Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjvn. hefur nú lokið athugun sinni á till. til þál. um vegáætlun fyrir árið 1985–1988. Við störf sín naut nefndin mikillar aðstoðar Snæbjarnar Jónassonar vegamálastjóra og nokkurra annarra starfsmanna Vegagerðar ríkisins. Vil ég fyrir hönd fjvn. flytja þessum mönnum bestu þakkir fyrir. Innan nefndarinnar var einnig ágætt samstarf um meðferð og afgreiðslu þessa máls. Tel ég ástæðu til þess að flytja samstarfsmönnum mínum í fjvn. þakkir fyrir lipurð í störfum og góða samvinnu. Nefndin leggur til að þáltill. verði samþykkt með þeim breytingum sem fluttar eru till. um á þskj. 940. Fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna skrifa þó undir nál. með fyrirvara þar sem þeir áskilja sér eftir venju rétt til að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Sú vegáætlun sem hér kemur til afgreiðslu Alþingis tekur mið af langtímaáætlun í vegagerð, en eins og kunnugt er var till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð lögð fyrir Alþingi vorið 1983. Sú langtímaáætlun skiptist í þrjú fjögurra ára tímabil og tekur sú vegáætlun sem hér er til umr. til tveggja síðari ára fyrsta tímabils langtímaáætlunar og tveggja fyrri ára annars tímabils, 1987–1988. Niðurstöðutölur vegáætlunar á þessu ári, 1985, eru í samræmi við fjárlög eða 1650 millj. kr. sem eru um 1.9% af vergri þjóðarframleiðslu. Þegar markmið langtímaáætlunar voru ákveðin var tiltekið það hlutfall þjóðarframleiðslu sem renna skyldi til vegáætlunar, þ. e. 2.2% 1983, 2.3% 1984 og 2.4% frá og með 1985. Vegna efnahagslegra þrenginga skortir nokkuð á að þessum markmiðum hafi verið náð til þessa. Hefur sú fjárvöntun komið fram í öllum liðum vegáætlunar. Þannig er talið að skorti um 14% af fjármagni til nýrra framkvæmda til að ná markmiðum langtímaáætlunar á fyrsta tímabili hennar, þ. e. til og með ársins 1986, og á sama tíma vanti um 9% á fjármagn sumarviðhalds. Þetta gerist þrátt fyrir það að á næsta ári, árinu 1986, er áætlað að markmiðum langtímaáætlunar sé náð og framlög til vegagerðar verði þá um 2.4% af þjóðarframleiðslu. Þó þannig hafi skort á að staðið væri að fullu við markmið langtímaáætlunar um fjármagn er munurinn minni þegar litið er til framkvæmda. Þannig er talið að framkvæmdir hafi að mestu fylgt eftir þessum markmiðum og jafnvel í einstökum tilvikum farið fram úr. Skýringanna er m. a. að leita í því að verk hafa reynst ódýrari en ætlað var vegna hagstæðra tilboða við útboð. Tilboðum hefur verið hagað þannig að hægt hefur verið að vinna allt árið. Hagræðing hefur orðið í rekstri hjá Vegagerð ríkisins. Aukin hagkvæmni hefur verið tekin upp við lausn á tilteknum verkefnum og niðurskurður hefur orðið á einstökum liðum áætlunar, svo sem áður sagði um viðhald. Í framsöguræðu sinni við fyrri umr. þessa máls lagði hæstv. samgrh. sterka áherslu á að við fjármögnun vegáætlunar skv. langtímaáætlun verði staðið. Óhætt er að fullyrða að hæstv. samgrh. hefur reynst þróttmikill baráttumaður fyrir framkvæmdum á sviði vegagerðar því skv. þeirri till. til vegáætlunar sem hér er til umr. verður markmiðum langtímaáætlunar náð um fjármögnun til vegagerðar þegar á næsta ári þrátt fyrir að flestir þættir opinberra framkvæmda séu verulega skornir niður. Fjvn. gerir ekki tillögur um breytingar á verðlagsforsendum vegáætlunar. Reiknað er með 27% hækkun á milli áranna 1984 og 1985. Skv. því verður vísitala vegagerðar 1480 á miðju ári 1985. Hækkun frá 1985 til 1986 er síðan áætluð 15% og er vísitalan þá 1700 stig. Skv. venju eru tölur seinni ára allar á því sama verðlagi. Vegáætlun er að meginhluta til fjármögnuð með mörkuðum tekjum. Lögbundnir markaðir tekjustofnar vegáætlunar eru bensíngjald og þungaskattur. En auk þess hefur ríkisstj. ákveðið að 50% af heildartekjum ríkissjóðs af bensínsölu skuli að lágmarki renna til vegamála. Til viðbótar bensíngjaldinu koma því aðrar tekjur af bensíni uns 50% markinu er náð. Áætlun um innheimtu markaðra tekna er unnin í sameiningu af starfsmönnum Þjóðhagsstofnunar og Vegagerðar ríkisins og er í samræmi við fjárlög. Tekjur af bensíngjaldi eru áætlaðar 845 millj. kr. árið 1985. Er þá miðað við að bensínsala aukist um 2.2 millj. lítra og að bensíngjald verði hækkað á árinu í samræmi við heimild. Hin þrjú árin er gert ráð fyrir 2% árlegri aukningu tekna mælt á föstu verðlagi. Aðrar tekjur af bensíni til þess að ná fyrrgreindu 50% markmiði eru á þessu ári áætlaðar 130 millj. kr. Tekjur af þungaskatti eru tvenns konar. Annars vegar er kílómetragjald, greitt af bílum sem eru yfir þrjú tonn að heildarþyngd, og hins vegar fast árlegt gjald sem greitt er af minni bílum. Ég sé ástæðu til að taka undir ummæli hæstv. samgrh. varðandi breytingu á innheimtu þungaskattsins. Núverandi kerfi er sannarlega bæði dýrt fyrir þá sem greiða gjaldið og eins eyðist mikið í kostnaðinn fyrir þá sem gjaldsins eiga að njóta. Áætlunartekjur af þungaskatti gera ráð fyrir óbreyttu magni árið 1985, en aukningu um 2% á ári úr því. Taxtar eru hækkaðir einu sinni á ári í samræmi við verðlagsforsendur árið 1985, nema árið 1985 en þá er gert ráð fyrir aukalegri hækkun í júnímánuði. Heildartekjur af þungaskatti árið 1985 verða skv. þessum forsendum 410 millj. kr. Auk tekna af framangreindum mörkuðum tekjustofnum veitir ríkissjóður beint framlag til vegáætlunar. Áður var þessu framlagi skipt í beint ríkisframlag og lánsfjárframlag. Nú er slíkri skiptingu hætt í fjárlögum. Á þessu ári er framlag ríkissjóðs skv. fjárlögum áætlað 265 millj. kr. eða um 16% af heildarfjármögnun vegáætlunar. Markaðir tekjustofnar standa því undir 84% af heildarfjárlögum vegamála á þessu ári og er sú hlutfallstala hærri en verið hefur um langt skeið. Svo sem áður segir eru tekjur af mörkuðum tekjustofnum áætlaðar í vegáætlun. Engin vissa er fyrir því að sú áætlun standist nákvæmlega og getur þar ýmist orðið of eða van. Vegagerð ríkisins ber skv. lögum að fá tekjur af mörkuðum tekjustofnum jafnvel þótt þær fari fram úr áætlun. Á hinn bóginn kemur það Vegagerðinni illa ef skortir á að markaðir tekjustofnar nái þeim fjárhæðum sem ætlað hefur verið og afar erfitt getur verið fyrir Vegagerðina að vita ekki með vissu hvaða fjármagni hún hefur úr að spila á hverju ári fyrir sig. Við meðferð þessara mála nú hef ég beitt mér fyrir því samkomulagi, sem tekist hefur um hvernig þessu skuli hagað framvegis, að fjárhæð sú sem ákveðin er með fjárlögum hverju sinni til Vegagerðar ríkisins skuli gilda. Ef markaðir tekjustofnar fara fram úr áætlun fær Vegagerðin þá skv. lögum, en þá dragi að sama skapi úr lánsfjáröflun ríkissjóðs til vegagerðar. Á sama hátt gerist það að ef markaðir tekjustofnar ná ekki þeim fjárhæðum sem áætlað er hleypur ríkissjóður undir bagga og fyllir í skarðið þannig að tölur fjárlaga gildi. Það má enda segja að ríkisstj. á hverjum tíma geti haft veruleg áhrif á það hvernig spá um markaða tekjustofna stenst. Við undirbúning langtímaáætlunar var stofnbrautafé hvers tímabils skipt eftir tilteknum hlutföllum milli kjördæma þannig að ætla mætti að dygði fyrir verkefnum sem átti að ljúka á tímabilinu. Við skiptingu fjár milli kjördæma í vegáætlun nú hefur fjvn. haldið þessum hlutföllum með þeirri einu undantekningu að fjármagn sem sparaðist á fyrsta Ó-veginum sem lokið er við,p. e. Ólafsvíkurenni, flyst yfir í næsta Ó-veg, í Óshlíð. Á sama hátt verður áætlaður sparnaður í Óshlíð fluttur í Ólafsfjarðarmúla. Hefur þetta þótt eðlilegt vegna sérstöðu þessara verkefna. Í þjóðbrautum liggur nú fyrir af hálfu Vegagerðar ríkisins í fyrsta sinn samræmd úttekt á ástandi og kostnaði við úrbætur á þeim vegum. Er sú úttekt að mestu sambærileg við þá sem gerð var á stofnbrautum við undirbúning langtímaáætlunar. Þegar þessi nýi grunnur lá fyrir þótti eðlilegt að taka upp svipaða skiptireglu og notuð var í stofnbrautum. Er hin nýja regla notuð til að skipta þjóðbrautarfé á árunum 1986 og 1987. Breytingar á hlutföllum einstakra kjördæma sem af þessu leiða eru ekki veigamiklar. Við endurskoðun vegáætlunar veturinn 1986 til 1987, en þá er lokið fyrsta tímabili langtímaáætlunar, er gert ráð fyrir að þessi hlutföll fyrir stofnbrautir og þjóðbrautir verði endurmetin og miðað við ástand vegakerfisins eins og það verður þá og eftir því hvernig þokað hefur fram verkum til samræmis við það sem langtímaáætlun greinir. Auk þess að skipta fé milli kjördæma hefur fjvn. fjallað um skiptingu fjár til sérstakra verkefna og Ó- vega. Að venju hefur verið haldið eftir óskiptu fé í öllum verkefnaflokkum nýrra framkvæmda. Nemur sá hluti 20% fjárveitinga árið 1986 og 25% árið 1987. Er þetta hærra hlutfall en áður. Þessu óskipta fé er haldið eftir til þess að mæta óvæntum verkefnum eða óvæntum áföllum, eins og t. a. m. því ef verðlagsforsendur vegáætlunar standast ekki svo sem oft hefur gerst. Á síðasta ári var í fyrsta sinn veitt fé til þjóðvega í Reykjavík. Er lagt til að því verði haldið áfram á næstu árum. Eru fjárveitingar á liðnum Sérstök verkefni og eru þær utan hlutfallsskiptingar á milli kjördæma. Að undanförnu hefur verið unnið að úttekt á framkvæmdaþörf þjóðvega á höfuðborgarsvæðinu. Fyrstu niðurstöður liggja nú fyrir og leiða þær í ljós að á næstu árum þarf mikið fjármagn til að samgöngur á þessu svæði geti verið með eðlilegum hætti. Er hér um að ræða verkefni í vega- og brúagerð á þjóðvegum á höfuðborgarsvæðinu. Augljóst er að ef um verulega búseturöskun verður að ræða á landinu á næstu árum, þannig að fólki fjölgi verulega á höfuðborgarsvæðinu umfram það sem gerist annars staðar á landinu, þá þarf að leggja í gífurlega fjárfrekar framkvæmdir í samgöngumannvirkjum höfuðborgarsvæðisins svo að samgöngukerfið nái að bera umferðina. Hér er ein hættan og ekki sú kostnaðarminnsta við það ef fólksflutningar verða utan af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Alþingi og sveitarfélög þurfa að athuga þessi mál gaumgæfilega og átta sig á því hvernig skuli standa að málum til þess að hér verði ekki um lítt viðráðanlegt vandamál að ræða. Þegar hæstv. samgrh. flutti sína framsöguræðu við fyrri umr. þessa máls beindi hann því sérstaklega til fjvn. að taka til athugunar greiðslur ríkissjóðs af afborgunum og vöxtum af lánum sem tekin voru til vegagerðarframkvæmda á árunum 1980 og 1981. Þegar þessi mál voru athuguð þótti lítill vafi á því að ríkissjóði bæri að standa undir greiðslum af þessum lánum miðað við fyrri yfirlýsingar. Mál þetta er því leyst á þann máta að ákveðið hefur verið að ríkissjóður yfirtaki þessi lán og standi undir öllum greiðslum þeirra vegna. Á síðustu árum hefur verið lögð áhersla á varanlega vegagerð í vegáætlun og að lengja þá vegkafla sem eru með bundnu slitlagi. Árið 1984 bættust við 163 km af nýju bundnu slitlagi á þjóðvegi landsins. Er þetta mesta viðbót sem orðið hefur á einu ári. Í árslok 1984 var bundið slitlag á þjóðvegum alls orðið um 920 km. Í þeirri vegáætlun sem hér liggur fyrir er haldið áfram á þessari braut. Á næstu tveimur árum ætti viðbót á bundnu slitlagi að verða 330 til 350 km og yrði þá slitlag alls á þjóðvegum landsins um 1240 til 1270 km í árslok 1986. Langmest af bundnu slitlagi er á stofnbrautum, en þó er það einnig nokkuð á fjölfarnari þjóðbrautum. Skv. langtímaáætlun var gert ráð fyrir að bundið slitlag á stofnbrautum yrði í lok fyrsta tímabils, þ. e. í lok 1986, um 1140 km. Af þessu er ljóst að heildarlengd bundins slitlags á þjóðvegum landsins verður í árslok 1986 nokkru meiri en langtímaáætlun gerði ráð fyrir þrátt fyrir þá vöntun á fjármagni sem áður er vikið að. Til viðbótar þeim skýringum sem þá var getið um má nefna að ódýrari útfærsla á bundnu slittagi með lögn 4 m akreinar á umferðarminni vegi hefur hjálpað verulega til. Loks má geta þess að í nokkrum tilvikum hefur verið vikið frá framkvæmdaröð langtímaáætlunar á þann veg að þeir kaflar sem lítils undirbúnings þurftu við undir bundið slittag hafa verið færðir fram, en aðrir dýrari kaflar hafa þá færst aftar í röðinni. Slíkar tilfærslur hafa verið ákveðnar af þm. hlutaðeigandi kjördæma. Stundum heyrist það sagt að of mikil áhersla sé lögð á vegi með bundnu slitlagi sem valdi því að þjóðbrautir sitji um of á hakanum. Víst er að þeim er vorkunn sem bíða eftir vegabótum og búa við lélegt vegakerfi. Á það ber þó að líta að seint verða allir hlutir gerðir í senn. Að minni hyggju er það þýðingarmest af viðfangsefnum í vegamálum að byggja upp með bundnu slitlagi hringveginn umhverfis landið og tengiveg út frá honum til helstu byggðarlaga og þéttbýlisstaða. Sem röksemdir fyrir þessari stefnu er nægilegt að nefna ótvíræða arðsemi þessara framkvæmda sem var mjög rækilega skýrð í framsöguræðu hæstv. ráðh. er hann mælti fyrir þessari till. Stofnbrautir fá að þessu sinni sem áður mest í sinn hlut af fjármagni til nýbygginga. Þannig fara til þeirra 547 millj. kr. árið 1985 og samtals 2654 millj. kr. árið 1986 til 1988. Til framkvæmda í þjóðbrautum fara á þessu ári 105 millj. kr., en á árunum 1986 og 1987 samtals 268 millj. kr. og er þá óráðstafað fé ekki talið með. Skv. till. fjvn. á þskj. 940 er þar einnig að finna stærstu verkefnin við framkvæmdir á stofnbrautum. Á undanförnum árum hafa fjárveitingar til sumarviðhalds vega verið mjög takmarkaðar miðað við þarfir. Gerð var úttekt á fjárþörf þessa viðfangsefnis árið 1978. Miðað við þessa úttekt hafa fjárveitingar til sumarviðhalds á árunum 1979–1984 verið 59–79% af áætlaðri þörf. Í till. sem hér liggur fyrir er gert ráð fyrir að bæta verulega úr á þessu sviði. Er gert ráð fyrir að fjárveiting 1985 verði 77% af þörf og hækki í 86% árið 1986. Er þá tekið tillit til vaxandi umferðarþunga. Rétt er að vekja athygli á því að með brtt. fjvn. er lagt til að um nokkra tilfærslu verði að ræða á viðhaldsliðum áætlunarinnar þannig að hækkaður verði liðurinn Viðhald vega með bundnu slitlagi. Af stærri verkefnum sem verulega miðar fram á vegáætlunartímabilinu má nefna nokkur. Lokið verður við Suðurlandsveg um Mýrdal allt vestur að Skógum. Framkvæmdir við Eyrarbakkaveg um Ölfusárós hefjast árið 1986 og er gert ráð fyrir að árið 1988 verði lokið byggingu brúar, en vegagerð þá ólokið vestan óssins. Mörgum er kunnugt um að um þessa framkvæmd hafa verið nokkuð skiptar skoðanir. Ákvörðun um hana var þó tekin síðast þegar vegáætlun var afgreidd á Alþingi þannig að í þessari vegáætlun er einungis um staðfestingu þeirrar ákvörðunar að ræða. Á árunum 1985–1987 verður lokið Þingvallavegi um Mosfellsheiði til Þingvalla með bundnu slitlagi. Reykjanesbraut milli Vífilsstaða og Breiðholts verður opnuð til umferðar árið 1986. Á árunum 1987 og 1988 er gert ráð fyrir að lokið verði við Arnarnesveg milli Hafnarfjarðar og Reykjanesbrautar. Byrjað verður á Vesturlandsvegi í Kjós að nýju eftir nokkurra ára hlé sem þar hefur orðið á framkvæmdum. Lokið verður við Vesturlandsveg í Skilmannahreppi og um Akranesvegamót. Á næsta ári verður lokið með bundnu slitlagi kafla á Vesturlandsvegi frá Fornahvammi um Norðurárdal og Holtavörðuheiði til Miklagils. Djúpvegur um Steingrímsfjarðarheiði var tengdur til bráðabirgða s. l. haust. Á tímabilinu verður byggður upp vegur um Langadal og tengt á Snæfjallastrandarveg nálægt Rauðamýri. Er þar með lokið hinni eiginlegu Steingrímsfjarðarheiði, en eftir er allmikil vegagerð í Steingrímsfirði innanverðum og um Langadal við Djúp. Lokið verður vegagerð um Óshlíð á tímabilinu með byggingu tveggja vegþekja af fjórum alls sem þar gætu komið í framtíðinni. Er það í samræmi við upphaflegar áætlanir um að fresta tveimur vegþekjum uns reynsla fæst af þessum mannvirkjum. Lokið verður á tímabilinu uppbyggingu Norðurlandsvegar í Línakradal, en þó verður framkvæmdum með bundið slitlag þar ekki að fullu lokið. Enn fremur verður byrjað á Norðurlandsvegi um Vatnsskarð og verður 58 millj. kr. varið til þessa verkefnis á áætlunartímabilinu. Þá verður lokið við Sauðárkróksbraut milli Varmahlíðar og Sauðárkróks með bundnu slitlagi á næsta ári. Nýr vegur, Leiruvegur, fyrir botni Eyjafjarðar verður tekinn í notkun á tímabilinu og lokið verður við veg um Svalbarðsströnd og Víkurskarð. Byrjað verður á Norðurlandsvegi um Hörgárdal og Öxnadal og í lok tímabilsins verður hafist handa við jarðgangagerð í Ólafsfjarðarmúla. Á Austurlandi verður m. a. lokið við Norðfjarðarveg milli Egilsstaða og Eskifjarðar á þessu tímabili. Sömu sögu er að segja um Austurlandsveg um Hvalnesskriður. Hér hefur aðeins verið drepið á nokkra helstu framkvæmdaþætti af þeim fjölmörgu framkvæmdaliðum sem er að finna í brtt. fjvn. á þskj. 940. Svo sem kunnugt er barst ríkisstj. tilboð frá Hagvirki um að ljúka gerð vegarins milli Reykjavíkur og Akureyrar á skömmum tíma. Rétt er að vekja athygli á því að þetta tilboð rúmast ekki innan brtt. fjvn. Tilboðið var að ýmsu leyti álitlegt, en hafði þó sína vankanta. Það gekk t. d. þvert á langtímaáætlun og þess vegna er tæknilegur undirbúningur vega sums staðar ónógur og ákvörðun um vegstæði ekki fyrir hendi. Vaxtagreiðslur af lánsfé og fyrirkomulag lána hefðu a. m. k. þurft athugunar við. Ef ríkisstj. og Alþingi kysu að verja fjármagni til að ljúka þessu verki á umræddum tíma hefði að sjálfsögðu legið fyrir að bjóða það verk út á frjálsum markaði. Þegar núverandi ríkisstj. var mynduð var sýnt að stefna yrði að verulegri aðhaldssemi og niðurskurði í opinberum framkvæmdum og öðrum umsvifum á vegum ríkisins. Tveir framkvæmdaflokkar voru þó undanskildir og samstaða var um að verja þá fyrir niðurskurðarhnífnum eftir því sem föng væru á. Hér var um að ræða húsnæðismál og vegamál. Við þetta hefur verið staðið. Til húsnæðismála hefur verið varið miklum fjármunum og mun meira en áður af ríkisfé. Hvernig til hefur tekist í þeim málaflokki skal ekki rætt hér. Um vegamálin má segja að nokkur niðurskurður hafi orðið til þessa miðað við fyrri áætlanir Alþingis. En sú till. sem hér er til umr. ber það með sér að hún stefnir að því að standa fyllilega við ákvæði langtímaáætlunar. Ég vil taka það fram hér að þrátt fyrir miklar þrengingar í fjármálum ríkisins og verulegan niðurskurð verklegra framkvæmda í fjölmörgum greinum tel ég afar mikilvægt að þessari stefnu í vegamálum verði fram haldið. Fátt er mikilvægara fyrir nútímalífshætti en greiðar samgöngur og fátt er nauðsynlegra til þess að byggð geti haldist í landinu með eðlilegum hætti en miklar framkvæmdir í vegamálum. Sú till. sem hér er til umræðu um nýja vegáætlun markar þýðingarmikil spor á þessari framfarabraut. Samtals gerir hún ráð fyrir því að á fjórum árum verði varið rúmlega 9 milljörðum kr. til vegamála. En þótt háar tölur geti verið góðar kosta þær sitt. Einhvers staðar verður að taka fjármagnið. Þess vegna er nýting fjármagnsins enn þá mikilvægari en háar tölur. Því ber að fagna að meðferð vegamála hefur verið með þeim hætti síðustu árin að nýting fjármagnsins hefur farið batnandi. Fyrir það eiga Vegagerð ríkisins og önnur yfirstjórn vegamála gott skilið. Auðvitað er það svo að ýmsir vankantar og jafnvel sárindi geta fylgt þeirri aðferð, sem nú er viðhöfð af hálfu Vegagerðar ríkisins, að bjóða út svo mörg verk sem raun ber vitni um. Því ber að hafa það sterklega í huga og verður auðvitað fylgst með því að nokkurt jafnræði sé á milli landshluta varðandi útboð og aðra tilhögun verka hjá Vegagerð ríkisins. Því verður á hinn bóginn ekki neitað að með þessum hætti hafa verk reynst það miklu ódýrari en með fyrri tilhögun að það hefur stórlega flýtt framkvæmdum og nýtt betur það fé sem til ráðstöfunar hefur verið. Því er óhjákvæmilegt að halda þeirri stefnu áfram. Hagræðing í rekstri er eðlileg afleiðing og nauðsynleg samhliða aukinni verktakastarfsemi Vegagerðar ríkisins. Á síðustu árum hefur starfsmönnum Vegagerðar ríkisins farið fækkandi svo sem sjá má af töflu í aths. með till. eins og hún liggur fyrir. Skýringar á þessum reglum komu einnig fram í framsöguræðu hæstv. ráðh. Útlit er fyrir að framhald geti orðið á fækkun starfsliðs og samdrætti í tækjakosti og lausum mannafla hjá Vegagerð ríkisins við þá þróun sem orðið hefur í tilhögun verka. Að þessu er nauðsynlegt að hyggja á komandi tíð svo sem verið hefur á síðustu árum. Stundum er sagt að Ísland sé frumstætt land í vegamálum. Að sumu leyti er þetta rétt ef vegakerfi okkar er borið saman við það sem gerist í nálægum löndum. Á hitt ber að líta að við erum fámenn þjóð sem býr í stóru og býsna erfiðu landi. Mér verður stundum á að undrast hverju þessi fámenna þjóð kom í verk með lagningu malarveganna á sínum tíma. Á sama tíma er það stórvirki, sem við störfum nú að, að koma varanlegum vegum með bundnu slitlagi umhverfis landið allt og til helstu þéttbýlisstaða utan hringvegarins. Þessu stórverki miðar vel áfram og ég hygg að ég sé ekki einn um það að gleðjast yfir hverjum nýjum kafla sem tekinn er í notkun. Ég hygg einnig að ég sé ekki einn um það að færa þeim þakkir sem að þessum málum hafa starfað allt frá hæstv. samgrh., sem reynst hefur ótrauður og dugmikill baráttumaður fyrir vegagerð á Íslandi, og til þeirra sem verkin vinna. Er þá frumkvöðlum varanlegrar vegagerðar hér á landi ekki gleymt. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að skýra brtt. fjvn. frekar en orðið er. Þær birtast á þskj. 940. Ég legg til fyrir hönd n. að till. verði samþykktar með þeim brtt. sem birtast á nefndu þskj.



Herra forseti. Vegáætlun fyrir árin 1985–1988 er nú loks til lokaafgreiðslu á Alþingi 21. maí. Ástæðan fyrir því seinlæti virðist vera hið almenna ráðleysi sem ríkir í stjórnarstörfum hæstv. ríkisstj. sem hefur enn ekki heldur komið í verk að afgreiða lánsfjáráætlun fyrir það ár sem nú er nærri hálfnað. Sannast hér enn einu sinni að ríflegur þingmeirihluti einn og sér dugir ekki til rösklegrar stjórnunar á Alþingi ef annað skortir. Þegar handaverkin eru skoðuð kemur allur þingmannafjöldi stjórnarflokkanna fyrir sjónir eins og eintómir þumalfingur á hendi hæstv. ríkisstj. og smíðisgripirnir eru eftir því. Eins og formaður fjvn. hefur greint frá hefur eins og oftast áður orðið samkomulag innan fjvn. um skiptingu þeirra fjárhæða sem stjórnarflokkarnir hafa ákveðið að verði til ráðstöfunar á áætlunartímabilinu og stendur nefndin því sameiginlega að nál. En ég hef skrifað undir álitið með fyrirvara vegna þess að ég stend að brtt. sem hv. 3. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, er 1. flm. að og er þess efnis að staðið verði við ákvæði langtímaáætlunar um fjármagn til vegaframkvæmda, ekki einungis á árunum 1986, 1987 og 1988 heldur einnig í ár. Í stað þess að verja sem svarar 1.87% af þjóðarframleiðslu til vegamála í ár verði því varið til þess 2.4%. Á sínum tíma fluttu þm. Sjálfstfl. og Framsfl. hvorir í sínu lagi þáltill. um gerð langtímaáætlunar í vegagerð. Fjvn. fékk þessa till. til meðferðar og ég átti nokkurn þátt í því sem formaður nefndarinnar á þeim tíma að sameina sjónarmiðin sem uppi voru meðal allra flokka og semja till. sem fjvn. flutti og var grundvöllur að þeirri langtímaáætlun sem nú ætti að gilda, fengist við hana staðið. Mér þykir því heldur napurlegt að þegar þessar tveir flokkar, sem fluttu hvor sína till. í þessu efni, hafa nú tekið höndum saman um stjórn landsins með mjög ríflegum þingmeirihluta, þá skuli þeir nota sameinaðan þingstyrk sinn til þess að hverfa svo rækilega frá ákvæðum langtímaáætlunar um vegagerð sem raun hefur borið vitni og enn er hér lagt til varðandi árið 1985. Munurinn á því fjármagni sem ákveðið var í langtímaáætlun að verja til vegagerðar og því sem í raun hefur verið samþykkt við gerð vegáætlunar hefur aukist með hverju ári og fyrri markmið fjarlægst æ meir. Mestu munar árið 1985 og hafa þó bensíngjöld stöðugt hækkað til jafns við hækkanir byggingarvísitölu þótt vísitölubætur á laun hafi verið bannaðar með lögum síðan núverandi ríkisstjórn tók við völdum. Árið 1983 átti skv. langtímaáætlun að verja sem svarar 2.3% þjóðarframleiðslu til vegamála. Reyndin varð 1.99%. Þar skortir 0.21%. Árið 1984 átti skv. langtímaáætlun að verja 2.3% þjóðarframleiðslu til vegamála. Reyndin var 2.07%. Þar skorti 0.23%. Í ár á skv. langtímaáætlun að verja 2.4% þjóðarframleiðslu til vegamála en skv. þeirri till. til þál. um vegáætlun, sem hér er verið að afgreiða, er ætlunin að verja til vegamála 1985 1.87% þjóðarframleiðslu. Þar skortir því 0.53% eða meira en nokkru sinni fyrr. Bilið hefur aukist frá 1983 úr 0.21% í 0.53%. Á árinu 1985 verður fjármagn til vegaframkvæmda lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu en nokkru sinni síðan langtímaáætlun var lögð fram. Við þá endurskoðun, sem nú fer fram á framlögum til vegamála fyrir árið 1985, eru framlög til nýrra framkvæmda lækkuð að framkvæmdagildi miðað við verðlag 1985 um 125 millj. kr. í ár og framlag til viðhalds vega um 23 millj. kr. miðað við ákvæði síðustu vegáætlunar. Þó að í þeirri till. til vegáætlunar, sem hér er til afgreiðslu, sé gert ráð fyrir að á árinu 1986, 1987 og 1988 verði staðið við markmið langtímaáætlunar og miðað við að verja 2.4% þjóðarframleiðslu til vegamála hafa fulltrúar stjórnarflokkanna í fjvn. lagt til að Alþingi skipti ekki á einstök verkefni nema hluta áættaðs fjármagns til nýrra framkvæmda á þessum árum. Með tilliti til þess hvernig hæstv. ríkisstj. hefur staðið að framkvæmdum langtímaáætlunar á stjórnartímabili sínu, þar sem fyrri markmið Alþingis, sem samræmd voru þannig að allir gátu að þeim staðið, hafa fjarlægst með hverju ári og mest á þessu ári, þá þykir mér það eðlilegt og raunsætt af fulltrúum meiri hl. í fjvn. að fá það staðfest á hv. Alþingi að óraunhæft sé að slá því föstu við afgreiðslu vegáætlunar að stjórnarflokkarnir standi við þær heildarfjárveitingar sem tilgreindar verða í vegáætlun til nýrra framkvæmda fyrir árið 1986 og 1987. Því skuli 20% fjármagns til nýframkvæmda á árinu 1986 haldið eftir óskiptu á verkefni og 25% á árinu 1987 en framkvæmdafjármagn síðasta árs vegáætlunar er að jafnaði með öllu óskipt að öðru leyti en því er varðar sérstök verkefni og svokallaða Ó-vegi. Það er að sjálfsögðu hægara um vik að strika út óskipt fé en þær fjárveitingar sem bundnar hafa verið við tilteknar vegaframkvæmdir. Með þessu móti sýnist mér að heildarfjármagn til vegamála 1986 að frádregnu óskiptu fé nemi 2.19% af þjóðarframleiðslu á því ári, en 2.14% á árinu 1987, en í langtímaáætlun er miðað við 2.4% eins og kunnugt er. Við skulum vona að ekki komi til endanlegs niðurskurðar þessa fjármagns en ljóst er að fulltrúar meiri hl. fjvn. telja allan varann góðan með tilliti til þess sem á undan er gengið af hálfu stjórnarflokkanna og á það sjónarmið hafa fulltrúar minni hl. fallist. Eins og ég áðan greindi verður framlag til vegamála í ár lægra hlutfall af þjóðarframleiðslu en á nokkru ári síðan langtímaáætlun var lögð fram, enda lækkar framlag ríkissjóðs af tollum og söluskatti af bensíni á árinu 1985 frá árinu 1984 um 40 millj. kr. á verðlagi ársins í ár og önnur fjáröflun til vegagerðar lækkar frá árinu 1984 úr 354 millj. kr. á verðlagi 1985 í 265 millj. kr. eða um 89 millj. kr. Samanlagt lækkar því hluti ríkissjóðs á verðlagi 1985 úr 524 millj. kr. 1984 í 395 millj. kr. eða um 129 millj. og þyrfti að hækka um þriðjung til þess að jafngilda framlagi 1984. Þannig hallar sífellt undan fæti á sama tíma og bensíngjöld og þungaskattur hækka sí og æ í samræmi við hækkun byggingarvísitölu. Framlög til nýrra þjóðvega, brúagerðar og fjallvega lækka úr 791 millj. kr. 1984 á verðlagi 1985 í 754 millj. í ár eða um 37 millj. kr. frá raunverulegum framkvæmdum í fyrra og um 128 millj. kr. frá áætluðum framkvæmdum 1985 í þeirri vegáætlun sem samþykkt var 1984 og nú er verið að endurskoða. Þessar framkvæmdir dragast saman um 238 millj. kr. frá fyrri áformum í langtímaáætlun. Það er ekki að undra að meiri hl. fjvn. vilji hafa vaðið fyrir neðan sig og lætur því vera að úthluta til ákveðinna framkvæmda verulegum hluta áætlaðs fjármagns á árunum 1986 og 1987. Þeir hafa reynsluna fyrir sér, sífellt aukið frávik frá langtímaáætlun á undanförnum árum og lægra raungildi framkvæmdafjár á árunum 1985 en á öllu árabilinu 1980–1985 að undanskildu árinu 1983. Það er því eðlilegt að taka með varúð fyrirheitum á pappír um að framkvæmdir muni á árinu 1986 aukast að raungildi um nær 300 millj. kr. Þessi tortryggni á gildi slíkra fyrirheita er eðlileg ályktun af fyrri ferli hæstv. ríkisstj. í vegamálum. Það hefur dregið nokkuð úr áhrifum af frávikum frá markmiðum langtímaáætlunar á undanförnum árum að með aukningu útboða hefur náðst fram betri nýting fjármagns. Mér þykir það ekki gera áhuga einstakra þm. á auknum vegaframkvæmdum fyllilega trúverðugan þegar þeir leggjast í raun gegn útboðsstefnu í vegamálum og virðast lita svo á að vegaframkvæmdir eigi öðrum þræði að vera atvinnubótavinna. Það er að mínum dómi ljóst að séu verk unnin fyrir taxtagreiðslu þegar unnt er að fá þau hagkvæmari með útboðum sé mismunur á kostnaði ekki raunveruleg fjárveiting til vegaframkvæmda heldur ætti að færast á einhverja liði hjá félmrn. Ég er á þeirri skoðun að hvenær sem minnsta von er um að útboð leiði til lækkunar framkvæmdakostnaðar í samanburði við að láta vinna verkið skv. taxtagreiðslum, þá beri að bjóða verkið út. Það er á hinn bóginn skiljanlegt sjónarmið að sóst sé eftir því að framkvæmdir séu sem mest í höndum heimamanna í hverju héraði, en það eru neikvæð viðbrögð og engum til hagsbóta að ætla að tryggja heimamönnum verkin með andófi gegn útboðum. Tæknin hefur verið að breytast og jákvæð viðbrögð við þeirri þróun hljóta að felast í auknu samstarfi einstakra verktaka úti á landsbyggðinni til þess að þeir geti staðið öðrum jafnfætis um framkvæmdagetu þegar verk eru boðin út. Það hefur verið nokkuð algengt viðkvæði þm. dreifbýlisins að allri vegalagningu væri að verða lokið á höfuðborgarsvæðinu og í Reykjaneskjördæmi öllu. Þetta er að sjálfsögðu hinn mesti misskilningur sem getur átt rætur í því að þau mannvirki, sem fjármagn hefur fengist í, hafa vegna umferðarþunga orðið að verða viðameiri en á þeim stöðum þar sem umferðin er ekki nema brot af því sem hér er og kunna því að vaxa landsbyggðarmönnum í augum. Á höfuðborgarsvæðinu, þ. e. Reykjavík og næstu sveitarfélögum, búa um 53% þjóðarinnar og um 60% búa í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi öllu. Hlutfallstala Reykvíkinga og Reyknesinga í bifreiðafjölda landsmanna mun vera nánast hin sama, um 60%. Skv. upplýsingum Vegagerðar ríkisins nemur áættaður akstur landsmanna á þjóðvegum utan höfuðborgarsvæðisins 520 millj. km á ári en á höfuðborgarsvæðinu um 550 millj. km eða ríflega helmingi alls aksturs, þar af um 440 millj. km í Reykjavík. Á hinn bóginn fara á árinu 1985 um 15% þess fjármagns, sem varið er á vegáætlun til nýframkvæmda í landinu öllu, til vegaframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu og Reykjaneskjördæmi öllu samanlagt. Er þá meðtalin 15% hlutdeild sveitarfélaganna á þessu svæði af því þéttbýlisvegafé sem úthlutað er eftir höfðatölu, en á þessu svæði búa 60% þjóðarinnar og þar eru 60% af bílaeign landsmanna. Þegar umferðarþunginn er orðinn svo mikill á svo þröngu svæði sem höfuðborgarsvæðinu, einkum í Reykjavík sjálfri, að þar skerast ökuleiðir sem tugþúsundir ökutækja fara um á degi hverjum verða slík umferðarvandamál ekki leyst nema með afar dýrum mannvirkjum. Þar eru mörg slík verkefni óleyst og verður að leysa á næstu árum ef ekki á að stefna í óefni í umferðinni. Þessi vandamál verða ekki leyst með ámóta fjárhæðum og fengist hafa með þeirri skiptingu fjármagns sem ég áðan nefndi og þarf að koma til verulega aukið fjármagn. Ég er ekki að halda því fram að líta eigi á hvert kjördæmi eða svæði út af fyrir sig og tengja fjárveitingar einungis við íbúatölu viðkomandi svæðis. Það held ég að engum hafi dottið í hug. Vegakerfið þjónar öllum landsmönnum og það er einnig keppikefli þeirra sem búa á höfuðborgarsvæðinu að vegakerfið verði bætt um allt land. En þar sem um 53% þjóðarinnar búa á tiltölulega þröngu svæði er meginþungi umferðarinnar þar og svo gífurleg umferð kallar á dýrar lausnir. Hjá því verður ekki komist. Staðreyndin er sú að í kjölfar fjárveitinga á undanförnum árum sjást þess ótvíræð merki að ástand vegamála og umferðar hefur batnað mjög verulega víðast úti á landsbyggðinni. Á sama tíma blasir við að verulega aukið fjármagn þarf til framkvæmda í vegamálum á höfuðborgarsvæðinu ef ástandið á ekki beinlínis að versna með ári hverju á þessu mesta umferðarsvæði landsins þar sem meira en helmingur alls aksturs í landinu á sér stað. Þm. Reykn. hafa á undanförnum árum rætt þetta vandamál við yfirmenn Vegagerðar ríkisins og kom Vegagerðin á sérstökum vinnuhópi til að fjalla um vegakerfi á höfuðborgarsvæðinu. Á síðasta fundi fjvn. var nm. afhent áfangaskýrsla þessa vinnuhóps. Eins og í skýrslunni segir hefur borgarverkfræðingurinn í Reykjavík og nokkrir starfsmenn hans tekið þátt í þessu samstarfi og einnig bæjarverkfræðingurinn í Kópavogi. Þá hefur verið haft samráð við önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu svo og samtök sveitarfélaga á þessu svæði. Í þessari áfangaskýrslu, sem lögð var fyrir fjvn. og formaður nefndarinnar hefur í ræðu sinni hér áðan getið um, liggur fyrir fyrsta mat á framkvæmdaþörf á næstu 6–8 árum. Í skýrslunni segir að við mat á því hvaða verkefni skyldu tekin með í þessa áætlun hafi verið stuðst við umferðarspá 1990 og miðað við það að ástand í umferðarmálum - þjónustugráða eins og það er orðað - verði yfirleitt ekki verra en það er í dag. Það þætti ekki hátt stefnt í vegaframkvæmdum annars staðar í vegakerfi landsins. Ég vil benda á í þessu sambandi að umferðarspá er miðuð við að fólksfjölgun á höfuðborgarsvæðinu verði lítið meiri en landsmeðaltal. Orð formanns fjvn. hér áðan mátti skilja svo að framkvæmdaþörf í áfangaskýrslunni byggðist á stórfelldum fólksflutningum til höfuðborgarsvæðisins en svo er ekki. Helgi Hallgrímsson forstjóri tæknideildar Vegagerðar ríkisins hefur tekið saman minnisblað um vegakerfi á höfuðborgarsvæðinu og er þar fjallað um niðurstöður þeirrar áfangaskýrslu sem nú hefur verið lögð fram. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þetta minnisblað því að það gefur skýra mynd af vandamálinu. Það er svohljóðandi: Minnisblað. Vegakerfi á höfuðborgarsvæðinu. Í meðfylgjandi áfangaskýrslu I er sett fram mat um nauðsynlegar framkvæmdir á vegakerfi höfuðborgarsvæðisins til þess að fullnægja umferðarspá fyrir 1990. Skv. matinu eru niðurstöður þessar á verðlagi 1985, vísitala vegagerðar 1480: Þjóðvegir í Reykjavík 41 millj. (+87 millj. ef tiltekinn valkostur er tekinn með), í Reykjaneskjördæmi 324 millj. eða samtals þjóðvegir í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi 365 millj. (+ 87 millj. ef þessi valkostur er tekinn með). Síðan koma þjóðvegir í þéttbýli í Reykjavík 618 millj. (+ 43 millj. með tilteknum valkosti). Þjóðvegir í þéttbýli í Kópavogi 36 millj., þjóðvegir í þéttbýli í Garðabæ 35 millj., þjóðvegir í þéttbýli í Hafnarfirði 22 millj., þ. e. þjóðvegir í þéttbýli í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi 711 millj. (+ 53 millj. með tilteknum valkostum). Hér á eftir verða reifaðir möguleikar til fjármögnunar. Verða þá svigatölur, þ. e. þessir sérstöku valkostir, taldar með heildarkostnaði en á móti kemur að miðað er við framkvæmdatíma átta ár, 1985–1992, bæði ár meðaltalin, sbr. fyrirvara í skýrslu um þróun íbúafjölda og umferðar. 1. Þjóðvegir. A. Í Reykjavík. Í vegáætlun 1984 var í fyrsta skipti veitt fé til þjóðvega í lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Í drögum að vegáætlun 1985–1988, sem nú er til meðferðar, er reiknað með framhaldi á þessu. Er miðað við að alls renni um 45 millj. kr. til þessa verkefnis á tímabilinu. Til að ná umræddum áföngum 1992 þyrfti um 80 millj. kr. á árinu 1989–1992 eða 20 millj. kr. á ári. B. Í Reykjaneskjördæmi. Skv. langtímaáætlun eiga þjóðvegir í þessum hluta Reykjaneskjördæmis að fá um 290 millj. kr. á árunum 1985–1994. Til að ljúka áföngum á tilsettum tíma 1992 þyrfti allt fjármagn þriðja tímabils að koma á fyrri tveimur árum tímabilsins og þó vantar enn rúmlega 30 millj. kr. til viðbótar. Þessi vöntun stafar af því að nokkur verkefni eru hér tekin með sem ekki eru í langtímaáætlun. 2. Þjóðvegir í þéttbýli. A. Reykjavík. Sé miðað við langtímaáætlun eiga liðlega 1000 millj. kr. að renna til þjóðvega í þéttbýli á árunum 1985–1992. Ætla má að hlutur Reykjavíkur skv. íbúatölu geti orðið um 310 millj. kr. Eðlilegt má telja að Reykjavík njóti framlaga úr 25%-sjóði þó að svo hafi ekki verið hingað til.“ - Ég skýt því hér inn í að í till. fjvn. um ráðstöfun á 25%-sjóði í ár er gert ráð fyrir því að Reykjavík fái 6 millj. kr. úr sjóðnum en það er í fyrsta skipti sem slíkt er gert. Síðan segir áfram: „Alls gæti fjármagn 25%-sjóðs á þessum árum numið um 250 millj. kr. Þó að Reykjavík fengi fjórðung þess fjár í sinn hlut, þ. e. um 60 millj. kr., vantar enn um 300 millj. kr. til þess að ljúka megi umræddum verkefnum 1992. Enn er þess ógetið að hér er ekki reiknað með neinum viðhaldskostnaði á þessum flokki vega í Reykjavík. Skv. upplýsingum Reykjavíkurborgar mun hann nema 25–30 millj. kr. á ári eða liðlega 200 millj. kr. á umræddu árabili. B. Önnur þéttbýli á höfuðborgarsvæðinu. Skv. skýrslunni er talið að þrjú sveitarfélög þurfi að leysa stærri verkefni á þessu tímabili. Kostnaður við þau nemur alls 93 millj. kr. Sé reiknað með eðlilegri þátttöku 25%-sjóðs þegar stærri áfangar eru í framkvæmd má ætla að framlög til þjóðvega í þéttbýli í þessum sveitarfélögum nægi til að ljúka verkefnunum. Ekki er frekar en í Reykjavík reiknað með neinum viðhaldskostnaði í öðrum sveitarfélögum. Svo sem fram kemur hér á undan vantar nokkurt fjármagn til þjóðvega þó að langtímaáætlun sé höfð til viðmiðunar. Undirstrikar það enn einu sinni hve brýnt er að staðið sé við hana og þá einnig að það óskipta fé, sem m. a. skyldi mæta ófyrirséðum þörfum, verði til ráðstöfunar. Enn meiri vöntun er þó til þjóðvega í þéttbýli í Reykjavík. Líta verður á það sem sameiginlegt verkefni Alþingis og Reykjavíkurborgar að leysa það mál á næstu árum. Rétt er að leggja áherslu á að þörf fyrir framkvæmdir á vegakerfinu að loknu tímabilinu 1985–1992 verður mikil. Koma þar til dýr gatnamótamannvirki og nýir vegir. Verður því að reikna með mikilli fjárþörf áfram til þessara verkefna. Áætlunargerð um vegakerfi á höfuðborgarsvæðinu verður haldið áfram. Verður unnið að nánari úrvinnslu þeirra tillagna sem fram eru settar í áfangaskýrslunni, röðun framkvæmda og þess háttar. Enn fremur verður litið á vegakerfi höfuðborgarsvæðisins til lengri tíma. 3. maí 1985. Helgi Hallgrímsson.“ Ég minni enn á að í þessum áætlunum er einungis miðað við það að ástand í umferðarmálum, þjónustustig, verði eftir 6–8 ára framkvæmdir yfirleitt ekki verra en það er í dag. Það er því ástæða til að vekja athygli hv. þm. á hinni brýnu þörf sem við blasir á úrbótum í vegakerfinu í höfuðborginni og höfuðborgarsvæðinu öllu og gera verður ráð fyrir að verulega aukið fjármagn þurfi á næstu árum til að uppfylla. Í áfangaskýrslunni er reynt að meta arðsemi þeirra framkvæmda sem hér um ræðir og þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Reiknað á þennan hátt verður árlegur sparnaður að þessum framkvæmdum loknum, fjárfesting 1265 millj. kr., um 35%. Slíkar tölur ber að skoða með varúð en hún sýnir að þær framkvæmdir, sem í þessum drögum eru nefndar og þó fleira væri talið með, eru vafalaust fjárhagslega hagkvæmar fyrir þjóðfélagið.“ Sá hluti vegakerfisins, þar sem tæpur helmingur umferðarinnar fer fram, úti á landsbyggðinni, hefur fengið um 85% alls fjármagns til nýframkvæmda, en sá hlutinn, höfuðborgarsvæðið, þar sem ríflega helmingur umferðarinnar á sér stað hefur fengið um 15% fjármagnsins. Hér er þó á ýmislegt að líta. Allar vegaframkvæmdir þjóna landsmönnum öllum og skipta ekki einungis máti fyrir íbúa viðkomandi svæðis. Aðstæður eru ólíkar, annars vegar miklar vegalengdir um fjöll og firnindi, yfir ár og skriður, hins vegar samanþjappað gífurlegt umferðarmagn þar sem akvegir með tugþúsundum ökutækja á dag skerast og engin lausn er önnur en að brúa margra akreina umferðarstrauminn. Þeir íbúar landsins, sem ætla má að greiði um 53% af öllum vegasköttum, hljóta að eiga rétt á því að Vegasjóður taki meiri þátt í slíkri brúagerð og mannvirkjagerð en með þeim lágu upphæðum einum saman er ætlaðar eru til þjóðvega í þéttbýli. Um það þarf að nást samkomulag með einhverjum hætti. Sú áfangaskýrsla um vegakerfi á höfuðborgarsvæðinu, sem ég hef hér gert að umræðuefni, staðfestir enn þörfina á því að hv. Alþingi víkist ekki undan því að standa að fullu við þau markmið um framkvæmdamagn sem gert var ráð fyrir í langtímaáætlun um vegagerð. Þessi skýrsla staðfestir að miklu fremur er þörf á að auka þar við í stað þess að draga úr framkvæmdum eins og lagt er til í þeirri till. til þál. um vegáætlun sem hér er verið að afgreiða.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa langt mál um þann dagskrárlið sem hér er nú til umr. Ég get tekið undir orð hv. síðasta ræðumanns, í fyrri hluta ræðu hans fyrst og fremst. Ég sleppi því að þessu sinni að taka undir það sem kom fram í síðari hluta ræðu hv. þm. Geirs Gunnarssonar hér áðan, geymi mér til síðari tíma að gera það að umræðuefni. En ég get tekið undir það sem hann gerði að umræðuefni í fyrri hluta sinnar ræðu og skal ekki hafa fleiri orð þar um. Eins og hér hefur komið fram skrifar minni hl. fjvn. undir nál. með fyrirvara. Það mun hafa gerst nokkuð lengi að menn færu þannig að. Ástæðan er auðvitað sú að þm. almennt taka þátt í skiptingu þess fjármagns sem meiri hl. hverju sinni ákvarðar að til hlutanna eigi að fara og bera þannig að hluta til ábyrgð á þeirri skiptingu sem hér um ræðir. Mér heyrðist hv. þm. Pálmi Jónsson, formaður fjvn., segja hér áðan að fjvn. stæði öll að þessu áliti. Nú sýnist mér vanta eitt nafn á að þetta standist og mér er spurn: Standa allir hv. fulltrúar stjórnarflokkanna í fjvn. að því áliti sem hér er lagt fram? Ég vil gjarnan fá svör við þeirri spurningu. Ég er ekkert að krefjast svara af hv. þm. Pálma Jónssyni. Hv. þm. Egill Jónsson, sem hér á að vera, ætti að sjálfsögðu að geta svarað þessu. En gjarnan vil ég fá að vita hvort einhver brestur hefur komið í stjórnarliðið við afgreiðslu þessa máls. Eins og hér hefur komið fram fyrr er það auðvitað alveg ljóst að við afgreiðslu vegáætlunar fyrir árið í ár er um að ræða fráhvarf frá sameiginlegri samþykkt allra þm. á sínum tíma um langtímaáætlun í vegamálum. Það ber auðvitað að harma. Menn hafa um það mismunandi röksemdir vegna hvers slíkt á sér stað og ég skal ekki fara út í að ræða það hér. En það er staðreynd, sem blasir við, að það er fráhvarf frá þeirri stefnu sem mörkuð var hér á sínum tíma. Hins vegar er gert ráð fyrir því að við hana verði staðið bæði á árinu 1986 og 1987 og við skulum vona að það takist. Minn hugur er sá að fremur þurfi þar við að bæta en úr að draga því að ég hef þá skoðun, eins og margoft hefur komið fram, að vegaframkvæmdir séu hinar arðbærustu sem við getum farið í miðað við þær kringumstæður sem við höfum búið við og búum við enn þann dag í dag. Þar á því lítið til að spara til þess að hægt sé af fullum krafti að vinna að framkvæmdum að þessu leytinu til. Ég geri ráð fyrir því að ýmsir hefðu viljað fá meiri fjármuni en hér er um að ræða til framkvæmda til að láta í brýrnar og mjög svo nauðsynlegar framkvæmdir á hinum ýmsu svæðum. Ég hygg þó að almennt hafi menn verið nokkuð sammála um þá skiptingu sem hér er um að ræða, þá skiptingu sem hefur átt sér stað milli kjördæma og hefur verið í gildi nokkurn tíma. Það er spurning hversu lengi sú skipting eigi að vara. Það er vel hugsanlegt að henni þurfi að breyta áður en langt um líður. Ég er þó ekki að tala hér á þann veg að henni eigi að breyta verulega í þá átt sem hv. þm. Geir Gunnarsson var að tala um áðan. Mér hefur a. m. k. fundist þann tíma sem ég hef verið á þessu svæði æðimikill munur á að aka hér á þessum „teppalögðu“ götum en þeim malarholugötum sem ég hef þurft að aka á í minni heimabyggð. En kannske eru „teppin“ farin að bila eitthvað hér á þessu svæði þannig að þau þurfi endurnýjunar við. Ég vil, herra forseti, að það komi fram að það er vissulega harmsefni að hér hefur verið horfið frá markaðri stefnu. Nauðsyn hefði verið að henni hefði verið haldið. Ég skal ekki hefja hér umr. um það efnislega hvers vegna það er gert. Það liggur fyrir. Það er auðvitað meiri hl. hverju sinni sem ræður ferðinni í þeim efnum. Hann hefur valið þennan kostinn að draga saman seglin í ár en er jafnframt með fyrirheit um að haldið verði við markaða stefnu árin 1986, 1987, þ. e. ef sá meiri hl. fær einhverju um það ráðið, ef ekki verður búið að fallast á skoðun hæstv. iðnrh., efna til kosninga í haust og skipta um meiri hl. En við skulum vona, hverjir sem um stjórnvölinn halda næstu árin, að haldist sú samheldni sem hér myndaðist á þeim tíma sem þm. réttu upp hendi við langtímaáætlun í vegagerð og voru allir sammála um það að verja þeirri prósentu, sem þar um samdist, til vegaframkvæmda - a. m. k. verði ekki úr henni dregið. Meiri þörf er á því að bæta þar við en að minnka. Ég vil í lokin þakka bæði meðnm. mínum í fjvn., formanni sérstaklega, og vegagerðarmönnum fyrir ánægjulegt og gott samstarf eins og venjulega. En ég vænti þess að þessari umr. ljúki ekki áður en hægt er að fá um það svör frá einum af hv. þm. í fjvn. hver afstaða hans er til þessa máls.



Herra forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um þetta nál. sem hér liggur fyrir til umr. Undir það rita ekki alveg allir nm. eins og hér var vakin athygli á og verður sjálfsagt gerð grein fyrir því síðar. En nefndin var yfirleitt vel sammála í störfum sínum að þessum málum þó að nokkrir nm. riti undir álitið með fyrirvara. Formaður fjvn. og frsm. hefur gert það ítarlega grein fyrir þessum málum öllum í heild að ekki er þörf á að bæta þar miklu við. Vitanlega eru þessi mál sameiginleg áhugamál allra alþm., brennandi áhugamál. Það er reynt að leysa þau með hliðsjón af langtímaáætlun sem hv. alþm. urðu furðu sammála um að standa saman að hér fyrir nokkrum árum. Ég ætla ekki að ræða skiptingu fjár milli kjördæma þó að þar komi sjálfsagt eitt og annað til greina sem menn eru kannske ekki fyllilega sammála um. Samt verðum við að sjálfsögðu að hafa allt landið í heildarsýn þegar þessu fé er dreift því að markmið okkar er að bæta samgöngur um allt Ísland til að gera landið aðgengilegra og meira aðlaðandi fyrir okkur sem það byggjum svo og gesti okkar og ferðamenn. Þessi endurskoðun eða þessi umfjöllun, sem farið hefur fram núna á þessum málum, boðar í sjálfu sér fá nýmæli. Það má auðvitað hafa mörg orð um hvert einstakt atriði hennar en við könnumst við þær tölur t. d. frá árinu 1985 og 1986 frá fyrri tímum. Og á þeim verður ekki ýkjamikil breyting í framkvæmd þegar á heildina er litið. Það mætti tala langt mál um viðfangsefni í samgöngumálum innan hvers kjördæmis fyrir sig. Ég ætla að leyfa mér að minnast örfáum orðum á mitt kjördæmi, Vesturlandskjördæmi. Hver er sjálfum sér næstur í þeim efnum og hygg ég að það sama gildi um alla hv. alþm. Ég vil leyfa mér að minnast fyrst á samgönguleiðina um Hvalfjörð, þáltill. sem fyrir liggur hér, mál nr. 413 í Sþ., og hefur ekki verið rædd enn þá, en þm. Vesturl. standa að. Þessi leið hefur að sjálfsögðu mjög batnað á s. l. árum en stendur þó enn þá til bóta. Þá vil ég leyfa mér að minnast á Ólafsvíkurveg frá Borgarnesi um Mýrar og hreppana sunnanfjalls um Fróðárheiði til Ólafsvíkur. Það er sérstaklega leiðin frá Borgarnesi og vestur um Mýrar sem er fjölfarin stofnbraut sem þarf að hafa í huga á allra næstu árum og að verður unnið. Enn fremur má nefna meginleiðina yfir Snæfellsnesfjallgarð. Svo nefni ég Heydalsveginn. Þá má ekki alveg gleyma leiðinni frá Fróðárheiði sunnanverðri, þ. e. frá Heiðarkastinu, framan undir Jökli alla leið inn að Enni, þ. e. hinn svokallaði Útnesvegur. Við getum ekki gert allt sem okkur langar til í einu vettvangi. Þessar framkvæmdir verða að dreifast á mörg ár. En það er nauðsynlegt að hvetja Vegagerðina til þess að undirbúa kostnaðaráætlanir um framtíðarleiðir, þó að þar verði ekki unnið að vegagerð að ráði á allra næstu tímum. Ég leyfi mér í þeim efnum að minnast á leiðina um Stapahraun eða sem sumir kalla um Klifhraun til Arnarstapa, en það er hluti af Útnesvegi. Það er dálítið áberandi þegar rætt er um vegamál úti á landi að þá er mikið lagt upp úr því að komast sem allra fyrst til Reykjavíkur. Menn ræða um það að hafa sem allra greiðasta, skemmsta og fljótfarnasta leið úr sínu byggðarlagi til Reykjavíkur. En við megum heldur ekki gleyma samgönguleiðum sem tengja saman einstaka byggðarlög innan okkar kjördæma og ekki heldur tengibrautum milli byggðanna og annarra kjördæma. Á þetta verðum við að leggja ríka áherslu en láta ekki ljómann af höfuðborginni villa okkur alveg sýn í öllum tilvikum. Ég vil sérstaklega nefna eina leið sem við þm. Vestf. leggjum áherslu á að athuguð verði mjög gaumgæfilega á þessu ári, en það er leiðin frá Ólafsvík um Fróðárhrepp, um Eyrarsveit, Grundarfjörð og Helgafellssveit til Stykkishólms. Það þóttu miklir sigrar hér fyrir einum 15–20 árum þegar tókst að leggja veg um Ennið og Búlandshöfða og brúa Mjósund. En sannleikurinn er sá að það þarf að taka þessa vegi alla til nýrrar athugunar. Hefur mönnum þá komið í hug að gera þessa leið mun styttri og greiðari en hún er nú, þ. e. að fara um Mávahlíðarrif í Fróðárhreppi, fyrir framan Búlandshöfða og yfir Kolgrafarfjörð. Velja síðan þegar kemur inn fyrir Mjósundabrú hvaða leið verður farin um Helgafellssveit og hvaða leið valin suður yfir Snæfellsnesfjallgarð. Það er mjög brýnt verkefni að ná samkomulagi um framtíðarvegarstæði á þessum slóðum og ég kvíði því ekki því að yfirleitt hefur samvinna okkar þm. Vesturl. gengið vel í þessum efnum þó að við marga erfiðleika sé að etja og oft sé erfitt að ákvarða stað fyrir ónógar fjárveitingar. Það má ekki gleyma því að á Snæfellsnesi eru langir vegir, vegir báðum megin við fjallgarðinn og einnig vegir á nokkrum stöðum yfir fjallgarðinn. Það segja sumir að vegir á Snæfellsnesi séu þeir verstu á landinu öllu. Ég veit ekki hvort allir samþykkja það en eigi að síður er ástæða til þess að huga vandlega að vegagerð á þessum slóðum og að sjálfsögðu verður að tengja og byggja upp áfram Snæfellsnesveg alla leið inn í Miðdali í Dalasýslu. Ég fagna því, eins og ég gerði hér við 1. umr., að það er áætluð nokkur fjárhæð til þess að rannsaka vegagerð yfir Gilsfjörð. Ég lít svo á að rannsókn í þeim efnum verði lokið á næsta ári. Þá ber einnig að fagna því að vonir standa til þess að vegur um Laxárdalsheiði verði fullgerður nú í sumar og einnig að á Vestfjarðavegi um Bröttubrekku verði Bjarnadalsá brúuð sem er einn aðalþröskuldurinn nú, vegartálmi á þessari gömlu samgönguleið milli nágrannabyggða. Það er ekki ástæða til að þylja upp alla vegi í Vesturlandskjördæmi þó að ég hafi vikið að nokkrum þeirra í fáum orðum. En af því að ég er nú kominn langleiðina með að líta í huganum á nokkra þjóðvegi í því kjördæmi má auðvitað ekki gleyma uppsveitum Borgarfjarðar t. d. um Norðurárdal og Holtavörðuheiði. Það verður ekki annað sagt en að þeim vegi miði allvel áfram og þar verður unnið á þessu ári. Á þessu ári verður m. a. byggð brú yfir Hvítá á Kljáfossi og er það mikil framkvæmd og góð í augum okkar þm. Vesturl. Að sjálfsögðu þykir okkur hægt miða áfram í þessum málum og gjarnan vildum við sjá stærri fjárhæðir sem veitt yrði til einstakra verkefna. En við verðum þó að sætta okkur við það að þetta tekur allt langan tíma. Land okkar er stórt og erfitt yfirferðar og við megum ekki gleyma því að viðurkenna það sem vel hefur verið gert. Þar sem ég var síðast staddur við Kljáfossbrú sakar ekki að minna á veginn um Lundarreykjadal, Uxahryggi og Bláskógaheiði, að maður ekki minnist á Kaldadal. En ég ætla ekki að nefna fleiri vegi því að eftir að komið er suður af Uxahryggjum styttist leiðin á Þingvöll og á hina ágætu vegi, teppalögðu sem sumir segja, a. m. k. vandlega lagða bundnu slitlagi, eins og flestir vegir eru orðnir í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Ég vil svo að lokum færa samstarfsmönnum mínum í fjvn. bestu þakkir svo og vegamálastjóra og starfsmönnum hans og hæstv. samgrh.



Herra forseti. Við 1. umr. um vegáætlun 26. mars s. l. flutti hæstv. samgrh. ítarlega ræðu. Þar kom margt fram um stöðu og framkvæmd vegagerðar á landinu. Ég vil með leyfi forseta lesa hér stuttar tilvitnanir úr ræðu hæstv. ráðh. Í fyrsta lagi vil ég lesa þetta: „Ef landið á að haldast í byggð verður að búa íbúum þess félagslegt og athafnalegt öryggi. Það verður ekki gert nema með öruggum samgöngum og ekki síst á landi.“ Í öðru lagi vil ég lofa hv. þm. að heyra þessa aðvörun ráðh.: „Ekki verður þó öllu lengur hægt að bjarga langtímaáætlunum með hliðarráðstöfunum. Skv. henni ætti í ár og næstu ár að verja 2.4% þjóðarframleiðslunnar til vegamála, en í ár er sú tala um 1.9%. Því er nauðsynlegt þegar á næsta ári að ná upprunalegu markmiði. Annars fer áætlunin úr böndunum.“ Staðreyndin er nefnilega sú að langtímaáætlunin er þegar farin úr böndunum þótt blasi enn augljósar við að svo sé ef svo færi á næstu árum að ekki yrði staðið við upprunalegt markmið langtímaáætlunarinnar um fjármögnun vegaframkvæmda. Það er jafnaugljóst að ef landið á að haldast í byggð verður það ekki gert nema með öruggum samgöngum. Sú langtímaáætlun, sem nú er byggt á við veganýbyggingu og vegaviðhald, var unnin af nefnd sem í sátu fulltrúar allra þingflokka og lögð var fram hér á Alþingi vorið 1983. Jafnvel þótt mörgum hafi fundist það vorið 1983 að langtímaáætlun gæfi nokkuð góð fyrirheit lá það í loftinu að reynslan skæri fyrst og fremst úr um ágæti hennar. Tekjumörkun var sterkasta hlið áætlunarinnar, þó með þeim ákveðna ásetningi að um væri að ræða markmið um lágmarksframlag. Aðrir þættir, sem áætlunin byggðist á, voru veikari. Það hefur komið í ljós að ástand vega, umferðarþörf og félagslegar aðstæður voru ekki metnar sem skyldi. Áhrif nýbygginga á umhverfi sitt og kannske ekki síður áhrif þess á framkvæmdir í vegamálum, nýbyggingar og bundið slitlag eru mjög mismunandi eftir landshlutum. Til þessa þáttar verður að taka miklu meira tillit á næstu árum og jafna framkvæmdir milli héraða meira en gert hefur verið. Þá hefur komið fram mismunun um framkvæmd sérverkefna. Við því mátti búast að eftir stuttan reynslutíma mundi langtímaáætlunin til vegaframkvæmda þurfa endurskoðunar við. Ég tel að að því sé nú þegar komið. Ef litið er til reynslu af framkvæmd langtímaáætlunar á Vesturlandi kemur m. a. eftirfarandi í ljós: Um sérverkefni er þetta að segja: Meginverkefni á Vesturlandi utan Ó-vegaframkvæmdanna undir Enni hefur verið uppbygging vegar fremst í Norðurárdal og á Holtavörðuheiði. Þetta er svokallað sérverkefni á Vesturlandi. Framkvæmdin kemur íbúum Vesturlands að sáralitlu gagni. Hér er fyrst og fremst verið að byggja upp veg sem þjónar öðrum landshlutum. Vegurinn liggur frá Vesturlandi miðað við samgöngur innan svæðisins. Hér kemur fram einn ágalli langtímaáætlunarinnar. Það kemur sem sagt í ljós að á sama tíma og stór hluti þess fjármagns, sem ætlaður er Vesturlandi, fer til þess að byggja upp veg til að auðvelda samgöngur annarra landshluta að Vesturlandi hafa framkvæmdir um Reykjaneskjördæmi af Vesturlandi verið látnar sitja á hakanum. Framkvæmdahraði um Hvalfjörð sunnanverðan, sem kemur í hlut Reykjaneskjördæmis, er í öfugu hlutfalli við þann þunga sem haldið hefur verið uppi á Holtavörðuheiði. Þegar kemur vestur fyrir Borgarnes er ástand vega víða mjög bágborið. Það er skoðun mín að við gerð langtímaáætlunarinnar hafi þessir vegir verið metnir betri en þeir hafa reynst vera og þar með fjárframlag til þeirra áætlað minna en þurft hefði. Það hefur sem sé komið í ljós að til þess að bjarga algerum vandræðastöðum á veginum vestur um frá Borgarnesi svo og á norðanverðu Snæfellsnesi og í uppsveitum Borgarfjarðar hefur þurft að færa til fjármagn, sem skv. vegáætlun og langtímaáætlun hefur verið ákveðið til þeirra staða sem skv. þessum áætlunum þurfti að byggja upp fyrst og skv. þeim hafa forgang þar eð ástand veganna hefur reynst miklu verra en grundvöllur langtímaáætlunarinnar var byggður á. Á fundum þm. Vesturl. með vegamálastjóra og hans fólki kom greinilega fram að mikið skorti á að sá rammi, sem langtímaáætlunin setur um vegaframkvæmdir á Vesturlandi, sé til nokkurrar frambúðar. Vegagerð ríkisins þarf því í samráði við þm. kjördæma og sveitarstjórna að huga að endurskoðun og nýrri áætlanagerð. Á meðan slík endurskoðun nær ekki um landið allt þarf að gera áætlanir um sérstök svæði. Þm. Vesturl. hafa lagt til sameiginlega við Vegagerð ríkisins að gerð verði ítarleg könnun á vegarstæði á norðanverðu Snæfellsnesi. Kannaðir verði m. a. þeir möguleikar að fara með veg undir Búlandshöfða og um Mávahlíðarrif, áhrif og bygging brúar yfir Kolgrafarfjörð. Þá verði cg kannaðar hugsanlegar nýjar leiðir um veg um Helgafellssveit og vegarlagning úr Kerlingarskarði að Snæfellsnesvegi við Stykkishólm og út á nesið. Þá hefur komið upp hugmynd um nýjan veg um Dufansdal. Einnig varð samkomulag um að gera fullkomna kostnaðaráætlun um veg frá Sleggjubeinu að Arnarstapa um Klifhraun eða Stapahraun. Vegagerð ríkisins hefur samþykkt þessa þætti báða og áætlanagerð þar að lútandi. Við afgreiðslu þessarar vegáætlunar fyrir árin 19851988 liggur það nokkuð ljóst fyrir að gera þarf nýja langtímaáætlun. Þó þarf fyrst og fremst að tryggja það að sú áætlun, sem nú er farið eftir, fari ekki úr böndunum en að því stefnir. Sú staðreynd að í ár verður innan við 1.9% af þjóðarframleiðslu varið til vegamá:a í stað 2.4%, eins og upprunalegt markmið var, staðfestir það að farið er að losna um böndin.



Herra forseti. Ég talaði hér við fyrri umr. þessa máls og skal ekki endurtaka um of það sem þá var sagt. Hér vék hv. þm. Geir Gunnarsson að meginatriði þessa máls, hinu mikla og vaxandi fráviki frá markmiðum langtímaáætlunar. Það setur mestan svip á þá vegáætlun sem við erum nú að afgreiða sem raunar er ekki marktæk að mínu viti nema varðandi þetta eina ár, árið í ár, enda viðurkennt af þeim stjórnarliðum í fjvn. með því að svo miklu er óráðstafað næstu árin tvö að þar er greinilega borð fyrir báru til að slá af og víkja frá þegar að efndum er komið. Þetta er að sjálfsögðu meginmálið sem þegar hafa verið gerð þau skil að ekki þarf um að bæta. Skipting vegafjár hefur ekki verið þjáningarlaus fyrir þm. í einstökum kjördæmum og hér var á það minnt áðan að hún hefði jafnvel verið það þjáningarfull að dæmi væru um það að menn hefðu gengið frá borði og það jafnvel úr skiprúmi ríkisstj. en ekki stjórnarandstöðu. Hv. 11. landsk. þm., sem nú er genginn í salinn, var krafinn sagna af hv. þm. Karvel Pálmasyni um það hvort hann hefði úr skiprúmi gengið hjá ríkisstj. í þessu tilfelli. Ég færi þá spurningu hér yfir vegna þess að nú er hv. þm. viðstaddur. En ég sé á nál. frá fjvn. þessa yfirlætislausu setningu hér í lokin, með leyfi virðulegs forseta: „Egill Jónsson var fjarstaddur lokaafgreiðslu málsins.“ Ég þykist skilja þessi orð nokkuð rétt.

Lesa þau rétt.

Ég les þau rétt, já, og ég þykist skilja þau rétt einnig en ég ætla ekki að.fara nánar út í það. Ég veit að hann er áreiðanlega maður til þess að lesa úr þessum orðum ef þau eiga að skiljast einhvern veginn á annan veg en þann að hann sé ósáttur við niðurstöðuna. Ástand vega á Austurlandi er líkt og menn hafa fjallað hér um varðandi ástand vega í sínum kjördæmum. Uppbygging er skammt á veg komin og alls staðar er um knýjandi þarfir og úrbætur að ræða og erfiðleikar ærnir í röðun verkefna og enn örðugra um tilfærslu. Langtímaáætlunin, sem raunar hefur ekki verið staðfest, vísar þar veginn í þeirra orða fyllstu merkingu. Frávik frá henni eins og nú gera skiptinguna enn erfiðari. Með hverju árinu sem líður með slíkum frávikum verður æ ógerlegra að fara eftir meginlínum langtímaáætlunar og það er hart við að búa fyrir þá sem búa við vegi eins og á Austurlandi. Ég hef áður rætt óánægju mína með okkar hlut, hvernig Ó-vegaverkefnin, svo þörf sem þau annars eru, hafa skekkt þessa mynd fyrst til þeirra var ekki aflað sérstaks fjár. Ég hygg að okkar stærsta skyssa, þm. Austurl., hafi verið sú að fá ekki inn okkar ó-vegaverkefni fyrst svona fór. Næg eru þau sérátök sem vinna þyrfti að þar eystra. Við getum þar eflaust sjálfum okkur um kennt að vera ekki jafnaðgangsharðir og aðrir voru í þessum efnum enda kannske enn meira knýjandi nauðsyn á því að vinna að þeim verkefnum sem þar er verið að vinna að og á að vinna að undir þessum sérstaka lið og geri ég ekki lítið úr því. Kambanesskriðurnar eystra eru t. d. gleggst dæmi um ó-veg. Hringvegarkafli frá Breiðdal til Héraðs er troðningur einn. Okkur vantar með öllu tengingu Vopnafjarðar og Héraðs með skaplegum hætti og það verkefni þarf raunar að skoða síðar og verður fylgt eftir við endurskoðun af fullum þunga. Það hefur þegar verið ítrekað og áminnt og það hefur þegar verið unnið allgott rannsóknarstarf og mun verða fram haldið. Að þessu þurfum við sannarlega að huga og fá fram eðlilegan hlut í sérátökum af svipuðu tagi og Ó- vegaverkefnin eru, sem ekki hefur verið aflað til sérfjár svo sem ætlunin var. Um vegamál almennt frá kjördæmasjónarmiði er annars ekki ætlunin að tala hér. En fyrst ég er kominn í ræðustól minni ég á þær framtíðarhugmyndir sem reifaðar hafa verið þar eystra um jarðgangagerð, sem ég minnti raunar á hér í vetur. Hugmyndirnar um jarðgöng milli Norðfjarðar og Seyðisfjarðar þóttu broslegar í fyrstu en tæknin og nánari athugun þessa máls veldur því að nú horfa menn æ meira til þessarar lausnar þó til lengri tíma sé að sjálfsögðu litið. Ég get heldur ekki stillt mig um að minna á hugmyndir þeirra Fáskrúðsfirðinga um jarðgöng til míns heimastaðar, Reyðarfjarðar, og vísa til skemmtilegrar og rösklega skrifaðrar greinar sveitarstjórans á Fáskrúðsfirði í Morgunblaðinu fyrir viku eða svo sem bar yfirskriftina: „Hlauptu heim og sæktu stóra nafar föður þíns“. Þannig er víða hugað að nýjum möguleikum til betri samgangna enda von til þar sem þær eru svo ríkur þáttur í öllu lífi fólks hvarvetna og skipta sums staðar sköpum um byggð og búsetu. Við eigum að sjálfsögðu í hvívetna að huga vel að nýjum möguleikum í kjölfar betri tækni og nýrra aðferða. Það sem sýnist skýjaborgir í dag getur hæglega orðið að virkileika morgundagsins. Ég hef þegar rætt hér á Alþingi útboðsstefnuna sem ég vara enn við að sé svo alfarið upp tekin sem mér sýnast öll teikn vera á lofti um. Þar á að fara með fullri gát og huga að byggðarsjónarmiðum og atvinnuöryggi þess stóra hóps sem hér á hagsmuna að gæta. Um það orðlengi ég ekki frekar en ítreka aðvaranir um að fylgt sé blindri einstefnu í þessum efnum. Að öðru leyti vísa ég til þess sem ég sagði um vegamálin almennt við fyrri umr. svo og til glöggrar ræðu hv. þm. Geirs Gunnarssonar hér áðan um það sem máti skiptir, um langtímaáætlunina og hvernig við hana er staðið. Umræðuefnin eru næg í tengslum við þetta, það væri að æra óstöðugan að fara frekar út í þau nú. Hins vegar get ég ekki leynt því að ég bíð spenntur eftir efndunum á glæsitölum áranna 1986 og 1987. Sú viðbót, sem þar fæst, verður víða kærkomin en því skal ekki spáð nú hvernig þar fer þegar þar að kemur.



Herra forseti. Ég mun ekki lengja þessa umr. ýkja mikið en vildi ekki láta hana hjá líða án þess að taka til umræðu fáein atriði. Hér hefur verið töluvert mikið rætt af þeim hv. ræðumönnum sem á undan hafa talað um það fjármagn sem ætlað er til vegagerðar, um þá prósentu af þjóðarframleiðslu sem ætluð er til þessara mála nú í ár og næstu tvö árin. Ég tek undir það sem hefur verið sagt að vegaframkvæmdir eru mjög arðbærar framkvæmdir, mikilvægur þáttur í okkar framförum og til þeirra þarf að verja eins miklu fé og möguleikar eru á hverju sinni. Hins vegar setja aðstæður okkur þröngar skorður núna og þarf ekkert að rekja það nánar, við höfum orðið að láta ýmis þörf verkefni bíða. Það er búið að ákveða þessa prósentu í ár og viljayfirlýsing um að þessi prósenta verði 2.4% næstu tvö árin og ber að vona að við það verði hægt að standa, því að það er rétt sem kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. að það verður víða pláss fyrir það fjármagn. Ég vil koma að nýtingu þessa fjármagns sem til skiptanna er nú í ár og þeirri skiptingu sem er á milli kjördæma. Við þm. Austurl. höfum verið óánægðir með þá skiptingu sem hefur verið undanfarin ár. Samkvæmt útreikningum ber okkur að fá 18% af fjármagni til vegagerðar skv. þeirri skiptiformúlu sem í gildi hefur verið en við höfum ekki náð því undanfarin ár vegna þess að í heildarpakkanum hafa verið sérstök verkefni og Ó-vegir í öðrum kjördæmum sem eru að sjálfsögðu mjög þarfar framkvæmdir og þola ekki bið, en til þeirra hefur ekki verið aflað fjár sérstaklega eins og fram hefur komið. Við munum leggja mikla áherslu á það þegar þetta hlutfall verður endurskoðað eftir það tímabil sem nú fer í hönd að gerðar verði leiðréttingar á þessu og við fáum skiptiprósentu í hlutfalli við þær þarfir sem fyrir hendi eru á Austurlandi í vegamálum. Ég ætla ekki að tala langt mál um þarfirnar á Austurlandi. Búið er að nefna hér nokkur verkefni sem eru mjög brýn. Ég vil aðeins benda á hvílík risaverkefni þar eru fyrir hendi. Stærð kjördæmisins er slík að ef farið er þar um frá enda til enda þá er vegalengdin álíka leið og héðan frá Reykjavík og austur í Möðrudal. Menn geta ímyndað sér hvaða verkefni eru í vegamálum á slíku landsvæði þegar það bætist við að þarna eru fjallvegir fleiri og meiri en annars staðar að Vestfjörðum þó undanskildum. Við höfum mjög brýnt verkefni á Austurlandi sem við þurfum að vinna að á næstu árum, þ. e. að tengja Vopnafjörð og Hérað með vegi sem mögulegt væri að halda opnum meiri hluta ársins. Við þurfum að vinna að tengingu Héraðs við Breiðdal um svokallaða Víðigróf en þar er á þjóðvegi nr. 1 hinn versti óvegur sem er hálfófær allt árið fyrir venjuleg farartæki. Við erum með stór verkefni á Berufjarðarströnd og í Kambanesskriðum eins og kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. Við erum með hinn argasta veg á milli Eskifjarðar og Norðfjarðar, sem eru tvö fjölmenn byggðarlög á Austurlandi með mjög vaxandi umferð, og eins Suðurfjarðaveg. Það mætti auðvitað halda upptalningunni áfram miklu lengur því að verkefnin þarna eru óþrjótandi en ég ætla ekki að fara út í þá sálma meira að sinni. Hér hefur verið rætt um teppalagða vegi og þá vegi sem ekki eru teppalagðir en það er víða þannig ástandið á Austurlandi a. m. k. að það á eftir að byggja vegina upp úr snjó, byggja þá þannig að það sé hægt að fara um þá ferða sinna að það séu ekki ófærir vegaspottar langtímum saman veturna og vorin. Það eru til vegir á Austurlandi sem eru ekki færir nema kannske tvo, þrjá mánuði á sumri svo vel sé en þeir vegir eru nauðsynlegir til þess að fólk geti farið ferða sinna til þess að menn geti sinnt jafn einföldum þörfum og að komast í verslanir á sínum verslunarstað, til þess að koma börnum sínum í skóla og til þess að geta sinnt mannlegum samskiptum eins og að sækja mannfagnaði og þar fram eftir götunum. Við erum ekki farnir að hugsa svo hátt að byggja nein mannvirki fyrir gífurlega umferð eins og kom fram í ræðu hv. 5. þm. Reykn. Geirs Gunnarssonar að þörf er á hér á höfuðborgarsvæðinu. Ég er ekki að gera lítið úr þeirri þörf en hins vegar sýnir þetta svo ekki verður um villst hve það er mikil firra þegar því er haldið fram að það sé hagkvæmt að röskun byggðar verði í landinu. Slíkt kallar á gífurlegar framkvæmdir, ekki minni framkvæmdir en þegar verið er að tala um að byggður sé vegarspotti fyrir einn eða tvo bæi og brú fyrir eina kerlingu eins og heyrðist einhvern tíma. Fjölmennið kallar á gífurlegar framkvæmdir í vegamálum eins og hér hefur verið réttilega rakið. Miklar framfarir hafa orðið á undanförnum árum í gerð varanlegs slittags og menn hafa náð miklu betri tökum á þeim framkvæmdum en áður og þessum framkvæmdum hefur miðað mjög vel. Það má benda á að reynt hefur verið að leggja einfalt slitlag á þá vegi sem bera ekki mjög mikla umferð. Ég held að eigi að halda áfram á þessari braut og reyna að nýta þetta fjármagn sem allra best þannig því að þar sem þetta hefur verið gert hefur þetta gefið góða raun og verið til mjög mikilla bóta. Þjóðvegir eða stofnbrautir úti um landsbyggðina bera mjög misjafnlega mikla umferð og ef hægt er að nýta það fjármagn, sem varið er til varanlegs slitlags, betur með þessum hætti er sjálfsagt að reyna það. Ég vil að lokum aðeins koma inn á ummæli hv. 5. þm. Reykn. um útboðin. Ég gæti trúað að við höfum átt þá sneið sem fluttum hér till. að láta fara fram könnun á gildi útboða. Ég vil eindregið mótmæla því að við höfum verið að leggjast gegn þessari stefnu í vegamálum. Ég held að það hafi komið fram í minni ræðu þegar ég talaði við umr. þess máls að það er ekki meiningin heldur verði búið svo um hnútana að ekki verði lögð niður sú þjónusta sem þarf að vera fyrir hendi úti á landsbyggðinni í þessum efnum. Það er grundvallaratriði. En ég hef margtekið það fram í þessu sambandi að vörubíla- og vinnuvélaeigendur verða í mörgum tilfellum að skipuleggja sig og sína starfsemi upp á nýtt miðað við þær breyttu aðstæður sem nú eru. Ég vil samt ekki viðurkenna neitt afturhald í þessum efnum heldur eðlilega varfærni og að það sé búið þannig um hnútana að menn geti rekið starfsemi með vörubíla- og vinnuvélar áfram úti um landsbyggðina og veitt þá þjónustu sem nauðsynleg er og verður alltaf að vera fyrir hendi og óþægilegt er að bjóða út hverju sinni. Það má m. a. geta þess að þegar t. d. verða miklir vatnavextir eða skriðuföll eða eitthvað ófyrirsjáanlegt kemur fyrir er ekki hægt um vik að bjóða út viðgerðir á vegum eða samgöngumannvirkjum. Þá er gott að grípa til þessara aðila sem heima fyrir eru til þess að laga þessa hluti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri. Ég við aðeins ítreka það að lokum að við þm. Austurl. munum vinna að því með öllum ráðum að leiðrétta okkar prósentu í skiptingunni. Þegar endurskoðun fer fram fáum við réttlátan hlut. En um skiptinguna í einstök verkefni innan kjördæmisins hefur verið alveg bærileg samstaða. Ég hygg að hv. 11. landsk. þm., sem er í þingmannahópi Austurl., muni gera grein fyrir sinni afstöðu en það hefur verið lýst mjög mikið eftir afstöðu hans hér úr þessum ræðustól. En ég tek undir það með hv. 2. þm. Austurl. að hann er áreiðanlega maður til þess að svara fyrir sig í sambandi við sína afstöðu í fjvn.



Herra forseti. Ég skal ekki segja til hvers 11. landsk. þm. er vís, en ég held ég þekki hann þó það vel að hann geti svarað fyrir sig hér, sérstaklega vegna þess að hann þarf ekkert fyrir að svara, nákvæmlega ekki neitt. Og mér er nú nokkuð til efs hvernig þeir hafa farið fram úr rúmum sínum í morgun leikbræðurnir tveir, sá virðulegi sem situr hér í forsetastóli og hv. 2. þm. Vestf. Karvel Pálmason hvítklæddur með rauðan klút í vasa. Spurningin til mín var sú hvort ég hefði gengið úr skipsrúmi hjá núv. ríkisstj. eða hótað því í sambandi við vegáætlun. Þá er því til að svara að ég þekki engan þm. sem er jafndyggur stuðningsmaður núv. ríkisstj. og 11. landsk. þm. er, enda er núv. ríkisstj. að koma fram mjög mikilvægum málum, sérstaklega fyrir landbúnaðinn og sveitirnar sem ég vil álíta að standi mér æði nærri. Sú spurning, sem til mín er beint um það hvort ég hafi verið með einhverjar hótanir gagnvart núv. ríkisstj. um að ganga úr skipsrúmi, á sér sjálfsagt rætur í slæmum draumförum þessara tveggja hv. þm. og í draumi hefur því verið hvíslað í eyru þeirra, það hef ég ekki gert. Annars fagna ég því að hafa komið hingað í þennan virðulega stól og þá alveg sérstaklega vegna þess að ég mátti hlýða hér á tvær ræður þm. úr Austurlandskjördæmi og báðir höfðu orð um það að hlutur Austurlands væri bágur, báðir höfðu mikil orð um það að hann þyrfti að bæta. Ja, bragð er að þá barnið finnur, verð ég nú að segja. Það er gott að menn skuli reka sig á þetta núna, en það er ekki nýtilkomið að hlutur Austurlands sé svona bágur. Hann var svona gerður við síðustu vegáætlun og síðan hefur hann verið enn meira úr lagi færður eins og við allir vitum. Það hefur verið tekið af Austurlandi hið svokallaða hafísvegafé, einmitt á þeim tíma sem það átti að færast í ríkara mæli úr Norðurlandi eystra yfir til Austurlands, og það hafa verið felldar niður sérstakar fjárveitingar vegna jaðarbyggða sem einnig kom afar þungt niður á Austurlandi. Þetta hélt ég að væri ekki alveg ný uppgötvun og þetta hefðu þm. Austurlands vitað fyrr en á þessum drottins degi. En batnandi mönnum er best að lifa og þess vegna fagna ég því að þessir tveir hv. þm. skuli hafa gefið þessar yfirlýsingar á Alþingi.



Herra forseti. Það hefur nú ekki verið venja að ræða einstaka þætti vegáætlunar sérstaklega við síðari umr. það hefur venjulega verið gert við fyrri umr., þar sem menn hafa sérstaklega viljað leggja áherslu á ákveðin atriði, og skal ég þess vegna ekki fara inn á þá braut hér. Ég vil þó minna á að ég tel að með því merkasta sem hér hefur verið samþykkt á Alþingi hafi verið það samkomulag sem náðist hér á breiðum grundvelli um að gera langtímaáætlun og standa þannig að henni að það var fyrir fram vitað að menn úr öllum stjórnmálaflokkum ætluðu að sameinast um að við hana yrði staðið. Þó það hafi orðið nokkur frávik er ljóst að þessu markmiði hefur verið náð, jafnvel umfram það sem væri hægt að gera ráð fyrir miðað við efnahagsástandið hverju sinni. Ég vil einnig segja það, sem var ástæða þess að ég kom hér upp, að ein mikilvægasta ákvörðun sem var tekin jafnhliða langtímaáætlun var ákvörðun um hin svokölluðu Ó-verkefni sem byggist á því að taka sérstaklega til framkvæmda lífshættulegar samgönguæðar milli þéttbýlisstaða sem verður að framkvæma með sérstökum hætti þannig að ekki dragist úr hömlu sú framkvæmd eftir að byrjað er á henni. Það sem ég vildi svo vekja athygli á hér við þessa umr. er það að mér finnst að það hafi verið helst til fljótt klippt á fjármagn til framkvæmda við Ólafsvíkurenni. sú framkvæmd er merkilegt átak og myndarlegt í alla staði og tókst vel til í sambandi við það útboð sem þar var gert. Hins vegar er þetta framkvæmd sem liggur út í sjó og ekki fullvitað enn hvernig hún stenst þau átök sem höfuðskepnurnar láta dynja á því mannvirki. Þess vegna hefði ég talið ástæðu til að láta meira fjármagn á árinu 1985 og jafnvel fram á árið 1986 í þetta verkefni en raun er á orðin. Ég er alls ekki með þessu að draga úr gildi þess að þessi framkvæmd tókst svona vel og tók svo skamman tíma, þannig að hægt er að snúa sér af meiri krafti á næsta Ó-verkefni, við Óshlíð, heldur finnst mér að þarna sé ekki nógu varlega að staðið því að það getur þurft á þessu fjármagni að halda ef illa tekst til með undirstöður vegarins á öllu svæðinu. Ég vildi vekja athygli á þessu um leið og ég undirstrika mikilvægi þess að sú ákvörðun var tekin á sínum tíma að taka þessa þrjá lífshættulegu Ó-vegi fyrir sérstaklega. Ég get ekki látið hjá líða, fyrst ég er kominn hingað upp, að minnast á eitt atriði, sem ég tel að Alþingi þurfi að fjalla um ásamt með yfirstjórn vegamála í landinu, og það er í sambandi við þá þróun, sem allir eða flestir eru sammála um, að auka útboð á verkum í sambandi við vegagerð og brúagerð jafnvel einnig, en þar á ég við þá árekstra sem hafa orðið víðs vegar um landið hjá ýmsum aðilum sem hafa byggt á þessu tilveru sína á hinum ýmsu stöðum, svo sem vörubílstjórar og vinnuvélaeigendur. Ég álít að skoða ætti vandlega hvort ekki væri hægt að finna einhverja viðmiðunarreglu sem tryggði að einhverju leyti tilvist þessara aðila í héruðunum. Það er hægt að setja upp hugmyndir um vissa prósentu eða eitthvað þess háttar sem væri fast verkefni á viðkomandi svæði og tryggði þar með þessum aðilum visst öryggi. Ég tel að þýðingarmikið sé að þetta sé skoðað og beini því til yfirstjórnar vegamála að farið verði að vinna að því að komast að niðurstöðum um þetta mál og átta sig á því hvað væri skynsamlegt í þessu tilfelli. Í sambandi við það sem kom hér fram hjá hv. 1. þm. Vesturl. og hv. 4. þm. Vesturl. heyri ég að við þm. Vesturl. eigum eftir ýmislegt ótalað í sambandi við framkvæmd vegáætlunarinnar. Ég vænti þess að við munum ræða það fljótlega því ég skildi ekki almennilega það sem hér kom fram, a. m. k. ekki það sem kom fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. Við eigum eftir að ræða þessi mál, þm. Vesturlands. Ég vil svo að lokum segja það sem mína skoðun að vegamálin, eins og allir eru væntanlega sammála um, eru eitt þýðingarmesta byggðamál hér á landi. Ég leyni því ekki, og ég hef sagt það úr þessum ræðustól áður, að ég hef þá skoðun að við Íslendingar ættum að taka þróunarlán til að gera stórátak í vegagerð á skömmum tíma hér á landi, svo mikil er nauðsyn þess að flýta a. m. k. aðalframkvæmdum í vegagerð í landinu. Ég hef enn þessa skoðun og hef látið hana í ljós víða og held áfram að halda henni fram. Mér finnst að við eigum mikið ógert og að við þurfum að nýta tæknina. Til þess að ljúka við þessar framkvæmdir á styttri tíma þurfum við augljóslega að leita fanga um fjármagn. Ég kem ekki auga á hagstæðara fjármagn í stórátak sem þetta en ef við gætum átt kost á þróunarláni að þessu leyti til. Við erum á vissan hátt vanþróaðir í vegagerð hér á landi.



Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir að fá að koma hér upp og að ég skuli vera tekinn trúanlegur um að ég hafi beðið um orðið, en erindi mitt er að lýsa ánægju með þessa vegáætlun og ég vil vísa á bug nöldri, sem hér hefur heyrst frá einstaka stjórnarandstæðingi, um að þessi áætlun væri smá í sniðum. Mér finnst að þetta sé stórhuga vegáætlun og e. t. v. má kannske velta því fyrir sér hvort hún er ekki of stórhuga því að það þarf náttúrlega að gera ýmislegt fleira en að leggja vegi og það þýðir ekki að horfa eingöngu á prósentutölur af þjóðartekjum sem til vegamála er varið. Við skulum horfa á hvernig vegakerfið batnar. Ég fullyrði það að á þessu ári verða meiri framkvæmdir en nokkurn tíma hafa verið áður. Það er vegna þess að útboðsstefnan hefur sannað gildi sitt. Ég held að það sé mjög mikilvægt að halda sig við langtímaáætlun að því leyti að verkin gangi fyrir sig innan þess tímaramma sem þar er settur. Ef það tekst fyrir minna fé en gert var ráð fyrir er það bara gott. Við þurfum að fá sem flesta km lagða fyrir tiltækt fé. Ég vil vekja athygli á þætti vegagerðar sem ekki hefur verið mikið ræddur hér í dag og vill oft gleymast. Með nýjum og bættum vegum og með bundnu slitlagi og auknum umferðarhraða er ríðandi mönnum gert nær ómögulegt að ferðast um landið. T. d. er orðið mjög torvelt að ferðast á hesti um Langadal í Austur-Húnavatnssýslu og er það illa farið. Umferð ríðandi manna þarf líka að hafa í huga við hönnun vega og girðingalagnir því að auðvitað eiga hestamenn sinn rétt til umferðar í landinu. Það er óhjákvæmilegt að gera umferð á hestum mögulega þó ekki væri nema af sögulegum rökum af því að hesturinn var einu sinni okkar eina samgöngutæki og fjöldi manna sækir í það heilsubót og yndi að ferðast á hestum. Það er sjálfsagt að koma til móts við það fólk. Sums staðar hagar þannig til að það kostar ekki nema ofurlitla fyrirhyggju að gera ríðandi umferð mögulega og þægilega. Sums staðar þar sem nýr vegur er byggður og vegurinn er fluttur gæti gamli vegurinn e. t. v. hentað vel fyrir umferð hestamanna ef honum væri ekki samstundis lokað með girðingu. Auðvitað kostar þetta eitthvað, en ég held að það séu smámunir í þessu sambandi. Ég er ekki að fara fram á að það verði varið stórfé til vegagerðar handa hestamönnum, en ég er að óska eftir því að þeim sé ekki gleymt.



Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er óhætt eftir ræðu hv. 11. landsk. þm. að koma svona klæddur upp í ræðustól á Alþingi. Mitt aðalerindi var eiginlega að segja örfá orð við hann í áframhaldi af hans ræðu áðan, en ég ætla fyrst að víkja að hv. þm. Páli Péturssyni, fjallkóngi þeirra framsóknarmanna, en hann gengur hér undir því nafni. Ég heyrði ekki betur en hann teldi allt of mikið fjármagn lagt í vegaframkvæmdir. Ég veit ekki við hvaða tímabil hann miðar, líklega tímabil fyrrv. samgrh., sem er núv. hæstv. forsrh., formaður Framsfl., sem var tímabil niðurlægingar í vegaframkvæmdum. Það er það sem hv. þm. Páll Pétursson, þingflokksformaður framsóknarmanna, er nú að lýsa og miða við.

Ég vil mótmæla þessu.

Hæstv. félmrh. er óhætt að mótmæla hverju sem hann vill. En í framhaldi af þessu er rétt fyrir þá Austfirðinga að fara á fjörur við hv. þm. Pál Pétursson. Ef það er svona mikið til skiptanna ætti hann að geta látið þá Austfirðinga hafa einhvern skerf af sínu þannig að ekki væri vandamál þar. Ég veit að hv. 11. landsk. þm. mundi taka við slíku þannig að ekki væri vandamál að leysa þann hnút ef of stórt er skammtað einhvers staðar. Þetta er ekkert nöldur í stjórnarandstöðu, hv. þm. Páll Pétursson. Það eru staðreyndir sem hér er verið að tala um. En ég get tekið undir það að ef hv. þm. Páll Pétursson miðar við það sem fyrrv. hæstv. samgrh. stóð að, þá er hér stærra skammtað og betur að verki verið en þá var og er það vel. Og þá er það blessaður höfðinginn að austan, hv. 11. landsk. þm. Ég heyrði á hans ræðu að hann ætlar sér áfram að reyna að styðja við bakið á stráknum, eins og hann orðaði það á sínum tíma, hæstv. iðnrh., í ríkisstj. Menn voru ekkert að spyrja, a. m. k. ekki ég, hvort hann ætlaði sér að halda áfram að styðja ríkisstj. Ég varð fyrir vonbrigðum með það að hann svaraði engu af því sem spurt var um og var það þó afskaplega skýrt sem um var spurt. Nú skal spurt aftur þannig að menn geti þá svarað já eða nei. Það kemur fram á þskj. 948 að hv. þm. Egill Jónsson, fjárveitinganefndarmaður, hafi verið fjarstaddur lokaafgreiðslu þessa máls, sem og er rétt. Það er rétt, af hvaða ástæðum sem það var, að hann var fjarstaddur. Ég spurði áðan hvort hægt væri að fá það upplýst hvort þessi hv. þm. sem einn af stjórnarliðsmönnunum í fjvn. stæði að þessari vegáætlun, hvort hann stæði að afgreiðslu þessarar vegáætlunar eins og hún var endanlega afgreidd frá fjvn. og hvort hann stæði að þessu nál. 



Herra forseti. Ég vil vekja athygli hv. þm. Karvels Pálmasonar á því að það hefur aldrei á einu ári verið lagt meira af bundnu slitlagi á Íslandi en í ár og ég hygg að árið 1985 verði einnig metár í mörgum öðrum þáttum vegagerðar. Þessu ber að fagna og það ber líka að fagna því að það tekst að gera þetta þrátt fyrir að ekki sé varið hærri fjárhæð til vegagerðar en gert er í ár. Það sem ég gerði að umtalsefni áðan var það að við þurfum auðvitað að gera marga hluti aðra en að leggja vegi. Ég er ekki sammála þeirri stefnu, sem hæstv. félmrh. hefur að við ættum að steypa okkur í verulegar skuldir erlendis út af vegagerð. Við þurfum auðvitað að vera stórhuga og við þurfum auðvitað að reyna að kappkosta að vinna vel að vegagerðinni og verja til hennar talsverðu fé, en hún má ekki verða úr taki við allar aðrar framkvæmdir í þjóðfélaginu þó góð sé.



Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að gera margar aths. við það sem hér hefur verið sagt í þessari umr., en mér heyrðist vera beint til mín einni fsp. sem raunar var svarað þegar í minni framsöguræðu. Hún var frá hv. 3. þm. Vestf., Karvel Pálmasyni, og á þá leið hversu lengi núverandi skipting fjármagns á milli kjördæma skuli standa. Eins og fram kom í minni framsöguræðu er gert ráð fyrir því að þessi skipting fjármagns á milli kjördæma verði tekin til endurskoðunar við lok fyrsta tímabils langtímaáætlunar, sem er í árslok 1986, og komi þá væntanlega til athugunar við reglulega endurskoðun vegáætlunar veturinn 1986–1987. Eðlilegt er í þessum efnum að það sé kannað við þáttaskil í langtímaáætlun hvernig fjármagn hefur nýst í hverju kjördæmi, hvernig framkvæmdum hefur miðað áfram, miðað við þær skiptireglur sem notaðar hafa verið, og hvort eitt kjördæmi hefur farið betur út úr því en annað. Eftir að slík athugun hefur farið fram ásamt nýrri athugun á ástandi vega er hugsanlegt að upp verði tekin ný skiptiregla á milli kjördæma. Þessar forsendur voru í rauninni kynntar innan fjvn. og vel má vera að ég hafi ekki hlustað nægilega grannt á ræðu hv. þm. Karvels Pálmasonar, en mér fannst koma fram í máli hans ástæða til þess að ég rifjaði þetta frekar upp. Hér hefur verið sagt af nokkrum fulltrúum stjórnarandstöðunnar að langtímaáætlun hafi farið úr böndum og hér hefur verið rakið allrækilega hvaða frávik hafa orðið í prósentutölum á fjármagni til vegagerðar miðað við það sem langtímaáætlun gerir ráð fyrir. Þetta rakti ég raunar einnig að mestu í minni framsöguræðu og greindi frá því hvað skort hefði á, bæði til nýbygginga og viðhalds, að þessum prósentutölum væri fylgt. Ég greindi einnig frá því að þó að þetta væri svo með fjármagnið væri munurinn minni þegar til framkvæmdanna væri litið og í sumum greinum hefðu framkvæmdir farið fram úr því sem langtímaáætlun gerði ráð fyrir. Svo er t. a. m. um bundið slitlag á þjóðvegi landsins. Þetta kom enn fremur fram hjá hv. 2. þm. Norðurl. v. og ég gerði allrækilega grein fyrir að þó að gott sé að hafa háar tölur hvað fjármagn snertir hefur hitt þó meira að segja að fjármagnið nýtist vel. Það er enn fremur til lofs þeim aðilum sem starfað hafa að vegagerð, Vegagerð ríkisins og þeim starfsmönnum sem hún hefur á að skipa og yfirstjórn vegamála, að þessi mál hafa þokast mjög til hins betri vegar á síðustu árum. Ég tel þess vegna að það sé rangt, sem hér hefur verið sagt, að langtímaáætlun hafi farið úr böndum. Það hefur að vísu ekki verið staðið að fullu við fjármagn, en framkvæmdum hefur verið fylgt eftir þann veg að lítið skortir á að langtímaáætlun hafi verið fylgt. Og verði sú till. til þál. sem hér liggur fyrir samþykkt og henni framfylgt er ekkert vafamál að langtímaáætlun stenst og við megum þar með vel við una. Ég veit hins vegar ekki hvað hv. alþm. kunna að segja ef svo færi að verk færu að fara langt fram úr langtímaætlun vegna þess að þau mundu reynast ódýrari en gert hafði verið ráð fyrir þegar fjármagn til vegagerðar í heild var ákveðið í þeim hlutföllum sem langtímaáætlun gerir ráð fyrir. En ég skal ekki fara út í þá sálma. Ég vil aðeins ítreka þá staðreynd að vel hefur tekist að nýta það fjármagn sem til ráðstöfunar hefur verið og ég tel það ekki rétt að langtímaáætlunin hafi farið úr böndum. Ég held að það sé ekki fleira sem er ástæða fyrir mig að taka fram. Ég vil þó segja að það er eðlilegt að hv. alþm. úr ýmsum kjördæmum taki til máls og greini frá því að mörg verk séu óunnin í þeirra landshlutum og byggðarlögum. Þetta horfum við á um allt landið. Við hljótum að viðurkenna að þó mikið hafi verið gert sé enn mikið eftir um allt land. Við stöndum í því stórvirki nú að byggja upp varanlega vegi um allt landið. Við skulum kosta kapps um að standa saman um þau mál þannig að við getum verið fullsæmdir af og verðum ekki eftirbátar þeirra sem á sínum tíma lögðu malarvegi um landið allt við lítil efni. Ég held svo, herra forseti, að það sé ekki fleira sem mér þykir ástæða til að vekja athygli á af því sem fram hefur komið í þessum umr., en endurtek þakkir mínar fyrir gott samstarf um þessi mál, bæði til nm., starfsmanna Vegagerðar ríkisins og einnig til hæstv. ráðh.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég vil þakka formanni fjvn. og fjvn. allri fyrir vinnu nefndarinnar og tillögur og sömuleiðis þm. í hinum einstöku kjördæmum sem hafa haft eins og jafnan áður góða samvinnu um skiptingu á því fjármagni sem úr hefur verið að spila og till. gerir ráð fyrir. Ég get tekið undir það með hv. stjórnarandstæðingum að það hefði verið æskilegra að eiga meira fjármagn til framkvæmda á þessu ári og standa við langtímaáætlun í vegamálum. En við verðum líka að hafa það í huga að það hefur orðið verulegur samdráttur í þjóðfélaginu. Það hafa komið nýir útgjaldaliðir á mörgum sviðum og við þurfum einnig að fjármagna alla þá liði. Því er það ekki óeðlilegt að nokkurs samdráttar gæti og það kemur í raun og veru engum þm. á óvart því að hér er byggt á forsendum fjárlaga sem afgreidd eru í desembermánuði hvað snertir framkvæmdir í vegamálum á þessu ári. Hitt skiptir enn meira máli, hvernig þessar framkvæmdir standa. Hefur fjármagnið verið nýtt þannig að við höfum getað staðist þennan samdrátt? Ef við lítum á fyrsta tímabil þessarar svokölluðu langtímaáætlunar standa eftir í árslok 1984 1493 millj. Á þessu ári er fjármagn til almennra framkvæmda 203 millj., til bundinna slitlaga 145 millj., sérstök verkefni 149 millj., Óvegir 42 millj. og brýr 12 millj. eða samtals 551 millj. Á árinu 1986 eru almennar verklegar framkvæmdir 230 millj. áætlaðar, bundið slitlag 160 millj., Ó-vegir 27 millj. og brýr 17 millj. eða samtals 609 millj. I>essi vegáætlun gerir því ráð fyrir að greiða af þessum 1493 millj. 1160 millj. Eru þá eftir 333 millj. eða 22%. En þá er því við að bæta að á árinu 1986 er óskipt fjármagn samtals 151 millj. þannig að eftir standa 182 millj. eða 12% af verðtryggðum framkvæmdum. Þessu hefur verið mætt m. a. með útboðum. Sumir gagnrýna útboð og telja að menn bjóði óvarlega í, fari á hausinn, standi ekki við greiðslur og annað slíkt. En það er ýmislegt fleira sem hefur verið gert til þess að nýta betur fjármagnið. Það var tekið upp haustið 1983 að bjóða út snemma hausts þannig að verktakar gætu fengið betri og lengri vinnu fyrir sín tæki. Afskriftirnar eru þær sömu hvort sem er en nýtingin bæði á mannafla verktaka og tækja var allt önnur. Allt er þetta liður í því að fá meira fyrir peningana. Ég skil mjög vel áhuga tækjaeigenda víðs vegar af landinu. Það hugsar hver um sig. En Vegagerðin og þeir sem vegagerð stjórna, bæði vegamálastjóri og hans starfsmenn og sömuleiðis samgrn. sem yfirstjórn vegamála, verða fyrst og fremst að hugsa um það að fá sem mesta vinnu fyrir það fjármagn sem úr er að spila hverju sinni. Við höfum haft þá stefnu að draga mjög úr starfsemi Vegagerðarinnar sjálfrar, bæði starfsmannafjölda, draga mjög úr eigin tækjum og fara eftir þeim lögum, sem Alþingi hefur samþykkt, að bjóða sífellt meira út af framkvæmdum. En við erum einnig með það í huga að bjóða aftur meira út í viðhaldi þannig að þeir sem tæki eiga víðast úti um land geti boðið í hin smærri verkefni. Við höfum einnig í huga að móta skýrari og ákveðnari stefnu um lokuð útboð til að koma til móts við þetta fólk. Þetta er allt vandmeðfarið. Við stefnum að því sama og gert hefur verið í okkar nágrannalöndum öllum um langt árabil að auka verktakastarfsemi. Við verðum líka að hafa í huga að þegar miklar framkvæmdir verða á ákveðnum stöðum í öðrum málaflokkum, eins og virkjunarframkvæmdum, vilja menn gjarnan kaupa mikið af tækjum. Þá verður framboðið miklu meira þegar þeirri framkvæmd er lokið þannig að þau árleg, venjuleg verkefni geta ekki veitt öllum þessum tækjum og fólki vinnu. Þetta hafa menn skilið ákaflega vel þegar menn ræða þessi mál í alvöru og í rólegheitum og skiptast á skoðunum án hleypidóma. Mér finnst rétt að geta þess hér að á s. l. ári voru útboð um 220 millj. Ef við færum þau til verðlags á þessu ári eru þetta um 280 millj. En á þessu ári eru áætluð útboð - þetta er gróf tala sem ég bið þm. að taka ekki alveg nákvæmlega - um 400 millj. Heildarframkvæmdir verða aftur upp á 560 millj. og þá er álagning 30, landbætur 10, eftirlit og hönnun 40, efni, sem verður einnig útboð, um 80 millj. og svo eigin flokkar 400 millj. Mér finnst rétt að þetta komi hér fram til glöggvunar. Út af þeim orðum, sem fóru hér fram og komu frá hv. 11. landsk. þm. varðandi Austurland, ætla ég ekki að segja mikið og því síður að blanda mér í umr. þær sem fóru á milli hv. 3. þm. Vestf. og tveggja þm. Austurl. annarra. En ég vil aðeins upplýsa það að lán, sem tekin voru til vegagerðar á árinu 1980, námu 50.3 millj. til bundinna slitlaga, 26.1 til hafísvegar og 22.8 til jaðarbyggðavega. Lán tekin 1981 námu 24.6 millj. Þessar lántökur nema því 123.8 millj. á þessum tveimur árum og hlutfall þeirra eftir kjördæmum þannig að Austurland var hæst með 25.8 millj. og Norðurl. e. kom næst með 22 millj. kr. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram hér til upplýsingar ég ætlast ekki til að menn fari að deila um þessi atriði. Hv. 5. þm. Reykn. ræddi hér mikið um vegaframkvæmdir í þéttbýli og að þær væru 15% á móti 85% annars staðar af landinu. Vafalaust er þetta mjög nærri sanni. Þó að ég hafi ekki alveg tilteknar tölur treysti ég þessum þm. að fara með rétt mál hvað þetta snertir því að ég þekki hann ekki að öðru. Hins vegar verðum við að taka, eins og hann réttilega tók fram, meira með í reikninginn. Við verðum að taka það með í reikninginn að framkvæmdir víða úti á landi eru nú rétt að byrja hvað snertir varanlegt slitlag sem búið er að vinna hér á þessum stöðum. Ég vil líka minna á það að það er tiltölulega nýlokið breikkun Hafnarfjarðarvegar þannig að nú eru þar tvær akreinar í hvora átt. Við reiknum með að tengja Reykjanesbrautina á árinu 1986 þó að henni verði ekki fyllilega lokið á því ári. Þetta eru gífurlega mikilvægar framkvæmdir fyrir þéttbýlið og ég vil á engan hátt draga úr nauðsyn framkvæmda hér í þéttbýlinu. En víðast hvar annars staðar hefur verið beðið lengi og á enn þá eftir að bíða lengi, eins og við vitum, skv. þeirri langtímaáætlun sem við stefnum að. Langtímaáætlun er fyrst og fremst byggð á umferðarþunga, að tengja þéttbýlisstaði víðast hvar á landinu saman þar sem ekki er hægt að tengja þá á þessu tímabili við aðalakvegakerfi landsins. Ég er ánægður með framkvæmd þessarar langtímaáætlunar miðað við þær aðstæður sem eru fyrir hendi og ég tel að við förum nokkuð langt fram úr því sem við gerðum ráð fyrir. Þó að við segðum hér áðan að það vantaði ákveðna upphæð til að standa við fyrsta tímabilið verðum við einnig að taka með í reikninginn að lagt hefur verið bundið slitlag á ákveðna kafla sem tilheyra öðru tímabili. Þrátt fyrir samdráttinn á s. l. ári náðist sá árangur að leggja á 163 km. Ég vona að fengnum upplýsingum þeirra vegagerðarmanna að við förum yfir þetta mark á þessu ári. Vitaskuld ræður veðrátta mjög miklu. Ef það verður þurrkasumar og hagstæð tíð til þess að leggja þetta á verður þetta öruggt og veðráttan getur breytt því aftur. Við getum ekki fullyrt það á þessari stundu. En við skulum ekki draga fjöður yfir það að þarna er ekki að öllu leyti um tvöfaldar akreinar að ræða heldur er að hluta til, þar sem umferð leyfir, fjögurra metra breitt slitlag. Þetta tel ég allt vera mjög til góðs og ég vil líka vekja athygli á því að við erum nú að bæta framlög til þess að auka viðhald á vegum sem er ekki síður mikilvægt en annað. Ég ætla ekki, herra forseti, að hafa þessi orð fleiri, en ég endurtek þakkir mínar til fjvn. um leið og ég vil segja það að það hefur verið mjög ánægjulegt að eiga jafngott samstarf og samgrn. hefur átt við Vegagerðina. Samstarf hefur verið náið og samstaða góð í sambandi við afgreiðslu þessara mála allra.



Herra forseti. Ég vek athygli á því að nú við lokaumr. vegáætlunar hefur ekki tekist þrátt fyrir ítrekaða eftirgrennslan að fá um það vitneskju hvort allir fulltrúar stjórnarflokkanna í fjvn. standa að þessari afgreiðslu. 



Herra forseti. Sú till. til þál. sem ég mæli hér fyrir fjallar um það að skora á ríkisstj. að láta gera breytingu á reglugerð um Stjórnarráð Íslands og sú breyting feli það í sér að fiskeldi, klak og skyld starfsemi í fiskiræktarstöðvum verði á verksviði sjútvrn. Í gildandi reglugerð um Stjórnarráð Íslands er ekkert tiltekið um hvar þessi starfsemi eigi heima, undir hvaða stjórnarskrifstofu hún heyri. Í reglugerðinni er tiltekið að „veiði í ám og vötnum svo og önnur veiðimál er eigi ber undir annað rn.“ séu á verksviði landbrn. Það er ekki ætlunin með þessari till. að breyta því að veiði í ám og vötnum verði áfram á verksviði landbrn. En hér er hins vegar á ferðinni ný og vaxandi atvinnugrein sem er fiskeldi í sérstökum fiskiræktarstöðvum. Því verður ekki haldið fram að sú atvinnugrein falli undir þá skilgreiningu sem nú er að því er varðar þessa starfsemi og hún sé staðsett í landbrn. Þess vegna skortir í reglugerðina um Stjórnarráð Íslands skilgreiningu á því hvar þessi starfsemi eigi heima í stjórnkerfinu. Með þeirri þáltill. sem ég hér flyt er gert ráð fyrir að bæta úr því þannig að það sé afdráttarlaust hvar þessi starfsemi eigi heima og enn fremur að hún skuli heyra undir sjútvrn. Ég tel að nauðsynlegt sé að kveðið sé á um hvar þessi atvinnugrein eigi heima. Í annan stað er það skoðun mín og annarra flm. að eðlilegast sé að sjútvrn. fari með þessi mál enda er það vafalaust að fiskeldi í fiskeldisstöðvum á samleið með sjávarútvegi í mörgum atriðum, þ. á m. í markaðsmálum. Ég held að flestum sé ljóst að það hafi verið uppi einhver reipdráttur í stjórnarskrifstofunum um það hvar þessi mál ættu að eiga heima og sá reipdráttur hafi verið milli landbrn. og sjútvn. Nauðsynlegt er að hér verði úr skorið þannig að það verði afdráttarlaust. Það hafa líka heyrst tillögur um það að skipta fiskeldinu milli landbrn. og sjútvrn. Það hafa heyrst hugmyndir um að sú skipting gæti gerst með þeim hætti að fiskeldi í sjó heyrði undir sjútvrn. en fiskeldi á landi eða í fersku vatni - það hefur ekki verið tiltekið - heyrði þá undir landbrn. Ég held að slík skipting væri ákaflega vafasöm af þeirri einföldu ástæðu að í sömu fiskeldisstöð og allavega innan sömu atvinnugreinar mundi verða um að ræða fiskeldi annars vegar í sjó og hins vegar í fersku vatni eða á landi eftir því hvora skilgreininguna menn velja. Þá mundi sama stöð heyra undir tvö rn. eftir því hvort um væri að ræða uppeldi á klaki eða uppeldi á fiski til slátrunar. Eitt herbergi í stöðinni heyrði undir landbrn., annað herbergið heyrði þá undir sjútvrn. Það tel ég afleita skipan. Þess vegna er till. mín og þeirra flm. sem flytja þessa till. með mér sú að skilgreiningin verði sú að þegar um fiskeldisstöð er að ræða skuli hún heyra undir sjútvrn. en hins vegar sé því í engu breytt að veiði í ám og vötnum, sem við höfum tíðkað hér árum og öldum saman, heyri áfram undir landbrn. Að þessari till. standa ásamt mér hv. þm. Eiður Guðnason, Kristín Halldórsdóttir, Ellert B. Schram og Geir Gunnarsson. Í pósti mínum í dag var bréf frá Landssambandi fiskeldis- og hafbeitarstöðva. Þar er einmitt lýst áhyggjum út af þessu máli og ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að lesa og vitna til þess hluta bréfsins sem fjallar um þetta mál. Í fyrsta lagi er um að ræða samantekt varðandi fund með forsrh. þar sem skýrt er frá helstu atriðum í viðhorfum landssambandsins. Þetta er dags. 6. maí 1985. Þar segir að því er þetta mál varðar sérstaklega, með leyfi herra forseta: „Fiskeldi á fleira sameiginlegt með sjávarútvegi og fiskvinnslu en landbúnaði. Í Noregi fellur fiskeldi undir sjútvrn. og er það mál manna þar að sú skipan hafi reynst norsku fiskeldi heilladrjúg. Sú frumvarpssmíð, sem landbrn. hér hefur staðið fyrir nú í tvígang, 1984 og aftur í febrúar 1985, ber það augljóslega með sér að þar sé ekki að finna þann jarðveg sem þessi atvinnugrein þarf á að halda.“ Þetta er meginefnið sem fram kemur í þessu bréfi dags. 6. maí 1985 varðandi þetta atriði. Það verður ekki annað séð en það fari saman við þau sjónarmið sem liggja að baki þessari till. Annað bréf frá sömu aðilum, dags. 9. maí 1985, þremur dögum síðar, var einnig í pósti mínum, og ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna aðeins til þess. Við lestur þess bréfs kemur greinilega í ljós að þeir menn, sem í greininni starfa, hafa áhyggjur af því að hvorki reki né gangi með skipan þessara mála, skipan laxeldis, hafbeitarstöðva og fiskeldis, í stjórnkerfinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Hinn 6. maí s. l. átti ég fund með forsrh. og gerði honum grein fyrir viðhorfum Landssambands fiskeldisog hafbeitarstöðva. Þau viðhorf koma fram á meðfylgjandi afriti sem ég hef þegar vitnað til. Forsrh. greindi frá skipan nefndar sem m. a. væri ætlað að gera tillögur að stjórnskipan fiskeldismála. Það liggur fyrir að landbrn. og sjútvrn. gera tilkall til fiskeldis ef svo má að orði komast. Ef fram fer sem horfir er líklegast að endirinn verði sá að til skiptingar muni koma milli ráðuneytanna sem er slæmur kostur. Landssambandið leggur áherslu á að fiskeldi sem atvinnugrein verði hvorki innlimað í landbúnaðarkerfið né sjávarútvegskerfið vegna þess að það á einfaldlega á hvorugum staðnum heima. Þetta er ný atvinnugrein með nýjar þarfir sem þarf gott svigrúm til að þroskast. Það má ekki glata því tækifæri sem nú býðst til að koma á fót þeirri atvinnustarfsemi sem er laus við ósveigjanlegt umhverfi, svo sem miðstýringu ríkisvaldsins og úrelt sjóðakerfi með óheilbrigðum gjaldtökum og millifærslum. Tillaga landssambandsins er þessi: Að fiskeldi í heild sinni verði málefni forsrn. fyrst um sinn.“ Hér er sem sagt komið í ljós að eftir fund sinn með forsrh. sýnist þeim stefna í óefni vegna þess að ekki sé mörkuð stefna um það í hvaða fagráðuneyti þessi grein eigi best heima, en til þess þarf reglugerðarbreytingu. Þeir gera hér eins konar varatill., þrautatill., um það að fiskeldi í heild verði málefni forsrn. fyrst um sinn. Ég get í sjálfu sér vel fallist á það og önnur till., sem ég er reiðubúinn til að mæla fyrir hér á eftir, gefur vísbendingu um það að skoðun mín sé sú að meðan þessu hafi ekki verið skipað með reglugerð sé eðlilegt að forsrn. fari með þessi mál. En auðvitað er eðlilegast, réttast og best að málunum sé endanlega skipað sem allra fyrst og þá tel ég að það eigi að gera í samræmi við þau sjónarmið sem ég hef hér rakið. Að lokum einungis þetta: Alþingi getur í rauninni ekki sett lög um þetta með góðu móti, þ. e. lög um það undir hvaða rn. þetta skuli falla, vegna þess að því er skipað með reglugerðum hvaða mál falla undir hvert rn. Þess vegna er hinn eðlilegi máti til þess að þingið komi fram vilja sínum og skoðun sinni á þessu máli að álykta um þetta með þáltill. sem er áskorun á ríkisstj. um það hvernig málunum skuli skipað og jafnframt þá viljayfirlýsing Alþingis. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. legg ég til að þessu máli verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Á þskj. 828, 476. mál, er till. til þál. um aðgerðir í fiskeldismálum sem ég mæli hér fyrir fyrir hönd okkar flm. sem eru auk mín hv. þm. Eiður Guðnason, Karl Steinar Guðnason og Karvel Pálmason. Þessari þáltill. er ætlað að marka stefnuna að því er varðar fiskeldismál og skipan þeirra að öðru leyti en því sem ég mælti fyrir hér áður varðandi skipan fiskeldismála í stjórnkerfinu, þ. e. undir hvaða rn. þau skuli fella. Hins vegar kemur fram í þessari till. vísbending, eins og ég gat um áðan, um að meðan ekki hefði verið ákveðið að þessi mál heyrðu undir sjútvrn. væru málin á hendi forsrh. Sú vísbending kemur fram í því að forsrh. er ætlað að skipa sérstaka nefnd sem hér er kölluð fiskeldisnefnd til að vera til ráðuneytis og ráðgjafar um þennan málaflokk. Það er kunnara en frá þurfi að segja að það hefur verið mikill áhugi á fiskeldismálum. Stjórnmálamenn úr öllum flokkum hafa lýst yfir trú sinni á greininni og að hún eigi framtíð fyrir sér og gæti orðið vaxtarbroddur í íslensku atvinnulífi. Þeim mun furðulegra er að stefnumörkun hefur verið mjög á reiki og tæplega er hægt að tala um eiginlega stefnumörkun að því er fiskeldi varðar þrátt fyrir margra ára umræður um þessi mál. Eins og ég gat um áðan verður því ekki séð að fiskeldi eigi neins staðar heima í stjórnkerfinu. Það er mjög mörgu ábótavant að því er varðar sjúkdómavarnir og af því höfum við ótal dæmi. Rannsóknarstörf hafa mjög lítt verið stunduð í þessari grein. Hér skýtur skökku við miðað við þann áhuga sem menn hafa sýnt. Það er vafalaust áhugi á því að skipa mörgu því er varðar fiskeldi með lögum, en ævinlega verður þó að hafa hóf á því að hve miklu leyti menn skipa slíkum málum með lögum. Hitt er þó ekki síður umhugsunarefni að það tekur tíma. Þessari till. er þá m. a. ætlað að brúa bilið þannig að greinin hafi traustari grundvöll til þess að standa á en hún hefur nú og viti hvar hún stendur. Reyndar hefur mjög litlu verið skipað í lögum um fiskeldismál og tekur því varla að tína það til, en þá frekar með reglugerð um það litla sem gert hefur verið. Í þessari till. eru níu töluliðir. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því að sett verði á fót sérstök nefnd, fiskeldisnefnd. Hún á að vera samráðsvettvangur og ráðgjafaraðili í þeim málum sem varða fiskeldi. Verkefni nefndarinnar á auk þess að vera að efla miðlun upplýsinga um fiskeldi og undirbúa og hafa frumkvæði að rannsóknarverkefnum á sviði fiskeldis. Hún á að veita stjórnvöldum og opinberum stofnunum og þeim sem í greininni starfa ráðgjöf og það er ætlast til þess að henni verði veitt bærileg starfsaðstaða og fé verði veitt úr ríkissjóði til þess. Hér er gerð tillaga um að nefndina skipi tveir fulltrúar eftir tilnefningu frá Háskóla Íslands, einn eftir tilnefningu fiskeldisbrautar við búnaðarskólana að Hólum og Hvanneyri, einn eftir tilnefningu Hafrannsóknastofnunar, einn eftir tilnefningu Veiðimálastofnunar, einn frá Landssambandi fiskeldis- og hafbeitarstöðva og einn fulltrúi frá forsrn., en forsrh. skipi nefndina. Þessari nefnd er þá ætlað allvíðtækt verkefni, eins og af þessu verður séð, og mikið ráðgjafarverkefni meðan hlutum hefur ekki verið komið með öðru móti fyrir, Í annan stað er tillaga gerð um að þegar á þessu ári verði veitt heimild fyrir tveimur nýjum stöðugildum við Tilraunastöð Háskólans í meinafræði að Keldum við rannsóknir í fisksjúkdómum og vörnum gegn fisksjúkdómum og jafnframt verði veitt fé úr ríkissjóði til nauðsynlegra tækjakaupa. Til upplýsingar er rétt að geta þess að við tilraunastöðina að Keldum mun starfa einn vísindamaður og einn aðstoðarmaður að þessum verkefnum, en þau er nauðsynlegt að efla að tvennu leyti sérstaklega: í fyrsta lagi að auka rannsóknir á fisksjúkdómum og hins vegar að setja ákveðnar vinnureglur og leiðbeiningar og hafa eftirlit með þeim. Í þriðja lagi er hér gerð tillaga um að reglugerð nr. 70 frá 1972, um heilbrigðiseftirlit með klakstöðvum og eldisstöðvum, með síðari breytingum, verði þegar endurskoðuð með hliðsjón af fenginni reynslu, sem ég þarf ekki til að vitna, og í því skyni að efla reglubundið eftirlit í klak- og eldisstöðvum og setja ströng skilyrði um heilbrigðisvottorð í tengslum við verslun með og flutning á hrognum, seiðum og eldisfiski. Á þetta hefur skort eins og dæmin sanna. Í fjórða lagi er hér gert ráð fyrir því að fiskeldisstöð ríkisins í Kollafirði verði breytt í rannsóknastöð í fiskeldi og fé verði veitt þegar á næsta ári til stöðvarinnar með tilliti til þessa nýja verkefnis. Ég skal ekki fjalla sérstaklega um sjúkdómamálin svo mjög sem þau hafa komið til umræðu hér í þinginu, en mig langar til að fara nokkrum orðum um rannsóknastarfsemi almennt. Ég held að það sé augljóst að nauðsynlegt sé að við stundum eigin rannsóknir á þessu sviði vegna þess að íslenskar aðstæður eru sérstæðar og því getum við ekki nýtt okkur þekkingu annars staðar að nema að takmörkuðu leyti. Ef við vitnum t. d. til Norðmanna er fyrst til þess að taka að langmestan hluta eldis síns stunda þeir í sjávarkvíum, en okkar eldi mun vafalaust verða að mestum mæli eða í miklum mæli í landkvíum og er þar mikill munur á. Í öðru lagi er sérstaða okkar fólgin í því að við höfum möguleikana á því að nota varma í langtum ríkara mæli en aðrir. Það er reyndar mjög litið vitað um hvernig vaxtarhraði eykst með hækkandi hitastigi, en þetta getur vitaskuld haft úrslitaáhrif á það í hve ríkum mæli sé hagkvæmt að kaupa varma til stöðvanna. Í þriðja lagi eru birtuskilyrði sérstæð á Íslandi, en það er tiltölulega lítið vitað um áhrifin af samspili birtu og varma á vaxtarhraða og kynþroska. Þetta er líka mikilvægt rannsóknarverkefni. Í fjórða lagi mætti benda á að það er tiltölulega lítið vitað um áhrifin af mismunandi þéttleika fisks í eldiskerjum, hvorki með tilliti til sjúkdóma né heldur með tilliti til vaxtarhraða. Þetta eru vitaskuld áhugaverð rannsóknarverkefni. Í fimmta lagi er það rannsóknarverkefni hvernig megi kynbæta eldisfisk. Hjá grannþjóðum okkar er slík starfsemi rekin. Hér kemur m. a. til álita, að mínum dómi að ráða sérfræðinga á sviði erfðafræði til að gera erfðafræðilegar rannsóknir, reyndar bæði á eldisfiski og göngufiski og þá á göngufiski með tilliti til hafbeitar. Það er spennandi að velta því fyrir sér að því er hafbeitina varðar hvort hægt sé að ná árangri í því að greina lax sem t. d. skilar sér betur en aðrir og rækta þær erfðir ef unnt reyndist að festa hendur á þeim. Nokkrar rannsóknir hafa verið stundaðar að því er varðar fóður, en þar er þó áreiðanlega mikið óunnið. Eins og fram kemur í máli mínu hef ég snúið því fyrst og fremst að laxinum, en það má ekki skilja það svo að aðrar eldistegundir séu ekki líka rannsókna verðar, bæði silungur og ýmsar flatfisktegundir, skelfiskur og krabbadýr svo að dæmi séu tekin. Í því sambandi er m. a. áhugavert að vita hversu ræktun krabbadýra eða skelfiska í affallsvatni frá laxakví gæti tekist. Þetta eru einungis nokkur dæmi um þau verkefni sem ég tel nauðsynlegt að menn líti til. Skv. því sem ég rakti áðan er það hugmyndin skv. þessari þáltill. að fiskeldisnefnd færi með stefnumörkun og frumkvæði að því er rannsóknarverkefni varðar. Það ætti að undirbúa rannsóknaráætlanir og jafnframt tel ég að nefndin ætti að fá fé til að veita til valinna aðkeyptra rannsóknarverkefna. Að því er Kollafjarðarstöðina varðar er lagt til, eins og ég gat um, að henni verði breytt í rannsóknastöð. Hún ætti þá bæði að geta stundað sjálfstæðar rannsóknir og tekið að sér rannsóknarverkefni fyrir þóknun. Engu að síður er ljóst að til að byrja með yrði að verja fé úr opinberum sjóðum til að gera stöðina hæfa til þessa verkefnis þótt hún gæti síðar staðið undir kostnaði af rannsóknastarfinu með greiðslum frá greininni eftir því sem greininni hefði vaxið fiskur um hrygg. Fimmta atriðið sem gert er að ályktunarorðum í þessari þáltill. varðar menntun í fiskeldisfræðum og eflingu hennar. Það er gerð tillaga um að hún verði efld m. a. með því að koma á fót kennslu í fiskeldi við verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands og námsbraut í fiskeldi í Reykjavík eða nágrenni hliðstæðri þeirri sem nú er starfrækt að Hólum. Jafnframt er lögð áhersla á að greitt verði fyrir því að nemendur geti fengið skólavist erlendis, t. d. í Noregi og Skotlandi, vegna náms í greinum sem varða fiskeldi og jafnframt að veitt yrði fé til að kosta erlenda kunnáttumenn til að halda fyrirlestra og námskeið á Íslandi. Ég þarf ekki að fjölyrða um nauðsyn góðrar menntunar sem undirstöðu þess að vel takist til í hverri atvinnugrein. Ég held reyndar að það hafi oft háð okkur að kostur hafi ekki verið á vel menntuðu starfsliði í nýjum atvinnugreinum sem upp hafa verið teknar. Í fyrstunni verðum við að sjálfsögðu að leita eftir því að nýta okkur þá þekkingu sem upp hefur verið byggð hjá ýmsum grannþjóðum okkar jafnframt því að efla kennslu í þessum greinum á innlendum vettvangi eftir því sem okkur vex fiskur um hrygg. Í sjötta lagi er lagt til að stuðlað verði að því að þau mál er varða sölu í þessari grein verði að sem mestu leyti í höndum Íslendinga, m. a. með því að viðurkenna útgjöld vegna uppbyggingar sölustarfsemi sem lánshæfan hluta fjárfestingar. Ég verð að segja það alveg eins og er að mér er það mjög í mun að Íslendingar spreyti sig á sölustarfi í þessari grein og ég tel að við eigum að hafa allar forsendur til þess, en það sé líka eðlilegt og rétt að stuðla þá að því að svo verði. Í sjöunda lagi er lagt til að Framkvæmdasjóði Íslands verði fyrst um sinn falið að veita fjárfestingarlán til fiskeldisfyrirtækja og jafnframt verði honum falið að veita ábyrgðir sem á kann að vanta til viðbótar veðum í eignum viðkomandi fiskeldisfyrirtækja, sem banki eða lánastofnun þar kann að krefjast, og að ráðstöfunarfé sjóðsins verði ákveðið með tilliti til þess að hann sinni þessu verkefni. Það er nefnilega ekki bara svo að því er stjórnkerfið varðar að greinin eigi hvergi heima, heldur varðar það einnig fjárfestingarlán og fyrirgreiðslu í þeim efnum. Ég vil benda á að meðalstór fiskeldisstöð mun þurfa til fjárfestingar álíka upphæð og gott bátsverð og hinar stærstu stöðvar getum við talið í togaraverði eða tveimur. En fiskeldi á sem sagt hvergi heima í kerfi fjárfestingarlánasjóðanna eins og nú er og það má rekja sögur af því, sem hv. þm. eru sjálfsagt kunnar, hvernig mál hafa þvælst milli banka og stofnana án árangurs og tafið fyrir þróun í þessari grein. Eitt er vitaskuld að útvega fé til þessara verkefna, annað að finna því stað í því kerfi sem slíkar framkvæmdir eru fjármagnaðar með. Það er skoðun okkar flm. að hvorugt megi dragast, en þyki mönnum álitamál hvernig skipa skuli þessum málum til frambúðar er vitaskuld fyrir öllu að ákveða það fyrirkomulag sem gildi þar til annað verður ákveðið. Hér er gert ráð fyrir að þetta verkefni verði falið Framkvæmdasjóði bæði að því er varðar lánveitingar og ábyrgðir fyrir lánum. Þá er auðvitað jafnframt verið að ætla Framkvæmdasjóði nokkuð mikilvægt verkefni. Hann verður nefnilega að meta þau verkefni sem sótt er um lán eða ábyrgðir vegna og velja umsóknir og hafna á grundvelli slíks mats. Honum yrði þannig falið að hafa nokkra stjórn á þróuninni. Það verður að segjast að þótt greinin sé efnileg er áreiðanlega skynsamlegt að hafa hóf á uppbyggingarhraða þannig að reynsla og þekking nýtist sem best og komið verði þannig í veg fyrir óþarfa áföll. Að mínum dómi er ekki nóg að aðilar geti sett bærilegar tryggingar fyrir lánum, heldur er ekki síður mikils virði að fjárfestingar og rekstraráætlanir séu vel undirbúnar og þær séu metnar og síðast en ekki síst að það sé tryggt að hæfir starfsmenn fáist til að reka stöðina. Skv. þessari till. er gert ráð fyrir að Framkvæmdasjóður hefji þetta verkefni. Vitaskuld má finna annan aðila, ef menn geta fundið hann, en aðalatriðið er að skipa þessum málum strax þannig að þau velkist ekki lengur í vafa. Í áttunda lagi er ályktað um það að stuðlað verði að því að afurða- og rekstrarlán vegna fiskeldis taki sérstakt mið af þörfum þessarar atvinnustarfsemi og verði ekki síðri kjörin sem fram bjóðast en þau sem bjóðast öðrum atvinnugreinum, svo sem sjávarútvegi og landbúnaði. Í níunda lagi er lagt til að fyrir næsta löggjafarþing verði lagt frv. til l. um skipan fiskeldismála, þ. á m. um að efla og endurskipuleggja fisksjúkdómavarnir, mengunarmál, rannsóknarstarfsemi og rannsóknastöð í fiskeldi, sbr. það sem upp var talið undir 4. tölulið, en jafnframt verði lagt fram frv. til l. um breytingar á gildandi lögum til samræmis við þessa nýskipan, en þær breytingar þurfa reyndar ekki að vera miklar. Í pósti mínum í dag voru bréf, eins og ég gat um í ræðu minni áðan, dags. 6. maí og 9. maí, frá Landssambandi fiskeldis- og hafbeitarstöðva. Þau fjalla að hluta til um þau atriði sem ég hef hér gert að umtalsefni og ég vil leyfa mér að vitna til þeirra, með leyfi forseta. Í bréfinu frá 6. maí, sem varðar fund með forsrh., kemur fram eftirfarandi: „Koma þarf á reglum í sambandi við leyfisveitingar og umfram allt endurbótum á fisksjúkdómavörnum. Einnig er nauðsynlegt að skipuleggja rannsóknastarfsemi og menntunarmál. Lánafyrirgreiðslur eru í ólestri sem stendur, bæði að því er varðar framkvæmdir og rekstur. Landssambandið telur að koma eigi á fót nefnd eða ráði skipuðu mönnum með fagþekkingu sem samráðsvettvangi og ráðgjafaraðila. Ráðinu yrði falin forganga í stefnumótun í rannsókna-, heilbrigðis- og menntamálum.“ Hér eru slegnir sömu tónar og í þeirri þáltill. sem ég hef hér rakið og ég tel að hér komi fram stuðningur við þau sjónarmið sem í þáltill. eru. Í bréfinu frá 9. maí er einnig farið fáeinum orðum um þessi atriði og ég vil leyfa mér að vitna til þess, með leyfi forseta. Tillaga Landssambandsins er sú, fyrir utan það að fiskeldi heyri undir forsrn. fyrst um sinn, „að leyfi til byggingar fiskeldisstöðvar verði í höndum viðkomandi sveitarfélaga á sama hátt og raunin er um önnur atvinnufyrirtæki, en þeim sé skylt að leita umsagnar fiskeldisnefndar, sbr. meðfylgjandi, auk þeirra aðila annarra sem með málefni atvinnufyrirtækja fara, svo sem Náttúruverndarráðs, Hollustuverndar ríkisins og skipulagsyfirvalda. Að Framkvæmdasjóði Íslands verði gert kleift að fjármagna uppbyggingu stöðvanna og viðskiptabönkunum að veita afurðalán. Að hlutverk stjórnvalda takmarkist við að sinna þörfum fiskeldisins fyrir menntun, rannsóknir og sjúkdómavarnir og fjármagna þann jarðveg sem nauðsynlegur er til þess að samkeppnisaðstaða sé viðunandi gagnvart erlendum fyrirtækjum í greininni.“ Þetta síðasta skírskotar til tolla- og söluskattsfrelsisins á fjárfestingu, niðurfellingar söluskatts og verðjöfnunargjalds á raforku til samræmis við stóriðjumynstur notkunarinnar og tímabundinna skattaívilnana á fyrstu starfsárum hvers fyrirtækis. Þetta eru þau ályktunarorð sem helst varða það sem hér hefur verið gert að umræðuefni. Herra forseti. Ég hef rakið allítarlega efni þessarar þáltill. En meginatriðið er í rauninni það að stefna sé mörkuð þannig að greinin fái traustari grundvöll til að starfa á þannig að ljóst sé hver stefnan sé og að hér sé reynt að stefna fram á við með farsælum hætti. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir greinina að það megi takast. Vafalaust má tína til fleiri atriði en hér hafa verið rakin og sjálfsagt er að taka þar til skoðunar varðandi einstök atriði hvort finna megi betri skipan. En ég legg áherslu á að menn finni nú þegar einhverja skipan og einhverja stefnu sem unnt sé að beita og sem menn vita að gildi a. m. k. þangað til annað hefur verið ákveðið. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til atvmn.



Herra forseti. Ég get tekið almennt undir efni þeirrar þáltill. sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson flytur hér ásamt fleiri þm. Alþfl. um aðgerðir í fiskeldismálum. Það eru fleiri hv. þm. sem hreyft hafa þessum málum hér á þingi og ég hygg að mælt hafi verið fyrir till. sem hv. þm. Stefán Valgeirsson ásamt fleirum er flm. að, um fiskeldismál einnig. Þessi tillöguflutningur ber vott um að að þm. geri sér ljóst að úrbóta er þörf í sambandi við stefnumótun á þessu sviði, svo og varðandi fjármögnun, rannsóknir og marga fleiri þætti. Ég beindi fsp. til hæstv. landbrh. og sjútvrh. um þessi mál hér í Sþ. sem þeir svöruðu báðir, líklega í marsmánuði s. l., og í tengslum við það hef ég minnt á að á síðasta þingi, raunar á árinu 1983, þ. e. fyrri hluta síðasta löggjafarþings, þá flutti ég ásamt þremur öðrum þm. Alþb. till. um fiskeldi og rannsóknir á klaki og eldi sjávar- og vatnadýra. Í þessari till. var tekið á nánast öllum þeim þáttum með einhverjum hætti sem vikið er að í þessari till. og raunar í till. hv. þm. Stefáns Valgeirssonar sem áður er fram komin á þessu þingi. Ég tel ástæðu til þess, án þess að taka mikinn tíma í umr. um þetta mál nú, að rifja upp efni þáltill. sem ég flutti og hver var afgreiðsla hennar af hálfu meiri hl. atvmn. á síðasta þingi. Með leyfi forseta var efnið svofellt: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa áætlun um eflingu fiskeldis með það að markmiði að eldi og ræktun sjávar- og vatnadýra geti sem fyrst orðið gildur liður í þjóðarbúskap og atvinnulífi á Íslandi. Við gerð áætlunarinnar verður m. a. haft samráð við Hafrannsóknastofnun, Veiðimálastofnun, Rannsóknaráð ríkisins og Háskóla Íslands. Sérstök áhersla verður lögð á þá þætti sem skilað geti arði sem fyrst, svo sem eldi á ungfiski úr sjó, en jafnhliða verði sköpuð aðstaða til víðtækra rannsókna og tilrauna með aðra þætti, svo sem klak og seiðaeldi við íslenskar aðstæður. Fyrstu aðgerðir á þessu sviði verði m. a. í því fólgnar: 1. að undirbúa heildarlöggjöf um fiskeldi þar sem m. a. verði ákveðin yfirstjórn þessara mála og stuðningur af hálfu hins opinbera, 2. að koma upp tilraunaaðstöðu vegna fiskeldis og klaks á vegum Hafrannsóknastofnunar sem jafnframt geri tilraunir um öflun á ungfiski til eldis svo og með fóðuröflun, 3. að undirbúa fjármögnun til framkvæmda á þessu sviði, 4. að kanna almennar forsendur fyrir fiskeldi hérlendis, m. a. varðandi fisktegundir, markað og arðsemi, 5. að meta gildi jarðvarma og aðrar staðbundnar forsendur fyrir fiskeldi, 6. að draga saman vitneskju um rannsóknir og reynslu hérlendis og erlendis í ræktun vatna- og sjávardýra. Áætlunin skal lögð fyrir Alþingi ásamt frv. til l. um fiskeldi eigi síðar en í þingbyrjun 1984.“ Þetta var efni þáltill. sjálfrar og með henni var allítarleg grg. um þessi efni. Ég mælti fyrir þessari þáltill. að ég hygg á fyrsta degi eftir jólahlé Alþingis, þ. e. síðasta þings, og ekki hlaut hún þar miklar . undirtektir í umræðum. Ég hygg að enginn hafi séð ástæðu til að ræða málið þá frekar, en till. var vísað til atvmn. og afgreiðsla meiri hl. atvmn. var sú að lagt var til, eftir að leitað hafði verið til m. a. Rannsóknaráðs ríkisins og sjútvrn., að till. yrði vísað til ríkisstj. og sú varð niðurstaðan. Einn af þeim sem að þessu áliti stóð var hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, núverandi varaformaður Alþfl. Ég hefði að sjálfsögðu talið eðlilegt að Alþingi hefði ályktað um þetta mál á því þingi, þannig að framkvæmdavaldinu væru falin ákveðin verkefni sem samkomulag gæti tekist um í meðferð þingsins á grundvelli þeirrar till. sem ég ásamt fleirum þarna flutti. En niðurstaðan varð sem sagt sú að till. var vísað til ríkisstj. og þar hvílir hún. Það var m. a. um aðgerðir í ljósi þessarar till. sem ég spurði þá hæstv. ráðh. sjávarútvegs og landbúnaðar nú ekki fyrir löngu. Þá kom það í ljós, sem reyndar hafði heyrst ávæningur af utan þings, að innan ríkisstj. og nefndra rn. hæstv. ráðh. hefur ríkt, nánast síðan ríkisstj. var mynduð eða a. m. k. kom það upp fljótlega á starfstíma hennar, veruleg togstreita um fiskeldis- og fiskiræktarmál og báðir aðilar hafa verið að búa sig í stakk til að semja löggjöf um þessi efni, en ekki tekist um það samstaða í ríkisstj. hverjum yrði falin forusta. Upplýst var í tilefni fsp. að hæstv. forsrh. væri að höggva á þennan hnút milli rn. með því að skipa sérstaka nefnd í þessi verkefni. Það er það sem við síðast höfum heyrt frá framkvæmdavaldinu um þessi mál. Raunar upplýsti hæstv. landbrh. litlu seinna í tengslum við aðra fsp., sem hv. þm. Guðmundur Einarsson bar fram og sem hæstv. landbrh. svaraði, að nær fullbúin væru drög að sérstöku frv. um þessi mál á vegum landbrn., en ráðh. greindi frá því að um þetta hefði ekki tekist full samstaða. Þetta tel ég eðlilegt að komi hér fram um leið og ég lýsi efnislega stuðningi við þennan tillöguflutning og tel það allt góðra gjalda vert sem hreyft er hér í þinginu um þessi mál. Ég vek hins vegar athygli á þessari afgreiðslu síðasta þings í málinu sem mér þótti ekki skynsamleg niðurstaða í því máli þá svo brýnt sem það sýnist vera að marka þarna ákveðna stefnu og það jafnt varðandi rannsóknir, fjármagn og meðferð innan stjórnkerfisins á þessari þýðingarmiklu grein. Það var reyndar upplýst í tengslum við meðferð hv. atvmn. á nefndri till. á síðasta þingi af hálfu Rannsóknaráðs að þar væri að koma áætlun um svipaða þætti og óskað var eftir í minni tillögu. Sú áætlun er hins vegar ekki komin enn. Það var sagt að von væri á henni innan fárra vikna og átti það líklega þátt í þeirri niðurstöðu sem meiri hl. atvmn. komst að. Hins vegar hefur verið boðað að þessi áætlun verði kynnt á fundi Rannsóknaráðs ríkisins 7. júní n. k. Það er í rauninni ári eftir að ráðið gerði ráð fyrir að þetta álit mundi liggja fyrir sem varðaði ýmsa þá þætti sem ég hafði flutt till. um. Ég vona sannarlega að það fáist skjótari og betri og jákvæðari afgreiðsla varðandi þá till. sem hv. Kjartan Jóhannsson hefur hér borið fram því að það er sannarlega þörf á því að ýta á framkvæmdavaldið í þessum efnum og það með skilmerkilegum hætti, eins og mér sýnist vera gerð tilraun til hér með flutningi þessarar till.



Herra forseti. Ég þakka þessar ágætu undirtektir. Mér er vitaskuld ljóst, eins og kom væntanlega að einhverju leyti fram í máli mínu, að aðrir hafa flutt till. um þetta efni. Mér finnst eðlilegt og rétt að menn leitist við að samræma sjónarmiðin í n. og taka mið af öðrum þeim till. sem fram hafa komið og hugsanlega er hægt að sameina eitthvað af þeim sjónarmiðum sem uppi eru í eina till. eða með breytingum á þeirri till. sem hér er. Það er aðeins eitt sem ég vil leggja áherslu á og það er það að menn taki afstöðu til þess hvernig þeir vilja skipa málum og geri það með þessu ályktunarformi úr því að ekki er annarra úrkosta völ, þannig að menn viti þegar hvernig þeir standa að því er flest þau atriði varðar sem hér eru upp talin.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um úttekt á fjárhagsvanda bænda og ráðstafanir í landbúnaði sem er á þskj. 680. Það er till. sem ég er 1. flm. að, en ásamt mér standa að till. hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, Ragnar Arnalds, Skúli Alexandersson og Helgi Seljan. Ég leyfi mér að fara yfir efni þessarar þáltill. ef forseti gerir ekki athugasemd við. „Alþingi ályktar vegna versnandi afkomu í landbúnaði og mikilla fjárhagserfiðleika bænda að fela ríkisstj.: a. Að beita sér nú þegar fyrir úttekt á fjárhagsstöðu bænda og einstakra búgreina. Athuga skal sérstaklega raunverulegar launatekjur bænda síðustu ár borið saman við viðmiðunarstéttir og horfur varðandi afkomu á næstunni. Einnig verði reynt að meta helstu ástæður fyrir versnandi afkomu, svo sem árferði, markaðsaðstæður og stjórnvaldsaðgerðir, m. a. stefnuna í vaxta og lánamálum. b. Að undirbúa tillögur um ráðstafanir til úrbóta í ljósi niðurstaðna úr úttekt, sbr. a-lið, með það að markmiði að koma í veg fyrir yfirvofandi byggðahrun. Slíkar tillögur skulu m. a. miða að því: að draga úr greiðslubyrði með almennri lækkun vaxta og lengingu lána, að jafna aðstöðu meðal bænda, m. a. með breyttri framleiðslustjórn, að örva sölu á landbúnaðarafurðum með vöruþróun, bættri markaðsstarfsemi og niðurgreiðslum, að renna styrkum stoðum undir nýjar búgreinar með auknum lánveitingum, betri nýtingu fjármagns, ráðgjöf og góðu skipulagi. Sérstaklega verði tekið á vanda sauðfjárbænda og þeirra bænda sem lagt hafa í umtalsverðar fjárfestingar á undanförnum fimm árum. Landbrh. geri Alþingi grein fyrir niðurstöðum úttektar, skv. a-lið, og tillögum til úrbóta, skv. b-lið, í þingbyrjun haustið 1985. Kostnaður, sem hlýst af ályktun þessari, greiðist úr ríkissjóði.“ Í grg. er farið yfir þau atriði sérstaklega sem valda þrengingum hjá bændum að mati flm. og þær aðgerðir sem gerð er tillaga um að ráðist verði í eða undirbúnar verði nú alveg á næstunni. Það er kunnara en um þurfi að hafa mörg orð hvernig erfiðleikar hafa magnast upp í landbúnaði undanfarin misseri þó að árferði til landsins hafi yfirleitt verið óvenjuhagstætt. Þetta ástand hefur þróast þannig að víða blasir við búsetuhrun ef ekki verður um að ræða samstillt átak af opinberri hálfu í samvinnu við fólkið í byggðarlögunum til að bregðast við þessum aðstæðum. Um þetta ástand vitna m. a. margar ályktanir sem borist hafa að undanförnu frá bændafundum, hagsmunasamtökum bænda og raunar einnig Búnaðarþingi og sumar þeirra eru birtar sem fylgiskjöl með þessari þáltill. Það fer ekki milli mála að efnahagsstefna stjórnvalda hefur leikið bændur grátt, ekki síður en launafólk og aðrar vinnustéttir í þessu landi. Þar nægir að benda á dæmi eins og hávaxtastefnu ofan á verðtryggingu lána og mikinn samdrátt í niðurgreiðslum. Kvótakerfið í landbúnaði hefur mistekist í veigamiklum atriðum og bitnaði harðast á litlum bújörðum sem eru margar og skipta miklu máli í byggðakeðjunni. Tíðar breytingar á fóðurbætisskatti hafa gert bændum erfitt fyrir með skipulag framleiðslunnar og þrátt fyrir skattinn blasir nú við veruleg offramleiðsla mjólkurafurða á nýjan leik eftir tímabundinn samdrátt. Vitna um það m. a. fréttir sem komu frá Ríkisútvarpinu í kvöld um það að ekki væri unnt að mati Framleiðsluráðs landbúnaðarins að tryggja mjólkurbændum fullt verð fyrir framleiddar afurðir. Stjórnvöld draga úr hömlu að taka ákvarðanir varðandi framleiðslumagn, varðandi áburðarverð og annað er lýtur að hagstjórn í búrekstri. Bændur fá greiðslur fyrir framleiddar afurðir seint og illa og endanlegt uppgjör fyrir síðasta verðlagsár (1983–1984) fékkst ekki fyrr en nær hálfu ári eftir að því lauk, kom raunar ekki til sumra bænda fyrr en um mánaðamótin janúar-febrúar á þessu ári. Óvissa ríkir um útflutningsbætur sem kunnugt er og aðra mikilvæga þætti varðandi búskapinn. Verðlagningarkerfi búvöru er enn einn þáttur sem er meingallaður og vantar mikið á að kostnaðarliðir séu rétt áætlaðir í verðlagsgrundvellinum, að mati samtaka bænda a. m. k. Allir þessir þættir til samans og fleiri, sem ekki eru hér taldir, hafa leitt til gífurlegrar kjaraskerðingar hjá bændastéttinni sem stóð höllum fæti fyrir vegna óhjákvæmilegra framleiðslutakmarkana. Launaþátturinn í búreikningum hefur rýrnað stig af stigi á meðan tilkostnaðurinn hækkar stöðugt og fram undan er mikil hækkun, og raunar framgengin, á áburðarverði, upp á 40% á þessu vori. Fjölmargir bændur berjast nú í bökkum og skrimta í náð upp á krít hjá kaupfélögum og öðrum afurðasölufélögum. Margir sjá ekki fram úr erfiðleikunum, hvorki varðandi afborganir af lánum, þ. á m. skuldbreytingarlánum sem tekin voru í fyrra, né heldur hvernig greiða á áburð vegna áburðarkaupa á þessu vori. Ástandið í sveitum landsins hefur aldrei verið jafn alvarlegt í raun síðan á kreppuárunum á fjórða áratug aldarinnar og fjöldi bænda mun engu síður fyrir þá þéttbýlisstaði sem tengjast þeim og byggja í ríkum mæli á úrvinnslu landbúnaðarafurða og þjónustu við nærliggjandi sveitir. Það bætir ekki úr skák að stefnumörkun varðandi nýjar búgreinar, svo sem loðdýrarækt og fiskeldi, hefur verið óljós og losaraleg og fyrirgreiðsla og stuðningur af opinberri hálfu ófullnægjandi. - Raunar vorum við hér í dag í sþ. að ræða fiskeldismálin þar sem farið var yfir það stefnuleysi sem ríkir af hálfu stjórnvalda í sambandi við þennan vaxtarbrodd sem ýmsir hafa bundið vonir við að gæti komið strjálbýlinu að nokkru haldi. Óhjákvæmilegt er að veita þeim sem ráðast í nýja framleiðslu, eins og loðdýrarækt, aðstoð og aðlögunartíma, m. a. varðandi lánskjör og afborganir af lánum þar sem afurðir fara ekki að skila sér fyrr en tveimur árum eftir að lagt er í fjárfestingu. Með þessari þáltill., herra forseti, er lagt til að Alþingi feli ríkisstj. að taka nú þegar á þessum málum til að koma í veg fyrir þann ófarnað sem við blasir og létta byrðar þeirra bænda sem verst eru staddir, en hafa að öðru leyti ekki forsendur til að halda áfram búskap. Við leggjum áherslu á að niðurstöður þeirrar úttektar á fjárhagsvanda bænda, sem gert er ráð fyrir að stjórnvöld beiti sér fyrir, liggi fyrir sem fyrst þannig að hægt sé að hafa hliðsjón af þeim þegar mótaðar eru tillögur til að rétta hlut bænda. Í till. er ekki tekin afstaða til þess í einstökum atriðum til hvaða ráða skuli gripið þó að flm. telji raunar augljóst í mörgum tilvikum hvar skórinn kreppir. Þeirri úttekt sem hér er gert ráð fyrir er ætlað að lýsa betur inn í þann vanda sem hér er við að fást. Meðal atriða sem hljóta að koma til umfjöllunar þegar gerðar eru tillögur um úrbætur og jöfnun á kjörum bænda eru, svo að dæmi séu tekin: fjármagnskostnaður; rekstrarlán, lánshlutfall og uppgjör af hálfu afurðasölufélaga; framleiðslutakmarkanir, þ. á m. svæðakvóti og bústærð; útflutningsuppbætur, m. a. hugsanleg nýting fjármagns til jöfnunar á aðstöðu bænda; niðurgreiðslur á landbúnaðarafurðum sem núverandi ríkisstj. hefur dregið úr í mjög ríkum mæli; jarðræktarstyrkir og breytt tilhögun á þeim; vinnslukostnaðurinn og aðgerðir til lækkunar og hagræðingar, en það hefur komið fram að kostnaður vinnsluaðilanna er nánast ótrúlegur, t. d. er heildsölu- og skrifstofukostnaður jafnhár eða ívið hærri en þau laun sem greidd eru vegna haustslátrunar. Verðmyndunarkerfi landbúnaðarafurða er einnig atriði sem taka verður á. Nefnt hefur verið þegar nýjar búgreinar, stuðningur og skipulag við þær. Síðast en ekki síst skal geta félagslegra aðgerða, m. a. afleysingarþjónustu, viðurkenningar á vinnuframlagi kvenna á búum og fulls fæðingarorlofs fyrir konur í sveitum. Eftir að þessi þáltill. var lögð fram nálægt páskum hefur hæstv. landbrh. svarað nokkrum fsp. sem fram voru bornar af minni hálfu og raunar frá fleiri þm. og segja svörin nokkuð um þau vandamál sem hér er við að fást og hvernig aðgerðir núverandi ríkisstj. hafa verkað á ýmsa þætti í landbúnaði. Þannig hefur hæstv. ráðh. svarað til um áburðarverð sem ákveðið var seint og um síðir og löngu seinna en reglur bjóða að gert sé. Hann hefur svarað um verðuppgjör til bænda og þann mikla drátt sem þar hefur orðið á. Því miður gat hann ekki fullvissað okkur um að til hliðstæðrar seinkunar gæti ekki komið á verðuppgjöri til bænda vegna yfirstandandi verðlagsárs. Hann hefur einnig svarað skriflega fsp. um breytingu á niðurgreiðslum þar sem m. a. kom í ljós að samdráttur í niðurgreiðslum frá 1982 hefur haft í för með sér að verð á kindakjöti hefur hækkað um 31% og enn þá meira á mjólkurafurðum. Þar er það 43% og á smjöri um nálægt 51% aðeins vegna samdráttar í niðurgreiðslum. Menn geta rétt ímyndað sér hvort slík stórfelld breyting á verði vegna minnkandi niðurgreiðslna hefur ekki haft áhrif á söluna og þar með þann vanda sem við er að fást vegna landbúnaðarframleiðslunnar og bitnar það fyrst og síðast á bændunum sjálfum. Fram er komið hér á þingi síðan þessi þáltill. var flutt sérstakt frv., ríkisstjórnarfrv., um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum og hefur það verið nýlega til umr. í hv. Nd. Ég ætla ekki að gera það frv. að umtalsefni. Um það hefur verið rætt af þm. Alþb., þ. á m. hv. 4. þm. Norðurl. e. sem hefur gert það að tillögu sinni að ekki verði stætt á því að afgreiða og lögfesta þetta frv. á yfirstandandi þingi, svo sáralítið sem bændum og öðrum hagsmunaaðilum hefur gefist kostur á að fjalla um það á undirbúningsstigi, heldur verði markvisst að því unnið á komandi sumri - væntanlega í von um að Alþingi starfi ekki alveg til hausts og saman renni 107. og 108. löggjafarþing en um það vitum við raunar ekkert enn sem komið er - og sumartíminn verði notaður til þess af þar til kvöddum þm. að kynna málið fyrir bændum, ræða það við fulltrúa bænda og fara yfir einstök atriði, þannig að menn geti tekið á þessum málum með öðrum o betri hætti strax og þing kemur saman að hausti. Ég vek athygli á því að sú till. sem hér er flutt um úttekt á vanda bænda og einstakra framleiðslugreina í landbúnaði getur orðið þýðingarmikið innlegg í þá athugun og þá umræðu sem við erum að gera tillögu um að Alþingi beiti sér fyrir með skipulögðum hætti á komandi sumri í þessum efnum. Ég held að það hefði verið þörf á því einmitt vegna þessa stjfrv. um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum að úttekt af því tagi sem hér er lögð til að gerð verði lægi fyrir þannig að þingið gæti haft hana til hliðsjónar. Það verður hægt ef vel verður að staðið af framkvæmdavaldsins hálfu í sambandi við þessa úttekt og hún tengd þeirri umræðu sem Alþb. hefur lagt til að fram fari um þennan stóra lagabálk, frv. til laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvöru. Herra forseti. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar. Ég vænti þess að þótt liðið sé á þing fái þessi till. þinglega meðferð og unnt verði að taka á þeim þáttum á komandi sumri sem þar er lagt til. Ég legg til að till. verði eftir að umr. hefur verið frestað vísað til hv. atvmn. sameinaðs þings.



Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá hér orðið til að mæla fyrir till. til þál. um sama gjald fyrir símaþjónustu á öllu landinu, en hana er að finna á þskj. 746. Ég er 1. flm. þessa máls, en með mér standa að flutningi till. hv. þm. Ragnar Arnalds, Skúli Alexandersson, Steingrímur J. Sigfússon og Helgi Seljan. Þessi þáltill. er ekki löng í orðum talið, en efni hennar þýðingarmikið. Ég vil leyfa mér að fara hér yfir efni hennar, með leyfi hæstv. forseta. „Alþingi ályktar að fela ríkisstj.: a. að gera áætlun um uppbyggingu símakerfisins og símaþjónustu sem geri það kleift að jafna gjaldskrá símans í áföngum með það að markmiði að landið verði allt eitt gjaldsvæði innan fimm ára, b. að tryggja að kostnaður vegna símtala við stjórnsýslustofnanir verði hinn sami hvar sem er á landinu fyrir árslok 1987, c. að gera ráðstafanir til að gjaldskrárbreyting skv. alið verði ekki íþyngjandi fyrir elli- og örorkulífeyrisþega. Í grg. er á það drepið að ör þróun hefur orðið í síma- og fjarskiptatækni á undanförnum árum. Póst- og símamálastofnunin hefur fylgst vel með á þessu sviði og miklar hagsbætur hafa náðst fram fyrir notendur með sjálfvirku sambandi. Þannig hefur undanfarin ár staðið yfir átak til að koma sveitabæjum í sjálfvirkt samband, það er mikið mannréttindamál, og má heita að því verki verði að fullu lokið á þessu ári. Unnið hefur verið að stækkun símstöðva og samtengingu í greinistöðvum, sem svo eru kallaðar og eru um 20 á landinu, og svæðisstöðinni í Vestmannaeyjum þar að auki. Stefnt hefur verið að því af Pósti og síma að jafna gjöld innan hvers svæðisnúmers, enda verið ýtt á eftir því máli af hálfu Alþingis, en mikill munur er á gjöldum fyrir innansvæðis- og langlínusamtöl. Þetta veldur því að íbúar landsbyggðarinnar búa almennt við mun hærri símakostnað en fólk á höfuðborgarsvæðinu. Skv. mælingum Póst- og símamálastofnunarinnar á símaumferð virðast 75% skrefa á landsbyggðinni vera vegna langlínunotkunar, en aðeins 40% á Reykjavíkursvæðinu. Miðað við meðalsamtalslengd, 3–3.5 mínútur á langlínu, lætur nærri að mati Pósts og síma að hver mínúta í langlínusamtali kosti nú 10 sinnum meira en í innanbæjarsímtali. Mikill hluti langlínusamtala fer nú fram þráðlaust um örbylgjusambönd. Fjárfesting vegna símtala milli landshluta er þannig í engu hlutfalli við vegalengdir þótt takmörk séu fyrir því hve langt má vera á milli örbylgjustöðva. Kostnaður vegna langlínusamtala er óháður vegalengd ef á annað borð er talað út fyrir svæði viðkomandi stöðvar. Sá gífurlegi munur, eða nærfellt tífaldur, sem nú er á langlínu- og innanbæjarsímtölum er þannig mjög langt frá því að endurspegla raunkostnað vegna langlínukerfisins. Ég hef fengið um það upplýsingar að ætla megi að í stað þess að vera tífaldur miðað við kostnað ætti þessi kostnaður, ef miðað væri við fjárfestingu og kostnað Pósts og síma, alls ekki að vera meiri en tvöfaldur. Tæknilegir möguleikar eru fyrir hendi til að landið allt geti orðið eitt gjaldsvæði þar sem sama gjald væri reiknað fyrir notkun óháð vegalengdum. Þannig er unnt að jafna að fullu símakostnað meðal landsmanna, óháð búsetu, og aðeins spurning um pólitískan vilja og stefnumörkun af hálfu Alþingis. Með þessari þáltill., herra forseti, er gert ráð fyrir að móta slíka stefnu sem feli það í sér að innan fimm ára verði landið allt orðið eitt gjaldsvæði og fylgt verði áætlun um uppbyggingu símakerfisins og símaþjónustu sem geri kleift að ná þessu marki í áföngum. Póst- og símamálastofnunin hefur að beiðni okkar flm. þessarar till. áætlað kostnaðarauka fyrir símnotendur á höfuðborgarsvæðinu vegna slíkrar jöfnunar og er hann að sjálfsögðu nokkur, en þó er ljóst að jöfnun á gjaldtöku fyrir langlínusamtöl kemur fólki hvar sem er á landinu til góða. Þannig hringja Reykvíkingar allmikið út á land þó hitt sé algengara, sem við vitum, að fólk á landsbyggðinni þurfi að ná til höfuðstaðarins. Á sama hátt er ljóst að til að koma á þessum breytingum yrði að koma til styrking og endurbygging á langlínukerfinu. Miðað við að umferð um langlínukerfið tvöfaldist, þ. e. samtöl tvöfaldist eða aukist enn meir við slíka jöfnun á símakostnaði áætlar Póstur og sími að verja þyrfti 800–1000 millj. kr. í uppbyggingu kerfisins „ef það á að flytja þessa aukningu á fullnægjandi hátt“ skv. áætlunum Pósts og síma. Að mati okkar flm. þarf að leggja í verulegan hluta þessa kostnaðar hvort sem er vegna núverandi álagstakmarkana og þeirra sem reikna má með óháð gjaldskrárbreytingum eins og hér eru til umræðu skv. þessari till. Á þetta vil ég leggja áherslu. Það vita allir, sem nota símann til langlínusamtala, hversu þröngt er um og erfitt að ná sambandi víða út um landið og gildir það gagnkvæmt til höfuðstaðarins utan af landi. Sýnir það að núverandi kerfi ræður alls ekki við það álag sem oft er um að ræða á vissum tímum dags sérstaklega. En jafnvel þótt gert væri ráð fyrir að forsendur Pósts og síma standist er fyllilega réttlætanlegt að leggja í þennan kostnað á nokkru árabili eins og gert er ráð fyrir í þessari till. Skv. c-lið till. er gert ráð fyrir sérstökum aðgerðum til að umrædd gjaldskrárbreyting verði ekki íþyngjandi fyrir elli- og örorkulífeyrisþega, en nokkur hluti þess hóps nýtur nú þegar undanþágu frá greiðslu afnotagjalda. Að mati okkar flm. er alveg nauðsynlegt að taka tillit til aðstæðna þessa hóps í sambandi við gjaldskrárbreytingar. Þá er í b-lið till. gert ráð fyrir að sama gjaldi verði komið á við stjórnsýslustofnanir innan tveggja ára, sama hvaðan hringt er af landinu í slíkar stofnanir. Með svonefndum stafrænum símstöðvum, sem nú eru sem óðum að leysa eldri kerfi af hólmi, er auðvelt að velja úr tiltekið númer þar sem gjaldið yrði það sama fyrir notandann, óháð því hvaðan af landinu er hringt. Þá reiknast einfaldlega fyrir þann sem hringir gjald eins og af innanbæjarsamtali, en kostnaðurinn vegna langlínunnar skráist með sérstökum hætti á viðtökunúmer stjórnsýslustofnunar og safnast þar upp og er gerður upp með einhverjum hætti sem ákvörðun yrði tekin um, hvort sem það yrði viðkomandi stofnun sem bæri kostnaðinn eða Póstur og sími. Það er gert ráð fyrir því í till. að slíkri jöfnun af gjöldum vegna samtala við stjórnsýslustofnanir verði komið á næstu tveimur árum og hún haldist í hendur við breytingu símstöðva yfir á stafrænt kerfi. Þetta getur létt undir með fólki, ekki síst á landsbyggðinni, sem kostar miklu til í samtöl við opinbera aðila á höfuðborgarsvæðinu, létt af því kostnaði áður en til þeirra breytinga kemur sem lagðar eru til skv. a-lið till. Því virðist sjálfsagt réttlætismál að koma slíkri jöfnun á strax og það er tæknilega viðráðanlegt án teljandi kostnaðarauka. Það er rétt að benda á það að lokum, herra forseti, að sú jöfnun símakostnaðar sem till. gerir ráð fyrir gagnast ekki aðeins einstaklingum heldur og atvinnurekstri og er því liður í jöfnun á starfsaðstöðu fyrirtækja um land allt. Þetta gildir ekki síður og ekki síst um tölvuþjónustu og upplýsingamiðlun sem mjög mun færast í vöxt um símakerfi landsins á næstu árum. Það skiptir afarmiklu að í þeim greinum verði ekki mismunað eftir búsetu. Slíkt er spurning um möguleika til atvinnuuppbyggingar og aðstöðu fyrirtækja á landsbyggðinni. Á það hljótum við að leggja ríka áherslu að þar verði ekki í framtíðinni um mismunun að ræða. Ég legg til, herra forseti, að eftir að umr. um þessa till. verður frestað verði henni vísað til þingnefndar þar sem ég vænti að hún fái góðar viðtökur. Mér sýnist eðlilegt að gera tillögu um að till. fari til hv. allshn.



Herra forseti. Efnahags- og atvinnumál eru einatt að vonum fyrirferðarmesta umræðuefnið í íslenskum stjórnmálum. Undanfarna mánuði og jafnvel ár hefur orðið „nýsköpun“ heyrst æ ofan í æ og má segja að það hafi verið notað sem töfraorð sem öllu muni bjarga. Síst skyldi dregið úr þörf fyrir nýja áður óreynda atvinnukosti, en ekki má heldur láta undir höfuð leggjast að hlúa að því sem fyrir er og byggja upp atvinnugreinar sem þegar hafa haslað sér völl. Um það hefur minna verið rætt. Ferðaþjónusta er atvinnugrein sem að margra áliti hefur alla möguleika sem verulega arðbær atvinnugrein, bæði gjaldeyrisskapandi og vinnuveitandi, ef markvisst og ötullega er unnið að uppbyggingu hennar. Það sannar þróunin að undanförnu, sem sýnir miklu meiri aukningu í þessari grein en ráð var fyrir gert, og sólarmerki gefa tilefni til bjartsýni á framhaldið. Það gegnir því nokkurri furðu hve hljótt hefur verið um þessa vænlegu atvinnugrein í allri umræðunni um nýsköpun og eflingu atvinnulífsins, nánast ekki á hana minnst þrátt fyrir síendurteknar fréttir af vaxandi áhuga erlendra ferðamanna á Íslandi og vaxandi áhuga Íslendinga sjálfra á að ferðast um eigið land. Til er faglega unnin skýrsla, sem gerð var að frumkvæði ferðamálaráðs árin 1982–1983, um stöðu ferðamála og líklega þróun þeirra allt til ársins 1992. Er þar gert ráð fyrir 3.5% meðaltalsaukningu erlendra ferðamanna hingað til lands frá 1984–1992. Aukningin á síðasta ári nam hins vegar um 10%, en þá komu hingað 85 290 erlendir ferðamenn. Nú bendir allt til þess að á þessu ári verði aukningin ekki innan við 7–8% og að hingað komi um 92 þús. erlendir ferðamenn. Það er því nauðsynlegt að endurmeta stefnuna í ferðamálum með tilliti til þessara staðreynda. Til að mæta þessari miklu fjölgun erlendra ferðamanna þarf að leita allra hugsanlegra leiða til að lengja ferðamannatímann og auka nýtingu hótela og annarrar þjónustu sem þegar er fyrir hendi. Það er staðreynd að hótelskortur er hemill á þróun þessarar atvinnugreinar, bæði í Reykjavík og úti á landi. Á töluvert löngu tímabili í sumar, þ. e. seinni hlutann í júní, júlí og eitthvað fram eftir ágúst, er fullbókað eða öllu heldur yfirbókað allt hótelrými í Reykjavík og hafa ferðamálafrömuðir af því miklar áhyggjur. Þessi mál þarf að leysa sem fyrst. Þá þarf að gera ráðstafanir til þess að hægt sé að beina ferðamönnum í ríkari mæli út um landið, en til þess skortir tilfinnanlega aðstöðu víðast hvar utan höfuðborgarinnar og brýnt að bæta úr því hið fyrsta. Við skulum hafa í huga að uppbygging ferðaþjónustu úti á landi hefur auk þess þann mikilvæga kost að skapa atvinnu í dreifbýtinu og stuðla að jafnvægi í byggð landsins sem ekki er vanþörf á einmitt nú. Hluti af uppbyggingu ferðaþjónustu á landsbyggðinni hlýtur að flokkast undir eflingu atvinnu í stað hefðbundinna búgreina. Af þessu öllu má ljóst vera að nauðsynlegt er að efla Ferðamálasjóð og gera honum kleift að veita lán með hagstæðum kjörum til uppbyggingar ferðaþjónustu um allt land. Er í hæsta máta eðlilegt að ætla honum skerf af fjármagni Þróunarfélagsins sem verið er að stofna um þessar mundir. Er það þeim mun brýnna þar sem Alþingi er nú í þann veginn að svipta ferðamálaráð og Ferðamálasjóð lögbundnum tekjum sínum af rekstri fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli með samþykkt lánsfjárlaga, en samkv. lögum ber að láta 10% af söluverðmæti fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli renna til ferðamála. Það er raunar kapítuli út af fyrir sig sem vert væri að hafa um langt mál. Ég veit ekki hvort hv. þm. vita það allir eða muna eftir því að þegar þetta ákvæði var sett í lög, að 10% söluverðmætis fríhafnarinnar á Keflavíkurflugvelli rynni í ferðamálaráð og Ferðamálasjóð, þá var allt áfengi og tóbak í fríhöfninni hækkað um 10% til þess að mæta því. En þannig fer því miður oft um markaða tekjustofna og er mál til komið að Alþingi fari að taka á því vandamáli. Það nær auðvitað ekki nokkurri átt að Alþingi brjóti sífellt þau lög sem það setur sjálft. Til þess að þrýsta á um aðgerðir í þessum málum höfum við þm. Kvennalista ásamt þm. úr Bandalagi jafnaðarmanna, Alþb. og Alþfl. lagt fram eftirfarandi till. til þál. á þskj. 810, með leyfi forseta; „Alþingi ályktar að fela samgrh. að láta kanna fyrir mitt þetta ár hversu mikið fjármagn þarf til að kosta þær framkvæmdir sem nauðsynlegar eru til að mæta 78% fjölgun erlendra ferðamanna á ári sem ferðamálaráð áætlar að muni verða. Enn fremur að leggja fram í tæka tíð fyrir gerð næstu fjárlaga tillögur um aukinn fjárframlög til Ferðamálasjóðs svo að hann geti veitt lán til nauðsynlegra framkvæmda í samræmi við ofangreinda áætlun ferðamálaráðs.“ Flm. auk mín, eru hv. þm. Helgi Seljan, Guðrún Agnarsdóttir, Karvel Pálmason, Sigríður Dúna Kristmundsdóttir og Kolbrun Jónsdóttir. Rétt er að geta þess að ég leitaði enn fremur eftir meðflm. í þingflokkum framsóknar og Sjálfstfl. Þeir hv. þm. sem ég leitaði til tóku þessu mjög vel og kváðust styðja þetta, en vegna þess að einmitt næstu daga eftir að þessi þáltill. kom fram var lagt fram stjfrv. um ferðamál fannst þeim ekki rétt að standa að flutningi þessarar till. Jafnframt því sem brugðist er með skjótum hætti við skyndilegri aukningu ferðamanna, miklu meiri aukningu en ráð var fyrir gert fyrir aðeins þremur árum, þarf að móta stefnuna í framtíðaruppbyggingu ferðaþjónustu hér á landi með eftirfarandi markmið í huga: Í fyrsta lagi er þörf átaks og samræmingar í landkynningu og sölustarfsemi á sviði ferðamála. Nú þegar endurskoðun og nýskipan á sér stað í útflutningsmálum okkar er mikilvægt að ferðamálin verði þar ekki út undan. Nú stendur til að stofna útflutningsráð og heyrst hafa áform um fjölgun sendiráða eða a. m. k. einhvers konar útflutningssendiherra og ég legg áherslu á að ferðamálin verði með í þeirri mynd. Í öðru lagi ber að leggja áherslu á varðveislu þeirra séríslensku þátta sem heilla erlenda ferðamenn mest, þ. e. sérstæða óspillta náttúru, ómengað loft og tært vatn. Þetta er náttúrlega afar mikilvægt atriði sem ekki verður of mikið úr gert. Ég minnist þess að hafa séð úttekt, að vísu óvísindalega úttekt, á skrifum um Ísland í ýmsum erlendum ferðamálablöðum. Þessi úttekt birtist í DV fyrir hálfu öðru ári eða svo. Það fór ekki á milli mála í þessari úttekt hvert var aðdráttarafl lands okkar. Það aðdráttarafl skulum við varðveita með öllum ráðum. Þeir sem alltaf hugsa í krónum og aurum mættu oftar muna að hreina loftið okkar, tæra vatnið og villt náttúran eru ekki síður auðlind, að mínum dómi miklu dýrmætari auðlind en mengandi iðjuver af ýmsu tagi. Í þriðja lagi þarf að nýta náttúrlegar aðstæður til uppbyggingar heilsustöðva og stefna að því að selja útlendingum þjónustu á sviði heilsuræktar og lækninga. Á því sviði eru að mínum dómi miklir möguleikar og um það eru mér ýmsir sammála, m. a. hv. þm. Gunnar G. Schram sem ásamt þremur öðrum sjálfstæðismönnum hefur lagt fram till. til þál. um nýtingu jarðhita í heilsubótarskyni. Auk þess þykist ég hafa heyrt það á hv. heilbrmrh. að hann sér möguleika á því að selja útlendingum þekkingu á sviði læknisfræði. Í fjórða lagi ber að vinna skipulega að því að laða hingað fjölþjóðlegar ráðstefnur sem mest utan aðalferðamannatímans, en slíkar ráðstefnur eru einn arðbærasti þáttur ferðamála þar eð ráðstefnugestir eyða hlutfallslega meiri gjaldeyri að meðaltali en hinn venjulegi ferðamaður. Sumar skýrslur segja alla að fimm sinnum meiri. Síðast en ekki síst þarf að byggja upp menntunarskilyrði fyrir þá sem að ferðamálum starfa. Þeim þætti hefur verið lítill gaumur gefinn og ekki seinna vænna að taka þar til hendi. Nú stendur til bygging hótel- og veitingaskóla í tengslum við Menntaskólann í Kópavogi og er sjálfsagt að nota tækifærið og byggja þar upp frá grunni alhliða námsbraut á sviði ferðamála. Herra forseti. Okkur Íslendingum er brýn nauðsyn að auka gjaldeyristekjur okkar með öllum ráðum til þess að ná okkur upp úr feni erlendra skuld. Einn af vænlegri kostum í þeim efnum er efling ferðaþjónustu. Talið er að ferðaþjónusta hafi skilað rúmlega 2 milljörðum kr. í þjóðarbúið á s. l. ári. Um 1100 millj. voru gjaldeyrir sem ferðamenn skiptu hérlendis, um 930 millj. skiluðu sér um flugfélögin. Þetta nemur um 8% af útflutningsverðmætum þjóðarbúsins og fyrir þessum verðmætum unnu 5–6% af mannafla þjóðarinnar. Auk þess skal svo minnt á að ferðaþjónusta er atvinnuvegur sem býður upp á fjölbreytt störf sem flest virðast henta konum vel. Breyttir atvinnuhættir, tæknivæðing og aukin sérhæfing hefur bitnað í ríkara mæli á konum en körlum og þær eru oftast í meiri hluta atvinnulausra. Það er staðreynd sem ekki má gleymast við uppbyggingu atvinnulífs á Íslandi. Herra forseti. Mörgum kann að virðast illmögulegt að vinna slíkt verk, sem hér er lagt til, á svo skömmum tíma sem fyrir mitt ár. Sú ætlan okkar flm. sýnir aðeins hversu knýjandi okkur finnst að bregðast skjótt við. Í þessu máli sem öðrum, gildir orðtakið kunna, „vilji er allt sem þarf“. Það kann enn fremur að virðast óhófleg bjartsýni að ætlast til afgreiðslu þessarar till. fyrir þinglok á þessu vori. Ég ætla nú samt að láta þá von í ljós. Okkur þm. er nú þessa dagana ætlað að afgreiða stærri mál en þetta. Yfir okkur er dembt hverju stórmálinu á fætur öðru sem okkur er ætlað að afgreiða fyrir þinglok og hygg ég að stjórnarliðar hafi ekki enn a. m. k. upp á okkur þm. stjórnarandstöðu að klaga hvað það varðar. Að mínum dómi þarf nefndin, sem fær mál þetta til umfjöllunar, ekki að vefja því mikið fyrir sér. Ég hef þegar fengið ákaflega jákvæð viðbrögð aðila sem vel þekkja til. Ég tel mig ekki brjóta nokkurn trúnað þó ég nefni hér tvo menn, þá Kjartan Lárusson formann ferðamálaráðs og forstjóra Ferðaskrifstofu ríkisins sem hefur lýst stuðningi við þessa till. og Birgi Þorgilsson ferðamálastjóra, en frá honum fékk ég bréf eftir að þessi till. var lögð fram þar sem hann þakkar okkur flm. þetta mjög svo tímabæra frumkvæði eins og hann orðaði það og hann segir hér orðrétt: „ Grg. er bæði rétt og markviss og ætti því að vera auðskiljanleg þeim sem á annað borð vilja skilja þýðingu þess að efla þessa arðbæru atvinnugrein.“ Herra forseti. Að lokinni umr. um þessa till. legg ég til að henni verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég er einn flm. þessarar till. og þarf því ekki að segja nema örfá orð til viðbótar þeirri ágætu framsögu sem hér var flutt fyrir þessu nauðsynjamáli. Ferðaþjónustan er, eins og þar kom fram, orðin býsna mikil einnig. Einn gleðilegan vott þeirrar fjölbreytni sér maður víða út um land með þátttöku sveitafólks sem mjög er til fyrirmyndar og ég veit gjörla að er veruleg búsetutrygging í mörgum sveitum og einstökum bæjum þar. Hins vegar er ljóst að ferðaþjónusta hér á landi, eins og komið var reyndar inn á, hefur að mestu verið bundin við skamman tíma við erlenda ferðamenn. Þessi till. er raunar við þessi meginatriði miðuð og sjálfsagt að vinna þar að sem best. Ég vil, eins og 1. flm., frsm. gat hér um áðan, sérstaklega leggja áherslu á það, sem stendur í grg., að leggja beri áherslu á varðveislu þeirra séríslensku þátta sem heilla erlenda ferðamenn mest. Á þennan þátt verður aldrei um of minnt, verndun íslenskrar náttúru, verndun landkosta og verndun okkar hreina lofts og holla vatns eða eins og segir í þessari grg.: sérstæða óspillta náttúru, ómengað loft og tært vatn. Ég kom hér upp til að minna á till. þessu tengda sem snertir heildarmyndina varðandi landið allt. Það er till. sem flutt hefur verið undanfarin þing um átak til aðstoðar þeim gististöðum úti á landsbyggðinni þar sem bráðnauðsynleg þjónusta er innt af hendi allt árið um kring og þarf að inna af hendi, en grundvöllur fyrir rekstri er aðeins og kannske tæplega það, á ferðamannatímanum, að sumrinu til þegar umferð er mest. Við höfum flutt þessa till. nú hér án þess að hún fengi yfirleitt nokkrar undirtektir. Ég held að menn hafi ekki gert sér ljóst hversu mikilvæg þessi þjónusta er á ýmsum tiltölulega einangruðum stöðum úti á landi þar sem gestakomur eru að vísu ekki miklar yfir veturinn en engu að síður þarf að vera þar aðstaða til þess að geta tekið við gestum og gangandi og veitt þeim þokkalegan beina og gistingu. Ég sé ekki, því miður, að á þessu sé tekið í því frv. um skipulag ferðamála sem hv. frsm. minntist einmitt á áðan að hefði verið lagt hér fram af hálfu stjórnvalda. Ég get ekki stillt mig um það þegar við tölum um ferðaþjónustu að minna á þennan þátt og þá vanrækslu sem hefur átt sér stað af hálfu hins opinbera varðandi þetta atriði. Sveitarfélög hafa víða tekið hér myndarlega á til að tryggja þessum aðilum þennan rekstur og sums staðar hafa menn bundist samtökum til þess að á þessum stöðum væri einhver slík þjónusta fyrir hendi allt árið eins og nauðsyn ber til, en ríkið sjálft hefur komið hér mjög óverulega inn í ef frá eru taldar örfáar fjárveitingar á fjárlögum, mjög knappar þó, til einstakra áningarstaða á hringleiðinni um landið. Ég vil minna á þetta nú, tel að að þessu þurfi vissulega að huga um leið og við reynum að átta okkur sem best á umfangi þessara mála í heild sinni og hvernig við getum nýtt þennan atvinnuveg, þessa vaxandi grein, sem allra best til þjóðarheilla og hagsbóta. Inn í þessa mynd hljóta þessir litlu um margt einangruðu staðir að koma. Þeir bjóða margir hverjir upp á mikla möguleika, mikla náttúrufegurð. Ég nefni sem dæmi um það Borgarfjörð eystri þar sem reynt er af veikum mætti að halda uppi þjónustu af þessu tagi, virkilega paradís ferðamanna ef sú aðstaða væri þar til yfir sumartímann sem þyrfti að vera og þannig mætti eflaust fara hringinn í kringum landið og benda á staði sem þyrftu á aðstoð að halda til að halda uppi sem bestri þjónustu yfir sumarið fyrir ferðamenn almennt og einnig og ekki síður lágmarksþjónustu til að veita gestum og gangandi beina og gistingu yfir vetrartímann þegar fáir ferðalangar eru á ferð en kannske þeim mun meiri nauðsyn að hægt sé að hlúa vel að þeim.



Herra forseti. Þrátt fyrir ágæta grg. með þessari þáltill. og ágæta ræðu 1. flm., hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur, verð ég að segja að mér finnst tillgr. sjálf flaustursleg og yfirborðskennd. Ég skal útskýra hvers vegna. Það er látið að því liggja að nóg sé til af peningum og loksins hafi komið fram einhver sem datt í hug að það þyrfti að kanna hvað mætti gera og það á að gerast á þrem mánuðum. Og það á að gerast, að því er virðist, samkv. tillgr., eingöngu í gegnum ferðamálaráð á þessum stutta tíma og á þeim gögnum sem ferðamálaráð hlýtur þá að hafa aflað sér því ekki er ætlast til samkv. tillgr. að ferðamálaráð hafi nokkurn tíma til að afla sér slíkra gagna víðs vegar að um landið. Þess vegna er þessi till., því miður, sýndarmennska að mínu mati, sett upp í fljótræði, þrátt fyrir grg. sem er mjög góð. Það er ljóst, eins og kom fram í máli hv. 1. flm., að það þarf að taka mjög tökum í ferðamálum og ferðaþjónustu á Íslandi, en með þessari tillgr. tel ég að það sé ekki byrjað á réttum enda, þ. e. ekki á byrjuninni. Áður en ferðamálaráð ákveður á nokkrum vikum hvar eigi að sefja fjármagn sem Alþingi á þá að tilreiða við gerð fjárlaga næsta haust samkv. tillgr. þarf að gera, að mínu mati, ítarlega könnun á því um allt land hver hugur manna er á hinum ýmsu stöðum landsins, í hinum ýmsu plássum landsins. Það kom fram í ræðu síðasta ræðumanns, hv. þm. Helga Seljan, að margir staðir á landinu byðu upp á mikla möguleika, nefndi Borgarfjörð eystri. Það eru fjölmargir staðir sem eru mikilvægir fyrir framtíð Íslands í ferðamálum, staðir sem ferðamálaráð hefur ekkert kannað og engin gögn fengið um. Og það er annað sem er í ferðamálaþjónustunni í dag, að henni er í rauninni miðstýrt mjög fast og ákveðið frá Reykjavík. Henni er úthlutað frá Reykjavík. Það er augljóst. Ef það á að gera könnun eins og tillgr. segir til um þýðir það þrjú ca. hundrað herbergja hótel á Akureyri, hótel hér og hótel þar. En það eru hinir ýmsu staðir á landinu, sem hafa ekki verið mikið inni í myndinni enn þá, austanlands, á Vestfjörðum og víðar, sem þarf að taka tillit til og verða að vera inni í dæminu ef taka á því taki sem talað er um í þessari þáltill. Þeir aðilar úti á landsbyggðinni sem stunda ferðamál hafa sumir hverjir, sem hafa verið mjög dugmiklir, náð miklum árangri, jafnvel náð að fullbóka sín hótel fimm mánuði ársins án þess þó að fara í gegnum kerfið í Reykjavík. Þar er vel að verki staðið. Það má taka sem dæmi að á Suðurlandi var gerð könnun fyrir tveimur til þremur árum sem sýndi að ferðamenn skiluðu þar meiri veltu en Mjólkurbú Flóamanna og Mjólkurbú Flóamanna er stórt og mikið fyrirtæki á Suðurlandi, þannig að þarna er vissulega verið að fjalla um mál sem skiptir miklu máli og mun skipta miklu máli í framtíðinni. En að því leyti er það ótryggt að ferðamál og ferðaþjónusta eru eins konar veiðimennska, háð veðri og vindum, háð margs konar ytri aðstæðum sem verður að taka tillit til. Þess vegna er þetta ekki eins einfalt og sjálfsagt og tillgr. segir til um. Þess vegna kalla ég hana sýndarmennsku. Þetta er merkilegt mál, en það er ekki til í landinu stefna í ferðamálum. Í uppbyggingu ferðaþjónustu vítt og breitt um landið eru ákveðnir kjarnar sem sitja í fyrirrúmi þar sem straumurinn er að vísu mestur, en það eru mörg svæði sem hafa orðið út undan. Eins og ég nefndi Austfirði og Vestfirði, þá má alveg eins nefna líka Vesturland og Norðurland vestra, hryggmikil svæði sem bjóða upp á marga möguleika fyrir ferðamenn, en eru aftarlega á merinni í öllu er að því lýtur. Ég tel ekki skynsamlegt að þetta sé unnið eins og tillgr. gerir ráð fyrir, eftir þeim gögnum sem ferðamálaráð býr yfir. Að sjálfsögðu eru forsvarsmenn ferðamála í landinu hlynntir slíku. Mér finnst óþarfi að vera að geta þess í slíkum ræðum að þeir taki ekki undir svona till. Það er allt jákvætt, en það skiptir miklu að byrja á réttum enda og ná fram þannig möguleikum til þess að byggja upp fast og ákveðið og taka tillit til landsins alls.



Herra forseti. Ég vil þakka þeim þm. sem hafa tekið til máls hér. Ég átta mig nú ekki alveg á því en ég held að við hv. 3. þm. Suðurl. séum reyndar sammála um að átaks sé þörf í uppbyggingu ferðaþjónustu. Mér fannst þó eins og hann teldi að orð mín hefðu á einhvern hátt beinst gegn uppbyggingu ferðaþjónustu úti á landi. Það er kannske misskilningur, en telji hann að svo sé þá er það vitaskuld ekki raunin. Ef lesin er grg. þá kemur það í ljós. Hvað orð hans varðar um sýndarmennsku og að þessi till. sé flaustursleg og yfirborðskennd þá eru það önnur viðbrögð sem við flm. höfum fengið frá þeim sem best þekkja til ferðamála og ég skil ekki að viðbrögð þeirra séu marklaus á einn eða neinn hátt. Þeir sem best þekkja til í atvinnugreininni hafa einmitt brugðist mjög jákvætt við. Þar sem ég sit í þeirri nefnd sem fjallar um frv. til ferðamála hitti ég síðast í dag menn sem vinna að þessum málum. Þeir komu að máli við mig um þessa till. og fögnuðu henni mjög. Þeir hafa einmitt kvartað undan því að alþm. hafi ekki sýnt þessum málum nægilegan skilning og stuðning og fögnuðu mjög þessari till. og töldu hana jákvæða. Vissulega er hér farið fram á að brugðist sé mjög hart við, en eins og sagt er hér í grg. þá er þegar til faglega unnin skýrsla, sem gerð var að frumkvæði ferðamálaráðs en á vegum rn., svo að ekki er hægt að segja að þetta sé einungis ferðamálaráð, án þess að ég sjái nú hvað er neikvætt við það. Ferðamálaráði var þó einu sinni komið á fót til að fjalla um þessi mál. Á þessari skýrslu er vissulega töluvert hægt að byggja og það eru til mjög miklar upplýsingar um bæði þróun og áform einmitt víðs vegar út um land þar sem áhugi og starfsemi í ferðamálum hefur verið mjög að aukast og hljóta allir að fagna því. Ég held sem sagt að það sé ekki nem gífurleg ofætlan að fara fram á að þarna verði brugðið mjög skjótt við, svo að tækifærið renni okkur ekki úr greipum, því að þetta er vaxandi atvinnugrein sem getur fært okkur mikla björg í bú ef við bregðumst við á réttan hátt.



Herra forseti. Þegar ég tala um að þessi tillögugrein sé flausturslega sett fram þá geri ég það einfaldlega í ljósi þess að það er ekki nokkur möguleiki, miðað við það stefnuleysi sem ríkir í ferðamálum á landinu í heild, að framkvæma á þessum tíma það sem tillagan gerir ráð fyrir. Að ætlast til að sú stefna sé mörkuð fyrir gerð næstu fjárlaga, fyrir mitt ár, er óraunhæft. Ég er líka viss um það að hv. 1. flm., sem er nefndarmaður í fjvn., veit að málið er miklu meira um sig en svo að ástæða sé til að gefa það í skyn að hægt sé að leysa það á svo stuttum tíma. Það má segja að það séu vaxtarverkir í okkar ferðamálum í landinu. Það eru t. d. ekki nema örfá ár síðan, svo að ég taki aftur dæmi um Suðurland, að fyrsta ferðamálaráðstefnan var haldin þar, þar sem aðilar í ferðamannaþjónustu komu saman. Það fara flestir ferðamenn um Suðurland, 3400 þús. ferðamenn á ári, flestir um það kjördæmi af öllum kjördæmum landsins, en samt sem áður er svo stutt síðan menn fóru að tala saman og bera saman bækur sínar. Þar er því margt á byrjunarstigi. Margt hefur verið vel gert og vissulega er það aðkallandi að þarna sé tekið vel og myndarlega á. En það verður líka að ætlast til þess þegar slíkar tillögur eru lagðar fram, að þær séu framkvæmanlegar af einhverri skynsemi og það finnst mér á skorta í tillgr. þó að ég taki undir grg. og málflutning flm. En mér finnst að það þurfi að vera afmarkað og meira á hreinu til hvers er ætlast í þessari könnun. Mér finnst hún ekki ná nógu langt eins og ég gat um áðan.



Herra forseti. Ég get verið alveg sammála því sem hv. ræðumenn hafa sagt hér, að það er vaxandi áhugi á þessari atvinnugrein víða um land. Ég verð var við mikla grósku í greininni, ferðamannaþjónustunni, í minni heimasveit. Ég get þó ekki annað en tekið undir það með hv. þm. Árna Johnsen að mér finnst nokkuð mikil bjartsýni að halda að könnun sem þessi gæti orðið tilbúin á þeim tíma sem gert er ráð fyrir, jafnvel þó að tækist að afgreiða þessa tillögu út úr nefnd og frá þinginu í vor. Ég skildi hv. þm. Árna Johnsen ekki á neinn hátt þannig að hann teldi landsbyggðina setta á hakann að neinu leyti í till. Ég hjó miklu frekar eftir því og vil reyndar leggja áherslu á það að stundum sé einum of mikið gert að því að hvetja menn til að bíða eftir því að ríkið eða hið opinbera geri einhverja könnun sem þessa. Því betur gerir hið frjálsa framtak ýmislegt, bæði í þessum atvinnuvegi og öðrum, ef menn telja það arðbært. Það hefur enginn hvatt menn hingað til, að ég held, til þess að stofna ferðaskrifstofur eða stofna til auglýsingastarfsemi til að hvetja menn til utanlandsferða. Þar er þó mun meiri gjaldeyriseyðsla, líklega um helmingi meiri gjaldeyriseyðsla en gjaldeyristekjur af ferðamönnum til Íslands og enn þá eru fleiri Íslendingar sem ferðast til útlanda heldur en erlendir sem okkur sækja heim. Ég tek undir það að þetta er ágætis grg. og málið í sjálfu sér mjög gott. Ég veit ekki hvers má vænta af nýju frv., sem vonandi verður að lögum, sem hér liggur fyrir frá samgrh. Það er í því að mínu viti margt sem horfir til bóta. Sjálfsagt er þar eitthvað sem betur mætti fara, eins og hv. þm. Helgi Seljan gat um. Eitt sem ég hjó eftir í ræðu hv. þm. var að stuttur tími ferðamanna hér á landi gerði mönnum erfiðara fyrir í greininni. Þetta er sjálfsagt alveg rétt. En er það ekki svo víðast hvar í veröldinni að ferðamannatími er yfirleitt stuttur? Ég segi víðast hvar. Það eru sjálfsagt til staðir sem geta lengt hann nokkuð, en sólarstrandir eru tómar langan tíma ársins og eins skíðastaðir út um heim. Ég veit það að heima í Mývatnssveit eru það nú töluvert á annað hundrað manns sem vinna við það starf eingöngu á sumrin að taka á móti ferðamönnum og þar hafa menn gert þó nokkuð mikið sjálfir, með aðstoð sveitarfélagsins í sumum tilfellum, í sumum tilfellum eingöngu af sjálfsdáðum, til þess að taka á móti ferðamönnum og hafa af því ábata. Og það er það sem mér finnst meginmáli skipta. Þar hafa menn lagt í þó nokkurn auglýsingakostnað. Bændur í Mývatnssveit hafa lagt í auglýsingakostnað út um allan heim og leigja nú herbergi í sínum íbúðarhúsum erlendum ferðamönnum yfir sumartímann. Ég vil ekki orðlengja þetta meira. Ég vildi aðeins að það kæmi fram að málið er að mínu viti mjög markvert, þ. e. sú atvinnugrein sem kallast hér ferðamannaþjónusta. Ég stend m. a. í því núna að undirbúa stóra ráðstefnu, sem haldin verður hér eftir sex vikur, þar sem væntanlega verða nokkur hundruð erlendir gestir. Það er býsna flókið mál og ég er hræddur um að við séum ekki alls kostar undir það búnir, jafnvel ekki þeir sem telja sig fagmenn í greininni, jafnvel ekki þeir sem reka hér stór hótel og standa fyrir ferðamannaþjónustu, hvað þá svona viðvaningar eins og ég og mínir líkar.



Herra forseti. Ég held að engum blandist hugur um það að ferðamálin eru sá atvinnuvegur sem a. m. k. eins og er hlýtur að eiga mikla framtíð fyrir sér. Eins og menn sjá af þessari till. er ég einn af flm. hennar og tel að hún eigi, eins og hún liggur fyrir, fullan rétt á sér. Hv. 3. þm. Suðurl. og hv. 5. þm. Norðurl. e. telja að hér sé til of mikils ætlast á of stuttum tíma. Mér heyrðist á hv. þm. Árna Johnsen að hann teldi að menn hefðu átt að setja fram í þáltill. formi niðurstöðu um hvað ætti að gera þannig að það lægi á borðinu strax. Þessi till. er fyrst og fremst um það að fela samgrh. að láta kanna fyrir mitt þetta ár hversu mikið fjármagn þarf til þess að kosta þær framkvæmdir sem nauðsynlegar eru til að mæta 7–8% fjölgun erlendra ferðamanna á ári, sem ferðamálaráð áætlar að muni verða. Þetta er byggt á því að fyrir liggur skýrsla sem unnin hefur verið að frumkvæði ferðamálaráðs á árunum 1982 og 1983 um stöðu þessara mála og líklega þróun þeirra allt til ársins 1992. Nú hygg ég að því megi slá föstu að yrði till. sem þessi samþykkt mundi hæstv. samgrh. að sjálfsögðu byggja á þeim gögnum sem fyrir hendi eru og liggja fyrir hjá hálfopinberri stofnun, svo að maður segi nú ekki meira, eins og ferðamálaráði. Ég held því að ekki þurfi að tala um að hér sé sett fram þáltill. sem sé nánast óframkvæmanleg. Það er síður en svo. Ég vil hins vegar taka undir það að við skoðun þessa máls í heild þarf auðvitað að hafa víðari sjóndeildarhring, því að örugglega eru þeir margir staðirnir og þau svæði sem fyllilega koma til greina við uppbyggingu ferðamannaþjónustu hér á landi. Ég er því þeirrar skoðunar að ekki þurfi ýkja mikla bjartsýni til þess að ætla að slík könnun geti farið fram eins og till. gerir ráð fyrir. Hv. 5. þm. Norðurl. e. varpaði því fram hvort ríkið ætti að gera allt. Það er út af fyrir sig rétt að ríkið á ekki að gera allt og það er því miður orðið sjaldgæft að heyra á það minnst í ræðum þeirra hv. þm. Sjálfstfl., en þessi hv. þm. lét þau orð falla að hið frjálsa framtak væri til enn. Það hefur lítið farið fyrir slíku tali í munni hv. þm. flokks hins frjálsa framtaks á umliðnum tíma. En ég er hv. þm. alveg sammála um það að ríkið á ekki að vafstrast í öllu. Það er nóg til af einstaklingum fullum af brennandi áhuga fyrir hinum ýmsu málefnum sem nauðsynlegt er að gefa tækifæri til að fást við. En það er líka full þörf á því, eins og í þessu tilfelli, að mönnum séu opnaðir möguleikar til þessara hluta og í sumum tilfellum verður hið opinbera að hafa visst frumkvæði. Eins og hér hefur komið fram er nú til meðferðar hér í þinginu frv. til l. um ferðamál. Ýmsum hefur að vísu þótt það vera lengi á leiðinni frá því að það var tilbúið af hálfu þeirrar nefndar sem það samdi þar til það kemur nú fram hér á Alþingi á vordögum og á að vinnast í nefnd á nokkrum dögum og fara hér í gegnum þingið. Ég hugsa að ýmislegt í því frv. sé mjög til hins betra frá því sem nú er. Ég hygg líka að ýmsir hafi sitthvað að athuga við ýmsa þætti þess sem þurfi frekari skoðunar við. En þó að þessi till. gerði ekki annað en að koma af stað umræðum um nauðsyn þess að brugðið sé við í þessum efnum, þá væri hún að mínu viti vissulega búin að ná nokkrum tilgangi, fyrir nú utan hitt að ég tel að eins og hún er fram sett og frá henni gengið sé á engan hátt með réttu hægt að tala um sýndarmennsku í flutningi þessa máls. Hér er einvörðungu gert ráð fyrir því að hæstv. samgrh. verði falið að láta fara fram könnun í þessum efnum og vitandi vits fram tekið að mikil gögn séu fyrir hendi að því er málið varðar. Ef vilji er fyrir höndum hjá stjórnvöldum á annað borð að sinna þessu verkefni hygg ég að það sé framkvæmanlegt og vel það sem þessi till. gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Aðeins til að tryggja það að þessari umr. ljúki ekki með misskilningi hjá hv. síðasta ræðumanni, þá sagði ég ekki að það væri æskilegast að þessi þáltill. væri með niðurstöðu. Ég sagði að hún gengi inn í dæmi mitt, en ekki upphafið, sem er stefnumörkun í ferðamálum, þar sem tekið væri tillit til landsbyggðarinnar allrar. Og þegar ræðumaður heldur því fram að það liggi fyrir mikið af gögnum um ferðamál á landsbyggðinni og landinu öllu, þá er það rangt. Það liggur ekki fyrir mikið af gögnum. Ég hef kynnt mér ferðamál í öllum byggðum landsins og það er á þeim grunni sem ég byggi mína skoðun sem hér kom fram. Það ríkir stefnuleysi hér í ferðamálum og þess vegna þarf að byrja á því að marka stefnuna en ekki stilla dæminu upp eins og gert er í þessu tilviki, að það eigi að hringja út á land í hin ýmsu pláss og spyrja: Hvað viljið þið og hvað kostar það? Það finnst mér vera hálfgerð fyrirframniðurstaða eins og þáltill. er sett upp. 



Virðulegi forseti. Ég fagna þessari till. til þál. á þskj. 468, en ég vil líka láta þá skoðun mína í ljós eftir 10 ára setu sem varaformaður ferðamálaráðs að tímamörkin sem hún setur um þá könnun sem fram á að fara og helst að skila einhverjum hugmyndum svo að hægt verði að taka tillit til þeirra við gerð næstu fjárlaga séu of þröng, það er of stuttur tími. Hitt er annað mál að við skulum ekki gleyma því að ferðamál og ferðamannaþjónusta hafa tekið gríðarlega stór stökk í rétta átt undanfarin 20–30 ár, allt frá því að hér voru fátækleg ferðamannafélög sem nutu þó í upphafi ráðgjafar erlendra aðila. Einn af þeim var franskur skipuleggjari, sem hefur skipulagt mikið fyrir dönsku ferðaþjónustuna og kom hér seinast sem Íslandsvinur og vann hér gott starf í upphafi að stofnun ferðamálaráðs fyrir ekki neitt. Hann gaf hér góð ráð sem komu að góðum notum á fyrstu dögum ferðamálaráðs. Síðan var farið í stærri hugmyndir og hótel fóru að byggjast upp hér í Reykjavík. Þá var kallað til svissneskt fyrirtæki, sem ég benti nú á vegna fyrri reynslu minnar af því, til að koma hér með hugmyndir. Þessir aðilar voru stórtækir. Þeir gerðu frumdrög, eins konar tilboð í að gera hér tillögur. Til að gefa svolitla hugmynd um það að hverju þessir aðilar voru þá að vinna voru þeir þá að færa fjall sem gnæfir yfir Monaco út í haf, út í sjó til að stækka þar undirlendi svo að Monaco gæti tekið á móti fleiri ferðalöngum og byggst frekar en þá var orðið. Og þeir sem koma til Monaco sjá að byggðin er orðin gríðarlega mikil, hótel og íbúðarhús og heilir íþróttavellir sem vekja athygli fyrir sérkennilegan arkitektúr. Síðan fór fram útboð á vinnunni að skipulagningu ferðamála og kom þá fram í ferðamálaráði að alþjóðastofnanir veittu styrki til að gera slíkar úttektir og þessi úttekt var gerð. Ég man nú ekki hvaða ár það var, það eru líklega 15 eða 20 ár síðan. Og eftir þeirri áætlun var unnið. Það væri fróðlegt fyrir þá sem hafa áhuga á ferðamálum að skoða þessar tvær hugmyndir, annars vegar frá svissneska fyrirtækinu og hins vegar frá því alþjóðafyrirtæki sem hingað var fengið á vegum alþjóðastofnunar og kostað af Sameinuðu þjóðunum eða stofnun innan þeirra, bara til að gefa hugmynd um þær tillögur sem voru á lofti. Það þurfti hótelbyggingar hér, það þurfti vegasamband við allar byggðir landsins, það þurfti hótel á móttökustaði úti um allt land, það þurfti flugsamgöngur á milli þessara staða, það þurfti telexþjónustu á milli allra þessara staða, það þurfti að endurnýja flugflotann og jafnvel skipaflotann líka til þess að geta flutt ferðamenn. En það fór allt eftir því hvernig við vildum ná ferðamönnum og hvaðan, því að á þeim kortum sem fylgdu af heimsbyggðinni var allt í mismunandi stórum hringjum, eftir því í hvaða hring Ísland var sett í ferðamálastrauminn um heiminn, því að ferðamenn eru bornir á milli staða, á milli landa og á milli hótela. Og það er það furðulega, sem mér var alls ekki ljóst og hafði ég eytt þó meiri hluta af minni ævi í að ferðast, að það eru aðrir aðilar en ferðamennirnir sjálfir sem gátu ráðið vegferð straumsins. Og það er þá spurningin hvað mikið við viljum af þessum straumi. Ein spurningin var: Hverju tekur Ísland við að hámarki af þessum straumi? Svo má spyrja hvað við viljum. Þetta er svo gríðarlega flókin uppbygging og svo feiknamikið verk, sem kostar svo geysilegt fé að það verður ekki gert á skömmum tíma. En það verður gert og þetta er að þróast hjá okkur. Frá því að hafa afskaplega litlar tekjur af ferðamönnum og tiltölulega lítinn kostnað við ferðalög Íslendinga til útlanda, svona 30–40 ár aftur í tímann, erum við nú komnir inn í þessa hringiðu. Og öll þau gæði sem hv. 7. landsk. þm. gat um, landið sjálft, sérkenni landsins, víðsýni, loftið og ýmislegt annað sem hún taldi upp, þetta er það sem ferðamenn sækjast eftir í æ ríkara mæli. Margir franskir kunningjar mínir sem hafa komið hingað nú í nokkur ár, sumir árlega í ein 13–14 ár, geta ekki hugsað sér lengur að fara til heitari landa og missa þetta góða loft og víðsýni sem hér er og sumarkvöldin fögru sem þeir tala um í hvert skipti sem ég hitti þá. Þetta er söluvara. En þetta þarf að nota á skynsamlegan hátt til þess að við eyðileggjum það ekki. Það er rétt sem kom fram hjá hv. 7. landsk. þm., og ég vil bara undirstrika það og til þess kom ég í þennan ræðustól, að það eru til mjög skemmtilega unnin gögn um þessi mál. Það þarf að endurskoða þau með ákveðnu millibili og því held ég að þáltill. sem hér liggur fyrir sé tímabær. En ég held að af reynsluleysi okkar allra gerum við okkur ekki grein fyrir því hvað þetta er gríðarlega mikið verk og hvað þarf að vinna þetta af mikilli nákvæmni og þess vegna er tímasetningin í þessari till. að mínu viti ekki nógu rúm. En hugmyndin er að mínu viti rétt og því tek ég undir þessa þáltill.



Herra forseti. Ég fagna þessari ágætu umræðu sem hefur orðið um þessa till. okkar. Ég vil sérstaklega þakka viðurkenningarorð hæstv. fjmrh. og annarra hv. þm. sem hafa farið loflegum orðum um grg. þessarar till. Hv. 3. þm. Suðurl. og 2. þm. Norðurl. e. og raunar einnig hæstv. fjmrh. telja þó að ekki sé möguleiki að vinna þetta verk á svo skömmum tíma sem lagt er til. Við flm. teljum þetta gerlegt og þessi tímamörk eru að sjálfsögðu við það miðuð að fjárlagatillögur verða að vera komnar fram fyrir mitt ár. Það er nauðsynlegt til þess að tillit sé tekið til þeirra við fjárlagagerðina. Þessi till. var að sjálfsögðu ekki lögð fram í gær. Ég man nú ekki hvenær hún var lögð fram, það er ekki mjög langt síðan, en engu að síður hefur dregist ögn að mæla fyrir henni. Ég vonaðist til að geta það fyrr. Þeim til hughreystingar sem hafa áhyggjur af því að þetta takist ekki vil ég láta þess getið að það er auðvitað minnsta mál í heimi að lengja þennan frest ofurlítið til þess að minnka þá álagið á símann sem hv. 3. þm. Suðurl. hafði áhyggjur af. En ég tók eftir því að þessi till. kom svolítið við fjárveitingahjartað í hv. 3. þm. Suðurl. Ég skil það mjög vel. Ég þekki þessa tilfinningu, enda taldi ég mér skylt að benda á sjóði sem sækja má í. Ég gleymdi að geta þess þegar ég kom hér upp áðan, vegna þess að þm. minntist á þetta líka í fyrra skiptið sem hann kom hér upp, en ég vil undirstrika það sem segir í grg. að eðlilegt væri að ætla Ferðamálasjóði skerf af fjármagni Þróunarfélagsins sem verið er að stofna um þessar mundir. Ég man ekki betur en við séum að tala um einar 500 millj. þar og það er nú hreint ekki búið að úthluta þeim öllum.  Ég er reyndar svolítið undrandi á úrtölum hv. 3. þm. Suðurl., sem er maður athafna og framkvæmir gjarnan fljótt það sem honum dettur í hug, svo að ég hefði sannarlega ekki vænst andmæla af hans hálfu við því að skjótt væri brugðist við.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. sem er 484. mál þessa þings á þskj. 858 og er till. um friðarfræðslu. Flm. auk mín eru hv. þm. Guðrún Helgadóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Kristín Halldórsdóttir, Kristín S. Kvaran, Páll Pétursson og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela menntmrh. að hefja undirbúning að frekari fræðslu um friðarmál á dagvistarheimilum, í grunnskólum og framhaldsskólum landsins. Markmið fræðslunnar verði að glæða skilning á mikilvægi friðar í samskiptum einstaklinga, hópa og þjóða.“ Þessi till. var reyndar flutt á síðasta þingi og þá af þm. allra flokka og samtaka en er nú endurflutt. Ég vil með leyfi forseta lesa nokkuð upp úr grg. og hafa nokkur orð um þessa till.: Æ fleiri þjóðir hafa tekið upp friðarfræðslu í skólum sínum í anda samþykktar Sameinuðu þjóðanna um friðarfræðslu. Þessi samþykkt var gerð árið 1974 og eiga Íslendingar aðild að henni eins og aðrar Norðurlandaþjóðir. Það er því full ástæða til þess að vekja athygli á því sem þegar hefur verið gert í þessum efnum, styðja það og efla þannig að kennurum sé gert kleift að sinna þessu verkefni svo sem þeim ber skylda til, en á markvissari hátt en áður. Stöðugt fleiri einstaklingar gera sér grein fyrir því að sú leið ofbeldis, hernaðar og ógnarjafnvægis, sem þjóðir heimsins hafa farið til að ná fram vilja sínum og staðfesta mátt sinn, er óviðunandi. Tortímingargeta þeirra vopna, sem herveldin hafa nú yfir að ráða, er svo mikil að þau ógna öllu lífi á jörðinni. Hungur og sjúkdómar hrjá meiri hluta mannkyns meðan gífurlegt fjármagn rennur til vaxandi vígbúnaðar. Samkeppni og valdbeiting til að tryggja eigin afkomu hefur einkennt hegðun mannanna frá alda öðli. Við skiptumst í þjóðir, stéttir, kynþætti og kyn. Við höfum lært að einstaklingurinn verður að berjast fyrir sjálfan sig, að það er nauðsynlegt að vera persónulega metnaðargjarn og að árásargirni á eigin vegum eða hópsins er nauðsyn til að lifa af. En í lok 20. aldar eru þessar aldagömlu lífsaðferðir orðnar stærsta ógn okkar. Skilgreining á einstaklingshyggju er m. a. þróun á persónulegum réttindum og frelsi. Slíkt eru auðvitað afar mikilvæg markmið fyrir þroska hverrar manneskju. En ef uppeldið leggur of einhliða áherslu á einstaklingshyggju er ólíklegt að deilur milli mannanna minnki og ólíklegt að hæfileikar til samstarfs aukist. Það er nauðsynlegt að viðurkenna réttindi og frelsi einstaklingsins í samhengi við samsvarandi skyldur hans og sérhver einstaklingur, sem hefur réttindi og frelsi, hefur á sama hátt skyldur til að nota frelsi sitt til að vinna fyrir aðra menn og réttindi þeirra á eins víðtækan hátt og frelsi hans leyfir. Skyldur hljóta að ráða miklu um það hvernig maður getur neytt réttar síns. Okkur er nauðsyn að efla skilning og virðingu fyrir framandi þjóðum og menningu þeirra í stað þess að ala á fordómum og þröngsýni og taka að arfi gamlar venjur og viðhorf, mótuð af löngu liðnum stríðum eða deilum. Þó að eðlilegt sé að glæða með börnum ást og virðingu fyrir átthögum sínum og ættjörð þá ber að forðast að efla þrönga einangrunarsinnaða þjóðerniskennd eða þjóðarrembu. Okkur er lífsnauðsyn að víkka út og stækka hugtakið „við“. Heimili okkar er jörðin og sú staðreynd verður æ raunverulegri með auknum ferðalögum og samskiptum. Við verðum því að vera samábyrg fyrir henni sem einingu. Hún er far okkar á siglingu okkar um tímann og við erum öll í sama báti. Hollusta okkar verður því að beinast að mannkyninu sem heild jafnframt því sem hún eðlilega beinist að þeirri lífheild þar sem við eigum rætur. Við verðum því að meta samhjálp ofar samkeppni, frið ofar ofbeldi. Við verðum að læra að gefa fremur en að taka og við verðum að stunda mannrækt fremur en manndráp. „Ein vænlegasta leið til friðar er að tryggja honum sess í hugum og atferli þeirra sem erfa löndin og efla hæfileika þeirra til þess að leysa deilur sínar á friðsamlegan hátt. Þar sem stríð eiga upptök sín í hugum manna þá er það í mannshuganum sem við þurfum að treysta varnir friðarins,“ stendur í formála UNESCO. Þegar á árinu 1947, í lok síðari heimsstyrjaldarinnar, hafði UNESCO, menningar- og fræðslustofnun Sameinuðu þjóðanna, frumkvæði að alþjóðaráðstefnu til að leggja grundvöll að uppeldi sem aukið gæti skilning á milli þjóða. Ráðstefnan var grundvölluð á hugsjónum Þjóðabandalagsins og viðfangsefni hennar voru tillögur að alþjóðasamvinnu, gerðar af Albert Einstein, Thomas Mann, Marie Curie o. fl. Einn árangur þessarar ráðstefnu var gerð námsefnis fyrir skóla. Þessar og aðrar seinni hugmyndir og samþykktir um friðaruppeldi fengu aukinn byr eftir aðalfund UNESCO í París 1974 þar sem samþykkt var að mæla með því að aðildarlöndin beittu sér fyrir fræðslu til eflingar skilnings þjóða í milli, samvinnu og friðar, svo og fræðslu um grundvallarmannréttindi. Þessi fræðsla skyldi ná til allra stiga og gerða uppeldis- og fræðslustofnana. Aðalfundinum lauk með svohljóðandi ályktun: „Stríð og valdbeiting eru útilokuð á okkar tímum. Sérhver einstaklingur verður að læra að taka persónulega ábyrgð til að tryggja frið.“ Það er úr þessum jarðvegi sem viðleitni til friðaruppeldis á s. l. áratug er sprottinn. Þann 1. júlí 1983 höfðu 1650 skólar í 81 þjóðlandi tekið þátt í samvinnuverkefni til að efla alþjóðlega samvinnu og frið. Á ensku heitir þetta: Associated Schools' Project in Education for International Cooperation and Peace, skammstafað ASPRO. Þarna er um að ræða skóla allt frá forskóla til háskólastigs sem leggja sérstaka áherslu á fræðslu til að efla skilning og samvinnu við önnur lönd. Allir skólar geta tekið þátt í þessu verkefni. Bæði Bandaríkin og Sovétríkin eru aðilar að þessu samstarfi. Friðarfræðsla í skólum erlendis, t. d. í þeim löndum sem við höfum mest menningartengsl við, eins og á Norðurlöndunum, í Bretlandi og Bandaríkjunum, er sjaldnast aðskilin námsgrein en er öllu heldur aðlöguð sem ný vídd eða viðurkenning þess að í hverri námsgrein þurfum við stöðugt að standa frammi fyrir málefnum friðar og deilna. Það er nauðsynlegt að leggja áherslu á að friðarfræðsla er ekki endilega hugsuð sem ný námsgrein sem skjóta þurfi inn í námsefnið á kostnað einhverrar annarrar námsgreinar. Markmiðið er miklu fremur að tryggja það að innan almennrar námsstefnu skóla sé skýr stefna um friðarfræðslu. Segja má að enn sé ekki til nein alþjóðlega viðurkennd skilgreining á hugtakinu friðarfræðsla. Þær þjóðir, sem hafa tekið upp friðarfræðslu, hafa sjálfar skilgreint hugtakið í samræmi við þær samþykktir Sameinuðu þjóðanna sem þær styðja. Anatole Pikas, dósent í uppeldisfræði við Uppsalaháskóla, sem hefur stjórnað kennslu í friðaruppeldi við þá stofnun, gefur þessa skilgreiningu: „Friðaruppeldi er að móta gerðir og viðhorf manna í þá veru að þau minnki hættu á stríði. Þessi áhrif mega ekki skerða þjóðernislega eða pólitíska vitund manna eða mannréttindi þeirra. Markmiðum friðaruppeldis er unnt að ná með auknum skilningi milli þjóða sem vígbúast af ótta hver við aðra. Mikilvægasta tæki friðaruppeldis er aukning á þekkingu og hæfni til að leysa deilur með viðræðum deiluaðila á jöfnum grundvelli.“ Pikas skýrir skilgreiningu sína nánar: „Viðleitni til aukinna gagnkvæmra friðarviðræðna milli ríkja og þjóða má ekki stefna pólitískri og þjóðernislegri vitund manna í hættu. Þetta þýðir að friðaruppeldi í einu landi má ekki hafa það að markmiði að breyta þjóðfélagsskipan annars lands.“ Stefanie Duckzek hefur skilgreint markmið friðarfræðslu á eftirfarandi hátt: „Friðarfræðsla leitast við að dýpka vitund, vitneskju og skilning á deilum milli einstaklinga, innan þjóðfélags og milli þjóða. Hún rannsakar deilur og orsakir þess að deilur leiða til átaka eða ofbeldis, en þessar orsakir eru samofnar skynjunum, verðmætamati og viðhorfum einstaklinga. Enn fremur má finna orsakirnar í félagslegri, stjórnmálalegri og efnahagslegri gerð þjóðfélagsins. Friðárfræðsla hvetur til þess að leita annarra leiða sem fela í sér lausnir á deilum án ofbeldis og hvetur jafnframt til þroskunar þeirra hæfileika sem nauðsynlegir eru til að beita slíkum lausnum.“ Markmið friðarfræðslu eru því skv. framangreindum skilgreiningum að skilja þýðingu og hlutverk friðar og rækta hæfileikann til að leita friðar í samskiptum einstaklinga, hópa og þjóða; að glæða ábyrgðartilfinningu fyrir eigin ákvörðunum og gerðum, að þroska skilning á því hve einstaklingar, hópar og þjóðir eru háð hvert öðru; að skilja eðli og orsakir deilna og athuga, skilja, meta og nýta aðferðir til að leysa deilur; að þekkja ýmsa líffræðilega og félagslega þætti sem hafa áhrif á mannlega hegðun; að rækta skilning á réttlæti og velferð meðal einstaklinga og þjóðfélaga; að glæða virðingu og ábyrgðartilfinningu einstaklinga fyrir frelsi einstaklingsins og mannréttindum, menningarlegum fjölbreytileika, umhverfinu, samvinnu, bæði innan bekkjarins og utan, hugsun sem skírskotar til viðmiðunar við heiminn, þjóðareiningu, bæjarsamfélag eða smærri hópa; að þróa sjálfsvitund, skilning á öðrum og þá hæfileika sem nauðsynlegir eru til að gera einstaklingunum kleift að taka virkan þátt í að mynda réttlát og friðsamleg tengsl við aðra; að þróa kennsluaðferðir sem byggjast á samvinnu og hlutdeild í samræmi við það sem áður greinir. Markmið friðarfræðslu falla mjög vel að þeim markmiðum sem lýst er í aðalnámsskrá grunnskóla. Í aðalnámsskrá grunnskóla í samfélagsfræðum stendur, með leyfi forseta: „Í samfélagsfræði er m. a. stefnt að því að nemendur - séu færir um að setja sig í annarra spor og geti þannig gert sér grein fyrir eigin viðhorfum og annarra þótt þau séu ólík, - geri sér grein fyrir eigin gildismati og annarra, - viðurkenni ólík sjónarmið og rétt hvers manns til að hafa sjálfstæða skoðun, - hafi áhuga á að kynnast vandamálum í samskiptum manna og leita lausna á þeim, - viðurkenni gildi samstarfs og nauðsyn samhjálpar í samskiptum manna, - öðlist nægilegt sjálfstraust til að geta snurðulaust tekið þátt í gagnkvæmum skoðanakynnum og umborið gagnrýni, - öðlist það viðhorf að þeir þurfi stöðugt að afla sér nýrrar þekkingar og skoða hana gagnrýnum augum. Um framkvæmd friðarfræðslu gilda sömu lögmál og um annað nám. Það verður að sníða eftir getu og aldri og vera í samræmi við skilning og þroskastig barnsins eða unglingsins. Meginkennsluaðferð í friðarfræðslu, sem hefur tíðkast hjá yngri börnum, er að beina huga barnsins að því að skilja eigin viðbrögð og samskipti við aðra. Barninu er kennt að kljást við eigin vandamál, eðlileg ágreiningsmál og deilur sem koma upp í nánasta umhverfi. Þegar barnið skilur orsakir og mögulegt ferli sinna eigin deilna við aðra getur það smám saman eftir því sem það eldist yfirfært þennan skilning á nærtækum dæmum yfir á fjarlægari ágreiningsmál, bæði innan eigin þjóðfélags og milli þjóða. Jafnframt er lögð áhersla á að rækta hæfileika barna til að leysa ágreining og deilur sín á milli á friðsamlegan hátt án ofbeldis. Eftir því sem börnin eldast er auðveldara fyrir þau að takast á við þau vandamál sem óhjákvæmilega mæta þeim er út í lífið kemur. Eins og stendur í grunnskólalögunum er það hlutverk skóla m. a. að búa börn undir þátttöku í því margbreytilega og flókna þjóðfélagi sem bíður þeirra. Því varðar miklu að þeim séu ljósar meginstaðreyndir í meiri háttar málefnum. Enn fremur að þau heyri röksemdir um allar hliðar mála og geti síðan myndað sér skoðanir. Markmiðið hlýtur að vera að tryggja það að nemendur fái yfirvegaða mynd af hverju máli þar sem fyllsta jafnvægis er gætt við kynningu málsins. Um viðkvæm málefni, hvort sem þau eru stjórnmálalegs, félagslegs eða persónulegs eðlis þarf að sjálfsögðu að fjalla af nærgætni. Vitanlega eru skiptar skoðanir um mörg málefni er varða daglegt líf okkar og framtíð. Oft eru þetta sterkar skoðanir og andstæðar. En röksemdir þeirra þurfa unglingar engu að síður að þekkja ef menntun þeirra á að stuðla að því að þeir geti beitt lýðræðislegum réttindum sínum til að skapa samfélag og veröld án ófriðar. Um friðarfræðslu í framhaldsskólum má segja að hana má tengja ýmsum námsgreinum. Eitt af tilgreindum markmiðum friðarfræðslu, sem áður kom fram, er að skilja þýðingu og hlutverk friðar og rækta hæfileika til að leita friðar í samskiptum einstaklinga, hópa og þjóða. Í sambandi við þetta markmið ætla ég að taka dæmi úr námsefni sem sniðið var fyrir skóla í Nottingham-héraði í Englandi, með leyfi forseta. Þar er spurt: „1. Fá nemendur tækifæri til að kanna merkingu og hin ýmsu skilyrði þess að friðarástand geti ríkt á mismunandi sviðum samfélagsins? 2. Er skólinn stofnun sem ræktar friðsamlegt samstarf og anda persónulegrar ábyrgðar? 3. Eru nemendur hvattir til að sviðsetja og leika atriði sem skipta máli fyrir friðsamlega sambúð, t. d. ýmsar mögulegar úrlausnir deilna? Hugsanlegt námsefni til að nálgast þetta markmið gæti verið: a. Tungumálakennsla, annaðhvort eigið mál eða erlent. Skilgreining hugtaka á því máli, t. d. grundvallarhugtaka eins og friður, ofbeldi, sjálfsagi, frelsi, lýðræði, jafnrétti, þróun, mannréttindi o. s. frv. b. Athugun á stofnunum sem hafa það verkefni að leita friðar og leysa deilur innan fjölskyldna, í persónulegu lífi einstaklingsins, á vinnumarkaðnum, á þjóðar- og alþjóðamælikvarða. c. Rannsaka hina ýmsu þætti deilna og leika hlutverk málsaðila, prófa ýmsar lausnir á þessum dellum. d. Skoða mannréttindaskrá Sameinuðu þjóðanna. e. Gera sögulega athugun á þeirri staðreynd að ekki hefur tekist að varðveita frið í heiminum. f. Athugun á hlutverki hinna ýmsu trúarbragða heimsins við að leita friðar. Annað markmið friðarfræðslu er tilgreint: að glæða ábyrgðartilfinningu fyrir eigin ákvörðunum og gerðum. Í þessu sambandi mætti spyrja eftirfarandi spurninga: 1. Hvaða tækifæri er nemendum boðið upp á til að bera persónulega ábyrgð? 2. Hvaða stefnu tekur skólinn gagnvart árásarhvöt, kúgun og öðrum tegundum ofbeldis eða andfélagslegrar hegðunar? 3. Að hve miklu leyti geta nemendur valið um námsferil sinn? Viðeigandi námsefni til að ná þessu markmiði gæti verið: a. Athugun á fjölskyldulífi til að koma auga á ábyrgðarhlutverk og hvernig á að skilgreina þau. b. Athuga hvaða tækifæri gefast til að stunda lýðræði eða framkvæma lýðræði innan skólans, t. d. stofnun nemendaráðs sem tæki virkan þátt í málefnum skólans. c. Athugun á friðarsinnum og afdrifum einstakra friðarsinna, þar með talin dæmi úr mannkynssögunni. d. Athugun á hugmyndum um lagalegan rétt og ábyrgð og siðferðislegan rétt og ábyrgð. e. Athuga hlutverk og ábyrgð vísindamannsins við þróun nýrra vopnakerfa.“ Ég ætla ekki að fara út í fleiri dæmi þó ég gæti tekið þau. Þetta finnst mér varpa nægilega skýru ljósi á það hvernig mögulegt væri að standa að slíkri fræðslu. Þessi dæmi, sem ég tók af ensku námsefni, gefa hugmynd um það hvernig mætti framkvæma friðarfræðslu í framhaldsskólum. Auðvitað mundu kennarar og aðrir þeir sem að námsefnisgerð standa hérlendis sjá um að útbúa það námsefni sem best þætti henta íslenskum aðstæðum í samræmi við viðurkennd markmið fræðslunnar. Erlendis hefur þessi fræðsla oft verið í nánum tengslum við kirkjur, enda á siðfræði og friðarboðskapur kristinnar trúar samleið með markmiðum og viðleitni friðarfræðslunnar. Foreldrar hafa einnig tengst þessari fræðslu á virkan hátt og er þarna kjörinn vettvangur til þess að auka tengsl fjölskyldu og skóla. Orðið friðarfræðsla er gildishlaðið og e. t. v. óheppilegt orð þar sem það býður upp á vissa möguleika til misskilnings. Sumir hafa látið í ljósi ótta um að friðarfræðsla verði vettvangur einhliða áróðurs. Nokkrir hafa látið sér detta í hug að nú ætti að fara að kenna stóra sannleik um alþjóðastjórnmál á dagvistarheimilum eða þá að spilla ætti saklausri bernsku með því að fylla börn af ótta. Enn aðrir hafa haldið því fram að skólarnir geti alls ekki kennt um slík mál, til þess séu þau allt of pólitísk. Ég tel það alveg ljóst af því sem ég hef þegar sagt að ekki er það ætlunin að kenna um alþjóðastjórnmál á dagvistarheimilum né heldur að vekja ótta með litlum börnum gagnvart einhverju sem þau skilja ekki og ráða ekki við. En því má ekki gleyma að hversu vel sem við vildum geta verndað börnin okkar þá kemur óttinn til þeirra úr umhverfinu fyrr en síðar. Sjónvarp, myndbönd og kvikmyndir flytja ofbeldi í auknum mæli að augum og gljúpum hugum barna og unglinga. Það er bæði í fréttum af átökum og styrjöldum sem lýst er á sífellt óvægnari hátt og einnig í leiknum myndum þar sem einstaklingar beita hvor annan grófu ofbeldi í návígi. Og ég vil minna á þegar gerðar voru upptækar fjölmargar ofbeldiskvikmyndir úr myndbandaleigum hér á s. l. vetri. Vitneskjan um tortímingargetu kjarnorkuvopna skilar sér líka fyrr en síðar og henni fylgir ótti, vonleysi, vanmáttur og reiði gagnvart foreldrum og hinum fullorðnu sem búa barninu svo brothættan og ótryggan heim. Og ég ætta að vitna í mín eigin orð úr umræðu um frystingu kjarnorkuvopna í okt. s. 1. þar sem segir, með leyfi forseta: „Þessi ótti, sem ég minntist áðan á, vonleysi og kvíði sem grefur um sig í huga og sál þeirra barna sem nú eru að alast upp, hann liggur á bak við áhyggjulítið dagfar en mótar viðhorf og val barna og unglinga til framtíðarverkefna.“ Og ég vil vitna í grein í breska blaðinu Sunday Times frá 21. okt. s. l., með leyfi forseta. Þar er greint frá könnun sem gerð var meðal 11-15 ára barna í framhaldsskólum í Bristol á Englandi. Þar segir að fjöldi barna sé haldinn kvíða og finnist þau vera hjálparvana andspænis möguleikanum á kjarnorkustyrjöld. 91% barnanna halda að þau muni ekki lifa af slíkan hildarleik og 30% halda að slík styrjöld geti orðið á þeirra æviskeiði. Flest börnin segjast hafa fengið vitneskju um kjarnorkuvopn með því að horfa á sjónvarp og 78% þeirra finnst að það ætti að ræða þessi málefni í skólunum. Að dómi 80% barnanna gera stjórnvöld ekki nægilega mikið til þess að minnka hættuna á kjarnorkustríði. Tólf ára gamalt barn skrifaði t. d.: „Ég hugsa um kjarnorkustyrjöld á hverjum degi. T. d. þegar hlýtt. er úti og himinninn heiður og blár þá hugsa ég hve hræðilegt það væri ef kjarnorkustyrjöld brytist út núna.“ Og barnið skrifar áfram: „Hvað viðkemur því að eignast börn þá mundi mig að vissu leyti langa til að sjá nýtt líf vaxa upp. En ef barnið yrði sprengt í loft upp, til hvers væri þá að hafa eignast það?“ Í öðrum löndum þar sem slíkar kannanir hafa verið gerðar meðal barna og þær eru reyndar orðnar allmargar, bæði vestanhafs og eins í Evrópu - þá hafa svipaðar skoðanir og tilfinningar komið í ljós. Og ég spyr: Friður hvers er sá friður sem við teljum okkur hafa núna? Við sem erum fullorðin, við getum ekki firrt okkur ábyrgð, við erum hluti þess samtíma sem er sekur. Og e. t. v. er stærsti óvinurinn í þessum efnum okkar eigið andvaraleysi og afskiptaleysi. Besta vörnin gegn óttanum er þekkingin og það er einmitt henni sem þarf að miðla í samræmi við þroska og getu barnanna til að skilja. Hvað varðar hættu á einhliða áróðri vil ég benda á að áðurnefnd markmið friðarfræðslu ættu einmitt að koma í veg fyrir að einstaklingar verði einhliða áróðri að bráð. Friðarfræðsla miðar að því að auka víðsýni, umburðarlyndi, skilning og þekkingu. Það er miklu fremur þegar skilningur og þekking á málefni er fyrir hendi að hægt er að draga sjálfstæðar ályktanir og mynda sér skoðanir óháð áróðri. Sú fullyrðing að skólar geti ekki kennt þetta efni vegna þess að það sé of pólitískt finnst mér lýsa ósanngjörnu mati á kennurum. Að þessari kennslu hlýtur að verða staðið eins og annarri sem við treystum kennurum fyrir að miðla til barna okkar og unglinga. Hvað með þá kennslu í mannkynssögu, hagfræði, stjórnmálasögu, heimspeki og trúarbrögðum sem þegar er stunduð í framhaldsskólum landsins? Þar hlýtur að vera óhjákvæmilegt að fjalla um ágreiningsmál, mál sem eru í eðli sínu pólitísk. Munur er þó talsverður á því hvort slíkt er gert af flokkspólitískri þröngsýni eða hvort gætt er víðsýnis og hlutleysis til að tryggja það að nemendur fái yfirvegaða mynd af hverju máli. Hitt er annað að það er stórpólitískt mál fyrir nútímamanninn að takast á við sjálfan sig í því einvígi við eðli sitt sem tæknihyggja hans hefur þvingað hann til. Hið sama verða börn framtíðarinnar að gera og það hlýtur að vera öllum foreldrum og uppalendum sameiginlegt að vilja búa börnum sínum sem best veganesti til lífsgöngunnar. Þess vegna getum við ekki stungið höfðinu í sandinn í þeirri von að sá ógnarvandi, sem hlýst af óbreyttri stefnu okkar, fari sjálfkrafa hjá. Skólinn hlýtur ásamt foreldrum og öðrum uppalendum að þurfa að mæta því hlutverki að búa einstaklingana undir lífið, undir það að takast á við þau vandamál sem blasa við og bíða þeirra. Af þessu má sjá að friðarfræðsla er nánast tvíþætt í framkvæmd sinni. Jafnframt því sem hún stundar mannrækt stuðlar hún að umhverfisvernd. Hjá ungum börnum miðar hún fyrst og fremst að því að vernda, efla og rækta frið í hinu innra umhverfi barnsins. Hjá þeim sem eldri eru leitast hún við að styrkja einstaklinginn til þess að varðveita frið í ytra umhverfi sínu. Friðarhugsunin og friðurinn gerist ekki án fyrirhafnar, sagði einn hv. þm. í umræðum um þetta mál á Alþingi á s. l. ári. Þó að oft hafi verið þörf er nú meiri nauðsyn en nokkru sinni fyrr að efla frið milli manna og þjóða. Þess vegna verðum við að halda áfram á hinni fyrirhafnarsömu leið okkar til friðsamlegra samskipta með öllum tiltækum ráðum og friðarfræðsla er að mínu mati eitt af vænlegum ráðum til að ná þessu marki. Að loknum þessum umr. vil ég leggja til að þessari till. verði vísað til hv. allshn. Sþ.



Herra forseti. Fullmikið þykir mér nú höfðinu barið við steininn með því að koma með þessa till. hér aftur inn í sali Alþingis. Engin till., sem rædd var í hv. Alþingi á s. l. ári, varð eins umdeild og skapaði eins mikla úlfúð og umrædd friðartillaga, ekki einu sinni kvótamálið, og hefði líklega verið eðlilegra og skynsamlegra af hv. friðelskandi flm. að hægja aðeins ferðina og horfa til átta. Það er nú svo að þegar um er að ræða heimspekilegar vangaveltur, eins og komu fram í ræðu hv. 1. flm., þá er erfitt að festa tök á hinum fjölmörgu kennisetningum sem fljóta þar hjá í örskoti. Það var talað um að það þyrfti að prófa fólk, reyna fólk, gera tilraunir á fólki eins og hægt væri að komast að einhverri niðurstöðu. Á hinn bóginn má alveg eins segja að hver einasti maður er hljóðfæri sem er engu líkt, þarf sinn eigin stíl, sína eigin möguleika og sinn eigin sveigjanleika. Strax þar strandar þessi kenning um prófunina, skipulagninguna, miðstýringuna, vegna þess að þessi friðarfræðsla, sem talað er um að eigi að vera allt niður í dagvistarstofnanir - það ætti kannske að ganga skrefið til fulls og taka vöggustofurnar með, - á að vera svo yfirveguð, svo skipulögð og miðstýrð að það er ekkert mannlegt sem getur rúmast þar í einni kenningu. Það kom líka fram hugmynd um það - að vísu bresk, en sagt að hún ætti vel heima hér á Íslandi - að það ætti að gera athugun á friðarsinnum. Það er kannske svolítið forvitnileg tillaga. Ég verð að segja eins og er að ég öfunda hv. þm. Pál Pétursson að vera í hópi friðarsinna ef slíka rannsókn ætti að gera ítarlega. En ég vil leggja áherslu á það að sú friðarfræðsla, sem við þurfum á að halda í okkar landi og gagnvart okkar samherjum á þessum hnetti á meðan dvölin er, rúmast innan þeirrar siðfræði sem kristindómurinn byggir á. Það er ástæðulaust og óeðlilegt í okkar samfélagi að tína upp hér og þar slíkar kenningar sem fram komu í ræðu hv. síðasta ræðumanns en ganga fram hjá því sem heitir kristin fræðsla og rúmar allt það sem þm. talar um. Það sem við þurfum á að halda er í fyrsta lagi frið við okkar fólk - þá segi ég okkar fólk í okkar landi - frið við okkar land og svo það líf sem snertir okkur utan við þröskuld landsins. Fyrst skulum við sinna þessu áður en við stöndum með allan heiminn í kokinu. Sú friðarfræðsla, sem við þörfnumst og hefur verið ræktuð og skilar sér vel í okkar landi, er sú kristnifræðsla sem er grundvöllur að okkar siðfræði. Það þarf ekkert nýtt gáfnafrauð til þess að tjalda í þeim efnum. Við eigum í skjóli slíkrar kennslu að hlú að mannrækt eins og allir foreldrar og kennarar gera í okkar landi að bestu samvisku með tilliti til hvers einstaklings. Svo einfalt er það mál og má sleppa gáfnafrauðinu.



Herra forseti. Það hefur nú heldur hlaupið á snærið hjá hv. 3. þm. Suðurl., krossfara sjálfstæðismanna, sem telur sig eiga heilögu hlutverki að gegna að berja á Kvennalistakonum ef þær bregða sér í ræðustól.

Ég hef aldrei barið á Kvennalistakonum.

Það sem mér finnst eftirtektarverðast í málflutningi hans eða réttara sagt það sem kemur mér mest á óvart er að hann skuli vera kennaramenntaður maður. Ég velti því fyrir mér hvort hann hafi í raun lesið grunnskólalögin. Og ég velti því fyrir mér hvernig kennslan var í Kennaraskólanum, um hvað var rætt, eða hvort hv. þm. hefur í raun hlustað á mig þegar ég var að tala. Því hafi hann hlustað á mig og ef hann hefur gengið í gegnum Kennaraskólann og fengið svona venjulega kennaramenntun þá hlýtur þetta bara að vera tilraun til útúrsnúninga, ég get ekki séð annað. Hann talaði um að höfðinu sé barið við steininn vegna þess að till. er endurflutt og hún hafi fengið talsverða umræðu á síðasta þingi. Nú hef ég orðið vör við það síðan ég kom á þennan vinnustað að hér eru flutt mál sem eiga sér langa sögu, margflutt í ýmsu formi, og gildir það jafnt um stjórnarliða og stjórnarandstöðuþm., enda sveiflast velgengni manna - ef velgengni má telja að vera í stjórn - þá sveiflast staða manna á þinginu til og frá eftir árum. En sömu málin eru flutt ár eftir ár eftir ár og þá er ekki mæld sú umr. sem málin fengu, hvort það sé réttlætanlegt að flytja þau á nýjan leik. Það að þetta mál hlaut umræðu á síðasta þingi segir mér það eitt að málið var ágreiningsmál og um það voru skiptar skoðanir og margir vildu tjá sig um það. Ég tel málið eiga fullt erindi inn á þetta þing, ekki síður en áður. Hv. þm. Árni Johnsen talaði um að hér sé verið að tala um að prófa fólk, að reyna fólk, að gera tilraunir á fólki. Ég skil ekki hvað hann á við. Ef hann er að tala um dæmi af námsefni sem ég tók þá var talað um að fólk reyndi að prófa lausnir á vandamálum, að það leitaði fyrir sér, það tæki upp þekkt eða jafnvel tilbúin deiluefni og það æfði sig í því að leysa vandamál. Ég held að hv. þm. hljóti að hafa misskilið þetta. Hann talaði einnig um að ég hefði tekið dæmi sem ég teldi að ætti vel heima hér á Íslandi. Það var dæmið um að kanna afdrif friðarsinna. Ég sagði aldrei að þessi dæmi ættu endilega vel heima - ég tók það skýrt fram að það kennsluefni, sem hér yrði e. t. v. notað, yrði að sjálfsögðu bæði útbúið og valið með tilliti til þeirra markmiða sem yrðu skilgreind -  Ég vil enn fremur benda hv. þm. á að það kom skýrt fram í máli mínu að víða erlendis hefði friðarfræðsla verið í tengslum við kirkjur enda á siðfræði og friðarboðskapur kristinnar trúar vissulega samleið með markmiðum og viðleitni friðarfræðslunnar. Þm. talaði einnig um að við ættum að sjálfsögðu að leggja megináherslu á það að eiga frið við okkar eigið fólk í okkar eigin landi en að vera ekki með - ég man ekki hvort hann sagði: heiminn í kokinu, hálfan eða allan heiminn í kokinu.

Allan.

Ef þm. hefði hlustað á mig þá hefði hann e. t. v. heyrt að ég talaði einmitt um að friðarfræðsla stuðlaði fyrst og fremst að mannrækt og umhverfisvernd, þ. e. að rækta frið hið innra og einnig í nánasta umhverfi. Það er orðið áliðið kvölds og fáir í salnum. Ég held satt að segja að ég ætli ekki að eyða fleiri orðum að athugasemdum hv. þm. Árna Johnsen, mér finnst að hann sé fyrst og fremst að reyna að snúa út úr þessu efni en honum gangi ekki til einlægur, málefnalegur áhugi.



Herra forseti. Það er einkennilegt þegar hv. síðasti ræðumaður kemur upp og ber mönnum á brýn, sem eru að fjalla um mál sem rætt er um að ekki sé hlustað, að menntunin sé vond, að skólinn sé vondur-en kannske væri ástæða til þess að impra á því að maðurinn væri vondur. Það er einkennilegt að fletta þannig upp í hlutum og reyna að finna einhverja afsökun fyrir því þegar menn segja meiningu sína hispuslaust. Ég ætla ekki að endurtaka mikið af því sem ég hef sagt og sagði um þetta mál á síðasta þingi en ég tel fulla ástæðu til þess að vernda börn fyrir pólitísku friðarkjaftæði, eins og ég kalla það hikstalaust. Sú friðarfræðsla, sem við þörfnumst, rúmast innan hefðbundinnar kristindómsfræðslu, almennra samskipta sem tíðkast í okkar landi, og það er ástæðulaust að fara að búa til eitthvert nýtt kerfi. Þess vegna tel ég þessa till. út í hött.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. atvmn. um till. til þál. um heimaöflun í landbúnaði. N. fjallaði um till. og fékk umsagnir frá eftirtöldum aðilum: Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Búnaðarfélagi Íslands, Stéttarsambandi bænda og landbrn. Allar umsagnir voru jákvæðar og n. samþykkti að mæla með samþykkt till. Fjarverandi afgreiðslu voru Eggert Haukdal, Jóhanna Sigurðardóttir og Kristín S. Kvaran. Eins og fram kom í framsögu um þetta mál er þetta fyrst og fremst áróðursmál fyrir því að nýtni og hirðusemi, þær góðu dygðir, hverfi ekki alveg úr íslensku þjóðlífi. Það er orðið svo að orðið „nýtni“ er farið, í máli fræðimanna meira að segja, að fá allt aðra merkingu en áður fyrr. Nú nota menn orðið „nýtni“ eins og nýtingu. Ég hjó eftir því í umr. hér fyrr í kvöld að tekjur bænda voru taldar mjög rýrar og ég get borið því vitni að einhver sú altekjulægsta stétt sem ég veit um eru sauðfjárbændur með lítil bú. Það var rætt hér um rýrar tekjur háskólaprófessora í dag, 35 þús. kr. laun á mánuði. Ég fullyrði að fjölmargir sauðfjárbændur á landinu hafa innan við 200 þús. eða höfðu innan við 200 þús. kr. nettótekjur s. l. ár. Þetta er fólk sem bókstaflega engu eyðir og rétt dregur fram lífið, margt eldra fólk sem engu eyðir. Það er ljóst að tilkostnaður við margan búreksturinn er allt of hár miðað við þær tekjur eða afrakstur sem hann gefur og nýbýli eru nánast vonlaus fjárfesting eins og er. Heimaöflun, eins og það hugtak var skýrt í framsögu í vetur, er eitt virkasta og raunhæfasta svarið við því að lækka tilkostnað við landbúnaðarframleiðsluna, þá væntanlega til hagsbóta fyrir alla.

Svar: Grunnskólar: Fjöldi uppsagna og beiðna um launalaus leyfi frá og með byrjun næsta skólaárs frá grunnskólakennurum, sem borist hafa menntamálaráðuneytinu 8. maí 1985, eru sem hér segir: Beiðnir um Beiðnir launalaust um lausn leyfi Reykjavík 4 30 Reykjanesumdæmi 5 1 Vesturlandsumdæmi 1 1 Vestfjarðaumdæmi 0 0 Norðurlandsumdæmi vestra 0 0 Norðurlandsumdæmi eystra 2 0 Austurlandsumdæmi 2 2 Suðurlandsumdæmi 3 4 Alls: 17 38 Fastir kennarar í grunnskólum landsins skólaárið 1984/1985 eru alls 2695. Framhaldsskólar: Hinn 14. maí hafa tveir kennarar sagt starfi sínu lausu. Fimm kennarar hafa beðið um launalaust leyfi næsta skólaár. Þrír kennarar hafa óskað eftir framlengingu á launalausu leyfi í eitt ár til viðbótar leyfi á síðasta skólaári vegna náms.

3. Hversu miklum viðbótarkvóta hefur verið úthlutað, síðan búmarkið tók gildi, til lögbýla sem höfðu áunnið sér framleiðslukvóta á viðmiðunarárunum 1976, 1977 og 1978: a. til mjólkurframleiðslu, b. til framleiðslu sauðfjárafurða, c. til nautakjötsframleiðslu? 4. Hversu stórum framleiðslukvóta hefur verið úthlutað, síðan búmarkið tók gildi árið 1980, til lögbýla sem enga framleiðslu höfðu á viðmiðunarárunum 1976, 1977 og 1978: a. til mjólkurframleiðslu, b. til framleiðslu sauðfjárafurða, c. til nautakjötsframleiðslu? 5. Hvernig skiptist eignarhald þessara jarða (sbr. 3. og 4. lið) milli ríkis (kirkju), sveitarfélaga og einstaklinga? 6. Hafi verið úthlutað viðbótarkvóta til ríkisbúa utan þeirra framleiðsluréttinda, sem sköpuðust á árunum 1976–78, hversu stór hluti af heildaraukningunni kom þá í hlut ríkisbúa: a. til mjólkurframleiðslu, b. til framleiðslu sauðfjárafurða, c. til nautakjötsframleiðslu? Svar: Fyrirvari. Í svörum þessum er gengið út frá því að þar sem spurt er um framleiðslukvóta sé átt við búmark, þ. e. búmark hverrar jarðar og heildarbúmark á ákveðnu svæði eða á landinu í heild. Við 1. lið: Aukningin er 9,72% eða 171 481 ærgildisafurð. Á móti þessu kemur að framleiðslu sauðfjárafurða og mjólkurframleiðslu hefur, síðan árið 1976, verið hætt á 548 jörðum með samanlagt búmark 99 281 ærgildisafurð. Búmark þetta fylgir jörðunum en hefur ekki verið fellt út úr heildarbúmarki landsins, enda getur framleiðsla hafist aftur á sumum þessara jarða. Einnig kemur hér á móti að á 380 bújörðum er nýting búmarksins innan við 50%. Af þessu leiðir að framleiðslukvóti í mjólk hefur verið lægri en búmarkið 1/1–31/8 1980 og framleiðsluárið 1983/1984, en ekki framleiðsluárin 1980/1981–1981/1982 og 1982/1983. Framleiðslukvóti í sauðfjárafurðum hefur verið lægri en búmarkið framleiðsluárin 1981/1982–1982/1983, en ekki 1983/1984. Aukning búmarksins skiptist milli svæða samkvæmt meðfylgjandi töflu: Skrá um búmark, fjölda og heildarstærð í sýslum landsins 29. apríl 1985 (B80). 1980 1985: Heildar- Samþykktar Leyfðar Heildar stærð víðbætur viðbætur stærð Fjöldi ærg. % ærg. í prósentum ærg. Gullbringusýsla 31 2594 0,15 179 6,90 2773 Kjósarsýsla 76 19978 1,13 2744 13,74 22722 Borgarfjarðarsýsla 221 80235 4,55 6002 7,48 86237 Mýrasýsla 178 65873 3,73 7107 10,79 72980 Snæfellsnessýsla 199 58263 3,30 6984 11,99 65247 Dalasýsla 196 55799 3,16 6931 12,42 62730 A.-Barðastrandarsýsla 66 16838 0,95 2679 15,91 19517 V.-Barðastrandarsýsla 71 18293 1,04 2114 11,56 20407 V.-Ísafjarðarsýsla 67 21083 1,20 2801 13,29 23884 N.-Ísafjarðarsýsla 53 16669 0,94 863 5,18 17532 Strandasýsla 144 42710 2,42 1983 4,64 44693 V.-Húnavatnssýsla 213 77496 4,39 6887 8,89 84383 A.-Húnavatnssýsla 241 95241 5,40 5689 5,97 100930 Skagafjarðarsýsla 402 131433 7,45 18787 14,29 150220 Eyjafjarðarsýsla 324 169658 9,62 12199 7,19 181857 S.-Þingeyjarsýsla 388 143280 8,12 9450 6,60 152730 N.-Þingeyjarsýsla 133 47747 2,71 2735 5,73 50482 N.-Múlasýsla 298 91587 5,19 9030 9,86 100617 S.-Múlasýsla 259 77792 4,41 7631 9,81 85423 A.-Skaftafellssýsla 119 43903 2,49 3147 7,77 47050 V.-Skaftafellssýsla 205 68998 3,91 9640 13,97 78638 Rangárvallasýsla 442 171690 9,73 22821 13,29 194511 Árnessýsla 532 219781 12,46 22680 10,32 242461 Samtals sýslur: 4858 1736941 98,45 171083 9,85 1908024 Kaupst.og Bessast 101 27271 1,55 398 1,46 27669 Samtals landið: 4959 1764212 100,00 171481 9,72 1935693 Við 2. lið: Forsendur eru þær að 23. júní 1980 voru gefin út bráðabirgðalög, sem Alþingi staðfesti síðan með litlum breytingum, um breytingu á lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o. fl. Hin nýju ákvæði er nú að finna í lögum nr. 95/1981, 2. gr. a, 4. efnismálsgr. aliðar: „Heimilt er að ákveða sérstaklega með reglugerð rétt þeirra, sem hefja búskap, draga saman búvörutegundir eða hætta búskap. Enn fremur þeirra, sem hafa mikinn fjármagnskostnað vegna bygginga sem teknar hafa verið í notkun 1976 og síðar.“ Þessi ákvæði eru nánar útfærð í reglugerð nr. 465/1983, fyrri mgr. 6. gr.: „Heimilt er að auka búmark þeirra framleiðenda, sem hafa mikinn fjármagnskostnað vegna bygginga á viðkomandi jörð, hafi byggingarnar verið teknar í notkun árið 1976 eða síðar. Jafnframt má stækka búmark lögbýla þegar ábúendaskipti verða, þannig að frumbýlingum verði sköpuð hliðstæð framleiðsluskilyrði samanborið við aðra bændur. Skal í þessum tilvikum höfð hliðsjón af fjármagnskostnaði og útlánareglum Stofnlánadeildar landbúnaðarins svo og vinnutekjum við rekstur búsins miðað við laun í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins hverju sinni. Umsókn um rýmkun búmarks skal fylgja lýsing héraðsráðunautar um framleiðslumöguleika jarðarinnar ásamt rökstuddri áætlun um hæfilegt búmark.“ Flestir þeir bændur, sem hafa endurbyggt útihús á jörðum sínum og tekið þau í notkun síðan 1976, hafa byggt stærra en áður var á jörðunum og hafa því þurft að fá aukningu á búmarki jarða sinna til að geta staðið undir auknum fjármagnskostnaði. Sama gildir um marga frumbýlinga, einkum þegar ung hjón taka við búi eða kaupa jörð þar sem aldrað fólk hefur búið lengi. Við 3. lið: 152 241 ærgildisafurð. Vegna þess að margir bændur hafa fært framleiðsluréttindi milli búgreina er ekki auðvelt að svara því hvernig þessi aukning skiptist, en í heild hefur þetta þróast þannig síðan 1980 að búmark í mjólk hefur hækkað um 11,75%, í sauðfjárafurðum um 3,83% og í nautakjötsframleiðslu um 34,62%. Við 4. lið: 19 240 ærgildisafurðir sem skiptast þannig: Til mjólkurframleiðslu . . . . . . 3 295 ærgildisafurðir. Til framleiðslu sauðfjárframleiðslu . . . . . . 14 145 ærgildisafurðir. Til nautakjötsframleiðslu . . . . . . 1 800 ærgildisafurðir. Á árunum 1976–1984 veitti Landnám ríkisins heimild til að stofna 14 nýbýli. Af þeim hafa 9 fengið búmark, samtals 4 030 ærgildisafurðir. Á þrem nýbýlum hefur ekki verið sótt um búmark og ekki hafin framleiðsla en tvö nýbýli hafa fengið búmark þeirra jarða sem þau voru byggð úr. Á árunum 1976–1984 hefur Landnám ríkisins veitt heimild til endurbyggingar 70 eyðijarða. Af þeim hafa 42 fengið búmark, samtals 15 210 ærgildisafurðir. 22 hafa ekki fengið búmark, en 6 hafa fengið búmark með tilfærslu frá öðrum jörðum sem voru eign sama aðila. Ástæða þess að þessi aukning er að meiri hluta í sauðfjárafurðum er sú að landnámsstjórn hefur verið að styrkja byggð á þeim svæðum þar sem byggðin er veikust, en einmitt þar er víða ekki kostur annars en sauðfjárframleiðslu. Við 5. lið: Við ákvörðun búmarks er enginn munur gerður milli þeirra sem búa á eignarjörð eða eru leiguliðar, aðeins gengið eftir kaupsamningi eða ábúðarsamningi, og því eru ekki tiltæk gögn um skiptingu þá sem um er beðið. Við 6. lið: Engum viðbótarkvóta hefur verið úthlutað til ríkisbúa. Tvö tilraunabú hafa sótt um aukningu en bæði fengið neitun og eru mál þeirra nú til umfjöllunar hjá yfirnefnd samkv. 2. gr. a laga nr. 95/1981.