Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. Steingr. Jónsson: Nefndarálitið er stutt, og eg hygg að framsagan þurfi heldur ekki að vera löng. Nefndin ræður háttv. deild til að samþ. frumv. óbreytt. Það er samið af milliþinganefndinni í skattamálum, og stjórnin hefir lagt það nálega óbreytt fyrir þingið. Að eins hefir stj. hækkað gjöldin lítið eitt. Og neðri deild hefir mjög litlu breytt. Aðalefni frv. er að aukatekjurnar eru hækkaðar til muna frá því sem þær eru ákveðnar í l. um aukatekjur þær, er renna í landssjóð frá 2. febr. 1894. Það mun vera til jafnaðar um helmings hækkun. Nefndin álítur þessa hækkun yfirleitt á rökum bygða, því að gjöldin voru lág áður. Það er búist við, að hækkunin nemi um 18 þús. kr. tekjuauka fyrir landssjóð, og hygg eg, að sú áætlun fari nokkuð nærri lagi, þó að auðvitað sé ekki gott að gera nákvæma áætlun um slíkt. Það má helzt finna að frv., að einstaka liðir eru heldur mikið hækkaðir. T. d. dómgjöldin, þau eru hækkuð meira en um helming til jafnaðar. Eg fyrir mitt leyti hefði haft tilhneigingu til að breyta frv. að þessu leyti og lækka þessi gjöld dálítið, því að það munar mikið um að þurfa að greiða svona há gjöld, sérstaklega í smámálum. En af því að þetta var eina atriðið, sem ástæða þótti til að breyta, þá kom nefndinni saman um að hreifa ekki við frv., leggja til að það yrði sþ. óbreytt. Að vísu þótti nefndinni einnig helzt til hátt gjaldið fyrir veðbókarvottorð, en sá þó ekki ástæðu til að koma með br.till. um það. Eg finn þá ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta mál, en legg til að háttv. deild samþ. frumv. óbreytt.

Framsögum. (Steingr. Jónsson): Með þessu frumv. er farið fram á stórkostlega breytingu á gildandi ákvæðum um erfðafjárskatt. Erfðafjárskatturinn er mjög mikið hækkaður. Milliþinganefndin í skattamálum hefir samið frumv. það, sem lagt hefir verið til grundvallar fyrir þessu frv. og eins og meiri hluti nefndarinnar gerði ráð fyrir var það sniðið að mestu leyti eftir lögum þeim, sem gilda í Danmörku um erfðafjárskatt. Frv. milliþinganefndarinnar lagði stjórnin nærri óbreytt fyrir þingið. Neðri deild hefir samþ. frumv., en með stórmiklum breytingum, sem allar ganga í hækkunaráttina. Hækkunin er mjög mikil frá því sem nú er. Var áætlað, að munurinn mundi nema um 4000 kr. á ári eftir frumv. stjórnarinnar, en hann nemur að líkindum alt að helmingi meiru, eins og neðri deild hefir gengið frá frumvarpinu. Núgildandi ákvæði um þetta efni eru orðin meira en hundrað ára gömul. Eftir þeim eru erfðaskattsflokkar tveir og er skatturinn ½ af hundraði í öðrum flokknum, en 4½ í hinum. Í fyrri flokknum eru, hið eftirlifandi hjóna, lífserfingjar, foreldrar og systkyni, er þau ganga til arfs með foreldri, en í hinum flokknum allir aðrir erfingjar eða þeir, sem kallaðir eru útarfar. Í þess stað er nú ætlast til, að skattflokkarnir verði þrír. Í fyrsta flokki er það hjóna, er lifir hitt, og lífserfingjar eða niðjar hins látna. Í öðrum flokki foreldrar hins látna og niðjar þeirra, aðrir en þeir, sem eru í fyrsta flokki. Og í þriðja flokki eru fjarskyldari og óskyldir erfingjar. Í 1. flokki eftir frv. eru aðeins sumir þeirra, sem teljast til fyrri flokks eftir núgildandi lögum, þeir borga nú ½ % en eiga eftir frumv. að borga lægst l ? % þ.e. skatturinn er þar hækkaður um meira en helming. 2. fl. eftir frumv. tekur yfir afganginn af fyrsta flokki eftir núgildandi lögum og nokkuð af síðara flokki, þeir eiga nú að greiða lægst 5% í stað þess að sumir þeirra greiða aðeins ½ % og sumir 4½ % eftir núgildandi lögum. Og þeir sem tilheyra 3. fl. eftir frv. eiga að greiða lægst 11% í staðinn fyrir 4½ % nú. Þessi er nú hækkunin á frumgjaldinu. En þar við bætist svo önnur hækkun. Eftir núgildandi lögum eru þau bú skattfrjáls, sem ekki nema 200 krónum, en eftir frv. skal greiða skatt af öllum þeim búum, sem nema 100 krónum eða þar yfir. - Hækkunin er svo mikil, að í sumum tilfellum er skatturinn jafnvel tífaldaður, nfl. á þeim sem nú tilheyra fyrra flokki, en tilheyra 2. fl. eftir frv. Af 1000 kr. arfi greiða t. d. eftir núgildandi lögum sumir 5 krónur og sumir 45 krónur, en eftir frumvarpinu greiða sumir 11 kr., en sumir þeirra, sem nú ættu að greiða að eins 5 kr. verða eftir frv. að greiða 50 kr., og sumir sem nú ættu að greiða 45 kr. eiga eftir frumvarpinu að greiða 110 kr. Það er því auðséð, að þetta er mikil hækkun. En verulegasta breytingin er þó innifalin í því, að fyrir utan þessa hækkun á frumgjaldinu, þegar arfur er ekki yfir 1000 krónur, þá er auk þess stighækkun, þegar arfurinn er hærri. Þar er þó ekki átt við það, að arfurinn í heild sinni, eða búið, nái þessari upphæð. Stighækkunin kemur fyrst til greina, er hinir einstöku arfahlutir eru yfir 1000 krónur. Þetta dregur nokkuð úr, svo að stighækkunin verður ekki nærri eins mikil eins og ef miðað væri við búið óskift. Í 1. flokki er skatturinn 1? % af fyrstu 1000 kr., eins og eg gat um áðan, en af næstu 100 kr. er hann 1 2/10 %, af 3. þúsundinu 1 3/10 % o.s.frv., þar til komið er upp í 5% af 40. þúsundinu, og því sem þar kynni að vera fram yfir. En þetta er alt miðað við arfahlutana, en ekki búið óskift, og skattur er að eins greiddur af fullum tug króna, það sem er fram yfir tug er ekki reiknað með. Í 2. fl. er gjaldið nærri 5 sinnum hærra af fyrstu 1000 krónunum, nfl. 5% en stighækkunin er hlutfallslega lík, 5½ % af 2. þús., 6% af 3. þús. o. s. frv., þar til komið er upp í 25% af 40. þús. og því sem þar er fram yfir. - Í 3. flokki er gjaldið enn helmingi hærra af 1. þús. eða 11%, 12% af 2. þús., 13% af 3. þús. o.s. frv., þar til komið er upp í 50% af 40. þús. og því sem þar yfir.- Það er fljótséð, að stighækkunin er afarmikil. Í Danmörku stígur skatturinn aldrei yfir 12%, og í frumv. stjórnarinnar var gert ráð fyrir hæstum skatti 14%. Í öðrum löndum er mér ekki kunnugt um þetta. Erfðaskattur mun vera hár í Noregi, en í Englandi má eg segja, að hann er 16% hæst eftir tillögum hinnar núverandi stjórnar þar, og það ekki nema af afarháum arfi. Það má gera ráð fyrir því, að erfðir verði smáar fyrst um sinn hér á landi. Það verða ekki nema í einstöku óvanalegum tilfellum, að einn erfingi fái úr búi í einn hlut 40 þús. kr. eða meira. Eg skal leyfa mér að benda á með tölum hvernig erfðafjárskatturinn kemur niður í hinum ýmsu erfðaflokkum; 1. flokkur. Af 1 þús. 11 kr. " 10 " 155 " " 20 " 410 " " 30 " 765 " " 40 " 1220 " eða rúm 3%. 2. flokkur. Af 1 þús. 55 kr. " 10 " 775 " " 20 " 2050 " " 30 " 3825 " " 40 " 6100 " eða sem næst 16%. 3. flokkur. Af 1 þús. 110 kr. " 10 " 1550 " " 20 " 4100 " " 30 " 7650 " " 40 " 12200 " eða sem næst 30% af upphæðinni. Eins og eg sagði áðan, þá er þessi skattur hár, sérstaklega af háum upphæðum og af arfi fjarskyldra. Samt sem áður hefi eg ekki viljað vera á móti frumv., því það er mín skoðun, að ríkið eigi heimtingu á talsvert háu gjaldi af erfðum, sem ganga til fjarskyldra. Náskyldir hafa miklu meiri rétt til arfs en fjarskyldir, sem ekki hafa framfærsluskyldu. Þess vegna er rétt að hafa skattinn af erfðafé náskyldra lítinn. Það er eðlilegt, að þetta frumv. eins og allar nýungar sæti mótspyrnu fyrst í stað, en þar sem eg er samdóma því, sem þar er farið fram á í öllum aðalatriðum, þá get eg ráðið hv. deild til að samþ. það. Eg skal svo leyfa mér að víkja nokkuð, að br.till. þeim sem nefndin fer fram á. Þær eru ekki stórvægilegar. Fyrstu 2 br.till. eru við 2. gr. B. 1. og 2., að í stað 6 komi 5½ % í stað 5½ % komi 6. Þetta er gert til þess að skatturinn komist í samræmi við 1. og 3. flokk. Þetta hafði lent inn í frumv. í neðri deild af vangá. Það er því ekki annað en formbreyting. Þá er br.till., við 3. gr., og er það efnisbreyting. Hún er við síðustu málsgrein greinarinnar, er hljóðar svo: „Af eigum hér á landi, er falla í arf við skifti, er fara fram í útlöndum, skal greiða erfðafjárskatt eftir þessum lögum til landssjóðs“. Þetta þótti nefndinni mjög athugavert og ekki réttlátt. Eg vil sérstaklega benda á, að það getur vel komið fyrir, að útlendingur, sem hefir annaðhvort dáið hér eða í útlöndum, eigi eigur hér að eins fyrir tilviljun, svo sem útistandandi kröfu eða fé í bönkunum, og þá þótti nefndinni ekki réttlátt að heimta af þeim erfðagjald hér, það gæti oft og tíðum orðið næstum sama sem að gera eignirnar upptækar, því að það má líka gera ráð fyrir því, að það yrði líka að greiða erfðagjald af þeim, þar sem búinu væri skift. Nefndin vill því breyta þessu þannig, að í staðinn fyrir „eigum“ komi „fasteignum“. Þá vill nefndin bæta aftan við þessa grein, að skip, sem skrásett eru hér á landi, skuli fara með sem fasteign. Nefndinni finst rétt, að erfðafjárskattur sé goldinn af íslenzkum fasteignum, og þá líka af skipum hér skrásettum, af því að um skip gilda yfirleitt sömu reglur og um fasteignir. Í þessu efni verða lög þessi í samræmi við dönsku erfðaskattslögin, sem leggja gjald á fasteignir en ekki á lausafé. Eg vonast eftir, að hv. deild samþ. þessa till. okkar. Eg skal geta þess, að eg hefi borið mig saman um þessa tillögu við nefnd þá, sem fjallaði um frumv. í neðri deild, og fengið að vita, að henni muni þar vel tekið. Loks er br.till. við 3. lið 6. gr. 3. liður hljóðar svo: „Stjórnarráðinu er heimilt að undanþiggja erfðafjárskatti handrit, bókasöfn . . . ánafnaðir eða gefnir opinberum söfnum . . .“ Nefndin sá ekki ástæðu til að fela stjórnarráðinu að ákveða þetta, sá krókavegur er óþarfur. Henni fanst betra að setja það í lögin sjálf. Ef einhver vill vera svo vænn að gefa Landsbókasafninu dýrt handrit eða eitthvað því um líkt, þá á ekki að vera að leggja gjald á það. Eg held þetta ákvæði sé komið inn í frumv. af misskilningi, vegna ákvæða í dönsku lögunum. Eg býst við, að hv. 2. kgk. þm. bendi á ónákvæmni, sem honum þykir kenna í 1. gr. frumv. Nefndin ætlar sér að taka það atriði til yfirvegunar við 3. umr.

Eiríkur Briem; Það var rétt eins og hv. framsögum. tók fram, að upphæð þessa skatts er mjög há og hærri en hún er í öðrum löndum, en það ber ekki einungis að líta á það, hvað erfðaskattsgjaldið er hátt, heldur og einnig að líta á það, hvort landssjóður hafi gagn af því, að það sé sett svo hátt. Það er oft svo, að há gjöld auka ekki tekjarnar, heldur hið gagnstæða, að þær minka við það. Vér höfum haft eitt dæmi þess hér í Reykjavík ekki alls fyrir löngu. Skip voru hér einu sinni skyldug til að greiða hafnsögugjald, hvort sem þau þurftu að fá sér hafnsögumann hingað inn á höfnina eða ekki. Afleiðingin af því varð sú, að hingað komu miklu færri skip, og hafnsögutekjurnar minkuðu. Þetta ákvæði hafði því gagnstæð áhrif við það, sem því var ætlað. Það er líkt hér um þetta frumvarp, að þegar að erfðaskattsgjaldið er sett svona hátt, þá verður það sterk hvöt til manna til að reyna að komast hjá að greiða það. Eg skal taka dæmi. Segjum t. d. að maður ætti von í 100 þús. kr. arfi hjá frænda sínum, af honum yrði hann að borga hér um bil 40 þús. kr. í erfðafjárskatt. Hann mundi þá hafa sterka hvöt til að fá frænda sinn til að flytja burt og setjast að í öðru landi, þar sem gjaldið er ekki svona hátt. Þetta verður þungt gjald á ríka menn og mundi verða til að fæla þá frá að koma hingað, Menn eru í öðru orðinu að tala um, að það sé eðlilegt, að hér í Reykjavík verði miðstöð fyrir íslenzka verzlun í landinu, en það getur ekki orðið, nema hér verði ríkir menn, og þetta háa erfðafjárgjald mundi freista þeirra ríkra manna, er hér væru, til flytja burt af landinu, til þess að ættingjar þeirra geti fengið að njóta eigna þeirra, sem þeir láta eftir sig. Ennfremur mundi þetta gjald verða til þess að draga úr því, að ríkir menn kæmu hingað og settust hér að. En straumurinn er sterkur í þessa átt, sem frumvarpið fer í, svo að eg ætla mér ekki að reyna neitt að breyta því að þessu leyti eða hefta framgang þess á þinginu. En eg vildi leyfa mér að skjóta því til nefndarinnar, hvort henni fyndist ekki ástæða til að gera breytingu á niðurlagi 7. gr. frumvarpsins. Niðurlagið hljóðar svo: „Sé endurgreiðslan miðuð við ákveðna áratölu, skal fjárhæðina margfalda með áratölunni, þó aldrei meir en 25 árum“. Eg tek til dæmis, að maður arfleiddi annan að 100 kr. á ári í 25 ár, þá yrði að borga erfðafjárskatt af 2500 kr. Ef hann í þess stað arfleiddi hann að sparisjóðsbók með 1600 kr. í, en segði að hann skyldi taka út 100 kr. á ári, þá mundi bókin geta enzt í 25 ár, en hann borgaði 90 kr. minna í erfðafjárskatt. Þetta nær ekki nokkru lagi. Það mætti í öllu falli færa niður töluna, sem á að margfalda með; 25 ár er altof hátt svo framarlega sem vextir lækka ekki mikið niður úr 4%. Í þessu tilfelli hefði ekki þurft nema að sextánfalda; að 25falda nær út yfir allan mögulegleika, nema gjaldið ætti að vera um allan aldur og eilífa tíð. Háttv. framsögumaður gat þess, að eg mundi gera athugasemd viðvíkjandi ónákvæmni, sem mér þykir vera í 1. gr. frumvarpsins, en eg get slept því í þetta sinn.

Júlíus Havsteen Eg stend upp til þess að lýsa því yfir, að eg álít, að þessi lög séu ekki fallin til að verða samþykt, heldur feld. Mér þykir engin nauðsyn á að breyta þeim erfðaskattslögum, sem vér höfum, það eru góð lög. Afleiðingin af að samþykkja þetta frumvarp mundi verða sú, eins og háttv. 2 kgkj. tók fram, að menn mundu draga sig til baka með að flytja til landsins og forðast búsetu hér. Eg mun greiða atkvæði á móti þessu frumvarpi, og eg vona að meirihluti háttv. deildarmanna geri hið sama.

Framsögumaður (St. J.) Viðvíkjandi því sem háttv. 2. kgkj. sagði, að skatturinn væri svo hár, að vafasamt yrði, hvort hann yrði til þess að auka tekjur landsins, þá er það rétt, að háar gjaldaálögur geta oft „skotið yfir markið“. En hér er þó sú bót í máli, að skatturinn er ekki svo mjög hár á þeim náskyldari. Það er bara í 2. og 3. flokki, sem hann er ýkja hár. Straumurinn bendir ótvírætt í þessa átt alt í kring um okkur. Erfðafjárgjaldið er altaf að hækka og hækka, svo þegar fram í sækir, þá verður ekki sérlega þægilegt að flytja í önnur lönd til að fá léttara gjald. Á Englandi er hámark gjaldsins 16% og eg býst ekki við, að þess verði langt að bíða að það verði hækkað þar, úr því að þeir nú einu sinni hafa komið því á. Nefndin og eg höfum nú lent með í þennan straum, að leggja undir ríkið erfðafé hinna fjarskyldari. Eg vil í þessu sambandi leyfa mér að minna á, að skattur af erfðafé, sem gengur til stofnana, er 10 af hundraði, og í 6. gr. er sagt, að stjórnarráðinu sé heimilt að færa hann niður í 5 af hundraði. Að því leyti sem háttv. 2. kgkj. benti á niðurlag 7. gr., þá vil eg geta þess, að vér munum taka það til yfirvegunar. Við vorum dálítið hikandi hvort við ættum að samþykkja það, höfðum ekki hugsað eins vel um það og háttv. 2. kgkj. hefir gjört. Eg mun bera þetta atriði undir nefndina, hvort ekki sé ástæða til að gjöra hér breytingu á, t. d. að 20falda upphæðina.

Ari Jónsson Eg vildi aðeins geta þess, að það er eitt atriði, sem stóð í eldri lögunum, sem eg sakna í þessu frumvarpi; það er það, að ef búið ekki nemur 200 kr., þá skuli ekkert erfðafjárgjald greiða af því. Þetta vildi eg biðja nefndina að athuga við 3. umræðu.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eins og sjá má á fjárlagafrv. eftir 2. umr., er tekjuhallinn 187 þús. kr. Get eg þessa til þess að minna á, að menn verða að sýna mikla varúð í að samþykkja mjög stórar fjárupphæðir, nema brýn nauðsyn sé fyrir hendi. Við þessa umræðu liggja fyrir 60-70 breyt.till., þar af 12 eða 13 frá nefndinni, hinar frá þingmönnum. Flestar breyt.till. hafa komið svo seint fram, að nefndin hefir ekki getað tekið þær til athugunar. Eg fyrir mitt leyti hefi fæstar séð, og verður framsagan því ófullkomnari en ella mundi. Eg skal fyrst snúa mér að breyt.till. nefndarinnar. Tek eg þær af handahófi, en get mönnum til hægðarauka númersins á þingskjalinu, sem þær standa á. Á þgskj. 519 leggur nefndin til að færa styrk til Andrésar Fjeldsteðs augnlæknis upp um 500 kr., úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Þetta kemur til af því, að óánægju var að heyra við 2. umr. hér í þingd. út af lækkun launanna, og það fundið til, að þessi maður hefði þurft að kosta meira upp á sig en aðrir læknar, sem styrks njóta. Enn er á það að líta, að hann hefir tekið sig upp frá góðu læknishéraði. Sömuleiðis hefir hann boðist til að halda ókeypis fyrir fátæka »klinik« einu sinni á viku, ef hann yrði hér áfram. Af þessum ástæðum þótti nefndinni vert, að styrkurinn væri færður upp um 500 kr. Þá er breyt.till. á þgskj. 515, um að sveitastúlkum sé veitt ókeypis tilsögn í leikfimi. Er ætlast til, að landsstjórnin útvegi kennara. Það má álíta nauðsynjamál, að kvenfólk taki þátt í leikfimi eigi síður en karlmenn og er í samræmi við þá skoðun allra siðaðra þjóða, að engu síður sé um vert að afla líkamanum þroska en sálunni. Á þgskj. 518 er brtill. um að Önnu Magnúsdóttur séu veittar 1000 kr. upp í kostnað á ljóslækningastofnun Finsens. Eg þarf ekki að lýsa þessari breyt.till., menn minnast líkrar brtill. frá 2. umr. Það er athugandi, að sá maður, sem kostað hefir nefnda stúlku, hefir til þess varið fullum 3000 kr. og mun eiga enn eftir að veita henni styrk. Maðurinn er henni ekkert vandabundinn, hefir gert þetta af góðsemi sinni. Ætlast nefndin til, að þetta sé veitt í eitt skifti fyrir öll og að eigi komi fram breyt.till. um að hækka styrkinn. Þetta er auðvitað engin lagaskylda, en með því að nefndinni þykir þetta sanngjarnt gagnvart manninum, væntir hún, að br.till. verði vel tekið. Ein af breyt.till. nefndarinnar á þgskj. 514 er sú, að prestinum í Suður-Dalaþingum, séra Jóhannesi Lynge, verði veittar 1200 kr. fyrra árið til þess að byggja upp baðstofu á Kvennabrekku. Jörðin er kirkjujörð. Það er óvíst, hvort þar verður prestsetur áfram, en þessi bygging mundi miða til þess að hækka jörðina í verði; hér er ekki verið að fleygja peningum út til einkis, heldur verða þeir lagðir í jörðina. Það mælir líka með þessu, að hér á í hlut sárfátækur maður, með fjölda barna, er hefir orðið fyrir ýmsu heimilsböli, og er því sanngjarnara að veita honum þetta. Þá er lítil breyt.till. á þgskj. 568; hún hefir engin áhrif á upphæð fjárveitingarinnar, heldur eingöngu á það, hvernig verja skuli fénu, sem ætlað er til bráðabirgðaruppbótar brauðum, sem sé að verja megi 1000 kr. til húsaleigustyrks handa prestum, sem heima eiga í kauptúnum. Biskup landsins hefir farið fram á það, að þessi breyting sé gerð, og hefir nefndin tekið það til greina. Vænti eg að háttv. deild amist ekki við svo saklausri breytingartillögu. Á þgskj. 517 er breyt.till. um styrk til mótorbátaferða í Austur-Skaftafellssýslu, 400 kr. hvort árið, til þess að greiða fyrir samgöngunum á þessu svæði, sem ekki nýtur gufuskipaferðanna. Og vil eg mæla með henni. Á þgskj. 512 er till. um aukna fjárveiting til kvöldskóla á Seyðisfirði. Forstöðunefnd skólans hefir nefnilega fyrir skemstu farið fram á hækkun, því að það er í ráði að hafa skólann í fullkomnari stíl framvegis en hingað til hefir verið, vildi eg mæla með þessari fjárveitingu, því ef borið er saman við Akureyri og Ísafjörð, þá verður munurinn of mikill að tiltölu við fólksfjölda, þar sem Seyðisfirði er ekki ætlað nema 300 kr., en hinum 800-1000 kr., hér er heldur ekki farið fram á nema 100 kr. hækkun hvort árið. Í breyt.till. á þgskj. 516 er ekki farið fram á hækkun útgjalda, heldur lækkun. Það er Búðardalssíminn, er hér er um að ræða, og er gert ráð fyrir, að hlutaðeigandi hérað, Dalasýsla, borgi meira til hans, 1000 kr. meira, af því að síminn er lengdur alla leið að Hjarðarfelli. Þá er að minnast á Fiskifélagið. Það er lagt til, að það fái 2500 kr. árlega, og er meiningin að styrkja félagið til þess að koma á laggirnar deildum út um landið með föstu skipulagi. Nefndin lítur svo á, að þetta fé geti ekki orðið til neinna verklegra framkvæmda. Þá er ein breyt.till. frá nefndinni á þgskj. 567 þess efnis, að landstjórninni veitist heimild til að taka lán til að kaupa bæjarsímakerfi Reykjavíkur fyrir alt að 74 þúsund krónur. Þetta er að vísu stórt fyrirtæki, en eykur þó ekki tekjuhallann, af því hér er að ræða um lántöku. Það mælir og með því að taka ákvörðun um þetta nú, að fyrir 1. jan. næsta ár á að vera útgert um það, hvort landið kaupir þetta símakerfi eða ekki, svo að ef það er ekki gert fyr, þá er það um seinan í bráð. Hér er líka að ræða um mjög arðsamt fyrirtæki, sem samkvæmt skýrslu símastjórnarinnar gefur hluthöfunum 13-15% í ársarð. - Í breyt.till. á þgskj. 569 er það lagt til að hækka útgjöldin til Holdsveikraspítalans um 200 kr. á ári. Þessi hækkun er sundurliðuð og kemur niður á ýmsa útgjaldaliði, hefir læknir spítalans farið fram á þetta og segir, að ekki verði komist af án þess. Þá skal eg og geta þess, að nefndin er því meðmælt, að laun læknisins á Kleppi séu hækkuð úr 2400 upp í 2700 kr., þótt það sé ekki tekið með hér, það er á þgskj. 590. Annars liggur hér fyrir brtill. um að hækka þau upp í 3000 kr., en hana hefir nefndin ekki getað tekið til greina, vegna þess að sami maður hefir 300 kr. þóknun fyrir kenslu við Læknaskólann og ókeypis bústað, svo að honum má heita fyllilega vel launað í samanburði við aðra, ef breyt.till. nefndarinnar gengur fram. Í breyt.till. á þgskj. 566 er engin breyting á upphæðinni, hún er um styrk þann, er Jóni Ófeigssyni var veittur við síðustu umræðu til þess að semja þýzka orðabók, og er meiningin sú, að styrkurinn sé bundinn því skilyrði, að þessi maður fullsemji og búi undir prentun eigi minna en 45 arka bók. Fyrir nefndinni vakti að með þessu móti mætti fá handhæga bók líka á stærð ensku orðabókinni, er út hefir komið á íslenzku, og vonast hún eftir, að þessi breytingartill. verði samþykt.  (Bjarni Jónsson: Hvað fær hann þá fyrir örkina? Hann fékk 80 kr. síðast)  . Já, en það þótti nefndinni of hátt, nú fær hann 67 kr. og það er sæmilegt. Þá er breyt.till. á þgskj. 510. Þar er launum skógræktarstjóra haldið óbreyttum, styrkurinn til skógræðslunnar færður upp í 8000 kr., en feldur burtu ferðastyrkur skógræktarstjóra. Nefndinni hefir verið skýrt svo frá, að hann hafi brúkað meira fé til ferðalaga en þær 600 kr., sem honum hafa verið ætlaðar í ferðakostað. Er svo til ætlast, að hann hagi ferðum sínum eftir samkomulagi við stjórnarráðið, og eyði ekki meira fé en þarf, til þess að sem mest fé fáist til virkilegrar skóggræðslu. Hér er um 2000 kr. hækkun að ræða frá því, sem var í frumvarpi stjórnarinnar. Þá er styrknum til fræðslumála öðru vísi hagað í frumvarpi stjórnarinnar en verið hefir, sérstaklega með tilliti til þess, að meiningin var að breyta fræðslulögunum algerlega samkvæmt frumvarpi, er stjórnin lagði fyrir þingið. Það frumvarp fór nú til efri deildar og eftir afdrifum þess þar, þóttist nefndin sjá, að hún yrði að miða breyt.till. sínar við nú gildandi fræðslulög. Þær till. eru á þgskj. 564 og eru, í stuttu máli sagt, flestallar gerðar í samráði við fræðslumálastjóra; að vísu er farið nokkuð lægra en hann vildi sumstaðar, en það munar ekki miklu. Að öðru leyti hefir nefndin lagt til að bæta við þremur styrkveitingum fyrir utan tillögur fræðslumálastjórans. Það er sem sé til unglingaskólahalds á Ísafirði og á Seyðisfirði, og skal eg strax taka fram ástæður fyrir því. Í tillögum fræðslumálastjórans var styrkurinn einungis lagður til unglingaskóla utan kaupstaða. Nú eru kaupstaðirnir 4 fyrir utan Reykjavík, og þar af hefir Akureyri gagnfræðaskóla og Hafnarfjörður alþýðuskóla, sem styrktir eru af landsfé, annar að öllu og hinn og að mestu leyti. Það er því ósanngjarnt að sleppa alveg Ísafirði og Seyðisfirði, og miðar tillagan til þess, að þeir fái jafnrétti við hina í þessu. Það er auðvitað, að útgjöldin til fræðslumálanna verði eftir þessu miklu hærri en í stjórnarfrv. og nemur það 40-50 þús. kr. á öllu fjárhagstímabilinu, þar sem hér er farið fram á hvort árið til barnaskóla 24 þúsund, til farskóla 18 þúsund, til barnaskólahúsa 20 þúsund og til unglingaskóla utan kaupstaða 8 þúsund. Sérstaklega munar mikið um styrkinn til unglingaskólanna, því að þeim fjölgar ár frá ári, og sá nefndin sér þó ekki fært að fara svo hátt, sem fræðslumálastjóri hafði ætlast til. Þá er lagt til að veita 1500 kr. hvort árið til lýðháskólans á Hvítárbakka; sú fjárveiting stóð ekki í frumvarpi stjórnarinnar, en hún stendur í gildandi fjárlögum, og vildi meiri hluti nefndarinnar halda sér við það, sem þar stendur. Þá eru ekki fleiri breytingartillögur, sem nefndin hefir gert, og vil eg því víkja að þeim breyt.till háttv.þm., sem nefndin hefir getað fallist á, að meira eða minna leyti. Fyrst er þá að nefna breyt.till. á þgskj. 594., þar sem lagt er til að lækka Borgarfjarðarbraut um 20 þús. kr., eða fella niður tillag hennar seinna árið, en leggja 12 þús. kr. annað árið til brúar á Haffjarðará. Þá till. getur meiri hluti nefndarinnar aðhylst, og það því fremur, sem það hefir jafnvel komið til tals í nefndinni áður. Í breyt.till. á þgskj. 537 er farið fram á að lækka Flensborgarskólann úr 7 þús. kr. niður í 6 þús. kr. gegn styrk að fjórðungi annarstaðar frá. Þessu er nefndin samþykk, þar eð þetta er ekki landsskóli, heldur var hann upphaflega gefinn Garðahreppi, en komst í eigu Hafnarfjarðar, þegar þar varð kaupstaður, enda hefir Hafnarfjörður mest gagn af honum og ætti að styrkja hann drjúgum. Nefndin hefir fallist á, að styrkurinn til Guðm. Finnbogasonar sé miðaður við 50 kr. fyrir örkina, og eins að Jón Ólafsson sé nefndur rithöfundur en ekki ritstjóri. Enn er fallist á breyt.till. á þgskj. 538, um styrkinn til búnaðarfélaganna, þar sem lagt er til að færa hann aftur í sína upphaflegu mynd, úr 2600 kr. niður í 2200 kr. Þá er og lagt til að fella burtu styrkinn til Hafnarfjarðarbryggjunnar, 25 þús. kr. Það er stór fjárveiting og varhugaverð, eins og nú er ástatt með fjárhaginn, þar sem nýbúið er að samþykkja 400 þús. kr. fjárveitingu til hafnar hér í Rvík. Ekki svo að skilja, að eg vildi ekki gjarna að Hafnfirðingar fengju bryggjuna, ef fé væri til. Eg man ekki hvort eg mintist á brt. á þgskj. 522 við 2. umr. Hún um eftirgjöf á leigum af láni til Landsbankans, 7,500 kr. á ári, og er nefndin henni meðmælt. Og loks má nefna till. um það, að fjárveiting til bókbands við skjalasafnið sé hækkuð úr 800 kr. upp í 900 kr. Það getur nú verið, að nefndin fallist á fleiri breyt.till. en þetta Hún hefir haft svo nauman tíma, að hún hefir ekki getað tekið afstöðu til þeirra allra ennþá. Annars get eg sagt það fyrir mig, að eg mun verða á móti flestu því, sem hefir aukin útgjöld úr landssjóði í för með sér, og læt eg svo þetta nægja að sinni. Eg býst við, að það fari eins og vant er, að allir þurfi að tala, og er þá kostur að því loknu að segja eitthvað fyrir nefndarinnar hönd.

Einar Jónsson Eg ætla ekki að fara að krítisera allan þann tillögubunka, sem hér liggur frammi, það yrði of langvint og leiðinlegt verk, en um tillögu, sem eg ásamt öðrum háttv.þm. hefi borið fram, ætla eg að fara nokkrum orðum. Það er till. á þgskj. 497. Bændur í sveitunum óska mjög eftir því, að eitthvað sé gert ullinni til bóta og markaði hennar. Hún er ein hin stærsta framleiðsluvörutegund þeirra, og þetta því hið stærsta nauðsynjamál. Eins og tillagan ber með sér, þá er það tilgangurinn, að sendur sé maður til helztu verzlunarstaða erlendis, þar sem íslenzk ull er keypt, sem svo kynni sér rækilega, hvernig ullin skuli þvegin, þurkuð og flokkuð, eða hvort að hún skuli alls eigi þvegin og þess í stað send frá eigendanna hendi óhrein. Eg veit, að ýmsir halda fram, að ef viðskiftaráðunauturinn lifir og heldur áfram sínum ferðum og starfi, þá eigi hann að hafa þennan starfa á hendi ásamt öðru fleiru. En það hljóta allir að sjá og skilja, hvort sem viðskiftaráðunautur vinnur gagn með sínum ferðum erlendis í ýmsum greinum eða ekki, þá er núverandi viðskiftaráðunautur óverzlunarfróður maður ekki síður í ullarviðskiftum en öðrum kaupum og sölum og því ólíklegur til þess að nægja þessu máli, en einkum er hitt auðséð, að hann hefði ekki tíma til að fara um á milli bænda hér á landi eftir því, sem nauðsyn krefði. En sá maður sem hér er um að ræða myndi aftur á móti ferðast í útlöndum og einnig hér á landi meðal bænda, og kenna þeim þær aðferðir við ullarverkun, sem hann teldi nauðsynlegastar. Vona eg, að þessi tillaga okkar sé hyggileg og miði til þess að koma ullinni í meira álit og hærra verð. Það er öllum kunnugt, að síðan fiskimat komst hér á landi, þá hefir fiskurinn komist í vissara og hærra verð. Svo mundi það og fara með ullina; verðið mundi hækka og festa komast á, ef maður væri sendur til útlanda til að kynna sér ullarmarkaðinn. Þessi maður þarf að sjálfsögðu að fá ferðakostnað útborgaðan af landsins fé, og vonast eg eftir, að alþingi sjái ekki eftir því fjárframlagi, sem til þess fer. Hér er ekki farið fram á meira en að hann fái lítinn ferðakostnað í 2 ár. Þegar það væri svo búið að standa þetta tímabil, þá þyrfti að koma á reglulegu ullarmati. Þó maður þessi væri ekki nema einn, þá er það álit mitt, að hann ynni máli þessu mikið gagn. Ætlast eg til, að hann ferðist á milli kaupmanna og bænda, og þeir fari svo eftir hans fyrirskipunum. Við, sem eigum ull, vitum mjög vel, að hún er illa vönduð frá vorri hendi í flestum tilfellum. En kaupmenn hafa þar ekki góða afstöðu. Þeir, sem verst vanda ullina, eru oft óvandaðir í almennum viðskiftum. Þeir láta svo ullina upp í skuldir, sem kaupmaðurinn á á hættu að fá aldrei greiddar annars. Vilji nú kaupmaðurinn ekki taka hina illa verkuðu ull affallalausa, þá fer bóndinn með hana til annars kaupmanns. Hann verður þá venjulega fús til að taka við henni í þeirri von að fá góðan viðskiftavin og tekur hana sem góða og gilda vöru. Þessi ull fer svo á útlendan markað óaðgreind frá annari betri tegund, og verður þar að hneyksli ullinni í heild sinni. Hugsun bænda er það, að þetta eftirlit geti orðið til stórkostlegra bóta, líkt og fiskimatið. Eg vil minna menn á, að þessi aukning á fjárlögunum er ekki stór. Flestir munu hugsa sem svo, að við megum ekki bæta við þau. En ef þess er gætt, að hagnaður sá, sem vænta má að af þessu hljótist, verður margfalt meiri en tilkostnaðurinn, þá er þó alla jafna eigi illa ráðið. Nú er ull hjá bændum í hinu mesta ólagi, mest vegna ókunnugleika, og hvort sjá þá menn eftir þessu litla fé til þessara umbóta, þegar þess er gætt, að eitt skáld fær eins mikið fé árlega og þessu nemur, og það þó ekki komi neitt frá því ár eftir ár. Menn verða að gæta þess við hvaða kjör bændur eiga að búa Þeir vinna baki brotnu dag hvern, mega enga stund missa, ef þeir eiga að hafa ofan í sig og sína, og hafa því ekki einu sinni tíma til að lesa það, sem frá skáldunum kemur, hversu mikið »Gull« sem það kann að vera. Óska eg svo, að þessi tillaga nái fram að ganga. Skal eg svo ekki þreyta menn með að tala meira um þetta mál. Vona eg, að öllum sé ljós nauðsyn þess. Meðflutningsmenn mínir munu og taka til máls um það. Svo hefi eg komið fram með aðra tillögu ásamt samþingismanni mínum. Við förum sem sé fram á, á þgskj. 503, að veittur sé fjárstyrkur til dragferju á Þverá hjá Hemlu í Rangárvallasýslu. Tekjuhalli er að vísu orðinn mikill á fjárlögunum, og því athugavert að bæta útgjöldum við. En það er þó með þessa tillögu eins og hina, að það mælir öll sanngirni með henni. Þverá er vont vatnsfall og mikill farartálmi fyrir ferðamenn, og hefir versnað mikið síðan Markarfljót féll mestalt saman við hana. Verkfræðingur landsins hefir reiknað út, að til þess mundu duga 1600 kr. Er það ekki mikið framlag. Viðhald er ætlað að yrði 150 kr. Vona eg, að háttv. þingdeild felli ekki tillögu þessa.

Jón Magnússon Það er ein till., sem eg hefi leyft mér að bera fram og mæla með. Hún er um styrk til Brynjólfs Sigfússonar til að afla sér frekari fræðslu í söng. Hann hefir góð meðmæli; organleikari dómkirkjunnar gefur honum þann vitnisburð, að enginn þeirra manna, sem hann þekki og hafi sagt til í söngfræði, hafi eins góða hæfilegleika í þá átt sem Brynjólfur. Eg þekki Brynjólf persónulega og hefi þekt hann síðan hann var barn. Af þeirri minni þekkingu get eg borið um það, að hann mundi nota styrkinn vel og samvizkusamlega, ef hann fengi hann. Önnur breyt.till. frá mér er um það, að ráðherra veitist heimild til að ábyrgjast lán til hafnarbyggingar í Vestmanneyjum. Eg talaði um þetta við 2. umr. og skal eg ekki þreyta menn á því að hafa það alt upp aftur, sem eg sagði þá. Eg get ekki stilt mig um að láta undrun mína í ljósi yfir því, að háttv. deild skyldi ekki sjá sér fært við 2. umr. að samþykkja lánveitingu þá, er eg þá fór fram á til hafnargerðarinnar, þar sem svo mörg lán voru þó veitt, sem að minsta kosti ekki áttu að ganga fyrir þessari. Því fremur er nú ástæða til að vonast eftir því, að háttv. deild heimili ábyrgð þá, er nú er farið fram á, og virðist eiga að vera með öllu útlátalaus og hættulaus fyrir landssjóð. Vestmanneyjar eru allar hans eign. Fjárframlag til hafnargerðar í Reykjavík var samþykt viðstöðulaust og ábyrgð að auki, væri það hrapallegt ranglæti, ef ekki væri einu sinni látin í té hin umbeðna ábyrgð fyrir Vestmanneyjar.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Það eru ekki margar breyt.till., sem eg er riðinn við. Á þgskj. 527 er ekki nema stutt orðabreyting, sem eg vænti að verði samþ. án atkvæðagreiðslu. Þar stendur styrkur til ritstjóra Jóns Ólafssonar til að semja orðabók. Hann er ekki ritstjóri heldur rithöfundur. Ætti því rithöfundur að koma í stað ritstjóra. Breyt.till. á þgskj. 506 er annars vegar efnismikil. Hún er við 14. gr. B. VIII. a um kvennaskóla. Hún er einföld, en af því eg veit af gamalli reynslu, að misjafnar eru skoðanir um þetta mál, þá verð eg að eyða nokkrum orðum um hana. En hvernig sem verður út úr orðum mínum snúið, og það mun gert verða, ef að vanda lætur, er um það mál er að ræða, þá hygg eg að eg megi fullyrða, að eg tek ekki aftur til máls um þetta efni. Hið fyrsta, sem vakir fyrir mér, er með tillögunni að reyna að koma í veg fyrir, að þetta mál haldi áfram að vera deilumál, eins og hingað til hefir átt sér stað, bæði utan þings og á þingi. Háttv. framsögumaður fjárlaganefndarinnar (B. Þ.), reyndi að gera mönnum ljóst, að það er hættuleg stefna og alls ekki rétt, að Kvennaskóli Rvíkur og aðrar slíkar stofnanir geti fengið fé úr landssjóði skilyrðalaust og takmarkalaust, heldur sé óumflýjanlegt að setja einhver takmörk, sem ekki verði yfir farið. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) hefir hvað eftir annað, bæði á þessu þingi og áður, skýrt þetta vel og rækilega, þótt því miður líti svo út, sem háttv.þm. vilji ekki skilja það. Allir ættu þó að geta séð, að það má ekki eiga sér stað, að prívat stofnanir, hversu nýtilegar sem eru, geti sagt við landssjóð: Eg heimta svona og svona mikið fé, þetta þarf eg að fá, en eg geng ekki að neinum skilyrðum, hvorki um fjárframlag á móti né annað. Fái þessi stefna meðhald á þinginu, eins og nú lítur helzt út fyrir, þá er þar með lagður einn hinn opnasti og beinasti vegur til fjárhagsvandræða, og þessu var lýst rækilega við 2. umr., þegar var fjallað um fjárveitinguna til Vífilsstaðahælisins, og sömul. í sambandi við umræðu um kvennaskólana. Það var ekki nóg með það, að við lágum undir ónotum, bæði innan þings og utan, fyrir að halda þessu fram, heldur var sagt, að við værum óvinir þeirra stofnana, sem í hlut áttu. Og við atkvæðagreiðsluna lét hin háttvirta þingd. sér sæma, til þess að tilgangur till. þeirra um kvennaskólana, sem þá lágu fyrir, gæti ekki komið í ljós, að beita því bragði, sem eg vil fullyrða, að jafnvel enginn þingmaður mundi telja sæmilega aðferð í prívatviðskiftum. Eg vil óska, að slíkt komi ekki fyrir aftur.  Eg hef nú reynt að orða till. svo, að hið sama gæti ekki komið fyrir aftur, en eg sé nú að háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) hefir fundið snöggan blett á henni, svo að enn þá er hún ekki ósæranleg fyrir þeim örvum, sem menn kunna að vilja miða að henni. Efni hennar er það, að landssjóður veiti kvennaskólanum í Reykjavík svo mikið fé, sem hann þarfnast til þess að geta leyst ætlunarverk sitt af hendi. Ef eg man rétt beiddi skólastjórnin upphaflega um 8500 kr.; en nú legg eg til, að skólanum verði veittar 8000 kr. og að það verði gert að fastri reglu, að hver stúlka, sem á skólann gengur, greiði að minsta kosti 15 króna kenslugjald. Á þann hátt ætti skólinn að geta fengið alt að 1500 kr., og hefði hann þá 1000 kr. meira rekstursfé, en skólastjórnin fór fram á. Skilyrðin, sem eg legg til, að sett verði fyrir þessari styrkveitingu, vona eg að menn telji sanngjörn. Hið fyrsta skilyrði er, að skólinn standi undir umsjón landsstjórnarinnar. Eg býst við, að þeir sem hlut eiga að máli, muni ekki hafa á móti því, þar sem ætlast er til, að landssjóður kosti skólann. Annað skilyrðið er, að skólanum verði stjórnað samkvæmt reglugerð, sem ráðherra staðfestir. Mér er ekki kunnugt, hvernig nú háttar að þessu leyti, en geri ráð fyrir, að þetta verði ekki talinn annmarki. Þriðja skilyrðið er, að lágt kenslugjald verði borgað; eg veit að skoðanir eru mjög skiftar um það atriði. Eg kysi helst, að kenslugjald væri borgað við alla skóla, nema barnaskólana, og hér er gott tækifæri til þess að koma þeirri stefnu á framfæri. Þar sem prívatmenn hafa komið upp unglingaskólum, þar er alstaðar heimtað kenslugjald, t. d. á Húsavík 25 kr. Mér er sagt, að kenslugjaldið við verzlunarskólann hér sé 30 kr., og hefir það ekki fælt menn frá honum, því að hann er vel sóttur. Í sambandi við þetta skilyrði ber að skoða það, að eg vil hækka námsstyrk sveitastúlkna úr 300 kr. upp í 600 kr. og vildi eg helzt, að sá námsstyrkur yrði svo mikill, að hann væri ekki minni en kenslugjald það, er utanbæjar stúlkur þyrftu að greiða. Eg hafði ekki fyrir mér skýrslur um, hvað margar sveitastúlkur sækja skólann, en það er mín skoðun að þær ættu að fá svo ríflegan styrk, að þær þyrftu í raun og veru ekki að borga kenslugjaldið úr eigin vasa. Reykjavíkur stúlkur hafa svo margfalt betri aðstöðu en þær til þess að sækja skólann, að þeim verður að teljast vorkunnarlaust að greiða lágt kenslugjald, og það er engin minsta ástæða til, að landssjóður veiti ríkra manna dætrum í Rvík borgunarlausa kenslu. Eg geri mér því von um, að þessi till. mæti ekki mikilli mótspyrnu, þetta vakir þá fyrir mér í stórum dráttum: Eg vona að gott samkomulag verði milli landsstjórnar og skólastjórnar og að svo verði umbúið, að landssjóður taki skólann að sér til fulls og leggi honum svo mikið fé að hann geti fullnægt kröfum tímans. - Það sem eg hingað til hefi sagt, vona eg, að ekki mæti neinni sérstakri mótspyrnu. En nú vil eg minnast á atriði, sem eg er hræddur um, að veki talsverða mótstöðu. Það er sú skoðun mín, að ekki beri að styrkja nema einn kvennaskóla af landsfé. Kvennaskólinn hér í Reykjavík er sambland af realskóla og hannyrðaskóla, og er hann aðallega fyrir ungar stúlkur, sem búast við léttari lífskjörum en þeim, sem vinnukonur og einyrkjakonur eiga við að búa. Eg hygg oss sé nóg að hafa einn slíkan skóla og finst mér sanngjarnt, að löggjafarvaldið láti kvennaskólann hér í Reykjavík njóta þess, að hann er elztur og beztur. Í nokkur ár hefir verið kvennaskóli á Blönduósi, og hafa menn haft mikið starf fyrir því að útvega honum góða kenslukrafta og halda fjárhag hans í viðunanlegu horfi. Nú er skólahúsið þar brunnið og væri því heppilegt að grípa nú tækifærið til þess að koma skynsamlegu skipulagi á alt kvennaskólamálið. Það er engan veginn meining mín að amast við því, að Húnvetningar fái einhvern skóla; en eg vil ekki, að kvennaskóli þeirra sé endurreistur til að starfa á sama hátt og áður, sem sambland af realskóla og hannyrðaskóla, eins og skólinn hér í Rvík. Ef þeir hinsvegar vildu koma upp einhverri annari skólastofnun hjá sér, annað hvort lýðháskóla, ungmennaskóla, eða húsmæðraskóla, þá mundi eg vilja stuðla að því, að slíkum skóla yrði lagt ríflegt fé úr landssjóði. Eg geri ráð fyrir, að þeir sem hlut eiga að máli, muni líta öðru vísi á þetta, en eg vil þó biðja þá um að íhuga, hvort eigi muni á þenna hátt vera séð fult eins vel fyrir hag landsins og héraðsins, eins og þó kvennaskólinn væri endurreistur í óþökk margra manna. Hér í deildum þingsins eru sýnilega skiftar skoðanir um þetta mál; efri deild feldi í gær styrk þann, sem neðri deild hafði veitt Blönduósskólanum í fjáraukalögunum. Mér er ekki kunnugt um, hvað vakað hefi fyrir efri deild, en þetta virðist þó benda í þá átt, að allir þingmenn séu ekki sammála um, að skólinn eigi að halda áfram. Eg vona, að svo fari, að á rústum kvennaskólans rísi upp annarskonar skóli og að honum verði lagt sæmilegt fé af landssjóði. - Eg mun ekki tala aftur um þetta mál; mér er það ekki það kappsmál, að eg ætli mér að þreyta kappræður út af því, enda vona eg, að eg hafi talað svo ljóst, að mönnum sé vorkunnarlast að skilja, hvað eg meina.

Stefán Stefánsson Við 2. umr. fjárlaganna hér var feld tillaga um að veita 10 þús. kr. styrk til vegagerðar í Eyjafjarðarsýslu. Þetta fór því á annan veg en eg hafði vonast eftir, því eg álít það ekki nema sanngjarnt, að styrkurinn sé veittur, þar sem Eyfirðingar hafa nú beðið í 10 ár, án þess að fá styrk til þess að lengja þennan akfæra vegarkafla. Með því að þetta fór þannig, hugsaðist mér hvort ekki væri hægt að greiða fram úr því á annan hátt. Eg leitaði þess vegna umsagnar hjá verkfræðingnum um brúargerðir á vegakaflanum milli Grundar og Saurbæjar og hefi eg komið fram með breyt.till. á þgskj. 539, er fer fram á styrkveitingu til þessa fyrirtækis í samráði við hann. Er upphæðin til hverrar brúar sundurliðuð á þgskj., og er þetta gert til þess, að skýra málið sem bezt fyrir hv. þingm. Sundurliðunin er gerð samkvæmt áætlun verkfræðings (Jóns Þorlákssonar) og álítur hann, að 510 kr. muni þurfa til kaupa á áhöldum og til kaupgjalds handa verkstjóra, auk þess sem alt efni í brýrnar kostar þangað komið. Þó að styrkur þessi verði veittur til byggingar brúnna, vantar samt mjög mikið á, að keyrt verði milli Grundar og Saurbæjar, en við flutningsmenn treystum því, að bændur þar láti vinna svo að því að ryðja og slétta alla þessa leið, sem mun vera um 4500 faðmar, að hægt verði til bráðabirgða, segjum 2 til 3 ár, að keyra léttar keyrslur af akbrautinni til Saurbæjar. Í beztu von um að þeir leggi fram þessa vinnu, þótt ekki sé um neitt endurgjald beinlínis að ræða, þá vil eg leyfa mér að mæla sem allra bezt með því, að þessi styrkur verði veittur.

Björn Kristjánsson Fyrsta brt., sem eg á, er á þgskj. 583. Það er viðauki við breyt.till. fjárlagan. á þgskj. 518, og eftir samkomulagi milli háttv. fjárlagan. og mín, tek eg hana nú aftur. Eg er nefndinni þakklátur fyrir það, að hún sá að það var sanngjarnt að styrkja þennan sjúkling. Þá er önnur breyt.till. á þgskj. 582, sem eg á með háttv.þm.N.-Þing. (B.Sv.). Hún er um það, að í stað hraðskeyta komi loftskeyti og stað hraðskeytasambands loftskeytasamband. Við gerum sem sé ráð fyrir því, þrátt fyrir breytingu háttv. e. d. á fjáraukalögunum, að þingið skiljist svo við þetta mál, að þessi orðun verði réttari, og vona eg, að háttv. deild fallist á þetta. Við 13. gr. eru ýmsar breyttill. frá háttv.þm. S.-Þing. (P. J.), og eru þær að vísu allar í sparnaðaráttina, en ekki hygg eg að deildin muni fallast á þær af þeim, sem fella burtu úr fjárl. það, sem þegar hefir verið samþykt með miklum atkvæðamun að eigi að standa þar. En það sem eg vildi sérstaklega minnast á í till. hans er vegurinn frá Hafnarfirði til Keflavíkur, sem hann kallar sýsluveg, en ætti að heita þjóðvegur. Til þessa vegar hefir nú verið veitt fé úr landssjóði á 4 þingum minst gegn jafnmiklu tillagi annarstaðar að  Þá vil eg minnast á breyt.till. á þgskj. 525 við aths. aftan við 14. gr. B. IV. c. 13., um styrki til nemenda við æðri skólana. Samkv. frv. á húsaleigustyrkur ekki að veitast öðrum nemendum en þeim, sem eiga heima utan bæjar, og að námsstyrk eiga þeir einnig að ganga fyrir innanbæjarmönnum. Nú kemur það stundum fyrir, að menn á æðri skólunum gifta sig og verða fjölskyldufeður hér. Þeir eru líka einatt úr sveit, og það er hart ef þeir, sem eiga sérlega örðugt uppdráttar þessa vegna, verða sviftir styrknum. Þessi till. er því til þess gerð, að þeir nemendur, sem hér hafa fjölskyldu fram að færa, geti orðið styrksins aðnjótandi, og vænti eg þess, að hún mæti ekki mótspyrnu. Næst get eg minst á viðaukatill. á þgskj. 524 um styrk til Reynis Gíslasonar til þess að fullkomna sig í samhljómsfræði og hljóðfæraslætti, og var það gleymska ein, að sú till. kom eigi fram við 2. umr. Þetta er unglingsmaður, sonur Gísla Finnssonar járnsmiðs hér í bænum, og er þegar orðinn kunnur að því, hve vel hann leikur á hljóðfæri og orðinn mjög vel að sér í »harmoníu«-fræði. Hann hefir ekki haft annað fyrir stafni í mörg ár en stunda þetta, og er nú orðinn svo vel að sér, að hann mun ganga næstur þeim útlenda manni, O. Johansen, sem hér þykir leika bezt, enda hefir sá maður nú tekið hann til aðstoðar sér. Það er fullkomin ástæða til þess að veita áheyrn ungum, efnilegum manni, sem hefir stundað slíkt svo lengi án styrks, og á að eins eftir að verða fullnuma erlendis. Þessi piltur hefir hugsað sér að ganga á »Musikkonservatorium« í Khöfn og hefir ekki farið fram á meira til þess en 600 kr. hvort árið, en veran þar mun kosta miklu meira, því að kensla í slíkum greinum er mjög dýr, ef til vill 6-8 kr. á tímann, ef tekin er tímakensla hjá góðum kennurum auk kenslu á skólanum, sem þörf er á. Það sjá því allir, að hér er ekki að ræða nema um brot af kostnaðinum, en á hinn bóginn er það víst, að ef hann getur verið þar í 2 ár, þá kemur honum það að miklu liði. Hann hefir og hin beztu meðmæli frá öllum söngfræðingum þessa bæjar, enda veit eg, að enginn sem hefir heyrt til hans, efast um hæfileika hans. Þá er á þgskj. 522 till. frá peningamálanefndinni um eftirgjöf á leigum af seðlaláni til Landsbankans, 7,500 kr. hvort árið. Á þgskj. 319 er skýrt frá því í nefndarál., hvers vegna þetta er lagt til, og sjálfur gerði eg einnig grein fyrir því við 2. umr. Bankinn hefir orðið að leggja fram svo mikið fé að veði fyrir veðdeildinni, að hann tapar á því 13 þús. kr. beinlínis í vöxtu, auk þeirra hagsmuna, sem hann hefði annars getað haft af því fé. Og það er því fremur ástæða til þess að létta af þessu gjaldi, þar sem á bankanum hvílir annað gjald, sem sé 7500 kr. til byggingarsjóðs. Nú hefir peningamálanefndin heldur viljað gera þessa breyt.till. við fjárl. en að létta byggingarsjóðsgjaldinu af bankanum, og er því frumv. þess efnis tekið aftur. Í síðari breyt.till. á þgskj. 538 frá háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) er það lagt til að fella burtu styrkinn til hafnarbryggjugerðar í Hafnarfirði, sem samþyktur var hér í deildinni síðast við 2. umr. Mér þykir það kynlegt að koma með slíka tillögu, svona umsvifalaust, og eg efast jafnvel um, að hún geti orðið borin undir atkvæði. Og einkum þykir mér mikið, að hún skuli koma frá sama háttv.þm., sem líka leggur það til, að kippa burtu fjárveitingu til vegar í sama kjördæmi, sem nú er búið að veita fé til í 4 fjárhagstímabil, og vona eg að báðir liðirnir fái að standa. En ef svo skyldi ekki verða, mót von, þá vil eg þó af tvennu illu heldur missa þetta, en að vegurinn fái að standa, því að vandræði eru að verða að hætta við hann í miðju kafi og láta hann bíða, hver veit hve lengi. Þá fáein orð um breyt.till. þm. S.-Þing. (P. J.) um Flensborgarskólann. Eg sagði það við 2. umr. þessa máls, að eg furðaði mig á því, að mótbárur skyldu koma fram um það, að veita þessum skóla þann styrk, sem hann þó naumast kæmist af með; annað ekki farið fram á. Þessi háttv.þm. lætur sem hann viti ekki, að skóli þessi er landsskóli og landssjóðseign; skólinn er stofnaður árið 1878 með gjafabréfi séra Þórarins Böðvarssonar og 2 manna annara. Þessi gjöf var því skilyrði bundin, að ef skólinu legðist niður, þá félli þetta fé aftur til erfingjanna. Þetta vil eg biðja deildina að athuga, að ef ekki er veitt nægilegt fé til skólans, svo að hann geti haldið áfram, þá mundi landssjóður gefa einstökum mönnum ekki svo lítið fé. Ennfremur skal eg benda á það til sönnunar mínu máli um að skóli þessi sé ekki prívatskóli, og það er, að þegar eftir að skólinn var stofnaður, var hann þegar settur undir 3 manna nefnd, er landshöfðingi skipaði, en sú nefnd stóð aftur undir eftirliti stiftsyfirvaldanna; skólinn hefir þannig frá fyrstu byrjun verið undir yfirumsjón landsstjórnarinnar, og þess vegna getur enginn sagt, að skóli þessi sé einstaklings eign. Og þegar þess er gætt, að skóla þessum hefir nú um 33 ára skeið verið lagt af almannafé það sem hann hefir þarfnast til þess að geta haldið áfram, þá virðist mér sem það sé nokkuð hart að fara nú að svifta hann þessum styrk, því skóli þessi verður að skoðast sem eign hins opinbera, sem því er skyldugt að halda við. Út af því að fjárlaganefndin hefir stungið upp á því, að þessi skóli legði skólagjald á nemendur sína, þá verð eg að líta svo á, að slíkt sé með öllu ógerningur; því þess ber að gæta, að á þennan skóla ganga mestmegnis mjög efnalitlir menn, sem alls ekki hafa efni á að greiða skólagjald, að því einnig ógleymdu, að hvorki hér við mentaskólann né skólann á Akureyri á slíkt gjald sér stað - þvert á móti er nemendum við þessa skóla veittur styrkur til námsins; það virðist því vera lítið samræmi í því að láta nemendur Flensborgarskólans eina borga skólagjald. Þá hefir því verið haldið fram og fundið skólanum til foráttu, að hann væri aðallega fyrir Hafnfirðinga. Auðvitað eiga Hafnfirðingar hægast með að nota skólann, en Reykvíkingar eiga líka hægast með að nota mentaskólann hér, og dettur þó engum hinna háttv.þm. í hug að leggja til að lækka styrkveitingu til hans. Það gegnir furðu, hversu mikið kapp sumir þm. sýnast vilja leggja á það, að svifta þennan skóla styrk, og mér finst óneitanlega, að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) höggvi nokkuð oft í sama knérunn, er hann flytur 3 brtill. um niðurskurð á fjárveitingum í þessu kjördæmi, þótt það kóróni að vilja endilega eyðileggja Flensborgarskólann, af því að hann er svo óheppinn að standa í þessu kjördæmi.

Pétur Jónsson Það hefir mikið verið talað um fjárhagsástandið, og virðast allir á sama máli um það, að ekki sé hægt að komast hjá stórum, jafnvel óforsvaranlega stórum tekjuhalla á fjárlögunum. Tekjuhallinn er nú 188 þús. - Svo liggja fyrir breyttill. frá fjárlaganefnd, sem nema 70 þús. kr. útgjaldameginn - útgjöld, sem að mestu hafa við lög að styðjast - og býst því ekki við, að eg né aðrir greiði atkv. móti þessari hækkun. Tekjuhallinn er þá orðinn nær 260 þús. króna. Setjum nú svo, að tekjurnar af vínfangatolli séu of hátt áætlaðar um 100 þús. kr., þá er tekjuhallinn orðinn 360 þús. kr. Mér hefir því þótt það merkilegt, að sumir þm. hafa við þessar umræður fjárlaganna greitt atkvæði með nálega hverri tillögu, sem fer fram á fjárhækkun eða útgjöld, þrátt fyrir það, þótt fjárhagurinn sé svona, og þegar gengið er að eins á þá sveifina að samþykkja alt sem er til eyðslu, en hugsa ekkert um sparnað, þá stefnir fjárhagnum í beinan voða. - Það sem fráfarandi stjóm lagði fyrir þingið, var að ýmsu leyti falskt, t. d. vantaði í það af óhjákvæmilegum útgjöldum: til vega um 100 þús. kr. og til fræðslumála samkv. fræðslulögunum um 60 þús. kr. - En þrátt fyrir þetta alt saman, er eg viss um að hægt er að láta frv. fara út úr þessari deild í sómasamlegu standi, án þess að víkja sér undan óhjákvæmilegum skylduverkum fjárveitingarvaldsins, heldur með því að víkja á bug, því sem vel getur beðið eða fallið niður og koma sumu öðruvísi fyrir. Ef við t. d. tökum okkur til og kippum burtu úr frv. öllum þeim fjárveitingum, er ekki geta talist til skylduverka landssjóðs. - Hefi eg komið með breyt.till. á þskj. 536 í þá átt, að kippa burtu ýmsu, sem eg hefi ekki áður haft mikið á móti, því þegar svo er komið, að þingið þarf að fara að skjóta á frest nauðsynlegum, árlegum hlutverkum sínum, þá er ekki horfandi í hitt, sem fjær liggur, og þá verða þingmenn að sýna sjálfsafneitun og leggja frá sér alla hreppapólitík. Af breyt.till. mínum eru 3 þess efnis að fella af frv. alla sýsluvegina. Eg hefði feginn viljað, að þingið hefði getað stutt þessar vegagerðir. En að styrkja þær, og taka féð beint frá nauðsynlegum aðgerðum á landssjóðsvegum, sem landsverkfræðingur hefir farið fram á, finst mér ekki koma til mála. Þá kemur till. mín um að fella niður Stykkishólmssímann. Hún er ekki eiginleg sparnaðartillaga, heldur einungis til þess að komast hjá tekjuhalla á fjárlögunum. Eg hefi sem sé ásamt öðrum þingm., lagt fyrir þingið frv. til laga um símakerfi Íslands, þar sem stjórninni er heimilað lán til símalagninga, og þar verður Stykkishólmssíminn vafalaust í fyrirrúmi; munurinn einungis sá, að síminn verður þá bygður með lánsfé, en ekki settur á landssjóðstekjur eða til þess að auka tekjuhalla á fjárlögum. Eiginlega ætti aldrei að afgreiða fjárlög með tekjuhalla, heldur hafa þau fyrirtæki, sem eru þess eðlis, að komið geti til mála, að taka lán til þeirra, og árstekjur ekki hrökkva til, á sérstökum lögum, þar sem lánsheimild er einnig handa stjórninni. Hin árlegu gjöld landssjóðs verður að takmarka við upphæð teknanna. Þá skal eg víkja máli mínu að vitanum á Bjargtöngum. Mér kom það nokkuð undarlega fyrir sjónir, þegar fjárveiting til þeirrar vitabyggingar var samþykt við 2. umr. Vitamálunum er svo varið á þessum fjárlögum, að forstöðumaður vitanna hafði lagt til, að 4 vitar yrðu bygðir á þessu fjárhagstímabili, einn á Vattarnesi, annar á Flatey, þriðji á Skaga og fjórði á Kálfshamarsvík. Þessir 4 vitar eru áætlaðir á ca. 40.000 kr. Stjórnin treysti sér þó ekki til að taka á fjárlagafrv. sitt nema Flateyjarvitann, en lagði þó til, að vitagjaldið væri hækkað, svo að nemur 20 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, og sýnist það nokkuð undarlegt. Fjárlaganefndin vildi nú, að 2 vitar yrðu bygðir og að það væru vitarnir á Húnaflóa, en Flateyjarvitanum yrði slept. Eg veit ekki, hvort það þykja meðmæli með mér, að eg var samþykkur því að sleppa vitanum á Skjálfanda, sem er í mínu kjördæmi, en ef svo er, þá vona eg að menn taki tillit til tillagna minna. En svo kemur breyt.till. frá háttv.þm. Barð. (B. J.) fyrverandi ráðherra, að viti sé reistur á Bjargtöngum. Engin tillaga frá vitastjóra er þó til um þessa byggingu og engin áætlun. Hvorki hann né aðrir vita um það, hvað þessi viti á að kosta. Þessi tillaga var þó samþykt, vitinn átti að koma, hvað sem það kostaði. Sömu menn, sem feldu Flateyjarvitann, innsiglingarvitann á Eyjafirði, sem vitastjórinn ætlaðist til að bygður yrði, eina vitann, sem stjórnin tók á fjárlagafrumvarp sitt, greiddu atkvæði með þessum vita, sem vitastjóri álítur, að eigi að bíða og hefir því hvorki rannsakað né gert áætlun um. En hér er alt á sömu bókina lært fyrir fráfarandi ráðherra (B. J.) og fyrv. stjórnarflokki. Álit fagmanna, eða þeirra, sem sérstaklega kynna sér málin og hafa yfirlit yfir landið alt, er eldur í þeirra beinum. Þetta hefir komið fram í nærfelt öllum afskiftum fráf. ráðherra (B. J.) af fjárlagaundirbúningnum. Eg get auðvitað ekki sett mig ákaft á móti þessum vita, því að eg veit, að sjómenn eiga heimtingu á, að vitagjaldinu sé varið til nýrra vita, en eg vil þá líka láta reisa vita á Vattarnesi fyrir austan. Hann á að sitja fyrir samkvæmt till. vitastjóra og um hann er ábyggileg áætlun. Eg hefi áður leitast við að kynna mér þessi vitamál, þótt eg sé enginn sjómaður, og lifi ekki af sjávarútvegi né siglingum. Eg hefi átt tal við hina kunnugustu kafteina hér við land, og þeir hafa lokið upp einum munni um það, að ekki væri mest um vert að hafa vitana stóra, heldur nokkuð marga. Þeir hafa nefnt mér helztu staðina, þar sem vita væri brýnust þörf, en enginn þeirra hefir minst á Bjargtanga. Þá kem eg að breyttill. á þgskj. 538, um að fella niður hækkun á styrk til búnaðarfélaga. Eg hefi aldrei vitað, hvernig á þeirri hækkun stóð, og þótt eg sé bóndi og kannské hneigður til að skara eld að köku minnar stéttar, þá vil eg ekki hækka hann, en hefi aftur á móti ekki á móti því, að hann verði jafn hár og áður. Eg held líka, að styrk þessum sé ekki varið eins heppilega og hægt er, með því að skifta honum niður í verðlaun fyrir unnin dagsverk að jarðabótum. Raunar hefi eg litið svo á, að þessum styrk, sem brytjaður er niður fyrst til búnaðarfélaga um land alt, og síðan af þeim, eftir dagsverkatölu, án tillits til annara verðleika, en þeirra, að hafa kringumstæður á að brölta sem mest í jarðabótum, væri betur komið í höndum Búnaðarfél. Íslands. En það er ekki ennþá komið svo gott skipulag á félagið, að eg álíti vert að leggja þetta fé í hendur þess að sinni, en þegar það vex að reynslu og þroska, verður meiri ástæða til þess og þá veit eg líka, að fénu verður betur varið. Þá hefi eg lagt til, að fjárveiting til bryggjugerðar í Hafnarfirði sé feld burtu. Menn munu nú kannské bera mér á brýn hlutdrægni, að eg geti ekki unt Hafnarfirði hins sama og Reykjavíkur og mörgum öðrum stöðum, en eins og fjárhagurinn er nú, verður landssjóður að takmarka sig og draga sum þarfafyrirtækin til betri tíma. Það hafa líka fyrir 20 árum verið ráðgerðir vegir um alt land, en fjöldinn allur af þeim er ekki lagður enn þann dag í dag og hætt er við, að 20 ár líði enn, þangað til allir þeir vegir, sem gert er ráð fyrir á vegalögunum, eru lagðir. Eins er eðlilegt, að margar hafnir verði að bíða betri tíma, þótt nauðsynlegar séu. Annars vil eg biðja menn að spara sér þau ummæli, að eg komi með þessar tillögur að eins í því skyni, að eyðileggja fyrir öðrum. En eg hefi ekki komið með breyt.till. um neitt, sem eg gæti sýnt mína persónulegu sjálfsafneitun á. En því er nú svo varið, að fyrir mér er ekki hægt að eyðileggja nema eina bryggju og það er mönnum guðvelkomið, ef þeir álíta það rétt. Eg skal engum reiðast fyrir það. Ennfremur er eg riðinn við breyt.till. um að nema burt styrk til Goodtemplara, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. O.) mun gera grein fyrir, og sömuleiðis br.till. við Kvennaskólann og Flensborgarskólann, sem báðar miða í sparnaðaráttina. Þessi sparnaður, sem eg fer fram á í till. mínum, nemur alls 123 þús. kr. Nú kemur talsverður tekjuauki við þau lög, sem væntanlega verður samþykt, lögin um aukatekjur landssjóðs, vitagjald og erfðafjárskatt, Tekjuaukinn við þessi lög má gera ráð fyrir að verði 32-33 þús. kr. á ári, eða 65 þús. á fjárhagstímabilinu. En nú er líka á leið í E. d. frv. um frestun bannlaganna, og nái það fram að ganga, má að minsta kosti treysta tölunni í tekjuáætluninni um vínfangatollinn 330 þús. kr. í tvö ár. En eg hygg ekki fjarri sanni, ef bannlögunum verður frestað, að vínfangatollur mundi nema 200 þús. kr. á ári, ef framkvæmd laganna er frestað um svo stuttan tíma, því að kaupmenn munu þá eflaust flytja meira inn. Vínfangatollurinn yrði þá 400 þús. kr. á fjárhagstímabilinu, eða 70.000 kr. meira en áætlað er. Svo er tekjuauki af þrem stj.frv. 65,000 kr. og sparnaðartill. mínar, sem nema 123.000, þetta verður til samans 258.000 kr. Þarna er þá burt numinn sá tekjuhalli, sem eg í byrjun ræðu minnar skýrði frá. Þetta getur deildin, ef hún vill, og ef þingmenn vilja neita sér um sína sérstöku kepphesta. Eg get stilt mig um, að greiða atkvæði með öðrum gjaldahækkunum, en eg í upphafi nefndi. En svo getur farið við atkvæðagreiðsluna, ef eg sé, að þetta flóð af hækkandi tillögum ætlar að skella yfir, að eg þá greiði atkvæði með sumum hækkunartill., sem eg get verið á móti í því skyni, að ná því takmarki með fjárhaginn, sem eg hefi bent á. Eg vil þó ekki að það réttmætasta af þessum tillögum verði útundan hinum, sem lítinn eða engan rétt eiga á sér. Þá verð eg að fara örfáum orðum um breyt.till. um Flensborgarskólann og skal geta þess, að fyrir mér vakir það eitt með tillögunni, að reyna að reisa skorður við því, að stofnanir, sem landinu koma ekki beinlínis við, vaxi landssjóði yfir höfuð og gerist altaf ásælnari og heimtufrekari. Jafnvel hefi eg viljað reisa skorður við of mikilli fjáreyðslu til berklahælisins, hvað þá til stofnunar eins og Flensborgarskólans. Þótt oft hafi verið góðir kennarar í Flensborg, þá er það þó víst, að þaðan hafa verið útskrifaðir menn, sem alls ekki hafa verið sendibréfsfærir. Eg minnist þess, að háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) las einu sinni upp bréf hér í deildinni frá einum kandídat af Flensborg, sem sýnishorn upp á kunnáttuna, og sá maður gat ekki álitist sendibréfsfær. Þessi skóli á engu meiri heimtingu á landssjóðsstyrk, þótt hann standi í Hafnarfirði en t. d. unglingaskóli á Norðurlandi. Um gagnfræðaskólann á Akureyri og mentaskólann hér í Rvík er alt öðru máli að gegna. Þá skóla hefir landið tekið upp á sína arma, þeir eru opinber eign. En þessi unglingaskóli er ekki annað en prívatskóli, sem getur vaxið landssjóði yfir höfuð, ef hann er að öllu tekinn á landssjóð og dregur alla núverandi og væntanl. unglingaskóla landsins í kjölfarið. Verst er þó þegar háttv.þm. eru að bendla stofnanda skólans við þá hugsun, að landssjóður ætti að kosta hann að öllu eftirleiðis, því gat hann ekki eins ætlast til, að hreppurinn, sem hann gaf skólann upphaflega styrkti hann. Landið hefir aldrei tekið skólann að sér og hefir ekkert yfir honum að segja. Sýslunefndin kýs skólastjórnina og hið opinbera hefir ekkert með skólann að gera, nema auðvitað samskonar eftirlit með honum, eins og öllum öðrum prívatskólum í landinu, sem njóta landssjóðsstyrks. Annars er það einkennilegt, ef menn hafa haft einhverja stofnun til þess að einblína á í 20 ár, þá á það að vera svo virðingarvert, að sjálfsagt sé að landssjóður taki stofnunina að sér. Ef til dæmis andlegu askloki er hvolft yfir sjónir heiðursmanna, svo að þeir sjá ekki sólina fyrir einhverri stofnun, þá vinnur hún álit fyrir það. Slíkt þröngsýni er alt annað en virðingarvert í mínum augum. Eg vil biðja menn að gæta þess, að ef landssjóður veitir skólanum að eins 3/4 hluta styrks móti ¼ annarsstaðar frá, takmarkast landssjóðstillagið við það, sem þeir, er nota vilja skólann leggja fram, en ef landssjóður á að leggja skólanum alt til, þá er engin trygging fyrir, hve langt verður komist í heimtufrekjunni og jafnvel eyðsluseminni á endanum. Þá hefi eg komið með brtill. við br.till., um að breyta skilyrðunum fyrir girðingalánum. Það var ætlast til, að lánin væru veitt til 20 ára, væru afborgunarlaus í 4 ár, en yrðu svo borguð á 20 árum með 4½% rentu. Eg legg nú til, að ábúendum á þjóðjörðum og kirkjujörðum séu veitt hagkvæmari kjör, þannig, að lánin greiddust með jöfnum árgjöldum 6% í afborgun og vexti í 28 ár; þannig yrði lánið létt kvöð jörðinni, sem jarðabótin stæði vel á móti. Þetta gæti gefið landssjóði fulla vexti, en er einhver sá auðveldasti vegur til þess að styrkja leiguliða á landssjóðsjörðum til jarðabóta. Eg vona því, að þessi brtill. mín fái góðar undirtektir hér í deildinni. Þá er enn ein breyt.till. frá mér viðvíkjandi gufuskipaferðum. Eg og fleiri í nefndinni lítum svo á, að með því að þingið samþykti fjárveitingu til Thorefélagsins, með skírskotun til samningsins, hafi það viðurkent samning þann, sem fyrverandi ráðherra (B. J.) gerði við félagið og teldi hann lögmætan að öllu, þetta hefi eg ekki getað fallist á, því að samningurinn er í sumum atriðum ólögmætur og mjög ófullkominn þar að auki. Þar með er ekki sagt, að þingið skuli ónýta samninginn, en að eins það, að við viljum ekki binda hendur nýrrar stjórnar í því að fá honum breytt. Jafnvel þótt samningurinn væri ekki ólöglegur, sem eg hefi ekki heyrt lögfræðinga greina á um að væri, þá getur öllum komið saman um, að hann er óheppilegur í mörgum atriðum og æskilegt væri að fá honum breytt. Ef brtill. verður samþykt, stendur að eins 60 þús. til gufuskipaferða, en við höfum þá ekki bundið hendur okkar, hvorki með tilliti til Thorefélagsins eða annara félaga. Fleiri till. ætla eg ekki að fara út í, enda hefi eg orðið nokkuð langorður.

Hálfdán Guðjónsson Nafn mitt stendur hér á tveim breyttill. Verð eg að minnast á báðar. Þær eru á þgskj. 546 og 574. En í sambandi við aðra þeirra verð eg líka að minnast dálítið á brtill. á þgskj. 506 og 536, því að þær eru henni mjög skyldar. Hin síðarnefnda fer fram á dálítinn vegabótastyrk, sem snertir kjördæmi mitt, og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) vill nema burtu. Eg hélt nú satt að segja, að nægileg grein hefði verið gerð fyrir þessari fjárveitingu við 2. umr., en h. þm. S.-Þing. (P. J.) hefir ekki látið sér nægja þær upplýsingar. Á seinasta þingi var veitt dálítil fjárupphæð til þessa vegar, en hún nægði ekki til þess að koma vegarspottanum á þurt land, þ. e. a. s. í samband við færan veg. Það var því ekki annað fyrir hendi, en að fara fram á dálítinn viðbótarstyrk, svo að vegurinn gæti komið að fullum notum. Háttv. fjárlaganefnd hefir líka fallist á þessa beiðni okkar, en háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) hefir nú snúist öndverður á móti henni. Eg hygg, að ef hér yrði staðar numið, mundi mörgum ferðamanninum bregða í brún, þegar hann kæmi af bezta reiðvegi út í hinar verstu torfærur og sæi, að hann kæmist hvorki um strönd né lönd. Hann mundi spyrja, hver hefði ráðstafað þessu, og þá væri leiðinlegt ef svarið yrði: Það hefir h. þm. S-Þing. (P. J.) gert. Málefnisins og mannsins vegna vona eg, að ekki fari svo ólíklega, og vænti þess, að h. deild lofi fjárveitingunni að standa. Þá verð eg að minnast á breyttill. okkar þm. Húnv., sem fer fram á það, að færa saman í eina tölu þær tvær fjárupphæðir, sem veittar eru til kvennaskólans á Blönduósi. Við komum með tillöguna aðallega í því skyni, að samræmi kæmist á í fjárveitingunni til þessa skóla og kvennaskólans í Reykjavík, en annars er okkur þetta ekki mikið kappsmál. En þegar eg lít á breyt.till. háttv. 1. þm. S-Múl. (J. J.), sé eg að hún fer í nokkuð gagnstæða átt við tillögu okkar, frumvarpsins og nefndarinnar. Það fer ekki mikið fyrir þessari breyttill. hans, en þegar hún er athuguð nánara og ræða háttv.þm. skoðuð um leið, sést ljóslega, hvað hún fer fram á, og það er að allur styrkur til skóla þessa sé feldur niður og skólinn þá að sjálfsögðu lagður niður, því að styrklaust býst eg ekki við, að hann ætlist til að þessi skóli starfi, fremur en aðrir skólar. Sá tilgangur hans kom og berlega fram í ræðu hans í dag. Þetta óhapp, bruna skólans og forlög byggingarstyrksins til skólans í efri deild í gær, vill háttv.þm. nota til að loka skólanum, hinni einu mentastofnun, sem opin stendur fátækum stúlkum. Háttv. þm. lítur án efa svo á, að skólastofnun þessi standi nú óvanalega illa að vígi eftir þessi óhöpp. Það tækifæri vill hann ekki láta ganga sér úr greipum ónotað. Raunar sagði þm. jafnframt einhver fremur óákveðin orð um það, að þarna ætti í þess stað að koma upp einhver gagnleg mentastofnun. Hann skoðar þá ekki þá stofnun gagnlega, sem styður eingöngu að mentun kvenna. - Að svifting alls fjárstyrks miði til þess, að þarna komi upp önnur gagnleg mentastofnun, er mér alveg óskiljanlegt. Maður skyldi nú ætla, eftir framkomu háttv.þm. í kvenréttindamálinu og tillögum hans gagnvart þessum skóla, að hann mundi vera mótfallinn öllum fjárframlögum til kvenna, ef hann væri sjálfum sér samkvæmur. En svo er þó ekki. Hann hefir svo sterka trú á kvennaskólanum í Reykjavík, að hann vill leggja allmikið fé til þess skóla. Það er þó sú stofnun, sem heita má lokuð fyrir fátækum stúlkum, og þær yrðu þá að sitja hjá með sárt ennið, þótt námfúsar væru og góðum gáfum gæddar. Þær hefðu engin ráð á því að leggja fram hálfu meira fé til náms síns hér í Rvík, og svo miklu dýrara er þeim námið hér. Þetta er ekki vel gert, því að það veit þm. þó, að góð konuefni geta verið, þótt fátæk séu. Þeim vill hann meina mentabrautina, sem þeim er eðlilegust, en það er ódýr kvennaskóladvöl. Það er eftirtektartektarvert tímanna tákn, að sá andi skuli koma upp, þegar loks er farið að veita konum jafnrétti á við karlmenn með öllum þeim skyldum og allri ábyrgð, sem því er samfara og öllum þeim menningarkröfum, sem því fylgja, þá sé ráðlagt að loka samtímis menningarbrautinni fyrir fátækum, námfúsum stúlkum, sem hafa hug og hæfileika til að búa sig undir lífsstörfin og lífsskyldurnar, en lítil efni til þess. Í þá átt gengur þó tillagan, sem felur í sér fjörráð við þessa margreyndu, góðu stofnun. Að þessu athuguðu vona eg, að háttv. þingd. felli tillögur háttv.þm. Á þgskj. 574 höfum við háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) lagt til að færa saman ýmsa styrki til einstakra manna, sem bundnir eru við skáldskap, listir og vísindi. Það vakti fyrir okkur, að það væri óheppilegt og óeðlilegt, að þingið veitti þessa styrki, meðal annars vegna dómanna um styrkþega, sem falla óspart í umræðunum, listadóma, sem falla jöfnum höndum frá þeim, sem miður eru hæfir og betur til slíkra dóma, sem oft eru til ama styrkþegunum og sýna alloft misskilning á þeim og verkum þeirra. Till. ber með sér, að ekki er farið fram á beinan fjársparnað fyrir landssjóð, en óbeinn hagnaður er það þó að spara tíma þingsins og alt það þref, sem í þingtíðindunum birtist út af þessu. Því fé sem þannig sparast, væri betur varið til einhvers nytsamara. Sannarlega væri nytsamara að verja því fé, sem við það sparast, til þess að styrkja útgáfu góðra bóka og gagnlegra. Einhver þm. segir, að það sé þegar búið að tala um þetta og nú geti enginn sparnaður af þessu hlotist, en seinna koma sumir dagar, og þótt þessi stefna verði ekki ofan á nú, þá er hún þó vænleg til sigurs. Það teljum við ennfremur líklegt til sparnaðar í þessu efni, að líkindi eru til, að slíkum fjárbænum og fjárveitingum fjölgi ekki hóflaust, þegar sú upphæð er fastákveðin, sem verja má í þessa átt. Þessi stefna er ekki ný, en vandhæfi hefir á því þótt, hvernig ætti að framkvæma hana. Ef stjórninni einni væri falin úthlutunin, hafa sumir óttast hlutdrægni; sama mætti nú raunar segja um úthlutun þingsins. En þetta, að stjórnin veiti styrkinn eftir tillögu 5 manna nefndar kosinnar með hlutfallskosningum í sameinuðu þingi, tryggir það bezt, að styrkurinn verði veittur fremur eftir verðleikum styrkþeganna, en flokksfylgi. Það má deila um það, hversu marga liði ætti að taka með, og má laga það síðar. Ekki geri eg það heldur að kappsmáli, þótt upphæðin væri færð niður. Mér þótti vænt um að heyra, að fjárlaganefndin var ekki mótfallin tillögunni, og er það bending í þá átt, að líklegt sé, að þessi stefna sæki fram til sigurs.

Hannes Hafstein Eg ætla ekki í þetta sinn að taka þátt í þeim umræðum, sem hér hafa fram farið um aðalágreiningsatriðin, eins og t. d. Thorefélagsstyrkinn, kvennaskólamálið o. s. frv. Eg ætla að eins að minnast með fám orðum á 2 meinlausar breyt.till., sem eg er við riðinn. Önnur breyt.till. mín fer fram á það, að prestmatan frá Grund í Eyjafirði gangi næsta fjárhagstímabil til þess að halda við kirkjunni á Grund. Sú till. er þannig tilkomin, að við þingm. Eyf. fengum í gærkveldi bréf frá biskupi og fylgdi því bréf frá Magnúsi Sigurðssyni bónda á Grund með beztu meðmælum prófasts, þar sem farið er fram á þetta, og það í viðbót, að prestmatan hverfi framvegis til kirkjunnar á Grund. Svo langt þorðum við þó ekki að fara, heldur leggjum vér til, að prestmatan gangi til kirkjunnar að eins þetta tímabil. Eg skal nú sýna, hverjar ástæður eru fyrir þessari tillögu. Magnús Sigurðsson er eigandi Grundarkirkju. Hann hefir, eins og þjóðkunnugt er, varið til kirkjunnar meira fé en hún getur nokkurn tíma borgað honum. 1904-1905 átti kirkjan í sjóði 1990 kr., en kirkjuna þurfti að byggja upp. Magnús sá það fyrir, eins og síðar varð raun á, að fækkað mundi kirkjum í Eyjafirði og þær lagðar til þessarar kirkju, en hún standa. Hann lét þá byggja kirkju, sem kostaði 25 þús. kr. og er það hin fegursta sveitakirkja á landinu. En nú þarf kirkjan viðhald og síðan hún var bygð hafa komið ný lög, lögin um sóknargjöld, sem rýra mjög tekjur kirkjunnar, svo að þær eru nú að eins 123 kr. og nægir það varla fyrir venjulegum ársútgjöldum, því að enn eru breytingar þær á prestakallaskipuninni, sem ráð er fyrir gert, ekki komnar til framkvæmda. Nú í sumar þarf að mála kirkjuna, og Magnúsi Sigurðssyni hefir dottið í hug, að ekki væri viðkunnanlegt, að hann auk þessara gjalda yrði einnig sem eigandi kirkjunnar að greiða prestmötu 2 hdr. á landsvísu, sem skiftist svo, að ? ganga til hlutaðeigandi prests, en ? til prestins á Akureyri. Biskup mælir með beiðninni, enda er hún svo hógvær, að eg vona, að háttv. deild samþykki hana. Á næsta þingi kemur til athugunar, hvort tekjur kirkjunnar hafa aukist eða aðrar kirkjur lagst til hennar, svo að fella megi þennan lið niður. Eg skal geta þess, að prentvilla er á þskj., 200 áln., á að vera 2 hdr. á landsvísu, og er það leiðrétt með annari brt. Hin breyt.till. er á þgskj. 539. Hinn h. samþm. minn (St. St.) hefir gert grein fyrir henni og hvað nauðsynlegt sé til þess að flutningabrautin í Eyjafirði komi að fullum notum, að árnar séu brúaðar, sem eru á þeim hluta brautarstæðisins, sem enn er ógerður. En þess er enginn kostur, nema landssjóður leggi fram fé til þess, því að þetta er lögákveðin flutningabraut og fé má ekki leggjast til hennar úr sýsluvegasjóði eða hreppsvegasjóði. Í 10 ár hefir ekkert verið veitt til framhalds brautarinnar. Upphæðin er sú sama, sem við bárum fram við 2. umr. að yrði varið til flutningabrautarinnar. En nú förum við fram á að brúa þessar ár: Finnastaðaá, Skjóldalsá og Djúpadalsá, alls 9500 kr. Þar við bætist fyrir áhöld og verkstjórn 500 kr. Ef þetta næði fram að ganga yrði mögulegt að fara með vagna mikið af veginum milli Grundar og Saurbæjar, með því að ryðja og slétta milli brúnna svo að akfært yrði. Eg vona, að þingd. líti sanngjarnlega á þetta mál, sökum þess, hve lengi hefir dregist að halda áfram brautinni, og má svo að orði kveða, að héraðsmönnum sé lögbannað að gera þessar brýr, meðan ekkert fé er veitt til þeirra, af því það er lögboðið, að landssjóður skuli kosta brautina og brýrnar. Eg skal áður en eg sest niður gera stutta fyrirspurn til háttv. fyrverandi ráðherra (B. J.). Eg sé að í 16. gr. stendur lítil upphæð, 300 kr., í leigu eftir Gullfoss. En nú hefi eg heyrt, að ráðherra hafi 1909 leigt fossinn norskum ingeniör Johnson að nafni, og hafi hann verið að selja aktiur og mynda félag til að nota fossinn. Sé þetta satt, þá skil eg ekki, að þessi liður þurfi að standa á fjárlögunum. Eg vænti, að háttv. fyrverandi ráðherra taki af öll tvímæli um það, hvernig í þessu liggur.

Bjarni Jónsson Eftir tillögum hins háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) er ætlast til að fella niður fjárveitingu til símans frá Búðardal til Stykkishólms. Það tel eg illa ráðið, ekki sízt fyrir þá sök, að þessi fjárveiting var tekin út af fjárl. á síðasta þingi. Eigi síður verr ráðið er það að fella niður fjárveitingu til símans á spottanum milli Búðardals og Borðeyrar, 14 þús. kr. Þótt fjárhagur landsins sé þröngur, þá er það ekki ráð að hefta bráðnauðsynleg fyrirtæki, heldur hitt, að bæta svo tekjurnar, að fyrirtækin hafist fram. Nú liggur fyrir þinginu frumv. um farmgjald, sem auka mun tekjur landssjóðs um 180-200 þús. kr., og ættu þeir menn, sem mest kvarta yfir því, hve fjárhagur landsins sé þröngur, að aðhyllast það frumv. eða leggja á bráðabirgðatolla. Einstaklingarnir græða ekki á því, að heft séu dýr fyrirtæki, ef þau eru arðvænleg, en landið tapar á því. Og það er skylda manna, að leggjast ekki undir höfuð neitt, sem orðið getur landinu til gróða og sóma. Það er lítill vandi og lítil framkvæmd til fjáröflunar til handa landssjóði, að skera og skera af nauðsynlegum útgjöldum, þangað til þau eru orðin jöfn á við áætlaðar tekjur. Það hefði auðvitað þurft að koma skattalöggjöfinni í nýtt horf, en úr því það verður ekki gert nú, verður að finna úrræði til að afla landssjóði tekna á annan hátt, svo að eigi tálmist fjárskorts vegna nauðsynleg fyrirtæki. Eg á hér tillögu um að 3000 kr. verði veittar til þjóðvegarins milli Hjarðarholts og Ljárskóga. Þetta er alfaravegur og póstleið. Er á á veginum, lífshættleg að haustlagi og vorlagi, þótt lítil sé endranær. Skrifar póstur mér, að hann verði oft að bíða við hana dögum saman. Eg skal ekki fjölyrða um þessa fjárveitingu; eg geri ráð fyrir, að menn séu henni hlyntir, einkanlega þegar þess er gætt, hversu þetta hérað hefir orðið útundan í fjárframlögum frá landssjóði. Þá skal eg víkja að 14. gr. Fjárlaganefndin hefir lagt til, að veittar séu 8000 kr. til unglingaskóla utan kaupstaða, þó ekki yfir 1000 kr. til hvers. Þetta er því undarlegra, sem jafnframt er lagt til, að unglingaskóli á Ísafirði fái 1500 kr. og á Seyðisfirði 1200 kr. í kaupstöðunum er langódýrast og auðveldast að halda slíka skóla, en þangað ætlast nefndin til að veita meira heldur en til skóla í sveitunum, þar sem er miklu erfiðara um skólahald. Eg skil ekki, hvernig nefndin hefir hugsað sér þetta, eða vit mitt á skólamálum má vera mjög tekið að förlast. Nefndin leggur til, að veita 1500 kr. til einhvers lýðháskóla á Hvítárbakka. Hver er þessi skóli, hvert eftirlit er á honum og hverra kenslukrafta nýtur hann? Eg veit það ekki, en það ætla eg, að þessi skóli ætti ekki að heita lýðháskóli, heldur það, sem á útlendu máli er kallað »humbug«. Eg skal ekki fara mörgum orðum um þetta, en það stendur vel á því, ef háskóli Íslendinga verður nú drepinn hér í deildinni, en þessi háskóli settur í staðinn, en ekki er mér gott í hug út af því. Þá fer hvað eftir öðru. Nú er ekki hægt að laga þetta með breyt.till., en ef eg næ einhvern tíma aftur í skottið á fjárlögunum, þá skal eg reyna að muna til þessa. Aftur á móti er eg þakklátur fyrir styrkinn til séra Jóh. Lynge. Það var vel ráðið og viturlega, að bæta honum upp hallann, af því brauðasameiningin er ekki fram farin. Háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) vill lækka námsstyrki við presta-, lækna- og lagaskóla, en hækka þá við kvennaskólana. Eg óska þess, að allar þær niðurfærslur verði feldar, en hækkunin megi standa. Allar slíkar styrkveitingar eru nú orðnar svo lúsarlegar, að þær mega ekki lækka úr þessu. Við 15. gr. eru nokkrar breyttill Ein er frá háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) og háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) og fer fram á að sameina allan styrk til lista og vísinda og fá hann stjórninni í hendur til útbýtingar. Í sjálfu sér er mér þessi tillaga velþóknanleg. Það væri vel til fallið, að stjórnin veitti þennan styrk eftir tillögum hæfra manna. En ekki sparast nú með þessu það sem þegar er búið að veita, þótt vel megi þetta koma til athugunar næst. Svo er eg mótfallinn því, að féð verði veitt eftir tillögum nefndar, er kosin sé af sameinuðu þingi, það veitir enga tryggingu. Til þessa ættu að vera valdir formenn ýmissa stofnana, og af vísindamönnum einkum háskólaráðið, en af listamönnum formenn lista- og rithöfundafél. Þá mundi þess ekki gæta, hver flokkur er ofan á í þinginu. Og upphæðin, sem þeir hafa miðað við í till., 17 þús. kr., mætti ekki minni vera en 20 til 25 þús. kr. Hitt er ljót tala, og stjórnin hefði þá ekki heimild til að bæta við. Eg hygg, að ekki ætti að samþykkja þetta nú, af því að það kemur seint og er lítt undirbúið. Þá er till. frá mér um að fella burtu 10. lið 15. gr., 600 kr. til þess að komast í Bernarsambandið. Eg talaði á móti því seinast, en láðist þá að geta þess, sem mest er um vert, en það er leikhúsið. Þetta er mest til þess gert, að hvert leikhús geti eigi grætt á leikurum með því að hver þjóð taki þá frá annari. Það er öllu minna atriði um þýðingarnar, sérstaklega fyrir okkur, þar sem svo fáar íslenzkar bækur eru þýddar á útlend mál. En leikhúsið okkar þarf auðvitað héðan af eins og hingað til að sækja nálega alt til útlanda. Og þótt vér getum fengið leyfi til þess að þýða, af því að vér erum svo fáir, þá er ekki víst, að höfundarnir leyfi okkur að leika leikrit sín fyrir ekkert, því að það halda þeir, að borgi sig, þar sem hér búa þó 10-15 þús. manna í bænum. En það vitum við, að yrði leikhúsinu óbærilegur skattur, ef það yrði að fara að borga útlendum höfundum nokkur hundruð krónur fyrir hvert rit. Eg legg því til, að þetta verði felt. Við töpum á því, en græðum ekkert. Aðra till. á eg um styrk til Jóh. S. Kjarvals. Hann er, eins og eg gat um við 2. umr., ungur listamaður, sem hefir kent sér sjálfur, og sýnt hér nokkrar myndir, þar á meðal er ein úr Borgarfirði eystra, sem Ásgrímur Jónsson segir að sé falleg. Eg bað í fyrstunni um hálfu meira handa honum og nú um þetta lítilræði, og býst eg ekki við, að menn verði á móti því. Pilturinn er efnilegur, og það sem mest er um vert, fullur skáldskapar í efni og litum, áhuga og trúar, ef honum að eins tekst að komast yfir þetta sker, undirbúningsmentunina. Vona eg, að hann vilji hjálpa til þess að skapa nýjan listamann þar sem hann er, hver veit hvað úr honum kann að verða? Eg sé að nefndin hefir breytt styrknum til að semja þýzka orðabók. Nú eiga það ekki að vera nema 66 kr. fyrir örkina, 14 kr. dregnar af. Eg vil ekki segja um, hvort semjandinn muni taka það að sér, en ef hann gerir það, þá er það af því, að hann er fátækur, og það er ekki rétt fyrir þingið, að níðast á þeim mönnum. En ekki skal eg fjölyrða um það, þeir sem rétt vilja gera munu greiða atkvæði á móti þessu, og láta standa við það, sem samþykt var við 2. umr. Þá er heiðursgjöfin til próf. Jensens, í 16. gr. Ástæðurnar fyrir því hafa nú einu sinni verið prentaðar, og skal eg því ekki fara langt út í þær, en það vil eg segja, að þeir menn, sem eru mér ekki samdóma í þessu, ættu þó að stilla sig um að gera lítið úr því, sem hann hefir gert. Hann á ekki skilið óþökk fyrir að gera gagn. Vér teljum Dani ekki skylda til slíks sem hann hefir gert, og gerum vel í því, að sýna einmitt með þessu, að vér skoðum þá sem útlendinga, en tökum ekki við velgerðum af þeim eins og sjálfsögðum hlut, af því að þeir séu limir á sama líkama og vér. Svo er hækkun á styrk til Torfa í Ólafsdal, og býst eg við, að enginn mótmæli því né sjái eftir því, sem hann fær í elli sinni. Hann er nú yfir sjötugt og orðinn sjóndapur, og veit ekki nema hann missi alveg sjónina, og þá er þetta rýrt fyrir mann, sem hefir unnið landinu stórmikið gagn. Þeir sem ekki vilja veita honum þetta, eru beðnir að reikna út í dagsverkum, hve mikið vér græddum á því, að hann útvegaði oss ensku ljáina í staðinn fyrir gömlu spíkurnar. Og rétt er það, sem nú var hvíslað að mér, að síðan höfum við ekki þurft að rífa og höggva skógana til viðarkola til þess að dengja við, og er það ekki lítili sparnaður. Að minsta kosti verða þeir, sem vex í augum að hafa 4 skógarverði, að játa það, að örðugra mundi að vera án þeirra, ef þessa hefði eigi notið. Nú eru ekki fleiri breyt.till. frá mér, en við 22. gr. er till. frá háttv.þm. Vestm. (J. M.) um 60 þús. kr. lán til hafnargerðar í Vestmanneyjum. Eg vil leyfa mér að mæla með þessari tillögu, því að sá staður er sjálfsagðastur, næst Reykjavík, til hafnargerðar, einkum nú í sambandi við það, er hraðfréttasamband fæst þangað í einhverri mynd. Það getur enginn sagt, hve miklar tekjur það mundi gefa af sér. Þá geta öll fiskiskip leitað þangað. Það er ekki nema nokkurra klukkutíma sigling, og tvent ólíkt eða fara inn í botn á Faxaflóa. Þessi eini tekjuauki mundi hrökkva til vaxta og afborgana, eða ef til vill borga alt lánið. Annarsstaðar eru hafnir víða nær eingöngu fyrir þá einstöku staði, en bæði hér og í Vestmannaeyjum fyrir alt landið. Það er sparnaður að lána fé til þessa af því það er gróðafyrirtæki og mætti sanna með áreiðanlegum tölum að svo er. - Eg skal svo ekki segja meira nú, en mun geyma mér rétt minn þangað til seinna.

Ólafur Briem Við 16. gr., 14. lið er breyt.till. á þgskj. 576, er eg hefi leyft mér að koma fram með, snertandi styrkinn til samvinnusmjörbúa, sem háður er reglum, sem settar voru í lögum 10. nóv. 1905. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), sem með réttu skoðar sig eins og málflytjanda smjörbúanna, hefir mælt harðlega á móti þessari till. Þurfti hún þó ekki að koma honum á óvart, því að við 2. umr. lágu hér fyrir tvær slíkar till., sem teknar voru aftur í það skifti. Málið var komið í talsvert óefni, og því ekki nema rétt að reyna að bæta úr því, sem þá sást yfir. Eg skal nú til réttlætingar tillögunni bera fyrir mig orð og ummæli tveggja þingnefnda, er fjölluðu um málið 1905, þegar samin voru ákvæðin, sem nú gilda. Í nefnd þeirri, sem skipuð var í neðri deild þingsins, sat meðal annara núverandi biskup landsins, sem þá var formaður Búnaðarfélagsins, en skrifari og framsögumaður nefndarinnar. Í nefndarálitinu er kveðið svo að orði: »–Vér lítum svo á, að sanngjarnt væri, að öll búin nytu verðlaunanna sem næst um jafn langan tíma, t. d. 6-10 ár; gengju þá elztu búin frá, hvert af öðru og á einhverju settu ári væru verðlaunin úr sögunni hjá öllum búunum«. Þessi ummæli standa ómótmælt í nefndaráliti n. d., en nefndin í e. d. kemst svo að orði: »–Vér viljum einnig taka það fram, að jafnvel þótt vér álítum, að þessi styrkur eigi aðeins að vera bráðabirgðastyrkur, þá álítum vér þó, að öll sanngirni mæli með því, að þessum styrk verði haldið svo lengi, að einnig þau samvinnusmjörbú, sem eru alveg nýstofnuð, njóti nokkur ár styrks við, og helzt, eins og nefndin í n. d. segir, að öll búin nytu styrks sem næst um jafn langan tíma.« Háttv. þm. talaði um það, að elztu smjörbúin hefðu verið að komast á laggirnar fyrstu 4 árin, svo að eiginlega væru þau ekki búin að njóta styrksins fullkomlega nema í 6 ár. Það er nú einmitt lágmarkið, sem neðri deildar nefndin á þinginu 1905 lagði til, að yrði fast ákveðið, og það er ekki ósanngjarnt að binda styrkinn þessu skilyrði og láta nýrri bú komast að, en kippa ekki styrknum alveg burt við öll búin í einu. Það er réttara að láta hann smáhverfa og binda hann við það, að elztu búin verði smátt og smátt látin ganga úr. Þá er á þgskj. 577 lítilsháttar brt. við 15. gr. 8. lið viðvíkjandi styrk til sýslubókasafna og lestrarsala í kauptúnum, um að orðin »alt að« falli burtu. Afleiðingin af því að halda þessum orðum þarna er sú, að ef allar umsóknir um slíkan styrk nema eitthvað lítið meira en hámark fjárveitingarinnar, 1500 kr., verður að draga tiltölulega af öllum umsóknunum, og þá er ekki hægt að veita neinu sýslubókasafni styrk fyr en allar skýrslur eru komnar, eða ekki fyr en ári síðar en vera ætti. En ef þessi breyting er gerð, þá má veita jafnóðum og umsóknirnar koma, með þeirri einni takmörkun, sem fjárlögin setja, að eigi minna fjárframlag komi úr sýslusjóði eða sveitarsjóði. Ef það reyndist, að landssjóði yrði ofvaxið að greiða helming á móti því, sem sýslunefndirnar leggja til, þá mætti auðvitað takmarka það, en það er ekki reynsla fyrir því enn sem komið er, og þótt upphæðin yrði eitthvað hærri en nú, t. d. kæmist upp í 2 þúsund kr. á ári, þá væri það ekki neitt ísjárvert. Þá er tillaga á þgskj. 574, sem eg ásamt háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) hefi leyft mér að koma fram með. Hann hefir nú talað fyrir henni allrækilega. Efni hennar er aðallega það, að af fjárhæð þeirri, sem ætluð er til vísinda, bókmenta og lista, veitist styrkur eftir tillögum 5 manna nefndar, er kosin sé af sameinuðu alþingi. Tilgangurinn er ekki eingöngu sá, eins og sagt hefir verið, að spara umræður í þinginu um skáldstyrki og aðrar fjárveitingar til vísinda, bókmenta og lista, heldur aðallega hitt, að tryggingin yrði meiri fyrir því, að slíkir styrkir yrðu veittir að verðleikum og kæmu að tilætluðum notum, þegar þeir menn væru hafðir með í ráðum, sem nægan tíma hefðu til þess að skoða og dæma í ró og næði. Nú er veittur styrkur til hins og þessa, sem einstakir þingmenn bera fram og beitast fyrir oft og tíðum af meira kappi en forsjá. Og sérstaklega er mikill bagi að því, að með þessu lagi skortir algerlega nauðsynlegt heildaryfirlit yfir slíkar fjárveitingar og samanburð á réttmæti þeirra. Fyrir þinginu liggja að vísu umsóknirnar með misjafnlega fullkomnum upplýsingum. En þar á móti er oft misbrestur á því, að þingið fái eftir á þær skýrslur, sem á þyrfti að halda, t. d. um það, hvernig fénu hafi verið varið. Þær kunna ef til vill stundum að koma til stjórnarráðsins, en nefnd, sem sérstaklega væri kosin til þess að fjalla um þessi mál, mundi heimta ítarlegar skýrslur um alt þess háttar, og hún hefði ríkari hvöt en einstakir þingmenn til þess að vega hvað á móti öðru og láta það sitja í fyrirrúmi, er líklegast væri til nytsemdar fyrir þjóðina í heild sinni. Eins mundi það hafa mikið að þýða, að þessi nefnd hefði frumkvæði í því að fá samin rit, sem þörf væri á. Nú er það svo, að einhver og einhver, sem þykist fær í flestan sjó, kemur og býðst til þessa eða hins. En þá liggur það ef til vill eigi ljóst fyrir, hver nauðsyn er á því, eða hvort ekki vantar annað frekar. Tökum t. d. sögu Íslands; ef slík nefnd hefði þetta á hendi, þá væri hægra um vik fyrir hana að semja við hæfa menn um samning slíkra rita. Hvernig slík nefnd væri skipuð, er okkur flutningsmönnum ekkert kappsmál. Þeir sem minst hafa á þessa tillögu hafa játað, að grundvallaratriði hennar væru góð, en það væri ekki hentugur tími nú til þess að koma þeirri skipun á. En hvenær er þá sá hentugi tími? Ef þetta er altaf dregið á langinn, þá verður ekkert úr framkvæmdum þessa máls. Á þessu þingi er nógur tími enn til að koma þessu fram, og efast eg ekki um, að ef tryggilega er um búið, þá mun það verða til mikilla bóta. Á þingskjali 573 hefi eg leyft mér að koma fram með breyt.till. viðvíkjandi námsstyrk til hinna þriggja hærri skóla og mentaskólans. Háttv. þm. Dal. (B. J.) og háttv. 1 þm. Rvk. (J. Þ.) hafa, sem vænta mátti, mælt á móti þeim tillögum. Og satt að segja er eg ekki alls kostar ánægður með breytinguna. Eg hefði heldur kosið, að hún gengi í aðra átt. Það hefði verið réttara í stað þess að lækka styrkinn heldur að setja fast skólagjald eða kenslukaup. Það er að réttu lagi engin ástæða til þess, að allir skuli fá þar ókeypis kenslu, jafnt ríkir og fátækir. Ókeypis kenslu í skólum má skoða sem styrk, sem óþarft er að veita efnuðum piltum og veldur misrétti, þegar enginn greinarmunur er gerður á mismunandi þörf og verðleikum. Eg skal játa, að það er ekki eins ástatt um alla þessa skóla. Á prestaskólanum þarf allmikla viðkomu til þess að fylla upp í prestsembættin, þar sem þau eru tiltölulega flest. Þangað er ætlaður 1000 kr. styrkur, og er hann í till. færður niður í 800 kr. á ári. Læknaskólanum er aftur á móti ætlaðar 2000 kr. sem nemendastyrkur. Að vísu eru læknisembættin færri, en svo er á það að líta, að þingið er smámsaman að fjölga læknahéruðum, en sem stendur vantar menn í sum þeirra. Og kynni það ef til vill að vera álitin næg ástæða til að halda styrknum óskertum Engin af þessum ástæðum er fyrir hendi hvað lagaskólann snertir. En honum eru þó ætlaðar 1200 kr. Hér stendur svo á, að langfæst embætti eru í landinu af því tagi. Er því ekki þörf á mönnum þaðan hópum saman. Þó allmargir lagamenn geti haft atvinnu sem málafærslumenn o. fl., þá verður það að hafa sín takmörk. Eins og það er mjög mikilsvert að hafa sæmilega marga lögfræðinga í landinu, eins getur það líka orðið varhugavert að hafa þá óþarflega marga. Verður þeim þá stundum fyrir að reyna að skapa sér atvinnu með misjöfnu móti, t. d. með því að ýta undir menn til málaferla eða ginna menn til að gera ýmsa samninga og draga menn út í ýms fyrirtæki, sem svo ekki reynast heppileg. Verði þeir því mjög margir, þá álít eg það enga framför, heldur þvert á móti geti það verið að ýmsu leyti varúðarvert og jafnvel hættulegt. Þá vil eg minnast lítils háttar á brtill. háttv. 1. þm S.-Múl. (J. J.) á þgskj. 506 viðvíkjandi kvennaskóla í Reykjavík. Það er tvent, sem virðist hafa vakað fyrir flutningsmanni þeirrar tillögu, fyrst og fremst það, að koma kvennaskólanum hér í sem bezt horf, og svo annað, sem ekki stendur í neinu sambandi þar við, nefnilega að fella niður styrkinn til Blönduósskólans. Hann gat þess í ræðu sinni, að það væri ekki beinlínis tilætlun hans, að Blönduósskólinn væri algerlega lagður niður, heldur hitt, að honum væri breytt t d. í húsmæðraskóla, og get eg verið honum samdóma um það. En til þess að fá því framgengt, sýnist mér ekki beinasta leiðin vera sú, að fella niður styrkinn, og í því skyni að hindra það hefi eg komið með breyt.till. á þgskj. 587. Ef nú breyt.till. mín væri samþykt, þá fæ eg ekki betur séð, en að tillaga hans um kvennaskólann hér í Reykjavík stæði óhögguð og næði fullkomlega tilgangi sínum. En þó fjárveitingin til Blönduósskólans stæði óhögguö eins og í frumvarpinu, væri innanhandar, ef mönnum litist svo, að ákveða, hvort honum yrði breytt í húsmæðraskóla. Gæti þá orðið samningamál milli aðstandenda Blönduósskólans og annara þeirra, er láta sér ant um mentun kvenna, hvort einn húsmæðraskóli skyldi vera í landinu, og hann þá í Húnavatnssýslu, eða tveir, annar þar og hinn í Múlasýslum, eins og stungið hefir verið upp á.

Eggert Pálsson Það er ein br.till., sem eg hefi ástæðu til að fara um nokkrum orðum. Það er breyttill. okkar þingmanna Rang. á þingskjali 503, um að setja skuli dragferju á Þverá hjá Hemlu. Það er bein skylda landssjóðsins að koma þessari samgöngubót á, ef hún gæti að einhverju gagni komið, þar eð hér er um þjóðveg að ræða og það því fremur, sem hér veltur ekki á neitt sérlega stórri upphæð. Það er ekki ýkja mikið fé, sem ætlað er til þessa fyrirtækis, einar 1600 kr. fyrir dragferjuna og 150 kr. til árlegs viðhalds. Vegfræðingurinn hefir gert teikningar og áætlun í þessu skyni. Geta menn séð það hvorttveggja hér, þar sem það liggur fyrir framan mig. Ferjan er áætlað að kosti 1200 kr., strengir og festar 400 kr. Þegar þannig er litið á þetta mál og þess gætt, að hér er um þjóðveg og aðalpóstleið að gera, og að oft er hér ófært yfir dögum saman, svo að annaðhvort verður að bíða við ána eða taka á sig krók, sem kostar heilan dag, og fara yfir hana á ægilegum og illum brotum innst inn á Aurum, þá verður það bert, að þetta má ekki bíða. Það getur enginn neitað því, að það er hin brýnasta þörf, að bæði póstur og aðrir geti hér sem annarsstaðar komist sem greiðast og vafningsminst að unt er leiðar sinnar. En þótt allir hljóti að skilja þessa þörf, þá mun þó hitt öllum ljósara, hversu afarbrýn nauðsyn er á því, að fólki því, er býr á hinu víðáttumikla og þéttbýla svæði milli Jökulsár og Þverár, sem vera mun 15-18 hundruð manns, gefist einhver kostur á að ná í læknishjálp, þegar brýnasta þörfin kallar á eftir. Að vísu hefir komið hér fram í deildinni tillaga um að stofna sérstakt læknishérað á þessu svæði. En það stoðar næsta lítið, þar sem telja má víst, að því máli sé þannig komið, að ekki verði úr því á þessu þingi. Sama er og að segja um það, að þótt efri deild hafi nú samþykt lög um að brúa Jökulsá, þegar fé yrði veitt til þess á fjárlögum, og það ef til vill nái samþ. þessarar deildar, þá má búast við, að dráttur verði nokkur á framkvæmd á því verki. En ef nú samgöngubót þessi, þó lítil sé, yrði gerð öðrum megin við umrætt svæði, þá má ætla, að nokkru betra verði með það að ná til læknishjálpar, en nú á sér stað. Að vísu heyrir svæðið undir 2 læknishéruð, Eyjafjöllin undir Mýrdalshérað, en Landeyjarnar undir Rangárvallahérað, en eg veit með vissu, að læknirinn í Rangárvallahéraði mundi sinna sjúklingum, þótt sé fyrir utan læknishérað hans, jafnt og í hans héraði væru, svo framarlega sem kringumstæðurnar með nokkru móti leyfðu, enda hefir hann gert það og gerir það stöðugt. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta atriði. En eins og kunnugt er, hefir Helgi Valtýsson snúið sér með uppgötvun sína, hina svonefndu sjálfstýrandi straumferju, til þingsins í því skyni að fá styrk til þess að koma henni einhversstaðar á. Ef nú svo reyndist, að þessi uppgötvun gæti að haldi komið, þá gæti auðvitað komið til mála að reyna hana á þessum stað, og það má að sjálfsögðu eins fyrir því, þó það sé ekki tekið fram í þessari fjárveitingu. Á þingskjali 571 berum við minnihl. fjárlagan. fram breyt.till. þess efnis, að orðin: »eftir samningi við Thorefélag 7. ág. 1909« falli burt, en að þar standi ekki neitt, nema aðeins: »Til gufuskipaferða«. Það hefir verið tekið hér fram, að óvíst sé, hvort samningurinn við Thorefélagið sé fullkomlega gildur, og eins hitt, að hann sé alls ekki sem hagkvæmastur. Hvort hann sé gildur eða ekki, skal eg ekki fullyrða neitt um. Það er sérstaklega lögfræðinganna að dæma um slíkt, sem og rannsóknarnefndarinnar, sem skipuð hefir verið. En um það hefir rannsóknarnefndin á þessu þingi ekki gefið neitt álit enn mér vitanlega. En ef nú þetta væri samþykt, sem í frv. stendur, þá væru menn að mínu áliti sama sem búnir að brenna skipin á bak við sig og yrðu nauðugir viljugir að viðurkenna samninginn, að hverri niðurstöðu sem rannsóknarnefndin kynni að komast. Þess vegna hygg eg réttast sé og skynsamlegast að binda ekki fyrir fram atkvæði sitt í þessu máli eða með öðrum orðum ákveða ekki neitt um þetta atriði fyr en rannsóknarnefndin hefir látið uppi álit sitt um það. Það má líka líta á þá hlið málsins, að Thorefélagið gæti brotið samninginn, þó hann reyndist og væri viðurkendur gildur. En færi svo, þá er það líka spursmál, hvort félagið hefir ekki samt tilkall til peninganna jafnt eftir sem áður, ef það stendur í fjárlögunum, að það og engir aðrir skuli geta átt tilkall til þeirra. En það er líka atriði, sem eg ætla lögfræðingunum en ekki mér að dæma um. En fyrst eg stóð upp vil eg leyfa mér að minnast dálítið á ræðu háttv.þm. Dal. (B. J.). Hann telur ekki eftir að veita fé að jafnaði. Það er síður en svo. Flestum tillögum til aukinna útgjalda mun hann hafa tjáð sig hlyntan og sýnt það með atkvæðagreiðslu sinni sem af er, en aðeins einni fjárveitingu var hann andvígur, sem sé styrknum til Hvítárbakkaskólans. Finst mér þar satt að segja lítið leggjast fyrir kappann. Hann sagði, að þessi fjárveiting mundi ríða háskólanum að fullu. Eg skil nú ekki að svo sé, - ekki sýnilegt hið minsta samband þar á milli - enda mun það ekki ástæðan til þess, að háttv.þm. er argur út í þessa litlu fjárveitingu, heldur hitt, að sá maður, sem veitir skóla þessum forstöðu, er ekki skólagenginn í orðsins vanalegu merkingu. Hann hefir ekki gengið á lærða skólann og því síður háskólann, en brotist áfram við fátækt og erfiðleika. Það sýnist vera orsökin til þess, að háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir horn í síðu hans. En þótt hann sé ekki hálærður maður, sem svo er kallað - hafi hvorki stúdentspróf eða kandidatspróf - þá hefir hann aflað sér trausts hjá þjóðinni, sem meira er vert en nokkurt próf. Teldi eg fyrir mitt leyti því fé, sem til viðskiftaráðunautsins fer, betur varið, ef því væri skift til fræðslu alþýðunni milli 6 manna jafn ötulla og nýtilegra í þeirri grein og þessi maður hefir reynst. Slíkri breytingu mundi þjóðin vissulega taka með þökkum, og hafa meiri vexti af en viðskiftaráðunautsfénu, eins og því nú er varið. Finn eg svo ekki ástæðu til að fara út í fleiri breyt.till. og tel það að öllu þýðingarlaust.

Björn Jónsson Þar vestra hafa þeir beðið um vita á Bjargtöngum. Er svo ætlað, að hann mundi kosta 14000 kr. Er það margt, sem mælir með því, að þetta fé verði veitt. Um Thoresamninginn er það að segja, að það, sem um hann hefir verið sagt, eru tómir útúrsnúningar. Sá sem síðast talaði sagði, að hann hefði engan lagamann hitt, sem áliti hann gildan. Eg verð að segja hið gagnstæða. Allir þeir lagamenn, er eg hefi átt tal við um þetta mál, telja hann fullgildan. Annars verður það að bíða síns tíma.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.). Eg vil leyfa mér að minnast sérstaklega á tvær breyt.till., er eg hefi komið fram með. Er önnur þeirra um smjörbúin. Eg lít svo á, að fjárveiting til smjörbúa ár eftir ár eigi ekki að eiga sér stað. Tel eg rétt, að þingið veiti mönnum styrk til þess að koma slíkum arðberandi fyrirtækjum á laggirnar, en hins vegar getur þingið ekki haldið áfram með slíkar styrkveitingar. Smjörbúin eru góð og arðsöm fyrirtæki, og er markmiðið með þeim að koma smjörinu í sem hæst verð. Þess vegna á þingið að styrkja þau í byrjun og hvetja þannig til að koma þeim upp. Þetta er mín skoðun á þessu máli, og vísa eg frá mér öllum aðdróttunum háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) til mín í þessu máli. Sláturfélögin eru að því leyti lík smjörbúunum, að bæði miða að því að koma afurðunum í hátt verð. En sláturfélögin eru bygð á sauðfjárrækt, smjörbúin á kúarækt. Tillaga mín fer fram á, að 1000 kr. styrkur verði veittur hverju smjörbúi til þess að komast á laggirnar, en að enginn annar styrkur verði veittur til smjörbúa. Það situr ekki á háttv. 2. þm. Árn. (S. S ), sem er ráðunautur Búnaðarfélags Íslands, að trana sér fram til þess að berjast fyrir hagsmunum vissra kjördæma. Hann á að líta alment á málið eins og eg. Þingið hefir veitt um 100 þús. kr. til smjörbúa, og eg sé ekki, að hægt sé að halda svona áfram. Eg er sjálfur bóndi og finn þó ekki, að þetta sé sanngjarnt. Ef að þessari miklu styrkveitingu til smjörbúanna væri haldið áfram, yrði það ein göngu til þess að auðga þau. Þetta er ekki sanngjarnt gagnvart þeim, sem aðallega hafa sauðfjárrækt, eins og t. d. bændur á Austfjörðum. Eg segi þetta ekki af hlutdrægni, því að víða gætu risið upp smjörbú á Austfjörðum. Sauðfjárræktin er líka víða annarstaðar aðalatvinnuvegur bænda en á Austfjörðum. Ef þessi tillaga mín yrði samþykt, hygg eg, að smjörbúunum mundi talsvert fjölga. Eg skal hreinskilnislega játa, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) á þakkir skilið fyrir að beitast fyrir góðum og nytsömum málum, en hann má ekki líta of einhliða á einstök mál. Hvað tillöguna um styrk til sláturhússstofnunar á Austurlandi snertir, skal eg taka það fram, að þetta er mesta nauðsynjafyrirtæki og því rétt að veita hann. Öll slík fyrirtæki eiga erfitt uppdráttar í byrjun og því þörf á að styrkja þau. Hjá okkur er vöknuð hreyfing um að setja á stofn sláturhús. Hafa lögin verið sett og ýmsra upplýsinga aflað. En málið horfði þannig við, er eg fór að heiman, að nægilegt fé vantaði til að reisa húsið. Eg veit, að engum háttv.þm. getur blandast hugur um, að það sé velferðarmál að koma slíku húsi upp til þess að koma kjötinu í hærra verð. Þá mundi verzlunin einnig batna, þar sem bændur fengju peninga fyrir kjötið og hönd seldi hendi. Vona eg, að styrkur þessi verði veittur, enda er hér að eins farið fram á ¼ hluta af kostnaðinum. Þá vildi eg minnast á tillöguna um að fella burtu skáldastyrkina, en í stað þess að veita stjórninni heimild til þess að veita þá eftir tillögum nefndar, sem er kosin af þinginu með hlutfallskosningu. Þetta er allþýðingarmikið mál, og finst mér ekki rétt að líta smáum augum á þessar styrkveitingar. Eg lít svo á, að þær geti haft mikla þýðingu. Það er oft vandasamt að úthluta þeim. Eg get því ekki fallist á tillöguna. Að vísu er tillagan um að að nefnd úthluti þessum styrkjum að ýmsu leyti skynsamleg, en eg skal þó geta þess, að fyrirsögnin er ekki nógu yfirgripsmikil, því að í henni er að eins tekið fram, að styrkveitingarnar skuli að eins ganga til vísinda, bókmenta og lista. Mun eg halda mér við frumv. Eg skal geta þess, að þessar styrkveitingar þykja of háar. En það er sjálfsagt að veita skáldum, sem eitthvað láta eftir sig liggja, dálítinn styrk, og hann því hærri, sem meira liggur eftir þau. En það er að vísu leitt, hvað mörg þeirra starfa lítið að skáldskap, og vonandi gera þau bragarbót. Það er aðfinsluvert, að skáld, sem fá styrk, gera ýmislegt annað en leggja skáldskapinn upp á hylluna. En hér er þó sú málsbót, að styrkirnir eru svo litlir, að eðlilegt er, að þeir starfi annað.

Jón Sigurðsson Það er einkum út af breyt.till. frá háttv.þm. Snæf. (S. G.) að eg stend upp, því eg er svo heppinn, að eiga enga sjálfur að þessu sinni. Breyt.till. hans fer fram á að klípa ? hluta af því fé, sem þegar er búið að veita til Borgarnesbrautarinnar og færa það vestur á Snæfellsnes. Það stendur nú svoleiðis á, að brautin mun komast að Þverá, en þar liggur brautin að hyl, sem ekki er hægt að komast yfir nema að brúa ána. Þm. sagði að þetta væri ekki hreppapólitík, en mér virtist þó annað af orðum hans að dæma. Hinsvegar þykir mér það undarlegt, ef það á ekki að standa, sem deildin er þegar búin að samþykkja, einkum þar sem fyrirliggja bæði tillögur verkfræðings landsins og fjárlaganefndar með málinu, og eg hefi ekki ástæðu til að ætla að svo komnu máli, að fjárlaganefndin muni skifta skoðun í þessu máli. Þess ber einnig að gæta, að landssjóður er skyldur til að leggja þessa braut; er það því einungis tímaspursmál um fjárframlagið, og væri þá öðru máli að gegna, ef nauðsynlegt væri vegna fjárhagsins að spara þetta fé, þótt maður þá gerði sér það að góðu, en þegar á að taka það og búta í sundur í smáparta, sem engin áætlun liggur fyrir um, þá er ekki hægt að láta slíkt fram hjá ganga umyrðalaust. Eg álít mjög óheppilega stefnu þá, sem síðasta þing gerði alt of mikið að, að skera niður ýmsar fjárveitingar, sem hinir verkfróðu menn, er landið hefir í sinni þjónustu höfðu lagt til að yrðu veittar - að skera þær niður í smáparta og verja þeim út í loftið »plan«- laust. Viðvíkjandi Hvítárbakkaskólanum, skal eg að eins geta þess, út af ummælum háttv.þm. Dal. (B. J.), að sá skóli mun á engan hátt standa mörgum þeim skólum að baki, sem nú njóta styrks af almannafé - og þótt eigandi og forstöðumaður skólans sé ekki útskrifaður úr latínuskólanum og háskólanum, þá hefir hann þó aflað sér mikillar mentunar og brotist áfram, þrátt fyrir fátækt og ýmsa örðugleika, og þegar þess er gætt, að þessi maður hefir lagt mikið fé fram til að gera skólann vel úr garði, þá álít eg, að ekki geti komið til mála að þingið fari að svifta hann þeim styrk, er hann hefir haft áður, og gera þessum manni þannig mikið tjón peningalega. Þar að auki verð eg að halda því fram, að þegar þingið í mörg ár í fjárlögunum er búið að veita fé til slíkra stofnana, að þá hafi hlutaðeigandi rétt til að ímynda sér, að því verði ekki breytt meðan ástæður stofnunarinnar gefa ekki tilefni til þess að svifta hana styrknum. Eg vil því mæla hið bezta með þessum skóla.

Pétur Jónsson Það hefir farið svo, eins og eg að nokkru leyti bjóst við, að margir hafa verið á móti brtill. mínum, og liggur það annaðhvort í því, að þeir hafa ekki komist inn í þann hugsanagang, sem í þeim lá, eða þá að þeir eru á móti þeim í sjálfu sér og á móti allri verulegri lagfæring á fjárlögunum. Eg var ekki við, þegar rætt var um Bjargtangavitana, en eg hefi aftur á móti séð bréf frá stjórninni, þar sem hún segir, að engin áætlun hafi verið gerð um þennan vita. Hann á því ekki að sitja fyrir þeim vitum, sem áætlun hefir sérstaklega verið gerð um í því skyni, að þeir sæti fyrir og yrði bygðir sem fyrst. Eins og eg raunar bjóst við, mælti þm. Snæf. (S. G.) á móti brtill. minni um Stykkishólmssímann. Brtill. mín, eftir því sem eg meina með henni, fer nú að vísu alls ekki fram á, að þessi sími verði settur á neinn haka, heldur að eins að hann verði lagður samkvæmt frv. því, sem eg flyt um ritsíma- og talsímakerfi Íslands. Og eg er ekki í neinum vafa um það, ef þau lög ná samþykki þingsins, þá muni þessi sími verða látinn sitja fyrir, ef það er rétt. Þá mintist hann á, að hann væri mótfallinn lántöku til símalagningar nú, en mundi hafa verið með því 1905. Auðvitað stóð alt öðruvísi á þá; þá var engin reynsla fengin fyrir því, að tekjur símans yrðu umfram reksturskostnað, svo að þær gæti staðið undir lántöku til síma, og þar að auki fjárhagur landsins þá svo góður, að ekki virtist þörf á slíkri lántöku. Nú aftur á móti er það sannað, að símarnir geta borið uppi stórt lán og að þeir eru arðvænlegt fyrirtæki, sem líklegt er að landið græði á - og þess vegna get eg eindregið mælt með lántöku þeirra nú. Það hefir verið álit mitt, að nauðsynlegt væri að leggja símana eftir einhverju vissu »plani«, til þess að ekki væri hægt að kippa að sér hendinni alt í einu með nauðsynlegar símalagningar, af því tekjur og gjöld á fjárlögunum stæðust í það og það sinn svo illa á, vegna ýmsra misjafnlega þarflegra fjárveitinga. En það var meira sem háttv.þm. Snæf. var að tala um. Hann fór nokkrum orðum um svipinn á þessum tillögum mínum; þótti hann ískyggilegur og tortryggilegur, og bætti því við, að tillögur mínar væru að vísu áferðargóðar, en tilgangurinn væri að minsta kosti ískyggilegur. Eg skal ekki senna við þm. út úr þessu, en skírskota til þess, að svo margir heiðarlegir menn eru í þessari deild, að þeir vita, að tilgangur minn með þessum tillögum mínum er góður, og sá einn, að hægt sé að skilja nokkurn veginn sómasamlega við fjárlögin. Það sem þm. vinnur með þessu, er því að eins tilraunin sú að rægja þennan tilgang minn og draga hann niður í saurinn og með því móðga mig persónulega, og mun eg ekki svara því, heldur skrifa það í reikning okkar fornu vináttu En eg vil minnast á svipinn á tillögum hins háttv.þm. sjálfs. Hann vill t. d. kippa 20 þús. kr. frá Borgarfjarðarbrautinni, sem tilgangur vegastjórans er að hraða sem mest, og setja megnið af því niður í sínu eigin kjördæmi. Á þessu er áreiðanlega ákveðinn svipur. Eg hefi heyrt það á ýmsum, að þeir vilja slá því á frest, að lagfæra fjárlagafrv. Búast við að Ed., geri það, og svo verði tækifæri til þess að lagfæra frv. þegar það kemur hingað aftur. Eg þykist því sjá, að tillögur mínar hafi nú svo lítinn byr, að það sé ekki vert að hætta þeim undir atkvæði að þessu sinni, sízt öllum. Mun eg því taka aftur till. mínar á þgskj. 536 - bæði 1., 2., 3. og 4. till. Eg ætla mér ekki að taka aftur till. mína um Bjargtangavitann, eg vil ekki sýna deildinni það vantraust, að búast við, að hún samþykki hana ekki. Ekki mun eg heldur taka aftur till. mína viðvíkjandi búnaðarfélagsstyrknum; háttv.þm. Snæf. (S. G.) talaði um hana úti á þekju og sagði, að þessi styrkveiting hefði mikla þýðingu, en eg lít svo á, að styrkurinn hafi ekki komið svo heppilega niður, að það sé vert að auka hann. Hann hefir mjög mikið gengið til þess að borga mönnum jarðabætur, sem þeir hafa gert á sínum eigin jörðum; og gerir engan mun leiguliðans, sem bætir ábúðarjörð sína endurgjaldslaust, og hins, sem hækkar sína eigin jörð í verði með jarðabótum. - Aftur á móti tek eg aftur að sinni, till. um að fella niður fjárveitinguna til bryggju í Hafnarfirði og geri eg það þó ekki vegna þess, að eg telji oss færa um að veita fé til hennar nú, þegar ákvarðað er að ráðast í hafnargerð hér í Reykjavík. Eg held enn sem fyr, að Hafnarfjarðarbryggjan geti beðið enn þá nokkurn tíma, enda sýnast þm. kjördæmis þessa ekki vilja leggja mikið í sölurnar fyrir fjárhag landsins, úr því að þeir sækja þetta mál svo fast einmitt nú. Þá er að minnast á Stykkishólmsveginn. Þegar háttv.þm. Snæf. (S. G.) var að tala um svipinn á till. minni, þá datt mér í hug samanburður á henni og till. hans, um að kippa frá Borgfirðingum og gefa Snæfellingum. En þótt eg sé í rauninni fús á að greiða atkvæði með Stykkishólmsveginum, þá álít eg þó ekki, að þjóðvegurinn milli Akureyrar og Reykjavíkur eigi að sitja á hakanum fyrir honum. Stykkishólmsvegurinn var ekki heldur upphaflega tekinn í þjóðvegatölu, heldur all löngu eftir að vegalögin frá 1894 komu í gildi. Hann er því í annari röð þjóðvega í rauninni, en ekki fyrstu. En eigi að síður hefir verið varið miklu fé til hans og nú hefir verið lagt meira í hann en veginn milli Akureyrar og Reykjavíkur, sem þó er helzti þjóðvegurinn næst veginum austur frá Reykjavík. Það er því ekki hægt að segja, að þessi vegur hafi verið hafður út undan, enda tel eg það vel farið að vissu leyti, því að héraðið hefir lengi verið í niðurníðslu og þar að auki á landssjóður miklar eignir þar, sem væntanlega hækka í verði við góðar samgöngur. En háttv.þm. Snæf. (S. G.) verður þó að muna, að ekki tjáir að hugsa altaf um einn útkjálka, meginsveitir landsins verða líka að koma til greina. Þá vil eg minnast á till. um að senda mann til útlanda til þess að kynna sér meðferð á ull. Þetta er ekkert nýmæli; fyrir alt að 30 árum var Kristjáni Jónassyni veitt fé af sýslusjóði Þingeyjarsýslu til þess að fara til Englands í sömu erindum. Hann kynti sér hverjar kröfur voru gerðar á enska markaðinum um ullarmeðferð og varð mikið gagn að ferð hans. Síðan hafa Þingeyingar lagt miklu meiri stund á ullarverkun en áður og hefir afleiðingin orðið sú, að ull þaðan er nú talin betri en úr öðrum héruðum landsins; raunar er líka góð ull í Múlasýslum í eðli sínu, en hún er ekki eins vel verkuð. Eg hefi kynt mér þetta mál nokkuð og veit, að á Englandi eru menn ánægðir með ullarverkun Þingeyinga. Nú er nálega öll íslenzk ull seld til Ameríku, en þar er talsvert öðruvísi markaður en á Englandi. Maðurinn, sem till. ráðgerir að sendur verði, ætti því að fara til Ameríku, en til þess er honum ekki ætlað nóg fé, og þar að auki er markaðurinn vitanlega ekki stöðugur í Ameríku, ullin verður ekki send þangað lengur en þar er hæst boðið fyrir hana og vel getur verið, að innan skamms verði farið að selja hana aðallega til Englands aftur, svo að það er ekki sagt, að mikið hefðist upp úr slíkri ferð. Líka vil eg benda á, að eg er hræddur um, að vér eigum ekki völ á mörgum mönnum, sem eru vel hæfir til slíkrar ferðar, en ekki tjáir að senda einhvern og einhvern, sem býður sig til þess. En ef hægt verður að fá nýtan mann og honum síðan verður veitt nægilegt fé, þá getur vel verið, að gagn yrði að þessu. Annars finst mér, að það lægi næst, að þeir sem hafa áhuga á þessu máli, kyntu sér fyrst ullarmeðferð hér á landi, þar sem hún er bezt, t. d. í Þingeyjarsýslu. Einnig er til góð ritgerð um málið eftir Kristján Jónasson, og geta menn haft mikið gagn af að lesa hana. Menn hafa hingað til litið svo á, að það varðaði miklu að verka ullina eins og verksmiðjurnar, sem íslenzku ullina vinna, vilja hafa hana. Það er að vísu rétt, að það væri mikilsvert, ef flokkun ullarinnar og öll meðferð gæti orðið eftir kröfum verksmiðjanna, og það hefir viðskiftaráðunauturinn bent mönnum á. En slíkt er miklu meira vandaverk, en núverandi aðferð við ullarverkun, þar sem hún þó er talin bezt. En þar að auki vil eg minna á það, að markaðurinn ræður sjálfur mestu í þessum efnum; þó að við gerum hér einhverja tilbreytni um ullar meðferðina, sem í sjálfu sér er til bóta fyrir ullarverksmiðjurnar, þá fá menn í útlöndum ekki þegar í stað næga trú á vörunni, sem þá er eiginlega ný vara; til þess þarf gagngerða breyting á markaðinum og margra ára reynslu. Það má áreiðanlega hepnast, að koma hinni lakari ull í nokkuð hærra verð, en hún nú er í með sömu flokkun og ullarmeðferð, sem nú er, t. d. í Þingeyjarsýslu, en hitt mun reynast torvelt, að koma ullinni upp úr »príma« verði. Raunar hepnaðist Þingeyingum það síðasta ár með meirihlutann af sinni ull, en hætt er við að öðrum reynist ekki auðhlaupið að því fyrst um sinn. Eg hefi leyft mér að fjölyrða nokkuð um þetta, því að eg hefi fengist við þetta mál hin síðustu 20 til 30 ár.

Björn Sigfússon Eg hefi hér fyrir framan mig alþýðufræðsluskýrslurnar frá 1909-1910. Þær eru margbrotnar og örðugt að gera sér ljósa grein fyrir, hvernig ástandið er. Það eitt getur maður þó af þeim séð, að framkvæmd fræðslumálalaganna hefir verið mjög ófullkomin. Samkvæmt skýrslunum er gert ráð fyrir, að rúml. 3/4 af hreppunum hafi komið alþýðufræðslunni í það horf, sem lögin skipa fyrir, en eg hefi fengið þá hugmynd, að framkvæmd þeirra muni vera meiri í orði en á borði um land alt. Eg skal nú nefna örfá dæmi, sem gefa bendingu um þetta. Reglugerðin fyrir farskóla og fræðsluhéruð áskilur viss kensluáhöld, sem skylt er að nota og er svo kröfuvæg í þá átt, sem frekast má verða, en þó er niðurstaðan sú, að í heilum sýslum eru ekki keypt meiri áhöld, en sem svarar helmingnum af því, sem á að kaupa í einum hrepp. En allir vita að kensla án áhalda hlýtur að verða tómt kák. Í Suður-Múlasýslu er varið til áhaldakaupa nefnt ár 53 kr., í Norður-Múlasýslu 94 kr., í Austur-Skaftafellssýslu 72 kr., en í einum hreppi, sem eg þekki, hefir 200 kr. verið varið til þess að kaupa áhöld; sá hreppur hefir auðvitað keypt meira en fyrirskipað er, en hann hefir ekki iðrast eftir það. Ef litið er yfir sýslurnar, þá stendur Húnavatnssýsla næst hæst, hvað áhaldakaup snertir og veit eg þó, að þar er mjög ábótavant í því efni. Árnessýsla hefir keypt fyrir 100 kr. meir, en það er líka fólksfleiri sýsla. Í Suður-Þingeyjarsýslu hafa kensluáhöld verið keypt fyrir 229 kr.; eg minnist á það hérað vegna þess, að það orð liggur á, að þar sé meiri áhugi á alþýðufræðslu en annarsstaðar á landinu, en þó hafa menn þar eigi séð sér fært að verja stærri upphæð en þetta til þessa nauðsynjamáls, einum 29 kr. fram yfir það, sem þessi eini hreppur, er eg gat um áðan, lagði af mörkum. Þessar tölur benda greinilega á, hvílíkt kák framkvæmd fræðslumálalaganna er. Einhver kann nú að halda því fram, að svo mikið hafi verið keypt um land alt af kensluáhöldum árið áður að þetta stafi af því, en það mun þó ekki vera, því það er vitanlegt, að þetta fyrsta ár var það hreinasta undantekning að lögunum væri fylgt. Þar að auki verða menn vitanlega víða að sætta sig við mjög svo ófullkomna kennara, sem aldrei ættu að koma nálægt neinni kenslu. Auðvitað eru menn að því leyti í miklum vanda staddir, því að tilfinnanlegur skortur er á góðum kenslukröftum, en hitt er ekki síður til mikils meins, að alþýðan hefir enn þá ekki áttað sig á því, að ekki getur hver sem er sagt börnum til svo að vel fari. Ennþá standa menn í þeirri röngu trú, að til þess megi nota hvern þann, sem kann að lesa, skrifa og reikna. Eg hefi þá fengið þetta út úr skýrslunum, að fræðslumálin séu í miklu lakara ástandi en látið er yfir, og að ofmiklu af því fé, sem nú er til þeirra varið, sé á glæ kastað; en vera má að þetta geti breytst til batnaðar. Samkvæmt reikningum þeim, sem eg hefi hér fyrir mér, hafa sýslurnar varið til alþýðufræðslunnar þetta ár, sem eg nefndi, 50843 kr., og er ilt til þess að vita, ef lítil not hafa orðið að svo mikilli upphæð. Í sambandi við þetta vil eg geta þeirrar br.till. frá fjárlaganefnd, að styrkurinn verði framvegis meðal annars miðaður við fyrirskipuð kensluáhöld, í stað þess að hann nú er miðaður við nauðsynleg áhöld og dæmir svo hver um það í sinni sveit, hvað nauðsynlegt sé. Eg tel þessa breyt.till. þýðingarmikla og vona að hún verði samþykt. Þá vil eg minnast ofurlítið á kvennaskólann á Blönduósi. Háttv. 1. þm. Húnv. (H. G.) hefir áður minst á br.till. háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og talað máli kvennaskólans, svo að eg hefi þar litlu við að bæta. Eg vil að eins stuttlega geta þess, að mér finst veðrabreytingin gagnvart þessum kvennaskóla fremur kynleg. Menn virðast hafa mikla löngun til þess að nota sér slys það, sem skólinn varð fyrir, og láta svo kné fylgja kviði, svo hann geti ekki risið upp aftur. Slíkt verð eg að telja óvanalega og ómannúðlega hugsun. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði fagurlega um það um daginn, að það væri ódrengilegt að níðast á þeim, sem berðust fyrir góðum málefnum, þótt þeir rötuðu í fjárkröggur og vandræði, og hið sama virðist mér eiga við um stofnanir, sem verða fyrir slysum. Eg hefi áður sýnt og sannað hér á þinginu, að skóli þessi hefir verið sóttur af öllu landinu, og tel því óþarft að fara að leiða ný rök að því. Sýslunefndin í Húnavatnssýslu hefir gert sér far um það tvent, annað, að skólinn yrði sem ódýrastur, og hitt, að þar væri ekki kent annað en það, sem er verulega »praktískt«, svo ekki er kent annað en það, sem nauðsynlegt er fyrir húsmæðraefni, t. d. er langmestum tíma varið í fatasaum karla og kvenna, en bannaður hinn fínni útsaumur, til þess að ekki sé eytt þar tíma í óþarfa. En að skólinn sé ódýr, það sannar skólagjaldið, sem er að eins 135 kr. fyrir fæði, húsnæði, ljós og hita í 7½ mánuð. Það má og benda á það, að staðurinn er svo valinn, að þar er ekkert sem glepur eða freistar stúlknanna til að brúka fé aukreitis. Það er í mesta lagi 15, kr. sem þær þurfa umfram skólagjaldið. Þetta, að skólinn er svo »praktískur« og ódýr, er aðalástæðan fyrir því, að hann er svo mikið sóttur. Það er altítt, að stúlkur t. d. úr Ísafjarðarsýslu og Múlasýslum og víðar, sem verið hafa á skólanum, hafa dvalið í Húnavatnssýslu um sumarið og fengið þar svo góða atvinnu, að þær hafa þurft litlu við að bæta til þess að geta verið í skólanum næsta vetur. Eg get fullyrt það, að ef skólinn er lagður niður, þá verður fátækum alþýðustúlkum á Norðurlandi gert ókleift að afla sér mentunar. Eg tel það hið mesta óhappaverk, að styðja þessa tillögu, og trúi því ekki fyr en eg tek á að svo verði. Eftir till. hins háttv.þm. er svo að sjá, að hann vilji að aðeins 1 kvennaskóli sé á landinu. Þar við er margt að athuga. Það er svo dýrt að lifa hér í Reykjavík, að foreldrar, sem geta kostað 3 dætur á Blönduósi, geta kostað eina í Reykjavík. Undantekning eru heimavistirnar, en þær eru svo fáar, tæplega 30, að þær eru gersamlega ófullnægjandi fyrir stúlkur af öllu landinu. Þótt menn séu hlyntir þessum skóla, þarf ekki þar fyrir að níða aðra. Eg geri ráð fyrir, að hér séu betri kenslukraftar og því sé skólinn fremur sniðinn fyrir efnaðar stúlkur. Að sporna við að skólinn haldi áfram er særandi fyrir þá, sem lengst hafa barist við að halda honum, það er, eins og hinn háttv.þm. Dal. (B. J.) sagði, að níðast á þeim, sem barist hafa fyrir þörfum og góðum hugsjónum, og nota slys til þess að eyðileggja hugsjónir þeirra. Það er talið mannúðlegt og er gott og fagurt, að hjálpa þeim, sem slys ber að höndum. Hér er farið fram á það gagnstæða. Eg skal ekki ganga fram hjá því, að hinn háttv.þm., sem talaði alvarlega og hitalaust, eins og hans var von og vísa, kastaði því fram, að hann vildi ekki eyðileggja skólann, heldur breyta honum í lýðháskóla og húsmæðraskóla. En ef honum er alvara í þessu, ætti hann að láta fjárveitinguna standa. Kannske hefir hann hugsað sér að koma með breyt.till. í þá átt, þegar fjárlögin koma hingað aftur úr Ed. En hann hlýtur að sjá, að þar sem ekki er víst, að hlutaðeigandi sýslur vilji fá þessa breytingu nú, getur vel farið svo, að á næstu 2 árum verði menn orðnir sannfærðir um, að þetta sé breyting til batnaðar. Menn þekkja ekki svo vel til slíkra skóla ennþá. Eg hefi spurst fyrir um þetta í símanum og fengið svona svar: »Eg veit ekki; þekki ekki þessa skóla«. Menn vilja alment ekki norðanlands, að slept sé almennri fræðslu í skólanum. Viðvíkjandi matreiðslukenslu er það að segja, að henni hefir ekki verið hægt að koma á vegna féleysis. Það hefir þó verið stigið spor í þá átt að bæta úr þessu, með því að fyrir 2 árum var fengin ráðskona, sem jafnframt leiðbeinir í matartilbúningi, og er það ekki svo lítill útgjaldaauki fyrir skólann, 400 kr. Þótt menn séu mótfallnir því, að sleppa hinni almennu fræðslu, gæti komið til mála, að sleppa einstökum greinum, sem nú eru kendar, og ekki kynnu að sýnast bráðnauðsynlegar. Hinn háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J) taldi kvennaskólanum í Reykjavík það til gildis, hve gamall hann væri, og hve aðstandendur hans hefðu mikið á sig lagt til að halda honum uppi. Alveg sama má segja um skólann fyrir norðan. Hann er jafn gamall og menn hafa mikið á sig lagt til að halda honum uppi. T. d. 1 ár voru lagðar 6000 kr. úr sýslusjóði til skólans auk vaxta og afborgana af lánum. En á sama tíma fékk skólinn í Reykjavík að eins 100 kr. Mér er ant um skólann hér í Rvík og vil taka það fram, að hann hefir verið sérstaklega heppinn með forstöðukonu, því að það eru kennararnir og forstöðumennirnir, sem gera skólana. Eg trúi því ekki, að deildin felli fjárveitinguna, og væri fróðlegt að sjá með nafnakalli, hverjir vildu verða til þess að drepa hann. Viðvíkjandi breyt.till. okkar þm. Húnv. um að færa saman fjárveitingarnar til kvennaskólans í eitt, þá raskar það ekkert fjárhagnum, en okkur þótti lögulegra að hafa þetta eins við báða skólana, enda hefir aldrei komið fyrir, að á Blönduósskólanum hafi verið færri en 40 námsmeyjar, og þótt það kæmi fyrir, er tilkostnaðurinn sami. Enginn veit fyrir, hve margar koma af þeim, sem sótt hafa, fyr en skóli er settur. Þeir, sem vilja breyta skólanum, ættu að greiða atkvæði með fjárveitingunni til þess að hægt sé að undirbúa breytinguna á næstu 2 árum, og athuga það, ef hann er feldur nú, er óvíst að hann rísi nokkurn tíma upp aftur. Á sameiginlegum sýslufundi fyrir báðar sýslur var samþykt í einu hljóði að reisa skólann aftur, og ráðstafanir hafa verið gerðar til að fá áætlun og teikningar, og hefir þegar vel hæfur maður verið fenginn til þess hér í Reykjavík. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta mál. Eg skal svo snúa mér að einstökum atriðum viðvíkjandi flutningabrautunum. Háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.) talaði um, að mikil þörf væri að brúa árnar í Eyjafirði. Eg viðurkenni það. En hann sagði líka, að áframhald flutningabrautarinnar hefði verið hindrað í 10 ár. Hvað má þá segja um Skagafjörð, sem ekki hefir fengið 1 eyri til flutningabrauta í 18 ár? Eða Húnavatnssýslu, sem beðið hefir í jafn langan tíma og loks í fyrra fékk 4500 kr. Þótt ilt sé fyrir Eyfirðinga að bíða, þá er það aðgætandi, að svo mörg önnur héruð hafa orðið að bíða miklu lengur og aldrei fengið neitt. Eg get ekki verið þeim þm. sammála, sem halda því fast fram, að það eigi að fullgera þegar hverja braut í héraði, sem hefir verið svo heppið, að þar var byrjað. Það var ekki gert af því, að talið væri nauðsynlegra að byrja þar en annarsstaðar; það er mér kunnugt um. Því réð teningskast. Eg segi þetta ekki af því að eg sjái ofsjónum yfir Eyjafjarðarbrautinni. Mér þykir vænt um, að henni er svo langt komið. Sama er að segja um Borgarfjarðarbrautina. Það er rangt að segja, að Borgfirðingar séu hart leiknir, þótt henni sé ekki haldið áfram. Það má bera hana saman við hin héruðin, sem ekkert fá, og fyr er betra en lokið sé. Þeir gætu beðið 2, 3 eða 4 ár og unt öðrum þess, að eitthvað sé gert fyrir þá. Háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) hefir lagt það til, að veittar séu 1000 kr. til þess að setja á stofn rjómabú, en hann hefir ekki gætt þess, að hér er verið að innleiða nýja reglu. Það hefir aldrei verið gert, að gefa búunum neitt í upphafi, en þeim hefir verið lánað fé með góðum kjörum og það er miklu réttmætara, en hitt er óaðgengilegt. Tillagan er gallagripur og því er eg á móti henni. Það er heldur ekki tilgangur og hefir aldrei verið, að gefa smjörbúunum í það óendanlega, heldur fella burtu styrkinn smátt og smátt, eins og háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) hefir ljóslega sýnt fram á. Eg skal svo ekki eyða frekari tíma í þetta sinn, því margir munu þurfa að segja eitthvað, og ekki taka aftur til máls, nema eg sé knúður til þess.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla að víkja nokkrum orðum að einstökum atriðum og tek eg liðina eftir þeirri röð, sem þeir eru í á atkvæðaskránni. Þar verður fyrst fyrir mér breyt.till. við 12. gr. 4. a., styrkurinn til Andrésar Fjeldsteds augnlæknis. Um daginn var hann settur niður úr 2000 kr., sem hafði staðið í frumvarpi stjórnarinnar, og niður í 1000 kr. Nefndin fékk þá að vita, að þetta væri sama og að svifta bæði landið og Reykjavík augnlækni. Því hann hafði þegar sagt upp bústað sínum hér í bænum og var albúinn að flytja vestur, þegar hann vissi um þessar tillögur nefndarinnar. Hvort hann sættir sig við þetta veit eg ekki. En alveg ófært er að gera ekki svo við þann mann, að vér fáum haldið honum. Við 6. lið er það athugavert, að hinum tveimur sérfræðingum, er gert að skyldu að hafa aðeins ókeypis »klinik« einu sinni í hálfum mánuði. Þetta getur tæplega komið að notum, það getur verið óþægilegt fyrir fáækan mann að ganga með tannpínu í hálfan mánuð, einnig er það óþægilegt fyrir menn, sem eiga heima utanbæjar, að sæta lagi með að koma hingað einmitt á þeim tíma, þegar »klinikin« er opin, þegar svo langt líður á milli. Næst vil eg, að öllum sérfræðingunum sé gert að skyldu að hafa ókeypis »klinik« einu sinni í viku og eg mun stinga upp á því, þegar lögin koma hingað aftur. Þá hefir nefndin lagt til, að laun læknisins á Kleppi séu hækkuð úr 2400 kr., upp í 2700 kr. Læknirinn á Kleppi hefir ókeypis húsnæði, ljós og hita; svo er hann einnig ráðsmaður, svo hann hefir að líkindum ódýran, ef eigi ókeypis matinn. Og þar sem hann hefir svo mikil hlunnindi, þá virðist vera óþarfi að hækka laun hans, sem auk þess er kornungur maður nýkominn í embætti. Allra sízt þegar maður ber það saman við það, sem læknirinn á Laugarnesspítalanum hefir. Læknirinn á Kleppi hefir einnig mjög mikla praxis hér í bænum eða að minsta kosti sér maður hann hér inn í bænum allan daginn. Hvort það er lækningapraxis eða pólitísk praxis skal eg ekki segja neitt um. En eitt er víst, að menn hitta hann aldrei þar, sem hann á að vera - á hælinu. Sjúklingar, sem komu á Klepp í haust, hafa ekki séð framan í hann síðan þeir komu; þá kvað hann hafa litið á þá allra snöggvast, en síðan ekki. Þeim manni, sem hefir svona mikið að gera og hefir auk þess fullboðleg föst laun, er óþarfi að launa hærra. Það er alveg ástæðulaust. Það er að minsta kosti ekki af þeim ástæðum, sem við höfum heyrt, og væri æskilegt, að maður fengi að heyra hinar sönnu ástæður. Mér þótti vænt um, að háttv. S.-Þing. (P. J.) tók aftur breyt.till. sínar við 13. gr. B. VIII., B. IX. og B. X. um tillagið til veganna, því annars hefði verið nauðsynlegt að skera þær niður. Hygg hann hafi fremur gert þær í öðru skyni en því, að hann hafi búist við, að þær till. mundu hafa fylgi. Þá er önnur tillaga við 13. gr. D. III. 8, þar sem lagt er til, að í staðinn fyrir »hraðskeytasamband« komi: loftskeytasamband. Það var samþykt hér í deildinni um daginn, þegar fjáraukalögin voru á ferðinni, að hafa loftskeyti; en nú höfðu fjáraukalögin verið tekin út af dagskrá í dag í efri deild. En það er óþarfi að taka hraðskeyti úr fyrirsögninni og setja loftskeyti í staðinn, þótt breyting sé gerð á einstökum lið. »Hraðskeyti« nær líka yfir hvorttveggja sambandið, síma og loftskeyti, svo það á mjög vel við. Nefndin hefir komið með breyt.till. á þingskjali 567 um að stjórninni veitist heimild til þess að taka lán, til þess að kaupa talsímakerfi Reykjavíkur. Þessa tillögu vona eg að deildin samþykki, því þetta er stórt gróðafyrirtæki fyrir landið, því talsímakerfið gefur nú í hreinan ágóða 15% árlega. Seinna mundi það verða dýrara, og því dýrara sem lengra líður. Einnig er leyfistími félagsins nú á enda og yrði að bíða mörg ár, ef ekki væri keypt nú, og þá yrði það miklum mun dýrara. Næst er breyt.till. á þgskj. 536 við 13. gr. E. VIII, um að Bjargtangavitinn falli niður, en á eftir E. XI. komi nýr liður, um að byggja vita á Vattarnesi. Þótt Vattarnes sé í mínu kjördæmi, þá er þörfin þar miklu brýnni, auk þess kostar viti á Vattarnesi miklu minna en viti á Bjargtöngum. Eins og eg sagði, þá er meiri þörf fyrir vita á Vattarnesi en á Bjargtöngum, því öll skip, sem sigla til Reyðarfjarðar og frá Reyðarfirði nota hann, og fjöldi annara skipa, sem þar eiga leið um, hafa hans not. Háttv. þm. Eyf. hafa komið með till. á þgskj. 578 um prestsmötuna á Grund í Eyjafirði. Þetta finst mér allkynleg tillaga; hún hljóðar svo: »Prestsmatan frá Grund í Eyjafirði, 200 álnir, er nú greiðist prestinum í Grundarþingum að ? og Akureyrarprestinum að ?, veitist til viðhalds Grundarkirkju gegn endurgjaldi til hlutaðeigandi presta úr prestlaunasjóði«. Þetta finst mér óþarfa krókaleið. Af hverju má ekki eins segja, að prestlaunasjóður taki að sér viðhald Grundarkirkju í Eyjafirði. Þetta er ekki sú rétta leið. Eigandi Grundarkirkju er allrar virðingar verður fyrir bygginguna. En eg kann ekki við þessa leið, sem hér er farin, og óviðkunnanlegt að leggja viðhald bændakirkna á prestlaunasjóð - ef það er ekki alveg ólöglegt. Nefndin hefir hér enn komið með br.till. á þgskj. 514 við 14. gr. A. b. 4, um að veita síra J. Lynge 1200 kr. til þess að byggja baðstofu á Kvennabrekku og að »við ábúendaskifti sé skilað húsi, er sé 1200 kr. virði, auk andvirðis hinnar gömlu baðstofu með álagi«. Eg veit ekki betur, en það sé skylda að svara álagi við ábúendaskifti. Hvað hefir presturinn gert við álagið, sem hann fékk þegar hann tók við jörðunni? Hefir hann etið það upp eins og sagt var um prestinn í Móðuharðindunum? Hversvegna á landssjóður að borga honum það? Ef það hefir verið af góðsemi eða kjarkleysi, að hann gekk ekki eftir því, þá má hann sjálfum sér um kenna. Landssjóður hefir enga skyldu til þess að bæta honum það upp, þó hann hafi látið snuða sig um það, þegar hann tók við jörðinni. Og gæti ekki farið á sömu leið við næstu prestaskifti? Til hvers er annars eftirlit prófasta? Næst er breyt.till. á þgskj. 573 við 14. gr. B. I. b. 2., um að færa námsstyrkinn við prestaskólann úr 1000 kr. niður í 800 kr. Eg veit ekki, hve margir stunda nám við prestaskólann, svo það getur verið, að þetta sé nógu mikill styrkur. Sömuleiðis er breyt.till. um að lækka námsstyrkinn handa læknaefnum úr 2000 kr. niður í 1800 kr. Eg veit heldur ekki, hve margir stunda nám við læknaskólann, en býst við að þetta sé nógu mikill styrkur. Ef það er ekki, þá er eg á móti því að lækka hann. Loks er farið fram á að lækka styrkinn til þeirra, sem stunda nám við lagaskólann úr 1200 kr. niður í 1000 kr. Það er undarlegt, að ef læknaskólinn á að hafa 2000 kr. styrk handa sínum nemendum, þá á lagaskólinn, sem hefir meiri nemendafjölda að komast af með helmingi minni styrk handa sínum nemendum. Þessu er eg á móti. Hitt játa eg, að það er ástæða til að lækka námsstyrki, þegar þeir eru misbrúkaðir. En eg álít það sé að misbrúka styrkinn, að veita syni séra Lárusar frá Selárdal, einhvers auðugasta manns í bænum, húsaleigustyrk og námsstyrk, þótt pilturinn sé efnismaður. Að öðru jöfnu, og jafnvel meir en að öðru jöfnu, þá eiga fátækari nemendur að ganga fyrir hinum efnameiri. Þetta fé er veitt sem styrkur fátækum eða efnalitlum námsmönnum, sem eru ástundunarsamir og reglusamir, en alls ekki sem verðlaun auðugum eða efnuðum mönnum, þótt efnilegir séu. Eg vona, að stjórn skólans veiti styrkinn þannig eftirleiðis, að ekki sé ástæða til þess að lækka hann aftur. Eg sé heldur ekki ástæðu til þess að veita sonum efnamanna úr sveit námsstyrk, enda þótt þeir séu góðir námsmenn, en setja hjá efnispilta fátæka, þótt þeir séu taldir til heimilis í Reykjavík, ef til vill af því að þeir eiga engan að, en veitir hér auðveldast að fá dálitla atvinnu. Athugasemdin við B. IV. C. 13., um að húsaleigustyrkur sé að eins veittur utanbæjarmönnum, nema innanbæjarmenn hafi sjálfir fjölskyldu fram að færa, þykir mér og kynleg og ranglát. Það getur verið, að fjölskyldumaður sé atvinnurekandi eða bóndi og hafi næg efni, og samt á hann að fá húsaleigustyrk af því hann hefir fjölskyldu! En annar maður, sem er bláfátækur og umkomulaus, má ekki fá styrk, af því hann hefir enga fjölskyldu. Bæjarmenn eiga að hafa sama rétt til að njóta styrksins og utanbæjarmenn, ef þeir eru fátækir. Eg hefi komið með breyt.till. á þgskj. 529 við B. IV. 13., um að orðin: »sé aðeins«, breytist í: sé venjulega að eins. Eg gæti nefnt foreldra, sem eiga börn í mentaskólanum, sem ekki gætu komist af án þess að þiggja af sveit, ef þeir nytu ekki góðra manna að. Eg álít, að hér sé bætt úr þessu, ef mín breyt.till. verður samþykt, um að veita venjulega að eins utanbæjarmönnum styrk. Þá kem eg að hinni stóru tillögu frá h. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), sem sumum hefir orðið svo bimbult af. Hann talaði mjög ljóst og greinilega fyrir þessari tillögu, eins og hans er vandi. Eg álít, að kvennaskólar eigi ekki að vera til nema fyrir sérmentun kvenna, til þess að kenna þar sérstakt kvennanám, svo sem hannyrðir og matreiðslu. Allir skólar eiga annars að vera sameiginlegir fyrir karla og konur; og konur hafa aðgang að öllum karlmannaskólum hér, þótt þær hafi ekki notað þann rétt. Stýrimannaskólanum sækir kvenfólk ekki að. Karlmenn mundu heldur ekki sækja að skóla, þar sem hannyrðir og matreiðsla yrði kend. En nú stendur svo á, að húsrúm er ekki til í mentaskólanum ef kvennaskóli Reykjavíkur yrði lagður niður. Það yrði þá að reisa nýtt hús og fjölga kennurum að miklum mun, og það yrði enn dýrara en að viðhalda kvennaskólanum. Það er því nauðsynlegt sem stendur að hafa einn kvennaskóla, og það er auðsætt, að það á að hafa þennan skóla í Reykjavík og landið á að styrkja hann, því hvergi annarstaðar er jafnmikill kostur á góðum kenslukröftum og hér. Sá skóli ætti að verða »almennur mentaskóli« fyrir konur. Eða hvar mundu beztir kenslukraftar hér á landi? Það er enginn efi á því, að tímakensla er bezt hér í Reykjavík. Blönduósskólinn hefir ekki völ á góðum kröftum til tímakenslu, og árangurinn af veru sumra stúlkna (eg segi ekki allra) á þeim skóla virðist helztur sá, að þær geta lesið danska eldhúsrómana. En hafi maður fyrir augum gagnsemi skólans, þá er betra hann kosti meira, og að kenslan komi að gagni, því að góð kensla er aldrei ofborguð, en lítil og léleg kensla alt af ofborguð. Af þessum ástæðum fylgi eg tillögu háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Eg hefi ekki viljað drepa Blönduósskólann, heldur þótt heppilegra, að honum yrði breytt í húsmæðraskóla, og tel eg heppilegra, að hann væri í sveit. Af þessum ástæðum aðhyllist eg breytingartillöguna. Háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) hélt því fram, að mjög mikill munur væri á, hve vel barnaskólar væru útbúnir, og las upp skýrslu, er átti að sýna, að sumir skólar (t. d. í Múlasýslum) hefðu keypt lítið af áhöldum, síðan fræðslulögin komust á, og væru því illa útbúnir. Las hann lista upp yfir hvað einn skóli hefði keypt árið 1910. Þetta sannar ekkert. Sumir skólar hafa átt mikið, áður en kenslulögin komust á. Er þetta því út í bláinn. Þá er tillaga á þgskj. 584 um að fella niður 600 kr. ferðastyrk til umsjónarmanns fræðslumála. Þetta virðist óskiljanlegt. Er það til lítilla nota, að skylda hann til að hafa umsjón með kenslumálum, en gera honum svo ómögulegt að framkvæma hana. Landinu er skylt að borga þau ferðalög. Eg hljóp yfir 19. lið á bls. 3, nefnilega breyt.till. 571 við C. 1. Að undanförnu hefir það ekki verið nefnt í fjárlögunum við hvern skyldi gera samning um gufuskipaferðir. Hugsum okkur, að samningurinn frá 7. ágúst 1909 félli í burtu af þeim ástæðum, þótt eg telji það ekki líklegt, að félagið yrði gjaldþrota, eða af hinu, sem ekki er óhugsanlegt, að það brjóti af sér samninginn og hætti að flytja póst, þá yrðu ferðirnar að falla niður, af því að þá væri óheimilt að semja við aðra í staðinn um ferðir. Eg skil ekki, hvað þetta á að þýða. Hitt liggur í hlutarins eðli, að þeim greiðist féð, er samninginn hefir. (Hlé). Herra forseti! Eg mun hafa verið kominn að 15. gr. þegar hléið varð. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) leggur til, að stofnanir landsins verði uppnefndar. Býst eg við, að þær tillögur hans fari sömu leið og áður. Þó er ein þeirra, sem eg get greitt atkvæði. Það er sú tillaga, að Fornmenjasafnið sé kallað Þjóðmenjasafnið, og er það eðlilegra. Upphaflega, þegar safnið var stofnað, þá var svo ákveðið, að það skyldi heita Forngripa- og þjóðmenjasafn. Öllum hinum tillögunum mun eg verða á móti. Þá er breyttill. á þgskj. 577 frá 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) við 8. lið, um að orðin »alt að« falli burtu. Sé eg ekki af hverju þau orð mega ekki standa. Mun eg greiða atkvæði móti þeirri till. Tillagan um að fella styrkinn til Bernersambandsins gengur í sömu átt og áður, og er eg henni mótfallinn af þeim ástæðum, sem eg hefi áður tilgreint. Svo höfum við, eg og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) komið fram með þá breyt.till. við 15. lið 15. gr., að fella styrkinn til Good- Templara niður. Eg var á móti honum við 2. umr. vegna þess, að félagið hefir misbrúkað hann í vetur og notað til pólitískra agitationa. Í launbréfi frá stórritara reglunnar var öllum félögum skipað að greiða atkvæði eftir hans fyrirmælum. Var þeim skipað að ræða það mál ekki á mannfundum, en að eins hlýða blint. Þessi jesúítaháttur er hættulegur. Mönnum er skipað að hlýða blint, en bannað með öllu að hugsa. Slíkt leyniveldi í ríkinu er og hefir hvarvetna verið mesti voði - og sízt af öllu eru slík vélræði við löggjafarvaldið styðjandi af almannafé. Þetta var ástæða þess, að eg var á móti styrknum við 2. umr. Eg hefði þó ekki farið að taka þetta mál upp aftur, ef ekki hefði annað nýrra við borið. Það sem eg nú segi um stjórn reglunnar, það segi eg ekki um regluna sjálfa. Good-Templarareglan er gott og göfugt félag, ef hún heldur sér við sitt málefni. En komist stjórn þess í hendur grunnhygginna og flasfenginna manna, þá getur það orðið háskalegt. Sú ástæða sem eg hér á við, er hótunarbréf það, sem stjórn reglunnar hefir sent öllum þingmönnum. Það er stílað til alþingis, og með því segir reglan alþingi stríð á hendur. Hún segir, að það sé verið að segja sér stríð á hendur, en það hefir ekkert komið fram af þingsins hálfu, sem henni gerir miska. Þetta er altítt, að þeir sem ráðast á aðra að fyrra bragði, segja - án allrar ástæðu - að það sé verið að segja sér stríð á hendur. Þetta er tómt ofbeldisverk. Eg er bannlagamaður, en við bannlagamenn skoðum okkur jafn misboðið og hinum. Þetta bréf, sem svo er orðað, heyrir undir 229. gr. hinna almennu hegningarlaga, er ræðir um þá, sem í skjölum til konungs, stjórnarráðsins eða alþingis viðhafa ósæmileg ummæli. Þó má búast við því, að þingmenn fyrirlíti þetta svo, að þeir vilji ekki reka réttar síns, en aðferðin er söm fyrir það. Good-Templarareglan ætti ella sjálf alt gott skilið, en nú verður hún að gjalda þess, að hún hefir óhreint höfuð. Er henni það og fyrir beztu, að við strykum þennan styrk út, svo hún gæti sín betur eftirleiðis og velji betri stjórn. Er það ósæmilegt fyrir þingmenn að þola það, að nokkur dirfist að snúa sér til alþingis og segja: Ef þið ekki greiðið atkvæði eins og við viljum, þá segjum við ykkur stríð á hendur. Skal eg svo ekki fjölyrða meira um þetta mál. Við atkvæðagreiðsluna má búast við, að verði nafnakall. Fá menn þá að sjá, hversu sómakærir þingmenn eru. Þá er tillaga á þgskj. 574, frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.). Er hún í þá átt, að liðirnir 20-29, 33, 35-38, 45 og 46 falli burt, en í þeirra stað komi: Til vísinda og lista 17000 kr. hvort árið. Eg kom með líka tillögu í Ed. 1905, en hún féll. Svo var upphaflega eftir að þingið fékk löggjafarvald, að landsstjórninni var veitt fé í heilu lagi til bókmenta og lista. Var svo fram til 1883 eða þar um bil. Þá var ekki þingræðisstjórn sem nú. Var oss þá stjórnað af dönskum ráðherra og landshöfðingja, sem enga ábyrgð báru fyrir þinginu. Þess skal þó getið, að landshöfðingi var vanur, þegar um þetta fé var að ræða, að bera sig saman við fjárlaganefnd og heyra hennar tillögur, sem hann jafnan fylgdi. En svo fór að koma óánægja milli stjórnarinnar og þingsins um ýmsar veitingar á þessu fé og varð það orsök til þess, að þingið fór að draga inn undir sig flesta þá hluti, sem það gat eitt haft ráðin yfir. Síðan hefir stjórnin ekki haft yfir þessum styrkjum að ráða, en að eins ráðið menn til samningar kenslubóka. Mér þykir óviðkunnanlegt, að þingið fari að kjósa nefnd til að úthluta þessu fé, sem svo sé skipuð eftir flokkaskiftingu á þinginu. Þetta gefur enga tryggingu fyrir, að styrkurinn verði óhlutdrægt veittur og auk þess er það hálf óviðfeldið, að þingið skuli ekki trúa sjálfu sér og stjórninni fyrir þessu. Það hefði verið sök sér, ef till. hefði verið orðuð svo, að landsstjórnin veitti styrkinn, en leitaði fyrst álits háskólaráðsins. En eins og till. nú er, get eg ekki greitt henni atkvæði. Mér eru heldur ekki vel kunnar ástæður háttv. fl.m, nema hvað annar þeirra sagði, að það væri óviðkunnanlegt, að vera að ræða mikið um verðleika manna. En þeir verða nú samt að hafa það, því að blöðin ræða um það og almenningur talar um það. Þess er líka að gæta í málinu, að fáar veitingar munu vera veittar með eins litlu tilliti til flokksfylgis og einmitt þær, sem hér um ræðir, svo að eg álít, hvað það snertir, málinu eins vel borgið hjá þinginu sjálfu, eins og hjá sérstakri nefnd. Þá kem eg að brtill. okkar háttv.þm. Dal. (B. J.), sem er 70. liður á atkv.skránni neðst á bls. 8, um styrk til magisters Ágústs Bjarnasonar til þess að gefa út síðasta bindið af »Sögu mannsandans«, 3 bindi eru þegar prentuð. Hingað til hefir honum verið veitt 1200 kr. á fjárhagstímabilinu til þessa starfa en nú hefir háttv. fjárlaganefnd lagt til, að honum yrðu að eins veittar 600 kr. og það var samþykt við 2. umr. Þessar 600 kr. eru ekki nægilegar, nema til ½ bindisins, sem eftir er; hann getur ekki komið bókinni út, ef styrkurinn til þessa síðasta bindis verður lægri en til hinna hefir verið veitt. Það er því ekki annað fyrir þingið að gera, en að stryka fjárveitinguna út, eða færa hana upp í 1200 kr. Eg býst við, að þessi breyt.till. okkar fái góðan byr í deildinni, því að eg held, að það hafi stafað af misskilningi háttv. fjárlaganefndar, að styrkurinn var ekki settur hærra en 600 kr. fyrir síðustu umræðu. Breyt.till. mín, 74. liður bls. 9 á atkvæðaskránni, er ekki annað en orðabreyting, svo eg get slept henni. Breyt.till. á þgskj. 561. við 3. lið 16. gr., um fjárveitingu til Torfa í Ólafsdal í heiðursskyni fyrir langt og þarflegt starf fyrir þjóðina mun eg greiða atkvæði með. Þá kem eg að breyttill. á þgskj. 497 við 24. tölulið 16. gr., um styrk til hæfs manns til þess að ferðast til Englands og kynna sér verkun og flokkun á ull, og ferðast síðan um landið og gefa mönnum ráð og leiðbeiningar í því efni. Eg vil leggja mikla áherzlu á það, sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði, að þótt hér um bil öll íslenzk ull sé seld til Liverpool, þá fer þó mest af henni til Ameríku. Henni er blandað saman við innlenda ull þar og notuð mest í gólfábreiður. Sá maður, sem færi til þess að kynna sér meðferð á ullinni, yrði því að fara þangað. Mér er kunnugt um, að nú á síðustu árum hefir Ameríkumaður ferðast hér um landið og keypt ull, en hvort hann um leið hefir gefið mönnum nokkrar leiðbeiningar um meðferð hennar og verkun, veit eg ekki. En eigi nú að fara að kosta mann til Ameríku, þá eru 1200 kr. svo hlægilega lítið, að þær nægja ekki einu sinni fyrir fargjaldinu fram og aftur, svo að alveg gagnslaust er að samþykkja þessa tillögu. Þá vil eg mæla með till. okkar háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.), um fjárstyrk til Reynis Gíslasonar, til þess að fara utan og nema söngfræði. Hann hefir sýnt hreina undragáfu í þeirri list frá því hann var ungbarn, og þótt eg hafi kannske ekki mikið vit á því, má taka orð 1. þm. G. K. (B. Kr.) trúanleg, því að hann hefir manna bezt hér í deildinni vit á þessu efni. Öllum ber saman um, að þessi piltur sé frábærlega gæddur músikgáfu og virðist því sjálfsagt að láta svo góða hæfileika ekki fara forgörðum. Eg vona því, að þessi breyt.till. verði samþykt. Seinast en ekki sízt vil eg mæla með brtill. háttv.þm. Dal. (B. J.) á þgskj. 579 við B. I. 3. um laun háskólakennara. Hún er ekkert annað en afleiðing af því, sem nýlega var samþykt hér í deildinni með 19 atkv. með nafnakalli og þessi till. fær vonandi ennþá fleiri atkvæði, þar sem nú er afráðið í báðum deildum á aukafjárlögunum að stofna háskólann.

Ráðherrann (Kr. J.) Það er að eins örstutt athugasemd, er eg vildi gera út af orðum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.). Hann nefndi nöfn manna hér í bænum í sambandi við »kritik« á einni skólastofnun, sem eg held að ekki hafi verið á rökum bygð. Hann var að finna að úthlutun á námsstyrk við lagaskólann og sagði, að einum pilti hér í bæ, sem hann nefndi, hefði ranglega verið veitt ölmusa á lagaskólanum, því faðir hans væri með ríkustu mönnum hér í bænum. Þetta er ekki rétt hjá háttv.þm. Þessum pilti hefir hvorki verið veitt ölmusa né húsaleigustyrkur, heldur 40 kr. verðlaun fyrir dugnað og iðjusemi. Þetta var honum veitt af því fé, sem skólinn hefir til umráða og víst má ráðstafa á þennan hátt.  (Jón Ólafsson: Samkvæmt hvaða fjárlagaheimild?)  Þessi piltur er bæði greindur, iðinn og reglusamur og átti verðlaunin því fyllilega skilin, enda voru honum líka veitt þau eftir einróma tillögum allra kennaranna. Eg vildi að eins leiðrétta þennan misskilning háttv.þm., því að hann fór nokkuð ítarlega út í þetta efni í ræðu sinni.

Björn Kristjánsson Það eru nokkrar leiðréttingar, og þá fyrst og fremst við ræðu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.). Það er þá fyrst út af ummælum hans viðvíkjandi Flensborgarskólanum. Mér skildist hann vilja halda því fram, að skólinn væri svo bágborinn, að piltar, sem ekki væru sendibréfsfærir, væru útskrifaðir úr honum. Eg skal nú fyrst skýra honum frá því, að skólinn er í 3 bekkjum og að öðru leyti benda honum á, að hér á þinginu sitja 2 menn úr stjórn skólans, sem hann getur fengið nægilegar upplýsingar hjá, þar sem hann virðist vera skólanum mjög svo ókunnur. Eg get líka bent honum á það, sem hann raunar ætti að vita, að skólanum er ekki gefandi sök á því, þótt misjafn sauður sé í mörgu fé og það geti því fyrir komið, að einstaka alls óhæfur maður útskrifist úr honum eins og öðrum skólum. Hann verður að taka við öllum, sem inntöku beiðast og það er ekki svo auðvelt að meta svo hæfileika allra, að einhver heimskinginn nái ekki nægilegri aðaleinkunn til þess að sleppa út úr skólanum. Og þetta gildir um alla skóla. Háttv. þm. sagðist aðallega koma með þessa breyt.till. í því skyni, að hann vildi fyrirbyggja það, að einstaka stofnanir gætu vaðið takmarkalaust í landssjóðinn og fært sig altaf upp á skaftið. En það er als ekki tilfellið hér. Það er að eins farið fram á jafna upphæð og skólanum hefir áður verið veitt, hvorki meira né minna. Eg skal geta þess, að ef á að fara að heimta skólagjald af nemendum við þennan skóla þá lægi nær að hætta að veita nemendastyrk við aðra skóla, svo sem mentaskólann og Akureyrarskólann. Það ætti að afnema það fyrst, áður en farið er að tala um skólagjald við aðra skóla. Eg skal svo ekki fara fleirum orðum þetta mál, eg vona að deildinni sé orðið það nægilega ljóst. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir komið fram með líka breyt.till. og till. mína á þgskj. 525, í þá átt, að utanbæjarmönnum sé ekki veittur takmarkalaus réttur til þess að ganga fyrir við úthlutun námsstyrks við mentastofnanir hér. Eg benti á, að þetta ákvæði gæti verið ranglátt, því að oft gæti það komið fyrir, að fátækir utanbæjarmenn settust hér að og giftu sig og hefðu því ekki síður þörf fyrir námsstyrk en aðrir. Annars hefði eg helzt óskað, að við hefðum getað sameinað þessar till. okkar, sem báðar fara í líka átt. Þá eru það nokkur orð viðvíkjandi orðum háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) um fjárhaginn og horfurnar núna. Honum þóttu þær nokkuð ískyggilegar og var svo svartur í skoðunum sínum, að hann vildi stryka út fjöldann allan af mestu þarfafyrirtækjum, sem þegar eru komin inn í fjárlagafrumvarpið. Þessar raddir hafa líka heyrst í Ed. og kveðið svo ramt að þar, að menn hafa verið með grátstaf í kverkunum út af fjárhagnum, talað um hið sorglega ástand o. s. frv. og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) kom með heilmikið yfirlit yfir allan hag landsins og býsnaðist mikið yfir útlitinu. Þetta er alt saman vegna 187 þús. kr. tekjuhalla, sem er á fjárlögunum eftir 2. umr. hér í deildinni. Þau býsn hafa menn líklega aldrei heyrt áður. Eg ætla nú að leyfa mér að benda á nokkur undanfarin þing og skýra mönnum frá, hvernig hallinn hefir verið þá eftir 2.umr., í þinglok og í árslok. Eg hef samið skýrslu um það hér á hnjánum, sem nú er verið að prenta og verður útbýtt innan lítillar stundar. Fjárhagurinn hefir verið þessi: Árin Halli við 2.umr. kr. Halli í þinglok kr. Viðlagasj. tekjueftirst. og pen. Árin 1899 122,172 99.024 1,656,569 1898/1899 1901 80,743 132,949 1,611,795 1900/1901 1903 380,145 400,500 1,819,328 1902/1903 1905 410,239 259,439 1,821,946 1904/1905 1907 345,326 514,012* 1,627,896 1906/1907 1909 360,273 64,910 1,901,815 1908/1909 1911 187,000 *) Á því þingi var ákveðið að taka ½ milj.króna lán, sem fært var sem tekjur á fjárlögunum, og er því tekjuhallinn rétt talinn þannig, þó fjárlögin sýni að eins 14,012 kr. tekjuhalla. Eg vil ekki ábyrgjast, að tölurnar séu allar nákvæmar, því tími var enginn til að semja þessa skýrslu, en eg hygg þó, að miklu skakki ekki, enda er þá hægt að leiðrétta það. Svona er þá fjárhagurinn núna, einar 187 þús. kr. í tekjuhalla eftir 2. umr. Er hann nú ægilegur í samanburði við það, sem hann stundum hefir verið áður! Þetta eru öll ósköpin, 187 þús. kr., og svo er mönnum mikið niðri fyrir, að þeir vilja fara að fresta bannlögunum til þess að komast hjá vandræðum. Það er vissulega engin ástæða til. Eg geri ráð fyrir, að landssjóður kæmist klakklaust út úr öllu saman, þó að engin lög yrðu samþykt til þess að auka tekjurnar. Þó vildi eg fyrir mitt leyti mæla með því, að þær verði auknar eftir því sem kostur er á. Menn hafa kvartað yfir því, að landssjóður væri svo peningalaus, þegar hann hefir um 2 milj. kr. handbært fé til að selja eða veðsetja! Skýrsla mín nær ekki lengra en til 1909. En árin 1910-1911 litu út fyrir að verða beztu ár, svo að ekki hnignar fjárhagurinn mikið á þeim. Þá skal eg minnast á eina till., sem nokkuð hefir verið rædd hér í deildinni og fer fram á 1200 kr. styrk til manns, eg man hvorki nafn hans eða tillögumanns, til þess að kynna sér í útlöndum verkun og flokkun á ull. Það hefir oft verið talað um þetta. Mál þetta hefir verið lagt fyrir stjórn Búnaðarfélagsins og hún hefir ekki viljað mæla með því. Eg get skýrt mönnum frá því, vegna ýmsra upplýsinga, sem eg hefi aflað mér í þessu efni, að tilraunir til þess að bæta ull og gera hana verðmeiri með annari verkun eru alveg þýðingarlausar. Ullin verður ekkert betri, þótt hún sé betur þvegin, og heldur ekki útgengilegri. Háttv. þm. S-Þing. (P. J.) skýrði alveg rétt frá þegar hann sagði, að norðlenzk prima ull kæmist aldrei yfir vist verð samanborið við verð á útlendri ull, hversu vel sem hún er vönduð. Hún getur ekki orðið eins og útlend ull og það stafar ekkert af verkun hennar, heldur af því, hvað hún er gróf í sér. Það þýðir ekkert að þvo hana, og ef á að bæta hana, gera hana fínni, þá verður að veita styrk til þess að breyta loftslaginu hér á Íslandi, því að það eru rigningarnar, sem gera það að verkum hvað ullin er gróf og togmikil. Norðlenzk ull er fínni og verðmeiri en sunnlenzk ull vegna þess að veðuráttan er þurrari á Norðurlandi. Ullin verður alls ekki bætt, nema þá í smá atriðum, eins og Kristján Jónasson benti á, svo sem með því að tæta betur í sundur flóka, því að þeir eru óhentugir að vinna fyrir vélarnar - en að öðru leyti verður hún ekki bætt. Eg hygg, að lang bezt sé að selja ullina óhreina. Þeir sem tala um að verka hana hafa tiltölulega lang minst upp úr henni. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) þótti það bæði kynlegt og skakt að láta það standa á fjárlögunum, að styrkurinn til gufuskipaferða skyldi veittur Thorefélaginu. Hann taldi þetta hættulegt, þar sem félagið mundi líklega hverfa úr sögunni á næsta fjárhagstímabili. Eg held, að ekki mundi verða hægt að áfella stjórnina, þó hún leigði önnur skip, ef félagið gæti ekki uppfylt skyldu sína. En félagið mun vera öflugt og er því engin hætta á, að það uppfylli ekki skyldur sínar. Eg vil einnig benda á, að Stóra Norræna félagið gæti einnig orðið gjaldþrota. Annars held eg að hér standi eitthvað annað á bak við en þessi fyrirsögn. Samningurinn við »Thore« er gildur og löglegur. Tók eg það fram við 2. umr., að samningurinn væri ekki einungis löglegur, heldur hefði stjórnin lagt Thorefélaginu ýmsar skyldur á herðar um fram því, sem lögin áskildu.

Þá vil eg skýra frá því, sem eg hefi áður skýrt frá í efri deild, að þetta margumrædda landssjóðslán til bankavaxtabréfakaupa, er nú loks gert upp. Eftir langa mæðu tókst að grafa þetta upp, og skal eg leyfa mér að lesa upp skýrslu um, hvernig láninu hefir verið varið: Lánsupphæðin var kr. 1470000.00 Vextir í bönkum erlendis - 10287.00 Samtals kr. 1480287.83 Þetta hefir verið greitt þannig: Til Landsbankans (gegn- um Landmandsb.) kr. 600000.00 Til ríkisféhirzlu - 100000.00 Til Íslansbanka (gegnum Privatb. og Centralb.) - 700000.00 Til sama (kr. 7481.80+ 2462.27+11520.34) Samtals - 21464.41 Afborgun og vextir lánsins til 11/12 1909 - 58823.42 Samtals kr. 1480287.83 Er þá búið að koma þessu heim upp á eyri. En hins vegar má af þessu sjá, að láninu hefir ekki að öllu leyti verið varið eins og til var ætlast. Að vísu hafa verið keypt bankavaxtabréf Landsbankans fyrir lánspeningana, að upphæð 1300000 kr. að nafnverði, en kaupverðið hefir verið 1274000 kr. En svo hafa verið greiddar af lánsfénu inn í ríkisféhirzluna kr. 100000.00, og hafa þær þannig gengið upp í þarfir landssjóðs. Ennfremur hafa gengið til landssjóðsþarfa kr. 21464.41, sem greiddar hafa verið inn í Íslandsbanka, og hafa bankavaxtabréf ekki verið keypt fyrir þessar upphæðir. - Þriðja upphæðin kr. 58823.43 er afborgun og vextir af láninu, sem hefir verið tekin af sjálfri lánsupphæðinni. En þetta er rangt, því að fyrir alla lánsupphæðina átti að kaupa bankavaxtabréf. Það eru því þannig alls kr. 180287.83, sem landssjóður skuldar láninu eða lánskonto. Ef ekki eru taldir með vextir og afborgun af láninu, er skuldin kr. 121464.41. Þetta er þá sú upphæð, sem runnið hefir inn í jarðabókarsjóð og því ekki hægt að kaupa bankavaxtabréf fyrir fyr en jarðabókarsjóður hefir næga peninga til þess að endurgreiða hana, en það hefir hann nú ekki. - Eg álít, að hér við mætti einnig bæta 26 þús. kr., sem er 2% af þeim 1300 þús. kr. í bankavaxtabréfum, sem keypt hafa verið fyrir lánsupphæðina, með því að þau hafa verið keypt fyrir að eins 98% enda hefir lánið sjálft verið talið með 2% frádrætti (1470000 kr. í staðinn fyrir 1500000 kr.). Eg álít rétt að gefa háttv. deild þessa skýrslu út af því umtali, er hefir orðið um þetta mál. - Greinargerð er þannig fengin fyrir öllu láninu, en því hefir ekki öllu verið varið eins og vera átti, en á því tel eg mig enga ábyrgð hafa, og að svo komnu getur landsstjórnin ekki kipt því í lag.

Bjarni Jónsson Það er ýmislegt, er eg vildi leyfa mér að minnast á. Styrkurinn til augnlæknisins er of lágur og býst eg við, að hann fari héðan úr bænum, ef hann verður ekki hækkaður. Eg get ekki verið háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) samdóma um það, er hann sagði um lækninn á Kleppi. Háttv. þm. talaði um að læknirinn hefði pólitíska »praxis« hér í bænum. En eg veit ekki til, að menn séu launaðir fyrir að hafa pólitískar skoðanir eða að láta þær í ljósi í blöðunum. Annars hefir læknirinn ýms aukastörf, svo sem gjaldkerastarfið og því ekki of mikið að hann fái 2700 kr. í laun. Háttv. þm. lagði á móti styrkveitingu til séra Jóh. Lynge. En hér er aðgætandi, að presturinn getur ekki fengið jörðina keypta vegna samsteypu brauðanna, og því alveg rétt að veita þennan styrk. Háttv. þm. talaði ennfremur um tillögu þá, er fram er komin um að binda námsstyrkinn skilyrðum, og er eg honum samdóma um, að þetta sé mjög ranglátt. Tillagan fer fram á að húsaleigustyrkur skuli einungis veittur utanbæjarmönnum, og skulu þeir ennfremur, hvað námsstyrkinn snertir, ganga fyrir innanbæjarmönnum. Þetta er svo ranglátt, að það nær engri átt. Hvernig mundi þetta líta út að því er lagaskólann snertir? Þar eru nú þessir nemendur: Böðvar Jónsson, Björn Pálsson, Jón Benedikts Jónsson, Ólafur Lárusson, Jónas Stephensen, Sigurður Sigurðsson, Andrés Björnsson, Jón Jónasson, Jón Ásbjörnsson Hjörtur Hjartarson, Eiríkur Einarsson, Þorsteinn Þorsteinsson og Jón Sigtryggsson. Samkvæmt tillögunni gætu þeir Sig. Sigurðsson, Þorsteinn Þorsteinsson, Eiríkur Einarsson og Jón Sigtryggsson fengið húsaleigustyrk og auk þess ættu þeir að hafa forgangsrétt hvað námsstyrk snertir. En Andrés Björnsson og Jón Jónasson, sem eru bláfátækir og því miklu ver settir en hinir, gætu ekki fengið neitt. Er nokkuð réttlæti í slíku? Það er vandasamt að skera úr, hverjir eru mestir styrkþurfar. Það geta einungis kennararnir. Alþingi þekkir ekkert um það; þess vegna er það algerlega skakt af því að setja þetta ákvæði. Eg álít rétt að samþykkja tillögu háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), sem gengur út á að orðinu »venjulega« sé bætt inn í áðurnefnda tillögu. Þetta gefur kennurunum svigrúm til þess að víkja frá reglunni; þeir hljóta að þekkja þetta betur en þingið. Eg skal t. d. geta, þess, að einn þessara lagaskólanemenda er skrifari hér við þingið; er hann bláfátækur, en þó ætti hann ekki að geta fengið styrk. Hvers eiga þeir að gjalda, sem eru bláfátækir og ekki fjölskyldumenn? Það væri þá bezt að setja það ákvæði, að styrkveitingin sé bundin því skilyrði, að þeir giftist og geti börn. Það er víst meiningin með tillögu háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) Í gær var hér talað um lýðháskólann á Hvítárbakka, kastaði háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) í mig snuprum fyrir það, að eg er mótfallinn styrkveitingu til skólans. Skal eg ekki svara háttv.þm. Aðeins vil eg taka það fram, að eg vil ekki láta neinn lærdómshroka koma niður á skólastjóranum eins og háttv.þm. komst að orði. Eg vil benda háttv.þm. á ummæli mín um Þorgils gjallanda. Þau bera ekki vott um lærdómshroka í mér. Eg þykist ekki vanur að vera með neinn lærdómshroka. Eg er mótfallinn styrkveitingu til skólans af því, að eg álít skólastjórann alls ekki færan til þess að gegna þessu starfi. En þessi skóli gæti verið unglingaskóli og gæti þá notið sama styrks og aðrir slíkir skólar. Það er rangt að veita þessum svo kallaða lýðháskóla hærri styrk en einum unglingaskóla, og er eg því að eins mótfallinn, að hann fái hærri styrk en slíkur skóli. Það er rangt að veita hærri styrk til skóla í kaupstöðum en í sveit. Það er ennfr. öfugt hjá háttv. deild, eins og svo margt annað, að veita lækni, sem situr á útkjálka lægri laun en lækni, sem situr í góðu héraði. Það borgar sig að halda skóla í kauptúnum styrklaust, en borgar sig ekki að gera það í sveit. Eg hefi sjálfur haldið kvöldskóla hér og hafði upp úr því, þótt eg tæki mjög lágt gjald. En slíkt hefði verið ómögulegt uppi í sveit. Eg ætla ekki að þrátta neitt um það við háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) hvort eg meti meira viðskiftaráðunautsstöðuna eða Hvítárbakkaskólann. Eg eg vil leyfa mér að minnast á, að eg hefi komið fram með till. um styrkveitingu til séra Ólafs í Hjarðarholti til þess að halda skóla, og hver getur líkt þeim saman, séra Ólafi og Sigurði Þórólfssyni? Og þótt þetta sé ef til vill kallaður háskólahroki, skal eg geta þess, að eg hefi eins mikið vit á þessu og hver annar. Þá kem eg að 95. lið á atkv.skránni, sem fer fram á að hækka tillagið til símalagningar í Dala- og Snæfellsnessýslu. Úr því að þingið er skyldugt til að leggja fé til þessa fyrirtækis, er það ekki ósanngjarnt, að það leggi nú fram 15000 kr. Það er ranglátt, að veita sumum héruðum stórfé til símalagningar, en sumum ekkert. Af því vér erum smáþjóð, verðum vér mjög að styðjast við aðrar þjóðir í vísindum. Er það alkunna, að vér höfum um margar aldir stundað nám í háskóla Dana. Mun námsstyrkurinn vera þess valdur, að vér höfum ekki sótt til annarra landa en þessa eina. Er það oss mikið tjón, því að allur lærdómur vor og þekking verður fremur einhliða með þessu móti, heldur en ef sumir sæktu til Svía eða Norðmanna eða Englendinga eða Þjóðverja. Nú mun að miklu verða ráðin bót á þessu, er vér fáum vorn eigin háskóla. Það má nú verða, hvenær sem vill, því að lögin höfum vér þegar fengið og er eigi annars vant, en fjárveitingar til þess að háskóli Íslands geti tekið til starfa. Ætti nú hver Íslendingur að heimta það af næsta þingi, að það veiti fé til þessa. Þegar vér höfum fengið slíka allsherjar mentastofnun innanlands, þá höfum vér þar með fengið öfluga vernd þjóðerni voru og tungu. En hitt er stórfeld hætta hvorutveggja, að mentamenn vorir sæki til háskóla erlendis, einkum þó ef þeir eru allir í sama landinu og drekka allir af sömu lindum. Má þá svo fara, að menn lítilsvirði sína eigin þjóðmenningu, og meti meira erlenda sníkjumenning, og hvar finnum vér þá stað sjálfstæði voru? Ef svo fer, eða að svo miklu leyti, sem svo hefir farið, verðum vér hræmulega undir í viðskiftum vorum við aðrar þjóðir í þessari grein. En háskóli vor mun rétta hluta vorn yfirleitt. Þó eru einkum íslenzk fræði, saga landsins, bókmentasaga þess, mál og menningarsaga, löggjafarsaga og íslenzk lögfræði sérstaklega vel til þessa fallin. Háskóli vor á að verða svo góður að þessu leyti, að hvergi sé svo gott í víðri veröld að nema þessar greinar sem hér. Raunar er sá galli hér á, sem flestum mun kunnur, að Danir og ýmsar aðrar þjóðir hafa náð tökum á handritasöfnum vorum meðan svartnætti vonleysis lá hér yfir landi og þjóð. Þá dirfðust menn eigi að hugsa svo hátt, að Ísland mundi nokkru sinni ná svo langt, sem nú er orðið, hvað þá svo langt, sem verða mun innan skamms. Gerast því beztu menn þjóðarinnar til þess að safna handritum vorum og flytja þau af landi burt, í stað þess að geyma þau hér. Af þessum rótum er það runnið, að nú hafa Danir alla nytsemd og heiður af safni Árna Magnússonar. Að réttu lagi ættum vér að fá það safn alt hingað heim, en það mun þó aldrei fást með góðu. Og þess vegna verðum vér að hitta annað ráð, því að það væri þjóð vorri meira en meðalsmán og stórtjón, ef eigin háskóli vor gæti eigi rannsakað og gefið út sín eigin ágætisrit. Sé eg því eigi annað ráð, en að við verðum að láta ljósskrá öll handritin og mundu Danir verða í því efni viðfangsgóðir. En er vér hefðum fengið þau, mundi háskólinn í Reykjavík innan skamms verða sú mentastofnun, sem ágætust væri um allan heim í þeim fræðigreinum, er eg nefndi fyr. Mundu þá streyma hingað námsmenn úr öllum löndum, þeir er nema vildu þessar greinar. Eg efast ekki um, að Íslendingar mundu skara fram úr í þeim, því að svo hefir jafnan verið hingað til. Hafa þeir jafnan gefið út og þýtt bókmentir vorar, og þótt sumstaðar séu aðrir taldir höfundar, þá hafa þeir oftast eigi gert annað en að skrifa nafn sitt á verk Íslendingsins. Þeir hafa verið og eru kennarar í þessum fræðum í ýmsum háskólum. Auk þess höfum vér nú á síðustu áratugum haft hér heima beztu fræðimennina í þessum efnum. Þarf eigi fleiri að nefna en Jón heitinn Þorkelsson skólastjóra og Björn M. Ólsen skólastjóra, en þó mætti nefna fleiri. Hefi eg þá leitt rök að því, að vér getum látið háskóla vorn verða fyrirmynd í þessum fræðum, en eg vona, að hverjum manni sé það í augum uppi, hversu mikils verð væri sú frægð, er vér hlytum af. Því að það vita allir menn, að aðrar þjóðir þekkja oss sárlítið, og engu síður vita menn hitt, að menn eru ragir til viðskifta við bláókunna menn og þjóðir. Ef vér yrðum kunnir víðs vegar um heim fyrir vísindi, þótt ekki væri nema í einni grein, þá mundi það, þótt ólíku sé saman að jafna, greiða fyrir íslenzkum landsafurðum og sjávar. Auk þess mundu erlendir námsmenn, er hingað kæmu, flytja fé inn í landið. Og jafnvel þótt enginn yrði af því peningahagnaðurinn, þá mundi sómi og andlegur þroski ekki ofkeyptur því verði, sem nemur kostnaðinum af þeim framkvæmdum, sem nú nefndi eg. Eg sé, að mönnum leiðist að heyra ástæður fyrir réttu máli, og hitt veit eg, að ekki nenna þeir að lesa þær, þótt þeim séu sendar þær ókeypis. Eg mun því hætta að sinni, en það mun sýna sig, þegar frá líður, hvorir hér eru vitrari og hafa fleiri og betri ástæður fyrir sínu máli.

Björn Sigfússon : Eg sagði áðan, að eg ætlaði ekki að taka til máls aftur, nema eg væri knúður til þess. Nú hefir háttv. 2. þm. S-Múl. (J. Ó.) knúð mig til þess. Hann fór mörgum orðum um skýrsluna um fé til áhaldakaupa. Eg gat þess áður en eg las skýrsluna, að hún væri fyrir 1909-10, en svo fór hann að þylja um mörg ár þar á undan. Þetta þótti mér kynlegt, þar sem hér var ekki nema um eitt ár að ræða. Þetta er nú þriðja árið, sem kvennaskólinn fer fram á að fá þennan styrk. Þá var og það, sem hann talaði um framkvæmd fræðslumálanna, þar sem hann gaf í skyn, að fé væri dregið undan, slík fjarstæða, að eg er alveg hissa á skynsömum manni að koma með annað eins. Hann þurfti að fara að tala um kensluna við Blönduósskólann, og var honum það óskylt og ókunnugt. En hann hefði þó getað það án þess að sverta og svívirða konur þær, er þar eiga hlut að máli, en máske honum sé orðið slíkt svo tamt, að slíkt sé ekki tiltökumál. Annars hygg eg, að hann sjái sjálfur við nánari athugun, að hann hefir ofmælt, þegar hann sverti þær svo, sérstaklega gagnvart einni konu, sem mest af öllum setti sitt mót á skólann, en það var frú Elín Eggertsdóttir Briem. Sú kona er flestum kunn og hefir lengi verið álitin einhver bezt mentuð kona í landinu, svo að þessi dómur gerir henni og hennar áliti ekkert til.  (Jón Ólafsson: Eg hefi enga svert)  . Jú, þm. sagði, að hið helzta, sem lesið hefði verið í skólanum, væri útlent rómanarusl, eldhúsrómanar. Mundi nú nokkur trúa því, að kona sú, er eg nefndi, hefði sett slíkt mót á skólann, eða látið það viðgangast, að þetta væri hið helzta, er kent var, Eg gæti talið margar fleiri sæmdarkonur, sem verið hafa við þennan skóla, en eg skal láta mér nægja að nefna annað nafn, frú Guðrúnu Briem, konu Eggerts skrifstofustjóra. Heldur nú háttv.þm., að þessar konur eigi það skilið, að úthúðað sé svo stofnun, sem þær hafa veitt forstöðu.  (Jón Ólafsson: Þetta er talað úti á þekju)  . Nei. Þingm. talaði um skólann og kensluna þar, en það getur verið, að hann hafi verið úti á þekju sjálfur, og ekki meint það, sem hann var að segja. Eg gæti líka nefnt einn nemanda frá þessum skóla, sem var 2 ár á Ytri-Ey og fór síðar til Hafnar og fékk þar undirbúningsmentun. Þessi kona var frú Björg Þorláksdóttir Blöndal. Þrem árum eftir að hún kom til Hafnar var hún orðin stúdent og cand. phil. Bendir nú þetta á, að sú mentun, sem hún fékk þarna, hafi verið svo léleg? Eg álít að þetta sé nóg til þess að hrekja ummæli háttv. þingm. Auðvitað þekkir hann þetta mál ekki vitund, en mér fanst nauðsynlegt að mótmæla orðum hans sem algerlega órökstuddum sleggjudómi. Nú er eg dauður, svo að hann má ráðast á mig eins og hann vill, eg mun ekki ganga aftur.  (Jón Ólafsson: Eg held að það væri ekki gustuk)  .

Benedikt Sveinsson Eg vildi minnast á nokkrar breyt.till. Fyrst er breyt.till. á þgskj. 497, um styrk til þess að senda utan mann til þess að kynna sér markað fyrir íslenzka ull og kröfur kaupenda í því efni, og gefa landsmönnum síðan sem glöggasta skýrslu um árangurinn. Það hefir nú komið fram, að sitt sýnist hverjum um þetta mál, þótt allir verði að viðurkenna, að Íslendinga vanti mjög þekkingu um meðferð þessarar vöru, enda kveður svo ramt að því, að þeir hafa ekki vitað, hvort betra væri að senda ullina þvegna eða óþvegna. Þetta sýnir, að fullkomin þörf er á að senda mann til þess að kynna sér þetta til hlítar. Það leikur líka á ýmsu, hvað menn halda um það, hvar markaðurinn muni vera beztur. Nú er mest selt af ullinni til Ameríku og Englands, en samkvæmt skýrslu viðskiftaráðunautsins mundi einnig mega senda hana til Belgíu, og hafði hann þar við að styðjast álit merks manns, þar sem er Heinrich Erkes rithöfundur og verksmiðjueigandi. En þótt viðskiftaráðunauturinn hefði nú gert sitt bezta í þessu efni, sent stjórnarráðinu skýrslu um árangur af rannsóknum sínum og gengist fyrir því, að send væri sýnishorn til reynslu, þá er það ekki nóg. Ráðunauturinn hefir í mörg horn að líta, og er því full ástæða til þess að senda sérstakan mann, einkum af því, að það er ekki nóg, að sá maður kynni sér þetta erlendis, heldur verður hann líka að kenna það landsmönnum sjálfum á eftir. Sjón er sögu ríkari, og ekki hjálpar, þó verið sé að senda stjórnarráðinu einhverjar skýrslur, og liggi það svo á þeim eins og Fáfnir á gullinu á Gnítaheiði. Hitt mundi bera miklu meiri árangur. Það þarf ekki að hika við það, þótt þetta kosti einar 1200 krónur, þar sem nú er flutt út úr landinu á aðra miljón punda af ull á ári. Það þarf ekki mikla verðhækkun á pundið til þess að þar sjái staðar, og allur þorri landsmanna mundi njóta góðs af þessu. Hér er að ræða um spor í áttina til þess að auka verðmæti þessarar höfuðvöru landbænda, og vænti eg þess, að það beri góðan árangur. Eg tel mikla nauðsyn á því, að fengnir séu ullarmatsmenn, en ekki er til neins að kosta fé til þeirra fyr en kostur er á þeim mönnum, sem hafa aflað sér nægrar þekkingar, og eg býst við svo miklu gagni af þessum eina manni, að þingið sjái seinna ástæðu til að senda fleiri. Í sambandi við þetta má geta þess, að Kaupfélag Þingeyinga sendi fyrir löngu mann til Englands í sömu erindagerðum. Það var Kristján Jónasson. Hann rak erindi sitt samvizkusamlega, og reit bækling um ull, sem hefir stuðlað að því, að ull Þingeyinga hefir síðan verið betur verkuð en annarstaðar, og komist í hærra verð. Eg vona því, að háttv. deild verði ekki mótfallin svona lítilli fjárveitingu og þarfri. Þá er önnur breyt.till. á þgskj. 557, um styrkinn til Fiskifélags Íslands. Um hann var nokkuð talað við 2. umr., en tillagan þá tekin aftur, með því að mönnum var málið þá ekki vel ljóst. Hingað til hefir félagsskapurinn meðal sjómannastéttar landsins verið allur í molum, og þessi atvinnugrein því orðið fyrir þungum áföllum, sem einmitt mundi hafa orðið afstýrt með góðum félagsskap, og duglegri og áreiðanlegri fiskiveiðastjórn, og fullkomnari leiðbeiningum en kostur hefir verið á. Þessi atvinnugrein er vandameiri en landbúnaðurinn. Hún er að taka snöggum breytingum, og vér verðum að fylgjast með í þeim. Þar er og arðurinn meiri og fljótteknari en af öðrum atvinnugreinum, ef vel gengur, og því brýn nauðsyn, að ekkert fari í handaskolum. Öll mistök eru þar dýrari; en ef unt er að forðast þau, þá er auðurinn vís. Vér Íslendingar stöndum betur að vígi um fiskveiðar en aðrar þjóðir, af því að vér búum hér fast við fiskimiðin, en aftur hafa stórþjóðirnar, Englendingar og Frakkar, langtum meiri mannaráð og fjárkost, enda er synd að segja, að þær geri ekki það sem þær geta til þess að geta notið sín í baráttunni. Það er ekki smáræðis fé, sem þessar þjóðir verja til eflingar sjávarútveginum. Þótt Englendingar eyði of fjár til vita við strendur landsins, þá þurfa ensk fiskiskip ekki að greiða einn eyri í vitagjald í Englandi, þar sem okkar skip þurfa að greiða mikið fé fyrir fáa vita. Þó ganga Frakkar enn lengra, þeir hafa þegar um mörg ár látið þá sjómenn sína njóta mikilla hlunninda, sem stunda veiðar í norðurhöfum, og nú hafa þeir heitið háum verðlaunum fyrir útfluttan fisk - eitthvað um 16 krónur fyrir hvert skippund. Svo mikla rækt leggur franska stjórnin við það að auka þennan atvinnuveg. Í samanburði við þetta er ekki til mikils mælst, þótt þess sé óskað, að þingið hjálpi Fiskifélagi Íslands, þessu félagi, sem nú er stofnað til þess að sameina krafta og þekkingu sjómanna vorra. Sumir vilja nú reyndar bíða, og sjá hvernig þessu félagi reiðir af, en það er ekki til annars en tefja fyrir þroska þess og framkvæmdum. Tryggingin er nóg fyrir framtíð félagsins. Það er skipað hæfustu mönnum sem kostur er á hér í Reykjavík, og það er skaði, sem numið getur tugum eða hundruðum þúsunda á ári, að hamla því, að félagið geti sem fyrst og bezt neytt krafta sinna. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) var hátalaður um breyt.till. á þgskj. 555, um launahækkun til læknisins á Kleppi. Byrjunarlaun eru eins og kunnugt er 2400.00, og án eftirlaunaréttar. Hann sótti um viðbót á síðasta þingi, og hafa þeir sem kunnugir eru launakjörum lækna, mælt með þessu, bæði landlæknir, þm. Vestm. (J. M.) og fleiri. Það er því líklegt, eftir undirtektum háttv. fjárlaganefndar, að þessu verði vel tekið, enda liggur það í augum uppi, hve lág laun þessa læknis eru, ef þau eru borin saman við laun annara spítalalækna hér í grendinni, einkum læknisins við Vífilsstaðahælið, sem stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, að fái 3200 kr. í byrjunarlaun, en hinn á að hafa sama og áður. Þetta er ekkert réttlæti, og kemur það því berara fram, þar sem maðurinn hefir engan eftirlaunarétt. Ef hann hefði hann, þá gæti hann sætt sig við lægri laun en ella - og þetta er því undarlegra, sem geðveikralæknar eru með hæstlaunuðu læknum erlendis, sem eðlilegt er, því að starfið er bæði vandasamt og hættulegt. Þar er við menn að fást, sem auðveldlega geta orðið mönnum að skaða, og meira að segja alltítt að svo verði. Enn er á það að líta, að þessi maður hefir staðið mjög vel í stöðu sinni, og er þar að auki hinn mesti dugnaðarmaður í forstöðu sinni fyrir búinu. Hann er bæði gjaldkeri hælisins og ráðsmaður, og sparar það hælinu 1900 kr. á árinu, ef borið er saman við Laugarnesspítala. Þessi maður hefir stundað jarðabætur, og sýna verkin merkin um hagsýni hans, þar sem honum hefir tekist að gera veru hvers sjúklings 30 aurum ódýrari á dag, heldur en í Laugarnesspítala; þó er gjaldkerastarfið miklu örðugra á Kleppi, en í Laugarnesi, því að í Laugarnesi eru mestmegnis sömu mennirnir æfilangt, og kostaðir af landssjóði, en á Kleppi eru 50-60 manns, og þarf árlega að vera eltast við hreppsnefndir og aðra út um alt land, til þess að ná meðlaginu. Vona eg því að menn sjái, að till. er ekki ósanngjörn. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) ympraði á því, að þessi læknir væri oft staddur hér í bænum. Það er alveg rétt, en það er engin furða, hann er ráðsmaður hælisins og þarf oft að koma hér til þess að kaupa til búsins. Þá er breyt.till. á þgskj 554, er fer fram á að fella niður styrk til skáldanna á fjárlögunum bæði árin. Þessir skáldstyrkir hafa nú staðið óhreyfðir mörg ár og er helzt svo að sjá, sem ætlast sé til, að ekki verði við þeim haggað nema þá til þess að auka þá, heldur eigi þessi skáld að fá styrkinn sem föst árslaun til æfiloka. - Þessi aðferð mælist víða illa fyrir meðal almennings, og þætti mörgum betur hlýða að veita skáldunum viðurkenning við og við eða í eitt skifti fyrir öll. Því verður heldur ekki neitað, að mörg af góðskáldum vorum hafa enga viðurkenningu fengið, þótt þau standi fullkomlega jafnfætis landssjóðsskáldunum; get eg þar til nefnt t. d. Indriða á Fjalli, Sigurð á Arnarvatni, að ógleymdum höfuðskáldum vorum, þeim Einari Benediktssyni og Stepháni G. Stephánssyni, sem enga viðurkenningu hafa hlotið af alþingi. Úr þessu verður ekki bætt, meðan því lagi er haldið, sem nú er á, en á því yrði bætur ráðnar, ef tillaga mín yrði samþykt. - Sumum kann að þykja þetta harðræði gegn landssjóðsvönum skáldum, en þar sem þau hafa flest notið styrks all-lengi, þá sé eg ekki annað en þau mætti vel við una, þótt hann félli nú niður um lengri eða skemri tíma. Þá skal eg víkja fáum orðum að styrkveitingu til Sighvats Borgfirðings til þess að fullkomna ritverk sín um sögu landsins, einkum prestaæfir, sem hann hefir lengi unnið að og taka yfir presta um alt land frá fornöld og til vorra daga. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) hefir mælt með þessu og kann eg honum þakkir fyrir. Væri ilt til þess að vita, ef þingið léti þennan mann ekki njóta þeirrar ánægju, í elli sinni, að nota söfnin hér til þess að auka og endurbæta þessi verk sín. Sighvatur er manna kappsamastur og ötulastur við ritstörf og hefir alla æfi unnið mikið að rannsókn á sögu landsins; það er því ekki of mikil viðurkenning, þótt honum væru nú veittar þessar fáu krónur. Þá hefi eg lagt til, að liðurinn til ferðastyrks handa fræðslumálastjóranum, 600 kr. á ári, falli niður. - Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) talaði um það, að merkilegt væri að ætla fræðslumálastjóranum eftirlit, og gera honum eftirlitið ómögulegt með því að veita honum engan ferðastyrk. En það virðist sem háttv.þm. hafi ekki athugað það, að honum er launað af landsfé til þess að hafa eftirlit með fræðslumálum, og fær fyrir það sæmilega há árslaun, 3000 kr. Og þegar þess er gætt, að þessi embættismaður hefir nú þegar ferðast um mikinn hluta landsins, svo að mikil árleg ferðalög eru ekki brýn hér eftir, enda samgöngur mjög greiðar við flest kauptún landsins, þar sem flestir skólarnir eru, þá sýnist það vera að bera í bakkafullan lækinn að veita honum sérstakan ferðastyrk aftur og aftur ofan á há laun. Það sýnist fremur undarlegt að launa menn fyrst með háum launum til þess að gera eitthvert ákveðið starf og síðar að borga þessum sömu mönnum sérstaklega fyrir hvert viðvik, sem þeir gera að þessu skyldustarfi sínu. Þjóðin ætlast alls ekki til þess, að starfsmenn hennar fái 3-4 þús. kr. í laun á ári að eins til þess að bera embættisheitið sem nafnbót, þótt sumir virðist hafa þá skoðun. - Meðal annara er einn af verkfræðingum landsins látinn hafa 750 kr. í aukaþóknun fyrir »eftirlit með vitum«, og er það þó höfuðverkefni hans að sjá um alt sem, að vitum lýtur, og fær fyrir það starf hæstu laun. - Þessum mönnum er sannarlega ekki ofætlun að borga af launum sínum viku- eða hálfsmánaðarferð að sumrinu, til þess að líta eftir því sem embætti þeirra við kemur.

Sigurður Sigurðsson Mig langaði til að gera örfáar athugasemdir, áður en umræðum er lokið. Vil eg þá fyrst leyfa mér að beina máli mínu til háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.). Þegar eg í gær mintist á tillögu hans og fleiri þm. um styrk til manns að fara utan til þess að kynna sér ullarmarkaðinn og ferðast síðan um hér á landi til að leiðbeina í ullarverkun, þá kvað hann mig hafa fært það sem ástæðu móti þessari tillögu, að eigi væri sýnt, hvort betra væri að senda ullina út óþvegna eða hreinsaða. Þetta er nú að hafa hausavíxl á hlutunum, eða þá að þm. hefir ekki heyrt, hvað eg sagði, og þar af leiðandi misskilið mig. Eg hélt því einmitt fram, að vegna þess hvað menn menn hér á landi væru með öllu ófróðir um ullarverkun og hvað þyrfti að gera til þess að bæta hana, þá væri nauðsynlegt að senda mann utan að kynnast ullarverkunarmálinu og fá upplýsingar um hvað muni tiltækilegast að gera til þess að bæta ullarverkunina og koma ullinni í hærra verð. Aðeins að valinn sé til þessarar farar maður, sem trúandi er til að rækja þetta starf og sem ber gott skyn á ullarverkun. Þá sagði þm., að eg hefði talað um að það væri nóg að skrifa stjórninni um þetta mál. Það sagði eg ekki, heldur gat eg þess, að landbúnaðarnefndin hefði verið að ráðgera að búa til þingsályktunartillögu, þess efnis að skora á stjórnina að láta rannsaka þetta mál. Ætlaðist nefndin til, að þetta væri falið viðskiftaráðunautnum eða þá öðrum manni og yrði varið til þess 2000 kr. af 12000 kr., sem ætlaðar eru til viðskiftaskiftaráðunauts. Nokkrir þm., háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.), 1. þm.N.-Múl. (J. J.) og 2. þm. Húnv. (B. S.) voru enn að ræða um styrkinn til smjörbúanna. Þeir líta svo á, að þessi styrkur sé óendanlegur. En þeir vita vel, að svo er ekki. Það er verið að lækka hann með 2000 kr. á ári. Þessi lækkun hefir nú átt sér stað undanfarin 4 ár og heldur áfram; styrkurinn er því ekki óendanlegur eins og þessir háttv.þm. halda fram. Eg tek það enn fram, að það er óréttlátt, eins og nú stendur á, að svifta elztu búin þessum styrk. Þau hafa rutt braut víðgreindri smjörgerðarvinnu innanlands, og stutt að því, að íslenzka smjörið hefir hækkað í verði og er að hækka árlega. Það væri því órétt að svifta þessi bú hinum umrædda styrk. Tillaga háttv. 1. þm. N-Múl. (J. J.) fer fram á það að veita nýjum búum gefins styrk. Þetta er alveg nýtt, og hefir ekki átt sér áður stað. Tel eg það miður rétt að ganga inn á þá braut. Hingað til hefir þeirri reglu verið fylgt að veita lán til stofnunar nýjum smjörbúum. Það tel eg miklu réttara og því á að halda áfram. Og í því skyni hefi eg komið með tillögu um það, að lánsheimild í þessu augnamiði verði tekin upp í fjárlögin, og vænti eg, að háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) greiði henni atkvæði sitt. Eg hefi ekki beint neinum ónotum til 1. þm.N.-Múl. (J. J.) í sambandi við þetta mál, eins og háttv.þm. gaf í skyn. En það lítur svo út, að hann sé undir áhrifum þess vonda, að því er afskifti hans snertir af þessu máli. Háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) var að vitna í nefndarálit frá þinginu 1905 til sönnunar því, að þessi umræddi styrkur til smjörbúanna ætti að falla niður eða að vera endanlegur. Það er hann einnig eins og búið er að sýna. Hér er því ekki um neina nýja uppgötvun að ræða. Það hefir ávalt verið ætlast til þess að styrkurinn væri endanlegur en ekki eilífur. Háttv. þm. Snæf. (S. G.) talaði um það, að þing og stjórn þyrfti að hafa meiri hönd í bagga með gerðum Búnaðarfélagsins. Eg vil benda hinum h. þm. á það, að það er búnaðarþingið, sem ákveður um aðalstörf og fjárframlög félagsins; og sem kunnugt er, þá sitja Búnaðarþingið 12 fulltrúar, 4 kosnir af aðalfundi og 8 kosnir af sýslunefndum, 2 úr hverjum fjórðungi. Á meðal þeirra fulltrúa, sem nú skipa Búnaðarþingið, má t. d. nefna biskup landsins og 3 alþingismenn og hinir aðrir fulltrúar þess eru einnig valinkunnir og þektir menn. Skýrslu um gerðir félagsins og Búnaðarþingsgerðunum hefir verið útbýtt hér meðal þm., og af þessum reikningum og skýrslum sést glögt, hvernig fénu er varið. Það er því opinbert mál og óþarft að vekja tortrygni hvað það snertir. Það getur meir en verið, að eitthvað sé athugavert við fyrirkomulag þessa félags. En þegar minst er á það og verið er að finna að gerðum þess, þá er það oftast gert án þess að benda á nokkuð sérstakt. Sem kunnugur get eg bent á það, að stjórn félagsins fer mjög varlega í allar fjárveitingar. Hinsvegar hefir mér virst, að Búnaðarþingið sé þar miklu djarftækara. Sem dæmi skal eg við þetta tækifæri benda á eitt stórt atriði í þessu efni, og það er samþykt síðasta Búnaðarþings um að veita styrk til þess að flytja inn fé frá Englandi til framleiðslu kynblöndunarfjár hér. Tilgangurinn er að flytja hingað enska hrúta til þess að framleiða dilka til sölu og slátrunar. En hér er verið að ganga inn á braut, sem að mínu áliti er afarvarhugaverð og jafnvel hættuleg. En það er Búnaðarþingið, sem þessu ræður, en ekki Búnaðarfélagsstjórnin. Það er Búnaðarþingið, sem markar þá fjárhagsbraut, sem félagsstjórninni er síðar ætlað að fylgja í gerðum sínum. Viðvíkjandi búnaðarnámsskeiðinu í Stykkishólmi skal eg upplýsa hinn h. þm. um það, að það er hr. Einar Helgason, sem fer þangað og verður þar aðalmaðurinn. Svo verður sendur með honum annar búfróður maður. Auk þess heldur hr. Guðmundur Hjaltason þar alþýðufyrirlestra í sambandi við námsskeiðið. Þá vildi eg að eins minnast á Bjargtangavitann. Hann komst inn á fjárlagafrv. við 2. umr. hér í deildinni. Nú hefir fjárlaganefndin fengið bréf frá verkfræðing Krabbe, og leggur hann á móti því, að þessi viti sé reistur í bráð. Hann upplýsir það, að meira liggi á að fá ýmsa aðra vita og hann kveðst ekki hafa rannsakað eða gert áætlun um, hvað þessi viti á Bjargtöngum muni kosta. Eg mun því greiða atkvæði með tillögu háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) um að fella niður fjárveiting til að byggja þennan vita. Eg vil einnig í þessu sambandi taka það fram, að það er mjög óviturlegt, að eg ekki segi blátt áfram ósæmilegt, að vera að samþykkja fjárveitingar hér á þinginu til fyrirtækja, sem ekki er búið að rannsaka og menn hafa enga hugmynd um, hvað kosta muni. Það er í mesta máta óhyggilegt og löggjafarþingi okkar ósamboðið.

Sigurður Gunnarsson Eg skal byrja á því að minnast lítið eitt á orð háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) viðvíkjandi Búnaðarfélagi Íslands og orðum mínum í sambandi við það. Hann varði félagið mjög hraustlega, eins og hans var von og vísa, en eg held að það hafi verið stakur óþarfi, því að orð mín stefndu ekkert í þá átt að hallmæla félaginu, og eg held eg hafi talað svo ljóst, að það yrði ekki misskilið. Eg sagði, að réttara mundi vera að veita gerðum félagsins meiri athygli og sjá hvernig það verði þeim styrk, er það hefir af landssjóði. Þessi orð mín mun eg standa við, og eg hygg, að flestir háttv.þm. séu mér samdóma í þessu, og háttv.þm. Árn. (S. S.) þarf ekki að brígzla mér um neina tortrygni til félagsins, þótt eg álíti sjálfsagt að hafa eftirlit með gerðum þess. Orðið fjandmaður, sem hann notaði, nær ekki nokkurri átt í þessu sambandi. Annars læt eg útrætt um þetta mál, og vona að háttv.þm. sjái, að hann hefir misskilið orð mín áðan. Háttv. þm. Mýr. (J. S.) þarf eg ekki að svara mörgum orðum. Hann vildi halda því fram, að það væri hreppapólitík af mér að vilja skifta jafnara niður milli kjördæmanna en nú á sér stað. Eg færði rök fyrir mínu máli með skýrum tölum, það er ekki samjöfnuður á því, hvað lagt hefir verið til vesturhéraðanna og til Mýranna, og það var heldur ekki rétt hjá öðrum háttv.þm., (þm. S.-Þing. P. J.), að svo miklu fé hefði verið varið til Borgarnesvegarins, að meira hefði til hans farið en til vegarins milli Rvíkur og Akureyrar. Slíkt er hreinasta fjarstæða, og það veit hann sjálfur. Hann sló þessu bara fram, enda nær það ekki nokkurri átt. Sami háttv.þm. hélt því fram, að meira fé ætti að leggja til aðalhéraðanna en útkjálkanna. Hafi hann meint að þetta hérað, Snæfellsness- og Hnappadalssýsla, væri útkjálki, þá er það rangt hjá honum. Þetta hérað liggur milli Faxaflóa og Breiðafjarðar, þar eru margar sveitir og fast að 4000 íbúum og eg skil ekki í, að það eigi þess eins að gjalda, að það er í laginu eins og nes. Það er því ekki rétt að telja það útkjálka og þó svo væri, þá þurfa útkjálkahéruðin ekki síður á styrk og stoð landssjóðs að halda, en hin. Þá skal eg í annað sinn víkja að till.háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) á þgskj. 536. Eg skal játa það, að eg vítti þær till., en hann vildi halda því fram, að eg væri að rægja tilgang hans og móðga hann. Þessi orð hefði hann ekki sagt, ef hann hefði ekki reiðst mér. Hefði hann ekki talað í reiði, mundi hann hafa sagt, að eg vildi vekja grunsemd um pólitískan tilgang hjá honum, og eg skal játa, að það gat legið í orðum mínum. Eg sagði, að það væri nokkuð einkennilegur svipurinn á tillögum hans, þar sem þær þræddu alveg kjördæmi andstæðinganna, Húnavatns-, Barðastr.-, Dala-, Snæfellsness-, Gullbringusýslu og Suður-Múlasýslu. Það gerir tillöguna nokkuð einhliða eins og allir sjá. Þetta, sem eg, og eg held margir, hafa hugsað, vildi eg eins segja upphátt framan í hann. Annars er eigi vert að gera meira deiluefni en orðið hefir úr þessum tillögum hans, því að hann hefir nú tekið þær aftur. Eg skal svo ekki lengja umræðurnar meira. Það væri óðs manns æði að fara að tala um allar breyt.till., svo að eg verð að láta mér nægja að sýna afstöðu mína til þeirra, sem eg hefi ekki minst á, með atkvæði mínu.

Jón Ólafsson Hr. forseti! Eg skal reyna að lengja ekki umræðurnar mikið, en verð þó að svara nokkrum orðum ýmsra háttv.þm., sem fallið hafa hér í þingsalnum. Það er þá fyrst viðvíkjandi ræðu hæstv. ráðherra (Kr.J.) um húsaleigustyrk til eins af nemendum lagaskólans, sem er sonur eins hins efnaðasta manns hér í bænum og jafnvel í landinu; hæstv. ráðherra vildi ekki kalla það húsaleigustyrk, heldur præmiu. Mér þykir leitt, að eg hefi hvergi í fjárlögunum getað fundið heimild fyrir því að veita nemanda præmiu af því fé, sem landssjóður leggur skólanum. Ef eitthvað stæði um þesskonar verðlaun í reglugerð skólans, þá hlyti það að vera í samræmi við einhverja ákvörðun í fjárlögunum, en sú ákvörðun finst hvergi. Þessi verðlaunaveiting hefir því verið ólögleg eða hæstv. ráðherra (Kr. J.) hafa verið gefnar skakkar upplýsingar. Það er líka rangt, að þetta hafi að eins komið fyrir einu sinni. Það hefir komið fyrir tvisvar eða þrisvar. Út af orðum háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) viðvíkjandi fjárveitingu til Thorefélagsins skal eg geta þess, að slík fjárveiting hefir ekki verið bundin við nafn áður á fjárlögunum. Það er því ekkert nýmæli hjá okkur, sem viljum taka nafnið burtu, svo að fjárveitingin sé eigi bundin við nafn. Þá skal eg minnast á breyt.till. um launahækkun geðveikralæknisins Þórðar Sveinssonar á Kleppi. Þessi till. hefir verið réttlætt með því, að hann hafi í fleiru en lækningunum að snúast, þar sem hann sé líka ráðsmaður hælisins og þurfi því oft að fara hingað til Rvíkur til þess að gera innkaup. Þótt nú svo sé, þá hygg eg, að hann þurfi ekki altaf að vera hér, eins og raun er á, en ætti að hafa tíma til að líta dálítið oftar til sjúklinganna en hann gerir. Það væri ekki tiltökumál, þótt hann kæmi hingað við og við til þess að gera stór innkaup, en hann þarf ekki að vera hér altaf dag eftir dag frá morgni til kvölds, til þess að kaupa 1 pd. kaffi einn daginn og 1 pd. sykur hinn næsta o. s. frv. Þeir, sem á hælið koma og séð hafa sjúklingana í basti og böndum, geta bezt borið um, hvernig meðferðin á þeim er. Hún er svo fram úr hófi ofboðsleg, að manni hryllir við að hugsa til þess. Það eru mörg dæmi til þess, að læknirinn hefir aldrei séð sjúklinginn, nema sama daginn, sem hann hefir verið lagður inn. Einn sjúklingurinn dó fyrir ekki all-löngu þar bundinn á vanhúsinu - það hafði gleymst að vitja um hann alla nóttina og um morguninn fanst hann dáinn. Kalla menn þetta gott eftirlit og á að fara að verðlauna það og veita manninum launahækkun fyrir? Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) sagði, að víðasthvar annarsstaðar væri samskonar staða hátt launuð, því að mikil ábyrgð fylgdi henni. Það er mikið rétt, en þeir, sem há laun hafa, verða að vera reyndir og samvizkusamir menn. Erlendis eru ekki óreyndir strákar settir í slíka stöðu. En þessi maður var tekinn og gerður læknir við hælið þegar hann var ungur og óreyndur unglingur, nýsloppinn út af læknaskólanum. Svona hefir hann reynst og hér á að fara að bæta kjör hans að óverðskulduðu og óþörfu. Ef það verður ofan á hjá háttv. meirihluta, verð eg að líta svo á, að ekki sé verið að launa manninn fyrir annað en pólitíska starfsemi, sem hann hefir haft fyrir landvarnarliðið hér í Reykjavík. Þá verð eg að svara háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) nokkrum orðum. Eg skal þó ekki taka mjög hart á honum, því að hann er dauður. En alt hans hjal út af orðum mínum var úti á þekju hjalað. Hann sagði, að eg hefði talað óvirðulegum orðum um kennara Blönduósskólans, hefði svert og svívirt merkiskonur. Eg nefndi enga konu á nafn. Frú Elín Briem er góðvinur minn og eg veit, að hún telur mig góðan vin. Eg mundi manna sízt fara um hana óvirðingarorðum, og hún mundi heldur ekki trúa því, þótt henni væri sagt það. Hitt sagði eg, að lítill árangur hefði verið hjá sumum námsmeyjum af kenslunni á þeim skóla, hann hefði ekki verið annað en góður barnaskóli. Og það sjá allir, sem vilja sjá það, að kennurum skólans er ekki gefandi sök á því, heldur er það skipulagi og fyrirkomulagi skólans að kenna. Háttv. þm. kom með nokkuð skrítið dæmi fyrir ágæti þess skóla, að ein kona, frú Björg Þorláksdóttir Blöndal, hefði gengið í þennan skóla og síðan eftir 3 ár lokið stúdentsprófi í Kaupmannahöfn. Gáfuð kona, eins og hún er, mundi hafa getað gert það þótt hún hefði aldrei í þennan eða jafnvel neinn annan skóla komið. Eg get líka sagt háttv.þm. það, að piltur einn, sem aðeins hafði áður gengið í barnaskólann á Seltjarnarnesi tók stúdentspróf í Höfn eftir 2½ ár. Háttv. þm. vill nú víst ekki halda því fram, að allir þeir, sem gengið hafa á Seltjarnarnesskólann, geti lokið stúdentsprófi eftir þann tíma. Hann hlýtur því að sjá, að dæmi hans sannar ekki vitund um ágæti skólans, heldur að eins um ágæti nemandans. Eg sagði það til námsmeyjanna, að margar af þeim bæri það eitt úr býtum, að þær gætu lesið danska eldhúsrómana. Eg verð að vísa á bug þeirri ásökun, að eg hafi farið nokkrum óvirðingarorðum um kennarana við skólann. Eg efast ekki um, að þeir gætu kent mikið meira, en það er eftir fyrirkomulagi skólans alls ekki af þeim heimtað. Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) vildi skera öll skáld niður við eitt trog. Eg skil ekki í, að hann hljóti miklar þakkir hjá hávaða Íslendinga fyrir það. Hann vildi gera mun á ljóðskáldum og söguskáldum, en vildi þó skera öll niður. Um ljóðskáldin má raunar segja, að þau þurfi ekki eins mikinn tíma til ljóðagerðar og geti því sint öðrum störfum, en það er auðsætt hverjum manni, að þau skáld, sem skrifa kannske 2 stórar bækur á ári geti ekki sint mörgum öðrum störfum. Sami háttv.þm. vildi hækka styrkinn til Sighvats gamla Borgfirðings. Eg ætla ekki að fara að hafa mikið á móti því, en vil að eins drepa á ástæður þær, sem hann færði fyrir þessari hækkun. Hann sagði, að þetta væri merkisrithöfundur. En hvað liggur eftir hann? Ekkert annað en stuldur á annara verkum. Hann hefir þózt finna gamalt handrit, sem hann hefir birt, en í raun og veru var það samansett af Gísla Konráðssyni, sem Sighvatur var mjög handgenginn, og þegar hann var dauður stakk Sighvatur því út sem sínu og eignar sér svo heiðurinn. Það er »Natanssaga«, sem eg á við. Líkt er því varið með fleiri hans ritverk - það eru alt annara verk - og þótt hann sitji og grúski hér á söfnunum og afskrifi eitthvað, sé eg ekki, að bókmentirnar aukist mikið við það. Það getur verið, að hann snapi eitthvað lítils háttar og komi því í heild. Annars skal eg ekki vera meinsmaður þess, að karlinn fái að koma hingað suður og grúska í söfnunum, en eg kann illa við, að það sé verið að vegsama hann fyrir ritverk, sem aðrir eiga heiðurinn af, að svo miklu leyti sem um nokkurn heiður væri að tala. Þá vildi sami háttv.þm. færa niður ferðakostnaðarpeninga ráðunauts fræðslumála. Eg verð að leggja á móti þessari tillögu hans. Þessi maður er hér í Rvík nokkurn hluta ársins og situr við vinnu sína, en er ekki að stöðugu rápi eins og Þórður á Kleppi. Hann er launaður sem ráðunautur stjórnarinnar. Nokkurn hluta ársins ferðast hann um, og það sýnist því ranglátt að svifta hann einan allra ráðunauta ferðastyrk. Eg skal svo ekki tefja umræður lengur í þetta skifti.

Stefán Stefánsson Það eru fyrst nokkur orð út af orðum háttv. 2. þm. Húnv. (B. S) viðvíkjandi framkvæmd fræðslulaganna úti um landið. Hann sagði, að lögunum mundi víða alls ekki framfylgt, og þar sem fræðslusamþyktir þó væru komnar á, væri þeim framfylgt svo, að það væri hreinasta kák. Eg er nú kunnugastur í Eyjafirði og get frætt háttv.þm. um það, að þar er lögunum fylgt svo sem framast verður í flestum hreppum sýslunnar, bæði hvað kensluna sjálfa og áhöldin snertir. Hann mun aðallega hafa dregið þessa ályktun sína út frá því, hve litlu fé hefir sumstaðar verið varið til kensluáhaldakaupa síðastliðið ár. En það er alveg rangt að draga þá ályktun af því, vegna þess að fjöldi hreppa var búinn að kaupa mikið af áhöldum fyrir árið 1910. Og þótt það standi í þessari skýrslu, sem hann hefir fengið og hefir fyrir framan sig, að í Eyjafjarðarsýslu hafi verið varið 300 kr. til áhaldakaupa, þá er það öldungis víst, að búið er að verja til þessa 5-700 kr. samanlagt í öllum hreppunum. Í sumum hreppum eru t. d. til þrenn áhöld, og eftir því sem eg veit bezt, eru það ekki yfir 1 eða 2 hreppar, sem ekki eiga kensluáhöld. Það sést því, hvílík fjarstæða er að draga af þessu þá ályktun, að lögunum sé illa fylgt. Þessi orð háttv.þm. eru því úti á þekju töluð, og sýna ekki annað en það, að hinn háttv.þm. er í hjarta sínu á móti lögunum og vill sem minst gera úr viðgangi þeirra. En eg er þess fullviss, að lögin hafa gert mjög mikið gagn síðan þau gengu í gildi 1907; í það minsta hafa þau orðið til þess, að hinir fátækari hafa jafnt getað notið mentunar fyrir börn sín og hinir efnaðri, sem áður fór mjög fjarri allvíða; þetta er líka aðaltilgangur laganna, og hann næst því betur sem menn venjast þeim lengur. Ákvæðum þeirra er nú fullnægt í 162 hreppum, og eftir fræðslumálastjóra er það haft, að menn séu yfirleitt mjög ánægðir með lögin, enda engar tillögur komið fram til breytingar. Það virðist því ástæðulítið að vera að ráðast á þessa réttarbót.  (B. Sigfússon: Eg hefi alls ekki lastað lögin)  . Því að vera þá að tefja fyrir framkvæmd þeirra enn um tvö ár, og telja viðleitni almennings þeim til framkvæmda kák? Þá vildi eg minnast á ummæli hins háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. O.), þar sem hann kallaði það krókaleið, er við þm. Eyf. leggjum til, að Grundarkirkju verði lögð til viðhalds prestsmatan af Grund, sem er 2 hdr. á landsvísu, og gengur að ? til sóknarprestsins, en ? til Akureyrarprests. Þessi leið sýnist okkur flutningsmönnum beinasta leiðin, sem farin verður til þess að styðja að viðhaldi kirkjunnar, vilji þingið annars virða svo dugnað og höfðinglyndi Magnúsar bónda Sigurðssonar á Grund, að það opinbera eftir ósk hans leggi þessa litlu upphæð, 120 kr., fram árlega. Það væri krókaleið, ef farið væri fram á, að viðhaldið væri borgað úr prestlaunasjóði að sama hluta og mötunni nemur, þar sem prestmatan gelst þar á staðnum. Það er ekki líklegt, að þessi prestmata þyrfti lengi að ganga til viðhalds kirkjunni, því sennilega legst meira eða minna af nærliggjandi sóknum til Grundarkirkju áður mjög langt líður, og þá aukast svo tekjur hennar að líkindum, að hún þyrfti þá ekki lengur að njóta prestmötunnar sér til viðhalds. Eg hugsa, að h. háttv. þingdm. virði svo mikils þetta lofsverða einsdæmi Magnúsar, þar sem hann á eigin kostnað byggir upp kirkjuna og ver til þess úr sínum vasa fullum 25 þús. kr. Eg þykist mega treysta því, að þingm. lítilsvirði ekki svo þessi tilmæli hans, að þeir felli fjárveitinguna. Og eðlilegt er, að hann kunni því illa að bera að miklu leyti viðhald kirkjunnar, auk þess mikla fjár, sem hann hefir til hennar kostað.

Jón Þorkelsson : Það eru nokkur atriði, sem eg vildi minnast á að þessu sinni, og gríp eg þá niður af handahófi. Verður þá fyrst fyrir mér styrkurinn til Goodtemplara. Eg greiddi að vísu atkvæði með honum áður hér í deildinni, en eg get ekki neitað því, að það fóru að renna á mig tvær grímur, hvað nú skyldi gera, þegar eg fékk þetta sendibréf, er nú held eg á, og stjórn Stórstúkunnar hefir sent öllum þingmönnum. Þar hallast ekki á yfirlætisleysið og vitsmunirnir. Manni verður á að spyrja, hvort menn þessir geti ekki gert sér í hugarlund, að það megi hafa gagnstæð áhrif því, sem til er ætlast, ef of mjög er níðst á þolinmæði manna með slíku orðtæki: »Ef þú greiðir ekki atkvæði svona, þá skaltu fá það«. Þó er svo að sjá, sem mönnum þessum sé þetta ekki full-ljóst, því í bréfi þessu er enn sami óðurinn þulinn, og öllu þinginu hótað hörðu um frestun aðflutningsbannsins. Til þess að sýna að eg sé ekki að gera stúkunni rangt til vil eg með leyfi h. forseta lesa upp 3. klausuna úr bréfi þessa: »Að slík frestun mundi verða þjóð og þingi til minkunar erlendis, með því að öllum áhugamönnum þessa máls mundi verða lítt skiljanlegt, að sömu þingmennimir, sem með stórum meirihluta samþyktu bannlögin á síðasta þingi  (18:6 í Nd., og 8:5 í Ed.)  , skulu nú verða með frestun á framkvæmd þeirra«. Hér er auðsjáanlega verið að minna okkur á það, hvernig við ættum að greiða atkvæði, jafnframt því, sem stúkan treystir sér betur en þinginu til þess að gæta sóma lands og þjóðar erlendis. Hvernig það er um sómann hér heima fyrir er ekki fengist. Því næst er beint haft í hótunum við hvern þann þingmann, sem ekki greiði atkvæði eftir skipan stúkunnar, og er það ósvífnasti kafli bréfsins. Hirði eg ekki að lesa hann upp hér, því að það hefir annar þingmaður þegar gert, og látið það um mælt, að hann beint varðaði við lög að dómi lögfræðinga. Eg hallaðist að því á síðasta þingi að samþykkja bannlögin, ekki af því að eg sé bindindismaður, heldur af því að mér er ofdrykkja leið, og svo af því að landsfólkið sagði með atkvæðagreiðslu 1908, að það vildi bann, ennfremur af ýmsum öðrum ástæðum, sem eg hirði hér ekki að telja. Að vísu lágu engar ákveðnar tillögur í ákveðnu formi fyrir kjósendum 1908 um það, hvernig bannlögunum skyldi háttað. Búast má því við, að mörgum hafi ekki verið það vel ljóst, um hvað þeir voru að greiða atkvæði. En það hygg eg, að hefði bannlagafrumvarpið eins og það var flutt inn í þingið 1909 verið lagt fyrir fólkið 1908, þá mundu hafa runnið á margan tvær grímur. Á síðasta þingi vildi eg láta bera bannlögin undir þjóðina eins og frá þeim hafði verið gengið, en það var þá felt með eins atkvæðis mun. Eigi að síður fylgdi mitt atkvæði lögunum þá að svo vöxnu máli, þó að mér geðjuðust ekki aðfarir og kapp bannmanna. Nú kastar þó tólfunum, þegar stúkan tekur sér þá dirfð, að fara að hóta þinginu. En þrátt fyrir ósvífni Stórstúkunnar ætla eg þó í þetta sinn - hvað sem seinna verður - að láta þennan styrk lafa á atkvæði mínu upp í efri deild. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) mintist á viðskiftaráðunautana. Gat hann þess, að réttara væri að verja 2000 kr. af fé því, sem þeim er ætlað, manni til að kynna sér flokkun á ull. Er eg ekki á móti því. Háttv. þm. Dal. (B. J.) talaði margt um mentir og listir. Var hann þar fullur sannfæringar og andagiftar að vanda. Mintist hann meðal annars á tvo háskóla, Hvítárbakkaháskólann og fyrirhugaðan háskóla Íslands. Hann talaði og um Sigurð prófessor Þórólfsson, og fanst mér hann gera nógu lítið úr þeim prófessor. Eg verð nú að segja um þann mann, að þótt sumir hafi ekki haft mikið álit á honum, þá hefi eg þó fengið virðingu fyrir kappsemi hans og dugnaði. Hann hefir skrifað bók eina, »Minningar feðra vorra« og er hún, þrátt fyrir ýmsa auðsæja galla, þakkarverð. Má margur sjálfsagt af henni margt læra, ef hún er rétt notuð, og eg efast um, að þm. Dal. (B. J.), þrátt fyrir gáfur hans og skarpleika, hefði haft þekkingu til að skrifa þá bók.  (Bjarni Jónsson: Mundi ekki hafa kept við hann um það)  . Eg sé enga sjálfsagða ástæðu til þess að þessum skóla sé nú neitað um styrk fremur en áður. Eg ætlaði ekki að tala mikið um háskólann, en verð þó að minnast á hann. Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir komið fram með breyt.till., án þess þó að ráðfæra sig þar um við nokkurn mann. Það er langt síðan nú að eg tók að skifta mér af þessu máli, og man eg svo langt, að íslenzkir stúdentar hafa ekki alt af verið eins óðfúsir að halda því til kapps sem nú. Árið 1893 var það samþykt hér á þinginu í lagaformi, og háskólasjóðurinn var stofnaður En þá héldu íslenzkir stúdentar í Kaupmannahöfn árið eftir (1894) mótmælafund gegn háskólastofnun hér sem ómögulegri, og notuðu þá til þess tækifærið, þegar eg var nýfarinn af stað til Íslands um sumarið. Man eg að vísu ekki nú, hvort þm. Dal. (B. J.) var þeirra á meðal. Síðan lá mál þetta niðri um hríð, nema hvað ritstjóri Þjóðólfs, sá sem þá var, en ekki sá sem nú er, mintist þess við og við í blaði sínu. Árið 1907 fékk 2. þm. Rvk., landlæknir G. B., því framgengt, að þingið skoraði á stjórnina að leggja frumvarp um háskólastofnun fyrir næsta þing, og skal þeirri stjórn það til sæmdar sagt, að hún gerði það. Hún hlýddi skipun þingsins. En það skall hurð nærri hælum að það félli hér í deildinni á síðasta þingi, eins og menn muna. Og þegar eg þá færði það í tal við þá, sem nú er þetta mál mest kappsmál hér í þinginu, að lagt væri jafnharðan fé fram til stofnunar háskólans, þá þótti þeim þar ekki nærri komandi, það lægi ekkert á því fyr en einhverntíma í framtíðinni. En nú er sömu mönnunum orðið þetta hið mesta kappsmál að gera það einmitt í ár. En hvað er nú þessi fjárveiting hins háttv.þm. Dal. (B. J.)? Ekkert annað en launaviðbót handa nokkrum allvel launuðum embættismönnum, og það kallar hann að stofna háskóla. Eg hafði aldrei hugsað mér háskólastofnunina í því einu fólgna. Mér sýndist um leið að auka hefði þurft námsstyrk við skólann og margan annan undirbúning að hafa. Nú sé eg, að fram hefir komið tillaga frá gömlum þingmanni um að færa niður styrkinn til æðri skólanna. Ekki aðhyllist eg það. Háskóli er sú göfugasta stofnun, sem vér höfum enn átt kost á að setja á stofn hjá oss, og mætti svo virðast, sem vanda þyrfti til þeirrar stofnunar, en ana ekki út í það undirbúningslaust, En eg lít svo á, að við þurfum ekki háskóla til þess að hækka laun vel launaðra embættismanna og háskólastofnan sé litlu að nær fyrir það. Hitt er nær að auka styrk stúdentanna, svo að allur þorri þeirra manna sem útskrifast frá mentaskólanum, geti notið hér hinnar æztu mentunar á þjóðlegum grundvelli og háskólinn standi ekki tómur. Nú er svo komið, að allur þorri manna fer og kvað fara til Kaupmannahafnar, jafnvel þeir, sem ætla að leggja stund á lögfræði. Er það gott til eftirþanka fyrir þm. Dal. (B. J.) og ýmsa aðra. Svo sýnist mér, að ekki veitti af því, að jafnharðan væri farið að hugsa fyrir því að undirbúa háskólabyggingu, og jafnvel veita til hennar hin fyrstu fjárframlög. Um leið og við stofnsetjum háskóla, þá verðum við sjálfsagt að bjóða ýmsum útlendum háskólum, að minsta kosti úr nágrannalöndunum að vera við þá athöfn. En hvar eigum við að bjóða gestum vorum inn? Í fúna fjalaketti hér í bænum? Tillögur háttv.þm. Dal. (B. J.) í þessu máli sýnast mér í heild sinni meira gerðar af flýti - eg hafði nærri sagt flasi - en forsjálni. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) segir, að við séum að fara á höfuðið, en háttv. 1. þm. K.-G. (B. K.) og þm. Seyðf. (B. Þ.) segja, að fjárhagurinn sé góður. Ef svo er, hvers vegna er þá ekki veitt nægilegt fé til þessarar stofnunar. En ef hitt er satt, að fjárhagurinn sé bágborinn, þá er oss ofvaxið að ráðast í þetta að sinni. Að svo vöxnu máli get eg því ekki greitt atkvæði með till. hins h. þm. Dal. (B. J.), þrátt fyrir alla þá virðing, sem eg ber fyrir áhuga hans. Eg heyrði að menn voru eitthvað að tala um vita og voru ekki ásáttir um, hvort meiri nauðsyn bæri til að reisa vita á Bjargtöngum eða Vattarnesi. Eg hef heyrt fróða og kunnuga menn segja, að viti væri nauðsynlegur á Bjargtöngum og ennfremur hef eg spurt það, að fiski byrji ekki við Austurland fyr en um fardaga, en við Vesturland er fiski á öllum tímum árs, svo að þar virðist vera meiri þörf á vita, skipagangur er þar mestur og sjór stundaður mest. Eg hefi aldrei skift mér mikið af skáldunum, en verð þó að geta þess, að mér finst till. sú, sem háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) hefir komið fram með, vera næstum því furðuleg. Eg vona, að hún fái engan byr, enda er eg henni öndverður, sem sjá má á því, að eg hef jafnvel léð till. um ný skáldlaun fylgi mitt, - eg ætla það væri sessunautur minn háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), sem fékk mig til þess að greiða atkvæði með heiðurslaunum handa Þorgils gjallanda og sýnist mér þó annars kostar ekki að veita hverjum manni landssjóðsfé, sem hnoðað getur saman bögu eða sögu. En hitt finst mér ónærgætni, að hætta upp úr þuru að styrkja þá, sem áður hafa haft styrk, - það gengur jafnvel ósvinnu næst, því að margir þeirra hafa vitanlega kastað frá sér atvinnu, einmitt vegna þess að þeir gerðu sér von um styrkinn. Eg vil sérstaklega minnast á hin eldri skáldin, því að þeir mennirnir eru mér kunnastir. Þorsteinn Erlingsson hefir lengi notið fjárlagastyrks, og væri illa farið, ef hann væri sviftur honum nú, því að hann er nú orðinn roskinn maður og heldur heilsutæpur, svo að honum er erfitt um að leggja á sig stranga vinnu. Menn hafa verið að finna honum það til foráttu, að ekkert hafi sést eftir hann nú lengi, en hins er að minnast, hvað maðurinn er vandvirkur, og er hann nú að leggja síðustu hönd á stórt og merkilegt skáldrit, Eiðinn. Hégómagjarnir erum við og látum oss það miklu skifta, að vel sé talað um oss í útlöndum, en eg hygg, að það mundi ekki verða oss neinn sæmdarauki út á við, að fella þessar fjárveitingar niður. Allir þekkja rit Einars Hjörleifssonar og er það kunnugt, að mörg þeirra hafa verið þýdd á útlend mál og verið lofuð mjög í ritdómum útlendinga. »Ofurefli« hefir komið út á dönsku, »Litli Hvammur« á norsku og þýzku, »Örðugasti hjallinn« á þýzku og fleiri hafa bækur hans birst á útlendum málum Þótt menn stagist mjög á og telji eftir bitlinga þá, sem veittir eru á þinginu, þá hygg eg þó ekki, að þjóðin kæri sig um, að skáldstyrkirnir til þessara manna séu feldir niður. Rit þessara manna, sem eg mintist á, eru mjög vinsæl, Einar er talinn hið ágætasta sagnaskáld, en ljóðmæli Þorsteins eru í hverju húsi. Eg hef áður minst á kvennaskólatill. háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) og er eg honum samdóma um, að kvennaskólinn ætti að vera landsskóli, - hann hefði fyrir löngu átt að vera orðinn það. En þá þyrfti að byggja honum nýtt stórhýsi og býst eg við, að fjárhagur vor leyfi það ekki að svo vöxnu máli. Það hefir verið tekið fram, að full ástæða væri til að gera meiri greinarmun á kvennaskólum og realskólum og bent á, að í kvennaskólum ætti að kenna mest það, sem að heimilisþörfum lýtur, en að þær konur, sem vildu afla sér fjölbreyttari mentunar gætu gengið á realskólana. Út af þessu vil eg að eins leyfa mér að benda á, að núverandi fyrirkomulag kvennaskólans hér mun eiga rót sína í, að hann er eldri en gagnfræðaskólarnir og gat því ekki tekið tillit til þeirra, er hann hóf starf sitt. En það er satt, að nú gegnir nokkuð öðru máli. Háttv. framsm. fjárlaganefndar (B. Þ.) mintist á Fiskifélagið og var hinn grimmasti bæði við mig og háttv.þm. Dal. (B. J.), sem höfum flutt till. um nokkum hækkaðan fjárstyrk til þessa félags. Fer önnur till. fram á, að félaginu verði veittar 4500 kr., en hin 3500 kr. Fjárlaganefndin hefir að öðru leyti tekið allvel í þetta mál og vill veita félaginu 2500 kr., en ekki meira. Mér varð svo bilt við grimd hins háttv. framsm., að eg hygg það ráðlegast að sætta sig við fjárveiting nefndarinnar, þó að hún sé í rauninni alt of lítil. En þó getur hún orðið félaginu til nokkurs stuðnings. Eg talaði áðan um till. hins háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) um að fella burt alla skáldastyrki, en komið hefir fram önnur till. um fjárveitingar til skáldanna, sem fer fram á, að allar slíkar fjárveitingar verði lagðar undir sérstaka nefnd, sem kosin sé af alþingi. Eg hef ekkert á móti þeirri uppástungu, en vil að eins benda á, að nú er of liðið á fjárlagaumræðurnar til þess, að till. verði tekin til greina að þessu sinni. Háttv. framsm. (B. Þ.) var að hughreysta þá, sem stendur stuggur af fjárhagsástandinu. Hann benti á, að á leiðinni væri frv. um tekjuauka, sem líklegast yrði samþykt, frv. um farmgjald, sem þó eftir er að sjá, hvort samþykt verður, og loks mintist hann á, að í ráði væri að hækka tollinn á sykri og kaffi; en hræddur er eg um, að sú tollhækkun verði ekki vinsæl í landinu, ekki sízt hér við sjávarsíðuna. Mér finst í heild sinni mjög hæpið að byggja mikla von um tekjuauka á þessu. Annars er það á valdi efri deildar, hvort tekjurnar verða auknar eða ekki, en eg hef ennþá ekki séð neitt frv. í þá átt koma þaðan.

Einar Jónsson Mér hefir komið það mjög á óvart, hverjum mótmælum ein till. hefir mætt hér. Það er till. um styrk handa manni til þess að ferðast til útlanda og kynna sér ullarverkun. Menn hafa haft það á móti henni, að hún færi ekki fram á nógu háa fjárveitingu, en þess konar álít eg fremur meðmæli en mótmæli með hverri fjárbeiðni, sem fram kemur á þingi. Einnig er hins að gæta, að einatt hefir á fyrri árum átt sér stað, að stjórnin hefir veitt meira fé til nauðsynlegra fyrirtækja, en sett hefir verið á fjárlög og fengið samþykki þingsins umyrðalaust eftir á. Og vænti eg þess, að undirbúningur þessa þarfa máls strandi eigi á fjárskorti, þó eigi sé farið frekar í sakir en þetta í fyrstu. Skal eg, sem einn flutnm. till. játa, að í fyrstu hafði eg eigi athugað, að maður þessi yrði að sjálfsögðu að ferðast til Ameríku, en sé nú, að það muni afar nauðsynlegt, enda þó í ýmsum öðrum löndum sé mögulegt að koma út vandaðri ull. Að því athuguðu, treysti eg stjórninni til að vera eigi um of spör á fé til eflingar þessu máli. Eg vil nú lítið eitt minnast á hið helzta, sem um hana hefir verið sagt. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) var henni hlyntur í dag, en vildi binda fjárveitinguna við nafn einhvers tiltekins manns. En með því væri tekið fram fyrir hendur stjórnarinnar. Annars hefir till. fengið fremur góðar undirtektir, er eg lýsi gleði minni yfir. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir tekið einna verst í málið; hann hélt því fram, að allar tilraunir í þessa átt mundu reynast þýðingarlausar. En þær tilraunir, sem gerðar hafa verið hér á landi, hafa þó verið til bóta, þótt ófullkomnar hafi verið. Hann vildi kenna loftslaginu um það, hvað bágborin vara íslenzka ullin væri, en allir vita, að ekki er ýkjamikill munur á loftslaginu á Norðurlandi og Suðurlandi, og hefir þó norðlenzk ull komist í álit, einmitt vegna þess, hvað vel hún hefir verið verkuð. - Eg hefi heyrt minst á, að þetta heyrði undir starfsvið viðskiftaráðunautsins, en hann hefir svo margt annað að sýsla, að mér finst ómögulegt, að hann geti líka komist yfir þetta. Eg vona að enginn, sem íhugar málið rækilega, geti greitt atkvæði móti till. og sérstaklega er það skylda þeirra þm., sem eru úr ullarhéruðum, að veita henni fylgi sitt. Loks vil eg minnast örfáum orðum á það, sem háttv. framsm. sagði um fjárveitingarnar til Rangárvallasýslu. Það er satt, að Rangárvallasýsla hefir fengið miklar fjárveitingar nú, en það var óumflýjanlegt vegna þess, hvað hún var höfð útundan á síðasta þingi; því er vel farið, að nokkuð hefir verið bætt úr því nú. Eg vona, að háttv.þm. athugi, að þörf er á þessari fjárveitingu. En eg skal hins vegar taka það fram, að eg mun ekki fara út í neina stífni eða stælur út af henni og mun eg auðvitað sætta mig við ef henni skyldi, mót von minni verða synjað.

Björn Jónsson Eg skal ekki lengja umr. Vildi eg að eins minnast á Bjargtangavitann. Hefi eg heyrt, að undirbúningsleysi sé borið við, svo sem ástæðu gegn fjárveitingu til hans. En auðvitað verður hann ekki reistur nema alt sé nægilega undirbúið. Og til þess er meira en nógur tími fyrra fjárhagsárið. Því er féð til hans veitt ekki fyr en síðara árið. Um skilagreinina fyrir láninu skal eg taka það fram, að full skil eru gerð á því í landsreikningunum. Allar ímyndaðar getsakir um þetta, sem bólað hefir á og eru býsna nærgöngular sæmd þess manns, er hafði með þetta að gera, eru því orðnar að tómum reyk.

Benedikt Sveinsson Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) bar þungar sakir á geðveikralækninn á Kleppi. Þeim er mér skylt að mótmæla, því að þær hafa ekki við hin minstu rök að styðjast. Háttv. þm. sagði t. d., að læknirinn hefði svo lélegt eftirlit með sjúklingunum, að hann liti ekki til þeirra nema einu sinni á mánuði. Þetta er tilhæfulaust. Læknirinn hefir daglegt eftirlit með sjúklingunum, eins og þjónustufólk hælisins veit og getur sannað hvenær sem er. - Söguna um sjúklinginn, sem átti að hafa dáið í afkima, illa til reika, hafði eg ekki heyrt nefnda á nafn fyrri en áðan, en hefi nú spurst fyrir um tilefni hennar hjá kunnugustu mönnum, og fengið það svar, að fyrir henni sé enginn flugufótur, hún sé tilhæfulaus uppspuni. Skírskota eg þessu til háttv.þm. Vestm. (J. M.), sem lengi hefir verið í stjórn geðveikrahælisins og manna kunnugastur högum þess öllum, og bið hann að ósanna orð mín, ef eg fer ekki með rétt mál. - Eg býst ekki við, að háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hafi sjálfur búið til þessar sögur, heldur muni hann hafa þær frá einhverjum illgjörnum sögumanni. Þá er að minnast á fjárveitinguna til háskólans. Þegar hún var sett í fjáraukalögin snemma á þingi var sú tilætlunin, að hægt yrði að nota alþingishúsið handa háskólanum, en til þess þurfti að flytja þingtímann til sumars. Það hefir ekki verið gert, breyt.till. um það feldar og því eru nú ekki sömu skilyrði fyrir hendi, sem gert var ráð fyrir í fyrstu. Nú er það á valdi Ed. að flytja þingtímann, og í annan stað er það og á hennar valdi, að sjá fjárhag landsins sæmilega borgið með því að samþykkja frumvarp það, sem nú er á leiðinni í þessari deild, til þess að afla landssjóði tekna. Ef Ed. fullnægir þessum nauðsynlegu skilyrðum, þá mun ekki fremur en fyr standa á mínu atkvæði með fjárveiting til háskólans. - En eins og nú stendur, er ekki hægt að segja um afdrif þessara mála í Ed., og vil eg því skora á flutningsmann till., þm. Dal. (B. J.), að taka hana aftur í þetta sinn.

Bjarni Jónsson Eg var ekki viðstaddur á fundi þeim í Kaupmannahöfn, er háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) talaði um. Það er ekkert dýrara fyrir stúdenta að lifa hér en í Kaupmannahöfn. Eg tek ekki tillöguna aftur.

Jón Ólafsson Með því að hér hafa fallið allhörð orð í garð Good-templara, álít eg þeim nægilega refsað og tek því tillöguna aftur.

Benedikt Sveinsson Eg tek tillöguna upp.

Framsögumaður (Björn Sigfússon) Eg finn ekkt ástæðu til þess að ræða neitt um mál þetta nú, því að það er svo ítarlega rætt við 1. og 2. umr. Óska eg að eins, að frumv. nái fram að ganga.

Sigurður Gunnarsson : Eg skal leyfa mér að geta þess, að eg á að eins tvær tillögur við fjárlögin í þetta sinn. Þær eru á þgskj. 544 og fara fram á, að í þetta sinn verði látið sér nægja 10 þús. kr. fjárveiting fyrra árið til Borgarfjarðarbrautarinnar, og að 12 þús. kr. verði veittar til brúargerðar á Haffjarðará. Háttv. þm. sjái, að þetta er ekki annað en tilfærsla. Mundu sumir kalla þetta hreppapólitík. En eg skal færa rök fyrir, að svo er ekki, heldur er hér um sanngjarna fjárveitingu að ræða. Vil eg leyfa mér að benda á, hvað lítið hefir verið lagt til vegagerðar frá Borgarnesi til Stykkishólms og eru upphæðirnar þessar: 1905, 4000 kr. fyrra árið og 8000 kr. síðara árið. Við þessar tvær fjárveitingar er það að athuga, að þær voru veittar til vegagerða í Vesturamtinu, og var það því ekki nema nokkur hluti þeirra, sem gekk til vegagerða milli Borgarness og Stykkishólms. 1907, 5000 kr. og 1909, 6000 kr. hvort árið. Þetta er alt og sumt, sem veitt hefir verið. En til samanburðar skal eg geta þess, að til Borgarfjarðarbrautarinnar hefir verið veitt 1905, 8000 kr., 1907, 10,000 kr. og 1909, 30 þús. kr. til brúargerðar á Norðurá. Hér er sanngirni ekki gætt. Einkum þegar maður athugar, að megnið af þessu fé kemur Mýrasýslu til góða en ekki Hnappadalssýslu. Þessi tillaga mín hefir ekki fundið náð fyrir augliti háttv.þm. Mýr. (J. S.), sem naumast var við að búast. En eg kippi mér ekki upp við það. Mér fanst eg ekki geta látið undir höfuð leggjast að bera fram þessa tillögu, og ef þingið gætir sanngirni, þá samþykkir það hana, því örðugra og verra vatnsfall yfirferðar en Haffjarðará getur ekki meðal þeirra vatna, er ekki teljast beint stórvötn. Og það er svo undarlegt með þetta, að þegar komið er að verstu torfærunni, sem til er á veginum, Haffjarðará, að kippa þá hverjum eyri burtu. Þegar fjáraukalögin fyrir árin 1910 og 1911 voru hér til umræðu, bar eg fram tillögu um að veita fé til þess að brúa tvær þverár, sem eru á þjóðveginum norðanfjalls, en það var felt. Deildin ræður auðvitað hvað hún gerir við þetta, en það væri ranglæti gagnvart Hnappadalssýslu, að kippa þessari fjárveitingu burtu. Af fjárveitingunni í ár eru 6000 kr. eftir, og má fyrir þær koma veginum að brúarstæðinu og búa stöplana undir að nokkru leyti, en þá er eftir að smíða brúna og leggja vegarspotta frá henni spölkorn vestur eftir. Eg get tekið undir með háttv. 1. þm. Eyf. (H. H.), sem benti á, að það væri lagabrot að verja öðru fé til þessa en landssjóðsfé. Það er alls ekki heimilt að taka til hreppavega- eða sýsluvegafjár í því skyni. Landssjóður er skyldur til þess að veita fé til þessa. Og mér er kunnugt um það, að torfærur í Hnappadalssýslu eru mun meiri en í Eyjafirði. Þá er breyt.til. við 22. gr. um að hækka fé það, sem sýslufélögum er heimilað að fá að láni til þess að leggja síma, úr 10,000 kr. upp í 15,000 kr. Eg sé fram á, að 10,000 kr. er of lítið til þess að fullnægja lánsbeiðnum þeim, sem hér er um að ræða, því fylgi eg fram þessari minni tillögu, og er hún afarsanngjörn, úr því héruðin eru neydd til að kaupa til sín síma fyrir stórfé. Þá vil eg snúa mér að háttv.þm. S.- Þing. (P. J.). Hann hefir borið fram breytingartillögu á þgskj. 536 við 13. gr. Og eg verð að segja, að það er svipmikil tillaga. Ræða háttv.þm. í gær var áferðarfögur og að formi virtist hún vera sanngjörn og sprottin af áhuga fyrir að bæta hag landsins. Þótt mér sé það ekki ljúft að fara í orðadeilur við h. þm. S. Þing. (P. J.) þá vil eg þó leyfa mér að benda á, að tillagan ber ekki á sér viðfeldinn blæ. Tillagan er í mörgum liðum og fer auðvitað í heild sinni í sparnaðaráttina. En hvernig vill háttv.þm. framkvæma þennan sparnað? Fyrst kemur hann auga á Húnvetninga og ræðst á fjárveitinguna til sýsluvegarins út á Hvammstanga, þegar háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hyggst vera búinn að sjá fyrir fjárveitingunni til kvennaskólans á Blönduósi. Það er ekki hægt að segja annað, en að þá séu þeir búnir að gera hreint borð í Húnavatnssýslu, en ósanngirnin í þessu er auðsæ. Því næst verður háttv.þm. litið vestur á Bjargtanga. Sér að þar á að kveikja ljós til þess að leiðbeina skipum. Undir eins reynir hann að slökkva þetta ljós með því að leggja til að tillagan um vitabygging þar sé feld. Síðan flýgur hann þvert yfir landið og þar sér hann tanga í kjördæmi þm. S.-Múl., sem vert sé að kveikja ljós á ?: Vattarnesi). Dálítið einkennilegt hvar sparnaðurinn á að koma niður, sem sé í kjördæmum meiri hlutans. Til þess að komast ekki í mótsögn við sjálfan sig, þá tekur hann með sýsluveginn frá Egilsstöðum að Eiðum, sem liggur þó í kjördæmi Sunnmýlinga. Eg var um daginn með þeirri fjárveitingu og mun verða með henni enn. Þegar hér er komið sögunni, verður honum litið vestur í Dali og vestur á Snæfellsnes. Þar sér hann síma, sem hann álítur nauðsynlegt að kippa burtu, þegar þingið ætlar að bæta úr rangindunum, sem þau héruð hafa orðið fyrir, og leggja þangað síma, sem mundi koma því til leiðar, að framleiðslan mundi aukast og verzlun og fiskiútvegur eflast, svo þessi héruð yrðu ekki aftur úr í samkepni við aðra hluta landsins. Nú ber hann það fyrir sig, að hann hafi lagt fram hér í deildinni frumvarp um ritsíma og talsíma. Í 8. gr. frumvarps þessa segir svo: »Til framkvæmda á byggingum og kaupum síma og talsímakerfa, er 5. og 6. gr. ræðir um, heimilast landsstjórninni að taka nægilega stór lán á ábyrgð landssjóðs, er endurgreiðist á 20 árum eða lengri tíma, þó ekki lengri en 30 árum«. Eg verð að leiða athygli að því, að þetta frumvarp er mjög seint fram borið, alt of seint. Hefði slíkt fyrirkomulag á símalagningum átt að vera tekið upp þegar í byrjun. Nú vil eg benda á, að engin minsta vissa er, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu þingi, og þó frumvarpið yrði samþykt nú, þá er alls ekki víst, að stjórnin sjái sér fært að taka lánið fyr en eftir mörg ár, svo héruðin yrðu símalaus eftir sem áður. Eg vil alls ekki drótta því að h. þm. með þessu, að hann vilji með þessu frumvarpi grafa talsímalínuna til Stykkishólms, en eg veit hann sér, að hér er teflt á tvær hættur með, að héruðin fái síma á næsta fjárhagstímabili. Sem sagt, hefði þingið 1905 tekið þegar þessa stefnu í símamálinu og tekið stórt lán, sem hefði verið varið eingöngu til þess að leggja síma fyrir og því láni hefði verið haldið aðgreindu frá fjárhag landsins að öðru leyti, þá hefði verið viturlega að verið. En að koma með þetta frumvarp nú, þegar búið er að leggja síma um mikinn hluta lands, og og koma með það svona seint á þingtímanum, það er harla undarlegt. Sami háttv.þm. sagðist ekki geta unað því, að lán væri tekið til þess að jafna halla á fjárlögunum. Eg man þó, eg hefi lesið í þingtíðindunum, að lán hefir verið tekið, að upphæð ½ miljón kr.; og þetta lán var tilfært, sem tekjur fyrir landssjóð. Og eg man að mörgum þótti það gott og höfðu ekkert við það athuga. Þá skal eg minnast á breyt.till. á þgskj. 538 um að fella burt hækkun á styrk til búnaðarfélaganna, sem samþykt var hér í deildinni við 2. umræðu. Eg man eftir því, að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) talaði um, að sér þætti ekki hlýða að hækka styrkinn á kostnað Búnaðarfélags Íslands; við atkvæðagreiðsluna var hann þó með því. Háttv. þm. S.- Þing. (P. J.) var einnig á móti því, að styrkurinn til búnaðarfélaganna væri hækkaður, af því hann vildi ekki verðlauna menn til þess að gera jarðabætur sem væru sjálfsagðar á eigin jörðum. En því miður eru ekki allir sjálfseignarbændur á Íslandi og styrkurinn hefir komið að mjög góðum notum og er vinsæll meðal bænda. En það er ekki aðallega af því hann sé vinsæll, að eg er með honum, heldur af því hann er bygður á viti og sanngirni. Eg virði Búnaðarfélag Íslands að mörgu leyti, en eg vil taka það fram, úr því eg minnist á það, að það væri viðkunnanlegra að þingið og stjórnin hefðu meira eftirlit með því, hvernig styrknum er varið. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) gladdi mig með því um daginn, að nú í aprílmánuði ætti að halda námsskeið í mínu kjördæmi. Það mundi gleðja mig, ef hann eða einhver hans jafnoki, sem bændur gætu borið virðingu fyrir, yrði sendur vestur til að halda þetta námsskeið. Mér er ekki kunnugt, hver það á að vera, sem vestur verður sendur, en eg hefi heyrt því fleygt, að maður sá sé enginn skörungur í búnaði, þótt góður drengur sé hann. En eg vil beina því til háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) og annara, sem bera framfarir landbúnaðarins fyrir brjósti, að hann sjái svo um, að það verði maður, sem hafi vit og þekkingu á búnaðarmálum, en verði ekki bundinn af margskonar störfum öðrum, ef til vill málfærslubraski og öðru slíku. Þá er tillaga um að senda hæfan mann út til að kynna sér markaði á ull og meðferð hennar, til þess að menn fái sem hæst verð fyrir hana. Það hefir verið sýnt fram á, að þessi tillaga kemur ekki í bága við fjárveitinguna til viðskiftaráðunautsins; því hér er um það að ræða, að fá mann, sem hafi sérþekkingu á ull eins og fiskimatsmenn og kjötskoðunarmenn á þeim vörum, er þar eiga í hlut. Tillaga þessi er ekki bundin við nafn og það er ætlast til þess, að maðurinn eftir á, ef stjórninni sýndist það tiltækilegt, ferðist um landið og kenni bændum meðferð ullar. Ef maðurinn, sem til þessa verður ráðinn, er vel fær - og það má gera ráð fyrir hann verði það - þá ætti þetta að geta orðið að miklu gagni. Þegar svo þessi maður hefir ferðast um landið og kent bændum meðferð ullar, þá á stjórnin fyrst að skipa ullarmatsmenn, ef henni sýnist það tiltækilegt eftir þeim upplýsingum, er þá verða fengnar. Hér er mjög varlega og gætilega farið í sakirnar og er það ekki nema rétt. Deildin ætti að hafa það fyrir augum, hvað fiskimatsmennirnir hafa gert mikið gagn og svipað gagn mundi verða að ullarmatsmönnunum. Fjármálapólitík okkar ætti ekki að vera fólgin í því að auka tolla og skatta eingöngu, heldur ættum vér að kosta kapps um, að vér fengjum hærra verð fyrir vörur vorar, en vér nú fáum. Eg vil benda á, að landhagsskýrslurnar segja, að 1908 höfum vér flutt út 1,370,000 pd. af ull. Ef ullarmatið kæmi því til leiðar, að vér fengjum 5 aur. meira fyrir pundið af ullinni, þá mundi sú hækkun nema 68,500 kr. árlega. Ef verðið hækkaði um 10 aur. pundið þá næmi það 137,000 kr. á ári. Hefi ekki getað séð á landshagskýrslunum saltkjötstunnufjöldann, sem fluttur er út af öllu landinu. Eg skal að eins nefna þar sem eg er kunnugastur, í Stykkishólmi, þar flytjast út um 1700 tunnur af kjöti á hverju ári og með 6 kr. verðhækkun á tunnunni mundi það nema um 10 þús. krónum á þeirri einu höfn. Eg er þeirrar skoðunar, að allar tilraunir í þá átt að auka vöruvöndun, sé í rétta átt, og skal eg í þessu sambandi minnast á tillögu háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) um ullarmatsmenn, sem eflaust kæmu að mjög miklum notum, því það er grátlegt að vita til þess hvernig víða hér á landi er farið með ullina. - Þá langaði mig þó til út af þessu, að minnast á þau ummæli háttv. sama þm., er hann sagði, að upphæð sú, sem farið væri fram á í þessu skyni, væri ekki meiri en ein skáldalaun. Þetta er satt, og vil eg þá minna þingmanninn á að það er nákvæmlega sama upphæð, sem einu skáldi sem eg held að þm. S.-Þing. (P. J.) hafi farið fram á skáldlaun fyrir, Jóni Stefánssyni, er ætlað. Þetta skáld hefir samið hinar ágætu dýrasögur, sem hvetja menn svo átakanlega til að fara vel með alidýrin, bæði vegna dýranna sjálfra og í hagnaðarskyni og af mannúð; slíkir menn sem þetta skáld, er býr litlu en laglegu búi í sveit, eru mjög gagnlegir fyrir þjóð sína.

Sigurður Sigurðsson Eg ætla að gera grein fyrir tveimur meinlausum breytingartillögum, sem eg hefi komið fram með. Önnur er á þingskjali 226, og fer fram á að breyta skilyrðum fyrir lánum þeim, sem fjárlögin heimila að veita til girðingaefniskaupa. Eg hefi gert þessa breyt.till. samkvæmt ósk Búnaðarfélagsins og miðar hún að því, að þessi lán verði veitt með sömu skilyrðum, sem lán þau, er Ræktunarsjóðurinn veitir. Lánveitingar þessar eru svo náskyldar, að bezt fer á því, að sömu skilyrðin séu fyrir báðum. Á sama þgskj. er viðaukatill. um að verja megi alt að 5000 kr. úr viðlagasjóði til smjörbúa og ostabúa. Þetta er ekkert nýtt, því að þessi lánveiting hefir staðið í fjárlögunum síðan 1899 og jafnan verið notuð. En nú hefir stjórninni láðst að taka hana upp í fjárlögin, og hugsa eg að það hafi fremur orsakast af gleymsku en því, að stjórnin væri henni mótfallin. Að vísu eru nú mörg smjörbú komin á fót, en þó er gott að hafa lánsheimildina áfram, því að væntanlega bætast fleiri við. Eg hefi bætt því við, að lánsheimildin nái einnig til ostabúa, því að nú er víða mikill áhugi á að koma upp mjólkurbúum, sem sérstaklega leggja stund á ostagerð; einkum á þetta sér stað á Norðurlandi. Í þessu sambandi vil eg geta þess, að menn hafa nú um hríð ekki verið sammála um, hvort heppilegra væri að færa frá eða láta ærnar ganga með dilkum. Auðvitað fer það mest eftir staðháttum, hvort heppilegra er, en svo virðist sem fráfærurnar, er víða lögðust niður um tíma, séu nú að fara í vöxt aftur. Sauðamjólkin er ágæt til ostagerðar, og má ætla að íslenzkir ostar úr henni verði á sínum tíma eftirspurð verzlunarvara. Tillaga mín miðar að því, að einhver rekspölur komist á það mál. Þá á eg breyt.till. á þgskj. 548, þar sem farið er fram á, að breytt sé skilyrðum fyrir láninu til vatnsveitu á Miklavatnsmýri; eg hygg að þau kjör, sem eg fer fram á að veitt verði, muni vera hentugri fyrir þá, sem hlut eiga að máli. Háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) á brtill. viðvíkjandi smjörbúum á þskj. 553. - Þótt merkilegt megi heita, virðist honum vera uppsigað við smjörbúin. En gott er til þess að vita, að fjárlaganefndin er mótfallin till. hans og vona eg því, að hún verði ekki samþykt; enda sé eg ekki, að mikið vit sé í henni, sízt í því formi, sem hún er. - Þá er till.háttv. 1. þm. Skgf. (Ó. Br.) aðgengilegri; hún fer fram á, að smjörbú, sem eru 10 ára eða þar yfir, verði eigi veittur frekari styrkur. En ekki get eg þó greitt henni atkvæði mitt, því að svo er mál með vexti, að hin elztu smjörbú byrjuðu flest í svo smáum stíl og höfðu svo ónóg húsakynni og áhöld, að þau urðu að byggja sér nýja smjörskála og útvega sér ný áhöld eftir fá ár. Að því leyti standa þau því ekki betur að vígi en þau smjörbú, sem seinna hafa verið stofnuð og væri því rangt að fara að svifta þau styrknum, enda eiga þau skilið meiri viðurkenningu en hin, því að þau brutu ísinn. Eg skil ekki heldur þessa óþreyju, þar sem ætlast er til, að styrkurinn fari minkandi um 2000 kr. á ári, og finst mér, að menn ættu að geta látið þar við sitja. Þá er að minnast á till. frá háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) o. fl., um að veita einhverjum hæfum manni 1200 kr. styrk til þess að fara utan og kynna sér meðferð á ull og ferðast síðan um og leiðbeina bændum í ullarverkun. Tillaga þessi er að vísu góð, en eg er þó ekki alls kostar ánægður með, hvernig hún er orðuð. Auk þess álít eg, að styrkurinn sé of lágur, sem farið er fram á, að veittur sé í þessu skyni. Eins og kunnugt er, þá er ullarverkuninni mjög ábótavant hér á landi. Mönnum er heldur ekki ljóst, hvernig bezt sé að verka ullina, svo að hún geti talist góð vara. Skoðanir manna, er fást við sölu á ull, eru mjög skiftar í þessu efni. Sumir halda því fram, að bezt muni að senda ullina út óþvegna. Aðrir segja, að réttast sé að þvo hana, áður en hún er send, og þeirri reglu er alment fylgt. En þvotturinn á henni er ærið misjafn; það vita allir. Og svo er einnig spurning um það, hvernig eigi að þvo hana. - Þá er annað atriði í þessu máli og það er flokkun hennar. Hverja þýðingu hefir hún fyrir sölu á ullinni? Um þessi atriði og mörg önnur þarf að fá upplýsingar, og þær upplýsingar eiga menn að fá hjá þeim, er kaupa íslenzka ull og nota hana. Viðskiftaráðunauturinn hefir nú bent á ýmislegt þessu máli viðvíkjandi í skýrslu sinni til stjórnarinnar, en upplýsingar þær, er hann hefir aflað sér um þetta, virðast benda í þessa sömu átt, að skoðanir manna um, hvernig bezt muni vera að verka ullina, séu mjög á reiki. Fyrir því þarf að leita til þeirra, er kaupa ull héðan og vinna úr henni. Nú mun megnið af íslenzkri ull vera sent til Ameríku og seld þar verksmiðjum til notkunar. Þyrfti því maður sá, er falið væri að kynna sér þetta mál, að ferðast þangað og tala við þá, er kaupa ullina þar og láta vinna úr henni. Þeim á að vera kunnugast, hvernig bezt sé að verka hana, svo að sem hæst verð fáist fyrir hana. Eg álít nú, að svo framarlega sem vér höldum áfram að veita fé til viðskiftaráðunauts, þá beri að fela honum þennan starfa á hendur. Hver sá, sem ekki er fær um að taka hann að sér, getur heldur ekki álitist fær til að vera viðskiftaráðunautur. Það ætti því að binda styrkveitinguna annaðhvort við viðskiftaráðunautinn, eða einhvern annan ákveðinn mann, sem fær er um að taka þennan starfa að sér. Vil eg leyfa mér að nefna einn mann, sem eg hygg vera langfærastan til að gegna þessu starfi; það er hr. Páll Stefánsson frá Þverá. Væri því æskilegt, að styrkveitingin væri bundin við nafn þessa manns. Tel eg því réttast, að háttv. flutningsmaður taki tillöguna aftur að þessu sinni, svo að málið verði síðar tekið upp í líku formi og landbúnaðarnefndin hefir hugsað sér. - Tillagan er einnig eins og hún nú liggur fyrir, og búið er að sýna að mörgu leyti, lítt hugsuð og fljótfærnisleg, og þarf því að athugast betur. Þá vildi eg minnast á tillöguna á þgskj. 554 frá háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.). Fer hún fram á að fella burtu alla skáldastyrki, nema til síra Matth. Jochumssonar. Eg er hlyntur tillögunni, en hins vegar skil eg ekki, hvað vakað hefir fyrir háttv.þm., þá er hann kom fram með hana. Eg veit ekki betur en að hann hafi áður verið með því, að veita skáldunum styrk, en nú kemur hann með tillögu um, að allar styrkveitingar til þeirra verði strykaðar út. En hann á eftir að gera grein fyrir skoðun sinni á þessu máli, og skal eg því ekki fara mörgum orðum um það nú. Að eins vil eg geta þess, að eg hygg, að þm. meini ekkert með þessari tillögu sinni, og að honum mundi því svíða það sárt; ef hún væri samþykt. En nú mun eg greiða atkvæði með henni, með því það er mín skoðun, að þessir skáldastyrkir eigi að falla burt. - En í sambandi við þessa till., vil eg minnast á aðra till. á þgskj. 574, er fer fram á það, að 17 þús. kr. skuli veittar til vísinda, bókmenta og lista, eftir tillögum 5 manna nefndar, sem kosin sé með hlutfallskosningu af sameinuðu þingi. Hugsunin í tillögunni er alveg rétt. - Það hefir oft verið vakið máls á því, að rétt væri að veita stjórninni heimild til þess að úthluta þessum styrkjum, en það hefir jafnan strandað á því, að menn óttuðust að hún mundi reynast hlutdræg í veitingunum. En öðru máli er að gegna, ef einhver nefnd eða ráð hefði tillögurétt, er stjórnin væri skyldug að taka tillit til við úthlutun styrksins. Eg er því tillögunni hlyntur, enda þótt eg ekki geti greitt henni atkvæði, vegna þess, að málið er enn lítt undirbúið. Að því er breytingartillöguna á þgskj. 571 snertir, sem fer fram á að feld sé burt tilvitnunin um að styrkurinn til gufuskipaferða skuli veittur Thorefélaginu, skal eg geta þess, að eg álít naumast formlegt að gera það. En hins vegar álít eg, að háttv. deild ætti að koma með athugasemd eða tillögu, þar sem lögð væri áherzla á, að samningnum sé fylgt í öllum greinum. Sömuleiðis ber og að rannsaka, hvort skilyrðum þeim, er síðasta þing setti fyrir fjárveitingunni, sé fullnægt. Að endingu skal eg geta þess, að eg mun við atkvæðagreiðsluna fylgja þeirri reglu, að greiða atkvæði með öllum þeim tillögum, er fara fram á lækkun eða niðurfærslu á fjárveitingum, að svo miklu leyti, sem þær koma ekki í bága við tillögur fjárlaganefndarinnar. Mun eg eingöngu fara þar eftir sannfæringu minni, en ekki neinu öðru.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Eg þarf að svara ýmsu í ræðum manna bæði frá því í gær og í dag. En mér fer eins og stráknum, sem fór í kirkju og var spurður, hvernig honum hefði líkað að heyra til prestsins. »Svona«, sagði strákur, »fyrri partinn talaði hann úr sér, og seinni talaði hann aftur í sig«. Það var margt nýtt hjá háttv.þm. í gær, en svo hefir verið mest um endurtekningar hjá þeim í dag. Það verður því aðallega að svara sumu af því, er talað var í gær. Eg ætla þá að byrja á því, sem h. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði um tillögur nefndarinnar viðvíkjandi skilyrði fyrir styrk til Andrésar Fjeldsteds augnlæknis, að hann haldi ókeypis »klinik« fyrir fátæka menn einu sinni í viku; h. þm. spurði, hvernig á þessu stæði. Eg get sagt honum það. Við 2. umr. var einhver, sem sagði, að hann mundi vilja ganga að þessu skilyrði gegn 2000 kr. styrk. Þm. undraðist það, að ekki væri samræmi í skilyrðunum fyrir styrk til sérfræðinganna þriggja. En á því stendur svo: hinir 2 áttu áður að hafa »klinik« einu sinni á mánuði, en nefndin færði það upp í 2 á mánuði. En þar sem Andrés Fjeldsted er nýr og er ætlað að hafa hærra styrk en hinir, þótti nefndinni sanngjarnt, að hann héldi »klinik« einu sinni í viku. Sami h. þm. furðaði sig á því, að síra Jóhannesi Lynge á Kvennabrekku væri ætlaður styrkur til að byggja baðstofu á staðnum. Ef hann hefði heyrt ræðu mína í gær, eða veitt henni eftirtekt, hefði hann ekki þurft að undrast það. En svo að eg taki það upp, þá á hér í hlut svo bláfátækur fjölskyldumaður, að hann getur ekki af eigin rammleik bygt upp baðstofuna.  (Jón Ólafsson: Það er þá fátækrastyrkur)  . Það mætti skoða það svo að nokkuru leyti, en eg held, að fleiri af styrkveitingum þingsins mættu teljast fátækrastyrkir, ef í það færi. Raunar er hér ekki um gjöf að ræða, því að hann eða dánarbú hans á að skila þessu fé og gömlu baðstofunni með álagi. Þessi styrkur mundi því hækka jörðina, sem er opinber eign, kirkjujörð, í verði, þótt hann jafnframt sé prestinum til góðs. Sami háttv.þm. mintist á skilyrðin fyrir námsstyrk og húsaleigustyrk við embættisskólana hér og vildi skjóta inn orðinu »venjulega« inn í skilyrðin, svo að þar standi, að styrkurinn verði venjulega veittur, efnilegum, reglusömum, og efnalitlum utanbæjarnemendum. En þessu er nefndin mótfallin og hyggur, að með því verði hægara að fara í kringum lögin. Sömuleiðis er nefndin mótfallin till.háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), að fjölskyldumönnnum sé einnig veittur þessi styrkur, Þar með er nemendunum gefin uppörfun til að gifta sig og eiga börn, en það þykir nefndinni eiga illa við. Þessi sami þm. var að fárast út af því, að nefndin hefði lagt til, að laun læknisins á Kleppi yrðu hækkuð úr 2400 kr. upp í 2700 kr. Það stendur svo á því, að tillaga er komin fram um að hækka launin upp í 3000, en í samræmi við Vífilsstaðalækninn þótti nefndinni rétt að þessi læknir fengi 2700 kr., þótt eg fyrir mitt leyti geti greitt atkvæði með því, að hin upphaflegu laun haldist. Eg skal taka það fram út af ræðu h. þm. Vestm. (J. M.), að nefndin sá sér ekki fært að leggja með styrkveitingu til Brynjólfs Sigfússonar til að nema söngfræði; hér í bæ er kostaður maður til að kenna söngfræði, og leit nefndin svo á, að þessi maður gæti numið hjá honum. Aftur er nefndin samþykk 60 þús. kr. lánveitingu til hafnargerðar í Vestmannaeyjum. Nefndin treystir sér ekki til að mæla með styrk til Reynis Gíslasonar, hversu góða hæfileika sem hann kann að hafa. Nefndin hefir tekið til íhugunar till. um að veita hæfum manni styrk til að kynna sér ullarverkun í útlöndum, og síðan ferðast hér um og leiðbeina mönnum í þeim efnum. Það hefir mikið verið rætt um þessa till. og háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) hefir tekið fram, að þetta mál hafi verið rætt hjá landbúnaðarnefndinni og hún lagt það til, að viðskiftaráðunautnum yrði falið það að kynna sér ullarverkun erlendis, ef hann yrði nokkur. Jafnframt hefir háttv.þm. S-Þing. (P. J.) fært talsvert eða jafnvel næg rök að því, að þessi styrkur sé allsendis ónógur, ef maðurinn yrði að fara víða, t. d. til Vesturheims, þar sem mest er selt af íslenzkri ull. Þess vegna er nefndin ekki með tillögnnni. Þm. Eyf. hafa komið fram með till. um fjárveitingu til brúa á fyrirhugaðri akbraut í Eyjafirði. Nefndin getur ekki verið með þessari fjárveitingu af þeim ástæðum, sem fram voru teknar við 2. umr. Aftur í móti vill nefndin aðhyllast tillögu frá sömu háttv.þm. um, að prestsmatan á Grund í Eyjafirði gangi til viðhalds kirkjunnar, en prestlaunasjóður greiði svo í staðinn prestunum á Hrafnagili og Akureyri andvirði hennar í þeim hlutföllum, sem þeir hafa fengið hana. Þar sem prestlaunasjóður er að eins hluti af landssjóði, þá kemur þetta niður á landssjóði; en þótt tillagan sé í þessu formi, er nefndin samþykk tillögunni með sérstöku tilliti til þess, að eigandi kirkjunnar, Magnús Sigurðsson, hefir byggt hana af grunni af eigin efnum, svo að hún er ein hin vandaðasta kirkja á landinu, og er þetta því að skoða sem viðurkenning fyrir framtakssemi hans. Meiri hluti nefndarinnar er móti því, að styrkurinn til Sighvats Grímssonar Borgfirðings sé hækkaður eða honum nokkuð breytt, heldur hafi hann sama styrk og hann hefir nú, 200 kr. fyrra árið, til þess að kynna sér handrit á söfnum hér syðra. Þá er nefndin á móti því að veita styrk til tveggja málara, og er það af sömu ástæðum og teknar voru fram við 2. umr. Mennirnir eru þeir sömu og þá var talað um, en upphæðirnar eru breyttar. Nefndin hefir lofað háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) að leggja það til og mæla með því, að Fiskifélagi Íslands, sem mikið var talað hér um við 2. umr. verði veittar 2500 kr. með því skilyrði, að engar breytingartillögur komi fram við þessa tillögu um að veita félaginu meira fé. En hér eru komnar fram 2 brtill., fer önnur þeirra fram á að veita félaginu 3500 kr., en hin 4500 kr. Eg lít þannig á þetta og hygg fjárlaganefndin í heild sinni geri það sama, að ef þessar breyttill. koma til atkvæða, þá muni fjárlaganefndin í heild sinni greiða atkvæði móti öllum styrkveitingum til Fiskifélagsins og líka gegn 2500 kr. till. Sé samið um eitthvað við fjárlaganefndina, þá verður við það að standa, en óhæfilegt að gera tilraun til að komast lengra og fara á bak við nefndina. Lektor Jensen, sem um mörg ár hefir starfað með góðum árangri að því að finna bóluefni gegn bráðapest, hefir h. þm. Dal. (B. J.) stungið upp á að veita 2000 kr. gjöf einu sinni, í viðurkenningarskyni fyrir starf hans, en nefndin sér sér ekki fært að vera með þeirri fjárveitingu. Og það virðist heldur ekki vera ástæða til, þegar eins miklar kvartanir eru um fjárskort og nú, þó við það megi kannast, að maður þessi sé góðs maklegur af Íslandi. Nefndin er móti því, að veittar séu 3000 kr. til þjóðvegarins milli Hjarðarholts og Ljárskóga, og mun greiða atkvæði móti því. Háttv. þm. Dal. (B. J.) lýsti undrun sinni hér í deildinni í gær yfir því, að unglingaskólunum á Ísafirði og Seyðisfirði væri veittur hærri styrkur en öðrum unglingaskólum. Skólanum á Ísafirði eru veittar 1500 kr., en skólanum á Seyðisfirði 1200 kr., en þeim skólum, sem eru utan kaupstaða, eru veittar alt að 1000 kr. hverjum. Hér virðist koma fram ósamræmi. En nefndin leit svo á, að skólar í þessum tveimur kaupstöðum mundu verða fjölsóttari og því kostnaðarmeiri en skólar í sveitum og kauptúnum. Og þegar þess er gætt, að svo er ákveðið, að enginn skóli fái meira úr landssjóði, en hann fær annarsstaðar frá, þá kemur ekkert misrétti fram. Brtill. nefndarinnar, um Jón Ófeigsson, hefir vakið nokkra óánægju hjá sumum mönnum. En nefndin lítur svo á þetta mál, að hennar breyt.till. sé til mikilla bóta. Nefndin fer ekki fram á að breyta upphæðinni neitt, en leggur það til, að Jóni Ófeigssyni séu veittar 1500 kr. á ári í tvö ár, til þess að semja og búa undir prentun orðabók, sem sé 45 arkir á stærð. Fær hann þá 67 kr. fyrir örkina, og er það sæmileg og viðunanleg borgun fyrir ungan mann, og finst mér hann geti verið ánægður með það. Nú er trygging fyrir því, að bókin komi bráðlega út, enda taldi nefndin það nauðsynlegt, að hún kæmi sem fyrst. Styrkinn til Torfa í Ólafsdal vill nefndin ekki hækka; vill ekki særa þennan heiðursmann með því að eiga það á hættu, að styrkurinn falli, ef hann sé hækkaður, því þá hefði verið ver farið, en heima setið. En eg veit, það tjáir ekki að letja háttv.þm. Dal. (B. J.). Eg vildi að eins óska, að hann væri miljónungur, svo hann gæti gefið eftir vild, af sínu stórlynda og örláta hjarta.  (Bjarni Jónsson: Eg skyldi gefa fjárlaganefndinni 5 aura)  . Það mætti þó ekki minna vera en 7 aurar, svo það væri einn eyrir handa hverjum manni, sem í nefndinni er. . Háttv. 1. þm. Skgf. (Ó. Br.) hefir lagt til, að námsstyrkurinn til allra æðri skólanna og mentaskólans sé lækkaður lítilsháttar; en nefndin er á móti þessu nú, en það gæti komið til athugunar, þegar háskólinn er kominn á fót. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) hefir komið með breyt.till. um, að breyta orðunum: hraðskeytasamband, á tveim stöðum í »loftskeytasamband«. Eins og h. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) hefir bent á, þá á það ekki við á fyrri staðnum. Á síðari staðnum er það óþarfi, því hraðskeyti getur eins vel innibundið í sér loftskeyti. Það er heldur ekki útséð um, hver úrslit þessa máls verða í þinginu. Og það er nægur tími til þess að lagfæra þetta, þegar útséð er um það. Fjárlaganefndin tók enga afstöðu til dragferju á Þverá, svo nefndarmenn hafa þar óbundnar hendur. En eg vil minna á það, að þegar veittar hafa verið 45000 kr. til Rangárbrúarinnar og 1200 kr. til mótorbátsferða frá Vestmanneyjum og upp að Rangársandi, þá munu mörg kjördæmi bera skarðari hlut frá borði en Rangárvallasýsla, þó synjað væri um dragferjuna. Tillöguna um að veita 17000 kr. til vísinda, bókmenta og lista, sem stjórnin úthluti eftir tillögum 5 manna, sem sameinað þing kýs, álítur nefndin þess verða, að hún sé íhuguð, en þó sé ekki hentugt að samþykkja hana nú, og er þess vegna á móti henni. Ein tillaga er hér um að fella burtu skilyrðið fyrir styrkveitingunni til iðnskólanna fjögra, það, að annarsstaðar frá kæmi ? hluti reksturskostnaðar. Það var mikið rætt um þetta skilyrði við 2. umr. Nefndin er á sama máli nú og hún var þá. Það er líka óeðlilegt að gera alla þessa skóla að landsskólum, og mun verða farsælla fyrir þá, að þeir leggi sér eitthvað til sjálfir, heldur en að þiggja alt að gjöf úr landssjóði. Út af breyt.till. um að breyta orðunum: »Gufuskipaferðir Thorefélags eftir samningi 7. ág. 1909« í orðin: »Til gufuskipaferða«, má taka fram, að nefndin var klofin um þetta mál, enda mun nú vera gagnslaust að lengja umræðurnar út af því, atkvæðagreiðslan mun bezt sýna, hvernig menn líta á þetta mál, á samning þann, er hér er um að ræða, á gildi hans, á ferðir þær, er hann hefir útvegað landinu, og á gagnið af þeim. Sama er að segja um viðskiftaráðunautinn; sem framsögumaður hefi eg ekkert að segja fyrir nefndarinnar hönd um þennan lið. Sjálfur mun eg greiða atkvæði með breyt.till. á þgskj. 565, en móti hinni. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) og háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hafa komið með br.till., um að fella burtu styrkinn til Good-templarareglunnar. Þessi styrkveiting var samþykt hér í deildinni við 2. umr. með 16:9 atkv.Háttv. þingm. hafa báðir mælt mjög með tillögu sinni, en háttv.þm. S.-Múl. (J. Ó.) þó meir. En jafnframt því, að háttv.þm. S.-Múl. (J. Ó.) mælti með tillögu sinni fór hann ósæmilegum, ósönnum og ofstækisfullum orðum um framkvæmdarnefnd Stórstúkunnar. Eg get lýst undrun minni yfir því, að það skuli vera komið með svona tillögu tæpri viku eftir, að deildin hefir samþykt með 16:9 atkvæðum að veita þennan styrk. Eða heldur háttv.þm., að við séum svo hjólliðugir og snauðir að sannfæringu, að við förum að fella þetta burtu 6 dögum eftir að við höfum samþykt það? Eða er það af því, að háttv.þm. haldi, að Reglan hafi brotið af sér þá verðleika gegn þingi og þjóð, sem hún hafði fyrir tæpri viku, að við nú förum að fella þetta burt? Að vísu hefir Reglan gerst svo djörf að senda þingmönnum ávarp út af því, að borið hefir verið fram frumvarp til laga um frestun á framkvæmd bannlaganna. Í þessu ávarpi lýsir hún því yfir, að hún muni berjast af alefli fyrir því, að vernda bannlögin. Það hefir verið sagt og ranglega þó, að þetta væri hótunarbréf. Eg vil leyfa mér með leyfi forseta að lesa þennan kafla upp úr ávarpinu. Hann hljóðar þannig; »Auk þess verður framkvæmdarnefndin að lýsa yfir því, að hún er þess fullviss, að með því að hver frestun á framkvæmd bannlaganna er brot gegn ótvíræðum vilja kjósenda, muni allir bindindismenn og bannvinir líta svo á, að þeir þingmenn, er greiða slíkri frestun atkvæði sitt, segi þeim stríð á hendur, og hljóta þeir því að sameina krafta sína til þess að vernda bannlögin«. Eg bið menn að taka vel eftir, hvað hér er sagt. Það hefir oft verið sagt, að Goodtemplarar væru ofstækisfullir og eg skal ekki bera á móti því, að þeir hafi verið það stundum. En eftir því, sem stendur í einu blaði hér, þá eru fleiri ofstækisfullir en við Goodtemplarar. Þegar »Ingólfur« birti þetta ávarp Stórstúkunnar til þingmanna, þá kallar hann það hótunarbréf og endar að lokum grein sína um ávarpið með þeim ummælum, að það sé mjög vafasamt, hvort þetta hótunarbréf, sem hann kallar, geti ekki fallið undir sektarákvæði 96. og 229. gr. hegningarlaganna. 96. gr. hegningarlaganna, sem hér er vitnað til, hljóðar þannig, ef eg má lesa hana upp: »Hver, sem ræðst á alþingi, svo að því, eða sjálfræði þess er hætta búin, eða lætur það boð út ganga, er að því lýtur, eða hlýðir slíku boði, skal sæta hegningarvinnu eða ríkisfangelsi«. Allir skynsamir menn sjá, að þetta ákvæði getur ekki átt við þann kafla úr bréfinu, sem eg las upp áðan, en þó hefir »Ingólfur« leyft sér að halda því fram. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) hefir einnig sagt það sama. En þingm. hefir eins og svo oft áður, haft hér endaskifti á sannleikanum.  Að öðru leyti get eg ekki stilt mig um að lýsa því yfir, að eg hygg, að báðir hinir háttv. þingmenn, flytjendur margnefndrar tillögu, hafi hvor um sig notið miklu meira góðs af Reglunni en nemur þessum 2000 kr. styrk, og því hefði þeim verið miklu sæmilegra að sitja kyrrir um þetta mál og fara ekki af stað eins og þeir hafa farið. Fram koma þeirra verður þeim til engrar virðingar. Eg ætla mér ekki að fara fleirum orðum um þessa frægu tillögu, sem ekki verður skoðuð öðru vísi en sem móðgun fyrir háttvirta þingdeild og tilraun til þess að spilla góðu máli á kostnað sæmdar og virðingar þingdeildarmanna. Þá vil eg að lokum minnast lítið eitt á fjárhaginn. Hann þykir ekki vera blómlegur og er það ekki. Og hvað ber til þess? Að minni hyggju það einkanlega, að við kunnum ekki að skoða landssjóðinn sem fé, er okkur sé skylt að verja vel og skynsainlega, fé, sem við höfum engan rétt til að bruðla með eins og gert er. Það eru til þingmenn hér, sem greiða atkvæði með hverri einustu fjárveitingu að kalla má. Við högum okkur óskynsamlega, óþolinmóðlega og barnalega. Ef fé er veitt til einhvers mikilsháttar nauðsynjafyrirtækis, þá rísa menn strax upp og heimta fé til allra svipaðra fyrirtækja í landinu. Alt á að vera unt að gera í einu. Menn hafa ekki þolinmæði til að bíða betri tíma og tækifæris, eða þess, að hægra verði um fjárhaginn. Lítið er hugsað um að afla tekna, og detti góðum mönnum góð ráð í hug og komi fram með frumvarp í þeim tilgangi, þá rísa aðrir upp og finna því alt til foráttu. Svona var það 1909. Eg tala af reynslu. Svona verður það enn, því miður. Við fáum tækifæri til að sjá það bráðum. Við ættum að miða allar okkar tillögur við sanna heill lands og lýðs, en ekki láta hatur og úlfúð og öfund ráða. Við erum ekki góðir ráðsmenn. Búskapurinn er ekki góður, en þó má mála hann með of svörtum litum, og það verður sumum. - Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) kom í gær fram með áætlun um það, hvernig hægt væri að komast út af tekjuhallanum, og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) gaf líka skýrslu um, hvernig fjárhagurinn hefði staðið á ýmsum tímum, og tók fram, að þrátt fyrir mikinn tekjuhalla í fjárlögunum stundum, hefði alt ráðist vel. Eg vil nú líka leyfa mér að skoða fjárhaginn eins og hann er, athuga væntanlegan tekjuhalla og hvernig hann verði jafnaður. Eg geri ráð fyrir, að tekjuhallinn verði, þegar fjárlögin fara héðan, um 300 þúsundir, svo skeri efri deild nokkuð niður, nokkrar fjárveitingar, en bæti þó meiru við, svo aukning verði 60 þús. Þá eru komin 360 þús. Frá aukafjárlögunum koma 140 þús. Hvað kemur svo upp í þetta? Fyrst er tekjuauki frá 3 stjórnar frumvörpum, sem munu gefa um 70 þús. kr. Þá er frumvarp um lítilfjörlega tollhækkun á kaffi og sykri, það mun gefa 130 þús. kr. Þá kemur farmgjaldsfrumvarpið, sem til er ætlast að gefi um fjárhagstímabilið yfir 300 þús kr. Með þessu fæ eg þá tekjur og gjöld til að standast á. Eg get því ekki betur séð, en að þeir sem vilja landi og lýð vel megi verða ánægðir, ef frumvörpin, er eg nefndi ná fram að ganga. Þá þarf ei að kvarta um það, að við séum að sökkva, og ekki að grípa til þeirra örþrifráða, að leyfa áfram innflutning og sölu áfengis, eins og það sé eina ráðið til að gera okkur efnalega sjálfstæða og bæta hag landssjóðsins. Aðalatriðið er því í þessu máli, að þessi frumvörp bæði gangi fram. Eg hefi þá von, að þessi deild beri gæfu til að samþykkja þau og afgreiða til efri deildar. Hvað um þau verður þar, um það skal eg engu spá. En falli þau þar, þá er það á ábyrgð þeirrar deildar. Í hitt eð fyrra feldi efri deild frumvarp um farmgjald, og þar í liggur orsökin til hins mikla peningaleysis í landssjóði nú. Og af því stafar þung og mikil ábyrgð fyrir efri deild. Eg vil skiljast þá við þetta mál, því eg býst við að tala ekki meira í því og láta í ljós þá von mína, að menn verði ekki seinna svo blindir að fella þetta frumvarp nú, eins og þeir gerðu í hitt eð fyrra.

Jón Þorkelsson Til þess að ekki sé þögn og umr. slitið, stend eg upp nú, þótt eg ætlaði ekki að taka til máls fyr en síðar. Eg er viðriðinn nokkrar breyt.till. og vildi því segja fáein orð um þær. Skal eg þá fyrst minnast á breyt.till. á þgskj. 570 við 14. gr., er fer fram á að laga ýms nöfn að því er söfnin snertir. Eins og menn vita, er þetta alt í mesta rugli, það er t. d. veitt fé til »fornmenjasafnsins«, en svo einnig skipað að halda opnu »þjóðmenjasafninu«, sem ekkert fé er veitt. En til safns þessa má ekki nema fjárveitinguna altof mjög við neglur sér. Forstöðumaður safnsins er og mikill áhugamaður í sinni grein og hefir hann hugsað sér, að safnað skyldi bæði fornum og nýjum munum, svo að orðið fornmenjasafn á alls ekki við, heldur þjóðmenjasafn. »Safnahúsið« hefir, eftir tillögum bókavarðar, verið skýrt »bókhlaða«, en stjórnin hefir stungið upp á því, að það skuli nefnt »þjóðmentasafn«. En með því að þetta féll við síðustu umræðu, er komin tillaga um að það skuli nefnt «mentasafn“ (»Museum«). Eg er háttv. deild þakklátur fyrir, að hún hefir hækkað fjárveitinguna til innbindingar á bókum skjalasafnsins. Eg hefi leyft mér að fara fram á, að fjárveitingin til Sighvats Grímssonar yrði hækkuð. Mér rann til rifja, þegar eg sá þennan gamla fræðimann hér síðast, og sá hversu vel hann varði styrknum, sem hann hafði fengið síðast. Eg hefi farið fram á, að honum séu veittar 300 kr. fyrra árið. Háttv. þm.N. Þing. (B. Sv.) hefir aftur á móti farið fram á, að honum séu veittar 200 kr. hvort árið og greiði eg þeirri tillögu atkvæði, en falli hún fylgi eg fram tillögu minni. Háttv. þm. Dal. (B J.) hefir komið fram með breyt.till. um, að Einari Jónssyni málara sé veittur 400 kr. styrkur fyrra árið. Eg er þessari till. hlyntur mjög, því að maðurinn er snillingur af náttúru; hann er fyrir stuttu byrjaður á málaralistinni og er nú þegar orðinn svo góður í henni að furðu gegnir. Þá hefi eg komið fram með athugasemd viðvíkjandi viðskiftaráðunautnum. Er ætlast til þess að hann fái 6000 kr. í laun og 4000 kr. í ferðakostnað og að erindisbréf hans frá 30. júlí 1909 haldist óbreytt. Það hafa að vísu komið fram skiftar skoðanir um þetta efni. Vilja sumir að eins hafa ráðunaut, sem skifti sér ekki af öðru en verzlun. En eg lít svo á, að við þurfum margs annars að gæta en verzlunar, og á því byggist þessi tillaga. Í rauninni efast eg ekki um það, að fjárveiting til verzlunarráðunauts handa duglegum manni væri einhver hin þarfasta, er þingið gæti í té látið. Viðskiftum vorum hefir verið svo hagað hingað til, að þau hafa að mestu verið bundin við stað, sem liggur krók úr leið, við Khöfn í Danmörku. Þaðan höfum vér fengið flest, og það óþægilegra, dýrara og stundum verra, en það annars mætti vera. Mikið af varningi, sem hingað flytst frá ýmsum löndum, hefir lengi til vor komið yfir Kaupmannahöfn, og varningur margur héðan, sem til annara landa hefir farið, hefir einmitt lagt sömu leiðina, og jafnan við það fallið kostnaður óþarfur á hvorutveggja. Þessu þyrfti að breyta, þannig, að vér fengjum nauðsynjar vorar þaðan sem skemst er og hentugast til að sækja. Það eimir enn þá eftir af gamla laginu, svo að jafnvel hinar öflugustu verzlanir vorar eru hlunnfastar þar ytra. Þetta verður að komast í annað horf. Vér megum ekki án vera viðskiftaráðunauta, það horfir til skaðsemda og skammsýni. Og hvað manninn snertir, þá er ekkert út á hann að setja. Hann hefir gert það sem hægt var að ætlast til, og því vildum við, flutn.m., binda þessa fjárveitingu við nafn hans, svo að þar mætti ekki skjöpla. Þá vildi eg minnast á Fiskifélag Íslands. Eg er háttv. fjárlaganefnd þakklátur fyrir það, að hún hefir þó viljað veita nokkurt fé til þess, að koma þeim félagsskap á laggirnar. Hún hefir einungis eigi séð sér fært að leggja fram svo mikið sem eg hefði talið nauðsynlegt. Eg hafði til reynslu stungið upp á 4500 kr, en nefndin vill veita 2500. Eg sé nú að háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir farið meðalveginn og stungið upp á 3500, og felli eg mig auðvitað betur við það, en vil þó ekki halda því til þeirrar streitu, að það geti orðið málinu til falls í heild sinni. Það mætti minnast hér á ýmsar till. frá öðrum, t. d. á breyt.till. háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) um laun Þórðar Sveinssonar geðveikralæknis á Kleppi, sem er duglegur maður. Till. um þetta efni hefir komið fram fyr, en ekki fengið nægan byr. En ósanngjarnt þykir mér að gera svo mikinn mun þessa manns og læknisins við Vífilsstaðahælið, sem hefir 3200 kr., og álít eg það þó alls ekki of mikið. Háttv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) hefir nú farið fram á það, að hækka þessi laun úr 2400 kr. upp í 3000 kr., en háttv. fjárl.n. vill ekki fara hærra en upp í 2700, og mun eg halda mér við hærri töluna, þangað til eg sé að það tjáir ekki lengur. Breyttill. háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) get eg fæstum verið meðmæltur. Eg get ekki fallist á þá breyt.till. á þgskj. 571, að nema burtu nafn Thorefélagsins úr fjárlögunum, því félaginu hafa verið faldar ferðirnar með sérstökum samningi, og get eg því eigi séð, að þetta sé á nauðsynlegum rökum bygt, meðan eigi er sannað, að sá samningur hafi verið rofinn af félaginu. Þá má nefna breyt.till. á þgskj. 573 frá háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) um að lækka ýmsa námsstyrki. Eg skal játa, að hóflega er í það farið, en af mörgum ástæðum verð eg þó að vera till. mótfallinn, enda er féð ekki mikið, eins og er. Háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) talaði um kvennaskóla. Hann hefir lengi verið því málefni hollur og góður, en ei að síður þori eg ekki að lofa því að fallast á till. hans að þessu sinni, hvað sem verða kann, álít það, eins og nú stendur á, algerlega ógerning. Hann gat þess líka að þær mundu ekki vera alveg óaðfinnanlegar, og hefði háttv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) séð leik á borði móti þeim. Enda skoða eg þær meira sem gaman og glingur, en alvöru.  (Jón Jónsson S. Múl.: Háttv. þm. hefir engan rétt til þess)  . Jú, hann er gamansamur 1. þm. S.-Múl., og eg hugsa, að honum væri ekki meir en svo um, ef þær væri samþyktar, svo að eg veit ekki nema eg kunni að greiða einni þeirra atkvæði. En ekki álít eg þó, að þær hafi það fylgi, að eg þurfi að tala mikið á móti þeim að öðru leyti. Þá er eg meðmæltur till.háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) um styrk til Reynis Gíslasonar, þótt eg sé ekki söngvinn maður sjálfur. Styrkur til meistara Ágústs Bjarnasonar er aðeins settur fyrra árið. Hygg eg að það sé prentvilla, sem er leiðrétt á þgskj. 589 og hafi átt að vera bæði árin, og mæli eg með því, að svo standi framvegis, hver sem tilætlunin hefir verið upphaflega. Þá er hér ein breyt.till. á þgskj. 580 frá háttv.þm. Dal. (B. J ), vini mínum, sem eg veit að hann muni tala fyrir sjálfur. Hún er um það, að það á að fara að gefa einhverjum C. O. Jensen 2000 kr. fyrir það, að hann hefir búið til pestarlækninga-bóluefni - ef eg kann að nefna það. - Þetta verð eg að játa að mér er öldungis óskiljanlegt. Eg hefi að vísu heyrt að það hafi verið gefið eitthvað af því hingað til þess að lækna með því pestarkindur, en sé lyfið svo óyggjandi, sem af er látið, þá ætti ekki að þurfa önnur laun, en þá borgun, sem fæst fyrir það, því að pestin fer varla svo fljótt úr landi, að ekki verði nógur markaður fyrir það hér fyrst um sinn. Aftur á móti vil eg styðja breyt.till. á þgskj. 497 um styrk handa verzlunarfróðum manni til þess að kynna sér verkun og flokkun á ull og markað fyrir hana. Það er komið meira en mál til þess, að eitthvað slíkt sé gert fyrir þá vörutegund. Það hefir komið að góðu haldi, sem gert hefir verið fyrir fiskinn okkar í þessu skyni, en hitt er kunnugt, að ull er enn oft flutt út héðan sendin, hlandvot og illa þvegin. Það væri meira að segja ástæða til þess, að athuga hvort ekki væri rétt að hafa þá meðferð við um fleiri vörutegundir, að senda valda menn til þess að efla og útvega markað fyrir þær sérstaklega. Á síðasta þingi komum við, háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) og eg fram með góða og eftirbreytnisverða till. um fjárveitingu til bónda eins, sem verið hefir landinu þarfur maður, Þorvalds Björnssonar á Eyri, en háttv. E. d. sá ráð fyrir þeim lið þá, svo að þótt það væri í raun réttri ekki nema sjálfsagt, að bændum væri veitt einhver viðurkenning fyrir framúrskarandi dugnað, þá álitum við ekki ráð að koma fram með þá beiðni aftur nú. Annar maður, sem nefna hefði mátt í þessu sambandi, - og eg hefi fengið hvöt til þess, - er Vigfús Þórarinsson. Hans nafn er mörgum kunnugt, því að það er sami maðurinn, sem fylgt mun hafa flestum þeim, sem einhverntíma á síðasta mannsaldri hafa farið um austurvegu, yfir eina á (Jökulsá á Sólheimasandi), sem samþykt var í þinginu í gær að brúa; gamall og góður bóndi langa hríð. En með því að svo er að sjá, sem þinginu virðist það fjarstæða, að bændur hljóti nokkra sæmdarviðurkenningu í fjárveitingum, þá sé eg ekki ástæðu að fjölyrða frekar um þetta efni að svo komnu, þó að eg álíti að þingið eigi að taka nokkuð á annan veg í slík mál en gert hefir verið hér til.