Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Haraldur Guðmundsson Við jafnaðarmenn höfum á nokkrum undanförnum þingum, og einnig á þessu, flutt frv. til 1. um jöfnunarsjóð ríkisins. Efni þess frv. er það, að þegar tekjur ríkissjóðs fara fram úr meðaltali nokkurra undanfarinna ára, þá skuli viss hundraðshluti af þeim umframtekjum lagður í sérstakan sjóð, sem síðar yrði svo varið til þess að halda uppi verklegum framkvæmdum, þegar svo stendur á, að atvinnufyrirtæki einstaklinganna draga saman seglin. Framlagið í þennan sjóð atti að vera tiltölulega lagt í fyrstu, en fara stighækkandi, eftir því sem ríkistekjurnar færu lengra fram úr meðallagi. Þessu frv. hefir yfirleitt verið heldur vel tekið í orði kveðnu á Alþingi. Allir, sem um málið hafa rætt hér á þingi, hafa látið sem þeir væru þessari hugmynd hlynntir. En á síðasta þingi gerðist það, að þessu frv. okkar var umsteypt svo gersamlega, að ekkert var eftir af hinni upphaflegu hugmynd nema nafnið eitt. Nú er frv. vakið upp af hv.fjhn.Ed. í því nýja formi. Það er eftirtektarvert, hvað það er innilegt samkomulag milli framsóknar- og sjálfstæðismanna í þessu máli, eins og svo mörgum öðrum. Fulltrúar þeirra í fjhn. virðast fullkomlega sammála um að koma frv. í það horf, sem n. nú ber það fram í. Eftir till.n. á þessi sjóður að myndast af því fé, sem verður umfram „lögbundin og óhjákvæmileg útgjöld“ ríkissjóðs, eftir því sem segir í 1. gr. frv. Nú fæ ég ekki séð, eftir þessu orðalagi greinarinnar, að þessi jöfnunarsjóður fengi nokkurntíma nokkurt fé til umráða. Ef miðað væri við lögbundin gjöld einungis, væri nokkuð öðru máli að gegna. Hver á að dæma um, hvað eru óhjákvæmileg útgjöld annar en sú ríkisstj., sem með völdin fer á hverjum tíma? Og það segir sig sjálft, að ríkisstj. greiðir ekki önnur gjöld heldur en þau, sem hún af einhverjum ástæðum telur óhjákvæmilegt að greiða. Af þessu leiðir, að þessi sjóður mundi aldrei fá neitt fé. Annað er athugavert við þetta frv., og það er, að eftir orðalagi 1. gr. er beinlínis gert ráð fyrir, að ríkisstj. greiði árs árlega svo og svo mikið fé umfram lögboðin gjöld, hin svokölluðu óhjákvæmilegu útgjöld, er frv. nefnir. Með þessu gengur þingið óbeinlínis inn á þá braut, að afsala sér svo eða svo miklu af fjárveitingavaldinu í hendur ríkisstj. Ætti þó reynsla undanfarinna ára, hin mikla eyðsla umfram það, sem fjárlög gerðu ráð fyrir, að hafa kennt þm., að ekki er ástæða til þess að gefa hæstv.ríkisstj. sérstaklega undir fótinn í þessu efni. Ef það skyldi nú samt sem áður eitthvað koma í þennan sjóð, sem ég hefi enga trú á, þá á ekki að nota það til atvinnujöfnunar nema að mjög litlu leyti. Eftir frv. virðist það verkefni sjóðsins aukaatriði, en fyrst og fremst á að verja því fé, sem í hann kann að safnast, til þess að greiða tekjuhalla á ríkisbúskapnum, þegar hann verður. Ennfremur er að vísu gert ráð fyrir, að þegar áætlaðar tekjur ríkissjóðs nægja ekki til þess að halda uppi ólögbundnum verklegum framkvæmdum, megi með fjárlagaákvæði ákveða að greiða úr jöfnunarsjóði það, sem á vantar. En þar sem í þriðja lagi á að greiða úr jöfnunarsjóði aukaafborganir af skuldum ríkissjóðs, ef fé er þar fyrir hendi til þess, verður sjáanlega aldrei neitt til til atvinnujöfnunar. Hér er því um allt annað að ræða heldur en til var ætlazt í frv. okkar jafnaðarmanna um jöfnunarsjóð ríkisins. Þar átti verkefni sjóðsins einungis að vera það, að jafna verklegar framkvæmdir í landinu frá ári til árs, á þann hátt, að tryggt væri, að um það munaði. Það atti ekki einungis að láta vinna fyrir fé sjóðsins, heldur átti að verja því til þess að styrkja bæjar- og sveitarfélög til framkvæmda, gegn tvöföldu framlagi frá þeim. Ef maður gerist ráð fyrir, að helmingi af því fé, sem sjóðurinn hefði getað lagt fram, hefði verið varið þannig til styrktar atvinnubötum sveitar- og bæjarfélaga, en hinum helmingnum til ríkisframkvæmda, þá skapaði það helmingi meiri atvinnu heldur en ef því væri öllu varið til ríkisframkvæmda. Nú þarf ekki að eyða orðum að því, hvað mikil þörf er á ráðstöfunum í þá átt, sem frv. okkar jafnaðarmanna um jöfnunarsjóð gerir ráð fyrir. Tímar þeir, sem nú standa yfir, sýna svo greinilega nauðsyn slíkrar lagasetningar, að það virðist óhugsandi, að þeir hv.þm., sem á annað borð vilja nokkuð til þess gera að tryggja atvinnu í landinu, geti brugðizt við þessu máli á þann hátt, sem ætlazt er til með frv. fjhn. Ríkissjóður hefir verið stærsti atvinnurekandinn hér á landi á undanfarandi árum. Það hefir enginn einn atvinnurekandi - og jafnvel ekki margir til samans - veitt eins mörgu fólki atvinnu eins og ríkið og stofnanir þess. En einmitt á þessum tímum, þegar harðnar í ári, svo að einstaklingarnir draga saman seglin, og þegar þess vegna mest ríður á, að ríkið haldi uppi atvinnu, þá eykur ríkisstj. á vandræðin með því að segja upp 3 af hverjum 4 eða 4 af hverjum 5 verkamönnum, sem unnið hafa í þarfir ríkisins. Frv. okkar Alþýðuflokksmanna var flutt til þess að fyrirbyggja, að slíkt geti komið fyrir og til þess að tryggja það, að fé sé fyrir hendi til atvinnujöfnunar þegar harðnar í ári. Frv. n. miðar aftur á móti fyrst og fremst að því að reyna að safna nokkrum sjóði, til þess að mæta tekjuhalla og til þess að auka afborganir af skuldum ríkisins. En svo er um búið, að lítil líkindi eru til þess, að nokkurntíma komi nokkurt fé í þann sjóð. Annars er það ekkert nýtt, sem hv.n. kemur fram með í sínu frv. Ég man ekki betur en viðlagasjóður ætti að hafa nokkuð svipað hlutverk og jöfnunarsjóðurinn á að hafa eftir frv. n. En þegar Búnaðarbankinn var stofnaður, notaði Framsóknarflokkurinn aðstöðu sína til þess að taka það fé, sem safnað hafði verið í viðlagasjóð á mörgum árum, til þess að jafna með því reikningshalla ríkissjóðs, ef á þyrfti að halda, og orðið var nokkuð á aðra millj. kr., af ríkissjóði og afhenda það Búnaðarbankanum sem gjöf. Og með þeirri skipun þingsins, að mikill minni. hl. kjósenda á mikinn meiri hl. þingsæta, er ekkert sennilegra en að þó byrjað væri aftur á að safna einhverjum slíkum sjóði, þá yrði hann aftur tekinn frá því, sem hann væri áætlaður til, og lagður til einhvers annars, sem ríkisstj. og hennar flokki kæmi vel að fá. Við jafnaðarmenn munum því greiða atkv. á móti frv. hv.fjhn. En áður en ég lýk máli mínu, vil ég benda á það, að frv. um jöfnunarsjóð, sem við jafnaðarmenn höfum flutt hér þing eftir þing, hefir náð mikilli hylli úti um allt land. Því það er almennt farið að líta svo á, að það hvíli meiri skylda á ríkinu til þess að verja fé til atvinnujöfnunar heldur en á nokkurri annari stofnun eða einstaklingi í landinu. Þess vegna hefir samningsgerð íhaldsmanna og framsóknarmanna orðið þannig, að þeir halda nafninu, sem við höfum haft á sjóðnum, og ætla að reyna undir því yfirskyni að blekkja kjósendur, láta þá halda, að hér sé í raun og veru um jöfnunarsjóð til jöfnunar atvinnu að ræða. Einhver orðheppinn maður hefir sagt, að þennan sjóð, sem hv.fjhn. leggur til að sé stofnaður, mætti kalla sáttmálasjóð; með honum er gerður sáttmáli milli Íhalds og Framsóknar, líkt og með frv. um að fella niður ýms lögbundin gjöld til þjóðþrifa- og menningarmála. þessir flokkar vinna að því í bezta bræðralagi að fella niður það, sem tekizt hefir að koma inn í fjárlögin undanfarin ár af framlögum til félagsmála og menningarmála, flytja frv. um að fella niður framlag til Menningarsjóðs, fella niður framlag til verkamannabústaða, framlag til hýsingar á prestssetrum o. s. frv. Yfirleitt vega þeir í þann sama knerunn að fella niður framlog til þeirra hluta, sem helzt bera vott um framfarir og menningu hjá hverri þjóð. Og í sömu átt má segja, að breytingar hv. nefndar á frv. okkar Alþýðuflm. gangi.

Hannes Jónsson Ég held, að sá tilgangur, sem ætlazt er til, að þetta frv. hafi, náist varla með því eins og það er. Það eru ákvæði 1. gr., sem mér finnst, að muni verða þess valdandi, að ekkert fé geti safnazt í sjóð hjá ríkinu sjálfu. Þegar þetta frv. kæmi til framkvæmda, verður sennilega svo ástatt, að lítið eða ekkert fé verður til í sjóði hjá ríkinu, og hefir það þá ekkert til þess að fleyta sér á fram yfir hver aramót. En ég hygg, að venjulegast verði ekki komizt af með minna en 3-5 millj. kr. til þess. Hafi ekki ríkið þá upphæð fyrirliggjandi í sjóði frá ári til árs, verður það að taka lán til þess að fleyta sér yfir hver áramót. Mér virðist, að það þyrfti að vera gert ráð fyrir því í þessum 1., að ríkið hefði óbundnar hendur til þess að safna ákveðinni upphæð í sjóð ríkisins, áður en farið væri að binda þennan tekjuafgang. Mér dettur í hug, að nauðsynlegt væri að hafa t. d. 25% af tekjum ríkisins í sjóði við hver áramót. Sit upphæð þyrfti að safnast hjá ríkinu, svo að það þyrfti ekki lán til þess að fleyta sér yfir áramótin. Það er galli á þessu frv., að ekki skuli mega nota jöfnunarsjóðinn í þessum tilgangi, og þyrfti að breyta því svo, að ef ekkert yrði til í ríkissjóði um áramót, mætti nota þennan sjóð til þess að fleyta ríkissjóði yfir áramótin. Þá ætla ég að gera nokkrar aths. við 2. gr. Mér sýnist hún ekki geta staðizt, eftir núverandi formi landsreikninganna. Hér er tekið fram, að verði tekjuhalli á rekstrarreikningi ríkisins, skuli hann greiðast úr jöfnunarsjóði. En það getur orðið tekjuafgangur á rekstrarreikningnum, þó að verði tekjuhalli á sjóðsyfirlitinu. Rekstrarreikningurinn sýnir aðeins afkomuna á ríkisrekstrinum, en allar eignahreyfingar eru þar fyrir utan. Það þarf fé til þess að standast þær framkvæmdir, sem ákveðnar hafa verið, þó að greiðslan sé færð á sjóðsyfirlitið. Mér hefir dottið í hug að raða bót á þessu með því að bera fram skriflega brtt. þess efnis, að ef rekstrarhalli verði meiri en svo, að hægt sé að greiða hann úr sjóði frá fyrra ári, þá eigi að taka það, sem á vantar, úr jöfnunarsjóði. Ég vil, að 2. gr. sé orðuð alveg upp, og tel það nauðsynlegt, ef lögin eiga að koma að verulegu gagni.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Ég get yfirleitt fallizt á þetta frv. og aths. hv.þm. V.-Húnv. við 2. og 1. gr. Af því að hér er ekki gert ráð fyrir því, að fé ríkisins standi allt í rekstri ríkisins sjálfs, óska ég þess, að málið verði tekið af dagskrá nú, svo að ég geti komið að brtt. Það er ótækt, að ríkið geti ekki haft allt fé sitt í rekstri. Ég skal ekki segja, hvað ríkissjóður þarf að vera stór til þess að þurfa ekki að taka lán til þess að fleyta sér yfir áramót, en ég held, að það megi tæplega vera minna en 3 millj. kr. Ég held, að það yrði enginn sparnaður að láta jöfnunarsjóð standa í banka kannske með lágum vöxtum, en taka svo dýr lán til rekstrar ríkisins. Frv. verður að breyta svo, að jöfnunarsjóður geti að einhverju marki staðið í ríkisrekstrinum. Ég vona, að hæstv. forseti verði við bón minni um að taka málið af dagskrá.

Magnús Guðmundsson Það er aðallega fyrirspurn til hv n. út af þessu máli. Það er svo ákveðið í frv., að fella skuli niður jafnháa upphæð af forgangskröfum ríkissjóðs í bú síldareinkasölunnar eins og nemur andvirði þeirrar síldar, sem um er að ræða í frv. Ég sé nú ekki, hreinskilnislega sagt, hvers vegna það er nauðsynlegt fyrir ríkissjóð að gefa eftir af sínum forgangskröfum, þó uppfyllt verði þessi sanngirniskrafa millisíldareigenda. Ég sé ekki, að það sé réttlátt, að ríkissjóður eigi einum að blæða fyrir það, þó einkasalan hafi orðið fyrir þeirri heppni að fá þessa síld af tilviljun. Mér skilst, að það séu afleiðingar bráðabirgðalaganna, ef þetta er nauðsynlegt. Ég vildi gjarnan heyra, hvað hv.frsm. segir um þetta.

Frsm. meiri hl. (Guðbrandur Ísberg) Það mun vera svo ástatt um hag síldareinkasölunnar, að þess mun varla að vænta, að eignir hennar hrökkvi fyrir meiru en forgangskröfum ríkissjós. Það kemur því út á eitt, hvort svo er ákveðið, að þessa millisíld skuli greiða sem forgangskröfu eða með því að fella niður jafnháa upphæð af kröfum ríkissjóðs. En ég hefi orðað þetta svo í frumv., vegna þess að mér var vað ljóst, að eigi mátti ganga á rétt annara skuldheimtumanna einkasölunnar, þó að þar væri að vísu ekki nema um formsatriði að ræða. Eins og bráðabirgðalögin, sem nú eru orðin að lögum, voru orðuð, rann andvirði millisíldarinnar beint inn í búið. Og það var ekki hægt að heimta það þaðan aftur, nema gerð væri breyt. á bráðabirgðalögunum, og það efnisbreyt. Ég vildi því ekki fara fram á að breyta því lagafrv., heldur reyna að ná sama takmarki með því að fá kröfuna í gegn með nýjum lögum. Og til þess að ekki að formi til verði hallað á kröfueigendur í búinu, er ekki hægt að fara aðra leið en þessa.

Magnús Guðmundsson Ég viðurkenni það, að ég hafði ekki búizt við, að síldareinkasalan væri svo aum, að hún gæti ekki borgað annað en forgangskröfur, en mér skilst á hv.frsm., að svo sé. Ég verð að segja, að ég er sammala hv.frsm. um það, að það væri ósæmileg harðdrægni af ríkissjóði, að nota sér það happ, sem síldareinkasalan varð fyrir, þegar hún náði í millisíldina, til að ná tollkröfum sínum. Ef svo er, sem hv.frsm. segir, að þrotabúið á ekki fyrir forgangskröfum, þá er ekki meira um þetta að segja.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ennþá er lítil reynsla fengin um framkvæmd laga þeirra, sem sett voru á þinginu síðasta um útflutning og sölu ísfiskjar. En þar, sem þessar tilraunir hafa gefið beztan árangur, sýna þær ótvírætt, að með slíkri aðferð við útflutning fiskjar frá smábátunum er hægt að gera sjávarútveginum ómetanlegt gagn. Þessar tilraunir, sem hófust síðastl. haust, eru vitanlega á byrjunarstigi enn, og hafa tekizt misjafnlega, en þó yfirleitt heldur vel. Að árangur tilraunanna hefir sumstaðar orðið lakari en búizt var við, stafar eingöngu af ónógum undirbúningi eða ókunnugleika á þessari meðferð fiskjar, enda var ekki byrjað fyrr en svo seint í fyrrahaust, að ekki var hægt að koma við nægum viðbúnaði. Aðaltilraunin var gerð á Austurlandi, af Fisksölusamlagi Austurlands, með tveim skipum, sem ríkisstjórnin leigði, og má af henni nokkuð marka um þessa starfsemi yfirleitt. Mér þykir rétt að taka upp úr skýrslum sambandsins nokkrar tölur til skýringar. Alls voru 12070 kassar sendir út á vegum sambandsins, og seldust þeir fyrir 194920 kr., eða hver kassi á 16,10 kr. Þessi sala verður að teljast góð, sé hún borin saman við verð fiskjar hér á landi, hvort sem er nýr eða saltaður. Eins og kunnugt er, er ísfiskurinn aðeins slægður og kældur, og er því verkunin alls ekki sambærileg við saltfiskverkun. Þetta fiskmagn, sem þarna var selt, samsvarar sem næst 1440–50 skippundum af fullverkuðum saltfiski. Eftir verði á fiski síðastl. haust - en þetta voru fremur ódýrar fisktegundir, þyrsklingur, ýsa og dálítið af steinbít - mundu þessar fiskbirgðir hafa selzt á 86880 kr. komnar á skipsfjöl. En frá þeirri upphæð verður að draga salt og verkunarlaun, umbúðir, útflutningsgjald og fleira, sem alls mundi nema um 18000 kr. Mundi því hið hreina söluverð hafa numið sem næst 69 þús. kr. Hinsvegar má með mjög sennilegri áætlun gera verkunar- og sendingarkostnað við ísfiskinn með sölulaunum, umbúðum og útflutningsgjaldi 85 þús. kr., og mundi þó eftir vera af söluverðinu (194920 kr.) um 110 þús. kr., eða fullkomlega 1/3 meira en fengizt hefði með því mótinu að fullverka fiskinn. Þó að þessar tölur séu fáar, gefa þær þó ljósa bendingu um það, með hvaða ávinningi er hægt að selja fisk í þessu ástandi og hvað mikil þörf er á því að létta undir með slíkum útflutningi, ekki sízt þar, sem bátaútgerð er mikil, en býr við þröngan kost eins og nú. Sjútvn. er einhuga um að leggja til, að þessum tilraunum um úflutning ísfiskjar verði áfram haldið, en í n. er lítilsháttar skoðanamunur um aðferðir, og bera 2 hv.nm. fram brtt, við frv. á þskj. 630. Þær breytingar snerta aðallega íhlutun ríkisins, og vilja þeir, að fisksölusamlögin sjálf taki að sér framkvæmdir allar og sölu. Í frv. og l. nr. 37 1931 er gert ráð fyrir þeim aðferðum báðum, að ríkið taki að sér rekstur skipanna og sölu fiskjarins, og að fisksölusamlögin geti gert það sjálf, þar sem þau eru orðin svo öflug, að þau telja slíkt mögulegt og hentugra. Meiri hl. n. þótti rétt að hafa báðar þessar leiðir opnar fyrst um sinn. Þar sem fyrirkomulagið hefir enn ekki verið reynt til hlítar, getur það vissulega komið sér vel, að ríkið annist um framkvæmdirnar, eins og var á síðastl. hausti. En ég skal geta þess, að á Austurlandi, þar sem nú er fengin nokkur reynsla um þetta, býst ég við, að Fisksölusambandið hverfi að því raði að taka allar þessar framkvæmdir í sínar hendur, en hinsvegar á Norð-Austur- og Norðurlandi get ég búizt við því, að til byrjunar a. m. k. þætti hentara, að framkvæmdir væru hjá skipaútgerð ríkisins, og einmitt þess vegna hefi ég lagt áherzlu á það, að lata báðar þessar leiðir opnar standa. Mér þykir ástæða til þess að minnast á það, hvaða óhöpp urðu þess valdandi, að tilraunin á Austurlandi gaf ekki eins góðan arð og búizt var við. Ég hefi orðið þess var, að ýmsar tröllasögur hafa sagðar verið um hana og sumum hefir skilizt, að útkoma þeirrar tilraunar hafi orðið að öllu neikvæð, en það er misskilningur. Sala fiskjarins var, eins og ég þegar hefi sýnt fram á, góð, en þrátt fyrir það varð fjárhagslega niðurstaðan ekki sem bezt. Fyrst og fremst voru skipin leigð lengur en hagt var að nota þau, og 1/3 af leigutímanum varð sambandinu aðeins. byrðarauki, af því að vetur var kominn og ógæftir hömluðu. Í öðru lagi reyndust skipin of stór til þess að komast í fiskkví í Grímsby, og urðu að liggja annarsstaðar, en kostnaður af flutningi milli fisksölustaða og skipa varð um 22 þús. kr. Ennfremur var byrjað á heim árstíma, að ekki var hægt að safna ís, og varð að kaupa ísinn frá England fyrir um 16 þús. kr. Þessi óhöpp og fleiri verður að lita á eins og barnasjúkdóma, og þau urðu orsök í því, að útkoman varð ekki góð á endanum. Þá bættist það líka ofan á, að sambandið keypti dragnætur fyrir 50 þús. kr., sem áttu að koma í byrjun veiðitímans, en komu ekki fyrr en seint í október og urðu ekki að notum, en auðvitað varð að greiða kaupverðið, og festust þarna mikil verðmæti fyrir félagsmönnum. Umbúðir fiskjarins, hús og bryggjur kostuðu líka mikið fé í upphafi, kassarnir einir, sem að mestu eru ónotaðir ennþá, um 26 þús. kr. Þess vegna varð líka niðurstaða þessarar tilraunar ekki betri en svo, að þrátt fyrir góða sölu sat sambandið að lokum uppi með dálitla skuld. En bæði sjútvn. og aðrir, sem kunnugir eru þessu máli, eru sannfærðir um það, að með þeirri reynslu, sem nú er fengin, og haganlegri aðferðum, má vinna bátaútveginum ómetanlegt gagn með því að hlynna að útflutningi ísfiskjar. Bæði á þessu þingi og því síðasta hefir verið mikið rætt um atvinnubætur og kreppuráðstafanir; alltaf er verið að gera einhverjar rástafanir til þess að komast út úr hinu villugjarna völundarhúsi kreppunnar. Sjálfur hefi ég enga trú á atvinnubótastyrkjum, eins og þeir hafa verið veittir, og held, að sú leið geti aldrei blessazt. Hitt þykir mér álitlegra, ef takast mætti, sem ég trúi, að hjálpa þeim, sem erfitt eiga uppdráttar í lífsbaráttunni, til að hjálpa sér sjálfir. Ég hygg, að það megi takast á mörgum stöðum með þessum raðstofunum Alþ. í sambandi við kæliflutning fiskjar á útlendan markað. Ég skal ekki tefja tímann að óþörfu með því að ræða þetta mál meira, ef ekki gefst sérstakt tilefni til síðar. Ég vænti þess, að hv. dm., eða meiri hl. þeirra, geti orðið okkur flm. sammála um till. okkar í þessu efni og álíti þær þess verðar að njóta stuðnings þeirra, og að á þann hátt verði hægt að framhalda tilraununum á þessu sumri. Um brtt. á þskj. 630 ætla ég ekki að ræða frekar en ég hefi gert, nema tilefni gefist til. Nefndin sem heild er því fylgjandi, að einhverjar ráðstafanir verði gerðar í þessu efni, og þessi lítilfjörlegi skoðanamunur nefndarmanna ætti ekki og mun ekki leiða til þess, að frv. strandi. en það mætti það sízt gera. Eflaust muna allir hv. dm., að í l, nr. 37 frá síðasta þingi eru fyrirmæli um það, að endurskoðun á þeim skuli fram fara á þessu þingi, og þess vegna er frv. fram komið.

Jóhann Jósefsson Það er rétt, sem hv.frsm. segir, að n. er öll sammála um það, að það sé ekki hægt að sleppa hendinni af þeim útflutningi á nýjum fiski, sem hafinn var í fyrra fyrir tilstyrk ríkisins að nokkru leyti. Ég áleit í fyrra ekki rétt þá að leggjast á móti því, að skipaútgerð ríkisins færi af stað til að reyna að greiða fyrir þessum útflutningi á fiski, a. m. k. reyna, hversu henni tækjust afskipti af þeim málum. En ég verð nú að segja það, að þó búast mætti við talsverðum mistökum á þessari fyrstu tilraun, þá eru þau miklu meiri en mig og marga aðra óraði fyrir. Það er svo, eins og hv.frsm. tók fram, að í sjálfu sér var verð það, sem fékkst fyrir þann fisk, sem seldur var fyrir milligöngu Sölusambands Austfjarða og Skipaútgerðar ríkisins, ekkert fráfarandi. En fyrir mistök og þekkingarleysi þeirra manna, sem þessum málum áttu að stjórna, fengu þeir, sem lögðu fram vinnu sína til að veiða þennan fisk, þ. e. a. s. sjómennirnir, enga peninga útborgaða. Orsökin var sú, að veiðarfærakostnaður og kassakostnaður var svo mikill umfram það, sem vera þurfti. Eins og hv.frsm. og flm. (SvÓ) tók fram, var útflutningurinn rúmlega 12000 kassar, og brúttóverð það, sem fékkst fyrir hvern kassa, kr. 16,10. Nú, en svo sem vitað er samkvæmt þeirri skýrslu, sem ríkisútgerðin hefir gefið, voru keypt veiðarfæri fyrir mikið af þessu fé, og eftir því, sem einn helzti útgerðarmaður þar fyrir austan segir í grein, sem hann hefir ritað í Ægi um þetta mál, þá á sölusamlagið nú veiðarfæri og kassa fyrir um samtals 80 þús. kr. Það er því sýnt, að ef ekki hefði verið keypt óvarlega mikið af kossum og veiðarfærum, þá hefðu þessar 80 þús. kr. komið til útborgunar til fiskeigenda, og það þá orðið um það bil hátt á sjöundu krónu fyrir hvern kassa, sem sjómennirnir hefðu fengið. Í þessari sömu ritgerð, sem ég nefndi, eftir útgerðarmann og skipstjóra á Austurlandi, er þess getið, að þessi veiðarfæri muni hafa verið keypt í trausti þess, að ríkisstj. hlypi undir bagga með styrk til þeirra kaupa. Það segir ekki berum orðum í greininni, að ríkisstj. hafi ekki gert það, en ekki er hægt að skilja öðruvísi það, sem þar er sagt, en að heimild laganna nr. 37 frá 8. sept. 1931, um heimild fyrir ríkisstjórnina til ýmsra ráðstafana vegna útflutnings á nýjum fiski, hafi ekki komið til framkvæmda, með öðrum orðum, að öll veiðarfærakaupin hafi lent á framleiðendunum, án þess að þeir hafi fengið nokkurn styrk til þeirra. Þegar nú þess er gætt, að svona hefir farið, og að það er sennilegt, að heimildarlögin hafi beinlínis ýtt undir þessi veiðarfærakaup, sem urðu þess valdandi, að fiskimennirnir báru ekkert úr býtum fyrir ómak sitt, þá er ég þó sem sagt ekki þeirrar skoðunar, að þessi niðurstaða eigi að verða þess valdandi, að ekki verði meira lítið í þessa átt, því ég er sannfærður um það, eins og hv.frsm., að við eigum að halda áfram að reyna að koma einhverjum hluta af íslenzkri framleiðslu á ísfisksmarkað. En það er aðeins meiningamunur hjá okkur um aðferðina. Og hvorki get ég, né heldur hefir hv.frsm. haldið því fram, að við vitum hvor um sig til hlítar það, sem réttast sé í þessu máli. Það megnar reynslan eingöngu að sýna fram á, hvað réttast er. En svo mikið höfum við lært af reynslu síðastl. árs, að við vitum, að það er ekki heppilegt að láta Skipaútgerð ríkisins hafa eins mikla íhlutun um þessi mál og verið hefir. Svo gersamlega hefir henni mistekizt það, sem hún átti að gera. Því það er vitað, að annarsstaðar hafa líkar tilraunir verið gerðar og þetta. Þær hafa að vísu gefizt misjafnlega, betur á einum staðnum, en verr á öðrum, þó hvergi hafi þær komið eins hart niður á sjálfum sjómönnunum eins og þessi tilraun hins opinbera. Þær hafa hvergi farið svo illa, að sjómenn og útgerðarmenn hafi ekki borið neitt úr býtum, nema þar. Ég hafði í upphafi töluvert að athuga við þennan kassaflutning á fiskinum, og reynslan sýnir, að það er óheppilegt að flytja út fisk í kössum og demba honum á togaramarkaðinn þar, sem veiðiskipin koma sjálf með fisk, sem ekki er í kössum. En nú er ekki tími til að fara út í það frekar, en sú reynsla, sem fengin er, ætti að geta orðið til þess, að það opnist augu manna fyrir þessu. Og það er áreiðanlegt líka, að ef flutningarnir eiga að halda áfram að fara fram í kössum, þá verða kassarnir að halda áfram á sölustaðina inni í landinu, an þess að vera opnaðir í Grimsby eða öðrum lendingarstöðum. Við þá tilraun, sem gerð var um útflutning á nýjum fiski í vetur frá Vestmannaeyjum, var ekki leitað til ríkisins um styrk, þó þess hefði verið full þörf. Og þó það hafi ekki verið nema tilraun, þá hefir hún þó sýnt, að ef heppni er með og laglega er á haldið, þá geta sjómennirnir og útgerðarmennirnir haft talsvert og viðunandi verð upp úr fiskinum með þessu móti. Flestir fiskfarmarnir voru sendir frá því seint í nóvember þangað til í febrúar, og þó fiskurinn væri ekki mikill að magni, af því að veðráttan var erfið til sjósóknar og fiskveiðar fremur litlar í Eyjum á þeim tíma árs, þá varð söluverð fiskjarins þó samtals rúmlega £6700, eða um £2000 lægra en allur Austfjarðafiskurinn seldist fyrir, en magn þess fiskjar, er Austfirðingar sendu út, var margfalt á við Vestmannaeyjafiskinn. Í stuttu máli: í Vestmannaeyjum fór það svo, að í hlut fiskimanna komu, þegar dreginn var frá allur kostnaður, um 17 aurar fyrir hvert kg. af öllum fiski, ýsu, flatfiski og þorski, sem þeir fengu, sem öfluðu hans. En þar voru ekki notaðir kassar, heldur var fiskurinn látinn laus í útflutningsskipið. Ég skal að vísu játa, að það verður að hafa allt aðrar framkvæmdir á þessu og allt aðrar aðgerðir eftir því, hvaðan fiskútflutningurinn fer fram. Nú virðist okkur minni hl. - og því komum við fram með okkar brtt. - það litla þýðingu hafa, að ríkisstj. hafi heimild til að lána fisksölufélögum fé til undirbúnings þessara framkvæmda, eins og segir í 1. gr. laganna - þar er nú ekki nánar tiltekið, hver sá undirbúningur sé -, ef þessi heimild er svo ekki notuð. En hinsvegar má telja víst, að ákvæðið verði til þess að koma fiskútflytjendum af stað til að leggja í ýmsan óþarfan kostnað, og að þeir hagi sér nokkuð á annan veg, þegar gefið er til kynna í lögunum, að þeir verði styrktir til áhaldakaupa og veiðarfærakaupa, eins og komið hefir í ljós á Austfjörðum, en ella. En það er varla hægt að hugsa sér, að ríkið sjái sér fært að lána fé til að kaupa fyrir veiðarfæri, kassa, efni til geymsluhúsa o. s. frv., ef þess væri óskað víða um landið, því það yrði algerlega ofviða getu ríkissjóðs. Og sé ekki hægt að koma því svo fyrir, að þessar framkvæmdir eigi sér stoð í veruleikanum, þá sé ég ekki, að það hafi neina þýðingu að hafa slíkt ákvæði í lögum. Svo er hins að gæta við þennan fiskútflutning, að það er fyrsta skilyrðið fyrir honum, að til séu menn og bátar á staðnum, sem hafa dug og getu til að afla fiskjarins. Það er frumskilyrðið fyrir því, að í slíkt fyrirtæki sé ráðizt. Það er ekki hægt að kalla, að það sé með neinni fyrirhyggju af stað farið út í þennan útflutning, ef menn þurfa að leita til ríkisstj. um styrk til að koma veiðiskapnum af stað, til að kaupa fyrir veiðarfæri og annan útbúnað. Ég lít svo á, að það, sem ríkið á að styrkja, sé að hjálpa viðkomandi félögum sjómanna og útvegsmanna til að afla sér flutningstækja til að koma fiskinum á ísfisksmarkaðinn. Það er í samræmi við það, sem aðrar þjóðir gera. Danir styrkja þannig sinn fiskútflutning, og Norðmenn raunar líka, þó það sé að vísu í öðru formi, sem sé með niðursettum járnbrautarfarmgjöldum. Það álít ég vera skynsamlegast af hinu opinbera, að styrkja útflutninginn á þann hátt, að það veiti sinn stuðning þeim mönnum, sem vilja efla félagsskap til þess að fá heppilegan og hæfilegan skipakost til útflutningsins, í von um, að það fari þó aldrei svo, að fiskurinn seljist svo illa, að það fáist ekki fyrir hann það, sem það kostar að flytja hann á markaðinn. Og brtt. okkar hv.þm. Ak. miðar þess vegna að því að hækka upphæðina, sem ríkisstj. leyfist að ábyrgjast fyrir skipaleigu, en nema burt heimild hennar til lánveitinga til fisksölufélaga samkv. 1. gr. laganna - ég meina lán til að kaupa fyrir kassa og veiðarfæri.

Ekki veiðarfæri

. Hv. frsm. segir: „Ekki veiðarfæri“. En þannig hafa nú sjómenn á Austfjörðum samt skilið þetta ákvæði 1. gr. laganna, eða a. m. k. virðist í Ægis-ritgerðinni, sem ég nefndi áðan, vera gengið út frá því. Til að sanna þetta skal ég lesa fáein orð úr nefndri ritgerð, sem er í apríl-hefti Ægis, þar sem talað er um útflutning á nýjum fiski. Það hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrstu dagana í september var byrjað að veiða fisk til útflutnings í ís. Leigði Skipaútgerð ríkisins tvö skip til flutninganna, samkv. heimildarlögum frá síðasta Alþingi. Samkv. sömu lögum var ríkisstj. heimilt að verja allt að 200 þús. kr. til útlána handa samvinnufélögum til veiðarfærakaupa og til umbúðakaupa um ísvarinn fisk. Munu samlögin hér eystra hafa treyst því, að þau ættu vísan stuðning frá ríkisstj., ef með þyrfti“. Ég þarf ekki að lesa meira; þetta nægir til að sýna, að ég fer með rétt mál að því er snertir skilning manna eystra á þessu lagaákvæði. Hinsvegar eru ekki nefnd í 1. gr. laganna veiðarfæri né heldur kassar sérstaklega, heldur bara talað um lánveitingar til undirbúnings framkvæmda. En það er bert, að slíkar lánveitingar geta varla verið aðrar en lánveitingar til umbúðakaupa, lánveitingar til geymsluhúsabygginga eða lánveitingar til veiðarfærakaupa. Og þannig hafa Austfirðingar skilið lagaákvæðið, og í trausti þess ráðizt í þessi ógætilegu veiðarfærakaup, sem hirtu allt andvirði fiskjarins, sem átti að falla fiskimönnunum sjálfum í skaut. Skal ég svo ekki vera að orðlengja þetta meira. Það er rétt, sem hv.frsm. sagði, að við viljum hvorttveggja, styðja að því, að þessum fiskútflutningi verði haldið áfram og að hann blómgist og þróist, og viljum við, sem berum fram brtt., engu síður styðja að því að hjálpa þeim, sem hjálpa sér sjálfir. En þar til heyrir líka, að það er líklegt, að þeir menn, sem ekki þurfa að leita til ríkisins með alla hluti í byrjun, hafi meiri skilyrði til, að geta „drifið“ ef ég má nota það orð - veiðarnar og útflutninginn betur en hinir, og að það sé af meira viti gert að hjálpa þeim. Að því er snertir ríkissjóðsábyrgðina á leigu á skipum, þá höfum við farið fram á, að í stað þess, að ríkissjóður má nú ábyrgjast allt að 200 þús. kr. í þessu skyni, þá megi hann ábyrgjast allt að 400 þús. kr. Og það virðist heppilegri leið að ábyrgjast skipsleigu fyrir efnilega menn, sem gætu sett einhverja baktryggingu og sýnt, að fyrirtækið væri frá stofni byggt á skynsamlegum grundvelli, heldur en að lata ríkisútgerðina vera að baxa í þessu, því eins og sest á yfirliti því, sem sjútvn. hefir fengið frá ríkisútgerðinni um útgerð þessara skipa og fisksölu, sem flestir hv.þm. hafa væntanlega séð, þá er þetta allmikill baggi á Skipaútgerð ríkisins. Af þessu plaggi sest, að skuld sölusamlags Austfjarða við Skipaútgerð ríkisins er nú 35000 kr., og eigi hún að halda fiskflutningunum áfram, þá er það bersýnilegt, að það endar á skuld, sem torvelt mun reynast að innheimta hjá þessum félögum. Annars þýðir ekki um þetta að deila, en við höfum álitið rétt, með tilliti til þess, hvernig þetta hefir gengið á Austfjörðum í sumar, að breyta nú til með fyrirkomulag á þessu fisksölumáli og leggja nú alla áherzlu á það að styðja flutninginn á fiskinum, en lata sjómennina og útgerðarmennina sjálfa annast um undirbúninginn, eins og t. d. að afla bata og veiðarfæra, því það verður að vera þeirra verk.

Jón Auðunn Jónsson Það kemur sjálfsagt öllum saman um það, að það sé orðin hrein lífsnauðsyn fyrir bátaútveg landsmanna að geta flutt út ísvarinn fisk, a. m. k. að haustinu, því að á undanförnum árum hefir ekki verið hægt að selja saltfisk til Englands nema fyrir mjög lagt verð, og að geyma hann og verka árið eftir, er alveg ófært. Það vita allir, sem til óþekkja, að svokallaður haustfiskur, eða fiskur, sem verkaður er árið eftir að hann er veiddur, er í svo lágu verði, að það er ekki viðlit að fiska fyrir það verð, sem fyrir hann fæst. Það eru því engin tiltök að geyma fisk, sem fiskaður er að haustinu, til næsta vors og verka hann. Hitt atriðið, á hvern hátt er bezt hægt að koma við flutningi ísvarins fiskjar á erlendan markað, hefir menn greint nokkuð á um. Ég benti á það á síðasta þingi, að ég teldi kassaflutning á ísfiski ógerning af tveim ástæðum. Í fyrsta lagi af því, að það væru ekki til nógu mörg skip á einum stað til að fylla stór kassaflutningsskip á nógu skömmum tíma. Og í öðru lagi af því, að við hefðum ekki mikið, fyrir utan Vestmannaeyjar, af fiski, sem væri hentugur fyrir markaðinn í London, en einmitt þar er markaðurinn fyrir kassafluttan fisk hagkvæmastur. Mér var líka kunnugt um og benti á það, að það væri of dýrt að flytja fiskinn í kössum til þeirra bæja, sem hafa stærstan markað fyrir ísvarinn fisk, sem sé Hull, Grimsby og Aberdeen, og taldi víst, að það þyrfti að sortera fiskinn á sjálfum markaðsstaðnum, svo kaupendurnir gætu sjálfir séð, hvað í kössunum væri. því enn sem komið er er ekki hægt að aðgreina fiskinn hér heima svo vel, að hægt sé að selja hann í Englandi eftir þeirri aðgreiningu, sem fram fer hér. Vegna þess, hve lítið er af ýsu og flatfiski, er ekki viðlit, nema útgerðin færi mjög mikið saman, þrjár fjórar verstöðvar færist á einn stað, að viðhafa kassaflutning á ísvörðum fiski til London. Við sjáum líka af þeirri tilraun, sem gerð var með þetta á Austfjörðum, að þar hefir, eins og hv.frsm. tók fram, kostnaðurinn við vinnuna við að losa skipin, flytja kassana á fiskmarkaðinn, hreinsa þá og skipa þeim ú í flutningaskipin, orðið yfir 20000 kr. Ég hygg nú, að nær helmingur þessarar upphæðar, eða um 9–10 þús. kr., sé beinlínis vegna þess, að fiskurinn var fluttur út í kossum. Hinsvegar má ekki gleyma því, að það er líka dýrt að losa togarana, þegar þeir koma með lausan fisk. Ég hygg, að það mundi ekki hafa kostað meira en 10–11 þús. krónur að losa þessa 12700 kassa, ef fiskurinn hefði verið laus í skipi. En að uppskipun á kossunum er svona dýr, stafar af því, að svo er ástatt í Englandi, að það má ekki losa skip, sem koma með þennan kassaflutning, í sömu höfn, sem þau skip eru losuð í, sem koma með lausan fisk. Og það er ekki af því, að skipin séu svo stór, að þau komist ekki inn í fiskihöfnina; það er mesti misskilningur, því það rista margir togarar dýpra en þessi flutningaskip. Nei, það er eingöngu af því, að það er ekki leyft að losa kassavöru í fiskmarkaðshöfninni; allur slíkur flutningur er losaður í annari höfn (skipakví), og verður því að flytja kassana þaðan og á fisktorgið, en fisktorgið er hafnarbakki fiskiskipakvíanna. Þess vegna mikill aukakostnaður. Í Danmörku er það svo, að fiskveiðimennirnir færa sig saman á vissa staði, þegar þeir fara að stunda ísfiskveiðarnar. Helztu veiðistaðir eru Hirsthals og Hansholm, Frederikshavn og Esbjerg. Þar safnast þeir saman með 500–600 bata og stunda veiðarnar. Eins og auðskilið er, gengur fljótt á þessum stöðum að fylla hvert skip, og tekur það sjaldan lengri tíma en 2 daga. Af því leiðir, að fiskurinn kemur alltaf nýr á markaðinn. Svo hefir hvert veiðifélag sitt vörumerki á fiskinum, auk þess sem hver fisktegund hefir sérstakt merki, og er því auðvelt að sjá, þegar kemur til London, hver á þann fisk, sem eitthvað kann að vera að, og verður það skaði eigandans, ef varan er ekki eins og sagt er með merkinu. Í Kattegat veiðist svo mikið af ysu, að það nemur 700–800 kössum á dag. Hv. 1. þm. S.-M. taldi, að spara mætti með því að framleiða ísinn hér heima, hjá því sem að kaupa hann í Englandi, en eftir reynslu okkar fyrir vestan, er þetta á annan veg. Í Englandi kostar ísinn 14–15 shillings tonnið, en á Ísafirði hofum við ekki getað selt ís, sem við höfum tekið að vetrinum, fyrir minna en 20 kr. tonnið, komið í skip, og hofum við þó aldrei tekið meira en 1–2 kr. á tonn í leigu fyrir mölunarvél og fleiri áhöld, sem þarf til að framleiða ísinn. Auk þess er enski ísinn, sem er framleiddur „artificielt“, betri og drýgri. Það er því öðru nær en hægt sé að afla íssins hér heima fyrir minna verð heldur en hann kostar í Englandi. Við athugun á uppgerð á ísfisksutflutningi Fiskisamlags Austfjarða sé ég, að kostnaður vegna kassa fyrir fiskinn nemur ekki nema 1772 kr., og nam þó útflutningurinn þar 12700 kossum. Þetta nær engri átt. Þær þjóðir, sem flytja ís í kössum, telja kassakostnað frá 90 aura til kr. 1,25 pr. kassa. Kassarnir kosta um kr. 1.75 stykkið og þeir eru aldrei notaðir oftar en tvisvar. Þó telja megi kassana einhvers virði með því að fá þá hreinsaða í London og taka þá til baka, eins og Austfirðingar gerðu, þá er ekki hægt að reikna notaða kassa mikils virði. Gjaldið fyrir að hreinsa hvern kassa er aldrei minna en 2 pence fyrir kassann. Hinn lagi kostnaður vegna kassanna hjá Fisksölusamlagi Austfjarða hlýtur því að liggja í því, að Austfirðingar hljóta að reikna sér brúkaða kassa, sem þeir nú liggja með, of þau verði. Í Danmörku er síður að taka aldrei kassa til baka frá London, því það er álitið skynsamlegra að láta kassana fylgja fiskinum. Auðvitað má á það líta í þessu sambandi, að í Danmörku eru fisktegundirnar dýrari heldur en var á Austfjörðum síðastl. haust, en þar mun aðallega hafa verið um þorsk að ræða. Ég hygg samt, að tómkassaflutningur frá London sé hlutur, sem ekki borgar sig, og réttara sé að láta þá fylgja fiskinum. Það er rétt hjá hv.þm. Vestm., að tilraunin með útfluttan ísfisk frá Vestfjörðum síðastl. haust misheppnaðist, svo að á henni varð verulegt tap, en það stafaði af því, að ýsuveiðin brast algerlega. Ýsan hefir veiðzt þar uppi í landsteinum síðastl. 20 ár, að undanteknu árinu 1913. En auk þess var veðráttan svo slæm síðastl. desembermánuð, að ekki var hægt að sækja þá veiði til hafs nema 4 daga í mánuðinum. Af því stafaði, að þau skip, sem leigð voru til þess að taka fiskinn, lágu langan tíma aðgerðalaus. Það félag, sem ég starfaði fyrir, seldi ísfisk fyrir 14 þús. sterlingspund samtals. Samlagið, sem ég starfaði við, greiddi fiskimönnum alls um 110 þús. kr. fyrir fiskinn. Austfjarðasamlagið hefir greitt aðeins 6000 kr., en á í sjóði til úthlutunar 9700 kr. Ég fullyrði, að það nær engri átt, að Austfjarðasamlagið geti talið sér til eignar kassa fyrir 26965 kr. Meiri hluti þessarar eignar er líklega brúkaðir kassar, sem eru lítils virði, og eigi að flytja í þeim til London, eru þeir einskis virði. Ég fellst á þá till. minni hl. sjútvn., að ríkissjóður eigi að greiða fyrir útflutningi á ísuðum fiski með því að taka á sig ábyrgð á skipaleigu. Og þó að ríkissjóður kynni vegna þessarar ábyrgðar að tapa 2–3 tugum þúsunda - því ég geri ekki ráð fyrir meira tapi á leigunni, ef ekki er notaður kassaflutningur - þá tel ég það lítils virði samanborið við þann hag, sem bataútvegurinn hefði af þeirri ráðstöfun. Ég tel það ekki útilokað, að einstakir menn kunni að geta fengið erlenda menn eða firmu til að vera með í áhættu af útflutningi á ísfiski, þó hætt sé við, að það gengi tregt, vegna þess hve illa gekk með þann útflutning á síðastl. hausti. Ég fékk þá tvo ensk félög og eitt íslenzkt félag, auk sjálfs mín, til þess að taka hluta í ábyrgð á útflutningnum fyrir vestan, auk þess, sem fiskeigendur tóku að sér ábyrgð á 25% af útflutningnum, þ. e. a. s. þess fiskjar, sem fluttur var út frá Vestfjörðum frá mínu félagi. Ef kassaflutningur á ísfiski á að geta verið í lagi, þá þyrfti útgerðin að safnast á ekki fleiri en 3 staði á landinu. Þá mætti haga útflutningnum þannig, að sortera tegundirnar og flytja til London þær tegundir einar, sem þar er sérstaklega góður markaður fyrir, en hinar tegundirnar mætti flytja til annara borga í Englandi. Verðmunur á fiskitegundum í Englandi er svo geysimikill, að fáir munu trúa því, sem ekki þekkja til. Ég get t. d. nefnt, að sú ýsa, sem við fengum á smábátana innfjarða, var þriðjungi verðminni heldur en sú ýsa, sem stærri bátarnir gátu sótt á haf út. Að lokum vil ég endurtaka það, að Alþingi má ekki svo skiljast við þetta mál, að tilraunir með þennan útflutning geti ekki haldið áfram, og að sem flestir fiskframleiðendur í landinu hafi hag af stuðningi ríkissjóðs. Ég geri ráð fyrir því, ef ísfisksútflutningur verður mikill í haust, sem því miður er nú ekki gott útlit með vegna þess innflutningstolls, sem kominn er nú á þá voru í Englandi, að ríkissjóður þyrfti að ábyrgjast allt að 50 þús. kr. í skipaleigu fyrir hvert hérað, svo að hægt væri að festa leigu á nægilegum skipastól.

Frsm. (Sveinn Ólafsson) Ég hefi raunar fáu að svara þeim hv. tveimur þm., sem talað hafa í þessu máli. Þeir hafa báðir í raun og veru stutt mitt mál. Ræður þeirra hafa einkum lotið að því að benda á, hvað varast þurfi og hvers gæta beri í sambandi við framhaldssölu og flutninga ísfiskjar. Og get ég fallizt á mörg réttmæt rök hjá þeim. Ég skal taka það fram út af orðum, sem ég hygg, að hv.þm. Vestm. hafi óvart látið falla, að austfirzka sölusamlagið hafi ekkert fengið fyrir seldan ísfisk, að það er auðvitað ekki rétt, enda upplýsist hér í hv. d., að samlagið fékk fulla greiðslu, þótt í öðrum verðmætum væri en peningum, svo sem auk skipaleigu í áhöldum, veiðarfærum o. fl., um 80 þús. kr. Hitt er annað mál, að sú greiðsla var ekki á þann hatt, sem þurft hefði að vera, af því svo fór, að þessi veiðarfæri, kassar og fleira var aldrei notað á því ári. Það skal viðurkennt, að þessi óþörfu kaup voru miður haldkvæmar ráðstafanir fyrir samlagið, enda bættist þar við, að þriðjungur af leigutíma skipanna fór til ónýtis, vegna þess hve áliðið var þegar byrjað var á útflutningi. Þetta tvennt olli þeirri útkomu hjá samlaginu, sem raun varð á. Þó þótti mér ekki hæfa hrakspá eða tilgáta hv.þm. um það, að þær 36 þús. kr., sem samlagið skuldar ríkisútgerðinni, verði aldrei greiddar, enda er hún ekki á neinum rökum byggð. Ég veit, að gerðar hafa verið ráðstafanir til greiðslu skuldarinnar á þessu ári. Í frv. er gert ráð fyrir því, að ríkið taki baktryggingu hjá útgerðarfélögunum fyrir ábyrgð á leigu skipanna, og er ríkinu vitanlega innan handar að heimta þær tryggingar. Á síðastl. ári var ekki gert ráð fyrir ríkisábyrgð, heldur ríkisláni til samlaganna, sem þó var aldrei veitt. En sú 36 þús. kr. skuld, sem Sölusamlag Austfjarða komst í við ríkisskip, var eðlileg afleiðing þess, að samlagið réðst í kaup dýrra veiðarfæra, sem að engu liði urðu í það sinn, og hinsvegar af því, að skipin voru leigð um þriðjungi lengri tíma en hægt var að hafa þeirra not. Út af skírskotun hv.þm. til greinar í Ægi um veiðarfærakaup Fiskisamlags Austfjarða skal ég taka það fram til leiðréttingar, að undir meðferð þessa máls á síðasta þingi var í þessari hv. deild felld till. um lán úr ríkissjóði til veiðarfærakaupa. Það er þess vegna hastarlegur misskilningur hjá greinarhöf., að veiðarfærin hafi verið keypt í þeirri von, að ríkissjóður lánaði andvirðið. Nei, sannleikurinn er sá, að þau voru keypt í þeirri góðu trú, að þau kæmu í tæka tíð, sem eigi varð, og að veiðin gengi betur en raun varð á. Um aths. hv.þm.N.-Ísf. viðvíkjandi því, að kassaflutningur á fiski sé óheppilegri en að flytja fiskinn umbúðalausan í skipunum, skal ég taka það fram, að ég veit, að það getur verið rétt þar, sem um stórar verstöðvar er að ræða, en þar, sem smáar fiskistöðvar eru og flutningaferðir strjálar, þar er ekki hægt að komast hjá því að safna fiskinum saman í kassa, vegna þess að ekki er hægt að geyma hann öðruvísi. Það hefir sýnt sig, að þessi aðferð heppnaðist vel á Austfjörðum og mistókst ekki nema lítillega eitt sinn, og þó ekki neitt verulega. Þetta er áreiðanlega bezta aðferðin þar, sem verstöðvarnar eru smáar, og sú eina, sem tiltækileg er. Ég skil vel, að í Vestmannaeyjum og á Ísafirði sé hægt að koma því við að flytja fiskinn út umbúðalaust, af því að á þeim stöðum eru svo stórar verstöðvar, að fylla má skip á stuttum tíma, en á Austurlandi getur það tæplega átt við. Á Austfjörðum var hinsvegar einhver tilraun gerð með að flytja fiskinn milli hafna og safna honum þannig á einn stað, en sú tilraun þótti ekki gefast vel, og var því horfið frá þeirri aðferð. Hitt reyndist aftur betur, að safna fiskinum saman ísuðum í kassa á hverri höfn milli ferða. Sú aðferð á þar við. Þar er stutt milli góðra hafna og því auðvelt og fljótlegt að ferma skipin. Þar getur oft staðið svo á, að á einum sólarhring megi skip ferma kassafiski, þótt farmur sé tekinn á 6 eða 7 höfnum. Annars hygg ég óþarft að ræða hér um einstök fyrirkomulagsatriði; reynslan mun smám saman sýna, hvað bezt hentar í þessum efnum, bæði fyrir austan og vestan, og það er engin hætta á því, að þeir, sem hlut eiga að máli, muni brenna sig á því oftar að fylgja þeim aðferðum, sem hættulegar hafa reynzt. Það gefur mér von um betri árangur í þessum efnum í framtíðinni, að nú hefir reynslan þegar kennt margt af því, sem nauðsynlegt var að kynnast fyrirfram. Sú reynsla hefir máske verið nokkuð dýrkeypt fyrir suma brautryðjendur, en borgar sig þó. Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, þar sem fundartími er nú næstum liðinn og margir hv. dm. eru fjarverandi, að atkvgr. um frv. verði frestað til betri tíma. Ég býst ekki við löngum umr. um málið úr þessu, og hér virðist aðeins vera um smáatriði að ræða, er skoðanir skiptast um. Um brtt.hv. minni hl. n. skal ég taka það fram, að ég get ómögulega fallizt á brtt. við 2. gr., en aftur á móti get ég fallizt á, að rétt sé að hækka heimild fyrir ríkisábyrgð úr 200 þús. kr. í 400 þús., þótt sú heimild verði máske ekki notuð nema að nokkru leyti. Ábyrgð þessi er ætluð til þess, að sölusamlögin komist að betri kjörum með skipaleigu, og er einsætt, að búa verður um tryggingar og samninga svo, að hættulaust sé.

Jón Auðunn Jónsson Hv. 1. þm. S.-M. taldi það mikinn skaða, hve seint hefði byrjað ísfiskveiðin á Austfjörðum síðastl. haust. (SvÓ: Ég talaði um, að undirbúningurinn hefði orðið of seint fyrir. Annars hygg ég, að óhætt sé að vara við því að byrja veiði þessa of snemma á sumrinu, því það verður að gá að því, að markaðurinn fyrir ísfisk verður ekki góður í Englandi fyrr en um miðjan september. Fyrri hluta sumarsins, í júní, júlí og fram um miðjan ágúst, er markaðurinn þar mjög lélegur. Ef kassaútflutningur er stundaður með þeim hætti, sem gert var á Austfjörðum síðastl. haust, þar sem tekinn var á 5 til 6 stöðum kassafiskur, þar sem margskonar fisktegundum var ruglað saman og byrjað hafði verið á að veiða mörgum dögum áður en fiskurinn var tekinn, þá verð ég að telja hann mjög varhugaverðan.

Þetta kom þó ekki að slysi

. Hv. þm. segir, að það hafi ekki komið að slysi. En það er óhætt að fullyrða það, að fiskur þaðan þótti ekki góður.

Ég kom ekki neitt að slíku!

. Ég kom ekki neitt að slíku, segir hv.þm. En fiskinum var grautað saman í kossum og seldist því oft fyrir minna verð en ella hefði orðið.

Jóhann Jósefsson Hv. 1. þm. S.-M. taldi, að ég mundi hafa sagt það óvart, að þeir, sem létu fisk á síðastl. sumri, hefðu enga greiðslu fengið fyrir hann. Ég sný ekki aftur með það - og það var ekki sagt óvart -, að þeir fengu enga útborgun. Afganginn, sem varð, fengu þeir í veiðarfærum og kössum, sem ekki eru neinir peningar í lofa þeirra, er seldu fiskinn. Hér er ekki um neinar deilur að ræða, og þarf ég því ekki miklu að svara hv.frsm. Ég taldi ólíklegt, að skuld sú, sem er við skip ríkisins, fáist inn. En það getur nú verið, að eitthvað sé verið að gera í þá átt að greiða þetta, og þá líklega með styrk ríkisins, og ber þá allt að sama brunni. Maður hefir orðið var við það, að tilraun hefir verið gerð í sambandi við fjárlögin að fá ábyrgð ríkissjóðs fyrir láni í þessu skyni. Aðalatriðið í þessu máli er það að gera aðstöðuna hægari um að fá skip. En í því sambandi vil ég minna á, að ekki er óhugsanlegt, að þá verði kostur innlendra skipa og manna. Og stjórninni eða ríkinu er á engan hátt hægara með að veita stuðning til þess en að vera á einhvern hátt bakhjarl fyrir því, að þessi skip verði notuð. Ég skal taka undir það með hv.þm.N.-Ísf., að það er sízt hagur að því að byrja snemma sumars á þessum útflutningi. Ég vil ekki herða neitt á því, að atkvgr. fari fram í kvöld, enda eru fáir þm. viðstaddir. Hér er heldur ekki um neitt kapp að ræða, þar sem ágreiningurinn er ekki mikill, þó hann sé nokkur. Ég vil a. m. k. ekki, að gefnar séu neinar lagaheimildir, sem svo reynast hillingar.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Síðan um áramót hefir orðið lítilsháttar breyt. á álagningu á tóbaki, einkum þó hinum ódýrari tegundum, eins og t. d. sígarettum, og hefir um þetta af ýmsum ástæðum verið farið lengra en núv. löggjöf leyfir, m. a. af því að annars hefði óþægilegt verð skapazt á sígarettum, því að verð á hverjum pakka, sem seldur er, þarf helzt að standa á tug. Þá er það og eðlilegra, að álagningin sé miðuð við innkaupsverðið að meðtöldum tolli, og byggist það á því, að með því móti er hægara að jafna ýmiskonar misrétti, sem stafar af því, að tóbakið er ekki verðtollað, heldur tollað með þungatolli. Því að af þessum ástæðum verður verðið ekki í eins góðu samræmi við gæði tóbaksins og vera ætti. Þá vil ég og ennfremur taka það fram, að sú verðhækkun, sem orðið hefir á tóbaki síðan um áramót, stafar ekki eingöngu af hækkaðri álagningu einkasölunnar, heldur á hún meðfram rætur sínar að rekja til hækkaðs verðlags á hrátóbaki á heimsmarkaðinum. Fleiri orð sé ég ekki ástæðu til að hafa fyrir þessu frv., en vil að lokum aðeins óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Héðinn Valdimarsson Eins og hv.þdm. mun reka minni til, þá var það við 1. umr. um frv. til 1. um viðauka við samvinnulögin, að flm. þess frv., hv.þm. V.-Húnv., bar á mig sakir. Mér þykir óvíst, að ég fái annað betra tækifæri til að svara því, ef frv. sofnar og kemur ekki aftur á dagskrá, sem gera má ráð fyrir. Hv. þm. bar það á mig, að styrkur sá, sem verkamannafél. Dagsbrún sendi verkamannafél. á Blönduósi í vetur, kr. 200.00, hefði ekki verið greiddur í peningum, heldur með ávísun á vörur hjá kaupmanni á Blönduósi, í því skyni, að ég gæti fengið provision af upphæðinni og jafnframt greidda skuld, sem ég hefði átt hjá nefndum kaupmanni á Blönduósi. Ég lýsti hv.þm. þá lygara að þessu, og hæstv. forseti vítti mig fyrir. Ég vil nú sanna þessi ummæli mín um þm., og að forseti hafi engan rétt haft til að vita þetta réttnefni á þm. Þessi fjárupphæð var send í póstavísun, og vil ég leyfa mér að lesa hér upp kvittun frá pósthúsinu fyrir því: „Sendandi Samrit. Verkamannafél. Dagsbrún. Póstkvittun. Til Jóns Einarssonar, Blönduósi er hér í dag skilað til flutnings: Sím. Verð 100 kr. Póstgjald borgað: með álímdum frímerkjum 60 aur. í peningum ............. 10 aur. 70 aur. Pósthúsið á R. 10/2 1932. Tr. M.“ Og hér er önnur samhljóða: „Sendandi Samrit. Verkamannafél. Dagsbrún. Póstkvittun. Til Verkalýðsfélags Blönduóss Blönduósi er hér í dag skilað til flutnings: Sím. Verð 100 kr. Póstgjald borgað: með álímdum frímerkjum 60 aur. í peningum ............. 10 aur. 70 aur. Pósthúsið á R. 4/4 1932 Tr. Magnús.“ Ég þykist nú með þessum póstkvittunum hafa fært hér fram fullar sannanir fyrir því, sem ég áður sagði, að hv.þm. V.-Húnv. væri lygari. 

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Ég heyri það, að hv. 3. þm. Reykv. hefir mikla þörf fyrir að ræða við mig í sambandi við þetta frv. mitt um viðauka við samvinnulögin. Þess vegna óska ég mjög eindregið eftir því f. h. okkar beggja, að hv.allshn. skili sem fyrst áliti sínu um frv. inn í þd., til þess að það verði tekið á dagskrá, svo að okkur 3. þm. Reykv. gefist tækifæri til að ræða málið og rifja upp söguna um þessar 200 kr., sem honum er svo tíðrétt um.

Héðinn Valdimarsson Ég er viss um, að eftir framkomu hv.þm. V.-Húnv. í þessu máli mun enginn hv.þdm. trúa því, að hann hafi fengið umboð til þess að flytja hv.allshn. einhver skilaboð fyrir mína hönd. Þetta er eins og annað hjá hv.þm., staðlaust slúður; ég hefi engar óskir látið í ljós um framgang þessa frv. hans og álít, að öxin og jörðin geymi það bezt.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Við hv. 3. þm. Reykv. áttum tal saman áðan hérna inni í ráðherraherberginu, og þá bað hann mig að skila þessu til hv.allshn., að afgreiða frv. Ég taldi mig því einnig hafa umboð frá honum til að flytja þessa ósk við n. En hvað sem um það er, þá er nú liðið svo langt síðan hv.n. fékk frv. til umsagnar, að það er full ástæða til, að hún skili því fljótlega og setjist ekki á það. En vera má, að 3. þm. Reykv. hafi beðið hv.allshn. að afgr. ekki frv., til þess að hann gæti komizt hjá því að tala meira um það. Ég skora á hæstv. forseta að gæta þess, að málinu verði hraðað.

Héðinn Valdimarsson Ég vona, að allir hv.þdm. hafi tekið eftir því, að þm. V.-Húnv. hefir engu getað svarað því, sem ég rak ofan í hann með vottorðum frá pósthúsinu. Ég lýsti hann þá lygara að því, sem hann áður hafði á mig borið, og sannaði það. Viðvíkjandi því, sem hann sagði nú, að ég hefði beðið hann fyrir skilaboð til hv.allshn., lýsi ég hann einnig lygara, og vænti ég að geta lagt fram um það vottorð tveggja skilríkra votta á næsta fundi, sem heyrðu viðtal okkar, að hann lýgur þessu líka.

Forseti (JörB): Ég vænti, að hv.þm. hætti nú að skattyrðast, þar sem málið er hér ekki til umr.

Bergur Jónsson Mér er alveg ókunnugt um, að hv. 3. þm. Reykv. hafi óskað eftir því við allshn., að hún skyldi setjast á þetta frv., sem hér hefir borið á góma, og afgreiða það ekki til d. Allshn. mun skila áliti um frv. samkv. venju, þegar röðin kemur að því.

Jónas Þorbergsson Ég vil taka undir það með hv.þm. V.-Húnv., að ég óska mjög eindregið eftir því, að hv.allshn.afgr. þetta frv. sem allra fyrst til þd. Ég gerðist meðflm. þess samkv. ákveðnum óskum kjóenda minna, sem fólu mér að fylgja því fast eftir og gera það, sem unnt væri, til þess að sporna við þeirri ósanngirni og frekju, að bændum væri með ofbeldi varnað þess að vinna að sinni framleiðsluvöru. Þetta er þeim mjög mikið áhugamál, eins og eðlilegt er, að samvinnufélög bænda fái óáreitt að vinna að sinni framleiðslu. Ég beini þeirri áskorun til hv.allshn. að flýta sem mest fyrir málinu.

Forseti (JörB): Ég vona, að hv.þdm. geti látið umr. um þetta mál bíða, þangað til frv. verður tekið á dagskrá í d. og liggur fyrir til umr.

Haraldur Guðmundsson Ég get vottað, að það er alveg rétt, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði, að það er réttnefni á þm. V.-Húnv. að kalla hann lygara. Það verður ekki hjá því komizt að nota þetta orð íslenzkrar tungu, þegar það á við. Af því að ég hlustaði á það, sem þessum hv.þm. fór á milli áðan inni í ráðherraherberginu, þá get ég vottað, að hv. 3. þm. Reykv. skýrði rétt frá því, en hv.þm. V.-Húnv. alrangt.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Þeir eru nú teknir til að vitna hver með öðrum, hv. jafnaðarmenn. En ég verð að segja, að þessir vitnisburðir þeirra eru ekki alveg réttir. Þegar ég hafði orð á því að reka á eftir hv.allshn. um að afgr. frv. og skila áliti sínu, þá sagði hv. 3. þm. Reykv.: „Já, gerðu það“. Ég vil skjóta því ti1 þeirra, er á hlýddu, hvort þetta er ekki rétt hermt, og um leið til hv.þm. Seyðf. að athuga, hvort þetta megi ekki skoðast sem samþykki frá hv. 3. þm. Reykv. Annars má vel vera, að hv. 3. þm. Reykv. vilji ekki fá málið á dagskrá. En ég mun ekki skorast undan umr. um málið sjálft og vil fá það aftur inn í þd., til þess að við getum leitt hesta okkar saman um það. Hitt er þýðingarlaust, að við séum að skattyrðast nú utan dagskrár. Ég vona, að hv. 3. þm. Reykv. leggist á eitt með mér að fá málið á dagskrá, svo að við fáum tækifæri til að eigast við. Nefndarálit kom ekki, og frv. var ekki á dagskrá tekið framar.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Eins og sést á nál.stjskrn., þá er hún þríklofin, eftir stjórnmálaflokkunum. Fyrri minni hl. n., sem eru sjálfstæðismennirnir í n., leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Ed. Annar minni hl. n., jafnaðarmaðurinn, vill ekki þýðast 1. gr. frv. eins og það nú er orðið, en gerir við hana 2 brtt., aðaltill. á þá leið, að landið verði eitt kjördæmi og að Alþingi sitji 42 þm., sem séu kosnir í hlutfalli við atkvæðatölu stjórnmálaflokkanna í landinu, og varatill. á þá leið, að landið skiptist í 6 kjördæmi, er hafi ákveðna tölu fulltrúa hvert, en sennilega að þar fyrir utan verði uppbótarsæti veitt flokkunum, og sé tala þeirra sæta ekki ákveðin, því það er tekið fram, að Alþingi eigi að vera skipað fulltrúum frá öllum stjórnmálaflokkum í hlutfalli við tölu greiddra atkv. Ennfremur er lagt til, að tala þm. sé óbundin af stjskr., og að síðustu er lagt til, að burt sé felld 5 ára búseta sem skilyrði fyrir kosningarrétti. Meiri hl. n., framsóknarmennirnir, getur ekki fallizt á till. minni hlutanna, en ber fram brtt. við frv., shlj.brtt. flokksbræðra sinna í Ed. Ágreiningurinn í stjskrn. snýst um 1. gr. frv. Ég býst við, að hv.nm. telji hin önnur ákvæði frv. til bóta. Þó vil ég geta þess, að hv. fulltrúi jafnaðarmanna muni frekar óska þess, að þingið verði gert að einni málstofu, og ég skal játa, að ég fyrir mitt leyti get ekki betur séð en fyrir því séu talsvert gild rök, einkanlega þegar á það mál er litið út frá þeirri aðstöðu, sem nú er í þinginu, þegar helmingur hv.Ed., eða sjötti hluti þm., getur ráðið niðurlögum mála, sem 5/6 hlutar þm. vilja, að nái fram að ganga. En það heldur áfram að vera svo, ef frv. verður samþ. Annars lítur það dálítið einkennilega út, að þeir menn, sem ekkert annað telja rétt en að höfðatalan hjá þjóðinni eigi að ráða þegar kjósa á til Alþingis, skuli ekki telja rétt að láta hana sömuleiðis ráða á sjálfu Alþingi, að þeir skuli ekki sjá neitt athugavert við það, að sjálfir alþingismennirnir hafi misjafnan atkvæðisrétt í málum. Í frv. er gert ráð fyrir að lækka aldurslágmark til þess að öðlast kosningarrétt til Alþingis niður í 21 ár. Hv. sjálfstæðismenn hafa reyndar fram til þess síðasta verið andstæðir þeirri breytingu, en virðast nú hafa látið í þessu efni undan kröfum unga fólksins, þó þeir hafi ekki áður viljað samþ. þessa réttarbót. Persónulega hefi ég alltaf verið fylgjandi þessari rýmkun kosningarréttarins. Úr því menn eru látnir hafa þennan rétt jafnan, hvort þeir eru menntaðir eða ómenntaðir, efnaðir eða fátækir, duglegir eða latir, þá ætti það ekki að skemma, að menn fengju kosningarrétt á aldrinum frá 21 til 25 ára. Menn eru vitanlega upp og ofan á því skeiði eins og síðar og er ekki meiri ástæða til að útiloka þetta unga fólk en t. d. þá, sem eru 70 ára eða eldri. Þá er gert ráð fyrir því í frv., að menn tapi ekki kosningarrétti fyrir þeginn sveitarstyrk, eins og verið hefir. Um þetta atriði má hið sama segja, að hv. sjálfstæðismenn áður sem íhaldsmenn hafa allt til þessa verið því mótfallnir. Ég hefi aldrei álitið það rétt að taka þannig mannréttindin að veði fyrir skuldum, og í raun og veru er það ekkert annað, þegar menn fá réttindi við greiðslu skuldarinnar. Það er auðvitað ekki rétt, að menn tapi þeim réttindum vegna oft óviðráðanlegra báginda, réttindum, sem efnaðir slæpingjar og dáðleysingjar fá að halda. Ég þóttist taka svo eftir, að hv. 1. landsk. héldi því fram í hv.Ed., að deilan stæði ekki um kjördæmaskipunina, en eins og störfum hefir verið hagað í stjskrn., þá hefir deilan eingöngu snúizt um það atriði. Hitt er annað mál, að eins og búið er nú um hnútana um stjórnarskrárbreytingar - þar sem til þeirra þarf samþykki beggja deilda Alþingis, með þingrofi og kosningum á milli -, þá eru það ekki góð vinnubrögð að gera breytingar á stjskr. án þess að láta jafnframt fram fara gagngerða endurskoðun á ákvæðum hennar. En um þetta þýðir nú varla að tala í þetta sinn. Þegar þetta frv. var upphaflega flutt af fulltrúum beggja andstöðuflokka stj. í kjördæman. í byrjun þings, mun það hafa verið ætlun hv. sjálfstæðismanna, að ákvæðum stjskr. væri fullnægt með þeim till., er fulltrúar þessara flokka í mþn. báru fram og birtar voru í Morgunblaðinu og nál. meiri hl. Mun það þá hafa verið skilyrði fyrir fylgi hv. jafnaðarmanna við till. þessar, að samkomulag yrði um þær milli allra flokka og tala uppbótarsæta ótakmörkuð. Við framsóknarmenn í mþn. gátum alls ekki fallizt á þessar till.hv. meiri hl. n. Við gagnrýningu þeirra bentum við hv.flm. á stórvægilega galla á till., en hv.flm. tóku þeim andmælum ákaflega illa framan af, þótt síðar hafi þeir séð sig um hönd og gert nokkrar breyt. á till. Ég vil leyfa mér að benda hér á þrjú atriði, sem við framsóknarmenn höfum talið verulega galla á upphaflega frv. og gerðu það að verkum, að ómögulegt var að ganga að því. Í fyrsta lagi kemur það í bága við þá meginreglu, sem tillögumenn telja sig fylgja, um jafnrétti flokka eftir atkvæðamagni, að sá flokkur, sem engum manni kemur að við hinar almennu kjördæmakosningar, fái ekki neitt uppbótarsæti. Miðað við regluna er hér um mjög rangláta undantekningu að ræða, því vel er hægt að hugsa sér flokk, sem getur fengið við kosningu allmikið fylgi á við og dreif í hinum ýmsu kjördæmum, jafnvel atkvæði svo þúsundum skiptir, þó hann komi engum manni að. Hér virðist því vera beinlínis að ræða um brot á því principi, að allir flokkar fái fulltrúatölu í samræmi við kjósendafjölda. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því í till., að þar sem fleiri en einn frambjóðandi fer fram fyrir sama flokk, í einu kjördæmi, þá eigi að leggja saman atkvæðatölu þeirra allra og veita þeim frambjóðanda flokksins, sem flest atkv. fær, þingsætið. Afleiðingin af þessari reglu gæti oft orðið sú, að maður, sem kannske fékk ekki nema örlítið brot greiddra atkv. í kjördæminu, næði kosningu. Þó maður af öðrum flokki hefði fengið miklu fleiri atkv., þá átti hann að falla, ef hann hafði ekki fleiri atkv. en fulltrúar andstæðingaflokksins höfðu samtals. Ég er viss um, að mörg kjördæmi yrðu ekki ánægð með að fá þannig fyrir þingmann mann, sem kannske hefði aðeins lítið brot kjósenda að baki. Með þessu fyrirkomulagi gæti hæglega svo farið, að maður næði kosningu, sem mjög lítið traust ætti í sínu kjördæmi. Loks var það megingalli á frv., að tala þingfulltrúa átti að vera óákveðin og breytileg við hverjar kosningar. Þetta álitum við framsóknarmenn ófært ákvæði í frv. Það voru leidd rök að því, án þess í móti væri mælt, að tala kjörinna þingfulltrúa gat orðið breytileg allt frá 42, sem var lágmarkstala, og jafnvel upp í fleiri hundruð. Það er hugsanlegur möguleiki til þess, að þeir gætu orðið yfir tvö hundruð, og það er a. m. k. víst, að breyting á tölunni gat orðið mjög mikil frá einni kosningu til annarar. Fyrst þegar við framsóknarmenn í n. bentum flm. á þennan galla, vildu þeir ekki heyra á hann minnzt, en það varð óhjákvæmilegt fyrir sjálfstæðismenn að hlusta á flokksmenn sína á landsfundi þeirra í vetur, því þegar til kom, vildi landsfundurinn alls ekki fallast á þessa till. og samþykkti; að þingmenn skyldu aldrei vera fleiri en 50. Tillögumennirnir voru þannig af sínum eigin flokksmönnum reknir til þess að breyta sínum eigin till. með því að setja hámarkstölu þm. 50. Ég er ekki í vafa um það, að þetta hafa verið þung spor fyrir hv.flm., eftir því að dæma, hvernig þeir tóku gagnrýningunni fyrst hjá okkur framsóknarmönnum. Eftir því frv., sem nú liggur fyrir, býst ég við, að hv.flm. hugsi sér að byggja á einmenningskjördæmum og takmarkaðri tölu uppbótarsæta, en það fyrirkomulag rekur sig einmitt á mjög harða gagnrýni frá sjálfum fulltrúum Sjálfstæðisfl. í mþn., sem þeir hafa látið prenta í því nál., sem fylgir upphaflega frv. Ætla ég að lesa hér nokkra kafla úr nál., með leyfi hæstv. forseta, er sýna þetta: „Það leiðir af till. okkar, að tala þm. getur ekki verið fyrirfram ákveðin til fulls, heldur veltur hún að nokkru á úrslitum hverra kosninga. Sérstaklega er það ógerlegt að ákveða tölu uppbótarsætanna fyrirfram eða í eitt skipti fyrir öll, t. d. með lögum, af því að slík ákvörðun fyrirfram býður upp á það, að misnota tilhögunina, svo að höfuðtilganginum, hlutfallslega réttri fulltrúatölu, verði ekki náð. Þessu til skýringar viljum við í fám orðum segja frá gangi þessa máls í Danmörku, en þar hefir þessi kosningaraðferð verið fundin upp, vandlega íhuguð frá öllum hliðum, lögleidd og notuð við einar kosningar, en ekki annarsstaðar svo við vitum. Þar var tala uppbótarsætanna fyrirfram lögákveðin, og það varð til þess, að þessi tilhögun var yfirgefin aftur“. Sömuleiðis segja hv.flm., þegar þeir eru búnir að sýna fram á þá galla, sem komu í ljós á þessu fyrirkomulagi í Danmörku, um leið og þeir geta um það, að danskur vísindamaður, Fr. Zeuthen, hafi sýnt fram á, að stjórnmálaflokkarnir gætu beitt „öldungis löglegum brögðum“ til þess að fá uppbótarsæti án þess að eiga réttmætt tilkall til þeirra: „Þetta sýnir hann, að gera má aðallega á tvennan hátt, annaðhvort með því, að flokkur gengur til kosninga undir einu nafni í sumum kjördæmum, yfirleitt þar, sem hann á víst sæti við kjördæmakosninguna, og undir öðru nafni í sumum kjördæmum, yfirleitt þar, sem hann veit sig í minni hluta, ellegar með samvinnu milli tveggja flokka, sem beinist að því að ná sem flestum þingsætum handa þessum flokkuin til samans, á kostnað annara þingflokka. (Illoyal Alliance“ kallar Zeuthen þetta)“. Þannig sýna þeir með orðum hins danska hagfræðings fram á það, hve mikið ranglæti felist í því að hafa tölu uppbótarsætanna takmarkaða, og að lokum segja þeir: „Það hefir þannig orðið niðurstaðan af endurteknum, vandlegum íhugunum stjórnmálamanna og sérfræðinga í kosningafræðum í Danmörku, að hlutfallskosningar í sambandi við einmenningskjördæmi séu ekki nothæfar nema í sambandi við fyrirfram óákveðna tölu uppbótarsæta, ef nást á hlutfallslegt jafnrétti milli flokkanna. Sömu skoðunar erum við, eftir vandlega íhugun á þessu atriði“. Á þessu sést, að þegar hv.nm. eru að ræða um takmarkaða tölu uppbótarsæta, þá gera þeir ráð fyrir, að flokkarnir noti ýmsar brellur, hæði með sameiningu flokka og sundurgreiningu, til þess að ná fleiri sætum en þeir eiga skilið, en þegar tala uppbótarsætanna er ótakmörkuð, þá álíta þeir, að þetta geti ekki komið fyrir. Framsóknarmenn halda því fram, að það skipti engu með tilliti til kosningabrellna, hvort tala uppbótarsætanna er takmörkuð eða ekki, og hljóta allir að sjá þá veilu, sem hér er í skoðunum hv.flm. og ómögulegt er að fallast á. Ég skal að lokum benda á, að það fyrirkomulag, að hafa ótakmarkaðan fjölda uppbótarþingsæta, hefir hvergi verið reynt. Það kom til mála í milliþinganefnd í Danmörku að setja slík ákvæði í lög, en sú till. var felld. Hitt hefir þar einusinni verið reynt við eina kosningu, að hafa takmarkaða tölu uppbótarsæta, en það fyrirkomulag þótti ekki heppilegt og eftir gagnrýni hr. Zeuthen var það fellt úr lögum. Þá skal ég snúa mér að till.hv. jafnaðarm. í stjskrn., á þá leið að gera landið að einu kjördæmi, eða til vara að 6 kjördæmum. Þar sem það hefir verið megingrundvöllur Framsóknarfl. að vernda rétt hinna einstöku kjördæma. er það fyrirfram ljóst, að þeir geta ekki fallizt á till.hv. jafnaðarm., sem eyðileggja gersamlega þennan rétt. Auk þess eru till. öðrum annmörkum bundnar, sem leiða til ills eins, að okkar áliti. Við álítum sjálfsagt, að landsbúar hvar sem er hafi sinn fulltrúa á þingi þjóðarinnar, fulltrúa, er þekki þeirra þarfir, þeirra hagsmuni og óskir. Framhjá þessari sjálfsögðu kröfu er gengið, ef landið yrði gert að einu eða sex kjördæmum, sem hlyti að hafa þær afleiðingar, að miðstjórnir flokkanna mundu nær eingöngu ráða um val fulltrúaefna fyrir flokkana, og það er fyrirfram víst, að það val mundi langsamlega mest mótast eftir óskum íbúanna á fjölmennustu stöðum landsins. Niðurstaðan verður því sú, að hv. andstöðuflokkar hafa ekki getað bent á neitt viðunandi fyrirkomulag í kjördæmamálinu, og getum við framsóknarmenn því ekki fallizt á þeirra till. Hinsvegar höfum við gert tilraun til að benda á fyrirkomulag í þessu máli, sem ekki aðeins við framsóknarmenn, heldur allir skynsamir og hlutlausir menn telja þær heppilegustu till., sem fyrir liggja. Í brtt. okkar meiri hl. stjskrn. eru þessi atriði tryggð. Í fyrsta lagi að tala þm. er ákveðin með stjskr. Það er ákaflega óheppilegt, ef talan á að geta breytzt frá ári til árs. Í öðru lagi er lagt til, að tryggð verði með stjskr.ákvæði skipting núv. kjördæma og nöfn þeirra. Í þriðja lagi er till. um að tryggja Rvík aukinn rétt til þingfulltrúa vegna vaxtar bæjarins á undanförnum árum og í samræmi við aðstöðu hans til þingsins á annan hátt. Það er að vísu rétt, ef miðað er við 45 þm. og þar af hafi Rvík 8 þm., að þá er hún betur sett með fulltrúa heldur en t. d. Gullbringu- og Kjósarsýsla og Akureyri. En vegna þess að gera má ráð fyrir, að Rvík muni vaxa hlutfallslega meira að íbúatölu en aðrir landshlutar, teljum við þessa fulltrúatölu hæfilega. Enda er það álit allra sanngjarnra manna, að Rvík eigi að hafa fleiri kjósendur að baki hverjum þingfulltrúa heldur en önnur kjördæmi landsins, vegna þeirrar sérstöku góðu aðstöðu, sem Rvík hefir gagnvart þinginu, vegna aðseturs þess, fram yfir öll önnur kjördæmi landsins, til þess að túlka sín mál bæði með blöðunum og á annan hátt. Það væri því beinlínis ekki rétt, ef Rvík hefði fulltrúa á Alþingi í samræmi við atkvæðatölu eftir sama hlutfalli og önnur kjördæmi landsins. Þá er í till. okkar að lokum gert ráð fyrir, að bætt sé við 5 landsk.þm. til uppbótar handa stjórnmálaflokkunum til að jafna fulltrúatölu þeirra í samræmi við atkvæðafjölda. Með þessari till. höfum við framsóknarmenn viljað ganga til móts við hv. andstæðinga að því leyti, sem við teljum rétt að ganga inn á þeirra hugmynd. Ég býst við, að niðurstaða síðustu kosninga sýni, að tala uppbótarsætanna er nægilega há til þess að jafna misræmi kjördæmakosinna þm. og atkvæðafjölda flokkanna. - Að lokum vil ég vona, að hv. andstæðingar okkar líti með sanngirni á þessar till. og viðurkenni réttmæti þeirra með því að samþ. þær eins og þær liggja fyrir.

Frsm. 1. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Ég er hræddur um, að það dragist nokkuð lengi, að sú ósk, sem hv.frsm. meiri hl. lét í ljós þegar hann settist niður, rætist, sem sé að við munum bráðum átta okkur og samþ.till. meiri hl. Ég get sagt það eins og er, að ég lít svo á, sem þessar till. meiri hl. séu verri en það, sem vér eigum nú við að búa, og af því getur hann séð, að það eru ekki minnstu líkur til þess, að okkur detti nokkurntíma í hug að samþ. slíkar till. Það er svo mikil fjarstæða, að um slíkt þýðir ekki að ræða. Að því er annars snertir þetta mál vil ég minna á það, að saga þess sem verulegs deilumáls hefst með því, að hæstv. stj. lagði fyrir þingið í fyrra frv. um þá aðalbreyt. á stjskr. að afnema landskjörið án þess að nokkuð kæmi í staðinn. Þegar sýnt var, að þetta mál hafði mikið fylgi, varð það að samkomulagi milli Sjálfstæðisfl. og jafnaðarmanna, að rétt væri, að málið væri tekið fyrir í heild og endurskoðuð öll kjördæmaskipunin, því að eins og allir sjá, var með landskjörinu numið burt atriði, sem gerði nokkuð í þá átt að lagfæra misræmið, sem var og er í kosningaháttum hér á landi. Það er kunnugt, að hæstv. stj. varð svo mikið um þetta, að hún rauf þingið þegar í stað, og því er málið ekki komið lengra en nú er það. Það var þá sagt, að vér sjálfstæðismenn og jafnaðarmenn hefðum gert einhvern órjúfanlegan samning um kjördæmaskipunina. En það sést bezt á þeim till., sem fyrir liggja, hve fastur og órjúfanlegur sá samningur hefir verið, og það var einmitt þetta atriði, sem að mínu áliti olli a. m. k. mjög miklu um það, hversu kosningarnar fóru síðast. Nú sýna fram komnar till., að það er ekki rétt eins og haldið var fram, að taka ætti þingmennina af sveitunum. Þetta sést greinilega á till. sjálfstæðismanna. Í kosningabardaganum í fyrravor var því haldið fram, bæði af hálfu hæstv.forsrh. og hæstv. fjmrh. - ég var á fundum með þeim báðum -, að það, sem þeir vildu hafa í þessu máli, væru einmenningskjördæmi og uppbótarsæti. Og þegar svo sjálfstæðismenn gátu fundið leið, sem þeir gátu sætt sig við og einmitt var leiðin, sem framsóknarmenn höfðu lýst yfir, að þeir vildu fara, var ekki vel hægt að búast við, að þeir myndu snúast eins þveröfugt við þessu eins og þeir nú hafa gert. Þegar þeirra till. komu úr n., þá var það svo langt frá, að þar væri fjölgað einmenningskjördæmum, heldur fóru till. fram á þveröfugt - fjölgun tvímenningskjördæma. Það er auðvitað ekki gott að eiga við þann flokk, sem hagar sér þannig, að hann breytir á næsta missiri þveröfugt við það, sem hann hefir lýst yfir gagnvart öllu landsfólki. Það sýnir sig á þeim áskorunum, sem daglega berast til þingsins, að hinn mesti áhugi er vaknaður fyrir þessu máli meðal landsmanna. Það má vel vera, að það verði hægt, með einhverju ofbeldi þingmeirihlutans, að stöðva þetta mál nú, en bað verður aldrei stöðvað um langan tíma. Og fylgismenn þessa máls eru reiðubúnir að leggja á sig mikla örðugleika og þola það í nokkur ár að verða undir til þess að vinna fyrir þetta mál, í von um að hafa það fram áður en langt um líður. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að við gengjum mjög inn á nýjar brautir í þessum stjskrbreyt., sem hér liggja fyrir, og er það að ýmsu leyti rétt. En hv.frsm. er sjálfur - a. m. k. hans flokkur - einnig að leggja inn á nýjar brautir, því að hann vill nú láta Rvík hafa átta þm., en í kosningabardaganum í fyrra var það aðalatriðið, að ekki mætti auka vald Rvíkur. Það var „Reykjavíkurvaldið“, sem alstaðar kvað við og alls ekki mátti auka. Á þinginu í fyrra lá fyrir frv. um þingmannafjölda í Rvík, og var þá stungið upp á níu. Og þegar enginn vildi ganga að því að samþ. það, kom ég með till. um, að þeir skyldu vera fimm, og var ekki nærri því komandi. Nú bjóða þessir sömu þm. átta þm. fyrir Rvík, og virðist það ekki laust við að fara inn á nýjar brautir. Hv. frsm. meiri hl. talaði nokkuð um það, að þetta væri engin gagngerð endurskoðun á stjskr. Af hverju hefir hann ekki, sem hefir verið skipaður í n. út af þessu máli, tekið sér fyrir hendur gagngerða endurskoðun á stjskr.? Sjálfsagt hefir hann haft til þess bæði tíma og tækifæri.

Það lá ekki fyrir þeirri n.

. Nei, en ef hv.þm. hefði haft brennandi áhuga fyrir því máli, þá hefði hann getað samið till. og lagt fyrir n., og ég skil ekki annað en að það hefði verið talið leyfilegt, að n. hefði komið fram með einhverjar brtt., sem hún hefði getað orðið sammála um. Þá kom hv.frsm. með sína gömlu „kritik“ á því fyrirkomulagi, sem Sjálfstæðisfl. hefir stungið upp á. Það var ekkert annað en þynning á því, sem hann hefir áður skrifað í Tímann, og er kunnugt, hvað hann hefir út á þetta að setja. Skal ég í fám orðum rifja það lítilsháttar upp. Hann er fyrst og fremst ákaflega hneykslaður yfir því, að sá flokkur, sem ekki fær þingsæti, skuli ekki heldur geta fengið uppbótarsæti. Honum finnst það vera hið geipilegasta brot á allri þessari tilhögun, sem till. sjálfstæðismanna eru byggðar á. Það er svo um þetta, að það er ekki hægt og engum hefir dottið það í hug, að hve fámennur hópur manna sem er geti kallað sig flokk, og það verður að setja einhver takmörk. Það hafa allar þjóðir gert og verða allar þjóðir að gera. En hvort endanlega á að setja það takmark að hafa einhverja ákveðna kjósendatölu eða þingmannatölu á öllu landinu eða vissum landshlutum, getur verið álitamál. Um það má gjarnan ræða við hv.frsm., en hann getur ekki haldið því fram, að hve fámennur hópur sem er geti komið og sagt, að hann vilji telja sig stjórnmálaflokk. En ég vil leyfa mér að spyrja hv.frsm., úr því hann er svona óánægður vegna mjög fámenns hóps manna, sem þykist vera sjálfstæður flokkur, hvernig stendur þá á því, að hann getur ekki fundið næga ástæðu til megnrar óánægju yfir því, að þeir flokkar, sem fyrir eru og telja þúsundir kjósenda, skuli ekki fá neinn þingmann fyrir mörg þúsund kjósenda. Er harðara fyrir fámennan flokk, sem engum þingmanni getur komið að, að fá ekki uppbótarsæti, heldur en fyrir þann flokk, sem hefir mörg þúsund kjósenda, en fær ekki þm. nema fyrir lítinn hluta af atkvæðatölu sinni? Hér er sjálfur frsm. einmitt að sanna það, sem hann ætlar sér að afsanna. Hann heldur því fram, að yfirleitt sé það ekki kjósendafjöldinn, sem eigi að ráða. Hann segir, að það sé rangt í okkar till., en hér tekur hann einmitt kjósendafjölda, sem er miklu minni en sá, sem er þingmannslaus eftir því fyrirkomulagi, sem nú er, og leggur út af því ranglæti, að þeir fái ekki þingmann. Ég vona, að hv.þm. sjái, að hér er hann í algerðri mótsögn við sjálfan sig, og það er eftirtektarvert, þegar hann hellir sér yfir, hversu ósanngjörn þessi regla sé, þá reiknar hann sjálfur alltaf með höfðatölunni. Þegar hann segir: það er ósanngjarnt, að menn fái ekki þann kosinn, sem fær flest atkv. í kjördæminu, - á hverju byggir hann þá nema höfðatölu? Og þegar hann segir, að svo geti farið, þegar fleiri eru í kjöri úr sama flokki, þá verði sá kosinn, sem hefir e. t. v. miklu færri atkv. en einhver annar, þá byggir hann eingöngu á höfðatölunni. Það er honum svo inngróið, að hann veit ekki af því.

Innan kjördæmanna

: Já, en hvar stendur að höfðatalan eigi að vega meira innan kjördæmanna en á landinu öllu? Í hvaða sanngirnisbók er það ritað? Slíkt er fjarri öllum sanni.

Hvernig er það á Alþ.?

. Þar er það höfðatalan, sem ræður, eða handatalan, ef hv.þm. Dal. vill heldur hafa það svo; við greiðum hér atkv. á þann hátt, að meiri hl. ræður.

Eins er það í kjördæmunum

. Hv. þm. fylgist alls ekki með í því, sem ég er að segja; og ég get ekki verið að endurtaka heila kafla vegna þess, að hv.þm. tekur ekkert eftir. Það er svo sláandi, að þeir, sem telja sig hafa eitthvað á móti höfðatölureglunni, skuli alltaf brýna á því, að ef einhversstaðar gæti komið fyrir; að það væri ekki höfðatalan, sem réði í kjördæmi, væri það hið mesta ranglæti. Það ættu þó allir að sjá, að ekki getur önnur regla gilt í kjördæmunum fyrir sig en á landinu í heild. Nú held ég því ekki fram, að höfðatalan sé hið eina, sem eigi að ráða. Ég viðurkenni rétt héraðanna fyllilega, og sá réttur kemur einmitt fram í till. sjálfstæðismanna. Svo er þetta gamla „argument“ frá hv.frsm. um að þm. geti orðið mörg hundruð. Það út af fyrir sig er nokkuð grunsamlegt, að þegar framsóknarmenn reikna út, hve há þm.talan geti orðið, þá ber þeim aldrei saman. Sumir segja 143, aðrir segja 166, nokkrir á þriðja hundrað og enn aðrir upp undir þrjú hundruð. Ég veit ekki, eftir hvaða reikningsaðferðum þeir fara, og þætti mér gaman að fá aðferðina uppskrifaða, til þess að sjá, hvernig þeir reikna út.

Þetta sýnir bara, hvað þm.talan getur orðið breytileg

. Það sýnir bara, hve tilgangslaust það er að reikna og reikna, þegar sín niðurstaðan verður hjá hverjum, og hjá öllum rammskökk. Annars sé ég ekki, að um þetta þurfi að ræða, eftir að komin er inn í frv. sú takmörkun, að þm. megi ekki vera fleiri en 50. Þó er hv.þm. að berjast við þessar ímynduðu stóru tölur. Hinsvegar virðist mér hann telja of lítið, að þm. séu 50. Eftir því er þá niðurstaða hv.þm. þessi: Þm. mega ekki vera 50, ekki færri en 50 og tala þeirra má ekki vera óákveðin. Ég veit því ekki, hvaða fyrirkomulag á að vera, því að eftir því, sem hv.frsm. fórust orð, getur ekkert verið rétt í þessu efni. Honum finnst mjög illt að takmarka tölu þm. og óhafandi að takmarka hana ekki. Ég veit ekki, hvernig á að gera hv.frsm. til hæfis. Hann vill hvorki hafa tölu þm. takmarkaða né ótakmarkaða. 

Það er of mikið

. En hv.þm. Barð. reyndi að sýna, hvað þessi tala gæti orðið ósanngjörn, og las upp úr nál. sjálfstæðismanna til að sanna það.

Hvað þeir álitu um það, en ekki hvað ég áliti um það

. Er þá hv.þm. að prédika vilja sjálfstæðismanna í þessu máli? Þá er þriðja atriðið, um skiptingu í flokka. Það er það, sem hefir af andstæðingum þessa máls verið talið hið allra hættulegasta. Þeir segja: Flokkarnir geta fundið upp á því að skipta sér í sundur til þess að ná í uppbótarsæti. Þetta ætti að vera þannig, að t. d. hæstv.forsrh. byði sig fram utan flokka í Strandasýslu og hæstv. fjmrh. utan flokka í V.-Ísafjarðarsýslu, hv.þm. S.-Þ. í Suður-Þingeyjarsýslu og hv.þm. Barð. í Barðastrandarsýslu, eða eitthvað því um líkt. Ég á erfitt með að trúa, að þessir menn finni upp á því að gefa yfirlýsingu til afnota í opinberu máli, sem er vitanlega röng. Ég held, að þeir myndu hugsa sig um tvisvar áður en þeir færu að ljúga sig frá sínum eigin flokki. En til þess þó að setja undir þann lekann, skal ég viðurkenna, að þingmannatalan þyrfti að vera hærri en 50, og ef menn hugsa sér, að slík svik séu höfð í frammi, er ekki hægt að fyrirbyggja það á annan hátt en að hafa þm.töluna ótakmarkaða, því að þá er lönguninni til að gera þetta svipt burt, en yrði í rauninni alls ekki til að hækka tölu þm. Ég get sagt fyrir mitt leyti, að ég hefi enga trú á, að slíkir óknyttir yrðu notaðir, og því get ég sæft mig við töluna 50, því að það hefir verið athugað í sambandi við þær kosningar, sem hér hafa farið fram áður, að eftir þeim hefði þm.talan aldrei þurft að verða hærri en 43 til þess að ná fullu réttlæti. Þetta sýnir, að þótt takmörkunin 50 sé sett, skapast ekkert ósamræmi með því. Í nál. meiri hl. er sagt, að hann telji, að hvortveggja tilhögunin, bæði sú, sem um ræðir í till.hv. 3. þm. Reykv., og eins í frv., sem nú liggur fyrir, sé einungis lögð áherzla á þá grundvallarreglu fyrir fjölgun þm., að flokkarnir fái þingsæti í samræmi við atkvæðamagn. Það er alveg rangt. Eftir till., sem komið hafa fram frá sjálfstæðismönnum, er einmitt tekið tillit til héraðanna, og það hefir blað hv.þm. greinilega viðurkennt. Hv. frsm. sagði, að Rvík hefði bezta aðstöðu, vegna þess að þingið væri háð hér. En þrátt fyrir það vildi hann nú auka svo þm.tölu Reykjavíkur, að þar verði færri kjósendur á hvern þm. en sumstaðar annarsstaðar. Hvaða tillit er þá tekið til þessarar góðu aðstöðu Reykjavíkur?

Svo eru uppbótarsætin úti um land

. Já, þessi 5, sem hv.frsm. er svo náðugur að vilja leyfa að bæta inn í frv. Þetta er það, sem hv.þm. ætlar að skammta hinum hlutum landsins - fimm þm. í stað sex, sem burt eru teknir. - Ég hefi svo ekki meiru að svara hv.frsm. Ef til vill árétta ég dálítið betur ýmislegt fleira viðvíkjandi þessu máli síðar í dag, en ég vil einungis benda á það, að eins og kjördæmaskipunin er nú, þá getur hún alls ekki staðizt áfram, ef nokkur sanngirni á að ríkja í þessu landi. Í kjördæmum utan kaupstaða hefir Framsóknarfl. fengið um 12000 atkv. við síðustu kosningar og Sjálfstæðisfl. 9000; en fyrir þessi 12 þús. atkv. hefir Framsóknarfl. fengið 21 þingsæti, en fyrir 9 þús. hefir Sjálfstæðisfl. fengið 6. Ef þetta er rétt eftir þeirri réttlætistilfinningu, sem hreyfir sér í brjóstum framsóknarmanna, sé ég ekki, að þeir hafi ástæðu til að kvarta, þótt fyrir kynni að koma, að þm. yrði kosinn með minni hl. í einhverju kjördæmi, enda er ekki hægt að neita því, að eins og nú er getur vel komið fyrir, að þm. sé kosinn, þótt hann hafi minni hl. að baki sér. Ennþá verri en þetta verður niðurstaðan, ef tekin eru einstök svæði landsins, eins og sveitakjördæmin á Austur- og Norðurlandi, frá Jökulsá á Sólheimasandi að Geirólfsgnúp á Ströndum. Þar hefir Framsóknarfl. fengið um 7000 atkv., en Sjálfstæðisfl. hefir fengið um 4000 atkv. Framsóknarfl. fékk á þessu svæði 14 þm., en Sjálfstæðisfl. 1.

Tvo - Akureyri og Skagafjörð

. Akureyri er ekki sveitakjördæmi. Ef þetta er rétt, að 7 þús. atkv. gefi 14 þm. og 4 þús. atkv. 1 þm., þá þekki ég ekki, hvað sanngirni er. Og þeir menn, sem halda því fram, að unnt sé að viðhalda slíku fyrirkomulagi, hljóta annaðhvort að gera það gegn betri vitund eða að hafa brjálaða réttlætistilfinningu.

Frsm. 2. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Stjórnmálaflokkarnir hér, Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkarnir, hafa farið svo með kjördæmamálið, að flestir góðir menn úti um land hafa mestu skömm á báðum. Er það langt síðan Alþýðufl. kom fram með till. um réttlátari kjördæmaskipun, þar sem landið væri allt gert að einu kjördæmi, þótt hann féllist reyndar á, að hægt væri að fara aðra leið. Þá stóð svo á fyrir Sjálfstæðisfl., að hann þóttist geta grætt á þáv. kjördæmaskipun, sem gaf honum möguleika til að halda þeim meiri hl., sem hann hafði þá á þingi. Þegar þál. kom um breyt. á þessu í Nd. 1930, reis formaður flokksins upp á móti því. Þá bar ekki eins mikið á Framsókn, því að það leit þá ekki út fyrir, að hún gæti fengið meiri hl. Þó kom þar, að Jónas Jónsson, sem þá réð miklu í flokknum, gekk inn á þá braut að vilja ekki réttláta kjördæmaskipun. í fyrra, þegar Framsókn þóttist hafa möguleika til að vinna á í minnstu kjördæmunum, reis hún á móti því, að kjördæmaskipuninni yrði breytt, og hélt því til streitu með allskonar lygum úti um land um Reykjavíkurvald o. s. frv. Nú, svo kom þar, að Framsókn sá, að þýðingarlaust var að streitast á móti broddunum í þessu efni. Kröfurnar voru orðnar svo sterkar hjá kjósendum, að undan þeim varð að láta fyrr eða síðar. Ein þeirra er um það að fjölga þm. Reykv. upp í 8. Í nál. kemur það fram, að þeir þykjast vilja samþ. þessa till., en hún er enganveginn sú endanlega. Fékkst seint álit kjördæman. um þetta mál, og er það í rauninni ekki enn komið fram af hálfu Framsóknar. En Sjálfstæðisfl. hefir líka hringsnúizt í þessu máli, því að þegar hann sá, að hann gat ekki haldið litlu kjördæmunum, gekk hann inn á þá kröfu jafnaðarmanna, að þingmannatala ætti að vera í samræmi við kjósendatölu. Á síðustu þingmálafundum úti um land voru frambjóðendur sjálfstæðismanna sammála jafnaðarmönnum um það, að ef landið væri ekki gert að 1 kjördæmi, þá ætti það a. m. k. að vera 5–7. Þó að sjálfstæðismenn töpuðu fylgi yfir til Framsóknar, var samt gefið, að Framsókn hefði ekki meiri hl. í báðum deildum, því að engin von var til þess, að hún myndi í náinni framtíð vinna meiri hl. í Ed.; svo illar kosningar var tæpast hægt að hugsa sér. Þegar svo var komið, hefði mátt ætla, að sjálfstæðismenn héldu fast við kröfur sínar og létu til skarar skríða. En í staðinn fyrir það að greiða atkv. á móti fjárl., eins og við jafnaðarmenn, gengu þeir með Framsókn, bæði um fjárl. og um kosningu nefndarinnar. Við kusum að vísu mann í n., þegar ákveðið var, að hún skyldi kosin, en það var aðeins til þess að fylgjast með gangi málsins. Sjálfstæðisfl. hefir þannig alveg brugðizt kjósendum í þessu máli, og nú gengur hann framhjá þeim grundvelli, sem upphaflega var barizt á, að flokkarnir fengju þingmannatölu í samræmi við kjósendafjölda. Þarna gengur flokkurinn inn á það að halda gömlu kjördæmaskipuninni, sem margir af mönnum hans eru búnir að lýsa yfir, að sé ófullnægjandi. Auk þess ganga þeir inn á þá braut að takmarka það, að réttlæti geti átt sér stað í þessu, því að það getur ekki orðið með því fyrirkomulagi, sem sjálfstæðismenn hugsa sér. Ég sé því ekki, á hvorn flokkinn ber meira að deila. Báðir hafa svikið stefnuskrá sína. Framsókn með því að breyta ekki til, eins og hún lofaði, en Sjálfstæðisfl. með því að koma aftur upp með litlu kjördæmin. Ef þetta mál verður leyst nú, þá verður það ekki á þann hátt, sem kjósendur uni við. Hv. 2. þm. Skagf. var að pexa við hv.þm. Barð. um þetta. Tók ég oft eftir því, að hann sló fram þeirri spurningu, hvort Framsókn væri ekki gert til hæfis með þessum boðum sjálfstæðismanna. Eins og þeir væru kosnir til þess að gera Framsókn til hæfis. Þeirra er að fylgja fram sínum málum. En að vera að koma með stöðug tilboð við Framsókn og fá ekkert annað en hryggbrot, er lítil upphefð fyrir flokkinn. Ég kem hér með brtt., sem formaður flokks okkar bar fram við 3. umr. í Ed. Veit ég, að þetta mál verður ekki leyst á öðrum grundvelli en þeim, sem hér ræðir um, að landið verði allt eitt kjördæmi. Að vísu er það möguleiki að hafa fá og stór kjördæmi, eins og varatill. fjallar um, en það kemur þó ekki eins réttlátlega niður, enda er þjóðin ekki svo stór, að ástæða sé til að skipta henni í marga hluta til kosninga. - Annars leiðist mér að tala um málið á þessu stigi, og er því bezt að hætta hér.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég ætla ekki að lengja umr. mikið. Hv. 2. þm. Skagf., frsm. 1. minni hl., byrjaði með því að halda fram, að Framsókn hefði skipt um skoðun í kjördæmamálinu. Held ég, að heppilegra væri, að þm. úr öðrum flokkum en Sjálfstæðisfl. töluðu um skoðanaskipti í þessu máli, því vitanlega hefir sá flokkur snúizt þar meira en nokkur annar. Fram að 1931 stóð flokkurinn öndverður öllum breyt. á kjördæmaskipuninni. Var hann við völd frá 1924–'27 og gerði ekkert til þess að breyta henni, en sólaði sig á meðan í völdunum. Hann gekk til kosninga 1927 í von um það, að hann myndi vinna kosningarnar með þeirri kjördæmaskipun, sem hann kallar nú rangláta, en tapaði. Á því stigi málsins vildi hann þó ekki taka upp aðra stefnu í þessu máli. Einn af ritstjórum flokksins hélt því þá fram, að breyta bæri kjördæmaskipuninni, en miðstjórn flokksins gaf þá út yfirlýsingu um það, að hún vildi ekki standa við orð ritstjórans. En í þinglok 1931 snýst flokkurinn loks algerlega í málinu, til þess að geta komið fram þeirri einu ósk, sem hann ber í brjósti, sem sé að steypa Framsókn úr völdum. Fékk hann félagsskap jafnaðarmanna til þess. Er það því óviðkunnanlegt, þegar sjálfstæðismenn eru að tala um skoðanaskipti. Hv. 2. þm. Skagf. talaði mikið um áskoranir til Alþingis um breyt. á kjördæmaskipuninni. Verð ég að segja, að þær, sem komu úr Reykjavík og Hafnarfirði, voru svo orðaðar, að allir landsmenn hefðu getað skrifað undir þær. Var þar aðeins krafizt þess, að þingið yrði skipað samkv. vilja kjósenda. Þetta viljum við framsóknarmenn líka. Annars er það órannsakað, hve mikill hluti kjósenda stendur á bak við þessar undirskriftir. Er hætt við, að frádrátturinn yrði nokkuð mikill, ef það væri rannsakað til hlítar. Þá lét hv.þm. það í veðri vaka, að flokkar mættu ekki vera svo eða svo fámennir. En ég veit ekki betur en að flestir stjórnmálaflokkar séu fámennir í byrjun. Sé ég ekki í þessu samræmið við hinar ströngu lýðræðiskröfur andstæðinga okkar, ef fáir menn eiga ekki að geta myndað flokk. Brýtur það bæði í bága við lýðræðishugsunina og anda stjskr. Þegar ég talaði um flokkslegt ranglæti í till. Sjálfstæðisfl., þá var ég aðallega að sýna fram á ósamræmið í meginreglu þeirra („flokkslegt réttlæti“) og því, að flokkur, sem skipt getur þúsundum, getur orðið algerlega afskiptur þingsæti eftir till. þeirra. Það var ekki ég, sem hélt því fram, að þetta ætti að byggja eingöngu á flokkslegu réttlæti. Hv. 3. þm. Reykv. hefi ég ekki ástæðu til að svara neinu. Ég vil aðeins geta þess, að hann hefir enga heimild til þess að segja, að Framsókn hafi ekki þorað annað en láta undan í þessu máli. Framsóknarfl. hefir ekki látið undan. Hann stendur á sama grundvelli og áður. Hann hefir viljað halda uppi rétti hinna einstöku kjördæma í landinu og hefir aðeins tekið dálítið tillit til andstæðinganna um það að jafna nokkuð milli flokkanna. En af grundvelli sínum hefir hann ekki vikið.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég kvaddi mér hljóðs, þegar mér virtust umr. vera að detta niður. Standa umr. stundum lengur um smærri mál en þetta. Mig hefir stundum undrað afstaða stjórnarfl. í þessu máli. Hefir mér oft virzt hann halda, að hann geti stolizt frá málinu. Málið er dregið sí og æ, leitað frests á frest ofan. Það er eins og búizt sé við, að svo geti farið, að ekkert verði úr málinu. Virðist mér þetta koma fram í ræðu hv.frsm. meiri hl. Hann stendur hér og rekur, hverja afstöðu flokkarnir hafi haft áður og segir, að sjálfstæðismenn hafi skipt um skoðun. Veit ég ekki til þess, að málið hafi áður komið þannig fram, að reynt hafi á afstöðu flokkanna gagnvart því. Í Sjálfstæðisfl. hafa verið skiptar skoðanir í þessu máli, og er það eðlilegt. Kosningafyrirkomulagið er ein af meginstoðunum undir þjóðskipulagi voru, og er ekki nema eðlilegt, að menn vilji ekki fyrr en í síðustu lög leggja öxina að þeim rótum. Þetta er eins og um hús, sem farið er að eldast, en menn búa þó í á meðan hægt er, en ef þakið fýkur svo af því, þá er það auðvitað ekki lengur hægt. Þótt það hafi komið í ljós áður, að kosningaskipunin var úrelt, hefir þó ekki þakið fokið af fyrr en við síðustu kosningar. Hefir það ekki komið fram fyrr en nú, að lítill minni hl. geti fengið mikinn meiri hl. á Alþingi. Nú situr að völdum stjórn, sem er í andstöðu við 2/3 hluta landsmanna, og hefir það ekki borið við fyrr. Getur því vel verið, að þeir, sem áður hafa viljað fara varlega í breytingar, vilji nú ganga lengra. Það er því hjal út í loftið að vera að tala um það, hvaða skoðanir menn hafi áður haft í þessu efni. Mér þykir ástæða til að leiðrétta einstök atriði í ræðu hv. 3. þm. Reykv. Sagði hann, að við hefðum áður viljað fá, en stór kjördæmi, og runnið svo frá, þegar til kom. Hafa verið skiptar skoðanir um það meðal sjálfstæðismanna, hvort betra væri að hafa fá stór kjördæmi eða halda þeim kjördæmum, sem nú eru, með uppbótarþingsætum. Hafa fleiri verið síðari skoðunarinnar, ef hægt væri að tryggja réttlátt fyrirkomulag. Ég hefi t. d. talið það brotaminna að hafa fá kjördæmi með hlutfallskosningum. Veit ég ekki til, að við höfum runnið frá nokkru enn þrátt fyrir þetta. Hv. þm. sagði, að við hefðum runnið frá þessu á sumarþinginu. En það varð þá að samkomulagi að gefa vopnahlé. Held ég, að það hafi verið sanngjarnt. Það er aðalatriðið, að lausn fáist á málið, en ekki hitt, hvort það verður nokkrum dögum fyrr eða síðar. Þá talaði hv.þm. um það, að jafnaðarmenn hefðu í mótmælaskyni greitt atkv. á móti fjárl. En ég hefi nú heyrt hann segja, að fjárl. hefðu út af fyrir sig verið svo vond, að hann hafi þess vegna greitt atkv. gegn þeim. Mér hefir fundizt framsóknarmenn vilja halda því fram, að frv. þetta, sem borið er fram af sjálfstæðismönnum, sé einhver öfgamálstaður þeirra, sem allt vilja hindra. En ég hefi nú alltaf litið á það sem miðlunarfrv. Er þar reynt að koma því til leiðar, að Alþingi verði skipað að vilja kjósenda, án þess þó að ganga á móti þeim, sem vilja, að núv. kjördæmaskipun haldist. Þegar hv.frsm. taldi upp þau rök, sem komið hafa fram gegn till., þá voru þau öll miðuð við kjördæmaskipunina. Engin af þeim mótmælum snertu stjórnarskrárfrv. það, sem hér liggur fyrir. Voru það allt örðugleikar við 1. ákv. þessarar lausnar á málinu. Ræða hans var öll stíluð gegn því að halda einstökum kjördæmum, en ekki gegn því að láta vilja kjósenda koma í ljós. Allt í einu eru þeir þá orðnir svo viðkvæmir fyrir því, að flokkur, sem engan þingmann fær kosið, skuli ekki fá hlutdeild í uppbótarsætunum. Þeir voru ekki svona viðkvæmir í sumar, þó að þúsundir af kjósendum búnkuðust niður og kæmu ekki til greina við þingmannavalið, eins og t. d. allir kjósendur Sjálfstæðisfl. á svæðinu frá Akureyri norður og suður um land alla leið til Rangárvallasýslu. Þeir voru ánægðir yfir því og litu með velþóknun á, að atkv. allra þessara kjósenda urðu ónýt. En ef einhverjir menn, sem kalla sig flokk, fá 20–30 atkv. og koma engum manni inn, þá er óhæfilegt og ómögulegt að samþ. frv. af því að þessi flokkur fær enga hlutdeild í uppbótarsætum. En þetta er svo mikill yfirdrepskapur og látalæti, að það væri skárra að geyma slíkar röksemdir heima hjá sér en vera að hampa þeim hér. Sama er um aðra röksemdina að segja, að komið gæti fyrir, að einhver yrði kosinn, sem fengi færri atkv. En hér er um frjáls framboð að ræða til þess að gera kjósendunum sem allra frjálsast fyrir um þingmannavalið. En um þetta er ekkert sagt í stjskrfrv., heldur er þetta fyrirkomulagsatriði og ekki nauðsynlegt í sambandi við till. sjálfstæðismanna. En ég skil, að ef bundið er við, að engum flokki séu reiknuð uppbótarsæti, sem engan þm. fékk kosinn, að þá sé ekki hægt að fá samkomulag um það eins og nú er í frv. En það er aukaatriði, að menn séu sem frjálsastir. Mér finnst mikill kostur, að flokki skuli reiknuð þau atkv., sem hann fær, því að þá þarf enginn að vera hræddur um, að atkv. flokksins tapist. En viðkvæmnin er heldur lítil, ef litið er á átökin í heildinni, þegar farið er að tala um svo örsmá atriði sem þetta. Og svo er það nú þingmannatalan, sem hv.frsm. meiri hl. varð skrafdrjúgt um, af því hún gæti orðið svo há. Frsm. 1. minni hl., hv. 2. þm. Skagf., hefir sýnt fram á, hvað þau rök eru sterk eða mikið á þeim að byggja. Helzt var á hv.frsm. meiri hl. að skilja, að eftir till. sjálfstæðismanna væri hugsanlegur möguleiki, að þingmennirnir skiptu þúsundum. Það væri annars gott, ef eitthvert gáfnahöfuð úr flokki afturhaldsins gæti reiknað út, að þingmennirnir yrðu eitthvað færri en kjósendurnir, því þar virðist þó takmarkið vera, að þeir verði ekki jafnmargir og kjósendurnir. En þetta er leikur með hugsanir, að halda slíku fram, því eins og hv. 2. þm. Skagf. sagði, verða þm. að villa og falsa á sér heimildir við framboðin, ef þingmannatalan á að verða óeðlilega há. Ég veit ekki, hvað menn halda um það, að frambjóðendur fari langt í slíkum kosningafölsunum. En hér er um skjalafölsun að ræða, sem menn fremdu með því að villa á sér heimildir til þess að gera atkvæðatölur sínar of háar. Og það er hreint og beint fals, sem er refsingarvert, að villa á sér heimildir í þessu skyni. Af því að til eru ómerkilegir menn, svo sem þjófar, manndráparar og þess kyns lýður, þá hefir þótt nauðsynlegt að setja viðurlög við, ef menn fremja slíkt. Við slíku falsi sem hér er um að ræða verður einnig að setja viðurlög. Eftir frv. eins og hv.Ed. gekk frá því er ætlazt til, að á Alþingi eigi sæti allt að 50 þjóðkjörnir fulltrúar. Og séu engin brögð í tafli, er engin hætta á, að þm.talan komist upp í 50, hvað þá hærra. M. a. s. að samkv. síðustu kosningum hefðu þm. ekki orðið nema 43, eins og kjördæmaskipunin þó er ranglát, þegar 35–36% af kjósendum landsins ráða meiri hl. þingmanna. Eftir frv. má gera ráð fyrir, að þingmannatalan geti orðið allra hæst 47–48. Og til þess að hafa markið nógu rúmt, svo að flokkarnir standi jafnt að vígi um réttláta tölu þm., þá hefir verið borin fram till. um, að á Alþingi eigi sæti allt að 50 fulltrúar. Verði þingmannatalan hærri, hafa einhverjir komið við falsi til að eyðileggja málið, og þá verður að reisa við því skorður, svo að verði ekki framið aftur. Þetta eru nú punktarnir úr ræðu hv.frsm. meiri hl., og er ekkert af því stílað móti því, sem við sjálfstæðismenn höfum haldið fram. Annars býst ég við, að einhver annar flokksbróðir hv.frsm. meiri hl. verði að taka að sér að flytja ræðu fyrir hann til að sanna þetta. Og sú ræða ætti þá að vera á þessa leið: Alþingi á ekki að vera skipað samkv. vilja meiri hl. kjósenda í landinu. Kjósendurnir eiga að vísu að velja fulltrúana, en koma á því þannig fyrir, að engin trygging sé fyrir því, að vilji kjósendanna ráði. - Svona hefði ræðan helzt átt að vera og klykkja svo út með því, að tryggja beri um fram allt, að aðrir og annað en vilji meiri hl. kjósenda ráði á Alþingi. Af þessum rótum er það runnið, þegar hv.þm. afturhaldsins fullyrða, að Reykjavík megi ekki hafa fulltrúatölu á Alþingi í samræmi við aðra landshluta. Annars er ég hræddur um, að hv. framsóknarmenn komist aldrei í kringum það að verða grunaðir um græsku í þessu máli. Ég var á fundi vestur í Dölum með hæstv.forsrh. fyrir síðustu kosningar, og þar sagði hæstv. ráðh. það sama og aðrir flokksmenn hans, að deilan stæði ekki um annað en sveitakjördæmin, sem sjálfstæðismenn ætluðu að leggja niður, en hinum dreifðu byggðum landsins væri lífsnauðsyn að halda í. Ég sagði honum þá, að enginn sjálfstæðismaður væri á móti því, að kjördæmin héldust, ef réttlætið og vilji meiri hl. kjósenda fengi að ráða. En hann þar á móti því og las þar upp skröksögu þá um bandalag sjálfstæðismanna og jafnaðarmanna, sem jafnan hefir verið gripið til síðan, til þess að hafa að engu till. okkar sjálfstæðismanna. Og til þessara blekkinga greip hæstv.forsrh. þá, af því að hann hélt, að ekki væri fundið upp neitt ráð til að halda sveitakjördæmunum án þess að rýra vald það, sem Framsókn hafði skapað sér með úreltri og ranglátri kjördæmaskipun. Meginrök hæstv. ráðh. voru þau, að höfðatalan mætti ekki ráða, og á því hefir hann látlaust hamrað síðan. En heilindi hans og flokksmanna hans eru ekki meiri en svo, að bak við vígorðin og allar ræðurnar, sem fluttar hafa verið gegn till. okkar, má lesa: skítt með öll kjördæmin, bara að eitthvað annað ráði en höfðatalan. Annars er rétt að athuga, að réttur einstakra landshluta til þess að hafa sérstaka þingmenn rýrnar við það, að samgöngur verða meiri og greiðari og menn kynnast betur. Nú er svo komið, að fæstir láta sér nægja þá atvinnu, sem á boðstólum er heima í héraði, heldur leita lengra á burt, en á þann hátt kynnast einstaklingar landi og þjóð langtum betur en áður. Fréttir berast undireins landshorna milli og allar fjarlægðir eru að hverfa. Það kemur því ekki fyrir á Alþingi, að ókunnugleiki einstakra þm. tefji fyrir afgreiðslu mála, heldur miklu fremur hitt, að þm. eru of kunnugir og hugsa í hreppapólitík eins og heima. En sú togstreita of kunnugra manna um einstök mál á Alþingi hefir jafnan orðið til ills eins. Það má vel vera, að ekkert sé á móti því að halda kjördæmunum óbreyttum, enda er mikið talað um þróun í því sambandi, og hennar vegna sé rétt að halda þeim. Þetta er líka sjálfsagt, ef hægt er að samræma það þeim rétti, sem er miklu æðri, svo að komi í ljós rétt mynd af vilja kjósendanna. Þá lýsti hv.frsm. meiri hl. till. flokks síns, sem bornar eru fram á þskj. 615, og lét svo um mælt, að hann gæti ekki annað skilið en að allir sanngjarnir menn hlytu að ganga inn á þær. Um till. ætla ég ekki að tala langt mál, því að hv.frsm. 1. minni hl. hefir svarað fyrir okkar hönd og hrakið þær lið fyrir lið. Enda tek ég undir það, sem hann sagði, að till. eru ekki aðeins langt fjarri öllu samkomulagi, heldur eru þær hreint og beint afturfararspor frá þeirri kjördæmaskipun, sem nú gildir. Með þeim er farið fram á að nema á burt einu hlutfallskosningar, sem nú eru látnar fara fram um land allt, en um þær eru svo búið, að þær sýna vilja kjósendanna, þó í smáum stíl sé. Fyrsta brtt. afturhaldsmannanna fer fram á að taka kjördæmaskipunina upp í stjskr. En það tel ég blett á henni. Stjskr. ætti sem sjaldnast að breyta. Inn í hana á aðeins að taka meginreglur, en ekki alla skapaða hluti, sem auðvelt er að binda með öðrum lögum. Ef kjördæmaskipunin á að takast upp í stjskr., þá má gera ráð fyrir, að fleira komi á eftir, t. d. um læknaskipun, prestaskipun, dómaskipun og ýmislegt fleira. En þetta þýddi ekki annað en það, að sí og æ væri verið að breyta og um enga stjórnarskrá að ræða í eiginlegum skilningi, heldur aðeins lög, sem háð væru dutlungum einstakra valdhafa og flokkshagsmuna. Þetta var nú fyrsti kosturinn, sem hv.frsm. meiri hl. taldi afturhaldstill. til gildis og allir sanngjarnir menn eiga að geta gengið að. Annan kostinn taldi hann vera þann, að nú fengi Reykjavík helmingi fleiri þm. en hún hefir. Það er náttúrlega gott og blessað, að Framsókn hefir með till. þessari gengið inn á, að Reykjavíkurvaldið eigi þó rétt til fleiri fulltrúa. En þó er hér aðeins um hundsbætur að ræða, og það veit Framsókn líka mætavel. Um leið og Reykjavík fær 4 aukaþm., þá er tekin af henni sú hlutdeild, sem hún hefir átt í landskjörinu. Á þessu er sá munur, að nú getur Reykjavík með hlutdeild sinni í landskjörinu skilað þm. þeim, sem hún þar fær kosna, beint í Ed. og haft þar stöðvunarvald, eins og nú er, í stað þess, að eftir till. Framsóknar yrði Ed. skipuð af þeim sameiginlega sjóði fulltrúanna, sem kjördæmin skila inn á þing. Hér er verið að bjóða nokkur peð fyrir góða menn og auðsætt, að leikurinn er gerður til þess að kaupa af sér reiði Reykvíkinga. Frá mínu sjónarmiði séð er meginókostur þessara till. afnám landskjörsins. Það væri fyrir sig, ef þessir menn þykjast ætla að gefa gjafir, að þá væri gefið án þess að taka annað í staðinn. Eins og komið er, undir þeirri ranglátu kjördæmaskipun, sem við eigum við að búa, þá er landskjörið sú réttlátasta kosning, sem fram fer, enda hefir hún gert Framsóknarfl. svokallaða lífið næsta erfitt, eins og þeir herrar hafa rekið sig á, því að þessi kosning hefir skilað of mörgum andstæðingum inn í Ed. Þá eru það uppbótarsætin 5, og má um þau segja, að ekki sé nú gefið af miklum ofsa. Þar kemur aðallega þrennt til greina: Í fyrsta lagi eru þau aðeins 5, og má undarlegt vera, að þeir hv.þm., sem ætla að rifna af því að þingmenn séu 50, ætli sér að bæta úr öllu ranglætinu með 5 uppbótarsætum. Í öðru lagi eru þessi uppbótarsæti ekki tekin upp í stjskr., heldur aðeins látið nægja að heimila að bæta þeim við, ef meiri hl. Alþ. þóknast að gera það. Í þriðja lagi er sá staður, þar sem andstæðingar þessara gjafara eru fjölmennastir, undanskilinn. M. ö. o. Reykjavík á ekki að fá hlutdeild í uppbótarsætunum, heldur nær þessi heimild aðeins til kjördæmanna utan Reykjavíkur. Þetta minnir mig á það, sem góður og í alla staði heiðarlegur framsóknarmaður sagði við mig fyrir nokkru. Hann hélt því fram, að eiginlega hefði Framsókn verið í meiri hl. eftir kosningarnar í sumar. Ég fór að spyrja hann, hvað hann hefði fyrir sér í slíku. Og hann var ekki í neinum vandræðum með svarið. Hann taldi aðeins þá kjósendur, sem greitt höfðu atkv. utan Reykjavíkur, því hitt var ekkert að marka, þó að skríllinn í Reykjavík skilaði svo og svo miklu af atkv. á móti Framsókn. Það átti ekki að taka til greina, heldur aðeins atkv. kjördæma hinna dreifðu byggða. Og þessi sami hugur er nú kominn inn í till., þær sem liggja hér fyrir frá hv. framsóknarmönnum. Ég hefi þá minnzt á þessa fimm sanngirnispunkta í till. Framsóknar, er hv.frsm. meiri hl. taldi, að allir sanngjarnir menn hlytu að geta fallizt á. En svo kom hann með sjöttu sanngirnina, og hún var sú, að Reykjavík ætti ekki að hafa eins marga þm. að tiltölu og aðrir landshlutar. Þetta rifjar upp fyrir mér, þegar ég á sínum tíma flutti frv. um að fjölga þm. í Reykjavík, að þá reis hv. 2. þm. Árn. (MT) upp úr sæti sínu og mælti á móti slíkri fjölgun og sagði beinum orðum, að Reykvíkingar þyrftu engan þm., af því að þeir væru svo gáfaðir og þroskaðir á móts við sveitamenn. Og hann bætti því við, að þó Reykvíkingar sendu ekki nema einn mann á þing, þá vægi það fyllilega upp á móti 10 þm. utan af landsbyggðinni. Nýlega var sami hv.þm. að fræða menn á því í hv.Ed., að pundið í Reykvíkingum væri svo þungt, að þess vegna þyrftu þeir ekki að hafa neina fulltrúa á Alþingi. Af þessu liggur næst að álykta, að pundið í kjósendum hinna dreifðu byggða sé svo létt af því, að þeir eru hvorttveggja í senn: fáfróðir og óþroskaðir. En allt er þetta sama tóbakið og hv.þm. Barð. var að bjóða upp á, en þó skaplegar sett fram. Annars skal ég ósagt láta, hvernig þetta kemur heim við almenna réttlætistilfinningu. Mér dettur í hug fangelsisrefsing og þau ákvæði, sem þar um gilda. Það mætti færa sem ástæðu, að ekki væri rétt að dæma menn í jafnlanga fangavist af því í hvaða stöðu þeir væru. Sumir menn eru svo illa stæðir, að fangelsisvist er þeim sannur griðastaður móts við að vera heima hjá sér. En aðrir lifa því lífi, að fangelsið verður þeim óguðlegur staður. Þó heldur löggjöfin áfram að mæla refsinguna í dögum, án tillits til þess, hvort þeim dæmda muni falla vistin vel eða illa. Sama er hér að segja, því þó að gott væri að láta fáfræðinga enga fulltrúa fá, þá er ekki hægt að mæla með því á þann hátt að strika út aðra menn, hvort sem þeir eru gáfumenn, efnamenn eða eitthvað annað. Sá maður, sem kominn er á vissan aldur, á sama rétt til kosninga eins og hver annar, og þetta er sú eina regla, sem gildir um skipun Alþ. og hlýtur að gilda á meðan Íslendingar búa í lýðfrjálsu landi. Annars veit ég ekki, hvað þeir hv.þm. eiga við, sem sí og æ eru að nöldra um áhrif Reykjavíkur á Alþingi. En hitt vil ég benda þeim á, að það er ekki vert að espa Reykjavík til þess að hafa áhrif á Alþ. fyrir milligöngu annara en fulltrúa þeirra, er hún sendir þangað í réttu hlutfalli við aðra landshluta, því að vel gæti farið svo, að Reykjavík gæti haft gagngerð áhrif á Alþ. sakir mannfjöldans, sem þar er saman kominn, og brotið þar með allar þinglegar reglur. Ég veit ekki, hvort það er þetta, sem hv.frsm. meiri hl. var að benda á sem lausn í þessu máli. Ég ætla ekki að lengja umr. frekar að svo komnu. En ekki get ég hugsað mér ömurlegri aðstöðu en stjórnarflokkurinn er kominn í, og þó verður sú aðstaða enn ömurlegri eftir því sem Framsóknarfl. stendur lengur á móti réttlátum kröfum og vilja mikils meiri hl. kjósenda í landinu. Það er sama aðstaðan og danskur stjórnmálaflokkur beitti á sínum tíma, og sá flokkur hefir ekki beðið þess bætur enn þann dag í dag. Og svo fer fyrir hvaða flokki sem er, sem ætlar sér að standa á móti réttlátum kröfum meiri hl. kjósenda með því að beita falsi og svikum á meðan kostur er. Slíkur flokkur hlýtur að falla og sundrast og á sér aldrei uppreisnar von. Þá væri betra og viturlegra að feta í fótspor hinna vísu feðra frá kristnitökunni.

1) EÁ: Ef ég á að gera grein fyrir atkv. mínu, þá greiði ég ekki atkv. af því, að ég er í sjálfu sér hlynntur þessari till., en býst alls ekki við, að hún nái fram að ganga.

2) GÍ: Þessi brtt. er eigi svo frábrugðin 1. gr. frv., sem búast má við að felld verði, að eigi mætti við hana una, ef hægt væri að koma að breytingu á henni við 3. umr., og þess vegna greiði ég ekki atkv.

1) HV: Ég finn, að hæstv. forseti er í vandræðum út af þessari till., og til þess að bjarga stóru flokkunum út úr vandræðunum skal ég taka till. aftur til 3. umr. Forseti: Ég held það færi bezt á því að till. væri tekin aftur.