Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil bæta nokkrum orðum til skýringar við grg. þá, sem fylgir till. okkar hv. þm. V-Húnv. á þskj. 149, og ég mun haga orðum mínum dálítið á aðra leið, en oft er gert hér á Alþ. í þrætum um lagabókstafi. Ísland er harðbýlt land. Það er staðreynd, sem íslenzka þjóðin verður að taka til greina og haga sér eftir. Hins vegar er einnig satt, eins og betur fer, það sem skáldið kvað: „Hér er nóg um björg og brauð, berirðu töfrasprotann. Þetta land á ærinn auð, ef menn kunna að nota hann.“ Íslenzka þjóðin er í vanda stödd. Hún hélt fyrir stuttu, að hún hefði sem þjóð eignazt „töfrasprotann“, sem skáldið talar um. En það reyndist ekki vera sprotinn sjálfur, sem hún hafði í höndum, heldur skyndigróði, er henni hafði hlotnazt, að litlu leyti þó sem laun eigin dyggða, afreka, erfiðis eða fyrirhyggju. Ég skal alls ekki lasta eða lítilsvirða þann ávinning, sem þessi skyndigróði veitti hið ytra. En innra með þjóðinni skapaði hann mikil vandamál, sem eru óleyst. Þjóðin hætti að miða lífshætti sína og lífskröfur við landskosti, og það er alvarlegt mál. Hún kastaði fyrir borð aldagamalli nægjusemi. Það skal ekki út af fyrir sig harmað. Hitt er þó áhyggjuefni í því sambandi, aó hún gerir miklu meiri kröfur til lífsþæginda en hún kann að fullnægja í landi sínu. Hana vantar „töfrasprotann“ til þess að fullnægja kröfunum, og hún leitar hans alls ekki nógu kappsamlega. Hún vill stytta vinnudag sinn og auka orlof sitt, en leggur ekki að sama skapi í heild áherzlu á að auka afköst sín við að afla bjargar og brauðs. Miklu fleira fólk en hagfellt er fyrir þjóðfélagið hefur snúið sér frá framleiðslunni að ýmiss konar annarri þjónustu, jafnvel hreinni og beinni gerviþjónustu. Langir biðlistar eru hjá ríkisskrifstofum og öðrum, er yfir slíkum vinnustöðum ráða, ef sæti skyldi losna eða stól verða við bætt. Mjög stór hluti þjóðarinnar veitir sér dýr lífsþægindi með litlu erfiði og lítilli kunnáttu í því, sem nytsamt er. Þessu fólki hefur tekizt að koma ár sinni svo vel fyrir borð, að það þarf varla eða jafnvel alls ekki að taka í árina. En hvernig má það ske, að þjóðarskútan gengur fram eins og hún gerir þó, ef mikill hluti áhafnarinnar rær alls ekki? Það er bæði af því, að til eru menn innanborðs, sem róa vel og sveitast fyrir hina, og svo skríður skútan einnig fyrir aðfengnum krafti erlendis frá. Eftir að skyndigróðann þraut, hefur sem sé verið lifað á erlendum lánum og gjöfum, að því leyti sem þjóðartekjur hafa ekki hrokkið til. En þegar lengur er ekki lán að fá eða gjafir gefnar, hvað tekur þá við? Þá verður strand, nema straumhvörf verði í hugum, lífsháttum og vinnubrögðum þjóðarinnar. Þau straumhvörf þarf að skapa. Og eitt af hinu fyrsta, sem gera þarf, er að hefja til verðskuldaðrar viðurkenningar og virðingar þá, sem raunverulega eru undir árum á þjóðarskútunni, þá, sem erfiða af alúð og manndómi við hagnýt störf, þá, sem ganga að því að hagnýta þann auð, sem landið á, og sýna, að þeir hafa í höndum „töfrasprota“, sem til þess þarf að lifa í landinu sjálfstæðu og sómasamlegu lífi. Á morgni þessarar aldar voru fagrir litir á hugarhimni þjóðarinnar. Þá kvað Einar skáld Benediktsson: „Að virða listir og framtak er fyrsta.“ Og hann ráðlagði þjóðinni: „Bókadraumnum, böguglaumnum breyt í vöku og starf.“ Ég er sannarlega ekki á móti bókum og bögum. En þegar ég athuga, hverju ríkið ver til þess að verðlauna þá, sem rita bækur, yrkja ljóð og stunda aðrar listir, og ber það saman við verðlaunin til hinna, sem ástunda framtak í vökulu starfi, þá sýnir sá samanburður ekki mynd af ráðdeildarsamri þjóð, sem líkleg sé til þess að geta orðið langlíf, sjálfstæð og farsæl í harðbýlu landi. Á síðustu fjárlögum voru veittar í einum lið á 15. gr. laganna 630 þús. kr. í verðlaun til rithöfunda, skálda og listamanna. Ekki mun oftalið, að á þeirri grein allri sé ein milljón slíkra verðlauna samtals. Þetta er ánægjulegt út af fyrir sig. En þetta væri samt miklu ánægjulegra og gæfulegra, ef jafnhliða væri séð fyrir verðlaunum handa þeim, sem eru menn og konur framtaks og afreka í vökulu starfi við að afla þjóðinni bjargar og brauðs, hagsældar og fjármuna, fjármuna m. a. til þess að geta verðlaunað þá, sem bókmenntir og listir stunda. En hvaða verðlaun veitir þjóðfélagið afreksmönnum sínum á sviði aðalatvinnuvega sinna? Hvaða verðlaun eru veitt bóndanum, sem mest heyjar, sjómanninum, sem mest aflar, iðnaðarmanninum, sem mesta og bezta vöru framleiðir? Finna þessir menn, að þjóðfélagið telji þá fremri þeim, sem sitja í hægu sæti og skila engum verkum, sem að gagni koma? Eru ekki verðlaunin frá þjóðfélaginu til afreksmannanna í framleiðslustéttunum bara því hærri skattar, því betur sem þeir gera? Er ekki áreiðanlega þarna ein af ástæðunum til þess, að óvænlega horfir og hugsunarháttur almennings fer villur vegar í mati á mönnum og stéttum og stöðuvali? Við fögnum því að vera ekki lengur undir Dani seldir á einn eða annan hátt stjórnarfarslega og geta nú án íhlutunar Dana hlúð að þroska okkar og hagsæld. En satt að segja er það kinnroða efni, að Danakonungar höfðu skilning og hugsun á því, sem íslenzka lýðveldið hefur ekki haft til þessa, að verðlauna dugnað og hagsýni. Þess eru mörg dæmi. Ég ætla að drepa á fá ein. Í ritum Hins íslenzka lærdómslistarfélags segir frá því, að veitt hafi verið konungleg verðlaun og náðargjafir til framfara bjargræðisvegunum á Íslandi fyrir tilhlutun Rentukammersins árið 1784. Verðlaun þessi voru í 3 liðum, þ. e. verðlaun „jarðyrkjunni viðkomandi“, „eyðijarðabygging snertandi“, „garðyrkju áhrærandi“, „fiskveiðar snertandi“, „vefnað og spuna áhrærandi“, „kornmölun viðvíkjandi“, „æðarvarp snertandi“ og svo í áttunda lagi „náðargjöf“ til eins manns, sem hafði sýnt afrek í trésmíði og var kominn á áttræðisaldur. Svipað þessu átti sér stað mörg ár 18. aldarinnar. Á fyrri hluta 19. aldar veitti Danakonungur silfurpening að verðlaunum, sem nefndist „ærulaun iðni og hygginda“. Þá má minnast þess, að Kristján konungur IX. gaf sjóð í minningu þúsund ára hátíðar Íslands árið 1874, 8 þús. kr., sem var mikið fé á þeim tíma. Í 1. gr. skipulagsskrár sjóðsins segir á þessa leið: „Styrktarsjóðurinn er stofnaður til þess með árlegum heiðursgjöfum sumpart að veita verðlaun þeim innbúum landsins, er í landbúnaði, hestarækt, iðnaði, fiskveiðum, sjóferðum eða verzlun hafa sýnt hina mestu og merkilegustu framtakssemi til að auka og bæta atvinnuvegi þessa, sem miklu skiptir landið, sumpart að hvetja aðra til að vinna að framförum landsins.“ Úr þessum sjóði voru veitt tvenn verðlaun árlega lengi vel, og þótti mikill vegsauki að hljóta. Sjóður þessi er enn til, en hann hefur dagað uppi og er orðinn einskis megnugur fyrir breytt peningagildi, er nú aðeins 26 þús. kr. Já, svona var þetta þó hjá konungsvaldinu „í þann ófremdartíð“, sem Íslendingar hafa kallað. En nú eru engir verðlaunaðir af lýðveldinu nema rithöfundarnir, skáldin og listamennirnir. Enginn lifir af einu saman brauði. En að láta sig brauðið og öflun þess ekki miklu skipta kann ekki góðri lukku að stýra á Íslandi. Nú segir máske einhver: Þú gleymir fálkaorðunni, góði maður. - Nei, ég gleymi fálkaorðunni alls ekki. En hún er, eins og Jóhann small sagði um Dannebrogskrossinn, „aðallega handa þeim, sem ekki passa kindurnar sjálfir“. Ég er ekki að halda því fram, að fálkaorðan hafi ekki verið oft veitt að verðleikum, en samt eru veitingar hennar ekki fyrir svo áþreifanlega hluti, að hún valdi ekki stundum brosi í augnakrókum fólks, sem ber hita og þunga daganna hjá þjóðinni. Og hvað sem um hana má annars segja, þá hefur hún ekki hlotið þá þýðingu, að hún kalli menn fram til verklegra dáða. Þau verðlaun, sem við er miðað í þáltill., eru eingöngu verðlaun fyrir áþreifanleg afrek, sem unnin eru í þágu framleiðslunnar í landinu. Víst er sá maður virðingarverður, sem vinnur störf sín af dyggð og stendur vel í stöðu sinni, hver sem hún er. En undirstaðan að velmegun landsins er þó aðalatvinnuvegirnir, landbúnaður, sjávarútvegur og iðnaður. Ef þeir atvinnuvegir eru vanræktir og ekki í heiðri hafðir, verður þjóðin fátæk og ógæfusöm. Séu þeir menn, sem stunda þá undirstöðuatvinnuvegi, ekki „virðir vel“ og afreksmenn í þeirra hópi heiðraðir að verðleikum, þá fer illa fyrir þjóðinni, þegar til lengdar lætur. Þeim mönnum, sem við framleiðsluna skara fram úr, á þjóðin að votta sérstakar þakkir og virðingu, sjálfum þeim til verðugs heiðurs og stétt þeirra til sóma og kynna afrek þeirra öðrum til eftirbreytni og hvatningar, því að þetta eru mennirnir, sem bera „töfrasprotann“ við öflun bjargar og brauðs, hagsældar og efnalegs sjálfstæðis. Ungmennafélag Íslands hefur tekið upp starfsíþróttakeppni á íþróttamótum sínum og verðlaunaveitingar fyrir verklega fimi æskumanna. Vel sé ungmennafélögunum fyrir það. Þar hefur æskan rétt sína örvandi hönd. Af henni má mikils vænta, ef hún beitir sér fyrir því að hefja til vegs og virðingar þá, sem leggja hönd á plóginn. En hún má ekki vera ein að því verki. Þjóðfélagið verður strax að hefja með henni sókn, verðlauna þá menn, karla og konur, sem sklla yfirburða miklum og góðum dagsverkum á sviði framleiðslunnar eða með hugviti sinu finna heillaráð handa þeim, sem þá aðalatvinnuvegi landsins stunda, til þess að hagnýta þann ærna auð, sem landið á, „ef menn kunna að nota hann“. Ég treysti því, að hið háa Alþ. telji hiklaust við eiga að samþ. þessa till. um að fela ríkisstj. að undirbúa fyrir næsta þing löggjöf um verðlaunaveitingar frá þjóðfélaginu til afreksmanna við framleiðslustörf. Síðan till. kom fram, hefur Samband ísl. fiskframleiðenda samþ. á fundi sínum að veita á hvers árs aðalfundi viðurkenningu fyrir góða fiskverkun þeim manni, sem þar skarar fram úr. Þetta er gleðilegur vottur um, að einhverjir fleiri, en ungmennafélagarnir eru að vakna til skilnings á mannfélagslegu gildi verklegra afreka, og m. a. sönnun fyrir því, að þessi þáltill. er tímabær og stefnir í rétta átt. Löggjafarundirbúningur sá, sem till ætlast til að ríkisstj. láti fram fara fyrir næsta þing, verður að vera vandlegur, svo að skýrt komi fram í löggjöfinni, að alls ekki sé um tildurmál að ræða og engar „orður og titla í eyður verðleika“. Verðlaunin til afreksmanna við framleiðslustörf eiga að veitast fyrir mæld og áþreifanleg afköst. Þau eiga að vera opinberir vottar þakklætis og virðingar frá þjóðfélaginu fyrir sanna verðleika og við þau tengd alúð þjóðar, sem vill lifa af eigin efnum sjálfstæðu, hamingjusömu lífi, þótt í harðbýlu landi sé. Mér finnst lítil ástæða til þess, að frestað sé þessari umr. og till. vísað til n. Ég álít, að hún megi samþ. strax án frestunar, en verði henni vísað til n., legg ég til, að henni verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það var nú eiginlega meira framsöguræðan heldur en sjálf till., sem gaf mér tilefni til þess að standa hér upp og segja nokkur orð út af þessu. Þessi till. er raunverulega út af fyrir sig góð, en það er máske ekki fjarri lagi, um leið og svona till. er flutt, að menn íhugi það, að aðstæðurnar með framleiðsluna og ástæðurnar til verðlauna eru orðnar dálítið breyttar frá því, sem var hjá okkur fyrr á tímum á Íslandi. Okkar land er ríkt, eins og hv. frsm. tók fram. Hér er nægur auður, nægar auðlindir til þess að ausa af og næg tæki til þess að sjá um, að öllum almenningi liði vel, og hvað snertir þann harmagrát, sem hv. þm. var með út af því, að þjóðarskútan gengi fyrir gjöfum núna, þá höfum við efnahagslega séð aðeins tapað á þeim gjöfum. Við hefðum skapað meira hér sjálfir, ef við hefðum fengið að vinna í friði og ekkert af þeim gjöfum fengið. Hv. frsm. veit, að samfara gjöfunum hefur verið settur fjötur á okkar þjóð, þannig að hún hefur ekki fengið að nota sína framleiðslukrafta, og sjálf sú ríkisstj., sem hann styður, hefur skipulagt atvinnuleysi yfir þjóðina á þessum tíma. Við getum framleitt nóg hér á Íslandi, og það er nægilegt af dugandi mönnum, sem geta, ef þeir fá góð framleiðslutæki í hendur, framleitt miklu meira en nú er gert með öllum okkar tækjum bæði í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði, en við fáum ekki að gera það. Það er það undarlega og öfuga við það þjóðfélag, sem við lifum í, móts við það, sem var hér á Íslandi áður fyrr, meðan framfarir og aukning framleiðslu þótti sjálfsagður og eðlilegur hlutur til að styðja. Núna hefur verið flutt hvert frv. hér á Alþ. á fætur öðru af hálfu okkar sósíalista til þess að biðja um rétt fyrir menn á þessu landi til að fá að framleiða, og þau frv. eru drepin, m. a. af flokki hv. frsm. Það er beðið um það, að okkar sjómenn fái að framleiða af fullum krafti og okkar verkamenn og verkakonur fái að vinna af fullum krafti í okkar fiskiðjuverum og fái að flytja út okkar fisk eins mikið og við getum framleitt, og þeir segja nei. Það er beðið um, að bankarnir láti eðlilega aðstoð í té, til þess að framleiðslutækin geti gengið af fullum krafti, og því er neitað. Það er skipulögð lánsfjárkreppa í landinu af hálfu ríkisvaldsins til þess að hindra menn í því að geta unnið að því að framleiða fisk og selja hann út úr landinu, unnið að því að byggja hús yfir sig og gera þannig að öllu leyti afkomu þjóðarinnar betri. Hvernig er ástandið hjá duglegustu bændunum núna, þeim sem framleiða mesta mjólk eða kjöt, sérstaklega þó mjólk? Hvað er gert við svo og svo mikið af mjólkinni, sem framleidd er? Það eru unnir úr henni ostar eða skyr, sem sent er aftur heim til bændanna, og þeim sagt að nota það handa skepnunum. M. ö. o., það þjóðfélagsskipulag, sem við búum við, er svo vitlaust, að í staðinn fyrir að verðlauna dugnaðarmanninn við framleiðslustörfin, þá eyðileggur það afurðirnar í höndunum á honum. Hvað er gert við sjómennina, sem eru duglegastir og framleiða mest? Hver eru verðlaunin, sem þeir koma til með að fá, sem verða duglegastir í þessum efnum og framleiða sem fyrst og mest? Þeir eru stöðvaðir. Það er hindrað, að fiskframleiðslan fái að halda áfram af fullum krafti. Þeir eru með lánsfjárbanninu reknir til að selja fiskinn út úr landinu í staðinn fyrir að lofa mönnum að vinna við hann hér heima. Hvað með iðnaðinn? Hvernig hagar ríkisstj. sér viðvíkjandi iðnaðinum í landinu? Er verið að hvetja iðnaðarmanninn til þess að vinna sem mest að því að framleiða fyrir þjóðina? Eða er með ríkisráðstöfunum verið að gera sérstakar gælur við útlendan iðnað og hindra það, að Íslendingar geti framleitt af fullum krafti? Við eigum ekki aðeins afreksmenn í framleiðslu hérna heima. Við eigum líka afreksstéttir. Okkar bændur, okkar sjómenn, okkar verkamenn eru með duglegustu og afkastamestu vinnandi stéttum í veröldinni, og með hverju eru þessar stéttir verðlaunaðar? Þær eru verðlaunaðar af núverandi ríkisvaldi með atvinnuleysi og með launaráni, verðlaunaðar með einokunarfjötrum, þannig að þær fá ekki að njóta sín og þeirra tækja, sem þjóðin nú á, og þeirra auðlinda, sem landið býður þeim. Þetta stafar af því, sem hv. frsm. kom alveg réttilega inn á, að það er auðurinn, sem er metinn og verðlaunaður og ræður í okkar landi, en ekki vinnan, og vinnan og vinnuaflið er lagt í fjötra auðsins. Það er gott að verðlauna þá, sem eru afkastamestir, það er gott að verðlauna unga iðnaðarmanninn, sem er að læra, lærlinginn, sem er duglegastur, framleiðir mest, en það er þó bezt, að hann sé ekki verðlaunaður með því, að hann sé rekinn um leið og hann er búinn að taka sveinsprófið. Ég vil biðja menn að athuga, að framleiðsluhættirnir, sem við búum við núna, eru nokkuð ólíkir því, sem var. Þess vegna er ég því miður hræddur um, að þessi till, sem er alveg réttilega hugsuð, og til grundvallar henni liggur rétt virðing fyrir vinnunni og framleiðslustörfunum, - ég er hræddur um, að hún fái illa að njóta sín í þjóðfélagi, þar sem auðurinn ræður og þar sem ríkisstjórnirnar, sem þjóna þeim auði, verðlauna vinnandi stéttirnar fyrst og fremst með atvinnuleysi og launaráni. Hins vegar hef ég fyrir mitt leyti ekki á móti því, að svona till. sé samþ. Í landi og þjóðfélagi, þar sem vinnan væri í hávegum höfð, mundi þetta vera sjálfsagður hlutur. Í landi, þar sem einokunarfjötrar lítillar auðmannaklíku í Reykjavík hvíla sem ok á herðum alls almennings í landinu og beygja hann dýpra og dýpra, þar kemur þetta ekki til með að koma að þv. gagni, sem gæfi orðið. Hitt væri heppilegt, að um leið og svona till. væri samþ., þá væri breytt þannig til, að hætt væri að leggja bann við því, að menn fengju að vinna af fullum krafti við framleiðslustörfin í þágu þjóðarinnar, og ríkisvaldið hætti að gera það að aðalatriði, að það yrði að sækja um leyfi hingað til Reykjavíkur fyrir hverju smáræði, sem menn ætluðu að vinna, hvort heldur það væri fiskur, sem menn ætluðu að flytja út, eða hús, sem menn ætluðu að byggja. Þessum athugasemdum vildi ég aðeins skjóta fram, meir út af framsöguræðunni heldur en út af því, sem í sjálfri till. felst.



Herra forseti. Það er alkunna, að vegna þverrandi afla á íslenzkum fiskimiðum hafa íslenzk fiskiskip neyðzt til þess að leita til fjarlægari miða. Aflaþurrðin á grunnmiðunum hefur orðið æ meira áberandi eftir því, sem árin hafa liðið, og þörfin fyrir að geta leitað á önnur mið stöðugt orðið ríkari. Þau mið, sem fyrst hafa orðið fyrir hinum íslenzka flota, eru hin auðugu fiskimið við Grænlandsstrendur. Þangað hefur mjög verulegur hluti íslenzka flotans sótt undanfarin ár. Tilraunir hafa verið gerðar með það að senda vélbáta á þessar slóðir, en þær hafa ekki gefizt vel. Má raunar segja, að við núverandi aðstæður sé ógerlegt að senda vélbáta svo langt frá heimahöfn. Það, sem er aðalatriðið í þessu máli, ef íslenzk veiðiskip eiga að geta haldið áfram að sækja á þessi fjarlægu mið, er að fá aðstöðu þeim til handa í grænlenzkum höfnum til þess að geta lagt þar upp afla sinn. Þau þurfa enn fremur að fá leyfi til þess að afla sér þar nauðsynja sinna, svo sem salts, olíu, kola, vista o. s. frv. Á það má benda í þessu sambandi, að slíka aðstöðu hafa norsk fiskveiðiskip haft í Grænlandi um alllangt skeið. Hins vegar hefur ekki enn þá tekizt neitt samkomulag um slíka aðstöðu, er varanleg gæti kallazt, Íslendingum til handa. Á s. 1. sumri munu þó einhverjir hinna íslenzku togara hafa fengið einhverja aðstöðu, ekki samt fyrir milligöngu Grænlandsstjórnar, heldur í samvinnu við félagssamtök erlend, sem að fiskkaupum eða útgerð hafa staðið á þessum slóðum. Það er skoðun okkar flm. þessarar till., að ef samkomulag gæti tekizt við Grænlandsstjórn um slíka aðstöðu til handa íslenzkum fiskveiðiskipum, mundi af því leiða mjög aukna möguleika fyrir útgerðina í landinu. Við getum ekki gert okkur vonir um það, að þótt ráðstafanir hafi nú verið gerðar til aukinnar verndar íslenzkum grunnmiðum og fiskimiðum yfirleitt, þá muni þær bera svo skjótan árangur, að við munum ekki þurfa á því að halda á næstu árum að leita í fjarlæg mið. Þess vegna er það raunar óumflýjanlegt, að leitað verði slíkra samninga sem ég hér hef bent á. Það er, eins og ég gat um í upphafi, tilgangur þessarar till. og meginefni, að það er lagt til, að ríkisstj. verði falið að athuga til hins ýtrasta möguleika til samkomulags um þessi mál. Þar sem svo stendur á, að hér er við norræna frændþjóð að eiga, Dani, ættu einnig að vera frekari möguleikar til þess að komast að jákvæðri niðurstöðu um þessi mál. Ég skal játa, að þær fregnir, sem nú fyrir skömmu hafa borizt um ráðagerðir Dana í þessum efnum, benda engan veginn til þess, að auðvelt muni vera að ná í skjótu bragði slíku samkomulagi. En það væri óverjandi af Íslendingum að gera ekki tilraunir til þess að bæta aðstöðu þess stóra flota, sem undanfarið og á næstu árum kemur til með að sækja á þessi fjarlægu mið. Og að sjálfsögðu kemur til greina sókn íslenzkra veiðiskipa á önnur mið, og nær till. að sjálfsögðu til þess að greiða einnig götu þeirra, í hvaða átt sem þau liggja og hvort sem fjarlægðin þangað er minni eða meiri. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessa till. Hún skýrir sig sjálf og er sjálfsögð, og grundvöllur hennar er brýn nauðsyn íslenzks sjávarútvegs og raunar íslenzks atvinnulífs og efnahagslífs í heild. Ég vil leyfa mér að leggja til, að umr. um till. verði frestað og henni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt 5 öðrum hv. þm. að flytja hér till. um rannsókn á greiðslugetu atvinnuveganna í samvinnu við samtök atvinnurekenda og launþega. Efni þessarar till. er að fela ríkisstj. að láta fram fara rannsókn á greiðslugetu og afkomu aðalatvinnuvega þjóðarinnar með það fyrir augum að fá úr því skorið, hversu hár rekstrarkostnaður atvinnutækjanna megi vera, til þess að þeim verði haldið í gangi sem lengstan hluta hvers árs og þeir veiti sem varanlegasta atvinnu. Enn fremur er lagt til í till., að ríkisstj. leiti aðstoðar og samvinnu við samtök launþega og atvinnurekenda um framkvæmd þessarar rannsóknar, sem skal vera lokið fyrir 1. nóv. næsta árs. Það er megintilgangur þessarar þáltill. og þeirrar rannsóknar, sem hún gerir ráð fyrir, að komast að niðurstöðu um það, á hvern hátt megi tryggja öllum almenningi í landinu næga atvinnu, þannig að slíkt samræmist jafnvægi í þjóðarbúskapnum. Til þess að svo megi verða, má rekstrarkostnaður fyrirtækjanna ekki verða svo hár, að taprekstur hljótist af, því að af taprekstri hlýtur að leiða stöðvun framleiðslunnar, atvinnuleysi og vandkvæði. Með rannsókninni er m. ö. o. ætlað að sýna, hvern framleiðslukostnað hinar einstöku greinar atvinnulífsins geta borið. Ef hún leiðir það í ljós, að tap er á einstökum greinum atvinnulífsins eða mörgum þeirra, þá leiðir af því, að nauðsyn bæri til þess að láta fara fram framhaldsrannsókn, sem hefði það markmið að finna leiðir til þess að koma í veg fyrir slíkan taprekstur. Ef hins vegar rannsóknin leiddi það í ljós, að um mjög verulegan hagnað væri að ræða, þá kæmi til athugunar, hvernig auka mætti hlut vinnunnar í arði framleiðslunnar. Því miður er það þannig í okkar þjóðfélagi í dag, að líkurnar eru mjög litlar fyrir því, að þær atvinnugreinar muni finnast margar, sem skili miklum arði. Hitt mun algengara, að atvinnutækin séu rekin með halla, að stöðugur lánsfjárskortur þröngvi hag þeirra og jafnvel stöðvi rekstur þeirra um lengri eða skemmri tíma. Ég hygg, að ekkert sé nauðsynlegra í raun og veru í okkar efnahags- og atvinnulífi í dag, en að þjóðin geri sér það fyllilega ljóst, hvar hún er á vegi stödd með rekstur bjargræðisvega sinna, og geri sér það enn fremur ljóst, hvað hún hefur til skipta, því að laun fólksins í hverri einstakri atvinnugrein hljóta að verulegu eða öllu leyti að byggjast á þeim arði, sem atvinnufyrirtækin gefa. Meiru er ekki hægt að skipta upp. Lánsstofnanir kunna að vísu að geta tekið skakkaföllin af atvinnutækjunum um skamma stund, einstakar vertíðir t. d. í sjávarútveginum. En til lengdar verður engin atvinnugrein rekin með tapi. Þjóðin verður að miða kröfur sínar til framleiðslunnar við hinn raunverulega arð á hverjum tíma. Ef til vill er slík rannsókn sem gert er ráð fyrir í þessari till. aldrei tímabærari, en einmitt nú. Ég skal ekki fara út í að rekja viðhorfin í íslenzku efnahags- og atvinnulífi í dag. En það veit hver einasti hv. þm. og hver einasti skyni borinn maður, sem fylgist með gangi atvinnulífsins, að þar eru horfur mjög óvænlegar, svo að ekki sé meira sagt. Það er skoðun okkar flm. þessarar till., að það sé mjög mikils virði, að launþegar og atvinnurekendur viti sem gleggst um, hvar þeir eru á vegi staddir í þessum efnum. Það hefur sýnt sig á liðnum tíma, að einmitt vanþekkingin á raunverulegu ástandi í atvinnulífinu hefur leitt til tortryggni, úlfúðar og illinda milli þessara stétta, sem að okkar áliti verða að vinna saman og eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta, en ekki andstæðra. Ég sé ekki ástæðu til að lengja mikið mál mitt og flytja fram fleiri rök fyrir þessari till. En ég vil að lokum segja það, að það hlýtur að vera sameiginleg skoðun allra þeirra manna, sem í raun og veru vilja, að afkoma almennings sé sem bezt og þjóðarheildarinnar sé sem tryggust, að atvinnulífið starfi jafnan á sem öruggustum grundvelli. Ég leyfi mér svo að óska þess, að þessari till. verði vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir, er um endurskoðun á gömlum l., sem eru frá 1911, heimildarlögum um heyforðabúr, sem ég hygg að hafi aldrei komið til framkvæmda hér á landi. En við þekkjum það allir, hve voðinn er mikill, ef að kreppir með harða veðréttu og litlar heybirgðir eru til. Það, sem allur íslenzkur landbúnaður grundvallast á, er heyöflunin. Ræktunin er sú menning, sem nútímabændur hafa tileinkað sér í stórum stíl, en enn þá er ekki hægt að segja, að ræktunin sé það mikil, að við getum eingöngu byggt okkar landbúnað á henni án þess að nota útengjar. Til þess liggja margar ástæður, sem ég hirði ekki um að nefna hér. En það hefur oft sannazt áþreifanlega í íslenzkum landbúnaði, að þegar harðæri hefur borið að höndum, þá hafa ekki verið til þær tilskildu heybirgðir, sem þurft hefur á að halda. Nú síðustu árin hefur verið hægt að grípa til fóðurbætis, sem komið hefur í stað heyjanna. En til þess að meira öryggi sé í búskapnum, en verið hefur til þessa, þurfa meiri heybirgðir að vera til staðar í landinu. Við flm. þessarar till. höfum samið alllanga grg. með þessari till., sem ég vil vísa til að mestu leyti varðandi þetta mál og vonast eftir að allir hv. þm. hafi kynnt sér, því að þar er drepið á flest þau atriði, sem til greina koma í sambandi við endurskoðun l. um heyforðabúr. Það þarf ekki að taka það fram hér, það vita allir, að við eigum miklar og góðar engjar, þar sem hægt er að heyja mikið með vélum á skömmum tíma. Ef eitthvert skipulag væri til um slíka heyöflun, gætum við smám saman komið upp heybirgðum, sem mundu tryggja okkur, þegar harðindi ber að höndum. Og það er ekki til þess ætlazt, að það sé lagt út í mikinn kostnað varðandi heyöflun til forðabúra, svo sem ræktunar, heldur að notaðar séu þær beztu engjar, sem til eru, og að heyin verði þá geymd á þeim stöðum, þar sem heppilegt sé að ná þeim, þegar á þarf að halda, og mundi þá vera bezt aðstaðan að hafa heyin við hafnir, sem litlar líkur eru til þess að geti teppzt, þegar ísa leggur að. En allt þetta ásamt fleiru hygg ég að þeir, sem endurskoða þessi l., taki til greina, og vænti ég þess, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til allshn. og hún skili sem fyrst áliti, svo að till. nái fram að ganga á þessu þingi og hæstv. ríkisstjórn geti látið þegar í stað endurskoða lögin og lagt þau fyrir næsta Alþingi.



Herra forseti. Það er nú liðinn hálfur mánuður síðan ég kvaddi mér hljóðs í sambandi við þetta mál, svo að ég man nú kannske ekki nákvæmlega, hvað ég hafði ætlað mér að segja. En það, sem var orsökin til þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var, að hæstv. viðskmrh. lét þau orð falla um bátagjaldeyrisfyrirkomulagið, að það væri í fyrsta lagi verk okkar Alþfl.-mannanna og í öðru lagi væri það nákvæmlega sama fyrirkomulagið sem gilti nú eins og við hefðum komið á og kallað hefði verið hrognapeningakerfi hér fyrir nokkrum árum. Ég vildi ekki láta þessum ummælum ráðh. ómótmælt, og þess vegna kvaddi ég mér hljóðs. Út af fyrra atriðinu, að hrognagjaldeyririnn hafi verið verk Alþfl., skal ég leyfa mér að segja það, að þetta greiðslukerfi, ef kerfi skyldi kalla, var sett á gegn okkar mótmælum, en ekki fyrir okkar tilstilli. Það vorum ekki við, sem áttum frumkvæðið að því, heldur allt aðrir, en hitt er það, sem er rétt 5 ummælum ráðh., að við gerðum ekki gegn því það ströng mótmæli, að við víkjum úr stjórninni þess vegna. En ég vil alveg frábiðja mér, að við höfum átt nokkurt frumkvæði að því. Í öðru lagi vil ég halda því fram, að þetta kerfi hafi verið allt annað en það, sem nú gildir um bátagjaldeyrinn. Nú er bátagjaldeyriskerfið þannig, að það er lagt á innflutning fjölda neyzluvara skattgjald til þess að bæta útflytjendum, sem flytja út sjávarafurðir, verðið á aðalútflutningsvörunni, en kerfið, sem tekið var upp 1948 og 1949, var eingöngu á því byggt að reyna að koma út úr landinu vörum, sem voru á annan hátt óseljanlegar, og í mjög smáum stíl. Þessar vörur voru smásíld, gellur, kinnfiskur, sundmagi, hákarls- og háfsskrápur, hákarlslýsi, alls konar fiskroð, reyktur fiskur, fryst faxasíld og eitthvað smávegis af öðrum álíka útflutningsvörum, sem alls ekki höfðu verið fluttar út áður. Ég tel því, að það standi mjög öðruvísi á um útflutning þessara vara, sem þarna eru nefndar, heldur en nú, þegar flutt er út aðalútflutningsvaran með þessu svo kallaða álagi. Ég skal að öðru leyti ekki blanda mér í það efni málsins, sem hér liggur fyrir, að Alþ. lýsi yfir ólögmæti þessara ráðagerða, en ég taldi, að þessi ummæli ráðh., sem ég hef nú nefnt, mættu ekki standa ómótmælt, og þess vegna hafði ég kvatt mér hljóðs.



Herra forseti. Mig furðaði allmikið á því, að hv. þm. Hafnf. skyldi nú fara að ómaka sig til þess að mótmæla þessu, sem ég sagði um gotugjaldeyrinn. Ég skil ekki, að hann græði mikið á þeirri samlíkingu, sem þar verður að gera. Hann sagði, að þetta skipulag hefði verið sett á gegn mótmælum sínum og þáverandi forsrh. og gegn þeirra vilja. Ef þeir ekki vildu, að þetta væri gert, þá áttu þeir náttúrlega að segja af sér embætti. Ef þeir sitja áfram og þetta er gert gegn vilja þeirra, þá bera þeir að sjálfsögðu sömu ábyrgð á þessari framkvæmd og aðrir ráðh., enda skildist mér á hv. þm., að hann viðurkenndi það, að hann, sem þá var viðskmrh., og forsrh. hefðu borið sömu ábyrgð á þessu máli og aðrir ráðh. Þetta svo kallaða gotufyrirkomulag var byggt upp á sama hátt og nú er um bátagjaldeyrinn, þótt framkvæmdin væri lítils háttar öðruvísi. Það voru fjöldamargar vörur, sem þarna komu til greina, eins og t. d. niðursuðuvörur, gólfteppi, olíukyndingartæki, reiðhjól, snyrtivörur, skjalaskápar, ljósakrónur, þvottavélar, íþróttavörur, þakjárn og þakasbest, gúmmískófatnaður, linoleum, grammófónplötur, vélar í verksmiðjur, ljósmyndavörur og ljósmyndaefni, pípur og pípuhlutar, tilbúinn fatnaður frá Tékkóslóvakíu. Menn sjá af þessu, að það eru svipaðar vörutegundir, sem þeim hefur nú hugkvæmzt að taka inn á gotulistann, eins og þær, sem þeir eru nú á hverjum degi að fárast yfir að hafi verið teknar inn á bátalistann. Þeir tala mikið um það, hve mikið sé álagið á bátalistanum, þar sem útvegsmenn leggi 60% á þann gjaldeyri eða þau réttindi, sem þeir selja innflytjendum. Ég vil í því sambandi upplýsa, að í viðbót við innkaupsverð með öllum kostnaði og venjulega verzlunarálagningu var lagt á gotuvörurnar í sumum tilfellum yfir 100%, svo að menn sjá af því, að það hefur ekkert vægara verið farið í sakirnar þá í sambandi við þetta skipulag heldur en nú er við bátagjaldeyrinn. Ég er satt að segja alveg hissa á því, að hv. þm. Alþfl., og þá ekki sízt hv. þm. Hafnf., skuli vera að reyna að berja í brestina og neita því, að þetta skipulag sé það sama og nú er með bátagjaldeyrinn, sem hv. þm. gera sér mikið far um að telja fólki trú um að sé óferjandi og óalandi á allan máta.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér um ræðir, er með öðrum orðum um það, hvort ríkisstj. hafi látið taka af almenningi yfir 100 millj. kr. án þess að hafa nokkurn lagabókstaf að styðjast við, og nú hafa hæstv. ráðh. í þessum umr., sem hér hafa farið fram, algerlega gefizt upp við að reyna að finna nokkurn lagagrundvöll fyrir þessum álögum á almenning. Fyrst hafði ríkisstj. sagt, að samkv. l. um fjárhagsráð, 11. og 12. gr., sem mæla fyrir um útgáfu gjaldeyrisleyfa, væri hægt að rukka þetta inn. Þetta hefur verið hrakið, vegna þess að það getur ekki verið um gjaldeyrisleyfi að ræða, sem væru veitt útflytjendum, af því að það má eingöngu veita þau innflytjendum, þannig að hæstv. ríkisstj. hefur ekki reynt að vitna lengur í 11. og 12. gr. fjárhagsráðsl. Þá kemur hæstv. viðskmrh. með það, að samkv. 13. gr. l. geti fjárhagsráð lofað útvegsmönnum að selja gjaldeyrinn. Ég las fyrir hann 13. gr. l., og í 13. gr. l. stendur berum orðum, að engir aðilar á Íslandi nema Landsbanki Íslands og Útvegsbanki Íslands h/f megi selja gjaldeyri. M. ö. o.: Sú yfirlýsing, sem hæstv. viðskmrh. gaf hér í umræðunum og hljóðaði á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhagsráð hefur því óskorað vald um ráðstöfun gjaldeyris, þ. á m. að heimila útflytjendum öllum eða einhverri sérgrein útflytjenda að hafa frjáls umráð gjaldeyris síns að öllu eða einhverju leyti til innflutnings almennt eða bundið við sérstakar vörutegundir, sbr. bátalistann. Þeim, sem fá þennan ráðstöfunarrétt, er heimilt að notfæra sér hann á hvern þann hátt, er ekki brýtur í bága við fyrirmæli fjárhagsráðs, þ. á m. að selja gjaldeyrinn með hagnaði í einu formi eða öðru, ef slík sala er heimiluð af fjárhagsráði“ - þessi yfirlýsing viðskmrh. brýtur algerlega í bága við l. um fjárhagsráð, 13. gr. Þar með er augljóst orðið, að hæstv. ríkisstj. hefur gefizt upp við að reyna að finna nokkurn lagagrundvöll fyrir þessum aðgerðum, sem sé fyrir bátaútvegsgjaldeyrinum svo nefnda. Hæstv. ríkisstj. reynir ekki að halda því fram, að hann styðjist við nokkur íslenzk lög, og seinasta, sem hæstv. viðskmrh. flýr til í öngþveiti sínu, var að reyna að segja: Ja, einu sinni í stjórn, sem Sjálfstfl. og Framsfl. sátu í áður, þá komu þeir á einhverju svipuðu þessu - og nú hefur það haldreipi líka verið hrakið og slitið fyrir honum af hv. þm. Hafnf. Það stendur ekkert eftir, ekki einu sinni það að reyna að vitna í, að þeir hafi sjálfir einhvern tíma áður brotið lög í einhverjum miklu minni mæli og undir allt öðrum kringumstæðum. Hæstv. ríkisstj. stendur uppi sem lögbrjótur, sem hefur heimilað ákveðnum aðilum á Íslandi, sem hafa engan lagalegan rétt, hvorki til að fá gjaldeyristekjur né til að selja gjaldeyri, að leggja á almenning nú á annað ár meira en 100 millj. kr. og innheimta þetta hjá almenningi með dýrum innheimtulaunum, án þess að nokkur lagabókstafur sé þessu til stuðnings. M. ö. o.: Hæstv. ríkisstj. hefur látið einstaka aðila í landinu seilast niður í vasa almennings og taka fé úr vasa almennings, án þess að þeir eða ríkisstj. hafi til þess nokkra heimild, og ég þarf ekki að segja, hvað slíkur verknaður er kallaður. Nú vil ég leyfa mér, fyrst hæstv. ríkisstj. treystir sér nú ekki lengur til að halda uppi vörnum og finna neinn lagalegan grundvöll fyrir sínum aðgerðum, að koma fram með þá fyrirspurn, hvort hæstv. ríkisstj. hafi verið það ljóst, áður en hún lagði í þessar ólöglegu aðgerðir, að þær væru ólöglegar. Ég hef áður lesið hér upp auglýsinguna um innflutningsréttindi bátaútvegsmanna frá 7. marz 1951, sem var gefin út af fjárhagsráði, og ég minnti á það og lagði sérstaka áherzlu á, hve einkennilega þessi auglýsing byrjaði. Hún byrjaði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt ósk ríkisstjórnarinnar og með tilvísun til samkomulags, sem hún hefur gert við Landssamband ísl. útvegsmanna, er hér með gefin út eftirfarandi auglýsing.“ Hver einasta reglugerð eða auglýsing, sem ríkisstj. gefur út, byrjar almennt með eftirfarandi formúlu: Samkvæmt lögum nr. þetta og þetta, dags. þennan og þennan dag, þetta ár, gefur ríkisstjórnin út svo hljóðandi reglugerð - eða ef um auglýsingu er að ræða: Samkvæmt reglugerð um þetta og þetta. - M. ö. o.: Fjárhagsráð hefur látið gefa út þessa reglugerð eða þessa auglýsingu. Það treystir sér ekki til þess að vitna í nokkur íslenzk lög, og nú vil ég spyrja: Fór fjárhagsráð fram á það við hæstv. ríkisstj., að hún vitnaði í ákveðin lög í þessu sambandi? Og ég vil, svo framarlega sem svo undarlega kunni við að bregða, að hæstv. ríkisstj. treysti sér ekki til þess að svara þessu, og af því að ég er með mína seinustu ræðu, sem ég hef rétt til þess að halda í þessu máli, leyfa mér hér að halda því fram, að fjárhagsráð hafi, þegar því var fyrirskipað að gefa út þessa auglýsingu, mótmælt þessari aðferð með tilvísun til þess, að hún styddist ekki við lög. Ég vil leyfa mér að halda því hér fram, að fjárhagsráð hafi séð, að þetta var ólöglegt, og hafi mótmælt þessu og þess vegna sé sett þarna í byrjun: „Samkvæmt ósk ríkisstj.“ M. ö. o.: Það er sett yfir á ríkisstj. öll ábyrgð af útgáfu þessarar auglýsingar. Þá fer yfirlýsing hæstv. viðskmrh., sem ég vitnaði hér í áðan, að þýða svolítið annað. Hann sagði þar, að fjárhagsráð hefði óskorað vald um ráðstöfun gjaldeyris og fjárhagsráð mætti m. ö. o. leyfa hvaða aðilum sem væri að selja gjaldeyri með hagnaði, 50%, 60%, 100% eða hvað sem væri, m. ö. o. gæti fjárhagsráð tekið, ef það vill, allan gjaldeyri landsmanna og látið selja hann á því verði og með þeim hagnaði, sem því þóknaðist. Þessi yfirlýsing ráðherrans fer þá að þýða, að hæstv. ríkisstj. hafi rétt til þess, hvað sem fjárhagsráð áliti, að fyrirskipa fjárhagsráði gegn þess vilja að leyfa ákveðnum mönnum í landinu að selja gjaldeyrinn með þeirri álagningu, sem þeim þóknaðist. Þá fer að verða enn þá eftirtektarverðara, hvers vegna hæstv. ríkisstj. treystir sér ekki til þess að ræða þetta mál hér og hve hættuleg sú yfirlýsing, sem viðskmrh. hér hefur gert, er. M. ö. o.: Á rúmu ári hafa verið teknar 100 millj. kr. án nokkurs lagagrundvallar af almenningi. Samkv. þessari yfirlýsingu getur ríkisstj. fyrirskipað að taka 200 millj. kr. eða hvað sem vera skal sem álagningu á gjaldeyri, sem selst. Þá vil ég enn fremur leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj. að öðru í þessu sambandi. Hér hefur nokkuð verið um það rætt, að þetta sé ekki aðeins brot á íslenzkum lögum, en þó legg ég nú mest upp úr því. Hér hefur verið um það rætt líka, að þetta sé brot á samningi, sem Ísland hefur gert við alþjóðagjaldeyrissjóðinn, og að ríkisstj. hafi farið á bak við stjórn þess sjóðs, þegar ákvæðin um bátaútvegsgjaldeyrinn voru sett, og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj.: Gerði sá eftirlitsmaður, sem hér var á ferð í haust frá alþjóðagjaldeyrissjóðnum, athugasemd við þessar aðfarir, sem hér hafa verið hafðar í frammi? Það væri gott að fá upplýsingar um það. Þó vil ég segja það í því sambandi, að ég mundi nú ekki deila svo skarplega á ríkisstj., ef hún væri á einhvern hátt að reyna að fara á bak við alþjóðagjaldeyrissjóðinn og reyna að smokka sér undan einhverjum fjötrum, sem lagðir hefðu verið henni á herðar af þeim sjóði, ef hún væri með því að vinna gagn fyrir almenning hér á landi, en ef hún, um leið og hún brýtur alþjóðlegar samþykktir, sem hún hefur undirgengizt, er að brjóta íslenzk lög og vinna almenningi skaða, þá er öðru máli að gegna. - Ég vildi þess vegna leyfa mér að benda hv. þm. á, hver hætta er hér á ferðum. Ríkisstj. er að hrifsa til sín algert vald yfir að taka fé frá landsmönnum með því að selja gjaldeyri með hagnaði einstökum mönnum til handa án alls lagagrundvallar. Sá einkaréttur, sem er undirstaðan undir valdi þinga og undirstaða undir þingræði, einkaréttur Alþingis til þess að leggja álögur, skatta og tolla á landsbúa, er rofinn, ef ríkisstj. ætlar sér að innheimta slíkt af almenningi án nokkurra laga. Og ég verð að segja, að ég veit ekki, til hvers Alþingi er að samþykkja hér lög og heimila ríkisstj. með því að leggja ákveðna tolla, söluskatta og annað slíkt á almenning, ef ríkisstj. álítur sjálf, að hún geti tekið bæði sjálfri sér til handa og einstaklingum í landinu til handa eins mikið fé af almenningi og henni þóknast án nokkurra laga. Svo vildi ég vekja athygli á öðru hættulegu í sambandi við þetta. Það er ástandið í réttarfarinu í landinu viðvíkjandi þessum hlut. Álagning bátagjaldeyrisins er ólögleg. En treystir nokkur maður í landinu sér að fara í mál við ríkisstj. út af álagningu þessa bátaútvegsgjaldeyrisskatts? Það hefur sýnt sig, að svo er ekki, og af hverju ekki? Af því að einn einstaklingur treystir sér almennt ekki að leggja út í langan og dýran málarekstur við ríkið, sökum þess að ríkisstj. virðist hafa dómstólana í landinu svo í hendi sér, að þeir þori ekki að dæma almenningi rétt, ef hagsmunir ríkisstj. eru á móti. M. ö. o.: Með því valdi og tökum, sem ríkisstj. virðist hafa á dómstólunum, er ekkert réttaröryggi orðið til í landinu fyrir því, að ekki sé hægt að leggja álögur á almenning ólöglega og heimta þær inn, og ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að með álögur eins og þær, sem hér er um að ræða, þá háttar þeim þannig, að þó að einn maður færi í mál út af þessum málum og þó að einhver dómarinn yrði svo djarfur að dæma bátaútvegsgjaldeyrinn ólöglegan, hvað mundi þá hljótast af því? Jú, það mundi hljótast af því, að það ætti að greiða til baka bátaútvegsgjaldeyrinn. Og hvernig mundi það vera hægt? Það er búið að selja vörurnar með bátaútvegsgjaldeyrinum til almennings í landinu, og það er óhugsandi að ætla að greiða þetta aftur til þeirra .aðila, sem þetta hefur ranglega verið tekið af. M. ö. o.: Ef dómstólar kynnu að líta svo á, að hér hefði verið framinn þjófnaður, þá er ekki hægt að skila þýfinu til baka. Ég vona, að hv. þingmenn skilji, hvað þetta þýðir. Það þýðir, að þegar svona ólöglegur verknaður er framinn eins og álagning bátaútvegsgjaldeyrisins í þessu sambandi, þá er með því að fremja verknaðinn búið að ná þessum peningum fyrir fullt og allt af almenningi, jafnvel þó að verknaðurinn yrði dæmdur ólöglegur seinna. M. ö. o.: Það er verið að skapa algert lögleysisástand í landinu, verið að þurrka allt réttarfar út, verið að rífa grundvöllinn undan öllu þingræði og skapa gerræði til handa ríkisstj. til að leyfa einstökum mönnum að taka fé af almenningi eftir því, sem þeim þóknast, á sama hátt eins og t. d. franskir aðalsmenn fyrir stjórnarbyltinguna frönsku höfðu rétt til þess að innheimta skatta og tolla af almenningi í landinu, eftir því sem þeim þóknaðist. Þetta er það, sem nú er að gerast. Og með þessum aðferðum þykist ríkisstj. vera að leysa vandamál atvinnulífsins í landinu. Og haldist henni þessi lausn uppi, þá getur hún haldið áfram að leysa öll sín vandamál með þessu móti, að taka fé af almenningi alveg eins og henni þóknast, því að ef hún má taka það til handa útflytjendum ákveðinna fiskafurða, þá má hún líka taka það til handa ríkinu eða hvaða öðrum aðila sem er. Ég álít, að með bátaútvegsgjaldeyrinum hafi verið framin alger lögleysa á Íslandi, sem dómstólarnir raunverulega ekki mundu ráða við, jafnvel þó að þeir reyndu að hafa hug til þess, sem ég því miður hef enga trú á að þeir mundu þora að hafa. Ég álít, að með þessu gerræði ríkisstj. sé skapað lögleysisástand hér á Íslandi, sem Alþ. verði að binda endi á, af því að það sé eini aðilinn í landinu, sem getur bundið endi á þetta ástand. Ef hér á að vera réttarríki, ef hér á að vera þingræði, þá er það Alþ., sem verður að grípa í taumana. Annars erum við að gefa hér ríkisstj. sams konar einveldi í hendur eins og konungar og einstakir aðalsmenn höfðu hér áður fyrr. Ég hef áður sagt, að ef til vill væri réttast að láta þessa till. koma til atkv. strax og vísa henni ekki til n. Mér er að sumu leyti næst skapi, að hv. þingmenn fái strax að taka ákvörðun um þetta mál. Þó vil ég segja það, að ef til vill er hv. þm. stjórnarflokkanna nokkur vorkunn í þessu máli. Þeir hafa ef til vill gengið út frá því, að þeir mættu treysta á, að þeirra ríkisstj. gerði sig ekki seka um augljós og þaðan af síður vísvitandi lögbrot. Og til þess að gefa þeim tækifæri til þess að athuga sinn gang í þessu máli, mun ég nú gera till. um það, að málinu verði vísað til allshn. Viðvíkjandi forminu á þessari till., þá álít ég, að allt sé í lagi með formið. Það er að vísu ákaflega sjaldgæft, að það þurfi að koma fyrir, að Alþ. fari að lýsa ákvarðanir, sem ríkisstj. hefur gert, ólöglegar, og að Alþ. álíti sig þurfa að taka fram fyrir hendur dómstólanna í landinu til þess að bjarga ástandinu í landinu frá opinberri hneisu og leiðrétta það réttleysi, sem verið er að koma á. Þær sérstöku kringumstæður, sem hér eru, gera þetta hins vegar óhjákvæmilegt. Sæi hins vegar hv. allshn., ef þetta mál fer til hennar, betri hátt um orðun þessarar þál., þá hef ég ekkert á móti því og þaðan af síður, ef hv. allshn. hefði forgöngu um það, að ríkisstj. kippti því í lag, sem hér hefur farið svo hræðilega illa hjá henni. Ég veit, að hæstv. ríkisstj. hefur meiri hluta hér í Alþ. að styðjast við og hún getur komið fram lögum, sem gera þennan bátagjaldeyri löglegan. En þá ber henni líka að gera það. Það nær vitanlega ekki nokkurri átt, að Alþ. láti það viðgangast, að meira en 100 millj. kr. séu innheimtar af almenningi í landinu, án þess að þetta sé löglegt, sem sé tekið af almenningi með ofbeldi, og þaðan af síður, þegar það kostar tugi millj. króna, sem almenningur verður líka að borga, að innheimta þetta ólöglega álag. Ég leyfi mér því með þessari forsendu að leggja til, herra forseti, að þessari till. verði vísað til allshn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af síðustu ræðu hæstv. viðskmrh. Af ræðu hans hér fyrir hálfum mánuði varð ekki annað ráðið, en hann héldi því fram, að Alþfl. hefði staðið fyrir því kerfi, sem lögleitt hefði verið 1949 og 1948 og almennt gekk undir nafninu gotupeningar. Hann viðurkenndi það þó nú, að svo hefði alls ekki verið, enda kom frumkvæðið - og það er sannanlegt - allt annars staðar frá og Alþfl. var á móti því. Þá var ekki önnur röksemd eftir hjá hæstv. ráðherra heldur en sú, að Alþfl. hefði þá, ef hann vildi ekki taka þetta upp, átt að segja af sér. Þegar um samstjórn er að ræða, þá verður hver flokkur um sig jafnan að meta það, hvort hann vill segja af sér fyrir þessar eða hinar sakir. Sum ágreiningsefnin eru það lítil, að það er látið kyrrt liggja, þó að menn séu á móti, en það er fyrst, þegar hin stærri koma fram, sem ágreiningurinn verður það mikill, að flokkur dregur sig út úr samstarfi. Þá erum við komin að hinu atriðinu, sem ég tel máli skipta í þessu sambandi, að þetta fyrirkomulag, sem hér hefur verið stofnað til, bátagjaldeyrisfyrirkomulagið, tel ég vera á allt annan veg heldur en það fyrirkomulag, sem stofnað var til 1948 og 1949. m. a. vegna þess, að þær upphæðir, sem þar gat verið um að ræða, voru svo óskaplega misjafnlega háar. Árið 1948 og 1949 var eingöngu að tala um lítið verðmæti af torseljanlegum vörum, sem ég nefndi í minni fyrri ræðu. Og þetta litla magn af þessum torseljanlegu vörum gat aldrei haft í för með sér, að mikið magn yrði selt á þann sama veg sem nú er gert. Þetta er höfuðmismunurinn á því kerfi, sem nú hefur verið upp tekið, og hinu, sem kom til framkvæmda 1948 og 1949. Magnið var mjög lítið í öðru tilfellinu og hafði sáralitla þýðingu fyrir hina almennu efnahagsstarfsemi í landinu, en nú hefur verið samþ. með bátagjaldeyrisfyrirkomulaginu, að um helmingur alls útflutnings bátanna skuli vera með þessu álagi, sem kostar þjóðina svo tugum millj. króna skiptir og jafnvel allt upp að 100 millj. kr., en 1948 og 1949 var aðeins um smávægilegar upphæðir að ræða og lítið brot af þessu. Hæstv. ráðh. sagði, eins og ég tók fram, að ef alvara hefði verið í ágreiningi Alþfl. 1948 og 1949 við hina flokkana um þetta mál, þá hefði hann átt að segja af sér. Ég þori að fullyrða, að ef bátagjaldeyrisfyrirkomulagið, eins og það liggur nú fyrir, hefði verið uppi þá, þá hefði svo farið. En þar sem magnið var eins lítið og ég nefndi, þá var um allt annan hlut að ræða. - Þetta vildi ég aðeins láta koma fram og ekki láta ómótmælt fullyrðingum ráðherrans.



Herra forseti. Í sambandi við frv., sem liggur fyrir Nd., um að útvega Iðnaðarbankanum lán að upphæð 15 millj. kr., gerði ég nokkra grein fyrir þessari þáltill. minni, þótt svo hafi mjög dregizt, að hún fengist rædd hérna í Sþ., vegna þess að fundartími Sþ. hefur verið mjög stuttur undanfarið. Ég vil að mestu vísa til þess, sem ég sagði þar. En í stuttu máli standa sakirnar þannig, að Alþ. ákvað með l. á síðasta ári að stofna nýjan banka í landinu, Iðnaðarbanka, sem átti að hafa það sérstaka verkefni að bæta úr lánaþörf iðnaðarins, bæði stofnlána- og rekstrarlánaþörf, eftir því sem fjármagn bankans gæti annað á hverjum tíma, og í því skyni ákvað þingið, að ríkissjóður skyldi leggja fram 3 millj. af 6½ millj. kr. hlutafé bankans. Á móti þessum 3 millj. í hlutafé, sem ríkið leggur fram, áttu samtök iðnaðarins, Landssamband iðnaðarmanna og Félag íslenzkra iðnrekenda, að safna sinni 1½ millj. hvort fyrir sig, þannig að það kæmu á móti ríkissjóðsframlaginu aðrar 3 millj. Auk þessa átti síðan að bjóða út með almennu útboði ½ millj., og þannig átti hlutaféð að verða 6½ millj. Nú er skammt síðan gengið var frá stofnun þessa banka, og þá upplýstist það, að ríkisstj. vill ekki að svo komnu máli greiða meira af hlutafénu en ¾, sem er 750 þús. kr. En það verður til þess að draga það, að Iðnaðarbankinn geti tekið til starfa. Fyrir mér vakir með flutningi þessarar till. að reyna að ýta undir það, að Iðnaðarbankinn geti tekið til starfa sem allra fyrst. Hans bíður mikið verkefni, og standa miklar vonir til um starfsemi hans, að hann geti leyst úr ýmsum þeim erfiðleikum, sem steðja að iðnaðinum í landinu. Ég vil svo að lokinni þessari umr. leyfa mér að leggja til, að þessari till. verði vísað til hv. fjvn. til athugunar.



Herra forseti. Með lögunum um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins frá 25. maí 1949 var gerð tilraun til að stíga merkilegt spor í þá átt að takmarka þá fjárhagslegu áhættu, sem einlægt fylgir bátaútgerð okkar. Þegar lögin voru samþ., var talin mikil nauðsyn á að hraða sem mest fyrir, að hlutatryggingasjóðurinn gæti tekið til starfa, og var svo ákveðið, að hefjast skyldi strax handa um tekjuöflun og bótareglugerðir skyldu samdar svo fljótt, að sjóðurinn gæti hafið störf sín árið 1950. Eins og hv. þm. er kunnugt, er hlutatryggingasjóðnum skipt í tvær deildir, síldveiðideild og hina almennu fiskideild. Reglugerð um síldveiðideildina var tilbúin í tæka tíð, og tók sú deild til starfa 1950. Hins vegar dróst mjög úr hömlum, að reglugerð fyrir fiskveiðideildina væri samin, og var hún ekki gefin út fyrr, en seint á árinu 1951, eða nálægt 2½ ári eftir að lögin voru samþ. Það vantaði þó ekki, að með málinu væri fylgzt af áhuga af hv. Alþ., því að ekki færri, en tvær fyrirspurnir komu fram um samningu reglugerðarinnar og ein þáltill. um að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að samningu þessarar reglugerðar yrði hraðað. Sú þáltill. var samþ. einróma, án þess að málinu væri vísað til n. Ég veit, að það hefur verið mikið vandaverk að semja þessa reglugerð. Og ég efa ekki heldur, að þeir menn, sem þar áttu að að vinna, hafi viljað skila góðu verki og í tæka tíð. þótt þar hafi augljóslega tekizt verr til, en skyldi. Mér er hins vegar kunnugt um, að það olli allmikilli gremju á Norðausturlandi, þegar svo tókst til, að vegna skorts á reglugerð féllu bætur niður hjá fiskideildinni árið 1950. En svo bættust við ný vonbrigði, þegar reglugerðin kom út og séð var, að ákvæði hennar eru á þann veg, að þau virðast brjóta í bága við anda hlutatryggingasjóðslaganna, með því að bótavon stórlækkar eða jafnvel hverfur í sumum tilfellum á heilum veiðisvæðum og á ég þar við Norðausturlandið. Það mátti einatt búast við því, að í upphafi mætti finna eitt og annað að slíku nýsmíði sem þessi reglugerð er, en að svona stórfelldur galli kæmi fram, getur ekki skýrzt á annan hátt en þann, að þeim mönnum, sem sömdu, hafi orðið sú skyssa á að leita ekki nægilega álits kunnugra manna í hinum einstöku verstöðvum. Til þess að ráða bót á alvarlegustu misfellunum, sem ég og hv. þm. N-Þ. teljum að séu á reglugerðinni um hina almennu fiskideild hlutatryggingasjóðs bátaútvegsins, höfum við talið nauðsynlegt að bera fram þáltill. á þskj. 134, þar sem skorað er á ríkisstj. að láta endurskoða umrædda reglugerð. Í þessari till. er gert ráð fyrir, að þeirri endurskoðun sé lokið fyrir 1. maí n. k. og lögð verði áherzla á að leita umsagna kunnugra manna í verstöðvum landsins, sérstaklega á Norðausturlandi. Þá viljum við flm., að bótaréttur úr sjóðnum fyrir árið 1951 geymist, þar til endurskoðunin hefur farið fram. Þarf slíkt að standa sem bráðabirgðaákvæði í hinni endurskoðuðu reglugerð til tryggingar fyrir því, að útgerðarmenn og sjómenn, sem telja sig ekki geta notið réttar síns samkv. ákvæðum gildandi reglugerðar, fái notið hans, þótt síðar verði. Þetta bráðabirgðaákvæði er sjálfsagt, en vel má vera, að það reynist ekki mjög nauðsynlegt í framkvæmd, því að ég hef ástæðu til að ætla, að þeim mönnum, sem sjá um framkvæmd þessara mála, séu nú ljósir ýmsir þeir gallar, sem við flm. teljum á reglugerðinni, og hafi fullan hug á að reyna að komast fram hjá þeim ákvæðum, sem við teljum varhugaverðust. Eins og til er ætlazt í l., skiptir reglugerð fiskideildarinnar veiðiskipunum í flokka, fiskimiðunum í veiðisvæði og ákveður, hvaða hluti ársins telst veiðitími eða vertíð, sem í reglugerðinni nefnist bótatímabil. Ef um aflabrest er að ræða samkv. ákvæðum hlutatryggingasjóðslaganna, þá bætir sjóðurinn, en þó aldrei meira en upp í 75% af því magni, sem kallað er meðalveiði. Sé útgerðartímabil einhvers báts styttra, en 75% af núgildandi bótatímabili. þá lækkar bótaréttur bátsins að sama skapi. Fyrir opna vélbáta - eða trillur öðru nafni - eru fiskimiðin milli Rifstanga og Gerpis talin eitt veiðisvæði. Í flestum verstöðvum innan þessa veiðisvæðis eru fiskveiðarnar nær eingöngu stundaðar á trillubátum og aðeins yfir sumarið. Samkv. reglugerðinni er bótatímabilið fyrir trillubáta á þessu veiðisvæði ákveðið frá 1. maí til 30. nóv., eða 7 mánuðir. Nú er það staðreynd, að á þessu veiðisvæði er yfirleitt aðeins fiskvon á trillubátamiðum frá því í júní þar til í september ár hvert, eða í hæsta lagi 4 mánuði. Er reynslan yfirleitt sú, að það má ekki reikna með lengri útgerðartíma, en nálægt 3 mánuðum, eða frá 15. júní til 15. sept. Undir engum kringumstæðum má þess vegna bótatímabilið teljast lengra, en 4 mánuðir. Þetta er staðreynd, sem hverjum kunnugum manni á þessu veiðisvæði er vitanleg. Sé nú úrskurðaður aflabrestur hjá trillubátum á þessu veiðisvæði, þá er augljóst mál, að menn missa mikið af rétti sínum til bóta sökum þess, að bótatímabilið er ákveðið allt of langt, eða 210 dagar í staðinn fyrir 120, sem við flm. þessarar till. teljum að það ætti að vera. Réttindaskerðingin er augljós, ef við tökum dæmi. Við skulum segja, að meðalafli fyrir trillubát á þessu veiðisvæði sé ákveðinn 40 tonn, og miðast þá bætur við 30 tonn. Útgerðartími þessa báts var 3 mánuðir, eða 90 dagar. Sökum þess, hve útgerðartíminn er stuttur miðað við hið ákveðna bótatímabil samkv. reglugerðinni, lækkar meðalaflinn, sem bætur miðast við, ofan í tæplega 22,8 tonn. Hafi nú þessi bátur aðeins fiskað 10 tonn og sé tonnið metið á 1.000 krónur, þá er bótavon bátsins nálega 4.600 kr., en hefði orðið nálægt 10.800 kr., ef bótatímabilið hefði verið ákveðið 4 mánuðir. Ef sami bátur hefði hins vegar aflað 20 tonn, þ. e. 50% af þeim meðalafla, sem ég geri ráð fyrir í dæminu, hefði hann engar bætur fengið samkvæmt þeim ákvæðum, sem gilda þar um í reglugerðinni nú. - Sé tekið annað dæmi, þar sem reiknað er með 30 tonna meðalafla á veiðisvæði, á trilla með 10 tonna aflamagni bótavon í 1.660 kr. samkv. gildandi ákvæðum um 7 mánaða bótatímabil, en hefði átt von á 7.200 kr., ef gilt hefði 4 mánaða bótatímabil. Er af þessu augljóst, að óhjákvæmilegt er að breyta ákvæðum reglugerðarinnar varðandi bótatímabil trillubáta á veiðisvæðinu Rifstangi –Gerpir. Sjómenn á þessu veiðisvæði greiða eins og aðrir gjöld sín til sjóðsins og eiga því kröfu til þess, að umrædd reglugerð gefi þeim sama rétt og öðrum. - Þá vil ég enn fremur benda á, að ákvæði reglugerðarinnar um 3. flokk veiðiskipa eru mjög vafasöm með tilliti til Norðausturlands. Er í þessum flokki um að ræða þilfarsbáta undir 30 tonn. Samkv. reglugerðinni nær áttunda veiðisvæði þessara báta yfir fiskimiðin Langanes-Vattarnes, og er bótatímabilið ákveðið frá 1. marz til 31. des., eða 10 mánuðir. Sjöunda veiðisvæðið, sem er næst fyrir norðan, hefur 9 mánaða bótatímabil, og níunda veiðisvæðið, sem er Vattarnes-Hornafjörður, er ákveðið með 8 mánaða bótatímabil. - Ég fæ ekki séð; hvers vegna veiðisvæðinu Langanes-Vattarnes er ætlaður lengri veiðitími, en svæðinu næst fyrir sunnan. Það er þvert á móti hægt að leiða rök að því, að hann á frekar að vera styttri, því að fyrir Norðausturlandi er yfirleitt ekki veiðivon fyrir smærri þilfarsbáta nema á tímabilinu frá 1. maí til 1. desember, eða 7 mánuði. Hér þarf því einnig að lagfæra reglugerðina. Ég hef nú lítillega rætt þetta mál og að mestu með tilliti til þess svæðis, sem við flm. þekkjum bezt. Við vonum, að samþ. verði að endurskoða reglugerðina og þar með reynt að sníða af henni mestu vankantana, og á það að koma öllum til góða, sem kunna að vera óánægðir. Þeir, sem eru hins vegar ánægðir með reglugerðina eins og hún er, munu víssulega una bezt sínum hlut með því að vita, að aðrir njóta sama réttar og þeir. Ég ætla, að þetta mál geti ekki orðið neitt ágreiningsmál hér í hv. Alþ., og geri því í raun og veru ráð fyrir, að óþarfi sé að fresta umr. og vísa málinu til n., en þar um verður hæstv. forseti að fella sinn úrskurð. En byggt á þessari skoðun geri ég ekki till. til að vísa málinu til n.

Flm., (Einar Olgeirsson): Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram þessa tillögu um að fela Þingvallanefnd að láta hætta allri bílaumferð um veginn eftir Almannagjá og leggja nýjan bílveg, er ekki liggi gegnum gjána, vegna þess að mér finnst það óviðeigandi, hvaða áhrif bílaumferðin um Almannagjá hefur. Raunverulega er nú þannig komið, að Almannagjá er orðin eins og umferðarbraut. Það, sem var meiningin með því að friðlýsa Þingvelli, okkar helzta sögustað, nær ekki tilgangi sínum, ef vegurinn fyrir bíla er látinn liggja áfram gegnum gjána. Búðarústirnar, sem þarna eru, Lögberg, sem þarna er rétt hjá, allir þessir staðir, sem fólk gjarnan vill skoða og dvelja við, verða í miðri stórkostlegri umferð. Fólk, sem vill vera þarna í gjánni, setjast niður við þessar búðarústir, dvelja yfirleitt í friði á þessum sögustað, hefur engan frið og enga ró. Þarna þeysa bílarnir um, þarna þyrlast rykið upp, þarna dunar næstum Almannagjá undir, liggur við, að veggirnir hristist, þegar stærstu bílarnir fara þarna um. Þegar vegur var upprunalega lagður þarna, var það fyrir hesta og gangandi menn. Menn bjuggust þá ekki við þessum miklu, þungu tækjum, sem við nútímamenn notum svo mikið. Það var raunverulega kyrrt í Almannagjá, þó að menn gengju þar eða þótt þeir færu þar um ríðandi. En þegar þessir stóru bílar, sem nú tíðkast og alltaf verða stærri og fyrirferðarmeiri og þyngri, þjóta þarna áfram, þá verður ekki neitt, sem heitir friður, til í Almannagjá. Og tilgangurinn með l. um friðlýsingu Þingvalla var að skapa frið þar eins og annars staðar. Mér finnst, að Almannagjá eigi að fá að vera friðaður reitur, þar sem menn fara um fótgangandi, ef menn vilja fara þar um, þar sem menn geti verið í næði við að skoða það litla, sem við eigum yfirleitt af gömlum rústum, og verið í næði að njóta þeirra minninga, sem menn eiga, og njóta þeirrar náttúrufegurðar, sem þar blasir við. Ég held, að við ættum að lofa Almannagjá að vera í friði fyrir okkar nýtízku tækni, lofa blómunum og grösunum að vaxa þar, eins og náttúran gerir þau úr garði, ekki fara að planta þar neinu nýju þar með, heldur láta þetta halda sér sem allra mest eins og það hefur verið lengst af. Ég trúi ekki öðru en það hljóti að vera hægt að leggja veginn niður að Valhöll og þaðan áfram um Þingvelli, þannig að hægt sé að komast hjá að láta hann liggja um Almannagjá. Það liggja nú vegir þegar frá Kárastöðum niður að vatninu, og það ætti að mega nota einhvern af þeim vegum og tengja úr þeim vegasamband til Valhallar. Ég skil að vísu vel, að þeir, sem eiga sumarbústaði á þessum svæðum, mundu ógjarnan vilja fá þessa miklu bílaumferð þar, og það ætti að vera hægt að sneiða hjá því að valda þeim mönnum, sem þar búa og líka eru að sækjast eftir að fá að vera í friði, ófriði. Ég trúi ekki öðru en það hljóti að vera hægt að finna þarna vegarstæði, sem frelsaði Almannagjá frá okkar nýtízku tækni og óróaði samt sem allra minnst þá menn, sem þarna eiga litla bústaði. Ég treysti því, að Þingvallanefnd mundi finna heppilegasta lausn í þessu máli, ef hún aðeins sjálf sannfærðist um vilja Alþingis í því og er honum sammála og fær til þess það fé, sem til þess þyrfti. Og það mundi hún fá með samþykkt þessarar tillögu. Ég skal að vísu viðurkenna, að það gæti auðvitað komið fyrir, að það þyrfti að vera hægt að veita undanþágu undan svona banni, undan banni við bílaumferð um gjána. Við skulum segja til dæmis, ef farlama fólk er þarna á ferð og langar til þess að sjá Almannagjána, þá væri, jafnvel þó að öll bílaumferð væri bönnuð niður í gjána, þar sem nú er keyrt niður í hana, hægt með sérstöku leyfi að leyfa mönnum að keyra yfir brúna inn í gjána þeim megin, til þess að þeir, sem annars gætu ekki borið sig um, gætu komið þarna og notið þess að koma á þessa staði. Ég trúi ekki öðru en það yrði gott samkomulag um að finna heppilegasta lausn í þessu máli og við séum allir sammála um, að rétt sé að taka af bílaumferðina um veginn eftir Almannagjá. Og ég vil leyfa mér að leggja til að lokinni þessari umr., að þessi till. fari til fjvn., og ég treysti henni fyllilega til að gera hana þannig úr garði og afgreiða hana þannig, að það, sem fyrir mér vakir með flutningi hennar, megi nást.



Herra forseti. Ég þarf ekki að vera langorður um tilgang þeirrar till., sem hér liggur fyrir. Það er alkunna, að ýmislegt fer miður í opinberum rekstri, og gætir þar sums staðar helzt til lítils hófs í meðferð almannafjár. Sjálfsagt er það víða erfiðleikum háð að koma í veg fyrir slíkt, þó að eflaust sé þar minna að gert, en ástæða væri til. En á einu sviði, þ. e. hvað snertir misnotkun þeirra bifreiða, sem reknar eru fyrir almannafé, má þó fara hæga leið til úrbóta, og á þá leið er einmitt bent í þessari till.: þessar bifreiðar verði merktar sérstaklega. Eins og segir í grg. með till., tíðkast þessi háttur víða um lönd, og virðist sjálfsagt, að þeir, sem falin yrði framkvæmd málsins, leituðu um það upplýsinga þaðan, sem þegar er fengin reynslan í þessum efnum, t. d. í Svíþjóð. Ættu slíkar upplýsingar að vera auðfengnar með einföldum bréfaviðskiptum. Eins og einnig er um rætt í grg., mun þetta fyrirkomulag hafa þau áhrif, að almenningur fer að fylgjast með því, hvar þær bifreiðar, sem reknar eru fyrir það fé, sem hann greiðir í ríkissjóð, fara um, og getur gefið því gætur, hvort þær eru notaðar til annars, en nauðsyn viðkomandi embættis krefur. Sjáist t. d. slík bifreið á ferð úti um land með fjölskyldu þess manns, sem yfir henni ræður, eða eitthvert annað auðsæilegt skemmtiferðafólk, þá mega allir vita, að þar er um misnotkun að ræða. En þetta veitir aftur mönnum þeim, sem yfir þessum bifreiðum ráða, það aðhald, sem að mestu mun fyrirbyggja, að þeir misnoti þær. Skal ég svo ekki fjölyrða um þetta frekar að sinni, en legg til, að till. verði að lokinni þessari fyrri umr. vísað til síðari umr. og allshn.



Herra forseti. Ég flyt hér á þskj. 177 þáltill. um lækkun farmgjalda olíuskipsins Þyrils. Aðalefni þessarar till. er það, að ríkisstj. leggi fyrir Skipaútgerð ríkisins að lækka nú þegar farmgjöld á olíu, sem flutt er til innlendra aðila með olíuskipinu Þyril. Rökin fyrir því, að fram á þetta er farið, eru fyrst og fremst þau, sem flestum hv. þm. eru í rauninni kunn, að verð á olíum úti á landi er allmiklu hærra, en verð á olíum hér í Reykjavík. Þetta kemur sér mjög illa í sambandi við ýmsan rekstur úti á landi, og stappar nærri því, að ýmsar rekstrargreinar fái ekki borið sig þar, á sama tíma sem þær ættu að geta borið sig sæmilega hér. Hér fyrir Alþ. liggur nú frv. til l. um verðjöfnun á olíu, og standa að flutningi þess allmargir þm. úr hv. Nd. Alþingi hefur áður samþ. till., sem fara í þá átt að leiðrétta nokkuð þetta mikla misræmi, sem er á olíuverðinu hér við Faxaflóa og olíuverðinu úti á landi. Þörfin fyrir að lækka hið háa olíuverð úti á landi er mjög knýjandi. En það hefur hins vegar ekki leynt sér, að það er allmikil andstaða ýmissa aðila í landinu gegn því, að verðjöfnun á olíu nái fram að ganga. Og mér sýnist allmargt benda til þess, að enn einu sinni eigi að koma í veg fyrir það, að samþykkt verði gerð hér í lagaformi á þessu þingi, sem gæti tryggt framgang þessa máls. Ég hef því viljað freista þess að fá nokkra leiðréttingu á þessu efni með flutningi þessarar till. Mér er að vísu ljóst, að það fengist ekki fullt jafnrétti í þessu, en þetta tel ég þó vera fyrsta sporið í rétta átt, að ríkissjóður sjálfur lækki þau farmgjöld, sem sannanlega eru of há í sambandi við flutninga á olíu með þessu olíuflutningaskipi ríkisins til hafna úti á landi. Reikningar þessa skips, Þyrils, fyrir síðast liðið ár sýna, að gróði á rekstri skipsins er 1 millj. og 100 þús. kr., og rúmlega það þó. Gróði skipsins hefur árlega á undanförnum árum verið nokkuð á aðra millj. kr. Þessi rekstrarafkoma skipsins sýnir glögglega, að það er haldið uppi alveg óþarflega háum frögtum og olíuverðið úti á landi af þessum ástæðum gert allmiklu hærra, en þörf er á. Það er t. d. rétt að benda á það, að ríkissjóður annast á sama tíma allmikla vöruflutninga út á land með öðrum skipum, og það þykir ekki annað fært, en að haga þeim rekstri þannig, að allmikið tap er á rekstri skipanna á hverju ári, en þetta skip, sem flytur eingöngu olíu, er hins vegar rekið árlega með svona miklum gróða eins og reikningarnir sýna. Þetta tel ég að sé með öllu óverjandi, eins og þessum málum er komið, og það beri að lækka farmgjöldin, að minnsta kosti svo sem rekstur skipsins þolir, eins og gert er ráð fyrir í till. minni. Ég vil í þessu efni alveg sérstaklega benda á þann mikla vanda, sem komið hefur nú fram í þessu efni varðandi rekstur togara frá höfnum úti á landi. Verðmismunurinn á olíu þeirri, sem togararnir nota, er allmiklu meiri en verðmismunur á annarri olíu, þegar borið er saman verðlag hér í Reykjavík og verðlagið úti á landi. Hvert tonn af olíu, sem togararnir nota, er um 140 kr. hærra í verði á höfnum úti á landi heldur en verðið er hér í Reykjavík. Þetta þýðir það, að þeir togarar, sem reknir eru frá höfnum úti á landi og leggja upp afla sinn þar til atvinnuaukningar á sínum stöðum, hafa rekstrarútgjöld aðeins vegna olíukostnaðarins í kringum 30 þús. kr. hærri á hverjum mánuði heldur en skipin, sem leggja upp afla sinn hér við Faxaflóa. Af þessu leiðir eðlilega það, að skipin, sem heima eiga úti á landi, fá allmiklu lakari rekstrarafkomu heldur en skipin, sem rekin eru héðan, og einnig að þau seilast mjög til þess, þessi skip, að leggja upp afla sinn hér og fá hér hina ódýru olíu, en forðast í ýmsum tilfellum að koma til sinna heimahafna og leggja þar upp aflann til atvinnuaukningar, eins og þeim var þó í rauninni ætlað, vegna þess, hvað olíuverðið þar er miklum mun hærra en hér. Ég skal nú ekki orðlengja mikið um þetta hér að sinni. Ég vænti, að flestir hv. alþm. þekki meginatriðin úr þessum gögnum, sem gerð eru nokkru fyllri skil í grg. till. En hér er um þannig réttlætismál að ræða, að það verður að teljast mjög hart, ef ekki er hægt að fá samþ. hér á Alþ. þessa takmörkuðu leiðréttingu, sem hér er farið fram á í þessum málum, eins mjög og það er orðið aðkallandi fyrir allan atvinnurekstur úti á landsbyggðinni. Ég leyfi mér svo að vænta þess, að málið fái nú góða fyrirgreiðslu hjá n. þeirri, sem fær það til athugunar, og óska eftir því, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa um þessa fyrirspurn mörg orð. Hún er afar ljós og skýr. Hún er svo hljóðandi: „Hafa lög nr. 23 1952, um öryggisráðstafanir á vinnustöðum, komið til framkvæmda? Og í öðru lagi: Ef svo er ekki, hver er þá ástæðan?“ Eins og kunnugt er, þá voru lög um öryggisráðstafanir á vinnustöðum samþ. í febrúarmánuði s. l., eftir að það mál hafði verið hér til meðferðar á þrem þingum og mætt allharðri mótspyrnu. En ég var þeirrar skoðunar þá, að þegar frv. væri orðið að lögum, þó að vísu það væri nokkuð breytt frá því, sem það var upphaflega lagt fram, þá mundi það verða framkvæmt eins og lögin gerðu ráð fyrir. Mér hefur hins vegar borizt til eyrna, að það hafi verið upplýst í fjvn. af verksmiðjuskoðunarstjóra, að þessi lág væru enn ekki komin til framkvæmda í því formi, sem gert er ráð fyrir. Fyrirspurnin er sem sagt fram borin í því skyni að fá upplýst, hvort þetta sé rétt, og ef það er rétt, hvers vegna þau séu þá ekki komin til framkvæmda.



Herra forseti. Lög um öryggisráðstafanir á vinnustöðum hlutu staðfestingu 1. febr. 1952, og er ákveðið í lögunum, að þau öðlist þegar gildi. Þar er gert ráð fyrir, að öryggiseftirlitið taki við af eftirliti með verksmiðjum og vélum. Samkv. lögunum verður verksvið öryggiseftirlitsins allmiklu víðtækara en eftirlit með verksmiðjum og vélum hefur verið, og krefst því framkvæmd laganna allmikils undirbúnings. Auk þess sem meira starfslið þarf til eftirlitsins frá því, sem verið hefur, hefur það aukinn kostnað í för með sér, en á fjárlögum fyrir árið 1952 er ekki gert ráð fyrir þessum aukna kostnaði. Reglugerðir allar þarf að samræma hinum nýju lögum, og var þegar snemma á árinu byrjað að taka saman reglugerðir þær, sem mest voru aðkallandi, og lokið er nú við sumar þeirra. Þórður Runólfsson eftirlitsmaður vinnur nú að þeim, eftir því sem tími vinnst til frá öðrum nauðsynlegum daglegum störfum við eftirlitið. Á miðju ári var ætlun samgmrn., að byrja skyldi þá þegar að starfa eftir lögunum, en þegar lagðar voru fram till. til fjárframlaga fyrir öryggiseftirlitið, þótti fjmrn. rétt að binda breyt. við næstu áramót, þegar rekstur eftirlitsins hefur verið ákveðinn á fjárlögum fyrir árið 1953, og féllst samgmrn. á það. Það er gert ráð fyrir, að tekjur eftirlitsins hrökkvi nokkurn veginn fyrir gjöldum, og þess vegna hefur ný gjaldskrá verið samin, sem koma mundi til framkvæmda um næstu áramót.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur hér gefið í sambandi við þessa fyrirspurn. En það kemur í ljós samkv. þeim upplýsingum, sem hann gefur, að það hafi verið meiningin á miðju s. l. ári, að lögin yrðu þá látin koma til framkvæmda, en þá, eins og hann orðaði það, hefði fjmrn. óskað eftir því, að mér skildist, að þessari framkvæmd yrði frestað þangað til um áramótin n. k. Nú skil ég ekki almennilega, hvernig það má vera, að hægt sé af einu rn., hvort sem það er af fjmrn. eða öðru, að fresta framkvæmd laga, sem Alþ. hefur ákveðið að skuli koma í gildi. Við vitum það allir hér hv. þm., að það er iðulega á landsreikningi póstur, sem heitir útgjöld samkv. sérstökum lögum. Það er gert ráð fyrir því, að þegar lög hafa verið samþ., sem hafa útgjöld í för með sér, þá verði þau sett á reikning, þó að ekki hafi verið gert ráð fyrir þeim í fjárlögum, og hlýtur ævinlega svo að vera, því að annars væri samþykkt Alþ. hér höfð að engu. Mér þykir það þess vegna í hæsta máta undarlegt, ef hvort sem er samgmrn. eða fjmrn. getur ákveðið það, hvenær lög, sem Alþ. hefur samþ. að skuli ganga í gildi strax, komi til framkvæmda, aðeins vegna þess að framkvæmd laganna kostar nokkrar krónur. Ég hef það fyrir satt þar að auki, að lögin um eftirlit með verksmiðjum og vélum, eins og þau nú eru framkvæmd, hafi ekki valdið ríkissjóði neinum útgjöldum, frá því að þessi lög fyrst voru sett. Mér hefur þvert á móti verið tjáð, að af störfum vélaeftirlitsins hafi orðið afgangur, sem nemur á annað hundrað þús. kr., þannig að ríkissjóður hafi ekki þurft að leggja fram fé í þessu skyni. Og mér hefur einnig verið tjáð, að það væri meiningin nú, eftir að þessi lög, sem samþ. voru hér og staðfest 1. febr. s. l., gengu í gildi, þá yrði ekki heldur gert ráð fyrir því, að ríkissjóður ætti að hafa af þeim nein útgjöld, heldur ætti skoðunargjaldið að nægja til þess að standa undir útgjöldum öryggiseftirlitsins. og þá verður enn miklu hæpnari sú ákvörðun, hvort sem það er fjmrn. eða samgmrn. eða þeirra beggja, að ákveða af fjárhagsástæðum, að því er virðist, að framkvæmd laganna skuli frestað fram yfir næstu áramót. Ég læt þetta nægja. Það hefur aðeins verið staðfest, sem ég hafði pata af, þó að á skotspónum væri, að ríkisstj. hefur tekið sér leyfi til þess að taka fram fyrir hendur Alþ. og ákveða, hvenær lög skuli koma til framkvæmda, sem Alþ. hefur sett og samþ. að kæmu til framkvæmda snemma á þessu ári. Eins og hæstv. ráðh. sagði réttilega, stendur í lögunum, að þessi lög skyldu koma þegar til framkvæmda. Annað atriði í þessu sambandi þætti mér einnig rétt að fá upplýst, ef hæstv. ráðh. telur sig geta það. Mér hefur verið tjáð, að launakjör starfsmanna öryggiseftirlitsins hafi verið ákveðin þannig og skorin þannig við nögl, að það sé ekki unnt að fá neinn hæfan mann til starfsins. Mér hefur verið tjáð, að það hafi verið ákveðið, af hverjum veit ég ekki, hvort það er af samgmrn. eða fjmrn., kannske af báðum, að launakjör þessara eftirlitsmanna, sem líf og öryggi fólksins veltur á að séu hæfir menn til starfa, hafi verið ákveðin í grunn 7.800 kr. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðh., hvort þetta sé rétt og hvort þetta sé gert vitandi vits til þess, að ekki fáist í starfið hæfir menn, því að hann getur sagt sér það sjálfur, hæstv. ráðh., að fyrir þessa upphæð fæst enginn, sem kunnáttu hefur til að bera til þess að annast starfið. Þetta er ekki síður nauðsynlegt að upplýsa heldur en hitt, og ég vænti, að hæstv. ráðh. sjái sér fært að segja til um það, hvort þetta á svo að verða, ef lögin einhvern tíma að nafni til eigi að koma til framkvæmda, því að það getur þýtt, að þau komi aldrei til framkvæmda.



Herra forseti. Hv. þm. Hafnf. (EmJ) spurði um það, hvort ætti að halda svo mikið launum niðri við þessa stofnun, að ekki fengist neinn hæfur maður til þess að starfa þar. Mér skilst helzt, að hann álíti, að það sé það, sem fyrir rn. vakir, að þeim mönnum sé svo illa launað, sem að þessu starfa, að eftirlitið verði að leggjast niður. En þessum mönnum er goldið samkv. launalögum, og ef það var ætlun Alþ., að þeir menn, sem vinna að þessum málum, eftir að nýju lögin koma til framkvæmda, komist í hærri launaflokk en þeir eru núna, þá hefði átt að gera þá breyt. á launalögunum um leið, að svo skyldi verða. Hins vegar skal ég fúslega játa, að ég tel sanngjarnt, að þessir menn komist í hærri launaflokk en þeim hefur verið ætlaður samkv. launalögum, þegar þessi nýja breyt. á starfinu kemur til framkvæmda. En þessu atriði ræður fjmrn., og ef það synjar um slíkt, þá getur samgmrn. ekki upp á eigin spýtur ákveðið, hvaða laun þessir embættismenn skuli hafa. Samgmrn. hefur gert till. um þetta til fjmrn., en málið er ekki útrætt. Þess vegna er að öllu leyti ómaklegt af hv. þm. að vera að gefa það í skyn, að rn. sé að eyðileggja vélaeftirlitið með því að reyna að halda mönnum frá því að starfa við það vegna þess, hversu illa þeim yrði launað. Hv. þm. gat þess, að það væri verið að gera ógildar ráðstafanir Alþ. með því að láta ekki strax koma til framkvæmda þau lög, sem Alþ. samþ. og ákveðið er að skuli þegar taka gildi. Ég vil benda hv. þm. á það, að þó að í þessum lögum sem öðrum, eins og venja er til, standi, að lögin taki þegar gildi, þá er það öllum vitanlegt, að það er ekki hægt að framkvæma þessi lög nema með talsverðum fyrirvara og undirbúningi. Þess vegna er alls ekki um það að ræða, að lögin taki gildi um leið og búið er að undirrita þau. Þetta veit hv. þm. vel, og ég þarf ekki að skýra það fyrir honum. En það er því minni ástæða fyrir hann að vera sérstaklega að fetta fingur út í það, að þessum bókstaf hafi ekki verið fylgt í sambandi við breyt. á þessu starfi, sem hér er um að ræða. Og ég skil nú ekki, að það geti skipt miklu máli um þetta, hvort lögin taka gildi nokkrum mánuðum fyrr eða seinna. Aðalatriðið er það, að þessi stofnun sé undirbúin að taka við starfinu, þegar því verður breytt og það á að fara fram í hinum nýja búningi.



Herra forseti. Í blaði hæstv. fjmrh. var fyrir nokkrum dögum greinaflokkur, þar sem rætt var um skattmat á eigin húsnæði til tekna húseigendum. Var þar mjög undan því kvartað, að skattmat á eigin húsnæði hér í Rvík væri of lágt, og talið, að húseigendum væri þar mjög ívilnað samanborið við leigjendur. En svo sem kunnugt er, þá er húsnæði reiknað húseigendum til tekna hér í Rvík allt að 30% af fasteignamatsverði, nokkuð mismunandi þó eftir því, hvað húsin eru gömul. Nú skal ég ekki á þessum stað og á þessari stundu ræða það, hvort fullkomið samræmi sé á milli skattmats á eigin húsnæði hér í Rvík, samanborið við þá leigu, sem leigjendur verða að greiða. En á hinu leikur mér nokkur forvitni að vita, hvort samræmi sé á milli skattmats eigin húsnæðis í Rvík annars vegar, í kaupstöðum hins vegar og svo í þriðja lagi í sveitum, því að sé ástæða til þess að kvarta yfir því, að skattmat á eigin húsnæði hér í Rvík sé ekki nógu hátt miðað við það, sem leigjendur verða að greiða, þá er ekki að ófyrirsynju spurt um það, hvort eigin húsnæði sé metið eins í Rvík annars vegar, í öðrum kaupstöðum í öðru lagi og svo í þriðja lagi í sveitum. Mér er ekki grunlaust um, að meira misræmis gæti á milli skattmats á eigin húsnæði í Rvík og öðrum kaupstöðum og sveitum, heldur en gætir nú á milli skattmats eigin húsnæðis og húsaleigugreiðslna hér í Rvík. Af þessum sökum er þessi fyrirspurn fram borin.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, þá hefur ríkisskattanefndin með höndum yfirumsjón með skattaálagningu, og hefur fjmrn. beðið ríkisskattanefndina um álitsgerð um þetta mál í tilefni af fyrirspurninni. Með henni ætla ég, að þessari fyrirspurn sé alveg fullnægjandi svarað. Með leyfi hæstv. forseta, hljóðar álitsgerð ríkisskattan. þannig: „Hið háa ráðuneyti hefur óskað umsagnar ríkisskattanefndar um fyrirspurn hr. alþm. Gylfa Þ. Gíslasonar á Alþingi til hæstv. fjmrh. um skattmat eigin húsnæðis til tekna. Ríkisskattanefndin hefur ekki haft afskipti af mati á eigin húsnæði til tekna við álagningu útsvara almennt, en að því er varðar mat á eigin húsnæði til tekna við álagningu tekjuskatts vill ríkisskattan. taka fram: Árið 1934 aflaði ríkisskattanefndin tillagna yfirskattanefnda um mat á leigu eftir eigin íbúðir og ákvað síðan í samráði við fjmrn. þá meginreglu, að leiga eftir eigin íbúðir skyldi metin 10% af fasteignamati íbúðarhúsa, þar með talin lóð eða lóðarréttindi. Tekið var fram, að frá þessari reglu yrði að gera undantekningar þar, sem sérstaklega stæði á, og þar sem benda mætti á, að venjulegir leigumálar á sams konar íbúðum væru ekki í samræmi við leiguregluna. Þegar verðlag á húsaleigu tók að breytast verulega á stríðsárunum, var farið að hækka prósentuna af fasteignamatinu, fyrst í Reykjavík og síðan í öðrum kaupstöðum.“ - Ég vil skjóta því hér inn í, að það var vitanlega vegna þess, að fasteignamatið var óbreytt, að prósentan var hækkuð. - „Jafnframt brýndi ríkisskattanefndin það fyrir skattanefndum að leitast við að haga eigin húsaleigumati og endurskoðun framtala þannig, að gjöld af eigin íbúðum færu venjulega ekki fram úr eigin húsaleigu. Með bréfi, dags. 17. febr. 1951, óskaði fjmrh. eftir, að nefndin endurskoðaði þær reglur, sem farið væri eftir við mat á tekjum af eigin húsnæði, og samræmdi þær alls staðar á landinu, og jafnframt, að nefndin léti ráðuneytinu í té tillögur um það, hvort rétt væri í þessu sambandi að breyta gildandi reglum um fyrningu fasteigna. Með bréfi, dags. 17. okt., ítrekaði ráðuneytið þetta bréf frá 17. febr. Sendi þá ríkisskattanefndin ráðuneytinu bréf, dags. 15. nóv. 1951, um niðurstöður sínar af athugun málsins og óskaði jafnframt eftir, að ráðuneytið tæki ákvörðun um, hvort nauðsynlegt væri að breyta skattareglugerðinni í þessu sambandi. Fjmrh. svaraði þessu bréfi frá ríkisskattanefndinni með bréfi, dags. 7. febr. 1952, þ. e. fyrst á þessu ári, þar sem bent er á, að Alþingi hafi þá ákveðið, síðan hin bréfin voru skrifuð, að allsherjar endurskoðun fari fram á skattalöggjöfinni og framkvæmd hennar, og þyki rn. því ekki viðeigandi að setja nýjar almennar fastar reglur um mat á eigin húsaleigu til tekna og fyrningar, eins og þá var komið málum. Hins vegar taldi rn. rétt, að ríkisskattanefndin símaði formönnum yfirskattanefnda að hlutast til um, að undirskattanefndir og skattstjórar endurskoðuðu húsaleigumat það, sem áður hafði verið, með hliðsjón af ákvæðum 12. gr. A. 2 reglugerðar nr. 133 1936 og reglum skattstofunnar í Reykjavík, sem þeim voru kunnar. Skömmu síðar, eða 20. febr. 1952, sendi ríkisskattanefndin, þ. e. eftir að hún hafði fengið þetta bréf frá rn., öllum yfirskattanefndum og skattstjórum utan Reykjavíkur tilkynningu, þar sem endanleg afstaða nefndarinnar er skýrð, svo hljóðandi: „Undanfarin ár hefur húsaleiga hækkað mjög og jafnframt kostnaður við húsin, en hins vegar hefur eigin húsaleiga til tekna til skatts verið lítið hækkuð og misjafnlega utan Reykjavíkur. Í Reykjavík hefur verið reynt að fylgjast með verðhækkunum, og enn á ný á þessu ári var gerð hækkun á eigin húsaleigu. Á þessu ári verður eigin húsaleiga í Reykjavík reiknuð 1.200 á ári fyrir herbergi, eldhús reiknað sem herbergi, eða 30% af fasteignamati húss og lóðar, þegar húseigandi hefur flutt í húsið eftir 1. jan. 1941, en 1.000 kr. á ári á herbergi, eða 25% af fasteignamati, þegar húseigandi hefur flutt í húsið fyrir 1. jan. 1941. Það eru sem sé tvær reglur, önnur fyrir það, sem flutt er í eftir 1. jan. 1941, og hin fyrir það, sem flutt er í áður. Er álitið, að þessi leiga sé sízt hærri en útleiga hér í Reykjavík, en leigu eftir eigin íbúð skal meta með hliðsjón af útleigu, þar sem um það er að ræða, sbr. 2. tölulið 12. gr. reglugerðarinnar um tekju- og eignarskatt, nr. 133 frá 1936.“ Enn fremur segir nefndin: „Ríkisskattanefndin hefur athugað ýmsar aðferðir til að koma á samræmi í mati á eigin húsaleigu um land allt, svo sem að miða við fasteignamat, brunabótamat, herbergjafjölda eða grunnflöt húsnæðis. Eftir athugun á kostum og göllum hverrar aðferðar og með hliðsjón af örðugleikum í framkvæmd þykir nefndinni rétt að miða samræminguna fyrst um sinn aðallega við fasteignamat. Nefndin telur, að húsaleiga sé yfirleitt lægri utan Reykjavíkur en þar og sé því rétt að gera nokkurn mun þar á. Ríkisskattanefndin hefur því ákveðið, að eigin húsaleigu í kaupstöðum utan Reykjavíkur skuli að þessu sinni reikna til tekna með 25% af fasteignamati húss og lóðar og 20% af fasteignamati húss og lóðar í kauptúnum og sveitum. Einnig má reikna eigin húsaleigu 1.000 kr. á ári fyrir herbergi, eldhús talið sem herbergi í fyrr nefnda tilfellinu, þ. e. a. s. í kaupstöðum, og 800 kr. í síðar nefnda tilfellinu, enda sé fullkomlega upplýst um herbergjatölu. Síðar nefndu aðferðina getur verið hentugt að nota, þegar húseigandi leigir út hluta af íbúðarhúsi sínu. Ekki verður þó að því fundið, þótt í einstaka tilfelli verði vikið frá ofangreindum reglum, ef um gömul og sérlega léleg hús er að ræða. Ríkisskattan. leggur hér með fyrir yfirskattan. að sjá um, að skattan. í umdæmi hennar reikni eigin húsaleigu eftir þessum reglum að þessu sinni og breyti framtölum í samræmi við það.“ Síðast segir ríkisskattan.: „Telja má víst, að þessi fyrirmæli hafi yfirleitt verkað mjög verulega til hækkunar frá því, sem áður var tíðkað eða látið viðgangast.“



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. þessar ýtarlegu upplýsingar. Mér finnst svör hæstv. ráðh. gefa ótvírætt til kynna, að ekki var ástæðulaust, að þessu máli var hreyft hér á hinu háa Alþ. Það kemur sem sagt í ljós, að til skamms tíma hafa reglurnar verið þær, að eigið húsnæði hefur verið metið til skatts hér í Reykjavík á 25–30% af fasteignamatsverði, en utan Reykjavíkur og þó einkum í sveitum hefur sú gamla regla viðgengizt, að eigið húsnæði væri metið aðeins 10% af fasteignamatsverði. Þetta nær náttúrlega ekki nokkurri átt og er ein af orsökum þess, að tekjuskattsbyrðin hvílir tiltölulega miklu þyngra á Reykvíkingum, en á skattgreiðendum í öðrum kaupstöðum og kauptúnum og sérstaklega í sveitum. Nú hefur ríkisskattan. fyrir tilmæli hæstv. fjmrh. gefið út reglur fyrir allar skattan. til að breyta þessu og samræma skattmatið þannig, að það skuli vera 30% í Reykjavík sem aðalregla í húsum byggðum eftir 1941, 25% í kaupstöðum og 20% í sveitum, og álít ég þann mun í sjálfu sér ekki óeðlilegan, en það, sem hér hefur gerzt og er ámælisvert, að skuli hafa viðgengizt langa lengi, er, að svo gífurlegur munur skuli hafa verið á skattmati eigin húsnæðis í Reykjavík, öðrum kaupstöðum og sveitum sem upplýsingar hæstv. ráðh. báru glöggt vitni um. Samkvæmt nýútkomnum hagskýrslum nam álagður tekjuskattur og eignarskattur árið 1951 af tekjum ársins 1950 svo sem hér segir, með leyfi hæstv. forseta: Meðaltekjuskattur tekjuskattsgreiðanda í Reykjavík nam 948 kr., í öðrum kaupstöðum 548 kr., en í sveitum aðeins 264 kr. Framtaldar meðaltekjur á skattgreiðanda voru í Reykjavík 23 þús. kr., í öðrum kaupstöðum 19 þús. kr., en í sveitum aðeins 15 þús. kr., þ. e. ekki nema rúmlega helmingur á við meðaltekjur tekjuskattsgreiðanda í Reykjavík. Þessi gífurlegi munur á framtöldum tekjum í Reykjavík og öðrum kaupstöðum og sveitum stingur nokkuð í stúf við meðaleignaframtölin í Reykjavík, öðrum kaupstöðum og sveitum, en meðaleign hjá eignarskattsgreiðanda reyndist í Reykjavík 46 þús., í öðrum kaupstöðum 34 þús., en í sveitum 37 þús., þ. e. a. s. 3 þús. hærri en í öðrum kaupstöðum og aðeins 9 þús. kr. lægri en meðaleignin reyndist í Reykjavík, þar sem þó aðalauðmagn landsins er saman komið. M. ö. o., á hinni skattskyldu eign er mjög lítill munur í Reykjavík, öðrum kaupstöðum og sveitum; á hinum framtöldu tekjum er aftur á móti gífurlegur munur, þ. e. a. s., framtaldar tekjur í sveitum eru ekki 60% af meðalframtöldum tekjum í Reykjavík. Þessi munur á sér margs konar orsakir, og ræði ég þær auðvitað ekki hér á þessum stað og á þessari stundu. En ein orsaka þessa mikla munar er án efa hið gerólíka og mjög svo rangláta skattmat, sem hefur fengið að viðgangast á eigin húsnæði í sveitum, miðað við það, sem hefur átt sér stað í Reykjavík undanfarin ár. Þess vegna finnst mér, að það hefði verið í sjálfu sér fullt eins mikil ástæða til þess fyrir blað hæstv. fjmrh. að kvarta undan því, ef réttlætið eitt á að vera í heiðri haft, að eigið húsnæði væri í sveitum og öðrum kaupstöðum metið óeðlilega lágt, miðað við það, sem er í Reykjavík, og að kvarta yfir hinu, eins og gert hefur verið að eigið húsnæði sé metið of lágt í Reykjavík, þó að það sé komið upp í 30% af fasteignamatsverði.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér mikið í þessar umr., en ég vildi ráðleggja hv. fyrirspyrjanda að lesa skýrslu, sem útbýtt var á Alþ. í gær. Hún heitir Greinargerð félagsmálaráðuneytisins um kristfjárjarðir og aðrar sambærilegar eignir. Ef hann nennti að lesa hana, þá mun hann sjá, að jarðirnar, sem þar eru taldar upp, milli 40 og 50, eru leigðar eða byggðar fyrir afgjald, sem er frá því neðan við 100 kr. á ári og upp í 994 kr. Þetta er leigan eftir jörðina og húsin úti í sveitunum. Ef hann vill svo á sama tíma líta í kringum sig á leigu á íbúðum, jafnvel sem háskólaprófessorar leigja út frá sér, og hafa þeir þó byggt hús sín fyrir hagkvæm lán, þá mun hann finna mánaðarleigu fyrir íbúðir, sem er töluvert miklu hærri en leigan eftir allar jarðirnar með húsunum úti í sveitunum. Svo segir hann, að það eigi að vera sama á báðum stöðunum. Ég hryggist af fávizku prófessorsins í hagfræði, sem sýnilega þekkir ekkert til lífsskilyrða í sveit og leigumála jarða þar.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Hv. fyrirspyrjandi sagði áðan, að það kæmi fram af þessum upplýsingum, sem ég hefði gefið, byggðum á skýrslu ríkisskattan., að fram að þessu hafi verið miðað við 10% af fasteignamati utan Reykjavíkur. Það kemur ekki fram af skýrslunni, að þetta hafi verið gert. Það, sem er í skýrslunni, er það, að 1934 hafi verið sett þessi regla alls staðar, og síðar kemur fram, að henni hefur verið breytt í Reykjavík, en það segir hvergi í skýrslunni, að reglan hafi haldizt óbreytt allan tímann annars staðar. Ég þori því ekkert um þetta atriði að fullyrða, en hitt segir í niðurlagi skýrslunnar, að nefndin telji, að þessar nýju reglur hafi breytt til hækkunar matinu utan Reykjavíkur. Þetta er það, sem segir um málið í skýrslunni, þannig að það er ekki hægt að fullyrða eftir þeim upplýsingum, sem liggja fyrir okkur í dag, að matið hafi verið 10% alls staðar utan Reykjavíkur allan tímann. Hv. fyrirspyrjandi var að tala hér um í þessu sambandi blað hæstv. fjmrh. Blaðið held ég að hafi ekkert um þetta sagt frá sínu sjónarmiði. Það hefur hins vegar maður ritað greinar í blaðið undir nafni um þessi mál, þar sem hann heldur því fram, að eigin húsaleiga sé yfirleitt of lágt metin. Ég hygg, að hann hafi nú rætt aðeins matið í Reykjavík, en það kemur, eftir því sem ég bezt veit, ekkert fram í þessum greinum um það, að ef hækkað væri mat eigin húsaleigu í Reykjavík, þá ætti ekki einnig að hækka mat hennar annars staðar, ef húsaleigan er hliðstæð annars staðar. Mér skildist nefnilega, að hv. þm. vildi gefa það í skyn, að blað hæstv. fjmrh., eins og hann orðaði það, væri með einhvern sérlegan áróður um að hækka eigin húsaleigumatið hjá Reykvíkingum, en væri ósárt um, þó að það væri of lágt hjá öðrum. Um það hefur á hinn bóginn ekkert komið fram í blaðinu. Þetta vildi ég því leiðrétta.



Herra forseti. Mér hefur verið skýrt svo frá, að starfandi sé á vegum ríkisins eins konar verzlunarfyrirtæki, sem verzli með ýmsar eignir, keyptar á Keflavíkurflugvelli af varnarliðinu, og starfi að þessu nokkrir menn. Mér var forvitni á því að vita, hvaða kostnað ríkið hefði af þessum verzlunarrekstri sínum, og fletti þess vegna upp í fjárlögum til þess að gá að því. Ég tvífletti fjárlögunum og fann engar upplýsingar um, að ríkið hefði nokkurn kostnað af þessu. Nú datt mér í hug, að skýringin væri sú, að ríkið hefði hagnað af þessum viðskiptum. En þá hefði verið eðlilegt, að sá hagnaður væri sýndur í tekjuliðum fjárlaganna einhvers staðar. Hann var ekki heldur að finna neins staðar í tekjubálki fjárlaganna. Skýringin á því getur auðvitað verið sú, að þessar tekjur séu færðar sem óvissar tekjur. Engu að síður vaknaði hjá mér forvitni um að fá að vita meira um þennan verzlunarrekstur ríkisins. Í fyrsta lagi má segja, að það sé óeðlilegur færslumáti á fjárlögunum að tilgreina ekki allan kostnað, sem ríkið hefur af rekstri sínum, jafnvel þó að ríkissjóðurinn fái tekjur á móti, og þá tekjurnar allar í heild, þannig að menn eigi auðvelt með að gera sér glögga grein fyrir, hver niðurstaðan er af þessum rekstri. En sem kunnugt er, hefur ríkisstj. tekið upp á því að sleppa alveg úr fjárlögum vissum gjaldaliðum, ef hlutaðeigandi stofnanir afla sér tekna á móti. Þannig er því t. d. háttað um fjárhagsráð, sem alveg hefur verið sleppt úr fjárlagafrv., vegna þess að kostnaður við fjárhagsráð er greiddur af sérstöku gjaldi, sem lagt er á þá, sem njóta þjónustu ráðsins. Það hefur áður verið að því fundið hér á hinu háa Alþ., að þetta sé óeðlilegt. Og það er óeðlilegt. En sérstaklega óeðlilegt er það þó, ef ríkið stundar ákveðin viðskipti, beina verzlun með vörur, í fyrsta lagi í heimildarleysi, þ. e. a. s. án þess að hafa aflað sér skýrrar lagaheimildar til slíks verzlunarrekstrar frá Alþ., og í öðru lagi án þess að gera Alþ. nokkra grein fyrir því, hver kostnaðurinn er við þennan rekstur og hverjar tekjurnar eru af honum. Það er lagt fyrir Alþ., ef ráða á einn starfsmann í sumar stofnanir. Hefur ýmsum fundizt slík smámunasemi vera ástæðulaus af hálfu löggjafans. En meðan þeirri reglu er þó haldið, að það verður að bera sumar mannaráðningar undir Alþ. eða undir fjvn., þá er náttúrlega eðlilegt, að það gildi um allar mannaráðningar og um allar stofnanir. En hér er sem sagt dæmi um eina stofnun, sem engar upplýsingar finnast um á fjárlögum. Er því fyllsta ástæða til þess, að um sé spurt, samkvæmt hvaða heimild hún sé rekin og hvaða kostnaður af henni hljótist og hvaða tekjur séu samfara þessum rekstri. Það er af þessu tilefni, sem fyrirspurnin er fram borin. Um það er spurt, hvort sölunefnd setuliðseigna, sem stofnuð var samkv. þál. á sínum tíma, starfi enn eða hvort önnur n. hafi tekið við störfum hennar eða hliðstæðum störfum, og þá, ef nú sé starfandi slík n., hvernig hún sé skipuð og hversu marga menn hún hafi í þjónustu sinni. Enn fremur er spurt um hagnaðinn af þessum viðskiptum öllum frá upphafi og á s. l. ári og enn fremur um kostnaðinn frá upphafi og á s. l. ári. Jafnframt, hver kostnaðurinn muni verða á næsta ári, þar sem engar upplýsingar um hann er að finna í fjárlagafrv. hæstv. ríkisstj. Og svo að síðustu, sem engan veginn er ástæðulaust, samkvæmt hvaða heimild slík viðskipti eru stunduð.



Sölunefnd setuliðseigna var stofnuð á árinu 1944 með brbl. nr. 26 frá 26. apríl, og lauk hún störfum 20. maí 1948. Við störfum n., að svo miklu leyti sem framhald var á þeim, tók Sala setuliðseigna ríkisins, sem er enn starfandi og ég greini síðar frá, hvernig er saman sett. Þegar þannig Sölunefnd setuliðseigna var lögð niður, var Helga Eyjólfssyni falin framkvæmdastjórn Sölu setuliðseigna ríkisins, en sem meðstjórnendur eða meðráðamenn voru skipaðir Gunnlaugur Briem skrifstofustjóri í atvmrn. og Gunnlaugur Pétursson deildarstjóri í utanrrn. Nokkru eftir brottför Gunnlaugs Péturssonar af landinu var Hannes Guðmundsson hdl. skipaður meðstjórnandi stofnunarinnar. Á skrifstofu stofnunarinnar vinnur einn maður hálfan daginn, og einn maður er við sölu og afhendingu á vörum og einn maður við gæzlustörf á Keflavíkurflugvelli, þannig að það eru tveir og hálfur starfsmaður fyrir utan þessa, sem hafa á þessu yfirstjórn. Hagnaður af Sölunefnd setuliðseigna varð samtals kr. 4.515.000.00, þ. e. fjórar og hálf milljón; en hún starfaði, eins og áður segir, til 20. maí 1948. En hagnaður af þessum viðskiptum, eftir að n. hætti og þessi nýja skipun var innleidd, sem sé frá 20. maí 1948 til 1. nóv. 1952, hefur orðið kr. 6.250.000,00. Hagnaður á árinu 1951 varð 1 millj. og 27 þús. Kostnaður Sölunefndar setuliðseigna, þann tíma sem hún starfaði, varð samtals kr. 4.145.000,00, og var mikill hluti þess kostnaður við niðurrif á herskálum og lögun á landi. Kostnaður við þessi viðskipti, eftir að hún hætti og nýja skipunin var upp tekin, frá 20. maí 1948 til 1. nóv. 1952, var 2 millj. rúmar. Þar af hafa tæpar 800 þús. verið greiddar vegna lögunar á landi og landhreinsunar á Keflavíkurflugvelli. Kostnaður við þessi viðskipti árið 1951 varð 381 þús. kr., og kostnaðurinn 1952, eða yfirstandandi ár, er áætlaður 310 þús. kr. Þá er síðasta spurningin eftir, og um hana vil ég segja þetta: Eins og fyrr segir, er Sölunefnd setuliðseigna skipuð samkv. brbl. frá 26. apríl 1944. Þegar sú n. hafði að mestu tekið við þeim eignum setuliðsins, sem hér á landi voru seldar eða átti að selja, og samið um landspjöll, mun ekki hafa verið talin þörf á því, að hún starfaði lengur, og því fól þáverandi fjmrh. Helga Eyjólfssyni með bréfi, dags. 7. maí 1948, að ljúka störfum þeim, er n. hafði með höndum. Með bréfi, dags. 15. ágúst 1949, fól sami fyrrv. ráðh. Helga Eyjólfssyni að annast kaup og sölu á vörum, sem Bandaríkjastjórn óskar að selja ríkissjóði á hverjum tíma. Síðar var, svo sem áður greinir, þannig breytt til, að tveir menn annast stjórn þessara viðskipta, þ. e. a. s. Helgi Eyjólfsson og Hannes Guðmundsson lögfræðingur, en hafa að nokkru samráð við Gunnlaug Briem skrifstofustjóra í atvrmn. Skipun sú, sem gerð var með l. nr. 54 1945, tekur einungis til eigna setuliðsins, sem hér dvaldi á stríðsárunum. Hefur þótt hagkvæmt, að kaup á öðrum eignum, sem féllu til í sambandi við rekstur Keflavíkurflugvallar, svo og svöl varnarliðsins hér, færu einnig um hendur trúnaðarmanna ríkisstj., en þessar vörur væru ekki á frjálsum markaði, - eða þótt hagkvæmt, að þessi viðskipti færu eingöngu um hendur trúnaðarmanna ríkisstj., enda um slíkt samið við hina erlendu aðila á hverjum tíma, samið um það, að það skuli ganga aðeins til stjórnarinnar, sem þeir vilja selja. Í 7. tölul. a í 8. gr. fskj. með varnarsamningnum við Bandaríkin, sbr. lög nr. 110 1951, er svo ákveðið, að vörur, sem varnarliðið flytur inn tollfrjálst, megi einungis láta af hendi á Íslandi samkv. sérstakri heimild ríkisstj. og þá með þeim skilyrðum, er tollyfirvöldin setja. Í framkvæmdinni er eitt þessara skilyrða það, að þessar vörur séu afhentar ríkisstj. til þess að selja þær aftur út innanlands. Hafa þessari Sölunefnd setuliðseigna ríkisins verið falin þessi viðskipti, og hefur stjórnin litið þannig á, að frekari heimildir þyrfti ekki fyrir þessum viðskiptum, en þann samning, sem lögfestur er. Tekjur þær, sem verða kunna af þessum viðskiptum, falla undir fjárlagaliðinn „óvissar tekjur“. Hins vegar hefur þetta ekki verið álitinn fram að þessu svo fastur liður í rekstri ríkisins, að hann hafi verið settur í fjárlög, en má vera, að rétt sé að gera það næst.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir þessar upplýsingar. Þær eru skýrar og glöggar. Ég vil taka það fram, að ég er sammála hæstv. ráðh. um, að það er eðlilegt, að sá varningur, sem varnarliðið kynni að vilja selja, gangi eingöngu um hendur ríkisstj. eða trúnaðarmanna hennar. En á hinu tel ég leika talsverðan vafa, hvort ríkisstj. hefur heimild til þessarar verzlunar, eins og hún nú er stunduð, þrátt fyrir ummæli hæstv. ráðh. þar að lútandi. Sölunefnd setuliðseigna ríkisins var stofnuð samkv. heimild í lögum frá 1944, þar sem eingöngu var rætt um sölu eigna setuliðsins frá stríðsárunum. Nú er ekki um neitt slíkt að ræða, heldur hefur þessi n. allt annað verkefni. Ég tel vafasamt, að þessi viðbótarsamningur, sem hæstv. ráðh. vísaði til, geti talizt hafa slíkt lagagildi sem hann vildi telja í þessu sambandi. Enn fremur vildi ég beina þeim tilmælum til hæstv. ráðh., að framvegis verði kostnaður og tekjur af þessum liðum tekið í fjárlög. Hann upplýsti, að hér væri um 310 þús. kr. áætlaðan kostnað að ræða á árinu 1952, og minni upphæð en það á vissulega erindi í fjárlögin. Enn fremur sagði hann, að hagnaður á þessum viðskiptum hefði numið mjög verulegum fjárhæðum frá 1948 til 1. nóv. 1952, 2 millj. kr., hvorki meira né minna. Slíkir liðir eiga sannarlega erindi inn í fjárlög sem sérstakir liðir.