Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár til þess að beina fyrirspurn til fjmrh. í tilefni af grein sem birtist í Alþýðublaðinu í fyrradag, þriðjudaginn 25. okt. Aðdragandi þeirrar greinar er sá að Þorkell Bjarnason, hrossaræktarráðunautur Búnaðarfélags Íslands, lét þau orð falla í Búnaðarriti 1983 að hæsta verð á pappírnum fyrir stóðhesta væri 150 þús. kr. Í tilefni af þessu er tekið viðtal við Þorkel Bjarnason í Alþýðublaðinu í fyrradag. Hann segir í því viðtali m.a. að töluvert sé um að hestar séu fram taldir á lægra verði en hið raunverulega verð sé, að þeir séu að töluverðu leyti borgaðir undir borðið. Og allt gerist þétta á bak við tjöldin. Með leyfi forseta vil ég lesa örfáar línur úr þessu viðtali svo að glöggt komi í ljós hvað hann hefur um málið að segja. Hann segir: „Betri hestar eru á pappírnum sagðir hafa verið seldir á t.d. 100 þús. kr. meðan raunverulegt söluverð hefur verið 130–150 þús. Þetta á ekkert síður við um hryssur en stóðhesta, maður hefur komist í þá stöðu að sjá að uppgefið verð á hryssum sé kannske 30 þús. kr., en raunverulegt söluverð hefur verið 50–60 þús. kr. En þetta gerist á bak við tjöldin og erfitt að sanna fyrir víst.“ Mönnum finnst þetta kannske ómerkileg frétt. En ef mönnum finnst það þá er það af því að við erum sokkin í spillingu. Það sem hér er að gerast er það, að sá aðili, sem á að hafa hvað bestar upplýsingar um markaðsverð á þeirri vöru sem hér er seld, heldur því fram á opinberum vettvangi að framtalið verð sé 30–100% lægra en raunverulegt verð. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. fjmrh. hvort hann hafi þegar gert eða muni gera ráðstafanir til að láta rannsaka þetta mál sérstaklega af því tilefni að hér liggur fyrir undir nafni frá þeim aðila, sem best á að þekkja, upplýsingar sem á að geta verið áreiðanleg þar sem hann heldur því fram að tekjur af ákveðinni atvinnustarfsemi séu stórlega vanfaldar. Við þykjumst hafa séð það í kringum okkur að það sé þó nokkuð um undandrátt frá skatti í þessu þjóðfétagi, skattsvik. Það mætti þess vegna spyrja enn frekar hvort fjmrh. hafi gert ráðstafanir til þess að láta rannsaka undandrátt eða skattsvik ákveðinna hópa í þjóðfélaginu, undandrátt af tekjum í framtölum til skatts. sannleikurinn er nefnilega sá að það er rík ástæða til að fylgjast með í þessum efnum. En enn þá ríkari er ástæðan þegar fram koma upplýsingar, eins og þessar hér, á opinberum vettvangi þar sem þrýst er sérstaklega fingri á þetta. Og ég tek t.d. eftir að í skýrslu frá opinberum aðila, Framkvæmdastofnun ríkisins, yfir vinnumarkaðinn 1981 kemur fram önnur vísbending sem mér finnst að gæfi fjmrh. og ríkisstj. tilefni til sérstakra rannsókna. Þar er upp gefið hver séu meðallaun ýmissa starfsstétta í landinu, m.a. eftir því hvort menn eru faglærðir eða ófaglærðir, vinna skrifstofustörf eða eru eigendur fyrirtækja sinna. Og svo dregið sé á fáein atriði í þessari opinberu skýrslu þá kemur t.d. í ljós að í greininni Fiskveiðar eru fram taldar tekjur eigendanna að meðaltali 36% lægri en þeirra sem vinna ófaglærðir í greininni. Manni finnst þetta gefa vísbendingu um að ástæða væri til að kanna þetta sérstaklega þegar þar kemur fram í opinberu gagni. Það má taka fleiri dæmi, svo sem byggingarstarfsemi, þar sem byggingar eru atvinnurekstur aðila, telst eigandinn vera með tekjur sem eru 17% lægri en tekjur iðnaðarmannanna sem vinna hjá honum. Í veitinga- og hótelrekstri er líka nokkurra prósenta munur á því hvað eigendurnir eru með lægri tekjur samkvæmt þessum gögnum heldur en þeir iðnaðarmenn sem hjá þeim vinna. En út yfir tekur þó í flutningastarfsemi, þar sem skrifstofumenn eru með 61% hærri tekjur en atvinnurekandinn, eigandinn, ófaglærðir menn eru taldir vera með 52% hærri tekjur en atvinnurekandinn, og faglærðir menn í flutningastarfsemi eru taldir vera með 140% hærri tekjur en eigandinn. Það er náttúrlega eitt að hafa grun um að skattsvik séu fyrir hendi í þjóðfélaginu, en þegar fyrir liggja opinberar vísbendingar, hvort heldur er í þessari blaðagrein í fyrradag ellegar í opinberu gagni frá Framkvæmdastofnun, þá er enn þá ríkari ástæða til þess fyrir ríkið að grípa til aðgerða. Og það er tilefnið til þess að ég ber fram þessa fsp. nú til fjmrh. Það má að vísu segja að þetta sanni bara enn einu sinni hversu tekjuskatturinn sé óréttlátur og að það eigi að leggja hann niður, eins og við Alþfl.-menn höfum margoft flutt till. um, en hann er nú einu sinni hjá okkur. Og það verður að segjast eins og er að enn þá ríkari ástæða er til þess að grípa á þessum málum núna heldur en nokkru sinni fyrr þegar kjörin hafa skerst í landinu svo mjög sem allir viðurkenna, og hvað eina sem vantalið er fram til skatts bitnar einmitt á launafólkinu og á þeim sem telja rétt fram. Þessi skattsvik eru í rauninni þjófnaður frá launafólki, þar sem allt er gefið upp, og frá þeim sem telja rétt fram. Að lokum, ef fjmrh. gæti eða hefði eitthvað hugboð um það, þá væri gaman að heyra hugmyndir hans um hvað skattsvik séu víðtæk á Íslandi, hvort það sé t.d. fjórðungur tekna á landinu, sem ekki komi fram til skatts eða hvort hann telji að það sé meira eða minna. Og hvað gæti það orðið til að létta skattbyrðina mikið ef allt kæmi nú fram á skattframtölunum. Ég er hræddur um að það gæti munað þó nokkru fyrir þá sem eru að kikna undir sköttum núna. Spurningar mínar eru þannig þrjár. Í fyrsta lagi hvort hæstv. fjmrh. hafi þegar gert eða muni gera ráðstafanir til þess að láta rannsaka þetta mál sérstaklega, sem er tilefni þessarar fsp., varðandi uppgefið verð á hrossum í útflutningi. Í annan stað hvort hann hafi almennt gert ráðstafanir til þess að láta rannsaka undandrátt, t.d. af því tilefni sem mér virðist koma fram í þessu opinbera gagni, Vinnumarkaðurinn 1981. Og í þriðja lagi hvort hann gæti gefið okkur vísbendingu um hvert hans mat sé á því hversu víðtæk skattsvik séu, hversu stór hluti af tekjum sé dreginn undan skatti og hvað það mundi þá geta létt skattbyrðina mikið.



Virðulegi forseti. Ég er ekki undir það búinn nú með stuttum fyrirvara að svara því hvað skattsvik eru mikil með þjóðinni, heldur ekki hvað þau hafa verið mikil. Ég skal leita mér upplýsinga um það og það getur vel verið að ég finni einhver gögn um það frá því fyrir ekki svo löngu að Alþfl. fór með fjármálin og var í ríkisstj. í fleiri rn. En ég skal leita upplýsinga um það. Ég hef ekki gert neinar ráðstafanir á þessum fáu mánuðum, sem ég hef verið fjmrh., til þess að kanna þetta almennt, enda ekki neitt sérstakt komið upp síðan ég var fjmrh. sem gefur mér ástæðu til þess, þó að tilefni séu náttúrlega fyrir hendi alla tíð til að reyna að koma upp um svik í þjóðfélaginu almennt. En hvað þessa sérstöku grein snertir í Alþýðublaðinu frá 25. okt. hef ég ekki enn gert neinar ráðstafanir. Þessi grein hefur farið fram hjá mér, ég sá ekki Alþýðublaðið þennan dag. Það furðar nú kannske engan á því. En nú þegar athygli minni hefur verið beint að þessari umræddu grein í Alþýðublaðinu frá 25. okt. mun ég að sjálfsögðu gera ráðstafanir til að kanna sannleiksgildi þeirra ummæla sem höfð eru eftir Þorkeli Bjarnasyni hrossaræktarráðunauti. Sem sagt, svar mitt er vonandi fullnægjandi fyrir hv. þm.



Herra forseti. Ég verð að segja það að mér er ókunnugt um bæði þessa blaðagrein sem hv. þm. vitnaði til, og eins er mér ókunnugt um að menn gefi ekki upp rétt söluverð hrossa. En ég tel að það sé réttmætt að kanna þetta og eðlilegt að fjmrh. leiti svara hjá Þorkeli Bjarnasyni um hvort hann hafi einhverjar sannanir fyrir þessu. Það er nú náttúrlega ekki alltaf allt rétt haft eftir manni í blöðunum og eitthvað hefði nú getað skolast til. En ég tek undir það að það er sjálfsagður hlutur að kanna þetta mál. Hins vegar vil ég vekja athygli á því, sem menn kannske vita ekki, að ef menn reyndu nú að bralla þetta, að gefa ekki upp allt söluverðið, þá taka þeir dálitla áhættu þegar um kynbótagripi er að ræða - og mér skildist að Þorkell hefði einkum verið að tala þarna um stóðhesta. Það er til nokkuð sem heitir Stofnverndarsjóður íslenska hestsins. Hann er myndaður þannig að það er lagður skattur á alla sölu kynbótahesta til útlanda, og reyndar kynbótahrossa allra, 10% á hesta, lægri prósenta á hryssur af verðinu, sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu Búnaðarfélags Íslands. Þetta er mönnum gert að greiða og þessi fjáröflun er nú notuð til þess að ef úr landi eru að fara verðmætir kynbótagripir, þá er þarna sjóður sem hrossaræktarsambönd geta gripið til og fengið lán úr til þess að ganga inn í kaup á kynbótagrip. Ef Kjartan Jóhannsson, hv. þm., ætti kynbótahest, sem hann vildi selja og gæti selt útlendingum fyrir við skulum segja 300 þús. kr. og kæmist að samkomulagi við þennan útlending að gefa ekki upp nema 200 þús. kr., þá yrði að bjóða öllum hrossaræktarsamböndum á landinu formlega að ganga inn í þetta boð á 200 þús. kr. Og þá gæti hvaða hrossaræktarsamband sem er gengið inn í boðið og hv. þm. Kjartan Jóhannsson yrði að láta hestinn á þessu boði. Ég var einu sinni formaður hrossaræktarsambands og reyndar lengi, og við notuðum okkur þessi réttindi. Ég sit einnig í stjórn þessa Stofnverndarsjóðs. Hann er að vísu ekki mjög gildur, en hann hefur ráðið úrslitum um að menn geta fengið þar lánsfé í hvelli ef úr landi eru að fara verðmætustu kynbótagripirnir. Það er töluverð hætta á að það gæti orðið og eru raunar dæmi þess að það hefur orðið hrossaræktinni til skaða að missa úr landi bestu kynbótagripina. Hestamenn, sem rækta íslenska hesta í öðrum löndum, eru mjög snjallir ræktunarmenn og íslenskir hrossaræktarmenn mega mjög gá að sér að tapa ekki út úr höndunum á sér bestu gripunum. Og þess vegna var Stofnverndarsjóðnum komið á fót. Þess vegna hefði ég tilhneigingu til að halda að hann ætti - Stofnverndarsjóðurinn sem slíkur ef um almennilega kynbótagripi er að ræða á annað borð, - að vera nokkur trygging fyrir að menn væru ekki með þennan undandrátt sem hugsanlega gæti verið freisting fyrir hrossakaupmenn að grípa til annars. Mér finnst það að þeir gætu orðið negldir á sitt undirverð, vera þess valdandi að menn mundu síður taka þá áhættu.



Herra forseti. Út af ummælum seinasta ræðumanns, hv. þm. Páls Péturssonar, þá þótti mér það mjög einkennandi að í framhaldi þessa viðtals við Þorkel hrossaræktarráðunaut þá kemur það fram að hann hefur áhyggjur af þessum vantöldu upphæðum út af þessum Stofnverndarsjóði, ekki úf af skattsvikunum. Það er tilefni þess að hann ritar í Búnaðarritið og segir að þetta sé svona á pappírnum. Það kemur greinilega fram í viðtalinu í Alþýðublaðinu að hann hefur áhyggjur af því að verið sé að snuða þennan Stofnverndarsjóð, en ekki að verið sé að snuða ríkissjóð, ekki að það sé verið að snuða skattborgarana yfirleitt í landinu, alla hina, sem borga skattinn sinn. Og þetta er náttúrlega sjónarmið sem er ótækt. Þetta bendir til þess að við séum orðin allt of sljó í þessum efnum, allt of sljó að því er varðar skattsvikin. Mér fannst hv. síðasti þm. tala um það, - jú, jú, það væri sjálfsagt að skoða þetta, hvort þetta væri rétt hjá Þorkeli og þar fram eftir götunum. En í mínum huga er það skylt - ekki sjálfsagt. Ekki í einhverjum hálfkæringi. Ég tel að það sé skylda opinberra aðila, skylda fjmrh. og ríkisstj. hvenær sem kemur fram upplýsing af þessu tagi á opinberum vettvangi um undandrátt að þegar í stað sé farið í opinbera rannsókn. Hérna er þetta skýrt, það eru teknar fram tölur, það eru ekki bara stóðhestarnir heldur voru það líka hryssur og betri hestar, svo að teknir séu þeir þrír flokkar sem Þorkell getur um í grein sinni eða þessu viðtali. Mér sýnist að augljóst sé af þessu að fremsti ráðunautur í þessum efnum, ráðunautur Búnaðarfélags Íslands, telji ekki þá tryggingu í þessum Stofnverndarsjóði sem kom fram í máli hv. síðasta þm. En það er ekki meginmálið þó hér sé verið að tala um hross. Meginmálið er skattsvikin, meginmálið er það að fram komi opinber upplýsing um hvort eigi sér stað skattsvik, komi fram upplýsing á opinberum vettvangi eða vísbending eins og gerir í þeirri skýrslu sem ég var með hér áðan, að menn sitji þá ekki bara á rassinum og geri ekki neitt eða yppi öxlum og segi: Jú, það má skoða það. Þegar svo er komið þá eru menn orðnir sljóir, þá hafa menn brugðist skyldu sinni, þeir sem eru í forsvari fyrir þessari þjóð. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. En ég vil þakka fjmrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér áðan, þau náðu að vísu mjög skammt. En þar kom líka fram að það höfðu engar ráðstafanir verið gerðar, hvorki í þessu máli né í öðrum málum sem varða vantaldar tekjur og skattsvik í landinu þó að vísbendingarnar hafi komið fram. Og ég vil eindregið hvetja fjmrh. til þess að taka nú á þessu af myndarskap vegna þess að hér getur legið möguleikinn og liggur möguleikinn á því að létta skattbyrðina í landinu. Því að ég er sannfærður um að það er a.m.k. fjórðungur af tekjum sem ekki kemst til skita í framtali til skatts. Og það bitnar á hinum.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kjartani Jóhannssyni fyrir að hefja hér umr. um það mál í okkar þjóðfélagi sem menn eru kannske hræddastir við að ræða hér á hinu háa Alþingi, hin víðtæku skattsvik sem viðgangast í þjóðfélaginu. Og það er alveg hárrétt sem hann sagði hér að svo er komið að það deplar enginn auga þó að svona grein birtist. En ég vil nú nota tækifærið til þess að benda hv. þm. á að lesa Alþýðublaðið eins og önnur blöð. Ég veit ekki annað en að þeir geti fengið það daglega. Kemur mér á óvart að enginn virðist hafa barið það augum. Sannleikurinn er sá að það hefur verið reynt að tala um þessi mál hér í þinginu, en menn fara undan í flæmingi. Við minnumst þess að hv. þm. Vilmundur Gylfason hóf hér umr. á síðasta ári, minnir mig, um svokallaða „svarta atvinnu“, og ég hef sjaldan séð hv. alþm. eins vandræðalega eins og undir þeirri umr. Og einfaldlega vegna þess að enginn stjórnmálaflokkur hefur, ekki einn einasti fyrr eða síðar, reynt, viljað eða getað ráðist á þetta kannske stærsta óréttlætismál þessa þjóðfélags. Það er gaman að því - og sumir hafa ástæðu til að vera stoltir - þegar árlega birtist listi yfir gjöld alþm. Og það er vissulega nokkuð til að vera stoltur af að vera ævinlega með þeim hæstu, nokkru hærri en eigendur grónustu fyrirtækja landsins. Sannleikurinn er sá að þetta er búið að ganga svo lengi að menn eru búnir að sætta sig við það. Og ég er alveg sannfærð um að það eru svo umtalsverðar tekjur þessa þjóðfélags sem eru sviknar undan skatti, sem við hin greiðum svo að sjálfsögðu eins og allt annað, að það er löngu komin ástæða til að taka á þessu máli, svo að landsmenn geti horft nokkurn veginn í augun hver á öðrum án þess að fyrirverða sig, því að það gera menn auðvitað innst inni. Síðasta ríkisstjórn lofaði að taka upp staðgreiðslu skatta. Hún sveik það að sjálfsögðu. Ég veit ekki hverjar eru hugmyndir núv. ríkisstjórnar, ég satt að segja man ekki hvort þeir hafa lýst einhverju yfir í því efni. En það er auðvitað nauðsynjamál sem þarf að fara að vinna að. Þar með er ég ekki að segja að það eitt komi í veg fyrir skattsvik. En það er þó a.m.k. einhver möguleiki á að þjóðin viti hvaða peninga hún er með í höndunum hverju sinni. Ég skal svo ekki tefja þessa umr. mikið. En þó vil ég minna á að ég gat þess í ræðu hér í fyrra, að samkvæmt viðtali við skattrannsóknastjóra ríkisins þá kom fram að auðvitað hefur hans embætti og hans starfsmenn fundið stórfelld skattsvik. Og talað var um eitt einstakt tilvik, þar sem um var að ræða 250 þús. Bandaríkjadollara. Hvað gerist svo? Málið er að sjálfsögðu sent til dómsvalda. Og þar stoppar það. Ég veit ekki af hverju. Þetta tekur svo langan tíma, segja menn. En það skyldi nú kannske aldrei vera svo að yfirvöld kæri sig ekkert endilega mjög mikið um að ljúka slíkum málum. Fyrirtækin halda áfram eins og ekkert hafi skeð. Ég held að hv. Alþingi ætti að hugsa þessi mál í nokkurri alvöru og ég vil skora á hæstv. fjmrh. að reynast nú ekki sama liðleskjan í þessum málum og forverar hans og taka á þessu máli, sem hér er verið að ræða um, og öðrum slíkum af alkunnum myndarskap.



Herra forseti. Ég skal leitast við að fara að tilmælum forseta og hafa mál mitt stutt við þessa umr. enda er mál það, sem hér er á dagskrá, þegar mjög mikið rætt bæði innan og utan Alþingis og m.a. gerði ég grein fyrir sjónarmiðum okkar sjálfstæðismanna til þessara brbl. og staðfestingar frv. við umr. um stefnuræðu forsrh. Það er alveg rétt að þetta frv., sem er flutt til staðfestingar brbl., ber þess merki undir hvaða kringumstæðum það er flutt. Það var engum blöðum um að fletta s.l. vor eftir að búið var að mynda ríkisstjórn á Íslandi og raunar áður að um neyðarástand var að ræða í þjóðfétaginu. Ýmsum spurningum hefur verið varpað fram í þessum umr. Og það má varpa spurningum fram eins og gert hefur verið. Hvenær áður í Íslandssögunni hefur verðbólgan náð því stigi sem raun bar vitni s.l. vor - eða 130–150% verðbólga. Það má varpa fram spurningu eins og þeirri: Hvenær áður hefur það komið fyrir að erlendar skuldir Íslendinga hafa numið 60% af þjóðarframleiðslu og gjaldabyrði afborgana og vaxta af þessum erlendu skuldum nálgist það að fjórða hver króna í gjaldeyristekjum þjóðarinnar fari í slíkar greiðslur? Það má varpa fram spurningu eins og þessari: Hvenær hefur legið við borð að atvinnufyrirtæki landsmanna stöðvuðust og þúsundir Íslendinga gengju atvinnulausir án bjargar? En allt þetta var staðreynd s.l. vor og ber vitni þeim viðskilnaði sem fráfarandi ríkisstjórn gerði sig seka um og Alþb. ber höfuðábyrgð á. Það er þess vegna ekki að furða þótt með réttu megi lýsa efni þessa frv., sem við erum hér að ræða, sem neyðarúrræði. Ég hef áður sagt það og ítreka það og endurtek um að ég tel það neyðarúrræði að grípa inn í gildandi kjarasamninga milli aðila vinnumarkaðarins eins og vissulega er gert með þessu frv., bæði því ákvæði þess að gildandi samningar skuli framlengjast til 1. febr. n.k. og enn fremur því ákvæði að bannað sé að tengja verðbætur við kaupgjald. Hvort tveggja er neyðarúrræði en þau réttlætast af því neyðarástandi sem ríkjandi var s.l. vor. Og ef einhver ber ábyrgð á neyðarúrræðum þá eru það þeir sem bera ábyrgð á neyðarástandinu sem komið var. En þar er helst til sakar að sækja Alþb. og formælendur þess. Það hefur komið sérstaklega fram að fulltrúar launþega hafa sett fyrir sig að kjarasamningar eru framlengdir til 1. febr. n.k. og þar af leiðandi taka nýir kjarasamningar ekki gildi fyrr en eftir þann tíma. Ég hef áður vakið athygli á því að það er unnt þegar í stað að semja um öll önnur ákvæði kjarasamninga en kaupliði. En jafnvel þótt um víðtækari samninga væri ekki að ræða þá er spurningin þessi: Er það of langur tími samkv. reynslu að ætla sér um þrjá mánuði til gerðar nýrra kjarasamninga? Ég held að reynslan sýni að það veiti ekkert af þeim þremur mánuðum sem nú eru til stefnu og kjarasamningum verði vart lokið fyrr en að þrem mánuðum loknum. Þess vegna má ef til vill segja að það saki ekki þótt þessi tímamörk séu ekki í lögum vegna þess að aðilar vinnumarkaðarins munu hvort eð er ekki ganga frá nýjum kjarasamningum fyrr en eftir þennan tíma. Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja hafa gert ályktun um ýmsar úrbætur atvinnuvegum landsmanna til handa svo og ýmsar úrbætur í efnahagsmálum sem eru góðra gjalda verðar og Vinnuveitendasamband Ístands hefur óskað eftir viðræðum aðila vinnumarkaðarins varðandi þessar till. Hér er um grundvallartill. að ræða, að vísu færðar í búning almennra orða, og því hafa formælendur Alþýðusambands Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja verið spurðir um hvað vaki fyrir þeim og þeir beðnir um nákvæmari skýringu á þessum annars svo merkilegu till. Því miður hafa þær skýringar ekki komið enn. Hér er um svo mikilvæg mál að ræða að ég tel ákaflega æskilegt að viðræður aðila vinnumarkaðarins og - ef æskilegt þykir - fulltrúa ríkisvaldsins um útfærslu þeirra eigi sér stað sem allra fyrst og gengið sé í það mál. Að vísu eru þessar úrbætur, sem um er rætt í þessari tillögugerð, þess eðlis að árangur þeirra kemur ekki fram fyrr en á lengri tíma og skapar þess vegna ef til vill ekki aukið svigrúm fyrir kjarasamninga fyrr en að nokkrum tíma liðnum. En orð eru til alls fyrst og það er alveg sjálfsagt að nota tímann til þess að unnt sé að leggja grundvöllinn að kjarasamningum sem hafi í för með sér raunverulega kjarabót launþegum til handa þótt síðar verði. Annar er sá þáttur sem ég vildi sérstaklega vekja athygli á og gerir það nauðsynlegt að hafist sé handa nú þegar við undirbúning kjarasamninga en það er viðleitni manna og samstaða manna í raun og veru um að höfuðáherslu beri að leggja á að bæta kjör hinna lægst launuðu. Ég hef að vísu áður sagt og ítreka það enn að ef til vill er þessi áhersla á bætt kjör hinum lægst launuðu til handa eitthvert mest misnotaða slagorð í kjaramálaumræðu undanfarinna ára og jafnvel þótt lengra aftur í tímann sé litið. Sannleikurinn er sá að það er eins og lítil alvara fylgi þeim orðum. Margir forustumenn í launþegasamtökunum, ekki síst úr hópi alþýðubandalagsmanna, nota þetta sem fyrirslátt en hafa ekki komið fram með raunhæfar till. sem tryggja hinum lægst launuðu bætt kjör. Mörg eru þau dæmi sem nefna má um það að verkalýðsforusta Alþb. hafi beinlínis komið í veg fyrir að hinir lægst launuðu fengju bætt sín kjör umfram aðra launþega í þjóðfélaginu. Má í þeim efnum nefna dæmin frá febrúarlögunum 1978 og ekki síður maílögunum það sama ár. Þá var með verkföllum komið í veg fyrir að það, sem unnt var að skipta upp, kæmi hinum lægst launuðu til góða en hinir sem hærri hefðu tekjurnar yrðu að bíða og unna hinum lægst launuðu aukins hlutar án þess að fá bætt kjör sjálfum sér til handa. Þetta eru staðreyndir sem öllum þm. eru kunnugar og þarf ekki frekari orðum um að fara. En þetta eru líka dæmi sem sýna það og sanna að það er ekki að ástæðulausu að ég segi að menn þurfi tíma til að koma sér saman um með hvaða hætti nýta megi það svigrúm - það litla svigrúm - sem vonandi er til einhverra kjarabóta til þess að beina þeim til hinna lægst launuðu. Í þeim umr. er það vissulega skylda forustumanna launþegasamtakanna að afmarka hóp hinna lægst launuðu og gera skýra grein fyrir því hvar þörfin er mest svo að unnt sé að beina því sem til skiptanna er á þá staði. Það hefur áður verið gerð grein fyrir því í stjórnarmyndunarviðræðunum sjálfum og þegar þeim var lokið hver var skoðun Sjálfstfl. í launamálum. Ég sé enga ástæðu til þess að ítreka það en leyni því ekki að það var skoðanamunur á milli stjórnarflokkanna á því sviði - skoðanamunur sem leiddi m.a. til þess að tvívegis slitnaði upp úr stjórnarmyndunarviðræðum þessara tveggja flokka. Miðað við það neyðarástand sem við blasti og nauðsyn þjóðarinnar fyrir myndun starfhæfrar meiri hluta stjórnar á Alþingi þá tókst málamiðlun. Og eftir að málamiðlun hefur tekist þá bera báðir stjórnarflokkarnir ábyrgð á niðurstöðunni. Við sjálfstæðismenn skjótum okkur ekki undan þeirri ábyrgð. Og í tilefni þeirra fyrirspurna, sem hér hafa verið bornar fram, um afstöðu okkar sjálfstæðismanna til þessara brbl. og samningsréttarákvæðis þeirra þá vil ég enn á ný lýsa yfir afstöðu okkar sem þó hefur komið fram áður svo að óþarfi var að spyrja. Afstaða okkar er í stuttu máli sú að við sjálfstæðismenn stöndum að ákvæðum brbl. og berum ábyrgð á þeim og munum þess vegna standa að samþykkt frv. þess sem flutt er til staðfestingar þeirra. En það liggur í augum uppi að við teljum eðlilegt og sjálfsagt að frv. fái þinglega meðferð og kannað sé hvort rétt er að falla frá eða breyta því ákvæði frv. að nýir samningar um kaupgjald taki ekki gildi fyrr en 1. febr. n.k. enda sé markmiði ríkisstjórnarinnar í baráttunni gegn verðbólgu engu síður náð. Hæstv. forsrh. hefur áður gefið efnislega sams konar yfirlýsingu hér á Alþingi og við báðir raunar einnig á samráðsfundi með aðilum vinnumarkaðarins. Á þeim samráðsfundi með aðilum vinnumarkaðarins lögðum við áherslu á það sem ég hef sagt hér í þessum fáu orðum mínum að aðilar hæfu strax viðræður um gerð nýrra kjarasamninga svo að unnt væri að komast að niðurstöðu þar að lútandi - niðurstöðu sem einkum taki mið af tveim höfuðþáttum: Í fyrsta lagi, að grundvöllur verði lagður að framfarasókn atvinnuveganna sem til þess skapaði skilyrði að bætt yrðu launakjörin í landinu með raunhæfum hætti og í öðru lagi, að nýir kjarasamningar bæru fyrst og fremst merki þess að menn kæmu sér saman um að bæta kjör hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu. Það fer ekki á milli mála að við þurfum að hyggja að mörgum úrbótum á ýmsum sviðum efnahagsmála og atvinnumála til þess að unnt sé að bæta kjör launþega í landinu. Hér hefur ekki verið dregið í efa að nauðsyn hafi verið róttækra ráðstafana til bjargar út úr því neyðarástandi sem við vorum komnir í en þau bjargræði hljóta að vera önnur en beitt hefur verið nú um nokkurn tíma. Það hefur ekki heyrst í þessum umr. núna að það væri unnt að taka eitthvað af atvinnuvegunum eða atvinnufyrirtækjunum til þess að hækka raunverulegt kaupgjald í landinu. Þvert á móti hefur verið bent á í umr. að atvinnufyrirtækin í landinu standa höllum fæti og því miður berast fréttir um það að sum þeirra séu í þeirri hættu að stöðvast. Við höfum líka fengið fréttir um aflabrest sem einkum hefur komið fram á síðustu vikum og mánuðum - aflabrest sem leiðir líkur að því að þorskaflinn á yfirstandandi ári verði ef til vill innan við 300 þús. tonn gagnstætt 470 eða 480 þús. tonnum fyrir aðeins tveimur árum, á árinu 1981. Það er þess vegna ekki furða þótt erfiðleikarnir geri vart við sig og lífskjörin skerðist. Þetta hlýtur að finnast í afkomu þjóðarinnar, einstaklinga, heimila og fyrirtækja. Og því fremur hvílir mikil ábyrgð á herðum alþm. og aðila vinnumarkaðarins að horfast í augu við þessar staðreyndir, mæta þeim af karlmennsku og koma sér saman um hvernig á að komast út úr erfiðleikunum. Það er t.d. algjörlega út í hött nú að vera með einhvers konar tölur með kjararýrnun vegna þess að samanburðargrundvöllurinn er ekki fyrir hendi. Réttur samanburðargrundvöllur er annars vegar þau kjör sem menn búa við í dag - og enn sem komið er og vonandi framvegis full atvinna - og hins vegar atvinnuleysi og engar tekjur. Þetta er sá raunhæfi samanburður sem hefði gildi í umr. sem þessum. Það er auðvitað unnt að gera kröfur um 30–40–50% kauphækkun í krónum. En hver er nokkru bættari þótt slíkum kröfum yrði framfylgt? Ég held að Íslendingar og ekki síst íslenskir launþegar hafi dýrkeypta reynslu af slíkum blekkingarleik þegar krónutalan er hækkuð en verðmætin fara minnkandi. Það væri auðvitað unnt að lækka gengið eftir slíka kollsteypu en það væri ekki nema andartaksbjörg fyrir atvinnuvegina í landinu og raunar ekki einu sinni andartaksbjörg - nema afleiðingar lækkaðs gengis íslensku krónunnar yrðu ekki látnar hafa áhrif á kaupgjaldið í landinu. Þá þyrfti að ganga enn þá nær kjörum launþeganna. Og hver vill það, hver treystir sér til þess? Nei, við þurfum þess vegna að fóta okkur nú einmitt á þessu tímabili, sem við höfum, til þess að átta okkur á því hvað best verður gert í samningum milli aðila vinnumarkaðarins þannig að við getum að nýju byggt upp þróttmikið athafnalíf í landinu, sem fljótlega þegar fram líða stundir yrði til þess að bæta kjör launþeganna með hærra kaupi í verðmeiri krónum en ekki hærra kaupi í verðminni krónum eins og launþegar hafa orðið varir við undanfarin ár eins og kunnugt er.



Virðulegi forseti. Hæstv. utanrrh. flutti hér áðan alllangt mál að því er mér skildist um afstöðu sína og síns þingflokks til brbl. sem hér eru til umr. Og hvert leiddi svo allt þetta langa mál hæstv. utanrrh.? Jú, hann komst svona í stórum dráttum að því að það mundi sennilega ekki veita af þremur mánuðum til þess að gera kjarasamninga, þeir tækju oft langan tíma. Og síðan komst hann að þeirri niðurstöðu og lýsti því yfir að þingflokkur hans og hann sjálfur þar með mundu samþykkja þessi brbl. hér í þinginu en þeir væru þó að sjálfsögðu tilbúnir í að breyta þeim í einstökum atriðum ef þannig verkaðist. Ég held að til séu í íslensku máli tvö stutt og laggóð o:ð sem hefðu sagt miklu meira en þessi langa ræða um afstöðu hæstv. utanrrh. og þau eru já og nei. Eru þm. Sjálfstfl. hér á Alþingi tilbúnir til þess að fella út úr þessum brbl. þau ákvæði sem afnema samningsréttinn í landinu? Já eða nei, þessu á að vera hægt að svara svona. Það er skoðun mín að með setningu þeirra brbl., sem hér eru til umr., hafi hæstv. ríkisstjórn, sem nú situr, rænt sjálfa sig því veganesti sem mikilvægast ætti að vera og nauðsynlegast hverri stjórn. Með því að taka af launþegum þegar á öðrum starfsdegi sínum samningsréttinn þá skapaði þessi ríkisstjórn sér megnustu tortryggni og andúð launþega þegar í upphafi starfsferils síns. Menn eiga því ekki að venjast hér í þessu landi að nýjar ríkisstjórnir kynni sig með þessum hætti. Þau vinnubrögð og þau viðhorf, sem þarna opinberast, ættu að heyra fortíðinni til. Með þessu eru þessir menn að stíga aftur í tímann - marga áratugi aftur í tímann til þess að atvinnurekendur og stjórnvöld skammti launþegum úr hnefa eftir því sem þeim þóknast. Ágreiningurinn snerist ekki um það eins og oft hefur verið haldið fram hér í þessum stóli hvort eitthvað þyrfti að gera eða ekki. Það voru allir sammála um það hér í vor að efnahagsráðstafanir þyrfti að gera. Það voru hins vegar deildar meiningar um það hverjar þær ættu að vera og hvernig ætti að þeim að standa og það er það sem þessi umr. hér hlýtur að snúast um að verulegu leyti. Engri stjórnmálahreyfingu á Íslandi nema Framsfl. - ekki einu sinni Sjálfstfl. - datt í hug né hefur dottið í hug fram að þessu að fara þá leið að afnema samningsréttinn sem raun varð á og í þessum brbl. felst. Það hefur komið fram oftlega að undanförnu og þessi hugmynd er ættuð frá Framsfl. Þeir hafa gengist við króanum. Þetta eru endurbætur hugmyndafræðinga Framsfl. á leiftursóknarstefnu sjálfstæðismanna. Það hefur og komið fram að þessi tilhögun er málamiðlun, m.ö.o. skemmra en þetta gat Framsfl. ekki hugsað sér að ganga í því að afnema samningsréttinn. Ég tel að afnám samningsréttar og bann við vísitölubindingu á laun - já, jafnvel bann við því að reikna hana út - sé siðleysi og algjörlega óhæf framkoma gagnvart launþegasamtökunum í landinu. Í gærdag gerðist sá atburður að fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar gengu af fundi, sem hæstv. forsrh. boðaði til, til að ræða um þjóðhagsáætlun. Í bréfi, sem fulltrúar viðkomandi launþegahreyfinga sendu hæstv. forsrh. í framhaldi af þessum atburði, segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Á samráðsfundi ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins í dag var af okkar hálfu spurt um það hvort ríkisstjórnin hafi endurskoðað afstöðu sína til samningsréttar samtakanna. Afstaða ríkisstjórnarinnar reyndist óbreytt þó svörin væru ekki eins afdráttarlaus og áður. Varð því niðurstaðan sú að fulltrúar okkar samtaka ákváðu að tefja ekki lengur á þessum samráðsfundi en skoruðu á ríkisstjórnina að endurskoða afstöðu sína. Það er ljóst að aðilar án samningsréttar hafa ekki eðlilega aðstöðu til efnislegra viðræðna og á það ekki síst við um þætti eins og forsendur þjóðhagsáætlunar sem óhjákvæmilega tengjast samningaviðræðum með beinum hætti. Samtök okkar hafa lýst sig fús til viðræðna við stjórnvöld fái þær viðræður að fara fram á jafnréttisgrundvelli. Með góðri þátttöku í undirskriftasöfnun samtakanna hafa félagsmenn okkar áréttað stuðning sinn við kröfuna um samningsrétt. Óski stjórnvöld eftir samráði við samtök launafólks hljóta þau því að koma til móts við þann eindregna vilja. Við ítrekum því kröfu samtakanna og skorum á ríkisstjórnina að þæfa málið ekki frekar en beita sér fyrir því að samtökin fái samningsréttinn án tafar.“ Og undir þetta rita fulltrúar Alþýðusambands Íslands, Sambands íslenskra bankamanna, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Ég held að þetta svari ágætlega þeim ummælum sem hæstv. utanrrh. hafði hér um tímaeyðslu í þessu sambandi. Það er alveg ljóst hver er að eyða tímanum þegar þetta bréf frá launþegahreyfingunni liggur fyrir. Hver urðu viðbrögð hæstv. forsrh.? Hann varð forundrandi og harmaði þetta ákaflega. Málgagn hæstv. forsrh., Tíminn, birtir í morgun hið mjög svo jákvæða svar sem hæstv. forsrh. að eigin sögn gaf fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar við spurningunni um það hvort ríkisstjórnin hefði endurskoðað afstöðu sína til samningsréttarins. Og lítum nánar á þetta jákvæða svar - á þetta mjög svo jákvæða svar. Dagblaðið Tíminn hefur það eflaust rétt eftir hæstv. forsrh. og með leyfi forseta: „Steingrímur sagði“ segir Tíminn „að þjóðhagsáætlun hefði verið skýrð í upphafi fundarins og þegar almennar umræður hefðu hafist þá hefði Ásmundur Stefánsson, forseti ASÍ, krafist svars við þeirri spurningu hvort ríkisstjórnin væri reiðubúin til þess að fetla niður ákvæðið um bann á samninga fram til 31. janúar og sagðist forsrh. hafa svarað þeirri spurningu á sama máta og hann hefði gert í þingræðu í fyrradag en þar sagðist hann telja sjálfsagt að þingið skoðaði þann möguleika og að ríkisstjórnin legði áherslu á meginmarkmiðið að koma verðbólgunni niður í 30%. Ef það væri tryggt þá teldi ríkisstjórnin vel koma til reina athugun á breytingu sem þessari á lögunum. „Ég tel því að ég hafi verið mjög jákvæður í þessu svari mínu,“ sagði forsætisráðherra, „en það dugði ekki til...“ Og ég spyr nú bara hæstv. forsrh. Átti verkalýðshreyfingin og á hún að gangast í persónulega ábyrgð fyrir því að markmið hæstv. forsrh. í efnahagsmálum nái fram að ganga? Eiga þeir að veðsetja eignir sínar og hús sín og tryggja forsrh. það að þeir muni bæta honum skaðann ef þessi markmið nái ekki fram að ganga? Er það það sem verið er að fara fram á hér? Og með leyfi forseta langar mig til að vitna aftur í Tímann og áfram er það Steingrímur Hermannsson sem talar: „Ég verð að segja það,“ sagði forsrh., „að ég harma þetta því ef mönnunum er alvara um að ná samningum sem fyrst. Þá veitir ekkert af að hefja viðræður." Og svo segir hann: „Það er ekkert sem bannar það að viðræður séu hafnar - og hér kemur nú rausnin. Það er sko ekkert í þessum brbl. sem bannar það að viðræður séu hafnar. Og áfram: „enda hef ég og reyndar fleiri ráðherrar lagt áherslu á að þær þyrftu að byrja. Í öðru lagi hefur ríkisstjórnin tekið mjög jákvætt í tillögur ASÍ og BSRB og óskað eftir því hvað eftir annað að fá frá þeim tillögur um það hvernig viðræður um fjárfestingarmál, opinbera geirann og fleira gætu best farið fram en við höfum engar ábendingar fengið um það.“ Forsætisráðherra sagði jafnframt: „Ég lít á þennan atburð sem ákveðinn þátt í sýningu og vona að þegar sýningunni er lokið þá átti menn sig á því að það er alltaf réttast að ræðast við og reyna að leysa málin með samkomulagi.“ Og það var nú það. Hæstv. forsrh. er aldeilis hlessa og hann harmar það að fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar skuli ekki vilja sitja og rabba .við hann svona í ró og næði í huggulegheitum yfir kaffibolla sennilega þó að það vanti samningsrétt.  Nei, það virðist ekki valda þessum herramönnum ósköp miklu hugarangri þótt tæplega 36 þús. launþegar í landinu krefjist samningsréttar. Og þegar fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar undirstrika mikilvægi þessarar kröfu sem þeir gerðu í gær þá heitir það „sýning“ á máli hæstv. forsrh. Það er einhvers konar sýning. Hann ætlast til þess m.ö.o. maðurinn að fulltrúar launþega í landinu setjist niður og ræði forsendur þjóðháðsáætlunar, rabbi við hann um ástand og horfur í efnahagsmálum án þess að þeir hafi nokkurt vald, án þess að þeir hafi lagalegan rétt til þess að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna og gera þar með skyldu sína. Það er búið að taka af verkalýðshreyfingunni með banninu við kjarasamningum réttinn til þess að gera skyldu sína og gæta hagsmuna launþega. Þeir hafa því í sjálfu sér um ósköp lítið að ræða við hæstv. ráðherrana og það hefur ósköp lítið upp á sig að þeir séu að rabba svona saman fyrr en og ef þeir fá samningsréttinn aftur. Þetta ættu hæstv. ráðherrar að fara að skilja. Verkalýðshreyfingin er í fjötrum. Hún er handjárnuð á bak og hún er heft á fótum og það hefur aldrei þótt merki um gott réttarfar svo ekki sé nú minnst á lýðræðisleg vinnubrögð að annar aðilinn væri bundinn á pínubekk þegar setjast ætti við samninga. Svo er hæstv. forsrh. hissa og harmar og grætur það að verkalýðshreyfingin skuli ekki vera þægileg og góð þegar hann vill fá hana til að rabba við hana um samninga. En verkalýðshreyfingin hefur einmitt rétt fram hendurnar og sagt við hæstv. herra forsrh.: Viltu taka af okkur handjárnin? Og hverju hefur hæstv. forsrh. svarað? Jú, ég er svo sem til í það, segir hann, ef ég má binda ykkur með einhverju öðru, ef ég má t.d. binda ykkur með girni, svona grannri sterkri nælonlínu svipaðri þeirri sem er notuð á laxveiðum. Það er allt í lagi að taka af ykkur handjárnin og leysa af ykkur haftið ef ég má binda ykkur með einhverju öðru í staðinn. Þetta er auðvitað gamla svarið um það að það er allt í lagi að gefa ykkur samningsréttinn ef þið bara notið hann ekki. Það vekur nokkra athygli manna sem hlusta á mál þeirra hæstv. ráðh. Steingríms Hermannssonar og Geirs Hallgrímssonar að þeir vísa mikið í þinglega meðferð þessara brbl. Þeir segja að málið sé komið til kasta Alþingis og það sé sjálfsagt að þingið skoðaði þetta eða hitt. En hvers vegna er svona talað? Það er verið að spyrja um afstöðu hæstv. ríkisstj. Það er verið að spyrja hæstv. forsrh. Steingrím Hermannsson hvað honum finnist um þetta ákvæði samningsréttarins og hann skýtur sér á bak við þingið. Hvers vegna talar maðurinn svona? Því er ekki sagt já og nei þegar spurt er um þessi bláeinföldu atriði? Því er ekki notað skýrt orðafar? Er það kannske vegna þess að þessir menn eru í einhverjum vafa um að meiri hl. Alþingis standi að baki ríkisstj. hvað þetta varðar? Ég spyr. Eða leikur kannske einhver vafi á því að þetta ákvæði um bann við samningsréttinn komist í gegnum þingið? Er það þess vegna sem svona orðaleikur er hér við hafður? Það var ljóst þegar í vor að launþegar á Íslandi höfðu tekið á sig kjaraskerðingu vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar höfðu verið í efnahagsmálum, um það bil sem nam falli þjóðartekna þá. Það var þar við þessa markalínu sem Alþb. vildi verjast a.m.k. hvað kjör hinna lægst launuðu varðaði. En kjaraskerðingarstefna núv. ríkisstj. gengur jafnt yfir alla og þar af leiðandi bitnar hún þyngst á þeim sem minnst hafa og þetta segi ég minnugur þeirra svokölluðu mildandi aðgerða sem hæstv. ríkisstj. gerði hér í vor. Ég segi þetta minnugur þeirra því að þær voru að mínum dómi þess eðlis að hefði mönnum á annað borð verið hlátur í huga á Íslandi í vor þá hefðu þeir hlegið að þessum svokölluðu mildandi aðgerðum og hækkun í krónutölu sem var auðvitað hægt að kalla 100%. Það var af því að krónurnar voru svo fáar. Það sem að mínum dómi er næstverst við þessi lög, fyrir utan afnám samningsréttar og grófa kjaraskerðingu, er að þetta eru algerlega einhliða lög. Þetta er einhliða kaupmáttarskerðing og afnám á réttindum launþega. Þetta eru m.ö.o. ekki lög sem binda skyldur atvinnurekenda á erfiðleikatímum. Þetta eru ekki lög sem lögbinda skyldur eignanna. Þetta eru ekki lög sem draga úr umsvifum milliliða eða annarra í þjóðfélaginu. Nei, þetta eru einhliða lög á almenning þar sem honum er gert að axla byrðarnar á erfiðleikatímum og honum einum. Hæstv. utanrrh. sem hér talaði áðan, hefði að mínum dómi getað sparað bæði sjálfum sér og ríkiskassanum útgjöldin af ferð sinni til Madrid á dögunum. Hann fór að mínum dómi yfir lækinn til þess að sækja vatnið eða leita með öðrum orðum langt yfir skammt, þegar hann fór til Madrid til að halda þar ræðu um réttindaleysi launþegahreyfinga úti í heimi. Það var nógur efniviður í ræðu handa ráðh. hér heima á Íslandi og það voru líka nógir sem hefðu haft gott af því að hlusta á boðskapinn, m.a. hæstv. starfsbræður hans í ríkisstj. Og ég geri það að till. minni hér að hæstv.utanrrh., Geir Hallgrímsson, láti þýða þessa ræðu sína og lesi hana á næsta ríkisstjórnarfundi. Það væri þarfur boðskapur fyrir starfsbræður hans að hlýða á.

Hví ekki hér í þinginu?

Ég vona að það komi í ljós við atkvgr. um þessi lög, sem verður sennilega bráðlega, að hæstv. utanrrh. sé trúr sinni sannfæringu um nauðsyn á frjálsri og óskertri starfsemi verkalýðshreyfinga sem hann talaði svo fagurlega fyrir úti í Madrid á dögunum. Hann hefur nú ágætis tækifæri til að undirstrika áhuga sinn á þessum málum og vera trúr sinni sannfæringu. Það er skoðun mín, herra forseti, að lög þau, sem hér eru til umr., séu ranglát og óréttmæt og það beri að afnema þau hið fyrsta, þannig að aðilar vinnumarkaðarins geti aftur sest niður sem jafningjar og samið um kaup og kjör hér á landi. Annað er óhæfa að mínum dómi og engan veginn samrýmanlegt þeim lýðræðisháttum sem við viljum búa við og byggja á. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Frú forseti. Það hefur verið um margt athyglisvert að hlusta á talsmenn stjórnarandstöðunnar í þessari umr. Þeir hafa ítrekað það að ekki sé ágreiningur um að gera hafi þurft alvarlegar efnahagsráðstafanir á þessu vori. Einmitt í ljósi þessarar fullyrðingar, að um þessa staðreynd hafi verið samstaða, er ástæða til að brjóta til mergjar málflutning þeirra í þessari umr. og í umr. í þjóðfélaginu almennt um þessar mundir. Orðaflaumurinn er mikill. En ef efnisatriði hans eru dregin út þá sýnist mér að gagnrýnin lúti einkum að fimm atriðum. Í fyrsta lagi er það gagnrýnt að staðið hafi verið að framlengingu kjarasamninga með löggjöf. Ég þarf ekki að lýsa hér þeim neyðarréttaraðstæðum sem gerðu það að verkum að undan því varð ekki vikist að taka á þessum málum með þeim hætti sem gert var. Það var vakin athygli á því að ekki hefðu einungis talsmenn launþegahreyfingarinnar í landinu lýst efasemdum um það að afnema samningsrétt með þessum hætti tímabundið, heldur kæmu slíkar raddir jafnvel fram frá viðsemjendum þeirra á vinnumarkaðinum. Hvers vegna skyldi þetta nú vera óeðlilegt? Við búum við það stjórnskipulag að við viljum að borgarar þessa lands og samtök þeirra geti leyst sín mál með frjálsum samningum þó að við með löggjöf á ýmsum sviðum takmörkum þá möguleika. Þegar nákvæmlega sams konar löggjöf var sett í Danmörku á s.l. ári, þar sem vísitalan var bönnuð um tveggja ára skeið og hvers konar launabreytingar í samningum bannaðar um fimm mánaða skeið, var þeim aðgerðum mótmælt af báðum aðilum vinnumarkaðarins í Danmörku. Ég hygg að ástæðan sé kannske svipuð og aðilar vinnumarkaðarins hér á Íslandi hafa upplifað, að sívaxandi íhlutun löggjafarvaldsins um kjaramál hafi takmarkað þann rétt sem menn vilja varðveita. Þess er vert að minnast í þessu sambandi að þessi íhlutun hefur verið um miklu fleiri svið kjarasamninga en bara launaþáttinn. Og ég geri ráð fyrir að þessi íhlutun hafi ekki síður gengið á hagsmuni vinnuveitendahliðarinnar en launþegahliðarinnar þegar heildarráðstafanir löggjafarvaldsins á þessu sviði eru metnar. Það er því mjög eðlilegt að þessir aðilar hafi uppi vissar efasemdir þegar aðgerðir af þessu tagi eru framkvæmdar. En við svo búið var nauðsynlegt að skapa skilyrði til þess að aðilar vinnumarkaðarins gætu endurnýjað kjarasamninga við nýjar aðstæður. Það þurfti m.ö.o. að koma í ljós að stefna ríkisstj. skilaði árangri svo að ekki væri verið að semja í ljósi þeirra staðreynda að við værum í hópi þeirra ríkja sem skulduðu mest í heiminum, hefðu mesta verðbólgu, heldur hefðum við náð þeim árangri að verðbólga hefði snarlækkað, vextir hefðu lækkað, gengi hefði verið stöðugt og það væri hægt að semja á þeim grundvelli í því skyni að tryggja áframhaldandi minnkun verðbólgu og jafnvægi í okkar þjóðarbúskap. Það hefur komið fram í ræðum talsmanna stjórnarandstöðunnar að þeir hefðu viljað standa á annan veg að þess konar íhlutun. Þeir hefðu viljað breyta launahlutföllunum með íhlutun ríkisvaldsins. Hvað felur þetta í sér? Auðvitað segir þetta ekkert annað en það að þessir aðilar voru reiðubúnir að framlengja samninga með löggjöf. Ég geri ekki ráð fyrir að þeir meini það eitt með þessum orðum að þeir hefðu viljað með lögum breyta launahlutföllunum en leyfa það eigi að síður að þeir hópar á vinnumarkaðinum sem hafa sterkasta markaðsaðstöðu röskuðu þeirri lagasetningu þannig að launabilið ykist þrátt fyrir lagasetninguna. Það væri a.m.k. ekki mikið samræmi í málflutningnum ef þetta væri merking orðanna. En sú væri hugsunin á bak við þessar fullyrðingar þá má örugglega flokka þær í þann hóp sem meistarinn kallaði ruglandi. Í annan stað hefur verið á það bent að kaupmáttur hafi minnkað í kjölfar þessara ráðstafana meira en sem nemur lækkun þjóðartekna á þessu ári. Það er ekki óeðlilegt að menn velti þessari viðmiðun fyrir sér því að þjóðartekjur eru sú viðmiðun sem menn allajafna taka, hvort heldur menn eru að ræða um launahækkanir vegna þess að þjóðartekjur aukast eða kaupmáttarminnkun vegna þess að þjóðartekjurnar í heild dragast saman. En ástæðan fyrir því að kaupmáttarskerðingin í heild er meiri en sem nemur þjóðartekjuminnkuninni er sú að við höfum á tveimur undangengnum árum stofnað til mikillar eyðsluskuldar með viðskiptahalla gagnvart útlöndum. Þannig eru búin til fölsk lífskjör. Það varð ekki við þessar aðgerðir horft fram hjá þessum augljósu staðreyndum. Ef það hefði verið gert hefðu aðgerðirnar að litlu haldi komið. Í þriðja lagi er því haldið fram að kaupmáttarminnkunin leiði til minni eftirspurnar í þjóðfélaginu og þannig sé í raun og veru stefnt að atvinnuleysi í stað þess yfirlýsta markmiðs að tryggja fulla atvinnu. Hvernig horfir þetta mál við? Við höfum upplýsingar um að þær heildarráðstafanir sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir og taka til miklu fleiri þátta en bara launamála fólust m.a. í því að veita nýju blóði inn í atvinnustarfsemina í landinu. Á fyrstu dögum þessa stjórnarsamstarfs hafa þær leitt til þess að innlendur iðnaður hefur verið að styrkja stöðu sína. Hann hefur verið að auka framleiðsluna, hann hefur verið að auka sína markaðshlutdeild og það eru líkur til þess að á þeim vettvangi muni störfum fjölga, þ.e. það markmið hefur tekist sem að var stefnt: að styrkja innlenda framleiðslustarfsemi. Sú kaupmáttarminnkun sem leiðir til minni eftirspurnar kemur niður á innflutningi. Hún kemur niður á erlendum iðnaðarframleiðendum og hún kemur niður á innflutningsaðilum, en ekki innlendri framleiðslustarfsemi. Það er að vísu aðalsmerki hæstv. fráfarandi ríkisstj. að stunda útsölu á gjaldeyri og þjóna þannig erlendum framleiðsluaðilum og innflutningsaðilum. En þessu hefur nú verið snúið við. Þessi gagnrýni styðst því ekki við nein rök. Í fjórða lagi er því haldið fram að aðgerðir skorti á öðrum sviðum, svo sem aðhaldsaðgerðir í opinberum rekstri. Lítum á þetta nánar. Á undanförnum mánuðum hefur verið gripið til margháttaðra ráðstafana til að endurskipuleggja opinberan rekstur og auka aðhald í honum. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að endurskipuleggja rekstur stærstu orkufyrirtækja landsins. Það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að auka sparnað og aðhald í heilbrigðiskerfinu og tryggingakerfinu. Það er verið að endurskoða kerfi fjárfestingarlánasjóða. Það er verið að endurskoða lög um stjórnarráðið og það er unnið að endurskoðun á lögum og skipulagi bankanna í landinu. Ég geri ráð fyrir að því starfi gæti lokið innan eins mánaðar. Og það er alveg ljóst að ekki verður skilist við það verk fyrr en fundinn hefur verið farvegur fyrir samruna í bankakerfinu. Ég held þess vegna að hægt sé að fullyrða að á þessum skamma tíma hafi verið gripið til mjög umfangsmikilla aðgerða í því skyni að stuðla að verulegum breytingum í opinbera kerfinu og fjármagnskerfinu í landinu. Allar þessar fullyrðingar fá því ekki staðist fremur en hinar fyrri. Þá er í fimmta lagi sú gagnrýni borin fram að verðbólgan stafi ekki af háum launum heldur af rangri fjárfestingu, það sé röng fjárfesting sem sé ávísun á verðbólgu. Þessi fullyrðing hefur að sjálfsögðu margt til síns máls. Það er eðlileg krafa í okkar þjóðfélagi að fjárfestingin skili hámarksarði. Að vísu hefur það verið ríkjandi stefna - og sérstaklega hafa það verið talsmenn Alþb. á undanförnum árum sem hafa haldið því fram - að það ætti ekki að gera arðsemiskröfur þegar verið væri að ráðstafa fjármagni í atvinnuuppbyggingu. Þar ætti miklu fremur að leggja áherslu á félagsleg sjónarmið. Við erum kannske einmitt núna að uppskera ávexti þessarar stefnu, að það hafa ekki verið arðsemiskröfur sem á undanförnum árum hafa verið það meginsjónarmið sem hefur ráðið fjárfestingarstefnunni. En það er eðlilegt að launþegar í landinn horfi til þess hver sé arðurinn af fjárfestingunni. Og við getum ábyggilega verið sammála um það að hún hafi ekki skilað nægjanlegum arði. En hvað eiga allar þessar löngu ræður að þýða, sem nú eru settar á, þar sem talinn er upp allur sá fjöldi bænda sem ekki skilar nægjanlegum arði, allur sá fjöldi fiskiskipa sem ekki skilar nægjanlegum arði? Er það raunverulega ætlun talsmanna stjórnarandstöðunnar að það eigi að flytja bændurna á mölina? Er það ætlun stjórnarandstöðunnar að það eigi að leggja stórum hluta fiskiskipastólsins? Er það ætlun stjórnarandstöðunnar að það eigi að loka jafnmörgum frystihúsum? Hvað eiga allar ræðurnar um stóru milliliðahallirnar og bankahallirnar að þýða? Ekki trúi ég því að stjórnarandstaðan ætli að brjóta þær niður. Er það ætlun hennar að það eigi að flytja fólkið, sem þar starfar, á atvinnuleysisskrifstofur? Ég trúi því tæpast að það sé raunveruleg meining á bak við allar þessar löngu ræður um fjárfestingarmistökin að það eigi að vinda ofan af fjárfestingunni með því að stofna til svo verulegs atvinnuleysis í landinu sem slík stefna hefði í för með sér. Ég trúi því ekki að það sé raunverulegur ásetningur stjórnarandstöðunnar að tryggja sumum launþegum í landinu fullan kaupmátt með því að dæma aðra til atvinnuleysis. Ég held að það væri röng leið, ranglát leið. Og hún mundi ekki skila okkur inn á þá braut að við gætum unnið okkur út úr þessum erfiðleikum. Mér sýnist þess vegna að í öllum meginatriðum þeirrar gagnrýni sem sett hefur verið fram af hálfu talsmanna stjórnarandstöðunnar séu harla lítil rök á bak við efnisatriðin. Því er haldið fram að það sé ekkert gert nema að lækka kaupmáttinn. Auðvitað er þetta rangt. Það er verið að vinna að aðhaldsaðgerðum á öllum sviðum efnahagskerfisins. Það sem þarf að gera við aðstæður sem þessar er að draga úr heildarútgjöldum í samræmi við heildartekjur. Það hefur verið gert á sviði launamála. Það er gert með því að skera niður ríkisútgjöld. Sú stefna mun sjá dagsins ljós á næsta ári. Það er gert með því að draga úr fjárfestingu. Þannig er unnið að aðhaldsaðgerðum á öllum sviðum efnahagslífsins. Þessar fullyrðingar um að ekkert sé gert nema krukka í kaupið, eins og það er kallað, eru því rangar. Það er talað um að verið sé að flytja fjármagn frá launafólkinu til atvinnufyrirtækjanna. En í sömu ræðum tala menn um að atvinnufyrirtækin séu svo illa stödd að þau séu á heljarþröm, þar sé ekkert fjármagn til að halda áfram rekstri. Þetta er nú allt samræmið í málflutningnum. Það er einnig talað um það að nú sakni menn sárt þeirra gömlu tíma þegar ráðist var gegn verðbólgu á grundvelli hugsjónarinnar um slétt skipti. Það er ástæða til að líta til baka og skoða í hverju þessi svokölluðu „sléttu skipti“ voru fólgin. Í fyrsta lagi fólust þau í því að skerða kaupmátt kauptaxta undir því yfirskyni að stuðla að aðhaldi í þjóðarbúskapnum, en á hinn veginn var sömu upphæð og launin voru skert um veitt út annars staðar í hagkerfinu, annaðhvort með því að auka annars konar kostnað atvinnufyrirtækjanna eða með því að auka kostnað ríkissjóðs án þess að skera niður útgjöld á móti. Þegar á heildina er litið höfðu þessar aðgerðir því engan raunhæfan tilgang í því að draga úr heildarútgjöldum og þenstu í þjóðfélaginu. Þær skiluðu þeim eina árangri að skerða kaupmátt kauptaxta. En launþegar voru dæmdir til að bera þær fórnir án þess að nokkur varanlegur árangur næðist í baráttunni við verðbólguna. Ég hygg því að betur færi nú á því að talsmenn stjórnarandstöðunnar gleymdu þessari gömlu hugsjón um slétt skipti.



Herra forseti. Það er frv. sem flutt er til staðfestingar brbl. um launamál, sem verið er að fjalla um hér nú. Neyðarúrræði, segir hæstv. utanrrh., en engu að síður afnám samningsréttarins. Það er ljóst að það að svipta launþega samningsrétti sínum er alls ekki réttlætanleg aðgerð. Að fulltrúar ríkisvaldsins skuli geta komið eins og fellibylur fram á sjónarsviðið, rifið í tætlur gerða samninga og þjösnast um eins og naut í flagi, syngjandi með, sér til afsökunar, verðbólgusönginn góðkunna. Þetta er vægast sagt ill aðgerð og andstæð ríkjandi lögmálum í lýðræðislandi. Einn þáttur þeirrar valddreifingar sem við í Bandalagi jafnaðarmanna berjumst fyrir eru frjálsir samningar. Þá er átt við samninga um grundvallaratriði efnahagslífsins og samninga um kaup og kjör. Einstaklingar og samtök þeirra eiga auðvitað að bera fulla og algera ábyrgð á ákvörðunum sínum og þar með athöfnum sínum og á þeim samningum sem þeir kunna að gera. Það er nauðsynlegt að öllum afskiptum ríkisvaldsins af þessum samningum einstaklinga og samtaka þeirra ljúki. Samtök launafólks sem og samtök fyrirtækja eiga að vera frjáls og óháð öllu valdi, ríkisvaldi og flokksvaldi. Samtök launafólks eru einhver mikilvægustu félagasamtök samtímans, þó ekki væri nema vegna þess hversu fjölmenn þau eru. Það er þess vegna áríðandi að lýðræði innan þeirra sé virkt og að ákvarðanavaldið sé í höndum þeirra sem eru félagar í þessum samtökum, en það hefur oft á tíðum orðið alvarlegur misbrestur á því. Vinnulöggjöfin þyrfti að vera þannig úr garði gerð að launafólki væri frjálst að taka samningsréttinn í sínar hendur t.d. í einstökum fyrirtækjum, ef það svo kýs, enda sé fyrirkomulagi samninga þá þannig háttað, sem og félagsuppbyggingu samtaka launamanna og samtaka fyrirtækjaeigenda, að hún sé alfarið frjáls og án nokkurrar utanaðkomandi þvingunar. Það þarf að heimila að stofnuð séu slík félög á vinnustöðum og ef launafólk kýs að notfæra sér slík réttindi, getur það þá vitaskuld í auknum mæli samið um félagsleg verðmæti sem og aðild að stjórnun og/eða eignaraðild fyrirtækjanna. Fyrir kosningarnar í apríl lét ég gjarnan þau orð falla að það kerfi sem við byggjum við hér á landi væri þrátt fyrir allt ómetanlegt í samanburði við það einræðis- og alræðiskerfi sem víða er að finna í heiminum í dag. En ég bætti því þó við að oft á tíðum gætti allt of mikillar forsjárhyggju, forsjánni væri í stórauknum mæli beitt af ríkisvaldi, embættismönnum og hagsmunaöflum og alltaf - eða oftast án samráðs við almenning. Nú er orðið ljóst að mér hefði verið óhætt að kveða mun sterkara að orði. Tökin hafa enn verið hert af ríkisvaldsins hálfu og samningar afnumdir, eins og kunnugt er, hvorki meira né minna. Það er með miklum semingi gert eins og til þess að sýna dyggðinni svip sinn að ríkisvaldið talar nú hástemmt um frjálsa samninga. Þetta verður til þess að þetta hugtak verður við þessar kringumstæður skrumskæld og afkáraleg stæling á hugmyndum, sem gripnar hafa verið á lofti, til þess eins notaðar að viðra sig upp við launamanninn, en ganga um leið fram hjá því sem raunverulegu máli skiptir. Frelsi það sem BJ vill og við töluðum um í stjórnarmyndunarviðræðunum inniheldur raunverulegt frelsi allra, þar sem grundvallarlífskjör launamanna og þá sérstaklega þjóðfétagshópa, sem hafa sérþarfir og standa höllum fæti t.d. vegna heilsufars og örorku, eru tryggð. Vegna þess að frelsi án öruggrar afkomu og mannlegrar reisnar er ekki til. Eins og nú er komið er hætt við því að ugg setji að brjósti launamannsins og hann óttist það að afnám samningsréttarins hafi fengið stimpil sem einhver óhjákvæmilegur dómur, hagstjórnartæki, sem beitt verði óspart á komandi árum sem skammtímaúrlausn efnahagsvandans. Fjórflokkarnir eru allir undir sömu sökina seldir. Hv þm. Karvel Pálmason komst svo ágætlega að orði í máli sínu s.l. mánudag þegar hann sagði eitthvað á þessa leið: Allir hafa þeir á einhvern hátt átt eitthvað við að skerða launin. Og hver er líka munurinn á að fresta hækkun launa, eins og Alþb. talaði um að vilja framkvæma, og því að afnema launahækkanir? Þetta leiðir allt til sömu áttar og hefur sömu áhrif. Ríkisvaldið ætti í rauninni að hyggja mun betur að þessum atriðum og sjá sóma sinn í því að leggja áherslu á þau fagurlegu ummæli, sem viðhöfð voru af ríkisstj. hálfu í stefnuræðu og umr. um hana 18. okt. s.l., þegar verið var að tala um að styrkja eina meginstoðina í þjóðlífinu, og fjölskyldan og samband hennar við börnin þá gjarnan nefnd sem dæmi. Nú er aftur á móti svo komið að þessar meginstoðir eru illa staddar, það vantar mikið upp á það að endarnir nái saman, og það fer versnandi, að því er t.d. upplýsingar frá Félagsmálastofnun benda sterklega til, vegna þess að í ágústlok höfðu 20% fleiri einstaklingar fengið fjárhagsaðstoð en á sama tíma í fyrra. Hvaða aðgerðir ríkisvaldið hefur á prjónunum til að greiða úr kreppu þessara meginstoða þjóðlífsins, eins og það var orðað, væri fróðlegt að heyra, a.m.k. ef þessi heimili eiga að standa undir því að börnin þeirra, sú kynslóð sem er að vaxa úr grasi, eigi að verða eitthvað raunhæft til að byggja framtíðina á. Fögur orð um gildi fjölskyldunnar duga ekki, það þarf raunhæfar aðgerðir til. Þá á ég einfaldlega við það að fólk getur ekki fallist á það að sýna hófsemi í hvívetna ef spegill ríkisvaldsins segir fólkinu hvernig það sjálft bruðlar og ekkert er raunhæft gert til að stöðva fjárausturinn sem ekkert lát virðist vera á og engum arði skilar í þjóðarbúið. Og það sem verra er, þetta eykur enn meira á óyfirstíganlega skuldabyrði þjóðarinnar. Afnám samningsréttarins er auðvitað hin mesta hneisa. Það er ótrúlegt og óhugnanlegt að fulltrúar ríkisvaldsins skuli ekki hafa dómgreind til þess að sjá að þegar þeir hafa tekið það til bragðs að svipta þegnana grundvallarmannréttindum, þ.e. verði brbl. samþykkt á Alþingi, þá jafngildir það því að Ísland er ekki lengur í hópi lýðræðisríkja. Þess vegna vona ég að hv. alþm. beri gæfu til að afneita þessu pólska ástandi, afneita þessum brbl. um launamál, sem fela í sér afnám samningsréttarins til 31. jan. 1984, og það sem verra er, að eftir það er búið að troða ákveðinni prósentuhækkun upp á samningsaðila, og því segir raunveruleikinn okkur að það er ekki um neitt verulegt svigrúm að ræða til samninga um launahækkanir í lok þessa tímabils og a.m.k. alls ekki til frjálsra kjarasamninga. Hugtakið „frjálsir kjarasamningar í janúarlok" varð því eins og útskrúfuð setning í lélegum sjónleik í munni hæstv. forsrh. og nú síðast hér áðan einnig hv. þm. Þorsteins Pálssonar, þegar jafnframt stendur í fjárlagafrv. að svigrúm til launahækkana verði ekki meira en 4–6% að meðaltali á árinu 1984. Í máli hæstv. utanrrh. hér áðan var einnig minnst á þetta litla svigrúm, sem vonandi er, þannig að ekki eru nú líkurnar á miklu svigrúmi fyrir hendi. Enn fremur segir í fjárlagafrv.: „Með slíkri stefnumörkun er brotið blað í efnahagsstjórn hér á landi.“ Þetta er rétt og þetta er okkur ekki sæmandi, okkur sem litið höfum svo á að við séum þjóð sem búi í lýðræðislandi, því með þessu móti gerum við það ekki. Og mér er spurn: Hver var að tala um frjálsa kjarasamninga?



Herra forseti. Mér þótti jómfrúrræða hv. 1. þm. Suðurl. athyglisverð. Samt verð ég að játa að mér finnst hann hafa beitt dálítið venjulegri ræðubrellu, sem er sú, að þegar hann gerir úttekt á málflutningi stjórnarandstöðunnar auðveldar hann sér leikinn með því að tína til málflutning Alþb. og gera síðan þann hluta af heildinni að málflutningi stjórnarandstöðunnar í heild. Lítum aðeins nánar á þessar röksemdafærslur. Í fyrsta lagi segir hv. þm.: Stjórnarandstaðan andmælir tímabundinni sviptingu samningsréttar aðila vinnumarkaðar. Hvað vildi hún í raun og veru? Er hún ekki raunverulega að segja að hún hafi viljað beita lögum til þess að breyta launahlutföllum á vinnumarkaði? Það er mikið rétt að þessi mál komu mjög til umr. í stjórnarmyndunarviðræðum. Og það er líka mjög athyglisvert að talsmenn launþegasamtakanna í e.t.v. öllum flokkum voru eindregið sammála fyrrv. framkvæmdastjóra Vinnuveitendasambandsins um að slíkt mætti ekki ske. Talsmenn bæði vinnuveitenda og talsmenn flestra verkalýðsfélaga voru m.ö.o. á þeirri skoðun, að launahlutföllin væru hlutur sem aðilar vinnumarkaðarins ættu að koma sér saman um og það væri ekki æskilegt að löggjafinn hlutaðist til um það. Þá spyr maður: Ef við tökum góða og gilda þá röksemd að þjóðartekjur hafi farið lækkandi að undanförnu og muni e.t.v. fara það enn á næsta ári og það sé minna til skiptanna, er þá ekki einmitt kominn tími til að líta á tekjuskiptinguna innbyrðis? Og svara þeirri spurningu, hvort ekki sé æskilegt við slík skilyrði að breyta launahlutföllunum? Hverjir eiga að gera það? Á ríkisvaldið að gera það? Eiga aðilar vinnumarkaðarins að gera það? Ég þykist fara með rétt mál þegar ég segi að það er yfirlýst stefna Sjálfstfl. að kjarasamningar eigi að fara fram með frjálsum hætti. Það var snar þáttur í kosningabaráttu sjálfstæðismanna fyrir kosningar að svo skyldi vera. Og ef menn eru sammála um að ytri skilyrði þjóðarbúsins séu slík að það kalli ekki á annað, ef menn vilja bæta kjör þeirra sem skarðastan hlut bera frá borði, en að breyta tekjuskiptingunni innbyrðis, er það ekki einmitt rökstuðningur fyrir því að standa nú við þessa sannfæringu og segja: Aðilar vinnumarkaðarins skulu víst frjálsir að því - og gerðir ábyrgir fyrir því -að breyta tekjuskiptingunni innbyrðis? Ég hef ekki tekið undir þann áróður að lífskjarafórnin hafi ekki verið orðinn hlutur, þvert á móti. Minn flokkur hefur alla tíð haldið því fram með meiri rétti en flokkur hv. 1. þm. Suðurl., að afleiðingarnar af stjórnarfari síðustu ríkisstjórnar, sem m.a. komst á laggirnar á ábyrgð og með meiri hluta þm. þessa sama flokks, hafi verið slíkar að lífskjarafórnin var því miður orðinn hlutur. Einmitt þess vegna bar brýna nauðsyn til að líta ekki á þá tekjuskiptingu sem um var samið í seinustu kjarasamningum sem orðinn hlut og óumbreytanlegan. Einmitt þess vegna var ástæða, ef ríkisstjórn ætlaði að grípa til ráðstafana eins og afnáms vísitölukerfis, sem ég er sammála og minn flokkur var sammála í stjórnarmyndunarviðræðum, - einmitt þess vegna var ástæða til þess að segja: Aðilar vinnumarkaðarins skulu um leið frjálsir að því að gera kjarasamninga upp á nýtt, að breyta launahlutföllunum upp á nýtt, þannig að hlutur þeirra, sem sannanlega bera ekki úr býtum lengur mannsæmandi laun, skyldi leiðréttur. En þá á kostnað hverra? Á kostnað hinna sem ofar voru staddir í launastiganum. Það var einmitt kjörið tækifæri til þess fyrir þá menn sem halda því fram að verkalýðsforusta Alþb. hafi á undanförnum árum gert sig seka um - eigum við ekki að segja andlegan óheiðarleika, sem lýsti sér í því að þeir létu þá yfir sig ganga hverja kjaraskerðinguna á fætur annarri af hálfu Alþb., létu sig hafa það að setja sína eigin flokkshagsmuni ofar hagsmunum umbjóðenda sinna í verkalýðshreyfingunni. Hvers vegna þá ekki, ef sjálfstæðismenn beina þessum orðum að Alþb.-forustunni í verkalýðshreyfingunni, að gera þessa aðila nú ábyrga fyrir því að breyta launahlutföllunum hinum verst settu í hag? Þau rök sem hv. þm. nefndi, að óæskilegt hefði verið að ganga til kjarasamninga fyrr en tímabundinn árangur af afnámi vísitölukerfis hefði komið í ljós, reynast ekki vera mjög veigamikil. Sá árangur var kominn í ljós á haustmánuðum um það leyti sem kjarasamningar runnu út. Hafi það átt að vera meginröksemdin, að kjarasamningar mættu ekki fara fram fyrr en fyrsta vísbending um hjöðnun verðbólgu vegna pennastriksaðgerðarinnar um afnám vísitölukerfis, þá var það allt í lagi. Kjarasamningar runnu út nú í haust og hefðu þá farið fram við þau skilyrði að það var búið að sanna það, hafi menn ekki verið trúaðir á það fyrir fram, að unnt var að ná tímabundnum árangri á venjulega hefðbundna mælikvarða með því að afnema sjálfvirkt vísitölukerfi launa. Röksemd númer tvö var sú að stjórnarandstaðan í heild héldi því fram að kjaraskerðingin væri nú orðin mun meiri en fall þjóðartekna. Þessu svarar hv. þm. á þá leið, að við höfum á undanförnum árum búið við fölsk lífskjör. Þetta má orða á annan veg. Það má orða á þann veg, að gjaldföllnum vanskilaskuldum fyrrv. ríkisstjórnar og ríkisstjórna átti eftir að framvísa. Hin erlenda skuldasöfnun var komin á það stig, viðskiptahallinn var kominn á það stig, hrun ríkisfjármála var komið á það stig, að almenningur þurfti að taka á sig ekki aðeins fall þjóðartekna, heldur afleiðingarnar af óstjórn margra undanfarinna ára. Ekki hef ég gert ágreining um þetta. Ég held að þetta sé laukrétt lýsing á ástandinu. Þegar hv. ráðh. tíunda þar hins vegar á fundum sínum um landið, þar sem þeir reyna að sannfæra sig um að þeir séu á réttri leið, hversu slæm aðkoman var að ríkisstjórn þegar þeir tóku við, er ekki nema eðlilegt að þeir sem voru í stjórnarandstöðu allan tímann bendi hæstv. ráðh. á að þeir voru flestir hverjir að taka við af sjálfum sér. Að afleiðingar þeirra eigin óstjórnar bitna ekki á þeim, heldur á þjóðinni af fullum þunga. Og það er bara partur af pólitískum veruleika að ekki er við því að búast að þjóðin taki því sem sjálfsögðum hlut að menn sem sannanlega bera ábyrgð á því hvernig komið er komi nú fram, látist vera alsaklausir af óförum okkar, en framvísi aðeins reikningunum. Þriðja röksemdin var sú að annars vegar sé því haldið fram að með aðgerðum núv. ríkisstj. sé verið að færa atvinnurekendum í sjóð hluta af launum launþega; hins vegar sé verið að benda á að samdráttaráhrif af þessum aðgerðum séu slík að fyrirtækin kveinki sér undan. Hv. þm. svarar því með því að samkeppnisstaða íslensks iðnaðar hafi batnað. Það eru ekki ný tíðindi að samkeppnisstaða íslensks iðnaðar batnar við pennastriksaðgerð sem heitir gengislækkun. Hún gerir það til skamms tíma. Eftir því sem innflutningsverðlag hækkar, ef það tekst um leið að halda verðlagi innanlands niðri, gerist þetta til skamms tíma. Þetta hefur hins vegar verið endurtekið mjög oft og reynslan sýnir að til lengri tíma er þessi aðgerð haldlaus. Hvaða áhrif hefur gengislækkunin á afkomu annarra atvinnugreina, ekki síst útflutningsgreinanna sem við byggjum afkomu okkar á? Það þarf ekki að tíunda það í löngu máli. Fjölmiðlar eru nú fullir af hrollvekjandi lýsingum á stöðu útgerðar. Náinn pólitískur samstarfsmaður hv. þm., Kristján Ragnarsson, lýsir því yfir að flotinn sé að stöðvast af sjálfu sér. Framkvæmdastjóri útgerðarfyrirtækja austur í Neskaupstað skrifar skörulegar greinar um það í blöð hvernig komið er og vísar því til framkvæmdastjóra LÍÚ, hvernig á því standi að hann hegði sér nú í stéttarbaráttu atvinnurekenda með svipuðum hætti og Alþýðubandafagsforustan í verkalýðshreyfingunni gerði áður. Hann skorar á LÍÚ að beita sér fyrir því að flotinn komi í höfn. Framkvæmdastjórinn svarar því hins vegar til að þess þurfi ekki, honum verði lagt af sjálfu sér, svo hrikaleg sé skuldastaðan. Hæstv. forsrh. fer um landið og lýsir því yfir að útgerðin búi nú þegar við fjögurra milljarða króna skuldasöfnun. Þegar kíkt er nánar í það dæmi sjá menn að sá hluti útgerðarinnar sem verst er settur, „hin algjör“ gjörgæslufyrirtæki, sem varla er hægt að bjarga með nokkrum mannlegum ráðum, eru ekki hvað síst þau fyrirtæki sem hafa þegið bjarnargreiða hæstv. ráðh. að fá til afnota frá skattgreiðendum landsins ný og ný skip, nýja togara, á sama tíma og engar forsendur voru fyrir slíkri fjárfestingu í þessari atvinnugrein. Gengislækkun bætir í engu stöðu þessarar greinar, þvert á móti. Fjórða röksemd hv. þm. var sú, að ríkisstjórnin hefði í undirbúningi margvíslegar aðrar aðgerðir um aðhald í opinberum rekstri og hún hefði í undirbúningi ýmiss konar aðgerðir til þess að breyta stjórnkerfi fjárfestingar. Við vitum að ríkisstjórnin hefur sett sér það mark að draga úr erlendri skuldasöfnun. Hún mun skera niður framlög til opinberra framkvæmda, bæði á fjárlögum og lánsfjáráætlun. Það er út af fyrir sig alveg rétt. En af þessu tilefni er líka rétt að rifja upp að þetta snýst ekki bara um að draga úr ríkisútgjöldum á fjárlögum og lánsfjáráætlun. Þessi spurning snýst fyrst og fremst um eitt: Hvað þarf að gera til þess að tryggja til frambúðar tímabundinn árangur í hjöðnun verðbólgu, sem náðst hefur bara með afnámi vísitölukerfis? Ég held að til þess þurfi mjög róttæka kerfisbreytingu á íslenskri efnahagsstjórnun og þá einkum og sér í lagi, eins og ég hef áður leitt rök að, allri stjórnun fjárfestingar í landinu. Ég rifja upp að það voru settar fram í stjórnarmyndunarviðræðum við núverandi stjórnarflokka mjög ítarlegar kröfur um þessar breytingar. Og ég rifja upp að þeim var yfirleitt öllum saman hafnað. Ég segi fyrir mína parta að ég hef ákaflega takmarkaða trú á að hv. þm. Þorsteini Pálssyni verði mikið ágengt í samstarfi við Framsfl. um að breyta því sem breyta þarf við uppstokkun á stjórnkerfi fjárfestingar eða atvinnustefnu til frambúðar í sjávarútvegi eða landbúnaði. Kannske átti að skilja orð hans þannig, að hann telji enga ástæðu til þess sem núverandi hv. 1. þm. Suðurl. að miklar breytingar verði í því stjórnkerfi sem nú er ríkjandi í landbúnaðinum. Ég tók eftir því að fimmta röksemd hv. þm. átti að vera sú, að stjórnarandstæðingar teldu ranga fjárfestingu vera ávísun á óðaverðbólgu og notuðu mjög þau rök að ríkisstjórnin hefði ekki breytt því sem breyta þarf í fjárfestingarpólitík sinni, t.d. hvorki í landbúnaðarmálum né sjávarútvegsmálum. Þm. féllst á að þetta væri rétt. Hann sagði að vissulega væri rétt að röng fjárfesting væri ávísun á verðbólgu, en spurði síðan hvort stjórnarandstæðingar, þegar þeir gerðu kröfu til breytinga á landbúnaðarmálum, ætluðust til þess að bændur flyttu á mölina eða þegar stjórnarandstæðingar leggja fram till. um breytingar á stjórnkerfi fjárfestingar í sjávarútvegi, hvort þar með væri verið að kalla yfir okkur stórfellt atvinnuleysi við sjávarsíðuna, hvort þeir ætluðu að láta stöðva flotann, hvort þeir mundu láta loka frystihúsunum. Þetta er atvinnuleysisgrýlan. Í mörg mörg ár hafa alþýðubandalagsmenn og framsóknarmenn svarað öllum skynsamlegum till. um breytta atvinnustefnu, um hóf í fjárfestingu, um breytingar í málefnum landbúnaðarins, með klisjum af þessu tagi: Á nú að afnema landbúnað á Íslandi, á nú að flytja bændur á mölina? Þessar röksemdir eru ekki svaraverðar. Rökin, sem við erum að fara með, eru einfaldlega þessi: Þessi ríkisstjórn kemur fram fyrir launþega í landinu og segir: Þið verðið nú að taka á ykkur tímabundna kjarafórn. Hún er að vísu afleiðing af rangri stjórnarstefnu og hvers kyns mistökum, sem gerð hafa verið á undanförnum árum, en engu að síður óhjákvæmileg. Þetta eru staðreyndir. Þá höfum við sagt sumir hverjir, stjórnarandstæðingar, a.m.k. við jafnaðarmenn, að á sama tíma og launþegum í þéttbýli sé ætlað að taka á sig þessar fórnir sé það lágmarkskrafa að öðrum sé ætlað að bera hinar sömu byrðar. Hvað eigum við við? Við teljum t.d. óforskammað og ósvífið að fulltrúum landbúnaðarkerfisins að ætlast til þess að á sama tíma og launþegar taka á sig þessar fórnir verði þeir áfram krafðir um hundruð millj. kr. í formi skattpeninga til að greiða áfram útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir. Við teljum það líka ósvífni að halda áfram að halda uppi tilbúinni eftirspurn og kynda undir of mikla framleiðslu í landbúnaði með niðurgreiðslum sem nema hátt á annan milljarð króna. Á sama tíma og hæstv. fjmrh. kvartar undan því að hann nái ekki endum saman í ríkisbúskapnum, vegna þess að hann tók við ríkisbúskap að hruni komnum frá forvera sínum, tel ég það ósvífni að ekki megi orða það að þessu verði breytt. Þessar breytingar þurfa ekki að kalla á neitt atvinnuleysi. Í því efni held ég að við ættum allir að tala dálítið varlega. Ég held að ríkisstjórnin sjálf renni í raun og veru blint í sjóinn með hver verða að lokum samdráttaráhrifin og hvaða áhrif hefur það á atvinnustigið þegar fram í sækir á næsta ári. Þeir hlutir gerast nokkuð hægt. Það er alveg ótvírætt að það var þensla ríkjandi í okkar þjóðarbúskap, það var umframeftirspurn eftir vinnuafli og það mátti talsvert slaka á áður en við nálgumst þau hættumörk að raunverulegt atvinnuleysi gerði vart við sig, nema þá tímabundið eða staðbundið. En þegar hnífnum er nú beitt, sem ég viðurkenni að er óhjákvæmilegt, þegar dregið er úr fjárfestingu og opinberum framkvæmdum, fer það ekki að hafa áhrif sem máli skipta fyrr en á næsta ári og að verulegu leyti ekki fyrr en á næsta sumri. Ég er ekki með neinar hrakspár í því efni. Auðvitað eru allir hér á Alþingi, hvaða stjórnmálaflokki sem þeir tilheyra, sammála um að þessar samdráttaraðgerðir mega ekki undir neinum kringumstæðum leiða til atvinnuleysis og til þess er auðvitað ákveðið svigrúm. En alveg eins og það er svigrúm til þess, þá er eins svigrúm til þess að gera nauðsynlegar breytingar á úreltri og heimskulegri landbúnaðarpólitík og líka svigrúm til þess að gera nauðsynlegar breytingar í stjórnunarkerfi sjávarútvegs, m.a. til að víkja frá sér þeim beiska kaleik að hinn kosturinn, að því er sjávarútveginn varðar, er aðeins einn: Hann er sá, að grípa aftur til gengisfellingar eina ferðina enn. Sú gengisfellingarþörf er hins vegar svo hrikaleg, ef það á að koma útgerð á réttan kjöl með gengislækkun einni saman, að það segir sig sjálft, og það hljóta allir að viðurkenna, að þar með væru öll markmið núverandi ríkisstjórnar um hjöðnun verðbólgu fokin út í veður og vind. Herra forseti. Ég tel að þær röksemdir, sem hv. 1. þm. Suðurl. hér beitti og að stjórnarandstöðunni í heild sinni, fái að vísu prýðilega staðist ef hann er að ávarpa þann hluta stjórnarandstöðunnar sem borið hefur að mestu leyti ábyrgð á þrotabúi undanfarandi ríkisstjórnar. En ég vísa því algjörlega á bug að því er Alþfl. varðar og vísa því raunar heim til föðurhúsa. Alþfl. hefur verið sjálfum sér samkvæmur í stjórnarandstöðu á undanförnum árum, sem er meira en sagt verður um þann flokk sem hv. þm. tilheyrir. Annars er það annað tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs í þessum umr. að hæstv. forsrh. hafði uppi nokkra viðleitni til að andmæla því fyrr í umr. að þau hrikalegu fjárfestingarmistök, sem hann sem fyrrverandi sjútvrh. og sem flokkur hans sem valdhafi á verðbólguáratugnum s.l. 12 ár bera höfuðábyrgð á, séu í raun og veru að verulegu leyti skýringin á þeirri lífskjarafórn sem almenningur í landinu hefur nú mátt þola.  Hæstv. forsrh. hefur lagt hér fram þjóðhagsáætlun fyrir árið 1984. Þar stendur í kafla um málefni atvinnuveganna á bls. 11, með leyfi forseta: „Afkoma útgerðar er mjög erfið. Í þessu efni veldur ekki síst að afkastageta flotans er miklu meiri en samsvarar aflabrögðum nú. Leitað er leiða til lausnar á þessum vanda.“ M.ö.o.: það er viðurkennt hér sem meginvandamálið í höfuðatvinnuvegi okkar að afkastageta flotans er alltof mikil. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um hver það er meðal íslenskra stjórnmálamanna sem fyrst og fremst ber ábyrgð á því að svo er komið. Á öðrum stað í þessari sömu þjóðhagsáætlun, þar sem fjallað er um hag atvinnuvega á næsta ári, segir á bls. 22, með leyfi hæstv. forseta: „Lakari afkomu árið 1982 má öðru fremur rekja til minni botnfiskafla, en hann dróst saman um tæp 5% á árinu. Enn fremur hefur stækkun fiskiskipastólsins átt sinn þátt í því, að minni afli kemur á hvert skip en ella.“ Menn hafa verið að reyna að hártoga það eða deila um það hvað eftir annað í sambandi við umr. um offjárfestinguna í sjávarútvegi, hvort sami afli gæti virkilega náðst með mun færri skipum. Nú er ég ekkert að halda fram neinni sérstakri skoðun um það efni. Ég er aðeins að vitna til opinbers gagns, sem hæstv. forsrh. hefur sjálfur lagt fram, þar sem þessu er svarað. Þar er fullyrt að minni afli komi á hvert skip en ella væri af þessum sökum. Hæstv. forsrh. vitnaði í Dagblaðið og Vísi frá því í sept. 1982, þar sem getið var afreka sjútvrh. fyrrv. ríkisstjórna við innflutning skipa og tíundað hvað hver og einn þeirra ætti í hinum alltof stóra flota. Þessar tölur ná að vísu ekki nema fram á haustmánuði 1982, ná t.d. ekki til skipa sem enn er eftir að flytja inn og hafa gleymst og vitnað hefur verið til. En hér er þó saman dregið, að í sjávarútvegsráðherratíð Eggerts G. Þorsteinssonar á viðreisnarárum var veitt samþykki fyrir innflutningi 12 skuttogara. Í ríkisstjórnartíð Ólafs Jóhannessonar 1971–1974 var veitt samþykki fyrir innflutningi á 42 skuttogurum. Í ríkisstjórnartíð Geirs Hallgrímssonar, frá því í ágúst 1974 til sept. 1978, í sjávarútvegsráðherratíð hæstv. ráðh. Matthíasar Bjarnasonar, var veitt innflutningsleyfi fyrir 30 togurum. Í ríkisstjórnartíð Ólafs Jóhannessonar, frá því 1. sept. 1978 til okt. 1979, var veitt innflutningsleyfi fyrir 6 togurum. Það mun hafa verið árið 1976 sem svarta skýrslan var fyrst birt. Hún var fyrsta viðvörunarhringingin um hættuástand fram undan að því er varðaði fiskveiðastefnu og hugsanlega ofveiði á okkar helstu nytjastofnum. Árið 1978 var mjög áréttað af fiskifræðingum að frekari fjárfestingu í togaraflotanum ætti að stöðva. Því verður ekki í móti mælt, að í sjávarútvegsráðherratíð Kjartans Jóhannssonar, árin 1978–79, var að lokum stigið á bremsurnar í þessum efnum. Áður en hann tók við embætti sjútvrh. hafði verið veitt leyfi fyrir innflutningi 84 nýrra togara. Það er enginn ágreiningur um það að fjárfesting í togaraflotanum var nauðsynleg, skynsamleg og skilaði arði upp að vissu marki, meðan við vorum að byggja upp þessi afkastamiklu tæki og meðan við vorum enn á þeirri leið að nýta skynsamlega þessa takmörkuðu auðlind. En eftir árið 1979 var alveg augljóst mál, og um það voru þá eiginlega flestir dómbærir menn orðnir sammála, að stíga þyrfti á bremsurnar. Það sem síðan hefur gerst er það, að þessu var haldið áfram, þannig að í tíð hæstv. fyrrv. sjútvrh., frá því 8. febr. 1980 og þar til þetta er tekið saman, sem er í sept. 1982, hafði verið veitt heimild fyrir 17 nýjum skipum. En sá listi er engan veginn tæmandi.