Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra for seti ! Ég veit, að flestir hv. þm. - og vona allir hafi kynnt sér grg. þessarar till., en það er grein eftir Hallgrím Hallgrímsson, sem verið hefur fangi marga mánuði á Litla-Hrauni. Þess vegna þarf ég ekki að endurtaka það, sem þar er sagt, geng út frá, að það sé kunnugt. Það er í aðalatriðum þetta: Í fyrsta lagi ber skýrslan með sér, ef hún er rétt, að forstjóri vinnuhælisins er alveg óhæfur maður til starfs síns. Samkvæmt henni hefur það tíðkazt, að hann beiti handahófsrefsingum, sem geta ekki byggzt á öðru en því, hvort honum er persónulega vel eða illa við viðkomandi fanga, og þetta hefur gengið svo langt, að reglur fangelsins hafa verið þverbrotnar, - beinlínis framið lögbrot. Fangi var lokaður inni langtímum saman, án þess að honum gæfist kostur á að koma undir bert loft, og ekki fékkst bót fyrr en eftir langan og ákaflega torveldan málarekstur af hendi fangans, enda ekki mögulegt fyrir hann að koma umkvörtunum sínum áleiðis til dómsmálaráðuneytisins. Ég ætla ekki að fara lengra út í þetta atriði. Svo kemur annað atriði, sem er ákaflega mikilsvert: hreinlætið. Því er ákaflega ábótavant samkv. skýrslunni, og þarf ekki að vitna til hennar einnar um þörfina á rannsókn, við allir, sem þarna höfum komið, höfum séð með eigin augum, hver umgengni þar er og hve gífurlegur munur er þar og í hegningarhúsinu í Reykjavík, þolir engan samanburð. Ég hef áður á það bent, að langan tíma hafði lús legið í landi á „hælinu“. Það voru bornar brigður á þetta þá og bent á, hve mikill fyrirmyndarbóndi og fyrirmyndarmaður forstjórinn væri á búi sínu. Ég efast ekki um það, að allt sé í fyrirmyndarlagi á heimili fangavarðarins og aðbúð hans ágæt sem vera ber, en það er bara allt annað heimili en fanganna og ekki víst, að sami maðurinn sé fær um að vera jafngóður húsbóndi á þeim báðum. Eftir þessa umkvörtun var samt sem áður reynt í skyndi að útrýma lúsinni a.m.k. í bili. En samkv. því, sem Hallgr. Hallgrímsson skýrir frá, voru aðgerðir í hreinlætismálunum aðallega kák. Þegar menn vita, að svo er ástatt sem þarna var, og brýn nauðsyn lagfæringa, er það alveg ófært, að menn skuli standa hér upp og bera móti því, að nokkuð sé að. Slíkt gerir málstaðinn miklu verri en hann er fyrir. Ein alvarlegasta ásökun skýrslunnar er sú, að starfsmaður í dómsmálaráðuneytinu skuli hafa neitað að taka móti bréfi frá ákveðnum fanga. Ef svo er, getur slíkt gert fangana alveg réttlausa, jafnvel þótt framið sé á þeim lögbrot. Fanginn er með því settur á bekk með föngum í einræðislöndum. Nú getum við farið að deila endalaust um það, hvort þessar ásakanir séu á rökum reistar eða minna sé haft í þeim en í grein Hallgríms stendur. En það er bara alveg tilgangslaust. Hér eru í skýrslunni nefndir ákaflega margir menn, sem hægt er að leiða til vitnis um þessa hluti. Það er því alveg sjálfsagt, að reynt sé að komast til botns í málinu með rannsókn. Ég skil ekki annað en bæði ríkisstjórnin og þm. hljóti að fallast á, að ófært sé, að stofnunin liggi undir ásökununum, án þess að rannsókn fari fram. Annað er það ekki, sem þáltill. fer fram á. Ég mun ekki fjölyrða um málið, nema tilefni sé til gefið. Ég vonast eftir, að till. verði samþ. og þessi rannsókn látin fara fram.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Umr. um þessa þáltill. eru nú teknar upp á þeim grundvelli af hv. 1. flm., að ekki sé rétt að deila um það, hvort grg. sú, sem henni fylgir, sé rétt eða röng. Það er málflutningur, sem er engan veginn fjarri lagi. En vegna þess, að umr. eru teknar upp um málið á þeim grundvelli og ég vil segja með þeirri hógværð, er ekki ástæða til að fara langt út í málið. Þegar hv. flm. segir, þrátt fyrir þennan ásetning sinn, að aðbúð og réttleysi fanga, sem um ræðir, muni nálgast það, sem sé í einræðislöndum, held ég, að það sé orðum aukið og tæpast hægt heldur að fá það út úr skýrslunni. Um það atriði, að neitað hafi verið í ráðuneytinu að taka við bréfum frá fanga, vil ég taka fram, að mér var ekki kunnugt, að komið hefðu neinar kvartanir til starfsmanna eða til skrifstofustjóra, sem hér mun átt við, og hann sá ekki ástæðu til að skýra mér frá því, - enda er því ekki haldið fram, að mér hafi verið kunnugt um neinar kvartanir eða að þær hafi borizt til mín og ég neitað, að athuguð væri aðbúð þessa fanga. Það skal tekið fram í eitt skipti fyrir öll, að þegar fangar hafa kvartað um aðbúð í fangahúsum og þær kvartanir komið til mín, hafa kvartanirnar undantekningarlaust verið athugaðar, og það er auðvitað ekkert nema sá eðlilegi réttur, sem hver fangi á að hafa. En einmitt í sambandi við þetta mál verð ég að upplýsa það, að maður, sem ég hygg, að sé eitthvað skyldur þessum fanga, lögfræðingur, sem starfar hér í banka, kom og átti tal við mig um hann í vinnuherbergi mínu, spurði mig, hvort ég hefði nokkuð á móti því, að hann færi austur og kynnti sér aðbúð hans. Ég sagði það væri sjálfsagt. „Þú getur farið austur og talað við fangann og athugað, hvernig ástæður hans eru.“ Ég vænti þess, að hv. þdm. sjái af þessu, að ekki hefur staðið á mér, að rannsökuð yrði aðbúð fangans 

Ég vefengi þetta ekki og nægir að vita nafn hans, þótt ekki sé í þingræðu

. Ég ætla ekki að ræða grg., en samt sem áður má af verulegum líkum ráða, að í skýrslunni gætir allmjög málflutnings. Hún byrjar á því, að „við komum austur um miðjan dag. Þar blasti við hár og skáldaður húshjallur með járngrindum fyrir öllum gluggum og dyrum.“ Það eru nokkuð mörg húsin, sem eru skálduð, sveitabæir og önnur steinhús, en þetta er strax tekið þarna fram til að tákna einhverja sérstaka vanhirðu. Þá eru það járnrimlarnir. Hver hefur séð fangahús með gluggum niðri við jörð án járnrimla fyrir? Hvað er svo sem sérstakt við þetta, eða hvað snertir það aðbúð fanganna? Er hægt að hafa það til ádeilu á aðbúnaði á Litla-Hrauni, að járngrindur skuli vera fyrir gluggum? Er það ekki svo í öllum fangahúsum? Þá er sagt í skýrslunni, að mikið liggi þarna af rusli og skrani, en það er ekkert óeðlilegt, af því að þarna hafa þurft að fara fram ýmis konar viðgerðir. Gangstéttin á að vera brotin, en það vill nú oft brenna við, ef ekki er grafið nóg fyrir undirstöðunni, og má sjá slíkt hér við hin þrifalegustu hús. Það er fundið að því, að klefarnir séu litlir, en þeir eru þó nokkru stærri en klefarnir í fangahúsinu hér og svipaðir og almennt gerist nú á dögum. Ég hef nú nefnt nokkur dæmi, en gæti haldið lengi áfram. Eins og menn sjá, gætir mikil, kala og mikillar málfærslu í aðfinnslunum, svo að grunur hlýtur að vakna um það, að skýrslan sé útbúin frekar til að finna að en að hér sé um rökstuddar ásakanir að ræða. Út af því, að krotað sé á veggina, vil ég segja það, að það er erfitt að koma í veg fyrir slíkt. þar sem oft er skipt um fanga. Að ekki hafi verið málað í háa herrans tíð getur rétt verið, það þarf nokkuð oft að mála, til þess að málningin líti vel út og nýlega. Það er fundið að því, án þess að tilgreina neitt frekar, að maturinn sé ekki sem þrifalegastur. Ég álít nú, að úr því að þessar aðfinnslur eru fram komnar - og það eru þær fyrstu, sem mér, berast, og gerir það skýrsluna ekki síður tortryggilega -, og í þeim er a.m.k. tvennt, sem máli skiptir og rannsóknar þarf við, sé ekki ástæða til að ræða málið frekar á þessu stigi, heldur sé sjálfsagt að taka málið til athugunar. Sá, sem ber fram aðfinnslurnar, á að sæta ábyrgð engu síður en fangavörðurinn, ef hann lýgur í skýrslu sinni.

*Eiríkur Einarsson: Þó að ég sé lögfræðingur í banka, get ég ekki hrósað mér af þeirri framtakssemi að hafa farið að Litla-Hrauni. Það er ekki heldur tilefni ræðu minna, að ég ætli að leggja dóm á aðbúðina þar. Tilefni mitt til að standa upp var það, að það greip mig sá hugur vinnuvísindanna að nota tækifærið til að koma að öðru atriði varðandi Litla-Hraun. Ég kemst á þann hátt hjá því að gera sérstaka fyrirspurn. Á síðasta þingi bar ég fram þáltill., sem náði samþ., um, að fangagarðurinn skyldi fluttur frá Litla-Hrauni, þar eð slíkar fangabúðir ættu ekki að vera settar í öðru eins fjölbýli og er í kringum Litla-Hraun. Landareigninni er þannig í sveit komið, að hún er skákaland inni á milli engjalanda borgaranna, og er harla óviðkunnanlegt, að fangarnir séu alveg ofan í hinum starfandi borgurum, og er enda hætta á, að slíkt skapi meiri eða minni árekstra. Engin ákvæði eru um það, að þarna skuli fangahús vera um aldur og ævi. Annmarkarnir á að hafa fangana þarna geta orðið svo verulegir, að nauðsynlegt sé að flytja fangagarðinn burt. Í þáltill. minni gerði ég grein fyrir óánægju almennings í þessu sambandi. Ég veit, að sú óánægja grefur um sig, og verður óþolandi að hafa fangagarðinn þarna, alveg án tillits til þess, hvernig hann er rekinn. Ég bið velvirðingar á, að ég skyldi smeygja þessu atriði inn, en skylt er skeggið hökunni. Ég vona, að ég fái fyrirspurn minni svarað, hvernig á því stendur, að Alþ. samþykkt, sem gerð var hér á síðasta þingi, hefur enginn gaumur verið gefinn.

*Bjarni Bjarnason: Þjóðfélagsmeinin eru mörg. M.a. eru þau brot, sem einstakir þegnar fremja, af því að þeir eru ekki hæfir til að fylgja lögum og reglum þjóðfélagsins, og er ekkert óeðlilegt, þó að á Alþ. sé rætt um, hvernig þjóðfélagið eigi að búa að slíkum einstaklingum. Einnig er sjálfsagt að ganga eftir því, að þeir, sem trúað er fyrir vörzlu slíkra manna, fari nákvæmlega eftir þeim reglum, sem settar eru. Ég hygg, að Teitur fangavörður fari eins nærri settum reglum og frekast er unnt. Allir, sem þekkja hann, bera honum, að hann sé reglusamur, skynsamur, góðviljaður og ráðdeildarsamur. Enda kemur það fram í blaðagrein Hallgríms Hallgrímssonar, að ádeilan á hann persónulega er þannig, að ekki er hægt að sjá á neinu, að hann hafi misbeitt valdi sínu. En það er margt annað vandasamt í svona máli. Hv. flm. talaði hógværlega, og dettur mér ekki í hug að efast um, að hann og aðrir þm. hafi hug á, að sanngjarnlega sé búið að þeim mönnum, sem brotlegir hafa gerzt og verið dæmdir, og að þar fari allt fram svo sem ákveðið hefur verið, að yfirveguðu ráði. Hallgrím þennan Hallgrímsson þekki ég ekki einu sinni í sjón og veit ekkert um, hversu trúverðugur hann er. En það er hægt að komast fyrir um, hvort ásakanir hans um, að fangarnir séu illa hirtir og lúsugir, eigi við rök að styðjast. Ég hef bent á, hvort ekki væri nauðsynlegt, að fangarnir hefðu með sér læknisvottorð úr Rvík um þrifnaðarástand sitt. Þá gæti legið skýlaust fyrir, hvort þeir fengju á sig óþrif eftir komuna að Litla-Hrauni. Ég hygg, að sú ásökun sé alröng, en að sannleikurinn sé sá, að þeir, sem lúsugir eru, hafi verið það, þegar þeir komu þangað, en misnoti það svo í sambandi við dvölina á hælinu. Það tekur nokkurn tíma að þrífa slíkt. Það er ekki mikið leggjandi upp úr almennu hjali um það, hvort maturinn sé nógu góður, kaupið nógu hátt, klefarnir nógu stórir. Þar sýnist sitt hverjum. Það, sem verður að ganga úr skugga um, er það, hvort aðbúðin sé forsvaranleg eða ekki. Ég get hugsað mér, að ýmsir af föngunum hafi tilhneigingu til að vekja óánægju í hópnum og koma af stað ósönnum sögum. Það gleður mig, að hæstv. forsrh. hefur lýst sig fúsan til að gera gangskör að því, að málið verði rannsakað, m.a. það, hvort ríkisstj. hefur búið nógu vel í haginn fyrir þessa menn, en það er allt annað mál en hitt, hvort fangavörðurinn stendur vel eða illa í stöðu sinni.

*Einar Olgeirsson: Mér þykir vænt um, að þessar umr, hafi orðið og að hæstv. forsrh. vill taka þetta mál til rannsóknar. Hitt er eðlilegt, að mismunandi skoðanir komi fram um skýrsluna. Ég skil það vel, að hv. 2. þm. Árn. vilji draga taum Teits fangavarðar, sem hann þekkir að góðu einu. En það er oft svo um menn, að þeir geta verið ágætustu heimilisfeður, en eru svo í tillum viðskiptum svo harðdrægir og prettvísir, að undrum sætir. Það þýðir ekki að reyna að verða sammála, þegar lítið er sitt á hvora hlið á manninum, en Hallgrímur vildi nú einmitt unna honum sannmælis. Ég þekki Hallgrím mjög vel eftir áratugs samstarf. Hann hefur hvað eftir annað verið í kjöri til Alþ., og ég hygg, að þeir þm., sem eru andstæðingar hans, mundu bera honum gott orð. Hann er einn af þeim fáu Íslendingum, sem hefur sýnt, að hann vill eitthvað í sölurnar leggja fyrir hugsjónir sínar. Ég verð að segja út frá því, sem hæstv. dómsmrh. sagði, að skrifin um Litla-Hraun hefðu ekki verið nógu hlutlaus, að hefði ég upplifað það, sem kom fyrir Hallgrím Hallgrímsson, og skrifað um það á eftir, hefði ég ekki í þeim skrifum mínum sýnt þá rósemi, sem hann hefur gert. Hæstv. dómsmrh. sagði, að í greininni væri mikill áróður, sem væri varhugavert að taka til greina. En ég segi: einmitt af því, að greinin er algerlega laus við áróður, sem hefði þó verið eðlilegt, að kæmi þar fram, er hún merkileg og hlutlaus skýrsla, sem verður að taka til greina. Menn eru sammála um, að fangelsin eigi að hafa bætandi áhrif á fangana, en það er langt frá, að menn vilji aðhyllast þá gömlu stefnu, að fangelsisvistin væri hegning þjóðfélagsins á fólkið og því ætti að fara illa með fangana á allan hátt. En það var þessi hugsunarháttur, sem kom fram hjá fangaverði þeim, sem hér er um að ræða, og þess vegna verður að skipta um stjórn á fangelsinu á Litla-Hrauni. Nú er það þannig, að þó að fanga á Litla-Hrauni langi til að kvarta yfir illri meðferð á sér við yfirboðara sinn; dómsmrh., þá er honum ómögulegt að koma bréfi til hans, vegna þess, hve margir menn eru þar á milli. T.d. stendur í þessari skýrslu, með leyfi hæstv. forseta: „17. júní skrifaði ég dómsmálaráðuneytinu bréf, varðandi úttekt dóms míns. Þegar ég bað fangavörðinn að koma því, vildi hann ekki taka við því, þar eð Gústaf Jónasson fulltrúi hefði skýrt sér frá því í síma, að dómsmálaráðuneytið anzaði engu bréfi, er frá mér kynni að koma.“ Það mun vera rétt, að hæstv. dómsmrh. hafi aldrei fengið slíkar umkvartanir, heldur hafi þeir menn, sem stóðu þar á milli, neitað að taka við bréfinu fyrir hans hönd, - án þess að spyrja leyfis. Ég veit um nokkur fangelsi erlendis, þar sem dómsmálaráðuneytið hefur eftirlit, og komist það á snoðir um, að föngunum sé misboðið, sendir það einn af sínum yfirmönnum sem fanga inn í fangelsið. Auðvitað hafa fangaverðirnir ekki hugmynd um annað en að hér sé um venjulegan fanga að ræða og fara með hann eins og aðra fanga. Einn góðan veðurdag kemur í ljós, að hér er um yfirmann fangavarðarins að ræða, og afleiðingin verður sú, að rannsókn er látin fara fram og hinn seki fangavörður sviptur embætti sínu. Þetta fyrirkomulag er auðvitað ekki hægt að hafa hjá svo fámennri þjóð sem okkur, en nauðsynlegra er að tryggja það, að kvartanir fanganna komist sína leið. Nú er frá því skýrt í skýrslu þessari, að fanginn hafi verið lokaður inni í 11 sólarhringa, án þess að komast undir bert loft eða mega tala við gesti sína, Þetta er meðferð, sem alls ekki getur gengið í nokkru fangelsi í siðuðu landi. Ég þekki fangelsi í Bretlandi, og þar hefur hver fangi rétt til að njóta útivistar 2 tíma á dag. En á Litla-Hrauni er beitt þeirri hegningu, að maðurinn fær ekki að koma út svo dögum skiptir, og fyrst þegar loksins sýslumaður og læknir skarst í málið, fær hann að vera úti, fyrst 1/2 tíma og svo 11/2 tíma á sólarhring. Þetta er aðferð, sem er með öllu óhæf. Það getur ekki gengið, að fangelsisstjórar geti farið eftir sínum eigin geðþótta, og það verður að bera virðingu fyrir heilsu manna. Það verður að sjá um, að menn bíði ekki tjóu andlega með því að hafa þá algerlega einangraða, án þess að sjá blöð eða bækur. Ég held þess vegna, að full þörf væri á því, að grg. þessi kæmi fram á Alþ., og ég er fullviss um, vegna þeirra góðu undirtekta, sem þetta mál hefur fengið hjá hæstv. dómsmrh., að það verði til þess að bæta meðferð fanganna á Litla-Hrauni. Að öðru leyti mun ég ekki lengja þessar umr., án sérstaklega gefins tilefnis.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vil aðeins svara hér fyrirspurn, sem beint var til mín, viðvíkjandi fangahúsi því, sem í ráði er að byggja. Það er kunnara heldur en frá þurfi að segja, að framkvæmdir á þeim málum sem öðrum eru erfiðar og ekki hlaupið að byggingaframkvæmdum, eins og sakir standa, en ættum við að ráðast í byggingu á fangahúsi nú, mundi það kosta hundruð þúsunda. Ég var aldrei ánægður með þann stað, sem tekinn var, þegar fangahúsið á Litla-Hrauni var byggt. En ég hygg, að að öllu athuguðu megi nú deila um, hvort staðurinn sé ekki sæmilegur. Það er talað um, að þessi staður sé í þjóðbraut. Nú er Skólavörðustígur 9 í þjóðbraut, og mér er kunnugt um, að víða erlendis eru fangahús í þjóðbraut. Ef fangahús yrði byggt á afskekktum stað, mundi reynast svo erfitt með alla aðdrætti, að slíkt væri ókleift. En þetta er enn órannsakað mál. Ein af þeim ásökunum, sem kom fram, var sú, að fangar fengju ekki að ganga úti. Nú eru reglur fangahúsanna þannig, að undir vissum kringumstæðum skuli fangar dvelja innanhúss. Hér var um slíkan fanga að ræða, og þar sem hann var ásakaður um að hafa gengið úr vinnu og vera með áróður meðal fanganna, hafði fangavörður notað sér reglur fangahúsanna og bannað honum að ganga úti. Sá er munurinn á fangahúsunum á Skólavörðustig 9 og Litla-Hrauni, að í kringum það fyrrnefnda er hár garður, þar sem fangarnir geta gengið um án þess að ná sambandi við umhverfið. En slíkur garður er ekki til á Litla-Hrauni. Eins og þm. er kunnugt um, er erfitt að byggja fangahús á svo afskekktum stað, að fangarnir megi vera óhindraðir úti, og það er allt enn þá órannsakað mál. Ég vil nú ekki lengja umr. um þetta mál, en ég vil taka það fram, að fangavörðurinn er góðkunnur maður. Ég vil aðeins benda á eitt dæmi, sem sýnir, að ekki hefur verið tekið harðara á þessum fanga heldur en öðrum. Ég hygg, að flestir hv. þm. muni, að meðan fangi þessi sat í fangelsi, skrifaði hann stóra blaðagrein um annað efni, og ég get upplýst það hér, að það þótti fyrirbrigði, að fangi, sem settur hafði verið inn fyrir það sama atriði, sem hann hafði skrifað um, skyldi láta slík skrif frá sér fara. Af þeirri ástæðu fannst þeim, sem grein þessi fjallaði um, ástæða til, að tekið væri fastara í taumana um eftirlit á þessum fanga, heldur en verið hafði. Áður en þessum umr. lýkur, vildi ég segja nokkur orð um aðbúnað fanganna, vegna ummæla, sem fallið hafa hjá sumum hv. þm. Ég rakst á eitt atriði í grg., sem vakti athygli mína. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Annars mega fangar á Litla-Hrauni hafa þægindi og annað, er þeir geta sjálfir útvegað, og hafði ég í klefa mínum sængurföt, stól, ritföng og gnægð bóka og blaða auk útvarpsheyrnartóls, er Hælið leggur til.“ Þetta eru nú ekki svo lítil þægindi í fangahúsi, en ég vildi aðeins benda hv. þm. á þetta. Ég hef víða séð fangahús erlendis, og þar er aldrei nema teppi í rúmunum, af þeirri orsök, að teppi er hægt að hreinsa. Ég er á sömu skoðun, eins og ég hef áður lýst yfir, að sjálfsagt sé að þetta mál sé rannsakað. Eins og menn sjá af skýrslu þessa fanga, hefur aðbúnaður hans ekki verið sem ákjósanlegastur, en þegar betur er að gáð, hefur hann haft það frjálsræði, sem óvíða mun tíðkast erlendis. Honum er leyft að hafa gnægð bóka, auk þess var í klefa hans útvarpsheyrnartæki, sem hælið lagði til. Af þessari skýrslu er greinilega hægt að sjá, að sambúðin milli fangavarðar og fanga hefur ekki verið góð, en af hverju það hefur stafað, skal ég ekki deila um.



Ég sé ekki, að nauðsynlegt sé að fresta þessu máli, þar sem ekki er nokkur þörf á að hafa um það lengri umr. fyrr en rannsókn hefur farið fram. Um það virðast allir sammála. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir undirtektir hans í þessu máli. Hann lítur einnig svo á, að hér sé um að ræða svo alvarlegar ásakanir, að hvað sem líði sannleiksgildi þeirra, sé óviðunandi, að ekki verði látin fara fram rannsókn á þessum málum. Ef rannsóknin leiddi í ljós, að þessar ásakanir reyndust rangar, kæmi fram ábyrgð á hendur Hallgrími, sem bar þær fram. Um þetta er hæstv. forsrh. alveg sammála. Hæstv. ráðh. andmælti því, sem ég hafði sagt í ræðu minni, að aðbúnaður fanganna á Litla-Hrauni væri svipaður og hjá einræðisþjóðunum. En ég sagði, að fanginn hefði að sumu leyti haft sömu aðstöðu eins og meðal einræðisþjóðar. Hann var fleiri vikur að reyna að koma umkvörtunum sínum á réttan stað, og það tókst ekki, vegna þess að skrifstofustjóri dómsmálaráðuneytisins neitaði að taka við nokkrum bréfum frá þessum fanga. Eftir því sem hæstv. dómsmrh. hefur upplýst, hafði hann ekki gefið nein fyrirmæli um, að ráðuneytið mætti ekki taka við neinum umkvörtunum frá þessum fanga. Ég trúi því fyllilega, að hæstv. dómsmrh. eigi ekki sök á þessu, en þá verður málið því alvarlegra að því er snertir starfsmenn dómsmálaráðuneytisins. Ég talaði við skrifstofustjórann í síma og bar þessar umkvartanir fram við hann, en fékk ekkert annað en ónot sem svar. Hæstv. dómsmrh. munu ekki hafa verið allir málavextir kunnir fyrr en löngu seinna, enda er hann sammála öllum þeim hv. þm., sem hér hafa talað, um að nauðsynlegt sé að rannsaka þetta mál. En mér finnst mjög óviðeigandi að bera fram afsakanir fyrir málsaðila, áður en málið fer í rannsókn. Það er ekki rétt, að hér sé um að ræða skýrslu til dómsmálaráðuneytisins, heldur venjulega blaðagrein, nokkurs konar „reportage“, og kemur þess vegna ekkert þessum ásökunum við. Ég ætla alls ekki að ræða um sannleiksgildi þessara umkvartana, en ég get sagt það í tilefni af þeim umr., sem hér hafa farið fram, að allt það, sem ég hef getað fylgzt með af þessum ásökunum, er rétt. Mér er persónulega kunnugt um, að eins og maður sagði við mann, veður allt uppi í skít á Litla-Hrauni. Er mikill munur á fangahúsinu hér í bænum, þar sem gætt er ýtrasta hreinlætis. Áður hafa komið fram líkar ásakanir og hér er um að ræða. T.d. hefur Eggert Þorbjarnarson skrifað ýtarlega grein um fangelsið á Litla-Hrauni, þar sem hann heldur því fram, að búrekstrinum sé mjög ábótavant, og nefndi hann mörg dæmi máli sínu til sönnunar. Ég get þessa hér, ef til rannsóknar skyldi koma á þessum málum, þá sé þetta atriði rannsakað um leið. Ég er hv. 2. þm. Árn. sammála um það, að mjög vandasamt verk sé að vera fangavörður, en því meiri nauðsyn ber til þess, að valdir séu hæfir menn í það starf. Það má vel vera, að þessi fangavörður á Litla-Hrauni hafi marga mannkosti til að bera. Ég vil ekki rengja hv. 2. þm. Árn. um það, hann mun vera honum persónulega kunnugur. En af því, sem ég veit um framkomu fangavarðarins, hlýtur hann að skorta hæfileika til starfsins. Ef rannsókn málsins leiddi í ljós, að það væri rétt hjá hv. 2. þm. Árn., að fangavörðurinn hefði aðeins breytt eftir reglum fangahússins, sem hann var settur yfir, er málið enn alvarlegra. Þegar menn ræða um fangagæzlu, eru menn auðvitað ósammála, en um höfuðatriðið hygg ég þó, að allir séu sammála, sem sé það, að fangavörður þurfi að vera starfi sínu vaxinn. Ég vil þá minnast á eitt atriði, þ.e. innilokun fanganna fyrst eftir að þeir koma á hælið. Þessi innilokun er í sjálfu sér réttmæt, þar til rannsókn hefur farið fram á föngunum af læknis hálfu, en það er óeðlilegt, að þeir skuli þurfa að bíða eftir þessu læknisvottorði í viku til hálfan mánuð. Hér er ekki hægt að hreinsa fangavörðinn undan sökum, því að hann hafði ekki gert lækninum aðvart í þessu tilfelli, er um ræðir, fyrr en eftir 4 sólarhringa. Maður frá Eyrarbakka kom og kvartaði yfir þessu, þegar fangarnir höfðu kvartað, en fangavörður svaraði, að þetta væri ven ja þarna, því að fangarnir hefðu gott af að vita það, að þetta væri ekkert hótel. Þetta svar sýnir vel hugsun fangavarðarins. Það skiptir á rauninni litlu máli, hvort þessi till. til þál. verður samþ. eða beinni verður vísað til ríkisstj., aðeins ef rannsókn fer fram á þessu, sem um ræðir, og ég er ekki mótfallinn því, að till. verði vísað til ríkisstj., ef rannsókn verður látin fara fram.

*Eiríkur Einarsson: Ég skal hafa þetta örstutt, því að mjög litlu er við að bæta, en ég sé, að þegar ég hugsa mig um, þá er till. mín, sem samþ. var í Sþ., ekki eins gömul og ég hélt, því að hún er frá 1939. Ég hef lítið tilefni til að ræða þetta mál frekar, en vil þó geta þess í sambandi við svar hæstv. forsrh. viðvíkjandi minni eftirgrennslan, þegar hann segir, að þegar fangahúsið Skólavörðustígur 9 standi við þjóðveg, þá megi hælið á Litla-Hrauni alveg eins vera það, að þessu tvennu er ekki saman að jafna, vegna þess að fangahúsið við Skólavörðustíg er innilokunarfangelsi, en hitt ekki, heldur er það hæli til þess að betra menn. Það eru ekki aðeins íbúar þorpanna þarna austurfrá, sem eru leiðir á þessum sífelldu samvistum við fangana, heldur einnig fangarnir sjálfir. Ef ég væri dæmdur maður, sem þyrfti að taka út refsingu á slíku hæli, þá kærði ég mig ekki um, að á mér væri haldin hálfgerð sýning. Ef Litla-Hraun væri ekki vinnuhæli, þá gæti það alveg eins verið við Skólavörðustíginn, t.d. með því að stækka það hús, en hælinu hefur einmitt verið komið fyrir í sveit til þess að leyfa föngunum dálitla útivist, en til þess að það komi að gagni, þá er ekki gott að hafa hælið í þéttbýli. Mér þykir leitt, hvað lítið hefur orðið úr framkvæmdum viðvíkjandi till. 1939, sem gaf þó góðar vonir, þegar hún var samþ., og mér hefði fundizt betra, ef hæstv. forsrh. hefði andmælt henni þá, í stað þess, eins og hann gerði, að lofa henni þegjandi fram að ganga, en segja svo nærri þrem árum seinna, að hann dragi í efa að hafa hælið annars staðar. Þessi krafa er ekki aðeins af mínum vörum, heldur almenn ósk fjölda manns, að hælið verði flutt á afskekktari stað, svo að bæði fangarnir verði í friði fyrir fólki í nágrenninu og fólkið í friði fyrir föngunum.

Forseti (GSv): Till. hefur komið fram að vísa málinu til ríkisstj.



Ég mun ekki ræða ýtarlega uni þetta mál, því að því fylgir nægileg grg. Það, sem farið er fram á, er í fyrsta lagi, að ríkisstj. fái heimild til að kaupa landareign Kaufélags Árnesinga í Hveragerði, ásamt jarðhitaréttindum, í öðru lagi nokkurn hluta jarðarinnar Vorsabæjar og í þriðja lagi landblett Gísla Björnssonar. Á þessu landi stendur Hveragerði, og mætti mikið rækta af þessu landi, ef vel væri að farið. Mestur hluti lands þessa er eign Kaupfélags Árnesinga, og hefur því verið boðið geypihátt verð í það, en kaupfélagsstjórinn vill heldur selja ríkinu en öðrum. Það má ganga út frá því sem vísu, að byggðin í Hveragerði vaxi ört, og þá yrði þetta land áður en varir komið í hendur margra, og gæti orðið erfitt að fá þá til að. selja, og enn fremur verður þá margskipt ábyrgð og forsjón og erfiðara að koma skipulagi á heldur en ef ríkið ætti allt landið, og jarðhitann. Með því móti er hægt að fullrækta jarðhitann og skipuleggja borunina. Hér er um mikið menningarmál að ræða, sem snertir bæði Árnessýslu og Reykjavík, því að margir Reykvíkingar búa þarna nokkurn tíma ársins. Ef svo færi, að ekki næðist samkomulag við eigendur þessa lands, þá mundi verða að flytja á næsta þingi frv. um eignarnámsheimild í þessu skyni. Ég óska þess svo, að málinu. verði vísað til fjvn. að þessari umr. lokinni.

*Haraldur Guðmundsson: Ég er sammála hv. flm. um, að ástæða er til, að ríkið fái umráð yfir þessu landi, og ef til vill í ríkara mæli en gert er ráð fyrir í till., og vona ég, að sú hv. n., er fær málið til meðferðar, athugi það. Ég vil enn fremur benda á, hvort eigi muni réttara að ganga frá eignarnámsheimild strax.

Forseti (GSv) : Ég tel rétt að fresta umr. um málið, en láta fara fram atkvgr. um, hvor t málinu eigi að vísa til nefndar.