Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf um forföll þingmanns frá Einari K. Guðfinnssyni, 4. þm. Norðvest., dagsett 30. október: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðvest., Guðjón Guðmundsson, taki sæti mitt á Alþingi á meðan.“ Guðjón Guðmundsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Forseti vill geta þess að 7., 8. og 12. dagskrármál eru tekin af dagskrá.

Herra forseti. Ég flyt þingsályktunartillögu um að gerð verði úttekt á hækkun rafmagnsverðs í kjölfar nýrra raforkulaga um breytta skipan raforkumála sem tók gildi í ársbyrjun 2005 en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að gerð verði úttekt á því hvaða breytingar hafa orðið á rafmagnsverði til almennra notenda og fyrirtækja í kjölfar breytinga sem urðu á skipulagi raforkumarkaðarins áramótin 2004/2005. Gerð verði grein fyrir þróun raforkuverðs, sundurliðað eftir helstu notendaflokkum og gjaldskrársvæðum. Niðurstaða úttektarinnar, sem nái til allra tegunda viðskipta með raforku, liggi fyrir 15. febrúar 2007.“ Það er ekki svo að ég sé einn áhugamaður um þetta heldur flytur öll stjórnarandstaðan tillöguna með okkur og fleiri hafa ályktað um þessi mál, t.d. hagsmunaaðilar og samtök sveitarstjórna því þetta mál liggur mjög þungt á mörgum, ekki síst bændum. Rafmagnsreikningar þeirra hafa hækkað gríðarlega og ég furða mig eilítið á því að hæstv. byggðamálaráðherra og formaður Framsóknarflokksins og núverandi iðnaðarráðherra skuli ekki vera hér til að gera grein fyrir þessu máli en forveri hans í því starfi, sem nú gegnir stöðu utanríkisráðherra, sagði þegar var verið að innleiða þessi lög að hækkunin yrði u.þ.b. 100 kr. Það er þó alls ekki þannig að þessi breyting hafi leitt til 100 kr. hækkana á raforkuseðlum landsmanna heldur hefur hækkunin jafnvel numið tugþúsundum eða a.m.k. tugprósentum. Og það er algerlega óþolandi að stjórnvöld innleiði hækkun sem þessa án þess að gerð sé grein fyrir í hverju hún felst og þetta kemur eins og skrattinn úr sauðarleggnum því það var búið að boða allt annað þegar þessi breyting var innleidd á Alþingi. Ég skora á framsóknarmenn og sjálfstæðismenn að gera grein fyrir þessu. Þetta frumvarp átti að leiða til samkeppni og hagræðingar á raforkumarkaði en almennir neytendur hafa einungis séð hækkun og það er stórundarlegt að ekki sé gerð betri grein fyrir málinu en gerð hefur verið. Að vísu kom raforkuskýrsla sem hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra kynnti á þingi en það var ekki nokkur leið að sjá hver hækkunin var og hvers vegna hún varð. Það var hækkun hér og lækkun þar og öllu grautað saman en þó var eitt mjög áberandi í skýrslunni. Þar kemur fram, á bls. 25, samanber súlurit og eins og sjá má á þskj. 5, að ef raforkuverð hér er borið saman við raforkuverð á Norðurlöndum eða í Bretlandi og Frakklandi, þá segir einfaldlega í skýrslunni að raforkuverð til stærri iðnfyrirtækja sé í hærri kantinum á Íslandi miðað við samanburðarlöndin. En þó hefur ekki verið gerð grein fyrir því hvað hækkunin varð mikil né hversu mikið hún stafaði af breytingunni á raforkumarkaðnum. En það er í rauninni ekkert undarlegt þegar menn fara af stað með samkeppni á markaði þar sem eingöngu eru opinber fyrirtæki að menn sjái einungis hækkun. Það verður líka að líta til þess að þessi svokallaða samkeppni nær einungis til lítils hluta af raforkumarkaðnum og eftir að Reyðarál verður komið í notkun er hinn svokallaði samkeppnismarkaður bara fimmtungur af öllum raforkumarkaðnum. 80% eru í föstum samningum. Það þarf að gera grein fyrir þessu og ég skora á stjórnvöld að veita tillögu okkar brautargengi og það væri fáheyrt ef menn ætluðu að fara með þetta mál allt í þoku í næstu kosningar og gera ekki grein fyrir því hver raunveruleg hækkun varð við breytinguna. En eins og áður segir eru fleiri en við í stjórnarandstöðunni sem hafa talað um þessi mál og ég vil minna á að bakarar landsins hafa orðið fyrir barðinu á þessari hækkun og hafa sent frá sér ályktun sem mér finnst rétt að lesa upp, en aðalfundur Landssambands bakarameistara ályktaði um málið þann 4. mars sl. og mótmælti harðlega þeirri hækkun sem orðið hefur á raforku til bakaría við það að ný raforkulög tóku gildi í byrjun árs 2005. Við það breyttust taxtar sem orkufyrirtæki á öllu landinu innheimta eftir. Í ályktun þeirra segir, með leyfi forseta: „Stærstur hluti raforkunotkunar í bakaríum fer fram á þeim tíma sólarhrings þegar almenn orkunotkun er í lágmarki. Bakarí hafa hingað til notið betri kjara af þeim sökum gegn því að hægt væri að rjúfa rafmagn til þeirra á öðrum tíma sólarhringsins. Við breytingar á raforkulögum var þeim samningum rift með einu pennastriki og við það hækkaði rafmagnsverð bakaría um allt að 50%. Þessar hækkanir hafa smám saman verið að koma í ljós frá því að nýju orkulögin tóku gildi og enda óhjákvæmilega í hærra vöruverði. Bakarameistarar telja þessa hækkun ekki vera í samræmi við vilja stjórnvalda til að lækka verð á matvælum og hvetja orkusala til að koma til móts við óskir bakara um að leita leiða til að lækka orkuverð.“ Það er ljóst, herra forseti, að bakarar hafa orðið fyrir gífurlegri hækkun og það er rétt að spyrja hvað hækkunin hefur orðið mikil í þeim hluta kerfisins sem hefur átt að njóta samkeppninnar. Það hefur ekki verið gerð grein fyrir því. Það er ekki svo að raforkuneytendur í Reykjavík hafi notið einhverrar lækkunar, alls ekki. Í viðtali við forstjóra Orkuveitu Reykjavíkur kom fram að orðið hefði hækkun vegna raforkulaga. En hvert runnu þeir peningar? Það er rétt að gerð verði rækilega grein fyrir þessu vegna þess að þeir hafa ekki runnið út á land, a.m.k. sjá hvorki bændur þá peninga í lægra raforkuverði né aðrir skattgreiðendur, vegna þess að niðurgreiðslur almennra skattgreiðenda hafa verið auknar um hundruð milljóna síðan þessi lög tóku gildi. Það er því víða pottur brotinn hvað þessa framkvæmd varðar hjá Framsóknarflokknum með aðstoð Sjálfstæðisflokksins og ég undra mig á því að þessir flokkar hafi ekki gert betur grein fyrir ástæðunum. Á þingi Samtaka sveitarfélaga á Norðurlandi vestra á Gauksmýri í ágúst sl. var m.a. samþykkt eftirfarandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „SSNV … ítrekar að stjórnvöld standi við gefin loforð um að ekki komi til hækkunar á raforkuverði vegna breytinga á raforkulögum og brugðist verði við þeim hækkunum sem þegar hafa orðið. Hækkandi raforkukostnaður er verulega íþyngjandi og við því verða stjórnvöld að bregðast nú þegar.“ Hafa stjórnvöld brugðist við? Nei. Þau hafa heldur ekki brugðist við með því að vera hér og svara fyrir. Hæstv. byggðamálaráðherra er í einhverjum allt öðrum verkum. Ég veit ekki hvað hann er að gera. En hér væri tækifæri til að gera grein fyrir máli sínu og svara því hver sé ástæðan fyrir þessum hækkunum. Fjölmargir hagsmunaaðilar kvarta sáran yfir þeim og það er hægt að leiða mörg rök að því að landsmenn hefðu almennt átt að sjá mikla lækkun á raforkureikningum, m.a. vegna þess að það er búið að byggja upp gott kerfi hringinn í kringum landið og öflugar virkjanir og farið að greiða þær niður. Gengið hefur verið hagstætt til að greiða niður erlend lán á sl. ári og því hefði bæði bætt tækni og annað átt að verða til þess að rafmagnsreikningar lækkuðu. En það er alls ekki svo. Því miður er það einnig þannig að rafmagnsreikningarnir eru svo flóknir að hinn almenni neytandi á mjög erfitt með að fara í gegnum þá. Þetta eru jafnvel 2–3 blaðsíður hjá hinum almenna neytanda. Gamall maður á Siglufirði kom með reikninginn sinn til mín. Þetta var reikningur m.a. vegna húss á Laugavegi og svo var hann með skúrgarm og þetta var sex blaðsíðna reikningur. Úr þessu þarf að bæta, að fólk fái einhvern skilning á reikningum sem hafa einungis hækkað en ekki lækkað þrátt fyrir loforð stjórnvalda sem gefin voru þegar farið var af stað með þessa breytingu á raforkumarkaðnum. Mig undrar að Sjálfstæðisflokkurinn, sem kennir sig stundum við markaðsöflin, skuli halda á spilunum eins og raun ber vitni vegna þess að þetta kemur óorði á markaðsöflin. Þegar á að fara að hleypa markaðsöflunum af stað í samkeppni á raforkumarkaði þá sjá neytendur einungis hækkanir en ekki lækkanir. Ég skora á stjórnarmeirihlutann að veita þessu máli brautargengi í gegnum þingið vegna þess að þetta mál varðar marga mjög miklu, t.d. bakara landsins og bændur sem sjá gríðarlega háa rafmagnsreikninga í kjölfar þessara laga, herra forseti. Að lokum vil ég að málinu verði vísað til iðnaðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil hér í andsvarsformi gera smáathugasemd þótt ég sé reyndar fyllilega sammála þessu máli og tel að gera þurfi að úttekt á þeim breytingum sem hafa orðið á rafmagnsverði eftir að gerðar voru breytingar á lögum á Alþingi. Þær lagabreytingar áttu sér stað þegar ég átti sæti í iðnaðarnefnd og þar kom fram að iðnaðarráðuneytið lýsti því yfir að raforkuverðið mundi ekki hækka þó svo að andstæðingar lagasetningarinnar héldu því fram að hún mundi valda verulegri hækkun á rafmagnsverði. Það er því full ástæða til þess að gera úttekt á þessu því að ég held að það hafi verið mistök að breyta þessum lögum. Lagasetningin var miðuð við að við værum í samkeppni um kaup á raforku milli landa eins og er á Norðurlöndunum. Það hefur reyndar sýnt sig, þó að sá háttur sé á að menn geti keypt milli landa þar, að raforkuverð hefur líka hækkað eftir þessa breytingu á lögunum á Norðurlöndum. Þetta hefur því haft hækkun í för með sér þó svo að stjórnvöld hafi haldið því fram að svo yrði ekki. Ég tek svo einnig undir að reikningarnir eru náttúrlega fáránlega flóknir, eins og hv. þingmaður benti á í framsöguræðu sinni, og því full ástæða til að fara í þessa úttekt. Ég hvet til þess að menn skoði þetta mál gaumgæfilega vegna þess að þær yfirlýsingar sem stjórnvöld höfðu uppi þegar þessi lagabreyting var gerð hafa alls ekki staðist, þær hafa fallið algjörlega um sjálfar sig.

Herra forseti. Þessi tillaga til þingsályktunartillaga um úttekt á hækkun rafmagnsverðs er flutt af þingmönnum allra stjórnarandstöðuflokkanna, Frjálslynda flokksins, Samfylkingarinnar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, af fulltrúum frá öllum þessum flokkum. Eins og hv. framsögumaður, Sigurjón Þórðarson, gerði grein fyrir hljóðar tillögugreinin á þá leið að gerð verði úttekt á því hvaða breytingar hafa orðið á rafmagnsverði til almennra notenda og fyrirtækja í kjölfar breytinga sem urðu á skipulagi raforkumarkaðarins áramótin 2004/2005 og gerð verði grein fyrir þróun raforkuverðs sundurliðað eftir helstu notendaflokkum og gjaldskrársvæðum. Lagt er til að niðurstaða úttektarinnar nái til allra viðskipta með raforku og liggi fyrir 15. febrúar 2007. Það er ekki að ástæðulausu að þessi tillaga er flutt. Einkavæðing á rafmagni, markaðsvæðing á raforkugeiranum, sem keyrð var í gegnum þingið á árunum 2002–2003 og kom til framkvæmda að fullu um áramótin 2004/2005, var í sjálfu sér háskaleikur. Rafmagn til almennra notenda og til atvinnulífsins vítt og breitt um landið er hluti af þeirri grunnþjónustu sem íbúarnir þurfa að eiga aðgang að á jafnræðisgrunni óháð búsetu. Þetta var einmitt það sjónarmið sem við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði lögðum áherslu á í allri þessari umræðu. Við lögðumst gegn einkavæðingu og markaðsvæðingu á rafmagninu. Við lögðum áherslu á að þetta væri grunnalmannaþjónusta og við ættum að beita sameiginlega kröftum okkar og orku til að byggja upp öflugt dreifikerfi fyrir raforkuna og raforkuvinnsluna á félagslegum grunni sem nýttist öllum landsmönnum jafnt. Markaðsstjórnin, Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn, vildi hins vegar einkavæða raforkukerfið. Það var mjög sérstakt að hlusta á það og upplifa að það var einmitt ráðherra Framsóknarflokksins sem hafði forgöngu um það verk. Það var iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins sem hafði forgöngu um það verk að markaðsvæða raforkugeirann. Því var lofað í þessu ferli að þetta mundi leiða til lækkunar á raforkuverði, a.m.k. ekki hækkunar, og ætti í sjálfu sér ekki að hafa áhrif á neina slíka verðmyndun. Þrátt fyrir það komu þráfaldlega fram ábendingar, yfirlýsingar og ályktanir frá íbúum landsins á hinum ýmsu stöðum um að hið þveröfuga hefði gerst, að raforkuverð hefði hækkað og þar af leiðandi skekkt samkeppni búsetu og atvinnulífs. Það er alveg hárrétt sem kemur hér fram, og hv. framsögumaður, Sigurjón Þórðarson, gerði grein fyrir að það eru einungis liðlega 20% af raforkunni sem eru á einhverjum slíkum markaðsgrunni, þ.e. bara sú raforka sem fer til almennra notenda og annarrar atvinnu en stóriðju. Stóriðjan er nú þegar með bundna samninga til næstu áratuga um raforkuverð og mun taka á næsta ári nálægt 80% af því rafmagni sem er á markaðnum á bundnu verði. Hverjir eru þá að axla aukinn kostnað í raforkukerfinu? Það eru hinir almennu neytendur, það er hið almenna atvinnulíf í landinu. Hvaða sanngirni er það að stóriðjan borgi kannski 1/5 eða 1/7 eða 1/8 af því raforkuverði sem almennt atvinnulíf þarf að borga í landinu? Hvers konar samkeppnisstaða er það, hvers konar samfélag er verið að búa þannig út að allur almenningur eigi að greiða niður raforkuna til stóriðju? Stjórnvöld og ráðherrar hafa ítrekað neitað að viðurkenna hér í ræðustól eða verið með undandrátt í því að greina frá hver niðurstaðan er í raforkuverðsþróuninni hér á landi eftir að einkavæðing raforkunnar hóf innreið sína. Því er þessi þingsályktunartillaga flutt þar sem þess er krafist að þetta komi allt upp á borðið og það ætti síst að vera stjórnvöldum á móti skapi að fá allan sannleikann í ljós ef þau halda fram að þetta hafi allt verið til bóta. Eitt vildi ég nefna líka til dæmis um hvað gerist nú. Það búa ekki allir við sama borð hvað gæði raforkunnar varðar. Stór hópur notenda, stór hópur landsvæða fær einungis einfasa rafmagn. Allir vita að einfasa rafmagn nýtist ekki með sama hætti til atvinnulífsins, til að reka raforkumótora og annað slíkt sem þar þarf og þarna skekkist samkeppnisstaðan stórlega. Meðan Rarik var að fullu ríkisfyrirtæki var þó varið ákveðnu fjármagni á ári til fyrirtækisins til þess m.a. að styrkja dreifilínur í sveitum og til þess að breyta úr einfasa í þrífasa rafmagn. Núna er Rarik orðið að hlutafélagi og rekið á markaðsgrunni eins og það heitir á máli einkavæðingarflokkanna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins, og þá er ekkert í hendi með frekari þróun á þrífösun rafmagns þannig að þeir sem eru með einfasa rafmagn verða ekki einungis að borga það á sama verði og aðrir heldur með miklu lélegri gæðum til atvinnustarfseminnar. Herra forseti. Þessi tillaga er flutt til að fá hið sanna í ljós. Við heyrum nú hvað gerðist við einkavæðingu Símans, að nýjasta skýrslan sem kom þar út sýndi að símgjöld hafa hækkað um 40% á fjórum árum þrátt fyrir að því hafi verið lofað við einkavæðingu og sölu Símans að annað mundi gerast. Áður en einkavæðing Símans fór fram vorum við með lægstu símgjöld í Evrópu, eða a.m.k. með þeim lægstu, en núna eftir fjögurra ára einkavæðingu, eftir tvö ár frá því Síminn var seldur, rjúkum við upp og símgjöld t.d. hvað GSM-þjónustu varðar hafa hækkað yfir 40% og nú trónum við þar á toppnum. 

Virðulegi forseti. Sú þingsályktunartillaga sem hér er til umfjöllunar er í sjálfu sér allrar athygli verð og ekki nema sjálfsagt mál að taka saman og gera úttekt á breytingum á raforkuverði sem hafa orðið í kjölfar þeirrar kerfisbreytingar sem samþykkt var hér fyrir líklega þremur árum eða svo. Ég held að menn þurfi að skoða reynsluna af þessari kerfisbreytingu, ég er ekki viss um að nægilega langur tími sé liðinn til að unnt sé að meta breytingarnar af fullri sanngirni en ég rifja upp að þegar þessar breytingar voru gerðar hér á meðan ég var formaður iðnaðarnefndar þá lét ég koma fram að ég hefði vissar efasemdir um markaðsvæðingu í þessum geira vegna þess að markaðsvæðing byggir á því, ef hún á að vera til gagns fyrir almenning, að samkeppni sé fyrir hendi, og nægilega mikil samkeppni til þess að verðið hækki ekki heldur lækki frekar en hitt, og fyrirtækin veiti góða þjónustu. Við höfðum byggt upp, að vísu undir opinberri forsjá, raforkukerfi sem reyndist okkur vel og verðþróun í því var með þeim hætti á undaförnum áratugum að almenningur hér á landi gat í sjálfu sér vel við unað. Það er því alltaf umhugsunarefni hvort skipta eigi um kerfi sem hefur reynst vel og taka upp annað sem auðvitað er einhver óvissa fólgin í hvort reynist jafn vel og það sem fyrir var. Hinu er ekki að neita að almennt hefur það orðið ofan á í stjórnmálunum og víðar að menn líta svo á að markaðsþjóðfélag sé betra en opinber áætlunarbúskapur og þó að finna megi dæmi um að hið síðarnefnda hafi reynst vel eins og auðvitað má segja um gamla raforkukerfið - það var auðvitað opinbert kerfi sem var algjörlega stýrt af pólitískum aðilum, framleiðsla, ráðstöfun, verðlagning og annað - þá hefur það almennt orðið ofan á að menn eigi að stefna í markaðsvæðingu og treysta á samkeppni til að skila þeim árangri sem sóst er eftir, hagstæðu verði og góðri þjónustu. Þetta hefur verið skrefið sem menn hafa stigið á síðasta áratug, ekki aðeins í raforkukerfinu heldur líka á fjármálamarkaðnum, lyfjamarkaðnum og fleira má nefna. Það er út af fyrir sig ástæða til að skoða hvort hið smáa hagkerfi hér á landi hefur forsendur til að vera markaðshagkerfi bara vegna smæðar og fámennis og hvort aðstæður fyrir markaðshagkerfi með samkeppni að leiðarljósi séu fyrir hendi í öllum helstu atvinnuvegum okkar. Ég ætla ekki að halda því fram að fyrir liggi með óyggjandi hætti að samkeppnis- og markaðsvæðingin sé betri eða a.m.k. skili því sem ætlast er til. Þegar meta á allt þetta þurfa menn lengri tíma, því að þetta gerðist fyrir ekki löngu síðan og það þarf kannski að skoða hlutina í lengra ljósi áður en menn fella endanlegan dóm yfir kerfisbreytingunni, ekki bara á raforkusviðinu heldur öðrum sviðum líka. Ég held að menn þurfi líka að hafa farið í gegnum löggjöfina og styrkt hana til að koma á samkeppninni. Ég held að það sé ekki skynsamlegt að snúa af þessari braut í skyndingu, það er ekki liðinn nægilega langur tími, heldur eigi menn að reyna til þrautar að koma því á sem ætlað er. Ég viðurkenni að á mörgum sviðum viðskiptanna virka markaðslögmálin ekki með þeim hætti sem við ætlumst til. Viðskiptabankarnir veita ekki neytendum nægilega góða þjónustu á því verði sem þeir og keppinautar þeirra erlendis veita sínum viðskiptavinum. Við sjáum svipaða stöðu í flutningum innan lands og milli landa og við sjáum í flugi að það skortir samkeppni í innanlandsflugi og víðar. Skortur á samkeppni er því alvarlegt vandamál í íslensku markaðshagkerfi. Ég held að við því verði að bregðast með aðgerðum sem eru til þess fallnar að koma á samkeppni. Í fyrsta lagi að skoða það í fullri alvöru hvort ekki sé nauðsynlegt að brjóta upp fyrirtæki sem hafa stóra markaðshlutdeild og skipta þeim upp þannig að fleiri fyrirtæki keppi á hverjum markaði og að setja ríkari skorður við möguleikum þeirra á stækkun og ráðandi hlutdeild á markaði. Ég held að þetta þurfi menn að skoða af mikilli alvöru. Þetta getur auðvitað átt við um raforkumarkaðinn að vissu marki því að Landsvirkjun er náttúrlega yfirgnæfandi í framleiðslunni. Ég er ekki viss um að það sé endilega slæmt að opnað hafi verið fyrir það að fleiri gætu komið að framleiðslu rafmagns en Landsvirkjun ein og hún ráði í raun og veru öllu um það hvar rafmagn er framleitt, hvenær o.s.frv. Ég er ekki sannfærður um að það sé rétt að hafa alla þræði í þessu í höndum Landsvirkjunar, ég held að hitt sé til bóta að fleiri geti komið að framleiðslu rafmagns. Verðlagning á rafmagni hefur hins vegar ekki verið eins og við væntum. Við gerðum ráð fyrir að breytingin leiddi ekki til hækkunar raforku. Það hefur því miður orðið, m.a. vegna breytinga á töxtum, og ég held að það sé slæmt. Það var ekki það sem við stefndum að og menn verða auðvitað að leggja sig fram um að verðlagning á raforku til einstaklinga og smærri fyrirtækja verði í takt við það sem fyrirheit voru gefin um á sínum tíma. Virðulegi forseti. Ég vil almennt segja um þetta mál og markaðsvæðinguna að ég held að menn verði að grípa til aðgerða til að styrkja samkeppnina fremur en að fara til baka í opinbert kerfi. Ég spyr því flutningsmenn hvort þessi tillöguflutningur þeirra sé til marks um það að þeir hyggist snúa af braut markaðshagkerfisins og taka upp opinbera 

Hæstv. forseti. Það mál sem við ræðum er þingsályktun um að gera úttekt á þróun rafmagnsverðs hér á landi í kjölfar lagasetningar um raforkulögin svokölluðu sem ollu miklum deilum á Alþingi á sínum tíma. Málsmeðferðin varð að vissu leyti nokkuð sérstæð því inn í málsmeðferðina var sett sérstök nefnd til að taka m.a. á þeirri gagnrýni sem kom upp fyrst eftir að málið kom fram og sneri einkum að því að mjög margir alþingismenn á hv. Alþingi, einnig í stjórnarliðinu, höfðu áhyggjur af því að sú breyting sem stefnt var að mundi verða til þess að raforkuverð í landinu mundi hækka. Niðurstaðan varð sú að menn kláruðu þetta mál eftir að nefnd sú sem sett var á laggirnar skilaði áliti sínu og raforkulögin voru gerð að lögum. Það hefur hins vegar ekki breytt því, hæstv. forseti, að það sem menn óttuðust, m.a. sá sem hér stendur og ræddi nokkrum sinnum úr þessum ræðustól, að raforkuverð, einkum í dreifbýli, mundi hækka verulega og þetta yrði m.a. til þess að vega enn frekar að veikri stöðu landsbyggðarinnar og búsetuskilyrðum fólks í hinum dreifðu byggðum. Það virðist því miður hafa gengið eftir, að raforkuverð hafi hækkað með allt öðrum hætti en gert var ráð fyrir og að það fyrirkomulag niðurgreiðslna og annað sem tekið hefur verið upp til að vega á móti þessum breytingum hafi ekki náð þeim markmiðum að tryggja jöfnuð sem var þó markmiðið með lögunum að hluta, þ.e. að tryggja jöfnuð um landið og að ekki yrðu verulegar breytingar á raforkuverðinu til einstakra notenda, því það var ekki beint markmið laganna. Nægir í því sambandi, hæstv. forseti, að vitna til andsvars hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur, við þeirri ræðu sem sá sem hér stendur flutti um málið, 14. mars 2003, en þar sagði, með leyfi forseta: „…auðvitað höfum við miklar áhyggjur af því hvernig þetta mál er í pottinn búið því að ef ekki verður eðlileg niðurstaða varðandi verðlagningu, flutning og jöfnun raforkuverðs út úr þessari nefndarskipun“ - sem þá var verið að ræða og niðurstaðan ef til vill með þeim hætti að „það væri eiginlega það versta sem gæti hent landsbyggðina.“ - Það voru mín orð og enn fremur: „Frumvarpið eins og það er er hótun gagnvart landsbyggðinni um að enn verði vegið að kjörum fólks þar. Þess vegna lýsi ég því yfir, herra forseti, að við í Frjálslynda flokknum munum greiða atkvæði gegn þessu frumvarpi.“ Sagði ég á þeim tímapunkti. Við þessum orðum mínu brást hæstv. iðnaðarráðherra með stuttu andsvari. Nægir að lesa hennar síðustu orð í niðurlagi andsvarsins við þeim orðum mínum, með leyfi forseta: „Það er ekki rétt sem hann“ - þ.e. sá sem hér stendur - „er að reyna að koma á framfæri, að það sé minn vilji, sem legg fram þetta frumvarp og ber ábyrgð á því, að níðast á landsbyggðinni. Það er ekki rétt.“ - Síðan segir: „Það verður séð til þess, því skal ég lofa,“ - þetta eru orð iðnaðarráðherra - „að það gangi ekki eftir sem hv. þingmaður talaði um í ræðu sinni.“ - Þ.e. að orkuverð til hinna dreifðu byggða, bænda og iðnfyrirtækja um landið, muni hækka verulega Við flytjum þessa tillögu vegna þess að við viljum fá úttekt á þessu máli um hvernig rafmagnsverð hafi þróast. Tillagan skýrir þetta mál, en í henni segir: „Alþingi ályktar að gerð verði úttekt á því hvaða breytingar hafa orðið á rafmagnsverði til almennra notenda og fyrirtækja í kjölfar breytinga sem urðu á skipulagi raforkumarkaðarins áramótin 2004/2005. Gerð verði grein fyrir þróun raforkuverðs sundurliðað eftir helstu notendaflokkum og gjaldskrársvæðum. Niðurstaða úttektarinnar, sem nái til allra tegunda viðskipta með raforku, liggi fyrir 15. febrúar 2007.“ Það er ósk okkar að úttektin verði kláruð á tilteknum tíma þannig að okkur takist að bregðast við niðurstöðum könnunarinnar á yfirstandandi þingi. Auðvitað er það svo að búið er að stíga þessi skref um markaðsvæðinguna. Ég hygg að ekki verði snúið ofan af því öllu saman sem gerst hefur í þeim efnum. Hvað er þá til ráða ef í ljós kemur, sem við sem erum að biðja um þessa úttekt óttumst og þykjumst vita, að niðurstaðan hafi orðið sú að fólk hafi fengið allt aðrar útkomur út úr þessu máli en áður hafði verið boðað af stjórnvöldum með hækkun raforkuverðs? Hvað er þá til ráða? Það er annaðhvort að auka niðurgreiðslurnar og jafna orkuverðið til heimila í dreifbýlinu og þeirra sem verst hafa farið út úr þessari breytingu. Eða þá, eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vék að, að efla samkeppnismarkmiðin, m.a. með því að velta upp hvort æskilegt væri að skipta raforkumarkaðnum upp þannig að það væru fleiri aðilar sem væru í samkeppni á markaðnum en nú er. Ég tel að það komi alveg til greina. Markmið okkar er eingöngu að leiða í ljós hverjar afleiðingar þessara laga hafa verið og ná svo að koma fram lagfæringum og taka á því máli. Það hlýtur að vera skylda okkar þingmanna, þegar við höfum sett lög sem við höldum, a.m.k. mörg okkar, að hafi ekki náð þeim markmiðum sem stjórnvöld stefndu að, þá beri að takast á við það mál og þess vegna er eðlilegt að slík könnun sem við leggjum til fari fram og síðan vonandi berum við gæfu til að lagfæra málið. 
            

Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hv. þm. Guðjóns Arnars Kristjánssonar, að deilur hafi verið um málið á Alþingi þegar það var afgreitt og vissulega voru ekki allir á einu máli. Því er mjög auðvelt að halda fram og finna stað. En deilur voru kannski ekki eins háværar og ætla mátti af ummælum hv. þingmanns, því þetta mál er afgreitt frá iðnaðarnefnd með átta atkvæðum. Aðeins einn nefndarmanna stóð ekki að meirihlutaáliti. Þegar greidd voru atkvæði um málið að lokum í þinginu féllu atkvæði þannig að 45 studdu málið. Enginn greiddi atkvæði á móti. En fimm greiddu ekki atkvæði. Af þeim 50 sem tóku þátt í atkvæðagreiðslunni voru 45 sem studdu það, fimm sem sátu hjá og enginn sem greiddi atkvæði á móti. Þetta vildi ég taka fram vegna þess að það var mjög víðtæk samstaða á Alþingi að stíga þetta skref, jafnvel þótt menn væru meðvitaðir um það, eins og alltaf er þegar við förum inn í eitthvað nýtt umhverfi, að því fylgir óvissa og í óvissunni gat falist að breytingar yrðu að einhverju leyti ekki okkur að skapi sem stóðum að málinu. Það er auðvitað rétt að taka það fram líka. Ég er alveg sammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns að eðlilegt er að taka málið út, gera úttekt á málinu og skoða hvernig til hefur tekist og gera síðan aðgerðir í framhaldi af því, eins og ég var líka svolítið að leggja áherslu á í máli mínu. Ég held að við ættum ekki bara að gera úttekt á hækkun rafmagnsverðs heldur áhrifum laganna í heild. Hvernig til hefur tekist með alla þætti málsins, eins og framleiðsluþáttinn, dreifingarþáttinn, jöfnunarþáttinn og annað. Þannig fáum við mat á heildaráhrifum laganna, því það kann að vera jákvætt að sumu leyti 

Hæstv. forseti. Ég heyri á máli hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar að við erum ekki mjög ósammála um að þetta mál verði skoðað og til hvers það eigi að leiða.  Það sem menn ættu að geta verið nokkuð vissir um er að hluti ríkisstjórnarflokkanna, a.m.k. hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og ég vona svo sannarlega að fleiri þingmenn úr ríkisstjórnarflokkunum taki undir að eðlilegt sé að taka málið út með þeim hætti sem við leggjum til og geri ekki athugasemdir við það þótt úttektin verði víðtækari. Menn geta þá útfært málið í nefnd ef það fær afgreiðslu í nefnd. En ég vonast vissulega til þess að skilja megi orð hv. þingmanns þannig að ríkisstjórnarhlutinn í þinginu muni fallast á að þetta mál verði unnið hratt og skipulega. Það eru sem sagt ekki nema rúmlega þrír og hálfur mánuður til þess að úttektin eigi að liggja hér fyrir og ég vona svo sannarlega að ríkisstjórnarflokkarnir séu sammála okkur um að þetta verði unnið á þeim tíma og að þeir styðji málið. Ég heyri á máli hv. þingmanns að hann gerir það fyrir sitt leyti en ég spyr hv. þingmann hvort ætla megi að þingflokkur Framsóknar sé almennt sammála því að þessi mál verði endurskoðuð og að lagt verði mat á niðurstöðurnar og ég vona að svo sé og iðnaðarráðherra núverandi og fyrrverandi muni ekki leggjast gegn því að þannig verði unnið.

Virðulegi forseti. Ég er hlynntur því og tek undir það sem fram kemur í máli flutningsmanna að gera úttekt á þessum þætti málsins. Ég er að vísu með efasemdir um að nægilega langur tími sé liðinn frá því að lögin tóku gildi til þess að unnt sé að leggja raunhæft mat á breytingarnar en ég skal ekki gera ágreining um það og er tilbúinn að stuðla að því að málið fái framgang eins og það er. Ég vil þó láta skoða alla þætti málsins. Eins og komið hefur fram í máli þingmanna horfa þeir til jöfnunarþáttarins. Hvernig hefur hann breyst? Í öðru lagi eru svo niðurgreiðslur og í þriðja lagi samkeppnisþátturinn. Ég vil síðan bæta við framleiðslu- og dreifingarþættinum. Ég held að við ættum að skoða alla þessa þætti og sjá hvernig til hefur tekist og átta okkur á því hvar við þurfum að gera breytingar til að ná því fram sem til stóð. Ég held t.d. að menn séu orðnir býsna kaþólskir í reglum um niðurgreiðslur eða færslu á kostnaði á milli einstakra notenda sem var drjúgur þáttur í gamla raforkufyrirkomulaginu. Ég held að menn hafi farið of langt í hina áttina, að láta hvern þátt standa undir sér og niðurgreiðslur komi síðan úr ríkissjóði, í stað þess að láta raforkunotendur sjálfa um að greiða hluta af jöfnuninni. Ég held t.d. að framleiðsluþátturinn sé áhugaverður, sérstaklega fyrir landsbyggðina því hann opnar fyrir möguleika manna heima í héraði til að standa fyrir framleiðslu á rafmagni og fá til sín aðila til að nota raforkuna. Það mundi brjóta upp miðstjórnarvald sem áður var í höndum Landsvirkjunar og menn í hverjum landshluta gætu þannig haft meiri tök á atvinnuuppbyggingu en áður.

Hæstv. forseti. Mér finnst hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hafa fært skynsamleg rök fyrir því að framleiðslu- og dreifingarþátturinn verði einnig skoðaður en á undanförnum missirum hafa verið reistar þó nokkrar einkastöðvar til að framleiða og selja raforku inn á dreifingarnetið. Auðvitað væri mjög fróðlegt að það verði skoðað þó að það sé rétt hjá hv. þingmanni að það er nokkuð stuttur tími síðan menn fóru að eiga raforkufyrirtæki í einkaeigu og selja þau inn á netið. Það er samt vaxandi og þó nokkur orkuver hafa risið í þessa veru. Ég tek undir að vissulega er athyglisvert að skoða framleiðsluþáttinn og dreifingarþáttinn og sé ekkert því til fyrirstöðu. Ef menn telja að þetta sé of knappur tími þá er auðvitað hægt að færa þetta til um einn mánuð eða eitthvað slíkt en ég tel hins vegar að við eigum að reyna að fá þessa mynd fram á yfirstandandi þingi þannig að við vitum hvar við erum stödd. Það fóru fram langar umræður í hv. þingi um þetta mál og það fékk sérstaka meðferð eins og ég vék að í upphafi með því að setja nefnd og síðan kom málið aftur inn og þá í öðrum búningi og m.a. sérstakt frumvarp, ef ég man rétt, um niðurgreiðslur. Ég tel það því af hinu góða ef menn geta náð fram meiri og gagnlegri upplýsingum en við höfum lagt til í þessari þingsályktunartillögu en tíminn er hins vegar frekar knappur til þess að vinna verkið og það þarf að fá nokkurn hraða í gegnum nefnd og síðan aftur inn í þing ef mönnum á að verða eitthvað úr verki. Ég lít svo á að ríkisstjórnin vilji ekki samþykkja þetta mál ef hún leggst á það og frystir það inni í nefnd.

Herra forseti. Það voru örfá atriði til viðbótar sem ég hefði viljað koma að í máli mínu. Við erum að ræða tillögu til þingsályktunar um úttekt á hækkun rafmagnsverðs, að gerð verði formleg úttekt á vegum þingsins á hvaða breytingar hafa orðið á raforkuverði til almennra notenda, til heimilisnotenda og til atvinnurekstrar vítt og breitt um landið á síðastliðnum 4–5 árum eða frá því að lög voru samþykkt á Alþingi um markaðsvæðingu raforkukerfisins. Ég held að það sé mjög þarft og nauðsynlegt að þetta sé gert og ætti að vera hafið upp yfir alla flokkadrætti. Þetta var mjög umdeild löggjöf á sínum tíma, árið 2003, þegar þessi lög um markaðsvæðingu og einkavæðingu raforkukerfisins voru samþykkt á Alþingi. Það er að vísu rétt hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, fulltrúa Framsóknarflokksins á Alþingi í umræðunni um þetta mál, að það voru ekki margir á móti þessum lögum en eitt er víst, að þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lögðust gegn raforkulögunum. Við litum svo á að raforkan væri einn af grunnþáttum samfélagsins, væri hluti almannaþjónustunnar, væri hluti velferðarkerfisins og hér á landi væri ekki grundvöllur til þess að sú þjónusta yrði rekin á samkeppnisgrunni. Nógu erfiðlega hefur það gengið í öðrum löndum þar sem þó er hægt að kaupa rafmagn annars staðar frá. En á eylandi sem Íslandi er í rauninni ekki um annað að ræða en að kaupa rafmagnið innan lands. Landið er líka dreifbýlt og það er kostnaðarsamt að leggja línur og halda uppi og veita aðgang að rafmagni á jafnréttisgrunni á sem hagstæðasta verði. Og þetta var á leiðinni að takast. Raforkukerfið var eitt öflugasta almannaþjónustukerfi landsins, skapaði grunn fyrir samkeppnishæft atvinnulíf og búsetu. Það var ekki öllu lokið þar, það var mikið eftir. En engu að síður var þetta rekið á þeim grunni. Þetta var ekki atvinnurekstur í þeim skilningi, samkeppnisatvinnurekstur, heldur átti aðgengið að rafmagni og jafnrétti til rafmagnsins að skapa öðru atvinnulífi rekstrargrundvöll og arð. Síðan kemur Framsóknarflokkurinn inn í ríkisstjórn undir forustu iðnaðarráðherra Framsóknarflokksins í þessum efnum og hefur forgöngu um einkavæðingu og markaðsvæðingu raforkukerfisins sem ekki einu sinni gengur í nágrannalöndum okkar. Við höfum t.d. heyrt sögurnar frá Finnlandi, Danmörku og Noregi - sérstaklega frá Noregi þar sem farin var hliðstæð leið og hér í markaðsvæðingu raforkukerfisins. Það leiddi til mikillar hækkunar á raforku og miklu lélegra afhendingaröryggis vegna þess að það hvíldi ekki sú skylda á orkufyrirtækjunum að sitja uppi með forða, að taka á sig sveiflur í úrkomu, hita eða öðru slíku sem gat haft breytileg áhrif á raforkuþörfina. Þegar kerfið er orðið markaðsvætt þá hefur það ekki sömu skyldur. Meðan raforkukerfið er sameiginlega á ábyrgð allra landsmanna hvílir sú ábyrgð á að nægilegur forði sé til, til að halda uppi jöfnuði í raforku í landinu. Slík markaðsvæðing hefur reynst illa í Noregi og hún hefur líka reynst mjög illa hér. Við höfum fengið ályktanir frá hverjum landshlutasamtökunum á fætur öðrum, frá sveitarfélögum og fyrirtækjum um allt land þar sem kvartað er undan þessu og bent á hækkun á rafmagni nú á síðustu 3–4 árum þrátt fyrir loforð stjórnvalda um annað. Ég held að það sé því brýnt að fram komi með þessari þingsályktunartillögu, um að gerð verði á þessu úttekt, að þetta sé sameiginlegt áhugamál okkar allra. Varðandi atkvæðagreiðslurnar sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson minntist á þá vil ég minna á að þegar greidd voru atkvæði um raforkulögin í heild sinni og innleiðingu markaðskerfisins þá voru nokkrir þingmenn sem greiddu atkvæði gegn því og höfðu aðra pólitíska sýn en flokkur hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar, Framsóknarflokkurinn, sem virðist rúinn samvinnuhugsjóninni. Nei. Þeir þingmenn sem samþykktu þetta ekki og vildu að rafmagnið væri áfram á félagslegum grunni hvað grunnþætti varðaði og sögðu nei voru, með leyfi forseta: Adolf H. Berndsen, Árni Steinar Jóhannsson, Einar Oddur Kristjánsson, Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir, Steingrímur J. Sigfússon, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Allir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs auk tveggja sjálfstæðismanna. Þetta var þegar raforkulögin voru afgreidd í heild og tekin var sú ákvörðun sem síðan er í gildi. Í þeirri atkvæðagreiðslu sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson var að vísa til, þegar við sátum hjá, þá var verið að gera leiðréttingar og frekari útfærslu á þegar samþykktum lögum. Mig minnir að það sé rétt hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni - sem þá hafði verið, ég held í eina skiptið, trúað fyrir formennsku af hálfu flokksins fyrir iðnaðarnefnd, sem hann var síðan sviptur - að þá hafi verið rætt um gjaldskrár, gildistöku og annað því um líkt og þá voru gerðar nokkrar breytingar á frumvarpinu undir hans stjórn sem voru yfirleitt til bóta. Reyndar fluttu þingmennirnir Guðjón Arnar Kristjánsson og Steingrímur J. Sigfússon tillögu um að gildistökunni yrði frestað meðan farið væri betur ofan í málið. Því var hafnað og þess vegna skall þetta á okkur með þessum þunga. Þó að Kristni H. Gunnarssyni hafi á tímabili verið trúað fyrir formennsku í iðnaðarnefnd, sem hann var síðan sviptur, þá hefur hin klára stefna Framsóknarflokksins því miður verið sú að keyra þessa markaðsvæðingu raforkukerfisins í gegn og af þeirri hörku sem við höfum kynnst í málflutningi hæstv. fyrrverandi iðnaðarráðherra Valgerðar Sverrisdóttur, sem var í forsvari fyrir þann málaflokk. Og það er hart að það skuli enginn framsóknarmaður annar en hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson vera til svara fyrir stefnu flokksins en þetta kemur allt í ljós, herra forseti. 

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert sem fram kemur í umræðunni um þetta mál, að það er grundvallarmunur á afstöðu einstakra flutningsmanna til málsins sem gera á úttekt á. Fulltrúi Frjálslynda flokksins telur ekki rétt að stíga til baka úr markaðsvæðingunni heldur beri að reyna að gera bragarbót þar sem þörf er á. En fulltrúi Vinstri grænna lýsir yfir algerri andstöðu við markaðsvæðingu. Hann vill hafa raforkuframleiðslu, dreifingu og sölu sem opinbera þjónustu. Það eru út af fyrir sig tvær ólíkar skoðanir á þessu máli. Ég er hræddur um að hv. þm. Jón Bjarnason þurfi frekar að gera grein fyrir því hvers vegna hann telur að til framtíðar litið verði það besta kerfið. Af hverju hafnar hann því að menn hafi frelsi og svigrúm til að nýta auðlindir landsins án þess að fá leyfi hjá einhverjum æðsta presti í Landsvirkjun eða ríkisstjórninni? Af hverju er hv. þm. Jón Bjarnason og flokkur hans á móti möguleikum manna heima í héraði til að nýta sér orkulindirnar til atvinnuuppbyggingar á sínu svæði? Það felst í orðum hans að hann er á móti því að einstaklingar geti virkjað, framleitt rafmagn og selt, það eigi að vera hlutverk hins opinbera. Það er því mikill munur á afstöðu flutningsmanna þessa máls, virðulegi forseti.

Herra forseti. Ég skil að hv. þm. Kristin H. Gunnarsson sé á handahlaupum og flótta í þessu máli. Engu að síður verður hann að axla þá ábyrgð að vera fulltrúi Framsóknarflokksins, sem hefur barið markaðsvæðinguna á raforkukerfinu í gegn. Þótt hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hafi oft og tíðum hlaupið út undan sér í þeim efnum þá er hann engu að síður ábyrgur fyrir stefnunni sem flokkurinn hefur þar rekið. Þá er gripið til svona útúrsnúninga. Ég hef alls ekki sagt að það væri ekki eðlilegt að menn nýttu orkuauðlindir til að virkja þegar það telst hentugt og liggur vel við. Ég vil leggja áherslu á, og þar greinir okkur hv. þm. Kristin H. Gunnarsson á, að ég lít á raforkuna sem grunnalmannaþjónustu fyrir atvinnulíf og búsetu vítt og breitt um landið. Ég sé ekki að samkeppnishugmyndir Framsóknarflokksins tryggi rafmagn á bestu kjörum, t.d. norður um Strandir eða út um Vestfirði, að samkeppni í raforkusölu tryggi jafnræði í framboði raforku til allra landsmanna. Á stórum svæðum mun það sjálfsagt hægt en við verðum að minnast þess að það eru aðeins liðlega 20% af raforkunni sem eru á þessum markaði. Hitt er allt bundið í stóriðjusamningum sem hafa síðustu árin m.a. verið gerðir að frumkvæði og undir forustu Framsóknarflokksins. Þeir raforkusamningar eru ekki á neinum markaði, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það eru tveir þættir sem mér finnst að hv. þingmaður þurfi að skýra betur afstöðu sína. Varðandi framleiðsluna mátti skilja hann núna í andsvari þannig að hann væri hlynntur því að einkaaðilar framleiddu rafmagn. En síðan er það söluþátturinn. Í dag er kerfið þannig að hver sem er getur selt rafmagn. Kaupendur á höfuðborgarsvæðinu geta keypt rafmagn af hvaða fyrirtæki sem er. Þeir þurfa ekki að kaupa það af Orkuveitu Reykjavíkur. Þeir geta keypt það af Orkubúi Vestfjarða eða öðrum slíkum aðilum. Þannig er kerfið. Það er samkeppni, eða á a.m.k. að vera samkeppni á söluþættinum. Það eru að minnsta kosti margir aðilar sem selja rafmagn. Það er svo athugunarefni hvort ekki sé samkeppni á milli þeirra um verð. Það þurfum við að skoða. En er hv. þingmaður á móti því að margir aðilar megi selja rafmagn og margir aðilar megi framleiða rafmagn? Það var breytingin. Hitt er óbreytt í eðli sínu, að dreifingin er eitt miðstýrt kerfi, fyrst og fremst í opinberri eigu. Á því hefur ekki orðið breyting frá því sem var. Varla er þingmaðurinn að lýsa yfir andstöðu við að hafa það óbreytt í meginatriðum sem var. Breytingar á verðlagningu vegna innbyrðis jöfnunar hafa haft áhrif á gjaldskrá. Ég hygg að gagnrýnin á verðmyndunina sé fyrst og fremst á þær breytingar. Ég get að mörgu leyti tekið undir að þær breytingar hafa leitt til hækkunar umfram það sem eðlilegt er hjá ákveðnum notendum. Menn hafa látið dreifbýlisnotendur borga meira og þéttbýlisnotendur borga minna og losað þá undan því að taka þátt í jöfnuninni út í sveitirnar eins og áður var. Ég held að sá þáttur sé hvað umdeildastur og hafi vakið hvað mesta óánægju.

Herra forseti. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson víkur sér undan því að ræða þessa tillögu og hvort við erum reiðubúin að standa saman að því að þessi úttekt fari fram. Hún snýst um það. Við erum endalaust ósammála um tilhögun raforkukerfisins.

En hvað viltu gera?

Það er ekkert nýtt. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson getur haldið fram skoðunum Framsóknarflokksins um að ekki hafi verið hægt annað en að markaðsvæða raforkukerfið. Ég er ekki sömu skoðunar. Ég tel að sú ábyrgð hvíli á samfélaginu að raforka sé til dreifingar, til ráðstöfunar, um allt land á jafnræðisgrunni, bæði hvað varðar verð og gæði. Hvaða meðölum þurfum við að beita í þeim efnum? Sú ábyrgð hvílir á okkur á Alþingi, að tryggja að svo verði. Það er klárt að samkeppnissjónarmið og samkeppni innan raforkugeirans mun ekki tryggja jafnræði í dreifingu og verði á raforku til íbúa á Vestfjörðum og dreifðum byggðum. Þar verðum við að vera á verði. Raforkuframleiðslan hefur að meginhluta verið í höndum tveggja eða þriggja fyrirtækja: Landsvirkjunar, Rariks og Orkuveitu Reykjavíkur, auk örfárra smærri fyrirtækja, svo sem Norðurorku og Hitaveitu Suðurnesja. En á okkur hvílir hin samfélagslega skylda, að rafmagni sé veitt á samkeppnishæfum grunni um allt land þannig að byggðirnar séu samkeppnishæfar. Þessi þingsályktunartillaga miðar að því að gera úttekt á því hvort svo sé.

Virðulegi forseti. Ég tel óhjákvæmilegt að skýra betur hvað vakir fyrir mönnum með þessari úttekt. Ég geri ekki ágreining um að láta gera úttektina. Ég tek undir að hún yrði að vera víðtæk og ná til allra þátta breytinganna þannig að menn geti lagt mat á þær. En svo þarf að svara því, sem mér finnst að hv. þm. Jón Bjarnason hafi ekki svarað: Hvað ætlar hann að gera við niðurstöðuna? Mér heyrist á honum að hann ætli að nota niðurstöðuna sem rökstuðning í því að fara aftur í tímann og taka upp gamla fyrirkomulagið. Það er út af fyrir sig skoðun og ég geri ekki ágreining við að hann hafi þá skoðun þótt ég sé ekki sammála henni, að fara aftur í tímann úr því sem komið er. Ég hafði að vísu efasemdir um að rétt væri að stíga öll þessi skref en það var gert og þá stendur maður að því og leitast við að vinna að málinu þannig að það nái fram að ganga eins og til var ætlast. Hv. þm. Jón Bjarnason verður að skýra af hverju hann er á móti í núverandi kerfi. Ég skal fara yfir málið eins og það blasir við mér. Breytingin var miklu minni en ætla mætti. Breytingin laut bara að því að framleiða rafmagn. Hún var sú að opnað var fyrir að fleiri aðilar fengju að framleiða rafmagn en áður og ná samningum um sölu á umtalsverðu magni. Áður fyrr var það bara Landsvirkjun, sem fyrirtæki hins opinbera, sem hafði leyfi til þess að ráðast í stórar virkjanir og semja um að selja rafmagn til stórra fyrirtækja, hvort sem það var stóriðja eða eitthvað annað. Er það það sem hv. þingmaður er á móti, að hafa tekið þetta vald af Landsvirkjun? Vill hann að Landsvirkjun fái í megindráttum aftur einkaleyfi á framleiðslu rafmagns þannig að menn norður í Skagafirði, í Þingeyjarsýslum eða á Austurlandi, hafi ekkert um það að segja hvort ráðist verði í raforkuframleiðslu á þeirra svæði? Þeir verði bara að hafa leyfi frá stjórnvöldum, sem þýðir í reynd, miðað við kerfið eins og það var, leyfi frá ríkisstjórninni á hverjum tíma. Er hv. þm. Jón Bjarnason að segja: Ég vil hafa það kerfi að enginn megi framleiða rafmagn í nokkrum mæli nema að ég leyfi það? Þannig skil ég hv. þingmann. Ég bið hann þá að leiðrétta mig ef það er rangt. Þetta var ein meginbreytingin, að opna fyrir að afnema einkaleyfi á framleiðslu rafmagns. Hin breytingin var að afnumið var einkaleyfi á smásölu rafmagns. Nú geta allir raforkuframleiðendur selt rafmagn og kaupendur keypt af öllum og kerfi útbúið sem gerir mönnum það kleift. Er hv. þingmaður á móti því? Er hann á móti því að Orkubú Vestfjarða geti selt rafmagn til heimila á höfuðborgarsvæðinu? Eða er hann á móti því að orkufyrirtæki í Þingeyjarsýslu, svo ég nefni dæmi, sem kann að fara að framleiða rafmagn, selji það á Akureyri eða í Reykjavík? Vill hann að það verði bara einn aðili sem geti selt rafmagn, þ.e. Landsvirkjun eða dreififyrirtæki í eigu hins opinbera sem kaupa af Landsvirkjun? Dreifingin er óbreytt í meginatriðum. Hún var á hendi hins opinbera og er það áfram. Það er opinbert kerfi í opinberri eigu með opinberri verðmyndun. Ég býst ekki við að hv. þm. Jón Bjarnason andmæli þeim þætti málsins. Hann telur vafalítið að það sé skynsamlegt kerfi og leggur væntanlega ekki til að breyta því. Fjórði þátturinn sem ég vil nefna, sem hefur breyst, er jöfnunin í kerfinu. Áður verðlögðu fyrirtæki söluna, en ekki endilega eftir því hvað kostaði að framleiða og flytja rafmagn til tiltekins notanda. Það var innri verðjöfnun, sérstaklega þannig að þéttbýli borgaði meira en það þurfti til að dreifbýlið borgaði minna en kostnaðinum nam. Það var sem sé innri verðjöfnun. Þessu var breytt þannig að settur var fullur þungi á dreifbýlið. Þéttbýlið fékk lægra verð og naut þess en hugmyndin var að dreifbýlið ætti ekki að gjalda fyrir hækkunina vegna þess að niðurgreiðslur úr ríkissjóði áttu að aukast á móti hækkuninni. Ég held að þessi þáttur hafi farið úr skorðum. Ég held að niðurgreiðslan úr ríkissjóði hafi ekki verið nógu mikil til að jafna verðbreytinguna í dreifbýlinu. Ég hugsa að óánægjan með breytinguna sé fyrst og fremst, þegar hún er skoðuð, afmörkuð við þennan þátt málsins. Ég held að það sé einmitt ágætt að gera úttekt á málinu til að draga fram hvernig þessi breyting hefur verið til að við getum lagað hana, af því að menn sögðu að breytingin ætti ekki að leiða til neinnar verulegrar hækkunar. Við eigum auðvitað að láta það standa. Rökin fyrir að gera þessa breytingu á jöfnuninni voru að ella mundi kerfið ekki samrýmast reglum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, um ríkisstuðning eða slíkt. Ég er algerlega ósammála því. Ég held að menn séu orðnir kaþólskari en páfinn ef menn afnema alla innri jöfnun í verðlagningu á raforku. Hún er auðvitað áfram fyrir hendi því það er ekki hægt að ákvarða verð á raforku eftir notendum. Þeir skipta náttúrlega þúsundum eða tugum þúsunda. Verð til hvers og eins er breytilegt eftir vegalengdum flutnings og öðru slíku. Auðvitað eru menn með innri verðjöfnun áfram og geta haft hana í svipuðum mæli og var áður. Mér finnst að þéttbýlið geti alveg lagt á sig að borga, eins og áður var, meira til að jafna verðlagninguna í þéttbýli. Ég held að við ættum að færa okkur til baka að því leyti. Ég bíð spenntur eftir að heyra sjónarmið hv. þm. Jóns Bjarnasonar um þetta, hverju hann er á móti. Vill hann laga jöfnunarþáttinn eða afnema breytinguna í framleiðslunni og sölunni?

Herra forseti. Ég held að þeir sem hlýða á mál hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar spyrji: Hver er hin eiginlega afstaða þingmannsins? Vegna þess að af og til hleypur þingmaðurinn í persónulega skoðun og þess á milli í stefnu flokks síns og við vitum að þar er einn hrærigrautur. Ljóst er að Framsóknarflokkurinn hefur staðið fyrir markaðsvæðingu rafmagnsins, orkunnar hér á landi og ekki er öll sagan sögð hjá hv. þingmanni þegar hann talar um þær breytingar sem urðu. Það sem gerðist var að þessu var skipt upp í þrennt. Nýtt fyrirtæki, Landsnet, var stofnað og það er vissulega fagnaðarefni að það skuli ekki enn vera selt, en það er á opinbera ábyrgð og í opinberri eigu. Það sér um meginflutninginn og þar kemur inn milliliður sem tekur sinn kostnað. Síðan er það orkuöflunin og þá dreifing til neytenda þannig að þetta er meiri breyting en hv. þingmaður lýsti. Ég vil spyrja hv. þingmann: Er hann í rauninni alveg sáttur við þetta eins og þetta er nú, þá mismunun sem okkur hefur verið kynnt úti um land, þá mismunun sem raforkunotendur telja sig verða fyrir bæði hvað varðar verð og gæði rafmagnsins? Er hann sáttur við það, finnst honum það allt í lagi? Í öðru lagi: Finnst honum allt í lagi að stóriðjan fái raforkuna alla á samningsverði og það séu einungis liðlega 20% sem raunverulega eru á þeim markaði sem við erum hér að ræða um? Finnst honum það eðlilegt í þessu raforkumarkaðskerfi sem hann er búinn að koma á, hv. þingmaður, með flokki sínum? 
             Í lokin: Skilur hann þá tillögu sem hér er flutt?

Virðulegi forseti. Nú gerist þingmaðurinn gamansamur. Ég skal svara honum þó að það hafi komið skýrt fram í máli mínu hver afstaða mín er. Ég er ekki sáttur við breytingarnar á innri verðjöfnun í kerfinu á milli notenda, eins og ég lýsti áðan í ræðu minni. Ég tel að menn hafi gengið of langt inn á þá braut að láta dreifbýlið bera fullan þunga af dreifingarkostnaðinum til þess og aflétta því af þéttbýlinu að taka þátt í því. Mér finnst gengið of langt í þá veru. Ég held að aðalóánægjan í kerfinu sé sú að þessar gjaldskrárbreytingar hafa leitt það af sér að t.d. bændur hafa mátt þola hærra verð og hærra verð en við sögðum að mundi verða. Þess vegna segi ég og ítreka: Það á að standa sem menn sögðu. Menn eiga að gera lagfæringar á þessu þannig að kostnaður þeirra í dreifbýlinu verði í samræmi við það sem menn sögðu á sínum tíma. Það er því enginn efi um afstöðu mína í þeim efnum. Ég er ekki viss um að menn eigi að stíga til baka yfir í einkaleyfi ríkisins í framleiðslu rafmagns. Það er kannski aðalgallinn á stóriðjunni til þessa að ríkið hefur verið að semja við einn aðila, veita sérstaka afslætti í formi ívilnandi skattareglna og slaka niður orkusöluverðinu þannig að menn taki hagnaðinn bara út í þjóðhagslegum umsvifum en ekki arðsemi framkvæmdarinnar. En með því að einkavæða framleiðsluna fara menn ekki í stórar virkjanir nema kaupandinn borgi það verð sem þarf til að standa undir kostnaðinum og ég held að það sé til bóta, virðulegi forseti.

Frú forseti. Þessi þingsályktunartillaga sýnir samstöðu stjórnarandstöðunnar í þinginu um að draga fram hve óhönduglega hefur tekist hjá stjórnarflokkunum, Framsóknar- og Sjálfstæðisflokki, við það að breyta rafmagnskerfinu í landinu. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. Kristin H. Gunnarsson að segja að allir hafi stutt þetta frumvarp á sínum tíma og að þessar breytingar yrðu ekki fyrirséðar. Það er ekki svo. Þeir sem studdu þetta á sínum tíma í stjórnarandstöðuflokkunum gerðu það vegna þess að gefin voru ákveðin fyrirheit um að ekki yrðu gríðarlegar hækkanir og ekki mjög miklar breytingar. En því miður berast fréttar hvaðanæva að úr þjóðfélaginu, frá iðnaðinum, frá sveitarfélögum, um að afar illa hafi tekist til hjá Framsóknarflokknum við að breyta þessu. Ég spyr: Eigum við þá ekki að skoða málið og fara yfir það? Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson tekur undir að fara eigi í gegnum slíka umræðu og skoða málið. En ég er ekki viss um að hann tali fyrir hönd alls þingflokksins vegna þess að ég þráspurði þáverandi hæstv. iðnaðarráðherra um hvað hefðu orðið miklar hækkanir á raforku í þeim hluta sem samkeppni ríkti en engin svör fengust. Þess vegna hef ég það á tilfinningunni að sumir hverjir í Framsóknarflokknum og meiri hlutinn vilji ekki að þessar staðreyndir komi fram. Stundum er sú röksemd notuð að þetta sé eðlileg afleiðing þessara breytinga og hækkanir séu réttlættar með því að núverandi skipan hafi það í för með sér að allir raforkunotendur eigi að sitja við sama borð. Það á stundum við og stundum ekki. Að minnsta kosti ákvað ríkisstjórnin í sumar að gefa sérstakan afslátt til sumra og annarra ekki. Umræða og þessi könnun þarf því að fara fram og þetta verður að skoða rækilega ofan í kjölinn. Reynt hefur verið að draga það fram að einhver óeining ríki um hvað eigi að gera síðan við niðurstöðurnar og hvort menn ætli að snúa ofan af núverandi skipan og fara til baka eða halda áfram. Ég verð að segja að sú leið sem farin hefur verið, sem hefur leitt til hækkana hjá almennum notendum, hjá iðnfyrirtækjum, er ekki heillavænleg þróun. Þetta er í rauninni sýndarsamkeppni opinberra fyrirtækja, fyrirtækja sem eru nánast í eigu sömu aðila. Það á því að spyrja gagnrýnna spurninga: Á hvaða vegferð erum við í þessum málum? Ég furða mig eilítið á því að sjálfstæðismenn skuli ekki taka þátt í umræðunni og láti Vinstri græna vera eina um það að draga niður þennan markaðsbúskap með raforkuna vegna þess að þeir eru í aðstöðu til að færa rök fyrir markaðsbúskap með raforkuna. Það er ekki heillavænlegt fyrir þá sem styðja frjálsan markað á sem flestum sviðum, að hafa þetta dæmi fyrir augunum á sér, að fá ekki viðhlítandi röksemdir hjá stjórnvöldum hvers vegna almenningur og minni iðnfyrirtæki, svo sem bakarar, fara svona illa út úr þessari breytingu á raforkumarkaðnum. Ég hefði stutt að breytingar yrðu í markaðsátt en þetta kerfi kemur óorði á markaðsöflin, að sjá eingöngu hækkanir hjá þeim aðilum sem eru í svokölluðu samkeppnisumhverfi sem er að verða í rauninni einungis fimmtungur, eins og kom fram í fyrri ræðu minni, af heildarraforkunotkun í landinu. 80% af allri raforkunotkuninni kemur þessu breytta fyrirkomulagi ekki nokkurn skapaðan hlut við. Það er raforka sem er í föstum samningum og kemur þessari hækkun ekkert við. Einnig hefur verið leitt getum að því að að einhverju leyti hafi verið fært af þessum hluta yfir á samkeppnishlutann. Þessu þarf að svara en þáverandi hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerður Sverrisdóttir, kom sér ítrekað undan að svara því og hefur orðið uppvís að því að gera ekki rétt grein fyrir því hverjar afleiðingarnar verða fyrir landsmenn. Þetta skiptir verulega miklu máli. Ef til vill hefur Framsóknarflokkurinn fjarlægst að mörgu leyti hinar dreifðu byggðir. Sérstaklega má færa rök fyrir því með nýkjörnum formanni, sem skrifaði merka grein um borgríkið Ísland í Borgnesingabók fyrir um tveimur árum og þá var hann einn helsti hugmyndafræðingur Framsóknarflokksins. Þar kemur fram, með leyfi forseta, orðrétt: „Tæplega verður litið á byggð sem einingu ef þar búa færri en átta til tólf þúsund manns nema sérstakir landshættir valdi.“ Þetta eru orð núverandi formanns Framsóknarflokksins og ef til vill sjáum við þessa hugsun formannsins speglast í því tómlæti sem hann sýnir þessari þingsályktun og þeim ályktunum sem koma frá sveitarfélögunum víða um landið. Við verðum að gæta að því að raforkuverðið skiptir mjög miklu máli fyrir iðnfyrirtæki og þetta er einn sá þáttur, ef við héldum vel á spilunum, sem við gætum boðið á lægra verði en þau lönd sem við erum í samkeppni við. En því miður kom fram í úttekt iðnaðarráðherra, skýrslu hans um raforkumálefni, að iðnfyrirtækin eru að fá orkuna á hærra verði. Ég segi: Við erum lengra frá mörkuðunum og við ætlum okkur ekkert að greiða lægri laun á Íslandi en á Norðurlöndunum, Bretlandi, Frakklandi og þeim löndum sem voru gefin upp sem samanburðarlönd í skýrslunni. Við gætum mögulega komið upp markaðsforskoti hvað varðar raforkuna en því miður er raforkuverð hér hærra en í þeim löndum sem við ættum að geta boðið rafmagn á lægra verði. Ég vil að lokum þakka ágætar undirtektir sem þingsályktunartillagan hefur fengið og vonast svo sannarlega til að þau viðhorf sem komu fram hjá hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni endurspegli að nokkru leyti viðhorf annarra framsóknarmanna, þó svo að ég efist að einhverju leyti um það vegna þess m.a. að honum var ekki treyst af flokkssystkinum sínum til áframhaldandi setu sem formaður í iðnaðarnefnd. Þess vegna óttast maður að þetta mál muni daga að einhverju leyti uppi, að menn reyni að ýta málinu út af borðinu. En ég er á því og það er skoðun mín að við það verði í rauninni ekki unað og að lokum muni koma fram hvað þessi hækkun hefur orðið mikil á þeim hluta markaðarins sem átti að vera í svokölluðu samkeppnisumhverfi og átti miklu frekar að fá lækkun en hækkun.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Er þetta mál eitt af þeim málum sem stjórnarandstaðan á Alþingi ber fram sameiginlega í upphafi þessa haustþings. Frumvarpið byggist á þremur málum sem öll hafa verið flutt á Alþingi áður af stjórnarandstöðuflokkunum Samfylkingunni og Vinstri hreyfingunni – grænu framboði. Flutningsmenn þessa frumvarps, þegar þessi mál hafa verið sameinuð í eitt, eru auk mín hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og formenn stjórnarandstöðuflokkanna, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón Arnar Kristjánsson. Málin þrjú sem hér eiga í hlut er í fyrsta lagi mál sem ættað er frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem felur í sér tæki til að framfylgja lagaskyldu um jöfn laun karla og kvenna. Síðan eru tvö frumvörp frá Samfylkingunni, annað varðar afnám launaleyndar og hitt varðar úrskurði kærunefndar jafnréttismála, þ.e. að þeir verði bindandi. Í greinargerð með þessu frumvarpi má lesa rökstuðning sem ég renni yfir í stuttu máli. Þar ber fyrst að nefna hugmyndir varðandi launaleynd en það er auðvitað kunnara en frá þurfi að segja að launaleynd er eitt af þeim atriðum sem virðist hafa fest í sessi landlægan og kerfisbundinn launamun milli kynjanna. Það má færa rök að því að launaleyndin stangist á við jafnréttislög þar sem hún getur beinlínis stuðlað að lögbroti, þ.e. broti á þeim lögum sem hér um ræðir, ef hún er þess valdandi, sem kannanir sýna ítrekað, að viðhalda launamun kynjanna. Þessi launaleynd hefur tíðkast lengi án þess að látið hafi verið reyna á lögmæti hennar. Við sem flytjum þetta mál teljum rétt að taka af öll tvímæli um að það sé skýlaus réttur launamanns að veita hverjum sem er, hvenær sem er, upplýsingar um laun sín og önnur starfskjör ef hann svo kýs. Við teljum að þessi réttur þurfi að vera lögbundinn þannig að ljóst sé að hann verði hvorki af launamanni tekinn með starfs- eða ráðningarsamningi né á nokkurn annan hátt. Við vitum öll sem í þessum sal sitjum að það eru 45 ár síðan fyrstu lögin um launajafnrétti kynjanna tóku gildi. Það var árið 1961 sem fyrsta lagasetning þess efnis var sett á Alþingi og við sjáum það í afar nýlegri könnun hversu hægt hefur miðað. Í könnun sem félagsmálaráðuneytið lét gera og birtar voru upplýsingar um í fjölmiðlum hinn 20. október sl. kemur í ljós að kynbundinn launamunur á íslenskum vinnumarkaði hefur ekkert breyst undanfarin 12 ár, frá því að síðasta viðamikla könnun í þessum efnum var gerð. Launamunurinn eykst stöðugt hjá einkafyrirtækjunum og til marks um það að við teljum launaleyndina geta verið virkan þátt í því má auðvitað geta þess að launaleynd og samningar sem binda launamenn trúnaði um launagreiðslur eru fremur gerðir hjá einkaaðilum. Það leiðir af sjálfu sér þar sem kjarasamningar opinberra starfsmanna gera ekki ráð fyrir að launaliðirnir fari leynt. Það er auðvitað alvarlegt mál sem taka þyrfti til ítarlegrar umfjöllunar að í niðurstöðu þeirrar könnunar sem félagsmálaráðuneytið lét gera kemur í ljós að í einkafyrirtækjunum eru hæstu dagvinnulaun með aukagreiðslum á klukkustund næstum því 26 sinnum hærri en þau lægstu. Það kemur líka í ljós að munurinn á hæstu og lægstu launum karla er miklu meiri en munurinn á hæstu og lægstu launum kvenna hjá einkafyrirtækjum. Sömuleiðis má nefna að munurinn hjá opinberu stofnununum er talsvert minni en hjá einkafyrirtækjunum eða innan við tífaldur og þar er jafnframt meiri munur á hæstu launum kvenna en karla. Það er ljóst að ef taka á á þessum málum af alvöru verður að beita ráðum sem virka. Það kemur í ljós þegar hæstv. félagsmálaráðherra tjáir sig um þessi mál að hann telur brýnasta verkefnið í jafnréttismálunum að leiðrétta þennan landlæga launamun milli kynjanna. Hann segir að niðurstöður þessara rannsókna hafi valdið sér miklum vonbrigðum. Hann tiltekur að það sé auðvitað jákvætt að konur virðist samkvæmt könnuninni hafa sýnt meiri dugnað upp á síðkastið við að sækjast eftir stöðuhækkunum og hann segir líka að stjórnendur séu eftir því sem fram kemur í henni líklegri en áður til að hvetja konur til að sýna frumkvæði í starfi og koma fram fyrir hönd fyrirtækjanna. Hins vegar viðurkennir ráðherrann að þetta skili sér ekki í launaumslagi kvennanna. Hann tekur þannig til orða að nú þurfi allir að bretta upp ermarnar eina ferðina enn, hæstv. félagsmálaráðherra, sem ekki hefur verið sami einstaklingurinn undanfarin 12 ár en er núna hv. þm. Magnús Stefánsson, segir: Við viljum útrýma þessum launamun. Nú er það svo að það hefur verið vilji ríkisstjórna frá árinu 1961. Það hefur verið vilji Alþingis sem Alþingi hefur reynt að leiða í lög en lagasetningin virðist ekki hafa skilað tilætluðum árangri. Mér finnst að ekki hafi verið tekið nægilega hraustlega á og við sem erum aðstandendur þessa frumvarps leggjum til leiðir sem eiga að vera öflugri en þær sem menn hafa talið sig hafa tök á að beita í þessum efnum hingað til. Þá er ég komin að öðrum þætti í þessu frumvarpi sem varða tæki til handa Jafnréttisstofu sem hefur ákveðnu hlutverki að gegna til að reyna að ná þessum launamun niður og reyna að leiðrétta hann en hún hefur hingað til ekki haft þau tæki í höndunum sem að okkar mati eru nægileg eða duga til að skipta sköpum í baráttunni. Gert er ráð fyrir því samkvæmt frumvarpinu að Jafnréttisstofa geti hafið rannsókn og gagnaöflun að eigin frumkvæði að mótteknum kvörtunum eða í kjölfar kæru til kærunefndar jafnréttismála. Þetta eru heimildir sem væru svipaðar þeim heimildum sem mælt er fyrir um í skattalögum, í samkeppnislögum og lögum um eftirlit með fjármálastarfsemi og okkur flutningsmönnum frumvarpsins þykir í raun og veru veigameiri rökin fyrir því að veita Jafnréttisstofu sambærilegar heimildir til að hægt sé að tryggja konum þau mannréttindi sem konur eiga bundin í stjórnarskrá. Í 5. gr. þessa frumvarps er því mælt fyrir um að settur verði jafnréttisfulltrúi í fyrirtæki og stofnanir, bæði í einkafyrirtæki og opinberar stofnanir. Það teljum við vera í anda heimilda og þeirra úrræða sem kveðið er á um í 1. mgr. 11. gr. gildandi laga um skipun jafnréttisfulltrúa hjá sérhverju ráðuneyti og hlutverk þeirra. Þó er mælt fyrir um aukin verkefni jafnréttisfulltrúa hjá einkafyrirtækjum. Það hefur komið í ljós í umræðum um þessi mál að það sé mat sérfróðra aðila um jafnréttismál og sömuleiðis virðast tölfræðilegar upplýsingar sýna það að staða kvenna hjá einkafyrirtækjunum sé talsvert verri en hjá ríki og sveitarfélögum og jafnréttisáætlanir, hvort heldur er einkafyrirtækja eða ríkis og sveitarfélaga en kannski fyrst og fremst einkafyrirtækja, virðast vera haldlitlar og þær skila að engu leyti þeim árangri sem til var ætlast. Þar er bæði kynbundinn launamunur og munur á heildartekjum karla og kvenna meiri en í opinbera geiranum. Sömuleiðis má auðvitað nefna að valdaleysi kvenna í stjórnum einkafyrirtækja, einkum stórfyrirtækjanna, er auðvitað sláandi og það endurspeglar ekki að neinu leyti menntun kvenna, hæfni þeirra eða reynslu, sem er líka alvarlegur hlutur og verður að taka til umfjöllunar þegar þessi mál eru rædd. Eins og ég sagði áðan eru starfsmenn ríkis og sveitarfélaga kannski betur settir vegna þeirra réttinda sem þeir njóta samkvæmt kjarasamningunum. Þeir njóta meiri verndar en starfsmenn á almenna markaðnum gegn mismunun, samkvæmt stjórnsýslulögum og samkvæmt upplýsingalögum sem ekki hafa verið færð yfir á einkarekstur eins og vitum. Auðvitað er það hættulegt í hvaða átt stefnir í þessum efnum þegar haldið er á spöðunum eins og ríkisstjórnin gerir varðandi hlutafélagavæðingu opinberra stofnana og fyrirtækja og einkavæðingu opinberra stofnana og fyrirtækja því allt ber þetta að sama brunni: Ef fyrirtækjum eða stofnunum er kippt undan upplýsingalögum og stjórnsýslulögum eru líkur á að launaleyndin fari að gera vart við sig. Þar af leiðandi náum við ekki að brúa þennan kynbundna launamun. Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að sami háttur verði hafður á við skipun og tilnefningu í nefndir, ráð og stjórnir ríkis og sveitarfélaga og er við tilnefningar á skipun í Jafnréttisráð. Lagt er til að tilnefningaraðilar tilnefni einn karl og eina konu þannig að veitingarvaldið hafi þar val og geti við það gætt þess að hlutfall kynjanna verði sem jafnast. Með lögfestingu þessarar tillögu má ætla að það heyri sögunni til að nefndir, ráð og stjórnir á vegum ríkis og sveitarfélaga verði eingöngu eða að miklum meiri hluta skipaðar körlum og er sannarlega mál til komið. Að lokum geri ég grein fyrir þeim þætti frumvarpsins sem varðar kærunefnd jafnréttismála en þar er um að ræða mál sem kemur upphaflega frá Samfylkingunni eins og ég sagði áðan og var 1. flutningsmaður þess hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir. Hún hefur sem kunnugt er gert hér að umræðuefni oftar en einu sinni málefni sem varða kærunefnd jafnréttismála og að nauðsynlegt sé að gera úrskurði kærunefndarinnar bindandi. Eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um réttindi kvenna hefur gagnrýnt Ísland fyrir að niðurstöður kærunefndarinnar skuli ekki vera bindandi, sérstaklega þegar stjórnvöld eiga hlut að máli. Nefndin hefur gert það að tillögu sinni í skýrslu til íslenskra stjórnvalda að álit kærunefndarinnar verði bindandi og er það skýrt nánar í greinargerð á hvern hátt verkefni kærunefndar jafnréttismála eru. Sömuleiðis er að finna í greinargerðinni upplýsingar frá kærunefndinni um fjölda erinda og afdrif þeirra í stuttu yfirliti. Stjórnvöldum ber auðvitað skylda til að sjá til þess að jafnréttislögum sé framfylgt. Það er kunnara en frá þurfi að segja og þarf ekki að ítreka það úr þessum ræðustóli. Jafnréttislög kveða á um það að jafnréttissjónarmiða skuli gætt á öllum sviðum samfélagsins og unnið sé að jöfnum áhrifum kvenna og karla við ákvarðanatöku. Reynslan sýnir að ákvæðið um kærunefndina virkar ekki eins og til var ætlast, því að veruleg brögð eru að því að álit nefndarinnar sé ekki virt. Þetta frumvarp er flutt til að reyna að bæta úr þeirri brotalöm. Þess ber að geta að Norðurlöndin hafa vakið athygli víða um heim fyrir framsýni og baráttu fyrir jafnrétti kynjanna og þau hafa öll kappkostað að ganga eins langt í löggjöf og hægt er til að tryggja jafna stöðu og jafnan rétt kvenna. Með samþykkt þessa frumvarps væri framkvæmd þessa ákvæðis jafnréttislaga okkar fært nær því sem er annars staðar á Norðurlöndunum og teljum við vera mál til komið. Loks má geta þess að á vorþinginu 2004 var frumvarp sem var að mestu leyti um sama efni tekið til 1. umr. Því máli var vísað til félagsmálanefndar. Nefndin fjallaði því miður ekki um málið eins og oft gerist en engu að síður viljum við taka fram að það hlýtur að vera sameiginlegur vilji þeirra sem starfa í félagsmálanefnd og okkar á þinginu, sem viljum auðvitað fara að lögum, að tekið sé á þessum málum svo eftir verði tekið. Það er enn brýnni nauðsyn á þeim úrræðum sem þetta frumvarp felur í sér nú en nokkru sinni fyrr því að við getum ekki haldið öllu lengra áfram inn á 21. öldina með öll þessi mál í þeim ólestri sem raun ber vitni. Það hefur ekkert þokast í þjóðfélaginu í átt til launajafnréttis á síðustu árum, við vitum öll að verið er að fremja mannréttindabrot á konum með viðvarandi kynbundnum launamun og sömuleiðis með áberandi fákvenni í nefndum, stjórnum og ráðum og það breytist ekkert því lengra sem við höldum áfram á þessari braut. Þetta verður meira óþolandi og sýnilegra eftir því sem tímarnir líða og það er auðvitað hjákátlegt þegar ríkisstjórnin hefur yfirlýst markmið og er að fara eftir samþykktri jafnréttisáætlun að ekkert skuli þokast varðandi breytingar. Það þokast ekkert í átt að útrýmingu launamunarins og sáralítið í átt að jafnrétti við opinbera stefnumótun. Það er athyglisvert þegar litið er yfir umfjöllun fjölmiðla núna síðustu daga vegna þeirrar könnunar sem ég gat um áðan að atvinnurekendur virðast ekki hafa sömu áhyggjur og við í stjórnarandstöðunni af þessari þróun eða staðreyndum sem ég nú hef rakið. Þannig vekur það athygli þegar Hannes G. Sigurðsson, aðstoðarframkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins, segir á forsíðu Morgunblaðsins föstudaginn 20. október að rannsóknir hafi sýnt að óútskýrður launamunur - sá óútskýrði launamunur sem fram kemur í könnuninni sem ég gat um - eigi sér efnislega skýringar en sé ekki kerfisbundin kynjamismunun. Þetta er afar athyglisvert og stangast á við þær fullyrðingar okkar stjórnarandstöðuþingmanna sem höldum því einmitt fram að þessi launamunur sé kerfisbundinn. Það hlýtur að vekja athygli þegar frammámaður úr atvinnulífinu kemur fram með þessi sjónarmið. Þetta vekur upp hugsunina um það að almenni vinnumarkaðurinn virðist, ég veit ekki hvort ég á að segja sætta sig við, eða alla vega gera afar lítið í því að reyna að færa mál hér til betri vegar. Það sýnir sig þegar við skoðum muninn á þessum málum annars vegar hjá á opinbera geiranum og hins vegar hjá almenna geiranum eða einkageiranum. Í Viðskiptablaðinu 25. október síðastliðinn skrifaði Katrín Anna Guðmundsdóttir, talskona Femínistafélagsins, afar athyglisverða grein þar sem hún heldur því fram að miðað við núverandi hraða við það að minnka launamun kynjanna muni karlar og konur njóta sömu launa fyrir sömu störf eftir 628 ár. Ég spyr þingheim: Finnst okkur þetta ásættanlegt? Ég ætti auðvitað að spyrja ríkisstjórnina og stjórnarþingmenn, þingmenn stjórnarflokkanna: Finnst ykkur þetta ásættanlegt? Finnst þeim þetta ásættanlegt sem stjórna hér, fara fyrir ríkisstjórn í landinu og styðja ríkisstjórnina? Finnst þeim ásættanlegt að það skuli eiga eftir að taka okkur 628 ára í viðbót með sama hraða að jafna þennan launamun? Við í stjórnarandstöðunni höfum talað skýrt í þessum efnum. Okkur finnst þetta ekki ásættanlegt. Við viljum grípa til úrræða sem virka, úrræða sem ríkisstjórnin hefur veigrað sér við að grípa til hingað til. Við vitum það öll að baráttan fyrir launajafnrétti er ekkert að hefjast í dag eða í fyrradag og hún hófst ekki heldur 1961 þegar fyrstu lögin sem bönnuðu launamun á grundvelli kynferðis voru sett. Baráttan fyrir launajafnrétti hefur staðið í yfir 100 ár. Hvað ætla menn að láta þá baráttu hér úti á akrinum halda áfram lengi? Við kjósum þingmenn til starfa á Alþingi Íslendinga á fjögurra ára fresti. Stjórnmálaflokkarnir fara allir fram með fögur fyrirheit. En þeir stjórnmálaflokkar sem nú fara fyrir ríkisstjórninni og hafa farið fyrir þessari ríkisstjórn síðan 1995 eru vita gagnslausir í þessum efnum. Svo móðgast hæstv. félagsmálaráðherra sem sýnir okkur hv. þingmönnum ekki einu sinni þá tillitssemi að vera viðstaddur umræðuna. Hann móðgaðist þegar ég um daginn leyfði mér að segja fullum fetum í þessum ræðustóli að ríkisstjórnin sé vita gagnslaus í þessum málum. Þá var hann í orðaskiptum við hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur vegna þessara brota á lögum um jafnan rétt karla og kvenna og það mátti vart orðinu halla við hann. Hann, eins og ég segi, „fornemast“ við það að maður leyfi sér að tala hér tæpitungulaust. En staðreyndirnar tala sínu máli í þessum efnum. Ríkisstjórnin er liðónýt í baráttunni við launamun kynjanna. Eitt af því sem verður að hafa í huga þegar við skoðum þessi mál er að ekki er allt sem sýnist varðandi launamun sem við nú erum að fjalla um, sem er u.þ.b. 16% eftir því sem könnunin leiðir í ljós og uppsláttur fjölmiðla sýnir þjóðinni. Staðreyndin er sú að búið er að leiðrétta heilan helling áður en þessar tölur, 16%, verða til eða koma í ljós. Hvernig rökstyð ég það? Jú, heildarmyndin, sem sagt óleiðréttur launamunur kynjanna, fæst með því að skoða muninn á atvinnutekjum karla og kvenna, þ.e. tekjum samkvæmt skattframtali og samkvæmt þeim tölum sem ég er hér með nýjastar - þær eru frá 2004 - er munurinn á atvinnutekjum karla og kvenna 63% árið 2004. Við þetta hafa oft verið gerðar athugasemdir, þ.e. að verið sé að leiðrétta launamuninn og tala hann niður úr 63% niður í 16%. Meðal fræðimanna sem hafa tekið á þessum málum er Þorgerður Einarsdóttir, dósent í kynjafræði við Háskóla Íslands. Hún sagði í grein í Morgunblaðinu fyrir ári síðan, 2. nóvember 2005, að umræðan hafi snúist talsvert um forsendur og aðferðafræði kannananna og það hvernig mælt sé eða með hvaða aðferðum og hvernig beri að túlka niðurstöðurnar, en minna sé fjallað um hinn raunverulega mun sem sýnir sig þegar atvinnutekjurnar eru skoðaðar hráar. Þær tölur sýna einföldustu nálgunina, segir Þorgerður, og í þeim er ekki tekið tillit til vinnutíma, ekki tekið tillit til þess að konur og karlar sinni ólíkum störfum. Kosturinn við að skoða atvinnutekjur er að mati Þorgerðar sá að þær sýna mismunandi vinnuframlag kynjanna í launaðri og ólaunaðri vinnu í samfélaginu. Konur vinna mikla ólaunaða vinnu inni á heimilum landsins sem allt þjóðfélagið nýtur góðs af en kemur hvergi fram í þjóðhagsreikningum og telst þeim aldrei til tekna. Atvinnutekjurnar sýna því hvað konur og karlar bera úr býtum launalega fyrir vinnuframlag sitt í þjóðfélaginu. Þegar farið er að leiðrétta launamuninn með tilliti til þeirra þátta sem menn telja vera málefnalega er skoðaður vinnutími, menntun, starfsaldur og fleira í þá veruna. Eftir slíka skoðun eru laun kvenna ekki eins miklu lægri en karla. En þá spyr maður sig: Hvers vegna ætti maður að draga þessa þætti frá eða láta þessa þætti hafa áhrif því að þetta eru kannski bara hinar eiginlegu kynjabreytur? Það sem við þurfum að leiðrétta í samfélaginu eru hlutir eins og þeir að konur hafi í auknum mæli mannaforráð í störfum sínum, að konur hafi í auknum mæli þau störf sem lúta að stjórn fyrirtækja, stjórn í rekstri, að þær fái yfirmannastöður. Þá fengjum við út miklu réttari mynd eða miklu sanngjarnari mynd en við fáum þegar við skoðum þetta með leiðréttum breytum. Þorgerðar Einarsdóttur, sem ég nefndi áðan, er getið í grein sem birtist í Morgunblaðinu á sunnudaginn var þar sem fjallað er um launamun kynjanna og hina 45 ára löngu baráttu frá því 1961 að því markmiði að reyna að jafna þennan mun. Vitnað er í Þorgerði í þeirri grein þar sem hún segir að þessar skýribreytur svokölluðu séu umdeildar og eigi að vera það því að skýribreyturnar skipti grundvallarmáli. Almennt gildi að því fleiri skýribreytur sem teknar eru inn í reiknilíkön launakannana því meira má skýra af launamun kynjanna. Vitað er að margir þættir hafa áhrif á laun án þess að geta talist málefnalegar skýribreytur. Þannig hafa hjúskaparstaða og barneignir tilhneigingu til að hækka laun karla en neikvæð eða engin áhrif á launamun kvenna. Fræðimenn hafa gagnrýnt að þessar breytur séu notaðar sem skýribreytur og að líta beri á þennan mun sem mismun í launasetningu. Þá hefur verið gagnrýnt að nota málaflokka eða starfssvið sem skýribreytu því vitað er að kvennastörf eru verr metin til launa en karlastörf. Það er merki um kerfislæga mismunun og gildismat á störfum öðru kyninu í óhag. Með því að taka slíka breytu sem málefnalega skýribreytu inn í reiknilíkan er horft fram hjá samfélagslegri kynjun og fyrri mismunun. Þar með er í raun verið að skýra kynbundinn launamun í burtu með þáttum sem orsaka hann. Færð hafa verið fyrir því margvísleg rök að of langt hafi verið gengið í leit að skýribreytunum, segir Þorgerður Einarsdóttir, þar sem vitnað er til orða hennar í Morgunblaðinu um síðustu helgi. Þetta er alvarlegt og til umhugsunar í þessari umræðu og sýnir okkur að launamunurinn er talsvert meiri þegar grannt er skoðað en þessi 16% gefa okkur tilefni til að ætla. Ég held að þegar öllu er á botninn hvolft sýni þær umræður, sem hafa verið í blöðum og fjölmiðlum upp á síðkastið um þessi mál og í sölum Alþingis ár eftir ár, á hverju einasta ári, það er árvisst fjallað um þessi mál hér, að karlveldið lifir góðu lífi á Íslandi og því miður eru afar fá sýnileg merki um að það sé á undanhaldi. Það er í mínum huga mjög alvarleg staðreynd. Ég held að ég láti það verða lokaorð mín í þessari flutningsræðu minni að hvetja þingheim til að vakna af þyrnirósardvala, viðurkenna að þau tæki og aðferðir sem menn hafa beitt hingað til eða sagst vera að beita til þess að fást við launamun kynjanna séu vita gagnslaus, fara að hlýða á hugmyndir stjórnarandstöðunnar sem eru vel útfærðar í þessu frumvarpi og leyfa sér þann munað að koma frumvarpinu alla leið í gegnum nefndir Alþingis, færa það hingað aftur fram til atkvæðagreiðslu og samþykkja það fyrir vorið. Það væri okkur, þingheimi, til sóma því að þar með værum við komin með raunhæft tæki sem gæti gefið möguleika á að koma í veg fyrir áframhaldandi lögbrot og mannréttindabrot sem konur í þessu landi þurfa að þola. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, óska ég eftir að þessu máli verði vísað til félagsmálanefndar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og framsögumanni þetta frumvarp. Ég tel engan veginn ásættanlegt, eins og hún sagði, að launamunurinn lagist ekki nema á svona löngum tíma. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með þessa skýrslu sem sýndi að okkur hefur lítið sem ekkert miðað á undanförnum áratug. Ég vil hins vegar spyrja hv. þingmann. Nú erum við stöðugt að ganga inn á persónuvernd af ýmsum ástæðum. Þær eru hryðjuverk, mansal, eiturlyf og svo eru það hleranir. Við erum alltaf að ganga inn á persónuverndina af góðum og gildum ástæðum: Hversu langt vill hv. þingmaður ganga í því að rjúfa friðhelgi persónufrelsisins og einkalífsins með góðum og gildum rökum? Nú er hv. þm. Ögmundur Jónasson, samflokksmaður hv. þingmanns, afskaplega varkár í því að ganga á rétt einstaklinga. Hér er verið að ganga á rétt og aflétta ákveðinni persónuvernd sem eru laun. Það getur vel verið að einhver úti í þjóðfélaginu hafi töluverðan áhuga á því að vita hvað ákveðin kona eða ákveðinn maður hefur í laun. Svo er það misskilningurinn um starf og vinnu. Einn maður getur verið óskaplega duglegur og atvinnulífið vill borga honum kannski tvöfalt hærri laun þess vegna, annar er með menntun, þriðji snjall og leysir öll mál skynsamlega. Annar hefur mikla reynslu og honum er borgað sérstaklega því að hann þekkir sögu fyrirtækisins langt aftur í tímann. Sumir hafa mikla og góða ástundun, aðrir eru stundvísir, sumir eru skemmtilegir og lífga upp á félagsskapinn. Allt eru þetta ástæður til að borga mönnum mismunandi laun. Hvernig ætlar hv. þingmaður að taka á því þegar í ljós kemur að tveir einstaklingar eru með mismunandi laun vegna þess að annar er með meiri menntun, hinn er miklu skemmtilegri eða þá miklu duglegri?

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður spyr hve langt ég vilji ganga varðandi friðhelgi einkalífsins eða persónuvernd einstaklinga í þessum efnum. Staðreyndin er sú að þegar um mannréttindabrot er að ræða og að öllum líkindum lögbrot gagnvart einstaklingum, það ekki bara örfáum heldur stórum hluta kvenna á Íslandi, vil ég auðvitað ganga eins langt og hægt er til að aflétta þeim mannréttindabrotum. Ég tel að tækin sem hér er verið að fjalla um, varðandi launaleyndina, séu þess eðlis að þau yfirvöld sem með færu gerðu það með fullri virðingu fyrir viðkomandi einstaklingum og viðkomandi upplýsingum. Við vitum að Fjármálaeftirlitið og skattayfirvöld hafa ákveðin völd. Við teljum að sambærileg völd eigi að vera í höndum Jafnréttisstofu. Við teljum ekki að með þessum leiðum yrði nein hætta á að misfarið yrði með þessar upplýsingar. Þær yrðu eingöngu notaðar til að leiðrétta mannréttindabrot og mismunun sem er bönnuð með lögum en konur verða fyrir í samfélagi okkar í dag. Í öðru lagi nefnir hv. þingmaður breyturnar: að vera duglegur, stundvís og skemmtilegur. Ég spyr hv. þingmann á móti. Úr því að karlar eru svona miklu hærra launaðir en konur í dag, ætlar hv. þingmaður þá að segja mér að það sé að öllum líkindum vegna þess að karlmenn séu duglegri, skemmtilegri og stundvísari en konur? Auðvitað ekki. Konur er líka duglegar, skemmtilegar og stundvísar. Það má líka launa þeim fyrir það. Eins og málin standa í dag virðist það ekki gert. Ég vil breyta því.

Herra forseti. Ég tók sérstaklega fram að þetta væru tveir einstaklingar. Ég tók ekkert fram um kyn. Ég hef enga trú á að karlmenn séu almennt duglegri en konur. Ég hef enga trú á að þeir hafi yfirleitt meiri reynslu en konur, alls ekki. Ég spurði hvernig menn ætluðu að taka á því þegar launað er mismunandi fyrir starf og atvinnurekandi segir: Það er vegna þess að viðkomandi kona er svo dugleg, þess vegna fær hún hærri laun. Til að snúa dæminu við. Ég hef margoft spurt hv. þingmann og spyr enn: Hvað ætla menn að gera þegar konu er mismunað gagnvart konu, þegar dóttir forstjórans eða yfirmanns stofnunar fær miklu hærri laun? Þá er ekki hægt að gera neitt. Þá er yfirleitt ekki hægt að kæra nokkurn skapaðan hlut. Ef konu er mismunað með því að dóttir forstjórans er gerð að deildarstjóra en hin fær ekki stöðuna þótt hún sé miklu hæfari, duglegri, snjallari og með meiri menntun þá á ekki að gera neitt. Hvernig ætlar hv. þingmaður að taka á þeim vanda? Mér sýnist þessi launakönnun sýna að við nýtum ekki konur að fullu, að við nýtum ekki ákveðna auðlind sem eru kraftar kvenna. Mér finnst miklu meira vandamál að konur fái ekki framgang, verði ekki deildarstjórar, forstjórar eða stjórnarformenn í atvinnulífinu og hjá hinu opinbera. Það er miklu meira vandamál heldur en svo að menn eigi að vera að bítast um hvort fólk sinni starfi sínu með ákveðnum hætti og fái laun fyrir það.

Hæstv. forseti. Mér finnst að hv. þm. Pétur H. Blöndal þurfi að hefja sig upp fyrir smáu dæmin, að bera saman einn einstakling við annan, eina konu við aðra. Þá sjáum við ekki skóginn fyrir trjánum. Við erum að reyna að sjá allan skóginn. Við reynum að hefja okkur upp yfir einstök dæmi og reyna að skoða heildina. Við teljum að tækin sem hér er verið að fjalla um séu þess eðlis að þau virki fyrir heildina. Ég tel rétt að setja mikla orku í að leiðrétta misréttið sem heildin verður fyrir. Ef við sitjum þá uppi með einstaklinga sem er mismunað af einhverjum sökum þá sjáum við þau dæmi betur, þegar búið er að leiðrétta heildaróréttlætið. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum fyrst að takast á við stóru línurnar. Um leið og við sjáum að við erum þess megnug að vinna á kynbundnum launamun þá skulum við tala um konu sem er mismunað vegna konu. En núna reynum við að einbeita okkur að hinu, stóru myndinni, heildardráttunum. Varðandi það að konur fá ekki framgang í samfélaginu þá er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég veit að við erum sammála að mörgu leyti. Þess vegna tel ég að ég að hv. þingmaður gæti fylgt okkur í stjórnarandstöðunni við að kúska þessa ríkisstjórn til þannig að við sjáum einhverjar breytingar. Hér erum við með tæki sem er þess megnugt að breyta stóru dráttunum, heildarmyndinni. Það þurfum við að gera og við þurfum til þess stuðning allra sem eru sama sinnis í þessum sal.

Hæstv. forseti. Hér er á ferðinni afar merkilegt mál að mínu viti þar sem lagðar eru fram áætlanir um aðgerðir til að ná fram launajafnrétti kynjanna í reynd. Eins og hv. framsögumaður nefndi áðan hefur ítrekað á þessu kjörtímabili verið flutt mál til að ná fram jafnri stöðu og jöfnum rétti kvenna og karla. Það er merkilegt að stjórnarandstaðan nái saman um að flytja saman eitt mál, fella saman þau frumvörp sem flutt hafa verið um málið á þessu kjörtímabili í eitt frumvarp. Ég tel afar bitastæð ákvæði í þessu frumvarpi sem vekja vonir um að hægt sé að ná jafnari stöðu og rétti kvenna og karla en verið hefur hingað til. Það er afar sorglegt til þess að vita hve hægt gengur. Ítrekaðar kannanir hafa sýnt fram á það. Það er ekki bara um að ræða mikið launamisrétti kynjanna heldur gengur afskaplega hægt að jafna hlut kvenna í stöðuveitingum í hærri embættum, bæði hjá hinu opinbera og á almennum markaði. Í svari við fyrirspurn sem ég lagði fram á þessu kjörtímabili kom glöggt í ljós hve lítill hlutur kvenna í stjórnum fyrirtækja er hér á landi, hvort sem litið er til stjórna í stærri hlutafélögum eða hjá lífeyrissjóðum. Mig minnir að hlutur karla hafi verið yfir 90%, hvort sem litið var til stjórna lífeyrissjóðanna eða stjórna í stærri hlutafélögum. Ég held að það hafi verið um 50 hlutafélög sem ég spurði hæstv. fjármálaráðherra um. Í öllum tilvikum var hlutur kvenna innan við 10%. Sú skoðun hefur komið upp, sem ætti alvarlega að hugleiða, hvort lögbinda ætti ákveðinn hlut kvenna í stjórnum fyrirtækja. Ég tel að hér séu á ferðinni gagnlegar aðgerðir til að jafna rétt kvenna og karla. Það hafa verið reyndar ýmsar aðferðir í þessum, náttúrlega eilífar launakannanir sem ávallt staðfesta hið sama, þ.e. mikinn launamun kynjanna. Það var afar sorglegt að hlýða á hæstv. félagsmálaráðherra fyrir nokkrum dögum þegar hann lýsti nýlegri könnun sem þá sá dagsins ljós. Hún sýndi að nánast enginn ávinningur hefði orðið á síðastliðnum tíu árum í að jafna launamun kynjanna. Reyndar má segja að sú skýrsla hafi staðfest þá stöðnun sem ríkt hefur þennan áratug og reyndar lengur. Það eru 30 eða 35 ár síðan samþykkt voru lög um að jafna launamun kynjanna á sex árum. Þegar það hafði tekist þannig að taxtar voru jafnaðir þá fundu menn aðrar leiðir til að viðhalda þeim launamun sem er á milli karla og kvenna. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir hafa menn ekki fundið leið til að ná upp á borðið þeim launamun sem er í alls konar duldum greiðslum, fríðindum og bílastyrkjum á hinum opinbera markaði og reyndar á almenna markaðnum líka. Það er afleitt að enn skuli vera launamunur í þessu formi hjá hinu opinbera. Kannanir sem hafa verið gerðar og fyrirspurnir sem m.a. ég hef borið fram í þingsal hafa sýnt fram á að bílastyrkir og ýmislegt sem hið opinbera hefur til að viðhalda þessum launamun, að slíkar hlunnindagreiðslur renna í meiri mæli til karla en kvenna. Það er alvarlegt að stjórnvöld geri ekki meira í málinu til að vera í fararbroddi fyrir því þá að ná fram launajafnrétti. Það er kannski forsenda þess að almenni markaðurinn hreyfi sig í þá átt að jafna launin, að hið opinbera og stjórnvöld vinni að því eins og lög gera ráð fyrir, að ekki sé mismunur í launamálum kynjanna. Í umræðunni um daginn ræddum við hæstv. félagsmálaráðherra nokkuð tillögu sem var flutt fyrir tveimur til þremur árum og felld inn í framkvæmdaáætlun um launajafnrétti kynjanna. Raunar hefur ekkert gerst í því máli, virðulegi forseti, á þeim tveimur og hálfa ári síðan Alþingi samþykkti tillögu um áætlun til nokkurra ára sem felld yrði inn í þessa framkvæmdaáætlun. Í þeirri áætlun var kveðið á um að beita mætti svokallaðri jákvæðri mismunum til að ná fram launajafnrétti kynjanna. Það er miður að ekki skulið lengra á veg komið með þá áætlun vegna þess að hún átti að líta dagsins ljós fyrir a.m.k. einu til tveimur árum síðan. Hæstv. ráðherra nefndi að forsendan fyrir þeirri áætlun væri sú launakönnun sem nú hefur verið gerð opinber. Við skulum vona að hæstv. ráðherra vindi sér í að ganga frá slíkri áætlun í samráði við aðila vinnumarkaðarins, bæði á almenna vinnumarkaðnum og hinum opinbera. Þessi tillaga gerði ráð fyrir tveimur framkvæmdaáætlunum, annars vegar fyrir opinbera markaðinn og hins vegar fyrir almenna markaðinn. Ég held að það sé þess virði að reyna, m.a. í gegnum kjarasamninga, að jafna þann mun sem er á launum karla og kvenna. Það hefur sýnt sig að Reykjavíkurborg náði allgóðum árangri í því á tímum R-listans að minnka þann kynbundna launamun sem viðgengist hafði hjá Reykjavíkurborg. Ef ég man rétt þá held ég að hinn kynbundni launamunur hafi þá minnkað um helming. Þá var gert ráð fyrir ákveðinni púllíu í kjarasamningum, fjármagni til að nýta sérstaklega til að jafna hlut karla og kvenna í launum. Það held ég að sé aðferð sem hafi reynst vel og eigi að nýta betur en gert hefur verið. Það á auðvitað að fara út í það sem menn hafa aldrei treyst sér í, þ.e. að kortleggja hvernig hægt er að beita því ákvæði sem er til staðar í jafnréttislögunum, þ.e. ákvæðinu um jákvæða mismunun. Menn hafa aldrei lagst almennilega yfir það hvernig hægt sé að beita því ákvæði, sem ég held að mundi gagnast, sem hefur í þó nokkur ár verið inni í jafnréttislögum. Hv. framsögumaður hefur gert góða grein fyrir þessum þremur leiðum sem hér eru settar fram, sem saman mynda ákveðna heild til að hafa áhrif á að ná fram jafnri stöðu og jöfnum rétti kynjanna. Í fyrsta lagi frumvarpi sem Vinstri grænir hafa flutt á þessu kjörtímabili, um tæki til að framfylgja lagaskyldu um jöfn laun karla og kvenna. Hins vegar frumvarpi Samfylkingarinnar um afnám launaleyndar. Þetta tvennt tel ég að sé afar mikilvægt til að ná fram launajafnrétti, þ.e. hvernig launamisréttið er falið í duldum greiðslum og fríðindum sem aldrei koma upp á yfirborðið. Það er auðvitað staðreynd að í krafti launaleyndar hefur launamisréttið þrifist. Hér er gerð tillaga um að afnema launaleynd til hægt sé að fá upp á borðið við hvað er á að takast í þessu og hvernig er best hægt að gera það, ef afnám launaleyndar verður samþykkt. Ég hef síðan flutt frumvarp um að úrskurðir kærunefndar jafnréttismála verði bindandi og ég held að það ásamt því að afnema launaleyndina sé ákaflega mikilvægt. Við höfum það fyrir okkur að kærunefnd jafnréttismála hefur margsinnis úrskurðað að um hafi verið að ræða brot á jafnréttislögum. Það eru tilvik sem snerta stöðuveitingar og síðan að því er varða launamisrétti milli kynjanna en síðan hefur málið yfirleitt stoppað og ekki verið úrræði til að framfylgja niðurstöðum kærunefndar jafnréttismála. Ég hef upplýsingar um úrskurði kærunefndar frá árunum 1991–2001, og þyrfti auðvitað að fá nýrri, en þá kom fram að í 55% tilvika taldi nefndin ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hafa verið brotin en þau lutu flest að stöðuveitingum. Fjöldi þeirra laut einnig að launajafnrétti kynjanna. En hlutverk Jafnréttisstofu er að fylgja eftir áliti kærunefndar og getur hún samkvæmt 3. gr. jafnréttislaga höfðað mál til viðurkenningar á rétti kærenda á grundvelli álitsgerðar kærunefndar jafnréttismála þegar sérstaklega stendur á og ætla má að úrskurðir dómstóla geti haft víðtæk áhrif í átt til jafnréttis og/eða ef hagsmunir kærenda eru metnir þess eðlis að mikilvægt þyki að fá úrlausn dómstóla. Hins vegar hefur komið fram að það er verulega flókið og ýmsum vandkvæðum bundið að fylgja álitum kærunefndar og iðulega hafa niðurstöður kærunefndar jafnréttismála verið teknar upp á Alþingi bæði varðandi stöðuveitingar og launajafnrétti kynjanna. Ég tók sérstaklega upp eitt mál eftir að ég hafði fengið svar við fyrirspurn á Alþingi. Það laut að bifreiðastyrkjum og hlunnindum í bankakerfinu, hjá bönkunum. Mér fannst á því svari sem ég fékk frá viðskiptaráðherra í því máli að augljóslega væri um að ræða brot á jafnréttislögum þar sem konur, þó þær gegndu algerlega sambærilegu starfi og karlar, fengu miklu lægri launastyrki og hlunnindi. Því máli vísaði ég til kærunefndar jafnréttismála sem fjallaði um það og komst að þeirri niðurstöðu að ætla mætti að jafnréttislög hefðu verið brotin að því er varðar þessar greiðslur og því var sérstaklega beint til bankanna - þetta var fyrir nokkrum árum - að leiðrétta þennan mun sem kærunefndin hafði samþykkt. Þegar ég spurðist fyrir um þetta nokkru síðar var lítið um svör hvað hefði verið gert til að framfylgja þessu áliti kærunefndar. Þetta er bara eitt dæmi um það, virðulegi forseti, hve nauðsynlegt er að hafa úrskurði kærunefndar bindandi. Eins og ég sagði áðan er verulega flókið og ýmsum vandkvæðum bundið að fylgja eftir álitum kærunefndar og þess vegna er þetta ein leið til að ná fram jöfnum rétti og jafnri stöðu kvenna og karla. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu, virðulegi forseti, til að hafa fleiri orð um málið. Það hefði vissulega verið ástæða til að ræða þá launakönnun sem hér hefur verið birt og var rædd lítillega í fyrirspurnatíma fyrir viku síðan. Ég taldi þá ástæðu til að biðja um umræðu utan dagskrár um þá niðurstöðu sem þar kom fram, sem ég tel ástæðu til að ræða að viðstöddum félagsmálaráðherra og vil því bíða með að ræða það mál þar til félagsmálaráðherra er viðstaddur. Hæstv. félagsmálaráðherra verður að svara því hvernig hann ætlar að bregðast við þeim upplýsingum og niðurstöðum sem þarna koma fram, þeirri stöðnun sem þessi könnun lýsti greinilega um það sem gerst hefur hér á síðustu tíu árum, að nákvæmlega ekkert hefur gerst til að jafna launamun kynjanna. Það er ekki nóg eins og hæstv. ráðherra sagði opinberlega að hann mundi kalla til aðila vinnumarkaðarins til samstarfs við stjórnvöld, bæði atvinnurekendur og stéttarfélög, í þessu efni. Það verður kannski að fara róttækari leiðir eins ég nefndi í máli mínu með jákvæðri mismunun. Þau hænufet sem okkur miðar í að jafna launamun kynjanna eru algerlega óþolandi. Það er sláandi sem kom fram í grein í Viðskiptablaðinu fyrir ekki löngu síðan, en höfundur þeirrar greinar var viðskipta- og markaðsfræðingur, Katrín Anna Guðmundsdóttir. Hún og fleiri hafa látið reikna það út að með þessum sömu aðferðum og beitt hefur verið og þeirri sömu þróun og verið hefur á umliðnum árum, þá taki 628 ár að ná fram launajafnrétti. Það er auðvitað óþolandi að eiga að búa við það í næstu framtíð. Þess vegna hvet ég til þess að við beitum róttækum aðferðum til að taka á launamun kynjanna. Þær leiðir og aðferðir sem lýst er í frumvarpinu eru vissulega til þess fallnar að feta okkur frekar áfram í að jafna stöðu og jafna rétt kvenna og karla heldur en okkur hefur tekist á umliðnum áratug eða áratugum.

Forseti. Það er mjög við hæfi að við skulum ræða þetta frumvarp sem stjórnarandstaðan sameinuð leggur fram um endurbætur á jafnréttislögunum til að draga úr launamisrétti kynjanna. Þetta launamisrétti er hneyksli í samfélagi okkar hinu íslenska árið 2006. Þess er að minnast að í fyrra var haldið upp á afmæli, reyndar mörg en þó einkum eitt í sögu jafnréttismála á Íslandi og það var 30 ára afmæli kvennadagsins, kvennaverkfallsins sögðu sumir, árið 1975. Aðalkrafan þann dag var um launajafnrétti og það er sorglegt að við skulum 31 ári síðar ekki vera komin lengra að fylla þær væntingar sem konur og karlar létu í ljósi þann dag. Að það skuli vera svo að við séum að tala um endurbætur á jafnréttislögum og um launamisrétti kynjanna eftir allan þennan tíma og allt það tal sem úthellt hefur verið yfir þessi mál. Það er við hæfi að við skulum ræða þetta í dag, forseti, vegna þess að í síðustu viku, eða þarsíðustu, kom einmitt í ljós að sú könnun sem félagsmálaráðuneytið og Jafnréttisstofa gerðu góðu heilli eða létu fyrirtæki gera, sem nú heitir Capacent af óljósum ástæðum en hét áður Gallup, sýnir að launamisrétti er hið sama árið 2006 og var árið 1994, fyrir 12 árum. Hið sama segi ég en það er ekki rétt að tvennu leyti. Í fyrsta lagi því að hinn óútskýrði launamunur, sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði um áðan og ég tek undir þau orð, en það er það hugtak sem er notað í könnuninni, er 15,7% en var 16% í hliðstæðri könnun fyrir 12 árum, þannig að þokast hefur í áttina um 0,3% sem er auðvitað ákaflega lítið ef nokkuð. Hin athugasemdin er öllu stórvægilegri en hún er sú að í könnuninni er aðeins rætt um laun fyrir skatta, þau laun sem standa efst á launaseðlunum sem fólk fær í hendurnar. Á þeim tíma, frá 1994–2006, sem væntanlega fyrir tilviljun eða sumir kunna að álíta það er nokkurn veginn stjórnartími þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr, hafa laun eftir skatta fengið þá útreið að laun lágtekjumanna og meðaltekjumanna flestra hafa verið skattlögð meira en laun hátekjumanna og þeirra sem eru í hærri meðaltekjuhópum, þó einkum þeirra sem hæstar tekjur fá. Þetta þýðir að sá launamunur sem félagsmálaráðuneytið kynnti þegar skýrslan kom út með þeim orðum að hann væri jafn og fyrir 12 árum, og sagði reyndar að niðurstöðurnar væru bæði jákvæðar og neikvæðar, það er því miður rangt hjá félagsmálaráðuneytinu. Hann er ekki jafn, hann hefur aukist. Misréttið hefur versnað á þessum 12 árum vegna þess að menn verða að reikna inn í þá skattastefnu ríkisstjórnarinnar sem leiðir til þess að lágtekjufólk og meðaltekjufólk borgar meira en hátekjufólk minna. Auðvitað er hægt að tala um að kaupmáttur hafi batnað og það hefur hann vissulega gert en fólk fær sem sé ekki að njóta þess kaupmáttar í sömu hlutföllum heldur er það þannig samkvæmt rannsóknum sem ég held að jafnvel stjórnarsinnar, jafnvel hv. þm. Pétur Blöndal, séu hættir að reyna að hrekja. Konur og karlar eru ekki jöfn gagnvart þessu frekar en á öðrum sviðum. Það kemur fram í skýrslu Capacents að meðallaun karla í febrúar–mars á þessu ári, og þá er verið að tala um fólk í fullri vinnu, voru 482 þús. kr. en meðallaun kvenna á sama tíma 326 þús. kr. Það munar sem sé um 160 þús. kr. Þessar tölur segja einfaldlega þá sögu að konur eru miklu fleiri í lágtekju- og meðaltekjuhópum en karlar. Launamunurinn hefur því versnað og nú þarf bara einhver að reikna út hvað hann hefur versnað mikið. Hafi þessi tillaga verið brýn þegar hún var sett saman þá er hún enn þá brýnni nú. Ég þarf ekki eftir ræður tveggja flutningsmanna að fara yfir í smáatriðum hvað felst í frumvarpinu. Það eru þessar þrjár höfuðleiðir sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir nefndi áðan. Það er sú leið að fá Jafnréttisstofu verkfæri í hendur til að kanna launamun innan fyrirtækjanna. Það er að banna launaleynd eða banna þvingun til launaleyndar með því ákvæði að launamaður geti alltaf sagt öðrum frá launum sínum ef honum svo sýnist og það sé bannað að láta hann skrifa undir samning sem margir kannast við um að laun hans séu leyndarmál. Það er sú þvingun sem er verið að afnema en ekki út af fyrir sig verið að þvinga neinn til að skýra frá launum sínum - það var misskilningur sem kom fram í andsvörum áðan - heldur er það sú þvingun að launamaður sé látinn skrifa undir samning þess efnis sem verið er að banna með þessu. Í þriðja lagi að úrskurðir kærunefndar jafnréttismála séu bindandi og þar með gildir að lögum, sem á vantar núna og er galli í kerfinu. Tvennt annað felst í frumvarpinu. Í fyrsta lagi að jafnréttisfulltrúar, sem hafa sömu réttindi og skyldur og trúnaðarmenn, séu að störfum í öllum fyrirtækjum með 25 eða fleiri starfsmenn, en nú er í lögunum aðeins getið um ráðuneyti í þessu efni. Síðan það að þegar nefndir eru skipaðar, ráð og stjórnir á vegum ríkis og sveitarfélaga skulu hlutföll kynjanna vera sem jöfnust og tilnefningaraðilar eins og hér segir skulu tilnefna bæði karl og konu í slíka nefnd. Þarna þarf að vísu, ef ég má bæta því við, að athuga í verki hvernig þessu er háttað því þessi siður, sem m.a. nokkur ráðuneyti hafa tekið upp, hefur skapað tilnefnandanum fullmikil völd. Hann getur sem sé valið úr þessum hópi sjálfur sem ekki stóð til þegar menn tóku upp og féllust á þessa tillögu á sumum stöðum. Það þarf því að athuga í framhaldinu hvernig farið er með þessar tvær tilnefningar, hvort þær eru stokkaðar saman af tilviljun eða hvernig menn gera það. Ég held að þetta frumvarp til laga sem hér er fram lagt af hálfu stjórnarandstöðunnar marki ákveðin tímamót, ekki af því að málin séu ný, þau eru það ekki, en það gerir það vegna þess að stjórnarandstaðan hefur sameinuð ákveðið að jafnréttismálin og launamunur kynjanna sé eitt af áherslumálum stjórnarandstöðunnar í vetur á þinginu og væntanlega í vor í kosningunum. Þar með hefur stjórnarandstaðan lyft jafnréttismálunum á mjög myndarlegan hátt og táknrænan, einkum þegar miðað er við þá áherslu sem jafnréttismálin hafa fengið hjá þeirri ríkisstjórn sem nú hefur staðið í 12 ár eða mun verða á vori komanda og staðið sig með þeim hætti í þessum málum sem könnun Capacents, félagsmálaráðuneytisins og Jafnréttisstofu sýnir.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða um að jafna stöðu og rétt karla og kvenna, jafnréttislögin, og stjórnarandstaðan hefur sameinast um flutning á einu máli sem er stefnumarkandi um að ná fram auknu jafnrétti karla og kvenna. Sú úttekt sem hér hefur verið minnst á, um að nánast ekkert hafi miðað áfram í þeim málaflokki á síðastliðnum tíu árum, vekur athygli og undirbyggir enn þá frekar að tekið verði á þessum málum og jafnframt að farnar verði leiðir sem tryggi að frekari árangur náist svo ekki ríki áfram sú kyrrstaða sem ríkt hefur á undanförnum áratugum. Við leggjum til að það verði gert með því að tryggja að Jafnréttisstofa eigi rétt á að fá upplýsingar um laun fólks, karla og kvenna, og krefji sveitarfélög, stofnanir, atvinnurekendur og félagasamtök um upplýsingar sem nauðsynlegar eru til þess að láta fara fram athugun og úrvinnslu á verkefnum og athugun á einstökum málum sem m.a. geti ýtt þessu máli inn í framtíðina með þeim hætti sem flutningsmenn vilja stefna að, þ.e. að ná fram launajafnrétti karla og kvenna. Nú er það þannig, hæstv. forseti, að launamunur í opinberum störfum er minni en á hinum almenna vinnumarkaði og það er athyglisvert sem kemur fram í greinargerðinni að heildaratvinnutekjur kvenna eru að jafnaði 60% af atvinnutekjum karla á hinum almenna vinnumarkaði en heildaratvinnutekjur kvenna meðal opinberra starfsmanna eru 86% af atvinnutekjum karla. Það hefur einnig verið bent á það í umræðunni að því miður þokar okkur ekki áfram í þessum málum og að á vegum einkafyrirtækjanna væri jafnvel hægt að finna dæmi um að launamunur væri vaxandi. Gegnum tíðina hafa verið uppi sjónarmið um að reyna að ná fram jöfnum rétti karla og kvenna, annars vegar með lögum og hins vegar hefur verið horft til þess í kjarasamningum, þó að þau markmið hafi ekki náðst. Spurning er hvort hægt sé að setja sterkari ákvæði inn í kjarasamninga sem gætu tryggt slík markmið en okkur sem flytjum þetta mál hér og mælum fyrir því sýnist að það verði að auka réttarstöðuna í þessum málum. Þess vegna leggjum við til að það sé gert m.a. með því að Jafnréttisstofa geti krafist upplýsinga og í annan stað að launaleyndin verði bönnuð þannig að ekki sé hægt að meina einstaklingi að gefa upplýsingar um laun sín, það sé ólöglegt að hafa slík ákvæði inni í samningum launamanna við einstök fyrirtæki að þeir geti ekki gefið upplýsingar um laun sín af hvaða kyni sem þeir eru eða hvaða stöðu sem fólk gegnir. Okkur virðist vera nauðsynlegt að sú leið verði farin. Menn geta auðvitað sagt sem svo: Er rétt að ganga að upplýsingum sem snúa að einni persónu með þessum hætti og þar af leiðandi að fara inn á eitthvert grátt svið varðandi persónuréttindi fólks? Ég held að eins og þetta er lagt upp hér í frumvarpinu sé rétt að sú leið verði farin og að þeim upplýsingum sem nauðsynlegar eru í þessu máli verði ekki náð fram öðruvísi en að launaleyndinni verði aflétt og okkur muni ekki þoka áfram nema það verði gert. Það er a.m.k. mín skoðun. Við höfum haft það sem sjónarmið í þjóðfélagi okkar að allir eigi að fá sömu laun fyrir sömu vinnu. Við skulum vona að það sé meginsjónarmið sem allir geti gengist undir en reyndin hefur hins vegar sýnt að karlar hafa að jafnaði hærri laun en konur í fyrirtækjum og á almennum vinnumarkaði og sú staða hefur ekki breyst. Ég verð þó að geta þess, hæstv. forseti, af því að ég var þátttakandi í gerð kjarasamninga í áratugi hjá einni ákveðinni stétt, sjómannastéttinni á Íslandi, að ég þurfti aldrei að takast neitt sérstaklega á við það í kjarasamningum fyrir sjómenn að semja sérstaklega um réttindi karla eða kvenna. Ég hygg að það sé alveg hægt að halda því fram og rétt að draga það fram í umræðunni að það séu áratugir síðan, hæstv. forseti, því fyrirkomulagi hafi verið komið á varðandi laun þeirra sem stunduðu sjómennsku - en eins og allir vita þá voru konur jafnan í miklum minni hluta þeirra sem stunduðu þau störf af mörgum ástæðum þó að nútímaaðbúnaður um borð í skipum og tækni hafi vissulega gert konum mun auðveldara að stunda þau störf en áður var - en allt að einu var það samt sem áður staðreynd, hæstv. forseti, að það var aldrei samið sérstaklega um að konur hefðu lægri laun en karlar. Það var eingöngu samið um stöðurnar og störfin og skipti ekki máli hvort það var karl eða kona sem gegndi starfinu, það voru greidd sömu laun. Ég held að það sé allt í lagi að draga það hér inn í þessa umræðu og vekja athygli á því að þannig hefur það verið varðandi störf til sjós áratugum saman og á það jafnt við hvort sem menn voru á fiskiskipum með hlutaskiptakerfi eða störfin voru unnin á fraktskipum, varðskipum, hafrannsóknaskipum, ferjum eða öðrum þeim skipum sem notuð voru hér við land, það voru greidd sömu laun fyrir sama starf. Svo kann að vera, hæstv. forseti, að t.d. á ferjum hafi konur frekar en karlar gegnt ákveðnum störfum sem voru á þjónustusviðinu og þar af leiðandi haft lægri laun. Það átti hins vegar ekki við á fiskiskipunum og að ég hygg ekki heldur á farskipunum, vöruflutningaskipunum. Þetta vildi ég láta koma fram í máli mínu, hæstv. forseti, að svona er þetta að því er þessar stéttir varðar. Það breytir ekki því að það mál sem við færðum nú er afar nauðsynlegt. Við hljótum að spyrja okkur: Hvers vegna fá konur ekki framgang til stöðuhækkunar og ábyrgð innan fyrirtækja til jafns við karla? Það eru sjálfsagt margar ástæður fyrir því, kannski eimir enn þá eftir af því frá eldri tíma að menn hafi litið svo á að konur ættu erfiðara með að sinna störfum en karlar vegna fjölskylduhaga eða vegna barnauppeldis en ég tel að þau viðhorf eigi ekki við í dag og geti ekki verið ástæða fyrir því að konur séu með lægri laun en karlar. Ég vil eingöngu lýsa yfir miklum stuðningi við þetta mál og tel að það verði að fara í annan farveg en verið hefur á undanförnum árum. Sú launakönnun um stöðu karla og kvenna í þjóðfélaginu sem nýverið var kynnt sýnir að við höfum ekki náð neinum markverðum árangri síðastliðin tíu ár og þess vegna er hér lagt til að farnar verði leiðir sem mönnum kunna að finnast róttækar, þ.e. að Jafnréttisstofa eigi ævinlega rétt á upplýsingum, að þeim verði ekki haldið leyndum, að launaleyndin sé bönnuð í kjarasamningum og að menn séu ekki ráðnir í kjarasamningum með ákvæði um að þeir megi ekki segja frá launum sínum og upplýsa um þau. Síðan er auðvitað sú hugsun að tryggja rétt kvenna til jafnrar stöðu og jafnra starfa og ábyrgðar sem er auðvitað markmið sem mun til framtíðar leiða til þess að laun karla og kvenna jafnast. En óbreytt staða er óásættanleg og þess vegna hljótum við að reyna að fara þá leið sem lögð er til í þessu frumvarpi.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga sem fulltrúar allra flokka stjórnarandstöðunnar hafa sameinast um en flutningsmenn eru hv. þingmenn Kolbrún Halldórsdóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón A. Kristjánsson. Flutningsmenn, þar á meðal 1. flutningsmaður, hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, hafa gert ágætlega grein fyrir frumvarpinu en megininntak þess lýtur að því að jafna stöðu kvenna og karla. Ég ætla að vísa aðeins í tvær tilteknar greinar í frumvarpinu á eftir en vekja athygli á því sem fram hefur komið undanfarna daga eða verið staðfest eina ferðina enn, hve mikill hinn kynbundni launamunur er í þjóðfélaginu og hve lítið hann hefur breyst þrátt fyrir miklar heitstrengingar á undanförnum árum. Fyrir nokkrum dögum var birt könnun sem unnin var á vegum félagsmálaráðuneytisins. Það var Gallup sem hafði það verk með höndum. Hún sýndi fram á að kynbundinn launamunur væri um 16% og hefði lítið sem ekkert breyst frá því sambærileg könnun var gerð fyrir 12 árum. Samkvæmt þessari könnun er munurinn sagður vera 15,7% nú en var 16% árið 1994. Aðrar kannanir sem hafa verið gerðar hafa sýnt fram á mjög svipaðar niðurstöður. Í könnun sem HASLA gerði, Hagrannsóknastofnun samtaka launafólks í almannaþjónustu, á árinu 2004, hjá ríkisstofnunum, kom fram að karlmenn voru að jafnaði með 7% hærri mánaðarlaun en konur þegar tekið hafði verið tillit til starfsaldurs, aldurs, menntunar og vinnutíma. En ef heildarlaun voru borin saman miðað við sömu forsendur, voru karlar með 17% hærri laun en konur. Þessar tölur eru ívið hærri, og sums staðar talsvert hærri á hinum almenna vinnumarkaði. En þarna er hrópandi misrétti á ferðinni engu að síður hjá hinu opinbera. Það má geta þess að í könnun félagsmálaráðuneytisins, eða Gallup-könnuninni, kom fram að launamunur almennt á milli þeirra sem hafa lægstu launin og hin hæstu hefur aukist verulega á undanförnum árum og hæstu dagvinnulaun með aukagreiðslum á klukkustund eru nærri 26 sinnum hærri en þau lægstu. Þannig að launamisréttið er orðið geigvænlegt á íslenskum vinnumarkaði. En við erum hér fyrst og fremst að ræða kynbundinn launamun og leiðir til að bæta þar úr. Mig langar til að vekja athygli á blaðagrein sem birtist miðvikudaginn 25. október og er eftir Árna Stefán Jónsson, formann SFR, stéttarfélags í almannaþjónustu almannaþjónustu. Grein hans er undir fyrirsögninni: Sögulegt tækifæri til að jafna launamun karla og kvenna. Þar vísar hann í könnun HASLA, Hagrannsóknastofnunar samtaka launafólks í almannaþjónustu, frá árinu 2004, sem ég vék að, og kjarasamninga sem gerðir voru í kjölfarið þar sem samið var um að ráðast gegn kynbundnu launamisrétti. Og nú þessa dagana sé tíðinda að vænta. Það var settur niður starfshópur sem átti að stýra þessu verkefni og ég leyfi mér að vitna í grein Árna Stefáns Jónssonar, en hann segir, með leyfi forseta: „Þessa dagana er forstöðumönnum ríkisstofnana að berast bréf og annað efni frá starfshópnum þar sem kemur fram hvernig eigi að vinna að verkefninu. Þeir eiga því næsta leik sem felst í að taka saman umbeðnar upplýsingar um starfsmenn viðkomandi stofnunar sem eru félagsmenn í SFR.“ Ég nefni hér dæmi um tilraun til að taka af alvöru á þessu máli. En þarna er einn hængur á og það er launaleyndin. Það var samdóma álit allra þeirra sem stóðu að umræddri könnun HASLA að hún væri sennilega eitt alvarlegasta meinið sem við væri að glíma. Launaleyndin. Því í ljósi, eða skjóli hennar öllu heldur, þrífst misréttið. Samkvæmt upplýsingalögum á að upplýsa um öll föst launakjör hjá hinu opinbera. Það er beinlínis lagaskylda að gera það. Lagaskylda sem ekki er framfylgt. Ég hef verið að hlusta á yfirlýsingar ráðamanna undanfarna daga, alvöruþrungnar yfirlýsingar þeirra um að nú þurfi að gera eitthvað róttækt í málinu. Og þá segi ég: Það fyrsta sem menn eiga að gera er að aflétta launaleyndinni. Að aflétta launaleyndinni og fara að lögum í því efni. En við viljum ganga lengra. Í þessu frumvarpi er mjög róttæk tillaga í 2. gr. um breytingar því þar er gert ráð fyrir því að Jafnréttisstofa geti krafið opinberar stofnanir, sveitarfélög og atvinnurekendur á almennum vinnumarkaði, svo og félagasamtök um allar almennar og sértækar upplýsingar sem nauðsynlegar eru vegna verkefna hennar og athugunar á einstökum málum. Þarna er sem sagt verið að opna leið fyrir Jafnréttisstofu til þess að fá upplýsingar um launakjörin, ekki bara hjá hinu opinbera, heldur á almennum vinnumarkaði einnig. Ég vek einnig athygli á 6. gr. lagafrumvarpsins. Þar segir á þá leið, að launamanni sé hvenær sem er heimilt að veita þriðja aðila upplýsingar um laun og önnur starfskjör sín. Þetta er grundvallaratriði vegna þess að það tíðkast hjá sumum fyrirtækjum, og reyndar opinberum stofnunum hygg ég einnig, að fólki sé beinlínis meinað að upplýsa um launakjör sín. Þetta er afleitt. Ég tel það vera hreint mannréttindabrot að slík kvöð sé sett á fólk. Ég ítreka að í skjóli leyndarinnar, í skjóli myrkursins þrífst misréttið. Þetta frumvarp gengur út á þetta, a.m.k. að verulegu leyti. Þar er einnig önnur ákvæði að finna sem hefur prýðilega verið gerð grein fyrir. En að meginuppistöðu til gengur frumvarpið út á það að aflétta launaleyndinni. Það tel ég vera grundvallaratriði til þess að útrýma, ekki laga, ekki bæta, heldur til að útrýma kynbundnum launamun.

Hæstv. forseti. Ég vil í lok umræðunnar þakka fyrir hana. Hún hefur verið hreinskiptin og góð að öðru leyti en því að við söknum hæstv. félagsmálaráðherra. Hann er orðinn afar leiður sá plagsiður ráðherra að þeir skuli láta sig vanta þegar rætt er um mál á þeirra málasviði, þingmannamál sem, í þessu tilfelli, öll stjórnarandstaðan stendur sameinuð að baki. Það verður að segjast eins og er, að umræðan í þingsal þyldi alveg að vera líflegri og skoðanaskipti vera á þeim nótum að hér tækjust á ólík sjónarmið. Maður skyldi ætla að ríkisstjórnin þyrfti að horfast í augu við þau mistök sem gerð hafa verið undanfarin ár og áratugi. Mistökin eru fólgin í því að ekki hefur verið tekið á málunum með þeim tækjum sem möguleg eru til að sýna árangur. Það liggur dagljóst á borðum okkar. Í þessu sambandi má nefna fleiri atriði. Af því bárust fregnir fyrir skemmstu, þ.e. á síðasta ári minnir mig að það hafi komið fram í viðtali við hæstv. ráðherra, að þáverandi félagsmálaráðherra hafi sent bréf til atvinnurekenda þar sem þeim var bent á að þeir ættu að fara eftir jafnréttislögum og draga úr launamun kynjanna. Ég minnist þess að þetta hafi komið fram annaðhvort hér í umræðunni fyrir skemmstu eða í blaðaviðtölum við hæstv. félagsmálaráðherra, að fyrrverandi ráðherra tók á málinu með þeim hætti. Það að senda kurteisislegt bréf til atvinnurekenda og tilkynna þeim að þeir eigi að fara að lögum er auðvitað með ólíkindum, þ.e. að ekki skuli gert eitthvað meira. Ég vil taka undir orð Katrínar Önnu Guðmundsdóttur sem spyr í Viðskiptablaðinu fyrir skömmu: Í hvaða öðrum brotaflokki tíðkast að semja við lögbrjótana á þann hátt að þeim sé gefið formlegt leyfi til að halda áfram að brjóta lögin en bara örlítið minna en þeir hafa gert? Við verðum að opna augu okkar fyrir alvöru þessara mála. Það þarf að taka á róttækan hátt á málum. Frumvarpið sem við hér erum að senda til félagsmálanefndar leggur til að það sé gert. Stjórnarandstaðan stendur sameinuð á bak við þetta mál sem er til marks um, eins og hv. þm. Mörður Árnason orðaði það, að stjórnarandstaðan forgangsraðar í þágu jafnréttismála. Hún forgangsraðar sameinuð í þágu þeirra mála sem varða misrétti sem kynin, konur hafa orðið fyrir og verða fyrir dag hvern á vinnumarkaði, bæði hinum opinbera vinnumarkaði og hinum almenna, þótt meira misrétti ríki á hinum almenna. Ég tel að okkur eigi ekki að vera neitt að vanbúnaði. Við eigum að geta staðið saman um að fara í þessar róttæku breytingar. Ég treysti því að málið fái brautargengi á Alþingi á þessu síðasta þingi þessa kjörtímabils.

Frú forseti. Ég má til með að spyrja hv. þingmann, framsögumann þessa máls, aftur hvað hún ætlar að gera. Ég var nefnilega einu sinni í þeirri stöðu að vera framkvæmdastjóri fyrirtækis. Þar var ekki launaleynd en þar voru menn aldrei sammála um hvað ætti að leggja til grundvallar. Þeir sem voru duglegir vildu að sjálfsögðu fá borgað fyrir það. Þeir sem sköffuðu tvöfalt meira, unnu tvöfalt hraðar, vildu fá borgað fyrir það. Þeir sem höfðu reynsluna vildu fá borgað fyrir reynsluna. Þeir höfðu starfað hjá fyrirtækinu í áratugi og vildu fá borgað fyrir það. Þeir sem höfðu menntun sögðu: Við viljum fá borgað fyrir menntunina. Svo voru sumir starfsmenn rosalega snjallir, fundu lausn á öllum vanda,  Starfsmenn voru ekki sammála um það innbyrðis hvað ætti að leggja til grundvallar. Það að upplýsa um öll laun í fyrirtækjunum gæti því valdið gífurlegum óróa innan þeirra, milli fólks af sama kyni. Þessu hefur hv. þingmaður ekki svarað. Hvernig ætla menn að ráða við það þegar einn starfsmaður segir: Ég á að fá hærri laun af því ég er duglegur. Annar segir: Ég á að fá hærri laun af því ég er með reynslu. Og þriðji segir: Ég á að fá hærri laun af því ég er svo trúr fyrirtækinu og mæti alltaf á réttum tíma. Það yrði allt upp í loft ef launin yrðu upplýst, ekki vegna þess að fyrirtækið vilji það heldur vegna þess að starfsmennirnir væru ekki sammála um hvað eigi að leggja til grundvallar.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður verður að átta sig á því að hér er ekki verið að leggja til að launatölur hvers einasta starfsmanna í öllum fyrirtækjum verði birtar opinberlega með mynd af starfsmanni. Það er eingöngu lagt til að starfsmaðurinn eigi þann rétt, lagalega varinn, að geta upplýst um sín laun. Það stendur ekki í launatöxtum opinberra fyrirtækja hvaða starfsmenn viðkomandi fyrirtækis eða stofnunar séu nákvæmlega í hvaða launataxta. Hv. þingmaður er kominn út á mjög hálan ís og hálfgerðar villigötur þegar hann, í einhverju þráhyggjukasti, vill ræða um hvernig eigi að launa fólki fyrir dugnað, snilligáfu, reynslu, menntun eða trúmennsku. Nú vil ég bara segja við hv. þingmann: Ef kenning hv. þingmanns stenst þá ætti raunin að vera sú að öll sú yfirborgun sem tíðkast núna, þ.e. að karlmenn eru með 65% hærri atvinnutekjur en konur, sé vegna þess að karlmenn séu í 65% tilvika duglegir, með reynslu og þeim sé hyglað út á snilligáfu, vegna menntunar eða trúmennsku. Ég segi við hv. þingmann: Þarna er eitthvað að og eitthvað sem þarf að leiðrétta því konur eru jafnsnjallar og karlar, jafntrúar og jafnduglegar og karlar. Misréttið sem er við lýði úti í samfélaginu núna getur ekki verið vegna þess að menn heimili yfirborganir út af dugnaði, snilligáfu eða trúmennsku. Það getur bara ekki verið. Ef það er svo skulum við leiða það í ljós með því að aflétta leyndinni og gefa starfsmanninum heimild og rétt til að segja frá því sem hann hefur í laun.

Frú forseti. Mér þykir leitt ef ég er dottinn í eitthvert þráhyggjukast en mér finnst sú athugasemd ekkert sérstaklega málefnaleg. Því miður. Ég benti á ákveðinn vanda sem felst í að upplýsa um laun, í því að fólk leggur mismunandi mælikvarða á hvaða laun það sjálft á að hafa. Það leggur mismunandi áherslur á hvaða eiginleika á að verðlauna. Ég benti á það. Ég talaði aldrei um karl eða konu. Aldrei. Ég meira að segja tók það fram áðan í ræðu minni að mér þætti það dapurleg niðurstaða sem þessi launakönnun hefði sýnt. Mér þykir mjög slæmt að ekki miði betur í launajafnrétti en reyndin sýnir. Mér þykir sérstaklega slæmt að konur fái ekki framgang. Það finnst mér eiginlega verst. Það er mjög athyglisvert. En það næst ekki fram með þessu frumvarpi, ekki framgangurinn. Hann næst ekki fram. Það er bara verið að bera saman sambærilegar stöður, sem segir eiginlega ekki neitt. Mér finnst það slæmt að því skuli tekið illa þegar maður bendir á ákveðin vandamál í raunverulegum rekstri. Ég hef reynslu af þessu, að greiða laun og ákveða laun. Það er ekki öfundsvert, alls ekki, þegar fólk leggur mismunandi mælikvarða á hvaða laun það eigi skilið. Ég benti á þetta út frá minni eigin reynslu. Ég held að það sé ekkert þráhyggjukast þótt ég bendi á að ég hef lent í þessu sjálfur. Ég vildi greiða réttlát laun. Það vildi svo til að þetta voru allt saman konur, sem ekki voru sammála um launin. Ég hef aldrei sagt að karlmenn væru eitthvað duglegri eða snjallari. Það eru orð hv. þingmanns sem hún leggur mér í munn. Ég tel að konur séu ekkert síður snjallar, duglegar og reyndar en karlar. Ég gat um það í fyrri ræðu minni. Mér finnst þessi málefnafátækt ótrúleg og það að núa mér því um nasir að ég sé í 

Hæstv. forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar á því að ég skyldi nota þetta orð. Ég viðurkenni að það var vegna þess að mér hljóp kapp í kinn í umræðunni og mér þykir leitt að hv. þingmaður skuli taka því eins og hann gerir. Það sem mér fannst erfitt við þessa spurningu hv. þingmanns er það að vera að hengja sig í að ekki sé hægt að umbuna fólki fyrir snilli eða dugnað ef við förum að því frumvarpi sem hér er mælt fyrir. Ég get alveg sagt sem svo að ef starfsmaður er svo duglegur eða snjall og greiða þurfi honum umfram umsaminn launataxta vegna þess þá tel ég auðvitað eðlilegt að atvinnurekendur hafi ákveðið svigrúm til þess. En það þarf ekki að vera leyndarmál, það þarf ekki að vera einhvers staðar bak við hurð og það þarf ekki að vera stimpill á því skjali sem gerir launamanninum ókleift að tala um að hann fái umbun vegna ákveðinna eiginleika sem hann búi yfir sem talið er að sé þess virði að greiða honum umfram það sem strípaður launataxti er eða guð veit hvað. Við erum ekki að tala um það í þessu máli að hlutirnir verði þannig niðurnjörvaðir að það verði ekkert svigrúm og engar leiðir til að umbuna fólki eða greiða fólki fyrir það sem það leggur fram í sínu starfi. Hv. þingmaður verður að athuga það að við erum fyrst og síðast að fókusera á bætta stöðu kvenna með tilliti til launa. Ef hv. þingmaður er sammála okkur, eins og hann segir í orði kveðnu og ég hef ástæðu til að ætla að hann sé, þá tel ég að hann verði að skoða þær hugmyndir sem hér eru til staðar með opnum huga og átta sig á að baráttan sem við segjum í orði kveðnu að við höfum verið að reka hingað til hefur ekki skilað neinum árangri. Launaleyndin hefur fært okkur aftur á bak. Þess vegna teljum við rétt að afnema hana til að ná árangri í þessum efnum, til að tryggja að hætt verði 

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um láglendisvegi. Þetta er tillaga sem við þingmenn Frjálslynda flokksins höfum flutt nokkrum sinnum, a.m.k. tvisvar á undanförnum þingum. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að Vegagerðinni skuli falið að vinna tillögur sem byggist á því að allar helstu leiðir á þjóðvegi 1, Vestfjörðum og norðausturhluta landsins verði á láglendi, undir 200 m hæð yfir sjó. Einkum verði lagt til grundvallar aukið öryggi og stytting leiða milli suðvesturhornsins og annarra landsvæða, svo og innan landsvæða. Megináhersla verði lögð á jarðgöng og þverun fjarða við útfærsluna og horft til mesta mögulega sparnaðar miðað við 50 ára notkun mannvirkja. Reiknaður verði út sparnaður samfara nýju vegakerfi um jarðgöng, t.d. við mögulegan flutning á raforku og flutning á heitu vatni til húshitunar. Jafnframt verði lagt mat á ávinning af hugsanlegri fækkun flugvalla og hafskipahafna vegna bættra samgangna.“ Hæstv. forseti. Eins og kunnugt er hafa flutningar hér á landi, vöruflutningar og fólksflutningar, færst í meira mæli á þjóðvegi landsins á undanförnum árum, bæði vegna þess að vegakerfið hefur smátt og smátt verið að lagast, þó að þar vanti auðvitað mikið á og sú tillaga sem við flytjum hér er í raun og veru spurning um að lagt sé upp með ákveðna forgangsröðun og horft til arðsemi langt fram í tímann að því er varðar þær framkvæmdir sem við leggjum til, og svo hitt að með slíkum framkvæmdum styttist flutningstíminn og leiðirnar verða öruggari. Við sjáum auðvitað að samgöngukerfið okkar, þjóðvegakerfið, hefur þurft að taka við öllum flutningum á undanförnum árum þar sem skipaflutningar hafa lagst af. Þar af leiðandi teljum við mjög margar ástæður fyrir því að fara þá leið sem hér er lögð til og leggjum því til í tillögu til þingsályktunar að Vegagerðinni verði falið að gera úttekt í þessa veru. Í greinargerð sem fylgir með tillögunni segir: „Að líkindum má koma öllum þjóðleiðum á láglendisvegi með gerð innan við 20 jarðganga sem yrðu samanlagt um 100 km eða styttri og því litlu lengri í kílómetrum talið en þau göng og jarðhellar sem fylgja gerð Kárahnjúkavirkjunar. Ekki fer á milli mála að þekkingu við gerð jarðganga hefur fleygt fram hér á landi og að kostnaður fer lækkandi á hvern kílómetra í jarðgangagerð. Verkhraði er einnig meiri en áður, eins og sást við gerð jarðganganna undir Almannaskarð og milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar.“ - Það er líka rétt að láta það koma fram, hæstv. forseti, að kostnaðurinn á hvern kílómetra við gerð jarðganganna undir Almannaskarð annars vegar og milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar hins vegar, sem eru hvort tveggja afar þarfar lagfæringar og framtíðarlausnir varðandi vegakerfið á Austfjörðum, lá á bilinu 650–700 milljónir á núverandi verðlagi hvað þessar framkvæmdir varðar. „Öllum er ljóst eftir reynsluna af Vestfjarða- og Hvalfjarðargöngum hvaða hag menn hafa af svo öruggum þjóðvegum, styttri leiðum milli staða og landsvæða, sem og tíma- og eldsneytissparnaði sem fylgir varanlegum samgöngubótum sem endast í áratugi og aldir. Gefin var út áætlun um jarðgöng í janúar árið 2000 og lagt til að hún yrði endurskoðuð á fjögurra ára fresti. Þar eru talin upp 24 jarðgangaverkefni.“ Unnið hefur verið að gerð nýrra, góðra fjallvega um nokkra þá staði sem stungið var upp á eða lagt til að yrðu kannaðir fyrir jarðgöng svo varla verður farið í jarðgöng þar á næstunni og því eru þeir staðir ekki taldir upp í þessari tillögu. Búið er að leggja veg yfir Klettsháls á Barðaströnd sem var mikill farartálmi. Reyndar var varað við því að sá vegur yrði ævinlega erfiður vegna staðhátta og veðurhæðar ásamt því að veðurkerfið er nokkuð sérstakt á Klettshálsi en þar verður oft snjósöfnun á ákveðnum stöðum sem lokar fyrir leið ásamt veðurhæð. Sá sem hér stendur er a.m.k. þeirrar skoðunar og hafði hana löngu áður en þessi nýi vegur var gerður að misráðið hafi verið að fara yfir Klettshálsinn í stað þess að fara neðar með það vegstæði og gera göng undir hann sem hefði leyst af þennan farartálma sem alltaf er til staðar á Barðaströndinni eins og útvarpshlustendur heyra jafnan þegar eitthvað breytir veðri. Búið er að leggja nýjan veg um Bröttubrekku sem ekki er lengur brött heldur aflíðandi vegur og mjög góður yfirferðar. Einnig er búið að leggja nýjan veg um svokallaða Vatnaleið á Snæfellsnesi sem er einhver besta vegarlagning sem maður hefur séð yfir fjall eða fjallgarða og hann leysti af hólmi þær hugmyndir sem áður voru uppi um göng jafnvel yfir í Staðarsveit og Kolgrafarfjörð. Lokið er gerð jarðganganna um Almannaskarð og milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar eins og áður var getið og hafin er vinna við svokölluð Héðinsfjarðargöng sem eru nú komin á framkvæmdastig. Láglendisvegur verður væntanlega lagður um Mjóafjörð í Djúpi fyrir Reykjanes og Vatnsfjörð og yfir Skálavíkurháls þannig að hugmyndir um göng undir Eyrarfjall, sem hafa m.a. verið reifaðar af þeim sem hér stendur, úr botni Mjóafjarðar yfir í botn Ísafjarðar verða ekki á dagskrá á næstu árum eða áratugum að því gefnu að þessi vegarlagning fari fram með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í dag. Þá standa eftir þær leiðir þar sem gera þyrfti jarðgöng, eins og Arnarfjörður – Dýrafjörður. Þar er búið að rannsaka og gera kannanir á berglögum og ekkert því til fyrirstöðu að fara í þá framkvæmd en hins vegar þarf að leggja línur um hvert framhaldið eigi að vera þegar þeirri gangagerð lýkur, sem væntanlega gæti orðið innan tveggja, þriggja ára ef bjartsýnin fær svolítið að ráða. Það þarf að ákveða um vegarstæðið áfram og við höfum lagt mikla áherslu á það, Vestfirðingar, að með því að rjúfa einangrunina milli Dýrafjarðar og Arnarfjarðar væri búið að opna möguleika fyrir menn af norðursvæði og suðursvæði að hafa eðlilegar samgöngur og eðlileg samskipti. Dynjandisheiðin er hins vegar farartálmi og annaðhvort þarf að leggja þar nýjan veg eða, sem ég held að væri betra, að gera göng á milli fjarða vestur úr Borgarfirði, sem er innfjörður Arnarfjarðar þar sem Mjólkárvirkjun er svo staðháttum sé lýst fyrir fólki, og tengja þannig saman með sem stystum leiðum Bíldudal annars vegar og Patreksfjörð, Tálknafjörð og Barðaströndina við norðurhluta Vestfjarða. Það er auðvitað markmið sem Vestfirðingar hafa óskað eftir í áratugi að gera þetta að einu samgöngusvæði. Ég hef haft efasemdir um að gera göng undir Dynjandisheiði, þau yrðu bæði löng og þar að auki er ætlast til að þau komi út í Vatnsfjarðarbotni, sem er að því er ég best veit snjóþungur staður ef á annað borð snjóar á Vestfjörðum og það gerist alltaf annað slagið, hæstv. forseti, og þá verður snjóþungt í dölum og botnum fjarða á Barðaströnd. Ég hef haft aðrar hugmyndir, að skoða annað vegarstæði til að tengja saman þessar byggðir enda er meginmarkmiðið að ná þessum byggðum saman með sem stystum vegi þannig að í framtíðinni geti orðið klukkustundar akstur eða eitthvað þar um bil á milli Bíldudals og Ísafjarðarsvæðisins á öruggum láglendisvegi þar sem menn þurfa hvergi að fara upp á fjall. Það er sú framtíðarsýn sem ég hef fyrir þessa samgöngubót. Við vitum að hlíðin milli Ísafjarðar og Súðavíkur er stórhættuleg ásamt Óshlíð auðvitað, hvort tveggja hlíðar þar sem er mikið grjóthrun, og nú er verið að fara af stað með tillögu um hvað gert verði við Óshlíðina. Það verður væntanlega farið í jarðgöng til að leysa það mál og hætt við veginn um Óshlíð sem hefur kostað mikla fjármuni og aldrei veitt það öryggi sem menn sóttust eftir. Ákveðið hefur verið að fara yfir Tröllatunguheiði en ekki undir úr dalbotnunum tveimur, þ.e. Arnkötludal og Gautsdal. Að mínu viti hefði auðvitað verið æskilegt að skoða það að fara með göng undir heiðina og vera með algjöran láglendisveg á milli Stranda og Dala, einkum með tilliti til þess að þegar komið er vestur í Dali er hægt að aka á láglendisvegi til Reykjavíkur því að ef svo færi að Brattabrekka væri ófær, sem ekki er lengur brött eins og áður sagði, þá er enn þá opið að fara um Heydal sem er vestar og er lægri og snjóléttari leið. Þar af leiðandi væri margt unnið við slíka samgöngubót. Ef við gefum okkur að miðað við núverandi stöðu - ég sé nú að tíma mínum er að verða lokið, hæstv. forseti, og ég verð sennilega að biðja aftur um orðið - kosti um 700 milljónir á verðlagi dagsins í dag að gera kílómetra í jarðgöngum, ég er búinn að telja hér upp nokkur jarðgangastæði sem þegar er búið að ljúka eða búið að gera þar vegi þannig að þau eru fallin út og eftir standa kannski 60–80 kílómetrar í jarðgöngum til að koma öllum vegum á láglendi eða undir 200 metra hæð yfir sjó, þá gæti verið um að ræða í kringum 50 milljarða, 56 milljarða ef við tölum um 80 kílómetra, sem þyrfti í þessa áætlun. Við erum að tala um áætlun til 20 ára þannig að það sem þyrfti að merkja í slíka áætlun væru kannski 3–3,5 milljarðar á ári til að vinna mætti samfellt að jarðgangagerð hér á landi og við værum ekki alltaf að lenda í þeim stoppum sem við höfum verið að lenda í. Gera þarf göng í Vaðlaheiði, Vopnafirði og Héraði og horfa á göng milli Norðfjarðar og Eskifjarðar og Seyðisfjarðar og Héraðs, í Skriðdal og Reynisfjalli í Mýrdal o.s.frv. Og væntanlega þurfum við í framtíðinni, miðað við umferðina um Hvalfjarðargöng, að horfa til nýrra Hvalfjarðarganga. Þar höfum við mannvirki sem hefur fært okkur mikið umferðaröryggi og auðvitað ber að horfa til slíkra lausna sem hafa gert það að verkum ásamt því að stytta vegalengdir, því að framtíðin er sú að það fara enn þá meiri flutningar um þjóðvegina en þó eru komnir í dag og finnst þó mörgum nóg um.

Herra forseti. Hér er um mikilsvert mál að ræða sem er það að horfa til framtíðar hvað varðar vegagerð og samgöngumál. Við höfum því miður dæmin fyrir okkur um að á síðustu árum, ég vil segja frá árinu 1998, hafi ekki verið horft til framtíðar heldur til kosninga. Við sjáum það ef við skoðum útgjöld til vegamála að þau taka mikinn kipp á fjögurra ára fresti. Í þessu frumvarpi sem við leggjum hér fram í Frjálslynda flokknum horfum við 20 ár fram í tímann og sjáum fyrir okkur að leggja 3–4 milljarða á hverju ári til gangagerðar í stað þess að horfa ætíð til kosninga. Ef við skoðum t.d. útgjöld ríkisins til vegamála frá 1998–2007 sjáum við að það er áberandi hvað útgjöldin taka mikinn kipp árið 1999. Þá eru kosningar. Síðan dragast þau saman og taka svo aftur kipp 2003. Hvað gerðist þá? Jú, þá var kosið til Alþingis og þá var blásið til sóknar í vegamálum. Síðan er aftur boðað til mikilla útgjalda 2007, á kosningaári, en að sama skapi er hægt að sjá að alltaf dregur úr útgjöldum til vegamála árin þar á milli. Það sem er einna alvarlegast við þá stöðu sem uppi er ef maður skoðar þessi samgöngumál í víðara samhengi er að með auknum samgöngum og flutningum á vegum landsins hefði þurft að fara meira í viðhald vega og tryggja að vegum væri vel við haldið. Svo er alls ekki. Það er mjög áberandi að frá kosningunum 2003 hefur verið dregið gríðarlega úr útgjöldum. Við verjum nú helmingi minna til viðhalds vega en gert var kosningaárið 2003. Ef við berum líka saman hvað við notum hátt hlutfall af tekjum ríkisins til vegamála hefur það einnig dregist saman. Á þessu ári er áætlað að við notum 2,3% af útgjöldum ríkisins til vegamála en árið 1999 var upphæðin tæplega tvisvar sinnum hærri. Það er orðið tímabært að stjórnmálamenn hugsi ekki um vegamál eingöngu með kosningar í huga. Við höfum séð ýmsar framkvæmdir, svo sem Héðinsfjarðargöng, sem eru blásnar á fyrir kosningar og af eftir kosningar, og síðan aftur á. Þessu þarf að breyta og það ætlum við í Frjálslynda flokknum að gera.

Hæstv. forseti. Ég náði ekki að ræða alveg allt efni þessarar tillögu eins og mér líkaði í fyrri ræðu minni og ætla þar af leiðandi að taka nokkurn tíma í annarri ræðu til að ræða það betur. Í upptalningu okkar um það hvar við teljum að gera þurfi jarðgöng höfum við m.a. bent á það hvort ekki væri æskilegt að skoða það að gera göng undir Öxi á Austfjörðum sem yrðu til verulegrar styttingar inn á svæðið, þ.e. upp á Hérað, og einkanlega með tilliti til þess að vöruflutningar eru jú allir komnir á þjóðvegi landsins. Menn hafa reynt að nýta sér þann veg sem nú er yfir Öxi og var vissulega lagfærður en er samt sem áður ekki fær allan ársins hring. Bæði er þetta enn þá malarvegur og þar að auki víða erfiður og brattur. Eigi að síður hafa flutningabílstjórar reynt í meira mæli að fara þessa leið enda er um mikla styttingu að ræða upp á Hérað þegar flutningabílar koma sunnan að og ætla sér beint á Egilsstaði. Það skiptir verulegu máli að við reynum að stytta þessar leiðir og gera þær eins öruggar og mögulegt er og þess vegna höfum við bent á það í þessari tillögu að þetta sé m.a. jarðgangastæði sem þurfi að skoða með tilliti til framtíðar og með tilliti til þeirra flutninga sem núna fara um þjóðvegi landsins. Við erum ekki með jarðgöng til Vestmannaeyja í þessari tillögu okkar enda teljum við að ef af þeim yrði einhvern tíma í framtíðinni mundu auðvitað ferjusiglingar leggjast af og þar af leiðandi mundi sú fjármögnun sem farið hefur í að tryggja ferjusiglingar milli lands og Eyja leggjast af og þeir fjármunir væntanlega þá ganga til jarðgangagerðar á komandi árum, ef það telst fær leið sem ég leyfi mér reyndar að efast um, hæstv. forseti. Ég held að þetta svæði sé ekki öruggt til að fara með jarðgöng um. En þótt af þeim yrði höfum við ekki gert ráð fyrir þeim í þeim kostnaðartölum sem við höfum nefnt í þessari umræðu. Nú er hins vegar gert ráð fyrir því, eftir því sem ég veit best, að farið verði í að gera höfn í Bakkafjöru og stytta þar af leiðandi ferjusiglingar verulega milli lands og Eyja, og vonandi tekst sú framkvæmd vel ef af verður. Þessi verkefni í jarðgangagerð sem við bendum á í tillögunni eru misjafnlega brýn, og nýjar aðstæður kalla oft á breytta forgangsröðun. Það má m.a. benda á þá forgangsröðun sem ríkisstjórnin hefur nú tekið upp eftir mikinn þrýsting frá íbúum Bolungarvíkur sem felur í sér göng á milli Bolungarvíkur og a.m.k. yfir í Hnífsdal, fyrir Óshlíð, þannig að vegurinn um Óshlíð verði ekki aftur sleginn til Bolungarvíkur eins og verið hefur. Við höfum undanfarna daga hlustað á fréttir og séð í sjónvarpi hvernig vegstæðið um Óshlíð lítur út í miklum haustrigningum þegar á það hrynja bæði skriður og gríðarleg björg. Það er náttúrlega enginn öruggur með að fara þá leið við ákveðnar aðstæður, því miður. Á þetta var svo sem bent fyrir áratugum síðan þegar menn fóru þá leið að byrja að breikka þar veginn og byggja vegskála o.s.frv. en sumir höfðu trú á því að það yrði framtíðarlausnin varðandi Óshlíð. Það á reyndar ekki við um þann sem hér stendur því að hann hreyfði því máli þegar 1983 ásamt þáverandi félögum sínum á Vestfjörðum að það væri eðlilegt að horfa til þess að leysa samgöngurnar við Bolungarvík með því að gera jarðgöng úr Hnífsdal og yfir í Bolungarvík. Það varð sem sagt ekki ofan á þá en núna eru allt önnur viðhorf til jarðgangagerðar en voru fyrir 20 árum. Þá var iðulega nefnt í umræðunni um jarðgöng að berg á Íslandi væri laust og sprungið og erfitt að gera göng í gegnum það, kannski illframkvæmanlegt. Reynslan og þekkingin hefur þó sýnt að það er víða hægt að gera jarðgöng með mjög góðum árangri hér á landi. Við hefðum auðvitað getað lært af öðrum þjóðum í þessu efni, eins og Færeyingum og Norðmönnum, því að meðal flestallra þjóða sem búið hafa, og búa, í fjöllóttum löndum hafa samgöngurnar að þessu leyti, hvort sem er varðandi járnbrautir eða þjóðvegi, verið leystar með því að menn hafa gert jarðgöng og farið í gegnum fjöllin en ekki yfir þau. Hvað þá heldur hér á Íslandi þar sem við eigum við það að búa, hæstv. forseti, að hér koma snjóavetur af og til. Reyndar höfum við búið við mjög snjólétta vetur undanfarið sem er auðvitað guðsþakkarvert í sjálfu sér en hins vegar er það engin trygging til framtíðar að treysta á það að guð muni láta svo viðra í framtíðinni eins og verið hefur undanfarin ár þó að hann vilji okkur sjálfsagt vel sem þjóð hér úti á eylandinu í miðju Atlantshafi. Þau sem lengra muna hljóta að muna eftir snjóþungum vetri 1983 og öðrum 1995 svo að a.m.k. tveir séu nefndir. Slíkir vetur, auðvitað ekki þeir sömu en sams konar, koma örugglega aftur, hæstv. forseti. Því miður, það á eftir að snjóa hér á landi og valda miklum erfiðleikum. Þess vegna teljum við til framtíðar litið að menn eigi að horfa til láglendisvega og gera jarðgöng þar sem því verður við komið en halda ekki áfram að baksa yfir fjöllin með tilheyrandi kostnaði sem verður síðan ævinlega þeim annmörkum háð sem eru veður, vindar og úrkoma, en horfa til framtíðar og framtíðarlausna að þessu leyti. Þegar upp verður staðið telja flutningsmenn þessarar tillögu að það muni horfa til sparnaðar og tvímælalaust til mikils umferðaröryggis umfram það sem ella væri. Þurfa menn ekki annað en að minnast þess þetta haustið sem nú er að líða, þegar fólk hefur slasast á fjallvegum, m.a. hérna sunnan lands, við erfiðar aðstæður og leiðindafærð. Það fer ekkert á milli mála að jarðgöng sem tryggja að menn geti farið undir fjöllin í staðinn fyrir að fara yfir þau hafa fært okkur geysilega mikið öryggi. Ég tala nú ekki um Hvalfjarðargöngin sem fara undir Hvalfjörðinn, þau hafa vissulega einnig fært okkur mikið umferðaröryggi miðað við það sem áður var, að ég tali ekki um styttingu aksturstíma og annað slíkt. Þannig að við teljum, hæstv. forseti, að af þeim 20 jarðgöngum sem við nefndum hér í upphafi tillögunnar séu í dag, miðað við stöðuna, sennilega um 15 jarðgöng sem þarf að gera til að koma þessum helstu flutningsleiðum okkar og samgönguleiðum á láglendisvegi og tryggja þar með örugga flutninga fólks og farms á milli landshluta, fyrir utan það að ná mikilli styttingu í flutningstíma og miklu öruggari og betri akstursleiðum og þar af leiðandi bættu umferðaröryggi sem er ekki vanþörf á, svo mörg sem slysin eru í þjóðvegakerfinu og því miður allt of mörg alvarleg slys og dauðaslys. Ég vil einnig láta þess getið, og hef haldið því fram í mörg ár, að það væri mjög áhugaverður kostur sem ætti að skoða í fullri alvöru að gera göng úr Ísafjarðardjúpi yfir í Fjarðarhornsdal á Barðaströnd. Fjarðarhornsdalur gengur norðaustur úr Kollafjarðarbotni, svo að það sé upplýst, en Kollafjörður er einn af þeim stöðum sem menn hyggjast stytta akstursleiðir verulega til. Það hefur verið gert með tillögu sem gengur út á það að þvera Þorskafjörð, Djúpafjörð og Gufufjörð og komast þar af leiðandi hjá því að fara Hálsana sem núna eru farnir og fyrir fjarðarbotnana sem auðvitað eru farartálmar, vegirnir eins og þeir eru eru reyndar nánast illfærir oft og tíðum vegna þess hvernig þeir eru lagðir. Þess vegna hafa Vestfirðingar sameinast um að gera kröfu til þess að fá að leggja þessa vegi yfir þessa firði og ná þar af leiðandi fram verulegri styttingu í kílómetrum og aksturstíma á þessari leið frá Bjarkalundi og vestur um til Vesturbyggðar, Tálknafjarðar og vesturhluta Barðastrandarinnar. Það er auðvitað mikið mál. Ef það yrði gert eða þá einhver önnur útfærsla sem jafngilti þessari styttingu og möguleikum tel ég að það væri orðinn mjög áhugaverður kostur, hæstv. forseti, að gera göng undir Kollafjarðarheiði með því að tengja saman Fjarðarhornsdal í Kollafirði og Ísafjarðardjúp, nota Múladalinn og síðan þá Austurárdalinn til að leggja veg og fara síðan undir þá fjóra til fimm kílómetra sem eftir væru til að tengja þessar leiðir saman. Ef það yrði gert væri allt í einu komin upp sú staða að jafnvel norðanverðir Vestfirðir væru komnir með samgönguleið alla leið til Reykjavíkur sem aldrei færi yfir fjöll. Hefðu það þótt tíðindi fyrir áratugum síðan ef menn hefðu nefnt það sem möguleika. En það er vissulega mjög raunhæfur möguleiki. Menn eiga að horfa til þess í framtíðinni í staðinn fyrir að reyna að halda áfram að fara yfir fjöllin. Menn gleyma sér í góðri tíð undanfarinna ára og halda að þannig verði það í framtíðinni en það er næsta víst að það sem einu sinni hefur verið hér á landi varðandi snjóalög mun verða aftur. Þá lenda menn í miklum vandræðum með alla þá flutninga sem núna fara um vegakerfi landsins, hæstv. forseti. Þetta vildi ég sagt hafa og ég tel að sú tillaga sem við leggjum hér fram, þingmenn Frjálslynda flokksins, eigi að fá fulla athygli í sölum þingsins og afgreiðslu í samgöngunefnd. Vonandi gengur hún aftur til þingsins þannig að við getum samþykkt hana og Vegagerðinni verði falið að vinna svona áætlun þar sem við horfum til þess að stytta vegalengdir, búa til öruggari vegi, öruggari flutningsleiðir, öruggari akstursleiðir fyrir fólk, vegi sem spara mikla orku og tíma í flutningum um landið og horfa til framtíðar. Til þess að það verði gert þurfum við að merkja fjármagn í þessa þætti vegagerðar, sennilega um 3 milljarða á ári næstu 20 árin, og þá sæjum við verulega til lands í því að klára þessa vegagerð. Það eru nokkur dæmi sem eru brýnni en önnur. Ég ætla að nefna t.d. Hellisheiði fyrir austan, frá Vopnafirði yfir á Hérað, sem er afar brýnt verkefni og mundi stytta akstursleið Vopnfirðinga til Héraðs verulega fyrir utan aukið öryggi. Svoleiðis er auðvitað um fleiri staði. Meginmálið er að menn leyfi sér að horfa til framtíðar í þessum efnum og hætti að horfa á lausnir sem væntanlega eru ætlaðar til kannski næstu 10–15 ára en færa okkur ekki þá merku áfanga sem við gætum náð í vegagerð með svona markvissum vinnubrögðum. Þótt það kosti örlítið meira fé í upphafi erum við að leysa samgöngumálin til langrar framtíðar með því mesta öryggi sem við getum náð í vegakerfi hér á landi, með því að fara undir fjöllin og yfir firði og stytta vegalengdir þar sem það á við, hæstv. forseti. Ég hef lokið máli mínu og vona að þetta mál fái góða afgreiðslu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um iðnaðarmálagjald, nr. 134/1993, með síðari breytingum. Frumvarpið er að finna á þingskjali 16. Með frumvarpinu er lagt til að iðnaðarmálagjald verði fellt niður. Það var tekið upp á sínum tíma, árið 1975, að frumkvæði Félags íslenskra iðnrekenda, Landssambands iðnaðarmanna og Sambands íslenskra samvinnufélaga. Herra forseti. Í 41. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Lög sem kveða á um greiðslu úr ríkissjóði, önnur en fjárlög eða fjáraukalög, hljóta því að vera í andstöðu við þetta ákvæði stjórnarskrárinnar og því ógild. Þing sem setur slík lög um árlega ráðstöfun á fjármunum ríkissjóðs er búið að binda hendur allra þinga þaðan í frá hvað varðar greiðslur þessara gjalda því að lögin hljóta að eiga að gilda eins og önnur lög frá Alþingi. Síðari þing þurfa árlega að taka fram í fjárlögum að þetta gjald skuli renna til verkefnisins og hafa því ekki óskorað fjárveitingavald. Farist fyrir að geta um útgjöldin í fjárlögum kemur upp sú staða að lögin kveða á um að greiða skuli fé úr ríkissjóði sem stjórnarskráin bannar. Í 1. mgr. 3. gr. laga um iðnaðarmálagjald stendur: „Tekjur af iðnaðarmálagjaldi renna til Samtaka iðnaðarins.“ Hér eru bein fyrirmæli til framkvæmdarvaldsins um að þessa fjármuni skuli greiða úr ríkissjóði þrátt fyrir bann stjórnarskrárinnar þar um. Þó að þessa gjalds og ráðstöfunar þess sé getið í fjárlögum hvers árs, þá er það ákvæði fjárlaganna þvingað og Alþingi getur ekki sett fjárlögin óbundið af lögum um iðnaðarmálagjald. Lög um iðnaðarmálagjald eru því í andstöðu við stjórnarskrá og það eitt og sér styður það frumvarp sem hér er lagt fram. Lagasafnið hefur reyndar að geyma fjölmörg lög af þessu tagi. Oft er um að ræða skatta, tekjur, sem renna eiga til ákveðinna verkefna eða aðila og eru slíkar tekjur ríkissjóðs oft nefndar „markaðar tekjur“ þ.e. tekjur ríkissjóðs sem renna skulu til ákveðinna verkefna eða aðila, markaðar þessum verkefnum eða aðilum. Dæmi um slíkar tekjur eru: búnaðargjaldið, sem rennur aðallega til stéttarsamtaka bænda; iðnaðarmálagjald, sem rennur til Samtaka iðnaðarins; fiskræktargjald sem rennur til Fiskræktarsjóðs, sem veitir m.a. styrki til fiskeldis og fiskræktar; höfundaréttargjöld, t.d. 1% af verði tölva og STEF-gjöld sem renna til einstaklinga, tónskálda. Ríkið er notað til að innheimta skatt sem rennur til einstaklinga, sem brýtur í bága við það ákvæði stjórnarskrárinnar að ekkert megi greiða út úr ríkissjóði nema með fjárlögum. Þetta gjald, iðnaðarmálagjald, er auk þess skattur. Gjaldstofn þess er sá sami og gjaldstofn virðisaukaskatts og ríkissjóður innheimtir gjaldið og leggur það á. Ríkið fær meira að segja 0,5% í eins konar innheimtuþóknun. Þegar litið er á lög um iðnaðarmálagjald virðist sem hópur manna, stjórnir Félags íslenskra iðnrekenda, Landssambands iðnaðarmanna og Sambands íslenskra samvinnufélaga, hafi fengið löggjafann til þess að innheimta fyrir sig félagsgjöld og nota þannig ægivald ríkisins með heimild til sekta og fangelsa til að ná fénu af öllum iðnfyrirtækjum og gera þau um leið félagsbundin. Þá ætla ég, herra forseti, að ræða rétt aðeins um félaga- og tjáningarfrelsi. Félagafrelsi er meginregla á Íslandi. Samkvæmt 74. gr. stjórnarskrárinnar má engan skylda til aðildar að félagi nema sérstakar aðstæður krefjist þess. Skoðanafrelsi er nátengt félagafrelsinu en í því felst að óheimilt er að neyða menn til að hafa tilteknar skoðanir eða losa sig við aðrar. Kveðið er á um skoðanafrelsi í 73. gr. stjórnarskrárinnar. Ekki reynir oft á skoðanafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar en hér er því öfugt farið. Skyldugreiðslur til félags sem greiðendur kunna að vera á móti í sjálfu sér brýtur í bága við hugmyndir um skoðanafrelsi. Þá er sáralítill munur á því að skylda menn til félagsaðildar og að skylda menn til þess að greiða gjald til félags. Sé gjaldið greitt er varla annað hægt en að vera í félaginu og njóta þeirra réttinda sem í því felast. Skyldugreiðslur til félags fela því í sér gervifélagsskyldu. Sama gildir reyndar einnig hjá opinberum starfsmönnum sem eru skyldugir til að greiða til stéttarfélags þótt þeir séu þar ekki félagar. - Hér gengur fram hjá hv. þm. Ögmundur Jónasson, formaður BSRB, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Samtök iðnaðarins hafa haft uppi mjög ákveðnar skoðanir um ýmis pólitísk álitamál eins og aðild að Evrópusambandinu og upptöku evrunnar. Eflaust finnast í fjölmennum hópi iðnfyrirtækja aðilar sem eru á öndverðri skoðun og eru sannfærðir um að slíkar lausnir mundu skaða hagsmuni þeirra og þjóðarinnar. En þeir verða samt að greiða iðnaðarmálagjald til Samtaka iðnaðarins og fjármagna þannig upplýsingar og áróður gegn eigin skoðun án þess að geta komið henni að. Slíkt getur ekki verið í samræmi við ákvæði stjórnarskrár um skoðanafrelsi. Hæstiréttur hefur í tvígang fjallað um þetta gjald og sagði þar að gjaldið stæðist þrátt fyrir félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar þar sem löggjafanum væri heimilt að leggja á skatt og ráðstafa honum, auk þess sem meiri hluti Hæstaréttar nefndi að það ætti að verja tekjum af iðnaðarmálagjaldi til að efla iðnað og iðnþróun í landinu og til hagsbóta þeirri iðngrein sem skattlögð er. Þannig er talið að löggjafinn hafi ekki farið út fyrir heimildir sínar. Síðan kom fram í sératkvæði eins dómarans að Samtök iðnaðarins hefðu ekki getað sundurgreint með glöggum hætti hvernig iðnaðarmálagjaldinu væri varið, það væri sem sagt inni í almennum rekstri samtakanna. Stefnandi væri skyldaður til að greiða umrætt gjald þrátt fyrir að vera ósamþykkur markmiðum samtakanna og í raun teldi hann samtökin vinna gegn hagsmunum sínum. Telja verður að lög um iðnaðarmálagjald gangi gegn þeim meginsjónarmiðum sem félagafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar hvílir á, ekki síst þegar ákvæðið er lesið með skoðanafrelsisákvæðið í huga. Það er engan veginn nauðsynlegt fyrir framgang einstakra iðnfyrirtækja að þau séu félagar í samtökunum né búi þar að baki mikilvægir almannahagsmunir og þess vegna má ekki beita þeim rökum fyrir því að leggja þetta gjald á iðnfyrirtæki. Svo getum við líka skoðað, herra forseti, jafnræðið. Ef ný samtök væru stofnuð af iðnrekendum fengju þeir engan rétt til sambærilegrar skattheimtu. Þá gæti sú staða komið upp að þau iðnfyrirtæki sem væru félagar í þessum nýju samtökum þyrftu að greiða bæði til Samtaka iðnaðarins og jafnframt til sinna samtaka sem væru þá að berjast við Samtök iðnaðarins, t.d. um ákveðin mál og ákveðna hagsmuni. Það er því komið í veg fyrir að iðnfyrirtæki geti stofnað samtök. Samtök iðnaðarins eru í samkeppni við önnur samtök atvinnulífsins um félaga. Vegna lagaskyldu um innheimtu félagsgjalda til Samtaka iðnaðarins eru þau í allt annarri og betri stöðu en önnur samtök sem verða að treysta á vilja fyrirtækja til að vera félagar og greiða félagsgjald. Að auki er það nánast óvinnandi vegur fyrir hóp fyrirtækja í iðnaði að stofna hagsmunafélag í andstöðu við Samtök iðnaðarins til að berjast fyrir hagsmunum sínum, eins og ég gat um áðan, því að þau yrðu bæði að fjármagna eigið félag og andstöðuna við það. Þó að þetta frumvarp yrði að lögum er ekkert sem bannar fyrirtækjum að greiða til Samtaka iðnaðarins ef þeim þættu samtökin hafa hlutverk og gegna því vel. Kveðið er á um jafnræði allra fyrir lögum í 65. gr. stjórnarskrárinnar. Iðnaðarmálagjald er eigi að síður eitt sinnar tegundar. Aðrar atvinnugreinar hafa ekki sambærileg forréttindi eða kvaðir. Alla jafna má beita þeirri þumalfingursreglu við mat á því hvort jafnræðisregla stjórnarskrárinnar sé brotin að íhuga hvort eins fer um ólík tilvik eða hvort ekki fer eins um sambærileg tilvik. Verður ekki séð að Viðskiptaráð Íslands, Samtök verslunar og þjónustu eða Félag íslenskra stórkaupmanna, svo dæmi séu tekin, séu svo eðlisólík að önnur sjónarmið eigi við um þau félög en Samtök iðnaðarins. Þrátt fyrir að upptalin samtök njóti ekki sérstakra forréttinda verður ekki annað séð en starfsemi þeirra sé með miklum blóma. Hagsmunir iðnrekenda falla ekki alltaf saman í einu og öllu. Samtök iðnaðarins munu því jafnan eiga erfitt með að gera öllum til hæfis. Í þeim tilvikum er eðlilegt að mögulegt sé fyrir fyrirtæki að hætta að greiða til félags. Jafnvel þó að allir séu jafnan sammála er sjálfsagt og eðlilegt í lýðfrjálsu þjóðfélagi að möguleikinn sé fyrir hendi. Samkvæmt lögum um iðnaðarmálagjald skal verja gjaldinu til eflingar iðnaði og iðnþróun í landinu. Ekki er auðvelt að sjá hvernig skattur á iðnaðinn er heppilegur til að ná þessu marki. Æskilegri leið til að efla iðnaðinn hlýtur að vera sú að leyfa iðnfyrirtækjunum að ráðstafa þessum fjármunum sjálft. Þá er iðnaðarmálagjald lagt á alla veltu fyrirtækja en ekki aðeins hagnað. Í vissum tilvikum er því um skatt á tap iðnfyrirtækja að ræða. Í greinargerð með upphaflegum lögum um iðnaðarmálagjald segir: „Starfsemi samtaka iðnaðarins hefur að höfuðmarkmiði eflingu iðnaðarins og mótun almennrar iðnaðarstefnu, er stuðlar að þjóðhagslega hagkvæmri iðnþróun. Nauðsynlegt er að auka starfsemi samtakanna verulega, t.d. á sviði alhliða kynningar og útbreiðslustarfsemi, sviði hagrannsókna, útgáfustarfsemi o.fl. Enn fremur þurfa samtökin að hafa bolmagn til að taka virkan þátt í aðgerðum er miða að jákvæðum breytingum á skipulagsbyggingu einstakra iðngreina, framleiðniaukandi aðgerðum í einstökum iðngreinum eða iðnfyrirtækjum, sölu- og útflutningseflandi aðgerðum og loks í fræðslu og þjálfun starfsfólks og stjórnenda iðnfyrirtækja.“ Markmið þessi bera með sér aðrar þjóðfélagsaðstæður en nú eru uppi. Þegar hin upphaflegu lög voru sett á áttunda áratug tuttugustu aldar þótti enn sjálfsagt að hið opinbera kæmi að skipulagningu atvinnugreina og stýrði þróun þeirra. En síðan hafa viðhorf til skipulagningar gerbreyst. Þau rök sem skynsamleg þóttu 1975 eiga síður við nú á tímum þar sem frelsi í atvinnulífi hefur verið aukið stórlega og dregið hefur verið úr skattheimtu með þeim afleiðingum að íslenskt atvinnulíf stendur í meiri blóma en nokkru sinni fyrr. Hvað svo sem segja má um markmið iðnaðarmálagjaldsins skýtur einnig skökku við að félagasamtökum skuli vera falin skipulagning atvinnugreina. Félagið sem hlýtur iðnaðarmálagjaldið er þannig með einhverjum hætti gert ábyrgt fyrir framfylgd opinberrar skipulagsstefnu ríkisins. Upphæðir iðnaðarmálagjaldsins síðustu ár hafa verið frá 150 milljónum upp í 287 milljónir. Að lokinni umræðu um frumvarpið legg ég til að því verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Reyndar eru áhöld um hvort það eigi að fara til iðnaðarnefndar og ég fel hæstv. forseta að úrskurða um það.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir mjög áhugaverða ræðu og get tekið undir ýmislegt sem fram kom þar og málið er ákaflega vel rökstutt. Mig langaði að beina einni spurningu til hv. þingmanns. Hún varðar það hvort þetta fyrirkomulag hafi að einhverju leyti slævt umrædd samtök, Samtök iðnaðarins, í baráttu sinni fyrir ýmsum málum sem varða iðnaðinn, t.d. hækkun raforkuverðs eða betri og bættri starfsaðstöðu skipasmíðaiðnaðarins þannig að hann verði meira í samræmi við það sem gerist í Evrópu. Og hvort einmitt þetta samkrull og innheimta ríkisins geti þá leitt til þess og hafi jafnvel leitt til þess að þetta hafi slævt samtökin í baráttu sinni fyrir bættum og betri reglum til handa iðnaðinum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnir hans. Það er rétt, eins og kemur fram í greinargerð og ég sleppti að lesa áðan, að svona fyrirkomulag með skattheimtu í stað félagsgjalda getur valdið því að viðkomandi félagasamtök stofnanagerist. Þau þurfi ekki lengur að gæta að því að vinna að hagsmunum umbjóðenda sinni, þau þurfi ekki lengur að vera á tánum varðandi það að menn vilji vera félagar í samtökunum. Þau hafa tekjurnar á hreinu alveg sama hvað á bjátar og vissulega getur það slævt samtökin og gert þau kannski meira stofnanagerð og nánast allt að því opinber. Það er sú hætta sem vofir yfir félögum sem fá félagsgjöldin í formi skattheimtu, að þau séu ekki lengur að gæta hagsmuna félagsmanna sinna. Þau dæmi sem hv. þingmaður nefndi geta vel verið dæmi einmitt um það að menn séu ekki nægilega vakandi fyrir því sem er að gerast og ég tel að niðurfelling skyldu til að greiða iðnaðarmálagjald til Samtaka iðnaðarins muni efla þau til dáða og gera þau ekki síður blómleg en önnur samtök atvinnulífsins.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið þótt hún sé verðug þess, svo sannarlega. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hreyfði ýmsum grundvallaratriðum sem verðskulda mikla og langa umræðu. Það lýtur m.a. að félagafrelsi og félagaskyldu eða skylduaðild að verkalýðsfélögum þar á meðal. Það var þessi þáttur sem varð til þess að ég kvaddi mér hljóðs. Þetta er mjög flókið mál en ég hef mjög afdráttarlausa skoðun á því. Ég tel það samfélaginu mjög til góðs að menn sameinist á vettvangi verkalýðshreyfingarinnar og myndi þar mótvægi við fjármagnið og vald þess í samfélaginu, að einstaklingarnir komi saman til að standa sameiginlega að kjarasamningum og semji um réttindi ýmis. Þá náttúrlega vaknar sú spurning ef við opnum á það að fólk geti almennt staðið utan stéttarfélaganna, hvort það fólk eigi þá að njóta góðs af hinu sameiginlega átaki. Eiga einstaklingarnir sem ekki greiða krónu, hvorki krónu né eyri til baráttu fyrir bættum veikindarétti, lífeyrisréttindum og þar fram eftir götunum, að njóta ávaxtanna, aðildar að þeim sjóðum sem veita þessi réttindi síðan? Þetta eru spurningar sem óneitanlega vakna. Hitt vildi ég einnig nefna að frelsið til að standa utan félagsskapar getur hæglega snúist upp í öndverðu sína. Það gerðist og hefur gerst í Bandaríkjunum, svo dæmi sé tekið. Það gerðist í Bretlandi, sérstaklega á Thatcher-tímanum þegar ríkisvaldið réðst gegn verkalýðshreyfingunni þar í landi og reyndi að veikja hana, þá varð félagafrelsið til þess að atvinnurekendur nýttu sér þá bágborið atvinnuástand, stilltu launamanninum eða þeim sem sótti um vinnu hjá þeim upp við vegg: Þú getur fengið vinnu að því tilskildu að þú standir utan verkalýðsfélagsins. Þetta eru aðeins víddir í tilverunni sem mér finnst hollt að hafa í huga þegar við ræðum um félagafrelsi og skylduaðild að verkalýðsfélögunum. Ég lít svo á að verkalýðshreyfingin sinni mjög mikilvægu félagslegu hlutverki og þar er ég kominn að því sem ég hóf mál mitt með, að leggja áherslu á mótvægið gegn valdi atvinnurekenda og fjármagnsins í samfélaginu, þannig að þegar upp er staðið beri að líta á verkalýðshreyfinguna sem mikilvæga stofnun í fjölþátta lýðræðisþjóðfélagi sem allir eiga að hafa aðild að. Þetta voru orð sem ég vildi aðeins koma inn í umræðuna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdir hans, þær eru gildar. Hann kom inn á það að ég hafi lagt fram nokkur frumvörp. Ég hef t.d. lagt fram frumvarp um að afnema búnaðargjaldið eða skyldu til að greiða búnaðargjald. Ég hef enn fremur á liðnum þingum ítrekað lagt fram frumvarp um að afnema skyldu opinberra starfsmanna til að greiða til stéttarfélags, hvort sem þeir eru í því eða ekki, og þetta er svona má segja ákveðinn rauður þráður í heimsmynd minni að ekki eigi að nota ríkið til þess að innheimta fé og félagsgjöld til félagasamtaka sem ég færi rök fyrir að sé andstætt stjórnarskránni. Nú er það svo að t.d. BSRB hefur lagt mikla áherslu á vatnið, vatnsréttindi og annað slíkt, og það hefur lagt áherslu á mörg önnur mál. Ég hef ítrekað rætt við félagsmenn sem eru neyddir til að borga þessa stefnu sem þeir eru á öndverðum meiði við, á öndverðum meiði við hv. þm. Ögmund Jónasson, sem er formaður BSRB, en verða samt að borga, borga það sem þeir kalla áróðurinn og fræðsluna um eitthvað sem þeir eru hjartanlega andsnúnir. Þess vegna tel ég að þetta sé mjög varasamt sem hv. þingmaður segir, að það sé gott að menn séu skyldaðir til að borga í verkalýðsfélög. Hins vegar get ég alveg fallist á það að verkalýðshreyfingin hefur ákveðið hlutverk og hún á bara að vera nógu aðlaðandi fyrir félagsmenn sína að þeir vilji af frjálsum vilja ganga í verkalýðshreyfinguna og standa að því sem hún er að vinna að. Auðvitað er það óréttlátt að einhverjir skuli standa utan við og njóta ávaxtanna 

Hæstv. forseti. Auðvitað er það svo í öllum félagsskap að menn eru ekki sáttir við allt sem meiri hlutinn tekur sér fyrir hendur eða ákveður. En ég vil taka undir það grundvallarsjónarmið að ef um skylduaðild er að ræða þá hvílir að sjálfsögðu rík ábyrgð á herðum þess sem við slíkum iðgjöldum tekur. Hv. þingmaður nefndi dæmi um herferð BSRB varðandi vatnið þar sem settar voru fram svipaðar áherslur og uppi eru hjá Sameinuðu þjóðunum og Alþjóðaverkalýðshreyfingunni, að líta beri á vatn sem grundvallarmannréttindi en ekki sem hverja aðra verslunarvöru. Ég get fullvissað hv. þingmann um að þótt ég taki hann að sjálfsögðu trúanlegan varðandi gagnrýnisraddir innan þeirra samtaka sem ég er í forsvari fyrir, varðandi þá herferð, þá er yfirgnæfandi meiri hluti því fylgjandi. Enda fór fram um málið löng og ítarleg umræða á lýðræðislegum vettvangi. Ég get upplýst hv. þingmann um það að það eru ýmis efni sem BSRB, svo dæmi sé tekið, sneiðir hjá, mikilvæg hitamál í samfélaginu á hverjum tíma, einfaldlega vegna þess að skoðanir eru svo skiptar um þau. En varðandi meginbaráttumál BSRB, varðandi einkavæðingu, það að verja samfélagsþjónustuna, almannaþjónustuna, og hafa hana undir forræði almennings, ríkir mjög breið samstaða í BSRB. Sú samstaða er þverpólitísk og byggir á skoðunum manna úr öllum þeim stjórnmálaflokkum sem eiga sæti hér á Alþingi. 
            

Herra forseti. Þótt einn félagsmaður sem neyddur er til að greiða til BSRB væri á móti, t.d. stefnu samtakanna í einkavæðingarmálum, þá dugir það ekki þeim manni að þurfa að borga áróður gegn sinni eigin skoðun. Sama á við í Samtökum iðnaðarins. Ef einn félagsmaður er á móti því að ganga inn í Evrópusambandið, ég geri reyndar ráð fyrir að þeir séu miklu fleiri, þá þarf hann að fjármagna áróður sem er gegn hans eigin stefnu og lífsviðhorfum. Nú vill svo til að hv. þingmaður er á móti því að ganga inn í Evrópusambandið. Hann hlýtur því að vita hvernig honum liði ef hann ætti að borga þann áróður. Ég er að gagnrýna þetta, að menn eru neyddir til að borga áróður gegn eigin sannfæringu. Þótt hv. þingmaður hafi það á tilfinningunni að breið samstaða sé um þetta í BSRB þá er það alls ekki víst. Lýðræðinu er nú einu sinni þannig farið, í þeirri verkalýðshreyfingu eins og í flestum, að raddir hinna einstöku félagsmanna, lengst niðri í rótinni, komast ekki til skila.

Hæstv. forseti. Ég held að flestar þær raddir komist til skila. Ég ítreka að það er rétt hjá hv. þingmanni að ef um er að ræða skylduaðild þá þurfa menn að vanda sig í því sem þeir taka sér fyrir hendur. Ég ítreka, að þau samtök sem ég er í forsvari fyrir gera það. Það eru mörg hitamál sem brenna á samfélaginu og hafa gert á undanförnum árum sem þessi samtök hafa sneitt hjá og hafa frekar talið eiga erindi á hinn flokkspólitíska vettvang. Við ræðum hér á eftir um málefni Ríkisútvarpsins sem menn vilja gera að hlutafélagi. Hv. þm. Pétur H. Blöndal er í hópi þeirra sem ætla að leggja nefskatt á þjóðina, lögþvingaðan nefskatt, á fyrirtæki sem ég er ekkert viss um að allir komi til með að skrifa upp á. Ég er ekki viss um að mjög rík og breið samstaða sé um nefskatt Sjálfstæðisflokksins fyrir Ríkisútvarpið ohf. En það er umræða sem bíður betri tíma. Ég vildi hins vegar gera grein fyrir almennum sjónarmiðum til málsins sem við höfum haft til umræðu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Ríkisútvarpið. Þetta frumvarp var lagt fram á 131. löggjafarþinginu sem og á hinu 132. og nú á því löggjafarþingi sem nú stendur og er 133. í röðinni. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Ríkisútvarpið sem hafa þann tilgang að renna styrkari stoðum undir rekstur þess og efla lýðræðislega stjórn þess með beinni þátttöku starfsmanna og kjörinna fulltrúa þjóðarinnar á Alþingi í yfirstjórn þess. Reyndar er gert ráð fyrir að fleiri aðilar komi síðan að stjórnsýslunni en þá ekki til að hafa áhrif á innri rekstur hennar. Eins og við þekkjum liggur einnig fyrir frumvarp frá ríkisstjórninni um að gera Ríkisútvarpið að hlutafélagi og breyta skipulagi stofnunarinnar, fela einum manni, útvarpsstjóra, yfirráð yfir öllu mannahaldi þannig hann hafi vald til að ráða og reka starfsmenn. Sjálfur verði hann skipaður af útvarpsráði sem endurspegli stjórnarmeirihlutann á Alþingi hverju sinni. En sama ráð getur einnig rekið viðkomandi. Þetta finnst mönnum horfa til geysilegra framfara en ég tel þetta stórt skref aftur á bak, í afturhaldsátt. Eiginlega sætir furðu hve langt þetta mál er komið. Að vísu hefur það verið stöðvað öðru hverju í þinginu vegna mikillar andstöðu, bæði utan Alþingis og innan. Ég vona að við berum gæfu til að setja það frumvarp í salt fram yfir næstu kosningar þannig að þjóðinni gefist færi á að taka málið upp í aðdraganda komandi þingkosninga. Í greinargerð með þessu frumvarpi, sem er flutt af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, er lagt mikið upp úr lýðræðislegum og menningarlegum skyldum Ríkisútvarpsins auk þess sem við lítum á það sem mikilvægt öryggistæki fyrir alla landsmenn. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að tryggja sjálfstæði Ríkisútvarpsins og að það hafi góðar tekjur svo að það rísi undir skyldum sínum. Stöðugur og traustur rekstur Ríkisútvarpsins er kjölfesta í lýðræðislegri umræðu í þjóðfélaginu og tryggir hlutlæga umfjöllun og þátttöku landsmanna í landsmálum. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á stjórnsýslu og stjórnarformi Ríkisútvarpsins sem fela í sér að dagskrárráð og framkvæmdastjórn skipi veigamikinn sess í rekstri þess. Frumvarpið byggist á núgildandi ákvæðum um hlutverk Ríkisútvarpsins en í 1. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að skerpt verði á skyldum Ríkisútvarpsins til að sinna innlendri dagskrárgerð. Ég vek athygli á því að nú nýlega undirrituðu útvarpsstjóri og hæstv. menntamálaráðherra samkomulag um nákvæmlega þetta, að innlend dagskrárgerð yrði efld á komandi árum. Það var tengt hlutafélagavæðingu Ríkisútvarpsins, sem er furðulegur hlutur þar sem hægt er að gera slíkan samning óháð rekstrarformi stofnunarinnar í reynd. Ég minni á að danska útvarpið DR, sem er ríkisstofnun, byggir á slíkum samstarfssamningi við stjórnvöld. Svipað er upp á teningnum gagnvart breska útvarpinu BBC sem er einnig ríkisstofnun. Ég vek athygli á því að nýlega undirrituðu útvarpsstjóri og hæstv. menntamálaráðherra samkomulag um þetta, að innlend dagskrárgerð verði efld á komandi árum. Í frumvarpinu er lögð til ný skipan og nýtt hlutverk framkvæmdastjórnar. Lagt er til að framkvæmdastjórn beri ábyrgð á rekstri Ríkisútvarpsins og í 3. gr. frumvarpsins er samsetning hennar og valdsvið skilgreint. Lagt er til að fulltrúi dagskrárráðs eigi sæti í framkvæmdastjórn með málfrelsi og tillögurétt til að styrkja tengsl innan stofnunarinnar. Flutningsmenn telja rétt að áhrif starfsmanna í stjórn stofnunarinnar verði efld til þess að stuðla að lýðræðislegum vinnubrögðum, fagmennsku og samábyrgð. Þetta er lykilhugtak: samábyrgð. Þessi stofnun er dauð ef hún er sett undir einræðisvald. Það leyfi ég mér að fullyrða. Þetta er samstarfsverkefni sem á að byggja á samábyrgð fólksins sem þarna vinnur. Það hefur oft verið talað um hefðir og djúpar rætur sem Ríkisútvarpið hvílir á og nýtur góðs af. En þær eru einmitt af þessum toga, samábyrgðar starfsmanna en ekki því að lúta einræðisvaldi. Það er afturhaldshugsun sem á ekki að eiga upp á pallborðið nú á dögum. Við gerum ráð fyrir að að útvarpsstjóri verði skipaður af ráðherra en samkvæmt tillögu dagskrárráðs. Verði frumvarpið að lögum verður tillaga dagskrárráðs bindandi en þannig er lýðræðisleg skipun tryggð betur en nú. Hlutverk dagskrárráðs við mannaráðningar verður því aðeins að gera tillögu um útvarpsstjóra, ekki aðra. Ég vek athygli á því að dagskrárráð er mjög frábrugðið útvarpsráði eins og það er skipað nú og endurspeglar hlutfall þingflokka á Alþingi. Við gerum ráð fyrir því að eftir hverjar alþingiskosningar verði skipað í dagskrárráð einn fulltrúi tilnefndur af hverjum þingflokki. Tveir fulltrúar tilnefndir af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Einn fulltrúi tilnefndur af Neytendasamtökunum. Einn fulltrúi tilnefndur af Bandalagi íslenskra listamanna og síðan sitji þar útvarpsstjóri og framkvæmdastjórar hljóðvarps og sjónvarps auk fulltrúa sem tilnefndur er af starfsmönnum Ríkisútvarpsins. Þarna erum við með miklu breiðari hóp og meiri aðkomu úr samfélaginu. Þótt Alþingi eigi fulltrúa í dagskrárráðinu, sem ég tel eðlilegt og æskilegt, að hafa góð tengsl við þingið, þá á það ekki að endurspegla völdin á þingi heldur þau viðhorf sem er að finna hér innan dyra. Þá er þess að geta að við leggjum til að Ríkisútvarpið verði ekki fjármagnað með afnotagjöldum í þeirri mynd sem við þekkjum þau núna, heldur verði stuðst við fasteignir, gjöldin verði tengd fasteignagjöldum, stofn afnotagjalds verði þannig íbúðar- og atvinnuhúsnæði eftir því sem við á. Þetta frumvarp var sent til umsagnar í samfélaginu og ýmsar athugasemdir bárust sem er vert að hyggja að. Ég ætla ekki að fara að lesa þær allar en nefni að STEF, Samband tónskálda og eigenda flutningsréttar, lagði til breytingar á 1. gr. frumvarpsins þar sem bætt yrði við 3. mgr. 3. gr. laganna eftirfarandi, með leyfi forseta: „svo og að hlutur nýsköpunar á sviði íslenskrar tónlistar verði snar þáttur í dagskrá Ríkisútvarpsins“. Þetta er áréttað af hálfu Tónskáldafélags Íslands og ég verð að viðurkenna að við höfðum þetta ekki við höndina þegar frumvarpið var lagt núna fram en við hefðum gjarnan viljað að svo hefði verið þannig að ég leyfi mér að skjóta þessari góðu tillögu til umfjöllunar í menntamálanefnd þegar frumvarpið verður tekið þar til skoðunar. Mig langar til að víkja að umfjöllun Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins um þetta frumvarp en þar segir m.a., með leyfi forseta: „Stjórn Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins hefur fjallað um frumvarp Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Með þessu frumvarpi er mikilvægi Ríkisútvarpsins virt og einnig að það skuli hafa varanlegan sess sem menningarstofnun og almannaútvarp. Hollvinasamtökin fagna sérstaklega þeim almenna skilningi á sérstöðu Ríkisútvarpsins á fjölmiðlamarkaðnum sem fram kemur í frumvarpinu. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Ríkisútvarpið sem fela í sér að komið verði á bæði dagskrárráði og framkvæmdastjórn. Með því er ætlunin að renna styrkari stoðum undir rekstur Ríkisútvarpsins og efla lýðræðislega stjórn þess með beinni þátttöku starfsmanna og kjörinna fulltrúa þjóðarinnar á Alþingi í yfirstjórn stofnunarinnar. Með breyttri stjórnsýslu, eins og gerð er tillaga um í frumvarpinu, kæmu þar að auki fleiri aðilar að stjórn Ríkisútvarpsins. Markmið með þessari breyttu stjórnsýslu virðist vera að flokkspólitískri stjórn í stofnuninni verði breytt þannig að fulltrúar Alþingis komi að stjórnuninni en þeir ráði ekki í krafti meirihlutavalds sem endurspeglar ríkisstjórn eins og nú er.“ Þetta er hárréttur skilningur, þetta er það sem við stefnum að með frumvarpinu hvað þennan þáttinn varðar. Síðan segir áfram, með leyfi forseta: „Hollvinasamtök RÚV telja breiðari stjórn geta verið til bóta og að slík stjórn gæti eflt sjálfstæði stofnunarinnar. Það er einnig ánægjulegt að í frumvarpinu er hnykkt á þeirri skyldu Ríkisútvarpsins að efla íslenska dagskrárgerð. Meginhlutverk Ríkisútvarpsins á að vera metnaðarfull innlend dagskrárgerð og að standa vörð um tunguna og menninguna. Það er forsenda þess að við viljum hafa ríkisrekinn fjölmiðil, það er þjónusta sem íslenska þjóðin vill og á rétt á.“ Síðar segir, með leyfi forseta: „Í samþykktum Hollvinasamtakanna er þó lögð sérstök áhersla á að Ríkisútvarpið verði ekki gert að hlutafélagi. Þetta frumvarp stangast ekki á við þá áherslu og er það vel. Mikilvægt er einnig að yfirstjórn Ríkisútvarpsins hafi breiða skírskotun til almennings, eigenda, og starfsmanna stofnunarinnar án þess að flokkspólitísk áhrif verði alls ráðandi. Þær hugmyndir sem settar eru fram í þessu frumvarpi samræmast þeim viðmiðunum í meginatriðum.“ Svo eru fleiri atriði nefnd í umsögn Hollvinasamtaka Ríkisútvarpsins. Þau taka ekki afstöðu til þeirrar leiðar sem hér er lögð til, og er að sjálfsögðu ekkert sáluhjálparatriði með fjármögnunina varðandi tengingu við fasteignir - sem ég tel þó vera mjög skynsamlega - en Hollvinasamtökin eru með efasemdir um að yfirleitt sé réttlætanlegt að leggja afnotagjöld niður með öllu. Auglýsingar nefna Hollvinasamtökin einnig, ég er alveg sammála þeim um þær, það væri fráleitt að leggja niður auglýsingatekjur Ríkisútvarpsins. Það væri nær ef farið væri með útvarpið alveg út á markað að fjármagna það þá alveg með auglýsingum. Menn verða að velja og hafna. Það eru skýrar línur, við erum með opinbera starfsemi og um hana gilda ákveðin grundvallarlög. Það eru til að mynda stjórnsýslulög, og ef við ætlum að taka stofnanir undan þeim lögum fara bara önnur lögmál að gilda. Þetta verða menn að horfast í augu við, þetta er spurning um að velja og hafna. Síðan eru fleiri umsagnir. Það er mjög afdráttarlaus stuðningur við frumvarpið frá BSRB og fleiri aðilum, en það er ekkert undarlegt því að þar eru á ferðinni samtök starfsmanna, stærstu samtök starfsmanna innan Ríkisútvarpsins, sem hafa farið í málið og eru að skoða það út frá sínum hagsmunum, hagsmunum starfsmanna. Þarna er verið að tryggja lýðræðislega aðkomu þeirra að stjórn stofnunarinnar sem ekki gerist í stjórnarfrumvarpinu, þar er dregið úr öllu slíku. Ég minni á að á sínum tíma var samið um aðkomu starfsmanna að framkvæmdastjórn Ríkisútvarpsins. Ég þekki það vel, ég sat í mörg ár í slíkri framkvæmdastjórn sjálfur sem formaður Starfsmannafélags sjónvarpsins. Samkvæmt þessu frumvarpi á að henda öllu þessu út. Þetta er náttúrlega slíkt virðingarleysi við starfsfólkið og samtök þess að það eru ekki einu sinni teknar upp viðræður um þetta atriði, menn bara blása á gamla samninga. Þetta er fullkomið virðingarleysi. Ég á eftir að sjá verða sátt um það að borga einhvern sérstakan nefskatt sem Sjálfstæðisflokkurinn og hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir ætla að setja á þjóðina til að fjármagna hlutafélag. Ég spyr hvort Sjálfstæðisflokkurinn hafi hugsað þetta mál alveg til enda. Ég veit að sumir hafa gert það, hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur gert það. Hann hefur sagt hér, og gerði við atkvæðaskýringu þegar frumvarp ríkisstjórnarinnar var til umfjöllunar, að hann liti á það sem mikilvægt skref í átt til einkavæðingar,  Síðan er maður náttúrlega búinn að fá alveg upp í háls af þessu tali frá Framsóknarflokknum og mörgum þingmönnum Sjálfstæðisflokksins líka, að ekki standi til að selja og það sé meiri hluti fyrir því að svo verði ekki gert o.s.frv., nokkuð sem við erum búin að hlusta á í tengslum við öll frumvörp ríkisstjórnarinnar, svo lengi sem ég man eftir, um hlutafélagavæðingu ríkisfyrirtækja. Enda er það rökrétt, það er fullkomlega rökrétt, ef menn ætla að gera stofnun að hlutafélagi er það náttúrlega til þess að fara með það út á markað, væntanlega. Það er rökrétt, ég skil það, ég virði það. Ég er ósammála því, mér finnst það ekki vera rétt en þar eru menn þó sjálfum sér samkvæmir sem hinir eru ekki sem koma upp í ræðustól og sverja og sárt við leggja að ekkert slíkt sé á prjónunum. Kannski trúir fólkið þessu, það má vel vera, kannski trúa hv. þingmenn þessu. En það er afskaplega erfitt að taka því ár eftir ár að þessi ósannindi séu alltaf tuggin upp. Hér, hæstv. forseti, teljum við okkur vera komin með skynsamlega leið til að bæta stjórnsýsluna innan Ríkisútvarpsins, gera hana miklu markvissari og lýðræðislegri. Við teljum okkur vera komin með leið sem svarar þeirri gagnrýni sem fram hefur komið á undanförnum árum og lýtur m.a. að því að útvarpinu sé stjórnað á miðstýrðan, pólitískan hátt um of tengdan ríkisvaldinu hverju sinni - þetta hefur verið gagnrýnt harðlega - og hins vegar sé mörgu ábótavant innan stofnunarinnar sjálfrar, þar þurfi að vera markvissari stjórnsýsla og við erum komin fram með tillögu þar að lútandi. Við höfnum náttúrlega hinu sem ríkisstjórnin leggur til, að þetta verði allt sett bara í vald eins manns sem öllu ráði og alla geti rekið og sé síðan í þokkabót undir járnhæl ríkisstjórnarinnar hverju sinni.

Herra forseti. Það eru tvær spurningar sem ég vildi beina til hv. þingmanns um leið og ég þakka honum þessa ræðu. Ég tek ekki undir að það sé markvissara eða lýðræðislegra fyrirkomulag að láta einn pínulítinn þingflokk hafa jafnmörg sjónarmið og stærsta þingflokk þjóðarinnar o.s.frv. Ég ætlaði að spyrja hann að því hvernig hann ætlaði að hegða sér með þetta gjald. Þarna stendur, með leyfi forseta: „Öllu íbúðar- og atvinnuhúsnæði í landinu fylgir réttur til að nýta þjónustu Ríkisútvarpsins. Gjaldstofn afnotagjalds miðast við íbúðir og atvinnuhúsnæði eftir því sem við á.“ Hvað er átt við? Í fyrsta lagi, bílar eiga ekki rétt, þ.e. þeir sem aka um á bílum, eiga þeir ekki rétt? Í öðru lagi: Eiga menn við að hver íbúð eigi að borga eina krónu, eða sem sagt einn gjaldstofn, eða fer þetta eftir flatarmáli, rúmmáli, verðmæti? Eftir hverju fer þetta? Fer þetta eftir íbúafjölda eða hvernig ætla menn að leggja skattinn á íbúðar- og atvinnuhúsnæði? Eitthvað þarf að hafa til viðmiðunar. Þá kemur hin spurningin sem mér finnst miklu veigameiri. Mér skildist á hv. þingmanni eftir því sem hann las upp að stjórn BSRB, sem eru fjöldasamtök sem í eru sennilega um 20 þúsund félagsmenn alls staðar á landinu, fólk sem kýs alla flokka - væntanlega eru 8 þúsund af þeim sem kjósa Sjálfstæðisflokkinn, svona miðað við 40% af þjóðinni - að þetta fólk allt saman, fulltrúar þess í stjórn BSRB, hafi stutt frumvarp eins þingflokks á Alþingi, og styðji það. Hvert erum við komin í skoðanafrelsinu þegar stór hluti af BSRB-fólki þarf að fjármagna stuðning BSRB við ákveðið frumvarp á þingi sem mjög mikill pólitískur ágreiningur er um? Eða er BSRB bara félag starfsmanna RÚV?

Hæstv. forseti. BSRB er ekkert hrætt við að taka afstöðu til þingmála, hvaða flokkur sem í hlut á. BSRB styður iðulega frumvörp sem koma frá ríkisstjórnarflokkunum. BSRB hefur iðulega stutt frumvörp sem koma frá Sjálfstæðisflokknum, frá Framsóknarflokknum, frá Samfylkingunni, frá VG eða Frjálslyndum. Menn eru ekkert að skoða hinn pólitíska lit á frumvarpinu út frá slíkum forsendum, heldur efnislega og út frá innihaldi. Ef fram kemur frumvarp sem svarar grundvallarhugmyndum innan samtakanna er það að sjálfsögðu stutt. Ég ítreka það að fólk úr öllum flokkum hefur komið að umræðu um þessi mál innan BSRB. Innan BSRB hafa menn verið að ræða aðra tilburði sem nú eru uppi um einkavæðingu, t.d. á öryggisþjónustunni í Keflavík þar sem verkefni sem hafa verið hjá tollgæslunni og lögreglunni hafa verið markaðsvædd, sett í hendur einkafyrirtækja. Það er þverpólitískur stuðningur innan samtakanna við að mótmæla þessu. Sömuleiðis taka félagsmenn úr öllum stjórnmálaflokkum þátt í því að verja hagsmuni félaga sinna innan Ríkisútvarpsins, og sem þjóðfélagsþegnar vilja þeir að sjálfsögðu einnig hafa þessi mál í góðu lagi. Varðandi stofngjaldið segir hér í 8. gr.: „Öllu íbúðar- og atvinnuhúsnæði í landinu fylgir réttur til að nýta þjónustu Ríkisútvarpsins. Gjaldstofn afnotagjalds miðast við íbúðir og atvinnuhúsnæði eftir því sem við á.“ Þetta er síðan ekki búið að útfæra. Það er búið að setja fram þessa grundvallarhugsun en það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að þar er ekki öllu svarað, heldur er grundvallarhugsunin sett fram og síðan væri verkefni að 

Herra forseti. Það er ansi mikill ljóður á frumvarpinu ef menn vita ekki einu sinni hvort þeir eiga að borga eftir fermetrastærð, rúmmáli, verðmæti eða íbúafjölda og eins að þeir sem eru í bílum eigi engan rétt til að hlusta á Ríkisútvarpið. Eða er það líka innifalið? Það er stór ljóður á frumvarpinu að hafa ekki klárað þetta dæmi og geta sagt mönnum hvað skuli miða við. En varðandi BSRB þá má ég til með að nefna, herra forseti, að fólk er skyldað með lögum frá Alþingi til að borga til BSRB, háar fjárhæðir. Það er að fjármagna pólitískar skoðanir stjórnar BSRB sem á fulltrúa á Alþingi, hv. þm. Ögmund Jónasson. Er þetta eðlilegt? Hvernig fær þetta staðist stjórnarskrána og það að menn skuli vera frjálsir skoðana sinna? Þetta fær engan veginn staðist. Ég held að BSRB þurfi virkilega að gæta sín í því að taka ekki pólitíska afstöðu til deilumála í þjóðfélaginu, t.d. þess hvort það eigi að hlutafélagsvæða RÚV eða ekki. Ég lýsti skoðunum mínum á frumvarpinu um RÚV fyrir hálfu ári og taldi ekki ástæðu til að gera það aftur. En ég var á móti útfærslunni á útvarpsgjaldinu. Ég er á móti þeirri útfærslu. Hins vegar studdi ég frumvarpið sjálft vegna þess að ég tel, eins og ég gat um og hv. þingmaður nefndi, að þá verði auðveldara að selja það.

Hæstv. forseti. Ég vil vísa þessum ummælum algjörlega á bug. Við höfum oft heyrt það í tímans rás að reynt hafi verið að skipa starfsfólki til að þegja og hagsmunasamtökum þess. En það er nokkuð sem gengur ekki upp í dag og á ekki að ganga. Þessi samtök, sem önnur í landinu, taka málefnalega afstöðu til málefna. Í þessu tilviki snerta þau hagsmuni fólksins og hvort lýðræðislegur réttur þess sé virtur.

Hvaða fólks?

Fólksins sem starfar í þessum stofnunum, í þessu tilviki Ríkisútvarpinu. Hér er um að ræða frumvarp sem eflir lýðræðislega aðkomu starfsfólksins að stjórn stofnunarinnar í samræmi við það sem það hefur óskað eftir og samtök þess. Hér kemur fram frumvarp sem tryggir réttindi starfsfólksins. Þá ætlar hv. þm. Pétur H. Blöndal, fulltrúi Sjálfstæðisflokksins við þessa umræðu, að skipa fólkinu að þegja. Hann spyr hvort það eigi eitthvert erindi upp á dekk með sín sjónarmið. Ég ítreka það að þau samtök sem hér um ræðir taka málefnalega afstöðu til þeirra frumvarpa sem fram koma, hvort sem þau eru frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, Sjálfstæðisflokknum, Framsóknarflokknum, Samfylkingunni eða Frjálslynda flokknum. Þau láta ekki hv. þm. Pétur H. Blöndal segja sér fyrir verkum.