Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Ólafur Thors: Ég vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta og form. utanríkismálanefndar, hv.þm. Mýr., hvernig stendur á því, að enn hefir ekki verið kallaður saman fundur í utanríkismálanefnd til þess að ræða um þáltill. þá, sem fyrir þinginu liggur um væntanlega uppsögn sambandslaganna. Ef ég man rétt, þá eru liðar 3 eða 4 vikur síðan þessi þáltill. var hér á dagskrá og var þá vísað til n. Eins og kunnugt er, gengur margvíslegur orðrómur um það, að þing muni að þessu sinni standa skemur en venjulega, og verður því að teljast nauðsynlegt að hraða meðferð þessarar till., ef það er meiningin að afgr. hana áður en þing verður rofið, ef svo skyldi fara.

*Bjarni Ásgeirsson: Hv. þm. G.-K. mun vera kunnugt um það frá fyrri árum, að nokkrir örðugleikar eru á því að fá utanríkismálanefnd saman á fund meðan þing situr. Ég hefi ekki gleymt þeirri þáltill., sem hann var að tala um, en hefi gert margar tilraunir til að kalla saman fund í n. til að ræða till., þó ég hafi ekki átt um það tal við þennan hv.þm. Margvíslegar annir hv.þm. hafa valdið því, að fundur í n. hefir farizt fyrir til þessa, en ég hefi ákveðið að reyna að kalla fund saman í n. fyrir næstu helgi, og vil ég mega vænta þess, að þessi hv.þm. hlutist til um, að menn úr hans flokki, er sæti eiga í n., sæki þann fund.

Forseti (JBald): Ég skoða það svo, að leyst sé úr fyrirspurn hv.þm. G.-K. með þessu svari hv.þm. Mýr., form. utanríkismálanefndar. Á 10. fundi í Sþ., 15. apríl, var till. tekin til síðari umr. (A. 46, 71, n. 215).

*Flm. (Jóhann Jósefsson): Herra forseti! Við, sem flytjum till. til þál. á þskj. 23, um uppbót á bræðslusíldarverði, lítum svo á, að afkoma síldarverksmiðjanna sumarið 1936 hljóti að vera þannig, að þessi uppbót sé fyrir hendi, og teljum, að útvegsmenn eigi kröfu til, að hún sé greidd. Þegar um það var rætt síðastl. sumar, hvaða verð yrði á síld til bræðslu, voru ýmsar skoðanir uppi til að byrja með, og var í almæli, að til stæði, að greiddar yrðu 4–4,50 kr. fyrir málið. Um það bil var það vitað, að verksmiðjustjórnin, sú sem áður var, hefði selt talsvert mikið af síldarlýsi á £ 17–10–0 tonnið, og þótti líklegt, að hagur verksmiðjanna myndi leyfa hærra verð. Voru því framsettar f. h. útvegsmanna kröfur um það, að síldarbræðslur ríkisins borguðu síldina með 6 kr. málið. Síðastl. sumar urðu um þetta allmikil blaðaskrif, sem málsvarar útvegsmanna og aftur á móti stjórnar síldarverksmiðjanna tóku þátt í, en þessu máli lyktaði svo, að stjórn verksmiðjanna gerði till. um það til ríkisstj., að greiddar yrðu 5,30 kr. út á málið; þó var stj. verksmiðjanna ekki algerlega sammála um þetta atriði, því að einn stjórnandinn, Þórarinn Egilson í Hafnarfirði, gerði aðra till., sem sé þá, að greiddar yrðu 6 kr. á mál fyrir fyrstu 180 þús. málin, sem verksmiðjurnar tækju á móti, en eftir það lægra verð hlutfallslega, ef söluverð verksmiðjanna á síldarlýsi færi niður úr £ 17–10–0 pr. tonn og á síldarmjöli niður úr £ 8–5–0 pr. tonn. Þessi maður, sem er þriðji maðurinn í stjórn síldarverksmiðjanna, virðist hafa litið svo á, að ef verðið yrði ekki lægra á því, sem óselt var, en á því, sem fyrirfram var selt, þá myndu verksmiðjurnar geta greitt þessar 6 kr. fyrir málið. Meiri hl. lagði aftur á móti til, eins og ég áður tók fram, að greiddar yrðu 5,30 kr., og það var verðið, sem ákveðið var. - Grg. hv. meiri hl. síldarverksmiðjustjórnarinnar er prentuð í Alþýðublaðinu 4. júní síðastl., og sest á þeirri grg., hvaða ástæður meiri hl. stjórnarinnar færir fyrir þessum till. sínum. Meiri hl. stj. lítur í stuttu máli svo á, að óvíst sé, að salan á því, sem óselt var, yrði eins há eins og á því, sem selt hafði verið fyrirfram, og gerði sína áætlun þess vegna út frá tiltölulega lágu verði. Fyrirfram var búið að selja 2900 tonn af lýsi, skv. frásögn meiri hl. stj., fyrir £ 17–10–0 tonnið; en það verð, sem meiri hl. stj. lagði til grundvallar með 5,30 kr. pr. mál, var £ 15–0–0 tonnið; hærra vildu þeir ekki áætla, að lýsið seldist. Nú hefir það komið fram, að verðið hefir orðið miklu hærra á lýsinu, og a. m. k. ekki lægra á mjölinu, en meiri hl. stj. áætlaði. Ennfremur hefir það komið fram, að fitumagn síldarinnar hefir reynzt mun meira en meiri hl. verksmiðjustj. gerði ráð fyrir, og er þess vegna eðlilegt, að reist sé krafa um uppbót á hinu ákveðna verði (5,30 kr.). - Eins og kunnugt og eðlilegt er, liggja ekki fyrir reikningar yfir afkomu síldarverksmiðjanna síðastl. sumar, en þó er hægt að gera sér nokkuð glögga hugmynd um það, hvernig afkoman hafi orðið, miðað við áætlun meiri hl. verksmiðjustj., þegar litið er á það verð, sem almennt fékkst fyrir þessar afurðir, og þegar það er vitað, hvað framleitt hefir verið. Ég skal þá fyrst snúa mér að því magni, sem hér er um að ræða. Meiri hl. verksmiðjustj. hafði áætlað, að verksmiðjurnar fengju til vinnslu 355 þús. mál af síld, og hann hafði ennfremur áætlað, að úr síldinni fengjust 14,75% af lýsi, eða sem svarar 19,91 kg. úr málinu, og 15,33% af mjöli, eða 20,70 kg. úr málinu. Verksmiðjurnar fengu ekki fyllilega þá síld til vinnslu, sem meiri hl. stj. hafði gert ráð fyrir, því að þær munu hafa fengið alls rúml. 328 þús. mál. Á Siglufirði mun hafa verið unnið úr 272330 málum og á Raufarhöfn úr 55690 málum eða þar um. Verksmiðjustj. sjálf hefir gefið upp, að framleitt lýsismagn væri rúml. 6948,2 smálestir. Hvað þá áætlun snertir, sem meiri hl. stj. lagði fram, að úr síldinni fengjust 14,73% af lýsi, hefir reynslan sýnt, að úr henni hafa fengizt 15,93%, eða 21,30 kg. pr. mál, á Siglufirði. Raufarhafnarverksmiðjan hefir gefið verri niðurstöðu, eða 14,56%, 19,66 kg. af lýsi pr. mál. Meðaltalið á báðum þessum stöðum virðist því vera 21,18 kg. á mál, en áætlað var 19,91 kg. Niðurstaðan er því sú, að úr hverju máli síldar hefir fengizt um 1,27 kg. meira af lýsi en verksmiðjustjórnin áætlaði. Verksmiðjurnar fá því rúml. 400 smálestum enskum meira af lýsi úr síldinni en verksmiðjustj. hafði gert ráð fyrir. Þetta lýsi, sem virðist vera 410 smálestir, má áætla eftir því söluverði, sem var á lýsi yfir höfuð, a. m. k. 133 þús. kr. virði. Hvað mjölframleiðsluna snertir, þá varð hún 6819,6 smálestir. Meiri hl. verksmiðjustj. hafði áætlað, að 13,33% af mjöli fengjust úr hverju máli, eða 20,70 kg., en meðalútkoman mun hafa numið sem næst 20,79 kg. úr málinu. Það er að vísu litlu meira en verksmiðjustj. hafði áætlað, en þó er ekki óvarlegt að áætla, að þessi aukning nemi um 5 þús. kr. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að þessar tölur, sem sýna, að síldarlýsismagnið hefir orðið töluvert meira en verksmiðjustj. áætlaði, eru þó miklu lægri, jafnvel á Siglufirði, þar sem náðust 15,93%, heldur en hjá verksmiðjum einstakra manna. Mér er kunnugt um það, að sumar af þeim verksmiðjum, sem reknar voru af einstaklingum, hafa skilað 17,5% af síldarlýsi, og það gerir náttúrlega geysimun á útkomunni, hvað vélarnar ná miklu lýsi úr síldinni. Eins og ég lýsti áður, hafði meiri hl. verksmiðjustj. haldið því fram, að ekki væri varlegt að áætla sölu á því lýsi, sem ekki var selt fyrirfram, á meira en £ 15–0–0 tonnið, en sem betur fór, varð verðið á lýsinu mun hærra en verksmiðjustj. hafði áætlað. Gamla verksmiðjustj. hafði selt fyrirfram 2900 tonn á £ 17–10–0, eins og áður segir. Það, sem framleitt var umfram þetta lýsismagn, hefir verið kringum 4000 tonn. Verksmiðjustj. hefir upplýst það eftir beiðni, að meðalverð á tanklýsi, miðað við 3% feitisýru, hafi verið £ 16–18–3. Að undanskildri þeirri fyrirframsölu, sem áður getur um, mun tanklýsið hafa selzt á £ 16–16–15 pr. tonn; það mun því vera óhætt að áætla, að þetta lýsi hafi selzt að meðaltali fyrir £ 16–17–0 tonnið. Eftir því, sem verksmiðjustj. hefir upplýst, seldist lýsi á fótum, miðað við 3% feitisýru, þannig að nokkuð af því, en örlítið þó, seldist á £ 17–15–0, en mestur hlutinn á £ 18–0–0, eða jafnvel £ 18–15–0 tonnið. Það mun ekki of í lagt, að telja meðalverðið á þessu lýsi £ 17–10–0 tonnið, og er þá fullt tillit tekið til frádráttar vegna feitsíldarákvæðanna. Það virðist því ekki óvarlega reiknað, þó að verðmæti þess hluta lýsisins, sem ekki var seldur fyrirfram, 4 þús. tonn, hafi orðið um 117 þús. kr. meira en verksmiðjustj. áætlaði. - Um verð á mjöli er það að segja, að verksmiðjustj. áætlaði það á þeim hlutanum, sem ekki var seldur fyrirfram, £ 8–0–0 tonnið cif. á erlendri höfn og 160 kr. á innlendum markaði. verð á síldarmjöli fór hækkandi, eftir að síldarverksmiðjustj. gerði þessa áætlun, einkanlega þegar leið á sumarið, og sökum sérstakrar eftirspurnar frá Ameríku á mjölinu, hefir það orðið verulegum mun betra en ella. Verð síldarmjöls hækkaði upp í rúml. £ 9–0–0 tonnið miðað við cif. Um eitt skeið vissi ég til þess, að Englendingar voru kaupendur á mjöli fyrir verð, sem var nokkuð yfir £ 9–0–0. Af þessu hlýtur verðið á því síldarmjöli, sem ríkisverksmiðjurnar fluttu út, að hafa verið a. m. k. £ 8–10–0 tonnið á þá hluta, sem óseldir voru fyrirfram, og meðalverð innanlands ekki lægra en 185 kr. tonnið, eða 13,50 kr. sekkurinn. Hér er þó tekið tillit til þess, hvað snertir það mjöl, sem selt var innanlands, að eitthvað hafi orðið nr. 2 eða lakari vara, sem kallað er, því að það er vitað a. m. k. um tilfelli, að bændum hafi verið selt mjölið fyrir 19 kr., eða jafnvel 19,50 sekkurinn (100 kg.). Fyrirframsalan var £ 8–5–0 fyrir tonnið, og voru það þús. tonn, sem seld voru fyrirfram. Af því mjöli, sem verksmiðjurnar framleiddu, voru 5819 smálestir óseldar fyrirfram, og af því seldust þús. tonn innanlands. Það virðist þess vegna vera óhætt að gera ráð fyrir, að verðmæti þess hluta síldarmjölsins, sem seldur var á erlendum markaði, hafi farið 74 þús. kr. fram úr áætlun verksmiðjustjórnarinnar, og a. m. k. 25 þús. kr. á því, sem selt var innanlands, eða samtals hafa hafzt 99 þús. kr. upp úr mjölinu umfram það, sem gert var ráð fyrir. Ég tók það fram í upphafi, að þessar tölur eru ekki byggðar á framlögðum reikningum verksmiðjustj., og það getur munað einhverju á þeim til eða frá, en þó ekki neinu, sem nemur, ef gert er ráð fyrir, að verksmiðjustj. sæti svipuðu verði og aðrir við sölu á sínum afurðum. Niðurstaðan verður því sú, að umfram áætlun meiri hl. verksmiðjustj. hefir fengizt aukið lýsismagn að verðmæti um 153 þús. kr., aukið mjölmagn um 5 þús. kr., hærra verð á lýsi 117 þús kr og hærra verð á mjöli 99 þús. kr., en þetta til samans gerir 374 þús. kr. Nú hefir verksmiðjustj. áætlað og birt þá áætlun sína, að með því magni, sem hún gerir ráð fyrir, að sé unnið, og með þeirri sölu, sem hún gerir ráð fyrir, að yrði á afurðum, og miðað við það, að hún borgi 5,30 kr. á mál, og ennfremur það tekið til greina, að öll lögboðin gjöld séu greidd, myndi hagnaðurinn verða 60782 kr. Ég hefi nú leitt nokkur rök að því, að umfram þessa áætlun verksmiðjustj. hefir fengizt verðmæti, sem ég tel, að muni nema 374 þús. kr. Og sé þar við bætt þeim hagnaði, sem verksmiðjustj. sjálf gerði ráð fyrir, að yrði, þá er hér um að ræða upphæð, sem er 4.35 þús. kr., eða sem svarar 1,33 kr. á hvert síldarmál. Hér verður þó að sjálfsögðu að taka tillit til aukins kostnaðar, sem hefir orðið hjá ríkisverksmiðjunum vegna aukins afurðamagns, aukins útflutningsgjalds, vátryggingargjalds o. fl. Og sennilega hefir komið fram aukinn kostnaður, bæði af því, að vörumagn lýsisins og mjölsins var meira en áætlað var, og svo af öðrum ástæðum, auk kostnaðar fram yfir það, sem verksmiðjustj. hafði áætlað, þannig að það er alls ekki mín skoðun, að þessar 435 þús. kr. hefðu átt að geta verið afgangs. En hinu held ég fram og við, sem stöndum að þessari þál., að eftir því, sem hér hefir verið upplýst um aukið magn lýsis og mjöls, og eftir þeirri verðhækkun, sem hefir orðið, sérstaklega á lýsi, eftir að verksmiðjustj. hafði gert sínar ákvarðanir, þá sé eflaust mögulegt fyrir verksmiðjustj. að greiða til uppbótar þessa 70 au. á mál, sem farið er fram á samkv. þál., þannig að endanlegt verð á síldarmáli verði 6 kr. Til þess að greiða 6 kr. fyrir mál, þarf ekki nema um 230 þús., en hér hefir verið sýnt fram á, að sala afurðanna og aukið magn nemur a. m. k. um 370 þús., þótt ekki væri tekið tillit til þess hagnaðar, sem verksmiðjustj. sjálf gerði ráð fyrir. En þegar tillit er tekið til hans, verður upphæðin, eins og ég sagði áðan, 435 þús. eða þar um bil. Það virðist því hafa gengið það vel reksturinn, hvað söluna snertir og hagnaðurinn hafa farið það mikið fram yfir vonir meiri hl. verksmiðjustj., að það lítur svo út, að sá maðurinn í stj. (Þór Egilson), sem lagði til í upphafi, að greiða skyldi 6 kr. á mál fyrir fyrstu 180 þús. málin, og ætlaðist til, að sama verð yrði greitt, ef verðið lækkaði ekki frá því, sem það var við fyrirframsöluna, hafi haft rétt fyrir sér og reynzt sannspár. Ég skal nú ekki segja, hvað mikið þyrfti að lækka þessa upphæð nákvæmlega, sem ég talaði um, ef frá henni væri dreginn allur kostnaður, bæði hinn aukni kostnaður vegna aukins magns, og svo afborganir og sjóðagjöld, en ég tel óhikað mega fullyrða, að þegar tillit er tekið til alls þessa, sé hagnaðurinn ekki minni en 260 þús. kr. Verksmiðjustj. hefði því getað greitt þessar 6 kr. fyrir síldarmálið, og vona ég, að flestir af hv.alþm. séu ásáttir um að bæta útvegsmönnum upp verðið, svo að það nái 6 kr., því að það er öllum almenningi kunnugt, að verðið varð miklu hærra en verksmiðjustj. gerði ráð fyrir. Ég hefi leitazt við að sýna fram á, hvaða afleiðingar það hefir haft fyrir verksmiðjurnar, að þessar 5,30 kr. á mál voru byggðar á lægra síldarmagni en fékkst og líka á lægra verði á afurðunum en þær seldust fyrir. Og þegar það kom í ljós, að það hafði rætzt betur úr þessu en á horfðist, þá virðist mér, að útgerðarmenn og sjómenn eigi heimtingu á að fá þetta verð leiðrétt, því að það hefir víst upphaflega verið tilgangurinn með stofnun síldarverksmiðja ríkisins, að leitast við að greiða eins mikið og unnt væri út á síldina til sjómanna og bátaeigenda. Hér er ekki um það að ræða, að þessi till. geti komið til athugunar í sjútvn., vegna þess að hún er borin fram í Sþ. Er því ekki um aðra n. að ræða en fjvn., og vil ég biðja hæstv. forseta að leita vilja þingsins um það, að vísa þessari till. til fjvn. að lokinni umr. Ég læt svo hér staðar numið í bili, þar til ég heyri undirtektir þeirra manna, sem standa fyrir rekstri ríkisverksmiðjanna, undir þessa sanngjörnu kröfu fyrir hönd sjómanna og útvegsmanna.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég skal ekki mæla því í gegn, að þessi till. fái að ganga til fjvn. til athugunar. En ég get sagt það strax við þessa umr., að ef ekki kemur eitthvað nýtt fram í þessu máli, sem mér þykir ólíklegt, að verði, þá mun ég greiða atkv. gegn því, að till. verði samþykkt. Það hefir oft verið mikið um það rætt, bæði hér á þingi og utan þess, hvort fylgja bæri þeirri reglu um greiðslu fyrir síld til verksmiðjanna, að greiða einhvern ákveðinn hluta út af sannvirði síldarinnar og bæta svo upp eða draga frá, þegar útkoman sýndi sig, eða hvort hin leiðin skyldi farin, að greiða fastákveðið verð. Í l. um síldarbræðslu er gert ráð fyrir því sem aðalreglu, að síldarframleiðendur fái það raunverulega verð, sem síldin gefur. og að ekki sé borgað út nema ákveðinn hundraðshluti. Ég hygg, að þetta sé frá þeim tímum, þegar verksmiðjurnar voru færri en þær eru nú, því að það liggur í augum uppi, að allur þorri viðskiptamanna verksmiðjanna vill heldur og þarf heldur að vita nokkurnveginn með vissu þegar í byrjun síldveiðinnar, hvaða verð fæst fyrir síldina, en taka lægri útborgun og eiga svo í óvissu, hvað verður. Enda hefir það verið svo öll árin, sem síldarverksmiðjurnar hafa starfað, að einu undanteknu, að ekki hefir þótt annað fært en fá borgað fastákveðið verð. Ef sú leið er upp tekin, að greiða allan afgang, þegar vel árar, sem uppbót á upphaflega verðið, hlýtur óhjákvæmilega afleiðingin af því að vera sú, að þegar lakar gengur, verður að krefja aftur það, sem ofborgað var. - Á þessu eru tveir gallar. Í fyrsta lagi sá, að innheimtan yrði óviss, að ég ekki segi ómöguleg. En hinn gallinn er aftur sá, að til slíkrar endurgreiðslu kæmi einmitt, þegar verst árar. Útkoman yrði því sú, að þau árin, sem lakast gengi, þá yrði ekki aðeins lágt verð útborgað, heldur gæti einnig komið til þess, að einhverju af því þyrfti að skila aftur. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að mönnum þykir betra að hafa eitthvað víst verð til þess að halda sig að en eiga allt í óvissu með það. Og með fjölgun annara síldarverksmiðja, sem keppa um að borga sem hæst verð, þá standa ríkisverksmiðjurnar enn verr að vígi með að greiða ekki ákveðið verð. Ég fæ ekki betur séð en að ef þessi till. verður samþ., þá verði horfið að því, sem ég tel miður farið, að í stað þess að greiða fast verð og jafna þannig milli ára, þá eigi að slá því föstu hér, að borga það, sem umfram verður, þegar vel gengur, en koma svo með óvissar kröfur á útvegsmenn, þegar illa gengur. Nú segja menn, að setja megi verðið svo lágt, að ekki komi til endurgreiðslu. En yrði t. d. útborgað 20 % hærra hjá öðrum síldarverksmiðjum, þá myndi tiltölulega lítið fást í ríkisverksmiðjurnar, og það yrði það mesta tjón, að fá ekki nóg að starfa, og gæti það orðið nóg til þess að skapa illa útkomu. Ég get ekki neitað því, að þegar ég fyrst sá þessa till., fannst mér margt myndi þar mjög af handahófi sett um verðlag o. fl. En ég sé, að hv.flm. hefir aflað sér ýmissa gagna, sem ég er ekki viðbúinn að ræða, hvað kunna að vera ábyggileg. En svo mikið veit ég, þó að niðurstaða hans hafi orðið sú, að verksmiðjurnar ættu að hafa haft 374 þús. kr. afgangs umfram það, sem síldarverksmiðjustj. áætlaði, að hvað sem þessu kann að líða, þá er útkoman hjá verksmiðjunum ekki neitt svipað þessu góð. Reikningar verksmiðjanna hafa ekki verið gerðir upp, og er ekki hægt að segja með neinni vissu, hver útkoman verður, vegna þess að ennþá eru óseld 30 tonn af karfalifrarlýsi. Það hafa verið seld 20 tonn, en ekki tekizt að fá viðunanlegt boð í þessi 30, sem eftir eru. Það er því í óvissu, hversu mikið fæst fyrir þessar birgðir, sem óseldar eru af karfalýsi. Sé reiknað með 4 þús. kr. á tonn, sem ég veit þó ekki, hvort fæst, þá nemur það 120 þús. kr., þannig að verðbreyting á þessari voru getur haft mikil áhrif á afkomu verksmiðjanna. Samkvæmt gögnum, sem ég hefi frá stj. síldarverksmiðjanna, hefir hagnaður af rekstri verksmiðjanna verið um 200 þús. kr., auk lögboðinna gjalda. En nú er þess að gæta, að árið 1935 var erfitt ár. Þá var étinn upp varasjóður verksmiðjanna og, að því er ég ætla, yfirfært yfir á þetta ár um 50 þús. kr. Auk þess hefir verið óhjákvæmilegt að leggja stórfé til ýmsra breytinga og endurbóta á verksmiðjunum. Í sambandi við karfavinnsluna á Sólbakka hefir orðið að leggja fram mikið fé til þess að gera verksmiðjuna starfhæfa fyrir karfavinnslu. Á Raufarhöfn hefir orðið að leggja fram mikið fé til þess að endurbæta verksmiðjuna, sem var í hinni mestu niðurníðslu, þegar hún var keypt. Þá varð verksmiðjan á Siglufirði dýrari en áætlað hafði verið, og fór kostnaðurinn fram úr því láni, sem tekið hafði verið. Auk þess hefir það sýnt sig, að gera þarf verulega aukningu á afkostum verksmiðjanna og endurbæta bræðslutækin, sem allt saman kostar mikið fé. Ég held því, að það væri ákaflega óráðlegt að ætla að fara að krefja aftur af síldarverksmiðjunum þann afgang, sem þær kunna að hafa haft á liðnu ári. Og ég held, að það sé miklu betur tryggður hlutur sjómanna með því, að þetta fé sé lagt í það að bæta aðstöðuna vil vinnsluna og gera breytingar á verksmiðjunum til þess að auka afköstin. Á þann hátt er sjómönnum og viðskiptamönnum verksmiðjanna mestur greiði gerður. Á meðan síldarverksmiðjur ríkisins eru hlutfallslega svona stórar, miðað við aðrar verksmiðjur, þá hljóta þær að hafa mikil áhrif á verðlag á síld. Ef þær eru illa staddar og ekki nægjanlega vel útbúnar, þá verður það til þess að lækka síldarverðið í heild sinni. Það er því skylda verksmiðjustj. að reyna að hafa síldarverksmiðjur ríkisins eins vel eða betur útbúnar en aðrar verksmiðjur á landinu. Mér telst svo til, að ef endurgreiða ætti þessa 70 aura á mál til sjómanna og síldareigenda, þá færi til þess nokkuð meira en allur afgangur á rekstrinum síðasta ár, svo að verksmiðjurnar þyrftu þá enn að ganga á sjóði sína til þess að geta gert þetta, og yrði þá að sjálfsögðu að skjóta á frest a. m. k. einhverjum nauðsynlegum framkvæmdum til endurbóta og aukningar á vinnslugetu verksmiðjanna. Aðalatriðið í þessu sambandi er vitanlega það, að ef sú regla er tekin upp nú, að greiða þann afgang, sem vera kann, þegar vel arar hjá verksmiðjunum, til síldareigenda, þá er óhjákvæmilegt, að það verði einnig að krefjast endurgreiðslu, ef svo fer, að illa árar og of mikið hefir verið borgað út, og láta sjómenn og síldareigendur skila aftur af því verði, sem þeim var greitt, en ég hygg, að fæstir teldu það heppilegt, hvorki fyrir útveginn í heild né heldur fyrir síldarverksmiðjurnar sem slíkar. En mér leikur hugur á í sambandi við þessa till. að grennslast eftir því, hvort þessir ágætu vinir síldareigenda og sjómanna hafa gleymt síld, sem sett var í bræðslu, en ríkisverksmiðjurnar hafa ekki tekið við. Ég ætla, að sá hluti bræðslusíldar, sem fór í aðrar verksmiðjur, sé töluvert meiri en það, sem ríkisverksmiðjurnar hafa tekið á móti, en það lítur út fyrir, að þessir menn hafi gleymt því, að það eru líka sjómenn og síldareigendur, sem hafa selt þá síld, og ef þeim hefir verið vangoldið af ríkisverksmiðjunum, þá er ástæða til að ætla, að þeim hafi einnig verið vangoldið af eigendum annara síldarverksmiðja. Ég vil spyrja hv.flm., hvort það sé ekki ætlun þeirra, ef það yrði ákveðið, að ríkisverksmiðjurnar endurgreiddu uppbót á bræðslusíldarverðinu, að setja ákvæði um, að aðrar síldarverksmiðjur skuli gera slíkt og hið sama, eða hvort þeir telja síður ástæðu til þess. Inn í þessar umr. hefir blandazt kaup á síldveiðum. Það er náttúrlega auðvelt að reikna það út, því að sennilega yrði sama uppbót á mál eins og hér er gert ráð fyrir, en auk þess ber að gæta þess, að mikill hluti sjómanna er ráðinn upp á vissa „premiu“ af aflanum, og það er ástæða til þess að ætla, að þegar sú „premía“ er ákveðin, þá sé það gert með hliðsjón af því síldarverði, sem er á þeim tíma, sem samningar eru gerðir. Eigi síldarverðið að hækka með þessari uppbót, þá er það sjálfsögð krafa, að „premía“ þeirra sjómanna, sem voru á síldveiðum, eigi að hækka hlutfallslega. Ég fæ ekki annað séð. Ég vil mega að óreyndu vænta þess, ef hv.flm. halda fast við sína till., að þeir bendi á einhverja leið til þess að rétta hlut þeirra sjómanna, sem voru á síldveiðum og voru svo lánsamir eða ólánsamir að selja öðrum verksmiðjum en verksmiðjum ríkisins, og reyni að sjá um, að þeir fái einnig endurgreidda uppbót; t. d. að því er snertir verksmiðjuna í Krossanesi, fæ ég ekki seð, hvernig hægt er að ná þessu, en sjálfsagt mætti reyna þá leið, ef viðleitni er fyrir hendi hjá hv.flm. að láta jafnt yfir allir verksmiðjurnar ganga. Að lokum vil ég geta þess, að mér er sérstakt ánægjuefni að geta skýrt frá því, hversu vænlega hefir gengið tvo síðustu ár með síldarútveginn og hversu vel horfir með hann nú. Ég man ekki hefur en að 1933 og 1934 hafi verið greiddar 3 kr. fyrir hvert síldarmál; 1935 voru greiddar 4,50 fyrir síldarmál og 1936, eða síðasta ár, voru greiddar 5,30. Ég verð að segja, að þetta bendir til þess, að auk batnandi markaðshorfa sé hér verið á réttri leið, og því ber að fagna. Nú horfir svo með þessar fyrirframsölur, sem gerðar hafa verið, að enn má auka verulega síldarverðið á bræðslusíld á þessu ári frá því, sem það var á síðasta ári, og það er fullkomin ástæða til þess að fagna því, en þá er líka sjálfsagt að vera við því búinn eftir bestu föngum, með tækjum og vinnubrögðum, að geta mætt síldinni, þegar hún kemur, og hagnýtt hana sem bezt. Út af því, sem haldið hefir verið fram af hv.frsm. og oft verið fullyrt í blöðum sjálfstæðismanna, að síldarverksmiðjustjórnin hafi ætlað sér að hafa verðið á bræðslusíld það sama í sumar og árið 1935, eða 4,50, og að það hafi verið ýmsir sjálfstæðismenn, sem hafi skapað það verð, sem fékkst síðastl. sumar, vil ég taka það fram, að það var ákveðið, áður en ég fór af landi burt síðastl. vor, í samráði við síldarverksmiðjustjórnina, að verðið á bræðslusíldinni skyldi verða á milli 5 kr. og 5,50 kr. Eftir að ég kom heim aftur, varð niðurstaðan sú, að verðið var ákveðið 5,30 kr., og stóð það ekki í neinu sambandi við það brölt og þau læti, sem vissir menn voru með á síðastl. vori og ég hygg, að hafi verið eingöngu í þeim tilgangi að valda örðugleikum með truflun á atvinnulífinu. Ég get svo látið útrætt um þessa till. Ég skal, eins og ég hefi áður sagt, ekki mæla því í gegn, að málið fari til hv.fjvn., en ef ekki verður gerð grein fyrir því, að til þess sé ætlazt, að aðrar verksmiðjur greiði sömu uppbót og hér er farið fram á, að síldarverksmiðjur ríkisins greiði, þá sé ég mér ekki fært að greiða atkv. með till.

Ólafur Thors Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta mál, vegna hinnar ýtarlegu framsöguræðu hv. 1. flm., þm. Vestm. Ég get vitnað til þeirra upplýsinga, sem hann gaf um málið, og þær tölur, sem hann nefndi, eru óhraktar, enda hefir í rauninni ekki verið gerð nein tilraun til að hrekja þær. Hæstv. atvmrh., sem þó andmælti till., lét sér nægja að lýsa yfir því, að hann skorti í bili gögn til þess að afsanna þau rök, sem hv.þm. Vestm. færði fram. Ég mundi þess vegna alveg hafa leitt þetta mál hjá mér, ef hæstv.atvmrh. hefði ekki í lok ræðu sinnar snúið máli sínu inn á þá braut, að beina ámælum til þeirra manna og þeirra blaða, sem á síðastl. vori tóku baráttu upp fyrir því, að útborgað síldarverð á þessu ári yrði meira en fyrirhugað var í öndverðu af þeim, sem fóru með yfirstjórn þessara mála, hæstv. ráðh. sjálfum og stjórn síldarverksmiðjanna. Þarna verður að standa fullyrðing á móti fullyrðingu, en ég hika ekki við að fullyrða, að barátta sjálfstæðismanna í þessu máli réði því, að útborgað síldarverð var þó eins hátt og það varð, því að ætlun valdhafanna var sú, að greiða a. m. k. ekki hærra en 4.50 kr. fyrir mál, og raunar stöð lengst af til, að útborgað yrði minna, þó með það fyrir augum að greiða eitthvað meira seinna, ef niðurstaðan á rekstri verksmiðjanna sýndi, að það væri fært; en við, sem hlustuðum á ræðu hæstv. ráðh., hljótum að draga þá ályktun, að ef hníga átti að því ráði, sem hann og aðrir ætluðust til um útborgun síldarverðs, þá hefði niðurstaðan orðið sú, að þrátt fyrir það, að afurðaverðið gerði kleift að greiða sjómönnum bæði það, sem greitt var, og það, sem nú er farið fram á, uppbótina, þá hefði reynzt örðugt að sækja þann feng í hendur valdhafanna. Ég vil í þessu sambandi leiða athygli að því, að það er rétt, sem hæstv.atvmrh. sagði, að það verðlag, sem síldarbræðslustöðvar ríkisins ákveða á hverjum tíma, verður ákveðandi fyrir það verðlag, sem aðrar verksmiðjur landsins greiða fyrir keypta síld. Það virðist a. m. k. ástæða til að ætla, að svo verði, meðan óbreytt er heimild borgaranna til þess að auka við og reisa nýjar verksmiðjur, en einmitt af þeim ástæðum ber valdhöfunum að hafa fulla hliðsjón af því á hverjum tíma, að gera kjör útvegsmanna og sjómanna ekki þyngri en ástæða er til. Ég er einn af þeim mönnum, sem hafa hag af því að vissu leyti, að síldarverðið sé ekki ákveðið hærra en svo, að verksmiðjurnar, sem kaupa síld, geti haft sæmilegan afgang, en ég hika ekki við að fullyrða, að enda þótt greiddar hefðu verið 6 kr. síðasta ár, var samt hægt að hafa sæmilega afkomu fyrir verksmiðjurnar, svo að ekki sé meira sagt, og við, sem börðumst fyrir því, að síldarverðið yrði hærra en ætlað var, færðum auk venjulegra og eðlilegra raka fram þá viðbótarástæðu, að sjómenn og útvegsmenn, sem þarna áttu hlut að máli, höfðu flestir borið mjög skarðan hlut frá borði vegna afkomu þorskveiðanna og voru þess vegna mjög illa undir það búnir að taka nokkuð rýrari kost um verðlag síldarinnar heldur en fyllstu nauðsyn bar til með hliðsjón af sæmilegu öryggi um afkomu verksmiðjanna. Ég vil nota tækifærið til þess að lýsa yfir því fyrir mitt leyti, að ég álít ótækt, að ríkisvaldið leggist á þá sveif, að meina mönnum að koma sér upp bræðslustöðvum. Það er ekki til hagsbóta, hvorki fyrir útvegsmenn né sjómenn, að sem minnst samkeppni ríki um verðlag á bræðslusíld Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að Íslendingar verði á næstu árum að byggja miklu meira en þeir hafa gert á því, að auka einmitt framleiðsluna á síldarmjöli og síldarlýsi, en það verður ekki gert með öðrum hætti en að reisa nýjar síldarverksmiðjur. Ég hygg, að ég sé þar í samræmi við skoðun sjálfstæðismanna innan þings og utan og í því, að við mundum vilja eiga þátt í því, að reyna að bæta söluhorfur útvegsmanna og sjómanna á síld, með því að greiða fyrir, en ekki stemma stigu fyrir því, að síldarverksmiðjum yrði fjölgað, annaðhvort af völdum einstaklinga eða ríkisins; það verður að svo komnu máli ekki aðalatriðið, heldur hitt, að möguleikarnir verði færðir út á þessu sviði. Það er öllum vitanlegt, að Íslendingar hafa nú þurft að þola þá raun, að sjá á bak bezta markaðinum fyrir þá útflutningsvöru, sem á undanförnum árum hefir að langmestu leyti staðið undir nauðsyn þjóðarinnar fyrir erlendum gjaldeyri til greiðslu á aðkeyptum notaþörfum, og úr þessu böli verður að mínu viti ekki bætt á annan raunbetri og hraðvirkari hátt heldur en einmitt með því, að auka framleiðsluna á síldarmjöli og síldarlýsi; og um þá framleiðslu er það að segja, að enda þótt hún, eins og ölll önnur framleiðsla, færi að sjálfsögðu með sér allverulega áhættu um verðlagssveiflur á heimsmarkaðinum, þá er þó sá munur á þeirri áhættu og hinni, sem við til þessa höfum orðið við að búa, að markaðurinn fyrir þessa voru er í miklu fleiri löndum og margfalt stærri en markaðurinn fyrir saltfiskinn. Það er þess vegna bæði eðlileg krafa útvegsmanna og sjómanna og nauðsyn þjóðarinnar, að það verði ýtt undir það í fyrsta lagi, að síldarverksmiðjustarfrækslan sé færð út, og í öðru lagi, að það verðlag sé greitt fyrir framleiðsluvörunn, sem á hverjum tíma er hægt að borga með eðlilegum hætti. Og það er fjarri öllum sanni, að við, sem á síðasta sumri héldum uppi málsvörn fyrir útvegsmenn og sjómenn um hækkað verðlag á síld, værum að stofna til einhverrar ógæfu eða gera leik að því að stofna í voða þessari nauðsyn þjóðarinnar um síldarframleiðslu; það var einmitt þveröfugt. En þegar hæstv.ríkisstj. og verksmiðjustjórn þóknaðist að ganga gegn réttmætum og sanngjörnum kröfum útvegsmanna í þessu efni, þá hafði það í fór með sér alvarlega hættu. Ég fyrir mitt leyti studdi kröfur útvegsmanna og sjómanna í þessu efni, og ég verð að segja, að enda þótt ég beri ekki mikið traust til núverandi hæstv.ríkisstj., þá ber ég alltaf það traust til hennar, að hún mundi aldrei láta það henda, að sú ógæfa hlytist af þessari deilu um útborgað verð á síld, að til nokkurrar stöðvunar kæmi á síldarframleiðslunni, og ég treysti því fyrir það tvennt, að annarsvegar vissi ég vel, hvert verð síldarinnar var, og þar af leiðandi, að það var langt frá, að farið væri fram á það ýtrasta sem hægt hefði verið að krefjast, og hinsvegar vissi ég líka, að ríkisstj. var það engu síður ljóst en mér, og raunar öllum öðrum mönnum, sem nokkuð eru kunnugir högum og háttum þjóðarinnar, að það mátti ekki undir neinum kringumstæðum koma til þess, að síldarflotinn stöðvaðist. Þetta mál liggur nú upplýst fyrir, og raunar ber það vitni um, að þar kröfur, sem við bárum fram, voru fullkomlega sanngjarnar, svo að ég segi ekki meira, en í því liggur líka sönnun þess, að ef það var nokkur, sem tefldi á tæpasta vaðið, þá vorum það ekki við, heldur þeir, sem þrjózkuðust við að uppfylla kröfurnar. Út af fyrirspurn hæstv. ráðh. til flm.till. um það, með hverjum hætti þeir hyggðu að tryggja, að þeir sjómenn og útvegsmenn, sem höfðu haft viðskipti við aðra verksmiðjueigendur en ríkið, fengju uppbót, ef till. yrði samþ., er það fyrst að segja, að það er ekki mikil ástæða til þess að bera fram þessa fyrirspurn fyrir mann eins og hæstv. ráðh., sem er búinn að lýsa yfir því, að hann ætli að vera á móti till., því það er þá sama og hún verði felld. Í öðru lagi get ég gert hæstv. ráðh. það til geðs að svara því, að það er náttúrlega ekki innan eðlilegs verkahrings Alþingis að skylda þá einstaklinga, sem þennan atvinnurekstur stunda og hafa hagnað í skjóli þess verðlags, sem síldarverksmiðjur ríkisins ákveða, til þess að greiða viðskiptamönnunum uppbót. Ég er að vísu ekki svo vel að mér í lögfræðinni, að ég geti sagt, hvort slíkt væri löglegt, en frá almennu viðskiptalegu sjónarmiði held ég, að þetta sé ekki hægt. Ég skal að vísu viðurkenna, að það er nokkuð rétt í því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það er að vissu leyti neyðarúrræði, að þurfa að leggja inn á þá braut, að koma eftir á og heimta slíka uppbót greidda af hendi ríkisverksmiðjanna. Það skal viðurkennt, að það hefir nokkuð til síns máls, að fyrst ríkið tekur á sig áhættuna, þegar illa gengur, og ber sjálft eða ríkisverksmiðjurnar þann halla, sem kann að leiða af því, að verðlagið á vissu ári hefir verið ákveðið barra en reynslan sýndi, að hægt væri að greiða, þá er viss sanngirni, sem mælir með því, að ríkisverksmiðjurnar hljóti þann hagnað, sem verða kann í góðærinu. En þó er á þessu sá annmarki, að samkv. l. og samkv. öllum anda og tilgangi lagasetningarinnar um starfrækslu bræðslustöðvanna er svo til ætlazt, að þeir útvegsmenn, sem á hverjum tíma skipta við ríkisverksmiðjurnar, fengju að njóta þess, sem afurðaverðið veitti, án þess að þurfa að taka á sig halla af þeim viðskiptum, sem orðið hefir af öðru ári hjá öðrum mönnum, því að það eru vitanlega ekki sömu mennirnir, sem hafa skipt við ríkisverksmiðjurnar 1936, og þeir, sem skiptu við þær á árinu 1935, a. m. k. ekki nema að nokkru leyti. við, sem stóðum að þessari kröfu, getum rökstutt okkar mál bæði með því, að við vorum búnir að bera fram kröfuna, áður en verðlagið var ákveðið, og vorum þá þegar búnir að fara fram kröfunni til stuðnings alveg óyggjandi rök, og svo var hinsvegar hitt, að þörf sjómanna og útvegsmanna fyrir að fá að njóta hins raunverulega verðlags var fyrirfram auðsæ. Ég skal svo ekki að öðru leyti, ef ekki gefst tilefni til, fjölyrða frekar um þetta mál, því að ég sé ekki, eins og ég tók fram í byrjun míns máls, ástæðu til að færa frekari sannanir fyrir kröfu okkar, því að það hefir hv. 1. flm., þm. vestm., gert á þann hátt, að það er ekki að minni hyggju hægt að véfengja hans málflutning.

*Finnur Jónsson: Hv. þm. Vestm. hefir farið með allmikið af tölum um þetta mál, sem hann að nokkru leyti hefir fengið hjá mér í bréfi, dags. 4. marz, en þáltill., sem hér er til umræðu, mun hafa verið lögð fram í byrjun þingsins, eða um 15. febr., þannig að sá rökstuðningur, sem till. byggir á, er kominn í hendur hv.flm. nærri þrem vikum eftir að þeir báru till. fram. Það virðist því svo sem þeir hafi í rauninni ekki þurft þennan rökstuðning hv.þm. vestm. til þess að komast að þeirri niðurstöðu, að nóg fé væri fyrir hendi hjá síldarverksmiðjum ríkisins til þess að greiða þessa uppbót. Hv. þm. vestm. hefir unnið allmikið úr þessum tölum, sem hann fékk hjá mér, og raunar í gegnum annan hv.þm., sem sé hv.þm. V.-Húnv., og þær niðurstöður, sem hann hefir komizt að, eru það margbrotnar, að ég sé ekki ástæðu eða tækifæri til að fara út í þær að svo komnu, en mér skildist, að hans aðalályktun væri sú, að nettótekjuafgangur ríkisverksmiðjanna mundi vera sem næst um 260 þús. kr. Nú eru reikningar verksmiðjanna ekki fyrir hendi, eins og hæstv. útvmrh. tók fram, en eftir þeim bráðabirgðatölum, sem ríkisverksmiðjustjórnin hefir fengið, lítur út fyrir, að nettótekjuafgangur verksmiðjanna muni verða um 200 þús. kr., ef gert er ráð fyrir, að það karfalýsi, sem verksmiðjurnar eiga að fá og talað er um, að muni kosta 130000 kr., selst fyrir það verð. Út af því, sem talað hefir verið um, að miklu meira hafi fengizt af lýsi og örlítið meira af mjöli heldur en verksmiðjustjórnin hafði áætlað, vil ég geta þess, að það er ákaflega miklum erfiðleikum bundið að gera rétta áætlun í því efni, sérstaklega hvað snertir lýsismagnið. Frá því fyrst, er verksmiðjurnar tóku til starfa, hefir lýsismagnið verið mjög mismunandi. Árin 1930 og 1931 var lýsismagnið 14,5% og 14,9% úr máli. En árin 1932 og 1933 var síldin aftur á móti miklu magrari, þannig, að ekki fengust úr hverju máli nema 13,2%, 13,3% og 13,5%. Árin 1934–'36 fer þetta svo aftur hækkandi, þannig að árið 1934 fást 14,6%, 1935 15,55% og 1936 13,73 % á Siglufirði, eins og hv.þm. Vestm. hefir tekið fram, og 15,56% á Raufarhöfn. En það, hvað misjafnt fæst af lýsi úr síldinni á hinum einstöku árum, getur stafað af tvennu; fyrst og fremst því, hvað síldin er misfeit, og í öðru lagi því, hvort vinnslan gengur vel eða illa. Nú má segja það, að með bættri aðstöðu verksmiðjanna til vinnslu sé tryggt meira lýsismagn úr hverju máli heldur en áður. En ekki gerir þetta nærri því að jafna upp þann mikla mismun, sem er á fitumagni síldarinnar sjálfrar á hinum einstöku árum. Ennfremur má geta þess, að síldin er misfeit eftir því, hvar hún veiðist. T. d. munar venjulega um 2% á fitumagni þeirrar síldar, sem veiðist við Langanes, og þeirrar síldar, sem veiðist á Húnaflóa eða fyrir vestan Eyjafjörð yfirleitt. Frá því eru vitanlega undantekningar, þótt hitt sé nær algild regla. Þær verksmiðjur, sem fá meginafla sinnar síldar af vestursíld, standa því allmiklu betur að vígi heldur en þær, sem fá austursíld til vinnslu. Þessi munur á fitumagni síldarinnar nemur svo mikilli upphæð, að ég geri ekki ráð fyrir, að hv.þm. hafi almennt gert sér það ljóst. Munurinn á lýsismagni síldarinnar á árunum 1932–'33 og 1935–'36 nam a. m. k. kr. 1,10 á hverju síldarmáli, miðað við verð það, sem var á síldarlýsinu árið sem leið. Þegar þess vegna verksmiðjustjórnin er að gera áætlanir sínar, verður hún að taka meðaltal þeirra ára, sem verksmiðjurnar hafa starfað, eða sem næst því. Ef verksmiðjustj. ekki gerir það, þá eru hennar áætlanir óvarlegar, og hvað miklu getur munað að fjárhæðum fyrir verksmiðjurnar eftir því, hvaða tölur eru teknar til áætlunar, má sjá af því, að ef áætlað hefði verið árið sem leið með minnsta lýsismagni, og við skulum segja, að lýsismagnið úr síldinni hefði ekki orðið meira en það var 1932, þá hefði það munað verksmiðjurnar um 350 þús. kr., eða rúmri krónu á hvert mál. Með því hinsvegar að taka meðaltal á lýsismagni verksmiðjanna á árunum 1930–1935, sem er 14,29 % úr hverju máli, og taka það lægsta, sem komið hefir, hefði munað 183 þús. kr. á þeirri síld, sem verksmiðjurnar fengu nú í sumar. Þar sem hér er um mikið fjárhagsatriði að ræða, verður verksmiðjustjórnin að gæta mestu varhygðar í sínum áætlunum. Við samningu áætlana sinna í vor tók verksmiðjustjórnin það meðaltal, sem hún áleit sennilegast af lýsinu, og þó að það hafi komið nokkuð betra út heldur en verksmiðjustjórnin gerði ráð fyrir, þá gat það alveg eins komið fyrir, að útkoman hefði orðið verri. Og í svona stórum rekstri, sem síldarverksmiðjurnar eru, er ekki annað fyrir hendi við samningu áætlananna heldur en að taka þær tölur, sem stjórnin álítur líklegastar. Það má hvorki taka hæstu né lægstu tölurnar, heldur meðaltal af reynslu allmargra ára í senn. Hv. þm. vestm. sagði, að það hefði verið almæli, að ætlun verksmiðjustjórnar og ríkisstjórnar hefði verið að greiða fyrir hvert mál síldar 4,50 kr., en svo hefði hann og hv.þm. G.-R., ásamt fleirum, sem kalla sig málsvara útgerðarmanna, komið til skjalanna og fengið þessa upphæð hækkaða allmikið með verkfallshótunum hv.þm. G.-K. Ég verð í þessu sambandi að árétta það, sem hæstv.atvmrh. sagði um þetta efni, að það er alveg tilhæfulaus uppspuni, að nokkurntíma hafi komið til mála innan verksmiðjustjórnarinnar að greiða 4–1,50 kr. fyrir málið. verksmiðjustjórnin settist á rökstólana með þau gögn, sem hún hafði fyrir sér, og hún komst að þeirri endanlegu niðurstöðu, að gagnvart ríkissjóði, útgerðarmönnum og sjómönnum væri það verð, sem upp var kveðið af henni, það rétta eftir öllum líkum að dæma, sem þá lágu fyrir. Allar sögusagnir um, að annað verð hefði komið til mála innan verksmiðjustjórnarinnar, eru alveg tilhæfulausar. Hv. þm. Vestm. sagði, að síldarlýsisútkoman hefði verið lægri hjá síldarverksmiðjum ríkisins heldur en verksmiðjum einstakra manna. Um þetta atriði hygg ég, að hann geti í raun og veru ekki sagt neitt með fullri vissu, vegna þess að ég geri ekki ráð fyrir, að hann hafi með höndum neinar tölur, nema ef til vill frá verksmiðjunni við Húnaflóa, en síldin til þeirrar verksmiðju er ekki vigtuð, þannig að þau síldarmál, sem fara í þá verksmiðju, eru ekki sambærileg við þau, sem fara í verksmiðjurnar á Siglufirði. Mæling síldarinnar í verksmiðjunni við Húnaflóa er þannig, að þótt ekki séu notuð Hesteyrarmál, þá hygg ég þó, að mál þeirrar verksmiðju séu sambærilegri þeim góðu gömlu Hesteyrarmálum heldur en þeim, sem útgerðarmenn og sjómenn fá á Siglufirði. Ennfremur má ætla, vegna þess, sem ég tók fram áðan, að vestursíldin er yfirleitt feitari, og verksmiðjan við Húnaflóa fær hlutfallslega meira af vestursíld heldur en verksmiðjurnar á Siglufirði, að lýsisútkoman sé eðlilega betri þar en á Siglufirði. Hv. þm. Vestm. sagði, að áætlun sú, sem verksmiðjustjórnin hefði gert, hefði verið byggð á lægra verði afurðanna heldur en fékkst. Þetta er rétt. En áætlunin var byggð á þeim tölum, sem verksmiðjustjórnin gat talið sennilegastar á þeim tíma, sem áætlunin var gerð, bæði með hag útgerðarmanna og sjómanna fyrir augum og eins ríkisverksmiðjanna sjálfra. En ég verð að telja það skyldu verksmiðjustjórnarinnar, hver svo sem hún er, að reyna að gæta þess, að áætla verðið sem líkast því, sem verksmiðjurnar geta borgað á hverjum tíma. Það tel ég skyldu verksmiðjustjórnarinnar bæði gagnvart ríkinu, sem hefir lagt í þessi stóru fyrirtæki, og eins gagnvart útgerðarmönnum og sjómönnum. Því að það er ekki svo, að útgerðarmenn og sjómenn hafi til lengdar gagn af verði, sem ár eftir ár yrði ákveðið svo beitt, að tap yrði á rekstri verksmiðjanna. Þá myndi fara eins og fyrstu árin, sem ríkisverksmiðjurnar störfuðu, að sjálfstæðismenn kæmu og segðu: Sjáið þetta ríkisfyrirtæki, hvað það gengur bölvanlega; það tapar á hverju einasta ári og er baggi á ríkissjóði. - Mér er fyrir minni í fyrsta skipti, sem ég var í kjöri, á móti einum sjálfstæðismanni, sem ennþá á sæti hér á Alþ., að þegar um var að ræða skipulagning atvinnumála, þá kom þessi frambjóðandi með síldarverksmiðjurnar og benti á, að þær hefðu tapað allmiklu fé fyrstu árin, sem þær störfuðu. Og ég er ekki í nokkrum vafa um það, að afstaða Sjálfstfl. er ekki ennþá það breytt til ríkisfyrirtækjanna, að ef ríkisverksmiðjurnar töpuðu stórfé ár eftir ár. Þá myndi sá flokkur rísa upp og benda á þær til varnaðar gegn hverskonar ríkisrekstri hér á landi. Fyrst farið er að tala um kröfur, sem gerðar voru til ríkisverksmiðjanna árið sem leið, þá er vert að geta þess, að hv.þm. G.-K. lét ekki staðar numið við það, að segja, að verksmiðjurnar gætu borgað 6 kr. fyrir málið, heldur var hann farinn að tala um 8 kr. Hann óð úr einni tölunni í aðra í sínum skrifum um þetta mál og virtist ekki geta komið sér niður á neitt ákveðið. Ég hefi ekki Morgunblaðið við höndina, en ég veit, að hv.þm. G.-K. leyfir sér ekki að neita því, að hann taldi, að jafnvel væri hægt að greiða allt að 8 kr. fyrir síldarmálið árið sem leið. En það, hvort greitt hefði verið 6 eða 8 kr. árið sem leið fyrir síldarmálið, hefði munað ríkisverksmiðjurnar 650 þús. kr. Og þótt ef til vill sé ekki hægt að krefjast mikillar ábyrgðar af þessum hv.þm., þá hefði þó mátt krefjast þess, að hann léti þær tölur, sem hann fór með, veita á einhverju minna heldur en 650 þús. kr. - Ég gat þess áðan, að það hlyti að vera skylda verksmiðjustjórnarinnar í hvert skipti að reyna að sjá hag verksmiðjanna borgið. Árið 1935 hafði síldarverksmiðjunum vegnað illa. Á því ári höfðu verksmiðjurnar tapað um 200 þús. kr. Þegar núverandi verksmiðjustjórn tók við, hafði verið afskrifaður allur varasjóður verksmiðjanna og yfirfært tap til næsta árs, án þess að varasjóðsgjald hefði verið reiknað af síldinni, sem tekin hafði verið til vinnslu á árinu 1933, og í stað þess að eiga peninga í sjóði, eins og á undanförnum árum, þá var í ársbyrjun 1936 óskilavíxill hjá Landsbanka Íslands, sem ekki hafði verið greiddur af rekstrarfé ársins 1935, upp á 300 þús. kr. Ef haldið hefði verið áfram á sömu braut, eða ef síldveiðarnar hefðu brugðizt, þá hefði þessi óskilavíxill getað tvöfaldazt hjá Landsbankanum, og þó það kunni að haldast uppi einstökum prívatfyrirtækjum, eins og h/f Kveldúlfi, að eiga óskilavíxla hjá Landsbankanum ár ettir ár. án þess að borga vexti, þá helzt síldarverksmiðjum ríkisins það ekki uppi.

Hvernig var það með síldareinkasöluna?

. Hún var tekin til gjaldþrotaskipta á óheppilegum tíma, og má þar enn nefna þann mismun, sem gerður er á ríkisfyrirtækjum og fyrirtækjum einstakra manna, og ef legið hefðu fyrir hendi líkar ástæður, þegar síldareinkasalan var gerð upp, eins og nú á dögunum með Kveldúlf, þá skyldum við hafa séð, hve lengi hún hefði lifað. - Þó að sjálfstæðismenn telji, að það sé að gæta hagsmuna útgerðarmanna, að ákveða síldarverðið ógætilega hátt, þá álít ég það þveröfuga, þannig að það sé að tefla hagsmunum þeirra í voða. Og segi ég þetta sem framkvæmdastjóri fyrir því fyrirtæki, sem hefir verið stærsti viðskiptamaður ríkisverksmiðjanna í mörg ár, og ég vil segja það um leið, að einmitt það, að ríkisverksmiðjurnar störfuðu, hefir gert því fyrirtæki, ásamt mörgum öðrum fyrirtækjum, mögulegt að starfa lengur en það hefði annars gert. Það er ekki á hverjum degi, sem sjálfstæðismenn sýna Samvinnufélagi Ísfirðinga þá velvild, að vilja rétta því um 20 þús. kr., og ég verð að segja það, að ef ég liti aðeins á stundarhagnað félagsins, þá hefði ég ekki ráð á að neita slíkum höfðingsskap. En þegar ég lít á það, að með þessari till. er verið að kippa fótunum undan þeim stærsta og merkasta ríkisrekstri hér á landi, þá verð ég að neita þessu höfðinglega boði sjálfstæðismanna. - Það er vitanlega hægt um vik að segja, um leið og verið er að gera þessa till., að Sjálfstfl. sé reiðubúinn til að auka síldarverksmiðjurnar í landinu, hvort heldur eru verksmiðjur einstakra manna eða ríkisins. En það er a. m. k. áreiðanlegt, að síldarverksmiðjur ríkisins verða ekki auknar á þann hátt, að þeim verksmiðjum, sem fyrir eru, verði ekki séð sæmilega fjárhagslega farborða. Núverandi verksmiðjustjórn hefir gert mjög ýtarlegar till. til hæstv.ríkisstj. um umbætur á síldarverksmiðjum ríkisins, sem eiga að miða að því, að meira lýsis og mjölmagn fáist úr hverju máli og ennfremur að auka afköst verksmiðjanna, en á það veit ég, að útgerðarmenn og sjómenn leggja mesta áherzlu. Þá hafa að vonum verið kröfur uppi um það, að bætt yrði aðstaða til löndunar og að þróarpláss yrði aukið á Siglufirði. Núverandi verksmiðjustjórn hafði lagt til, að byggð yrði þró á Siglufirði, sem tæki allt að 30–35 þús. mál, en því miður hefir hún ekki getað fengið fé til þessara framkæmda. En hinsvegar er verksmiðjustjórnin nú búin að gera ráðstafanir til, að byggð verði í sumar 15–16 þús. mála þró við verksmiðjurnar á Siglufirði, þró, sem jafnframt myndi bæta löndunaraðstöðu sjómanna með vissum uppskipunartækjum, sem yrðu sett í samband við hana. Ef till. sjálfstæðismanna næðu fram að ganga, þá myndi sá rekstrarafgangur, sem verksmiðjurnar höfðu á síðastl. ári, allur fara til uppbótar, en þær framkvæmdir, sem stjórnin hafði hugsað sér að gera, mundu stöðvast. Fyrir mitt leyti get ég því sagt það sem framkvæmdastjóri stærsta viðskiptaaðilja verksmiðjanna, að ég tel heppilegra að verja tekjuafganginum til þess að bæta aðstöðu við löndunina heldur en greiða hann út eins og hv. tillögumenn vilja. Um starf verksmiðjanna vil ég segja það, að ég tel ekki hægt að gera kröfu til, að þær starfi á annan hátt en annað tveggja, að taka síldina til sölu og bæta hana upp, ef hið útborgaða verð reynist of lágt, og innheimta þá jafnframt halla, ef hann verður, eða kaupa síldina föstu verði, og það verður jafnan hið heppilegasta. Það kann að vera, að slá megi ryki upp í augu einstakra manna og telja þeim trú um eitt og annað í þessu máli, en hitt er vist, að allur meginþorri sjómanna skilur, að það er höfuðnauðsyn fyrir þá og síldarútveginn í heild, að verksmiðjurnar verði haldnar svo, að þær geti verið áfram sá hyrningarsteinn undir síldarútveginum, sem þær hafa verið undanfarin ár. Áður en ég lýk máli mínu vil ég benda á, að útgerðarmenn eru að öllu leyti búnir að gera upp við sjómenn fyrir síðustu síldarvertíð, og jafnframt hitt, að till. sú, sem hér liggur fyrir, fer aðeins fram á það, að útgerðarmenn fái uppbót, en skyldar þá ekkert til þess að greiða sjómönnunum neitt. Hér er því aðeins um það eitt að ræða, að greiða útgerðarmönnum 70 aura á hvert mál síldar, sem þeir seldu verksmiðjunum, en sjómönnunum ekkert. Ég mun að sjálfsögðu greiða atkv. á móti till. þessari, en fari svo, að hún komi til 2. umr., þá mun ég bera fram brtt. við hana um það, að skylda útgerðarmennina til þess að greiða sjómönnunum sinn hluta. Mun ég gera þetta til öryggis, ef Alþingi skyldi fallast á þær ógætilegu kröfur, sem í till. felast. Það má vel vera, að hv.þm. G.-K. hafi álitið bræðslusíldina eins mikils virði og hann vildi vera láta í skrifum sínum í Morgunblaðinu síðastl. vor, svo að hægt væri að borga allt að 8 kr. fyrir málið. En í því sambandi væri gaman að fá upplýst, með hvaða verði hann hafi greitt þá síld, er þeir sjómenn hans áttu, sem tóku kaup sitt eftir afla. Ég gæti trúað, að það hefði verið undir 8 kr., og jafnvel undir 6 kr. - Hvað snertir afstöðu þeirra flokksmanna þessa hv.þm., sem áttu síldarverksmiðjur við Eyjafjörð, til kröfu hans um bræðslusíldarverðið síðastl. vor, þá er það víst, að þeir voru ekki sammála honum um kröfurnar. Þeir sögðu þvert á móti, að ef ríkisverksmiðjurnar keyptu síldina með því verði, sem hann krafðist, þá treystu þeir sér ekki til þess að starfrækja verksmiðjurnar. Afleiðingin hefði því orðið sú, ef hinar ábyrgðarlausu kröfur hans hefðu náð fram að ganga, að fjölmargir sjómenn og verkamenn hefðu verið sviptir atvinnu. Það vildi nú svo til síðastl. sumar, að ég hafði tækifæri til að athuga, hvor þessara tveggja aðilja, hv.þm. G.-K. eða flokksmenn hans við Eyjafjörð, hefði á réttara að standa eða færi með réttara mál þessu efni, en ég verð að hryggja hv.þm. G.-K. með því að segja honum það, að þar höfðu flokksmenn hans að miklum mun á réttara að standa. Krafa hans í vor hefði því ekki aðeins getað stofnað fjárhag síldarverksmiðjanna í voða, heldur hefði hún líka skaðað fjölda einstaklinga.

Forseti (JBald): Umr. þessar hafa nú staðið í 2 stundir og fallið að jöfnu með og móti till. Mér þykir því rétt, með skírskotun til 37. gr. þingskapanna, að takmarka ræðutíma þingmanna hér eftir við 15 mín.

*Sigurður Kristjánsson: Hæstv. atvmrh. hóf mál sitt á því að segja, að síldareigendur vildu heldur selja síldina fyrir fast verð heldur en láta vinna úr henni fyrir sig. Þetta er vitanlega rétt. En það er ekki úr vegi að athuga, hvernig í þessu liggur. Sannleikurinn er nfl. sá, að þeir, sem síldina eiga, treysta þeim ekki, sem fyrirtækjunum stjórna, til þess að skila þeim réttu verði fyrir vöruna. Þetta er og m. a. skiljanlegt af því, að þeir eiga engan þátt í stjórn fyrirtækjanna. Það hefir verið staðfest af hæstv.atvmrh.. og því hefir ekki verið mótmælt af hv.þm. Ísaf., að upp úr bræðslusíldinni hefði fengizt það, sem frsm. þessa máls færði rök fyrir. Þvert á móti voru færð rök fyrir því, að hagnaður af síldarkaupum verksmiðjanna hefði jafnvel orðið meiri en frsm. gerði ráð fyrir, og á ég þar við hin miklu gæði síldarinnar, sem hv.þm. Ísaf. var að tala um. Nú myndi eðlilegast að spyrjast fyrir um það, hvað af því fé hafi orðið, sem afgangs var hjá síldarverksmiðjunum umfram þær 200 þús. kr., sem taldar eru í sjóði. En þess þarf ekki með. Hæstv. ráðh. hefir gefið skýringuna, að verja hafi orðið miklu fé í endurbætur og viðauka við verksmiðjurnar, og háttv.þm. Ísaf. bætti svo við, að ef till. okkar yrði samþ., þá yrði ekki hægt að byggja nýjar þrær eða gera aðrar nauðsynl+egar umbætur á verksmiðjunum. Ég held, að það sé vert að gefa þessum skýringum gaum. Það er nfl. vitað, að það eru síldareigendurnir sjálfir, en ekki ríkið, sem stofnkostnaður verksmiðjanna hvílir á. Þeir eiga að borga í fyrningarsjóð, varasjóð og alla vexti af stofnfénu. Eigi þeir svo þar að auki að taka á sig og borga alla viðauka við verksmiðjurnar, þá er áreiðanlega gengið of langt og beinlínis framið brot á viðskiptamönnum verksmiðjanna. Á þessu vil ég vekja serstaka athygli, því að með þessu móti er alltaf hægt að taka hagnað verksmiðjanna til þess að auka við þær, og láta viðskiptamenn þeirra þannig greiða umbætur, sem þeim ber ekki skylda til, þar sem allir viðaukar við verksmiðjurnar hljóta að teljast til stofnkostnaðar þeirra, en ekki rekstrarkostnaðar. Út af þeim orðum, sem fellu í hinni löngu og tuddalegu ræðu hv.þm. Ísaf., að rekstrarsaga síldarverksmiðjanna væri raunasaga, vil ég benda honum á, að um það má hann saka sjálfan sig og sína fylgifiska. Það var lagt upp í hendur þeim til þess að stjórna fyrirtæki, búið fullkomnustu tækjum. En stjórn þeirra á því tókst með þeim ósköpum, sem nú eru löngu þjóðkunn orðin, þar sem þessir háu herrar sáu sér ekki annars úrkosta en að skipa svo fyrir, að enginn mætti reisa síldarverksmiðju nema með sérstöku leyfi atvmrh., til þess að tryggja það, að verksmiðjur ríkisins fengju þó alltaf síldina, hversu illa sem þeim væri stjórnað. Þá taldi hv.þm. Ísaf. það ósannindi og fjarstæðu, að við sjálfstæðismenn skyldum halda því fram, að við hefðum með skrifum um síldarverðið í fvrravor haft áhrif á síldarverðið síðastl. sumar. Um þetta skal ég ekkert þrátta við hv.þm.; þess gerist ekki þörf, því að það er öllum vitanlegt, að verksmiðjustjórnin var pínd til þess að taka skref fyrir skref aftur á bak með verðið, frá því, sem það fyrst var ákveðið. Það var því kröfum sjálfstæðismanna að þakka, að útkoman á síldveiðunum varð ekki verri en hún varð síðastl. sumar. Hv. þm. hefir nú játað, að hagnaðurinn af rekstri síldarverksmiðjanna hefi orðið 200 þús. kr. síðastl. starfsár. Það er því sannað, að þær geta greitt þá 70 aura uppbót á hvert síldarmál, sem hér er farið fram á, að verði greidd. Að till. beri ekki annað með sér en að útgerðarmenn einir eigi að fá þessa uppbót, sjómennirnir séu hvergi nefndir, er vitanlega hin mesta fjarstæða. Till. er fyllilega ljós og skýr. Hún segir, að það eigi að endurgreiða síldareigendunum þetta fé, en það eru bæði útgerðarmenn og sjómenn, því að á flestum síldveiðiskipunum munu hafi verið hlutaráðningar.

Páll Þorbjörnsson Það er eitt, atriði í ræðu hv.þm. Ísaf., sem ég vil víkja að, en það er sá hluti ræðu hans. Þar sem hann talaði um afkomu síldarverksmiðjanna 1935. Ég veit ekki, hvernig á að skilja orð hans, en til þess að útiloka misskilning, vil ég taka það fram, að það var sízt óvarlegar farið, þó að síldarverðið væri ákveðið 4,50 kr. fyrir málið þá, heldur en 5,30 kr. 1936. Töp þau, sem verksmiðjurnar urðu fyrir 1935, eru því alls ekki því að kenna, að síldarverðið hafi verið ógætilega áætlað þá. Hin raunverulega orsök þeirra er sú, að grundvöllur sá, sem á var byggt, brást, sem sé aflinn. Reikningar verksmiðjanna fyrir þetta ár voru svo síðbúnir, að ég hafði ekki tækifæri til þess að ganga úr skugga um, hvert tapið var. áður en ég fór úr stjórn þeirra. En eitt vissi ég með vissu, að einn liður í tapinu þetta ár, eða 10 þús. kr., var því að kenna, að h/f Kveldúlfur sveik samninga sína við verksmiðjurnar. Verksmiðjurnar höfðu samið við félagið um kaup á afla af tveimur togurum, miðað við meðalafla skipanna. Eftir þessum samningi hefðu verksmiðjurnar átt að fá frá Kveldúlfi 8 þús. mál, en fengu ekki nema 2 þús. mál. við jafnaðarmennirnir í stjórn verksmiðjanna vildum fara í skaðabótamál við félagið út af þessum samningsrofum, en þá kom samfylking íhalds og framsóknar í stjórninni og hamlaði því, að hægt væri að koma ábyrgð á hendur félaginu vegna þessara samningssvika.* Áður en ég fór úr stjórn verksmiðjanna 1936. höfðum við töluvert rætt um útlitið fyrir næstu síldarvertíð, og vorum við 4 af 5 stjórnarnefndarmönnum sammála um að greiða 5 kr. fyrir síldarmálið. Af þessum 4 voru 2 fulltrúar sjálfstæðismanna. Hvað umræður þessar snertir, þá er ekki hægt að líta á þær öðruvísi en framhald af þeim skollaleik, sem hv.þm. G.-K. byrjaði í fyrravor og vitanlega rann út í sandinn fyrir honum, eins og öll verkföll, sem hann hefir staðið fyrir. Það er athyglisvert í þessu sambandi, að þessir sömu menn, sem síðastl. vor gerðu kröfur um 6–8 kr. fyrir hvert síldarmál, skuli hafa menn á togurum sínum fyrir sama kaup nú og áður á meðan síldarverðið var ennþá lægra. Annars er það vitað, að öll þessi þræta um síldveiðiverkfallið og afskipti hv. sjálfstæðismanna af síldarbræðslum ríkisins frá upphafi er eingöngu sprottin af fjandskap þeirra gegn fyrirtækinu. Ég held, að sterkustu rökin fyrir því, að þeir hafa í þessu máli leikið hinn herfilegasta skollaleik, sé einmitt hægt að benda á í framkomu hv.þm. vestm. í þessu máli, þar sem hann er fyrsti flm., til samanburðar við það, hvernig hann hagar sér sem form. Lifrarsamlags Vestmannaeyja. Bæði þessi fyrirtæki, síldarbræðslur ríkisins og lifrarsamlagið, eiga að úthluta framleiðendum sem næst sannvirði fyrir sínar vörur. Ríkisverksmiðjurnar hafa keypt síldina fyrir fast verð. Lifrarsamlagið hefir borgað út áætlunarverð. Maður skyldi ætla, að það fyrirtæki, sem hefir áætlunarverðið, ætti að geta greitt framleiðendum fullkomið sannvirði vörunnar með því að greiða uppbót á áætlunarverðið, en þegar hv.þm. Vestm. fer að úthluta uppbótinni, þá fer hann heldur en ekki varlega í sakirnar. Árið 1936 selur félagið fyrir 700 þús. kr. og útborgar til framleiðenda 32 au. á hvern lítra af lifur. Þetta ár sem undanfarið voru tekin af heildarverðinu tillög til sjóða samlagsins, sem eru nú yfir 100 þús. kr., en það var ekki nóg. Hv. þm. vestm. taldi varlegra að leggja þetta ár meira til hliðar en endranær, með hliðsjón af því, að verð lifrarinnar var óvenju hátt, ef svo gæti farið, að það yrði lægra næsta ár. Þessi hugsun er út af fyrir sig ekki ámælisverð, og í þessum tilgangi leggur hann til hliðar meira en 40 þús. kr. aukalega. Ef þessi upphæð hefði verið notuð til að greiða uppbót á lifrarverðið, hefði lítrinn orðið 35 au. í stað 32 au. Þetta var ekki gert, og það broslega er, að hv.þm. Vestm. stóð þarna nákvæmlega í sömu sporum og stjórn síldarbræðslunnar stendur nú. Þó voru háværar raddir meðal lifrarframleiðenda í Vestmannaeyjum um að fá verðið hækkað, engu síður en nú eru um síldarverðið, en þessi upphæð fékkst ekki útborguð, og mér er ekki grunlaust um, að formaður samlagsins, hv. fyrsti fim. þessarar till., hafi ekki einusinni ætlað sér að útborga 32 au. á lítra, og halda þannig eftir kannske nokkuð meira en 40 þús. kr. Svo kemur þessi sami maður hér og áfellist stjórn ríkisverksmiðjanna fyrir nákvæmlega það sama, sem hann sjálfur hefir gert, og það í stærri stíl. Ég hefi svo ekki miklu hér við að bæta, en vil þó segja nokkur orð út af því, sem hv. 6. þm. Reykv. var að tala um það, að rekstur ríkisverksmiðjanna hefði gengið hörmulega. Ég veit ekki vel, hvað hv.þm. hefir sérstaklega átt við með sínum ummælum. Því er ekki að neita, að ýmislegt hörmulegt hefir gerzt í sambandi við verksmiðjurnar, t. d. bygging verksmiðjunnar á Siglufirði; hún er sjálfsagt það allra hörmulegasta í þessu efni, en þar um réðu allt frá þeim bæsta til hins lægsta eingöngu flokksbræður hv.þm. Það var Magnús Guðmundsson, sem valdi mennina, er stjórnuðu í því máli, og verkin þau lofa mennina.

*Flm. (Jóhann Jósefsson): Ég hefi litlu að svara hæstv.Atvmrh. til viðbótar við það, sem hv.þm. G.-K. hefir þegar svarað honum. Þó vildi ég geta þess í sambandi við þá fyrirspurn hæstv. ráðh., hvort við flm. ætluðumst til, að aðrar verksmiðjur en verksmiðjur ríkisins borguðu uppbót á bræðslusíld, t d. Krossanesverksmiðjan, að það verður að teljast eðlilegt, að kröfu um uppbót á verðinu sé fyrr beint til ríkisins og Alþingis, og ekki sé byrjað á því að krefja útlent firma. Ég býst við, að útgerðarmenn og sjómenn, þó þeir ekki telji sig eiga mikil ítök í hæstv. ráðh., þá finnist þeim þeir eiga stærri hönk upp í bakið á honum heldur en Krossanesverksmiðjunni. Ég tel, að ég hafi ekki í minni framsöguræðu flutt þannig mál þetta, að formaður verksmiðjustjórnar, hv.þm. Ísaf., hafi þurft að fara í þann habít, sem hann fór. Ég reyndi að halda málinu á hlutlausum grundvelli. Ég hélt mér við viðurkenndar tölur, af því að mér virtust þær sá rétti grundvöllur, er krafan um verðuppbót ætti að byggjast á. Hv. þm. varði miklum hluta sinnar ræðu til þess að skýra það, hve mikill vandi það væri að áætla síldarverðið. Ég var ekki að gagnrýna verðáætlun verksmiðjustjórnarinnar. Ég hélt mér við þessa áætlun eins og hún er prentuð. Ég sló því föstu, að fyrirtækið hefði fengið ákveðna fjárupphæð fram yfir áætlun, og á þeim grundvelli, en ekki áætluninni sjálfri, byggjum við okkar kröfur. Þar með er ekkert ljótt sagt um þá háu herra, sem verksmiðjunum stjórna, þótt því sé haldið á lofti, að meira verð hafi fengizt fyrir afurðirnar en áætlað var. En það er ekki áætlunarverðið, heldur sannvirði síldarinnar, miðað við rekstur verksmiðjanna, sem á að gilda; þannig eru boð laganna. Í 8. gr. síldarbræðslulaganna segir, með leyfi hæstv. forseta: „Eigendum skal greitt söluverð afurða þeirrar síldar, sem tekin er af þeim til vinnslu, að frádregnum þeim kostnaði, sem hér segir: 1. Stjórnarkostnaði og öðrum venjulegum rekstrarkostnaði, þar með taldir vextir af stofnkostnaði, eins og hann er á hverjum tíma. 2. Afborgunum af stofnkostnaði síldarstöðva, svo sem um er samið á hverjum tíma við lántakendur eða ríkissjóð. 3. 2% fyrningargjaldi af húsum, mannvirkjum, vélum og áhöldum. 4, 5% gjaldi í varasjóð.“ Og hann er ekkert smáræði, allur sá kostnaður, eins og hv. 6. þm. Reykv. sýndi fram á. Allir sjóðirnir verða að fá sitt, áður en síldareigendum er útborgað. Ég neita því fastlega, að á bak við till. okkar felist nokkurt ábyrgðarleysi. Úr því að sannað er, að afkoman varð betri en áætlað hafði verið, þá ætti það að vera öllum ljóst, að rétt er að bæta upp áætlunarverðið, miðað við raunverulega afkomu. - Hv. þm. Ísaf., form. verksmiðjustjórnar, minntist á það, að tapazt hefði á rekstri verksmiðjanna 1935 um 200 þús. kr. Um þessa upphæð má deila, og mun tapið hafa verið miklum mun lægra, þegar dregnir eru frá þeir kostnaðarliðir, sem eftir eðli sínu fremur ber að telja til stofnkostnaðar en rekstrarkostnaðar. Samkv. skýrslu meiri hl. verksmiðjustjórnarinnar, þar sem gerð er áætlun um rekstur verksmiðjanna árið 1936 og birt er í Alþýðublaðinu 4. júní f. á., er gert ráð fyrir því, að rúmar 60 þús. kr. verði eftir til óvissra útgjalda með því að greiða 5,30 kr. fyrir málið. Í skýrslu þessari segir stjórnin ennfremur, með leyfi hæstv. forseta: „Rekstrarhalli verksmiðjanna síðastl. ár var kr. 207667,20, eða kr. 1,04 á hvert mál síldar, er verksmiðjurnar keyptu. Rekstrarhalla ársins 1935 verða verksmiðjurnar vitanlega að vinna upp aftur, en þar sem útgerðarmenn hafa tapað stórlega á útgerð undanfarandi, þá sér verksmiðjustjórnin sér ekki fært að gera áætlanir fyrir því, að þessi halli verði greiddur, heldur áætlar síldarverðið svo hátt sem framast sýnist fært til stuðnings útgerðinni.“ Þetta segir meiri hl. verksmiðjustjórnarinnar í sumar. Hann gerir þá ekki ráð fyrir að vinna tapið frá 1935 upp á rekstrinum 1936, en nú fer hún að tala um 200 þús. kr. ógreidda skuld í Landsbankanum, sem gera má ráð fyrir, að hafi verið greidd með hagnaðinum árið 1936. En í sambandi við þennan halla frá árinu 1935, 200 þús. kr., sem hv.þm. Ísaf. var að tala um, vil ég benda honum á, að þá áskotnaðist verksmiðjum ríkisins mikið fé á móti, þar sem var eftirgefið lóðarverð frá Siglufirði til verksmiðjanna, sem nam 195 þús. kr., sem bærinn vann til að gefa eftir, til þess að fá hina nýju verksmiðju reista þar, og auk þess lagði bærinn fram til byggingar verksmiðjunnar 23 þús. kr., svo að hagur verksmiðjanna batnaði á árinu 1933 um 220 þús. kr. af þessum ástæðum. Það er því harla einræðiskennt hjá hæstv. ráðh. og verksmiðjustjórn, að neita algerlega að taka tillit til þess, að reksturinn gekk betur árið 1936 en áætlað var, að ætla að taka þessar 200 þús. kr., sem samkv. lögum ómótmælanlega eru eign útgerðarmanna og sjómanna, og leggja þær við eignir verksmiðjanna þvert ofan í lög og eigin yfirlýsingar verksmiðjustjórnarinnar sjálfrar. Hv. 3. landsk. var hér með dálitlar aths., sem mjög snerta mig. Hann var að gera samanburð á stjórn minni á Lifrarsamlagi Vestmannaeyja og þeim kröfum, sem gerðar eru í till. þeirri, sem hér liggur fyrir. En ég verð að gefa þær upplýsingar, að hann sló dálítið vindhögg með þessum samanburði. Það er rétt, að verð, sem útborgað var á lifrarlítra í samlaginu árið 1936, var 32 aurar, en ég held ég megi fullyrða, að allir útgerðarmenn, sem skiptu við samlagið, hafi verið ánægðir með, hvernig farið var með þær 40 þús. kr., sem hann var að geifla með, að ég hafi dregið af útgerðarmönnum. Þannig stóð á með þessa upphæð, að þegar gengið var frá endanlegum samningum við Útvegsbankann um viðskipti ársins, þá gaf bankinn stjórn lifrarsamlagsins það eftir, að 40 þús. kr. af umsaminni afborgun árið 1936 mætti leggja í serstakan sjóð, sem hafa ætti til vara næst, ef illa gengi. Ef Útvegsbankinn hefði ekki sýnt fyrirtækinu þessa sérstöku velvild, að leyfa að draga þessar 40 þús. kr. af afborguninni, þá hefðu þessir peningar farið inn í bankann, en ekki komið lifrareigendum til góða í hækkuðu lifrarverði, og þá ekki heldur nú verið handbærir til þess að þetta undir með samlaginu, ef illa fer. Þetta dæmi hv. 3. landsk. er því gripið úr lausu lofti og sýnir það eitt, að honum er hentara utan þings að bera slefsögur sínar úr Vestmannaeyjum bæði í hæstv.atvmrh. og aðra heldur en að eiga að verja þær innan þingsalanna. Hv. 6. þm. Reykv. upplýsti það, að orðalag tili. um uppbót á verðinu sýnir, að ætlazt er til. að uppbótin komi til góða bæði útgerðarmönnum og sjómönnum; þess vegna er það óþarft af hv.þm. Ísaf. að vera að kasta því fram, að við höfum ætlað að afskipta sjómennina, ef till. yrði samþ. Það getur vel verið, að meiri hl. þings og ríkisstjórn fallist ekki á að greiða þessa sanngjörnu verðuppbót, þrátt fyrir það, þótt fullar sannanir liggi fyrir því, að svo eigi að vera, að sjómenn og útgerðarmenn tvímælalaust eiga þá peninga, sem hér ræðir um, en það er þá ekkert annað en ofríki þessara valdhafa, sem þá ræður. En ég held, að framtíð verksmiðjanna verði eins vel tryggð með því, að láta sanngirnina ráða í þessu efni og greiða þessar 200 þús. kr. til þeirra, sem þær eiga, en halda þeim ekki í fyrirtækinu með einræði og ofríki, því að engin trygging er fyrir því, að sömu menn og nú ættu að fá þessa peninga fái þá síðar, þótt þeir þá yrðu notaðir til að jafna halla á rekstri verksmiðjanna. Hæstv. forseti tilkynnir mér, að ræðutími minn sé nú búinn, og verð ég að hlýða þingsköpum, þótt sanngjarnt hefði verið, að ég sem flm.till. fengi eitthvað lengri ræðutíma en aðrir, sérstaklega með tilliti til hinnar löngu ræðu hv.þm. Ísaf.