Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að samkvæmt starfsáætlun Alþingis var gert ráð fyrir að 2. umr. fjárlaga yrði í dag, þriðjudaginn 15. nóvember. Af því verður ekki, en samkvæmt upplýsingum frá fjárlaganefnd standa vonir til að umræðan geti farið fram í kringum næstu mánaðamót.

Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 263, um þvingunaraðgerðir gegn alvarlegum mannréttindabrotum, frá Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur.

Herra forseti. Ég er hingað komin til að vekja athygli þingheims á því að meiri hluti fjárlaganefndar hefur lýst því yfir að þau vilji ekki fá lögfræðiálit, vilji ekki fá svör við því hvort vinnubrögð fjármálaráðherra Íslands standist lög. Þau hafa ekki áhuga á því að fá slíkt álit. Fjármálaráðherra hefur sjálfur látið vinna lögfræðiálit þar sem sú hugmynd hans að setja ÍL-sjóðinn svokallaða í þrot er talin standast lög. Þar er vísað í neyðarlögin sem blasir auðvitað við að eiga ekkert skylt við þær aðstæður sem nú eru uppi í íslensku samfélagi. Mörgum stórum grundvallarspurningum er varða lögin er hins vegar ósvarað og þess vegna lagði ég fram ósk í fjárlaganefnd um að lögfræðiálit yrði unnið fyrir Alþingi. Í fyrstu var vel tekið í þetta en síðan fóru að heyrast alls konar skrautlegar og mjög kreatífar skýringar, að Alþingi ætti kannski ekki fyrir lögfræðiáliti, hefði kannski ekki burði til að láta vinna svoleiðis álit o.s.frv., það væri ekki tímabært að vinna álit þrátt fyrir að fjármálaráðherra hefði hótað lagasetningu um þetta mál fyrir áramót. Ég held að skýringin sé einfaldlega sú að meiri hlutinn á Alþingi vill ekki fá þau svör sem slíkt lögfræðiálit myndi leiða í ljós.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Hér er um að ræða mál sem snertir ekki aðeins hundruð milljarða skuldbindingar ríkissjóðs heldur snýst það líka um traust og trúverðugleika ríkissjóðs sem skuldabréfaútgefanda. Það snýst um orðspor og orðsporsáhættu. Ég vil benda á að við erum nýbúin að taka hérna við skýrslu frá Ríkisendurskoðun þar sem er sérstaklega hnýtt í bæði stjórnvöld og þingnefndir, þ.e. meiri hlutann í tveimur þingnefndum, fyrir að vanmeta orðsporsáhættu þegar teknar voru afdrifaríkar ákvarðanir um hagsmuni ríkissjóðs. Nú er svo sannarlega tilefni til þess að fjárlaganefnd taki þetta mál sem varðar ÍL-sjóð upp að eigin frumkvæði og látið vinna óháð lögfræðiálit fyrir brotabrot af þeim fjármunum sem eru undir í málinu sjálfu, athugum það, lögfræðiálit um þessi áform fjármálaráðherra um að setja ÍL-sjóð í þrot með lögum og varpa þannig kostnaðinum yfir á eigendur lífeyrissjóðanna.

Forseti. Þann 3. nóvember var fundur í fjárlaganefnd með fjármála- og efnahagsráðuneytinu um skýrslu ráðherra um ÍL-sjóð en því er haldið fram, í álitum sem við höfum fengið, að það sé einhvern veginn ekki hægt að fá lögfræðiálit, t.d. frá nefndasviði þingsins, af því að fjárlaganefnd sé ekki með mál í vinnslu. En fundurinn þarna 3. nóvember var nákvæmlega málið í vinnslu. Þarna fengum við það sem Fjármálaeftirlitið sagði, það sem lögfræðingur sem vann lögfræðiálitið fyrir Fjármálaeftirlitið sagði og að sjálfsögðu þurfum við að bregðast við því á einhvern hátt, til að mynda að fá svör við ýmsum spurningum sem okkur finnst vera úr lausu lofti gripnar í þessu máli. Við biðjum eðlilega um lögfræðilegt mat á því sem ráðuneytið er að leggja á borð í fjárlaganefnd. Það er okkar vettvangur og okkar þörf að fá slíkt álit 

Virðulegur forseti. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram. Það er auðvitað sorglegt að stjórnarliðar hafi svona lítinn áhuga á þeirri hlið starfa sinna að sinna eftirlitshlutverki. Það er helmingurinn af starfi þingmanna, til hliðar við lagasetningu, að hafa eftirlit með störfum framkvæmdarvaldsins. Það er pínulítið átakanlegt að horfa á þingsalinn núna. Það er ekki einn þingmaður stjórnarflokkanna í salnum, ekki einn. Það er enginn sem stendur upp og segir: Nei, við þurfum ekki að hafa eftirlit með fjármálaráðherra þegar hann tekur ákvörðun um að setja ÍL-sjóð í gjaldþrotameðferð með tugmilljarða kostnaði sem lendir á almennum borgurum. Hér er enginn stjórnarliði til að standa fyrir því máli. En að sjálfsögðu á þessi vinna að fara fram í fjárlaganefnd.

Herra forseti. Ég ætla að vera hreinskilin með það að mér brá töluvert þegar ég frétti af þessum lyktum á fundi fjárlaganefndar, hvernig meiri hlutinn afgreiddi þessa beiðni. Líkt og hv. þingmenn nefndarinnar hafa bent á þá hefur málið komið til kasta nefndarinnar. Við vitum að okkur í þessum sal verður falið að taka endanlega ákvörðun um málið. Við höfum heldur betur dæmi fyrir framan okkur um hvernig hægt er að kasta til höndunum með stór mál sem varða gríðarlega fjármuni almennings og skattgreiðenda. Ég tek undir og lýsi furðu minni á því að hér vanti stjórnarliða. Ég óska eftir því að hingað komi þingmenn ríkisstjórnarflokkanna þriggja og staðfesti að það sé þeirra sýn á málið að Alþingi komi það ekki við hvort um sé að ræða lagalegan gerning eða ekki. Það er eina niðurstaðan og það eina sem hægt er að lesa út úr þessari ákvörðun meiri hluta fjárlaganefndar; að hafna lögfræðiáliti af því að málið kemur okkur ekki við. 

Virðulegi forseti. Það er rétt að þetta mál hefur komið til kasta fjárlaganefndar. Þar var beiðni um lögfræðiálit, með ákveðnum lista spurninga, mikilvægra spurninga, hafnað. Ég tel það mjög miður að formaður fjárlaganefndar skyldi hafa hafnað þessu eða meiri hluti nefndarinnar. Þetta eru mjög mikilvægar spurningar og er mjög mikilvægt fyrir þingið að rannsaka þetta mál vel. Ef ríkisstjórnarflokkarnir ætla að keyra í gegn frumvarp fyrir áramót um að slíta ÍL-sjóði núna, þá mun það kalla á miklar skaðabótakröfur frá kröfuhöfunum, lífeyrissjóðunum. Það mun fara í gegnum íslenskt dómskerfi. Ef Hæstiréttur samþykkir ekki skaðabótakröfurnar þá mun málið fara til Strassborgar. Það er vissulega veikt eignarréttarákvæði í mannréttindasáttmála Evrópu, 1. viðauka. En ef dómstóllinn úti samþykkir ekki skaðabótakröfur á grundvelli skuldabréfs þá er það mannréttindaákvæði handónýtt. Þannig að þetta mál mun enda fyrir dómstólum ef ríkisstjórnarflokkarnir ætla að keyra lagafrumvarp hér í gegn fyrir jól.

Forseti. Ég vildi árétta það sem ég nefndi hér áðan varðandi þessar afsakanir meiri hlutans um að ekki sé tímabært að fá lögfræðiálit þegar fjármálaráðherra heldur blaðamannafundi þar sem hann boðar lagasetningu eftir nokkrar vikur. Í Íslandsbankamálinu, sem við erum með til meðferðar hér í dag, erum við mikið að ræða um orðsporsáhættu. Sá vandi er svo sannarlega líka fyrir hendi hér. Ríkið þarf að hafa trúverðugleika gagnvart fjármálamörkuðum og trúverðugleika gagnvart almenningi. Maður veltir því fyrir sér með þessar hugmyndir hæstv. fjármálaráðherra - hann talar eins og tvær útfærslur, sem eru í grundvallaratriðum ólíkar, séu í reynd hin sama - hvort það sé hið sama að ríkið standi við skuldbindingar sínar og að það geri það ekki, að það sé það sama. Getur verið að í öllu hjalinu um orðspor stjórnvalda felist einhver leyndur draumur meiri hlutans um að öðlast orðspor stjórnvalda í Suður-Ameríku? Er það nálgunin? Er það virðingin fyrir eignarréttinum? Er það sýnin á það hvernig fara á með fjármál ríkisins í þessum meiri hluta þegar þau telja ekki tímabært að kalla fram svör við grundvallarspurningum um lagalega hlið þessa máls?

Forseti. Það er náttúrlega gjörsamlega óþolandi að við þurfum að koma síendurtekið upp í pontu Alþingis til að ræða hvernig meiri hlutinn valtar yfir minni hlutann í nefndum þingsins. Ég sit ekki í hv. fjárlaganefnd en ég hef alveg orðið vör við þetta og vitni að þessu og orðið fyrir þessu í annarri nefnd sem ég sit í, velferðarnefnd, í gegnum árin. Auðvitað ætti það að vera sjálfsagt að ef stjórnarandstaðan telur þörf á að fá frekari upplýsingar og álit frá óháðum lögfræðingum og aðilum til þess að aðstoða sig í sínu eftirlitshlutverki - þá ætti svarið að sjálfsögðu að vera já. Og ef svarið er ekki já, bara strax, þá ættum við að spyrja okkur: Af hverju ekki? Hvað er verið að fela? Því það er ekkert sjálfsagðara en að gera þetta. Þetta er risastórt mál í ljósi sögunnar. Við erum að díla við risastórt klúður fjármálaráðherra við sölu á Íslandsbanka. Er verið að segja mér, eftir það klúður, að við ætlum bara að treysta honum  
            

Herra forseti. Ég er ósammála þeim hv. þingmönnum sem hafa lýst furðu sinni á þessu háttalagi stjórnarliða í fjárlaganefnd vegna þess að þetta kemur bara ekkert á óvart. Hæstv. fjármálaráðherra ætlaði að nýta tækifærið og sópa síðustu syndum hrunstjórnanna undir teppið og við skulum ekki gleyma samhenginu. Við skulum ekki gleyma því að loforð Framsóknarflokksins um 90% íbúðalán bjó til þennan óskapnað sem fjármálaráðherra vill nú losna við og var eiginlega bara grunnurinn að hruninu; stærstu hagstjórnarmistök Íslandssögunnar sem lögðu grunninn að öllu ruglinu sem fylgdi fram að hruni. Nú ætla sömu flokkar í ríkisstjórn, með liðsinni þess þriðja, að sópa þessum syndum undir teppið og neita þinginu um að fá lögfræðiálit, hvort það standist lög. Ég hélt að við hefðum lært eitthvað. Ég hélt að ríkisstjórnarflokkarnir hefðu lært eitthvað af sögunni.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að segja að ég held að fjárlaganefnd geti almennt ekki kvartað yfir því að fá ekki fram það sem óskað er eftir, hvort sem það eru fulltrúar minni hluta eða meiri hluta. Alla jafna reynum við að verða við öllu því sem um er beðið, ótal spurningar eru á hverjum einasta fundi og eins í framhaldinu og við höfum ekki verið að setja okkur upp á móti því, eðlilega, því að við viljum oftast reyna að kafa eins vel og djúpt ofan í mál og við mögulega getum. Hvað varðar þetta tiltekna lögfræðiálit þá sagði ég það um leið og ég útskýrði hvers vegna, eftir leiðsögn, að við hefðum lagt þetta til þegar og ef það kæmi mál. Þrátt fyrir að hæstv. fjármálaráðherra hafi sagt í viðtali að hann hyggist leggja fram mál um að slíta sjóðnum innan einhverra vikna þá höfum við enn þá ekki fengið neitt í hendurnar. Ég lét það líka fylgja þegar ég sagði þetta að ef við fengjum mál til okkar og þörf væri talin á því að fá eitthvert sérstakt álit umfram það sem við værum með í höndunum þá myndum við að sjálfsögðu verða við því. 

Forseti bendir á að ræðutími undir þessum lið er takmarkaður og menn beðnir að virða það.

Virðulegi forseti. Ef hæstv. fjármálaráðherra hyggst standa við stóru orðin og reyna að setja hér ÍL-sjóð í þrot með lögum fyrir jól þá kallar það auðvitað á vandaða meðferð á Alþingi. Þá verður fjárlaganefnd að hafa ráðrúm til að láta kanna lögmæti þess og hvort þar sé verið að skerða eignarréttindi með ólögmætum hætti. Þetta segir sig sjálft og mér finnst hv. formaður fjárlaganefndar hengja sig hér í formsatriði. Auðvitað getur nefndin tekið upp þetta mál að eigin frumkvæði og kallað eftir lögfræðiáliti. Ég veit að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hirðir ekki um að afla upplýsinga og sannreyna upplýsingar þegar hann sýslar með hagsmuni ríkissjóðs, þetta sjáum við mjög skýrt í skýrslu Ríkisendurskoðunar um Íslandsbankamálið, en við hér á Alþingi megum ekki sökkva niður á sama plan og hæstv. fjármálaráðherra í svona risavöxnu máli. Við verðum að gera betur og tryggja að farið sé að lögum og hafa vaðið fyrir neðan okkur.

Herra forseti. Mér líður svolítið eins og ég sé viðstödd tvíeggja tvíburafæðingu, að vera að ræða þetta mál núna og eiga umræðuna um Íslandsbankaskýrsluna síðan eftir. Bara til að hnykkja á því sem þar kemur fram þá er gagnrýnt að meginmarkmið og viðmið hafi verið á reiki, upplýsingagjöf til Alþingis í molum og ekki til þess fallin að draga upp skýra mynd af tilgangi, ekki hafi verið tekið tillit til mögulegrar orðsporsáhættu og fullt jafnræði ekki verið tryggt. Þetta eru atriði sem lögfræðiálit myndi hjálpa okkur við að taka afstöðu til. Ég er ekki að vantreysta orðum formanns fjárlaganefndar en ég tek undir þá skoðun að mögulega sé verið að hengja sig í formsatriði. Ég hef setið í nefndum, t.d. velferðarnefnd, þar sem óskað hefur verið eftir gögnum um mál sem ekki eru tæknilega í meðferð hér í þingsal en nefndin er að skoða og það hefur ekki verið stoppað á svona formsatriðum. Við eigum fullan rétt á, fjárlaganefnd fyrir hönd þingheims, að fá þetta lögfræðiálit. Það mun ekki vinnast tími til þess ef svo fer að málið komi á síðustu metrunum fyrir jól og það eigi að keyra það í gegn. Því miður tel ég ástæðu til að óttast það.

Forseti. Ég nefndi í ræðu minni þetta með að vera með mál í nefnd. Það er einfaldlega rangt, sem kom fram í máli hv. formanns fjárlaganefndar, það er mál í fjárlaganefnd um þetta. Það er skýrsla fjármálaráðherra um ÍL-sjóð, skýrsla 2210296 í fjárlaganefnd. Um það mál hefur verið einn fundur. Við erum líka með fjárlögin þar sem fjallað er um ÍL-sjóð. Það er ekkert mál að tengja við þau mál. Ef það þarf nauðsynlega eitthvert rosalega formlegt heiti eins og að hefja frumkvæðisrannsókn eða eitthvað svoleiðis þá er ekkert mál að uppfylla það heldur. Það á ekki að vera hægt að setja neitt svona fyrir sig, að við séum ekki með mál í nefndinni. Það er bull. Það er fyrirsláttur og ég hafna því.

Virðulegi forseti. Ég vil taka það fram að ég trúi því ekki að hæstv. fjármálaráðherra komi hér með frumvarp fyrir jól, eða á næstu vikum eins og formaður fjárlaganefndar sagði, um slit á ÍL-sjóði. Það tel ég vera stórkostleg mistök. Fjármálaráðherra gerði einnig stórkostleg mistök á blaðamannafundi sínum um daginn um málið. Verð skuldabréfanna hefur þegar lækkað mikið í kjölfar þessa fundar og t.d. hefur Gildi lífeyrissjóður fært niður bréfin um 10 milljarða kr. og miðar útreikning sinn núna til lífeyrissjóðsþega við það. Þetta eru stórkostleg mistök og það að ætla að fara að stytta gildistíma bréfa sem eru með gjalddaga 2024, 2034 og 2044 við árið 2022 er algjört óráð. Skaðabótakrafan verður framtíðarvaxtagreiðslur og framtíðargreiðslur til lífeyrissjóðanna samkvæmt skuldabréfinu sem miðar við vexti 3,75% plús verðtryggt. Það verður krafan um bætur. Það verður krafan um skaðabætur frá lífeyrissjóðunum og það er mjög einföld krafa og það að íslenska ríkið ætli ekki að standa við skuldbindingar sínar á skuldabréfum sem voru gefin út 2004 mun hafa gríðarleg áhrif á trúverðugleika íslenska ríkissjóðsins.

Herra forseti. Í 26. gr. laga um þingsköp Alþingis segir að á starfstíma sínum sé nefnd hvenær sem er heimilt að fjalla um mál sem heyrir undir málefnasvið hennar þó að þingið hafi ekki vísað því sérstaklega til nefndarinnar. Hér er um að ræða mál sem er verðlagt á um 200.000 millj. kr. og ef það er ekki mál sem hv. fjárlaganefnd telur þess virði að fara ofan í saumana á þá veit ég ekki hvað á að heyra undir þá nefnd. Sérfræðingar hafa tjáð sig mikið um þetta, m.a. Már Wolfgang Mixa á dögunum í Kastljósi þar sem hann talar um greiðslufall ríkissjóðs ef farin er sú leið sem hæstv. fjármálaráðherra vill fara, sem ekki nýtur mikils trausts í samfélaginu þessa dagana varðandi sýsl með fjármuni almennings. Hæstv. fjármálaráðherra hefur gagnrýnt þetta 

Herra forseti. Mig langar að leita leiðsagnar forseta vegna orða hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur um það að þegar og ef mál kemur frá ráðherra þá sé hægt að skoða það að leita lögfræðiálits. Ég var aðeins að renna í gegnum þingsköp af því að ég kannast ekki við þetta skilyrði. Ég leit aðeins á IV. kafla um eftirlitsstörf Alþingis, sá ekkert um þetta. Getur það virkilega verið svo, virðulegur forseti, að formaður nefndar geti túlkað eftirlitshlutverkið það þröngt að það einskorðist við það að ráðherra hafi lagt fram frumvarp til að við getum skoðað það? Það væru dálítil vatnaskil varðandi eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Og þó að ráðherrann sé ekki kominn fram með mál þá skulum við ekki gleyma því að orð hans hafa haft áhrif nú þegar. Þau hafa haft skaðleg áhrif á eignasafn lífeyrissjóðanna, eru farin að hafa áhrif á lífeyri sem verið er að greiða út. Fólk sem er úti á götum í dag er farið að finna fyrir þessu. Þó það nú væri að Alþingi sinnti eftirlitshlutverki sínu.  
             Forseti. Ég óska leiðbeiningar frá forseta.

Herra forseti. Ég sit í allsherjar- og menntamálanefnd og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd en ekki í fjárlaganefnd og horfi því á þetta mál pínulítið utan frá. Hins vegar hljómar þetta eilítið kunnuglega og það veldur mér ákveðnum vonbrigðum. Nú er ég tiltölulega ný á þinginu og mér hefur þótt nefndarstarfið ganga mjög vel hingað til. Hins vegar finnst mér farið að bera á ákveðnum vinnubrögðum í þessa áttina. Það eru ákveðnar ástæður gefnar fyrir því að ekki sé orðið við þessari einföldu beiðni. Þetta er mjög einföld beiðni; nefndin óskar eftir minnisblaði, lögfræðilegu áliti um einhverja ákveðna hluti. Nefndin þarf ekki að vinna þetta álit sjálf þannig að þetta snýst ekki um að þetta sé of mikil vinna fyrir nefndina. Í rauninni er það eina sem nefndin þarf að gera er að senda tölvupóst og vísa í rétt lagaákvæði. Þetta er einföld beiðni, hún er málefnaleg en svörin sem koma við þessari beiðni valda svolitlum áhyggjum, þ.e. að það sé of dýrt og tímafrekt og að málið sé ekki í vinnslu í nefndinni. Og í hvert skipti sem ástæðurnar eru hraktar þá kemur ný ástæða. Ég verð bara að segja að ég tek undir þessar áhyggjur, mér finnst hryggilegt að sjá þetta. Ég hef áhyggjur af þessu. Þó að ég sitji ekki nákvæmlega í þessari nefnd þá virðist þetta vera svolítið landlægt hér, því miður.

Forseti vill geta þess í sambandi við lögfræðileg álit af þessu tagi að þá er það á forræði nefndarinnar, eða eftir atvikum meiri hluta hennar, hvernig ákvörðun er tekin í þeim efnum. Hins vegar er það auðvitað svo að þegar verið er að forgangsraða, og það er reynsla undanfarinna ára þegar verið er að forgangsraða hvaða lögfræðiálit eru keypt utan að, þá er að meginstefnu til miðað við þingmál sem hér eru til afgreiðslu.

Herra forseti. Mig langar að tala hér um vinkil á iðnnámi sem að mínu viti er allt of lítið talað um og það er uppbygging styttri námsbrauta í verk- og starfsnámi. Ég hef í mörg ár talað fyrir slíku verkefni og lagðar hafa verið fram tillögur á vettvangi Sambands sveitarfélaga á Austurlandi þess efnis. Tilgangurinn með styttri námsbrautum er að viðurkenna sérhæfingu í vissum verkþáttum innan iðngreina. Með því að auka framboð á lögbundnum styttri námsbrautum í starfsnámi er horft til getu og styrkleika einstaklinga, nám sem hægt er að aðlaga að einstaklingnum sjálfum í tengslum við atvinnulíf og innviði þess samfélags þar sem einstaklingurinn býr eða sækir sér nám. Ef slíkt nám verður að veruleika mun það án efa koma til móts við þá einstaklinga sem hafa hætt eða fallið úr framhaldsskólum eða hreinlega ekki treyst sér í skóla. Þessir einstaklingar hafa þá möguleika á að klára nám við sitt hæfi, fá það metið á vinnumarkaði og styrkja þannig stöðu sína. Það minnkar líkur á að félagslega kerfið þurfi að grípa þessa einstaklinga. Við erum ekki að finna upp hjólið í þessum efnum. Þessar styttri námsbrautir í verk- og starfsnámi eru í boði víða, t.d. á Norðurlöndum. Framkvæmdin þarf að vera í samstarfi við Samtök atvinnulífsins, mennta- og barnamálaráðuneytið og aðra hagaðila til að móta námskrá fyrir brautirnar og tryggja fjármagn. Herra forseti. Ég vil skora á hæstv. mennta- og barnamálaráðherra að skoða þessa leið af fullri alvöru til að koma á meiri uppbyggingu og fjölbreytni í starfs- og verknámi með styttri námsbrautum. Ég veit að Austurland er tilbúið að ryðja brautina.

Forseti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um sölu á Íslandsbanka er skýr niðurstaða að hagkvæmni hafi ekki ráðið för. Þar segir, með leyfi forseta: „Fyrir liggur að eignarhluturinn var ekki seldur á hæsta mögulega verði þótt Bankasýslan hafi í minnisblaði til ráðherra 20. janúar og kynningum fyrir þingnefndum Alþingis í aðdraganda sölunnar lagt mikla áherslu á meginreglu laga nr. 155/2012 um hagkvæmni.“ Á opnum fundi fjárlaganefndar í vor sagði Bankasýslan að svokölluð forgangsmeginregla væri það sem skipti höfuðmáli, að sækja hæsta verð trompaði allt í þessu ferli, en það var samt ekki niðurstaðan eins og fram kemur í skýrslu Ríkisendurskoðunar þar sem er sagt: „Því er ljóst að önnur sjónarmið voru látin ráða við ákvörðun um leiðbeinandi lokaverð og tillögu til ráðherra um endanlegt söluverð.“ Mig langar að rifja upp hvernig fyrsta útboðið fór. Í áliti mínu fyrir seinni söluna sagði ég að slík pólitík sem klúðrar sölu á almenningseign með svo stjarnfræðilegum hætti ætti ekki undir neinum kringumstæðum að fá að halda áfram. Þó að almennt séð geti það verið góð hugmynd að selja Íslandsbanka, meira að segja núna - sem sagt í vor - þótt það sé almennt góð hugmynd að losa um eignarhald ríkisins í fjármálafyrirtækjum þannig að ríkið eigi ekki tvo banka, þá skiptir máli hvernig slík sala fer fram. Það ætti að vera öllum augljóst að frumútboð Íslandsbanka klúðraðist algerlega. Frá sjónarhóli hins opinbera tapaði það 27 milljörðum í vasa þeirra sem gátu keypt í bankanum. Það var ekki kaupendunum að kenna heldur ráðherra. Álit mitt var að núverandi ráðherra eigi ekki að fá leyfi til að selja Íslandsbanka þar sem hann hefur ekki sýnt fram á að hann standi undir þeirri ábyrgð sem því fylgir. Nú ætla stjórnvöld að kenna lögum og Bankasýslu um klúðrið og ætla að semja nýtt fyrirkomulag. En hvers vegna í ósköpunum ættum við að treysta fólki sem gat ekki einu sinni farið eftir gömlu lögunum til að búa til ný lög? Hvers vegna í ósköpunum ættum við, þegar núverandi stjórnvöld klúðra núverandi fyrirkomulagi, að treysta þeim til þess að búa til nýtt fyrirkomulag?

Herra forseti. Ég held áfram á sömu slóðum. Hæstv. fjármálaráðherra hefur látið vinna lögfræðiálit um þá hugmynd sína að setja ÍL-sjóð í þrot. Mörgum stórum, lagalegum spurningum um þessar hugmyndir er ósvarað og þess vegna lagði ég fram ósk í fjárlaganefnd um að lögfræðiálit yrði unnið fyrir Alþingi. Í fyrstu var því vel tekið af meiri hluta nefndarinnar en nú hefur hann hafnað þessu. Það er víst ekki tímabært þrátt fyrir að fjármálaráðherra hafi boðað lagasetningu á allra næstu vikum nái hann ekki fram samningum, ekki tímabært þrátt fyrir að Alþingi muni alltaf þurfa að setja lög í kjölfar samninga ráðherrans við sjóðina, náist einhverjir slíkir samningar. Grundvallarforsenda þess að þingið geti tekið afstöðu til þessara hugmynda er að lagaleg staða málsins sé ljós. Meginreglan er að samningar skuli standa og spurningin er þá hvað þurfi að koma til til að hægt sé að breyta leikreglum eftir á. Fjármálaráðherra hefur talað eins og tvær ólíkar útfærslur séu í reynd hin sama. Það komi í sjálfu sér út á eitt hvort ríkið standi við skuldbindingar sínar eða ekki. Felst mikil virðing fyrir eignarréttinum í því að ríkið færi tjón sitt yfir á lífeyrissjóðina? Sér meiri hlutinn enga orðsporsáhættu þar? Í skýrslunni um Íslandsbankasöluna, sem við erum að fara að ræða hér á eftir, er rætt um orðsporsáhættu og sá vandi blasir við okkur hér. Ríkið verður að hafa trúverðugleika sem lántakandi gagnvart fjármálamörkuðum og gagnvart almenningi. Forseti. Þessum spurningum vilja ríkisstjórnarflokkarnir þrír ekki að Alþingi fái svör við: Hver er staða þeirra sem setjast við samningaborð með fjármálaráðherra þegar lagasetning hangir yfir þeim ef samningar nást ekki fram? Hvert er umboð lífeyrissjóða til að semja fyrir hönd skjólstæðinga sinna? Hefur Alþingi yfirleitt heimildir til að setja ríkisaðila í slitameðferð? Þekkist sambærileg nálgun um skuldabréf með ríkisábyrgð? Á eignarrétturinn að víkja þegar fjármálaráðherra þarf að bæta stöðu ríkissjóðs? Það er magnað að hér í þessum sal þurfi að minna meiri hlutann á að hugmyndir þeirra verða að standast lög. 

Herra forseti. Í dag náði mannkynið þeim áfanga að rjúfa 8 milljarða múrinn. Við það tækifæri er hollt að rifja upp að mannfjöldi, eða offjölgun eins og það er oft kallað, er gjarnan notaður sem skálkaskjól til að fela rasisma hjá þeim sem eru að berjast gegn breytingum. Vandinn við að við séum svona mörg er ekki fjöldinn heldur hversu mikið sum okkar nýta af gæðum jarðarinnar, ofnýta. Það sem við eigum að tala um á degi sem þessum er ofnýting auðlinda, of mikil neysla og misskipting, ósanngjörn skipting þeirra gæða sem jörðin gefur okkur. Í þessu birtist skuggahlið græðgi og óhefts kapítalisma og við þekkjum því miður allt of mörg dæmi þess að skuldinni sé skellt á þann hluta heimsins sem fjölgar hvað hraðast sem er jafnframt sá hluti sem er fátækastur og ber minnsta ábyrgð á þeim neikvæðu afleiðingum sem eru af athöfnum mannsins í dag. Þar langar mig sérstaklega að nefna loftslagsmálin. Nú funda ríki heims í Sharm el-Sheikh til að reyna að ná niðurstöðu í áragamalli deilu um það hvernig eigi að deila byrðum með sanngjörnum hætti á milli ríkari landanna og þeirra sem fátækari eru. Þar er langt í land. Þar leggur hæstv. matvælaráðherra, sem er fulltrúi Íslands, áherslu á að við megum engan tíma missa og þar megi Ísland nota sína skýru rödd. Því miður er sú ekki raunin. Ef við skoðum tölurnar, eins og kom fram í umræðu um markmið Íslands í loftslagsmálum í síðustu viku, þá er eins og enn sé verið að spila eftir einhverri löngu úreltri leikbók í Stjórnarráðinu. Það er í raun ekki búið að uppfæra áætlanir frá 2018, fyrir fjórum árum. Í grein matvælaráðherra, sem birtist í Morgunblaðinu í dag, skín í gegn, eins og svo oft þegar stjórnarliðar tala um þessi mál, að þau átta sig ekki á því að of lítill 

Virðulegur forseti. Orð félags- og vinnumarkaðsráðherra og formanns fjárlaganefndar um jólaeingreiðslu til öryrkja eru um margt áhugaverð. Þau hafa m.a. fengið góða kynningu á þessum hugmyndum sínum í sjónvarpsfréttum RÚV, t.d. síðastliðið föstudagskvöld. Þau segjast bæði tilbúin að endurskoða þá fjárhæð sem áætluð er í jólabónusinn svokallaða. Áhorfendur RÚV fá þar á tilfinninguna að VG sé eitt að berjast fyrir hærri jólabónus. Svo er ekki. Í frumvarpi til fjáraukalaga, sem er stjórnarfrumvarp og ráðherrar ríkisstjórnarinnar samþykkja á ríkisstjórnarfundi, er gert ráð fyrir að eingreiðslan verði tæpar 28.000 kr. á mann. Í fyrra var greiðslan 53.100 kr. á mann eftir mikla baráttu hér í þinginu. Stefna VG eins og hún birtist í kvöldfréttum RÚV er allt önnur en stefna ríkisstjórnarinnar sem er undir forystu VG. Þegar ráðherrar og þingmenn boða í frumvörpum að greiðslan skuli helminguð en segja svo í ræðustól Alþingis að lagfæring komi til greina fær maður það á tilfinninguna að ríkisstjórnarflokkarnir ætli að nýta sér jólaeingreiðslu öryrkja sem skiptimynt hér í þinginu til að koma þingmálum sínum í gegn. Ætli stjórnarandstaðan að vera með eitthvert vesen til að koma sínum málum í gegn þá komi það niður á jólaeingreiðslu til öryrkja. Ég ætla að vona að þetta séu óþarfar áhyggjur. Sagan sýnir hins vegar að ríkisstjórnarflokkarnir grípa til hinna ótrúlegustu vinnubragða, þar á meðal að eigna sér mál í fjölmiðlum sem eru komin frá stjórnarandstöðuflokkunum. Það eru þau sannarlega að gera í þessu máli með stuðningi RÚV. Þetta sýnir hve veik málefnastaða ríkisstjórnarflokkanna er í raun og veru. Eitt er víst að Flokkur fólksins mun gera allt til að tryggja öryrkjum og fátækum ellilífeyrisþegum jólaeingreiðslu að fjárhæð 60.000 kr. og hefur formaður flokksins, Inga Sæland, flutt breytingartillögu þess efnis sem liggur hér fyrir þinginu til afgreiðslu.

Herra forseti. Staðan er sú að Sjálfstæðisflokkurinn hefur, með dyggum stuðningi Framsóknar og VG, klúðrað sölunni á Íslandsbanka. Þegar klúðrið komst í hámæli í vor voru viðbrögð ríkisstjórnarflokkanna þriggja að setja frekari áform um sölu bankans á ís um óákveðinn tíma. Nú er skýrsla Ríkisendurskoðunar komin. Það þarf enga snilligáfu til að lesa úr henni að ríkisstjórnin réð ekki við að selja hlut í banka á þann veg að um það ferli ríkti traust né þannig að hámarksverð rynni í ríkissjóð. Það vita allir sem eru eldri en tvævetur að pólitíkin skuldar almenningi það að hér ríki traust á fjármálamarkaði. Og er ríkissjóður í vanda? Já. Viðreisn hefur stutt sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka að gefinni þeirri forsendu að salan væri á grundvelli almannahagsmuna, með gegnsæi, jafnræði og traust í fyrirrúmi. Svo fór ekki. Sala á þeim hluta Íslandsbanka sem eftir stendur er í uppnámi og þar með sú 70 milljarða kr. fjárfesting í innviðum og niðurgreiðslu skulda sem fyrirhuguð var. Vaxtagjöld ríkissjóðs eru þegar gríðarleg og fara hækkandi. Þetta eru fáheyrðar byrðar á skattgreiðendur í samanburði þjóða og eins og sést í fjárlagafrumvarpinu, sem nú er til umræðu í þinginu, veikir þessi staða m.a. heilbrigðiskerfið okkar þar sem staðan er þegar grafalvarleg. Ríkisstjórnin hefur sýnt með verkum sínum að henni er ekki treystandi til að selja ríkiseign skammlaust og losa þannig fjármuni. Ríkisstjórnin virðist heldur ekki geta rekið lífsnauðsynlega almannaþjónustu á borð við heilbrigðiskerfið okkar skammlaust. Hvaða úrræði eru þá eftir í hatti ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, VG og Framsóknar? Hugmyndin er að stoppa í gatið sem myndaðist í Íbúðalánasjóðsklúðrinu með því að senda reikninginn á eldri borgara þessa lands. Hvaða hópur fær þennan reikning frá ríkisstjórninni?

Virðulegur forseti. Þeir sem lifa við fátækt lifa mun skemur en þeir efnameiri. Munurinn er frá fimm til sjö árum og bilið eykst. Veikt fátækt fólk fer ekki til læknis vegna þess að það hefur ekki efni á því og margir hafa ekki efni á að borga lífsnauðsynleg lyf sín í upphafi nýs greiðslutímabils lyfjakostnaðar. Hversu margir eru í röðum þeirra fátæku sem leita sér ekki læknishjálpar af því að viðkomandi hafa ekki efni á því að fara í dýrar rannsóknir til sérfræðings? Það er þjóðfélagi okkar til háborinnar skammar að fólk sé svo fátækt í boði ríkisins að það geti ekki leitað sér læknishjálpar vegna fjárskorts. Hversu margir fátækir verða fyrir líkamlegu tjóni, deyja jafnvel vegna fátæktar, vegna sjúkdóma sem auðvelt er að koma í veg fyrir? Veikt fólk, eldri borgarar og öryrkjar hafa ekki efni á læknisþjónustu og lyfjum vegna kostnaðar. Skelfing, lömun, verkir, þrálátir verkir, útbrot, svefntruflanir, svefnleysi, doði, framtaksleysi, persónuleikabreytingar, reiði, áhyggjur, fjármagnsáhyggjur - allt eru þetta afleiðingar þess að vera númer 595 í bið eftir aðgerð. Hinn veiki á að bryðja sínar sterku verkjatöflur og önnur lyf og þegja þangað til röðin kemur honum, fyrst á biðlista hjá sérfræðingi og síðan á biðlista eftir aðgerð. Veikt fólk er á biðlista svo vikum, mánuðum og árum skiptir og verður að gleypa þúsundir taflna, í lyfjavímu fyrir framan börnin sín, maka og ættingja, allt í boði ríkisstjórnarinnar. Það er grafalvarlegt mál að láta fólk grotna niður á biðlista og það er skylda okkar að aðstoða veikt fólk sem lifir á verkjalyfjum, bólgueyðandi lyfjum og öðrum lyfjum og þarf jafnvel að taka svefnlyf til að geta sofið fyrir verkjum. Það vill enginn verða dæmdur á biðlista fyrir það eitt að veikjast. Það bíða margir eftir aðgerðum í flestum flokkum aðgerða og flestir biðlistar eftir aðgerðum lengjast og lengjast. Biðlistar skaða fólk andlega og líkamlega svo það bíður varanlega skaða af. Og munið: Eitt barn á bið er einu barni of mikið. Semjum strax við sérgreinalækna og sjúkraþjálfara og hættum strax að senda fólk til útlanda í dýrar aðgerðir. Eyðum biðlistunum.

Hæstv. þingforseti. Við lifum á þversagnarkenndum tímum þar sem eitt er sagt en annað gert. Talað er fyrir bættum hag öryrkja og aldraðra en efndir skortir. Rætt er um orkuskipti en komið er í veg fyrir virkjanir. Haft er á orði að minnka báknið en það blæs út sem aldrei fyrr. Fögur fyrirheit um styrkingu iðnnáms koðna niður vegna fjársveltis. Rætt er um uppbyggingu vegakerfisins en lagt er til að láta íbúa greiða sérstaklega fyrir að komast leiðar sinnar. Orð falla um stuðning við innlenda matvælaframleiðslu en fremur er hlúð að innflutningi matvæla og aukinni skattheimtu af bændum. Heilbrigðiskerfinu er hampað sem því besta í heimi en biðlistar lengjast sem aldrei fyrr og aðstoð sjálfstætt starfandi lækna er afþökkuð. Fólk er lokkað til landsins í þúsundavís með gylliboðum um betra líf en annars staðar býðst þrátt fyrir að innviðir ráði ekki við ástandið og fjármuni skorti til að halda uppi öllu þessu ógæfusama fólki og þeim hælisleitendaiðnaði sem byggst hefur upp í kringum það. Talað er fyrir eflingu löggæslu en fjárveitingar skortir. Því ríða atvinnuglæpahópar um héruð án mikils aðhalds. En fátt er svo með öllu illt að ei boði gott. Í því ljósi hvet ég hv. þingheim til dáða með rökræður og skynsemi að vopni fyrir Ísland allt.

Virðulegi forseti. Gærdagurinn var um margt merkilegur að mínu mati og upplýsandi. Það er ekki hægt að skilja orð ráðherra, sem féllu hér í þingsal í gær, öðruvísi en svo að þau telji skýrslu Ríkisendurskoðunar duga. Sérstaklega er ég þá að beina orðum mínum til Vinstri grænna. Það er lítil þörf á rannsóknarnefnd að þeirra mati. Skoðun Seðlabanka Íslands, sem þau ætla að fela sig tímabundið á bak við, tekur eingöngu til söluráðgjafa og starfsfólks fjármálafyrirtækja. Skoðunin tekur ekki til framkvæmdarvaldsins, ekki til ráðuneyta og ekki til Bankasýslunnar. Af hverju segi ég þetta? Jú, ég er að kalla eftir skýrri sýn ríkisstjórnarinnar þegar kemur að sölu bankanna og það eru miklir hagsmunir undir. Gert er ráð fyrir að söluandvirði Íslandsbanka á næsta ári verði 75 milljarðar og við þurfum á því fjármagni að halda til að greiða niður skuldir, til að byggja upp innviði. Samkvæmt upplýsingum frá Samtökum atvinnulífsins mun það þýða, ef við frestum sölunni og taka þarf lán fyrir þessum 75 milljörðum, 4 milljarða til viðbótar sem falla á annars há vaxtagjöld ríkissjóðs, einn hæsta og mesta kostnaðarliðinn. Fyrir okkur sem viljum losa um þessa eignarhluti er þetta ótrúlega bagalegt. Það er sárt og það er súrt að ríkisstjórnin hafi haldið þannig á málum að trúverðugleiki og traust þings og þjóðar sé ekki mikið þegar kemur að bankasölu. Söluferlið er komið í uppnám og það á vakt Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins. Varðandi Vinstri græn, sem bera líka ábyrgð á þessu, þá skiptir máli að við fáum skýr svör frá þeim. Það liggur allt fyrir að þeirra mati. Það þarf ekki frekari rannsókn. Við hljótum að fá að vita hver svör Vinstri grænna eru varðandi frekari sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Eða er það svo að ríkisstjórnin virðist enn og aftur ekki geta tekið skýra afstöðu eða stefnu í þessu máli eins og svo allt of mörgum öðrum? Þykir ríkisstjórninni enn og aftur best að slá erfiðum ákvörðunum á frest, humma málið fram af sér, bíða af sér storminn, til að halda ríkisstjórnarsamstarfinu gangandi?

Virðulegur forseti. Það eru framkvæmdaratriðin í bankasölunni sem eru gagnrýniverð, sagði hæstv. forsætisráðherra í apríl. Þetta er Bankasýslunni að kenna, ekki hæstv. fjármálaráðherra. Þetta er sagan sem þingmenn Vinstri grænna segja þjóðinni þessa dagana. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, varaformaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, var við sama heygarðshornið í gær þegar hún gaf í skyn í viðtali á RÚV að aðfinnslur ríkisendurskoðanda beindust einvörðungu að Bankasýslunni. Þannig dró hún upp villandi mynd af niðurstöðum Ríkisendurskoðunar því að gagnrýni embættisins lýtur ekkert síður að vinnubrögðum fjármálaráðuneytisins heldur en vinnubrögðum Bankasýslunnar. Hverjir bera ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum? Það eru ráðherrar. Hver er það sem tekur ákvörðun um sölu á fjármálafyrirtæki, bæði í upphafi ferlisins og í lokin? Það er fjármálaráðherra. Hver er það sem á að ganga úr skugga um að meginreglum laga hafi verið fylgt áður en hann samþykkir tilboð? Það er fjármálaráðherra. Hver er það sem leggur greinargerð fyrir Alþingi um málið og ber ábyrgð á því að Alþingi fái réttar upplýsingar? Það er hæstv. fjármálaráðherra? Hver er það sem ber ábyrgð á því að söluferlið sé í samræmi við þær forsendur og þau skilyrði sem lögð eru til grundvallar í þessari greinargerð? Það er hæstv. fjármálaráðherra eins og kemur svo skýrt fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er fjármálaráðherra með heilt ráðuneyti á bak við sig til þess einmitt að tryggja að vandað sé til verka við sölu á ríkiseignum. Það mistókst herfilega í þessu tilviki eins og skýrsla Ríkisendurskoðunar staðfestir. Nú veltur þetta ríkisstjórnarsamstarf, nú hangir forsætisráðherrastóll Katrínar Jakobsdóttur á því að stjórnarliðum takist að hvítþvo Bjarna Benediktsson, firra hann lagalegri og pólitískri ábyrgð á því sem miður fór við söluna á Íslandsbanka og hengja alla ábyrgðina á undirstofnun. Þetta er mjög dapurlegt hlutskipti fyrir flokk sem einu sinni boðaði siðbót í íslenskum stjórnmálum en fólkið í landinu sér í gegnum þennan spuna og veit betur.

Virðulegi forseti. Fyrir rúmri viku var landsfundur Sjálfstæðisflokksins haldinn þar sem stefna hans í mikilvægum málaflokkum var mótuð. Af því tilefni langar mig til að deila með þingi og þjóð stefnu Sjálfstæðisflokksins í málefnum hinsegin fólks. Þar vill Sjálfstæðisflokkurinn, með leyfi forseta: „… áfram vera í fararbroddi þeirra sem vilja tryggja mannréttindi og auka réttindi hinsegin fólks. Þarft er að stíga áfram skref sem tryggja jöfn réttindi og jafna stöðu þeirra. Stjórnvöld þurfa að móta sér heildstæða stefnu í málefnum hinsegin fólks, í samstarfi við samtök þeirra, þar sem sérstaklega verði skoðað að styrkja stöðu hinsegin fjölskyldna, einkum með tilliti til ættleiðinga, skráningar og sjálfkrafa viðurkenningar samkynja foreldra. Setja þarf skýra stefnu um hinsegin fólk í leit að alþjóðlegri vernd. Ísland er, og á ávallt að vera, í fararbroddi þegar kemur að réttindum hinsegin fólks. Fólki á að vera frjálst að skilgreina kyn sitt að vild. […] Brýnt er að fræðsla um málefni hinsegin fólks verði efld og veitt á öllum skólastigum og að umfjöllun um þau verði bætt við menntastefnu. Ennfremur að ríki og sveitarfélög tryggi starfsfólki sínu aðgengi að hinseginfræðslu, þá sérstaklega þeim sem koma að því að veita þjónustu til hinsegin fólks.“ Við þetta má bæta að það er sérstakt fagnaðarefni að minn gamli heimabær, Garðabær, þar sem Sjálfstæðisflokkurinn er nú eins og ávallt í meiri hluta í bæjarstjórn, skrifaði nýlega undir samstarfssamning við Samtökin '78 um að stórefla hinseginfræðslu. Garðabær bætist þannig í hóp Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Grindavíkur og Snæfellsbæjar, en Sjálfstæðisflokkurinn er einmitt í meiri hluta í þremur síðasttöldu sveitarfélögunum. Full ástæða er til að hvetja önnur sveitarfélög til að fylgja fordæmi þessara sveitarfélaga. Þannig vinnur Sjálfstæðisflokkurinn að því að tryggja mannréttindi og auka réttindi hinsegin fólks.

Virðulegur forseti. Að frumkvæði Katrínar Jakobsdóttur var fyrir nokkru komið á fót framtíðarnefnd. Finnar eru frumkvöðlar í starfsemi framtíðarnefnda og álíta sína framtíðarnefnd eina allra mikilvægustu nefnd finnska þingsins. Í nýliðnum október héldu þeir merka ráðstefnu allra framtíðarnefnda heimsins. Nú þegar landslið okkar í knattspyrnu er að taka þátt í heimsmeistaramóti í olíuríkinu Katar, einu því ríkasta í heimi, er vert að leiða hugann að þeirri staðreynd að olían þeirra er senn fallin úr náðinni en græna orkan okkar orðin að þeim orkugjafa sem knýja mun framtíðina hérlendis sem erlendis. Flest bendir til að sú forríka þjóð sem Ísland er verði á næstu árum mun ríkari þjóð, e.t.v. einhvers konar Katar norðursins. Í því samhengi er rétt að við beinum athygli okkar að veigamestu málum framtíðar. Hvers konar samfélag ættum við að verða? Hvaða gildi ætlum við að innræta börnunum okkar, hvaða áherslur hyggjumst við leggja í samfélagsmálum og í umgengni við náttúruna og þá ekki síst í umgengni hvert við annað? Dæmin um að menn verði af aurum apar eru mýmörg, m.a. í litla eyðimerkurlandinu sem tókst í krafti auðæfa sinna að laða til sín heimsmeistaramótið í fótbolta í ár en hrekkur svo upp við það að það sem þar blasir við öllum þolir alls ekki ljósið. Alþjóðlegir fjölmiðlar hafa ítrekað fjallað um ótrúlegt ofbeldi, til að mynda gagnvart almennum borgurum, samkynhneigðum og erlendum verkamönnum sem þarna hafa að undanförnu látist í þúsundatali. Við skulum vona að græna glópagullið sem hér virðist skrifað í íslensku skýin geri okkur aldrei svo galin að skömm og háðung hljótist af líkt og nú blasir við í Katar. Okkar eigin Katar sér vonandi um að hlúa betur en svo að afkvæmi sínu, framtíðarnefndinni, og einkum þó sjálfri framtíðarþróun Íslands. Við skulum hins vegar taka snarlega til við að hysja upp um okkur gagnvart þeim sem hér liggja óbættir hjá garði í okkar ríka samfélagi og eiga hvorki fyrir mat né húsaleigunni sinni. 

Herra forseti. Þegar við ræðum afmarkaða rannsókn á öðrum áfanga í sölu hlutabréfa ríkisins í Íslandsbanka - raunar afskaplega afmörkuð athugun þegar litið er til sölu á hlutabréfum Íslandsbanka yfir höfuð og ég tala nú ekki um sölu á ríkiseignum - vil ég hvetja hv. þingmenn til að þrýsta nú á um það að skýrsla um Lindarhvol verði birt. Sú skýrsla var, að því er mér skilst, tilbúin löngu áður en rannsókn á Íslandsbanka hófst. Ríkisendurskoðandi hafði lokið störfum við vinnu þeirrar skýrslu löngu áður en hafist var handa við rannsóknina á Íslandsbanka. Við höfum ítrekað fengið að heyra að von væri á að skýrslan yrði birt. Svo hefur því verið frestað viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, ár eftir ár og þetta er skýrsla sem fjallar um hvernig farið var með flestar þeirra eigna sem ríkið tók við sem stöðugleikaframlögum frá föllnu bönkunum. Íslandsbanki var ein þeirra eigna en flestar eignanna voru í umsýslu Lindarhvols. Ég hvet þingmenn til þess að leita eftir því að fá fyllri mynd af þessari atburðarás allri saman og sérstaklega beini ég orðum mínum til hæstv. forseta og hvet hann til að birta þessa skýrslu, afhenda þinginu skýrsluna sem svo lengi hefur verið beðið eftir. Ég leyfi mér einfaldlega að spyrja hæstv. forseta, svo að ég þurfi ekki að fara sérstaklega í fundarstjórn forseta um málið, hvenær von sé á birtingu skýrslu Ríkisendurskoðunar um Lindarhvol.

Herra forseti. Nú er vika vitundarvakningar trans fólks og málefna er þeim tengjast. Vikan snýst um að fagna trans fólki, veita fræðslu, deila reynslu og berjast fyrir sjálfsögðum mannréttindum. Þann 20. nóvember næstkomandi lýkur vikunni svo á minningardegi trans fólks en þá er þess trans fólks minnst sem hefur verið myrt eða tekið eigið líf vegna ofbeldis og fordóma kynvitundar sinnar vegna. Veruleikinn er sá að trans fólk er mun líklegra til að verða fyrir áreiti og ofbeldi sem leiðir af sér þunglyndi, sjálfsskaða og jafnvel sjálfsvíg. Trans fólk er líklegra til að vera myrt einungis vegna þess að þau eru trans. Sum myndu segja að á Íslandi værum við svo heppin að vera komin mun lengra en ákveðin teikn eru þó á lofti um að hatur gagnvart trans fólki haldi áfram að vaða uppi og það ekki einungis undir niðri. Hatur getur nefnilega birst á ótal vegu, ekki aðeins í líkamlegu ofbeldi eða í beinu andlegu ofbeldi heldur einnig með því að grafa undan tilverurétti. Það er einmitt það sem á sér stað í dag beint fyrir framan nefið á okkur þingfólki. Haturssamtök gegn trans fólki hafa í fyrsta sinn skilað inn umsögn til fastanefndar Alþingis. Þar er tilveruréttur trans fólks ekki einungis dreginn í efa heldur er sagt beinum orðum að trans fólk sé hreinlega ekki til og samfélagið búi til trans fólk með ólöglegum skurðaðgerðum og lyfjanotkun. Allt saman hið mesta bull. Samtök tengd þeim samtökum sem um ræðir eru á lista erlendis yfir opinber haturssamtök og deila þar sæti með nýnasistum og öðrum öfgasamtökum. Ég hvet allt þingfólk til að mótmæla þessu hatri og gagnrýna upplýsingaóreiðuna alla. Forsætisráðherra, sem jafnframt er ráðherra jafnréttismála og þar með málefna hinsegin fólks, setti á stofn nefnd um hatur og hatursáróður. Sú nefnd mun skila af sér tillögum í næsta mánuði og ég vona að þær tillögur fari hratt í gegnum þingið svo að við eignumst góð lög til að vernda minnihlutahópa fyrir hatri og ofbeldi því að það getur bjargað lífi fólks.

Hæstv. forseti. Það er stór stund í lífi foreldra að eignast barn. Sjálf hef ég orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að ég á tvö börn, stúlku og dreng. En nú í nótt fæddist barn í Dóminíska lýðveldinu. Það barn hefur verið valið að þarlendum yfirvöldum til að vera það barn sem markar þann áfanga að mannkynið telur nú 8 milljarða manna. Aðalritari Sameinuðu þjóðanna sagði af því tilefni, með leyfi forseta: „Áfanginn er tilefni til að fagna fjölbreytileika og framþróun á sama tíma og við veltum fyrir okkur sameiginlegri ábyrgð mannkyns gagnvart plánetunni.“ Sameinuðu þjóðirnar telja að ástæðan fyrir fólksfjölguninni sé sú hversu vel okkur hefur tekist að bæta lífskjör fólks í heiminum. Framfarir hafa verið miklar í lýðheilsumálum, í læknisfræði, áhersla lögð á matvælaöryggi og bætt hreinlæti. Þessir hlutir gera fólki kleift að lifa lengur. Fæðingartíðni hefur einnig aukist í fátækustu ríkjum heims sem ýtir undir fólksfjölgun. Sameinuðu þjóðirnar hafa tekið saman átta punkta er varða þróun mannkyns sem stofnunin leggur áherslu á í tengslum við mannfjöldaaukningu. Hún áætlar að mannkyninu muni fjölga áfram en eftir 50 ár muni hægjast á því. Einnig telja Sameinuðu þjóðirnar að við munum eignast færri börn í framtíðinni, lifa lengur, flytja meira og við verðum eldri. Áhrif heimsfaraldra hafa langvarandi áhrif og fólksfjöldabreytingar verða misjafnar eftir heimssvæðum vegna þessara breytinga. Í dag urðum við 8 milljarðar. Á hverri sekúndu fæðast fjögur til fimm börn í heiminum. Við berum öll ábyrgð á því að taka vel á móti þeim sem á eftir okkur koma og byggja þeim betra samfélag.

Herra forseti. Vegna orða hv. þm. Jakobs Frímanns Magnússonar hér áðan um framtíðarnefndina svokölluðu þá má ég til með að halda nokkrum sögulegum staðreyndum til haga. Hv. þingmaður sagði að að frumkvæði Katrínar Jakobsdóttur hefði framtíðarnefnd verið komið á fót. Með því er þurrkuð út forsaga þess máls. Birgitta Jónsdóttir var fyrst til að nefna framtíðarnefndina í þessum sal við umræðu um fjárlög í desember 2015. Það var ekki einu sinni hennar hugmynd heldur hugmynd þeirra sem komu slíkri nefnd á fót í Finnlandi 20 árum áður. Hún sáði hins vegar því fræi að slík nefnd gæti verið til gagns fyrir íslenskt Alþingi, íslenska þjóð, íslenskan almenning og framtíðina. Þremur árum síðar var komið á fót framtíðarnefnd sem var fóstruð innan forsætisráðuneytisins. Og við skulum ekki gera lítið úr þætti hæstv. forsætisráðherra varðandi það en verkið á hún ekki ein. Hugmyndina á hún ekki heldur og frumkvæðið ekki heldur. Ef við ættum að nefna fleiri nöfn til viðbótar þá má nefna Smára McCarthy, þáverandi þingmann Pírata, sem stýrði framtíðarnefndinni frá árinu 2018 og til kosninganna þar á eftir sem formaður og lagði grunninn að því starfi sem þar er unnið í dag. Þannig að það að tala núna eins og þessi hugmynd hafi sprottið fullmótuð út úr kolli hæstv. forsætisráðherra án aðkomu annarra er ekki alveg rétt hjá hv. þingmanni.  
            

Hæstv. forseti. Þann 8. apríl síðastliðinn samþykkti ríkisendurskoðandi að verða við beiðni fjármála- og efnahagsráðherra um að embættið gerði stjórnsýsluúttekt á því hvort sala ríkisins á 22,5% hlut í Íslandsbanka 22. mars 2022 hafi samrýmst lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Það gerði hann á grundvelli 2. mgr. 8. gr. laganna sem ber yfirskriftina „gjaldtaka“, en þar segir að ríkisendurskoðandi geti gert úttekt þegar sérstaklega stendur á og nauðsynlegt er að hann skoði eða geri úttekt á meðferð ríkisfjár í tilteknu máli eða á tilteknu sviði og er honum heimilt að taka gjald fyrir. Þannig hljóðar sú lagagrein. Rúmum sjö mánuðum síðar barst hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis skýrslan. Á fundi nefndarinnar síðdegis í gær gaf ríkisendurskoðandi leyfi til þess að vitnað væri til orða hans á fundinum með vísan í 19. gr. starfsreglna fastanefnda þegar um það var beðið. Á fundinum fór hann yfir ástæður þess að það tók u.þ.b. hálft ár að afla gagna, taka viðtöl, rýna allt efni sem barst, fá sérfróða ráðgjafa til starfa, leita viðbragða umsagnaraðila við skýrsludrögum, vinna úr þeim og ganga frá lokaútgáfu skýrslunnar. Sú sem hér stendur er þess fullviss að Ríkisendurskoðun hafi unnið úttektina eins hratt og örugglega og kostur var. Fram kom á fundinum að í upphafi hafi ríkisendurskoðandi talið að öll gögn lægju fyrir og því myndi sá hluti vinnunnar ekki reynast jafn tafsamur og kom á daginn. Þá ákvað sérfróður ráðgjafi, sem ríkisendurskoðandi fékk til liðs við sig í upphafi ferlisins, að segja sig frá málinu af ástæðum sem ekki er tími til að fara út í hér. Það tók nokkurn tíma að finna annan óháðan ráðgjafa sem hafði tök á að sinna verkefninu með stuttum fyrirvara. Eins og greint er frá í skýrslunni reyndist afdrifaríkt fyrir úttekt Ríkisendurskoðunar að gögn sem bárust frá Bankasýslunni í maí, en munu eiga uppruna sinn í Íslandsbanka, reyndust ekki rétt þegar nánar var að gáð. Það kom því miður ekki í ljós fyrr en 31. október síðastliðinn en sem kunnugt er var skýrslunni skilað tveim vikum síðar. Forseti. Það er brýnt að hv. þingmenn og almenningur allur átti sig strax á því um hvað er fjallað í skýrslu Ríkisendurskoðunar og um hvað er ekki fjallað í skýrslunni. Þar segir í inngangi, með leyfi forseta: „Það fellur utan hlutverks Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda er öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum. Úttektinni er ætlað að varpa ljósi á undirbúning og framkvæmd sölu eignarhlutar ríkisins í Íslandsbanka og einna helst þá atburðarás sem átti sér stað á söludegi, 22. mars 2022. Hún tekur þannig til þess hvernig staðið var að sölu umrædds eignarhluta út frá lögum, skilgreindum markmiðum með sölunni og sjónarmiðum um góða stjórnsýsluhætti. Ríkisendurskoðun tekur ekki afstöðu til þess hvort réttmætt hafi verið að selja hluti ríkisins í bankanum á umræddum tímapunkti eða til þeirra aðila sem fengu kauptilboð sín samþykkt. Þá er ekki tekin afstaða til þess hvort rétt hafi verið að notast við aðrar söluaðferðir en tilboðsfyrirkomulag. Að lokum er ekki lagt mat á hvort vinnubrögð umsjónaraðila söluferlisins, söluráðgjafa eða söluaðila hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur, þar á meðal hvort sölunni hafi verið beint að öðrum en hæfum fjárfestum. Það síðastnefnda sætir eftirliti Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands.“ Forseti. Helstu athugasemdir og ábendingar Ríkisendurskoðunar varða eftirfarandi atriði við kynningu og framkvæmd sölunnar: Í skýrslunni kemur fram að standa hefði þurft betur að undirbúningi og kynningu og þá er átt við allt ferlið og líka kynningu til hv. þingnefnda, fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar. Ekki hafi verið dregin upp skýr mynd af tilhögun söluferlisins í þeim kynningum. Ríkisendurskoðun telur einnig að Bankasýslan hafi ekki búið yfir nægri reynslu af sölu samkvæmt tilboðsfyrirkomulagi - en eins og menn muna fór fyrsti hluti sölunnar fram með öðru fyrirkomulagi, almennu útboði - og að Bankasýslan hafi verið um of háð utanaðkomandi ráðgjöf og þekkingu. Þá segir að eftirspurn hafi verið vanmetin þegar ákvörðun var tekin um lokaverð og skýr merki um að söluverð hafi fyrst og fremst ráðist af eftirspurn erlendra fjárfesta en ekkert í kynningargögnum hafi gefið það til kynna. Svo virðist sem markmið um hagkvæmni, þ.e. að fá sem hæst verð fyrir hlutina, hafi vikið fyrir markmiðum um dreift eignarhald, jafnvel þótt um tilboðsfyrirkomulag væri að ræða og ætlunin að fá fáa en stóra fjárfesta. Einnig virðist sem hugtakanotkun, þegar kemur að hæfum fjárfestum, hafi verið á reiki og um það má lesa á bls. 10 í skýrslunni. Bent er á að óvenjulegt sé að einkafjárfestum sé boðin þátttaka í sölu sem fer fram með svokölluðu tilboðsfyrirkomulagi. Umfjöllun um tilboðabókina í skýrslu Ríkisendurskoðunar er svo kapítuli út af fyrir sig. Í þessari ræðu gefst ekki tími til að fara ofan í saumana á því máli en það er áhyggjuefni að ríkisendurskoðanda skuli ekki hafa borist rétt skjal, tiltekið excel-skjal, sem nokkuð hefur verið til umræðu síðustu klukkustundir og sólarhringa, fyrr en í umsagnarferlinu, eins og áður segir, alveg undir lok þess. Í skýrslunni kemur fram að Bankasýslan virðist ekki hafa verið meðvituð um heildareftirspurn fjárfesta þegar lokaverð, og þar með afslátturinn sem fylgir þessu fyrirkomulagi, var ákveðið. Þar segir einnig að ákvörðun hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, þ.e. ákvörðun sem tekin er að kvöldi 22. mars síðastliðinn, hafi byggst á ónákvæmum upplýsingum. Athygli er enn og aftur vakin á því að skýrsla Ríkisendurskoðunar fjallar ekki um það hvort eða hvernig hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefði getað eða hefði jafnvel átt að fullrannsaka þá ráðgjöf sem kölluð er rökstutt álit sem fékkst frá Bankasýslunni þá um kvöldið. Ljóst er að samkvæmt lögum nr. 155/2012 getur hæstv. ráðherra samþykkt eða hafnað, það liggur í hlutarins eðli, tillögu sem kemur frá Bankasýslunni um sölu. Á bls. 60 í skýrslunni má lesa ítarlega umfjöllun um rökstutt mat, eins og það er kallað, og hvernig það er framreitt við þessar aðstæður. Í skýrslunni er víða fjallað um að söluferlið allt hafi verið undirorpið huglægu mati, t.d. við mat á tilboðum, og ekki legið fyrir skýr hlutlæg viðmið um ákvarðanatökuna og eðli málsins samkvæmt hefðu þau hlutlægu viðmið átt að vera niðurskrifuð og liggja fyrir þannig að allir vissu hver þau væru og hvaða áhrif það gæti haft þarna um kvöldið. Fleyg eru orðin þau orð að þessir gjörningar eigi meira skylt við list en vísindi. Ég ætla ekki að gera lítið úr því enda málum blandið hvor hafi verið mikilvægari fyrir mannkynssöguna Picasso eða Pýþagóras, eins og nefnt var á nefndarfundi í gær, en það segir sig sjálft að huglæga matið getur valdið misskilningi, tortryggni og kannski öðrum alvarlegri afleiðingum. Niðurstaða ríkisendurskoðanda er að annmarkar söluferlisins séu fjölþættir, lúti að undirbúningi og framkvæmd ferlisins og ljóst megi vera að orðsporsáhætta hafi verið vanmetin. Forseti. Ég sný mér þá í stuttu máli að því verkefni sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis hefur með höndum, skv. 13. gr. þingskapalaga. Í þeirri grein stendur m.a., með leyfi forseta: „Nefndin skal einnig hafa frumkvæði að því að kanna ákvarðanir einstakra ráðherra eða verklag þeirra sem ástæða þykir til að athuga á grundvelli þess eftirlitshlutverks sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. Komi beiðni um slíka athugun frá a.m.k. fjórðungi nefndarmanna skal hún fara fram.“ Í sömu grein, 13. gr. þingskapa, segir einnig, með leyfi forseta: „Nefndin skal jafnframt leggja mat á og gera tillögu til Alþingis um hvenær rétt er að skipa rannsóknarnefnd, sbr. lög um rannsóknarnefndir. Nefndin tekur skýrslur slíkrar nefndar til umfjöllunar og gefur þinginu álit sitt um þær og gerir tillögur um frekari aðgerðir þingsins.“ Ég vitna í 13. gr. þingskapalaga svo að öllum sé ljóst hver lagaleg umgjörð starfs stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar er, hvaða ákvarðanir hún getur tekið lögum samkvæmt og innan hvaða ramma hún vinnur hér á hinu háa Alþingi. Það er mjög mikilvægt að hv. þingmenn séu meðvitaðir um að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur að stórum hluta annað hlutverk en hinar þingnefndirnar. Hún er reist á grunni þess fyrirkomulags sem Norðmenn og Stórþingið hafa sett í sín lög og þingmenn hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar áttu þess kost að kynna sér störf sambærilegrar nefndar í Stórþinginu nýverið. Ég ætla að fá að segja það hér við þetta tækifæri að sú ferð og þau samtöl sem þar áttu sér stað styrktu okkur mjög í því erindi sem okkur er falið lögum samkvæmt og um mikilvægi þess og mikilvægi eftirlitshlutverks þingsins með framkvæmdarvaldinu, en um það snýst þetta mál, um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Þá hefur nefndin einnig, og ég vil líka geta þess hér við þetta tækifæri, skýrar heimildir til að óska sérálita sérfræðinga utan þings, skv. 60. gr. starfsreglna Alþingis. Það kann að vera að einhverjum sem hér hlýðir á þyki það óþarfi að lesa upp úr þingskapalögum og/eða starfsreglum þingnefnda en reynslan hefur kennt mér að oftar en ekki er ekki vísað til þeirra um þær heimildir sem við höfum ellegar að almenn þekking á þeim er minni en ætla mætti miðað við þau störf sem við gegnum sem kjörnir fulltrúar og alþingismenn. Mér finnst því mjög mikilvægt að þetta komi fram strax hér í upphafi þessarar umræðu og öllum sé ljóst, öllum hv. þingmönnum, hversu alvarlega stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tekur starf sitt og að hún mun rækja það í samræmi við þau lög sem gilda um starfsemi nefndarinnar. Forseti. Það er kannski óþarfi að taka það fram einnig en ég vil samt að það komi fram svo að allir heyri að nefndin mun fara vandlega yfir efni og ábendingar skýrslunnar, kalla til fundar við sig umsagnaraðila hennar, þ.e. þá aðila sem fengu skýrsluna til umsagnar. Þar er auðvitað fyrst að nefna Bankasýslu ríkisins, þá hæstv. ráðherra og fjármálaráðuneytið, Íslandsbanka og aðra þá sem fulltrúar í nefndinni telja þörf á að kalla til. Öllum steinum verður velt við, eins og kom fram í máli margra þingmanna í vor þegar alvarlegar athugasemdir komu fyrst fram við söluferli á hlut ríkisins í Íslandsbanka með títtnefndu tilboðsfyrirkomulagi. Ég vil að það komi fram, hæstv. forseti, að ég tel að skýrsla ríkisendurskoðanda gefi skýra mynd af ákveðnum og afar mikilvægum þáttum þessa máls. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hún svari ekki öllum spurningum mínum um þetta ferli, og ég hef grun um að það eigi við um fleiri hv. þingmenn. Við munum að sjálfsögðu leita svara við þeim spurningum sem spurt hefur verið og spurt verður á vettvangi nefndarinnar. Því getur skýrslan ekki talist gefa heildarmynd af því sem fram fór og ég þarf ekki að fara aftur yfir það sem stendur í skýrslunni og í inngangi ríkisendurskoðanda um afmörkun skýrslunnar og hvernig hún sé rituð. En það er algerlega á hreinu að það eru aðrir þættir þessa máls undir, m.a. þáttur umsjónaraðila með söluferlinu, söluráðgjafanna, söluaðilanna, hvort þau vinnubrögð hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur, en eins og við vitum öll er sá þáttur málsins til rannsóknar hjá Fjármálaeftirliti Seðlabankans. Ef mig misminnir ekki var sagt frá því í fréttum í gær að flýta ætti þeirri úttekt. Forseti. Ég tel að hlutverk mitt við þessa umræðu sem formanns stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hafi tilheyrendum ekki enn verið það fullljóst, sé að standa vörð um hlutverk nefndarinnar innan þess ramma sem við störfum undir hér á hinu háa Alþingi. Við tökum það mjög alvarlega. Þess vegna vísa ég bæði í þingskapalög og aðrar starfsreglur þingsins. Mér finnst sjálfri mjög mikilvægt að Alþingi standi undir nafni, ekki einungis sem löggjafi heldur einnig í því hlutverki að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Það er okkar hlutverk. Það er eitt mikilvægasta hlutverk sem hægt er að hafa í lýðræðisríki, að allar upplýsingar verði settar upp á borðið, að brugðið verði á þær kastljósi úr öllum áttum og úr þeim áttum sem stjórnmálaflokkarnir sem nú eiga sæti á þinginu vilja gera og að við upplýsum málið og fjöllum um það með þeim hætti sem okkur er sómi að.

Forseti. Ríkisendurskoðandi starfar á vegum Alþingis. Samkvæmt lögum um ríkisendurskoðanda er hann trúnaðarmaður þess og ábyrgur gagnvart því við endurskoðun og eftirlit með rekstri og fjármálum ríkisins. Hann hefur eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Samt erum við að fá hérna skýrslu sem framkvæmdarvaldið bað um, sendi beiðni til fulltrúa Alþingis, löggjafarvaldsins, um eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Í rauninni er beiðni fjármála- og efnahagsráðuneytisins um eftirlit með sjálfu sér. Það hefur komið fram í umræðu að sambærilegir umboðsmenn á Norðurlöndum eru á móti þessu fyrirkomulagi af því að það býður upp á að framkvæmdarvaldið drekki í rauninni umboðsmanni Alþingis, þótt hann starfi sjálfsögðu á eigin vegum og sé sjálfstæðar í sínum störfum. Þetta er áhugavert atriði sem þarf að skoða, held ég, af hverju framkvæmdarvaldið, ráðuneytið með alla sína lögfræðinga og fjárheimildir og ég veit ekki hvað, þurfi endilega að leita til stofnunar Alþingis til að fá álit á sínum störfum. Af hverju þarf að grípa fram í fyrir frumkvæði þingsins sem á að leita til síns trúnaðarmanns varðandi svona atriði? Hvaða áhrif hefur það á heildarsýn þessa máls að ráðherra geti komið og sagt: Ég hafði nú frumkvæðið að því að leita eftir þessu, eins og það sé vörn eða einhvers konar sakleysi? Mér finnst það mjög varhugavert að við séum sett í þessa stöðu aftur í rauninni. Þetta átti líka við um skýrsluna varðandi eignir úr aflandsfélögum, á öðrum forsendum en er sambærilegt.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson vekur hér athygli á atriði sem skiptir auðvitað máli í þessari umræðu. Ég lít svo á að okkur beri á hinu háa Alþingi að virða sjálfstæði ríkisendurskoðanda og þær ákvarðanir sem hann tekur. Ríkisendurskoðandi er trúnaðarmaður Alþingis og skilar sínum skýrslum til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Við getum hins vegar haft þá skoðun að það sé kannski ekki eðlilegt að ráðherra geti beðið trúnaðarmanns Alþingis um skýrslu. Það kom t.d. fram í samtölum okkar við systurnefnd okkar í Stórþinginu nú í haust, í nágrannalandi okkar Noregi, að þar tíðkast það ekki og myndi aldrei gerast að ráðherra bæði ríkisendurskoðanda um slíka skýrslu. Nú er það svo að í hverju landi myndast ákveðnar hefðir þótt lög og lagasetning sé sambærileg og ég held að það sé mjög mikilvægt að við hv. þingmenn temjum okkur að virða sjálfstæði annarra aðila, og þá er ég auðvitað sérstaklega með ríkisendurskoðanda í huga í þessu samhengi, en við þurfum auðvitað líka að standa vörð um sjálfstæði Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Um það mikilvæga mál hafa verið skrifaðar lærðar skýrslur sem liggja frammi og þingmenn geta kynnt sér. En ég hef kosið að treysta mati ríkisendurskoðanda. Við kusum hann, hann er ríkisendurskoðandi og hann er trúnaðarmaður Alþingis.

Forseti. Ástæðan fyrir því að ég vek athygli á þessu er að í bréfi fjármálaráðuneytisins er þess farið á leit við Ríkisendurskoðun að hún kanni og leggi mat á hvort salan hafi samræmist lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Ríkisendurskoðun fjallar um þetta aðeins í sinni skýrslu og segir: „Það fellur utan hlutverks Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga […]“ Samt er í lögum um ríkisendurskoðanda sérstaklega fjallað um hvert hlutverk hans sé, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðandi skal upplýsa Alþingi og stjórnvöld um málefni sem varða rekstur og fjárreiður ríkisins, leiða í ljós frávik frá lögum og reglum á því sviði og gera tillögur að úrbótum, bættri stjórnsýslu, skýrari ábyrgð og betri nýtingu ríkisfjár.“ Það varðar náttúrlega ákveðna heimild í fjárlögum að selja Íslandsbanka. Þetta varðar algerlega hlutverk ríkisendurskoðanda, eins og segir hérna, leiða í ljós frávik frá lögum. Það kemur í ljós núna í fréttum að það sé ákveðinn munur á drögum að skýrslu ríkisendurskoðanda og lokaútgáfu ríkisendurskoðanda eftir að búið er að senda hana í ráðuneytið, það er búið að tempra orðalagið þó nokkuð mikið. Þess vegna geld ég aðeins varhug gagnvart því að framkvæmdarvaldið sé að draga trúnaðarmann Alþingis inn í einhvers konar, hvað á maður að segja - það eru erfiðleikar þarna á milli, ríkisendurskoðandi þarf að taka þetta upp frá framkvæmdarvaldinu sem er með rosalega stórt hlutverk hérna inni á Alþingi líka. Þar lendum við í þessum klassíska vanda að framkvæmdarvaldið er í raun og veru hérna inni í salnum með núverandi meirihlutafyrirkomulagi. 

Hæstv. forseti. Það er kannski ekki miklu við að bæta varðandi það sem ég sagði hér í mínu fyrra svari við hv. þingmann. Ég skil og virði afstöðu þingmannsins og ég skil um hvað verið er að ræða. Það er hins vegar þannig að ríkisendurskoðandi svarar beiðninni jákvætt og afmarkar sína úttekt eins og fyrir liggur í skýrslunni og auðvitað þarf að lesa hana með tilliti til afmörkunarinnar. Ég held að það sé mjög mikilvægt atriði sem hér er bent á og ég held að það sé mjög mikilvægt líka að við hugsum um það í framhaldinu. Lögum má breyta, hefðum má breyta. Ef það er þannig að meiri hluti hv. þingmanna er sama sinnis og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson og vill breyta þessum vinnubrögðum þá þurfum við að beita okkur fyrir því. En ákvörðunin er ríkisendurskoðanda. Hann er trúnaðarmaður okkar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni sem formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar fyrir ágæistyfirferð yfir málið á þessu stigi. Ég vil bera upp spurningu hér sem varðar algjört grundvallaratriði í þessu máli. Spurningin er þessi: Telur formaður nefndarinnar að ríkisendurskoðandi hafi unnið það verk sem óskað var eftir og hann síðar féllst á að vinna sem var að meta það hvort sala á hlut ríkisins í Íslandsbanka hafi samrýmst lögum og góðum stjórnsýsluháttum? Eða er formaðurinn að gefa í skyn að þetta verk hafi bara alls ekki verið unnið, að slegið sé upp einhverjum fyrirvara í skýrslunni um að þetta falli bara utan verksviðs ríkisendurskoðanda? Þegar vísað er til þess í skýrslunni að öðrum aðilum sé í ákveðnum tilvikum falið að lögum að hafa eftirlit með öðrum þáttum sem falla utan verksviðs ríkisendurskoðanda þá getur ekki verið að formaðurinn sé að vísa til kjarna málsins. Fylgdi ráðherrann lögum? Var ferlið lögum samkvæmt? Var góðum stjórnsýsluháttum fylgt? Eða er formaður nefndarinnar virkilega að hefja umræðu um skýrsluna á þeim nótum að verkið hafi ekki verið unnið? Ég bara spyr mig vegna þess að hér er ítrekað verið að vísa í þetta orðalag. Ég vek athygli á því að í lögum um ríkisendurskoðanda er það beinlínis hlutverk hans að vekja athygli á atriðum sem fela í sér frávik frá lögum, sbr. 3. gr. laga um ríkisendurskoðanda. Og má ég vekja athygli á 16. gr., um upplýsingagjöf til þingsins, þar sem segir, með leyfi forseta:  
             „Ef ríkisendurskoðandi verður í störfum sínum áskynja um stórvægileg mistök eða afbrot stjórnvalds eða aðila sem fellur undir starfssvið hans getur hann þó ætíð gefið Alþingi sérstaka skýrslu um málið og eftir atvikum hlutaðeigandi ráðherra.“ Hér eru 

Hæstv. forseti. Það kom fram á fundi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær, þegar ríkisendurskoðandi var spurður um það hvort farið hefði verið að lögum við þessa framkvæmd og við söluna, að þá svaraði ríkisendurskoðandi: Ríkisendurskoðun dæmir ekki um það. Nú skulum við bara hafa það á hreinu að þetta voru svör ríkisendurskoðanda á fundi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra líði betur með það að vitna hér til lagagreinanna. Það sem ríkisendurskoðandi gerir stendur í upphafi að inngangi skýrslunnar, nákvæmlega um hvað þessi skýrsla fjallar og um hvað hún fjallar ekki. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra getur reynt að koma upp til að kasta ryki í augu þingmanna eða annarra sem hér hlýða á til þess að reyna að telja okkur trú um að þessi skýrsla fjalli um eitthvað annað en hún fjallar um. Það stendur algjörlega skýrt og svart á hvítu í inngangi skýrslunnar um hvað er fjallað í henni. Og aðspurður svaraði ríkisendurskoðandi algjörlega skýrt. Ég vil minna á það, hæstv. forseti, að það er hlutverk þingnefndarinnar að ganga úr skugga um það hvernig var staðið að þessu söluferli.  
            

Virðulegi forseti. Ég fagna því að formaður nefndarinnar skuli leggja þetta ríka áherslu á að fá allt upp á borðið og skoða málið í hörgul. Það er akkúrat það sem ég tel að sé mikilvægt og hef lagt áherslu á frá upphafi. En mér finnst það orðið mjög alvarlegt, reyndar grafalvarlegt, ef hér er að hefjast umræða um skýrslu sem ríkisendurskoðandi féllst á að vinna, til að kanna það sérstaklega hvort fylgt hafi verið lögum og góðum stjórnsýsluháttum, að látið sé í það skína að því hafi bara verið sleppt. Eða hverja telur hv. þingmaður ástæðuna vera fyrir því að hvergi í skýrslunni er minnst á að farið hafi verið á svig við lög? Eða vekur það ekki athygli hv. þingmanns að ríkisendurskoðandi hafi jafnvel sleppt því að vekja athygli á stórvægilegum mistökum eða afbrotum stjórnvalds eins og honum ber lögum samkvæmt að gera? Ég ætla að halda því fram að þessi tilvísun í inngangi skýrslunnar, í þau atriði sem lúta eftirliti annarra en ríkisendurskoðanda, hafi bara ekkert með kjarna málsins að gera hér, bara ekki neitt. Þar er ríkisendurskoðandi bara að segja: Ég sker ekki úr um lagaágreining um sérhvert atriði sem hefur verið í umræðunni. Hann er ekki að segja að hann, ríkisendurskoðandi, ætli að skjóta sér undan verkefninu sjálfu, kjarna málsins, hvort lögum hafi verið fylgt við framkvæmd á sölu Íslandsbanka, að sjálfsögðu ekki. Og varla trúir hv. þingmaður því að ríkisendurskoðandi geti með stuttum fyrirvara í inngangi skýrslunnar bara almennt skotið sér undan lögbundnu hlutverki sínu að leggja mat á það hvort lögum hafi verið fylgt eða stjórnsýsluháttum. 

Hæstv. forseti. Það er ekki seinna vænna að það komi fram við þessa umræðu að hlutverk Ríkisendurskoðunar er að hafa eftirlit með fjárreiðum ríkisins og ríkisrekstri. Ríkisendurskoðun hefur ekki eftirlit með framkvæmdarvaldinu að því leyti sem hér er verið að ræða um. Hæstv. ráðherra getur reynt að telja fólki trú um að þannig sé það. En það er ekki þannig. Það er ekki þannig, hæstv. forseti. Mig langar til að vitna hér í skýrsluna á bls. 26, með leyfi forseta: „Þótt ekki sé gert ráð fyrir aðkomu ráðherra að framkvæmd sölunnar ber hann engu að síður ábyrgð á því að söluferlið sé í samræmi við þær forsendur og þau skilyrði sem lögð voru til grundvallar í greinargerð hans. Honum ber því að hafa eftirlit með söluferlinu og ganga úr skugga um að það hafi verið í samræmi við greinargerðina áður en hann tekur ákvörðun um sölu.“ Þetta, hæstv. forseti, er í samræmi við lög nr. 155/2012. Ábyrgðin á söluferlinu er hjá ráðherranum. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra þyki það við hæfi að hanga hér í ákveðnum lagagreinum um Ríkisendurskoðun af því að það hentar núna. En það bara hentar ekki, hæstv. forseti, af því að við ætlum að komast til botns í þessu máli.  
            

Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að við séum nú loks komin með skýrslu ríkisendurskoðanda í hendur. Ég vil hefja þessa umræðu á því að segja að ég tel afar mikilvægt sem fram er komið nú þegar, bæði í almennri umræðu hér og við framsögu formanns nefndarinnar, að þingið gefi sér tíma til að fara yfir allar staðreyndir, þau gögn sem eru til staðar, og gaumgæfi þau atriði sem er að finna í skýrslunni. Það skiptir mjög miklu máli að við getum rætt um niðurstöðuna af yfirvegun. Ég verð þó að lýsa áhyggjum af því að hér í upphafi skuli vera látið að því liggja að ríkisendurskoðandi hafi ekki unnið verkið sem hann féllst á að vinna, sem er að leggja mat á hvort salan hafi samrýmst lögum. Þegar við ræðum um að samrýmast lögum erum við að sjálfsögðu að tala um lög um sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Við erum ekki að tala um allt lagasafnið. Við erum að tala um þau lög sem gilda um efnið. Að þessu leyti til er mikilvægt, þegar menn eru að vísa til þeirrar afmörkunar sem ríkisendurskoðandi hefur sett í inngang skýrslunnar, að hafa í huga að í opinberri umræðu um skýrsluna hefur Ríkisendurskoðun tekið fram að embættið hafi ekki orðið þess áskynja að lög hafi verið brotin þegar hlutur ríkisins í bankanum var seldur. En síðan er það látið fylgja að ekki sé þar með sagt að eitthvað hafi ekki mögulega farið úrskeiðis í ferlinu í heild sinni og eitthvað ólöglegt gerst, samanber tilvísun í það að Fjármálaeftirlitið sé með ákveðna þætti til skoðunar. Við verðum a.m.k. að geta verið sammála um hvers konar gagn og athugun við erum með í höndunum. Ég verð að segja alveg eins og er að ég fæ á tilfinninguna að það hafi orðið slík vonbrigði fyrir stjórnarandstöðuna hér á þingi að fá ekki staðfest lögbrot, stórfellt gáleysi eða að farið hafi verið á svig við lögin sem um efnið gilda. Hvergi segir það í skýrslunni, sem var þó unnin í hálft ár, að nú þurfi að finna einhverja nýja leið til að ræða um málið, að útvatna það - hér brosa menn í einhverjum hálfkæringi, verð ég að segja, í umræðu um þetta stóralvarlega mál - en með því er ekkert minna gefið í skyn en að ríkisendurskoðandi, sérstakur trúnaðarmaður Alþingis, hafi einfaldlega ekki unnið verkið. Mér finnst það mjög alvarlegt mál. Ég ætla hins vegar að halda öðru fram. Ég ætla að halda því fram að ríkisendurskoðandi hafi einmitt skilað því sem um var rætt og bendi á nokkur atriði sem standa upp úr, m.a. að Ríkisendurskoðun telji að salan hafi almennt verið ríkissjóði hagfelld, sem er grundvallaratriði. Hvergi er minnst á að brotið hafi verið gegn lögum sem um efnið gilda eða góðum stjórnsýsluháttum, a.m.k. ekki hvað varðar þá þætti sem snúa að fjármála- og efnahagsráðuneytinu, þótt margar ágætar ábendingar séu um það sem hefði mátt betur fara. Um þessi tvö grundvallaratriði vil ég segja að það er að sjálfsögðu aðalatriði máls að íslenskur almenningur hefur fengið 108 milljarða fyrir hluti í banka sem ríkið fékk á sínum tíma án endurgjalds. Hlutabréf í bankanum voru framseld til ríkisins án endurgjalds vegna þeirrar pólitísku stefnumörkunar sem áður hafði verið ákveðin og enn á ríkið 42,5% hlut. Ég finn að margir eiga erfitt með að sætta sig við þessa stóru mynd málsins. Þetta er nefnilega stóra samhengi hlutanna. Hér var fólk við völd fyrir nokkrum árum sem sá enga aðra leið út úr höftunum en að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru og hefði aldrei tekið bankann yfir, hvað þá selt hann - aldrei nokkurn tímann. En nú erum við komin á þann stað að við höfum losað um yfir 100 milljarða, sett í innviði og við getum haldið því áfram ef vilji er til þess. Það hef ég ávallt talið mikilvægt að verði framhald málsins. Ég hef aðeins í dag vísað í lögin sem um Ríkisendurskoðun gilda. Fyrir mitt leyti er alveg augljóst - þó ekki væri nema vegna þeirrar lagaskyldu sem hvílir á embættinu, að vekja athygli þings á því þegar menn hafa farið stórkostlega á svig við lög eða rofið stjórnsýsluvenjur eða hefðir - að það væri með miklum ólíkindum ef menn hefðu látið undir höfuð leggjast að vekja athygli þingsins á slíku. Ég trúi því bara ekki fyrr en ég tek á að menn séu í alvöru að halda fram að því hafi bara verið sleppt. Það eru atriði í þessu máli sem við höfum þegar sagt að hefðu mátt fara betur. Ég hef nefnt í því samhengi atriði sem eru tekin upp í skýrslunni, t.d. um kynningu á fyrirkomulagi sölunnar og þessu ferli. Það hefði mátt efna til meiri opinberrar umræðu um þau atriði. Þó er það nú þannig að í greinargerð minni, sem ég lagði fyrir þingið, eru atriði eins og það að þess megi vænta að afsláttur verði frá síðasta söluverði. Þetta er alveg skýrt og er rakið skýrum stöfum. Svo er annað í þessu að frávik frá síðasta sölugengi á markaði, í þessari sölu fyrr á árinu, var mun minna en tíðkast hefur. Síðast er hægt að vísa til fordæmis frá Írlandi í því efni, þar sem var margföld áskrift á endanlegu sölugengi samkvæmt fréttum. Fyrir suma sem hafa tjáð sig um verðið í þessu útboði ætti það að gefa tilefni til þeirrar ályktunar að Írarnir hefðu mögulega getað fengið hærra verð, það var margföld áskrift á útboðsgenginu. En menn eru að sækjast eftir fleiri markmiðum en því einu. Ég ætla aðeins að fara yfir þau atriði sem skipta máli önnur en akkúrat bara hæsta verð. Þessi atriði voru reifuð í greinargerð minni til þingsins, m.a. að efla virka samkeppni, hámarka endurheimtur ríkissjóðs og stuðla að fjölbreyttu, heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma. Það er þessi greinargerð sem ég lagði fyrir þingið sem er grundvallargagn sölunnar samkvæmt lögum, ekki glærukynningar Bankasýslunnar - ekki er gert ráð fyrir þeim í lögunum - eða annað sem sagt er. Þetta er grundvallargagnið. Þarna er rakið hvaða atriði það eru sem menn eru að sækjast eftir með sölunni. Eins og þeim má vera ljóst sem kynna sér greinargerðina var verið að sækjast eftir fleiri atriðum en akkúrat bara hæsta verðinu. Þetta þarf því að skoða allt í samhengi. Reyndar fannst mér fyrir söluna að allir væru sammála um þetta. Þetta kom t.d. fram í umsögn 2. minni hluta fjárlaganefndar þar sem sagði m.a., með leyfi forseta: „Ef tekin verður ákvörðun um að selja hlut ríkisins í bankanum er nauðsynlegt að leggja meiri áherslu á að fá fjölbreyttari fjárfesta að borðinu og fleiri alþjóðlega fjárfesta og tilboðsfyrirkomulag getur verið betur til þess fallið að laða að langtímafjárfesta með reynslu.“ Undir þetta gat ég tekið. Við sjáum í dag að erlendir fjárfestar eru fimmti og áttundi stærsti hluthafi bankans en að öðru leyti er þar fyrst og fremst að finna lífeyrissjóði, og ríkissjóður er enn langstærstur. Eðli málsins samkvæmt þá hugnast manni ekki ábendingar um að það hafi t.d. verið villur eða erfitt að lesa úr gögnum sem byggðu upp tilboðsbók söluráðgjafa Bankasýslunnar. Það er mikill ábyrgðarhluti að fara með tugmilljarða ríkiseigur og mjög mikilvægt að þeim sem treyst er fyrir slíku verkefni standi undir traustinu. Á móti kemur að það er erfitt að sjá nákvæmlega að vísbendingar séu um að þetta atriði hafi haft afgerandi áhrif á söluverð bankans. Bankasýslan hefur einmitt verið að tjá sig um þetta. Ráðgjafar Bankasýslunnar ættu mögulega að svara nánar fyrir um það. Það sama vil ég segja varðandi söluráðgjafa sem eru til skoðunar hjá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands. Fullum fetum mun ég ávallt segja: Ef í ljós koma brot af einhverju tagi í þeirri úttekt, eða almennt í úttektum eftirlitsaðila, þá er ekkert annað eðlilegt en að það hafi viðeigandi afleiðingar fyrir viðkomandi. En eðli málsins samkvæmt getur sá sem setur söluferlið af stað ekki tekið á sig ábyrgð á sérhverju slíku broti sem kann að vera til staðar í ferlinu, ekki frekar en samgönguráðherra væri gerður ábyrgur fyrir því að einhver færi yfir á rauðu ljósi. Drjúgur hluti ábendinga, reyndar bróðurpartur þeirra ábendinga sem fram komu í skýrslunni, snúa ekki að ráðuneytinu heldur framkvæmd sölunnar. Hún er lögum samkvæmt falin öðrum. Allt var það gert í upphafi til að koma í veg fyrir pólitísk afskipti af sölu ríkiseigna og koma sölunni í armslengd frá stjórnkerfinu. Þetta var ákveðið fyrir tíu árum síðan. Það hefur afleiðingar á ábyrgðarskiptin þegar menn ákveða að gera slíkt, annað væri ekki eðlilegt. Vald og ábyrgð eiga að fara saman í þessu eins og annars staðar. Ég ætla hins vegar ekki að halda því fram að það væri góð tillaga, í framhaldi af því sem við erum að ræða hér, að færa ákvarðanir um alla framkvæmdina inn í ráðuneytin. Ég er ekki að segja það. En við þurfum að hafa línurnar á hreinu, hvernig ábyrgðarskiptin eru lögum samkvæmt og hvers vegna lögin eru eins og þau voru smíðuð. Til framtíðar sé ég hins vegar fyrir mér að við smíðum nýtt fyrirkomulag. Við, forystumenn ríkisstjórnarinnar, höfum tjáð okkur um þetta nú þegar. Í ráðuneytinu höfum við verið með undirbúning að frumvarpi sem fæli í sér talsverða breytingu á umsýslu eignarhalds ríkisfyrirtækja þar sem við hefðum þá ekki lengur þennan skilnað á milli fjármálafyrirtækja og annarra ríkisfyrirtækja, heldur hefðum það allt á sömu hendi og myndum í ríkari mæli taka tillit til leiðbeininga, m.a. alþjóðaaðila eins og OECD, um uppbyggingu að stjórnskipan fyrirtækjanna, t.d. um það hvernig við veljum í stjórnir. Ég vonast auðvitað til þess þegar við förum inn í þá vinnu sem er fram undan, og ég geri engar athugasemdir við að hún kunni að taka einhvern tíma, að við getum átt uppbyggilegt samtal um allt þetta á sama tíma og við gerum upp skýrsluna. Við þurfum að komast út úr því ástandi að hjá sumum virðist vera sjálfstætt markmið að þyrla upp miklu moldviðri og rugla umræðuna. Það er lítill ávinningur í því fyrir almenning í landinu. Við þurfum að snúa okkur að því að varða leiðina til framtíðar, draga lærdóm af því sem betur mátti fara og halda síðan áfram að byggja upp landið okkar. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir samfélagið allt í margvíslegu samhengi, m.a. er í mínum huga augljóst að við eigum áfram að draga úr áhættu ríkisins í bankarekstri, halda áfram að stuðla að heilbrigðara samkeppnisumhverfi. Við erum bara búin með tvo áfanga - ríkið er enn langstærsti hluthafinn í Íslandsbanka. Þannig munum við smám saman geta færst nær því sem við sjáum í öðrum vestrænum lýðræðisríkjum og haldið áfram á þeirri braut sem hefur verið mörkuð, að breyta fjármálaeignum í mikilvæga innviði fyrir framtíð landsins.

Í samræmi við samkomulag um fyrirkomulag umræðunnar verður opnað fyrir fimm andsvör við ræðu hæstv. fjármálaráðherra svo öllum stjórnarandstöðuflokkum sé kleift að veita andsvör. Ræðutími er styttur í eina mínútu í hvort skipti.

Virðulegur forseti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum frá m.a. fjármálaráðgjafa Bankasýslunnar er óvenjulegt að einkafjárfestum sem samþykktir hafa verið sem fagfjárfestar skv. 54. gr. laga um markaði fyrir fjármálagerninga sé boðin þátttaka í sölu með tilboðsfyrirkomulagi. Fjármála- og efnahagsráðuneyti og Bankasýslan voru hins vegar sammála um að gera ráð fyrir þátttöku einkafjárfesta sem uppfylltu skilyrði sem hæfir fjárfestar í söluferlinu.“ Til skýringar þá þýðir þetta að ákveðið var að hleypa aðilum að útboðinu sem höfðu óskað eftir að vera flokkaðir sem fagfjárfestar, einkaaðilum og lögaðilum. Þessi ákvörðun ráðuneytisins og Bankasýslunnar hleypti því smáum fjárfestum að borðinu. Í ljósi þess að hér er um að ræða viðsnúning frá upprunalegum áformum Bankasýslunnar um að hleypa einungis einstaklingum að borðinu sem hefðu fjárhagslegt bolmagn á við t.d. lífeyrissjóði eða vátryggingafélög vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær urðu fjármála- og efnahagsráðuneytið og Bankasýslan sammála um þessa breytingu? Hver var aðkoma ráðherra að þessari ákvörðun?

Virðulegi forseti. Ég kannast ekki við að það hafi nokkurn tíma staðið til að veita einungis einkafjárfestum sem hefðu bolmagn á við lífeyrissjóði, eins og hv. þingmaður orðaði það, að fjárfesta í útboðinu. Hverjum dettur í hug að halda því fram að það hafi einhvern tímann staðið til? Það sem rætt var um var hæfir fjárfestar. Og þingið, þegar almenna útboðið fór fram, hafði mikla skoðun á því hvernig ætti að meðhöndla ólíka fjárfest hópa. Það var þess vegna við því að búast þegar hæfir fjárfestar komu til umræðu í þinginu í tveimur þingnefndum, á mörgum fundum, með framlengdan umsagnarfrest, að það myndi koma sínum sjónarmiðum á framfæri um hvort það ætti að setja frekari skilyrði, að viðkomandi sem hefði áhuga á því að taka þátt í útboðinu þyrfti að uppfylla einhver frekari skilyrði en þau að teljast hæfir fjárfestar að lögum. Það hafði jú gerst áður að þingið hafði haft miklar skoðanir á því hverjum ætti að hleypa að útboði og á hvaða forsendum. En slíkt kom bara aldrei fram. 

Virðulegur forseti. Ég er nú bara að vísa í minnisblað frá Bankasýslunni til þingsins frá því í janúar þar sem forsendur útboðsins voru að laða að stóra fjárfesta sem hefðu bolmagn og áhuga. Var vísað í t.d. lífeyrissjóði og vátryggingafélög í þessu samhengi og að einstaklingar, einstakir fjárfestar, kæmu líka til skoðunar undir sömu skilyrðum, þ.e. ef þeir hefðu bolmagn til að taka þátt í þessu. Auðvitað kemur það okkur á óvart að svo séu allt í einu einhverjar aðrar forsendur. Og auðvitað er það áhugavert sem kemur fram í skýrslunni að Bankasýslan og ráðuneytið hafi fengið um það ábendingu frá fjármálaráðgjafa Bankasýslunnar, erlendum fjármálaráðgjafa Bankasýslunnar, sem eru sérfræðingarnir sem Ríkisendurskoðun er búin að segja að Bankasýslan hafi reitt sig allt of mikið á við þetta ferli allt saman, að það sé óvenjulegt og ekki venjan að hleypa einkafjárfestum að borðinu á þann hátt sem til stóð. En ráðherra tekur ákvörðun, ráðuneytið tekur ákvörðun, bankasýslan tekur ákvörðun um að gera það samt. Þess vegna spurði ég ráðherra: 

Virðulegi forseti. Ráðuneytið tók enga pósitífa ákvörðun, sérstaka ákvörðun um að gera neitt annað en það sem Bankasýslan sjálf lagði til, sem var að bjóða hæfum fjárfestum að taka þátt. Hv. þingmaður segir hér: Þetta fór allt einhvern veginn allt öðruvísi, þessir smáu fjárfestar sem samkvæmt útlistun hv. þingmanns höfðu ekki bolmagn til að taka þátt, tóku bara útboðið yfir, ef mætti skilja þessi orð rétt. En þetta er alrangt. Þetta er algjör rangtúlkun á niðurstöðu útboðsins. Tæp 97% af úthlutun fóru til þeirra sem voru að bjóða meira en 50 milljónir. 97%. Aðrir eru alger jaðartilvik, 3,3% fóru til þeirra sem buðu minna en 50 milljónir. Um hvað erum við þá að ræða hérna? Að sjálfsögðu var tilboðsbókin byggð upp á tilboðum frá stórum fjárfestum. Hverjir eru annars stærstu fjárfestarnir í bankanum? Hverjir eru á topp tíu-listanum, aðrir en stofnanafjárfestar, stórir alþjóðlegir fjárfestar og aðrir slíkir, nákvæmlega eins og hv. þingmaður segir að hafi verið eðlilegt?

Herra forseti. Ég ætla að sjálfsögðu eins og aðrir þingmenn að gera grein almennilega fyrir því hvað er í þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar í ræðu hér á eftir. En mig langar hins vegar að nota tækifærið núna og spyrja hæstv. fjármálaráðherra um framtíðina. Honum finnst nefnilega mikilvægt að líta til framtíðar samkvæmt ræðunni hér áðan. Nú er þessi sala auðvitað ekki í neinu tómarúmi. Það er ákveðin saga sem við þekkjum, fyrri einkavæðingarferli sem lita auðvitað andrúmsloftið sem selt er í núna. Við höfum gert okkur vonir um það að selja eigi meira í Íslandsbanka von bráðar. Þeir eru einnig til hér á þingi sem vilja að Landsbankinn verði seldur líka. Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra, einmitt af því að við þurfum að hafa forsöguna í huga þegar við metum traustið til þeirrar sölu sem fram undan er: Hvernig í ósköpunum kemst ráðherra að þeirri niðurstöðu að það verði mögulegt að selja meira í Íslandsbanka núna í náinni framtíð þegar allt traust er farið og það er algjörlega yfirlýst stefna ríkisstjórnarinnar 

Virðulegi forseti. Ég held að sú umræða sem á sér stað hér í dag sé einmitt til vitnis um að við viljum tryggja að traust ríki um framhaldið og við viljum að farið sé ofan í saumana á hverju atriði við framkvæmd sölunnar. Það að kalla eftir þessari skýrslu til Alþingis er einmitt til vitnis um það. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar um að við ætlum að klára umræðu og uppgjör við síðasta söluáfanga áður en við hefjumst handa við að selja meira er líka til vitnis um að við viljum að traust sé til staðar. Svo er það náttúrlega þannig eins og venjulega að hér eru þingmenn inni sem treysta ekki mér eða ríkisstjórninni eða öðrum ráðherrum í ríkisstjórninni og ég segi bara: Sömuleiðis, sömuleiðis. Ég myndi aldrei treysta viðkomandi þingmönnum til þess að fara með fjárreiður ríkisins eða taka ákvarðanir sem máli skipta. Fólkið sem ætlaði okkur Íslendingum að taka lán hjá Evrópska seðlabankanum og sagði útilokað fyrir Ísland að finna leið út úr fjármálahruninu án þess að gefa eftir fullveldið o.s.frv. Þetta fólk myndi aldrei frá traust frá mér, aldrei nokkurn tíma, til að höndla með svona stórar ákvarðanir.

Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki hvað ég á að segja eftir þessa ræðu. 

Virðulegi forseti. Ég verð bara að segja það alveg eins og er að mér finnst það dálítið hjákátlegt þegar þeir sem ala á vantraustinu koma síðan í ræður hér á Alþingi og segja: Hvernig eigum við að endurheimta traustið? Þeir sem koma með útúrsnúninga og rangtúlkanir á því sem við erum nú með í höndunum, jafnvel fólk sem heldur því fram að vinnan hafi einu ekki sinni verið unnin, það hafi ekki verið lagt mat á það hvort lögum hafi verið fylgt við framkvæmd sölunnar. Þetta sama fólk telur sig þess umkomið að koma hingað upp í ræðustól og spyrja stórra spurninga á borð við þær sem hér er velt upp: Hvernig getum við endurheimt traustið? Ég held að við getum endurheimt traustið með því að hefja málefnalega umræðu um raunverulegt innihald þessarar skýrslu, vera ekki með útúrsnúninga og stæla og hefja Alþingi aðeins upp úr þeim forarpytti sem margir vilja sífellt draga það niður í. Það held ég að myndi hjálpa.

Virðulegi forseti. Á opnum fundi með hv. fjárlaganefnd í vor fullyrti hæstv. fjármálaráðherra að hann hafi vitað hvernig verðið, 117 kr., á hlut Íslandsbanka hefði verið ákvarðað. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að erlendir fjárfestar hafi sett verð í útboðinu, að verð hærra en 117 kr. hefði annars fælt erlendra aðila frá þótt hærri tilboð hefðu borist. Morguninn eftir útboðið tók hæstv. fjármálaráðherra fram að það sem hafi ráðið við söluna á Íslandsbanka hafi ekki endilega verið hæsta verð heldur mikilvægi þess að fá inn eigendur sem vildu byggja bankann upp til lengri tíma, í stað þess að leita að skjótfengnum gróða. Nú hefur komið í ljós að þeir erlendu aðilar sem réðu verðlagningunni í ferlinu voru ekki langtímafjárfestar heldur fjárfestar í leit að skjótfengnum gróða, fjárfestar sem seldu sig út nokkrum dögum eftir að hafa tekið þátt í útboðinu. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Er það rétt skilið að hann hafi vitað að erlendir aðilar væru ráðandi í verðlagningu?

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í þessari fyrirspurn þá er þetta allt saman skrifað út í skýrslunni og það sem ég hef sagt fyrir þingnefndum stendur, m.a. það að þegar endanleg ákvörðun er tekin um verð og magn þá er verið að horfa til þess hvernig úthlutun mun koma út. Og já, við vildum standa við það sem lagt hafði verið upp með, að tryggja bæði dreift og fjölbreytt eignarhald. Og já, við höfðum upplýsingar um að ef við vildum sækjast eftir hærra verði þá myndi það hafa töluvert mikil áhrif, m.a. á erlenda eignarhaldið.

Virðulegi forseti. Það er gott að fá þetta á hreint vegna þess að sérlög um bankasöluna kveða á um að ef hæstv. ráðherra ætlar ekki að tryggja hæsta verð, af því að hann víkur frá því skilyrði, þá þarf að vera gagnsætt hvað liggur á bak við þá ákvörðun, að jafnræði gildi milli fjárfesta. Rökin fyrir því að falla frá hæsta verði var eðli fjárfesta, segir hann. Hann heldur því ítrekað fram að það eðli snúi að langtímafjárfestum. Ef hæstv. fjármálaráðherra vissi að erlendir aðilar voru ráðandi í ferlinu, vissi að þeir ákvörðuðu verðið og af þeim sökum væri hæsta verðinu ekki tekið, gekk hæstv. ráðherra þá úr skugga um að umræddir erlendir aðilar væru langtímafjárfestar, þetta kvöld, fjárfestarnir sem pössuðu við skilgreiningu hans um fjárfesta sem stæðu með bankanum?

Virðulegi forseti. Líkt og ég hef rakið hér í dag þá eru tveir stórir erlendir aðilar meðal tíu stærstu hluthafa í bankanum. Þeir eru það í dag, þeir eru ekki allir farnir í leit að skjótfengnum gróða, eins og hér er haldið fram. En ef menn myndu gefa sér tíma til að lesa greinargerð mína til þingsins þá er á bls. 7 hægt að sjá öll þau atriði sem verið er að ræða hér um. Það stendur ekki hér á bls. 7 að við ætlum eingöngu að sækja hæsta verð í sölunni. Nei, það er talið upp hvernig við séum að sækja mörg markmið með þessari sölu, m.a. að fá virka samkeppni, hámarka endurheimtur - já, að sjálfsögðu, en líka stuðla að fjölbreyttu og heilbrigðu eignarhaldi, dreifðu, auka fjárfestingarmöguleika fyrir innlenda einstaklinga og fagfjárfesta og ekki síst minnka skuldsetningu ríkisins. Öll þessi atriði komu til skoðunar. Þau lágu öll fyrir fyrir fram skjalfest, umrædd í fleiri en einni þingnefnd og það eru eftiráskýringar ef menn halda að ráðherrann hafi ekki verið með það á hreinu gagnvart öllum þeim sem vildu fylgjast með að verðið myndi ekki eitt ráða.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að mótmæla þeirri mynd sem hæstv. ráðherra er að reyna að draga hér upp um að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé ósátt við skýrslu ríkisendurskoðanda. Það er bara alls ekki rétt. Ríkisendurskoðandi skilaði svo sannarlega því sem um var rætt en honum er skorinn þrengri stakkur en svo að það svari öllum þeim spurningum sem við þurfum að fá svar við. Það er nákvæmlega þess vegna sem stjórnarandstaðan hefur kallað eftir rannsóknarskýrslu Alþingis því að við vissum fyrir fram að þetta yrði ekki nóg. Í ljósi alls þess sem gengið hefur á, í ljósi upphaflegs útboðs hlutabréfa Íslandsbanka, þar sem bréfin voru seld á of lágu verði, og í ljósi þeirra alvarlegu misbresta sem fram koma í skýrslu ríkisendurskoðanda telur ráðherra að hann hafi axlað sína ábyrgð? Mátti ráðherra ekki vera ljóst, af samskiptum sínum við Bankasýsluna, að stofnunin hefði ekki næga sérþekkingu til að selja hlutina með tilboðsfyrirkomulagi? Og er ekki raunin sú að ráðherra hefur brugðist almenningi með þeim afleiðingum að ríkiseignir hafa verið seldar á undirverði?

Virðulegi forseti. Byrjum bara á þessu um undirverðið, hún er alveg með ólíkindum þessi umræða. Við erum að selja hérna uppsafnað u.þ.b. ársveltu í bankanum og við gerum það með minni afslætti en sambærileg útboð hafa tryggt öðrum ríkissjóðum undanfarin ár, reyndar mörg ár aftur í tímann. Þeir snillingar sem halda því fram að þeir hefðu bara getað fengið markaðsverði þennan dag eru auðvitað ekki með neitt í höndunum um það, bara nákvæmlega ekki neitt. Og auðvitað er það þannig, þegar verið er að byggja upp tilboðsbók, að sumir sækjast eftir meiru en þeir raunverulega hafa væntingar um að fá í hendurnar þegar úthlutunin á sér stað. Þetta er grundvallaratriði. Fram að útboðinu hafði hlutur ríkisins hækkað um u.þ.b. 50 milljarða. Við höfum fengið yfir 100 milljarða, við eigum enn yfir 100 milljarða inni. Satt best að segja tek ég bara ekki mark á því fólki sem heldur því fram að hér hafi verið farið illa með fjárhagslega hagsmuni ríkisins. Það er svo fjarri sanni. Og verst þykir mér þegar það kemur frá fólki 

Virðulegur forseti. Það er nú bara þannig að það kom fram í skýrslunni að hægt hefði verið að selja bréfin á markaðsverði, að tilboð bárust fyrir því á söludegi 22. mars. Ég spyr aftur: Var forsvaranlegt að leggja áherslu á að halda erlendu fjárfestunum inni, að leggja svona mikla áherslu á það með því að lækka verðið, þegar sagan sýnir að þeir selja alltaf nokkrum dögum síðar? Það er gömul saga og ný að erlent fjármagn kemur aðeins til Íslands þegar skyndigróði stendur til boða. Þetta sáum við í upphaflegu útboði á bréfum Íslandsbanka. Erlendir fjárfestar keyptu bréfin og seldu nokkrum dögum síðar með gróða. Þetta sáum við bankahruninu. Hrægammarnir keyptu kröfur föllnu bankanna á hrakvirði og kreistu svo hverja krónu sem þeir gátu út úr þrotabúunum. Í ljósi þessarar sögu, hvers vegna var svo mikil áhersla lögð á það, af hálfu ráðherra og Bankasýslunnar, að halda söluverðinu lágu, eða alla vega þetta lágu, til að fæla ekki burtu erlenda fjárfesta? Þessir sömu fjárfestar seldu jú hlutina sína aðeins nokkrum dögum eftir uppgjörið. Var það þetta „annað en hátt verð“ sem verið var að sækjast eftir með þessum veitta afslætti?

Virðulegi forseti. Ein ástæða þess að fá erlent eignarhald á bönkunum er sú að þegar við skoðum umhverfi stofnanafjárfesta á Íslandi þá erum við með mjög einsleitt landslag. Við erum fyrst og fremst með lífeyrissjóðina. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekkert sérstaklega heppilegt til lengri tíma að lífeyrissjóðir á Íslandi eigi bæði fjármálakerfið og meiri hlutann í Kauphöllinni og önnur fyrirtæki. Ég held að það sé bara ekki gott. Við þurfum á fjölbreyttara og dreifðara eignarhaldi að halda en það. Lífeyrissjóðirnir eru gríðarlega mikilvægir stofnanafjárfestar á Íslandi en við þurfum að laða til landsins stóra erlenda fjárfesta og þeir eru alls ekki allir farnir úr hluthafahópnum. Eins og ég hef verið að rekja hér í dag eru t.d. tveir á lista yfir stærstu tíu hluthafana enn hluthafar. Það er ástæðan fyrir því að það er skynsamlegt af okkur að sækjast eftir erlendu eignarhaldi í fjármálafyrirtækjum og það var skynsamlegt 

Herra forseti. Það er ágætt að hæstv. fjármálaráðherra skuli rifja upp hvernig þetta er allt til komið, það mætti gera meira af því og bera saman við aðrar lausnir sem þá var boðið upp á. En svo skiptir auðvitað miklu máli hvernig með þetta allt er farið. Nú hafa hæstv. ráðherra og Bankasýslan legið undir ámæli fyrir að selt hafi verið á verðinu 117 kr. á hlut og hugsanlega hefði verið hægt að fá 118 kr., jafnvel 120 kr. Það leiðir hugann að fyrra útboðinu þar sem viðmiðunargengið, sem lagt var upp með, var á bilinu 71 kr. upp í 79 kr. Það var selt á 79 kr. á hlut og margföld eftirspurn eftir því. Eftir það hækkaði verðið strax mjög verulega og hratt og hefur aldrei farið aftur neitt í námunda við þessar 79 kr. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Í ljósi þessarar reynslu nú hefði hæstv. ráðherra viljað framkvæma fyrra útboðið á öðrum tíma eða með öðrum hætti?

Virðulegi forseti. Vildum við ekki öll hafa keypt hlutabréf í Apple 1997? Ég verð bara að svara þessari spurningu með því að segja: Það er ekki hægt að líta um öxl og segja: Í ljósi þess sem gerst hefur í millitíðinni hefði ekki verið betra að selja síðar? Ég held að þetta hafi verið góð ákvörðun þegar hún var tekin. Það finnst mér vera aðalefni máls. Ég fagna því sem hv. þingmaður vekur athygli á, sem er upphafið að þessu öllu saman. Reyndar var ég í hópi þeirra sem höfðu efasemdir um að það væri gott að taka þessi hlutabréf Íslandsbanka, ég hefði heldur viljað fá staðgreiðslu strax í upphafi. En það var ekki í boði og skilmálarnir sem við vorum með í stöðugleikaframlögunum leiddu til þeirrar niðurstöðu að það var betra fyrir ríkissjóð að taka bankann, og við höfum svo aldeilis haft ávinning af því. Ég ætla bara að svara þessu aftur á þennan veg: Ég held að við höfum gert rétt í bæði skiptin, bæði í almenna útboðinu og í því sem átti sér stað á þessu ári.

Herra forseti. Það er vissulega rétt, sem hæstv. ráðherra segir, það er ómögulegt að ætla alltaf að hitta á sölu á hámarksverði hlutabréfa, ómögulegt að sjá það fyrir. En það að selja þetta stóran hlut í bankanum á Covid-tímum og halda svo áfram rétt um það leyti sem stríð er að hefjast í Evrópu gaf a.m.k. tilefni til að velta tímasetningunni fyrir sér. Einnig hefði mátt velta fyrir sér þessu viðmiðunarverði upp á 79 kr. á sínum tíma. Það kom bara í ljós strax daginn eftir hversu lágt það verð hefði verið, og hefur hækkað jafnt og þétt síðan. En er hæstv. ráðherra til í að velta fyrir sér núna þeim möguleika, sem þingmenn Miðflokksins hafa nefnt, bæði fyrir síðustu kosningar og þær þarsíðustu, að afhenda einfaldlega almenningi beint hlut í bankanum? Í tillögunum var miðað við að byrja á þriðjungshlut sem færi þá bara jafnt á alla Íslendinga, eigendur bankans, og þar væri þá a.m.k. sanngjörn leið og til yrði eðlilegt verð.

Virðulegur forseti. Fyrst aðeins varðandi fyrsta útboðið, þá vex virði bankans einfaldlega við það að hann er skráður. Það eykur verðmæti hans. Hann er betri fjárfestingarkostur. Við ákváðum að fara þessa leið og héldum eftir miklum meiri hluta í bankanum þannig að það hagnaðist enginn meira en einmitt ríkissjóður á því að bréfin skyldu hækka eftir skráninguna. Ríkissjóður græddi mest allra á því, ég held þessu til haga. Já, ég er enn þeirrar skoðunar að við ættum að dreifa hlutabréfum í Íslandsbanka á íslenskan almenning. Þar er stærsta spurningin sú hversu stórt hlutfall af eftirstandandi eign ríkisins kæmi til greina að nota í þeim tilgangi. Ég held að það gæti verið mjög góð leið til þess að stækka hluthafahópinn enn frekar, virkja íslenskan almenning til þátttöku á hlutabréfamarkaðnum og vonandi skapa enn betri sátt um þessa mikilvægu ríkiseign og frekari meðhöndlun hennar. Ég er líka þeirrar skoðunar að við gætum selt hluta af eftirstandandi hlut í almennu útboði þar sem allir ættu jafnan rétt með svipuðu fyrirkomulagi og við gerðum í fyrstu umferð.

Virðulegi forseti. Handarbakavinnubrögð, geðþóttaákvarðanir og bara almennt klúður er það sem kemur upp í hugann við lestur skýrslu ríkisendurskoðanda um sölu eignarhluta í Íslandsbanka. Sem dæmi má nefna að upplýsingar Bankasýslunnar og Íslandsbanka til fjármálaráðherra, fjármálaráðuneytisins og Fjármálaeftirlitsins voru rangar af því að hvorki Bankasýslan né Íslandsbanki kunnu á excel. Það eitt og sér fær mann til að velta því fyrir sér hvers konar kröfur við gerum til þeirra sem fá að stjórna þeim gríðarlegu fjármunum sem bankarnir hafa yfir að ráða eða selja eignarhluti ríkisins í þeim. Eru þetta hinir margnefndu fagfjárfestar, sem kunna ekki á excel? Það er a.m.k. ljóst að þessir aðilar stóðu ekki faglega að verki, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er algjör áfellisdómur yfir söluferlinu í heild sinni. Það er reyndar umhugsunarvert hversu margar og alvarlegar athugasemdir koma fram í skýrslunni þegar litið er til þess að úttektinni er eingöngu ætlað, með leyfi forseta: „ … að varpa ljósi á undirbúning og framkvæmd sölu eignarhlutar ríkisins í Íslandsbanka og einna helst þá atburðarás sem átti sér stað á söludegi, 22. mars 2022. Hún tekur þannig til þess hvernig staðið var að sölu umrædds eignarhluta út frá lögum, skilgreindum markmiðum með sölunni og sjónarmiðum um góða stjórnsýsluhætti.“ Þessi annars góða skýrsla tekur þannig ekkert til fjölmargra spurninga, sem enn er ósvarað, t.d. um hvort réttmætt hafi verið að selja hluti ríkisins í bankanum á umræddum tímapunkti eða hvort þeir sem keyptu hefðu yfir höfuð átt að fá að gera það. Hún tekur ekki heldur afstöðu til söluferilsins eða hvort vinnubrögð hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur, enda sæta þau atriði eftirliti Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands og við verðum því bara að bíða spennt eftir niðurstöðu þess. Athugasemdir skýrslunnar eru samt ótrúlega margar miðað við þann þrönga stakk sem henni er skorinn. Þar má t.d. nefna að Bankasýslan hafði enga reynslu af tilboðsfyrirkomulagi, að vegna annmarka á framkvæmd var eftirspurn vanmetin við ákvörðun um leiðbeinandi lokaverð, að ekki var tekið nægilegt tillit til mögulegrar orðsporsáhættu, að eftirspurn hafi gefið tilefni til hærra lokaverðs en miðað var við, að gagnsæi og upplýsingamiðlun hafi verið verulega ábótavant, að kynningar fjármála- og efnahagsráðuneytisins og Bankasýslunnar á tilboðsfyrirkomulaginu fyrir Alþingi og almenningi hafi ekki varpað nægilegu ljósi á raunverulegt eðli fyrirkomulagsins og hafi þannig beinlínis verið villandi, að þrátt fyrir að alltaf hafi verið rætt um lokað söluferli hafi söluferlið í raun verið opið söluferli, að ruglað var með hugtökin hæfir fjárfestar og hæfir fagfjárfestar. Og þetta er aðeins það helsta. Það er ástæða til að ræða verðið, hvernig það var ákvarðað og af hverju hlutabréfin voru seld með svo miklum afslætti sem raun ber vitni. Næg eftirspurn var eftir bréfunum enda bárust tilboð í allan eignarhlutinn á dagslokagengi bankans á söludegi, 122 kr. á hlut eða hærra. En þrátt fyrir það var veittur afsláttur upp á 5 kr. á hlut. Bankasýslan hefur ekki útskýrt það með viðhlítandi hætti hvers vegna bréfin voru seld með þessum afslætti og svo virðist að fá rök hafi legið þar að baki. Í skýrslunni er beinlínis staðfest að ýmsar ákvarðanir, t.d. um leiðbeinandi lokaverð við söluna, hafi ekki uppfyllt kröfur rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, ákvarðanataka hafi verið illa undirbúin með þeim afleiðingum að minna fékkst fyrir hvern hlut. Áherslan hjá stjórnendum Bankasýslunnar var öll á að fæla ekki erlenda aðila frá þátttöku. Þetta er tilgreint sem helsta ástæðan fyrir því að binda verðið við 117 kr. á hlutinn þegar það hefði greinilega getað verið mun hærra. Bankasýslan var ekki búin að kynna fyrir neinum að aðkoma erlendra fjárfesta myndi hafa jafn mikið vægi og raun bar vitni. Það verður að kanna til hlítar hverjir þessir erlendu fjárfestar voru sem svo miklum hagsmunum var fórnað fyrir. Þegar listinn yfir fjárfestana er skoðaður kemur í ljós að erlendir fjárfestar voru í flestum ef ekki öllum tilfellum erlendir sjóðir sem enginn veit hver stendur á bak við. Voru þeir kannski bara íslenskumælandi og búandi í Sviss? Eða kannski erlend félög í endanlegri eigu íslenskra aðila? Og hvers vegna er það eitthvað til að óttast að slíkir aðilar myndu hugsanlega falla frá þátttöku? Hefði það jafnvel getað dregið úr orðsporsáhættu að hafna tilboðum frá slíku huldufólki? Þessu virðist enn vera ósvarað. Eftir stendur að Bankasýslan fórnaði fjárhagslegum hagsmunum ríkisins fyrir þessa erlendu sjóði. Önnur rök Bankasýslunnar fyrir því að lækka verðið voru áhyggjur hennar af því að frekari hækkun gæti haft neikvæð áhrif á þróun hlutabréfaverðs bankans að sölu lokinni. Ég spyr nú bara í fáfræði minni hvernig það getur haft neikvæð áhrif á hlutabréfaverð að selja á markaðsverði eins og svo auðveldlega hefði verið hægt að gera. Það væri áhugavert að fá svör við því eins og svo mörgu öðru. Já, það er ótrúlegt að lesa um verðmyndunina. Það er næstum eins og Bankasýslan hafi sleikt puttann og stungið honum upp í loftið í von um að finna hvernig vindar blésu. Um ákvörðun um að selja hlutinn á 117 kr. segir m.a. í skýrslunni, með leyfi forseta: „Aftur á móti er ljóst að lokaverðið var ekki það verð sem myndaðist í söluferlinu eins og rakið er hér að framan. Stofnunin tók þá ákvörðun, að ráði ráðgjafa sinna, að leggja til við ráðherra að eignarhluturinn skyldi seldur á lægra verði að því er virðist til að ná fram öðrum markmiðum en forgangsmarkmiði sínu og meginreglu laga nr. 155/2012 um hagkvæmni eða hæsta verð.“ Það hljóta að vakna spurningar um hvaða markmiðum Bankasýslan var eiginlega að reyna að ná fram öðrum en meginmarkmiðum sínum. Í skýrslunni er einnig fjallað um excel-skjalið alræmda sem lagt var til grundvallar við ákvörðun um lokaverðið. Um það segir, með leyfi forseta: „Við greiningu Ríkisendurskoðunar á umræddu skjali komu í ljós annmarkar í útreikningum þar sem fjöldi færslna í skjalinu, þ.e. reitir sem innihéldu fjárhæð tilboða fjárfesta, var ekki færður inn á réttu formi, heldur ýmist með erlendri kommusetningu eða fjárhæðum skilgreindum sem texta. Það leiddi til þess að excel–töflureiknirinn nam þau ekki sem tölulegar upplýsingar. Umrædd tilboð birtust því ekki í fyrrnefndri töflu í skjalinu sem sent var Ríkisendurskoðun og sýndi heildareftirspurn við mismunandi gengi né þeirri mynd sem teiknuð var upp af eftirspurninni.“ Það getur tekið smástund að síast inn að upplýsingar og forsendur hafi verið rangar vegna þess að hvorki Bankasýslan né Íslandsbanki kunnu á excel. Það var svo ekki fyrr en 31. október síðastliðinn að Íslandsbanki sendi loks Ríkisendurskoðun uppfært skjal sem var vistað kl. 20.36 á söludegi 22. mars. Í því uppfærða skjali kemur fram að eftirspurn eftir bréfunum hafi verið mun meiri en ætla mátti af svörum Bankasýslunnar allt fram að því. Þá segir á bls. 15 í skýrslunni, með leyfi forseta: „Svör Bankasýslu ríkisins til Ríkisendurskoðunar og Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands í maí 2022 staðfesta að stofnunin var ekki meðvituð um hver heildareftirspurn fjárfesta var þegar ákvörðun um leiðbeinandi lokaverð var tekin. Vegna þessa hafði stofnunin ekki fullnægjandi upplýsingar um raunverulegt umfang eftirspurnar fjárfesta við þá ákvörðun.“ Að framansögðu má draga þá ályktun að Bankasýslan hafi einfaldlega ekkert vitað hvað hún var að gera. Annað dæmi um það er rökstutt mat sem hún sendi frá sér um söluna kl. 21.40, einungis tíu mínútum eftir að henni lauk. Í því rökstudda mati sagði Bankasýslan að um 100–150 fjárfestar hefðu skráð sig fyrir hlutum fyrir rúma 100 milljarða kr. þegar fjárfestarnir voru í raun 209 og heildareftirspurn þeirra 148,4 milljarðar kr. Það verður ekki annað sagt en að þetta sé stjarnfræðilegt vanmat á eftirspurn eftir bréfunum. Lögmálið um framboð og eftirspurn er allsráðandi á leigu- og húsnæðismarkaði og þar eru allar tillögur til að hamla stjórnlausum hækkunum kallaðar inngrip í markaðinn, jafnvel þó að þær séu til þess fallnar að rétta hlut þeirra sem höllustum fæti standa í samfélaginu. En þegar þeir fjársterku og ríku vilja fjárfesta eigið fé er þessu uppáhaldsmottói bara hent út um gluggann og þeim veittur afsláttur. Það er í raun ófyrirgefanlegt hvernig að þessu öllu saman var staðið. Athyglisvert er að lesa í skýrslunni um kynningu Bankasýslunnar á þessum myndarlega afslætti sem fjárfestar fengu. Þar segir, með leyfi forseta: „Í tölvupósti til fjármála- og efnahagsráðuneytis kvaðst Bankasýslan ætla að fjalla um afsláttinn með almennum hætti á kynningarfundum með fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis. Í glærum ráðuneytisins og stofnunarinnar sem lagðar voru fyrir á fundunum er ekki að finna slíka umfjöllun. Ráðuneytið hefur þó upplýst að fjallað hafi verið um þetta atriði á fundum með þingnefndum.“ Kynningin á afslættinum virðist hafa verið í mýflugumynd. Það eina sem finnst um afsláttinn í gögnum sem bárust til þingnefnda er neðanmálsgrein þar sem stendur: „En ljóst er að útboðsverð mun alltaf vera eitthvað lægra en verð á hlutum í lok dags.“ Um það þurfti víst ekki að hafa fleiri orð. Ávallt var rætt um útboðið sem lokað söluferli en þegar til kom var söluferlið í raun opið, samkvæmt skýrslu ríkisendurskoðanda, enda voru fjárfestar ekki sérvaldir heldur fengu allir sem skilgreindir voru sem hæfir fjárfestar að taka þátt. Þetta bendir til þess að ekki hafi verið skilgreint fyrir fram hverjir fengju að taka þátt í hinu lokaða útboði og jafnvel að hending hafi ráðið hvort fjárfestum gafst kostur á því., þ.e. hvort þreifað hefði verið á þeim í aðdraganda sölunnar eða ekki. Það virðist hafa verið háð geðþótta söluaðila hverja þeir höfðu samband við og spurningar vakna um hvort einhverjir þátttakendur hafi jafnvel fyrst verið skilgreindir sem hæfir fjárfestar eftir að þreifingar hófust eða jafnvel eftir að söluferlið hófst. Þessu er ósvarað en fellur líklega frekar undir rannsókn FME á framkvæmd sölunnar af hálfu söluaðila. Í skýrslunni stendur, með leyfi forseta: „Samkvæmt Íslandsbanka, einum af þremur umsjónaraðilum Bankasýslunnar í söluferlinu, höfðu fjárfestar sem voru ekki í viðskiptum við bankann fram að söludeginum möguleika á að sækja um og eftir atvikum fá flokkun hjá honum sem hæfir fjárfestar á meðan á sölunni stóð.“ Þetta staðfestir þá fyrrnefndu ályktun að hópur þátttakenda hafi ekki verið skilgreindur fyrir fram heldur í aðdraganda og við framkvæmd útboðsins og mögulega eftir geðþótta söluaðila. Áfram stendur í skýrslunni, með leyfi forseta: „Bankasýslan hefur vísað til þess að fjármálafyrirtækjum beri lögum samkvæmt að setja sér innri reglur um ráðstafanir gegn hagsmunaárekstrum. Stofnunin mat það svo að regluverk fjármálamarkaðarins væri með þeim hætti að slíkar innri reglur umsjónaraðila, söluráðgjafa og söluaðila kæmu í veg fyrir hagsmunaárekstra í sölunni. Ljóst er að innri reglur Íslandsbanka komu ekki í veg fyrir slíkt.“ Þetta sýnir fram á að regluverk eitt og sér getur ekki komið í veg fyrir misferli sem á sér stað ef reglum er ekki fylgt. Mantran um hið mikið breytta og dásamlega regluverk hefur ítrekað verið notuð til stuðnings því að nú sé annað uppi á teningnum en í aðdraganda bankahrunsins. Við getum selt bankann og treyst regluverkinu því að það sé orðið svo miklu betra. Þetta á einfaldlega ekki við rök að styðjast, enda er staðreyndin sú að það var ekki regluverkið, eða vankantar á því, sem olli bankahruninu 2008 heldur framferði sem samræmdist illa eða alls ekki því regluverki. Svo er það þetta blessaða tilboðsfyrirkomulag sem Bankasýslan hafði enga reynslu af samkvæmt skýrslunni og taldi þá aðferð eiga meira skylt við list en vísindi, enda virðist mjög skapandi aðferðum hafi verið beitt við framkvæmdina fremur en faglegum vinnubrögðum. Þetta ferli er óformlegt og byggir á huglægu mati þeirra sem að sölunni koma og kannski má segja að Bankasýslunni hafi brugðist bogalistin. Annað er alvarlegra og það er að þegar Bankasýslan kom fyrir nefndir Alþingis var ekki búið að taka ákvörðun um hvernig söluferlið ætti að vera. Samkvæmt lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum á ráðherra að skila greinargerð um fyrirhugaða söluaðferð og í henni skal koma fram hvaða söluaðferð verði beitt. Það er það sem kynningin fyrir nefndum Alþingis á að snúast um. Þess í stað kynnti ráðherra áform um að selja bankann einhvern tímann á næstu tveimur árum með einhverri af nokkrum mögulegum söluaðferðum og án þess að búið væri að ákveða í hve mörgum áföngum hlutirnir yrðu seldir. Það er því engin furða að þingnefndirnar hafi ekki getað gagnrýnt sölufyrirkomulagið, enda lítið um það ákveðið þegar leitað var álits nefndanna. Ég hef komið víða við í þessari ræðu minni en það er samt af nógu að taka. Við í Flokki fólksins vorum eini flokkurinn sem var alfarið á móti sölunni. Flokkur fólksins lagði til fyrir síðustu jól að heimild til sölu bankanna yrði felld brott úr fjárlögum og ég lét þá skoðun mína skýrt í ljós á fundum efnahags- og viðskiptanefndar. En skýrslan snýst að sjálfsögðu ekki um afstöðuna til sölu bankanna almennt en ég skilaði séráliti um söluna hjá efnahags- og viðskiptanefnd og þar segir, með leyfi forseta: Ef ráðherra hyggst selja 65% hlut í Íslandsbanka er nauðsynlegt að tryggja gæði nýrra eigenda. Ríkið þarf að setja skilyrði fyrir fram um það hvers konar aðilar fái að eignast kerfislega mikilvæga viðskiptabanka. Ljóst er að gæði eigenda viðskiptabankanna voru ekki mikil á árunum fyrir hrun. Þegar gæði eigenda viðskiptabankanna eru ekki fullnægjandi stóreykst áhætta ríkisins vegna kerfislega mikilvægra banka. Íslenska ríkið er lánveitandi til þrautavara gagnvart bankakerfinu og þar með samfélagið í heild. Samfélagið ber kostnaðinn ef bankakerfið riðar til falls. Glæfraskapur og freistnivandi geta orsakað slíkt fall eins og sagan sýnir. Því ber okkur skylda til að gera ítarlegar kröfur um gæði eigenda og krefja þá eigendur sem koma til með að fara með virkan eignarhlut um langtímaáætlanir. Þar skiptir einnig máli orðspor, reynsla og fjárhagslegt heilbrigði þess sem hyggst fara með virkan eignarhlut í Íslandsbanka. Ríkið þarf við söluna að gera mun meiri kröfur en gerðar eru í lögum um fjármálafyrirtæki, enda er það ekki bundið af þeim nema að lágmarki og getur sett eigin skilyrði við söluna til að tryggja heilbrigði fjármálakerfisins þar sem stöðugleiki, samkeppni, hagkvæmni og hagur almennings, sparifjáreigenda og lítilla og meðalstórra fyrirtækja verði haft að leiðarljósi. Svo mörg voru þau orð. Stundum væri kannski gott að hlusta á minni hlutann.

Virðulegi forseti. Fyrst bara örstutt athugasemd varðandi það að ekki hafi komið fram nema neðanmáls að vænta hafi mátt einhvers afsláttar, eins og það er orðað, frá síðasta sölugengi. Það er alveg skýrt á bls. 28 í greinargerð ráðherra að gera megi ráð fyrir því að eitthvert frávik verði frá síðasta sölugengi. Þetta var bara svona almenn athugasemd varðandi staðreyndir. Af því að hv. þingmaður tekur hér drjúgan tíma í að fara yfir það mat sitt að hæsta mögulega verð hafi ekki verið tryggt hlýt ég að gera athugasemdir við það og hef gert það hér í máli mínu í dag. En þetta vekur upp spurningar um það hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að fjárhagslegra hagsmuna ríkisins verði gætt ef farin verður sú leið sem hv. þingmaður hefur mælt með, sem er að breyta bankanum í samfélagsbanka og falla frá arðsemiskröfunni. Hversu mörgum tugum milljarða af eignum ríkisins þykir hv. þingmanni hæfilegt að við verjum í markmiðið um samfélagsbanka?

Virðulegi forseti. Það er þetta með samfélagsbanka. Það sem gerist með samfélagsbanka er að hagnaðinum er skilað aftur til fólksins og þar með væntanlega til ríkisins í staðinn fyrir að í dag fer hagnaðurinn í raun allur til fjárfesta. Það má ekki einu sinni hækka bankaskattinn, það má aldrei anda á þessa banka. Þeir eiga bara að fá að hirða allt sem þeir vilja og núna er bara verið að veita fjármuni heimilanna til þeirra í bílförmum, svo ekki sé annað sagt, og arðsemiskrafa þeirra er mjög há. Þarna eru peningar, þarna er fé sem ætti miklu frekar að renna til samfélagsins. Þetta þarf ekkert endilega að vera tapað. Það er ekki þannig að þetta sé einhver peningur sem bara gufar upp. Ég hefði haldið að ráðherra ætti aðeins að vita hvað samfélagsbanki er og það er ekki Íbúðalánasjóður.

Virðulegi forseti. Ég ætla bara að halda því fram að daginn sem ríkið fellur frá arðsemiskröfu til fjármálafyrirtækis eins og Íslandsbanka, eða eftir atvikum Landsbanka, þá hrynji virði eignarinnar. Bara eftir því hversu langt menn vilja ganga er hægt að sjá fyrir sér allt virði gufi upp. Ef það er orðið sérstakt markmið að reka fjármálafyrirtæki ekki með arðsemissjónarmið að leiðarljósi þá held ég að það sé alveg augljóst að virði hlutabréfanna í viðkomandi fyrirtæki hverfur. En virði fyrir samfélagið, það kann að vera að hægt sé að finna leiðir til þess að skila virði með slíkum hætti til samfélagsins, kannski ekki þó jafnt til allra, kannski helst til þeirra sem njóta. Ég skal alveg með opnum huga hlusta á það. En það verður aldrei á þeim forsendum að við getum gert hvort tveggja í senn, að viðhalda virði eigna ríkisins og koma á fót samfélagsbanka. Ég hefði haldið að þeir sem vilja koma á fót samfélagsbanka á Íslandi ættu bara að leggja til að stofnað yrði sérstakt hlutafélag um það og láta aðrar eigur ríkisins halda verðgildi sínu en ekki sjá það gufa upp vegna slíkra hugmynda. Ég er bara að nefna þetta vegna þess að mér finnst skjóta skökku við að þeir hinir sömu og vilja breyta fjármálafyrirtækjum ríkisins í samfélagsbanka hafi mjög miklar áhyggjur af því hvort gengið er 117 kr. eða 118 kr.

Virðulegi forseti. Þetta eru athyglisverðar umræður. Ráðherra hefur fyrst og fremst áhyggjur af hlutabréfaverðinu. Á hverju byggir þetta hlutabréfaverð? Það byggir m.a. á því að það komi tekjur til bankanna. Og hvaðan koma þær tekjur? Í grunninn koma þær að meiri hluta frá heimilum landsins, hvort sem þær koma frá heimilum, frá fyrirtækjum o.s.frv. Heimili landsins eru grunnurinn að þessu. Fyrir hagnað bankanna frá hruni hefð verið hægt að reisa 10 eða 12 eða 14, ég man það ekki nákvæmlega, hátæknisjúkrahús. Í staðinn runnu þeir bara beint í vasann á einhverjum fjárfestum. Þetta er spurning um að setja peningana til baka út í samfélagið. Ef við værum að reka banka á þeim forsendum þyrftum við kannski ekki að vera að selja í þeim hluti vegna þess að við værum alltaf að fá hagnaðinn af þeim aftur. Ég bara skil ekki þessa umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Hún var mjög efnismikil. Mér fannst hún heldur fullyrðingaglöð, ef ég á að segja eins og er. Það eru nokkur atriði sem mig langar að koma inn á en hef kannski tíma fyrir örfá. Mig langar að byrja á að taka undir með henni um að partar af þessari skýrslu voru ekki góð lesning og það er algerlega augljóst að framkvæmdin var ekki eins og best var á kosið. Það er mjög mikilvægt að þau atriði verði áfram í rannsókn hjá til þess bærum aðilum eins og er í dag. Ég vil kannski bara nefna, ég veit að það var orðaglens, en fagfjárfestarnir og þeir söluráðgjafar og söluaðilar sem sáu um þennan þátt málsins eru ekki sömu aðilar og mikilvægt að halda því til haga að sá angi málsins er mjög alvarlegur. Við vitum auðvitað ekkert hvað kemur út úr honum en hann verður að fara í mjög mikla skoðun hjá til þess bærum aðilum. Þá langar mig að staldra við annað atriði sem hv. þingmaður nefndi, talandi um aðra aðila sem heyra undir önnur lög en t.d. það sem er skoðað í þessari skýrslu ríkisendurskoðanda - hann tekur skýrt fram að einmitt þessi atriði voru ekki til skoðunar hjá honum. Og varðandi það sem hv. þingmaður vitnaði í hjá ríkisendurskoðanda þá sátum við nú báðar fund hans í gær þar sem hann tók mjög skýrlega fram að hann hefði ekki orðið áskynja um lögbrot ráðherra og hann rengdi ekki að ráðherra hefði ekki gert neitt sem væri ekki samkvæmt lögum og meginreglum stjórnsýsluréttar. Þetta tók hann skýrt fram í gær og hefur ítrekað í fjölmiðlum í dag. Því verð ég að segja að mér þykir leiðinlegt ef við ætlum að byrja þessa mjög mikilvægu umræðu, sem skiptir máli að við höldum vel utan um til þess að ná einhverri farsælli niðurstöðu til framtíðar hér, með því að leyfa okkur að skauta á svona mikilvægum staðreyndum svona strax í byrjun. 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Hildi Sverrisdóttur fannst ég yfirlýsingaglöð. Ég sagði bara nákvæmlega ekki neitt sem ekki var í skýrslunni. Kannski dró ég einstaka sinnum einhverjar ályktanir en allt sem ég sagði var sagt í skýrslunni. Ég vitnaði bara í skýrsluna en ekki í ríkisendurskoðanda eða neitt af því sem hann sagði á fundinum í gær. Ég vitnaði bara í skýrsluna. Það sem hann sagði hins vegar á fundinum í gær var að hann teldi það ekki sitt hlutverk að taka afstöðu til lögbrota. Hann sagði það. Hann dró línuna þar. Ég man ekki hvernig hann orðaði það, en hann sagði að hann teldi það ekki sitt hlutverk að taka afstöðu til lögbrota.

Herra forseti. Ég ætla ekki að halda áfram með einhverjar hártoganir okkar á milli um orð ríkisendurskoðanda þar sem hann er ekki hér. Mér finnst augljóst að í þessari vinnu allri er ekki útistandandi einhvers konar möguleg lögbrot af hálfu ráðherra en ég heyri að aðrir eru ósammála mér um það og þá verður bara svo að vera að sinni. Annað sem hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu sem mig langaði aðeins að nefna er þetta með erlendu aðilana, sem mér fannst hv. þingmaður gera svolítið lítið úr í sinni ræðu. En það var kannski bara mín tilfinning. Hv. þingmaður spyr í sinni ræðu hvort það væri eitthvert annað markmið en að fá hæsta verð sem skipti máli og hvaða markmið það ætti að vera. Ég ætla þá að leyfa mér að vísa í ræðu hæstv. ráðherra hér áðan þar sem farið var yfir þau markmið sem tekin eru fram varðandi þessa sölu í greinargerð ráðherra, sem er það undirliggjandi plagg sem skiptir máli lagalega í þessari framkvæmd allri og er það plagg sem þingnefndirnar báðar fengu til umsagnar. Þar kemur fram að þetta eru að lágmarki fimm markmið, að mig minnir, m.a. fjölbreytt og dreift eignarhald. Það er auðvitað algerlega augljóst að það hefði verið lítið vandamál að selja allan bankann, allan hlutinn, til hæstbjóðanda. Það hefði ekki verið neitt vandamál. Ástæðan fyrir að það er ekki gert er út af því að verið er að vinna með önnur markmið eins og kom fram og hefur alltaf komið fram af hálfu ráðherra, sem er eignarhaldið, hugsa um eftirmarkaðinn, reyna að finna út langtímafjárfesta frekar en skammtímafjárfesta o.s.frv. Það getur enginn fullyrt um eitt né neitt, 

Virðulegi forseti. Varðandi það hvort ráðherra hafi framið lögbrot þá get ég svo sem ekkert fullyrt um það. Ég fullyrti á einum stað að það hafi ekki verið staðið rétt að málum, já. En hitt er svo annað mál að ég held að margt hafi brugðist í hans eftirlitsskyldu svo ekki sé meira sagt. Hv. þingmaður sagði að ég hefði gert lítið úr erlendum aðilum. Já, ég gerði það vegna þess að ég tel þessi markmið í rauninni ekkert hafa náðst þegar við vitum ekki hvaða erlendu aðilar eru að kaupa. Þetta eru bara einhverjir sjóðir, við vitum ekkert hverjir standa á bak við þá eða neitt þess háttar. Við verðum að vita hverjum við erum að selja. Það bara verður að vera, við verðum að vita það, þannig að ég get ekki séð að þessi markmið hafi náðst. Hvað varðar fjölbreytt eignarhald þá minnir mig að hluthafar í Íslandsbanka, það getur verið að ég fari rangt með, séu í kringum 45.000 eða eitthvað þess háttar, þannig að eignarhald á Íslandsbanka er rosalega fjölbreytt. Þarna komu 207 hluthafar, ef ég man rétt, það voru í kringum 207 sem keyptu og það er bara eins og dropi í hafið ef það á að tryggja fjölbreytt eignarhald ef út í það er farið. Það er víst ekki fjölbreyttara eignarhald á neinu fyrirtæki á Íslandi heldur en Íslandsbanka. Þannig að ég get ekki séð að þessi markmið hafi náðst. Mér finnst alveg með ólíkindum að við skulum hafa fórnað þarna kannski 2 milljörðum eða svo sem hefði aldeilis verið hægt að nýta fyrir t.d. þá sem minna mega sín.

Forseti. Má fjármálaráðherra Íslands selja pabba sínum hlut í ríkiseign á betri kjörum en almennt bjóðast? Hverjar voru skyldur fjármálaráðherra gagnvart sölunni á hlut ríkisins í Íslandsbanka og framkvæmd hennar? Hverjar voru eftirlitsskyldur ráðherrans? Hvernig var rannsóknarskyldu ráðherrans háttað? Hvernig sinnti hann þessum skyldum sínum? Gætti ráðherrann að hæfi sínu við söluna? Skýrsla ríkisendurskoðanda um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka svarar ekki þessum spurningum. Af þessum sökum og mörgum öðrum sem ég mun fara nánar yfir hér á eftir er enn þá full ástæða til þess að setja á fót rannsóknarnefnd Alþingis eins og ég lagði til 7. apríl sl. Að því sögðu dregur stjórnsýsluúttekt ríkisendurskoðanda upp grátbroslega mynd af vanhæfni og fúski, vanþekkingu og stórfelldu gáleysi þeirra sem báru ábyrgð á söluferlinu. Fulltrúar Bankasýslu Íslands sem áður gengu hér um sali og ganga Alþingis, vígreifir og hreyknir af afrekum sínum og yfirburðaþekkingu fela sig nú á bak við luktar dyr. Þessir menn sem sögðu engan skilja neitt, skildu reyndar sjálfir ekki neitt í því sem þeir voru að gera og ráðherrann þar með ekki heldur, því hvað vissi ráðherrann umfram óupplýsta Bankasýsluna? Ekki neitt. Forsætisráðherra hendir síðan manninum sem felur sig bak við luktar dyr fyrir rútuna og reynir enn og aftur að sannfæra þjóðina um að ósk stjórnarandstöðunnar, sem samkvæmt könnunum nýtur um 80% fylgis landsmanna, um að sett verði á fót rannsóknarnefnd Alþingis feli í sér einhvers konar vantraustsyfirlýsingu á ríkisendurskoðanda. Á sama tíma neitar hún að horfast í augu við að auðvitað beinist vantraustið að fjármálaráðherra sem ákvað sjálfur að óska eftir rannsókn á sjálfum sér hjá embætti sem beinlínis lýsir því yfir í skýrslunni að það falli utan síns hlutverks að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun. Enginn ráðherra í þessari ríkisstjórn, sem þykist kenna sig við traust og stöðugleika, er til í að horfast í augu við blákaldar staðreyndirnar. Auðvitað er stórkostlega skrýtið að Bjarni Benediktsson sitji sem fastast í sínu ráðuneyti og noti það vald sem embættinu fylgir til að lýsa yfir sakleysi sínu og heimta að fólk hætti að jarma í einhverri jaðarumræðu um 2 milljarða til eða frá. Hvað eru 2 milljarðar á milli vina eða feðga ef því er að skipta? Auðvitað er það bara einhver geðveiki að sjá veisluna sem borin var á borð fyrir u.þ.b. 200 útvalda fjárfesta. Sömuleiðis þá skiptir öll gagnrýni á störf fjármálaráðherra hvort eð er engu máli vegna þess að „þetta fólk“, með leyfi forseta, eins og fjármálaráðherra vísaði til fulltrúa stjórnarandstöðunnar í Kastljósi gærdagsins, hafi hvort eð er ekkert vilja selja bankann og þess vegna sé ekkert mark á þessu fólki takandi. Það er kannski ekkert skrýtið að hann hafi ekki þorað að mæta hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur með þessa hundalógík sína í gær. Virðulegur forseti. Fjármálaráðherra sagði í viðtali við Vísi í gær að ákall stjórnarandstöðunnar um að nú verði skipuð rannsóknarnefnd Alþingis kæmi honum nákvæmlega ekkert á óvart. Hann hefði getað skrifað þessa frétt fyrir blaðamanninn sjálfur sem spurði hann um afstöðu sína. Ráðherrann lýsti í framhaldinu yfir, með leyfi forseta: „… staðreyndin er sú að það eru ekki neinar vísbendingar um alvarleg brot, lögbrot, í þessari skýrslu. Svo sannarlega ekki hjá fjármálaráðuneytinu. Síðan eru að öðru leyti bara margvíslegar ábendingar um það sem betur hefði mátt fara. Svona rannsóknarnefndir hefur Alþingi sem úrræði þegar menn sjá fyrir sér að það sé rökstuddur grunur um að menn hafi farið á svig við lög og það hafi orðið af því mikið tjón fyrir einhvern eða einhverja stærri almannahagsmuni. Ég bara sé ekki slík mál í þessu tilviki sem kalli á slíka rannsókn.“ Forseti. Stöldrum aðeins við og greinum þessi svör ráðherrans. Hann segir engar vísbendingar vera um alvarleg brot eða lögbrot í þessari skýrslu, sér í lagi ekki brot framin af honum sjálfum. Skoðum aðeins nánar hvert efnisinntak þessarar skýrslu er í raun og veru. Í inngangi skýrslunnar segir, með leyfi forseta, að með henni sé leitast við að svara hvernig framkvæmd sölu á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars 2022 samræmdist ákvæðum laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum og laga um Bankasýslu ríkisins. En á sömu blaðsíðu stendur, með leyfi forseta: „Það fellur utan hlutverks Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda er öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum.“ Þarna sést svart á hvítu að ríkisendurskoðandi lýsir því sjálfur yfir að hann telji það ekki hlutverk sitt að taka afstöðu til þess hvort lög hafi verið brotin eða ekki, leiki einhver vafi á um túlkun þeirra. Nú leikur vafi á um túlkun á ýmsum lagaákvæðum sem snúa einmitt að ábyrgð ráðherrans sjálfs gagnvart þessu ferli öllu. Auðvitað hafa verið gerðar alvarlegar athugasemdir við hæfi ráðherra til að samþykkja og skrifa undir tilboð frá föður sínum í þessu ferli öllu saman - auðvitað. Um þetta leikur líka augljóslega vafi þar sem ráðherra kannast ekkert við að hæfisreglur stjórnsýsluréttar hafi átt við í þessu tilfelli og raunar heldur því fram fullum fetum að faðir sinn hafi bara alveg mátt kaupa hlut í þessu útboði. Sömuleiðis, eins og ég tók fram áðan, þá leitast skýrsla ríkisendurskoðanda ekki við að svara né greina eftirfarandi spurningar um möguleg lögbrot, þ.e.: Hverjir voru skyldur fjármálaráðherra gagnvart sölunni og framkvæmd hennar? Hverjar voru eftirlitsskyldur ráðherrans? Hvernig var rannsóknarskyldu ráðherrans háttað? Hvernig sinnti hann þessum skyldum sínum? Gætti ráðherra að hæfi sínu í söluferlinu? Af þessum sökum og öðrum köllum við auðvitað enn þá eftir því að sett verði á fót rannsóknarnefnd Alþingis til að kafa ofan í ábyrgð ráðherra á þessu klúðri sem Bankasýslan augljóslega var. Forseti. Ráðherra sagði einnig að rannsóknarnefnd Alþingis væri til þess, með leyfi forseta, „þegar menn sjá fyrir sér að það sé rökstuddur grunur um að menn hafi farið á svig við lög og það hafi orðið af því mikið tjón fyrir einhvern eða einhverja stærri almannahagsmuni“. Ráðherra klykkti út með því að hann sæi ekki neitt í þessu tilviki sem kalli á þess háttar rannsókn. Það kemur mér því miður ekkert á óvart að ráðherra sjái ekki þá gríðarlegu almannahagsmuni sem hér eru undir og það tjón sem orðið hefur af völdum þessarar framkvæmdar allrar, því það liggur hreinlega fyrir að framkvæmd þessarar sölu olli gríðarlegu tjóni á trausti almennings til fjármálakerfisins. Hæstv. fjármálaráðherra kann að finnast það léttvægt. Honum kann að finnast það minni almannahagsmunir að traust ríki um sölu á ríkiseignum, á ríkisbanka af öllum eignum. Hann er þá ansi einangraður í þeirri afstöðu. Skoðum t.d. inngangsorðin í hvítbók starfshóps ráðherrans sjálfs um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið. Þar segir, með leyfi forseta: „Ein af megináskorunum íslenska fjármálakerfisins hefur falist í neikvæðu viðhorfi almennings gagnvart kerfinu. Ekki hefur tekist að endurheimta traust hérlendis með sama hætti og á fjármálamörkuðum annarra þróaðra ríkja. Stefnumörkun og næstu skref stjórnvalda þurfa því að haldast í hendur við uppbyggingu trausts og virkt samtal við almenning.“ Neðar í skýrslunni stendur einnig, með leyfi forseta: „Í könnun sem Gallup gerði fyrir starfshópinn kemur skýrt fram að almenningur ber lítið traust til bankakerfisins og að afstaða fólks er almennt afar neikvæð. Orð eins og græðgi og spilling virðast með því fyrsta sem mörgum kemur í hug þegar fjármálageirinn er nefndur til sögunnar. […]. Könnunin bendir til þess að vantraustið risti djúpt og að það muni taka langan tíma að byggja upp traust á ný. Tíu ár frá fjármálaáfalli hafa reynst of skammur tími til að vinna traustið til baka.“ Forseti. Tíu ár hafa ekki verið nóg til að byggja upp traust á bankakerfinu og úr þessu þurfum við væntanlega meira en tíu ár til að bæta úr því. Þetta sama fólk hefur nú lýst því yfir að þau ætli að breyta fyrirkomulaginu á sölu á eignarhlutum ríkisins á fjármálafyrirtækjum í grundvallaratriðum. En hvernig eigum við að treysta þeim til þess þegar þau neita að taka nokkra ábyrgð á því stórkostlega klúðri sem þessi sala var? Þegar þau neita að velta við öllum steinum eins og þau lofuðu í vor? Því miður, virðulegi forseti, hefði ég einmitt getað skrifað þessa frétt fyrir fjölmiðla að auðvitað eru stjórnarliðar ekki reiðubúnir að standa við gefin loforð um að skipa rannsóknarnefnd Alþingis til að velta við hverjum steini, eins og lofað var í vor, ef skýrsla Ríkisendurskoðunar skildi eftir ósvaraðar spurningar. Við bíðum enn eftir svörum við því hvort það sé virkilega í lagi að fjármálaráðherra Íslands megi selja pabba sínum hlut í banka á betri kjörum en almennt bjóðast. Það varðar gífurlega almannahagsmuni að fá svör við þessari spurningu, virðulegi forseti, því þessi sami maður ætlar að halda áfram að selja eignir okkar allra eftir eigin hentisemi.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér söluna á Íslandsbanka og þessa skýrslu sem fyrir liggur. Það hefur komið okkur mörgum á óvart hversu innihaldsrík þessi skýrsla er í raun og veru, alla vega leið mér þannig við lestur þessarar skýrslu. Ég hafði ekki vænst þess að svo mikið væri í skýrslunni. Við hv. þingmaður sitjum bæði í efnahags- og viðskiptanefnd. Hér hefur verið talað svolítið hortuglega um þær þingnefndir sem um málið fjölluðu, að þær hafi ekkert verið að vinna sína vinnu eða að setja einhver skilyrði. Til upprifjunar þá held ég að þetta hafi verið kynnt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd sama dag og stríðið hófst í Úkraínu. Ég er með glærupakka sem Bankasýslan lagði fyrir okkur á þessum tíma. Þetta var glærupakki upp á 19 síður en aðeins ein glæra í pakkanum fjallaði í raun og veru um söluna. Annað var samanburður á virði banka og bla, bla, bla, en aðeins ein glæra fjallaði um þessa svokölluðu tilboðsleið, muninn á henni og þessu frumútboði. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af því að talað er um það í skýrslunni: Fengu nefndirnar nægjanlega kynningu til að geta sent frá sér álit um það sem þetta væntanlega var, sölu á milljarða eign ríkisins?

Virðulegur forseti. Svarið er nei og það er bara mjög skýrt í skýrslu ríkisendurskoðanda að þingnefndir fengu ekki fullnægjandi upplýsingar til að geta spurt gagnrýninna spurninga og verið fyllilega upplýstar um þá söluaðferð sem velja átti og skilið hvað í raun stæði til. Þetta er mjög skýrt af lestri skýrslunnar og kom líka mjög skýrt fram í máli ríkisendurskoðanda fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í gær. Síðan hefur því verið fleygt fram hér og annars staðar að í raun hefðu þingnefndirnar átt að taka fyrir það að smærri aðilar mættu taka þátt í þessu og þingnefndirnar hefðu átt að benda á hitt og þetta. Í fyrsta lagi er bæði búið að sýna fram á að ráðherra hafi ekki verið fyllilega upplýstur um hvað gengi eiginlega á, og líka að þingnefndirnar hafi alls ekki verið nógu vel upplýstar, hvorki af ráðherra né Bankasýslunni. Það er auðvitað grafalvarlegt mál. Mér finnst frekar lítið gert úr því að upplýsingagjöfin til þingsins hafi verið þetta léleg og að ríkisendurskoðandi komist í raun að þeirri niðurstöðu að upplýsingarnar hafi verið ófullnægjandi til að Alþingi gæti tekið upplýsta afstöðu til sölunnar sem er, eins og við vitum, lykilþáttur í þessu ferli öllu saman. Það er auðvitað miður að ekkert regluverk sé í kringum það að það hafi einhverjar afleiðingar í för með sér að villa um fyrir þinginu. Ef svo væri tæki framkvæmdarvaldið mögulega alvarlegar það hlutverk sitt að upplýsa þingið.

Virðulegur forseti. Takk fyrir þetta. Það er eins og Bankasýslan sjálf hafi ekki náð utan um þetta eða söluráðgjafarnir. Það er eins og enginn hafi náð utan um þetta. Hæstv. fjármálaráðherra talar alltaf um að við verðum að horfa á heildarmyndina í þessu máli af því að þetta voru bara 3% þarna fyrir utan sem fengu þetta, en 3% eru 1,5 milljarður. Þeir sem tengdust hruninu voru í þessum pakka. 3% eru voðalega lítið, en 1,5 milljarður er allt annað. Þessir litlu aðilar sem tengdust m.a. hruninu hinu fyrra voru að versla upp undir 1,5 milljarð. Það særir alla vega mig og fólkið í kringum mig að þessir aðilar skyldu hafa haft aðgang að eigninni sem þjóðin á en ekki ég og þú.

Virðulegur forseti. Í raun segir það líka sína sögu að 3% af einhverjum aðilum úti í bæ, sem margir hverjir hafa verið dæmdir fyrir fjármálamisferli, fái aðgang að uppboði sem er almennt lokað öðrum og á kjörum sem öðrum bjóðast ekki. Í raun er smæð hópsins líka vandamál út af fyrir sig. Hvers vegna fær þessi smái hópur en ekki annar og miklu stærri hópur að taka þátt? Það er algerlega á reiki. Það kemur fram í skýrslunni að markmiðið hjá Bankasýslunni hafi aðallega verið að ná í viðskipti frá viðskiptavinum þeirra aðila sem Bankasýslan valdi sér að eiga í viðskiptum við. Það vekur aftur upp spurningar um hvernig Bankasýslan valdi þá aðila og við erum enn þá að velta fyrir okkur öllum þessum gjöfum sem Bankasýslan fékk frá þessum aðilum. Auðvitað skiptir máli hverjir fengu að kaupa og hverjir ekki í þessu útboði. Það skiptir engu máli hvort það voru 3% eða 100%.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína góðu ræðu. Eftirlit Ríkisendurskoðunar gagnvart stjórnvöldum í umboði Alþingis lýtur að fjárreiðum ríkisins skv. 43. gr. stjórnarskrár og 3. gr. laga nr. 46/2016. Eftirlit Ríkisendurskoðunar lýtur einmitt ekki að því hvort starfsemi stjórnvalda fari að öðru leyti fram í samræmi við lög og vandaða stjórnsýsluhætti, hvort ráðherra ræki starfsskyldur sínar, hvort ráðherra fylgi t.d. hæfisreglum stjórnsýsluréttarins sem hv. þingmaður kom hér inn á og hvort ráðherra fylgi skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins, t.d. um rannsóknarregluna sem margt bendir til að hafi verið þverbrotin í þessu ferli. Ég ætla bara að segja það upphátt. Slíkt eftirlit er auðvitað á hendi annarra aðila, t.d. umboðsmanns Alþingis og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða rannsóknarnefndar samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir, eftir atvikum. Hæstv. fjármálaráðherra hefur mjög sérstakar hugmyndir um Ríkisendurskoðun og hlutverk þeirrar stofnunar hér í dag og sá vinkill hans kom mér svolítið á óvart. Það er eins og hann líti svo á að Ríkisendurskoðun eigi að þjóna sem einhvers konar rannsóknarréttur um öll möguleg atriði, ekki bara atriði er varða fjárreiður ríkisins heldur um starfsskyldur ráðherra almennt. Ef ég skil hæstv. ráðherra rétt þá er það þannig að vegna þess að Ríkisendurskoðun notar ekki orðið lögbrot í sinni skýrslu þá hljóti niðurstaða stofnunarinnar að vera einn allsherjarsýknudómur yfir vinnubrögðum hæstv. ráðherra. Mér þætti fróðlegt að heyra frá hv. þingmanni, sem hefur talsverða þingreynslu, bæði hér og af Evrópuráðsþinginu og er mikil áhugakona um þingeftirlit, hvað henni finnst um þessar frumlegu hugmyndir hæstv. fjármálaráðherra um hlutverk Ríkisendurskoðunar í íslenskri stjórnskipan?

Virðulegur forseti. Ég sagði í ræðu minni að það kæmi mér ekkert á óvart að nú væri enginn vilji til að koma á fót rannsóknarnefnd Alþingis eins og stórkarlalega var lýst yfir í vor að stæði til að gera ef einhverjar spurningar væru eftir. Það kom mér heldur ekki á óvart að ráðherra skyldi stökkva á skýrslu Ríkisendurskoðunar og segja: Heyrðu, þetta mál er afgreitt, við þurfum ekki neina rannsóknarnefnd. Þetta var algerlega fyrirsjáanlegt og nákvæmlega til þess var leikurinn gerður. Ríkisendurskoðandi, sem hefur afmarkað hlutverk til að kanna afmarkaða hluti, var settur í að kanna þennan afmarkaða hlut. Hann á allt í einu að vera nóg til þess að svara öllum þeim spurningum sem upp vakna við miklu stærra atriði og miklu stærri sögu. Eins og ég segi þá var þetta algjörlega fyrirsjáanlegt. Ég spáði því, þegar stjórnarliðar komu hingað upp hver á fætur öðrum og lýstu því yfir að hér yrði skipuð rannsóknarnefnd ef einhverjar spurningar stæðu eftir, að engin innstæða yrði fyrir þessu þegar á hólminn væri komið. Þetta var bara tafaleikur og nú á málinu vera lokið. Það er ekki þannig, en það er augljóslega ætlun stjórnarliða að svo sé.

Frú forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir hefur orðið fyrir töluvert miklum vonbrigðum með skýrslu ríkisendurskoðanda af því að hún er ekki í takt við þá drauma sem hún ól með sér. Skýrslan rennir ekki stoðum undir þau gífuryrði sem féllu hér úr munni hv. þingmanns á síðastliðnu vori. En haldið skal áfram, frú forseti, að dylgja um það að hæstv. fjármálaráðherra hafi selt föður sínum Íslandsbanka, selt honum Íslandsbanka, eins og hv. þingmaður kemst að orði. Spurningin er: Hversu lágt ætla menn að leggjast? Nú er það ljóst að í lögum um Bankasýsluna er hlutverk Bankasýslunnar að meta þau tilboð sem hafa borist. Hæstv. fjármálaráðherra hafði ekki upplýsingar um að faðir hans væri hugsanlega að gera tilboð í lítinn hlut, ekki bankann allan eins og hv. þingmaður vill telja fólki trú um heldur lítinn hlut í þessu almenna útboði, tilboðsútboði. Hann vissi ekki af því og ég ætla að spyrja hv. þingmann: Telur hv. þingmaður að hér eftir verði nauðsynlegt, þegar seldar eru ríkiseignir, að fjármálaráðherra fari sérstaklega yfir og handvelji þá sem honum eru þóknanlegir, að þeir fái að kaupa hluti í þeim ríkisfyrirtækjum sem kunna að vera seld á komandi árum? 

Forseti vill biðja þingmenn um að virða tímann.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að lesa upp úr ræðu minni fyrir hv. þm. Óla Björn Kárason þar sem ég spurði: „Má fjármálaráðherra Íslands selja pabba sínum hlut í ríkiseign á betri kjörum en almennt bjóðast?“ Þetta var spurning. Svo held ég að hafi það verið annars staðar í niðurlaginu, alveg í endann á ræðu minni - nú er þetta náttúrlega allt komið í eitthvert rugl. Ég velti því alla vega upp hvort við þyrftum ekki að fá svar við einmitt þessari spurningu sem er ekki svarað í skýrslu Ríkisendurskoðunar. - Einmitt, hérna er þetta: „Við bíðum enn eftir svörum við því hvort það sé virkilega í lagi að fjármálaráðherra Íslands megi selja pabba sínum hlut í banka á betri kjörum en almennt bjóðast.“ Þannig að bara til þess að fullvissa hv. þingmann um það þá talaði ég hvergi um heilan banka eða nokkuð þvílíkt, svo það liggi alveg fyrir. Síðan þetta með að handvelja þá sem fá að kaupa í bankanum. Það er ekki það sem hefur verið gagnrýnt. Það sem enn leikur vafi á um er hvort ráðherra hafi borið að fara yfir öll tilboðin sem hann skrifar undir og samþykkir fyrir hönd ríkisins og hvert hæfi ráðherrann sé þá þegar hann framkvæmir þessa athöfn fyrir hönd ríkisins. Þetta er bara spurning sem við viljum fá svar við: Eiga hæfisreglur við í þessu tilfelli eða ekki? Ráðherra vill meina ekki. Við viljum meina að svo sé. Ríkisendurskoðun skoðaði það ekki í þessari skýrslu og það er nú það eina sem ég var að benda á.

Frú forseti. Ég tók eftir því að hv. þingmaður svaraði ekki þeirri spurningu sem ég beindi að honum: Er þingmaðurinn að leggja það til að fjármálaráðherra hverju sinni handvelji, fari yfir lista yfir tilboðsgjafa þegar kemur að sölu ríkiseigna og velji þá úr sem honum eru þóknanlegir eða ekki? Vegna þess að það er það sem ég heyri þegar ég hlusta á hv. þingmann. En svo vil ég líka taka fram vegna ræðu hv. þingmanns hér áðan að það er alveg skýrt í lögum um ríkisendurskoðanda hvert hans hlutverk er. Þar segir m.a. í 3. gr.: „Ríkisendurskoðandi skal upplýsa Alþingi og stjórnvöld um málefni sem varða rekstur og fjárreiður ríkisins, leiða í ljós frávik frá lögum og reglum á því sviði og gera tillögur að úrbótum, bættri stjórnsýslu, skýrari ábyrgð“ o.s.frv. Þessi stjórnsýsluúttekt sem við erum að ræða hér er gerð á grunni þessarar 3. gr. laga um ríkisendurskoðanda.  
            

Virðulegur forseti. Ég held ég hafi nú svarað spurningu hv. þingmanns: Nei, ég vil ekki að ráðherra velji þá sem fá að kaupa hlut í Íslandsbanka eða neinum öðrum ríkiseignum, bara svona einhvern veginn eftir eigin hentisemi. Til þess eru líka t.d. gerðar þessar reglur um hagsmunaárekstra og hæfi, til þess að fólk sé ekki að velja t.d. fjölskyldumeðlimi til að fá eign ríkisins á betri kjörum en almenningi býðst almennt. En ókei. Okkar ágreiningur liggur í því hvort sú spurning sé hér undir eða ekki. Er það bara í lagi? Er það virkilega þannig? Sú spurning er bara ekki greind af ríkisendurskoðanda. Það sakar enginn ríkisendurskoðanda um að hafa ekki farið að lögum. Ég veit ekki hvaða vitleysa þetta er í fólki hérna. Við erum bara að vitna beint í skýrslu ríkisendurskoðanda og á blaðsíðu 3 segir, með leyfi forseta: „Það fellur utan hlutverks Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda er öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum.“ Á fundi Ríkisendurskoðunar með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vísuðu fulltrúar Ríkisendurskoðunar sérstaklega til þess að m.a. væri verið að virða valdmörk umboðsmanns Alþingis sem hefur einmitt það hlutverk að gæta að hvort ráðherra hafi gætt að sínu hæfi, hvort hann hafi farið eftir stjórnsýslulögum o.s.frv. Þannig að ég veit ekki hver er að dylgja hér en það er ekki ég.  
            

Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs kemur fram að á kjörtímabilinu muni ríkissjóður halda áfram að draga úr eignarhaldi á fjármálakerfinu og nýta ábatann til uppbyggingar innviða. Við sem stöndum hér í þessum sal getum örugglega verið sammála um mikilvægi þess að byggja upp innviði. Fyrir þau sem þurfa upprifjun á sögunni þá eignaðist ríkið öll hlutabréf í bankanum sem hluta af stöðugleikaframlagi Glitnis við uppgjör þrotabúsins. Með því varð ríkið eigandi að tveimur af þeim þremur stóru viðskiptabönkum sem starfa hér á landi. Allt frá árinu 2015 hafa verið uppi áform um að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka, enda hefur það ekki verið stefna ríkisins að reka þessa banka til framtíðar. Það sem þarf að hafa hugfast er að Bankasýslu ríkisins er falið samkvæmt lögum að annast það ferli sem þarf að fara fram til að selja hlut í bankanum og við treystum Bankasýslunni fyrir hlutverki sínu. Fyrirkomulag þessarar sölu og ábyrgðarskipting byggist á lögum um sölumeðferð eignarhluta í fjármálafyrirtækjum. Þau lög voru sett í tíð vinstri stjórnarinnar og fyrir þeim mælti þáverandi fjármálaráðherra, Oddný Harðardóttir. Við erum öll sammála um að við höfum ætlað að fylgja þeim lögum og því ferli. Staðan er sú að búið er að fara í tvö útboðsferli og báðar sölurnar hafa verið ríkissjóði almennt hagfelldar. Ríkissjóður hefur selt hluti í bankanum fyrir 108 milljarða en á enn eftir 42,5% hlut. Fyrir þessa upphæð má standa fyrir ýmsum framkvæmdum sem beðið er eftir víðs vegar í samfélaginu. Má þar nefna nýjan Landspítala og hjúkrunarheimili ásamt áframhaldandi uppbyggingu samgönguinnviða. Fyrra útboðið var svokallað almennt útboð. Þar fór 35% hlutur í sölu í almennu útboði og gekk það útboð almennt vel fyrir sig. Líkt og kemur fram í skýrslunni sem við ræðum hér í dag var seinna tilboðið lokað tilboðsfyrirkomulag eingöngu fyrir fagfjárfesta. Hér er um að ræða fyrirkomulag sem er vel þekkt erlendis enda dregur Ríkisendurskoðun ekki þessa aðferð í efa í skýrslunni. Þetta fyrirkomulag er minna þekkt hérlendis en hefur þó verið notað við sölu á eignarhluta í Arion banka. Nú erum við hér að ræða skýrslu ríkisendurskoðanda og staðreyndin er sú að framkvæmd útboðsins er gölluð. Það kemur fram í skýrslunni og er vel staðfest þar. Við sáum strax í vor vísbendingar um að framkvæmdin hefði verið gölluð og eðlilega vakti það upp fjölda spurninga. Stjórnvöld lögðu áherslu á það allan tímann að leitað yrði til okkar færustu sérfræðinga og það var sannarlega gert. Þá hafa þingnefndir samkvæmt lögum ákveðið hlutverk í undirbúningi söluferlis og fengu nefndirnar vegna umfangsins framlengda fresti til að skila umsögnum vegna sölunnar. Við þessa sölu komu ekki fram efnislegar athugasemdir um tilboðsfyrirkomulagið sem slíkt eða leiðbeiningar til ráðherra um sölumeðferðina þrátt fyrir að nefndirnar fengju til sín sérfróða aðila til að greina kosti og galla sölufyrirkomulagsins. Þau sem sitja hér í stjórnarandstöðu og gagnrýna ferlið vita þetta enda sitja fulltrúar allra flokka í þessum nefndum. En við erum samt á þessum stað í dag og við erum hérna með góða skýrslu sem varpar ljósi á mikilvæga þætti málsins. Skýrsla ríkisendurskoðanda sem skilaði sér til okkar í gær var ítarleg og góð. Hún er til komin vegna þess að fjármála- og efnahagsráðuneytið óskaði eftir því við Ríkisendurskoðun að embættið gerði stjórnsýsluúttekt á því hvort sala ríkisins á þeim hlut í Íslandsbanka sem seldur var 22. mars síðastliðinn hafi samrýmst lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Ég vil vitna í ríkisendurskoðanda sem lét hafa eftir sér á mbl.is í dag að ef Ríkisendurskoðun hefði orðið þess áskynja að lög hefðu verið brotin þegar þessi hlutur ríkisins í Íslandsbanka var seldur hefði stofnunin vakið athygli á því. Hann bætir við að það sé ekki þar með sagt að þó að hlutir hafi misfarist séu þeir ólöglegir. Ríkisendurskoðandi bendir einnig á eftirfarandi í skýrslunni og ég vitna hér beint, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir reynslu og þekkingu starfsmanna og stjórnar Bankasýslunnar á sviði umsýslu og sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum bjó stofnunin ekki yfir reynslu af tilboðsfyrirkomulagi í aðdraganda sölunnar. Stofnunin var í söluferlinu öllu afar háð utanaðkomandi ráðgjöf og þekkingu.“ Þá segir einnig í skýrslunni: „Í minnisblaði Bankasýslunnar kom fram um tilboðsfyrirkomulag að slík sala fari fram með lokuðu útboði til hæfra fjárfesta. Bankasýslan taldi því að söluaðferðin væri ekki að fullu í anda meginreglna laga nr. 155/2012 hvað varðar opið söluferli og gagnsæi. Ríkisendurskoðun bendir á að það söluferli sem viðhaft var við söluna 22. mars er almennt kallað opið söluferli á fjármálamarkaði. Í lokuðu útboði er aðeins tilteknum aðilum gefinn kostur á að gera tilboð og þeir einir fá boð um að gera það. Svo var ekki í söluferli Íslandsbanka þar sem öllum fjárfestum sem töldust til hæfra fjárfesta var heimil þátttaka.“ Þrátt fyrir ýmsa annmarka á söluferlinu dregur Ríkisendurskoðun ekki í efa að fjárhagsleg niðurstaða söluferlisins á hlut ríkissjóðs í Íslandsbanka hafi verið ríkissjóði almennt hagfelld. Það á einnig við um þróun á gengi í bankanum á eftirmarkaði í kjölfar sölunnar. Þó er ekki hægt að fullyrða að salan hafi verið ríkissjóði eins hagkvæm og vera mátti. Varðandi hagkvæmni sölunnar er ekki hægt að segja að ef salan færi fram í dag fengjum við mun lægra verð eða hærra. Þetta er víst allt spurning um tímapunkta og því aðeins hægt að velta því fyrir sér hvað sé besta mögulega sala. Það er þó ein staðreynd sem bent er á í skýrslunni sem er verulega sorgleg. Það er skjalið sem gaf rangar forsendur í rauneftirspurn. Í skýrslunni kemur fram að skjal sem notað var sem grunngagn um rauneftirspurn og leiðbeinandi lokaverð reyndist uppsett með röngum forsendum. Það leiddi til þess að excel-töflureiknirinn nam það ekki sem tölulegar upplýsingar. Já, excel er nákvæmur. Ef nemandi í prófi í viðskiptafræði skilaði verkefni með slíkri villu fengi viðkomandi 0 fyrir dæmið. Það er ljóst. En eftirfarandi prófraun innihélt kannski fleiri dæmi. Og hér erum við að tala um okkar hæfustu sérfræðinga. Virðulegur forseti. Þegar ríkisendurskoðandi gekk eftir svörum um fyrrgreinda villu voru svör Bankasýslunnar á þann veg að þessi villa hefði ekki komið fram áður en endanlegt leiðbeinandi lokaverð var ákveðið en skjalið með villunni skilaði sér samt inn sem fylgigagn til Ríkisendurskoðunar. Virðulegi forseti. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hefur nú fengið kynningu á skýrslunni frá Ríkisendurskoðun og nú hefst vinna nefndarinnar við að kynna sér málið, kalla til aðila, taka umræðuna og skila frá sér áliti um skýrsluna. Hv. formaður nefndarinnar fór vel yfir hvaða hlutverk nefndin hefur í þessu sambandi og tek ég undir hennar orð. En sú umræða sem nú fer fram hér í dag hefði í raun átt að fara fram eftir vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Það var ótrúleg upplifun að verða vitni að þeim leka sem varð á skýrslunni til fjölmiðla. Sem nefndarmaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var það mjög slæm upplifun að verða vitni að þeirri óvirðingu sem sá eða sú sem lak skýrslunni sýndi Alþingi. Við getum öll og eigum öll að hafa skoðun á þessu máli en berum virðingu fyrir trúnaði sem okkur ber að halda. Ég ber samt fullt traust til nefndarinnar að hefja þessa vinnu og ég óska henni og okkur góðs í þeirri vinnu og ég treysti öllum nefndarmönnum til að vinna af heilindum að henni. Ég ber líka traust til okkar eftirlitsstofnana. Ríkisendurskoðun hefur hér skilað góðu plaggi þar sem farið er vel yfir málin. Þau sem út af standa hvað varðar söluráðgjafana eru nú í skoðun hjá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands. Síðan eigum við eftir að fara í þessa vinnu í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ég vonast til að við verðum betur upplýstari og betri í umræðunni eftir að henni er lokið. Virðulegi forseti. Við bíðum niðurstöðu þessa og tel ég að þær spurningar sem við höfum núna verði svarað eftir vinnu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og eins líka eftir að vinnu Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands er lokið og ég vona að myndin verði skýrari þegar við förum heim fyrir jólin eða sem fyrst. - Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir sína ræðu. Hér í dag er rætt mikið um framkvæmdina, framkvæmdaratriðið og ábyrgð. Mig langar í fyrri atrennu að spyrja hv. þingmann hvert hún telur að hlutverk hæstv. fjármálaráðherra sé við sölu á banka samkvæmt lögunum. Þetta eru þá kannski tvær spurningar. 1. Er hv. þingmaður sammála því að það sé fjármálaráðherra sem ber ábyrgð á því að söluferlið sé í samræmi við þær forsendur og þau skilyrði sem eru lögð til grundvallar í greinargerð ráðherra sem ráðherra leggur fyrir Alþingi? 2. Er hv. þingmaður sammála því að það sé fjármálaráðherra sem ber að hafa eftirlit með öllu söluferlinu og ganga úr skugga um að ferlið hafi verið í samræmi við greinargerðina sem hann lagði fyrir þingið áður en hann tekur ákvörðun um sölu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið. Hver er ábyrgð ráðherra? Hún er alla jafna mjög rík en ráðherra felur stofnun, eins og kom fram í ræðu minni, Bankasýslu ríkisins, samkvæmt lögum að annast þetta ferli. Og seinni spurningin, fyrirgefðu?

Ber fjármálaráðherra að hafa eftirlit með söluferlinu áður en hann tekur ákvörðun um sölu?

Ég held að það eftirlit sem hann á að hafa hafi verið veitt en með upplýsingar þá kom það fram í skýrslu ríkisendurskoðanda að þær upplýsingar sem voru bornar fyrir ráðuneytið hafi kannski ekki verið nægilegar. En ég held að hann hafi ekki verið með ríka eftirlitsskyldu með Bankasýslunni sem slíkri.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði orðrétt að hún teldi að ráðherra hefði ekki haft ríka eftirlitsskyldu með Bankasýslunni sem slíkri. Hér erum við komin í svolítil vandræði. Það sem ég var að lesa upp í ræðu minni eru beinar tilvitnanir í lýsingu ríkisendurskoðanda á ábyrgð ráðherra þegar kemur að svona söluferli. Ég held að við séum í vandræðum hér í þessum sal ef jafnvel stjórnarliðar sættast ekki við bara grunnforsendurnar sem lagt er upp með í skýrslu Ríkisendurskoðunar um það hvert hlutverk Bankasýslunnar sé og hvert hlutverk fjármálaráðherra sé. Það er alveg skýrt að Bankasýslan er undirstofnun og ráðherra ber að hafa eftirlit með sölumeðferðinni á öllum stigum ferlisins, bæði í upphafi og undir lokin þegar hann tekur sína ákvörðun. Þá á hann að hafa sannreynt, þá á hann að hafa aflað upplýsinga til þess einmitt að geta gengið úr skugga um að markmið 

Virðulegi forseti. Ég álít svo að hv. þingmaður hafi bara verið að ítreka fyrri spurningu, er það ekki rétt hjá mér?

Já.

Ég tel að lögin séu frekar óskýr í þessum efnum. Það má vera að ríkisendurskoðandi - ég er ekki alveg með þennan punkt á hreinu en ég ítreka að ég tel að fjármálaráðherra hafi verið upplýstur um ferlið og hafi ekki svikist undan því eftirliti sem hann átti að hafa.

Þú sagðir áðan að hann hefði ekki …

- Já, en hann er með upplýsingar. Það kemur fram í skýrslu hjá ríkisendurskoðanda að hann hafi ekki verið nægilega vel upplýstur en ég tel að hann hafi haft það eftirlit. Ég er ekki með nákvæmt yfirlit yfir það hvaða eftirlit hann hafði. Það kemur ekki heldur fram í skýrslunni.

Forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann út í viðbrögð ríkisstjórnarflokkanna við þessari skýrslu. Í dag tjáði varaformaður Framsóknarflokksins sig, bankamálaráðherra, sem er að vísu ekki hér í þessari umræðu í dag, um skýrsluna; var ánægð með hana en ítrekaði það sem hún sagði strax um páskana, að hún hefði talað fyrir almennu útboði, hún hefði ekki viljað fara þessa tilboðsleið. Þungamiðjan og kjarnaatriðið í umfjöllun Ríkisendurskoðunar er þessi framkvæmd á sölunni, aðferðafræðin við hana, þessi tilboðsleið. Mig langaði bara til að spyrja hv. þingmann út í það hvort einhugur hafi verið í þingflokki Framsóknarflokksins um þá leið sem farin var í ljósi þess að hér er varaformaður flokksins að tjá sig, bankamálaráðherrann, sem hefur lýst því yfir og gerir það aftur í dag að hún hafi tjáð sig með þeim hætti í ráðherranefnd um efnahagsmál að hún hafi varað við þessari lokuðu leið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir andsvarið. Varaformaður Framsóknarflokksins stendur fyrir sínum umsögnum. Ég man ekki til þess að það hafi verið sérstaklega bókað eða lagt fram að einhver andstaða væri við þessa framkvæmd, þá er ég að tala um tilboðsferlið, á fundi hjá okkur en þetta var rætt fram og til baka. Við fengum upplýsingar og annað en ekki var bókuð nein andstaða við þetta form, enda erum við ekkert endilega að ræða um það núna heldur fyrirkomulag þeirrar leiðar sem almennt var skrifað undir. Ég veit að okkar þingmenn, sem sátu í þeim nefndum, gerðu ekki athugasemdir, hvorki í efnahags- og viðskiptanefnd né í fjárlaganefnd.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég lít svo á að við séum að ræða sölu á Íslandsbanka og framkvæmdina alla. Auðvitað er veigamikið atriði í þeirri umfjöllun hvort þrír ráðherrar, sem höfðu þetta verkefni með höndum, gengu ekki í takt, voru ekki sammála. Varaformaður Framsóknarflokksins er aftur í dag að halda því til haga að forsætisráðherra hafi farið þá leið sem fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins lagði til en að fulltrúi Framsóknar í þeirri nefnd hafi verið annarrar skoðunar. Hún sagði á þessum tíma í fjölmiðlum, með leyfi forseta: „Önnur leið var hins vegar valin og því miður er fátt sem kemur á óvart í þessu máli og hver útkoman varð.“ Ég var því í raun og sann forvitin um það hvaða umræður hafi þá verið í þingflokki Framsóknarflokksins um það hvaða leið skyldi fara í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan þá verður varaformaður flokksins að svara fyrir sín orð. 

Forseti. Aðeins almennt um eftirlitsskyldu ráðherra. Ef hópur fólks sækir um embætti eða stöðu hjá hinu opinbera er það yfirleitt þannig að hæfnisnefnd fer yfir umsóknirnar og skilar rökstuddu mati til ráðherra um það hverjir teljist vera hæfir eða hæfastir til að vera skipaðir í viðkomandi stöðu. Ef það kemur í ljós að einn af umsækjendum er fjölskyldutengdur ráðherra, er það ekki svo að ráðherra er vanhæfur til að taka ákvörðun um skipan viðkomandi, að taka ákvörðun um það hver verði skipaður í það embætti, af því að það er aðili í umsækjendahópnum sem er honum tengdur?

Virðulegi forseti. Nú erum við komin á aðrar brautir. Jú, ég myndi telja það að ef ráðherra er að auglýsa starf eða stofnun sem heyrir undir ráðherra er að auglýsa starf sem hann á að skipa í og ef sonur hans eða faðir myndi sækja um væri hann vanhæfur til að fjalla um málið og myndi vísa því frá sér. Hér er þingmaður náttúrlega að vísa í þá hluti sem faðir fjármálaráðherra keypti þarna. Eins og ég sagði í ræðunni áðan þá komst ríkisendurskoðandi ekki að neinu lagabroti, hann sá það ekki og það verður ekki annað séð af umfjöllun skýrslunnar en að sá þáttur sölumeðferðarinnar sem var á ábyrgð ráðherra hafi samræmst lögum og meginreglum stjórnsýslunnar og þeir misbrestir á undirbúningi og framkvæmd sem ríkisendurskoðandi bendir á varða einkum afmörkuð atriði við framkvæmd sölunnar sem m.a. voru í verkahring eftirlitsskyldra aðila.

Forseti. Já, ég er vissulega að vísa í að þarna er faðir fjármálaráðherra einn af kaupendum. Fjármálaráðherra ber í rauninni ábyrgð á því að fara og selja hluti í þessum banka. Það er Bankasýslan sem fer yfir tilboðin, skrifar rökstutt mat, alveg nákvæmlega eins og með umsækjendur um starf, og skilar rökstuddu mati til ráðherra sem tekur ákvörðun um það hvort eigi að selja, hversu mikið eigi að selja o.s.frv. Ef faðir hans eða sonur eru meðal umsækjenda um kaup í hlut á ríkisbanka er ráðherra þá ekki, nákvæmlega eins og þegar umsókn um starf er að ræða, vanhæfur? Um þetta er ekkert fjallað í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er bara farið yfir, eins og kemur hér fram, það sem er á verksviði Ríkisendurskoðunar. Það er frekar augljóst í skýrslunni ef maður les hana. En það vantar algjörlega að fjalla um hlut ráðherra og hæfi hans til að taka þessa ákvörðun.

Virðulegi forseti. Já, það er rétt, það er ekkert fjallað um akkúrat þetta atriði í skýrslunni. Hæfi ráðherra til að taka þessa ákvörðun - getum við lagt þá reglustiku yfir alla kaupendur? Og hvernig eru hæfisreglur stjórnsýslunnar, hvað segja þær? Voru þarna fleiri sem voru tengdir ráðherra eða Bankasýslunni? Þetta var ansi stór listi og ég er viss um að ef við förum nákvæmlega yfir hann með þeim gleraugum þá myndum við finna fleiri sem voru óhæfir við söluna en hvenær við aftengjum slíkt hæfi í íslensku samfélagi veit ég ekki. Ég er ekkert að mæla með slíkri aðkomu en alla vega er þetta ekki nefnt í skýrslunni og ekki tekin afstaða til þess. Það er rétt.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna hér áðan. Mig langaði aðeins til að fara yfir eitt atriði sem mér finnst vera gríðarlega alvarlegt í þessari skýrslu, þessari annars fínu skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er þetta orðalag í niðurstöðukafla: „Hugtakanotkun og upplýsingagjöf í þeim gögnum sem Bankasýslan og fjármála- og efnahagsráðuneyti lögðu fyrir Alþingi voru ekki til þess fallin að draga upp skýra mynd af tilhögun söluferlisins.“ Þetta þýðir með öðrum orðum að upplýsingagjöfin til Alþingis, til þingnefndanna tveggja, gaf okkur ekki rétta mynd af því sem væri að fara að gerast. Í mínum skilningi á lögum, eins og maður les þau, er röng eða villandi upplýsingagjöf til þings alveg á mörkum þess að teljast lögbrot. Ég ætla því að spyrja hv. þingmann: Hvað finnst hv. þingmanni um þessa setningu og þetta inntak í skýrslunni? Er það ekki grafalvarlegt ef þingnefndirnar, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú. Það voru alvarlegir ágallar á framkvæmdinni, m.a. þetta sem hv. þingmaður nefnir, að það voru ónógar upplýsingar sem voru gefnar og jafnvel rangar. Það er gríðarlega alvarlegt. En akkúrat hvaða lög það brýtur get ég ekki upplýst þingmanninn um. En þetta er eitt af þeim atriðum sem við í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eigum eftir að fara yfir. Ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér í því að þetta sé eitt af því sem kemur upp í okkar rannsóknarvinnu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Ég er sammála því að við hljótum að skoða þetta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, skárra væri það nú. Það breytir hins vegar ekki niðurstöðunni. Þessari niðurstöðu verður ekki hnikað og þessu komumst við ekki hjá, þ.e. að upplýsingagjöf til þingsins var ekki góð. Þingið gat með öðrum orðum ekki byggt umsagnir sínar og niðurstöðu og athugun - og svo ég vitni í orð ríkisendurskoðanda frá því á fundinum í gær gat það fyrir vikið ekki spurt nægjanlega gagnrýnna spurninga um ferlið allt. Mig langar að spyrja hv. þingmann um athugun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á málinu í framhaldinu: Finnst hv. þingmanni líklegt að eitthvað þar geti í einhverju hnikað til þessum alvarlegu athugasemdum sem Ríkisendurskoðun er að gera? Liggja þær ekki eftir sem áður á borðinu sem algjör áfellisdómur yfir þessu ferli sem einhver hlýtur jú a.m.k. að bera pólitíska ábyrgð á?

Virðulegi forseti. Ég held að við séum bara stödd í miðri á við að rannsaka þetta mál. Það var enginn lokapunktur settur með skýrslu ríkisendurskoðanda. Við eigum bæði eftir að vinna í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og við eigum eftir að fá skýrslu frá Fjármálaeftirlitinu. Ég ætla ekki að svara því hér og nú og fella áfellisdóm um það hvaða lög hafi verið brotin í þessum efnum. En þetta er eitt af því sem við þurfum að skoða. Við erum ekkert hætt að rannsaka þetta. Það hefur oft komið fram og ég held að allir, við þingmenn sem sitjum hér og getum ekki annað, stjórnsýslan og ríkisstjórnin - ég held að hún sé öll af vilja gerð að rannsaka þetta betur.

Frú forseti. Mér datt í hug að spyrja, vegna þess að um það var rætt í andsvörum áðan að varaformaður Framsóknarflokksins væri mjög áberandi í fjölmiðlum í dag að bregðast við efni skýrslunnar, hvort forseti viti til þess að hún muni bæta sér á mælendaskrá í þessari umræðu? Bæði vakti athygli hér á vorþingi þegar hæstv. ráðherra, sem situr í ráðherranefnd um efnahagsmál, lýsti því yfir að hún hefði á þeim vettvangi lýst efasemdum um þá leið sem var valin við útboðið á hlut í Íslandsbanka og auk þess er hún ráðherra bankamála. Því skiptir tiltrú almennings á bankakerfinu ekki litlu máli fyrir hennar málaflokk. Auðvitað er jákvætt að hæstv. ráðherra sé að taka þátt í almennri samfélagsumræðu með því að veita viðtöl um efni skýrslunnar, eins og ég hef séð í Vísi og Fréttablaðinu í dag, en viðtöl við fjölmiðla kom ekki af stað umræðu hér á þessum vettvangi. 

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Það er fullkomlega eðlilegt að ráðherra viðskipta mæti hingað og í rauninni allir ráðherrar í ráðherranefnd um efnahagsmál. Það var nú einu sinni ráðherranefnd um efnahagsmál sem fékk skýrsluna til umsagnar, fékk að lesa hana og gera athugasemdir við drögin sem voru þarna áður. Það er fullkomlega eðlilegt að ráðherranefndin komi og geri grein fyrir sínum sjónarmiðum um þetta ferli allt því að þetta er nú einu sinni skýrsla Ríkisendurskoðunar, ekki fjármálaráðherra. Fjármálaráðherra er hérna sem hluti af umræðunni en einnig finnst mér allir aðrir ráðherrar í ráðherranefnd um efnahagsmál vera það. Því kalla ég eftir þessu. Vinsamlega sendið skilaboð þannig að það komi alla vega einn ráðherra hingað frá hverjum stjórnarflokki. Fyrr má nú vera.

Frú forseti. Ég verð að játa að fjarvistir ráðherra í þessum sal eru svo tíðar að ég hafði satt best að segja ekki leitt hugann að þessu fyrr en hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi þetta. Ég spurði þingmann Framsóknarflokksins út í afstöðu varaformanns Framsóknar og eins þriggja ráðherra í ráðherranefnd um efnahagsmál sem tók allar stærstu ákvarðanirnar um hvernig sölunni og söluákvörðununum skyldi hagað. Það gerði ég vegna þess að varaformaður Framsóknarflokksins og bankamálaráðherra í þessari ríkisstjórn hefur ekki verið í þessari umræðu. Hún tjáir sig við fjölmiðla en hún er ekki hér í þessum sal. Mér finnst satt best að segja að þegar ríkisendurskoðandi er búinn að vinna að úttekt á máli mánuðum saman varðandi sölu ríkiseignar að verðmæti 52,7 milljarða kr. þá ættu forsætisráðherra, fjármálaráðherra og ráðherra viðskiptamála að sýna almenningi og Alþingi þá virðingu að taka þátt í umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þessa beiðni um að við fáum hæstv. viðskipta- eða bankamálaráðherra hér í salinn. Hún er sérfróð í þessum málaflokki eins og hún hefur sjálf vitnað til og tjáir sig óspart í fjölmiðlum. Ég held að það væri Framsóknarflokknum til góða að fá þekkingu hennar hér inn og á hverju hún byggir mat sitt á því að það séu bara sérfræðingarnir sem virðast hafa klúðrað þessu ferli. Því tek ég heils hugar undir þessa beiðni. Ég held að það muni bæta verulega við umræðuna af því að það skiptir máli að þeir hv. þingmenn sem hér taka þátt í umræðunni séu inni í umræðu dagsins í dag.

Virðulegi forseti. Ég tek auðvitað undir að það væri mjög gott að fá hæstv. bankamálaráðherra hingað inn til þess að gera ítarlegri grein fyrir því sem gerðist í ráðherranefndinni í aðdraganda sölunnar. Mér fannst mjög áhugavert að heyra hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur nefna hér áðan að þingflokkur Framsóknarflokksins hefði í sjálfu sér ekki gert athugasemd við það ferli sem farið var eftir að varaformaður flokksins hafði lýst þess háttar andstöðu, hún hafi séð það fyrir að þetta myndi enda með ósköpum og fyrirkomulagið myndi leiða til klúðurs. Mér finnst mjög áhugavert að sá eini sem talaði með þessum hætti innan Framsóknarflokksins sé einungis sá sem hér er lýst sem mesta sérfræðingi flokksins í bankamálum, sem er auðvitað hæstv. bankamálaráðherrann. Það væri mjög upplýsandi að fá afstöðu ráðherrans til þessa alls og sömuleiðis hæstv. forsætisráðherra sem einnig tók þátt í þessari umræðu í aðdragandanum.

Frú forseti. Auðvitað skiptir mestu máli við mat á því hvernig til tókst að rýna aðdraganda sölunnar, rýna þær ákvarðanir sem voru teknar um hvernig leikfléttan um söluna var teiknuð upp. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir nefndi að varaformaður Framsóknarflokksins hefði ekkert bókað um sína afstöðu í þingflokknum. Það rímar við ummæli forsætisráðherra í vor sem talaði mikið um það að ráðherra bankamála hefði ekkert bókað um afstöðu sína í ráðherranefndinni þótt ýmsar umræður hefðu þar átt sér stað. Allir sem eitthvað eru læsir á stjórnmál átta sig á því að hefði bankamálaráðherra bókað gegn forsætisráðherra og fjármálaráðherra inni í nefndinni þá hefði það sennilega jafngilt því að slíta stjórnarsamstarfi. Auðvitað skiptir máli þegar nokkuð afdráttarlaus skýrsla Ríkisendurskoðunar liggur fyrir um hver staða málsins var, 

Virðulegi forseti. Af því að hæstv. fjármálaráðherra er kominn í salinn, þá varpaði hæstv. ráðherra því upp fyrr í þessari umræðu hvort ríkisendurskoðandi hefði ekki örugglega unnið það verk sem óskað var eftir og hann féllst síðar á að vinna. Mér finnst eðlilegt að því sé haldið til haga í umræðunni að ríkisendurskoðandi ræður því nákvæmlega sjálfur hvað það er sem hann skoðar á grundvelli laga um ríkisendurskoðanda. Það er ekki fjármálaráðherra að segja til um það í einhverju bréfi til ríkisendurskoðanda hvað hann eigi að skoða og hvað ekki. Það sem ríkisendurskoðandi rýndi sérstaklega í þessari skýrslu er mjög skýrt tekið fram. Á fyrstu blaðsíðu skýrslunnar eru þær spurningar sem lagðar voru til grundvallar þessari úttekt.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að þetta er orðið dálítið sorglegt hjá stjórnarandstöðunni í dag. Það byrjaði með því að slegið var upp að ríkisendurskoðandi hefði ekkert metið hvort skýrslan geymi athugun á því hvort lögum og góðum stjórnsýsluháttum hafi verið fylgt, að því hafi bara verið sleppt, sem er svo fráleitt að manni fallast hendur hér á Alþingi yfir því að menn haldi þessu fram í fullri alvöru. En þegar menn grípa í tómt með þetta og finna ekkert annað til að tala um, jafnvel þótt forseti hafi ákveðið að taka heilan dag í umræðu um þessa skýrslu, er farið út í þref um fundarstjórn og að einstaka ráðherrar séu ekki mættir. Hér hafa komið nokkrir þingmenn og kallað einn fjarverandi ráðherra bankamálaráðherra. Ég ætla að gera athugasemd við fundarstjórn, að þetta sé ekki leiðrétt, af því að ráðherrann sem verið er að vísa til er sannarlega ekki bankamálaráðherra. Hann hvorki heitir bankamálaráðherra neins staðar né heyra bankamál undir ráðherrann.

Frú forseti. Hér er rætt um það hvort ekki-bankamálaráðherra eigi að koma og hlusta á umræðuna og taka þátt í því sem hér fer fram. Hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra hefur tjáð sig mikið í fjölmiðlum í dag um að hún fagni útkomu skýrslu sem staðfestir hennar efasemdaraddir um aðferðina sem hæstv. fjármálaráðherra tók ákvörðun um að hafa varðandi sölu bankanna. Hún fagnar skýrslunni, fagnar því að tekið sé undir hennar skoðun sem hún hafði lagt fram og þess vegna væri gott að heyra hennar afstöðu á þessu öllu í dag, þessu sem sumir kalla klúður, þessu sem þingmenn og ráðherrar í ríkisstjórn og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins segja til mikilla hagsbóta fyrir almenning, 

Virðulegur forseti. Í sjálfu sér geri ég ekki athugasemd við að þingmenn sakni annarra þingmanna eða eftir atvikum ráðherra úr þingsal. Á móti kemur að menn hafa bara frítt spil. Hér hafa menn allan daginn og geta sagt allt sem þeim finnst en sjá ekki ástæðu til þess að fagna því að geta raðað sér allir á mælendaskrána og átt daginn hér á þingi. Það sem ég held að sé að koma á daginn er að það er svo lítið innihald. Það er svo lítið efnislegt sem menn hafa að segja að þeir vilja frekar eyða tímanum hér í fundarstjórn forseta. Ég skal bara taka þátt í því. Við skulum ræða hérna um fundarstjórn forseta í allan dag í stað þess að ræða um skýrsluna sem menn eru smám saman að átta sig á að geymir engar fullyrðingar á borð við þær sem hv. þingmenn virðast tína upp á tómum síðum skýrslunnar um þau atriði. Þetta er óskaplega dapurlegt og hálfniðurlægjandi fyrir stjórnarandstöðuna. En ef menn vilja suða í forseta yfir fundarstjórn þá fá menn bara að gera það. Það er í fínu lagi.

Forseti. Hæstv. fjármálaráðherra kemur hingað upp og talar um hvað honum finnist vera sorglegt, dapurlegt og allt þetta hvernig við, aumingja stjórnarandstaðan, séum að haga okkur á einhvern hátt sem hæstv. fjármálaráðherra þóknast ekki. Mig langar að segja að mér finnst sorglegt og dapurlegt hversu litla virðingu fulltrúi framkvæmdarvaldsins í þessum þingsal, sem tekur þátt í umræðunni með okkur, ber fyrir þinginu og stjórnarandstöðunni sérstaklega. Við höfum ekki ofboðslega mörg verkfæri í þessum sal til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri og það er bara sjálfsagt að við fáum umræðu um þessa skýrslu. Aftur á móti erum við búin að biðja um rannsóknarnefnd til að kanna málið ofan í kjölinn. Það kemur bara ekki til greina því að það er um of mikið beðið að fá þá rannsókn sem þingið og stjórnarandstaðan bað um. Nei, rannsóknin á að fara fram á forsendum fjármálaráðherra. Þetta þykir mér sorglegt.  
            

Frú forseti. Þetta var nú svolítið ágætt innlegg hjá hæstv. fjármálaráðherra. Hann kemur hingað upp og sakar stjórnarandstöðuna um að hafa ekkert efnislegt fram að færa og vera svakalega sorgleg þegar við biðjum um að einn af þeim ráðherrum sem sitja í ráðherranefnd um efnahagsmál og tjáir sig um allan bæ í um þessa skýrslu mæti líka til þingsins til að tjá sig. Þetta er nú bara ágætt innlegg.  
            

Frú forseti. Í vor gekk gamalkunnugur frasi í endurnýjun lífdaga, í pólitísku samhengi: Það var orðið mjög nauðsynlegt að velta við öllum steinum. Þetta var sagt ítrekað og oft, orðrétt og efnislega. Þarna var verið að svara kröfu stjórnarandstöðunnar um að setja á laggirnar rannsóknarnefnd Alþingis um söluna á Íslandsbanka. Samhengið var ofur eðlilega þetta: Ef skýrsla Ríkisendurskoðunar svarar ekki öllum spurningum um útboðið þá er hægt að velta við öllum steinum í skýrslu rannsóknarnefndar. Nú höfum við skýrslu Ríkisendurskoðunar í höndunum og þar kemur mjög skýrt fram að hún svarar ekki öllum þeim spurningum og öllum þeim gagnrýnisatriðum sem sett voru fram í vor og meira að segja langt frá því. Ríkisendurskoðun svarar ekki spurningum um hvort rétta fyrirkomulagið hafi verið valið, hvort tímasetningin hafi verið rétt, hver sé hin pólitíska ábyrgð, hvort söluferlið hjá söluráðgjöfum standist skoðun, hverjir séu hæfir fjárfestar, hvernig þeir voru valdir og svo mætti áfram telja. Sumt af þessu er til rannsóknar annars staðar en annað ekki. Með öðrum orðum, það er mörgum spurningum ósvarað, m.a. þeim sem snúa að siðferðilegri og pólitískri ábyrgð. Það er nánast sagt berum orðum í skýrslunni að gamalkunnugi frasinn, sem ég vísaði til í upphafi, að velta við öllum steinum, eigi ekki við þegar þessi skýrsla er lesin. Það er tekið fram í skýrslunni. Úr því að Ríkisendurskoðun telur sjálf að hún velti ekki við öllum steinum, hvar eru þá allir stjórnarþingmennirnir og ráðherrarnir í dag sem ákafast töluðu um það í vor að velta við öllum steinum? Þeir eru á harðahlaupum undan eigin ábyrgð og rétt staldra við af og til þegar þeir mæta opnum míkrófónum fjölmiðlamanna til þess eins að koma allri og óskiptri ábyrgð yfir á Bankasýsluna. Pólitíska ábyrgðin er engin. Bankasýslunni skal hent undir rútuna. Nú er ekki tímabært að velta við öllum steinum, jafnvel þótt ríkisendurskoðandi sjálfur segi að hann hafi einmitt ekki gert það, velt við öllum steinum. Það er dapurlegt að fylgjast með þessu. Það er dapurlegt að það sé ekkert að marka orð og hástemmdar yfirlýsingar sem voru gefnar hérna fyrir fáeinum mánuðum. Eina leiðin til að svara öllum þessum spurningum er nefnilega að stofna rannsóknarnefnd Alþingis og það vill þingmeirihlutinn ofur einfaldlega ekki gera. Það er verið að leika hér alls konar tafaleiki til þess eins að svara því til þannig á endanum að sú nefnd verði ekki stofnuð. Samt er þetta eini aðilinn sem gæti í fyrsta lagi farið í gegnum allt það sem ég rakti hérna að ofan og í öðru lagi skapað það traust sem getur verið grundvöllur fyrir frekari sölu Íslandsbanka og eftir atvikum í Landsbankanum. Stóri pólitíski sannleikurinn sem þessi sala leiðir í ljós er nefnilega sá að þessari ríkisstjórn, og þá ekki síst Sjálfstæðisflokknum, hefur algerlega mistekist að búa til tugmilljarða verðmæti fyrir ríkissjóð úr þessari eign sem Íslandsbanki er. Það þýðir ekkert að vísa til þess að fyrri áfangi sölunnar hafi gengið vel þegar sá síðari kolfellur og gerir það að verkum að ferlið fram undan er rúið öllu trausti. Þetta er hinn bitri augljósi pólitíski sannleikur. Tap ríkisins vegna þessa til skamms tíma er talið í tugum milljarða. Skýrslan er vönduð og hún er góð og við eigum að lesa hana vel og mér finnst vera mikill þungi í henni. Það eru mörg atriði þarna sem við þurfum að ræða vel og vandlega. Önnur þurfum við einfaldlega ekki að ræða vegna þess að niðurstaða liggur fyrir. Þetta er áfellisdómur yfir bæði undirbúningi sölunnar og allri framkvæmd og það var margt sem fór úrskeiðis samkvæmt skýrslunni. Upplýsingagjöf til þingsins var ábótavant og dró ekki upp rétta mynd af fyrirhuguðu söluferli. Þar er ábyrgðin fjármálaráðuneytisins og Bankasýslunnar. Og hvað þýðir þetta? Þetta er svona lítil setning í skýrslunni sem lætur í raun og veru ekkert mikið yfir sér. Hvert er hlutverk Alþingis bæði almennt séð gagnvart framkvæmdarvaldinu og hvert er hlutverk efnahags- og viðskiptanefndar og fjármálanefndar almennt í þessu ferli sem við erum að ræða hér? Það er auðvitað ákveðið eftirlitshlutverk. Það er þannig, samkvæmt ríkisendurskoðanda á fundinum í gær með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að þetta þýðir í raun að þingnefndirnar voru rændir þeim rétti sínum og lögbundna hlutverki að geta spurt gagnrýninna og upplýsandi spurninga og veitt álit á réttum forsendum lögum samkvæmt. Með því að veita villandi upplýsingar um ferlið þá er verið að ræna þingnefndirnar þessum rétti sínum. Ríkisendurskoðun nefnir það vissulega ekki í skýrslu sinni að þetta sé lögbrot en ég held að það sé mjög vert að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd velti þeirri spurningu ákaflega vel upp í sinni vinnu. Ég hef tekið eftir því að það er mörgum sem finnst þetta tiltölulega léttvægt atriði. Það er glettilega oft sama fólkið og finnst óþarfi að stofna rannsóknarnefnd Alþingis. Þetta er sem sagt áhugafólk um að Alþingi sé ekki með virkt eftirlit með framkvæmdarvaldinu. Þannig er það bara. Þetta er auðvitað mjög miður og þetta er gríðarlega mikilvægt atriði í skýrslunni því þetta lögbundna hlutverk á svo sannarlega ekki að vera léttvægt. Það voru fleiri atriði sem fóru aflaga. Jafnræðis var ekki gætt. Það voru ekki gerðar tilhlýðilegar kröfur til þeirra sem sáu um söluna. Það er dregið fram í skýrslunni að verðið hefði mögulega getað verið hærra. Þá segja einhverjir að það skipti ekki miklu máli því að það séu ekki margir milljarðar í heildarsamhenginu. En þetta er samt sem áður allt dregið fram í skýrslunni. Auðvitað er það mikill áfellisdómur yfir allri framkvæmdinni og að sjálfsögðu undirbúningnum líka. Undan því komast menn auðvitað ekki neitt. Það er ekki sanngjarnt af hæstv. fjármálaráðherra að setja það hér upp að það sé bara verið að taka tillit til einhverra annarra atriða sem þá núlli þetta út. Þannig er ekki hægt að lesa þessa skýrslu og þessa niðurstöðu, yfir það var mjög vel farið á fundinum í gær með Ríkisendurskoðun. Svo er hér tekið fram, og ætla ég bara að vitna beint í skýrsluna: „Þrátt fyrir reynslu og þekkingu starfsmanna og stjórnar Bankasýslunnar á sviði umsýslu og sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum bjó stofnunin ekki yfir reynslu af tilboðsfyrirkomulagi í aðdraganda sölunnar. […] Ekki voru gerðar tilhlýðilegar kröfur til umsjónaraðila, söluráðgjafa og söluaðila og vegna annmarka á framkvæmdinni var eftirspurn vanmetin við ákvörðun um leiðbeinandi lokaverð. Þá var hvorki tekið nægjanlegt tillit til mögulegrar orðsporsáhættu né gætt eins vel og mögulegt var að meginreglum um gagnsæi og hlutlægni. Eins og tilboðsfyrirkomulagið var afmarkað og útfært gat það ekki tryggt fullt jafnræði þeirra fjárfesta sem því var beint að.“ Hvernig geta menn komist að þeirri niðurstöðu, þegar allt þetta er lesið, þegar allt þetta er lagt saman í eina jöfnu, að það sé bara verið að gera einhverjar minni háttar athugasemdir við ferlið? Hvernig getur það verið niðurstaða þeirra sem lesa skýrsluna með einhverja sanngirni að leiðarljósi? Þeir sem svona tala eru ofur einfaldlega á flótta frá sannleikanum. Þannig er það og þannig eigum við að umgangast vinnuna hér fram undan í þinginu. Það stendur auðvitað margt fleira í þessari skýrslu en að mínu mati þá finnst mér mjög skýrt að draga fram alla þá pólitísku ábyrgð sem við hljótum að láta liggja til grundvallar í þessu. Skýrsla Ríkisendurskoðunar tekur ekki á því, það liggur í hlutarins eðli. Fjármálaeftirlit Seðlabankans tekur ekki á því, það liggur líka í hlutarins eðli. Það er enginn að velta því fyrir sér í ferlinu öllu sem er auðvitað ástæðan fyrir því að menn vilja ekki að hér sé stofnuð rannsóknarnefnd Alþingis. Þegar við skoðum öll þessi atriði samandregin, þegar við höfum það í huga að viðbragðið við gagnrýninni sem fram kom á ferlið var að leggja niður heila stofnun og strengja þess heit hér í ræðustóli og annars staðar að þetta tilboðsfyrirkomulag yrði aldrei aftur notað við sölu á hlut ríkisins í bönkum, þegar allt þetta er virt þá kemur hæstv. fjármálaráðherra hér upp í pontu og lýsir því yfir að það að kalla eftir einhvers konar ábyrgð sé eins og að kalla eftir ábyrgð samgönguráðherra á því að einhver aki yfir á rauðu ljósi. Hugsið ykkur samjöfnuðinn. Það er búið að vera margra mánaða vinna í gangi hjá heilli stofnun, virtustu eftirlitsstofnun Alþingis. Við erum með skýrslu sem tætir í sig bæði undirbúninginn og framkvæmdina sjálfa og því er líkt við umferðarlagabrot. Það er út af fyrir sig alvarlegt þegar menn aka yfir á rauðu ljósi. Það hefur hins vegar aldrei orðið andlag margra mánaða rannsóknar. Það hefur aldrei orðið til þess að samfélagið hafi nánast stöðvast vegna þess að 80% þjóðarinnar eru ósátt við það hvernig 50 milljarðar voru teknir og þeir seldir með fyrirkomulagi sem stenst enga skoðun. Það er kjarni málsins. Það er nákvæmlega þetta sem við verðum að hafa í huga. Það er mikið búið að tala um hið lagalega samhengi, minna hins vegar um pólitísku ábyrgðina. Förum aðeins yfir lagalega samhengið. Ríkisendurskoðandi hefur áður farið í gegnum bankasölu. Ríkisendurskoðandi fór tvisvar í gegnum það hvernig einkavæðingu Búnaðarbankans var háttað á sínum tíma. Í bæði skiptin gaf ríkisendurskoðandi heilbrigðisvottorð á þá framkvæmd. Hvað gerðist síðan næst? Það var stofnuð rannsóknarnefnd. Að hverju komst rannsóknarnefndin? Hún komst að því sem ríkisendurskoðandi hafði ekki komist að, sem var að á bak við kaupin voru leppar og það var svoleiðis farið á svig við lög og góða viðskiptahætti, þjóðin blekkt, þingið líka og jafnvel ríkisstjórnin. Þetta gat Ríkisendurskoðun ekki dregið fram ofur einfaldlega vegna þess að hlutverk hennar samkvæmt lögum er afmarkað við tiltekna þætti. Það kemur fram hjá ríkisendurskoðanda í viðtölum að það séu aðrir aðilar til þess bærir að fjalla betur um álitaefni eins og lögbrot. Það kemur bara skýrt fram hjá honum. Ég ætla ekki að fella neina dóma um það hvort lög hafi verið brotin en það er a.m.k. í einu tilfelli sem ríkisendurskoðandi hefur bent Fjármálaeftirlitinu á að skoða ákveðna þætti mjög vandlega. Þess utan er alltaf undirliggjandi að rannsóknarnefnd hefur tæki og tól sem Ríkisendurskoðun hefur ekki. Ríkisendurskoðun vinnur sína vinnu vel og af miklum heiðarleika og ég ber fyllsta traust til stofnunarinnar. En við verðum auðvitað að skoða lögbundið hlutverk hennar, hafa forsöguna og söguna alla í samhengi, sérstaklega þegar við erum að tala um þegar verið er að selja banka hér á Íslandi. Þetta eru stóru atriðin í þessu öllu. Traust og orðspor eru algjör lykilatriði þegar við erum að fara yfir þessi mál. Þess vegna vekur það verulega athygli þegar Ríkisendurskoðun talar um að ekki hafi verið gætt nægjanlega mikið að orðsporsáhættu. Orðsporsáhætta. Hugsið um þetta orð í samhengi við það þegar verið er að selja eigur almennings í fjármálafyrirtæki. Setjið það í samhengi við hrunið. Setjið það í samhengi við það sem stendur fyrir dyrum, þ.e. að selja áfram hluti ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Orðsporsáhætta er algert lykilhugtak í þessu og að því var ekki gætt í þessari sölu. Það er niðurstaða Ríkisendurskoðunar. Það er ekki síður alvarlegt, rétt eins og að gefa þinginu villandi upplýsingar sem torveldaði að þingnefndir gætu sinnt sínu hlutverki eins vel og æskilegt væri. Svo er auðvitað ekki bæði sleppt og haldið. Þegar hæstv. fjármálaráðherra, forsætisráðherra og fleiri ráðherrar koma hér upp í ræðustól eftir fyrri söluna og slá sér á brjóst og tala um að þetta hafi verið gríðarlega vel heppnuð framkvæmd, ríkisstjórnin hafi halað inn tugi milljarða með frábærum árangri og frábæru verklagi og allt hafi verið eins og blómstrið eina, þá geta menn ekki staðið hér þegar búið er að tæta seinni söluna í sig með skýrslu Ríkisendurskoðunar og sagt: Við berum enga ábyrgð. Við skulum taka hrósi þegar vel gengur. Við skulum bera ábyrgð þegar vel gengur en þegar illa gengur - nei, Bankasýslan. Þá er það Bankasýslan, henni skal fleygt undir rútuna. Mér finnst þetta ódýr og ómerkileg pólitík. Ég verð að segja það. Mér finnst ódýrt og ómerkilegt að geta ekki sem valdhafi í þessu landi staðið frammi fyrir orðnum hlut og axlað pólitíska ábyrgð. Að mínu mati er það að axla pólitíska ábyrgð í þessu máli í sjálfu sér ekkert rosalega veigamikið verkefni. Það er að stofna nefnd, stofna rannsóknarnefnd. Það hefur aldrei vafist fyrir þessari ríkisstjórn að stofna nefndir og starfshópa. Það hefur verið einfaldasta mál í heimi. En þegar kemur að svona veigamiklum hlut þar sem er verið að selja 50 milljarða af almannafé og a.m.k. 70 milljarðar eru undir í framtíðinni, þá er ekki hægt að stofna nefndir. Þá þarf einhvern veginn að drepa málum á dreif og leika einhverja tafaleiki fram hjá hinu óhjákvæmilega; að traust verður ekki endurvakið nema með því að aðili með almennilegar rannsóknarheimildir og almennilegt forræði fari yfir þetta, t.d. þau makalausu samskipti sem áttu sér stað í ráðherranefndinni í aðdraganda sölunnar sem ríkisendurskoðandi gerði ekki. Það er auðvitað með ólíkindum hvernig það mál allt saman var. Í það er t.d. vísað af ríkisendurskoðanda - þetta spurði ég um á fundinum í gær - að það hafi verið ákveðið að elta það ekki vegna þess að það eru ekki neinar bókanir til. Þarna sjást auðvitað bara takmörkin á því hversu langt ríkisendurskoðandi getur gengið. Þegar er verið að rannsaka svona mál þá þarf að tala við hlutaðeigandi og hafa almennilegar valdheimildir til að ganga í það. Skiptir máli hvað ráðherrar sögðu í aðdraganda sölunnar? Já. Það skiptir engu máli hvort hæstv. viðskiptaráðherra er bankamálaráðherra eða bara viðskiptaráðherra en það að hann lýsi því yfir eftir söluna að varað hafi verið við þessu og sem meira er, 

Virðulegi forseti. Vegna þess að hv. þingmanni varð tíðrætt um það sem er ódýrt og ómerkilegt verð ég að segja að það er ótrúlega ódýrt og ómerkilegt hjá hv. þingmanni að halda því fram að ég hafi líkt einhverju því sem hér gerðist við umferðarlagabrot. Það sem ég var að vekja athygli á var armslengdin sem sköpuð er með lögum um Bankasýsluna og að ef það hefur gerst í meðferð söluráðgjafa að þeir hafi farið á svig við lög þá sé mjög langsótt að heimfæra ábyrgð á því undir ráðherrann, einhvern sem ber pólitíska ábyrgð, með svipuðum hætti og þeim sem ég nefndi. Að segja mig með þessu líkja umferðarlagabroti við eitthvert lögbrot við framkvæmd á sölu eignarhluta ríkisins er ódýrt og ómerkilegt. Ég vísa því bara beint til föðurhúsanna. Í öðru lagi ætla ég að fá að vísa í það sem ríkisendurskoðandi hefur tekið fram um þessa athugun. Í fyrsta lagi ætla ég að vísa í fréttatilkynningu Ríkisendurskoðunar um skýrsluna. Þar segir, með leyfi forseta: „Úttektinni er ætlað að varpa ljósi á undirbúning og framkvæmd sölu eignarhlutar ríkisins í Íslandsbanka og einna helst þá atburðarás sem átti sér stað á söludegi, 22. mars 2022. Hún tekur þannig til þess hvernig staðið var að sölu umrædds eignarhluta út frá lögum …“ Hér ætla ég að ljúka tilvitnun en síðar segir í inngangskafla skýrslunnar: „Leitast var við að leggja mat á framkvæmdina og svara eftirfarandi spurningum: 1. Hvernig samræmdist framkvæmd sölu á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars 2022 ákvæðum laga nr. 155/2012 um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum …“ - o.s.frv. Hvernig stendur á því að menn reyna að toga lopann svona og teygja og snúa út úr og setja allt á rönguna og halda því fram að þessi atriði hafi ekki verið skoðuð með einhverjum einföldum tilvitnunum í inngangskafla skýrslunnar þar sem er augljóslega verið að vísa í þau atriði sem er fyrir utan valdsvið ríkisendurskoðanda að skoða?

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir andsvarið. Auðvitað er það þannig að þó að við séum með eitthvert armslengdarsjónarmið þá þýðir það ekki að ráðherra beri ekki ábyrgð. Hann ber lagalega ábyrgð, hann ber siðferðilega ábyrgð og hann ber pólitíska ábyrgð. Fram hjá því komumst við bara nákvæmlega ekki neitt. Það að hæstv. fjármálaráðherra fari hér í einhverja loftfimleika um að hann væri nú kannski að meina eitthvað annað þá var það bara algjörlega kýrskýrt í ræðu hans að þetta var samjöfnuðurinn sem hann dró saman, stjórnarandstaðan væri svo málefnafátæk að hún væri nánast að gera það sama og væri reyndin ef samgönguráðherra væri dreginn til ábyrgðar fyrir eitthvert lögbrot. Þetta var einfaldlega ódýrt ræðutrix sem stenst enga skoðun og dregur mjög mikið úr bæði alvarleika skýrslunnar og alvarleika málsins. Ég hef haldið því mjög skýrt til haga, bæði í ræðu í þinginu og í fjölmiðlum, að við getum ekki bara látið hina lagalegu ábyrgð vera til umfjöllunar. Pólitíska ábyrgðin skiptir gríðarlega miklu máli. Alveg eins og ég rakti í ræðu minni áðan þá ber ég fullt traust til Ríkisendurskoðunar en ég bendi á að Ríkisendurskoðun hefur áður skoðað bankasölu í tvígang og gefið heilbrigðisvottorð. Rannsóknarnefnd hafði víðtækari úrræði. Það komu fram nýjar upplýsingar sem rannsóknarnefndin gat unnið með og Ríkisendurskoðun var auðvitað ekki um að kenna þar. Það eru bara ákveðin takmörk og við vitum það öll og verðum að viðurkenna það hér í umræðunni að víðtækari heimildir eru auðvitað betri en takmarkaðar. Í því felst ekkert vantraust á Ríkisendurskoðun. Málið er bara það að þegar kemur að hinni pólitísku ábyrgð þá vilja menn ekki kannast við hana. Menn vilja bara geta flækt málin með því að tala um lög og lagalega ábyrgð. Málið er ekki svona einfalt. Við getum ekki slegið því föstu með tilliti til forsögunnar og jafnframt erum við ekki 

Virðulegur forseti. Í viðtali við Morgunblaðið í dag, mbl.is, segir ríkisendurskoðandi, með leyfi forseta: „Hefði Ríkisendurskoðun orðið þess áskynja að lög hefðu verið brotin þegar að 22,5% hlutur ríkisins í Íslandsbanka var seldur í mars þá hefði stofnunin vakið athygli á því …“ En það var ekki gert. Við hljótum að geta verið sammála um einhver svona grundvallaratriði, eða ætlum við bara að standa í einhverjum drullupolli og hossa okkur þar? Það verða að vera einhver prinsipp í þessari umræðu. Við fengum skýrslu. Það var unnið í hálft ár við að meta hvort lög hafi verið brotin, þau lög sem gilda um söluna. Það er engin slík niðurstaða hér en við getum ekki einu sinni byrjað umræðuna þar. Það er þetta sem ég vil vekja athygli á og lýsa áhyggjum af. Síðan var það allan tímann fyrirséð að stjórnarandstaðan myndi vilja kalla eftir rannsóknarnefnd, eins og ljóst var strax í vor. Það hefur aldrei verið vandamál fyrir mig að axla pólitíska ábyrgð. 

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort maður eigi að vera elta hæstv. fjármálaráðherrann í þessari ódýru rökfræðitaktík sem ástunduð er hér í ræðustól. Ég hef oft gengið til kosninga - hefur hæstv. fjármálaráðherra einhvern tímann gengið til kosninga og sagt: Já, ég ber fulla ábyrgð á því að salan á 50 milljarða hlut í Íslandsbanka gekk mjög illa fyrir sig, að Ríkisendurskoðun tiltók fjölmörg atriði sem ég ber ábyrgð á. Hefur hann einhvern tímann gert það? Nei. Það er það sem við erum að tala um. Ríkisendurskoðandi er nýbúinn að segja í viðtali að það sé ekki hans að skera úr um lagatúlkun. Það kemur líka fram og kom fram á fundinum í gær að hann fer varlega í slíkar túlkanir af því að aðrir aðilar eru betur til þess bærir, nefndi m.a. umboðsmann Alþingis í því samhengi í gær. Með þessu er ég ekki að halda því fram að lög hafi verið brotin. Mér finnst ekkert að ég eigi að standa hér í ræðustól og slá því föstu. Mér finnst hins vegar að ég eigi að slá því föstu hér í þessum ræðustól að það er m.a. hægt að leita svara við því hvar hin pólitíska ábyrgð liggur og hvar ábyrgðin liggur á öllum sviðum með því að stofna rannsóknarnefnd Alþingis. 

Forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir efnismikla og góða ræðu þar sem er fullt af tilvitnunum í skýrsluna og samhengi þess á milli. Það er gott að fá efnismikla umræðu en ekki drullupollaumræðu eins og sumir aðrir hafa verið að uppnefna umræðuna hérna. Hv. þingmaður byrjaði ræðu sína á því að fjalla um að það hefði átt að velta við öllum steinum. Það var umræðan hérna í vor. Frá mínum bæjardyrum séð, síðan í vor, þá er niðurstaða skýrslunnar nákvæmlega eins og ég bjóst við, alveg hárnákvæmlega. Ríkisendurskoðun fer yfir þá hluta ferlisins sem koma Ríkisendurskoðun við samkvæmt starfssviði Ríkisendurskoðunar, finnur þar fullt, fullt, fullt af mjög ámælisverðum atriðum og skoðar ekki t.d. þátt ráðherra. Það var viðurkennt af hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur hérna í andsvörum áðan. Ef við skoðum skýrsluna þá finnum við ekki umfjöllun um hæfi ráðherra til að taka þá ákvörðun að selja t.d. föður sínum hlut í Íslandsbanka. Mig langar til þess að velta því upp með hv. þingmanni: Erum við ekki á nákvæmlega sama stað og við vöruðum við í stjórnarandstöðunni í vor, að þegar skýrsla Ríkisendurskoðunar kæmi loksins þá kæmi fram nákvæmlega það sem við bjuggumst við? Þetta er niðurstaðan sem við vissum að yrði miðað við allar þær vísbendingar sem lágu fyrir á þeim tíma. Allar þær viðvaranir og allar þær vísbendingar um brotalamir er Ríkisendurskoðun að staðfesta 

Forseti vill minna þingmenn á að gæta að tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir spurninguna og innleggið í þessa umræðu. Jú, auðvitað er þetta þannig. Við erum eiginlega bara á nákvæmlega sama stað. Skýrslan tekur í meginatriðum undir alla þá gagnrýni sem fram kom hér í vor. Skýrslan leiðir það líka í ljós að ríkisendurskoðandi verður að takmarka rannsókn sína við ákveðna hluti og þar er t.d. ekki farið í hina pólitísku ábyrgð eða það hvernig ákvörðunarferlið allt saman var. Skiptir það einhverju máli? Já, auðvitað skiptir það máli. Við erum í stjórnmálum. Almenningi kemur það við hvernig við högum vinnu okkar. Ég held, og ég nefndi það svo sem í umræðum fyrr í dag, að við séum í þeirri stöðu núna að við erum búin að sóa núna nokkrum verðmætum mánuðum sem hefðu getað farið í vinnu rannsóknarnefndar sem hefur auðvitað miklu meiri burði til þess að fara yfir svona mál heildstætt. Þá erum við á einum og sama stað um pólitíska ábyrgð og það hvað stjórnmálamennirnir segja og gera og taka ákvarðanir um. Við erum þá auðvitað líka með framkvæmdina sjálfa og við erum þá auðvitað líka með söluráðgjafana þar undir og allt sem lýtur að þeim. Og svo finnst mér ekki síður vert að taka til skoðunar í því samhengi hvernig staðið var að því að leggja niður Bankasýslu ríkisins með einu pennastriki yfir nótt án þess að um það færi fram nokkur einasta umræða af viti í ríkisstjórn eða í þingflokkum stjórnarflokkanna. Þannig að jú, við erum á nákvæmlega sama stað. Þetta er nefnilega alveg ótrúlegt mörgum mánuðum síðar, hálfu ári síðar eða hvað það er, eftir heila rannsókn ríkisendurskoðanda erum við á nákvæmlega sama stað, eftir sjö, átta mánaða rannsókn, eða hvað hún tók langan tíma. Við erum á nákvæmlega sama stað nema við erum með það skýrt á blaði að söluferlið og undirbúningurinn stenst ekki skoðun. Þetta eru ekki léttvægar athugasemdir. Þetta eru ekki einhverjar krúsídúlluleiðbeiningar til okkar allra svo við getum öll lært af þessu, eins og er oft pólitíski frasinn hér 

Forseti. Í vor vorum við með rökstuddan grun um að það hefði allt farið úrskeiðis í þessu ferli. Við kölluðum eftir rannsóknarskýrslu, m.a. vegna þess einmitt að það náði yfir allt ferlið eins og það lagði sig. Í dag, af því að við fengum skýrslu frá Ríkisendurskoðun, þá erum við komin með meira en rökstuddan grun, við erum komin með gagnagreiningu á hluta ferlisins sem staðfestir einfaldlega að þessi rökstuddi grunur er meira en - er mögulega lögbrot. Við eigum eftir að taka næsta skref í því. En við eigum eftir að taka aukaskref hvað varðar rökstuddan grun um þátt ráðherra. Hv. þingmaður kom inn á það hérna áðan að ráðherra gæti axlað pólitíska ábyrgð með því að skipa rannsóknarnefnd. En þá velti ég líka fyrir mér hvernig hæstv. ráðherra getur setið sem ráðherra málaflokksins á meðan rannsóknarnefnd er að störfum. Ég sé ekki möguleika á því og ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji það vera eðlilegt að ráðherra sitji á meðan rannsóknarnefnd er að rannsaka störf hans.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanninum fyrir þetta innlegg og fyrirspurnina. Ég hef svolítið gætt mín á því, af því að ég er að biðja um það að rannsóknarnefnd skoði málið, að ákveða það ekki fyrir fram nákvæmlega hver hin pólitíska ábyrgð er. Mér finnst það einfaldlega ekki fara saman. Ég er t.d. ekki til í að taka undir kröfu um það að fjármálaráðherra segi af sér á sama tíma og ég er að biðja um að embættisfærsla hans sé rannsökuð betur. Mér finnst það ekki alveg fara saman.  
            

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir býsna skemmtilega umfjöllun og ræðu um þetta mál. Nú er hv. þingmaður í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og mig langar af því tilefni að spyrja aðeins út í fund með ríkisendurskoðanda í gær. Ýmsum hefur verið tíðrætt um, bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, að svokölluð armslengd sé mikilvæg. Ég vil lesa hér af bls. 26 úr skýrslu Ríkisendurskoðunar um bankasöluna, með leyfi forseta: „Þótt ekki sé gert ráð fyrir aðkomu ráðherra að framkvæmd sölunnar ber hann engu að síður ábyrgð á því að söluferlið sé í samræmi við þær forsendur og þau skilyrði sem lögð voru til grundvallar í greinargerð hans. Honum ber því að hafa eftirlit með söluferlinu og ganga úr skugga um að það hafi verið í samræmi við greinargerðina áður en hann tekur ákvörðun um sölu.“ Var ríkisendurskoðandi spurður út í nákvæmlega þetta ferli, hvernig ráðherra undirbjó sig áður en hann tók ákvörðun um sölu með svona miklum afslætti eins og raun ber vitni til þeirra sem fengu að kaupa og þann hlut sem seldur var, þ.e. að selja ekki 20% eins og erlendu ráðgjafarnir lögðu til og ekki 25% eins og Íslandsbanki lagði til heldur 22,5% á genginu 117 til þessara aðila, eins og ríkisendurskoðandi segir hér að ráðherra verði að gera? Hvernig undirbjó ráðherra sig? Var hann spurður út í það hvort hann hefði haft einhverja ráðgjafa eða slíkt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Það er rétt, ég sat þennan fund. Ríkisendurskoðandi var spurður um margt og mér fannst svör hans við mörgu mjög traustvekjandi og árétta það að ég ber fullt traust til ríkisendurskoðanda og finnst skýrslan, auðvitað með öllum sínum eðlilegu lagalegu takmörkunum, býsna vel unnin. Mig langar t.d. að benda á það sem Guðmundur B. Helgason, ríkisendurskoðandi, segir í nýju viðtali á Vísi af því að vísað hefur verið í greinargerðina og mikið talað um lagahlutann í þessu öllu. Ríkisendurskoðandi segir skýrsluhöfunda ekki vera að benda á að þarna hafi verið farið á svig við lög, það sé ekki hlutverk stofnunarinnar að skera úr um ágreining um lagatúlkun. Hann segir hins vegar að skýrslan sýni fram á nægilega mikla annmarka í ferlinu, til að mynda hafi greinargerð ráðherra um söluna ekki verið nógu skýr. Hvað erum við með í höndunum þegar greinargerð ráðherra um söluna er ekki nógu skýr? Hvað erum við með í höndunum þegar við hugsum til orða ríkisendurskoðanda um að lögin séu ákaflega matskennd? Hvað erum við með í höndunum þegar upplýsingagjöf til þingnefnda er með þeim hætti að hún varpi ekki nægilega góðu ljósi á söluferlið? Þá erum við auðvitað með brogaða mynd af öllu ferlinu, líka af því sem kemur nákvæmlega að þessu sem hv. þingmaður er að spyrja um. Ég man ekki nákvæmlega öll svör ríkisendurskoðanda á fundinum en ég hygg að þegar við lítum yfir umræðuna eins og hún hefur verið hér í dag þá sé það þannig að ríkisendurskoðandi hafi verið mjög skýr með að aðrir aðilar en hann sjálfur séu betur til þess fallnir að skera úr um einhverja stranga lagatúlkun. Alveg eins og hv. þingmaður sem hér spurði áðan hefur verið óþreytandi við að benda á þá hefur ríkisendurskoðandi haldið því fram að hann eigi að fara mjög varlega með slíkar ályktanir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég hnaut einhvers staðar um það í skýrslunni að talað er um vangetu Bankasýslunnar til að sinna sínum störfum að einhverju leyti, að stofnunin sé fámenn og hafi ekki yfir að ráða djúpri þekkingu á því viðamikla verkefni sem henni var falið. Þess vegna var ég að spyrja út í hæstv. fjármálaráðherra og hvort það hafi eitthvað komið fram um hvaða bakland hann hafði til að meta upplýsingar sem hann fær símleiðis að kvöldi 22. mars, þegar tekin er ákvörðun um á hvaða verði eigi að selja, hvaða hluta eigi að selja og hvort búið sé að passa upp á að kaupendur uppfylli þau skilyrði sem lagt var upp með. 

Frú forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir. Mig rekur ekki nákvæmlega minni til þess hvernig farið var með þetta tiltekna atriði. Það kom þó alla vega skýrt fram hjá ríkisendurskoðanda að bæði upplýsingagjöf til ráðherra í ferlinu og upplýsingagjöf frá ráðherra til annarra aðila hefði verið með þeim hætti að vert væri að gera athugasemdir við. Þegar t.d. kemur að verðinu þá kom ég ekki inn á það í ræðu minni hér áðan en held að það megi slá því föstu að ríkisendurskoðandi hafi nánast verið að fullyrða það, án þess að fullyrða, að það hefði a.m.k. verið hægt að selja á genginu 120. Jafnframt hafi þær útskýringar sem komu á því af hverju það var ekki gert, og þá vísað í önnur markmið sölunnar, ekki endilega verið sérstaklega sannfærandi.

Frú forseti. Við ræðum hér um skýrslu ríkisendurskoðanda um söluna á hlut ríkisins í Landsbankanum. Mig langar í byrjun míns máls að rifja það upp að eftir bankahrun þá var Bankasýslu ríkisins komið á til að tryggja að sala ríkiseigna færi fram með faglegum hætti í kjölfar efnahagshrunsins. Það var því auðvitað af biturri reynslu sem ákveðið var að koma á annars konar ferli en verið hafði þar sem markmiðið var að tryggja armslengd á milli pólitískrar ákvarðanatöku vegna sölu ríkiseigna og framkvæmdarinnar á því. Með stofnuninni var lagður grunnur að því að eignarhald og sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fyrirtækjum sem höfðu kannski ekki venjulega verið í ríkisrekstri, væri fagleg. Mér finnst bara mikilvægt að muna að það var að fenginni biturri reynslu sem Bankasýslu ríkisins var komið á. Ég held að þeim stjórnmálamönnum sem þá voru að störfum í þessum sal og komu því ferli á hafi gengið gott til og hugsunin sé algerlega hárrétt, að vilja vera með stofnun sem hafi sérþekkingu og geti tekið faglegar ákvarðanir og að stjórnmálamenn séu ekki með beinni aðkomu að velja hverjum er verið að selja ríkiseignir. Að öllu þessu sögðu þá er ég á þeirri skoðun að þetta hafi ekki tekist að fullu, enda værum við annars ekki að ræða það hvernig salan á hlutum í Íslandsbanka fór fram. Það komu strax upp ýmsar athugasemdir og rökstuddar vangaveltur um það að hlutir hefðu betur mátt fara. Ég held að það hafi verið full ástæða til þess að kafa ofan í þetta ferli. Það var hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem kallaði eftir úttekt ríkisendurskoðanda á málinu. Mér fannst það vera fín ráðstöfun og treysti ríkisendurskoðanda til að standa að þeirri skoðun. Ég tel að með þeirri skýrslu sem við erum að ræða hérna í dag hafi komið í ljós að ríkisendurskoðandi, sem er jú óháður í sínum störfum, hafi vandað til verka enda er skýrslan ítarleg og svo sannarlega gagnrýnin á ferlið. Fyrir það fyrsta langar mig að nefna það sem bent er á um að standa hefði mátt betur að kynningum fyrir þingnefndir. Ég held að við séum flest sammála um það. Ég veit satt að segja ekki nákvæmlega hvernig hin fullkomna kynning fyrir þingnefnd væri þar sem við öll sem hér inni störfum myndum í rauninni kunna það hvernig eigi að selja hlut í banka. En ég held engu að síður að okkur sé það öllum ljóst að þingmenn höfðu almennt óglögga mynd af því sem ætti að gera, jafnvel þó svo að bæði greinargerð frá hæstv. ráðherra lægi fyrir um söluferlið og ýmsar kynningar hefðu verið haldnar fyrir þingnefndir. Ég held að þetta sé atriði sem við eigum að taka til okkar og eigi að huga að. Þá finnst mér einnig mikilvægt að hefja endurskoðun á því fyrirkomulagi sem var komið á þegar Bankasýslunni var komið á fót, þó svo, eins og ég sagði áðan, að ég telji að hugurinn þar á bak við og hugmyndin hafi verið góð og gerð af heilindum. Það hafi í ljósi reynslunnar komið í ljós annmarkar á því ferli, m.a. þeir að þegar á reyndi hafi ekki verið nægjanleg fagþekking á því hvernig ætti að standa að sölufyrirkomulagi líkt og farið var í með síðari sölunni á Íslandsbanka. Mér finnst mikilvægt að við tökum þessa skýrslu og lítum hana alvarlegum augum því að úttekt ríkisendurskoðunar er góð og ítarleg. Það kom fram á fundi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar í gær, líkt og fram hefur komið hér í þessari umræðu og Þórunn Sveinbjarnardóttir, hv. þingmaður og formaður nefndarinnar, fór yfir í upphafi þessarar umræðu, að það var leitað eftir því við ríkisendurskoðanda hvort mætti vitna í orð hans á nefndarfundinum og við fengum vilyrði fyrir því. Ríkisendurskoðandi sagði að ef hann hefði orðið áskynja um að lögbrot hefðu átt sér stað hefði hann bent á það í skýrslu sinni. Þetta hefur ríkisendurskoðandi svo ítrekað í fjölmiðlum í dag. Mér finnst mikilvægt að þetta komi fram hér, að þetta sagði ríkisendurskoðandi fullum fetum. Það eru atriði sem ríkisendurskoðandi skoðaði ekki í sinni skýrslu og eru til rannsóknar hjá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands. Mér finnst mikilvægt að þegar þeirri rannsókn lýkur þá verði allt uppi á borðum og öllum opið að kynna sér það. Ég fagna því þess vegna mjög að Unnur Gunnarsdóttir, varaseðlabankastjóri Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands, segir í dag í fjölmiðlun að þau muni birta og gera opinberar niðurstöður sinnar rannsóknar. Reyndar segir hún líka að það verði ekki fyrr en í janúar. Ég held að við höfum öll verið að vonast eftir því að það yrði fyrr en það verður þá bara svo að vera. Við eigum von á þessu í janúar. Mér finnst skipta gríðarlega miklu máli að það hafi komið fram að þetta eigi að vera opinbert því að það skiptir okkur öll máli að við vitum það þá bara ef ekki hefur verið farið eftir reglum þegar kom að framkvæmdinni á sölunni á þessum bankahlut. Það er mikilvægt í sjálfu sér bara vegna þess að við viljum að allt sé gert á réttan hátt. En mér finnst það líka mikilvægt vegna þess að ég tel að fenginni þessari reynslu þá sé rétt að leggja Bankasýsluna niður og búa til nýtt fyrirkomulag um það hvernig eigi að selja eignarhluti í stofnunum í eigu ríkisins ef tekin er ákvörðun um það. Ég vil segja það skýrt hér að mér finnst mikilvægt að það verði ekki farið í frekari bankasölu fyrr en þetta allt saman liggur fyrir og þegar nýtt regluverk liggur fyrir þar sem m.a. sé tekið mið af þeim ábendingum sem koma fram í skýrslu ríkisendurskoðanda um það hvað væri til bóta fyrir svona ferli, m.a. til þess að regluverkið sé skýrt og að ferlið sé opið og gegnsætt. Mér finnst þessi umræða hér í dag mikilvæg. Hún er svolítið út og suður en það er allt í lagi. Þannig verður það auðvitað oft þegar margir hv. þingmenn taka þátt í umræðunni því að við höfum ólíka sýn á hlutina og það eru ólík atriði sem við drögum út úr þeim efnivið sem við erum með. En það sem mig langar að ítreka hér í lokin á ræðu minni er að mér finnst skýrsla ríkisendurskoðanda góð. Hún er sannast sagna ítarlegri og jafnvel gagnrýnni en ég hefði þorað að vona. En mér finnst það vera fagnaðarefni því það finnst mér sýna að ríkisendurskoðandi hafi vandað sig í sinni vinnu og sýnt það að hann er óháður í sínum störfum og er ekkert feiminn við að benda á óþægilega hluti, hluti sem skiptir máli að við sem hér í þessum sal tökum til okkar og lögum vegna þess að þó svo að kerfinu sé breytt og reynt sé að bæta verklag og verkferla út frá því sem við höfum lært af reynslunni er það þannig að maður kemst ekki alltaf á leiðarenda og það eru önnur vandamál sem geta komið upp, önnur atriði sem kemur í ljós að þyrftu að vera öðruvísi. Mér finnst það liggja fyrir hérna að það þarf annað fyrirkomulag en það sem við höfum núna og þess vegna finnst mér hafa verið stigin rétt skref með því að segja að Bankasýslan verði lögð niður. En nú þurfum við að tryggja það að við lærum af þessari vinnu og við búum til regluverk sem heldur og er betra en það sem við höfum núna.

Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja hv. þingmann um hvernig hún horfir á lögin sem hér voru sett um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum á sínum tíma. Þar á að leggja áherslu á hagkvæmni, opið söluferli, gagnsæi og hlutlægni. Í ljósi þess sem er fjallað um í þessari skýrslu þar sem ríkisendurskoðandi gerir athugasemd við hagkvæmnihlutann, gerir athugasemd við gagnsæis- og hlutlægnihlutann þá velti ég fyrir mér hver hennar skilningur er á ábyrgð á því að þessum lögum sé fylgt. Nú stendur það í þessum lögum að það er ráðherra sem tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað. Til hvers er þessi liður laganna til staðar að hennar mati, þ.e. að það sé skrifað inn í lögin að það sé ráðherra sem taki ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða hafnað?

Frú forseti. Kannski fyrst: Ég held að það hafi alveg verið á öllum stöðum reynt að vera með gagnsæi og að ná fram sem bestu verði. Ég held að það hafi ekki vísvitandi verið að reyna að gera það ekki. Ég held bara að það hafi ekki tekist nógu vel að gera það. Mér finnst alveg vera munur á því að reyna að villa um fyrir einhverjum eða takast ekki nógu vel að skýra hlutina. Ég hef alltaf talið að þessi lög fjalli um það að skapa armslengd milli fagstofnunar og ráðherra en að ráðherrann taki ákvörðun sína byggða á þeim gögnum sem undirstofnunin veitir honum.

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér þessu samhengi, eins og ég sagði áðan, hvers vegna þessi liður er inni í lögunum, að ráðherra skuli samþykkja tilboð. Ber ráðherra að mati hv. þingmanns ekki ábyrgð á að sannreyna að það mat sem hann fær á hagkvæmni, jafnræði og þess háttar sé rétt? Gerir hún enga athugasemd við þær fullyrðingar sem eru í skýrslu ríkisendurskoðanda, að viðkomandi hæstv. ráðherra hefði fengið ófullnægjandi mat og hann hafi ekki óskað eftir frekari gögnum, að hann hafi að einhverju leyti tekið ákvörðun í blindni? Mig langar til að bæta við þetta mál í ljósi þess sem hv. þingmaður sagði: Er það að hennar mati ekki slæmt ef um gáleysi og vanhæfni er að ræða? Snúast þessi lög einfaldlega um ásetning? Þarf ekki að hafa í huga að mögulega sé vanhæfni til staðar?

Frú forseti. Mér finnst margt benda til þess að þær upplýsingar sem hæstv. ráðherra fékk frá sinni stofnun hefðu getað verið betri. Ég hélt einmitt að þessi lög væru til þess að ráðherrann fengi upplýsingar frá sinni stofnun og gæfi síðan lokasamþykki eða synjun byggða á þeim gögnum. En að það væri ekki hlutverk ráðherrans að fara yfir hverja einustu vinnslu eða að skoða hvert einasta skref sem hans undirstofnun hefði stigið því að það væri einfaldlega hennar hlutverk að vinna vinnuna sína vel og leggja síðan niðurstöðu sína fyrir ráðherrann til samþykktar. En mér finnst mega draga það í efa hvort þetta voru nægilega 

Forseti. Það er margt í þessari ræðu. Til að byrja með um slæma og lélega upplýsingagjöf til þingsins. Það er annað með það að við fengum bara rosalega stuttan tíma hérna í þinginu til að afgreiða þetta mál. Við í stjórnarandstöðunni báðum um lengri tíma til þess einmitt að fá ráðrúm til að skoða allar þessar forsendur sem voru settar þarna upp. Við fengum það ekki, því miður, þannig að það er tvöföld gagnrýni þar. Mig langar að spyrja hv. þingmann um lögin um Bankasýsluna: Eru þau svo léleg að þau leiða til þessarar niðurstöðu eða var það framkvæmdin sem var svona léleg? Hv. þingmaður segir að þarna skorti fagþekkingu en það kemur lögunum ekkert við. Ef við erum með einhverja lúða sem geta ekki sinnt starfi sínu og skortir þekkingu á framkvæmd laganna þá klúðra þeir því að sjálfsögðu. Það er bara gefið mál. Það þýðir ekki að lögin séu gölluð. Og ef það er reyndin, af hverju er þá ríkisstjórnin að henda burt lögum um Bankasýsluna?

Frú forseti. Líkt og ég sagði held ég að lögin um Bankasýsluna hafi verið sett af biturri reynslu eftir bankahrun til þess að fá faglegri umgjörð. Ég sagði að það komu fram hjá ríkisendurskoðanda rök fyrir því að það skorti fagþekkingu og að starfsmenn Bankasýslunnar hefðu þurft að reiða sig mikið á erlenda aðila. Það er kannski eitthvað sem þyrfti að skoða í nýju regluverki, hvaða þekkingu þeir aðilar hafa sem fá það hlutverk með lögum að annast sölu á hlutum í opinberum fyrirtækjum.

Forseti. Það er gott að nefna að það voru starfsmenn Bankasýslunnar eða forstöðumenn Bankasýslunnar sem tóku þá ákvörðun að fara út í ferli sem þeir höfðu enga kunnáttu til að framkvæma. Það er það sem kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er því tvöföld vanhæfni þar, að velja einmitt það sem þeir bara kunna ekkert á. En í lögum um sölumeðferð á eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum kemur fram að ráðherra taki ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða því hafnað. Það er augljós tenging þar við lög um ráðherraábyrgð þar sem hver ráðherra ber ábyrgð á stjórnarerindum þeim sem eru gefin út í hans nafni. Ráðherra er ekki ábyrgur þegar í raun er verið að ljúga að honum, þegar hann fær léleg gögn, að sjálfsögðu ekki. En þegar ráðherra vanrækir líka skyldur, eftirlitsskyldur sínar sem er fjallað um í skýrslunni, þá ber hann ábyrgð. Ráðherra er ábyrgur ef hann vanrækir eftirlitshlutverk sitt. Það er rosalega skýrt varðandi öll þau lög sem við glímum við. 

Frú forseti. Nei, ég er ekki sammála því að ráðherra hafi vanrækt eftirlitsskyldu sína. Hann vissulega fór yfir þær upplýsingar sem hann fékk og átti lokaorðið um það hvort selja skyldi, þannig að ég sé ekki annað en að ráðherra hafi gert það sem honum er falið að gera en auðvitað með þær upplýsingar og það ferli í höndunum sem farið var í.

Frú forseti. Hv. þingmaður talar um armslengd. Ég heyrði hæstv. forsætisráðherra tala um armslengd í gær í óundirbúnum fyrirspurnum. Hæstv. innviðaráðherra talar um armslengd í fréttunum í dag, allt til að afsaka hæstv. fjármálaráðherra og segja að hann beri enga ábyrgð, það sé þessi armslengd. Nú var ég fjármálaráðherrann sem mælti fyrir þessum lögum sem samþykkt voru í desember 2012, sem sérstaklega voru skrifuð um hvernig ætti að fara að þegar átti að selja hlut ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Þar er ábyrgð ráðherrans skrifuð inn, hún er skrifuð inn og það er ekkert svigrúm til að setja ábyrgð ráðherrans eitthvert annað. Ég vil bara spyrja hv. þingmann hvar hún sér þetta armslengdarsjónarmið í lögunum sem samþykkt voru árið 2012.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Ég ætla að leyfa mér að þakka henni fyrir hennar hlut sem fjármálaráðherra á sínum tíma. Líkt og ég hef skilið þetta, ég sat ekki á þingi á þessum tíma, þá var Bankasýslunni komið á og lög sett um sölumeðferð síðar á eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum til þess að ráðherra væri með fjarlægð frá því ferli sem væri í gangi. Ég hef alltaf litið svo á að það væri einmitt vegna þess að við vildum ekki að ráðherrann væri inni í allri vinnunni á gólfinu 

Frú forseti. Nú er ég hrædd um að hv. þingmaður sé að rugla saman tveimur lögum, annars vegar lögum um Bankasýsluna sem voru sett árið 2009 og síðan sérlögunum um hvernig á að fara að þegar selja á hlutina. Lögin sem samþykkt voru árið 2012 um söluna byrja á orðinu ráðherra. Þau segja til um hvað ráðherra er heimilt að gera. Í þessari skýrslu sem við erum að ræða hér tekur ríkisendurskoðandi sérstaklega fram að ráðherranum hafi borið að hafa eftirlit með söluferlinu og ganga úr skugga um að það hafi verið í samræmi við greinargerðina áður en hann tók ákvörðun um sölu. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála því að sá áfellisdómur sem kemur fram í skýrslu ríkisendurskoðanda á störf Bankasýslunnar eigi líka við um störf ráðherrans.

Frú forseti. Jú, hv. þingmaður, það er hárrétt, ég var þarna að rugla saman annars vegar lögum um Bankasýsluna og síðan seinni lögum um sölumeðferð á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum þar sem er líka fjallað um Bankasýslu ríkisins. Hér er það skrifað út að þegar ráðherra hefur fallist á tillögu Bankasýslu ríkisins um söluna þá skuli hann útbúa greinargerð um ráðgerða sölumeðferð og leggja fyrir fjárlaganefnd og þetta sem við höfum farið í gegnum hérna og hefur komið fram að hefði betur mátt fara. En ég sé hins vegar ekkert í þessu sem bendir til þess að ráðherrann hafi ekki uppfyllt lagaskyldu sína eða brotið nokkur lög heldur einfaldlega að þarna hefði verið hægt að standa betur að málum og það er mjög oft hægt án þess að lög séu brotin.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu hér sem mér finnst reyndar ekkert vera mjög afgerandi í þessari stöðu. Maður upplifir að nánast sé búið að múlbinda Vinstri græn í þessari umræðu sem er að mínu mati mjög alvarlegt. Vinstri græn hafa kannski verið sá póll sem hefur tekið á svona hlutum í gegnum tíðina. Mig langar að hnykkja á því sem hv. þingmaður nefndi hér þegar hún segir að mat hennar sé að þetta hefði ekki tekist að fullu. Hvað á hv. þingmaður við? Dugar það að kynningin hafi ekki verið nógu góð? Málið hefði alveg getað tekist ágætlega þótt kynningin hefði verið léleg. Hvað er það sem ekki tókst að fullu að mati hv. þingmanns?

Frú forseti. Ætli fullkomin sala á hlut í banka, sem ég held að sé kannski ekki til, sé ekki þegar nálega engar spurningar vakna um ferlið, allir eru þokkalega sáttir við verðið sem fékkst og sjá enga annmarka á neinu. Ég veit ekki hvort hægt sé að ná því fram en þannig væri það í hinum fullkomna heimi. Strax við þessa sölu komu fram ýmsar ábendingar um vankanta. Til að mynda það að Fjármálaeftirlit Seðlabankans sé að rannsaka hluti er eitt atriði sem mér finnst skýrt dæmi um að hér hafi ekki tekist nógu vel til, 

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talar um ýmsar ábendingar í staðinn fyrir ýmsar athugasemdir. Þetta eru ekki bara góðlátlegar ábendingar heldur alvarlegt mál. Við erum að tala um milljarða sölu á eignum almennings þannig að það skiptir máli með hvaða hætti það er gert. Ég minnist þess á sínum tíma, þegar þetta var kynnt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd, að þá var talað um stóra fjárfesta sem ættu að vera þarna inni. Skyndilega var svo farið að tala um dreifða eignaraðild sem var búið að tryggja í frumútboði upp á yfir 20.000 manns. Þá voru rökin allt í einu þessi: Við verðum að hafa dreifða eignaraðild. Síðan er staðan bara sú að ríkisstjórnarflokkarnir eru búnir að koma sér saman um að fórna Bankasýslunni, að þetta sé bara henni að kenna. En hver gefur fyrirmælin? Hver setur umgjörðina fyrir Bankasýsluna? Ekki gerði hún það sjálf.

Frú forseti. Ég tek skýrslu ríkisendurskoðanda alvarlega og þess vegna, miðað við það sem ég fór yfir í ræðu minni, finnst mér stóra atriðið ekki vera nákvæmlega hvaða lýsingarorð ég notaði um ábendingar eða athugasemdir ríkisendurskoðanda. Þetta heitir ábendingar í skýrslunni. Sama hvort við köllum það athugasemdir eða ábendingar þá ber okkur að taka þær alvarlega vegna þess að það skiptir máli að við vöndum okkur þegar kemur að fjármunum ríkisins. Það skiptir líka máli að við vöndum okkur í umræðunni hér um hvað betur þurfi að fara og hvernig við eigum að ná því fram, og að við höldum okkur við aðalatriði máls.

Virðulegi forseti. Hæstv. ríkisstjórn virðist ekki bera skynbragð á alvarleika þess máls sem við ræðum hér í dag. Skilaboðin frá hæstv. fjármálaráðherra eru þau að heilt yfir hafi Íslandsbankasalan gengið vel. Undir þetta taka liðsmenn hans og stuðningurinn heldur áfram að berast frá hæstv. forsætisráðherra við þetta ferli og við hæstv. fjármálaráðherra, hún virðist allt fyrir hann gera. Hann á þetta og má þetta. Hæstv. fjármálaráðherra slær sig til riddara ef vel gengur með sölu á banka en hafnar alfarið ábyrgð nú þegar ljóst er að þessi bankasala var eitt stórt klúður frá upphafi til enda. Hæstv. forsætisráðherra heldur áfram sinni uppgjöf í pólitík, heldur áfram að stunda forystu í þágu hæstv. fjármálaráðherra í stað þjóðar, nýtir sér talpunkta úr Valhöll, sem eru hér sameiginlegir, segir sem flest orð um sem minnst, vekur upp takmarkaðar tilfinningar, tekur helst enga afstöðu og hefur hreinlega ekkert að segja um risastór mál. Þetta er ekki forysta, virðulegi forseti, þetta er eiginhagsmunasemi og flótti. Pólitík VG hefur breyst í verkefnastjórn utan um Sjálfstæðisflokkinn sem hefur frítt spil í þessari ríkisstjórn. Það er svo miklu meira undir í þessu máli en einhverjir ráðherrastólar eða laskað traust til einstakra einstaklinga. Traust til stjórnmálanna hefur varla jafnað sig á þeim 14 árum sem liðin eru frá bankakrísunni, traust til fjármálakerfisins er enn lágt. Samþykkt voru sérlög um sölu ríkisins á eignarhluta í fjármálafyrirtækjum sérstaklega til að fyrirbyggja þá stöðu sem nú er komin upp til að auka traust, til að skapa þá tilfinningu meðal almennings að tími fúsks, vanhæfni og klíkuskapar væri liðinn, að fólk tæki verkefninu alvarlega. Enginn hér inni hefur áhuga á að eiga við svona mál. Þetta eru gífurleg vonbrigði. Þetta hefur í grunninn ekkert með pólitíska hugmyndafræði að gera, enda birtist það svo skýrt í könnunum meðal almennings um þetta mál að þvert á flokka er fólk ósátt. 83% þjóðarinnar voru óánægð með bankasöluna samkvæmt skoðanakönnun Prósents síðasta vor. Þetta mál snýst um hæfni, ábyrgð og forystu. Ætlar virkilega enginn hér inni að taka ábyrgð á þessu klúðri? Virðulegi forseti. Förum alveg aftur til ársins 2012 þegar lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum voru samþykkt hér í þessu þingi. Þetta eru sérlög gagnvart öðrum lögum og skulu því ganga framar öðrum reglum sem kunna að gilda um sölumeðferðina. Í 3. gr., sem ber yfirskriftina Meginreglur um sölumeðferð segir eftirfarandi, með leyfi forseta: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis.“ Spólum til síðasta vors. Þegar Bankasýslan hóf kynningu á sölunni á Íslandsbanka kom þar fram að stofnunin teldi að hagkvæmni eða hæsta verð væri forgangsmarkmiðið eða forgangsmeginreglan í söluferlinu. Þetta stóð í minnisblaði til ráðherra, m.a. stóð þar að það hefði verið ástæðan fyrir því að tilboðsleiðin var valin til að hámarka verð. Það stendur skýrum stöfum í kynningu Bankasýslunnar að dreifð eignaraðild væri ekki aðalmálið, enda hefði það markmið náðst í frumútboðinu á Íslandsbanka á síðasta ári og bankinn væri nú þegar í dreifðri eignaraðild. Þetta viðhorf Bankasýslunnar var síðan staðfest á opnum fundi eftir söluna í vor með fjárlaganefnd Alþingis þar sem kom fram að hagkvæmni eða hæsta verð trompaði jafnræði að mati stofnunarinnar. Athugið þetta: Hæsta verð væri forgangsmarkmiðið og því mætti jafnvel horfa fram hjá jafnræði undir ákveðnum kringumstæðum ef þess þyrfti til að hámarka verð. Daginn eftir útboðið á Íslandsbanka í mars sl. mætti hæstv. fjármálaráðherra í fjölmiðla og lýsti því yfir að salan hefði gengið framar vonum. Eðli fjárfesta hefði verið það sem skipti máli, ekki endilega hæsta verðið. Þarna er strax komin þversögn við Bankasýsluna en margir hugsa sem svo að e.t.v. sé nú eitthvað til í þessu hjá ráðherra. Fyrst ákveðið var að halda lokað útboð sem rökstyðja þarf sérstaklega, enda meginreglan samkvæmt lögunum að halda útboð sem er opið en ekki lokað, þá hlyti markmiðið að vera að tryggja gott eignarhald. Ef á annað borð ætti ekki að sækjast eftir hæsta mögulega verði hlyti það að ráðast af því að fá bestu mögulegu fjárfesta í verkefnið; stóra, stönduga langtímafjárfesta. Þannig mætti rökstyðja lokað útboð, þannig mætti rökstyðja að selja ekki alveg á hæsta verði. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því einmitt yfir í fjölmiðlum þennan sama dag, með leyfi forseta, „að horft hafi verið til þess að nýir eigendur vilji byggja bankann upp til lengri tíma í stað þess að leita að skjótfengnum gróða“. Hann sagði lífeyrissjóði hafa komið sterkt inn með yfirgnæfandi meiri hluta í þessu útboði. Þetta voru hans orð. Þetta reyndist ekki rétt og hrollur fór um fólk þegar sögur fóru að berast sem síðan voru staðfestar, um að fjölda smárra fjárfesta hefði verið hleypt inn á þessum afsláttarkjörum. Hlutur lífeyrissjóðanna var ekki yfirgnæfandi heldur þriðjungur og einkafjárfestar með minni tilboð voru hátt í þriðjungur þeirra sem hleypt var að afslættinum, afslætti sem er nota bene ekki meitlaður í stein í svona ferli heldur svigrúm til að veita ef þörf er á, t.d. ef laða á að stóra, stönduga fjárfesta sem taka á sig mikla markaðsáhættu með því að kaupa stærri hlut sem þeir ætla að halda á, fjárfesta sem standa með bankanum. Rök hæstv. fjármálaráðherra, sem voru þá þegar í mótsögn við Bankasýsluna um að hæsta verð væri ekki forgangsmarkmiðið, byggðu á því að eðli fjárfestanna væri aðalmálið. Þetta er lykilatriði. Þegar þeirri röksemdafærslu er beitt er aðalatriðið að jafnræði gildi þá innan þess kaupendahóps sem horft er til. Þetta er forskriftin í sérlögunum um sölu á fjármálafyrirtækjum í eigu ríkisins, gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og helsti rökstuðningurinn fyrir því að loka útboðinu til að byrja með, sem þurfti mjög sterk rök til að gera yfir höfuð. Þessi saga skiptir máli, virðulegi forseti, því þjóðin sat eftir með þá tilfinningu síðasta vor að óljóst hefði verið í hverja var hringt til að hleypa að þessum afsláttarkjörum. Óljóst var hvernig var valið úr tilboðum og hvernig þau voru skert til að mæta umframeftirspurn eftir hlutabréfum í bankanum og óljóst var hvað raunverulega gekk á þetta kvöld þar sem verðið á hlutum ríkisins í Íslandsbanka var ákvarðað. Þessum spurningum þurfti að svara, bæði til að auka traust á ferlinu en einnig til að ganga úr skugga um að farið hafi verið að lögum, þeim sérlögum sem gilda um sölu á fjármálafyrirtækjum í ríkiseigu. Ekki opið ferli, ekki gagnsætt, ekki hæsta verðið, ekki jafnræði. Þetta var tilfinningin og þarna lá grunurinn. Gat það verið að þetta hefði verið svo? Þetta eru þau atriði sem tiltekin eru sem meginreglur í lögunum og samkvæmt skýrslu ríkisendurskoðanda var ekkert af þessu uppfyllt í ferlinu. Það er á ábyrgð hæstv. fjármálaráðherra. Virðulegi forseti. Stjórnarandstaðan vildi skipa rannsóknarnefnd til að snúa við öllum steinum og teikna upp heildarmynd af ferlinu öllu. Hæstv. fjármálaráðherra stekkur þá til og kallar eftir stjórnsýsluúttekt á vegum Ríkisendurskoðunar. Eins og nafnið bendir til er stofnunin endurskoðandi ríkisins. Hlutverk Ríkisendurskoðunar samkvæmt lögum er að hafa eftirlit með fjármálum og rekstri ríkisins. Þetta eftirlit er mikilvægt og full ástæða til að það fari fram í þessu tilviki. Það nær hins vegar alls ekki yfir það hvort hæstv. fjármálaráðherra hafi vanrækt lagalegar skyldur sínar við söluna á Íslandsbanka og hugsanlega bakað sér lagalega ábyrgð af því tilefni. Þetta vissi hæstv. fjármálaráðherra og hann veit það enn í dag þrátt fyrir þann málflutning sem hér hefur farið fram. Það skýrir e.t.v. hversu snöggur hann var að kalla eftir athugun Ríkisendurskoðunar í þessu máli. Með því að vísa málinu til Ríkisendurskoðunar er hæstv. fjármálaráðherra að segja að málið snúist um ekkert annað en nýtingu ríkisfjár og hagkvæmni og skilvirkni í rekstri ríkisins. Það er einfaldlega ekki rétt. Málið snýst um annað og meira: Hvort fjármálaráðherra hafi farið eftir þeim lögum sem Alþingi setti um sölu eignarhlutar ríkisins þann 22. mars sl. og um þetta verður að ræða. Virðulegi forseti. Þrátt fyrir takmarkaðar heimildir Ríkisendurskoðunar, sem farið er yfir á fyrstu blaðsíðum skýrslunnar sem birtist í gær, er kveðið ansi fast að orði. Förum í gegnum þessi fjögur atriði úr lögunum: opið ferli, hæsta verð, gagnsæi og jafnræði. Í fyrsta lagi: opið ferli. Ríkisendurskoðandi tekur fram í upphafi skýrslu sinnar að það sé ekki tekin afstaða til þess hvort rétt hafi verið að notast við aðrar söluaðferðir en tilboðsfyrirkomulag. Lokun útboðsins er ekki skoðuð. Þetta á eftir að skoða. Í öðru lagi: hæsta verð. Ríkisendurskoðandi kemst að þeirri niðurstöðu að hæsta verði hafi ekki verið tekið í útboðinu. Í skýrslunni kemur fram að ekki verði annað séð en að, með leyfi forseta: „… verðmyndun í ferlinu hafi gefið tilefni til að ákvarða hærra leiðbeinandi lokaverð en gert var.“ Sérstaklega er vikið að þeirri staðreynd að svo virðist sem ákvörðun lokaverðs hafi byggt á mikilvægi þess að halda erlendum fjárfestum inni í útboðinu þrátt fyrir að umframeftirspurn hafi verið eftir hlutum í bankanum á hærra verði. Ríkisendurskoðun bendir á að hvergi í markmiðum útboðsins hafi verið tekið fram að erlendir aðilar ættu að ráða verðinu í ferlinu. Hér mætti halda því fram að rök hæstv. ráðherra um eðli fjárfestanna hefðu öllu máli skipt, þessa stöndugu langtímafjárfesta sem vilji var til að fá inn í eigendahóp bankans. Hver varð svo raunin með þessa umræddu erlendu fjárfesta sem virðast hafa ráðið verðlagningu og þar með haldið aftur af hæsta mögulega verði? Jú, fréttir bárust af því stuttu eftir útboðið að sömu aðilar hefðu þá þegar selt sig út úr bankanum, tekið snúning á ríkiseign. Hverjir keyptu bréfin af þeim á hærra verði en hafði fengist í útboðinu? Jú, það voru lífeyrissjóðir landsins, fólkið í landinu. Í þriðja lagi: gagnsæi. Mikið er hægt að segja um þetta efni en ég nefni bara nokkur atriði. Upplýsingagjöf til Alþingis var ábótavant samkvæmt skýrslu ríkisendurskoðanda og þar að auki er tekið fram að tekið hafi verið við tilboðum frá eignastýringarörmum bankanna án þess að nöfn þeirra aðila sem raunverulega voru að baki kaupunum hafi verið gefin upp til söluaðila Bankasýslunnar. Svo ég vitni beint í skýrsluna, með leyfi forseta: „Af þeim sökum gat Bankasýslan vart metið áhrif af sölunni með tilliti til annarra markmiða hennar en forgangsmeginreglunnar um hagkvæmni eða hæsta verð.“ Það vissi enginn hverjir þessir aðilar voru. Í fjórða lagi: jafnræði. Hér er aðeins fjallað um jafnræði innan þess hóps sem fékk yfir höfuð aðgang að útboðinu, ekki stóru myndina um hvort útboðið hefði mátt vera lokað, og lögum samkvæmt átti fjármálaráðherra að tryggja að jafnræðis væri gætt í útboðinu. Í skýrslu ríkisendurskoðanda kemur fram að það hafi ekki verið gert og niðurstaðan sé sú að ákvarðanir Bankasýslunnar um niðurskurð á tilboðum hafi að miklu leyti byggt á huglægum forsendum, órökstuddu mati sem barst til fjármálaráðherra. Virðulegi forseti. Hver var tilfinning þjóðarinnar í vor? Hún var: Ekki opið ferli, ekki hæsta verð, ekki jafnræði, ekki gagnsæi. Hver er niðurstaða ríkisendurskoðanda? Ekki hæsta verð, ekki jafnræði, ekki gagnsæi. Tilfinning þjóðarinnar reyndist rétt og það er staðfest í þessari skýrslu. Hvað segir ríkisendurskoðandi um lagalegu hliðina á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar? Að það sé ekki í verkahring Ríkisendurskoðunar að skera úr um hvort vinnubrögðin hafi verið í samræmi við lög. Þetta stendur skýrum stöfum strax á bls. 3 í skýrslunni og rétt í þessu er í frétt sem birtist á Vísi einmitt vitnað í ríkisendurskoðanda þar sem hann segir að það sé ekki hlutverk stofnunarinnar að skera úr um ágreining þegar kemur að lagatúlkun. Það, að hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra beri fyrir sig að hvergi sé neitt fullyrt um lögbrot í þessari skýrslu er algjör nauðvörn og til marks um að þau eru komin algjörlega út í skurð í þessu máli. Þetta er smjörklípa af feitustu sort. Hagsmunir ríkissjóðs virðast skaðaðir að mati Ríkisendurskoðunar en það alvarlegasta við þetta ferli er að það hefur grafið undan trausti til stjórnvalda og til fjármálakerfisins, trausti sem var laskað fyrir. Það er nákvæmlega vegna þess hversu vel skýrsla ríkisendurskoðanda er unnin sem við í stjórnarandstöðunni viljum að málið gangi lengra og tekið verði á því hvernig niðurstaðan samræmist lögum um sölu ríkisins á hlutum sínum í fjármálafyrirtækjum. Þetta snýst ekki um nornaveiðar, ekki um pólitískar keilur eða einhvers konar árás á hæstv. fjármálaráðherra. Þetta snýst um traust, ábyrgð og hæfni. Þetta er ekki léttvægt mál, virðulegi forseti. Þetta er ekki persónulegt. Ef fólk telur að nú sé málinu bara lokið eftir þessa skýrslu ríkisendurskoðanda er það stórkostlegur mislestur á ábyrgð stjórnmálamanna. Nú reynir á forystu í hæstv. ríkisstjórn. Fyrir hverja eru þau raunverulega að stjórna?

Virðulegi forseti. Hér er það gagnrýnt að við höfum talað um stóru myndina, heildarniðurstöðuna, og það er ekki að ástæðulausu vegna þess að hún hlýtur að vera undir hér um leið og við veltum fyrir okkur einstaka atriðum í framkvæmdinni eða þeim ábendingum sem koma fram frá ríkisendurskoðanda. Þess vegna segi ég að orð eins og þessi hér, að salan sé eitt stórt klúður frá upphafi til enda, falla um sig sjálf. Ég verð bara að segja það. Þetta er dæmigert fyrir umræðuna sem verið er að reyna að setja af stað, að pakka öllu saman í eitt stórt klúður frá upphafi til enda, þegar við höfum náð öllum helstu markmiðum, yfirlýstum markmiðum sem við stefndum að; að fá gott verð, dreift eignarhald, fjölbreytt eignarhald, auka samkeppni á markaði, láta ekki lífeyrissjóðina eina sitja uppi með allt fjármálakerfið o.s.frv. Við erum með erlendu aðilana enn þá inni og Samfylkingin óskaði sérstaklega eftir því í umsögn í málinu að erlendu aðilarnir fengju að taka þátt 

Virðulegi forseti. Hér er látið að því liggja að það sé bara einn maður í landinu sem geti selt banka og það skipti engu máli hvernig það sé gert svo lengi sem fáist einhverjir peningar fyrir það, eins og að yfirlýst markmið geti ekki verið að auka traust og trúverðugleika í fjármálakerfinu og fara að lögum. Það er auðvitað afvegaleiðandi í umræðunni að halda því fram að bara fyrst það fengust einhverjir peningar fyrir þessa bankasölu þá skipti ekki máli hvernig að henni var staðið. Hvaða skilaboð er verið að senda? Varðandi erlendu aðilana, þessa stóru stöndugu langtímafjárfesta sem hæstv. fjármálaráðherra samþykkti að ákvörðuðu um verð fyrir þjóðareign, og reyndist síðan vera sjóðir sem hæstv. fjármálaráðherra hefði átt að vita eins og öll þjóðin að voru sjóðir sem höfðu þegar selt hratt sinn hlut í fyrsta útboðinu, þá lá fyrir að þetta voru ekki stöndugir langtímafjárfestar. Það skiptir máli hver kemur að fjárfestingunni. Þessir aðilar eru ekki enn þá í eignarhaldi bankans og þessi dreifða erlenda eignaraðild er ekki enn þá til staðar.

Virðulegur forseti. Dreift eignarhald er víst enn þá til staðar. Það er rangt sem hv. þingmaður heldur hér fram. Það er ágætt að rifja það upp sem Bankasýslan þurfti að leiðrétta úr umræðunni í vor, sem virðist ekki hafa komist til skila til hv. þingmanns, sem er að fjöldi hluthafa jókst eftir útboðið og meiri hluti fjárfesta hélt í hlut sinn eða jók við hann. Skoðið bara tíu stærstu hluthafa bankans, það eru erlendir aðilar og stórir sjóðir, nákvæmlega eins og við hefðum viljað teikna upp fyrir fram. Samfylkingin skilaði eiginlega bara auðu hér í meðferð þingsins á þessu máli. Það sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson skilaði inn sem umsögn snerist bara allt um: Ekki núna, ekki þessi ráðherra, seinna, greina betur, skoða stefnumörkun, en ekkert af því sem var lagt upp með í greinargerð ráðherrans fékk umfjöllun hjá hv. þingmanni. Hið sama má eiginlega segja um umsögn úr efnahags- og viðskiptanefnd. Þannig að þegar hér er komið fram með gagnrýni þá vil ég bara minna á að Samfylkingin skilaði eiginlega auðu í vor. 

Virðulegi forseti. Það er áhugavert í þessu samhengi, af því að hæstv. fjármálaráðherra vill leggja svo mikla áherslu á erlenda aðila, er að hann neitaði að svara þessari spurningu áðan: Hvernig stóð á því að þessum aðilum var leyft að ákvarða verð í þessu útboði þrátt fyrir að hvergi hefði verið fjallað um það í greinargerð sem fylgdi þessari sölu? Þessir sömu aðilar fengu um 8 milljarða í útboðinu. Þeir höfðu þrem til fjórum dögum síðar selt um 4 milljarða af þeirri upphæð út. Það hlýtur að vera stór spurning hvernig á því stendur að nokkrir aðilar sem ákvarða verð og hafa enga heimild til þess að ákvarða verð en verða verðlagningaraðilar í þessu útboði hafi síðan fengið að taka snúning til að selja lífeyrissjóðunum í landinu. Það er stóra spurningin sem við eigum að velta fyrir okkur hér inni, hvort þetta sé fordæmi sem við viljum setja við einkavæðingu á fjármálafyrirtækjum, að hér geti erlendir sjóðir komið inn og gert grín að íslenska ríkinu og þar með þjóðinni með því að taka svona snúning.

Virðulegi forseti. Hér finnst mér öllu snúið á hvolf. Hér er talað um að fjármálaráðherra beri ekki skynbragð á að selja banka, að hann hafi ekkert að segja, að hann hafi eigin hagsmuni hér að leiðarljósi og sé á flótta. Ég ætla að vísa þessu öllu aftur til föðurhúsanna, til formanns Samfylkingarinnar, hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur. Ég vil fá að draga hér fram í dagsljósið að þann 7. apríl sl. óskaði fjármála- og efnahagsráðuneytið eftir því að Ríkisendurskoðun gerði úttekt á því hvort salan samrýmdist lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Síðan tekur embætti ríkisendurskoðanda málið að sér. Rannsóknin „tekur þannig til þess hvernig staðið var að sölu umrædds eignarhluta út frá lögum, skilgreindum markmiðum með sölunni og sjónarmiðum um góða stjórnsýsluhætti“. Þetta segir í fréttatilkynningu frá Ríkisendurskoðun. Getur hv. þingmaður sagt að hér hafi lög verið brotin?

Virðulegi forseti. Það er hæstv. fjármálaráðherra sem er búinn að breyta umræðunni hér í dag í umræðu um lögbrot. Þetta snýst allt um það hvort ríkisendurskoðandi hafi í rauninni svigrúm til að fullyrða hvort um lögbrot sé að ræða þegar ríkisendurskoðandi hefur ítrekað komið fram og sagt að það sé ekki í verkahring hans að ákveða túlkun á lögum. Það eru stjórnarliðar sem hafa breytt þessari umræðu í eitthvert lagatæknilegt atriði þegar kemur að þessari túlkun. Ég var reyndar að vitna hérna áðan til hæstv. forsætisráðherra, mér finnst fullkomlega eðlilegt að formaður í hv. efnahags- og viðskiptanefnd verji hana líka í þessu samhengi. Það liggur alveg fyrir að þegar farið var í það upplegg að láta Ríkisendurskoðun að skoða þetta mál að Ríkisendurskoðun myndi ekki fullyrða hvort um lögbrot væri að ræða samkvæmt þeim lögum sem hér er verið að tala um. Það lá fyrir í upphafi. Það er ríkisendurskoðandi að segja í fréttum líklega í þessum töluðu orðum, hann sagði það fyrr í dag. Við erum einfaldlega að kalla eftir því að við fáum rannsóknarskýrslu sem gerir okkur kleift að vita hvort um lögbrot hafi verið að ræða, því að við getum ekki fullyrt um það fyrr en það er komið fram.

Virðulegi forseti. Hér er búið að kalla eftir því frá fyrsta degi að rannsóknarnefnd taki yfir og rannsaki þetta ferli. Mig langar að fá að nefna hér annað. Það kemur fram í skýrslu ríkisendurskoðanda að sala með tilboðsfyrirkomulagi sé langalgengasta söluaðferðin á evrópskum hlutabréfamarkaði við sölu á hlutum ráðandi hluthafa í skráðum félögum. Sömuleiðis kom eftirfarandi fram í umsögn 2. minni hluta fjárlaganefndar, sem sagt Samfylkingarinnar, fyrir söluna: „Ef tekin verður ákvörðun um að selja hlut ríkisins í bankanum er nauðsynlegt að leggja meiri áherslu á að fá fjölbreyttari fjárfesta að borðinu og fleiri alþjóðlega fjárfesta og tilboðsfyrirkomulag getur verið betur til þess fallið að laða að langtímafjárfesta með reynslu.“ Þetta var krafa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd í umsögn sinni. Við henni var orðið og fyrir vikið fékkst ágæt erlend þátttaka. Því spyr ég: Hvaða fyrirkomulag sá hv. þingmaður fyrir sér að færi best á að nota?

Virðulegi forseti. Það sem Samfylkingin kallaði eftir í sínu nefndaráliti var ítarlegri greining áður en ráðist væri í þessa sölu, sem er nákvæmlega það sem Ríkisendurskoðun gerir athugasemdir við í sinni skýrslu. Síðan þurfum við líka að hafa í huga að auðvitað skiptir eðli fjárfestanna máli. Samfylkingin hefur viljað fá langtímafjárfesta inn í eignarhald bankanna. Það eru ekki erlendu fjárfestarnir sem komu inn í þetta útboð, það liggur fyrir. Þessir aðilar seldu sig strax út. Við fengum skammtímafjárfesta inn. Það að stæra sig af því að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjármálaráðherra hafi tekist að laða hér að aðila sem í annað skiptið í röð gerðu lítið úr þessu ferli með því að taka snúning og selja sig strax út úr ferlinu getur ekki verið til eftirbreytni. Þetta er frekar til marks um áhugaleysi erlendra fjárfesta á að koma hér inn, alvöru erlendra fjárfesta. Það skiptir máli hvers eðlis þeir aðilar eru, ekki bara ríkisfangið. Við hljótum að geta sammælst um það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Mér fannst hún mjög yfirgripsmikil og upplýsandi. Mig langar að bera svipaða spurningu undir hv. þingmann og ég bar undir hæstv. fjármálaráðherra fyrr í morgun, en ég bar undir hann það sem kemur fram í skýrslunni, að samkvæmt upplýsingum frá fjármálaráðgjafa Bankasýslunnar sem hún gefur Bankasýslunni og ráðuneytinu sé óvenjulegt að einkafjárfestum sem einungis hafi verið samþykktir sem fagfjárfestar, skv. 54. gr. laga um markaði fyrir fjármálagerninga, sé boðin þátttaka í sölu með tilboðsfyrirkomulagi. Mig langar að spyrja hvað henni finnist um þá ákvörðun fjármála- og efnahagsráðuneytisins og Bankasýslunnar um að gera samt sem áður ráð fyrir þátttöku einkafjárfesta sem uppfylltu þessi skilyrði, sér í lagi í ljósi þessarar síendurteknu vísunar bæði Bankasýslunnar og ráðherra í að tilboðsfyrirkomulagið sé jú alltaf notað alls staðar en þeir velji séríslenska leið með þetta tilboðsfyrirkomulag.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn og hún er nefnilega áhugaverð í ljósi ummæla hæstv. fjármálaráðherra að morgni útboðsins um að yfirgnæfandi hópur þeirra sem fjárfestu í þessu útboði hefðu verið lífeyrissjóðir. Hún er líka í samræmi við skilning til að mynda formanns hv. fjárlaganefndar sem sagði eftir útboðið að það hefði verið skilningur hennar þegar var talað um tilboðsleið að þá væri átt við stóra, stönduga langtímafjárfesta stofnanafjárfesta. Ótrúlegt en satt, þá voru send út þau skilaboð að morgni útboðs að þetta væru aðilarnir. Af einhverri ástæðu mætir hæstv. fjármálaráðherra ekki í fréttir og segir: Við hleyptum fjölda einkafjárfesta í þetta ferli, vegna þess að staðreyndin er sú að skilningur flestra á tilboðsferli, þar með talið flestra markaðsaðila sem fólk hér inni, hv. þingmenn, myndi ræða við, er að um sé að ræða stönduga stofnanafjárfesta. Það er alþekkt á markaðnum. Þess vegna kemur upp þessi misskilningur að morgni útboðs þegar fréttist að aðrir hafi tekið þátt. Svo koma eftir á einhverjar skýringar um að þetta hafi nú alveg mátt. En þetta var skilningur flestra, þar með talið þeirra sem hafa þekkingu í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Ég er einmitt í töluverðum vandræðum með að átta mig á hvert yfirlýst markmið með sölunni var vegna þess að mér finnst markmiðið breytast bara eftir tíma, eftir því hvert tilefnið er, eftir því hver spyr, eftir því nákvæmlega hvað er verið að gera hverju sinni. Ég skildi það einmitt þannig að það ætti að ná í stóra og stönduga fjárfesta og þess vegna væri farin þessi lokaða leið en ekki í almennt útboð með áherslu á hæsta verð eins og lögin gera ráð fyrir. Fjölbreytt eignarhald var samt tiltekið þrátt fyrir að farin væri leið sem myndi í raun fela í sér minna fjölbreytt eignarhald heldur en opið útboð. Hæsta verð var náttúrlega nefnt til sögunnar og þátttaka erlendra fjárfesta og þátttaka erlendra fjárfesta þótti mikilvæg vegna þess að það myndi hafa góð áhrif á sölu á eftirstandandi hlut ríkisins. Þá þarf maður langtímafjárfesta, þá þarf maður stóra kjölfestufjárfesta. Samt var á reiki hvernig þeim markmiðum átti að vera náð og þá var allt í einu allt í lagi að sleppa fjölbreyttu eignarhaldi vegna þess að það var hvort eð er orðið fjölbreytt og þess vegna mátti fara í lokað útboð, er það ekki? Ég er bara að spá í hvort hv. þingmaður ná einhverjum betri þræði í þessu en ég.

Virðulegi forseti. Já, þetta er hið ótrúlegasta mál. Þetta er til marks um hversu margsaga hæstv. ríkisstjórn hefur orðið í þessu máli og þar liggur alvarleiki málsins. Þetta er nákvæmlega ástæðan fyrir því að það þarf að skipa rannsóknarnefnd svo við getum rakið okkur í gegnum þessa sögu, svo við stöndum ekki hér inni og séum að rökræða um smáatriði sem enginn veit um. Hvernig væri að fá þetta bara allt upp á borðið þannig að við þyrftum ekki að vera að ræða um þetta í smáatriðum? Það kemur nefnilega fram í skýrslunni að ríkisendurskoðandi skoðar ekki lokunina á útboðinu, hvort lokunin á útboðinu hafi upphaflega staðist lög. Við fengum mikla yfirferð á því í vor að mögulega hafi einmitt aðkoma minni fjárfesta, þessara einkafjárfesta, ekki staðist lög, þ.e. staðist þá röksemd að loka ferlinu upphaflega. Þannig að þetta er önnur ástæða fyrir því að þessu máli er augljóslega ekki lokið. Það á eftir að rannsaka hvort í upphafi hafi mátt loka þessu útboð miðað við þá sem var hleypt að.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög yfirgripsmikla og fína ræðu. Það var mjög áhugavert að heyra samjöfnuðinn á 3. gr. annars vegar og síðan því orðalagi og þeim athugasemdum sem ríkisendurskoðandi nefnir. Þar fannst mér mjög áhugaverð, sterk og kjarnyrt yfirferð. En í ræðu hv. þingmanns var líka talað svolítið um ábyrgð, pólitíska ábyrgð. Ég er eiginlega hingað kominn til að nefna, af því að við höfum verið að tala um varaformann Framsóknarflokksins sem gagnrýndi söluferlið eftir á, að hún talaði þá um að það væri ekki bara Bankasýslan sem bæri ábyrgð, stjórnmálamennirnir bæru líka ábyrgð. Í dag er hins vegar sagt að fjármálaráðherra og ríkisstjórnin hafi axlað pólitíska ábyrgð með því að láta aðila rannsaka söluna sem skoðar ekki pólitíska ábyrgð. Ég ætlaði aðeins að reyna að fá það fram hjá þingmanni hvort hann sé sammála mér í því að þetta sé einhvers konar Evrópumet í ábyrgðarflótta.

Virðulegi forseti. Já, hér er náttúrlega um að ræða þessa feitu smjörklípu sem ég ræddi um áðan, að breyta umræðunni í það hvað ríkisendurskoðandi var raunverulega falið að skoða. Nú erum við komin á þann stað í þessum sal að ríkisendurskoðandi átti víst að tæma málið. Það átti bara að liggja fyrir þegar ríkisendurskoðandaskýrslan kæmi fram nákvæmlega frá A til Ö hvað hefði gerst þrátt fyrir að allir í þessum sal viti að heimildir ríkisendurskoðanda eru takmarkaðar og ríkisendurskoðandi hefur oft á síðasta sólarhring talað um að það sé ekki í hans verkahring að skera úr um lagatæknileg atriði í þessu máli. Pólitíska ábyrgð er vissulega hægt að taka algerlega óháð því hvort við komumst að niðurstöðu í þessu máli. Við getum líka bara séð hver lokaafurðin var, þ.e. að það varð hér mikið uppnám varðandi söluna, að það liggur fyrir varðandi úttekt ríkisendurskoðanda að það var ekki vel að þessu staðið og sumir myndu sjá sóma sinn í að taka strax ábyrgð. En við erum ekki í þannig landi eða þannig þjóðþingi, því miður.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langaði aðeins að beina samtalinu að öðru. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar er áhugavert að sjá hreyfingarnar á viðskiptum annars vegar með Arion banka og hins vegar Íslandsbanka dagana fyrir útboðið. Það eru nánast engin viðskipti með bréfin í Íslandsbanka dagana á undan. Þarna voru auðvitað alls konar aðilar úti á markaði komnir með upplýsingar um að það stæði til að selja, mögulegan með afslætti, nokkrum dögum síðar. Við höfum svolítið verið að tala um út frá skýrslunni hvort hæsta mögulega verð hafi fengist og hvort þau atriði öllsömul hafi verið gerð með réttum hætti. Þá langaði mig kannski aðeins að varpa því til hv. þingmanns: Þegar svo háttar til að það eru ekki virk viðskipti, að því er virðist, mögulega vegna þess að eitthvað hafi lekið út þarna í aðdragandanum, er það ekki hlutur sem gæti líka haft áhrif á það verð sem á endanum kom upp úr hattinum, 117, þegar gengið var ákveðið? Sú verðmyndun á undan, hefur hún ekki líka áhrif á þetta þegar við erum að meta áhrifin á ríkissjóð?

Virðulegi forseti. Hér er spurt um viðskiptin fyrir útboðið. Þetta er auðvitað eitthvað sem ég ætla rétt að vona að Fjármálaeftirlitið sé að kanna vegna þess að það er bara mjög alvarlegt mál ef það kann að vera að það hafi lekið út að þetta útboð væri að fara að eiga sér stað þarna skömmu eftir. Það er auðvitað allur gangur á því hvers konar verðmyndun á sér stað þegar það eru svona lítil viðskipti og það er svolítið erfitt að fullyrða um það. Það sem mér finnst hins vegar standa upp úr í þessari skýrslu eru áhrif þessara erlendu fjárfesta, sem seldu sig strax út úr bankanum, á verðmyndunina. Þetta eru aðilar sem ákvörðuðu verð á þjóðareign, ákváðu verð til allra annarra fjárfesta, aðilar sem seldu síðan bréf sín nokkrum dögum seinna til lífeyrissjóðanna, stórra, stöndugra fjárfesta sem voru tilbúnir að kaupa á hærra verði. Þetta þarf að skoða betur og það þarf að velta því upp hvort þetta hafi verið eðlilegt. Ríkisendurskoðandi bendir á það að hvergi í markmiðum með sölunni sé talað um að það sé eðlilegt að erlendir aðilar séu verðmyndandi í þessu útboði. Þannig að þetta er bara steinn sem á enn þá eftir að velta við.

Frú forseti. Þessi umræða hefur átt sér alllangan aðdraganda, ekki bara frá því að hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin öll tilkynnti að þau hefðu beðið um þessa úttekt Ríkisendurskoðunar heldur má segja að umræða og gagnrýni á þetta hafi hafist strax að útboðinu loknu. Hún tók stundum á sig dálítið sérstakar myndir, til að mynda þegar einn af ráðherrunum úr nefndinni sem fjallaði um þessa ákvörðun og undirbúning hennar sagðist hafa varað við því að ráðist yrði í þetta með þessum hætti. Aðrir ráðherrar í nefndinni, hæstv. fjármálaráðherra og forsætisráðherra, könnuðust ekki við þetta en hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra sagði síðar frá því í þinginu að í raun hefðu allir ráðherrarnir í nefndinni varað við því að þessi leið yrði farin. En hafi þetta verið raunin sáu þeir ekki ástæðu til að lýsa þessum áhyggjum sínum fyrir þinginu, því þetta var kynnt sem mjög snjöll leið til að ráðast í þennan seinni hluta sölu hlutabréfa ríkisins í Íslandsbanka. Þegar þetta fór af stað gerðist það nokkuð óvænt. Ég held að landsmenn hafi langflestir fyrst heyrt af þessu eða haft tækifæri til að heyra af þessu þann þekkta dag núorðið, 22. mars 2022, dag útboðsins, þegar frétt birtist á mbl.is kl. 17.15 síðdegis. Fyrirsögn fréttarinnar var: Selja 20% hlut í Íslandsbanka strax í kvöld. Ég ætla að lesa nokkrar setningar úr þessari frétt, með leyfi forseta: „Söfnun tilboða hófst strax eftir lokun markaða í dag“ - þetta er skrifað 17.15, klukkustund og korteri eftir lokun markaða - „og getur lokið hvenær sem er með skömmum fyrirvara samkvæmt tilkynningu frá Bankasýslunni. Gert er ráð fyrir að niðurstöður söluferlisins verði birtar fyrir opnun markaða í fyrramálið …“. Með þessum hætti heyrðu flestir landsmenn fyrst af því að þetta merka útboð væri hafið og vekur það óneitanlega spurningar um jafnræði og möguleika áhugasamra fjárfesta á að taka þátt í þessu, til viðbótar við þær reglur sem margir hv. þingmenn hafa farið yfir í umræðunni í dag og ræddar hafa verið með vísan í skýrsluna. Hv. þingmenn hafa farið allítarlega yfir efni skýrslunnar og gagnrýnt mjög framkvæmd þessa máls. Það hafa reyndar ráðherrar Framsóknarflokksins gert líka, tveir þeirra a.m.k., nú síðast hæstv. innviðaráðherra sem telur að það hafi allt verið hið versta mál að fara út í þetta, en kennir þó Bankasýslunni alfarið um það ólíkt því sem hæstv. viðskiptaráðherra hafði sagt, a.m.k. í upphafi, að það lægi að sjálfsögðu pólitísk ábyrgð að baki ákvörðunum um hvernig að þessu yrði staðið. Hæstv. fjármálaráðherra hefur nefnt að það skorti heildarmynd í þessa umræðu og það má til sanns vegar færa. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það mætti líta meira á heildarmyndina og ég ætla að reyna að gera það í því sem eftir er af þessari ræðu. Ég vil byrja á að rifja aðeins upp upphafið, hvernig það kom til að ríkið eignaðist aftur Íslandsbanka, og raunar ýmsar fleiri eignir, en það var með aðgerðum stjórnvalda á sínum tíma eftir talsverð átök sem leiddu nánast til algerrar yfirtöku stjórnvalda ríkisins á fjármálakerfinu á Íslandi, og auk þess skiluðu slitabú bankanna fjölmörgum öðrum eignum og miklum verðmætum til ríkisins til að hægt yrði að afnema gjaldeyrishöft. Þetta hafði þann tvöfalda kost í för með sér að hægt var að afnema gjaldeyrishöftin en um leið fékk ríkið gríðarlega miklar eignir. Ætli það nálgist ekki samanlagt um 1000 milljarða á núvirði. Hluti þessara eigna var Íslandsbanki. Eins og mér varð tíðrætt um á sínum tíma þá átti það bara að vera fyrri hluti þess verkefnis sem ríkisstjórnin hafði hafið, þ.e. að tryggja þessar eignir. Seinni hlutinn þyrfti að vera sá að nýta það einstaka tækifæri sem gafst til að endurskipuleggja fjármálakerfið á Íslandi, koma á heilbrigðara fjármálakerfi fyrir almenning og fyrirtæki. Að þessu þyrfti að huga þegar ráðist væri til að mynda í sölu bankanna, það hefði þurft að leggja línurnar um hlutverk þeirra til framtíðar og hvernig það yrði best tryggt. En það mátti ekki líta af þessu því fljótt voru teknar algjörar U-beygjur hvað varðar til að mynda kaup ríkisins á aflandskrónum, þar var bara gefið eftir. Arion banki var í raun afhentur vogunarsjóðunum aftur, þeir fengu að kaupa hann á afslætti eins og ég rökstuddi á sínum tíma fremur en að ríkið nýtti hann í að koma á heilbrigðara fjármálakerfi. Svo var ráðist í einkavæðingu Íslandsbanka með fulltingi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, meðal annarra, sem þar með tók þátt í sinni annarri einkavæðingu banka. Í fyrra útboðinu var lagt til grundvallar leiðbeinandi verð sem var á bilinu 71 kr. til 79 kr. á hlut. 79 kr. var sem sagt hámarksviðmiðunarverð. Niðurstaðan varð sú að það var margföld umframeftirspurn eftir hlutabréfum í bankanum og það þrátt fyrir að aukið hefði verið við þá hlutdeild sem seld var, færð úr lágmarkinu sem var 25% upp í 35%. Engu að síður var margföld eftirspurn á þessu verði, enda reyndist það vera mjög lágt. Ekki fyrr höfðu markaðir opnað en farið var að kaupa og selja þessi bréf á tugum prósenta hærra verði en ríkið hafði boðið þau á í þessu útboði. Næstu vikurnar hækkuðu þau hratt, fóru á fáeinum vikum upp í verð sem var hátt í 60% hærra en útboðsgengið sem lagt hafði verið til viðmiðunar af hálfu ríkisins. Þetta vakti þó takmörkuð viðbrögð á sínum tíma en mér finnst rétt að setja þetta í samhengi við umræðuna nú. Það er eðlilegt að við veltum fyrir okkur sem hluta af þessu öllu hvort ríkið hefði getað fengið hærra verð fyrir bankann, en þar er iðulega talað um muninn á 117 eða 118 kr. og kannski upp í 120 kr. eða rúmlega það. Það er mjög þröngt bil miðað við það álitamál sem var varðandi verð í fyrra útboðinu þó að það sé vissulega ómögulegt fyrir ríkið að ætla sér alltaf að selja hlut sinn í bankanum á fullkomnu hámarksverði - hlutabréfaverð sveiflast eins og menn þekkja. Þó vekja þessar vangaveltur nú óhjákvæmilega upp spurningar um fyrra útboðið og fyrri ákvarðanir um hvernig fjármálakerfið skyldi einkavætt aftur. Það stóð að sjálfsögðu aldrei til að ríkið ætti allt fjármálakerfið meira og minna til framtíðar, en það hvaða ráðstafanir menn gerðu áður en farið yrði í að selja og með hvaða hætti yrði selt hlaut alltaf að verða grundvallaratriði. En svo skiptir líka máli hvernig farið er með peningana. Sama hversu miklir peningar fást fyrir þá skiptir máli hvernig þeim er ráðstafað og að þeim sé ekki eytt í vitleysu. Fyrsta hugmyndin sem birtist um nýtingu peninga sem kæmu fyrir söluna á hlutabréfum Íslandsbanka var í áformum ríkisstjórnarinnar um að fjármagna borgarlínu fyrir borgina að verulegu leyti, af einhverjum óskiljanlegum ástæðum. Þar var talað um að verja mætti 50 milljörðum í borgarlínu, sem er kannski svipað og verið er að tala um í þessu útboði. Hvað sem líður slíkum hugmyndum þá er alla vega ljóst að á þessu tímabili, þar sem ríkið hefur verið að reyna að koma þessum eignum í verð og fá vonandi sem mest fyrir þær, hafa ríkisútgjöld aukist alveg gífurlega. Fyrir vikið nýtist þetta fjármagn ekki sem skyldi í að greiða niður skuldir eins og átti að vera eitt af meginhlutverkum þess. Ríkisútgjöldin jukust óhemju mikið á Covid-tímabilinu. Þá var það kynnt sem tímabundin ráðstöfun til að takast á við neyðarástand, ástand þar sem ríkið var búið að fyrirskipa lokun á atvinnustarfsemi að miklu leyti, skiljanlegt að það væri dýrt og ríkið þyrfti að fjármagna það. Þá vildi svo til að ríkissjóður stóð vel vegna þessara stöðugleikaframlaga en svo er bara haldið áfram að eyða eins og það sé viðvarandi Covid- neyðarástand, eins og atvinnulífið sé ekki komið af stað. Þetta veldur mér mjög verulegum áhyggjum og ég get ekki annað en nefnt að í samhengi við þær vissulega háu tölur sem stjórnvöld státa sig nú af að fá fyrir að selja eignir - þótt menn telji að þær mættu kannski vera eitthvað hærri - þá skiptir líka máli hvað verður um þessar tekjur þegar ríkið fær þær. Mér finnst svekkjandi, frú forseti, að sjá að þetta nær ekki eins langt og það hefði getað gert ef haldið hefði verið aftur af vexti báknsins og ríkisins. Þetta hefði nýst betur í hagkvæma fjárfestingu og niðurgreiðslu skulda. Að þessu öllu sögðu og þessu svekkelsi yfir þróun ríkisfjármálanna þá liggur fyrir að ferlinu er ekki alveg lokið. Ríkið á enn þá stóran hlut í Íslandsbanka. Það hafði verið boðað að hann yrði seldur núna fljótlega og raunar hafði hæstv. fjármálaráðherra boðað að á þessu kjörtímabili myndi ríkið selja hlut sinn bæði í Íslandsbanka og Landsbanka. Það verður að teljast ólíklegt að það verði af því alveg á næstunni nema menn fari þá leið sem er augljóslega gagnsæ og sanngjörn, sem Miðflokkurinn lagði til fyrir kosningar 2017 og svo aftur fyrir kosningarnar núna síðast. Það er einfaldlega að afhenda öllum landsmönnum hlut í bankanum sínum. Þar var miðað við þriðjungshlut til að byrja með og allir landsmenn sem væru fæddir en ekki dánir fyrir ákveðna dagsetningu fengju einfaldlega sinn hlut til ráðstöfunar, hugsanlega með einhverjum tíma sem þyrfti að líða áður en menn gætu selt. Það gæti verið skynsamlegt að hafa það t.d. tvö ár en þyrfti ekki að vera og má útfæra með ýmsum hætti. Þá fengi hver og einn eign sína beint. Ég held almennt að landsmönnum sé að jafnaði betur treystandi en ríkinu til að fara með þessar eignir sínar, meta hvort þeir vilji áfram eiga hlut í banka eða gera eitthvað annað við peningana - svona að jafnaði, miðað við hvernig tekst nú stundum til þegar ríkið fer með peninga almennings. Ég vona að ríkisstjórnin muni nú loks, eftir þrautagöngu liðinna missera og ára, íhuga slíkar leiðir. Sanngjarnar, gagnsæjar og einfaldar leiðir við að skila þessum verðmætum til hins raunverulega eiganda: Almennings í landinu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fína ræðu. Það var áhugavert að heyra þessa yfirferð alla. Sérstaklega var ánægjulegt að heyra hann draga fram þetta samhengi við aukningu ríkisútgjalda af því að stærsti flokkurinn í ríkisstjórnarsamstarfinu hefur það bæði á sinni eilífðarstefnuskrá að halda ríkisútgjöldum í hófi og síðan ekki síður að láta ríkið ekki vera í óþarfa samkeppnisrekstri, sem bankakerfið fellur undir. Núna heldur ríkið enn þá á stórum hluta í bankanum. Ég get ekki sagt að ég hafi verið eitthvað sérstaklega hrifinn af þessum áformum Miðflokksins um hvernig ætti að fara með eignarhlutinn, að dæla honum út með þeim hætti sem lýst var. Látum það liggja á milli hluta. Eftir stendur alltaf þessi spurning sem hv. þingmaður kom aðeins inn á: Hvernig ætlum við núna að horfa til framtíðar með fjármálakerfið? Það er enn þá að stórum hluta í eigu ríkisins. Í fjárlögum var gert ráð fyrir því að áframhaldandi sala á Íslandsbanka gæti skilað ríkinu 75 milljörðum. Eignarhlutinn í dag er metinn á talsvert meira en það og er kominn yfir 100 milljarða og þetta hlutabréfaverð sveiflast auðvitað upp og niður. En það hefði vissulega verið gott að vera í þeirri stöðu að það ríkti eitthvert traust um áframhaldið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Óháð því hvert fyrirkomulag sölunnar verður framvegis, hvaða líkur telur hv. þingmaður á að það verði hægt að losa um eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum á næstu misserum? Telur hv. þingmaður að það ríki þannig traust í samfélaginu að það verði hægt að fara í frekari einkavæðingu á næstu misserum eða hvernig lítur hann á að mál muni þróast út frá stöðunni í dag, í framhaldi af þessari sölu sem við ræðum hér?

Frú forseti. Í ljósi stöðunnar í samfélaginu, ríkisstjórninni og þinginu finnst mér mjög ólíklegt að ráðist verði í þessa sölu á næstunni, sem gert var ráð fyrir í fjárlögum eins og hv. þingmaður segir. En það er þó háð aðferðinni og ég tel að sú aðferð sem ég nefndi hér áðan gæti verið til þess fallin að ná sátt um málið. Með því koma þessir 75 milljarðar eða einhver önnur upphæð ekki beint inn í ríkissjóð og eftir stendur þá gatið í fjárlögunum. Hversu stórt það yrði hefði reyndar alltaf oltið á því hvernig yrði farið með þessa peninga. Ef þeir færu í að greiða niður skuldir myndi það augljóslega lækka vaxtabyrði ríkisins en ef þeir færu í borgarlínuna þá væri nú betra fyrir ríkið annaðhvort að eiga bankann áfram eða afhenda hann almenningi. Tapið af því að afhenda almenningi eigur sínar beint er hins vegar á endanum ekkert fyrir ríkið því að ríkissjóður er sameiginlegur sjóður landsmanna og ef allur almenningur stendur betur þá skilar það sér í auknum umsvifum og á endanum í auknum tekjum ríkisins, a.m.k. er ekki líklegt að ráðist verði í skattalækkanir alveg á næstunni þó að hæstv. fjármálaráðherra hafi nýverið boðað kosningaloforð fyrir næstu kosningar hvað það varðar. Að öllu þessu sögðu er ljóst að hvað þetta varðar munu forsendur fjárlaga varla standast sem er svo sem ekki eina tilvikið um að forsendur fjárlaga hjá þessari ríkisstjórn standist ekki alveg.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Hver staðan er núna upp á áframhaldandi sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum finnst mér að mörgu leyti vera algjör lykilspurning í íslenskri pólitík nú um stundir. Þetta er mikið stefnumál ríkisstjórnarinnar og stendur í stjórnarsáttmála. Einn og stærsti stjórnarflokkurinn leggur alltaf gríðarlega mikla áherslu á þessi mál og hefur núna í umræðunni um einkavæðinguna á Íslandsbanka það sem af er talað um að með því hafi einhver ógurleg fjármálasnilld ríkisstjórnarinnar verið leyst úr læðingi í því að búa til tekjur fyrir ríkissjóð. Í ljósi þess að stefnan er enn þá að halda áfram að selja þá hljótum við að geta dregið þá ályktun að ef ríkinu gekk svona rosalega vel að losa um eignarhlutana sem búið er að losa um en liggur læst inni vegna eigin klúðurs og þess trausts sem fer nú þverrandi á áframhaldandi sölu, þá sé ríkisstjórnin í raun að grafa sína eigin gröf þegar kemur að þessum markmiðum og nær augljóslega ekki þeim tekjum inn í ríkissjóð, hvenær svo sem þær eiga að koma ef þetta gengur ekki upp á endanum. Ég hef svolítið verið að reyna að beina umræðunni í þá átt til þeirra sem eru þeirrar skoðunar að ríkið eigi ekki að standa í bankarekstri, að þessari ríkisstjórn hefur algjörlega mistekist að leiða það verkefni til lykta. Ég ætlaði bara að fá það staðfest frá hv. þingmanni hvort hann sé ekki sammála því mati og að það sé voðalega erfitt fyrir ráðherra ríkisstjórnarinnar að guma sig af því hvernig hafi hingað til gengið að ná peningum inn í gegnum einkasölu þegar áframhaldið er algerlega óskrifað blað og eiginlega nánast útilokað að það sé framkvæmanlegt.

Frú forseti. Eftir fyrra útboðið, sem var ekki gagnrýnt mjög mikið á sínum tíma þó að það hafi kannski verið meira tilefni til eins og við sjáum nú, þá státaði einmitt meiri hlutinn og ríkisstjórnin sig af því hversu vel hefði tekist og sögðu nokkurn veginn: Sjáið hvað við gerðum. Þegar gagnrýni kemur segja þau nú: Sjáið hvað Bankasýslan gerði. Hæstv. innviðaráðherra var í viðtali um þetta í fréttum í kvöld þar sem hann, eins og ég nefndi stuttlega áðan, sagði að þetta hefði allt saman verið ómögulegt en það væri allt Bankasýslunni að kenna og bar fyrir sig armslengd. Af því að það má vitna í fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar með ríkisendurskoðanda þá hafði hann orð á því að það væri varla hægt að tala um armslengdarsjónarmið á Íslandi í þessu litla samfélagi og litla kerfi. Mig minnir að hann hafi orðað það þannig að það væri þá einhvers konar stuttur gerviarmur. Innviðaráðherra veifaði þessum stutta gerviarmi í fréttunum í kvöld þó að, eins og ég nefndi áðan, ráðherrar hafi áður, bæði í fyrra og seinna útboðinu meira og minna viðurkennt hið augljóslega: Þeir marka stefnuna og taka ákvarðanirnar, hvort sem þær ákvarðanir eru teknar á ráðherranefndarfundi um efnahagsmál þar sem allir ráðherrarnir vara sjálfa sig við því sem þeir eru að gera eða með öðrum hætti. Ábyrgðin er á endanum þar og það mun vefjast fyrir mönnum, jafnvel þótt hugmyndum sé velt upp um að búa til eins konar nýja bankasýslu sem enginn hefur hugmynd um hvernig muni líta út og er ólíklegt að það verði til að leysa málið alveg í bráð.

Frú forseti. Við höfum hér til umræðu mikilvæga og gagnlega skýrslu. Hún er partur af því sem nú er útistandandi, þar sem ákveðin atriði varðandi framkvæmd þessarar sölu eru til skoðunar hjá þar til bærum aðilum sem verður ekki síður mikilvægt fyrir þingið að fá veður af þegar það er til lykta leitt. Undir er mjög mikilvægt traust til fjármálakerfisins, stjórnvalda og til þess bærra aðila sem við treystum fyrir að íhlutast til um þessa mikilvægu hluti. Því fagna ég umræðunni í dag og þakka fyrir þessa gagnlegu skýrslu sem ég vona að við munum geta tekið með okkur inn til betra verklags í framtíðinni. Auðvitað er augljóst öllum sem lesa skýrsluna að framkvæmdin var á köflum augljóslega ekki góð. Fyrir mitt leyti var t.d. kaflinn um hið ágæta excel-skjal og að því er virðist einhvers konar misskilning sem átti sér stað varðandi punkta og kommur, eða hvað það var, algerlega óásættanlegur og það verður að segjast eins og er. Í þessari skýrslu eru auðvitað líka önnur atriði sem er vert að staldra við. Mér finnst kannski ekki síst eftir umræðu dagsins nauðsynlegt að við förum aðeins yfir og minnum okkur á forsögu þessa máls og af hverju það er um margt flókið. Forsagan er í stuttu máli sú að eftir fjármálahrunið fannst ráðherrum þáverandi vinstri stjórnar mikilvægt - mögulega skiljanlega miðað við stemninguna í samfélaginu á þeim tíma - að sérstök stofnun myndi fara með eignarhluti ríkisins í bönkunum sem væru þá í ákveðinni fjarlægð frá stjórnmálunum og pólitík viðkomandi ráðherra. Að gamni mínu skoðaði ég þingræður til að átta mig á hvernig landið lá á þeim tíma. Það er algerlega augljóst að í umræðu þess ráðherra sem mælti fyrir málinu var talað fyrir því og meira að segja notað hið margnefnda orð, armslengd. Þetta var ákvörðun sem var tekin í því umhverfi sem þá ríkti og ég ætla svo sem ekkert að gagnrýna það. Ég hef þó verið sammála núverandi fjármálaráðherra sem allt frá árinu 2015 hefur bent á og viljað breyta þessu fyrirkomulagi, að það sé óheppilegt að um margt sé óljóst hvar ábyrgðin liggur í þessu risastóra hagsmunamáli, og lagði fram frumvarp þess efnis 2015. Í þeim umræðum á þinginu voru viðbrögðin mjög afgerandi um að þarna væri ráðherra að reyna að skipta sér af stofnun sem ætti að vera með öllu og algerlega afskiptalaus. Það var svo ekki í rauninni fyrr en við söluna í mars að kannski fleiri en fjármálaráðherra áttuðu sig á að þetta fyrirkomulag væri ekki sem heppilegast. Ríkisstjórnin boðaði í kjölfarið, strax í vor, breytingar á því fyrirkomulagi. Vonandi mun þessi umræða hér hjálpa til við að við mótum okkur sem bestar skoðanir á því hvernig verði best haldið utan um þetta. Það sem er ekki síst flókið í þessu máli er þetta með ábyrgðina. Það verður auðvitað ekki bæði sleppt og haldið í því að vilja annars vegar gera mjög mikið úr og undirstrika að ráðherra megi í engu skipta sér af einstaka ákvörðunum en vilja svo hins vegar að ráðherra beri alla ábyrgð á viðkomandi ákvörðunum. Það er auðvitað flókið og held ég að allir hér inni geti séð það. Það sem er hins vegar nokkuð skýrt í lögunum, sem eru þó að mínu viti um margt óskýr sem gerir alla umræðu hér miklu flóknari en hún þyrfti að vera, er að markmiðin í stóra samhenginu, stóra sýnin, leiðarljósin, eru á ábyrgð ráðherra. Þau markmið má finna í greinargerð hans sem er lögum samkvæmt það plagg sem er lagt fyrir þingnefndirnar tvær, fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, til að taka afstöðu til, koma með athugasemdir og eftir atvikum tillögur til breytinga. Við sáum þetta lagalega ferli ganga mjög vel í frumútboðinu þar sem nefndirnar báðar höfðu talsverðar skoðanir á því hvaða atriði þyrfti að passa upp á. Tekið var tillit til þeirra en málið var auðvitað öðruvísi vaxið þá þar sem um almennt útboð var að ræða og það þurfti að gera sérstaka lýsingu. Verklagið var í rauninni öðruvísi en það var samt ekki að neinu leyti öðruvísi nú nema kannski að því leyti að þingnefndirnar, af einhverjum ástæðum, komu kannski ekki með jafn mikil viðbrögð við þessum seinni fasa. Það sem ég verð að fá að nefna sérstaklega, þrátt fyrir að ég ætli kannski ekki að fara í einstök smáatriði, er að það kemur mér á óvart eftir umræðuna hér að það hafi komið fólki á óvart að einhvers konar áhersla væri lögð á og æskilegt hefði verið að fá erlenda fjárfesta að borðinu. Í greinargerð ráðherra er fjallað - það má kannski ítreka að það er greinargerð ráðherra sem hefur eitthvert lagalegt gildi í þessu ferli, þá geri ég ekki lítið úr kynningarefni Bankasýslunnar sem auðvitað skiptir máli en greinargerð ráðherra er það plagg sem þingnefndirnar fá til yfirlestrar - frekar skýrt um fjölbreytt eignarhald. Þar segir frekar skýrt að ekki sé bara verið að leitast eftir hæsta verði enda ætti það að segja sig sjálft. Auðvitað hefði verið einfaldasta mál í heimi að finna ríkasta manninn á Íslandi og spyrja hvort hann vildi kaupa Íslandsbanka fyrir ofboðslega mikinn pening. Ríkissjóður hefði örugglega komið ágætlega út úr því, en samt ekki. Hvernig hefði eftirmarkaðurinn verið? Hvernig hefði traust á fjármálakerfinu verið? Hvernig hefði traust á bönkunum verið? Allt eru þetta atriði sem verður að hafa í huga. Því er það fullbillegt að kasta því fram hér að þarna hafi hæsta verð verið virt að vettugi, eins og það komi algerlega upp úr engu, og að erlendir aðilar séu eitthvað sem enginn átti von á þegar það hefur þvert á móti líka verið til umræðu fyrir frumútboðið að það besta sem gæti komið fyrir bankann og íslenskt fjármálakerfi væri að fá stönduga erlendra aðila að borðinu. Í þessu samhengi ætla ég að leyfa mér, forseti, út af umræðunni í dag að vitna í bókun fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd í vor þegar þetta mál var lagt á borðið. Þar segir, með leyfi forseta: „… er nauðsynlegt að leggja meiri áherslu á að fá fjölbreyttari fjárfesta að borðinu og fleiri alþjóðlega fjárfesta og tilboðsfyrirkomulag getur verið betur til þess fallið að laða að langtímafjárfesta með reynslu. Reynslan frá útboðinu árið 2021 sýnir okkur að það er mjög krefjandi fyrir ríkið að fá erlenda fjárfesta að borðinu.“ Þarna var þingferlið að virka. Þarna kom athugasemd sem studdi við markmið ráðherra og ég skil ekki ráðherra öðruvísi en að tekið hafi verið tillit til þess. Ég verð því að segja að það kemur mér ofboðslega á óvart að kannast ekki við það núna að erlendir aðilar hafi skipt máli í þessu öllu saman. Út af umræðunni varðandi þessa ágætu erlendu aðila, þar sem þeir komu bara, tóku snúning og gerðu okkur öll að fíflum eins og mátti skilja af umræðunni, þá er fimmti stærsti eigandi bankans erlendur enn þann dag í dag og er elsti og stærsti fjárfestingarsjóður í heimi. Einhverjum þætti það nú ágætlega gert. Talandi um markmið ráðherra í greinargerðinni hans, bara svo það sé sagt, þá er fjallað um þetta tilboðsfyrirkomulag sem um er rætt. Þar er minnst á afsláttinn og það er ekki gert í neðanmálsgrein eins og ég hef heyrt talað um hér í dag heldur í venjulegum texta. Það er tekið fram að hann eigi að vera lítils háttar því að það var skýrt frá hendi ráðherrans að hann ætti ekki að vera mikill, enda varð lendingin sú að hann er langtum lægri en almennt gerist í Evrópu í svona útboðum. Síðasta dæmið er þegar írska ríkið seldi risahlut írskum banka núna á síðustu vikum, sá afsláttur var tæplega 7%. Í lokin á þessum smáatriðum mínum langar mig að segja að mér þykir ekki rétt að tala um lokað ferli. Þvert á móti er talað um þetta sem opið söluferli á fjármálamarkaði. Það er lokað þegar einhverjir ákveðnir aðilar eru handvaldir. Talað er um opið söluferli þegar allir sem eru skilgreindir sem fagfjárfestar fá að taka þátt, svo að því sé haldið til haga Í blálokin verð ég að fá að leyfa mér að vera svolítið hissa á furðuumræðu stjórnarandstöðunnar hér í dag um að það sé einhvern veginn ekki skýrt að Ríkisendurskoðun hafi lagt mat á það hvort ráðherra hafi brotið lög í þessu ferli. Ríkisendurskoðun segir í tilkynningu sinni með þessari skýrslu að rannsóknin taki til hvernig staðið var að sölu umræddra eignarhluta út frá lögum, skilgreindum markmiðum og góðum stjórnsýsluháttum. Mér þykir umræðan hér, þar sem ýjað er að því að eftir þessa rannsókn og vinnu alla sé niðurstaðan að aðkoma ráðherra hafi í engu verið skoðuð og sé enn útistandandi í þessu máli, vera ómerkilegur útúrsnúningur og ég verð að fá að segja eins og er. Ég sem fulltrúi í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd verð að fá að segja hér: Ég held að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd verði að ná saman um á hvaða plánetu við séum. Hvað er sanngjarnt? Hvert er sameiginlegt umfjöllunarefni okkar gagnvart þessari skýrslu? Komumst aðeins nær hvert öðru í því hvað snýr upp og niður í þessu áður en við höldum umfjöllun okkar áfram til þess að hún verði til gagns, til að þessi gagnlega skýrsla sem getur orðið grunnur og utanumhald þess hvernig við getum gert betur verði í alvöru til einhvers gagns, frekar en að við séum með gífuryrði og upphrópanir í umræðunni eins og var hér í vor. Ég sé enga ástæðu til þess að við ættum að gera það. Þetta er fín skýrsla og efnismikil, í henni er fullt af atriðum til að taka á. Ég held að við ættum að gera það en spyrja okkur hvort það sé sanngjarnt að ýja í alvöru að því að ríkisendurskoðandi hafi látið það liggja á milli hluta hvort ráðherra hafi brotið lög. Ég held að við séum betri en þetta. Ég held líka, forseti, að eitt sé vinna úr gagnlegum gögnum sem þinginu berast til þess að við náum betur utan um mál. En ég hef líka þá pólitísku sýn og trú að það sé einnig mjög mikilvægt, til að við getum haldið áfram á þessari vegferð, að losa ríkið úr áhættusömum fjármálarekstri og að ríkið fari af þessum samkeppnismarkaði sem það á ekki heima á. Nú þegar hafa yfir 100 milljarðar verið nýttir í innviði fyrir fólkið í landinu. Til að við getum haldið þeirri vegferð áfram verðum við að taka þessa ágætu skýrslu og læra af henni, reyna að vera svolítið sanngjörn gagnvart því sem hún segir til að við getum tekið næstu skref áfram.

Forseti. Það er ómerkilegur útúrsnúningur að segja að þáttur ráðherra sé ekki skoðaður. Samt má ekki vera með gífuryrði, það er nú merkilegt. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvar í skýrslunni er fjallað um hæfi ráðherra? Hvar er sá kafli? Ég finn hann hvergi. Það er engin umfjöllun um það hvernig ráðherra beri ábyrgð á sínum þáttum, hverjir þættir ráðherra voru, hvaða eftirliti hann átti að sinna og greining á því hvort ráðherra sinnti þeim atriðum eða ekki. Það bara vantar. Það þarf ekki annað en að lesa skýrsluna til að sjá að það vantar. Annars myndi maður finna það í skýrslunni. Hitt sem hv. þingmaður talaði um var að armslengdin væri svo flókin. Nei, hún er ekkert rosalega flókin. Í lögunum er sérstaklega fjallað um það hvenær ráðherra er ekki með málið á sínu borði og hvenær ráðherra fær málið á sitt borð. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tek undir að það er flókið hvernig ábyrgðin skiptist í þessum aðstæðum eins og ég kom inn á í minni ræðu. Stjórnarráðslögin eru skýr um það að ráðherrar beri ábyrgð og fari með eftirlits- og stjórnunarheimildir sínar, nema þegar sjálfstæði stofnana takmarkar það hlutverk. Það er í rauninni það leiðarljós sem við höfum til að vinna með og hefur alla vega mátt lesa úr því hvað er skilgreint sem á hendi ráðherra, þá er neikvæða skilgreiningin lagaleg, þ.e. að hitt falli þá undir hina sjálfstæðu stofnun. En ég stend ekki hér og fullyrði hvernig þetta er lagalega, ég er að segja að þetta sé lagalega flókið. Ég myndi halda að grófu línurnar liggi einhvers staðar þarna en tel það vera algerlega augljóst að þær ákvarðanir sem eru hérna undir um verð, hverjir þetta voru o.s.frv., hafi að sjálfsögðu verið hjá þessari sjálfstæðu stofnun en ekki hjá ráðherra, því til þess var stofnunin búin til.

Virðulegi forseti. Ráðherra hefur sjálfur sagt að hann taki ákvörðun um verðið. Um það snerist símtalið frá Bankasýslunni til ráðherra, að láta hann vita af ráðleggjandi verði Bankasýslunnar sem ráðherra tekur síðan ákvörðun um. Til að byggja sína ákvörðun á einhverju þá þarf ráðherra upplýsingar til að vera viss um að hann sinni öllum krókum og kimum þeirra skyldna sem hann ber ábyrgð á. Það er verið að skipta um ábyrgðarvettvang á þessu dæmi. Ég held að við hefðum einmitt átt að læra af Landsréttarmálinu um hvar ábyrgð ráðherra liggur og hvar ekki. Þegar hæfnisnefndin t.d. skilar sínum tillögum til ráðherra þá er ráðherra kominn með ábyrgðina á sitt borð. Ef ráðherra ákveður að kvitta upp á t.d. skipun dómara eða skipun í embætti þá er það ákvörðun ráðherra og á ábyrgð ráðherra. Þetta er ekkert flókið. Það sama gildir um skipanir þegar gengið hefur verið gegn jafnréttislögum. Ef ráðherra breytir út af einhverju ber hann ábyrgð þar. Ef kvittað er undir eitthvað samkvæmt tilnefningu hæfnisnefndar 

Frú forseti. Ég heyrði einu sinni gert grín að því að það gæti verið mjög áhugavert lögfræðilegt úrlausnarefni, varðandi lokaorð hv. þingmanns, ef hæfnisnefnd ákveður að einhver sé hæfastur og ráðherra ræður í starfið, en síðan kæmi í ljós að viðkomandi hefði logið til um hæfni sína þannig að hann reyndist ekki vera hæfastur. Hver bæri ábyrgðina? Þessi umræða hér er svolítið svipuð. 

Virðulegur forseti. Hv. þingmanni var tíðrætt um armslengd og ábyrgð ráðherra, að þetta væri allt svo flókið. Ég tel það ekki vera flókið á nokkurn einasta hátt. Þessi frasi um armslengdina - ég hef unnið með þetta hugtak ansi lengi og ráðherra hefur tekið sér það í munn og annað slíkt. Förum aðeins yfir þetta. Fjármálaráðherra fær heimild í lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum til að selja Íslandsbanka. Fjármálaráðherra fær heimild Alþingis í fjárlögum til að selja Íslandsbanka. Spurningin er þessi: Hver er að selja Íslandsbanka ef ekki fjármálaráðherra? Hver ber ábyrgð á sölunni ef ekki fjármálaráðherra? Fjármálaráðherra ber ábyrgð á Bankasýslunni og ber að skipa stjórn Bankasýslunnar og forstjóra. Hann samþykkir stefnu og samþykktir Bankasýslunnar. Það er alveg kristaltært að fjármálaráðherra og enginn annar ber ábyrgð á sölu á hlut í Íslandsbanka, 22,5%, og hann seldi pabba sínum hlut sama hvernig horft er á það. Það er klúður í framkvæmd. 

Frú forseti. Ég get um margt endurtekið mín fyrri samskipti við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hérna rétt áðan. Ég heyri að hv. þingmaður er á því að þetta sé allt saman alveg kýrskýrt og algerlega á hreinu og sá eini sem beri ábyrgð á þessu öllu saman sé fjármálaráðherra. Ég er virðingarfyllst ósammála. Ég held að það fleiri séu ósammála þessari túlkun. Þetta er ekki sjálfstæð stofnun sem er sérstaklega búin til svo að viðkomandi ráðherra geti ekki haft afskipti af þeim ákvörðunum sem eru teknar. Það er ekki hægt að halda því fram að það sé bara eins og einhver skrifstofa í viðkomandi ráðuneyti.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ef þetta er svona flókið þá erum við að ræða um hver beri ábyrgð á sölu Íslandsbanka. Ég spurði hv. þingmann af því og ég spyr aftur: Hver ber ábyrgð á sölunni á Íslandsbanka? Ég segi að fjármálaráðherra beri ábyrgð á sölunni á Íslandsbanka og enginn annar. Ég spyr aftur: Hver ber ábyrgð á sölunni á Íslandsbanka? Ef ekki fjármálaráðherra, hver þá? Þetta er alveg skýrt. Við skulum fara yfir lögin um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum frá 2012. Þau kveða einfaldlega á um ábyrgð fjármálaráðherra. Í 2. gr., um ákvörðun um sölumeðferð, getur hann fallist á tillögu Bankasýslunnar. Það var hringt í hann um kvöldið og sendur tölvupóstur. Þar segir líka að ráðherra skuli jafnframt leita umsagnar Seðlabanka Íslands og skila greinargerð til þingsins. Í greinargerðinni skuli m.a. koma fram upplýsingar um helstu markmið með sölu eignarhlutarins, hvaða söluaðferð verði beitt og hvernig sölumeðferð verði háttað að öðru leyti. Þetta er algjörlega skýrt. Það er ákvörðun ráðherrans samkvæmt 2. gr. að selja bankann og það virðist vera talað um að ábyrgðin liggi annars staðar. Hvar er ábyrgðin ef ekki hjá fjármálaráðherra?

Frú forseti. Ég og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson erum hjartanlega sammála um að það er hæstv. fjármálaráðherra sem ber fyrst og fremst pólitíska ábyrgð á því að selja Íslandsbanka. Það er fjármálaráðherra sem fær til þess meiri hluta á þingi og hefur forgöngu um málið. Það er fjármálaráðherra sem setur þau markmið sem hafa að stærstum hluta verið mjög farsæl um dreift og fjölbreytt eignarhald. Eftirmarkaðurinn hefur verið góður. Bankinn hefur staðið tilveru sína á markaði mjög vel af sér eftir bæði þessi útboð og við höfum fengið peninga í ríkiskassann til að setja í innviði. Á þessu ber fjármálaráðherra pólitíska ábyrgð, um það erum við alveg sammála. En ég er ekki sammála því að augljóst sé að hann beri ábyrgð á einstaka atriðum sem voru framkvæmd án þess að hann mætti í raun skipta sér af því.

Virðulegur forseti. Hér er búið að ræða mikið um svokallaða armslengd, stundum í jákvæðum tón og í annan stað í neikvæðum tón eftir því hver á í hlut á hvaða tíma. Hér nefndi hv. þingmaður að Bankasýslan hefði verið stofnuð af þeim sem réðu ríkjum eftir hrun en það var auðvitað vegna þess að hrunið hafði átt sér stað, vegna þeirra ákvarðana sem þáverandi stjórnvöld höfðu tekið hvað varðar helmingaskipti á fjármálafyrirtækjum á þeim tíma. Mig langar að spyrja hv. þingmann að því: Ef ekki Bankasýslan, ef ekki armslengd, hvað þá? Er rétt að fjármálaráðuneytið og fjármálaráðherra sýsli með sölu eigna í framhaldinu en ekki einhver stofnun sem ætti að sjá um sölu og utanumhald á fasteignum eða eignum ríkisins? Hvaða augum lítur hv. þingmaður á þetta?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar og mér finnst þetta mjög góð spurning og ég held að þetta sé nákvæmlega spurningin sem þingsalurinn hér myndi nýtast sem best til að ræða. Ég er að vona að þessi skýrsla og umræðan um hana og þær ábendingar sem koma fram í henni verði okkur einmitt til gagns í nákvæmlega þessari ákvarðanatöku. Mér finnst þetta frábær punktur því að ég held að ekkert okkar vilji sjá fyrirkomulag þar sem ráðherra myndi alfarið bera einn ábyrgð og vera einhvers konar einvaldur í svona stórum ákvörðunum, maður myndi vilja hafa einhvers konar girðingar á því, en nú er ég bara að hugsa upphátt. Ég myndi fyrst og fremst fagna því að skoða það frumvarp sem mér skilst að sé í smíðum og tala nú ekki um, verandi kannski búin að læra hvað við hnutum um í þessari skýrslu og sem við viljum ekki að endurtaki sig, að taka mið af því í næstu umgjörð.

Forseti. Mig langar líka að spyrja um aðferðina sem valin var, þessa svokölluðu tilboðsleið. Mörg okkar hafa verið að bíða eftir því að við fengjum samkeppni á fjármálamarkaði, helst með aðkomu erlendra aðila sem gætu komið hér inn og veitt íslensku fjármálakerfi einhverja samkeppni. Þess vegna var fólk tilbúið til þess að skoða þessa svokölluðu tilboðsleið vegna þess að gefið var í skyn að þar væri um að ræða að laða að stóra, sterka kjölfestufjárfesta. En niðurstaðan varð hins vegar sú að það koma þarna inn aðilar sem gátu keypt, aðilar sem hefðu bara getað keypt á eftirmarkaði fengu að kaupa. Var þetta ekki bara misnotkun á þeirri aðferð sem var verið að bjóða okkur upp á, að hleypa þessum aðilum að?

Frú forseti. Ég held að þegar maður horfði á hvernig þetta spilaðist og sérstaklega hvað það kom kannski mörgum á óvart að þarna voru litlir aðilar og aðilar sem komu einhverjum á óvart að væru þarna, ég er að reyna að segja þetta skýrt en samt kurteislega, þá skil ég það mætavel, ég var ein af þeim sjálf. Ég held við verðum samt líka að spyrja okkur: Hvar hefði átt að draga þá línu? Það hefði örugglega verið hægt. Línan var dregin við þá sem eru samkvæmt lögum skilgreindir sem fagfjárfestar, það er bara skrifað út hverjir það eru. Núna er til skoðunar, að ég held, hvort þeir söluaðilar sem sáu um að hafa samband við þessa aðila hafi gulltryggt að allir þessir aðilar uppfylltu í reynd öll skilyrði þess að vera fagfjárfestar. Það kemur vonandi eitthvað út úr því fljótt. Það er ein lína, hún er svolítið skýr. 

Virðulegur forseti. „Ég get ekki séð annað, virðulegi forseti, en að ráðherrann hafi algjört vald á því hvernig hann fari með þessi mál.“ Þetta sagði hv. þm. Sjálfstæðisflokksins, Guðlaugur Þór Þórðarson, þegar frumvarp til laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum var til umræðu á Alþingi 20. desember 2012. Hann gagnrýndi að með frumvarpinu væri Alþingi að veita ráðherra algjört ákvörðunarvald þegar fjármálafyrirtæki væru seld og hann var ekki sá eini sem lagði þennan skilning í lögin, að ákvörðunarvaldið og ábyrgðin lægi hjá ráðherra og það væri svo bara Bankasýslunnar að framkvæma vilja ráðherra. Eftir að það urðu stórkostleg mistök við sölu á Íslandsbanka þá hafa stjórnarliðar talað mikið um að lögin geri ráð fyrir einhverri sérstakri armslengd og ráðherra eigi ekki að hafa afskipti af bankasölu, bankasölu sem ráðherra tekur sjálfur ákvörðun um samkvæmt lögunum og hefur eftirlit með samkvæmt lögunum. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir þetta andsvar. Það er von að hann spyrji því að það er ekki að finna í lögunum en það er hins vegar að finna í umræðum hæstv. ráðherra þáverandi sem lagði fram þessi lög, að svokölluð armslengdarsjónarmið þyrftu að eiga við. Það lögskýringargagn á þeim tíma gefur ákveðna vísbendingu. Árið 2015 þegar núverandi fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, kom með sitt frumvarp um að leggja Bankasýslu ríkisins niður var rætt í þeim umræðum um löggjöfina frá 2011, 2012, 

Virðulegi forseti. Mig rámar í orðið armslengd í lögunum um Bankasýslu ríkisins frá 2009. Getur ekki hugsast að hér sé hv. þingmaður að tala um þau lög eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fyrr í dag? Ég vil bara minna á það að Bankasýsla ríkisins var ekki sett sérstaklega á fót til þess að annast sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það eru lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, þau sérlög sem samþykkt eru seinna, sem fjalla um það. Armslengdarreglan sem er einmitt talað svo oft um í samhengi við eigendastefnu og eignarhald ríkisins á fyrirtækjum snýst um að stjórnmálamenn séu ekki að vasast í daglegum ákvörðunum félaga sem ríkið á hlut í og það skuli staðið faglega að vali á stjórnarmönnum og slíku. Þetta eru ákveðin sjónarmið sem eiga sér stoð í lögum um Bankasýslu ríkisins frá 2009 en það eru hvergi skrifuð nein armslengdarsjónarmið inn í lögin um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum frá 2012. Það er bara þannig. Þetta er einhvers konar eftiráskýring sem virðist vera búin til, 

Frú forseti. Ég veit ekki alveg hvort hér var um einhvern misskilning að ræða en ég vissi um hvaða lög ég var að tala um, ég ruglaðist bara í ártalinu, ég var að tala um lögin um Bankasýsluna. Við erum að tala um samspil ráðherra og Bankasýslunnar í þessu máli. Í framsöguræðu um frumvarp til þeirra laga notaði þáverandi ráðherra, sem lagði fram málið, orðið armslengd til að útskýra sín sjónarmið um sjálfstæði stofnunarinnar frá ráðherra, svo öllu sé haldið til haga. Ég tek alveg undir það og segi hér enn og aftur að mér þykja lögin frá þessum árum í kringum þessi mál öll, og það kristallast í þessari skýrslu, ekki nógu skýr, hvor tveggja. Það er mitt mat. Ég held að við getum gert betur þar. Við erum í rauninni í þeirri stöðu að skoða lagalega í hvaða stöðu ráðherra er gagnvart sjálfstæðu stjórnvaldi þar sem hann má ekki nema með sérstakri lagaheimild taka ákvörðun sem fer gegn þeirri stofnun o.s.frv. Þar kemur armslengdin fram þó að orðið sjálft sé ekki með.

Virðulegur forseti. Skýrsla Ríkisendurskoðunar er mikill áfellisdómur yfir sölunni á 22,5% hlut í Íslandsbanka 22. mars 2022. Skýrslan er áfellisdómur yfir fjármálaráðherra sem ber ábyrgð á sölunni. Það er engum öðrum til að dreifa þar. Skýrslan er einnig áfellisdómur yfir Bankasýslu ríkisins sem hafði umsjón með sölunni fyrir hönd fjármálaráðherra. Við söluna voru brotin lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, nr. 155/2012. Það eru engin önnur lög þar undir. Lögin um Bankasýsluna eiga ekki við. Það eru lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum sem eru undir. Samkvæmt þeim lögum ber ráðherra ábyrgð á sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Samkvæmt þeim lögum tekur ráðherra ákvörðun um sölu eignarhluta, enda er í þeim lögum ráðherra veitt heimild til þess til að selja eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka. Í fjárlögum þessa árs veitir Alþingi fjármálaráðherra heimild til að selja Íslandsbanka. Flokkur fólksins var einn flokka á móti því að veita ráðherra þessa heimild, einn flokka. Það er fjármálaráðherra sem seldi eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka. Við söluna seldi fjármálaráðherra föður sínum hlut. Til þess var hann vanhæfur. Það er brot á stjórnsýslulögum. Það segir mikið um hvers konar fúsk og vanhæfni við Íslendingar höfum þurft að horfa upp á við þessa sölu. Það er miður að ekki er minnst einu einasta orði á þetta í rannsóknarskýrslu Ríkisendurskoðunar. Hafa ber einnig huga að selt var á genginu 117. Dagslokagengið var 122 og það var umframeftirspurn í útboðinu á því verði, eftirspurnin var 120% á að kaupa genginu 122. Munurinn á því að selja á genginu 117 eða 122 er 2,25 milljarðar. Íslenska ríkið var að tapa 2 milljörðum og 250 millj. kr. á þessu fúski sem hér átti sér stað. Það er hægt að færa það til bókar og hægt að verðmeta fúskið. Hafa ber í huga að Ríkisendurskoðun lítur ekki á það sem hlutverk sitt í skýrslunni að kveða á um hvort lög séu brotin eða ekki. Það er mjög mikilvægt atriði svo það liggi fyrir. Það sýnir jafnframt mikilvægi þess að rannsóknarnefnd Alþingis verði skipuð til að rannsaka þessa sölu enn frekar. Það eru gríðarlega miklir hagsmunir í húfi. Á bls. 3 í skýrslu Ríkisendurskoðunar, þessu plaggi hér, Sala á hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars 2022 – Stjórnsýsluúttekt, skýrsla til Alþingis nóvember 2022, segir, með leyfi forseta: „Það fellur utan hlutverks Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda er öðrum aðilum falið það hlutverk að lögum. Úttektinni er ætlað að varpa ljósi á undirbúning og framkvæmd sölu eignarhlutar ríkisins í Íslandsbanka og einna helst þá atburðarás sem átti sér stað á söludegi, 22. mars 2022. Hún tekur þannig til þess hvernig staðið var að sölu umrædds eignarhluta út frá lögum, skilgreindum markmiðum með sölunni og sjónarmiðum um góða stjórnsýsluhætti.“ Einnig segir, með leyfi forseta: „Að lokum er ekki lagt mat á hvort vinnubrögð umsjónaraðila söluferlisins, söluráðgjafa eða söluaðila hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur, þ. á m. hvort sölunni hafi verið beint að öðrum en hæfum fjárfestum. Það síðastnefnda sætir eftirliti Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands.“ Það er því kristaltært að Ríkisendurskoðun er ekki að meta það hvort lög hafi verið brotin. Ríkisendurskoðun er ekki að kanna ákvarðanir fjármálaráðherra eða verklag sem ástæða þykir til að athuga á grundvelli eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það er hlutverk stjórnsýslu- og eftirlitsnefndar. Í 13. gr. laga um þingsköp segir að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjalli m.a. um skýrslur Ríkisendurskoðunar og nefndin skili áliti til þingsins eftir athugun sína skýrslunni. „Nefndin skal einnig hafa frumkvæði að því að kanna ákvarðanir einstakra ráðherra eða verklag þeirra sem ástæða þykir til að athuga á grundvelli þess eftirlitshlutverks sem Alþingi hefur gagnvart framkvæmdarvaldinu. […] Um athugun sína getur nefndin gefið þinginu skýrslu.“ Alþingi verður að fá skýrslu frá stjórnsýslu- og eftirlitsnefnd hvað þetta varðar. Hér segir einnig: „Nefndin skal jafnframt leggja mat á og gera tillögu til Alþingis um hvenær rétt er að skipa rannsóknarnefnd, sbr. lög um rannsóknarnefndir. Nefndin tekur skýrslur slíkrar nefndar til umfjöllunar og gefur þinginu álit sitt um þær og gerir tillögur um frekari aðgerðir þingsins.“ Það er alveg kristaltært að í þessu máli verður að skipa rannsóknarnefnd Alþingis. Það þarf ekki að lesa skýrslu Ríkisendurskoðunar lengi til að sjá það. Í lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum segir, með leyfi forseta, í 3. gr., sem fjallar um meginreglur við sölumeðferðina: „Þegar ákvörðun er tekin um undirbúning og framkvæmd sölumeðferðar eignarhluta skal áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Þess skal gætt að skilyrði þau sem tilboðsgjöfum eru sett séu sanngjörn og að þeir njóti jafnræðis. Þá skal við sölu kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði.“ Það er alveg kristaltært að nánast hvert einasta atriði í 3. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum var brotið. Var áhersla lögð á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni líkt og kveðið er á um í lögunum? Það er augljóst mál og ég vil byrja á því að það var ekki samþykkt hæsta verð. Það er augljóst mál vegna þess að það var 120% eftirspurn eftir bréfunum á genginu 122. Það var selt á 117. Af hverju? Jú, af því að Bankasýsla ríkisins var með þá dillu í höfðinu að það yrði að selja erlendum fjárfestum. Þess vegna tapaði ríkið 2,25 milljörðum, svo það liggi algerlega fyrir það. Það var kostnaðurinn við það að selja erlendum fjárfestum. Og þeir erlendu fjárfestar sem keyptu, virðulegi forseti, seldu strax eins og búist var við. Það vissu það allir. Mig langar að fara yfir einstök atriði. Var lögð áhersla á opið söluferli? Það segir á bls. 9 í skýrslu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: „Bankasýslan taldi því að söluaðferðin væri ekki að fullu í anda meginreglna laga nr. 155/2012 hvað varðar opið söluferli og gagnsæi.“ Bankasýslan sjálf taldi að það væri ekki opið söluferli og gagnsæi. Hún hefur annaðhvort ekki lesið lögin eða guð má vita hvað hún var að gera. Í skýrslunni segir einnig, með leyfi forseta, á bls. 29: „Að mati Ríkisendurskoðunar ber minnisblað Bankasýslunnar þess skýr merki að stofnunin hafi við ritun þess verið þeirrar skoðunar að tilboðsfyrirkomulag væri ákjósanlegasti valkosturinn við umrædda sölu. Bankasýsla ríkisins var meðvituð um að fyrirkomulagið væri ekki að fullu í anda meginreglna laga nr. 155/2012 um opið söluferli og gagnsæi …“ Þetta vissi hæstv. fjármálaráðherra, hann var upplýstur um þetta. Var lögð áhersla á gagnsæi? Á bls. 8 í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Hugtakanotkun og upplýsingagjöf í þeim gögnum sem Bankasýslan og fjármála- og efnahagsráðuneyti lögðu fyrir Alþingi voru ekki til þess fallin að draga upp skýra mynd af tilhögun söluferlisins.“ Það var ekki gagnsæi. Skýrslan sem var lögð fyrir Alþingi gaf ekki skýra mynd af tilhögun söluferlisins. Það var ekki gagnsæi. Í niðurstöðukafla skýrslu Ríkisendurskoðunar er sérstakur undirkafli sem heitir Gagnsæi og upplýsingamiðlun skorti í aðdraganda sölu. Hv. þingmenn geta lesið hann á bls. 9 í skýrslunni. Það liggur alveg klárt fyrir að gagnsæis var ekki gætt. Ein af ábendingum Ríkisendurskoðunar er að tryggja þurfi fullnægjandi upplýsingagjöf. Þetta er á bls. 18. Það eru fleiri ábendingar: Setja þarf skýr viðmið um matskennda þætti, ákvarðanir séu skjalfestar og gagnsæi tryggt. Það er ein ábending hérna í skýrslu Ríkisendurskoðunar að það þurfi að tryggja gagnsæi vegna þess að það var ekki farið að lögunum og gagnsæi tryggt. Svo einfalt er það. Á bls. 16 í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Þegar fjármálaráðuneyti birti 6. apríl 2022 yfirlit yfir kaupendur eignarhlutarins mátti sjá að samþykkt voru tilboð frá eignastýringardeildum fjármálafyrirtækja án þess að nöfn þeirra aðila sem raunverulega voru að baki kaupunum hafi verið gefin upp til söluaðila Bankasýslunnar.“  
             Bankasýslan gat metið það. Og varðandi hlutlægnina þá lá fyrir að það voru mismunandi atriði varðandi markmið. 

Forseti vill minna hv. þingmann á að virða ræðutímann. Forseta finnst eins og hann hafi áður áminnt hv. þingmann um þetta sama.

Forseti. Aðeins um smá agnúa. Í fyrsta lagi þá var ég í 4. minni hluta fjárlaganefndar og lagðist gegn því að hæstv. fjármálaráðherra fengi að selja þennan banka, það var því ekki bara Flokkur fólksins sem var á móti því að bankinn yrði seldur í þessari atrennu þótt tillögurnar í fjárlögum hafi vissulega verið öðruvísi. Það er best að hafa það alveg skýrt að við vorum tvímælalaust á móti því að fjármálaráðherra fengi að selja bankann því að honum var tvímælalaust ekki treystandi til þess, eins og kemur á daginn í þessari bankaskýrslu. Hitt sem má agnúast út í er að fjármálaráðherra básúnar hér fram og til baka að það sé augljóst að engin lög hafi verið brotin af því að það stendur hvergi í skýrslunni - þ.e. það stendur ekki í skýrslunni en hann er einhvern veginn að reyna að segja það. Á sama hátt segir hv. þingmaður að lög hafi verið brotin. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að það sé hvorki hægt að fullyrða um hvort lög hafi verið brotin eða ekki. Það er einmitt afstaða Ríkisendurskoðunar. Þegar eitthvað snýst um ákveðna túlkun á því hvort lög hafi verið brotin eða ekki, þá tekur Ríkisendurskoðun ekki afstöðu. Ég get hins vegar alveg sagt að það er allt sem bendir til þess í niðurstöðum Ríkisendurskoðunar að klúðruð framkvæmd, t.d. hvernig svona tilboðsferli sé ekki í anda laga sem tilgreina um opið söluferli, sé tvímælalaust eitthvað sem ætti að teljast lögbrot. En það er ekki búið að taka formlega afstöðu til þess hvort lög hafi brotin eða ekki, sem fjármálaráðherra vill einmitt fara í ystu æsar með. Málið er ekki alveg þar eins og er, gögnin benda í þá átt að við séum komin nær því að vísbendingar segi okkur að lög hafi verið brotin. Þess vegna þurfum við rannsóknarnefnd.

Virðulegur forseti. Ég biðst afsökunar á að hafa farið fram yfir ræðutíma en ég stóð reyndar í þeirri trú að ég hefði 15 mínútur. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Í heimild fjárlaga var Flokkur fólksins eini flokkurinn sem greiddi atkvæði á móti því að fjármálaráðherra yrði veitt heimild og ég veit um það að Píratar lögðust gegn sölunni sl. vor í nefndaráliti, en ég þakka honum fyrir að skýra þetta enn frekar. Varðandi lögbrotið. Ríkisendurskoðun segir að það falli fyrir utan hlutverk Ríkisendurskoðunar að taka afstöðu til ágreiningsefna um lagatúlkun og ber embættinu að gæta varúðar að álykta almennt um túlkun og skýringu laga, enda er öðrum falið það hlutverk. Hverjum öðrum? Jú, rannsóknarnefnd Alþingis. Það er hún sem þarf að skera úr þetta og rannsaka. Við getum ekki farið með mál til dómstóla. Alþingi getur ekki farið til dómstóla og sagt: Heyrðu, fjármálaráðherra braut lög og við viljum að dómstólar skeri úr um það. Nefndin þarf að rannsaka það alveg eins og rannsóknarnefnd Alþingis um hrunið komst að þeirri niðurstöðu að vanræksla ákveðinna embættismanna og ráðherra væri lögbrot. Ríkisendurskoðun segir líka sérstaklega að ekki sé lagt mat á að vinnubrögð umsjónaraðila með ferlinu, söluráðgjafa og söluaðila hafi verið í samræmi við gildandi lög. Það er ekki hlutverkið. Hæstv. fjármálaráðherra getur ekki sagt að þessi skýrsla segi að hann brjóti ekki lög. Það er ekki hlutverk skýrslunnar að gera það svo það liggi algerlega fyrir. En hvað gerir skýrslan? Ef við skoðum 3. gr. um meginreglur við sölumeðferð þá skal leggja áherslu á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Skýrslan segir að öll þessi atriði hafi raunverulega verið brotin. Það var ekki opið söluferli, ekki gagnsæi, ekki hlutlægni og ekki hagkvæmni. Það segir í greininni, með leyfi forseta: „Með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti.“ Það var ekki gert. Selt var á genginu 117 en ekki 122 þegar 120% eftirspurn var fyrir. Það er brot á lögunum. Skýrslan fjallar alveg um þetta allt saman en hún segir bara ekki að lögin hafi verið brotin.

Forseti. Ekki er lagt mat á það hvort þessi málefnalegu rök - sem voru kannski í rökstudda matinu frá Bankasýslunni sem Ríkisendurskoðun segir einmitt að sé án rökstuðnings - séu yfirleitt málefnaleg eða ekki og geri það að verkum að þetta söluferli hafi náð hæsta verði með tilliti til aðstæðna o.s.frv. Við vitum það bara ekki. En það bendir allt til þess í niðurstöðum skýrslunnar að svo sé ekki. Staðan er þannig hjá okkur núna. Síðastliðið vor höfðum við allar þessar vísbendingar um brotalamir í öllu ferlinu, alveg frá ráðherra til þeirra sem voru að selja. En það voru bara vísbendingar. Við kölluðum eftir rannsóknarskýrslu af því að rannsóknarnefnd myndi ná yfir öll þessi atriði. Meiri hlutinn var fyrst hlynntur því en lagðist svo gegn því og fjármálaráðherra leggur til að Ríkisendurskoðun geri þessa skýrslu. Stjórnarandstaðan bregst við með því að benda á að Ríkisendurskoðun muni ekki skoða allt. Það var meira að segja augljóst af fenginni reynslu og við bentum á fordæmi fyrir því. Það er allt að rætast. Við fáum þessa skýrslu sem staðfestir allar vísbendingarnar um hvernig þetta klúðraðist á þeim sviðum sem Ríkisendurskoðun getur skoðað. Þá eigum við eftir að skoða þau atriði sem Ríkisendurskoðun skoðar ekki, t.d. þátt ráðherra, og enn fremur hvort það séu ekki bara vísbendingar heldur rök fyrir því að málið sé núna á alvarlegri stað. Það er búið að staðfesta ýmiss konar brotalamir þannig að við erum á alvarlegri staða núna en í vor. Þá ætti skrefið tvímælalaust að fara lengra áfram en ekki aftur á bak. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að þessa skýrslu megi lesa sem undirbúning fyrir þá ákvörðun að skipa rannsóknarnefnd Alþingis um bankasöluna. Hún staðfestir nánast alla þá gagnrýni og þanka sem m.a. fjárlaganefnd og þingið hafði varðandi brotalamir á sölunni. Nánast allt saman. Meira að segja er talað um á bls. 10 að það sé óljóst hverjir séu hæfir fjárfestar og hver sé skilgreiningin á þeim. Það virðist ekki vera vitað hverjum var einu sinni verið að selja. Það voru bara einhverjir fagfjárfestar sem söluaðilinn ákvað að skyldi hringt í. Í skýrslunni segir, með leyfi forseta: „Það er niðurstaða Ríkisendurskoðunar að Bankasýslan hafi í aðdraganda söluferlisins ekki sinnt með fullnægjandi hætti hlutverki sínu skv. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 88/2009 um stofnunina að tryggja gagnsæi í allri ákvarðanatöku …“ Það er alveg augljóst mál. Aftur og aftur telur Ríkisendurskoðun að ekki hafi verið gætt gagnsæis og get ég fundið það á fleiri stöðum. Ekki var gætt hlutlægni. Forstjóri Bankasýslunnar og stjórnarformaður hafa samband við ráðherra um kvöldið og bera undir hann lokaverðið. Fjármálaráðherra gerir engar athugasemdir við það þegar þeir bera undir hann lokaverðið. Hann hefði getað sagt: Heyrðu, nei, það á að selja á 122 af því að það er umframeftirspurn á 122. Hann gerir það ekki sem er með hreinum ólíkindum. Með þessu eina símtali hefði hann getað sagt: Ég ætla ekki að taka 117 heldur 122 af því að ég get selt á því, mér er alveg sama þótt einhverjir bjóði lægra því að ég ætla að selja hæstbjóðanda. Það hefði hann getað gert í þessu símtali. Það gerði hann ekki og það er brot á lögunum. 3. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er brotin. Svo einfalt er það.

Virðulegi forseti. Á þessari einu slæðu í glærukynningu Bankasýslunnar fyrir bæði fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd á sínum tíma þá segir m.a. að til að ná forgangs- og meginmarkmiðið laga nr. 155/2012, um hagkvæmni, þ.e. hæsta verð, sé lagt til að næsta sala fari fram með tilboðsfyrirkomulagi, til að ná meginmarkmiðum laganna um hagkvæmni, þ.e. hæsta verð. Þetta sagði í kynningu Bankasýslunnar til þeirra þingnefnda sem hér hafa verið nefndar í dag. Hv. þingmaður rakti þetta ágætlega og fór svo að lokum með réttu töluna, 2 milljarðar og 250 milljónir, sem var þá sú tala sem hefði verið hægt að fá miðað við að selja á 122. Bankasýslan er búin að nefna í dag að hefði verið selt á 118 hefðu þetta verið 500 og eitthvað milljónir. Ef langtímafjárfestum hefði verið selt, ég held að það hafi verið tekið þannig til orða, væntanlega eru það lífeyrissjóði, upp á 120 miðað við þeirra tilboð hefðu fengist 1,5 milljarðar aukalega. En það er ákveðið á einhvern ótrúlegan hátt að samþykkja 117. Vegna hverra? Af hverju var verið að samþykkja 117 þegar það lá t.d. fyrir að langtímafjárfestar voru tilbúnir að kaupa á 120 og aðrir, eins og hv. þingmaður nefndi hér áðan, það var 20% umfram eftirspurn miðað við tölurnar 122 og hærra. Hvernig stendur á því? Getum við eitthvað gert okkur grein fyrir því? Eins og hér er verið að segja, er ekki verið að brjóta lög þarna?

Virðulegur forseti. Er ekki að vera brjóta lög hérna? Jú, ég tel svo sannarlega að það sé verið að gera það en ég er ekki dómstóll, ég er ekki rannsóknarnefnd Alþingis og ég hef bara mína skoðun. Ég stend hér sem venjulegur þingmaður og segi að það hafi verið brotin lög við söluna. Ég er búinn að færa rök fyrir því tel ég. Þess vegna er svo mikilvægt að fá úr þessu skorið. Við lærum aldrei af hruninu. Þetta eru eftirstöðvar hrunsins. Þetta er eitt af málunum sem við erum með til meðferðar sem eftirstöðvar hrunsins, hitt er ÍL-sjóður. Það segir hérna í skýrslunni á bls. 13 að Bankasýsluráðgjafarnir hafi talið þátttöku erlendu fjárfestanna mikilvæga. Svo segir, með leyfi forseta: „Mat á áhrifum sölunnar á eftirstandandi hlut ríkissjóðs byggði á huglægu mati umsjónaraðila sem erfitt er að sannreyna eða hrekja. Erfitt er að meta hvaða áhrif minni afsláttur á kostnað dræmari þátttöku erlendra fjárfesta hefði haft …“ - Og svo bla, bla, bla. Málið er bara að það lá fyrir alla söluna að hann gat selt á 122 og það er það sem skiptir máli. Það að segja að erlendir fjárfestir hafi minnst á það - þeir voru búnir að lýsa yfir áhuga, búnir að senda inn tilboðin sín. Þau voru bara lægri og það átti að losna við bréfin á hæsta verði eins og var forgangsmarkmið. Það er brot á lögunum að hafa ekki sinnt þessu forgangsmarkmiði. Ef þú setur þér markmið áttu að ná því markmiði. Það var ekki einu sinni gert. Það er líka brot líka á lögunum. Það er kveðið á um þetta í 2. eða 3. gr. laganna um sölumeðferðina, að ráðherrann eigi að setja markmið. En hann fór ekki einu sinni eftir þeim. Þetta með erlendu fjárfestana, þeir kaupa á lágu verði til að geta selt á háu verði. Það er eina ástæðan fyrir því að þeir keyptu þetta, af því að þeir fengu það á spottprís. Svo selja þeir og græða. Hagnaður þeirra er tap íslensks ríkissjóðs og það er líka brot á lögunum, að þeir skyldu selja þeim, af því að erlendu fjárfestarnir eru ekki langtímafjárfestar. Það var ekkert sem lá fyrir um það að þeir ætluðu að vera lengi hérna. Mér skilst að sé búið að tala við erlenda bankamenn í Skandinavíu um kaupa bankann. Þeir hafa ekki áhuga. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og ég held að við séum bara á sömu slóðum hvað þetta varðar. Auðvitað þykir manni líka kostulegt að í þessu útboði fengu aðilar að kaupa fyrir rúmlega milljón, 1.100.000, sem hvert okkar sem var hefði getað keypt en við fengum ekkert boð um slíkt eða fólkið í kringum okkur. Mig langar aðeins að nefna, af því að það var veruleg umframeftirspurn og miðað við 117 var tæplega 300% umframeftirspurn. Þá er spurningin: Hvernig var skorið niður? Hverjir urðu fyrir niðurskurðarhnífnum? Ég held að ég hafi lesið það í skýrslunni frekar en annars staðar að þeir aðilar sem buðu hafi orðið fyrir frá 30 og eitthvað prósentum í skerðingum upp í 98%. Það voru einhverjir sem fengu að kaupa 2% af því sem þeir óskuðu eftir. Það hefur hvergi komið fram, hvorki í skýrslunni né annars staðar, hvaða aðferð var beitt til að skera bjóðendur niður. Það er að mínu mati eitthvað sem ætti að liggja ljóst fyrir og hefði átt að liggja ljóst fyrir áður en til útboðs kom, með hvaða hætti yrði skorið niður ef það yrði um umframeftirspurn að ræða. En það er okkur algerlega hulið hvernig menn gerðu þetta. Hverju komu með niðurskurðarhnífinn? Hverjir voru valdir? Hverjir voru útvaldir til að fá að kaupa í þessum banka? Hverjir voru skornir niður um 98%.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar sitt. Hverjir voru skornir niður? Það liggur ekki fyrir. Rannsóknarnefnd Alþingis gæti svarað þessari spurningu fyrir okkur. Það er alveg rétt að sá sem keypti fyrir minnst, einstaklingur, keypti á 1.100.000 kr. Og það er söluaðilinn ákveður að hann sé hæfur fjárfestir, það er ekkert sem liggur fyrir fyrir fram heldur taka söluráðgjafarnir upp símann og í hringja hann. Söluráðgjafar Íslandsbanka seldu sjálfum sér, miðlararnir hjá Íslandsbanka seldu sjálfum sér bréf og það er brot á stjórnsýslulögum en það virðist engar afleiðingar hafa fyrir Íslandsbanka. Þeir segja bara: Það vantar innri reglur. Þeir virðast ekki hafa lesið 4. gr. stjórnsýslulaga um vanhæfni. Þeir eru klárlega vanhæfir. Fjármálaráðherra líka. Hann selur pabba sínum bréf. Hann gerir það þótt hann viti ekki af því sjálfur. Málið er bara að áreiðanleikakönnun á þeim sem voru að kaupa lá ekkert fyrir. Skilgreiningin á hæfum fjárfesti lá ekki fyrir. Spurning er: Í hverja hringdu miðlararnir? Þeir hringdu í viðskiptavini sína og vildarvini. Það var það sem var gert. Það var verið að selja vildarviðskiptavinum söluaðila. Það var raunverulega kríterían sem var undir. Ég hitti fólk sem á pening og það spurði: Bíddu, af hverju fékk ég ekki að taka þátt? Það er kannski fólk að kaupa íbúðir hérna og reyna að koma peningum sínum í lóg eða fjárfestingu. Það er hellingur af Íslendingum sem vill kaupa á 1.100.000 kall. Fyrra útboðið var milljón, hámarkið var milljón þar. Það munar 100.000 kalli. Þetta sýnir hvers konar vinnubrögð þetta eru. Svo á sama tíma er sagt: Nei, við verðum að selja erlendum fjárfestum, á hvað, milljón, eina og hálfa. Það grátlega er að samningurinn við söluaðila, sem er á ensku, fjallar um það að með allan ágreining þurfi að fara til gerðardóms í London. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra að þessu og líka stjórnarformann Bankasýslunnar: Ert þú tilbúinn að fara með ágreiningsmál til gerðardóms í London gagnvart t.d. Landsbankanum eða Íslandsbanka sem ríkið á í? Ríki gæti fræðilega farið með ágreiningsmál fyrir gerðardóm í London við eigin fyrirtæki sem það á 100%. 

Forseti. Við skulum átta okkur aðeins á samhenginu hérna og kannski einum helsta gallanum á þessu fyrirkomulagi sem var framkvæmt. Hér var verið að hleypa inn kaupendum með nokkrar milljónir í útboð meðal fjárfesta þar sem það þurfti ákveðið bolmagn til þátttöku og í því samhengi var talað um lífeyrissjóði, tryggingafélög o.s.frv. Meðal þessara fjárfesta sem var hleypt inn og ráðgjafi Bankasýslunnar sagði að væri óvenjulegt að tækju þátt í svona fyrirkomulagi var faðir fjármálaráðherra. Setjum þetta mál í skýrt samhengi. 6. gr. laga um ráðherraábyrgð er mjög skýr: „Hver ráðherra ber ábyrgð á stjórnarerindum þeim, sem út eru gefin í hans nafni …“ Í lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er skýrt tekið fram, með leyfi forseta: „Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað …“ Ráðherra er ekki bara undirskriftarvél sem tekur við tillögu og rökstuddu mati Bankasýslunnar og skrifar undir. Hann þarf að velja hvort það er samþykkt eða hafnað. Ráðherra þarf upplýsingar fyrir framan sig, þar á meðal upplýsingar um það hvort hann sé hæfur til að taka þá ákvörðun. Í því tilviki þegar hann er að selja föður sínum þá er hann það augljóslega ekki. Bankasýslan ákveður á fundi sem stóð í einn klukkutíma að gefa út leiðbeinandi lokaverð og lokamagn og í kjölfarið er hringt í fjármálaráðherra, eins og segir í skýrslu ríkisendurskoðanda, með leyfi forseta: „Milli kl. 20:41 og 20:53 áttu stjórnarformaður og forstjóri Bankasýslunnar símtal við fjármála- og efnahagsráðherra til að upplýsa hann um að stofnunin teldi rétt að birta leiðbeinandi lokaverð og magn á grundvelli ráðgjafar umsjónaraðila og fjármálaráðgjafa. Ráðherra gerði engar athugasemdir við áform stofnunarinnar.“ Hér erum við að tala um átta mínútna langt símtal þar sem verð og magn er ákveðið. Hvernig getur ráðherra hafa haft gögnin í höndunum til að taka þá ákvörðun? Ég sé ekki að það sé mögulegt í átta mínútna símtali, ég sé ekki að það sé séns. Rökstutt mat Bankasýslunnar um hvernig skuli standa að sölu eignarhluta ríkisins var síðan sent ráðherra kl. 21:40 og ráðherra svarar því með bréfi kl. 23:27 og veitir Bankasýslunni þar með umboð til að ljúka sölumeðferðinni. Á þessum tíma, milli kl. 21:40 og 23:27 var málið á ábyrgð ráðherra. Þar lá ákvörðunin um hvort ætti að selja eða ekki og hversu mikið ætti að selja, fyrir hvaða verð og hversu mikið, eins og var vísað í hérna áðan. Nákvæmlega á þessum tíma reynir á eitt af mörgum atriðum sem ráðherra þarf að huga að, þ.e. hæfi sínu til að taka ákvörðunina. Gerum einfaldan samanburð um ábyrgð ráðherra við að skipa fólk í embætti hjá hinu opinbera. Í því tilfelli fær ráðherra yfirleitt rökstutt mat um umsækjendur frá hæfnisnefnd. Ráðherra fer yfir það mat og getur gert athugasemdir við það, eins og t.d. í tilfellinu um skipun dómara í Landsrétt. Það efaðist enginn um að þáverandi dómsmálaráðherra mætti gera breytingar, það þurfti bara að rökstyðja slíkar breytingar en það misfórst alvarlega í því tilfelli. Í þessu máli fær fjármálaráðherra rökstutt mat um hvort hann skuli taka þeim tilboðum sem borist hafa og hér er því alger hliðstæða milli tilboða annars vegar og umsækjenda hins vegar. Þegar ráðherrar skipar einstakling í opinbert embætti erum við öll 100% sammála um að ráðherra sé vanhæfur til að taka ákvörðun í máli þar sem einhver tengdur ráðherra er á meðal umsækjenda, hvað þá meðal þeirra umsækjenda sem lagt er til í rökstuddu mati að fái embætti. Ráðherra er vanhæfur til ákvarðanatöku í því tilfelli og ég skora á hvern sem er að halda öðru fram. Í þessu máli er vanhæfnispurningin nákvæmlega sú sama. Ef einhver tengdur ráðherra er meðal kaupenda þá er ráðherra vanhæfur til að taka ákvörðun um sölu. Á þessum tæpum tveimur klukkutímum gekk ráðherra ekki úr skugga um að hann væri hæfur til að taka ákvörðun um að samþykkja tilboð eða hafna. Um þetta var spurt á opnum fundi fjárlaganefndar, bæði með Bankasýslu og ráðherra. Annað atriði sem er ámælisvert við störf ráðherra er að það er augljóst að hið rökstudda mat Bankasýslunnar er drasl. Það eru mín orð, mín lýsing á því sem þar stendur. Ríkisendurskoðun fjallar um þetta mat Bankasýslunnar með þessum orðum, með leyfi forseta: „Rökstutt mat Bankasýslunnar til ráðherra innihélt engan rökstuðning fyrir ákvörðun lokaverðs eða hvernig ákvörðun um það hafði áhrif á samsetningu kaupendahópsins. Ráðuneytið hafði hvorki nákvæmar upplýsingar um endanlega stöðu tilboðabókarinnar né hvernig átti að beita viðmiðum Bankasýslunnar við úthlutun hlutabréfanna sem kynnt voru í rökstudda matinu …“ Ráðherra hafði ekki hugmynd um það hvernig markmið hans, sem hann hafði sett í undirbúningi ferlisins, yrðu uppfyllt, ekki minnstu hugmynd. Ég skora á hvern sem er að lesa þetta svokallaða rökstudda mat sem innihélt engan rökstuðning. Það er augljóst af lestri þess hversu gagnslaust það er. Þetta mat er tveggja blaðsíðna skjal sem segir að á milli 150–200 hæfir fjárfestar hafi skráð sig fyrir hlutum í útboðinu fyrir samtals meira en 100 milljarða kr. Það ætti að vera öllum augljóst sem skoðar skjalið á sanngjarnan hátt að það er algerlega fráleitt að byggja ákvörðun ráðherra um margra milljarða krónu sölu á því sem þar kemur fram, a.m.k. ef fólk vill taka hlutverk sitt og ábyrgð á slíkri ákvörðun alvarlega. Í vor voru haldnir opnir nefndarfundir í fjárlaganefnd með bæði Bankasýslu og fjármálaráðherra. Rifjum aðeins upp hvað var sagt þar. Munið þið eftir því t.d. þegar Bankasýslan sagði að tilboðsfyrirkomulagið ætti að hámarka hagkvæmni? Það kom mjög vel fram í umræðum að þar væri forgangsmeginregla, þ.e. að sækja hæsta verð trompaði allt í þessu ferli. Það sagði Bankasýslan. Niðurstaða Ríkisendurskoðunar er hins vegar, með leyfi forseta: „Fyrir liggur að eignarhluturinn var ekki seldur á hæsta mögulega verði þótt Bankasýslan hafi í minnisblaði til ráðherra 20. janúar og kynningum fyrir þingnefndum Alþingis í aðdraganda sölunnar lagt mikla áherslu á meginreglu laga nr. 155/2012 um hagkvæmni. Því er ljóst að önnur sjónarmið voru látin ráða …“ - Ekki hæsta verð. Munið þið að markmiðið var að selja stóra eignarhluti? Í skýrslunni er farið mjög vel yfir það hvernig það var greinilega ekki markmiðið. Munið þið þegar fjármálaráðherra sagði á opnum fundi að það ætti að byggja ákvörðun um það hverjir mættu kaup á hlutlægum reglum? Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að hlutlægni hafi ekki verið tryggð: „Beiting framangreindra viðmiða við úthlutunina var ekki skjalfest með kerfisbundnum hætti.“ Einnig kom fram á þessum opna fundi fjárlaganefndar að margra mánaða vinna lægi á bak við ákvarðanatökuna sem gerði það að verkum að hægt væri að segja af eða á um sölu á tæpum tveimur klukkutímum fyrir miðnætti. Það er stórkostlega merkilegt að þessar hlutlægu reglur hafi bara týnst. Ég spurði ráðherra ítrekað um þetta en engin svör komu. Þannig að varðandi þessar hlutlægu reglur, þrátt fyrir margra mánaða undirbúningsvinnu, var ekki hægt að svara: Jú, að sjálfsögðu eigum við þær, við sendum þér þær strax. Þær eru ekki til, annars hefði það verið svarið. Munið þið þegar jafnræði var tryggt við söluna á Íslandsbanka? En Ríkisendurskoðun segir: Nei, fullt jafnræði bjóðenda var ekki tryggt. Mjög einfalt. Ráðherra fullyrðir að það eina sem átti eftir að gera þegar búið var að ákveða verð og magn hafi verið að tryggja jafnræði, sem var síðan ekki gert. Ráðherra gleymir síðan að vísu að þá þarf að tryggja hæfi hans til að taka þessa ákvörðun. En það er augljóst af skýrslu Ríkisendurskoðunar að jafnræði var ekki tryggt, og það er augljóst af málinu öllu að ráðherra athugaði ekki hæfi sitt. Þess vegna er spurningin um hæfi núna mjög mikilvæg því að hún er ekki hluti af skýrslu Ríkisendurskoðunar. Það er ekkert fjallað um það og við höfum engar vísbendingar umfram það sem virðist vera augljóst, af þeim vísbendingum sem við höfum haft, að hæfið er tvímælalaust lykilspurning, alla vega hvað þátt fjármálaráðherra varðar af því að aðili tengdur fjármálaráðherra var einn af kaupendum. Þetta er augljóst öllum og verður að vera spurning. Við getum ekki bara sópað henni út og hunsað hana. Það er ekki hægt. Einnig átti að selja stóra hluti til fjárfesta, eins og segir í minnisblaði Bankasýslunnar, með leyfi forseta: „Bankasýsla ríkisins [telur] að eftirlitsskyldir aðilar eins og lífeyrissjóðir, sjóðir rekstrarfélaga og tryggingafélög hafi bolmagn og áhuga. Þá telur stofnunin að sama gildi um einstaklinga …“ Það er alltaf verið að tala um fjárfesta sem hafa bolmagn, mikið fjármagn til að kaupa, það áttu alltaf að vera kjölfestufjárfestar sem áttu að eiga bankann til framtíðar, koma með mikið magn peninga, ekki að selja fyrir milljón eða 1,1 millj. kr. Salan á eignarhlut í Íslandsbanka átti að byggja á hlutlægu mati, með skýrar verklagsreglur um jafnræði á milli stórra fjárfesta en við endum með sölu með huglægu mati, engu jafnræði, eða það var alla vega ekki tryggt, og fullt af litlum fjárfestum þar sem faðir fjármálaráðherra var meðal kaupanda og það var aldrei hugað að mögulegu vanhæfi. Það komu aldrei upp þær aðstæður, sagði fjármálaráðherra. Klúðrið hérna er gjörsamlega algjört. Í hverju einasta skrefi koma ábendingar frá Ríkisendurskoðun um að eitthvað hafi farið úrskeiðis. Það er allt sem bendir til þess að í þeim skrefum sem ekki er farið yfir í skýrslunni sé líka eitthvað sem hefði átt að fara betur. Klúður þar líka.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann minntist m.a. á hlutlægar reglur, reglur til að tryggja hlutlægni. Ég varð ekki var við þessar reglur og mér skildist á hv. þingmanni að hann hefði heldur ekki fundið þær en ef hann veit hvar þær eru þá væri gott að benda á það. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun telur gagnrýnivert að kynningar fjármála- og efnahagsráðuneytis og Bankasýslu ríkisins á tilboðsfyrirkomulaginu fyrir Alþingi og almenningi hafi ekki verið til þess fallnar að varpa fullnægjandi ljósi á raunverulegt eðli tilboðsfyrirkomulagsins.“ Ég er algjörlega sammála þessari fullyrðingu. Það væri gott að fá að heyra álit hv. þingmanns á kynningunni sem við fengum t.d. í fjárlaganefnd, á þessu tilboðsfyrirkomulagi. Annað sem væri áhugavert að fá að heyra um varðar það sem segir á bls. 13 í skýrslunni: „Stofnunin tók þá ákvörðun, að ráði ráðgjafa sinna, að leggja til við ráðherra að eignarhluturinn skyldi seldur á lægra verði að því er virðist til að ná fram öðrum markmiðum en forgangsmarkmiði sínu og meginreglu laga nr. 155/2012 um hagkvæmni eða hæsta verð.“ Forgangsmarkmiðið var, ef ég man rétt, að fá hæsta verð. Getur hv. þingmaður sagt til um það, hvort það hafi ekki örugglega verið hæsta verð? Meira að segja er ekki farið eftir markmiði sem lagt var upp með af ráðherranum sjálfum, það var tekið lægra verð, selt á genginu 117, ekki 122 sem var 120% eftirspurn eftir. Svo er það þetta blessaða huglæga mat, svo ég íþyngi hæstv. þingmanni með annarri spurningu. Huglægt mat - það segir þarna að það sé listgrein að selja. Það stangast á við lögin. Það á að gæta hlutlægni. Það er verið að tala um huglægt mat, að þetta sé meira einhver list eða vísindi, ég man ekki hvernig þetta er orðað nákvæmlega. En það virðist vera nánast að Bankasýslan sé af ásettu ráði að brjóta lögin eða að þeir séu svo algerlega úti á túni að þeir hafi ekki hugmynd um hvað þeir eru að gera.

Forseti. Byrjum aðeins á hlutlægninni því að hún skiptir rosalega miklu máli, sérstaklega í þessu fyrirkomulagi. Hlutlægni er í rauninni flóttaleið ráðherra frá ábyrgð hvað varðar hæfi hans. Ef það var búið að tryggja þessar hlutlægu reglur um jafnræði fyrir fram þá er hann í rauninni búinn að sinna sinni skyldu hvað jafnræði varðar. Það er búið að setja upp reglurnar og þá þarf hann í rauninni ekkert að gera nema ákveða eða athuga kannski hvort það hafi örugglega verið farið eftir þeim reglum. Þær gætu jafnvel fríað ráðherra frá spurningunni um hæfi varðandi föður hans. En allar vísbendingar benda til þess og umsagnir Bankasýslunnar benda til þess og skýrsla ríkisendurskoðanda líka að hlutlægni hafi ekkert verið þarna, það var huglægt mat. Huglæga matið fólst t.d. í því hverjir fengu að taka þátt. Vitnisburðurinn fyrir nefndinni var einhvern veginn á þann hátt að það reyndu allir að hringja í alla hæfa fjárfesta sem gætu mögulega flokkast sem slíkir. Þannig hafi verið reynt að tryggja jafnræði allra sem flokkuðust sem hæfir fjárfestar.

Þeir báðu um það.

Já, það er ómögulegt að það virki þannig. Gögnin benda til þess að þetta hlutlæga mat hafi hvergi verið til staðar. Já, ég næ kannski hæsta verðinu í næsta svari og svo var eitt atriði í viðbót sem hv. þingmaður kemur kannski inn á aftur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það sem mig langar líka að spyrja um er það sem segir í skýrslunni: „Í tölvupósti til fjármála- og efnahagsráðuneytis kvaðst Bankasýslan ætla að fjalla um afsláttinn með almennum hætti á kynningarfundum með fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis. Í glærum ráðuneytisins og stofnunarinnar sem lagðar voru fyrir á fundunum er ekki að finna slíka umfjöllun. Ráðuneytið hefur þó upplýst að fjallað hafi verið um þetta atriði á fundum með þingnefndunum.“ Ég á sæti í fjárlaganefnd líkt og hv. þingmaður. Ég man ekki eftir því að það hafi verið talað um afslætti á fundinum í fjárlaganefnd. Man hv. þingmaður eftir því? Ráðuneytið er að upplýsa um þetta, það getur sagt sitt, en ég man ekki eftir að það hafi verið talað um það og það var ekki á glærunum. Það var aldrei talað um neina afslætti. Það var talað um að fara ætti eftir lögunum og þar er grundvallaratriði meginreglurnar við sölumeðferðina, þar sem fjallað er um hæsta verð, hlutlægni, gagnsæi, jafnræði, samkeppni og það allt. Gæti hv. þingmaður upplýst um þetta? Annað. Er hann sammála mér um að þetta plagg hérna, skýrsla Ríkisendurskoðunar, sé raunverulega bara undirbúningsplagg eða varða á leiðinni til að Alþingi og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd geti tekið ákvörðun um að skipa rannsóknarnefnd Alþingis um söluna á hlut ríkisins í Íslandsbanka 22. mars árið 2022? Þetta er mikilvægt plagg, að mínu mati, til þess. Hvert er álit hv. þingmanns á því? Ég get ekki annað séð að þetta séu eftirhreytur frá hruninu. Við erum með stjórnvöld, fjármálaráðuneytið, fjármálaráðherra - íslensk stjórnsýsla er í sama fari og fyrir hrun. Þetta sýnir að við höfum ekkert lært af hruninu. Það sýnir þetta fúsk, þessi vanhæfni og spilling sem átti sér stað við söluna. 

Forseti. Afslátturinn kom fram í kynningu gesta, mig minnir ekki ráðherra og Bankasýslu, en það er ýjað að því að það sé hefðbundið að veita afslátt í tilboðsfyrirkomulagi í minnisblaði Bankasýslunnar frá því í janúar, að mig minnir. Það var kafli þar um svona tilboðsferli. Í umsögnum nokkurra aðila sem komu, það var Jón Daníelsson og einhverjir fleiri, Jón Þór - man ekki hvað hann heitir, afsakið - var talað einmitt um þetta ferli, þeir gáfu dæmi um að þessir hæfu fjárfestar væru lífeyrissjóðir o.s.frv. Þegar verið væri að reyna að fá inn stóran langtímafjárfesti, sem þetta tilboðsferli væri hannað fyrir, 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessar umræður sem hér hafa verið í allan dag, mjög athyglisverðar. Ég er búinn að fylgjast með hér síðan klukkan tvö í dag og mikið af upplýsingum sem hefur komið fram og ljóst að menn eru ekki alveg sammála í umræðunni, en það var svo sem viðbúið. Mig langar sömuleiðis í upphafi ræðu minnar að þakka fyrir skýrslu Ríkisendurskoðunar um á sölu á 22,5% hlut ríkisins í Íslandsbanka sem fram fór 22. mars 2022 og var framkvæmd að beiðni fjármála- og efnahagsráðuneytisins með bréfi 7. apríl síðastliðinn. Ég vil þakka ríkisendurskoðanda og hans starfsfólki fyrir þá miklu vinnu sem hér er fram komin í þessari stjórnsýsluúttekt sem er til umfjöllunar hér í dag. Skýrslan er að mínu mati afskaplega vel unnin og svarar mörgum þeim spurningum sem upp komu eftir að sölunni lauk og farið var að rýna í framkvæmdina. Sú spurning sem ráðuneyti spyr í umræddu bréfi sínu til Ríkisendurskoðunar þann 7. apríl og er leiðarstef vinnu Ríkisendurskoðunar er hvort umrædd sala hafi samrýmst lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Einnig er spurt hvort framkvæmd sölunnar hafi verið í samræmi við áskilnað laga og upplegg stjórnvalda sem borin höfðu verið undir fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis til umsagnar. Ríkisendurskoðun leitast einnig við að svara þeim spurningum hvort söluferlið samræmdist ákvæðum laga nr. 155/2012, um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, og laga nr. 88/2009, um Bankasýslu ríkisins, hvort framkvæmdin hafi verið í samræmi við tillögur og minnisblað Bankasýslu ríkisins um sölumeðferð á eftirstæðum eignarhlut í Íslandsbanka og greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra vegna framhalds á sölu á hlutum ríkisins í bankanum, hvernig endanlegt söluverð og stærð eignarhlutarins sem var seldur voru ákveðin og hvernig staðið var að úthlutun hlutabréfa til fjárfesta í söluferlinu. Að mínu mati eru svör ríkisendurskoðanda skýr hvað þessa þætti varðar en ég mun koma nánar inn á það hér á eftir. Það skal þó tekið fram, líkt og stofnunin gerir sjálf í inngangi skýrslunnar, að ekki er tekin afstaða til þess hvort réttmætt hafi verið að selja hlut ríkisins í bankanum og hvort það hafi verið gert á réttum tímapunkti, enda er þar um pólitískar spurningar að ræða. Í raun og veru hefði það ekki átt að koma neinum á óvart að sala stóð til á árinu 2022, enda um það fjallað í fjárlagafrumvarpi ársins fyrir 2022 og það hafði komið margsinnis fram í máli fjármála- og efnahagsráðherra að halda ætti áfram með það söluferli sem hófst sumarið 2021 þegar 35% hlutur ríkisins var seldur í opnu söluferli til almennings. Niðurstaða þess útboðs var 79 kr. á hvern hlut sem þótti ásættanlegt á þeim tíma. Gagnrýni á frumútboðið kom ekki fram fyrr en að loknu síðara útboðinu þar sem lokaniðurstaðan var 117 kr. á hlut og snerist þá gagnrýnin um það hvort bréf í bankanum hefðu verið seld á of lágu verði. Virðulegur forseti. Ýmsar athugasemdir koma fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem okkur sem hér erum inni ber að taka alvarlega og tryggja með eins góðum hætti og hægt er að ekki komi fyrir aftur. Skýrslan er gott og mikilvægt plagg því ljóst er að 22,5% hlutur ríkisins í Íslandsbanka er ekki síðasti hlutur ríkisins sem verður seldur og því er mikilvægt fyrir okkur á Alþingi og fastanefndir þingsins að rýna skýrsluna vel og þær athugasemdir sem þar birtast. Sá sem hér stendur á sæti í fjárlaganefnd þingsins og fékk kynningu frá Bankasýslu ríkisins þann 21. febrúar sl., viku fyrir umrætt útboð. Af þeirri kynningu mátti ráða að um mjög hefðbundið ferli væri að ræða en þess ber þó að geta að sá sem hér stendur hefur hvorki reynslu af því að selja banka né af störfum á fjármálamörkuðum. Gagnrýni Ríkisendurskoðunar beinist í einum lið að upplýsingagjöf til fastanefnda Alþingis sem og til almennings, að hún hafi ekki verið til þess fallin að varpa nægilegu ljósi á raunverulegt eðli tilboðsfyrirkomulagsins. Því ber þó að halda til haga að í minnisblaði Bankasýslu ríkisins til fjármála- og efnahagsráðuneytisins voru þrjár leiðir lagðar til; sala með tilboðsfyrirkomulagi, sala með fullmarkaðssettu útboð og sala með miðlunaráætlun og Bankasýslan lagði til tilboðsfyrirkomulagið eins og hefur komið hér fram. Eins og kemur fram í inngangi skýrslunnar hefur Fjármálaeftirlit Seðlabankans nú hlutverki að gegna þegar kemur að því hvort vinnubrögð umsjónaraðila söluferlisins, söluráðgjafa eða söluaðila hafi verið í samræmi við gildandi lög og reglur, þar á meðal hvort sölunni hafi verið beint að öðrum en hæfum fjárfestum. Heildarmynd þessa máls mun því ekki skýrast fyrr en þeirri vinnu hefur verið lokið og er afar brýnt að henni sé hraðað eins og kostur er. Virðulegur forseti. Það er afar mikilvægt að við vöndum til verka og læra af mistökum fortíðarinnar. Því er úttekt sem þessi nauðsynleg til að benda á það sem betur má fara í okkar vinnu og undirstofnana okkar.

Herra forseti. Lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, sem samþykkt voru í desember 2012, áttu að skapa trausta umgjörð ef ætti að selja hlutina. Leiðarstef laganna eru gagnsæi, hlutlægni, jafnræði og hagkvæmni. Draga átti dýran lærdóm af bankahruninu. Salan í höndum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur hins vegar orðið til þess að almenn óánægja ríkir og traust til ráðherrans og ríkisstjórnarinnar hefur beðið hnekki. Ásakanir um spillingu og vanrækslu eru háværar og um að lögin um söluna hafi verið brotin. Aðferðin sem fjármála- og efnahagsráðherra samþykkti að nota var lokað útboð, ætlað hæfum fjárfestum, ætlað fagfjárfestum. Á Íslandi er ekki til neinn opinber listi yfir fagfjárfesta líkt og víða erlendis. Hér þarf hver miðlari að flokka viðskiptavini sem almenna fjárfesta eða fagfjárfesta eftir forskrift í lögum. Einstaklingar sem skilgreina mætti sem almenna fjárfesta fengu að taka þátt í lokaða útboðinu líkt og þeir sem skilgreindir eru sem fagfjárfestar. Fjármálaeftirlitið hefur nú kallað eftir upplýsingum um þessa flokkun á þeim sem tóku þátt í útboðinu og er að vinna þær upplýsingar og fleiri og sagt er að niðurstaðan verði kynnt í janúar á næsta ári. Niðurstaðan virðist vera sú að miðlararnir gátu bætt í hóp þeirra sem fengu að kaupa á afslætti fram á síðustu stundu. Við höfum séð listann yfir þá sem keyptu. Þar eru margir smáir fjárfestar sem fengu afslátt á þeim forsendum að þeir væru eftirsóttir eigendur bankans. Þingmenn stjórnarflokkanna sem og stjórnarandstöðu hafa lýst vonbrigðum sínum með niðurstöðuna. Nú hefur ríkisendurskoðandi kynnt niðurstöðu sína og dregur upp dökka mynd af söluferlinu, mynd sem mér finnst augljóst að ekki sé hægt að lýsa eða nota önnur orð um en vanrækslu og fúsk af hálfu Bankasýslu og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Í 1. gr. laga nr. 155/2012, um bankasölu, eða um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. er tilgreint hvað ráðherra er heimilt að selja af eignarhlutum í bönkunum. Þegar lögin voru samþykkt í desember 2012 áttum við 5% í Íslandsbanka, 13% í Arion banka og 81% í Landsbanka. Samkvæmt lögunum á að halda eftir í eigu ríkisins 70% af Landsbanka. Það var svo á árinu 2015 sem ríkið sat með nánast allt bankakerfið í fanginu og umræða hófst um sölu á stærri hlutum. En lögin um söluna eru þau sömu og þau eru enn í fullu gildi. Og ég hef fréttir að færa hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Það þarf að fara eftir lögunum jafnvel þó að hann sjálfur hafi greitt atkvæði gegn þeim fyrir tíu árum síðan. 2. gr. laganna fjallar um ákvörðun um sölumeðferð. Bankasýslan gerir tillögu um sölumeðferðina og þegar ráðherra hefur fallist á tillöguna leggur hann greinargerð um hana fyrir fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis. Ráðherra leitar einnig umsagnar Seðlabankans, m.a. um gjaldeyrisforða og laust fé í umferð. Í greinargerð ráðherrans eiga að koma fram upplýsingar um helstu markmið um sölu eignarhlutarins, hvaða söluaðferð verði beitt og hvernig sölumeðferð verði háttað. Er umsagnir hafa borist ráðherra tekur hann ákvörðun um hvort söluferli verði hafið í samræmi við efni greinargerðarinnar eða hvort hann gerir breytingar á fyrirhugaðri sölumeðferð eftir að hafa tekið tillit til umsagna. Ráðherra hefur heimildir samkvæmt lagagreininni til að gera breytingar á tillögum Bankasýslunnar. Honum er því ætlað að hafa virkt hlutverk í ákvarðanatöku um sölumeðferðina. Jafnvel þó að ríkisendurskoðandi leggi ekki mat á hvort vinnubrögð við söluna hafi verið í samræmi við gildandi lög er skýrsla ríkisendurskoðanda áfellisdómur yfir bæði Bankasýslu og ekki síður hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem, líkt og stendur á bls. 26 í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem við ræðum hér, með leyfi forseta: „Þótt ekki sé gert ráð fyrir aðkomu ráðherra að framkvæmd sölunnar ber hann engu að síður ábyrgð á því að söluferlið sé í samræmi við þær forsendur og þau skilyrði sem lögð voru til grundvallar í greinargerð hans. Honum ber því að hafa eftirlit með söluferlinu og ganga úr skugga um að það hafi verið í samræmi við greinargerðina áður en hann tekur ákvörðun um sölu.“ Ríkisendurskoðun segir í athugasemdum sínum að Bankasýslunni hafi ekki tekist að miðla upplýsingum um fyrirhugaða sölu með skýrum og árangursríkum hætti og sama megi segja um upplýsingagjöf fjármála- og efnahagsráðuneytisins við birtingu greinargerðar ráðherra. Bankasýslan hefur sagt að hvert skref í söluferlinu hafi verið tekið í nánu samstarfi við stjórnvöld sem hafi verið ítarlega upplýst um öll skref sem stigin voru, enda gera lögin sem samþykkt voru í desember 2012, um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, ráð fyrir því. Hæstv. fjármálaráðherra telur sig ekki hafa brotið lögin en vísar á Bankasýsluna og lætur eins og hann sjálfur hafi ekki getað gert betur. Fjallað er um meginreglur við sölumeðferð í 3. gr. laganna. Áherslan er á opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni. Skilyrðin sem sett eru eiga að vera sanngjörn og tilboðsgjafar eiga að njóta jafnræðis. Þá skal við söluna kappkosta að efla virka og eðlilega samkeppni á fjármálamarkaði. Í frumvarpi til laganna segir um 3. gr., með leyfi forseta: „Þannig er mikilvægt varðandi sölu eignarhluta ríkisins að jafnræðis sé gætt milli þeirra sem koma til greina sem mögulegir kaupendur svo að allir líklegir kaupendur hafi jafna möguleika á því að gera tilboð. Jafnræði verður best tryggt með því að skilyrði við sölu séu fá, skýr og öllum ljós.“ Í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru gerðar ítarlegar og alvarlegar athugasemdir um að söluferlið hafi ekki verið opið, það hafi ekki verið gagnsætt, lagt hafi verið huglægt mat á gögn og hagstæðustu tilboðum ekki tekið. Um sölumeðferðina er fjallað í 4. gr. laganna. Þar er farið yfir hvað Bankasýslunni er ætlað að gera, þ.e. að undirbúa söluna, leita tilboða, meta tilboð, hafa umsjón með samningaviðræðum við utanaðkomandi ráðgjafa og væntanlega kaupendur og annast samningagerð. Seinni málsgrein 4. gr. er svona, með leyfi forseta: „Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Hér er alveg skýrt að það er ráðherra sem tekur ákvörðun um tilboðin, samþykkir þau eða hafnar. Ráðherrann getur ekki falið sig á bak við Bankasýsluna eða miðlara úti í bæ. Ráðherra ber ábyrgð. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að umgjörðin um bankasöluna hafi ekki haldið og því þurfi að breyta henni og byrja á að leggja niður Bankasýsluna. Mér finnst hins vegar augljóst að fjármála- og efnahagsráðherra hafi ekki haldið sér innan umgjarðarinnar sem lögbundin er og á því þurfi hann að axla ábyrgð. Næstum allir á Íslandi eru óánægðir með söluna á hlutum ríkisins í Íslandsbanka. Könnun Fréttablaðsins frá því í vor sýndi að 83% landsmanna sögðust vera óánægð með hvernig tekist hefði til. Fólki brá þegar listinn yfir þá sem keyptu var birtur. Nöfn eru á listanum sem þjóðin þekkir af biturri reynslu í aðdraganda bankahrunsins. Faðir fjármálaráðherrans og frændur eru þarna líka, nokkrir af þeim sem sáu um söluna meira að segja og erlendur fjárfestingarsjóður sem keypti og seldi strax með góðum hagnaði í fyrra útboði fékk tækifæri til að leika sama leik. Formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, sagði í ræðu á Alþingi í vor að hún hefði staðið í þeirri trú að um langtímafjárfesta væri að ræða og því hafi niðurstaðan komið á óvart. Formaður fjárlaganefndar, þingmaður Vinstri grænna, hefði átt að vita að Sjálfstæðismönnum er ekki treystandi til að fara með eignir og fjármál almennings. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði í umræðunni fyrr í dag að það að halda því fram að hann hafi brotið lög með sölunni væri líkt og að samgönguráðherra yrði dreginn til ábyrgðar ef einhver færi yfir á rauðu ljósi. Þessi ummæli hæstv. ráðherrans sýna svo ekki verður um villst að hann skilur ekki ábyrgð sína samkvæmt lögum um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Það er nefnilega engin armslengd á milli ráðherra og Bankasýslu. Þvert á móti er hlutverk og ábyrgð ráðherrans skrifuð inn í lögin og ekkert svigrúm gefið til að senda þá ábyrgð eitthvert allt annað. Ég leyfi mér að fullyrða, forseti, að í öllum hinum norrænu ríkjunum hefði ráðherra í sömu stöðu og íslenski ráðherrann er sagt af sér strax í vor.

Virðulegi forseti. Útboð á hlut ríkisins í Íslandsbanka í marsmánuði sl. var þriðja stærsta hlutafjárútboð í Íslandssögunni. Söluandvirðið var 52,7 milljarða kr. og mikilvægi þess að vel yrði staðið að sölunni var því augljóst almannahagsmunamál. Lög um söluferlið eru kjarnyrt og þau eru skýr. Þar er áhersla lögð á heilbrigða samkeppni, jafnræði aðila, gagnsæi og hagkvæmni. Niðurstaðan í þessum mikla almannahagsmunamáli varð hins vegar sú að 83% þjóðarinnar voru óánægð með niðurstöðuna. 75% þjóðarinnar vildu að rannsóknarnefnd fengi að rýna málið. Eftir að skýrsla Ríkisendurskoðunar var birt í gær voru svör formanna ríkisstjórnarflokkanna einföld en skýr skilaboð um að pólitíkin beri enga ábyrgð. Bankasýslan beri ein alla ábyrgð, stofnun sem framfylgdi stefnu ríkisstjórnarinnar. Við höfum flest kynnst þeim stjórnunarstíl að yfirmaðurinn sparki í undirmennina. Sá stíll er ekki stórmannlegur, en það er það sem er að gerast hér. Fyrir páskafrí vakti athygli þegar Lilja Alfreðsdóttir, hæstv. viðskiptaráðherra, sagði í fjölmiðlum, með leyfi forseta: „Ég er þó ekki á því að hægt sé að skella skuldinni alfarið á stjórnendur Bankasýslunnar og þykir miður að málið sé einfaldað þannig. Ábyrgðin hlýtur að vera stjórnmálamanna sem tóku ákvörðun í málinu.“ En í gær heyrðum við hér í þingsal hæstv. forsætisráðherra einmitt einfalda málið á þennan máta og enn hefur lykilspurningum um ákvarðanir ráðherranna við söluna ekki verið svarað. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar eru margvíslegar athugasemdir sem mikilvægt er að fái rýni, athugasemdir sem flestar lúta að framkvæmdaraðilanum. En á meðal þyngstu athugasemdanna í skýrslunni er umfjöllun um að fjármálaráðuneytið hafi gefið Alþingi misvísandi upplýsingar um mikilvæg atriði í aðdraganda sölunnar. Það er mjög alvarleg gagnrýni, því hvað er verið að segja þar? Jú, að framkvæmdarvaldið komi ekki alveg réttum upplýsingum til löggjafans í aðdraganda sölunnar. Þetta er látlaus setning frá Ríkisendurskoðun en gagnrýnin er blýþung. Forseti. Mig langar aðeins til að rifja upp umræðuna í vor, strax í kjölfar sölunnar. Við erum oft svo fljót að gleyma. Um páskana gerðist það að ríkisstjórnin virtist hverfa sjónum í nokkra daga. Þá var gagnrýnin orðin ansi þung í samfélagsumræðunni. Ríkisstjórnin sá viðbrögð fólksins í landinu eftir að listi yfir kaupendur að bréfum Íslandsbanka var birtur og listinn framkallaði mikla reiði. Það náðist ekki í formenn ríkisstjórnarflokkanna og ráðherra ríkisstjórnarinnar en þögnin var síðan rofin þegar birtist fréttatilkynning um að leggja ætti Bankasýslunni niður vegna alls þess sem aflaga hafði farið við söluna. Og enn er samtalið ekki komið lengra en svo að ríkisstjórnin sparkar í undirmennina en vill ekki skoða málið neitt frekar. Við munum eftir því að engin sérstök rýni var á hæfi þeirra sem fengu að kaupa. Rökin voru þau að það þjónaði almannahagsmunum að fá inn fagfjárfesta, þeir væru að fjárfesta til lengri tíma og óvissa væri um hvernig verð á bréfum myndi þróast vikurnar á eftir. Það væru hagsmunir bankans og almennings að fá inn stærri fagfjárfesta. En þegar listi yfir kaupendur var birtur sást að sumir kaupendur keyptu fyrir mjög lágar upphæðir og seldu svo strax dagana á eftir. Við sáum líka að á meðal kaupenda voru meira að segja söluaðilar. Auðvitað er mikilvægt að skoða framkvæmd útboðsins, t.d. hvaða reglur voru settar fyrir söluaðila og hvernig þeim var framfylgt. En það er ekki hægt að slíta ábyrgðarkeðjuna eins og ríkisstjórnin ætlar að gera og það þarf auðvitað líka að ræða og skoða pólitískar ákvarðanir ríkisstjórnarinnar. Með hvaða rökum gerðist það t.d. að það varð ofan á í ráðherranefnd um efnahagsmál að fara í lokað útboð? Síðast í dag tjáir hæstv. viðskiptaráðherra sig um það að hún hafi verið mótfallin þessari leið. Hún situr í þessari nefnd með forsætisráðherra og fjármálaráðherra, nefndinni sem tók þá ákvörðun. Þetta er alger grundvallarþáttur og varðar ábyrgð þeirra sem lögðu línurnar. En þetta verður ekki skoðað því að ríkisstjórnin vill bara velta við öllum steinum hjá þeim sem vinna á gólfinu, öllum litlu steinunum. Hins vegar, samkvæmt því sem viðskiptaráðherra er að segja okkur, var ekki einhugur í ríkisstjórninni sjálfri, ekki einhugur um það hvernig ætti að standa að sölunni. Með hvaða rökum féllst forsætisráðherra á þá aðferð sem fjármálaráðherra lagði til um fyrirkomulag sölunnar? Hverjar voru umræðurnar í þessari nefnd? Aðrar spurningar í málinu snúast um hæfi fjármálaráðherra. Átti hann að víkja á einhverju stigi málsins vegna vanhæfis? Um þetta hefur ekki verið fjallað. Ríkisstjórnin hefur þvert á móti talið að það sé fullnægjandi að Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitið skoði framkvæmdina, að við látum okkur nægja að skoða útfærsluna á pólitískri ákvörðun ríkisstjórnarinnar. Þar erum við kannski komin að vandanum við annars ágæta skýrslu Ríkisendurskoðunar. Hún er ágætlega unnin en þar vantar stór svör. Skýrslan er ágæt, svo langt sem hún nær. Vandinn við hana er einfaldlega það sem hún segir okkur ekki, það sem hún fjallar ekki um. Í skýrslunni er ekkert fjallað um val ríkisstjórnarinnar sjálfrar á söluaðferð, ekkert um tímasetningu sölu, ekkert um kostnað við ráðgjöf, ekkert um hæfi fjármálaráðherra, ekkert um framsal fjármálaráðherra á ákvörðunum við ferlið, t.d. um úthlutun til kaupenda. Það er ekkert fjallað um þær pólitísku ákvarðanir sem voru teknar í aðdraganda sölunnar, ekkert fjallað um ágreining milli ríkisstjórnarflokkanna eða hvort hann var yfirleitt fyrir hendi. Ríkisstjórnin er ekki samstiga um það opinberlega. Við vitum ekkert hvernig samtalið var í þessari ráðherranefnd þar sem allar stærstu ákvarðanir ferlisins voru teknar. Ég er búin að víkja aðeins að þeim þætti að ríkisstjórnin telur fullnægjandi að Ríkisendurskoðun og Fjármálaeftirlitið rýni málið. Mig langar aðeins til að fjalla um það að Ríkisendurskoðun er trúnaðarmaður Alþingis, embætti sem þarf að vera sjálfstætt og aðskilið frá framkvæmdarvaldinu. Liður í því að vera sjálfstæð er að stofnunin fari sjálf með sér dagskrárvald um hvaða mál embættið skoðar og hvenær. Þetta er grundvallaratriði. Hér var það hins vegar fjármálaráðherra sjálfur sem skrifaði bréf til Ríkisendurskoðunar og óskaði eftir stjórnsýsluúttekt. Það er vert að hafa í huga að áherslan í bréfi ráðherra til Ríkisendurskoðunar er öll á framkvæmd sölunnar, ekkert um ákvarðanir ríkisstjórnarinnar sjálfrar. Degi síðar varð ríkisendurskoðandi við ósk ráðherrans og tilkynnti að hann myndi hefja úttekt á framkvæmd sölunnar. Bréf ráðherra til Ríkisendurskoðunar með ósk um að embættið skoði málið eitt og sér - ég sé þetta sem atriði sem vegur að sjálfstæði embættisins. Ég var nýlega með þingmönnum í Noregi þar sem við heimsóttum embætti ríkisendurskoðanda þar í landi og þar var ofboðslega mikill þungi í orðum ríkisendurskoðanda þar og áhersla á mikilvægi sjálfstæðisins og augljóst af svörum hans að þar í landi myndi það ekki gerast að ráðherra færi að kalla eftir úttekt, að ráðherra færi að leggja eftirlitsaðilanum línurnar um það hvenær ætti að hefjast handa og með hvaða hætti. Forsætisráðherra talaði hér í gær eins og það segði mikla sögu um vilja hæstv. fjármálaráðherra að hann hefði sjálfur skrifað þetta bréf. Hin hliðin er auðvitað sú að þarna er ráðherra kominn með ákveðið dagskrárvald hjá ríkisendurskoðanda, dagskrárvald hjá þeim aðila sem fer með eftirlit með gagnvart ráðherranum. Þetta er mikið kjarnaatriði. Ríkisstjórnarflokkarnir vildu fara þá leið að úttekt málsins varðaði eingöngu framkvæmdina, ekki pólitískar ákvarðanir. Bréf fjármálaráðherra verður svo til þess að vilji 75% þjóðarinnar um rannsóknarnefnd er að engu orðinn. Forseti. Augljóst er að ákvarðanir og umræður ríkisstjórnarinnar í aðdraganda sölunnar eru þeir þættir sem mestu máli skipta. Í umræðum á Alþingi strax í vor vorum við mörg sem bentum á að skýrsla Ríkisendurskoðunar myndi aldrei taka á pólitískum álitaefnum. Það er einfaldlega ekki verkefni embættisins og þessar athugasemdir okkar hafa ekki með traust til Ríkisendurskoðunar að gera. Rannsóknarnefnd getur hins vegar tekið á þessum álitaefnum. Það er því miður ekkert nýtt eða ekkert fréttnæmt við það að svörin vantar í þessa skýrslu um það sem máli skiptir. Það lá alltaf fyrir að yrði niðurstaðan. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar sjálfrar strax í vor sýndu að forystumenn hennar skildu að traust til hennar var ekkert. Tvær ákvarðanir, að hætta við sölu og að leggja Bankasýsluna niður, sýna þetta alveg ágætlega 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þingmönnum fyrir þessa umræðu sem við höfum átt hér í allan dag. Þær hafa verið góðar og ég vona að við getum fylgt þeim vel eftir núna í náinni framtíð. Það fylgir því mikil ábyrgð að selja ríkiseignir. Um það erum við öll sammála. Það þarf að huga vel að hverju einasta atriði og sjá til þess að allt það ferli sé yfir vafa hafið og útkoman sé góð fyrir almannahag. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að það sé í hæsta máta óeðlilegt að ríkið skuli bera ábyrgð á nær öllu bankakerfinu hér á landi. Með því er áhættan fyrir ríkissjóð fyrir alla landsmenn einfaldlega of mikil. Við þekkjum öll þá sögu hvernig eignarhald á öllum okkar bönkum færðist á hendur íslenska ríkisins í fjármálahruninu. Það var alveg ljóst þegar ríkið tók til sín bankana þrjá að stefnt skyldi að því að selja þá aftur um leið og aðstæður leyfðu. Ríkið á ekki að stunda samkeppnisrekstur, hvorki á fjármálamarkaði né öðrum mörkuðum. Því var það fagnaðarefni er ríkið seldi sig endanlega út úr Arion banka 2018 og hóf sölu á hlut sínum í Íslandsbanka á síðasta ári. Frumútboð Íslandsbanka gekk vel í fyrra og náðust öll meginmarkmið með þeirri sölu á 35% hlut í bankanum. Þar var lagt upp með að ná fram breiðu eignarhaldi og því var það ánægjulegt að hluthafar urðu um 24.000 eftir útboðið. Ríkið fékk í sinn hlut rúma 55 milljarða. Það er eindreginn ásetningur ríkisstjórnarinnar að tryggja heilbrigt umhverfi fjármálastarfsemi og treysta umgjörð hennar. Ríkisstjórnin er með það á stefnuskrá sinni að draga úr eignarhaldi ríkisins í fjármálafyrirtækjum en á sama tíma að tryggja hagsmuni landsmanna. En hvað er það sem einkennir heilbrigt eignarhald? Samkvæmt hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið, sem hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lét gera 2018, kemur m.a. fram að það sem einkenni heilbrigt eignarhald sé traust. Eigendur þurfa að njóta óskoraðs trausts, eigendur verða að hafa langtímahugsun að leiðarljósi, hafa fjárhagslega burði, reynslu og þekkingu og fjölbreytt eignarhald. Allt eru þetta þættir sem lögð var áhersla á við sölu á Íslandsbanka. Við söluna nú í vor lagði hæstv. ráðherra áherslu á fjölbreytt eignarhald, þekkingu og reynslu fjárfesta, að fá að borðinu langtímafjárfesta sem myndu standa með bönkunum yfir tíma, og traust. Það var lagt af stað með að það myndi ríkja traust og gagnsæi um þessa sölu. Því miður virðist skýrsla ríkisendurskoðanda varpa ljósi á að í söluferlinu hafi verið annmarkar sem snúa aðallega að framkvæmd Bankasýslu ríkisins. Þegar þetta er samandregið er brotið á trausti almennings til framkvæmdarinnar. Það er miður og ljóst að það skorti á upplýsingagjöf til almennings. Virðulegi forseti. Það er ekki hægt að lesa það út úr skýrslu ríkisendurskoðanda að salan hafi ekki samrýmst lögum og góðum stjórnarháttum. Aftur á móti eru dregnir fram ýmsir annmarkar sem snúa fyrst og fremst að verklagi og upplýsingagjöf. Vert er að minnast á að salan í vor var eftir tilboðsfyrirkomulagi sem var verið að beita hér á landi í fyrsta sinn. Ríkisendurskoðandi telur að ekki hafi verið nægjanleg þekking né reynsla af því fyrirkomulagi til að leggja út í það verklag. Þetta er einkennileg athugasemd ef maður skoðar niðurstöðuna. Lokaniðurstaðan sýnir okkur svart á hvítu að útboðið gekk vel. Það náðist breytt og fjölbreytt eignarhald. Það náðist að fá mjög svo viðunandi verð fyrir hlutinn og sá afsláttur sem var gefið frá dagslokagengi var sá lægsti sem við höfum séð í sambærilegum útboðum banka í Evrópu á árinu. Til samanburðar má geta þess að írska ríkisstjórnin beitti sömu aðferð í tveimur sölum á írska bankanum Allied Irish Banks, þar var söluaðferðin sú sama og tímaramminn sambærilegur en afslátturinn umtalsvert hærri en í Íslandsbankasölunni eða 6,5% og 7,8% á meðan afslátturinn í Íslandsbanka var 4,1%. Það er áhugavert að á Írlandi hefur ekki myndast nein umræða varðandi þær bankasölur. Í greinargerð ráðherra í aðdraganda sölunnar var lögð áhersla á að minnka áhættu ríkisins af svo stórum eignarhlut í fjármálakerfinu, að efla virka samkeppni á fjármálamarkaði, að hámarka endurheimtur ríkissjóðs af eignarhaldinu og sölu á hlutum, að stuðla að fjölbreyttu heilbrigðu og dreifðu eignarhaldi til lengri tíma, að auka fjárfestingarmöguleika fyrir innlenda einstaklinga og fagfjárfesta og ekki síst að minnka skuldsetningu eða auka svigrúm ríkisins til samfélagslega arðbærra fjárfestinga. Það er athyglisvert að í skýrslunni er talað um að Bankasýslan hafi sett sér sem forgangsmarkmið að fá hæsta mögulega verð. Það er aftur á móti ekki ráðandi atriði í greinargerð ráðherra sem er grundvallargagn vegna sölunnar. Virðulegi forseti. Horfum á stóru myndina. Ríkið hefur fengið 108 milljarða fyrir hlut í banka sem það fékk í hendur án endurgjalds sem stöðugleikaframlag úr slitabúi Glitnis árið 2016 og á enn þá 42,5% hlut. Verðmæti hluta ríkissjóðs hefur aukist um tugi milljarða í kjölfar vel heppnaðra skráningar á markað en 22% hlutur var seldur á 53 milljarða í mars. Svipað verð og 35% hlutur var seldur á sumarið 2021. Eftir frumútboðið síðasta sumar, þar sem þátttaka almennings var mikil, var bankinn fjölmennasta almenningshlutafélag á Íslandi. Hluthafar eru í dag yfir 15.000 en langstærstir eru lífeyrissjóðir og aðrir stórir langtímafjárfestar. Með skipulegum hætti hefur þannig verið unnið að því að draga ríkið út úr áhættusömum rekstri fjármálafyrirtækja og er ríkið nú minnihlutaeigandi í Íslandsbanka. Þeir fjármunir sem hafa verið losaðir munu nýtast í uppbyggingu innviða og til að greiða niður skuldir sem ekki er vanþörf á. Eins og ég sagði í upphafi þá hef ég verið þeirrar skoðunar í langan tíma að ríkið eigi að losa um eignir sínar í bönkunum eins fljótt og verða má. Það eru gríðarlegar tækniframfarir í fjártækni og miklar breytingar fram undan, sérstaklega stafrænar eðlis. Ríkið er ekki góður eigandi til að drífa áfram þær nauðsynlegu breytingar sem þurfa að eiga sér stað í bankakerfinu. Ef ríkið losar ekki um þessar eignir er hætt við að það gæti lokast inni með verðminni eða jafnvel verðlausa eign eftir einhver ár. Horfum á stóru myndina. Margt gekk glimrandi vel í þessu útboði, annað ekki eins vel. Lærum af sögunni, klárum sölu á Íslandsbanka á næsta ári og nýtum það fé til uppbyggingar fyrir íslenskt samfélag. Þessi skýrsla mun reynast gott innlegg við áframhaldandi sölumeðferð á hlutum ríkisins í bönkunum.

Frú forseti. Í 4. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum segir að þegar tilboð í eignarhlut liggi fyrir skuli Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim. Svo segir í ákvæðinu, með leyfi forseta: „Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Ég vil fá að varpa hérna fram tveimur spurningum. Annars vegar: Telur hv. þingmaður það eðlilegt og til eftirbreytni að samþykkja svona meiri háttar ákvörðun um ráðstöfun ríkiseigna án þess að ráðherra afli raunverulega þeirra upplýsinga sem er getið í þessu sama ákvæði og leggi mat á þær upplýsingar? Í öðru lagi: Telur hv. þingmaður það almennt eðlilegt í stjórnkerfinu - og ég spyr vegna þess að nú styttist í að hv. þingmaður taki einmitt við ráðherraembætti - og til eftirbreytni að ráðherrar taki risastórar ákvarðanir um hagsmuni ríkissjóðs, um hagsmuni almennings, án þess að það fari fram lágmarksrannsókn á þeim atriðum sem eru undir og án þess að ráðherra afli sér þeirra upplýsinga sem getið er í viðkomandi lögum að ráðherra eigi að byggja ákvörðun sína á?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 11. þm. Reykv. n. fyrir fyrir andsvarið. Hann nefnir hér 4. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, hvort það sé eðlilegt að ráðherra taki ákvörðun um það og hvort það sé til eftirbreytni, þ.e. sem varðar það sem þingmaðurinn las upp úr lögunum, að ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins. Samkvæmt þessum lögum er það, já, eðlilegt. Hv. þingmaður spyr sömuleiðis hvort það sé til eftirbreytni og verji hagsmuni almennings, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt, að ráðherra hafi samþykkt þetta án rannsóknar og án þess að afla upplýsinga. Er það ekki rétt skilið hjá mér? Ráðherra lagði sjálfur til í vor að fá Ríkisendurskoðun að borðinu til þess að fara yfir söluferlið. Það hefur nú verið gert og við erum hér með skýrslu ríkisendurskoðanda og þar, eins og kom fram í máli mínu, eru dregnar fram margvíslegar athugasemdir sem snúa ekki síst að forminu eða hvernig staðið var að upplýsingagjöf og ferlinu við söluna. Það er algjörlega yfir vafa hafið í þessari niðurstöðu að ráðherra hefur ekki brotið nein lög í þessu ferli.

Virðulegi forseti. Ég vakti athygli á því að í þessari 4. gr. er annars vegar mælt fyrir um að Bankasýsla ríkisins skili ráðherra rökstuddu mati á tilboðum. Svo tekur ráðherra ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða hafnað. Nú liggur fyrir skýrsla Ríkisendurskoðunar sem staðfestir að þetta rökstudda mat sem ráðherrann tók við var í algeru skötulíki. Það var enginn rökstuðningur fyrir lokaákvörðun um verð, eins og það er orðað í skýrslunni. Þess vegna spurði ég hv. þingmann hvort hún teldi eðlilegt að ráðherra tæki svona ákvörðun án þess að búa raunverulega yfir því rökstudda mati sem mælt er fyrir um í lögunum að hann eigi að búa yfir og afla sér. Það kemur alveg skýrt fram að hann fékk ekki rökstuðning fyrir lokaákvörðun um verð og hann bjó heldur ekki yfir upplýsingum um tilboð eða tilboðsgjafa eins og hefur komið fram fyrir löngu og heldur ekki nákvæmum upplýsingum um samsetningu kaupendahópsins. Þess vegna velti ég því upp hvort það væri eðlilegt og til eftirbreytni að taka svona meiri háttar ákvörðun án þess að hafa aflað þeirra gagna sem mælt er fyrir um í lögunum að ákvörðunin byggi á. Ég spyr hér í seinni atrennu: Ef ekki er hægt að gera þá kröfu til ráðherra að hann byggi á rökstuddu mati og afli rökstuðnings og afli þeirra upplýsinga sem þörf er á og leggi mat á þær og framkvæmi einhverja lágmarksrannsókn, eins og tíðkast almennt í stjórnsýslu þegar verið er að taka meiri háttar ákvarðanir, til hvers er þá mælt fyrir um að Bankasýslan skili ráðherra rökstuddu mati? Til hvers er þessi fyrri hluti þá í ákvæðinu?

Virðulegi forseti. Hv. þingmanni er mikið niðri fyrir um að ráðherra hafi tekið ákvörðun án rökstudds mats. Í 4. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum er tekið skýrt fram að Bankasýsla ríkisins skuli annast sölumeðferð eignarhluta fyrir hönd ríkisins í samræmi við ákvörðun ráðherra, hún skal undirbúa sölu, leita tilboða í eignarhlut, meta tilboð, hafa umsjón með samningaviðræðum við utanaðkomandi ráðgjafa og væntanlega kaupendur og annast samningagerð. Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim og ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt. Ráðherra tók ákvörðun þetta kvöld byggða á því mati sem Bankasýsla ríkisins hafði unnið málið eftir og skilað til ráðherra. Ráðherra tók afstöðu til þeirra gagna sem Bankasýsla ríkisins lagði fram þetta kvöld til ráðherra. Það liggur alveg ljóst fyrir og ráðherra bar að gera það.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir fyrir áhugaverða ræðu. Það var auðvitað sérlega áhugavert að heyra útlistun hv. þingmanns á því að traust sé algjört lykilatriði þegar kemur að bankastarfsemi, fjármálakerfinu og öllu því sem því tilheyrir. Þar er ég sammála hv. þingmanni. Þetta er algjört lykilatriði og ég hef verið að rekja það í umræðunum í dag að traust og orðspor er það dýrmætasta sem við eigum á íslenskum fjármálamarkaði og ef það glatast er orðið erfitt að starfa þar. Það liggur bara í hlutarins eðli. Auðvitað er það þannig að þjóðin var spurð, eftir að allt sprakk síðasta vor, hvað henni fyndist um þessa sölu. Þar kom ljóslega fram að 80% þjóðarinnar töldu að illa hefði verið staðið að henni og að 75% þjóðarinnar töldu að það ætti að stofna rannsóknarnefnd Alþingis. Þetta segir okkur auðvitað að þarna er allt traust farið. Mér finnst þetta alveg ótrúlega mikilvægt atriði í þessari umræðu vegna þess að ég og hv. þingmaður erum sammála um að ríkið eigi ekki að standa í samkeppnisrekstri, áhættusömum bankarekstri til lengri tíma, og ekki síst, eins og var ágætlega rakið í ræðunni, þegar fjármálageirinn er í hröðu breytingaferli. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvernig getum við komið því heim og saman að klára söluna á Íslandsbanka á næsta ári þegar ekkert traust er ríkjandi til þess sem gert hefur verið í sölunni sem hér er undir? Þarf ekki að fara af stað einhver mikil og djúp vinna með kannski svolítið öðru lagi en reynt hefur verið hingað til, til þess að endurvinna traustið áður en við höldum áfram að selja eigurnar? Er hægt að selja restina af Íslandsbanka fyrr en traust er komið?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og ég tek svo innilega undir þau orð hv. þingmanns að traust sé ekki bara mikilvægt í fjármálaheiminum. Traust er það sem við byggjum öll samskipti okkar á, alveg sama hvar þau eru, hvort sem það eru persónuleg samskipti okkar á milli hér í þinginu eða í fjármálaheiminum. Það er ekki gott að vera þar sem ekki ríkir traust. Hv. þingmaður spyr um það hvernig við ætlum að endurreisa traust til áframhaldandi sölu á hlutum í Íslandsbanka. Við erum einmitt að því. Við erum að því vegna þess að það virtist vera strax í upphafi eins og einhverjir annmarkar væru á ferlinu. Þess vegna fór fjármála- og efnahagsráðherra fram á það að Ríkisendurskoðun myndi fara yfir ferlið, sem hún hefur nú gert og skilað skýrslu. Þingið er með málið í meðförum. Skýrslan er í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hv. þingmaður situr einmitt í og tekur þátt í. Þar mun verða farið yfir skýrsluna og farið yfir málin og við erum örugglega ekki búin að segja okkar síðasta orð hvað þetta varðar. En þetta er allt liður í því að byggja upp traust, að traustið fari ekki svo við getum haldið áfram að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka. Ég held að það skipti mjög miklu máli og að lokum vil ég segja að mér þykir svolítið hryggilegt hvað hér er talað mikið um hvað allt hafi farið úrskeiðis þegar útboðið í raun - í öllu samhengi hlutanna og miðað við útboð annarra banka í Evrópu - gekk vel.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir. Ég ætla að leyfa mér að efast um að þær aðgerðir sem stjórnarmeirihlutinn hefur ráðist í til að endurvekja traustið með þessum hætti verði til þess að efla traust. Þegar traust ríkir ekki á framkvæmd einhverra tiltekinna stjórnvalda og mikil gagnrýni er á það ferli sem sömu stjórnvöld settu af stað, þá liggur það alveg í hlutarins eðli að þegar stjórnmálamenn og hæstv. ráðherrar, sem tóku ákvarðanirnar, kannast ekki við ábyrgð sína í málinu þá býr það ekki til einhverja trauststilfinningu úti í samfélaginu. Ég held að það verði óhjákvæmilega niðurstaðan af þessu. Það leiðir okkur síðan að seinna atriðinu sem hv. þingmaður talaði um í ræðu sinni. Það er að þeir peningar sem fengust í fyrri söluferlum, þ.e. því söluferli sem er núna undir og fyrri sölunni, nýttust vel til uppbyggingu innviða. Verðmæti hlutarins sem ríkið á núna í Íslandsbanka er komið yfir 100 milljarða. Þennan pening er ekki hægt að leysa út, ef svo má að orði komast, vegna þess að ekki ríkir traust og það verður ekki hægt að fara í það að selja í banka. Ég ætla að leyfa mér að efast um það og fullyrði hér að það verður engin stemning fyrir því í samfélaginu að fara í annað einkavæðingarferli fyrr en búið er að taka almennilega til í þessum málum og ég hugsa að það verði ekki endilega almenn stemning fyrir því í baklandi a.m.k. tveggja stjórnarflokkanna, þótt ég þykist nú vita að Sjálfstæðisflokkurinn reyni engu að síður að keyra það með einhverjum hætti í gegn. Ef menn ætla að líta á þennan pening sem hefur fengist fyrir eignarhlutinn hingað til sem einhverja glæsieinkunn í þeirri vegferð að hafa byggt upp innviði, ættu menn þá ekki líka að kannast við að hafa glatað gullnu tækifæri til þess að leysa út rúmlega 100 milljarða á þessu ári eins og verðmæti hlutarins er orðið - og það átti að klára söluna á þessu ári? 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Mér finnst mjög áhugavert að heyra hann tala um að það sé ekki hægt að halda áfram með söluna á Íslandsbanka vegna þess að allt traust sé farið, þrátt fyrir að 108 milljarðar hafi komið í kassa ríkisins fyrir þann hluta sem nú þegar er búið að selja. Það þykir flestum ekki vera slæm viðskipti, svo því sé haldið til haga. Það er auðvitað sérstaklega áhugavert að heyra frá þingmanni flokks sem vill kenna sig við frjálslyndi að ekki sé traust hjá þjóðinni til að klára sölu Íslandsbanka, en vegna þess að þjóðin treysti ríkinu best til að reka fjármála- og bankastarfsemi þá eigi ríkið áfram að halda á þessu. Mér finnst alveg með ólíkindum að traust þjóðarinnar sé til ríkisins til að reka banka, og við skulum þá endilega halda því áfram að ríkið reki banka frekar en að þeir séu einkavæddir og aðrir en ríkið látnir sjá um samkeppnisstarfsemi.

Virðulegi forseti. Út í hvers konar skurð er stjórnmálamaður kominn þegar hann skundar alveg himinlifandi inn á þingið og lítur á það sem einhvern pólitískan sigur fyrir sig að varkár eftirlitsaðili noti ekki orðið lögbrot í svartri skýrslu sem fjallar um meiri háttar klúður við bankasölu sem ráðherra sjálfur ber óskoraða ábyrgð á? Ef viðmiðin hafa í alvörunni færst þangað, ef ríkisstjórn Íslands gerir ekki ríkari kröfur en þetta við sölu á tugmilljarða verðmætum ríkisins þá verður það bara að vera þannig. En ég er alveg viss um, hæstv. forseti, að fólkið í landinu kæri sig ekki um að svona sé farið með sameiginleg verðmæti okkar. Ég er líka sannfærður um að fólkið í landinu geri þá kröfu til okkar hér inni að við gerum upp þessa atburði undanbragðalaust. Ég ætla að nota þessa ræðu til að velta fyrir mér starfsskyldum og ábyrgð fjármálaráðherra um söluna á Íslandsbanka. En fyrst ætla ég að leiðrétta og hrekja nokkur ummæli sem hæstv. ráðherra, Bjarni Benediktsson, hefur sett fram á undanförnum dögum. „Því er hvergi haldið fram í skýrslunni, ólíkt því sem margir hafa haldið fram í dag, að við höfum ekki verið að gera þetta eins og lög boðuðu“. Þetta er rangt hjá Bjarna Benediktssyni, hæstv. fjármálaráðherra. Í úttekt ríkisendurskoðanda kemur skýrt fram að við Íslandsbankasöluna var ekki gætt nægilega að meginreglum laga um sölumeðferð á eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, m.a. um gagnsæi, hlutlægni og jafnræði. Þar kemur líka fram að fyrirkomulag sölunnar var með þeim hætti að það var ómögulegt að tryggja fullt jafnræði. Drjúgur hluti úttektarinnar fjallar svo um hvernig eftirspurn var vanmetin, hvernig var kastað til hendinni við mat á rauneftirspurn og ríkisendurskoðandi bendir á að þetta kunni að hafa spillt fyrir hagkvæmni, einu af meginmarkmiðum laganna við söluna. Hér komum við að öðrum ummælum hæstv. fjármálaráðherra sem verður að leiðrétta, með leyfi forseta: „… það segir ekkert annað í skýrslunni en að fjárhagslegra hagsmuna ríkisins hafi verið ágætlega gætt.“ Þetta er rangt. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir þvert á móti að eftirspurn eftir bréfunum hafi verið vanmetin svo rækilega að stjórnvöld kunni beinlínis að hafa skaðað hagsmuni ríkissjóðs. Það lágu einfaldlega ekki fyrir upplýsingar um það hver heildareftirspurn fjárfesta var þegar ákvörðun um leiðbeinandi lokaverð var tekin og ráðherra hirti ekki um að afla þessara upplýsinga þegar hann tók sína ákvörðun. „Rökstutt mat“ Bankasýslunnar innihélt engan rökstuðning fyrir ákvörðun lokaverðs eða hvernig ákvörðun um það hafði áhrif á samsetningu kaupendahópsins o.s.frv. Þetta segir í skýrslunni á bls. 60. Ráðherra tók sem sagt ákvörðun um sölu á tugmilljarða verðmætum í eigu ríkisins án þess að fá rökstuðning fyrir ákvörðun lokaverðs frá Bankasýslunni. Stöldrum aðeins við þetta og rifjum upp hvað stendur í 4. gr. laga um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum, með leyfi forseta: „Þegar tilboð í eignarhlut liggja fyrir skal Bankasýsla ríkisins skila ráðherra rökstuddu mati á þeim. Ráðherra tekur ákvörðun um hvort tilboð skuli samþykkt eða þeim hafnað og undirritar samninga fyrir hönd ríkisins um sölu eignarhlutarins.“ Þetta stendur í lögunum. Hvers vegna er mælt fyrir um það í lögunum að ráðherra taki við þessu rökstudda mati frá Bankasýslunni? Það skyldi þó ekki vera til þess einmitt að ráðherra geti lagt fullnægjandi grundvöll að ákvörðun sinni um að samþykkja eða hafna tilboðum? Til að hann geti mátað þessar grunnupplýsingar við sína eigin greinargerð sem hann skilar Alþingi skv. 2. gr. laganna? Til að hann geti mátað þær við meginreglurnar sem er kveðið á um í 3. gr. laganna og þau markmið sem koma fram í hans eigin greinargerð? Þetta er forsenda þess að ráðherra geti rækt skyldur sínar við sölu á banka. Eins og ríkisendurskoðandi bendir á þá ber ráðherra nefnilega ábyrgð á því, með leyfi forseta: „… að söluferlið sé í samræmi við þær forsendur og þau skilyrði sem lögð voru til grundvallar í greinargerð hans. Honum ber því að hafa eftirlit með söluferlinu og ganga úr skugga um að það hafi verið í samræmi við greinargerðina áður en hann tekur ákvörðun um sölu.“ Það gefur auðvitað augaleið að ráðherra getur ekki rækt þessar skyldur sínar nema með því að afla sér gagna og leggja mat á gögnin, framkvæma einhverja lágmarksrannsókn. Þetta sjá allir sem hafa einhvern lágmarksskilning á stjórnsýslurétti og ráðherra hefur líka heilt ráðuneyti á bak við sig til stuðnings í þessu. Þegar bankasalan var fyrst til umfjöllunar í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og fjárlaganefnd var okkur nefndarmönnum talin trú um að ráðherra yrði „upplýstur að fullu leyti um hverja sölu…“. Það segir orðrétt í minnisblaði Bankasýslunnar til ráðherra frá 20. janúar sl. að ráðherra verði: „… upplýstur að fullu leyti um hverja sölu, enda þarf samþykki hans fyrir söluverði og sölumagni í hvert skipti sem eignarhlutir ríkisins í bankanum eru framseldir til annarra eiganda.“ Þetta er aðeins eitt dæmi af mörgum um það hvernig þingnefndum voru veittar misvísandi og villandi upplýsingar um það hvernig ætti að standa að sölunni. Það sem gerðist svo nokkrum vikum seinna er að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra tók ákvörðun um söluna ekki aðeins án þess að búa yfir upplýsingum um tilboð og tilboðsgjafa heldur líka án þess að afla sér upplýsinga um það hvernig ákvörðun lokaverðsins væri rökstudd, án þess að afla sér upplýsinga um stöðu tilboðsbókar og án þess að afla sér upplýsinga um hvaða viðmiðum yrði beitt við skerðingu og úthlutun hlutabréfa og hvernig yrði gætt að jafnræði. Nú liggur þetta bara mjög skýrt fyrir í skýrslunni. Ráðherra tók þessa risastóru ákvörðun um tugmilljarða hagsmuni skattgreiðenda með bundið fyrir augun án þess að taka við raunverulega rökstuddu mati frá Bankasýslunni. Þarna vakna mjög stórar spurningar um starfsskyldur og ábyrgð ráðherra. Voru vinnubrögð ráðherra í samræmi við skráðar og óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins? Gætti ráðherra að rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar hann samþykkti tilboð með lokuð augun án lágmarksrannsóknar? Rækti ráðherra eftirlitsskyldur sínar með viðunandi hætti gagnvart Bankasýslunni á öllum stigum þessa ferlis? Var ráðherra hæfur eða brast honum hæfi til að selja föður sínum eignarhlut? Átti hann ekki að leggja mat á hæfi sitt fyrir fram? Þetta eru risastórar spurningar sem ríkisendurskoðandi tekur ekki fyrir í sinni úttekt, enda lýtur eftirlitshlutverk og starfssvið ríkisendurskoðanda einvörðungu að rekstri og fjárreiðum ríkisins, ekki að starfsskyldum og lagalegri ábyrgð ráðherra almennt eða t.d. hvort ráðherra fylgi stjórnsýslulögum og stjórnarráðslögum þegar meiri háttar ákvarðanir eru teknar. Mig grunar reyndar að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hafi einmitt verið mjög meðvitaður um þetta þegar hann beitti sér sérstaklega fyrir því að málið færi í þennan farveg hjá Ríkisendurskoðun, beitti sér þannig með óbeinum hætti fyrir því að málið yrði a.m.k. ekki strax tekið fyrir hjá umboðsmanni Alþingis eða af rannsóknarnefnd skipaðri samkvæmt lögum um rannsóknarnefndir Alþingis. Höfum það alveg á hreinu að Ríkisendurskoðun er ekki einhver rannsóknarréttur. Ríkisendurskoðun er ekki dómstóll eins og hæstv. fjármálaráðherra virðist ætlast til af stofnuninni. Það er mjög mikilvægt að halda þessu til haga þegar hæstv. ráðherra reynir hér í nauðvörn sinni að halda því fram að skýrsla Ríkisendurskoðunar sé einhvers konar sýknudómur yfir hans eigin vinnubrögðum vegna þess að Ríkisendurskoðun notar ekki orðið lögbrot í skýrslunni. Það er náttúrlega ekki Ríkisendurskoðunar að skera úr um sekt eða sýknu þegar unnin er stjórnsýsluúttekt af þessum toga og ég held að allir hér inni átti sig á því. Þessi góða skýrsla tekur á mjög afmörkuðum þáttum sem falla óumdeilanlega að eftirlitshlutverki og starfssviði Ríkisendurskoðunar, mér skilst reyndar að ríkisendurskoðandi hafi sérstaklega getið þess á fundi með stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í gær að hann hefði þurft að gæta þess sérstaklega að fara ekki inn á svið sem fellur betur að eftirlitshlutverki umboðsmanns Alþingis, sem er ekkert skrýtið. En það sem við sjáum hérna, þótt skýrslan sé mjög afmörkuð og taki bara á þessum atriðum sem heyra óumdeilanlega undir lög um Ríkisendurskoðun, er að við söluna á Íslandsbanka var ekki gætt nægilega vel að meginreglum laganna um hagkvæmni, jafnræði og gagnsæi. Ráðherra átti að gæta að þessum atriðum eins og kemur fram í skýrslunni. Hann bar ábyrgð á því að hafa eftirlit og tryggja að þessi markmið næðust en hann hirti ekki um að afla viðeigandi upplýsinga heldur tók ákvörðunina með bundið fyrir augun. Það er algerlega óboðlegt.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja ræðu mína á að þakka ríkisendurskoðanda, hans starfsfólki og þeim sem tóku þátt í vinnunni fyrir þessa góðu skýrslu sem skilað var inn til þingsins. Mig langar að koma inn á nokkur atriði í ræðu minni. Til að byrja með vil ég nefna að eins og flestir þekkja þá kemur fram í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar að ríkissjóður muni halda áfram að draga úr eignarhaldi í fjármálakerfinu. Bankasýslunni er síðan falið samkvæmt lögum að annast söluferli og gerir tillögu til ráðherra um frekari sölu á eignarhlutum ríkisins í bankanum í samræmi við forsendur frumvarps til fjárlaga. Hér erum við að tala um að ákvarðanir séu teknar í hinni svokölluðu armslengd frá ráðherra og stjórnmálunum almennt. Það er mikilvægt að halda því til haga að með því er verið að koma í veg fyrir pólitísk afskipti, að samskipti milli ráðherra annars vegar og Bankasýslunnar hins vegar séu í lágmarki og takmörkuð. Í lögum um Bankasýsluna segir að Bankasýsla ríkisins skuli undirbúa söluna, leita tilboða í eignarhlut, meta tilboð, hafa umsjón með samningaviðræðum við utanaðkomandi ráðgjafa og væntanlega kaupendur og annast síðan samningagerð. Fyrir þeim lögum mælti hv. þm. Oddný Harðardóttir, þá fjármálaráðherra, þar sem markmiðið var, eins og fyrr segir, að festa í sessi armslengd milli stjórnmálamanna og faglegrar skipaðrar Bankasýslu við sölu og rekstur á fjármálafyrirtækjum í eigu ríkisins. Þannig segir m.a. í greinargerð Oddnýjar, með leyfi forseta: „Með því að fela sérstakri ríkisstofnun, Bankasýslu ríkisins, meðferð eignarhluta ríkissjóðs í fjármálafyrirtækjum og að koma fram með tillögur til ráðherra um sölu þeirra eignarhluta var ætlunin að tryggja hlutlægni við meðferð þessara mála.“ Frá hruni hefur einmitt verið kallað eftir minni afskiptum ráðherra og stjórnmálamanna þegar kemur að málum sem þessum og er það gott og vel. En þá verða aðilar sem eru fengnir til ákveðinna verka að standa undir þeirri ábyrgð sem þeim er síðan falin. Með lögum er Bankasýslunni, eins og fyrr segir, falið að annast söluferli. Ákvarðanir að þessu leyti eru því teknar í armslengd frá ráðherra og það er mikilvægt að þetta komi skýrt og oft fram. Samskipti ráðherra og Bankasýslunnar eru síðan takmörkuð í útboðinu. Hér hefur komið fram í umræðum að ráðherra hafi átt að yfirfara hvern og einn tilboðsgjafa, með öðrum orðum í raun hverjir séu honum þóknanlegir og hverjir ekki. Það sjá allir sem vilja að með slíku værum við að bjóða upp á stórkostlega pólitíska spillingu. Við getum öll verið sammála um að kynningin og upplýsingamiðlun hefði mátt vera betri og skýrari í aðdraganda sölu annars áfanga á bankanum. Það kemur skýrt fram í skýrslunni, þá sérstaklega varðandi upplýsingagjöf til þings og almennings og svo auðvitað þegar við horfum til framkvæmdarinnar sjálfrar. Í ljósi skýrslunnar og í samræmi við það sem hér hefur komið fram áður þá erum við sammála um að ýmsir annmarkar hafi verið á því hvernig Bankasýslan vann úr málinu, tilboðsaðferðafræðinni og meðförum hennar sem stofnunin sjálf lagði til að yrði farin í öllu þessu ferli og er nokkuð ítarlega rakin í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu frá ríkisendurskoðanda. Það mikilvægasta í öllu þessu þykir mér að þrátt fyrir að ríkisendurskoðandi telji að ýmsir annmarkar séu á ferlinu þá dregur hann ekki í efa og er mjög skýr í því að fjárhagsleg niðurstaða söluferlis á hlut í Íslandsbanka hafi verið ríkissjóði mjög hagfelld. Þetta eru orð ríkisendurskoðanda sjálfs og í fréttum dagsins bætti hann því við að hann hefði ekki orðið þess áskynja að lög hefðu verið brotin þegar 22,5% hlutur var seldur, enda hefði hann bent á það í skýrslunni ef svo hefði verið. Tilboðsaðferðin er þekkt fyrirkomulag. Því má segja að Bankasýslan hafi ekki verið að finna upp hjólið. Það eru til erlend dæmi um nýtingu þessarar aðferðafræði sem farin var. Aðferðin hefur verið notuð með nákvæmlega sama hætti og hér um ræðir, þ.e. með sömu söluaðferð og sama tímaramma þótt afslátturinn hafi verið talsvert meiri en í tilfelli sölunnar á hlutum ríkisins í Íslandsbanka. Aðferðin er því alþekkt erlendis frá og er beitt víða við sölu, bæði hjá ríkissjóðum og öðrum. Til að mynda hefur þessi aðferð verið notuð við sölu eignarhluta í Arion banka og er talin vera ein algengasta aðferð sem hluthafar geta nýtt sér við sölu á stórum hlutum í skráðum félögum á evrópskum markaði. Því má segja að ákvörðun um að selja hlut í Íslandsbanka og fylgja ráðgjöf Bankasýslunnar um hvaða aðferðafræði skyldi fylgt ætti að vera hafin yfir nánast allan vafa. Samkvæmt lögum eiga nefndir Alþingis að vera þátttakendur í ákvörðunarferli um sölumeðferð eignarhluta í fjármálafyrirtækjum. Efnahags- og viðskiptanefnd, þar sem sá sem hér stendur á sæti, veitti m.a. umsögn í aðdraganda sölunnar, eins og fram kemur í skýrslunni, sem er dagsett 9. mars 2022. Þar eru tiltekin ýmis atriði, bæði hvað varðar tímasetningu sölunnar og að horfa verði til ýmissa þátta, m.a. alheimsfaraldurs og innrásar Rússa í Úkraínu sem var þá nýtilkomin. Líkt og fram kemur í ábendingum Ríkisendurskoðunar verður að tryggja að þær þingnefndir sem fjalla um fyrirhugaða sölu á eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum séu upplýstar með ítarlegum og fullnægjandi hætti um eðli þeirra söluaðferðar sem notast á við og hvaða meginreglur og markmið verði í forgangi hverju sinni. Það er alveg ljóst af þeim ábendingum sem fram koma í skýrslu ríkisendurskoðanda til Alþingis að ýmislegt hefði mátt betur fara og um það held ég að við séum langflest sammála. Hann tekur þó ekki afstöðu til þess hvort það hafi verið rétt að selja á þessum tímapunkti eða öðrum. Einnig kemur fram að verið sé að skoða hvort sölunni hafi verið beint að öðrum en hæfum fjárfestum. Því vil ég að lokum benda á að skýrslan hefur ekki enn fengið fullnaðarumfjöllun hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þá eru enn ýmsir þættir er lúta að hluta söluaðila enn í skoðun hjá Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands. Því er enn verið að skoða ýmsa þætti og þess vegna ekki tímabært að tala um ákvörðun um að setja á fót sérstaka rannsóknarnefnd Alþingis. Ég ítreka að hér erum við með mjög vandaða stjórnsýsluúttekt varðandi þessa sölu að mínu mati og held ég að allir geti tekið ýmislegt þar til sín og lært af reynslunni.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ágústi Bjarna Garðarssyni kærlega fyrir hans ræðu. Mig langar að koma inn á eitt atriði sem hann nefndi í sinni ræðu en það er tilboðsaðferðin sem hann segir að sé þekkt fyrirkomulag og þekkt erlendis, sem ég held að við vitum flest og gerum okkur vel grein fyrir. Þá langar mig að fá að vitna orðrétt í skýrslu ríkisendurskoðanda, með leyfi forseta: „Fram kemur í greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra vegna framhalds á sölu á hlutum ríkisins í Íslandsbanka að tilboðsfyrirkomulagið sé langalgengasta aðferðin sem ráðandi hluthafar nýta sér við sölu á stórum hlutum í skráðum félögum á evrópskum hlutabréfamarkaði. Ríkisendurskoðun dregur þessa staðhæfingu ekki í efa og er meðvituð um þau dæmi þar sem tilboðsfyrirkomulaginu hefur verið beitt alþjóðlega við sölu á eignarhlutum ríkja í fjármálafyrirtækjum.“ Síðar segir í sömu skýrslu, með leyfi forseta: „Tilboðsfyrirkomulagið ber, eðli málsins samkvæmt, rík einkenni starfshátta sem tíðkast á fjármálamarkaði en samrýmist að mati Ríkisendurskoðunar illa starfsháttum opinberrar stjórnsýslu.“ Því vil ég fá að spyrja félaga minn og hv. þingmann í efnahags- og viðskiptanefnd: Af hverju er þessi tvískinnungur í rökum Ríkisendurskoðunar, að þeir viðurkenna að tilboðsfyrirkomulaginu sé beitt alþjóðlega við sölu á eignarhlutum ríkja í fjármálafyrirtækjum en að það samrýmist illa starfsháttum opinberrar stjórnsýslu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðrúnu Hafsteinsdóttur og formanni efnahags- og viðskiptanefndar fyrir andsvarið. Ég get nú lítið tjáð mig fyrir hönd ríkisendurskoðanda en ég varð var við þetta þegar ég las skýrsluna sjálfur. Ég held að það sé ágætt að taka það fram og draga það sérstaklega fram, eins og ég gerði hér áðan, að niðurstaðan - mér finnst ríkisendurskoðandi mjög fastur á þeirri skoðun - er að salan hafi í raun og veru heppnast vel að því leyti að ríkið hafi fengið mjög gott verð fyrir hlutinn. Varðandi þennan tiltekna þátt sem þingmaðurinn nefnir þá er ég alveg sammála og tek undir að það virðist vera einhver tvískinnungur í þessu. En ég get ekki svarað hver ástæðan fyrir því er.

Forseti. Ef við ætlum að eiga málefnalega umræðu um þetta mál þá væri gríðarlega hjálplegt ef stjórnarliðar sumir hverjir, ráðherra meðal annarra og hv. þingmaður núna, myndu bara nefna þá sem segja að fjármálaráðherra eigi að handvelja einhverja tilboðsgjafa. Þeir einu sem ég veit að hafa sagt það eru hv. þingmaður, ráðherra og nokkrir aðrir stjórnarliðar, en enginn úr stjórnarandstöðunni. Stjórnarandstaðan hefur alltaf minnt á það að þegar ráðherra á að sinna eftirlitsskyldu sinni þá snýst það aldrei um að handvelja einn tilboðsgjafa umfram annan, aldrei. Ef stjórnarliðar gætu vinsamlegast hætt að leggja stjórnarandstöðunni orð í munn þá væri það mjög vel þegið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég hef fengið andsvör frá honum áður og það er alltaf gaman þegar hann kemur hér upp og biður mann um að hætta einhverjum ákveðnum hlutum. Þetta er bara það sem ég hef skynjað í umræðunni, bæði hér í dag og þegar við vorum að ræða þetta mál í vor. Ég heyrði það hjá hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni áðan að skort hafi upp á það að ráðherra hefði fengið og kallað eftir rökstuddu mati - ég man ekki nákvæmlega orðalagið. En það kemur mjög skýrt fram á bls. 15, með leyfi forseta: „Tillaga Bankasýslu ríkisins með rökstuddu mati hennar var send fjármála- og efnahagsráðherra með tölvupósti kl. 21.40, einungis 10 mínútum eftir að sölunni lauk.“ Undir þetta ritaði ráðherra. Ég hef skynjað það í umræðunni að stjórnarandstæðingar hafa einhvern veginn skautað fram hjá þessu. Ég hef leyft mér að túlka það þannig að þar sé átt við að ráðherrar hafi átt að fara inn í hvert og eitt tilboð.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að viðurkenna það bara einfaldlega og opinberlega að þetta sé hans eigin túlkun. Þetta er hvergi beint að finna í neinum orðum neins stjórnarandstöðuþingmanns. Alltaf þegar þetta hefur komið fram hefur viðkomandi þingmaður sem þetta hefur beinst að komið og útskýrt: Nei, þetta er röng túlkun á orðum. Verið er að snúa út úr. En samt er þessu haldið áfram. Hv. þm. Hildur Sverrisdóttir var hérna áðan að tala um málefnalega umræðu og gerði það mjög vel. Ef við ætlum að ná einhvers konar ramma utan um þessa umræðu þá þurfa stjórnarliðar að hætta að leggja stjórnarandstöðunni orð í munn. Annars komumst við aldrei áfram með umræðuna um þetta mál og lendum alltaf í sama drullupyttinum sem hæstv. fjármálaráðherra talaði um að væri hérna í umræðunni, sem hann ber sjálfur ágætlega mikla ábyrgð á. Við skulum hafa það algerlega á hreinu að ráðherra átti ekki að fara í hvert eitt og einasta tilboð til að samþykkja viðkomandi eða ekki. Svo það sé sagt algerlega kýrskýrt: Það er ekki ætlunin hjá neinum hérna svo ég hafi orðið þess áskynja og það er ekki það sem átti að gerast. Það sem átti hins vegar að gerast er að þegar ráðherra fær rökstutt mat þá þarf hann að gera einhvers konar greiningar á því hvort þær forsendur sem hann leggur upp með fyrir söluna séu uppfylltar eða ekki. Ein af þeim greiningum sem ráðherra þarf að gera er að athuga hvort hann sé hæfur. Til að athuga hvort hann sé hæfur þá þarf vissulega að skoða hvert og eitt tilboð til að athuga hvort það séu einhver hagsmunatengsl þar á milli, ekki upp á það að hafna eða samþykkja viðkomandi tilboð heldur einungis til að athuga hagsmunatengsl, athuga hvort viðkomandi aðili falli undir þær kröfur sem ráðherra gerir sjálfur. Mjög einfalt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það var svo sem engin spurning sem kom hér fram, kannski frekar ábending. Hann lauk einmitt máli sínu á að nefna hagsmunatengslin og það er það sem ég hef orðið var við í umræðunni í dag, m.a. að hæstv. fjármálaráðherra hafi selt föður sínum heilan banka.  
            

Virðulegi forseti. Þegar ég stíg í þennan ræðustól hins háa Alþingis þá finn ég ekki til minni ábyrgðar en við málflutning fyrir dómi. Sem málflytjandi hef ég skuldbindingu gagnvart sannleikanum og gagnvart staðreyndum og málflutningur þarf að vera markviss, málefnalegur og beinast að staðreyndum. Ef reynt er að höfða til tilfinninga eða vekja reiði eða beina athygli að aukaatriðum þá á sú umræða og slík ræða ekki heima í dómsal og hún á heldur varla heima í sal hins háa Alþingis. Ég velti því fyrir mér þegar ég var að semja þessa ræðu, hvort skýringin á takmörkuðu trausti almennings til þessarar stofnunar hér kunni að leynast í því að almenningur á Íslandi, kjósendur, kunni að telja sig merkja ákveðinn falstón og sjálfsupphafningartón hjá mörgum þingmönnum og það er einmitt sá tónn sem ég hef því miður talið mig geta greint í ræðum stjórnarandstöðunnar í dag. Gagnrýni er út af fyrir sig góð og ég vil ekki standa í vegi fyrir því að fólk fái að koma hingað og tjá sig. En það getur ekki verið við hæfi að drótta sífellt að því að hér hafa verið framin lögbrot af hálfu ráðherra eða annarra án þess að geta vísað í nokkurn stað í þeirri skýrslu Ríkisendurskoðunar sem hér er til umræðu. Ef við hyggjum aðeins að staðreyndum málsins þá segir á bls. 3 í títtnefndri skýrslu, með leyfi forseta: „Úttekt Ríkisendurskoðunar er unnin á grundvelli laga nr. 46/2016 um ríkisendurskoðanda og endurskoðun ríkisreikninga. Með lögunum er embættinu falið að hafa eftirlit með fjárhagslegum hagsmunum ríkisins í umboði Alþingis. […] Hún tekur þannig til þess hvernig staðið var að sölu umrædds eignarhluta út frá lögum, skilgreindum markmiðum með sölunni og sjónarmiðum um góða stjórnsýsluhætti.“ Svo segir á bls. 9, með leyfi forseta, orðrétt: „Þrátt fyrir ýmsa annmarka á söluferlinu dregur Ríkisendurskoðun ekki í efa að fjárhagsleg niðurstaða söluferlis á hlut ríkissjóðs í Íslandsbanka þann 22. mars 2022 hafi verið ríkissjóði almennt hagfelld. Það á einnig við um þróun á gengi bréfa í bankanum á eftirmarkaði í kjölfar sölunnar. Þó er ekki hægt að fullyrða að salan hafi verið ríkissjóði eins hagkvæm og verða mátti.“ Þetta er nú ekki mikill áfellisdómur. Þetta er svipað og að segja að þetta hafi gengið vel, við unnum leikinn 2–0 en hefðum hugsanlega getað unnið hann 3–0. Þetta upphlaup hefur tekið heilan dag á þjóðþingi Íslendinga og ég get ekki ímyndað mér að annað þjóðþing í heiminum myndi líða aðra eins tímasóun og hér hefur mátt heyra og sjá. Ég get ekki dregið þá ályktun af þessari skýrslu Ríkisendurskoðunar að lög hafi verið brotin en ég les það hins vegar út úr orðum stjórnarandstöðunnar að þar sé mikill vilji til að koma höggi á hæstv. fjármálaráðherra. Það virðist hafa verið gengið út frá því sem vísu að þessi skýrsla yrði töluvert dekkri en hún í raun er. Hér hafa fallið alls konar ummæli sem væri ástæða til að ítreka hér úr þessum ræðustól af hálfu þeirra sem komu upp fyrir hönd stjórnarandstöðunnar, vísað til þess að skýrslan sýni fram á stórfellt gáleysi og stórkostlegt gáleysi og þessu hafi verið klúðrað og þar fram eftir götunum. Þetta er bara tilgáta en það getur verið að lágt traust almennings á Alþingi skýrist að einhverju leyti af því að fólk leyfi sér að segja hér hluti sem standast ekki skoðun. Virðulegur forseti. Það auðveldasta í heimi er að gagnrýna og fordæma og það er mjög auðvelt að geta horft á atburðarás eins og þá sem við erum að horfa á hér í baksýnisspegli og fella dóma eins og einhverjir fótboltasérfræðingar á sunnudegi yfir leikjum sem voru spilaðir á laugardegi, en ég hef lifað nógu lengi til að geta séð það að öll mannanna verk eru gagnrýnisverð og er ég sjálfur alls ekkert yfir það hafinn að vera gagnrýndur. En það verður engu í verk komið án mistaka og án einhverra vankanta og að koma hingað upp í ræðustól og láta eins og þetta sé einhvers konar einsdæmi og eins og þetta séu stærstu mistök sem orðið hafa á síðustu árum eru ýkjur, hreint og beint ýkjur, og það eru óheilindi að halda því fram. Ég segi hins vegar að við sem þingmenn og þingheimur eigum að geta sameinast um að horfa á það sem hér hefur farið fram. Þetta er frumraun, má segja hér í lýðveldissögunni, að selja svona hluti með tilboðsfyrirkomulagi og það var í sjálfu sér kannski ekki annars að vænta en það yrðu einhverjir vankantar á þessu. Hér eru því tækifæri til að læra og sjálfsagt að ræða þetta og við getum hjálpað hvert öðru að gera betur næst. Ég get tekið fótboltasamlíkinguna aftur: Þótt einstakir leikmenn kunni að hafa brotið af sér þá þýðir það ekki að þjálfarinn verði gerður ábyrgur og rekinn fyrir það. Ef það verður niðurstaðan að einhverjir sem komu að söluferlinu hafi brotið reglur þá eiga þeir að sjálfsögðu að taka ábyrgð á því. En ábyrgðin verður að vera þar sem hún á heima því að það dettur varla nokkrum manni í hug að ráðherra eigi að vera að vakta í gjörgæslu allt það sem fram fer. Á hinn veginn er sannarlega farið fram á það að ráðherra láti þetta allt í friði og sé ekki með puttana í í þessu. Það verður að vera ákveðin samkvæmni í þessu og við verðum sem heild að geta lært af þessu. Virðulegur forseti. Ef ég dreg þetta saman þá vil ég segja að það er sjálfsagt að ræða hlutina en það verður að gæta yfirvegunar og gagnrýni þarf að vera málefnaleg. Umræðan í dag hefur verið, vil ég segja, gölluð að þessu leyti og þó að ég sé nú bara hér í viku sem varaþingmaður þá væri það mín tillaga að þingheimur reyndi nú að sameinast til góðra verka. Það er búið að kjósa. Þingmenn eru dæmdir til að vera hér í stjórn og stjórnarandstöðu næstu árin og ég held að það væri farsælla að menn reyndu, í stað þess að vera í þessum hjaðningavígum hérna gagnvart persónum, að vinna saman fyrir þjóðina og hugsa: Hvernig getum við náð árangri? Hvað getum við lært? Menn reyndu að hefja málflutninginn hér upp á aðeins hærra plan. Við skulum taka þetta saman, virðulegi forseti. Ég tel að salan sé góður áfangi, að leysa úr viðjum tugi milljarða sem unnt er að nýta til að byggja upp innviði, auka samkeppni og væntanlega viljum við flest halda áfram á þessari braut og læra af því sem gert hefur verið. Það færi betur á því að við drögum viðeigandi ályktanir og lærdóm og höldum áfram á þeirri braut sem meiri hluti þingmanna er sammála um, geri ég ráð fyrir, þ.e. að selja hlut ríkisins í Íslandsbanka og nýta afraksturinn til að styðja innviði okkar góða samfélags. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegur forseti. Í vor voru uppi ýmsar vísbendingar um hagsmunaárekstra meðal t.d. söluaðila, þeir voru að selja sjálfum sér. Það er áhugavert og ég held að hv. þingmaður geti verið sammála mér um að það sé mjög varhugavert í svona ferli. Hagsmunaárekstrar eru eitthvað sem við könnumst mjög vel og innherjaupplýsingar og svoleiðis eru viðkvæmur málaflokkur. Við vorum með vísbendingar um að slíkt hefði gerst. Það er í rannsókn hjá Fjármálaeftirlitinu. Við erum einnig með þær upplýsingar, það stendur á blaði fyrir framan okkur, að faðir fjármálaráðherra keypti hlut í Íslandsbanka. Það vekur óhjákvæmilega upp spurningar um hæfi fjármálaráðherra til að selja föður sínum þann hluta. Við getum ekki bara afneitað því. Þetta var ekki opið söluferli. Þetta var lokað söluferli. Það var mjög skýrt hjá Bankasýslunni að það væri tæknilega fyrirkomulagið á þessu, sumir komast að en aðrir ekki. Það er skilgreiningin á lokuðu ferli. Við hljótum að spyrja okkur einmitt um það. Þarf ekki að rannsaka hvort það eigi við eða ekki? Og ef hér er um að ræða hagsmunaárekstur þá er það mjög alvarlegt og þá er mjög eðlilegt að nota stór orð. Að sjálfsögðu eru það orð sem maður leggur ákveðið gildismat á, ég nota t.d. orðið drasl mjög oft, sumir leggja meiri merkingu í það orð og finnst það alvarlegra en mér. Fólki er frjálst að móðgast yfir því að ég kalli hitt og þetta drasl. Ég held samt áfram að nota það, eins og ég hef notað það um þetta svokallaða rökstudda mat frá Bankasýslunni. Ég kalla það drasl. Ríkisendurskoðun segir að það innihaldi engan rökstuðning. Ég legg það að jöfnu. Ég get ekki séð að það séu einhver stóryrði hérna í gangi nema þau 

Virðulegi forseti. Ef lögmaður í málflutningi myndi hafa uppi ávirðingar á hendur öðrum málsaðilum eða gagnvart öðrum lögmanni sem væri í málflutningi gegn honum og þær væru órökstuddar og ættu sér ekki viðhlítandi stoð, þá yrði hann væntanlega áminntur. Ég sé enga ástæðu til þess að gera minni kröfur hér í þessum sal sem telja má í raun og veru kjarnann í okkar lýðveldi og þetta er í rauninni hásæti tjáningarfrelsisins sem ég stend í núna tímabundið. Þannig að ég vil gera mjög miklar kröfur til þingmanna um að þeir gæti orða sinna þegar þeir standa hér og beri virðingu fyrir þessum ræðustól, virðingu fyrir lýðræðinu okkar og skrumskæli það ekki og umbreyti því í einhvers konar innantómt tilfinningahjal og ávirðingar sem ekki eiga sér stoð í raunveruleikanum. Ég vil kannski líka segja það, fyrst ég er nú hér, að eitt besta orð sem Þórbergur Þórðarson lagði til íslensks máls var hugtakið úthygli. Með úthygli, en ekki athygli, er verið að beina huga manns frá kjarna allra hluta. Því miður, eftir að hafa hlustað á ræður hér í dag, er ég ekki viss um að þeim tíma mínum hafi verið sérlega vel varið því að þetta hefur einkennst af allt of mikilli úthygli en ekki að þeim kjarna sem ég var að reyna að draga fram í minni ræðu. Ég vil bara hvetja enn og aftur til vandaðrar, málefnalegrar umræðu og til virðingar fyrir kjósendum og almenningi þar sem valdið í rauninni býr.

Forseti. Já, hv. þingmaður getur bara gert þá kröfu á sjálfan sig. Þingmenn eru bundnir af eigin sannfæringu, ekki sannfæringu hv. þingmanns heldur af eigin sannfæringu. Við erum ekki lögmenn fyrir dómi. Við erum fólk sem tekur einfaldlega samviskuákvörðun í hverju máli og við eigum það við okkur sjálf og hvert annað vald sem þar kemur að, við sitjum hérna í umboði fólks eins og hv. þingmaður talar um. Við megum beita okkar eigin gildismati í hverju máli og þar með þeim orðum sem því fylgja. Þannig að ef hv. þingmaður vill gera kröfu þá gerir hann hana á sjálfan sig, ekki á aðra.

Virðulegi forseti. Ég vil sannarlega gera þá kröfu til mín að ég leiti í mínum störfum og mínum ræðum að sannleikanum en reyni ekki að breiða yfir hann og afvegaleiða fólk sem á mig hlustar, í því skyni að upphefja sjálfan mig eða koma sjálfum mér áfram í heiminum. Þessi umræða sem hér á sér stað milli mín og hv. þm. Björns Levís á sér rætur sem rekja má aftur til Aþenu þar sem tókust á annars vegar sófistar sem iðkuðu mælskulist og mælskubrögð í þeim tilgangi að fá fólk til fylgis við sig og beittu til þess ýmsum aðferðum, svo sem tilfinningarökum, og svo hins vegar þeir sem Sókrates var fulltrúi fyrir, sem er sannleiksleit í anda heimspekinnar. Áhorfendur, almenningur, þingmenn mega sannarlega gera það upp við sjálfa sig í hvorri fylkingunni þeir vilja vera, en ég hef markað mér þann stað að vera fylgismaður Sókratesar í þessu. En öðrum er að sjálfsögðu frjálst að gera það sem þeim sýnist. - Ég hef lokið máli mínu.

Forseti minnir hv. þingmenn á að ávarpa þingmenn með fullu nafni eða með kjördæmisnúmeri.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og mig langar að fara aðeins yfir nokkur atriði. Upphlaup. Hér er búið að eyða heilum degi. Skrumskæling. Við erum að afvegaleiða. Hér er innantómt tilfinningahjal og sjálfsupphafning. Þetta var ræða hv. þingmanns út í gegn. Nánast var ekkert farið í efnisatriði skýrslunnar en haldinn langur fyrirlestur um það að stjórnarandstaðan væri ótrúlega ómálefnaleg með því að vera með eindæmum ómálefnalegur sjálfur. Ég hvet hv. þingmann til að lesa yfir það sem hann var að segja hér í ræðustól. Að kalla dagskrá þingsins hér í dag upphlaup, þar sem við erum að ræða þessa skýrslu, er auðvitað ekki gott og að gera það með einhverri réttlætingu til hins og þessa í Aþenu til forna. Í alvöru talað þá náum við ekki upp virðingu þingsins með þessu móti. Það er ekki stjórnarandstöðunni að kenna og umræðunni hér í dag að virðing þingsins hefur farið þverrandi. Ætli skýringarinnar sé ekki frekar að leita í ákvörðunum meiri hlutans á þingi á hverjum tíma og hverjar þær eru, hvernig farið er með vald frekar en hvernig talað er í einstökum ræðum. Ég ætla að leyfa mér að segja það að þótt við getum tekist á um efnisatriði og hugmyndir og eigum að gera það - og eigum auðvitað að sýna hvert öðru virðingu - þá getum við ekki komið hér upp og gagnrýnt einhvern annan fyrir að vera ómálefnalegur með því að gera það með svona ótrúlega ómálefnalegum hætti. Svona ýtum við umræðunni ekki upp og færum hana á æðra plan. Svona nýtum við ekki þennan vettvang sem þá málstofu sem hann svo sannarlega er. Hér verið að rökræða um gríðarlega umdeilt mál. Það er eðlilegt að skoðanaskiptin verði hvöss, en mér finnst orðanotkunin sem hér er notuð um málflutning stjórnarandstöðunnar ekki ná nokkurri átt.

Virðulegur forseti. Nú ákvað hv. þm. Sigmar Guðmundsson að móðgast við þann sem hér stendur og það þýðir í raun og veru að rökræðunni sé lokið. Þegar menn fara að leika þennan leik er rökræðunni lokið. Ég var afskaplega málefnalegur í því sem ég sagði. Ég las hér upp úr skýrslunni og reyndi að kjarna það sem ég tel að blasi við, að engin innistæða eða undirstaða sé fyrir allri þessari umræðu sem hefur staðið yfir í allan dag. Það er engin undirstaða undir mörg þau hástemmdu ummæli sem hér hafa fallið, m.a. af hálfu hv. þm. Sigmars Guðmundssonar sem sagði fyrr í dag að það væri ekki okkar að læra af þessu heldur ríkisstjórnarinnar eða ríkisstjórnarflokkanna. Þetta er orðrétt tilvitnun í hv. þm. Sigmar Guðmundsson. Ég myndi segja, herra forseti, að þegar svona skjal kemur fram sem er beint til þingsins þá hljóti það þvert á móti að vera skylda allra þingmanna að lesa skjalið og draga viðeigandi lærdóm af því. Það er enginn stikkfrí í þessu. Við berum sameiginlega ábyrgð á því að sigla þessari skútu í einhvers konar farsæla höfn. Þessi móðgunarræða hv. þm. Sigmars Guðmundssonar átti ekki rétt á sér. Ég hef ekki sagt neitt hér sem er til þess fallið að taka svona alvarlega inn á sig. Ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt og dreg ekkert af því til baka.

Virðulegur forseti. Þetta ætlar að verða hressandi endir á eftirminnilegum degi, það held ég að verði nú að segjast eins og er. Hv. þingmaður vísaði til þess sem ég sagði. Það sem ég vísa til í ræðu minni er að við erum að ræða hér um verk ríkisstjórnarinnar. Skýrslan tekur út verk ríkisstjórnarinnar, ekki stjórnarandstöðunnar heldur ríkisstjórnarinnar. Þegar ráðherrar koma svo í pontu og segja að við verðum öll að læra af þessu þá er það auðvitað svo að þeir sem eru gerendur í málinu eiga að draga lærdóm. Það er ekki hægt að taka þá sem hafa ekkert um málið að segja og draga þá einhvern veginn inn í ábyrgðina. Það er ekki góður staður til að vera á ef menn eru komnir þangað. Það má alveg tala um þetta sem einhvers konar móðgunargirni. Ég get bara ekki skilið yfirlætið sem er í því að halda hér langa ræðu um hvað aðrir séu ómálefnalegir með því að nota svona orð eins og voru notuð. Það er bara ágætt að hv. þingmaður standi við þau orð og honum er það frjálst. Það er heldur ekkert sem bannar mönnum að tala svona en það má svo sannarlega gera athugasemdir við það þegar málum er stillt upp með þessum hætti. Eins og ég nefndi í fyrra andsvari er þessi vettvangur til þess að takast á. Þessar skylmingar mega alveg á köflum vera heitar og stundum tilfinningaþrungnar. Það þýðir hins vegar ekki að það eigi að nota orð eins og upphlaup, upphafningu, sjálfsupphafningu og annað í þeim dúr. Ég geri athugasemdir við þá orðanotkun. Ég geri ekki athugasemd við að hv. þingmaður sé ósammála því sem stjórnarandstaðan hefur verið að segja. Ég er nefnilega sammála því sem hv. þingmaður sagði að við þurfum að vanda okkur aðeins í umræðunni, en þá þurfum við kannski líka öll að taka það til okkar. Það er ekki sama hvernig við tölum sjálf og ég skal líka alveg taka það til mín. Stundum verður manni heitt í hamsi hérna uppi. En ég stend við að þessi ræða hv. þingmanns hafi ekki verið að hjálpa neinum.

Virðulegur forseti. Í hinum fullkomna heimi, ef ég fæ að koma aftur í þennan ræðustól sem er alls ekki víst að ég beri gæfu til, gæti ég haldið langa ræðu um hugsanlegar ástæður þess að þjóðþing Íslendinga verji heilum degi í umræðu um þessa skýrslu án tilefnis til svo langvinnrar umræðu að mínu mati. Tilgáta mín á þessum tímapunkti er sú að ég velti fyrir mér hvort það geti mögulega verið vegna þess að þingið sé búið að reyta af sér völdin og verkefnin í þeim mæli að það standi í rauninni eftir svo mikill tími sem hægt er að fylla með svona umræðu. Staðreyndin er þessi: Lagasetningarvaldið hefur að miklu leyti verið afhent Evrópusambandinu. Það er staðreynd. Á þingnefndarfundi í gær, í fjárlaganefnd, rann upp fyrir mér að fjárveitingavaldið sem á að vera hjá Alþingi er í rauninni líka komið út í bæ til einhverra embættismanna. Það er verið að biðja fjárlaganefnd um að stimpla útgjöld úr ríkissjóði, greiðslur sem voru farnar út upp á tugi milljarða króna. Það var verið að tala um fjárhæðir í fjáraukalögum upp á 74 milljarða sem að stærstum hluta hafa þegar verið greiddar út. Alþingi er orðið að einhvers konar stimpilstofnun hvað varðar fjárveitingar, löggjöf og innleiðingu á reglum. Síðan er verið að fylla upp í tímann með umræðu sem hefði í sjálfu sér verið hægt að klára á þremur tímum. Ég vil að lokum þakka hv. þingmanni Sigmari Guðmundssyni fyrir hans orð og ég biðst forláts ef eitthvað sem ég sagði var til þess fallið að særa hann persónulega. Mér er hlýtt til hv. þm. Sigmars Guðmundssonar.