Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar lög um grunnskóla, nr. 63/1974, voru samþ. af Alþ. var stigið stórt framfaraspor í þá át. að grunnskólar landsins nytu ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu. Nú, að 5 árum liðnum, hafa ákvæði laganna um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu ekki komið til framkvæmda úti í hinum einstöku fræðsluumdæmum landsins, en víða blasir við brýn þörf á að slík þjónusta sé fyrir hendi ef skólarnir eigi að geta staðið við það uppeldishlutverk og geta náð þeim grundvallarmarkmiðum sem þeim er ætlað lögunum samkv. Ég taldi því ástæðu til að vekja athygli á þessu máli með svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um að innan tveggja ára komi til framkvæmda ákvæði grunnskólalaga um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu í öllum fræðsluumdæmum landsins. Á meðan slík þjónusta er ekki komin á verði hún tryggð með heimsóknum viðkomandi sérfræðinga a. m. k. tvisvar á ári út í öll skólahéruð landsins og verði kostnaður við slíka bráðabirgðaskipan að fullu greiddur úr ríkissjóði“. Það er orðið óumdeilanlegt meðal skólamanna og annarra þeirra, er að fræðslu- og uppeldismálum starfa, að ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta sé ómissandi hlekkur í nútíma skólastarfi. Kveðið er skýrt á um hlutverk slíkrar þjónustu í 67. gr. grunnskólalaganna og er það svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu er: a) að nýta sálfræðilega og uppeldisfræðilega þekkingu í skólastarfi; b) að vera ráðgefandi um umbætur í skólastarfi, sem verða mættu til að fyrirbyggja geðræn vandkvæði; c) að annast rannsókn á afbrigðilegum nemendum og þeim, sem ekki nýtast hæfileikar í námi og starfi; d) að leiðbeina skólastjórum, kennurum og foreldrum um kennslu, uppeldi og meðferð nemenda, sem rannsakaðir eru (sbr. c-lið); e) að taka til meðferðar nemendur, sem sýna merki geðrænna erfiðleika, og leiðbeina foreldrum og kennurum um meðferð þeirra; f) að annast hæfniprófanir og ráðgjöf í sambandi við náms- og starfsval unglinga; g) að annast ýmis rannsóknarstörf og athuganir í sambandi við ráðgjafarþjónustuna“. Í grunnskólalögunum er gert ráð fyrir að ráðgjafar- og sálfræðiþjónustan verði veitt úti í hinum einstöku fræðsluumdæmum, en ekki bundin við miðstöð í Reykjavík, og til þeirrar starfsemi skuli að fengnum till. fræðslustjóra ráða sálfræðinga, félagsráðgjafa og sérkennara. Það má ljóst vera að það hlutverk, sem ráðgjafar- og sálfræðiþjónustunni er ætlað í grunnskólalögunum, hlýtur að vera mjög þýðingarmikið fyrir innri starfsemi grunnskólanna, og er það ekki síst hið ráðgefandi og leiðbeinandi hlutverk, auk þess sem kveðið er á um meðferð nemenda sem einhverra hluta vegna nýtast ekki hæfileikar í námi og starfi. Slík þjónusta ætti í raun að vera óaðskiljanlegur hluti eðlilegs og virks skólastarfs og er nauðsynleg, einkum ef skólanum á að takast að koma til móts við eðli og sérþarfir einstaklinganna, koma til móts við þá nemendur sem af einhverjum mismunandi ástæðum eiga við aðlögunarvandamál að stríða eða eiga við einhverjar þær hömlur að etja sem gera að verkum að tvísýnt er um að eðlilegur árangur náist með náminu. Skólanum ber skylda til lögum samkv. að koma til móts við slíkar sérþarfir nemenda með öllum tiltækum ráðum. En því miður er þar víða brotalöm á og í hinum dreifðari byggðum og fámennari skólum fara kennarar og nemendur alveg á mis við alla ráðgefandi þjónustu. Stafar það aðallega af algeru aðstöðuleysi skóla úti á landsbyggðaneti og oft og tíðum er það aðeins í einstaka alvarlegum tilfellum sem slíkrar þjónustu er leitað og þá með ærnum tilkostnaði og fyrirhöfn. Árum saman hafa foreldrar og skólamenn úti á landi reynt að þrýsta á að þessi þjónusta sé veitt í öllum skólum landsins, og hafa ýmsar samþykktir og bænarskrár verið gerðar er að þessu hníga. Það hlýtur að vera skýlaus réttur þessara aðila, að þeir geti notið sálfræðiþjónustu til jafns við fólk á stærstu þéttbýlissvæðunum. Það hlýtur að vera skýlaus réttur þessa fólks, að þau börn, sem alast upp úti á landsbyggðinni, geti notið allrar þeirrar fyrirgreiðslu og aðstoðar sem þeim ber lögum samkv. Það er skýlaus lagalegur réttur þessa fólks, að börn þess njóti allrar þeirrar hjálpar sem tiltæk er til að stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins. Þetta má gjarnan hafa í huga þegar þessi mál eru skoðuð. Svo sem ég hef áður getið er þörfin fyrir ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu mjög brýn úti á landsbyggðinni og aðkallandi að einhverjar úrbætur verði gerðar í þessu máli. Þess vegna legg ég til, að meðan ákvæði laganna koma ekki að fullu til framkvæmda verði bætt úr þörf skólanna með heimsóknum sérfræðinga og ráðgefandi aðila a. m. k. tvisvar á ári út í öll skólahéruð landsins. Slík bráðabirgðalausn væri vissulega spor í rétta átt og leysti að einhverju leyti þann vanda sem við er að etja, a. m. k. hvað varðar leiðbeiningar og ráðgjöf fyrir kennara og foreldra. Í grunnskólalögunum er kveðið á um að kostnaður við ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu greiðist að jöfnu af ríkissjóði og sveitarfélögum. Ég tel slíka ráðstöfun eðlilega. Telja verður eðlilegt að ríkið taki þátt í þessari þjónustu, þar sem lítið er á hana sem óaðskiljanlegan hluta virks grunnskólastarfs. Hins vegar taki sveitarfélögin einnig þátt í rekstrarkostnaðinum þar sem hér er um að ræða þjónustu sem mjög er tengd skyldum sveitarfélaga varðandi félagslegan stuðning við íbúa sína. Hins vegar er vert að benda á, að eigi sveitarfélögin að geta staðið undir sínum hluta stofn- og rekstrarkostnaðarins verður að tryggja þeim tekjustofna. Komist sú bráðabirgðaskipan á, sem getið er um í till., tel ég hins vegar eðlilegt að kostnaður við slíka skipan verði að fullu greiddur úr ríkissjóði, í fyrsta lagi af því að slík bráðabirgðaráðstöfun væri fyrst og fremst til þess að mæta þeim vanda sem yfirvöld skólamála ættu að vera búin að leysa lögum samkv., í öðru lagi er þarna um aðstöðujöfnun að ræða, og eðlilegt er að ríkið taki þátt í henni með dreifingu þjónustu um landið og minnki á þann hátt þann aðstöðumun sem skólar landsins búa við nú. Það má vel vera að einhverjum finnist hér vera hreyft þýðingarlitlu máli. Borið hefur á ótrú manna á sálfræðilegri þjónustu. En ljóst er að eftirspurn eftir hvers konar ráðgefandi þjónustu hefur farið vaxandi undanfarin ár, og hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu, þar sem slík þjónustustarfsemi er fastur liður í skólastarfinu, telja kennarar og aðrir skólamenn hana ómissandi hlekk í skólastarfseminni. Það vilja e. t. v. einhverjir halda því fram, að nú á síðustu og verstu tímum væri nær að koma fram með einhverjar aðhaldsaðgerðir í stað þess að krefjast stöðugt aukinna útgjalda úr ríkissjóði. Víst er það, að þetta mál er e. t. v. ekki mikilvægt fundið hjá einhverjum ef borið er saman við þau stóru efnahagsmál sem hér hafa verið afgreidd að undanförnu. En þó svo að þjóðinni steðji nú mikill efnahagsvandi og þó svo að eyða þurfi miklum tíma í að finna leiðir og rata út úr þeim ógöngum og efnahagskröggum sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir, megum við ekki loka augunum fyrir því, að íslenskt þjóðlíf á sér ekki eingöngu efnahagslegar hliðar, það á sér einnig mannlegar hliðar og þeim þarf ekki síður að sinna þegar stefnt er að bættum þjóðarhag. Ég vil draga stórlega í efa að nokkur sé í vafa um að þeim fjármunum, sem varið er til að koma til móts við þá nemendur á grunnskólastigi sem einhverra hluta vegna standa höllum fæti, þeim fjármunum, sem varið er til aðstoðar og ráðgjafar börnum og unglingum í skólum þessa lands, þeim fjármunum, sem varið er til að stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun ungu kynslóðarinnar í landinu, sé sóað í óþarfa. Slíkt fjárframlag hlýtur alltaf að koma þjóðfélaginu til góða og skila íslensku samfélagi nýtari og gegnari þjóðfélagsþegnum. Herra forseti. Það er því stór samviskuspurning fyrir skólamenn og foreldra úti á landsbyggðinni, hvort réttlætanlegt sé að skólar dreifbýlisins fari á mis við alla ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu. Það er stór samviskuspurning, hvort réttlætanlegt sé að þau börn, er þurfa á slíkri þjónustu að halda, eigi þess nær engan kost enn um hríð að tekið sé á vandanum. Ég flyt þessa till. sem svar við þessum spurningum og vona að sá tillöguflutningur beri tilætlaðan árangur.



Herra forseti. Í grunnskólalöggjöfinni, sem samþ. var fyrir 5 árum, eru fjöldamörg ákvæði sem horfa til hins betra og stefna að því að auka þá þjónustu sem skólarnir veita. Þar er annars vegar um að ræða talsverða magnaukningu í þjónustu skólakerfisins og svo hins vegar aukin gæði þess. Sem dæmi nm magnaukningu má nefna að skólatími á hverju ári var heldur lengdur samkv. ákvæðum grunnskólalaganna og stefnt hefur verið að auknu kennslumangi. Hins vegar eru líka, eins og ég sagði, fjöldamörg ákvæði um aukin gæði skólakerfisins og þau tel ég satt best að segja að séu allmikilsverðari en hin sem stefna að magnaukningu. Ágætt dæmi um ákvæði af þessu tagi eru þau ákvæði, sem nefnd eru í þáltill. þeirri sem hér er til umr., að komið verði upp ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu í öllum fræðsluumdæmum landsins. Þeir, sem vel þekkja til í skólakerfinu, vita sem er, að í þessum efnum er hörmulegt ástand víða um land, þar sem þeir nemendur, sem þurfa á slíkri þjónustu að halda, verða að leita suður á höfuðborgarsvæðið ef þeir eiga einhverja úrlausn að fá og skólastjórar og kennarar lenda oft í hinum mesta vanda vegna skorts á þessari þjónustu. Hér er því alveg örugglega hreyft mjög merku máli. Ég tek undir það, sem fram kom í þeirri ágætu ræðu, sem flutt var máli þessu til stuðnings, að brýn þörf er á að hraða því að þessi ákvæði komi til framkvæmda, þau verði ekki aðeins orðin tóm. Hv. þm. nefndi það áðan, að við lifðum á sparnaðartímum og ekki væri víst að mikið svigrúm væri til að auka kostnað af þessu tagi meðan þeir erfiðleikatímar gengju yfir. Vissulega er það rétt, en ég tek hins vegar mjög sterklega undir það með henni, að hér er um að ræða mál sem er þess eðlis að jafnvel þótt við verðum að horfa í hverja krónu þegar um fjármál ríkisins er að ræða er ekki hægt að bíða öllu lengur eftir því að þessi þjónusta sé veitt. Í menntmrn. höfum við unnið að því á undanförnum vikum að gera till. til fjmrn. um ýmiss konar hagræðingu og sparnað í skólakerfinu, enda eru öll rn. önnum kafin við þetta verkefni og við í menntmrn. getum ekki fremur en aðrir vikið okkur undan því að reyna að auka hagkvæmni og draga úr óþörfum kostnaði. En samtímis þessu höfum við ákveðið að ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta verði hafin í öllum fræðsluumdæmum landsins á n. k. hausti, vegna þess að við teljum að það mál þoli ekki lengri bið. Að vísu verður fyrst í stað að fara hægt, eins og oft vill vera, og ekki er stefnt að flóknara skipulagi. Gert er ráð fyrir að einn starfsmaður vinni að þessu verkefni í hverju fræðsluumdæmi, en það er vissulega mikil bót frá því sem nú er. Í síðari mgr. till. er vikið að því, að til greina gæti komið að sérfræðingar ferðuðust milli viðkomandi byggða og kæmu þá a. m. k. tvisvar á hverju ári í öll skólahéruð landsins, en kostnaðurinn yrði þá til bráðabirgða að fullu greiddur úr ríkissjóði. Ég vil strax taka fram, að framkvæmd þessara till. mundi væntanlega krefjast einhverrar skipulagsbreytingar, jafnvel lagabreytingar. En í núgildandi lögum er gert ráð fyrir að kostnaður af þessari þjónustu greiðist að hálfu leyti af sveitarfélögum og af hálfu leyti af ríki. Þarna væri vissulega brugðið út frá þeirri reglu. Ég tel hins vegar að þetta komi vel til greina og tel að þessa hugmynd beri að athuga vandlega. En aðalatriði málsins er frá mínu sjónarmiði að þegar á næsta hausti verði hafist handa um að koma þessum ákvæðum grunnskólalaganna í framkvæmd með ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu í öllum fræðsluumdæmum landsins. Það er að vísu aðeins fyrsta skref, en vonandi góð byrjun.



Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir, sem þetta mál hefur fengið hjá hæstv. menntmrh., og fagna því jafnframt sem hann hyggst gera með því að hrinda þessum málum í framkvæmd. Það, sem hann hefur fyrirhugað í þessum efnum, er vissulega stórt skref í áttina til að bæta úr þeirri brýnu þörf sem er úti á landsbyggðinni fyrir slíka þjónustu. Jafnframt vona ég að haldið verði áfram á sömu braut þannig að ákvæði laganna komi að fullu til framkvæmda innan tveggja ára og að þeim tíma liðnum verði búið að ráða úti í fræðsluumdæmunum sálfræðinga, félagsráðgjafa og sérkennara eftir fengnum till. frá fræðslustjóra um þörfina í hverju fræðsluumdæmi fyrir sig svo sem kveðið er á um í grunnskólalögunum. Það eru vissulega mörg mál ofarlega í huga þeirra, sem úti á landsbyggðinni búa, er lúta að aðstöðujöfnun ef miðað er við hin fjölmennari þéttbýlissvæði, sum sem varða efnahagslega afkomu, önnur sem varða ýmsa félagslega þjónustu. Mér hefur virst að þau mál, er varða félagslega þjónustu jöfnun, hafi frekar legið í láginni. Það hefur minna verið á þau bent. Ég vil með þessum tillöguflutningi undirstrika að þau mál eru einnig mikilvæg og að þeim þarf einnig að huga. Að lokum vona ég að þessi till. verði samþ. hér á Alþ. og þessi tillöguflutningur beri tilætlaðan árangur.



Herra forseti. Þáltill., sem ég flyt á þskj. 463, hljóðar svo með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að feta ríkisstj. að kanna hið bráðasta þarfir aldraðs fólks og öryrkja, sem búa við olíukyndingu íbúða, fyrir lagfæringar á hitaeinangrun þeirra. Jafnframt verði leitað ráða til að aðstoða þetta fólk með beinum fjárstyrkjum eða mjög hagkvæmum lánum til þessara framkvæmda.“ Hér komum við að vanda sem er tvíþættur: Í fyrsta lagi vanda gamla fólksins, sem býr í gömlum íbúðum, sem gjarnan voru byggðar af vanefnum og alls ekki með þeim gæðakröfum sem nú eru gerðar til bygginga. Einnig hafa þessi hús oft og tíðum ekki notið þess viðhalds sem þurft hefði. Aldur, hnignandi heilsa og bág fjárhagsgeta valda því að íbúarnir hafa ekki megnað að bæta bústaði sína með viðhaldi, aukinni einangrun, bættum gluggum, teppuðum gólfum o. s. frv., svo að útkoman verður mikill hitunarkostnaður og kaldar íbúðir sem aukið hafa á vanlíðan gamla fólksins og spillt heilsu þess. Í öðru lagi er hinn mikli kostnaður sem er við að kynda upp hús með olíu. Hann er nú þegar fjór- til fimmfalt hærri en hjá þeim sem búa við hin hagstæðu kjör hitaveitunnar hér í Reykjavík, en fyrirsjáanlegar hækkanir á olíu munu auka kyndingarkostnaðinn svo hundruðum þús. kr. nemur á hverja íbúð á ári. Við vitum að olíustyrkur eins og hann hefur verið kemur þessu fólki ekki að viðhlítandi gagni, því að hann er fremur miðaður við stærð fjölskyldu en íbúðar og kemur því vel út fyrir barnafjölskyldur, en illa fyrir einstæð gamalmenni sem búa því miður oft í allt of stórum íbúðum. Það er ekki fjarri lagi að álykta að kyndingarkostnaður á meðalíbúð á ári geti farið upp í 400–500 þús. kr. þegar olíuhækkanirnar eru komnar fram. Það væri meira í lélegum íbúðum, en minna í vönduðum. En hversu gífurlegur skattur þetta er á gamalmenni og öryrkja getum við best séð á því að athuga lífeyrisgreiðslur til þess fólks. Ég miða við 1. des. s. l. Þá kemur í ljós að elli- og örorkulífeyrir einstaklings er 50 887kr. á mánuði eða rúmlega 610 þús. kr. á ári, en tekjutrygging 46 þús. kr. á mánuði eða rúmlega 560 þús. kr. Þetta samanlagt gerir því rúmlega 1171 þús. kr. á ári. Læt ég þá öðrum eftir að reikna út hvað eftir er til annarra nauðþurfta en hlýjunnar á heimilinu. Ég get ekki um það sagt, til hversu margra einstaklinga sú aðstoð næði sem getið er um í till., en þó hef ég nokkrar tölur til glöggvunar. Á árinu 1977 voru ellilífeyrisþegar 11 268 einhleypir og 2896 hjón eða 17 082 einstaklingar. Öryrkjar voru 3134 einhleypir og 170 hjón eða 3474 einstaklingar. Samtals 20 556 einstaklingar. Nú ber þess að geta, að fjöldi þessa fólks þarf engrar aðstoðar með vegna góðrar aðstöðu og góðra efna og allmargir njóta vistunarheimila. Orkustofnun gefur mér þær upplýsingar, að á síðustu áramótum hafi hitaveita verið hjá um 65% þjóðarinnar, en um 10% hafi notið rafhitunar og um 25% þjóðarinnar hafi búið við olíukyndingu. Af þessu mætti því ætla að ekki yrði um stórkostleg útgjöld að ræða þótt farið yrði að þessari till. Nú vil ég ekki halda því fram, að ég sé neinn frumherji þeirrar hugmyndar sem fram kemur í þáltill., því að í lögum frá 1972 er heimild til húsnæðismálastjórnarinnar til lánveitingar til kaupa eldri íbúða og til endurbóta á eigin húsnæði öryrkja og 1976 bættust ellilífeyrisþegar í þann hóp. En annaðhvort er að mönnum hefur verið lítt kunnugt um þennan möguleika eða þessi lán hafa ekki þótt fýsileg. Þetta eru jafngreiðslulán sem endurgreiðast á 15 árum með 60% vísitölutryggingu og með 9.75% vöxtum. Í grein, sem Sigurður E. Guðmundsson, framkvæmdastjóri Húsnæðismálastofnunarinnar, skrifar í fréttablað Sjálfsbjargar í marsmánuði kemur fram, að engri umsókn hefur nokkru sinni verið synjað um þetta lán, en samt hafa ekki verið veitt lán nema til 24 íbúða árið 1977 og 28 íbúða 1978. Þetta þykir mér styðja þá skoðun að þetta fólk veigri sér við að hleypa sér í skuldir, ekki síst þar sem tekjur eru lágar. Þegar þess er gætt, að þriðjungur til helmingur af tekjum þessa fólks fer til olíukaupa, virðist ekki ósanngjörn krafa að hið opinbera komi þarna til aðstoðar með beinum styrkjum. Hvert form yrði haft á slíkum styrkjum kemur ekki fram í till., en þar er vissulega um margar leiðir að ræða. Þar sem getur um mjög hagkvæm lán í till. þessari vil ég aftur vitna í fyrrnefnda grein Sigurðar E. Guðmundssonar, þar sem hann bendir á að í sumum nágrannalöndum okkar sé sá háttur á hafður í sambandi við slík lán sem hér um ræðir að lánin séu afborgunarlaus meðan sá búi í íbúðinni sem á láninu þurfti að halda, en þegar hann sé farinn brott úr henni hefjist greiðslur afborgunarinnar. Slíku fyrirkomulagi tel ég að þyrfti að koma á hér. Það væri bæði þarft og réttlátt. Herra forseti. Þegar þessari umr. verður frestað legg ég til að þáltill. verði vísað til hv. allshn.