Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir árið 1957. Frv. er komið frá Ed. og hefur þar verið samþykkt óbreytt. Fjhn. hv. d. hefur athugað frv. og borið það tölulega saman við ríkisreikninginn, og eins og nál. ber með sér, voru allir viðstaddir nm. sammála um að mæla með því, að frv. yrði samþ. óbreytt, en einn nm., hv. 3. þm. Reykv., var fjarstaddur. Ríkisreikningurinn hefur fengið venjulega endurskoðun yfirskoðunarmanna, og gerðu þeir 38 aths., sem birtar eru í reikningnum á bls. 220–228, en eftir að leitað hafði verið umsagnar og skýringar hlutaðeigandi stofnana og ráðuneyta, telja skoðunarmenn flestar þeirra þó ekki stórvægilegar, og eru aðgerðir þeirra eða tillögur yfirleitt ábendingar til eftirbreytni eða athugunar í framtíðinni. Tveimur aths. vísa þeir þó til aðgerða Alþingis. Er önnur þeirra um það, að gjöld ríkisútvarpsins hafi farið verulega fram úr ákvæðum fjárlaga. Það er vissulega rétt, þau hafa farið um 10% fram úr áætlun, og er það út af fyrir sig ekki til fyrirmyndar, en það er á það að líta, að tekjur þess hafa líka farið fram úr áætlun og víðar er pottur brotinn í þessu efni, þar sem tekjur ríkisins og gjöld í heild hafa farið mjög verulega fram úr áætlun. Þegar á það er litið, virðist ekki þörf sérstakra aðgerða af hálfu Alþ. gegn þessari stofnun fremur en ýmsum öðrum. Ábendingin á hins vegar almennt rétt á sér, og verður að vænta þess almennt, að ráðuneytin fylgi því betur eftir, að fjárlögum sé fylgt, þó að það kunni að vera nokkrum erfiðleikum bundið á verðbólgutímum, eins og við höfum búið við, ekki sízt hjá stofnunum, sem eru í örum vexti og vaxandi kröfur eru gerðar til. Hin till. um aðgerðir Alþingis er varðandi miklar útistandandi skuldir eða óinnheimtar tekjur Tryggingastofnunar ríkisins. En þær eiga að verulegu leyti rót sína að rekja til vanskila bæjar- og sveitarfélaga. Kemur það glöggt fram, að þetta á ekki á neinn hátt rót sína að rekja til vanrækslu stofnunarinnar, enda er innheimtan utan Reykjavíkur alls ekki í höndum hennar, heldur innheimtumanna ríkissjóðs. Hefur hlutaðeigandi innheimtumönnum verið skrifað ár eftir ár og skorað á þá að beita öllum lögheimiluðum innheimtuaðgerðum til þess að fá úr þessu bætt; og afrit af þeim bréfum hafa verið send viðkomandi rn., svo að það hefur getað fylgzt með allri framvindu þeirra mála. Yfirskoðunarmenn geta þess líka, að stofnunin hafi svarað með glöggum og greinargóðum skýrslum, en benda á, að hér sé um mikið vandamál að ræða. Er hér vafalaust átt við efnahagsörðugleika ýmissa sveitarfélaga, og er það vissulega í verkahring hv. Alþ. að huga að þeirri hlið málsins, ef um er að ræða lítt viðráðanlega erfiðleika fyrir sveitarfélögin sjálf. Úr því verður þó varla leyst í sambandi við mál það, sem hér liggur fyrir, sjálfa samþykkt ríkisreikningsins. Má einnig á það benda, að á yfirstandandi þingi hefur verið afgreitt hér frv. um jöfnunarsjóð sveitarfélaga og tekjustofnar sveitarfélaga eru í sérstakri athugun hjá mþn., sem væntanlega skilar áliti í haust. Ég tel ekki ástæðu til þess að gera þessu máli frekari skil og vísa að öðru leyti til athugasemda yfirskoðunarmanna, sem eru glöggar og greinargóðar. Fjhn. hefur, eins og ég gat um, borið niðurstöður frv. tölulega saman við ríkisreikninginn, og leggur n. til eða þeir nm., sem viðstaddir voru, að frv. verði samþ. óbreytt að lokinni þessari umr. og vísað til 3. umr.



Herra forseti. Fyrst svo hittist á, að ég er hér staddur, þegar meðferð þessa reiknings fer hér fram, þykir mér ástæða til að segja nokkur orð. Eins og þm. hafa veitt athygli, er þessi reikningur fyrir árið 1957 og því nokkuð langt um liðið, frá því að þeir atburðir gerðust, sem reikningurinn ber með sér. Ég skal geta þess, að við yfirskoðunarmenn höfum lokið yfirskoðun á reikningnum fyrir 1958 fyrir rúmum tveimur mánuðum, en reikninginn fyrir 1959 höfum við að venjulegum hætti ekki séð enn. Það er svo jafnan um ríkisreikning, að hann er gleggsta sönnunin um fjárstjórnina á því ári, sem hann nær yfir, og um þennan ríkisreikning er það að segja, að hann er hæsti og að sumu leyti ljótasti reikningur, sem við höfum séð hér á Alþingi. Sannleikurinn er sá, að oft undanfarin ár, ár eftir ár, hefur það gerzt, að reikningsupphæðirnar hækka ár frá ári stórkostlega, og fyrir okkur yfirskoðunarmenn er það engan veginn geðfellt, þegar við erum að starfi og að gera aths. við ýmsar umframgreiðslur o.s.frv., að vita alltaf um það, að á næstu grösum, á næsta ári sé annað verra til en það, sem við erum með. Sannleikurinn er líka sá, að reikningurinn fyrir árið 1958 er töluvert hærri, eyðslan enn meiri en á árinu 1957. Þau fjáraukalög, sem fylgja þessum reikningi, sem hér er til meðferðar, eru upp á 108 millj. kr., sem eru umframgreiðslur frá fjárlögum. Og þó er þess að geta, að fjárlögin fyrir árið 1957 voru 155 millj. hærri en fjárlögin fyrir árið 1956, svo að upphæðin, sem hækkunin er frá fjárlögum 1956 og til reikningsloka 1957, er hvorki meira né minna en 263 millj. kr. Nú er það svo, að það eru tvö meginatriði, sem við yfirskoðunarmenn höfum bæði á þessu ári og endranær lagt áherzlu á að fara í gegnum. Annars vegar eru það umframgreiðslurnar frá fjárlögum, sem sýna, að öll sú vinna, sem Alþ. á hverju ári leggur í það að undirbúa og afgreiða fjárlög, er ekki virt nema mjög takmarkað og allra sízt af sumum stofnunum, sem haga fjárreiðum sinum á þann máta sem engin fjárlög væru til og jafnvel enginn fjmrh. til. Hitt atriðið, sem er mjög ískyggilegt í þessu sambandi og sýnir, á hvaða leið við erum komnir, er það, hve alltaf fer sívaxandi það, sem er óinnheimt af tekjum ríkisins og stofnana þess. Og það er einmitt í allri fjárreiðu og reikningsskilum gleggsta sönnunin fyrir óreiðu. Sem sagt, það er eitt gleggsta óreiðumerki, sem um er að ræða, hvort sem hlut á að máli opinber stofnun, verzlun eða hvað annað. Ég hef lagt það saman á þessum reikningi samkv. okkar aths., sem hv. alþm. hafa sjálfsagt lesið, hvað það er mikið, sem stofnanir ríkisins og starfsgreinar eiga í árslok 1957 óinnheimt af sínum tekjum og á að vera komið inn. Og þetta er hvorki meira né minna samtals en 165 millj. kr. Mönnum kann að þykja þetta ofboðsleg upphæð, og það er hún. Ég sagði hér í ræðu um daginn, að ég hefði gert mér hugmynd um, að þetta væru 150 millj. Ég hafði þá ekki lagt þetta nákvæmlega saman, en eftir nákvæman samanburð er þetta fyllilega 165 millj. kr., sem er óinnheimt. Stærstu liðirnir á þessum lista eru þessir: Það er óinnheimt af sköttum og tollum hjá innheimtumönnum ríkisins: sýslumönnum, bæjarfógetum og tollstjóra, 45.9 millj. kr., og þó hefur verið fellt niður sem ófáanlegt á þessu ári nokkuð á fjórðu millj. kr. Hjá Landssímanum er þetta 14.3 millj., hjá tóbakseinkasölunni 9.7 millj., hjá flugmálunum 3.6 millj. Og svo kemur stærsta og ískyggilegasta upphæðin, og það er Tryggingastofnun ríkisins, en hún á óinnheimt í árslok sjálf um 44.5 millj. kr., og þeir sjóðir, sem hún hefur með að gera, sem eru lífeyrissjóðir og atvinnuleysistryggingasjóður, þar er óinnheimt fullar 25 millj. kr. Þetta eru stærstu upphæðirnar, sem hér er um að ræða, og hvernig sem á það er litið, þá er það mjög ískyggilegt mál, hvernig þetta er komið. Það lakasta í þessu efni frá mínu sjónarmiði a.m.k. er það, að innheimtan kemur þannig fyrir sjónir, að annaðhvort sé hún hlutdræg eða það sé mjög mikill mismunur á því, hvað þeir menn, sem hafa með þetta að gera, ganga hart eftir eða hvað mikil skilsemi á hinn bóginn er hjá þeim, sem eiga að greiða. Það hefur t.d. ár eftir ár komið glöggt fram, að hjá sumum sýslumönnum er innheimt svo að segja allt, hjá öðrum er þetta þveröfugt, og mismunurinn er ákaflega mikill. Þó er enn alvarlegra ástandið hjá Tryggingastofnun ríkisins, því að það má segja, að eftir því sem þeir reikningar líta út, þá sé sú starfsemi komin úr böndunum, vegna þess að allir þessir tugir milljóna, sem þarna er óinnheimt, sýna það, að annaðhvort er ólag á stjórn þessarar stofnunar ellegar þá að búið er að leggja á svo há gjöld, að það er ekki mögulegt að innheimta þau. Og það lakasta í því er þetta, að sum bæjar- og sveitarfélög hafa ekki borgað neitt af árstillaginu og jafnvel meira sums staðar óinnheimt en árstillagið allt, önnur, bæði sýslufélög og sveitarfélög, hafa greitt allt, og fjöldi einstaklinga, sem eiga að borga til þessarar stofnunar, hefur greitt öll sín gjöld, en hjá hinum er skuldin mjög ískyggileg. Nú er það svo, að þegar við erum að verki, sem erum yfirskoðunarmenn og þið vitið að erum fulltrúar þriggja flokka, þá verður að vera samkomulag um okkar aths. okkar á milli og okkar till. til úrskurðar, eftir að við höfum fengið svör frá ráðh. En við höfum haft reynslu fyrir því á undanförnum þingum, að hvað oft sem við gerum aths. við einstök atriði eða fjárreiður einstakra stofnana, þá er ekkert tillit til þess tekið, hvorki á Alþ. né í stofnuninni sjálfri, heldur haldið áfram ár frá ári sömu ósiðunum, hækkaðar fjárveitingar og svo allt látíð reka á reiðanum með stjórnina. Eitt af því, sem er mjög athyglisvert, er það, að sumar stofnanir ríkisins, og á ég þá ekki sízt við áfengisverzlun og ríkisútvarp, hafa á undanförnum árum lánað úr sjóðum sínum til félaga og fyrirtækja, og þau lán gengur mjög illa að innheimta. Þau eru sum hver í vanskilum frá því 1951 og 1952, og þeim, sem stjórna þessum fyrirtækjum, gengur mjög illa að fá á þeim skil. Þeir, sem þarna eiga hlut að máli, bera það fyrir sig, þegar við höfum gert aths., - og ég held, að það séu nú kannske ekki nein ný lán, nema eitt hálfrar millj. kr. lán, sem veitt hefur verið til útgerðar á Austfjörðum, ný lán á þessu ári 1957, - en þeir forstjórar og aðilar, sem þarna hafa verið að verki, bera það oftast fyrir sig, þegar við höfum fundið að þessum útlánum, að þetta sé gert með leyfi hlutaðeigandi ráðh. En vegna þess, hvernig tekið hefur verið á þessum aths., höfum við nú ekki farið lengra í því með okkar úrskurðartill. en að leggja til, eins og hv. frsm. gat hér um, að þetta sé til viðvörunar, það sé til eftirbreytni og það sé til athugunar framvegis, og sumt kemur til greina við endurskoðun reikningsins næsta. Þetta geta hv. alþm. séð með því að lesa aths., svörin og úrskurðartill. En þær tvær aths., sem hv. frsm. gat um og rétt er að við vísuðum til aðgerða Alþ., sem var varðandi útgjöld ríkisútvarpsins og ástandið í Tryggingastofnuninni, þær eru þess eðlis, að það er ekki hægt að gera sér grein fyrir, að það sé hægt að úrskurða þær á annan máta en að það verði að taka til sérstakra ráðstafana frá Alþingis hálfu. Að öðru leyti skal ég nú ekki um þetta fjölyrða, nema frekara tilefni gefist til, en ég vildi segja þessi orð til þess að gefa hv. þm. nokkurt yfirlit um það, sem ég tel ískyggilegast í þessari starfsemi og kemur glöggt og greinilega fram á því ári, sem reikningurinn er fyrir.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður, yfirendurskoðandi ríkisreikninganna, minntist hér í ræðu sinni á vanskilaskuldir hjá Áfengisverzlun ríkisins, og þá vil ég upplýsa það að gefnu tilefni, að það, sem hann átti við og kom í raun og veru nokkuð fram í ræðu hans, það var, að byggingarsjóður Áfengisverzlunar ríkisins er nú að upphæð 11 millj. kr., hann hefur myndazt smátt og smátt, aðallega af vöxtum og lítillega af framlagi ríkissjóðs, og hann er svo hár sem þetta vegna þess, að eigi hefur enn verið heimilað að hefja byggingu fyrir þetta fyrirtæki, sem þó verður að telja nauðsynlegt. Vanskilaskuldir, sem hv. endurskoðandi var að minnast á, eru hjá þeim fyrirtækjum, sem hafa fengið lánað hjá sjóðnum með ríkisábyrgð, en ég tel, að ríkissjóður hefði að sjálfsögðu verið búinn að standa við sína ábyrgð, ef úr framkvæmdum hefði orðið hjá fyrirtækinu. Án þess að ég þurfi nokkuð að vera að bera í bætifláka fyrir fjmrn., hefur undir umr. alltaf það sjónarmið komið fram hjá rn., að með því að sjóðurinn hefur ekki þurft á peningunum að halda til framkvæmda, þá hefur ekki umrædd skuld verið greidd af ábyrgðaraðila. Þau lán, sem hafa verið veitt úr þessum sjóði, eru öll veitt gegn öruggum tryggingum og til þess eins að afla sjóðnum frekari tekna en fengjust af innlánsbókum. Og ég get upplýst það hér á hinu háa Alþ., að þau útlán, sem hafa átt sér þarna stað, siðan þessi sjóður var stofnaður, eru örugglega trygg og mundu að sjálfsögðu verða greidd, þegar fyrirtækið fær heimild til að byggja.



Herra forseti. Það eru rétt aðeins örfá orð út af aths. síðasta ræðumanns. Ég hygg, að ég megi segja það, að þessar skuldir, sem þarna hafa myndazt, hafi allar verið myndaðar, áður en hann tók við forstöðu áfengisverzlunarinnar, en þær eru eigi að síður í vanskilum, bæði þar og víða annars staðar, og þó að það sé ríkisábyrgð fyrir þeim, er náttúrlega ekki nóg að hugsa til þess, að ríkið verði að greiða þessar skuldir, sem þau fyrirtæki, sem lánin hafa fengið, geta ekki staðið í skilum með. En ég vildi bæta því aðeins við, ekki sérstaklega vegna þessa fyrirtækis, heldur og alls annars vegna, að það er skoðun mín, að stofnanir ríkisins og starfsgreinar allar eigi að vera það mikið undir eftirliti og það eigi að vera föst regla, að þær geymi fé sitt í bönkum og sparisjóðum, en láni það ekki út. Ég álít, að hæstv. ríkisstj. hefði fyrir löngu átt að setja þá reglu, að stofnanir og starfsgreinar ríkisins, sem hafa mikið fé undir höndum margar, þær eigi að geyma það í bönkunum, sem eru við hliðina á þeim flestum, en ekki lána það út til hinna og þessara. Hitt efast ég ekki um, að það, sem hv. síðasti ræðumaður vék að, er rétt, að þessar skuldir, sem áfengisverzlunin á útistandandi eða húsbyggingarsjóður hennar, þær verði að borga af ríkinu. En það er ekki sama, hvort það er borgað af ríkinu sem ábyrgðarskuld ellegar að það er borgað af þeim aðilum, sem lánin hafa fengið. Um þetta mál höfum við yfirskoðunarmenn árum saman gert aths., og eiginlega er það eins og fleira mjög alvarlegt atriði hjá Ríkisútvarpinu.



Herra forseti. Fjhn. hefur nú klofnað í þessu máli og meiri hl, skilað nál. á þskj. 577 og leggur til, að frv. verði samþ. Ég skal ekki hafa mörg orð fyrir þessu máli, málið er einfalt og öllum þm. orðið ljóst. Við teljum í meiri hl., að sú breyt., sem í þessu frv. felst, sé til bóta og að hún sé eðlileg í samræmi við aukin verkefni og verksvið Búnaðarbankans frá því, sem verið hefur, og í öðru lagi til eðlilegs samræmis við það fyrirkomulag, sem er í öðrum hliðstæðum bönkum ríkisins. Ég sé, að hv. minni hl., 1. þm. Norðurl. v. (SkG), skilar nál. á þskj. 594, þar sem nokkuð eru reifuð ýmisleg atriði í sambandi við þetta mál. Ég skal ekki mikið út í það fara, en mér finnst, að þetta sé að nokkru leyti einstætt nál. frá þessum hv. þm. þann tíma, sem ég hef setíð með honum í fjhn. Þetta er miklu fremur pólítísk rolla en grg. fyrir afstöðu til málsins og því miður hefur nú þessi ágæti og gamalreyndi þm. fallið fyrir þeirri freistingu að semja nál. fyrir ríkisútvarpið fremur en fyrir þingsalina og málið sem slíkt. Eitt er þó mjög áberandi í sambandi við þetta nál., að þar eru tíunduð ýmis atriði, sem minni hl. telur að styðji að því, að vafasamt sé, eins og hann segir, að þessi breyt. verði gerð og þar með komist meiri hl. í bankaráði í hendur þeirra manna, sem nú standa að stjórn landsins, en allar þær röksemdir, 1, 2, 3, 4, 5 og 6, eins og leggja sig, sýna, í hversu hörmulegu ástandi Búnaðarbankinn og sjóðir hans voru og hafa verið að undanförnu, á þeim tíma, sem framsóknarmenn hafa haft þarna alveg hreinan meiri hl. og verið áhrifamenn í stjórn landsins. Hvort svo einhverjar tillögur hafa verið felldar eða ekki, þá má víst leita að mörgum fleiri till. fyrr og síðar í Alþingistíðindunum, þar sem menn hafa freistað að renna einhverjum frekari stoðum bæði undir veðdeildina og aðrar deildir Búnaðarbankans, og ég held, að framsóknarmenn eigi enga sérstöðu í því fremur en aðrir þm. hér, sem margir og oft og tíðum hafa freistað þess að koma fram umbótum á því máli að styrkja veðdeild Búnaðarbankans. Sjálfstæðismenn hafa flutt um það till., og það hefur strandað í seinni tíð ekkert siður á framsóknarmönnum, meðan þeir fóru með völdin og stjórn landsins og á meðan þeir höfðu aðstöðu til að ráða þessum málum. Og ef þeir hefðu unnið betur að þessum málum, meðan þeir voru og hétu, hefði ekki þurft að kvarta undan þeim erfiðleikum, sem þessir sjóðir og Búnaðarbankinn að þessu leyti standa í núna. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þetta mál. Eins og fram kemur í nál. okkar, var einn nm., hv. 3. þm. Reykv. (EOI), ekki viðstaddur afgreiðslu málsins, en við hinir þrír nm. leggjum til, að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. skýrði frá. var ágreiningur í fjhn. um þetta frv. Ég hef skilað um það sérstöku áliti á þskj. 594. Frv. er um breyt. á l. um Búnaðarbankann. Upphaflegu lögin um þá stofnun eru frá árinu 1929. Skömmu áður, árið 1927, urðu þáttaskil í stjórnmálunum með stjórnarmyndun Framsfl. eftir kosningasigur hans á því ári. Þá hófst mikil framfarasókn í landbúnaðinum og á fleiri sviðum. Eitt af fyrstu viðfangsefnum þeirrar stjórnar var að koma upp lánastofnun fyrir landbúnaðinn. Hún fékk sett lög um byggingar- og landnámssjóð strax á næsta ári, 1928. og árið eftir í byrjun þings. í febr. 1929, lagði Tryggvi Þórhallsson forsrh. fram frv. stjórnarinnar um Búnaðarbankann. Það var samþ. á því þingi. Bankinn tók til starfa á næsta ári. Stofnun Búnaðarbankans var merkisatburður í sögu þjóðarinnar. Þá var stigið stórt skref á framfarabraut. Þær miklu umbætur, sem orðið hafa á sviði landbúnaðarins síðustu áratugina, hafa verið framkvæmanlegar vegna þess stuðnings, sem bankinn og sjóðir hans hafa veitt. Nú vill hæstv. ríkisstj. gera breyt. á stjórn bankans og flytur frv. um það. Fyrir þremur árum voru gerðar breyt. á l. um Landsbankann og Útvegsbankann. Sjálfstæðismenn. sem þá voru í stjórnarandstöðu, heittu sér gegn þeim breyt. M.a. töluðu þeir há um aukinn kostnað, sem leiða mundi af fjölgun bankaráðsmanna og bankastjóra, sem þeir töldu ekki þörf .fyrir. Einn komst svo að orði, að tilgangur þáv. stjórnarflokka væri að ná í sem flest bein og bitlinga handa sínum mönnum. En flutningur þessa frv. sýnir. að sjálfstæðismönnum hefur ekki þótt nóg að gert 1957. Þeir vilja enn fjölga bankaráðsmönnum og bankastjórum og tala nú ekkert um aukinn kostnað. Sennilegt má teljast, að ríkisstj. geti auðveldlega fundið menn í sínu stuðningsliði, sem verði fáanlegir til fyrir góð orð og einhverja borgun að taka sæti í bankaráði og bankastjórastól í Búnaðarbankanum. og þá er takmarki stjórnarinnar náð að ná meiri hluta í yfirstjórn bankans. En er þetta hollt fyrir bankann og þann atvinnuveg, sem hann er sérstaklega tengdur? Áður en þeirri spurningu er svarað, er rétt að athuga, hvert viðhorf stjórnarflokkanna er til bankans og starfsemi hans, eins og það hefur birzt hér á þingi, t.d. á þeim tíma, sem liðinn er síðan núverandi stjórnarflokkar tóku að sér að fara með stjórn landsins, en síðan er nú tæplega 11/2 ár. Meðan framsóknarmenn voru í ríkisstj. og fóru þar með landbúnaðarmálin, höfðu þeir forgöngu um, að hluta af greiðsluafgangi ríkissjóðs yrði varið til lánveitinga handa sjóðum Búnaðarbankans, þegar þá vantaði fé til lánveitinga. T.d. var þetta gert árið 1955 og aftur 1956. Þegar sýnt var, að þó nokkur greiðsluafgangur yrði hjá ríkissjóði 1958, en sjóðum bankans var fjárvant, fluttu framsóknarmenn till. á þingi um 10 millj. kr. lán af greiðsluafganginum, sem skiptist að jöfnu milli byggingarsjóðs og veðdeildar Búnaðarbankans. Þetta var í samræmi við það, sem áður hafði verið gert, en þm. núverandi stjórnarflokka felldu þessa till. í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna í apríl í fyrra. Það hefur verið algild regla, að þeir bændur, sem ráðizt hafa í byggingar íbúðarhúsa á jörðum sínum, hafa getað fengið hluta af láni úr byggingarsjóði bankans fyrir lok ársins, er bygging var hafin, ef þeir hafa þá getað lagt fram vottorð í tæka tíð um, að bygging væri orðin fokheld. Þeir bændur, sem hófu íbúðarhúsabyggingar á næstliðnu árí, 1959, höfðu vitanlega reiknað með því, að þessari reglu yrði fylgt, en þeir urðu þar fyrir vonbrigðum. Þá að þeir legðu inn hin venjulegu lánsskjöl til bankans fyrir nóvemberlok, gátu þeir ekki fengið þar lán. Byggingarsjóðinn skorti fé. Þeir gátu ekki fengið þessi lán fyrir árslokin, eins og venja hafði verið og eins og þeir þurftu mjög á að halda. Þetta var vegna þess, að hér var komin ný ríkisstj., sem hirti ekki um að útvega sjóðnum fé að láni. Hefði þó ekki þurft í þetta sinn stóra fjárhæð til þess, að hægt væri að afgreiða lánin með venjulegum hætti. Þetta varð vitanlega til þess að valda bændum verulegum erfiðleikum við áramótauppgjörið. Það er fyrst nú í vor, sem þessir menn hafa getað fengið byrjunarlán út á byggingarnar frá í fyrra og þá með nýju vöxtunum, vöxtum núverandi ríkisstj., sem eru þriðjungi hærri en þeir, sem áður þurfti að borga af slíkum lánum. Sjóðir Búnaðarbankans, ræktunarsjóður og byggingarsjóður, hafa veitt lán með lægri vöxtum en vextir gerast almennt í viðskiptum manna á milli og hjá peningastofnunum. Þetta var ákveðið þegar í upphafi, þegar sett voru lögin um byggingar- og landnámssjóð og um Búnaðarbankann. Þetta er sanngjarnt og eðlilegt, þetta er réttmætur stuðningur frá hálfu þess opinbera til þeirra, sem vinna að því að rækta og byggja landið. Og það er fleira, sem hér kemur til greina og styður þetta, að landbúnaðurinn njóti lána með sérstaklega hagstæðum kjörum. Þegar Tryggvi Þórhallsson lagði fram bankafrv. sitt 1929, taldi hann réttilega, að það renndi einnig stoðum undir þessa ákvörðun með lágu vextina, að það hefðu orðið tiltölulega mjög lítil töp á útlánum til landbúnaðarins. Hann hafði kynnt sér þetta mál á þeirri tíð og komizt að þeirri niðurstöðu, að bankarnir höfðu þá tapað sáralitlu á útlánum til landbúnaðarins, en hins vegar voru þá fram komin allmikil töp á bankalánum til annarra aðila. Þetta mun eiga við enn í dag. Bankarnir hafa mjög litlu tapað af lánum til landbúnaðarins, þó að aðra sögu sé að segja, því miður, af lánum til ýmissa annarra atvinnugreina. En það liggur í augum uppi, að þegar sjóðirnir lána féð út með lægri vöxtum yfirleitt en þeir verða að borga fyrir fé, sem þeim er útvegað að láni, og oft einnig til lengri tíma, þá verður þeim að koma stuðningur til starfseminnar annars staðar að. Þessi stuðningur hefur verið veittur með því, að ríkið hefur lagt fram til þessara sjóða nokkurt fé með fjárveitingum á fjárlögum, og það hefur einnig komið fyrir oftar en einu sinni, að það hefur verið ákveðið, að ríkið tæki að sér að greiða vexti og afborganir af lánum, sem tekin höfðu verið handa sjóðum Búnaðarbankans. Þannig hefur verið létt vaxtabyrði sjóðanna og þeim gert fært að starfa í samræmi við þann tilgang, sem þeim var ætlaður. Það má nefna þau dæmi um þetta, að árið 1953 ákvað Alþ. með lögum, að ríkissjóður skyldi létta af ræktunarsjóði láni, sem var 14.4 millj., og öðru jafnháu af byggingarsjóðnum. Fjórum árum síðar, árið 1957, ákvað Alþ. aftur með heimild í fjárl., að ríkissjóður létti af þessum sjóðum alls 36–37 millj. kr. Ríkið tók að sér alveg að standa straum af þessum lánum. Þegar þetta gerðist hvort tveggja, voru framsóknarmenn í ríkisstj., fóru þar með landbúnaðarmál og höfðu forgöngu um þennan stuðning við Búnaðarbankann. En það hefur aldrei verið hægt að gera ráð fyrir því, að það væri hægt í eitt skipti fyrir öll á einhverjum tíma að sjá að fullu fyrir öllum framtíðarþörfum landbúnaðarins fyrir lánsfé. Þess vegna þarf að gera slík átök öðru hverju, og þess er einmitt mikil þörf nú, ekki sízt vegna þess, að gengisbreyt., sem ákveðin var nú á þessu þingi, veldur vitanlega mikilli hækkun í íslenzkum krónum á þeim útlendu lánum, sem hvíla á Búnaðarbankanum og sjóðum hans, og það er ekki fært fyrir sjóðina að standa undir þessum lánum af eigin rammleik. Þess vegna er nauðsynlegt, að ríkið komi nú enn til skjalanna elns og áður og létti hæfilegri upphæð af sjóðunum. Þetta vil ég segja m.a. sem svar við því, sem hv. frsm. meiri hl. fjhn. sagði áðan, er hann var að tala um hörmulegt ástand bankans nú, eftir að framsóknarmenn hafi haft þar meiri hluta í bankaráði. Erfiðleikar bankans nú eða sjóðanna eru vitanlega ekki sízt vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar hafa verið einmitt nú í tíð núv. hæstv. stjórnar. Það er vitanlega öllum ljóst, sem um þetta mál hugsa og bera hag bankans fyrir brjósti, að nú þurfi nýjar ráðstafanir að koma til til að létta af honum afborgunum og vöxtum af lánum, sem á honum hvíla. Því var það, að nú á þessu þingi tímanlega báru framsóknarmenn í Ed. fram frv. til laga um, að ríkissjóður taki á sig greiðslu á erlendum lánum, sem hvíla á Ræktunarsjóði Íslands og byggingarsjóði sveitabæja. Þetta frv. er 62. mál þingsins og er á þskj. 124. Málið hefur síðan legið í þn. í hv. Ed., og stjórnarflokkarnir hafa hindrað, að það fái þinglega afgreiðslu. Allar horfur eru á því, að það verði fyrir þeirra tilverknað látið daga uppi á þessu þingi. En í framhaldi af flutningi þessa frv. og í samræmi við það fluttu fulltrúar Framsfl. í hv. fjvn. brtt. við fjárlagafrv. fyrir árið 1960 um það, að veita skyldi til Búnaðarbankans á 16. gr. fjárlaga 13.9 millj. kr. Það var reiknað út, að þessa upphæð þyrfti bankinn að fá nú í ár til þess að greiða af þeim lánum, sem lagt var til í frv. á þskj. 124, sem ég nefndi áðan, að ríkissjóður tæki að sér að annast. En þessi tili. var felld af stjórnarliðinu við fjárlagaafgreiðslu. Á þessu þingi fluttu hv. þm. Sjálfstfl. þáltill. um ráðstafanir til að tryggja starfsgrundvöll veðdeildar Búnaðarbankans. Samkvæmt því átti að taka það til athugunar, hvernig væri hægt að efla veðdeildina í framtíðinni. Út af fyrir sig var það gott, ekki ágreiningur um það mál hér á þingi. En einmitt nú hefur verið þannig ástatt hjá veðdeildinni, að hún hefur ekki getað sinnt lánbeiðnum frá mönnum, sem mjög nauðsynlega þurfa á lánum að halda. Því var það, að ég bar fram brtt. við þessa þáltill., og var brtt. mín um það, að skorað yrði á ríkisstj. að útvega veðdeildinni nú þegar nokkra fjárupphæð, til þess að unnt væri að bæta úr brýnustu þörfum. Þarna var ekki til mikils mælzt. Ég nefndi að vísu ekki neina ákveðna upphæð, en gat þess, þegar ég talaði fyrir till., að það mundi koma að verulegu gagni, þó að ekki væri nema tiltölulega lítil upphæð útveguð nú þegar til veðdeildarinnar, miðað við þá veltu, sem nú er hjá okkur. En það kom fyrir ekki, stuðningsmenn ríkisstj. máttu ekki heyra þetta nefnt og felldu þessa till. Það gerðist 18. maí, nú á dögunum. Enn má nefna þá gífurlegu vaxtahækkun, sem núv. ríkisstj. hefur komið fram, og styttingu lánstíma hjá stofnlánasjóðum. Þetta veldur bændum sem öðrum miklum erfiðleikum og stöðvar margar framkvæmdir, enda mun sá vera tilgangurinn. Ég hef hér nefnt nokkur dæmi, sem sýna hug núv. ríkisstj. og stuðningsmanna hennar til Búnaðarbankans og þess atvinnuvegar, sem honum er fyrst og fremst ætlað að styðja. Þegar þetta er athugað, og þótt ekki sé fleira nefnt, ætti mönnum að vera auðvelt að svara spurningunni um það, hvort hyggilegt sé að fela núverandi stjórnarflokkum meiri hlutann í yfirstjórn Búnaðarbankans. Svar þeirra, sem vilja efla bankann og landbúnaðinn, hlýtur að verða á þá leið, að það sé ekki rétt að veita stjórnarflokkunum þetta meirihlutavald. Hv. frsm. meiri hl., 5. þm. Reykv. (JóhH), var að kvarta um það, að nál. mitt á þskj. 594 væri pólitískt innlegg. Það lítur út fyrir, að það hafi farið eitthvað í taugarnar á þessum hv. meðnm. mínum. En hér er vitanlega um pólitískt mál að ræða, mjög stórpólitískt mál. Áframhaldandi framfarir í landbúnaðinum eru þjóðinni lífsnauðsyn. Þar má ekki verða kyrrstaða, enda er hún í rauninni ekki möguleg. Jafnskjótt sem hætt er að stíga skref fram á leið,. þokast menn aftur á bak. Það má ekki verða. En það er einmitt það, sem núv. hæstv. ríkisstj. vinnur að með efnahagsmálastefnu sinni, að stöðva framfarasóknina, sem þýðir að hverfa til baka. Stefna hennar er því afturhaldsstefna. Stefnt er aftur á bak til hinna „gömlu góðu daga“, sem svo voru nefndir. Það eru tímarnir fyrir 1927, áður en framfarasóknin hófst. Frv., sem hér er til 2. umr., er einn liðurinn í viðleitni stjórnarinnar til að taka upp úrelta þjóðfélagshætti, stöðva framkvæmdir og framfarir. Í því skyni eru lánveitingar takmarkaðar og vextir stórhækkaðir. Í því skyni er dreginn til Reykjavíkur í banka þar hluti af þeim skildingum, sem fólkið í öðrum byggðarlögum hefur yfir að ráða, sem sannanlega eru ekki of margir til þess að sinna þeim þörfum, sem þar eru, og í þeim tilgangi seilist stjórnin til valda í peningastofnun landbúnaðarins handa sínum mönnum, svo að þar verði unnið með samdráttarstefnu hennar, en ekki á móti henni. Framfarirnar í landbúnaðinum þurfa að halda áfram, eftír því sem mögulegt er. Þess vegna á ekki að fela mönnum afturhaldsstefnunnar að stjórna Búnaðarbanka Íslands. Ekki fyrir það, að það séu ekki til í liði stjórnarflokkanna hæflleikamenn, sem vel geti setið í bankaráði eða í bankastjórn, heldur fyrir það, að stefnan, sem þeir fylgja nú, er röng og þjóðinni hættuleg. Þess vegna er það tillaga mín, að frv. verði fellt.. Ef ekki verður fallizt á þá till., geri ég ráð fyrir að flytja brtt. við 3. umr. frv. um, að Stéttarsamband bænda skuli tilnefna einn bankaráðsmann í Búnaðarbankanum. Slíka till. flutti hv. 1. þm. Norðurl. e. (KK) í Ed., en hún hlaut þar ekki samþykki.



Herra forseti. Ég gat því miður ekki mætt á fundi í fjhn. þessarar hv. d., þegar þetta mál var til umr. þar, óg . vil þess vegna gera nokkra grein fyrir minni afstöðu og Alþb. til þess. Við teljum eðlilegt, að það sé hafður sá háttur á um bankaráð Búnaðarbankans, að þar sé. 5 manna bankaráð og allt kosið af Alþ., og ég álít, að það væri heppileg aðferð líka með aðra banka að beita þeirri aðferð, og þess vegna erum við sammála þeim ákvæðum í 1. gr. Viðvíkjandi því, sem fram hefur komið í sambandi við þær umr., sem hér fóru fram, ég held, að það. hafi verið við 1. umr., - um ástæðurnar til þess, að breyta þurfti til, vil ég hins vegar taka það fram, að ég er á nokkuð annarri , skoðun en mér virtist þá koma fram hjá hæstv. landbrh. og nokkuð hefur borið á í umr. í blöðunum. Mér finnst alveg eðlilegt, að bankaráðin í bönkunum séu skipuð hlutfallslega í samræmi við samsetningu Alþ., þegar þau eru skipuð eða. kosin, og það getur náttúrlega þýtt, þegar þau eru kosin, hvort það er til 4 ára eða hvaða tíma sem það nú er, -, það getur náttúrlega þýtt stundum, þegar kosningar fara fram t.d. á milli, ef hlutföll breytast mikið, að bankaráðið sé e.t.v. ekki alveg í samræmi við þann meiri hl. í ríkisstj., sem þá skapast um eitthvert ákveðið árabil. Ég álít m.ö.o. eðlilegt, að bankaráðin séu skipuð þannig, að þau séu hlutfallslega réttir fulltrúar og spegilmynd af vilja Alþ., eins og það er á hverjum tíma. Hvað snertir afstöðu ríkisstjórnar, og þar á ég við hvaða ríkisstj. sem er, hvort sem það er þessi hæstv. ríkisstj., sem nú situr, eða önnur, þá finnst mér það ekki óhjákvæmilegt, að hver ríkisstj. þurfi endilega að hafa meiri hluta á hverjum tíma í bankaráðum viðskiptabankanna, - ef þau endurspegla að öðru leyti styrktarhlutföllin á Alþ. rétt, þegar þau hafa verið kjörin, þá sé það ekki óhjákvæmilegt, það getur þá liðið nokkur tími, þangað til slíkt gerðist, en það yrði aldrei langur tími. Hins vegar álít ég alveg nauðsynlegt og alveg eðlilegt og hef sagt það áður hér, einmitt þegar bankamál hafa verið til umr. í tíð vinstri stj., að ég álít alltaf eðlilegt og óhjákvæmilegt, að ríkisstj. hafi meiri hlutann í stjórn Seðlabankans. Það, sem ég á við með þessu, er: Það er ekki endilega nauðsynlegt, að ríkisstj. á hverjum tíma ráði þannig beint viðskiptabönkum landsins, ef þeir að öðru leyti eru í beinu samræmi við styrktarhlutföllin á Alþ., þegar bankaráð þeirra hafa verið kosin, vegna þess að það er ekki meiningin, að viðskiptabankar séu svo háðir hverri ríkisstj, sem er, að ríkisstj. beinlínis geti ráðið yfir þeim og jafnvel óbeint haft áhrif á útlán þeirra. Það, sem hins vegar er óhjákvæmilegt, eins og verið hefur, og verður líklega lengst af í okkar landi þrátt fyrir það ævintýri, sem nú er verið að leggja út í, er það, að ríkisstj. ráði seðlabanka á öllum tímum, að pólitík, sem seðlabanki rekur á öllum tímum, sé í samræmi við pólítík ríkisstj. En með því tekst líka seðlabankanum með því valdi, sem hann hefur, að framfylgja þeirri heildarpólitík, sem ríkisstj. á hverjum tíma vill hafa í fjárhagslegri pólitík landsins. - Ég vil aðeins taka þetta fram út af þeim umr., sem fram fóru, af því að ég hef áður sagt þetta hér, að ég álíti, að þennan mun eigi að gera viðvíkjandi viðskiptabönkum og seðlabanka og afstöðu ríkisstj. til þeirra. Hér hefur nokkuð verið rætt um og raunar líka deilt um aðstöðu Búnaðarbankans og víssa erfiðleika, sem hann á í. Ég vil aðeins minna á í sambandi við þær umr., sem hér hafa farið fram um það, að þar mega að nokkru leyti þeir tveir flokkar þingsins, sem mestu hafa ráðið um þessa hluti á undanförnum áratugum, Sjálfstfl. og Framsfl., sjálfum sér um kenna. Við áttum, Sósfl., allmikinn þátt í því upphaflega með flutningi frv. hér á Alþ. á nýsköpunartímunum að leggja grundvöll að byggingarsjóðnum og fleiri sjóðum, sem reynzt hafa landbúnaðinum vel. Og eitt af því, sem við gerðum og var höfuðatriði á þeim tímum, var, að útlánin úr þeim sjóðum væru með lágum vöxtum. Alveg eins og Jónas frá Hriflu í gamla daga, meðan hann var og hét, barðist fyrir því 1927, að vextirnir úr landnámssjóðnum og byggingarsjóðnum væru lágir, en það hefur breytzt seinna, þá börðumst við fyrir því þá, vegna þess að fyrir landbúnaðinn eins og hverja aðra atvinnugrein á Íslandi eru lágir vextir höfuðatriði fyrir hvern, sem vill vinna að velferð þessara atvinnuvega og þeirra manna, sem eiga að lifa af þeim. Í byggingarsjóðnum voru vextirnir upphaflega 2%, þegar við höfðum með það að gera að leggja grundvöllinn að þessu. Siðan var tekið upp á því, einmitt þegar Framsókn og Sjálfstfl. fóru inn á Marshall-aðstoðina og fóru að láta útlendinga og útlenda hagfræðinga skipta sér af málum okkar hér á Íslandi og segja fyrir um, hvernig við skyldum stjórna málum okkar, þá var farið inn á það að hækka vextina til þessara sjóða, sem Búnaðarbankinn geymir, allt upp í 51/2 %. En til að byrja með var útlánsvöxtunum haldið þeim sömu, með stórtöpum fyrir bankann, eins og við bentum á, þegar þessi mál þá voru til umr. hér í þinginu og látið var undan þessari útlendu fyrirskipun um að hækka vextina, - það var um það leyti, sem Framkvæmdabankinn var stofnaður, á lánunum til þessara sjóða upp í 51/2 % til þess að hlýða Ameríkönum. Það er rétt, að það sé rifjað upp, svo að menn muni það og læri af því. Síðan gerðist það nokkru seinna, 1954, að Sjálfstfl. og Framsókn í helmingaskiptastj. fóru inn á það að hækka vextina út úr þessum sjóðum. Þeir voru þá hækkaðir, ef ég man rétt, upp í 31/2 % , útlánsvextirnir, einmitt ofur lítið í áttina við amerísku vextina. Síðan hafa með nýjasta stökkinu, sem gert var í vetur, þessir vextir verið hækkaðir upp í 6% . Þetta er slæm þróun, vitlaus þróun, sköpuð hér á Íslandi undir útlendum áhrifum, erlendar fyrirskipanir útlends auðvalds, sem vill fá að ráða, hvernig við Íslendingar búum að okkar eigin fólki, og búandkörlum á Íslandi hefði einhvern tíma þótt það hart að láta útlenda auðkónga fara að skipa sér þannig fyrir, hvernig hlutirnir skyldu vera. Ég vildi aðeins rifja þetta upp í sambandi við það, sem hér hefur verið talað um. Það var alltaf vitlaust, þegar farið var inn á þá leið að taka þessi tillit, og hefur valdið Búnaðarbankanum eins og öðrum bönkum og atvinnuvegum landsins skaða. Og þegar nú er verið að fara inn á þá braut að valda atvinnuvegunum enn þá meiri skaða með þeirri pólitík, sem núv. hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafa farið inn á, að hækka þessi lán, sem áður voru þó svona, - ja, ég veit ekki, hvað 5–6% lán eru kölluð núna, það eru anzi há lán, en þau rúmuðust þó a.m.k. innan takmarka okurlaganna. Nú er hins vegar farið að hækka lánin meira, þannig að meira að segja þau lán, sem áður var haldið niðri í 2%, eru sem sé sett alla leið upp í 61/2, eins og áður voru almennustu lán á Íslandi, þegar hæst var. Það, sem ég hins vegar er ósammála í þessu frv., eru ákvæðin í 4. efnismálsgr., þar sem segir í síðari málsgr. þar: „Heimilt er bankaráði að fjölga bankastjórum í 2 að fengnu samþykki ráðherra.“ Það er reynsla manns, þegar svona heimildir eru settar, að þær verði notaðar, og af því að það hefur áður verið hér til umr., þó að alllangt sé liðið síðan, að fjölga bankastjórum við Búnaðarbankann og ég hef tekið afstöðu á móti því þá, þykir mér líka rétt, um leið og ég tek afstöðu á móti því núna, að gera nokkra grein fyrir, hvernig á því stendur. Við vitum það af reynslu okkar á undanförnum árum og áratugum varðandi stærstu viðskiptabankana, sem um leið annast útlend viðskipti og verið hafa um tíma ríkustu bankarnir hér, Landsbankann og Útvegsbankann, að farið hefur verið inn á þá leið að hafa þar við hvorn banka 3 bankastjóra, og þetta hefur orðið til þess, að venjulegast, - það eru til undantekningar frá því, - hefur það farið svo, að um skipan bankastjóra við þessa banka hafa allmikið ráðið pólitísk tillit, þannig að það er svo að segja orðinn siður, að slík tillit sitji í fyrirrúmi fyrir hinu, að t.d. bankastarfsmenn verði bankastjórar. Það er að vísu til við þá banka, en það eru þó undantekningar. Að mínu áliti verðum við, sem gegnum Alþ. og þau bankaráð, sem það kýs, óbeint stjórnum málum ríkisbankanna, að gæta okkar dálítið í þessum efnum. Við höfum nú verið á þessu þingi t.d. að samþykkja að koma upp einum algerum einkabanka hér í ríkinu, sem yrði þannig beinlínis samkeppnisbanki við banka ríkisins. Við verðum að hafa það í hyggju, þegar við ræðum þessi mál, að við gerum banka ríkisins þannig úr garði, að þeir séu sem bezt samkeppnisfærir um þá almennu verzlunarhætti, um þær peningabúðir, sem bankarnir eru. Ég held, þegar um er að ræða einn bankastjóra við banka, þá verði það oftast nær ofan á, a.m.k. hefur reynslan orðið sú bæði viðvíkjandi Búnaðarbankanum og Iðnaðarbankanum, að þá veljast í þessi embætti menn, sem fyrst og fremst eru bankastarfsmenn og eru þá valdir einmitt með tilliti til hæflleika sinna sem bankastarfsmenn. Og ég álít, að það hafi gefizt vel, og ég álít t.d. hvað Búnaðarbankann snertir og þann bankastjóra, sem þar hefur verið yfir svo stórum banka þennan tíma, bráðum tvo áratugi, þá álít ég, að það hafi gefizt vel. Og einmitt þegar till. hafa komið fram um að breyta þessu hér á Alþ. fyrir nokkrum árum, var ég þá þar á móti því, og þó að ég réði ekki miklu á Alþ. þá, var það aldrei samþykkt. Ég held þess vegna, að ef það væri aðeins einn bankastjóri við Búnaðarbankann, mundi það að líkindum verða þannig, að það væru fyrst og fremst starfsmenn bankans, sem veldust í slíkt. Og það mundi þýða, að hinir pólitísku flokkar í landinu mundu svo að segja allir álíta, að þeir hefðu svo að segja jafnan aðgang að slíkum starfsmanni og hann tæki aðeins tillit til þess, sem bankanum er heilbrigt, og þess tilgangs, sem bankinn á að þjóna. Þegar hins vegar bankaráð væru orðin þannig skipuð eins og lagt er til hér, hefðu hinir pólitísku flokkar og ríkisstj. á hverjum tíma vissulega það mikla aðhald að bankastjóra, sem slík bankaráð alltaf hafa. Ég held þess vegna, að einmitt með tilliti til þess að gera hvort tveggja í senn, að hindra það, að fjölgað sé hálaunuðum embættum í ríkisbákninu, og með tilliti til hins, að reyna að tryggja sem mest hlutleysi þeirra bankastjóra, sem kjörnir eru, þá held ég, að það mundi nást betur með einum bankastjóra en með tveimur. Ég er hræddur um, að það, sem kemur strax upp, ef eigi að hafa tvo bankastjóra þannig við einn banka, sé það, að tveir voldugir pólitískir flokkar, eða jafnvel kannske ekki alltaf endilega voldugir flokkar, vilji fara að skipta slíku á milli sín, m.ö.o. að tilhneigingin, sem hefur verið ákaflega rík í þeim tveimur stóru viðskiptabönkum hér, færist þá yfir á Búnaðarbankann líka. Ég held það væri ekki heppilegt. Þess vegna álít ég, að þarna væri bezt farið, að einn bankastjóri væri, og ég held, að það mundi verða aðhald að bankaráðinu að velja hann þannig, að hann nyti sem almennasts trausts. Og þótt við náttúrlega vitum, að í okkar mjög svo pólitíska landi hafi menn venjulega pólitískar skoðanir, líka þeir menn, sem eru bankastarfsmenn, og aðrir slíkir, þá sé þó með slíku mestur möguleiki á því, að sem flestir af hinum ólíkustu pólitísku sauðahúsum geti treyst bankastjórum, og eru það þá fyrst og fremst tillitin til bankans sjálfs, sem ráða. Ég vil þess vegna leyfa mér að flytja þá brtt. við 1. gr. í þessu frv., að í 4. efnismálsgr. falli burt síðasti liðurinn, sem orðast svo: „Heimilt er bankaráði að fjölga bankastjórum í tvo að fengnu samþykki ráðherra.“ Þá mundi sú málsgr. hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Bankaráð skipar einn bankastjóra, aðalbókara og aðalféhirði.“ Ég vil biðja hæstv. forseta, þar sem þessi brtt. er skrifleg, að leita afbrigða fyrir henni, svo að hún megi koma fyrir.



Herra forseti. Hv. Ed. hefur samþ. tvær breyt. á þessu frv, eins og þessi d. afgreiddi það. Hin fyrri er á 1. gr. Hv. Ed. samþ., að verðlagsnefndin skyldi skipuð sex mönnum, fimm mönnum kjörnum af Alþingi og ráðuneytisstjóranum í viðskmrn., og skyldi hann fara með úrslitaatkvæði, ef atkv. yrðu jöfn. Ríkisstj. vill mæla með því við þessa hv. d., að greinin verði samþ. eins og hv. Ed. gekk frá henni. Það má til sanns vegar færa, að sannari mynd af þingviljanum komi fram í fimm manna n. en fjögurra manna n., enda eru langflestar n., sem Alþingi kýs til þess að fara með tiltekin verkefni, elnmitt fimm manna nefndir, og má því segja, að margt mæli með því, að það eigi einnig við hér. Hins vegar er nauðsynlegt, að í n. sé einnig sá embættismaður, sem mest fjallar um verðlagsmál í ráðuneytunum, þ.e. ráðuneytisstjórinn í viðskmrn., og vegna þess að með honum verða sex menn í n., þarf einhver einn að fara með úrslitaatkvæði, og er þá eðlilegt, að það sé í höndum hins hlutlausa embættismanns. Ríkisstj. vill þess vegna mæla með því við hv. d., að gr. verði samþ. óbreytt eins og hv. Ed. gekk frá henni. Þá samþ. hv. Ed. einnig aðra breyt. á frv., sem kemur fram í 12. og 16. gr., en þar samþ. Ed. að fjölga dómendum í verðlagsdómi úr tveimur í þrjá og að kveða svo á, að meðdómendur í verðlagsdómi skuli skipaðir af dómsmrh. eftir till. tilgreindra aðila, þ.e. beinlínis í samræmi við það, sem þeir leggja til, en það jafngildir að sjálfsögðu því að færa dómsvaldið raunverulega til þeirra aðila, sem eiga að ráða skipun meðdómendanna. Ríkisstj. sér ekki ástæðu til þess að fjölga í verðlagsdómi frá því, sem verið hefur, frá því að verðlagsdómi fyrst var komið á laggirnar. Það má mjög um það deila, hvort sú skipun hafi verið eðlileg og hvort reynslan af starfsemi verðlagsdóms sé þess eðlis, að ástæða sé til þess að halda þeirri skipun yfirleitt. Þó varð það niðurstaðan við undirbúning þessa frv. að raska þessum ákvæðum ekki, heldur láta þau haldast óbreytt eins og þau hafa verið undanfarin ár, þannig að meðferð verðlagsmála verði hin sama og hún hefur verið undanfarið. Hins vegar sér ríkisstj. ekki ástæðu til þess að fjölga dómendum í verðlagsdómi, eins og hv. Ed. samþykkti, og enn síður ástæðu til þess að binda hendur dómsmrh. um tilnefningu dómaranna. Ég vildi því leyfa mér, herra forseti, að leggja fram brtt. við 12. og 16. gr., skriflega, svo hljóðandi: „12. gr. orðist svo: Í verðlagsdómi eiga sæti tveir menn: Hlutaðeigandi héraðsdómari, sem er formaður dómsins, og einn meðdómandi skipaður af dómsmrh. að fengnum till. þriggja manna, tilnefndra af stjórnum Alþýðusambands Íslands, Stéttarsambands bænda og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja. Í Reykjavík er sakadómari formaður verðlagsdómsins. Meðdómendur skulu skipaðir til þriggja ára. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt og aðalmenn. 16. gr. orðist svo: Ef ágreiningur verður á milli dómara, sker atkvæði formanns úr. Formaður gefur út dómsgerðir verðlagsdóms í nafni dómsins og með innsigli hans undir, og skulu dómarnir birtir“. Orðalag brtt, er nákvæmlega sama og ákvæði gildandi laga um þetta efni. Ég vil leyfa mér að óska þess, að hæstv. forseti æski afbrigða fyrir þessari till., áður en umr. málsins lýkur.



Herra forseti. Það hefði raunar verið rétt, að þetta mál hefði farið til fjhn. þessarar hv. d., um leið og það kom aftur frá Ed. Við höfðum fjórir menn í fjhn. verið sammála um málið, eins og það fór héðan, og nú hafa verið gerðar þar tvennar breyt., svo að það hefði verið betra, að það hefði verið fjallað um það þar. Hins vegar er máske ekki vert að vera að gera kröfur til þess, með tilliti til þess, að mér skilst, að það ríki það ástand í dag, sem Sjálfstfl. óskar mest eftir að fá, að það sé ekkert verðlagseftirlit til í landinu. Það var eitt af því, sem hæstv. ráðh. hafði lagt sérstaka áherzlu á við okkur í fjhn. þessarar hv. d., að þau tvö mál, sem snertu hina frjálsu verzlun og verðlagið, skyldu fylgjast að. Nú skilst mér, að það sé búíð að gera að lögum með sérstakri heimild, sem hæstv. viðskmrh. hefur, lögin um innflutning og gefa þar með frjálst og fella þar með niður allar verðlagsákvarðanir, allt verðlagseftirlit. Ef ekki hafa verið gerðar sérstakar varúðarráðstafanir a.m.k., þá virðist ástandið vera þannig í dag, svo að það er kannske ekki vert að tefja það, að það komist á ný lög um verðlagsmál. En mér sýnist, að þessir tveir dagar, ef ekki hafa verið gerðar sérstakar ráðstafanir, muni verða alfrjálsir hvað álagningu snertir og annað slíkt. En látum það nú vera. Það, sem hér liggur fyrir, er, að breytt hefur verið í Ed. af hálfu stjórnarflokkanna 1. gr. þessa frv., og ég fæ satt að segja ekki séð, hvers konar ástæður eru til þess, og finnst farið þarna inn á nokkuð nýjar brautir, sem séu að ýmsu leyti óheppilegar. Áður var þetta svo, að það var ákveðið, að fjórir menn væru kosnir af Alþingi og fimmti maðurinn var stjórnskipaður. Þetta er fyrirkomulag, sem tíðkazt hefur um ýmsar nefndir hjá okkur í ríkiskerfinu. Þetta er svo um ýmis bankaráð t.d. og hefur lengi verið og annað slíkt, svo að það er ekki beint neitt nýtt fyrirkomulag, að hæstv. ríkisstj. skipi fimmta mann, þegar Alþingi kýs fjóra, eða þá að hann sé embættismaður ríkisins sjálfskipaður. Nú hins vegar er þessu breytt þannig, að það á að vera sex manna n., sem með þetta fer, og ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. á raunverulega að fara þarna með tvö atkvæði. Það er mjög óviðkunnanlegt fyrirkomulag: Í fyrsta lagi vegna þess, að embættismaður ríkisins er látinn fá þarna alveg sérstakt vald, sem áður hefur ekki tíðkazt gagnvart Alþ., meira vald en nokkur af þeim mönnum, sem Alþingi kýs, vald, sem þýðir það, að þessi embættismaður getur með stærsta flokki þingsins tekið ákvarðanir á móti meiri hl. Alþingis. Þótt fulltrúar þeir, sem t.d. Alþfl., Alþb. og Framsfl. ættu þarna í, stæðu saman um eitthvert mál, getur ráðuneytisstjórinn ásamt þeim tveimur fulltrúum, sem Sjálfstfl. eftir núverandi hlutföllum mundi fá, tekið ákvarðanir á móti þeim, sem fulltrúarnir fyrir meiri hl. Alþingis vilja, og það er óviðkunnanlegt. Það liggja nú fyrir till. um, að þetta verði fimm manna n. Það er líka hugsanlegur möguleiki, alveg eins og að hafa fimm manna n., þar sem fjórir væru kosnir af Alþingi, að hafa þá fimm manna n. kosna af Alþingi. En þetta fyrirkomulag með sex manna n., þar sem raunverulega séu sjö atkv. og ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. geti haft tvö, það kann ég ekki við. Ég er líka hræddur um, að þarna komi nokkuð annað til greina. Fyrir utan það hreint stjórnarfarslega, sem víð þetta er að athuga og ég nefndi áðan, þá er það pólitískt við þetta að athuga frá mínu sjónarmiði, að það liggja fyrir yfirlýsingar nú í sambandi við einmitt þessa löggjöf, að Sjálfstfl. er henni raunverulega andvígur, að Sjálfstfl. álítur, að það eigi ekkert verðlagseftirlit að vera í landinu. M.ö.o.: hann hefur kannske fallizt hér á einhver lög, sem hann ætlar að lofa að fara í gegnum Alþ., en hann vill raunverulega helzt gera að engu, og það hefur ekki farið neitt leynt síðustu dagana, komið alveg greinilega fram, m.a. í yfirlýsingum í leiðurum Morgunblaðsins, að Sjálfstfl. er alveg á móti verðlagseftirlitinu og álítur það illa nauðsyn, og aðalmálgagn Sjálfstfl. hefur þannig alveg tekið undir við vissa af fulltrúum flokksins hér á Alþingi um, að þetta eigi raunverulega að þolast til sem allra skemmsta tíma. Ég skal viðurkenna, að það er ekki nema rökrétt hjá Sjálfstfl., að svo miklu leyti sem hann hugsar út frá sjónarmiði verzlunarauðvaldsins, að hugsa þannig. Það kerfi, sem hér er verið að innleiða nú, grundvallast á þeirri siðferðisreglu, ef ég má nota svo fallegt orð um þann hlut, að hver eigi að græða sem bezt hann getur, og ef menn ekki passi sig sjálfir að láta ekki flá sig, megi þeir, sem sterkir eru, flá þá, sem smærri eru, eins freklega og þeim frekast er mögulegt. En það hefur hingað til verið álitið, að ríkið eða þjóðfélagið ætti að reyna að setja einhverjar skorður við því, hvernig þeir sterku geti farið með þá veiku. Hins vegar virðist takmarkið eftír yfirlýsingu Sjálfstfl. vera það, að sem fyrst elgi að skapa þarna það frelsi, að úlfarnir geti étið lömbin. Það er þess vegna yfirlýst frá hálfu Sjálfstfl., að þetta verðlagseftirlit sé skoðað frá hans hálfu sem ill nauðsyn til sem allra skemmsts tíma. Mér er spurn: Hver mun vera afstaða ráðuneytisstjóra viðskmrn., ef á að fara að skikka þann mann sem sérstakan embættismann til þess að fá sérstök völd til þess að geta skapað meiri hluta á móti meiri hluta Alþingis í n., sem Alþingi annars kýs, fá völd á við tvo af fulltrúum Alþingis í slíkri n. og geta þannig ráðið, þegar hann vill, með einum flokki þess, Sjálfstfl., um, hvaða niðurstöðu sé þarna komizt að? Það er a.m.k. ekkert undarlegt, þó að maður vildi gjarnan vita um slíkar skoðanir. Ég veit t.d. ekki, hvort slíkur ráðuneytisstjóri mundi skoða það sem sitt hlutverk að fara í öllum slíkum málum einvörðungu eftir áliti síns ráðh. Ef það lægi fyrir, að ráðuneytisstjóri í viðskmrn., sem settur væri í slíkt embætti af hálfu Alþingis með slíkum lögum, liti svo á, að hann væri þarna ekki sem bara ráðuneytisstjóri, heldur sem fulltrúi sins ráðh., þannig að það væri ráðh., sem raunverulega færi með þessi atkv., þá náttúrlega lítur málið á vissan hátt dálítið öðruvísi út, og það væri þá a.m.k. gott, að það kæmu yfirlýsingar um það, ef það væri svo. Eigi hins vegar t.d. núv. ráðuneytisstjóri í viðskmrn., - ég veit ekkert, hvenær það kann að breytast, hann er ráðuneytisstjóri í fleiri rn., og það virðast miklar tilhneigingar núna á Alþingi til að fjölga hálaunuðum embættum, þannig að það má vel vera, að það verði einhverjar breytingar þar á, - en eftir því sem við alþm. þekkjum skoðanir ráðuneytisstjórans í viðskmrn, nú, virðist hann trúa á frelsið, trúa á það, að allir hlutir tempri sig bezt sjálfir. Það komi það bezta út, þegar menn séu látnir slást, hver sem betur getur, og það á náttúrlega líka við um verðlag og undirboð og yfirboð og verðlagsmyndun og að frjáls samkeppni fái yfirleitt að ríkja. Mér sýnist það vera hans skoðun, og mér þætti þá ekki ólíklegt, að hann væri á einhverri svipaðri skoðun og fram hefur komið hjá Sjálfstfl. hér, að máske væri þetta ill nauðsyn til skamms tíma, að dandalast með þetta verðlagseftirlit, kannske m.a. af því, að Alþfl. hafi e.t.v. aldrei þessu vant sótt eitt mál dálítið fast. Mér sýnist nú satt að segja eftír þeim yfirlýsingum, sem ég hef heyrt hér á Alþingi í þessu máli, að það séu bara þessir tveir flokkar, Alþfl. og Alþb., sem séu raunverulega með því, svo að það standi ekki á allt of öruggum grundvelli, þannig að ef ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. skyldi vera á einhverjum svipuðum skoðunum viðvíkjandi verðlagsmyndun og hann hefur verið um, hver gifta það sé að fá frjálsa verzlun að öðru leyti, lízt mér ekkert á að gefa honum slíkt vald. Ég álít þess vegna, að annaðhvort væri réttast að færa þetta til þess forms eins og það var, þegar við fulltrúar þriggja flokka í fjhn. þessarar d. samþ. málið, eins og það fór frá Nd., eða þá, ef ég fyndi það á stjórnarflokkunum, að þess væri enginn kostur að fá slíka breyt., þá álít ég, að það kæmi til mála líka að samþ. þá brtt., sem liggur fyrir á þskj. 597. Ég held, að þegar ákvarðanir eru teknar um það að kjósa svona n. á Alþ., eigi ábyrgðin þar fyrst og fremst að hvíla á Alþingi og valdið að vera hjá því og það eigi ekki að vera að rugla því á þann hátt, sem þarna er gert, og sízt af öllu álít ég, að það eigi að stofna til þess, að ákveðinn embættismaður í ríkiskerfinu geti haft vald til þess að hindra það, sem meiri hl. þeirra fulltrúa, sem kosnir væru á Alþingi, ella vildi. Ég held, að menn ættu ekki að rugla saman embættisvaldi og valdi Alþingis í þessum efnum. Hins vegar viðvíkjandi verðlagsdóminum og þeirri breyt., sem Ed. hefur gert á honum, sýnist mér það vera út af fyrir sig góð breyt. og sé rétt að halda henni. Það er vitanlegt, að verðlagsdómur hefur komið að allgóðu haldi, og ég fæ satt að segja ekki séð, að það séu neinar ástæður til þess að draga úr því öryggi, sem í honum eigi að vera, ef verðlagseftirlit á annað borð á að standa. Það hefur kostað allmikla baráttu áður meira að segja að fá fram þann dóm og fá fram þær rannsóknir, sem felldar hafa verið í verðlagsdómi og mesta eftirtekt vakið, og menn hafa séð af því, sem síðast hefur gerzt, að það mun ekki vanþörf á að halda þeim dómi sem sterkustum. Ég vænti þess vegna raunverulega nánari skýringa frá hálfu stjórnarflokkanna á þessari breyt. viðvíkjandi 1. gr., m.a. þeirra meðnm. minna, sem sammála voru mér um að afgreiða málið frá þessari hv. d. eins og gert var, um, hvernig á þessari breyt. stendur. Maður hélt satt að segja, að það hefði verið búið að athuga þetta mál svo vel af ríkisstj. áður, a.m.k. kom það svo seint fram, að það hefði átt að vera orðið nokkurn veginn fullbúið. Það er engan veginn skemmtileg aðferð, sem stundum hefur tíðkazt og hefur síður en svo gefizt vel, að Ed. sé á síðustu dögum þingsins að taka upp á því að breyta frv., sem Nd. er búin að vinna vel að og afgreiða á þann hátt, sem menn hafa venjulega hugsað sér að afgreiða mál frá Alþingi. Það getur orðið ríkissjóði nokkuð dýrt, kannske kostað nokkra tugi milljóna króna. Menn muna eftir því fyrir 10 árum í sambandi við áburðarverksmiðjuna og hvað búið er að standa út af því, og ég held, að það sé ekki rétt að koma Ed. upp á að vera að hringla svona með frv., sem Nd. er búin að vinna vel að. Þess vegna er ég alveg á móti því, ef ekki koma fram nein sérstök og góð rök fyrir þessari breyt., og álít, að hv. d, eigi að halda fast við það, sem hún ákvað í þessum málum áður.

Forseti (BGr): Ég vil biðja þingmenn um að sýna öðrum deildum þingsins tilhlýðilega virðingu.



Herra forseti. Í tilefni af því, sem hv. síðasti þm. sagði um Ed., er ég honum ekki að öllu leyti sammála. Ég álít, að sú breyt., sem Ed. hefur gert á ákvæðunum um verðlagsdóminn, sé til bóta og eigi þess v egna að standa. Öðru máli gegnir svo um þá breyt., sem d. hefur gert á 1. gr., en við þá grein hef ég borið fram sérstaka brtt. og aðra til vara og vil ég aðeins gera stutta grein fyrir þeim ástæðum, sem til þess liggja. Ég hef áður staðið að till. um skipan verðlagsdóms eða verðlagsnefndar réttara sagt, sem væri skipuð á þann hátt, að viðkomandi stéttir tilnefndu nm., þ.e. neytendur annars vegar og svo fulltrúar verzlana og verzlanafyrirtækja hins vegar. Þegar ég stóð að þeirri brtt., hafði ég það fyrirkomulag til hliðsjónar, sem hefur verið í sambandi við verðlagningu landbúnaðarafurða og hefur gefizt vel þar, og ég taldi ekki óeðlilegt, að slíkt fyrirkomulag gæti einnig gefizt vel í þessu sambandi. Og það er líka rétt að athuga, að hvaða afstöðu sem menn hafa til kaupmannastéttarinnar og verzlunarfyrirtækja yfirleitt, finnst mér, að það sé sanngirnismál, að þeir aðilar fái samningsrétt um hagsmunamál sín í samræmi við það, sem aðrar stéttir hafa, og ég sé ekki, að það eigi að stafa nein hætta af því, ef það er gert með líkum hætti og nú er gengið frá verðlagsákvörðunum landbúnaðarins. Hv. d. féllst ekki á þessa brtt., sem ég hafði flutt ásamt öðrum þm. um þetta efni, og virðist enn ekki vera þeirrar skoðunar, að það sé rétt að veita verzlunarfyrirtækjum og verzlunarstéttinni samningsrétt um þessi hagsmunamál sín, og hefðu menn þó getað búizt við því, að afstaða Sjálfstfl., eftir allar hans yfirlýsingar um þessi mál, hefði ekki orðið á þá lund, að hann stuðlaði að því, að slík till. væri felld. Nú hefur orðið nokkur breyt. í Ed. á því fyrirkomulagi á skipan verðlagsnefndar, sem Nd. gekk frá, á þá leið, að í staðinn fyrir, að Nd. gerði ráð fyrir því, að í verðlagsnefndinni væru fimm nm., ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. og 4 þingkjörnir menn, þá er nú gert ráð fyrir 5 þingkjörnum mönnum og ráðuneytisstjóranum að auki og hann hafi tvö atkv., ef jöfn atkv. verða í n. Ég tel, að þessi breyt. sé til hins verra. Ég áleit strax, að það væri óheppilegt fyrirkomulag, og flutti brtt. í sambandi við það að láta ráðuneytisstjórann í viðskmrn. sitja í verðlagsnefndinni, vegna þess að það væri óeðlilegt af ýmsum ástæðum, að ráðuneytisstjóri fjallaði sérstaklega um þessi mál og hefði þetta sem aukastarf, að það væri heldur óheppilegt að gera ráðuneytisstjóra að eins konar oddamönnum í slíkum gerðardómum eins og þessum og það samræmdist ekki starfi þeirra. Þess vegna flutti ég í Nd. við 3. umr. þá brtt., að í staðinn fyrir ráðuneytisstjórann væri oddamaður tilnefndur frá hæstarétti. Það fékkst ekki samþ. En nú, þegar búið er að breyta þessu fyrirkomulagi í það horf að tilnefna 5 nm. af Alþ., sýnist mér, að það eigi ekki lengur að vera þörf fyrir ráðuneytisstjórann sem oddamann, því að það er þá orðinn þegar oddamaður af hálfu hinna þingkjörnu manna til staðar, þar sem þeir eru orðnir 5, og þá sé eðlilegt að fella ráðuneytisstjórann alveg niður, samkv. þeirri röksemd, sem ég hef hér áður flutt og minnzt á núna, að það sé óeðlilegt að hafa ráðuneytisstjóra fyrir oddamann í slíkri nefnd. Og satt að segja veit ég ekki heldur, hvernig það á að vera framkvæmanlegt, á meðan núv. ráðuneytisstjóri er í viðskmrn., vegna þess að til viðbótar starfi sínu þar er hann líka ráðuneytisstjóri í efnahagsmrn., og ef á að fara að leggja þetta starf á hann til viðbótar, að vera formaður og oddamaður í verðlagsnefnd, sér maður ekki með góðu móti, hvernig hann á að geta komizt yfir það. Af því að því hefur verið haldið fram af hæstv. ráðh., að þetta sé alveg sérstaklega dýrmætur maður, er ég næstum undrandi yfir því, að þeir skuli vilja leggja svona mikla vinnu á hann og reyna ekki að spara hann betur, og sú ástæða ætti m.a. að geta ýtt undir það, að þeir féllust á þá breyt., sem er í till. minni um að fella þátttöku hans í verðlagsnefndinni alveg niður og hafa n. aðeins skipaða hinum 5 nm., sem eru kjörnir af Alþ. Sú skipan er ríkjandi nú á mörgum sviðum. T.d. í því máli, sem kemur fyrir hér næst á eftir, er bankaráð Búnaðarbankans fært í það horf að vera skipað 5 mönnum kosnum af Alþ. og af ríkisstj. haldið fram, að það sé sérstaklega heppilegt fyrirkomulag þar. Mér fyndist, að það væri þá ekki óeðlilegt, þó að það gæti einnig átt við um verðlagsnefndina, að hafa þar aðeins 5 menn, sem eru kjörnir af Alþingi. Ef hins vegar það fæst ekki fram, að í verðlagsnefndina væru aðeins 5 menn kjörnir af Alþingi, og ef hæstv. ríkisstj. heldur fast við það að láta ráðuneytisstjórann vera formann í verðlagsnefndinni, er það ákaflega óvarlegt fyrirkomulag að láta hann sitja þar, vera þar með tvö atkvæði, ef atkv. verða jöfn, og láta hann mega sín þar meira en þá menn, sem eru kosnir á Alþ. Ég álít, að við þingmenn eigum að hafa það traust til Alþingis og bera það mikla virðingu fyrir því, að við eigum að telja menn, sem eru kjörnir af því, eiga að vera rétthærri en menn, sem eru tilnefndir í einhverja nefnd vegna þess, að þeir gegna einhverju starfi um tíma og tíma, og þess vegna, ef nm. eru hafðir 6, eins og gert er ráð fyrir núna í frv., sé eðlilegra, að það sé meiri hl. þingkjörinna nm., sem skeri úr, ef atkv. verða jöfn í n., en ráðuneytisstjórinn sé ekki látinn hafa tvöfaldan atkvæðisrétt á við hina undir þeim kringumstæðum. Ég skal svo ekki hafa þessi orð öllu fleiri. Ég hefði talið langheppilegast, að það fyrirkomulag væri haft á þessum málum, að fulltrúar viðkomandi stétta fengju að semja um það og að verzlunarmannastéttin fengi að því leyti samningsrétt eins og aðrar stéttir njóta nú. En fyrst hæstv. ríkisstj. fellst ekki á það, held ég, að það sé heppilegasta fyrirkomulagið að hafa þingkjörna nefnd til þess að annast þetta mál, og vænti þess vegna, að hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar endurskoði afstöðu sína til 1. gr. og athugi það, hvort ekki sé heppilegt að hafa það fyrirkomulag, sem felst í minni till. Meiri hl. þeirra í n. á eftir sem áður að vera tryggður, og þeir ættu þess vegna ekki að hafa á móti henni af þeirri ástæðu.



Herra forseti. Í fjárlögum fyrir árið 1959 er heimild fyrir hæstv. ríkisstj. til að taka erlent lán allt að 6 millj. dollara, og af þeirri fjárhæð skulu þar taldar fjárhæðir endurlánaðar svo sem þar segir. Síðan er nánar skilgreint í fjárl. fyrir 1959, og þar eru ákvarðanir um að verja 98 millj. kr. af þessu léni. Nú var upplýst hér á dögunum, þegar svarað var fsp., að óráðstafað muni vera um 115 millj. af þessu lánsfé. Vil ég því spyrjast fyrir um það hjá hæstv. stjórn, af því að nú líður mjög að þinglokum, hvort hún ætlar ekki að leggja fyrir hv. Alþ. till. um, hvernig þessu fé skuli ráðstafað. Ég sé ekki betur en verði þetta ekki gert, skorti alveg heimild til þess að ákvarða, í hvað þetta fé skuli fara. En á hinn bóginn er nauðsynlegt að komast að niðurstöðu um það. Ég vil sem sagt spyrja hæstv. ríkisstj., hvort ekki sé von á till. frá henni um það efni.



Herra forseti. Ég gerði fsp. hér í upphafi fundarins til hæstv. ríkisstj., sem var ekki svarað. Ég geri ráð fyrir því, að það hafi verið vegna þess, að sá ráðh., sem sérstaklega fjallar um lántökur, var ekki viðstaddur. Ég vildi því endurtaka þessa fsp., af því að ég sé, að hæstv. fjmrh. er nú viðstaddur. Það er í fjárl. fyrir 1959 heimilað að taka erlent lán að upphæð allt að 6 millj. dollara. Síðan segir í fjárlagagr., með leyfi hæstv. forseta: „Af þeirri fjárhæð skulu eftirtaldar upphæðir endurlánaðar svo sem hér segir“ - og eru þar taldar upp fjárhæðirnar, og samtals nema þær fjárhæðir 98 millj. kr. Nú hefur verið upplýst samkvæmt því, sem spurt hefur verið um, að óráðstafað muni vera af þessu láni um 115 millj. kr. Ég hef alltaf verið að búast við því hvern dag, að það kæmu fram till. frá hæstv. ríkisstj. um, hvernig þessum 115 millj. skuli varið, því að það gefur auga leið, að það er ætlazt til þess, að það verði hv. Alþingi, sem skiptir þeirri fjárhæð eins og hinu, sem áður hefur verið ákvarðað um í fjárl. En það hefur ekki orðið. Þar sem nú er mjög liðið að þingslitum, vildi ég spyrja hæstv. fjmrh., hvort ekki væri von á því, að hæstv. ríkisstj. legði fram till. sínar um, hvernig þessu fé skuli ráðstafað. Ég vil benda á, að ef þetta verður ekki gert núna, þá sýnist mér, að það muni ekki vera hægt að ráðstafa þessu fyrr en á næsta þingi, en hér er um verulega fjárhæð að ræða og mörg aðkallandi verkefni, sem þyrfti að fá af þessu fé til nú á þessu sumri.



Herra forseti. Mér var ókunnugt fyrir fundinn um þá fsp., sem hv. 1. þm. Austf. (EystJ) ætlaði að bera hér fram. Við munum að sjálfsögðu í ríkisstj. taka það til athugunar, og þegar stjórnin hefur tekið þetta mál, sem hann spyr um, til athugunar og umr. í stjórninni, verður hv. þm. látinn vita um það.