Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá formanni þingflokks Pírata um að Þórhildur Sunna Ævarsdóttir geti ekki sótt þingfundi á næstunni og formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Haraldur Benediktsson verði fjarverandi á næstunni. Einnig hafa borist bréf frá formanni þingflokks Miðflokksins um að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni og formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Jóhann Friðrik Friðriksson og Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir verði fjarverandi á næstunni Þá hafa borist bréf frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur, Ingu Sæland, Bjarna Jónssyni og Jódísi Skúladóttur um að þau verði fjarverandi á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í Suðvesturkjördæmi, Eva Sjöfn Helgadóttir, 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokks í Norðvesturkjördæmi, Teitur Björn Einarsson, 1. varamaður á lista Miðflokksins í Norðausturkjördæmi, Anna Kolbrún Árnadóttir, 1. varamaður á lista Framsóknarflokks í Suðurkjördæmi, Halldóra Fríða Þorvaldsdóttir, 2. og 3. varamaður á lista Framsóknarflokks í Norðvesturkjördæmi, Iða Marsibil Jónsdóttir og Elsa Lára Arnardóttir, en 1. varamaður hefur boðað forföll, 1. varamaður á lista Flokks fólksins í Reykjavíkurkjördæmi suður, Wilhelm Wessman, 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvesturkjördæmi, Lilja Rafney Magnúsdóttir og 3. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðausturkjördæmi, Jana Salóme Ingibjargar Jósepsdóttir, en 1. og 2. varamaður hafa boðað forföll. Eva Sjöfn Helgadóttir, Teitur Björn Einarsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Halldóra Fríða Þorvaldsdóttir, Iða Marsibil Jónsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Wilhelm Wessman og Lilja Rafney Magnúsdóttir hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju. Landskjörstjórn hefur gefið út tilkynningu á grundvelli 1. mgr. 113. gr. kosningalaga til Jönu Salóme Ingibjargar Jósepsdóttur. Jafnframt hefur stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fundað til þess að fjalla um kosningu og kjörgengi hennar.



Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælir einróma með staðfestingu kosningar Jönu Salóme Ingibjargar Jósepsdóttur og telst það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Jana Salóme Ingibjargar Jósepsdóttir hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, utanríkisráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Það er ekki síst út af listamönnum og verkum þeirra sem Ísland er þekkt á alþjóðavísu sem skilar sér í beinhörðum peningum, t.d. af ferðamönnum. Þetta er aðeins dæmi um hinn beina ávinning sem við höfum af listum og þá er ógetið um mikilvægi lista fyrir samfélagið almennt. Við skulum líka muna að Covid-tímarnir voru listafólki sérlega erfiðir af þeirri einföldu ástæðu að þeir komust ekki til að stunda list sína eða lifa af henni. Í umsögn Bandalags íslenskra listamanna við fjárlög kemur fram að stórfelld lækkun sé fyrir dyrum á listamannalaunum og þau þyrftu að hækka í 560.000 kr. til þess að halda í við launavísitölu og vera sambærileg við það sem sjóðirnir höfðu til ráðstöfunar árið 2021. Listamenn hafa líka reiknað út að sjóðirnir nú séu sambærilegir því sem þeir voru 2014 þegar Ísland var nýstigið upp úr fordæmalausu efnahagshruni. Bandalagið bendir einnig á 30% skerðingu á framlögum til Kvikmyndasjóðs. Endurgreiðslur vegna stærri verkefna verða hins vegar auknar en þær renna að mestu leyti til erlendra framleiðenda. Listamenn vilja fá að sjá eyrnamerkta þjóðaróperu í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og loks spyrja þeir út í útgjaldalið upp á 1,2 milljarða sem hækkar um 10% milli ára, en eins og Bandalagið segir þá er þetta andlitslaust ráðstöfunarfé menningar- og viðskiptaráðuneytisins. Bandalagið fer fram á skýringar á þessum liðum. Herra forseti. Ég vil gera spurningar og athugasemdir Bandalagsins að mínum og beina þeim til hæstv. ráðherra menninga og viðskipta.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir að koma með þessar spurningar og við getum einmitt svarað þeim hér í þingsal. Í fyrsta lagi má benda á að frá árinu 2017 til dagsins í dag hafa framlög til menningarmála farið úr 10,7 milljörðum yfir í rúma 17 milljarða. Þá erum við ekki að tala um endurgreiðslukerfin okkar. Bara ef við lítum á stuðning við bókmenntir sem engin ríkisstjórn hafði veitt áður - sem er alveg undarlegt ef við lítum á sögu þjóðarinnar - þá vorum við að setja yfir 2 milljarða þar. Það sem bandalagið nefndi ekki í sinni umsögn voru endurgreiðslusjóðirnir og það fór ekki yfir þessar aukningar sem við höfum verið að gera. Ég verð að segja að ég er einkar stolt af því að standa hér og vera ráðherra menningarmála og fara yfir þann árangur sem við höfum náð. Í fyrsta sinn var kvikmyndastefna sett á laggirnar. Í fyrsta sinn er verið að setja tónlistarstefnu og gera tónlistarmiðstöð. Bandalagið gleymdi alveg að minnast á að við erum að setja nýjar 150 milljónir í að setja á laggirnar tónlistarmiðstöð. Það er nú eitt og annað sem bandalagið gleymdi líka, fyrst hv. þingmaður er búinn að gera þessa athugasemd þeirra að sinni. Það vill svo til að við vorum stödd í heimsfaraldri, og hvað gerði ríkisstjórnin? Hún myndaði svokallaða efnahagslega loftbrú til þeirra sem áttu í miklum erfiðleikum á þessu tímabili. Við stórjukum öll framlög til listamanna í sambandi við tekjufallsstyrki og við hækkuðum þessa sjóði verulega. Ég hlakka til að fara betur yfir það í næsta svari mínu.

Herra forseti. Í næsta svari sínu, segir hæstv. ráðherra. En nei, ég myndi vilja að ráðherrann færi að svara spurningum sem til hennar var beint. Eða er ráðherrann að segja að allt þetta byggi á misskilningi hjá Bandalagi íslenskra listamanna og þau hafi það þrátt fyrir allt svona rosalega gott? Nei, það er nefnilega tómahljóð á fleiri stöðum en í ríkiskassanum. Það er líka í orðum ráðherra sem fer út um víðan völl og hún verður bara að svara þessum tilteknu spurningum. Mig langar t.d. að spyrja aftur, svo hún geti einbeitt sér að því eina svari, um útgjaldaliðinn sem hækkar um 1,2 milljarða eða 10% sem er andlitslaust ráðstöfunarfé ráðherra. Getur hún gert grein fyrir því í hvað það hefur farið og í hvað það mun fara?

Virðulegi forseti. Þetta er mjög áhugaverð spurning og ábending sem kemur frá bandalaginu en þetta er í fyrsta sinn sem ég sé hana. Við höfum átt fjölmarga fundi með forseta bandalagsins og aldrei nokkurn tímann, aldrei hefur hann minnst á þetta, að þetta sé andlitslaust skúffufé. Og ég kannast ekki við það því að ég er ekki búin að vera með neitt skúffufé allt síðasta ár. Ég bara vísa þessu algerlega heim til föðurhúsanna ef ég á að segja eins og er. Ég vil benda á að þarna er um að ræða sjóði og allt eyrnamerkt ákveðnum málaflokkum og allt hjá nefndum sem við höfum skipað, þannig að hér er ekki um að ræða eitthvert andlitslaust skúffufé. Varðandi listamannalaunin er það svo að í lok síðasta kjörtímabils hækkuðum við listamannalaunin um 100 milljónir. Að auki erum við að halda þessari hækkun inni um sirka 70 milljónir út kjörtímabilið. En það er alveg rétt, sem kemur fram í umsögn Bandalags íslenskra listamanna, að þessi laun mættu hækka. Það er mín skoðun og þar erum við hv. þingmaður hjartanlega sammála.

Virðulegi forseti. Staða heimilanna hefur aldrei eða sjaldan verið betri en nú, það hefur verið boðskapur fjármálaráðherra á undanförnum mánuðum á meðan þau glíma við verðbólgu og nær fordæmalausar vaxtahækkanir. Fjármálaráðherra hefur ítrekað vitnað í meðaltöl og góða stöðu heimilanna þegar ég og fleiri höfum bent á að mörg heimili munu ekki standa undir þeim gríðarlegu hækkunum á húsnæðiskostnaði sem orðið hefur á undanförnum mánuðum og með því gert lítið úr vandanum. Honum hefur þannig verið tíðrætt um góða eiginfjárstöðu heimilanna þótt hún stafi fyrst og fremst af fordæmalausum hækkunum á fasteignamarkaði en ekki því að skuldir heimilanna hafi lækkað eða því að ráðstöfunarfé þeirra hafi aukist eitthvað með hækkandi fasteignamati, sem er alls ekki peningur í vasa. Það er ráðstöfunarfé heimilanna sem skiptir máli. Á því lifa þau og það ræður úrslitum um hvort þau standi undir vaxtahækkunum sem nú nema um 100.000 kr. eða jafnvel meira í hverjum mánuði, ofan á allar þær hækkanir sem verðbólgan veldur. Við skulum skoða fjóra einstaklinga. Einn þeirra er búinn að koma sér í góða stöðu með 2 milljónir í mánaðarlaun. Annar situr á Alþingi með 1.265.000 kr. í laun. Sá þriðji er grunnskólakennari með 15 ára starfsreynslu með 668.000 kr. á mánuði og sá fjórði á bótum almannatrygginga með 375.000 kr. fyrir skatt en ekki nema 310.000 kr. í vasann. Að meðaltali eru þessir fjórir einstaklingar með rúma eina milljón í mánaðarlaun. Samkvæmt kenningum fjármálaráðherra hafa þau það því öll mjög gott og ráða vel við þær hækkanir á húsnæðiskostnaði sem á þeim hafa dunið á undanförnum mánuðum, eða hvað? Í staðinn fyrir að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni - leyfa þjóðinni að njóta þess að án hans væri verðbólga á Íslandi með minnsta móti í Evrópu og staðan sem blasir við heimilunum allt önnur og miklu betri og í stað þess að hækka vexti lána á ný lán til að kæla húsnæðismarkaðinn þegar kannski 2% þjóðarinnar eru í fasteignaviðskiptum á hverjum tíma - eru álögur hækkaðar á hin 98%, sem óvíst er að skili neinu. Þetta er hins vegar gríðarlega þægileg lausn fyrir fólk sem er með 2 milljónir á mánuði, að ákveða að velta afleiðingum af ástandi sem þetta fólk hefur sjálft skapað yfir á heimili landsins sem er aðgerð sem kemur verst niður á þeim sem skulda mest, ungu fólki sem er nýkomið á húsnæðismarkaðinn og þeim sem hafa minnst á milli handanna. Það er ekki þannig að staða allra heimila sé góð. Mig langar bara til að biðja fjármálaráðherra að bregðast aðeins við þessu.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að staða allra er ekki góð og það eru margir sem eiga erfitt með að ná endum saman. Ef við skoðum það hins vegar í sögulegu samhengi þá eru opinberu tölurnar sem við höfum í höndunum þær að það hafi aldrei jafn fáir átt erfitt með að ná endum saman. Ef við skoðum sömuleiðis þróun kjaramála í landinu, hvernig hafa kjarasamningar leitt fram kjarabætur fyrir tekjulægstu hópana? Hvað höfum við verið að gera með því að bæta réttindakerfin í almannatryggingum? Þá hefur okkur tekist á undanförnum árum að auka kaupmátt hjá öllum tekjutíundum, líka þeim sem eru með minnst milli handanna og hv. þingmaður beinir sjónum sínum sérstaklega að. Það sem mér finnst einna merkilegast í þessu sambandi er það að þetta skyldi líka hafa verið tilvikið á meðan á heimsfaraldri stóð. Við höfum skoðað sérstaklega þróun kaupmáttar hjá öllum tekjutíundum, ekki bara hjá 2 milljóna manninum sem hv. þingmaður nefnir heldur líka hjá þeim sem hafa minnst. Við sjáum alveg afgerandi að allir þessir hópar, allar tekjutíundirnar, bættu stöðu sína á meðan á heimsfaraldri stóð á árinu 2020 og 2021. Varðandi áhrif vaxta þá verðum við að geta tekið þessa umræðu í einhverju heildarsamhengi hlutanna. Seðlabankinn hækkar vexti beinlínis til að draga úr spennu í hagkerfinu. Hann er beinlínis að beita vöxtunum til þess að draga úr eftirspurn í hagkerfinu, skulum við segja. Það eru hópar sem vextirnir munu fyrst bitna á. Við höfum gripið til aðgerða vegna þeirra. Við höfum líka fylgst mjög vandlega með því hvernig vanskil eru að þróast í bankakerfinu. Ég var síðast í dag að spyrja um upplýsingar um þetta og tölurnar úr fjármálakerfinu eru þær að það eru engin merki um aukin vanskil húsnæðislána, engin merki. Það þýðir ekki að það gerist ekki síðar, en enn sem komið er eru engin merki um þá hrikalegu stöðu sem verið er að gefa hér í skyn að sé nú þegar komin upp.

Virðulegi forseti. Mig langar að vitna í tölur úr frétt Stöðvar 2 í vikunni en þar var rætt um stöðuna hjá þremur aðilum. Hjá einum hafði afborgun hækkað úr 118.000 í 207.000, sem sagt um 89.000 á mánuði. Annar greiddi 157.000 fyrr á þessu ári en núna er greiðslubyrðin 240.000 og hefur hækkað um 83.000. Sá þriðji hafði greitt 129.000 en nú er greiðslubyrðin 280.000 sem er hækkun upp á 151.000. Að meðaltali hafa afborganir af lánum þessara einstaklinga hækkað um 108.000 á mánuði. Meðaltal tekna þeirra fjögurra einstaklinga sem ég vitnaði í áðan er um 1 milljón króna og ég hef litlar áhyggjur af þeim sem eru með þær tekjur eða meira, þó að ég telji samt ekki réttlætanlegt að þeir þurfi að greiða jafn mikið og raun ber vitni til bankanna. En sá sem er með 668.000 kr. í laun á mánuði fær ekki nema 475.000 kr. útborgaðar. Hækkunin ein og sér er 23% af ráðstöfunartekjum hans og heildarskuldabyrði fer úr 44% í 59% miðað við fyrrgreindar tölur. Hann mun ekki standa undir þessu til lengdar og um leið og það má fagna því að mörg heimili hafi það nógu gott til að hífa upp meðaltalið þá eru það ekki þau heimili sem ástæða 

Virðulegi forseti. Það sem við eigum fyrst og fremst að gera er að taka á verðbólgunni og beita opinberu fjármálunum í þágu þess. Við erum í stórum aðgerðum í húsnæðismálum sem eru einn helsti drifkraftur verðbólgu undanfarin ár, þ.e. hækkanir á húsnæðisverði í landinu. Um þessi dæmi sem eru talin upp vil ég segja að það er ekki þannig að fólk standi ekki frammi fyrir neinum valkostum af nokkru tagi. Auðvitað getur fólk leitað eftir því að endurfjármagna lánin sín ef aðstæður bjóða upp á það. Það eru kannski helst þeir sem hafa tekið mjög löng, verðtryggð jafngreiðslulán sem geta lítið gert til að bæta þar við. En það er án efa þannig að einhverjir hafa spennt bogann of hátt. Við sjáum ekki almenn merki um það í fjármálakerfinu í dag. En áður en við komumst að þeirri niðurstöðu að allir séu að upplifa svona mikla skerðingu á ráðstöfunartekjum sínum eða aukna greiðslubyrði skulum við hafa í huga 

Forseti. Nýverið fór sérsveit ríkislögreglustjóra húsavillt í Kópavogi og vakti mann fullvopnuð. Í öðru tilfelli handtók hún saklausan mann fyrir framan fjölskyldu hans eftir að tilkynnt var um byssumann á ferli, sem reyndist vera barn að leik. Fyrr á árinu hafði sérsveitin í tvígang afskipti af sama ungmenninu, fyrst í strætó og svo þar sem hann sat að snæðingi í bakaríi með móður sinni, allt að tilefnislausu. Sérsveit var kölluð út til þess að handtaka mann í Tjarnabyggð, byssum miðað á manninn og 15 ára son hans, en í ljós kom að þeir tengdust málinu alls ekki. Eftirliti með störfum lögreglu á Íslandi er verulega ábótavant. Nefnd um eftirlit með störfum lögreglu sem komið var á fót árið 2017 er svo gott sem algjörlega máttlaus. Hún tekur við tilkynningum, greinir þær og kemur þeim svo í farveg hjá því lögregluembætti sem um ræðir. Í raun hefur nefndin því lítið annað hlutverk en að vera póstflokkunarstöð undir ábendingar. Lögreglan hefur því mjög mikið pláss til að gera mistök í starfi án þess að þurfa að hafa áhyggjur af því að sjálfstæð eftirlitsstofnun eða annar aðili hafi vald til að rannsaka mistökin til þess annars vegar að tryggja viðeigandi afleiðingar og hins vegar að tryggja að mistökin endurtaki sig ekki. Aðspurður hvort hann tæki undir nauðsyn þess að koma á fót sjálfstæðu eftirliti með störfum lögreglu svaraði hæstv. ráðherra því hér í þingsal í síðasta mánuði, með leyfi forseta, að það standi „ekkert annað til en að efla eftirlit með lögreglu“. Í ljósi þess og í kjölfar nýliðinna atburða langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða vinna stendur yfir í ráðuneytinu við það að efla eftirlit með lögreglu? Hvað hyggst ráðherra gera í þeim efnum? Hefur hann haft til skoðunar að setja á fót sjálfstætt embætti með skýrar valdheimildir til að hafa eftirlit með störfum lögreglu?

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi er farið hér yfir frávik í störfum lögreglu sem í daglegum störfum sínum með mikilli aukningu mætir vopnuðu fólki og við þær aðstæður geta komið upp frávik. Við getum sett okkur sjálf í þessar aðstæður, að til að tryggja öryggi sitt þá er alltaf viðbúið að einhver frávik koma upp. Það ber auðvitað að harma það en það fylgir þeirra vinnu. Það er gríðarlega mikil aukning á útköllum þar sem vopn koma við sögu. Það að eftirlitsnefnd með störfum lögreglu sé algerlega máttlaus er auðvitað alger fásinna, stenst enga skoðun. Síðast í morgun átti ég fund með þessari nefnd þar sem við vorum að fara yfir stöðuna og þar er auðvitað eitt og annað sem við þurfum að líta til núna við það frumvarp sem við erum að leggja lokahönd á, sem gefur lögreglu auknar heimildir til afbrotavarna. Við erum þannig að efna það sem ég nefndi hér og var komið inn á í svari mínu síðast, að við þurfum að styrkja þetta eftirlit í samræmi við þær auknu heimildir sem þingið væntanlega kemur til með að veita lögreglu, eða ég geri mér vonir um það. Þannig að það stendur eftir og við eigum m.a. fundi með þessari nefnd. Við erum að greina það hvað við getum gert betur við núverandi aðstæður og hvernig við getum í breyttu umhverfi tryggt það að þetta eftirlit sé fullnægjandi.

Forseti. Í ljósi svara hæstv. ráðherra vil ég benda á að téð nefnd hefur engar valdheimildir. Í viðtali við fjölmiðla þann 30. september síðastliðinn, í tengslum við fyrirætlanir hæstv. dómsmálaráðherra, um að veita lögreglunni heimild til að bera rafbyssur, sagðist hæstv. ráðherra treysta lögreglu til að nota rafbyssur af ábyrgð. Þá sagðist hæstv. ráðherra í sama viðtali treysta lögreglu til þess að vera með mjög skýrar verklagsreglur um þetta. Ég ítreka því spurninguna: Með hvaða hætti hyggst hæstv. dómsmálaráðherra tryggja virkt og sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu? Telur hæstv. dómsmálaráðherra ekki ástæðu til að tryggja slíkt eftirlit áður en valdheimildir lögreglu eru auknar, hvað þá heimildir lögreglu til vopnbeitingar gegn almennum borgurum? Eða telur hæstv. ráðherra nóg að hann einfaldlega treysti lögreglunni og almennir borgarar treysti einfaldlega hæstv. dómsmálaráðherra?

Virðulegur forseti. Ég upplifði þessa seinni spurningu svolítið í þá átt að mér finnst hv. þingmaður ekki hafa heyrt það sem ég var að segja. Vinnan við þetta stendur yfir, m.a. þess vegna átti ég fund síðast í morgun með þeirri nefnd sem hér er verið að ræða um og við ræddum einmitt hvað við getum gert betur. Sú vinna hefur staðið yfir í nokkuð langan tíma, auðvitað í samtali við nefndina og aðra, og það mun þá líta dagsins ljós samhliða frumvarpinu sem hér verður fljótlega lagt fram. Varðandi mögulegar heimildir til lögreglu til að nýta rafvopn þá hefur það ítrekað komið fram hjá mér að verði slíkar heimildir veittar og farið í slíkt tilraunaverkefni þá munu að sjálfsögðu fylgja því skýrar verklagsreglur eins og um önnur valdbeitingartæki sem lögreglan hefur, mjög skýrar, og eftirlitið með störfum lögreglu verður auðvitað virkt þar eins og á öðrum vettvangi. En ég ítreka að það þarf 

Virðulegur forseti. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að virkjunar-, loftslags- og landverndarmálin eru fyrirferðarmikil í opinberri umræðu. Það þarf heldur ekki að eyða löngum tíma í að nefna að þótt stjórnarflokkarnir þrír hafi komið sér saman um texta til að setja í stjórnarsáttmála er vegalengdin á milli þeirra svo löng að hún verður best mæld í ljósárum. Það er út af fyrir sig eðlilegt, það er bara pólitík og skoðanamunur, en í veruleikanum verður það hins vegar til þess að erfitt er að átta sig á því hvernig ríkisstjórnin ætlar að uppfylla orkuþörf og loftslagsmarkmið því að menn tala í austur og vestur hver úr sínu sólkerfinu. Gleggsta dæmið um það er umræðan sem skapast hefur um grænbók um orkumál. Skemmst er að minnast áhugaverðrar ræðu sem þingflokksformaður VG, hv. þm. Orri Páll Jóhannsson, hélt hér í þinginu en þar gagnrýndi hann formann starfshópsins, Vilhjálm Egilsson, fyrrverandi þingmann Sjálfstæðisflokksins, sem vann téða grænbók fyrir ríkisstjórnina, fyrir að tala fyrir öfgafyllstu sviðsmyndinni til orkuöflunar. Í Kjarnanum má svo lesa áhugaverða frásögn af fundi sem haldinn var um vindorku á Vesturlandi á dögunum. Þar tók til máls þingflokksformaður VG, Orri Páll Jóhannsson, og ég vitna til þeirra orða sem höfð voru eftir þingflokksformanninum á þeim fundi. Hann sagði að ræða þyrfti hvort einhver hluti þeirrar orku sem aflað sé í dag og ráðstafað til stóriðju geti hugsanlega farið í það sem þurfi í almannaþágu til að mæta fólksfjölgun og orkuskiptum. Þetta er umræða sem við höfum ekki tekið og er ekki tekin fyrir í þessari skýrslu, sagði Orri og veifaði grænbók Vilhjálms Egilssonar. Með öðrum orðum: Áhrifamenn eins stjórnarflokksins telja koma til álita að annaðhvort loka stóriðjuveri til að losa um orku til orkuskipta eða segja upp orkusamningi og kallar eftir umræðu. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra Bjarna Benediktsson, sem jafnframt er formaður Sjálfstæðisflokksins og oddviti í ríkisstjórninni, hvort honum finnist þetta koma til greina, hvort þetta sé yfir höfuð raunhæft og hvort verið sé að ræða þennan möguleika á milli ríkisstjórnarflokkanna.

Virðulegi forseti. Hér er spurt um tiltölulega afmarkaðan þátt umræðunnar, þ.e. hvort til umræðu sé að annaðhvort segja upp eða draga úr orkuafhendingu til stóriðju. Ég vil nú meina að þegar menn taka svona til orða eins og hér var vísað til, þ.e. í umræðu um þessi mál, þá megi líka alveg sjá fyrir sér þann möguleika að samningar renni út og þá sé ekki hægt að endurnýja, þannig að það gæti gerst einhvern tímann í framtíðinni. En það er hvergi verið að ræða um þessa hluti í stjórnkerfinu og ég get alveg sagt fyrir mitt leyti að ég held að við höfum aldrei upplifað aðra tíma þar sem jafn mikill ávinningur var af viðskiptum við orkufrekan iðnað í landinu eins og á við einmitt í dag, aldrei áður jafn mikil afkoma, bæði hjá framleiðendunum og orkusala sem er mjög jákvætt mál fyrir hagkerfið okkar. Það er hins vegar margt hægt að segja um umræðuna. Hérna voru fullyrðingar um getuleysi þessarar stjórnar til að þoka málum áfram. En það er samt sem áður staðreynd að rammaáætlun var kláruð í vor í fyrsta skipti frá árinu 2013 og ekki voru þessir þrír flokkar í ríkisstjórn frá 2013 heldur einmitt ýmis önnur stjórnarmynstur, m.a. á tímabili Viðreisn í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokkurinn þar áður og við lukum ekki við rammaáætlun á þeim tíma. En við höfum þokað því máli áfram og það held ég að hafi verið gríðarlega mikilvægur áfangi. Við höfum líka tjáð okkur um það í stjórnarsáttmála að það skipti verulega miklu máli að þétta flutningskerfi raforku í landinu vegna þess að strönduð orka í kerfinu okkar er á margan hátt töpuð orka og kallar fram þörfina fyrir fleiri virkjanir sem er algjör synd ef við eigum orku en erum bara ekki að koma henni rétta leið. Það eru margar stíflur í kerfinu hjá okkur sömuleiðis. Við þekkjum umræðuna um Suðurnesin í því sambandi 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins, Bjarna Benediktssyni, fyrir svarið. Það var áhugavert að heyra þetta, að það sé hvergi verið að ræða þetta innan ríkisstjórnarflokkanna eða í stjórnkerfinu. Áhrifamenn eins stjórnarflokksins og fylgjendur tala nefnilega mikið um þetta á fundum og í opinberri umræðu og ég efast ekki um að hæstv. ráðherra hefur tekið eftir því. Varðandi þann möguleika að hugsanlega megi sjá það fyrir sér að gera einhverjar breytingar þegar raforkusamningar renna út þá skilst mér nú að samningurinn í Straumsvík renni út 2036, svo dæmi sé tekið, og sá á Reyðarfirði árið 2048. Það er nú ansi langt seilst ef menn eru að hugsa um orkuskipti í því samhengi að ætla sér að sækja þann ávinning. Ég vil kannski að lokum spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji það heppilegt, þegar við erum að reyna að ná einhverri siglingu áfram og rammaáætlunin gaf ekki mikil fyrirheit, þótt hún hafi farið í gegnum þingið, um það hver langtímastefnumörkun eigi að vera, 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé allt of djúpt í árinni tekið að segja að flokkarnir tali út og suður þó að menn leyfi sér að viðra þá skoðun í opinberri umræðu að þeir myndu vilja sjá hærra hlutfall af orkunni sem við eigum til staðar nú þegar renna annað en í stóriðjuna. Það er jú staðreynd að orkufrekur iðnaður tekur í kringum 80% af allri framleiddri orku í landinu. En það er ekki mín skoðun að þessi mál verði leyst varðandi orkuskiptin með því að draga úr því heldur þurfum við að framleiða meira. Við þurfum að spyrja okkur spurninga sem snúa að flutningskerfinu. Við sjáum það t.d. núna í um þessar mundir að Landsvirkjun er með áform um að reisa virkjun í Þjórsá og hefur umsókn um það til meðferðar hjá Orkustofnun og ég veit ekki betur en að sú umsókn hafi verið í meðferð frá júní 2021. Ef okkur liggur á að nýta þá hagkvæmu virkjunarkosti sem eru til staðar í landinu þá þurfum við líka að gá að því að stjórnkerfi okkar geti afgreitt hugmyndir innan einhverra skynsamlegra marka vegna þess að þetta er bara einn áfangi af mörgum sem þarf að klára til þess að þar verði hafin framleiðsla innan tíðar.

Hæstv. forseti. Undanfarið höfum við töluvert rætt um stöðuna á landamærum og flóttamenn. Þann 16. september hækkaði ríkislögreglustjóri viðbúnaðarstig á landamærum eins og við þekkjum flest hér inni. Búsetuúrræði til skamms og lengri tíma voru þá orðin fullnýtt og áætlaði ríkislögreglustjóri að umsækjendum ætti eftir að fjölga hlutfallslega. Í kjölfarið kom fram að í Hafnarfirði hefði verið gerður samningur um samræmda móttöku flóttamanna sem gerði þá ráð fyrir tveimur starfsmönnum. Á liðnum misserum hefur þurft að fjölga þessum starfsmönnum og eru þeir orðnir 16 talsins. Innviðirnir eru komnir að þolmörkum. Við sjáum ekki annað en ákveðið stefnuleysi hjá stjórnvöldum og hefur það verið ríkjandi í málaflokknum dálítið lengi. Í tveimur þáttum um helgina voru þessi mál til umræðu. Á Sprengisandi var borin upp spurning til þingmanns Sjálfstæðisflokksins um hvort landamærin væru of opin. Hv. þingmaður svaraði því neitandi. Því verð ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort ekki sé samstaða innan þingflokks? Hvað sér ráðherrann fyrir sér til framtíðar í málaflokknum ef ósamstaða er ekki bara innan ríkisstjórnarinnar heldur einnig innan eigin þingflokks?

Virðulegur forseti. Það er ágætt að gera sér grein fyrir hvað felst í því þegar ríkislögreglustjóri lýsir yfir hættustigi á landamærum. Það gerist vegna þess sem tekur við eftir að fólk er komið í gegnum landamærin, þ.e. hvernig unnið er með þá flóttamenn sem hingað eru að koma, hvernig úrræðin eru til skamms tíma og lengri tíma, sérstaklega í húsnæðismálum. Erfið staða er þar og því er lýst yfir hættustigi. Varðandi það hvort landamærin séu of opin þá geri ég ráð fyrir að hv. þingmaður sé að spyrja að því hvort móttökukerfi okkar fyrir flóttamenn sé of opið og frábrugðið því sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Það er þannig. Það eru seglar í okkar lagaumhverfi sem gera það að verkum að vandinn er eins mikill og raun ber vitni hér, hlutfallslega sá langmesti ef horft er til nágrannaþjóða okkar í Evrópu. Frumvarp hefur verið lagt fram af hálfu ráðherra Sjálfstæðisflokksins í dómsmálaráðuneytinu á undanförnum árum sem ekki hefur fengið framgang hér í þinginu. Það hefur verið hugsað til þess að girða fyrir þessa stöðu, laga regluverk okkar betur að því sem gengur og gerist í öðrum löndum þannig að þessir seglar séu ekki eins virkir og raun ber vitni. Um þetta frumvarp er algjör samstaða í þingflokki Sjálfstæðisflokksins og ég tel að þarna hafi verið ruglað saman, því að hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins sem var í umræðuþætti um helgina gaf þetta svar frekar í tengslum við það hvort við ættum að opna hér fyrir fólki sem vill óska eftir dvalarleyfi og atvinnuleyfi. Á þeim forsendum er Sjálfstæðisflokkurinn líka algerlega samstiga. Þar viljum við breyta leikreglum þannig að fólk geti komið hingað sem þarf að vinna og svara kalli atvinnulífsins um að greiða leið þeirra sem koma hingað, fá atvinnusamning við fyrirtæki og koma hér til þátttöku í íslensku samfélagi. Með flóttamannakerfinu í dag er það ekki svo. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þetta ítarlega og góða svar. En mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort ríkisstjórnarflokkarnir séu einhuga um þessa afgreiðslu á því máli sem við ræðum hér síðar í dag, frumvarpi um landamærin. Mig langar líka að vitna til viðtals eða ummæla sem ráðherra viðhafði í Morgunblaðinu í morgun þar sem hann nefnir ákveðna vankanta. Mig langar að fá að vita hvaða vankantar það helst eru sem ráðherra hefur vitneskju um þegar hann segir að það þurfi að sníða ákveðna vankanta af kerfinu eins og það er í dag.

Virðulegur forseti. Samstaða er um frumvarp um landamæri sem ég mun mæla fyrir hér síðar í dag. Það snýst um innleiðingu og er hluti af því Schengen-samstarfi sem við erum í; það eru miklar fjárfestingar sem eiga sér stað í upplýsingakerfum Schengen-samstarfsins hér og innleiðing á breytingum á þessum upplýsingakerfum sem eru okkur gríðarlega mikilvæg. Hvaða vankanta þarf að sníða af útlendingalögunum þannig að þau verði sambærileg við það sem gengur og gerist hjá okkar nágrannaþjóðum? Það er ansi margt og ég kom inn á það að það eru nokkrir seglar sem virka hér og valda því að álagið er hlutfallslega miklu meira en annars staðar. Ég held að það sé kannski of langt mál að fara út í það, en þetta liggur í tímafrestum, liggur í því hvernig við tökum á móti fólki og úti í samfélaginu þegar fólk er komið, hvernig þetta snýr að því fólki sem er með tilhæfulausar umsóknir, hvernig við sendum það til baka og hvernig unnið er að þeim málum. Þetta eru hin augljósu atriði í mjög stuttu máli 

Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra út í fjármálakerfið. Við í Vinstri grænum leggjum áherslu á að ríkið verði áfram eigandi Landsbankans og höfum raunar talað um að skapa umgjörð um starfsemi samfélagsbanka sem starfar samkvæmt umhverfis- og samfélagssjónarmiðum. Ég held að þessum áherslum muni bara vaxa ásmegin og þau verði sífellt mikilvægari í þeim breytingum sem heimurinn stendur frammi fyrir á komandi misserum. Herra forseti. Mig langar því að nota tækifærið hér og spyrja hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra út í afstöðu hennar og hennar flokks til eignarhalds eða hugsanlegrar sölu á Landsbankanum sem ég, líkt og ég sagði áður, tel að sé mjög mikilvægt að haldi áfram að vera í eigu ríkisins. Það skiptir máli hvernig bankastarfsemi í landinu er háttað og hvernig henni er fyrir komið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir fyrirspurnina og fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga verkefni sem fram undan er, þ.e. frekari endurskipulagningu fjármálakerfisins. Það er mjög ánægjulegt að hafa tekið þátt í því á sínum tíma að endurbyggja þetta fjármálakerfi og að ríkissjóður hafi á sínum tíma fengið stöðugleikaframlögin sem fólu það m.a. í sér að Landsbankinn og Íslandsbanki og hluti af Arion banka þurftu allir að koma með ákveðið fjárframlag sem nam í kringum 700 milljörðum. Það hefur valdið því að skuldastaða ríkissjóðs Íslands hefur verið með allra besta móti. Á sínum tíma voru skuldir ríkissjóðs í kringum 30% af vergri landsframleiðslu en við sjáum fram á það núna, jafnvel þrátt fyrir Covid, að skuldahlutfallið verði, ef allt gengur eftir, í kringum 33%. Ég tel að það hafi verið mjög farsælt hvernig stjórnvöld hafa farið í þetta allt. Hv. þingmaður spyr um skoðun Framsóknarflokksins á eignarhaldi Landsbanka Íslands. Það er alveg ljóst að við viljum að Landsbanki Íslands verði áfram í eigu þjóðarinnar og við teljum að það sé mjög mikilvægt. Varðandi þær hugmyndir sem hv. þingmaður kemur með, að þróa Landsbanka Íslands frekar í átt að samfélagsbanka, þá er alveg ljóst að Framsóknarflokkurinn er mjög opinn gagnvart því og líka að skoða svokölluð köld svæði á Íslandi þar sem fjárfestingar hafa jafnvel verið minni en hér á höfuðborgarsvæðinu og hvernig þjóðarbanki, Landsbanki Íslands, getur komið betur að þeim málum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrt svar, að hún og Framsóknarflokkurinn telji að Landsbankinn eigi áfram að vera í eigu þjóðarinnar. Ég held að þetta sé mjög áhugavert sem ráðherrann talar um, hvernig hægt sé að þróa þennan banka áfram. Ég vona að við munum eiga frekara samtal um þetta og m.a. við ráðherrann, sem er jú einnig viðskiptaráðherra. Að lokum vil ég nefna að í fjárlagafrumvarpinu er að finna hinar ýmsu heimildir, þar á meðal heimild til sölu á Landsbankanum en þó er ekkert endilega á dagskrá að fylgja því eftir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún sé sammála mér í því að það þurfi kannski að vera með svolítið ígrundaðri skoðun á því hvað fari inn sem heimildargrein og jafnvel ljúka einhverju samtali um það áður en það fer þar inn.

Virðulegur forseti. Á síðasta kjörtímabili fór ríkisstjórnin og stjórnarflokkarnir í mikla vinnu sem bar heitið Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið og þar er ákveðnar línur lagðar um það hvernig við teljum að sé farsælt að endurskipuleggja fjármálakerfið eftir fjármálahrunið. Það er alveg ljóst í mínum huga að mjög fljótlega, og sá tímapunktur er má segja nánast alveg að koma, þurfum við að uppfæra þessa hvítbók, bæði vegna þess að það hafa átt sér stað miklar breytingar á öllu umhverfi fjármálastofnana og þá um leið að uppfæra þessa heimild, hún má vera skýrari. Ég tek undir það með hv. þingmanni og ítreka það að það er alveg á hreinu í mínum huga að Landsbankinn verður áfram þjóðarbanki og við þurfum að huga frekar að því í sameiningu hverjar hans áherslur verða.

Virðulegur forseti. Þessi þáttur í þingstörfunum er alltaf mjög spennandi þegar koma óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra. En ég velti fyrir mér hvort þessi tími hefði kannski frekar átt að vera óundirbúnar fyrirspurnir til hv. þingmanna því að hér í tvígang komu þingmenn upp og spurðu ráðherra út í eitthvað sem aðrir þingmenn höfðu sagt, annaðhvort í samtalsþætti eða á einhverjum fundi einhvers staðar. Þannig að ég velti því fyrir mér hvort það færi betur á því að það væri þá undir liðnum störf þingsins. En bara svona til að taka af allan vafa þá er þingmaðurinn sem vísað var í í fyrirspurn frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur áðan ég, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir. Og já, ég sagði að ég teldi að landamærin væru ekki of opin og ég dáist að því að hæstv. ráðherra hefur greinilega fylgst með þættinum og skynjað alveg hvað ég var að segja þar, þ.e. að við viljum breyta þeim séríslensku reglum sem eru í útlendingalögunum okkar. En það hefur ekki með það að gera hvað landamærin varðar og það er full ástæða til að bjóða fólk til landsins sem vill koma hingað, búa hér, vinna hér og taka þátt í íslensku samfélagi.

Forseti vill taka fram að ekki er gert ráð fyrir því að liðurinn fundarstjórn forseta fari í að ræða efnislega um mál sem fjallað hefur verið um í óundirbúnum fyrirspurnum. Það á ekki að vera framhaldsumræða í óundirbúnum fyrirspurnum.

Herra forseti. Í framhaldi af þessu sem kom fram hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur vildi ég nefna að óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra eru einmitt prýðilegur vettvangur til að reyna að draga fram annaðhvort stefnu eða stefnuleysi þeirrar ríkisstjórnar sem situr í landinu á hverjum tíma. Það að áhrifamaður, þingflokksformaður í einum stjórnarflokki, tali með tilteknum hætti um risastórt hagsmunamál þjóðarinnar sem gengur þvert á þá stefnu sem ríkisstjórnin sjálf hefur markað kallar auðvitað á einhvers konar umræðu hér í þinginu. Það er ekki gert ráð fyrir beinni umræðu um slíkt með eiginlegum dagskrárliðum en óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra eiga svo sannarlega að fela í sér tækifæri fyrir okkur til að fá fram sjónarmið ráðherra á þeirri umræðu sem er í gangi í samfélaginu, ekki síst þegar sjá má svo glögglega að það er djúp gjá á milli þess sem helstu talsmenn ríkisstjórnarflokkanna eru að segja í tilteknu máli.

Herra forseti. Ég held að það sé rétt hjá forseta að það er kannski ekki ætlast til efnislegrar umræðu hérna í umræðu um fundarstjórn forseta. En mig langaði til að svara því sem kom fram í máli hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur varðandi það að við eigum að ekki að hafa sérreglur hér inni. Við eigum að bjóða fólk velkomið sem vill koma hingað og vinna og vera þátttakendur í samfélaginu. Þá langar mig bara að benda á að allt það fólk sem ég hef haft kynni af í gegnum hælisleitendakerfið er hingað komið til að vinna og vera þátttakendur í samfélaginu.

Forseti ítrekar það sem áður var sagt, að liðurinn er ekki hugsaður til að framlengja efnislega umræðu sem átti sér stað undir liðnum óundirbúnar fyrirspurnir.

Herra forseti. Mér finnst áhugaverður þessi siður hjá sumum stjórnarþingmönnum að koma hingað upp og segja okkur hvað við megum og megum ekki nota ákveðna dagskrárliði til að ræða. Ég sat hér alla óundirbúnu fyrirspurnirnar og heyrði ekki eina einustu sem ekki átti fullt erindi við ráðherra þó að vissulega taki fólk oft dæmi úr almennri umræðu sem hluta af þeirri spurningu sem lögð er fram, þó það nú væri, sérstaklega þegar flokkar í ríkisstjórn tala þvers og kruss, sérstaklega þegar einn flokkur er í hér PR-herferð fyrir ógeðslegu útlendingafrumvarpi. Þá er alveg eðlilegt að draga ráðherrann aðeins upp í pontu og spyrja hvort hann sé sammála þessu liði. Og herra forseti, þessi spurning virkaði bara mjög vel. Ráðherrann kom nefnilega upp í pontu og sagðist ekki bara vera ánægður með ógeðslega frumvarpið, hann vildi ganga lengra. Hann kom og talað um að ganga lengra og að hann hygðist greina ríkisstjórn frá þeirri ákvörðun sinni innan skamms. 

Herra forseti. Ég hef alveg ákveðna samúð með því að einstaka stjórnarþingmenn séu kannski ekkert endilega ánægðir með að hér sé varpað ljósi á þennan ágreining milli einstakra þingmanna, mögulega ráðherra, eða stjórnarflokka í tilteknum risamálaflokkum sem varða hagsmuni lands og þjóðar og víðar. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram að þessar tvær fyrirspurnir sem hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefnir sérstaklega voru meira upplýsandi en býsna margar óundirbúnar fyrirspurnir hafa verið hér í stjórnartíð þessara þriggja ríkisstjórnarflokka þar sem við fáum svona tilbúin, fjöldaframleidd svör úr ráðuneytunum. Þetta voru alvöru pólitísk svör sem þingheimur fékk hér. Ég trúi því reyndar að það verði meira af því í framtíðinni að við fáum alvöru pólitík með því að fara þessa leið, með því að ræða það sem þingmenn, fulltrúar löggjafarvaldsins hér inni, hafa um tiltekið mál að segja og hvernig ráðherrar bregðast við því.

Forseti. Ég kem bara hérna upp til að benda þingheimi á að ég er að leggja þessa skýrslubeiðni fram í fjórða skiptið. Ég hef tvisvar sinnum lagt hana fyrir félags- og barnamálaráðherra á seinasta þingi og núna í annað skipti fyrir innviðaráðherra. Þessi skýrslubeiðni fer nú bráðum að mygla sjálf 

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um landamæri. Frumvarpið var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og ég legg það fram að nýju með minni háttar breytingum. Sérstök lög um landamæri hafi ekki verið sett áður en hugmyndin er þó ekki ný. Á undanförnum árum hafa málefni landamæra tekið örum breytingum og leitt af sér fjölmargar áskoranir, m.a. vegna aukins eftirlits með löglegri umferð um landamæri. Innan Schengen-samstarfsins hefur verið lögð áhersla á upplýsingaskipti, nýtingu tækninýjunga og styrkingu landamæraeftirlits, m.a. með því að styrkja fyrirliggjandi upplýsingakerfi Schengen-samstarfsins, kynna ný kerfi til sögunnar og efla Landamæra- og strandgæslustofnun Evrópu, Frontex. Þróun hér á landi í málefnum landamæra og landamæraeftirlits hefur tekið mið af stefnu Schengen-samstarfsins og þróun þess, enda erum við skuldbundin til þess sem þátttakandi í samstarfinu. Megintilgangur frumvarps til laga um landamæri er að tryggja að landamæravarsla sé framkvæmd með öruggum og skilvirkum hætti og til samræmis við lög, reglugerðir og þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Það er bæði hugsað sem þáttur í að tryggja öryggi borgara og samfélagsins í heild sem og að treysta löggæslustofnanir sem sinna þessu hlutverki. Því er ætlað að skýra ábyrgð, stuðla að samstarfi milli viðeigandi yfirvalda sem fara með málefni tengd landamærum og styðja baráttu gegn glæpum þvert á landamæri, ólöglegum fólksflutningum og ógn við allsherjarreglu og þjóðaröryggi. Efni frumvarpsins tekur að miklu leyti mið af núgildandi lögum og reglum sem gilda um för einstaklinga yfir landamæri, þá aðallega lögum um útlendinga, reglugerð um för yfir landamæri sem sækir stoð sína til þeirra laga, ásamt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um för fólks yfir landamæri, þ.e. Schengen-landamærareglurnar. Þessar meginreglur sem gilda um för einstaklinga yfir landamæri hafa því verið skilmerkilega teknar saman í frumvarp þetta til hagræðis fyrir einstaklinga sem lögin taka til, verði frumvarpið að lögum, og þeirra yfirvalda og aðila sem starfa á grundvelli þeirra. Má þar nefna ákvæði um ábyrgð og framkvæmd landamæravörslu, skyldur flutningsaðila, reglur um frjálsa för á innri landamærum nema tímabundið eftirlit hafi verið tekið upp og um komu- og brottfarareftirlit á ytri landamærum. Að sama skapi er lagt til að ákveðin ákvæði í lögum um útlendinga taki breytingum eða falli brott. Með tilkomu frumvarps þessa þykir enda rétt að mæla fyrir um landamæravörslu og réttindi og skyldur bæði íslenskra ríkisborgara og útlendinga við för yfir landamæri í sérstökum lögum um landamæri. Þær grunnreglur sem í frumvarpinu er að finna eiga því almennt við um alla sem ferðast um eða yfir landamærin, hvort sem þeir eru íslenskir eða erlendir ríkisborgarar. Af því sögðu er óheppilegt að slík ákvæði séu eingöngu að finna í lögum um útlendinga. Með frumvarpinu er ekki síður stefnt að því að styrkja lagastoðina fyrir reglugerð um för yfir landamæri, setja lagastoð fyrir reglugerðir sem ætla má að þurfi að innleiða á grundvelli laganna, m.a. vegna þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu og innleiða ákveðin efnisákvæði Schengen-gerða um ný upplýsingakerfi, svokallað komu- og brottfararkerfi EES annars vegar og ferðaupplýsinga- og ferðaheimildakerfi ETIAS hins vegar. Stefnt er á að kerfin verði tekin í notkun á öllu Schengen-svæðinu í maí og á nóvember á næsta ári. Til að það gangi eftir verða öll aðildarríkin að vera tilbúin samtímis fyrir starfrækslu kerfanna, m.a. með viðeigandi mannafla og þjálfun, tengingu fyrirliggjandi landamæragrunnvirkja við kerfin, réttum hug- og tækjabúnaði og lagaumgjörð. Frumvarp þetta er mikilvægur liður í hinu síðarnefnda en Ísland er skuldbundið til að innleiða þessar gerðir og þar með kerfin á grundvelli Schengen-samstarfsins. Ég fer nú nánar yfir hvort kerfi um sig en þau munu hafa í för með sér breytingar á landamæraeftirliti hér á landi. Komu- og brottfararkerfið verður sett upp á öllum ytri landamærum Schengen-svæðisins og mun halda rafræna skráningu um komur og brottfarir ríkisborgara þriðju ríkja sem heimiluð hefur verið stutt dvöl á Schengen-svæðinu, þ.e. í 90 daga á hverju 180 daga tímabili. Kerfið mun einnig halda skráningu um þá sem hefur verið frávísað á landamærum. Í framkvæmd verður það svo að við komu ríkisborgara þriðja ríkis um ytri landamæri munu landamærayfirvöld skrá ákveðnar persónuupplýsingar einstaklingsins ásamt andlitsmynd eftir atvikum og fingraförum hans í kerfið. Þá verður einnig haldin sérstök komu- og brottfararskráning um viðkomandi. Breyting verður því á núverandi framkvæmd þar sem takmarkaðar persónu- og lífkennaupplýsingar einstaklinga fást í dag með því að skanna vegabréf viðkomandi og þær bornar saman við tiltekna gagnagrunna eins og Schengen-upplýsingakerfið. Þá er í dag engin skráning haldin um komu og brottfarir einstaklinga inn og út af svæðinu. Komu- og brottfararkerfið mun einnig koma til með að nútímavæða og einfalda landamæraeftirlit, m.a. með því að koma í stað þeirrar skyldu landamæravarða að stimpla vegabréf og með kerfinu næst einnig samhæfð yfirsýn allra Schengen-ríkjanna yfir þá sem dvelja á Schengen-svæðinu umfram heimilaða dvöl. Í frumvarpi þessu sem ég mæli nú fyrir er kveðið á um ábyrgð ríkislögreglustjóra á starfrækslu íslenska hluta kerfisins hér á landi, um þær persónu- og lífkennaupplýsingar sem heimilt er að skrá í kerfið og um aðgangsheimild tilskilinna yfirvalda að því. Ferðaupplýsinga- og ferðaheimildakerfið er hins vegar kerfi sem gerir þá kröfu til ríkisborgara þriðju ríkja sem eru ekki áritunarskyldir að sækja um ferðaheimild áður en þeir ferðast inn á Schengen-svæðið. Með slíkri umsókn er betur hægt að meta hvort öryggisáhætta, hætta á ólöglegum fólksflutningum eða aukin faraldurshætta stafi af komu þessara einstaklinga innan Schengen-svæðisins. Ítarleg skoðun á heimild ríkisborgara þriðja ríkis sem er undanþeginn áritun við komu inn á Schengen-svæðið fer nú aðeins fram á ytri landamærum og leiðir til frávísunar ef heimild fyrir komu er ekki til staðar. Ferðaheimild minnkar þannig líkurnar á því að einstaklingur, sem yrði að öllum líkindum vísað frá við komu, ferðaðist að ytri landamærum Schengen-svæðisins. Útgefin ferðaheimild mun þó ekki veita sjálfkrafa rétt til komu þar sem endanleg ákvörðun verður enn í höndum landamæravarða á landamærum en þá að undangengnu frumeftirliti ferðaheimildakerfisins. Í frumvarpinu er mælt fyrir um stofnun landsskrifstofu ferðaheimildakerfisins hér á landi sem hefur heimild til að veita, synja, afturkalla og/eða ógilda ferðaheimild samkvæmt nánari reglum þar um. Einnig er mælt fyrir um kæruheimild vegna slíkra ákvarðana og um ábyrgð og aðgang tilskilinna yfirvalda að kerfinu. Þá er einnig mælt fyrir um auknar skyldur flutningsaðila sem flytja farþega um ytri landamærin í tengslum við innleiðingu kerfanna. Líkt og með komu- og brottfararkerfið er lagt til að ríkislögreglustjóri beri ábyrgð á íslenska hluta ferðaheimildakerfisins hér á landi sem og á starfrækslu landsskrifstofunnar, en vinna við innleiðingu þessara kerfa sem og rekstrarsamhæfingu þeirra við önnur upplýsingakerfi eins og Schengen-upplýsingakerfið, upplýsingakerfi um vegabréfsáritanir og upplýsingakerfi um fingrafaragrunn fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hefur átt sér stað um langt skeið og landamæradeild ríkislögreglustjóra verið leiðandi við þá vinnu. Mun þessi breyting og rekstrarsamhæfing kerfanna skipta sköpum við að auka gæði eftirlits innan svæðisins og ekki síður efla sjálfvirknivæðingu landamæraeftirlits. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar til 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að kynna þetta mál fyrir þinginu öðru sinni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann sér fyrir sér að framfylgja þessum reglum, sérstaklega hvað varðar sjófarendur. Lögreglan á að sinna þessu eftirliti, hún er verulega undirmönnuð í dag og hefur kvartað mikið yfir því að geta varla sinnt þeim störfum sem hún á að sinna núna. Hafnir landsins eru 25, flugvellirnir fimm og maður veltir fyrir sér hvernig hæstv. ráðherra sér þetta fyrir sér eða hvort hann ætli að tryggja lögregluembættunum nægt fjármagn til að geta sinnt þessu. Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvað í þessu frumvarpi gæti flokkast sem séríslenskar reglur. Ráðherra hefur farið mikinn í fjölmiðlum og talað um að við séum nú þegar með einhverjar séríslenskar reglur og ég velti fyrir mér hvort það séu einhverjar séríslenskar reglur í þessu frumvarpi sem geti þá tryggt að hingað geti ekki komið fólk á flótta, eins og t.d. úkraínskir flóttamenn sem hingað hafa komið í stórum stíl, nærri 1.800 talsins ef þau eru ekki orðin fleiri en það nú þegar. Hvað er það nákvæmlega í þessu frumvarpi sem kemur í veg fyrir að fólk á flótta geti leitað hingað til lands? Að lokum vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í orðalag greinargerðar með frumvarpinu en þar stendur, með leyfi forseta, „koma í veg fyrir óreglulega för fólks frá þriðju ríkjum [...].“ Hvað þýðir óregluleg för fólks?

Virðulegur forseti. Hér er spurt: Hvernig á að framfylgja þessu á landamærum? Landamæri geta verið víða, þótt langstærsta innkoma til landsins sé auðvitað í gegnum Keflavíkurflugvöll. Nánast er hægt að segja að þangað komi allir en það þarf líka að taka tillit til þeirra sem koma annars staðar frá og þá hafði hv. þingmaður áhyggjur af því að lögreglan væri undirmönnuð og gæti ekki sinnt þessu hlutverki. Það verður tryggt að lögreglan geti sinnt þessu hlutverki. Við vitum að lögreglan er víða of veikburða. Ég hef greint hér áður frá því hvað ég hyggst gera núna við gerð fjárlaga. Þær tillögur sem munu koma frá okkur eru byggðar á þeirri úttekt sem hefur átt sér stað og á þeim tillögum sem ég hef frá lögreglustjórum. Það var ákveðin starfsnefnd um það að fara í breytingar á innra skipulagi og að auka samstarf milli lögregluembætta og tryggja aukið fjármagn á grundvelli þess til að styrkja lögregluembættin víða um land. Við verðum með það betur kortlagt núna en við gerð ríkisfjármálaáætlunar og frágang fjárlaga. Við munum koma inn með breytingartillögur til fjármálaráðherra og fjárlaganefndar við afgreiðslu fjárlaga fyrir næsta ár. Ég geri mér góðar vonir um að þingið, fjárveitingavaldið, muni tryggja þá fjármögnun sem þar verður farið fram á. Þetta frumvarp fjallar auðvitað ekkert sérstaklega um flóttamenn og það eru ekki í því neinar séríslenskar reglur sem munu taka sérstaklega til þess hvernig flóttamenn koma til landsins. Það eru breytingar á útlendingalögunum og auðvitað hefur þetta áhrif á fólk sem kemur frá þriðju ríkjum. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er gott að heyra að hann segir hér, og ég ætla að endurtaka það, að það verði auðvitað tryggt með breytingartillögum við frumvarp fjármálaráðherra á fjárlögum að lögreglan geti sinnt þessu verkefni. Þá verður að tryggja það þannig að lögreglan hafi yfir nægilegum mannafla að ráða því svo er ekki í dag, alls ekki, og það hlýtur hæstv. ráðherra að vita. Það kemur fram í frumvarpinu að Landhelgisgæslan eigi að sinna landamæravörslu á hafi. Telur ráðherra ekki að það þurfi að breyta þessu ákvæði eitthvað af því að lögreglan sinnir þessu nú þegar? Það er lögreglan sem fer um borð og reynir t.d. að klára skemmtiferðaskipin milli hafna í dag og missir þar af leiðandi mannafla af sínum vöktum. Að lokum talaði ég um flóttafólk vegna þess að hæstv. ráðherra hefur verið að fjalla um það sjálfur í fjölmiðlum að þetta tiltekna frumvarp 

Virðulegur forseti. Þetta frumvarp eitt og sér leysir ekki neinn flóttamannavanda og ég efast um að ég hafi einhvern tíma orðað það þannig. Ef það hefur verið gert þá er það kannski ekki alveg rétt. En þetta hefur mikil áhrif á alla möguleika okkar til að greina þá flóttamenn sem hingað eru að koma frá þriðja ríki. Þetta skráningarkerfi hefur auðvitað áhrif á öll lönd Schengen-svæðisins að því leyti til að eftirlit verður miklu strangara. Það eru verulegar áhyggjur af því innan Schengen-svæðisins að verið sé að misnota flóttamannakerfið. Það eru miklu meira en áhyggjur, það er fullkomin vitneskja. Lögregluyfirvöld í öllum löndum hafa það alveg sérstaklega til eftirlits og rannsóknar og þetta er auðvitað til þess fallið að að nálgast það. Ég hef ekki áhyggjur af samstarfi lögreglu og landhelgisgæslu í þessum efnum. Þessi embætti vinna náið saman. 

Frú forseti. Við nefndarmenn í hv. allsherjar- og menntamálanefnd heimsóttum lögregluna á Keflavíkurflugvelli fyrir stuttu og fengum að sjá þær breytingar sem stendur til að gera á kerfum þar vegna þessa lagafrumvarps og þeirra breytinga sem þar eru lagðar til. Í frumvarpinu kemur orðið skilvirkni mjög mikið fyrir og talað er um að einn tilgangur frumvarpsins og þessara breytinga sé að tryggja skilvirkni við landamæravörslu. Það skaut því dálítið skökku við fyrir mér þegar við sáum hvaða breytingar verða gerðar á flugvellinum þar sem kom m.a. fram að sá tími sem það tekur hvern einstakling að fara í gegnum landamæraeftirlit fer frá 30 sekúndum, sem er meðaltalið í dag, upp í tvær mínútur. Tíminn fjórfaldast og þetta er eftir að búið er að innleiða rándýr tölvukerfi og alla þá gagnagrunna sem þarna á að setja á fót til að geyma gríðarlega viðkvæmar persónuupplýsingar um alla sem voga sér að fara yfir þröskuldinn. Spurning mín til hæstv. ráðherra er: Hvernig tryggir þetta skilvirkni? Hvernig er það skilvirkni þegar afgreiðslutíminn verður lengri? Eftir að tölvukerfi hefur tekið við þessu öllu saman þá þarf samt að fara í gegnum mennskan landamæravörð. Verið er að bæta við ferlum og þyngja ferlið. Spurningin er því hvað þetta hefur með skilvirkni að gera. Ég get síðan svarað að einhverju leyti spurningu hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem hún beindi til hæstv. ráðherra hér áðan, varðandi það hvernig þetta frumvarp mun leysa þann flóttamannavanda sem við stöndum frammi fyrir, og það er einfalt að svara því. Kerfið í Evrópu er nefnilega byggt upp á þann veg að ef þú ert flóttamaður og kemur hingað til lands þá færð þú vernd, en þú mátt ekki koma hingað. Það eru engar löglegar leiðir fyrir fólk að koma til Evrópu og sækja um hæli, engar. Það sem þessu kerfi er ætlað að gera 

Virðulegur forseti. Ef þessu kerfi er ætlað að tryggja að til Evrópu komist enginn frá þriðja ríki til að sækja um vernd þá veit ég ekki alveg hvernig það á að vera. Fólk þarf einfaldlega að skrá sig til að koma til Evrópu innan Schengen-svæðisins. Það þarf að gefa upplýsingar um sig, hver ertu og hvaðan kemur þú o.s.frv. Er það ekki bara eðlileg krafa þegar fólk vill koma inn á svæðið? Í dag er fólk að koma í hópum frá Venesúela. Hlutfallslega margir koma til Íslands. Þeir sækja allir um vernd og eru frá þriðja ríki. Við erum að veita þessu fólki svokallaða viðbótarvernd og göngum miklu lengra en nokkur önnur Evrópuþjóð því viðbótarvernd er vernd til fjögurra ára með miklu meiri félagslegum réttindum en nokkur önnur þjóð í Evrópu veitir. Meiri en Spánn sem veitir vernd á grundvelli mannúðarmála til eins árs með miklu takmarkaðri réttindum. Við erum fyrst og fremst að sækjast eftir upplýsingum vegna þess að það er gríðarlega mikilvægt í öllu tilliti fyrir þessar þjóðir að við vitum hverjir eru á ferðinni. Það er ekki allt heiðarlegt fólk og nú er ég ekki að tala um flóttamenn í því sambandi heldur á ég almennt við þá sem eru að fara á milli landa, og eftirlit fer vaxandi í öllum löndum. Evrópa sker sig ekkert úr í þeim efnum. Hvernig á þetta að auka skilvirkni? Þetta eykur skilvirkni við þennan eftirlitsþátt alveg gríðarlega mikið. Samankomið er mikið safn af upplýsingum sem mun liðka mjög fyrir allri landamæravörslu og þó að meðaltíminn sé reiknaður í einhverjum mínútum til eða frá þá mun þetta auðvitað taka mörg stór mál frá og leysa þau fyrir fram. Það eru margir sem lönd Evrópusambandsins 

Frú forseti. Ég ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra: Hvernig er þessu ætlað að auka skilvirkni? Henni var ekki svarað en hæstv. ráðherra segir: Fólk þarf einfaldlega að skrá sig og er ekki eðlilegt að það þurfi að skrá sig og gera grein fyrir því hvert það sé áður farið er yfir landamæri? Gott og vel. Vandinn er sá að þú þarft ekki einfaldlega að skrá þig heldur þarft þú að hafa heimild til komu til að geta skráð þig og fengið þessa ETS-áritun, sem er einhvers konar afnám áritunarfrelsis í heiminum ef ég skil þetta rétt. Þú þarft að hafa heimild til komu. Einstaklingur sem ætlar að koma til Evrópu og sækja um vernd sem flóttamaður hefur enga heimild til þess. Það er engin heimild í lögum fyrir fólk að koma hingað og sækja um vernd. Þetta fólk verður því stoppað áður en það kemur til landsins. Það liggur í augum uppi að það er megintilgangurinn með þessum reglum. Mig langar bara að lýsa yfir vonbrigðum með að hæstv. ráðherra komi með yfirlýsingar eins og þær að við séum að ganga lengra en nokkur önnur þjóð í Evrópu 

Virðulegur forseti. Varðandi þann fjölda flóttamanna sem koma frá Venesúela og að við séum þar með rýmri reglur en aðrar þjóðir, þá stend ég við það. Ég veit ekki um neina aðra þjóð sem veitir þeim sem koma frá Venesúela viðbótarvernd til fjögurra ára. Mér er ekki kunnugt um það. Það eru þá einhver alger undantekningartilfelli ef þau eru til einhvers staðar. Niðurstaðan er alla vega sú að hingað koma hlutfallslega flestir þaðan, einmitt vegna þess að það virkar sem segull að við erum að gera betur. Ég fór yfir það hvernig þetta á að auka skilvirkni. Það er einfaldlega vegna þeirrar síu sem þetta veitir og þeirra upplýsinga sem kerfið kemur til með að veita Evrópuþjóðum. Það hefur ekkert með komuna til Íslands að gera heldur snýst um komuna til Evrópu, inn á Schengen-svæðið. Við erum ekkert að gera meiri kröfur í þessu kerfi en almennt er gert hjá öðrum þjóðum sem eru komnar með þróuð kerfi. Það er hægt að nefna Bandaríkin í því efni. Að fólk sé stoppað áður en það kemur til landsins, áður en það kemur til Evrópu, þá er það gert á einhverjum forsendum. 

Nei, það má það ekki.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Þegar ég les frumvarpið og hlusta á ræðu ráðherra get ég ekki séð annað en að hér sé einfaldlega verið að innleiða Schengen-tilskipanir í íslenska löggjöf, þ.e. það er komið nýtt komu- og brottfarakerfi og það er komið nýtt ferðaupplýsingakerfi og ferðaheimildakerfi. Það væri gott að heyra afstöðu ráðherrans, hvort þetta sé ekki rétt hjá mér. Við erum einfaldlega að fylgja skipunum að utan. Mér finnst persónuverndin vera hér undir. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Ekki þótti ástæða til að leggja mat á áhrif á persónuvernd einstaklinga, enda byggja persónuverndarákvæði frumvarpsins á persónuverndarreglum Evrópusambandsins.“ Nú er ég ágætlega verseraður í persónuverndarreglugerðinni. Ég get ekki séð annað en að það sem stuðst er við í persónuverndarreglugerðinni sé einfaldlega það að vinna megi upplýsingar um einstaklinga þegar til þess er lagaskylda og frumvarpið veitir þá lagaskyldu. Það er líka hægt að taka almannahagsmuni undir og það er alveg klárt mál að einstaklingurinn verður að veita samþykki sitt og allar upplýsingar sem óskað er eftir, annars kemst hann ekki inn í landið. Ég get ekki séð annað en að verið sé að búa til eins konar eftirlitskerfi með einstaklingum sem ætla að ferðast á Schengen-svæðinu. Schengen-svæðið var hugsað til þess að fólk gæti ferðast vegabréfalaust. Ég hef ferðast mjög mikið innan Evrópu og það er ekki hægt að ferðast innan Evrópu, innan Schengen-svæðisins, án vegabréfa. Ég var í Grikklandi í vor og lét reyna á það og það er bara hægt að gleyma því. Það þýðir ekkert annað en vegabréf. Keflavík undanfarin ár, það er alveg frægt dæmi - ég ferðast mikið innan Skandinavíu, þar get ég ferðast án skilríkja en í Keflavík var alltaf spurt um vegabréf. Ég hef fengið þrjár eða fjórar fyrirspurnir frá fólki sem var neitað um brottför frá Kaupmannahöfn til Íslands af því að WOW heimtaði vegabréf af því. Þetta blessaða vegabréfalausa kerfi, Schengen-svæðið, er hugsað fyrir embættismenn í Brussel. Það er ekki hugsað fyrir einstaklinga.  
             Mig langar líka að spyrja ráðherrann hvort það hafi verið skoðað nægjanlega hvort Schengen-kerfið 

Virðulegur forseti. Ég get sagt það um þetta Schengen-kerfi að á þingferli mínum hef ég stundum, sérstaklega fyrir nokkrum árum, haft ákveðnar efasemdir um hvort við ættum að vera innan þess kerfis eða ekki. Það hefur auðvitað verið skoðað ítrekað af ríkisstjórnum og þingmönnum í gegnum tíðina. Ég held að þeir sem kynna sér vel kosti þessa kerfis - ég hef alla vega ekki heyrt í neinum sem hefur komist að annarri niðurstöðu, ekki frá þeim sem skoða þessi grundvallaratriði og bera saman kosti og galla - komist alltaf að sömu niðurstöðu. Það er mikill ávinningur fyrir okkur, fámenna þjóð í stóru landi, að vera hluti af þessu kerfi. Kerfið verður auðvitað allt miklu skilvirkara með þessum miðlæga upplýsingagrunni sem við fáum aðgang að. Þetta nýtist okkur í miklu stærra samhengi en bara í eftirliti á landamærum. Þetta er kerfi sem nýtist okkur líka í alþjóðlegri glæpastarfsemi, rannsóknum okkar og samskiptum við önnur lögregluyfirvöld þegar mál tengjast skipulagðri glæpastarfsemi sem virðir engin landamæri. Þetta kemur inn á mjög víðum grunni og það er mjög öflugt fyrir okkur að vera þátttakendur í þessu. Það er auðvitað gætt vel að persónuverndarmálum hérna. Við getum alveg örugglega nýtt okkur þetta - ég vil nefna þessar fjárfestingar. Það er verið að fjárfesta núna fyrir, ef ég þekki rétt, á fimmta milljarð í kerfum á Íslandi. Þar eru Íslendingar að leggja fram um 400 milljónir sjálfir. Við erum þarna hluti af neti sem við gætum aldrei komið okkur upp sjálf. Og að bera okkur saman við tugmilljóna þjóðir í þeim efnum 

Virðulegur forseti. Ég var ekki að bera okkur saman við tugmilljóna þjóðir, ég var að bera okkur saman við Írland. Hvað búa margir á Írlandi? Jú, það búa 7 milljónir manna á Írlandi. Þetta er velmegunarsamfélag, eitt ríkasta samfélag Evrópu. Þetta er eyja alveg eins og Ísland og er fyrir utan Schengen. Ég starfaði við sýslumannsembætti þegar verið var að innleiða Schengen-kerfið, og það var landamærastöð, og það voru allir sammála um að þetta var gæluverkefni þáverandi utanríkisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar; hann vildi fá þetta inn svo að við gætum haldið áfram í vegabréfalausu samstarfi Norðurlandanna. Það var nú öll ástæðan fyrir því. Nú er búið að byggja upp risakerfi í kringum þetta allt saman og persónuverndarupplýsingar sem er verið að safna þarna - það er algerlega óásættanlegt að við séum að safna persónuverndarupplýsingum með þessum hætti, eyja úti í Norður-Atlantshafi, þegar við getum auðveldlega verið fyrir utan þetta kerfi. Það hefur ekki áhrif á það að hér sé verið að fjárfesta fyrir 14 milljarða. Það er af því að við erum hluti af vegabréfalausu kerfi meginlandsins í Evrópu og það vill hafa eftirlitskerfi yfir alla sem koma inn í landið. Við höfum eigin landamæri, 

Forseti. Ekki veit ég hvernig mál eiga eftir að þróast á Írlandi en ég veit að það er mjög aukinn áhugi hjá þeim á að skoða breytingar á sínu landamæraeftirliti. Þeir eru hluti af Evrópusambandinu og eru þó milljónaþjóð í sínu samfélagi og að því leyti miklu betur í stakk búnir til að reka sín upplýsingakerfi og það sem þarf að vera til staðar. Ég er algerlega ósammála hv. þingmanni um að þessi söfnun persónuupplýsinga sé ekki mikilvæg í mörgu samhengi. Ég bið bara hv. þingmann að hafa í huga hver þróunin er hér á landamærunum þegar kemur að baráttu okkar gegn skipulagðri glæpastarfsemi og þá auknu áherslu sem við þurfum að leggja á hana. Þetta er hluti af því kerfi sem við þurfum að hafa aðgang að til að geta staðið okkar plikt. Við getum verið að glíma við vanda sem er hlutfallslega miklu erfiðari en hann er í öðrum löndum. Þegar grannt er skoðað 

Virðulegur forseti. Hér er bara verið að mæla fyrir málinu og við í hv. allsherjar- og menntamálanefnd munum taka það fyrir og fara hratt og vel yfir það. Mér finnst mikilvægt að geta þess hér, því að þetta mál var líka lagt fram á síðasta þingi, að þann 13. júní síðastliðinn, á 46. fundi allsherjar- og menntamálanefndar, þá bókuðum við eftirfarandi undir þessu máli, landamæramálinu, með leyfi forseta: „Með fyrirliggjandi frumvarpi eru lögð til heildarlög um landamæri og m.a. þær grunnreglur sem gilda um för einstaklinga yfir landamæri. Þörfin fyrir slíka lagasetningu er aðkallandi. Frumvarpið er viðamikið og næst ekki að ljúka umfjöllun þess og afgreiðslu á yfirstandandi þingi. Brýnt er að það verði því endurflutt sem fyrst á næsta löggjafarþingi og hljóti forgangs í vinnu nefndarinnar svo tryggt sé Ísland uppfylli samningsskyldur sínar vegna þátttöku í Schengen-samstarfinu. Þá leggur formaður til að umsagnarfrestur um málið verði lengdur og þá unnt að byggja á því samráði við vinnu nefndarinnar á næsta löggjafarþingi.“ Virðulegur forseti. Mér finnst bara mikilvægt að komið hafi fram að hv. allsherjar- og menntamálanefnd var einhuga um það á síðasta þingi að við myndum leggja mikinn metnað í að vinna þetta mál hratt og vel þegar það kæmi fram. Og eins og komið hefur hér fram í andsvörum við hæstv. ráðherra þá hefur nefndin farið til Keflavíkur og hitt þar starfsfólk Isavia og starfsfólk ríkislögreglustjóra og lögreglunnar á svæðinu til að kynna sér þær breytingar sem þar eru fyrirhugaðar. Ég segi fyrir mitt leyti að ég held að þarna séum við að tala um mjög mikilvæga innleiðingu og mikilvægan þátt í því heildarumhverfi sem við erum að tala um, þótt þetta hafi ekki beint með útlendingamálin eða málefni hælisleitenda að gera, eins og sumir vildu kannski láta líta út fyrir í umræðunni áðan.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti. Markmið frumvarpsins er að sporna gegn misnotkun hlutafélagaformsins og því sem kallað hefur verið kennitöluflakk. Í þessu sambandi er rétt að rifja upp að á vorþingi 2019 voru gerðar breytingar á 262. gr. almennra hegningarlaga þannig að með dómi í sakamáli megi banna þeim sem gerist brotlegur gegn ákvæðinu að stofna félag með takmarkaða ábyrgð félagsmanna, sitja í stjórn og starfa sem framkvæmdastjóri eða koma með öðrum hætti að stjórnun eða fara með meiri hluta atkvæðisréttar í slíku félagi í allt að þrjú ár. Við undirbúning þeirrar löggjafar varð ljóst að sú breyting næði ekki að fullu því markmiði að vernda kröfuhafa og samfélagið í heild fyrir hættu á tjóni sem væri líklegt að hlytist af misnotkun á hlutafélagaforminu enda ekki sjálfgefið að öll mál af því tagi komi til kasta dómstóla í formi sakamáls. Töluverðar líkur eru á því að flest þau tilvik sem alvarlegust eru og líklegust til að valda samfélaginu tjóni verði í tengslum við greiðsluþrot og síðar gjaldþrot félaga. Með þessu frumvarpi er því lagt til að mögulegt verði að úrskurða þann sem ekki telst hæfur til að stýra hlutafélagi vegna skaðlegra eða óverjandi viðskiptahátta í atvinnurekstrarbann. Eru þessar breytingar nauðsynleg viðbót til fyllingar þeim breytingum sem gerðar voru á almennum hegningarlögum vorið 2019. Nánar tiltekið er lagt til það nýmæli að dómara verði heimilt að kröfu skiptastjóra og í sérstöku máli að úrskurða þann sem ekki telst hæfur til að stýra hlutafélagi, einkahlutafélagi og í vissum tilfellum samlagshlutafélagi í atvinnurekstrarbann sem að meginreglu vari í þrjú ár. Í slíku banni felst nánar tiltekið að þeim sem því sætir er óheimilt að stjórna félagi sem rekið er með takmarkaðri ábyrgð, þ.e. félagi þar sem enginn félagsmanna ber persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins, og fara með prókúru eða annað umboð slíks félags. Rétt er að geta þess að lagt er til að atvinnurekstrarbann geti verið lagt á þann sem komið hefur að stjórnun félagsins en undir það geta fallið svonefndir skuggastjórnendur. Með því er átt við aðila sem starfar í raun sem stjórnarformaður eða framkvæmdastjóri félags í skilningi laga án þess að vera formlega skráður sem slíkur. Mikilvægt er að hafa í huga að tilgangur atvinnurekstrarbanns er ekki refsing heldur að vernda almenning og samfélagið í heild fyrir misnotkun á hlutafélagaforminu og því samfélagslega tjóni sem það veldur. Með öðrum orðum þá eru ákvæði frumvarpsins samin með undirliggjandi almannahagsmuni að leiðarljósi. Engu að síður er ljóst að atvinnurekstrarbann er íþyngjandi úrræði og því mikilvægt að því verði ekki beitt nema ástæða sé til og að ákvörðun þar að lútandi byggist á heildarmati á öllum aðstæðum. Í því sambandi sérstaklega er mikilvægt að árétta að einungis er ráðgert að atvinnurekstrarbann verði beitt vegna alvarlegra tilvika og að ekki sé þrengt að frumkvöðlastarfsemi eða dregið úr hvata einstaklinga til að taka þátt í atvinnurekstri. Er rétt að hafa í huga að flest félög með takmarkaðri ábyrgð eru rekin í góðri trú og tekin til gjaldþrotaskipta af ástæðum sem ekki verður við ráðið. Í slíkum tilvikum stendur ekki ásetningur stjórnenda og annarra þeirra sem stýrt hafa félagi til annars en að standa við skuldbindingar eins og hægt er og ráðstafa eignum eða andvirði þeirra til greiðslu skulda eftir reglum gjaldþrotaskiptalaga. Þegar kennitöluflakk á sér stað gegnir öðru máli. Annars vegar getur sá ásetningur verið fyrir hendi frá upphafi að fara á svig við eða gegn lagareglum. Þá eru gjarnan litlar eða engar eignir til í félagi frá upphafi og tilgangur fyrst og fremst að misnota hlutafélagaformið. Þetta er alvarlegasta tegund kennitöluflakks. Hins vegar getur verið um að ræða að félag í greiðsluerfiðleikum sé rekið í þrot og eignir færðar að hluta eða öllu leyti í nýtt félag á undirverði eða án endurgjalds, en um það finnast dæmi úr íslenskri réttarframkvæmd. Hið nýstofnaða félag er þá gjarnan starfrækt undir sama nafni og eldra félagið líkt og engin breyting hafi orðið. Þannig heldur reksturinn áfram í nýju félagi með sama eða svipuðu nafni en skuldir eldra félagsins eru skildar eftir í því félagi sem síðan er tekið til gjaldþrotaskipta og kröfuhafar sitja uppi með tjónið þar sem engar eignir eru til staðar til greiðslu á skuldum. Það eru síðastnefndu tilvikin sem nauðsynlegt er að tryggja almannahagsmuni fyrir og miða ákvæði frumvarpsins að því. Skilyrði þess að úrskurða megi einstakling í atvinnurekstrarbann er að viðkomandi einstaklingur teljist ekki hæfur til að stýra hlutafélagi vegna skaðlegra eða óverjandi viðskiptahátta við stjórnun félags. Um matskennd skilyrði er að ræða en sem dæmi um háttsemi sem undir það gæti fallið eru umfangsmikil vörukaup án þess að líkur séu á greiðslu, viðvarandi brot gegn bókhaldslögum eða tilfærsla eigna úr hinu gjaldþrota félagi á undirverði eða án endurgjalds. Þá er jafnframt rétt að líta til þess hvaða hlutverki viðkomandi gegndi við stjórnun félags en líta verður svo á að því meiri ábyrgð sem viðkomandi bar við stjórnun félags þeim mun meiri ástæða kunni að vera til að úrskurða hann til að sæta atvinnurekstrarbanni. Þá er rétt að líta til þess hvort viðkomandi hafi gripið til ráðstafana til að varna tjóni, svo sem með því að semja um vanskil eða grípa til annarra aðgerða í því augnamiði að koma rekstri félagsins á réttan kjöl. Slíkt kann að mæla gegn því að atvinnurekstrarbann verði lagt á. Með öðrum orðum verður mat á því hvort atvinnurekstrarbann verður lagt á sem fyrr segir að grundvallast á heildarmati á öllum aðstæðum og vera til þess fallið að ná markmiði sínu, og líkt og fyrr segir aðeins beitt vegna alvarlegri tilvika. Virðulegur forseti. Ég hef nú vikið að mikilvægustu efnisatriðum frumvarpsins en önnur ákvæði þess fjalla að mestu málsmeðferð fyrir dómi en miðað er að því að hún gangi sem greiðast og hraðast fyrir sig. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir kynninguna á þessu mjög svo mikilvæga máli. Hér er um að ræða mál sem samið var um í lífskjarasamningi að yrði lagt fram af ríkisstjórn og er það nú lagt fram öðru sinni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann telji að samflokksmenn hans hér á þingi muni styðja framgöngu þessa máls? Það kom fram í umræðum þegar þetta mál var síðast til umfjöllunar að það hafi helst staðið í Sjálfstæðisflokknum. Þess vegna vil ég bara spyrja þessarar einföldu spurningar: Hefur hæstv. ráðherra heyrt eitthvað af andstöðu eigin flokksfólks við þetta þarfaþing?

Virðulegur forseti. Þetta mál, eins og flest mál sem koma til Sjálfstæðisflokksins af borði ríkisstjórnarinnar, fer í gegnum mjög ítarlega umræðu og skoðanaskipti. En ég veit ekki um neinn ágreining um þetta mál sérstaklega.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég velti fyrir mér b-lið 1. gr. er varðar mat á því hvort einstaklingur teljist hæfur til að stýra hlutafélagi vegna skaðlegra eða óverjandi viðskiptahátta við stjórnun félags. Hvernig fer það mat fram hjá skiptastjóra? Hvernig á hann að færa sönnur á það? Hversu ítarlega rannsókn þarf skiptastjóri að framkvæma? Nú kemur fram að skiptastjórinn þurfi að skila greinargerð til héraðsdóms en hversu ítarlegri greinargerð eða rannsókn þarf skiptastjóri að skila af sér? Þeir sem eru helst í þessu kennitöluflakki eru oftast nær tóm félög, eins og hæstv. ráðherra talaði um, og maður veltir fyrir sér hver ætli að borga þá miklu vinnu, rannsókn og þess háttar, sem skiptastjórinn fer í. Telur hæstv. dómsmálaráðherra að sú skiptatrygging dugi sem lögð er fram?

Virðulegur forseti. Þetta er auðvitað matskennt mál og það er mjög mikilvægt að farið sé vandlega yfir það. Í frumvarpinu er reyndar gerður mikill greinarmunur á því hvernig gjaldþrot er til komið og hvernig því er háttað. Auðvitað er mjög mikilvægt að þetta verði ekki heftandi fyrir atvinnustarfsemi eins og við þekkjum, nýsköpunarstarfsemi og rekstur fyrirtækja þar sem allt er í góðu lagi. Fólk lendir í áföllum, eins og gerist alltaf, sem getur leitt til þess að fyrirtæki fari í gjaldþrot. Þegar verið er að reyna að ná utan um það matskennda atriði hvenær um kennitöluflakk sé að ræða þá geta dómstólar auðvitað gert kröfu um ákveðna undirbúningsvinnu og greinargerð sem þarf að fylgja. Það verður auðvitað dómstólanna að meta það hversu ítarlegt þetta þarf að vera og ég geri ráð fyrir að eftir því sem málið er meiri vafa undirorpið þá geti sú vinna orðið meiri en ella, en í einhverjum tilfellum liggur þetta væntanlega nokkuð ljóst fyrir. Því verður það auðvitað á endanum að vera mat dómstóla hvað þeir taka til greina í þessum efnum.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Í frumvarpinu er talað um atvinnurekstrarbann og það fyrsta sem mér dettur í hug er stjórnarskráin, um réttindi er lúta að atvinnufrelsi. Það virðist ekki koma fram í frumvarpinu hvernig þetta ákvæði um atvinnurekstrarbann einstaklings tónar við ákvæði í stjórnarskrá um atvinnufrelsi. Ég tek líka eftir því, og væri gaman að heyra viðhorf ráðherrans í því, að þarna er verið að banna fólki sem er jafnvel mikið að stofna fyrirtæki og svoleiðis, ekkert endilega í svikastarfsemi, að taka þátt í að stofna fyrirtæki. Önnur spurningin er þessi: Í Noregi er lagt til að dómstóll geti lagt á atvinnurekstrarbann ef rökstuddur grunur er um refsiverða háttsemi. Skilyrðin í frumvarpinu eru mjög matskennd. Hefði ekki verið rétt að byggja bara á rökstuddum grun um refsiverða háttsemi og jafnvel að einstaklingur hefði verið sakfelldur á grundvelli skilasvikaákvæðisins, 250. gr.? Þriðja spurningin er hvort ekki hefði verið rétt og sé ekki rétt að skerpa á 250. gr. varðandi skilasvik. Í 250. gr. almennra hegningarlaga segir, með leyfi forseta: „Fyrir skilasvik skal refsa með allt að 6 ára fangelsi hverjum þeim, sem sekur gerist um eftirgreinda verknaði:“ Í 4. lið þar undir segir: „Skerðir rétt einhvers lánardrottins síns til þess að öðlast fullnægju af eignum hans með því að gefa rangar upplýsingar, með undanskoti eigna o.s.frv.“ Hefði ekki verið rétt að skoða líka hegningarlagaákvæðið, 250. gr., til að koma í veg fyrir kennitöluflakk? Við gjaldþrot þegar skiptastjóri sér að um kennitöluflakk er að ræða þá sé farið beint til lögreglu með það mál, að það sé gert í meira mæli en þegar er orðið. Þetta eru þrjár spurningar.

Virðulegur forseti. Það er farið hér yfir aðrar leiðir sem hægt væri að fara til að nálgast markmið frumvarpsins. Þær leiðir geta í sjálfu sér verið góðar og gildar en þetta er leiðin sem við höfum valið að fara. Auðvitað get ég ekki tekið undir það sem kom fram hjá hv. þingmanni að þetta sé eitthvað sérstaklega lagt upp til þess að hefta frumkvöðlastarfsemi og slíkt. Það er einmitt tekið sérstaklega fram í frumvarpinu að um mjög alvarleg brot á góðum viðskiptaháttum þurfi að vera að ræða eða hreinlega brot á lögum um rekstur fyrirtækja sem þarna eru undir, og það hlýtur náttúrlega að geta átt við alla. En það er einmitt sérstaklega vikið að því að mikilvægt sé að vernda hagsmuni fólks þar sem ekkert ólöglegt hefur átt sér stað, heldur bara eins og gengur og gerist og kannski ekki hvað síst hjá frumkvöðlum og nýsköpunarfyrirtækjum sem þurfa að fara í gegnum mikla eldskírn og geta lent í því að vera ekki nægilega vel fjármögnuð. Ég tel að nægilegt tillit sé tekið til þeirra sjónarmiða. Þetta er sú leið sem við förum til að reyna að nálgast þetta mikilvæga mál, að ná utan um þá sem augljóslega eru að starfa á skjön við lög og góða viðskiptahætti.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Þegar ég skoða frumvarpið þá finnst mér ákveðin bjúrókredda í því, ef við getum orðað það þannig. Ég hefði talið einfaldara að skoða þetta út frá skilasvikaákvæðinu, að víkka það út og gera skiptastjórum það auðveldara að ná eignum sem hafa lent í kennitöluflakki og kæra þá einstaklinga sem stunda slíkt. En mig langar að minna á stjórnarskrárákvæðið um atvinnufrelsi, 75. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Öllum er frjálst að stunda þá atvinnu sem þeir kjósa. Þessu frelsi má þó setja skorður með lögum, enda krefjist almannahagsmunir þess.“ Þá er spurningin þessi: Ef menn ætla að setja atvinnurekstrarbann á einstaklinga verða almannahagsmunir að vera fyrir hendi. Ég get ekki séð að almannahagsmunir séu alltaf tryggðir með eins konar mati. Ég tel að það þurfi að vera konkret, að það sé grunur um refsiverða háttsemi eins og í norsku lögunum og líka að um brot sé að ræða, skilasvik, að kennitöluflakk liggi fyrir. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum í heiðri stjórnarskrárákvæðið sem er hér undir, um atvinnufrelsi, og mér finnst vanta umfjöllun um það í frumvarpið og líka um hegningarlagaákvæðið, 250. gr.

Forseti vill minna hv. þingmenn og hæstv. ráðherra á að beina orðum sínum til forseta.

Virðulegur forseti. Hér er verið að reifa aðrar leiðir að sama markmiði. Það er ljóst að sú leið sem hv. þingmaður vill fara myndi m.a. leggjast þyngra á lögregluna. Það þyrfti þá að vera lögreglurannsókn sem færi fram og við megum ekki gleyma því að það er dómari sem þyrfti að skera úr um þetta þegar málin yrðu gerð upp. Varðandi atvinnuréttindi og atvinnuréttarákvæði stjórnarskrárinnar þá teljum við ekki að verið sé að ganga í berhögg við það. Menn eru auðvitað sviptir ýmsum réttindum í íslensku samfélagi á grundvelli lögbrota og ég tel að ekki sé verið að ganga gegn atvinnuréttindum fólks. Þarna er verið að reyna að nálgast ákveðið mein sem er í íslensku samfélagi. Eins og fram hefur komið hjá hv. þingmanni er Ísland ekki eina landið sem reynir að taka utan um þessi mál til að koma í veg fyrir misnotkun á hlutafélagaforminu. Það er mikilvægt að við gerum það. Málið fer núna til nefndarinnar og ef þar koma fram ný sjónarmið sem við þurfum að taka tillit til þá treysti ég því að nefndin muni gera það við lokaafgreiðslu málsins.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið en mig langar að fagna því að þetta mál um kennitöluflakk sé komið fram. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir það og framsöguna með málinu. Ég sat í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar málið kom síðast til kasta þingsins og okkur auðnaðist ekki að ljúka málinu í það skipti. Almennt var það þó svo að það komu jákvæðar umsagnir um málið og þetta er mál sem verkalýðshreyfingin, m.a. ASÍ, hefur barist lengi fyrir. Ég tel að það verði fyrirtækjum og atvinnulífi á Íslandi til mikilla heilla ef þetta verður gert að lögum, þá auðvitað sérstaklega þeim langstærsta hluta fyrirtækja sem vandar sig í sínum atvinnurekstri, stendur skil á sínu og vinnur vel í sínum málum. Ég kem hér upp fyrst og fremst til að lýsa ánægju minni með að málið sé komið fram. Ég treysti því að það eigi eftir að fá góða umfjöllun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og vona svo sannarlega að við eigum eftir að gera það að lögum. Eitthvað tekur kannski breytingum í störfum nefndarinnar, það er auðvitað nokkuð sem oft gerist í hinni þinglegu meðferð, en í grunninn er málið gott og ég vona að við eigum eftir að samþykkja það fljótlega.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er ögn forvitin. Nú sit ég í fyrsta skipti í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og fæ þetta mál til umfjöllunar fyrst núna. Ég heyrði hv. þingmann tala um að umsagnaraðilar hefðu verið mjög jákvæðir gagnvart þessu máli. Þá vil ég spyrja hvers vegna ekki náðist samkomulag í nefndinni um að klára málið, því eftir því sem ég man og hef glöggvað mig á þá var það ekki endilega tímaskortur sem kom í veg fyrir það.

Frú forseti. Stundum er það þannig að ekki næst að klára mál. Líkt og ég sagði þá voru umsagnir almennt jákvæðar. Bent var á aðrar útfærslur og leiðir og nefndinni tókst einfaldlega ekki að ljúka vinnunni. Ég bind þó vonir við að nú sé meðal annars hægt að byggja á því sem áður hefur komið fram. Auðvitað fer málið aftur til umsagnar og það kann vel að vera að fleiri muni núna skila umsögnum, en síðan er það vitaskuld þannig að málum reiðir misjafnlega af. Ég vona þó að þetta verði samþykkt fljótlega.

Virðulegur forseti. Ég tel að það sé mjög gott mál að taka á kennitöluflakki. Það má vissulega deila um leiðir að því, og þetta frumvarp er ágætisinnlegg í það, en það verður alltaf að hafa í huga að við erum að takmarka atvinnufrelsi fólks og rétt fólks til að taka þátt í atvinnulífinu. Það breytir því þó ekki að ef almannahagsmunir krefjast þess að takmarka rétt fólks til að stýra einkahlutafélagi þá á að sjálfsögðu að gera það. Spurningin er hvaða leið við förum að því. Það að stjórna einkahlutafélagi með takmarkaðri ábyrgð eru ákveðin réttindi. Það eru gríðarlega mikilvæg réttindi í markaðshagkerfinu, hinu kapítalíska hagkerfi sem byggir einfaldlega á því að hlutafélagaformið, sem er stórmerkilegt form, takmarkar ábyrgð. Ef verið er að misnota það með skilasvikum eða kennitöluflakki þá er það refsiverð háttsemi. Ég tel að við vinnslu þessa frumvarps í allsherjar- og menntamálanefnd, þar sem ég sit og er 1. varaformaður, sé einnig mikilvægt að skoða skilasvikaákvæðið í 250. gr. almennra hegningarlaga og víkka það enn frekar þannig að það nái betur utan um kennitöluflakk. Kennitöluflakk er ekkert annað en undanskot eigna frá kröfuhöfum. Það er refsiverð háttsemi sem stórskaðar allt; hagkerfið, viðskiptalífið, lánardrottna, hefur samfélagsleg áhrif, skerðir samkeppnisstöðu og svo mætti lengi telja. Vissulega má fara þessa leið sem nú er farin, en það er líka mjög mikilvægt að skoða hegningarlagaákvæðið, refsingarnar við skilasvikum og kennitöluflakki. Að svo búnu tel ég ekki ástæðu til að reifa þetta mál frekar en hlakka til umræðunnar í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég efast ekki um að góðar umræður verði þar og við getum bætt frumvarpið eða gert tillögur til úrbóta ef þess er þörf.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, lögum um meðferð sakamála og lögum um dómstóla. Mikilvægustu breytingarnar sem lagðar eru til með frumvarpinu varða heimild til að sækja um kæruleyfi til Hæstaréttar Íslands í auknum mæli sem og rýmri skilyrði fyrir því að áfrýja héraðsdómi beint til Hæstaréttar. Aðrar breytingartillögur miða ýmist að því eða skýra eða einfalda gildandi lagaákvæði eða færa þau til betri vegar í ljósi fenginnar reynslu. Á þeim rúmu fjórum árum sem liðin eru frá því að þriggja þrepa dómskerfi var komið á fót hér á landi og Landsréttur tók til starfa hafa dómsmálaráðuneytinu og réttarfarsnefnd borist ábendingar um ýmis atriði sem reynslan hefur leitt í ljós að betur megi fara í hinu nýja regluverki um málsmeðferð fyrir þessum dómstólum. Einnig hafa borist ábendingar um önnur atriði sem ekki tengjast nýlegum breytingum á dómstólum og réttarfari, svo sem ábendingar um breytingar til að styðja betur við rafrænt réttarfar. Ekki er um að ræða atriði sem hafa hamlað málsmeðferð fyrir þessum dómstólum heldur frekar þætti í málsmeðferðinni sem þarfnast frekari útfærslu eða samræmingar milli dómstiga. Af þeim breytingum sem frumvarpið felur í sér er fyrst að nefna þrenns konar minniháttar breytingar sem lúta að meðferð kærðra og áfrýjaðra einkamála fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Lagt er til að þessum dómstólum verði framvegis látið eftir að ákveða með reglum þann fjölda eintaka gagna málsins sem leggja þarf fram í málum sem sæta kæru til dómstólanna í stað þess að sá fjöldi sé ákveðinn í lögum. Þá er einnig lagt til að þessum sömu dómstólum verði með nánar tilteknum hætti heimilað að lengja fresti varnaraðila í almennum kærðum einkamálum og stefnda í almennum áfrýjuðum einkamálum til að skila skriflegri greinargerð og málsgögnum um stórhátíðir og á sumarleyfistíma. Síðasta af þessum þremur minniháttar breytingum lýtur að heimild gagnáfrýjanda í áfrýjuðu einkamáli, bæði fyrir Landsrétti og Hæstarétti, til að fá gagnáfrýjunarstefnu gefna út að nýju. Lagt er til að sú heimild verði eftirleiðis bundin við það að áfrýjunarstefna í aðalsök hafi verið gefin út að nýju eða að gagnsök hafi verið vísað frá dómi. Með breytingunni er einkum stefnt að því að girða fyrir að unnt sé að tefja málsmeðferð máls án þess að jafnræði málsaðila sé fyrir borð borið. Í öðru lagi er lögð til breyting á lögum um meðferð einkamála um rýmri heimild til að sækja um kæruleyfi til Hæstaréttar í þess háttar dómsmálum. Samkvæmt gildandi lögum um meðferð einkamála sæta tiltekin atriði sem kveðið er á um í 1. mgr. 167. gr. laganna kæru til Hæstaréttar. Þá er heimilt samkvæmt 2. mgr. sama lagaákvæðis að sækja um leyfi til að kæra til Hæstaréttar úrskurði Landsréttar þegar svo er mælt fyrir í öðrum lögum. Lagt er til að ákvæðið verðið rýmkað þannig að unnt verði að sækja um leyfi til að kæra til Hæstaréttar úrskurði Landsréttar um réttarfarsatriði sem fjallað er um í lögum um meðferð einkamála. Við mat á því hvort Hæstiréttur samþykki að taka kæruefni til meðferðar skal líta til þess hvort það varði mikilsverða almannahagsmuni, hafi fordæmisgildi eða grundvallarþýðingu fyrir meðferð viðkomandi máls. Þá geti Hæstiréttur tekið kæruefni til meðferðar ef ástæða er til að ætla að hinn kærði úrskurður sé bersýnilega rangur að formi eða efni. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að eftir sem áður mun Hæstiréttur búa yfir því úrræði sem er að finna í gildandi 3. mgr. 167. gr. laganna að geta synjað um að taka kæruefni til meðferðar á hvaða stigi máls sem er ef rétturinn telur kæru tilefnislausa eða augljóslega setta fram í þeim tilgangi að tefja framgang máls. Þá er að sama skapi vert að hafa í huga að um er að tefla heimild til að óska eftir leyfi Hæstaréttar til að kæra úrskurði til réttarins og slíkri ósk yrði því að sama skapi hafnað ef efnisleg skilyrði laganna til að veita slíkt leyfi þættu ekki vera fyrir hendi. Ætla verður að þessar heimildir Hæstaréttar, sem og fyrrgreind tillaga til lagabreytingar um ákvörðunarvald réttarins um eintakafjölda málsgagna, geti vegið á móti möguleikanum á því að annar málsaðila kunni að telja sig hafa hag af töfum máls og geti vegið á móti auknum kostnaði án þess að farið yrði á mis við það réttarfarslega hagræði að fá fordæmisgefandi niðurstöðu Hæstaréttar í þeim málum sem unnt yrði að æskja leyfis til að kæra þangað. Í þriðja lagi er lögð til rýmkuð heimild til að óska eftir leyfi til að áfrýja héraðsdómi í einkamáli beint til Hæstaréttar. Í dag skal ekki veita slíkt leyfi nema þörf sé á að fá endanlega niðurstöðu réttarins með skjótum hætti og niðurstaða málsins geti verið fordæmisgefandi, haft almenna þýðingu fyrir beitingu réttarreglna eða haft verulega samfélagslega þýðingu að öðru leyti. Þá skal ekki veita leyfi ef málsaðili telur þörf á að leiða vitni í málinu eða enn er uppi ágreiningur um sönnunargildi munnlegs framburðar. Með frumvarpinu er lagt til að skilyrðið um þörf fyrir skjóta niðurstöðu Hæstaréttar verði fellt brott og heimildin þannig rýmkuð. Þá er einnig lagt til að það viðbótarskilyrði verði sett fyrir veitingu slíks leyfis að ekki sé enn deilt um staðreyndir sem sérkunnáttu þarf í dómi til að leysa úr. Þessar voru helstu tillögurnar sem lagðar eru til á lögum um meðferð einkamála. Að því er viðkemur breytingum á lögum um meðferð sakamála er þess fyrst að geta að lögð til sú breyting að kveðið verði á um úrræðið sáttamiðlun í lögunum auk þess sem það verði skilyrði fyrir niðurfellingu máls á grundvelli samkomulags að sáttamiðlun hjá lögreglu hafi áður farið fram. Í júní 2020 skilaði starfshópur, sem þáverandi dómsmálaráðherra skipaði, tillögum til aðgerða sem stytta eiga boðunarlista til afplánunar refsinga. Ein af þeim aðgerðum sem starfshópurinn lagði til var að efla heimildir ákærenda til að ljúka málum með sáttamiðlun með það að markmiði að fjölga málum sem lýkur án ákæru og draga þannig bæði úr álagi og kostnaði við meðferð mála. Í kjölfarið var sett á fót sérstök nefnd um sáttamiðlun sem falið var að koma með tillögur að lagabreytingum og eftir atvikum breytingum á fyrirmælum ríkissaksóknara og öðrum reglum sem eiga við um sáttamiðlun í sakamálum. Byggist 14. gr. frumvarpsins á tillögum þessarar nefndar. Að því er viðkemur breytingum á lögum um meðferð sakamála er í annan stað lagt til að skýrt verði kveðið á um það í lögunum að þegar svo háttar til að krafist er framlengingar á gæsluvarðhaldi, og sú krafa er tekin fyrir áður en gæsluvarðhaldið rennur út, þá falli gæsluvarðhald ekki niður á meðan dómari ræður því til lykta hvort fallist verður á kröfuna eður ei. Miklir hagsmunir kunna að búa því að baki að gæsluvarðhaldsfanga verði ekki sleppt úr haldi á meðan dómari ákveður hvort orðið skuli við beiðni um framlengingu gæsluvarðhalds, jafnvel þótt einungis væri um fáeinar klukkustundir að ræða. Á það við hvort heldur sem gæsluvarðhald byggist á rannsóknarhagsmunum eða því að viðkomandi teljist hættulegur sér eða öðrum. Þótt vissulega kunni slík framlenging sem hér er lögð til að vera íþyngjandi fyrir gæsluvarðhaldsfanga er jafnframt mikilvægt að dómari hafi svigrúm til þess að taka ígrundaða ákvörðun um hvort fallast beri á framlengingu gæsluvarðhalds, og án þess að framangreindum hagsmunum sé stofnað í hættu. Þá er í þriðja lagi lögð til sú breyting á lögum um meðferð sakamála að dómara verði heimilað að einfalda samningu rannsóknar- og gæsluvarðhaldsúrskurða samkvæmt IX.–XIV. kafla laganna. Þannig verði eftirleiðis nægjanlegt að taka lýsingu á atvikum máls og rökstuðning aðila orðrétt upp í úrskurð í stað þess að endursegja og umorða þann málatilbúnað. Slíku verklagi er meðal annars ætlað að styðja við þann ávinning sem hlotist getur, og hefur nú þegar gert að hluta, af aukinni rafvæðingu réttarvörslukerfisins. Sýnt þykir að sú tilhögun myndi spara vinnu og tíma og er því lagt til að heimila og stuðla að einfaldara verklagi í meðferð dómkrafna af þessu tagi sem þurfa skjóta afgreiðslu, oft og tíðum í miklu annríki þegar margar kröfur af því tagi berast dómstólum með stuttu millibili. Þá eru með frumvarpinu lagðar til breytingar af tvennum toga á lögum um dómstóla. Annars vegar að því er viðkemur heimild til að setja héraðsdómara, landsréttardómara og hæstaréttardómara vegna forfalla skipaðra dómara og hins vegar rýmkuð hæfisskilyrði héraðsdómara. Að því er setningu dómara varðar er þess að geta að samkvæmt gildandi lögum um dómstóla er heimilt að setja héraðsdómara vegna leyfa skipaðra dómara en þó aldrei til skemmri tíma en tólf mánaða, nema um sé að ræða leyfi við héraðsdómstól þar sem þrír eða færri dómarar starfa. Lagt er til að þessari reglu verði breytt þannig að heimilt verði að setja dómara við héraðsdómstól, óháð því hversu margir dómarar starfa þar, ef brýn nauðsyn krefur og dómstólasýslan mælir með því. Þá skulu dómarar sem settir eru við Landsrétt og Hæstarétt, samkvæmt gildandi lögum um dómstóla, hvort heldur í einstök mál eða í tiltekið tímabil, koma úr röðum fyrrverandi dómara en sé það ekki unnt þá úr röðum annarra sem fullnægja skilyrðum til að hljóta skipun í viðkomandi embætti. Umrætt skilyrði um fyrrverandi dómara kom inn sem nýmæli við setningu gildandi laga um dómstóla. Það hefur ekki gefið góða raun, þar sem óraunhæft hefur reynst að fá fyrrverandi dómara til að taka að sér setningu í öllum tilvikum. Því er lagt til að þessi regla verði færð í sama horf og fyrir setningu gildandi laga þannig að settir dómarar við Landsrétt og Hæstarétt skuli fullnægja skilyrðum til að skipa megi þá í það embætti sem um ræðir, að frátöldum 70 ára hámarksaldri. Vakin er athygli á því að áfram er gert ráð fyrir því að dómnefnd sem starfar samkvæmt III. kafla laga um dómstóla, en ekki hlutaðeigandi dómstóll, tilnefni aðila til setningar í embætti dómara um ákveðið tímabil, og ef enginn dómari umrædds dómstóls getur tekið þátt í meðferð máls af einhverjum ástæðum. Hvað varðar rýmkuð hæfisskilyrði til skipunar héraðsdómara er til þess að líta að samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 29. gr. gildandi laga um dómstóla má skipa þann einn í embætti héraðsdómara sem hefur í minnst þrjú ár verið alþingismaður eða stundað málflutningsstörf að staðaldri eða gegnt lögfræðistörfum að aðalstarfi hjá ríkinu. Leggja má saman starfstíma í hverri af þessum greinum. Með frumvarpinu er lagt til að skilyrðin verði rýmkuð og eftirleiðis verði einungis gerð krafa um að viðkomandi hafi í þrjú ár verið alþingismaður eða gegnt lögfræðistörfum að aðalstarfi. Hæstv. forseti. Ég hef farið yfir helstu atriði frumvarpsins, en að öðru leyti vísast til greinargerðar frumvarpsins og athugasemda við einstök ákvæði þess. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir kynninguna á þessu frumvarpi og vil spyrja hann út í 12. gr. frumvarpsins er varðar framlengingu gæsluvarðhalds, en ákvæðið hljóðar þannig að ef óskað er eftir framlengingu gæsluvarðhalds og slík krafa er tekin fyrir af dómara áður en það rennur út fellur gæsluvarðhald ekki niður á meðan á slíkum fresti stendur. Frú forseti. Þetta þýðir að lögreglan getur á síðustu stundu, síðustu mínútu gæsluvarðhalds, skutlað inn beiðni um framlengingu og sá sem er þarna frelsissviptur þarf bara að þola að dómarinn taki allan þann tíma sem honum hentar, og framlengist gæsluvarðhaldið þá sem því nemur án nokkurs úrskurðar. Þetta á sú sem hér stendur bágt með að trúa að sé í alvöru verið að leggja til, af því að ég sé ekki að það samræmist stjórnarskrá lýðveldisins Íslands að hægt sé að frelsissvipta fólk án nokkurs úrskurðar. Þegar búið er að ákveða að gæsluvarðhald standi í ákveðið langan tíma þá má ekki samkvæmt lögum og stjórnarskrá halda viðkomandi lengur. Hvaða heimild er verið að byggja á? Ég hefði haldið að það væri alveg skýrt að lögreglan verður bara að nýta þann tíma sem hún hefur, mæta innan tímafrests og óska framlengingar ef þess er þörf.

Virðulegur forseti. Í fyrsta lagi vil ég nú segja að við viljum gjarnan bera okkur saman við Norðurlöndin og lönd Evrópusambandsins í mörgum efnum. Ég held að það sé alveg ljóst að allar reglur sem kveða á um gæsluvarðhald og lengd gæsluvarðhaldsúrskurða eru miklu styttri hér en gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Það gefur lögreglu auðvitað minna svigrúm til að rannsaka mál og gæta að rannsóknarhagsmunum við rannsókn erfiðra mála. Við sjáum bara núna í erfiðum, þungum og viðkvæmum málum sem lögreglan hefur til rannsóknar að gæsluvarðhaldsúrskurðir eru mjög skammir. Þetta eru þá svona praktískar leiðir. Ekki er reiknað með að það séu einhverjir dagar eða sólarhringar sem liggja undir, þvert á móti. Auðvitað verður að óska eftir því við dómstóla, áður en gæsluvarðhaldi lýkur, að fá gæsluvarðhald endurnýjað. Þá er það dómarans að ákveða, eftir umfjöllun hans um málið, hvaða tíma hann telur sig þurfa til að meta málsaðstæður og kveða upp sinn úrskurð. Hér er fyrst og fremst um praktíska hluti að ræða og þessi frelsissvipting sem þarna kynni að koma til viðbótar - sem ég vil fullyrða að snúist frekar um einhverja klukkutíma en lengri tíma - er heimiluð með þessum lögum.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Dómstólar ákveða lengd gæsluvarðhalds. Ákæruvaldið fer og óskar eftir gæsluvarðhaldi í einhvern ákveðinn tíma og það er svo dómstóla að meta hvort nauðsynlegt sé að fá allan þann tíma. Ef nauðsynlegt þykir að framlengja tímann þarf ákæruvaldið að fara og óska eftir framlengingu. Ég held að ákæruvaldinu sé engin vorkunn að mæta bara tímanlega til að óska framlengingar. Ef gæsluvarðhaldstímar eru skemmri á Íslandi en annars staðar þá er það mögulega vegna þess að ákæruvaldið er ekki að kæra úrskurð um gæsluvarðhald til æðra dómstigs til að fá rýmri tíma í hvert skipti. Hámarkstíminn er 12 vikur og um það hefur verið fjallað hjá lögreglunni að mögulega sé það of knappur tími í rannsókn mjög flókinna mála. En að gefa eitthvert leyfi til að sjúska með þennan þrönga tímaramma sem er úrskurðaður í hvert sinn held ég að bjóði hættunni heim á mjög frjálslegu mati á því hvað teljist hæfilegur umhugsunartími fyrir dómara í hvert skipti. Við þurfum að hafa þennan frest alveg skýran því annars erum við bara að bjóða þeirri hættu heim að ákæruvaldið mæti á síðustu stundu með beiðni um framlengingu og dómarinn geti tekið allan þann tíma sem honum hentar af því að ekkert er um það í lögunum. Við hljótum að verða að tryggja að við séum ekki að sjúska svona með þennan grundvallarrétt fólks, að það sé ekki svipt frelsi að ástæðulausu.

Virðulegur forseti. Við hv. þingmaður erum hjartanlega sammála um að ekki á að svipta fólk frelsi að ástæðulausu. Það er ekki markmiðið með þessari lagasetningu. Stundum liggur það ekki ljóst fyrir fyrr en alveg á síðustu stundu hver málsatvik hafa orðið og hvort tilefni er til að sækja um og rökstyðja frekara og lengra gæsluvarðhald. Það getur gerst á síðustu metrunum, sérstaklega ef gæsluvarðhald er kannski úrskurðað í viku, eins og við sjáum stundum gerast, en síðan tekur dómari sinn frest. Allir geta gert sér grein fyrir því hversu mikilvægir rannsóknarhagsmunir kunna að vera undir og það er ekki verið að tala um að nýta þessa viðbótarfrelsissviptingu, ef til hennar kemur yfir höfuð, sem einhvern langan frest heldur er hér um mjög tímabundinn frest að ræða sem þarf að sjálfsögðu að vera studdur sterkum rökum sem liggja til grundvallar framlengingu gæsluvarðhalds. Ég hef því ekki áhyggjur af þessu. Annars er hv. þm. Helga Vala Helgadóttir í nefndinni sem fær þetta til umfjöllunar, ef ég man rétt, og hefur þar tækifæri til að spyrja meiri sérfræðinga en mig á þessu sviði út í þessi atriði.