Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Komið er að lokum 2. umr. um fjárlög ársins 2005. Við höfum heyrt í aðdraganda þessarar atkvæðagreiðslu mörg aðvörunarorð vítt og breitt úr þjóðfélaginu og ekki að ástæðulausu. Því miður hefur ríkisstjórnin valið það enn einu sinni að draga upp glansmynd í fjárlagafrumvarpi sínu. Ýmsar vanáætlanir koma hér fram. Agaleysið heldur áfram. Það eru ekki nægjanlegar viðvaranir varðandi þá þenslu sem fram undan er. Því miður er hætta á að ríkisstjórnin missi tökin á efnahagsmálunum og verðbólgan taki völdin. Við erum með nokkrar tillögur þar sem við reynum á táknrænan hátt að bæta það frumvarp sem hér liggur frammi. Það eru tillögur í mennta-, heilbrigðis- og félagsmálum. Við munum að sjálfsögðu berjast áfram fyrir mörgum þeirra við 3. umr. en nokkrar þeirra munu koma til afgreiðslu hér. Herra forseti. Það eru vissulega blikur á lofti en við vonum að meiri hlutinn átti sig áður en við afgreiðum frumvarpið endanlega við 3. umr. þó að vonin sé lítil. Það segir fortíðin okkur. Við munum að sjálfsögðu láta meiri hlutann bera ábyrgð á gjörðum sínum og munum þess vegna sitja hjá við breytingartillögur meiri hlutans en vonum að hann átti sig og greiði þeim tillögum sem við erum með til bóta atkvæði sitt.

Herra forseti. Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2005 kemur nú til atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. Eins og fram hefur komið mjög rækilega eru hér ákveðin vatnaskil í fjárlögum ríkisins. Nú er tekið fyrsta skref í verulegum skattalækkunum sem koma fyrst og fremst hátekjufólki til góða en eykur hlutfallslega skattbyrði þeirra sem hafa lægstu launin. Sömuleiðis er gripið til niðurskurðar á móti og skertra framlaga til velferðarþjónustunnar. Þessa stefnu gagnrýnum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs flytjum hér nokkrar breytingartillögur sem undirstrika áherslu okkar í velferðarmálum og ýmsum öðrum málum sem við höfum gert allverulegar athugasemdir við í tillögum meiri hlutans. Við munum styðja þær tillögur sem koma fram bæði af hálfu meiri hlutans og af hálfu annarra þingmanna sem koma fram með tillögur sem okkur þykir vera til bóta við afgreiðslu fjárlaganna. Ég vek athygli á því að meginniðurskurðurinn sem á að koma á í fjárlögum næsta árs er niðurskurður á samgönguáætlun sem Alþingi hefur samþykkt. Gert er ráð fyrir nærri tveggja milljarða króna niðurskurði á henni á næsta ári. Það liggur enn ekki fyrir sundurliðun á þeim niðurskurði og ég vek athygli hæstv. forseta á því að sundurliðaðar niðurskurðartillögur, verði þetta samþykkt við 2. umr., þurfa að koma inn í fjárlaganefnd áður en við afgreiðum frumvarpið úr nefndinni til 3. umr. Formlegar tillögur um niðurskurð í samgöngumálum þurfa að koma þar inn áður en við getum tekið endanlega afstöðu til frumvarpsins. Að öðru leyti vísum við allri ábyrgð á þeirri vinnu og þeirri samþykkt sem hér verður gerð varðandi fjárlögin við 2. umr. á hendur ríkisstjórninni hvað það varðar sem hér er verið að gera.

Hæstv. forseti. Við erum í rauninni að fara að taka afstöðu til stefnu ríkisstjórnarinnar í fjármálum og skattamálum og öðru sem lýtur að rekstri ríkisins. Ríkisstjórnin hefur þegar lögfest sérstaka skattalækkun á hátekjufólk og þær skattalagabreytingar sem fyrirhugaðar eru munu í meira mæli gagnast þeim sem hærri hafa tekjur en þeim sem hafa lægri tekjur. Það er því ekki verið að vinna að jöfnun í þjóðfélaginu með þessum útfærslum. Stefna ríkisstjórnarinnar birtist í fjárlagafrumvarpinu og þeim áherslum sem hér eru lagðar upp og verða að sjálfsögðu á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Við munum samt eins og jafnan áður í Frjálslynda flokknum styðja þær tillögur sem við teljum að séu til bóta og séu til jákvæðrar þróunar hvort sem þær koma frá stjórn eða stjórnarandstöðu. En meginstefnan er auðvitað á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og við munum ekki styðja hana.

Herra forseti. Hér kemur til atkvæða breytingartillaga okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins. Við leggjum til að viðbótartekna verði aflað með því að hverfa frá lækkun hátekjuskatts og hann verði innheimtur og áfram við lýði upp á 6% eins og verið hefur. Við erum algerlega andvíg þeim sértæku aðgerðum ríkisstjórnarinnar í skattamálum sem felast í sérstakri skattalækkun á hátekjufólk. Við leggjum jafnframt til breytta innheimtu fjármagnstekjuskatts þannig að innheimtuprósentan verði 18 í stað 10 en með frítekjumarki, þannig að tekjur upp að 120 þús. kr. verði án skattlagningar. Þessi tekjuöflun skilar ríkissjóði 3,8 milljörðum og breytingartillögur sem við flytjum að öðru leyti við frumvarpið eru því í góðu jafnvægi.

Virðulegi forseti. Það er afskaplega ánægjulegt að fá að greiða atkvæði um þessa tillögu og það er gaman að vera hér og taka þátt í afgreiðslu á fjárlögum. Við erum enn og aftur að verða vitni að stórkostlegum árangri í efnahagsstjórn og það er augljóst að við Íslendingar erum að keppa meðal þeirra bestu. Loksins erum við að hefja hér mestu skattalækkanir Íslandssögunnar. Við erum að lækka skatta á venjulegu vinnandi fólki. Það gerum við að sjálfsögðu þrátt fyrir það að núna hafi skattpíningarflokkarnir, Samfylkingin og Vinstri grænir, sýnt sitt raunverulega andlit og staðfest að þær skattalækkanir sem lofað var fyrir síðustu kosningar, sérstaklega af Samfylkingunni, voru loforð sem átti að svíkja. Þingmaðurinn segir já. 

Herra forseti. Enn á ný er af okkar hálfu lögð fram tillaga um það að styrkja stöðu þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Nú leggjum við til að varið verði 10 millj. kr. til að koma upp hagdeild hjá Alþingi. Við teljum fulla þörf á slíku eftir að Þjóðhagsstofnun var aflögð og er rétt að minna á að þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Davíð Oddsson, minntist einmitt á það í þeirri umræðu að rétt væri að styrkja sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Hér er verið að minna á þau orð og þess vænst að við það sé meirihlutastuðningur því það er ekki síst í fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd sem á slíku þyrfti að halda. Við sáum það við afgreiðslu í efnahags- og viðskiptanefnd varðandi tekjuhlið frumvarpsins að þar veitti ekki af að sú nefnd hefði sérstaka aðstoð við yfirferð sína.

Hæstv. forseti. Hér eru lagðar til breytingar á fjárframlagi til endurbóta þeirra húsa sem eru í vörslu Þjóðminjasafns Íslands. Ég tel að það sé fyrir einhvern misskilning, reginmisskilning að hv. fjárlaganefnd skuli ekki hafa gert tillögu af þessu tagi því að hér er um að ræða varðveislu torfbæjanna okkar, þeirra menningarminja, þeirra húsa sem við erum búin að taka frá til langrar framtíðar, menningarminja sem meira að segja hafa verið orðaðar við heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna. Þjóðminjasafnið hefur ekki fengið áheyrn fjárlaganefndar varðandi þetta brýna verkefni undanfarin ár og nú er svo komið að hús eins og Reynistaður, Glaumbær, Grenjaðarstaður, Bænahúsið á Núpsstað, Víðimýrarkirkja, Keldur á Rangárvöllum og fleiri hús eru hætt komin og standa í raun og veru mjög illa þannig að það ríður á að Alþingi Íslendinga sýni þessari tillögu skilning. Í ljósi þess hversu mikil hækkun hefur komið frá fjárlaganefnd til endurbóta gamalla húsa þá eru hér hin eiginlegu menningarverðmæti, torfbæirnir okkar. Þeim verðum við að bjarga og standa myndarlega við uppbyggingu þeirra. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Safnalög voru sett á árinu 2001 til að treysta uppbyggingu faglegs safnastarfs í landinu og til að hafa eftirlit með þeim fjármunum sem ríkið veitir til þeirra hluta. Nú liggja fyrir umsóknir hjá safnasjóði um styrkveitingar upp á tæpar 200 millj. kr. Það er ljóst að þær 66 millj. sem er óbreytt fjárhæð frá fyrra ári duga hér engan veginn til. Því höfum við lagt fram tillögu um að hækka framlagið upp í 120 millj. Það er mikilvægt að efla safnasjóð til að tryggja framþróun og fagmennsku í safnastarfi. Ég segi já.

Virðulegi forseti. Hér liggur fyrir tillaga um að auka fjölda fólks á lista um heiðurslaun listamanna um tvo og hækkunin verði 3,2 millj. kr. Hér er verið að greiða atkvæði um glæsileg fjárlög, fjárlög með 10 milljarða kr. afgangi meðan Evrópuþjóðirnar í kringum okkur afgreiða með 1–4% halla af 

Herra forseti. Hér er lagt til að undir liðnum Ýmis íþróttamál bætist við liður upp á 150 millj. til að jafna ferðakostnað íþróttafélaga innan lands. Þetta er auðvitað lagt til vegna þess að verkefnið er brýnt og hefur iðulega verið um það rætt að þarna þurfi að gera bragarbót á því að mikill ferðakostnaður háir mjög þátttöku einstaklinga og félaga í keppni, sérstaklega þeirra liða sem koma af landsbyggðinni. Þetta er líka gert til að fylgja eftir tillögu til þingsályktunar sem nokkrir hv. þingmenn hafa a.m.k. tvívegis flutt hér um ferðasjóð íþróttafélaga, garpar eins og hv. þingmenn Hjálmar Árnason, Birkir J. Jónsson og Magnús Stefánsson. Þarna er um að ræða fjárlaganefndarmenn og verður þess auðvitað fastlega vænst að þeir fylgi sínu góða máli eftir og samþykki þessa tillögu þannig að ekki sé látið sitja við orðin tóm. 

Herra forseti. Hér er enn á ferðinni hin ótrúlega útþensla utanríkisþjónustunnar eða utanríkisráðuneytisins og að þessu sinni það sem lýtur að stjórnsýslu og yfirbyggingu þess ráðuneytis. Hér á hið háa ráðuneyti að fá tvisvar sinnum 8 millj. kr. í viðbót annars vegar til að ráða starfsmann á skrifstofu NATO í Brussel og hins vegar til að ráða sérfræðing, einn enn í viðbót, inn á varnarmálaskrifstofuna í Reykjavík. Við teljum, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að það sé margt annað þarfara og nóg annað þarfara að gera við fjármuni af þessu tagi, 16 millj. kr., en hlaða enn undir yfirbygginguna og stjórnsýsluna í utanríkisráðuneytinu og það í báðum tilvikum tengt áráttunni til að hervæða landið og vígbúnaðar- og hernaðaraðdáun og brölti utanríkisráðuneytisins og utanríkisráðherra bæði fyrrverandi og núverandi. Við leggjumst því gegn þessari hækkun og mundum finna þessum fjármunum annan og þarfari stað ef fallist yrði á að ekki þurfi að hækka þessa fjárveitingu utanríkisráðuneytisins.

Hæstv. forseti. Hér er eitthvað undarlegt á ferðum sem við höfum ekki fengið skýringu á við 2. umr. um fjárlög. Fjárlaganefnd Alþingis Íslendinga gerir það að tillögu sinni að sérgreindur liður sem Mannréttindaskrifstofa Íslands hefur haft í utanríkisráðuneytinu verði framvegis almennur liður merktur Mannréttindamál. Hér er verið að fara í fótspor hæstv. dómsmálaráðherra sem gerði þessa breytingu á fjárlagalið dómsmálaráðuneytisins sem heyrði til Mannréttindaskrifstofu Íslands. Það er allsendis án útskýringa eða rökstuðnings að þessi breyting er gerð og meðan svo er mótmæli ég því að hún skuli gerð og vísa í tillögur sem ég bar upp og talaði fyrir í gær en mæli gegn því að þessi liður sé samþykktur og segi því nei.

Virðulegi forseti. Þetta er hluti tillögu sem einnig er að finna í næsta lið, 2. tölul. á sama þingskjali. Þetta er einföld tillaga sem miðar að því að tryggja að þeir fjármunir sem Alþingi Íslendinga veitir til hjálparstarfs og friðargæslu fari til þeirra hluta en ekki til hernaðar. Tillagan gengur út á að fellt verði niður 140 millj. kr. framlag til svokallaðrar íslenskrar friðargæslu en því fé verði skipt á Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, UNIFEM og liðinn Mannúðarmál og neyðaraðstoð. Það er álit okkar flutningsmanna að öll sú eiginlega friðargæsla sem Íslendingar halda uppi muni rúmast innan þessara liða og því segi ég já.

Hæstv. forseti. Með þessari tillögu er Alþingi að framfylgja þeirri þingsályktun sem samþykkt var fyrir rúmu ári síðan um að koma á sérstökum skógræktarverkefnum. Með þeirri tillögu var lögð fram fjárhagsáætlun og eins kom fram að hún skyldi fylgja verðlagsbreytingum. Tillagan lýtur að því að fylgja eftir þeirri þingsályktun sem Alþingi samþykkti um skógræktarátak.

Hæstv. forseti. Verið er að greiða atkvæði um tillögu um að auka fjárveitingar til Landhelgisgæslu Íslands. Í úttekt Ríkisendurskoðunar á Landhelgisgæslunni árið 2001 kom fram að það vantaði verulega á í rekstri Landhelgisgæslunnar og síðan hefur enn verið dregið úr rekstri og skipum lagt. Í fréttum hefur komið fram að Landhelgisgæslan gæti ekki staðið nógu vel að viðhaldi þannig að það liggur klárlega fyrir að á vanda Landhelgisgæslunnar verður að taka og það er algerlega óviðunandi að ekkert varðskip sé á sjó við Íslandsstrendur eins og komið hefur fyrir undanfarin ár.

Virðulegi forseti. Þessi litla tillaga felur í sér að atvinnulausum verði greidd sérstök jólauppbót með líkum hætti og aðrir fá sem eru á vinnumarkaðnum og lífeyrisþegar fá einnig. Atvinnulausir, þeir verst stöddu á vinnumarkaðnum, eiga það inni hjá ríkisstjórninni að hún fallist á þessa tillögu. Ég hygg að ekki hafi verið farið eins illa með neinn hóp í tíð þessarar ríkisstjórnar og atvinnulausa en með því að rjúfa tengsl atvinnuleysisbóta og launa árið 1996 hefur ríkisstjórnin í hverjum einasta mánuði skert atvinnulausa um 15 þús. kr. Verkalýðshreyfingin knúði þá þó til að hækka atvinnuleysisbæturnar fyrir um ári. Þessi litla jólauppbót til atvinnulausra sem lagt er til að þeir fái eins og aðrir mundi gefa atvinnulausum 25 þús. kr. í desembermánuði.

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að þrátt fyrir að rekstrargrunnur Landspítala – háskólasjúkrahúss hafi verið styrktur í fjárlögunum og að hagræðingarkrafa spítalans hafi verið felld niður á næsta ári dugar það samt ekki til að styrkja svo reksturinn að ekki komi til áframhaldandi samdráttar, uppsagnar starfsmanna og skerðingar á þjónustu. Þessar 600 millj. eru til þess að tryggja núverandi starfsemi þannig að hún fari fram nokkurn veginn ótrufluð. Þetta er ekki viðbót við starfsemina. Þetta er eingöngu til að halda núverandi starfsemi í nokkuð öruggum böndum. Ég segi já.

Herra forseti. Við leggjum til aukna fjárveitingu til heilbrigðismála til að fjölga hjúkrunarrýmum vítt og breitt um landið, þó aðallega á höfuðborgarsvæðinu og í Reykjavík þar sem flestir hjúkrunarsjúklingar bíða eftir hjúkrunarrýmum. Þetta er líka til að koma til móts við fjárvöntun Landspítala þannig að hann geti veitt óbreytta bráðaþjónustu og þurfi ekki að grípa til sjúklingaskatta en þar bíða hundrað hjúkrunarsjúklingar í dýrum sjúkrarúmum. Það vantar líka tilfinnanlega hjúkrunarrými fyrir hjúkrunarsjúklinga undir 67 ára aldri sem ekki fá inni á hjúkrunarheimilum í dag þannig að við leggjum til þessa fjárveitingu til að koma til móts við alla þessa sem bíða eftir hjúkrunarþjónustu. Þingmaðurinn segir að sjálfsögðu já.

Hæstv. forseti. Í þessari breytingartillögu er lögð fram tillaga til hækkunar á þjónustu inni á heilsugæslustöðvunum enn frekar en er í fjárlagafrumvarpinu, sérmerkt í geðheilbrigðisþjónustu og vegna sál- og líkamlegra sjúkdóma sem sífellt herja meira á þjóð okkar. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 42 millj. kr. framlagi til þessa en ég tel nauðsynlegt að fara af stað með þessa þjónustu sem víðast um land og þá þarf meira fjármagn í þennan málaflokk svo að hægt sé að ráða sérfræðinga, ýmist sálfræðinga, félagsráðgjafa eða iðjuþjálfa á fleiri stöðum þó að ekki sé fullskipað í hvert sæti. Ég segi já.

Herra forseti. Sem lið í aðhaldsaðgerðum ríkisstjórnarinnar og til þess að mæta skattalækkununum er reisn þessarar ríkisstjórnar svo mikil að hún ákveður að hækka komugjöld á heilbrigðisstofnanir og til heilsugæslustöðva. Þangað á að sækja fjármagn í ríkissjóð, til sjúklinga, til þeirra sem þurfa að nota heilbrigðisþjónustuna. Tillagan sem ég flyt miðar að því að þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar verði felld, að það verði fellt að hækka skatta á því fólki sem þarf að sækja sér heilbrigðisþjónustu, hækka komugjöldin. Ég legg til að sú ákvörðun verði felld og treysti á þingmenn að fella þessa óhæfu og samþykki tillögu mína.

Herra forseti. Við íbúar Norðvest. væntum þess að sjá þess fljótlega merki að hæstv. forsætisráðherra muni þau orð sín að Norðvest. verði það kjördæmi sem næst verði litið til í uppbyggingu atvinnumála. Með samþykkt þessarar tillögu Samfylkingarinnar og Frjálslynda flokksins gefst stjórnarliðum og öðrum færi á að sýna fram á að orð hæstv. forsætisráðherra hafi eitthvert vægi. Ástand atvinnumála er mjög alvarlegt um land allt og hér er færi á að sýna þess merki að menn vilji rétta örlitla hjálparhönd til stuðnings við frumkvöðla- og þróunarstarf.

Herra forseti. Hér er verið að sækja um heimild til að selja hluta af jörðunum Selárdal og Uppsölum í Vesturbyggð. Við höfum jafnframt fengið erindi inn til þingsins um sérstakan fjárstuðning til að gera þar við mannvirki, byggja upp og skipuleggja svæðið. Ég tel því algjörlega ótímabært að vera að sækja um heimildir til að selja ákveðna hluta af þessu svæði fyrr en búið er að ganga frá því skipulagi og marka því þá áætlun sem því er ætlað að gera í framtíðinni. Ég tel gjörsamlega ótímabært að sækja nú um heimild til að mega selja hluta úr jörðunum Selárdal og Uppsölum. Í rauninni er það svo með stefnu landbúnaðarráðuneytisins í þessum jarðamálum og jarðasölumálum að hvað eftir annað hefur verið kallað eftir heildstæðri stefnu af hálfu ríkisins gagnvart jarðeignum í eigu ríkisins en ekki vera að selja þær svona hipsum haps. Herra forseti. Ég tel að við eigum ekki að samþykkja að þessu sinni að selja hluta úr jörðunum Selárdal og Uppsölum í Vesturbyggð.

Herra forseti. Ég mæli fyrir litlu frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, með síðari breytingum. Í frumvarpi þessu er lagt til að tímabundin heimild til undanþágu frá greiðslum þungaskatts fyrir bifreiðar sem í tilraunaskyni nota annan orkugjafa en bensín, dísilolíu eða annað eldsneyti unnið úr olíu verði framlengd til 30. júní 2005. Undanþáguheimild þessari er sem sé ætlað að gilda áfram til þess tíma er ég gat um, 30. júní 2005, en þá, 1. júlí 2005, taka gildi ný lög um olíugjald og kílómetragjald o.fl., nr. 87/2004, sem leiða til þess að gildandi lög nr. 3/1987, um fjáröflun til vegagerðar, falla úr gildi. Því er um það að ræða að brúa sex mánaða bil sem ella hefði skapast varðandi þá undanþágu sem hefur verið í gildi í þessum lögum um nokkurt árabil. Frumvarpið snýr að tekjuhlið ríkissjóðs og er ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á útgjöldin svo nokkru nemi verði það að lögum. Ég legg til, virðulegi forseti, að frumvarpi þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um meðferð opinberra mála og lögum um aðför. Meginefni frumvarpsins snýr að breytingum er varða sektarinnheimtu og birtingu sektardóma. Auk þess er lagt til að aðfararlögum verði breytt þannig að svokölluð útivistarfjárnám verði heimiluð. Frumvarpið á rætur að rekja til skýrslu starfshóps sem ég skipaði í september árið 2003. Starfshópnum var falið að vinna að endurskoðun sektarinnheimtu og leita leiða til að einfalda vinnu lögreglu við sektarinnheimtu sem og við birtingar sem sektarinnheimtunni fylgja. Vinna starfshópsins leiddi í ljós að sektarinnheimta hefur oft á tíðum mikla vinnu og fyrirhöfn lögreglu í för með sér vegna margs konar birtinga og skiptir þá ekki máli hvort sú sekt sem innheimta skal er há eða lág. Geta birtingarnar hlaupið á nokkrum tugum við innheimtu á t.d. umferðarsektum og er lýsing á því ferli í greinargerð frumvarpsins. Slíkum birtingum fylgir einnig mikil vinna skrifstofufólks hjá lögreglustjóra og Fangelsismálastofnun. Ljóst er að mikið hagræði er fólgið í því að leysa lögreglu undan hluta þessara verkefna, bæði með því að einfalda sektarinnheimtuna og með því að fela öðrum tilteknar breytingar og birtingar. Ávallt verður þó að tryggja réttaröryggi sektarþola og gera tillögur frumvarpsins ráð fyrir því að fyrirkomulagi sektarinnheimtu verði aðeins breytt í einföldustu málum. Með frumvarpi því sem nú liggur fyrir er lagt til að lögregla sem stendur mann að broti geti boðið honum að ljúka máli með greiðslu sektar á vettvangi að þremur skilyrðum uppfylltum. Í fyrsta lagi er skilyrði að sakborningur gangist skýlaust við broti og verður máli því ekki lokið með þessum hætti hafi sakborningur uppi mótmæli. Í öðru lagi verða að vera fyrir hendi skilyrði til að ljúka máli skv. 115. gr. laganna. Í þriðja lagi er það skilyrði til að máli verði lokið á þennan hátt að hæfileg viðurlög við broti séu einvörðungu sekt sem fari ekki fram úr 50 þús. kr. Þessu úrræði yrði því aðeins beitt í einföldustu málum og á það einkum við þegar lögregla stendur mann að umferðarlagabroti. Ef þessi skilyrði eru uppfyllt, fyllir lögregla út og afhendir sakborningi skýrslu þar sem m.a. kemur fram lýsing á broti, þau refsiákvæði sem það varðar við, hvaða sekt og vararefsing liggur við broti og að unnt sé að krefjast fjárnáms ef sekt greiðist ekki. Með þessu móti er tryggt að sakborningi séu ljós þau viðurlög sem við broti liggja og afleiðingar þess að sekt sé ekki greidd. Þessi breyting hefur í för með sér að ferill máls er að öllu leyti birtur á vettvangi brots og verður því ekki þörf á birtingu ítrekaðra sektarboða eða bréfaskriftum og birtingum vegna vararefsinga. Með því móti er dregið verulega úr þeim fjárhagslega kostnaði og vinnukostnaði sem felst í núgildandi sektarinnheimtukerfi. Jafnframt hefur breytingin í för með sér visst hagræði fyrir sektarþola sjálfan þar sem ætla má að margir muni kjósa að ljúka máli með greiðslu sektar á vettvangi. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til nokkrar aðrar breytingar á lögum um meðferð opinberra mála og vil ég hér nefna sérstaklega breytingu á reglum um birtingu dóma. Ekki þurfi að birta dóm þar sem ákærði er dæmdur til greiðslu sektar eða upptöku eigna, sé dómþing ekki sótt af hálfu ákærða við uppkvaðningu hans. Ekki verði þó haggað við þeirri grundvallarreglu að skilorðsbundnir jafnt sem óskilorðsbundnir fangelsisdómar verði birtir ákærða. Meginhagræðið af þessari breytingu er að lögregla eða stefnuvottar þurfa ekki að hafa upp á dómþola til að birta honum dóm í þessum tilvikum, en slíkar birtingar hafa á tíðum reynst tímafrekar. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í upphafi er í frumvarpinu gert ráð fyrir breytingum á lögum um aðför sem miði að því að svokölluð útivistarfjárnám verði heimiluð. Tillagan felur í sér að heimilt verði að ljúka fjárnámi að kröfu gerðarbeiðanda án árangurs á starfsstofu sýslumanns, án nærveru gerðarþola að þremur skilyrðum uppfylltum. Þessi skilyrði eru í fyrsta lagi að gerðarþoli hafi verið sannanlega boðaður til gerðarinnar. Í öðru lagi að gerðarbeiðandi hafi engar upplýsingar um eignir gerðarþola. Í þriðja lagi að skýrt hafi verið tekið fram í boðunarbréfi til gerðarþola að ljúka megi gerð með þessum hætti falli mæting niður hjá honum án lögmætra forfalla. Mikil vandkvæði hafa skapast í framkvæmd vegna þess hve erfitt er að ljúka fjárnámi sem árangurslausu þegar gerðarþoli mætir ekki til sýslumanns, eins og algengt er, og engar upplýsingar um eignir hans liggja fyrir. Svokölluð útifjárnám á heimili gerðarþola eru kostnaðarsöm og tímafrek. Þá hefur lögregla ekki getað aðstoðað við að færa gerðarþola til gerðar í þeim mæli sem þörf hefur verið. Vegna þessa hafa fjárnámsbeiðnir hlaðist upp og hefur það leitt til óánægju gerðarbeiðenda og mikils vinnuálags hjá starfsfólki sýslumannsembætta. Með því fyrirkomulagi sem hér er lagt til er stefnt að því að sá kostnaður, tími og fyrirhöfn sem fylgja útifjárnámum og því að kalla til lögreglu til að færa gerðarþola til gerðar minnki til muna. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Reynsla mín af þingstörfum, þó hún sé ekki löng, hefur kennt mér að maður þarf að vera svolítið á tánum þegar fram koma frumvörp frá hæstv. dómsmálaráðherra. Þess vegna nálgast ég frumvarpið sem hæstv. dómsmálaráðherra mælti fyrir með ákveðinni varúð. Ég held að hér séu ákveðin hættumerki að finna, en þetta er að sjálfsögðu einungis 1. umr. og við eigum eftir að fá ítarlegar umsagnir bæði lögfróðra manna og hagsmunaaðila. Hér eru á ferðinni atriði sem snerta réttarríkið. Ég vil a.m.k. byrja á að taka fram að við fyrstu skoðun virðist sú breyting sem lýtur að því að einfalda sektarinnheimtuna vera jákvæð. Það er margt til í því að það kerfi getur verið þungt í vöfum og alls ekki almenningi í hag. Ég held því að sú breyting geti í eðli sínu verið jákvæð. Við þurfum að hafa skilvirkt og skynsamlegt kerfi og reyna að vinna gegn skriffinnskunni. Að sama skapi er í frumvarpinu lagt til að aðrar breytingar verði gerðar sem eru fyrst og fremst réttlættar með því að hér sé á ferðinni vinnusparnaður, aukið hagræði og tímasparnaður. Verið er að spara kostnað hins opinbera og jafnvel verið að spara og minnka fyrirhöfn opinberra aðila og stofnana. Það getur verið hættulegt þegar við tölum um þetta svið. Verið er að tala um ákveðin grundvallaratriði réttarríkisins hvernig við framfylgjum þessum málum. Ég hef ákveðnar áhyggjur af stöðu sektarþola, dómþola eða gerðarþola eftir því sem við á. Lagt er til að lögregla þurfi ekki að birta sektardóm fyrir dómþola hafi hann ekki verið viðstaddur uppkvaðninguna þegar viðurlög eru ekki önnur en sekt eða upptaka eigna. Þetta getur hljómað sakleysislega, en hins vegar þurfum við að vera aðeins á varðbergi. Ég held við þurfum að ræða þetta vel í hv. allsherjarnefnd því þetta er þvert á það sem við höfum verið að gera hingað til og við erum að sjálfsögðu að ræða um opinber mál. Þetta er ekki einkamál, þannig að kröfurnar ættu að mínu mati að vera enn þá ríkari hvað þetta varðar. Breytingin er réttlætt af hálfu frumvarpshöfunda þannig að með henni verði ákveðið hagræði og verið sé að minnka vinnu, tíma og jafnvel kostnað. Síðan er önnur breyting sem lýtur að því að heimila svokölluð útivistarfjárnám. Það felur í sér að lögregla þarf þá ekki að handtaka menn og færa til sýslumanns í tengslum við árangurslaust fjárnám. Það getur einnig verið varhugavert að fara þessa leið, sérstaklega með það í huga að greinarhöfundar hafa það markmið að spara peninga og tíma. Heimildin lýtur að því að ljúka megi fjárnámi að kröfu gerðarbeiðanda á skrifstofu sýslumanns hafi fjárnámið verið án árangurs og án nærveru gerðarþola að þremur skilyrðum uppfylltum sem má sjá í greinargerðinni. Þetta hljómar sakleysislega, en er hluti af grundvallaratriðum sem ég vil á þessu stigi a.m.k. vekja athygli á að við þurfum að skoða mjög vel. Ég vil að við leggjum vinnu í þetta mál, vegna þess að við höfum séð það í allsherjarnefnd að jafnvel hin sakleysislegustu mál geta orðið snöggtum flóknari og jaðra jafnvel við að vekja vafa um hvort á ferðinni sé stjórnarskrárbrot, en í vikunni var til umræðu frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem laut að því að heimila rafræna birtingu laga og reglugerða og alþjóðasamninga. Í fyrstu virtist það vera saklaust mál og skynsamlegt, en nú höfum við fengið ákveðnar efasemdir í nefndinni sem við erum að sjálfsögðu að skoða betur. Því er alveg rétt við 1. umr. að hvetja hv. allsherjarnefnd að vanda sig þegar kemur að þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fullnustu refsinga og er það endurflutt frá síðasta löggjafarþingi. Þegar frumvarpið, sem lagt var fram þá, var kynnt vakti ég athygli á því að hér gæfist Alþingi í fyrsta sinn tækifæri til að fjalla heildstætt um þær reglur sem hingað til hefðu gilt um fullnustu refsinga og sem hefði að miklu leyti verið skipað í reglugerð. Ég tók það fram að mikilvægt væri að heyra álit sem flestra á frumvarpinu, enda gafst fjölmörgum umsagnaraðilum tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við allsherjarnefnd fyrir 2. umr. málsins. Í ljósi ábendinga og athugasemda sem fram komu ákvað ég að kalla aftur frumvarpið í ráðuneytið til að fara ofan í kjölinn á þeim ábendingum og athugasemdum sem fram höfðu komið. Hefur nú farið fram ítarleg endurskoðun á ákvæðum frumvarpsins í góðri samvinnu við núverandi forstjóra Fangelsismálastofnunar. Við samningu frumvarps þessa var auk þess tekið mið af stefnumótun sem farið hefur fram undanfarið á vegum Fangelsismálastofnunar og lögð til ýmis nýmæli er varða skipulag og markmið afplánunar. Þannig er t.d. gert ráð fyrir að gerð verði áætlun um framvindu afplánunarferils sérhvers fanga í upphafi refsivistar. Einnig verði rýmkaðar reglur um reglubundin dagsleyfi, en að sama skapi hertar reglur um endurveitingu þeirra verði brugðið út af skilyrðum sem um þau gilda. Gert er ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi við ákvörðun samfélagsþjónustu, en reglur um skilyrði þess að fá samfélagsþjónustu verði rýmkaðar að einhverju marki þannig að hún muni standa fleiri dómþolum til boða. Í núgildandi lögum kemur samfélagsþjónusta til greina þegar dómþoli hefur hlotið allt að sex mánaða óskilorðsbundna refsingu og er gert ráð fyrir að svo verði áfram. Hafi dómþoli hlotið fleiri en einn dóm eða hluti fangelsisrefsingar er skilorðsbundinn má heildarrefsing samkvæmt núgildandi lögum ekki vera lengri en sex mánuðir. Lagt er til að þessu verði breytt þannig að heildarrefsingin í þeim tilvikum geti verið allt að níu mánuðir. Gert er þó að skilyrði að óskilorðsbundin refsing í þeim tilvikum sé ekki lengri en sex mánuðir. Rökin fyrir þessu eru m.a. þau að stærstur hluti þeirra dómþola er hljóta blandaða dóma eru 25 ára og yngri og með styttri sakarferil en þeir sem dæmdir eru í óskilorðsbundna refsingu. Aftur á móti verði þrengdir möguleikar til að fullnusta vararefsingu fésektar með ólaunaðri samfélagsþjónustu. Í núgildandi lögum er ekki kveðið á um lágmarksfjárhæð þeirra sekta sem hægt er að fullnusta með þessum hætti og raunin hefur verið sú að allt niður í 5 þús. kr. sekt hefur verið fullnustuð með samfélagsþjónustu. Þykir í ljósi reynslunnar og til að koma í veg fyrir misnotkun rétt að leggja til 60 þús. kr. lágmarksfjárhæð fyrir samfélagsþjónustu. Virðulegi forseti. Smygl í fangelsi er alvarlegt vandamál og verður með öllum tiltækum ráðum að stemma stigu við því. Í frumvarpinu eru lagðar til reglur í þessu skyni. Í fyrsta lagi er lagt til að heimilt verði að leita á þeim sem heimsækja fanga ef hann samþykkir það, ella fari heimsókn fram undir eftirliti eða synjað verði um hana. Í öðru lagi er lagt til að smygl til fanga verði refsiverð háttsemi. Þá hefur í frumvarpinu verið leitast við að gera réttindum og skyldum fanga í sambandi við ýmis atriði skýr skil. Þetta á við um símtöl og bréfaskriftir, hvaða muni fangi má hafa í klefa sínum, rétt hans til að njóta útiveru, iðka tómstundir, aðgang að hreinlætisaðstöðu, aðgang að fjölmiðli til að fylgjast með gangi þjóðmála, rétt til að hafa samband við prest eða annan sambærilegan fulltrúa skráðs trúfélags, rétt fanga til að kjósa sér talsmann og fleira í þessum dúr. Einnig má nefna ákvæði frumvarpsins að því er varðar heilsugæslu fanga og hlutverk heilbrigðisstétta. Ekki er gert ráð fyrir breytingum frá núgildandi lögum og framkvæmd að öðru leyti en því að Fangelsismálastofnun verði heimilt að leita sérfræðiálits um nauðsyn og tilhögun sjúkravistar en vitaskuld er vistun fanga á sjúkrahúsi ávallt háð mati læknis. Skýrt er tekið fram að læknir skuli skoða fanga við upphaf afplánunar. Ýmis önnur ákvæði eru í frumvarpinu sem miða að því að gera réttarstöðu fanga skýrari. Á þetta m.a. við um leit á fanga og líkamsrannsókn, haldlagningu og eignaupptöku og önnur úrræði sem eru íþyngjandi í garð fanga en nauðsynleg til að gæta öryggis og góðrar reglu í fangelsi. Í þessu sambandi má nefna að í frumvarpinu er gert ráð fyrir að settar verði skýrar reglur um valdbeitingu fangavarða. Starf þeirra felur eðli málsins samkvæmt í sér valdbeitingu ef í nauðirnar rekur og þótti rétt að setja um það skýran lagaramma. Í frumvarpinu eru tæmandi talin þau tilvik þar sem fangavörðum er heimilt að beita valdi. Virðulegi forseti. Eins og rakið er í athugasemdum með frumvarpinu sýna athuganir að nauðsynlegt er að reisa nýtt fangelsi við Reykjavík. Fyrirsjáanlegt er að taka þarf Hegningarhúsið á Skólavörðustíg úr rekstri sem fangelsi á næstu árum auk þess sem Fangelsismálastofnun hefur upplýst í skýrslu sem vísað er til í almennum athugasemdum með frumvarpinu að Kópavogsbær vinnur nú að breytingum á skipulagi þess svæðis þar sem fangelsið í Kópvogi er til húsa. Samkvæmt því er fyrirsjáanlegt að það fangelsi verður einnig að víkja á næstu árum. Þegar rætt er um framtíðaruppbyggingu fangelsanna þarf að huga að mörgum þáttum en mikilvægast er að móta heildarstefnu á þessu sviði. Nauðsynlegt er því að stefnan sem mótuð verði taki ekki einungis til nýbygginga, heldur einnig til þróunar og framkvæmda við þau fangelsi sem verða starfrækt áfram. Með hliðsjón af framangreindum upplýsingum um fækkun fangelsa og spám um fólksfjölgun er það mat Fangelsismálastofnunar að byggja þurfi um 60 nýja fangaklefa hér á landi á næstu árum. Það er hins vegar ekki nóg að byggja þennan fjölda rýma og láta þar við sitja, heldur þarf að fara yfir og meta hvers konar vistunarúrræði eigi að standa til boða og í hvaða hlutfalli. Til dæmis hefur verið á það bent að stærra hlutfall fanga uppfylli skilyrði fyrir vistun í opnara fangelsi samanborið við þá kosti sem til staðar eru á slíkri vistun. Þá hefur einnig verið bent á nauðsyn þess að vista unga einstaklinga sér, svo og að fjölga vistunarúrræðum fyrir kvenfanga. Konur í fangelsum njóta eins og málum er háttað um þessar mundir ekki sömu fjölbreytni í vistun og karlar þar sem konur eru einvörðungu vistaðar í fangelsinu í Kópavogi. Á grundvelli framangreindra upplýsinga þarf t.d. að huga að því að fjölga fangaklefum á Kvíabryggju. Einnig þarf að athuga kosti þess að stækka fangelsið á Akureyri, bæði til að fjölga þar rýmum og ekki síður til að bæta aðstöðu til vinnu fyrir þá sem þar eru. Þá er einnig nauðsynlegt að fara vel yfir leiðir til að stækka og nýta mannvirki á Litla-Hrauni og huga þar að endurbótum og breytingum. Í þessu samhengi yrði síðan skoðað hvers konar fangelsi þætti rétt að reisa á höfuðborgarsvæðinu. Þar er fyrst og fremst horft til móttöku- og greiningarfangelsis, svo og deildar þar sem höfuðáhersla yrði lögð á afeitrun og meðferð þeirra sem eiga við vímuefnavanda og/eða geðræn vandamál að stríða. Þann þátt þyrfti að vinna í góðri samvinnu við heilbrigðisyfirvöld sem bera ábyrgð á allri heilbrigðisþjónustu fyrir fanga. Framtíðarskipan fangelsa í landinu er að sjálfsögðu nátengd þeim markmiðum og stefnu sem mótuð er á þessu sviði og leikur ný löggjöf um fullnustu refsinga þar að sjálfsögðu lykilhlutverk. Tillögur um þróun fangelsa verða því mótaðar í tengslum við afgreiðslu þessa frumvarps hér á Alþingi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið var þetta frumvarp sem við höfum til umræðu, um fullnustu refsinga, flutt í fyrra. Það verður að segjast eins og er að þá fékk það hreint út sagt skelfilegar viðtökur í umsögnum og það kom í ljós við meðferð málsins í allsherjarnefnd að það var það margt sem vantaði upp á í frumvarpinu og það margt sem þurfti að laga að það var mjög erfitt að vinna á grundvelli þess eitthvert vitrænt frumvarp. Sem betur fer var tekin sú ákvörðun af hálfu dómsmálaráðuneytisins að kalla frumvarpið til baka úr nefndinni og nefndin féllst á það í ljósi þeirra mörgu athugasemda sem höfðu komið fram. Þær athugasemdir lutu að fjölmörgum þáttum í frumvarpinu og voru mjög alvarlegar. Talið var skorta á framtíðarsýn um markmið refsinga. Gerðar voru athugasemdir við þær kröfur sem voru gerðar í frumvarpinu til menntunar forstöðumanna, valdbeitingarheimildir fangavarða voru gagnrýndar og taldar vera allt of rúmar og illa skilgreindar, án nokkurra skilyrða um tilefni eða rökstuðning. Ákvæði um þagnarskyldu starfsfólks var gagnrýnt mjög og talið vera allt of rúmt, óhóflega langt gengið í því að heimila líkamsleit á gestum fanga og svo mætti lengi telja. Að mínu mati var ekki nægilega vel staðið að undirbúningi frumvarpsins. Ég fagna því þeirri vinnu sem hefur átt sér stað síðan þá. Þegar frumvarpið kom upphaflega fyrir allsherjarnefnd virtist ekki hafa verið talað við nokkurn mann nema fangelsismálayfirvöld og það er auðvitað ekki viðunandi að frumvarp um svo mikilvægan og viðkvæman málaflokk sé lagt fram á svo veikum grundvelli. Eins og kemur fram í greinargerð með þessu nýja frumvarpi hefur í millitíðinni ýmislegt gerst í þessum málaflokki. Nýr fangelsismálastjóri hefur verið skipaður og eftir því sem stendur í greinargerð með frumvarpinu hefur hann komið að þessari vinnu og á sama tíma hefur verið unnin stefnumótunarvinna hjá Fangelsismálastofnun og samin skýrsla á þeim grundvelli. Nafn skýrslunnar er „Um markmið í fangelsismálum og framtíðaruppbyggingu fangelsanna“. Og vissulega er nýr tónn sleginn í þessu frumvarpi. Þó að við eigum eftir að skoða nánar einstök ákvæði í allsherjarnefnd er alveg greinilega nýr tónn sleginn. Ég vil í því sambandi ekki síst vitna til þess sem stendur í greinargerð með frumvarpinu þar sem vísað er í skýrsluna um markmið í fangelsismálum og framtíðaruppbyggingu fangelsanna. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Að lokinni refsivist snýr fangi aftur út í samfélagið og því er þjóðfélagslega hagkvæmt að draga úr líkum á endurkomu hans í fangelsi vegna nýrra afbrota. Fangelsismálastofnun telur mikilvægt að sett verði þau markmið að föngum verði tryggð örugg og vel skipulögð afplánun, að mannleg og virðingarverð samskipti verði höfð í fyrirrúmi og að fyrir hendi verði aðstæður og umhverfi sem hvetur fanga til að takast á við vandamál sín. Til að ná fram þessum markmiðum þarf að setja fram einstaklingsbundna áætlun um framvindu afplánunarferils sérhvers fanga í upphafi refsivistar. Áætlun þessi fæli í sér þætti eins og áhættumat, meðferðarþörf, getu til náms og/eða vinnu, sálfræðilegan, félagslegan og annan stuðning. Eftir þessari áætlun yrði síðan unnið með viðkomandi fanga á afplánunartímanum af menntuðu og þjálfuðu starfsfólki og áætlunin endurskoðuð reglulega. Þegar kemur að lokum afplánunar viðkomandi yrði stuðlað að því, í samvinnu við fangann, að hann ætti fastan samastað, hefði góð tengsl við fjölskyldu og/eða vini, kynni að leita sér aðstoðar og næði að fóta sig í samfélaginu.“ Virðulegur forseti. Þetta er vissulega nýr tónn og ég tel mjög mikilvægt að staðið verði við þau markmið sem þarna eru sett. Því miður hefur skort á það að mínu mati mjög stórlega í þessum málaflokki hingað til að til sé framtíðarsýn sem hafi m.a. þetta að markmiði. Auðvitað erum við ekki bara að tala um að einstaklingar fái viðeigandi refsingu fyrir þau afbrot sem þeir fremja. Það er samfélagslega virkilega mikilvægt líka að fangi fái þannig meðferð í fangelsinu, viðunandi meðferð og þannig aðbúnað að það sé líklegt að hann sé a.m.k. ekki miklu verri maður þegar hann kemur aftur út í samfélagið. Þar virðist því miður hafa verið brotalöm og sérstaklega hefur skort mjög á að horft sé á þann þátt að aðlaga fangann að því að fara aftur út í samfélagið. Flestir koma þeir sem betur fer aftur þangað. Ég fagna því að það kveður við nýjan tón í þessum málum. Hvað einstakar greinar varðar virðast mér breytingarnar flestar vera til góða. Mikið tillit var tekið til þeirra athugasemda sem komu fram við meðferð málsins hér á Alþingi og í takt við þær umsagnir sem komu fyrir allsherjarnefnd á sínum tíma. Ég hef ekki tóm til að fara ofan í hverja einustu grein við 1. umr. þar sem við höfum aðeins tamarkaðan tíma og verð að gera það frekar þegar kemur að 2. umr. og eftir meðferð málsins í allsherjarnefnd. Ég vil samt koma inn á nokkrar greinar sem mér finnst mikilvægt að draga fram í umræðunni. Í fyrsta lagi er það 7. gr. sem fjallar um heimild til valdbeitingar. Hún var eitt af því sem var mjög harðlega gagnrýnt í fyrra frumvarpi. Það var nánast óútfyllt ávísun til handa starfsmönnum fangelsa að beita valdi við framkvæmd skyldustarfa ef það teldist nauðsynlegt. Þá komu fram mjög alvarlegar athugasemdir um að skilyrði slíkrar valdbeitingar og ramma hennar þyrfti að setja í lögum. Það hefur verið gert og ég fagna því sem hæstv. dómsmálaráðherra sagði áðan og ég tel mjög mikilvægt að komi fram, að þarna erum við að tala um tæmandi upptalningu á því hvenær heimilt er að beita valdi. Það er líka skilgreining á því í hverju valdbeiting getur falist. Mér finnst mikilvægt að nákvæmlega sé kveðið á um það í lögum og ég tel reyndar þessa breytingu nauðsynlega til að við uppfyllum ákvæði þeirra alþjóðlegu sáttmála sem við höfum undirgengist. Við höfum vissar skyldur á grundvelli þeirra og fyrri greinin eins og hún var hefði hreinlega ekki staðið þá. Þarna er búið að laga heilmikið. Eitt enn varðandi heimild til valdbeitingar sem ég tel líka mjög mikilvægt að sé kveðið á um í lögum, það skal kalla til lækni eftir valdbeitingu ef grunur er um að hún hafi valdið skaða, ef um sjúkdóm er að ræða eða ef fangi sjálfur óskar læknisaðstoðar. Í slíkum tilvikum er búið að leggja þá skyldu á herðar starfsmanna fangelsanna að gera það ef fangi óskar þess sjálfur eða ef ástæða er til að ætla að einhverjum skaða hafi verið valdið. Þetta er líka að mín mati mjög mikilvæg breyting. Þagnarskyldan kveður almennt á um þagnarskyldu starfsmanna fangelsa um atvik sem þeim verða kunn í starfi sínu eða vegna starfs síns og leynt eiga að fara vegna lögmætra almanna- eða einkahagsmuna. Það var líka kveðið á um það í fyrri útgáfunni að þagnarskylda skyldi ríkja um starfshætti fangelsa og það var það sem var hvað mest gagnrýnt. Það hefur verið tekið út. Hvort fella megi þá gagnrýni sem þar kom fram undir aðra liði í þessari grein er ég ekki viss um við fyrstu sýn en ég tel mjög mikilvægt að þetta ákvæði sé ekki til þess að upplýsa megi um það sem nauðsynlegt er að betur megi fara í fangelsunum. Það var líka gagnrýnt í þessu ljósi og bent á það af hálfu fjölmargra umsagnaraðila að ekkert væri kveðið á um það að sérstakt ytra eftirlit væri með fangelsunum. Ef eitthvað þrífst þar, einhverjir starfshættir sem eru ekki í samræmi við góða starfshætti og ekkert utanaðkomandi eftirlit er með því hvernig framkvæmdin er er auðvitað mjög hættulegt að loka algjörlega á það að starfsmenn geti upplýst um slíka starfshætti og að þeim sé beinlínis bannað að gera það. Þess vegna held ég að þá grein þurfum við að skoða í allsherjarnefnd. Jafnvel þó að þetta með starfshættina hafi verið tekið út og það sé til bóta held ég að við þurfum að skoða aðeins betur hvort of langt sé gengið í þessu efni. Kveðið er á um ákvörðun um vistunarstað í 14. gr. og þær breytingar sem þar eru gerðar sýnast mér allar vera til bóta. Þar er nýmæli eða kveðið á um að við flutning á milli fangelsa eða frá stofnun til fangelsis skuli eftir því sem aðstæður leyfa hafa hliðsjón af búsetu fanga og fjölskyldu hans. Fanga skal tilkynnt fyrir fram um slíkan flutning með minnst sólarhrings fyrirvara og gerð grein fyrir ástæðum flutnings, nema hann teljist nauðsynlegur af öryggisástæðum, vegna heilbrigðis fanga, til að fyrirbyggja ofbeldi, hafi fangi gerst sekur um gróft agabrot, eða fyrir liggi rökstuddur grunur um að fangi hafi fíkniefni eða ólögmæt lyf undir höndum. Þetta er mjög mikilvægt að setja í lögin. Þarna er m.a. tekið mið af því, ef ég skil þetta rétt, að undirbúa fangann undir endurkomu hans í samfélagið og að fjölskyldu hans sé gert sem auðveldast að hafa samband við hann með því að taka tillit til staðsetningar. Auðvitað skiptir þetta allt saman máli og mikilvægt er líka að kveðið sé á um það í lagatexta hverjar skulu vera ástæður flutningsins. Þarna tel ég því að enn hafi verið bætt úr frá því sem var í fyrra frumvarpi. Í 2. mgr. 16. gr. er kveðið á um læknir skuli skoða fanga við upphaf afplánunar og einhvers staðar annars staðar í lagatextanum er kveðið á um að læknir skuli leggja mat á heilsufar fanga. Ég tel að mikilvægt sé að skoða betur hvort ekki sé ástæða til að kveða sérstaklega á um að í því skuli felast bæði mat á andlegu og líkamlegu heilsufari því fram komu athugasemdir í fyrra um að geðheilbrigðisþjónustu við fanga væri mjög ábótavant. Fangar sem eiga við geðræn vandamál að stríða en eru eigi að síður sakhæfir eru orðnir nokkurs konar utangarðshópur í samfélaginu. Hvorki er gert ráð fyrir viðunandi þjónustu við þá í fangelsunum né á geðheilbrigðisstofnunum. Auðvitað getur slíkt ástand verið mjög hættulegt, ekki bara fyrir þá einstaklinga sem í hlut eiga heldur ekki síður fyrir aðra sem umgangast þá. Það er mjög mikilvægt að úr þessu verði bætt. Mér finnst staða þessara geðveiku en sakhæfu afbrotamanna okkur til skammar. Við þurfum hreinlega að taka okkur virkilega taki þar því ella er hætt við að við horfum upp á enn fleiri sjálfsmorð í fangelsunum eða aðra harmleiki. Ég held því að það sé nokkuð sem við þurfum að skoða betur í allsherjarnefnd, e.t.v. mætti setja inn sérstakt ákvæði um þennan þátt og ítreka hann í ljósi þess að hann hefur því miður ekki verið ræktur sem skyldi. Eitt atriði vil ég sérstaklega nefna sem kveðið er á um í 17. gr. Það er meðferðar- og vistunaráætlun. Þarna er um nýmæli að ræða. Þetta var eitt af því sem hefur verið mjög svo gagnrýnt af hálfu fjölmargra aðila í samfélaginu og kom fram ekki síst í umsögnum í fyrra, þ.e. að gerð sé meðferðar- og vistunaráætlun sem skal endurskoða eftir atvikum meðan á afplánun stendur. Ég tel þetta ákvæði mjög til bóta. En ég ítreka að mjög mikilvægt er líka að þessu fylgi þeir fjármunir sem þarf til að framkvæma þetta sem skyldi. Auðvitað er þetta alger grundvöllur þess að fangar geti fengið viðunandi meðferð eða viðeigandi undirbúning þess að fara út í samfélagið aftur þegar þar að kemur. Mikilvægt er að þessu fylgi þeir fjármunir sem til þarf því að auðvitað kostar þetta allt saman peninga. Það er líka eitt ákvæði í 17. gr. sem ég vildi aðeins koma inn á sem ég tel líka vera af hinu góða. Það er tekið fram að við upphaf afplánunar skuli afhenda fanga og kynna, á því tungumáli sem hann skilur - það er búið að koma því í lögin að erlendir fangar eigi rétt á því að þeim séu kynnt réttindi sín á því tungumáli sem þeir skilja. Þetta er mikilvægt að hafa í lagatextanum. Eitt ákvæði var í 21. gr. þar sem heimilað er að taka þóknun fyrir ástundun vinnu eða náms í fangelsi og dagpeninga fanga til greiðslu á skaðabótum eða öðrum útgjöldum sem fangi verður ábyrgur fyrir meðan á afplánun stendur. Það var þannig í fyrri útgáfu að taka mátti 70% af þóknun eða dagpeningum fanga upp í svona tjón eða sem nokkurs konar skaðabætur. Það hefur heldur verið dregið úr þessu í þessu frumvarpi. Heimilt er að taka núna samkvæmt frumvarpinu helming af þóknuninni og 25% af dagpeningunum. Miðað við það hversu rýr þessi þóknun er eða dagpeningar þá held ég að þetta orki enn þá tvímælis jafnvel þó það hafi verið lækkað. Þó er vissulega betra að lækka þetta. En mér finnst orka tvímælis enn að hafa þetta allt að 50% sem megi gera upptækt í þessu skyni og vil skoða það betur. Annað ákvæði er í 23. gr. um dvöl ungbarna í fangelsum. Þar er kveðið á um það núna að ef kona eigi ungbarn við upphaf afplánunar, eða fæði barn í afplánun, þá megi heimila henni í samráði við barnaverndarnefnd að hafa það hjá sér í fangelsi. Áður var einungis talað um að tilkynna skyldi þetta barnaverndarnefnd. Þetta tel ég æskilegt því að auðvitað er það barnaverndarmál að kona fái að hafa með sér barn í fangelsi og þarf að ákveða það í samráði við slík yfirvöld. Ég held að það sé eðlilegt. Heilmikið hefur verið unnið í kaflanum um réttindi og skyldur fanga. Það er kannski sá kafli sem var hvað mest gagnrýndur og talið að algjörlega væri sneitt hjá sjálfsögðum mannréttindum fanga í fyrri útgáfu og þetta hefur verið heilmikið bætt í þessari útgáfu. Í 33. gr. um heimsóknir m.a. er búið að koma inn ákvæðum um að rökstyðja skuli ákvarðanir um að banna heimsóknir og að það skuli gert skriflega. Þetta er mjög mikilvægt. Það er búið að draga úr ákvæðinu um að heimila megi líkamsleit á þeim sem heimsækja fanga. Það er búið að taka út ákvæði um að það megi heimila á þeim líkamsrannsókn. Þó að ég sé enn ekki sannfærð um að eðlilegt sé að heimila líkamsleit á þeim sem heimsækja fanga þá er a.m.k. bætt úr með því að ekki skuli vera heimilt líka að gera líkamsrannsókn. Reyndar er komið inn ákvæði um og gert að skilyrði að heimsóknargestur skuli samþykkja slíka leit. Það er af hinu góða. En væntanlega er það þó eigi að síður þannig að hægt er að banna heimsóknina ef hann ekki samþykkir slíkt. Þetta ákvæði tel ég að við þurfum að skoða aðeins betur. Í 34. gr. er fjallað um fyrirkomulag heimsókna og að forstöðumanni fangelsis beri að skipuleggja aðstæður þannig að börn geti komið með í heimsóknir og að þeim sé sýnd nærgætni. Þetta tel ég mjög jákvætt og kannski ákvæði sem ber svolítið vott um þann nýja tón sem er sleginn í þessu frumvarpi. Ég vildi aðeins koma inn á símtöl. Kveðið er á um rétt fanga til að eiga símtöl við fólk utan fangelsa á þeim tímum sem reglur fangelsisins segja til um. Við í hv. allsherjarnefnd heimsóttum fangelsi í fyrra og ég verð að segja það fyrir mig að mér þóttu reglurnar sem þar eru settar um símatíma fanga og heimildir þeirra til að hringja í aðstandendur sína t.d. vera óþarflega takmarkaður. Reyndar fannst mér ýmislegt annað, t.d. varðandi útivistartíma, heimildir til að fara í líkamsrækt og í ýmsa uppbyggilega starfsemi vera kannski allt of strangt. Ég vona að með þeim nýja tóni sem við heyrum sleginn í þessu nýja frumvarpi verði kannski tekið líka á þeim málum því að það snýr vissulega líka að því að gera fanga kleift að vera betur undir það búinn að koma út í samfélagið að hann fái að stunda uppbyggilega starfsemi eins og t.d. líkamsrækt í fangelsinu eins og kostur er. Ég vil gjarnan koma inn á fjölmörg fleiri atriði en tímans vegna er mér ekki unnt að gera það nú. En ég segi enn og aftur, virðulegi forseti, að hv. allsherjarnefnd mun skoða þetta frumvarp betur og við fáum væntanlega aftur umsagnaraðila til að gefa okkur álit á því sem þar kemur fram og þá mun ég áskilja mér rétt til að fara frekar yfir þau atriði síðar við 2. umr. málsins.

Frú forseti. Eins og áður hefur komið fram var frumvarp um sama efni lagt fram á síðasta þingi. En eins og hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir hefur bent á var það frumvarp svo slæmt að það var dregið til baka af hálfu hæstv. dómsmálaráðherra. Vert er að minnast þess að það frumvarp fékk alveg gríðarlega miklar og alvarlegar athugasemdir. Í heilu umsögnunum voru gerðar athugasemdir við nánast allar greinarnar. Það má nefna að þeir sem gerðu alvarlegar athugasemdir voru t.d. trúnaðarráð fanga og Aðgát, félag áhugamanna og aðstandenda fanga. Mannréttindaskrifstofa Íslands kallaði frumvarpið afskaplega varhugavert. Laganefnd Lögmannafélags Íslands sagði í umsögn sinni að þetta frumvarp væri fyrst og fremst samið með hagsmuni fangelsisyfirvalda í huga fremur en hagsmuni fanga og lagðist gegn samþykkt þessa frumvarps. Meira að segja Barnaheill gerði athugasemdir við frumvarpið sem var lagt fram síðast. Við þurfum ekki að dvelja allt of lengi við það. Nú er komið nýtt frumvarp sem betur fer og vonandi eitthvað til batnaðar. Við sem höfum fylgst með fangelsismálum hér á landi sjáum að víða er pottur brotinn hvað þau varðar. Það fyrsta sem stingur strax í augu er meðferðarþátturinn. Hann er svo að segja ekki til í íslenskum fangelsum. Eitt aðalmarkmið fangelsismála eða fangelsisvistar ætti að vera það að einstaklingurinn komi ekki verr út en þegar hann fór inn. En í því samhengi er rétt að rifja það upp að þessi stefna hefur algjörlega brugðist hvað varðar íslensk fangelsismál. Fróðlegt er að skoða rannsókn Helga Gunnlaugssonar, prófessors í félagsfræði. Hann skoðaði fangelsismálin hér. Sú rannsókn sýndi að fyrir þá sem luku fangavist var ítrekunartíðnin mjög há. Menn lentu iðulega aftur í fangelsi eða lögreglan þurfti að hafa afskipti af þeim stuttu eftir að fangavistinni lauk. Í rannsókninni kemur fram að 37% þeirra voru fangelsaðir á ný, 44% voru dæmdir á ný og af 73% þeirra sem hafa lokið fangavist þurfti lögregla að hafa afskipti á ný innan fimm ára. Við sjáum því að ítrekunartíðnin er allt of há hér á landi. Þessi rannsókn sýndi að ítrekunartíðnin var almennt hærri hjá hinum yngri afbrotamönnum en öðrum aldurshópum þannig að það er eitthvað að varðandi þá sem taka út sína refsingu. Allt of margir virðast falla í sama far aftur og lenda aftur í klóm réttvísinnar. Við þurfum því aðeins að hugsa þetta upp á nýtt og taka meðferðarþáttinn fastari tökum en gert hefur verið. Við þurfum að taka tillit til þess að fangar eru ekki allir eins en meðal þeirra má finna einstaklinga sem þurfa góða og djúpa meðferð, sérstaklega á sviði vímuefna og geðræns vanda. Þetta hefur legið fyrir lengi. Það vita allir sem fylgjast með þessum málaflokki að meðferðarþættinum hefur alls ekki verið sinnt í fangelsismálum. En það er vonandi að breyting verði þar á. Ég hef fyrir framan mig skýrslu eða samantekt Fangelsismálastofnunar ríkisins sem kallast Markmið í fangelsismálum og framtíðaruppbygging fangelsanna. Þar er tekið fram að eitt af markmiðum með fangelsisvist sé að draga úr líkum á endurkomu einstaklings í fangelsi vegna nýrra brota. Sú markmiðssetning er mjög mikilvæg í þessu samhengi. Í samantektinni kemur líka fram að lengi hefur staðið til að byggja upp meðferðardeild í fangelsinu Litla-Hrauni en ekki hafi fengist fjármagn í það. Þannig er þetta iðulega að menn fylgja því ekki alveg eftir sem þeir segja og eins og staðan er núna þá er engin skipuleg meðferðardeild á Litla-Hrauni. Við höfum meira að segja dæmi um alvarlega geðsjúka einstaklinga sem hafa verið vistaðir á Litla-Hrauni og jafnvel í einangrunarklefanum við alveg skelfilegar aðstæður. Við höfum sorgleg dæmi um afdrif þessara einstaklinga, sem er óþarfi að fara nánar í. Í allsherjarnefnd þurfum við að skoða afskaplega vel þetta nýja frumvarp í ljósi þess hve gallað hið fyrra frumvarp var. Ég vænti þess að nefndin taki góðan tíma í það og þetta fari víða til umsagnar. Það er fróðlegt að skoða hvernig þetta er gert erlendis. Við erum oft á eftir öðrum þjóðum, sérstaklega norrænum þjóðum í mörgum málum, því miður, en norrænu þjóðirnar hafa hugsað þennan málaflokk aðeins upp á nýtt. Eins og einhver benti á hafa t.d. Svíar verið feikilega öflugir í fangelsismálum en grunnhugsunin hjá þeim er að reyna að komast hjá því að læsa manneskjur inni í öryggisfangelsum. Slíkt sé samfélaginu einfaldlega ekki í hag. Þeir hafa keyrt á hinum opnu fangelsum. Að sjálfsögðu þarf fólk að taka út refsingu sína en þeir hafa nálgast það með öðrum hætti. Hér er ekki bara verið að tala um hagsmuni og réttindi fangans sem hefur brotið af sér, við megum ekki gleyma því að hér er verið að tala um hagsmuni samfélagsins og okkar allra, almennings, að einstaklingurinn komi ekki skaddaður eða verri út eftir að fangavist lýkur. Við þurfum að nálgast þetta aðeins út frá því að það er okkur í hag að vel sé staðið að fangelsismálum og að aðbúnaði fanga. Þetta tengist hagsmunum okkar allra ef menn vilja líta út frá sínum eigin hagsmunum. Finnar hafa margs konar markmið með fangelsismálum. Þar segir m.a. að framkvæmd fangelsismála eigi að vera örugg fyrir samfélagið, bæði fyrir hinn dæmda og starfsfólkið. Þeir hafa það einnig að markmiði að eftir að fangavist lýkur sé reynt að stuðla að því að hinum dæmda gangi vel í samfélaginu og að auknum möguleikum hans á lífi án afbrota, og um það snýst þetta. Við viljum að einstaklingur sem leiðist til afbrota láti af þeirri hegðun og við eigum ekki að búa til þannig kerfi að það auki líkurnar á að hann haldi tilteknum hætti áfram. Ég vil aðeins koma inn á samfélagsþjónustuna, en þegar frumvarpið var lagt fyrir síðast fengum við umsagnir frá Dómarafélagi Íslands og dómstólaráði. Báðir aðilar benda á að samfélagsþjónustan eigi að vera dómsathöfn. Í umsögn Dómarafélags Íslands frá í fyrra stendur, með leyfi forseta: „Dómarafélag Íslands telur að ákvörðun um samfélagsþjónustu sé í eðli sínu dómsathöfn. Skilgreina beri samfélagsþjónustu sem tegund refsingar. Er hún almennt þannig flokkuð af fræðimönnum.“ Dómstólaráð segir svipað í sinni umsögn, með leyfi forseta: „Samfélagsþjónusta er í eðli sínu refsing og hefur verið skilgreind á þann veg af fræðimönnum í refsirétti. Þar sem samfélagsþjónusta hefur verið í lög leidd í Evrópu er hún hvarvetna hluti af viðurlagakerfi viðkomandi ríkis. Það eru því dómstólar sem ákveða hvort þessu refsiúrræði er beitt.“ Eins og menn vita höfum við þetta ekki, það er Fangelsismálastofnun sem ákveður hvort viðkomandi einstaklingur fái að sinna samfélagsþjónustu eða ekki. Þetta ættum við að taka til umræðu í allsherjarnefndinni, hvort við viljum breyta þessu í þá átt sem aðrar þjóðir hafa gert eða ekki. Mér finnast rök Dómarafélagsins og dómstólaráðs vera sannfærandi en mig langar líka til að taka fram, og ég fagna orðum hæstv. dómsmálaráðherra um að hann sé að opna á ýmsar nýjar leiðir, eins og t.d. aðskilnað yngri og eldri fanga. Fyrir þinginu liggur þingsályktun sem ég hef lagt fram, um þennan aðskilnað og með það að markmiði að sérstaða hinna ungu fanga verði viðurkennd og hægt verði að bregðast við sérþörfum þeirra, sérstaklega á sviði geð- og vímumeðferðar. Ég held að kostirnir séu fleiri en gallarnir hvað þetta varðar. En ég vil taka fram að slíkur aðskilnaður kemur að sjálfsögðu ekki í veg fyrir að fangelsismálayfirvöld hafi úrræði til að bregðast við einelti eða taka einstaklinga út úr þeirri deild ef þannig mætti vinna gegn hugsanlegri hættu á klíkumyndun o.s.frv. Þetta sýnir ákveðna hugmyndafræði og ég fagna því að hæstv. dómsmálaráðherra opnar þennan möguleika. Ég vil líka minnast á aðstæður kvenfanga. Eins og komið hefur fram eru þær ekki nægilega góðar. Konur sem eru í fangelsi hafa ekki sömu möguleika og fjölbreytileika og karlkynsfangar og við þurfum að bæta stöðu þeirra því að að sjálfsögðu á að vera jafnræði í þessu eins og í öllu öðru. Mig langar líka að minnast á aðstandendur fanga. Fráfarandi eða fyrrverandi fangelsismálastjóri sagði einu sinni í fjölmiðlum þegar imprað var á þessu að fangar ættu yfirleitt enga aðstandendur og þá var málið útrætt af hans hálfu. Svona ummæli eru í rauninni ekki svaraverð en við sem erum að reyna að byggja þetta kerfi upp eigum líka að hafa það að markmiði að þetta má ekki snúast um að refsa fjölskyldu fangans. Við þurfum að búa til þannig aðstæður, heimsóknaraðstöðu, símareglur o.s.frv. að aðstandendum og fjölskyldu og ekki síst börnum fanga, því að fangar eiga börn, sé ekki refsað líka. Þetta er auðvitað vandmeðfarið. En þarna vega hagsmunir barns fanga þungt að mínu mati og við þurfum að vera meðvituð um þetta. Að sjálfsögðu eiga fangar foreldra, börn, ættingja og vini sem við þurfum að hafa í huga. Ég held að við ættum að skoða betur, varðandi fangelsismálin almennt, að fara meira inn í opin fangelsi eins og við sjáum vísi að á Kvíabryggju. Norðurlandaþjóðirnar hafa gert þetta með góðum árangri. Mér fannst svolítið leiðinlegt að lesa í samantekt Fangelsismálastofnunar ríkisins þar sem komið er inn á fyrirhugað nýtt fangelsi sem hefur verið ákveðið að byggja, en eins og staðan er núna hefur ekki verið varið neinum fjármunum í það enn, að samkvæmt skýrslu fangelsismálastjóra er gert ráð fyrir að þetta nýja fangelsi verði öryggisfangelsi í anda Litla-Hrauns. Ég held að við ættum að nota tækifærið og hugsa þetta upp á nýtt og taka tillit til annarra þátta en þeirra sem öryggisfangelsi þarf að uppfylla. Við sjáum að margt er úrelt í þannig hugsun og var meira að segja þegar Litla-Hraun var endurbyggt og gert upp. Við sem höfum heimsótt Litla-Hraun sjáum þennan gríðarlega stóra turn sem gnæfir yfir allt svæðið og við vitum að hann er ekki notaður. Hann er tómur að staðaldri. Þetta sýnir ákveðna hugsanavillu í þessum málaflokki og við eigum að læra af því og fylgjast með nýrri þekkingu á þessu sviði. Það er kannski ekki sérstaklega mikil þörf fyrir einhvers konar turna og háar girðingar. Við eigum líka að hafa það að markmiði að gera vinnustaðinn eftirsóknarverðan. Þá er ég að tala út frá sjónarhóli fangavarða og forstöðumanna, að það sé eftirsóknarvert að vinna í fangelsum, að þetta sé faglegur og spennandi vinnustaður sem hæfir einstaklingar vilja leita til. Að sjálfsögðu á það við um þessa stofnun eins og allar aðrar stofnanir að eftir því sem vinnustaðurinn er faglegri og betri, þá aukast líkur á að þangað fáist hæfir einstaklingar. Þetta eigum við líka að hafa á bak við eyrað, þ.e. hagsmuni fangavarðanna. Að lokum langar mig að rifja upp að allsherjarnefnd heimsótti Litla-Hraun í fyrra og nefndin hafði mjög gott af þeirri heimsókn. Í kjölfar heimsóknarinnar ræddum við að okkur langaði til að gera eitthvað sameiginlega í þessum málum þó ekkert yrði úr því á síðasta ári. En þar sem ég sé að formaður allsherjarnefndar er í hliðarsal langar mig til að minna á að við ákváðum að lagfæra eitthvað sem nefndin var sammála um að mætti bæta. Ég held að okkur flestum í nefndinni hafi verið svolítið brugðið hvernig ýmsum fangelsisreglum er háttað, t.d. símareglum, útivistarleyfum og hvernig heimsóknaraðstaðan er. Þetta er eitthvað sem við ættum að geta komið okkur saman um en þurfum ekki að deila um. Þetta er viðamikið frumvarp og hefur sem betur fer tekið þó nokkrum breytingum frá hinu fyrra frumvarpi. Við í allsherjarnefndinni munum skoða þetta vel og vandlega og senda víða til umsagnar svo að markmið okkar um að einstaklingurinn komi ekki út verri en hann fór inn, nái að rætast samhliða öðrum markmiðum sem að sjálfsögðu er einnig að finna í fangelsismálum.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um greiðslu kostnaðar vegna opinbers eftirlits með fjármálastarfsemi sem er 320. mál þingsins á þskj. 356. Á árinu 1999 voru samþykkt á Alþingi lög um greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Með lögunum var gjaldið sem eftirlitsskyldir aðilar greiða til að standa straum af rekstri Fjármálaeftirlitsins breytt á þann veg að tryggt væri að gjaldið uppfyllti skilyrði stjórnarskrárinnar um skattlagningarheimildir. Þetta þýddi m.a. að festa þurfti álagningarhlutfall í lögum í stað þess að kveða einungis á um hámark álagningar. Þessum álagningarhlutföllum þarf að breyta á hverju haustþingi enda ógerlegt að ákveða nákvæm hlutföll álagningar á flokka eftirlitsskyldra aðila til lengri tíma en eins árs í senn. Frumvarp þetta er flutt í því skyni að breyta álagningarhlutföllum 5. gr. laganna. Með frumvarpinu eru álagningarhlutföll lækkuð en lágmarksgjald er óbreytt að því undanskildu að lagt er til að lágmarksgjald vegna vátryggingamiðlara hækki úr 150 þús. kr. í 200 þús. Áætlað er að álagseftirlitsgjald hækki úr 289,5 millj. kr. árið 2004 í 298 millj. kr. árið 2005, eða um tæp 3%. Áætlaður rekstrarkostnaður Fjármálaeftirlitsins á þessu ári nemur 288,7 millj. kr. en 309,5 millj. kr. á því næsta, sem er 7% hækkun. Fjöldi starfsmanna er ráðandi þáttur í rekstrarkostnaði Fjármálaeftirlitsins. Af fjölda starfsmanna ráðast helstu stærðir að nokkru eða öllu leyti, svo sem laun og launatengd gjöld, stærð húsnæðis og umfang tölvubúnaðar. Gert er ráð fyrir því í fyrirliggjandi drögum að áætlun fyrir næsta ár, að bætt verði við starfskraft FME sem nemur einu ársverki. Því til viðbótar verði svigrúm til að ráða sumarstarfsmann í tímabundin verkefni. Á næsta ári mun Fjármálaeftirlitið m.a. þurfa að verja meiri tíma en áður í eftirtalin verkefni: Aukin umsvif íslenskra viðskiptabanka erlendis kalla á aukið eftirlit með þessum fjármálafyrirtækjum á samstæðum grunni. Þegar íslenskir bankar reka starfsemi í gegnum dótturfélög erlendis hefur Fjármálaeftirlitið eftirlit með samstæðunni en leitar samstarfs við eftirlitsstofnanir í heimaríkjum viðkomandi dótturfyrirtækja. Þrátt fyrir slíkt samstarf leiða þessar breytingar ótvírætt til aukins eftirlits af hálfu Fjármálaeftirlitsins og kostnaðar sem því fylgir. Þessum breytingum fylgja fjölþættar áhættur sem ástæða er til að fylgjast vel með. Það á einnig við um samstarf viðskiptabanka og vátryggingafélaga sem í auknum mæli bjóða fram samþætta þjónustu. Framangreind umsvif og vöxtur innlendra fjármálafyrirtækja kallar á vandaðan undirbúning undir nýjar alþjóðlegar eiginfjárreglur fyrir fjármálafyrirtæki. Þær taka gildi árið 2006 en nú má telja ljóst að aðilar undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins muni nýta sér flóknar matsaðferðir sem hinar nýju eiginfjárreglur bjóða upp á. Í því felst að Fjármálaeftirlitið þarf að vera í stakk búið að meta og votta slíkar aðferðir. Í þriðja lagi þarf að sinna innleiðingu og eftirfylgni við nýja alþjóðlega reikningsskilastaðla að því er varðar eftirlitsskylda aðila. Í fjórða lagi má nefna að eftirfylgni við framkvæmd nýrrar löggjafar á löggjafarsviði á verðbréfasviði mun kalla á aukna vinnu eftirlitsins. Í fimmta lagi að með nýlegum lagabreytingum var Fjármálaeftirlitinu falið heildareftirlit með Íbúðalánasjóði en hafði áður einungis eftirlit með húsbréfadeild sjóðsins. Þetta ásamt breytingum á áhættu í starfsemi sjóðsins hefur í för með sér aukin verkefni í eftirliti. Í síðasta lagi nefni ég aukin verkefni sem tengjast breytingum á lögum á vátryggingarmarkaði. Hæstv. forseti. Í fylgiskjali III með frumvarpinu er að finna skýrslu Fjármálaeftirlitsins til viðskiptaráðherra um starfsemi eftirlitsins. Í 16. gr. laga nr. 87/1998, um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, er kveðið á um að ráðherra skuli leggja slíka skýrslu fyrir Alþingi. Í skýrslunni er fjallað um eftirlit með einstökum sviðum fjármálamarkaðar, lánamarkaðar, verðbréfamarkaðar, vátryggingamarkaðar og lífeyrismarkaðar, þá er greint frá þróun og horfum á íslenskum fjármálamarkaði og áherslum í starfi Fjármálaeftirlitsins næstu missiri. Í þessu efni ber að nefna að mikill vöxtur og útrás fjármálafyrirtækja, einkum hinna þriggja stóru viðskiptabanka, og áhættur sem m.a. tengjast sviptingum og vexti á verðbréfamarkaði, hafa verið meginviðfangsefni Fjármálaeftirlitsins í eftirliti á lánamarkaði. Fyrirsjáanlegar eru umtalsverðar breytingar á umsvifum fjármálafyrirtækja sem fyrst og fremst felast í enn frekari aukningu á starfsemi erlendis. Þetta á einkum við um þrjá stærstu viðskiptabankana. Jafnframt má búast við sameiningum og hagræðingu innan sparisjóðageirans. Enn fremur má búast við að frekari sameiningar fyrirtækja í stærri rekstrareiningar hafi áhrif á getu fjármálafyrirtækjanna til að veita þeim fullnægjandi fjármálaþjónustu m.a. með hliðsjón af reglum um hámark stórra áhættuskuldbindinga. Í því sambandi mun reyna í auknum mæli á hvernig tengingum er háttað milli lánþega í skilningi viðkomandi reglna. Þá er fyrirsjáanleg aukning í hlutdeild viðskiptabanka, sparisjóða og annarra fjármálafyrirtækja í lánveitingum vegna íbúðarkaupa. Framangreindar breytingar munu hafa í för með sér ýmis ný tækifæri og fjölbreyttari tekjumöguleika fyrir fjármálafyrirtækin, en einnig nýjar og breyttar áhættur sem fylgjast þarf með. Þá eru í farvatninu veigamiklar breytingar á regluumhverfi fjármálafyrirtækja, sem felast í innleiðingu á alþjóðlegum reikningsskilareglum frá og með árinu 2005 annars vegar og nýrra eiginfjárreglna (Basel 2) frá og með árinu 2007 hins vegar. Breytingar á regluumhverfinu munu m.a. hafa í för með sér auknar kröfur um mælingu á áhættu, áhættustýringu og innra eftirlit og upplýsingagjöf um áhættu. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Ég velti því fyrir mér hvort hæstv. ráðherra hafi ekki nokkrar áhyggjur af stjórnsýslulegri stöðu Fjármálaeftirlitsins, að það skuli í fyrsta lagi heyra beint undir ráðherrann og í öðru lagi að það skuli vera fjármagnað af þeim aðilum sem það hefur eftirlit með. Því er ekki að leyna að í umræðunni að undanförnu, í þeim miklu sviptingum sem verið hafa í fjármálaheiminum, hefur Fjármálaeftirlitið verið gagnrýnt fyrir hversu seint það hefur komið inn í, þó að tilkynna beri Fjármálaeftirlitinu fyrir fram og fá um það mat fyrir fram um uppstokkun eða eignabreytingar á hlutum í fjármálaheiminum hafa þeir yfirleitt verið um garð gengnir þegar Fjármálaeftirlitið hefur rankað við sér og er oft löngu eftir á að spekúlera í því hvort hlutirnir hafi verið löglegir eða ekki. Ég vil því spyrja ráðherrann hvort hún hafi ekki áhyggjur af þessari veiku stjórnsýslulegu stöðu. Hæstv. ráðherra og ráðuneytið stóðu jú fyrir mestu einkavæðingu og sölu á fjármálafyrirtækjum, bönkum, og sá aðili sem hafði eftirlit með því var starfsmaður stofnunar sem heyrir beint undir ráðuneytið, sem hlýtur að vera mjög óheppileg stjórnsýsluleg staða. Vafalaust hafa þeir staðið sína plikt varðandi það mál en óneitanlega er það óskemmtileg staða að vera settur í að staðfesta eða fara yfir gjörðir ráðuneytisins sem viðkomandi heyrir undir. Ég leyfi mér því að ítreka hvort ráðherrann telji ekki eðlilegt að breyta stjórnsýslulegri stöðu, stjórnun og fjármögnun 

Hæstv. forseti. Ég tel að mikill misskilningur felist í því sem fram kom hjá hv. þm. Jón Bjarnasyni vegna þess, eins og ég hef margítrekað á hv. Alþingi, að Fjármálaeftirlitið er sjálfstæð stofnun. Þó að það heyri í fjárlögum undir viðskiptaráðuneytið er því ekki stjórnað úr viðskiptaráðuneytinu, langt frá því. Sannleikurinn er sá að það er ekki fyrr en forstjóri eftirlitsins afhendir mér skýrslu Fjármálaeftirlitsins um starfsemi, sem mér er kunnugt um hvað Fjármálaeftirlitið er að gera. Ég tel því að hlutirnir geti ekkert verið miklu betri hvað þetta varðar. Varðandi það að eftirlitsskyldir aðilar sjái um rekstur Fjármálaeftirlitsins hvað varðar kostnað er það almennt gert með þeim hætti þar sem við þekkjum til og ég tel að það sé ágætisfyrirkomulag. Ýmsir hafa bent á að sama fyrirkomulag ætti að vera í sambandi við Samkeppnisstofnun, eðlilegra væri að eftirlitsskyldir aðilar stæðu undir þeim kostnaði sem þar verður til, en ég tel að það sé miklu flóknara mál vegna þess að í rauninni nær það til allra Íslendinga. Það er rétt að eitthvað hefur Fjármálaeftirlitið verið gagnrýnt fyrir að það grípi ekki nægilega snemma inn í. En við verðum að gera okkur grein fyrir því að almenningur og ráðuneytið hefur ekki einu sinni vissu um hvað Fjármálaeftirlitið er að sýsla hverju sinni. Bráðlega verður gerð bragarbót á því vegna þess að, eins og ég hef látið koma fram, við munum leggja fram frumvarp á næstunni þar sem þessu verður breytt og 

Frú forseti. Ég leyfi mér að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort það sé ekki rétt hjá mér að ráðherra gangi frá ráðningu og skipan forstöðumanns Fjármálaeftirlitsins. Ég vísa til þess að við höfum eftirlitsstofnanir eins og Ríkisendurskoðun sem var valið að færa undir Alþingi, heyrði fyrst undir Seðlabankann og svo undir fjármálaráðuneytið. Það var talið mikilvægt að gera það til þess að tryggja sjálfstæði Ríkisendurskoðunar. Samkeppnisstofnun fær fjármagn sitt á fjárlögum þannig að hún er ekki beint háð þeim aðilum sem hún rannsakar málin hjá eða veitir eftirlit. Reyndar fær stofnunin allt of lítið fjármagn. Nú skiptir afar miklu máli á þessum markaði að það ríki trúnaður og traust gagnvart þeim eftirlitsstofnunum sem um er að ræða. Menn hafa rætt um að í umræddu olíusamráði eru aðilar líka sem tengjast því umsvifamiklir á fjármálamarkaði. Það verður að ríkja fullkomið trúnaðartraust gagnvart þeim eftirlitsstofnunum sem skipta miklu máli. Ég leyfi mér því að inna hæstv. ráðherra áfram eftir því hvort hún hafi ekki áhyggjur af veikri stjórnsýslulegri 

Hæstv. forseti. Ég get ekki annað en endurtekið það sem ég sagði áðan að ég tel að þessu sé ágætlega fyrir komið stjórnsýslulega séð. Það er stjórn sem ræður forstjóra og hann heyrir þess vegna ekki beint undir ráðherra. Ég hef satt að segja ekki heyrt þá gagnrýni áður sem fram kemur hjá hv. þingmanni, að það orki eitthvað tvímælis að Fjármálaeftirlitið sé sjálfstætt og lúti ekki stjórn ráðherra eða ráðuneytis. Ég tel að þessu sé ágætlega fyrir komið svona og veit ekki eiginlega hvað hv. þingmaður er með í huga þegar hann kemur fram með þessa gagnrýni.

Frú forseti. Þó að hér sé verið að mæla fyrst og fremst fyrir breytingum á kostnaðarþátttöku eftirlitsskyldra aðila sem greiða gjald sitt m.a. til að standa undir starfsemi Fjármálaeftirlitsins fylgir líka frumvarpinu ítarleg greinargerð um ýmis verkefni Fjármálaeftirlitsins. Það er ástæða til að fara nokkrum orðum um þessar eftirlitsstofnanir ríkisins, ekki síst í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið upp á síðkastið, t.d. í tengslum við það mál sem hefur komið upp varðandi samráð olíufélaganna og hversu miklu máli það skiptir að eftirlitskerfið sem við höfum hér sé trúverðugt og að markaðurinn og þjóðin treysti því að það ráði við það mál. Það er ágætt að taka útgangspunkt í olíusamráðsmálinu. Í viðtali í Morgunblaðinu 6. nóvember sl. er Þórólfur Árnason borgarstjóri spurður hvers vegna hann hafi ekki gengið út þegar honum varð ljóst að hann var þátttakandi í ólöglegu athæfi. Þórólfur hefur nú axlað ábyrgð og sagt af sér borgarstjóraembættinu þó að störfum hans í því embætti hafi síður en svo verið í neinu áfátt, þvert á móti vann hann starf sitt með miklum sóma. Það er einungis vegna tengsla hans við þessi fyrri mál sem sú ákvörðun var tekin. Í viðtalinu segir Þórólfur, með leyfi forseta: „Sú spurning horfir öðruvísi við þegar horft er til baka heldur en þegar maður er á bólakafi í vinnunni sjálfri. Að hluta til verður að skoða það í þessu pólitíska andrúmslofti. Ég hefði verið að segja öllu valdakerfi landsins stríð á hendur ef ég ætlaði að brjótast út úr olíuviðskiptunum.“ Þetta eru mjög athyglisverð ummæli sem hljóta að vekja alla til umhugsunar, ekki síst þegar við höfum undanfarið mátt búa við helmingaskiptareglu Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins á ríkisstofnunum sem þeir hafa verið að skipta upp og selja, eins og t.d. ríkisbönkunum á sínum tíma sem heyrðu undir viðskiptaráðherra Framsóknarflokksins. Við þekkjum líka þessa umræðu varðandi aðrar eftirlitsstofnanir. Það var valið að taka Ríkisendurskoðun undan framkvæmdarvaldinu, setja hana beint undir þingið og láta hana fá sjálfstæða stöðu gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það hefur reynt á. Framkvæmdarvaldið hefur oft verið með óvægna gagnrýni á álit Ríkisendurskoðunar. Gott og vel með það, en Ríkisendurskoðun hefur getað starfað sjálfstætt af því að hún heyrir beint undir þingið og á aðeins að svara fyrir mál sín gagnvart því. Þetta var valið og ég er viss um að sú ákvörðun að taka Ríkisendurskoðun undan fjármálaráðuneytinu sem er að öðru leyti umsjónaraðili með starfsemi og fjármuni ríkisins í landinu hefur reynst happadrjúg. Stofnun umboðsmanns Alþingis hefur haft gríðarlega mikið og vaxandi hlutverk í að fylgjast með og gæta réttar einstaklinga gagnvart framkvæmdarvaldinu, gagnvart ráðuneytunum, og gagnvart ráðherrunum ekki hvað síst. Það hefur umboðsmaður getað gert í skjóli þess að hann heyrir beint undir Alþingi en ekki undir einstök ráðuneyti. Hann hefur fengið bágt fyrir. Það hefur verið veist að honum, reynt að koma höggi á hann af hálfu framkvæmdarvaldsins. Það þekkjum við úr umræðunni hér á þingi, um skipan dómara svo að dæmi sé tekið þar sem hann hefur gefið umsögn og veitt framkvæmdarvaldinu alvarlegar snuprur og ámæli þó að umboðsmaður hafi í sjálfu sér ekki neitt framkvæmdarvald. Hefði sú valdastaða verið til hefði það getað gengið svo langt að honum hefði verið gert erfitt með að starfa. Staða hans undir Alþingi tryggði honum hins vegar þessa sjálfstæðu stöðu. Við þekkjum aðra stofnun sem fór á annan veg, Þjóðhagsstofnun. Samt var hún ekki talin tiltölulega óvilhöll ríkisvaldinu. Hún hafði engu að síður sjálfstæða stöðu og skilaði áliti um stöðu efnahagsmála og forsendur þeirra til þingsins. Þjóðhagsstofnun starfaði með Alþingi við mat á fjárlögum og skilaði áliti til efnahags- og viðskiptanefndar hvað það varðaði þannig að Alþingi þyrfti ekki eingöngu að reiða sig á tölur fjármálaráðuneytisins. Hvað gerðist þar? Þjóðhagsstofnun kom með tölur og álit sem ekki voru að skapi framkvæmdarvaldsins og þá voru viðbrögðin þau að leggja Þjóðhagsstofnun niður. Nú búum við við það að í sjálfu sér er engin sjálfstæð efnahagsstofa af hálfu Alþingis til að meta stöðu og t.d. forsendur fjárlaga, enda upplifum við það að álit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem átti að fara yfir þessar tekjuforsendur var ekki neitt sem heitið gat, kom varla fram að þeir hefðu lesið frumvarpið. Þannig kom það til Alþingis. Staða Alþingis hvað það varðar er fyrir vikið orðin mjög veik. Víkjum aftur að stöðu Samkeppnisstofnunar. Henni er ætlað stórt hlutverk. Hún heyrir undir viðskiptaráðherra og hún hefur verið gagnrýnd fyrir að bregðast ekki nógu hratt við, hún hafi ekki gripið nógu ákveðið inn í mál en þó hefur henni tekist að komast það langt að birta skýrslu og skoðun á þessum málum olíufélaganna. Hverju má hún búast við? Hæstv. ráðherra boðaði að nú yrði gerð breyting á skipulagi þessara mála. Vonandi á ekki að fara að refsa Samkeppnisstofnun fyrir að hafa komist svona langt. Ég vona að það verði ekki viðbrögð ráðuneytisins, ríkisstjórnarinnar að fara að refsa Samkeppnisstofnun fyrir það að hún skuli hafa komist þetta langt. En í því andrúmslofti sem við höfum mátt búa við undanfarið, valdbeitingu af hálfu stjórnvalda, getum við búist við öllu í þeim efnum. Það er ekki að ósekju að maður velti þá líka fyrir sér sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins. Það hefur verið rætt í sambandi við eftirlit með títtnefndu samráði olíufélaganna, samstarfi tryggingafélaganna o.s.frv. hvort Fjármálaeftirlitið hafi komið þar nógu vel að málum. Það vitum við ekki en hitt vitum við að hæstv. viðskiptaráðherra fór með einkavæðingu og sölu á ríkisbönkunum, öllum fjármálastofnunum landsins. Og hvernig var háttalagið þar? Fyrst var gefin út yfirlýsing um að það ætti að bjóða þá til sölu á almennum markaði. Síðan var það tekið til baka. Þá var ákveðið að auglýsa þá og leita eftir tilboðum. Svo komu ekki réttir tilboðsgjafar, tilboðsgjafar sem hugnaðist helmingaskiptaregla Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins varðandi bankana. Þá var sú auglýsing bara gerð ómerk og samið samkvæmt gamla laginu, Framsókn fær þennan og Sjálfstæðisflokkurinn fær hinn. Þetta er staðreynd. Eftirlitið með þessu átti svo aumingja Fjármálaeftirlitið að hafa.  „Með eftirlit samkvæmt lögum þessum fer sérstök stofnun er nefnist Fjármálaeftirlitið. Fjármálaeftirlitið er ríkisstofnun og lýtur sérstakri stjórn. Stofnunin heyrir undir viðskiptaráðherra.“ Og hver ætli skipi þessa stjórn? Með stjórn Fjármálaeftirlitsins fer þriggja manna stjórn sem viðskiptaráðherra skipar til fjögurra ára í senn. Reyndar skal einn stjórnarmaður skipaður eftir tilnefningu frá Seðlabanka Íslands en aðrir eru skipaðir af ráðherra, meiri hluti stjórnar. Varamenn skulu skipaðir með sama hætti. Ráðherra skipar formann stjórnar og ákveður þóknun stjórnarmanna. Það er að vísu alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að þessi stjórn sem ráðherra hefur skipað ræður síðan forstöðumann þannig að stjórnin er fullkomlega í höndum hæstv. viðskiptaráðherra og á ábyrgð hans. Það væri kannski ekkert óvenjulegt ef bara væri um venjulega stofnun að ræða sem væri með ákveðin skilgreind verkefni og gegndi ekki svo viðamiklu eftirlitshlutverki eins og Fjármálaeftirlitið gerir. Það gæti verið allt í lagi. Hér er hins vegar einn af hornsteinum þess að skapa trúverðugleika í kringum fjármálaheim landsins sem viðskiptaráðherra hefur verið hvað umsvifamestur í að keyra fram breytingar á, umdeildar mjög. Menn hafa velt fyrir sér eftir hvaða reglum hafi verið unnið. Ég verð hér að leggja áherslu á að að mínu mati er stjórnsýsluleg staða Fjármálaeftirlitsins allt of veik og sú veika staða stendur fyrir þrifum trúverðugleika íslensks fjármálamarkaðar. Það er ekki við starfsmenn þess að sakast. Við skulum vona að þeir vinni verk sín vel en þessi beinu stjórnsýslulegu tengsl við ráðherrann og ríkisvaldið eru ekki trúverðug, síst í ljósi þess hvernig við sjáum að aðrar eftirlitsstofnanir hafa lent í hremmingum í samskiptum við þetta sama ríkisvald. Þjóðhagsstofnun var lögð niður, kom með áætlun sem ekki líkaði. Umboðsmaður Alþingis fær snuprur en heldur sjálfstæði sínu og stöðu vegna þess að hann heyrir beint undir Alþingi. Ríkisendurskoðun var sem betur fer flutt frá fjármálaráðuneytinu til Alþingis og hefur getað starfað þannig innan þeirra marka. Nú er það Samkeppnisstofnun. Hæstv. ráðherra boðaði áðan að þar mætti búast við breytingum. Ég vona að það eigi ekki að fara að ráðast á Samkeppnisstofnun vegna þess að hún hafi þó komist þetta langt í endurskoðun. Er að furða þó að ágætur borgarstjóri, Þórólfur Árnason, segi það sem hann sagði í viðtalinu sem ég vitnaði til áðan? Það hlýtur að vera okkur öllum áminning um stöðu mála. Ég leyfi mér að ítreka, frú forseti, þau orð sem höfð voru eftir Þórólfi Árnasyni í Morgunblaðinu 6. nóvember sl.: „Að hluta til verður að skoða það í þessu pólitíska andrúmslofti. Ég hefði verið að segja öllu valdakerfi landsins stríð á hendur ef ég ætlaði að brjótast út úr olíuviðskiptunum.“ - Hann hefur ekki verið að segja þetta að gamni sínu. Það vitum við. Því höfum við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs lagt fram tillögu til þingsályktunar um sjálfstæði og eflingu Fjármálaeftirlitsins. Tillögugreinin, með leyfi forseta, er þá lund að Alþingi feli ríkisstjórninni að skipa nefnd sem geri úttekt á starfsskilyrðum Fjármálaeftirlitsins og stöðu þess gagnvart ráðherra, ríkisstjórn og aðilum á fjármálamarkaði. Nefndin geri tillögur um hvernig sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins verði bestu tryggt og starfsemi þess efld. Í því skyni skoði nefndin m.a. stjórnsýslulega stöðu þess og hvort heppilegt sé að það heyri undir Alþingi. Í greinargerð með þessari tillögu, sem lögð var fram sem eitt fyrsta málið hér í haust en ekki hefur verið ráðrúm til að mæla fyrir, er einmitt rakið mikilvægi sjálfstæðis Fjármálaeftirlitsins, að það sé engin stjórn yfir því sem ráðherra skipi að sínu vali. Þar sé sjálfstæð stjórn. Fjármálaeftirlitið væri langbest komið undir Alþingi þannig að það gæti starfað óháð valdbeitingu eða afskiptum framkvæmdarvaldsins. Þannig yrði trúverðugleiki íslensks fjármálamarkaðar aukinn því það skiptir miklu máli fyrir efnahagslíf þjóðarinnar, fyrir allt siðferði í viðskiptum, að það sé ótvíræður trúnaður í kringum þær eftirlitsstofnanir sem hafa þetta gríðarlega veigamikla hlutverk að fylgjast með. Það væri t.d. fróðlegt að vita hvað er að gerast núna í fjármálaheiminum. Hæstv. ráðherra minntist á að fyrir dyrum stæðu miklar sameiningar og uppstokkanir á sparisjóðamarkaðnum. Við erum nýbúin, fyrir tæpu ári, að taka mikla umræðu í þinginu um stöðu sparisjóðanna. Frú forseti. Ég ítreka að ég tel að stjórnsýsluleg staða Fjármálaeftirlitsins sé algjörlega óviðunandi, það eigi að taka þau skref að færa Fjármálaeftirlitið frá viðskiptaráðherra, frá helmingaskiptareglum Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, og færa það undir Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég er alveg undrandi á þessum málflutningi, ég get ekki annað en sagt það. Ég spyr hv. þingmann hvort hann haldi því fram að Fjármálaeftirlitið lúti fyrirskipunum frá mér sem viðskiptaráðherra. Ég vil fá svar við því.

Frú forseti. Ég er alls ekki að gera því skóna.

Jú, það er einmitt það sem þú ert að gera.

Ég er að benda á stjórnsýslulega stöðu Fjármálaeftirlitsins sem lýtur stjórn sem hæstv. viðskiptaráðherra hefur skipað. Ég hef bent á stöðu annarra stofnana, ég hef bent á hver urðu örlög Þjóðhagsstofnunar, ég hef bent á að menn báru gæfu til þess að flytja Ríkisendurskoðun til Alþingis. Ég hef bent á hve það hefur verið mikið skjól fyrir umboðsmann Alþingis að starfa á þess vegum. Til þess að tryggja fullan og öruggan trúnað á þessum markaði er Fjármálaeftirlitið best komið þar. Ráðherrann hefur verið hvað umsvifamestur aðili á peningamarkaðnum í umskiptum á fjármálamarkaðnum á undanförnum árum og þess vegna er mikilvægt að ekki séu stjórnsýsluleg tengsl á milli eftirlitsaðilanna og þess aðila sem er hvað umsvifamestur á markaðnum hvað það varðar.

Hæstv. forseti. Ég ber fulla virðingu fyrir þeim sjónarmiðum hv. þingmanns að leggja áherslu á sjálfstæði eftirlitsstofnana og það er það sem ég hef gert alltaf þegar það mál kemur upp í umræðunni. En ég fæ mjög mismunandi skilaboð frá stjórnarandstöðunni í þeim efnum því að annars vegar kemur hv. þingmaður og telur að þetta sé ekki í lagi eins og það er og ýjar greinilega að því að ég sem viðskiptaráðherra sé að hafa áhrif á störf Fjármálaeftirlitsins. Hins vegar fær ég þau skilaboð frá Samfylkingunni að ég eigi alltaf að vera að beina einhverju til Fjármálaeftirlitsins, um að Fjármálaeftirlitið eigi að fara í ákveðna athugun og þar fram eftir götunum. Þegar ég svara því til að ég telji að það sé ekki mitt hlutverk vegna þess að þarna séu fagmenn á ferð og þeir meti sjálfir hvað þeir setji í forgang og hvernig þeir vinna þá er fundið að því við mig að ég skuli ekki alltaf vera að beina einhverju til þeirra um að fara í þessa og hina skoðunina. Mér þótti vænt um að hv. þingmaður vildi ekki kannast við að Fjármálaeftirlitið lyti fyrirskipunum frá mér sem viðskiptaráðherra og það var þó gott að hann dró þau orð til baka, en mér finnst að hann sé nánast að ýja að því að eftirlitið fari ekki að lögum. Þegar hann talar svo um að það hafi eitthvað með það að gera að ég hafi staðið fyrir einkavæðingu á bönkunum hvernig Fjármálaeftirlitið hefur eftirlit á markaðnum, þá er það alveg út í hött að halda slíku fram.

Frú forseti. Ég ætlaði ekki endilega að vekja upp svona mikla viðkvæmni hjá hæstv. ráðherra en það er ágætt ef hún finnur að það er nauðsynlegt. Það sem ég legg áherslu á er að þarna sé fullkominn trúnaður. Fjármálamarkaðurinn er einn umsvifamesti markaður hér á landi, hann er eðlilega undir gagnrýni en trúnaðurinn sem verður að ríkja í kringum þennan markað er veigamikil forsenda fyrir því að hann geti í rauninni starfað samkvæmt þeim óskum sem við viljum að hann starfi og blómgast á þeim grundvelli sem við viljum að hann blómgist. Því er svo mikilvægt að eftirlitsstofnanirnar, sem er falið svona gríðarlega mikið hlutverk, og gott og vel með það, séu fullkomlega sjálfstæðar frá framkvæmdarvaldinu, frá ráðherrum. Mér kemur á óvart ef ráðherra finnst það vera lítil umsvif sem ríkisstjórnin og hún sem viðskiptaráðherra hafa staðið fyrir með sölu á ríkisbönkunum. Ég kalla það ekki lítil umsvif, síður en svo, og mjög umdeild.

Virðulegi forseti. Hér er tekið til umræðu frumvarp til laga um breytingu á greiðslu kostnaðar við opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, með síðari breytingum. Um er að ræða frumvarp sem kveður á um fjármögnun á Fjármálaeftirlitinu og hvernig að því er staðið og þær breytingar sem hugsanlega eru gerðar á milli ára. Það sem mér hefur fundist athyglisverðast við frumvarpið er að því fylgja mjög vönduð fylgiskjöl um stöðu Fjármálaeftirlitsins og um þróun og horfur á fjármálamarkaði sem ég tel sannarlega ástæðu til að ræða núna undir þessum dagskrárlið vegna þess að þróunin á fjármálamarkaðnum er ákveðið áhyggjuefni að mínu viti þessa stundina. Ég vil þó byrja á að fara yfir frumvarpið sjálft og hvernig búið er að Fjármálaeftirlitinu til að takast á við verkefni sín. Á síðustu vikum hefur ítrekað komið fram að ekki er nægjanlega vel búið að eftirlitsstofnunum okkar og er ég þá að tala um Fjármálaeftirlitið, efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra og ekki síst Samkeppnisstofnun. Varðandi efnahagsbrotadeildina hefur komið fram að hún er ekki í stakk búin til þess að taka upp mál að eigin frumkvæði sem er auðvitað mjög slæmt. Hæstv. dómsmálaráðherra lýsti því yfir í umræðu við fyrirspurn minni að ekki stæði til að setja neitt viðbótarfjármagn til þess að efla efnahagsbrotadeildina til að sinna hlutverki sínu eða til að hún gæti flýtt þeirri rannsókn sem núna stendur yfir á olíufélögunum. Varðandi Samkeppnisstofnun kom fram í umfjöllun fjárlaganefndar um fjárlagafrumvarpið að það vantar 100 millj. kr. til þess að Samkeppnisstofnun geti með fullnægjandi hætti sinnt skyldum sínum. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál vegna þess að það er mikið í húfi að vel sé búið að þessum stofnunum og að ríkisvaldið hafi skilning á því hvað það er mikilvægt fyrir efnahagslífið, atvinnulífið og fjármálamarkaðinn og hve mikil og örugg neytendavernd er í því fólgin ef vel er búið að þessum stofnunum. Varðandi Fjármálaeftirlitið eru tíunduð verkefni í þessari ítarlegu og ágætu skýrslu, sem að mínu viti, virðulegi forseti, fær ekki nægjanlega umfjöllun, hvorki í þeirri nefnd sem fjallar um málið né í þinginu. Þar er vandlega farið yfir þau auknu verkefni sem sífellt hlaðast á Fjármálaeftirlitið með þeim öru og miklu breytingum sem stöðugt verða á fjármálamarkaðnum og með lögum frá Alþingi er sífellt verið að bæta nýjum verkefnum á Fjármálaeftirlitið. Fjármálaeftirlitið fer í skýrslu sinni yfir þróunina sem það sér fyrir sér til næstu ára, sem gefur til kynna að þörf er á að búa betur að eftirlitinu og fjölga þar stöðugildum. Virðulegi forseti. Ef menn eru að tala um eyðslu í því sambandi þá er það rangt að mínu viti, bæði varðandi þessa stofnun, Samkeppnisstofnun og efnahagsbrotadeildina, vegna þess að það skilar sér allt í margföldum ávinningi til þjóðarbúsins og í ríkiskassann. Fjármálaeftirlitið vekur athygli á að aukin umsvif íslenskra viðskiptabanka erlendis kalli á aukið eftirlit. Það bendir á að umsvif og vöxtur innlendra fjármálafyrirtækja kalli á vandaðan undirbúning undir nýjar alþjóðlegar eiginfjárreglur fyrir fjármálafyrirtæki sem eiga að taka gildi á árinu 2006. Það bendir á eftirfylgni við framkvæmd nýrra laga á verðbréfasviði sem er mjög umsvifamikil og mun kalla á aukna vinnu eftirlitsins. Það þarf að sinna innleiðingu og eftirfylgni við nýja alþjóðlega reikningsskilastaðla og bent er á að með nýlegum lagabreytingum um breytingu í húsnæðismálum er Fjármálaeftirlitinu falið heildareftirlit með Íbúðalánasjóði. Síðan er einnig bent á aukin verkefni sem tengjast breytingum á lögum um vátryggingamarkað. Fjármálaeftirlitið segir orðrétt, með leyfi forseta: „Með hliðsjón af framangreindu er það mat Fjármálaeftirlitsins að mæta þurfi auknu umfangi í starfsemi eftirlitsins á næsta ári með svigrúmi í rekstri sem nemi um einu ársverki. Ljóst er að þörf vegna framangreindra verkefna nemur meiru en einu ársverki. Fjármálaeftirlitið mun leitast við að mæta þeirri þörf að öðru leyti með enn bættu innra skipulagi og forgangsröðun í nýtingu fyrirliggjandi þekkingar og reynslu.“ Þessu vildi ég vekja athygli á, það verður að fylgjast að að búa vel að Fjármálaeftirlitinu og það að færa því sífellt aukin verkefni. Ég ætla ekki sérstaklega að þessu sinni að fara yfir rekstraráætlun stofnunarinnar en vil, virðulegi forseti, fara örfáum orðum um ítarlega umfjöllun í þessari skýrslu um fjármálamarkaðinn, þróun og horfur. Það hefur vissulega vakið athygli mína, virðulegi forseti, að í því mikla umróti sem er á fjármálamarkaðnum, þeirri miklu útlánaþenslu sem þar á sér stað þar sem viðvaranir og hættumerki blasa við öllum sem hafa opin augun, hefur lítið heyrst í hæstv. bankamálaráðherra. Við höfum verið að fjalla um skattamálin og höfum vissulega áhyggjur af því að það að fara að lækka skattana í því þensluástandi sem nú er geti haft slæm áhrif á verðbólguþróunina. Við höfum þó metið það svo að það sé svigrúm til þeirra skattalækkana á næsta ári sem við höfum staðið fyrir í Samfylkingunni en ég bendi á í þessu sambandi að menn verða að skoða hlutina í samhengi. Það er mikil útlánaþensla á fasteignamarkaðnum og ég held hún hafi í raun og sanni miklu alvarlegri afleiðingar en það sem við erum að tala um varðandi lækkun skatta á næsta ári. Samkvæmt þeim upplýsingum sem við, sem erum að fjalla um húsnæðismálin í félagsmálanefnd, höfum fengið eru það 55 milljarðar sem bankarnir lánuðu út frá 23. ágúst til októberloka. Þar af má áætla að í neyslu fari um 10–15% sem eru þá kannski um 8,5 milljarðar. Það er mjög mikil innspýting inn í þá stöðu sem við erum í í efnahagsmálunum og er ástæða til að stoppa við það. Það er vissulega mjög hagstætt fyrir lántakendur að geta umbreytt erfiðum og dýrum bankalánum yfir í lán með lægri vexti eins og nú bjóðast en það er samt full ástæða til að líta mjög til þeirrar þróunar sem við erum að sjá núna á markaðnum. Bankarnir standa að verulegu leyti fyrir þessari útlánaaukningu sem ég nefni og ég vil geta þess að þeir voru með ákveðnar viðvaranir fyrir ári. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja vöruðu við þeim áformum sem uppi voru hjá Íbúðalánasjóði að fara upp í 90% lán og hækka hámarksfjárhæðina. Þau sögðu í bréfi sem ég hef hér undir höndum að það væri óvarlegt að fara hærra með hámarkslánin en í 11–12 millj. og það í árslok 2007. Þetta sögðu þessir forsvarsmenn bankanna, og sögðu svo orðrétt, með leyfi forseta: „Þetta skiptir afar miklu máli til að sporna við hættu á verulegri ofþenslu á fasteignamarkaðnum.“ Nú eru bankarnir farnir að bjóða 100% lán og ekki 11–12 millj., heldur er þak þar rúmlega tvöfalt hærra, þ.e. um 25 millj. og ekkert þak á lánum miðað við 80% lán. Ég heyri það á fasteignasölum sem hafa heimsótt efnahags- og viðskiptanefnd að þeir eru áhyggjufullir út af þeirri stöðu sem uppi er, nota orðið öngþveiti um fasteignamarkaðinn og segja að í þeim asa sem hér gangi yfir í lánveitingum hjá bönkunum sé ráðgjöf kannski ekki nægilega vönduð. Þess vegna er ástæða til að hafa áhyggjur af þessu. Víða hringja viðvörunarbjöllur og ég hef sjaldan séð frá þeim sem eftirlit eiga að hafa með fjármálamarkaðnum, bæði Seðlabanka og Fjármálaeftirliti, eins sterkar aðvaranir um að veruleg hætta sé á fjármálakreppu og í þeirri stöðu sem við erum í núna varðandi útlánaþensluna. Menn tala alveg hikstalaust um verulega hættu á því að verið sé að yfirveðsetja eignir og að fólk geti staðið frammi fyrir því fyrr en menn órar að skuldir verði hærri en eignir. Það er alvarlegt mál. Þessar eftirlitsstofnanir benda til Norðurlandanna og þess sem þar gerðist fyrir ekki mörgum árum. Við erum að tala um verðbólguna og allir hafa áhyggjur af henni, að hún sé á uppleið, aðilar vinnumarkaðarins og verkalýðshreyfingin komin í viðbragðsstöðu varðandi kjarasamningana, og þess vegna hygg ég að þessi útlánaþensla sé kannski helsti hættuvaldurinn sem við stöndum frammi fyrir núna. Í vægi vísitölunnar er húsnæðisliðurinn mjög þungur. Hann vegur orðið mjög þungt í vísitölunni, m.a. út af þessari þróun. Við sjáum að fasteignaverðið blæs hér upp og það er alveg ljóst að unga fólkinu sem er að kaupa sér íbúðir bjóðast vissulega hærri lán en áður var en verulega stór hluti af lánveitingunum fer beint í meiri skuldsetningu og hærra íbúðaverð. Það er þetta sem ég hef áhyggjur af. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hún sjái fyrir sér þessa þróun. Við höfum ekkert heyrt frá bankamálaráðherranum um þessa þróun á markaðnum sem er þó full ástæða til að hafa áhyggjur af. Ég spái því að í næstu útgáfu Peningamála, ritinu sem Seðlabankinn gefur út, verði þann 2. desember boðað að hækka þurfi vexti enn meira en gert hefur verið, t.d. varðandi stýrivextina, sem þá gæti leitt út í almenna vaxtalækkun. Ég býst við að við munum sjá þar einhverjar tölur sem valda áhyggjum varðandi þenslu og verðbólgu. Þó að menn hafi fyrir nokkrum mánuðum haft áhyggjur af því að Íbúðalánasjóður mundi hækka hámarksfjárhæðina sem gæti haft óæskileg áhrif á markaðinn - og reyndar varaði Seðlabankinn við því í sumar - skiptir það orðið engu máli núna. Það breytir ekki nokkru þó að við förum í 15–16 millj. með húsnæðislánin vegna þess að fólk mun bara fara með viðskipti sín yfir í bankana í enn meira mæli en við höfum séð hingað til ef Íbúðalánasjóður á að sitja uppi með það að geta einungis lánað fyrir lítilli kjallaraholu, 90% af lítilli kjallaraholu eða tveggja herbergja íbúð. Ég ætla ekki að fara að taka upp almennar umræður um húsnæðismálin en þetta tengist þeim áhyggjum sem við höfum af fjármálamarkaðnum. Þess vegna vildi ég setja málið í samhengi við hann. Við sjáum líka í þessari skýrslu sem við ræðum hér að Fjármálaeftirlitið hefur ákveðnar áhyggjur og segir, með leyfi forseta, að frá „árslokum 2002 hefur útlánavöxtur innlánsstofnana verið umtalsverður og hefur 12 mánaða aukning á fyrri hluta ársins farið yfir 30%“. Þetta var áður en þessi sprenging kom til og að hluta til er um að ræða útlánaaukningu til erlendra aðila. Þessi mikla útlánaaukning er áhyggjuefni þar sem reynslan sýnir að í kjölfar mjög hraðrar útlánaaukningar má búast við auknum útlánatöpum. Þarna klingir enn ein viðvörunarbjallan. Síðan er á bls. 35 í þessari skýrslu sem ég er með sýnd þróun í brúttó- og nettóskuldum viðskiptabanka og sparisjóða gagnvart erlendum aðilum frá júní 1998 til júní 2004. Frá árslokum 2002 segir svo hér að brúttóskuldir hafi tvöfaldast. Við erum að sjá verulega aukningu í brúttó- og nettóskuldum viðskiptabanka og sparisjóða gagnvart erlendum aðilum. Þar er verið að sýna aukningu sem er áður en sú útlánaþensla kemur til sem við erum að ræða. Það er full ástæða, virðulegi forseti, og beini ég því líka til bankamálaráðherra, að hafa áhyggjur af því að bankarnir láni núna umfram það sem þeir raunverulega geta, a.m.k. margir hverjir. Hefur Fjármálaeftirlitið varað við því og í ræðu forstöðumanns Fjármálaeftirlitsins kom eftirfarandi fram, með leyfi forseta: „Í öðrum tilvikum er ljóst að ekki hefur verið hugað nægilega vel að fjármögnun lánanna í upphafi eða arðsemi þeirra lána að teknu tilliti til þátta eins og afskrifta, rekstrarkostnaðar og annarra tekna.“ Sérfræðingar hafa raunverulega sagt að bankarnir gætu ekki með góðu móti staðið undir lægri vöxtum nú um stundir en 4,8–5% en þeir eru komnir niður í 4,15% sem er það nýjasta. Ég vildi taka þetta upp hér, tel alveg ástæðu til þess þar sem við erum að ræða ítarlega skýrslu sem á skilið mikla umræðu. Hér er vandað vel til verka og þeir sem að þessari skýrslu standa árlega hingað til þingsins eiga heiður skilið fyrir það hvernig þeir standa að málum við að upplýsa þingið. Við eigum að nýta tækifærið með þessar upplýsingar í höndunum til að ræða þróun og horfur á fjármálamarkaði. Til þess er full ástæða um þessar mundir þar sem viðvörunarbjöllur klingja víða um þjóðfélagið og eftirlitsstofnanir hafa reist upp þau flögg að veruleg hætta sé á ferðum.

Frú forseti. Ég ætlaði aðallega í ræðustólinn til að ræða um stöðu Fjármálaeftirlitsins í framhaldi af ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar og taka undir þau sjónarmið sem hann lýsti. Ég vildi líka ræða pínulítið um stöðu Fjármálaeftirlitsins og samband þess við framkvæmdarvaldið. Ég hlýt að taka undir með hv. síðasta ræðumanni, hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, að það eru full efni til þess að nota þetta tækifæri og önnur sem bjóðast til að ræða dálítið um stöðuna í fjármálaheiminum og þróun, t.d. hvað varðar útlán og stöðu peningakerfisins, húsnæðislánakerfisins og bankastofnananna. Mér hefur fundist Fjármálaeftirlitið, svo að ég orði það eins kurteislega og ég tel mig geta, mjög hógvært í ummælum sínum um slíka hluti undanfarin missiri. Ég held að því verði auðveldlega fundinn staður að Seðlabankinn hefur þó tekið á sig meiri rögg á köflum í ummælum sínum og athugasemdum á undanförnum missirum en Fjármálaeftirlitið. Þessir tveir aðilar eiga að starfa saman, hafa lögbundna skyldu til að hafa með sér samvinnu um verkefni hvor annars. Það er eðlilegt því að Fjármálaeftirlitið er dagsdaglega að fylgjast með hlutum sem Seðlabankinn þarf að hafa yfirsýn yfir þegar hann metur heildarstöðuna og beitir stjórntækjum sínum. Ég sé að vísu að í þessari skýrslu sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vitnaði einmitt í og er fylgiskjal eru ummæli, t.d. á bls. 28 um fjármálamarkaðinn, þar sem vissulega er lýst áhyggjum. Bent er á það, sem eru ekki ný sannindi, að í kjölfar hraðrar útlánaaukningar megi búast við auknum útlánatöpum og að það sé einnig áhyggjuefni að verulegur hluti þessarar útlánaaukningar sé fjármagnaður með erlendum lántökum og að hröð útlánaaukning sé enn fremur einn af áhættuþáttum sem geta verið undanfari erfiðleika í fjármálakerfinu. Það leynist kannski ýmislegt á bak við þessar setningar en þetta er allt kurteislega orðað. Þetta er talið þarna upp og þarna eru öll hættumerkin til staðar, þetta er allt þarna, hröð útlánaaukning, að miklu leyti fjármögnuð með erlendum lánum og sennilega mætti bæta því við sem Seðlabankinn vakti sérstaklega athygli á í fyrra að stór hluti þessara erlendu lána er á skammtímakjörum. Það hefur að vísu eitthvað lagast, m.a. vegna umvandana Seðlabankans um áramótin síðustu en þá var ískyggilega stór hluti af nýjum erlendum lánum sem bankarnir höfðu veitt inn í landið fjármagnaður á 3–6 mánaða kjörum. Stærstur hluti 300 milljarðanna sem bankarnir dældu inn í hagkerfið á síðasta ári í nýju erlendu lánsfé gjaldféll á þessu ári eða þurfti að endurfjármagnast innan ársins sem í hönd fór. Þar finnst mér t.d. að Fjármálaeftirlitið mætti nú líka láta í sér heyra. Af því að hér voru nefndir sparisjóðirnir og þá bar á góma í orðaskiptum hv. þm. Jóns Bjarnasonar og hæstv. ráðherra, velti ég því líka fyrir mér hvort Fjármálaeftirlitið standi vaktina í þeim efnum eins og ég tel að löggjafinn hafi ætlast til þegar hann reyndi ítrekað með lagabreytingum að standa vörð um sparisjóðina sem sparisjóði. Hvað er að gerast í Sparisjóði Hólahrepps og hvað er að gerast í SPRON? Er Fjármálaeftirlitið að standa vaktina þar eins og löggjafinn ætlaðist í raun og veru til? Ég hef efasemdir um það. Það er alveg með ólíkindum finnst mér ef fjármálaráðuneytið skrifar upp á að menn geti fundið leið fram hjá reglunni um að enginn skuli fara með meira en 5% atkvæðamagn í sparisjóðum, sem var ætluð til þess að tryggja að menn söfnuðu ekki saman eignarhlutum. Eða muna menn ekki deilurnar um uppkaupin og samþjöppunina? Hvað ætluðu menn að gera til þess að verjast því? Jú, tryggja að enginn einn aðili gæti ráðið meiru en 5% í sparisjóði og þó að hann ætti meira í honum yrði afgangurinn af eignarhlutnum að verða óvirkur. En svo fáum við fréttir af því, að talið er með blessun Fjármálaeftirlitsins, að menn séu búnir að finna sér leiðir fram hjá þessu. Hvað segir hæstv. viðskiptaráðherra um þetta? Það er ekki að hafa óeðlileg afskipti af störfum Fjármálaeftirlitsins þótt hæstv. viðskiptaráðherra hafi skoðun á því hvort kerfið virki í samræmi við lög, því á meðan Fjármálaeftirlitið heyrir undir viðskiptaráðherra ber viðskiptaráðherra hina stjórnskipulegu ábyrgð á því að hlutirnir séu í lagi. Það á ekkert skylt við það að ráðherra á að sjálfsögðu ekki að segja Fjármálaeftirlitinu fyrir verkum um afstöðu til einstakra mála. Það vitum við og um það erum við öll sammála að þannig viljum við ekki hafa það. Mér finnast menn grauta þessu stundum dálítið saman. Hæstv. ráðherrar tala stundum eins og að vegna þess að þeir eigi að virða sjálfstæðar faglegar niðurstöður og ákvarðanir eftirlitsaðilanna í einstökum málum geti þeir þegar þeim hentar látið eins og þeim komi starfsemin ekki við, hún sé bara einhvers staðar úti í bæ og þeim óviðkomandi. Það er ekki þannig. Þetta er alveg skýrt í lögunum. Lögin heyra undir ráðherrann, ráðherrann skipar Fjármálaeftirlitinu stjórn, að vísu er einn af þremur samkvæmt tilnefningu en ráðherrann ræður hinum tveimur stjórnarmönnunum og stjórnin hefur yfirumsjón með starfsemi Fjármálaeftirlitsins. Undir stjórnina á stofnunin eða forstjórinn að bera mikilvægustu ákvarðanir. Þannig er það í lögunum. Varastjórnin er skipuð með sama hætti. Ráðherrann skipar kærunefnd, að vísu alla samkvæmt tilnefningu frá Hæstarétti en ráðherra setur henni reglugerð eða hefur til þess heimildir í lögum að útfæra nánar starfsemi kærunefndarinnar með reglugerð. Ráðherrann hefur því þarna mjög mikið um málin að segja. Þá er komið að spurningunni með það hvar Fjármálaeftirlitið eigi að vistast, hvar það eigi að eiga heima. Ég held að taka eigi til mjög rækilegrar skoðunar að bæði Fjármálaeftirlitið og Samkeppnisstofnun færist undir Alþingi. Valin verði sama leið og var með Ríkisendurskoðun og eins þegar embætti umboðsmanns Alþingis var stofnað að þessar mikilvægu undirstöðueftirlitsstofnanir og réttargæslustofnanir, eins og umboðsmannsembættið er fyrir borgarana í landinu gagnvart stjórnsýslunni, séu algerlega sjálfstæðar en í skjóli af Alþingi. Ég vek t.d. athygli á því að það skiptir miklu máli að þær stofnanir séu algerlega ósnertanlegar hvað varðar fjárhagslega burði til að sinna verkefnum sínum. Þá er betra að fjárveitingavaldið hafi það alfarið í höndum sínum og það fari ekki krókaleiðina í gengum ráðuneyti í fjárlagavinnuna og í fjárlagafrumvarp fjármálaráðherra, því auðvitað er þar strax kominn áhrifavaldur þar sem er stýring ráðuneytanna eða framkvæmdarvaldsins á því að taka við óskum stofnunar af þessu tagi um fjárveitingar og matreiða þær í fjárlagafrumvarpið eftir sínu höfði. Hæstv. ráðherra brást heldur illa við og spurði hv. þm. Jón Bjarnason að því hvort hann væri að gera því skóna að ráðherra skipaði Fjármálaeftirlitinu beint fyrir verkum hvað varðaði afstöðu til einstakra mála eða afgreiðslu á einstökum hlutum. Svo er að sjálfsögðu ekki. Menn halda ekki slíku fram nema sannanlegt sé að svo sé, að sjálfsögðu, því það væru mjög alvarlegar ásakanir. En - og það held ég að sé það sem við ræðum - spurningin er auðvitað um það hvort þarna geti ekki eftir sem áður verið óheppilegt orsakasamband sem byggir ósköp einfaldlega á þeirri stöðu sem Fjármálaeftirlitið upplifir sig í gegnum það að ráðherra skipar stjórnina, ræður meiri hluta hennar, að ráðherra hefur yfirumsjón og ábyrgð með framkvæmd laganna sem stofnunin starfar eftir, að fjárveitingarnar koma þessa leið og fleira mætti þar til tína. Einnig er Fjármálaeftirlitið oft að glíma við viðfangsefni sem eru mjög pólitísk í eðli sínu og tengjast stefnu stjórnvalda á hverjum tíma. Auðvitað er einkavæðingin í bankakerfinu hápólitískt viðfangsefni og þegar Fjármálaeftirlitið fjallar um það eru menn ekki svo einangraðir frá þjóðfélaginu þar á bæ að þeir viti ekki að þeir eru með í höndunum eitt af pólitískum stefnumálum ríkisstjórnar. Þeir eru með það. Væru þeir þá ekki betur komnir í skjóli af Alþingi? Jú. Það er stundum sagt þegar verið er að ræða um áhrif eigenda fjölmiðla á ritstjórnarstefnu og hvernig menn geti orðið undir áhrifum, án þess að þeim sé sagt fyrir verkum, að sjálfsritskoðunin sé jafnvel hættulegust. Það eru hinu sálrænu, óbeinu áhrif, vitneskjan um að vera eigandi einhvers eða vitneskjan um að vera þrátt fyrir allt að starfa undir hatti einhvers. Menn eru með pólitísk viðfangsefni í höndunum komin beint frá hinu sama stjórnvaldi og menn sækja umboð sitt til með vissum hætti. Þá verður til hættan á einhvers konar sjálfsritskoðun eins og sagt er stundum í blaðaheiminum. Þessi fyrirbæri geta með nákvæmlega sama hætti legið í hlutum eins og því þegar eftirlitsstofnanir sem þurfa og eiga að vera algerlega sjálfstæðar heyra samt undir framkvæmdarvaldið. Það er þetta sem við eða ég a.m.k. tel að sé fullgilt að benda á og á hvorki að lesa meira né minna út úr þeim orðum en efni standa til. Þetta er bara svona, þetta er viðurkennt og m.a. af þeim ástæðum reyna menn með ýmsum hætti í löggjöf að búa þannig um að aðilar af þessu tagi séu sem allra sjálfstæðastir og ósnertanlegastir. Hvers vegna er t.d. ekki hægt að segja upp hæstaréttardómurum? Af hverju er gengið eins frá ráðningarkjörum þeirra og raun ber vitni? Jú, til þess að framkvæmdarvaldið geti ekki haft þá undir hnefanum. Þegar einu sinni er búið að meta þá hæfa og skipa þá í Hæstarétt eru þeir ósnertanlegir þar. Þetta er ekkert út í loftið. Þetta er af ástæðum sem eru augljósar þegar farið er að hugleiða það. Ég held að fara megi sannarlega betur yfir lögin um Fjármálaeftirlitið og sérstaklega stjórnsýslulega stöðu þess eins og lagt er reyndar til í þingsályktunartillögu, 45. máli þessa þings, sem hv. þingmenn Jón Bjarnason og Ögmundur Jónasson hafa flutt. Herra forseti. Ég ætla tímans vegna og aðstæðna ekki að hafa orð mín fleiri. Ég áskil mér þó allan rétt til þess með svipuðum hætti og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gerði áður, að nota tækifærið ef til vill við síðari umræður og ræða betur þessa ítarlegu skýrslu sem er fylgigagn með frumvarpinu. Ég tel reyndar að það sé algerlega óumflýjanlegt að fram fari á þingi einhvern tíma eftir að Seðlabankinn birtir álit sitt í byrjun desember rækileg umræða um stöðuna í efnahagsmálunum. Ég held að það sé alveg óumflýjanlegt og er eiginlega alveg viss um að það verða meira en næg tilefni í framhaldi af skýrslu Seðlabankans einni og sér þó ekkert annað komi til, en þar er af miklu að taka. Þó að við séum að ræða þetta til hliðar og meðfram í umræðum um fjárlagafrumvarp eða fjáraukalög og önnur slík eru þar líka undir fjölmörg efnisatriði af öðrum toga sem menn eru eðlilega að ráðstafa tíma sínum í að ræða. Þess vegna held ég að stefna eigi að því að hafa eina rækilega umræðu um þjóðhagsmálin og efnahagsmálin einhvern tíma í desember áður en þing lýkur störfum, hvort sem það er beint í tengslum við frumvarpið og skýrsluna sem því fylgir eða umræða utan dagskrár eða hvernig sem því yrði fyrir komið. Ég læt þetta nægja, frú forseti.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Hvað varðar skýrsluna og rekstur Fjármálaeftirlitsins held ég að þar sé allt í tiltölulega góðu lagi og ég gat ekki betur heyrt en að þeir hv. þingmenn sem töluðu séu líka þeirrar skoðunar. Miklar breytingar hafa átt sér stað á fjármálamarkaði á tiltölulega fáum árum og náttúrlega fyrst og fremst vegna þess að við gerðumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Þær lagabreytingar sem hafa átt sér stað á því tíu ára tímabili eru gríðarlega miklar og frumvörpin því mörg sem hér koma fram á ári hverju og varða Fjármálaeftirlitið. En grundvallaratriðið sem allir þekkja er að við búum við frjálst flæði fjármagns og Seðlabankinn stjórnar með verðbólgumarkmið að leiðarljósi. Öll erum við sammála um að vilja setja skorður við því að verðbólgan nái að komast á skrið því það yrði öllum Íslendingum, ekki síst hinum hefðbundnu neytendum og fjölskyldufólki, mikið áhyggjuefni. Ég get tekið undir með hv. þingmönnum að sú þróun sem hefur orðið hvað varðar útlán er nokkuð glannaleg. Hún kemur náttúrlega til af því að bankarnir fara í samkeppni við Íbúðalánasjóð og stíga stór skref í þeim efnum. Við vonum svo sannarlega að þeir ráði við það en við höfum eftirlitsstofnanir til þess að fylgjast með þessum þáttum þó að við getum haft á þeim skoðanir og auðvitað höfum við það öll. Að sjálfsögðu eru lánastofnanir og fjármálafyrirtæki ekki að þröngva lánum upp á fólk, það er einstaklingurinn sem tekur ákvörðun um hvernig hann hagar lántökum sínum og við verðum að vona að fólk sé almennt ekki að reisa sér hurðarás um öxl. En breytingarnar eru gríðarlegar og fjármagnið sem er í umferð er mjög mikið. Hvað varðar hinn þátt málsins sem hefur fyrst og fremst verið ræddur hér og varðar sjálfstæði Fjármálaeftirlitsins finnst mér, eins og ég lét koma fram áðan, að hv. þingmenn geri óþarflega mikið úr því að þar sé ekki um fullt sjálfstæði að ræða. Ég get svarað því með ákaflega góðri samvisku að stofnunin, þetta eftirlit, starfar algjörlega sjálfstætt. Það er meira að segja svo sjálfstætt að ég man ekki einu sinni hverjir eru í stjórninni. Látið var að því liggja að ég væri í dálítið miklu sambandi við þetta  Ég vil líka segja, eins og kom fram áðan, að það mun birtast frumvarp á vorþingi sem snýr að því að auka gagnsæi í starfsemi Fjármálaeftirlitsins þannig að við vitum meira um hvað Fjármálaeftirlitið er að gera hverju sinni. Ég held að það séu ekki nógu mikil varnaðaráhrif af starfseminni að stofnunin vinni í svo mikilli kyrrþey sem raun ber vitni. Þess vegna verður fyrsta skrefið stigið í þeim efnum að meira gagnsæi ríki hvað varðar verðbréfamarkaðinn. Að öðru leyti ætla ég ekki að hafa orðin fleiri. Ég þakka fyrir umræðuna og tel að hún sé mikilvæg en ítreka að sú starfsemi sem þarna fer fram kemur mér þannig fyrir sjónir að vera mjög fagleg og skýrslan ber þess vitni. Útlánastarfsemin og aukið fjármagn í umferð er ákveðið áhyggjuefni sem ég veit að bæði Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn horfa á, eins og þeim ber að gera, en meira hef ég í sjálfu sér ekki um það að segja.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á raforkulögum, nr. 65/2003, með síðari breytingum, sem er 328. mál þingsins. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um hafa miklar breytingar orðið á skipulagi raforkumála hér á landi á undanförnum missirum. Er þess skemmst að minnast að í vor sem leið samþykkti Alþingi frumvarp sem varð að breytingalögum við raforkulög, nr. 65/2003. Frumvarp þetta var byggt á afrakstri svokallaðrar 19 manna nefndar sem í ofangreindum lögum var einkum falið að gera tillögur um fyrirkomulag flutningskerfis raforku, rekstur þess og kerfisstjórnun auk annarra þátta svo sem hvernig jafna skyldi kostnað í raforkukerfinu. Ljóst var í vor að líklegt væri að gera þyrfti frekari breytingar á raforkulögum þegar undirbúningur markaðsopnunar væri lengra á veg kominn. Í sumar og haust hafa komið fram nokkur atriði sem rétt þykir að skýra eða skipa með öðrum hætti en koma fram í gildandi lögum. Það frumvarp sem hér er lagt fram er unnið af starfsmönnum iðnaðarráðuneytisins í nánu samstarfi við Orkustofnun en stofnunin gegnir veigamiklu hlutverki við nýskipan raforkumála. Þá er rétt að geta þess að frumvarp þetta hefur verið kynnt Samorku, samtökum raforkufyrirtækja. Herra forseti. Ég mun á eftir rekja veigamestu atriði frumvarpsins. Ég tel rétt að taka fram að nokkur atriði frumvarpsins snúa aðeins að því að skýra eða leiðrétta einstaka þætti gildandi raforkulaga, nr. 65/2003, og mun ég ekki dvelja við þau atriði sérstaklega. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að stjórn og fastráðnir starfsmenn flutningsfyrirtækisins hafi stöðu opinberra sýslunarmanna. Þótt hér sé farin sú leið að setja ákvæði um þetta inn í III. kafla raforkulaga er ljóst að það kemur til með að gilda um starfsmenn Landsnets hf. en það fyrirtæki mun um áramót taka við rekstri allra flutningsstyrkja raforkukerfisins. Sú breyting sem hér er lögð til er gerð í því skyni að starfsmenn flutningsfyrirtækisins hafa sömu réttarstöðu og þeir starfsmenn er nú starfa við flutning raforku. Hér er enda um að ræða sömu starfsmenn og ekki heppilegt að breyting verði á réttarstöðu starfsmanna þótt hlutafélag annist þau verkefni sem áður voru falin Landsvirkjun. Landvirkjun hefur hingað til rekið meginflutningskerfið. Fastráðnir starfsmenn þess fyrirtækis hafa stöðu opinberra sýslunarmanna. Af því leiðir að um þá gilda lög nr. 33/1915, um verkfall opinberra starfsmanna. Þeir hafa því ekki verkfallsrétt og eru kjör þeirra við það miðuð. Telja verður að þungvæg rök hnígi að því að tryggt sé að starfsmenn flutningsfyrirtækisins verði ekki fyrir truflunum vegna vinnudeilna. Hér er því lagt til að sama fyrirkomulag og gilt hefur gagnvart þeim starfsmönnum sem hafa starfað við flutning raforku gildi einnig eftir þá kerfisbreytingu sem fram undan er. Í 2. gr. frumvarpsins er fjallað um breytingu á 12. gr. laganna. Þar er að finna heimild til að taka tillit til þess við gjaldskrárgerð ef arðsemi undanfarandi þriggja ára er utan þeirra marka sem sett eru í lögunum. Ekki er hins vegar tekið á því hvernig með skuli fara ef innheimtar tekjur samkvæmt gjaldskrá eru utan tekjumarka viðkomandi fyrirtækja en þó innan arðsemismarka. Þannig gæti verið að fyrirtæki innheimti of há gjöld og færi því upp fyrir tekjuhámark sitt en væri illa rekið og arðsemin því innan marka. Orkustofnun hefur heimild í 2. mgr. 26. gr. raforkulaga til að breyta gjaldskrám til að stöðva of háa gjaldtöku en heimildin nær ekki til þess að ná með lækkun gjaldskrár til baka ofteknum gjöldum aftur í tímann. Hér er lagt til að við endurskoðun tekjumarka á þriggja ára fresti verði heimilt að færa of- eða vanteknar tekjur milli ára og að í reglugerð verði sett hámark á það hlutfall tekjumarka sem heimilt verði að geyma milli ára. Slík heimild þekkist víðast hvar erlendis þar sem opnun raforkumarkaðar hefur þegar átt sér stað. Við undirbúning frumvarps um breytingu á raforkulögum er varðaði flutningskafla raforkulaga sem varð að lögum sl. vor var gengið út frá því að dreifiveitur greiddu til flutningsfyrirtækisins fyrir alla raforku sem notuð væri á viðkomandi dreifiveitusvæði. Skipti þar ekki máli hvort orkan kæmi frá flutningskerfinu eða frá virkjunum á viðkomandi dreifiveitusvæði beint inn í dreifikerfi, enda væri það sú raforka sem flutningsfyrirtækið þyrfti að hafa til reiðu ef bilanir kæmu upp. Hér er verið að samræma gjaldtöku fyrir innmötun og úttekt og að greitt sé sama gjald hvort sem orkan fer beint inn í flutningskerfið eða tengist dreifiveitu. Ekki var kveðið nægilega skýrt á um þetta í lögum nr. 89/2004 sem kváðu á um breytingar á raforkulögum, nr. 65/2003, og samþykkt voru sl. vor. Hér er lagt til að úr þessu verði bætt og tekinn af allur vafi um hvernig reikna beri út úttektargjald. Samkvæmt gildandi raforkulögum skal innmötunargjald af virkjunum undir 7 megavöttum sem ekki tengjast flutningskerfinu beint skipt milli dreifiveitu og flutningsfyrirtækis. Hér er lagt til að allar virkanir búi við sömu meginreglur, að þær allar greiði innmötunargjald til flutningsfyrirtækisins en viðkomandi dreifiveita sjái um innheimtu þess. Á hinn bóginn er lagt til að kveðið verði á um skyldu flutningsfyrirtækisins til að greiða viðkomandi dreifiveitu fyrir þá þjónustu sem hún veitir við að annast tengsl virkjunarinnar við flutningskerfið. 3. gr. frumvarpsins fjallar um breytingu á 17. gr. laganna. Í 8. mgr. 12. gr. laganna segir að virkjanir sem tengjast flutningskerfinu beint geti þurft að greiða sérstakt upphaflegt tengigjald ef tekjur eru ekki taldar standa undir tengingunni og hún geti notið þess að tenging hennar er hagkvæm. Hliðstætt ákvæði er ekki að finna um virkjanir undir 7 megavöttum sem ekki ber að tengja flutningskerfinu heldur tengjast dreifikerfinu. Þó má krefja þær um viðbótarkostnað en ekki er beint ákvæði um hið gagnstæða, að slík virkjun geti notið þess hagræðis sem af tengingu hennar kann að leiða. Á því er tekið hér. Dreifiveitum er gert skylt að láta virkjun mundir 7 megavöttum sem tengist dreifikerfi beint njóta þess hagræðis sem kann að leiða af tengingu hennar, til að mynda vegna minnkandi tapa í viðkomandi dreifikerfi. Opnun raforkumarkaðarins fer fram í áföngum. Um næstu áramót munu stærri notendur geta valið sér raforkusala en almennir notendur ekki fyrr en 1. janúar 2007. Þrátt fyrir það er í gildandi lögum ekki gert ráð fyrir að eftirlit Orkustofnunar með gjaldskrám til raforku verði nema til næstu áramóta. Því er lagt til að haft verði eftirlit með því að ekki verði óeðlilegar hækkanir á gjaldskrám fyrir raforku á árunum 2005–2006, þ.e. umfram raunkostnað, og heimilað að grípa til setningar reglugerðarákvæða um hámarksverð ef óeðlilegar hækkanir á raforku koma í ljós. Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að setning tekjumarka fyrir dreifiveitur og flutningsfyrirtæki verði fyrst um sinn einungis til eins árs. Almenna reglan verði hins vegar að tekjumörk verði sett til þriggja ára. Ástæða þess að heppilegt þykir að setja takmörk á aðeins til eins árs í fyrstu er sú að vænta má að upp kunni að koma atriði sem lagfæra þarf og er því heppilegt að setja tekjuramma til eins árs í fyrsta skipti. Hæstv. forseti. Ég mælist til þess að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnaðarnefndar.

Frú forseti. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort breytingin á 12. gr. raforkulaganna sem kemur fram í 2. gr. frumvarpsins sé ekki óhagstæð fyrir minni virkjanir og skerði samkeppnishæfni raforkubænda.

Hæstv. forseti. Ég vil taka það fram að ég tel að 2. gr. geri það ekki en ég vil sérstaklega taka fram að í 3. gr., held örugglega þar, er ákvæði þess efnis að þar sem, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, hagstætt er að taka raforku inn á netið eða inn í dreifikerfið er heimild til að taka tillit til þess í sambandi við raforkuverð til viðkomandi raforkuframleiðenda. Þar sem hagstætt er að taka raforku inn í dreifikerfið geta viðkomandi raforkubændur - þá eru þeir sérstaklega hafðir í huga - notið þess í sambandi við verð á orkunni.

Frú forseti. Þá er það komið, fyrsta plástursfrumvarpið á nýja raforkulagamóverkið sem ég kallaði svo og reitti þar með til reiði hv. þm. Kristin H. Gunnarsson með svo óvirðulegu orði um þessa miklu smíð, markaðsvæðingu raforkumálanna á Íslandi. Og örugglega ekki það síðasta, það kæmi mér ákaflega á óvart ef þetta væri síðasta plástursfrumvarpið sem við eigum eftir að sjá á næstu árum. Á sínum tíma var nefnt í umræðunum, hvort það var þegar raforkulögin sjálf voru til umfjöllunar árið 2003 eða lögin sem voru afgreidd síðasta vor, að Danir hefðu þurft einar fimm breytingar, fimm atrennur til að breyta sínum orkulögum og hefur þó gengið á ýmsu þar eins og kunnugt er. Þau vandamál sem verið er að rembast við að taka á með þessu frumvarpi og breyta lögum sem eru að hluta til ekki nema nokkurra mánaða gömul eru alveg dæmigerð og lýsandi fyrir öll þau vandamál sem menn eru að rekast á, stanga hausinn í þegar þeir ætla út í leiðangur af þessu tagi. Þetta er ákaflega snúið viðfangsefni og kannski gengur árátta nýfrjálshyggjunnar óvíða lengra en þegar verið er að reyna að búa til einhverjar markaðs- og samkeppnisforsendur inn í grein af þessu tagi. Hún lýtur nánast alfarið lögmálum náttúrulegrar einokunar að öllu leyti nema þá því að ef menn leggja út í allt þetta brölt til að geta komið á einhverri samkeppni á a.m.k. fræðilega að vera hægt að keppa um að selja raforku inn á kerfið. Að hinu leytinu til, bæði hvað varðar flutning og síðan sölu rafmagnsins í smásölu eftir dreifikerfum, er þarna um klassíska náttúrulega einokunarstarfsemi að ræða. Hvað gerist þá? Þá gerist það að menn fara að reyna að setja upp eftirlit með því að menn misnoti ekki stöðu sína. Þetta er alveg yndisleg útgáfa af vandamálunum sem upp koma sem hér er verið að fjalla um í 2. gr. þessa frumvarps, alveg klassísk. Hugsuðirnir hafa fundið út úr því í sumar að ekki sé nóg að hafa þessi tekjumörk og heimild til að setja þau þannig að menn nái arðseminni inn fyrir ásættanleg mörk og þau sem lögfest eru eða ákveðin af framkvæmdarvaldinu, hvort sem heldur er nú. Hér var valin sú leið að miða við ávöxtun ríkisskuldabréfa og að menn skyldu ekki taka sér meiri arð af starfseminni en svo. Menn hafa hins vegar áttað sig á því, samanber umsögn um 2. gr. frumvarpsins, að það er gat í þessu. Þeir fundu gat í þessu. Það er sem sagt ekki tekið á því hvernig með skuli fara ef innheimtar tekjur samkvæmt gjaldskrá eru utan tekjumarka viðkomandi fyrirtækja en þó innan arðsemismarka. Bíðið, hvernig getur það gerst? Jú, ef fyrirtækið er nógu illa rekið, ef það tekur sér allt of háar tekjur en er hins vegar svo illa rekið að arðsemin kemur inn fyrir mörkin. Já, það verður einhvern veginn að reyna að loka þessu. Þá er lagt fram frumvarp, plástur á kerfið frá því í fyrra og hittiðfyrra. Þetta verður örugglega ekki síðasti plásturinn. Það er sjálfsagt alveg rétt að Orkustofnun þarf að geta tekið á þessu. Að vísu hefur orkumálastjóri, sá mæti maður og mikli stærðfræðingur mótmælt því en ég hef spáð því, t.d. á fundi úti í bæ í gær um mál nátengt þessu, að eini aðilinn sem muni virkilega blómstra og græða á þessu brölti, markaðsvæðingu raforkumála á Íslandi, verði Orkustofnun. Þar mun þurfa mikinn mannskap og mikið úthald til að reyna að koma við öllu þessu eftirliti. Ég spái því að það eigi eftir að koma á daginn þótt menn telji sig þar enn vera frekar hófsama, með kostnað um áætlaðar 40 millj. kr. og um þrjá til fimm starfsmenn í þessum djobbum. Nei, frú forseti, það er leitun að vitlausara sviði til að reyna að koma inn í markaðsvæðingu, samkeppni eða einkavæðingu, en raforkumálunum, og alveg sérstaklega hér á Íslandi. Það hefur eiginlega alls staðar reynst erfitt og meira og minna gefist illa þar sem menn hafa prufukeyrt þetta, sums staðar í áratugi eða a.m.k. um árabil. Það þýðir auðvitað ekki að neita þeim hroðalegu ógöngum sem menn hafa lent í í Norður-Ameríku, bæði á austur- og vesturströnd Bandaríkjanna, í Kaliforníu, New York fylki og víðar  Hvað gerist þegar reynslan er slæm, þegar veruleikinn er ómögulegur og neitar að hlýða kenningunum? Þá er það veruleikinn sem er vitlaus en kenningarnar réttar. Það er eiginlega grunntónninn í skýrslu Verslunarráðsins um markaðsvæðingu orkukerfisins og mér heyrist hæstv. ráðherra vera á sömu nótum. Ófarirnar sem þetta hefur haft í för með sér í Bandaríkjunum, í Skandinavíu, á Nýja-Sjálandi og niðri á meginlandi Evrópu, eru ekki teknar með í reikninginn. Menn hafa víða lent í bullandi vandræðum. Það hefur dregið úr afhendingaröryggi og menn orðið rafmagnslausir lon og don. Kostnaðurinn hefur farið upp úr öllu valdi, menn hafa mátt dæla peningum inn í orkufyrirtækin til að þau færu ekki á hausinn og menn hafa meira að segja neyðst til að þjóðnýta þau aftur. Á austurströnd Bandaríkjanna hafa fylki farið út í að leysa til sín aftur einkavædd orkufyrirtæki, bara til að bjarga málunum, til þess að menn hafi rafmagn. En það er ekkert að formúlunni. Kenningin er samt rétt. Það er bara veruleikinn sem er vitlaus. Þá tala menn um aðferðirnar við markaðsvæðinguna. Markaðsvæðing er iðulega, frú forseti, undanfari og auðvitað nauðsynlegur undanfari einkavæðingarinnar, en það er lokatakmarkið. Það er lokatakmarkið sem svífur alls staðar yfir vötnunum. Það stendur að vísu dálítið í mönnum að gera það hér vegna þess að orkufyrirtækin eru ekki mjög einkavæðanleg um þessar mundir, sérstaklega það stærsta þeirra, Landsvirkjun. Hún er ekkert sérstaklega fýsilegur pakki. Hvert yrði gengið á bréfum í Landsvirkjun um þessar mundir ef hún yrði skráð? Ætli það yrði mjög beysið, eins og skuldir þess fyrirtækis hafa þróast um þessar mundir vegna hinna brjálæðislegu fjárfestinga, t.d. í Kárahnjúkavirkjun og alveg hörmulegrar arðsemi af því brölti? Það liggur fyrir að þar er ekki um að ræða heildsölu á rafmagni heldur útsölu á rafmagni. Útsala á rafmagni til erlendrar stóriðju er lausnarorðið á Íslandi í dag. Það er ljóst, frú forseti, það voru menn þó nánast allir sammála um sem tjáðu sig um raforkulagamálin í fyrra og hittiðfyrra og sendu umsagnir til iðnaðarnefndar Alþingis, að þetta mun leiða til hærra raforkuverðs. Annað er óhugsandi vegna þess að allar breytingarnar hafa í för með sér kostnað. Í fyrsta lagi er ljóst að þetta leiðir til verulegs kostnaðar vegna aðskilnaðarins í starfsemi fyrirtækjanna. Forstjóri Landsvirkjunar kallaði það í gær öfug samlegðaráhrif. Það er oft talað um það, þegar starfsemi er sameinuð, hagrætt og sparað í yfirstjórn, að það hafi í för með sér jákvæð samlegðaráhrif. En hér er um hið gagnstæða að ræða. Menn eru neyddir til að skipta starfseminni upp, búa hana út í sjálfstæðum fyrirtækjum, í fleiri lögum sem eiga síðan innbyrðis viðskipti og svo verður að hafa eftirlit með öllu. Það leiðir í fyrsta lagi til umtalsverðs kostnaðar vegna framkvæmdarinnar og vegna hinna svokölluðu öfugu samlegðaráhrifa. Í öðru lagi verður heilmikill kostnaður af eftirlitinu. Það þarf að borga eftirlitið. Eftirlitsiðnaðurinn blómstrar. Það er eiginlega reglan þar sem menn fara út í einkavæðingu, sérstaklega einkavæðingu á almenningsþjónustu sem lýtur að einhverju leyti lögmálum náttúrulegrar einokunar. Þá blómstrar eftirlitsiðnaðurinn og honum fylgir mikill kostnaður. Í þriðja lagi munu raforkunotendur á komandi árum þurfa að borga arðinn sem á að fara að reikna eigendunum, sem hefur í litlum mæli verið tekinn inn í dæmið enn þá. Hvers vegna voru menn ekkert uppteknir af því að reikna sér arð á árum áður, af fyrirtækjum eins og Landsvirkjun, Orkuveitu Reykjavíkur eða forverum þeirra, Laxárvirkjun á sínum tíma fyrir norðan eða Hitaveitu Suðurnesja? Jú, það var af því að þetta var þjónusta, skilgreint sem almannaþjónusta en ekki bisness. Arðurinn var fólginn í því að veita þjónustuna, veita hana vel og hafa hana ódýra. Þórður Friðjónsson, forstjóri Kauphallarinnar, sagði á nefndum fundi Verslunarráðsins um markaðsvæðingu orkugeirans í gær að það mætti segja að arðurinn hafi verið greiddur út til neytenda, kaupenda, í gegnum lægra orkuverð. Það er alveg rétt. En er það ekki fínt? Er hann ekki vel kominn þar? Það er dálítið sérkennilegt að sjálfstæðismenn tala mikið um það í tengslum við skattamál að almenningur sé betur að því kominn að ráðstafa tekjunum og það eigi ekki að taka þær inn til ríkisins. Hér eru hinir sömu á því að fara gagnstæða leið. Nú á að hækka raforkureikninga heimilanna um allmörg prósent til þess að taka arðinn frá notendunum, sem áður var fólginn í lægra raforkuverði, og draga hann inn til eigendanna. Hvað eru eigendurnir að ræða um? Þeir segja: Arðsemisviðmiðin í gildandi lögum eru of lág. Það stóð upp úr öðrum hverjum manni í gær. Þau eru of lág. Það þarf að hækka þetta. Hlutfallið af ávöxtun ríkisskuldabréfa til fimm ára dugir ekki, við verðum að fá meira, segja þeir. Það er hættulegt upp á framtíðina ef við megum ekki græða meira en þetta. Allt þetta mun valda hærra raforkuverði. Um það er ekki deilt. Tölurnar sem við munum frá því í fyrra og hittiðfyrra hlupu kannski frá 5%, hjá þeim sem allra bjartsýnastir voru, og upp í 20% eða þar yfir. Þá voru menn að vísu að tala um að taka inn í sjálft kerfið verðjöfnun, flutningsjöfnunina sem nú á að koma í gegnum fjárlög. Það kemur þá ekki fram með þeim hætti heldur munu skattgreiðendur í landinu taka á sig þann kostnað. En auðvitað er hann til staðar og hverfur ekki þar með. Við börðumst fyrir því á sínum tíma og töluðum fyrir því ýmsir, allt frá því að orkutilskipun Evrópusambandsins var í smíðum á tíunda áratugnum og þangað til hún var innleidd hér og Íslendingar gerðust aðilar að henni, að reynt yrði að fá undanþágu frá þessari tilskipun. Það voru öll efni til þess. Ísland er einangraður orkumarkaður og ekki tengdur orkumörkuðum meginlands Evrópu þar sem menn reyna að koma á þessari samkeppni og viðskiptum með raforku yfir landamæri. Það á alls ekki við hér og er út í hött. Í öðru lagi er eignasamsetningin á orkufyrirtækjum hér þannig að það er eins og hver annar brandari að fara í allt þetta brölt til að markaðsvæða orkubúskap á Íslandi, þegar eigendurnir eru opinberir aðilar, ríkið, Reykjavíkurborg, Akureyri. Reykjavíkurborg á hlut í Landsvirkjun og rúm 90% í Orkuveitu Reykjavíkur. Sveitarfélög á Suðurnesjum eiga stóran hlut í Hitaveitu Suðurnesja. Þetta er enginn einkarekstur. Hvað á þá allt þetta brölt að þýða? Það er óskiljanlegt nema að það sé gagngert hugsað sem undanfari einkavæðingar.  Hvað var að því að reyna að fá undanþágu fyrir Ísland í þessum efnum, rétt eins og við erum með undanþágu frá evrópskri tilskipun um verslun með jarðgas? Af hverju erum við með undanþágu frá evrópskri tilskipun um verslun með jarðgas, hv. þm. Birkir Jón Jónsson? Jú, það að er af því að meira að segja Evrópusambandið sá hve arfavitlaust væri að Ísland þyrfti að brölta í því að innleiða tilskipun um viðskipti með jarðgas og því væri best að sleppa því. Það hefði verið álíka hallærislegt að við værum að brölta við eitthvað sem varðar járnbrautarsamgöngur á meginlandi Evrópu, skipaskurði eða annað í þeim dúr. Einnig hefði verið hægt að fara fram á að fá tímabundna eða afmarkaða undanþágu frá tilskipuninni þótt hún sem slík stæði að einhverju leyti gagnvart Íslandi. Til eru mörg þekkt dæmi um að menn hafi fengið að hafa vissan sveigjanleika í framkvæmdinni, vissar tímabundnar undanþágur. Það er auðveldara að ná því fram gagnvart hinu háa Evrópusambandi. Það særir ekki eins samræmingaráráttuna að allt skuli lúta einum vilja, viljanum í Brussel, ef það er hægt að fóðra það sem eitthvað tímabundið eða afmarkað. Það var t.d. hugsanlegt að fá sérstakar undanþágur til dreifingar raforku á landsbyggðinni til almennra notenda og segja sem svo: Ja, við getum reynt að aðlaga þetta og sníða í grófum dráttum að samkeppnis- eða markaðsumhverfi hvað varðar hinn stóra markað og stórnotendur en á hinn bóginn höfum við Vestfirði, norðausturhornið og önnur svæði sem eru algjörlega einstök og hvergi til nema á Íslandi og megum við ekki fá að halda okkar fyrirkomulagi þar eða því sem við teljum best henta? Ég er alveg viss um að það hefði mátt tala fyrir slíku. Veltum aðeins fyrir okkur hvaða skynsemi er fólgin í því að kljúfa upp Orkubú Vestfjarða sem var og er prýðilegt fyrirtæki? Það hefur leyst það verkefni vel af hendi að framleiða og dreifa rafmagni um Vestfirði með þeim árangri að raforkuverð á Vestfjörðum var lægra svo nam jafnvel 10% miðað við aðra staði á landinu, a.m.k. á dreifisvæði Rariks. Þetta var vegna þess að Orkubú Vestfjarða var uppbyggt eins og ég held að sé hárrétt að hafa þetta. Þar var á einni hendi talsverð framleiðsla, líklega um 40% af því sem selt var á svæðinu, afgangurinn var keyptur í heildsölu, og auk þess dreifing og sala, smásala. Inni í þessu kerfi hjálpuðu t.d. afskrifaðar virkjanir eins og Mjólkárvirkjun til. Framlegðin af henni hjálpaði til við að dekka dreifingarkostnaðinn á Vestfjörðum. Er eitthvað að því? Nei, það er alveg prýðilegt fyrirkomulag. En þá kemur svona tilskipun og stjórnvöld hafa engan metnað eða vilja til að skoða hvort við eigum að reyna að hafa þetta á þeim forsendum sem við teljum henta okkur best. Fyrirvaralaust er ákveðið að gerast aðilar að hinni evrópsku orkutilskipun. Menn vöknuðu svo upp við vondan draum á Íslandi árin 2002 og 2003 þegar það var allt um garð gengið og löngu orðið of seint að grípa í taumana. Þá hrukku þau upp í borgarstjórn Reykjavíkur, og er nú ekki á hverjum degi sem þau verða sammála Ingibjörg Sólveig Gísladóttir og Björn Bjarnason. Þau hrukku upp og fóru að tala um að það hefði kannski átt að reyna að fá undanþágu frá þessu. Ég held að ég fari alveg hárrétt með það að þau hafi bæði haft orð á því í borgarstjórn Reykjavíkur. Það var bara tveimur, þremur árum of seint. Þegar ég lagði það til á Alþingi í minnihlutaáliti utanríkismálanefndar vorið 2000, ef ég man rétt, að við féllum ekki frá stjórnskipulegum fyrirvara og færum aftur og reyndum að fá undanþágu þá talaði ég aleinn þar fyrir daufum eyrum. Svo fóru menn að hrökkva upp hér og þar í bænum, ótrúlegasta fólk, en ekki hæstv. ráðherra. Hún hefur aldrei vaknað af neinum blundi í þessu máli og er enn jafninnilega hamingjusöm og sannfærð um hvað þetta sé allt saman stórkostlega snjallt, t.d. sé þetta svo gott vegna þess að þá geti litlar virkjanir farið að blómstra og framleiða inn á kerfið.  Það mætti líka spyrja um grænmetið. Hvernig á að leysa þau mál, þó að það séu að vísu niðurgreiðslur, ef ég man rétt, yfir fjárlög. Ég vil líka spyrja um afgangsorkuna. Er iðnaðarráðuneytið búið að leysa það? Hvernig á að koma afgangsorkunni frá framleiðanda eins og Landsvirkjun gegnum þetta kerfi og til kaupenda úti á hinum endanum, t.d. fiskvinnslustöðvar sem hafa varaafl í dísilvélum og hafa verið góðir kúnnar Landsvirkjunar um þessa afgangsorku eða við getum næstum sagt afgangsafgangsorku? Þetta hefur verið prýðileg lausn fyrir báða aðila. Landsvirkjun losnar við hana, fær svolítið fyrir hana og varaaflið er svo á móti hjá fyrirtækjunum sem yfirleitt kaupa vegna þess að þau þurfa auðvitað að tryggja sig einfaldlega af því að samkvæmt orðanna hljóðan er um afgangsorku að ræða. Hvað gerist núna í nýja kerfinu? Jú, þetta drukknar í hinu blinda kerfi. Það verður að fara með rafmagnið, þó það heiti afgangsorka, sömu leið í gegnum flutningsfyrirtækið og þetta verða að vera viðskipti þessara óháðu aðila og það kemst ekki á leiðarenda. Ég sé ekki alveg hvernig menn ætla að leysa það. Það væri fróðlegt ef hæstv. ráðherra 

Hæstv. forseti. Nú er þetta mál enn einu sinni til umræðu. Ég hef haft það hlutverk í gegnum tíðina, frá því að ég a.m.k. fór að taka þátt í umræðum um þetta mál, að reyna að biðja um umræðu um grundvallaratriðin hvað varðar eignarhald á þeim fyrirtækjum sem eiga að taka þátt í þessari samkeppni. Stjórnvöld, sérstaklega hæstv. ráðherra, hafa aldrei lagt fram neinar hugmyndir um það hvernig þessum hlutum yrði sem eðlilegast fyrir komið. Það er gjörsamlega óþolandi þegar stjórnvöld ganga fram með að einkavæða - einkavæðingarhugmyndir eru alla vega á bak við ráðstafanir eins og þessar yfirleitt - að þá skuli menn ekki gera sér grein fyrir því hverjir eigi að taka þátt í samkeppni á markaðnum sem á að búa til. Nú er Landsvirkjun fyrirtæki sem Íslendingar eiga, ríkissjóður og tvö bæjarfélög í landinu. Þetta fyrirtæki hefur fengið að velja hagkvæmustu virkjunarkosti í landinu fram að þessu, sameiginlegar auðlindir okkar til nýtingar. Nú er niðurstaðan sú að það eigi að skapa samkeppnisumhverfi. Það er auðvitað fráleitt að þetta fyrirtæki geti verið eignaraðili að flutningsfyrirtækjum. Það hlýtur að þurfa að skilja með trúverðugum hætti þættina að. Það er ekki gert í þeim málatilbúnaði sem hér liggur fyrir. Ég kýs að ræða málið út frá þeirri stöðu sem það er komið í. Það er búið að taka ákvörðun um að þetta fyrirkomulag verði og ég ætla þess vegna ekki að fara í umræðu um það hvort fara hefði átt í þessa göngu eða ekki. Sú umræða hefur tekið enda. Ég hef hins vegar margreynt að fá fram umræður um það hvernig menn sjái þetta fyrir sér og mér finnst eiginlega að hæstv. ráðherra ætti að vera tilbúin til þess að lýsa fyrir okkur á hv. Alþingi hvernig hæstv. ráðherra sér fyrir sér samkeppnisumhverfið í framtíðinni. Hver verður framtíð Landsvirkjunar? Finnst hæstv. ráðherra að það gangi inn í framtíðina að Landsvirkjun eigi stóran hlut í flutningskerfinu, í Landsneti? Ég sé ekki fyrir mér að það geti gengið til framtíðar og mér finnst að það þurfi að tala um það. Mér finnst líka að hæstv. ráðherra þurfi að útskýra fyrir okkur hvað hún sjái fyrir sér með framtíð Rariks. Hvernig verður því fyrirtæki fyrir komið? Æðimargir spyrja mann um þá hluti. Þar vita menn nákvæmlega ekkert hvað er fram undan eða hvernig því fyrirtæki á að reiða af í þessari samkeppni eða samkeppnisumhverfi sem menn tala hér um. Ótalmargt sem hlýtur að vera óljóst þegar menn leggja í svona göngu og ég skil svo sem vel að koma þurfi inn með einhverjar breytingar á þeim lögum sem hér liggja fyrir. En það er líka mjög ádeiluvert að menn skuli ekki leggja í þessa göngu með skýrar yfirlýsingar um hvert þeir ætli að fara. Ég sé það fyrir mér að ef menn ætla að gera þessa hluti þá verði að leysa með einhverjum hætti Reykjavíkurborg og Akureyri út úr Landsvirkjun og að það verði líka að leysa Landsvirkjun út úr flutningsfyrirtækinu, að því þurfi menn að stefna. Það þurfa einnig að liggja fyrir yfirlýsingar um að svoleiðis skuli staðið að málum því annars verður aldrei hægt að líta á þessa hluti þannig að það sé ekki samkrull í þessu öllu saman. Hvernig ætla menn að koma í veg fyrir að þessi fyrirtæki verði tortryggð í framtíðinni ef eignarhaldið á allt saman að vera samkrullað eins og það liggur fyrir núna? Ég hef ekki getað séð fyrir mér að eignarhald á Landsvirkjun geti verið annað en það að ríkið eigi hana. Landsvirkjun á og rekur í dag mikilverðustu orkulindir landsins. Það er fráleitt annað en að hún verði áfram fyrirtæki í eigu almennings. Eina hugsanlegu aðilarnir aðrir sem komið gætu til greina að ræða í því sambandi væru lífeyrissjóðir landsmanna eða einhverjir slíkir. En þá þurfa menn að velja á milli hvort lífeyrissjóðirnir geti orðið eignaraðilar að Landsvirkjun eða hvort þeir gætu orðið hugsanlega eignaraðilar að flutningsfyrirtækinu, ekki á báðum stöðum. Að mínu viti er það útilokað. Mér finnst líka að hér þurfi að ræða um Rarik og þá stöðu sem sveitarfélögin önnur í landinu en þau sem eiga í Landsvirkjun eru í. Fólkið á landsbyggðinni hefur byggt upp eignir Rariks. Við höfum líka horft upp á það að þau bæjarfélög sem eiga í Landsvirkjun hafa eignast gífurleg verðmæti í gegnum það að reka fyrirtæki sem nýta sameiginlegar auðlindir. Það var ekki björgulegt að fara svona af stað með þetta í upphafi. Nú er tækifæri til þess að rétta þetta af. Ég sé ekki betur en það gæti t.d. gerst með því að sveitarfélögin önnur í landinu eignuðust hlut í Rarik eða flutningsfyrirtækinu. Mér finnst alla vega ekki að hægt sé að skilja þannig við þessi mál að ekki sé reynt að rétta eitthvað af þar sem hallast á eftir að tvö bæjarfélög í þessu landi hafa verið eignaraðilar og rekstraraðilar að sameiginlegum auðlindum okkar og hagnast á því gífurlega. Það er engin ástæða til þess að hliðra sér hjá þessari umræðu. Það liggur allt fyrir um það hvernig þessar eignir hafa orðið til. Það er vel hægt að reikna út að hvaða leyti Akureyri og Reykjavík hafa hagnast á framlögum sínum og að hvaða leyti þau hafa hagnast á því að hafa haft aðgang að þessum sameiginlegu auðlindum og hvað vanti þá upp á gagnvart öðrum sveitarfélögum í landinu. Út úr þessu gæti auðvitað komið fyrirtæki sem væri skipt eðlilega. Mér finnst að það sé aðalatriði málsins að menn viti hvert þeir ætla í þessu. Hæstv. ráðherra hefur aldrei látið frá sér fara orð svo ég hafi heyrt um það hvernig menn sjái þessa framtíð fyrir sér. Ég tek undir það að ljóst er að það frumvarp sem hér liggur er bara eitt af fyrstu frumvörpunum. Þau munu verða fleiri því hér er á ferðinni mál sem er ekki undirbúið með þeim hætti að það sé komið í framtíðarhorf. Mér finnst reyndar full ástæða til þess að halda að sumt af því sem hér er sett fram muni kannski ekki standast allt of vel. Ég vek t.d. athygli á því að í e-lið 2. gr. frumvarpsins stendur, með leyfi forseta: „Krefjast skal greiðslu ef tenging nýrra virkjana eða stórnotenda við flutningskerfi veldur auknum tilkostnaði annarra notenda kerfisins.“ Síðan stendur í útskýringu með þessu, með leyfi forseta: „Tenging nýrra virkjana eða stórnotenda hefur að sjálfsögðu kostnað í för með sér, en ákvæðinu er ætlað að taka af tvímæli um að sú tenging megi ekki auka kostnað annarra notenda flutningskerfisins verulega.“ Það er nákvæmt orðalagið. Hver á að skera úr um þetta? Á Orkustofnun að finna út úr því hvort þetta sé verulegt eða ekki? Er hægt í lagasetningu að taka svona til orða? Ég held að menn verði nú að skoða þetta betur í nefndinni. Síðan finnst mér ástæða til þess að benda á annað. Hér er talað um að hafa eigi að þetta fyrirtæki, Landsnet, í gjörgæslu og fyrirtækin sem selja orkuna í gjörgæslu, a.m.k. næstu árin, og hafa í huga hvað þau hafi hagnast eða hvort þau hafi tapað. Í máli sem dreift var á þinginu og var á dagskránni í dag, en komst ekki til umræðu, segir í lok skýringa, með leyfi forseta: „Miklar sveiflur hafa verið í afkomu orkufyrirtækjanna á síðustu árum. Þannig voru fimm af sex stærstu orkufyrirtækjunum rekin með tapi á rekstrarárinu 2001 og á árinu 2000 voru þrjú af fyrirtækjunum sex rekin með tapi. Hins vegar voru öll fyrirtækin nema eitt rekin með hagnaði á árinu 1999.“ Það virðist hafa farið að ganga heldur verr hjá þeim eftir aldamótin. Það er kannski þetta sem menn hafa í huga núna þegar þeir velta því fyrir sér hvernig eigi nú að passa upp á að allir fái sitt. Þetta segir okkur auðvitað enga aðra sögu en þá að það trúir enginn af þeim sem hefur staðið í því að setja saman reglur og lög um þessi fyrirtæki að hægt verði að gera þetta öðruvísi en með því að hafa þetta allt saman í gjörgæslu, sjá til þess að hver fái sitt. Hver er svo á hinum endanum? Það er bara neytandinn. Reikningurinn til hans á að taka sveiflurnar af öllu saman. Er þetta þá einhvers konar samkeppnisumhverfi? Nei, ég held að þetta lýsi því nú bara best að þeir sem þarna um véla trúa því ekki því í samkeppni taka menn ábyrgð á því að bjóða fram þjónustu og standa við tilboð sitt. Það getur gengið upp og niður og þá kemur upp úr dúrnum hverjum gengur best á samkeppnismarkaði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig sér hún fyrir sér samkeppni milli orkuframleiðenda á Íslandi? Hvað telur hæstv. ráðherra að muni gerast ef eitt af stærstu orkufyrirtækjunum í landinu ákveður nú að virkja í þeim tilgangi að ná sér í stærri hlutdeild á markaðnum, hefur hagkvæman orkukost til þess og virkjar virkilega til þess að taka þátt í samkeppni, bjóða fram verulegt magn af raforku inn á markaðinn? Hvað gerist þá? Ég held að menn hafi ekki alveg áttað sig á því hvernig markaðurinn er vegna þess að þeir sem virkja, þeir sem fjárfesta í orkufyrirtækjum eru fyrst og fremst að fjárfesta í vélum og tækjum, en ekki í rekstri. Þegar búið er að virkja sitja menn uppi með nánast allan kostnaðinn. Rekstrarkostnaður virkjunarinnar er hins vegar mjög lítill og ef of mikið af raforku verður til á markaðnum, hvað gerist þá? Þeir sem eru í samkeppninni hafa hagnað eða öllu heldur fjármuni út úr því að selja orkuna, jafnvel fyrir mjög litla fjármuni, vegna þess að annars fá þeir ekki neitt. Ég tel að þetta vandamál sé nánast óleysanlegt og ég veit að þeir sem reka orkufyrirtækin í landinu treysta því að ekki verði farið út í samkeppni af þessu tagi. En þetta segir allt um að á þessum markaði, sem er allt of lítill til þess að stórframleiðendur á orku geti keppt á honum, er ekki hægt að reka samkeppni milli orkuframleiðenda, það er ekki mögulegt. Sú samkeppni mundi kosta rekstrargrundvöll fyrirtækjanna á auga lifandi bragði. Ég geri ráð fyrir að þetta vandamál komi ekki upp alveg á næstunni, einfaldlega vegna þess að menn hamast við að virkja upp í verkefni sem munu taka krafta á næstunni. En stóru orkufyrirtækin hafa samt gert ráð fyrir því að sjá markaðnum í landinu fyrir raforku. Með fyrirkomulaginu er búið að gefa öðrum aðilum möguleika á því að fara að virkja. Það er nánast búið að segja við þá alla: Ef þið virkið getið þið fengið að selja á markaðnum. Það gæti því komið upp sú staða að stóru orkuframleiðendurnir stæðu frammi fyrir því að ýmsir aðilar á Íslandi væru allt í einu farnir að bjóða verulegt magn af raforku á markaðinn og draga færi úr því sem þeir stærri gætu selt. Ég held að þetta sé vandamál sem hafi ekki verið rætt mjög mikið en sé virkilega mikið umhugsunarefni og segir manni að á næstunni verði þetta býsna mikið miðstýrt fyrirkomulag. Ég sé alla vega ekki fyrir mér samkeppnisumhverfi á þessum markaði þar sem framleiðendur raforku fari að keppa af einhverju viti. Það verða stóru fyrirtækin, ekki kannski með samráði en svona með tilliti hver til annars, sem ákveða hvaða verð verður á raforku á Íslandi. Þeir litlu munu auðvitað nýta sér þá gjaldskrá sem þannig verður til og þeir stóru verða alla vega að taka tillit til þess. Ég ætla þeim svo sem ekki að þeir verði í vandræðum með að keppa við litlu fyrirtækin um verðið, en ég dreg afar mikið í efa að þetta verði trúverðug samkeppni. Mig langar líka til að spyrja hæstv. ráðherra hvort og hvernig gangi með allan þann skóg af reglugerðum sem getið var um í raforkulögunum að þyrfti að setja. Ég hef ekki talið það saman en það eru býsna margar reglugerðir sem gert er ráð fyrir að verði settar um þessi efni og spyr hvort þær séu farnar að líta dagsins ljós og séu allar að koma. Einnig langar mig til að spyrja eftir því hvað hafi orðið um málefni sem komu upp í tengslum við þetta, t.d. afslættir Landsvirkjunar og Rariks til fiskeldis og garðyrkju, hvort hæstv. ráðherra sé búinn að finna leiðir til að koma í veg fyrir að raforka hækki verulega til þessara aðila eða hvort þeir þurfi að sitja uppi með að breytingin út af fyrir sig verði til þess að framleiðslukostnaður þeirra hækki verulega. Ég hefði áhuga á að heyra um þetta. Hæstv. forseti. Ég ætla að endurtaka það í lok ræðu minnar að mér finnst kominn tími til að hæstv. ráðherra sýni okkur svolítið inn í þá framtíðarsýn sem ríkisstjórnin hefur hvað þessi mál varðar, sérstaklega eignarhaldið á fyrirtækjunum sem eiga að leika stærstu hlutverkin því ég tel afar brýnt að menn fari að komast til ráðs með að hverju þar er stefnt. Þarna þurfa að verða trúverðug skil á milli fyrirtækjanna. Hvernig sem svo mönnum gengur að búa til einhvers konar samkeppni í þessum geira í framtíðinni er það náttúrlega fyrst og fremst grundvöllurinn til þess að menn trúi því að ekki sé verið að snúa á þá að neytendur hafi traust á því hvernig staðið er að málum, jafnvel þótt miðstýrt verði, að ekki sé eignarhald öllum megin við borðið.

Frú forseti. Við fjöllum enn á ný um frumvarp til raforkulaga. Það er ekki liðið hálft ár frá því að raforkulög voru síðast afgreidd á Alþingi. Ég ætla ekki að endurtaka það sem fram hefur komið í umræðunni en vil nota tækifærið til að gagnrýna þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið við lagasetninguna alla. Eins og margoft kom fram í umræðunni á síðasta þingi er ég þeirrar skoðunar að við hefðum ekki þurft að setja þessi lög. Við hefðum átt að geta fengið undanþágu, en menn voru ekki vakandi á sínum tíma þegar unnt hefði verið að fá hana, því það gilda auðvitað allt aðrar reglur um raforkumarkaðinn á Íslandi sem er einn og sér úti í miðju Atlantshafi. Það er skiljanlegt að Evrópuríkin hafi þurft að setja svona lög þar sem verið er að selja raforku yfir landamæri og samkeppni getur verið virk, en við erum sem sagt í lokuðu kerfi. En það þýðir ekki að að tala um það, búið er að setja lögin og auðvitað mátti vita að lappa þyrfti upp á þessa nýju lagasetningu fljótlega. Það var óttaleg handarbakavinna á frumvarpinu sl. vetur og enn á ný er komið allt of seint inn með þetta frumvarp.  Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra út í reglugerðirnar. Það er fjöldinn allur af reglugerðarheimildum í raforkulögunum eins og þau eru núna og gott ef ekki er verið að bæta við reglugerðarheimild í frumvarpinu. Það væri því full ástæða til þess þegar iðnaðarnefndin fær málið til umfjöllunar að hún fái drög að þeim reglugerðum sem eru í farvatninu frá hæstv. ráðherra. Ég ætla ekki að fara í mikla umræðu um málið en vildi koma að gagnrýni minni um vinnubrögðin. Það eru lok nóvember og næsta umfjöllun um málið verður ekki fyrr en einhvern tíma í desember eða í lok janúar, sýnist mér ef maður horfir á dagskrá þingsins, og hvernig stendur á því að hæstv. ráðherra er ekki löngu kominn með málið í þingið? Við höfum fundað í sölum Alþingis frá 1. október og nánast ekkert komið inn af málum frá ráðherrunum. Svo seint og um síðir er komið með málið inn og ætlast til þess að menn flýti fundum í iðnaðarnefnd til þess að koma málinu frá. Hvað hefur dvalið málið? Hvernig stendur á því að hæstv. ráðherra var ekki tilbúin með þetta 1. október þegar við komum saman til þings ef það er svona áríðandi að afgreiða þetta? Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra skýri það og tel fulla ástæðu til þess að við tökum okkur góðan tíma í nefndinni til að fara yfir málið og skoða það frá öllum hliðum og kanna þá þætti sem fram hafa komið í umræðunni hjá þeim sem hafa tekið til máls á undan mér og að við skoðum reglugerðirnar og annað sem að málinu öllu snýr. Ég frábið mér að við fáum frumvörp til breytinga á raforkulögum árvisst eða jafnvel oftar á ári á næstunni. Ég fer því fram á að hv. iðnaðarnefnd taki sér góðan tíma til að skoða málið.

Virðulegi forseti. Þá er byrjað að tína plástrana upp úr sjúkrakassa iðnaðarráðuneytisins til að lappa upp á þetta götótta kerfi sem var sett saman fyrir ári eða svo. Það verður að segjast eins og er að það er mikið til í því sem haft var eftir bandarískum fræðimanni og iðnjöfri held ég sem kom hingað til lands í fyrravetur þegar hann lýsti raforkuiðnaðinum sem iðnaði í fjötri kreddukenninga. Kreddukenningarnar eru í markaðsvæðingunni, sem eru eins og trúarbrögð sem hafa farið eins og eldur í sinu og undantekningarlaust leitt til hækkunar á raforkuverði til heimilanna þó svo að kannski stærstu fyrirtæki og í sumum tilfellum meðalstór fyrirtæki hafi getað lækkað raforkukostnaðinn hjá sér. Kerfið var innleitt á Íslandi þvert á hagsmuni neytenda og þvert á þá sérstöðu sem íslenskur raforkumarkaður hefur, eins og hér hefur verið lýst áður. Þetta er lítill markaður, þetta er einangraður markaður, þetta er heildstæður markaður og er allur í almannaeigu og á Íslandi er rafmagnið ódýrt. Aðstæður hér voru ekki eins og í henni Evrópu þegar sameiginlegur evrópskur markaður var tekinn upp, að þar væri bullandi raforkuskortur á köflum en mikið aukaafl í kerfinu annars staðar. En þetta skyldi gert og var gert. Hitt er svo annað mál að það sem er verst við þetta, og þar sem ráðherrann reyndist og í rauninni allir sem að málinu komu kaþólskari en sjálfur páfinn, það var að hlutafélagavæða flutningsfyrirtækið, vegna þess að þegar litið er til landanna í kringum okkur kemur í ljós að þar hafa ríkin haldið flutningskerfunum hjá sér og kemur ekki til hugar að setja þau út á almennan markað. Þó svo að framleiðslufyrirtækjunum sjálfum og sölufyrirtækjunum hafi verið breytt í hlutafélög og þau hafi jafnvel verið seld út á almennan markað og einkavædd með þeim hætti þá er það þannig á öllum Norðurlöndunum að flutningskerfið er lykilatriðið í öryggi raforkukerfanna, þ.e. að tryggja flutningsgetuna og öryggi í kerfinu, að það sé næg flutningsgeta og að flutningurinn sé öruggur. Því miður hefur ríkisstjórnin og þessir páfar einkavæðingar og markaðshyggju í ríkisstjórninni komið óorði á hlutafélagaformið með því að nota það alltaf sem undanfara einkavæðingar. Hér er skýrt dæmi um það þar sem er þetta flutningsfyrirtæki vegna þess að það er innbyggt í lögunum að það megi fara á almennan markað, ef ég man rétt, 1. janúar 2011. Verslunarráðið kvartaði stórum undan því á fundi sínum í gær, sem hér var lesið upp úr að hluta af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, að ekki væri hægt að versla út fyrir eigendahópinn fyrr en þá með hluti í þessu flutningsfyrirtæki. Meðan við erum að fást við það hér að hlutafélagavæða flutningsfyrirtækið vil ég geta þess að í Danmörku eru tvö flutningsfyrirtæki sem flytja rafmagn. Annað heitir Eltra og hitt er Elkraft System. Annað er sameignarfyrirtæki, hitt er samvinnufyrirtæki. Í Noregi er það Statnett sem sér um flutninginn. Og hvernig skyldi rekstrarformið á því vera, ætli það sé einkavætt? Ónei, það er ríkisfyrirtæki. En hvernig er það þá í Svíþjóð? Þar er það Svenska Kraftnett sem er flutningskerfið. Og í hvaða rekstrarformi skyldi það vera, hæstv. ráðherra? Jú, það er ríkisfyrirtæki. En á Íslandi erum við náttúrlega kaþólskari en páfinn, eins og ég sagði, og þar skal þetta vera hlutafélag samkvæmt almennum hlutafélagalögum hér á landi og það er meira að segja gengið svo langt að búið er að ákveða hvenær fara eigi í einkavæðingu á þessu fyrirtæki. Hæstv. forseti. Það skapast mýmörg álitamál og sjónarmið og hagsmunir skarast þegar starfsemi, rekstur félags, er flutt af sviði opinberra hagsmuna yfir á svið einkaréttar í formi hlutafélags. Þetta hafa nágrannalönd okkar farið í gegnum á undanförnum árum og þar hefur orðið mikil umræða um málið. Hún hefur ekki verið fyrirferðarmikil hér á landi. Með háeffun fyrirtækja, opinberra fyrirtækja, er reksturinn færður út fyrir ýmsar reglur og lög sem um opinberan rekstur gilda og skuldbindingar sem gilda um hann gilda þá ekki lengur. Þannig gilda stjórnsýslulög ekki um hlutafélög samkvæmt íslensku hlutafélagalögunum og upplýsingalög gilda ekki heldur enda þótt þau gildi á sviði opinbers réttar. Hvað þýðir það? Jú, það vita menn í þessum sölum mætavel, það er ekki aðgangur fyrir eigandann, sem er íslenska ríkið, og fulltrúa hans í þessum sölum að upplýsingum svo sem eins og um laun stjórnenda og stjórnarmanna né heldur um aðrar stórar ákvarðanir sem teknar eru á vegum fyrirtækisins og það er lítil sem engin leið að fylgjast með rekstri og árangri af rekstri fyrirtækisins. Lög um opinbera starfsmenn gilda ekki heldur þegar opinberu fyrirtæki er breytt í hlutafélag. Og nú skal sett undir þennan eina leka, þ.e. hér er í rauninni verið að tryggja stöðu starfsmanna þessa flutningsfyrirtækis, að þeir hafi stöðu opinberra sýslunarmanna, hafi ekki verkfallsrétt, og þeir hafi væntanlega tryggt allt annað í starfsumhverfi sínu sem þeir hafa í gegnum kjarasamninga hingað til. Í nágrannalöndum okkar er til annað rekstrarform sem er ríkishlutafélag eða opinbert hlutafélag. Í Danmörku - en við höfum löngum tekið mikið mið af dönskum rétti í þessum efnum - eru ákvæði um ríkishlutafélög og í raun má segja að í dönsku lögunum sé gerð sú krafa að um hlutafélög sem eru að meiri hluta til í opinberri eigu gildi það að þau séu tilkynningarskyld, þau séu opin sem um opinbert fyrirtæki væri að ræða. Þannig eru til að mynda hluthafafundir og aðalfundir þessara félaga opnir fyrir fjölmiðla og allan almenning og það gilda líka um þau ákvæði samsvarandi þeim sem gilda um hlutafélög sem skráð eru á markað eða skráð eru í kauphöll. Í hvoru tveggja er fólgið mikið aðhald og í rauninni er verið að tryggja að um þennan rekstur gildi áfram opinbert eftirlit svo lengi sem meirihlutaeignin er í eigu opinberra aðila. Og ég vil upplýsa það, virðulegi forseti, að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði munum flytja á næstu dögum þingsályktunartillögu um að almennu hlutafélagalögunum íslensku verði breytt í þá veru sem gildir í dönskum rétti og að við fáum ákvæði í okkar hlutafélagalög um hlutafélög sem eru að meirihlutaeign í opinberri eigu, þ.e. sveitarfélaga eða ríkis, og þau hafi sömu stöðu og móðurfélög skv. 2. gr. núgildandi hlutafélagalaga, sem er sú sama og er í dönsku hlutafélagalögunum. Ef ríkisstjórnin og ráðherra bera gæfu til þess að fylgja okkur á þeirri vegferð að breyta ákvæðum hlutafélagalaga þá þarf hún ekki að vera með sjúkrakassann á lofti á þriggja til fimm mánaða fresti á næstu árum, vegna þess að þar er sett undir þá leka sem eru gallarnir á því formi að breyta opinberum rekstri yfir á svið einkaréttar.  Það er auðvitað margt sem væri áhugavert að ræða varðandi stöðu raforkumála í landinu um þessar mundir. Ég get ekki neitað mér um að svara aðeins því sem hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi áðan, þ.e. eignarhaldið á Landsvirkjun og staða Reykjavíkurborgar í því. Ég tek ekki undir að það hafi verið svo mikill gróði hjá Reykjavíkurborg vegna aðildarinnar að Landsvirkjun, mönnum sýnist sitt hvað um það. En það er ljóst að hjá Reykjavíkurborg hefur lengi verið áhugi á að losna úr þeim selskap, það er bara þannig. En stóriðjudraumarnir, skuldsetningin, stefnan sem eiginfjárhlutfall fyrirtækisins er að taka kemur auðvitað í veg fyrir að það verði á næstu árum. Það er ekkert hægt að rugga þessum báti vegna þess að þá mun lánshæfi fyrirtækisins minnka verulega og þegar eitt stykki sveitarfélag, hvort sem það heitir Reykjavík eða annað, á 45% eignarhlut í fyrirtæki við þær aðstæður þá eru það auðvitað hagsmunir þess sem eiganda að það gangi vel og þá ruggar það ekki bátnum. Við tillögugerð um mótun orkustefnu fyrir Reykjavíkurborg var gerð grein fyrir nokkrum leiðum sem fara mætti til að minnka hlut Reykjavíkurborgar í raforkuvinnslu Landsvirkjunar. Ein af þeim er að ríkið hreinlega greiði Reykjavíkurborg út eignarhluta sinn eða að Reykjavíkurborg fái afhentan einhvern hluta af eigum Landsvirkjunar og þar hafa Sogsvirkjanir verið nefndar. Eða þá að Reykjavíkurborg eignist stærri hlut í flutningsfyrirtækinu en hún á í Landsvirkjun og taki þannig út sinn eignarhluta og loks að Landsvirkjun yrði breytt í hlutafélag og hlutur Reykjavíkurborgar einfaldlega seldur. Ég vil taka fram af því að ég átti sæti í þeirri nefnd sem undirbjó þessa tillögugerð hjá Reykjavíkurborg að ég var ekki sammála því síðasta þar sem ég tel að ekki eigi að selja hluti í Landsvirkjun á almennum markaði og er sammála hv. þm. Jóhanni Ársælssyni þar um. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar. Það mætti segja margt um þetta flutningskerfi, hversu miklu betra það væri kannski að hafa sjálfstæðan, óháðan kerfisstjóra í því, en ég held að versti kosturinn hafi í rauninni verið valinn og við eigum eftir að súpa seyðið af því á næstu árum og, eins og ég sagði, ráðherrann mun þurfa að vera með sjúkratöskuna hér á þriggja til fimm mánaða fresti ef þessari hugsun og ramma verður ekki gjörbreytt.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir ágæta ræðu, en það verður að koma fram við umræðuna að við erum samstjórnarmenn í Landsvirkjun sem er eins og kunnugt er stærsti orkuframleiðandi á þessum markaði. Ég tek undir orð hv. þm. um ríkishlutafélög og stöðu þeirra. Vegna orða hv. þm. um þingsályktunartillögu vek ég athygli á því að við höfum nokkrir þingmenn undir forustu Guðmundar Árna Stefánssonar þegar flutt lagafrumvörp sem lutu að því að fyrirtæki í opinberri eigu skuli veita upplýsingar um sinn rekstur, en þau hafa því miður ekki fengið undirtektir í þinginu af hálfu stjórnarmeirihlutans og kannski ekki mikil von til þess að því máli fáist hreyft, því miður, því ég held að það skjól sem menn hafa með því að breyta ríkisfyrirtækjum í hlutafélög og leyna þar almenning upplýsingum sé mjög til óþurftar í opinberum rekstri á Íslandi. En ég vildi spyrja hv. þm. hvort hún telji ekki algerlega útilokað að um raunverulega samkeppni geti orðið að ræða á raforkuframleiðslumarkaði meðan því er þannig háttað að Reykjavíkurborg á annars vegar næststærsta orkuframleiðandann, Orkuveitu Reykjavíkur, og hins vegar nær helmingshlut í Landsvirkjun, stærsta orkuframleiðandanum.

Virðulegi forseti. Ég sé ekki nein merki um samkeppni, þá ógurlegu samkeppni sem menn voru að tala um, enda held ég að þeir sem hæst höfðu um hana hafi ekki haft mikla trú á að hún yrði í raun. Aðstæður íslensks markaðar eru einfaldlega þær. En ég þakka hv. þm. fyrir að minna mig á það sem ég gleymdi að geta í upphafi máls míns að ég og hv. þm. Helgi Hjörvar erum stjórnarmenn í Landsvirkjun og það þarf auðvitað að koma fram þegar maður tekur þátt í umræðum sem þessum.

Hæstv. forseti. Það sem fær mig til að veita andsvar er að ég er ekki sammála hv. þingmanni sem síðast talaði um það að þótt breyting verði á eignarhaldi á Landsvirkjun þurfi eitthvað að rugga bátnum, eins og hv. þm. orðaði það. Það breytir ekki stöðu Landsvirkjunar að mínu viti þótt breyting verði á eigendahópnum. Ég er ekki heldur sammála því að Reykjavíkurborg hafi ekki eignast verulegar eignir í Landsvirkjun. Ég geri ráð fyrir því að þeir sem um það véla hjá Reykjavíkurborg telji að það sé býsna mikils virði sem þar er. Ég bar einu sinni fram fyrirspurn á Alþingi um eignarhaldið á Landsvirkjun. Ég gat ekki betur séð en að Reykjavíkurborg ætti þar gríðarlega stóran hlut, bæði hvað varðar fjármuni og prósentu af eign í fyrirtækinu. Það er hægt að velta þessum hlutum fyrir sér á margan máta. Við erum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að ekki sé rétt að láta þetta fyrirtæki á markað eða „selja“ Landsvirkjun þó að ég hafi þá skoðun að það þurfi að leysa þessa eignaraðila út úr Landsvirkjun. Ég tel ekki koma til greina að Landsvirkjun verði gerð að hlutafélagi til þess að selja á almennum markaði. Það er mín skoðun og ég er sannfærður um að það verða mikil átök ef menn ætla í þá göngu.

Virðulegi forseti. Ég hef kannski ekki talað nógu skýrt. Þegar ég ræði um að breyta eignarhaldi á Landsvirkjun í þá veru að það ruggi bátnum á ég við það að hlutur ríkisábyrgðar og ábyrgðar Reykjavíkurborgar á skuldbindingum fyrirtækisins minnki að sama skapi. Ef hv. þm. er að tala um það sem mér heyrist hann vera að gera, að ríkið eignist og eigi alla hluta í Landsvirkjun, mun sú ríkisábyrgð að sjálfsögðu standa. Fari hins vegar hluti af fyrirtækinu á almennan markað mun væntanlega draga úr ábyrgðum sem því nemur. Það hefur sýnt sig að slíkar breytingar á eignarhaldi geta leitt til verri lánskjara vegna minnkandi lánshæfni. Þannig er það að Standard & Poors sem er viðurkennt lánsmatsfyrirtæki hefur gefið út yfirlýsingu um að án ríkisábyrgðarinnar væri lánshæfi Landsvirkjunar allt annað og minna en það er núna. Við vitum hvað þýðir, það þýðir einfaldlega dýrari lán. Nóg er nú samt.

Hæstv. forseti. Þetta er orðin þó nokkur umræða og ég þakka fyrir það. Þetta er stórt mál og margt um það að segja. Það er alveg óhætt að segja það. Ég reiknaði svo sem með að einhver orð yrðu látin falla um það að ekki væri mikil reisn yfir því að koma hingað með frumvarp til breytinga á raforkulögum þar sem ekki er svo langur tími liðinn síðan við settum nýju lögin. Ég vil geta þess að t.d. í Danmörku þurfti á fyrstu tveimur árunum sex sinnum, held ég, að koma inn með frumvörp til breytinga. Það segir kannski sína sögu um það hvað þetta er gríðarlega mikil breyting sem er verið að gera á raforkukerfi landsins. Það er ekki alveg hægt að sjást fyrir um alla hluti. Þess vegna kemur þetta frumvarp hér inn og hefur í sjálfu sér ekki róttækar breytingar í för með sér. Það er frekar um það að ræða að þegar farið var að vinna í reglugerðum og gjaldskrársetningum kom í ljós að það þurfti að hnykkja á ákveðnum atriðum. Ég tel að hv. þingmenn taki því í sjálfu sér ekkert illa. Þetta er mál sem fer til iðnaðarnefndar og vona ég að það geti fengið hraða meðferð þar. Ég fer ekkert í launkofa með það að þetta mál þarf endilega að nást fram fyrir jól vegna gildistöku um áramótin. Í sambandi við mál hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar höfum við áður talað um, held ég, u.þ.b. það sama og hann kom hér fram með. Ég veit ekki hvort við eigum að vera að eyða miklum tíma í að fara frekar yfir þau atriði, a.m.k. ekki öll. Hvað varðar það að fá undanþágu frá þessari tilskipun var það reynt áður en fulltrúar borgarinnar fóru að velta þeim hlutum fyrir sér. Reynt hafði verið af hálfu ráðuneytisins að fá undanþágu. Svörin voru þau að ef það væri miklum erfiðleikum undirorpið að innleiða þessa tilskipun væri hægt að hugsa sér að skoða það frekar. Niðurstaða Orkustofnunar á þeim tíma varð að ekki væri um það að ræða og ég er alveg sammála henni. Þótt þetta sé mikil vinna er þetta ekki einhver óvinnandi vegur. Í rauninni finnst mér hafa verið skemmtilegt að fást við þetta mál og ég er alltaf jafnsannfærð um að það eigi fullan rétt á sér og það verði til þess að bæta raforkukerfi okkar. Nú verða hlutirnir miklu meira uppi á borðinu. Við aðgreinum rekstrarþætti og ég leyfi mér að segja að mjög margt í þessu kerfi hefur verið dálítið ósýnilegt og kannski ekki alveg skilvirkt fram til þessa. Það er heldur ekkert launungarmál að það voru ekkert óskaplega margir aðdáendur frumvarpsins hér á landi þegar það kom fyrst fram. Það er eiginlega alveg stórmerkilegt að það skuli þó hafa náð að verða að lögum og vera komið á þann stað í stjórnsýslunni sem raun ber vitni. Ég er þó alltaf jafnhamingjusöm með frumvarpið og lögin og ég held að það hljóti að segja sína sögu. Hv. þingmaður kom inn á fiskeldismálið og grænmetið. Það er kannski svolítið dæmigert um það að það var ekki allt gert á grundvelli markaðshugsjónar og ekkert nema gott um það að segja en strax á árinu 1987 var samþykktur tímabundinn afsláttur af orku til fiskeldisfyrirtækja til að tryggja samkeppnisstöðu þeirra. Frá þeim tíma hafa Landsvirkjun, Rafmagnsveitur ríkisins og fleiri orkufyrirtæki veitt fiskeldisfyrirtækjum afslátt á raforku, auk þess sem flutningur og dreifing á þeirri orku til fiskeldisins hefur verið verðlagt undir kostnaðarverði. Nú erum við komin inn í það umhverfi að þetta getur ekki verið með sama hætti. Engu að síður notar þessi atvinnugrein jafnt þó nokkuð mikla raforku þannig að ég held að ekki sé útilokað að hægt verði að ná þar góðum samningum. Ég tek samt alveg undir áhyggjur hv. þingmanns, mér fyndist ekki gott til þess að vita að þetta hefði gríðarlega mikil áhrif á þennan rekstur. En það eru bara hlutir sem eru til athugunar núna á milli ráðuneyta. Gjaldskrármálin eru ekki komin það langt að við getum svarað öllum spurningum hvað þau varðar. Um þetta efni fer einmitt þessa dagana fram mikil vinna. Garðyrkjan er hins vegar með ákveðinn samning. Fjármunir á fjárlögum koma til móts við þann kostnað sem að henni lýtur. Hv. þingmaður talaði eins og það væri mikið að fara fram á 3% arðsemi en ég held að það sé alveg lágmark til þess að reka fyrirtækið. Það er bæði um það að ræða að þessi fyrirtæki veiti þjónustu en þau þurfa líka að vera í ákveðnum bisness, það er nú ekkert annað en það.  Hv. þm. Jóhann Ársælsson spurði um Rarik og var með ýmsar vangaveltur um framtíðarskipulag þessara mála sem er mjög eðlilegt að spurt sé um. Ég er ekki í aðstöðu til að svara miklu um það í dag en þetta eru hlutir sem við erum að sjálfsögðu að vinna að í iðnaðarráðuneytinu. Vonandi geta fljótlega legið fyrir línur um það hvernig við sjáum framtíðina fyrir okkur í þessum geira. Það er ljóst að ríkið er hreyfiaflið. Ríkið á tvö fyrirtæki að fullu og helminginn í Landsvirkjun. Það er ekki hægt að sjá fyrir sér framtíðina óbreytta, í því held ég að ég geti verið sammála hv. þingmanni. Mér fannst hann hafa þá skoðun að svo væri ekki. Með reglugerðir gengur þannig að þær eru þrjár á lokastigi. Samráð hefur verið haft við raforkugeirann í því sambandi og ekki er ólíklegt að iðnaðarnefnd geti fengið frekari upplýsingar um það þegar málið kemur til hennar. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir var með ákveðnar skoðanir sem ég er ekki sammála en eiga að sjálfsögðu rétt á sér eins og allar skoðanir. Ríkisrekstrarhugsjónin var dálítið ofarlega í huga hennar. Ég vil ítreka hvað varðar flutningskerfið að ekki verður breyting þar á nema þá að lögunum verði breytt, þ.e. nema um sé að ræða að breytingar verði á eignarhaldi innan fyrirtækisins. Það þarf ný lög til þess að selja. Það varð niðurstaðan eftir meðferð málsins hér. Í Danmörku eru reyndar fleiri en eitt flutningskerfi og þess vegna þarf sjálfstæðan kerfisstjóra þar. Þar sem við erum bara með eitt flutningskerfi höfum við kerfisstjórann innan þess. Finnska flutningskerfið er hlutafélag. Það var ekki nefnt hér en ágætt er að halda því til haga. Ég held að ekki sé fleira sem ég þarf að bregðast við. Þetta eru aðalatriðin að mínu mati. Ég gæti þess að fara ekki dýpra ofan í ágreiningsmálin af því að það er vel liðið á föstudag og ég held að við bætum okkur ekkert með því í rauninni. Við erum bara ekkert alveg sammála um hvort rétt hafi verið að fara út í þessa breytingu. Þó að þessi tilskipun hefði ekki komið til held ég að það sé nokkuð ljóst að við Íslendingar hefðum gert breytingar á fyrirkomulagi okkar, t.d. hvað það varðar að Landsvirkjun hafi ekki einkarétt á því að virkja fallvötn okkar. Mér finnst að það hefði ekki getað verið fyrirkomulag til framtíðar. Ég trúi því að það verði samkeppni og hún er þegar hafin. Voru ekki Orkuveitan og Hitaveita Suðurnesja að gera samning við Norðurál í sambandi við stækkun þar? Þetta er bara nýtt í raforkuumhverfi okkar. Það má segja að samkeppnin sé komin á og hún mun halda áfram. Á því held ég að sé ekki nokkur vafi. Miðað við það að þessi fyrirtæki eru orðin jafnsterk og raun ber vitni hafa þau fulla burði til að keppa á markaðnum og þar höfum við fyrirtækið Landsvirkjun vonandi áfram.

Virðulegur forseti. Ég hygg að allir þeir sem um þessi mál fjalla séu á einu máli um það að alger forsenda fyrir því að einhver samkeppni ríki á raforkumarkaði sé að Reykjavíkurborg, stærsta sveitarfélagið í landinu, sé ekki annars vegar aðaleigandi Orkuveitu Reykjavíkur og um leið helmingseigandi í Landsvirkjun. Ég vil þess vegna inna hæstv. ráðherra eftir viðræðum hennar við borgaryfirvöld í Reykjavík um breytingar á eignarhaldi Landsvirkjunar: Hvernig miðar þeim, eru uppi einhverjar hugmyndir um breytingar í því efni sem ráðherrann bindur vonir við og hvenær megum við þá vænta niðurstöðu úr þeim viðræðum? Sömuleiðis spyr ég hvort eignarhald ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja sé ekki tímaskekkja nú við hin nýju raforkulög og hvort það sé ekki álit hæstv. ráðherra að löngu sé tímabært að ríkið selji eignarhlut sinn í Hitaveitu Suðurnesja og reyni þar með að fækka þeim fyrirtækjum sem það á aðild að vegna hinna eðlilegu samkeppnissjónarmiða á þessum markaði í ljósi nýrra laga.

Virðulegur forseti. Í samræmi við samkomulag sem gert var á árinu 1996, minnir mig, var niðurstaðan sú fyrir síðustu áramót, fyrir tæpu ári, að eigendur Landsvirkjunar mundu koma sér saman um það hver niðurstaðan yrði um framtíðaráform í sambandi við Landsvirkjun, t.d. í hvaða rekstrarformi fyrirtækið skyldi rekið. Sú vinna hefur verið í gangi, nefnd verið að störfum sem hefur ekki lokið störfum en henni miðar allvel. Ég tel því ekki langt í að hægt verði að greina frá einhverjum niðurstöðum í þeim efnum. Þetta er hins vegar mjög stórt mál og tekur sinn tíma að vinna að því. Varðandi Hitaveitu Suðurnesja þá er ég alveg sammála hv. þingmanni um að það er ástæða til að huga að því að selja þennan hlut. Það er ekki ástæða til þess lengur að ríkið eigi hlut í Hitaveitu Suðurnesja og það er nokkuð sem hefur verið til umfjöllunar í ráðuneytinu.

Virðulegur forseti. Ég fagna orðum hæstv. ráðherra um sölu á eignarhlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja enda fluttum við þingmenn Samfylkingarinnar tillögu um það við afgreiðslu fjárlaga á síðasta ári. Ég vildi spyrja ráðherrann hvort það sé markmið hennar í viðræðunum við borgaryfirvöld að losa um eignarhlut Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun og, ef svo er, hvort líkur séu á því að það markmið nái fram að ganga. Í ljósi þess hversu skammt er í að lögin eiga að taka gildi og hve mikill dráttur hefur verið á þeim reglugerðum og gjaldskrám sem hér eiga við vildi ég sömuleiðis spyrja hvort ráðherrann telji þurfa að koma til þess að fresta gildistöku einstakra ákvæða í lögunum þannig að orkufyrirtækjunum gefist tóm og tækifæri til að aðlaga gjaldskrár sínar og viðskiptasamninga hinu nýja umhverfi.

Hæstv. forseti. Ég tel að vinnan sé það vel á veg komin að það sé ekki ástæða til að tala um frestun á gildistöku í þessu sambandi. Eins og ég sagði áðan eru reglugerðir langt komnar. Ég held að þetta verði tilbúið nógu snemma til að allt verði eins og áformað er. Varðandi það að losa um eignarhald Reykjavíkurborgar þá ætla ég ekki að svara því beint. Ég tel þó að það sé rétt, sem hefur komið fram hjá ýmsum og m.a. hjá Verslunarráðinu nýlega, að það sé í raun ekki í samræmi við áform nýrra raforkulaga, sem ganga út á að taka upp samkeppni í vinnslu á raforku, að Reykjavíkurborg sé svo stór aðili í Landsvirkjun þar sem hún á Orkuveituna.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að gera smá athugasemd við orð ráðherrans um að þetta hafi verið mikil og skemmtileg vinna. Ég vil vekja athygli hæstv. ráðherra á því að þessum aðgerðum hefur líka fylgt gríðarlega mikill kostnaður. Það er ekki aðeins eftirlitskerfið sem á eftir að kosta nokkuð mikið, mismikið eftir því við hvern maður talar. Einnig ber að hafa í huga að arðsemiskrafan er innbyggð í flutningskerfið og nú eru kröfur um hækkun hennar frá vinaklúbbi ríkisstjórnarinnar, Verslunarráðinu. Loks er fyrirhuguð skattlagning á orkufyrirtækin sem mun að sjálfsögðu líka leiða til meiri kostnaðar. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Telur hún að þessar aðgerðir muni leiða til hækkunar eða lækkunar á raforkuverði til neytenda í landinu, og þá kannski sérstaklega til heimilanna? Ég veit að þetta hróflar ekki stóriðjusamningunum, þeir fá áfram útsöluprísinn. En hvað verður með heimilin í landinu þegar upp er staðið eftir þetta, hæstv. ráðherra?

Hæstv. forseti. Það er engin ástæða til að tala um mikinn kostnað í þessu sambandi. Það verður enginn nýr kostnaður til í raun í kerfinu. Það kostar eitthvað að breyta yfir í þetta fyrirkomulag en ég er sannfærð um að raforkufyrirtækin og raforkugeirinn almennt verður betur rekinn eftir þessa breytingu en áður. Talað hefur verið um 3% arðsemi. Það er ekki hægt að hafa það öllu lægra og er ekki hægt að reka fyrirtæki á núlli. Þess vegna er náttúrlega um eins litla arðsemi að ræða og hægt er að komast af með held ég. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um raforkuverðið í nýja kerfinu. Reynsla margra annarra landa er sú að það hafi lækkað. Sums staðar hefur það staðið í stað og annað slíkt en það hefur hins vegar lækkað meira til fyrirtækja. Það hefur sýnt sig í þeim löndum þar sem við höfum skoðað þessi mál. Það getur vel verið að hjá einhverjum orkufyrirtækjum lækki verðið meira en annars staðar, t.d. eru teknar ákveðnar kvaðir af Rarik sem það fyrirtæki hafði áður í sambandi við félagslegan kostnað eða óarðbærar einingar sem ríkið tekur nú inn á fjárlög, Það nemur 230 millj. kr. Auk þessa er meiri jöfnun í kerfinu en var áður sem getur þýtt örlitla hækkun á þessu svæði. En ég held að það sé ekki erfiðara en svo að það sé teljandi í einhverjum hundraðköllum á ári. Þannig verður ekki nein stórkostleg breyting. Það eru ýmsar svona breytingar sem eiga sér stað en þær munu ekki verða stórkostlegar. Strax um áramót geta fyrirtæki sem kaupa meira en hundrað kílóvött valið sér orkufyrirtæki þannig að það eru bara nokkrir dagar þangað til fyrstu afleiðingar af þessum breytingum koma í ljós.

Hæstv. forseti. Mér finnast svör hæstv. ráðherra ævinlega rýr í sambandi við eignarhald á fyrirtækjunum til framtíðar. Satt að segja botna ég ekki í því af hverju menn vilja ekki ræða málin opið. Þetta eru opinberar eignir sem hér eru til umræðu. Mér hefði fundist að liggja ætti fyrir að hverju stjórnvöld stefna varðaði þessa hluti og það fyrir löngu síðan. Auðvitað hefðu átt að vera umræður um það hér á Alþingi en það hefur ekki gerst. Hæstv. ráðherra velur sér hvað hún vill setja fram um þessi efni og við því er ekkert að gera. Hæstv. ráðherrann sagði áðan að samkeppni væri komin á og nefndi samninga sem hafa verið gerðir um sölu á raforku frá Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitu Reykjavíkur til Norðuráls. Það er ekki hægt að halda því fram að þar hafi samkeppni ráðið för. Landsvirkjun var nú einfaldlega ekki fær um að uppfylla þarfir þessara fyrirtækja með þeim hraða sem til þurfti. Þannig er ekki hægt að segja að þetta sé til marks um að á sé komin samkeppni. Hins vegar verður kannski samkeppni í framtíðinni vegna þessa. Varðandi alvörusamkeppni milli raforkuframleiðenda þá spyr ég hæstv. ráðherra aftur: Finnst henni líklegt að til verði alvörusamkeppni milli raforkuframleiðenda? Væri það líklegt til að leiða til velfarnaðar, ef það gerðist?

Hæstv. forseti. Já, það verður samkeppni. Um það held ég að sé ekki nokkur spurning. Nú þegar er það komið í ljós í tengslum við a.m.k. þrjá virkjunarkosti, að þar hafa fleiri en eitt fyrirtæki gefið sig fram og óskað eftir rannsóknarleyfum. Ég held að það segi okkur að fyrirtækin eru að horfa í kringum sig. Síðan þurfum við náttúrlega að setja lög á Alþingi á þessum vetri sem segja til um hvernig við eigum að velja þann aðila sem fær rannsóknarleyfi og svo hitt hvort rannsóknarleyfi eigi að veita forgang að virkjunarleyfi. Þetta eru stór mál sem eru fram undan og við þurfum að takast á við á Alþingi. Eins og hv. þingmenn hafa kannski séð var í gær dreift frumvarpi til laga sem lýtur einmitt að þessu. Þar er m.a. lagt til að allir þingflokkar eigi aðild að nefnd sem móti tillögur um hvernig þetta skuli vera til framtíðar vegna þess að þetta er eitt af stóru málunum sem við Íslendingar þurfum að vinna að á næstunni þar sem hér er um mikilvæga auðlind að ræða.

Hæstv. forseti. Ég tek undir það sem hæstv. ráðherra sagði áðan. Þetta er sannarlega stórt mál. Ég vona sannarlega að niðurstaðan verði sú að jafnræði verði haft í huga og möguleikar til að nýta auðlindir verði þannig að allir hafi sömu tækifæri til að komast þar að, það verði ekki geðþóttaákvarðanir eða fegurðarsamkeppni á vegum ráðuneyta sem ráði því hverjir fái virkjunarleyfi í framtíðinni. Það sem ég átti við með alvörusamkeppni var að ég hef orðið var við það, m.a. af hálfu forráðamanna fyrirtækja í þessum bransa, að þeir telji það geta orðið mjög alvarlegt ef farið verður að virkja og bjóða orku á markaði í miklu magni til að ná þar markaðshlutdeild. Þeir óttast að engar hömlur verði á slíkri samkeppni, einfaldlega vegna þess sem ég benti á í fyrri ræðu minni.

Hæstv. forseti. Ég hef í sjálfu sér engu við það að bæta sem fram kom hjá hv. þingmanni. Við eigum eflaust eftir að ræða þessi mál oftar á Alþingi í tengslum við frumvarpið sem ég nefndi áðan. En af því að umræðunni er að ljúka þá vil ég þakka fyrir hana og vonast til að málið sem hér er til umfjöllunar fái skjóta og góða umfjöllun í hv. iðnaðarnefnd.