Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Egill Jónsson, 3. þm. Austurl., Geir H. Haarde, 8. þm. Reykv., Gísli S. Einarsson, 4. þm. Vesturl., Halldór Blöndal landbrh., Ingi Björn Albertsson, 5. þm. Reykv., Jóhannes Geir Sigurgeirsson, 6. þm. Norðurl. e., Jón Kristjánsson, 2 þm. Austurl., Kristín Einarsdóttir, 10. þm. Reykv., Pétur Bjarnason, 2. þm. Vestf., Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v., Rannveig Guðmundsdóttir félmrh., Svavar Gestsson, 9. þm. Reykv., Valgerður Sverrisdóttir, 3. þm. Norðurl. e. Aðalmaður tekur sæti á ný: Stefán Guðmundsson, 4. þm. Norðurl. v.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 11. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að þar sem 1. varaþm. Alþb. í Austurlandskjördæmi getur ekki vegna sérstakra anna tekið sæti á Alþingi taki 2. varaþm. Alþb. í Austurl., Þuríður Backman hjúkrunarfræðingur sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austur.`` Þá er hér annað bréf, dags. 10. nóv. 1994: ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti Hjörleifs Guttormssonar, 4. þm. Austurl., á Alþingi sem 1. varaþm. Alþb. í Austurlandskjördæmi. Virðingarfyllst, Einar Már Sigurðarson.`` Þuríður Backman hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný. Þá hefur enn fremur borist eftirfarandi bréf, dags. 11. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að þar sem 1. og 3. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi geta ekki vegna sérstakra anna tekið sæti á Alþingi og 2. varaþm. situr nú á Alþingi taki 4. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi, Kristján Guðmundsson húsasmiður, Reykjavík, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Sólveig Pétursdóttir, 6. þm. Reykv.`` Þá er hér bréf, dags. 11. nóv. 1994, til forseta Alþingis: ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti Sólveigar Pétursdóttur, 6. þm. Reykv., næstu tvær vikur sem 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi. Virðingarfyllst, Þuríður Pálsdóttir.`` Og annað bréf, dags. 11. nóv. 1994, til forseta Alþingis: ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti Sólveigar Pétursdóttur, 6. þm. Reykv., næstu tvær vikur sem 3. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavíkurkjördæmi. Virðingarfyllst, Guðmundur Magnússon.`` Kjörbréf Kristjáns Guðmundssonar hefur verið rannsakað og samþykkt. Hann hefur ekki áður tekið sæti Alþingi og ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Kristján Guðmundsson hefur nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 14. nóv. 1994: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að þar sem 1. varaþm. Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, Jón Gunnarsson, getur ekki vegna sérstakra anna tekið sæti á Alþingi, taki 2. varaþm. Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, Gizur Gottskálksson læknir, Garðabæ, sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Petrína Baldursdóttir, 11. þm. Reykn.`` Þá hefur borist bréf, dags. í Vogum 2. nóv. 1994, til forseta Alþingis: ,,Vegna sérstakra anna sé ég mér ekki fært að taka sæti Petrínu Baldursdóttur næstu tvær vikur sem 1. varaþm. Alþfl. í Reykjaneskjördæmi. Jón Gunnarsson.`` Loks hefur borist enn eitt bréf, dags. 11. nóv. 1994: ,,Þar sem ég vegna aðkallandi starfa get ekki setið lengur á Alþingi í veikindaforföllum Jónu Valgerðar Kristjánsdóttur, 6. þm. Vestf., fer ég fram á að Björk Jóhannsdóttir kennari, Hólmavík, 2. varaþm. Samtaka um kvennalista í Vestfjarðakjördæmi, taki sæti á Alþingi. Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Ágústa Gísladóttir, 1. varaþm. Samtaka um kvennalista í Vestfjarðakjördæmi.``

Virðulegi forseti. Kjörbréfanefnd hefur fengið til athugunar kjörbréf Gizurar Gottskálkssonar, sem er 2. varaþm. Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, og kjörbréf Bjarkar Jóhannsdóttur, sem er 2. varaþm. Samtaka um Kvennalista í Vestfjarðakjördæmi. Kjörbréf þessi eru gefin út 2. nóv. sl. og undirrituð af öllum landskjörstjórnarmönnum. Fyrir lá bréf frá Jóni Gunnarssyni, sem er 1. varaþm. Alþfl. í Reykjaneskjördæmi, þess efnis að vegna sérstakra anna geti hann ekki tekið sæti á Alþingi að þessu sinni. Kjörbréfanefnd hefur lokið athugun sinni og telur kjörbréfin gild og mælir með því að þau verði samþykkt.

Kjörbréfanefnd mælir einróma með samþykkt kjörbréfs Gizurar Gottskálkssonar og skoðast það samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Kjörbréfanefnd mælir enn fremur einróma með samþykkt kjörbréfs Bjarkar Jóhannsdóttur og skoðast það einnig samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum. Gizur Gottskálksson og Björk Jóhannsdóttir hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber þeim því skv. 2. gr. þingskapa að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Gizur Gottskálksson og Björk Jóhannsdóttir hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa.

Virðulegi forseti. Sú ríkisstjórn sem nú situr er um margt óvenjuleg. Hún er m.a. óvenjuleg vegna þess að fjórir hæstv. ráðherrar hafa hætt þar störfum. Stjórnarandstaðan flutti vantraust á núv. hæstv. ríkisstjórn fyrr á þessu hausti og þessu vantrausti var vísað frá þannig að það reyndi aldrei á það hér á Alþingi hvort núv. ríkisstjórn hefur meiri hluta á bak við sig. Það hefur ekki verið venja fyrir því þegar breytingar verða á ríkisstjórn að forsrh. geri þinginu grein fyrir slíkum breytingum. Mér finnst það nauðsynlegt, ekki síst í ljósi þeirra aðstæðna sem nú eru að nýr ráðherra hefur tekið við störfum og annar gengið út úr ríkisstjórninni. Þess vegna óska ég eftir því að starfandi forsrh. staðfesti hér eða skýri þinginu frá hinu gagnstæða hvort núverandi ríkisstjórn hefur öruggan meiri hluta hér á Alþingi. Það er mikið fram undan í störfum þingsins, fjárlög og frumvörp tengd fjárlögum, þannig að það er mikilvægt að þingheimur viti hvort ríkisstjórnin hefur meiri hluta á bak við sig. Mér finnst ástæða til að spyrja þessara spurninga, m.a. í ljósi reynslunnar. Ráðherra hefur gengið út úr þessari ríkisstjórn og lýst því yfir að hann styðji hana ekki lengur. Það hefur komið fram hjá þeim ráðherra sem gekk út úr ríkisstjórninni að honum finnist ýmislegt athugavert í störfum fyrrum samstarfsmanna sinna og það hefur jafnframt komið fram hjá einum þingmanni, hv. þm. Eggert Haukdal, að hann hafi ekki traust á ákveðnum ráðherrum í ríkisstjórninni og undirbúi þess vegna sérframboð. Þess vegna óska ég eftir því að hæstv. starfandi forsrh. staðfesti það hvort ríkisstjórnin hefur meiri hluta hér á Alþingi.

Starfandi forsætisráðherra, hæstv. sjútvrh., tekur til máls.

Frú forseti. Það er rétt sem fram kemur í máli hv. 1. þm. Austurl. að það hefur ekki verið venja nema þá e.t.v. í undantekningartilvikum að sérstök grein hafi verið gerð fyrir því á Alþingi þegar breytingar hafa orðið á ríkisstjórn og reyndar ekki heldur þegar nýjar ríkisstjórnir hafa tekið við og engin sérstök staðfesting farið fram á því hvort þær njóta meirihlutastuðnings á Alþingi eða ekki. Það hefur einfaldlega komið fram í störfum þingsins. Sl. laugardag urðu breytingar á núv. ríkisstjórn og mér er ljúft að staðfesta að þeir flokkar sem staðið hafa að ríkisstjórninni, Sjálfstfl. og Alþfl., standa áfram að þessari ríkisstjórn. Hún nýtur því enn stuðnings meiri hluta Alþingis. Á því hafa engar breytingar orðið. Hún fylgir enn sömu stefnu og hún hefur fylgt. Þar á hafa engar breytingar orðið. Hv. þingmenn geta því vænst þess að þingstörf gangi fyrir sig þrátt fyrir þessar breytingar með venjulegum hætti og geta gengið til starfa hér svo sem venja stendur til. Þar á verða engar breytingar.

Virðulegur forseti. Hæstv. starfandi forsrh. orðaði það þannig að ríkisstjórnin nyti enn meiri hluta hér á Alþingi og það væri venjan að það kæmi í ljós í atkvæðagreiðslum. Það er rétt, ég er að vísu ekki sammála því að ríkisstjórnin fylgi alveg nákvæmlega sömu stefnu og hún fylgdi í upphafi, en við skulum láta það liggja á milli hluta. Ég hef nú samt ekki neina sannfæringu fyrir því að ríkisstjórnin hafi öruggan meiri hluta hér á Alþingi þrátt fyrir orð hæstv. starfandi forsrh. En ég skil orð hans þannig að það verði að koma betur í ljós þegar aðrir ráðherrar eru komnir heim og ég vildi t.d. gjarnan vita hvað sá hæstv. ráðherra sem fer með öll ráðuneyti Alþfl. hefur um þetta mál að segja. Mér finnst að það hafi mjög margt komið fram í orðum sérstaklega hv. þingmanna Alþfl. sem bendi til þess að það sé alls ekkert víst að ríkisstjórnin hafi t.d. stuðning við fjárlagafrv. Þess vegna væri fróðlegt að heyra í hæstv. umhvrh. um það mál hvort hann telji að ríkisstjórnin muni njóta þessa meiri hluta lengi eða hvort það sé líklegt að hann muni e.t.v. riðlast við fjárlagaafgreiðsluna.

Frú forseti. Vegna þeirra efasemda sem fram koma í máli hv. 1. þm. Austurl. er rétt að minna á að stjórnarandstaðan hefur nú látið á það reyna á þessu þingi hvort ríkisstjórnin hafi traust, fyrst með sérstakri og alveg einstakri umræðu utan dagskrár sem var einhvers konar tilraunaumræða um vantraust á ríkisstjórnina og síðan með alveg einstakri umræðu um vantraust á ríkisstjórnina. Eins og kunnugt er náði sú vantrauststillaga ekki fram að ganga. Meiri hluti Alþingis vísaði henni frá eins og oft hefur verið gert við afgreiðslu slíkra tillagna og með því er meirihlutavilji Alþingis alveg skýr og það kemur mér því á óvart að þessar efasemdir skuli koma upp hjá jafnþingreyndum manni og hv. 1. þm. Austurl. er.

Virðulegi forseti. Formaður Framsfl., hv. þm. Halldór Ásgrímsson, spyr hvort ég telji að ríkisstjórnin hafi enn þá meiri hluta. Svar mitt er nei. Ég tel það ekki. Ég veit það. Hún hefur að sjálfsögðu meiri hluta. En hann er eins og efasemdarmaðurinn Tómas sem ekki trúði fyrr en hann lagði höndina í sárið og hv. þingmaður verður þá einfaldlega að leggja höndina í sárið til þess að trúa og bera þá bara fram vantrauststillöguna aftur.

Virðulegi forseti. Af orðum hæstv. umhvrh. er ekki annað að marka en að það hefði verið gengið úr skugga um það í þingflokki Alþfl. áður en breyting varð á ráðherraliði flokksins að ríkisstjórnin hefði stuðning allra hv. þm. Alþfl. Því vil ég spyrja hæstv. umhvrh.: Var það gert? Var það kannað í þingflokki Alþfl. hvort allir hv. þingmenn Alþfl. styddu núv. ríkisstjórn eftir þá breytingu sem gerð hefur verið á henni?

Virðulegi forseti. Ég get einungis svarað því þannig: Það hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að nokkur þm. Alþfl. hafi látið af stuðningi sínum við ríkisstjórnina heldur þvert á móti hafa menn ítrekað í viðtölum við mig og við aðra stuðning við þessa stjórn og vilja Alþfl. til þess að henni verði fram haldið a.m.k. fram að næstu kosningum.

Hæstv. forseti. Hæstv. starfandi forsrh. lét svo um mælt að oft hefði verið vísað frá tillögu eins og gert var með vantrauststillöguna fyrir stuttu síðan. Ég minnist ekki annars en vantrauststillögur, sem fram hafa komið á meðan ég hef setið á þingi, hafi gengið til atkvæða og þar hafi reynt á það hvort þingmenn vildu hafna vantrausti og þar með lýsa beint yfir trausti á ráðherra. En vantraust á einstaka ráðherra hefur ekki aðeins komið fram á undanförnum vikum og mánuðum frá stjórnarandstöðunni. Það kom rækilega fram í umræðum um vantrauststillöguna að hæstv. forsrh. hafði lýst yfir mjög miklum efasemdum um hæfni hæstv. utanrrh. til að gegna sínu starfi og sagði reyndar að hann væri ekki færi um að gera samninga við aðrar þjóðir. Það hlýtur að vera ofarlega í huga okkar nú þegar nágrannaþjóðir okkar eru að greiða atkvæði um inngöngu í Evrópusambandið og samþykkja þá mun reyna meira á það á næstunni að samið verði við Evrópusambandið. Það hlýtur því að verða meira brennandi spursmál: Nýtur hæstv. utanrrh. trausts á Alþingi til þess að ganga til þeirra samninga fyrir hönd íslensku þjóðarinnar?

Virðulegi forseti. Hv. 1. þm. Austurl. heiðraði mig í þessari umræðu með því að nefna nafn mitt. Því miður hef ég ekki orðið þeirrar gæfu aðnjótandi að hér væri borið upp sérstakt vantraust á hæstv. utanrrh. 

Virðulegi forseti. Hér hefur verið vakin athygli á býsna sérkennilegri stöðu sem ríkir á hinu háa Alþingi. Ef maður hugsar til þess hvernig okkar stjórnarfyrirkomulag er þá ætti það auðvitað að vera eðlileg venja að forsrh. geri þinginu grein fyrir breytingum sem verða á ríkisstjórn en slíkt hefur ekki tíðkast hér. Hins vegar verð ég að segja að það hefur mikið vatn runnið til sjávar frá því að umræða fór fram um vantraust á ráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og m.a. hefur það gerst að sá ráðherra sem síðast gekk út úr ríkisstjórninni bar nokkuð þungar ásakanir á aðra ráðherra og benti á það að fyrst hann yrði að víkja þá væri greinilega alveg eins ástæða til þess að ýmsir aðrir stæðu upp úr stólunum. Það er því full ástæða til þess að spyrja hvort þeir þingmenn sem tilheyra stjórnarmeirihlutanum eða tilheyrðu, bera fullt traust til ríkisstjórnarinnar. Það er líka afar sérkennilegt að í umræðum hér fyrir nokkrum vikum skoraði hæstv. forsrh. á stjórnarandstöðuna að koma með vantraust á ríkisstjórnina. Nú stendur hæstv. umhvrh. upp og skorar aftur á stjórnarandstöðuna að koma með vantraust og maður spyr sig auðvitað: Hvað býr hér að baki?

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þál. um sérstakar aðgerðir til að draga úr kynjamisrétti og til að bæta stöðu foreldra á vinnumarkaðnum. Flm. ásamt mér eru þingkonurnar Kristín Einarsdóttir, Guðrún J. Halldórsdóttir, Anna Ólafsdóttir Björnsson og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að setja á fót nefnd sem móti markvissar tillögur og geri áætlanir um nauðsynlegar aðgerðir til að draga úr kynjamisrétti og bæta stöðu foreldra á vinnumarkaðnum, með sérstöku tilliti til foreldra ungra barna. Tillögurnar nái jafnt til ríkiskerfisins, sveitarfélaga, sem og hins almenna vinnumarkaðar. Í nefndinni eigi sæti fulltrúar kvennasamtaka, ríkis og sveitarfélaga, Jafnréttisráðs og aðila hins almenna vinnumarkaðar.`` Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: ,,Tillaga þessi er nú lögð fram í þriðja sinn. Staða íslenskra kvenna hefur breyst mikið ef horft er svo sem 100 ár aftur í tímann. Þjóðfélagsbreytingar og barátta kvenna fyrir almennum mannréttindum hafa fært konum lagalegt jafnrétti á flestum sviðum. Möguleikar kvenna til að afla sér menntunar og til að sjá sér og sínum farborða hafa batnað verulega á þessari öld. Við búum þó enn við misrétti á ýmsum sviðum. Þjóðfélag okkar er mótað af aldagömlum hugsunarhætti karla og stofnana karlveldisins. Enn búum við í karlstýrðu þjóðfélagi þar sem allar helstu valdastöður eru ,,mannaðar`` körlum. Enn er mikið verk að vinna til að staða kvenna geti talist góð og samskipti kynjanna með viðunandi hætti. Í rúmlega 300 ár hefur það verið ríkjandi stefna fremstu hugsuða og margra stjórnmálahreyfinga á Vesturlöndum að vinna að sem mestum jöfnuði þegnanna, sem mestri hamingju og sem mestum áhrifum hvers og eins á eigið líf og mótun samfélagsins. Lengi vel náði þessi hugmyndafræði aðeins til vel stæðra hvítra karlmanna, en smátt og smátt var látið undan kröfum þeirra sem knúðu á um aukinn rétt verkamanna, svertingja og loks kvenna. Rótgrónar en um margt úreltar hugmyndir, sem liggja að baki kristni og kirkju, stjórnarháttum, hernaðarbrölti, stéttaskiptingu, forréttindum, hlutverkum kynjanna, svo og hugmyndir um karlmennsku og kvenleika, lifa góðu lífi í okkar hugmyndaheimi. Seint gengur að breyta þeim, enda oft miklir hagsmunir í húfi. Því er það sem kvennalistakonur hafa lagt mikla áherslu á nauðsyn hugarfarsbyltingar til að takast megi að jafna stöðu kynjanna. Hægt er að beita margvíslegum aðgerðum til að breyta hugarfari. Það má gera með umræðum, rannsóknum, markvissum aðgerðum og eflingu réttlætiskenndar hvers og eins. Þegar kemur að veruleikanum sjálfum, hinu daglega lífi, er röðin komin að stjórnvöldum, aðilum vinnumarkaðarins, fjölskyldufeðrum, eiginmönnum og konum sjálfum sem vita best hvar skórinn kreppir. Það má ekki bíða lengur að grípa til aðgerða til að draga úr því óþolandi misrétti sem einkennir íslenskan vinnumarkað og bitnar fyrst og fremst á konum. Stjórnvöld eiga að beita tiltækum ráðum til að jafna stöðu þegnanna og hafa almannahag að leiðarljósi. Aðilar vinnumarkaðarins, sem hafa með samningum sínum mikil áhrif á daglegt líf fólks og aðstæður fjölskyldnanna í landinu, þar með talið stöðu kynjanna á vinnumarkaðnum, eiga að semja um aukinn jöfnuð. Samtökum kvenna í landinu verður að gefast kostur á að ræða beint við fulltrúa þeirra sem geta beitt sér fyrir breytingum og hafa vald til að koma þeim á þannig að hugmyndir og kröfur kvenna komist milliliðalaust á framfæri jafnframt því sem knúið verði á um aðgerðir. Þótt margt megi segja um nauðsyn almennrar hugarfarsbyltingar í íslensku samfélagi til hagsbóta fyrir konur og börn er misréttið mest á vinnumarkaðnum. Það er ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af vaxandi launamun kynja og ,,kvengervingu`` fátæktarinnar sem lýsir sér í því hve stór hópur kvenna vinnur fyrir launum sem verða að teljast við eða undir fátæktarmörkum. Þær upplýsingar, sem birtar voru sl. sumar um launamun kynja hér á landi, sýna að bilið milli kvenna og karla fer vaxandi. Það er öfugþróun sem verður að stöðva. Þá er atvinnuleysi vaxandi í röðum kvenna og fleiri konur verða því að bráð en karlar hér á landi. Einnig ber að nefna þær aðstæður sem þjóðfélagið býður barnafjölskyldum upp á, einkum þar sem ung börn eru á heimilum. Þrátt fyrir lög um sömu laun fyrir sömu vinnu frá árinu 1960 og margendurskoðuð lög um jafnrétti kynja blasir sú staðreynd við að launamunur kynja hér á landi er verulegur. Heildartekjur kvenna í fullu starfi eru aðeins um 60% af heildartekjum karla. Skortur er á dagvistun fyrir börn, einkum í þéttbýlinu. Þar hefur hvergi nærri verið komið til móts við þarfir foreldra eða vinnumarkaðarins. Skóladagur barna er ekki í neinu samræmi við vinnutíma foreldra, þótt nú hilli loks undir átak í þeim efnum. Vinnumarkaðinn skortir átakanlega sveigjanleika, t.d. hvað varðar vinnutíma, og aðbúnaður á vinnustöðum, einkum með tilliti til heilsufars, má víða batna. Þannig mætti lengi benda á aðgerðir sem bætt geta daglegt líf, dregið úr misrétti og gert samfélagið betra. Með þessari tillögu er lagt til að skipuð verði nefnd sem komi með markvissar tillögur um aðgerðir til að draga úr misrétti kynja á vinnumarkaðnum og til að bæta stöðu barnafjölskyldna. Sem dæmi um nauðsynlegar aðgerðir á vinnumarkaðnum má benda á eftirfarandi: 1. Tryggja þarf að jafnréttislögunum sé framfylgt og þau virt. 2. Grípa þarf til aðgerða til að draga úr launamisrétti. Þar er efst á blaði nýtt starfsmat sem tekur tillit til mikilvægis starfa kvenna og metur uppeldis-, umönnunar- og þjónustuþætti hefðbundinna kvennastarfa sérstaklega og hefur að markmiði að bæta kjör kvenna. 3. Skattkerfinu verði breytt þannig að tillit verði tekið til þess kostnaðar sem því fylgir að eiga og ala upp börn. 4. Áætlun verði gerð um að fullnægja þörfinni fyrir dagvistun barna. 5. Samræmi verði komið á milli skóladags barna og vinnutíma foreldra. 6. Vinnumarkaðurinn bjóði upp á sveigjanlegan vinnutíma. 7. Unnið verði að jöfnun foreldraábyrgðar utan sem innan heimilis. 8. Aðbúnaður á vinnustöðum verði bættur með tilliti til heilsufars, afkasta og vinnuanda. 9. Gripið verði til aðgerða til að breyta hugarfari karla í garð kvenna í þeim tilgangi að útrýma rótgrónum fordómum og sjálfsvitund kvenna styrkt, t.d. hvað það varðar að meta störf sín til launa. 10. Grípa þarf til aðgerða til að auka hlut kvenna í stjórnarstörfum, nefndum og ráðum, ekki síst þar sem vinnumarkaðurinn á í hlut. 11. Styrkja þarf framboð á endurmenntun og fullorðinsfræðslu. 12. Sérstökum aðgerðum verði beitt til atvinnusköpunar fyrir konur. 13. Auka þarf vitund um kynferðislega áreitni á vinnustöðum í því skyni að koma í veg fyrir slíkt. 14. Auðvelda á feðrum að taka fæðingarorlof. 15. Koma þarf í veg fyrir launaleynd og vinna að því að hækka grunnlaun þannig að ekki sé samið um ýmiss konar launauppbætur sem einkum koma körlum til góða. 16. Taka þarf á rótgrónum hugmyndum um hlutverk karla og kvenna með fræðslu, áróðri og umræðum. 17. Auka þarf rannsóknir á vinnumarkaðnum með tilliti til stöðu kynjanna. 18. Fyrirtæki og stofnanir eigi kost á ráðgjöf þegar tekið verður á hvers kyns misrétti á vinnustað. 19. Bannað verði að afla persónulegra upplýsinga um starfsmenn sem ekkert koma starfinu við, en þær eru iðulega notaðar gegn konum. Það er von flutningsmanna að sú nefnd, sem hér er lagt til að sett verði á fót, geti ýtt undir umræður í þjóðfélaginu jafnframt því sem hún setur fram raunhæfar tillögur sem orðið gætu til þess að bæta stöðu kvenna á vinnumarkaðnum. Það er löngu viðurkennt að aukinn jöfnuður skilar sér í betra samfélagi fyrir alla. Nú á ári fjölskyldunnar er kjörið tækifæri til að stíga skref sem bætt geta stöðu kvenna er munu um leið bæta hag fjölskyldnanna.`` Virðulegi forseti. Þar með lauk greinargerðinni með þessari þáltill. Það er ástæða til að bæta því við að í ýmsum löndum heims hefur verið gripið til sérstakra aðgerða til þess að bæta stöðu kvenna. Ef ég tek Norðurlöndin sem dæmi þá hefur verið beitt því kerfi þar að koma á kvótum bæði hjá ríkinu og eins hafa stjórnmálaflokkar tekið upp þá reglu að hafa kvótakerfi þó að það nái alls ekki til allra í þeim tilgangi fyrst og fremst að jafna stöðu kynjanna og þetta hefur skilað konum miklum árangri. Þá má nefna aðgerðir sem snúa að starfsmati sem fram hefur farið á vinnumarkaðnum og hefur haft það að leiðarljósi að bæta fyrst og fremst launakjör kvenna. Þá má nefna það að á Norðurlöndunum er verkalýðshreyfingin miklu virkari í umræðum um launajöfnuð en hér og hefur beitt sér þar miklu meira í þágu kvenna en við því miður höfum séð hér þó að reyndar sé á Norðurlöndunum mikil umræða um það hvort sú stefna sem þar hefur verið tekin í samningamálum að dreifa samningavaldinu sé ekki einmitt að snúast konum í óhag. Þá er ekki síst að nefna það að á Norðurlöndunum er aðstoð við fjölskyldur og það öfluga félagslega kerfi sem þar er að finna gagnast konum miklu betur en það sem við þekkjum hér. Ef við lítum á Evrópubandalagið þá verður ekki sagt að það sé sérstaklega kvenvinsamlegt eða konur séu þar áberandi en þó eru þess dæmi að þar hafa fallið dómar, t.d. í launamálum kvenna, og þar hefur oft verið tekið dæmið um Danfoss-dóminn þar sem Danfoss-fyrirtækið var dæmt til þess að endurskoða algerlega sitt launakerfi til þess að koma á launajafnrétti. En sá dómur er ekki bindandi fyrir önnur fyrirtæki og fólk verður einfaldlega að fara í mál fyrir Evrópudómstólnum ætli það að koma á launajafnrétti. Eftir því sem ég best veit þá eru í gildi sex tilskipanir af þeim tugþúsundum tilskipana Evrópubandalagsins sem snerta konur sérstaklega. Í Bandaríkjunum hafa konur líka náð nokkrum árangri og þá ekki síst í því að fá það viðurkennt að það þurfi að taka tillit til kvenna sérstaklega. Þetta kemur m.a. fram í því að vinnumálaráðuneytið í Bandaríkjunum, sem kannski jafngildir íslenska félmrn., er með sérstaka kvennadeild sem reyndar hefur verið starfandi frá því á þriðja áratugnum og er nú undir stjórn Clintons að verða býsna öflugt baráttutæki fyrir konur. Sama gildir um heilbrrn. Þar er sérstök kvennadeild. Enda hefur komið í ljós að það veitir ekki af að horfa á heilsu og heilbrigði kvenna sérstaklega og hefur reyndar kallað á að það þarf að byrja rannsóknir á sjúkdómum og meðferð sjúkdóma nánast upp á nýtt. Í Bandaríkjunum er í gildi löggjöf sem skyldar fyrirtæki til þess að ráða jafnt konur og karla, hvíta og svarta o.s.frv. og því er fylgt eftir að sú löggjöf sé virt. Og eins er það í Bandaríkjunum að þar er bannað að vera að gramsa í persónulegum högum fólks. Það er ekki leyfilegt að spyrja persónulegra spurninga m.a. hversu mörg börn fólk á og hvort líklegt sé að um veikindi barna verði að ræða og slíkt, það er einfaldlega bannað. Það kemur málinu ekkert við og þyrfti að koma slíkum sjónarmiðum á framfæri við íslenska vinnuveitendur. Þá er líka að nefna það að í Bandaríkjunum er í gangi mikil vinna á vegum vinnumálaráðuneytisins til þess að ýta undir það að konur séu ráðnar í hærri stöður, einkum hjá stórfyrirtækjum. Það er sérstök aðgerð í gangi og hún birtist m.a. í því að fulltrúar ráðuneytisins fara í fyrirtæki og spyrja þar hvernig stendur á því að ástandið er svona og svona hjá ykkur og hvað ætlið þið að gera til að framfylgja lögum. Væri nú ekki síður gaman að sjá jafnréttislöggjöfinni íslensku framfylgt með þeim hætti. Ef við lítum aðeins á ástandið hér þá er það því miður ekki nógu gott. Við höfum hér löggjöf, ekki vantar það, en henni er einfaldlega ekki framfylgt. Eins og kom fram í greinargerðinni hefur það gerst að atvinnuleysi hefur farið vaxandi á undanförnum árum og það er meira í röðum kvenna en karla án þess þó að gripið hafi verið til sérstakra aðgerða sem eru konum í hag. Og í rauninni höfum við séð ákaflega lítið af aðgerðum stjórnvalda í þágu kvenna. Því miður virðist íslensk verkalýðshreyfing alls ekki hafa áttað sig á því að konur eru helmingur vinnuaflsins og hún hefur ekki rekið neina stefnu í þá veru að bæta kjör kvenna sérstaklega þannig að hér þarf að taka á, virðulegi forseti. Það er augljóst mál að nefnd af þessu tagi sem hér er lögð til getur auðvitað fyrst og fremst komið með tillögur og orðið til þess að ýta undir umræðuna, ýta á það að lögum sé framfylgt, en síðan reynir á vilja bæði vinnumarkaðarins og stjórnvalda til þess að koma hér á raunverulegu jafnrétti kynjanna. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að þáltill. verði vísað til síðari umræðu og hv. félmn.

Virðulegi forseti. Í þessari þáltill. sem allar þingkonur Kvennalistans flytja er hreyft mjög mikilvægu máli. Ég held kannski að Íslendingar sem og aðrar Norðurlandaþjóðir geri sér betur grein fyrir því í dag en nokkru sinni fyrr hversu mikilvægt hlutverk það er sem foreldrar þurfa að inna af hendi og að alltaf verður erfiðara að inna þetta hlutverk af hendi vegna þess að inn á hvert heimili streymir alls kyns misgott efni sem hefur niðurbrjótandi áhrif á þau börn sem fólkið er að reyna að ala upp. Á sama tíma verða íslenskir foreldrar að vinna eins lengi og þeim er unnt dag hvern til þess að hafa í sig og á. Vandamálið vex því úr tveimur áttum, bæði vegna þess laka fjárhagsástands sem er á landinu og vegna þess flóðs af illu efni sem börnum okkar er boðið í dag. Ég held að það besta sem hægt væri að gera fyrir foreldra og þá ekki síst mæður sé að stytta vinnuvikuna en draga samt ekki frá kaupi þannig að foreldrarnir ættu möguleika á því að eyða fleiri tímum með börnunum sínum. Stytting vinnuviku og lagasetning þess efnis að foreldrar, sem eiga börn innan ákveðins aldurs, þyrftu ekki að vinna eins langa vinnuviku eins og aðrir held ég að væri til hagsbóta fyrir okkur öll þegar til lengri tíma er litið. Auðvitað vitum við að enginn vinnuveitandi vildi ráða manneskju til að vinna fyrir sig á fullu kaupi fyrir 36 stundir. Þess vegna þyrfti að koma af hálfu ríkisvaldsins einhver ívilnun á móti sem sjálfsagt yrði skattaleg eða eitthvað því um líkt. Ég held að það besta sem við gætum gert í dag væri að stytta vinnuviku þeirra sem eru að fást við að koma upp börnum og gæta þess samt að laun lækki ekki. Víst er meiri hluti kvenna láglaunahópur. Það sem þarf að gera er að hækka grunnlaun allra þeirra sem lægstu launin hafa. Það á bæði við um karla og konur. En hækkun launa er stórkostlega mikilvægt fyrir hina íslensku þjóð sem að hálfu er á barmi gjaldþrots, þar á ég við heimilin. Alveg óháð því hvernig samningar verða á vinnumarkaðinum væri hægt að setja í lög að vinnuvika foreldra, sem ættu börn innan ákveðins aldurs, væri styttri og vinnuveitendur fengju það bætt með öðrum hætti. Þetta væri sameiginlegt framlag samfélagsins til uppeldis þessara barna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um foreldrafræðslu en flm. ásamt mér eru Anna Ólafsdóttir Björnsson, Kristín Einarsdóttir, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Guðrún J. Halldórsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að beita sér fyrir því að markviss foreldrafræðsla verði stóraukin í skólum landsins, í fjölmiðlum og í samvinnu við heilbrigðisráðherra á heilsugæslustöðvum. Skipaður verði vinnuhópur sem komi með tillögur um æskilegt inntak, form og umfang foreldrafræðslu á fyrrgreindum stöðum.`` Í grg. segir, með leyfi forseta: ,,Nær samhljóða tillaga var flutt á 113., 116. og 117. löggjafarþingi. Skipan uppeldismála samkvæmt gildandi lögum er sú að foreldrar eru ábyrgir fyrir uppeldi barna sinna. Ríkinu ber þó að grípa inn í og aðstoða foreldra á tilteknum sviðum, t.d. varðandi grunnmenntun, sbr. ákvæði um skólaskyldu, og ef foreldrar eru ófærir um að sinna ábyrgð sinni eða skyldum, sbr. t.d. ákvæði laga um barnavernd. Í lýðræðisríkjum er þessi skipan mála yfirleitt talin sjálfsögð, enda litið á fjölskylduna sem einn af hornsteinum þjóðfélagsins. Þetta fyrirkomulag byggir á því að foreldrar hafi sjálfir aðstöðu til að sinna þessari ábyrgð eða hafi möguleika á uppeldisaðstoð sem þeir geta haft áhrif á og samræmist þeirra lífsviðhorfum. Þessi skipan uppeldismála er nú miklum erfiðleikum bundin. Mikil atvinnuþátttaka beggja foreldra og sá langi vinnudagur sem hér tíðkast dregur úr möguleikum foreldra til að hafa áhrif á uppeldi barna sinna. Til að koma í veg fyrir uppeldislega vanrækslu heillar kynslóðar íslenskrar æsku er ekki aðeins nauðsynlegt að stórefla samfélagslega þjónustu á sviði uppeldis- og skólamála heldur þarf einnig að styrkja foreldrana ef núverandi skipan uppeldis á ekki að vera merkingarlaus. Löggjafinn hefur eðlilega gert ráð fyrir að foreldrar hafi áhrif á starf skóla og leikskóla, en því miður virðist samstarf foreldra og uppeldisstofnana eiga erfitt uppdráttar. Hér er lagt til að foreldrar verði styrktir til að takast á við hlutverk sitt, ekki síst barnanna vegna. Það skiptir afar miklu máli að börn fái góða aðhlynningu og örvun í uppeldinu til að þau verði heilsteyptir einstaklingar og þar gegna foreldrar, eða aðrir sem standa barninu næst tilfinningalega, lykilhlutverki. Foreldraábyrgð er því mikilvæg og í lýðræðisþjóðfélagi, sem hefur lögfest jafnrétti kynjanna, þurfa báðir foreldrar að geta sinnt henni sem best. Til að svo geti orðið þarf að styrkja foreldra í hlutverki sínu og um leið þau grundvallarmannréttindi foreldra og barna sem hér eru í húfi. Sú leið, sem hér er mælt með, er að taka upp almenna foreldrafræðslu. Markmið hennar væri að gefa foreldrum kost á að fræðast um ýmis atriði er snerta foreldrahlutverkið og mikilvægi þess. Auk framangreindra ástæðna fyrir fræðslu af þessu tagi má benda á eftirfarandi rök: 1. Engin fræðsla um foreldrahlutverkið og barnauppeldi er í boði fyrir alla í skólakerfinu eða annars staðar í þjóðfélaginu. 2. Vísindaleg þekking á þroska og uppeldi barna hefur stóraukist á liðnum áratugum án þess að skila sér til foreldra almennt. Ætla má að það dragi úr öryggi foreldra í samskiptum við sérmenntað fólk á uppeldisstofnunum. 3. Þó að foreldrar hafi hingað til getað byggt á reynslu fyrri kynslóða eru aðstæður nútímaforeldra og barna, a.m.k. í þéttbýli, mjög breyttar frá því sem foreldrarnir hafa sjálfir þekkt í eigin uppeldi. 4. Þegar boðið er upp á foreldrafræðslu eða námskeið um samskipti foreldra og barna, bæði hér og í nágrannalöndunum, hefur eftirspurn af hálfu foreldra verið mikil. Því miður hefur þetta mest verið í formi einkanámskeiða sem ekki ná til allra. Hér er mælst til að vinnuhópur komi með tillögur um foreldrafræðslu í skólum landsins, á heilsugæslustöðvum og í fjölmiðlum. Lagt er til að í vinnuhópnum verði auk sérfræðinga á sviði uppeldismála og foreldrafræðslu fulltrúar frá foreldrum eða samtökum þeirra, fjölmiðlafræðingur varðandi foreldrafræðslu í fjölmiðlum og fulltrúi frá heilbrigðisráðuneyti varðandi aukna fræðslu og ráðgjöf á heilsugæslustöðvum. Markvissar rannsóknir á áhrifum foreldrafræðslu eru til sem geta gefið vísbendingar um æskilegar aðferðir. Algengara er þó að gildi fræðslunnar er ekki rannsakað þar sem trú aðstandenda á gildi hennar hefur dugað. Æskilegt væri að gera ráð fyrir athugun á notkun og gildi þeirrar foreldrafræðslu sem lögð verður til og haga umfangi hennar í samræmi við það. Varðandi skólakerfið ber að fagna skýrslu starfshóps um jafna stöðu kynja í skólum sem menntamálaráðuneytið gaf út í desember 1990. Þar er skýrt kveðið á um að íslenska skólakerfið eigi að undirbúa bæði stúlkur og drengi undir fjölskyldulíf, m.a. með námi í fjölskyldufræðum í grunn- og framhaldsskólum. Í því felst m.a. umfjöllun um heimilisrekstur, barneignir, uppeldi og samskipti kynjanna sem allt getur tengst foreldrahlutverkinu og jafnri foreldraábyrgð. Ákvæði af þessu tagi er einnig að finna í aðalnámskrá grunnskóla og í lögum um grunnskóla, nr. 49/1991 (48. gr.). Mikilvægt er að settar verði fram nákvæmar tillögur um útfærslu foreldrafræðslu, ekki síst fyrir framhaldsskólann sem nú er öllum opinn. Foreldrafræðslu þyrfti einnig að efla í Háskóla Íslands og sem víðast símenntun og endurmenntun fólks. Heilsugæslustöðvar og meðgöngudeildir sjúkrahúsa hafa boðið upp á mismikla fræðslu fyrir verðandi foreldra og foreldra ungbarna. Mælt er með eflingu þess starfs og að bætt verði við uppeldislegri ráðgjöf fyrir þá foreldra og börn að 16 ára aldri sem hennar óska. Mikilvægt er að nýta sem flesta fjölmiðla við þá fræðslu sem hér er mælt með. Fræðsluþættir í útvarpi og sjónvarpi með þátttöku sérfræðinga og foreldra eru hugsanleg dæmi. Möguleg viðfangsefni eru þroskaeinkenni ákveðinna aldurshópa barna, samskipti foreldra og uppeldisstofnana, samhæfing fjölskyldulífs og starfs, málfarslegt uppeldi á heimilum, trúaruppeldi, afmörkuð uppeldisvandamál eða æskilegar uppeldisaðferðir. Slíkir þættir gætu síðan verið til útláns á myndböndum. Einnig mætti nota dagblöð og tímarit í þessum tilgangi. Það er von flutningsmanna að þessi tillaga styrki foreldra, jafnt mæður sem feður, í sínu ábyrgðarmikla hlutverki til góðs fyrir uppvaxandi kynslóðir Íslendinga því að lengi býr að fyrstu gerð.`` Þannig hljóðar greinargerðin, virðulegi forseti. Þess ber að geta að tillagan var send til umsagnar á sl. ári og fékk mjög góðar undirtektir en þó náðist ekki að afgreiða hana. Sem betur fer hefur ýmislegt verið gert í málum sem varða foreldrafræðslu, ekki síst á heilsugæslustöðvum, og það kom m.a. fram í nokkuð ítarlegum umsögnum. Ég minnist þess t.d. að á Akureyri hefur verið heilmikið átak í foreldrafræðslu en betur má ef duga skal. Í því samhengi vil ég minna á að í umfjöllun menntmn. um fjárlagafrv. fyrir u.þ.b. tveimur vikum kom fram að sífellt meira fjármagn fer til sérkennslu af ýmsu tagi og talið er að á milli 15 og 20% af því fjármagni sem fer til grunnskólans fari til sérkennslu. Þó er ljóst að það dugir hvergi nærri. Hluti af sérkennslunni fer til fatlaðra barna og barna sem eiga við ýmiss konar erfiðleika að stríða en það er staðreynd að sífellt fleiri börn þurfa á aðstoð í skólakerfinu að halda vegna vanrækslu eða vegna þess að þau hafa ekki fengið það uppeldi og þann stuðning sem þau þurfa til þess að geta staðið sig í skólakerfinu. Þar á ofan bætast ýmsar kannanir sem hafa verið gerðar á högum barna og unglinga og er skemmst að minnast ráðstefnu sem haldin var af læknum, ég hygg að það hafi verið fyrir tveimur árum, þar sem því var blákalt haldið fram að uppeldi og aðstæður barna hér á landi þyrftu verulegra umbóta við. Þar var bæði vitnað til slysa á börnum, ýmiss konar vanrækslu sem læknar og hjúkrunarfólk verður vart við, hvernig börn eru hreinlega í lausagöngu hér á landi og er gert að taka ábyrgð á sjálfum sér og systkinum sínum frá unga aldri. Þetta eru auðvitað hlutir sem ganga ekki lengur í þjóðfélagi eins og við þekkjum á þéttbýlissvæðum þar sem hættur eru margar. Sú staðreynd að Ísland skuli vera í hópi þeirra landa þar sem er að finna flest slys á börnum, hvort sem það eru slys í heimahúsum eða slys í umferðinni, er auðvitað ömurleg staðreynd í svona fámennu þjóðfélagi og hlutur sem við þurfum virkilega að taka á. Þá höfum við því miður orðið vör við vaxandi ofbeldi meðal barna og unglinga og þar þarf auðvitað að grípa til fyrirbyggjandi aðgerða. Ég held að öllum þeim sem kynnast skólamálum og ýmsum vandamálum barna í gegnum okkar félagslega kerfi, félagsmálastofnanir, skólana og þær stofnanir sem sérstaklega eiga að sinna börnum og unglingum, blandist ekki hugur um það að hér er því miður um vaxandi vandamál að ræða. Ein leiðin til þess að taka á því er auðvitað að reyna að styðja foreldra. Að skólakerfið og heilbrigðiskerfið styðji foreldra miklu betur en hefur verið gert. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Guðrúnar J. Halldórsdóttur í síðasta máli að ein besta leiðin til þess að bæta stöðu fjölskyldunnar er auðvitað styttri vinnutími og bættar aðstæður. En auðvitað er líka um það að ræða að þekking á uppeldi barna er hætt að berast með sama hætti og áður frá kynslóð til kynslóðar. Þar ræður sú mikla vinna sem konur stunda og það verður sífellt meira vart við það að foreldrar, sérstaklega ungir foreldrar, vita hreinlega ekki hvernig þeir eiga að haga sér í uppeldi barna. Hér eru á ferð ýmsar gamlar hugmyndir sem eiga rætur að rekja til bændasamfélagsins, eins og þær að það sé eðlilegt að 8--9 ára gömul börn séu að vinna og geti tekið ábyrgð á litlum systkinum sínum sem gengur ekki í bæjum þar sem umferð er mikil og margvíslegar hættur á ferð. Það er því margt að athuga í þessu samhengi, virðulegi forseti, og hér er einmitt um að ræða tillögu sem horfir til framtíðar. Hér er um að ræða fyrirbyggjandi aðgerðir sem bæði munu skila sér í betra samfélagi jafnframt því að spara þjóðfélaginu mikil vandræði og mikla peninga. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð um mikilvægi þessarar tillögu. Það er hverjum þeim ljóst sem að fræðslumálum kemur og raunar sjálfsagt íbúum Íslands öllum hversu mikilvægt það er að þekkingin berist frá kynslóð til kynslóðar, þekking frá foreldrum til barna og frá afa og ömmu til barna og barnabarna. Þannig hefur þetta ætíð verið en því miður verða ýmis rof í því samfélagi sem við lifum í í dag vegna þeirra geysilegu þjóðfélagsbreytinga og atvinnulífsbreytinga sem orðið hafa. Ég tel sérstaklega mikilvægt að samstarf verði aukið milli leikskóla og foreldra og skóla í hverju skólahverfi þar sem raunveruleg fræðsla og umræðufundir um hvernig efla beri hina ýmsu þroskaþætti barna gætu farið fram. Hvert einasta hverfi borgarinnar og landsins alls raunar situr inni með þekkingu í þessum stofnunum sem svo auðvelt ætti að vera að veita foreldrunum. Ég legg áherslu á að efnt yrði til slíks samstarfs bæði milli leikskóla og skóla og foreldranna. Það er ekki nóg að vinna frá morgni til kvölds og gefa börnunum gott húsnæði, jafnvel ekki þó þau fái líka sæmilega gott að borða. Það sem er mikilvægast fyrir þau, og það hefur margsannast í gegnum sögu mannkynsins, og það sem skiptir höfuðmáli er að þau hafi öryggi og ástúð og raunverulegar fyrirmyndir að fara eftir. Það er aðferðin til þess að kenna frá kyni til kyns, þ.e. að sýna hvernig á að bregðast við. Þetta á ekki bara við um hvernig á að kenna börnum að lesa og ýmis slík fræði heldur á það ekki síst við um umgengni, viðhorf til skyldna sinna í samfélaginu og siðfræði almennt. Við kennum ekki börnum siðfræði nema sýna hana. Það þýðir ekki að segja barni: Þú skalt ekki reykja, og púa framan í það. Þetta er eins með alla aðra hluti. Til þess að það sé hægt verða foreldrar að gera sér grein fyrir hvaða leiðir þeim eru færar í uppeldishlutverki sínu og það gerist best með því að þeir geti ráðfært sig við fólk sem hefur lært eitthvað um þetta og líka reynt fólk til að ráðfæra sig við. Því það er ekki nóg að senda einhverja sem hafa gert einhverjar kannanir einhvers staðar til segja fólki frá því heldur þarf reynsluþekking að koma til líka. Blanda af reynsluþekkingu sem kynslóðirnar hafa og vísindalegri þekkingu er það besta sem hægt er að miðla foreldrum til þess að þau geti síðan staðið í sínu hlutverki. Þetta gæti einfaldlega farið fram í bæði leikskólum og svo í skólum á æðri skólastigum. Ég vildi undirstrika þetta samstarf sem þarf að vera annars vegar. Hins vegar vildi ég líka undirstrika að við kennum börnum ekki neitt sem við sýnum þeim ekki sjálf og til þess þurfa foreldrar, eins og ég sagði í síðustu umræðu, að hafa bæði tíma og peninga, þ.e. peninga til þess að lifa sæmilega góðu lífi. Umhverfið skiptir sáralitlu máli fyrir börnin. Það sem skiptir máli fyrir þau er að þau hafi öryggi og viti eftir hvaða línum í samfélaginu þau eigi að ganga. Misvísandi línur eða misvísandi reglur sem gefnar eru gilda ekki og ég held að þetta sé einn aðalvandinn hjá okkur í dag. Við erum alltaf að læra um eitthvað en lærum ekki hlutinn. Við erum að kenna um eitthvað en kennum ekki hlutinn.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um varðveislu arfs og eigna húsmæðraskólanna, en flm. ásamt mér eru Kristín Einarsdóttir, Anna Ólafsdóttir Björnsson, Guðrún J. Halldórsdóttir og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd sem hafi það hlutverk að setja fram tillögur um hvernig best megi varðveita arf og eignir gömlu húsmæðraskólanna í landinu. Verði sérstaklega hugað að stofnun eða eflingu heimilisiðnaðarsafna eða heimilisiðnaðardeilda í byggðasöfnum landsins. Í nefndinni eigi sæti fulltrúar Kvenfélagasambands Íslands, landshlutasamtaka kvenfélaganna, Sambands íslenskra sveitarfélaga, safnamanna og menntamálaráðuneytis.`` Greinargerðin er svohljóðandi: ,,Um áratuga skeið störfuðu húsmæðraskólar í öllum landshlutum. Þúsundir kvenna sóttu sér menntun í þessa skóla sem urðu til undir handarjaðri kvenfélagasambanda landsins. Þjóðfélagsbreytingar síðustu áratuga hafa kippt grundvellinum undan sérskólum af þessu tagi þótt engan veginn verði sagt að hið almenna skólakerfi hafi tekið við og búi pilta og stúlkur nægilega vel undir það verk að stofna og reka heimili. Húsmæðraskólarnir voru arftakar gömlu kvennaskólanna sem stofnaðir voru á 8. áratug 19. aldar, en þeir þróuðust í tvær áttir. Kvennaskólinn í Reykjavík (stofnaður 1874) varð að almennum skóla fyrir stúlkur með sterkri hannyrðahefð (nú almennur menntaskóli), en skólarnir úti á landi urðu að hreinum húsmæðraskólum. Hér er um 120 ára skólahefð að ræða með mikla og merka sögu að baki. Mikil hús voru byggð yfir kvenna- og húsmæðraskólana og eru flest þeirra nú notuð til kennslu af einhverju tagi. Innan veggja húsmæðraskólanna gömlu er að finna listaverk, hannyrðir, borðbúnað, verkfæri og gjafir af ýmsu tagi, svo og ýmislegt það sem tengist sögu skólanna. Sums staðar hefur eitt herbergi verið tekið undir lausamuni, en það er auðvitað engin lausn þegar svo merkur menningararfur á í hlut. Engin stefna hefur verið mörkuð um það hvað beri að gera við arf húsmæðraskólanna. Kvenfélagasamböndin í hverjum landshluta annast þessar eignir en hafa sums staðar miklar áhyggjur af því hvað um þær verði. Um tvennt er að velja. Annaðhvort verður að finna mununum stað innan skólanna og sjá til þess að þeir verði varðveittir þar eða að koma þeim á söfn. Í Kvennaskólanum á Blönduósi hafa kvenfélagskonur komið á fót heimilisiðnaðarsafni sem m.a. byggist á þeim munum sem Halldóra Bjarnadóttir skólastjóri safnaði á sínum langa lífsferli. Hugsanlega er það vilji kvenfélaganna í landinu að efla safnið á Blönduósi, gefa muni þangað og gera það að landssafni eða þá að styrkja eigin byggðasöfn með því að koma upp eða efla heimilisiðnaðardeildir í þeim. Víða á heimilum eru til merkilegar hannyrðir og listiðnaður kvenna sem þyrfti að safna og hafa til sýnis sem dæmi um vinnu og tómstundir kvenna í hundruð ára. Öflugt heimilisiðnaðar- og hannyrðasafn mundi eflaust leiða til þess að fólk væri viljugra að gefa merka muni úr fórum ættingja sinna. Það er brýnt að finna lausn á því máli sem hér er reifað og sjá til þess að sú kvennamenning sem húsmæðraskólarnir gömlu eru fullir af glatist ekki. Það verður að gerast í samvinnu ríkisins sem fer með forsjá skólahúsanna, sveitarfélaganna sem í hlut eiga og ekki síst kvenfélaganna sem stóðu vörð um skólana og hafa gætt þeirra eigna sem eftir eru.`` Þannig lýkur greinargerðinni, virðulegi forseti, en því er við að bæta að á 116. löggjafarþingi lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. menntmrh. um það hvernig þessum málum væri háttað. Í svari hans kom í ljós að af tíu húsmæðraskólum sem starfandi voru fer enn þá fram kennsla í heimilisfræðum í tveimur skólum, þ.e. í hússtjórnarskólanum í Reykjavík og í hússtjórnarskólanum á Hallormsstað. Hússtjórnarskólinn í Reykjavík hefur farið þá leið að bjóða almenningi upp á námskeið meðan hússtjórnarskólinn á Hallormsstað hefur tekið að sér hússtjórnarbraut og kennslu fyrir bæði grunnskólana á Héraði og Menntaskólann á Egilsstöðum. En hinir skólarnir eru nýttir með ýmsu móti. Skólinn á Varmalandi var til skamms tíma nýttur í þágu grunnskólans á staðnum, en hefur nú verið afhentur Kennaraháskólanum og á að verða eins konar námskeiðssetur þar. Skólinn á Staðarfelli er rekinn sem meðferðarstöð fyrir SÁÁ. Um báða þessa skóla sem ég hef nefnt gildir það að þeir munir sem eru mitt stóra áhyggjuefni eru geymdir í einstökum stofum í skólahúsinu undir eftirliti kvenfélaganna í héraðinu. Hús skólans sem kvenfélagið Ósk á Ísafirði átti og rak er nýtt af Framhaldsskóla Vestfjarða og grunnskólanum og tónlistarskólanum og kvenfélagið hefur aðgang að ákveðnum stofum í húsinu til fundahalda og þar eru gripirnir geymdir. Í gamla skólanum á Blönduósi starfar Fræðsluskrifstofa Norðurlands vestra og þar eru gripir og búnaður í eigu skólans varðveittur í skólahúsinu undir eftirliti heimamanna en gamla fjósið og hlaðan hafa verið tekin undir heimilisiðnaðarsafnið sem nefnt var í greinargerðinni. Á Löngumýri í Skagafirði er þjóðkirkjan með eins konar skóla og funda- og ráðstefnusetur. Þar gildir það sama að munirnir eru enn þá geymdir í húsinu. Á Laugalandi í Eyjafirði er skólahúsið nýtt til kennslu á grunnskólastigi en þar hafa einnig verið námskeið í gangi, m.a. fyrir átaksverkefni í þágu kvenna. Verkmenntaskólinn á Akureyri hefur yfirtekið hlutverk og eignir húsmæðraskólans á Akureyri. Framhaldsskólinn á Laugum er með húsið þar. Þarna gildir það sama að mununum, listaverkunum, silfrinu, borðbúnaðnum, dúkunum, vefnaðinum og vefstólunum og öllu þessu er troðið inn í einstakar stofur. Eini skólinn sem var á Suðurlandi, þ.e. húsmæðraskólinn á Laugarvatni, er nú nýttur af Íþróttakennaraskóla Íslands og Menntaskólinn á Laugarvatni hefur líka haft aðgang að því húsi. Kvenfélögin hafa geymt þarna sína hluti og hafa reyndar komið svolítið að rekstrinum en ég minnist þess að kvenfélögin á Suðurlandi voru afar óhress með þá ákvörðun ráðherra á sínum tíma að leggja skólann niður. Af þessari upptalningu má ljóst vera að þetta er vandræðaástand. Áður en Kennaraháskólanum var afhent húsið á Varmalandi var ástandið þannig að allir þessir munir voru geymdir í skólastofu þar sem var raki og einhver leki og kvenfélagskonur í Borgarfirði og Mýrarsýslu höfðu miklar áhyggjur af þessu ástandi. Að mínum dómi, virðulegi forseti, þá er hér um mál að ræða sem þarf að taka á. Ég held að þarna verði ekki um mikinn kostnað að ræða. Það þarf að finna lausn á þessu. Það þarf að kanna hvort það er vilji kvenfélaganna að koma þessum munum á söfn og þar með að efla heimilisiðnaðardeildir á söfnum. Því miður er það ekki svo að maður geti gengið inn á mörg söfn til þess að kynna sér t.d. handavinnuhefðir eða aðrar slíkar hefðir. Það eru mjög litlar deildir bæði í Árbæjarsafni og Þjóðminjasafninu. Að mínum dómi er þarna um að ræða mjög merkilega listmenningu og menningu hins daglega lífs sem við höfum ekki gert þau skil sem vera ber. Ég er sjálf spennt fyrir þeirri hugmynd að efla Heimilisiðnaðarsafnið á Blönduósi, gera það að einu stóru safni fyrir landið en ég veit hins vegar ekki hvort að vilji kvenfélagasambandanna stendur til þess. Ég hef ekki rætt þetta mál við hæstv. menntmrh. en ég þykist þó vita að nokkur vilji sé til að taka á þessu. Það hefur tekist að finna sjálfum skólahúsunum hlutverk í flestum tilvikum. Í mörgum tilvikum er um að ræða stór og myndarleg og vel byggð hús sem munu nýtast annaðhvort til frekari kennslu en þau eru mörg hver nýtt sem sumarhótel yfir ferðamannatímann, en vandamálið er þessir gripir, þessi menningararfur sem þarna er og að mínum dómi má það ekki bíða lengur að taka á þessu. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Það er nokkuð sérstakt þegar mál raðast þannig á dagskrá að sami flm. fer í ræðustólinn aftur og aftur en ég er þó fegin að komast loksins að með mín mál sem eru með mjög lág númer og komu fram á fyrstu dögum þingsins. Ég er auðvitað fegin því að þau komist loksins til nefndar og til umsagnar. Sú tillaga sem ég ætla að mæla fyrir er till. til þál. um endurskoðun á launakerfi ríkisins. Flm. ásamt mér eru Anna Ólafsdóttir Björnsson, Guðrún J. Halldórsdóttir, Jóna Valgerður Kristjánsdóttir og Kristín Einarsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra að skipa nefnd til að endurskoða launakerfi ríkisins. Hlutverk nefndarinnar verði að einfalda launakerfi ríkisins, auka hlut umsaminna grunnlauna, draga úr eða afnema með öllu yfirborganir og aukagreiðslur af ýmsu tagi og endurskoða röðun í launaflokka. Sérstaklega ber nefndinni að benda á leiðir til að hækka lægstu laun og draga úr launamun kynjanna. Í nefndinni eigi sæti fulltrúar fjármálaráðuneytisins og samtaka opinberra starfsmanna.`` Í grg. segir, með leyfi forseta: ,,Tillaga þessi var flutt á 117. löggjafarþingi en kom ekki til umræðu. Samskipti ríkis við starfsmenn sína hafa vægast sagt verið með sérkennilegum hætti undanfarin ár. Grunnlaunum hefur markvisst verið haldið niðri þannig að lægstu laun ríkisstarfsmanna eru á sultarmörkum meðan hvers kyns yfirborganir og sérgreiðslur hafa aukist til ákveðinna hópa. Samskipti ríkisins og háskólamenntaðra starfsmanna þess hafa verið afar slæm enda bráðabirgðalögum beitt til þess að taka til baka umsamdar launahækkanir. Eins og kunnugt er reyndist sú lagasetning lögleysa og hefur þegar kostað ríkissjóð um 400 millj. kr. Þegar Kjaradómur kvað upp úrskurð sumarið 1992, þar sem reynt var að taka á margföldu og óréttlátu launakerfi ríkisins, brást ríkisstjórnin enn við með bráðabirgðalögum í kjölfar mótmæla úti í þjóðfélaginu. Á undanförnum árum hefur fjöldi mála verið rekinn fyrir dómstólum vegna samskipta ríkisstarfsmanna við vinnuveitanda sinn sem gefur til kynna að mikið er að launakerfi ríkisins og samskiptum við ríkisstarfsmenn. Þá má nefna það fjaðrafok sem varð sl. haust vegna launamála bankastjóra ríkisbankanna sem ekki eru í neinu samhengi við það sem tíðkast í öðrum ríkisstofnunum. Í því sambandi má minna á þá yfirlýsingu iðnaðarráðherra að launakerfi ríkisins sé handónýtt. Undir þá lýsingu tökum við kvennalistakonur, enda höfum við margoft bent á þá staðreynd. Enn má bæta við þessa lýsingu á launakerfinu því launamisrétti milli karla og kvenna sem tíðkast hjá ríkinu og á meðal annars rætur að rekja til úrelts starfsmats og forréttinda sem karlar njóta. Það er löngu tímabært að hefja endurskoðun á launakerfi ríkisins með þau markmið í huga að draga úr launamisrétti, hækka lægstu laun, einfalda kerfið og gera það gagnsærra þannig að ljóst sé hver launakjörin eru í raun og veru. Margt þarf að endurbæta í ríkiskerfinu, svo sem í mennta- og heilbrigðisgeiranum, þannig að rekstur ríkisins verði sem hagkvæmastur og þjóni landsmönnum sem best. Árangur næst ekki nema ríkisstarfsmenn séu sáttir við sinn hlut og séu hafðir með í ráðum. Það gengur ekki lengur að ríkisvaldið standi í eilífum styrjöldum við starfsmenn sína og beiti lögum og dómstólum gegn þeim ef það kallar ekki sjálft yfir sig málaferli. Besta leiðin til að bæta samskiptin er að ganga í það nauðsynjaverk að stokka upp launakerfi ríkisins í góðri sátt við ríkisstarfsmenn. Kjarasamningar eru nú á næsta leiti. Áður en til þeirra verður gengið ber að marka stefnu sem felur í sér réttlátara og raunhæfara launakerfi.`` Virðulegi forseti. Frv. fylgja fylgiskjöl sem sýna þann launamun sem er að finna hjá ríkinu og ekki síst það hverjir það eru sem fá hæstu launin, en það eru karlar hjá hinu opinbera í svo miklum meiri hluta að það er næstum því hægt að telja konurnar á fingrum sér. Þar við bætist að þróun launamála hér á landi hefur verið í þá veru að undanförnu að mismunur milli launa kvenna og karla er að aukast. Í nýlegum bæklingi sem Hagstofan gaf út í sumar kemur þetta berlega í ljós þar sem ákveðnar stéttir eru skoðaðar. Þar er reyndar ekki um að ræða ríkisstarfsmenn heldur starfsfólk á hinum almenna vinnumarkaði og þar er alls staðar sama sagan þegar hlutur kvenna er skoðaður. Launabilið milli karla og kvenna hefur vaxið hvort sem um er að ræða verkakonur, afgreiðslukonur eða skrifstofukonur sem eru þeir hópar sem kjararannsóknarnefnd skoðar fyrst og fremst. Ég hef ekki séð slíkar tölur yfir starfsmenn ríkisins en þó kom fram þegar fulltrúar Háskóla Íslands heimsóttu menntmn. í síðustu viku að þegar menn skoða þróunina innan háskólans þá hefur niðurskurðurinn til háskólans bitnað meira á konum en körlum. Hann hefur bitnað í ríkari mæli á konum en körlum. Við vitum það að þar sem konur eru í meiri hluta, t.d. sem kennarar í skólakerfinu, hefur yfirvinna verið skorin niður og við höfum á undanförnum mánuðum og reyndar árum orðið vitni að mjög mikilli óánægju meðal kvennastétta hjá ríkinu. Þar er skemmst að minnast deilna hjúkrunarfræðinga við ríkið, meinatækna og nú síðast það sem við horfum upp á einmitt þessa dagana, verkfall sjúkraliða. Þessi átök milli þessara kvennastétta og ríkisins endurspegla mikla óánægju og þau lágu laun sem þessum sérmenntuðu kvennastéttum er boðið upp á. Þá er ekki síst að nefna það sem komið var inn á í greinargerðinni, þessi eilífu dómsmál milli ríkisins og starfsmanna þess sem kosta stéttarfélögin stórfé og reyndar ríkissjóð einnig því sá dómur sem endanlega féll í deilu BHMR og ríkisins kostaði stórfé í dráttarvöxtum. Sú pólitík sem hér hefur verið rekin um árabil, ekkert síður hjá síðustu ríkisstjórn en hjá þeirri sem nú situr, þar sem kjaradeilur milli starfsmanna ríkisins og ríkisvaldsins eru látnar fara í hart hvað eftir annað, það er ekki rætt við fólk svo mánuðum skiptir, ekkert reynt að leita leiða til lausnar á þessum deilum, gengur auðvitað ekki. Þetta skaðar ekki aðeins stofnanir ríkisins heldur allt samfélagið. Það er verið að skaða allt samfélagið. Ég get nefnt það sem dæmi að ég efast um að bráðabirgðalögin á félaga BHMR og það ástand sem fylgdi í kjölfarið hafi jafnað sig enn þá í skólakerfinu. Allt það mál hafði gríðarlega skaðlegar afleiðingar á framhaldsskólana í landinu. Í fyrra komu fulltrúar skólameistara á fund menntmn. og lýstu því yfir að allt þróunarstarf í framhaldsskólum væri búið að vera stopp um árabil vegna þess að fólk einfaldlega leggur það ekki á sig að gera eitthvað fyrir vinnuveitanda eða vera að þróa áfram störf og stofnanir þegar framkoman er með þessum hætti. Þær vinnuaðferðir sem hér tíðkast í samskiptum ríkisins og starfsmanna þess eru algjör óhæfa. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, vitna aðeins í stjórnmálaályktun Kvennalistans sem samþykkt var á nýafstöðnum landsfundi þar sem við lýsum því yfir að atvinnumál og kjör kvenna í víðasta skilningi en þó ekki síst launamál kvenna séu þau mál sem við ætlum m.a. að beita okkur sérstaklega fyrir í kosningabaráttunni og á komandi kjörtímabili. Í þessari ályktun segir, með leyfi forseta: ,,Stefna stjórnvalda á undanförnum árum hefur leitt til þess að lífskjör almennings hafa versnað verulega hér á landi. Sköttum hefur verið velt yfir á launafólk, tekjur hafa dregist saman, atvinnuleysi hefur aukist verulega og launamisrétti vaxið. Samkvæmt upplýsingum frá félagsmálastofnunum víða um land er nú svo komið að fullvinnandi fólk getur ekki séð sér og fjölskyldum sínum farborða og leitar í vaxandi mæli eftir fjárhagsaðstoð sveitarfélaga vegna þess að laun duga ekki til framfærslu. Fátækt er að verða hlutskipti sífellt fleiri vinnandi Íslendinga. Á þessu yfirlýsta ári fjölskyldunnar vaxa skuldir heimilanna dag frá degi og félagsleg vandamál fylgja í kjölfarið. Kvennalistinn telur það vera forgangsverkefni næstu ríkisstjórnar að snúa þessari þróun við. Atvinnuleysi er meira í röðum kvenna en karla en samt hafa aðgerðir stjórnvalda til þess að draga úr atvinnuleysi fyrst og fremst miðast við karla. Minni félagsleg aðstoð við barnafjölskyldur og niðurskurður í heilbrigðiskerfinu bitna fremur á konum en körlum. Það eru fyrst og fremst konur sinna börnum, öldruðum og sjúkum. Laun kvenna eru þó ekki í neinu samræmi við þá ábyrgð sem þær bera. Launamismunur kynjanna hefur vaxið á undanförnum árum og er orðinn algerlega óþolandi.`` Þetta kemur fram í stjórnmálaályktun landsfundar Kvennalistans og er auðvitað það sem segja þarf í umræðunni. Það verður að taka á þessum launamálum. Fleiri en hæstv. núv. heilbr.-, iðnrh. og viðskrh. hafa lýst því yfir að launakerfi ríkisins sé orðið handónýtt. Við höfum séð að vissir hópar í þjóðfélaginu geta skammtað sér laun að vild, þar á meðal hópar ríkisstarfsmanna, meðan öðrum er haldið á skammarlega lágum launum. Þetta er óþolandi misrétti. Þetta dregur úr jöfnuði í samfélaginu og þessu þarf að linna. Það þarf að snúa við blaðinu. Að lokinni umræðunni, virðulegi forseti, legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja og samt aldrei of oft sagt, að tvær stéttir eru að myndast í landinu. Stétt fólks sem hefur vel í sig og á og langt þar fram yfir, sem að ýmsu leyti getur skammtað sér launin sjálft og svo þeir sem þiggja laun eftir launakerfum verkalýðsfélaganna og opinberra starfsmanna. Í þessum tveimur hópum eru að skapast stéttir sem eru svo illa launaðar að það er nánast kinnroðaefni að bjóða fólkinu laun þegar maður er að ráða það í vinnu. Ungt fólk, sem kemur út á vinnumarkaðinn og ætlar að sækja um vinnu til okkar sem höfum haft með slíkar ráðningar að gera, horfir á okkur í forundran þegar maður nefnir þá tölu sem það á að fá í kaup á mánuði. Þetta er sannast sagna. Og það bara spyr: Hvernig á ég að lifa af þessu? Þetta unga fólk er þó yfirleitt ekki fólk sem á fyrir börnum að sjá heldur bara sjálfu sér. En það segir sína sögu að jafnvel einhleypt ungmenni sem býr heima hjá sér verður undrun slegið þegar maður nefnir þá tölu sem byrjunarlaunin eru í hinum opinbera geira. Þetta er mál sem við verðum að gera okkur grein fyrir og auðvitað eru sömu aðstæður innan þeirra hópa sem þiggja laun samkvæmt lægri töxtum ASÍ, það ástand er ekki betra heldur kannski stundum sýnu verra. Ég vil leyfa mér að halda því fram að ef launakerfi ríkisins verður ekki endurskoðað, sem væri þá bara byrjun á endurskoðun annarra launakerfa, þá horfir mjög illa fyrir íslenskri þjóð, þá horfir illa fyrir íslenskum heimilum, þá horfir illa fyrir framtíð þjóðarinnar í heild. Við verðum að endurskoða þetta launakerfi, bæði launakerfi ríkisins og annarra sem því miður virðast ekki enn þá hafa fundið hjá sér hvatir til þess að greiða svo að mannsæmandi sé. Ég lít svo á að vinnuveitandanum, hvort sem það er ríki, borg eða almennur vinnuveitandi, beri siðferðileg skylda til að greiða laun sem fólk getur lifað af. Honum ber meira en siðferðileg skylda til þess, honum ber líka skynsemdarleg skylda til þess. Það er óskynsamlegt að borga stórum hluta þjóðarinnar kaup sem er undir þeim mörkum að hægt sé að lifa af því og býður heim alls lags tilraunum til að bjarga sér á einhvern annan hátt. Þá á ég ekki við að stela heldur alla samhjálp sem ríkið vill nú fara að skattleggja líka. Það er ein af þeim aðgerðum sem hæstv. ríkisstjórn ætlar að grípa til núna að fara að skattleggja þá samhjálp sem hefur verið iðkuð um árahundruð á Íslandi, en einmitt hún hefur kannski getað hjálpað sumu af þessu fólki til þess að tóra og undir þann leka á náttúrlega að setja. Allt ber þetta að sama brunni. Við verðum, ef við ætlum að lifa í þessu landi eins og fólk með nokkra reisn og með lífsskilyrði sem eru lík því sem gengur og gerist í kringum okkur, að endurskoða launakerfið og aðstæður hjá þeim sem verr eru launaðir. Lægstu laun eru mönnum ekki bjóðandi og það verður að breyta þessu. Þess vegna held ég að þessi þáltill. sé mjög nauðsynleg og ég held að það geti ekki verið að það sé nokkur þingmaður á þessu þingi sem gerir sér ekki grein fyrir að það þarf að laga þetta.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, með síðari breytingum. Mál þetta er 42. mál þingsins og eru meðflm. þess sem hér stendur hv. þm. Björn Bjarnason, Sigbjörn Gunnarsson, Margrét Frímannsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir og Jóhannes Geir Sigurgeirsson. Frv. er í tveimur greinum og er meginefni 1. gr. það að í upphafi hvers þings skuli kjósa níu þingmenn í þingskapalaganefnd. Nefndin skal fjalla um framkvæmd þingskapa og setja nánari reglur um einstök atriði. Þá ber einnig samkvæmt 1. gr. að vísa frumvörpum um þingsköp Alþingis til nefndarinnar, svo og frumvörpum og öðrum tillögum um breytingar á þeim. Þá er heimilt að vísa öðrum þingmálum til nefndarinnar að svo miklu leyti sem þau varða störf Alþingis eða alþingismanna. Samkvæmt 1. gr. er að lokum gert ráð fyrir því að þingmaður sem telur að úrskurður forseta eða fundarstjórn hans séu ekki í samræmi við þingsköp getur gert skriflega grein fyrir andmælum sínum við nefndina og er þingskapalaganefnd samkvæmt ákvæðinu skylt að taka slík erindi til umfjöllunar og afgreiðslu. Rétt er að taka það fram, virðulegi forseti, að samkvæmt 8. gr. þingskapa stjórnar forseti Alþingis fundum þingsins og sér samkvæmt þessari grein um að allt fari þar fram með góðri reglu. Mikilsvert er að störf þingsins séu í föstum skorðum og friður ríki um þau á þingfundunum. Til þess að svo megi verða þarf að gæta samræmis við stjórn þingfunda og þegar þingsköpin og starfsreglurnar eru túlkuð, en þessar starfsreglur hafa að sjálfsögðu verið settar á grundvelli þingskapanna sjálfra. Samkvæmt 10. gr. þingskapa skipuleggur forsætisnefnd þinghaldið og setur almennar reglur um rekstur þingsins og stjórnsýslu. Að því er varðar fundarstjórn og þinghald er hins vegar æskilegt að sérstök þingnefnd setji og endurskoði reglur sem forsetar þingsins styðjast síðan við í störfum sínum fremur en að þeir setji reglurnar sjálfir. Álitamálum um það hvort mál teljast þingleg ellegar hvort um þinglega meðferð mála sé að ræða er eðlilegt að skjóta til þingskapalaganefndarinnar. Enn fremur er æskilegt að frumvörp um þingsköp eða breytingar á slíkum frumvörpum komi til umfjöllunar í nefndinni, svo og önnur frumvörp sem snerta starfsemi Alþingis. Þingmenn hafa rétt til þess að gera athugasemdir við fundarstjórn forseta og ræða störf þingsins og framgang mála. Slíkur háttur er í raun eðlilegur og nauðsynlegur, en á stundum vekja slíkar umræður spurningar sem hæpið er að leysa úr á þingfundum en kalla á umræður utan þingfundar um starfsemi og reglur þingsins. Er í þessu frv. lagt til að slíkum málum verði vísað til þingskapalaganefndar. Má telja fullvíst að slíkur háttur muni draga úr umræðum um gæslu þingskapa og fundarstjórn forseta og skapa þar með festu um störf þingsins. Það er alveg ljóst að umræður um fundarstjórn forseta hafa iðulega verið um allt önnur mál og er ekki óalgengt að umræðum í þinginu, sem formlega er lokið, sé haldið áfram undir liðnum ,,um fundarstjórn`` en ákvæði um slíkar umræður er í 55. gr. þingskapanna. Slík misnotkun á starfsreglum þingsins dregur úr þeim aga sem þarf að ríkja í störfum þingsins, dregur úr virðingu þingmanna fyrir þinginu og almennings á störfum þingsins. Það er meginregla að þingmönnum ber að lúta stjórn forseta og það er beinlínis tekið fram í þingsköpunum í 59. gr. að þingmönnum sé skylt að hlíta ákvörðun forseta. Forsetum eru því falin mikil völd og ábyrgð þeirra er mikil. Þess vegna ríður á miklu að þeir fari með vald sitt af sanngirni og hófsemi. Undan þessu er heldur ekki almennt talað að kvarta. Hins vegar er það svo að verði þingmenn ósáttir við ákvörðun forseta eða aðfinnslur í þeirra garð eiga þeir ekki margra kosta völ til að fá leiðréttingu mála sinna nema eiga um það orðastað við forseta á þingfundum. Það er heldur óæskilegt að taka tíma þingsins í slíkt orðaskak og miklu eðlilegra að finna annan vettvang fyrir slíkar kvartanir. Þess eru dæmi að þingmenn hafi snúið sér til forsætisnefndar með sín mál, en hún er samráðsvettvangur forsetanna. Forsetum fer sem öðrum að það er erfitt að vera dómari í eigin sök, auk þess sem slík skipan mála er andstæð nútímaviðhorfum í stjórnsýslu. Ef frv. þetta yrði að lögum, virðulegi forseti, opnast leið fyrir þingmenn sem telja á sig hallað í fundarstjórn eða öðrum ákvörðunum forseta að koma andmælum sínum skriflega á framfæri og fá um það formlega hlutlæga umfjöllun og skriflegt svar. Slíkt á þegar best lætur að geta leitt til þess að tekið verði á ýmsum atriðum við framkvæmd þingskapa sem ekki liggja fyrir reglur um og sem ekki er veigaminnst, að leiðrétt sé ef forsetar fara út yfir valdsvið sitt í umræðum, t.d. gera athugasemdir við ræður þingmanna sem þeim alla jafna er ekki heimilt að gera nema til þess að víta þingmenn. Mikils er vert að forseti gæti þess vendilega að fara ekki út fyrir valdsvið sitt, enda getur það leitt til þess að málfrelsi þingmanna sé skert. Á sama hátt er brýnt að þingmenn virði reglur um störf þingsins. Aðhald í þingstörfum þarf þannig að beinast bæði að þingmönnum og forseta til þess að störf þingsins verði sem best skipulögð og árangursrík. Það ber að árétta að með þessari skipan, sem lögð er til í frv., er ekki verið að skerða völd forseta við fundarstjórn eða annað sem þeim er falið samkvæmt þingsköpum. Það er óumdeilt að forseti fer með fundarstjórnina og jafnframt að varaforsetar fara með það vald þegar þeir sitja í forsetastóli, sbr. 4. mgr. 8. gr. þingskapa. Hin nýja nefnd ætti hins vegar að vera hlutlaus vettvangur fyrir þingmenn til að fá umræður um fundarstjórn forseta og aðrar ákvarðanir þeirra. Má ætla að með þessari skipan verði komið á meiri aga í störfum þingsins. Virðulegi forseti. Það frv. sem ég mæli hér fyrir var lagt fram á 117. löggjafarþingi en er nú endurflutt óbreytt. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem eru flytjendur þessa frv. fyrir að hafa leitt hugann að þeim málum sem hér eru í formi frv. Fyrsti flm., hv. þm. Tómas Ingi Olrich, hefur gert í ágætri ræðu glögga grein fyrir þeirri hugsun sem að baki býr og gert grein fyrir því með hvaða hætti hann telur að gera eigi breytingar á þingskapalögunum og setja upp sérstaka nefnd sem ætti að fjalla um þau. Ég verð að viðurkenna það, virðulegi forseti, að mér hefur ekki gefist tóm til þess að fara rækilega yfir þetta frv. en vonandi gefst gott tækifæri til þess í þinginu. Sú hugsun læðist að mér við það að hafa hlustað á rökstuðning hv. þm. fyrir þessu frv. að hér sé í rauninni verið að setja á stofn yfirforsætisnefnd. Ég spyr hvaða afleiðingar það getur haft. Er það æskilegt að hér geti upphafist umræður um það þegar þingmenn verða óánægðir með stjórn forseta að fundarstjórn og úrskurði starfandi forseta skuli skotið til þessarar yfirforsætisnefndar sem hér er verið að leggja til að verði sett á stofn? Ég vil spyrja þeirrar spurningar hvort það sé ekki viss hætta á því að þetta flæki málið. En það er bara þannig að sérstaklega við stjórn funda, það þekki ég af langri reynslu í félagsmálum, þá getur ekki verið nema einn skipstjóri á skútunni. Það er afskaplega óheppilegt að þar séu margir við stjórn og nauðsynlegt að forseti geti með fullum rétti og af fullu afli, ef svo mætti segja, tekið sínar ákvarðanir en auðvitað er það á ábyrgð forseta hverju sinni og eftir atvikum til umfjöllunar í forsætisnefnd. Virðulegi forseti. Ég vil ekki leggjast alfarið gegn þessu frv., ég vil að það verði skoðað mjög vandlega en ég vek athygli á þessu sem ég nefni hér hvort það geti skapast sú hætta að hér verði litið á að það yrði komin til yfirforsætisnefnd og forsetar yrðu að vinna í skjóli hennar. En ég tel eðlilegt að þetta frv. sé skoðað rækilega í nefnd og fái góða og málefnalega umfjöllun í þinginu.

Virðulegi forseti. Ég hlustaði gaumgæfilega á athugasemdir hv. þm. Sturlu Böðvarssonar við þessu frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Ég vil undirstrika þann skilning á frv. sem kemur fram í grg. þess þar sem tekið er fram sérstaklega að sú skipan sem gert er ráð fyrir í frv. á ekki að verða til þess að skerða völd forseta við fundarstjórn eða annað sem þeim er falið samkvæmt þingsköpum. Það er þar af leiðandi ekki gert ráð fyrir því að sú nefnd sem hér er lagt til að verði skipuð, þingskapalaganefnd, sé eins konar yfirforsætisnefnd þingsins eins og hv. þm. Sturla Böðvarsson velti vöngum yfir í ræðu sinni áðan. Það er hins vegar svo að það er grundvallaratriði í stjórn þingsins að fullkomins samræmis sé gætt við stjórn þingsins. Það er einnig grundvallaratriði að ýmsar þær reglur sem snerta málfrelsi þingmanna séu virtar til hins ýtrasta. Það er grundvallaratriði að forsetar þingsins fari ekki út fyrir valdsvið sitt. Það er grundvallaratriði að forsetar þingsins taki sér ekki þá heimild að leiðrétta efnislegar skoðanir þingmanna því til þess hefur forsetinn ekki vald. Ef slíkt gerist þá er það líka grundvallaratriði vegna málfrelsisins sem er skilgreint í stjórnarskrá lýðveldisins að þingmennirnir geti gert um það athugasemd og það verði tekið á þeirri athugasemd af einhverri stofnun þingsins sem er þá ekki að dæma í eigin máli. Svo hefur verið hingað til að þingmenn sem hafa lent í þeirri stöðu hafa orðið að snúa sér til forsætisnefndarinnar með erindi. Þannig að í raun og veru hefur forsætisnefndin sjálf fjallað um þessi klögumál. Það er ekki gott, það er ekki góð grundvallarregla að menn séu dómarar í eigin máli. Ég vil því taka það skýrt fram að það er alls ekki hugmyndin með flutningi á þessu frv. til laga að setja á stofn yfirforsætisnefnd, síst af öllu er hugmyndin að skerða völd forseta, heldur er hugmyndin sú að koma umfjöllun um þau þingmál sem snerta þingsköp Alþingis í fastan farveg og skapa eins konar áfrýjunarrétt fyrir þingmenn sem telja sig ekki ná fram rétti sínum sem þó er skilgreindur í stjórnarskránni og um það dæmi einhver annar heldur en sá sem við málið er riðinn.

Hæstv. forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Finni Ingólfssyni lagt fram frv. til laga um breytingu á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt með síðari breytingum. Þessi breyting hljóðar svo: ,,1. gr.: 2. málsl. 2. mgr. A-liðar 68. gr. laganna orðast svo: Sá persónuafsláttur, sem þá er enn óráðstafað, fellur niður nema um sé að ræða óráðstafaðan persónuafslátt annars hjóna, sem skattlagt er samkvæmt ákvæðum 63. gr., og skal þá óráðstafaður persónuafsláttur annars makans bætast við persónuafslátt hins. 2. gr.: Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 1995 og koma til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda gjaldárið 1996 á tekjur ársins 1995.`` Í grg. segjum við flm.: ,,Með frumvarpi þessu er lagt til að úr gildi falli sú takmörkun, sem nú er í lögum um tekjuskatt og eignarskatt, að einungis 80% af persónuafslætti geti færst milli hjóna. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir að allur óráðstafaður persónuafsláttur annars hjóna flytjist til hins. Í einu af þeim fylgifrumvörpum, sem lögð voru fram með frumvarpi til laga um staðgreiðslu opinberra gjalda á árinu 1986, var gert ráð fyrir þeirri breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt að sá hluti persónuafsláttar annars hjóna, sem ekki nýttist því, yrði ekki millifæranlegur til hins aðilans að fullu heldur aðeins að þremur fjórðu hlutum. Þetta hlutfall var fært upp í 80% áður en lögin voru samþykkt og hefur haldist óbreytt síðan. Lengi vel naut fólk í hjónabandi eða sambúð rýmri reglu í skattlagningu af hálfu ríkisins fram yfir einstaklinga. Á síðustu árum hefur þróunin verið þveröfug. Fólk, sem slítur samvistum, býr við rýmri reglur í fyrirgreiðslu og nýtur forgangs af hálfu bæjar- og sveitarfélaga hvað t.d. leikskóla o.fl. varðar. Nú er svo komið að ýmsir telja að hjónabandinu sem formi sé ógnað og hafa prestar sagt frá því að þeir hafi neyðst til að ráðleggja skilnað í fjárhagslegri neyð. Hjón eða fólk í sambúð eiga eignir sínar saman og þær eru skattlagðar sem slíkar. Flutningsmenn telja sjálfsögð mannréttindi að vilji annað hjóna t.d. sinna uppeldi barna eða vera heima`` --- við skulum hugsa okkur við nám eða þá kannski vegna þess að annar aðilinn er öryrki eða á við veikindi að stríða --- ,,sé það frjálst án þess að sú ákvörðun leiði til þess að persónuafsláttur sé stórlega skertur. Flutningsmenn telja því að hjón eða fólk í sambúð eigi að fá að ráðstafa persónuafslætti sínum að fullu. Það er sanngirnismál í augum okkar að svo sé. Flutningsmenn gera sér grein fyrir að hér er um talsvert tekjutap að ræða fyrir ríkið verði þetta frumvarp að lögum. Þann vanda verður að leysa með öðrum hætti, svo sem að viðhalda hátekjuskatti og taka upp samræmdan eignarskatt.`` Þetta er frv. eins og það hljóðar í þeim búningi sem við höfum sett það fram. Við gerum okkur grein fyrir því að þetta kallar á tekjutap ríkisins. Ég hef látið skoða það. Það munu vera einar 600 millj. sem taldar eru að ríkið verði af ef þetta næði fram að ganga. Við veltum því hér upp að þetta sé mikið sanngirnismál, ekki síst vegna þess að eignirnar eru skattlagðar saman. Það er viðurkennt þegar fólk hefur tekið saman annaðhvort í hjónabandi eða í sambúð þá á það að njóta þess réttar á öllum sviðum. Ríkisstjórnin ber skynbragð á þær aðstæður sem nú blasa við í íslensku þjóðfélagi. Þegar hæstv. forsrh. segir að nú sé efnahagsvorið að koma og batinn er fram undan þá eru hans fyrstu viðbrögð í ríkisfjármálum og undir það tekur Alþfl. og undir það tekur þingmannakórinn í Sjálfstfl. að nú beri að fella niður hátekjuskatt og eignarskatt af ríku fólki á Íslandi upp á 1,1 milljarð. Það eru fyrstu viðbrögðin þegar efnahagsvorið virðist vera fram undan að koma til móts við þessa hópa sérstaklega. Samtímis þá ákveða þessir háu herrar að skerða bætur til öryrkja og atvinnuleysingja upp á 850 millj. kr. Svo að réttlætið í þessum herbúðum er ranglæti. Það er enginn vafi í mínum huga. Tilfinningin gagnvart þeim sem minna mega sín í þjóðfélaginu er engin í þessari ríkisstjórn, því miður. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið þurfi á því að halda að skattleggja þegnana, en það verði á öllum sviðum að gera það af réttlæti. Ríkið gerir það af einni ástæðu, það þarf á tekjum að halda. En við verðum að búa við réttlát skattalög á Íslandi. Öðruvísi verður ekki friður í þjóðfélaginu og hér verður blóðug styrjöld ef menn halda inn á þá braut sem núverandi ríkisstjórn er að fara. Láglaunafólkið mun ekki sætta sig við það. Ríkisstjórnin hefur afrekað það að lækka skattleysismörkin niður í 57 þúsund kr. til þess að ná í láglaunafólkið á Íslandi og geta lagt byrðar á þess herðar þannig að á öllum sviðum hafa þeir því miður, þessir háu herrar, farið ranga leið. Ég teldi það stórt verkefni og tel það kannski stærsta verkefni næstu ríkisstjórnar að móta réttlát skattalög og móta skattalög sem taka mið af því þjóðfélagsástandi sem við nú búum við. Það er margt fleira sem kemur til greina en þetta frv. sem ég er hér að flytja ásamt hv. þm. Finni Ingólfssyni. Ég er t.d. sannfærður um að þetta frv. hefði jafnvel þau áhrif að við mundum að einhverju leyti rýma fyrir ungu fólki á vinnumarkaði svo að dæmi séu nefnd. Þetta er því ekki bullandi tekjutap fyrir ríkissjóð að fara þessa leið. Ég get líka hugsað mér þá leið í skattamálum að huga vel að því t.d. að þeir sem vilja hætta að vinna, eru komnir á sjötugsaldur, fái hækkuð skattleysismörk til þess að eiga auðveldara með þetta og geti gengið út af vinnumarkaðnum og unga fólkið fái atvinnutækifæri. Við gerum okkur grein fyrir því að ein stærsta leið sem við stöndum frammi fyrir í þessu þjóðfélagi nú er auðvitað sú að hópar ungs fólks fái ekki vinnu við sitt hæfi. Í fyrsta sinn um mjög langa hríð ganga hámenntaðir menn um án atvinnu. En við verðum verulega að hugsa um þá þjóðfélagsmynd sem við stöndum frammi fyrir. Það er alvarlegur hlutur ef stjórnarflokkarnir komast áfram með það í fjárlagagerðinni eins og þeir ætla sér að taka ekkert tillit til þeirra aðstæðna sem við búum við og segja að þeir einir sem hafa haft hátekjur og eiga miklar eignir skuli núna njóta batans. Við framsóknarmenn segjum alla vega: Fyrstu aðgerðir verða að snúa að því fólki sem hefur þrengt sín belti til þess að halda hér verðbólgunni niðri. Það er meðaltekju- og láglaunafólk, það er fjölskyldufólk á Íslandi sem vart við núverandi aðstæður, vart við núverandi efnahagsstjórn ríkisstjórnarinnar hefur að framfleyta sínum fjölskyldum. Ég vil því hvetja stjórnarliðana til þess að skoða þetta frv. með okkur og gá hvort við getum ekki við þessar aðstæður í gegnum fjárlagagerðina náð nýrri þjóðarsátt sem miðar að þeim aðstæðum að bæta kjör láglauna- og miðlungstekjufólksins og kannski rýma til á vinnumarkaði þannig að við gætum upprætt þá mestu skelfingu sem hefur dunið yfir, alla vega í mínu lífi, það mikla atvinnuleysi sem nú er í landinu þegar milli 6 og 7 þúsund manns ganga um án atvinnu. Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa ræðu mína meir en legg til að málinu verði vísað til efh.- og viðskn. að umræðu lokinni.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. Guðna Ágústssonar hér á undan að Alþfl. hefði ekki hug á því að viðhalda hátekjuskatti þá kom það glöggt fram í máli mínu við 1. umr. fjárlaga að ég legg á það þunga áherslu og tala þar fyrir þingflokk Alþfl. að hátekjuskatti verði viðhaldið. Þetta ætti hv. þm. að vera minnisstætt vegna þess að stór hluti 1. umr. fjárlaga gekk út á umræður um hátekjusktt og samræmdan eignarskatt sem ég tel nauðsynlegt að brugðist verði við af þeirri ríkisstjórn sem nú situr, enda voru gefin um það fyrirheit í upphafi stjórnarsamstarfsins. Örlítið varðandi þessa tillögu sem í sjálfu sér er ágæt. Það er rétt að haft sé í huga hvers vegna á sínum tíma ekki var leyfð 100% millifærsla á persónuafslætti. Eftir því sem ég veit best og mér hefur ætíð verið tjáð var það vegna þess að ýmis samtök kvenna töldu það draga úr atvinnuþátttöku kvenna. Einnig, eftir því sem ég veit best, voru skattleysismörk á þeim tíma ákveðin að nokkru með hliðsjón af því að einungis skyldu 80% vera millifæranleg. Ég tek hins vegar undir það með hv. þm. Guðna Ágústssyni að það ber brýna nauðsyn til þess að skattalög séu réttlát og ég tel það forgangsverkefni þeirrar ríkisstjórnar sem við tekur að endurskoða skattalög í heild.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigbirni Gunnarssyni fyrir það að hafa staðfest að Alþfl. er þó ekki einhuga á bak við fjárlagafrv. Það er nú svo með Alþfl. að mér sýnist að í því litla húsi búi tvær hendur, þ.e. sá kjarni sem byggist á þessum gamla gróna Alþýðuflokki sem var til áður en ég fæddist og hinum sem virðist vera últra hægri flokkur. En ég vona að það verði gamli, góði Alþfl. sem verður ofan á í átökunum um fjárlagafrv. og mun styðja hv. þm. heils hugar í viðleitni hans. Ég þekki þau rök sem hann fór yfir í sambandi við það frv. sem hér er til umræðu. Það var talið að það drægi úr atvinnuþátttöku kvenna. Ég vona að það verði jafnrétti á Íslandi á öllum sviðum og að þetta frv. kalli ekkert frekar á að það verði kvenfólk sem fer út af vinnumarkaðinum. Kannski snýr þetta frv. að því miklu frekar að við rýmum fyrir konum á vinnumarkaði eins og staðan er í dag ef þetta frv. yrði að lögum eða í mínum huga 

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. Guðna Ágústssonar þá er það svo og rétt að hafa í huga að sú ríkisstjórn sem nú situr kom á hátekjuskatti. Þeirri ríkisstjórn, sem áður sat og hv. þm. var stuðningsmaður að, auðnaðist það ekki. Við vitum að það var þessi ríkisstjórn sem kom þeim skatti á og hann á að vera áfram en ég undrast í sjálfu sér það geðleysi Framsfl. í fyrri ríkisstjórn að þessum skatti skyldi ekki á komið.

Hæstv. forseti. Minni manna er nú misjafnt og nær oft ekki langt aftur í tímann. Við minnisleysi bætist oft líka reynsluleysi og það vill nú svo til að þessi hv. þm., Sigbjörn Gunnarsson, sat ekki hér meðan fyrri ríkisstjórn starfaði og það er ljóst í mínum huga sem studdi þá ríkisstjórn að það mál strandaði ekki á Framsfl. en ég hygg að það hafi strandað á forustumönnum Alþfl. að það komst áfram og síðan kannski á hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni, sem þá var hæstv. fjmrh. En á Framsfl. strandaði það ekki. En ég hef grun um að það hafi fremur verið Alþfl. sem réð því að það varð ekki. En ég óska Alþfl. til hamingju með það að hafa komið þessu þrepi á sem var réttlætanlegt við ríkjandi aðstæður og ég mun styðja Alþfl. heils hugar í því við núverandi aðstæður að halda hátekjuskatti og hverfa frá því að fella niður 1,1 milljarð eins og ætlað er í fjárlagafrv., en ég vil þá biðja Alþfl. að hugsa líka um öryrkjana og atvinnuleysingjana sem nú stendur til að skerða bætur til upp á 850 millj. Það er svínarí í mínum huga.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. flm. þessa frv. sem hér er til umræðu fyrir það að þeir skuli hreyfa merkilegu máli. Ég vil segja það við þessa umræðu að þetta er út af fyrir sig ágætis tillaga. Það hefur legið fyrir að það eru mjög margir þeirrar skoðunar að það hafi á sínum tíma verið mistök við setningu laga um tekju- og eignarskatt að persónuafsláttur væri ekki að fullu millifæranlegur á milli hjóna. Ég heyrði ekki betur en það væru fleiri og fleiri sem hafa komist að þeirri niðurstöðu en hins vegar hefur ekki orðið úr neinum breytingum og engar breytingar voru gerðar í tíð fyrri ríkisstjórnar sem báðir hv. flm. þessarar tillögu studdu þó og höfðu góð tök á að hafa áhrif á að slíkar breytingar næðu fram að ganga. Hins vegar er það þannig að í tímans rás hefur reynsla manna orðið sú að það eru langflestir sem telja að þessa breytingu eigi að gera. Þá kemur að þeim vanda sem lýtur að vesalings ríkissjóði sem margt verður að þola um þessar mundir og það er nauðsynlegt að hv. flutningsmenn þessarar tillögu geri sér grein fyrir því og geri þinginu grein fyrir því hversu mikið þetta kostar og hvernig skuli koma á móti þeirri tekjuskerðingu sem ríkissjóður verður fyrir samfara þessari breytingu. Það er alveg nauðsynlegt þegar þingmenn flytja frumvörp til breytinga á lögum um tekjuskatt og eignarskatt sem fela í sér minnkun á tekjum ríkissjóðs að það sé gerð grein fyrir því með hvaða hætti og í það minnsta að þinginu sé gerð grein fyrir þeim kostnaði sem þessu fylgir. En ég vil bara undirstrika að ég tel að þetta sé mál sem þurfi að taka til meðferðar og skoðunar en eins og nú er þá hefur ekki verið talið að þetta væri hægt að svo komnu máli í það minnsta nema önnur tekjuöflun kæmi til. Ég tel því að þetta þurfi að skoða og vissulega ber að fagna því ef tekjur geta fundist á móti þessu til þess að þetta geti orðið. En varðandi hins vegar málflutning hv. þm. Guðna Ágústssonar þá er hann náttúrlega algerlega með ólíkindum. Hér talar hv. þm. um það að það verði blóðug styrjöld, það verði að móta réttlát skattalög. Það verður fróðlegt að vita í hverju það verður fólgið þegar framsóknarmenn komast til valda ef að yrði einhvern tíma. Þeir hafa boðað að þetta réttlæti muni birtast þegar Framsókn kemst til valda í því að þeir ætli að hækka matarskattinn. Það verður fyrsta aðgerð. Þeir hafa boðað hana. Það verður fyrsta aðgerð í réttlætisaðgerðum þeirra til þess að forðast væntanlega blóðuga styrjöld eins og þingmaðurinn nefndi. Þetta er málflutningur sem er algjörlega útilokað að boðið sé upp á í sölum þingsins. Ekki ætla ég að fara að leggjast í það að verja hvorki Alþb. né Alþfl. sérstaklega en ég get ekki annað en vakið athygli þingsins á málflutningi hv. þm. Guðna Ágústssonar sem segir: Það var allt Alþfl. og Alþb. að kenna að við skyldum ekki þegar við vorum saman í stjórn setja á hátekjuskatt. Þetta er undarlegur málflutningur. Nú er Alþfl. í ríkisstjórn og þá tekur hann þátt í því að setja á hátekjuskatt. Er það trúverðugur málflutningur að í fylgd með Steingrími Hermannssyni og undir hans stjórn þá hafi Alþfl. verið þeirrar skoðunar að það væri ekki forsvaranlegt að setja á hátekjuskatt?  En ég ætla ekki að elta ólar við það, virðulegur forseti, heldur vil ég vekja athygli á hinum jákvæða þætti í frv. en legg ríka áherslu á það að hv. flm. geri þinginu grein fyrir því hvað þetta kostar og hvernig þeir vilja koma til móts við ríkissjóð án þess að benda á hátekjuskattinn því hann er inni á þessu ári. Ég vil heyra fleiri hugmyndir hv. þm. Framsfl. en að benda eilíflega á hátekjuskatt.

Hæstv. forseti. Það var eðlilegt hjá hv. þm. Sturlu Böðvarssyni að spyrja hvað málið kostar. Ég rakti það í ræðu minni að það kostaði 600 millj. En við vorum líka svo ábyrgir að svara því hvernig við vildum að ríkið héldi í tekjur á móti og gott betur en það. Kannski svarar hv. þm. því hvort hann vill viðhalda þeim hátekju- og eignarskatti sem stendur til að fella niður í fjárlagafrv. upp á 1,1 milljarð. Síðan fer hv. þm. að eins og þeir gera hér í hatrammri lygi gegn staðreyndum sem Framsfl. lagði fram á síðasta þingi. Það hefur aldrei staðið til af hálfu Framsfl. að taka upp einn einasta matarskatt. Það hefur aldrei staðið til. Staðreyndin er sú að þær mótuðu tillögur sem Framsfl. lagði fram í fyrra sneru að því að matvælin á endurgreiðslustigi væru í því lága þrepi sem þau voru. Með endurgreiðslum inn á frumstigið þá var hér enginn matarskattur. Enginn hefur rakið það betur úr þessum stól en hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson. Framsfl. lagði fram mótaðar tillögur um hvernig ætti að koma til móts við barnmörgu fjölskyldurnar og ég get ekki í andsvari farið yfir allar þær leiðir en þær sneru að því að auka barnabótaauka, barnabætur. Þær sneru að því að lækka virðisaukaskattinn í heild sinni úr 24,5% niður í 22--23% og stíga þar skref til lækkunar. Framsfl. ætlar ekki að koma upp einum eða neinum matarskatti. Hann álítur það mikilvægast að fólkið í landinu eigi aðgang að ódýrum og góðum mat og við munum berjast fyrir því að þar verði ekki farin ranglát leið.

Virðulegi forseti. Ekki get ég gert alveg grein fyrir því hvað hatrömm lygi gegn staðreyndum er, eins og hv. þm. orðaði það. En ég benti á það vegna ræðu þingmannsins og vegna fullyrðinga hans um að fyrstu aðgerðir framsóknarmanna kæmust þeir til valda yrðu í formi þess að lækka skatta að formaður Framsfl., hv. þm. Halldór Ásgrímsson, hafði svo mikið við að reyna að koma í veg fyrir breytingar á virðisaukaskatti á matvælum að hann óskaði eftir því að Ríkisendurskoðun gerði sérstaka úttekt á því máli til þess að undirbyggja og undirbúa aðgerðir Framsfl. sem væntanlega munu birtast í því að matarskatturinn verði hækkaður. Allur málflutningur framsóknarmanna gekk út á það að lækkun matarskattsins væri óforsvaranleg og óeðlileg og Framsfl. vildi berjast gegn því. Þeir hljóta þess vegna að ganga til þess verks komist þeir til valda í þjóðfélaginu eins og þeir hafa undirbúið það.

Hæstv. forseti. Það er undarlegt með þennan hv. þm. að hann getur spurt og spurt en hann svarar engu sem hann er spurður um sjálfur. Það er ekki málefnalegt. Ein af aðalástæðum þess að Framsfl. lagði til aðrar leiðir var ekki síst gagnvart þjóðfélaginu og réttlætinu hér. Það er talið að 11--15 milljarðar séu í undirheimum í hagkerfinu sem ekki koma til skatts. Það er náttúrlega ólíðandi í okkar þjóðfélagi ef menn gata og gata tekjustofna ríkissjóðs til þess að fleiri og fleiri geti sloppið við að bera byrðar sínar og látið aðra bera þær. Það getur vel verið að Sjálfstfl. sé sérstakur flokkur skattsvikara á Alþingi og vinni í þeirra þágu. Ég ætla ekki að fullyrða það en ég trúi því vart. Þess vegna lögðum við til mjög mótaðar tillögur. Það fór fram athugun á því, hv. þm., að þær tillögur sem Framsfl. lagði fram drógu stórlega úr skattsvikum í þjóðfélaginu en skiluðu láglaunafólkinu og barnmörgu fjölskyldunum betri kjörum en sú leið sem var farin. Það er útúrsnúningur, hæstv. forseti, að tala um að Framsfl. hafi verið að berjast fyrir því að leggja á matarskatt. Það var aldrei í hans tillögum því matarskatturinn var niðurgreiddur á frumstigi matvælaframleiðslunnar.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það með hv. þm. Guðna Ágústssyni að með öllum ráðum þarf að vinna að því að koma í veg fyrir skattsvik í þjóðfélaginu. Ég hef ekki hugsað mér að benda á neina einstaka hópa hvorki á Alþingi né annars staðar sem sérstaka forsvarsmenn eða formælendur skattsvika. Það hvarflar ekki að mér. En ég vil bara vekja athygli á því vegna orða þingmannsins að verkalýðshreyfingin lagði ríka áherslu á þá aðferð sem var viðhöfð við álagningu virðisaukaskatts á matvæli. Stjórnarflokkarnir höfðu í það minnsta verkalýðshreyfinguna rækilega með sér í því. Hins vegar voru skiptar skoðanir og eru alls staðar skiptar skoðanir og e.t.v. innan allra flokka um það hvort æskilegt sé að hafa fleiri en eitt þrep í virðisaukaskatti. Það má vel vera og ég get út af fyrir sig tekið undir það að æskilegast og einfaldast væri að hafa eitt þrep þannig að sem fæstar undanskotsleiðir væru í virðisaukaskattskerfinu. Hins vegar var sátt um þetta, þetta var niðurstaða sem fékkst sem var unnið að í þeim tilgangi að lækka matarverð í landinu. Á það vil ég leggja áherslu. Það var fyrst og fremst vilji a.m.k. míns flokks, Sjálfstfl., að ná fram árangri, ná fram stöðugleika í þjóðfélaginu og ná fram lækkun á matvöruverði. Það kom láglaunafólkinu best og ég treysti því að þingmaðurinn geti verið mér sammála um að það sé mjög mikilvægt verkefni fyrir okkur þingmenn að ná fram árangri sem kemur láglaunafólki vel.

Virðulegi forseti. Það er endalaust hægt að deila um það hversu vel menn hafi gert, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu. Ég ætla ekki að blanda mér í sjálfu sér í það hvort Framsfl. hefði átt að gera betur í skattamálum þegar hann var í ríkisstjórn eða hvort þessir flokkar sem núna eru í ríkisstjórn hafi getað gert betur. Það sem mér finnst hins vegar skipta mestu máli í umræðunni nú er það út á hvað stjórnmálaflokkarnir voru kosnir m.a. í skattamálum við síðustu alþingiskosningar. Sjálfstfl. lofaði þeim sem gengu til kosninga í apríl 1991 að kæmist flokkurinn til valda þá mundi hann lækka skatthlutfall einstaklinga í tekjuskatti niður í 35%. Alþfl. lofaði þeim er hann kusu að skattleysismörkin færu upp í 80.000 kr. á mánuði. Framsfl. var ekki með nein slík loforð fyrir þær kosningar, hvorki um lækkun skattprósentunnar né hækkun skattleysismarka. Hins vegar setti Framsfl. það í sína kosningastefnuskrá að það væri sanngirnismál að persónuafsláttur væri að fullu, 100%, flytjanlegur milli hjóna. Það var það sem Framsfl. vildi hafa að vissu leyti sem kjarajöfnun í þeim tillögum er hann boðaði fyrir alþingiskosningar 1991. Nú fór það hins vegar svo að Framsfl. lenti ekki í ríkisstjórn að afloknum þeim kosningum en tillöguflutningur okkar hv. þm. Guðna Ágústssonar og mín er í þá veru að fylgja eftir þeim loforðum er Framsfl. var með í kosningabaráttunni 1991. Ég fagna því auðvitað að til eru þeir þingmenn stjórnarliðsins sem segja að hér sé á ferðinni hið besta mál og réttlætismál sem vert sé að kanna gaumgæfilega og þá auðvitað að mínu viti að menn láti á það reyna á Alþingi hvort ekki sé meiri hluti fyrir þessari skattalagabreytingu sem hér er boðuð. Hún kallar að mínu viti ekki á einhverja uppstokkun eða heildarendurskoðun á skattalögunum sem slíkum heldur fyrst og fremst litla breytingu sem hefur engin önnur áhrif en þau að réttlætinu væri að vissu leyti fullnægt og svo hitt, sem skal viðurkennt, að hún hefur útgjöld í för með sér. 600 millj. kr. er áætlað að þessi skattalagabreyting muni kosta ríkissjóð og það eru auðvitað miklir fjármunir. Ég geri ekkert lítið úr því. En ætli staðreyndin sé ekki sú að þetta mun kannski verða eitt af þeim málum er verkalýðshreyfingin mun leggja höfuðáherslu á í komandi kjarasamningum að ríkisvaldið komi til móts við aðila vinnumarkaðarins m.a. með því að millifæra þennan persónuafslátt. Hv. þm. stjórnarliðsins spyrja mjög um það hér hvernig Framsfl. vilji í raun fjármagna þessar 600 millj. kr. Það var bent á það af hv. þm. Guðna Ágústssyni að það stæði til að fella niður hátekjuskattinn. Ég ætla ekki að deila um það við hv. þm. Sigbjörn Gunnarsson hvort í stjórnarliðinu sé meiri hluti fyrir því að halda hátekjuskattinum áfram eða hvort hann skuli aflagður. Það kemur hins vegar skýrt fram í fjárlagafrv., en það er kannski ekki mark takandi á því frekar en mörgu öðru sem kemur fram hjá þessari ríkisstjórn, að þar er ekki gert ráð fyrir neinum hátekjuskatti. Það hlýtur því að verða að líta á það sem hluta af stjórnarstefnunni að hátekjuskatturinn skuli lagður af. Vandamál ríkissjóðs eru vandamál ríkisstjórnarinnar eða ríkisstjórnin, stjórnarstefnan hefur skapað þau vandamál sem ríkissjóður á við að etja. Sú samdráttar- og kjaraskerðingarstefna sem þessi ríkisstjórn hefur rekið lýsir sér í ákveðnum vítahring sem ríkisstjórnin hefur komið hljóðinu inn í. Menn byrja á því að auka álögur á atvinnulífið um mitt ár 1991, hækka vextina, hækka skattana á atvinnulífið, atvinnulífið fer að tapa verulegum fjármunum. Það bregst við með því að segja upp starfsfólki. Það bregst við með því að draga úr yfirvinnu sem skerðir kjörin hjá þeim sem þó hafa vinnu. Atvinnuleysi leiðir til aukinna útgjalda fyrir ríkissjóð. Kjaraskerðingin vegna minni yfirvinnu leiðir til þess að fólkið hefur ekki peninga til þess að kaupa í jafnríkum mæli nauðsynjar og áður þannig að virðisaukaskatturinn dregst saman út af samdráttaráhrifunum í þjóðfélaginu. Ríkisstjórnin mætir þeim samdrætti í tekjum með áframhaldandi niðurskurði og áframhaldandi skattahækkunum sem enn leiðir aftur til meiri kjaraskerðingar og enn þá meiri halla á ríkissjóði vegna minni tekna. Það er út úr þessum vítahring sem menn þurfa að komast. Þetta er stjórnarstefna þessarar ríkisstjórnar í hnotskurn. Meðan menn eru inni í þessum vítahring og komast ekki út úr honum þá er það alveg kristaltært að menn munu ekki geta aukið tekjur ríkissjóðs. Tekjuaukann verða menn að framkalla með auknum hagvexti og auknum hagvexti náum við aðeins með framsækinni atvinnustefnu. Það er það sem við framsóknarmenn viljum gera ásamt því að leggja fyrir Alþingi í upphafi næsta kjörtímabils fjögurra ára fjárlög ríkisins sem gera ráð fyrir sömu krónutöluupphæð á fyrsta ári kjörtímabilsins og því síðasta, auðvitað að teknu tilliti til þeirra verðlagsbreytinga sem verða á tímabilinu. Þá vita stjórnendur ríkisfyrirtækjanna, þá vita stofnanirnar sem um er að ræða nákvæmlega hvernig menn verða að bregðast við og spara í samræmi við það. Þannig loka menn á næstu fjórum árum þeim fjárlagavanda sem þessi ríkisstjórn hefur verið að burðast við að ljúka á þessu kjörtímabili. Þegar menn státa sig af því í dag og segja: Vandinn sem ríkisstjórnin hefur tekist á við í fjárlagagerðinni er kominn niður í 6 milljarða úr 15--20 milljörðum. Það er bara rangt vegna þess að það er innbyggt í núverandi fjárlög a.m.k. 2 milljarða kr. halli bara í heilbrigðis- og tryggingamálum, hvað þá í öðrum málaflokkum ríkisvaldsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þáltill. á þskj. 56 sem er 56. mál þingsins. Þetta er till. til þál. um að tryggja samkeppnisstöðu innlendrar framleiðslu. Flm. till. auk þess sem hér stendur eru hv. alþm. Jóhannes Geir Sigurgeirsson, Stefán Guðmundsson, Guðni Ágústsson, Jón Helgason, Guðmundur Bjarnason, Valgerður Sverrisdóttir og Jón Kristjánsson. Þáltill. hjóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela viðskipta- og iðnaðarráðherra að láta fara fram úttekt á því í hve miklum mæli innkaup ríkis og sveitarfélaga eru á erlendum vörum eða efnum með útboðum eða öðrum hætti, enda þótt sambærileg innlend efni eða vörur séu fáanlegar og framleiddar hér á landi, og hvernig útboðslýsingum opinberra aðila er háttað hvað varðar íslenska framleiðslu og erlenda. Einnig verði kannað hvaða vörur eru fluttar inn til landsins en jafnframt framleiddar innan lands eða hægt væri að framleiða hér á landi á sambærilegu verði. Þegar niðurstöður liggja fyrir, og gefi þær tilefni til, grípi stjórnvöld til aðgerða til að tryggja samkeppnisstöðu innlendu framleiðslunnar, þó þannig að ekki brjóti í bága við þá alþjóðlegu viðskiptasamninga sem Íslendingar hafa gerst aðilar að. Jafnframt verði hlutast til um að kynna hugsanlega framleiðslukosti innan lands á vörum sem nú eru fluttar inn en gætu verið samkeppnishæfar við innfluttar í verði og gæðum.`` Hér lýkur tilvitnun í texta þáltill., virðulegi forseti. Í greinargerðinni er þess getið að tilgangur þessarar þáltill. sé að kanna með nákvæmum hætti hvernig hið opinbera stendur að efnisöflun og hvort hið opinbera leitast við að nota íslensk efni og vörur. Sé þess nokkur kostur ber hinu opinbera að nota íslenskar vörur í þeim verkum sem unnin eru á þess vegum. Jafnframt er það tilgangur að kanna almennt hvort ekki megi minnka innflutning fullunninna vara með því að framleiða slíkar vörur hérlendis. Staðreyndin er sú og það er í raun sorglegt til þess að vita, að það eru ekki alltaf einstaklingarnir, litlu fyrirtækin, iðnaðarmennirnir sem haga sér með þeim hætti að velja frekar erlenda framleiðslu en innlenda. Það er því miður svo að sveitarfélögin og ríkisvaldið setur oft þeim sem gera tilboð í vöru og þjónustu á þessu sviði svo þröngar skorður, bæði í tíma og eins í kröfum um hvað skuli uppfyllt í útboðsskilmálum að það er oft og tíðum ekki hægt að uppfylla það með því að koma við innlendri framleiðslu. Mörg, mörg dæmi mætti nefna í þessu sambandi. Eitt nýlegt frá sl. vori var það hér í Reykjavík að boðnar voru út innréttingar, stólar og borð, í skólastofu. Tíminn var svo knappur sem innlendu framleiðendunum var gefinn til framleiðslunnar að það var ekki hægt að afgreiða vöruna á það skömmum tíma að innlendir framleiðendur gætu boðið í. Því var ekki um neitt annað að ræða en að leita eftir tilboðum erlendis frá. Á meðan ríkisvaldið og sveitarfélögin haga sér með þessum hætti er auðvitað ekki von á góðu. Þessi þáltill. gerir í raun og veru ráð fyrir því að mótuð sé stefna í þessum efnum, stefna sem að vissu leyti og að mörgu leyti tæki til almennrar stefnumótunar í íslenskri framleiðslu og í íslenskum iðnaði. Í greinargerð þessarar þáltill. er tekið dæmi sem ég ætla hér að vitna í, virðulegi forseti. Sem dæmi um verð má nefna kostnað vegna hleðslu á skilrúmi í íbúðarhúsnæði þar sem annars vegar er notað innflutt efni, gifsplötur, sem eru 66x50 sm og 7 sm þykkar og hins vegar íslenskar gjallplötur af sömu þykkt, 50x50 sm að stærð og veggurinn gróf- og fínhúðaður. Kostnaður á 9 fermetra af hinu innflutta efni er 5.096 kr. á fermetra en 4.599 kr. á innlenda efnið. Mismunurinn á hvern fermetra er því 495 kr. innlenda efninu í vil. Svona mætti taka mýmörg dæmi og bera saman þar sem innlenda efnið er ekki síðra að gæðum til og oft og tíðum og í langflestum tilfellum sem betur fer ódýrara, en útboðslýsingarnar, kröfurnar, sem þar eru gerðar, meina oft og tíðum þeim sem standa í framkvæmdunum að nota innlenda efnið. Sökin í þessu, því miður oft og tíðum, virðulegur forseti, liggur hjá ríkisvaldinu sjálfu. Nú er það svo að síðari hluti þessarar þáltill. gerir ráð fyrir því að það verði kannað gaumgæfilega hvort stjórnvöld geta gripið til einhverra þeirra aðgerða sem gera það að verkum að menn velji frekar innlendu efnin, menn velji frekar það íslenska og segi: Já, takk, heldur en það erlenda. Ég fékk þær upplýsingar frá samtökum iðnaðarins úr samantekt sem gerð hafði verið á þeirra vegum. Þegar verslunarskýrslur Hagstofunnar fyrir árið 1990 voru skoðaðar kom í ljós að ef við hefðum þá valið innlendu framleiðsluna, innlenda efnið í öllum tilfellum umfram það erlenda, en hefðum samt verið að velja sömu gæði, sama verð og stundum ódýrara, þá hefðum við sparað í innflutningi það árið 20 milljarða kr. --- 20 milljarða, eða á einu ári, 1991, hefði enginn viðskiptahalli orðið það árið. Þetta eru staðreyndir sem eru umhugsunarverðar fyrir þjóð sem hefur á undanförnum árum búið við viðvarandi viðskiptahalla. En hvað hefði þetta nú þýtt ef öll þessi innlenda framleiðsla hefði átt sér stað í landinu? Jú, þetta hefði skapað í landinu a.m.k. 5.800 ný störf eða með öðrum orðum, við hefðum hér um bil útrýmt því atvinnuleysi sem við búum við nú um þessar mundir. Er þetta nú ekki tilefni til að menn staldri við og spyrji sig: Er ekki skynsamlegt að við öll, hvort sem það erum við sem einstaklingar, stjórnvöld, þá á ég við ríkisvald og sveitarfélög, stöldrum örlítið við og athugum hvort við getum nú ekki gert dálítið betur sjálf og hugsað þetta út frá okkar eigin hagsmunum án þess þó á nokkurn hátt að vera að brjóta einhverja alþjóðlega viðskiptasamninga sem við höfum gerst aðilar að? Og það er staðreyndin að þessi tillaga, sem hér er flutt, er hluti af miklu stærri atvinnustefnu sem Framsfl. vill berjast fyrir, hún er hluti af því að skapa í landinu ný störf fyrir það fólk sem núna er atvinnulaust. Markmiðið er að bæta stöðu íslenskrar framleiðslu, draga úr viðskiptahalla, skapa ný atvinnutækifæri og koma í veg fyrir atvinnuleysi. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að þáltill. verði vísað til hv. iðnn.

Virðulegi forseti. Hér eru orð í tíma töluð, en hvað er orsök og hvað er afleiðing? Frá fornu fari hefur íbúum þessa lands, okkar litla eylands, þótt mikið til erlendra nýjunga koma. Vissulega ber að fylgjast með erlendum nýjungum en betra er að nýta þær hugmyndir sem fram koma til framleiðslu en að kaupa afsprengi þeirra, tilbúnar vörur. Öllum sem starfa að iðnaði, byggingarframkvæmdum o.s.frv. í þessu landi ber saman um það, fullyrði ég, að innkaupastefna hins opinbera er furðuleg, götótt og óskiljanleg. Þar er forvígismönnum algerlega frjálst að velja á milli innlendra og erlendra vara og virðist engu skipta þó að íslenska varan sé á svipuðu verði, jafnvel ódýrari. Þarna mættu vera einhver mörk og í rauninni er það skilyrði. Þetta er eins og ef bóndi hellir niður umframmjólk og fer svo í næstu verslun og kaupir inn mjólk til heimilisins. Við höfum geysilega umframframleiðslugetu í flestum tegundum iðnaðar vegna þess að íslenskur markaður er svo lítill, en framleiðslutæki, vélar og önnur gæði eru mjög afkastamikil. Ef bæta mætti nýtingu þessara þátta leiddi það augljóslega af sér lækkað einingaverð. Það mundi bæta samkeppnisstöðu iðnaðar ef okkur tekst að greina hvort núverandi innflutningsástand sé orsök eða afleiðing. Hvað veldur erfiðri markaðsstöðu íslenskra iðnfyrirtækja? Við megum ekki gleyma því að þjóðin er bundin á klafa milliríkjasamninga hvað varðar tolla og vörugjaldsmöguleika, meðan við verðum óneitanlega vör við stöðu iðnaðar í samkeppnislöndum okkar, atvinnuástand þar, þróun gengis, gjaldmiðils og viljastyrk stjórnvalda þeirra landa til að styðja við bakið á sínum iðnaði. Framleiðendur byggingarvara hér á landi hafa t.d. orðið áþreifanlega varir við atvinnuástand og stöðu finnskra samkeppnisaðila. Finnar hafa boðið vörur hér á mjög góðu verði, vörur umframgetu í iðnaði sem hefur orðið til vegna breytinga á þeirra markaðsstöðu með tilliti til Rússlands og nágrennis. Allir þekkja niðurgreiðslustefnu Norðmanna varðandi skipasmíðaiðnaðinn og reyndar nær sú stefna langt út fyrir þá iðngrein. Ég þykist muna það, hæstv. forseti, þegar þessi salur sem við hv. þingmenn sitjum í var innréttaður að nýju fyrir nokkrum árum, þessi þingsæti sem eru svo eftirsótt og er óneitanlega þægilegt að sitja í, þetta er allt erlend vara. Það er alveg hreint merkilegt, svo ekki sé meira sagt. Virðulegur forseti. Íslensk stjórnvöld standa utan við svona vinnubrögð. ,,Kemur-mér-ekki-við``-stefna ríkisstjórnarinnar er allt að drepa.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um sjóvarnir. Flm. frv. eru auk mín Einar K. Guðfinnsson, Geir H. Haarde, Guðjón Guðmundsson, Egill Jónsson og Árni R. Árnason. Frv. þetta var flutt á 117. löggjafarþingi, en ekki vannst tími til þess hér í þinginu að mæla fyrir frv. eða taka það til umræðu og er frv. því endurflutt óbreytt. Í 1. gr. frv. kemur fram megintilgangur þess, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Vinna skal að vörnum gegn sjávarflóðum og að heftingu landbrots og hindra önnur spjöll á landi af völdum ágangs sjávar svo sem fyrir er mælt í lögum þessum. Hafnamálastofnun fer með yfirstjórn þeirra mála sem lög þessi fjalla um fyrir hönd samgönguráðherra.`` Í greinargerð með frv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Með frumvarpi þessu vilja flutningsmenn að sett verði löggjöf svo að koma megi fastara skipulagi á framkvæmd við sjóvarnir og þátt ríkisins í þeim. Á fjárlögum hvers árs undanfarna áratugi hefur verið fjárveiting til sjóvarna á ýmsum stöðum á landinu. Framkvæmdin hefur verið þannig að fjárln. (áður fjárveitinganefnd) hefur gert tillögur um fjárveitingar til einstakra staða að fengnum tillögum frá Hafnamálastofnun ríkisins. Sveitarfélög hafa áður sent skriflegar óskir til Hafnamálastofnunar og í einstöku tilvikum aðrir aðilar. Ekki hafa verið í gildi nein lög um sjóvarnir en þrátt fyrir það hefur myndast nokkur hefð um vinnubrögð. Í langflestum tilvikum hafa sjóvarnir verið fjármagnaðar að öllu leyti með fjárveitingum ríkissjóðs þótt einstaka dæmi séu um framlög sveitarfélaga eða landeigenda. Hér er átt við kostnaðinn við sjálfa aðalvörnina, en mörg dæmi eru um að sveitarfélög hafi séð um uppgræðslu innan eða ofan við grjótvörnina. Sjóvarnir hafa verið unnar undir tæknilegu og fjárhagslegu eftirliti Hafnamálastofnunar ríkisins. Helstu vandkvæðin hafa e.t.v. verið að samræma aðgerðir á hinum ýmsu stöðum á landinu þar sem óskað hefur verið eftir sjóvörnum. Hafnamálastofnun hefur brugðist við óskum um framkvæmdir með því að flokka viðkomandi verk í forgangsröð og að meta hvað er í húfi og þau verðmæti sem á að verja og hefur stofnunin látið semja skýrslur um nokkra hluta strandlengjunnar. Sjóvarnir eru samheiti fyrir annars vegar landbrot af völdum ágangs sjávar og hins vegar flóðavarnir gegn sjávarflóðum. Landbrot er eins og orðið segir eyðing lands af völdum sjávar hvort sem um er að ræða brot úr bökkum eða ágang á sandströnd. Sums staðar er byggð það lág að hætta er á sjávarflóðum og getur þá þurft flóðavarnir. Stór tjón hafa orðið á síðustu árum af völdum sjávarflóða í ofviðrum beggja vegna Atlantshafsins. Vísindamenn telja að tíðni stórflóða hafi aukist, m.a. af völdum veðurfarsbreytinga, þ.e. dýpri lægða og hærri aldna og breytinga á öldustefnu. Mælst hefur aukið landbrot síðustu ár í nágrannalöndum okkar og einnig hérlendis. Vegna kenninga um hækkun sjávarborðs af völdum hlýnandi loftlags samfara svonefndum gróðurhúsaáhrifum er nú í gangi alþjóðlegt samstarf á vegum Sameinuðu þjóðanna um reglusetningu og aðgerðir til að bregðast við þeim vanda sem því er samfara. Það hefur vakið athygli að meiri hlutinn af landeyðingu á austurströnd Bandaríkjanna er talin vera af manna völdum, þ.e. stafa af mannvirkjum við ströndina, einkum af hafnargerð og varnargörðum innsiglinga, en einnig af sjóvörnum og eru tjónþolar kannski næstu nágrannar á viðkomandi strönd sem njóta ekki lengur sandburðar með hafstraumum. [ . . . ] Hafnamálastofnun hefur með höndum samkvæmt frv. yfirstjórn sjóvarnamála fyrir hönd samgrh. og sér um tæknilegan undirbúning og tækni- og fjárhagslegt eftirlit með framkvæmdum. Á vegum Hafnamálastofnunar skal starfa matsnefnd um sjóvarnir. Matsnefndin skal fjalla um álitsgerðir um allar nauðsynlegar varnarframkvæmdir þar sem einnig skal meta hagrænt gildi sjóvarna sem óskað er eftir eða gerð er tillaga um. Síðan skal ganga frá fjögurra ára áætlun um sjóvarnir. Matsnefndin fjallar um umsóknir um sjóvarnir og gerir tillögur um framlög til einstakra framkvæmda. Nefndin getur gert tillögur um tafarlausar aðgerðir, t.d. eftir flóðatjón. Kynna skal framkvæmdaáform fyrir landeigendum og viðkomandi sveitarfélögum. Hér er gert ráð fyrir þeirri almennu reglu að ríkissjóður greiði 7 / 8 kostnaðar en sveitarfélög og viðkomandi landeigendur, sem hagræði hafa af sjóvörnum fyrir landi sínu, greiði 1 / 8 . Hér er um að ræða mikilvæga breytingu frá því sem verið hefur þar sem ríkissjóður hefur í flestum tilvikum staðið undir öllum kostnaði við sjóvarnir. Með því eru sveitarstjórn eða landeigendur gerðir ábyrgir fyrir hluta framkvæmdarinnar og hafa því meiri rétt til að hafa áhrif á undirbúning og áætlanir sem nauðsynlegar eru. Gera má ráð fyrir að sveitarsjóður muni oftast greiða hluta heimaframlags, e.t.v. helming eða 1 / 16 og væri það framlag fyrir heildina, og landeigendur hinn helminginn, samanlagt 1 / 16 hluta kostnaðar. Oft eru sveitarsjóðir líka eigendur lands eða lóða við ströndina. Miðað við þær sjóvarnir, sem gerðar hafa verið á undanförnum árum, má búast við að kostnaðarhluti landeigenda geti numið 10.000--100.000 þús. kr. fyrir venjulega lóð en meira fyrir stærri lóðir. Til geta verið dæmi þar sem sjóvarnir yrðu svo dýrar að kostnaðarhluti landeiganda (og sveitarfélaga) yrði miklu meiri og gæti þá þurft fyrirgreiðslu með lánum eða jafnvel eins konar byggðastyrk. Dæmi um slík viðfangsefni eru við Hornafjarðarós. Í vissum tilvikum getur komið til greina að landeigandi eða hagsmunaaðili greiði hærra framlag, t.d. 4 / 8 eða 50%. Framangreint á að sjálfsögðu við framkvæmdir sem metnar yrðu styrkhæfar, en gera má ráð fyrir að sumar framkvæmdir verði ekki metnar styrkhæfar, t.d. ef í ljós kemur í hagrænu mati að framkvæmdakostnaður er miklu meiri en hagræðið af sjóvörninni. Hugsanlegur möguleiki væri að tengja flokkun eða forgangsröðun fyrirhugaðra sjóvarna við styrkhlutfall ríkissjóðs. Með frv. eru tekin af tvímæli um að skilyrði fyrir ríkisframlagi til sjóvarna sé að mannvirki eða byggðarsvæði séu samkvæmt samþykktu skipulagi. Þar sem dæmi eru um að koma þurfi upp sjóvörnum utan samþykkt skipulags þá er einnig ákvæði um að fyrir liggi yfirlýsing skipulagsstjóra ríkisins að viðkomandi landsvæði þurfi að verja og tilskilið er að hann leiti áður umsagnar Hafnamálastofnunar ríkisins. Að lokum er ákvæði um að leggja skuli mat á þörf fyrir sjóvarnir við gerð aðalskipulags. Bera þarf saman kostnað við sjóvarnir og það hagræði sem af þeim gæti hlotist annars vegar og hins vegar þann sparnað sem leiðir af því að færa byggðarsvæði til. Í þessu sambandi er rétt að taka fram að hægt er að draga úr hættu á tjóni af sjávargangi með því að skipuleggja strandbyggð þannig t.d. að hún sé í tiltekinni lágmarksfjarlægð frá sjó. Auðvitað er hugsanlegt að atvinnurekstur krefjist meiri nýtingar lands út að sjó og þá vaknar spurningin um hver á að bera kostnaðinn af því.`` Virðulegi forseti. Ég hef hér stiklað á stóru úr greinargerð sem fylgir frv., en þau ár sem ég hef setið í hafnaráði fyrir hönd sveitarfélaga og ekki síður í fjárln. Alþingis hef ég fylgst með því hversu mikil óvissa hefur verið í framkvæmd sjóvarna. Ég tel að það hafi verið óeðlileg tilviljun sem hefur ráðið framvindu framkvæmda við sjóvarnir og fjárveitingu til þeirra í mörgum tilvikum. Telja verður eðlilegt og nauðsynlegt að um sjóvarnir gildi löggjöf og af fjárlögum sé hverju sinni veitt framlög til þeirra verka í samræmi við vandaða áætlun sem taki mið af aðstæðum og tengist skipulagi byggðanna. Það verður að teljast óeðlilegt að skipulagsyfirvöld staðfesti skipulag byggða við ströndina á svæðum sem síðar verður að verja fyrir ágangi sjávar, án þess að viðkomandi aðilar, svo sem sveitarstjórn og fulltrúar ríkisvaldsins, hafi gert sér grein fyrir þeim kostnaði sem fylgir sjóvörnum sem nauðsynleg er svo byggð megi rísa á viðkomandi svæði. Með því frv. sem hér er mælt fyrir er leitast við að koma sjóvörnum í fastan farveg og skilgreindar skyldur ríkisvaldsins annars vegar og landeigenda hins vegar. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu geri ég tillögu um að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flm. fyrir að leggja fram þetta frv. Ég held að það sé orðið löngu tímabært að það gildi ákveðin lög um sjávarvarnir hér á landi þar sem þetta er mjög stórt atriði og mikið hagsmunamál fyrir fjöldamörg byggðarlög. Ég hef hins vegar ákveðnar athugasemdir og ábendingar fram að færa varðandi þetta frv. og þar verð ég að segja að það langmikilvægasta og það fyrsta sem mig langar að nefna hér, er að það fer allt of lítið fjármagn til sjávarvarna hér á landi og það er kannski okkar stærsta vandamál. Ekki forgangsröðunin heldur skortur á fjármagni. Þetta hefur reynst mjög dýr sparnaður og þetta hefur leitt til þess að við höfum farið í að eyða nánast langstærsta hluta þess fjár sem varið er til sjávarvarna í mjög alvarlegar viðgerðir þegar stór óhöpp hafa átt sér stað og það hafa verið áhlaup sem hafa brotið niður dýra varnargarða vegna þess að ekki hefur verið unnið nægilega hratt og vel að því að gera þá þannig úr garði að þeir haldi. Því miður hefur þetta reynst okkur alveg geypilega dýrt og fjármagnsfrekt. Ég veit að hv. 1. flm. þekkir án efa dæmi eins og sú sem hér stendur. Það er hart þegar verið er að grípa í taumana eftir á að horfa á að það er mjög oft fyrirsjáanlegt á hvaða svæðum þessi áhlaup verða og það er hægt að lesa í vönduðum skýrslum og áætlunum um það hvers vænta má en samt sem áður höfum við ekki borið gæfu til þess að vera búin að grípa til þeirra ráðstafana sem nauðsynlegt er í tíma og við lendum því í því að vera sífellt í dýrum viðgerðarkostnaði. Ég held að það dugi að nefna svæðið Eyrarbakki/Stokkseyri sem er tekið sérstaklega fyrir í fskj. með þessu frv. Eins vil ég nefna að fyrir ekki mjög löngu síðan var mikið áhlaup í Grindavík. Þetta var mjög fjárfrekt og tók í rauninni stóran hluta af því fjármagni sem hefði þurft að fara til sjávarvarna á Reykjanesi, en þar eru bæði til mjög góðar upplýsingar um hvað þarf að gera í sjávarvörnum og jafnframt eru alveg hlægilega lágar upphæðir sem fara til þessa brýna málaflokks. Það er íhugunarefni frammi fyrir hverju við stöndum bæði varðandi verðmæti og einnig varðandi það fólk sem býr nálægt sjó og horfir kannski á sín persónulegu verðmæti, því miður ekki nógu mikið bætt, fara beinlínis í sjóinn. Ég vil bæta því við þá upptalningu sem hv. 1. þm. Vesturl. gat hér um að það er ekki bara landbrot og ágangur sjávar sem við erum að glíma við og þær ástæður sem eru fyrir þessu, heldur erum við líka sums staðar að glíma við landsig. Þar sem það bætist ofan á, og ég tek undir það með hv. þm. að það eru sterkar vísbendingar um það að við fáum meiri veður núna heldur en við höfum fengið, en þegar þetta bætist við það landbrot sem fyrir er og það landsig sem sums staðar á sér stað þá eru veruleg teikn á lofti um það að einstök svæði geti verið í mikilli hættu ef ekki er gripið til réttra aðgerða. Það er ýmislegt sem veldur því að við erum að glíma við þetta mikla vandamál. Það er ekki bara við skipulagsyfirvöld að sakast þar sem hefur verið leyfð byggð of nálægt heldur eru sums staðar hreinlega þannig landfræðilegar aðstæður að jafnvel þótt að byggð sé ekki hleypt mjög nálægt þá brýtur það hratt og mikið land að það er ekki hægt að verja það að ekki sé gripið í taumana. Í minni heimabyggð, úti á Álftanesi, höfum við t.d. horft á heila jörð fara í sjóinn. Ég er að vísu ekki svo gömul enn að ég hafi fylgst með þeirri þróun alveg frá upphafi til enda því hún átti sér aðallega stað á síðustu öld og á framanverðri þessari. En það má segja að á liðlega öld hafi heil jörð, Bárhaugseyri, sem var hálflenda, bókstaflega farið í sjóinn. Nú er þetta í rauninni bara nafn einhvers staðar úti í sjó þar sem áður voru græn og grösug tún. Þetta hlýtur að vera mikil áminning frá sögunni um það hvað getur gerst og hvað mun gerast á meðan ekki eru byggðar upp fullnægjandi sjávarvarnir. Ég held að ef því væri bætt inn í þetta frv. að það væri tryggt ákveðið fjármagn til þessa mikilvæga málaflokks með einum eða öðrum hætti þá mundi það fyrst ná tilgangi sínum. Ég hef ákveðnar efasemdir varðandi þá tillögu að sveitarfélög fjármagni að 1 / 8 hluta sjávarvarnir eða þá í samráði eða samvinnu við landeigendur. Ég vil benda á að það eru og hafa verið eilífar deilur varðandi samstarfsverkefni ríkis og sveitarfélaga og það hefur verið reynt að skerpa skilin á milli ríkis og sveitarfélaga og þótt vera góð pólitík. Á sama tíma og við erum að glíma við það að sveitarfélögin eru ekki sátt við að vera gert það að greiða húsaleigubætur í samstarfi við ríkisvaldið þá held ég að það sé hyggilegra að koma málum að einhverju öðru leyti fyrir. Þannig að ef þetta á að vera, sem vissulega gæti verið, ákveðin hvatning fyrir sveitarfélög og ákveðin trygging fyrir frumkvæði þeirra held ég að við verðum að sjá það með einhverjum öðrum hætti, þó ég telji mig skilja hugmyndir hv. 1. þm. flm. mætavel. Ég held einfaldlega að sá tími sé liðinn að menn séu reiðubúnir að fara í of mikil samstarfsverkefni milli ríkis og sveitarfélaga. Ef það er verið að velta fyrir sér kostnaðarþátttöku sveitarfélaga eða einstaklinga með einhverjum hætti verði að gera það á einhvern annan veg. En í grundvallaratriðum get ég tekið undir að það þarf að skipa þessum málum í fast form og ég sé engin sérstök atriði sem ég hef efasemdir um annað en þennan kostnaðarhlut sveitarfélaga. En ég ítreka enn og aftur að þetta er tómt mál að tala um ef ekki verður verulega aukið fjármagn til sjávarvarna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. 9. þm. Reykn. fyrir undirtektir sem komu fram í hennar ræðu við það frv. sem hér er til umfjöllunar. Það eru nokkur atriði sem komu fram í ræðu þingmannsins sem ég vildi nefna. Fyrir það fyrsta að í frv. er ekki tekið á því með hvaða hætti eigi að fjármagna framkvæmdir við sjóvarnir. Ég held að mikilvægasta atriðið við þessa lagasetningu, sem ég tel vera mikla þörf á, sé að koma á fastri skipan þessara mála. Það er engin löggjöf sem fjallar um sjóvarnir en þrátt fyrir það hefur verið varið töluverðum fjármunum af hálfu ríkisins til sjóvarna og ég tel að það sé ekki vansalaust að láta hlutina ganga þannig fram. Ég get út af fyrir sig tekið undir það að meira fjármagn þarf til framkvæmda, hins vegar væri auðvitað best að það þyrfti ekkert. Við gætum lifað á þessu landi án þess að þurfa að verjast fyrir ágangi sjávar. Staðreyndin er hins vegar sú að á tilteknum svæðum við landið er ströndin þannig að það verður að verja hana vegna þeirrar byggðar sem þar er. Ég tel að með frv. sé með bærilegum hætti tekið á því máli. Hins vegar er auðvitað eilíflega hægt að gera kröfu um það og vona að meira fjármagn fáist. Ég tek út af fyrir sig undir það með þingmanninum að það þarf töluvert fjármagn til þess að vinna að mikilvægum verkefnum í þessum málaflokki. Ég tel að það hafi verið tekið bærilega á, samanber framkvæmdir við suðurströndina og reyndar víða. En þetta frv. miðar að því að koma þessu í skipulegra horf en nú hefur verið og er og það er gert m.a. með því að í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir svokallaðri matsnefnd sem leggur mat sitt á viðkomandi verkefni og gerir áætlanir um það með hvaða hætti skuli að verki staðið. Varðandi það að það sé neikvætt og ekki æskilegt að þarna sé gert ráð fyrir þætti sveitarfélaga eða landeigenda í kostnaði við þessar framkvæmdir þá vil ég segja það að út af fyrir sig er ég sammála því að það beri að hafa sem fæst samstarfsverkefni á vegum ríkis og sveitarfélaga. Hins vegar má vísa til þess að á vettvangi m.a. hafnamála þá er þar um samstarfsvettvang að ræða, þ.e. ríkið greiðir tiltekinn hluta við hafnargerð og framkvæmdir við sjóvarnir tengjast hafnargerðinni mjög. Það er nú þannig að sums staðar eru mörk milli annars vegar hafnargerðar og hins vegar sjóvarna óljós og nauðsynlegt að hægt sé að taka á grundvelli laga af skarið með hvaða hætti skuli farið með slíkar framkvæmdir. Ég hef ekki orðið var við það út af fyrir sig að það væru teljandi vandkvæði á samstarfi sveitarfélaganna og ríkisins varðandi hafnargerð, þó eilíflega komi þar upp álitamál en þau eru yfirleitt byggð á því að það skorti fjármuni og það er bara þannig alls staðar í okkar þjóðfélagi. Ég get því ekki tekið undir það með þingmanninum að það sé óásættanlegt að landeigendur og sveitarfélögin taki með einhverjum hætti þátt í kostnaði við sjóvarnir vegna þess, eins og kom fram í minni ræðu, að það er mjög mikilvægt að landeigendurnir hafi eitthvað um það að segja hvernig staðið skuli að sjóvörnum, bæði skipulagi og framvindu og framkvæmd þeirra verka og það verður auðvitað best gert með því að viðkomandi landeigendur séu ábyrgir með þeim hætti að þeir þurfi að greiða hluta kostnaðar. Ég held að auk þess hvetji það til annars konar vinnubragða við skipulag. Í greinargerð með frv. og í frv. sjálfu kemur það mjög skýrt fram að við gerð skipulagsáætlana beri að taka tillit til nauðsynlegra sjóvarna. Að mínu mati er það mjög óeðlilegt að sveitarfélög geti unnið að skipulagi, fengið staðfest skipulag og gert e.t.v. ráð fyrir því að það þurfi að fara í stórfelldar framkvæmdir við sjóvarnir án þess að þurfa að bera nokkra ábyrgð fjárhagslega á því. Að öðru leyti, virðulegi forseti, ætla ég ekki að bæta við annars ágæta ræðu þingmannsins eða koma inn á fleiri atriði sem komu fram í ræðu hennar, en ég vil taka undir það sem hún nefndi um að það ber að reyna að gera sem mest í því að verja landið. Hins vegar verð ég að segja það og ítreka að auðvitað væri best að þurfa ekki að leggja í kostnað við sjóvarnir, en því miður er það mjög víða við ströndina sem það er nauðsynlegt og þess vegna hef ég flutt þetta frv. ásamt meðflm. og tel afar mikilvægt að frv. nái fram að ganga og verði að lögum þannig að með skipulegum og ábyrgum hætti verði unnið að þessum framkvæmdum hér við ströndina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. svör hans. Það sem mig langar til að gera skýrt er það að ég tel að það sé ekki síst mikilvægt vegna þess óþarfa kostnaðar sem skapast ef of seint er gripið í taumana í sjávarvörnum að tryggja fjármagn sem er fullnægjandi. Okkur er það áreiðanlega báðum ljóst að svo hefur ekki alltaf verið og þar af leiðandi hafa viðgerðar- og neyðarframkvæmdir gleypt meira fjármagn heldur en skipuleg áætlanagerð. Slíkum áætlunum, sem ég held að sé út af fyrir sig mjög vel komið fyrir í þessu frv., þarf að fylgja fjármagn. Öðruvísi gerast hlutirnir ekki. Þar sem það eru eingöngu stjórnarþingmenn sem skrifa upp á þetta frv. þá trúi ég því og treysti að þeir hafi bæði fulltingi og velvild ríkisstjórnarinnar til þess að taka hraustlega til við þennan málaflokk og ekki síst út frá þeim rökum að hér er fyrst og fremst um að ræða brýnt hagsmunamál til þess að það sé farið skynsamlega og vel með það fé sem fer í þennan málaflokk. Þetta held ég að sé kannski stærsta atriðið. Ég vil taka undir með hv. þm. að ábyrgð sveitarstjórna, t.d. varðandi skipulag og staðsetningu byggða, verður að vera mikil og ég held að það megi taka á því með öðrum hætti heldur en bara með kostnaðarþátttöku og jafnvel að halda til haga ef eitthvað er óskýrt í reglum um skipulag.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir það að hér er um mikilvægt mál að ræða. Fyrir tveimur árum flutti ég þáltill. um þetta efni og benti þá á nauðsyn þess að þessi mál yrðu tekin fastari tökum. Sú þáltill. náði því miður ekki fram að ganga þá, en vonandi kemur fram vilji hér á Alþingi nú að afgreiða þetta frv. á jákvæðan hátt hvort sem það verður samþykkt eða sent til frekari athugunar. Það sem ég benti þá sérstaklega á var að það þyrfti að gera sér betur grein fyrir því hvar þessi vá er fyrir hendi, þ.e. að sjór geti gengið á land og skemmt mannvirki. Þar nægi ekki eingöngu að horfa til líðandi stundar heldur einnig fram í tímann og því þurfi að efla rannsóknir á þessu sviði, sérstaklega með tilliti til þess að það virðast liggja fyrir óyggjandi sannanir um að ströndin er að breytast, sums staðar a.m.k. er ströndin að síga, þannig að á einhverjum öldum hafi orðið veruleg breyting á. Þar sem þannig háttar til þarf auðvitað að taka tillit til þess við skipulag byggða. Það er ekki lengur orðið nauðsynlegt að vera með byggingar alveg niðri í flæðarmáli eins og var kannski áður þegar lítil tækni var til þess að koma varningi frá skipi og í hús. Sem betur fer er landrými yfirleitt nægjanlegt hér á landi þannig að það eru orðin önnur viðhorf nú heldur en þegar minni tækni var fyrir hendi. Til dæmis með tilliti til þess að hér í kringum Reykjavík er talið öruggt að land hafi sigið á síðustu öldum þá virðist það vera furðuleg ráðstöfun þegar verið er að reisa byggingar niður undir sjávarmáli og grunnurinn stendur langt niður fyrir það og því hlýtur að verða vaxandi vandamál í kringum slíkar byggingar. Ég vil sem sagt vænta þess að það verði hugað að þessu mikla vandamáli og reynt að taka það föstum tökum. Þar sem byggð og land er í hættu þarf að sjálfsögðu að reyna það sem í mannlegu valdi stendur að verja það. Við þekkjum glögg dæmi um það frá suðurströndinni. Í Vík í Mýrdal hefur sjórinn verið að brjóta fjöruna og færast upp í landið og svo er einnig víðar á suðurströndinni þannig að á þetta mál þarf að horfa frá mörgum hliðum og reyna að gera það sem skynsamlegast er til úrbóta.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 164 að flytja till. til þál. um sumarmissiri við Háskóla Íslands, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Svavar Gestsson, hv. þm. Guðrún J. Halldórsdóttir og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að beita sér fyrir því í samvinnu við Háskóla Íslands og stúdentaráð Háskóla Íslands að skapa skilyrði til þess að koma á fót sumarmissiri við Háskóla Íslands til að gera atvinnulausum námsmönnum kleift að stunda nám yfir sumartímann, svo og þeim stúdentum sem flýta vilja fyrir sér í námi. Einnig verði kannað hvort sumarmissiri geti orðið hluti af áætlun um endurmenntun fyrir atvinnulausa. Í tilraunaskyni verði á árinu 1995 komið á sumarmissiri við Háskóla Íslands sem síðan yrði lagt mat á hvort gera ætti að föstum lið í starfsemi Háskóla Íslands. Ríkissjóður standi straum af kostnaðinum, auk þess sem Háskóli Íslands beri fastan kostnað við verkefnið, þ.e. kostnað af húsnæði, ræstingu, skráningu og allri almennri umsýslu.`` Eins og tillagan ber með sér er lagt til að Alþingi álykti um að menntmrh. beiti sér fyrir því í samvinnu við Háskóla Íslands og stúdentaráð að komið verði á fót sumarmissiri við háskólann, en stúdentaráð hefur á undanförnum mánuðum kynnt þessa hugmynd fyrir ýmsum aðilum innan háskólans, menntamálaráðuneyti, þingmönnum og fleiri aðilum. Alls staðar sem ég þekki til hefur hugmynd þessi hlotið góðar undirtektir og m.a. lýsti hæstv. menntmrh. stuðningi við hana hér á Aþingi nýlega, svo og hefur háskólarektor tekið jákvætt undir þá hugmynd um að koma á fót sumarmissiri. Engu að síður er það svo að ekki er gert ráð fyrir fjármagni til að hrinda af stað þessu verkefni í fjárlagafrv. fyrir næsta ár og hæstv. menntmrh. hefur lýst því yfir að þó að hann styddi hugmyndina þá telji hann að háskólinn verði að breyta forgangsröðun sinni innan núverandi ramma fjárlaga sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir næsta ár ef fjárveiting til sumarmissiris eigi að vera möguleg. Ég tel að hér sé um mjög mikla skammsýni að ræða og að í raun sé ráðherrann að hafna því að sumarmissiri komist til framkvæmda á næsta ári með þessari afstöðu sinni. Í fyrsta lagi vegna þess að allir vita, og um það hafa orðið umræður á hv. Alþingi, að Háskóla Íslands eru svo þröngar skorður settar fjárhagslega að við jaðrar að ekki sé hægt að halda uppi eðlilegri starfsemi í háskólanum. Því er alveg augljóst að hann hefur engin tök á því að bæta þessu verkefni við eða þá að breyta forgangsröðun þannig að það er ljóst að ef þetta á að verða að veruleika þá þarf að koma til viðbótarfjármagn. Ég verð að segja eins og er, virðulegi forseti, að mér finnst það nokkur skammsýni ef hæstv. ráðherra er ekki tilbúinn til að reyna að beita sér fyrir fjárveitingu á næsta ári til þessa verkefnis því að ávinningurinn af starfrækslu sumarmissiris er svo mikill, og reyndar sparnaður ef grannt er skoðað, að hann mun skila sér margfalt aftur og mun ég nú gera grein fyrir því. Það er markmið þessarar tillögu að Alþingi lýsi yfir stuðningi við að gerð verði tilraun með þetta verkefni við háskólann á næsta ári og í framhaldi af því verði lagt mat á hvort framhald verði á þessari starfsemi. Með samþykkt tillögunnar mundi liggja fyrir viljayfirlýsing Alþingis um hvernig staðið verði að fjármögnun, en því er lýst í tillögugreininni. En nauðsynlegt er að á fjárlögum 1995 verði tryggt til þess fjármagn. Stúdentaráð hefur sett fram það markmið að með því að setja á laggirnar sumarmissiri sé verið að gera atvinnulausum námsmönnum kleift að stunda nám yfir sumartímann. Einkum er hugsað til stúdenta sem eru án atvinnu og vilja nýta tímann til náms. Í öðru lagi að sumarmissiri nýtist þeim stúdentum sem vilja flýta fyrir sér í námi og létta sér róðurinn seinna meir eða taka sér frí til vinnu á öðrum árstímum. Ég tel að þetta sé mjög mikilvæg markmiðssetning sem hér er sett fram. Þetta felur ekki síst í sér þann kost að opna möguleika fyrir barnafólk sem er í námi og öðrum þeim sem hafa átt erfitt með að mæta auknum kröfum lánasjóðsins um námsframvindu eða að skila einingum til lokaprófs. Stúdentaráð telur að með því að hvetja stúdenta til að taka sér leyfi til vinnu á öðrum árstíma mætti einnig létta nokkru álagi af vinnumarkaðnum yfir sumartímann og koma í veg fyrir að þúsundir skólafólks fari út í atvinnulífið á sama tíma yfir sumarmánuðina. Ég tel einnig athyglisverða þá hugmynd og það markmið sem að baki því býr og stúdentar hafa einnig sett fram, að nýta megi sumarmissiri fyrir aðra hópa sem eru án atvinnu, en fyrir þá gæti sumarnámskeið í háskólanum verið hluti af áætlun um endurmenntun fyrir atvinnulausa sem ljóst er að þarf að auka verulega á næstu mánuðum og árum. Einnig er bent á að sumarið sé fyrir vinnandi fólk að mörgu leyti heppilegri tími til endurmenntunar en þéttsetinn tími í ýmsum önnum yfir vetrarmánuðina. Ég held að það sé ljóst af því sem ég hef hér lýst og fram kemur í greinargerð með þáltill. að hugmynd stúdentaráðs, sem þeir hafa reifað víða, feli í sér svo marga möguleika og mikla nýbreytni að kostir þessa verkefnis að setja á laggirnar slíkt sumarmissiri séu ótvíræðir. Það er mitt mat að Alþingi eigi að láta einskis ófreistað að leggja þessu brýna máli lið. Stúdentar við háskólann hafa áður sent frá sér athyglisverðar hugmyndir og hafa þar haft frumkvæði að mikilvægum nýjungum svo sem með stofnun Nýsköpunarsjóðs námsmanna sem var stofnaður fyrir tveimur árum síðan að frumkvæði stúdenta en markmiðið með þeim sjóði var að gefa námsmönnum færi á að nýta sér menntun sína yfir sumarmánuðina. Ég tel að stofnun þessa sjóðs hafi ótvírætt sannað gildi sitt en sjóðurinn hefur nýst til mjög fjölbreyttra námstengdra verkefna sem örugglega mun skila sér í ýmissi nýsköpun í atvinnulífinu. Virðulegi forseti. Sem fskj. með þessari tillögu er sett fram það sem stúdentaráð sjálft hefur sett fram sem helstu kosti sumarmissiris við Háskóla Íslands og ég tel ekki ástæðu til að fara ítarlega ofan í hér frekar en ég hef gert. Þeir telja að hér sé um nýja leið að ræða til að mæta bágu atvinnuástandi, þetta geti minnkað framboð á vinnuafli yfir sumartímann, geti verið liður í menntun atvinnulausra og þáttur í endurmenntunarstefnu stjórnvalda. Síðan telja þeir þetta fýsilegan kost fyrir háskólastúdenta af ýmsum öðrum ástæðum og nefna að nám sé góður valkostur í samanburði við atvinnubótavinnu. Þeir telja einnig að framlög í sjóð fyrir sumarmissiri séu góður kostur fyrir ríki og sveitarfélög, ódýr leið til að sannreyna sumarmissiri sem nýja leið í erfiðu árferði. Fyrir ríkissjóð sé það annars að tómt húsnæði háskólans nýtist yfir sumartímann líka og einnig að námsmenn munu geta lokið lokaprófum fyrr og skilað sér hraðar út á vinnumarkaðinn. Fyrir sveitarfélögin er það vænlegur kostur í stað þess að sjá háskólastúdentum fyrir kostnaðarsamri atvinnubótavinnu. Þegar til þess er litið að um er að ræða 30 millj. til að koma þessu á fót, þá tel ég að miðað við alla þessa kosti, sem hér hafa verið settir fram, þá muni það margborga sig að stuðla að því að setja á fót slíkt sumarmissiri. En það er gert ráð fyrir að háskólinn beri svonefndan fastakostnað við verkefni, þ.e. kostnað af húsnæði, ræstingu, skráningu og allri almennri umsýslu við námskeiðin og framlag ríkisins er ætlað að mæta beinum kostnaði við kennslu og fyrirlestrahald og svo launum kennara. Síðan er sett fram, sem ekki kemur fram í þáltill. sjálfri sem verður þá til skoðunar fyrir þá nefnd sem fengi málið til umfjöllunar, að það komi til athugunar að sveitarfélögin legðu fram hluta af kostnaði sem tæki mið af fjölda nemenda eftir lögheimilum þeirra. Virðulegi forseti. Það hafa ýmsir lýst yfir stuðningi við þessa hugmynd, m.a. Alþýðusamband Íslands en þeir skrifuðu bréf 9. sept. 1994 um þetta mál þar sem það er að mati þeirra að hugmyndin um sumarmissiri sé áhugaverð og að slík viðbót við Háskóla Íslands gæti orðið góður kostur fyrir marga, bæði námsmenn og aðra, sem hafa áhuga á að notfæra sér það sem skólinn hefur upp á að bjóða. Ýmsir aðrir hafa látið í sér heyra um þetta mál og allt eru þetta jákvæðar undirtektir. Ég vil í lokin vitna í það, virðulegi forseti, sem stúdentar sjálfir hafa líka sett fram og fram kom í kynningargögnum sem þeir senda um þetta mál á miðju þessu ári eða 15. júlí en þar segir, með leyfi forseta: ,,Á sumarmissiri yrði einkum um leiðbeinendavinnu kennara að ræða en minna um eiginlega fyrirlestra. Það verður augljóslega styttra en önnur missiri skólaársins. Hvert námskeið næði yfir styttri tíma, kennslan væri þéttari og meira byggðist á eigin vinnu nemenda. Kennsla á sumarmissiri færi fram í húsnæði háskólans og standa vonir til að háskólinn taki á sig kostnað samfara því. Þó er ljóst að ekki yrði um hefðbundið námskeiðahald í viðteknum skilningi þess orðalags að ræða. Þannig líta stúdentar á sumarmissiri sem fyrsta skref í átt til þess að breyta kennsluháttum og sjálfstæðari vinnubragða námsmanna. Sumarmissiri við háskólann er ný leið fyrir atvinnulaust ungt fólk. Stúdentar hafa þegar sýnt það með mikilli ásókn í Nýsköpunarsjóð námsmanna að þeir vilja nýta sumarið til vinnu í tengslum við námið.`` Einnig kemur fram í þessum kynningargögnum, virðulegi forseti, eftirfarandi: ,,Nauðsynlegt er að geta hafið undirbúning og kynningu hið fyrsta fáist fjárveiting fyrir sumarmissiri. Heppilegast væri að auglýsa eftir umsóknum í Fréttabréfi háskólans þar sem fram kæmu hugmyndir kennara og drög að væntanlegu námskeiði. Það sem helst þarf að varast við skipulagningu sumarmissiris er að það verði ekki eins konar fornám heldur fullgildur hluti háskólanáms. Námskeiðin sem eru í boði þurfa að gera sömu kröfur til nemenda og kennara og vetrarnámskeiðin og þeim þarf að ljúka með sams konar námsmati, haustprófum, ritgerð eða lokaverkefni.`` Ég læt þetta nægja, virðulegi forseti, sem rökstuðning fyrir þessari tillögu sem við fjórir þingmenn höfum flutt. Ég ítreka það að ég tel ekki vera það mikinn kostnað við að koma á fót þessu sumarmissiri og minni á þann ávinning sem það mun skila og treysti því að hv. þm. geti sameinast um það að þessi þáltill. verði samþykkt og að tryggt verði til þess fjármagn við næstu fjárlagagerð. Ég treysti mér fullkomlega til þess og veit að örugglega geta aðrir meðflm. mínir tekið undir að það sé hægt að setjast yfir fjárlögin og finna þar leið til þess að spara þær 20 eða 30 millj. sem hér er verið að biðja um vegna þess að ég held að þetta sé það stórt verkefni að um þetta eigi að reyna að nást góð sátt á þinginu. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. menntmn.

Virðulegi forseti. Það hefur löngum verið skoðun mín að skólahúsnæði á Íslandi væri vannýtt og raunar kannski kennslukraftarnir líka. Mig hefur lengi undrað það að Háskóli Íslands skuli ekki stunda öfluga fjarkennslu t.d. og tillaga sú sem flutt hefur verið hér er önnur hlið á þessu sama máli, þ.e. nýtingu kennslukrafta og húsnæðis. Hér áður fyrr var það þannig að háskólastúdentar stunduðu sumarvinnu, tóku þátt í atvinnulífi landsmanna af miklum krafti og söfnuðu sér þannig fjármunum til næsta skólaárs. En þeir gerðu meira en að safna sér peningum til næsta skólamissiris, þeir söfnuðu sér líka mikilli þekkingu og reynslu af atvinnulífi og lífskjörum landsmanna. Því miður eru aðstæður í íslensku samfélagi öðruvísi núna. Ég held nefnilega að þessi sumarvinna stúdentanna hafi verið á við sumarmissiri í háskóla. Þetta er bara því miður liðin tíð og eitthvað verður að koma í staðinn. Það besta er sumarmissiri við háskólann. Það lætur að líkum að sumarmissiri hlýtur að vera styttra en vetrarmissirin eru því árið er ekki lengra en það og því er um að ræða annaðhvort að lögð verði meiri vinna á nemendur sjálfa, sjálfsvinnan verði mikið meiri, eða þá að námsefnið verði ,,intensívara`` sem það kallast á erlendu máli, þ.e. að kennslustundafjöldinn verði vikulega meiri en að vetrarlagi og námið þéttara. Það eru tvær leiðir sem sagt til í þessu máli. Það er tvímælalaust þannig að eftir slíkt sumarmissiri verða nemendur að geta skilað sama árangri eins og um vetrarmissiri væri að ræða annars næði þessi kennsla ekki tilgangi sínum. En þessi kennsla er líka hugsuð til endurmenntunar fyrir atvinnulausa og það þarf svo sannarlega að endurskoða og gera nýjar áætlanir um alla menntun fyrir atvinnulausa og þetta yrði þá einn liður í því. Það er líka þannig að þessi endurmenntun gæti verið fyrir fólk í atvinnulífinu. Erlendis er talað þónokkuð um hringekjunám og -vinnu þannig að fólk skiptist á að vera í námi og vinnu yfir árið og atvinnulausir koma til afleysinga inn á milli. Slíkt hringekjunám eða sem á dönsku heitir ,,karusel``-nám gæti líka rúmast í þessari kennslu sem þarna er lögð til. Það eru því margir hópar í þjóðfélaginu sem gætu nýtt sér þessa kennslu, a.m.k. bæði þeir sem eru nemendur í háskólanum, þeir sem væru atvinnulausir og eru að hugsa um að reyna að bæta sig til að komast inn á vinnumarkaðinn aftur og svo ef komið væri á þessu kerfi sem ég var að nefna, hringekjukerfinu, menntun og starf. Ég held að reynsla Dana sé það góð af þessu fyrirkomulagi að við ættum að íhuga vandlega hvort við tækjum hana ekki upp líka. Það hvort við höfum efni á því að eyða 30 millj. kr. í þetta eða ekki er eiginlega hafið yfir allan efa. 30 millj. kr. í svona tilraun getur leitt slíkar framfarir af sér í kennsluháttum og starfsháttum að við eigum ekki að horfa á það sem neitt vandamál þó svo að ríkisstjórnin standi frammi fyrir því að gera fjárlög sem hún getur varla komið saman þá er þetta þó einn þáttur sem er þess virði að sé felldur þar inn í.

Virðulegi forseti. Ég stíg hér í stólinn til að lýsa yfir stuðningi við þessa tillögu sem hér liggur fyrir og er hugmynd sem fyrst var reifuð af stúdentaráði Háskóla Íslands. Það hefur verið mjög ánægjulegt að fylgjast með því hve stúdentar við Háskóla Íslands eru vakandi yfir þróuninni innan skólans og hvað þeir hafa komið með margar og merkilegar hugmyndir varðandi það að bregðast við vaxandi atvinnuleysi á meðal stúdenta. Þeir komu með þá hugmynd að stofna nýsköpunarfyrirtæki stúdenta líkt og gert var í Frakklandi og nú hafa þeir bent á þessa leið hér að tíminn verði nýttur til þess að fólk geti hraðað sínu námi yfir sumartímann, ýmist til þess að draga úr atvinnuleysi meðal stúdenta eða styðja það fólk sem vill einfaldlega flýta fyrir sér í námi. Það er algengt erlendis að haldin séu sumarnámskeið við háskóla af ýmsu tagi sem fólk nýtir sér þá og bætir við sitt nám en ég veit ekki hvort það hefur verið gert með jafnskipulegum hætti og verið er að leggja hér til. Ef sumarmissiri er skipulagt þarf það að vera skilgreint út frá ákveðnum einingum, að það sé hægt að taka ákveðinn fjölda eininga yfir sumarið sem bætast við vetrarstarfið. En það sem mér datt líka í hug í sambandi við þetta sumarmissiri er að það er hægt að nýta slíka kennslu á margan hátt. Hægt er að bjóða upp á námskeið fyrir útlendinga sem vilja læra íslensku skipulega. Slík námskeið eru hér yfir sumartímann, m.a. á vegum Stofnunar Sigurðar Nordals en Háskóli Íslands hefur ekki boðið upp á slík námskeið. Þá gæfist kostur á að skipuleggja eins konar námskeið fyrir ferðamenn, fyrirlestraraðir og annað slíkt um íslenska sögu, íslenska menningu og íslenskar fornbókmenntir sem jafnvel stúdentar gætu sinnt líka og verið þá eins konar svona útfærsla á lokaverkefni eða einhverju slíku, því að mér finnst að við höfum alls ekki nýtt þann arf sem við eigum í okkar fórum, þ.e. okkar fornbókmenntir og okkar sögu og menningu sem er sérstæð um margt og það má einmitt bjóða upp á námskeið af þessu tagi, bæði fyrir almenning og fyrir ferðamenn. Það eru því ýmsir möguleikar ef menn stefna inn á þá braut að hafa sumarmissiri við Háskóla Íslands og þá verður að skipta þeirri kennslu á milli kennara við háskólann því að það er ekki ætlunin að fara að bæta þar við vinnutíma fólks heldur frekar að deila vinnunni og leita möguleika eins og þeirra að stúdentar séu í eins konar verkefnum af þessu tagi sem ég var hér að nefna. Þetta gildir auðvitað fyrst og fremst um heimspekilegar greinar eins og sögu og íslensku og jafnvel heimspeki, þjóðháttafræði og fornleifafræði og fleira slíkt. Fornleifafræði er reyndar ekki kennd sem grein við Háskóla Íslands en það er mjög margt sem hægt væri að gera í þessu samhengi. Ég á sæti í hv. menntmn. þar sem við munum fjalla um þessa tillögu og það væri þá einmitt fróðlegt að fá fram fleiri hugmyndir um það hvernig hægt væri að nýta sumarmissiri og sumarnámskeið af þessu tagi sem ég var hér að nefna.

Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 166 að flytja frv. til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, en efni þessa frv. er að það er lagt til að heimildir fyrirtækja til að nýta sér rekstrartöp verði mjög þrengdar. Samkvæmt upplýsingum frá ríkisskattstjóraembættinu voru ónýtt rekstrartöp sem skráð eru upp úr framtalsgögnum rekstraraðila um 86 milljarðar kr. miðað við tap sem tilgreind er á framtalsárinu 1994 eða á rekstrarárinu 1993 en skráning er ekki tiltæk vegna einstaklinga í rekstri. Heildartekjur samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum árið 1993 voru tæpir 600 milljarðar, þ.e. bæði hjá einstaklingum og félögum. Af þessu má ljóst vera að ónýtt rekstrartöp fyrirtækja eru gífurleg og hafa farið vaxandi á umliðnum árum. Þannig voru ónýtt rekstrartöp 1992 um 66 milljarðar kr., árið 1993 um 81 milljarður kr. og árið 1994 um 86 milljarðar kr. Ef skoðað er hvernig ónýtt rekstrartöp skiptast milli kjördæma, þá eru þau á þessu ári vegna rekstrar ársins 1993 38 milljarðar í Reykjavík, 9,5 milljarðar á Reykjanesi, 9,6 milljarðar á Vesturlandi, 5,5 milljarðar á Vestfjörðum, 2,4 milljarðar á Norðurl. v., 7,3 milljarðar á Norðurl. e. og 4,5 milljarðar á Austurlandi, 4,7 milljarðar á Suðurlandi og Vestmannaeyjar eru sérstaklega tilgreindar til viðbótar með tæpa 4 milljarða. Þessi mál hafa áður komið til kasta Alþingis en það var á árinu 1991. Þá var lögum um nýtingu á rekstratöpum breytt en um var að ræða að takmörkuð voru nokkur rekstrartöp fyrirtækja sem sameinast. M.a. var gert að skilyrði að félög sem sameinuðust störfuðu í skyldum atvinnurekstri og jafnframt að allt yfirfært tap hefði myndast í sams konar rekstri og það félag eða fyrirtæki sem við tæki hefði með höndum. Með þessu ákvæði átti að setja verulegar skorður við nýtingu á þessum töpum, en það hefur ekki gengið eftir sem skyldi. Það hefur komið í ljós að menn voru fljótir að finna smugur í skattkerfinu til að komast hjá skattgreiðslum og fundnar voru ýmsar leiðir til þess að fara fram hjá ákvæðinu, t.d. með því að láta það félag sem tap hafði myndast í halda áfram rekstri, en ekki félagið með hagnaðinn eins og ákvæðið gerði ráð fyrir. Einnig má benda á að borið hefur nokkuð á því að í stað þess að sameinast hafi félög sem sýna mikinn hagnað keypt nægilegan stóran hlut til þess að öðlast yfirráð í félögum sem átt hafa uppsöfnuð töp. Í framhaldi af því er tilgangi tapfyrirtækisins síðan breytt og yfirtökufélagið hefur þannig í raun getað nýtt sér hið uppsafnaða tap. Í þessum tilvikum er ekki um raunverulega sameiningu að ræða en í 57. gr. A tekjuskattslaga kemur fram ákvæði sem samþykkt var á Alþingi 1991 eins og það breyttist en þar segir, með leyfi forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 56. og 57. gr. skal rekstrartap, þar með taldar eftirstöðvar rekstrartaps frá fyrri árum, sbr. 7. tölul. 31. gr., hjá því félagi sem slitið var ekki flytjast til þess félags sem við tekur nema uppfyllt séu öll skilyrði þessarar greinar. Félag það sem við tekur skal hafa með höndum skyldan rekstur eða starfsemi og það félag sem slitið var. Tap flyst ekki milli félaga þegar það félag sem slitið var átti fyrir slitin óverulegar eignir eða hafði engan rekstur með höndum. Sameining félaganna verður að vera gerð í eðlilegum og venjulegum rekstrartilgangi. Hið yfirfærða tap verður að hafa myndast í sams konar rekstri og það félag sem við tekur hafði með höndum.`` Ég held að það sé nokkuð ljóst að þessu ákvæði skattalaganna hefur ekki verið framfylgt sem skyldi og þegar félög eða fyrirtæki kaupa sér nægjanlega stóran hlut til þess að öðlast yfirráð í fyrirtækinu og breyta síðan tilgangi félagsins og nýta sér þannig uppsafnað tap þótt um alls óskyldan rekstur hafi verið að ræða sem ákvæði 57. gr. A kveður þó á um að skuli vera fyrir hendi og því ljóst að ákvæði 57. gr. A hefur ekki náð yfir þessi tilvik og menn því komist hjá því að framfylgja upphaflegum tilgangi þessa ákvæðis. En með frv. er lagt til að heimild fyrirtækja til þess að nýta sér rekstrartöp verði verulega þrengdar. Það er lögð til sú breyting á 31. gr. laga um tekju- og eignarskatt að heimild fyrirtækja til að nýta sér rekstrartap nái aðeins þrjú ár aftur í tímann í stað fimm ára eins og reglan er í dag. Og ég held bara að sú eina breyting að færa þetta niður úr fimm árum í þrjú muni draga verulega úr ónotuðum resktrartöpum í framtíðinni. Það er reynt í frv. að bæta úr þessum annmörkum sem ég ræddi fyrr á tvennan hátt. Annars vegar er gert ráð fyrir að greininni verði breytt á þann hátt að fyrirtækjum verði ekki lengur heimilt að kaupa upp rekstrartap annarra fyrirtækja með því að sameinast þeim. Hins vegar er lagt til að sett verði í lögin ný ákvæði um yfirtöku þannig að skattyfirvöld geti neitað um frádrátt vegna rekstrartaps ef það þykir ljóst að meginmarkmiðið með yfirtöku hafi verið að lækka skattgreiðslur fyrirtækja. Ég tel, virðulegi forseti, að hér sé um mikilvægt mál að ræða. Það er auðvitað ótækt að meðferðin á þessum töpum sé eins og raun ber vitni. Iðulega sér maður í blöðum að svo langt er gengið í þessu máli að töp hjá fyrirtækjum eru hreinlega auglýst til sölu en slík rekstrartöp hafa m.a. verið nýtt af fyrirtækjum sem eru vel stæð en kaupa til sín illa stödd eða gjaldþrota fyrirtæki fyrir óverulegar fjárhæðir og nýta síðan þessi rekstrartöp til frádráttar hagnaði og draga þannig úr skattgreiðslum sínum til samfélagsins. Ég held að það sé ljóst að það þarf að taka á þessu máli og þrengja verulega þessi ákvæði. Ég vænti þess að Alþingi taki á þessu máli og sú nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar. Ég tók eftir því að þegar þetta mál kom fram á Alþingi var viðtal við hæstv. forsrh. og ég gat ekki skilið annað af máli hans en hann teldi brýnt að á þessu máli yrði tekið og þessi ákvæði þrengd svo að ég vænti þess að nefndin sem fær þetta til meðferðar taki jákvætt á þessu. Það má vera að það þurfi að taka á þessu enn harðar en hér er lagt til en engu að síður vona ég að nefndin taki á þessu og þetta fái afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Hér er um verulegar fjárhæðir að ræða sem hægt er að nota til þess að draga úr skattgreiðslum til samfélagsins og það hjá vel stæðum fyrirtækjum sem kannski skila hagnaði og eru að kaupa gagngert upp tap fyrirtækja til þess að geta minnkað skattgreiðslur sínar til samfélagsins og það er ótækt að búa við. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér frv. til laga um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt, með síðari breytingum, og breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Efni þessa frv. er raunar tvíþætt og hér eru lagðar til tvær meginbreytingar á reglum skattalaga sem snúa að persónuafslætti. Það er lagt til að þeim sem hafa á framfæri sínu barn á aldrinum 16--19 ára sé heimilt að nýta 80% óráðstafaðs persónuafsláttar barnsins. Í öðru lagi að skattþegn verði heimilað að nýta uppsafnaðan persónuafslátt sinn, hversu lítill sem hann er, um leið og hann hefur störf að loknu tímabundnu hléi eða þegar farið er af lægri launum yfir á laun sem fullnýta persónuafslátt. Ég vil fyrst fara nokkrum orðum um þetta síðara atriði. Það felur í sér að það sé hægt að nýta uppsafnaðan persónuafslátt um leið og viðkomandi hefur störf að loknu hléi vegna atvinnuleysis eða þegar farið er af lægri launum yfir á laun sem fullnýta persónuafslátt. Ég tel að það hafi skapað mörg vandamál hjá ýmsum þegar þessar aðstæður skapast að geta ekki nýtt sinn persónuafslátt strax en gildandi lög gera kröfu um að 50% persónuafsláttur sé vannýtt til að heimild sé til að sækja um útgáfu skattkorts með uppsöfnuðum persónuafslætti og jafnframt gildir sú regla að ekki sé unnt að sækja um uppsafnaðan persónuafslátt fyrr en eftir 1. júlí ár hvert. Ég held að þau séu nokkuð stíf og þröng þessi skilyrði og það sé eðlilegt að breyta þessu vegna þess að það er auðvitað ljóst að það getur komið illa fyrir marga sem t.d. eru að hefja vinnu að nýju eftir atvinnuleysi að geta ekki nýtt ónýttan persónuafslátt nema að 50% persónuafsláttar séu vannýtt. Það verður að teljast eðlilegt að umsókn um að nýta þennan ónýtta persónuafslátt sé ekki bundin við að hægt sé einungis að sækja um hann eftir 1. júlí ár hvert. Hinn þáttur þessa frv. er um að framfærendur sem eru með börn í námi á framfæri sínu á aldrinum 16--19 ára geti nýtt ónýttan persónuafslátt barnanna. Ég held að þetta sé mál sem eigi fyllsta rétt á sér. Við búum við það í núgildandi tekjuskattslögum að þau heimila hjónum eða sambúðarfólki að nýta 80% af óráðstöfuðum persónuafslætti þess sem lægri tekjur hefur en engar slíkar heimildir eru fyrir hendi varðandi það að nýta óráðstafaðan persónuafslátt barna. Ég held að þetta geti komið sér afar illa hjá mörgum og sérstaklega einstæðum foreldrum. Það er alveg ljóst að framfærslukostnaður þeirra hlýtur að vera mjög mikill sem eru með börn á skólaaldri á framfæri og afla sér lítilla tekna sjálf. Félag einstæðra foreldra hefur gert úttekt á framfærslukostnaði barna á aldrinum 13--15 ára og þá var hann áætlaður 500 þús. kr. árlega. Það er náttúrlega alveg ljóst að þegar um slíka fjárhæðir er að ræða, sem ég kann kannski ekki alveg að leggja mat á því ég hef ekki skoðað þessa könnun ítarlega, að ef um svo stórar fjárhæðir er að ræða, þá eru á ferðinni mjög mikil útgjöld og að stór hluti af tekjum einstæðra foreldra, sem þurfa að framfleyta sér á lágmarkslaunum, fer í kostnað af menntun og uppeldi barna. Búast má við að framfærslukostnaður foreldra barna á aldrinum 16--19 ára, sem eru í námi, sé jafnvel meira en þetta. Það er um verulegar fjárhæðir að ræða þegar talað er um ónýttan persónuafslátt barna vegna þess að samkvæmt upplýsingum úr álagningargögnum var ónýttur skattafsláttur þeirra sem fæddir voru á árunum 1973 til 1977, að báðum árum meðtöldum, um 2,5 milljarðar kr. Þeir sem voru á þessum aldri voru um 16.700. Má áætla að mikill meiri hluti barna á þessum aldri eða um 70% sé í framhaldsskóla og er alveg ljóst að þau sem eru í skóla á þessum aldri afla sér afar lítilla tekna og skattafslátturinn er langt frá því að nýtast þeim að fullu. Ég tel að öll sanngirni mæli með því að foreldrum sé heimilt að nýta ónýttan persónuafslátt barna með sama hætti og nú er mögulegt milli hjóna og sambýlisfólks. Ég held að það sé líka rétt að vekja athygli á heimild í skattalögum í 66. gr., sem ég skoðaði ítarlega í tengslum við þetta frv., sem felur í sér að skattstjóri skal taka til greina umsókn manns um lækkun tekjuskattsstofns þegar svo stendur á sem þar er tilgreint, en þar er m.a. talað um að það á að taka umsókn til greina um lækkun á tekjuskattsstofni ef maður hefur veruleg útgjöld vegna menntunar barna sinna 16 ára og eldri. Það er mjög athyglisvert hvað fáir hafa nýtt sér þetta ákvæði skattalaga til frádráttar frá tekjuskattsstofni sínum. Þessi skattalækkun kemur til greina ef nemandi er á aldrinum 16--20 ára og hafi að mati skattstjóra ekki haft nægilegt ráðstöfunarfé á skattárinu til að mæta beinum kostnaði við námið. Samkvæmt þessu skal skattstjóri taka til greina umsókn manns um lækkun á tekjuskattsstofni ef hann hefur veruleg útgjöld vegna menntunar barna sinna 16--20 ára og vegna tekna ársins 1993 er einungis miðað við að nám sé stundað innan lands og tekjur námsmannsins séu undir 415 þús. kr. á ári. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef eru ekki sett fram önnur skilyrði til þess að fólk geti sótt um þennan frádrátt og átt rétt á honum. Eina skilyrðið fyrir þessum frádrætti frá skatti virðist vera að tekjur námsmannsins á heimilinu séu undir 415 þús. kr. Þegar skoðað er samkvæmt skattframtölum fyrir sl. ár hve margir hafa nýtt sér þetta þá voru það um 1.600 manns sem fengu þennan frádrátt, um 300 var hafnað, og þessi frádráttur nam um 92 millj. kr. og að meðaltali lækkaði skattbyrði þeirra sem sóttu um þennan frádrátt um 57.500 kr. En samkvæmt upplýsingum skattyfirvalda voru 10.600 unglingar fæddir 1973 til 1977 með tekjur undir 450 þús. kr. Ef einungis 1.600 hafa nýtt sér frádráttinn en unglingar á þessum aldri með tekjur undir 450 þús. séu um 10.600 má ætla --- auðvitað er það ágiskun --- að um 2.000--4.000 framfærendur gætu hafa átt rétt á frádrættinum en hafa annaðhvort ekki vitað um þetta eða ekki nýtt sér þetta. Ég hef sett fram þá tölu að ekki sé óvarlegt að áætla að heimilin í landinu gætu átt inni 150--200 millj. hjá skattyfirvöldum vegna þess að skattyfirvöld hafa leiðrétt framtöl aftur í tímann. Hér er um lögvarða kröfu að ræða og því eru allar líkur á að þeir sem sækja um þetta núna, jafnvel þó þeir hafi ekki óskað eftir þessum frádrætti á skattframtölum sínum aftur í tímann, gætu átt rétt á að fá leiðréttingu frá skattyfirvöldum. Ég nefni þetta vegna þess að auðvitað þarf að skoða þessa heimildargrein skattalaga í tengslum við þá breytingu sem hér er lögð til. Hér er lagt til að það sé hægt að nýta ónýttan persónuafslátt barna á þessum aldri og vel má vera ef þessi grein, 66. gr., er framkvæmd sem skyldi gæti staðið val hjá einstæðum foreldrum sem hefðu börn á þessum aldri á framfæri sínu að nýta ónýttan persónuafslátt barna sinna eða þetta ákvæði skattalaganna. Alla vega tel ég rétt að horft sé á þessi mál í samhengi og mér finnst a.m.k. alveg ljóst að ástæða sé til þess að fólk viti um rétt sinn í skattkerfinu sem er alveg ljóst að fólk hefur ekki haft vitneskju um samanborið þær tölur sem ég hef sett fram. Sama gildir reyndar um annað ákvæði í þessari grein og kemur líka fram í 80. gr. laga um tekju- og eignarskatt en þar er kveðið á um að skattstjóra sé heimilt að taka til greina umsókn manns um lækkun eignarskattstofns og tekjuskattstofn ef ellihrörleiki, veikindi, slys eða mannslát hafa skert gjaldþol manns verulega. Sem dæmi um þetta voru á þessu ári, vegna tekna 1993, einungis sex einstaklingar í Reykjavík og á Reykjanesi sem nýttu sér þennan skattafslátt til lækkunar á eignarskattstofni en enginn í öðrum kjördæmum. Enginn þarf að segja mér að ekki sé til aldrað fólk sem býr við fjárhagslega erfiðleika, er kannski í stóru húsnæði með litlar tekjur, að ekki séu fleiri en sex manns sem hefðu getað átt rétt á því að fá eignarskattstofn sinn lækkaðan ef það hefði vitað um þetta ákvæði skattalaganna. Það er athyglisvert að þetta eru aðeins sex einstaklingar í Reykjavík og Reykjanesi. Sama gildir reyndar um ákvæði varðandi lækkun á tekjuskattstofni vegna skerts gjaldþols. Þar eru þó nokkuð fleiri einstaklingar sem hafa sótt um þetta en það er athyglisvert hvað þeir eru fáir og einstök kjördæmi skera sig þar mjög úr og hef ég fengið upplýsingar um það hjá skattyfirvöldum. Ég taldi ástæðu til þess, virðulegi forseti, að ræða þessi mál í samhengi því að málin eru tengd. Ég tel að hér sé um að ræða leið sem gæti verulega bætt hag heimila, ekki síst einstæðra foreldra, sem eru með börn á framfæri sínu og sem eru í námi og gæti hugsanlega ráðið úrslitum um það að börn einstæðra foreldra gætu stundað framhaldsnám. Þetta á fyllilega rétt á sér, ekki síst vegna þeirra ákvæða skattalaganna sem kveða á um millifæranlegan persónuafslátt milli hjóna og sambúðarfólks. Ég vænti þess að málið fái jákvæðar undirtektir á hv. Alþingi og legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. efh.- og viðskn.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi mínum við það mál, sem er til umræðu, og hafa um það nokkur orð. Ég vil fyrst minna á það að Kvennalistinn flutti á sínum tíma frv. mjög svipaðs eðlis, að vísu aðeins öðruvísi orðað. Ég hygg að það hafi verið 1989 á 111. löggjafarþingi sem tillaga þess efnis kom fram en hún náði því miður ekki fram að ganga. Sú tillaga miðaðist fyrst og fremst við einstæða foreldra. Í þeirri tillögugrein var tekið fram, með leyfi forseta: ,,Einstæðum foreldrum er heimilt að nýta á sama hátt ónotaðan persónuafslátt barna sinna sem eiga hjá þeim lögheimili.`` Þarna var gengið út frá því að einstæðir foreldrar gætu nýtt þann rétt sem maki hefur í núgildandi skattalögum. Það er umhugsunarefni hvernig talað er um börn í báðum þessum tillögum því auðvitað er hugsunin að náð sé til unglinga á aldrinum 16--19 ára en ég held ég fari rétt með það að í skilningi skattalaga eru það börn sem eru undir 16 ára aldri. Þegar fólk verður 16 ára þá verður það skattskylt og fær persónuafslátt. Þetta skiptir ekki öllu máli. En það sem þetta mál gengur auðvitað út á er það að skattalögin taki tillit til þess að fjöldamargir foreldrar hafa þunga framfærslubyrði af börnum sínum á aldrinum 16--19 ára og þá fyrst og fremst þeim sem eru í skóla. Það er mjög mikið hagsmunamál fyrir mörg heimili að tekið sé tillit til þess. Nú væru auðvitað ýmsar leiðir í því eins og að fólk fái einfaldlega aukinn skattafslátt út á það að hafa börn sín á framfæri en hér er auðvitað um það að ræða að t.d. einstæðir foreldrar geti nýtt sér skattafslátt barna sinna. Það er mjög athyglisvert sem kemur fram í grg. hvað um mikinn kostnað er að ræða. Í grg. segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt upplýsingum úr álagningargögnum fyrir árið 1994 vegna tekna á árinu 1993 er ónýttur skattafsláttur þeirra sem eru fæddir á árunum 1973 til 1977, að báðum árum meðtöldum, 2,5 milljarðar kr. og fjöldi þeirra er 16.704. Aðeins 30% barna 16--19 ára hafa verið úti á vinnumarkaðinum undanfarin ár.`` Þessar tölur segja okkur að um mikla breytingu er að ræða. Auðvitað eru miklu fleiri á aldrinum 16--20 ára sem stunda skólanám og það kostar mikla peninga. En jafnframt mundi það kosta ríkissjóð mikla peninga, 2,5 milljarða kr., að veita þennan skattafslátt. Samt sem áður ef við erum að tala um þetta í því samhengi að bæta hag fjölskyldna í landinu þá held ég að hér sé um að ræða eitthvert mesta réttlætismál og eina af þeim leiðum sem hægt er að fara í gegnum skattkerfið til þess að jafna kjör fólksins í landinu. Við yrðum auðvitað að finna leiðir til þess að ná upp tekjutapinu. Ýmsar leiðir eru til þess eins og að halda inni margnefndum hátekjuskatti, koma á fjármagnstekjuskatti, jafnvel hækka hátekjuskattinn og svo maður tali nú ekki um að taka á skattsvikum í þjóðfélaginu. Það eru því ýmsar matarholurnar sem hægt er að sækja í ef vilji er til þess. En ég lýsi yfir stuðningi við frv. Ég tel að þetta sé mikið réttlætismál og við ættum að sameinast um það á þessum síðasta vetri þessa kjörtímabils að bæta hag sérstaklega einstæðra foreldra og þeirra sem eru að kosta börn sín í framhaldsnám að koma málinu í gegn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, með síðari breytingum. Frv. er í fjórum greinum og fjallar 1. gr. um markmið laganna. Þar er tekið fram í upphafi greinarinnar að markmið laganna sé að koma í veg fyrir umhverfisspjöll. Þetta er að mati flm. grundvallaratriði. Markmið laga nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, er að koma í veg fyrir spjöll á náttúrunni sem oft eru afleiðing framkvæmda. Í markmiðsgrein gildandi laga kemur þetta að mati flm. ekki skýrt fram. Að þessu grundvallaratriði var vikið í athugasemdum með frv. til laga um umhverfismat auk þess sem atriði þar að lútandi komu fram í framsöguræðu hæstv. umhvrh. þegar fyrst var mælt fyrir frv. á Alþingi. Mat á umhverfisáhrifum er ekki markmið laganna í sjálfu sér heldur er matið í raun verkfæri sem löggjafinn hefur fengið framkvæmdarvaldinu til að koma í veg fyrir umhverfisspjöll. Það blandaðist aldrei neinum hugur um það þegar þetta mál var til umfjöllunar hér á sínum tíma að tilgangur laganna er ekki að koma í veg fyrir breytingar í sjálfu sér. Þannig er það ekki í samræmi við tilgang laga um mat á umhverfisáhrifum að fella undir þau ýmsar framkvæmdir sem miða að því að endurheimta landgæði, efla gróðurlendi og hefta jarðvegseyðingu. Í sérstökum lögum er fjallað um hlutverk Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins. Þessum stofnunum er ætlað það hlutverk að verja og efla gróðurlendi. Löggjafinn hefur ætlað þessum stofnunum það jákvæða þjóðþrifaverk að hafa forustu um endurheimt landgæða og eflingu þeirra. Mikill munur er á því að meta spjöll sem verða í náttúrunni við virkjanaframkvæmdir, við vegagerð eða við uppsetningu förgunarstöðva fyrir eitraðan úrgang annars vegar og hins vegar að leggja mat á breytingar sem verða á landi við uppgræðslu. Með ræktun örfoka lands og friðun er verið að koma af stað gróðurframvindu sem með skynsamlegri landnýtingu leiðir til eðlilegs ástands gróðurs miðað við aðstæður hverju sinni. Þær aðgerðir eiga því ekkert sameiginlegt með því sem lögum um mat á umhverfisáhrifum er fyrst og fremst ætlað að fjalla um, þ.e. röskun og spjöll á umhverfi af völdum framkvæmda. Í 5. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum eru tilgreindar þær framkvæmdir sem ætíð skulu háðar mati á umhverfisáhrifum. Þegar frv. til laga um umhverfismat var til umfjöllunar í umhverfisnefnd Alþingis bárust ábendingar frá nokkrum aðilum um að eðlilegt væri að framkvæmdir við framræslu votlendis, landgræðslu og skógrækt yrðu felldar undir 5. gr. laganna og þannig ætíð háðar umhverfismati. Við umfjöllun um málið féllst umhvn. Alþingis ekki á þetta sjónarmið. Í nefndaráliti kom fram að nefndin væri sammála um að nauðsynlegt væri að skipulega væri unnið að verkefnum á þessu sviði með tilliti til fjölþættra landnota og umhverfisverndar. Þannig gæti verið ástæða til að fram færi mat á umhverfisáhrifum eða --- og ég undirstrika --- hliðstæður undirbúningur ef ráðist yrði í meiri háttar verkefni af þessum toga, enda er heimild til þess í 6. gr. laganna. Það er álit flm. frv. þessa að ekki sé rétt að beita heimildarákvæðinu nema líklegt sé að framkvæmdir valdi umhverfisspjöllum og er það í samræmi við markmið laganna. Við framkvæmd laga um umhverfismat hefur komið í ljós að framkvæmdarvaldið hefur talið ástæðu til þess að beita heimildarákvæði laganna vegna landgræðsluverkefna. Hefur því til stuðnings verið vitnað sérstaklega í nefndarálit umhvn. en litið hefur verið fram hjá þeirri staðreynd að nefndin hafnaði því að fella skógrækt og landgræðslu undir framkvæmdir sem eru háðar mati á umhverfisáhrifum. Gera verður ráð fyrir því að þessi beiting heimildarákvæðis 6. gr. laganna hafi fordæmisgildi um framkvæmd laganna. Flm. telur því nauðsynlegt að taka af tvímæli að því er varðar markmið laganna og þrengja heimildarákvæði 6. gr. Gengur flm. út frá því að með þessari breytingu verði landgræðsla og skógrækt ekki háð umhverfismati. Gerð áætlana á vegum Landgræðslu ríkisins og Skógræktar ríkisins hefur tekið miklum framförum á síðustu árum. Flm. þessa frv. gerir ráð fyrir að í áætlanagerð framangreindra stofnana felist það mat að þau verkefni, sem ráðist er í hverju sinni, séu nauðsynleg framfaramál og jákvæðir áfangar á sviði umhverfismála. Þess ber einnig að geta í þessu sambandi að í nefndaráliti umhvn. var þess getið að ástæða gæti verið til að fram færi mat á umhverfisáhrifum eða hliðstæður undirbúningur áður en ráðist yrði í meiri háttar verkefni af þeim toga sem hér um ræðir. Í þeirri athugasemd fólst engin yfirlýsing um það að hjá Landgræðslu ríkisins væri ekki unnið skipulega að undirbúningi slíkra framkvæmda. Frv. þetta felur í sér nákvæmari markmiðslýsingu en nú er í 1. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Eru með frv. tekin af öll tvímæli um að lögunum sé ætlað að tryggja að með mati á umhverfisáhrifum sé komið í veg fyrir umhverfisspjöll. Til samræmis eru gerðar breytingar á 4. og 6. gr. laganna þannig að í stað þess að miðað sé við umtalsverð áhrif á umhverfi er lagt til að miðað verði við umtalsverða röskun og spjöll. Enn fremur eru gerðar breytingar á 1., 4. og 6. gr. laganna í þá veru að kveðið er á um að meta skuli hugsanlegan skaða á umhverfi, náttúruauðlindum eða samfélagi, þ.e. að það nægi að framkvæmdir hafi neikvæð áhrif á einhvern einn þessara þátta en ekki á alla þrjá þættina eins og orðalag gildandi laga gefur tilefni til að álykta. Loks er lagt til að bætt verði við 6. gr. laganna nýrri málsgrein þar sem kveðið er á um að ráðherra skuli rökstyðja ákvörðun sína um að framkvæmdir skulu háðar umhverfismati þannig að skýrt komi fram forsendur fyrir því að talin sé þörf á matinu. Talin er full þörf á að kveða sérstaklega á um þetta atriði þar sem um verulega íþyngjandi ákvarðanir er að ræða en ákvæði 21. og 22. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, um rökstuðning, eru hér til fyllingar eftir því sem við getur átt. Ég vil taka fram virðulegi forseti, að af hálfu umhvn. Alþingis var lögð áhersla á að varlega yrði farið í framkvæmd laganna. Við vinnslu málsins í umhvn. Alþingis var raunar sú ákvörðun tekin að gera enn harðari kröfur um það hvaða framkvæmdir skyldu ganga sjálfkrafa í mat á umhverfisáhrifum en tilskipun um þetta sama efni frá Evrópusambandinu gaf tilefni til. Gerður var þrengri rammi um þessi lög en annars staðar gildir. Var það gert í þeirri trú að náttúra Íslands væri að mörgu leyti viðkvæmari fyrir röskun en gerðist í Evrópu. Hins vegar blandaðist aldrei hugur um það af hálfu nokkurs þingmanns að ég tel að lagasetningin beindist fyrst og fremst að þeim aðgerðum sem væru líklegar til þess að valda spjöllum á umhverfinu en lagasetningin var ekki gerð til þess að hindra framkvæmdir sem slíkar eða breytingar sem gætu hlotist af framkvæmdum. Einnig er rétt að geta þess að við umfjöllun Alþingis um frv. til laga um umhverfismat, sem svo hét þegar frv. var lagt fram fyrst, voru felldar úr 2. gr. frv. skilgreiningar á hugtökum, m.a. skilgreining á hugtakinu framkvæmd. Þar stóð svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Framkvæmd er gerð bygginga og annarra mannvirkja, svo og breytingar á þeim eða viðbætur, landröskun og vinnsla jarðefna.`` Þessi lýsing á framkvæmdum er með þeim hætti að ekki er hægt að gera ráð fyrir því ef hún hefði staðið óbreytt að landgræðslu- og skógræktaráform flokkuðust undir þessar framkvæmdir. Skilgreiningin var hins vegar felld niður, ekki vegna þess að ástæða þætti til þess að fella hana niður til þess að víkka út gildissvið laganna, heldur voru nefndarmenn sammála um að þessi skilgreining ásamt nokkrum öðrum væri óþörf því að augljóst væri við hvað væri átt. Skýrleiki lagatextans nægði í þessu tilfelli. Ljóst er að markmiðsgrein laganna ásamt þeirri breytingu sem gerð var að tilhlutan hv. umhvn. Alþingis hafa valdið því að þessum lögum hefur verið beitt á landgræðsluverkefni þó svo að það kæmi skýrt fram í umfjöllun umhvn. Alþingis að hún hafnaði því að þessi verkefni ættu að vera föst verkefni laganna um mat á umhverfisáhrifum. Ég tel nauðsynlegt að taka af öll tvímæli um þetta mál og legg því fram þetta frv. til laga um breytingu á lögum um mat á umhverfisáhrifum í þeirri trú að það geti orðið til þess að framkvæmd laganna verði skýr og óumdeild og þar með að meiri sátt verði um framkvæmd þessara laga en komið hefur í ljós.

Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð til þess að lýsa þeirri skoðun minni, sem ég er raunar ekki ein um, að það beri að láta það ákvæði óhreyft sem er í 6. gr. laganna sem hér um ræðir. Ég tel hins vegar að það sé vel skoðandi að taka inn síðustu málsgreinina sem kemur fram í lokamálsgrein 3. gr. þess frv. sem hér er til umræðu, að ákvörðun ráðherra skuli fylgja rökstuðningur þar sem komi fram forsendur að þörf sé á mati á umhverfisáhrifum. En ástæðan fyrir því að ég tel að það sé heppilegra að hafa það orðalag sem nú er í gildandi lögum, frá 21. maí 1993, er fyrst og fremst sú að ég held að það sé ekki hægt að taka af öll tvímæli um að það geti ekki haft umtalsverð áhrif á umhverfið ef skógrækt eða landgræðsla er með þeim hætti að það breyti verulega því umhverfi sem fyrir er. Ég býst við að hv. 5. þm. Norðurl. e. sé vel ljóst að um þetta eru ekki allir á einu máli þrátt fyrir þær skoðanir sem hann gat um í umhvn., sem hann mun eiga sæti í en ég ekki, þá er mér kunnugt um að innan þeirrar nefndar eru þær skoðanir einnig uppi og það mun væntanlega koma fram í vinnslu þessa máls innan nefndarinnar að það sé heppilegt að hafa fyrra orðalagið og hafa möguleika á því að taka fyrir það sem hefur umtalsverð á hrif á umhverfi, náttúruauðlindir og samfélag, eins og þar segir, en ekki að fara að taka upp mikið þrengra orðalag, þ.e. ,,umstalsverða röskun og spjöll á umhverfi``. Það er alltaf skilgreiningaratriði hvað við lesum út úr orðunum umtalsverð röskun og spjöll á umhverfi. En áhrif eru nokkuð sem verður ætíð að hafa í huga að mínu mati. Ég held að við verðum einfaldlega að gera okkur grein fyrir því að það getur þurft þrátt fyrir góða áætlanagerð að láta skera úr um hvort aðgerðir, t.d. af hálfu landgræðslu og skógræktar hafi of mikil áhrif á umhverfi jafnvel þótt deilt sé um hvort það flokkist undir röskun eða spjöll á umhverfi. Ég ætla ekki að fara að efna hér til mikillar umræðu. Ég geri ráð fyrir að þessi viðhorf muni koma fram við umfjöllun málsins í hv. umhvn. Ég er sem sagt að koma því sjónarmiði á framfæri hér við 1. umr. þessa máls að ég tel að það sé ekki rétt að taka ekki tillit til almennra áhrifa á umhverfið. Ég vil vekja athygli á því að í ágætri bók sem hefur verið í hólfum okkar þingmanna, Græðum Ísland, Landgræðslan 1993--1994, er einmitt sérstaklega getið um eitt mál sem hefur verið dálítið deilumál en það er svokölluð svört landvernd eða önnur landverndarsjónarmið heldur en þau sem við kennum nú oftast við landvernd, þ.e. skógrækt og uppgræðsla, sem vissulega er það sem oftast á við. Ef ég gríp niður í litla grein frá Andrési Arnalds á bls. 58 í þessu ágæta riti, með leyfi hæstv. forseta, þá langar mig að rekja þetta: ,,Vitaskuld óskum við þess að öflugur gróður vaxi á sem stærstum hluta landsins. Þó er það ekki sjálfgefið að það eigi við alls staðar. Sumar auðnir hafa t.d. mikla töfra til að bera og laða til sín marga ferðalanga. Þær má því skoða sem eina af auðlindum landsins. Einnig er vert að hafa í huga að hinn svarti íslenski basaltsandur er nánast einsdæmi í veröldinni. Í erlendum bókum um helstu undur veraldar má þannig finna myndir af sandinum við Dyrhóley eða á Mýrdalssandi við hliðina á myndum af fyrirbærum sem sérstæðust eru talin í heimi hér. Skoðanir eru skiptar um það hvers konar gróðri beri að keppa að á hverjum stað.`` Það er einmitt nákvæmlega þetta. Það eru skiptar skoðanir um þessi mál og þar af leiðandi finnst mér alveg sjálfsagt að það sé með einum eða öðrum hætti haldið utan um það að það sé hægt að taka á þessum málum jafnvel þótt ábyrg yfirvöld, landgræðslu og skógræktar, sem ég ætla ekki að draga úr að hafa sinnt sínu starfi alveg ljómandi og í rauninni lyft grettistaki og gert kraftaverk hér mjög víða. Ég vil samt sem áður að það sé alveg ljóst að það verður að vera hægt að grípa í taumana þar og það eru mismunandi sjónarmið og ég held að í þessu tilviki verði náttúran að njóta vafans. Ég vil taka fram ef einhver skyldi hafa efasemdir um að ég sé landgræðslusinnuð að ég starfaði í allmörg sumur við það einmitt að sjá landeyðingu stöðvast og sá uppgræðslu eiga sér stað með áburðartilraunum og öðru slíku á vegum einnar ágætrar tilraunastöðvar sem var þá starfrækt hér á landi en hefur reyndar verið lögð niður. Ég ber þessi mál vissulega fyrir brjósti. En ég vil að þessi sjónarmið komist hér á framfæri. Síðan treysti ég því að hv. umhvn. taki á þessu máli og komist að niðurstöðu sem er fullnægjandi. Ég skal ekki um það segja hvort það er endilega í formi ráðherraheimildar sem æskilegast er að hafa þennan varnagla eða hvort það kann að vera hægt að finna eitthvert annað ráð en mergurinn málsins finnst mér hins vegar vera sá að það sé ekki bara gengið út frá því að það dugi það orðalag sem fram kemur í 6. gr. eða þeim brtt. sem hafa verið gerðar á 6. gr. laganna frá 21. maí 1993 þar sem aðeins er talað um umtalsverða röskun eða spjöll á umhverfi, náttúruauðlindum eða samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég tel fyrst nauðsynlegt að leiðrétta þann misskilning að orðalagsbreytingin þar sem skipt er á orðunum ,,umtalsverð umhverfisáhrif`` annars vegar og ,,umtalsverða röskun og spjöll á umhverfi`` hins vegar sé breyting sem nær aðeins til 6. gr. sem er heimildargrein laganna. Aðalbreytingin er sú að þetta orðalag er tekið inn í 1. gr. laganna sem er markmiðsgreinin. Síðan er því fylgt eftir með breytingum á öðrum greinum laganna, þannig að það er misskilningur að þetta snerti aðeins 6. gr. laganna sem er heimildargrein. Að sjálfsögðu er hér með þessu frv. til laga um breytingu á lögum nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, verið að árétta þann skilning sem kom fram hjá hæstv. umhvrh. þegar hann mælti fyrir málinu upphaflega, það er verið að árétta þann skilning sem kom fram í greinargerð með frv. og hefur aldrei verið mótmælt af neinum aðila sem um málið hefur fjallað að tilgangur laganna væri að koma í veg fyrir spjöll. Þar sem það hefur komið í ljós við framkvæmd laganna að það gætir tilhneigingar til þess hjá framkvæmdarvaldinu að yfirfæra þessi lög yfir á framkvæmdir sem ekki er hægt með nokkru móti að flokka undir spjöll á náttúrunni, sem lögum samkvæmt eiga að bæta ástandið í náttúrunni, þá verður það að teljast alveg augljóst mál að það er verið að skerpa þann skilning laganna sem upphaflega var til grundvallar lagasetningunni en alls ekki verið að breyta anda laganna. Ef það væri hins vegar svo að menn hengdu sig á þetta orðalag ,,umtalsverð áhrif á umhverfið`` í þeirri von að geta fært út valdsviðið sem framkvæmdarvaldinu er fengið með þessum hætti yfir á ýmis önnur framkvæmdaatriði sem heyra undir önnur ráðuneyti þá er að sjálfsögðu verið að gera allt annað með þessum lögum. Þá er verið að búa til valdatogstreitu milli aðila, milli framkvæmdarvaldsins, einstakra handhafa framkvæmdarvaldsins, og það er verið að gera lagasetninguna að þessu leyti að uppsprettu tortryggni og vandræða. Ef hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson vill tryggja það að með lögum um landgræðslu sé ekki farið út á þær brautir að valda óæskilegum áhrifum á gróðurfari landsins með landgræðsluframkvæmdum þá er eðlilegra að hún miði við að taka á því máli í lögunum um Landgræðslu ríkisins. Það er ekki meiningin að með lögunum um mat á umhverfisáhrifum sé búið til einhvers konar yfirstjórnvald sem tekur að sér verkefni annarra ráðuneyta. Það er afar mikilsvert að menn fái skilning á þeim vanda sem hér er verið að ræða um. Það kom fram í máli hv. þm., síðasta ræðumanns, Önnu Ólafsdóttur Björnsson, að landgræðsluframkvæmdir gætu valdið verulegri röskun á náttúrlegu gróðurlendi. Ég býst við því að við hv. þm. getum verið sammála um það að ef við lítum yfir gróðurlendi Íslands eins og það er í dag þá er tiltölulega lítið um það sem við getum kallað náttúrulegt gróðurlendi. Gróðurlendi á Íslandi í dag er afleiðing af aldalangri ofnýtingu á gróðurlendinu, af mikilli áþján á gróðurlendinu og mikilli breytingu. Það fer ekkert milli mála að gróðurlendi á Íslandi hefur stórlega rýrnað á umliðnum öldum og það er einmitt gegn þeim vanda sem við erum nú að bregðast, hv. þm., með landgræðslu og skógrækt. Víðáttumikil gróðurlendi hafa gjörbreytt um svip vegna þess að skóglendi hafa horfið og sú vernd sem gróðri landsins stendur af skóginum er horfin. Þar með hefur jarðvegurinn og gróðurlendi rýrnað. Það er hægt að fá fjölmargar álitsgerðir um það hjá þar til gerðum stofnunum, t.d. hjá Náttúrufræðistofnun Íslands, að víðáttumikil gróðurlendi eru afleiðing þessarar gróðurrýrnunar. Eigum við þá, hv. þm., með lögunum um mat á umhverfisáhrifum að standa sérstakan vörð um rýrnandi gróðurlendi á Íslandi? Eigum við þá, hv. þm., að leggja okkur í framkróka um það að standa vörð um eyðingu jarðvegs og gróðurs? Er það markmiðið með þessu orðalagi sem hér er verið að leggja til að verði varðveitt í lögunum? Að sjálfsögðu getum við ekki gengið fram í slíkri náttúruvernd. Ef það er eitthvað sem er samnefni þá er það að kalla náttúruvernd sem setur sér það markmið fyrst og fremst að standa vörð um landeyðingu, svarta náttúruvernd. Ég hef enga trú á því að hv. þm. sem ég ber fullt traust til vilji standa vörð, m.a. með tilstilli laganna um mat á umhverfisáhrifum, um rýrnandi gróður og landeyðingu á Íslandi. Við höfum gengið svo langt í rýrnandi landgæðum, af illri nauðsyn að sjálfsögðu og enginn ásakar liðnar kynslóðir Íslendinga fyrir það, að við þurfum að grípa til miklu víðtækari ráðstafana heldur en aðrar þjóðir verða að gera. Sú landeyðing sem hér hefur átt sér stað á Íslandi er langt umfram það sem þekkist í Evrópu, nema ef segja mætti að löndin sem liggja að Miðjarðarhafinu, hafi kynnst álíka gróðureyðingu. Það er t.d. mjög líklegt að gróðureyðing á Grikklandi hafi að sumu leyti gengið eins langt og í einstak tilfellum lengra en gróðureyðingin hér á Íslandi vegna ofnýtingar. Það á einnig við um Ítalíu og hluta af Suður-Frakklandi og Spáni. Það gróðurlendi sem þar er nú, t.d. makkíkjarrið, er afleiðing rýrnandi gróðurfars og ofnýtingar. Við þurfum að gera ráð fyrir því að til þess að efla gróðurlendi Íslands þurfi mikið átak. Við þurfum að sjálfsögðu að fara okkur gætilega í því. Við þurfum að gera ráð fyrir því að stofnanir okkar, sem annast þessi verkefni, vinni þau samviskusamlega og með fullri virðingu fyrir náttúrunni. En við getum ekki lagt til grundvallar virðingu fyrir gróðureyðingunni og rýrnandi gæðum þessa lands. Við verðum einnig að gefa okkur svigrúm, hv. þm., ekki aðeins að því er varðar eflingu gróðurlendisins heldur líka aukna fjölbreytni gróðurlendisins. Við vitum það að hér óx fyrir síðustu ísöld fjölbreytilegur gróður sem síðan dó út. Við getum nú endurvakið hluta af þessu fjölbreytilega gróðurlendi. Við getum það með því að flytja inn tegundir sem henta nú við þau veðurfarsskilyrði sem hér ríkja en hafa hins vegar ekki numið hér land vegna landfræðilegrar einangrunar. Eigum við þá í þeirri viðleitni okkar að standa vörð um íslenskt gróðurríki að neita okkur um þessa möguleika, að standa vörð um einangrun landsins í sjálfu sér, að standa vörð um þá eyðileggingu sem átti sér stað á ísöld? Í sjálfu sér er þetta ekki markmið og ég trúi því ekki að menn vilji ekki með opnum huga stunda hér uppgræðslu með innfluttum tegundum sem reynast vel. Að sjálfsögðu er það svo og ég legg áherslu á það í máli mínu að þegar menn setja af stað viljandi gróðurbreytingar eins og þær sem felast í landgræðslu og skógrækt þá eru menn að setja af stað þróunarferil sem hefur í raun og veru kannski engan enda. En líka má segja að ef við friðum land þá séum við að setja í gang ferli sem við sjáum ekki fyllilega fyrir endann á. Þar sem friðun hefur átt sér stað hafa menn horft upp á merkilegar og athyglisverðar breytingar sem eru háðar aðstæðum á hverjum stað. Við höfum horft upp á þessar breytingar gerast t.d. á ákveðnum landsvæðum í því héraði sem ég þekki best til, í Eyjafirði. Þar sem beitilönd hafa verið friðuð hefur sinan tekið yfir þessi beitilönd en síðan hefur náttúran tekið við og komið upp í stað sinunnar fjölbreytilegum blómjurtum og innlendum trjátegundum og reyndar þar á meðal innfluttum trjátegundum sem hafa numið land hér í krafti mannsins og eru farnar að sá sér út og eru þar af leiðandi orðnir íslenskir landnemar. Ég vildi aðeins koma þessum sjónarmiðum á framfæri til þess að undirstrika það að við getum ekki með góðu móti sem náttúruverndarmenn og umhverfisverndarmenn staðið vörð um þessi rýrnandi landgæði og þá landeyðingu sem hefur átt sér stað. Við hljótum að takast á við þennan vanda. Þess vegna er ekki hlutverk okkar að setja lög um mat á umhverfisáhrifum til þess að hindra framkvæmdir af þessu tagi ef við teljum að þær séu ekki í þeim farvegi sem vera ber. Eigum við að snúa okkur að því að breyta lögum um þær stofnanir sem annast þessi verkefni en ekki að misbeita lögum um mat á umhverfisáhrifum.

Virðulegi forseti. Fyrst varðandi það að eins og hv. þm. Tómas Ingi Olrich benti réttilega á er um fleiri greinar að ræða en 3. gr. sem tekur til 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, þá hygg ég nú að það sé engu að síður 6. gr. eða 3. gr. þess frv. sem hér er til umræðu sem helst er átakspunktur vegna þeirrar heimildar sem ráðherra er þar veitt. Varðandi það að frekar eigi að líta á lögin um t.d. landgræðslu vil ég að það sjónarmið mitt komi á framfæri að ég held að það væri að vissu leyti rétt að færa umhvrn. ákveðið umsagnarvald a.m.k. yfir nýtingarráðuneytunum þar sem þar er um stóra hagsmuni að ræða, umhverfisáhrif. Þá er ég bæði að tala um landbúnað og sjávarútveg. Nú ber ég hag landbúnaðar og sjávarútvegs mjög fyrir brjósti en ég held að ef við tökum stærri hagsmuni fyrir hina minni þá muni það fyrst og fremst vera hin víða sýn umhverfismála sem þarf að ráða. Við getum síðan deilt um það hvenær um það er að ræða. En ég held að dæmin sanni að ýmislegt hefur verið gert með mjög góðri meiningu, bæði í skógrækt og landgræðslu sem við munum nú sjá eftir og ég vil sérstaklega tala um það að dæmin hræða varðandi lúpínuna sem við þekkjum mjög vel. Ég vil líka taka það fram að ég ætla mér ekki að sjá fyrir allar þær breytingar sem hafa getað orðið á náttúru landsins, t.d. með alfriðun á móti hóflegri beit. Ég er því ekki að setja mig í sæti guðs almáttugs í þessum málum heldur einungis að fjalla um þau mál sem hafa sannanlega verið í umræðu.

Virðulegi forseti. Ég er ekki sammála hv. þm. Önnu Ólafsdóttur Björnsson að meginbreyting frv. felist í breytingu á orðalagi 6. gr. sem er heimildargreinin. Ég held að það hafi líka komið skýrt fram í máli hennar áðan að meginbreytingin er orðalag á markmiðsgrein laganna en beiting heimildarákvæðisins, hv. þm., hlýtur að vera gerð í ljósi markmiðs laganna. Ef beiting heimildarákvæðisins er gerð án tillits til markmiðs laganna er heimildin ekki fyrir hendi. Heimildin hlýtur að þrengjast með markmiðsgrein laganna. Þetta er grundvallaratriði og ég er sannfærður um það að við nánari umhugsun kemst hv. þm. að því að í þessu tilliti hef ég rétt fyrir mér. Þess vegna er grundvallaratriði að hér er verið að leggja til orðalagsbreytingu á markmiðsgrein laganna til þess að fyrirbyggja misbrúkun á lögunum, mistúlkun og tvímæli. Í máli hv. þm. Önnu Ólafsdóttur Björnsson kom fram að umhvrn. ætti að fá vald yfir svokölluðu nýtingarráðuneytunum en um þetta snýst einmitt deilan. Ég er þeirrar skoðunar að við rekum ekki umhverfisnefnd með einu miðstýrðu ráðuneyti sem ætlar sér að höndla þessi mál og vera með puttana á öllum öðrum aðilum. Þannig gerist þetta ekki og þannig hefur þetta hvergi gerst, hv. þm. Þvert á móti þurfum við að reka náttúruverndar- og umhverfismál með því að styrkja forsendur þess að hér sé umhverfissinnuð þjóð og að umhverfissjónarmið komi fram á öllum stigum ríkisvaldsins.

Virðulegi forseti. Ég held að við, hv. þm. Tómas Ingi Olrich og ég, séum þá orðin sammála um hvað deilan snýst. Ég vil hins vegar taka fram að ég tel ekki nauðsynlegt að umhvrn., það unga ráðuneyti og að mörgu leyti vanmáttuga, hafi umsjón með nýtingu eða e.t.v. í einhverjum einstökum tilfellum síðasta orðið þar þurfi að leiða til miðstýringar. En við erum hins vegar með mjög ungt ráðuneyti og í mörgum tilvikum get ég tekið undir að þessu ráðuneyti hafa verið færð óeðlilega mikil völd í einstökum málum. En að þessu leyti held ég að þeim markmiðum sem við virðumst bæði vera sammála um að umhverfið skuli ávallt vera fyrst og fremst það sem við reynum að taka tillit til verði best náð með því að jafnvel umhvrn. verði smátt og smátt stærra og öflugra og samvinna þess og nýtingarráðuneytanna á að vera eðlilegur hlutur af þeirri þróun. Hins vegar segir skynsemi mín að það sé að mörgu leyti gott að fara frá nýtingarhagsmunum þegar verið er að skipuleggja mat á umhverfi og þau áhrif sem þetta hefur á nýtingu og síðan komi til kasta nýtingarráðuneyta og umhvrn. að ná sátt um málið en kannski með ákveðnu, sérstöku tilliti til þess að umhvrn. ber að gæta ákveðinna hagsmuna sem geta stangast á við nýtingu.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson erum orðin sammála um það hvað er meginatriðið í málinu. Við getum líka verið sammála um að vera á öndverðum meiði um það eins og gengur í störfum þingsins. Hins vegar vil ég að lokum í þessu svari við andsvari koma á framfæri þeirri eindregnu skoðun minni að með því að beita lögunum um mat á umhverfisáhrifum t.d. á það hvort skynsamlegt er að nota lúpínu í uppgræðslustörf eða ekki eins og hv. þm. kom hér inn á áðan er verið að setja undir lög um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdir á vegum Landgræðslu ríkisins og leggja mat á hversu virkar eða góðar þær eru. Með þessu lagi er verið að gera stjórn málaflokksins mjög óskilvirkan og blanda saman málum sem engin ástæða er til þess að flækja með þessum hætti. Ef menn vilja styrkja Landgræðslu ríkisins með það að koma fram með góðar áætlanir gera menn það með lögum um Landgræðslu ríkisins en ekki með því að búa til einhverja yfirstofnun sem fer að blanda sér í áætlun hennar og það hvernig hún hefur vald á sínum málum. Ég vil því eindregið vara við því að halda fast við lög sem sýnt hefur sig að hafa valdið misskilningi og gera framkvæmd Landgræðslu erfiðari en ástæða er til.