Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur fjallað allýtarlega um frv. um námslán og námsstyrki og ýmist fengið á sinn fund eða aflað sér álitsgerða frá höfundum frv. og samtökum stúdenta heima og erlendis. N. er sammála öllum þessum aðilum um það, að þetta frv. sé þýðingarmikið spor í rétta átt, ef það verður að lögum, enda sé brýnt nauðsynjamál fyrir þjóðina að búa svo að námsfólki, að efnilegt æskufólk geti aflað sér þeirrar menntunar innanlands eða utan, sem hugur þess hneigist til, enda mun þjóðinni fátt eins mikilvægt á komandi árum og það að eiga vel menntaða kynslóð til að taka við landinu. Menntmn. gerir á þskj. 214 nokkrar brtt. við frv., en rétt er að taka það fram, að þær snerta ekki þær meginbreytingar, sem gerðar eru á námslána- og námsstyrkjakerfinu með frv., eða það meginsamkomulag, sem hefur orðið á milli þeirra, sem áður hafa um málið fjallað, bæði varðandi fjárhagshlið þess og varðandi stjórn á lánasjóðnum. Skal ég nú gera stutta grein fyrir þessum brtt., sem n. flytur, en einstakir nm. áskilja sér allan rétt til þess að flytja eða fylgja frekari brtt. Í 1. gr. frv. er þessi mgr.: „Lán skulu að jafnaði því aðeins veitt til náms erlendis, að eigi sé unnt að leggja stund á það hér á landi.“ Um þetta munu ekki hafa verið ákvæði í lögum fyrr, en að jafnaði höfð nokkur hliðsjón af því, þegar veittir hafa verið styrkir til náms erlendis, hvort unnt væri að stunda það nám hér. Menntmn. virðist ekki vera ráðlegt að festa slíka reglu í lögum, enda þótt sjálfsagt sé, að í framkvæmdinni verði nokkuð á þessi atriði litið til þess að forðast, að gengið sé út í neins konar öfgar, og er rétt að hafa í huga, að stjórn lánasjóðs mun að jafnaði hafa framkvæmdina í sínum höndum. Fljótt á litið mætti ætla, að það væri óhyggilegt að veita nokkra styrki til þess að nema þau fræði erlendis, sem unnt er að nema hér á landi. En rétt er að minnast þess, að flestallar fræðigreinar eru háðar mismunandi skoðunum á veigamiklum atriðum, mismunandi stefnum og kenningum, og þar sem háskóli okkar er og hlýtur um langt árabíl að verða talinn lítill háskóli, miðað við aðra háskóla, er óhjákvæmilegt, að þar verði tiltölulega fáir menn við kennslu á mörgum greinum. Því getur vel farið svo, að þar séu ágætismenn, jafnvel miklir menn á sínum sviðum, sem samt sem áður halli sér að sérstökum stefnum eða sérstökum skoðunum. Og þótt æskilegt sé, að flest okkar fólk, sem næmi slíkar greinar, væri við Háskóla Íslands, er ekki rétt að loka fyrir það, að eitthvert námsfólk gæti farið annað og kynnzt öðrum sjónarmiðum. Tel ég, að það horfi til víðsýni að hafa þá möguleika, að það sé hægt að senda nemendur til annarra skóla og annarra manna, og það muni, þegar fram í sækir, verða til þess að auðga þær greinar hér á landi. Þá er á það bent, að slíkt lagaákvæði mundi torvelda mjög námsmannaskipti, sem nú færast óðum í vöxt. Þó að ekki yrði haft lögbann við því að veita styrki til náms erlendis í greinum, sem hugsanlegt er að nema hér á landi, hygg ég, að það muni ekki á nokkurn hátt draga frá Háskóla Íslands. Það verður ávallt hagstæðara að nema hér heima og ódýrara, þannig að gera verður ráð fyrir, að allur þorri stúdenta muni gera það, ef þess er kostur, ef ekki eru sérstakar ástæður til þess, að þeir vilji leita út fyrir landssteinana. Við 2. gr. er gerð sú brtt. um stjórn lánasjóðsins, að fulltrúar stúdenta, bæði þeirra, sem heima eru, og þeirra, sem erlendis eru, verði skipaðir til 2 ára, en aðrir stjórnarmeðlimir til 4 ára. Er augljóst, að námsmenn eiga erfitt með að sitja 4 ár í stjórn slíks sjóðs, þar sem gera má ráð fyrir, að þeir geti lokið námi á því tímabili og horfið úr röðum stúdenta, og að stúdentar muni þá ekki telja þá eins góða fulltrúa fyrir sig eins og þá, sem enn þá eru við nám. Um þetta atriði bárust óskir bæði frá stúdentaráði háskólans og samtökum stúdenta erlendis, og hefur n. farið eftir þeim óskum. Brtt. við 4. gr. er nánast leiðrétting og augljós. Við 5. gr. eru þrjár brtt. Sú fyrsta stafar af því, að nm. þótti betur fara að fella niður nokkur orð, en efni breytist ekki. 2. brtt. er á þá lund, að það skuli ekki ákveðið í þessu frv., að setja skuli. tryggingu fyrir lánum, heldur telur n. rétt, að stjórn lánssjóðsins hafi það í hendi sinni að ákveða, hvenær, hvort og hvernig trygginga skuli krafizt af stúdentum fyrir þeim lánum, sem þeir fá. Þessi breyt. stafar eingöngu af því, að menntmn. vill forðast, að það geti komið til mála, að þetta ákvæði verði fátækum námsmönnum til trafala. Loks er sú brtt. við 5. gr. að bæta þar við ákvæði þess efnis, „að látist námsmaður eða verði öryrki, verði lán hans óafturkræf“. Þessari reglu hefur verið fylgt, og er því aðeins verið að lögfesta hana hér, og þykir n. það sjálfsagt. Brtt. við 8. gr. er efnislega hin sama og við 1. gr. Loks er brtt. við 9. gr. Í þeirri grein er talað um styrki til framhaldsnáms, og þarf þá að ákveða, hvenær telja má, að framhaldsnám hefjist. Eru í frv. ákvæði um, að það skuli að jafnaði vera lokið 5 ára námi, áður en til þess gæti komið, en er lagt til hér að breyta því í 4 ára nám. Barst um þetta ábending m.a. frá stúdentaráði háskólans. Vitað er, að uppi er mikill áhugi á því að reyna að stytta háskólanám, þar sem það þykir í mörgum greinum vera óþægilega langt, og nú þegar eru uppi ýmsar hugmyndir, t.d. þær að lengja skólaárið og geta þannig stytt heildartíma námsins, og einnig munu a.m.k. í einni deild Háskóla Íslands vera á döfinni breytingar, sem stytta það nám niður í 4 ár. Virðist því eðlilegra, að framhaldsstyrkur geti komið til eftir a.m.k. 4 ára nám frekar en 5 ára. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, að þessar breytingar snerta í engu meginatriði þessa frv. og raska í engu því samkomulagi, sem náðist um fjárhagshlið þeirra breytinga, sem gera á, eða um stjórn væntanlegs lánasjóðs eða önnur meginatriði, og að frv. með þeim meginbreyt. fyrst og fremst er mikið skref í rétta átt, þótt augljóst sé, að þess er ekki kostur á þessu stigi að stíga svo stórt skref sem margir mundu vilja óska eða þannig, að hægt væri að uppfylla svo til allar þarfir námsmanna á lánsfé eða styrkjum, fram yfir það, sem gera má ráð fyrir að þeir hafi að meðaltali annars staðar að.



Herra forseti. Ég þakka hv. menntmn. fyrir afgreiðslu þessa frv., og læt í ljós ánægju yfir því, að hún skuli einróma mæla með samþykkt þess í öllum meginatriðum. Þetta frv. var lagt fram snemma á þessu þingi, svo að segja við upphaf þingsins, og var það upphaflega ætlun mín og ríkisstj., að það yrði afgreitt fyrir nýár. En svo tókst þó til vegna sérstakra anna þingsins í desembermánuði, að af því varð ekki. En venjan hefur verið sú að úthluta námslánum og námsstyrkjum einhvern tíma á fyrstu þrem mánuðum ársins, venjulega í febr. eða marsmánuði. Þegar mér þess vegna varð ljóst, að ekki yrðu tök á því að afgreiða þetta frv. fyrr en í fyrsta lagi einhvern tíma í þessum mánuði, í febrúarmánuði, en frv. gerir hins vegar ráð fyrir mikilli breyt. á aðstoð hins opinbera við námsmenn, þótti mér sýnt, að hætta kynni að vera á því, að óheppilegur dráttur yrði á úthlutun námslána og námsstyrkja nú á þessu ári. Taldi ég því rétt að gera sérstakar ráðstafanir í því sambandi, sérstaklega vegna þess, að við afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár var gert ráð fyrir því, að þetta frv. yrði að l., kæmi til framkvæmda nú á árinu 1967. Í kjölfar samþykktar þessa frv. kemur veruleg hækkun á opinbera aðstoð við námsmenn, bæði hér við Háskóla Íslands og erlendis, og eru gildandi fjárlög miðuð við þá hækkun opinberrar aðstoðar. Á s.l. ári fengu stúdentar við Háskóla Íslands í námslán 7.4 millj. kr., en skv. reglum þessa frv. og skv. þeim fjárveitingum, sem eru í gildandi fjárlögum, munu lán til stúdenta við Háskóla Íslands aukast upp í 12.1 millj. kr. Í fyrra námu lán til íslenzkra námsmanna erlendis 10.1 millj. og styrkur þeim til handa 2.6 millj. kr. Opinber aðstoð við íslenzka námsmenn erlendis var þannig í fyrra 12.7 millj. kr. Skv. reglum þessa frv. munu lán til íslenzkra stúdenta erlendis nema 13.2 millj., styrkir til þeirra munu nema 3.5 millj., og auk þess er gert ráð fyrir 1 millj. kr. í styrki til kandídata. Heildaraðstoðin við íslenzka námsmenn erlendis, sem var í fyrra 12.7 millj., mun á þessu ári verða 17.7 millj. kr. Heildaraðstoð hins opinbera við íslenzka námsmenn nam í fyrra 20.1 millj. kr., en mun skv. þessu frv. verða 29.8 millj. kr., þ.e.a.s. aukast um 9.7 millj. kr. Langmestur hluti aukningarinnar er bein aukning á ríkisframlagi. Það eykst um 8 millj. kr.. en eigin tekjur sjóðsins aukast um 1.7 millj. kr., þannig að heildaraukningin verður 9.7 millj. kr. Gildandi fjárlög gera sem sagt ráð fyrir þessari aukningu á opinberri aðstoð við íslenzka námsmenn. Nú var um tvennt að velja að láta styrkveitingar og lánveitingar bíða, þangað til þetta frv. væri orðið að lögum, og mátti þá búast við því, að nokkur dráttur yrði á úthlutuninni, miðað við það, sem áður hefur verið, eða þá að fela þeim aðilum, sem skv. gildandi l. annast úthlutun námslána og námsstyrkja, að annast úthlutunina einnig í ár og úthluta því fé, sem fjárlög gera ráð fyrir, og reyna að haga úthlutuninni í sem nánustu samræmi við þær reglur, sem í þessu frv. felast. Að höfðu nánu samráði við stúdentaráð Háskóla Íslands og samtök íslenzkra stúdenta erlendis var sá kostur tekinn nú fyrir skömmu að fela þeim aðilum, sem annast úthlutun námslána og námsstyrkja til námsmanna við Háskóla Íslands og erlendis skv. gildandi lögum, að úthluta því fé, sem veitt er í gildandi fjárlögum, og reyna við þá úthlutun að hafa sem nánasta hliðsjón af þeim reglum, sem þetta frv. byggist á. Þetta var eindregin ósk beggja aðilanna, bæði stúdentaráðs Háskóla Íslands og stjórnar samtaka íslenzkra stúdenta erlendis. Er því nú verið að vinna að úthlutun námslána og námsstyrkja, úthlutun á því fé, sem í gildandi fjárlögum er, og í meginatriðum verður fylgt þeim reglum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Má því segja, að í ár komi meginreglur frv. til framkvæmda, þó þannig, að ekki er skipaður nýr úthlutunaraðili, eins og frv. gerir ráð fyrir, heldur fara þeir aðilar, sem með þetta verkefni fara að gildandi lögum, með úthlutunina enn einu sinni á þessu ári, væntanlega í síðasta sinn, ef þetta frv. nær fram að ganga, sem ég vona fastlega. Þessu taldi ég rétt að skýra hv. d. frá og vona, að hv. alþm. hafi ekki við það að athuga, að þessi aðferð sé við höfð. Þó er rétt að geta þess, að ein tegund styrkja í frv. er algert nýmæli þ.e.a.s. kandídatastyrkirnir. Ég hef talið rétt að láta úthlutun þeirra styrkja bíða þess nýja úthlutunaraðila, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, enda má segja, að engin töf megi teljast í því sambandi, þar sem þeir styrkir eru algerlega nýir. Það er einungis nemendunum við háskólann hér og nemendunum, sem nám stunda úti, sem við vildum forða frá því að þurfa að bíða lengur eftir sinni aðstoð en þeir hafa þurft að gera á undanförnum árum, og það á að takast með þeim hætti, sem ég hef nú skýrt hinu háa Alþingi frá.



Herra forseti. Ég þarf ekki að taka það fram, að ég er samþykkur því frv., sem hér liggur fyrir, og tel, að þær brtt., sem lagðar eru fram, skipti ekki meginmáli, en á þeim eru að mínu viti formlegir gallar og að nokkru leyti efnislegir, svo að ég tel, að athuga þurfi þetta mál nánar. Ástæðan til þess, að ég fór að íhuga þetta, er sú, að mig minnti, að það væri í lögum enn ákvæði um forgangsrétt kandídata frá Háskóla Íslands til embætta, og svo er a.m.k. enn talið í lagasafninu frá 1965. Hvort það hefur verið fellt niður síðan, hef ég ekki flett upp, en ég minnist þess ekki. Það verður þá leiðrétt. En upphaf 1. gr. þeirra laga hljóðar svo: „Eftir að Háskóli Íslands er tekinn til starfa, hafa þeir einir rétt til embætta hér á landi, er tekið hafa embættispróf við háskólann. Þó á þetta aðeins við þær fræðigreinar, sem þar eru kenndar og próf er haldið í“. Meðan þetta ákvæði er í lögum og ef það er í lögum, er mjög umhendis að ginna menn með opinberum styrkjum til þess að fara til náms erlendis og þeir hafa síðan ekki embættisrétt hér á landi. Ég held því, að þeir, sem vilja auka frjálsræði stúdenta í þessum efnum, þurfi fyrst og fremst að athuga þessi lög og láta hitt eiga sig, þangað til búið er að breyta þeim, ef mönnum kemur þá saman um þá breyt. Auk þess vil ég benda á, að vegna rökfærslunnar er a.m.k. engin ástæða til þess að breyta ákvæði 1. gr. frv., vegna þess að þar segir: „Lán skulu að jafnaði því aðeins veitt til náms erlendis, að eigi sé unnt að leggja stund á það á Íslandi.“ Hér er einungis um almenna reglu að ræða. Og eftir grg. n. og grg. stúdentanna, sem nema erlendis, ætlast þeir ekki til, að öðru sé fylgt en þarna er sagt, að það sé aðeins í undantekningartilfellum veitt lán, ef menn geta stundað sams konar nám hér á landi. Þar við bætist svo um þau tilfelli, sem þeir minnast á, eins og sérstaklega sagnfræði og málanám, að fullkomið háskólanám erlendis er auðvitað allt annað en þau kennarapróf, sem hægt er að taka a.m.k. í málum hér á landi, og þar er því fjallað um allt annað atriði en 1. gr. og raunar 8. gr. einnig segir til um. Ég vil álíta, að hvað sem líður ákvæðinu frá 1911, sé ekki ástæða til þess að jafnaði að lána mönnum fé eða styrkja þá til þess að nema það, sem við höldum uppi fullkominni kennslu í hér á landi. Ef sérstök atvik eru fyrir hendi, er skv. 1. gr. heimilt að veita lán í þessu skyni. Ákvæðið er fortakslausara í 8, gr., og ég játa, að þegar litið er hjá ákvæðinu frá 1911, væri ástæða til að endurskoða ákvæðið í 8. gr. og gera það linara en nú er og veita þar heimild til undantekninga. Þetta vildi ég benda hv. n. á og spyrja hv. frsm., hvort hann teldi ekki ástæðu til þess að skoða þetta mál nokkru nánar. Eins held ég, að ef samþ. yrði brtt. hv. n. við 5. gr., mundi koma allt annað út úr þeirri samþykkt heldur en fyrir hv. n. vakir. Mér skilst, að það vaki fyrir hv. n., að stjórn sjóðsins eigi að geta kveðið á um, hvort veita eigi tryggingu eða ekki. Ég þori að fullyrða, að samkv. venjulegum lagaskýringareglum mundi samþykkt till. n. verða skilin þannig, að það væri ekki heimild fyrir sjóðsstjórnina til þess að krefjast tryggingar. Ég sé ekki, að það sé annars staðar í frv. heimild til þess að krefjast tryggingar heldur en í þessu niðurlagi 5. gr., og ef það niðurlag er skilyrðislaust fellt niður, vantar heimild í l. til þess að krefjast tryggingar. Þá er einungis heimilt að krefjast skuldabréfs, sem er sjálfsagt. En úr því að búið er að fella niður ákvæðið um tryggingu, skortir heimild til þess, að sú krafa sé gerð. En þetta vakir ekki fyrir n., og því þá að setja ákvæði, sem a.m.k. má skilja á þann veg? Ég mundi þvert á móti telja, að eins og ákvæðið er núna samræmist það algerlega fyrirætlun n. Ákvæðið hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir lánum þessum skulu lántakar gefa út skuldabréf og setja tryggingu samkv. ákvörðun stjórnar sjóðsins.“ Ég mundi skilja þetta þannig, að ef stjórn sjóðsins telur ekki þörf á eða ástæðu til að krefjast tryggingar, hafi hún heimild til þess að taka ákvörðun um, að svo skuli ekki gert. Ef ekki á að skilja ákvæðið á þennan veg, er þetta orðalag meiningarlaust að mínu viti. Nú mætti þetta vera e.t.v. eitthvað skýrara, þannig að það væri alveg ótvírætt, að stjórnin hefði þetta alveg í sinni hendi. En ef menn ætlast til þess, að það sé heimilt að krefjast tryggingar, og það segir n. að sé hennar meining, að sé aðalreglan, dugir ekki að fella ákvæðið niður skilorðslaust, eins og n. leggur til.



Herra forseti. Frv. til l. um námslán og námsstyrki er komið frá n. Hún hefur gert á því ýmsar breytingar, og verð ég að segja, að ég tel þær allar til bóta, enda þótt kannske megi deila um einstök smáatriði, sem betur mættu fara. Sérstaklega fagna ég því, að gerð hefur verið sú efnisbreyting, að lán námsmanna, sem látast eða verða öryrkjar, verða óafturkræf. Hins vegar hafa ekki verið gerðar ýmsar aðrar breytingar til bóta á frv., sem nauðsynlegt hefði verið að gera og bent var á við 1. umr. málsins. Ég tók það fram við 1. umr., að frv. væri ótvírætt spor fram á við, en þörfin á þessu sviði væri svo brýn, að frv. væri eftir sem áður ófullnægjandi á ýmsan hátt. Ég fagnaði því sérstaklega við 1. umr. málsins, að í frv. er það tekið fram í 2. gr., að stefnt skuli að því, að námsmenn fái alla umframfjárþörf greidda með aðstoð hins opinbera, þ.e.a.s. þeir skuli fá aðstoð, sem nægi til að standa straum af árlegum námskostnaði, þegar tekið hefur verið eðlilegt tillit til aðstöðu þeirra til fjáröflunar. En ég harmaði það, að ekki skyldi koma fram í frv., hvenær þessu marki skyldi náð. Einnig taldi ég mjög óeðlilegt, að ekki væri tekið tillit til erfiðleika þeirra námsmanna, sem hafa fjölskyldu á framfæri sínu, því að vitað er, að þriðjungur þeirra námsmanna, sem lánakerfið nær til, er í hjónabandi. Í grg., sem fylgir frv., kemur fram, að lánakerfið eins og það var í fyrravetur, fullnægði aðeins 38% af umframfjárþörf stúdenta við Háskóla Íslands og þeirra námsmanna erlendis, sem notið hafa lána. En nýja kerfið mun ekki fullnægja nema 46% af umframfjárþörf sömu námsmannahópa, og þar af munu stúdentar við Háskóla Íslands aðeins fá lán fyrir 36% af umframfjárþörf sinni. Ég benti einnig á, að sumir stúdentahópar við Háskóla Íslands munu alls ekki fá hærri lán, enda þótt þetta frv. verði að lögum. Allstórir námsmannahópar munu jafnvel fá lægri lán en þeir hafa hingað til fengið. Ég held því, að það muni öllum vera ljóst, að þó að þetta frv. verði að teljast spor fram á við, er þó skammt stigið. Það verður langt í land að því marki, sem lögin setja sér. Vegna þess að n. hefur ekki séð sér fært að hagga við þessu ákvæði, höfum við ákveðið, tveir þm. Alþb., 3. þm. Reykv. og ég, að flytja hér brtt. við 2. gr. frv., og vil ég leyfa mér að lesa hana hér upp, með leyfi hæstv. forseta. Við leggjum til, að 2. gr. orðist svo: „Stefnt skal að því í jöfnum áföngum á árum, að opinber aðstoð við námsmenn samkv. lögum þessum nægi hverjum námsmanni til að standa straum af árlegum námskostnaði, þegar eðlilegt tillit hefur verið tekið til aðstöðu hans til fjáröflunar. Við útreikning á námskostnaði ber jafnframt að taka tillit til þess, ef námsmaður hefur fjölskyldu á framfæri sínu.“ Eins og þeir munu sjá, sem bera saman brtt. við frvgr., eins og hún liggur fyrir, er hér lagt til, að takmarkinu verði náð á 4 árum og verði stefnt að því að ná því með jöfnum áföngum. Í öðru lagi er hér sérstaklega tekið fram, að taka skuli tillit til þess, ef námsmaður hefur fjölskyldu á framfæri sínu. Eins og kunnugt er, hefur ríkisstj., sem leggur þetta frv. fram, látið semja það á grundvelli álits, sem 7 manna n. skipuð af ráðh. hefur skilað. Menntmrh. hefur fylgt till. n. að öllu leyti nema að því einu, að fellt hefur verið úr 12. gr. það ákvæði, að ríkissjóður greiði vexti af lánum, sem lánasjóðurinn tekur. Eins og kunnugt er, er aðstoð ríkisins enn sem komið er nær eingöngu lán. Ég held, að það sé því ekki óeðlilegt, ef svo ber undir eins og segir í 12. gr., að ríkissjóður leggur ekki fram nægilegt fjármagn til þess að mæta fjárþörf sjóðsins og stjórn sjóðsins neyðist til þess að taka lán, að ríkissjóður greiði þá vexti af þessum lánum. Ég vil undirstrika það, að sú n., sem samdi þetta frv., samþykkti einróma, að þessi tilhögun skyldi viðhöfð. En það var í meðförum menntmrh. og ríkisstj., sem þetta ákvæði var fellt úr, eins og skýrt kemur fram í grg. fyrir frv. Með 2. brtt., sem við leyfum okkur að flytja hér, er lagt til, að 12. frvgr, verði breytt í það horf, sem hún var í, þegar n. skilaði till. sínum til ríkisstj. 12. gr. mundi þá orðast svo, ef þessi brtt. okkar næði fram að ganga: „Nú nægir það ríkisframlag eigi, sem ákveðið hefur verið, til þess að mæta fjárþörf sjóðsins á því fjárhagsári og er þá stjórn sjóðsins heimilt að fengnu samþykki menntmrn. og fjmrn. að taka innanlands lán í bönkum eða öðrum lánastofnunum með tryggingu í verðbréfaeign sjóðsins til þess að endurlána námsmönnum. Lánasjóður íslenzkra námsmanna stendur straum af afborgunum af lánum þessum, en ríkissjóður greiðir af þeim vexti. Eigi má sjóðsstjórnin lána meira fé úr sjóðnum en svo, að sjóðurinn geti staðið straum af afborgunum af lánum þeim, sem tekin verða samkv. lögum þessum, svo og af þeim lánum, sem þegar hafa verið tekin til starfsemi hans.“ Eins og ég tók fram, er sú ein breyting fólgin í 12. gr., að þar er gert ráð fyrir því, að ríkissjóður greiði vexti af þeim lánum, sem sjóðurinn tekur. Ég vil leggja þessar skriflegu brtt. fram og óska eftir því, að forseti leiti afbrigða.



Herra forseti. Út af brtt. þeim, sem hv. síðasti ræðumaður flutti, vil ég skýra frá því, að efni það, sem í þeim felst, var í öllum þrem tilvikum rætt í menntmn. Það komu fram till. frá samtökum stúdenta um það, að lögfest yrði, að takmarki því, sem fram kemur í 2. gr. frv. um að sjá námsmönnum fyrir allri þeirri umframfjárþörf, sem reynist vera hjá þeim, - till. frá þeim kom um að ná þessu marki á ákveðnu árabili. En menntmn, treysti sér ekki til að leggja það til, hreinlega af fjárhagsástæðum. Frv., eins og það liggur fyrir, gerir ráð fyrir stóru skrefi, þar sem heildarfjárveitingar fara t.d. á einu ári úr 20.1 í 29.8 millj., og við sáum ekki fram á, að það mundi vera hægt að ná samkomulagi við þá aðila, sem mundu þurfa að sjá fyrir fjármunum, um það að ganga lengra. Þess vegna treystum við okkur ekki í n. til þess að taka upp till. um að ná þessu marki á ákveðnu árabili. Í sambandi við það að taka sérstakt tillit til stúdenta, sem eru orðnir fjölskyldumenn á námsárum sínum, lít ég þannig á, að það geti falizt í frv. eins og það er. Í 4. gr. er stjórn sjóðsins falið það m.a. að annast gagnasöfnun varðandi þörf námsmanna á opinberri aðstoð, og samtök stúdentanna lögðu mjög mikið upp úr þessu atriði, vildu raunar hafa sterkara orðalag. En n. taldi, að þetta mundi duga, og lít ég þannig á, að fjölskyldur stúdenta, þar sem þriðjungur þeirra er nú fjölskyldumenn, og sá kostnaður, sem er í sambandi við það, hljóti að ganga inn í útreikninga n. varðandi fjárþörf og að síðan yrði tekið tillit til svo mikilsverðs atriðis í framkvæmd laganna. Loks er atriðið um það, að ríkið greiði vexti af lánum, sem sjóðurinn tekur, fram yfir það, sem hann getur sjálfur. Þar er sömu sögu að segja og um 2. gr. Það reyndist ekki vera unnt að fá samkomulag við þá, sem bera ábyrgð á því að afla fjár til þessara þarfa eins og annarra, að ganga lengra að sinni, og n. treysti sér því ekki til þess að leggja þetta atriði til. Hæstv. forsrh. benti á lög um forgangsrétt kandídata til embætta í sambandi við brtt, við 1. og 8. gr. Mér virðist ekki, að það sé óhjákvæmilegt, að það sé samband á milli þessara tveggja laga og það sé ekki hægt að breyta öðrum án þess að breyta hinum. Ef það er nauðsynlegt vegna laga um forgangsrétt kandídata til embætta að taka það fram í 1., að ekki megi styrkja menn til náms erlendis, ef hægt er að ljúka því hér á landi, hefði átt að setja þetta í lög fyrr, því að lögin um forgangsréttinn til embætta eru gömul, en það er núna fyrst, sem lagt er til, að þetta þrönga ákvæði sé sett í lög. Hér er nú raunar ekki um efniságreining að ræða milli n. og hæstv. ráðh., heldur aðeins um áherzlu. Annars vegar hefur ekkert staðið um það í l., að það sé bannað að styrkja fólk til náms erlendis, sem hægt er að stunda hér. Hins vegar hefur í framkvæmdinni verið höfð hliðsjón af því, hvort hægt væri að stunda nám hér, og reynt að tryggja það, að ekki væri gengið þarna út í neinar öfgar. Hins vegar er nú talað um að lögfesta, að ekki megi veita slíka styrki að jafnaði, þannig að segja má, að hvort kerfið sem er er sveigjanlegt, og ég hygg, að aðalatriði málsins sé, að þetta verði framkvæmt á mannlegan og sveigjanlegan hátt, þannig að tekið verði tillit til aðstæðna hverju sinni. Það má taka fram, að áður fyrr var háskólanám og embætti talið vera nátengt hvort öðru og menn, sem luku prófum við háskóla, mundu flestir fara í opinber embætti. En sú tíð er löngu liðin. Mikill hluti af því unga fólki, sem lýkur háskólanámi í ýmsum fögum, fer alls ekki eða hugsar sér alls ekki að fara til starfa hjá hinu opinbera, heldur hjá ýmsum greinum atvinnuvega eða hálfopinberra eða einkastofnana, þannig að þessi ákvæði mundu ekki verða takmarkandi nema á tiltölulega fáa, og er þá þess að gæta, að einmitt þær námsgreinar, sem eðlilegast er að stunda, ef menn ætla sér að komast til opinberra embætta eða alls þorra þeirra, eru þær háskólagreinar, sem við veitum fullkomnasta og víðtækasta kennslu í, og er því ekki veruleg ástæða til að ætla, að þarna þurfi að verða árekstur. Þar að auki má benda á, að undanfarin ár hefur, að ég bezt veit, ekki oft komið til kasta þessara laga. Í stórum greinum, eins og t.d. læknisfræðinni, eru allir þeir útskrifaðir læknar, sem vilja vinna hér á landi, teknir til starfa, og kemur sjaldan til þess, að um forgangsrétt þarf að fjalla. Svo er raunar um mörg svið, t.d. í kennslu, nema þá helzt í einstaka fræðigreinum við háskólann. Annars er sjálfsagt, að n. líti nánar á þetta og ég geri ráð fyrir því, að henni gefist tækifæri til þess á milli 2. og 3. umr. málsins. Í sambandi við 5. gr. kann það að vera rétt, að ef till. n. er samþ., sé ekki lengur heimild í l. fyrir stjórn lánasjóðsins til þess að krefjast tryggingar. Ég er nú ekki löglærður maður, en er ekki viss um, að það sé nauðsyn til þess, að það sé beinlínis lagaheimild til þess, að aðili, sem hefur vald til þess að veita lán, geti, ef honum sýnist nauðsynlegt, krafizt einhvers konar tryggingar. Hitt var hugur n., að láta koma greinilega fram í nál., hvað hún átti við með þessari breytingu, og mátti heyra á orðum hæstv. ráðh., að hann hafði tekið eftir því. Og er þá bezt að leita álits þeirra, sem sérfróðir eru í slíkum lagahlutum, hvort orðalagið þarf að vera eins og það var eða getur verið eins og n, vill hafa það, því að ekki er að heyra neinn ágreining um efni málsins. Er sjálfsagt, að n. geti litið á þetta einnig á milli 2. og 3. umr.



Herra forseti. Ég ræddi þetta frv. nokkuð við 1. umr. þess og lýsti þá yfir þeim skilningi mínum, að frumvarpið væri til bóta, svo langt sem það næði, og auk þess hef ég átt sæti í menntmn., og þar hefur þetta frv. verið til umr. nokkrum sinnum. Hins vegar hittist nú svo á, að ég var ekki á þeim fundi, þegar þetta mál var tekið til lokaafgreiðslu, og kom mér satt að segja dálítið á óvart, að það skyldi vera sá hraði á, sem viðhafður var, því að ég hygg, að menntmn. hefði getað athugað marga þætti frv. og margt í kringum það betur en orðið hefur. Hins vegar skil ég það öðrum þræði, að nauðsyn hafi borið til að hraða afgreiðslu frv., einkum ef tekið er tillit til þess, að það eigi að framkvæma ákvæði þess nú á þessu ári. Nú hefur hæstv. menntmrh. talað hér og hann hefur lýst yfir því, að hann muni láta frv. koma til framkvæmda, eða reglur þess, jafnvel þó að frv. sjálft verði ekki samþ. Ég tel því, að það hafi ekki verið svo brýn þörf fyrir að hraða þessu frv, eins og gert hefur verið, þar sem hæstv. menntmrh. hefur fundið leið til þess að framkvæma ákvæði þess í höfuðdráttum, án þess að það yrði að lögum. Ég álít, að þetta mál sé það viðamikið og margslungið, að Alþ. þurfi að gefa því alveg sérstakar gætur. Þetta frv. er vissulega til bóta, og það er spor fram á við. En eigi að síður er grundvöllurinn undir námsaðstoðarkerfinu sá sami og verið hefur. Hann er sá, að námsaðstoðin nær fyrst og fremst til langskólamanna og hún nær til tæknimanna, sem nema erlendis. Hins vegar eigum við alveg eftir að athuga fleiri þætti þessa máls, og einkum eigum við eftir að athuga það, hvort námsaðstoðarkerfið á ekki að ná til fleiri en þeirra aðila, sem venja hefur verið á undanförnum árum og áfram er ætlað að verði. Ég tel og hef m.a. viljað leggja áherzlu á þann skilning minn með því að flytja þáltill. oftar en einu sinni um það efni, að það þurfi að taka þetta mál til rækilegrar endurskoðunar og láta námsaðstoðarkerfið ná til miklu fleiri aðila, til fólks á fleiri skólastigum heldur en nú er. Og ég tel einnig, að það sé hin mesta nauðsyn fyrir okkur að fylgjast með því, hvað er að gerast í öðrum löndum í þessu efni. Ég hef haft nokkrar spurnir af því, þó að ég geti játað, að ég hafi ekki athugað það svo gaumgæfilega, þá hef ég haft af því spurnir, að þessi mál hafa verið til verulegrar endurskoðunar á Norðurlöndum, einkum í Noregi og Svíþjóð, og í Svíþjóð er beinlínis búið að gerbylta námsaðstoðarkerfinu með nýrri lagasetningu eða þriggja ára gamalli lagasetningu, sem nú er farið að framkvæma. Þar er um mjög víðtækt námsaðstoðarkerfi að ræða, og þó að ég geri varla ráð fyrir því, að við getum tekið það upp í einu og öllu, hefði mér þó fundizt rétt, að menntmn. þessarar hv. d. hefði kynnt sér þetta atriði rækilegar en reyndin varð. Og jafnframt er þess að geta, að í Noregi hafa þessi mál verið til umr, að undanförnu og þar hefur stjórnskipuð nefnd unnið að þessum málum og skilað áliti fyrir einum 2–3 árum, en mér er ekki kunnugt um, hvort ríkisstj. þar hefur tekið undir þær till. Hins vegar er það augljóst, af áliti þessarar n., að Norðmenn telja það mjög brýnt að auka námsaðstoðina og láta hana ná yfir miklu víðtækara svið heldur en verið hefur og heldur en gert er ráð fyrir t.d. með því frv., sem hér er til umr. hjá okkur í hv. Nd. í dag. Ég vil því, jafnframt því sem ég lýsi yfir stuðningi mínum við frv. eins og það er, lýsa yfir, að það er ekki hægt að láta staðar numið. Við verðum að gera meira í þessu máli. Við verðum að auka okkar námsaðstoð mjög verulega, bæði við langskólamennina og einnig við menn á öðrum skólastigum, jafnvel við fólk í barnaskóla og á hinum lægstu framhaldsskólastigum. Það getur verið mjög eðlilegur hlutur. Það er nefnilega þannig, að námsaðstaða í landinu er ákaflega ójöfn. Hún er svo ójöfn, að margt fólk verður að senda börn sín í skóla í aðra landsfjórðunga. Og það er mjög dýrt að þurfa að gera þetta, og þeir, sem eiga mörg börn og þurfa kannske að senda allmörg börn sín í gagnfræðaskóla, kannske í aðra landsfjórðunga, en mjög oft í önnur sveitarfélög, þá er þetta mjög mikill baggi á heimilunum og kostar stórkostleg útgjöld. Ég get ímyndað mér, að það kosti t.d. námsmann á Akureyri, við menntaskólann, það kosti hann 60–65 þús. kr. á ári. Og þannig mun það einnig vera með héraðsskólana. Ég veit ekki um tölur þar eða hve mikið það kostar, en það kostar tugi þús. kr. að vista sig til námsdvalar á slíkum skólum. Og oft er hér um að ræða námsfólk, sem ekki hefur aðstæður til þess að vinna fyrir öllum þessum kostnaði, og það hlýtur því að koma í hlut foreldranna að greiða þennan kostnað, ef ekki að öllu leyti, þá að mjög verulegu leyti. Ég tel, að þarna sé m.a. eitt atriði, sem við þurfum að leiða hugann að, og sé ekki síður sanngirnis- og réttlætismál heldur en hitt, að greiða fyrir háskólastúdentum með námsaðstoð. Sem sagt: ég vil leggja áherzlu á það, að jafnvel þó að þetta frv. verði að lögum, tel ég að það sé engu endanlegu marki náð og að mjög fljótlega þurfum við að endurskoða þessi lög og fleira, sem þessi mál varðar.



Herra forseti. Frsm. menntmn., hv. 5. þm. Vesturl. (BGr), kom hér fram með þá skoðun, að í raun og veru fælist í 2. gr. frv., að tekið yrði tillit til aðstöðu og fjárþarfar þeirra stúdenta, sem eiga fyrir fjölskyldum að sjá. Mér þykja þetta mjög athyglisverðar upplýsingar. Nú hafa þeir báðir, hæstv. menntmrh. og hv. frsm. menntmn., upplýst hér í umr., að tekjur sjóðsins muni hækka úr 20.1 millj. í 29.8 millj., og mér hefur skilizt, að þær úthlutunarreglur, sem þessir útreikningar byggjast á, geri ekki ráð fyrir því, að stúdentar fái aukna aðstoð, sem nemur fjárþörf þeirra, vegna framfærslu á fjölskyldum. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hann er að vísu ekki nálægur hér nú, en hann getur þá svarað því við 3. umr. málsins, - ég vil spyrja, hvort það sé raunverulega svo, að í þessum útreikningum sé gert ráð fyrir því, að tekið verði tillit til fjölskyldumanna. Umframfjárþörf fjölskyldumanna hefur einnig verið athuguð, og liggja fyrir tölur um það atriði einnig. Þessar tölur, þ.e. 20.1 millj., sem hækka í 29.8 millj., eru ekki tölur, sem teknar eru út í bláinn, heldur tölur, sem eru byggðar á nákvæmum útreikningum um það, hversu langt sé ætlunin að ganga. Mér hefur skilizt, að ekki sé tekið tillit til fjölskyldumanna í þessari áætlun, en þetta kann að vera misskilningur. Ég vildi þá gjarnan fá það fram, hvort þetta er misskilningur hjá mér eða hvort þessi orð hv. 5. þm. Vesturl. voru aðeins óskhyggja. Mér er það ekki fyllilega ljóst. En ef svo er, hljóta menn að sjá, að þær till., sem við höfum flutt hér, hv. 3. þm. Reykv. og ég, eru ekki fluttar að ástæðulausu.



Herra forseti. Ég tel ekki, að langa framsögu þurfi að flytja með því nál., sem hér liggur fyrir. Þegar málið var tekið fyrir við 1. umr. í þessari hv. d., gerði ég grein fyrir efni frv., sem er það eitt, að segja má, að færa l. um stýrimannaskóla í Vestmannaeyjum til samræmis við þá breyt., sem gerð var á l. um stýrimannaskólann í Reykjavík á s.l. ári. Þetta er má segja eini tilgangur þess frv., sem hér liggur fyrir, og sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það en ég gerði í framsöguræðu, þegar það var lagt hér fyrir. Menntmn. hefur haft frv. til athugunar, og kemur fram á þskj. 215, að hún leggur einróma til, að það verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Á þskj. 204 flytjum við 6 þm. þessarar bv. d. frv. til l. um sérstakar ráðstafanir til að stuðla að verndun og eflingu landsbyggðar og koma í veg fyrir eyðingu lífvænlegra byggðarlaga. Frv. er í 17 gr. og skiptist 1 2 kafla, ásamt ákvæði til bráðabirgða. Fyrri kaflinn fjallar um tilgang frv. og störf byggðajafnvægisnefndar, síðari kaflinn um byggðajafnvægissjóð, stofnfé hans, árlegar tekjur, lánsheimildir og fjárhagslegan stuðning til uppbyggingar í þágu landsbyggðar. Bráðabirgðaákvæðið fjallar um skyndihjálp til að koma í veg fyrir yfirvofandi eyðingu lífvænlegra byggðarlaga. Samkv. frv. á byggðajafnvægisnefnd að hafa með höndum stjórn byggðajafnvægissjóðs og ráðstöfun þess fjármagns, sem honum er ætlað, enn fremur nauðsynlegar rannsóknir, skýrslu-söfnun og gerð svæðisáætlana. Gert er þó ráð fyrir, að einstakir landshlutar eða þeir, sem fara með almennt umboð landshlutanna, geti á sínum svæðum haft með höndum áætlunargerð og úthlutun lána og framlaga á nánar tilgreindum svæðum, hvort tveggja undir yfirumsjón byggðajafnvægisnefndar. Með stofnfé byggðajafnvægissjóðs skv. 8. gr. er í þessu frv. átt við stofnfé og aðrar eignir núverandi atvinnubótasjóðs, sem lagður yrði niður með samþykkt þessa frv., ef að lögum yrði. Tekjur byggðajafnvægissjóðsins yrðu fyrst og fremst tiltekinn hundraðshluti af árlegum tekjum ríkissjóðs, en auk þess vaxtatekjur og framleiðslugjald það af álverksmiðju, sem atvinnujöfnunarsjóði er ætlað, ef til kemur, á sínum tíma. Í 12. gr. frv. er gert ráð fyrir 1000 millj. kr. lánsheimild, sem skiptist á 5 ár með ríkisábyrgð. Skv. frv. mundi byggðajafnvægissjóður veita lán umfram það, sem aðrar lánsstofnanir eru vanar að veita, og einnig óafturkræf framlög með vissum skilyrðum, en gæti líka með vissum skilyrðum fyrir hönd sjóðsins orðið meðeigandi í atvinnufyrirtækjum. Í 10. gr. frv. eru sérákvæði um íbúðalán. Vaxtakjör og lánstími er óbundið í frv., þannig að í þeim efnum sé hægt að miða við greiðslugetu með tilliti til þess, að væntanleg lög nái tilgangi sínum. Gert er ráð fyrir, að Framkvæmdasjóður Íslands, sem tók við af Framkvæmdabankanum, annist afgreiðslustörf og að skrá um veitt lán og framlög verði birt opinherlega ár hvert, til þess að engin hula bankaleyndar eða klíkuskapar geti hvílt yfir þeirri starfsemi, sem fram fer á þessu sviði. Eins og heyra má af þessu stutta yfirliti um efni frv., sem ég nú hef flutt, er þetta frv. í meginatriðum sama efnis og frv. það um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, sem flutt hefur verið á 4 undanförnum þingum, og tilgangurinn hinn sami og fyrr. Nýmæli er helzt það, að gert er ráð fyrir, að byggðajafnvægisstofnunin taki við atvinnujöfnunarsjóðnum og fylgifé hans, hvað sem það reynist, enda virðist hann a.m.k. að nokkru leyti hafa verið stofnaður til að vega á móti byggðaröskunaráhrifum fyrirhugaðrar álverksmiðju í Straumsvik, en stofnun hennar og staðsetning var enn óráðin, er frv. okkar var flutt á Alþingi 1965. Þar sem ég hef fyrr á þingum rætt um meginefni þessa frv. oftar en einu sinni, þarf ég ekki að gera nánari grein fyrir því að þessu sinni, enda mun það væntanlega fara til n. En um tilgang þessa máls og nauðsyn vil ég enn einu sinni leyfa mér að fara nokkrum orðum hér í hv. deild. Hæstv. forsrh. sagði á öndverðum þessum vetri, að við Íslendingar stæðum nú á vegamótum velmegunar og vandræða. Hann var þarna að tala um þá velmegun, sem góðæri undanfarinna ára ætti að hafa skapað og hefur skapað, það sem hún nær, og vandræðin, sem stafa af því, að við Íslendingar höfum ekki haft þeim stjórnarvöldum á að skipa, sem hafi verið þess umkomin að leysa sinn hluta af verkefnum þessa góðæristíma. Þessi vandræðavegamót, sem hæstv. forsrh. talaði um, eru og það að vonum nokkuð almennt umræðuefni í landinu um þessar mundir. Þau kunna að boða stjórnarskipti og annað slíkt, sem ég skal út af fyrir sig ekki lasta, en um það ætla ég ekki að ræða hér í dag. Mér er það efst í hug og hefur lengi verið, að við Íslendingar erum nú, á sjötta tug þessarar aldar, staddir á öðrum vegamótum, sem enn meira máli skipta en þau vegamót, sem forsrh. talaði um. Ef við látum skeika að sköpuðu, látum blind lögmál ráða, veljum við þann veg, sem leiðir íslenzka landsbyggð og þar með íslenzkt þjóðfélag og íslenzka menningu niður í djúp gleymskunnar. En frá þessum vegamótum á líka að vera önnur leið fær, ef við beitum þeirri þjóðfélagstækni, sem við ráðum yfir, ef við trúum á landið og sjáum þá staðreynd, að okkur hafa fram til þessa, Íslendingum, verið mikil örlög sköpuð. Við njótum nú, tæplega 200 þús. Íslendingar, þeirra forréttinda í veröldinni að eiga gott og heilnæmt land, sem á öldum komandi tækni til nýtingar náttúruauðæfa getur framfleytt milljónum manna. Af því að við eigum þetta land ein og höfum byggt það um aldir, erum við sjálfstætt ríki og sköpum okkur sjálf örlög, eftir því sem unnt er fyrir smáþjóð í hörðum heimi. En heimurinn á enga stjórnarskrá til að tryggja eignarrétt þjóða á löndum sínum. Það verða þær sjálfar að gera, og stórþjóðirnar hafa afl til þess, en smáþjóðirnar verða þar fyrst og fremst að treysta á vitsmuni sína og forsjá. En hver sú þjóð, sem vanrækir hlutverk sitt eða spillir sjálfri sér, glatar landi sínu og hverfur í deiglu ópersónuleikans. Svo segir sagan oss frá liðnum tíma. Nauðsyn ber til að gera sér grein fyrir þeirri staðreynd, að engin trygging er fyrir því, að Ísland verði áfram í eigu Íslendinga og sjálfstætt ríki þeirra, t.d. eftir eina öld. Þar geta svo sterk utanaðkomandi öfl komið til sögu, að þjóðin fáí með engu móti við ráðið. En sú hætta er einnig yfirvofandi og jafnvel miklu fremur, að þjóðin glati landinu sjálf úr höndum sér óviljandi, vegna þess að hættan er vanmetin eða áhuginn á því að afstýra henni er ekki til staðar í nægilega ríkum mæli. Það er hugsanlegt, að mistök í utanríkismálum eða vanmáttartilfinning gagnvart hinum stærri þjóðum og lífskjörum þeirra verði oss Íslendingum sem slíkum að aldurtila, eða veiklun kynstofnsins af orsökum, sem ekki verða ræddar hér. En mesta hættan, sem nú er í augsýn varðandi sjálfstæði þjóðarinnar og eignarrétt á landinu, er sá samdráttur landsbyggðar, sem hefur átt og nú á sér stað hér á landi. Í tímariti Seðlabankans var tilkynnt nú í vetur, að höfuðborg landsins hafi á árinu 1965 náð því marki að komast í tölu stórborga veraldarinnar, þegar með er talið næsta nágrenni hennar, sem ásamt henni myndar hina svonefndu Stór-Reykjavík á máli hagfræðinganna. En stórborg er sú borg almennt kölluð eða hefur verið í landafræðum, sem hefur 100 þús. íbúa eða fleiri. Af hverjum 100 íbúum í þessu landi eiga nú 52 heima í Stór-Reykjavík, eða áttu í lok ársins 1965. Svo fjölmennt höfuðborgarsvæði í hlutfalli við íbúatölu ríkis mun ekki fyrirfinnast annars staðar í veröldinni. Fyrir landsbyggðina í heild er þetta geigvænleg þróun, og höfuðborginni er hún til einskis gagns, nema síður sé. Nauðsyn ber til að horfast í augu við þá staðreynd, að borg, sem er orðin svona fjölmenn, hefur vaxandi aðdráttarafl. Þar á ofan hefur nú verið gerð ráðstöfun til þess að auka enn til muna aðdráttarafl stórborgarinnar með því að staðsetja þar stóriðjufyrirtæki og raunar að nauðsynjalausu. Ef stórborgin og stóriðjan draga til sín fólk og fjármagn, eins og líkur benda til, á komandi árum, er slík blóðtaka í vændum fyrir aðra hluta landsbyggðar, að mörgum mundi hrjósa hugur við, ef áætlað væri í tölum, eftir því sem líkur benda til. Það er ekki ætlan mín, að tilfæra slíkar tölur hér, en borgríki á Íslandi, jafnvel þótt auðugt væri að fé og lífsþægindum, mun ekki verða þess umkomið að varðveita Ísland fyrir Íslendinga. Á ýmsum vettvangi er nú vaxandi viðurkenning á því, a.m.k. í orði, að spyrna beri gegn samdrætti landsbyggðarinnar. Aðgerðir annarra þjóða í byggðajafnvægismálum hafa nú síðustu árin ýtt undir þá viðurkenningu. En orð og fyrirheit hrökkva skammt, þegar mikið er í húfi. Athöfn þarf að fylgja orðunum. Sú stund er upp runnin, að við Íslendingar verðum að venja okkur við að líta á verndun og eflingu landsbyggðar sem eitt af stærstu viðfangsefnum þjóðfélagsins. Framkvæmd byggðajafnvægismála, verndun og efling landsbyggðarinnar, þarf að vera sjálfstæð starfsemi í stjórnarkerfinu, og sú starfsemi þarf að ráða yfir afli þeirra hluta, sem gera skal. Að því miðar það frv., sem hér liggur fyrir. Ég leyfi mér að vísa til grg., sem því fylgir, ásamt fskj., og legg svo til, herra forseti, að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv., sem ég flyt hér á þskj. 205, er um heimild fyrir ríkisstj. til þess að selja eyðijörðina Skarð í Snæfjallahreppi bóndanum á Tyrðilmýri, en þar hefur farið fram mikil ræktun að undanförnu. Innan ekki langs tíma verður allt ræktanlegt land fullnýtt og eykst þá þörfin mjög fyrir annað og stærra beitiland, og tel ég því mjög eðlilegt, að eyðijörðin Skarð, sem engin líkindi eru til að verði byggð aftur, verði seld bóndanum til þess að tryggja betur búskap hans á Tyrðilmýri. Ég vil einnig geta þess, að þetta er nyrzta jörðin á Snæfjallaströnd, sem er í byggð í Norður-Ísafjarðarsýslu, og það hafa verið gerðar í þessum hreppi miklar ræktunarframkvæmdir og búskapur hefur þar aukizt og dafnað mjög á síðustu árum, og tel ég rétt að verða við þeirri beiðni að tryggja betur stækkun búa á þessum stað, og ,ég hygg, að þessi eyðijörð verði ekki betur nýtt en að selja hana bóndanum á Tyrðilmýri. Ég legg svo til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég hef á þskj. 210 ásamt hv. 5. þm. Reykv. leyft mér að bera fram frv. til 1. um byggingu ungmennahúss í Reykjavík. Efni frv. er það, að byggja skuli samkomuhús í Reykjavík fyrir skemmtanir æskufólks og samráð haft við Æskulýðsráð Reykjavíkur um stærð hússins og fyrirkomulag. Í ungmennahúsi verði neyzla áfengis algerlega bönnuð, og þar eiga aðeins að fara fram hollar og þroskavænlegar skemmtanir, sem vandað er til eftir föngum. Skemmtanir þessar verði undanþegnar skemmtanaskatti, stofnkostnaður verði greiddur að hálfu úr ríkissjóði og að hálfu úr borgarsjóði Reykjavíkur og sömu ákvæði gildi um rekstrarhalla, ef til kemur. Stjórn hússins verði falin Æskulýðsráði Reykjavíkur. Þetta eru í örstuttu máli þau efnisatriði, sem frv. fjallar um, og ég mun nú leyfa mér að fara um frv. og ástæður þær, sem liggja að baki flutningi þess, nokkrum orðum. Vandamál hinnar uppvaxandi kynslóðar eru að sönnu ævarandi viðfangsefni, en koma þó ljósar fram en endranær með reglubundnu millibili að því er virðist. Þannig átti sér stað 1963 allmikið ævintýri, sem kennt var við Þjórsárdal og varð til þess að skipuð var n. til þess að rannsaka málefni unga fólksins. Upp úr því var svo flutt frv. til breytinga á áfengislögunum, sem ekki náði fram að ganga og dagaði uppi. en varð þó til þess, að hæstv. ríkisstj. skipaði fjölmenna n. til þess að athuga þessi mál í heild, og sú n. skilaði allýtarlegri skýrslu, sem lögð hefur verið fram á þskj. 10 ásamt nokkrum brtt. við áfengisl., sem ég mun e.t.v. víkja örlítið að síðar. Þessu til viðbótar hafa svo nokkrir atburðir á undanförnum vikum orðið til þess að raska svefnró ýmissa af eldri kynslóðinni, og enda þótt skrílslátum sé aldrei bót mælandi, getur þó einnig á þeim sannazt hið fornkveðna, að fátt er svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott. Nú eru allir, sem þessi mál varða, barmafullir af áhuga á þessum uppeldismálum og flestir ákaflega hneykslaðir á því unga fólki, sem minnti á tilveru sína í umræddum tilvikum. Það er þó alveg áreiðanlegt, að hneykslun okkar, sem eldri erum, getur ein aldrei bjargað neinu, og yfirleitt finnst mér sem of mikið sé gert að því að býsnast yfir ástandinu, en of lítið að því að koma fram með till., eða ábendingar um það, sem til bóta mætti verða. Við flm. þessa frv. höfum með flutningi þess viljað koma fram hugmynd, sem að vísu er ekki ný, en mundi vafalaust að okkar dómi verða til mikilla bóta, ef hún næði fram að ganga. En hvað er það þá, sem er að í þessum málum? Ekki ætla ég mér að gera því fullnægjandi eða viðhlítandi skil. En ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna fyrst til blaðagreinar eftir Hörð Bergmann gagnfræðaskólakennara, sem birtist í vikublaðinu Frjálsri þjóð fimmtudaginn 9. febr. s.l., en þar segir hann, með leyfi forseta: „Hvers er að vænta? Hvar hefur uppvaxandi kynslóð tækifæri til að komast til nokkurs þroska við hæfileg viðfangsefni? Hvorki heimili, skólar né aðrar stofnanir í þjóðfélaginu sinna þeim uppeldisskyldum, sem á þeim hvíla í nútímaþjóðfélagi. Heimilin þróast í þá átt að verða staður, þar sem snædd er ein máltíð, sofið og horft á sjónvarp. Samskipti barna og elztu kynslóðarinnar eru úr sögunni að heita má. Samskipti og sér í lagi samstarf foreldra og barna fer minnkandi. Skólar landsins hafa ekki tekið við því uppeldishlutverki, er bíður þeirra við slíka þróun, eru raunar ófærir um það, vegna þess að starfslið þeirra er ekki í stakkinn búið til þess að sinna slíku verkefni og hefur ekki búsnæði, aðstöðu eða tækni, sem til þarf.“ Í merku og fróðlegu útvarpserindi, sem Jónas B. Jónsson fræðslustjóri Reykjavíkur flutti fyrir nokkrum dögum, ræddi hann af skilningi og víðsýni um vandamál unga fólksins í tilefni af nýliðnum atburðum í næturlífi borgarinnar. Hann rakti þar frásagnir blaðanna og sagði síðan efnislega eitthvað á þessa leið, þegar hann var búinn að lýsa atburðunum og málavöxtum, eins og þeir voru raktir í blöðunum: Menn voru ekki heldur lengi að finna leiðir til úrbóta. Skólarnir verða að gera ráðstafanir til þess að hindra það, að þessi ósköp endurtaki sig. Lögreglan verður að hindra það, að unglingarnir safnist saman í miðbænum, og það verður að koma unglingunum í skilning um, að þeir hafi gerzt sekir um ósæmilegt framferði gagnvart heimilum, skólum og sjálfum sér. Sem sagt, bara að snúa sér að því að siðbæta unglinga, það er allt og sumt, sem til þarf. En ég vil taka undir það með fræðslustjóranum, að málið er ekki svona einfalt. Það vakna ýmsar spurningar, þegar þessi mál eru hugleidd. Í áður nefndu útvarpserindi voru nokkrar þeirra settar fram, t.d. þessar: Í fyrsta lagi: Hvaðan fá unglingarnir vínið, sem þeir verða ofurölvi af? Í öðru lagi: Hvar fá þeir peninga til vínkaupa? Í þriðja lagi: Hvert sækja þeir fyrirmyndirnar að framferði sínu? Í fjórða lagi: Hvernig er lesefnið, sem við, hinir fullorðnu, fáum þeim í hendur? Og í fimmta lagi: Hvað er borið á borð fyrir þá í kvikmyndahúsum og jafnvel í leikhúsum, og hvert er uppeldisgildi sumra skemmtiþátta og leikrita útvarpsins? Og í framhaldi af þessum spurningum rekur svo fræðslustjórinn ýmsa þá hluti, sem miður fara í samskiptum og breytni hinna fullorðnu gagnvart ungu fólki, og segir eitthvað á þá leið, að óspektirnar og drykkjulætin bendi til þess, að einhverjar veilur séu í uppeldi og umhverfi unga fólksins, þ.e. i uppeldisaðferðum okkar hinna fullorðnu. Þessar meinsemdir eða veilur þarf að finna, svo að leiðir fáist til úrbóta, sagði hann að lokum. Við framangreindar spurningar fræðslustjórans í Reykjavík, sem eru raktar hér eftir minnisblaði mínu og því ekki áreiðanlega vist, að þær séu orðrétt eftir hafðar, mætti kannske bæta þessum spurningum: Hvernig er sú aðstaða, sem þessu unga fólki er látin í té til skemmtanahalds, og í hverju er aðstoð og styrkur þjóðfélagsins aðallega falin? Um þessi mál hefur orðið svo mikið umtal og blaðaskrif, að óhugsandi er að gera því nokkur skil hér, til þess yrði að lesa upp úr blöðum og öðrum ritum klukkustundum, ef ekki dögum saman. En til þess að gera því örlítil skil, vil ég leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna til þess allra nýjasta, sem um þessi mál hefur verið ritað, en það eru viðtöl, sem dagblaðið Vísir birti í gær við tvo nemendur í framhaldsskólum hér í borginni. Fyrra viðtalið, sem ég ætla að leyfa mér að minna á með örfáum orðum, er við Sigurð Snorrason, formann Nemendafélags Vogaskóla, en þar segir: „Í skólanum er hægt að hafa skemmtanir í hverjum starfsmánuði skólans. Ein dansæfing er haldin í hverjum mánuði, en vegna húsnæðisvandræða skólans verður að tvískipta þeim, eldri bekkirnir sér, yngri sér. Auk þess eru haldnir málfundir í skólanum. Einhverjir sækja opna húsið æskulýðsráðs að Fríkirkjuvegi 11, aðrir reyna að fá inngöngu í húsin hérna í bænum, Hótel Borg, Breiðfirðingabúð og Þórscafé. Ástandið versnaði mikið, þegar Lídó var lokað. Svo fremi að ríkið styrki ekki einhvern skemmtistað, má segja, að ástandið sé vonlaust.“ Þetta segir þessi formaður skólafélags eins gagnfræðaskólanna, og hann telur, að órói unga fólksins á götum úti sé bein afleiðing af skemmtistaðaleysi unga fólksins. Unglingar 15 ára og eldri hafa áreiðanlega áhuga á slíkum unglingaskemmtistað, sem hann telur ekki geta starfað sómasamlega, nema ríkisstyrkur komi til, og bætir við, að unglingum finnist miklu meira varið í að skemmta sér á slíkum stað en í skólanum. Þetta var viðtalið við Sigurð Snorrason. Hitt viðtalið, sem ég leyfi mér að rekja með örfáum orðum, er við Svein Rafnsson, sem er formaður nemendaráðs menntaskólans við Hamrahlíð. Hann segir, með leyfi forseta: „Ástandið er vægast sagt mjög slæmt að mínu áliti, aðstæður þröngar fyrir unglinga, frá því að þeir vilja fara að skemmta sér og allt til 17-18 ára aldurs. Það hafa verið gerðar tilraunir í þá átt að bæta úr þessu, t.d. með dansleikjum í Lídó, sem áttu að vera vínlausir, þó að annað kæmi raunverulega upp á teninginn stundum. Aukið félagslíf í skólum væri sjálfsagt góð leið, ef einhver stefna væri ríkjandi í þeim efnum. Fólk áttar sig ekki á því, hversu mikið gildi félagslífið innan skólans hefur. Fjárútlát til þeirra hluta eru lítil sem engin, en það vantar leiðbeinendur til þess að marka stefnuna. Eins og veitt er fé í úrelt kennslufyrirkomulag, mætti veita fé til þess að stuðla að sjálfstæðri vinnu nemenda og samstarfi. Ríkisstyrktur skemmtistaður yrði til bóta.“ Úr þessum skrifum dagblaðsins Vísis í gær, mun ég ekki hafa yfir meira að þessu sinni, enda þótt þar sé ýmislegt fleira, sem vafalaust væri ástæða til að minnast á í þessu sambandi. Eins og sakir standa nú, er ungu fólki á aldrinum 16-20 ára heimilt að sækja einn dansstað í borginni, þ.e. Breiðfirðingabúð, sem mun taka eitthvað á þriðja hundrað manns með skaplegu móti. Þessi staður er, eftir því sem mér er sagt, aðallega sóttur af dansfólki á aldrinum 16-18 ára. Æskulýðsráð hefur svo til afnota húsið að Fríkirkjuvegi 11 og heldur þar uppi allmikilli starfsemi. Aðstaða til dansleikja er þó þar ekki fullkomin, og eftir því sem ég bezt veit, er dans aðeins iðkaður þar síðdegis á sunnudögum og þá fyrir 12-14 ára ungmenni. Skólarnir, eða gagnfræðaskólarnir og menntaskólarnir a.m.k., hafa dansæfingar svo sem einu sinni í mánuði, og þá eru, að ég held, að verulegu leyti upp taldir þeir möguleikar, sem unga fólkið á völ á til dansæfinga eða dansleikja. Allir hljóta að sjá og skilja, hversu sorglega skammt þessi aðstaða hrekkur til þess að sjá fyrir þörfum þess fjölda, sem hér um ræðir. Ég veit ekki, hve margt fólk er hér á aldrinum frá 16-20 ára. Ég hef ekki reiknað það, það er vafalaust einfalt dæmi. En ég sá það í áðurnefndri blaðagrein, sem ég vitnaði í áðan, eftir Hörð Bergmann, að hann gizkar á, að þetta fólk sé einhvers staðar um 7 þús. Þeir, sem ekki gera sér að góðu þær fáu skemmtanir, sem ég áður nefndi, eða komast ekki inn á þær, af því að það er svo fullt fyrir, eyða margir heilum kvöldum til þess að reyna að komast inn á veitingastaði, sem fólk á þessum aldri á ekki aðgang að með venjulegu móti. Stundum tekst þetta. Stundum tekst að villa svo um fyrir gæzlumönnum vinveitingahúsanna, að þangað sleppur inn fólk, sem ekki hefur náð tilskildum lágmarksaldri, þ.e.a.s. þeim aldri, sem veitingahúsin setja sér, og það hafa myndazt margar furðusögur um þær aðferðir og brögð, sem notuð hafa verið í þessu skyni. Sumar þeirra hafa jafnvel verið birtar á prenti, svo sem til leiðbeininga og athugunar fyrir sem flesta. Þannig birtist í einu blaði um daginn, 3. þ. m., talsvert ýtarleg frásögn af því, hvernig helzt mætti svindla sér inn á veitingahús, og þær aðferðir, sem þar voru tilgreindar, voru allt frá því að falsa nafnskírteini og búa til ökuskírteini og niður í ýmsar minni háttar brellur. En það er auðvitað vorkunnarmál, að fullvinnandi fólki og gildum skattborgurum þyki það nokkuð harðir kostir að vera synjað inngöngu í svo að segja öll veitingahús borgarinnar að kvöldlagi, jafnvel giftum konum í fylgd eiginmanna sinna, einungis vegna þess, að þetta fólk hefur ekki náð tilskildum aldri samkv. þeim reglum, sem vínveitingahúsin hafa sett. Þessu fólki eru þó veitt margvísleg önnur réttindi, og skyldur þjóðfélagsins verður það fyllilega að bera til jafns við aðra. Heimilisstofnun er því heimil. Barnauppeldi er þessu fólki falið, án þess að nokkuð sé talið við það að athuga. Kosningarrétt og kjörgengi er áformað að færa því á næstunni, eftir því sem ég bezt veit. Skatta og skyldur skal það greiða til jafns við aðra. Aðeins eitt er bannað, stranglega bannað, það er að fara inn á vínveitingahús að kvöldlagi, svo langt getur jafnréttið ekki gengið. Að vísu eru ákvæði áfengislaganna, nr. 58 frá 1954, sbr. 16. gr. þeirra, þannig, að áfengi má ekki afhenda né veita neinum, sem er bersýnilega ölvaður, og ekki heldur yngri mönnum en 21 árs, og skal kaupandi áfengis jafnan sanna aldur sinn með vegabréfi eða á annan fullnægjandi hátt. Það er því ekki samkv. gildandi áfengislögum bannað þessu fólki, sem ég áðan greindi, að sækja veitingahúsin. Við því er ekkert bann annað en það, sem felst í lögreglusamþykkt borgarinnar um það, að 16 ára fólk og yngra megi ekki koma þar. En mörg veitingahús amast við því, að yngra fólk en 21 árs komi þangað að kvöldlagi vegna þeirrar ábyrgðar, sem á húsin er lögð á því, að þessu fólki sé ekki afhent eða veitt vín, en það telja margir veitingamenn, sem ég hef rætt við um þetta, mjög erfitt að koma í veg fyrir með fyllilega öruggum hætti, ef fólkinu er á annað borð leyft að koma inn í húsið. Þessu til staðfestingar hygg ég, að vitna megi í viðtal, sem birtist í dagblaðinu Þjóðviljanum á sunnudaginn var. Það viðtal er við rannsóknarlögreglumann hér í borginni. Kristján Sigurðsson að nafni. Ég hélt, að ég hefði verið með þetta viðtal hér með mér, en ég sé, að það er ekki, en hann segir þar, að það sé mjög erfitt fyrir gæzlumenn veitingahúsanna að koma í veg fyrir það, að yngra fólkið nái í áfengi eða fái áfengi til neyzlu, þegar það er komið inn í húsin, og nefnir um það ákveðin dæmi, hvernig farið sé að því, á þann hátt, að það sé svo til engin leið fyrir veitingamennina eða gæzlumennina að koma í veg fyrir þetta. Hann segir, ef ég man rétt, að þegar yngri maður en 21 árs er í fylgd með öðrum eldri, sé það mjög einfalt fyrir þann eldri að gera pöntunina á borðið og ef þjónninn eða gæzlumaðurinn sér við því, og kemur ekki nema með eitt glas, segir þessi lögreglumaður, að menn muni ekki víla fyrir sér að drekka úr sama glasinu, og þannig telur hann, að húsunum sé vorkunnarmál að hafa þessar reglur í gildi, vegna þeirra örðugleika, sem hér er um að tefla. Og mér skilst, að í framkvæmd séu þessar reglur þannig hjá flestum veitingahúsunum hér í borginni, að yngra fólk en 18 ára fái þar alls ekki inngöngu og fremur sé amazt við öllum þeim, sem yngri eru en 21 árs, af þeim ástæðum, sem ég áðan greindi, og er það eins konar neyðarvörn veitingahúsanna gagnvart þeirri ábyrgð, sem lögin leggja þeim á herðar. Ég skal ekki fara að ræða um það frekar hér að þessu sinni og í sambandi við þetta mál, hvort það sé rétt stefna í gildandi áfengisl. að hafa aldursákvæðin eins og þau eru þar ákveðin. Það gefst væntanlega kostur á því að ræða það mál síðar, því að hér fyrir hv. Alþ. liggur nú einmitt, eins og ég gat um í upphafi máls míns, frv. til 1. um breytingar á áfengisl. En í því frv. er ekki áformuð nein breyting frá gildandi l. að því er snertir hámarksaldurinn. Í frv., sem ég minntist á í upphafi máls míns, frá 1964, þessu, sem ekki varð útrætt hér á hv. Alþ., var lagt til að lækka aldur þess fólks, sem veita mætti áfengi, niður í 18 ár, ef vissum skilyrðum væri fullnægt - mig minnir, að það væri aðallega það, að ungmenni væru þá í fylgd með foreldrum sinum. En samstaða um þá breytingu varð ekki hér, og þess vegna var það frv. lagt til hliðar og nú borið fram annað frv., þar sem þessi ákvæði eru óbreytt, þ.e. á þskj. 10. Ég hygg þó, án þess að ég fari lengra út í það, eins og ég áðan sagði, á þessu stigi, að þeir séu mjög margir, sem eru á því, að það væri rétt að breyta þessu ákvæði. Ég man t.d. úr fyrr greindu samtali við Kristján Sigurðsson lögregluvarðstjóra, að þar lýsir hann því afdráttarlaust yfir fyrir sitt leyti, að hann telji, að ákvæðið um 21 árs aldur sé óheppilegt. Hann segir, að það sé lagasetning, sem fólk vilji gjarnan brjóta og mikið sé gert að því að brjóta, og segir, ef ég man rétt, eitthvað á þá leið, að þau lög, sem fólk telji sjálfsagt að brjóta, séu til þess frekar fallin að brjóta niður virðingu manna fyrir lögum almennt. En ég ætla ekki að ræða þetta frekar, eins og ég áðan sagði. Um nokkurra ára skeið var eitt veitingahúsanna hér í borg, veitingahúsið Lídó, starfrækt að mestu leyti sem dansstaður ungmenna, og ég hygg, að sá dansstaður hafi yfirleitt gefizt frekar vel og sú tilraunastarfsemi, sem þar fór fram. Eftir því sem ég veit bezt, mun þetta veitingahús hafa borið sig fjárhagslega framan af, meðan það var látið óátalið, að ungmenni undir 16 ára aldri vendu þangað komur sínar. En eftir að farið var að herða eftirlit með því, að ákvæði lögreglusamþykktarinnar um útivist fólks undir 16 ára aldri væru haldin eða bann það, sem í lögreglusamþykktinni er við því, að það komi saman að kvöldlagi, er mér sagt, að aðsóknin að Lídó hafi rénað og upp úr því hafi forráðamenn hússins séð sig tilneydda að hætta þessari unglingastarfsemi. Í stað þessa húss hefur ekkert annað komið, en þörfin hefur þó vaxið, a.m.k. sem því nemur og þó raunar heldur meira vegna fólksfjölgunarinnar. Af dæminu um rekstur veitingahússins Lídó virðist mér mega draga aðallega tvenns konar lærdóma. Í fyrsta lagi, að það tjái ekki að einblína á arðbæran rekstur í sambandi við þá starfsemi, sem hér um ræðir. Ég held, að þjóðfélagið verði að líta á þetta, rekstur ungmennahúsa, sem lið í uppeldiskostnaði æskufólks, lið, sem þjóðfélagið verði að bera á hliðstæðan hátt og þá menntunaraðstöðu t.d., sem í té er látin. Það er að engu leyti neitt þýðingarminna að forða ungmennum frá óhollum áhrifum á þessum aldri heldur en jafnvel auka þekkingu þeirra í bóklegum og verklegum fræðum. Hvort tveggja er jöfnum höndum skilyrði þess, að upp vaxi heilbrigt fólk og hamingjusamt. Í öðru lagi virðist mér reynslan af rekstrinum á Lídó sýna, að ekki þýði að gera ráð fyrir sameiginlegum skemmtunum allra ungmenna í umræddum aldursflokkum. 15-16 ára ungmenni eiga ekki í þessu tilliti neina samleið með fólki t.d. á aldrinum 19-20 ára, svo að einhver dæmi séu nefnd. Ég held því, að í ungmennahúsi því, sem þetta frv. fjallar um, eða öðrum þeim húsum, sem í stað þess kunna að verða reist, því að slík hús verða reist, verði að gefa því fullar gætur að dreifa skemmtunum sem allra mest, hafa mismunandi daga fyrir mismunandi aldursflokka, svo að þeir geti verið saman, sem saman vilja vera, og allir viti, hvenær jafnaldra sína er að finna í ungmennahúsi. Þessi skipting er í fyllsta máta eðlileg og helgast m.a. af þeim aldursskilum, sem mjög greinilega eru mörkuð í skólalöggjöfinni. Þá finnst mér ástæða til að geta þess hér, að í flestum ef ekki öllum framhaldsskólum borgarinnar hafa margvíslegar ráðstafanir verið gerðar til hollra áhrifa í þessum uppeldismálum. Vinsælast af þeim hlutum hefur án efa verið hið svonefnda opna hús, sem upp var tekið fyrir nokkrum árum og er nú mjög útbreidd aðferð í þessum efnum. Ég tel ekki þörf á því að lýsa þeirri starfsemi. sem þar fer fram, það hljóta allir hv. alþm. að þekkja, en hún er margs konar og reynt að sníða hana sem mest við hæfi þeirra, sem eiga að njóta hennar. Nú hef ég í stuttu máli reynt að draga upp mynd af því ástandi, sem ríkir í dag hér í höfuðborginni. Ég mun þá næst reyna að gera einhverja grein fyrir því, hvað sé á allra næsta leiti til úrbóta í þessum efnum. Ég vil þá fyrst nefna framtak templaranna. Eins og kunnugt er, hefur Stórstúka Íslands haft í smiðum myndarlegt stórhýsi hér í borg nokkur undanfarin ár. Hús þetta hafa templarar að mestu reist fyrir eigið fé og þá fyrst og fremst fyrir andvirði húss þess, sem þeir seldu Reykjavíkurborg að Fríkirkjuvegi 11 fyrir nokkrum árum, en til viðbótar andvirði þess húss og þeim byggingarsjóðum, sem þeir kunna að hafa átt, hafa þeir fengið nokkurn byggingarstyrk, bæði frá ríkinu og Reykjavíkurborg. Í þessu nýbyggða húsi, sem stendur við Eiríksgötu á Skólavörðuholti, er áformað, að vera skuli tveir danssalir. Sá stærri þeirra er á 1. hæð, um 300 fermetrar, og er ætlunin að reka þar vínlaust veitingahús. sem opið sé fyrir alla, er þangað vilja koma. Þar á að halda uppi fyrsta flokks þjónustu og búa salinn eins vel og bezt þekkist, bæði hér heima og annars staðar. En eftir því sem mér skildist á samtali, sem ég átti við ritara Stórstúkunnar fyrir nokkrum dögum, er ekki ætlun templaranna, að þessi stærri salur verði fyrst og fremst til afnota fyrir ungt fólk, heldur verði hann jöfnum höndum til afnota fyrir yngri og eldri, þá sem þangað vilja koma. Á neðstu hæðinni eða i kjallaranum í templarahöllinni á svo að vera annar salur, sem á að taka 120-130 manns. Þar er fyrirhugað að hafa fullkomna aðstöðu fyrir unglingadansleiki og skemmtanir. Þar að auki verður eitt herbergi fyrir um 30 manns, sem lánað verður til fundarhalda og ýmiss konar klúbbstarfsemi, eftir því sem þörf kann að verða fyrir slíkt húsnæði. Það er von forráðamanna stúkunnar, að þessi fyrirhugaða starfsemi geti hafizt í september eða október í haust. En þó mun enn skorta fjármagn, til þess að hægt sé að kveða á um þetta með fullri vissu enn sem komið er. Ég tel engan vafa leika á því, að þessar framkvæmdir séu hinar merkustu og muni bæta úr mjög brýnni þörf. Hér vantar vissulega vinlausa veitingastaði, þangað sem þeir koma, sem vilja vera lausir við vínveitingarnar. Það á ekki aðeins við um templarana eina, heldur engu síður ýmsa þá, sem jafnvel af og til neyta áfengis sjálfir, en þeir geta oft og einatt óskað þess að komast í veitingahús, þar sem áfengi er ekki haft um hönd. Ekki þarf ég að fara mörgum orðum til viðbótar við það, sem ég hef áður sagt um þörfina á því að koma upp sal fyrir unglingaskemmtanir. Í flestum borgum á stærð við Reykjavík, hygg ég, að vinlausir veitingastaðir séu starfræktir, og mér er kunnugt um það, að víða, t.d. í Noregi, eru slíkir veitingastaðir styrktir af ríkisvaldinu og bæjarfélögunum, því að reynslan mun viðast hvar annars staðar, eins og raunar hér, vera sú, að það sé áfengissalan fyrst og fremst, sem gerir fjárhagslega afkomu veitingahúsanna mögulega. Mér finnst því mjög vel geta komið til greina, að þessi starfsemi verði styrkt með fjárframlögum, t.d. úr ríkissjóði eða borgarsjóði, ef í ljós kemur það, sem margir óttast, að hún geti ekki án þess borið sig fjárhagslega. Ég vil svo gjarnan nota þetta tækifæri til þess að óska templurum alls velfarnaðar í sambandi við þessar framkvæmdir þeirra og hygg, að þeir séu á heppilegum leiðum í baráttu sinni við áfengisbölið með þeim framkvæmdum, sem ég hef hér lítillega gert að umtalsefni. En jafnaugljóst er þó hitt, að enda þótt þessar framkvæmdir hljóti farsællegar lyktir, sem allir hljóta að vona, er þó langur vegur frá því, að þar sé um nokkra fullnaðarlausn á málefnum unga fólksins að ræða. Þrátt fyrir þetta mikla framlag vantar skemmtunaraðstöðu fyrir allan þorra manna eftir sem áður, og þegar jafnframt er haft í huga, að innan ekki langs tíma a.m.k., svo að ekki sé meira sagt, hlýtur góðtemplarahúsið gamla að verða að víkja, þá kemur nýja húsið í stað þess gamla, þannig að nettóviðbót skemmtistaðanna verður ekki einu sinni það, sem ég áðan lýsti. Í öðru lagi má svo segja, að framundan sé bygging Reykjavíkurborgar á húsi, sem undanfarin 10-20, kannske 30 ár hefur verið nefnt æskulýðshöll. Það mál mun nú vera komið á nokkurn rekspöl, eftir því sem ég bezt veit. Það hefur verið gerð útboðslýsing eða uppkast að útboðslýsingu, þar sem talið er upp, hvað þurfi að vera í æskulýðshöllinni að dómi æskulýðsráðs, og það er bæði eitt og annað, sem ég hygg nú kannske að verði of langt að gera grein fyrir hér og nú. Þar á að vera svokallað opið hús. Þar eiga að vera að sjálfsögðu fatageymslur og snyrtiherbergi. Þar á að vera 300 fermetra samkomusalur. Þar á að vera aðstaða fyrir klúbbstarfsemi og vinnuherbergi. Og þar á að vera stúdíó, aðstaða til margs konar tómstundaiðju, geymslur, íbúð húsvarðar og eitthvað fleira. Þessi útboðslýsing hefur sem sagt verið gerð, og eftir því sem formaður æskulýðsráðs hefur sagt mér, eru allar horfur á því, að nú verði hafizt handa um þessa byggingu. Að vísu tjáði hann mér það, sem ég hafði áður frétt, að nokkrar efasemdir hefðu komið fram um, hversu heppilegt staðarval það væri, sem lengi hefur verið haft f huga fyrir æskulýðshöll, en það er staðurinn, þar sem Tjarnarbær og gamla slökkvistöðin standa, og það var nokkur leit gerð að nýjum stað fyrir æskulýðshöllina, en með því að allir voru sammála um, að hún þyrfti að vera í gamla miðbænum, var, eftir því sem formaður æskulýðsráðs tjáði mér, engin aðstaða til þess að láta lóðir undir slíkt hús, nema þá með svo gífurlegum lóðakaupum og kostnaði, að ekki var talið fært að leggja i það. Og nú hefur verið afráðið, eftir því sem ég veit bezt, að byrja á fyrsta áfanga, sem mundi þá verða það að byggja í skarðið, þar sem Tjarnarbær stendur nú. Það verður að rífa það hús, það er dæmt ónýtt, og meiningin er að byggja þennan samkomusal, sem ég gat um áðan, um 300 fermetra. Enn fremur tjáði formaðurinn mér, að til greina gæti komið, að æskulýðsráð fengi hús það, sem fræðsluskrifstofan er nú í, til sinna nota. Æskulýðsráð þarf auðvitað að hafa góða aðstöðu til þess að hafa á hendi heildarstjórn allra æskulýðsmála hér í borginni. Þessari n. eða ráði er falið að fara með forstöðu þessara mála í umboði borgarstjórnar, og ráðið er þannig skipað, að 5 menn eru kosnir af borgarstjórn hlutfallskosningu til fjögurra ára í senn, síðan hefur fræðslustjóri rétt til þess að sitja í ráðinu, ef hann vill, eða tilnefna fulltrúa í sinn stað, og sama rétt hefur borgarstjóri. Hann hefur notað þann rétt þannig, að hann hefur skipað fulltrúa sinn, Styrmi Gunnarsson lögfræðing, og er hann nú formaður æskulýðsráðs. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að lýsa mikilli ánægju minni yfir því, ef það er svo, að eitthvað er að rætast úr málefnum æskulýðsráðs að þessu leyti. Þessari starfsemi hefur verið búinn mjög þröngur stakkur. Að vísu raknaði örlítið úr, þegar Reykjavíkurborg keypti Fríkirkjuveg 11 og afhenti hann æskulýðsráði til afnota. En það hús er lítið í þessu sambandi og óhentugt til starfseminnar og hlýtur aðeins að vera skoðað sem bráðabirgðaúrræði. En jafnvel þó að þetta gangi allt saman fram, sem ég hef nú lýst, þó að templarahúsið rísi og verði hægt að taka það í notkun í haust og þó að byrjað verði á æskulýðshöllinni, þ.e. að byggja upp í skarðið, þar sem Tjarnarbær stendur nú, er vitanlega óralangur vegur frá því, að nokkur heildarlausn þessara mála sé sýnileg. Og ég tel, að þetta, sem ég nú nefndi, dragi á engan hátt úr þeirri þörf, sem leitazt er við að svara með flutningi þessa frv., sem hér um ræðir. Um einstök atriði frv. að öðru leyti skal ég ekki flytja langt mál. Það mætti þó t.d. nefna staðsetningu ungmennahússins. Við vísum því til ákvörðunar æskulýðsráðs, en um staðsetningu slíkra skemmtistaða vil ég aðeins segja á þessu stigi almennt, að ég tel, að þegar skapazt hefur góð aðstaða til skemmtanahalds ungmenna og þegar nokkrir slíkir skemmtistaðir hafa risið upp, þegar búið er að bæta úr brýnustu og mest aðkallandi þörfinni, verði hagfelldast að dreifa þessum stöðum um borgina, koma upp hæfilega stórum danssölum úti í borgarhverfunum í stað þess að safna öllum saman á einn stað. Ég lít yfirleitt svo, á, að slík dreifing á aðstöðu sé heppileg, hvort sem um er að ræða skemmtanahald eða t.d. aðstöðu til íþróttaiðkana. Ég held t.d., að það sé rétt stefna, sem borgarstjórn Reykjavíkur hefur tekið, að úthluta íþróttafélögunum landssvæðum sem víðast um borgina og skapa aðstöðu unglinga til þeirra hluta sem allra næst heimilunum. Ég held, að ef nokkuð væri, mætti gera frekar meira að þessu en minna. T.d. hef ég þá í huga aðstöðu til að iðka skautaíþróttina, sem vissulega þyrfti að vera víðar en á Tjörninni einni, og sama máli tel ég gegna um dansstaðina að verulegu leyti. Það mun vera álit margra, sem að æskulýðsmálum starfa, að heppilegt sé, að sú starfsemi fari fyrst og fremst fram á vegum skólanna. Þar sem skólarnir hafa haft hin svonefndu opnu hús, hefur það fyrirkomulag orðið ákaflega vinsælt. Slík kvöld hafa verið mikið sótt og miklu meira sótt en dansæfingarnar, sem skólarnir hafa haldið, eftir því sem ég bezt veit. Gagnfræðaskólahverfin í Reykjavík eru ekki fleiri en svo, að í hlut hvers þeirra kemur fleira fólk en nú er búsett á nokkrum einum stað utan Reykjavíkur. Ef ég ætti að nefna dæmi, get ég minnt á það, að það er fleira fólk búsett t.d. í Vogaskólahverfi í Reykjavík heldur en á Akureyri og heldur en í Kópavogi. Það er yfir 10 þús. manns. Í þessu byggðahverfi er þó enginn, ekki einn einasti samkvæmisstaður til, þegar lítið safnaðarheimili Langholtssóknar er undanskilið. Ég tel mig ekki á neinn hátt dómbæran um það, á hvern veg þessum málum verði bezt fyrir komið, og ég vil vísa því til hinna færustu manna að ákveða það, ef þetta frv. verður samþ., þeirra, sem falið hefur verið það mikilvæga hlutverk að ráða fram úr málefnum unga fólksins að þessu leyti. En það er vafalaust allrar athygli vert að gera sér grein fyrir því í þessu sambandi, að með því að safna miklum mannfjölda saman á takmörkuðu svæði getur skapazt hætta á einhvers konar múgástandi, sem hægara er að vekja en svæfa. Við Reykvíkingar höfum glöggt dæmi um þetta frá áramótahátíðahöldum hér í borginni, annars vegar fyrir nokkrum árum og hins vegar t.d. frá s.l. áramótum. Hér áður fyrr voru óspektir og ólæti árvisst fyrirbæri á þessum tímamótum, og það komst margur í krappan dans, sem hætti sér niður í miðbæinn um það leyti. Það þarf ekki lengi að fletta blöðum frá þessum tíma til þess að kynnast margs konar prakkarastrikum, sem þá voru framin, þótt reyndar kæmist ekki í verk að sprengja lögreglustöðina frekar en í Atómstöðinni hjá Kiljan. En síðan yfirvöldin fundu upp á því að dreifa áramótabrennunum víðs vegar um borgina, hefur allur borgarbragur gerbreytzt til hins betra á umræddum gamlárskvöldum, enda keppast nú allir við að lofa það ástand, sem þeir áður áttu ekki nógu sterk orð til að lasta. Það er enn fremur mikill þyrnir f augum margra foreldra, það er mér vel kunnugt um, að þurfa að senda börnin eða ungmennin alltaf niður í miðborgina, í hvert skipti sem eitthvað stendur til að kvöldlagi. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta, en þetta verður eitt af fjölmörgum atriðum, sem athuga verður, áður en ungmennahús hefur starfsemi sína. Við leggjum enn fremur til, að stærð og fyrirkomulag hússins, sem í frv. ræðir um, verði ákveðið í samráði við Æskulýðsráð Reykjavíkur. Og enn fremur ætlumst við til þess, að því ráði verði falin stjórn hússins. Hins vegar þykir okkur flm. frv. eðlilegt, og það vil ég undirstrika, að ungu fólki verði sem mest falið að fylgjast með umgengni í húsinu og sjá um, að settum reglum sé fylgt. Slíkt hefur gefið góða raun, þar sem það hefur verið reynt. Hér áður fyrr, þegar ungmennastarf var ekki fyrst og fremst í höndum yfirvalda, voru það ungmennin sjálf, sem mynduðu félagsskap og lögðu það af mörkum; sem til þurfti og tiltækilegt var til þess að halda uppi því skemmtanahaldi, sem þá tíðkaðist. Og ég hygg, að ef hægt væri að koma því svo fyrir, að ungt fólk tæki sjálft sem mest forsjá þessara mála í sínar hendur, yrði þessum málum betur borgið en með stjórn fullorðinna ofan frá. En þá vaknar sú hugsun hjá mörgum, að til þess að hægt sé að skipuleggja slíkt sjálfboðastarf ungmenna, vanti leiðtoga, sem sérstaklega hafi lagt sig eftir því að stjórna slíku starfi. Það hafa fleiri en einn skólamaður hent mér á nauðsyn þess, að upp yrði tekin kennsla, annaðhvort í kennaraskólanum eða í formi einhvers konar námskeiða, beinlínis fyrir þá menn, sem ætla sér að leggja fyrir sig leiðbeiningarstarf í æskulýðsmálum. Þeir telja, þessir menn, sem ég hef rætt um þetta við, að þessu mætti t.d. mjög vel koma fyrir þannig, að umræddir æskulýðsleiðtogar hefðu kennarapróf í einni eða tveimur greinum, eins og t.d. leikfimi, sem margir hafa minnzt á, og ynnu t, d. hálfa kennsluskyldu við það, en hefðu svo afganginn af tímanum lausan til þess að stjórna æskulýðsstarfi á vegum skólanna. Og það er talið alveg öruggt mál, að ef kennarar með slíka menntun væru tiltækir, fengju margir þeirra atvinnu og það strax, því að eftir þeim er beðið. En ég minni á þetta hér til þess að undirstrika það, að að dómi okkar flm. er ekki hugsunin með flutningi þessa frv. sú að taka allt frumkvæði frá unga fólkinu. Frumkvæðið verður að vera hjá því, ef vel á að fara, það er aðeins aðstaðan, sem við erum að fjalla hér um.Við höfum gert ráð fyrir því í þessu frv., flm., að umrætt samkomuhús verði byggt frá grunni. Við teljum, að á þann hátt mundi alveg vafalaust vera unnt að fá þá heppilegustu aðstöðu, sem völ er á til að gegna því hlutveiki, sem húsinu er ætlað. M.a. gæti komið til greina að koma þar fyrir aðstöðu fyrir daglega starfsemi æskulýðsráðs, ef enn um sinn skyldi dragast eitthvað bygging æskulýðshallar þeirrar, sem í ráði er að hýsi þá starfsemi. En ég sé þó ekki ástæðu til, að þessar framkvæmdir verði einskorðaðar við byggingu á nýju húsi frekar en verkast vill. Kaup á eldra húsi gætu að mínum dómi komið mjög vel þarna til greina, ef heppilegt húsnæði byðist. og það mundi vissulega hafa þann kost fram yfir nýbyggingu að koma fyrr að notum. Ef t.d. n., sem þetta frv. væntanlega fer til, sæi ástæðu til þess, mætti okkar vegna, flm., eða mín vegna a.m.k., ákaflega vel breyta orðalagi 1. gr. í það horf, að kaup væru ekki útilokuð. Hugsanlegt væri einnig að taka húsnæði á leigu til þessara nota til bráðabirgða, en slík lausn gæti þó, held ég, aldrei orðið til neinnar frambúðar, og ég sé ekki ástæðu til þess að gera ráð fyrir þeim möguleika í þessu frv., enda er vandalaust að koma við stuðningi við æskulýðsráð til þess að leigja húsnæði til bráðabirgða, ef þurfa þætti, með öðru móti en því að samþykkja um það lög á Alþingi. Í frv. ríkisstj. á þskj. 10 er brotið upp á nokkru nýmæli. Þar er í 1. gr. frv., b-lið lagt til, að komi nýr liður, svo hljóðandi, með leyfi forseta: „Hvert veitingahús, er vinveitingaleyfi hefur, skal halda uppi fullkominni þjónustu án vinveitinga a.m.k. eitt laugardagskvöld af hverjum fjórum eftir kl. 8 síðdegis, samkv. reglum, er ráðh. setur að fengnum till. áfengisvarnaráðs. Um þessar till., sem eru bornar fram í frv.-formi vegna starfs áfengismálanefndar, hafa orðið mjög skiptar skoðanir. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða mjög um þessa aðferð eða um till., en ég tel þó, að þetta fyrirkomulag gæti e.t.v. orðið til bóta sem alger bráðabirgðalausn eða sem algert bráðabirgðaúrræði. Ég held, að það að skylda veitingahús til þess að hafa vinlaus kvöld á einhverjum tilteknum tímum verði aldrei nein fullnaðarlausn í þessum æskulýðsmálum, sem hér um teflir, en það gæti komið til álita að lögfesta þetta um stundarsakir, meðan verið er að koma upp annarri aðstöðu. Ég veit, að það er óþarfi að vera að halda uppi löngum umr. um þetta atriði hér, vegna þess að þetta kemur til umr. síðar, en ég vil leyfa mér að minna á ummæli Kristjáns Sigurðssonar rannsóknarlögreglumanns í viðtali í Þjóðviljanum, sem ég hef áður minnzt á og ég er búinn að finna hér, og ætla að leyfa mér að minna á þetta, með leyfi forseta, - hann segir: „Ég tel t.d. fyrir mitt leyti, að fram komið frv. á Alþ. um skyldu vínveitingastaða til að halda uppi vínlausum skemmtunum fyrir æskufólk með vissu millibili sé algerlega gagnslaust. Það gerir ekki annað en að venja yngsta fólkið að vissum stöðum, sem það svífst svo einskis til að komast inn á annars og alla vega. Ég tel miklu frekar, að árangur náist með því að koma á fót vinlausum stöðum fyrir þennan aldursflokk undir eftirliti. Það er alls ekki vansalaust, að hér er hvergi samastaður fyrir ungt fólk undir vínneyzlualdri. Væri slíkum stöðum komið á fót og þeir reknir reglulega, mundu sveitafylliríin, sem svo mikið hefur borið á upp á síðkastið, sérstaklega um hvítasunnu og verzlunarmannahelgi, hverfa að mestu úr sögunni.“ Þetta segir þessi reyndi rannsóknarlögreglumaður, sem hefur starfað við lögreglumál hér í borginni undanfarin 20 ár, eftir því sem fram kemur fyrr í sama viðtali. Það er því að mínum dómi og með vísun til þessara raka og margra annarra ekki nein frambúðarlausn, sem frv. til 1. um breyt. á áfengis1. á þskj. 10 hefur að bjóða, enda þótt ég vilji ekki synja fyrir það, að slíkt fyrirkomulag gæti lagfært ástandið um stundarsakir, meðan verið er að byggja og koma á fót húsum, sem fær væru um að leysa málið til lengri tíma. Ég skal nú að mestu láta þessu lokið, en ég vil aðeins að lokum segja, að þegar hæstv. dómsmrh., Jóhann Hafstein, mælti fyrir frv. ríkisstj. til breyt. á áfengisl. þann 1. nóv., ræddi hann þessi mál, að mér fannst, af bæði skilningi og áhuga. Þá sagði hann m.a. eitthvað á þessa leið: Það er kunnugt, að það hefur verið mikið vandamál á undanförnum árum fyrir æskufólk landsins og ekki sízt í margmenninu að hafa aðgang að dansstöðum, þar sem vínveitingar eru ekki hafðar um hönd. Það hafa verið gerðar um þetta tilraunir með einstök veitingahús hér í höfuðborginni, en gefizt upp við þær. Síðan segir ráðh. eitthvað á þessa leið, - ég hef þetta ekki orðrétt, en ég held, að efnislega sé þetta örugglega rétt - hann sagði eitthvað á þá leið, að hann teldi hins vegar, að eitt veigamesta atriðið, sem hægt væri að gera, væri að vinna að aukinni hófsemi og bindindi æskufólks og skapa því aðstöðu til heilbrigðra skemmtana, þar sem áfengi væri ekki haft um hönd, og það vil ég að síðustu leggja áherzlu á. Hann sagði: Ég tel, að við ættum að stíga miklu stærra og ákveðnara spor, ríki og Reykjavíkurborg ættu að stefna að því að koma upp góðum dansstað fyrir æskulýðinn, og bann verður sjálfsagt að vera með allri nýtízkugerð, því að æskan er nýtízkuleg. Þessi ummæli hæstv. dómsmrh. sýna, að hann hefur skilning á umræddu vandamáli og vilja til raunhæfra úrbóta. Hvort það frv., sem hér liggur fyrir og ég hef nú mælt fyrir, verður samþ. í óbreyttri mynd eða breytt á einhvern þann hátt, sem betur þætti henta eftir athugun, er okkur flm. þess ekkert sáluhjálparatriði. Aðalatriðið er, að Alþ. geri sér grein fyrir þeirri þörf, sem á þessu sviði hefur myndazt hér í Reykjavík, og það sé reiðubúið til þess að leggja fram það fé og þann stuðning, sem nauðsynlegur er til að ráða bót á núverandi ástandi. Ég skal svo ekki, herra forseti, lengja þessar umr. frekar en orðið er, en aðeins leggja til, að að lokinni 1. umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr- og félmn.