Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Bjarni Bjarnason) Það er fyrir tilmæli hæstv. landbrh., að við berum þetta frv. fram. Hann gat þess fyrir nokkrum dögum í sambandi við annað frv. um sama efni, að sér hefði verið falið af ráðuneytinu að undirbúa slíkt frv. fyrir nokkru, og hefði hann síðan unnið allrækilega að undirbúningi þess. Augu manna eru nú óðum að ljúkast upp fyrir nauðsyn garðræktar, og áhugi manna á henni fer sívaxandi, eins og allri jarðrækt. Garðyrkja getur verið fjölbreytt og því mjög vandasöm. Því er hin fyllsta þörf á leiðbeiningu í þessum efnum. Garðyrkjuskólinn á fyrst og fremst að verða til þess, að fjölga þeim, sem geta leiðbeint öðrum. Auk þess er ætlazt til, að um styttra nám geti verið að ræða fyrir hina eiginlegu framleiðendur. Þeir, sem níu mánaða námið stunda, eiga fyrst og fremst að verða kennarar. Skólanum er ætlað að vera fræðslustofnun fremur en framleiðslustofnun. Þó verður skólinn það líka að einhverju leyti, svo að hann gæti, er stundir líða, ef til vill staðið straum af sjálfum sér að mestu eða öllu leyti. Það er augljóst, að slík stofnun hefir mikið verk að vinna. Mönnum er t. d. æ að verða það ljósara, hve nauðsynlegt það er, að við getum sjálfir fullnægt kartöfluþörf okkar. Enn deila þó ráðunautar vorir mjög um það hvaða kartöflutegund gefi bezta sprettu, sé bragðbezt og þoli bezt sjúkdóma. Þessi stofnun ætti að geta fengið svo staðgóða reynslu um þetta, að hún gæti skorið úr þessum vandaatriðum. Þessi skóli verður það langur, að rétt hefir þótt að takmarka tölu nemenda ár hvert. Gert er ráð fyrir fjölbreyttum rekstri og ætlazt til að nemendur fái fría skólavist. Kostnaður ætti ekki að verða tilfinnanlegur, þar sem víst er, að garðyrkjuafurðir skólans myndu gefa töluverðar tekjur. Þyrfti ekki svo ýkjamikla kartöflu- og grænmetisframleiðslu til þess að skólinn beri sig. Ríkissjóður þyrfti því aldrei að leggja fram mikið rekstrarfé, þó nemendur fengju fría skólavist.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Hæstv. forsrh. lét það í ljós um daginn, að von væri frá honum á frv. um garðyrkjuskóla, sem bæri af frv. okkar Alþfl.manna um sama efni. Hv. flm. gerði mikið úr þeim undirbúningi, sem frv. þetta hefði fengið hjá hæstv. ráðh., og gat þess, að honum hefði verið falinn undirbúningur málsins af ráðuneytinu. Hvað hæft er í því, skal ég ekki segja um að svo stöddu. En eins og allir vita, var þetta mál fyrst borið fram á sambandsþingi Alþfl. í fyrra, rannsakað þar í nefnd og nú borið fram af fulltrúum Alþfl. á þingi. Hvaða ástæðu hæstv.forsrh. hefir til þess að láta flytja þetta mál, er því næsta torskilið, ekki sízt þegar litið er á frágang þessa frv. vegna þess að mér er fremur meinlaust til hæstv.forsrh., hefði mér þótt betra, að hann hefði ekki hrósað sér svo mjög af hinum rækilega undirbúningi, er þetta frv. hans hefði fengið. - Í frv. er gert ráð fyrir 12 nemendum, er taki burtfararpróf árlega í lok hvers skólaárs, sem er tímabilið frá 1. marz til 30. nóv. ár hvert. Á þessu tímabili eiga nemendurnir að læra þessar námsgreinar til burtfararprófs: Íslenzku, stærðfræði, grasafræði, efnafræði, jarðfræði jurtafræði. arfgengisfræði, garðyrkjufræði, verkfærafræði, og auk þess skal kennt um almenna jarðrækt og skógrækt, eftir því sem tími vinnst til. - Það er nú víst, að það mega engir úrvalstossar vera, sem stunda allar þessar námsgreinar og ljúka í þeim burtfararprófi á þessum tíma. En svona er allur frágangur frv. Því er skutlað hér inn í einhverju endemisflaustri, og troðið út með allskonar reglugerðaratriðum, sem alls ekki eiga heima í lögum, t. d. því, að skólinn sé jafnt fyrir pilta og stúlkur. Frv. okkar er hinsvegar rammi, sem reglugerð n að fylla út að fenginni reynslu, eins og venja er um skipulega samin lagafrv. Þar sem frv. þetta er þannig hálfgerður óskapnaður og okkar frv. kom fram á undan, verður að teljast sjálfsagt, að n. leggi það til grundvallar. Þótt allt frv. hæstv.forsrh. sé þannig kryddað með reglugerðaratriðum, er gert ráð fyrir reglugerð ofan á þetta allt saman. Í 8. gr. er þó fastákveðið um burtfararpróf (og þá auðvitað einnig í lok fyrsta skólaárs) eftir 9 mánaða nám í öllum þeim greinum, sem taldar eru upp í 7. gr., eða svipuðum námsgreinafjölda og krafizt er í garðyrkjuskólum Dana, þar sem skólatíminn er hálft fjórða ár. Hv. flm. lagði til, að málinu yrði vísað til landbn. Ég tel það alveg eins eiga heima í allshn.

Flm. (Bjarni Bjarnason) Ég blanda mér ekki í það, hver fyrstur hefir hreyft þessu máli, heldur læt hæstv.forsrh. um, að koma með sínar skýringar á því. Ég held, að menn verði ekki miklu fróðari um það eftir ræðu hv. 9. landsk., hvað á hér heima í lögum og hvað í reglugerð. Í frv. er gert ráð fyrir reglugerð, sem taki ýms atriði nánar fram. En ef menn lesa grg. þessa frv. og bera hana saman við grg. frv. hans, mun mönnum verða ljóst, hversu miklu betur þetta frv. er undirbúið. Enda játaði hv. 9. landsk. sjálfur, að frv. sitt væri aðeins rammi, þar sem taka ætti flest atriði fram í reglugerð. Það er því hans frv., sem er flausturslegt.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er í meira lagi skoplegt þetta kapphlaup sósíalista og framsóknarmanna um ýms mál nú upp á síðkastið, t. d. kartöflueinkasöluna og garðyrkjuskólann. Er helzt að heyra á Framsókn, að hún fæði af sér hugmyndirnar, en svo komi sósíalistar og steli þeim. En Framsókn verður að skilja, að þetta er eins og gerist og gengur um leigupening. Framsóknarrollurnar mega ekki kveinka sér, þótt húsbændurnir, sósíalistar, taki af þeim reyfið, þegar þær koma af fjalli. Annars er þetta mál svo vaxið, að því ber að sýna fullan sóma, og verður því að gæta þess, að slík lagasetning sem þessi nái sem bezt tilgangi sínum. Í hvorugu frv. sést, hve langt eigi að ganga í framleiðslunni í sambandi við skólann. En það er vitanlega bæði rangt og óheppilegt, að hið opinbera fari að keppa við framleiðendur jafnt á þessu sviði sem öðrum. Nú hefir verið rekin garðyrkjukennsla í sambandi við Laugarvatnskólann, og það finnst mér mjög hyggilegt fyrirkomulag. Þar eru mikil not fyrir kartöflur, og sú kartöflurækt, sem þar er rekin, ætti að geta verið fullnægjandi fyrir skólann og kannske lítilsháttar meira. -Yfirleitt finnst mér eðlilegt, að slík kennsla sé í sambandi við alþýðuskólana, og þá ekki sízt búnaðarskólana. Þetta er auðvitað atriði, sem ég ætlast til, að landbn., eða hvaða n. sem það nú yrði, sem fengi málið til meðferðar, athugaði gaumgæfilega. Það er vitanlega rétt, að það er mikil nauðsyn fyrir okkur að auka þessa framleiðslu, til þess að við getum losnað við þann mikla innflutning, sem er á þessari vöru, og jafnvel þyrftum við að auka neyzluna frá því, sem er. Um undirbúning þessara mála skal ég ekki segja mikið. En eftir grg. að dæma og eins og tekið hefir verið hér fram, þá býst ég við, að honum sé að ýmsu leyti ábótavant. Ég hefi t. d. enga trú á því, að við getum nokkurn tíma komizt á það að neyta svo mikilla jarðepla, að það verði um 500 kg. á mann á ári. Það yrði þá hátt á annað kg., sem hvert mannsbarn yrði að eta á hverjum degi, og myndi það vera nokkuð mikið fyrir vöggubörn og unglinga, þó að sérstaklega mathraustir menn, eins og hv. 9. landsk., myndu geta melt það. - Svona eru smádæmi við undirbúning þessa máls frá báðum hliðum, býst ég við. Ég vænti svo, að n., sem fær þetta frv. til meðferðar, geri það fyrir málið, sem henni er unnt, og reyni að snúa því inn á rétta braut.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Í síðari ræðu hv. 2. þm. Árn. var dálítið, sem ég ekki gat skilið, og vil því leyfa mér að leggja fyrir hann sem flm. frv. nokkrar spurningar. Á að skilja ákvæði 1. gr. og ákvæði 8. gr. um burtfararpróf með hliðsjón af 7. gr. með öllum þeim námsgreinum, sem þar eru upp taldar, á þá leið, að útskrifa eigi fyrsta árgang að loknu fyrsta árs námi? Og á að skilja það í því tilfelli svo, að hv.flm. og aðrir, sem ekki vilja fara varhluta af því að hafa átt þátt í samningu þessa frv., telji, að hægt sé að ljúka forsvaranlegu námi í öllum þeim námsgreinum, sem þarna eru taldar upp, á tímabilinu frá 1. marz til 30. nóv., auk verklegra útistarfa og annarar vinnu, sem slíkt nám útheimtir, eða er þetta bara sett til málamynda, til þess að koma með einhvern orðamun frá því, sem var í okkar frv.? Og ef svo er, er þá meiningin, að gengið sé frá með reglugerð um endanlegan námstíma hvers nemanda? Ef þetta er allt í þoku, fer að verða dularfullt að ráða í það, hvað rak þessa áhugasömu menn til þess að flytja frv. um þetta efni. Ég skal ekki fara að deila um það. hverjir hafi átt hugmyndina að þessu máli; framgangur þess er aðalatriðið. En ég vil taka það fram út af því, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, að það er engin ástæða til að ætla, að framleiðsla, sem kynni að verða rekin í sambandi við garðyrkjuskóla, gæti komið til greina sem keppinautur framleiðslu bænda. Hér getur aldrei verið um svo stórvirkar framkvæmdir að ræða meðan skólinn er bara skóli, sem leggur fram nægilega mikið verkefni handa sínum nemendum. Þá vildi ég aðeins bæta við einu atriði. Ég held sem sé, að þegar allt kemur til alls, þá eigi frv. helzt heima í menntmn., og geri ég því að till. minni, að því verði vísað þangað. Okkar frv. átti heima í landbn., því það var bara um garðyrkjuskóla, en ekki almenna vísindastofnun í arfgengisfræði, efnafræði o. fl.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég bjóst ekki við að taka til máls í þessu máli, sem hér liggur fyrir. Grg. frv. er það ýtarleg, að við hana þarf varla að bæta. En vegna þess, hvernig umr. hafa snúizt, þykir mér rétt að segja fáein orð. Það er út af fyrir sig næsta broslegt að vera að ræða um það, hverjir eigi hugmyndina að því að koma upp þessum skóla, og nota ræðutíma þingsins til þess að breiða sig út yfir það. Mér liggur við að segja, að þeir, sem það gera, sýni það og sanni, að það er ekki af áhuga, sem þeir bera fram málið, og að þeir eigi ekki hugmyndina að því. Aðalatriðið er það, að það hefir verið áhugi margra manna að koma upp garðyrkjuskóla. Og úr því farið er að ræða um þetta, þá er bezt að segja frá því eins og það er. Það er rétt, sem hv. 9. landsk. talaði um, að það hefir verið mikill áhugi hjá mörgum innan Alþfl. að koma þessu máli fram, og sjálfsagt verið samþ., eins og hann sagði, á þingi Alþfl. En síðan fellur málið niður, þangað til það er tekið upp í ríkisstj. og sérstaklega talað um að búa það undir þing. Ég segi einum Alþfl.manni frá þessu, en hann hleypur þá til Sigurðar Einarssonar og biður hann að bera málið fram. Og ég skal bæta því við, að hæstv.atvmrh., sem hafði fullan áhuga á að koma málinu fram, vissi ekki, að frv. var borið fram, og ríkisstj. var með hans fulla samþykki að undirbúa málið. En um það, hverjir hafi tekið þetta mál upp fyrst og hverjir eigi hugmyndina að því, þarf ekki að deila. Aðalatriðið er það, að málið komist í hendur þeirra manna, sem geta fjallað um það af meiri þekkingu en svo, að þeir álíti, að hver einstakur maður suður í Þýzkalandi borði 500 kg. af kartöflum á ári. Málið á vitanlega að fara til landbn. og síðan á að bræða þessi frv. saman, því að sjálfsögðu eru gallar á þeim báðum. Hitt er óviðeigandi og ber ekki vott um þann áhuga, sem málið á skilið, að verið sé að deila um það, hvort málinu sé stolið frá þessum flokknum eða hinum. Málið hefir vitanlega átt fylgi hjá öllum flokkum á ýmsum tímum, en sagan um það, hvernig það er komið fram, er rétt sögð eins og ég hefi greint.

Flm. (Bjarni Bjarnason) Hv. 9. landsk. veit það vel - sem kennari m. a., þó ekki sé vitnað í annað -, að hægt er að kenna námsgreinar á mjög misjöfnum stigum. Við t. d. kennum móðurmálið okkar frá okkar yngstu börnum og upp í æðstu skóla; og kunnáttan í þeirri grein, sem og öllum öðrum, getur verið á ýmsum stigum, og kennslan er sniðin eftir skólatímanum og þroska nemendanna. Þar sem hv. 9. landsk. gerði arfgengisfræðina að sérstöku umtalsefni, þá vil ég benda á, að það er óviðeigandi af bændafulltrúa að vera að skopast að því, að sú grein skuli kennd við slíkan skóla, því ég get sagt honum það, að það er ekki til svo hugsunarlaus bóndi, að hann ekki blátt áfram byggi sína lífsmöguleika á arfgengisfræðinni. Hann hefir tekið eftir því, að útsæðiskartöflur gefa misjafnlega góða uppskeru og að húsdýr einnig geta misjafnlega góða einstaklinga. Bóndinn reynir að gera sér grein fyrir, af hverju þetta stafi, og eflir þau kynin, sem gefa af sér beztan arð. Þetta get ég upplýst hv. 9. landsk. um, því eftir ræðu hans að dæma skyldi maður ætla, að hann hefði ekki hugmynd um, að þetta gengi svona til. Ég tel, að þessi námsgrein sé sjálfsögð í þessum skóla, því hún er fyrst og fremst líkleg til að geta gert mikið gagn. Það er ekki til neins að vera að tala um, að þetta séu þungar námsgreinar, sem þær vitanlega eru, en ég er búinn að taka það fram, að þær verða teknar á ýmsum stigum, eftir því sem við á. Ég geri ráð fyrir, að próf í þessum námsgreinum fari fram á þeim tíma árs, sem þénar, og að lögð sé áherzla á vissar námsgreinar á vissum árstímum, eftir því sem þénar fyrir námið, en það er ekkert aðalatriði, hvort prófað væri þá strax eða við lok skólans. Annars spurði hv. 9. landsk. um ýmislegt, sem mér finnst í sjálfu sér svo einfalt, að ekki þurfi svara við.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Ég ætla bara að taka það fram út af því, sem hæstv.forsrh. sagði, að það er misskilningur af hans hálfu, að verið sé að metast við neinn um upptöku þessa máls. Og þar sem hæstv.forsrh. endurtók söguna um manninn, sem hann hitti á götunni hérna um daginn, þá vil ég bara segja það, að sá maður hlýtur að hafa verið fótfrár, úr því hann hefir getað hlaupið til baka um heilt ár til þess að skýra Alþýðusambandinu frá þessu. Það þarf sérstakt göngulag aftur á bak í tímann til þess að þetta geti átt sér stað. En svo ég segi nú söguna eins og hún var, þá er það algert mishermi, að málið hafi verið fallið niður. Það var tekið til athugunar í landbn. flokksþings Alþfl. í fyrra. Síðan hefir n. starfað í málinu og skilað áliti. Þá fór hæstv. ráðh. að tala um það, hvað Þjóðverjar ætu mikið af kartöflum. Ég vil ekki gera ráð fyrir, að það sé viljandi, sem hæstv. ráðh. gerir sig ólæsan og les orðið „eta“ í staðinn fyrir „nota“. En þar sem segir í grg. okkar frv., að Þjóðverjar noti sem þessu svari af kartöflum, þá er ekki átt við, að þeir eti það alt, því kartöfluframleiðsla er notuð til margs annars, eins og t. d. víngerðar. - Hitt finnst mér sanngjarnlega talað hjá hæstv.forsrh., að galla megi finna á báðum frv. og að rétt sé að bræða þau saman og láta málið ganga þannig fram. Ég er alveg á þessu máli, enda er það í mínum augum aðalatriðið, einkanlega ef vænta mætti, að þau hörundssárheit, sem komið hafa fram hjá hæstv.forsrh., mættu þá hverfa um leið. Að því er hv. 2. þm. Árn. snertir, vil ég segja það, að það er á misskilningi byggt, að ég hafi verið að skopast að neinni námsgrein, sem nefnd er í 7. gr. frv. Ég vildi aðeins, að það kæmi fram, að það er tvennt ólíkt, hvað menn telja nauðsynlegt, að kennt sé í skólum, eða hvað unnt er að leysa af hendi á takmörkuðum tíma. Frv. ber það ekki með sér í raun og veru svo úr sé skorið, hvað langt nám nemendunum sé ætlað í þessum skóla, en ef ráða má af 8. gr. frv., þá eru það aðeins örfáir mánuðir, og vildi ég þá benda á, að engar líkur eru til þess, að hægt sé að ljúka þessu námi á svo stuttum tíma, svo nokkurt gagn sé að. Þess vegna svaraði hv.þm. alls ekki því, sem ég spurði um. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar og geri ekki ráð fyrir að taka aftur til máls, en ég vil endurtaka þá kröfu mína, að málinu verði vísað til menntmn.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég skal nú ekki lengja mikið umr. En þar sem hv. 9. landsk. minntist á þetta með manninn, sem kom hlaupandi til hans með frv., þá vil ég aðeins segja það, að það er ekki hægt að snúa sér frá þessu máli eins og það var með því að gera sér tæpitungu um hlaup aftur í tímann. Það er satt, að málið hafði fallið niður eftir að Alþfl.þingið hafði tekið afstöðu til þess. En þegar ríkisstj. fór að undirbúa þetta mál og sá maður, sem ég hefi minnzt á, komst að því, hleypur hann til hv.þm. og segir, að Alþfl. verði að vera á undan. Þess vegna er það, að hv.flm. hefir aldrei samið frv. á þskj. 419, heldur maðurinn, sem kom með það til hans. Það finnur hver maður hér í d., að ég er að segja satt, og það finnst á því, að hv. 9. landsk. kiknar í öxlunum. Þá kem ég að hinu atriðinu, sem er álíka broslegt, og það er um jarðeplanotkunina. Í frv. segir, að jarðeplanotkun vor sé um 50 kg. á mann, og það er rétt, við borðum allar þessar kartöflur. Svo er haldið áfram í frv.: „Norðmenn nota um 200 kg. og Þjóðverjar allt að 200 kg.“ Í áframhaldi af því, að við notum, þ. e. a. s. borðum, ó0 kg. af kartöflum, þá er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi en svo, að Þjóðverjar borði þessi 500 reyndar veit, að hv. 9. landsk., sem réttir sig nú upp í sæti sínu og vill bera sig borginmannlega, hefir ekki verulegan skilning á því, hvað jarðrækt er, sjálfsagt ekki meiri heldur en ég, enda datt mér ekki í hug að semja frv. sjálfur. Ég fór því til Steingríms Steinþórssonar, til Bjarna á Reykjum, sem fengizt hefir mikið við garðrækt, og til Sigurðar Sigurðssonar, 0g þeir gengu frá þessu frv., sem hér liggur fyrir. Hinsvegar hefir maðurinn, sem lagði frv. á þskj. 419 upp í hendurnar á hv. 9. landsk., ekki haft þá þekkingu til að bera, sem var í samræmi við áhuga hans fyrir málinu.

Frsm. (Þorsteinn Briem) [óyfirl.]: N. er sammála hv.flm. frv. um það, að nauðsyn sé á löggjöf í þá átt, sem hér er gert ráð fyrir, með því að svartbakur hefir, einkum á seinni árum, reynzt engu minni skaðsemdarskepna á ýmsum stöðum landsins heldur en tófan, sem bítur bóndans fé. Má heita, að æðarvarpið, sem er einhver beztu gæði jarðanna, sé að mestu leyti eyðilagt á mörgum jörðum af völdum svartbaks. Má einkum tilfæra mörg dæmi þess kringum Breiðafjörð. En þótt n. sé því mjög fylgjandi, að sett verði löggjöf um þessi efni og reynt verði að útrýma þessari skaðsemdarskepnu, þá hefir n. gert nokkrar breyt. á frv., og eru höfuðbrevt. aðallega tvær. Sú fyrri er viðvíkjandi þeirri drápsaðferð, sem gert er ráð fyrir í frv. og er, sem kunnugt er, eitrun. N. hefir ekki getað fallizt á, að þeirri aðferð væri einhliða beitt, og flytur hún brtt. í þá átt, að ekki sé leyfilegt að eitra fyrir þessa fugla í landi einstakra manna, nema samþykktir um það séu gerðar af viðkomandi sýslunefnd, og að í samþykktir þessar séu settar nauðsynlegar varúðarreglur gegn tjóni eða slysum af eitruninni. Þetta er önnur aðalbreyt., og svo leiðir aðrar smærri breyt. af henni. Aðrar breyt. á frv. eru sem sagt annaðhvort bein afleiðing af þessum tveim aðalbreyt., sem ég nefndi áðan, eða smábreyt., sem n. þótti betur fara á að gera á frv. Við 1. gr. frv. hefir n. gert þá breyt., að í stað þess, sem þar stendur, að eitrun sé heimil í landi annars manns, ef honum er tilkynnt það áður en eitrun fer fram, komi, að þetta sé því aðeins leyfilegt, að þar að lútandi samþykktir hafi verið gerðar, sem heimili þetta, enda verði settar varúðarreglur til varnar gegn tjóni. Við 2. gr. frv. eru gerðar tvær breyt. Önnur er sú, að samþykktir þær, sem gert er ráð fyrir, skuli verða staðfestar af atvmrh. Þetta þykir n. betur fara, vegna þess sérstaklega, að það getur verið nauðsynlegt, að sett séu nánari ákvæði til varnar því, að slys geti orsakazt af eitrun. En krafa um staðfestingu ráðh. hefir eðlilega það í för með sér, að þetta tekur nokkuð lengri tíma. Þess vegna hefir n. þótt ástæða til að stytta þann frest, sem sýslunefnd er ætlaður til þess að gera samþykkt úr garði, um 1/3, og þá er ætlazt til, að samþykktin geti orðið fullbúin til löggildingar ekki síðar fyrir það, þótt staðfestingar ráðh. sé krafizt. Þá hefir n. lagt til, að bætt yrði inn í frv. tveimur greinum, 3. og 4. gr.Till. um 3. gr. er aðeins um fyrirkomulag og þarf því ekki að fara fleiri orðum um hana. En till. um 4. gr. fjallar um það, að ef ákveðið er að eyða svartbak með skotum, þá greiði ríkissjóður, sýslusjóður og sveitarsjóður kostnaðinn, að þriðjungi hver. Þetta er þó þeim takmörkunum bundið, að ríkissjóður er ekki skyldur til þess að greiða meira en 10 aura fyrir hvern skotinn svartbak. N. ætlast til, að nánari ákvæði séu samin um það, hvaða sönnunargögn skotmaður verður að færa fram fyrir því, að hann hafi eytt svartbaki með skoti. Við núv. 3. gr. frv. hefir n. gert lítilsháttar breyt. Aðalbreyt. er sú, að eiturlyf skuli valin með ráði landlæknis, og er sú breyt. gerð með það fyrir augum sérstaklega, að landlækni gefist kostur á að gæta þess hvorstveggja, að þau eitrunarlyf séu valin, sem ekki eru mjög skaðleg mönnum og dýrum, og að þau eiturefni séu valin, sem minnstar kvalir hafa í för með sér fyrir varginn. Þá eru nokkrar brtt. um smærri atriði, eins og ákvæði um það, hvernig kaup eitrunarmanna skuli verða, en það ákvæði vantar í frv. sjálft. Einnig er brtt. um það, að oddvitum sé skylt að auglýsa með nægum fyrirvara hvar og hvenær eitrun eigi fram að fara. Ég hygg, að öllum sé ljóst, hvers vegna nauðsynlegt er að setja ákvæði um það. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um þetta að sinni.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég get verið hv.allshn. þakklátur fyrir afgreiðslu hennar á málinu. Sumar af brtt. þeim, sem gerðar hafa verið, tel ég til bóta; sumar þeirra virðast einungis hafa verið gerðar til þess að frv. yrði áferðarfegurra í augum andstæðinga þess, og hafa þær því ekki efnislega þýðingu. Svo getur verið um einstakar till. að ræða, sem nokkur vafi getur leikið á um, hvort muni stefna til bóta eða ekki. Tel ég þær þó ekki til stórskemmda. Hv. frsm.n. gat þess, að í frv. væri gert ráð fyrir því, að eitrun yrði notuð einhliða sem útrýmingaraðferð. Þetta er ekki rétt, því að í 1. gr. er heimilað, að varginum sé útrýmt með skotum eða hverri annari veiðiaðferð. Ég vil taka það fram, að það var ekki ætlun mín, að eitrun yrði beitt nema þar, sem óhjákvæmilegt er að gera það til þess að eyða varginum. Ég geri ekki ráð fyrir, að ríkissjóði verði íþyngt um of með þessum lögum, þótt frv. geri ráð fyrir, að notuð verði eiturlyf, sem lyfjaverzlun ríkisins lætur af hendi með innkaupsverði. Í brtt. er talað um kostnaðarverð. Það er heldur til þess verra. því að þar er flutningskostnaður a. m. k. innifalinn. Það er aðallega þessi breyt., sem mér virðist heldur óhagstæð fyrir þá, sem eyða fuglinum með eitri. Hvað verðlaunin til skotmanna viðvíkur, verður varla um háa upphæð að ræða, því að gert er ráð fyrir 10 aura hámarksupphæð úr ríkissjóði fyrir hvern skotinn svartbak. Það getur verið álitamál, hvort hreppstjóri eða hreppsnefnd eigi að benda á eitrunarmenn eða skyttur. Mér finnst að mörgu leyti rétt, að hér sé farin lögregluleiðin í þessu máli, en svo ber og að lita á hitt, að ef sveitarsjóður greiðir að nokkru leyti kaup og verðlaun skyttna, þá er ekki ósanngjarnt, að hreppsnefndarmenn fái að hafa íhlutunarrétt til þess að benda á mennina. Sú brtt. við 4. gr. frv., að orðin „í sínum löndum eða annara“ falli burt, virðist ekki fela í sér efnisbreyt. Mér skilst, að þessi breyt. sé gerð til þess að gera frv. áferðarfegurra, en ég hygg, að frv. haldi meiningu sinni fyrir því, svo að ég get fellt mig við þessa breytingu.

Frsm. (Þorsteinn Briem) Ég þarf litlu við að bæta það, sem ég sagði áðan. Það má vera, að það hafi verið ofmælt hjá mér, að frv. gerði ráð fyrir eitrunarlyfjum eingöngu. En samt virðist liggja nærri að komast svo að orði, með því að eitrunaraðferðin er eina aðferðin, sem átti að fá opinberan styrk. Viðvíkjandi því, sem hv.flm. sagði um það, að önnur meining væri í kostnaðarverði en í innkaupsverði, vil ég taka það fram, að það vakti ekki fyrir n., heldur lagði hún þann skilning í innkaupsverð, að það væri kostnaðurinn við vöruna hingað komna, að meðtöldum flutningskostnaði og öðrum gjöldum. Annan skilning lagði n. ekki í kostnaðarverð og innkaupsverð. Þetta er því engin efnisbreyt. Ástæðan fyrir því, að n. breytti því, að eitrunarmenn væru skipaðir af hreppstjórum, en lagði til, að þeir skyldu ráðnir eftir tilnefningu hreppsnefndar, var sú, að það þótti vera í samræmi við það, að sveitarsjóður leggur að nokkru leyti fram fé til útrýmingarinnar. Annað vakti ekki fyrir n. Um orðabreyt. á 4. gr. skal ég ekki fjölyrða.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég get verið þeim mun stuttorðari, sem búið er að flytja áður svona frv., að vísu ekki í þeirri mynd, sem það er nú, en þó í aðalatriðum líkt 2 eða 3 frv., sem komið hafa fram áður: frv. um bygging og ábúð jarða, frv. um ættaróðal og óðalsrétt og loks frv. um sölu þjóð- og kirkjujarða. Þar eð þessi frv. öll fjalla um sama efni, hefir sá kostur verið tekinn upp að fella þau í eitt og flytja þau hér í einni heild. Var unnið að þessu að tilhlutun n., er sendi þau Búnaðarfélagi Íslands til samræmingar. Síðan komu frv. aftur til landbn., er felldi þau öll saman og flytur þau hér sem eitt frv. Frv., ef að l. verður, innleiðir nýja tegund ábúðar, erfðaábúð, bæði á jörðum í opinberri eign og í eign einstaklinga. Það hefir verið mikið um það deilt, hvor ábúðin væri heppilegri, að einstaklingar ættu jarðirnar sjálfir eða ríkið og sveitarfélögin ættu sem mest af jörðunum og byggðu þær bændum til leiguábúðar. Ég verð að segja, að ég legg ekki höfuðáherzluna á það, hvor aðferðin eigi að gilda. Aðalatriðið er ábúðarrétturinn, að tryggja bændum jörðina, afrakstur hennar og það fé, sem þeir leggja í hana, og sömuleiðis að tryggja hana afkomendum þeirra. Ég álít, að hvorum tveggja þessum tilgangi megi ná bæði með opinberri eign jarðanna og eins einstaklingsábúð. Hugmyndin með þessu frv. er að tryggja þetta í báðum tilfellum. Það má segja, að bæði leiguábúð og einkaeign hafi kosti og galla. Leiguábúðin hefir haft þá stóru galla, að leiguliðum, sérstaklega á jörðum einstakra manna, hefir ekki verið tryggt að hafa ábúðarrétt nema ár frá ári. Þeir hafa aldrei vitað, hvenær þeir yrðu að fara af jörðunum, og ekki vogað að leggja fé né vinnu í þær. eigandi á hættu að verða að hrökklast frá bótalaust. Það hefir þó verið tryggara með opinberar jarðeignir. Venjulega hafa þar verið leigðar til lífsábúðar og afkomendur ábúanda oft hlotið þær áfram. En ekki hefir verið trygging fyrir því, að menn nytu þeirra framkvæmda eða þess fjár, er menn hafa lagt í jarðirnar, því hefir alltaf verið svo, að jarðir í leiguábúð hafa verið verr setnar en einstaklingsjarðir. Aftur á móti hafa þær haft þá kosti, að jarðarverðið og afgjöldin hafa ekki verið háð jafnmiklum verðsveiflum eins og einstaklingseignir. Ýmsir ábúendur á þjóðjörðum hafa því verið betur settir en sjálfseignarbændur, því að afgjöldin hafa ekki breytzt eins mikið og vaxtabyrðin á jörðum einstaklinga. Nú er meiningin að tryggja áfram leiguábúðina með þeim kostum, sem hún hefir haft, en afnema ókosti hennar. Þegar sú stefna var tekin upp fyrir nokkrum árum að selja þjóðjarðirnar, þá hefði verið betra að taka upp þá stefnu, sem hér er farið inn á, að byggja jarðirnar til lífstíðar, því að með því er ábúanda jarðarinnar tryggt, að þess, sem hann leggur í jörðina, fái hann að njóta alla æfi og sömuleiðis afkomendur haus, er við henni taka. Með þessu eru fengnir inn í leiguábúðina kostir einkaábúðarinnar og jörðin farin að nálgast að vera eign ábúanda. Aftur á móti hefir einkaeignin gagnvart leiguábúðinni þá kosti fyrir þann, sem átti jörðina, að hún tryggði honum ábúðarrétt meðan hann var maður til að búa á jörðinni. Hann gat notið afrakstrar hennar og starfa og fjármuna, sem hann lagði fram meðan hann bjó þar, og hann fékk þetta endurgjald hjá kaupanda, ef hann vildi fara af jörðinni. Hinsvegar hefir einkaeignin þá annmarka, að gegnum jarðarsöluna hefir jarðarverðið þokazt upp, hærra og hærra, upp undir þá línu, er þær hafa hæst getað rentað sig. Allt, sem eigendurnir hafa sjálfir gert, hefir orðið til að hækka jarðarverðið, líka það, sem ríkisvaldið hefir gert, er þar hafa kapitaliserazt, svo sem vegabætur, aukinn markaður, bætt lánakjör. Allt hefir stuðlað að hækkuðu verði; jarðarverðið hefir skrúfazt upp, svo að þegar afturkastið kom og veðskuldirnar höfðu hlaðizt á, miðað við verðgildi jarðanna í góðærinu, þá varð þetta óbærilegt fyrir bændur. Með þessu frv. er verið að reyna að stinga á þessu kýli, koma í veg fyrir ágallana á sjálfsábúðinni, með því að tryggja, að ekki megi hvíla á jörðunum nema ákveðin skuldabyrði, sem svarar til 3% vaxta af fasteignamati. Með þessu er reynt að tryggja, að þeir, sem við taka, geti búið á jörðunum án þess vextir og afborganir sligi þá, eins og nú á sér stað um flesta sjálfseignarbændur. M. ö. o., hér er verið að gera einkaeignina að því, sem hún á að vera, ábúðarréttur, tryggur og réttlátur, fyrir þann mann, er á jörðinni situr. Þá er hætt að gera jarðirnar að verzlunarvöru, er geta komizt í það verð, að enginn bóndi geti búið á þeim. Þetta hefir stóran kost gagnvart sveitunum. Það er öllum kunnugt, hvernig straumurinn hefir legið úr sveitunum, öll viðkoma þeirra hefir streymt í kaupstaðinn, og meira en viðkoman, því að líka hefir fækkað í sveitunum. En hver maður, sem selur jörð, fer með jarðarverðið úr sveitunum, en sá, sem kaupir, tekur við skuldinni og verður leiguþræll hennar. Þessi fjárflótti úr sveitunum, viðstöðulaus eins og hann hefir verið, er ein orsök þeirrar fátæktar og þess vesaldóms, sem er að verða landlægur víða í sveitum landsins. Með því að láta ekki hvíla á jörðunum meira en 50%, á að vera tryggt, að hægt sé að taka við þeim með því verði, er sé viðráðanlegt. Og auk þess festist þá í sveitunum fjármagn, sem annars hefði flutzt burt. Ýmsir hafa sagt, að með þessu frv. væri verið að skapa sérréttindastétt í landinu. En þá má segja, að allir þeir, sem fá eignir til umráða, séu sérréttindastétt. En það má nokkuð á milli vera frá því, sem nú er, þangað til bændur verða „sérréttindastétt“, þó að kjör þeirra batni eitthvað. Nú er það yfirleitt þannig, að bændur eru orðnir ánauðugir rentuþrælar, sem ekki geta losnað við skuldirnar, en verða að þræla fyrir þeim alla æfi. Reynt hefir verið að ráða nokkuð bót á þessu með því að gera landbúskapinu arðvænlegri en áður. En samt er flóttinn úr sveitunum meiri en nokkru sinni fyrr. Allir reyna að losa sig við jarðirnar, allir keppast við að flytja burtu og enginn ungur maður vill lengur festa sig við jarðir. Með frv. þessu er verið að tryggja, að lífvænlegra og eftirsóknarverðara sé að reka búskap. Og því aðeins er hægt að auka byggð í landinu, að þar sé lífvænlegt. Þegar búið verður að tryggja svo réttindi bænda, að landbúnaður verður tryggur og lífvænlegur atvinnuvegur, þegar bændur eru orðnir ekki undirokuð stétt, heldur „réttindastétt“, þá munu skapast þar ný býli, þá munu bændur keppa að því að auka býlin, svo að komi upp tvö þar, sem áður var eitt, og gæti það eitt orðið til að stöðva strauminn úr sveitunum. Þriðja frv., sem ég minntist á, að væri sett í þetta frv., frv. um afnám sölu á þjóð- og kirkjujörðum, byggist á þeirri reynslu, að þó ýms framför hafi orðið á sviði landbúnaðarins fyrir sölu þjóð- og kirkjujarða, þá hafa komið fram gegn sölu þeirra ókostir sjálfsábúðarinnar, þeir, sem ég nefndi áðan. Því hefir ekki verið álitinn kostur eða þótt fært að leggja til, að jarðirnar yrðu seldar óhindrað áfram, nema tryggður yrði á þeim óðalsréttur. Eru þannig viss ákvæði í frv., sem gera ráð fyrir, að óðalsréttarjörð geti stundum undir vissum kringumstæðum komizt í opinbera eign, þegar sú ætt, sem situr hana, óskar ekki lengur eftir því. Einnig eru ákvæði um það, að jörð í opinberri eign geti komizt í einstaklingseign, þegar kaupandi um leið gerir hana að óðalseign samkv. þessum lögum. Þannig er samspil milli hvorstveggja, eða frv. orðið tengiliður við bæði fyrirkomulögin. Framtíðin verður að skera úr, hvort þeirra er heppilegra, hvort ábúðarfyrirkomulagið íslenzkir bændur frekar kjósi. Frv. leggur þannig grundvöll að einkaábúð, sem nálgast leiguábúð, og að leiguábúð, sem nálgast einkaábúð, þar sem reynt er að sameina kosti beggja og fjarlægja ókostina. Tímarnir verða að sýna, hvort heppilegra er eða hvort þjóðin kann betur við. Það mun sýna sig, að þetta fyrirkomulag, sem hér er stungið upp á, verður stór liður í að auka velmegun í sveitunum, nauðsynlegur til að gera búskapinn arðvænlegri og lífvænlegri og nauðsynlegur fyrir íslenzku þjóðina, ef hún vill varðveita sjálfstæði sitt.

Bernharð Stefánsson Það var aðeins út af því, að hv.frsm. meiri hl. lét í ljós nokkra undrun eða óánægju yfir því, sem ég sagði um þetta mál áðan. En ég sé ekki, að hann hafi neina ástæðu til að undrast það, sem ég sagði, því að það var ekkert annað en nánari útskýring á nál., sem við báðir höfum skrifað undir, útskýring á mínum fyrirvara. Hann var að tala um, að ekki væri hægt að bera fullkomlega saman Siglufjörð annarsvegar og Ísafjörð og aðra kaupstaði hinsvegar, sökum þess, hve margir aðkomumenn kæmu til Siglufjarðar á sumrin til þess að stunda þar atvinnu. Það kann að vera nokkuð hæft í því, að Siglufjörður sé ekki að þessu leyti vel sambærilegur við aðra kaupstaði. En ég álít, að það sé þá í alveg öfugri merkingu við það, sem hv.frsm. var að tala um. Það er vitanlegt, að kaupstaðurinn hefir ýmiskonar kostnað af þessum mörgu aðkomumönnum. Þeir nota göturnar á Siglufirði alveg eins og bæjarbúar. Lögreglan t. d. er ekki síður vegna aðkomumanna en bæjarbúa. Margt fleira mætti telja. Þess vegna er það, að Siglufjarðarkaupstaður er einmitt sá kaupstaður í landinu, sem núv. útsvarslöggjöf gerir allra mest rangt til. Og í því sambandi ber ekki sízt að líta á það atriði, að það er orðinn svo geysimikill hluti af atvinnurekstri í bænum, sem ekki er útsvarsskyldur, sem er ríkisverksmiðjurnar. Ég býst við, að það fari að verða óhjákvæmilegt yfirleitt að heimila bæjarfélögum aukna tekjustofna frá því, sem verið hefir. En það finnst mér augljóst, að engu bæjarfélagi er þetta eins nauðsynlegt eins og Siglufjarðarkaupstað, og ekkert bæjarfélag á eins mikinn rétt á því, að eitthvað verði gert í þessa átt, eins og einmitt sá kaupstaður. En það gengur nú þannig, að það frv., sem fyrir þinginu liggur um umbætur í þessu efni fyrir Siglufjarðarkaupstað, þokast nú ekkert áfram. Það er í Nd. enn. Og það er einmitt hv.flm. þessa frv., sem hér liggur fyrir, sem hefir þetta mál (fyrir Siglufjarðarkaupstað) mikið á valdi sínu, því að hann mun vera form. í þeirri n., sem hefir fjallað um það. En hugsanlegt er nú, að breyt. verði orðin í því efni áður en þetta mál verður hér til endanlegrar meðferðar í hv. d., við 3. umr.

Páll Zóphóníasson Mér er kunnugt um það af viðkynningu minni við bændur víðsvegar um landið, að menn skiptast alls ekki eftir hinum pólitísku flokkum í þessu máli. Fjöldi sjálfstæðismanna, sem ég þekki, aðhyllast skoðun hv.þm. Hafnf. í málinu, og fjöldi andstæðinga þeirra hina stefnuna. Þetta er því ekki flokkapólitískt mál. Samkomulag það, sem orðið hefir í n. um lausn málsins, er aðeins bundið við nefndarmennina, en óvíst enn, hvernig hv.þm. yfirleitt skiptast í málinu. Hv. 6. þm. Reykv. hefir verið að tala um, að hann myndi fylgja frv. um að gefa bændum milli 700 og 800 jarðir Ég bíð eftir að sjá tillögur hans um það. En hvernig ætlar hann að tryggja, að þeir og þeirra búi á þeim? Hv. 7. landsk. sagði, að ekkert hefði verið gert fyrir sjálfseignarbændurna sérstaklega. En hverjir eru það, sem hafa fengið lán úr veðdeild Búnaðarbankans, ræktunarsjóði byggingar- og landnámssjóðs o. s. frv.? Eru það ekki sjálfseignarbændur, sem fyrst og fremst hafa fengið lán ú lánsstofnunum?

Eru það nokkur hlunnindi, þótt við höfum ekki verið sviptir eignarrétti okkar?

. Vitanlega taka þeir lán, sem hafa jarðir að veðsetja, og má því segja, að lánsstofnanirnar séu stofnaðar vegna þeirra. Ég vona, að hv.þm. geri sér það ljóst fyrir 2. umr., að hér er fyrst og fremst um það að ræða, að tryggja það, að bændurnir og höfuðstóll jarðanna geti haldizt í sveitunum. Til þess hefir lítið verið gert hingað til, en ég vil vænta þess, að allir þeir, sem ekki vilja beinlínis draga bændur úr sveitunum til kaupstaðanna og smáflytja fjármagnið þangað úr sveitunum, geti sameinazt um lausn á þessu máli. Ég skal játa það, að ég er að ýmsu leyti óánægður með frv. eins og það er, þótt ég fylgi því til samkomulags, í von um, að af því geti leitt, að hætt verði að selja þær jarðir, sem enn eru eftir í ríkiseign, og koma þeim þannig sama sem í sjálfsábúð. Áður en hann fer lengra út í þá sálma, vil ég benda honum á nokkrar tölur, sem sanna það, að sala þjóðjarða hefir sízt alltaf sjálfsábúð í för með sér. Í 12 sýslum sem ég hefi rannsakað þetta mál í, hafa verið seldar 729 þjóð- og kirkjujarðir. Þar af hafa 309 verið seldar aftur, eða 3 af hverjum 7. Og 125 af þessum jörðum eru nú komnar í leiguábúð. Hv. þm. Hafnf. sagði, að frv. gleymdi alveg þeim bændum, sem verst eru staddir. En þetta er þó enganveginn rétt. Erfðaábúð á ríkisjörðum nær til 700-800 bænda, og ef hagur þeirra batnar við slíka löggjöf, er ekki hægt að segja annað en frv. nái til töluvert margra af þeim, sem verst eru settir. Auk þess myndi batna aðstaða þeirra banda, sem sitja á ættaróðulum. Nú eru, sem kunnugt er, útsvör og vextir þyngstu byrðarnar í sveitum. Ef hagur þessara 700- 800 bænda og þó nokkurra annara batnaði við þessa löggjöf, ætti gjaldþol þeirra að aukast og þeir geta borið hærri útsvör eftir en áður lækkar þá á hinum. Hinsvegar vill hv. 6. þm. Reykv., að ríkið gefi jarðir sínar í sjálfsábúð. Hér er mikið djúp staðfest á milli. Við í meiri hl. stöndum hér mitt á milli. Ég vil biðja hv.þm. að athuga, hvort sú lausn, sem við leggjum til, er ekki heppilegri en að vera að togast á um hina yztu skanka. Hv. þm. Hafnf. sagði, að það væri rangt, að það ylli fjárflótta í sveitum, ef ríkið keypti jarðirnar af bændum. En mér er kunnugt um, að fjöldi bænda helzt í sveitunum einungis af því, að þeir geta ekki selt jarðir sínar, en myndu annars þegar hverfa þaðan með eignir sínar. Þá sagði hv.þm., að í frv. væri með öllu gengið inn á stefnu sjálfstæðismanna í þessum málum. Þetta er ekki rétt. Annars er stefna allra sjálfstæðismanna ekki alveg sú sama að þessu leyti. Sumir vilja, eins og fram hefir komið, neyta ýtrustu ráða til, að af verði sniðin þau horn, sem valda því, að menn geta ekki fellt sig við það. Aðrir vilja aftur ekkert gera fyrir framgang málsins. Ég vona, að meiri hl. hv. d. verði meiri hl. n. sammála um að fylgja málinu, því að þetta mál þarf lausn, og það sem fyrst.

Guðbrandur Ísberg Ég skal ekki fjölyrða um þetta frv., vegna þess að hv.þm. A.-Húnv. hefir gert grein fyrir afstöðu okkar sjálfstæðismanna í landbn., en þó vil ég bæta nokkrum orðum við hans ræðu. Einkum vil ég undirstrika það, sem hann sagði og hv.frsm. benti líka á, að þetta frv. er samkomulagslausn í jarðeignamálinu. Við sjálfstæðismenn vorum í minni hl. í landbn. og gátum því ekki ráðið, í hvaða formi það var afgr. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er samið upp úr 3 frv., sem flutt voru á fyrrihluta þessa þings, og var frv. okkar sjálfstæðismanna um ættaróðal og óðalsrétt þeirra langveigamest, enda tekin úr því öll aðaluppistaða þessa nýja frv. Heiti frv. er nú frv. um erfðaábúð og óðalsrétt, og er þar tekin fyrst upp erfðaábúðin, eins og hún sé nú aðalatriðið, en óðalsrétturinn settur skör lægra. Er þetta að vísu formsatriði, sem litlu máli skiptir. En það sýnir samt viljann og viðleitnina að gera sem minnst úr óðalsréttarhugmyndinni, að jafnvel nafnið má ekki halda sér nema sem hornreka. Ég vil aðeins benda hér á tvö atriði. Annað er ákvæðið um erfðir á ættaróðulum. Þar er aðeins gert ráð fyrir erfðum í beina línu og aðeins í fyrsta lið. Það er engin rök hægt að færa fram fyrir því, að þessi erfð eigi ekki að fylgja sömu ákvæðum, og gilda um erfðir almennt. Ég tel það algerlega ófullnægjandi, að óðalsrétturinn erfist aðeins í fyrsta lið, og tel nauðsynlegt að breyta þessu í réttara horf. Hitt atriðið er það, að halda opnum möguleikunum fyrir bændur að fá ábúðarjarðirnar keyptar, ef þær um leið eru gerðar að óðalseignum. Það er því beint skilyrði fyrir því, að ég greiði þessu frv. atkv., að ákvæði 27. gr. haldist. Ég vil benda á það, að þótt við hv.þm. A.-Húnv. fylgjum frv. til samkomulags, þá er þó hér aðeins um lágmarkskröfur okkar að ræða, svo að yrði á einhvern hátt dregið úr því með breyt., svo sem með því að banna skilyrðislaust alla sölu kirkju- og þjóðjarða, þá er slíkt fullkomið banatilræði við frv. Þeir, sem vilja frv. feigt, greiða atkv. með slíkum breyt., aðrir ekki.

Jón Auðunn Jónsson Það er misskilningur hjá hv.frsm. meiri hl., að fasteignaeigendur á Ísafirði hafi á móti því, að fasteignagjaldið til bæjarsjóðs hækki. En það er aðferðin til þess að ná því, sem þeir eru ekki sammála sumum hv.þm. um. Þeir tóku fram í sínum mótmælum, að þeir mótmæltu því, að fasteignaskatturinn væri hafður mismunandi á hinum ýmsu fasteignum, að öðru leyti en það byggðist á verði húsanna eftir fasteignamati. Og að Ísafjarðarkaupstaður taki, ef brtt. mín nær fram að ganga, á sig byrðar, sem aðrir kaupstaðir ekki þurfi að bera, það er líka rangt. Bæði hér í Rvík og annarsstaðar, þar sem þessi fasteignagjöld eru lögboðin, taka bæirnir að sér sóthreinsun, útrýmingu á rottum, varnir gegn eldsvoða og sorphreinsun. Með þessu frv. er ekki farið fram á, að bæjarsjóður taki að sér neitt af þessum störfum, svo að bærinn hefði, þó að brtt. mín yrði samþ., minni útgjöld vegna fasteigna bæjarbúa heldur en aðrir bæjarsjóðir hafa. Þetta bið ég hv.þm. að athuga. Og eins það, að eftir mínum till. er fasteignagjaldið hærra af byggingarlóðum en hér í Rvík. Ég get verið með því að setja hámarksgjaldið hærra, svo að ettir mínum till. hafi Ísafjarðarkaupstaður eins miklar tekjur af þessu gjaldi og Rvík, hlutfallslega, eða meiri, og minni skyldur. Ég hygg, að sorphreinsun sé ekki lítill útgjaldaauki hér í Rvík fyrir bæjarsjóð, og mundi verða það líka fyrir Ísafj.-kaupstað, ef bærinn ætti að annast það. En þess álít ég ekki þörf. Menn eru vanir því þar að annast þetta sjálfir, og það er hægra um sorphreinsun á Ísafirði en annarsstaðar, vegna legu bæjarins, þar sem hann liggur svo nálægt sjó og er umluktur af sjó. Þess vegna er minni ástæða til þess á Ísafirði en víðast eða alstaðar annarsstaðar, að bærinn taki að sér sorphreinsun. En ég vænti, að frsm. meiri hl. sjái, að Ísafjarðarkaupstað yrði aðeins íþyngt með því að láta bæinn annast það.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Ég er nú búinn að gleyma sumu af því, sem fór á milli okkar hv. 1. þm. Reykv. fyrir nokkrum dögum, en það gerir víst ekki mikið til, því ég ætla, að margt af því hafi verið rifjað upp af þeim hv.þm., sem nú hafa tekið til máls, svo að þegar ég svara þeim, verður það jafnframt að mestu leyti svar til hans. Mér þykir leitt, ef hv. samnm. minn, 1. þm. Eyf., ætlar nú að ganga á móti málinu á síðustu stundu og nota fyrirvara sinn á þann veg. Ég vil benda honum á, að mér finnst ekki alveg hægt að bera Siglufjörð saman við aðra kaupstaði landsins í þessu efni. vitanlega á Siglufjörður að fá rétt til þess að afla sér nauðsynlegra tekna eitthvað í áttina við það, sem aðrir kaupstaðir fá. En maður verður m. a. að taka það til athugunar, að mikill fjöldi landsmanna flytur til Siglufjarðar vissan tíma af árinu til þess að stunda þar atvinnu, og ef leggja ætti skatt á þessa menn þar, sem einnig bera skatta heima í sínu héraði, þá yrði það a. m. k. að vera mjög í hófi. Þetta er ekki svona á Ísafirði. Þangað safnast menn ekki til þess að reka þaðan atvinnufyrirtæki sín um lengri eða skemmri tíma. Það er því ekki hægt að bera það saman að leggja t. d. gjald á upp- og framskipun á Ísafirði og þeim bæjum, sem eins stendur á um, og á Siglufirði. Þangað koma e. t. v. á 2. hundr. þús. tunnur undir síld, tilsvarandi af salti o. s. frv. Hér með er þó ekki sagt, að það eigi að skattleggja neitt vörur í Ísafirði með réttinum til upp- og framskipunar. Það er vitanlega nú tekið gjald fyrir þetta af þeim, sem láta skipa upp eða fram vörum, og það er ekkert víst, að það gjald mundi hækka, þó bærinn tæki það að sér. Þetta vildi ég segja við hv. 1. þm. Eyf., að ég tel ekki, að það megi leggja tekjuöflun handa Siglufjarðarbæ eftir alveg sömu linum eins og tekjuöflun annara bæja, þó Siglufjörður verði vitanlega að fá heimild til tekjuöflunar eftir því sem menn sjá fært. Hæstv. forseti hefir komið hér fram með brtt. um að nema burt úr frv. heimild bæjarstj. til þess að taka einkarétt á upp- og framskipun. Ég held, að allar brtt. miði að þessu sama. En ástæðurnar, sem hann fyrir fram fyrir þessu, finnast mér ekki vera veigamiklar. Hann drap á, að Eimskipafél. mundi missa tekjur við þetta. Það getur vel verið, en það kæmi þá líka niður á erlendu skipafélögunum. Það er alls ekki víst, að bærinn yrði neitt ósanngjarnari í ákvörðun upp- og framskipunargjaldanna heldur en Eimskipafélagið. Ég ætla, að a. m. k. hér í Reykjavík hafi það allverulegar tekjur af upp- og framskipun. Það kom fram einhversstaðar í umr., að það gæti orðið teygjanlegt, að bæjarstj. mætti hækka upp- og framskipunargjöldin, ef um verulega kaupgjaldsbreyt. væri að ræða, því hún ákvæði sjálf, hvað hún teldi verulega kaupgjaldsbreyt. Ég veit ekki annað en Eimskipafél. geti breytt uppskipunargjaldinu líka hvenær sem kaupgjaldsbreyt. verður, mér finnst ekkert hættulegt, að bærinn fái sama rétt. Ég geri ekkert úr því, að árekstur kynni að verða milli afgreiðslumanna skipanna og þeirra, sem sjá um uppskipunina, í þessu tilfelli bæjarins. Það er engin hætta á, að slíkt kæmi fyrir frekar heldur en undir þeim kringumstæðum, sem nú eru. Við vitum, að hvert stykki er bókfært og merkt því númeri, sem það hefir á farmskrá, allt er skjalfest og nákvæmlega hægt að rekja, hvaða hlutir fara í land o. s. frv. Ég sé ekki að það sé neitt hættulegra, þó bærinn fái rétt til upp- og framskipunar, að gjöldin eru ekki miðuð við verðmæti. Þau eru ekkert miðuð við verðmæti hjá Eimskipafél. Það er tiltekin upphæð fyrir hvert stykki, sem skipað er upp eða fram, og það er áreiðanlega miðað við þyngd, en ekki verðmæti. Ég sé ekki, að á nokkurn hátt sé þrengt kosti þeirra, sem vörurnar eiga, né stofnað til vandræða á nokkru sviði, þó þetta sé í höndum bæjarins. Auk þess hefir Ísafjarðarbær haft þennan rétt í tvö ár og firma á Ísafirði í 10 ár, og tekið hann þannig frá Eimskipafélaginu. Hvernig sem ég velti þessu fyrir mér, get ég ekki séð, að það valdi neinum óþægindum fyrir almenning, þó upp- og framskipunin sé í höndum bæjarins, og hún átti ekki að þurfa að vera dýrari. Eftir frv. er ekki að sjá, að ætlazt sé til, að fylgt verði öðrum reglum í þessu efni heldur en fylgt hefir verið hingað til. Hv. þm.N.-Ísf. hefir einnig flutt brtt. við þetta frv., og að því leyti eru till. hans í samræmi við till.hæstv. forseta, að hann ætlast til, að heimildin til einkaréttar á upp- og framskipun falli niður. En fleira felst í þessum till., m. a. það, að heimildin til að innheimta lóðargjald lækki nokkuð, að takmörkin, sem í frv. eru 0,1 og 1%, verði 0,4 og 11,8%. Þetta er nokkuð lægra hámark, en sannast að segja þótti mér hámarkið fulllágt í frv.; ég held, að það mætti vera hærra. Annarsstaðar mun hafa verið lögleitt allt að 2% lóðargjald. Brtt. draga svo mjög úr frv., að mér finnst ekki hægt að fallast á þær. Ég játa, að 2. gr. frv. er nokkuð teygjanlega orðuð, og það hefir gefið ímyndunarafli hv. 1. þm. Reykv. og annara lausan tauminn til þess að útmála, hvernig væri hægt að fara með íbúana. Ég sé ekkert óeðlilegt við það, að við ákvörðun gjaldsins sé tekin til hliðsjónar íbúatölu húsanna, eins og segir í gr. Grundvöllurinn á þrátt fyrir það að vera fasteignamatið, og það verður að treysta því, að bæjarstj. fari í þessu efni hæfilega fram. Ef ég léti ímyndunaraflið leika lausum hala á sama hátt og hv.þm., gæti ég sagt, að eftir þeirra tali ætluðust þeir til, að af lélegu húsunum, þar sem flestu fólki er hrúgað saman, ætti að greiða hæstan skatt. Mér finnst það eðlileg hugsun, sem kemur fram í frv., að ef fátt fólk býr í dýrri íbúð, þá sé borgað meira. Þetta yrði að sjálfsögðu eftir mati, sem bundið væri föstum reglum. Þá er þetta, sem hv. 1. þm. Reykv. vék að, og einnig kemur fram í brtt.hv.þm.N.-Ísf., að skylda bæinn til þess að taka að sér ýms verk í notum þess, að hann fái fasteignagjaldið. Það má vel vera, að það sé ekkert á móti því að gera bænum einhverjar slíkar skyldur. En athugandi er það, eins og hv.þm.N.-Ísf. gat um, að Ísafjörður, sem var einn af þeim fyrstu bæjum á landinu, sem réðust í að koma upp vatnsveitu, hefir engan vatnsskatt tekið undanfarandi ár. Hér í Reykjavík og víðar er vatnsskatturinn allhátt gjald. Ef bærinn hefði tekið vatnsskatt, þá hefði hann á þann hátt náð nokkrum tekjum í sjóð. En þetta hefir ekki verið gert, og má líta á það, að bærinn hefir ekki gengið eins langt og aðrir kaupstaðir í því að leggja á eignir manna, og því engin ástæða til þess að skylda hann til að inna af hendi sérstakar ráðstafanir. Ísafjarðarkaupstaður lætur greiða fyrir sóthreinsun, en varnir gegn eldsvoða framkvæmir hann án þess að tekið sé fyrir það sérstakt gjald, og er ekki líklegt, að það verði gert; enda þyrftu þá til þess sérstök lög, sem heimiluðu það; og ef bærinn ætlaði að fara að taka gjöld fyrir einstök verk, þá væri hægt að stöðva það, því slíkt væri ekki hægt án þess að veitt væri til þess heimild með lögum. Þegar þess er gætt, að vatnsveitan á Ísafirði, sem er prýðisgóð, var gerð aldamótaárið og er þannig orðin 35 ára gömul, en samt hefir aldrei verið tekin þar vatnsskattur, þá sýnir það sig, að bæjarstj. er ekki sérlega ágeng gegn gjaldendum í bænum og henni þess vegna vel trúandi til að fara vægilega með vald sitt, sem ef til vill mætti segja, að væri teygjanlegt eftir 2. gr. síðari málsgr. Ég get því ekki séð, að neinar ástæður hafi komið fram gagnvart frv., sem geri það að verkum eða séu fullgild rök fyrir því, að frv. eigi að breyta, eða það sé svo háskalegt eins og hv.þm.N.-Ísf. vill vera láta. Bærinn hefir ekki gengið svo langt í álögum sínum á gjaldendur, að nokkur rök séu fyrir því að væna hann um ósanngirni í þeim efnum. Bærinn hefir haft þann almenna rétt að leggja á eftir efnum og ástæðum. Menn eru sjálfsagt þar eins og annarsstaðar á ýmsu máli um, hvernig það hafi verið gert, því þau gjöld eru þess eðlis, að ekki er alltaf hægt að hafa þau réttlát. Nú hefir það sýnt sig, að bærinn hefir þörf fyrir aðrar tekjur., bæði vegna þess, að þessi gjöld eru of lág til að borga allt það, sem bærinn þarf, og líka vegna hins, að bærinn hefir þörf fyrir tekjur á öðrum tíma en þeim, sem aukaútsvör eru greidd á. Þetta hefir verið gert fyrir Reykjavík. Hér hafa verið lögð á fasteignagjöld, og þegar það var gert, voru einkum færðar fyrir því tvær ástæður. Í fyrsta lagi sú, að nauðsynlegt væri að skapa bænum vissan tekjustofn, annan en aukaútsvörin, og í öðru lagi, að hann fengi þær tekjur inn á öðrum tíma en aukaútsvörin. M. ö. o., það var bæði gert til þess að auka tekjurnar og til tryggingar því, að á sem flestum tímum væru einhverjar öruggar tekjulindir. Þetta er nákvæmlega það sama sem nú er farið fram á fyrir Ísafjarðarkaupstað. Ég vil ennfremur bæta því við viðvíkjandi því, sem teygjanlegt er talið í 2. gr., að ég sé ekkert á móti, þó hærra fasteignagjald sé greitt af verzlunarhúsum heldur en almennum íbúðarhúsum; með því er aðeins fylgt þeirri sömu reglu, sem er á ýmsum öðrum sviðum. Það eru ýms gjöld hærri á verzlunum heldur en þau eru almennt, má þar t. d. nefna símagjöld, sem alltaf eru hærri á verzlunarfyrirtækjum en einstaklingum, ef til vill að nokkru með það fyrir augum, að þar sé meiri notkun, sem þó er engan veginn víst að sé og í ýmsum tilfellum er alls ekki. Ég sé heldur ekkert á móti því, þó hærra gjald sé greitt af verzlunum heldur en af nauðsynlegum íbúðum. Mér sýnist, að frv. megi standa eins og það er. Þó mundi ég ekki setja mig á móti ákveðnara orðalagi á 2 gr., ef till. um það kæmi fram. En hér liggur ekki annað fyrir en að draga úr frv. og skerða þann rétt til tekjuöflunar, sem farið er fram á í því, og vil ég því mælast til, að það sé látið ganga áfram óbreytt. Hér er ekki farið fram á meiri réttindi en þau, sem aðrir bæir hafa fengið, eða það myndi þá helzt vera einkaréttur á upp- og framskipun á vörum úr þeim skipum, sem leggjast við bryggjur bæjarins, en þetta hefir bærinn haft á hendi áður. Bærinn hefir lagt mikið fé í að kaupa bryggjur, og í notum þess hefir hann haft þann rétt, sem hér er farið fram á að lögfesta. Ég vil svo að lokum endurtaka tilmæli mín um það, að frv. verði látið ganga óbreytt áfram.

Einar Árnason Hv. frsm. meiri hl. hrakti ekkert af þeim ástæðum, sem ég færði fram fyrir brtt. minni, og þarf ég því ekki mikið að segja. - Hann minntist, að mér heyrðist. á þrjú atriði. Hann taldi það ekki á rökum reist, að meiri árekstrar yrðu á milli þeirra, sem vöruna fá, og þeirra, sem vöruna flytja, þótt bærinn kæmi inn sem nýr liður. En ég hygg það augljóst, að því fleiri sem milliliðirnir verða, því hættara er við árekstrum, og ég hygg, að á þeim tíma, sem Ísafjarðarbær hafði þennan einkarétt, þá hafi orðið árekstrar. Þá minntist hv.frsm. meiri hl. á, að uppskipunargjald yrði ekki miðað við verðmæti vörunnar; en það, sem ég átti við, var það, að ef bærinn ætlar að nota þetta sem verulegan tekjustofn, þá yrði ódýra varan að hækka mikið, ef ekki væri miðað við verðmæti vörunnar, og yrði því ósanngjarnt. Þá sagði hann, að upp- og framskipun yrði ekki dýrari í höndum bæjarstj. heldur en í höndum afgreiðslumanns. Ég skal ekkert fullyrða um þetta, en ég held því fram, að einkarétturinn gefi ástæðu til að ætla, að þetta yrði dýrara. Bæjarstj. hefir það alveg í hendi sinni, hverja aðferð hún lætur hafa við uppskipun vörunnar og meðferð hennar. Nú er á sumum stöðum öll vara strax sett í hús, en á öðrum stöðum afhent á bryggju, eftir því sem hægt er. Nú gæti bæjarstj. tekið þá stefnu að setja alla vöru í hús, og við það yrði uppskipunin að sjálfsögðu dýrari og meiri kostnaður legðist á eigendur varanna. Það mætti ætla, ef bæjarstj. tæki slíka ákvörðun, þá væri það vegna þess, að sérstakar ástæður væru fyrir hendi, og þessar ástæður eru einmitt fyrir hendi nú, þegar svo er ástatt, að atvinnuleysi er mikið og bæirnir þurfa að leggja fram mikið fé til þess að bæta úr því. Þar, sem ég þekki til - á Akureyri -, væri það mjög óheppilegt, ef bæjarstj. hefði einkarétt á öllum vörum, sem þangað flytjast. Þangað koma heilir skipsfarmar af byggingarvörum, kolum og salti og eigendur varanna leggja alla áherzlu á að gera uppskipunina sem allra ódýrasta, en það er engin trygging fyrir því, að bæjarstj. legði sig sérstaklega fram í því skyni eða hefði aðstöðu til að hafa þau vinnubrögð, að uppskipunin yrði ódýr. Ég skal benda á, að á Akureyri er stórt frystihús, og aðstaðan þar er þannig, að ef þau skip, sem taka vöruna frá frystihúsinu, yrðu að leggjast við bryggju bæjarins, þá yrði útskipunin miklu dýrari en þörf er á. Aðstaðan þar er sú, að bryggjur bæjarins eru langt frá íshúsinu, en aðrar bryggjur til, sem eru rétt hjá því. Auk þess, sem þetta mundi hafa mikinn aukinn kostnað í för með sér, er líka hætt við, að þessi vara, sem þarf mjög góða meðferð, yrði fyrir illri meðferð og skemmdum við að flytja hana langa leið til skips. Ég segi ekki, að það sé víst, að bæjarstj. grípi til þessa, en í skjóli einkaréttarins má búast við því, að eitthvað líkt þessu gæti komið fyrir, sem bæði væri til að auka kostnað og óþægindi. Mér fannst líka á hv.frsm. meiri hl., að hann væri ekki mjög harður á þessu atriði, og ég geri ráð fyrir, að það fari svo, að brtt. mín verði samþ.

Emil Jónsson Hv. frsm. lét þess ekki getið, að ágreiningur væri innan landbn. um flutning þessa frv. Að vísu er þessa getið í grg. frv., en ég vil þó árétta það betur. Eins og hv.frsm. sagði, voru það 3 frv., er til n. komu í vor, en þeim hefir verið blandað saman í eitt. Fjórir af nm. samþykkta, en ég hefi ekki tekið afstöðu með, og er í mörgum atriðum á móti frv. Ég er sammála flm. um það atriði, að ábúðareða afnotaréttur jarðar er eitt af merkilegustu málum landbúnaðarins. Ég hefi oft heyrt, að menn hafi flosnað upp af því þeir hafa ekki getað greitt lán eða afborganir, sjaldan af öðrum ástæðum, þeir hafa ekki getað staðið straum af búum sínum, ekki innt af hendi þær greiðslur, sem hvíldu á sjálfri jörðinni. Ég þarf ekki að rekja efni frv. það er, eins og hv.frsm. gat um, steypt saman úr efni þriggja frv., frv. til l. um ættaróðal og óðalsrétt, sem flutt var af 5 þm. Sjálfstfl., frv. til l. um afnám sölu þjóð- og kirkjujarða, flutt sameiginlega af Framsfl. og alþfl., og frv. til l. um bygging og ábúð jarða, flutt af tveim Framsfl. mönnum. Þessum frv. var svo vísað í vor til landbn., en hún vísaði þeim aftur til Búnaðarfél. Íslands. En Búnaðarfél. hefir hummað fram af sér að láta uppi skoðun sína á frv. hverju fyrir sig, heldur hefir það látið semja nýtt frv., sem þetta frv. er í aðalatriðum samhljóða. Mér þykir þetta verri aðferð en taka afstöðu með frv. hverju um sig, þar sem stungið er upp á svo mismunandi leiðum. Það er rétt, eins og stendur í grg. fyrir frv. um ættaróðal og óðalsrétt, að uppi eru í landinu tvær stefnur, önnur að haldið sé áfram sjálfseignarakipulaginu, það stæli bændur til viðnáms örðugleikunum og styrki framtak þeirra. Hin stefnan heldur því fram, að taka beri fyrir sölu á opinberum jarðeignum og ríkið kaupi smátt og smátt allar jarðir. Þetta eru tvær höfuðstefnur, sem verður að taka afstöðu til. En í þessu frv. hafa menn smeygt því fram af sér að taka afstöðu. mg í þess stað hefir verið samið nýtt frv., sem tekur hvergi afstöðu, en soðið er upp úr hinum öllum. Eins og öll málamiðlunarfrv. hefir það nokkra kosti, en líka þeirra galla. Ég ætla að fara nokkrum orðum um 3.höfuðkafla frv. Frv. það, sem alþfl.menn fluttu með nokkrum. Framsfl.mönnum, fór fram á það, að tekið væri fyrir alla sölu á þjóðjörðum og kirkjujörðum. Þetta mál var alltaf ofarlega á baugi hjá Alþfl. og var samið um það milli stjórnarflokkanna, þegar stjórn var mynduð. Því er undarlegt, að tekin er nú upp sölustefnan á þjóðjörðum af þeim mönnum, sem fluttu frv. í fyrra. Þá vildu þeir ekki selja jarðirnar, en eru svo nú með þessu frv. Á því, hvort jarðirnar eru seldar sem ættaróðal eða sjálfsábúð, er prinsipielt ekki annar munur en sá, að ráðstöfunarréttur á ættaróðulum er bundinn nokkrum takmörkunum, en hér er þó sala á opinberri eign. Mér virðist, að með sölu þjóð- og kirkjujarða (sem munu vera alls um 1000 á landinu) hafi ekki unnizt það, sem að var stefnt í upphafi, en ég vil ekki í þessum umr. fara út í það. En ég vil undirstrika, að með þessari undanþágu með þjóðjarðasöluna, að mega selja jarðirnar sem ættaróðul, þá er upphafið bannið gegn þjóðjarðasölunni og hægt að selja hvaða jörð sem er. Um erfðaábúðina ætla ég ekki að fjölyrða, þó að ýms atriði hefðu getað farið betur. Þegar ábúendaskipti verða á jörðinni, er gert ráð fyrir, að fráfarandi ábúandi fái fullar bætur fyrir allt, sem ætt hans hefir látið gera á jörðinni. En þegar þessi eini erfingi fær arfhluta allra systkina, gæti óvandaður maður, þegar hann er búinn að ná undir sig arfhluta systkinanna, farið frá jörðinni. Ef einn aðili getur þannig komizt yfir arfahluta allra systkinanna, er enginn vafi á því, að óhlutvandir menn mundu nota sér það, og þarf að takmarkast mikið betur, svo ekki verði misnotað. Annað atriði, sem kom til tals í n., var, hvort ekki væri ástæða til að láta greiða afgjaldið í fríðu í stað ákveðinnar % í peningum. Hvort betra er, skal ég ekki segja um; en þó mun peningagreiðsla eins hagkvæm, ef jörðin er metin upp á 10-20 ára fresti. - En sem sagt, þá ætlaði ég ekki við þessa umr. að fara nánar út í einstök atriði. Þó vil ég segja fá orð um óðalsréttarkaflann. Það má segja, að aðalhugmynd frv. sé sú, að gera eitt barn efnaðs sjálfeignarbónda fært um að stunda búskap. En hér koma ekki aðrir til greina en þeir, sem eiga jarðir með minni áhvílandi skuldum en svo, að vextir af þeim nemi 3% af fasteignamati jarðarinnar. Í frv., sem lá fyrir þinginu í vor, var gert ráð fyrir, að skuldir mættu vera nokkru hærri en þetta. Býst ég því við, að eins og nú er ástatt séu það mjög fáir, sem geta gert jarðir sínar að óðulum. Ég geri því ráð fyrir, að þó Alþ. færi að gera þessa breyt., þá yrði það ekki til mikils gagns, því það yrðu svo sárfáir bændur, sem gætu fullnægt þessum skilyrðum. En það, sem er þó hér aðalatriði, er, að þeir, sem yrðu aðnjótandi þessarar verndar, væru einmitt þeir, sem sízt þurfa aðstoðar við. Sé farið að hjálpa einhverjum, þá á fyrst að veita þeim aðstoð, sem mest skulda og ekki hafa ráð á að gera jörð sinni til góða eins og þyrfti að vera. En það er svo í þessu frv., eins og mér virðist oft hafa komið fram, að fyrst er þeim hjálpað, sem bezta aðstöðuna hafa, - eða þeir eiga a. m. k. bezt með að nota sér aðstoðina -, en hinir verða útundan, sem erfiðara eiga og eru þó í mestri þörf. Ég hafði búizt við, að í stað þessa óðalsréttarfrv. hefðu komið till. um að hjálpa skuldugum bændum til þess að geta stundað heilbrigðan búskap. Það hefði verið lógískt. Hv. frsm. minntist á, að hér væri um forréttindi að ræða, enda er það svo eins og frá frv. er gengið. En ég hefði heldur viljað hjálpa þeim, sem verr eru stæðir, til þess að komast upp til jafns við þá, sem betur mega, í stað þess að stofna til forréttinda fyrir þá, sem bezta aðstöðu hafa, og hjálpa þeim þannig til að komast enn lengra fram úr hinum. Ég veit ekki, hvort ég þarf á þessu stigi málsins að fara lengra inn á einstök atriði. Þó vil ég geta um eitt atriði, sem hv.frsm. kom inn á. Hann gat þess, að fé það, sem ríkið hefði lagt fram til jarðabóta og annara umbóta, hefði orðið til þess að skrúfa upp verð jarðanna. En ég sé ekki annað en hér beri að sama brunni, þegar jarðirnar eru alltaf metnar upp, þegar ábúandaskipti verða. Og þetta verður svo meðan haldið er áfram styrkveitingum til einstaklinga, í stað þess að leggja féð til jarðanna sjálfra. Eins og er kemur styrkurinn eingöngu núv. ábúanda til góða, en sá, sem við tekur, þarf að kaupa allt fyllsta verði. Eins og ég tók fram í upphafi, tel ég þetta eitt allra þýðingarmesta mál landbúnaðarins. Ég hefi ekki heyrt, að neinn hafi hrökklazt af jörðum sínum fyrir það, að þeir hafi ekki getað útvegað sér og sínu heimili mat og greitt fólki kaup sitt, heldur vegna þess, að þeir hafa ekki getað staðið í skilum með greiðslur af þeim skuldum, sem á jörðum og húsum hvíla. Það er því og hefir verið skoðun mín og minna flokksbræðra, að þessu verði ekki kippt í lag nema með því að steinhætta að selja allar kirkju- og þjóðjarðir, og ríkið kaupi jarðir eftir því, sem það frekast getur, og leigi þær síðan út á erfðafestu. Ég sé ekki, að neitt sé unnið með því að stefna að óðalsrétti. Þó tekið sé fram, að ekki megi veðsetja jarðirnar nema fyrir 50% af matsverði, er ég hræddur um, að það verði aðeins pappírstala. Ef um það væri að ræða að forða jörð frá niðurníðslu eða sölu, mundi Alþ. vafalaust veita undanþágu upp í 70-80%, eða jafnvel hærra. Því nauðsyn brýtur lög. Ég hefi því ekki trú á, að þetta óðalsréttarfrv. komi að verulegu gagni. Þó var aðalástæðan fyrir því, að ég tók ekki þátt í flutningi frv., sú, að heimilað er að selja þjóðjarðirnar. Það er vitanlega alveg á móti stefnu míns flokks, og ekki langt frá því, að það sé á móti þeim samningi, sem opinberlega var gerður milli stj.flokkanna fyrir ári síðan.

Jón Auðunn Jónsson Ég á hér brtt. á þskj. 424, sem ég vil fara um nokkrum orðum - en um frv. almennt ætla ég að þessu sinni ekki að ræða -, og vil þá sega þetta: Það er eflaust öllum hv.þdm. vitanlegt, að bæjarsjóður Ísafjarðar, eins og aðrir bæjar- og sveitarsjóðir hér á landi, þarf að fá mikið aukna sína tekjustofna frá því, sem nú er, en það er alveg víst, að fyrir utan fasteignaskattinn, sem nær til allra húseigenda, eru margir þeirra beinlínis skattlagðir hér mjög tilfinnanlega, auk þess sem margir leigjendur og fleiri eru skattlagðir óbeint og á ósanngjarnan hátt með þessu frv. gegnum óhjákvæmilega hærri húsaleigu. Er það húsaleiguskatturinn, sem sérstaklega er ósanngjarn eftir frv. og kemur mjög ójafnt niður. Hafa 183 húseigendur af 204 í Ísafjarðarkaupstað mótmælt þeirri aðferð við álagningu skattsins, sem frv. gerir ráð fyrir. Vil ég, með leyfi hæstv. forseta lesa þeirra mótmæli. Eftir að hafa tekið fram, að þeir mælist ekki undan sanngjörnum og nauðsynlegum sköttum til bæjarfél., vilja þeir gera þessar aths. við frv.: „Framkvæmd reglugerðar um innheimtu skattsins er algerlega lögð í hendur meiri hl. bæjarstj. frá ári til árs, og stighækkun hans háð geðþótta sama meiri hl. Yrðu slík lagaákvæði einstæð hér á landi og opni leið til þess, að skatti þessum mætti beita sem pólitískum skatti. Eins og skattstiginn er hugsaður og ráðgerður af meiri hl. bæjarstj. yrði hann ósanngjarn handahófsskattur. Stighækkun skattsins, ef til framkvæmda kæmi, á að vorum dómi að byggjast á arði húseigna eða lóða, en ekki afnotum, þar sem það er öllum kunnugum vitanlegt, að hér í bæ er um engar „lúksus“-íbúðir að ræða. Þessi skattgreiðsla yrði því í framkvæmd óeðlilegur og einstæður skattauki á þá ákveðnu notkun borgaranna á fjármunum sínum, að vilja búa sæmilega. Skattur þessi yrði og óhjákvæmilega til þess að hakka bæði húsaleigu og lóðaverð, sem hvorttveggja er fullhátt áður, og því auka enn dýrtíðina í bænum og draga úr mönnum hvöt til þess að eignast sjálfsíbúðir, sem telja verður þó æskilegast frá sjónarmiði alls bæjarfélagsins“. Með þessu eiga þeir við það, að samkv. ákv. 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að skattstiginn geti farið eftir íbúafjölda í hverju húsi. Það virðist nú vera meining frv., eftir að það hefir verið fært til betra máls í hv.Nd., en áður var það lítt skiljanlegt, að skatturinn eigi að fara eftir íbúatölu, þannig, að þeir húseigendur eigi að borga hærri skatt, sem leigja fáu fólki í hlutfalli við rúmmál húsanna, en hinir, sem búa þröngt, eigi að greiða hlutfallslega lægri skatt, miðað við stærð húsanna. Ísfirðingar segja, að þessi skattur sé áformaður sem lúksusskattur, þannig, að þeir, sem hafi góðu íbúðirnar, borgi meira, en hinir, sem noti þær lélegri, borgi minna. En þetta er mjög óeðlilegt og ekki sýnilegt, að þeir, sem að frv. standa, óski eftir því, að fólkið reyni að veita sér hollari og betri íbúðir en það nú hefir. Þá er það næsta ósanngjarnt, ef einhver skyldi ekki geta leigt út hluta af sínu húsi, að þá skuli hann verða að borga hærri skatt fyrir það, að íbúðir hans standa auðar; eins er það t. d. um verzlunarbúðir, sem ekki er hægt að leigja og eru því ekki notaðar. Ég veit þannig um fjórar búðir á Ísafirði, sem ekki hafa verið notaðar í tvö til þrjú síðastl. ár; þær eru í nýjum húsum, er hafa verið byggð sem verzlunarhús, en búðirnar hefir ekki verið hægt að leigja. - Mínar brtt. við þetta frv. miða að því að færa þessi gjöld til samræmis við það, sem tíðkast í öðrum bæjarfél. sem fengið hafa leyfi fyrir slíkum skattstofnum. Það virðist líka í framkvæmd ómögulegt annað en miða þennan skatt við fasteignamat. Það er ómögulegt að hafa kannske tíu til tólf skattstiga á húseignum, eftir íbúafjölda þeirra í hlutfalli við stærð, breytilega frá ári til árs, ef íbúðir eða verzlunarpláss eru kannske ár og ár í senn ónotuð. Þá virðist það ákaflega ósanngjarnt að láta sama lóðargjald vera af lóðum til ræktunar, fiskþurrkunar og húsbygginga. Það er vitanlegt, að lóðir á Ísafirði, sem teknar hafa verið til ræktunar, hafa orðið mjög kostnaðarsamar. vegna þess hve erfitt er þar og dýrt að rækta, og að þeir peningar, sem til þess hafa farið, fást aldrei til baka. Sama er að segja um fiskþurrkunarlóðir. Til þeirrar starfsemi þarf svo stór svæði í samanburði við notagildið, að það er ákaflega ósanngjarnt að taka af þeim sama lóðargjald og af þeim lóðum, sem byggt er á og hækka í verði strax eftir að byggt hefir verið á þeim og hægt er að fara að leigja þær út. Hv. frsm. minni hl. vildi halda því fram, að það væri rétt að miða þetta gjald við einhvern fastákveðinn hundraðshluta af andvirði eignanna og hafa ekki neitt svigrúm til að hækka það og lækka, eins og gert er í frv., þar sem farið er fram á, að innheimta megi 0,4-1% af húsverðinu. En ég álít rétt, þegar um er að ræða nýja skatta, að hafa a. m. k. heimild til að fara ekki í hámark þegar í byrjun. Eins og allir vita, er oft erfitt að innheimta nýja skatta, og ég álít, að það mundi verða auðveldara að innheimta það gjald, sem hér er um að ræða, ef heimilað væri að hafa það lægra fyrst í stað, þó ekki væri nema tvo til þrjú ár, og hækka það svo aftur. Hitt dreg ég ekki dulur á, að ég tel, að Ísafjarðarkaupstaður þurfi sem bráðast að fara þarna í hámark, - og það mundi verða gert. En ég vil, að bæjarstj. sé heimilað að ráða því, ef hún vill hafa gjaldið lægra fyrst í stað. Ég hefi komið með till. um að fella niður gjald það, sem innheimt hefir verið fyrir sóthreinsun reykháfa. Það hefir á síðustu árum verið varið talsverðri upphæð til varnar gegn eldsvoða og útrýmingar rottum; hefir sá kostnaður verið greiddur úr bæjarsjóði án þess innheimt væri sérstakt gjald fyrir, svo hér er ekki um neitt nyt að ræða. Hinsvegar má benda á, að það eru ýms önnur gjöld, sem Ísafjarðarbær gæti innheimt, t. d. vatnsskattur, sem víða er tekinn í bæjum. Ísfirðingar hafa, eins og allir vita, gert talsvert til þess að fá gott vatn í bæinn. En því miður stendur svo á, að það þarf innan örfárra ára að auka mjög við vatnsveituna, því vatnsskortur verður oft í þurrkatíð. Ég er því sannfærður um, að leggja verður á eitthvert slíkt gjald sem vatnsskatt, og ég býst við, að þó það sé ekki í þessu frv., þá komi bráðlega fram beiðni um leyfi til þess. Það hafa verið nokkrar tekjur af vatnssölu til skipa, en ekki nálægt því svo miklar, að með þeim hafi verið hægt að greiða viðhald vatnsveitunnar, hvað þá slíkar umbætur, sem nú standa fyrir dyrum. Ég skal ekki fjölyrða um brtt.hv. 2. þm. Eyf., en ég tel hana alveg sjálfsagða. Það yrðu mestu vandræði úr því, ekki sízt þegar skipa þarf upp heilum förmum af kolum, salti og öðrum nauðsynjavörum, ef bæjarstj. ætlaði að taka slíkt að sér og þeir menn, sem vöruna fá, fengju ekki að annast uppskipunina, eins og verið hefir. Hann minntist á vöruflutningaskip Eimskipafél. og ríkisskipin. Svo eru fisktökuskipin. Það eru venjulega 8-9 afskipendur um hvert skip, og oft koma ekki á hvern nema 25-70 pakkar. Þeir hafa þá með sér félagsskap um að koma fiskinum út í skipið, taka hann hjá hverjum manni og gera svo upp jafnaðargjald eftir því, sem kostar að koma fiskinum um borð. Ef einhver afgreiðslumaður, sem skipaður væri af bæjarstj., ætti að sjá um þetta, get ég búizt við, að það stæði oft á afgreiðslu og það yrði erfitt að fá slíka afskipun á öllum tímum sólarhringsins, eins og þarf að vera. Auk þess væri með þessu fyrirkomulagi bændum kringum Ísafjarðardjúp bundinn þungur baggi. Eins og nú er fá þeir að taka sínar vörur í Djúpbátinn, sem flytur meginið af þeim vörum, sem í Norður-Ísafjarðarsýslu koma. Þeir reyna að gera sér þetta eins ódýrt eins og þeir geta, og margar þessar sendingar eru innan við 20 kg., svo að útskipunargjaldið hefir orðið miklu lægra á þessum varningi héraðsbúa heldur en á almennum verzlunarvörum. Það hefir orðið 1/3 eða 1/2 lægra þrátt fyrir það, að þennan bát þarf oft að afgreiða eftir vinnutíma. Ég sé fram á, að það mundi verða stórkostlega aukinn kostnaður fyrir þá menn, sem nota Djúpbátinn, ef slíkt ákvæði sem þetta yrði lögfest, að Ísafjarðarbær fengi einkarétt á uppskipun og framskipun þar á staðnum.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. sagðist vera búinn að gleyma mörgu af því, sem sagt hefði verið við fyrri hluta þessarar umr., og það er ekki nema eðlilegt, að hann sé búinn að gleyma ýmsu af því, og hitt er þá heldur ekki furða, þó ég hafi ekki mörgu að svara, þar sem hann beindi orðum sínum meira að öðrum. Út af brtt.hv.þm.N.-Ísf. vil ég segja það, að ég gæti heldur fylgt henni heldur en frv., en get þó ekki fallizt á að hafa ákvæði svo laus sem þau eru þar. Það er góð regla, að Alþingi ákveði fast, hve mikið skuli greiða, en gefi það ekki á annars vald að geta látið hlaupa á svo miklu, að það muni fullum helmingi. Það er ekki lítið vald, sem á þann hátt er sett í hendur annars aðila en þess, sem í raun og veru á að ráða. Það er alltaf óþægilegt, þessar nýir skattar eru settir á eignir, sem búið er að ráðstafa til svo eða svo langs tíma, og leigusamningar allir og aðrar ráðstafanir miðaðar við það, sem húsið þarf að bera. En ég get með engu móti fallizt á, að það sé betra, þótt þetta sé hægt að gera ár eftir ár, því þá ríkir fullkomin óvissa um, hve mikið húsin þurfi að gefa af sér þangað til hámarki þessara gjalda er náð. Þá er bæði réttlátara og í alla staði betra, að Alþingi líti á, hve langt það sér sér fært að ganga, og setji ákveðið gjald, sem ekki sé hreyfanlegt. Ég hygg, að ekki færi fjarri sanni, að farinn væri meðalvegurinn, en það yrði líkt og er hér í Reykjavík, eða 8‰ af húsum, 6‰ af byggingarlóðum og 1‰. af öðrum löndum og lóðum. Þetta finnst mér, að mundi vera stillt í meðalhóf. Mér finnst bæði eðlilegt og sjálfsagt, að Alþingi sleppi ekki úr höndum sér þeim eðlilega rétti, sem það hefir til að ákveða þetta. Hinsvegar er sá reginmunur á frv. sjálfu og brtt.hv.þm.N.-Ísf., að samkv. hans till. verður þetta raunverulegt fasteignagjald, þ. e. a. s. án þess að þar sé hægt að blanda inn í og bæta við öðrum tillitum. Ég efaðist um þetta í fyrstu, en ég hygg það tvímælalaust, að sá mismunur, sem þar er leyfður á gjöldum, eigi aðeins við mismunandi eignir, svo sama gjald komi alltaf á samskonar eignir. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ímyndunarafl okkar gerðist allfjörugt, þegar við værum að ræða um 2. gr. frv. En er það ekki einmitt sjálfsagt, að þm. beiti ímyndunarafli sínu? Ég veit satt að segja ekki, til hvers meðferð mála á Alþingi er, ef ekki einmitt til þess, að þm. beiti ímyndunarafli sínu við umr. og reyni að finna og benda á sem flest af því, sem getur leitt af því, að einstakar lagaheimildir og ákvæði nái gildi, og á hvern hátt þau séu líklegust til að koma að tilætluðum notum. Þm. geta bezt eftir slíkar athuganir gert sér grein fyrir, hvort lögin muni verða til góðs eða hvort þau kynnu að verða svo skaðleg eða hættuleg í meðförum, að þeir vilji ekki vera með að samþ. þau. Hv. frsm. meiri hl. hlýtur að vita, að það er aldrei of vel athugað, hvað af lögum kunni að leiða. Eins hlýtur honum að vera það kunnugt, að oft koma í ljós óþægilegar smugur á lögum, og þær eru einmitt vegna þess, að málin eru ekki nógu vel brotin til mergjar; en það er einmitt hlutverk þm. að sjá við þessum smugum. Það er hlægilegt í þessu sambandi að tala um mikið ímyndunarafi, þó dregnar séu rökréttar ályktanir af því, sem í frv. stendur, þar sem talað er um að hafa fasteignagjöldin misjafnlega há, eftir því hve margir íbúar eru í húsunum. Það þarf sannarlega ekki mikið ímyndunarafi til þess að sjá, að þetta er sambland af fasteignaskatti og álagning eftir efnum og ástaeðum. Ýmsir segja, að ýmislegt hafi farið fram á Ísafirði, sem hafi farið langt fram yfir allt ímyndunarafl, og þess vegna er full ástæða til að spenna ímyndunaraflið, þegar slíkt mál sem þetta liggur fyrir. Hv. frsm. meiri hl. talaði um það sem einhverja frámunalega fjarstæðu, ef það ætti að leggja hæst gjald á þau hús, sem flestir trúa í. En það er sannarlega engin fjarstæða. Sá, sem þrengir miklum fjölda saman í eitt hús, hefir meira upp úr því en hinn, sem hefir rúmgóðar íbúðir, og þess vegna engin fjarstæða - ef annars er gerður munur á fasteignagjaldi af húsum -, að einmitt af því húsi, sem flestir búa í, sé greiddur hærri skattur. Það væri líka meira í anda þeirrar stefnu að letja menn til þess að hrúga um of í húsin og stuðla að því, að fólk hefði sæmileg húsakynni. Ég þekki það mikið til á Ísafirði, að ég veit, að það er fjarstæða að tala um lúksusíbúðir þar. Það getur verið, að sumir hafi þar heldur meira húsrúm en þeir gætu komizt af með minnst, en að það sé réttmætt að leggja á það nokkurn lúksusíbúðarskatt, nær ekki nokkurri átt.

Frv. minnist ekkert á það

. Nei, það minnist ekki á það, en ef leggja á hærra fasteignagjald á þann, sem býr einn í húsi sínu, heldur en hinn, sem hrúgar inn í húsið eins mörgum og hann frekast getur, þá getur ekki annað legið til grundvallar fyrir því. Ég álít það hina mestu fjarstæðu að verðlauna menn fyrir það að hrúga sem flestu fólki saman í þröngar íbúðir. Hv. frsm. meiri hl. sagði einnig, að það gæti verið ástaeða til, að hærra fasteignagjald væri greitt af verzlunarhúsum heldur en af íbúðarhúsum. Ég veit ekki, á hvern hátt það er á Ísafirði með leigu af verzlunarhúsum, en ef einhver getur haft hagnað af því að leigja hús sitt til verzlunar, þá hefir niðurjöfnunarnefnd algerlega á valdi sínu að hækka útsvar hans í hlutfalli við þann hagnað, og engin þörf á því við hliðina á aukaútsvarinu að yfirganga það hreinlega fasteignagjald, sem miðað er við matsverð eignarinnar. - Hann minntist á það í þessu sambandi, að verzlanir yrðu að greiða hærra símagjald en aðrir símanotendur. En það er ekki vegna þess, að þar sé lagður sérstakur skattur á símann, heldur vegna hins, að álitið er, að hann sé meira notaður í verzlunum en annarstaðar, og því beinlínis dýrari vegna meiri vinnu og meira slits á tækjum. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um þetta. En viðvíkjandi hinum lið frv., sem er einkaréttur bæjarins til upp- og framskipunar, vil ég taka það fram, að ef bærinn á að hafa tekjur af vörum, sem til hans flytjast, þá verður það að gerast á þann hátt, að Alþingi ákveði rétt kaupstaða til þess að taka slík gjöld, en ég tel óeðlilegt, að Ísafjarðarkaupstaður hafi um það nokkra sérstöðu, og ég mun fylgja brtt.hæstv. forseta um að fella þetta úr frv. Ef síðar verða sett um þetta almenn ákvæði, þá ná þau að sjálfsögðu líka til Ísafjarðarkaupstaðar. Það rekur að því, og ekki sízt í sambandi við breyt. á framfærslulögunum, að bæjunum verður að útvega aukna tekjustofna, og með tilliti til þess, að þeir taka þá við framfærslubyrðinni fyrir allt landið, þá en ekki eins vandgert um, þótt eitthvað af þeim tekjum væri óbeinlínis goldið af öðrum en þeim, sem búsettir eru í bæjunum. En þetta verður að athugast á öðrum grundvelli, og ég mun, eins og ég þegar hefi sagt. greiða atkv. með þeirri brtt.hæstv. forseta að fella þetta úr frv.

Bernharð Stefánsson Það er sárafátt, sem ég þarf að taka fram viðvíkjandi þessu máli. En eins og menn sjá á nál. meiri hl. fjhn. á þskj. 373, þá hefi ég skrifað undir það með fyrirvara. Með þessum fyrirvara hefi ég viljað láta það í ljós, að fylgi mitt við frv. sé bundið því skilyrði, að aðrir kaupstaðir landsins fái svipaða eða hliðstæða heimild til tekjuöflunar eins og ætlazt er til, að Ísafjörður fái með þessu frv. En nú verð ég að segja, að mér virðist ekkert horfa vænlega um það, að aðrir kaupstaðir fái hliðstæðan rétt. Fyrir hv.Nd. liggur frv. um heimild til tekjuöflunar fyrir Siglufjarðarkaupstað. Það gekk gegnum þessa hv. d. á þinginu í fyrra, en strandaði þá í Nd., og nú virðast litlar líkur til, að það verði einu sinni samþ. út úr þeirri d. Og það eru sumir þeirra manna, sem standa að því frv., sem hér liggur fyrir, sem hindra hvað mest, að hitt málið komist áfram. Einnig var flutt frv. viðvíkjandi bæjargjöldum á Akureyri hér á þingi í fyrra, en það var fellt. Nú mætti e. t. v. segja sem svo, að þessi frv., sem ég hefi nú nefnt, væru um annað efni heldur en það frv., sem hér liggur fyrir, og því komi það ekki málinu við, sem ég nú hefi verið að segja. En ég get ekki betur séð en að í þessu frv. felist einmitt dálítið svipað eins og í frv. viðvíkjandi Siglufirði, og því sé þetta hliðstæðara heldur en kann að líta úr fyrir í fljótu bragði. í 2. lið I. gr. þessa frv. er bænum heimilað að taka einkarétt á upp- og framskipun þeirra vara, sem fara um bryggjur bæjarins. Samkv. 5. gr. frv. á að vísu að setja hámarkstaxta um upp- og framskipunargjöld og miða hann við meðaltal þessara gjalda þrjú síðustu árin, en í lok gr. segir: „nema um verulega kaupgjaldsbreyt. sé að ræða“. Nú er það vitanlega bæjarstjórnarinnar að segja um það, hvort um verulega kaupgjaldsbreyt. er að ræða eða ekki. Hún hefir þetta í hendi sinni, og sé ég því ekki betur en að gegnum þetta ákvæði um einkarétt á upp- og framskipun sé bænum opnuð svipuð leið, þó í öðru formi sé, eins og farið er fram á fyrir Siglufjarðarkaupstað, nefnilega leið til þess að ná tekjum af þeim vörum, sem til bæjarins flytjast. Það hefir verið stungið upp á ýmsum leiðum viðvíkjandi fjárhag bæjanna, og enn mun engin föst stefna hafa verið tekin í þeim málum. En maður gæti nú farið að líta svo á, að heppilegast mundi vera í þessu efni að setja heildarlöggjöf um nýja tekjustofna fyrir bæina. 

Einar Árnason Tilgangur þessa frv. er sá, að útvega bæjarsjóði Ísafjarðarkaupstaðar nýja tekjustofna, eða auknar tekjur. Frv. þetta er í raun og veru tvíliðað. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir, að leggja skuli gjöld á allar fasteignir í lögsagnarumdæminu, og í öðru lagi, að bærinn taki einkarétt til upp- og framskipunar á vörum úr skipum, er við bryggjur bæjarins leggjast. - Um fyrri liðinn ætla ég ekki að ræða; þar er ekki lagt út á neina nýja braut um tekjuöflun, en hinsvegar er í síðari liðnum lagt út á nýja braut í þeim efnum. Að vísu er frv. þetta miðað við Ísafjarðarkaupstað einan, en ég hygg, að ef þeim kaupstað verða veitt einkaréttindi til þess að starfrækja fermingu og affermingu skipa, þá muni mega gera ráð fyrir því, að fleiri bæjar- og jafnvel sveitarfélög komi þar á eftir. Löggjafarvaldið verður því að athuga það, að hér er nýtt spor stigið, ef þetta verður samþ., sem leiðir af sér fleiri slík. Ég hefi leyft mér að flytja brtt. um, að felld verði burt úr frv. öll ákvæði, er snerta þetta atriði. Ég lít svo á, að hér sé lagt út á talsvert varhugaverða braut. Mér skilst hér vera um það að ræða, að skipta einu starfi í tvö, þannig að bæjarstj. taki að sér og feli vissum manni hluta af starfinu, en að sumu leyti sé það í höndum þess útgerðarfélags, sem í hlut á. T. d. ræður nú Eimskipafél. Íslands afgreiðslumenn á öllum þeim höfnum, er skip þess koma á, til þess að sjá um uppskipun og afgreiðslu skipanna. Þessir menn eru trúnaðarmenn félagsins, sem bera ábyrgð á störfum sínum gagnvart útgerðarfélaginu. Þessa menn á nú að losa við þessa ábyrgð. Hinsvegar eiga vörueigendur eftir sem áður að ganga að útgerðarfélaginu viðvíkjandi öllu ólagi á afgreiðslu og afhendingu vara. Það er vitanlegt, að oft vill það brenna við, að vörur skemmast eða týnast; út af því sprettur ýmiskonar rekistefna, en ef ekki verður sannað, að öðrum en afgreiðslum félagsins sé um að kenna, þá verður félagið að bera ábyrgð á þesskonar mistökum. Það er því áreiðanlega mikilsvert fyrir félagið, að afgreiðslan sé í góðu lagi, og hefir það því vitanlega mikinn áhuga fyrir því, að afgreiðslumaður þess á hverjum stað sé starfi sínu sem bezt vaxinn. sé misbrestur þar á, hefir Eimskipafél. rétt til þess að víkja afgreiðslumanninum frá starfi. Ég ætla ekki að rekja það, hvernig þessir hlutir mundu verða í framkvæmdinni undir því fyrirkomulagi, sem frv. gerir ráð fyrir, en mér finnst ákaflega hætt við því, að Eimskipafél. standi höllum fæti í því máli, ef ólag yrði á afgreiðslunni, þar sem félagið hefir enga íhlutun um hana. Það er því ákaflega hætt við því, að upp komi ýmiskonar ágreiningur milli Eimskipafél. og bæjarstj. á Ísafirði, og Eimskipafél. kunni að hafa rétt fyrir sér; þá getur það ekki náð sínum rétti, þar sem bærinn hefir einkarétt á afgreiðslu skipanna, og þann einkarétt er ekki hægt að taka af bænum. Ég tel því ákaflega hætt við, að undir þessu fyrirkomulagi kunni að rísa upp ýmiskonar klögumál, sem annars væru ekki til. Í grg. frv. er það tekið fram, að aðaltilgangur frv. sé sá, að auka tekjur bæjarsjóðs Ísafjarðar. Ég ber ekki brigður á það, að bæjarsjóðnum sé nauðsynlegt að auka sínar tekjur, eins og fleiri bæjarsjóðum, en ég álít þetta ósanngjarnan og óheppilegan tekjugrundvöll, sem auk þess muni að litlu gagni koma nema með því að hækka gjöldin ákaflega mikið, og þar sem það er vitanlegt, að uppskipunargjöldin eru ekki lögð á vörurnar nándar nærri eftir verðgildi þeirra, mundi mikil hækkun á uppskipunargjöldum koma ákaflega ósanngjarnlega niður. Hinsvegar ef bæjarstj. ákveður „skikkanleg“ gjöld fyrir upp- og framskipun á vörum, þá hygg ég, að bæjarsjóður fái ekki af þessari starfsemi þær tekjur, sem nokkuð dregur, en sennilegt, að fyrirkomulagið leiddi af sér óánægju, sem annars yrði komizt hjá, og að afgreiðslan mundi verða stirðari, þar sem framkvæmd afgreiðslunnar og ábyrgð á henni væru ekki lengur á einni og sömu hendi. - Ég held, að Alþingi eigi frekar að fara aðrar leiðir en þessa til þess að auka tekjur bæjar- og sveitarfélaga. Ég ætla svo ekki að orðlengja þetta frekar, en ég býst ekki við að geta léð þessu frv. atkv., ef brtt. mínar verða ekki samþ., því ég tel þetta mál svo mikilsvert, að það þurfi gaumgæfilegrar athugunar við áður en Alþingi gengur út á þá braut að leyfa slíkt fyrirkomulag á afgreiðslu skipa á hinum ýmsu höfnum landsins.

Jón Pálmason Eins og hv.frsm. gat um, er þetta frv. þannig til komið, að steypt hefir verið saman fleiri frv., sem snerta það, sem einu nafni er nefnt jarðeignamál. Það er alkunnugt, eins og hv.þm. Alþfl. tók fram, að hér eru uppi tvær höfuðstefnur um þetta mál. Önnur sú, að allar jarðir verði gerðar að sjálfseignarjörðum, sem þá væru í sjálfsábúð, en hin, að gera allar jarðir að eign ríkissjóðs og bændurna að leiguliðum. En það er nú svo, að þegar menn binda sig við ákveðnar stefnur og reyna út í yztu æsar að koma þeim fram á stuttum tíma, þá vill það oft leiða út í öfgar. Það mun því oftast heppilegra að fylgja slíku ekki í upphafi út í æsar, og svo mun vera í þessu máli. Þar er bezt, að einstaklingarnir eigi frjálst val um, hvort þeir kjósa heldur að vera sjálfseignarbændur eða leiguliðar. Þó er ástæða til þess að taka fram, að vitanlega geta komið fyrir mörg þau tilfelli, að einstaklingurinn getur ekki tekið þann kostinn, sem hann kysi fremur. Um frv. vil ég taka það fram, eins og hv.frsm., að það er samkomulagsleið milli nm., þó þeir séu ósammála um sum atriði þess. En sú samkomulagsleið, sem þar kemur fram, er rökstudd á þann veg, að við 4 nm., sem frv. flytjum, teljum miklu skipta að málið sé leyst nú á þann hátt, sem landbúnaðinum yrði til styrktar. En um það, hvort þetta hefir tekizt, verða vitanlega skiptar skoðanir. Það hefir nú þegar komið fram frá minni hl., að hann vill ekki fallast á frv. vegna þess, að það fylgir ekki hans stefnu um, að gera allar jarðir að ríkiseign á komandi árum. En þetta er þannig varið, að við í meiri hl. ætlumst ekki til, að hægt sé að selja opinberar eignir nema með heimild undir þeim kringumstæðum, að þær séu jafnframt gerðar að ættaróðali. Ég lít svo á, að mjög væri nú á annan veg komið í sveitunum, ef þetta skilyrði hefði verið sett jafnframt l. um sölu þjóðjarða. Því þó þau hafi að mörgu leyti orðið til bóta, hefir það reynzt svo, að margir bændur hafa selt jarðirnar aftur og þær lent í braski og verið leigðar allt of hátt. Þá skal ég taka til athugunar nokkur atriði frá minni hl. n., hv.þm. Hafnf., sem ágreiningur er um. Ég mun þó ekki ganga ýtarlega inn á sum þeirra, því hv.frsm. hefir þegar gert mörgum þeirra skil. M. a. er ágreiningur um það, að ekki sé nægilega tryggt með frv., að einstaklingar fái ekki greitt fyrir þær jarðarbætur, sem styrktar eru af ríkinu. En þetta er misskilningur, því svo er um hnúta búið eftir frv., að ættin fær aðeins það, sem hún hefir í jörðina lagt. Þá er það rétt, að það kom til orða í n., að afgjald jarðanna skyldi greiða í fríðu. Og ég fyrir mitt leyti tel heppilegt, að jarðaafgjöld og ýmsar aðrar greiðslur færu fram eftir verðlagsskrá, en til þess þarf verðlagsskráin að komast í allt annað horf en hún er nú í. En þessu atriði má alltaf breyta. Annars er höfuðágreiningurinn milli mín og hv.þm. Hafnf. og hans flokksmanna sá, að hann telur, að með óðalsréttinum sé verið að veita einstökum mönnum sérréttindi. En eins og tekið er fram í grg. fyrir óðalsréttarfrv., lítum við svo á, að brýn þörf sé til þess að gera ráðstafanir til, að fjármagnið flytjist ekki burt úr sveitunum, og að það verði ekki á annan hátt betur tryggt en með því að gera jarðirnar að eign ættanna, þar sem einstaklingarnir hafi ekki heimild til að selja þær. Til skýringar skal ég taka það fram, að það er síður en svo, að það sé í samræmi við kröfur okkar sjálfstæðismanna, að fært hefir verið niður, hve háar skuldir megi hvíla á óðalseignunum. Tel ég þetta atriði fullkomlega athugunarvert, því eins og nú stendur eru það tiltölulega fáar jarðir, sem komast undir þetta vegna skulda. Hv. þm. Hafnf. gat þess, að hér væri ekki verið að hjálpa þeim, sem lakasta hafa aðstæðu, heldur þeim, sem hana hafa bezta. En ég bið alla að athuga það, að þeim verður ekki hjálpað eingöngu með afgreiðslu jarðeignamálsins  Að því er það atriði snertir, að menn hafi hrökklazt af jörðunum vegna skulda, stafandi frá jarðakaupum, er það að vísu rétt að formi til, en ástæðan er fólgin í því, að atvinnureksturinn hefir ekki borið sig og því hlaðizt á hann of þung gjöld. En það er ekki vegna fyrirkomulags jarðeignamálsins, heldur annara orsaka, sem ekki er hægt að útrýma með afgreiðslu þessa máls nema að litlu leyti. Það verður aldrei gert að fullu nema atvinnureksturinn beri sig. En ég held, að það greiði fyrir því, að svo geti orðið, að sett verði þau ákvæði um óðalsrétt, sem hér er um að ræða, og þau yrðu framkvæmd sem víðast. Ég skal svo ekki fara frekar inn á einstök atriði, sem ágreiningur hefir orðið um í n., þau koma þá frekar fram við 2. umr. Þó vil ég láta í ljós þá skoðun mína, að þótt um nokkur ágreiningsatriði sé að ræða, höfum við gengið inn á þessa leið af því, að við teljum mikilsvert að ná samkomulagi um þessi mál. Ég tel ágreininginn fremur um aukaatriðin, en um aðalatriðin - erfða- og óðalsréttinn - sé samkomulag. Hv. þm. Hafnf. var að tala um, að menn okruðu á þeim jarðabútum, sem ríkið væri búið að styrkja, en ég held, að þegar um erfðaábúð er að ræða sé ekki hætta á, að bændur hlaupi frá jörðum sínum til þess út af fyrir sig að fá greiðslu fyrir jarðabæturnar. Það mun því ekki stafa hætta af því í sambandi við þetta frv. Ég skal svo ekki að sinni fara lengra út í þetta mál, en vænti, að hv. dm. geri sér glögga grein fyrir því, hvort heppilegt muni vera að gera það að þrætumáli milli flokka. En til þess að koma í veg fyrir það er heppilegast að ganga frá því nú.

Emil Jónsson [óyfirl.]: Flestir þeir, sem talað hafa í málinu, hafa tekið það fram, að hér sé aðeins um samkomulagslausn að ræða, sem enginn þeirra sé eiginlega ánægður með. En ég vil taka það skýrt fram, að það samkomulag er aðeins milli Framsfl. og Sjálfstfl., en Alþfl. mun ekki geta sætt sig við þessa lausn málsins. Ég vil í þessu sambandi vitna í ummæli hv. 7. landsk. og hv. 6. þm. Reykv. Sá fyrrnefndi sagði, að hann fylgdi frv. til samkomulags, en gæti alls ekki fallizt á þá breyt. á því, að bannað yrði með lögum að selja jarðir úr ríkiseign. Má þá nærri geta, hvernig samkomulag tækist við þann hv.þm. um þá stefnu Alþfl., að ríkið bæti við sig jarðeignum. Hv. 6. þm. Reykv. sagði að sjálfseignarstefnunni væri að aukast fylgi. Þetta virðist því miður vera rétt, eftir frv. að dæma, því að þar er ekki um neitt samkomulag að ræða milli þeirra, sem halda fram sjálfsábúð, og hinna, sem telja ríkiseign í jörðum heppilegustu lausnina. Með frv. er ýtt undir sjálfsábúðarstefnuna á allan hátt, en hinum er ekki gert svo hátt undir höfði, að bannað sé að selja þær fáu jarðir, sem eftir eru í eigu ríkissjóðs, hvað þá að frv. geri ráð fyrir aukningu á þeim. Ég mun því ekki geta fylgt frv. eins og það er, en mun koma með brtt. um það, að heimild til að selja ríkis- og kirkjujarðir í vissum tilfellum falli niður. Ég ætla þá að víkja nokkuð að ræðu hv. 7. landsk. Hann sagði, að áður hefði ekkert verið hugsað fyrir hag sjálfseignarbænda sérstaklega. Ég skal ekki um það segja, en það er víst, að ef hugsað er um þeirra hag eins og gert er í frv., er fyrst og fremst hugsað fyrir hag þeirra, sem mest hafa efnin. Ég hefði talið réttara, að byrjað væri á hinum endanum. Hv. 7. landsk. taldi nauðsynlegt, að byrjað væri á stórbændunum, til þess að „stöðva flóttann úr sveitunum“. En ef þörf er á að setja skorður við uppflosnun manna úr sveitunum með hjálp löggjafarvaldsins. virðist auðsætt, að byrja eigi á þeim, sem verst eru staddir. Hv. þm. sagði, að það ylli fjárflótta úr sveitunum, að ríkið keypti jarðirnar. Ég á nú fremur bágt með að skilja þetta. Ef ríkið kaupir jarðirnar af bændum, sem nú greiða 6% í vexti af skuldum sínum, en leigir jarðirnar út fyrir 3%, verða 50% af vöxtunum meira í sveitunum. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að aðstaða hinna verst stöddu bænda yrði aldrei bætt með því að gera jarðirnar að ríkiseign. Ég sé þó ekki annað „effektivara“ ráð, þó að sérstakar orsakir liggi til þess nú, að landbúnaðurinn ber sig ekki, en afleiðingin af því, að búskapurinn ber sig ekki, hlýtur að verða sú að lokum, að jörðin er tekin af bóndanum og seld. Langbesta tryggingin fyrir því, að menn þurfi ekki að flæmast af jörðum sínum, þótt illa ári, er því sú, að ríkið eigi jarðirnar. Það var talsvert einkennilegt að heyra þá hv. 7. landsk. og hv.þm. Ak. vera að kvarta yfir því, að erfðaábúð væri sett sem nr. 1, en óðalsréttur sem nr. 2 í frv. En hvað mættum við hinir segja, þar sem frv. okkar um sölu þjóð- og kirkjujarða er ekki nefnt. Óðalsréttarfrv. þeirra er tekið upp bæði í fyrirsögn frv. og í frv. sjálft, en okkar frv. er ekki nefnt í fyrirsögninni og skaðskemmt í frv. Samkomulag um málið er því aðeins milli framsóknar- og sjálfstæðismanna, eins og ég tók fram í upphafi. Aðalatriði frv. virðist það, að gera ábúendum kleift að fá kapitalið til að nytja jarðirnar með lægri rentum en almennt gerist. Þessi ábúðarlöggjöf gerir ráð fyrir 3% afgjaldi og í erfðaábúðarlöggjöfinni er gert ráð fyrir, að ábúendur megi taka lán út á jörðina, sem nemur allt að 50% af fasteignamatsverði þeirra. Hjálpin á að koma með tvennu móti skv. frv., - frá ríkinu og frá ættinni. En ég teldi heppilegra, að ríkið legði til alla þessa hjálp, en ekki einstaklingar að miklu leyti, enda réði þá ríkið, á hvern hátt jarðirnar væru notaðar. Annars verð ég að efast um, að 50 % ákvæðið verði respekterað í framkvæmdinni. Nauðsyn bænda á því að fá hærri lán gæti orðið svo mikil, að þessa prósenttölu yrði að hækka innan skamms, ef bændur ættu ekki að hrökklast af jörðinni. En það er ekki skynsamlegt að vera að setja það í l., sem ekki er líklegt, að standist í framkvæmd. Ég get fallizt á það með hv.þm. A.-Húnv., að hér er um tvær stefnur að ræða, og með frv. hefir alveg verið gengið inn á aðra þeirra. Því skiptir minna máli, hvernig þessi löggjöf er í smærri atriðum. Hann sagði, að þetta ætti ekki að verða flokkaþrætumál, enda má hann vera ánægður, þar sem Framsfl. hefir gengið inn á stefnu hans í málinu.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Hv. frsm. minni hl., 1. þm. Reykv., breiddi sig mikið út yfir það, að aldrei gæti orðið of mikið ímyndunarafl hjá hv.þm. til þess að leita eftir smugum, sem kunna að verða á þeirri löggjöf, ef frv. þetta nær fram að ganga. Ég fæ nú ekki séð aðra smugu á frv. en bilið á milli gjaldsins frá því, sem það skal vera lægst, og til þess, sem það má vera hæst. Á því bili geta menn hugsað sér skattinn hvar sem vera skal. Upp fyrir hámarkið er ekki hægt að fara, svo hér er ekki mikið svigrúm. En heildarniðurstaðan í ræðu þessa hv.þm. virtist vera sú nýja kenning hans, að það ætti að leggja hærri skatta á fátækasta fólkið, þar sem flestum er hrúgað saman og er í lélegustu húsakynnunum, til þess að þröngva því til að taka sér betri íbúðir. Ég býst við, að við hæstv. forseti getum látið niður falla meira karp um upp- og útskipun. Við höfum hvor sína skoðun um það mál. En ég get ekki séð, að neitt hafi komið fram, sem gefi til kynna, að þetta gerði neitt dýrara hjá bænum heldur en gufuskipafélagi. Þó að Eimskipafél. Íslands hafi lítilsháttar tekjur af þessu hér í Rvík og kannske úti um land, þá held ég, að ekki yrði tekinn svo stór spónn úr aski þess með frv. þessu, að fella verði þess vegna niður úr því þennan rétt Ísafjarðarkaupstaðar til tekjuöflunar. Þá er hæstv. forseti (2. þm. Eyf.) hræddur við, að einkaréttur bæjarfélags til afgreiðslu skipa geti leitt til ýmissa mistaka á þeim störfum, til óþæginda fyrir þá, sem vörurnar eiga. Um þetta er ég ekkert hræddur. Í raun og veru hefir Eimskipafél. Ísl. þennan rétt, enda þótt hann sé ekki lögverndaður, því að þar sem það skipar upp, getur enginn vörumóttakandi komið því við að taka á móti vörum sínum úr skipi. Svo að í raun og veru hefir Eimskip þennan einkarétt nú. Og ég get ekki séð, að það ætti frekar að geta valdið skaða, þó að bæjarfélag hefði þessi réttindi. Hv. 1. þm. Eyf. þarf ég sáralitlu að svara. Ég var ekki að láta í ljós óánægju við hann, heldur aðeins vonbrigði út af því, ef hann ætlar að nota fyrirvara sinn í nál. til þess að ganga á móti frv.

Til hvers heldur hv.þm., að fyrirvarinn hafi verið settur?

. Ég tek hann bókstaflega, af því að ég talaði vinsamlega um það áhugamál hans, að Siglufjarðarkaupstaður fengi réttindi til þess að ná tekjum í bæjarsjóð sinn. En ég sagði, að það væri ekki hægt að veita þeim bæ þessi réttindi eftir sömu linum og öðrum kaupstöðum, af því að það stæði sérstaklega á um Siglufjörð í því tilliti. Mér fannst hann ekki taka nema aðra hlið málsins, þegar hann talaði um, að aðkomumenn notuðu göturnar á Siglufirði og að vegna aðkomumanna þyrfti bærinn meiri lögreglu. Skyldi bærinn þá ekki einnig fá meiri tekjur vegna þessara aðkomumanna, bæði gegnum verzlun, húsaleigu og annað, að ógleymdum hinum mikla vöruflutningi til bæjarins og frá, vegna hins mikla atvinnurekstrar manna þar, sem ekki eru þar búsettir? Ég þykist hafa tekið mjög vel undir mál Siglufjarðarkaupstaðar. Hinsvegar erum við ekki farnir að ræða um löggjöf fyrir þann bæ í þessu tilliti í einstökum atriðum. Mér virðist það mæla með því, að þetta frv. verði samþ., að Ísafjarðarkaupstaður hefir ekki notað sér að fá samskonar heimild og aðrir kaupstaðir hafa til að leggja á vatnsskatt. Ég sé ekki annað en að húseigendum á Ísafirði eigi að vera nokkurn veginn sama, hvort skatturinn heitir húsaskattur eða vatnsskattur. Mér skildist á hv.þm.N.-Ísf., að honum þætti réttara að leggja að á vatnsskatt á Ísafirði.  Ég sé ekki ástæðu til að koma fram með brtt. við frv., þó að mér þyki of lágt það, sem hv.þm.N.-Ísf. stingur upp á um lóðagjaldið. Ég vil sjá, hvernig málið horfir við eftir þessa umr. Ef samþ. verða brtt. á þskj. 404 og 424, þá sé ég ekki, að mikið sé orðið eftir af tekjuöflunarmöguleikum fyrir kaupstaðinn eftir frv., þegar búið er að breyta því svo. Því að í brtt. á þskj. 424 er lagt til, að lögfest verði, að eftir að lög þessi komist til framkvæmda annist bærinn, húseigendum að kostnaðarlausu, sóthreinsun og ráðstafanir til útrýmingar rottum og varnir gegn eldsvoða. Með þessu væri, ef að l. yrði, lagðar á bæinn skyldur til að annast þessi störf án endurgjalds, sem hann hingað til hefir haft tekjur fyrir. Og með því móti yrði þetta miklu óaðgengilegri löggjöf fyrir Ísafjarðarkaupstað heldur en ef frv. yrði samþ. óbreytt. Ég sé því ekki ástæðu til að samþ. neinar brtt. við frv. - En það má vel vera, að rétt sé að gera bilið á milli lágmarks og hámarks í skattinum minna en það er nú, til þess að ímyndunaraflið hafi ekki eins lausan tauminn.

Jón Sigurðsson Þar sem þetta er 1. umr. málsins, mun ég ekki ræða nema nokkur aðalatriði. En áður en það fer lengra vildi ég spyrja hv.frsm., hvort ekki hafi vakað það sama fyrir landbn. og okkur, sem fyrst fluttum frv. um óðalsrétt, að stuðla að því, að það fjármagn, sem enn er í sveitunum, streymi ekki úr þeim, og einnig, að það fjármagn, sem kann að skapast þar framvegis, haldi áfram að vera þar. Ennfremur að tryggja eðlilega fjölgun sjálfseignarbænda og þroska heilbrigðan ættarmetnað í landinu, sem tryggði bændurna í sveitunum. - Mér skildist á hv.frsm., að þetta vaki fyrir n. En ég vildi gjarnan fá skýra yfirlýsingu um þetta, og vildi því biðja hv.frsm. að svara þessum spurningum. - Ef ég hefi skilið hann rétt, greinir okkur ekki á í aðalatriðum.

Jón Sigurðsson [óyfirl.]: Ég vil byrja á því að þakka hv.frsm. fyrir greið og góð svör. Svörin voru á þá lund, sem ég bjóst við, en vildi fá staðfest, því að mér fannst n. ekki fullkomlega hafa það fyrir augum. Ég sé, að inn í þann kafla, sem fjallar um ættaróðul og óðalsrétt, hafa verið sett mörg ákvæði, sem þrengja mjög kost óðalseigenda, án þess að ég geti séð, að það standi á neinn hátt í sambandi við að tryggja það, að fjármagn það, sem í sveitunum er, haldist þar. Skal ég þar aðeins nefna sem dæmi, að í þessu frv. er jarðeigendum fyrirmunað að gefa jarðir. Nú getur oft staðið svo á, að óðalseigandi hafi ekki aðstöðu eða tækifæri til að taka fósturbarn eða kjörbarn. Menn eru oft skjótlega af heimi kallaðir og geta ekki gert slíkar ráðstafanir í skyndi. Slíkt álít ég að stríði í bága við þá meginhugsun, sem liggur á bak við þetta frv. Ég vænti, að n. taki með góðvilja á móti þeim breyt., sem fram verða bornar við frv., sem ganga í þá átt að gera rétt óðalseigenda rýmri án þess að ganga á móti þeim höfuðtilgangi n., sem nú hefir verið lýst. Þegar verið að ræða um leiguábúð og sjálfsábúð, þá má ekki gleyma því, að eins og málum horfir nú, þá hafa leiguliðar á undanförnum árum fengið ýmsar mikilsverðar endurbætur, og með þessu frv. er enn stigið stórt spor í áttina þeim til hjálpar. En mér er ekki kunnugt um, að á nokkurn hátt hafi verið reynt að bæta hag sjálfseignarbænda, sem eru þó fjölmennasti hluti íslenzkrar bændastéttar. Þetta er fyrsta sporið í þá átt, ef svo mætti segja, og jafnvel hefir að sumu leyti verið sérstaklega gengið á þeirra hlut, a. m. k. þeirra sjálfseignarbænda, sem hafa átt jarðir, sem þeir hafa leigt öðrum. Það eru þess vegna fullkomlega orð tíma töluð, að eitthvað sé litið til með þessum stóra hópi íslenzkra bænda og þeim hjálpað, til þess, að þeir geti haldið jörðum sínum. - Það er alveg rétt, sem hv.þm. Hafnf. sagði, að eins og frá frv. er gengið nú, þá kemur það fyrst og fremst þeim til góða, sem bezt eru settir af bændum. En ég lít svo á, að þótt svo sé, þá verði fyrst að byrja á því að skapa skilyrði til þess, að það fjármagn, sem nú er í sveitunum, haldist þar, en það verður tæplega gert betur á annan hátt en þann, að hjálpa bændum, svo að sem flestir þeirra geti setzt í þann sess, sem þeir bændur, sem bezt eru stæðir, geta nú setzt, ef þetta frv. verður að l., og það er mín von, að hægt verði að hjálpa öllum þeim, sem verr eru stæðir, svo að þeir geti einnig setzt í þennan sess og orðið óðalsbændur, og fyrr tel ég ekki, að þessum málum sé komið í sæmilegt horf, og þar vil ég taka höndum saman við hv.þm. Hafnf. og alla aðra góða menn til að koma því mikilsverða máli áleiðis. Að því er snertir það atriði, að ríkið kaupi jarðir í stórum stíl, þá skal ég ekki fara langt út í það mál. En það vil ég þó benda á, að ekkert ráð er handhægara til þess að skapa fjárflótta úr sveitunum og að ekkert ráð sé hægt að finna til þess, að það fé, sem nú er í sveitunum, flytjist þaðan burt, því að einmitt mundu þeir einir selja, sem eiga jarðir sínar að svo og svo miklu leyti óbundnar. Þeir einir mundu selja, sem ætluðu ekki að binda skóþvengi sína í sveitunum. Þeir mundu fara burt með féð, en eftir yrðu leiguliðar, sem oftast yrðu mun fátækari. Ég skal ekki fara mikið frekar út í þetta frv. nú. Ég get ekki sagt, að ég hafi lesið það með neinni hrifningu. Mér þykir margt horfa þar til hins lakara. Mér finnst n. hafa farizt líkt og sagt er frá í þjóðsögunum. Hún hefir fengið þrjú börn til fósturs. Einu barninu hefir hún hossað mjög og fengið því falleg föt, en öðru barninu hefir hún tekið miklu miður og fengið því a. m. k. ekki betri búning en það hafði áður. Þó vil ég ekki neita því, að í sumum greinum fari þar fullt eins vel á nú eins og áður, þó að mér sýnist mörgum ákvæðum hafa verið spillt að mun, og skil ég ekki, hvers vegna þær breyt. hafa verið gerðar, því að ég sé ekki, að þær standi í neinu sambandi við það, sem hv.frsm. hefir lýst yfir, að væri grundvallarstefna þessa frv. Ég ætla svo ekki frekar að ræða um þetta. Þetta mál heldur væntanlega áfram, og gefst þá tækifæri til að ræða það við 2. umr. og í sambandi við þær brtt., sem þá koma og ég hefi hugsað mér að bera þá fram.

Sigurður Kristjánsson Það er rétt, sem tekið hefir verið fram, að í þessu máli eru tvær höfuðstefnur, sem eru mjög andstæðar. Annarsvegar er sjálfseignarstefnan, hinsvegar leiguábúðarstefnan og þá helzt ríkisleigustefnan. Þegar þessi mál komu fyrir þingið eftir síðustu kosningar, þá mátti ætla, að leigustefnan hefði miklu meiri byr vegna þeirra samninga, sem hv.þm. Hafnf. gat um áðan. Það er vitað, að ég stend utarlega í þeirri fylkingu, sem krefst þess, að unnið sé að því, að jarðeignir landsins verði yfirleitt í eiginábúð. Ég verð þess vegna að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. sýnir, þar sem því er fylgt af fjórum af fimm landbnm., að sjálfseignarstefnunni hefir aukizt fylgi að talsverðum mun. Vænti ég, að verði áframhald á því, þar til sú stefna sigrar alveg. Sökum þess, að ég er, eins og ég sagði, utarlega í þeim fylkingararmi, sem krefst þess, að sjálfsábúð verði sú ríkjandi í landinu, þá lít ég náttúrlega svo á, að fyrsti kafli þessa frv. sé óþarfur, en í hans stað ætti að koma ákvæði um það, að þjóð- og kirkjujarðir yrðu afhentar ábúendunum endurgjaldslaust. Ég mun athuga það við næstu umr., hvort ég sé mér fært að gera þar brtt. við frv., sem snúa því í það form, sem er samkv. minni stefnu í þessu máli. Ég skal því ekki fara fleiri orðum um það við þessa umr.

Jón Auðunn Jónsson Það er ekki ofsögum sagt, þó að hv.frsm. meiri hl. segi, að 2. gr. frv. sé óljóst orðuð. Þess vegna m. a. kom ég með nýja brtt., sem er í samræmi við þá löggjöf, sem gildir í öðrum bæjarfélögum í þessu efni. Hv. frsm. minntist á, að of mikið væri að lækka ákvæðið um lóðagjaldið niður í 0,8 % úr 1%. Hér í Rvík er þetta gjald nú 0,6%. Ég skal þó engan veginn vera á móti því, ef hv.frsm. vill koma með brtt. um að hækka þetta upp í 1%. Ég veit, að Ísafjarðarkaupstaður þarf þessara tekna með. Ég skal ekki fara inn á þær deilur, sem eru á milli hv.frsm. meiri hl. og hv. 2. þm. Eyf. En það var líkt hv.frsm. að segja, að það væri ekki víst, að gjöldin yrðu hækkuð, en þó vildi hann ekki ábyrgjast neitt um það. Þetta er hans venjulega varfærni. Og ég kann vel að lesa úr því, þegar hann talar svona, hvað hann meinar. Annars ætti það að vera nægur mismunur í gjöldum, að maður, sem býr í einkaíbúð, sem að fasteignamati er 20 þús. kr. virði, greiði fjórum sinnum meira en annar, sem býr í einkaíbúð, sem er metin 3 þús. kr. virði. Það virðist eins og það ætti að vera meiri nauðsyn að hvetja menn í Ísafjarðarkaupstað til að eignast sín eigin hús heldur en menn annarsstaðar, því að eins og margir vita, hefir ekki tekizt að framkvæma þar enn löggjöf um verkamannabústaði, þrátt fyrir það, þótt jafnaðarmenn hafi verið þar í meiri hl. í bæjarstj. á undanförnum árum. Á fjárhagsáætlun bæjarins fyrir árið 1931-1934 voru áætlaðar um 47 þús. kr. í þessu skyni, en greiddar 2233 kr. Það virðist því sem sú stj., sem þar er og hefir farið með bæjarmál þar að undanförnu, leggi ekki ákaflega mikla áherzlu á að koma upp verkamannabústöðum og á þann hátt að bæta íbúðir fátækra manna í bænum. Bæjarsjóður og hafnarsjóður hafa að vissu leyti aðstöðu til að fá nokkrar tekjur umfram það venjulega af uppskipun. Það stendur svo á, að hafnarsjóður á hús, sem eru vel fallin til vörugeymslu og standa nærri bryggju bæjarins, þar sem öll út- og uppskipun frá póstskipum fer fram. Þessi hús eru leigð þeim mönnum, sem hafa afgreiðslu skipa með höndum, fyrir um 20% af sannvirði þeirra. Að hægt er að leigja húsin svo hátt, liggur í þeirri góðu aðstöðu, að þau eru svo nærri bryggjunni. Bærinn fær því óvenjulega háar tekjur af þessum húsum, auk þess sem hann fær útsvar af rekstri skipaafgreiðslunnar, ef hann gefur arð, sem alltaf mun hafa verið, nema þá af Djúpbátnum, sem annast alla skipaafgreiðslu fyrir sýsluna. Ísafjarðarkaupstaður hefir aldrei haft neinn einkarétt á upp- og útskipun þar. Út af því hefir orðið dómsmál, og var það dæmt þannig, að bærinn hefði það ekki. Enda, ef hann hefði þann rétt, þá væri engin þörf á löggjöf um, að svo skuli vera. En bærinn fékk óbeint tekjur af skipaafgreiðslunni með því, að hann leigði Nathan & Olsen eign hafnarsjóðs fyrir miklum mun hærra verð en hægt hefði verið að renta þá eign á annan hátt. Hv. þm. minntist á, að ekki hefði verið tekinn vatnsskattur af bæjarbúum sem fasteignagjald. Það er alveg rétt. En ég álít samt, að réttara væri að taka vatnsskatt alveg sérstaklega, vegna þess að á Ísafirði stendur til að gera kostnaðarmiklar endurbætur á vatnsleiðslunni til þess að tryggja, að ekki verði vatnsskortur í bænum á ýmsum tímum árs. Ég er ekki í vafa um, að þegar undið verður að þeim framkvæmdum, þá verður farið fram á að fá leyfi til að leggja á vatnsskatt. Það er ekki nema sanngjarnt. Og vegna íbúa bæjarins er ég ekki á móti því, að sá skattur verði lagður á nú þegar. Hv. frsm. minni hl. fannst brtt. mínar ekki svo skýrar, að ekki mætti, þó þær yrðu að l., mismuna mönnum í gjöldum, eftir því til hvers eignirnar væru notaðar. En ég álít, að þar séu skýr ákvæði um í a-lið brtt., því að þar stendur með leyfi hæstv. forseta: „Af öllum húsum, úr hvaða efni sem þau eru og til hvers sem þau eru notuð, 0,5-1%.“ Hinsvegar er ég hv.frsm. ósammála um, að rétt sé að setja hámarksgjaldið þegar í stað. Ég álít rétt að hafa nýja skatta fremur lága, á meðan menn eru að venjast þeim, en hækka þá síðar.

Jón Pálmason Hv. þm. Hafn. sagði, að auðsætt væri, að samkomulag væri milli Sjálfstfl. og Framsfl. í þessu máli. Þetta er rétt um nefndarmennina. Hinsvegar hefi ég enga tryggingu fyrir því, að minn flokkur fylgi frv. óskiptur í þessari mynd, né Framsfl. heldur. En við nm. munum vinna að því, að flokkarnir fylgi frv. sem minnst breyttu. Annars hefir það komið fram, að breitt djúp er milli þeirra, sem yzt standa til hvorrar handar í máli þessu. Þannig vill hv.þm. Hafnf. og hans flokkur ekki láta ríkið selja neina jörð, sem það á nú, heldur láta það kaupa jarðir, koma öllum jörðum úr sjálfsábúð. Aftur vill t. d. hv. 6. þm. Reykv. ganga svo langt, að hið opinbera gefi ábúendum allar jarðirnar og styðji það á allan hátt, að allar jarðir verði sjálfseign. Aðrir, og þar á meðal við nm., viljum leggja áherzlu á valfrelsi manna, með því að gera leiguábúð aðgengilega og á hinn bóginn með löggjöf um óðalsrétt. Þótt við séum ekki ánægðir með frv. að öllu leyti, þá eru það frekar aukaatriði, sem við teljum betur mega fara og málið má ekki stranda á.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það er ekki svo ýkjamargt, sem ég þarf að svara. - Hv. þm. Hafnf. minntist á það, að ég hefði ekki getið þess, að hann hefði ekki getað fylgt okkur hinum nm. að þessu máli. Það er satt; ég gat þess ekki í ræðu minni, en það er tekið fram í nál., og það áleit ég nægilegt. Annars er það ekki svo margt, sem skilur í þessu máli, aðallega er það heimildin um sölu á opinberum jörðum. Hv. þm. sagði, að þessi þrjú frv. hefðu verið send Búnaðarfél. til þess að það léti í ljós álit sitt á þessum málum, en það var ekki eingöngu það, heldur var þess einnig óskað, að Búnaðafél. athugaði málin og reyndi að samræma þau. Annars sé ég ekki betur en Búnaðarfél. hafi látið í ljós álit sitt á þessu máli, þar sem það hefir lagt til, að það væri flutt í formi þessa frv., því að það hefði ekki komið með þessar till., ef það hefði verið þeim mótfallið. Annars vil ég mótmæla því, sem hv.þm. sagði, að það væri enginn verulegur munur á að selja opinberar jarðir eins og hingað til hefir tíðkazt, þannig, að heimilt sé að selja þær undir eins aftur hverjum sem er og með hvaða verði sem vera skal, og svo hinu, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., að salan fari þannig fram, að það verði tryggt, að þær verði ekki seldar, heldur haldist áfram í eign sömu ættar, því að með því móti er girt fyrir það, að jarðirnar komist aftur í brask, en einmitt braskið var helzti ágallinn í sambandi við jarðasöluna eins og hún hefir verið, því að þar var ekkert til að hindra það, að menn seldu jarðirnar með uppskrúfuðu verði og kæmu þeim þar með í þá niðurlægingu, sem bíður þeirra jarða, sem þannig er farið með. Það er því mikilsverð höfuðbreyt., að selja nú jarðirnar á þann hátt, sem tryggir það, að jörðin verði í fastri og áframhaldandi ábúð, sem tryggir ábúendunum betri kjör en áður. Það er alveg rétt hjá hv.þm., að við ræddum talsvert um það í n., að jarðarafgjaldið skyldi ekki vera greitt í peningum, heldur í fríðu. þannig, að það skyldi reiknað eftir verðlagsskrá, hvað afgjaldið skyldi vera í hvert sinn. Ég skal viðurkenna, að það hefir á margan hátt sína kosti. En eins og fram kom í landbn., þá þótti okkur ástæða til að taka það upp á miklu breiðari grundvelli og greiða öll opinber gjöld eftir verðlagsskrá og miða þau þannig við verð afurða í landinu á hverjum tíma, og mætti það þá auðvitað einnig ná til þessara greiðslna, þegar þar að kæmi. Hér er því ekki um skoðanamun að ræða, heldur hitt, að við vildum taka þetta upp. á miklu breiðari grundvelli. Þá virtist mér hv.þm. Hafnf. finna að því, og það var að nokkru leyti í samræmi við það, sem hv.þm. A.-Húnv. sagði, að aðeins væri gert ráð fyrir, að óðalsréttarfyrirkomulagið mætti taka upp á þeim jörðum, sem minnst hvíldi á og sízt þyrftu hjálpar við, en ekki væri gert ráð fyrir því hjá þeim bændum, sem byggja á þeim jörðum, sem mikið hvíldi á og ættu þar með erfiðast uppdráttar. Þetta var nú samt að vissu leyti með ráðum gert. Meiri hl. n. leit svo á, að eitt af höfuðatriðunum í þessu óðalsréttarmáli væri að koma í veg fyrir það, að á jörðunum hvíldi meira en búreksturinn gæti borið, þvert á móti því, sem á sér stað um svo fjöldamargar jarðir. Ef inn á það væri gengið að stofna til óðalsréttarfyrirkomulags á jörðum, sem mjög mikið hvíldi á, þá gætu þær byrðar orðið bændunum svo þungbærar, að þeir fyrir þá sök kæmust í hinar mestu kröggur, og gæti það orðið til þess, að menn fengju minni trú á þessu fyrirkomulagi. Hér er því hyggilegra að stemma á að asi og búa nú þegar svo í hendurnar á þessum mönnum, að búskapur þeirra geti blessazt. Hitt er annað mál, og þar er ég meira á skoðun hv.þm. A.-Húnv., að það getur orðið nauðsynlegt áður en langt um liður að greiða eitthvað fyrir þeim, sem erfiðasta eiga afkomu á skuldum hlöðnum jörðum, en þær ráðstafanir verða að vera róttækari en þær, sem hér eru nú til umr. Má vera, að ég og hv.þm. Hafnf. ásamt fleiri mönnum taki þá höndum saman til að hjálpa þeim bændum, sem svo illa eru staddir, að þeir geta ekki komið jörðum sínum í þetta ábúðarfyrirkomulag, og gert þeim mögulegt að fá óðalsrétt á jörðum sínum. Þá var hv.þm. að finna að því, að ekki væri loku fyrir það skotið, að menn gátu selt þann styrk, sem þeir hefðu fengið til búrekstrar á jörðum sínum. Ég held, að þetta sé ekki rétt, a. m. k. var það höfuðtilgangur frv., að þegar einhver seldi jörð, þá skyldi hann mega selja það, sem jörðin hefði batnað fyrir hans atbeina, en ekki það, sem jörðin hefði batnað af ríkisins hálfu. Annars má vera, að um þetta séu nú ekki nógu glögg ákvæði, og má alltaf ræða það í n. og hér í d. Þá talaði hv.þm. Hafnf. um, að það væri brot á samningum milli stjórnarflokkanna að leyfa sölu á jörðum þess opinbera. En með því, sem ég hefi sagt um þann stóra eðlismun, sem ég álít vera á þessari sölu og þeirri, sem rætt var um milli stjórnarflokkanna, þá get ég ekki sagt, að svo sé, því að með því fyrirkomulagi, sem á að vera á óðalsréttinum, og með þeim takmörkunum, sem þar eru settar, sé ég ekki betur en að þar sé farið að nálgast það, sem ég álít, að eign á jörð eigi að vera, sem sé eingöngu ábúðarréttur, sem tryggi afrakstur þess fjár, sem eigandi eða ábúandi og hans skyldulið setja í jörðina. Þá var það hv. 7. landsk., sem beindi til mín nokkrum spurningum, hvað vekti fyrir n. með því frv., sem hér liggur fyrir, hvort það væri ekki það, að tryggja, að það fé, sem er í sveitunum og myndast þar framvegis, verði þar áfram, hvort ekki vekti fyrir okkur að auka möguleikana fyrir hæfilegri fjölgun býla í landinu og heilbrigðum ættarmetnaði. Ég tók það fram þegar í framsöguræðu minni, að ég teldi höfuðkost þessa frv. einmitt þetta, sem hv.þm. var að spyrja um, að festa í sveitunum sem mest af því fé, sem þar er og þar skapast, þvert á móti því, sem hingað til hefir átt sér stað vegna sölu jarðanna. Ég get því svarað þessari spurningu játandi. Sama er að segja um aðra spurninguna. Eins og ég sagði, þá er það fyrsta til að fjölgun býla geti átt sér stað, að búskapurinn verði arðvænlegur og eftirsóknarverður, og ég álít ákvæði þessa frv. miða að því. Um heilbrigðan ættarmetnað vil ég segja það, að ég veit ekki, hvort ég legg eins mikið upp úr því og hann, en auðvitað hefir það verið svo hingað til og verður það ekki síður eftirleiðis með þessu fyrirkomulagi, að mönnum þykir ósjálfrátt vænt um þá jörð, þar sem forfeður þeirra hafa dregið fram lífið og þar sem þeir búast við, að afkomendur þeirra heyi sína lífsbaráttu, og það ætti að verða til að skapa meiri ánægju og meiri festu þeirra, sem í sveit búa. Ég geri ráð fyrir, að það komi að nokkru leyti af sjálfu sér, þegar sú festa er komin á í sveitum, að sama ættin situr á jörðinni mann fram af manni, að þá reyni þeir að sitja hana sem bezt, svo að hún verði að sem mestu gagni fyrir ættina og sem mestrar prýði fyrir sveitina. Ég held því, að tilgangur okkar sé sá sami í höfuðatriðunum. Ég ætla þá, að ég þurfi ekki að svara fleiru. Út í einstakar gr. frv. mun ég ekki fara nú; til þess gefst væntanlega tími, þegar málið kemur til 2. umr., sem ég vona fastlega að verði.