Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Formaður þingflokks Framsfl. hefur ritað mér á þessa leið: Þar sem Steingrímur Hermannsson forsrh. er erlendis og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að hans beiðni með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Framsfl. í Reykn., Níels Árni Lund, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Kjartan Jóhannsson, forseti Nd.`` Níels Árni Lund hefur áður setið á þingi á þessu kjörtímabili og ég býð hann velkominn til starfa.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Í upphafi fundar vil ég upplýsa að Ágúst Guðmundsson hjá Landmælingum Íslands kom til fundar við forseta sl. föstudag og óskaði eftir að þingmenn ættu kost á því að kynnast nýjum staðfræðikortum og íslenskum kortastaðli sem nú liggur fyrir og það varð að samkomulagi að reynt yrði að ljúka þessum fundi kl. 4 þannig að þingmenn gætu, þeir sem áhuga hafa, farið inn á Landmælingar Íslands á tímanum milli 4 og 5, og þeir hafa fengið boðskort sem staðfestir boð þetta, þannig að það verður reynt að ljúka þessum fundi um kl. 4.

Páll Pétursson Frú forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um stofnun Byggingarsjóðs námsmanna og geri það í fjarveru 1. flm., Finns Ingólfssonar, en auk okkar flytja þetta mál hv. þm. Stefán Guðmundsson, Guðni Ágústsson, Valgerður Sverrisdóttir og Jón Kristjánsson. Tillgr. er þannig: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að stofna í samvinnu við námsmannasamtökin, þ.e. stúdentaráð Háskóla Íslands og Bandalag íslenskra sérskólanema, byggingarsjóð sem hafi það hlutverk að fjármagna íbúðarbyggingar fyrir námsmenn. Byggingarsjóðurinn verði sjálfstæð stofnun með sérstakri stjórn og verði í vörslu Seðlabanka Íslands. Byggingarsjóðnum verði heimilað að taka lán hjá Byggingarsjóði verkamanna. Sjóðurinn verði til að byrja með í eigu ríkisins og námsmannasamtakanna. Tekjur sjóðsins verði leigutekjur af húsnæði í eigu sjóðsins og greiði námsmenn innan námsmannasamtakanna ákveðið hlutfall af árlegum skólagjöldum sínum til byggingarsjóðsins. Fyrstu tíu árin greiðir ríkissjóður árlega til sjóðsins þrefalda þá upphæð sem námsmenn greiða. Þegar tekjur sjóðsins standa undir eigin framlagi sjóðsins við fjármögnun bygginga afhendi ríkið samtökunum eignarhlut sinn í sjóðnum.`` Þannig hljóðaði tillögugreinin. Tilgangurinn með þessari þáltill. er að benda á ákveðna leið til lausnar á því ófremdarástandi sem nú ríkir í húsnæðismálum námsmanna. Innritaðir stúdentar í Háskóla Íslands á þessu hausti eru rúmlega 4300. Það er þó aðeins brot af fjölda námsmanna því að í Bandalagi ísl. sérskólanema eru félagsmenn liðlega 3000 og nám við Háskólann á Akureyri stunda nú um 70 manns. Námsmenn í þessum námsmannasamtökum búa við mjög misjafna aðstöðu hvað húsnæðismál varðar. Bandalag ísl. sérskólanema hefur ekkert húsnæði fyrir sína félagsmenn. Sama gildir um Háskólann á Akureyri. Þeir verða því eingöngu að treysta á leigumarkaðinn. Auk þessa eru þúsundir námsmanna sem stunda nám í mennta- og fjölbrautaskólum sem einnig verða að leita sér að leiguhúsnæði. Aftur á móti búa stúdentar við Háskóla Íslands við mun skárri kost þótt slæmur sé því að þeir hafa möguleika á að komast inn í það húsnæði sem Félagsstofnun stúdenta á. Það er Gamli garður, sem byggður var árið 1934, Nýi Garður sem byggður var 1943 og Hjónagarðar sem teknir voru í notkun árið 1974. Þó er innan við 5% stúdenta við Háskólann sem geta nýtt sér þetta húsnæði. Árið 1984 beitti þáv. félmrh., Alexander Stefánsson, sér fyrir því með lagasetningu á Alþingi að hægt væri að lána úr Byggingarsjóði verkamanna til námsmanna og annarra félagasamtaka 85% af byggingarkostnaði leiguhúsnæðis fyrir þessa hópa. Í kjölfar þessarar lagabreytingar hófust byggingarframkvæmdir á vegum Félagsstofnunar stúdenta við nýja garða. Í september sl. fluttu fyrstu stúdentarnir inn í það húsnæði. Sett hefur verið á fót Félagsstofnun stúdenta við Háskólann á Akureyri og vonir standa til að sú stofnun eignist innan tíðar húsnæði fyrir stúdenta sem stunda nám við þann skóla. Það er eðlilegt, verði þessi tillaga samþykkt hér á Alþingi, að Félagstofnun stúdenta við Háskólann á Akureyri verði eignaraðili að þessum byggingarsjóði. Í könnun sem Félagsstofnun stúdenta lét gera árið 1982 á húsnæðisaðstöðu stúdenta við Háskóla Íslands kom fram að 4,6% stúdenta bjuggu á stúdentagörðum en 40% stúdenta bjuggu í leiguhúsnæði. Lánasjóður ísl. námsmannna lét framkvæma árið 1986 svipaða könnun á húsnæðisaðstöðu námsmanna sem voru í lánshæfu námi hér á landi. Sú könnun sýndi að 50% námsmanna bjuggu í leiguhúsnæði og í dag búa um 4% stúdenta við Háskóla Íslands á stúdentagörðunum. Rannsókna eða kannana á ástandinu er því ekki þörf. Það er aðgerða þörf. Daglegar auglýsingar, og það í tugatali, í dagblöðum í ágúst og september á ári hverju, þar sem námsmenn auglýsa eftir húsnæði og heita hárri fyrirframgreiðslu, segja sína sögu um ástandið. En hvernig námsmenn geta heitið hárri fyrirframgreiðslu er torskiljanlegt. Herbergi eru leigð út fyrir miklar fjárhæðir, tveggja herbergja íbúðir fyrir kannski 30--40 þús. kr. á mánuði og reiknuð framfærsla Lánasjóðsins í dag eru 33.418 kr. á mánuði fyrir einstakling í leiguhúsnæði. Af þessari upphæð er áætlað að um 5.140 fari í húsaleigu. Þetta leiguverð er ekki greitt af námsmönnum sjálfum nema að hluta til. Það sannar reiknuð framfærsla Lánasjóðsins. Auðvitað lendir það á foreldrum, vinum og venslamönnum að aðstoða námsmenn í þessum efnum. Þegar haft er í huga það aðstöðuleysi sem námsmenn búa við og hér hefur verið bent á, þá tel ég að öll rök hnígi í þá átt að byggingarsjóður sem þessi sé mjög nauðsynlegur og það vil ég rökstyðja með eftirfarandi: 1. Eftir því sem framboð á húsnæði fyrir námsmenn verður meira, því minni verður námskostnaður nemenda. Leiga er mun lægri í námsmannahúsnæðinu en á hinum almenna leigumarkaði. 2. Lægri námskostnaður mun draga úr kröfu námsmanna um hækkun á reiknuðum framfærslukostnaði frá Lánasjóði ísl. námsmanna. Það er þjóðfélagslega hagkvæmara að fjármagna félagslegar íbúðarbyggingar fyrir námsmenn en að fjármagna húsnæðiskostnað þeirra á almennum leigumarkaði. 3. Hægt er með fjölgun námsmannaíbúða að draga úr aðstöðumun milli landsbyggðar og höfuðborgar hvað menntun varðar. 4. Hátt leiguverð hefur haft áhrif á varanlega búsetu fólks. Foreldrar námsmanna eða þeir sjálfir bregðast oft við húsnæðisvandanum með því að fjárfesta í íbúðum á höfuðborgarsvæðinu. 5. Öflugur byggingarsjóður fyrir námsmenn er framtíðarlausn á leiguhúsnæðisvanda þeirra. 6. Aukið framboð á húsnæði fyrir námsmenn mun leiða til lækkunar á leiguverði á hinum almenna leigumarkaði höfuðborgarsvæðisins og kæmi það helst til góða þeim sem búa í leiguhúsnæði á því svæði. Húsnæðismál námsmanna hafa áður komið til umræðu hér á Alþingi. Þáltill. frá hv. alþm. Stefáni Guðmundssyni, um að fela ríkisstjórninni að kanna sérstaklega á hvern hátt mætti bæta úr þeim mikla húsnæðisvanda sem námsmenn utan Reykjavíkur búa við, var samþykkt hér á Alþingi 1984. Á síðasta þingi var flutt samhljóða tillaga og sú sem hér er mælt fyrir, en varð ekki útrædd. Sem fylgiskjöl með þessari þáltill. eru umsagnir Stúdentaráðs Háskóla Íslands, Bandalags ísl. sérskólanema og Félagsstofnunar stúdenta. Ég trúi því að með samstilltu átaki námsmanna sjálfra og ríkisvaldsins sé hægt að koma fastri stjórn á húsnæðismál námsmanna fyrir framtíðina. Við þær ástæður sem námsmenn búa í dag er útilokað að búa til lengdar. Frú forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þáltill. vísað til hv. félmn. Sþ.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins segja nokkur orð hér til þess að lýsa stuðningi mínum við þá meginhugmynd sem fram kemur í þessari þáltill. um stofnun sérstaks byggingarsjóðs fyrir námsmenn. Eins og fram kom í máli hv. frsm. búa námsmenn við mikil ókjör hvað húsnæði varðar og ég vildi benda á örfá atriði sem snerta námsmenn, ekki bara á því skólastigi sem hér ræðir aðallega um heldur einnig á framhaldsskólastiginu. Í janúar sl. var húsnæðiskostnaður námsmanna, þ.e. einstaklings sem ekki býr í foreldrahúsum, reiknaður 5.397 kr. í þeim útreikningum sem Lánasjóður ísl. námsmanna leggur til grundvallar. Leiga á stúdentagörðunum hér við Háskóla Íslands var 8.800 kr. á mánuði þannig að þar nær sá húsnæðiskostnaður sem Lánasjóðurinn gerir ráð fyrir ekki einu sinni ódýrustu húsaleigu sem nemendur eiga kost á hér í höfuðborginni. Hér hefur verið gerð ítarleg grein fyrir þörfinni á auknu húsnæði fyrir námsmenn og ætla ég ekki að fara nánar út í þá sálma. Ég vildi hins vegar benda á að í fskj. II er bréf frá Bandalagi ísl. sérskólanema. Það eru nemendur sem eru að hluta til á framhaldsskólastigi en aðrir á háskólastigi eins og t.d. við Kennaraháskólann og fleiri skóla. Ég vil ekki láta hjá líða við þessa umræðu að benda á að það ríkir líka mjög bágt ástand í húsnæðismálum framhaldsskólanema, þ.e. þeirra sem stunda nám í hefðbundnum framhaldsskólum og eiga ekki aðild að Bandalagi ísl. sérskólanema. Ég tel vera mikla þörf á að taka upp þeirra húsnæðismál ekki síður en þeirra sem eru á háskólastigi. Á undanförnum árum hafa verið stofnaðir margir nýir framhaldsskólar, og hefur það reyndar gjörbreytt aðstöðu nemenda til náms um allt land en þó er það svo enn þá að námsframboð er og verður trúlega alltaf nokkru meira hér á höfuðborgarsvæðinu en við smærri skólana úti á landsbyggðinni. Við flesta framhaldsskólana úti á landsbyggðinni hafa verið byggðar heimavistir. Engin þeirra annar eftirspurn nemenda eftir húsnæði. Hér á höfuðborgarsvæðinu er einungis um að ræða 36 pláss fyrir nemendur á heimavist við Sjómannaskólann í Reykjavík. Ég vildi aðeins koma þessu á framfæri við þessa umræðu að það þarf ekki síður að hugsa um þá sem yngri eru og þurfa að fara að heiman um 16 ára aldur. Það getur reynst mörgum unglingnum mjög erfitt að byrja í nýjum skóla í nýju umhverfi fjarri fjölskyldu sinni og það er mikil hætta á félagslegri einangrun. Það má t.d. líka benda á að fæði margra þeirra nemenda sem þannig búa er með öllu ófullnægjandi. Ég vil líka aðeins geta þess að 1985--1986 voru rúmlega 100 námsbrautir í boði hér við framhaldsskólana í Reykjavík en í því fræðsluumdæmi sem þær voru næstflestar, sem var Norðurl. e., voru þær aðeins 70. Nemendur sem vilja stunda t.d. iðnnám í fámennum greinum, ég get nefnt sem dæmi bifreiðasmíði, þeir eiga ekki annarra kosta völ en að fara til Reyjavíkur og einnig nemendur sem vilja leggja stund á hárgreiðslu. Ég vildi aðeins benda á þetta, en ég styð heils hugar þá hugmynd að komið verði upp sérstökum byggingarsjóði og ítreka að það er brýnt að ráða bót á húsnæðismálum nemenda hvort heldur er á háskólastigi eða framhaldsskólastigi.

Guðmundur Ágústsson Virðulegi forseti. Ég fagna þessari till. sem þingmenn Framsfl. flytja um að stofnaður verði sjóður til byggingar íbúðarhúsnæðis fyrir námsmenn. Það hefur verið mikið vandamál hjá námsmönnum að afla sér leiguhúsnæðis og það er rétt sem fram kom í ræðu hv. þm. Páls Péturssonar að þetta hefur haft veruleg áhrif á leigumarkaðinn hér í Reykjavík og m.a. leitt til þess að húsaleiga er allt of há. Ýmislegt hefur samt verið gert á vegum samtaka námsmanna. Nú eru í byggingu nýir hjónagarðar sem bjarga að miklu leyti þeirri þörf sem verður fyrir nemendur í Háskóla Íslands. En betur má ef duga skal. Ég verð að segja það að lítið hefur verið gert fyrir aðra en nemendur Háskólans. Það er rétt að komið verði á einhvers konar sjóði sem hægt er að ganga í til byggingar húsnæðis. Það er samt alltaf spurning hvernig standa skuli að þessu, hverjir eigi að greiða. Á það að vera ríkið eða eiga það að vera námsmenn að hluta til? Okkur er öllum kunnugt um að námsmenn hafa mjög litlar tekjur til ráðstöfunar til að borga leigu. Þess vegna ætti það að vera réttlætanlegt að ríkið komi þar inn í að einhverju leyti. Við þingmenn Borgfl. höfum lagt fram tillögur í Ed., einmitt um þetta, hvernig Byggingarsjóður verkamanna getur komið inn í og lánað allt upp í 100% til einmitt svona félagslegra bygginga. Ég held að það sé raunhæfara en að ríkissjóður styrki slíka sjóði með beinum framlögum. Hins vegar vonast ég eftir að tillagan komi vel til umræðu í þeirri nefnd sem henni verður vísað til, hv. félmn., en þar á ég sæti og mun gera mitt í því að kafa ofan í þessi mál og athuga hvort þetta sé raunhæft og hve mikinn kostnað ríkissjóður hefur af þessu máli.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Á þskj. 111 leyfi ég mér að flytja till. til þál. um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta undirbúa á vegum Náttúruverndarráðs í samráði við yfirvöld orkumála áætlun um verndun vatnsfalla og jarðhitasvæða, fossa og hvera. Slík áætlun verði lögð fyrir Alþingi til kynningar og staðfestingar haustið 1990.`` Í grg. er þessi tillöguflutningur rökstuddur og ég leyfi mér að nefna hér nokkra þætti sem varða efni tillögunnar. Í fyrsta lagi það að vísa til þess að víða eru uppi mikil álitamál varðandi nýtingu vatnsfalla með tilliti til virkjana og hið sama er raunar uppi varðandi hagnýtingu jarðhitasvæða. Sem dæmi um svæði þar sem árekstrar eru auðsæir á milli sjónarmiða hagnýtingar og verndunar má nefna Hvítá í Árnessýslu með Gullfossi og gróðurlendi við Hvítárvatn sem færi undir vatn í vatnsmiðlun vegna virkjunar í Hvítá ef til kæmi. Ég veit ekki hvort hv. alþm. er kunnugt hversu mikil vinna hefur þegar verið lögð í athugun á virkjun Hvítár í Árnessýslu. Ég get nefnt það því að það er mér í huga persónulega að ég kom nálægt því að mæla þetta svæði sumarið 1956, þá þegar. Á þeim tíma var Raforkumálaskrifstofan tekin að athuga um hagnýtingu á þessu vatnsfalli. Síðan hafa aðrir komið til, þar á meðal Orkustofnun. Það er búið að verja miklum fjármunum til þess að kanna virkjun þessa vatnsfalls með ýmsum hætti, þar á meðal að leiða vatn fram hjá Gullfossi við Haukholt og leiða það síðan inn í farveg Hvítár neðan við Gullfoss. Ég hef einhvers staðar í greinum talað um ,,framhjáhald`` í þessu sambandi, að leiða vatnið fram hjá þekktasta fossi Íslands í sambandi við virkjun árinnar. Þetta er eitt dæmi. Svipuðu máli gegnir um Jökulsá á Fjöllum, með Dettifossi og fleiri fossum neðar í ánni. Það hefur þegar verið varið verulegum fjármunum vegna hugsanlegra virkjana sem nýta mundu vatnið í Jökulsá á Fjöllum, m.a. tengt hugmynd um gífurlega stórt miðlunarlón í Möðrudal á Fjöllum þar sem það svæði allt væri undir vatni og spurning hvort kirkjuturninn í kirkju Jóns í Möðrudal stæði upp úr lóninu sem þar ætti að mynda. Það er sem sagt ein af fjölmörgum hugmyndum, en áður voru komnar útfærðar virkjunaráætlanir varðandi Dettifoss sérstaklega og virkjun í gljúfrinu rétt neðan við Dettifoss ofan við Hafragilsfossinn, eða á þeim slóðum. Ég bendi ekki á þessi dæmi vegna þess að þau séu einstök, heldur varða þau vatnsföll sem eru mjög þekkt og fossa sem eru flestum kærir sem þá hafa séð. En þannig eru álitamálin svo tugum ef ekki hundruðum skiptir í sambandi við hagnýtingu vatnsfalla. Af jarðhitasvæðum má nefna t.d. Hengilssvæðið og Torfajökulssvæðið, hið fyrrnefnda nær hagnýtingu og þegar til umræðu og ákvarðana varðandi hagnýtingu. Í því sambandi má auðvitað vísa til Nesjavallasvæðisins sem þegar er verið að virkja. Það er mikil þörf á því að komið verði við forgangsröð sem byggð verði á skilmerkilegu, fjölþættu mati á landnýtingarhagsmunum og verndarsjónarmiðum varðandi vatnsföllin og einnig jarðhitasvæðin og það fyrr en seinna, áður en lengra er haldið í þessari hagnýtingu. Á vegum Náttúruverndarráðs hefur vissulega farið fram mikil vinna og gagnaöflun til að flokka vatnsföll og fossa, jarðhitasvæði og einstaka hveri út frá verndargildi og einnig votlendissvæði og aðrar gróðurvinjar á hálendinu sem gætu orðið í hættu vegna vatnsmiðlana. Með tillögunni er að finna fylgiskjöl í formi korta að verulegu leyti, sem draga fram mat náttúruverndaraðila, Náttúruverndarráðs og aðila sem unnið hafa á þess vegum, varðandi verndargildi nefndra þátta, fossa, jarðhitasvæða og votlendissvæða í landinu. Þar er einnig að finna sérstakt fylgiskjal yfir vatnasvæði sem eru talin í sérstakri hættu, flokkun sem tengist vinnu á vegum Norðurlandasamstarfs varðandi verndun vatnasvæða. Það hefur oft verið fjallað um þessi mál, t.d. á náttúruverndarþingum, og ályktað um þessi atriði varðandi undirbúning orkumannvirkja, það sjónarmið sett fram að strax í upphafi þurfi að ganga úr skugga um umhverfisáhrif vegna hugsanlegra virkjana og einmitt að búa þurfi til forgangsröð með hliðsjón af umhverfis- og náttúruvernd. Þessi mál hafa hins vegar ekki komið hér inn á vettvang Alþingis í því formi að þau væru til ákvörðunar eða ályktana fallin af hálfu þingsins, nema í tengslum við deilur um einstakar virkjanaframkvæmdir, undirbúning virkjana, þar sem skoðanir hafa verið mjög skiptar og gæti ég nefnt mörg dæmi þar að lútandi, allt frá Laxá í Þingeyjarsýslu til Blönduvirkjunar sem nú er verið að byggja. Það er eðlilegt að stefnt sé að því að áætlun eins og tillagan gerir ráð fyrir verði fullmótuð af hálfu Náttúruverndarráðs í samvinnu við orkuyfirvöld fyrir næsta náttúruverndarþing sem halda á eftir gildandi lögum á árinu 1990. Þar væri hægt að leita viðbragða, en málið yrði síðan lagt fyrir Alþingi að því búnu. Ég minni á að það er farvegur á milli Náttúruverndarráðs og orkuyfirvalda þar sem er sérstök samráðsnefnd Náttúruverndarráðs og iðnrn. sem hefur starfað allt frá árinu 1972 og fjallað um virkjanaáform og umhverfisáhrif sem fylgja mundu ef til framkvæmda kæmi. Til þessa farvegs var stofnað af Magnúsi Kjartanssyni iðnrh. á nefndu ári og starf þessarar nefndar, sem er enn til og virk að einhverju leyti, hefur verið mjög mikilvægt og dregið úr árekstrum. Ég segi ekki að það hafi hindrað árekstra í þessum efnum, en í öllu falli hefur verið fjallað um málin frá báðum hliðum. Það er eðlilegt að mati flm. að Náttúruverndarráð hafi forgöngu um gerð verndaráætlunar, en jafnnauðsynlegt er að yfirvöld orkumála komi sínum sjónarmiðum á framfæri þannig að hvort tveggja liggi fyrir Alþingi í þeirri áætlun sem ég geri ráð fyrir að lögð verði fyrir þingið. Ég vísa til vinnu í nágrannalöndum, þá sérstaklega í Noregi þar sem aðstæður eru um margt svipaðar og hjá okkur og mjög lengi hefur verið unnið að þessum málum, vatnsafl virkjað meira en hér á landi og fyrr. Kannski má segja að Norðmenn hafi tekið seint við sér í þeim efnum en síðan það gerðist svona á sjöunda áratugnum hefur verið staðið býsna skilmerkilega að þeim málum. Ég hef hér handa á milli stutt yfirlit yfir kjarnann úr þingsályktun eða skýrslu, Stortingsmelding, sem lögð var fyrir norska Stórþingið 1984--1985 og er í endurmati á vegum umhverfisráðuneytis Norðmanna. Þar er að finna flokkun á vatnsafli sem eftir er að nýta og þar sem spurningin er um hagnýtingu eða verndun út frá fjölþættu mati. Ég tel vænlegt fyrir þá þingnefnd, hv. félmn. sameinaðs þings, sem ég legg til að fái þetta mál til meðferðar, að hún kynni sér hvernig að þessum málum hefur verið staðið hjá Norðmönnum og hvernig að því er unnið um þessar mundir, svo og að sjálfsögðu að átta sig á stöðu mála á vegum þeirrar samstarfsnefndar sem hefur unnið að þessum málum. Ég treysti því að þetta mál fái jákvæðar undirtektir hér. Það er mikið í húfi og hlýtur að vera hugur allra hv. alþm. að það verði greindir hagsmunir sem tengjast þessum málum í tæka tíð áður en farið er að verja stórum fjárhæðum í undirbúning til hagnýtingar, þannig að menn geti sparað sér þær krónur ef samstaða er um það að vernda viðkomandi náttúruverðmæti í formi vatnsfalla og fossa sem þeim tengjast, votlendissvæða sem kynnu að fara undir vatnsmiðlanir og svo ekki síður jarðhitasvæðin okkar með ómetanlegum náttúrugersemum víða þar sem eru jarðhitamyndanir og hverir. Tillaga mín, virðulegur forseti, er sem sagt að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til hv. félmn.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég kem hér fyrst og fremst til að lýsa stuðningi mínum við þessa till. sem 1. flm. hefur gert ágæta grein fyrir og er litlu við það að bæta. Það er mjög mikilvægt þegar verið er að undirbúa orkumannvirki sérstaklega, og þetta á að sjálfsögðu við öll önnur mannvirki, að tillit verði tekið til umhverfisáhrifa, hvaða áhrif þau muni hafa á umhverfið. Hingað til hefur allt of lítið tillit verið tekið til þessara þátta við skipulag, ekki bara orkumannvirkja, eins og ég sagði áðan, heldur almennt. Það þarf ekki að hafa mörg orð um það að till. mun geta sparað mjög mikið fé vegna þess að nú þegar hefur verið varið og er enn verið að verja óhemju fé í rannsóknir sem ég er alveg viss um að vilji meiri hluta þjóðarinnar er ekki fyrir að leiði til neinnar niðurstöðu. Hver vill t.d. virkja Gullfoss eða Dettifoss? Ég held því að þessi tillaga sé svo sjálfsögð að við þurfum ekki að ræða lengi um hana hér í Alþingi og vona að hún fái skjótan framgang. Við verðum þó að gera okkur grein fyrir því að ef við ætlum Náttúruverndarráði að framkvæma þessa tillögu þurfum við e.t.v. að --- og ég tel að það sé fullvíst --- auka fjárveitingar til Náttúruverndarráðs. Ef þessi till. nær fram að ganga gerum við ráð fyrir því að auka verulega á þau verkefni sem Náttúruverndarráði eru falin. Í tengslum við fjárlög hafa þingmenn Kvennalistans lagt til auknar fjárveitingar til Náttúruverndarráðs þó að við höfum ekki gert ráð fyrir að bæta þar við nýjum verkefnum. Og það sama gildir um flm. þessarar till. Ekki alls fyrir löngu talaði hæstv. menntmrh. um það í tengslum við tillögu Kvennalistans um umhverfisráðuneyti að ef einhver árangur ætti að nást varðandi náttúruvernd yrði að verja til þess auknum peningum. Það eru því flestallir, vonandi allir, sem gera sér grein fyrir því að ef við ætlum að gera eitthvað verulegt varðandi umhverfismál og náttúruvernd þurfum við að verja auknum fjármunum til þessa málaflokks. Að öðru leyti endurtek ég stuðning minn við þessa till. og vona að hún nái fram að ganga hér á þessu þingi.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég vil þakka þann stuðning sem kom fram í máli hv. 12. þm. Reykv. varðandi þessa till. Ég vænti þess að almennur vilji sé til þess að reyna að vinna vel og skipulega að þessum málum. Það er alveg rétt sem hv. þm. nefndi. Það þarf auðvitað nokkra fjármuni til þess að gera þá úttekt sem hér er gert ráð fyrir, vinna þá áætlun sem þar er um að ræða. Og það verður að treysta því að þingið veiti fé í því skyni ef þessi till. verður samþykkt. Hins vegar eru það auðvitað hreinir smámunir hjá því fjármagni sem fer til spillis með því að ráðast í ótímabæran undirbúning og rannsóknir, býsna dýrar rannsóknir margar hverjar, varðandi hagnýtingu sem hugsanlega er síðan ekki hljómgrunnur fyrir að verði byggt á til framkvæmda. Ég nefndi það ekki í máli mínu að í náttúruverndarlögum er vissulega ákvæði sem gerir það skylt að bera hönnun virkjana og annarra meiri háttar mannvirkja undir Náttúruverndarráð. Það er 29. gr. laganna nr. 47/1971. Það eitt er hins vegar ekki nóg þó að til bóta sé að hafa slíkt ákvæði því að það þarf að vinna að greiningu þessara mála vel fram fyrir sig, þ.e. tímanlega. Sá háttur hefur verið á að orkuyfirvöld hafa verið með mjög margt í takinu, auðvitað á mjög mismunandi stigi hvað undirbúning snertir, en forgangsröðun og vilji stjórnvalda í því efni hefur ekki legið fyrir. Það er slík forgangsröðun sem hér er beðið um að áætlun verði gerð um.

Flm. (Júlíus Sólnes) Virðulegi forseti. Hér er um að ræða þáltill. sem var flutt á vorþinginu í fyrra en varð þá ekki fullafgreidd. Hún kom það seint fram. Töldum við flm. því rétt að reyna að endurflytja hana því að hér er á ferðinni mál sem við teljum mjög brýnt að taka á. Held ég að allir geti verið okkur sammála um það. Því miður hefur nú þinghaldið þróast með þeim hætti að þó að þetta mál hafi verið lagt fram að mig minnir síðla í nóvember þá hefur það ekki komist á dagskrá fyrr. Ég er hins vegar ekki að kenna einum eða neinum um það. Þinghaldið hefur þróast með þeim hætti eins og ég sagði að tillögur sem komu fram í haust eru fyrst núna að sjá dagsins ljós í umræðum. Ég vil undirstrika það sem ég sagði reyndar áðan að það er ekki minni ástæða nú en í fyrra að flytja tillögu í þeim dúr sem hér liggur fyrir. Eins og segir í till., með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að láta undirbúa og halda íslenskunámskeið fyrir almenning í sjónvarpi. Gera skal ráð fyrir því að fólki gefist kostur á að rifja upp beygingarfræði íslenskrar tungu, fá æfingu í réttritun og ritleikni, þjálfun í framsögn og kennslu í talmáli. Slík námskeið skulu haldin reglulega í sjónvarpi. Kostnaður vegna þessa skal greiddur úr ríkissjóði.`` Það er alveg ljóst, og um það eru reyndar eins og ég gat um allir sammála, að íslenskan á í vök að verjast. Þegar hlustað er á fjölmiðla, bæði þuli sem þar koma fram svo og ýmsa þá aðra sem koma fram bæði í útvarpi og sjónvarpi, þá verða alls konar ambögur og sérstaklega enskuslettur mjög áberandi og virðist mér að þetta fari fremur vaxandi en að úr því dragi. Þá er eitt sem veldur mér nokkrum áhyggjum og það er að oft þegar íslenskukennarar eru spurðir út í þessa þróun, þá virðast þeir margir hverjir hafa af því litlar áhyggjur. Það undrar mig dálítið. Þeir tala oft um að hér sé um að ræða þróun málsins, eins og það er svo oft orðað, en að það sé ekki sérstök ástæða til að hafa af þessu miklar áhyggjur. Ég minnist þess að þegar þessi tillaga var lögð fram á Alþingi í fyrra þá sá einn fulltrúi íslenskukennara ástæðu til að skrifa grein í Dagblaðið þar sem fjallað var um tillöguna. Greinarhöfundur fann tillögunni allt til foráttu og taldi að flm. hennar væru að hrópa úlfur, úlfur að óþörfu. Það er mjög slæmt ef þetta er hin almenna skoðun hjá íslenskufræðingum sem kenna börnum í grunnskólum og framhaldsskólum móðurmálið. Ég vona sannarlega að svo sé ekki. Þessi tillaga var send út til umsagnar og frá Íslenskri málnefnd barst mjög ítarleg umsögn þar sem tekið er mjög rækilega undir það sem flm. till. leggja til, þ.e. að tekin verði upp reglubundin námskeið í sjónvarpi, og í útvarpi að sjálfsögðu, með þeim hætti sem við lýsum í grg. Mig langar, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp niðurlag umsagnarinnar sem barst frá Íslenskri málnefnd. Það hljóðar svo: ,,Það er mörgum manni undrunarefni að ríkið sem nú hefur rekið sjónvarpsstöð rúm 20 ár skuli ekki fyrir langa löngu hafa komið á reglubundinni íslenskukennslu í sjónvarpi eða a.m.k. gert myndarlegar tilraunir til þess. Nú á dögum er varla hægt að hugsa sér betri vettvang en sjónvarp til að koma á framfæri hvers konar fræðslu handa almenningi um mál, bókmenntir og sögu eða íslensk fræði yfirleitt. Þetta má gera á óteljandi vegu svo að allir geti fengið eitthvað við sitt hæfi og sinn smekk. Sumt má vera í skemmtunarformi, annað þurr fróðleikur og loks má blanda skemmtun og fróðleik í öllum hugsanlegum hlutföllum. Áður hefur verið vikið að þessu efni í áliti sérstakrar málnefndar sem starfaði á vegum Sverris Hermannssonar þáv. menntmrh. 1986 og í umsögn Íslenskrar málnefndar um það álit. Hvort tveggja er birt í Málfregnum I, 1987, 1. tbl., sem fylgja þessari umsögn, sjá einkum bls. 18 og 20. Auk þess gæti sjónvarpið raunar gert mikið gagn með litlum tilkostnaði þó það efndi ekki til beinna námskeiða. Í sjónvarpi mætti t.d. bregða upp einni mynd á hverju kvöldi, 15--20 sekúndur í senn, á besta sendingartíma þar sem veitt yrði fræðsla um eitt málfarslegt atriði í einu, t.d. beygingu eins orðs sem oft er rangbeygt eða rétta meðferð á orðtaki sem oft er farið rangt með o.s.frv. Af nógu er að taka.`` Ég get mjög tekið undir það sem þarna kemur fram og vil ítreka það sem kemur fram í grg. með till. að efnt verði til námskeiða í sjónvarpi fyrst og fremst því að það er langsterkasti fjölmiðillinn og áhrifa hans gætir mest í þjóðfélaginu. Það er ekki nokkur vafi á því. Þá hef ég það í huga að á besta útsendingartíma, t.d. á laugardagseftirmiðdegi milli kl. 5 og 7 eða þar um bil, væri efnt til reglubundinna námskeiða. Síðan er ekki síður mikilvægt að samhliða slíkum námskeiðum yrðu gefnar út ritraðir um íslenskt mál þar sem sett væri fram á einfaldan og skipulegan hátt beygingarfræði íslensku, orðtök, notkun orðtaka og margt annað sem hentaði fyrir almenning til þess að rifja upp íslenskt mál og beygingarkerfi þess. En öll vitum við að íslenska er það erfitt og flókið tungumál að þeir sem hafa numið íslensku í skóla, lært þar sína málfræði og ekkert gert til þess að halda henni við síðan, þeir hljóta að vera í erfiðleikum með að nota og beita íslenskunni á réttan hátt. Það er ekki nema eðlilegt. Virðulegur forseti. Ég vona að þessi till. fái góðar og skjótar undirtektir.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Ég vil taka eindregið undir efni þessarar till. og þakka hv. flm. fyrir frumkvæðið. Okkur veitir ekkert af hverju því ráði sem tiltækt er til að sporna gegn hnignun íslenskrar tungu því svo sannarlega steðjar að henni mikil hætta. Um það eru flestir sammála og öðru hverju hafa stjórnvöld rumskað og jánkað hugmyndum um aðgerðir til varnar. Tillögur um þetta efni hafa verið samþykktar öðru hverju hér á Alþingi en því miður hefur framkvæmdin yfirleitt runnið út í sandinn. Ég minnist þess t.d. að í apríl 1984 stóðum við hér og ræddum tillögu um kennslu í framburði íslenskrar tungu og málvöndun, bæði í grunnskólanámi og ríkisfjölmiðlum. A.m.k. átta þingmenn tóku þátt í umræðunum sem voru bæði skemmtilegar og fróðlegar og féllu mörg orð um þennan dýrmæta fjársjóð þjóðarinnar og mikilvægi þess að varðveita hann sem allra best. Þessi till. var síðan samþykkt í þinglok 1984. En ekki kann ég nú neinar frægðarsögur af framkvæmd málsins og ég held satt að segja að aðrir kunni það ekki heldur, a.m.k. hefur hún þá ekki vakið mikla athygli né orðið til mikils gagns. Í þessum umræðum talaði m.a. þáv. hæstv. iðnrh., Sverrir Hermannsson, áhugamaður um íslenskt tungutak og síðar menntmrh. Hann sagði þar frá tillögu sem hann hafði flutt ásamt fjórum öðrum þingmönnum árið 1977--1978 um kennslu og fræðslu í öllum greinum móðurmálsins í sjónvarpi og útvarpi, en umsjón með framkvæmd málsins átti að hafa 13 manna ráð kosið hlutfallskosningu á Alþingi. Tillagan var samþykkt töluvert útþynnt og m.a. fellt niður ákvæðið um framkvæmdaráð málsins. Þessi tillaga var sem sagt samþykkt í þinglok 1978, en eins og fram kom í máli Sverris Hermannssonar í fyrrgreindum umræðum, þá fer nú ekki öðrum sögum af framkvæmdinni en þeim að tillagan var aldrei framkvæmd. Minnir það okkur enn einu sinni á þá staðreynd að framkvæmdarvaldið liggur á því lúalagi að hundsa vilja Alþingis sem fram kemur í hinum ýmsu tillögum sem við samþykkjum hér á hverju ári. Þarna eru þá tvær tillögur svipaðs eðlis og sú sem hér er til umræðu sem voru samþykktar en aldrei framkvæmdar og sjálfsagt kunna þingreyndari menn að segja frá fleiri slíkum af þessu sama tagi. Þetta verkar auðvitað ekki beinlínis uppörvandi en má þó ekki draga úr okkur allan kjark. Ég get tekið undir margt í grg. með þessari till. og í ræðu hv. 1. flm. en margt fleira mætti færa fram til rökstuðnings. Hér er t.d. ekki minnst á þá hættu sem tölvunotkun hefur í för með sér, en oft er tölvutexti illa unninn og til vansa að mínu mati. Algengt er t.d. að það vanti kommur yfir stafi sem er nokkuð séríslenskt fyrirbrigði og textinn er þá afar ankannalegur þegar þetta fyrirbrigði fær ekki aðgang. Þá ráða tölvurnar illa við íslenskar orðaskiptingar og dagblöðin a.m.k. úa og grúa af sóðalegum villum af því tagi. Það getur jafnvel vafist stundum fyrir manni að skilja orðin þegar búið er að misþyrma þeim á þennan hátt. Þannig vill nú því miður fara með margt þegar vélar eru látnar taka við af mönnunum. Það er ekki alltaf til bóta og a.m.k. verður maðurinn að gæta þess að láta ekki tæknina taka af sér öll ráð. Í grg. er minnst á stofnanamálið sem fer ákaflega í taugarnar á mörgum og þar á meðal þeirri sem hér stendur. Það er oft verulegt átak að lesa opinberar skýrslur og greinargerðir og jafnvel þingskjöl, ekki síst þau sem koma frá ráðuneytunum, því að málið er óljóst og oft illskiljanlegt. Menn skilja það jafnvel ekki alltaf sjálfir sem eiga að túlka það, sbr. orðið ,,afgjaldskvaðarverðmæti``, sem kom til tals hér í sölum Alþingis fyrr í vetur.  Annað dæmi er reyndar úr máli hv. 1. flm. þessarar tillögu í umræðum hér fyrir ekki löngu, þar sem hann talaði hvað eftir annað um ,,virðismat aflafengs`` og hafði vafalaust upp úr opinberri skýrslu. Ég sé það alveg fyrir mér orðið að einu orði ,,aflafengsvirðismat`` og svona mætti vafalaust telja mjög lengi. Þannig veitti mörgum stofnunum og ráðuneytum ekki af snjöllum málfarsráðunauti og best væri að gefa út orðabók með skýringum á stofnanamáli. Ég held að það væri þörf á því rétt eins og nýlega var gefin út orðabók yfir slanguryrði. En það er sannarlega ástæða til aðgerða af hálfu stjórnvalda til þess að veita viðnám gegn þeim ofsóknum sem íslensk tunga má sæta. Ein slík aðgerð felst í þessari till. og ég styð hana eindregið.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Þessi till. er fyllilega tímabær því að þess sér alls staðar stað að kunnáttu fer hnignandi í meðferð málsins. Sérstaklega verður þessa vart opinberlega, í fjölmiðlum og, eins og síðasti hv. ræðumaður tók fram, í svokölluðu stofnanamáli og sjáum við þess víða stað í þeim plöggum sem við fáum í hendur. Hv. síðasti ræðumaður tók nokkur dæmi þar að lútandi og ég get ekki varist því að nefna dæmi þar sem jafnvel fjármagn eða vextir fara að lifa sjálfstæðu lífi. Svo mikið vægi fá þessi orð í texta að þau sprikla þar sjálfstæð og virðast ráða framgangi mála. En eflaust eru það börn og unglingar sem eiga mest undir högg að sækja. Þau verða fyrir mestri áreitni, bæði í sjónvarpi, myndböndum og í erlendri popp-tónlist. Eflaust er minna lesið fyrir þau heldur en gert var og þau ekki vanin við lestur eins og áður var og sjálfsagt er líka minna talað við þau inni á heimilum og þau læra tungumálið meira hvert af öðru en af fullorðnu fólki. Í gærkvöldi var í sjónvarpinu sagt frá athyglisverðu átaki sem var gert að mig minnir í Flataskóla í Garðabæ. Þar lýsti hver kennarinn á fætur öðrum áhyggjum af málfari barna og unglinga og sérstaklega notkun enskuslettna og síðan var talað við nokkur börn. Greinilegt var að þau verkefni og sú vinna sem kennarar höfðu sett í gang í þeim tilgangi að bæta þarna úr hafði vakið mikinn áhuga barnanna. Þau lýstu öll áhuga sínum á því að bæta sitt málfar og voru með heitstrengingar eins og það að þau ætluðu aldrei aftur að sletta ensku hvernig sem þeim gengur nú að lifa lífinu án þess. En kennarar þarna lýstu því yfir að þeir vildu gjarnan taka höndum saman við aðra kennara í landinu og að þetta næði víðar. Auðvitað væri best að einhvers konar landsátak yrði gert í þessu sambandi því að þannig vekti það athygli fleiri og næði sjálfsagt betri árangri. Í vetur hefur það verið mjög áberandi í fjölmiðlum, sérstaklega í hljóðvarpi, í þáttum sem fjalla um íslenskt mál að þar hafa menn aftur og aftur brýnt fyrir foreldrum að lesa fyrir börn og lesa með þeim og ræða svo við þau um efnið á eftir til þess að reyna að efla málkennd þeirra og tengja þau meira bókinni. Í gær var t.d. Illugi Jökulsson með athyglisverða fjölmiðlagagnrýni í útvarpi þar sem hann á mjög áhrifaríkan hátt hermdi eftir nokkrum sem hann hafði hlýtt á í hljóðvarpi og vakti athygli á orðfæð og því hvernig orð og orðasambönd komast í tísku og hver étur upp eftir öðrum og notar í tíma og ótíma. Þættirnir Daglegt mál og Íslenskt mál í hljóðvarpi hafa eflaust gert ómælt gagn mörg undanfarin ár og er oft ótrúlegur sá áhugi sem almenningur sýnir á þessum þáttum og þar með tungumálinu og tekur oft á lifandi hátt þátt í þeirri umræðu sem fer fram í þessum þáttum. Svipaðir þættir yrðu eflaust áhrifaríkari í sjónvarpi því að þar má nota myndmálið margumtalaða með þeim hætti að skýra það sem um er talað og ekki sakar að hafa sýnileg dæmi um það sem til fellur hverju sinni. Þetta ætti að vera tiltölulega ódýrt efni og auðvelt í framleiðslu. Fyrir nokkrum árum var að vísu gerð svipuð tilraun í sjónvarpi en hún tókst fremur illa því að slíkur var hátíðleikinn og framsetningin öll svo settleg og þurr að flestir hafa eflaust flýtt sér annaðhvort að slökkva á sjónvarpinu eða að nýta tímann í eitthvað annað meðan þessi þáttur stóð. Möguleikar sjónvarpsins voru í engu nýttir í þessum þáttum, heldur einungis gert það sem mætti gera með jafngóðu móti í hljóðvarpi. Ég held að það sé áríðandi að svona dagskrárgerð tengist fréttum og sé fremur í stuttum þáttum og fleiri heldur en löngum. Þess eru jú dæmi að stuttir fræðsluþættir hafa verið t.d. tengdir fréttum og má þar nefna smádagskrá um áfengismál, um umferðarmál, slys eða slysahættu og -varnir og eflaust eru fleiri dæmi þar um. Það þyrfti svo sem ekki að koma í veg fyrir að öðru hverju væru gerðir myndarlegir þættir sem stæðu lengri tíma um íslenskt mál, en ég býst við að árangursríkast væri að hafa þetta jafnvel tvisvar, þrisvar í viku í nokkrar mínútur í senn strax eftir fréttir. Það gæti í því sambandi verið fróðlegt að kalla stundum fyrir fjölmiðlafólk og herma upp á það ambögur og fá útskýringu frá því sjálfu hvers vegna það orðar hlutina eins og það gerir og kenna því í beinni útsendingu vegna þess að ábyrgð þeirra á málfari þjóðarinnar er mikil. Þetta þyrfti ekki að vera eins og það væri gert í refsingarskyni heldur einungis til þess að taka nýleg dæmi og leiðrétta þau á lifandi hátt fyrir framan þjóðina þannig að báðir aðilar hefðu gagn af. Það hafa eflaust margir orðið vitni að því nú á dögunum þegar hæstv. utanrrh. leiðrétti í beinni útsendingu fréttamann sem innti hæstv. utanrrh. eftir því hvort ,,kjósendum hans langaði ekki að vita`` --- og það þarf ekki að fjölyrða það að fréttamaðurinn náttúrlega setti svo ofan við þessa orðanotkun að hæstv. utanrrh. hafði auðvitað yfirhöndina það sem eftir var þáttarins. Þó að svona tillögur eða líkar hafi komið fram áður og lítið orðið úr framkvæmd og kannski ekki tekist sem skyldi þegar það hefur verið reynt þá held ég að rétti tíminn sé einmitt núna. Það leynir sér ekki að almenningur hefur nú mjög mikinn og lifandi áhuga fyrir varðveislu tungunnar, þetta er mjög víða rætt, bæði af lærðum og leikum og líklegt að áhugi yrði mikill á svona dagskrárgerð og vona ég að í það verði ráðist hið fyrsta.

Valgerður Sverrisdóttir Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þessa till. sem hér er til umræðu, ég vildi aðeins taka undir meginefni hennar og eins taka undir með þeim tveimur hv. þm. sem hér hafa tekið til máls í þessari umræðu því þar var ég alveg innilega sammála nánast hverju orði sem fram kom. Ég veit nú reyndar ekki alveg hvað hv. frsm. meinti þegar hann talaði um að það væri síst minni ástæða núna en í fyrra. Ég veit nú ekki til þess að málkunnáttu Íslendinga hafi stórlega farið aftur á þessu eina ári. Við skulum a.m.k. vona að svo sé ekki. En hann tók einmitt þannig til orða og ég vildi gjarnan að hann skýrði það aðeins frekar hvað hann meinti. Öll umræða um verndun tungunnar er af hinu góða og ég tala nú ekki um ef um átak til verndar íslenskri tungu yrði að ræða eins og hér er lagt til með þessari till. En það er eitt sem mig langar aðeins til að vara við. Ég held að við verðum að gæta þess svolítið að gera ekki um of gys að fólki fyrir ambögur. Það er kannski óhætt að gera það með fjölmiðlamenn því að þeir bera mikla ábyrgð. En ég er svolítið hrædd um að með því að ganga of langt í þá átt getum við bókstaflega hrætt unglinga og börn þannig að þeir þori ekki almennilega að nota málið vegna þess að það sé svo erfitt að tala rétt og það sé gert svo óskaplega grín að fólki sem talar ekki rétt að það sé eiginlega bara betra að sleppa því að tala mjög mikið. Það er nú einu sinni svo með íslenska tungu, og sjálfsagt allar tungur, að ef við notum hana ekki þá höfum við ekki vald á henni. Þetta vildi ég nú rétt koma inn á. Og svo er það annað. Eins og kemur fram í grg. þá er rætt um þjálfun í framsögn og það er einmitt mjög mikilsvert atriði þar sem það er einhvern veginn þannig að það er svo erfitt að fá fólk til að nota munninn þegar það er að tala. Það eru svo margir sem tala bara gjörsamlega án þess að nota munninn og þá náttúrlega verður málið ekki skýrt og ekki auðvelt að skilja þann sem talar. Ég held að þetta sé mjög góð tillaga sem hér er til umræðu og það hefur eflaust komið hér oft áður á dagskrá þó að ég kunni ekki frá því að segja sem nýliði. Það er nefnilega þannig t.d. með stafsetninguna að margir eru seinþroska og ná henni ekki í skóla svo að fullnægjandi sé og skammast sín fyrir að kunna ekki nógu góða stafsetningu og eru eiginlega að bíða eftir tækifæri til þess að læra hana betur. Þess vegna vona ég að af því geti orðið sem hér er lagt til í þessari ágætu þáltill.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Þar sem þessi till. er rædd hér af svo mörgum þá vildi ég bætast í hópinn til þess að taka undir þann áhuga sem felst í tillöguflutningnum og þau sjónarmið að það sé í rauninni ekkert ofgert í þeim efnum að rétta við hlut íslenskrar tungu. Það skiptir hins vegar mjög miklu hvernig að því er staðið þannig að fjármagn og fyrirhöfn nýtist sem best. Ég er alveg sammála flm. að auðvitað er sjónvarpið svo áhrifamikill miðill að það er mjög eðlilegt að reynt sé að leggja kvaðir á herðar þess varðandi íslenskt mál. Ég vil benda á að líklega væri einna áhrifamest ef þetta væri daglegur þáttur í starfi fjölmiðilsins og sjónvarpsins. Helst vildi ég mega segja sjónvarpsstöðva sem hér eru reknar og heimilaðar þó að ekki sé óeðlilegt að gerðar séu nokkuð aðrar og meiri kröfur til ríkisfjölmiðils heldur en kannski einkastöðva og er það þó vissulega álitamál. Ég held að stutt vakning og hvatning varðandi meðferð íslensks máls, helst daglega á vettvangi sjónvarpsins væri jafnvel áhrifameira en sérhólfað námskeið varðandi íslenskt mál þó að það geti einnig verið ágæt leið ef hægt er að efna til þess og koma því við í dagskrá á tíma sem líklegt er að margir hlýði á og verði aðnjótandi. Ekki skal ég hafa á móti því. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að það skiptir miklu að við hræðum ekki almenning varðandi notkun tungunnar og gerum ekki lítið úr fólki þó að það ráði ekki fullkomlega við það sem talin er vera rétt beyging eða rétt ritun íslensks máls eða réttur framburður. Aðalatriðið hér, eins og á öðrum sviðum, er auðvitað fyrirbyggjandi aðgerðir. Því fyrr sem þeim verður komið við þeim mun betra, hjá börnunum auðvitað sem eru í mótun, að þau geti orðið aðnjótandi að góðu tali og góðum texta, það skiptir mjög miklu máli. Fjölmiðlarnir eru hér auðvitað mjög leiðandi í þessu. Því er eðlileg krafa til þeirra sem starfa við fjölmiðla að þeir vandi sig í þessum efnum og það séu gerðar til þeirra miklar kröfur. Ég hef saknað þess nokkuð lengi og mér hefur fundist að á það skorti, en alveg sérstaklega verður þetta áberandi í þeirri svokölluðu fjölmiðlabyltingu eða ljósvakabyltingu sem orðið hefur undanfarin ár og sumpart verður rakin til breytinga á útvarpslögum. Það er ekki nóg að aðeins ríkisfjölmiðlar ástundi hér gott fordæmi og ræktunarstarf í sambandi við tunguna. Við þyrftum að geta lagt þá kvöð á hendur allra þeirra sem fá rétt til að nýta ljósvakann að þeir leggi eitthvað af mörkum í þessum efnum. Það ætti í raun að vera siðferðileg skylda þeirra sem beita þannig íslensku máli að það er haft fyrir mörgum að þeir leggi eitthvað á sig í sambandi við verndun og varðveislu tungunnar og ég á þá ekki við það í niðursuðuformi, þ.e. ekki í því formi að við eigum að líta á málið sem eitthvað óbreytanlegt því auðvitað er það í þróun eins og annað, framburður sem fleiri þættir málsins. En við þurfum að rækta grunninn, grunn málsins, og beitingu og notkun. Það er auðvitað undirstaða okkar menningar, þjóðmenningar, öllu öðru fremur. Þess vegna er þessi till. sem og aðrar á réttum stað. Ég held að sú þingnefnd sem fær þetta til meðferðar ætti um leið og hún fjallar um þennan texta, sem hér er lagður til, að fara yfir það hvað hefur gerst í sambandi við þau mál sem tengjast varðveislu tungunnar á undanförnum árum og flutt hafa verið hér inn á vettvang Alþingis, því að þau munu vera nokkur, til þess að athafnir fylgi orðum og samþykktum og þingið fylgist með hvað gerist með þær samþykktir sem frá því ganga fram til framkvæmdarvaldsins alveg sérstaklega.

Flm. (Júlíus Sólnes) Virðulegur forseti. Ég vil þakka þeim hv. alþm., sem hér hafa tekið til máls í þessum umræðum um till. okkar flm. um íslenskt mál, fyrir undirtektir og þann stuðning sem þeir hafa sýnt málinu. Mér láðist að geta þess í framsögu minni að ég vildi fá að vísa þessari till. til 2. umr. og ég geri það að tillögu minni að henni verði vísað til umfjöllunar í félmn.

Flm. (Jóhann Einvarðsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 158 að flytja till. til þál. sem er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera kostnaðar- og framkvæmdaáætlun við að setja upp lýsingu við Reykjanesbraut milli Hafnarfjarðar og Njarðvíkur og leggja hana fyrir Alþingi eigi síðar en við næstu endurskoðun vegáætlunar.`` Till. þessi var flutt fyrr í vetur er skammdegið var sem mest og veður oft erfið til aksturs. Sambærileg till. var flutt og samþykkt á síðasta þingi um lýsingu vegarins yfir Hellisheiði. Þegar hefur verið lögð fram á Alþingi till. til þál. um tvöföldun Reykjanesbrautar af þingmönnum Borgfl., till. sem er alls góðs makleg og flm. styður sem lokatakmark. Fyrir nokkrum árum stóð flm. að till. um að kanna hagnýtt gildi þeirra hugmynda sem uppi hafa verið um rafknúna járnbraut frá Reykjavík til Suðurnesja og austur fyrir fjall. Sú till. hlaut ekki afgreiðslu, en slík könnun þyrfti að fara fram. Báðar þessar till., þ.e. tvöföldun Reykjanesbrautar og rafknúin járnbraut frá Reykjavík t.d. að Flugstöð Leifs Eiríkssonar, eiga því miður allt of langt í land, m.a. vegna mikils kostnaðar. Talið er að umferð um Reykjanesbraut sé farin að nálgast 10.000 bifreiðar á sólarhring, sem segir ekki alla söguna, því að í raun eru aðeins tveir ,,toppar``, þ.e. umferðin er langmest árla morguns og síðan síðdegis á brottfarar- og komutímum flugvéla á Keflavíkurflugvelli, svo og við upphaf og lok vinnutíma á Keflavíkurflugvelli, en þar starfar mikill fjöldi Íslendinga hjá innlendum og erlendum aðilum. Slysatíðni á Reykjanesbraut er mikil og flest slys mjög alvarleg, enda hraði mikill og aðstæður ekki alltaf eins og best verður á kosið. Það er skoðun flm. að fullkomin lýsing við veginn sé fljótvirkasta og ódýrasta lausnin í sjónmáli til þess að draga úr slysatíðninni. Það hefur sýnt sig að þar sem lýsing hefur verið bætt á hættulegum umferðarslóðum hefur slysum fækkað. Unnt er að vinna þetta verk í áföngum, t.d. mætti byrja á því að lýsa upp gatnamót. Það væri mikil bót ef gatnamótin við Grindavíkurveg, Voga og Kúagerði yrðu lýst. Það er áætlað að kostnaður við að lýsa hver gatnamót þarna væri á bilinu 2,5--3,5 millj. kr. en að því yrði mikil bót. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem flm. hefur aflað sér, má áætla að kostnaðurinn við þetta verk í heild, þ.e. frá Hafnarfirði að Innri-Njarðvík, sé um 85 millj. kr., eða um 3 millj. kr. hver km. En það má líka ætla að sá kostnaður næðist verulega niður ef unnt yrði að bjóða þetta verk út í einu lagi. Reynsla af lýsingu vegarins upp í Mosfellssveit og ofan við Hafnarfjörð staðfestir það. Lagfæra þyrfti og hækka stikur þær sem eru við veginn en þær eru eina hjálp bifreiðastjóra við erfið akstursskilyrði, t.d. í skafrenningi, til þess að draga úr umferðaróhöppum, árekstrum og útafkeyrslum sem hafa verið allt of tíð, sérstaklega í vetur, enda veður oft verið válynd. Vegurinn hefur í örfáum tilfellum lokast í vetur og reyndar flesta vetur og þá fyrst og fremst við fáa staði. Á þessum fáu stöðum, sem eru við ,,hólana`` sem ég kalla stundum svo, væri unnt að draga verulega úr þessum möguleika á því að vegurinn lokaðist með því að jafna þessa hóla við jörðu. Ég tel að það ætti að hafa um það viðræður við Náttúruverndarráð hvort ekki mætti jafna þessa hóla og draga þannig úr því að það skafi í skafla á þessum fáu stöðum, en þetta eru ekki nema þrír eða fjórir staðir alla leiðina. Það er náttúrlega afar óþægilegt þegar vegur eins og Reykjanesbrautin lokast þó ekki sé vegna annars en millilandaflugsins sem rekið er eins og allir vita frá Keflavíkurflugvelli. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Flm. (Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir) Ég mæli hér fyrir þáltill. sem ég flyt ásamt öðrum þingmönnum Borgfl., þeim hv. þm. Albert Guðmundssyni, Hreggviði Jónssyni, Guðmundi Ágústssyni, Júlíusi Sólnes, Inga Birni Albertssyni og Óla Þ. Guðbjartssyni. Þáltill. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á forsætisráðherra að fela Þjóðhagsstofnun að gera úttekt á verðmætagildi heimilisstarfa í þjóðfélaginu í heild og meta gildi þeirra með tilliti til þjóðartekna eins og þær eru reiknaðar í dag.`` Þegar við lögðum þetta mál fram vakti hæstv. félmrh. athygli mína á því að tillaga svipaðs eðlis hefði áður verið samþykkt á Alþingi. Í sjálfu sér breytir það alls engu. Aldrei er góð vísa of oft kveðin. Þjóðhagsstofnun mun hafa farið eitthvað ofan í þetta en samt ekki treyst sér til að rannsaka það til hlítar. Upplýsingar sem Þjóðhagsstofnun gaf byggðust á norskri könnun og samkvæmt því var álitið að verðmætagildi heimilisstarfa hér mundi nema um 17 milljörðum kr., þ.e. tekið var mið af þessari norsku könnun. Við höldum því fram hérna í grg. að konur gjaldi þess mjög á vinnumarkaði að störfin inni á heimilunum eru ekki metin. Reyndar er það alveg áreiðanlegt. Það er furðulegt að t.d. húsmæður skuli ekki komast inn í neina lífeyrissjóði. Það er ákaflega mikið réttleysi sem þeim er boðið upp á þar. Það var ákaflega algengt, þegar konur streymdu út á vinnumarkaðinn, að þær færu í störf sem eru mjög svipuð heimilisstörfum. Ég veit mörg dæmi um það að konur, sem fóru út á vinnumarkað og fóru að vinna í störfum sem þær höfðu nánast unnið alla ævi, fengu þetta einskis metið. Þær byrjuðu alveg frá grunni í launaskalanum. Þetta sýnir náttúrlega svo að ekki verður vefengt hvað þessi störf á heimilinu eru í raun og veru lítils metin. Þau hafa alltaf þótt svo sjálfsögð að það hefur orðið að vana að líta á þau eins og þau gerðu sig sjálf. Á þessu þarf að verða breyting. Ég held að kannski sé eitt af brýnustu verkefnum í því að berjast fyrir jafnrétti kvenna það að byrja á réttum stað og byrja t.d. á svona málum. Við segjum hér í grg., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þjóðarframleiðslan mælir hagsæld þjóðarinnar fyrst og fremst á mælikvarða markaðsbúskaparins. Þannig er undanskilin nær öll vinna sem unnin er án þess að gjald komi fyrir og vega heimilisstörf þar þyngst á metunum.`` Vissulega hafa heimilisstörf breyst mikið á seinni árum. Það kemur náttúrlega margt til eins og allir þekkja, karlar og konur. Það er ekki síst að tæki til að vinna verkin með hafa breyst og eru orðin til svo að segja á hverju einasta heimili, en þrátt fyrir það þarf alltaf að vinna störfin heima. Ég hygg að þetta viti allar konur sem hafa stundað vinnu úti að verkin vinna sig ekki sjálf. Þau bíða þeirra þegar heim kemur. Að húsráðendur eigi að skipta verkunum heima á milli sín er auðvitað sanngirniskrafa. Mér sýnist eiginlega þar sem ég þekki til öllu meira um það að hjónin skipti verkunum heima fyrir á milli sín en að börnin, þó uppkomin séu, gangi í verkin heima. Satt best að segja verð ég nú að segja það að ég dáist að mörgum eldri karlmönnum sem aldrei hafa vanist heimilisstörfum, hvað þeir hafa tekið við sér og farið að taka verkin heima líka. Þar held ég að komi fyrst af öllu til að þeir eru sjálfir þreyttir og vita hvað það er og vilja þá koma til móts við húsfreyjuna og létta henni störfin líka eða taka á sig sinn hluta af erfiðinu. Hins vegar finnst mér framförin ekki ýkja mikil hvað unga fólkið snertir. Ég veit ekki hvort þessu verður breytt, en hitt veit ég að ekkert er líklegra til að breyta því en það að virkilega sé farið að meta þessa vinnu eins og hún á skilið. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri en legg til að þáltill. verði vísað til síðari umr. og félmn.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Þessi till. sem liggur hér frammi er um merkilegt mál, mál sem að vísu hefur stundum borið á góma hér í þingsölum en ekki verið tekið á sem skyldi. Könnun á verðmætagildi heimilisstarfa hefur ekki farið fram hér og jafnvel verið látið liggja að því að slíkt væri illframkvæmanlegt. Ýmsir hafa þó haldið því fram að þó að þessi hluti hagkerfisins sé ósýnilegur og komi hvergi fram í opinberum upplýsingum um efnahagsmál, svo sem Hagtölum mánaðarins, sé ekki þar með sagt að ekki sé hægt að koma við mælingum. Nú hafa Danir t.d. fært sönnur á þessa fullyrðingu og dönsku neytendasamtökin hafa gefið út bækling sem heitir á íslensku ,,Heimilisstörf, hvers virði eru þau?`` Með leyfi hæstv. forseta langar mig að lesa nokkrar niðurstöður úr þessum bæklingi þar sem ég tel að þær hljóti að eiga hliðstæður hér og að við getum litið á þær sem marktækar fyrir okkur. Þar segir m.a. að ef vinnuframlag barnafjölskyldna á heimilum í Danmörku sé metið til launa nemi það að meðaltali um 1,1 millj. ísl. kr., 162 þús. dönskum kr., á fjölskyldu á ári. Þar af færist *y2/3*y hlutar á launareikning kvenna. Í bæklingnum er sýnt fram á að með tiltölulega einföldun aðferðum geti dönsk heimili reiknað út hvers virði vinnuframlag þeirra til samfélagsins sé. Allar tölur í bæklingnum byggja á könnun sem var gerð 1987. Í Danmörku eru um 2,5 milljónir heimila og eins og gerist og gengur er þar sinnt venjulegum heimilisstörfum, svo sem skipulagningu og innkaupum, matseld og uppvaski og öðru slíku og barnauppeldi og umönnun þar sem börn eru. Og af þessum 2,5 milljónum heimila er um 1 milljón heimili einstaklinga. Samkvæmt fyrrnefndri könnun nota einstæðar konur talsvert meiri tíma í heimilisstörf en einstæðir karlar. Samanlagt vinna þessir einstaklingar um 767 milljónir vinnustunda við heimilisstörf, en það samsvarar vinnustundafjölda í öllum iðnaði Danmerkur. Svo er hér kafli sem tekur til þess hvað mikill tími fer í umönnunarstörf við börn. Hann er nokkuð langur og ég tek hann ekki en kem hér aftur að því að um 1901 milljón stunda fara í umönnun danskra barna inni á heimilunum á ári hverju. Þetta samsvarar því að tæplega 1 milljón manna hafi fulla atvinnu af þessum störfum. Og ef báðir foreldrar eru í fullu starfi á vinnumarkaði má því segja að vinnuframlag þeirra til samfélagsins samsvari þremur fullum stöðugildum hjónanna. Þessu þurfa þau að skila áður en hvíld og hinn eiginlegi frítími tekur við. Og í heildina tekið nemur vinnustundafjöldi við heimilisstörf í Danmörku 1320 milljónum tíma hjá þeim 658 þúsund fjölskyldum með börn sem búa í Danmörku. Og þar leggja konur af mörkum *y2/3*y hluta tímafjöldans. En það er eitt að reikna út fjölda vinnustunda eða ársverka við heimilisstörf og svo að meta verðmæti þeirra. Samkvæmt reikningsaðferð bæklingsins sem er fundin þannig að gengið er út frá launum heimilishjálpar, verkamanns og barnfóstru og tímakaup þeirra margfaldað með þeim tímafjölda sem fer í einstök heimilisstörf. Þá sýnir sig að innkaup og aðrir snúningar í þágu fjölskyldunnar samsvara að verðmæti 44 milljörðum danskra kr., eða 295 millj. ísl. kr., en það jafnast á við samanlögð störf við samgöngur og póst- og símaþjónustuna í Danmörku. Verðmæti almennra heimilisstarfa jafnast á við verðmæti allra starfa í iðnaði, við hótel- og veitingarekstur og einkareknar velferðarstofnanir í Danmörku. Verðmæti þeirra starfa sem í bæklingnum flokkast sem önnur hagnýt heimilisstörf svara til starfa við veitur, byggingar, mannvirkjagerð, bílaviðgerðir og fataframleiðslu í Danmörku. Og beina umönnun barna má meta að verðmæti til 20 milljarða danskra kr., en það svarar til allra starfa við þjóðkirkjuna og þeirra starfa í heilbrigðiskerfinu að frátöldum sjúkrahúsunum sem krefjast fagmenntunar. Samanlagt eru þetta 320 milljarðar danskra kr., en það nemur 43% af vergri þjóðarframleiðslu Dana og 50% af þjóðartekjum. Það er ekki svo lítil verðmætasköpun sem fer fram á heimilunum þó hún sé hvergi metin að verðleikum og ósýnileg í hagkerfinu í þokkabót. Þetta var nú um Dani. Ég tel það brýna nauðsyn að fólk hér geti haft aðgang að tölum og niðurstöðum um verðmætasköpun á heimilum, svo sem eins og frændur okkar Danir hafa komið í kring. Og nú um stundir, þegar almenningsálitið heimtar að helst allir hlutir séu metnir til peninga, er sannarlega áhugavert að það liggi fyrir svart á hvítu hvers virði þau störf eru sem eru unnin á heimilum þessa lands. Á síðari árum hafa umræður aukist um heimavinnandi fólk og athygli hefur verið vakin á kjörum þess og réttindaskorti. Ýmsar tillögur og frumvörp hafa komið fram á Alþingi sem sýna vaxandi skilning og áhuga þingmanna á réttarstöðu húsmæðra og mikilvægi heimilisstarfa sem of mörgum er gjarnt að líta á sem svo sjálfsagðan hlut að unnin séu að það gleymist að þau kosta bæði tíma og fyrirhöfn og hvergi er tekið tillit til hagsmuna þeirra sem störfin vinna. Þingkonur Kvennalistans hafa flutt frumvörp um lífeyrisréttindi handa húsmæðrum og þáltill. um mat á heimilis- og umönnunarstörfum. Sú till. varð til þess að gerð var úttekt á stöðu þeirra mála og gerð tillaga um hvernig skyldi meta þau. Skýrsla um þetta starf var lögð fram á Alþingi 1986 og niðurstaða hennar sýnir að í kjarasamningum nokkurra bæjar- og sveitarfélaga er tekið tillit til starfsreynslu við húsmóðurstörf og heimilisstörf, en það skilar svo litlum kjarabótum til kvennanna að segja má að það sé fremur viðurkenning á að meta beri þessi störf en að nokkuð raunhæft fáist út úr þeim. Mér virðist því auðsætt að forsenda þess að heimavinnandi fólk nái fram réttindum sér til handa, svo sem að starfsreynsla þess sé metin á vinnumarkaði og húsmóðurstörf séu metin til lífeyrisréttinda, sé að fram fari mat á þjóðhagslegu gildi starfanna og mat á þeirri verðmætasköpun sem fram fer á heimilunum. Það kynni nefnilega að verða til þess að verðmætamatið í þjóðfélaginu yfirleitt breyttist í þá veru að mjúku málin fengju þá virðingu sem þau verðskulda og launin fyrir þau yrðu þá e.t.v. færð til samræmis við það.

Flm. (Guðmundur Ágústsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 199 legg ég ásamt Óla Þ. Guðbjartssyni, Albert Guðmundssyni, Aðalheiði Bjarnfreðsdóttur og Hreggviði Jónssyni fram till. til þál. um könnun á afbrotaferli fanga. Till. þessi er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að láta gera könnun á afbrotaferli fanga í íslenskum fangelsum þar sem einkum væri leitast við að grafast fyrir um ástæður afbrotanna. Könnun þessi taki einnig til aðbúnaðar og starfsaðstöðu í íslenskum fangelsum og reynt verði að varpa ljósi á áhrif fangelsisvistar á hlutaðeigandi aðila.`` Í greinargerð segir svo: ,,Með könnun þessari á afbrotum, föngum og fangelsum og áhrifum fangelsunar á hlutaðeigendur er tilgangur flutningsmanna að skýra betur en nú liggur fyrir ýmis mikilvæg atriði fangelsismála hér á landi. Ef könnun þessi yrði gerð gæti hún veitt mjög mikilvægar upplýsingar sem aftur gætu orðið grundvöllur að nýrri stefnu í viðbrögðum við afbrotum hér á landi. Hver einstaklingur, sem tapast á afbrotabraut, er dýrmætur, ekki síst svo fámennri þjóð sem Íslendingar eru, og því er til mikils að vinna að framkvæmd refsivistar verði ekki afbrotamönnum til enn meiri óheilla heldur betrunar og uppbyggingar að nýju.`` Eins og fram kemur í till. er hún í tveim hlutum og beinist annars vegar að könnum á föngum sem slíkum, afbrotaferli þeirra og ástæðum fyrir brotum og hins vegar að því að kanna þær fangelsisstofnanir sem vista þessa menn. Svo að vitað sé hefur engin könnun af þessu tagi farið fram. Hins vegar hafa margar kannanir farið fram um viðurlög við ákveðnum brotum og þá oftast hvort þyngja eigi viðurlög við þeim brotum. Því miður hefur oft gleymst sá aðili sem framdi brotið, og öll áhersla verið lögð á brotið sem slíkt og fórnarlambið. Fólk hefur staðnæmst við það að fordæma gerandann. Menn gleyma því allt of oft að sá sem brotið hefur af sér sleppur út eftir ákveðinn tíma og hefur oftar en ekki sömu tilhneigingar og þegar hann fór inn í refsivistarstofnunina. Ef ekki kemur til aðstoð í fangelsum er til lítils unnið með því að dæma menn til fangelsisvistar. Aðalatriðið í þessari umræðu, um afbrot og refsingar, hlýtur að vera það að koma í veg fyrir brot. Fyrsta skrefið í þá átt er að sjá til þess að þeir sem þegar hafa framið slíkan verknað geri það ekki aftur. Í þessu sambandi má benda á athugun sem fram fór árið 1985. Sýndi sú athugun að rúmlega 60% fanga lenda oftar en einu sinni innan múranna, þ.e. þeim tekst ekki að fóta sig í tilverunni utan þeirra. Annað sem einnig er eftirtektarvert í þessari athugun er að af þessum 60% kemur meiri hlutinn oftar en þrisvar sinnum inn í fangelsi. Ef stemma á stigu við afbrotum er ljóst af þessari könnun eða athugun að beina verður meiri athygli að föngunum en gert hefur verið, kanna bakgrunn þeirra og athuga hvort bæta megi fangelsi landsins, þannig að líkindi séu fyrir því að menn hljóti einhverja betrun eftir vist þar. Forsenda fyrir því að hægt sé að taka á málum fanga er vitneskja um ástæður fyrir afbrotum þeirra og hverjar eru og hverjar hafi verið félagslegar aðstæður þeirra. Án þeirrar þekkingar verður ekki litið á fangelsi sem betrunarstað heldur einungis sem geymslustað. Uppbygging félagslegrar þjónustu innan fangelsanna er einnig nauðsynleg sé ætlunin að menn lagist eftir að hafa setið inni á stofnunum sem þessum. Könnun á orsökum afbrota nýtist ekki aðeins til að fá upplýsingar um þá menn sem sitja inni í fangelsum, heldur má einnig nýta hana í fyrirbyggjandi starfi. Á hvaða þætti þjóðfélags ætti helst að líta til að koma í veg fyrir afbrot? Hverjir eru það sem fremja afbrot? Frá hvers konar heimilum koma þeir og í hvaða stöðum eru þeir í þjóðfélaginu? Eins og ég gat um beinist till. einnig að því að kanna aðbúnað og starfsaðstöðu í fangelsum. Allir þeir sem kynnt hafa sér þessi mál vita að aðbúnaður er slæmur og aðstaðan til ýmissa starfa er mjög bágborin. Það er einkennilegt í því mikla velferðarríki sem við búum við að ekki skuli búið betur að þessum ólánssömu mönnum. Hér á landi eru starfandi þrjú fangelsi, Hegningarhúsið við Skólavörðustíg, Vinnuhælið á Kvíabryggju og Vinnuhælið á Litla-Hrauni. Öll eiga þessi fangelsi það sammerkt að vera byggð sem annað en fangelsi, vera gömul og þröng. Það má nefna hér að í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg eru 22 rúm en þar eru einungis sjö herbergi og oft þarf að vista þrjá til fjóra í hverju herbergi. Á Litla-Hrauni eru herbergi þannig að þetta eru frekar skápar heldur en vistarverur sem fólk á að búa í. Ég vona, verði þessi till. samþykkt, að við fáum svo ekki verði um villst vitneskju um þetta, bæði hvaða ástæður liggja að baki brotum, hvaða aðstæður þessir menn hafa búið við og einnig að gerð verði heildarúttekt á fangelsum eða vinnuhælum hér á landi og það geti nýst okkur til frekari uppbyggingar í viðurlagakerfinu. Ég vil sem sagt leyfa mér að vona að þessi þáltill. verði samþykkt svo gera megi eitthvað raunhæft í fangelsismálum. Að lokum legg ég það til að málinu verði vísað til síðari umr. og allshn.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Hv. 1. flm. þessarar till. hefur sýnt það áður að hann þekkir nokkuð til þeirra mála sem þessi till. varðar og vill vinna að úrbótum og það ber að virða og þakka því sannarlega er úrbóta þörf. Svo mikið vitum við sennilega öll þótt við séum misjafnlega fróð um aðstæður. Því vil ég með örfáum orðum taka undir efni till., sem er bæði þörf og góð og sannarlega tímabær, en grg. er reyndar í rýrara lagi og hefði gjarnan mátt vera fyllri en hv. 1. flm. bætti sannarlega úr með ræðu sinni áðan og gaf okkur þar miklar og góðar upplýsingar um aðstæðurnar í þessum málum. Ég minnist þess að við umræðu um fangelsismál á síðasta þingi kom fram að þáv. hæstv. dómsmrh. hygðist láta vinna og leggja fram skýrslu um fangelsismál sem gæti orðið grundvöllur að úrbótum í húsnæðismálum og aðstæðum og öllum aðbúnaði fanga. Þessi skýrsla hefur því miður ekki enn litið dagsins ljós og sé ég ástæðu til að minna á það hér við þessa umræðu og láta í ljós von um að það loforð verði efnt þótt nú hafi að vísu orðið húsbóndaskipti í dómsmrn. En vonandi er núv. hæstv. dómsmrh. sama sinnis og forveri hans svo að við getum vænst einhverra breytinga og bóta. Stjórnvöld mega alls ekki gleyma þessum ógæfusömu mönnum sem lenda í lögbrotum af ýmsu tagi og gjalda fyrir það með innilokun og fangelsisvist sem er þeim oft þung raun og ekki síður aðstandendum þeirra. Og hvað eina sem stuðlað getur að því að bæta fremur þessa menn en að gera þá verri kemur ekki aðeins þeim sjálfum og aðstandendum þeirra til góða heldur þjóðfélaginu öllu. Það er góður hugur að baki þessarar till. Efni hennar er þarft og gott og ég styð það heils hugar.