Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frú forseti. Ný skýrsla eftirlitsnefndar með skuldaúrvinnslu lánastofnana er áfellisdómur yfir 110%-leiðinni og úrræðaleysinu gagnvart þeim sem eru með lánsveð. Nefndin telur að 110%-leiðin hafi verið útfærð of þröngt en bæði ríkisstjórnin og félags- og tryggingamálanefnd tóku þátt í að móta hana ásamt bönkunum og Íbúðalánasjóði. Samkvæmt nefndinni hefði 110%-leiðin verið mun fljótvirkari 1. ef miðað hefði verið við 110% af fasteignamati í stað markaðsvirðis ódýrari eigna, 2. ef aðrar aðfararhæfar eignir hefðu ekki dregist frá niðurfærslu að ákveðnu marki og 3. ef tekið hefði verið upp fríeignarmark með fastri fjárhæð. Of þröng skilyrði fyrir 110%-leiðinni urðu til þess að lánastofnanir hófu að bjóða upp á ólíkar útfærslur. Afleiðingarnar urðu mismikil niðurfærsla tapaðra skulda þannig að þeir sem tóku lán hjá Íbúðalánasjóði fengu minna afskrifað en þeir sem tóku lán hjá hinu ríkisfyrirtækinu, Landsbankanum. Nefndin bendir á að lántakar með lánsveð hjá þriðja aðila fái minni skuldaniðurfellingar en þeir sem voru með 80–100% lán hjá bönkunum. Frú forseti. Skuldaúrræðin eru að breytast í skuldafen og handahófskennt óréttlæti. Á þessu ber ríkisstjórnin ábyrgð ásamt félags- og trygginganefnd undir forustu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur og óska ég eftir að hún bregðist við gagnrýni eftirlitsnefndarinnar.

Frú forseti. Skýrsla eftirlitsnefndarinnar er góð leiðsögn fyrir þingið um þann hluta aðgerða gegn skuldavanda sem lúta að löggjöf á okkar vegum. Ég tel að störf nefndarinnar og skýrslur hennar sýni okkur að það var hárrétt ákvörðun hjá hv. félags- og trygginganefnd haustið 2009 að setja nefndina á laggirnar til að auka gegnsæi í aðgerðum fjármálastofnana og byggja upp traust almennings á aðgerðunum. Varðandi 110%-leiðina eru þrjár aðkallandi spurningar fyrir þingið úr þessari skýrslu. Í fyrsta lagi er sú að umsóknir eru færri en búist var við og ég tel að þingið þurfi að kanna hvort fólk hafi misst af úrræðinu vegna umsóknarfrestsins og hvort bregðast þurfi við því. Þá tel ég að samkomulaginu hafi ekki verið fylgt að öllu leyti en þingið setti lög um 110%-leið Íbúðalánasjóðs samkvæmt samkomulaginu og nefndin gerir athugasemdir við skort á gagnsæi hvað þetta varðar og telur að betra hefði verið að gera sameiginlegan viðauka við samkomulagið. Ég tek undir það, enda gerðum við sem löggjafi ráð fyrir því að þetta samkomulag væri grundvöllurinn að lagasetningu okkar. Í þriðja lagi er fjallað um lánsveð sem falla utan 110%-leiðarinnar. Það er mjög bagalegt því að það bitnar fyrst og fremst á kaupendum sem fjárfestu í fyrstu íbúð á tímabilinu 2004–2008 og tóku húsnæðislán í mikilli eignabólu. Lánsveðin eru eignarréttarvarin og við höfum stöðugt lent í vandræðum með úrræði eins og greiðsluaðlögun og 110%-leið vegna þeirra. Við verðum nú að fá upplýsingar um þessi veð, umframveðsetningu þeirra og kostnað við niðurfellingu, og koma með tillögur á grundvelli þeirra upplýsinga. 
             Ég tek heils hugar undir þær óskir lánsveðhópsins að hann fái sömu meðhöndlun og aðrir með yfirveðsetningu. 
            

Virðulegi forseti. Sú alvarlega staða er komin upp í kjölfar jarðskjálftanna sem niðurdæling Orkuveitu Reykjavíkur á Hellisheiðinni framkallaði á dögunum að fullkomin óvissa ríkir um það hvers það er að bæta tjón á mannvirkjum af völdum skjálftanna, innbúi, húsum og öðru. Viðlagatrygging vísar því frá sér, segist ekki hafa lagaheimild til að bæta tjón sem er komið til út af jarðskjálftum af mannavöldum og tryggingafélag Orkuveitunnar vísar í þessu tilfelli því frá sér og yfir á Viðlagatryggingu. Þessi deila og þessi óvissa var staðfest á fundi bæjarstjóra Hveragerðis og framkvæmdastjóra Viðlagatryggingar eftir helgina. Þarna vísar hver á annan og íbúar Hveragerðis í þessu tilfelli og auðvitað íbúar landsins alls sem mega eiga von á þessu þurfa að búa við þá óvissu að eignir þeirra og innbú séu ótryggð að því leytinu að fullkomin óvissa ríkir um það hvers er að bæta það. Þetta er algerlega óviðunandi staða. Hún brýtur gegn þeim grundvallarrétti að hver maður búi við öryggi um tryggingu eigna sinna, mögulegt tjón á heimili, innbúi og öðru, hvort sem er af mannavöldum eða náttúrunnar. Þessari óvissu verður að eyða og það hratt. Því hef ég lagt fram fyrirspurn til hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um það með hvaða hætti sé hægt að höggva á þennan hnút og eyða þessari óvissu. Jafnframt staðfesti ráðherrann það við mig í símtali í morgun þar sem hann er staddur erlendis að þetta verði að taka fyrir án tafar. Náist ekki að skýra hvers er að bæta tjónið og Viðlagatrygging og tryggingafélagið vísa áfram hvort á annað og íbúarnir þurfa að búa við þessa óþolandi óvissu verður að sjálfsögðu að breyta lögum þannig að annaðhvort sé það staðfest hlutverk Viðlagatryggingar að bæta tjónið þó að það sé tilkomið af jarðskjálfta sem er framkallaður með niðurdælingu eða tryggingafélag viðkomandi orkufyrirtækis, Orkuveitu Reykjavíkur í þessu tilfelli. Þetta verður að gera. Löggjafinn verður að standa skil á þessu máli og komi ekki fram stjórnarfrumvarp um það verðum við þingmenn að taka okkur til 

Frú forseti. Í dag leggur Sjálfstæðisflokkurinn fram þingsályktunartillögu um aðgerðir í efnahagsmálum. Áður hefur Framsóknarflokkurinn lagt fram sínar tillögur um aðgerðir í efnahagsmálum. Ríkisstjórnin hefur boðað að á næstunni verði kynnt efnahagsáætlun til næsta árs en hún hefur ekki komið fram. Ríkisstjórnin hefur fram til þessa skilað auðu um efnahagsáætlun til næsta árs. Tillögur stóru stjórnarandstöðuflokkanna á Alþingi sýna svo ekki verður um villst að það er nóg af hugmyndum. Það er hægt að vinna bug á þessu ástandi. Það á að lækka skatta, um það eru stóru stjórnarandstöðuflokkarnir sammála. Það verður að auka framkvæmdastigið í landinu, en ríkisstjórnin hefur ekki fundið neinar leiðir til þess. Reyndar eru síðustu fréttir af framkvæmdum í landinu á hinn veginn, þ.e. að þau áform sem voru uppi á borðum séu að renna út í sandinn og menn að hætta við fjárfestingar sem vonast var til að gætu farið af stað. Það verður líka að huga að stöðu fyrirtækjanna í landinu, sérstaklega samkeppnisstöðunni gagnvart þeim risastóru fyrirtækjum sem hér eru að myndast og eru í eigu bankanna og stóru lífeyrissjóðanna. Það er hægt að finna leiðir til að takast á við skuldavanda heimilanna. Nú þegar rúmlega tvö ár eru liðin frá því að ríkisstjórnin tók við eru ekki enn komin nein svör um það hvaða framtíð bíður íslensks sjávarútvegs. Það eru komin rúmlega tvö ár af þessu kjörtímabili og sjávarútvegurinn í landinu er enn þá í fullkominni óvissu með það hvaða framtíð bíður hans, hvaða fiskveiðistjórnarkerfi á að gilda í landinu. Þetta er algjörlega óviðunandi ástand. Á því er hægt að vinna bug 

Frú forseti. Eins og fram kom í máli formanns Sjálfstæðisflokksins áðan leggjum við sjálfstæðismenn fram okkar efnahagstillögur í dag. Mig langar að eiga samtal við hv. formann fjárlaganefndar Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur um meðal annars þær breytingar sem við leggjum til varðandi skatta. Það liggur alveg ljóst fyrir að við erum með mjög ólíka lífssýn hvað varðar skattamál. Við sjálfstæðismenn höfum alla tíð lagt áherslu á að hafa lága skatta og einfalt kerfi en hv. þingmaður og reyndar þingmenn alls stjórnarliðsins, samfylkingarmenn sem vinstri grænir, eru eindregnir stuðningsmenn hárra skatta og flókins skattkerfis. Þetta er sá veruleiki sem við búum við þrátt fyrir að fyrir liggi meðal annars könnun frá Harvard, virtri menntastofnun vestur í Bandaríkjunum, sem sýnir fram á allt annað með könnunum allt aftur til ársins 1971 sem sýnir fram á að þau ríki sem fóru leið lágra skatta og einfalds kerfis komust fyrr út úr kreppunni. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún geti ekki tekið undir þær tillögur okkar sjálfstæðismanna sem snerta álögur er tengjast barnafjölskyldum, hvort hún styðji okkur sjálfstæðismenn ekki í því að lækka skatta, virðisaukaskatt á barnavörum og nauðsynjum sem tengjast barnauppeldi, ekki síst í ljósi þess að álögur á millistéttarfólk og barnafólk hafa verið auknar sérlega á umliðnum árum. Þetta er fyrri spurningin hjá mér. Í öðru lagi langar mig líka til að vita hvort hún sé ekki líka stuðningsmaður okkar í Sjálfstæðisflokknum við að styðja við frekari hvata til fyrirtækja til að ýta undir enn frekari nýsköpun, m.a. til að fyrirtæki fari í að setja aukna styrki og aukin framlög inn í menntakerfið eða inn í menntunina, inn í nýsköpunina, íþróttir og menningu sem þurfa svo sannarlega á styrkjum að halda, ekki síst þegar erfitt er með flókið og hátt hlutfall skatta. Ég vil spyrja þessarar einföldu spurningar: 

Frú forseti. Ég fagna því að fá að eiga orðastað við hv. þingmann um skatta. Ég hefði reyndar frekar viljað fjalla um frábærar skattbreytingar ríkisstjórnarinnar sem hafa leitt til þess að yfir helmingur hjóna greiðir nú lægra hlutfall af tekjum sínum í skatt en 2008 -  Varðandi tillögur Sjálfstæðisflokksins hef ég ekki haft tök á að kynna mér þær í hörgul. Hv. þingmaður talar um virðisaukaskattsbreytingar á barnavörur. Ég held að við séum öll sammála um að það sé full ástæða til að endurskoða virðisaukaskattskerfið og vörugjaldakerfið á Íslandi en ég er ekki tilbúin á þessari stundu, hér og nú, að taka einn flokk út úr þessum kerfum og fjalla um hann sérstaklega enda hef ég ekki náð að kynna mér vel tillögur Sjálfstæðisflokksins. Hvað varðar hvata til nýsköpunar og ívilnanir til fyrirtækja til að greiða framlög til menntakerfis, menningarmála og slíks ætla ég ekki að draga dul á það - án þess að tala kannski fyrir Samfylkinguna í heild sinni get ég talað fyrir minni persónulegu skoðun og hún er sú að það sé mun heppilegra að fyrirtæki greiði sína skatta og síðan sé menningarsamtökum gert að sækja um styrki í gegnum sjóði þar sem er úthlutað út frá jafnræði og gegnsæi og ríkisvaldið útdeili fjármunum til menntamála. Hitt er annað mál að það er mikilvægt að það sé hvati til fyrirtækja á Íslandi að stunda og stuðla að nýsköpun og hafa aðgerðir ríkisstjórnarinnar miðað að því einmitt að aðstoða fyrirtæki sem eru í nýsköpun.

Virðulegi forseti. Mig langaði að koma hingað upp og segja nokkur orð um atvinnumálin í landinu í framhaldi af þeirri ákvörðun forsvarsmanna Alcoa að hætta við áformin um álverið á Bakka sem kynnt voru í byrjun vikunnar og við ræddum reyndar talsvert í gær. Umræðan um atvinnumál hefur, bæði í landinu og reyndar hér í þinginu, um langt árabil dálítið minnt mann á fótboltaleik. Menn hafa skipt sér í lið með og á móti tilteknum verkefnum, jafnvel tilteknum fyrirtækjum og í stað þess að skipa okkur í sveit með skjólstæðingum okkar, með þjóðinni allri, með fólkinu sem vantar vinnu, hvort sem það er í Þingeyjarsýslum eða á Suðurnesjum, hefur umræðan snúist um Bakka hér, Helguvík hinum megin og menn hafa skipt sér í sveitir með og á móti þessum fyrirtækjum. Ég held að það sé mjög mikilvægt núna þegar þetta verkefni er komið á endastöð að við drögum lærdóm af þessu. Lærdómurinn er meðal annars sá að við getum ekki sem stjórnmálamenn talað orkuna upp úr jörðinni. Við þurfum að gera raunhæfar áætlanir þegar nýting orkuauðlinda er annars vegar. Sömuleiðis getum við ekki farið fram á það gagnvart ríkisfyrirtæki eins og Landsvirkjun, sem eru vörslumenn nýtingar orkuauðlindarinnar, að þeir selji orkuna á útsöluverði. Almenningur á kröfu á því að arðurinn af nýtingu auðlindanna sé hámarkaður í öllum tilvikum. Hlutverk okkar hér í salnum er að koma með uppbyggilegar tillögur um hvernig skapa megi almenn skilyrði fyrir aukinni fjárfestingu í landinu og ég fagna þeim tillögum sem hafa komið fram frá bæði Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki á síðustu dögum. Það var prýðileg umræða í gær um atvinnumál. Þar var líka fjallað um eflingu græna hagkerfisins þar sem allir flokkar eru saman á tillögunni um að fara meðal annars í fimm ára átak um að örva erlendar fjárfestingar í vistvænum fjárfestingarverkefnum. Ég skora á okkur öll að þétta raðirnar, tengja saman þessar tillögur og koma fram með heildstæða fjárfestingaráætlun um uppbyggingu til næstu ára.

Virðulegi forseti. Í Þingeyjarsýslum hefur ríkt samstaða um uppbyggingu álvers á Bakka. Þar hafa menn ekki skipað sér í fylkingar eða knattspyrnulið eins og lýst var áðan. Því skal haldið til haga að það voru sveitarstjórnarmenn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar sem hófu þá vegferð sem nú er á enda og framsóknarmenn, sem eru með mikinn meiri hluta, beittu sér fyrir því að fá bæði sjálfstæðismenn og samfylkingarmenn með til að ná þessu markmiði fram. Það ríkir mikil reiði og mikil vonbrigði í Þingeyjarsýslum, sérstaklega þegar menn áttuðu sig á því að það hlakkaði allverulega í mörgum stjórnarliðum í umræðunni í gær. Mönnum finnst sárt að heyra að ekki sé nægileg orka í Þingeyjarsýslum jafnvel þó að fyrir liggi að hægt verði að ná um 525 megavöttum, og 325 eru nú þegar í húsi. Menn spyrja: Af hverju er ekki hægt að taka umframorkuna af landsnetinu? Þarf hún öll að koma úr Þingeyjarsýslu? Til að útrýma þeirri tortryggni sem ég tel mjög eðlilega af hálfu þeirra sem búa í Þingeyjarsýslum hef ég ákveðið að leggja fram þingsályktunartillögu þar sem segir svart á hvítu að sú orka sem finnist í Þingeyjarsýslum verði nýtt til atvinnuuppbyggingar á svæðinu. Ég vonast til að sú tillaga njóti brautargengis á Alþingi vegna þess að hún mun verða í anda þeirrar viljayfirlýsingar sem ríkisstjórnin gerði við sveitarstjórnarfulltrúa. Þar segir, með leyfi forseta: „Aðilar eru sammála um mikilvægi þess að nýta jarðvarma í Þingeyjarsýslum til umfangsmikillar atvinnuuppbyggingar og eflingar byggðar á svæðinu.“ Frá þessum markmiðum má alls ekki hvika. 

Virðulegi forseti. Nú hafa litið dagsins ljós tillögur í efnahagsmálum frá Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki, plan B og plan D. Margt gott er þar lagt til enda erfitt að setja sig upp á móti heildarsvip þegar menn deila peningum út til hægri og vinstri um að lækka skatta, ætla að fara í aukin útgjöld og fjárfestingar. En gætum að því, virðulegi þingheimur, að grundvöllur þessara tillagna er góð staða ríkissjóðs. Menn geta komið fram með metnaðarfullar tillögur í kosningabaráttu um bættan hag vegna þess að ríkissjóður er nú í miklu betri aðstöðu en hann var þegar núverandi ríkisstjórn tók við. Hér er ég að tala um kosningabaráttu innan flokka en ekki á milli flokka. Grundvöllur þessara tillagna er að hér hafa verið teknar erfiðar ákvarðanir við rekstur ríkissjóðs.  Betur hefði farið á því og jafnvel aukið á trúverðugleika þessara tillagna frá íhaldsöflunum hefðu þau stutt við bakið á ríkisstjórninni þegar hún lagði grunn að þeim efnahagsbata sem menn keppast nú við  
            

Virðulegi forseti. Við þökkum hv. þm. Magnúsi Orra Schram fyrir skemmtiatriðið. Þessi hv. þingmaður ætlaði að keyra Icesave hér í gegn og var stöðvaður af stjórnarandstöðunni. Og virðulegi forseti,  Ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að nú er gert ráð fyrir því að kostnaður við umboðsmann skuldara verði á næsta ári 1.050 millj. kr. Í lok þess árs munu 2.500 millj. kr. hafa farið í það embætti. Ég held að það sé umhugsunarefni fyrir okkur öll að ef við hefðum bara nýtt þessa fjármuni, sem auðvitað eru greiddir, til skuldaniðurfærslna hjá heimilum hefðu 500 heimili til dæmis getað fengið 5 millj. kr. afslátt. Nú er ég bara í mestu vinsemd að velta þessu upp: Erum við að gera skynsamlega hluti? 2.500 millj. kr. í stofnun umboðsmanns skuldara, í rekstrarkostnað. 

Forseti biður hv. þingmenn um að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi taka undir með hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni og hvetja til þess að leita hið fyrsta lausnar á því álitamáli sem hefur skapast varðandi manngerða jarðskjálfta sem orsakast af niðurdælingu Orkuveitu Reykjavíkur á Hellisheiði. Ég hvet til þess að menn leysi þetta álitamál áður en skaðinn verður, áður en þarna verður tjón sem menn fara svo að bítast um hver eigi að bera kostnaðinn af. Þetta er ekki einkamál Hvergerðinga, þetta er ekki einkamál þeirra sem verða fyrir barðinu á þessu núna. Ég vek athygli á því að Orkuveita Reykjavíkur og Hellisheiðarvirkjun eru ekkert sérstaklega langt frá höfuðborginni. Guð forði því, en ekki er útilokað að stór jarðskjálfti hefði áhrif hér, það er alls ekki ólíklegt eða útilokað að það geti gerst, þetta er verkefni sem við þurfum að einhenda okkur í. Mig langar aðeins út af umræðum um tillögur og aðgerðir í efnahagsmálum að segja: Við sjálfstæðismenn komum fram með tillögur okkar í dag og eins og komið hefur verið inn á hafa framsóknarmenn líka lagt tillögur sínar fram. Við umræðu um stefnuræðu forsætisráðherra og í umræðum á þinginu svara bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra gjarnan þannig: Þið komið ekki með neinar lausnir, þið gagnrýnið og ekkert er á ykkur að græða þar sem þið hafið ekkert fram að færa. Nú liggja enn á ný, svart á hvítu, fyrir lausnir, tillögur okkar, okkar aðferð, okkar leið í þessum efnum. Hv. þm. Magnús Orri Schram getur komið hingað uppfullur af sjálfshóli og sjálfsvorkunn og kvartað yfir því að hann sé í einhverjum leiðangri og að við styðjum hann ekki í því. Nei, hv. þingmaður, vegna þess að okkur hefur ekki litist á þær aðferðir sem ríkisstjórnin hefur notað. Okkur hefur ekki litist á þær aðgerðir sem farið hefur verið í. 

Forseti vill enn hvetja hv. þingmenn til að virða tímamörk. Ræðutíminn er tvær mínútur undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Það mætti halda að eftir að þingflokkar stjórnarandstöðunnar lögðu fram efnahagstillögur sínar hafi fulltrúar stjórnarliðsins farið á sjálfseflingar- eða hópeflisnámskeið, mæta hér með miklar furðuræður um það hve ástandið í efnahagsmálum sé gott og hrópa svo allir æft húrrahróp eftir þær undarlegu ræður. Ég ætlaði hins vegar ekki að ræða um það, ég ætlaði að ræða um forsetann, forseta Íslands. Það hlýtur að valda okkur þingmönnum áhyggjum að sjá hvers lags bréfaskriftir hafa gengið á milli forseta Íslands og hæstv. forsætisráðherra og hvað hæstv. forsætisráðherra hefur leyft sér að fara langt út fyrir valdsvið sitt og inn á svið bæði forsetans og þingsins. Ég vil því hvetja virðulegan forseta til að ræða þessi mál við hæstv. forsætisráðherra, útskýra fyrir hæstv. forsætisráðherra hvert valdsvið hans er og hvetja hann til að láta af bréfaskriftum eins og send hafa úr forsætisráðuneytinu á Bessastaði. Jafnframt vil ég hvetja virðulegan forseta þingsins til að útskýra fyrir þingmönnum að ekki er hægt að leyfa sér hvað sem er þegar menn ræða um forsetaembættið og forsetann. Það þarf að sýna því embætti lágmarksvirðingu. Þó að menn kunni að vera svekktir yfir því að forseti Íslands hafi lagt meira til í því að bæta stöðu ríkissjóðs, þá stöðu sem hv. þm. Magnús Orri Schram var að lýsa hér áðan, en stjórnarliðið þá þýðir ekki að fara í hefndaraðgerðir, vera fullur heiftar, skrifa - við skulum ekki kalla þetta haturspóst en reiðipóst á forsetann; og ég tala ekki um það blogg og þær yfirlýsingar sem komið hafa frá nokkrum hv. þingmönnum. Ég vil hvetja virðulegan forseta til að taka á þessu.

Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að koma inn á það sem hv. síðasti ræðumaður talaði um. Ég ætla að leyfa mér í því sambandi að furða mig á þeirri skapvonsku sem kemur fram í bréfi frá æðsta embætti landsins, sem ég ber mikla virðingu fyrir, við mjög eðlilegum spurningum sem berast úr forsætisráðuneytinu, um hver verði viðbrögð forsetaembættisins við spurningum sem lagðar voru fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þar kom fram sú skoðun að hugsanlega væri rétt að forsetaembættið setti sér siðareglur líkt og ætti við um ráðherra og alþingismenn. Sú einfalda spurning var lögð fram af embættismanni: Hvert er viðhorf embættis forseta Íslands til þessa? Þá kemur skapvonskubréf hið mesta frá æðsta embætti landsins. Ég hef út af fyrir sig áhyggjur af okkur öllum ef menn sem gegna æðsta embætti landsins geta ekki svarað einföldum spurningum eins og þessum af fyllstu kurteisi heldur fara í vont skap. Ég tel að við á Alþingi þurfum vissulega að huga að því og við þurfum að fara ofan í þær spurningar sem fram komu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Við þurfum þá kannski að spyrja embætti forseta Íslands að því hver viðbrögðin séu við þessum spurningum og þá geri ég ráð fyrir að það komi í rétt pósthólf og eftir réttum línum.

Frú forseti. Vegna orða hv. þm. Magnúsar Orra Schrams vil ég segja að hér hefur verið biðstaða í tvö ár, 20% heimila eru í alvarlegri fjárhagsstöðu. Við höfum hins vegar lagt til í plani B og alveg frá upphafi að stækka eigi kökuna, að auka eigi hagvöxtinn, að koma eigi fólki í vinnu og þannig auka tekjur ríkissjóðs. Og, frú forseti, þannig drögum við úr þörfinni á að skera niður, bæði á Landspítalanum og á heilbrigðisstofnunum úti á landi þar sem þegar er of langt gengið. Ég vil nota tækifærið og spyrja enn og aftur á sama veg og við spurðum í fyrra: Hver er stefnan varðandi þetta? Á að skera þetta allt niður og færa alla þjónustu á einn stað? Varðandi réttargeðdeildina á Sogni sem var til umfjöllunar í síðustu viku: Hver er sparnaðurinn á næsta ári? Treystir Landspítalinn sér ekki til að standa undir þeirri faglegu þjónustu vegna þess að það þarf að keyra korteri lengur út á Klepp en í Ölfus? Snýst þetta virkilega um það? Erum við ekki með eitt atvinnusvæði? Að lokum vil ég taka undir það mál sem hv. þm. Björgvin G. Sigurðsson ræddi fyrr í dag um þá undarlegu stöðu sem komin er upp þegar menn eru farnir að velta því fyrir sér hver eigi að bæta tjón eftir jarðskjálfta. Jarðskjálfti er jarðskjálfti og það hlýtur að vera hægt að gera þá kröfu til okkar, ef það liggur ekki fyrir í dag í lögunum, að það sé skýrt að þeir sem verða fyrir tjóni geti fengið eðlilegar bætur. Og ég held að það verði eitt af því sem við verðum að taka upp. Ég skil það ekki þegar menn koma hingað upp og hrósa sér af gríðarlegum árangri. Auðvitað hefur árangur náðst, skárra væri það. En það er enn allt of mikið atvinnuleysi. Við erum enn á leiðinni að skera niður og hækka skatta. Það er röng leið. Við þurfum að fara aðra leið, hina leiðina. Plan B er leiðin.

Frú forseti. Ég hafði ætlað að ræða annað hér en í ljósi þeirrar umræðu sem hér spannst um forseta Íslands og bréfaskriftir milli hans og forsætisráðherra langar mig að blanda mér inn í þær umræður. Allt frá því að forsetinn í tvígang vísaði Icesave-samningum í þjóðaratkvæðagreiðslu hefur öllum sem fylgst hafa með íslenskum stjórnmálum, hvort sem er hér inni á Alþingi eða annars staðar, verið ljóst að hæstv. ríkisstjórn hefur verið í heilögu stríði við forseta Íslands. Ef einhver ætti að skoða og meta viðbrögð sín við síðustu tveimur árum er það hæstv. forsætisráðherra. En hennar flokkur og hæstv. ríkisstjórn í tvígang - í öllu falli í fyrsta skiptið áttu Icesave-samningar að fara í gegnum ríkisstjórn án þess að nokkur hefði séð þá, í gegnum þingflokka stjórnarflokkanna án þess að nokkur aðili hefði séð þá. Allir mærðu þessa samninga. Þegar ríkisstjórnin kynnti þá í fyrsta skipti áttu þeir einungis að fela í sér örfáa milljarða á ríkissjóð en sú tala hækkaði og hækkaði eftir því sem meira var gert opinbert. Þetta var vegna þess að menn nenntu ekki að hanga yfir þessu lengur og svo hleypti Alþingi Íslendinga þessu í gegn, felldi í tvígang þjóðaratkvæðagreiðslu um málið og forseti Íslands tók stöðu með fólkinu, vísaði þessu til þjóðaratkvæðagreiðslu, og síðan hefur ríkisstjórnin verið í heilögu stríði við forseta Íslands. Þetta er öllum ljóst sem fylgjast með. Ég er algerlega sammála forseta Íslands um að hæstv. forsætisráðherra ætti að hætta þessu. Hann ætti að hætta þessu bulli og snúa sér að því sem máli skiptir að koma Íslandi út úr þeirri kreppu sem við erum í.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðir um tóbaksvarnir. Ég vil taka fram að það eru fulltrúar fjögurra flokka sem flytja þetta mál, þ.e. sú er hér stendur fyrir Framsóknarflokkinn, Þuríður Backman fyrir Vinstri græna, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir fyrir Samfylkinguna, Margrét Tryggvadóttir fyrir Hreyfinguna, Álfheiður Ingadóttir fyrir Vinstri græna og Eygló Harðardóttir fyrir Framsóknarflokkinn. Tillagan hljómar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að fela velferðarráðherra að vinna 10 ára aðgerðaáætlun um tóbaksvarnir þar sem einn liðurinn verði að sala á tóbaki verði takmörkuð við apótek.“ Nokkuð umfangsmikil greinargerð fylgir tillögunni enda er málið mjög viðamikið og tekur á fjölmörgum atriðum hvað varðar tóbaksvarnir. Tillaga sama efnis var lög fram á síðasta þingi, 139. löggjafarþingi, en þó er búið að breyta greinargerðinni aðeins. Ekki var mælt fyrir tillögunni þá enda kom hún frekar seint fram og þess vegna fór hún hvorki í nefnd né til umsagnar. Það má segja að hún sé að fara í fyrsta skipti í almennilega vinnslu hér í þinginu, enda kemur hún mjög fljótt fram að þessu sinni. Þingið var sett 1. október, og tillagan er komin á dagskrá. Þegar tillagan var lögð fram síðasta vor hlaut hún gríðarlega mikla athygli og var mjög umdeild, svo að vægt sé til orða tekið. Margir voru mjög ánægðir með hana, en margir líka mjög óánægðir. Hún vakti svo mikla athygli vegna þeirrar hugmyndafræði sem felst í henni um að koma tóbaki inn í apótek og að að 10 árum liðnum verði tóbak afhent gegn lyfseðli. Þetta er mjög róttæk hugmynd og vakti mikla athygli, bæði innan lands og erlendis. Ég fór í óteljandi viðtöl við erlenda fjölmiðla, sumarið fór að hluta til í það og var það mjög skemmtileg reynsla. Ég ætla að tipla hér á helstu atriðum þessarar tillögu. Meginmarkmið þessarar aðgerðaáætlunar, og það er gríðarlega mikilvægt að ná meginmarkmiðinu fram, er að koma í veg fyrir að ungmenni ánetjist tóbaki og minnka þannig nýliðun í hópi reykingamanna. Tillagan snýr því sérstaklega að ungmennum en síður að þeim sem nú þegar reykja, hinum eldri. Þó að vissulega snúi ýmis atriði að þeim er meginmarkmiðið að koma í veg fyrir að ungmenni byrji að reykja. Aðgerðirnar beinast ekki gegn reykingafólki. Þeir sem reykja og geta ekki eða vilja ekki hætta geta áfram nálgast tóbakið sitt með ákveðnum aðferðum og skilyrðum eftir að tóbak hefur verið tekið úr almennri sölu. Tillagan felur það hins vegar í sér að aðgengi að tóbaki yrði takmarkað í áföngum á þessu tímabili. Sölu yrði hætt í þrepum, svo sem í nálægð við skóla, í matvöruverslunum, í söluturnum, á bensínstöðvum o.s.frv. Þannig yrði tóbak einungis selt í apótekum í lok tímabilsins gegn framvísun tóbaksseðils frá heilbrigðisstarfsmanni. Flutningsmenn tillögunnar telja mjög mikilvægt að tengja á þann veg heilbrigðisstarfsfólk, sem gæfi út tóbaksseðla, og lyfjafræðinga við tóbaksvarnir á virkan hátt. Hins vegar er opnað á það í greinargerðinni, og það eru nýmæli frá því málið var lagt fram í vor, að gera þetta öðruvísi ef þetta þykir of róttækt, þ.e. að setja tóbakið í apótekin. Í greinargerðinni segir: „Þyki slíkt skref of róttækt að mati Alþingis telja flutningsmenn rétt að skoða næstbesta möguleikann, þ.e. þann möguleika að takmarka sölu tóbaks við Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins (ÁTVR) í lok tímabilsins í stað apóteka en benda á að þá tapast hin virka tenging við heilbrigðisþjónustuna.“ Ýmis önnur mótrök eru gegn því að selja tóbakið í ÁTVR, meðal annars hefur verið bent á að ekki sé æskilegt að þeir sem reykja þurfi að vera útsettir fyrir áfengi þegar þeir kaupa tóbak í ÁTVR. Við sem flytjum þetta mál teljum að þrátt fyrir þessi mótrök mundi mikill sigur vinnast í tóbaksvörnum ef sala yrði takmörkuð við ÁTVR þótt allra best væri að takmarka tóbakssöluna við apótek með tengingu við heilbrigðisþjónustuna. Það væri vissulega mikill sigur að koma tóbakinu úr almennri sölu og inn í ÁTVR þó að best væri að setja þessa vöru í apótekin að okkar mati. Flutningsmenn telja því eðlilegt að Alþingi skoði báða þessa möguleika, þ.e. á að takmarka söluna við ÁTVR eða við apótek í lok tímabilsins. Ef ákveðið yrði að fara með sölu tóbaks alfarið í ÁTVR er eðlilegt að skoða hvort lyfjafræðingar sjái um afhendingu tóbaksins vegna sérþekkingar þeirra á skaðsemi og eituráhrifum tóbaks og til að veita ráðgjöf. Aðgerðaáætlunin miðar við það að ná meiri árangri í baráttunni gegn tóbaksnotkun en við höfum náð. Þó má segja að nú þegar höfum við náð frekar góðum árangri. Um 15% Íslendinga reykja og er það lægra hlutfall en gengur og gerist í flestum Evrópuríkjum þannig að nú þegar hefur okkur tekist vel til. Ef þessi áætlun nær fram að ganga ætti það að heyra til undantekninga að Íslendingar neyti tóbaks að 10 árum liðnum. Við sem flytjum þetta mál sættum okkur ekki við að tóbakssjúkdómar dragi um 300 Íslendinga til dauða á ári, þar af 20–30 vegna óbeinna reykinga. Tillagan er því lögð fram til að fækka markvisst dauðsföllum og auka lífsgæði og verja ungmenni. Því miður er talsverðri markaðssetningu enn beint að ungmennum - tóbaksmarkaðssetningu - við teljum að hana þurfi að stöðva. Þótt við höfum náð miklum árangri í tóbaksvörnum, 15% þjóðarinnar reykja, þá reykja því miður 20% ungmenna um tvítugt. Við teljum það algjörlega óásættanlegt. Það er óásættanlegt að um 700 ungmenni skuli ánetjast tóbaki á Íslandi á ári. Þá má ætla að um helmingur þeirra ungmenna falli frá fyrir aldur fram vegna reykinga. Við bendum líka á að lítið hefur verið fjallað um rétt barna og fóstra til reyklauss og tóbakslauss umhverfis. Þann rétt verður samfélagið að tryggja, en um 10% þungaðra kvenna sem nota tóbak ná ekki að hætta notkun þess þrátt fyrir þungunina og stefna heilsu barna sinna með því í talsverða hættu. Það eitt ætti að vera nægjanleg rök til að taka tóbak úr almennri sölu. Við bendum líka á að reykingar valda miklu fjárhagslegu tjóni í samfélaginu. Það nemur tugum milljarða af skattfé borgaranna. Við hefðum frekar viljað sjá þá peninga nýtta í betri samfélagsleg verkefni. Við viljum draga skipulega úr aðgengi að tóbaki. Við viljum líka huga að verðlagningu tóbaks. Við viljum koma í veg fyrir notkun tóbaks þar sem það getur skaðað aðra. Við viljum stöðva kynningu á tóbaki og auka aðstoð við þá reykingamenn sem vilja hætta. Við teljum að styrkja þurfi fræðslu- og eftirlitsaðila í störfum sínum og við teljum líka rétt að tóbak verði skilgreint sem ávana- og fíkniefni. Það verði líka skilgreint sem krabbameinsvaldandi eiturefni og hættulegt efni og lög sem eiga við um slík efni eiga líka að eiga við um tóbak. Ég vil taka það fram hér, virðulegur forseti, að þessi tillaga dettur ekki úr lausu lofti hingað á borð þingmanna, heldur var við vinnslu hennar leitað ráða hjá tóbaksvarnahópi Læknafélags Íslands, en þann hóp skipa læknarnir Kristján G. Guðmundsson, Sigríður Ólína Haraldsdóttir, Valgerður Rúnarsdóttir og Þórarinn Guðnason. Þessi hópur hjá Læknafélaginu, tóbaksvarnahópur Læknafélagsins, hefur það hlutverk að vinna með stjórnvöldum að næstu skrefum í tóbaksvörnum á Íslandi og byggir starf sitt á stefnu- og aðgerðaáætlun Læknafélags Íslands í tóbaksvörnum. Það er því mjög mikil fagleg þekking á bak við þessa tillögu sem hefur þá komið í gegnum þennan hóp inn í þetta plagg. Stefna og aðgerðaáætlun Læknafélagsins í þessu máli byggist á tillögum sem voru samþykktar á tóbaksvarnaþingi árið 2009, en það þing sóttu um 100 manns úr fjölmörgum geirum samfélagsins, bæði frá hinu opinbera og frá grasrótarsamtökum. Ég vil líka taka það fram að tóbaksvarnaþing sem er nýafstaðið samþykkti ályktun sem fól í sér að þingið styður við þá tillögu sem hér er verið að mæla fyrir. Tóbaksvarnaþing 2011 skorar á yfirvöld að samþykkja þá ályktun sem hér er mælt fyrir. Við vinnslu þessarar þingsályktunartillögu var líka haldinn fundur með Lyfjafræðingafélagi Íslands. Sá fundur varð meðal annars til þess að það var tekið út úr málinu að skilgreina tóbak sem lyf, enda held ég að það hefði fallið um sjálft sig, við hefðum aldrei náð að skilgreina það sem lyf af því tóbak er svo hættulegt að í dag dytti engum í hug að skrá það sem vöru á markaði yfirleitt og það mundi ekki nást að flokka það sem lyf vegna gríðarlegra neikvæðra aukaverkana þess. Flutningsmenn vilja hvetja Alþingi til að skoða þessa tillögu mjög vel og alla þá þætti sem í henni felast og samþykkja hið fyrsta þær aðgerðir sem felast í henni sem samstaða næst um. Það er hægt að samþykkja mjög mikið sem tillagan gengur út á. Sumt er umdeilt og þarf kannski meiri skoðunar við, en annað væri hægt að samþykkja mjög hratt. Hvert ár skiptir máli í því sambandi. Í tillögunni eru tilgreindir sjö meginþættir áætlunarinnar sem við viljum að velferðarráðherra setji í gang. Í fyrsta lagi fækka sölustöðum tóbaks, minnka þannig aðgengi og stemma stigu við nýjum neysluformum á tóbaki. Ég lýsti hér áður hvernig á að trappa niður hvar tóbak er selt, það á að enda í apótekum eða í ÁTVR. Við segjum líka að við viljum að sala á íslensku neftóbaki verði óheimil. Þetta er auðvitað umdeilt atriði. En það er nú þannig, virðulegur forseti, að neftóbak er notað á annan hátt en áður, það er sett á vitlausan stað ef svo má að orði komast, það er sett í munn í staðinn fyrir að setja það í nef. Nú er svo komið að um 20% drengja á Íslandi, ungra drengja, neyta neftóbaks á vitlausum stað, þ.e. setja það í munn. Þetta teljum við að gangi ekki upp. Við erum þar reyndar líka bundin af rammasamningi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þar sem við skuldbundum okkur til að hindra ný neysluform tóbaks, þetta er nýtt neysluform að setja neftóbak í munn. Við viljum því að bannað verði að selja neftóbak á Íslandi þar sem ungt fólk er farið að nota það í munn, það er skaðlegt. Við viljum líka að reykingar verði afnumdar á almannafæri. Það eru fá ár síðan það þótti í lagi að reykja í kvikmyndahúsum, flugvélum, rútum o.s.frv., en það þykir fráleitt í dag. Í öðru lagi, eða í lið 2, er einnig talað um að við viljum ekki að reykt verði á lóðum opinberra bygginga, á gangstéttum, í almenningsgörðum, á baðströndum. Við nefnum að nú þegar er bannað að reykja í Fjölskyldu- og húsdýragarðinum, eða mælst til þess að fólk reyki ekki þar. Það verði bannað að reykja undir stýri líkt og bannað er að nota farsíma undir stýri. Óheimilt verði að reykja í bílum þar sem börn eru undir 18 ára. Óheimilt verði að reykja á svölum fjölbýlishúsa, nema húsfélög leyfi slíkt sérstaklega, þarna er aðeins verið að milda hlutina frá fyrra máli. Þetta er umdeilt. Margir segja: Við viljum ekki reykja yfir börnunum okkar, við förum út á svalir og reykjum þar. Aðrir segja: Ég vil geta sett barnið mitt í barnavagn út á svalir og vil að barnið sofi úti, ég get það ekki af því fólkið á neðri hæðinni reykir og reykurinn fer beint upp og inn í barnavagninn. Þetta þurfa húsfélög þá að skoða. Við viljum líka að þeir sem búa í fjölbýli beri ábyrgð á því að reykurinn berist ekki í íbúðir annarra eða í almennt rými. Ég vil taka það sérstaklega fram, af því að hæstv. forseti Alþingis, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, er sérstakur áhugamaður um það ákvæði að fólk í fjölbýli beri ábyrgð á því að reykurinn frá því berist ekki í næstu íbúðir eða í almennt rými. Þetta er mjög mikilvægt. Við leggjum líka til að reykingar verði óheimilar í nærveru þungaðra kvenna. Við viljum að auglýsingar verði fjarlægðar. Alþjóðlegt samstarf verði um að banna auglýsingar á tóbaki og settar verði sérstakar viðvaranir sem þeki 80% af sígarettupökkunum með heilsuviðvörunum, og að þetta verði ekki aðlaðandi umbúðir. Ég vil að lokum, þar sem ég næ nú ekki að fara mjög náið út í þetta allt á þessum stutta tíma, taka fram að efnahagslegar aðgerðir eru gríðarlega mikilvægar. Núna er sígarettupakkinn seldur á um það bil 1 þús. kr. Ef hann ætti að standa undir þeim samfélagslega skaða sem hann veldur, tóbaksreykurinn, ætti að selja pakkann á 3 þús. kr. Samfélagið tapar líklegast 27 milljörðum á ári vegna afleiðinga tóbaks. Þetta er að okkar mati gríðarlega há tala og þess vegna viljum við gera allt sem í okkar valdi til að minnka neyslu tóbaks. Ég vil að lokum ítreka, virðulegi forseti, að aðalatriðið er að verja börn og ungmenni. Það er ekki of erfitt fyrir þá sem reykja að fara í apótekin og ná sér í sígarettur í framtíðinni þegar þeir vita að með því eru þeir að verja börn og ungmenni, koma í veg fyrir að börn og ungmenni byrji að reykja.

Forseti. Mig langaði aðeins að taka til máls í þessu máli. Ég er ein af sex flutningsmönnum. Mig langar að byrja á því að þakka 1. flutningsmanni, Siv Friðleifsdóttur þingmanni fyrir að leggja þetta mál fram og hafa til þess hugrekki og kjark, því að það var alveg ljóst í byrjun að þetta er mjög róttæk hugmynd, sérstaklega eins og málið var lagt fram fyrst. Það er þannig stundum þegar lagðar eru fram þingsályktunartillögur að menn setja fram ýtrustu kröfur og svo skoða menn málin betur á milli þinga eða í nefnd og þá taka málin breytingum, alla vega oft. Það hefur einmitt gerst í þessu tilfelli. Tillagan er svolítið breytt og aðeins mildari en ég held að hún nái alveg sama tilgangi. Ef hún nær fram að ganga held ég að hún muni hafa sömu áhrif. Eins og kom fram í ræðu framsögumanns er það auðvitað meginmarkmið að reyna að hefta nýliðun og vernda ungmennin okkar. Þessi tillaga hefur verið gagnrýnd fyrir forsjárhyggju. Almennt er ég ekki hrifinn af forsjárhyggju, mér finnst að fólk eigi sjálft að bera ábyrgð á lífi sínu, en þegar um ungmenni er að ræða ber okkur sem samfélagi að sýna vissa forsjárhyggju og kostnaður af völdum reykinga er ekki einkamál þeirra sem veikjast eftir að hafa reykt alla ævi. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég þakka 1. flutningsmanni fyrir og tek það fram að ég styð þetta mál auðvitað, enda ein flutningsmanna þess.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður sagði að það þyrfti ákveðinn kjark til að flytja svona róttæka tillögu og það er rétt. Ég vil taka fram að auðvitað olli hún miklu fjaðrafoki þegar hún kom fyrst fram, alveg eins og tillagan um að banna reykingar á veitinga- og skemmtistöðum. Það var mjög umdeilt og olli miklu fjaðrafoki, sérstaklega á stöðunum sjálfum, veitinga- og skemmtistöðunum. Margir eigendur voru foxillir og töldu að þessir staðir færu allir lóðbeint á hausinn og ég veit ekki hvað og hvað. Það er mjög merkilegt að upplifa það í dag að sumir þessara aðila hafa gefið sig fram við mann sérstaklega og þakkað fyrir þá baráttu sem þá var háð og sagt: Þú hafðir rétt fyrir þér, staðurinn fór ekki á hausinn, ég nýtti sjálfur tækifærið og hætti að reykja og dætur mínar o.s.frv. Það er svolítið merkilegt hve viðhorfið getur breyst ofboðslega hratt og hve menningin getur breyst hratt. Það er eiginlega svolítið gaman að upplifa hversu hratt hún getur breyst. Ég er sannfærð um að það munu verða tekin róttæk skref í tóbaksvörnum vegna þess að við vitum svo mikið í dag, við vitum svo mikið um hve tóbak er hættulegt. Ég held líka að þeir sem reykja eigi að koma í baráttuna með okkur. Þeir vilja flestir hætta en geta það ekki. Það vill eiginlega enginn sem reykir í dag að barnið sitt byrji að reykja. Af hverju ekki? Af því að menn vita hvað þetta er hættulegt. Ég er algjörlega sannfærð um að við munum taka mjög róttæk skref á næstunni til að verja börn og ungmenni. Ég minntist á það áðan að erlendir fréttamenn hefðu rætt þetta mikið við mig og þegar samtölunum lauk sögðu þeir nokkrir: Ég vona að þú náir þessu í gegn og þið á Íslandi. Ég á dóttur/son og ég skil ekki af hverju ég næ ekki að hefta reykingarnar hjá viðkomandi.

Virðulegi forseti. Markmiðin með þessari tillögu eru jákvæð og göfug. Eins og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir fór yfir og þekkir höfum við náð árangri á þessu sviði. Við erum meira að segja með ágætisuppskrift að þessu. Við höfum unnið eftir ákveðnum leiðarljósum í ár og áratugi, við höfum rannsakað þetta betur en flestar þjóðir og erum meira að segja með leiðir sem eru kallaðar íslenska leiðin þegar kemur að baráttu gegn vímuefnum. Við höfum náð þeim árangri að notkun á tóbaki og vímuefnum hefur minnkað mikið, sérstaklega í grunnskólum. Ég tel að við eigum að vinna áfram á þeirri braut. Þar er um að ræða samstarf á milli rannsóknaraðila og þeirra sem eru í mestum samskiptum við börn og ungmenni. Auðvitað skipta heimilin mestu máli en sömuleiðis skiptir nærumhverfið, tómstundir, skóli og annað slíkt, gríðarlega miklu máli. Á þeim grunni lét ég vinna vinnu sem margir tugir ef ekki hundruð aðila komu að, bæði úr grasrótinni, fræðimannastétt og annars staðar frá. Niðurstaðan var heilsustefna sem tekur á fleiri þáttum en þessum, svo sem offitu, geðvernd o.fl. Ég vildi vekja athygli á því að núverandi ríkisstjórn hefur í rauninni sett allar þessar áætlanir í skúffu og ekkert gert með þær. Þar voru sett tölusett markmið um það hvernig ná ætti mælanlegum árangri í þessum þáttum, ekki bara í vímuvörnunum heldur líka gegn offitu og hreyfingarleysi, í geðverndarmálum og öðru slíku. Í rauninni voru stigin þar fyrstu skrefin í því að taka á öllum þáttum, ekki bara gagnvart börnum og ungmennum heldur líka þeim sem eldri eru. Það verður hins vegar að segjast að þarna var ekki mikið um boð og bönn. Það var eitthvað um slíkt en almenna leiðin var sú, enda hefur það gefist vel, að vera með jákvæða og uppbyggilega nálgun í þessu. Fyrirmyndir skipta gríðarlega miklu máli. Það er margsannað að þegar börn og ungmenni stunda heilbrigðar tómstundir, hvort sem það eru íþróttir, tónlist eða í æskulýðsfélögum, hefur það jákvæð áhrif, ekki aðeins fyrir þau heldur líka fyrir nærumhverfið. Til dæmis þar sem íþróttalíf er öflugt þar eru líka minni líkur á að börn og ungmenni neyti vímuefna þó að þau taki ekki beinan þátt í íþróttum sjálf. Ég vonast til að núverandi stjórnvöld - það er nú enginn stjórnarþingmaður hér, virðulegur forseti, ef undan er skilinn virðulegur forseti sem er að sjálfsögðu líka hv. þingmaður - að þetta ágæta fólk taki sér tak og setji þetta í forgang. Ég held að þetta sé afskaplega mikilvægt mál og ég þakka hv. þingmanni fyrir að leggja áherslu á það með þessari þingsályktunartillögu. Hins vegar eru þarna ákveðin atriði sem eru augljóslega snúin, t.d. eru apótekin ekkert sérstaklega mörg í landinu, þau eru 63. Síðast þegar ég skoðaði það var að minnsta kosti mjög stór hluti þeirra, ég held að það hafi verið 80%, það hefur kannski breyst núna - ég gekkst fyrir ákveðnum breytingum í smásöluumhverfi í lyfjum og vonast til að þar hafi samkeppni aukist - en þar voru tveir risar með um 70–80% af markaðnum. Það eru líkur á því að við náum ekki að þurrka út tóbaksbölið sem hefur fylgt mannkyninu í ansi langan tíma þannig að það er spurning hvort það sé skynsamlegt að koma sölunni á því til fárra aðila og sömuleiðis, ef menn ætla að gera þetta tilvísanaskylt, er eitthvað í það að heilbrigðiskerfið og heilsugæslan taki við meiru slíku. Til dæmis eru uppi hugmyndir um að tilvísanakerfi sé ekki raunhæft einfaldlega vegna þess að heimilislæknar eru of fáir. Er það eitt af áhyggjuefnunum hve sú stétt er að eldast og þó að aukin endurnýjun hafi átt sér stað núna er það ekki nægjanlegt til að taka við stórum og miklum verkefnum. ÁTVR-búðirnar eru 46 og hingað koma ferðamenn og þeir eiga kannski ekki jafnauðvelt með eða finnst sjálfsagt að fara í þær búðir til að kaupa tóbak. Þetta er eitthvað sem þarf að líta til þegar við skoðum þessi mál. Hins vegar fagna ég allri umræðu og frumkvæði þegar kemur að því göfuga markmiði að vinna gegn því að börn og ungmenni ánetjist tóbaki, sama hvers konar tóbaki. Það er barátta sem er eilíf, það er barátta sem við þurfum virkilega að leggja miklu meiri áherslu á. Ég tel það vera skyldu stjórnvalda. Núverandi ríkisstjórn hefur hefur ekki framfylgt þeirri stefnumörkun sem kynnt var og lögð fram en opinberir aðilar, ríki og sveitarfélög, ýmis ráðuneyti, æskulýðsfélög og sérfræðingar, komu að þeirri stefnumótun og samþykktu hana og ef menn vilja ekki framfylgja því eiga þeir að koma með eitthvað annað og metnaðarfyllra og leggja það fram og vinna eftir því. Mér finnst því miður að áherslan hafi verið of mikið á boð og bönn í stað þess að koma með heildstæða stefnumótun sem byggir á þeim vísindalega grunni sem við Íslendingar eigum. Við eigum mikla auðlegð í þeim rannsóknum sem liggja til grundvallar þeim árangri sem við höfum náð fram til þessa. Virðulegi forseti. Ég vil bara hvetja hv. stjórnarliða til að fara yfir þessi mál og setja þau í forgang, því að svo sannarlega hafa þau ekki verið í forgangi hjá núverandi ríkisstjórn. Því fer víðs fjarri.

Virðulegur forseti. Ég átti ekki alveg auðvelt með að skilja hvað fulltrúi Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, vildi varðandi þetta mál - halda áfram á sömu braut var sagt. Ég tel ekki æskilegt að halda áfram á sömu braut, þ.e. gera ekki neitt nýtt, ég tel að við eigum að taka ný róttæk skref eins og hér er lagt til. Hv. þingmaður nefndi apótekin, að þau væru ekki mörg, en þau eru alveg nógu víða. Þeir sem reykja mundu alveg geta náð sér í sitt tóbak áfram eftir að það væri selt einungis í apótekum. ÁTVR er líka alveg nógu víða til að fólk gæti nálgast tóbak sitt í gegnum ÁTVR. Heilsugæslan þolir ekki að ávísa var sagt. Hún mundi alveg þola að ávísa seðlum, algerlega, að mínu mati. Það yrðu ekki margar ávísanir. Þær mundu líklega gilda í langan tíma hjá þeim sem væru skilgreindir með tóbaksfíkn, það væri því ekkert mál. Ég hef hins vegar fundið að innan Sjálfstæðisflokksins hafa verið efasemdir. Ég man þegar við bönnuðum reykingar á veitinga- og skemmtistöðum var haldinn upplýsingafundur hjá SUS. Þar komu t.d. fulltrúar tóbaksframleiðenda sérstaklega á fundinn. Það var svolítið gaman að því, ég hélt að það væru læknar en svo var ekki. Ég held að Heimdallur hafi ályktað í vor og dregið í efa að óbeinar reykingar væru skaðlegar og ég veit ekki hvað og hvað. Það eru því ýmsar hugmyndir á lofti innan Sjálfstæðisflokksins sem ég kvitta ekki upp á. En ég fagna því að hv. þingmaður skuli taka jákvætt undir þessa baráttu almennt en það hefði verið ágætt að fá sterkari viðhorf gagnvart þessari tillögu sem slíkri.

Virðulegi forseti. Ég vona að ég hafi ekki skilið hv. þingmann svo að hún hafi verið að gera lítið úr því sem sjálfstæðismenn hafa gert í forvarnamálum. Ég rétt leyfi mér að vona að hv. þingmaður hafi kynnt sér þá heilsustefnu sem var kynnt hér á haustmánuðum 2008. Ég veit ekki til þess að nokkurn tímann hafi verið metnaðarfyllra plagg lagt fram með alhliða stefnumótun um forvarnamál á Íslandi, þar sem voru mælanleg markmið á öllum þeim þáttum sem ég fór yfir. Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður geti ekki alveg afgreitt það þannig að það sé ekkert mál fyrir heilsugæsluna í landinu að taka við auknum verkefnum. Ég veit ekki hvar hv. þingmaður hefur kynnt sér málin en núna er biðtíminn eftir að komast til læknis í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu nokkrir dagar. Það er alveg sama hvaða verkefni við aukum. Ef biðtíminn er núna nokkrir dagar mun hann ekki styttast með auknum verkefnum, það segir sig sjálft. Ég held að engin ástæða sé til að leggja málin upp þannig að einhver í Sjálfstæðisflokknum hafi verið að halda því fram að óbeinar reykingar væru ekki hættulegar. Ég hef ekki heyrt það. Virðulegi forseti. Ég velti því upp af ástæðu að apótekin, hvort sem okkur líkar betur eða verr, eru bara 63. ÁTVR-búðirnar eru 46. Þetta eru staðreyndir sem liggja fyrir og við breytum því væntanlega ekki, ég held að ekki sé vilji til að fjölga þeim. Ég held að við ættum að sameinast um að reyna að koma góðum málum hér fram þegar snýr að forvarnamálum. Ég held ekki að lausnin á málum á því sviði sé að vera með boð og bönn. Eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel höfum við með jákvæðum og uppbyggilegum forvörnum náð mjög miklum árangri. Við ættum að geta náð með aukinni áherslu á forvarnir því markmiði að hreinsa tóbak og vímuefni úr grunnskólum og framhaldsskólum. Það felur að vísu í sér að við eigum að ganga harðar fram í því að sjá til þess að ekki sé neytt þeirra efna í þeim skólum, hvort sem það eru grunnskólar eða framhaldsskólar, og við eigum ekkert að hika neitt við það að ganga hart fram í því. Ef menn vilja hins vegar, sem ég býst nú við að hv. þingmaður hafi áhuga á, ræða þær hugmyndir þá verða menn auðvitað að ræða þær út frá staðreyndum. Staðreyndin er sú að útsölustaðirnir eru þetta margir, það mun auðvitað hafa ákveðinn galla í för með sér. Það hefur líka galla í för með sér að ef við búum áfram við þá stöðu að fáir aðilar sjái um söluna þá erum við hreint og klárt að færa gríðarlega mikil viðskipti til þeirra. Ef þetta færi í gegn værum við að færa til tveggja aðila gríðarlega mikil viðskipti. Við getum ekki horft fram hjá því. Það er einn sá þáttur sem menn þurfa að líta til. Er það vilji hv. þingmanna að koma viðskiptum til tveggja apótekarahringja sem Samkeppniseftirlitið hefur m.a. gert athugasemdir við að séu samkeppnisráðandi? Ég hélt að það væri sátt um að reyna að auka samkeppni á því sviði. Virðulegi forseti. Ég held að afskaplega mikilvægt sé í þessum málum að ef einhver kemur og reynir að ræða þetta með þeim hætti út frá staðreyndum, bendir á staðreyndir, að menn fari ekki í þær skotgrafir og segja: Heyrðu, viðkomandi hlýtur að vera á móti því að forvarnir séu gegn reykingum og forvarnir séu yfir höfuð. Mér fannst hv. þingmaður detta í þann pytt áðan. Ég vonast til að við getum tekið þessa umræðu á málefnalegan hátt. Ég held að það sé grundvöllurinn til að ná árangri. Hvað varðar stefnu okkar sjálfstæðismanna hvet ég menn til þess að kynna sér heilsustefnuna sem var kynnt í nóvember 2008, þ.e. fyrsti hlutinn, en núverandi ríkisstjórn hefur ekkert gert með.

Virðulegur forseti. Ég vil gjarnan bregðast við ræðu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar af því að ég á ekki von á að fleiri sjálfstæðismenn taki til máls. Mér finnst mikilvægt að átta mig á hvað Sjálfstæðisflokkurinn vill í málinu. Hér er sagt að ekki eigi að vera boð og bönn, en það eru boð og bönn í þessum málaflokki eins og svo mörgum öðrum málaflokkum. Það er t.d. bannað selja ungmennum tóbak. Árið 2007 bönnuðum við reykingar á veitinga- og skemmtistöðum, það er bann. Stundum þarf að grípa til boða og banna. 
             Varðandi það mál sem hér er flutt - það er ekki verið að banna tóbak, það verður áfram selt. Það er bara spurning hvar á að selja það. Reyndar viljum við banna reykingar í bílum með börnum. Það eru ýmis boð og bönn í málinu líka, en það sem er kannski mest umdeilt er þetta með apótekin eða ÁTVR. Hér var sagt: Vilja menn færa þessi rosalegu tóbaksviðskipti til tveggja hringja, lyfjahringja? Í dag eru lyf seld einungis hjá þessum tveimur hringjum eða í þessum apótekum sem til staðar eru. Lyf eru seld þar í dag. Þannig er staðan. Ég sé ekkert athugavert við það að tóbakið fari þangað líka og reynt að tengja það þannig við heilbrigðisþjónustuna með tilvísunum eða tóbaksseðlum. Heilsugæslan ræður algjörlega við það. Þetta yrði ekki sligandi verkefni fyrir heilsugæsluna, alls ekki, það eru ekki það umfangsmikil skrif sem þyrftu að fara fram með þeim hætti. Alls ekki. Ef tóbak yrði selt í ÁTVR vil ég benda hv. þingmanni á að þau gríðarlegu viðskipti með tóbakið færu þá inn í ÁTVR þar sem allt áfengi er selt. Allt áfengi er selt í ÁTVR í dag. Er það rosalegt? Nei, ég bara styð það, mér finnst það frábært. Ég er t.d. ekki talsmaður þess að áfengi verði selt í matvöruverslunum eins og margir telja að sé rétt að gera. Ég er algjörlega á móti því. Ég tel því að tóbak gæti alveg farið inn í ÁTVR þó að ég hefði frekar viljað fá tóbakið inn í apótekin. Það er nú svo að maður hefur ákveðna reynslu af samstarfi um þessi mál. Ég nefndi áðan upplýsingafund sem SUS hélt um þá tillögu að banna reykingar á veitinga- og skemmtistöðum á sínum tíma. Þangað mættu fulltrúar tóbaksinnflytjenda. Ég hélt þá vera lækna sem sátu á fyrsta bekk og fylgdust með fundinum og var agalega ánægð með það. En þetta voru fulltrúar tóbaksinnflytjenda og það var svo sem ágætt að þeir voru þarna að fylgjast með umræðunni. Þetta var eini fundurinn sem ég rakst á þá, þeir voru þarna. Ég vil líka nefna að Heimdallur ályktaði, að ég held í vor, um þetta mál. Þar komu fram efasemdir um skaðsemi óbeinna reykinga. Þegar við fjölluðum árið 2007 um bann við reykingum á veitinga- og skemmtistöðum komu hér upp fulltrúar einungis frá einum flokki sem dró í efa skaðsemi óbeinna reykinga. Þeir voru frá Sjálfstæðisflokki. Þar með er ekki sagt að sú er hér stendur segi að Sjálfstæðisflokkurinn sé á móti forvörnum, alls ekki, það er nú gamalt trix sem hv. þingmaður notaði hér „let them deny“ - látum þau afneita einhverjum orðum - það hef ég ekki sagt. Ég tel að í Sjálfstæðisflokknum sé fólk sem vill mjög vel í forvörnum. Þess vegna eru það mér að vissu leyti ákveðin vonbrigði að það vildi enginn, ekki einn einasti sjálfstæðismaður, vera með á þessu máli, enginn. Samt er þetta flokkur sem oft er klifað á að sé stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn. En það er opið fyrir hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson að skella sér á þetta mál ef hv. þingmaður vill, en þá felur það í sér að hv. þingmaður gæti séð fyrir sér að apótekin tækju að sér söluna eða ÁTVR eins og fram kemur í tillögunni. Ég tel mjög brýnt að þingið skoði allt sem felst í aðgerðaáætluninni. Í henni eru gríðarlega mörg atriði. Þetta er mjög heildstætt plagg af því að svo margir sérfræðingar hafa unnið það. Mér er til efs að heilbrigðisráðuneytið eða velferðarráðuneytið hafi eitthvað miklu betra fram að færa því að þau hafa ekki á að skipa færari sérfræðingum en þeim sem hafa komið að málinu nú þegar. Ég vona að þingið samþykki eins mikið af þessu og það telur sér unnt að samþykkja sem fyrst og skoði síðan vel þessi umdeildari atriði sem reyndar er búið að milda síðan málið var lagt fram í vor, opna á það að skoða ÁTVR-leiðina í staðinn fyrir að gera ekki neitt til dæmis. Það væri stórsigur að koma tóbakinu inn í ÁTVR. Þá gæti fólk nálgast það þar en börn og ungmenni væru varin miklu betur en í dag. Ég er sannfærð um að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, ásamt fleirum, vill leggja mikið á sig við að verja börn og ungmenni. Ég veit að það er alveg skothelt.

Virðulegi forseti. Mér þykir miður, vegna þess að ég ætlaði að koma hingað upp í jákvæða uppbyggilega umræðu um þessa tillögu, að hv. þingmaður skuli vísa í einhverja ályktun sem ég þekki ekki og lætur að því liggja að ég hafi efasemdir um skaðsemi óbeinna reykinga og annað slíkt og hafi talað fyrir því að ekki eigi að vera nein boð og bönn. Ég sagði að vísu að í heilsustefnu, og fór sérstaklega yfir það þegar við vorum að tala um skólana, væri mjög mikilvægt að við gengjum harðar fram til að sjá til þess að ekki yrði neytt tóbaks sama hvort það væru sígarettur eða annað slíkt. Hins vegar geta menn ekki komist hjá þeirri staðreynd að ekki verða meiri verkefni sett á heilsugæsluna. Það er ekki hægt að tala eins og það sé ekkert mál. Við vitum að við horfum upp á mikið vandamál á næstu árum í sambandi við t.d. hvernig eigi að manna stöður í hinum dreifðu byggðum. Hv. þingmaður þekkir þetta mjög vel. Apótekin eru bara ákveðið mörg hvort sem okkur líkar betur eða verr, nema við náum einhverjum stórkostlegum breytingum í neyslu sem mundi þá auðvitað þýða vandræði. Ég lít ekki á það sem eitthvert smámál að tveir hringir stýri lyfjaverslun í landinu. Ég fór í aðgerðir til að reyna að auka samkeppni á því sviði. Ég hef ekki skoðað tölur um það nýlega en lyfjakostnaður hefur lækkað mjög mikið og lágvöruverslunum með lyf hefur fjölgað mikið. Ég vonast til þess að samkeppni hafi aukist en hef ekki litið á það neitt sérstaklega. Við verðum, virðulegi forseti, alveg sama á hvaða sviðum það er að passa að við göngum ekki þannig fram að við séum að ýta undir hringamyndun og sjá til þess að fáir aðilar stýri verslun, alveg sama hvaða verslun það er.

Virðulegi forseti. Ég spyr frekar einbeitt út í andsvar hv. þingmanns af því að hér er talað um hringamyndanir. Nú eru þessir hringir að selja lyf. Geta þessir hringir þá ekki líka selt tóbak? Þeir eru þarna, af hverju geta þeir ekki selt tóbak líka? Ég vil líka spyrja af því að mér heyrist hv. þingmaður reyna að tala sig frá þessari apótekaleið þó að maður átti sig ekki alveg á því, það er ekki nógu skýrt hjá hv. þingmanni. Getur hv. þingmaður stutt það að tóbak fari inn í ÁTVR? Fyrst hv. þingmaður telur að heilsugæslan ráði ekki við að ávísa tóbaksseðlum, sem ég veit að hún gerir, það er ekkert mál, þá ímynda ég mér að hann sé að tala sig algerlega frá apótekaleiðinni. Ég ætla bara að hafa þetta eina spurningu: Getur hv. þingmaður sætt sig við og talið æskilegt og gott fyrir tóbaksvarnir gagnvart ungmennum að tóbak verði bara selt í ÁTVR og þá væntanlega ekki í þessum hringjum sem apótekin eru miðað við hvernig hér er talað? Þannig værum við búin að fækka sölustöðum og takmarka aðgengi að tóbaki, sem er núna ótrúlega gott, til að verja börn og ungmenni. Getur hv. þingmaður sagt já eða nei við þeirri spurningu hvort rétt sé og æskilegt að selja tóbak einungis í ÁTVR?

Virðulegi forseti. Það virkar að vísu þannig í andsvörum að sá sem fer í andsvar spyr frummælanda en það er kannski aukaatriði. Ég vil aðeins fara yfir það sem hv. þingmaður talaði um í sambandi við hringina og hringamyndunina því að hún getur ekki afgreitt þetta með þessum hætti. Hv. þingmaður hlýtur að vera þeirrar skoðunar að við viljum ekki færa völd til örfárra auðhringja á Íslandi. Það getur ekki verið …  Stóra einstaka málið, virðulegi forseti, er hvernig við náum árangri í því að minnka  
             Við horfum upp á landasölu og smygl aftur eftir að búið er að hækka bæði áfengi og tóbak. Ég efast ekki um að þegar menn hækkuðu það hafi þeir ætlað sér að minnka neyslu á slíkum efnum en 

Virðulegi forseti. Að mínu mati eru engin völd falin í því að selja tóbak, ekki nokkur völd. Ef svo væri væru apótekin væntanlega á hnjánum til að fá söluna til sín, ekki satt? Þetta er umdeilt hjá lyfjafræðingum og apótekum. Það hefur ekki enn komið yfirlýsing um hvort þau vilji taka þetta að sér eða ekki. Ef þessu fylgdu svona gríðarleg völd væru þau grátbiðjandi um að fá þetta. Þetta stenst ekki hjá hv. þingmanni. Ég ætla að freista þess enn á ný að ítreka spurningu mína. Getur hv. þingmaður hætt að tala um boð og bönn, auðhringi, lyfjahringi og ég veit ekki hvað og hvað og svarað þessari einföldu spurningu: Kemur til greina að mati hv. þingmanns að selja einungis tóbak í ÁTVR eða ekki? Já eða nei.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun um tóbaksvarnir sem gengur mjög langt. Fyrsti flutningsmaður málsins, hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, sagði að einungis einn fulltrúi Sjálfstæðisflokksins hefði talað. Nú er ég aðallega á Alþingi fyrir sjálfan mig og mér leiðist þegar alltaf er verið að flokka hv. þingmenn. Þetta er ekki pólitískt mál í sjálfu sér. Það er spurning um hvort banna eigi mjög óholla vöru eða ekki. Þessi þingsályktunartillaga setur eiginlega heimsmet í forsjárhyggju og boðum og bönnum. Ég skil ekki af hverju stendur ekki bara hér efst: Tóbak er bannað. Það ætti eiginlega að standa. Það er mjög margt sem ég hef við þetta að athuga. Í fyrsta lagi það að apótek eigi að fá tóbaksseðil frá heilbrigðisstarfsmönnum - það er gott að það var ekki lyfseðill því að lyf eiga að lækna fólk en tóbak gerir það sannarlega ekki. Ég vil taka það fram, frú forseti, áður en ég held áfram til að ég fái ekki þann stimpil á mig að ég sé hlynntur tóbaki að ég er mjög mikið á móti tóbaki svo að það sé alveg á tæru. Ég tel það mjög skaðlegt og skora á allt ungt fólk að byrja aldrei að reykja vegna þess hversu erfitt er að hætta. Það hef ég séð allt of oft. Meira að segja virtir þingmenn, sem eru mjög viljasterkir, guggnuðu fyrir lönguninni. Ég er mjög mikið á móti tóbaki. En það að framvísa tóbaksseðli frá heilbrigðisstarfsmanni er mótsögn í sjálfu sér. Hvað gerist ef heilbrigðisstarfsmaðurinn lítur á sjúklinginn og sér að hann er illa farinn af tóbaksneyslu? Á hann samt að veita honum tóbaksseðil ef maðurinn er alveg við það að drepast úr tóbaksfíkn og tóbaksneyslu? Hvar er siðferðileg ábyrgð þess sem veitir slíkan seðil í þeirri stöðu? Hvað ef menn skyldu sjá reykingamann koma út með einn pakka eða tvo og byrja að deila út sígarettum til unglinga sem stæðu þar í kring? Reykingar verða náttúrlega sérstaklega spennandi þegar þær eru stranglega bannaðar. Mér finnst að menn þurfi að fara mjög varlega í svona boð og bönn. Ég minni á að einu sinni var talað um vímuefnalaust Ísland 2000. Það er sennilega ömurlegasta átak sem ég hef kynnst af því að það var fyrir fram dæmt til að mistakast. Það er nefnilega þannig að þó að vímuefni séu algerlega bönnuð eru þau samt notuð á Íslandi, því miður. Þau eru flutt inn og ef hv. þingmaður skyldi ekki vita það eru heilmikil viðskipti í kringum bannaða vöru sem eru alls konar vímuefni, lyf og ég veit ekki hvað þessi eiturlyf heita öllsömul sem eru til mikils skaða fyrir þjóðfélagið. Ég sé ekki að boð og bönn hafi einhvern veginn stöðvað það. Hér á sem sagt að setja enn meiri boð og bönn með vöru sem neyslan hefur farið minnkandi á, sem ég er mjög ánægður með. Einu sinni var neyslan ef ég man rétt 27%, svo sá ég næst 22%, 20% og núna skilst mér að hún sé komin niður í 17%. Það er mjög ánægjuleg þróun sem hefur reyndar náðst með ákveðnum boðum og bönnum á veitingastöðum og víðar í opinberum byggingum. Maður sér reykingamenn híma núna undir vegg einhvers staðar í kulda og trekki sem mér finnst alltaf vera dálítið niðurlægjandi. En menn reykja samt. Ég hef enga trú á að slík boð og bönn útiloki þetta vímuefni. Ég flokka þetta undir vímuefni og ég bara óttast að neyslan muni aukast og það muni hvergi koma fram í opinberum tölum, ekki frekar en landasalan sem kemur hvergi fram í tölum um áfengisneyslu Íslendinga, hún kemur hvergi fram. Fíkniefnaneysla og allir þeir undirheimar sem byggst hafa upp í kringum hana er ekki talin með neins staðar í neyslu þjóðarinnar. Það er hvergi tekið fram hvað Íslendingar neyta mikils amfetamíns, hass, ópíums og guð má vita hvað þetta heitir allt saman. Ég verð að segja eins og er, frú forseti, að ég held að þetta sé ekki af hinu góða og muni jafnvel geta slegið til baka eins og búmerang eða bjúgverpill.

Virðulegi forseti. Ég tel algerlega fráleitt að halda því fram að neysla muni aukast. Neyslan hefur einmitt minnkað við þau boð og bönn sem nú þegar hefur verið gripið til. Við teljum óásættanlegt að 700 ungmenni byrji að reykja á ári. Þess vegna viljum við taka fleiri skref. Það er ýmislegt fleira í þessari tillögu sem felur í sér boð og bönn en ekki allt. Það að færa tóbaksvörur inn í apótekin felur ekki í sér nein sérstök boð og bönn. Það væri bara verið að færa söluna til þannig að hún yrði á færri stöðum og seld í gegnum heilbrigðistengda aðila. Hv. þingmaður kom inn á mjög spennandi punkt sem hefur verið ræddur í tengslum við þetta mál. Það er siðfræðin. Á heilbrigðisstarfsmaður yfirleitt að skrifa upp á tóbaksseðil? Þetta mundi ekki heita lyfseðill heldur tóbaksseðill. Reyndar er verið að selja ýmis lyf í dag sem eru ekki æskileg en fólk þarf að nota vegna m.a. aukaverkana og fráhvarfseinkenna við ýmsu. Það er því þekkt fyrirbæri að ávísa lyfjum sem eru alls ekki æskileg og menn vildu heldur sleppa að ávísa. Samkvæmt þessari hugmyndafræði yrðu heilbrigðisstarfsmenn að gefa út svokallaðan tóbaksseðil þrátt fyrir að vita hvað þetta efni er hættulegt af því að þeir væru að gera það í þeim tilgangi að verja börn og ungmenni. Heilbrigðisstarfsmaður mundi vita að viðkomandi væri mjög háður þessu efni, hann yrði flokkaður með tóbaksfíkn, og mundi ávísa tóbaksseðli út af því. Lyfjafræðingar ræddu þetta einmitt við okkur og læknar hafa reyndar líka rætt það og þeir virða þessi viðhorf. Sumir vilja helst ekki gera þetta. Hver vill ota tóbaki að fólki? Einhver verður að gera það ef fólk ætlar að reykja áfram og þá er betra að gera það með þessum hætti en einhverjum öðrum.

Frú forseti. Mér finnst hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gera heldur lítið úr öllu því forvarnastarfi sem búið er að vinna varðandi tóbak. Við erum með tóbaksvarnaráð, eða vorum með það, við erum með fjölda fólks sem vinnur að því alla daga á vegum ríkisins að upplýsa fólk um skaðsemi reykinga. Ég hef þá trú, það getur vel verið að hv. þingmaður sé annarrar trúar, að það sé það sem hafi minnkað reykingar hjá ungu fólki og fólki yfirleitt en ekki þau boð og bönn sem hafa verið innleidd. Ég hef þá trú en við getum deilt um það. En það er óumdeilt og hv. þingmaður getur ekki mótmælt því að vímuefna er neytt á Íslandi þrátt fyrir að það sé harðbannað að viðlögðum mjög þungum refsingum. Refsingarnar, sem sagt boðin og bönnin, virka ekki. Ég neita því að þessi boð og bönn til viðbótar muni stöðva tóbaksnotkun. Svo segir hv. þingmaður að menn geti farið í apótek og fengið framvísun. Þá kemur að mjög athyglisverðri og áhugaverðri spurningu um hvort maður í lyfjaverslun eigi að gefa öðrum manni tóbaksseðil. Einum einstaklingi á hann að gefa tóbaksseðil til að vernda einhvern hóp af öðrum óskilgreindum einstaklingum. Hvers lags siðfræði er það? 

Virðulegi forseti. Ég er alls ekki að gera lítið úr því starfi sem hefur verið unnið í tóbaksvörnum hingað til og hef tekið virkan þátt í því sjálf, eins og ég held að hv. þingmaður viti. Það starf hefur skilað árangri, en það þarf að gera margt annað en bara uppfræða. Það þarf líka boð og bönn. Menn hafa náð samstöðu um boð og bönn í þessu eins og í svo mörgu öðru. Hér er sagt: Boð og bönn virka ekki. Jú, boð og bönn hafa virkað ágætlega en þau útrýma ekki öllu. Það er alveg rétt. Það er fíkniefnaneysla á Íslandi þótt það sé bannað að neyta fíkniefna. Vill hv. þingmaður að það sé leyfilegt að neyta fíkniefna á Íslandi? Er það í spilunum? Ég átti mig ekki alveg á þessum stóru yfirlýsingum. Boð og bönn geta algerlega átt rétt á sér. Það er t.d. bannað að keyra bíl nema vera í bílbelti. Það bann á rétt á sér og er samstaða um það. Varðandi siðfræðina mundi heilbrigðisstarfsmaðurinn að sjálfsögðu bjóða þeim sem reykir upp á meðferð, fræðslu og ráðgjöf og ef hann mundi ekki þiggja það þá fengi sá hinn sami tóbaksseðil af því að það er ekki verið að banna tóbak með þessari tillögu. Reyndar hefur eitt land bannað tóbak, ég held að það sé Bútan, en það er ekki verið að leggja það til hér. Hins vegar er verið að koma sölunni nær heilbrigðiskerfinu þannig að fólk geti fengið hjálp ef það vill. Ef það vill hana ekki fengi það tóbaksseðil og færi út í apótek og fengi sígaretturnar þar. Að mínu mati er það algerlega réttlætanlegt af því að við værum með því að verja börn og ungmenni. Það væri ekki svo mikið mál að fá þennan tóbaksseðil og fara út í apótek. Ef mönnum þykir þetta allt of róttækt, sem ég veit að sumum þykir, ekki mér en sumum, þá er sá möguleiki opinn að færa tóbak til ÁTVR. Það getur verið áhugavert að heyra hvað hv. þingmaður segir um þá aðferð.

Frú forseti. Varðandi hið síðastnefnda þætti mér eiginlega verra að tengja saman fíkn í áfengi og fíkn í tóbak þannig að ef menn ætluðu að kaupa sér tóbak væru þeir leiddir innan um allt áfengið til að minna þá á að það gæti verið gott að taka það líka. Mér líst ekkert á þá hugmynd. Talandi um bann þá er til hugtak sem heitir bannárin. Þá var áfengi bannað. Það byrjaði í Bandaríkjunum - ég þekki ekki söguna nákvæmlega en ég veit að margir mjög frægir glæpahringir í heiminum áttu sér uppruna á bannárunum í Bandaríkjunum. Hvað gerðist þegar áfengi var bannað bæði hér á landi og þar? Menn framleiddu það bara heima hjá sér og út um allt og seldu. Það fór allt undir yfirborðið. Menn reyndu að uppræta það og það gekk svona og svona. Ég minni á að vímuefni eru bönnuð. Þær tegundir sem eru seldar sem ég þekki ekki allar með nafni eru bannaðar en þeirra er samt neytt á Íslandi þannig að boð og bönn hafa ekki endilega góð áhrif, nema það sé mikill vilji hjá þjóðinni til að framfylgja þeim. Það er einmitt það sem gerðist með bílbeltin, menn skildu um hvað væri að ræða. Ég held að upplýsingar og forvarnir eins og hafa verið hafi minnkað notkun á tóbaki en ekki boðin og bönnin.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Í sjálfu sér þarf ég ekki að hafa mörg orð um þetta frumvarp. Það hefur verið flutt tvisvar sinnum áður og var afgreitt úr sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd á síðasta þingi eftir 1. umr., vísað til nefndarinnar að nýju eftir 2. umr. og þaðan var það síðan ekki afgreitt. Ég vil einungis nefna það sem er megintilgangurinn með þessu lagafrumvarpi en það er að draga úr millifærslukerfi í landbúnaði og gera verðlagningu gegnsærri. Það má ætla að með þessari breytingu verði skilyrði fyrir samkeppni einnig bætt og innlendum mjólkurafurðastöðvum gert betur kleift að takast á við samkeppni frá útlöndum. Þá mun skilgreindur opinber stuðningur við landbúnað lækka um allt að 400 millj. kr. Eins og ég sagði hefur málið verið flutt áður og fengið mikla umfjöllun í viðeigandi þingnefnd og kallar þess vegna ekki á sérstakar skýringar nú við 1. umr. málsins.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um reglur um skilaskyldu á ferskum matvörum. Þetta er gamall kunningi okkar og hefur verið flutt nokkrum sinnum áður. Á síðasta þingi, 139. löggjafarþingi, var málið afgreitt frá þáverandi hv. viðskiptanefnd og raunar eftir að hafa fengið umsögn frá þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd. Málið var afgreitt samhljóða frá báðum nefndum þar sem hvatt var til þess að þessi tillaga yrði samþykkt óbreytt. Þetta lýtur að hinni svokölluðu skilaskyldu á ferskum matvörum sem felur í sér að kjósi verslunareigandi svo getur hann sér að kostnaðarlausu krafist þess að framleiðandi taki til baka framleiðsluvörur sem eru að nálgast síðasta söludag. Þetta á við um íslenskar matvörur en ekki þær erlendu. Þetta hafa margir talið að þýddi það að það væri ójöfn samkeppnisaðstaða íslenskra matvara gagnvart þeim erlendu. Aðrir hafa talað um að í skilaskyldu fælist trygging fyrir því að ekki verði óeðlileg birgðasöfnun í verslun með tilheyrandi kostnaði og rýrnun sem kynni að falla á neytendur. Þess vegna er lagt til að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra verði falið að móta reglur um skilaskylduna til að taka á þessu máli og koma því þar með í viðunandi horf.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um reglubundnar árlegar heimsóknir til eldri borgara í forvarnaskyni. Að þessu máli standa fulltrúar allra flokka og ég ætla að lesa upp, virðulegi forseti, hvaða þingmenn það eru. Sú er hér sendur er 1. flutningsmaður. Aðrir þingmenn eru Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Þór Saari, Þráinn Bertelsson, Guðlaugur Þór Þórðarson og Þuríður Backman. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra og félags- og tryggingamálaráðherra í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga að koma á reglulegum árlegum heimsóknum í forvarnaskyni sem bjóðist öllum sem eru 75 ára og eldri til að hægt verði að veita þeim þjónustu strax og þurfa þykir svo að þeir geti búið sem lengst heima.“ - Ég vil skjóta því að að hér á samkvæmt nýrri skipan að standa velferðarráðherra í stað þeirra tveggja ráðherra sem hér eru taldir upp. Þetta mál er upphaflega komið á borð þingmanna í gegnum norrænt samstarf. Það var flutt á 138. þingi og á 139. þingi þannig að verið er að endurflytja það í þriðja sinn. Velferðarnefnd Norðurlandaráðs var með ákveðið þema árið 2010 um lífsgæði eldri borgara á Norðurlöndum. Þá skoðaði nefndin sérstaklega þá þjónustu sem boðið er upp á fyrir eldri borgara á Norðurlöndunum. Í þessari velferðarnefnd Norðurlandaráðs er sú sem hér stendur og þá var líka í henni hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og við vorum í því að kynna okkur þessi mál. Við sáum hvað Danir voru að gera og má segja að við höfum tekið þá hugmyndafræði inn í þetta mál, það sem Danir eru að gera. Í Danmörku hafa þeir komið sér upp alveg sérstöku forvarnakerfi í þessu sambandi sem felst í því að öllum íbúum sem eru 75 ára og eldri er boðin heimsókn einu sinni til tvisvar á ári af öldrunarþjónustufulltrúa og öllum sveitarfélögum ber að bjóða upp á slíkar heimsóknir. Í öllum heimsóknum til hins aldraða er farið yfir alla þætti sem varða heilsu og aðstæður hans og metið hvort viðkomandi þurfi á einhverri aðstoð að halda eða ekki. Aðstoðin getur falist í tímabundinni aðstoð við þrif, innkaup, þjálfun eða annað slíkt. Til dæmis hefur sveitarfélagið Kaupmannahöfn lagt áherslu á að hjálpa fólki til sjálfshjálpar og því er gjarnan gripið inn í með þjálfun til að viðkomandi einstaklingur geti sjálfur séð um þrif, innkaup og þess háttar. Ef slík úrræði duga ekki fær fólk langvarandi aðstoð af sama tagi og eftir atvikum heimahjúkrun. Með því að gera þetta svona skipulega, fara heim til fólks og skoða aðstæður heima hjá hinum aldraða, hafa Danir tryggt að fleiri eldri borgarar geta búið heima hjá sér en áður og þeir hafa þannig fyrirbyggt ótímabærar innlagnir á stofnanir. Það er gríðarlega hagkvæmt að leggja fólk ekki of snemma inn, til dæmis á hjúkrunarheimili. Það eru dýr pláss og það er ekki gott fyrir skattborgarana að greiða slíkar ótímabærar innlagnir og hvað þá fyrir hinn aldraða að fara of snemma inn og vera tekinn of snemma úr nærumhverfi sínu. Það væri nær að hjálpa sem flestum heima. Þetta mál gengur út á það að hjálpa hinum aldraða að vera heima sem lengst með því að setja upp alveg skipulagt kerfi til að halda utan um það. Í greinargerð sem fylgir þessu máli eru líka mjög athyglisverðar tölur varðandi það hvað við vistum marga í hjúkrunarrýmum utan sjúkrahúsa. Ég ætla aðeins að grípa inn í það. Samkvæmt samanburðartölum OECD, þar sem skoðað er hve hátt hlutfall þeirra sem eru 65 ára og eldri vistast í hjúkrunarrýmum (utan sjúkrahúsa) árið 2007, kemur í ljós að á Íslandi vistast 6% eldri borgara (65+) í hjúkrunarrýmum, 5,5% í Noregi, 4,6% í Finnlandi og 4,5% í Danmörku. Í Svíþjóð er hlutfallið hærra eða 6,8% árið 2006, en ekki kom fram hlutfallið árið 2007. Við erum í efri kantinum, við erum næsthæsta landið, þ.e. 6% okkar eldri borgara vistast á hjúkrunarrýmum árið 2007. Samkvæmt skýrslu OECD, um heilbrigðismál á Íslandi árið 2008, erum við Íslendingar með hlutfallslega mörg hjúkrunarrými (langtímarými) fyrir aldraða, 65 ára og eldri, en jafnframt kom fram að framboð rýma á ákveðnum landsvæðum er ekki í samræmi við þörf. Þannig er líklega offramboð rýma á ákveðnum svæðum en skortur á öðrum. Í skýrslunni segir að þessi staðreynd komi á óvart í ljósi þess hve íslenska þjóðin er ung en hugsanlega megi rekja hátt hlutfall hjúkrunarrýma á Íslandi til þess að framboð heimaþjónustu sé ekki nægilegt og að það vanti millilausnir, svo sem íbúðir fyrir aldraða í nálægð hjúkrunarheimila. Þetta er mál sem er mjög mikilvægt að stjórnvöld skoði og reyndar hafa stjórnvöld verið að reyna að gera sitt besta í því að gera skipulagsbreytingar varðandi vistun aldraðra á hjúkrunarheimilum. Í heildina má segja að því miður höfum við vistað aldraða of snemma, tekið þá of hratt inn á hjúkrunarheimilið og þetta þykir mjög mörgum skrýtið að heyra af því að það hafa verið biðlistar. Biðlistarnir hafa að mörgu leyti verið falskir, þeir breyttust eftir að við tókum upp nýtt vistunarmat, þá hríðfækkaði á þeim af því að á biðlista var fólk sem átti ekkert erindi á hjúkrunarheimili eftir gamla kerfinu. Nú er miklu faglegra vistunarmat í gangi þannig að listarnir eru eðlilegri. Það eru þó einhverjir biðlistar þrátt fyrir að við séum með hátt hlutfall hjúkrunarrýma miðað við hin löndin, fyrir utan Svíþjóð. Það er vegna þess, að mati flestra sem hafa skoðað þessi mál, að við erum með of litla þjónustu heima. Það geta fleiri verið heima lengur ef þjónustan er meira veitt heim. Þar þurfa sveitarfélögin líka að koma svolítið vel inn því að þau veita hina félagslegu heimaþjónustu. Þetta mál, virðulegi forseti, gengur svolítið út á það að setja nákvæmari reglur í kringum þjónustu sveitarfélaga og vera með meira samstarf um fyrirbyggjandi heimsóknir þannig að hinn aldraði geti verið lengur heima og þurfi ekki að fara of snemma inn á hjúkrunarheimili. Ég hef reyndar ekki skoðað nýjustu tölur en á sínum tíma blasti við að meðaltími þeirra sem vistuðust á hjúkrunarheimilum - ég held það séu tvö ár síðan - var yfir þrjú ár sem var talsvert lengri tími en meðalvistunartími á hinum Norðurlöndunum. Okkar fólk lá því hlutfallslega lengur á hjúkrunarheimilum. Það þýðir að þeir fóru hlutfallslega of snemma inn. Þarna þarf að skoða vel hver þróunin er, hvort við erum að nálgast meðalvistunartíma hinna öldruðu á hjúkrunarheimilum, hvort við erum að nálgast Norðurlöndin í því sambandi og líka hvort við höfum verið að bæta okkur í að veita félagslega heimaþjónustu frá sveitarfélögum til aldraðra og líka heilbrigðisþjónustu frá heilsugæslustöðvunum til aldraðra sem ríkið heldur utan um. Virðulegi forseti. Þetta mál gengur sem sagt út á það að velferðarráðherra fari í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga til að koma á reglubundnum heimsóknum til aldraðra með það að markmiði að sem flestir verði sem lengst heima og haldi þannig lífsgæðum sem lengst.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um reglubundnar árlegar heimsóknir fyrir eldri borgara í forvarnaskyni. Hér er tekið á mjög stóru vandamáli, kannski stærra en kom fram í ræðu hv. framsögumanns Sivjar Friðleifsdóttur. Við erum að ræða vandamál sem heitir einsemd aldraðra. Margir aldraðir eiga mikinn frændgarð og stóra fjölskyldu sem heldur þétt utan um þá eins og þeir héldu áður utan um sínar fjölskyldur. En það er ekki alltaf og því miður eru dæmi um það, og allt of mörg, að fólk er mjög einmana í ellinni. Ég er ekki viss um að sú árátta eða hvað ég á að kalla það, kannski einstaklingshyggja, sem hefur komið fram á síðustu árum og felst meðal annars í því að menn skuli búa í sérbýli, einir, frú forseti, svo þeir geti verið einmana, einir í herbergi síðustu æviárin, sé endilega af hinu góða. Hv. þingmaður nefndi nokkur efnahagsleg rök og það er alveg ágætt inn í umræðuna. Mér finnst það eiginlega skipta minna máli, merkilegt nokk þegar menn heyra mig tala, og ég mundi frekar líta á félagslegu þættina eða bara þessa persónulegu þætti, sálfræðilegu þætti fólksins sem er orðið gamalt. Hv. þingmaður sagði að það væri gott að fólkið væri heima. Ég er ekki viss um að svo sé alltaf. Ég hef kynnst fólki sem blómstraði þegar það var komið inn á elliheimili innan um allan félagsskapinn vegna þess að maður er manns gaman, eins og segir í Hávamálum. Það er staðreynd sem á enn rétt á sér. Sú einstaklingshyggja sem kemur fram í því að hólfa allt saman niður, börnin hér og gamla fólkið þar og helst í sérbýli þannig að menn séu alveg einir er nefnilega ekki endilega góð. Þetta er ekkert voðalega einfalt. Það sem mér finnst líka slæmt við þessa þingsályktunartillögu sem væntanlega má þá breyta, ég er í þeirri hv. nefnd sem málið fer til, er að það er opinber starfsmaður sem kemur í heimsókn og hringir væntanlega á undan: Nú kemur hið opinbera í heimsókn til þín. Við, hið opinbera, höfum hirt af þér skatta alla tíð og nú ætlum við að líta við hjá þér og sjá til þess að allt sé í lagi hjá þér. Það er ekki voðalega gott. Það væri miklu betra ef menn reyndu að blanda saman, ég hef stundum rætt um að það yrði komið á reglulegum samkundum milli barnaheimila og elliheimila til að reyna að brjóta þennan múr einsemdar sem er uppi. Ég heyrði af því í Þýskalandi að einhver gamall maður sagðist óska eftir barnabörnum og auglýsti: Hér er einn sem langar til að vera afi. Hann fékk víst fullt af tilboðum um að verða afi. Þetta er miklu meira spurningin um sálfræði og félagslega stöðu fólks en efnahagslega. Málefnið er samt gott og ég held að það sé brýnt að koma einhverju slíku á vegna þess að þjóðfélagið okkar gengur allt út á einhverja hólfun. Börnin eiga að vera þarna, foreldrarnir eiga að vera að vinna hvort í sínu lagi eða í námi, svo fara menn á elliheimili og þetta er allt einhvern veginn hólfað niður og kynslóðirnar skildar að. Það er hið neikvæða í þessu. Þó að ég viti að mjög margir aldraðir fái heimsókn frá börnunum sínum og séu mjög vel staddir félagslega eru því miður til mjög sorgleg dæmi um að menn séu mjög einmana í ellinni.

Frú forseti. Ég vil aðeins fá að koma inn í þessa umræðu um þingsályktunartillögu hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur o.fl. Ég efast í sjálfu sér ekki um þann góða hug sem fylgir þarna máli en vil að vissu leyti lýsa áhyggjum mínum af því að þarna sé angi af einhvers konar forræðishyggju sem þarf að fara mjög fínt með. Það þarf að undirbúa svona verkefni afskaplega vel og passa að ekki sé stigið á neinar tær. Ég er algjörlega ósammála því að miða þetta við aldur. 75 ára gamlir einstaklingar eru mjög ólíkir. Ef maður ætti að draga einhverja línu í fjölbreytileika eftir aldri, þ.e. með tilliti til heilsufars, færni, félagslegrar stöðu o.s.frv. sem þetta allt saman tekur til, fær maður sennilega ekki breiðari og fjölbreyttari hóp en akkúrat þennan aldur. Fyrir 10–15 árum hefði ég sennilega dregið sömu línuna einhvers staðar í kringum sjötugt, þ.e. þá hefði sá aldurshópur verið einna breiðastur. Þess vegna ráðlegg ég eindregið þeirri nefnd, væntanlega velferðarnefnd nema það verði umhverfis- og samgöngunefnd af því að þetta á að heyra undir sveitarfélögin,  Það truflar mig, frú forseti, að menn ætli að hella sér út í þetta verkefni með reynslu Dana að leiðarljósi, þ.e. ekki vegna þess að Danir séu betri eða verri en Íslendingar heldur vegna þess að það er bara ekki sama þýðið og það íslenska. Þess vegna held ég að það væri jafnvel betra að hugsa sem svo að við samþykktum tillögu eins og þessa sem nokkurs konar tilraunaverkefni, þ.e. fyrir afmarkaðan hóp væri til að mynda hægt að gera þetta í sveitarfélagi eins og á Akureyri þar sem þegar er búið að koma á því fyrirkomulagi að einhverju leyti, þ.e. samvinnu heilsugæslu og heimaþjónustu sem er orðin nokkuð traust í sessi. Þess vegna væri þar líklega besti jarðvegurinn til að prufukeyra svona verkefni. Það er misjafn árangurinn af því eftir því hvernig menn hafa stillt þessu upp eftir löndum, þ.e. hvaða árangri eða veiðni, ef við getum sagt sem svo, menn hafa náð út úr svona verkefnum. Það fer algjörlega eftir því í hvaða þýði menn eru að leita. Enn sem komið er hafa menn óvíða getað sýnt fram á að í heilsufarslegu tilliti sé kostnaðarhagkvæmnin nóg. Það má vera að menn hafi sýnt fram á það að einhverju öðru leyti, samfélagslegu eða félagslegu tilliti, og það er mjög mikilvægt náttúrlega, það má ekki gleyma því. Kannski þurfum við samt einmitt að skoða þetta sem tilraunaverkefni fyrst og þá væri frekar hægt að útvíkka það. Sumar heilsugæslustöðvarnar, a.m.k. á höfuðborgarsvæðinu, eru nú þegar með einhvers konar lesefni eða bækling sem eldri borgurum er boðið upp á sem þá tilboð þar sem fólk getur beðið um einhvers konar innlit eða þjónustu. Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu er með iðjuþjálfa á sínum snærum sem fara í heimilisathuganir og ég er nokkuð viss um að sú vinna er flutningsmanni að góðu kunn. Hún getur skilað alveg gríðarlega miklu, svona hnitmiðuð þjónusta. Ég hef þessa fyrirvara á tillögunni, ég hef svolitlar áhyggjur af því að við séum að stíga á tær, ég mundi alls ekki nota aldursviðmið, ég held að heilsugæslan væri vettvangurinn og ef á að fara í svona verkefni á að reyna það sem tilraunaverkefni.

Virðulegi forseti. Ég ætla að loka umræðunni með því að þakka fyrir þann stuðning sem fram hefur komið og bregðast aðeins við umræðunni. Mér finnst ábendingarnar góðar sem fram hafa komið. Varðandi aldurinn 75 ára og eldri og hvort hann sé of lágur, það má vera, en þarna miðuðum við við danska módelið. Það má vel vera að aldurinn eigi að vera hærri en hugmyndafræðin er ekki einungis að heimsækja þá sem eiga við einhvern vanda að stríða, eru á mörkunum eða slíkt, heldur líka þá sem eru í engum vanda. Þetta er hugsað sem fyrirbyggjandi verkefni. Mér líst bara frekar vel á það ef hægt er að prufukeyra svona verkefni, t.d. hjá Akureyrarbæ þar sem heilsugæslan og félagsþjónusta sveitarfélaga er samtvinnuð. Við bentum á samstarf við Samband íslenskra sveitarfélaga af því að sveitarfélögin eru með félagsþjónustu sem yfirleitt grípur fyrr inn í en heilsugæslan með hjúkrunarþjónustuna. Ég vil ljúka þessari umræðu með því að þakka góðar ábendingar og nefndin mun væntanlega taka þær til umfjöllunar.

Frú forseti. Ég mæli fyrir litlu frumvarpi um breytingu á lögum um matvæli, nr. 93/1995, með síðari breytingum. Ásamt þeim sem hér stendur eru meðflutningsmenn hv. þingmenn Ásmundur Einar Daðason, Vigdís Hauksdóttir, Höskuldur Þórhallsson og Eygló Harðardóttir. Ástæðan fyrir því að ég sagði litlu frumvarpi er sú að þetta hefur stundum verið kallað stóra kökumálið. Við þá aðgerð þegar þingið tók upp matvælalöggjöf Evrópusambandsins á 138. löggjafarþingi, en við höfðum tekið hana að upp að nokkru leyti áður, féllu út séríslenskar reglugerðir sem giltu m.a. um kökubasara og góðgerðarsamkomur og kváðu á um að heilbrigðiseftirlit og heilbrigðisyfirvöld á hverjum stað gætu heimilað slíkar uppákomur. Þannig hefur það verið um áratugi ef ekki aldir, að menn hafa getað framleitt matvöru að ákveðnu marki og selt, ekki síst í góðgerðar- og líknarskyni og til fjáröflunar fyrir íþróttafélög, skáta, grunnskólabekki og aðra sem hafa þurft að safna fjármunum vegna einhverra aðgerða sem þeir ætla að standa fyrir. Þegar við tókum upp matvælalöggjöf Evrópusambandsins og felldum út allar gamlar og góðar reglugerðir sem leyfðu þetta, tókum við eiginlega upp of þrönga skilgreiningu í reglugerðunum með því að þýða þær beint yfir. Þannig varð til bann við þessari starfsemi sem ég held og fullyrði að hafi hvorki verið vilji löggjafans né ráðuneytisins eða ráðherra að koma á, þ.e. að banna að framleiða mætti vöru í heimahúsi og selja síðan á kökubösurum, þorpshátíðum eða heimahéraðahátíðum. Það er ástæðan fyrir því að við leggjum þetta til. Það varð til að mynda af þessu mikið fár í sumar þegar ákveðin hátíð á Akureyri var stöðvuð sem og fjáröflun á Egilsstöðum. Í kjölfarið varð talsverð umræða í samfélaginu og sá sem hér stendur lýsti því að hægt væri að leyfa þetta með einfaldri reglugerðarbreytingu. En það er rétt að skýrara og betra er að skýr lagastoð sé að baki og það er ástæðan fyrir því að þetta frumvarp er fram komið. Mjög ríkar ástæður þurfa að vera fyrir því ef löggjafinn breytir því sem við höfum leyft og teljum fullkomlega eðlilegt í samfélaginu. Ég fullyrði að þetta bann hafi ekki verið vilji löggjafans. Engu að síður er auðvitað nauðsynlegt að menn fari varlega og séu ekki að framleiða hvað sem er við aðstæður sem hugsanlega eru ekki eins og þær sem atvinnufyrirtækin eru skikkuð til að hafa. Þetta snýst auðvitað heldur ekki um óeðlilega samkeppni við fyrirtæki sem uppfylla öll lagaskilyrði og starfsleyfi vegna baksturs eða sultugerðar eða einhvers slíks. Fyrst og fremst er verið að gefa undanþágu fyrir eðlilega starfsemi sem hefur mjög skýra skírskotun til sögu og menningar. En það er líka mjög mikilvægt fyrir félagsstarfið í öllum þessum félögum, hvort sem eru ungmennafélög, kvenfélög, skátahreyfingar eða bekkjardeildir, að menn leggi þessa vinnu á sig, komi saman og vinni saman, það hefur gríðarlega jákvæðan, félagslegan tilgang, fyrir utan að þetta er oft og tíðum mjög mikilvæg fjáröflun fyrir hvern og einn. Sú leið sem hér er farin er að setja inn undanþágu við 9. gr. laganna. Þar verði sett inn ný málsgrein er verði 4. mgr. og orðist svo: „Þrátt fyrir 1. og 2. mgr. er heimilt að gefa út tímabundið starfsleyfi vegna tiltekins atburðar. Skilyrði slíks leyfis er að um sé að ræða góðgerðarstarfsemi, stuðning við félagsstarf eða annan sambærilegan tilgang. Ákvæði 2. mgr. 10. gr. eiga ekki við um þá sem fá starfsleyfi samkvæmt þessu ákvæði. Önnur ákvæði laga þessara eiga við eftir því sem við á. Ráðherra skal setja reglugerð þar sem m.a. er kveðið á um skilyrði fyrir tímabundnu starfsleyfi vegna tiltekins atburðar og framleiðslu og dreifingu matvæla samkvæmt slíku leyfi.“ Þessi grein passar algerlega inn í það regluverk sem við vorum að taka upp. Við þekkjum það þegar við förum erlendis að slíkir atburðir eru fullkomlega leyfðir og ekkert athugavert við þá og ég held að það hafi aldrei verið tilgangur löggjafans að banna þá. Með þessu litla frumvarpi um stórt mál verður þetta heimilað á ný. Ég vonast til að málið fái hraða meðferð hjá þingnefndum og komi aftur til þingsins svo hægt verði að afgreiða það. Líklega er rétt að því verði vísað til atvinnuveganefndar til frekari umfjöllunar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um norræna hollustumerkið Skráargatið. Flutningsmenn að þessu máli eru fulltrúar allra flokka á Alþingi. Þeir eru eftirfarandi, virðulegur forseti, sú er hér stendur fyrir Framsóknarflokkinn, hv. þingmenn Þuríður Backman frá Vinstri grænum, Ragnheiður Ríkharðsdóttir Sjálfstæðisflokki, Margrét Tryggvadóttir Hreyfingunni og Mörður Árnason Samfylkingunni. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra beiti sér fyrir því að unnt verði að taka upp norræna hollustumerkið Skráargatið á matvörur sem framleiddar eru hérlendis.“ Rök eru færð rök fyrir málinu í greinargerðinni en ákveðin forsaga er á bak við það. Það var lagt fram á síðasta þingi og mælt var fyrir því, það fór til nefndar og fékk umsagnir. Umsagnirnar voru allar frekar jákvæðar, sumar mjög jákvæðar, þannig að ég tel að ákveðin samstaða sé að myndast um að klára þetta mál. Svíar tóku upp hollustumerkið Skráargatið árið 1989 og þetta er því ekki glænýtt merki. Markmiðið var að auðvelda fólki að velja holl matvæli þegar það væri að versla í búðum. Merkið reyndist svo vel að fyrir nokkrum árum ákváðu Danir og Norðmenn einnig að taka upp merkið. Finnar eru með annað merki. Þeir eru að íhuga upptöku Skráargatsins til að ná ákveðinni samræmingu við eigið hollustumerki, svokallað Hjartamerki. Til að fá Skráargatið á vöru þarf matvara að uppfylla ákveða kröfu um magn salts, sykurs, fitu, mettaðrar fitu og trefja. Einungis hollustu vörurnar í hverjum flokki geta fengið merkið. Varan þarf með öðrum orðum að standast þau hollustuviðmið sem sett eru fyrir hvern vöruflokk og þá gildir ákveðin prósenta salts, grömm af salti í hverjum 100 grömmum, fitu o.s.frv. Þetta eru allt saman töluleg, mælanleg markmið. Sælgæti, gos eða aðrar matvörur sem teljast óhollar geta ekki fengið Skráargatið. Markmiðið með merkinu er að gefa neytendum færi á að velja hollan mat án mikillar fyrirhafnar þannig að þeir sem eru að versla í búðum geta séð mjög fljótt hvaða vörur eru með Skráargatinu og gripið þær með sér. Þetta er auðvitað ansi snjallt. Merkið er auðþekkjanlegt og reynsla frænda okkar annars staðar á Norðurlöndunum sýnir að neytendur þekkja merkið og treysta því. Frá árinu 2008, þegar notkun þess hófst í Danmörku og Noregi, er Skráargatið nánast orðið samnorrænt hollustumerki. Ég vil taka fram að þetta er fyrsta hollustumerkið sem stjórnvöld fleiri en eins ríkis standa að. Það er nýmæli. Það er mjög snjöll hugmynd að mörg lönd taki sig saman um þetta kerfi. Neytendasamtökin á Íslandi hafa frá 2008 ítrekað skorað á stjórnvöld að taka merkið upp en auk þeirra hafa m.a. Lýðheilsustöð, manneldisráð, talsmaður neytenda og umboðsmaður barna hvatt til að það verði tekið upp. Í skýrslu faghóps hæstv. forsætisráðherra um að efla lýðheilsu frá 2005 er mælt með upptöku slíks merkis og bent á sérstaklega góða reynslu Svía af Skráargatinu. Varðandi önnur rök fyrir því að taka upp merkið benda flutningsmenn á að Norðurlandabúar standa frammi fyrir svipuðum áskorunum hvað varðar lífsstíl og mataræði og mörg önnur ríki. Á Norðurlöndunum er talið mjög brýnt að vinna gegn offitu og lífsstíl og velmegunarsjúkdómum sem tengjast offitu. Til að leggja áherslu á þetta vilja Norðurlöndin, Ísland þar með, bæta mataræði og auka hreyfingu. Það að bæta mataræði felur m.a. í sér að auðvelda fólki að velja hollar matvörur. Það er hægt að slengja því fram að Íslendingar eru nú því miður fjórða feitasta þjóð Evrópu á eftir Bretum, Írum og Möltubúum. Það er því eftir nokkru að slægjast hjá okkur að kaupa hollari matvörur. Neytendasamtökin sendu í ársbyrjun fjórðu áskorun sína til yfirvalda og telja brýnt að íslenskir framleiðendur noti merkið á vörurnar sínar. Skráargatið er nú þegar á örfáum vörum á Íslandi sem eru fluttar til landsins frá Skandinavíu en íslenskir neytendur þekkja merkið því miður ekki og hafa þess vegna kannski ekki nógu mikið gagn af því nú. Þetta skýtur svolítið skökku við af því að við erum alltaf að hvetja til þess að fólk borði hollari mat og lifi á heilbrigðari hátt. Við teljum því að taka eigi upp þetta merki hið fyrsta. Upptaka merkisins hér á landi ætti að vera mjög einföld í framkvæmd. Líklegast mundi Matvælastofnun veita leyfi til notkunar merkisins. Merkið yrði valkvætt þannig að framleiðendur mundu geta sótt um að fá það á matvöru sína og ef hún uppfyllir skilyrðin fengi framleiðandinn leyfi til að nota merkið sér að kostnaðarlausu. Skráargatið er skráð vörumerki í Svíþjóð og eign matvælastofnunarinnar þar í landi, Livsmedelsverket, en hún hefur gefið Noregi og Danmörku heimild til að nota merkið í löndunum þremur. Alls staðar eru sömu einkunnarorð notuð, „Auðvelt/létt að velja hollustu/hollara“. Ég vil taka fram að ákveðinn þrýstingur er frá markaðnum hér um að fá að nota merkið, sem er mjög jákvætt. Ég vil nefna að Myllan bíður t.d. eftir að merkið verði tekið í gagnið á Íslandi og ætlar að setja Skráargatið á ákveðnar brauðvörur sem fyrirtækið framleiðir. Mér finnst gríðarlega jákvætt að finna fyrir þeim þrýstingi. Mér skilst að nú þegar sé búið að merkja morgunkorn úr íslensku byggi með Skráargatinu. Ég átta mig reyndar ekki alveg á því hvernig það fór fram, hvort sótt var um það til Svíþjóðar eða hvort menn hafi bara drifið í þessu án þess að kerfið væri komið upp. Ég veit ekki hver hefur vottað það en ég hef séð slíka pakka og Skráargatið er á þeim. Væntanlega hefur verið leitað til Svíþjóðar með að fá Skráargatið á þá vöru. Varðandi þá sem hafa hugsanlega efasemdir um þetta mál, þá átta ég mig ekki alveg á mjólkuriðnaðinum. Ég vil nefna að mjólkurvörur eru margar hverjar því miður of sykraðar eða of feitar. Ég get ekki fullyrt það en mér finnst líklegt að einungis þrjár mjólkurvörur á Íslandi mundu uppfylla kröfur Skráargatsins í dag. Það er undanrenna og að ég held fjörmjólk og hreint skyr. Hugsanlega uppfylla einhverjar fleiri mjólkurvörur skilyrðin en mjólkurframleiðendur, eða þeir sem framleiða úr mjólkurvörum, eru einn stærsti sykurinnflytjandinn á Íslandi. Það er svolítið merkilegt. Við búum við mjög sykraða mjólkurvöru. Ég tel að ef Skráargatið verður tekið upp - og það verður tekið upp, það er bara spurning um hvenær, að mínu mati - þá muni mjólkuriðnaðurinn aðlagast þessu og taka væntanlega út talsvert af sykri úr völdum vörutegundum til að fá Skráargatið á viðkomandi vöru, því að mínu mati mundi hún seljast betur ef menn væru með vottun upp á að ekki væri hátt hlutfall sykurs í vörunni. Væntanlega yrði fita líka tekin úr einhverri vöru. Hins vegar vil ég taka það fram að menn þurfa líka fitu, við eigum ekki að taka alla fitu úr vörunni, alls ekki. En neytendur eiga að hafa val og fá upplýsingar um innihald vöru og Skráargatið er auðvelt, það er auðvelt að sjá hvaða vara er merkt með Skráargatinu. Þeir sem vilja mjög holla vöru að þessu leyti geta valið vöruna hratt og örugglega ef hún er merkt með Skráargatinu og gripið með sér. Ég tel að Alþingi Íslendinga eigi að geta farið tiltölulega hratt yfir þetta mál og komið þessu kerfi upp. Líklega væri Matvælastofnun besti aðilinn til að sjá um utanumhald og eftirlit með því að réttar vörur væru merktar Skráargatinu og að þeir sem standast skoðun fái leyfi til að nota merkið á sína vöru.

Forseti. Við lifum á tímum mikilla upplýsinga. Einhvern tíma heyrði ég því fleygt, og veit svo sem ekki hvort það er vísindalega sannað, að eitt dagblað núna á 21. öld innihéldi meiri upplýsingar en venjulegur maður á 19. öld fékk alla sína ævi. Allar þær upplýsingar sem dynja á okkur alla daga geta verið misvísandi og mig langar að nefna sem dæmi að þegar ég var unglingur byrjaði ég að drekka te vegna þess að ég var mikið í Bretlandi. Í Bretlandi drekka allir krakkar og unglingar te með mjólk. Þannig drakk ég teið mitt lengi vel. Svo las ég í einhverjum rannsóknum að þeir sem drykkju te með mjólk mundu auka líkurnar á að fá hjartasjúkdóma þannig að ég vandi mig af mjólkinni og eftir það hef ég bara drukkið te án mjólkur. Nokkrum árum eftir það las ég um aðra rannsókn sem sýndi fram á að ef maður notaði ekki mjólk í teið ætti maður á hættu að fá ristilsjúkdóma en hefði maður mjólk í teinu væri sú hætta ekki fyrir hendi. Í mínum huga var það þá val um hjartasjúkdóma eða ristilsjúkdóma. Ég ákvað að halda mig við svart te. Auðvitað hefði ég getað skipt yfir í aðra drykki en þá koma til enn fleiri rannsóknir sem sýna fram á að te er hollara en kaffi, sérstaklega grænt te eins og ég drekk mest, þannig að ég hef bara haldið mig við te án mjólkur. Allar þessar upplýsingar geta verið mjög misvísandi og það getur verið erfitt fyrir venjulegt fólk að fóta sig í þessum heimi. Það hjálpar svo ekki að auglýsingar geta verið mjög villandi og ýmislegt sem auglýst er sem heilsuvara er alls ekki holl vara ef nánar er að gáð. Við erum líka með ýmsa sjálfskipaða sérfræðinga á þessum næringar- og heilsumarkaði sem eru hreint ekki sérfræðingar í nokkrum sköpuðum hlut og hafa jafnvel sett fram ýmsar bábiljur sem mjög erfitt er fyrir venjulegt fólk að átta sig á hvort eru réttar eða rangar. Á hverju einasta ári fáum við nýja kúra, megrunarkúra og ýmislegt annað, og alltaf sprettur fram ný töfralausn. Ég er mjög hrifin af hugmyndinni um Skráargatið vegna þess að það er erfitt fyrir fólk að fóta sig í þessum heimi. Við búum við að lífsstílstengdir sjúkdómar eru að aukast, offita er orðin faraldur á heimsvísu. Okkur ber að reyna að vinna gegn því eins og hægt er. Það er mjög tímafrekt fyrir fólk að lesa vel á umbúðir þó að það sé nauðsynlegt og fólk ætti að gera það. Það krefst hins vegar ákveðinnar sérþekkingar. Það eru t.d. til ótal orð yfir sykur, mismunandi sykur. Það er mjög erfitt fyrir fólk að átta sig á sykurmagni í matvörum því að innihaldslýsingin gefur ekki endilega upplýsingar um magn og ef það eru fjórar til fimm gerðir af sykri í vörunni heita þær hver sínu nafni og fólki sýnist sykurmagnið kannski ekki vera svo mikið. Ég styð heils hugar merkingar á borð við Skráargatið. Mig langar að koma örlítið inn á hverjir geta veitt Skráargatið eða leyft notkun þess. Ég mundi vilja að það væri hjá því sem áður hét Lýðheilsustöð og er nú embætti landlæknis og Manneldisráð heyrir þar undir. Ég tel alla vega heppilegra að það sé hjá fagfólki á sviði næringar frekar en framleiðslu.

Frú forseti. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé komin aftur fram. Flutningsmaður hv. þm. Siv Friðleifsdóttir kom inn á að málið hefði verið flutt í fyrra eða á síðasta þingi og hefði gjarnan mátt hafa framgang þá. Ég hef sjálfur tekið eftir þessu merki á matvörum eins og vafalítið margir fleiri og það er klárlega til mikils hægðarauka fyrir neytendur. Ég velti fyrir mér hvort það sé að sumu leyti kannski of einfalt en það þarf hins vegar alls ekki að vera og kannski er eitthvað sem virðist of einfalt skynsamlegasta lausnin í þeim hraða og í því neyslusamfélagi sem við búum í. Flutningsmaður kom aðeins inn á notkun merkisins á pakka eða ferskvöru eins og t.d. mjólkurvörur og þess háttar. Ég velti fyrir mér hvort hægt sé að víkka það út að einhverju leyti þannig að það nái til annarrar ferskvöru, t.d. að merkja ferskvöru í hillum með sambærilegu merki. Kannski gætum við tekið upp einhverja íslenska leið í því þannig að það sé ekki bara pakkavaran sem er merkt eins og nú er vegna þess að þótt það sé ekki einhlítt er pakkavara að jafnaði unnin matvara eða unnin matvæli að einhverju leyti. Ég óttast svolítið að einhverjir gætu mistúlkað merkið þannig að slík matvæli, þ.e. pakkavara og þess háttar, væru að einhverju leyti hollari en ferskvaran. Þess vegna held ég að það væri mjög gott að á ávöxtum og grænmeti í kjörbúðinni væri líka Skráargatsmerki vegna þess að það væri holl matvara o.s.frv. Ég held að það væri svolítið skemmtilegt íslenskt „tvist“, ef ég má sletta, herra forseti, á þessum merkingum. Ég er líka mjög mikill talsmaður þess að við förum út í miklu víðtækari merkingar á matvælum sem seld eru og höndlað er með á Íslandi. Í mörgum löndum, bæði austan hafs og vestan, eru mjög góð og tiltölulega neytendavæn merkingakerfi sem gera neytendum tiltölulega auðvelt að átta sig á því hvað eru „góðar“ og „slæmar“ matvörur og þess vegna ættum við að ganga lengra. Ég held að þessi leið sé mjög gott fyrsta skref. Mér leikur svolítil forvitni á því, herra forseti, að vita hvort flutningsmanni er kunnugt um hvort gerðar hafi verið einhverjar kannanir á áhrif þessara merkinga á verðlagningu viðkomandi matvæla. Ég held að það skipti máli að við séum svolítið vakandi fyrir því eða getum gert okkur einhverja hugmynd um hvaða áhrif merkingin hefur. Það kemur ekki fram í tillögunni sjálfri hverjir eiga að bera kostnað af uppsetningu kerfisins. Það kemur að vísu fram í greinargerðinni að það eigi að vera á hendi Matvælastofnunar og af því hlýst væntanlega einhver kostnaður en mér þætti vænt um ef flutningsmaður kæmi aðeins meira inn á þá þætti. Ég er alveg viss um að neytendur eru almennt séð tilbúnir til að borga fyrir upplýsingar sem varða heilsu þeirra eins og þessar en ég held að svo löggjafinn taki ákvarðanir um að fara út í svona verkefni sé skynsamlegt að hann sé a.m.k. meðvitaður um í hverju sá kostnaður liggur.

Virðulegur forseti. Ég ætla að ljúka umræðunni og þakka fyrir þær ábendingar sem hafa komið fram í ræðum hv. þingmanna og kannski bregðast við einhverjum þeirra. Vara sem kemst í gegnum Skráargatið uppfyllir ákveðin skilyrði, hún getur troðið sér í gegnum skráargatið, ef þannig má orða það - orðið „Skráargatið“ er hugsað þannig. Varan stenst skoðun hvað varðar hollustu. Mér þótti gott að heyra hv. þm. Margréti Tryggvadóttur tala um allar þær upplýsingar sem fólk fær, fólk á erfitt með að rýna í innihaldslýsingar. Lengi hefur þótt sjálfsagt að upplýsa neytendur um innihald vöru. Aftan á vöruumbúðunum er listi yfir innihald vörunnar og maður verður að vera með stækkunargler og lesa sig niður listann. Ef maður ætlar að gera það við allar vörur kemst maður aldrei út úr búðinni. Þetta er nokkuð flókið. Þess vegna er Skráargatið svo snjallt, það er eiginlega búið að rýna þessar innihaldslýsingar fyrir mann. Þetta er hollasta varan í viðkomandi vöruflokki, það eru hollustuvörurnar sem fá merkið. Ef þú vilt eitthvað óhollt þá velurðu vörur sem ekki eru með merkinu. Þetta gengur mjög hratt fyrir sig. Þessi umræða minnir mig á annað mál sem við höfum reyndar náð í gegn, það eru transfitusýrurnar. Ísland hefur bannað transfitusýrur í mat, nú komum við enn einu sinni að boðum og bönnum og forsjárhyggju. Danir bönnuðu transfitusýrur í mat, voru fyrsta landið og viti menn Ísland varð annað landið, það er ekkert annað. Á meðan sum ríki hafa sagt: Nei, við skulum ekkert vera að banna transfitusýrur í mat. Fólkið fær upplýsingar, svo verður það bara að lesa sér til og ákveða hvað það vill. En við ákváðum að vera framsýnni að mínu mati og taka þessa ákvörðun fyrir fólk, þ.e. við bönnum transfitusýrur í mat af því að þær eru svo hættulegar og menn vita það. Og það er eiginlega að æra óstöðugan að reyna að láta fólkið sjálft reikna út hvað það þolir mikið af transfitusýrum á dag. Pínulítið hérna, pínulítið þarna, þetta er ekki hægt, eða er mjög erfitt. Við tókum á því. Þetta er svolítið sama eðlis. Það er bara tekin ákvörðun fyrir þig, þ.e. það er búið að stimpla vöruna með Skráargatinu og þá er hún bara best í sínum flokki. Það er líka dálítið gaman að segja frá því að þar sem þetta merki er notað - ég held ég hafi séð rannsókn frá Danmörku - þekkja 80% neytenda það og vissu fyrir hvað það stóð. Það finnst mér jákvæð og há tala. Fólk tileinkar sér skilaboðin mjög hratt, það átta sig næstum allir sem kaupa mat á því hvað merkið þýðir. En hvar á þetta kerfi að vistast? Á það að vistast hjá Lýðheilsustöð sem er orðin hluti af landlæknisembættinu eða á það að vistast hjá Matvælastofnun? Þetta þarf að skoða við vinnslu málsins í þinginu. Að því er mér skilst er það þannig í Svíþjóð að það er sambærileg stofnun við Matvælastofnun sem vistar það. Hv. þm. Margrét Tryggvadóttir kom inn á að það væri kannski vont að vista það mjög nálægt iðnaðinum þá held ég að matvælaiðnaðurinn í heild vilji fá merkið, Skráargatið. Það má vera að einhverjir hópar vilji það ekki en þá er það byggt á alveg hrikalega veikum grunni. Við viljum ekki sýna hollustu matvöru. Hver vill það ekki? Það er þá væntanlega af því að við erum með svo óhollar matvörur en þá verða menn bara að laga sig að þessu og keppast við að gera vöruna hollari. Hv. þm. Ólafur Gunnarsson spurði út í það hvort ég, sem er 1. flutningsmaður, vissi eitthvað um það hvort verðlag á vörunni breyttist við að fá Skráargatið. Ég þekki það reyndar ekki, átta mig ekki á því. En vel má vera að verðið á vörunni hækki við þetta, hún er þá væntanlega talin betri og æskilegri og framleiðandinn gerir kannski út á það. En fólk velur hve holla vöru það vill borða og því miður er holl vara stundum ansi dýr, eins og grænmeti og gott kjöt. Slík vara er því miður allt of dýr. Ég þekki þetta ekki nógu vel til að geta kveðið upp úr um það en alla vega er rétt að taka þetta merki upp sem fyrst og ég vil þakka hv. þingmönnum fyrir að hafa tekið þátt í umræðunni og talað á sömu nótum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir enn einu málinu í dag sem er kannski þriðja málið í röð lýðheilsu- og neytendamála. Við höfum nú þegar mælt fyrir tóbaksvörnum og norræna Skráargatinu, hollustumerkinu og svo kemur þetta mál með hitaeiningamerkingar á skyndibita. Þetta er svona lýðheilsu- og neytendadagur í þinginu. Ég vil taka fram að flutningsmenn eru 14 á þessu máli. Þeir eru úr öllum flokkum og ég ætla, með leyfi forseta, að lesa þá upp. Það er sú er hér stendur, Siv Friðleifsdóttir, og hv. þingmenn Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, Álfheiður Ingadóttir, Ólína Þorvarðardóttir, Árni Þór Sigurðsson, Magnús Orri Schram, Eygló Harðardóttir, Oddný G. Harðardóttir, Guðmundur Steingrímsson, Björn Valur Gíslason og Þór Saari. Þetta eru þeir þingmenn sem telja að setja eigi hitaeiningamerkingar á skyndibita. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: „Alþingi ályktar að fela velferðarráðherra að beita sér fyrir því að sölustaðir sem selja skyndibita upplýsi á áberandi stað um magn hitaeininga í skyndibitaréttum sem þar eru seldir.“ Með þessu fylgir greinargerð. Málið var lagt fram á síðasta þingi, ekki náðist að mæla fyrir því, það kom seint fram þannig að það hefur ekki fengið skoðun í nefnd. Það mun fá það núna af því að það kemur snemma fram. Það kemur fram að í nútímasamfélagi verður æ vinsælla að fá sér skyndibita, það er sú þróun sem við höfum séð. Mataræðið í vestrænum ríkjum hefur þróast í þá átt að skyndibitinn hefur unnið á gagnvart hefðbundnum heimilismat. Þessi þróun á án efa þátt í því að mörg ríki hafa gert lýðheilsuáætlanir þar sem áhersla er lögð á aukna hreyfingu og bætt mataræði almennings. Hér er hægt að slengja því enn á ný inn að við höfum ekki farið varhluta af þessari þróun varðandi of litla hreyfingu og kannski ekki alveg nógu gott mataræði, erum fjórða feitasta þjóð í Evrópu og samkvæmt upplýsingum frá OECD þjáist fimmtungur landsmanna af alvarlegustu tegund ofþyngdar á Íslandi. Þetta er eitthvað sem við viljum gjarnan taka á. Mikil umræða hefur átt sér stað í Bandaríkjunum og innan Evrópusambandsins, kannski sérstaklega í Bretlandi og Þýskalandi, um skyndibitastaði og nokkur ríki hafa átt samvinnu við skyndibitastaðina um að auðvelda neytendum að átta sig á hitaeiningainnihaldi matarskammta sem þar eru seldir. Hérna erum við enn á ný komin inn í umræðuna sem hv. þm. Margrét Tryggvadóttir fór inn á áðan, það eru þessar upplýsingar, fólk vill upplýsingar. Það er svolítið fáránlegt að í áratugi hefur þótt sjálfsagt að upplýsa um innihald matvöru sem við kaupum úti í búð en þegar við förum á skyndibitastaði, sem selja gríðarlega mikið magn af einsleitri vöru, sömu vörutegundinni, þá veit enginn neitt. Það er mjög æskilegt að neytandi fái upplýsingar um innihald matarins á veitingastöðum, það er frekar auðvelt að reikna það út þegar um slíka fjöldaframleiðslu er að ræða. Í Bandaríkjunum, svo sem í New York, Kaliforníu og Oregon, er gert ráð fyrir því að neytendum verði unnt að átta sig á hitaeiningainnihaldi matarskammtanna. Þá gæti neytandi til dæmis séð að í Big Mac hamborgara eru yfir 500 hitaeiningar eða allt að fjórðungur af daglegri hitaeiningaþörf karlmanns, sem er 2.500–2.700 hitaeiningar. Einnig má nefna að í einni pitsusneið á Pizza Hut geta verið 2.656 hitaeiningar, maður trúir þessu varla, þetta er ansi hátt. Í stórum Burger King mjólkurhristingi 612 hitaeiningar og í gulrótarköku hjá Starbucks 560 hitaeiningar o.s.frv. Það er mikilvægt að fólk fái upplýsingar um þessar tölur. Í Bandaríkjunum er gert ráð fyrir að skyndibitakeðjur sem eru með meira en 20 útsölustaði upplýsi og merki hitaeiningainnihald skammtanna sem þar eru seldir. Það er talið að lýðheilsuáhrifin af merkingunni verði jákvæð þar sem neytendur munu færa neyslu sína yfir í hitaeiningasnauðari skyndibita fái þeir réttar upplýsingar á aðgengilegan hátt. Það er auðvitað svolítið galdurinn með þessu að fólkið geti þá valið hollari vöru, alla vega þeir sem það vilja, en líka að þeir sem eru að selja vöruna aðlagi sig, reyni að lækka hitaeiningatölurnar á bak við hvern rétt. Þeir munu gera það og ég ætla að lýsa því aðeins fyrir ykkur á eftir. Gert er ráð fyrir því að upplýsingum um hitaeiningainnihald matarskammtanna sé komið á framfæri á einfaldan hátt við hvern rétt á matseðli, á veggspjöldum við afgreiðsluborð eða á afgreiðsluborðinu, þ.e. á sýnilegan hátt. Skyndibitakeðjurnar í Bandaríkjunum hafa snúist frá því að vinna gegn slíkum merkingum yfir í að styðja þær, meðal annars á þeim grundvelli að allar stærri keðjur verði með og komi réttum upplýsingum á framfæri við neytendur á samræmdan og einfaldan hátt. Keðjurnar í Bandaríkjunum hafa snúist frá andstöðu í stuðning svo framarlega sem allir verði með, aðrir stórir aðilar verði með, geri það eins og geri það á einfaldan hátt, þá vilja þeir vera með. Þetta er mjög framsýn hugmynd. Reiknað er með að yfir 200 þúsund skyndibitastaðir í Bandaríkjunum verði með hitaeiningamerkingar á skömmtum sínum jafnvel strax á þessu ári en nákvæmari tímasetning fer eftir því hvort einhverjir höfða mál vegna merkinganna. Þetta er land málaferlanna, Bandaríkin. Í New York er talið að neytendur hafi nú þegar dregið úr hitaeininganeyslu um 50–100 hitaeiningar í hverri veitingahúsaferð vegna nýju merkinganna þannig að þetta reynist vel. Í Bretlandi gerði Food Standards Agency (FSA) skoðanakönnun sem sýndi að 85% aðspurðra töldu að veitingastaðir, kaffihús og krár ættu að bera ábyrgð á að upplýsa um innihald matvöru sem þar væri seld og 80% töldu að slíkar upplýsingar mundu hafa áhrif á hvar viðkomandi veldi að borða. Fólk kallar eftir þessum upplýsingum og það telur að upplýsingarnar muni hafa áhrif á sig. Hefur breska ríkisstjórnin gert samkomulag við stærstu veitingahúsakeðjurnar sem selja skyndibita í Bretlandi um að þær gefi upp næringarinnihald matarskammtanna, en þær eru Burger King, KFC, McDonald's, Mando's, Subway og Wimpy. Einnig hafa keðjur eins og Pizza Hut, Pret A Manger og Starbucks verið nefndar í þessu sambandi. Í lok greinargerðar þingsályktunartillögunnar kemur fram að það sé ljóst að það sé aðeins tímaspursmál hvenær neytendur muni krefjast þess að næringarinnihald skyndibita verði gefið upp þannig að hægt sé að taka upplýsta ákvörðun þegar skyndibiti er keyptur. Við teljum tímabært að íslensk stjórnvöld taki af skarið og hefji samstarf, ég undirstrika það, við skyndibitakeðjurnar hér á landi um að merkja með hitaeiningainnihaldi skyndibitana sem þær selja. Náist ekki samstarf fram á tveimur árum þá verði hugað að því að skylda skyndibitastaðina til slíkra merkinga. Þarna er verið að gefa ákveðinn aðlögunartíma og reyna að hefja samstarf um þetta og sjá hvað skyndibitastaðirnir gera, hvernig þeir bregðast við. Ef ekkert gengur, sem ég á reyndar ekki von á, verði jafnvel skylda að gera þetta. Ég get upplýst, og það er svolítið skemmtilegt að það skuli einmitt vera í dag, að í dag, út af þessu máli, út af nákvæmlega þessari þingsályktunartillögu, ákvað einn skyndibitastaður að taka upp merkingar af þessu tagi, og það er Metró, ég ætla að leyfa mér að upplýsa það hér. Þau á Metró sáu þessa tillögu í vor og ákváðu að fara í vinnu. Ég var þarna áðan á kynningu - þetta eru nýjustu fréttir af vettvangi - þar sem verið var að kynna það sem Metró er að gera. Þau hafa nú þegar merkt upp á vegg hitaeiningainnihald eins þriðja af þeirri vöru sem þeir selja. Þá eru þeir með mynd upp á vegg, annaðhvort af hamborgara, salati eða öðrum rétti, og á myndinni stendur 365 kaloríur eða 495 kaloríur. Þeir ætla að vera búnir að merkja þetta allt í næsta mánuði, allar vörurnar uppi á veggnum þar sem maður pantar. Þessar tölur eru allar til og aftan á diskamottunum þeirra er nú þegar upplýst um hverja einustu vöru sem verið er að selja, um hitaeiningainnihald og reyndar meira. Þeir hafa ráðið til sín næringarráðgjafa, Fríðu Rún Þórðardóttur, sem hefur verið að hjálpa þeim í þessu og verið er að upplýsa um prótein, kolvetni, fitu, mettaða fitu, trefjar, salt o.s.frv. Þetta er gríðarlega mikið magn upplýsinga en það sem er kannski einfaldast eru hitaeiningarnar sem fara upp á vegginn líka. Þetta fyrirtæki sem ég ætla að leyfa mér að gefa prik úr ræðustól Alþingis fyrir að hafa drifið í þessu - og hugsanlega eru fleiri fyrirtæki að gera þetta, einhver fyrirtæki eru hugsanlega búin að þessu. Einhver nefndi Subway í mín eyru, ég hef bara ekki skoðað það sérstaklega. En þetta fyrirtæki mun líka, af því að nú sjá þau tölurnar á bak við bitana, reyna að lækka tölurnar á hitaeiningainnihaldi á ákveðnum vörum, taka út majonessósu og setja inn jógúrtsósu, sem lækkar hitaeiningainnihaldið og er líka hollari, meira kalk og næringarefnaríkari. Þau taka út ostsneiðar, taka út beikon o.s.frv. til að lækka hitaeiningainnihaldið og bjóða auk þess upp á rétti sem eru hitaeiningasnauðir, salat og ýmislegt annað. Mér finnst þetta gríðarlega spennandi og sérstaklega skemmtilegt að verða vitni að þessu í dag þegar svo skemmtilega vill til að við erum að mæla fyrir þessu máli í fyrsta sinn á Íslandi. Ég vona að fleiri staðir skelli sér í þetta og að við samþykkjum þetta mál þannig að stjórnvöld geti haldið svolítið utan um þetta og hvatt staðina áfram. Það væri gaman ef þetta yrði gert á þokkalega samræmdan hátt á öllum skyndibitastöðunum þannig að þegar almenningur velur sér skyndibita þá viti hann hvaða hitaeiningainnihald er á bak við hann. Fólk getur þá valið miðað við það að inntaka kvenna er um 2.000 hitaeiningar á dag, karla 2.500–2.700, geti þá ákveðið hvaðan það vill fá þessar hitaeiningar. Vil ég fá þær úr þremur hamborgurum eða einhverju fjölbreyttara mataræði. Það er sóknarfæri fyrir skyndibitastaðina að gera þetta og mjög jákvætt fyrir íslenska neytendur að sem flestir staðir taki upp hitaeiningamerkingar á vörum sínum.

Frú forseti. Ég er hrifin af þessu máli og tel það mjög brýnt og vildi koma aðeins upp og kvitta fyrir það. Þetta er neytendamál. Við erum að tala um rétt neytanda til að fá upplýsingar um hvað hann lætur ofan í sig. En ég held að það sé ekki bara gott fyrir neytendur, ég held það sé líka hagur staðanna og að skyndibitastaðir geti staðið miklu betur að málum. Oft þarf ekki að gera miklar breytingar á réttum til þess að þeir sé miklu hollari og oft bragðbetri líka. Svo er það auðvitað hagur staðanna að fastakúnnarnir þeirra munu lifa lengur ef þeir borða hollari mat og eru þá væntanlega lengur í viðskiptum. Mig langar að beina því til þeirrar nefndar sem fær málið til umfjöllunar að skoða hvort rétt sé að vera með nánari upplýsingar en bara hitaeiningamagnið. Það eru allt staðlaðir réttir sem um er að ræða. Það er ánægjulegt að heyra að sumir staðir séu farnir í þessa vinnu. Ef á annað borð ráðist er í að kryfja efnainnihaldið í réttunum ætti að vera lítið mál að veita líka upplýsingar um fituinnihald og þá hvernig fitu og hvernig kolvetni, prótein, trefja- og saltmagn, því að fólk er auðvitað misjafnt. Sumir hafa ákveðna sjúkdóma eða einhverja kvilla eða eru viðkvæmir fyrir ákveðnum efnum og þurfa að passa mataræðið. Það er mjög breytilegt frá manni til manns hvað fólk þarf að passa. Sumir þurfa kannski að huga að saltinnihaldi, aðrir eru sykursjúkir og þurfa að huga að kolvetnisinntöku og enn aðrir hafa bara áhuga á því hvernig maturinn er samsettur. Ég beini þessu til nefndarinnar, en annars styð ég þetta mál. Það er mjög gott.

Herra forseti. Ég held að hér sé klárlega um mjög gott mál að ræða og löngu tímabært að stuggað sé við þessari grein matvælaframleiðslu hvað varðar að láta þá neytendur sem sækja veitingastaði vita hvað þeir eru í raun að kaupa. Ég held að sú mildilega leið sem flutningsmenn vilja fara í þessu máli geti verið ágæt, en ég tek heils hugar undir að dugi sú mildi ekki til þess að fá framleiðendur til að setja merkingar á vörur sínar eigi að setja um það reglur eða breyta lögum ef þarf. Það er rétt sem fram kom hjá hv. flutningsmanni að það er aðeins farið að bera á því að matsölustaðir á Íslandi séu farnir að merkja vörur sínar með hitaeiningafjölda og er það vel. Það er mjög víða erlendis og maður sér það jafnvel ekki aðeins á stöðum sem eru hluti af keðjum, heldur líka á almennum veitingastöðum sem vilja upplýsa neytendur sína og það er mjög gott mál. Sumar veitingahúsakeðjur hafa gengið svo langt að nota sérstakar merkingar á vörur sem eru annaðhvort mjög fitusnauðar eða kaloríusnauðar og setja þá gjarnan einhvers konar hjartamerki eða þess háttar á merkinguna sem segir að þetta sé fæða sem sé heppileg fyrir þá sem eru að hugsa um hjartað eða eru hjartveikir. Af því við vorum að tala um Skráargatið áðan er hin sjónræna nálgun á vörukaupum mikilvæg; það er ákveðið merki á vörunni og ég veit að mér er óhætt að kaupa hana. Við þekkjum t.d. Svaninn og vonandi fljótlega Skráargatið. Það er hægt að nota alls konar hugmyndafræði af því tagi. Ég held þess vegna að þetta sé gott fyrsta skref. Ég tek undir með hv. þm. Margréti Tryggvadóttur hvað það varðar að það væri allt í lagi að gengið væri lengra í þessum efnum en bara varðandi hitaeiningarnar. Það eru mörg varhugaverð efni, ég ætla ekki að segja hættuleg, sem eru í þeim matvælum sem við látum ofan í okkur, sérstaklega fyrir einstaklinga sem eru með tiltekna sjúkdóma. Það getur stundum verið mjög mikilvægt og á köflum lífsnauðsynlegt fyrir fólk að vita um alls konar snefilefni sem kunna að vera í matvælum. Margir veitingastaðir á Íslandi til að mynda eru farnir að geta þess sérstaklega ef tiltekin snefilefni eru í matvælum sem þeir framleiða, eins og t.d. hnetur eða hnetuolíur sem valdið geta bráðaofnæmi og fleira. Ég held að þessi tillaga sé bara af hinu góða og fagna framkomu hennar. Ég vona að málið nái fram að ganga á þessu þingi.