Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vil byrja á því að benda háttv. deild á, að það er prentvilla í nefndarálitinu, og vona jeg að háttv. þm. afsaki að svo hefir tekist til. Annars ætla jeg ekki að halda langa ræðu, því þegar jeg skrifaði nefndarálitið reyndi jeg að skýra sem best frá öllu, svo að háttv. þm. gætu sjálfir lesið það, en framsöguræðan gæti orðið þess styttri. Vona jeg að mönnum hafi gefist tími til þess, enda þótt nefndarálitið kæmi nokkuð seint. Eins og nefndarálitið ber með sjer, var nefndin sammála um að reyna að minka tekjuhallann; en þó þetta væri aðalstefnan þá fanst henni hins vegar óhjákvæmilegt að leggja til nokkrar talsvert stórar út gjaldahækkanir. Nefndin hefir því ekki komist lengra en að minka tekjuhallann um ca. 80 þús. og skilyrðisbinda 40 þús. kr. í viðbót við það, sem áður var skilyrðisbundið. Með þessu móti fæst þó ekki betri árangur en svo, að enn er ofurlítill tekjuhalli, þó öllum þeim nauðsynlegu framkvæmdum, sem lagt er til að frestað verði, ef á þarf að halda, yrði frestað. Háttv. deildarmönnum verður því að vera það ljóst, að þessi litli halli er ekki að marki hafandi, þannig, að vegna þess, hve lítill hann er, sje óhætt að auka útgjöldin. Það verður að vera öllum ljóst, að allar þessar aths. um frestun nauðsynlegra mannvirkja í landinu eru að eins - jeg vil ekki segja dýrtíðarráðstöfun, en það eru ófriðarráðstafanir. Enn fremur vil jeg benda á það, að þó hallinn sje ekki meiri í frv., þá eru enn þá ekki komin þar öll kurl til grafar, ýms lög eru nú á ferðinni, sem hljóta að hafa útgjöld í för með sjer. Nú liggur t. d. fyrir frv. um að höfninni í Vestmannaeyjum verði veittar 90 þús., eða 28 þús. fram yfir það, sem áður var áætlað, og mikil líkindi eru til, að það verði samþykt.  (Stgr. Jónsson: Það er ekki víst að það verði alt borgað út)  . Það er rjett hjá háttv. 2. kgk., að það er ekki víst, en jeg vil þó benda á þetta, því það kemur þá síðar til. Enn fremur má geta þess, að hjer fyrir þessari háttv. deild liggja frumv., sem hafa í för með sjer 300 þús. kr. tekjumissi, ef þau yrðu samþ. Enn þá er ekkert komið fram á móti þessu, en fyrir háttv. Nd. liggja 2 frumv., og fer annað í þá átt, að hækka tekjur landssjóðs, en hitt hækkar gjöldin, en meiri líkar má telja til þess, að það frumv. verði samþykt, sem fer í útgjaldaáttina. Það má ef til vill segja, að þetta komi ekki fjárlögunum við, en jeg vildi benda á þetta, til þess að menn einskorðuðu sig ekki um of við þau, heldur líti á fleiri lög, og ef landssjóði verða ekki fundnar nýjar tekjur, þá verður að reyna að spara eftir mætti, til þess að verjast því, að gjöldin fari um of fram úr tekjunum. Það er að vísu nokkur bót í máli, að gjört er ráð fyrir að peningaforði landssjóðs verði nokkuð hár, líklega um 800 þús. kr. en þar á móti má aftur segja að komi ýmsar dýrtíðarráðstafanir. Í nefndarálitinu er sýnt hvernig fjárlagafrumv. liti út, ef allar brtt. nefndarinnar yrðu samþ. En nú hafa komið fram brtt. frá ýmsum þingm. hjer í deildinni, og ef þær yrðu allar samþyktar, þá færi nú að hallast á. Þessar breytingar frá ýmsum utan nefndarinnar fara fram á 124 þúsund kr. hækkun, en aftur munu gjöldin minka um 12 þús. kr. Ef þær yrðu því samþ., þá mundu gjöldin aukast um 112 þús. kr., en sumt af því eru að vísu skilyrðisbundnar fjárveitingar. Jeg sný mjer þá strax að einstökum brtt. nefndarinnar, en fer ekki nákvæmlega út í hverja einstaka að þessu sinni, fyr en ef ráðist verður á þær. Um breytingartillögurnar allt aftur í 12. gr., þarf eg engu að bæta við, umfram það, sem í nefndarálitinu stendur, en sný mjer fyrst að 6. brtt. á þingskjali 687 við 12. gr., af því að hún er svo stórvægileg, Brtt. þessi fer fram á 22 þús. kr. gjaldahækkun, til þess að setja miðstöðvarhitun í Laugarnesspítala. Það getur vel verið, að mönnum blæði upphæðin í augum, en hjer er um mál að ræða, sem hefir, og á að hafa samúð allra. Þegar holdsveikraspítalinn var byrjaður vildi svo óheppilega til, að í hann voru settir ofnar, en ekki miðstöðvarhitun, sökum þess, að sagt var að hjer á landi væri þá enginn, sem kynni að gjöra við hana, ef bilaði. Í húsinu eru því um 50 ofnar, og eins og gefur að skilja orsaka þeir mikla vinnu, auk óþrifa, ösku- og kolaryks og meiri eldhættu. Slíkt er hvergi gott og allra síst í sjúkrahúsum. En alt þetta eru þó smáræðisgallar hjá reyknum. Ef ofnar eru á annað borð kyntir, þá rýkur vanalega úr einhverjum ofnum, og fer það eftir vindstöðu, hvar í húsinu rýkur. Eru stundum svo mikil brögð að honum, að taka verður eldinn úr ofnunum, því sjúklingarnir kjósa þá heldur að þola kulda en reyk, og það sem lakast er, er það, að þetta kemur mest niður á þeim sumingjum, sem veikastir eru. Verða þeir að sitja í reyknum eða kuldanum, eða hvorutveggju, en hinir, sem rólfærir eru, geta þó flutt sig þangað, sem betra er. Er það næstum því undarlegt, að ekki skuli hafa verið bætt úr þessu fyrir löngu, heldur látið ganga svona í 17 ár, en allar aðgjörðir hafa verið reyndar, en árangurslaust. En nú má til að bæta úr því, ekki sist þegar litið er til þess, að hjer eiga í hlut menn, sem dæmdir eru til að vera þarna allan sinn aldur, og því enn meiri skylda fyrir þjóðfjelagið að leggja ekki á þá óþarfa plágur. Áætlunin er kr. 22085, en aftur má gjöra ráð fyrir að ofnarnir seljist fyrir nál. 1700 kr. Nefndin þorði ekki að áætla kostnaðinn lægri, en þá ætti að vera nokkur trygging fyrir að verkið yrði leyst vel at hendi. Enda telur nefndin sjálfsagt að stjórnin sjái um að undirbúningur og framkvæmd verksins verði falin á hendur vel hæfum mönnum. Þá er næsta brtt. við 12. gr., sem sje Vífilsstaðafjósið. Eins og margir höfðu búist við, kom brátt í ljós við nánari athugun að 5 þús. kr. nægðu ekki til fjóss yfir 15 kýr ásamt tilheyrandi byggingum, ef vel átti að vera, en á hinn bóginn grunaði fáa, að kostnaðurinn mundi nema alt að 10 þús. Hjer liggur að vísu ekki nein ábyggileg áætlun fyrir hendi, en þetta er álit Rögnvalds húsameistara Ólafssonar, og mönnum mun fullkunnugt að hann byggir sjaldan orð sín í lausu lofti. Nefndinni virtist að ekki mætti hætta við þetta fyrirtæki, því það mundi minka reksturskostnað hælisins, og er því í sjálfu sjer gróðafyrirtæki, úr því landið tekur að sjer rekstur hælisins. Raddir hafa heyrst um það, hvort svara mundi kostnaði að setja upp minna bú en svo, að það fullnægði mjólkurþörf hælisins, en svo stórt vill nefndin ekki byrja, en telur á hinn bóginn sjálfsagt að þessu verði þannig fyrir komið, að að hægt sje að bæta og byggja við, ef síðar skyldi þurfa. Af því jeg er ekki viss um að háttv. þm. viti hvað við er átt í 15. lið 12. gr. i, skal jeg taka fram, að þar ræðir um fábjána, sem lagt er til að sendur verði utan, á stofnun fyrir slíka menn, og styrktur af landssjóði, en slíkt getur nefndin ekki fallist á. Um brtt. við 13. gr. A. þarf ekki að fjölyrða, en vegna eins háttv. þm., sem átt hefir tal við mig, skal jeg taka fram að svo óheppilega vildi til, að eitt af skjölunum frá póstmeistara týndist, en fanst loks niðri í einum af skápum Nd., og mun það að sjálfsögðu tekið til athugunar fyrir 3. umr. Þá kemur að vegabótunum í 13. gr. B., og gjörum við ráð fyrir að sumum þyki þar allmikill usli gjörður. Það getur satt verið að svo sje. Úr því að byrjað var á að hafa í fjárlögunum skilyrðisbundnar fjárveitingar, þá lá næst að binda þar við þau fyrirtæki, þar sem efniskostnaður er yfirgnæfandi, því þótt nægilegt fje sje fyrir hendi, þá getur verið rjett að fresta þeim, sökum dýrleika á efni, og mætti það gjarna vera í skilyrðunum. Þetta á vitanlega helst við þær verklegu framkvæmdir, sem þegar eru skilyrðisbundnar, nfl. vitana og símana. Ef nú ætti að skilyrðisbinda fleiri fjárveitingar, þá eru það næst brýrnar, sem eins stendur á með. Ef spara átti meira á þessu ári, þá er það augljóst, að fyrst gat komið til mála, annaðhvort að leyfa að fresta þeim, eða strika þær út, og því leggur nefndin til að önnur stærsta brúin sé strikuð út, en heimilað að fresta hinni. Skal jeg benda á, að landsverkfræðingnum finst athugavert að hafa margar brýr undir á næsta fjárhagstímabili. Járn er lítt fáanlegt, nema þá mikið dýrara en venjulega, t. d. sænskt járn 270 kr. tonnið, en hingað til hefir mest verið brúkað þýskt járn, sem aðeins hefir kostað 110 kr. tonnið, en nú má telja vafalaust að það fáist alls ekki. Þess vegna er mjög varhugavert að hafa margar brýr á prjónunum, og vil jeg þá einnig fyrir nefndarinnar hönd taka það fram, að sjálfsagt sje að stjórninni heimilist að flytja til á milli ára framkvæmdir í þessu efni. Er þetta samkv. tillögum verkfræðingsins. Af þessum ástæðum, sem jeg áður nefndi, tökum við það ráð að binda fjárveitinguna til Húnvetningabrautarinnar skilyrði, vegna þess, að gjört er ráð fyrir brú yfir Vatnsdalsá fyrra árið, svo best væri að vegurinn að og frá brúnni yrði henni sem mest samferða. Skal jeg svo ekki fara frekar út í einstaka liði vegabótakaflans, vegna þess að jeg sje að hjer eru fram komnar nokkrar brtt. frá öðrum hv. deildarmönnum og mun jeg því hvort sem er síðar þurfa að ræða betur um hann. Í 13. gr. D. II. er lagt til að gjörð verði ofurlítil orðabreyting, sem ekki er gjörð grein fyrir í nefndarálitinu. Nefndin leitaði álits landsímastjórans um hana, og hafði hann ekkert á móti henni. Fer jeg nú fljótt yfir sögu. Í 14. gr. hefir nefndin, eða rjettara sagt meiri hluti hennar, lagt til að tekin sje upp stefnubreyting, að því er snertir undirbúningsskólana undir embættisnámið, og vill láta hætta að veita námsstyrk við þá skóla. Sama hugsunin vakti bæði fyrir Ed. og Nd., en Nd. vildi ekki láta þetta nýmæli koma til framkvæmda strax, heldur að eins skjóta því til stjórnarinnar til íhugunar. Meiri hluti nefndarinnar var á þeirri skoðun, að rjett væri að taka skólagjald af nemendum, en verja því svo aftur til styrktar fátækum og efnilegum mönnum. Nefndin áleit rjett að byrja á þessu nú þegar, og lækka styrkinn smátt og smátt, þó hitt fyrirkomulagið með skólagjöld geti ekki komist á jafnframt. Þá er einnig stefnubreyting hjá nefndinni með bændaskólana., að þar fanst henni rjett að styrkja fremur sumarnámið en bóklega námið á vetrum, og skal jeg að eins skírskota í því efni til þess, sem sagt er í nefndarálitinu. Þá er ofurlítil athugasemd aftan við 14. gr. B. VII, sem er til. orðin vegna þess, að sumir litu svo á, að skilja ætti lögin svo, að styrk þann, sem veittur er til kvöldskólahalds á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði eigi að eins að veita, ef nemendur eru iðnnemar, en nefndin leit svo á, að skólar þessir væru jafn þarfir og jafnt styrks verðir, þó almennar námsgreinir sjeu kendar þar, og vill því að það sé beint tekið fram í fjárlögunum, að svo megi vera, svo þetta orki ekki tvímælis. Þá kem jeg að matreiðslukenslunni. Jeg skal geta þess út af brtt. nefndarinnar, B. IX. 2, um að fella burt húsmæðrakenslu á Akureyri, frú Jónínu Líndal, að síðan brtt. voru prentaðar hefir borist skeyti, þar sem þess er getið, að hún hafi þegar ráðist í að auglýsa skólann fyrir næsta vetur, og hafi 10 nemendur þegar sótt um skólavistina, og auk þess hafi hún ráðið sjer aðstoðarkenslu. Hafði hún treyst því, að vel yrði tekið undir styrkbeiðni hennar hjer í deildinni, af því að svo hafði verið gjört í hv. Nd. Þó nefndin játi, að því fari fjarri, að þetta hafi verið rjett að farið hjá frúnni - og í alla staði óviðeigandi að líta svo smáum augum á efri deild, að hún engu rjeði um þetta, þó það væri samþykt í Nd., þá hefir þó þessi upplýsing og ýmislegt fleira valdið því, að nefndin hefir. orðið ásátt um að taka brtt. aftur og mun hún greiða atkv. með brtt. háttv. 2. kgk. þingmanns á þgskj. 754 um að krefjast styrks á móti annarstaðar frá. Þá hefir nefndin og í einu hljóði lagt til að hækka styrkinn til matreiðsluskólans á Ísafirði. Þessi skóli hefir starfað vel og lengi, og fanst okkur enn frekari ástæða til að styrkja hann sæmilega, er þess er gætt, hversu mikið tillag er lagt fram annarstaðar að en úr landssjóði, sem sje nær 1200 kr. frá Vestur-Ísfirðingum, Ísafjarðarkaupstað, kvenfjelaginu Ósk á Ísafirði og Norður-Ísfirðingum. Okkur hafa borist til eyrna raddir um það, að húsaleiga fyrir þennan skóla væri hneykslanlega há, og hefir okkur að vísu blætt í augum hversu há hún er, en þess ber þó að gæta, að þetta er heimavistarskóli, sem þarf mikið húsnæði, og auk þess er afar erfitt að fá viðunanlegt húsnæði á Ísafirði, nema fyrir mjög hátt verð og líklega alsendis ómögulegt að fá það fyrir minna. Jeg held að það sje nú ekki fleira, sem jeg þarf að taka fram um 14. gr. að sinni og æla því að snúa mjer að 15. gr. Þar ætla jeg að byrja með því að taka aftur 47. brtl. við 15, 1. b., að minsta kosti til 3. umr. Nefndinni fanst ekki rjett að fella burtu styrkinn til vígjörða á Þingvöllum. Það er langt síðan að fornmenjavörðurinn vakti athygli stjórnarinnar á því, að þeir lægju undir skemdum af völdum náttúrunnar, og mætti ekki dragast að veita fje, ef vernda ætti þennan fornhelga stað. Þó að vísu sje þröngt í búi hjá okkur núna, þá lítur nefndin svo á, að ekki verði hjá því komist að veita þetta fje. Það er ekki til nein áætlun um hvað verkið muni kosta, eða bein lýsing á fyrirkomulagi þessara aðgjörða, en nefndin hyggur að fornmenjavörðurinn fari þar nærri sanni um áætlunina. Og þó nú þurfi að spara fje, þá ber þess að gæta í þessu efni, að telja má vafalítið, að það er sparnaður að láta aðgjörðina ekki bíða lengur, því hún myndi annars kunna að verða dýrari seinna, ef áfram halda skemdirnar. Það er ekki gjörð nein grein fyrir næstu brtt. í nefndarálitinu. Brtt. fer í þá átt, að veittar verði 500 kr. til bókasafnsins á Seyðisfirði. Safnið er ungt og fátækt og hefir ekki sjeð sjer fært að kaupa eldri íslenskar bækur, sem þörf þykir á að eiga. En safnið kvað að öðru leyti vera mjög gott og mikið notað. Þykir nefndinni því rjett að því verði rjett hjálparhönd í þetta skifti. Þá ætla jeg að hlaupa aftur í 16. gr. og nema staðar við kolin. Mikið hefir verið rætt og ritað um þessi svokölluðu íslenzku kol, hvort vera mundi „humbug“ eða ekki. Landsstjórninni hefir verið legið á hálsi fyrir það, að hafa ekki látið athuga málið gaumgæflega – eða hefjast eitthvað handa. Nefndinni fanst að ekki mætti svo búið lengur standa; væri það mjög mikilsvert, að gengið yrði úr skugga um, hvort þarna væri um auðsuppsprettu að ræða fyrir landið eða ekki. Ekki verður heldur á móti því borið, að ef glæsivonir þeirra manna rætast, sem besta hafa trú á þessu, þá sje til mikils að vinna. Þess vegna vill nefndin veita fje til rannsókna, svo stjórnin geti fengið námaverkfræðing sjer til aðstoðar, sem hún svo ljeti framkvæma ransóknina þannig, að þá fengist full vissa fyrir að sjerþekking hefði um þetta dæmt, en ekki getgátur og órökstuddir sleggjudómar manna, sem litla þekkingu hafa á málinu. Við 18. gr. hefir nefndin gjört fáar brtt. og lítt merkar. Sú er helst, að leyft verði að reikna eftirlaun Bjarna Jenssonar frá því, er hann fékk lausn frá embætti og að eftirlaun Björns Blöndal verði reiknuð eftir þeim tíma, er hann hefir gegnt læknisstörfum. Nefndinni finst rjett, fyrst eftirlaun eru veitt, þá eigi það líka að vera gjört með allri sanngirni. Um Björn Blöndal er svo ástatt, að hann hefir nú slitið sjer út í þjónustu landsins í 25. ár sem aukalæknir og hjeraðslæknir, en vitanlega unnið að sama starfi á meðan hann nefndist aukalæknir, eins og eftir að hann kallaðist hjeraðslæknir. Nú hefir hv. neðri deild ekki viljað ganga lengra en reikna eftirlaun hans frá þeim tíma, sem hann varð hjeraðslæknir. En efrideildarnefndin vill að reiknuð sjeu honum eftirlaun fyrir allan þann tíma, sem hann hefir verið læknir. Því oss blandast ekki hugur um, og jeg býst við að fáum gjöri það, að maður þessi muni engu síður hafa unnið landinu gagn meðan hann var í fullu fjöri og blóma lífsins, þó hann gengi undir aukalæknisnafninu, heldur en síðar á æfinni. Þá er brtt. við 19. gr. Hún er fyrir það fram komin, að nefndinni var kunnugt um að sumir lögreglustjórar eru í vafa um, hvort þeir megi nokkru til kosta til þess að halda uppi lögreglueftirliti með fiskveiðum í landhelgi, svo sem taka skip eða ná í númer þeirra, o. s. frv. Nefndinni þótti því rjettast að gefa mönnum bending um, að óhætt væri að kosta einhverju til slíks, en nefndinni fanst rjett að setja það undir óvissu útgjöldin, því fjeð, sem veitt er til landhelgiseftirlits, er svo lítið, að það má ekki skerða. Auðvitað hefði það ef til vill eins mátt standa í 11. gr. A. 4. en það hefir sjálfsagt enga þýðingu hvar það stendur, því þetta er að eins bending, en engin ný fjárveiting. Um 21. gr. er það að segja, að nefndinni fanst allar þessar mörgu lánsheimildir vera næsta hjákátlegar nú á þessum tímum, en þó vildi hún ekki vera að amast við þessum litlu lánsheimildum, en leggur aftur á móti til að stóru lánsheimildirnar verði feldar burtu. Stjórninni hlýtur líka að vera gjört mjög þægt verk með slíku, því henni yrði altaf láð það, ef hún lánaði ekki það fje, sem heimilað er í fjárlögunum, og það enda þótt hún ætti ómögulegt með það. Það mun ganga svo til. Og vjer hyggjum að stjórnin muni hafa nóg annað við landsfjeð að gjöra, þó hún sje laus við þessar stóru lánsheimildir. Margar brtt. eru komnar frá einstökum þingmönnum, en um þær ætla jeg ekki að tala að, sinni, heldur lofa mönnum að komast að, til að mæla með þeim og fylgja þeim fram, en mun að því loknu segja álit nefndarinnar á þeim helstu. Jeg hefi gleymt að taka það fram, að nefndin tekur aftur 65. brtt. við 16. gr. 8. b. um gerlarannsókn og enn fremur 57. brtt. við 15, gr. 32. Að endingu skal jeg geta þess um 76, og 77. brtt., að þar er prentvilla, þar, sem talað er um 200 kr. fyrra árið, en þetta eru eftirlaun og eru þess vegna vitanlega goldin bæði árin.

Forseti : Háttv. framsögumaður hefir óskað þess, að fjárlögin sjeu ekki tekin fyrir öll í einu lagi, en þar sem það hefir ekki verið venja hingað til, þá vildi jeg leyfa mjer að bera það undir háttv. þingdeildarmenn, hvort þeir sjeu því sammála.



Það hefir hingað til ávalt verið siður að skifta fjárlagafrumvarpinu í tvent við 2. umræðu, og vil jeg mæla með því, að þeim sið yrði enn haldið. Það er miklu hægra fyrir menn að fylgjast með umræðum, ef þannig er rætt, en ella. Auk þess má geta þess, að skrifurunum þykir miklu þægilegra að skift sje.

Steingrímur Jónsson : Jeg leyfi mjer að taka undir með háttv. þingm. Gullbr.- og Kjósarsýslu að skift verði. Hingað til hefir það ávalt verið síður að skifta við 8. eða 14. gr., og vil jeg mælast til að svo verði enn gjört.

Framsögnmaður (Magn. Pjetursson) : Jeg hefi ekki óskað að frv. verði skift við umræðuna, en ef háttv. þingdeildarmenn æskja þess, þá má mjer í ljettu rúmi liggja þó svo verði gjört, og vildi jeg þá mæla með að 13 fyrstu greinarnar verði fyrst teknar til umræðu.

Forseti ; Samkvæmt tilmælum háttv. framsögumanns verður frv. þá tvískift við umræðuna, og eru 13 fyrstu greinarnar fyrst til umræðu.



Jeg á eina brtt. við þennan kafla fjárlaganna, og er hún á þgskj. I53. Brtt. fer í þá átt, að 75,000 kr. verði veittar í fjárlögunum til brúargjörðar á Eyjafjarðará. Jeg býst við að mönnum muni þykja þessi brtt. ærið hastarleg og djarfleg með því fjárhagsástandi, sem nú er, og þar sem slíkur óhugur er í þingmönnum út af fjárhag landsins. Og af því að jeg bjóst við að svona mundi verða litið á, þá bætti jeg þeirri athugasemd aftan við tillöguna, að stjórnin mætti fresta framkvæmdum á verkinu, ef fjárhagur reyndist henni mjög örðugur. Jeg hefi talið mjer skylt að koma með þessa athugasemd, en lengra get jeg heldur ekki gengið. Því það eitt, að landsstjórnin eigi örðugt með að láta framkvæma verkið, rjettlætir það ekki, að brúargjörðin sje látin undir höfuð leggjast, því í raun rjettri á að vera búið að framkvæma það verk fyrir löngu síðan. En það, sem sjerstaklega hefir ýtt undir mig að koma með þessa brtt., er það, að jeg sje að háttv. neðri deild hefir sett aðra brú inn í fjárlögin, sem eftir öllum kringumstæðum átti að koma á eftir Eyjafjarðarárbrú, og skal jeg færa nokkur rök fyrir þeirri staðhæfingu minni. Í fyrsta lagi hefir landsverkfræðingurinn margítrekað þá skoðun sína, að Eyjafjarðarárbrú ætti að ganga á undan Jökulsárbrú og flestum öðrum brúm. Í öðru lagi á Eyjafjarðarárbrú að liggja yfir eitt af stærstu vatnsföllum landsins á alfaravegi, milli næst stærsta kaupstaðar landsins, Akureyrar, og Norður- og Austurlands, auk þess tengir brúin Akureyri við einn frjósamasta blett landsins. Jeg hefi talsvert rannsakað og hugsað þetta mál og komist að þeirri niðurstöðu, að naumast muni nokkur staður á landinu þjettbýlli, en svæðið frá Varðgjá að Munkaþverá, af þeim stöðum, þar sem eingöngu er lifað á landbúnaði. Jeg hygg að hvergi sje þjettbýlla á Suðurlandi, nema ef til vill í Fljótshlíðinni. Og þess má enn fremur geta, að á þessu svæði má gjöra stórkostlegar umbætur, svo framleiðslan verði miklum mun meiri. Annars get jeg ekki stilt mig um það í þessu sambandi að geta þess, að jeg verð að halda því fram, að þessi mikla hræðsla hjer í þinginu við að stofna nú. til framfarafyrirtækja sje ekki alls kostar rjettmæt nje holl. Þótt ófriðurinn geti að vísu orðið mjög. hættulegur fyrir landið, hefir hann þó enn þá ekki gjört okkur neitt verulegt tjón,. miklu fremur gagn. Það er trú og von margra, að þessi óhemju-styrjöld geti ekki staðið mjög lengi úr þessu. Líta þeir svo á, að margt bendi til þess, að hún hljóti að taka enda áður en langt um líður, enda er það hart aðgöngu að þurfa að sníða fjárhaginn eftir því, að styrjöldin standi til ársloka 1917. Annað mál er það, að menn verða auðvitað að miða við þann tíma, að svo geti farið. En fari svo, að ófriðurinn hætti bráðlega, græðir landið áreiðanlega stórfje á verðhækkun þeirri á afurðum landsins, er af honum leiðir. Og þá heimta landsmenn að hafist sje handa með ótal framfarafyrirtæki. Er þá mjög leitt til þess að hugsa, að fjárveitingarvaldið sje óviðbúið og verði þannig dragbítur á framfarabraut landsins. Jeg lít svo á, að við eigum að búa fjárlögin út með það fyrir augum, að Norðurálfustyrjöldinni verði lokið snemma á næsta ári, en vera hins vegar við því búnir, að hún standi lengur. En svo jeg snúi mjer nú aftur að brúnum, þá er það vitanlegt, að nauðsyn ber til að brúa Jökulsá, og vildi jeg fyrir mitt leyti langhelst að báðar þessar umræddu brýr kæmust inn í fjárlögin; en því verður þó ekki neitað, að nokkuð er ólíkt á komið með þeim. Jökulsá er að vísu hættulegt vatnsfall, en gagnið er miklu meira að því að brúa Eyjafjarðará. Og eftir því, sem mjer er skýrt frá, þá er Jökulsá aldrei ófær, nema nokkra daga í einu, en Eyjafjarðará getur verið ófær svo vikum og mánuðum skiftir, og er þá engin annar vegur fyrir þá, er yfir hana þurfa að fara, en taka það glæfraráð að fara svo nefnda Leiru, eða fara langan krók á ferju. Jeg man eftir því, að hún var þannig algjörlega ófær heilt sumar. Jeg ætla ekki að fjölyrða frekar um þetta atriði, en vona að háttv. deild taki þessari málaleitun minni vel og samþykki brtt. mína. Þá ætla jeg að minnast örfáum orðum á nokkrar brtt. háttv. fjárlaganefndar við þennan kafla, sem mjer virðast helst varhugaverðar. Jeg játa það, að háttv. fjárlaganefnd hefir sýnt lofsverða viðleitni í því, að minka tekjuhallann, og er það allra góðra gjalda vert, en þó finst mjer hún hafa tekið nokkuð hörðum höndum á sumum atriðum, og mun jeg því ekki geta fylgt henni í öllu. Það er þá fyrst 2. brtt. nefndarinnar. Mjer virðist svo, að fyrst nefndin vill leyfa að verja þessu fje til jarðabóta, þá sje mikils krafist, að sljettaðar sjeu 4 dagsláttur á ári. Tillagið, sem presturinn fengi, væri þá einar 35 kr. fyrir dagsláttuna, og er þess þó gætandi, að þetta er landssjóðseign. Jeg hlýt því að greiða atkv. á móti þessari brtt. nefndarinnar. Þá er 3. brtt. nefndarinnar, sem fer í þá átt, að veittar verði 5000 kr. hvort árið til aukins tolleftirlits vegna bannlaganna. Þessari tillögu get jeg alls ekki greitt atkvæði mitt, og það er aðallega fyrir þá sök, að málið er alveg óundirbúið. Mjer finst það vera líkast því að gefa skrattanum litla fingurinn, að fara að veita fje til aukins tolleftirlits svona út í bláinn, og aðgætandi er það, að þá þyrfti að endurskoða launakjör allra tollgæzlumanna á landinu. Þetta fje hlyti líka að renna að mestu leyti til þeirra lögreglustjóra, sem mestar tekjur hafa, svo sem lögreglustjóranna í Reykjavík, Akureyri og Vestmannæyjum. Þetta er mikið vandamál, og það þarf að athuga það rækilega, áður en skipað er fyrir um það með lögum. Það er hugboð mitt, að þessar 5000 krónur, ef þær væru samþyktar, næðu ekki langt, því ef það ætti að koma að nokkrum verulegum notum, ætti að veita til þess tugi þúsunda. Og jeg hygg að eftir svo sem 10 ár væru þessar 5000 krónur orðnar að 100,000 krónum, eða enn þá hærri upphæð. Vil jeg minna á það, sem áður hefir verið bent á, að þar sem reglulegt tolleftirlit er, getur það kostað í einstökum stöðum alt að 75% af tekjunum. Þessi leið er því hættuleg, og því ekki rjett að ganga hana. Það, sem hefir legið á bak við tillögu þessa, en lítilfjörlega verið minst á, er, að með því yrði útrýmt bannlagabrotum, en jeg hefi enga trú á að svo verði. Má ske næðist í nokkra sökudólga, en þeir yrðu áreiðanlega sárfáir. Um 5. breytingartillögu fjárlaganefndarinnar vil jeg segja það, að þótt jeg viðurkenni að talsverð sanngirni mæli með henni, þá get jeg ekki greitt henni atkvæði, því jeg tel að þar sje um vafasama braut að ræða. Hingað til hefir það tíðkast að veita þeim hreppum, er örðugt eiga með að sækja lækni, styrk til þess að sækja hann, en ekki lækninum sjálfum. Er það nú meining fjárlaganefndar, að læknum í fámennustu læknahjeruðum landsins verði veitt viðbót við laun sín í fjárlögunum ? Svo lítur það út, og það tel jeg mjög varhugaverða braut, og vil ráða frá að hún verði farin. Um sjöttu brtt. hinnar háttv. nefndar vil jeg taka það fram, að jeg er þar á sama máli og nefndin. Jeg tel það vera óhjákvæmilegt að bæta ástandið í þessu efni í Holdsveikraspítalanum. Þá eru vegirnir. Þar þykir mjer nefndin vera æði harðhent. Jeg felst á að það sje rjett, er háttv. framsm. (M. P.) lagði áherslu á, að rjett sje að gefa stjórninni heimild til að fresta framkvæmdum á þeim mannvirkjum, þar sem sjerstaklega mikið efni er í frá útlöndum, eins og t. d. brúargjörðum. En jeg get ekki verið með því að fresta vegum, nema það sje öldungis óhjákvæmilegt. Því það að fresta vegunum er hið sama og setja öll vor vegamál afturábak, fresta vegagjörðum svo langan tíma, sem svarar því, hve stórt sem umrætt mannvirki er. Og þetta kemur af því, að við getum ekki unnið nema fyrir vissa upphæð vegna mannaskorts. Því er það, að jeg er yfirleitt á móti þessum útdrætti á vegum, er nefndin hefir gjört. Þess er þá fyrst að geta, að fjárlaganefndin vill lækka Grímsnesbrautina úr 15 þúsund krónum niður í 8 þúsund krónur á ári. Ef mögulegt er, þá vil jeg ekki lækka fjárframlagið til þessarar brautar, er á að liggja yfir mjög fjölbygða og góða sveit, eða ef jeg man rjett, frá Sogsbrú upp Grímsnes og alla leið upp að Geysi. Fyrr en þessari og öðrum akbrautum er lokið, geta menn ekki byrjað af alvöru og alefli að vinna að því, sem á að vera takmarkið, að akfær vegur verði gjörður frá hverju kauptúni heim að svo að segja hverjum bæ. Hins vegar vil jeg ganga inn á það að veita stjórninni heimild til, að hún megi fresta framkvæmd verksins, ef of mikil vandræði verða að fá fje til þess, og eins vil jeg ganga inn á að gjört verði með Húnvetningabrautina, en jeg gjöri það í fullu trausti þess, að þessi heimild verði ekki notuð við hvoruga brautina, nema það sje öldungis óhjákvæmilegt, en til þess mun ekki koma að minni hyggju. Jeg vil því alvarlega skjóta því til fjárlaganefndarinnar, hvort hún vilji ekki taka breytingartillögur sínar aftur, en koma hins vegar til 3. umræðu með tillögu um að heimila stjórninni að fresta verkinu, ef óhjákvæmilegt er. Jeg býst við, að hverjum, er lesið hefir ritgjörðir Jóns landsverkfræðings Þorlákssonar um vegamálin, sje áhugamál að vegir þeir, sem vegalögin ákveða sem landssjóðsvegi, komist á sem fyrst. Og jeg vil benda á það, að við verðum að láta verkfræðingana og vinnustjórana hafa nóg að gjöra. Um Stykkishólmsveginn er það að segja,. að jeg get greitt atkvæði með því, að styrkurinn til hans sje færður niður síðara árið, af því að jeg býst við að það gjöri engan~ skaða, og eins er það með Langadalsveginn, ef vegurinn kemst svo langt fyrir þessar 5000 krónur, að hann nái yfir vegleysuna í miðdalnum. En það er brýrt nauðsyn, að svo verði. Nú verður pósturinn að fara þar yfir engi, og eins og eðlilegt er, þá. banna hlutaðeigandi bændur honum það. Stjórnin og háttv. neðri deild hafa komið sjer saman um fjárveitingu til Norðurárdalsvegarins, og álit jeg að þessi fjárveiting megi alls ekki falla niður. Það hefir dregist alt of lengi að gjöra þennan veg sæmilegan, jafn afar-fjölfarinn og hann er. Þá er 17. brtt. við B. 6, í 13. grein. Þar hefir stjórnin og neðri deild komið sjer saman um að veita 20 þúsund krónur á ári til sýsluvega, gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að. Þetta tel jeg mesta framfarasporið i, fjárlögunum. Það sýnir sig, að með akbrautunum er hafin ný hreyfing, hin mesta og bezta framfarahreyfing á síðari árum. Í stað þess, að menn notuðu áður hesta og klyfjar til flutnings, þá nota menn nú hesta og hjól. Þetta er eitthvert mesta menningarbragðið hjá okkur, og jafnframt góð fjármálapólitík. Það er því ofureðlilegt, að öllum hugsandi mönnum sjeu akvegir þessir hið mesta áhugamál. En það er ekki nóg að fá akbrautir þær, er landssjóður leggur, Grímsnesbraut, Húnvetningabraut, Skagfirðingabraut, eða hvað þær nú nefnast, því að þær ná skamt. Út frá þeim verður að gjöra aðra akfæra vegi, sýsluvegina, og þessir vegir verða að mynda fullkomið veganet um landið, svo að akfært verði að hverjum bæ landsins. Menn hafa stundum hjer á þingi verið að bera fram einstaka sýsluvegi, svo sem veg hjer suður með sjó (Keflavíkurveg) og Hvammstangaveginn, en þeir hafa oft átt örðugt uppdráttar, vegna þess, að þeir hafa verið gripnir út úr rjettu samhengi. En það á langt í land, að við höfum fullnægt skuldbindingum vegalaganna, þó þessi fjárveiting standi óhreyfð. Hjer er að eins að ræða um byrjun á stóru, miklu og afarþörfu verki. Og svo ber hjer að líta á það, að hjeruðin bera hjer allan aðalþungann; þau verða fyrst að leggja fram helming stofnkostnaðarins, og svo borga þau alt viðhaldið á vegum þessum, og auk þess alt viðhaldið á akbrautunum. Það er því full trygging fyrir því, að hjeruðin leggja ekki þessa vegi, nema þar, sem þau telja þeirra fulla þörf. Vil jeg því alvarlega skora á háttv. deild að skerða ekki þessar 20 þúsund krónur. Vil jeg benda á að það er hart, ef heilir landshlutar eiga ekki að bera neitt frá borði í þessum efnum. Við verðum nú að búast við því, að Norðurálfustyrjöldinni ljetti senn, og þá vil jeg benda á, að mikið verður þá hægra en oft ella, að fá framlag til veganna á móti landssjóðstillaginu. Það gjörir það, að landsbændur hafa fengið óvenjulega hátt verð fyrir afurðir sínar, og hafa því meira gjaldþol og framlagsþol en venja er til. Jeg vona því að háttv. deild felli brtt. nefndarinnar, um að lækka þennan lið niður í 15000 krónur. Ef endilega á að lækka hann, þá er þó betri tillaga háttv. þm. G.-K. (K. D.) um 18000 krónur, og mun jeg því ljá henni atkvæði. Þá ber nefndin fram tillögu um að hækka fjárveitinguna. til kostnaðar við stöðina í Vestmannaeyjum. Fyrir þessu er gjörð grein í nefndarálitinu, en við það hefi jeg tvent að athuga. Í fyrsta lagi það, að það er óviðkunnanlegt, að þetta kemur fram á bak við landssímastjóra. Þingið hefir hingað til verið tregt á að auka laun starfsmanna, þó málstaður þeirra væri góður, án þess að leita um það umsagna yfirboðara þeirra, og það tel jeg rjett. Í öðru lagi er það þungt á metunum hjá mjer, að jeg tel það óheppilegt að fara að búta þetta starfsfje í sundur í fjárlögunum. Það er ekki gjört hjá póstmeistara og ekki á öðrum liðum hjá símastjóra. Jeg þarf því að fá einhverjar nýjar og veigameiri ástæður, ef jeg á að geta greitt því atkvæði mitt. Mjer finst eins og eitthvað liggi á bak við tillöguna, er jeg og aðrir fái ekki að vita. Þá eru 23. og 24. breytingartillaga nefndarinnar við 13. gr. E. I, um að lækka laun umsjónarmanus vitanna. Stjórnin lagði til að launin væru hækkuð úr 3700 krónum upp í 4000 krónur, og kemur það af því, að starfið hefir aukist mjög mikið, með byggingu nýrra vita og þar afleiðandi fjölgun þeirra. Starfið er því orðið svo mikið, að umsjónarmaðurinn getur ekki haft neina aukaatvinnu, en hann hefir nú haft þetta starf á hendi í 9 ár. Jeg tel því rjettmætt að hann fái þessa launa-uppbót, meðal annars vegna dýrtíðarinnar, en hann fær ella enga dýrtíðaruppbót. Jeg get því fallist á gjörðir neðri deildar að veita honum 3600 kr. laun og 400 kr. persónulega launaviðbót, og mjer finst það nærri því nánasarlegt að vera að breyta þessu. Sama er að segja um 25. brtt. nefndarinnar, þar sem hún er að klípa af skrif. stofufje hans. Eða er það ætlun nefndarinnar, að hann hafi einhverja skrifstofukytru, litla og lítilfjörlega, og má ske spari kol líka. Þau eru dýr nú. Þetta getur varla verið ætlunin, en þá er líka tillagan meiningarlaus.



Mjer þykir það ekki nema eðlilegt, að fjárlaganefndin leitaðist við að spara, svo að tekjuhallinn yrði sem minstur í fjárlögunum, og jeg vona, þó að jeg sje ekki alstaðar samdóma hinni háttv. nefnd, að jeg spilli þar ekki mjög miklu. Þær eru ekki ýkjamargar eða miklar, breytingartillögur þær, er jeg flyt. Þó hefi jeg nokkrar breytingartillögur, og vil jeg skýra stuttlega frá þeim. . Fyrsta tillagan, sem jeg hefi í eftirdragi, er á þingskj. 728, og er hún þó í rauninni frá sjávarútvegsnefndinni, svo jeg tala hjer fyrir hennar hönd. Tillaga þessi fer fram á það, að fjeð til eftirlitsins úr landi með fiskveiðum í landhelgi verði hækkað úr 8 þúsund kr. upp í 10 þúsund krónur. Það stendur svo á því, að eftir að fjárlaganefnd háttv. neðri deildar hafði áætlað þessar 8 þúsund krónur, þá kom fram beiðni frá Norðurlandi, sem nefndin taldi að vísu fulla þörf á að verða við, en sá sjer þó ekki fært eftir atvikum að taka upp tillögu um svo mikla fjárveiting, sem farið var fram á. Þá tók nefndin það ráð, að bera fram frumvarp um, að þeim hluta útflutningsgjaldsins af síld, sem útgjörðarmenn hafa notið, yrði varið til eftirlitsins, og mundi þá hrökkva langt til; en síðan hefir það undir meðferð frumvarpsins snúist svo, að útgjörðarmenn hljóti helming gjaldsins sem áður, svo að þegar að eins helmingur gengur til eftirlitsins, þá er það auðsætt, að þessar 8000 kr. fullnægja ekki rjettmætum kröfum í þessu efni. Vona jeg að jeg þurfi ekki að ræða þetta atriði frekar, en hygg að jeg megi bera það fram, að háttv. fjárlaganefnd sje tillögunni velviljuð, og muni ekki leggja á móti henni. Önnur breytingartillaga mín er á þingskj. 707. Jeg legg þar til, að upp í tölu sjerfræðinganna, er styrks njóta gegn því að kenna við háskólann, verði tekinn Magnús læknir Júlíusson, með hóflegan styrk,1200 krónur, til vara 1000 krónur. Jeg óska að hærri upphæðin nái samþykki háttv. deildar. Jeg vil stuttlega skýra frá því, að Magnús læknir Júlíusson sókti til Alþingis 1913 um styrk, og bauðst þá til þess að gegna ókeypis Röntgens og Finsens áhöldunum, en því var þá ekki sint. Síðan hefir hann barist áfram upp á eigin býti, með að hafa ofan af fyrir sjer, og það gengur erfiðlega, einkum í þessari dýrtíð. En einmitt við starfsemi hans í þessari sjerfræðigrein hefir það komið í ljós, að brýn þörf er hjer á sjerfræðingi í þessari grein. Meðal annars heyrir undir grein hans sjúkdómur, sem mjöðg er að ágerast hjer og hefir þegar komið til orða að lög þyrfti að setja til að hindra útbreiðslu hans, og er því mikil þörf á lækni með sérfræðiþekkingu, er geti veitt nauðsynlega hjálp og fátæklingum ókeypis lækningu. Jeg vona því að deildin sjái sjer nú fært að veita þessum manni þenna styrk, sem honum var synjað um fyrir 2 árum. Að því er sjálfan manninn snertir. þá get jeg mælt með honum hið besta; hann er reglusamur efnismaður og líklegur til nytsemdar í starfi sínu. Þá vil jeg minnast á breytingartillöguna á þingskjali 726, sem fer fram á að veittar verði alt að 1000 kr. til að styrkja sjúklinga, sem hafa berkla í hörundi, sem er afarvondur sjúkdómur, til lækninga erlendis. ,Jeg hefi borið tillöguna fram með tilliti til eins sjerstaks sjúklings, Önnu Magnúsdóttur, sem nefnd er í brjefi því, er jeg hefi látið prenta í breytingartillögunni. Það hefir verið kostað miklu upp á hana í samfleytt 6 ár af fátækum fósturforeldrum og af sveit hennar, og ef hún fær ekki þenna styrk, verður henni fyrirmunað lækningar og hún alla æfi örkumla aumingi, þar sem þetta er eina von um bót. Jeg veit ekki hvort það, sem hjer er farið fram á að veitt verði, er nægilegt, því að fleiri munu þurfa þenna styrk en þessi eini sjúklingur. Jeg veit það, að 800 kr. nægja ekki, og 1000 kr. ef til vill ekki heldur, þótt jeg fari ekki fram á meira; þessi hækkun er svo lítil, að engu munar í fjárlögunum, og því vona jeg að deildin taki henni vel. Þá á jeg breytingartillögu á þingskjali 727. Háttv. fjárlaganefnd hefir lagt til að tillagið til sýsluvega verði lækkað úr 20 þús. niður í 15 þús. Jeg hefði kosið að þessi upphæð mætti standa óhögguð, en jeg vildi þó ekki fara svo langt, og hefi því lagt til að hún verði ákveðin 18. þús. Jeg legg ekkert sjerstakt kapp á þetta, en get tekið undir með háttv. 2. kgk. (Stgr.J.) um að sanngjarnt er að þetta fje verði veitt. Til þessara vega hafa alt af komið tillög annarsstaðar frá, og sýnir það hvað mönnum þykir mikils um vert að fá þessa vegi. Jeg vil að eins taka það fram, að það er ekki vegna þess vegar, sem er í mínu sýslufjelagi, að jeg ber þetta fram, því að jeg vona að sá vegur fái alt af það, sem hann þarf með, en jeg þykist vita að það muni vera fleiri vegir, sem þarf að veita fje til. Við höfum samþykt í sumar að símalagningin skuli ganga meðfram þessum vegi, og hann þarf því að vera fullger áður en síminn verður lagður. Jeg hefi nú minst stuttlega á þessar breytingartillögur mínar. Um aðrar brtt. við þenna kafla fjárlaganna hefi jeg fátt að segja. Jeg vil út af orðum háttv. 2. kgk. (Stgr. J.) um þær 5 þús. kr., sem nefndin hefir lagt til að veittar yrðu til verndar bannlaganna, geta; þess, að jeg er samdóma nefndinni um þetta, þó að það hafi í för með sjer nokkra hækkun á gjöldunum, en í nefndarálitinu er sýnt fram á að það er ekki víst, að þetta yrði í sjálfu sjer kostnaður, því að vel getur farið svo, að meira fje fengist fyrir það, sem aukið tolleftirlit gæfi drýgra í aðra hönd. Jeg vil geta þess, að reyndur lögreglustjóri hefur látið í ljós að þetta mundi geta komið að miklu gagni. Það mundi auðvitað verða notað mest hjer, enda mundi það koma hjer að mestu haldi. Jeg legg því til að þessi tillaga verði samþykt. Læt jeg svo útrætt að þessu sinni.

Hákon Kristófersson. Jeg á eina breytingartillögu við þenna kafla fjárlaganna. Hún er á þingskjali 714 og fer að vísu í hækkunar átt. Er hún viðkomandi Breiðafjarðarbátnum. Þegar háttv. strandferðanefnd hafði þetta mál til meðferðar, þá lá annað fyrir viðvíkjandi þessum bát, en nú er komið á daginn, og var því álitið að 9000 kr. mundu nægja. Fjárlaganefnd neðri deildar hefir lagt til að það fje verði veitt og háttv. fjárlaganefnd efri deildar hefir látið það standa. Nú hefir verið stofnað hlutafjelag til að kaupa bát til þessara ferða, ekki einungis um Breiðafjörð, heldur er ætlast til að hann geti gengið lengra bæði norður og suður; sjerstaklega er ætlast til að hann fari suður á bóginn til Skóganess og Búða. Þegar þetta fjelag, sem gengst nú fyrir kaupum á nýjum bát, var stofnað, taldi það vit að meiri styrkur mundi fást en veittur var í síðustu fjárlögum, af því að þingið hafði látið í ljós, að það mundi fúst til að styrkja þessar ferðir meira, ef ekki ættu bátinn einstakir menn, sem notuðu hann í sínar eigin þarfir. Bæði hv. fjárlaganefnd og hv. deild er kunnugt um að þessi bátur muni verða nokkuð dýr og að sýslurnar muni muni ekki geta lagt út í þetta, nema landssjóður veiti ríflegan styrk til fyrirtækisins. Jeg hefi því farið fram á að styrkurinn verði hækkaður upp í 12 þúsund kr. Hefði jeg helst viljað fara fram á 15 þús. kr., en af sparnaðar ástæðum fór jeg ekki lengra en þetta, sem er það minsta, sem um getur verið að ræða, þar sem þetta á að skiftast á milli 2 báta. Jeg hefi vissa von um, ef úr framkvæmdum verður með þessi bátskaup, að hann fari 2–3 ferðir, sem nothæfar geti orðið fyrir okkur Barðstrendinga, og er það lífsskilyrði fyrir okkur. Jeg man ekki hvað áætlað er að þessi bátur muni kosta, en mig minnir að það sjeu um 40 þús. kr. Framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins hefir tekið að sér að útvega bátinn, og má því vænta að það verði vel af hendi leyst. Jeg vona að háttv. deild geti orðið með þessari breytingu, því að mjer sýnist hún sjálfsögð með tilliti til ákvæða þingsins 1913 og þess, að fjelag er myndað í því trausti, að þingið veiti ríflegan fjárstyrk til fyrirtækisins. Jeg vil geta þess, að það er ekki víst, að strandferðaskipin fáist til að koma við á Gilsfirði, og þó þau komi þar við, tel jeg óþarft að þau komi þar oftar en tvisvar á ári, ef svo stór bátur fæst til flóaferða, sem jeg vona að verði, ef deildin sjer fært að veita þá upphæð, sem jeg hafi farið fram á, en að öðrum kosti sjer félagið sjer ekki fært að ráðast í þetta fyrirtæki. Jeg vona að þetta mál sje nú orðið svo ljóst fyrir háttv. deild, að jeg þurfi ekki að tala frekar og að hv. deild samþykki svo sanngjarna tillögu. Um aðrar breytingar mun jeg sýna með atkvæði mínu hvernig jeg lít á þær.



Jeg stend ekki upp af því, að jeg eigi brtt. við þenna kafla fjárlaganna. En það eru nokkrar af breytingartillögum hv. nefndar, sem jeg vildi minnast á. Eins og hv. framsögumaður tók fram, hefir frumv. að því leyti tekið bótum hjá nefndinni, að tekjuhallinn hefir lækkað, en með þá stefnu, sem nefndin hefir tekið, er jeg ekki ánægður, því að mjer finst hún einmitt hafa lækkað þær fjárveitingar sem síst skyldi, og einmitt þessar fjárveitingar snerta mitt kjördæmi. Af flutningabrautunum hefir hún tekið flutningabraut okkar Húnvetninga eina út úr og lagt til að henni mætti fresta, ef fyrirsjáanlegt er að tekjur landsins hrökkva ekki til lögskipaðra útgjalda. Þetta er auðsjáanlega ekki sanngjarnt, og jeg hefi ekki sannfærst af ástæðum háttv. framsögumanns. Hann sagði að sú athugasemd, sem nefndin leggur til að samþykt verði stafi af því, að hún vilji helst fresta því, sem mikill efniskostnaður er við, og nefndi hann í því sambandi brúna á Jökulsá á Sólheimasandi, og svo þá brú, sem hjer er um. að ræða á Húnvetningabrautinni. Jeg skal játa að það er mikið fje, sem sparast við að fella brúna á Jökulsá. En brúin á Hnausakvísl er ekki sú næsta, að því er kostnað snertir; það er brúin á Hjeraðsvötnum, og leggur þó háttvirt nefnd ekki til að fjárveiting til hennar sje feld. Verkfræðingurinn hefir áætlað að brúin á Hnausakvísl muni kosta um 20 þús. kr., og er það ekki mikið fje. Nefndin bar verkfræðinginn fyrir því, að vegurinn kæmi ekki að notum, ef að eins yrði unnið að honum fyrra árið. Jeg hefi talað við verkfræðinginn, og skildi jeg hann ekki svo; er líka nægilega kunnugur þarna til þess að geta dæmt um það, og háttvirtur framsögumaður nefndarinnar hefir svo mikinn kunnugleik á þessu, að hann hlýtur að vita að jeg fer hjer með rjett mál. Ef veitt er fje til vegarins fyrra árið, kemst vegurinn yfir kvíslina, og gjörir þá minna til þó frestað verði áframhaldi hans seinna árið. Ef nauðsynlegt er að fresta einhverju, finst mjer að Húnvetningum sje ekki gjört beint ranglæti, ef fyrra árs veitingin er látin standa. Jeg játa að það þarf að spara, en jeg get ekki samþykt að taka einstakar fjárveitingar þannig út úr. Menn verða að gæta að því, að þetta er löng braut og nýlega byrjað að leggja hana, og þar að auki má geta þess, að fje það, sem veitt hefir verið til hennar undanfarandi, hefir ekki verið unnið upp. Mjer var auðheyrt að háttv. fjárlaganefnd hefir ekki góða samvisku af þessari tillögu, af því að hv. framsögumaður sá ástæðu til að forsvara hana sjerstaklega, og jeg vona að hv. deild komist ekki að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að láta annað gilda um þennan veg en aðra vegi. Þá vildi jeg minnast á Langadalsveginn. Honum voru ætlaðar 7 þús. kr. hvort árið í frumv. stjórnarinnar, og hann kom frá neðri deild með 7 þús. kr. annað árið, en nefndin hjer hefir lagt til að hann verði lækkaður niður í 5 þús. Háttv. frams. maður mintist ekki á þetta, enda er ilt að forsvara það. Þetta er póstvegur, mjög fjölfarinn og oft lít fær, og ekki er hjer að ræða um útlent efni, sem þarf að spara. Háttv. 2. kgk. (Stgr. J.), sem hefir farið þarna um oft, vjek nokkrum orðum að nauðsyn þessa vegar, og mjer heyrðist hann ekki líta svo á, að tilhlýðilegt væri að takmarka þessa fjárveitingu svo mjög. Um aðrar breytingartillögur mun jeg sýna með atkvæði mínu hvernig jeg lít á þær, og mun yfirleitt verða meir fylgjandi fjárveitingum til verklegra framkvæmda en öllum þessum bitlingum og guðsþakkafje til einstakra manna. Jeg ætla að eins að geta þess, að jeg er mótfallinn lækkun til sýsluvega, og er jeg þar á sama máli og og hv. 2. kgk., en get ekki fallist á breytingartillögu nefndarinnar.



Jeg hefi lítið af breytingartillögum og hygg, að þær sjeu flestar, ef þær eru fleiri en ein, lítilfjörlegar og mæli best með sjer sjálfar. Það er ein á þgskj. 751, sem fer fram á fje handa Ólafi lækni Gunnarssyni til liða- og beinlækninga, ef eg kann að nefna það rjett. Lærðir menn munu kalla það „orthopædiu“ eða beinrjettingu. Flestir þeir, sem örkumlamenn hafa orðið, og þar á meðal er jeg, telja nauðsyn á slíkum lækningum. Það er herfilegt til að vita, að þeir menn, sem hafa orðið fyrir þeirri óhamingju, að verða örkumlamenn, skuli verða að búa við þau örkuml alla æfi þaðan upp, af því að ekki var hægt að ná í lækni, þá er þeir slösuðust. Jeg hefi farið fram á 1500 krónur handa Ólafi Gunnarssyni, og hygg jeg að allir kannist við nauðsynina til þeirrar fjárveitingar. Annars býst jeg við að landlæknir muni styðja þetta mál mitt og eins framsögumaður háttv. fjárlaganefndar. Sjálfur hefi jeg ekki mikið vit á þessu og læt því útrætt um það. Jeg á líka litla breytingartillögu á þgskj. 759 um að hækka styrkinn til vjelarbáts á Hvítá úr 300 kr. upp í 600 kr. Ef þeir, sem halda þessum bátsferðum uppi, fá ekki nema 300 kr. styrk, geta þeir ekki notað hann. Jeg hefi því komið með þessa miðlunartillögu, og vona að í háttv. fjárlaganefnd sjeu svo góðir, vitrir menn og nýtir, að þeir vilji ganga inn á hana. Það eru ýmsar breytingartillögur háttv. fjárlaganefndar, sem eg mun lítið eða ekki minnast á. Þó get jeg ekki annað en minst á það, sem flestum; er til þekkja, mun þykja undarlegt, og það er, að strikuð hefir verið út fjárveiting til vegar í Norðurárdal. Vegur sá er aðalæðin milli Reykjavíkur og Norðurlands og Vestur, og er umhugsunarvert, hvort ekki sje rjett að falla frá þeirri breytingartillögu. Um Jökulsárbrúna hefi jeg ekki margt að segja. Jeg hefði gjarna viljað greiða fyrir því kjördæmi með atkvæði mínu, en sá þingmaður, sem flutti þessa fjárbeiðni, hefir hegðað sjer svo á þessu þingi, að jeg get ekki, verið með því. Hann hefir reynt að ausa of fjár úr landssjóði, en sett sig upp á móti öllum tilraunum til þess að afla fjár með því viti og afli, sem honum hefir verið gefið. Jeg get því ekki greitt þessari fjárveitingu atkvæði mitt. Jeg sje að háttv. fjárlaganefnd hefir gjört þá breytingartillögu við 5 gr., að hún vill hækka jarðabætur prestsins á Breiðabólstað úr 5 dagsláttum og upp í 8. Hann á að sljetta 8 dagsláttur fyrir það eitt, að mega halda 142,38 kr., eða árgjaldinu af staðnum. Það er víst ætlast til að það verði ódýrt að rækta landið það. Svo var það 3. liðurinn þarna í breytingartillögum nefndarinnar, það er við 11. gr. B. 8. Á eftir þeim lið á að koma nýr liður, 5000 kr. fjárveiting til tollgæslu og aukins lögreglueftirlits vegna bannlaganna. Mjer er nú spurn : Hvað lengi á þetta þref að ganga? Hvað lengi á að eyða tíma þingsins í þessa óhæfu og þjóðarskaðræði? Jeg heyrði háttv. 5. kgk. (G.B ) tala í dag um þrælalög, sem hann vildi berjast á móti að sett yrði. Þá var verið að tala um lög til varnar því, að starfsmenn þess opinbera gæti gjört verkfall og stöðvað alt verk sitt. Þetta kallaði hann þrælalög og hjúalögin kallaði hann sama nafni. En hve lengi á þetta að ganga, að veitt sje fje til þessara þrælalaga, bannlaganna, sem eru sett af þrælum til þess að gjöra landsmenn að þrælum. Hvað lengi á þessi vitleysa að ganga? Þessi geðveikisvitleysa, sem búin er að kosta landið ærið fje, þó þetta bætist ekki við. Það er með þessu verið að fara fram á 5000 krónur, sem er stungið í vasa nokkurra lögreglustjóra; það eru vasaskildingar handa þeim, án þess að nokkur vissa sje fyrir því, að þeir gjöri nokkurt gagn. Því er skotið að mjer hjer af sessunaut mínum, að þetta sje handa þeim hálaunuðustu lögreglustjórum. Þessi lög hafa kostað landið svo mikið, að ekki er á það bætandi með þessum 5000 kr. Jeg heyrði háttv. 5 kgk. segja, og hann er bannhetja eins og hv.4.kgk.(B. Þ.), að það hefði skekst til um alla toll-löggjöf landsins. Jeg kannast við að þetta er rjett. Jeg held að fyrsti tollurinn, hinn svokallaði brennivínstollur, hafi verið lögleiddur 1842. Þá þótti rjett að tolla þá vöru, sem ekki gæti talist lífsnauðsyn, og þeir menn, sem ekki vildu neita sjer um þá vöru, borguðu þá tollinn. Síðan hefir ekki verið lagður tollur á nauðsynjavöru. Það er fyrst 1909, sem skekkjan kemst inn með bannlögununum, eftir að þessum bannhetjum eða bannþrælum hafði tekist með miklu kappi en litlu viti að reka þau á.  (Guðm. Björnson: Eftir að þm. sjálfur hafði greitt þeim atkvæði)  . Jeg barðist á móti þeim, en samþykti að láta þau ganga upp í efri deild, af því að jeg bjóst við, að menn þar mundu verða svo vitrir að fella þau.  (Guðm Björnson: Vitrari en þm. sjálfur!)  Jeg vissi hve gott það var að taka fyrir þá vitleysu í neðri deild. Þá komu vandræðin, því hvaðan átti þá að fá tekjur? Tekjugrundvöllurinn hafði verið feldur niður og landið margskaðaðist á því og enginn fann ráð til að bæta úr því. En svo fanst þjóðráðið, sem allir þekkja, og það var að leggja toll á allar nauðsynjavörur, einkum þær, sem allir þurftu að nota. Þessi illu lög, þessi óviturlegu lög, hafa skaðað þjóðina á marga lund. Þessi óvitalög hafa svift þjóðina þeim besta tekjustofni, sem að miklum hluta, að 1/3, var borgaður af útlendingum: Hvað kemur svo í staðinn? Tollur á alla nauðsynjavöru, sem fátækir jafnt og ríkir verða að gjalda. Þetta hafa þessir menn gjört, þeir hafa rekið burt gjaldstofn landsins og lagt skatt á alla nauðsynjavöru. Þessari breytingartillögu greiði jeg ekki atkvæði, því að jeg hygg, að fjenu sje einungis kastað út í bláinn. Það álítur það enginn lagabrot, þótt bannlögin sje brotin. Þetta er því alveg þýðingarlaust. Til þess. að framkvæma þetta, veitti ekki af öðru eins fje og allur áfengistollurinn var.

Karl Finnbogason : Jeg á eina breytingartillögu við þenna kafla og vil nú mæla með henni. Hún er á þgskj. 741 og fer fer fram á að. veittar verði 14000 kr. til þokulúðurs á Dalatanga, gegn því, að annarsstaðar að komi það, sem á vantar. Háttvirtir þm. Norðmýlinga hafa hreyft þessu máli við fjárlaganefndirnar, en þær hafa ekki tekið það upp, hvernig sem á því stendur, og háttv. Nd. hefir ekkert sint því. Jeg hefi því leyft mjer að koma málinu á framfæri hjer í þeirri von, að háttv. Ed. taki því betur en háttv. Nd. Öllum er kunnugt, að hvergi eru tíðari þokur hjer við land en við Austurland. Hitt er og kunnugt, að sigling er mikil fyrir Austurlandi, fiskimið ágæt og hafnir enn betri, ef þær finnast fyrir þoku. En ekki er það sjaldgæft, að skip nái ekki til hafnar þar, en verða að láta reka á reiða tímum saman - vegna þoku. Enginn vafi er á því, að full þörf er á þokulúðri austanlands. Jafnframt vil jeg benda á það, að vitaumsjónarmaðurinn hefir ótvírætt látið í ljós þá skoðun, að fyrsti þokulúður á Íslandi eigi að rjettu að koma á Dalatanga. Þessu til sönnunar get jeg að eins vísað til skjala þeirra, er liggja fyrir þinginu um málið. Vitaumsjónarmaðurinn hefir gjört áætlun um, að þokulúðurinn muni kosta um 20000 kr. Auðvitað er hún ekki nákvæm, og getur lúðurinn vel kostað eitthvað talsvert meira - en naumast minna, því sjaldan kosta fyrirtækin minna en áætlað er. Sje miðað við þessa áætlun, má ætla, að sveitarfjelögin, sem hlut eiga að máli og boðið hafa fje til lúðursins, verði að leggja fram þriðjung eða meira. Og jeg þykist viss um að þau gjöri það meðánægju. Svo mjög óska menn eftir lúðrinum. Jafnframt vil jeg leggja áherslu á það, að sú regla er heppileg og heillavænleg, að leggja fje úr landssjóði móti fje frá þeim, sem vilja koma á fót hjá sjer einhverju þarfafyrirtæki. Og því meiri ástæða er til þess fyrir landssjóð að gjöra þetta, sem hann varðar málið meira, en hlutaðeigandi fjelög minna. Nú eru vitar vitanlega landsfyrirtæki, og ætti þingið því að taka tveim höndum tilboði sveitarfjelaga um að hjálpa til að koma því í framkvæmd. Ekki er víst að svo vel verði eftir boðið, ef landið notar ekki tækifærið nú til að þiggja þá hjálp, sem boðin er til að koma upp þessum þokulúðri. Enn vil jeg benda á það, að ekki er ætlast til að verkið verði framkvæmt, nema nægilegt fje sje fyrir hendi í landssjóði; vona jeg því að háttv. deild samþykki þessa tillögu mína hljóðalaust. Svo vil jeg fara fáum orðum um brtt. háttv, nefndar við 4. gr. fjárlagafrumvarpsins. Þar leggur háttv. nefnd til, að feld verði 1500 kr. upphæð, sem háttv. Nd. hefir samþykt og á að vera uppgjöf símalána til Búðahrepps í Suður-Múlasýslu. Fyrir þinginu liggja skjöl um þetta mál. Og með leyfi hæstv. forseta vil jeg lesa upp örfá orð úr brjefi símastjórans um það. Honum farast svo orð : „Eftir því, sem mjer er kunnugt, hefir Búðahreppur lagt hlutfallslega mest af öllum hreppum til talsímasambands, og er því - einnig þar sem línan nú verður framlengd til Hornafjarðar - nokkur ástæða til að koma tillagi þessa hrepps í hlutfall við tillög þau, sem á seinni árum hefir verið krafist við svipaðar kringumstæður. Jeg skal því leyfa mjer að mæla með því, að af nefndri skuld verði gefið eftir alt að 2000 kr. . . .“ Þetta virðist mjer sanngjarnlega mælt og með öllu rjett. Nú hefir þó háttv. Nd. að eins viljað gefa upp 1500 kr. En nefndin hjer vill ekkert gefa upp. Lengi getur því versnað. Vænti jeg þess, að háttv. þingdeildarmenn - utan nefndar - verði henni betri í þessu máli og felli því breytingartillöguna. Jeg skal svo ekki tefja deildina lengur að sinni. Vil að eins minna háttv. þingdeildarmenn á að samþykkja þokulúðurinn á Dalatanga, um leið og jeg sest niður.

Ráðherra: Jeg skal líka lofa að vera stuttorður, eins og allir aðrir, og reyna að efna það, því að í þessum kafla fjárlaganna er ekki mikið, sem háttv. fjárlagan. leggur til að sje breytt og margar af brtt. hennar eru þannig, að mjer virðist þær vel mega ganga í gegn. Jeg skal þá að eins snúa mjer að örfáum liðum. Það er þá fyrst brtt. við 12. gr. 15, i, sem fer í þá átt, að fella styrk upp í kostnað við dvöl sjúklings á fábjánahæli erlendis. Það eru til fordæmi þess, að þingið hefir hlaupið undir bagga með að kosta þá vitfirringa, sem eru fæddir fábjánar og ólæknandi, á hæli erlendis. Þannig stendur á hér í þessu tilfelli, að faðir sjúklingsins, sem er fátækur barnamaður og hefir nýlega mist konuna, á þessa dóttur, sem er þannig úr garði gjörð, að hún hefir aldrei fengið vit. Sumir slíkir fábjánar geta verið mjög meinlausir og stjórnlegir, en þessi stúlka, sem hjer er um að ræða, er hið gagnstæða, Hún veitir börnunum á heimilinu skaða, og verður því að hafa manneskju til þess að gæta hennar. Faðir hennar er ekki sjálfur svo efnum búinn, að hann geti kostað hana utan. Hann er mesti dugnaðarmaður og mundi ekki fara fram á þennan styrk, ef honum væri mögulegt að komast af án hans. Fæddir fábjánar eru ekki teknir á Klepp. Alls eru þeir nú um 100 á landinu, og eru sumir þeirra rænulausir og vinna ekki tjón, en aðrir eru líkari villidýrum en mönnum og vinna tjón, og þannig er því háttað með þessa stúlku. Jeg hygg að faðir hennar hafi talað um . þetta við landlækni og býst því við að háttv. 5. kgk. (G. B.) gefi frekari upplýsingar í þessu máli. Þessu næst vil jeg minnast á nokkur atriði í 13. gr. Háttv. nefnd hefir lagt til að lækka fjárveitinguna til Grímsnessbrautar niður í 8000 kr., og hygg jeg að sú tillaga hennar spretti af ókunnugleik á staðháttum. Vegur þessi liggur um eitt besta hjerað landsins, og ætti því þegar af þeirri ástæðu að flýta honum sem mest. Það er líka mikil spurning, hvort það borgar sig, að vera að skera slíkar fjárveitingar niður í smábúta, Það mun áreiðanlega vera talsvert dýrara að vinna slíkt verk á löngum tíma en skömmum. Um vegina vil jeg taka það fram, að yfir höfuð virðist miklu síður varhugavert að veita fé til þeirra, heldur en til brúargjörða. Möl og mold eru innlend efni, sem ekki hækka í verði, en cement, járn og stál verðum við að fá frá útlöndum, og þær vörur hafa stórhækkað í verði síðan stríðið hófst, og þar á ofan tvísýnt, hvort. auðið verður að fá þær fluttar hingað til landsins, hvað sem í boði er fyrir þær. Jeg býst við, að háttv. nefnd hafi kynt. sjer brjef landsverkfræðingsins um þetta efni. - Til brúargerða er mestmegnis notað þýskt járn, því að bæði er það ódýrara og betra en annað járn til slíkra hluta. En það er meira en óvíst, hvort við getum náð í einn járnbút frá Þýskalandi meðan á stríðinu stendur. - Þó að nú þeirri athugasemd sje bætt við fjárveitingar til brúa, að þær skuli því að eins komast í framkvæmd, að fjárhagurinn verði ekki of örðugur, vegna stríðsins, þá er þar með ekki fengin trygging fyrir, að við gjörum okkur ekki stórtjón með slíkum fjárveitingum, því að í fyrsta lagi getur fjárhagurinn orðið örðugur vegna annara hluta en stríðsins, og í öðru lagi væri mesta heimska að byggja brýr á næsta fjárhagstímabili, þar sem efnið í þær yrði ef til vill 500/0-1000/0 dýrara en venja er til. Jeg er sannfærður um, að enginn privatmaður mundi fara svo heimskulega að, og á þá landssjóður síður að kunna fótum sínum forráð? Jeg tala þetta ekki til háttv. nefndar, því að hún hefir ekki ráðið til slíkra fyrirtækja. En jeg vil brýna það fastlega fyrir háttv. deild, að íhuga þetta mál vandlega og hrapa að engu. Um samgöngur á sjó, sem 13. gr. C fjallar um, skal jeg að eins geta þess, að varhugavert er að fara fram hjá tillögum samgöngumálanefndarinar. Menn mega ekki láta einstaka þingmenn, sem af kappi reyna að hlynna að kjördæmum sínum, verða altof ráðríka. Það er rétt hjá háttv. nefnd, að það var af vangá fjárlaganefndar Nd., að liðurinn E. V. í 13. gr., um vita, var ekki aftur hækkaður, þegar hinar fyrirhuguðu vitabyggingar voru aftur settar inn í frv. Það er því vel farið að háttv. nefnd hefir leiðrjett þetta. Jeg skal svo ekki lengur tefja tíma háttv. deildar. En jeg vil þó taka það fram enn þá áður en jeg sest niður, að mjer finst misráðið, að lækka fjárveitingar til vega, af þeim ástæðum, sem jeg þegar hefi minst á. Þar að auki er á það að líta, að margir menn mundu missa atvinnu sína, ef mjög drægi úr vegagjörðum. Hið sama má auðvitað segja um þá, sem atvinnu hafa af símalagningum og brúargjörðum, ef fjárveitingar til þeirra fyrirtækja minka eða falla niður. En það er þó alt af betra, að sumir sjeu atvinnulausir en allir.



Jeg hafði aldrei búist við, að allir gætu orðið sammála um allar till. nefndarinnar, enda hafa nú komið fram ýmsar aðfinningar við þær. En hitt gerðum við ráð fyrir að geta rjettlætt skoðanir okkar, og mun jeg nú reyna að hrekja andmæli þau, sem fram hafa komið við brtt. nefndarinnar við þenna kafla. Mun jeg tala eftir röð greinanna en ekki mælenda. Hv. þm. Seyðf. (K. F.) andmælti 1. brtt. nefndarinnar, um að athugasemdin aftan við 1. lið 4. gr. falli burtu. Gat hann þess sínu máli til stuðnings, að hreppur þessi hefði orðið illa úti, og landssímastjóri væri því meðmæltur, að þessar eftirstöðvar af símaláni hans, 1500 kr., fjellu niður. En landssímastjóri hefir líka viðurkent, að fleiri hjeruð eigi slíka eftirgjöf skilið, og þótti því nefndinni rjett að bíða, þangað til öll slík mál yrðu tekin til rækilegrar meðferðar. - Hv. þm. Skagf. (J. B.) mun svara þeim athugasemdum, sem gerðar hafa verið við 2. brtt. Hann hefir tekið að sjer að verja í því efni nefndina, þar sem hann sem búfræðingur hefir best vit á jarðabótum. Þá mótmælti hv. 2. kgk. (Stgr. J.) og hv. 6. kgk. (J. Þ.) 3. brtt., um 5000 kr. fjárveitingu til aukins lögreglueftirlits vegna bannlaganna. Jeg vil taka það fram, að yfirleitt var gott samkomulag meðal nefndarmanna, en þetta atriði var þó helsti ásteitingarsteinninn. En þó að jeg sje ekki sjálfur hlyntur þessari fjárveitingu, þá get jeg skýrt frá, hvað fyrir meiri hluta nefndarinnar vakti. Þetta á að eins að vera tilraun til þess, hvort ekki sje hægt að sporna betur við innflutningi áfengis, en nú er gjörlegt, og varna tollsvikum, en hitt var áreiðanlega ekki meining meiri hluta nefndarinnar, að þetta eigi að vera byrjun til stærri fjárveitinga. Þá bjóst meiri hl. n. einnig við því, að þetta gæti orðið gróði fyrir landssjóð, þar sem aukið tolleftirlit myndi að líkindum fremur varna tollsvikum og þannig auka tolltekjurnar. Jeg vona að jeg lýsi því rjett skoðun meiri hluta nefndarinnar, þó það sje ekki mín skoðun. Þá er brtt. á þgskj. 728, frá sjávarútvegsnefndinni. Um hana hefi jeg það eitt að segja, að nefndin er henni meðmælt. og mun greiða henni atkvæði. - Hv. 2. kgk. (Stgr. J.) talaði móti brtt. viðvíkjandi athugasemdinni við 2. lið 12. gr., um að 300 krónunum, sem nú er varið til að leita læknis fyrir Árneshrepp, yrði varið til launaviðbótar handa væntanlegum lækni. Honum fanst nefndin vilja þar leggja inn á. undarlega braut, og furðaði sig þar að auki á, að hún skyldi vilja byrja á svo fámennu hjeraði. Já, mig furðar enn meir á þessum orðum hv. þm., því hvar ætti fremur að byrja á slíku, en í fámennu hjeruðunum? Ætti kann ske fyrst að veita launauppbætur í mannmörgu hjeruðunum, sem miklar aukatekjur gefa? Nei, það skil jeg ekki að nokkur taki undir. Enda var það einmitt aðalástæða nefndarinnar, hvað hjeraðið er fáment. Hvar mundi þörfin meiri en í slíkum hjeruðum. Erfiðleikarnir við að ná til læknis eru svo miklir í þessu hjeraði, að enginn getur getið því nærri, nema sá, sem þekkir til. Jeg veit dæmi til þess, að 2 menn hafa uppgefist við að ná í lækni, en hinn þriðji komst alla leið. Hvernig halda menn nú að hefði farið, ef nauðsyn hefði verið á að læknirinn sjálfur færi þenna veg þá aftur, og slíkt getur svo oft komið fyrir, einmitt að ómögulegt sje að ná í læknirinn, þó sjúklingarnir hafi fullar hendur fjár. Jeg vona að allir sjái, að hjer getur ekki verið að ræða um neinn hagnað fyrir mig sjálfan. Jeg mundi þvert á móti hafa tekjumissi af því að læknir kæmi í hjerað þetta. En þegar mannslíf eru í veði, finst mjer að menn eigi ekki að horfa í smáskildinginn. Mannslífin eru sannarlega svo dýr vara, að það er ætið gróðafyrirtæki fyrir landið að verja nokkrum krónum til þess, þó ekki væri annað en bjarga svo sem einu mannslífi á ári. Það væri sannarlega hart, ef þingið neitaði um einar 300 kr. á ári, til þess að þetta hjerað geti sem fyrst fengið lækni, og jeg verð að segja það, að ef það er nánasarskapur hjá okkur nefndarm., eins og háttv. 2. kgk. komst að orði, að vilja ekki bæta 300 kr. á ári, við hálaunaðan embættismann, þá er það enn meiri nánasarskapur hjá honum, ef hann ekki vill veita 300 kr. á ári, til þess að vernda nokkur mannslíf, ef hann ekki vill gera sitt til að þeir fái sem fyrst lækni, sem annars oft og einatt verða hjálparlaust að deyja drotni sínum. Þetta er heldur ekkert annað en bráðabirgða-ráðstöfun. Launanefndin setst nú á rökstóla í vetur, og hygg jeg, að ekki geti farið hjá því, að hún veiti læknum í þeim hjeruðum; þar sem minstar eru aukatekjur, einhverja launaviðbót, ef þau hjeruð eiga nokkurn tíma að verða til, nema á pappírnum. Þá vil jeg minnast á brtt. þeirra hv. 6. kgk. (J. Þ.) og hv. 2. þm. K.-G. (K. D.). Þær eru svo skyldar, að jeg get talað um þær í einu lagi. Jeg vil taka það fram þegar í upphafi, að jeg, hlýt að tala hjer sem þingmaður og þá fyrst og fremst sem framsögumaður fjárlaganefndarinnar, en ekki sem kollega þeirra manna, sem hjer um ræðir. Jeg vil alls ekki neita því, að nauðsynlegt sje að hafa sjerfræðinga í ýmsum sjúkdómum hjer í Reykjavík, en hitt veit jeg líka, að til er önnur nauðsyn, sem áreiðanlega er meiri nauðsyn, og hún er sú; að sjá öllum hjeruðum landsins fyrir læknum. Nú vantar lækna í nokkur hjeruð, 1. sept. voru 7 læknishjeruð óveitt, en í 4 af þeim 7 voru settir læknar, en í 3 alls enginn læknir, og meðan ekki er ráðin bót á þessu læknaleysi út um land, þar sem nauðsynin er mest, þar sem mannslífin eru í voða vegna læknaleysis, (í Rvík er ekki slíku til að dreifa, þó sjerfræðinga vanti), þá finst nefndinni mjög varúðarvert, að styrkja unga lækna til þess að setjast hjer að í Reykjavík sem sjerfræðinga. Þessari skoðun, sem jeg nú ljet í ljósi, veit jeg, að landlæknir hefir einnig margsinnis haldið fram. Jeg vil tala svo alment um þetta, sem unt er, og brýna það fyrir nefndarinnar hönd fyrir hv. deild, að líta fyrst og fremst á þjóðarnauðsynina, fremur en hag einstakra manna eða bæjarfjelaga. Það vil jeg loks taka fram, að jeg álít báða þá menn, sem hjer er um að ræða, efnilega og duglega lækna. En hitt finst mjer mesta nauðsynin, að því verði afstýrt sem fyrst, að menn þurfi að deyja drotni sínum úti um sveitirnar, vegna þess að læknishjálp fæst ekki. Þá kemur brtt. hv. 2. þm. Gullbr.- og og Kjósarsýslu um að hækka styrkinn til sjúklinga með hörundsberkla. Nefndinni var ekki kunnugt um að nú væri nema um einn slíkan sjúkling að ræða, og við það væri þessi styrkur miðaður. En ef það er rjett, sem jeg nú hefi heyrt, að hjer sje um 2 sjúklinga að ræða, sem styrkja þurfi, þá eru slíkt alveg nýjar upplýsingar, og get jeg því ekki á þeim grundvelli mælt á móti þessari brtt., en nefndin mun að sjálfsögðu athuga þetta, og vildi jeg því skjóta því til hv. flm., hvort hann vildi ekki geyma till. til 3. umr.  (Stgr. Jónsson: Jeg mæli með því að hún sje tekin aftur)  . Hæstv. ráðherra mintist á till. okkar um að fella burt styrk til fábjánans, og fanst lítil ástæða vera til þess. Það, sem fyrir okkur vakti með því, var, að hættulegt væri að gefa þannig fordæmi vegna síðari tíma. Jeg skal ekki vjefengja það, að illa standi á fyrir þessum manni, en það eru lítil meðmæli; það stendur illa á fyrir fleirum. Ef maður þessi á svo örðugt uppdráttar, sem ráða mátti af orðum hæstv. ráðherra, þá mundi sýslufjelag hans ekki muna um að skjóta saman þessum 400 kr. handa honum.  Þá er brtt, við 13. gr., sem mest hefir hlotið andmælin, og mátti við því búast, því þar er um mest að ræða. Fyrst talaði hv. 2. kgk. þm. um Eyjafjarðarárbrúna, og jeg get tekið undir flest af því, sem þm. sagði, er hann talaði um nauðsyn hennar, og eins kröfu þá, er hún ætti til að ganga á undan öðrum stórbrúm. Jeg get líka tekið undir það fyrir mitt leyti, að jeg felli mig vel við niðurröðun landsverkfræðingsins á þessum stórbrúarbyggingum, enda hlýtur hann að bera best skyn á það og hafa mest rannsakað það mál. En annað mál er það, hvort nú sje rjett að ráðast í þessa stórbrú (Eyjafjarðarárbrú) á næsta fjárhagstímabili. Hæstv. ráðherra tók það fram í ræðu sinni, og leit á málið frá sömu hlið og nefndin, og hafði þar um mörg þau sömu orð, eins og jeg hafði í minni fyrri ræðu, og er jeg honum þakklátur fyrir það. En svo jeg snúi mjer aftur að Eyjafjarðarárbrúnni, þá er gott að hv. 1. kgk. er svo bjartsýnn og vonar svo góðs um fjárhaginn á komandi árum. Það kom í ljós hjá honum, að það var að eins fjárhagurinn, sem kom honum til þess að leggja til, að brú þessi yrði skilyrði bundin, en mjer finst að hann hefði átt að athuga að 75 þús. nægja alls ekki til brúar yfir Eyjafjarðará, eins og nú stendur; fyrir þá peninga kæmist hún ekki nema út á miðja ána. Hann hefði því eins vel átt að bæta við þeirri athugasemd, að brúin skyldi því að eins byggjast að hún færi ekki fram úr 75 þús. Þá gat verið meining í þessu. Járn, trje og allar byggingarvörur hafa stórum hækkað í verði, og einnig skipaleiga. Seglskipaleiga hefir stigið (úr kr. 20 pr. smál, í kr. 30) nú á síðasta mánuði, og eftir því, sem landsverkfræðingurinn skýrir frá, þá mundi sú hækkun, sem að eins leiðir af hækkuðu flutningsgjaldi, nema 2–3. þús. kr. við Jökulsárbrúna, en þær tvær stórbrýr, sem hjer um ræðir, legg jeg nokkuð að jöfnu. En þetta er þó minsti liðurinn. Skil jeg tæplega hvaða hygginn búmaður það væri, sem færi að byggja núna, þegar augljóst er, að hann getur bygt miklu ódýrar eftir örfá ár. Flestir mundu bíða heldur. Allt þetta á við báðar þessar stórbrýr, sem hjer eru til umræðu. Kem jeg því næst að því, sem háttv. þm. Húnv., (G.Ó.) sagði viðvíkjandi Húnvetningabrautinni. Þar kom fram dálítill misskilningur hjá hv. þm., að mjer fannst, að honum fanst betra að fella niður tillagið síðara árið, heldur en að leyfa að fresta allri brautinni í bráð, ef örðugur yrði fjárhagur. Að nefndin hefir lagt svo til, er að eins af velvild, því við lítum svo á, að fjárveiting annað árið myndi ekki koma að neinu gagni, því ef brautin kemur ekki að og frá brúnni, þá er brúin mjög svo gagnslítil minsta kosti sem akbrautabrú. Brúin hefðum við einnig átt fremur að leggja til að feld yrði, sökum efniskostnaðar, en þá var gagnslítið að láta fjárveitinguna standa síðara árið. Jeg þóttist vera hlyntur Húnvetningum, og einmitt þess vegna fanst mjer þetta ráðið að leyfa að fresta brautinni - og brúnni -, ef á þyrfti að halda, heldur en vera að klípa af fjenu, því jeg vona að svo fari, að ekki þurfi á heimildinni að halda, svo Húnvetningar fái brú sína og braut á rjettum tíma. Þarna er þó möguleiki, en ef minkuð var fjárveitingin, þá var enginn möguleiki til til að fá unnið fyrir það fje, sem af var dregið, hversu mikið fje sem var í landsjóðnum. Bæði hv. þm. Húnav. og hv. 2 kgk. þótti illa farið með Langadalsveginn, og kváðust ekki geta greitt atkvæði með nefndinni, nema trygging væri fyrir að hann kæmist yfir mestu ófærurnar, en það veit jeg með vissu, að hvort sem veittar verða 5 eða 7 þús. til hans, kemst hann ekki svo langt. Það sem fyrir nefndinni vakti, var að ef eitthvað væri haldið áfram að veita til vegar þessa, þá myndi það verða til þess, að Laugdælingar ömuðust síður við póstinum, þó hann stundum yrði að fara óleyfilega stigu. En mundu á hinn bóginn geta skilið að að eins erfiðir tímar og sparnaður ylli því, að ekki væri meira til vegarins veitt en á yfirstandandi fjárhagstímabili. Þá þótti hv. 2 kgk. þm. illt að við skyldum færa niður Grímsnesbrautina, og sömuleiðis hæstv, ráðherra. Fanst þeim það sama og að setja allar vegagjörðir landsins aftur um fleiri ár. Lækkunin nemur 14 þús.kr. Verkfræðingur landsins gjörir ráð fyrir að braut þessi verði búin 1923, og við getum engan háska sjeð stafa af því, þó henni sje seinkað um 1 ár, þegar fje er af skornum skamti, en alls ekki að allar vegagerðir í landinu frestist fyrir Grímsnesbrautina. Viðvíkjandi orðum hæstv. ráðherra um þetta, þá get jeg skýrt frá því, að nefndin tók ekki þessa ákvörðun, sökum vanþekkingar á málinu, heldur einmitt af því að hún hafði svo mikinn kunnugleiks, að vita það, að engin stórvandræði gætu af því hlotist, þó nokkuð væri minna unnið á braut þessari en gert er ráð fyrir, eða nærri því eins mikið og í núgild. fjárl. stendur. Þá hafa nokkrir þm. ámælt nefndinni vegna Norðurárdalsvegarins. Jeg get tekið undir það, að hann er nauðsynlegur vegna þess, að hann er ein aðalæðin milli Suður- og Norðurlands og Vesturlands, en hjer er engin knýjandi nauðsyn sem stendur. Þessa leið má þó vel komast, eins og verið hefir. Við höfum ekki heldur lagt til að fella hann niður, til þess að koma neinu að í staðinn, en þá fyrst vorum við ámælis verðir, ef við hefðum gjört það vegna einhvers, sem ef til vill var alls ekki eins nauðsynlegt að koma að, eða einhverju fyrir okkar kjördæmi. En hjer rjeð sparnaður einn og ekkert annað. Þá er brtt. hv. þm. Gullbr. og Kjósarsýslu (K. D.), sem fer fram á 18 þús. kr. til sýsluvegar, í stað 20 þús. kr., en nefndin hefir lagt til að til þeirra væru að eins veitt 15. þús. kr. Við höfum ekki krukkað þar í neina sjerstaka vegi, en okkur fanst ekki rjett að láta þá eina halda fullum fjárveitingum, frekar en þjóðvegina. Þessar 5 þús. muna engu þegar litið er á allar þær beiðnir til akfærra sýsluvega, sem fyrir liggja. Við höfum ekki lækkað við neinar sjerstakar sýslur, og finst smásmuglegt að draga að eins 2 þús. kr. af; annaðhvort varð það að vera 5 þús. eða ekkert. Sýsluvegunum er sannarlega ekki vandara um að bíða, heldur en flutningabrautum og þjóðvegum. Hæstv. ráðherra sagði að síst væri ástæða til að fresta vegagjörðum þar, sem engar. brýr væru, er hefðu aukinn efniskostnað í för með sjer, og er það rjett, enda hafði jeg áður tekið það fram. Engar ástæður álit jeg til að óttast atvinnuleysi fyrir þessa sök, þó vegagjörðum sje frestað, enda munu bændur segja alt annað. Fólkið hangi ekki yfir þeim og biðji um vinnu, heldur miklu frekar þeir yfir fólkinu, svo þeir munu sannarlega geta veitt vegagjörðarmönnum nokkrum atvinnu. Kem jeg þá að brtt. við 13. gr. C. Er þá fyrst brtt. hr. þm. Barð. (H. K.), að hann óskar eftir 12 þús. kr. í stað 9 þús. til Breiðafjarðarbáta. Jeg get skýrt frá því, að nefndin hefir athugað þetta, og kallað Nielsen framkv.stjóra á, tal við sig. Hann skýrði frá því, að það gæti orðið sparnaður að því að hækka tillag til Breiðafjarðarbáta, meður því, að þá gætu sparast ferðir strandferðabátanna til Búðardals og Gilsfjarðar. Þetta er rjett, ef landsjóður á að bera væntanlegan tekjuhalla, sem yrði á strandferðunum, en þá verður að taka það fram, að Breiðfirðingar mega ekki krefjast meira en þessara 2 ferða strandbátanna, og mun þá nefndin koma með brtt. um þetta. Það sem nefndinni kom á óvart, var að beðið var um styrk til Breiðsfjarðarbáta. Hún bjóst að eins við einum bát. og mun því koma með brtt. að í stað báta komi báts.  (Hákon Kristófersson: Hvernig á þá að fara með norðurhlutann ?)  Ef vandræði verða úr því, þá ætti samgöngumálanefndin að athuga það mál, en við erum auðvitað fúsir til að taka öllum rökum, sem fram koma. Nefndin leggur því til að brtt. hv. þm. Barðstrendinga sje samþykt. Þá kem jeg að brtt. hv. 6. kgk. (J. Þ.) um vjelabátsferðir á Hvítá. Nefndin hjer hefir haldið sjer við gjörðir samgöngumálanefndarinnar, enda þótt Nd. hafi vikið frá þeim. Nefndinni finst ekki ástæða til að styrkja vjelbátsferðir þarna meira en 300 kr. á ári, ekki síst þegar þess er gætt, að hjer er um þau hjeruð að ræða, sem ágætar landleiðir hafa. Mjer er kunnugt um að kaupmenn sumsstaðar hafa þann sið að flytja vörur til kaupendanna, þeim að kostnaðarlitlu; býst jeg við að eingöngu sje um þess konar vöruflutninga að ræða. En landsjóður á þó sannarlega ekki að sjá sem mönnum fremur en öðrum fyrir því, að fá vörur sínar kostnaðarlaust heim í hlað. En jeg skil tæplega að mikið dýrara sje að flytja um Hvítá, heldur en á sjó. Fyrir norðan veit jeg til að 100 pd. eru flutt 3 vikur sjávar fyrir 25 aura, og sje jeg ekki að Borgfirðingar væru ekki sjálfir færir um að borga slík útflutningsgjald, eða þó meira væri. Hvað er það á við löngu lestaferðirnar, sem sumir verða að hafa, sem ekki geta varpað allri sinni áhyggju á landsjóðinn og sagt honum að flytja heim til sín? Er því engin ástæða til að styrkja bát þenna, ekki síst af því að flutningabraut liggur alveg meðfram ánni öðrum megin, og þegar brúin kemur á Hvítá, þá þarf bátsins alls ekki. Nefndin getur því ekki fallist á þessa brtt. Nefndinni hefir verið álasað fyrir að hafa lækkað við vitaumsjónarmanninn, frá því sem stjórnin hafði ætlað honum. Okkur gekk þar ekkert sjerstakt til, annað en að beiðnir hafa komið svo margar til þingsins um launaviðbætur, að tæplega væri ástæða til að taka þessu sjerstaklega, en í þessu máli vildi nefndin halda fast við laun þau, sem þessi maður hefir haft, sem voru 3700 kr., en hins vegar hefir hún ekkert á móti því að færa þetta saman í eina upphæð, eins og er í núgildandi fjárlögum. Jeg vil geta þess, að við eigum ekki sök á því, þó ekki sje rjett sundurliðað í frv., því að við höfum fengið það svona frá háttv. neðri deild. Viðvíkjandi því, sem við höfum krukkað í skrifstofuhaldsféð, er það að segja, að það átti einungis að vera bending um að reyna að spara, því kostnaðurinn virtist vera fullmikill. Það var ekki tilgangurinn að láta manninn sitja í myrkri, eins og hæstv. ráðherra sagði, en við vildum að reynt væri að útvega ódýrara húsnæði. Okkur blöskraði sem sje, að húsnæði fyrir þessa skrifstofu skuli eiga að kosta 50 kr. á mánuði, og er harla ótrúlegt að ekki megi láta sér nægja nokkuð ódýrara húsnæði. Þá kem eg að brtt. á þgskj. 741 um þokulúður á Dalatanga, sem háttv. þm. Seyðf. (K. F.) hefir komið fram með. Jeg hefi litlu við það að bæta, sem hann sagði um málið. Nefndin álítur þetta nauðsynjamál, og leggur til að eins verði farið með það og fjárveitingu til nýrra vitabygginga - sama skilyrðið verði látið gilda. Það sem sérstaklega ræður því, að nefndin mælir með þessari fjárveitingu, er það, hversu mikið fje á að leggja frsm í hjeraðinu sjálfu. Sýnir það mikinn áhuga og eins hitt, að þörfin er brýn. Jeg man ekki eftir að jeg hafi fleiru að svara eða taka fram, og læt því máli mínu lokið að sinni.



Það eru aðeins fáein orð, sem jeg vildi sagt hafa, og skal jeg ekki tefja deildina lengi. Háttv: framsm. (M. P.) hefir sjerstaklega skotið því til mín, sem búfræðings, að halda uppi svörum fyrir nefndina, viðvíkjandi brtt. hennar um, að fjölgað verði dagsláttunum, sem heimtaðar séu af prestinum á Breiðabólstað. Það var tekið fram hjer í deildinni í dag, að þetta væri mjög lítilfjörlegur styrkur, 35 kr. fyrir dagsláttuna, en nefndin verður að halda því fram, að þetta sje töluverður styrkur eftir öllum atvikum, sem upplýst hefir verið að fyrir hendi sjeu. Af skjölum þeim og skilríkjum, sem fyrir lágu, hefir nefndin komist að því, að sljetturnar eru svonefndar flagsljettur. Jörðin þá plægð, herfuð og jöfnuð, en ekki sáð í flagið, sem því grær upp af sjálfu sjer. Landið, sem um er að ræða, kvað vera mjög auðunnið og greiðfært, smáþýft og sendið. Af þessu er það augljóst, að 35 kr. er töluverður styrkur, því hægt er að plægja dagsláttuna af slíku landi fyrir 10–15 kr., að minsta kosti eru 15 kr. full borgun, og þó að herfun og jöfnun kosti nokkuð, þá er þess líka að gæta, að 20 kr. eru eftir af upphæðinni, sem borguð er fyrir dagsláttuna. Um borgun fyrir áburð er alls ekki að ræða í þessu sambandi, og 35 kr. fyrir plæging og herfun, er því eigi að eins allgóður styrkur, en getur jafnvel verið full borgun, þar sem svona góð skilyrði eru fyrir hendi. Auk þess er þess að gæta, að margir menn, er á landasjóðseignum sitja, bæði prestar og aðrir, eru alls ekki styrktir, þó þeir vinni mikið að jarðabótum á jörðunum. Það. er alls ekki rjett, sem haldið var fram hjer í deildinni í dag, að nefndin vildi spyrna á móti því, að landið væri ræktað. Hún hefir einmitt lagt það til, að þessi ríflegi styrkur fengi að halda sjer, en dagsláttunum yrði fjölgað. En því verður ekki neitað, að misrjetti er það nokkurt, að. sumir menn sjeu styrktir, en aðrir ekki, þó atvik öll sjeu lík. En það hefði, ef til vill, verið rjettara að fara aðra leið í málinu, en að auka dagsláttutöluna, sem sje, að árgjaldið hefði ekki gengið alt til prestsins, en dagsláttutalan haldið sjer, því hugsanlegt er, að presturinn kæri sig ekki um svona mikið flag í einu. En sje svo, þá er hægurinn á að breyta þessu í háttv. neðri deild. Jeg vona því, að háttv. deild sjái, að þetta er alls engin ósanngirni hjá nefndinni, og að öllum háttv. þingdeildarmönnum er vanvirðulaust, að samþykkja þessa breytingartillögu. Þá langar mig til að minnast litið eitt á bátana á Breiðafirði. Jeg gjöri það ekki fyrir þá sök, að háttv. framsögumaður hafi ekki tekið það mál rækilega að sjer, heldur eru það einungis fáeinar athugasemdir, sem jeg vildi gjöra. Samgöngumálanefndin hafði í fyrstu komist. að þeirri niðurstöðu, að rjett væri að mæla með því, að Breiðafjarðarbáturinn, eða bátarnir, fengju 7000 kr. árlegan styrk. Þetta þótti of lágt í háttv. neðri deild og var hækkað upp í 9000 kr. Eftir það komu fram nýjar skýringar á fyrirkomulagi báta, er ganga ættu á Breiðafirði, og var það rætt í strandferðanefndinni. Kom þá í ljós, að ef stór, nýr bátur yrði bygður, svo sem í ráði er, þá yrði þetta framlag ónóg, og því mælti strandferðanefndin með því við nefndina, að framlagið yrði hækkað upp í 10000 kr., en sú tillaga kom of seint, og ekki fyrr en við 3. umr. En nú hefir háttv. þingm. Barðstrendinga komið fram með tillögu þess efnis, að styrkurinn verði 12000 kr. Býst hann við, að ef bygður verði stór bátur, þá verði ekki komist af með minni styrk. Álit fjárlaganefndarinnar er það, eins og háttv. framsögumaður tók fram, að rjett sje að verða við þeim kröfum, en þó að eins með því skilyrði, að skip Eimskipafjelags Íslands sjeu ekki skyldug að fara inn á Gilsfjörð og Hvammsfjörð, nema í fyrstu og síðustu ferð. Búast má við að talsverður halli geti orðið á strandferðunum, en sá halli mun minka, ef strandferðaskipin þurfa ekki að fara oft á þessar stöðvar, af því þá losnar Eimskipafjelagið við talsverðan kostnað. Framkvæmdarstjóri fjelagsins hefir tjáð oss, að hann áliti að sparnaður sje að veita þessar 12000 kr., og er það í samræmi við það, er jeg hefi hjer drepið á. Nefndin hefir lagt til að styrkurinn til Hvítárbátsins verði færður niður, verði ekki meiri en 300 kr. Þetta er samkvæmt tillögu strandferðanefndanna, en þær bygðu tillögu sína á upplýsingum, er samvinnunefnd strandferðanna fjekk hjá manni í nefndinni, sem nákunnugur er staðháttum, en það var háttv. þm. Borgfirðinga. Bátar þessi er talinn fáum mönnum til gagns og lítt mun vera vandað til útgjörðarinnar, svo að sennilegt er, að þessi bátur hafi lítið að gera, og ekki ósanngjarnt að styrkur til hans sje lágur. Bæði jeg og fleiri í strandferðanefndinni vorum þeirrar skoðunar, að eftir fengnum upplýsingum væri ástæðulaust, að veita þessum bát nokkurn styrk; þess vegna vil jeg fyrir hönd strandferðanefndarinnar mæla með að háttv. deild samþykki breytingartillöguna, og hefði enda naumast verið hundrað í hættunni, þó styrkurinn hyrfi og ferðirnar fjellu alveg niður. Að minsta kosti er svo að sjá, af þeim upplýsingum, sem strandferðanefndin hefir fengið. Úr því að jeg stóð upp; og minst hefir verið á Landadalsveginn, þá langar mig til þess að skjóta því til hæstv. ráðherra, hvort athuganir hafi farið fram um það, hvort ráðlegt sje að breyta þjóðvegastefnunni frá Blönduósi, og leggja hann yfir Kolugafjall, í staðinn fyrir fram Langadal, en farið var fram á það fyrir nokkrum árum, að stjórnin ljeti athuga, hvort ekki væri ástæða til að breyta póstleiðinni norður þar, og leggja veginn yfir Kolugafjall. Um þetta var samþykt þingsályktunartillaga í neðri deild, að mig minnir 1911. Mjer er og kunnugt um, að áskoranir voru sendar stjórnarráðinu frá sýslunefnd Skagfirðinga um þetta og sams konar óskum var beint til stjórnarinnar, um þingtímann 1913, með brjefi frá þingmönnum Húnvetninga og Skagfirðinga, þar sem þess var æskt, að málið væri athugað. Út af þessu munu hafa verið fyrirskipaðar snjómælingar á Kolugafjalli, en um árangurinn er mjer ekki kunnugt. Jeg hefi átt tal um þetta við landsverkfræðinginn, og hefir hann tjáð mjer, að sjer sje ekki kunnugt um, hvort nokkurar mælingar hafi farið fram síðasta vetur. Jeg vildi skjóta þessu fram vegna þess, að hvað sem ofan á verður um þetta, þá er sanngjarnt að verða við þessum óskum manna, svo að einhver endi verði á það bundinn, hvort breyta skuli póstleiðinni eða, ekki.



Jeg hafði ekki ætlað mjer að lengja mikið umræður hjer í dag, en sökum þess, að svo margir hafa skotið málum sínum til mín, og óskað minnar umsagnar, vildi jeg veita þeim úrlausn. En áður en jeg sný mjer að þessum einstöku atriðum, sem jeg aðallega ætlaði að minnast á, vildi jeg lýsa yfir þeirri skoðun minni, sem jeg annars hefi fyrr látið í ljósi, að fjárhag landsins mundi betur borgið, ef fjárlaganefndirnar fengju meiru að ráða. Þegar allir flokkar kjósa sína bestu menn í nefndirnar, og þeir vinna stöðugt, frá byrjun þings til þingloka, þá má geta því nærri, hvort flest sje ekki betur og vandlegar hugsað hjá þeim en öðrum, og er illa farið, að svo mikið af þeirri vinnu skuli fara til ónýtis. Það er enn fremur sannfæring mín, að ef aukið væri vald fjárlaganefndanna, þá mundi ábyrgðartilfinning þeirra og sanngirni aukast að mun. Eins og jeg hefi tekið fram, hefi jeg áður látið þessa skoðun mína í ljós, og reynt að lifa eftir henni. Jeg hefi enga brtt. átt við fjárlögin, hvorki á síðasta þingi nje þessu, og mun jeg sýna það við atkvæðagreiðsluna í kvöld, að jeg met mikils vinnu nefndarinnar. Því hefir verið skotið til mín, að segja álit mitt á brtt. á þgskj. 707 og 751, um styrk til læknanna M. Magnúss og Ólafs Gunnarssonar. Jeg er þar alveg sammála háttv. framsögumanni. Jeg hygg að enginn maður hafi eins mikið fundið til þess og jeg, hvílík vandræði það eru, að fá ekki lækna í öll hjeruð landsins. Það er því alveg rjett hjá háttv. framsögumanni, að varhugavert er af Alþingi, að styrkja unga lækna til að setjast að sem sjerfræðinga, meðan enn er læknislaust í sumum hjeruðum landsins. Jeg er sannfærður um, að meiri þörf er á lækni í Reykjarfjarðarhjerað, en húðsjúkdómalækni eða beina í Reykjavík. Þarfirnar eru margar, en ekki hægt að fullnægja þeim öllum, og er þá nauðugur sá einn kostur að fullnægja þeim, er brýnastar eru. Jeg vildi gjarna, að þessir ungu og efnilegu menn gætu setst að í Reykjavík, en jeg vil þó ekki stuðla að því, meðan mörg hjeruð eru læknislaus í landinu. Nefndin leggur til að feldur verði burtu styrkurinn til þess að kosta einn fábjána á hæli erlendis. Fábjánar eru margir hjer á landi, og eru það mestu þjóðarvandræði, að ekki er til neitt hæli fyrir þá aumingja. Þeir eru ekki hafandi með geðveiku fólki,. og eru þess vegna ekki teknir á Klepp. Eg jeg skil vel, hvað vakir fyrir háttv. fjárlaganefnd í þessu máli. Hún lítur svo á, að annaðhvort verði að veita fje til þess að kosta alla fábjána á hæli erlendis, þá sem verstir eru, eða að öðrum kosti láta sveitarfjelögin sjá fyrir þeim öllum, þangað til unt verði að reisa hæli fyrir þá. Annaðhvort á að taka skrefið fult og veita. miklu hærri fjárupphæð, eða strika þetta út. Nú býst jeg við, að örðugt muni vera að fá mikið tje í þessu skyni, og þess vegna er sjálfsagt að samþykkja brtt. nefndarinnar. Jeg er þakklátur hv. 2. þm. G.-K. fyrir að fara fram á hækkun á styrknum til: sjúklinga með hörundsberkla. Meðan ekki er hægt að koma hjer upp ljóslækningastofu, verðum vjer að senda slíka sjúklinga utan, því hjer er um læknun en ekki hjúkrun að ræða. En þótt jeg sje háttv. flm. til. sammála, þá vil jeg samt mælast til að hann taki tillöguna aftur til 3. umræðu. Jeg get þá, áður en hann kemur fram með hana, hjálpað honum um næg rök fyrir því, að þetta sje nauðsynjamál, og er líklegt að háttv. nefnd taki hana til greina. Jeg vona að honum skiljist, að jeg er með tillögunni og vil henni alt hið besta. Jeg vil ekki lengja umræður mikið, en get þó ekki stilt mig um að minnast á 13. gr. - um samgöngubætur. Því betur sem jeg kynnist landinu, því betur sje jeg að vegabæturnar eru bestu bæturnar. Hitt er jafnvíst, að fjárhagurinn nú sem stendur er alt öðruvísi en nokkru sinni áður; alt svo óvíst. Fjárlaganefndin hjer í háttvirtri Ed. og eins fjárlaganefndin í háttv. Nd. hafa því gjört rjett að hafa þennan vara - eða setja þennan varnagla, ef jeg má brúka svo óvirðulegt orð. Mjer finst það nær óvinnandi verk að semja nú áætlun fyrir tvö ár, illgjörandi að semja áætlun fyrir árið 1916 og ókleift í alla staði að semja hana fyrir árið 1917, svo að nokkuð sé á henni að byggja. Jeg hygg að margt bendi á það, að það sje knýjandi nauðsyn að halda aukaþing að ári, og því fremur rjett að hafa alla varfærni nú í fjármálum, og mun jeg fylgja fjármálanefndinni að málum. Og um brýr, sem eru eins nauðsynlegar og þarfar eins og vegir, finst mjer ekki vera tekið tillit til þess, að alt efni er nú margfalt dýrara en venja er til. Áætlanir þær, sem hjer er byggt á, duga því ekki. Þær eru gjörðar fyrir nokkrum árum, þegar alt byggingarefni var ódýrara en nú er, og eru því of lágar. Það þyrfti því að veita meira fje til þeirra, ef það ætti að byggja þær nú. Báðar þessar þessar stórbrýr, sem hjer liggja fyrir, eru þarfar, og jeg viðurkenni fúslega að það sje leitt, að bygging þeirra þurfi að bíða svona lengi. Ef jeg ætti að gera upp á milli þeirra, þá vil jeg segja það, og jeg hefi nú farið yfir öll stærstu vatnsföll, að jeg tel að af Eyjafjarðarárbrúnni sjeu meiri not og nauðsyn. Skal jeg svo ekki tefja tímann lengur.

Steingrímur Jónsson Háttv. framsm. (M. P.) sakaði mig um helst til mikla bjartsýni  (Magnús Pjetursson: Það var var ekki ásökun)  út af því, sem jeg sagði um Eyjafjarðarárbrúna. En er það nú rjett? Jeg lagði til að Eyjafjarðarárbrúin yrði bygð síðara árið. Er það ekki rjett a:ð álíta að þessi vandræði, sem nú standa yfir, verði þá um garð gengin? Jeg sje ekki annað, en það sje í alla staði rjettmætt. Þessi svartsýni og þetta harmar kvein, sem nú ríkir, gjörir okkur áreiðanlega ekkert gott. Menn eiga að hegða sjer eins og forsjálir og skynsamir menn, búast við því versta, en vona það besta; vona jafnframt að það ástand, sem nú er, batni, og þetta jel, er hefir gengið yfir, stytti upp. Og það hefir dregist alt of lengi úr hömlum að setja þessa brú upp, jafn þarft þjóðnytjafyrirtæki og hún er. Hæstv. ráðherra mintist á það, að það þyrfti að breyta athugasemdinni, ef ófriðurinn hætti, en alt efni væri t. d. 50% dýrara en venja er til. En jeg hygg að það sje óþarfi. Hjer stendur að veittar sjeu 75 þúsund krónur til brúarbyggingarinnar, og við þá upphæð er byggingin bundin. Jeg hygg að enginn telji það vítavert, þó kostnaðurinn færi lítið eitt fram úr þeirri upphæð, en vitavert mundi það talið, ef hann yrði mjög mikið hærri, t. d. 50% meiri en veitt er. Og þá mundi stjórnin ekki heldur ráðast í framkvæmd verksins. Jeg hygg að jeg gæti, ef jeg hefði tíma til, bent á fordæmi fyrir því, að hætt hefir verið við fyrirtæki, er sjeð var að kostnaðurinn við þau mundi fara langt fram yfir fjárveitingu. Háttv. framsm. (M. P.) misskildi dálítið það, sem jeg sagði um Grímsnesbrautina. Þessi braut á að ganga upp alla Árnessýslu, alt upp að Geysi, og um góðar sveitir, en jeg lagði ekki aðaláhersluna á það, heldur á það, að ef þessari braut væri frestað, þá væri það hið sama og að fresta að sama skapi öllum öðrum vegagjörðum. Þetta hefir líka áhrif norður í landi, vestur á landi og yfirleitt hvar sem er, og jafnt eftir 2 ár sem 10. Þetta kemur af því, er jeg sagði, að við gætum ekki unnið að vegagjörð fyrir meira fje en 150 þús. kr. ár hvert, vegna þess að okkur vantar menn og svo hækkar kaupgjaldið. Og. ef mjög mikið er dregið úr vegavinnuni, þá standa verkfræðingarnir og. vegavinnustjórarnir með tómar hendur. Og. það er dýrk fyrir landið. Það hefir stundum borið við, að landsverkfræðingurinn hefir haft fult í fangi með að láta alla vegavinnumennina. hafa nóg að gjöra. Um 300 krónurnar til Reykjarfjarðarlæknisins væntanlega ef það að segja, að jeg hafði á móti því, af því að hjer er gengið inn á hættulega braut. Jeg man það, að eitt sinn var kapp lagt á það hjer á þingi, að fá sjerstakan lækni í Borgarfirði eystra. Þar er mjög erfitt að ná til læknis; það er mjer kunnugt um. Svo eru Grímseyingar, sem faktiskt engan lækni hafa, þó þeir eigi eða megi sækja lækni til Húsavíkur. Eiga þeir ekki líka rjett á lækni? Við verðum að hafa það hugfast, að við verðum að hugsa jafnt um allar útkjálkasveitir landsins.

Kristinn Daníelsson : Út af því, að háttv. framsm. (M. P.) skaut því til mín, að taka aftur brtt. mína á þgskj. 726, þá vil jeg verða við þeim tilmælum í þeirri von, að hún sæti þá betri;undirtektum við 3. umr., þar sem bæði háttv. 5. kgk. (G. B.), sem auk þess er landlæknir, og háttv. framsm., heita henni þá fylgi sínu. Jeg skal ekki hafa á móti því, sem þeir, háttv. 5. kgk, þm. (G. B.), og háttv. frsm. (M. P.) sögðu, að meiri nauðsyn sje að fá hjeraðslækna út um land, en sjerfræðinga hjer í Reykjavík. En þeir vita líka vel, að sjerfræðingar þeir, er hjer ræðir um, þeir læknarnir Magnús Júlíusson og Ólafur Gunnarsson, hafa þegar numið fræðigreinar sínar, og fara ekki að taka að sjer hjeraðslæknastarf úti á landi. Og þó að þeir gerðu það, þá kæmi sjerþekking þeirra þar að litlum eða engum notum, þar sem hún kemur að miklum notum hjer. Jeg held því sjerstaklega fram, að sjerfræði sú, sem Magnús Júlíusson stundar, sje mjög þýðingarmikil hjer, og því sje rjett að styrkja hana. Að því vona jeg, að öll rjett rök liggi. Ef þetta er felt nú, þá verð jeg að skoða það svo, að Alþingi vilji ekki, að læknar stundi sjerfræði, og tel jeg ekki, að það horfi til framfara, enda í mótsögn við það, er Alþingi styrkir nú, með miklu fjárframlagi, einn sjerfræðing í læknastjett bæjarins, Jón lækni Kristjánsson.

Framsögumaður  (Magnús Pjetursson: Hæstv. ráðherra tók af mjer ómakið með að svara háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.)  , svo jeg get látið mjer nægja lítilfjörlega athugasemd. Háttv. þm. segir, að jeg hafi misskilið sig, og að allar vegagjörðir frestist, ef tillaga fjárln. um Grímsnesbrautina, verður samþykt. En jeg fæ ekki skilið, að það hefði önnur áhrif en þau, að Grímsnesbrautinni yrði ekki lokið fyr en 1924; í staðinn fyrir 1923. Sami þm. gat þess enn fremur, að það gæti leitt til þess, að verkfræðingarnir yrðu verklausir. En jeg vil geta þess, að Jón Þorláksson landsverkfræðingur segir, að ef jafnmargar brýr verði byggðar, og nú er talað um, þá verði að fá verkfræðing í viðbót, vegna þess, hve mikið þeir hafi að gjöra. Þetta stafar af vatnsvirkjum o. fl.  Það er rjett, að það eru vandræði með lækna víðar en í Reykjarfirði. En þetta er eina atriðið í fjárlögunum, hið eina, er lá fyrir, og því ekki hættulegt, enda sjálfsagt, ef þingið vill gæta sanngirni og sóma síns. Jeg vona að þeir tímar komi, að við getum hjálpað öllum hjeruðum um lækna, bæði Borgfirðingum eystra og Grímseyingum, sem og öðrum. En það þýðir ekki, að veita fje til þess, fyrr en læknishjeruðin eru stofnuð, og einhverjar líkur til, að læknar sjeu til í þau. Háttv. þm. G.-K. (K. D.) gat þess, að Magnús læknir Júlíusson, mundi ekki fara í læknishérað úti á landi, þó hann fengi ekki styrk. Það vakti heldur ekki fyrir fjárln., heldur stefnan. Við eigum ekki að uppörfa læknæfni til að gerast sjerfræðingar, á meðan þeirra er full þörf út um land, og mörg hjeruð eru læknislaus. Það er gott að hafa sjerfræðinga í Reykjavík, en betra fyrir þjóðina, að hafa lækna í öllum læknishjeruðum landsins.

Karl Finnbogason : Jeg á 3 brtt. við 14. gr., og vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum þær. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst háttv. Nd., og jafnvel háttv. fjárlaganefnd þessarar deildar, hafa verið nokkuð örðug í garð fræðslumálanna. Fyrst skal jeg þá minnast á brtt. á þgskj. 738 við 14. gr. B: III. b. 1. Jeg fer þar fram á að upphæðin, sem ætluð er til aukakenslu við gagnfræðaskólann á Akureyri, sje hækkuð úr 2200 kr. upp í 2400 kr. Jafnframt er það tilætlunin, að þessi viðbót renni til eins af aukakennurunum skólans, Lárusar Rist. Hann hefir um undanfarin 9 ár verið kennari við gagnfræðaskólann, fyrst sem stundakennari og nú síðari árin sem fastur aukakennari með 600 kr. árslaunum. Fyrir þessa borgun hefir hann átt að kenna 12 stundir á viku. Auk þessa hefir hann haft tímakenslu við skólann, svo að í alt hafa kenslustundir hans við skólann orðið 20–24 á viku. Hann hefir fengið 1 kr. í kaup fyrir hvern tíma, sem hann hefir kent sem tímakennari, og hefir kaup hans við skólann þannig orðið samtals alt að 1000 kr. á ári, þegar mest hefir verið. Það sjá allir, að þetta eru lítil laun, einkum þegar litið er á það, hver sultarlaun hann hafði lengi framan af við skólann. Þetta er þó maður sem er bráðnauðsynlegur fyrir skólann til að kenna þar vissar greinar og því mesti skaði að missa hann. Í umsókn til þingsins fer hann fram á að launin sjeu hækkuð svo, að alls fái hann 1400 kr. fyrir alt að 24 stunda kenslu á viku. Fjárlaganefndin í Nd. leggur til að hann fái 200 kr. viðbót. Með því móti fengi hann þó ekki meira en 1100–1200 kr., eða 200–300 kr. minna en hann fer fram á. Nú fer jeg fram á það, að enn sje bætt við hann 200 kr., svo að viðbótin verði alls 400 kr.; þá mun hann geta unnið áfram við skólann, og jeg veit að skólameistara, og engu síður nemendum, er ant um, að hann haldi áfram kenslu þar, einkum leikfimiskenslunni, enda mundi vandfenginn jafngóður maður í hans stað, ef hann ljeti af henni. Hjer er ekki um stóra upphæð að ræða, og vona jeg að háttv. deild fallist á þessa tillögu mína. Jeg bendi jafnframt á, að háttv. nefnd leggur til, að lækkuð sjeu fjárframlög til Akureyrarskólans, þar sem hún vill að námsstyrkur sje þar af numinn. Jeg ætla mjer ekki að skifta mjer af því máli, en tek það að eins fram, að fái hún þá tillögu sína fram, ætti henni og öðrum að verða ljúfara að samþykkja brtt. mína. Önnur brtt. mín er á þgskj. 740. Þar fer jeg fram á, að hækkuð sje aftur fjárupphæð, sem ætluð er til framhaldsmentunar kennara, eða hún gerð lík því, sem hún er í gildandi fjárlögum. Í háttv. Nd. var upphæðin lækkuð um 1000 kr., eða úr 2500 kr. niður í 1500 kr. Þetta leiðir til þess, að kennarar, sem styrks njóta til framhaldsnáms, hljóta að fækka. Má vera, að sumir telji það skaðlítið, þótt þeim fækki, og segi sem svo, að nú muni flestir þeirra, er kenslu stunda, hafa gengið í kennaraskóla, og þar muni þeir hafa lært nóg til að gegna sæmilega kennarastarfinu, og því óþarfi fyrir landið að kosta meiri kenslu fyrir þá. Jeg er þar á annari skoðun. Það er ekki fræðslan ein, sem kennararnir sækja á kennaranámsskeiðin; og munu þó áhugasamir kennarar telja happ að eiga kost á að fá hana þar. En hitt er enn meira um vert, að þeir verða þar fyrir nýjum áhrifum. Það er svo hætt við því, að kennarar út um landið dragist smám saman aftur úr og einangrist, þrátt fyrir góðan vilja þeirra, ef þeir verða ekki fyrir nýjum og nýjum vakningaráhrifum; og kennaranámsskeiðin eru einkar vel fallin til þess; þar hittast kennarar úr ýmsum áttum og eiga kost á að ræða saman um áhugamál sín, og þar fá þeir nýja fræðslu og nýja vakning hjá kennurum kennaraskólans, þeim mönnum, sem vænta má, að best fylgi með um allar nýjungar í kenslumálum, innan lands og utan. Það getur því varla talist frekjulegt, þótt farið sje fram á rúmlega 2000 kr. ársframlag, til þess að nýja upp kennara landsins og hjálpa þeim til að halda sjer vakandi. Þá fer jeg og fram á að utanfararstyrkur kennara sje hækkaður. Háttvirt Nd. vildi hafa hann 1000 kr. ári. Háttv. Nd. sýnir með þessu, að hún kannast við, að gagnlegt sje, að styrkja kennara til utanfara. En töluverð mistök virðast mjer þó koma fram hjá henni, fyrst í því, að hún vill minka framhaldsmentunarstyrk kennaranna, því sem utanfararstyrknum nemur, og í öðru lagi í því, að styrkurinn er svo lágur, að hann getur ekki komið að fullum notum. Á þessu hvorutveggja hefi jeg viljað ráða bætur með brtt. mínum. Þegar jeg á öndverðu þingi fór að hugsa fyrir utanfararstyrk handa kennurum, vakti fyrir mjer, að það mundi að skaðlitlu mega minka annan útgjaldalið alþýðumentamálanna, það er að segja, gjöra lægri þá upphæð, sem gengur til prófdómenda við vorpróf barna. Í því skyni bar jeg fram frv. um að eigi þyrftu önnur börn að koma til vorprófs en þau, sem eru fullra 14 ára og eigi hafa áður lokið lögskipuðu námi. Færði jeg rök fyrir því, að þetta væri samræmt fyrirkomulagi prófa í gagnfræðaskólunum og Mentaskólanum, og hirði eigi um að endurtaka þau að þessu sinni. Þess vil jeg geta hjer, að mjer hefir ekki komið saman við hv. meðnefndarmenn mína um þetta mál, þótt eigi hafi jeg gjört ágreining út af því, nje haldið málinu til streitu. Þeir óttast, að með því að heimta að eins fullnaðarpróf, verði að nokkru kipt fótum undan fræðslulögunum, og afleiðingin verði verra fræðsluástand. En jeg vil skjóta því undir háttv. deild, hvort hún álíti ekki meiru skifta, að kennarar landsins sjeu sem best mentaðir, en að 10–12 ára börn sjeu leidd til prófs. Um það skal jeg ekki deila. En fullgóð rök mundi reynslan færa fyrir því, að 2000 kr. væri betur varið til aukinnar kennaramentunar en ungbarnaprófa. Áherslu vil jeg leggja á það, að meira en 2000 kr. má spara af prófkostnaðinum, ef frv. mitt yrði samþykt, svo útgjöld til fræðslumálanna gætu orðið minni eftir en áður, og kennararnir þó betur undirbúnir, ef farið væri að tillögum mínum. Öllum mætti vera það ljóst, að óhæfilega illa er búið að kennurum þessa lands. Og háttv. Nd. hefir þó gefið lofsverða viðurkenningu fyrir því, að rjett sje að styrkja þá til utanfara, hvernig sem hún hugsar sjer svo að fara með þá, þegar þeir koma aftur. En utanfararstyrkur kemur því að eins að gagni, að hann sje dálítið ríflegur. Og 1000 kr. styrkur er ekki ríflegur. Hann er með öllu ónógur til þess að verða að notum öreiga kennara. Fyrir 1000 kr. er að vísu hægt að komast til Norðurlanda og dvelja þar nokkra mánuði á 2–3 stöðum. Að ferðast fyrir það fje, er ómögulegt. En einmitt það, að geta farið milli fleiri staða, og kynt sjer það, sem hverjum er næst skapi, á hverjum stað, er líklegt til að bera ávöxt. Hafi styrkþegi nóg fje til þess að fara til helstu landa og helstu menningarstofnana þar, þá má vænta mikils árangurs, en verði hann að grafa sig og hálfsvelta á einhverjum einum stað, enda þótt sá staður sje í sjálfu sjer góður, þá eru eins miklar líkur til, að hann hafi meira tjón en gagn af förinni, komi aftur veiklaður og vonsvikinn - fyrir skort. Og þá er ver farið en heima setið. Tillaga mín miðar ekki að eins að því, að styrkja einstaka kennara til utanfara. Hún miðar líka að því, að gjöra alla kennara landsins aðnjótandi nokkurs af þeim gæðum, er út yrðu sótt. Til þess miðar athugasemdin um það, að styrkþegi skuli gefa út skýrslu um för sína, og senda öllum kennurum landsins. Styrkþegarnir eiga að veita nýjum straumum utan úr heiminum inn í sál hvers einasta kennara á landinu, og það á hverju ári. Og sannarlega er þörf á því, fyrir alla þá öreiga. kennara, sem berjast við skort og lítilsvirðingu og misskilning hjer heima í fásinninu, berjast fyrir því, að efla og auðga sálir uppvaxandi kynslóðar. Jeg er sannfærður um, að 2000 kr. á ári til slíks leiddu meira gott af sjer en nokkurn grunar. Þær mundu bera arð, sem ekki yrði tölum talinn. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þessar tillögur. Vænti þess að eins, að hv. deild sjái og skilji, að hjer er ekkert hjegómamál á ferðum. Jafnframt vil jeg enn benda á, að þingið getur leikið sjer að því, að spara kostnaðinn, sem hjer er um að ræða, með því að samþykkja breytingarnar umræddu á fræðslulögunum. Þá er það 3. breytingartillagan mín, á þgskj. 739. Hún fer fram á, að Samúel Eggertssyni sje veittur 900 kr. styrkur fyrra árið, til að gjöra landslagsuppdrátt af Íslandi. Því er svo varið, það vita allir kennarar; að ekkert nothæft Íslandskort er til. Þau Íslandskort, sem til eru, eru að vísu góð upp á sína vísu, en til kenslu eru þau of óljós, og alt of miklu hrært saman á þeim. Það væri því geysimikil bót, að fá gott landslagskort af landinu, og jeg veit ekki á hvað við eigum að leggja áherzlu, ef ekki það, að fá sem fullkomnast tæki til að kenna börnum vorum að þekkja okkar eigið land. Nú hefir maður boðist til að gjöra slíkt kort, með þeim tækjum og eftir þeim fyrirmyndum, sem fyrir hendi eru, og hefir hann sent þinginu sýnishorn til athugunar. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta sýna mönnum það. Þetta er helmingi stærra en kortið á að vera. Óneitanlega stórkostlegur munur á þessu korti og þeim, sem til eru, þó auðvitað sje hægt að setja út á það. En þess ber að gæta, að þetta er einungis uppkast, og gjöri jeg ráð fyrir, að kortið sjálft verði betur úr garði gjört. Jeg vil enn fremur taka það fram, að fræðslumálastjórinn hefir mælt með manninum og talið hann líklegan til að leysa þetta verk vel af hendi. Sömuleiðis hefir landfræðiskennari Mentaskólans, adjunki Bjarni Sæmundsson, mælt með honum. Það er ekki há upphæð, sem fram á er farið, einar 900 kr. Jeg veit að maðurinn er sjerstakur dugnaðarmaður, og mun vinna það fyrir þessar 900 kr., sem fullkomlega er þeirra virði. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál, en vænti þess, að háttv. deild taki vel í það. Jeg vil minnast á einn lið, sem háttv. fjárlaganefnd vill fella, því um það er jeg henni ósammála, eins og fleira. Þó hefi jeg ekki komið með breytingartillögu. Þetta er 61. liðurinn á atkvæðaskrá, eða 46. breytingartillaga nefndarinnar á þgskj. 687. Nefndin leggur þar til, að 500 kr. styrkur handa Birni Jakobssyni til utanfarar sje felldur niður. Þessi maður er áhugasamur mjög um allar íþróttir, og hefir unnið mikið gagn. Nú er hann utanlands, til þess að æfa sig, aðallega í útiíþróttum með það fyrir augum að kenna þær, einkum sveitakennurum, þegar hann kemur heim. Jeg get ekki verið samdóma háttv. fjárlagnefnd í því, að fella styrkinn til þessa manns, sem er duglegur með afbrigðum. Hann hefir manna mest, hin síðari ár, unnið að því, að efla og útbreiða íþróttir hjer í höfuðstaðnum. Og eftir þessa utanför mun hann útbreiða kunnáttu sína margfalt meir og víðar en áður. Jeg skal ekki fara fleiri orðum um þetta, en legg til, að breytingartillaga nefndarinnar verði feld. Svo skal jeg ekki þreyta háttv. deild lengur í bráðina, en mun taka seinna til máls um önnur atriði.

Hákon Kristófersson : Jeg á nokkurar breytingartillögur við þenna kafla og vil fara um þær nokkrum orðum. Það er þá fyrst á þgskj. 748; það fer lítið fyrir henni, og hún gengur út á að fjárveitingin til að láta afskrifa og ljósmynda skjöl í Ríkisskjalasafni Dana, verði greidd eftir reikningi, og greiðsla fari ekki fram úr fjárveitingunni. Þessi breytingartillaga er ekki yfirgripsmikil og sje jeg ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um hana. 2. breytingartillaga mín er við 49. brtt. háttv. fjárlaganefndar á þgskj. 687. Hún er um aðgjörð á Þingvöllum. Eftir ýmsar upplýsingar, sem jeg hefi fengið, leyfi jeg mjer að taka hana aftur. Þá er önnur breytingartillaga við sömu grein, sem er prentuð á þgskj. 749. Hún er um „Sögufjelagið“ og er bara stafbreyting. Þá er breytingartillagan á þgskj. 746, viðkomandi Leikfjelagi Reykjavíkur. Eftir nokkurar upplýsingar, sem jeg hefi fengið um fjelag þetta, leyfi jeg mjer að taka hana aftur. Þó vil jeg taka það fram, að sá styrkur, 500 kr., sem Fjelagið fær úr bæjarsjóði Reykjavíkur, er alt of lágur.  (Steingr. Jónsson : Er varatillagan líka tekin aftur)  . Já. líka. Þá er breytingartillaga á þgskj. 747. Þrátt fyrir það, þó jeg verði að álíta, að maður sá, er hjer á hlut að máli, sje góðs maklegur, og mörgum góðum hæfileikum búinn, tel jeg fjárveitingu þessa hlægilegan bitling, er jeg tel þinginu ekki vansalaust að láta af hendi, eins og stendur. Jeg legg því til að 30. liðurinn við 15. gr. falli burt, en sökum þess, að jeg tel mjög leiðinlegt, að verða að skýra frá öllu því, er fram hefir farið þessu máli viðkomandi, bæði utan þings og innan, vil jeg ekki fjölyrða meira um þennan lið. Breytingartillagan á þgskj. 716 fer fram á að hækka styrkinn til Sighvats gamla úr 300 kr. upp í 400 kr. hvort árið. Hann er, eins og mönnum er kunnugt, gamall fræðimaður, er hefir ánægju af því að geta verið hjer á söfnum landsins og grafið sig niður í gömul skjöl o. fl., en til þess að hann geti staðið straum af þeim kostnaði, er af því leiðir, duga honum ekki 300 kr. Jeg treysti svo sanngirni þessarar háttv. deildar, að hún láti þessa breytingartillögu ná fram að ganga. Breytingartillagan á þgskj. 717 er að eins orðabreyting. Í stað „Til Heimilisiðnaðarfélags Íslands“ komi: Til heimilisiðnaðar. Hún er vel. ljós og þarf ekki fleiri orðum um hana að fara. Þá er breytingartillagan á þgskj. 718, við sömu grein, sem fer fram á, að við liðinn bætist, að fjelagið gefi landsstjórninni skýrslu um hvernig fjenu er varið. Eins og jeg tel rjett og sjálfsagt af því opinbera að styrkja Ungmennafjelögin, eins tel jeg líka rjett, að óska að fá skýrslu um, hvernig styrknum er varið. Að styrkja af opinberu fje, og fá svo enga vitneskju um, hvernig fjenu er varið, álít jeg að sje ekki eins og það á að vera. Þá er viðaukatillagan á þgskj. 719, sem fer fram á, að inn í 16. gr. komið nýr liður um að veita alt að 1500 kr. til bátabryggju í Flatey, gegn því að 2/3 komi annarsstaðar frá. Eins og má ske nokkurir vita, er þannig háttað í Flatey, að ilt er að gera þar bryggjur, og standa þær ekki, nema vel sje frá þeim gengið, og þær cementeraðar. Eins og sakir standa eru vandræði að koma þar að bátum og stærri skipum, svo að eyjarbúar hafa fundið mjög til þessa. Fyrir nokkrum árum gjörði Þorvaldur Krabbe áætlun um, hve mikið bryggja mundi kosta, en jeg get ekki sagt að hvaða niðurstöðu hann komst, því sem stendur er hann ekki í bænum, svo jeg hefi ekki átt kost á að leita álits hans. Jeg vil geta þess, að það er ungmennafjelag Flateyjarhrepps, er eiga mun mestan þátt í, að farið er nú fyrir alvöru að hugsa um að koma máli þessu í framkvæmd, og er mjer kunnugt um, að fjelagið ætlar að leggja á sig allmikil fjárútlát í þessu skyni. Þar sem jeg treysti því, að háttv. deild líti svo á, að áhugi sá, er ungmennafjel. sýnir í þessu, sje mjög lofsverður, og einshitt, hve litið er um gagnlegar bryggjur í Flatey, þá treysti jeg því, að þessi tillaga mín verði samþykt. Þess vil jeg einnig geta, að tilætlunin er sú, ef byrjað verður á bryggju þessari, þá sje hún þannig, að auka megi við hana, þangað til hún að lokum væri svo stór, að stórskip gætu legið við hana. Viðaukatillagan á þgskj. 750 er við þessa tillögu á þgskj. 719, og þarf jeg ekki að fara neinum orðum um hana. Þá er viðaukatillagan á þgskj. 720, sem fer í þá átt, að landsstjórninni veitist heimild til að veita Guðmundi E. Guðmundssyni, bryggjusmið úr Reykjavík, alt að 25000 kr. lán, til þess að starfrækja kolanámuna á Sjöundá í Barðastrandasýslu. Eins og háttv. deildarmönnum er kunnugt, þá hefir sú mikla viðleitni, sem þessi maður hefir sýnt, leitt það í ljós, að ef ekki má gera fulla von um kol í þessum stað, þá er þó þar sá eldiviður, sem íbúar þessa lands gætu notað, ef hægt væri að ná í hann, og það er trygt, að ekki þyrfti að verða eldiviðarskortur, þótt aðflutningur á kolum teptist. Þótt ekki sje annað en þetta, er sjálfsagt af Alþingi að styrkja mann þenna, sem sýnt hefir í þessu máli svo mikla elju og dugnað, og eytt í það bæði tíma og fje. En eins og kunnugt er, hefir hann ekki verið svo heppinn, að hafa neinn fjárhagslegan gróða upp úr því.  Jeg sje, að háttv. nefnd hefir lagt til, að veittar væru kr. 25000 til námurannsókna. Það er að vísu þarft, en það hjálpar ekki til þess að koma því fyrirtæki áleiðis, sem jeg hefi verið að tala um. Það þarf að rannsaka, hvort hjer megi eigi fá brúkleg kol, en reynslan hefir þegar sýnt, að hjer má fá mikinn og góðan eldivið. Jeg vil því vona að hv. deild hugsi sig vel um, áður en hún synjar um þetta fje; menn kynnu kann ske að álíta, að það bæri vott um, að Alþingi vildi ekki styrkja fyrirtæki, sem einstakir menn hafa hrundið af stað með miklum tilkostnaði og áhættu fyrir sjálfa sig. Og illa væri það farið, ef þessi maður yrði að snúa sjer til útlendra fjelaga, og væntanlegur gróði af fyrirtækinu lenti svo allur í þeirra höndum. Jeg vil því treysta því, að hv. deild taki brtt. mína til greina.

Kristinn Daníelsson. Jeg hefi að vísu ekki fleiri brtt. en þær, sem þegar hafa verið bornar undir atkvæði, en þó vil jeg nú leyfa mjer að drepa fingri á ýmsa liði fjárlaganna, sem mjer stendur ekki á sama um. Fyrst vil jeg minnast á, að hv. nefnd hefir lækkað laun háskólakennaranna um 400 kr. Jeg get ekki verið nefndinni samdóma um þessa niðurfærslu. Þetta fje mun vera ætlað docent Sigurði Sivertsen, og hygg jeg að hv. Nd. hafi komist að rjettri niðurstöðu, er hún samþykti að laun hans skyldu hækkuð um þessa upphæð, þar sem hann hefur eins mikið starf og prófessorar, en getur engar aukatekjur haft af ritstörfum í kenslugrein sinni. Þá vil jeg minnast á tillögu nefndarinnar, um að lækka námsstyrk til Mentaskólans, og fleiri skóla. Þessi tillaga finst mjer skifta miklu máli, og er jeg henni algjörlega mótfallinn. Slíkar styrkveitingar eru algjörlega nauðsynlegar í okkar landi, þar sem ekki eru til neinir sjóðir, er starfi í viðlíka stefnu. Jeg hygg óhætt að fullyrða, að margir bestu menn okkar, eigi námsstyrknum það að þakka, að þeir hafa komist áfram. Margir fátækir piltar, sem seinna hafa reynst mestu ágætismenn, mundu aldrei hafa lagt á mentabrautina, ef námsstyrkurinn hefði eigi verið. Jeg veit að vísu, að menn hafa slegið því fram, að í staðinn fyrir styrkinn eigi að koma frípláss við skólana, en áður en jeg get greitt atkvæði með því, að hann falli burtu, verð jeg að sjá, að þessi frípláss verði stofnuð, hve mörg þau eiga að verða, og hvernig þeim á að hátta. Því hefir og verið haldið fram, að aðsóknin að skólunum, sjerstaklega Mentaskólanum, væri nú svo mikil, að nauðsyn bæri til að hefta hana með einhverju móti. Það getur vel verið, að þetta sje rjett, en mjer virðist þessi aðferð með öllu óhæfileg. Jeg held annars, að þetta jafni sig sjálft, þegar mönnum skilst, að of margir ganga þessa braut, þá dregur sjálfsagt úr aðsókninni af sjálfu sjer. En hinu held jeg fást fram, að námstyrkurinn er nauðsynlegur fátækustu stjettum þjóðfjelagsins, því að þar geta fundist þær perlur, sem þjóðin má ekki fyrir nokkra muni missa af. Þá get jeg ekki verið samdóma nefndinni, um að lækka styrkinn til skálda og listamanna um 1000 kr. Íslendingar mega aldrei gleyma, hvað þeir eiga bókmentum sínum að þakka; öll okkar frægð í heiminum er við þær tengd. Að vísu verður að gæta hófs í þessu efni, svo að styrkveitingum sje ekki fleygt í hvern sem er, en hitt sýnist mjer óþarft, og ástæðulaust, að vera að færa þenna styrk niður úr þeirri upphæð, sem háttv. Nd. hefir til tekið. Jeg vil því vona, að þessi brtt. verði feld. Háttv. nefnd hefir lagt til, að styrkur. inn til Helga Pjeturss verði færður niður í 1000 kr. Hjer er að ræða um góðan, viðurkendan vísindamann, sem hefir unnið kappsamlega í þarfir vísindanna, eftir því sem heilsa og kraftar hafa leyft. En örlögin hafa lagt á hann þunga hönd, og hefði því háttv. nefnd átt að varast að bæta þar nokkuru við. Allir vita, hvernig ástandið er nú hjer á landi, fádæma dýrtíð og, örðugleikar, og þar að auki hefir þessi maður við marga aðra erfiðleika að berjast. Jeg mun ekki fara lengra út í þá sálma, en jeg vona, að háttv. deild klípi ekki af þeim styrk, sem hann hingað til hefir haft. - Einnig finst mjer rangt að lækka styrk Helga Jónssonar, hann er merkur og duglegur vísindamaður, sem hefir unnið af miklu kappi að sinni fræðigrein, og á því alt gott skilið. Loks vil jeg mæla fram með brtt. á þgskj. 716, sem fer fram á að hækka styrkinn til Sighvats Grímssonar Borgfirðings, um 100 kr. Þessi maður hefir . alla sína æfi lagt hina mestu stund á söguleg fræði, og hin síðustu árin hefir hann unnið hjer í söfnunum, fyrir þann litla styrk, sem Alþingi hefir veitt honum. Auðvitað hefir hann orðið að kosta ferð sína hingað fram og aftur, og hljóta því allir að sjá, að sá styrkur, sem hann hingað til hefir haft, hefir verið af alt of skornum skamti. Jeg vona því að brtt. verði tekin til greina.



Jeg vil leyfa mjer að minnast á nokkrar brtt. hv. nefndar, og verður þá fyrst fyrir till. hennar um að færa niður námsstyrkinn til Mentaskólans. Í því máli finn jeg mig knúðan til þess að taka í sama streng sem hv. þm. G: K. (K. D.). Að vísu er jeg samdóma nefndinni um, að ofmikil aðsókn er að skólanum, og því full ástæða til að leita einhverra ráða til þess að stöðva þann flaum. En hv. nefnd vill gjöra það með því að afnema ölmusurnar, og um það er jeg henni ekki samdóma. Mjer virðist, að maður verði fyrst að gjöra sjer ljóst, af hverju þessi mikla aðsókn muni stafa. Jeg hygg að orsakirnar til hennar sjeu fljótfundnar, og er þá fyrst að nefna vaxandi fólksfjölda og vaxandi velmegun þjóðarinnar. En aðalorsökin hygg jeg að sje sú, að inntökuskilyrðin eru nú orðin svo miklu vægari en áður. Áður var inntökuprófið í skóla allþungt próf, og reyndist það skólanum holt og gott, en nú er það orðið laufljett og flestum vandalaust að standast það. Af þessu hefir svo leitt, að linað hefir verið á öllum prófum, svo að nú eru gjörðar miklu vægari kröfur til nemendanna en áður var. Önnur aðalorsök hinnar miklu aðsóknar er aðstreymið frá Akureyrarskólanum. Jeg er nú hræddur um, að aðsóknin mundi ekki þverra til stórra muna, þótt námsstyrkurinn væri afnuminn. Það mundi í hæsta lagi hafa þá afleiðing, að allra fátækustu piltarnir sæju sjer ekki fært að fara í skóla. En það mundi jeg telja illa farið. Þeir sem nokkuð hafa hugleitt þetta mál, munu allir hljóta að játa, að meðal fátækustu piltanna í skóla hafa venjulega fundist efnilegustu piltarnir, og það af þeirri einföldu ástæðu, að fátæku piltarnir hafa sjaldan verið sendir í skóla, nema þeir væru óvenjulega efnilegir. Og víst er það, að ef námsstyrkurinn hverfur úr sögunni, verður fátæklingum miklu örðugra að koma börnum sínum til menta. Jeg veit um sjálfan mig, að jeg stæði ekki þar sem jeg stend nú, ef jeg hefði ekki notið ölmusu í skóla, og býst jeg við, að fleiri mentamenn, sem nú sitja á þingi, geti sagt hið sama, þar á meðal hæstvirtur ráðherra  Þá vil jeg minnast lítið eitt á 61. liðinn á atkvæðaskránni. Jeg þekki vel þann mann, sem þar ræðir um, Björn Jakobsson, og get borið honum það vitni, að hann er einn af okkar efnilegustu íþróttakennurum. Hann er nú í Svíþjóð, til þess að afla sjer frekari þekkingar í sinni ment, og hefir hann farið þá för með ráði og tilstuðlan Íþróttasambands Íslands. En Íþróttasambandið getur ekki sjálft lagt fje af mörkum, því að það er enn í skuldum síðan það tók þátt í Ólympíuleikunum í Stokkhólmi. Jeg vil því vona, að Björn Jakobsson fái þenna litla styrk, því að hann á hann sannarlega skilið. - Annar maður er það, sem hv. Nd. hafði lagt til að fengi dálítinn styrk, en ekki hefir fundið náð fyrir augum hv. nefndar. Það er Einar Hjaltested. Jeg tel illa farið, ef hv. Ed. aðhyllist þá till. hv. nefndar, því að hjer er að ræða um óvenjulega efnilegan söngmann. Hann er nú langt á leið kom . inn í list sinni, vantar að eins herslumuninn, til þess að verða fullnuma, en ef hann nær því takmarki, þykir mjer ekki ólíklegt, að hann verði heimsfrægur maður. Jeg vil því vona, að hv. nefnd haldi ekki fast við þessa brtt. sína. Jeg hefi nú mælt með þremur fjárveitingum, sem hv. nefnd vill fella niður. En nú skal jeg bæta úr þessu, með því að mæla á móti einni útgjaldatillögu hv. nefndar. Og þar með á jeg við þessar 25,000 kr., sem nefndin vill setja í svartholið þarna fyrir vestan, í brúnkolagrafirnar þar. „Vestigia terrent“ - til þess eru vítin að varast þau. Í Færeyjum, fundust fyrir nokkrum tíma kol í fjöllum, - ekki eingöngu brúnkol, heldur líka steinkol. Þar voru svo tvisvar sett á stofn námufjelög, en þau fóru bæði um koll eftir að hafa eytt stórfje til einskis, - alls einskis! - Eins og nú standa sakir höfum við ekki ráð á, að kasta út stórfje til einskis annars - en að friða draumóra manna !

Ráðherra: Ef jeg mætti velja úr allar bestu tillögurnar, sem komið hafa fram í hv. Ed. og hv. Nd., þá skyldu 14, og 15. gr. fjárlaganna verða svo góðar, sem jeg frekast kynni að óska. En því miður hefi jeg ekki vald til þess að leiðrjetta þau mistök, sem mjer virðast hafa orðið hjá fjárlaganefndum beggja deildanna. Háttv. fjárlaganefnd þessarar deildar er mótfallin því, að laun docents Sig. Sivertsens sjeu hækkuð um 400 kr. Jeg hygg, að háttv. nefnd sje ekki kunnugt um, að öðruvísi stendur á fyrir þessum manni, en hinum docentunum við Háskólann. Guðfræðingum veitir erfitt að hafa aukatekjur af ritstörfum, því að þótt sumir nýju guðfræðingarnir geti skrifað, þá tjáir það ekki. Gömlu guðfræðingarnir eru alt af á höttunum, og rífa niður bækur þeirra, svo að enginn vill kaupa þær. Allt öðru máli gegnir t. d. um Jón docent Jónsson. Bækur hans seljast, og þar að auki hefir Sig. Sivertsen miklu fleiri kenslutíma en hann. Jeg vil styðja styrkveitingu til dr. Alexanders Jóhannessonar. Hann er vel hæfur maður til að halda fyrirlestra við Háskólann í þýskum fræðum. Nú stendur og svo á, að engir Þýsku-fyrirlestrar verða haldnir við Háskólann, á komanda vetri, þar eð docentinn er nú herfangi á Bretlandi. Þá mintist háttv. 2. kgk. (Stgr. J.) á allmargt, er honum fanst athugavert við gjörðir fjárlaganefndarinnar, og var það sumt á rökum bygt, og er þá fyrst tillaga hennar, um að afnema námsstyrk við æðri skólana. Aðalatriðið, sem færa má þar á móti nefndinni, er það, að ef allur námsstyrkur yrði afnuminn, geti fátækir piltar síður gengið skólaveginn. En þess ber að gæta, að öðruvísi hagaði til fyrir 30–40 árum. Þá var almenningsálitið svo, að eina leiðin til fjár og frama væri sú, að ganga lærða veginn svo kallaða. Nú er þetta, sem betur fer, orðið mikið breytt, enda sjá menn nú betur, til hvers leiðir. Menn eyða 10–12 bestu árum æfi sinnar í námið, og hafa ekkert annað upp úr, en að lepja dauðann úr skel eftir á. Nú er orðið miklu álitlegra, að verða bóndi, kaupmaður, eða hvað sem er, svo jeg tali ekki um, að verða skipstjóri á botnvörpungi. Embættismannaleiðin er tæpast svo fýsileg, fyrir þá, sem til þekkja, að það borgi sig að eyða mörgum árum, fyrst til náms, og síðan til að bíða eftir einhverju nýtilegu. Þessu til sönnunar má benda á, að hjer er þegar að skapast litterært Prolatariat, svo jeg held, að ekki sje mjög í þágu ungra og framgjarnra manna að ganga þessa leið. Auðvitað er það satt, að embættismannastjettin mundi tapa nokkrum góðum mönnum, en þeir verða eins nýtir menn, þó þeir gangi aðra leið. Það er dagsanna, sem háttv.5. kgk. (G. B.) sagði,að skólafyrirkomulagið hjer er alt annað en gott, og prófin, í skólann og úr honum, orðin hneykslanlega væg. Það hefir verið reiknað út, að menn geta komist í gegn um skólann, án þess að hafa litið í stærðfræði, sem þó er ein af allra stærstu námsgreinunum. Meðaleinkunn er að eins 4, til þess að slampast í gegn, því nú er öllu breytt frá því, sem áður var. Inntökuskilyrðin eru sama sem engin, og þær einu námsgreinir, sem, auk stærðfræðinnar, áður fyr kröfðu alvarlega vinnu, nfl. latína og gríska, eru ekki lengur til. Sumir eru á annari skoðun um þetta, en þessar greinir kröfðu elju og vinnu, og enginn komst í gegn um skólann, sem ekki var þolanlega að sjer í einhverri þeirra, Nú er eftir lítils háttar latínukák í 3 efstu bekkjunum, og er jeg í efa um, hvort betra er en ekki; væri best að sleppa henni alveg, því það lítið, sem er við hana kákað, það er hreint og beint fábjánalegt; menn eru látnir lesa Hóraz, Virgil og Ovid, og geta má nærri, hvað það kemur þeim að miklu gagni, sem ekkert kunna. Það hefir verið lagt til, að styrkur til bændaskóla falli buri, en sú brtt. kom frá nefndinni, að styrkur til verklegrar kenslu hækki aftur á móti. Þessu álít jeg vel hagað svo, því dýrara er mönnum að missa sumarið frá vinnu. Töluvert hefir verið rætt um fræðslumálin alment, og till. hefir komið fram í þá átt, að halda áfram barnaskólabyggingunum, með því að veita fje til þeirra síðara árið. Nefndin í háttv. Nd. leit svo að spara mætti fje þetta, og jeg er henni þar sammála. Það er mjög vafasamt, hvort barnafræðslulögin eru heppileg. Þar eru gjörðar háar kröfur til barna innan 10 ára, og þeim lögð þung próf á herðar. Jeg þekki ofurlítið til barnaskólans hjer í Reykjavík, og get gefið honum þann vitnisburð, að hann er góð stofnun til þess, að börnin geti týnt niður því litla, sem þau kunna að hafa lært. Þetta er ekki kennurunum að kenna, þeir eru margir góðir, og sumir ágætir, því börnunum er hrúgað svo mörgum í skólann, að engin von er á, að kennararnir komist yfir að kenna öllum þeim sæg, auk þess, sem þar er grautað í alt of mörgum námsgreinum. Auk hinna sjálfsögðu greina, svo sem eru lestur, skrift og reikningur, er verið að gutla við dönsku, ensku, teikningu og handavinnu og margt fleira. Menn geta nú sagt sjer sjálfir, hvað margir barnaheilar rúma mikið af þessu í einu. Barnaskólinn hjer er líklega besta stofnun landsins í þeirri grein. Ætli þá sje betur ástatt annarstaðar? Jeg býst við, að hinar háu kröfur, sem gjörðar eru til barnanna, sjeu að eins til ills eins, og held að lögin frá 1880 sjeu heppilegri, sem að eins fara fram á, að 14 ára börn kunni kver, lestur, skrift og ofurlítið í reikningi. Það væri betra, ef nokkur skólaskylda ætti að vera, að hafa hana ekki fyrr, en börnin eru orðin eldri en nú er ákveðið, og jeg veit til þess, að jeg stend ekki einn uppi með þá. skoðun. Af þessum ástæðum finst mjer varhugavert, að vera að veita áfram fje, til barnaskólabygginga út um land alt. Í 14. grein er ýmislegt smávegis, sem jeg skal ekki fara mörgum orðum um, en mjer finst, að úr því að háttv. nefnd vill sjá aumur á 2 matreiðsluskólum, þá hefði mjer fundist rjett, að sá 3. hefði verið látinn fylgja með, sem sje á Eyrarbakka. Háttv. nefnd leggur til, að þeir nemendur, sem geti, og þurfa að stunda nám við málleysingjaskólann, borgi með sjer, en jeg veit, að þeir nemendur, sem sæmilega hafa verið efnum búnir, hafa borgað með sjer og gjöra það. Annars skal jeg svo ekki fara út í einstök atriði, en að eins geta þess, að háttv. nefnd á þökk skilið fyrir ýms atriði, er hún hefir lagt til, svo sem hækkun til þess, að afrita fyrir Landsskjalasafnið, og viðgjörð á Þingvöllum; er jeg þar á sama máli, að ekki má lengur svo ganga, að sá staður liggi undir skemdum. Jeg er á sama máli og háttv. þm. Seyðf. (K. F.), að gott væri að lækka fjárveitingu til barnaskólaprófdómara, ef hægt væri. Enn hefir og nefndinni skilst nauðsyn þess, að gefa út dóma landsyfirrjettarins frá 1800–1873, og veit jeg að háttv. Nd. hefir að eins felt það af misskilningi, og muni ekki amast við því síðar. Þá kem jeg að 72. lið á atkv.skrá, um skáldin og listamennina. Okkur þótti sumum nefndin gjöra allmjög að því, að færa niður styrk til þeirra, en háttv. þm. G.-K. (K. D.) hefir tekið af mjer ómakið, er hann hefir mótmælt því, að sá liður væri lækkaður, frá því, sem háttv. Nd. ákvað. Hygg jeg, að Alþingi sje það ekki vel ljóst, hvað það er að gjöra, er það dregur styrki þessa niður, því að það, sem haldið hefir þjóðinni uppi og gjört hana kunna alt til þessa, eru skáldin og rithöfundarnir. Þessir menn hafa haldið við tungu þjóðarinnar og orðrómi hennar út í frá. Jeg neita því að vísu ekki, að verklegar framkvæmdir hafa mikla þýðingu, en fyrir þær höfum við aldrei orðið frægir, og verðum tæpast í bráð; og jeg hygg, að ef lagt væri undir dóm þjóðarinnar, hvort hún vildi afsala sjer ritsmíðum sínum fyrir fje, þá mundi hún kveða nei við, ef málið væri rjett reift. Það er aðgætandi, að sparnaðurinn er svo lítill, að eins 1000 kr.. Þegar svo langt er komið, verður athugasemd nefndarinnar í Nd. hlægileg, nefnilega það, að kjósa skuli 3 menn, einn úr Stúdentafjelaginu, annan úr Bókmentafjelaginu og þann þriðja úr Háskólaráðinu. Til hvers? Sú nefnd átti að gjöra tillögur um, hvernig úthluta ætti 900 kr., en ef samþykt verður það, sem nefnd háttv. Ed. vill, þá verður engu að úthluta, og gott ef ekki verður minna en ekki neitt eftir. Skal jeg ekki öfunda nefndina af starfinu því. En annað er athugavert við þá tillögu, sem sje, að hún er formlega röng. Stúdenta- og Bókmentafjelögin standa ekki undir löggjafarvaldinu, og við höfum ekki leyfi til að skipa þeim á þennan hátt. Svara mætti því, að fjelögunum þætti sjer sómi sýndur með þessu, en það liggur háðung næst, að skipa menn í nefnd, sem ekkert hefir að gjöra. Löggjafarvaldið hefir ekki meira leyfi til að skipa þá, heldur en bónda uppi í sveit. En þó eitthvað væri nú að gjöra, þá er mjög vafasamt um valið. Það gætu valist menn, sem væru stjórninni algjörlega andstæðir, og stjórnin á þó að bera ábyrgð þess, hvernig styrknum er úthlutað. Jeg segi því fyrir mig, að ætti jeg að úthluta fje þannig, tæki jeg mjög lítið tillit til þess, sem nefndin segði, og bindi mig alls ekki við tillögur hennar. Hitt væri nær, að Háskólaráðið, eða stjórn Bókmentafjelagsins, hefði þetta algjörlega með höndum og þá alla ábyrgð, sem því . fylgdi. Jeg skil ekki hvers vegna háttv. nefnd hefir viljað færa niður styrkinn til þeirra nafnanna, Helga Pjeturssonar og Helga Jónssonar, en það hefir háttv. þm. G.-K. (K. D.) talað um. Aftur hefir nefndin á öðrum sviðum verið mjög hlynt bókmentum, er hún vill veita Finni á Kjörseyri 200 kr., og Sighv. Grímssyni 100 kr. hækkun, og er það vel farið, hví hvortveggi er mætur maður og maklegur góðs. Þá eru það nokkur atriði í 21. gr., sem mig langar til að minnast dálítið á. Í þessari grein ræðir meðal annars um tvö þjóðþarfa fyrirtæki, raflýsing á Húsavík og áveitu á Skeiðin. Það getur vel verið, að fje reynist ekki nóg, þegar til á að taka, en lánsheimildir hafa þó oft fengið að standa í fjárl., þegar svo hefir staðið ár en stjórnin ekki skyldug til að sinna þeim, ef fje er ekki fyrir hendi. Jeg vil geta þess um áveituna á Skeiðin, að ekki er tilætlunin að Árnessýsla fái neinn styrk í venjulegum skilningi, heldur einungis lán. Búist er við að fyrirtækið muni kosta 100,000 kr. og leggur sýslan til helminginn, en afborgar hinn helminginn á 20 árum, ef þessi liður fær að standa í fjárlögunum. Örfáum orðum vildi jeg minnast á brtt. háttv. þm. Barð. (H. K.) á þgskj. 720. Mig brestur reyndar alla þekkingu til að mæla með eða á móti, því að mjer er með öllu ókunnugt, hvernig til hagar þar vestra og veit ekkert um, hvernig þessi eldiviður er. En hitt tel jeg áreiðanlegt, að þessi fjárveiting nái ekki tilgangi sínum, þótt hún verði samþykt. Einar 25 þús. kr. er of lítið fje til þess að haldi komi. Jeg tel mig ekki færan til að dæma um, hvort. háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) hefir rjett fyrir sjer. Hann virtist ganga út frá því, að fyrirtækið væri fyrirfram dauðadæmt, og miðaði við reynsluna í Færeyjum; en þó að svo færi í Færeyjum, er ekki áreiðanlegt að svo færi hjer. Fjárlaganefndin hefir ætlast til að veittar verði 25,000 kr. til að framkvæma rannsóknir á þessum kolanámum, og ætlast til að það verði gjört af þeim mönnum, er fult skyn bera á slíkt - eru sjerfræðingar. Ekki þykir mjer ólíklegt, að hvortveggja tillagan komi að jafn litlu haldi, því að upphæðin er svo lítil. Nefndin hefir lagt til að styrkurinn til prófessors Ágústs Bjarnasonar falli niður. Öllum er kunnugt að sá maður hefir starfað mjög mikið og er nú að ljúka við ritverk sitt „Yfirlit yfir sögu mannsandans“. Það ritverk er vinsælt af alþýðu manna, enda er það fræðandi og mentandi, og væri miður, ef prófessornum væri neitað um þenna litla styrk. Nefndin hefir verið örlát á ýmsum öðrum sviðum, og skil jeg þess vegna ekki, að hún haldi mjög fast í þessa brtt.



Jeg hefi komið fram með tvær brtt. við þennan kafla fjárlaganna, sem jeg vildi minnast á með örfáum orðum. Um fyrri brtt. er lítið að segja. Hún er prentuð á þgskj. 754, og er við 14. gr. B. IX. 2. og gengur út á það, að bæta aflan við liðinn um húsmæðrakenslu Jónínu Sigurðardóttur því skilyrði fyrir fjárveitingunni, að 400 kr. framlag komi annarsstaðar að. Þetta hafði fallið úr af vangá í háttv. Nd., og leyfi jeg mjer að taka það upp. Hin brtt. er við 14. gr. B. XII. 2. og gengur út á að veittar verði 10,000 kr. síðara árið til að reisa barnaskóla utan kaupstaða. Í frumv. stjórnarinnar, sem lagt var fyrir þingið, var ætlast til að veittar yrðu 15,000 kr. hvort árið í þessu skyni, en það var felt í neðri deild. Síðan fræðslulögin urðu til, hefir ávalt verið litið svo á, sem landssjóður væri skyldugur til að kosta skólabyggingarnar á móti hreppunum, enda hefir ávalt síðan verið veitt fje til þess í fjárlögunum. Mjer þótti ummæli hæstv. ráðherra um barnafræðsluna harla undarleg. Jeg gat ekki skilið hann öðru vísi en svo, að hann kendi barnaskólunum um alt mentunarleysi þjóðarinnar, eða öllu heldur barnaskóla Reykjavíkur. Jeg hygg, að hæstv. ráðherra sje ókunnugt um, hve örðugt er að halda uppi heimakenslu í sjóþorpunum. En jeg þekki nokkuð til þess, og jeg veit líka hvernig ástandið var áður en fræðslulögin gengu í gildi. Þau gengu í gildi 1907, en jeg er dálítið eldri. Allar kröfur manna til barnafræðslu eru nú stórbreyttar frá því sem var, meðan lögin frá 1880 giltu. Þá fór kenslan mestmegnis fram í heimahúsum, undir eftirliti prestanna. Þá voru sama sem engin kauptún; í raun og veru ekkert, nema Reykjavík með 2400 íbúa. Nú eru 33% af öllum íbúum landsins búsettir í kauptúnum, og ástandið á heimilunum er stórbreytt og ómögulegt að koma við sama fyrirkomulagi og áður. Þetta olli breytingunni, sem komst á 1907. Allir, sem verulegan áhuga höfðu á fræðslumálum, vildu vinna að því, að þau lög kæmust í framkvæmd, og það jafnvel þótt þeir gætu eitthvað að þeim fundið, sem vitanlega er vel hægt, því gallar eru talsverðir á lögunum. En nú verður ekki móti því mælt, að með þessum lögum hefir landið bundið sjer skyldu á herðar, sem það verður að gegna.  Jeg legg þá þessa brtt. fram í þeirri von, að háttv. deild taki henni eins vel og hún er sanngjörn. Það er nú búið að minnast á helstu brtt. nefndarinnar við þennan kafla, en þó langar mig til að segja örfá orð um nokkrar þeirra. Háttv. þm. Gullbr.- og Kjósarsýslu (K-D.) hefir minst á 27. brtt. á þgskj. 687, um að fella burtu launaviðbótina til dócents Sig. Sivertsen. Jeg er honum sammála um það, að þetta sje ekki rjettlátt. Það stendur nokku öðruvísi á fyrir honum en öðrum dócentum við Háskólann; hann getur miklu minna unnið sjer inn aukreitis en hinir dócentarnir, en hefir alveg jafn mikið að gjöra og prófessorarnir við guðfræðisdeild Háskólans. Þetta yrði nokkurs konar dýrtíðaruppbót fyrir hann, sem sanngjarnt er að háttv. deild taki til greina. Það hefir verið minst svo rækilega á námsstyrkinn við Mentaskólann, að litlu ætti þar að vera við að bæta. En ekki get jeg verið á sama máli og hæstv. ráðherra, að ekki sje æskilegt að reyna að draga bestu krafta æskumannanna að Mentaskólanum. Það er algjörlega rangt að líta á skólann sem embættismannamaskinu eina; hann er áreiðanlega besti vegurinn, sem hjer er kostur á, til að gera eitthvað úr þeim mönnum, sem hneigðir er til náms eða lista. Minst hefir verið á, að taka upp, skólagjald, og getur vel verið að jeg yrði því meðmæltur, ef því yrði þá varið til þess að styrkja fátæka menn til náms; skólagjaldið kæmi þá í stað námsstyrksins, sem nú er veittur í fjárlögunum. En það yrði þá að byrja á að taka skólagjald, áður en styrknum er svift í burtu. Þetta, sem jeg hefi sagt um Mentaskólann, gildir vitanlega að mestu leyti einnig um gagnfræðaskólann á Akureyri, og skil jeg ekki, hvers vegna nefndin fer miklu harðar með hann. Aftur á móti lít jeg svo á, að hún hafi farið rjett að með búnaðarskólana, að auka þar verklegu kensluna og fella þá burtu námsstyrkinn. Nefndin mælir með styrk til kvöldskóla í Reykjavík. Ekki verður sagt að þetta bendi sjerstaklega í sparnaðaráttina, og fullnóg virðist vera af skólunum í Reykjavík. Jeg verð að taka undir með háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) með það, sem hann sagði um Björn Jakobsson. Mjer þætti mjög illt, ef þessi styrkur yrði feldur, því mjög líklegt er að gagn verði af ferð hans. Maðurinn er mjög efnilegur. Jeg verð að vera sammála hæstv. ráðherra um það, er hann sagði um styrkinn til skálda og listamanna. Ef meira yrði af honum sniðið, þá væri það beinlínis hlægilegt, því við liggur, að þá væri engu að skifta. Minna en það, sem nú er í frv., má það ekki vera. Háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) mintist dálítið á 54. breytingartillögu nefndarinnar, um að fella burtu styrkinn til Einars Hjaltested. Jeg hefi sjeð brjef viðvíkjandi þessum unga manni og vitnisburð frá New-York og Kaupmannahöfn. Þar er talað um að í þessum manni muni búa frábært listamannsefni, og sænskur söngfræðingur í. New-York hefir enn fremur um hann ritað, telur engan vafa á því, að ef hann fái að læra og þurfi ekki að fara að vinna fyrir sjer með söng sínum nú þegar, muni hann geta orðið Caruso Norðurlanda. Pilturinn getur reyndar þegar farið að vinna fyrir sjer, en þá einungis á kostnað raddarinnar, þannig, að hann verði aldrei það, sem hann annars gæti orðið. Faðir hans. hefir kostað hann mikið, og að jeg hygg yfir efni fram, og mun nú ekki vera fær um mikið meira. Af öllum þessum ástæðum finst mjer rjett vera, að veita þennan styrk, svo pilturinn geti uppfylt þá innilegu ósk sína, að komast til Ítalíu til að nema þar. Við. hefðum þá gjört tilraun til þess, að fá þennan gimstein fægðan. Vel getur svo farið, að tilraunin mishepnist, en hún getur líka hepnast, og þá er ekki til einskis unnið. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að. 56. brtt. nefndarinnar, um að fella burtu, styrkinn til Ágústs Bjarnasonar. Styrk þennan biður hann um, til þess að geta lokið við hið mikla ritverk sitt „Yfirlit yfir sögu mannsandans“ Jeg held að óhætt sje að fullyrða að bækur þessa höfundar sjeu mjög vinsælar og hafi gert mikið gagn. Og ekki þætti mjer það ólíklegt, ef þessi fjárveiting væri borin undir allan almenning, að miklu fleiri yrðu þeir, sem henni yrðu hlyntir, minsta kosti þeirra manna, er eitthvað vilja vita. Sú andleg fæða, sem í þessum bókum er boðin, er líka miklu betri en margt annað, sem styrkt er. Jeg hlýt að telja það rangt að fella burtu styrk til jarðabóta handa búnaðarfjelögunum, ekki af því, að jeg telji, að bændur dragi um þetta, heldur af því, að þessi styrkur til búnaðarfjelaganna hefir verið til þess, að halda þeim saman, og á búnaðarfjelögunum eru aftur bygð búnðarsamböndin og Ræktunarfjelagið og svo aftur á þeim, má segja, Búnaðarfjelag Íslands. Hjer er því hreyft við hyrningarsteini í búnaðarmálabyggingu landsins, og það er, að minni hyggju, talsverður háski. Jeg hygg, að áður en ný skip- un væri gerð um þessi mál, væri rjett að vita, hvað Búnaðarfjelag Íslands vill og getur gjört, til að efla framfarir, en að gjöra þetta nú, án þess að vita neitt um það, og alveg upp úr þurru og þvert ofan í fyrirmæli alþingis 1909 og 1913, um skilyrði til styrksins, safnþrór o. fl., það finst mjer ekki vera forsvaranleg fjárhagspólitík. Nefndin vill veita 5000 krónur til að leita að vatni í Vestmannaeyjum með vatnsborum, en jeg hefði kunnað betur við, að við fengjum upplýsingar um, hvort líkur væru til þess að þetta kæmi að nokkru gagni. Jeg skil það, að það sje afarþýðingarmikið fyrir eyjarskeggja, að reynt sje að ná þar vatni, en það er óneitanlega betra að fá að vita um líkur fyrir því, að fjárveitingin komi að notum. Þá er næsti liður í brtt, fjárlaganefndarinnar, um að veita 25 þúsund krónur til kolarannsókna. Þeirri tillögu get jeg ekki verið með. Jeg tel það mjög vafasamt og engar líkur vera leiddar að því, að við getum náð kolum með þeim tækjum og þeirri kunnáttu, er við höfum. Og svo er jeg ekki viss um, að þessar 25 þúsund krónur dugi til þess að rannsóknin komi að verulegum notum, og jeg held að þetta verði aldrei gjört, nema með ríkri og öflugri fjelagsstofnun. Og jeg tel það hart, ef Alþingi fer að kasta 25000 krónum til kolarannsókna, alveg svona út í bláinn, að hægt er að segja, en neitar um 18000 krónur til að rannsaka járnbraut austur. Þá ber nefndin fram tillögu um, að framlagið til brimbrjótsins í Bolungarvík sje bundin því skilyrði, að 1/3 kostnaðarins verði lagður fram annarsstaðar að. Jeg tel það rjett, að landsjóður kosti ekki mannvirki þetta að öllu leyti, en jeg tel tillagið oflítið. Jeg tel að það megi ekki minna vera en helmingur eða jafnvel meira. Jeg áskil mjer því að koma með breytingartillögu um þetta til þriðju umræðu, en veit hins vegar ekki hvort jeg gjöri það eða ekki. Fjárlaganefndin leggur enn fremur til, að 9. liður 21. greinar, um lán til Húsavíkur, falli niður. Nefndinni hefir þar, satt að segja, tekist að finna hið eina, er snertir Þingeyjarsýslu í fjárlögunum, því styrkurinn til dragferju á Bergstaðahyl er svo lítilfjörlegur, að jeg tel hann ekki. En án gamans, - jeg get vel skilið, hvað nefndinni hefir gengið til, að hafa ekki margar lánsheimildir í fjárlögunum nú. En ástandið er nú svo hjer í landi, að ýmsum þjóðþrifafyrirtækjum er eigi unt að koma í framkvæmd, nema með láni. Jeg hafði nú hugsað mjer, að þegar að landssjóður veitti Landsbankanum 100000 króna styrk í 20 ár, þá mundi bankinn geta veitt Húsavíkurhreppi lán til þessa þarfa fyrirtækis. En jeg hefi reynt þetta. Jeg get að vísu fengið þar veðdeildarlán, því trygginguna, ábyrgð Húsavíkurhr., telja þeir góða. Svo ekki vantar tiltrúna. En jeg fæ þetta lán útborgað í veðdeildarbrjefum, en Landsbankinn vill ekki kaupa brjefin; jeg hefi svo farið í Íslandsbanka og spurt þar að því; hvort þeir vildu kaupa brjefin, en þar er líka svarið: Nei. En jeg á eftir enn eina leið, það skal játað, og það er að vita, hvort Landsbankinn vill svo ekki veita hreppnum lán út á veðdeildarbrjefin. En þá fer lánið að verða æðidýrt - ofdýrt, þó hjer sje um nauðsynlegt framfaramál að ræða fyrir Húsvíkinga. Það er rjett, að það er lítið fje fyrir hendi, en þess ber að gæta, að það borgast allt af inn upphæðir til viðlagasjóðs, (afborganir lána), og þær nema talsvert miklu, um 200 þúsund krónum á fjárhagstímabilinu, eða upp undir 100 þúsund krónur á ári. Jeg sje ekki ástæðu til þess, að þetta fje sje gjört að eyðslueyri og eytt til árlegra gjalda. Og þá er ekki nema tvent fyrir hendi, annaðhvort að geyma það sem peningaforða, eða að lána það til þarfra fyrirtækja, og það tel jeg hollara til þjóðþrifa. Og fjárlaganefndin hefir samþykt fjögur lán til einstakra manna; þau geta orkað tvímælis, en hafa þó öll eitthvað til síns ágætis. En sje rjett að veita þessi lán þar sem þörfin er minni, þá er rjett að veita Húsavíkurhrepp þetta tiltölulega litla, en þarfa lán. Sama er að segja um Skeiðaáveituna, en þar standa þó efnaðri að. Með 83. breytingartillögunni greiði jeg atkvæði með ánægju. Jeg tel það rjett, að Gefjun fái þennan frest, og tel að með því móti verði meiri trygging fyrir því, að landssjóður fái fje sitt. Um brtt. háttv. þm. Barð. (H. K.) vil jeg taka það fram, að jeg gæti verið með henni, ef jeg hjeldi, að það yrði til nokkurs gagna fyrir manninn, en jeg held það yrði þvert á móti. Jeg held það yrði til þess, að steypa honum í enn meiri skuldir og fara með efni hans. Þetta er hjartans sannfæring mín, og jeg tel þetta verra, en þó landssjóður tapaði nokkru á láninu.  (Hákon Kristófersson: Það má hann sjálfum sjer um kenna)  . Það er rjett, en það er ekki betra fyrir það.

Framsögumaður (Magn. Pjetursson) : Það hefir safnast svo mikið fyrir af alls konar ummælum til nefndarinnar, að jeg get ekki stilt mig um að svara strax nokkrum orðum. Skal jeg þá fyrst byrja á því, sem fjárlaganefnd hefir verið til áfellis fundið. Byrja skal þá á 14. grein. Við hana hefir þm. Seyðf. (K. F.), á þingskj. 738, flutt þá breytingartillögu, að hækka laun Lárusar Rist leikfimiskennara. Nefndin leit nú svo á, að háttv. neðri deild hefði farið svo sanngjarnlega í þetta mál, að ekki sje þörf á að fara lengra. Það eru nokkuð margir, er hafa sótt til þingsins um launabætur, og það er ekki gott að gjöra þar upp á milli. En hjer hefir allri sanngirni verið beitt, og nefndin telur eigi frekar þörf. Og svo kemur ef til vill dýrtíðaruppbótin, sem nú er á prjónunum. Um aðrar brtt. hins háttv. þm. Seyðf. (K. F.) um kennarana, skal jeg taka það fram, að nefndin getur ekki hallast að þessu sinni. Mjer finst þeir ekki verða hart úti, samanborið við aðrar stjettir. Kennararnir fá nú styrk til framhaldskenslu og utanfarar. Læknar t. d. fá utanfararstyrk álíka háan, og jeg hygg, að kennarar þurfi ekki að lifa þar dýrara lífi en þeir. Og auk þess hafa kennararnir framhaldskenslu sína, eða námsskeiðin, og væri það líka gott, t. d. fyrir lækna, að geta rifjað upp fræði sín, og kynst nánar því, sem nýtt er, en eigi fá þeir slíka styrki. En um síðari tillöguna á þingskj. 740 skal jeg geta þess, að nefndin getur vel fallist á orðalag og efni athugasemdarinnar. Um brtt. á þingskj. 739, styrkinn til Samúels Eggertssonar, skal jeg taka það fram, að nefndin getur ekki fallist á hana. Jeg held að það sje einhver geigur við hana, og ekki rjett að rasa að því, að styrkja þessa uppdrætti. Það er áríðandi, að þessir uppdrættir sjeu vel gjörðir, og jeg vil vekja athygli hinnar háttv. deildar á því, að formælandi styrksins, háttv. þm. Seyðf. (K. F.), tók það margoft fram, að hjer væri að eins um uppkast að ræða. Og það er víst rjett, að þetta er uppkast, - sannkallað uppkast, og það kann að afsaka villur þær, sem þar eru, og jeg vil ekki fara nánar út í, af því að um uppkast er að ræða. En jeg skal taka undir það, að það væri gott og æskilegt, að fá góðan uppdrátt svona lagaðan. Þá hefir verið haft á móti launatillögu nefndarinnar um Háskólann, og hefir ýmsum þótt nefndin fara þar ekki vel að ráði sínu, og hafa þeir tekið hina dócentana til samanburðar. Má vel vera að svo sje fyrir þá, sem eru vel kunnugir, en eftir þeim upplýsingum, er hún hefir fengið, hefir nefndin gjört það eitt, sem rjett er, hjer um. Það er sagt að dócentinn hafi mikla kenslu, en það er vert að athuga það nánar. Jeg skal til samanburðar, taka hjeraðslæknirinn í Reykjavík; hann hefir margfalt meiri kenslu við Háskólann, og þó fær hann ekki nema 800 krónur fyrir kensluna. Og það hefir enginn af þeim hv. þm., sem bera dócent Sig. Sivertsen svo fyrir brjósti, borið fram tillögu um, að hækka þá upphæð. Hvar er þá sanngirnin, sem þeir hrópa svo mjög um? Þá hefir mikið verið talað um þá stefnubreytingu, er kæmi frsm um námsstyrkinn. Þar hefir verið talað með og móti, og hæstv. ráðherra tók þar að mestu leyti af mjer ómakið. Háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) sagði, að aðsóknin að skólanum hefði aukist fyrir velmegun landsmanna. En ef það er rjett, þá er líka ástæða til, að fella námsstyrkinn niður. Það er fært fram sem aðalástæða með námsstyrkinum, að ef hann falli niður, þá verði það til þess, að fátækir menn geti eigi gengið þessa braut, og orðið að nýtum borgurum í þjóðfjelaginu. Mjer þykir það mjög undarlegt að heyra, að þessi gamla og úrelta skoðun skuli lifa enn þá, rjett eins og þetta sje eina leiðin til þess, að verða maður með mönnum. Jeg vil segja það, þótt námsstyrkurinn hafi hjálpað mjer til að hreppa þá stöðu er jeg hefi, að jeg tel víst, að mjer hefði getað liðið eins vel eða betur, þó jeg hefði aðra stöðu haft með höndum. Þá sagði háttv. 5. kgk. (G. B.) að fátækra manna börn væru oft efnileg, og því að eins til náms kostuð, að svo væri. Vel má vera, að svo sje oft og einatt, en þó þarf það eigi að vera. Það er oft ekkert annað en fordild - fordild tóm. Það þykir sumum meira í munni, að vera embættismaður en annað. En, sem betur fer, eru tímarnir að breytast um þetta. Það ættu líka margir að vera farnir að sjá, að mentabrautin er ekki bein leið til allsnægta. Um það bera fjárbeiðnirnar og launahækkana beiðnirnar bestan vottinn. Jeg get tekið undir með ýmsum háttv. þm. um, að gagnfræðaskólinn á Akureyri, verði hart úti, en þar er námsstyrkurinn svo lítill, að nefndinni þótti hann ekki vera til tvískiftanna. Ef honum hefði verið skift, hefði hartnær ekkert orðið eftir, sem gagn gæti að orðið. Háttv. 2. kgk. þm. (Stgr. J.) vill veita 10 þúsund krónur til barnaskólabygginga. Nefndin getur ekki fallist á það, og ekkert fremur fyrir ástæður þær, er hann færði fram með máli sínu. Jeg sje ekki, að þetta þurfi að gjöra nokkurt verulegt mein. Og víst er um það, að barnaskólabyggingarnar hafa ekki alstaðar komið að tilætluðum notum, fremur en fræðslulögin öll. Jeg þekki stað, þar sem byggt var skólahús fyrir 30 börn. Sveitarbúar hjeldu, að af þessu mundi leiða margt gott fyrir mentunina. En hvernig fór? Síðastliðinn vetur náðist í 6 börn í skólann. Í vor hjelt fræðslunefndin fund um það, hvort sveitarmenn vildu nota skólann, hve mörg börn yrðu í honum næsta vetur, og árangurinn varð sá, að þau hefðu getað orðið 2–3. Er það harla lítið, og lítil not af nýju, dýru húsi. Svona byggingar mega því sjálfsagt bíða eitthvað eða þola það, þegar þröngur fjárhagur er. Og svo ber einnig að taka tillit til þess, að efniskostnaður er meiri en venjulegt er í meðalári, og því ekki rjett að byggja aðrar byggingar en þær, er brýn þörf er á, eða strax renta sig vel. Þá skal jeg minnast á brtt. við 15. gr. og sný jeg mjer fyrst að brtt. hv. þm. Barðstr. (H. K.); þær eru töluvert margar, en ekki allar efnismiklar, enda mun nefndin geta fallist á sumar þeirra. Sem betur fer, hefir hv. þm. (H. K.) þegar tekið tvær af brtt. aftur, og þarf jeg því ekki á þær að minnast. Við brtt. á þgskj. 748 hefir nefndin ekkert að athuga, og ekki heldur þá um stóra stafinn (749). En brtt. á þgskj. 747 getur nefndin ekki aðhyllst. En jeg þarf ekki margt um hana að tala, því að þegar hv. flutnm. (H. K,) var að ræða um hana, þá var hann alt af að hæla manninum, sem hún á við, og sagði um hann það, sem jeg hefði þurft að segja.  (H. K.: Þetta er útúrsnúningur)  . Nefndin álítur manninn hæfan til að vinna verk það, sem honum er ætlað, og telur það þarfaverk, og leggur því til að fjárveitingin fái að standa. Og má jeg spyrja : Hældi hv. þm. ekki manninum?  (H. K.: Jú)  . Jæja, þá er hann sammála nefndinni. Þá hefir sumum háttv. deildarmönnum verið sárt um, að nefndin leggur til, að styrkurinn til Ág. Bjarnason sje feldur niður, og þykir honum með því vera meinað að koma út því, sem eftir sje af ritverki hans. Það er alls ekki meining fjárlaganefndarinnar, að vilja með þessu fyrirbyggja, að ritið komi út; en hún telur ekki svo bráðnauðsynlegt, að það sje gefið út á næsta fjárhagstímabili, þar sem svo margt kallar nú að, og mörgu nauðsynlegu verður að slá á frest. Jeg þykist vita, að rit þau, sem hjer ræðir um, muni vera fjöllesin; en um hitt er jeg ekki viss, að svo muni fara sem háttv. 2. kgk. (Stgr. J.) spáði, að meiri hluti atkvæða mundi falla gegn nefndinni, ef málið væri borið undir þjóðaratkvæði. Það er svo margt, sem margir verða að neita sjer um nú, að jeg gæti vel trúað, að þeir vildu og neita sjer um lestur rits þessa, þangað. til betur áraði. Háttv. 2. kgk. (Stgr. J.) var hálfpartinn að fetta fingur út í styrkveitinguna til kvöldskóla Hólmfríðar Árnadóttur. Taldi hann hana óþarfa, af því að svo margir skólar væru hjer í bæ og eigi þörf á þeim fleiri. En þess er að gæta, að skóli hennar er ekki hliðstæður við aðra skóla hjer; honum er t. d. töluvert öðru vísi háttað en kvennaskólanum. Þessi skóli á að hjálpa þeim stúlkum til að afla sjer fræðslu, sem ekki geta varið öllum deginum til þess, heldur að eins tómstundum sínum, sem þær ef til vill notuðu til verri iðju annars, eða slæpingsskapar. Því er hann kvöldskóli og eins konar framhaldsskóli fyrir námfúsar konur, og því eigi minni ástæða til að styrkja hann en unglingaskólana. Verð jeg að telja það mjög þarft verk, að halda uppi slíkum skóla í fjölmenninu hjer í Reykjavík. Þá þótti háttv. 2. kgk. (Stgr. J.) það ilt, að nefndin vildi láta falla niður styrkinn til búnaðarfjelaganna; þótti honum, að með því mundi kipt fótum undan búnaðarfjelögunum og þeim framkvæmdum, er sá fjelagsskapur hefir eflt. Nefndin hefir með þessari tillögu sinni enga ákvörðun tekið um það, að hún ætlist til að styrkurinn leggist niður til fulls; þetta er að eins ein af þeim bráðabirgða ráðstöfunum, sem hún taldi nauðsynlegt að gjöra, og gjörlegt að gjöra, eins og nú horfir við. Jeg sje því varla nokkur líkindi til þess, að nokkur fyrirhuguð búnaðarframkvæmd byggist svo mjög á búnaðarstyrknum, að hún muni hrynja um koll, þótt hann hverfi eitt fjárhagstímabil. Hæstv. ráðherra er ekki við, og mun jeg því að mestu sleppa því, sem hann talaði um. Sumstaðar hlóð hann lofi á nefndina fyrir gjörðir hennar, og þá sjerstaklega það, að hún hefði fylgt stjórninni í tillögum sínum, en sumstaðar vítti hann nefndina einmitt þar, sem hún hafði fylgt skoðun sjálfrar stjórnarinnar, t. d. um þá nafna, Helgana. Það hefir töluvert verið talað um kolin, og sá liður sætt mótmælum. Jeg lái mönnum síst, þótt þeim þyki málið athugavert, en það skil jeg ekki, að þeim þyki það ekki þess vert, að það sje vendilega rannsakað; því að þó að svo færi, að kolin sjálf reynist ekki svo góð, að það borgaði sig að vinna þau í stórum stíl, þá gætu við rannsóknina fundist önnur verðmæt efni og arðvænleg. Svo er t. d. í Svíþjóð. Þar er á einum stað þunt kolalag, sem eigi borgar sig að vinna til að flytja burt, en undir því hefir fundist eldfastur leir, sem gefur góðan arð. Jeg hefi nýlega talað við ungan jarðfræðing, sem benti mjer á þetta, og taldi ekki ólíklegt, að hjer mundi finnast einhver slík nytsemdarefni í sambandi við kolalögin. Þetta þarf að rannsaka til hlítar. Einmitt vegna tillögu vorrar í þessu máli, getum vjer ekki fallist á tillögu hv. þm. Barð. (H. K.) um lánsheimild handa einstökum manni; því að fyrst álitum við, að rannsaka þurfi málið, áður en farið er að hætta fje út til einstakra manna. Nefndin hefir ekki heldur fengið svo miklar upplýsingar, að hún geti sagt um, hvað mikil trygging sje í Sjöundárlandi og Stálfjalli og mannvirkjum þar fyrir 25 þúsund kr. láni því, sem fram á er farið að veitt sje. Að öðru leyti er nefndinni ekkert kunnugt um það, sem hæstv. ráðh. gat um, að von væri á framkvæmdum úr annari átt í þessu máli; hann hefir, mjer vitanlega, ekki skýrt frá því, fyrr en nú, og hefðu þær upplýsingar þó helst átt að liggja fyrir fjárlaganefndinni. Háttv. 2. kgk. (Stgr. J.) vildi fá að vita, hve miklar líkur væri fyrir því, að hægt mundi að ná í vatn í Vestmannaeyjum. Að svo stöddu mun enginn geta svarað því, rannsóknin ein getur leyst úr um það. Og hvort sem líkindin eru mikil eða lítil, þá er þörf á rannsókn. Einn maður hefir varið 700 kr. til slíkrar rannsóknar. Hann fann að vísu eigi vatn, en verkfræðingur, sem hann ráðgaðist við, kvað það eigi heldur von, því að eigi mundi nógu djúpt grafið, en maðurinn vildi eigi leggja út í meiri kostnað upp á eigin spýtur. En þótt eigi finnist vatn í jörðu, þá er nauðsyn á að finna einhvern útbúnað, er gjöri vatn eyjarskeggja forsvarsanlegt drykkjar- og matarvatn. Nú sem stendur verða þeir að nota misjafnlega hreint regnvatn, og ekki einu sinni alstaðar nægur útbúnaður til að safna því. Þetta má ekki svo búið standa. Það verður ekki varið, að þorp með um 2000 íbúa eigi framvegis við sömu vatnsvandræðin að búa, án þess landsstjórnin gjöri eitthvað til að reyna að ljetta þeim af. Háttv. 2. kgk. (Stgr. J.) þótti það hart, að við vildum kippa burt því eina, sem Þingeyjarsýslu var til hagnaðar, sem sje Húsavíkurláninu. Það var engan veginn af því, að fjárlaganefnd væri hið minsta í nöp við Þingeyinga, heldur af því, að svo mörg hliðstæð fyrirtæki því, sem hjer ræðir um, eru nú á dagskrá, fyrirtæki, sem alveg jafnrjettmætt var að styrkja og rafveituna. á Húsavík. Jeg get frætt hv. þm. (Stgr. J.) um, að ef vjer fjellumst á þessa lánveiting, þá megum vjer eiga von á 140,000 kr. lánbeiðni, sem erfitt er að synja um, ef þessi er veitt. Um lánsheimildina handa Skeiðahreppi er þess að geta, að auk þess, að nefndin fær ekki sjeð, að fje muni fyrir hendi til að veita lánið, þá á nú að veita fje til að gjöra tilraunir um, hvort jökulvatnsáveitur nái tilgangi sinum, og mun hyggilegast, að bíða og sjá, hvernig þeirri tilraun reiðir af, áður en lagt er út í önnur stór áveitufyrirtæki með jökulvatni.

Jón Þorkelsson : Jeg þarf ekki að tala margt nú; sjálfur á jeg fáar brtt., og ætla mjer ekki að flangsa í annara manna tillögur ófyrirsynju. Brtt. háttv. þm. Barð. (H. K.) um skjalasafnið mun hvorki gjöra frá nje til. Hann vill láta borga afskriftir fyrir safnið eftir reikningum. Þetta er einmit sama sem nú tíðkast. Sá sem afritar, gjörir það í safni því, er afskriftarskjölin geymir, og fær svo vottorð hjá safnverði um, hve langur tími hafi gengið til afskriftarinnar; eftir því er hún svo borguð. Jeg gleymdi að koma með brtt. um úthlutun styrksins til skálda og listamanna; jeg hafði einsett mjer að koma burtu þessari vitlausu klausu um úthlutunarnefndina, sem háttv. Nd. smelti inn. Það er ekki smálítið hlægilegt, að skipa fyrir um nefndarkvaðning til að úthluta það, sem ekki er til. Jeg mun vera með því, að styrkurinn sje hækkaður til Sighvats Grímssonar, og að Finnur Jónsson á Kjörseyri fái styrk þann, sem hjer er lagt til. Þessir menn eru báðir gamlir fræðimenn og góðs maklegir. Finnur hefir safnað mörgum hjeraðasögum úr þeim sveitum, sem lítið hefir verið að slíku gjört, af Ströndum og úr vestanverðu Húnavatnsþingi. Jeg hefi lagt til að hraðritunarstyrkurinn væri hækkaður; því það hlýtur að líða að því, að hraðritarar verði ráðnir til þingsins. Þetta skjalafals getur ekki gengið til lengdar. Það liggur við að betra væri að gefa engin þingtíðindi út, en að gefa þau út jafn skökk og skæld, sem nú. Ræðurnar allar umhverfðar, frá því sem þær voru haldnar. Háttv. fjárlaganefndvill veita Helga Tómassyni styrk til að gefa út hraðritunarkenslubók. Jeg vil gjöra meira; jeg vil líka veita styrk til hraðritunarnáms. Einn piltur hefir sótt um slíkan styrk, og veit jeg að hann er duglegur og áreiðanlegur. Aðra brtt. hefi jeg komið með, og er hún svo vaxin, að húntalar ærið fyrir sjer sjálf. Jeg legg það til, að feldur sje niður 1000 kr. styrkurinn til Stórstúkunnar. Mjer er spurn: Hvað á Stórstúkan að gjöra með þennan styrk, nú eftir að landið á að vera alveg þurt, engin lögg framar til í því? Jeg sje á nefndaráliti fjárlaganefndar í Nd. að hún. hugsaði sjer að fá 2000 kr. á ári, til þessað styðja að því, að bannlögin sjeu haldin og fyrirbyrgja að þau verði afnumin, von. andi þó með öllu heiðarlegu móti. Ekki er nú til mikils mælst. Það er hvorki. meira nje minna en hún vill fá pólitímyndugleika hjer í landi, og magt til að gjöra þinginu örðugt fyrir að afnema vínbannslögin, þótt það vitkaðist svo, að það vildi fá þau af numin. Þau afskifti, sem Stórstúkan mundi helsthafa af vínbannsmálinu, mundi verða njósnar og uppljóstursstarfsemi, alveg sama starfsemin, sem upphaflega var ætlast til að löghelguð yrði; en ákvæðið um það datt góðu: heilli úr frv. við meðferð þess í Nd.1909. Það er ekki líklegt, að háttv. deild fari nú; að samþ. þennan styrk til Stórstúkunnar eftir að hún í dag feldi tillöguna um 5000 kr. fjárveiting til aukins tolleftirlits og lögreglueftirlits vegna bannlaganna, enda væri það skrítið, ef fylgja þyrfti hverjum lögum fjárveiting, til þess að sjá um að þeim sje fram fylgt. Jeg sje það, að enn er einurðin góð hjá: Stórstúkunni, eins og fyrri daginn. Þingið 1913 ætlaðist auðsjáanlega til að upp úr þessu legðust niður allar fjarveitingar til bindindisstarfa, enda eru stúkurnar nú sem óðast að leggjast niður, sem betur fer, og hafa því ekkert með fje að gjöra; fjáraustur í þær á því ekki að eiga sje stað. Stúkuvafstrið gjörir ekki annað en tefja menn frá því, sem þarfara er, og jeg sje ekki ástæðu til að verðlauna slíkar stofnanir. Þingið 1913 veitti goodtemplurum fje að eins fyrra árið, en eigi hið síðara, og sýndi með því, að það ætlaðist til að öllum fjárveitingum til þeirra væri lokið, og hefir sjálfsagt vonað að nú væri fjárkvabb þeirra allt. En þar brást því bogalistin. Það er enn farið á stúfana og sótt um fje til uppljósturs, svo geðslegt verk sem það er. Allir vita hvernig goodtemplarareglan eða óreglan, fór að ráði sínu 1908–1909. Henni hafði verið veittur allríflegur fjárstyrkur til eflingar bindindi. Og hvað gjörði hún með það fje? Hún sendi kögursveina sína út um alt land fyrir það, og ljet þá agitera fyrir aðflutningsbanni. Men þessu atferli tókst henni að skella vínbanninu yfir landsmenn, að þeim óvörum. Það væri jafngott, að fram kæmi;tillaga, áður en þingi lykur, um að bera málið af nýju undir þjóðaratkvæði, og sjá hvernig nú færi. Það er ekki lítið fje, sem mokað hefir verið í þessa blessaða goodtemplarareglu. Fyrst mun henni hafa verið veitt landsfje 1894, og árlega síðan fram að þessu ári. Oftast mun það hafa verið veitt með góðu geði, alt fram að 1909. En síðan hefir sú breyting á orðið, að „reglan“ er hötuð og fyrirlitin af öllum, sem hafa einhvern snefil af rjettlætistilfinningu. Jeg þykist svo ekki þurfa að tala meira um þetta mál, enda mintist jeg lítillega á það fyrr í dag. En biðja mun jeg um nafnakall, þegar gengið verður til atkv. um brtt. mína. Það má ekki láta ósagt hjer á þingi, að goodtemplarreglan hefir farið óforsvaranlega að ráði sínu, og það hefði verið margfalt betra, að hún hefði öll farið á túr fyrir fjeð, sem henni var veitt 1908–1909, en að verja því eins og hún gjörði. Þá skal jeg minnast lítið eitt á kolin. Ýmsir telja það óhyggilegt, að fje sje veitt til að rannsaka, hvort nýtileg kol megi fá á Vesturlandi eða eigi. Jeg lít svo á, að þótt engin nýtileg kol fyndust þar, þá væri eigi síður sjálfsagt að láta rannsókn fara fram, til þess að vissa fengist. Reyndar veit jeg að þar fást kol sem nota má, hvort sem menn nú vilja nefna þau brúnkol eða gefa þeim annað nafn; þau brenna allvel og eru töluvert notuð á Vesturlandi. Hingað til hafa eigi verið tekin önnur kol en þau, sem efst liggja eða yst, en nú er það margra trú, að það muni batna eftir því sem innar dregur. Þetta þarf að rannsaka til hlítar. Um brimbrjótinn í Bolungarvík er það að segja, að eftir því sem jeg hefi sannast spurt, mun það vera frágangssök að taka við fjárveitingunni til hans með þeim skilyrðum, sem háttv. Nd. hefir sett. Á síðasta þingi var fjárveiting til brimbrjótsins bundin því skilyrði, að hjeraðsbúar legðu fram helming móts við hana: urðu þeir að taka lán til þessa þá, og má því vænta þess, að nú geti þeir lítið lagt af mörkum. Nú vita allir að þarna hefir verið veiðistöð frá aldaöðli, en hafnaleysi einnig og hættuleg lending. Það er því nauðsynlegt að fá gjört við því. Margt fleira gæti jeg talað um, en nenni því þó ekki um sinn. Þó skal þess getið um hana Hólmfríði kenslukonu, að hún er víst mesta merkiskvendi. Jeg sje að þingið hefir veitt henni fje til náms,. og er því óhætt að láta hana hafa þessa fjárveiting til kvöldskólahalds fyrir yngismeyjar. Það hefir verið minst á styrkinn til Ágústs Bjarnasonar, að fella hann niður. Jeg tek undir með þeim, sem á móti því hafa verið. Því að mjer finst undarlegt, að hætta í miðju kafi, áður en hann er búinn að ljúka þessum ritbálki sínum, og greiði því atkvæði móti því. Þá er það ungur maður, Jakob Jóhannesson, sem hefir farið fram á, að fá styrk til þess að semja setningafræði eða „syntaxis“, og er það nauðsynlegt. Jeg hefi sjeð beiðni hans, og er það fallega stílað brjef. Jeg verð því honum meðmæltur.



Fyrst örfá orð um breytingartillöguna á þgskj. 738, um hækkun á launum Lárusar Rist. Háttv. framsögumaður færði það gegn henni, að ekki væri rjett að hækka launin hlutfallslega. Jeg er háttv. framsögumanni alveg samdóma um þetta. En einmitt af þeirri ástæðu með jeg háttv. deild til að samþykkja tillöguna. Það er sem sje stór munur á því að hækka laun manns, sem hefir 6000 kr., eða manns, sem hefir að eins 600 kr. Ætti t. d. að hækka laun tveggja svo launaðra manna hlutfallslega, segjum tvöfalda þau, þá yrðu laun annars 12000, en hins 1200 kr. Okkur háttv. framsm. kemur víst alveg saman um, að slíkt væri ekki rjett, nema alveg sjerstakar ástæður væru fyrir hendi. Hitt ætti okkur einnig að koma saman um, að miklu meiri ástæða er að jafnaði til að lækka lág laun en há, og að hjer er hún mjög mikil. Annars vona jeg, að háttv. deild verði á mínu máli um þetta, og skal því eigi fjölyrða það frekar. Hv. 5. kgk. (G. B.) lofaði mjög Björn Jakobsson, og mæltist til, að styrkurinn til hans yrði ekki feldur. Jeg felst algjörlega á það, sem hann sagði um þetta, og vænti jeg þess, að fleiri sjeu á sama máli. En jeg er viss um, að ef háttv. 5. kgk. þekti Lárus Rist eins vel og Björn Jakobsson, þá myndi hann mæla eins mikið með honum. Lárus hefir gjört mikið til að kenna og útbreiða líkamsæfingar, sund og knattleika á Akureyri og víðar, og hefir til þess gjört alt, sem í hans valdi hefir staðið. Hann hefir bara ekki eins gott tækifæri til þess á Akureyri og Björn Jakobsson hjer, en á fyrir það engu síður skilið þessa kjarabót, en hinn styrkinn. Þá vildi háttv. framsögumaður ekki hækka utanfarastyrkinn til kennara, og virtist mjer hann vilja bera saman kjör lækna og kennara, en það álít jeg alls ekki heppilegt hans málstað. Í fyrsta lagi fyrir þá sök, að kennarar, nær allir, hafa margfalt lægri laun, en læknar. Í öðru lagi er staða þeirra miklu ótryggari, og í þriðja lagi er miklu minna til þeirra kostað af landsfje í upphafi. Þetta er því ekki sambærilegt. Einmitt fyrir þá sök, hve illa kennarar eru launaðir, þarf að styrkja þá til menningar, öðrum fremur. Þá var háttv. framsögumaður á móti því að veita Samúel Eggertssyni 900 kr., til þess að gjöra kort af Íslandi, og færði til þess þau rök, að til væri að eins uppkast og ekki næg trygging fyrir að það myndi koma að fullum notum. Öllum er heimilt að sjá þetta uppkast; að mínu viti er það mikið gott, og kunnugir menn hafa látið fylgja því meðmæli sín. Nokkrar líkur eru því til, að verk mannsins verði að notum, ef hlaupið er undir bagga með honum að framkvæma það. Aftur eru engar líkur til þess, að verkið verði að notum, ef maðurinn fær enga hjálp. Í sambandi við þetta vil jeg benda á, að háttv. frsm. var að mæla með fjárveitingu til að leita að vatni í Vestmannæyum. Jeg er honum samdóma um það, að rjett sje þinginu að gjöra tilraun til að útvega Vestmannaeyingum heilnæmt vatn þess mun full þörf. En þá ætti hann. einnig að vera mjer samdóma um það, að rjett sje að stuðla að því, að kortþörf íslenskra ungmenna sje fullnægt, eins og vatnsþörf Vestmannaeyinga. Því enga frekari vissu - nema síður sje - getur hann haft fyrir því, að vatnsleitin verði að meiri notum en kortgjörðin. Hvorttveggja liggur í framtíð, og reynslan ein getur sannað, hver not verða að því fje, sem fram yrði lagt nú. Hæstvirtur ráðherra talaði nokkur orð um kenslumálin og fræðsluástandið - einkum hjer í Reykjavík. Þótti mjer kenna ýmsra undarlegra grasa í ræðu hans um það efni, en sje þó ekki ástæðu til, að ræða það mál til muna hjer, á þeim grundvelli sem hann. Mjer skildist hæstv. ráðh. álíta, að börnin gjörðu ekki annað í barnaskóla en gleyma því, sem þau kunnu, áður en þau komu í hann. Þetta er mjög nýstárleg kenning, og jeg hygg mjög vandfundin rök fyrir henni, enda voru þau ekki færð. En sje það skoðun hæstv. ráðherra, að alt skólastarf á þessu sviði sje unnið fyrir gýg, þá vil jeg alvarlega benda honum á það, að þar er mikið verk og nauðsynlegt að vinna fyrir mann í hans stóðu. Og ekki ætti að efa, að hann vilji bæta eitthvað af þeim stórgöllum, sem hann sjer á fræðslufyrirkomulaginu, fyrst hann er svo heitur fyrir þeim, sem ræða hans bar vott um. Enda leyfi jeg mjer að skora á hana að gjöra það. Jeg er nú ekki samdóma hæstv. ráð; herra um það, að árangur fræðslustarfsins í landinu sje sá, er hann heldur fram. Jeg er sannfærður um, og hefi reynslu fyrir því, að allur þorri barna lærir í skólunum, og það ekki svo lítið. Um hitt er jeg samdóma hæstv. ráðh., að langt sje frá því, að árangur starfsins sje eins og æskilegt væri og ætti að vera. En úr göllunum verður ekki bætt með orðum einum, enda þótt töluð sjeu í efri deild Alþingis. Úr þeim verður aldrei bætt með því einu, að fárast um það, að alt gangi andhælis, og best sje að hætta við alt saman, hverfa til þess, sem var, eða því um líkt. Nei, hjer þarf úrræða og starfs. Árangur fræðslustarfsins byggist fyrst og fremst á kennurunum. En til þess að þeir geti leyst það vel af hendi, þurfa þeir að vera hæfir til þess. Til þess að þeir verði hæfir, þurfa þeir góðan undirbúning. Og spor í þá átt er jeg að reyna að fá þingið til að stíga, með því að veita utanfararstyrk, með þeim skilyrðum, sem um er að ræða. En undirbúningurinn er ekki einhlítur. Aðstaða kennaranna þarf líka að vera sæmileg. Þeir verða að hafa nauðsynleg tæki til kenslunnar, og auk þess mat sinn refjalaust. Á þetta skortir mjög. Og meðan kennarar eru sveltir, eins og nú, og verða að nota hverja frí stund til að vinna sjer brauð, svo þeir geti lifað flækingslífi, þá er ekki von, að þeir verði stöðugir í stöðunni. Og meðan ekki skapast föst kennarastjett í landinu, sem getur fórnað öllum kröftum sínum í þarfir fræðslunnar, verður hún aldrei fullkomin. Og föst kennarastjett skapast aldrei, nema skólahjeruð stækki og kennurum fækki. Þetta verður þjóð og stjórn að skilja og viðurkenna, ef hún vill manna börn sín, og halda áfram að vera menningarþjóð. Eintómir palladómar um málið hrinda því aldrei áleiðis, hvar sem þeir eru fluttir og hver sem flytur þá. Það verður að rannsaka málið frá rótum, og vinna að bótum þess, er aflaga fer, með viti og striti. Og fyrst og fremst þarf að bæta kennarana. Deildin hefir tækifæri til að stuðla að því, með því að samþykkja tillögur mínar. Skal jeg svo láta útrætt um þetta að sinni. Þá vil jeg minnast örfáum orðum á bóndann á Hrauntanga. Hann býr uppi á miðri Öxarfjarðarheiði, langt frá öllum öðrum mannabygðum. Heiðin er löng og ill yfirferðar og ófær dagleið milli bæja oft á vetrum. Bóndinn á Hrauntanga hefir haft lítilfjörlegan styrk, til að halda við bygð þarna á heiðinni, og veita ferðamönnum gisting og beina í viðlögum. Háttv. Nd. hefir ætlað manninum 300 kr. hvort árið, en háttv. nefnd þessarar háttv. deildar vill klípa 200 kr. af þessu, og láta hann að eins fá 100 kr. á ári. Hjer virðist mjer allómannlega ráðist á lægsta garðinn, og verð jeg því að mótmæla. Jeg hefi sannspurt það, að maðurinn er bláfátækur, og hefir því fulla þörf þessara 300 króna. Auk þess vil jeg benda á það, að bóndinn á Tvískerjum á Breiðamerkursandi hefir 300 kr. á ári í alveg sama augnamiði, og hefir hv. nefnd ekki rekið hornin í það. Sje jeg þó enga ástæðu til að gjöra mun á mönnunum. Jeg er viss um, að allir hv. þingdeildarmenn, og allir aðrir kjósendur í þessu landi mundu greiða atkvæði á móti breytingartillögu hv. nefndar, ef þeir hefði komið hraktir úr hríð, til bóndans á Hrauntanga, og þegið þar gisting og beina. Þá hefði þeir skilið, hvers virði það er, að mæta gestrisni í óbygðum. Þá hefði þeir skilið, að 300 kr. í þessu skyni, er smáræði fyrir landið, en að gisting og beini, veitt með gestrisni og alúð, er ekkert smáræði - á öræfum. Þá vil jeg minnast tveggja uppgjafapósta, sem ekki hafa fundið náð fyrir augum hv. nefndar. Þeir heita Árni og Bjarni, og býr annar hjer í Reykjavík, en hinn á Seyðisfirði. Hv. Nd. hefir ætlað þeim 300 kr. að eftirlaunum á ári, en hv. nefnd efri deildar vill færa eftirlaunin niður í 200 kr., á ári. Jeg sje ekki annað, en að þessi lækkun sje af handahófi gjörð. Eða hvers vegna mega mennirnir ekki hafa 300 kr., eins og 200 kr., ef þeir þarfnast þess, og landið vill, að þeir lifi? Jeg sje ekkert vit í því, að miða hæstu eftirlaun pósta við 200 kr. á ári, þótt einhver tilviljun hafi endur fyrir löngu valdið því, að einhverjum pósti var veitt sú upphæð, og síðan miðað við hana. Hitt væri vit, að miða eftirlaunahæð þessara manna við launahæð og þjónustuár, eins og annara eftirlaunaðra starfs manna landsins. Er jeg viss um, að þá yrði eptirlaun þessara manna frekar yfir en undir 300 kr., því báðir hafa verið í þjónustu landsins yfir 20 ár, og starfað ágætlega, að dómi þeirra, er þekkja og með þeim mæla. Þyrftu þeir ekki að fá nema 15 kr. fyrir hvert þjónustuár, til að fara yfir 300 kr. Og eru það engin ósköp. Jeg veit enn fremur, að báðir þessir menn eru bláfátækir. Annar þeirra hefir mist uppkomnar dætur sínar úr tæringu, og sonur hans hefir verið alllengi á Vífilsstöðum, og getur en ekki unnið. Einnig á hann konu, sem er ófær til starfa, og er sjálfur aldurhniginn og mjög slitinn. Enda hefir hann verið eljumaður með afbrigðum. Hann hefir verið póstur á einhverjum allra örðugustu og verstu leiðum landsins, og illa launaður, að tiltölu við örðugleika og tilkostnað, eins og skjöl þau sýna, er fyrir liggja um mál haus. Hinn manninn þekki jeg ekki, en hefi sannspurt, að hann hafi fulla þörf á 300 kr. eftirlaunum, ekki síst í slíkri dýrtíð, sem nú er fyrir þá, sem ekki geta unnið nje framleitt. Benda vil jeg á það, að fáir munu kærkomnari alþýðu manna í hjeruðum, en póstarnir. Margir hafa vafalaust hlakkað til komu þessara tveggja pósta, og oft hafa þeir flutt ánægjuefni á afskekt heimili og gleðisnauð. Ef háttv. þingdeildarmenn vildu setja sig í spor þeirra, sem glaðst hafa af komu þessara manna, og þeir eru vafalaust margir, þá er jeg viss um, að þeir teldu ekki eftir þeim eftirlaunin, og greiddu atkvæði móti tillögum hv. nefndar. Ef til vill kalla menn smámuni að eyða orðum um svo fáar krónur. En 100 kr. eru engir smámunir fyrir öreiga gamalmenni.

Ráðherra : Háttv. þm. Seyðf. (K. F.) talaði um barnafræðslu og skoraði á stjórnina að taka það mál til íhugunar. Mjer væri það mjög ljúft, ef föng væru á, því að jeg er sjálfur óánægður með fyrirkomulagið, eins og það er. Jeg býst þó við, að okkur háttv. þm. Seyðf., greini á um leiðir. Mjer skildist á honum, að hann áliti fyrirkomulagið fremur gott, og jeg held að hann hafi ekki fundið að því, hve ung börnin fara í skóla. Jeg er ekki þeirrar skoðunar, að það sje gott. Jeg álít alls ekki, að hvert 10 ára barn eigi að fara í skóla. Jeg álít, að það geti verið blátt áfram illt verk að setja börn á þeim aldri í skóla, besta partinn úr deginum. Við höfum sett lög um dýraverndun, en það veitti ekki af að setja líka lög um barnaverndun. Hjer í Reykjavík er það algengt, að 5–6 ára gömul börn sjeu sett í skóla. Auðvitað er það ekki skólafyrirkomulaginu einu að kenna. Jeg þori að fullyrða, að slíkt er allt annað en holt, fyrir andlegan þroska þeirra. Jeg álít, að það ætti að færa skólaskyldualdurinn upp í 12–14 ára aldur, til þess að börnin geti haft fult gagn af kenslunni og starfi skólanna. Það geta þau varla, fyrr en þau eru orðin 12–14 ára. Þá kostar það miklu minni tíma og erfiði að kenna þeim, heldur en meðan þau eru yngri. Jeg býst nú reyndar varla við að þessi skoðun mín finni djúpan jarðveg hjer á þingi, enda er stutt síðan fræðslulögin voru sett. Jeg ætla ekki að fara mörgum orðum um þessa 2 pósta, sem nefndin hefir lagt til að yrði lækkað við um 100 kr. Það er ekki vert að eyða tíma þingsins í umræður um það, því að tíminn, sem í það fer, kostar meira en nemur þeirri upphæð. Jeg vil þó geta þess, að eftirlaun þessara pósta væru í samræmi við eftirlaun annara pósta, ef þau yrðu lækkuð, og því rjett hjá nefndinni að gjöra það.



Jeg skal tala ósköp stutt. Jeg gleymdi einu, sem háttv. 6, kgk. (J. Þ.) minti á, og það var styrkurinn til skálda og listamanna. Mjer finst hafa verið meinloka í því máli, bæði hjá hæstv. ráðherra og háttv. 6. kgk., því að þeir töluðu báðir um að úthluta því fje, sem ekki væri til. Jeg get ekki sjeð annað, heldur en að nefndin þurfi ekki að móðgast af því, að henni eru fengnar 11000 kr. til útbýtingar, og get ekki kallað þá upphæð ekki neitt, eins og hæstv. ráðherra og háttv. 6. kgk. Eða vilja þeir ekki gjöra svo vel og lesa það, sem í frv. stendur? Það er skýrt og greinilegt. Þótt fjárlaganefnd Nd. hafi gjört tillögur um þessa upphæð í nefndaráliti sínu, þá fæ jeg ekki skilið, hvernig á að skoða álit fárra manna sem lög, eða bindandi fyrir aðra þingmenn, eða þingdeildir eða stjórnina. Hitt er annað mál, að stjórnin og hin væntanlega nefnd, fyrir hefðar sakir og kurteisi, kann að líta sömu augum á þetta og hv. fjárlaganefnd Nd. Í upphafi þingsins, þegar kosin var fjárlaganefnd í þessari hv. deild, var ætlast til, að hún hefði samvinnu við fjárlaganefnd neðri deildar. Og bjuggust menn við miklu af þeirri samvinnu, því sagt var sem svo, að ekki gæti hjá því farið, að allir eða flestir fjellust á það, sem báðar nefndir hefðu komið sjer saman um. Nú vill svo til, að það eru hjer 3 liðir, sem báðar nefndirnar komu sjer saman um, það var um barnskólana, skáldastyrkinn og búnaðarfjelögin, og á þessa 3 liði hefir einmitt sjerstaklega verið ráðist. Þetta sýnir þó að minsta kosti, að ekki á nefndin hjer í deildinni sök á þessum hlutum. Það var svolítið, sem hæstv. ráðherra skaut til fjárlaganefndarinnar, og það var um matreiðslunámsskeið á Eyrarbakka. Jeg bjóst við, að hæstv. ráðherra kannaðist við, að slík námsskeið eru til um allt land, kostuð að eins. af búnaðarsamböndunum og sveitarfjelögunum, og því næsta lítil ástæða til að styrkja þetta námsskeið fram yfir önnur. Alt öðru máli er að gegna um matreiðsluskólana, sem standa allan veturinn. Þessa smámuni, sem hv. þm. Seyðf. (K. F.) talaði um, borgar sig ekki að ræða um, því tíminn er dýr hjer á þingi. Nefndin lagði til, að þessar lækkanir yrðu gjörðar samræmisins vegna, en kærir sig ekki um, að gjöra það að neinu kappsmáli.

Ráðherra: Jeg vil leyfa mjer að gjöra stutta athugasemd við síðustu ræðu háttv. framsögumanns (M. P.), að því er við vjek nefnd þeirri, sem ætlast er til, að fjalli um úthlutun skáldastyrksins. Jeg fæ ekki skilið, að nein nefnd verði svo skipuð, að hún taki styrk af þeim, sem staðið hafa í fjárlögunum og fjárlaganefnd neðri deildar hefir tekið upp, svo sem Valdimar Briem, Einari Hjörleifssyni, Guðmundi Guðmundssyni, Guðmundi Magnússyni og Guðmundi Friðjónssyni. Og þó einhver nefnd væri svo vitlaus, að leggja það til, þá gæti stjórnin ekki farið eftir því. Og þegar þeir hafa fengið styrk, þá er nær allur styrkurinn búinn. Og svo koma þeir, er fjárlaganefndin hefir bent á, svo sem Kristín Jónsdóttir, Kjarval, Theodór o. fl. Og hvað á nefndin að gjöra? Þetta er ekkert fje, sem verður til úthlutunar. Og jeg verð að líta svo á, sem athugasemd fjárlaganefndar sje eins mikils virði og álit einhverrar nefndar. Því þó að fjárlaganefndin sje ekki listfróð, hvaða trygging er fyrir því, að nefndin verði það fremur. Jeg vík ekki frá því, að nefndin er bæði óþörf og hlægileg.



Jeg hefi leyft mjer að koma með 2 brtt. á þgskj. 765. Ber jeg þær fram í samráði við hæstv. ráðh. og meðflutningsmenn mína að frv. Eins og sjá má, eiga þær báðar við 1. gr. frv. Fyrri brtt. undir stafliðnum a fer fram á, að á eftir orðinu „Landsbankans“ bætist inn í : spítala. Um þessa brtt. er það að segja, að oss flm. þykir ekki mjög miklu máli skipta, hvort hún er samþykt eða ekki, því nú sem stendur hefir þetta ákvæði ekki mikla þýðingu. En svo fer líklegs, þegar fram í sækir, að hjer verði komið upp landspítala, og og þá er engu minn þörf að nefna spítala í lögum en t. d. Landsbankann. Það mun og svo mega líta á, að þótt landið eigi ekki spítala sjálft, þá sje ákvæðið ekki þýðingarlaust. Oss þótti því rjett að koma með þessa brtt. og gefa hv. deild kost á að segja álit sitt um hana. Í brtt. undir b-liðnum er farið fram á, að þegar sjerstakar málsbætur sjeu fyrir hendi, þá megi færa niður fyrir sekta lágmark það, sem til er tekið í 1. gr., þó aldrei niður fyrir sektalágmark 2. gr., eða 200 kr. Lengra sjáum vjer oss fært eigi að ganga, og vonum að deildin samþykki tillögur vorar. Jeg hefi ekki annað um brtt. hv. kgk. þm. (G. B.) að segja, en að við flm. getum eigi aðhylst þær. Þær eru þess eðlis, að verði þær samþyktar, þá er með því kipt grundvellinum undan frv. voru og tilgangi þess verður þá ekki náð; hljótum við því að greiða atkvæði móti þeim.

Guðmundur Björnson : Jeg hefi leyft mjer að koma fram með breytingartilögur á þgskj. 755 við frumvarp þetta. Jeg vil byrja á síðustu breytingartillögunni, sem er við fyrirsögn frumvarpsins. Jeg álít að fyrirsögnin eigi illa við, því að hún segir: Frv. tillaga um verkfall opinberra starfsmanna. En þegar maður les frumvarpið, leynir það sjer ekki, að með því er verið að banna verkfall. Því ætti frumvarpið að heita: Lög um bann gegn verkfalli opinberra starfsmanna. Að hafa hitt nafnið er jafn skakt og að kalla bannlögin: Lög um aðflutning á áfengi. Aðalefni þessara laga er að banna verkfall. Það er fjarska erfitt að ræða um frumvarp þetta hjer á Alþingi, því að verkföll eru svo lítt kunn hjer á landi. Nauðsynlegustu undirstöðuatriðin eru þau, að meðal verkamanna, sem vinna saman, er um öll lönd fjelagsskapur, og hjer á landi bólar dálítið á því. Ef fjelagsmenn eru óánægðir með kjör sín, heimta þeir allir af vinnuveitendunum umbætur á þeim, og fái þeir þær ekki, hafa þeir ekki annað úrræði, en að gjöra verkfall. Öll sú mikla bót, sem orðið hefir á kjörum verkamanna á síðari tímum, er að þakka þessu ráði, sem verkamenn hafa fundið til þess að fá kröfur sínar uppfyltar. Verkföllin eru vopn vinnandi fólks gegn auðvaldi og undirokun vinnuveitenda. Nú má líta svo á, og á því er frumvarpið bygt, að það geti orðið til mikils miska fyrir almenningsheill, ef opinberir starfsmenn hefji verkfall. Í öðrum löndum og líka hjer hafa opinberir starfsmenn myndað fjelagsskap sín á milli eins og aðrir, til þess að vernda hagsmuni sína og bæta kjör þau, sem þeir eiga við að búa. Því verður ekki neitað, að þeirra kjörum er líka hægt að misbjóða og þjaka, eins og annara starfsmanna, svo að verkfallsnauðsynin er eins mikil fyrir þá og aðra. Hitt er víst og satt, að verkföll opinberra starfsmanna geta verið mjög meinleg fyrir almenningshag og jafnvel meinlegri en önnur, enda þótt hin geti verið það líka, t. d. kolaverkföll, vjelamannaverkföll og verkföll á járnbrautum. Það, sem mjer virðist vera þungamiðjan í þessu máli, er það, hvort ekki sje hægt að sjá önnur ráð en að banna verkfall opinberra starfsmanna, hvort ekki sje hægt að sjá um, að þeir geti fengið sanngjarnar kröfur sínar uppfyltar og standi ekki verr að vígi en aðrir. Jeg get ekki varist þeirra orða, að flýtirinn, sem hafður er á að afgreiða þetta frumvarp, - því að það er reynt, að lemja það í gegn í flughasti, - er bersýnileg játning Alþingis á því, að kosti opinberra starfsmanna er þröngvað, og því þurfi að kúga þá. Jeg skal játa, að nauðsynlegt er, að koma í veg fyrir verkfall opinberra starfsmanna, en jeg vil þó halda því fram statt og stöðugt, að það verði að búa svo um, að opinberir starfamenn geti á einhvern hátt fengið kröfur sínar metnar eins og aðrir, svo að þeir verði ekki þrælar vinnuveitendanna. Það var góð samlíking hjá háttv. flutningsm.(J.B.) að líkja þessum lögum við vinnuhjúalögin gömlu, því að þau voru þrælkunarlög. Þetta eru ný þrælkunarlög, og það mannúðarlaus, og því get jeg ekki greitt þeim atkvæði mitt. Mín meining er, að eins verði girt fyrir verkfall með því, að veita verkafólkinu rjett til að fá kröfur sínar metnar af óvilhöllum mönnum. Vinnuveitandanum er veitt yfirhöndin, því að hann nefnir einn og yfirdómurinn annan. Þá er girt fyrir að stórbagi geti hlotist af verkfalli. Það var drepið á, að slík lög sem þessi væru til í 2 öðrum löndum, en jeg ætla að bíða eftir sönnun fyrir því. En þótt slík lög sem þessi hafi verið gefin út í öðrum löndum, sem jeg hygg að sjeu harla fá, þá efast jeg um að nokkursstaðar sje útilokað að menn geti fengið sanngjarnar kröfur sínar metnar, eða að bannað sje að gjöra verkfall. En þótt slík lög væru komin á á öðrum stöðum, eigum við ekki að semja siðu okkar eftir öðrum þjóðum í því, sem er ilt, ósómasamlegt og ómannúðlegt. Við höfum mikið að gjöra í dag, og vil jeg því ekki tefja tímann. En jeg spái því, að þótt þessi lög komist á, þá sje þó ekki með þeim girt fyrir öll vandræði á ókomnum tíma. Jeg býst við að þessi ræða mín verði þýðingarlaus, því að það lítur út fyrir að það sje búið að samþykkja hjer í deildinni í hljóði, að þessi lög skuli ganga fram. En sá tími getur komið, að þrátt fyrir þessi ströngu lög slái þó einhvern tíma í baksegl.

Ráðherra: Jeg vil leyfa mjer að tala nokkur orð um breytingartillögu hv. 5. kgk. (G. B.). Jeg vil þá byrja á enda breytingartillögunni, þeirri 6., eins og hann sjálfur. Það er vitanlega óaðgætni hjá háttv. flytjanda, að hafa fyrirsögnina: Lög um bann gegn verkfalli ; það ætti að vera : Frv, til laga o. s. frv., en það er ef til vill prentvilla.  (Guðm. Björnson: Það er prentvilla)  . Mjer skildist svo, að frumvarpið væri ekki bann gegn verkfalli, heldur legðu þau hegningu við slíku; hegningarlögin banna ekki þjófnað, en þau leggja hegningu við honum. Háttv. 5. kgk. (G. B.) talaði í gær um; að rjetturinn til að gjöra verkfall væri viðurkendur, en nú vill hann banna mönnum að nota þenna rjett. Hann vill gjöra opinberum starfsmönnum heimilt að koma einn góðan veðurdag og segja: Við erum óánægðir með kjör okkar; nú viljum við fá gjörðardóm. Gjörðardómurinn dæmir þeim nú má ske hærra kaup á þeim tíma, þegar fjárveitingarvaldið er ekki saman komið, og landssjóður verður þá dæmdur til að greiða fje, sem ekki er veitt leyfi til í fjárlögum. Það getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar. Háttv. 5. kgk. vill fella alt frumvarpið nema 1. gr. og láta hana ekki ná til þess, ef menn hóta verkfalli. Það að ógna með verkfalli, er þó alls ekki hættulaust, og því verður að setja skorður. Háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) var að bera saman kjör opinberra starfsmanna og annara. Þegar þeir væru óánægðir, þá væri það þeirra rjettur að leggja niður vinnu. Þetta er stundum en ekki altaf. Sje ekki ógnað með verkfalli fyrr en samningar eru runnir út, er það löglegt. En sje það gjört áður en samningar eru útrunnir, þá er það ólöglegt. Venjulegast er það svo, að vinnuveitendur fá aðvörun löngu áður en á að gjöra verkfallið, stundum hálfu ári áður, í öllu falli mörgum vikum. Oft talaði háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) um fjelagsskap, sem verkamenn hefðu sín á milli, og enginn ætti að amast við. En sá fjelagsskapur á að vera í öðru fólginn en verkfallssamtökum, að minsta kosti meðal opinberra starfsmanna. Fjelagsskapurinn getur haft þann tilgang að fræða, skemta og auðga andann. Háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) talaði um að opinberir starfsmenn yrðu þrælbundnir, ef þetta frumvarp yrði að lögum. Hann gætir ekki að mismuninum, sem er á milli þeirra og annara verkamanna. Það er ekki venja að segja þeim upp vinnunni fyrirvaralaust og það kemur ekki fyrir að ríkið gjöri „loc out“ eða verkbann. Þetta getur komið fyrir hjá almennum vinnuveitendum, en ekki því opinbera. Um verkamenn einstakra manna er það algengt, að þeim er sagt upp vinnu, en það opinbera er ekki vant að segja mönnum upp vinnu, nema fyrir lasleika sakir eða vanrækslu í embættisfærslu. Þessir opinberu starfsmenn hafa svo mikil forrjettindi, að það er ekki ósanngjarnt að skylda þá til að halda vinnu sinni áfram þangað til þeir beiðast löglega lausnar. Þar sem háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) vill hafa gjörðardóm, er hann ávísun fyrir menn að vera allt af að kveina og kvarta, hvernig sem á stendur. Jeg held að það mundi koma losi á allar framkvæmdir, því það er alt af hægt að heimta hækkun og heimta gjörðardóm. Mjer er ekki kunnugt um, að slíkur gjörðardómur sje til í nokkru landi, en jeg vil þó ekki neita fortakslaust, eins og háttv. 5. kgk. þm. (G. B.) gjörði í gær, heldur bíða átekta. Háttv. 5. kgk. vill loks, ef gjörðardómur hefir kveðið upp dóm sinn og honum er ekki hlýtt, sekta starfsmenn ofurlítið; 100 kr. er lágmarkið. En svo er það tilfelli, ef starfsmennirnir segjast engan gjörðardóm vilja hafa, heldur bara heimta það, sem þeim sýnist, þá fyrst koma sektirnar. Háttv. 5. kgk. vill fella 3. gr. alveg niður, en það er einmitt hún, sem að mínu áliti er mest áríðandi; það varðar mestu, ef ógnað er með verkfalli. Sú grein átti því að koma í veg fyrir samtökin, því að þau eru hættulegust. Mjer finst mjög undarlegt, að háttv. 5. kgk. vill ekki ákveða, hvernig fara skuli með mál, sem út af þessu kunna að rísa.  (Guðm. Björnson: Svo, það var skrítið!)  Jeg bið forláts, jeg sje að 5. grein á að standa. Háttv. 5. kgk. neitaði í gær, að verkfallslög væru til annarstaðar. Í norsku hegningarlögunum frá 22/5 1902 er þó þetta verkfallsákvæði, sem jeg með leyfi hæstv. forseta vil lesa upp: Undlader en offentlig Tjenestemand forsætlig at udföre nogen Tjenestepligt, eller overtræder han paa anden Maade forsætlig sine Tjenestepligter, eller viser han, trods Advarsel, Forsömmelighed eller Sködeslöshed ved Udförelse af disse, straffes han med Böder eller Tjenestens Tab. Eins og jeg drap á í gær, má ætla, að 144. gr. almennra hegningarlaga nái til verkfalls. Þar er lögð refsing við, ef menn sýna vanrækslu eða hirðuleysi í embættisfærslu. Það er að minsta kosti vanræksla, ef menn leggja niður starf sitt samkvæmt ákveðinni hótun; það getur vægast heimfærst undir vanrækslu. En greinin er ekki orðuð með þessu fyrir augum, og því vafasamt, hvernig dómstólarnir mundu líta á það. Best er því að ákveða skýlausar reglur, svo engum vafa sje undirorpið, hvernig með skuli farið. Frakkar hafa líka sett hjá sjer mjög ströng lög um þetta efni, miklu strangari en þau, sem hjer er um að ræða. Samkvæmt lögum Frakka, sem jeg hefi fengið í hendur og hefi þýtt nokkurar greinar úr, varða samtök, sem menn gera í því skyni, að hefja verkfall, fangelsisvist frá 6 dögum upp í 3 ár, eða fjesektum frá 6 frönkum upp í 3000 franka. Og í þessum löum er líka sjerákvæði um opinbera starfsmenn, sem jeg með leyfi hæstv. forseta skal lesa upp: „Sjerhver samtök um ráðstafanir, er fara í bága við lögin, hvort sem þau eru framin af fjelagsskap einstakra manna, eða af stjett manna, sem hefir með höndum einhverja sjerstaka tegund opinberrar embættisstarfsemi, og hvort sem þau eru fram borin af nefnd eða brjeflega af þeirra hendi, skulu varða fangelsisvist um tveggja mánaða tíma að minsta kosti, en sex mánaða tíma í mesta lagi fyrir hvern einstakan hinna seku, og má auk þess svifta þá með dómi borgaralegum rjettindum og sjerhverri opinberri starfsemi um tíu ára tíma eða meira“. Og enn fremur stendur: „Ef samtök hafa verið hafin með einhverjum þeim meðulum, er að ofan greinir, gegn framkvæmdum landslaganna eða gegn ráðstöfunum landsstjórnarinnar, er það útlegðar sök“. Svo enn fremur ef af því hefir leitt árás á óhultleik ríkisins: „Ef slík samtök hafa verið í þeim tilgangi hafin, eða ef af þeim hefir leitt árás á heill eða óhultleik ríkisins, varðar það dauðahegningu“. Svo loks: „Ef slík samtök hafa verið hafin af borgaralegum yfirvöldum og herstjórnarvöldum, eða yfirboðurum þeirra, skulu upp- hafsmennirnir eða þeir, sem til þess hafa hvatt, fluttir af landi burt til hegningarvinnu (deporteraðir); hinir skulu gjörðir útlægir“. Mjer kom ekki til hugar að fara fram á svo stranga refsingu, sem hjer um ræðir. Annars skal jeg geta þess, að hjer á landi stendur sjerstaklega á. Hjer er erfitt að fylla upp í skörðin. Í öðrum löndum er líka her, sem hægt er að kveðja til aðstoðar, en hjer er enginn her. Póstmennirnir á Frakklandi gjörðu „strejke“ hjer um árið. Jeg held að Clemenceau hafi þá verið ráðherra. Hann kvaddi saman herinn. Þetta er ráð til að láta halda áfram, enda þótt það sje hart, en hvað á að gjöra hjer, þegar alt er komið í strand?



Jeg skal hafa fá orð. Hæstv. ráðherra talaði um aðalatriðið í brtt. minni, og bar því við, að það gæti komið sjer illa, ef landssjóður væri dæmdur til að borga hærra kaup. Jeg vil segja, að það, sem er að gjörast, bendir á að það sje í alla staði rjett, að landið greiði starfsmönnum sínum hærra kaup. Því hvað er að gjörast? Það er dýrtíð, sem gengur yfir þessa þjóð. Allir hafa fengið hærra kaup, verslunarmenn, sjómenn, kaupamenn, allir, nema starfsmenn þess opinbera. Vjer höfum einmitt nýlega haft dæmi þess, að starfsmenn landsjóðs hafa borið sig upp við stjórnina og farið fram á umbætur á kjörum sínum. En þeim var sífelt neitað, og þá gripu þeir loks til þess óyndisúrræðis að hóta verkfalli. Þetta er augljóst dæmi þess, að starfsmenn landsjóðs verða harðar úti en aðrir vinnandi menn. Og svo á það að bætast ofan á, að þeir mega tæpast með einu orði láta óánægju sína í ljós, án þess það varði stórsektum eða fangelsi. En þá virðist mjer nú, að skörin sje farin að færast upp í bekkinn. Því hefir verið kastað fram, að landssjóður gjöri aldrei lock-out - verkbann - og því eigi starfsmönnum hans hins vegar ekki að leyfast að gjöra verkfall. En jeg býst við, að þetta stafi af því, að landsstjórnin getur ekki verið án starfsmanna sinna, enda hefi jeg enga sönnun fyrir því, að það geti ekki komið fyrir, að landsstjórnin lýsi yfir verkbanni. Þá vil jeg minnast á þessar greinar, sem jeg legg til, að falli burtu. Þær eru svo ófrjálslegar, að þær. mundu flekka íslenska löggjöf Mjer virðist það ótrúleg óhæfa, að menn megi ekki kvarta yfir kjörum sínum, án þess að það varði við lög, eða að það eigi að vera eins saknæmt, að ympra á verkfalli eins og hefja það. Jeg veit ekki til, að í hegningarlögunum sje lögð hegning við hótunum um kjaptshögg, en hitt veit jeg að er saknæmt, að reka manni löðrung. Hingað til hefir löggjöf vor gjört mun á orði og verki. Það er að vísu satt, að hegningarlög vor eru orðin svo úrelt, að ekki er við unandi, en mjer hefði aldrei komið til hugar, að farið yrði að endurbæta þau með svo ómannúðlegum ákvæðum, sem hjer er um að ræða. Eftir því sem jeg best gat heyrt, áttu þessi frönsku lög, sem hæstv. ráðh. vitnaði í, fremur við landráð heldur en verkfall. Og þar í landi vantar ekki herlið, til þess að kæfa niður rjettlátar kröfur. En jeg harma lítt, þótt ekki sje eins ástatt hjer að því leyti. Jeg harma það ekki, þótt okkur vanti herlið til að kæfa niður rjettmætar kröfur almennings.

Ráðherra : Hv. 5. kgk. (G. B.) var óþarft að fara svo hörðum orðum um þing og stjórn út af þessu máli sem hann hefir gjört. Honum hlýtur þó að vera kunnugt, að bæði stjórnin og velferðarnefndin hafa gjört sitt til að bæta hag starfsmanna landsímans og annara opinberra starfsmanna. Það er og helber misskilningur hans, að starfsmönnum landssjóðs sje með lögum þessum bannað að bera fram kvartanir yfir kjörum sínum. Það er þeim vitanlega leyfilegt, en hitt er þeim bannað, og hegning lögð við, að knýja fram kröfur sínar með verkfalli. Enn fremur sagðist hinn hv. þm. ekki hafa sannanir fyrir því, að landsstjórnin gæti ekki fundið upp á því, að lýsa yfir verkbanni. En það getur ekki komið til mála, að nokkur stjórn grípi til slíkra ráða. Ef einhver stjórn t. d, tæki upp á þeim ósköpum, að lýsa verkbanni á hendur öllum símamönnum og póstmönnum, svo að þau mikilsverðu samgöngufæri legðust niður, þá mundi sú stjórn eiga víst að verða dregin fyrir landsdóm, til þess að sæta maklegri refsingu. Það gæti auðvitað komið fyrir, að landstjórnin lýsti verkbanni, þar sem hún stendur eins og privat vinnuveitandi, t. d. gagnvart vegavinnumönnum, en þessi lög eiga ekki við í því tilfelli. - Hinn háttv. þm. sagði, að það væri ekki saknæmt að hóta manni kjaftshöggi. Það er satt, að yfirleitt er það ekki saknæmt, en þó í sumum tilfellum, t. d. ef presti er hótað fyrir altarinu. Þá er og lögð refsing við hótunum um það, að kosningar til Alþingis skuli heftar, eða því, að stjórnarskránni skuli breytt ólöglega, og fleira mætti nefna. Öll þessi ákvæði hafa sama markmið sam frumv.: að vernda hagsmuni hina opinbera. Jeg hlýt því að láta þá ósk í ljós, að hv. Ed.samþykki frv. eins og það liggur fyrir.

Flutningsmaður (Jósef Björnsson) Hæstv. ráðherra hefir þegar andmælt mótbárum hins háttv. 5. kgk. (G. B.), svo að jeg þarf ekki að tala langt mál. En jeg. vil sjerstaklega nota tækifærið til þess að. mótmæla þeim orðum hv. þm., að með þessu frv. eigi að gjöra alla starfsmenn. hins opinbera að þrælum. Það er alls ekki rjett, en hitt er satt, að frv. á að girða. fyrir það, að þeir geti stofnað heill þjóðfjelagsins í voða. En þrælar landsstjórnarinnar eiga þeir alls ekki að vera, endaverða menn að líta á, að hver þeirra sem er, getur að ósekju sagt starfi sínu af sjer,. hve nær sem hann vill. Hinn hv. 5. kgk. þm. (G. B.) er alt af að vitna í hjúalögin sem þrælalög. Ef lögin væru svo vond sem hann segir, ætti það að vera hans fyrsta verk að fá þau numin úr gildi. En. þau eru sannarlega engin þrælalög, og skal jeg því til sönnunar leyfa mjer, með leyfi hæstv. forseta, að lesa 2 kafla úr þeim. 23. gr. þeirra hljóðar svo: „Nú veikist hjú eður slasast af öðrum atvikum en nú voru talin (21. og 22. gr.), og skal það þá sjálft greiða þann kostnað er leiðir aflækning þess og sjerstaklegri aðhjúkrun, en húsbónda skal skylt að fæða það án endurgjalds. Sje legan ekki hálfum mánuði lengri um slátt eða um vertíð, eður mánuði lengri um aðra árstíma, þá skal hjúið einskis í missa af kaupi sínu“ o. s. frv. En í 30. gr. segir: „Ef hjúið fer úr vist fyrir nokkrar þær sakir, sem greindar eru í 29. gr., eður húsbóndi rekur það úr vist án löglegra orsaka, þá á það. heimting á kaupi fyrir vistartíma þann, er um er samið, og matarverði o. s. frv.“ Jeg vil nú spyrja hv. 5. kgk. þm. (G. B);. hvort honum sýnist þessi ákvæði líkjast. þrældómi, vera þrælkun á hjúunum, eins og skilja mátti af orðum hans. Jeg get ekki sjeð, að svo sje. Mjer virðist þvert á móti svo, að í þeim felist mikilvæg rjettindi fyrir hjúin, og að engu frekar sje á hjúin hallað en húsbóndann, sem veitir þeim vinnu. Og öll orð hans um hjúalögin virðast mjer því ekkert annað en vindhögg út í loftið.



Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að frv. verði vísað til nefndarinnar, sem kosin var til þess að athuga þingsköpin.

Jósef Björnsson : Jeg lít svo á, að heppilegt sje, að kjósa þriggja manna nefnd til þess að athuga þetta mál að þessari umræðu lokinni.