Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég skal nú ekki lengja mjög þessar umr., enda sízt ástæða til þess af mér, þar sem ég er einn af flm. þessarar till. og hef að sjálfsögðu áhuga á, að hún komist sem fyrst til n. og fái afgreiðslu hér á. þingi. Ég kemst hins vegar ekki hjá því, að svara nokkrum atriðum, sem komu fram á seinasta fundi í ræðum tveggja hæstv. ráðh. og þykir mér leitt, að annar þeirra skuli ekki vera hér viðstaddur til þess að heyra þau svör, sem ég hef fram að flytja við því, sem hann sagði. Hæstv. iðnmrh. lét þau orð falla um þessa till., sem hér liggur fyrir, að hún væri sýndarmennska. Ég held, að hæstv. ráðh. hafi ekki íhugað það fyllilega, að hverjum hann beindi þessum orðum fyrst og fremst, því að eins og ég hef ekki farið leynt með, hef ég margoft bent á, að það var einn af hv. þm. Sjálfstfl., sem upphaflega gerðist flm. þessarar till. hér á Alþ., og án þess að ég sjái nokkra ástæðu til þess að vera sérstaklega að bera blak af honum, held ég, að honum hafi ekki gengið nein sýndarmennska til með því að flytja þessa till. Síðan þessi till. var samþ. hér á Alþ. og ekki hefur verið gert neitt til að framfylgja henni af hálfu hæstv. stjórnarvalda, hefur það hvað eftir annað gerzt, ekki einu sinni á ári, heldur oft á hverju ári, að samtök iðnaðarmanna, bæði Félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna, hafa krafizt þess, að Seðlabankinn endurkeypti framleiðsluvíxla iðnaðarins eftir sömu reglum og hann kaupir af landbúnaði og sjávarútvegi, og það er alveg víst, að þessum mönnum gengur ekki nein sýndarmennska til með því að gera kröfu um þetta. Þessi till. er borin fram hér á Alþingi bæði af þeim manni, sem upphaflega flutti hana, af mér og öðrum og af iðnaðarmönnum í landinu, vegna þess að það er fyllsta þörf fyrir þá úrlausn, sem hún gerir ráð fyrir. Iðnmrh. var ákaflega upp með sér af því, sem ríkisstj. hefði gert fyrir iðnaðinn, og vildi, að því er mér heyrðist, halda því fram, að allt væri þar í fyllsta lagi, nóg lán, sem iðnaðurinn fengi, og annað þar fram eftir götunum. Ég held, að verkin sýni bezt merkin í þessum efnum og vitnisburði iðnaðarfyrirtækjanna sjálfra sé meira að marka í þessum efnum heldur en það, sem hæstv. iðnmrh. var að bera hér á borð. En sá vitnisburður er á þá leið, að mörg iðnaðarfyrirtæki hafa orðið að draga stórlega saman starfrækslu sína á undanförnum árum og undanförnum mánuðum. Sum hafa alveg orðið að hætta. Og m.a. eitt stórt iðnaðarfyrirtæki, sem einn af hv. alþm. rekur, hefur orðið að draga verulega saman starfsemi sína síðustu mánuðina, eins og kunnugt er. Þetta stafar einfaldlega af því, hvað sem ráðh. segir, að ríkisstj. hefur ekki nægan skilning á málum iðnaðarins og vill ekki leysa úr þörfum hans á þann hátt, sem nauðsynlegt er. Ég gaf líka skýringu á því á seinasta fundi, af hverju þetta skilningsleysi ríkisstj. stafar. Það er að finna í mjög svo merkilegri ræðu, sem hæstv. forsrh. flutti, að því er mig minnir, á flokksráðsfundi hjá Sjálfstfl. fyrir nokkru, þar sem hann tekur það beint fram og það oftar en einu sinni, að íslenzkur iðnaður sé alls ekki samkeppnisfær við erlenda iðnaðarframleiðslu, og vegna þess að hæstv. iðnmrh. var að halda því fram, að ég hefði skýrt rangt frá ummælum hæstv. forsrh., finnst mér rétt að rifja þau hér upp, því að þau staðfesta fullkomlega það, sem ég hélt fram um þetta efni, og ég var ekki á neinn hátt að snúa út úr ummælum hæstv. forsrh. Í þessari ræðu kemst ráðh. þannig að orði um iðnaðinn, með leyfi hæstv. forseta: „Við skulum einnig horfa á iðnaðinn. Það gefur auga leið, að hinn íslenzki smáiðnaður á mjög erfitt með að standast samkeppni við erlenda fjöldaframleiðslu.“ Er þetta ekki alveg skýrt, sem hann segir þarna? Það gefur auga leið, að hinn íslenzki smáiðnaður á mjög erfitt með að standast samkeppni við erlenda fjöldaframleiðslu. Svo heldur hann áfram: „Menn verða að gera upp hug sinn um, hvort þeir styðji hinn íslenzka smáiðnað til þess að halda lífi gegn þessari erlendu fjöldaframleiðslu. En þá verður í fyrsta lagi að gæta þess, að jafnt iðnaður sem aðrir hafa gott af vissu aðhaldi. Hætt er við of miklum kostnaði, ef aðili verður aðhalds- eða samkeppnislaus. En ef við viljum, eins og gert hefur verið, veita innlendum iðnaði vernd, þá kostar sú vernd það, að við verðum að borga meira verð heldur en ella fyrir vöruna Sumir, sem býsnast yfir verðbólgunni, segja, að verðbólgan sé að drepa iðnaðinn. En einmitt iðnaðurinn á sinn þátt í okkar háa verðlagi.“ Er nú hægt að segja það öllu skýrar en þetta, að iðnaðurinn sé ekki samkeppnisfær við erlenda framleiðslu, og þess vegna, ef við viljum halda þessum iðnaði við í landinu eða vernda hann, eins og þarna er komizt að orði, getum við ekki gert það á annan hátt en þann, að við verðum að búa við meiri dýrtíð og hærra verðlag en ella? En það er ekki allt búið hjá hæstv. ráðh. Hann segir enn fremur í þessari ræðu sinni, með leyfi hæstv. forseta: „Ég segi það enn og aftur, að sjálfsagt er og eðlilegt að halda iðnaðinum við, en það kostar, að við hljótum að hafa hærra verðlag en ella. Við verðum að leggja á útflutningsframleiðslu okkar meiri byrðar hlutfallslega en aðrir, til þess að þetta verði gert.“ Er þetta ekki alveg skýrt? Er þetta ekki fullkomlega staðfesting á því, sem ég sagði, að hæstv. forsrh. hefði haldið því fram, að íslenzkur iðnaður væri ekki samkeppnisfær við erlenda framleiðslu? Þess vegna getur hæstv. iðnmrh. ekki með neinu móti haldið því fram, að ég hafi verið að snúa eitthvað út úr orðum hæstv. forsrh. Ég vitnaði í þau eins og þau voru sögð, en því til staðfestingar hef ég lesið þessi ummæli forsrh. upp. En ég vil í tilefni af þessu láta það koma enn fram til viðbótar því, sem ég hef áður sagt, að ég álít þessi ummæli ráðh. fullkomlega röng, vera hreinan sleggjudóm, byggðan á röngum forsendum. Forsrh. byggir þessi ummæli sín á því ástandi, sem er í dag, á því ástandi í efnahagsmálum, sem stjórnarstefnan er búin að skapa. En það er náttúrlega ekki sá rétti grundvöllur til að miða við í þessum efnum. Ástandið er þannig í dag vegna stefnu og aðgerða hæstv. ríkisstj., að innlend framleiðsla býr við mjög óhagstæða gengisskráningu. Innlendir atvinnuvegir búa einnig við stórfelldan lánsfjárskort, sem þekkist ekki í þeim löndum, sem við þurfum að keppa við, búa við miklu hærri vexti en í þeim löndum, sem við þurfum að keppa við, og til viðbótar þessu kemur svo sjálf verðbólgan. Undir þessu efnahagsástandi, sem núv. ríkisstj. hefur skapað, er algerlega rangt að gera samanburð á framleiðsluhæfni íslenzkra atvinnuvega og erlendra atvinnuvega. Ef hér væri hins vegar eðlilegt ástand og svipað efnahagsástand og í þeim löndum, sem við þurfum að keppa við, bæði hvað snertir verðbólguþróunina, hvað snertir lánsfjármöguleikana og hvað snertir vextina, er ég alveg sannfærður um það, að íslenzkur iðnaður í fjölmörgum greinum er fullkomlega samkeppnisfær, enda hefur hann sýnt það á margan hátt, þrátt fyrir þá aðstöðu, sem hann býr við núna, að hann er samkeppnisfær. En undir þeim kringumstæðum, sem nú eru, er ekki hægt að ætlast til þess, að hann sé samkeppnisfær, enda er hann það ekki heldur nema að mjög takmörkuðu leyti. En ríkisstj. gerir sér ekki grein fyrir þessu. Hún er búin að lofa því að beita sér fyrir aðgerðum til þess að létta eitthvað aðstöðu báta. útvegsins, hraðfrystihúsanna og togaraútgerðarinnar, en hún hreyfir ekki legg né lið til að bæta neitt aðstöðu iðnaðarins í landinu, nema þá ef vera skyldi veiðarfæraiðnaðarins, en hyggst þó hins vegar gera það með þeim hætti, að það vekur hreina furðu, hverjar fyrirætlanir ríkisstj. eru í þeim efnum, því að það á að gera það með því að leggja skatta á atvinnugreinar, sem ekki eru betur komnar en veiðarfæraiðnaðurinn, og sjá allir, að í þess háttar skattlagningu er ekki fólgin nein lausn. Nei, þeirri staðreynd verður ekki á móti mælt, hversu oft sem hæstv. iðnmrh. kemur hingað upp og hælir sér af gerðum sínum í því starfi, að íslenzkur iðnaður býr í dag við mjög óhagstæða rekstraraðstöðu og hallarekstur á mörgum sviðum. Og það stafar fyrst og fremst af því, hvernig ríkisstj. hefur hagað efnahagsmálastefnu sinni. Hæstv. iðnmrh. reyndi að blása það talsvert út, að Seðlabankinn hefði fyrir nokkru gefið út einhverja reglugerð um endurkaup á víxlum iðnaðarins. Ég held, að það sé alveg ástæðulaust fyrir hæstv. iðnmrh. að vera nokkuð að státa af þessu, vegna þess að það liggja fyrir alveg skýrar og ótvíræðar yfirlýsingar iðnaðarmanna sjálfra um, að þannig sé frá þessum reglum gengið, að þær komi iðnaðinum að sáralitlum eða engum notum. Þá vildi hæstv. iðnmrh. halda því fra.m, að það væri ekki framkvæmanlegt nema í mjög litlum mæli að kaupa slíka víxla af iðnaðinum á sama hátt og landbúnaði og sjávarútvegi. Þetta er náttúrlega fullkomin fjarstæða. Ef vilji væri fyrir hendi, á ekki að vera neitt erfiðara að kaupa slíka víxla af iðnaðinum heldur en af landbúnaði og sjávarútvegi. Það er alveg hægt að setja fullgildar reglur um það eins og um endurkaupin af landbúnaðinum og sjávarútveginum  Ég segi það enn og aftur, svo að ég noti setningu, sem annar merkur maður notar nokkuð oft, - ég segi það enn og aftur, að ríkisstj. hefur búið illa að iðnaðinum, búið þannig að honum, að hann býr nú við stórfellda rekstrarerfiðleika og hallarekstur, og þetta stafar af því, eins og ég áðan sagði, að ríkisstj. hefur ekki næga trú á þessari atvinnugrein. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri í tilefni af því, sem hæstv. iðnmrh. sagði, þó að það væri ástæða til þess að gera fleiri atriði, sem komu fram í ræðu hans, að umtalsefni. Ég vil þá snúa mér að hæstv. viðskmrh. Hann kom hér upp og þóttist nú heldur betur geta sagt, að ég hefði farið með falskar tölur í sambandi við þann lánsfjárskort, sem sparifjárfrystingin hefur skapað. Ég ætla nú að rifja það upp, sem ég sagði í þeim efnum, að vísu í ræðu um annað mál heldur en þetta. Ég sagði, að ef borin væru saman endurkaup Seðlabankans á afurðavíxlum, í árslok 1959 og 1965, væri aukningin ekki nema 36%, þrátt fyrir það að rekstrarkostnaður fyrirtækja á þessum tíma hefði aukizt frá 150-170%. Þessar tölur voru að mínum dómi alveg nægar til þess að sýna, hversu stórfelldlega hefur dregið úr þjónustu Seðlabankans við atvinnuvegina á þessum tíma. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri alls ekki rétt að miða við árið 1959, og það þótti mér satt að segja skrýtið, því að ég hélt, að hann vildi ekki gera neitt litið úr því, sem gerðist á því ári, því að það var árið, sem Alþfl. sat hér að völdum. En ástæðan til þess, að ég tók árið 1959, var sú, að það var líka árið, sem núv. ríkisstj. kom til valda, og þess vegna var ekki fjarri lagi að miða einmitt við þann tíma, sem ríkisstj. kom til valda, og svo aftur ástandið í dag. En hæstv. ráðh. vildi nú halda því fram, að það væri betra að miða við árið 1958 í þessum efnum. Og ég skal ganga að því við hæstv. ráðh., að það sé gert, þó að það sé að vísu nokkru hagstæðara fyrir Seðlabankann. Mér skilst, að eftir því sem hæstv. ráðh. reiknaði út, væri aukningin á endurkaupum Seðlabankans frá þeim tíma eitthvað í kringum 80%, en eins og ég áðan sagði, hefur rekstrarkostnaður atvinnufyrirtækjanna alltaf aukizt um 150-170% á þessum tíma og raunar meira, ef tekið er meðaltal af árinu 1968, og sjá þá allir, að þrátt fyrir það að þessi tala sé tekin, er hér um stórfelldan samdrátt að ræða. En hæstv. ráðh. hefði einnig átt að taka árið 1960, vegna þess að það var síðasta árið, áður en þær reglur komu í gildi um endurkaup Seðlabankans, sem nú eru í gildi. Og ef við tökum það ár, verður niðurstaðan sú, að endurkaup Seðlabankans á árinu 1965 voru minni en á árinu 1960. En það er alveg sama hvaða talnaleik sem við hæstv. viðskmrh. höfum frammi í þessum efnum, verður niðurstaðan alltaf sú sama, og það verður ekki hægt að hagga henni, að það hefur dregið stórkostlega á þessu tímabili úr þeirri þjónustu, sem Seðlabankinn veitir framleiðsluatvinnuvegunum. Og Seðlabankinn hefur gert meira en þetta. Hann hefur gert meira en að draga úr sinni eigin þjónustu við atvinnuvegina. Hann hefur líka með sparifjárfrystingunni þrengt stórkostlega að viðskiptabönkunum, að þeir geti veitt atvinnuvegunum eðlilega þjónustu. Og nú ætla ég að koma að þeim tölum, sem hæstv, ráðh. nefndi og sérstaklega áttu að sýna það, að ég hefði farið með rangt mál í þessum efnum. Ég hélt því fram, og þær tölur styðjast við Fjármálatíðindin, að frá því í árslok 1959 og þangað til í árslok 1965 hefðu heildarútlán viðskiptabanka og sparisjóða aukizt um 111%. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri réttara af mér í þessum efnum eins og fleiru að miða við 1958, og það gerði hann líka. En hver var svo niðurstaðan, sem hann kom með? Niðurstaða hans var sú, að frá því í árslok 1958 og þangað til í árslok 1965 hefðu heildarlán bankakerfisins til landbúnaðar og sjávarútvegs aukizt um 99% eða talsvert minna en þá tölu, sem ég greindi og ég nefndi hér áðan, þannig að þessi samdráttur í útlánum til atvinnuveganna hefur, eftir því sem sjálfur ráðherrann upplýsir, orðið enn meiri en ég hafði þó haldið fram. Og það gefur auga leið, hvaða þýðingu þetta hefur haft fyrir atvinnuvegina og atvinnureksturinn í landinu, þegar heildarlánin til undirstöðu-framleiðsluatvinnuveganna hafa ekki aukizt nema um 99%, á meðan sannanlegt er, að rekstrarkostnaður þeirra hefur alltaf aukizt um 150-170%. Svona stórfelldur samdráttur hlýtur einhvers staðar að koma niður, og hann sýnir sig líka glöggt um þessar mundir í hinum stórfelldu rekstrarfjárerfiðleikum, sem svo að segja allar atvinnugreinar í landinu þurfa að glíma við. Ég tel, að með þessari frystingarstefnu eða samdráttarstefnu, sem ríkisstj. hefur látið Seðlabankann halda uppi, eigi hún stóran þátt í þeim erfiðleikum, sem atvinnuvegirnir eiga nú við að búa, og þetta sé stærsta ástæðan til þeirra vandræða, sem við er glímt, ásamt sjálfri verðbólgunni. Og í raun og veru á þetta líka sinn þátt í verðbólgunni, vegna þess að lánsfjárskortur verður þannig, að bæði verður rekstur fyrirtækjanna miklu óhagkvæmari en ella og auk þess eru skertir svo að segja allir möguleikar þeirra til þess að auka framleiðnina og gera reksturinn ódýrari á þann hátt, enda er það greinilega játað í því, sem Efnahagsstofnunin hefur sagt um þessi mál í skýrslu sinni til Hagráðs. Mér finnst rétt að víkja enn einu sinni að þeirri afsökun, sem hæstv. ráðh. hafa stundum verið að reyna að færa fyrir sparifjárfrystingunni, en hún er sú, að hún hafi verið notuð til þess að koma upp gjaldeyrisvarasjóði. Þetta mál er samt þannig vaxið, að þegar hæstv. ráðh. voru á sínum tíma að mæla með Seðlabankal. hér á Alþ og sérstaklega með ákvæðum Seðlabankal. um sparifjárfrystinguna, minntust þeir aldrei á það einu orði, að það ætti að taka sparifjárfrystinguna upp til þess að koma upp gjaldeyrisvarasjóði. Það var hins vegar sagt, og það má vitna í bæði ummæli hæstv. viðskmrh. í þeim efnum, ummæli Birgis Kjarans, ummæli Ólafs Björnssonar um það, að þetta væri eingöngu gert til þess að tryggja, að Seðlabankinn gæti haft taumhald á útlánastarfsemi í landinu, og það til þess að tryggja innistæður viðskiptabankanna, - aldrei einu orði minnzt á það þá, að sparifjárfrystingin væri gerð til þess að koma upp gjaldeyrisvarasjóði. Hins vegar var tekið fram í grg. fyrir frv., að það væri ætlunin að koma upp gjaldeyrisvarasjóði á allt annan hátt eða með því að nota, eins og það er orðað þar, þá eðlilegu aukningu, sem verði á seðlaútgáfunni, - vegna þess að verðmætaaukningin vaxi í landinu, eigi að nota hana til þess að koma upp gjaldeyrisvarasjóði. Ég verð líka að segja það og vík ekki frá því, að hversu nauðsynlegur sem gjaldeyrisvarasjóður kann að vera, álít ég enn þá nauðsynlegra og enn þá þýðingarmeira fyrir gjaldeyrisstöðu landsins, að það sé komið fótum undir atvinnuvegina á þann veg, að þeir geti borið sig og tekið framleiðslu í sina þjónustu í sívaxandi mæli. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að þessu sinni að hafa þessi orð mín öllu fleiri, vegna þess að ég vil líka flýta fyrir því, að málið komist í n. En ég vil að lokum segja það, að ég vænti þess, að þegar hæstv. ráðh. og fylgismenn þeirra hafa athugað þessi mál betur að nýju, sjái þeir, að það eru réttmætar kröfur, sem bæði Félag ísl. iðnrekenda og Landssamband iðnaðarmanna bera fram, þegar þessi samtök æskja þess, að iðnaðurinn fái að búa við sama borð í þessum efnum og sjávarútvegur og landbúnaður. En ég vil jafnframt taka fram, að ég álít þetta ekki fullnægjandi, vegna þess að ég álít, að bæði landbúnaður og sjávarútvegur búi við lánsfjárskort, sem eigi að bæta úr, og það eigi að bæta þeim það, jafnframt því sem iðnaðurinn fær bæði þessa lausn og enn betri í sambandi við lánamálin.



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður gerði að umræðuefni orð, sem hann las upp úr ræðu, sem ég hélt á flokksráðsfundi sjálfstæðismanna ekki alls fyrir löngu. Af þessu tilefni þykir mér rétt, að sá kafli ræðunnar, sem hann las einstakar setningar úr, sé lesinn hér upp í heild, og geri ég það, með leyfi hæstv. forseta: „Við skulum einnig horfa á iðnaðinn. Það gefur auga leið, að hinn íslenzki smáiðnaður á mjög erfitt með að standast samkeppni við erlenda fjöldaframleiðslu. Menn verða að gera upp sinn hug um, hvort þeir styðji íslenzkan smáiðnað til þess að halda lifi gegn þessari erlendu fjöldaframleiðslu. En þá verður í fyrsta lagi að gæta þess, að jafnt iðnaður sem aðrir hafa gott af vissu aðhaldi. Hætt er við of miklum kostnaði, ef aðili verður aðhalds- eða samkeppnislaus. En ef við viljum, eins og gert hefur verið, veita innlendum iðnaði vernd, þá kostar sú vernd það, að við verðum að borga meira verð heldur en ella fyrir vöruna. Sumir, sem býsnast yfir verðbólgunni, segja, að verðbólgan sé að drepa iðnaðinn. En einmitt iðnaðurinn á sinn þátt í okkar verðlagi. Lítið samræmi er í því að segja, að erlend samkeppni sé að drepa iðnaðinn og þess vegna verði að gera ráðstafanir til þess að halda iðnaðinum við með því að halda verndartollum eða hækka þá, þ.e. veita honum sérréttindaaðstöðu til verðákvörðunar, og heimta jafnframt, að verðlagið lækki. Þeir menn, sem með þessu móti þykjast vera málsvarar iðnaðarins, eru í raun og veru að berjast fyrir háu og hækkandi verðlagi í landinu, að berjast fyrir verðbólgu, ef svo má segja. Jafnframt segi ég alveg hiklaust: Reynslan er búin að kenna okkur, að við verðum að hafa margs konar iðnað í landinu. Við lærðum það á millistríðsárunum, að atvinnuöryggi krefst þess, að hér sé margbreytilegur iðnaður. Þess vegna er mikið á sig leggjandi til þess að hafa iðnað. Við lærðum það líka á stríðsárunum, að það getur verið okkur lífsnauðsyn að hafa eigin iðnað. Við sjáum það einnig af tilteknum dæmum, að ef íslenzkur iðnaður fellur í rústir, hækka erlendir framleiðendur sína vöru, þannig að við verðum að borga meira en eila. Þess vegna er íslenzkur iðnaður einn þáttur í því að halda hér uppi sérstöku og sjálfstæðu þjóðfélagi En hann kostar það, að við verðum að hafa hærra verðlag en ella. Mennirnir, sem annars vegar skamma ríkisstj. fyrir verðbólgu og segja hins vegar, að það sé verið að drepa iðnaðinn með erlendri samkeppni, heimta meiri verðbólgu, þeir heimta meiri verðhækkanir heldur en ríkisstj. hefur talið verjanlegar. Menn verða að gera sér grein fyrir afleiðingum þess, sem þeir halda fram. Ég segi það enn og aftur, að sjálfsagt er og eðlilegt að halda iðnaðinum við, en það kostar, að við hljótum að hafa hærra verðlag en ella. Við verðum að leggja á útflutningsframleiðslu okkar meiri byrðar hlutfallslega heldur en aðrir, til þess að þetta verði. Þetta er sá kafli í minni ræðu, sem fjallaði um iðnaðinn. Nú skora ég á hv. þm. að sanna með rökum, að eitt einasta atriði í þessu sé rangt, og ég skora einnig á hann að sýna fram á, að þetta sé merki þess, að stjórnin sé iðnaðinum fjandsamleg eða vilji hann feigan. Ég segi þvert á móti, að ég telji íslenzkan iðnað vera þjóðinni lífsnauðsyn. Ég tel hann vera einn meginþátt sjálfstæðis þjóðarinnar. En veit nú ekki hv. þm. jafnvel svo mikið um þau efni, sem hann stöðugt er að skrafa um, að það er ein meginástæðan fyrir þessum efnahagsbandalögum, bæði EFTA og Efnahagsbandalagi Evrópu, fyrir velgengni Bandaríkjanna og Sovét-Rússlands umfram ýmis smærri lönd, að þar hafa skapazt stórir markaðir, sem gera fjöldaframleiðslu tolliausa mögulega og gera þar með kleift að hafa verð á framleiðslunni miklu lægra en þar sem smár markaður er? Veit hv. þm. ekki t.d., að það hefur verið munur á löndum, ekki ólíkari en t.d. Danmörku og Svíþjóð, að ýmsar vörur hafa verið ódýrari í Svíþjóð, vegna þess að þar hefur verið hægt að koma við meiri fjöldaframleiðslu heldur en í Danmörku? Veit ekki hv. þm., að ein af ástæðunum til þess, að Bretar vilja ýmsir nú komast inn á Evrópumarkaðinn, inn í Efnahagsbandalagið, er sú, að þeir segja, að ef þeir gætu fengið þann stærri markað, sem þeim skapaðist þar með, gætu þeir framleitt vöruna ódýrari en þeir gera fyrir hinn brezka markað, og er þó brezki markaðurinn töluvert stærri t.d. en hinn íslenzki markaður? Allt þetta eru svo augljós sannindi, að það sýnir gersamlega fávizku og blindu á eðli vandamálanna, sem við er að glíma fyrir litla þjóð með ríkar sjálfstæðishugmyndir, að hv. þm. skuli dirfast hér að reyna að fara að snúa út úr orðum mínum á þann veg, að þau sýni fjandskap ríkisstj. í garð iðnaðarins. Auðvitað er það því miður svo, að það er erfiðara og dýrara að framleiða fyrir smáan markað en stóran. Þess vegna er það sízt ofsögum sagt, að íslenzkur iðnaður á erfitt með að standast samkeppni við vörur, sem fluttar eru erlendis frá og hafa verið framleiddar í fjöldaframleiðslu. Íslenzkur iðnaður varð ekki svo mjög var við þetta, meðan innflutningshöft giltu og meðan mjög háir verndartollar eru. En eftir að innflutningshöftin eru úr sögunni og treyst er á verndartolla eina, verður þetta mun erfiðara fyrir iðnaðinn. Þetta gera allir menn sér ljóst. En þetta merkir ekki það, að við eigum að leggja niður íslenzkan iðnað. Þetta merkir einungis það, að við eigum að skilja, í hverju vandamálin eru fólgin, ekki að fjasa alltaf út í bláinn, tyggja ætíð upp sömu, tuggu dag eftir dag, eins og þessi hv. þm. gerir, skilningslaust, eins og tæki, sem kennt hefur verið að segja nokkur orð, eða páfagaukur, sem hefur ekki nema tíu orða forða og heldur, að í honum sé öll lífsins vizka fólgin, heldur að menn reyni að nota þær gáfur, sem guð hefur gefið þeim og þessi hv. þm. hefur vissulega á borð við aðra, ef hann innsiglaði ekki fyrir og léti tunguna tala án þess að beita sínu góða viti. Þetta er öllum mönnum ljóst nema þessum hv, þm. Því miður er það svo, og það er engin nýjung, að íslenzk tollalöggjöf er ekki fullkomin. Í mörgum efnum er efnivara óhagstætt tolluð miðuð við fullunna vöru. Úr þessu er sjálfsagt að reyna að bæta og gera þar með hag iðnaðarins betri en ella. Þetta eru gamlar syndir, sem ég skal ekkert segja, hverjum eru að kenna. Núv. ríkisstj. er að reyna að láta leiðrétta þetta. Ég efast ekki um það, að hv. þm. mundi vilja leiðrétta þetta líka, ef hann fengi einhverju um það ráðið. Þetta getur létt fyrir iðnaðinum og orðið til þess að gera honum auðveldara að standast samkeppnina. Það er sjálfsagt, að þetta sé gert. Samkeppnin verður auðvitað einnig auðveldari vegna fjarlægðarinnar. Það getur verið mörg vara þess eðlis, að fjarlægðin geri mögulegt, að það borgi sig eins vel eða betur að framleiða hana á Íslandi eins og flytja hana að. Þetta fer eftir aðstæðum hverju sinni. Þetta fer eftir okkar tækniþekkingu og dugnaði, eftir því, hvort komið verður við fullkominni fjöldaframleiðslu eða ekki, og það er fjöldaframleiðslan, sem ég er að tala um í þessum orðum. En það hefur gengið svona illa að ráða við verðbólguna hér á landi, ekki einungis þessi síðustu ár, heldur allt frá 1940, - það hefur gengið svona illa að ráða við hana vegna þess, að menn hafa ekki fengizt til þess að skoða hvert vandamál út af fyrir sig og átta sig á því, í hverju sá vandi er fólginn, heldur haldið, eins og haft er eftir hv. þm., - töluröðin er horfin héðan af borðinu eða hefur ekki verið sett að þessu sinni, svo að ég bið afsökunar á því, að ég hef hana ekki í huga, - hv. 6. þm. Sunnl., ég sá haft eftir honum í einhverju blaði, að það væri í raun og veru ekkert annað en reikningsdæmi að leysa mikið af okkar þjóðfélagsvandamálum. Nú veit ég ekki, hvort þetta er rétt eftir haft.  Það eru ekki eingöngu fjármál, hvort við viljum láta íslenzkan iðnað lifa eða ekki. Og það er miklu hreinskilnara að gera sér alveg grein fyrir því, að þó að það borgaði sig betur að hleypa takmarkalaust inn erlendri vöru, viljum við ekki gera það. Við viljum taka á okkur kostnaðinn af því að hafa sjálfstæðan, allsterkan iðnað hér á Íslandi. En ef menn segja, að það sé hægt að gera þetta án meiri kostnaðar, án þess að þjóðin verði af því að taka á sig þá byrði, sem það raunverulega kostar, eru menn í fyrsta lagi að blekkja sjálfa sig og í öðru lagi að blekkja þjóðina og almenning, alla, sem eiga hlut að máli, að magna fyrir sér vandamálið, gera það erfiðara úrlausnar en það er í raun og veru. Þetta er kjarni málsins og það, sem öllu máll skiptir, að menn skilji. Það tjáir ekki, eins og kemur svo oft fram hjá hv. framsóknarmönnum núna, svo að segja í hverju einasta máli, að segja: Jú, víst viljum við, að öllum líði vel. Þeir vilja láta veiðarfæragerðina dafna, en það má bara ekki sá, sem á að hafa gagn af henni, sjávarútvegurinn, hann má ekki taka á sig neinn kostnað af því eða fyrirhöfn. Það á bara einhver annar að gera það, í þessu tilfelli sennilega ríkissjóður eða almenningur með almennum tollum. En svo á bara að greiða atkv. á móti því, þegar þar að kemur, að hækka skattana, sem þarf til þess að borga niður kostnaðinn við, að ríkissjóður hjálpi veiðarfæraiðnaðinum. Þá segja þeir: Það á að minnka ríkisbáknið. - Hæstv. landbrh. sýndi fram á alvöruna í því tali hér áðan, þegar hann benti á, að á þessum eina fundi leggja þessir hv. herrar til, að það séu skipaðir 38-39 menn í nýjar nefndir, bara á einum fundi. Hver verður þá arðurinn eftir allan veturinn, ef allar þær till. væru samþykktar? Nei, það er betra að hafa eitthvað örlítið samhengi í því, sem verið er að segja. Það er sjálfsagt að kanna til hlítar, eins og verið er að gera, hvað er hægt að leiðrétta í tollalöggjöf, þannig að hún bitni ekki á iðnaðinum, svo að hann verði fyrir harðari tollum en sá innflutningur, sem á sér stað. Hans örðugleikar eru ærnir, þó að þessar gömlu syndir frá Framsóknartímabilinu og öðrum fyrri tímum séu leiðréttar. Það er alveg rétt. En það tjáir ekki heldur, eins og hv. þm. segir: hann segist vera á móti verðbólgu. En hver eru ráðin til þess að stöðva verðbólguna? Hann segir í sínu blaði og öðru hverju hér á þingi: Það á að hækka kaupið, það á að hækka landbúnaðarvörurnar! Hvað segja hinar opinberu skýrslur, að séu aðalorsakir verðhækkana síðustu árin, svo að við höldum okkur aðeins við tvö síðustu árin? Það eru fyrst og fremst kauphækkanir, og það eru hækkanir á landbúnaðarvörum. Hv. þm. telur, að hvorugt hafi verið nóg, þetta hefði átt að hækka enn þá meira. En, sem sagt, hann vill enn þá meiri verðbólgu, enn þá meiri verðhækkanir en ríkisstj. hefur þolað að yrðu. Svo hefur þessi hv. þm. geð í sér að koma hingað og þykjast vera sérstakur andstöðumaður verðbólgunnar. Hann talar eins og það sé til þess að auka verðbólguna, að spariféð sé fryst, vextir séu hækkaðir. Getur hv. þm. nefnt mér eitt einasta land, þar sem barizt hafi verið á móti verðbólgu og annað hvoru þessara ráða eða báðum hafi ekki verið beitt? Getur hann bent mér á eitt einasta land? Og þegar hann talar um, að vextir séu hér hærri en í öðrum löndum og verið sé að sliga iðnaðinn með vöxtum, hefur hv. þm. þá kynnt sér í raun og veru, hverjir vextir það eru, sem iðnrekendur annars staðar verða að búa við? Hefur hann nokkra hugmynd um, hvað hann er að tala um? Hann vill berjast á móti verðbólgu með því að standa á móti öllum þeim ráðum, sem viðurkennd eru í baráttu gegn verðbólgu, og ýta undir allt, sem hækkar verðbólgu! Hv. þm. ætti miklu frekar að segja, og það er alveg verjanleg afstaða að segja: Ég vil hafa innlendan iðnað, en þá skulum við leggja fram frá okkur það, sem þarf til þess að hafa innlendan iðnað. - Nei, hv. þm. segir þvert á móti: Það á að hafa innlendan iðnað, en það má ekki gera iðnrekendum sjálfum, þjóðinni og almenningi grein fyrir því, að Ísland á erfitt með að standast samkeppni við fjöldaframleiðslu. Þó viðurkennir hv. þm. þetta í öðru orðinu í verki. Þegar hann berst hatrammlega á móti inngöngu t.d. í Efnahagsbandalagið, þá gerir hann það vegna þess, að hann veit, að ef við kæmum þar og hefðum jafna aðstöðu við aðra aðila, mundi það verða til þess að drepa innlendan iðnað, og það er einmitt ein af ástæðunum til þess, að við hinir viljum ekki heldur ganga í Efnahagsbandalagið. En menn verða að átta sig á, hvað felst í því, sem þeir eru að segja, og hvað leiðir af þeirra fullyrðingum. Hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur stundum sagt eitthvað á þessa leið, - og það er alveg rétt hjá honum: Það getur vel verið, ef menn litu eingöngu á efnahaginn, að þá væri hægt að freista sumra með því að ganga í Efnahagsbandalagið. En þetta er miklu víðtækara mál og verður að skoðast frá öðrum sjónarmiðum. Eins verður að skoða iðnaðinn. Það verður að skoða hann frá öðrum sjónarmiðum en því að telja mönnum trú um, að við hér með okkar mjög þrönga markað getum yfirleitt keppt við fjöldaframleiðsluna, þótt það geti, eins og ég segi, verið sérstök atvik, sem gera það mögulegt. Og auðvitað þar sem fjöldaframleiðsla kemur ekki til og þar sem hægt er að hafa gagn, ef svo má segja, af þeirri fjarlægð, sem við erum i frá öðrum, fyrir iðnrekendur, er mjög eðlilegt, að þeir séu samkeppnisfærir, og þá á að vera hægt að halda þannig á málum og greiða fyrir þeim, að þeir geti keppt við aðra. Nú tala hv. þm., þessi og hans félagar, um það, að hér sé allt að falla í rúst í samdrætti og öðru slíku. Frá móðuharðindahjalinu hér fyrir rúmum 6 árum allt þangað til nú í haust hefur verið talað um það, að það væri allt of mikil atvinna, allt of mikill þrýstingur á öllu, óendanleg samkeppni um vinnuafi og þetta væri allt ríkisstj. að kenna. Nú, þegar nokkru meira jafnvægi er að komast á, að því er allir viðurkenna, er þetta aukna jafnvægi að kenna ríkisstj., og þá er um að gera að gera nú gagnráðstafanir, þannig að sú mikla spenna, sú mikla hætta, sem þessir hv. þm. í vor gátu aldrei nógsamlega talað um í sambandi við virkjun Þjórsár og byggingu álvers, sú hætta verði raunveruleg enn á ný. Sannleikurinn er sá, að í tali þeirra um verðbólguna, - og það er rétt, að við gerum það alveg upp, að í þeirra tali um verðbólguna eru svo mikil óheilindi, svo mikið ósamræmi, svo gagnstæðar fullyrðingar, að þeir hljóta að tapa á öllum umr. um þetta efni, enda skulu þeir ekki sleppa undan þeim á þessu þingi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég þarf að segja að þessu sinni, og skal aðeins binda mig við efni þáltill., sem er hér til umr., þ.e.a.s. um endurkaup á víxlum iðnaðarins. Ég furða mig alveg stórlega á tali hv. 5. þm. Reykv. nú og reyndar á fyrri þingum um þessa margendurgengnu þáltill. um endurkaup Seðlabankans á afurða- eða framleiðsluvíxlum iðnaðarins, og það er vegna þess, að ég fellst á það með öðrum, að þessi hv. þm. sé öðrum mönnum ekki óskynsamari. En hvernig má þetta vera, að hann komi hér ár eftir ár og tali eins og hann talar um þessi mál? Ég hlýt að draga þá ályktun, að manninum sé með öllu óljóst efni þess máls, sem hann er að tala um, hann viti bókstaflega ekki um fyrirkomulag þessara. lánsfjármála og eðli þeirra og hafi ekki á mörgum árum getað gert sér grein fyrir þeim. Hann segir, að reglur Seðlabankans um endurkaup afurðavíxla iðnaðarins frá því í marzmánuði í vor séu allt of þröngar, komi iðnaðinum að engu gagni. Þetta er ekki rétt, því að þær eru þegar farnar að koma honum að nokkru gagni, þótt ekki sé að miklu gagni. Og hann vitnar til ályktana funda iðnrekenda og iðnaðarmanna um það, að þeir vilji rýmka reglurnar, þeir vilji fá meiri lán. Það þýðir ekki að svara svona hérna. Hver er skoðun þessa hv. þm. á því, af hverju þessar reglur koma ekki að gagni? Hann segir, að það eigi að veita iðnaðinum endurkaupalán eins og sjávarútvegi. Ég bið hann að nefna einhver dæmi þess, að einhver íslenzkur iðnaður, og ég er þá ekki að tala um fiskiðnað, sé sambærilegur við sjávarútveg. Þess þarf ekki, segir hann. Ég endurtek þessa spurningu: Nefni hann bara eitt einasta dæmi. Sjávarútvegurinn er, eins og ég sagði, þannig vaxinn, að það liggja stórar birgðir í frystihúsum og fiskvinnslustöðvum, og það er hægt að hafa eftirlit með þessum birgðum. Það er vitað, hvað þessar birgðir kosta í erlendum gjaldeyri, og á tilteknum tíma kemur þessi erlendi gjaldeyrir inn í bankana og vörurnar eru veðsettar bönkunum og þeir geta tekið af þessum erlenda gjaldeyri sinn hlut, sem þeim var veðsettur. Hvað er sambærilegt í iðnaði við þetta? Nei, hv. 5. þm. Reykv. nefndi ekkert dæmi. En ég nefndi dæmi þess, að það væri hægt að veita iðnaðinum aðstoð með endurkaupum á framleiðsluvíxlum, þó að það væri ekki sambærilegt við sjávarútveginn. Ég nefndi dæmi um þann iðnað, sem hefur mikla framleiðslu, hefur stóra lagera, sem eru mjög dýrir og hægt væri að hafa eftirlit með og veðsetja bönkunum, iðnað, sem framleiðir dýra vöru og á einnig framleidda vöru á dýrum lagerum, sem hægt er að fylgjast með af hálfu bankanna og taka veð í. Þannig er þetta hægt, og þannig hefur þetta verið gert. En þetta er ekki í mjög umfangsmiklum mæli í hinum víðgreinda íslenzka smáiðnaði. Og ég hef margsagt, að þetta kemur fyrst og fremst einstökum stóriðnaði að gagni og þess vegna ekki iðnaðinum í heild, og ég nefndi fleiri dæmi. Það má kannske finna aðrar aðferðir til endurkaupa fyrir iðnaðinn heldur en gilda hjá sjávarútvegi og landbúnaði og ég nefndi það, að Framkvæmdabankinn hefði farið inn á þá leið til þess að aðstoða framleiðendur á vélum, frystivélum og öðrum vélum, vélaiðnaðinn. Þá hefði Framkvæmdabankinn keypt víxla, sem þessir framleiðendur hefðu lánað, sem svarar til nokkurs hluta af andvirði þeirra véla, sem Pétur og Páll kaupa í landinu, eru samþykkjendur að víxlunum og framleiðendurnir eru útgefendur. Þessar vélar eru kannske í dag hjá fyrirtæki Jóns Jónssonar, en eftir nokkrar vikur eru þær hjá öðru fyrirtæki annars manns. Og það hefur ekki þótt fært í mörgum tilfellum að taka veð í slíkum lausafjármunum. En þarna fór Framkvæmdabankinn þá leið að taka upp samninga við tryggingafélögin að tryggja þessa víxla, og það hafa þau gert. Og þegar það form var komið á hjá Framkvæmdabankanum í sambandi við þessa víxla, endurkeypti Seðlabankinn þá. Þá var fengið að þessu leyti alveg nýtt form, sem hvergi þekkist á sviði sjávarútvegs eða landbúnaðar, en þó form, sem gerði það mögulegt, að Seðlabankinn gat endurkeypt þessa víxla. Þetta eru dæmi, sem ég hef nefnt, en hv. 5. þm. Reykv. á eftir að nefna dæmin, sem ég spurði hann um. Svo vil ég að lokum leggja áherzlu á það, að ég sagði fyrir viku, þegar þetta mál var til umr., að reynslan virtist alveg staðfesta það, að þetta endurkaupaform á sama grundvelli og til sjávarútvegs kæmi ekki til með að gagna iðnaðinum og hefði ekki gagnað iðnaðinum í heild, og þess vegna væri Seðlabankinn að reyna að skapa og finna út nýjar lánareglur, sem gerðu honum mögulegt með sínu fjármagni að aðstoða iðnaðinn, sem hann getur ekki gert, af hve miklum vilja sem hann er gerður, í sama formi og á sér stað á sviði sjávarútvegs og landbúnaðar. Það þýðir ekki ár eftir ár að koma með till. eins og þessar út í bláinn. Aðalefni málsins er að reyna að gera sér grein fyrir því, að það er vilji ríkisstj. og hún hefur unnið að því á margvíslegan veg, sem ég lýsti hér fyrir viku, að efla lánsfjáraðstöðu iðnaðarins. fjárfestingarlán, rekstrarlán, breyta lausaskuldum í föst og umsamin lán, hefja endurkaup, að svo miklu leyti sem hægt er, með sérstöku formi frá Framkvæmdabankanum, og í samráði við Seðlabankann að finna raunverulega úrlausn þess máls, að iðnaðurinn geti vegna þess, hvernig hann er upp byggður, með öðrum ráðum fengið meiri rekstrarlán frá Seðlabankanum sjálfum en hann fram til þessa hefur fengið.



Herra forseti. Ásamt hv. 3. þm. Norðurl. v. og hv. 2. þm. Sunnl. flyt ég á þskj. 16 till. til þál. um endurskoðun laga um jarðakaup ríkisins o. fl. Till. gerir ráð fyrir því, að Alþ. kjósi hlutfallskosningu 7 manna n. til þess að endurskoða lög nr. 92 frá 23. júní 1936, um jarðakaup ríkisins, og önnur gildandi lagaákvæði, sem varða kaup, meðferð og sölu ríkisjarða, og gera svo fljótt sem verða má till. um lagabreytingar og ný lagaákvæði, sem miði að því: Í fyrsta lagi að auðvelda þeim, sem hætta verða búskap vegna aldurs eða annarra orsaka, að koma eignum sínum í verð, og skapa jafnframt skilyrði fyrir betri skipulagningu, með því að ríkið kaupi eyðijarðir og jarðir, sem ella færu í eyði, svo og aðrar jarðir, sem ekki eru nytjaðar með eðlilegum hætti. Í öðru lagi að efla þá starfsemi Landnáms ríkisins, sem lýtur að því að gera heildarskipulag fyrir landbúnaðarbyggðirnar samkv. l. nr. 75 frá 1962, um stofnlánadeild landbúnaðarins, Landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Í þriðja lagi að tryggja sem bezt umráðarétt og eignarrétt bænda á jörðum og opinber aðstoð við eigendaskipti, m.a. með stórauknu lánsfé til jarðakaupa, svo að þeim, sem vilja leggja stund á búskap, sé gert sem auðveldast að eignast jörð eða fá hana til erfðaábúðar, og jafnframt séu athugaðir á því möguleikar, að ríkisjarðir, sem felldar hafa verið inn í heildarskipulag byggðarinnar, séu seldar með hagkvæmum kjörum þeim, sem vilja þær til ábúðar í samræmi við staðfest skipulag. Í fjórða lagi að tryggja sjálfseignarbændum eðlilegt öryggi um verðgildi eigna sinna og jafna aðstöðu þeirra og leiguliða í þeim efnum. Og í fimmta lagi, að um leið verði settar reglur um mat á jarðeignum til kaups og sölu í því skyni að skapa meiri festu í verðlagningu slíkra verðmæta. Það er gert ráð fyrir því, að n. leiti aðstoðar þeirra embættismanna og sérfræðinga, sem um þessi mál fjalla, og einnig Búnaðarfélags Íslands og Stéttarsambands bænda og kostnaður, sem verður af störfum n., sé greiddur úr ríkissjóði. Till. gerir sem sagt ráð fyrir því, að gildandi löggjöf um þessi efni verði endurskoðuð með hliðsjón af því að auðvelda þeim, sem vilja hætta búskap, að koma eignum sínum í verð, og auðvelda þeim, sem vilja hefja búskap, að geta fengið jarðnæði og aðstöðu með sem hagkvæmustum hætti, og í þriðja lagi að efla skipulagsstarfsemina á vegum Landnámsins mjög frá því, sem verið hefur. Það eru, eins og öllum hv. þm. er kunnugt, mikil brögð að því, að jarðir fari í eyði, og hefur verið um skeið svo. Með grg. frv. er prentaður sem fskj. útdráttur úr skýrslu Landnámsins um lögbýlisjarðir í landinu, ábúð þeirra og eyðijarðir í fardögum 1964. Þessi skýrsla er þannig orðin tveggja ára gömul, og nýjustu tölur kunna að vera eitthvað lítið eitt aðrar en þær, sem hér koma fram. En það mun ekki vera meira en svo, að þetta, sem hér kemur fram, gefur rétta hugmynd af því, hvernig þessum hlutum er háttað. Það kemur þar fram, að lögbýli í landinu, að meðtöldum kauptúnum og kaupstöðum, en að undanskilinni Reykjavík, eru 7242, eða voru það í fardögum fyrir tveimur árum. Af þeim eru 5438 jarðir í ábúð, en eyðijarðir 1804 eða réttur fjórðungur lögbýlisjarða samkv. þessum tölum. Það kemur enn fremur fram í þessari skýrslu, að af 1686 eyðijörðum, sem könnuð hafa verið eignarumráð yfir, eru langflestar í einkaeign eða 1097, hreppseignir eru 81, ríkiseignir 201 og liðlega 300, þar sem eignarumráð eru óviss. Það kemur einnig fram í þessari skýrslu, að mikið af eyðijörðunum í landinu eru ekki taldar hæfar til endurbyggingar af Landnáminu. Af þessum 1686 jörðum telur Landnámið, að 853 eða rúmlega helmingurinn séu ekki hæfar til endurbyggingar, á hinn bóginn eru 451 eða rétt rúmur fjórðungur taldar endurbyggilegar, en ófullnægjandi upplýsingar eru um tæpan fjórðung. Þessi þróun, sem verið hefur að eiga sér stað um alllangt árabil, á að öðrum þræði rót sína að rekja til þeirrar atvinnubyltingar, sem hér hefur átt sér stað og á sér stað eins og annars staðar. Þetta er öðrum þræði afleiðing aukinnar tækni og þá um leið forsenda vaxandi velmegunar. En þegar að því er gáð, að það eru ekki bara afskekktar jarðir og kotjarðir, sem fara í eyði, heldur eru þess einnig dæmi um kostajarðir í miðjum búsældarsveitum, má það verða okkur áminning um það, að hér er á ferðinni þróun, sem æskilegt er, að þjóðfélagið láti ekki afskiptalausa og stýri á þann hátt, að sem minnstum slysum valdi, bæði þjóðfélaginu og einstaklingum, og að þessi þróun gerist á þann hátt, sem þjóðfélagsheildinni er til minnst tjóns og hagkvæmast. Það er í rauninni ekki sæmilegt heldur fyrir okkur að haga málum þannig, að fullorðnir bændur, sem hafa unnið á jörðum sínum langa ævi, verði að lokum að ganga frá þeim og skilja eignir sínar og ævistarf eftir. Og það er á þessu máli einnig önnur hlið. Það eru vafalaust ýmsir, sem stunda búskap einmitt af því, að það eru ekki tök á því fyrir þá að losna við eignir sínar með eðlilegum hætti. Slíkur búskapur er að sjálfsögðu tæpast hagkvæmur eða æskilegur. Bæði þyrftu þessir menn að geta verið frjálsir menn eins og aðrir, og einnig frá sjónarmiði þjóðfélagsins er það ekki eðlilegt, að menn telji sig vera í hálfgerðri þvingunaraðstöðu að þessu leyti. Það er af þessum ástæðum, sem gert er ráð fyrir því í 1. lið till., að endurskoðun löggjafarinnar miði að því, að ríkið kaupi eyðijarðir og jarðir, sem þannig er ástatt um, að þær eru að fara í eyði. Það er þó rétt að geta þess, að samkv. ákvæðum í ábúðarlögum hafa sveitarfélögin nokkurn rétt í þessu efni, en möguleikar þeirra munu þó vera takmarkaðir. Það er eðlilegt, að það komi til athugunar, að hve miklu leyti væri hægt að ná svipuðum tilgangi með því að styrkja sveitarfélögin til þess að neyta þessa réttar. Sjálfur er ég nokkuð vantrúaður á, að sveitarfélögin valdi þessum verkefnum. En það er líka æskilegt af öðrum ástæðum, að ríkið nái fullum umráðarétti yfir ónotuðu landi, nefnilega til þess að geta tryggt hagkvæmt skipulag landsins og sem bezta nýtingu þess í framtíðinni. 2. tölul. till. lýtur að þessu og gerir ráð fyrir að efla skipulagsstarf Landnáms ríkisins. Samkv. 28. gr. l. um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum skal landnámsstjóri, eftir því sem við verður komið, láta gera heildaruppdrætti að byggð landsins og á grundvelli þeirra í samráði við hreppsnefndir og félagsstjórnir gera till. um skipulag byggðarinnar, hvernig hagkvæmast sé að þétta byggðina með skiptingu jarða og hvaða lönd séu hentug til afnota fyrir byggðahverfi. Á þessu sviði hefur Landnámið að undanförnu unnið allmikið starf, sem þó hefur einkum beinzt að takmörkuðum hluta þess vandamáls, sem hér er um að ræða, nefnilega því, sem hér er sérstaklega talað í lagagreininni um byggðahverfi. Að vísu mun Landnámið hafa unnið nokkuð meira starf á þessu sviði, m.a. kortagerð á ýmsum svæðum, en þessi viðleitni hefur að sjálfsögðu takmarkazt nokkuð af öðrum aðkallandi verkefnum þessarar stofnunar. Það er enginn vafi á því, að á þessu sviði er mikið og vandasamt verk fyrir höndum, og þá er að sjálfsögðu hagkvæm nýting landsins til landbúnaðar aðalatriðið, þó að fleira komi til athugunar. Nýting landsins í framtíðinni til landbúnaðarframleiðslu þarf að mótast í samræmi við mótaða framleiðslustefnu, sem gerð yrði í samráði við stéttasamtök bænda og yrði grundvöllur þess skipulagsstarfs, sem unnið væri. En það er fleira, sem hafa þarf í huga í þessu sambandi. Það þarf sífellt meira land til ýmissa annarra nota þjóðfélagsins, fyrir vaxandi þéttbýlismyndun, fyrir iðnað, og einnig þarf að hafa í huga þarfir vaxandi fjölda bæjarfólks fyrir eðlilega og heilbrigða útivist o.fl. Útivistarþörf þéttbýlisfólksins má ekki verða til þess, eins og ýmis dæmi eru um, að hlunnindajarðir hafa verið keyptar og notaðar í öðrum tilgangi en eðlilegast væri talið, og þarf að hafa þau vandamál í huga einnig í sambandi við þessi skipulagsstörf. Nú er það í sjálfu sér ekki keppikefli, að ríkið haldi áfram að eiga jarðir. En þegar kæmi að því að ráðstafa þeim aftur, eftir að ríkið hefði eignazt þær samkv. því, sem um ræðir í 1. tölulið þessarar till., og þær hefðu verið til meðferðar hjá Landnáminu með tilliti til skipulags, kemur að því að ráðstafa þeim á nýjan leik, og þá er að sjálfsögðu nokkur vandi á höndum. Margir óttast þá hættu, sem fólgin er í því, ef slik jörð yrði seld, að kaupandi mundi ekki nýta hana með eðlilegum hætti, heldur færi hún að ganga kaupum og sölum í gróðaskyni, og gildandi löggjöf ber nokkurn svip af þessum ótta, sem á að sjálfsögðu nokkurn rétt á sér, a.m.k. meðan sveitirnar eru skipulagslausar. En með skipulagningu sveitanna mundi að sjálfsögðu draga nokkuð úr þessari hættu, því að þá fylgdu að sjálfsögðu ákveðnar kvaðir um nýtingu jarðar, sem seld yrði eða seld kynni að vera. Í bæjunum fer fram skipulagsstarf, eins og öllum hv. alþm. er kunnugt. Það er ákveðið af skipulagsyfirvöldum og bæjaryfirvöldum, hvað megi gera við hverja ákveðna lóð og landssvæði, og eigendur þessara lóða og landssvæða verða að sætta sig við þær ákvarðanir, sem þessi yfirvöld taka. Það er ekki hugmynd okkar flm. að svo stöddu að gera ráð fyrir því, að slíkar kvaðir verði lagðar á jarðir úti um landsbyggðina, sem eru í einkaeign og nýttar af þeim aðilum, sem þær eiga, heldur aðeins að ríkið skipuleggi og leggi eðlilegar kvaðir á þær jarðir og þau lönd, sem það sjálft eignast. Nú verður að gera ráð fyrir því, að í ýmsum tilvikum geri skipulagið ekki ráð fyrir því, að jörð verði byggð að nýju í fyrirsjáanlegri framtíð, og þá mundi það að sjálfsögðu gera ráð fyrir, að hún yrði notuð í einhverjum öðrum tilgangi, og þá væri eðlilegt, að henni yrði ráðstafað í samræmi við þann tilgang með einhverjum hætti, lögð nágrannajörðum til eða undir þáttbýli eða undir afrétt, undir skógrækt, undir útivistarsvæði, eftir því sem við á. Og í slíkum tilfellum yrði slík jörð eða jarðarhluti aðeins seld nágrannabónda til nýtingar, væri ella í opinberri eign, annaðhvort sveitarfélags eða ríkisins áfram. 4. liður till. gerir ráð fyrir því, að haft verði í huga við þessa endurskoðun að tryggja sjálfseignarbændum eðlilegt öryggi á verðgildi eigna sinna og jafna aðstöðu þeirra og leiguliða um þau efni. Það er ekki æskilegt, að það sé eftirsóknarverðara að vera leiguliði en sjálfseignarbóndi. Leiguliðar hafa æðimikið öryggi um eignir sínar. Réttur þeirra til bóta fyrir þær endurbætur og eignaaukningar, sem þeir gera á ábúðarjörð sinni, er allvel tryggður, og er það í sjálfu sér eðlilegt, einkum og sér í lagi ef þær endurbætur eru gerðar með vilja og vitund landsdrottins, og í sambandi við þetta kemur í rauninni til athugunar staða ríkisins sem landsdrottins. Loks gerir till. ráð fyrir því, að settar verði reglur um það, hvernig jarðir skuli metnar til kaups og sölu, enda talin á því nauðsyn, að feta sé sköpuð um það efni í sambandi við löggjafarstarf af þessu tagi. Nú er að vísu að koma nýtt fasteignamat innan skamms, og má vera, að í sambandi við það skapist lausn á þessum vanda. Það upplýstist í haust, að bændasamtökin hafa náð samkomulagi við ríkisstj. um ráðstafanir, sem að einhverju leyti hníga í svipaða átt og 1. liður þeirrar till., sem hér liggur fyrir, og vonandi má vænta um það frv. frá hæstv. ríkisstj. innan skamms. Mér er að sjálfsögðu ókunnugt í einstökum atriðum um, hvað gera megi ráð fyrir að verði efni þess frv., en skv. þeim fréttum, sem dagblöð hafa flutt, virðist sem þær nái til eins þáttar þessa máls, sem hér liggur fyrir, en þessi till. gerir ráð fyrir athugun, sem sé allmiklu víðtækari, og teljum við flm. því eftir sem áður ástæðu til að taka þetta mál til skoðunar á þeim víðtæka grundvelli, sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Ég skal svo ekki að svo stöddu hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, en leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Í dag eru að venju nokkrar þáltill. á dagskrá. Ég er hér með í höndunum 6 þáltill., sem hv. framsóknarmenn hafa flutt. Með þessum till. er gert ráð fyrir að skipa nefndir og í þessum n. er ætlazt til að verði alls 38 menn. Ég vil vekja athygli á því, að þetta eru aðeins till., sem eru á dagskrá í dag, en hvað margar n. hv. framsóknarmenn ætlast til að séu skipaðar með þeim till., sem þeir flytja á Alþingi yfirleitt, þessu þingi, er eftir að telja saman. Sennilega mun það skipta hundruðum, þar sem það eru 38 menn á einum degi. En þetta kann að vera einn þátturinn í því að draga úr ríkisútgjöldunum, gera ríkisbáknið léttara, eins og hv. framsóknarmenn tala nú oft um. Hv. 6. þm. Sunnl. gerði hér grein fyrir till., sem hann flytur ásamt tveimur öðrum hv. framsóknarmönnum um mál, sem hafa verið á dagskrá hjá bændasamtökunum að undanförnu, og flest af því, sem í þessari till. er, er nú komið vel á veg með samvinnu milli ríkisstj. og bændasamtakanna. Hv. framsóknarmenn fluttu sams konar till. á síðasta þingi, eftir að bændasamtökin höfðu rætt sumt af þessu, sem í till. er. Ég veit ekki, hvort þeir hafa verið beðnir um að flytja till., ég held ekki, en þessi mál hafa verið til umr. nú í 2 ár á milli ríkisstjórnarinnar og bændasamtakanna, og ég hefði nú haldið, að eftir að það varð ljóst, að meginkjarni þess, sem er í þessari till., hefur komizt í höfn, hefði ekki þótt ástæða til að flytja þessa till. aftur. Fyrsti liður þessarar till. fjallar um það að auðvelda þeim, sem hætta búskap vegna aldurs eða annarra orsaka, að koma eignum sínum í verð. Það er kunnugt, að það hefur verið gert ráð fyrir á þessu þingi, að flutt verði frv. um jarðakaupasjóð ríkisins, sem hefur það verkefni að meginhluta til, sem í þessum lið felst. Það eru 3–4 ár síðan bændur fóru að tala um að stofna jarðakaupasjóð í þessu skyni, jafnt framsóknarbændur og sjálfstæðisbændur, þetta er áhugamál þeirra Það má þess vegna segja, að það sé ágætt, að þessi ósk bændanna er nú þegar orðin að samkomulagsmáli, og gera má ráð fyrir, að það verði flutt frv. nú í vetur, sem væntanlega verði að lögum um þetta efni. Ég ætla ekki að fara nánar út í það, ég veit, að hv. þm. mun flestum vera kunnugt um það, hvert meginefni þessa frv. er, það hefur verið skrifað um það, og þarf því ekki að rekja það hér nánar. Annar liður þessarar till. er um að efla starfsemi Landnáms ríkisins. Starfsemi Landnáms ríkisins hefur verið efld, og þau lög, sem Landnám ríkisins starfar eftir, eru rúm og heimildir ýmiss konar fyrir Landnámið og nýbýlastjórn til að nota, og ég sé ekki, að þessi liður till. sé á nokkurn hátt nauðsynlegur, miðað við þann tilgang, sem lesa má út úr þessu máli. Hitt má svo vel vera, að það sé eðlilegt að endurskoða þessi lög, og hefur það oft komið til tals meðal bænda, að þessi löggjöf gæti kannske gegnt öðru og víðtækara hlutverki. Þá er þriðji liðurinn að tryggja umráðarétt bænda og greiða fyrir eigendaskiptum á jörðum með stórauknu lánsfé. Hér er vitanlega átt við það að efla veðdeild Búnaðarbankans. En það vona ég, að hv. flm. viti, að það þarf enga lagabreytingu til þess að efla veðdeild Búnaðarbankans. Það, sem veðdeildina vantar, er fé, og fé getur hún fengið, án þess að lögum um veðdeild bankans verði breytt. Lengi var það, að heimilt var fyrir veðdeildina að lána 35 þús. kr. út á jörð vegna eigendaskipta. Þrátt fyrir það, þótt hámarkið væri ekki hærra en þetta, hafði deildin ekki fé fyrir hendi til að fullnægja þessum heimildum. En það var, að mig minnir, 1963, sem heimilað var að hækka þessa upphæð upp í 100 þús. kr., og það er vitanlega mikil hækkun úr 36 þús. í 100 þús. En það reyndist eigi að síður of litið, og í haust var ákveðið að afla fjár til veðdeildarinnar, þannig að hún geti eftirleiðis lánað allt að 200 þús. Ég veit ekki, hvort hv. flm. telja, að það sé verið að stórauka lánsfé veðdeildarinnar með þessu, það er ef til vill vafasamt. Það má vel hugsa sér, að þeir telji, að þetta sé of smátt skammtað. En það verður ekki hjá því komizt að minna á, að á árunum 1957-1958 var annað árið ekki lánað úr veðdeildinni til jarðakaupa nema 600 þús. og hvert lán á hámarki 35 þús. Þá vantaði veðdeildina fé. Einnig hefði verið þörf á að auka lánsféð, en það reyndist ekki mögulegt. Það var ekki af viljaleysi þeirra manna, sem höfðu með þessi mál að gera. Þeir sögðu einfaldlega: Það er ekki fé fyrir hendi. - Að vísu hefur ýmislegt verið gert nú síðari árin, sem var talið ómögulegt þá, en jafnvel þó að við séum stórtækari nú, byggjum meira nú, framkvæmum meira nú og lánum meira nú, útvegum opinberum sjóðum meira fé til ráðstöfunar nú en þá, margfalt meira fé, þótt miðað sé við verðlagsbreytingarnar, skulum við elgi að síður vera sammála um, að það eru takmörk fyrir öllu. Ég skal samþykkja, að það væri æskilegt að gefa veðdeildinni heimild til þess að hafa lánin hærri en í frv., og vitanlega þarf að hugsa sér þann möguleika að færa sig þannig stig af stigi, eftir því sem möguleikar leyfa. En gagnvart þessum lið till., 3. lið, ætla ég, að í bili sé því fullnægt, sem till. fer fram á. Skv. 4. lið till. er talað um að tryggja sjálfseignarbændum eðlilegt öryggi um verðgildi eigna sinna og jafna aðstöðu þeirra og leiguliða um þau efni. Ég hef ekki alveg gert mér grein fyrir því, hvernig ætti að framkvæma þetta. En með því að jarðakaupasjóður er stofnun, sem ætlað er það hlutverk fyrst og fremst að kaupa þær jarðeignir, sem sízt eru seljanlegar, held ég, að þeir, sem eiga jarðeignir, sem vel eru í sveit settar, þurfi ekki að kvíða því, að jarðir þeirra lækki í verði, þannig að öryggi þeirra eignalega séð ætti að vera tryggt með þeirri vissu, að íslenzkt land, sérstaklega það, sem er vel í sveit sett, hlýtur að hækka í verði, - það hlýtur að stórhækka í verði, og allt land hlýtur að stórhækka í verði, því að að því kemur, að aukin þörf verður fyrir þetta land, og landið er verðmæti, sem hægt er að auka með því að bæta það með ræktun, og einnig vegna þess, að þörfin fyrir að nota það fer stöðugt vaxandi í fjölgandi þjóðfélagi. Þá er það 5. liðurinn, að settar verði reglur um mat á jarðeignum til kaups og sölu í því skyni að skapa meiri festu í verðlagningu slíkra verðmæta. Ég veit ekki betur en nú standi yfir fasteignamat. Fasteignanefndir eru starfandi í öllum sýslum landsins, og það er verið að gera nýtt fasteignamat. Ég veit ekki, hversu langt því er komið, en ég hygg, að því mati sé langt komið. Og það er beinlínis talað um það og held ég ákveðið í reglum, sem hreppsnefndirnar fara eftir, að meta landið eftir því, hvernig það er í sveit sett og hvernig það er sett gagnvart samgöngum og möguleikum til afurðasölu o.s.frv. Og fasteignamatið á að miðast, eftir því sem við verður komið, við líklegt söluverð. Ég veit ekki, hvað væri hægt að gera í bili fram yfir þetta til þess að ná því, sem flm. ætlast til skv. 5. lið till. Nú vil ég ekki, að hv. flm. misskilji mig á þann hátt, að ég telji út af fyrir sig óeðlilegt, að fluttar séu till. um ýmis mál, sem eru á dagskrá, sem menn eru að hugsa um og velta fyrir sér. Það út af fyrir sig er allt saman eðlilegt, og það getur alltaf verið gagn að því að ræða af hófsemi um málin, jafnvel þó að málin séu að því komin að komast í höfn, að svo miklu leyti sem hugsanlegt er að koma þeim um sinn. Og það má segja líka, að það sé saklaust að gera till. um nefndarskipun til þess að athuga mál, ef menn reikna með því, að það komi ekki til, að það þurfi að skipa þessar n. En það væri alveg voðalegt, ef allar þessar till. yrðu samþykktar og öllu því nefndafargani komið á, sem þessi tillöguflutningur hefur í för með sér. Ég sé ekki þörf á því að ræða meira um þessa till. Hv. þm. hafa hana á borðinu hjá sér og hafa lesið hana, og ég ætla, að þegar menn hafa áttað sig á þessu, komist menn að raun um, að miðað við það, sem þegar hefur verið gert í þessu máli og ákveðið er að gera, er út af fyrir sig þessi tillöguflutningur ekki nauðsynlegur. Og það er eðlilegt, að ef breyta þarf löggjöf landbúnaðarins, komi forustumenn bændastéttarinnar, Stéttarsambands bænda og aðrir forustumenn, því á framfæri við alþm. og ríkisstj. En sem betur fer get ég sagt það, að forustumenn bænda ræða þessi mál oft og iðulega við mig, þau, sem koma þarf í framkvæmd, og það hefur, sem betur fer, oft tekizt að verða við óskum bænda, bæði um breytingar á löggjöfinni og breyt. á framkvæmd löggjafar innan þeirra heimilda, sem fyrir hendi eru. Ég sé ekki ástæðu til að samþ. þessa till.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að gera ræðu hæstv. landbrh. mikið að umtalsefni, vegna þess að það voru ekki mörg atriði, sem þar komu fram, sem gefa í rauninni tilefni til andsvara. Ráðh. virtist efnislega vera hlynntur þeim skoðunum, sem fram koma í till., og hlýt ég að fagna því. Hins vegar taldi hæstv. ráðh., að hann hefði nú þegar komið í framkvæmd veigamesta atriði till. og annarra atriða hennar væri lítil þörf. Ég sé ekki ástæðu til að fara að munnhöggvast við hæstv. ráðh. um það, hve mikil þörf er einstakra atriða þessarar till. Skoðun okkar flm. er sú, að á því sé full, þörf á að skoða þessi mál, sem till. fjallar um, á breiðari grundvelli en gert hefur veríð með undirbúningi þess frv., sem hæstv. ráðh. boðaði, og kanna þau atriði, sem till. fjallar um, í fullu samhengi. Ég skildi líka hæstv. ráðh. þannig, að meginatriði í andstöðu hans við þessa till. væri það, að honum fannst, að það væri óeðlilegt að bæta við einni nefnd enn til þess að skoða mál eins og þetta Um þetta er ég hæstv. ráðh. ekki heldur sammála. Ég tel, að skipaðar hafi verið n. af minna tilefni en að skoða mál eins og þessi á þann hátt, sem till. gerir ráð fyrir. Hæstv. ráðh. hefur haft í undirbúningi frv. til l., sem fjallar um einn þátt af því, sem þessi till. fjallar um. Skyldi hann ekki hafa skipað n. til þess, og skyldi hann ekki jafnvel hafa skipað fleiri en eina til þess? Mér finnst það ekki í sjálfu sér vera tilefni til andstöðu við þessa till., þó að mönnum finnist þörf á því áð takmarka nefndafjölda. Hér eru á hverju einasta þingi lögð fram stjfrv. í tugatali, sem nær alltaf eða a.m.k. mjög oft eru samin af n., og þó að n. væri skipuð til að fjalla um efni eins og hér er um að ræða, sýnist mér, að það hafi oft verið skipuð n. af minna tilefni. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta að sinni, en ítreka till. mína um, að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Þessa till., sem hér er á dagskrá, flyt ég ásamt hv. 5. þm. Reykv. (ÞÞ) og hv. 4. þm. Austf. (PÞ). Þessi till. var einnig flutt á síðasta þingi, en varð þá ekki útrædd. Ég vil leyfa mér að lesa tillgr., eins og hún er orðuð: „Alþingi ályktar að kjósa hlutfallskosningu 7 manna nefnd til að gera tillögur um fyrirkomula,g námslauna, eflingu námslánasjóðs og greiðslu skóladvalarkostnaðar nemenda, sem óhjákvæmilega verða að vista sig til langs tíma utan heimila sinna. Nefndin skili áliti fyrir næsta reglulegt Alþingi. Ber nefndinni m.a. að hafa samráð við Lánasjóð íslenzkra námsmanna, stúdentaráð Háskóla Íslands, Félag íslenzkra stúdenta erlendis, Alþýðusamband Íslands og Stéttarsamband bænda. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði.“ Almenn viðurkenning er að fást á því, sem ýmsir hafa bent á í ræðu og riti undanfarin ár, að menntakerfi þjóðarinnar þarf rækilegrar endurskoðunar við. Í því sambandi er nauðsynlegt að taka til nýrrar athugunar allt námsstyrkjakerfið, þær reglur, sem gilda um aðstoð hins opinbera við námsmenn. Opinbera námsaðstoð þarf að efla sem óhjákvæmilegan lið í framtíðaruppbyggingu og nýskipan skóla og menntamála Á því verður að fást full viðurkenning bæði almennings og opinberra aðila, að námsaðstoð verður að fara vaxandi, og hún er í senn réttlætismál gagnvart námsmönnum og vandamönnum þeirra og beinlínis arðbær fjárráðstöfun fyrir ríkið. Till. sú, sem hér er til umræðu, er borin fram í þeirri fullvissu, að námsaðstoðarkerfið sé enn ófullkomið miðað við sútímaaðstæður og þurfi því að breytast. Eins og kunnugt er, er námsaðstoð í ö1lu verulegu bundin við háskólastúdenta. Nemendur annarra skóla hér innanlands fá hvorki lán né styrki af ríkisfé. Því má einnig bæta við, að námslán eru mjög mismunandi eftir námsgreinum og m.a. miðað við það, hversu auðvelt er fyrir stúdenta að vinna með námi. Yfirleitt er gert ráð fyrir því og þykir sjálfsagt hér á landi, að háskólastúdentar vinni með námi og sjái sér þannig efnalega farborða, meðan á námi stendur, enda er vinna með námi alger forsenda þess, að stúdentar almennt geti atundað nám sitt. Ýmislegt hefur verið fært því til ágætis. En slíkt fyrirkomulag er þó engan veginn annmarkalaust. Án efa dregur vinna með námi úr námsárangri og námsástundun og lengir námstímann, og þetta eru allt miklir ókostir, sem æskilegt er að draga úr eftir föngum. Mér virðist einsýnt, að þjóðhagslegur ávinningur yrði að því að stytta þann árafjölda, sem stúdentar verja í nám. En eins og nú háttar högum stúdenta er erfitt að koma því við. Skólanámið er fyrir mörgum alger aukavinna og langflestir, ef ekki allir, meira eða minna háðir því að vinna fyrir daglegu brauði, enda há hundraðstala stúdenta fjölskyldumenn. Stúdentar þurfa því mjög á því að halda, að námsaðstoð til þeirra verði aukin. Við, sem að flutningi þessarar till. stöndum, höfum ávallt haft það sjónarmið í huga, að nauðsynlegt sé að stefna að því, að allir, sem stunda langskólanám og annað dýrt nám erlendis, eigi þess kost að fá svo ríflega námsaðstoð, að hún svari eðlilegum námskostnaði. Aðstoð þessi getur bæði verið í formi beinna námslauna og námslána. Þarf smám saman að móta kerfið í þá mynd, að námslaunin sem slík fari vaxandi, enda mun ekki líða langur tími, áður en full viðurkenning fæst á nauðsyn þess og réttmæti, þó að nú örli e.t.v. á þeirri skoðun hjá ýmsum, að hér sé um ofrausn að ræða í garð háskólastúdenta, sem þeir eigi tæplega skilið og þjóðfélagið hafi ekki efni á að láta í té. Raunar verður lengst af um það deilt, hvað þjóðfélagið hafi efni á að gera og hvað það hafi ekki efni á að gera, og við því er ekkert að segja. Hitt er aftur háskalegt, ef miklar deilur þurfa að verða um nauðsyn þess að efla vísindalega og hagnýta menntun í landinu. Um það á nefnilega ekki að þurfa að deila. Eitt hið brýnasta samtíma- og framtíðarverkefni þjóðarinnar er nýskipan menntakerfisins, efling almennrar menntunar, aukin iðnfræðsla og tækniþekking og síðast, en ekki sízt efling háskólamenntunar, bæði hagnýtrar og vísindalegrar. Í þjóðfélagi, þar sem iðnbyltingar velta yfir á fárra ára fresti að kalla og viðhorfin breytast hraðar en nokkurn gat grunað fyrir nokkrum áratugum, í slíku þjóðfélagi eru engin grið gefin hvað snertir aðlögun að breytingum. Sú þjóð, sem ekki reynir að fylgjast með og er á verði um það, sem er að gerast, dregst einfaldlega aftur úr. Við skulum því ekki ímynda okkur, að það dugi einhver smásmygli, þegar við hefjumst handa um endurskipulagningu menntakerfisins, allt neðan frá og uppúr. Það getur vel verið, að við þurfum að leggja á okkur auknar fjárhagsbyrðar, það er raunar einsýnt, og við verðum að herða eitthvað að okkur á öðrum sviðum. Eitt þeirra nýmæla, sem hreyft er með till. þessari, er það, að settar verði reglur um greiðslu skóladvalarkostnaðar þeirra nemenda, sem óhjákvæmilega verða að vista sig til langs tíma utan heimila sinna. Án efa er það sanngjörn og raunhæf leið ásamt fleiru til þess að jafna námsaðstöðu í landinu, að hið opinbera greiði kostnað, sem 1eiðir af óhjákvæmilegri dvöl nemenda utan heimila sinna. Ég neita því ekki, að verulegur nýr útgjaldaliður yrði þarna til á fjárl. En ég sé ekki, að undan honum verði vikizt, því að fyrr eða seinna verður þessi leið valin til þess að draga úr þeim mikla mun, sem er á menntunarskilyrðum í landinu. Það vita auðvitað allir, að nemendur í héraðsskólum og menntaskólum, svo að dæmi séu tekin, sem sækja skóla um langan veg, e.t.v. í aðra landsfjórðunga, verða fyrir beinum og stórfelldum fjárútlátum vegna þess, að þeir þurfa að vista sig mánuðum saman utan heimila sinna. Aðstaða slíkra nemenda er gerólík aðstöðu hinna, sem dvalizt geta hjá foreldrum sínum og sótt skóla heiman að frá sér. Ég skal að vísu ekkert um það fullyrða, hversu mjög þessi aðstöðumunur verður til þess að leggja stein í götu þeirra, sem vilja læra, um það hef ég engar tölur eða beinar sannanir. Og ég get fúslega viðurkennt, að fjöldinn allur af ágætum mönnum hefur ekki látið slíkar hindranir aftra sér frá því að sækja skóla. M.a. geri ég ráð fyrir, að margir, sem eru í þessum sal, geti státað af því að hafa stundað margra ára menntaskólanám án þess að valda foreldrum sínum beinum fjárútlátum eða að þeir hafi orðið fyrir alvarlegum töfum af því, að skólinn var ekki í sjónhendingu frá heimllum þeirra. Það ráð hefur löngum verið tiltækt að vinna á sumrin fyrir skólavistinni, og einhvern veginn hefur það blessazt. En á þessu máli er þó önnur hlið. Hún er sú, að fjöldinn allur af skólanemendum á þess ekki kost að dveljast heima hjá sér á sumrin og vinna þar fyrir vetrardvöl í skóla. Þeir verða einnig að sækja sumarvinnu sína til fjarlægra staða og koma því ekki heim til sín nema sem gestir endrum og eins. Þetta á fyrst og fremst við um nemendur úr sveitum, þar sem fjáraflavon er lítil, miðað við það, sem gerist í uppgripavinnu við sjávarsíðuna. Þangað leita unglingar, sem eðlilegt er. Heimilin missa af þessum sökum dýrmætan liðsafla við bústörfin, og börn og foreldrar verða fyrr viðskila hvort við annað en ella mundi. Ég vil ekki í þessu sambandi láta undir höfuð leggjast að minnast á þann kostnað, sem sveitaheimili verða fyrir af því að þurfa að vista börn sín og unglinga til náms í heimavistarskólum. Sá kostnaður er sannarlega ekki óverulegur, einkum þegar um barnmargar fjölskyldur er að ræða. Þar er um útgjöld að ræða, sem leggjast þyngra á sveitaheimili en önnur heimili í landinu. Ég hygg, að þessu þurfi að gefa sérstakan gaum, og tel, að hér sé um mikið hagsmunamál að ræða fyrir bændastéttina. Má vera, að því megi ráða til lykta með öðrum hætti en þeim að greiða beinan námskostnað, t.d. með sérstakri skattaívilnun. En augljóst er, að jafnréttisaðstaða í fræðslumálum er enn allfjarlæg, meðan þetta ástand er fyrir hendi. Af þessum sökum höfum við flm. þessarar till. sett fram ákvæði um athugun á því, hvernig haga beri greiðslu námsdvalarkostnaðar þeirra nemenda, sem óhjákvæmilega verða að vista sig til langs tíma utan heimila sinna. Vert er að geta þess, að reglur um námsaðstoð hafa verið til endurskoðunar í sumum nágrannalöndum okkar. Svíar hafa tekið upp mjög viðtækt kerfi námsaðstoðar, sem felst í öflugri lánafyrirgreiðslu og beinum námslaunum. Allir skólanemendur þar í landi, bæði háskólastúdentar og aðrir, sem orðnir eru 16 ára, fá einhvers konar námsaðstoð í formi beinna launa og lána. Hvað stúdenta snertir, fá þeir nú 175 kr. sænskar á mánuði í 10 mánuði á ári, eða 1750 á ári í námslaun, og auk þess 5000 kr. á ári í námslán, ef þeir eru einhleypir og barnlausir, en mun meira, ef þeir eiga fyrir fjölskyldu að sjá. Þessi upphæð er talin nægja fyrir eðlilegum námskostnaði. Í Noregi hefur stjórnskipuð nefnd lagt til, að námsaðstoðarkerfið verði aukið stig af stigi á 10 árum og stefnt að því að létta námskostnaðarbyrði nemenda á nær öllum skólastigum frá barnaskóla og upp úr, m.a. með greiðslu ferðakostnaðar og aukaútgjalda, sem leiðir af námsdvöl utan heimila. Norska nefndin leggur til, að stúdentar fái aukin námslán og fái endurgreiddan ákveðinn hluta af námskostnaði að loknu námi. Þá leggur nefndin einnig til, að það fé, sem ríkissjóður veitir til námsmannaaðstoðar, verði ekki fastbundið á fjárl., heldur hafi stjórn námslánasjóðsins óbundnar hendur um upphæðir, sem varið er til námsaðstoðar. Í Sovétríkjunum og öðrum kommúnistaríkjum eru stúdentum greidd námslaun, og mættum við hér á landi og í fleiri löndum nokkuð af því læra Herra forseti. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þessa till. að sinni. Við flm. teljum núverandi reglur um námsaðstoð ófullkomnar og ekki nægilega viðtækar. Þær hæfa ekki lengur okkar tímum og því þjóðfélagi, sem við lifum í. Þess vegna þarf að endurskoða þær frá rótum ásamt flestu öðru, sem varðar skóla- og menntamálin. Um till. hafa verið ákveðnar tvær umr., og vil ég deyfa mér að leggja til, að henni verði vísað nú að lokinni þessari umr. til síðari umr. og til hv. allshn.