Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Ég vil undirstrika það, sem komið hefur fram í ræðum hv. þm., að þetta mál eigi að vera hafið upp yfir allan flokkaríg. En út af því, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að vissir flokkar hefðu notað þetta mál sér til pólitísks framdráttar við síðustu kosningar, þá vil ég hvað Sósfl. snertir algerlega vísa þessu á bug. Sósfl. hefur ekki gert þetta mál að neinu sérstöku kosningamáli við síðustu kosningar. Ég vil minna á, að þegar 5 manna nefnd var kosin, til þess að undirbúa hina svokölluðu lýðveldisstjórnarskrá, sem fyrir þetta þing átti að leggja, var það samkomulag allra annarra flokka þingsins að ganga fram hjá Sósfl., að hann einn skyldi ekki hafa neinn fulltrúa í n. Ég segi þetta þó ekki til að vekja deilur, heldur aðeins til að skýra frá staðreyndum. Það, sem gerzt hefur síðan í þessu máli, er öllum hv. þm. kunnugt, og kemur engum á óvart, að þetta frv. kemur hér fram, því að meginhluti af tíma þessa þings hefur, eins og hæstv. forsrh. tók fram, farið til að ræða þetta mál á lokuðum þingfundum og flokksfundum. Ég vil svo aðeins birta hér yfirlýsingu f. h. Sósfl., svo hljóðandi: „Sameiningarflokkur alþýðu, Sósíalistaflokkurinn, telur það ótvíræðan vilja íslenzku þjóðarinnar, enda óafsalanlegan rétt hennar, að stofna lýðveldi á Íslandi, og álítur eðlilegast, að til þess yrði farin sú leið, að samþykkja fullmótaða stjórnarskrárbreytingu þess efnis nú þegar, enda þótt gildistaka slíkrar lýðveldisstjórnarskrár kynni að dragast enn um skamma stund. En þar sem ekki hefur náðst meirihlutafylgi við þessa leið, mun Sósíalistaflokkurinn greiða atkvæði með þeirri till., sem fyrir liggur, þar sem með henni er fyrri samþykkt Alþingis gefið stjórnlagagildi og eftir er aðeins að kveða á um formsatriði og gildistöku stjórnarskrárbreytingarinnar, og getur því ekki talist, að með þessum hætti skapist neitt fordæmi um að komast hjá kosningum, þegar stjórnarskrá er breytt.“ Við þessa yfirlýsingu hef ég svo í rauninni engu að bæta, en vil taka undir með hv. 1. þm. Reykv., að úr því að komin er fram sú krafa frá einum hv. þm., að málið fari til n., þykir mér sjálfsagt að verða við henni, þó að málið sé mjög vel undirbúið með öllum þeim löngu umr., sem hafa farið fram um það á lokuðum þingfundum og innan flokkanna. Sósfl. treystir því, að ekki verði hafður sami háttur nú og upp var tekinn, þegar kosin var stjórnarskrárn. á síðasta þingi, að ganga fram hjá víssum þingflokki, þegar málið verður nánar undirbúið. Ég treysti því, að á þessu þingi verði kosin stjórnarskrárn., þar sem eigi sæti tveir fulltrúar frá hverjum þingflokki, sem hafi með höndum endurskoðun á allri stjórnarskránni, því að ég ætla, að öllum hv. þm. sé ljóst, að í stríðslok verður að endurskoða stjórnarskrá okkar í heild. Ég vænti þess að heyra yfirlýsingu frá hæstv. stj. um, að hún muni leggja til að kjósa á þessu þingi stjórnarskrárn. með fulltrúum frá öllum flokkum til þess að athuga þessi verkefni.



Mér þykir rétt að gera nú við 1. umr. grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Alþingi það, er nú situr, var kvatt til funda í byrjun fyrra mánaðar, til að ganga frá breytingum á stjórnarskránni. Kosningar þær, sem fram fóru 5. júlí s. l., leiddu það í ljós, að breytingar þær á stjórnarskránni, sem gerðar voru á síðasta þingi, höfðu að baki sér meiri hluta kjósenda, og hefur þetta þing nú gengið að fullu frá þeirri stjórnarskrárbreytingu. Væsta sporið, sem stíga átti á þessu þingi í sömu átt, kemur fram í þeirri þáltill., sem samþ. var á síðasta þingi um skipun milliþingan. til að gera tillögur um breytingar á stjórnskipunarlögum ríkisins, sem hæstv. forsrh. las hér upp, þegar hann reifaði þetta mál. Efni þeirrar till. var, eins og hæstv. forsrh. hefur lýst, að kosin yrði 5 manna milliþingan. til þess að gera tillögur um breyt. á stjórnskipunarl. ríkisins í samræmi við yfirlýstan vilja Alþingis um, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi, og nefndin skili áliti nógu snemma til þess, að málið geti fengið afgreiðslu á þingi því, er nú situr. Það voru ærin vonbrigði fyrir alþm., sem komu til þings í þeirri trú, að mál þetta væri undirbúið til afgreiðslu, eins og ákveðið hafði verið, þegar þeir voru, strax eftir að þing kom saman, boðaðir á fund í sameinuðu þingi, sem haldinn var fyrir luktum dyrum, þar sem þeim var tilkynnt, að komið væri fram nýtt viðhorf í þessu máli, sem hefði orðið þess valdandi, að málið hefði ekki verið lagt fram, eins og ráð hafði verið fyrir gert. Forsrh. hefur nú rakið gang þessa máls og reifað þetta nýja frv., sem er mótað af hinu nýja viðhorfi. Eins og frv. þetta ber með sér, er afgreiðsla þessa máls, með þeim hætti, sem stofnað var til og verða átti, lögð á hilluna á þessu þingi. Hins vegar greiðir frv. götu þess, að flýtt verði fyrir afgreiðslu málsins síðar, þar sem samþykkt eins þings nægir til þess, að það öðlist gildi sem stjórnskipunarlög. Í grg. frv. og ræðu forsrh. er algerlega gengið fram hjá því að gera grein fyrir því, hvað felist í hinu nýja viðhorfi, sem valdið hefur straumhvörfum um afgreiðslu málsins. Eins og það er skoðun mín, að hið nýja viðhorf sé engan veginn þess eðlis, að við eigum að hopa frá settu marki um ákveðna afgreiðslu þessa máls nú, þá lít ég svo á, að það sé óviðurkvæmilegt og ekki verjandi gagnvart þjóðinni að halda því leyndu, hvert hið nýja viðhorf er. Því fyrr, sem þetta er upplýst, því betra. Bæði af þessum sökum og til þess að rökstyðja afstöðu mína til afgreiðslu þessa frv., þá segi ég það hér hiklaust, að þessi straumhvörf í afgreiðslu málsins stafa af íhlutun erlends valds. Stjórn þess ríkis, sem tekið hefur að sér hervernd hér á landi, hefur farið fram á það, að endanlegri afgreiðslu málsins verði frestað nú. Það er athyglisvert, að ýmislegt bendir til, að íhlutun hins erlenda valds geti verið að einhverju leyti fram komin fyrir danskan áróður, og meira að segja liggur nærri, eftir því, sem fyrir liggur, að álykta, að hafin hafi verið eftirgrennslan eða njósnir hér á landi um afstöðu Íslendinga til þessa máls og því, sem upp úr því krafsi hefur hafizt, komið á framfæri við stjórn Bandaríkjanna, bersýnilega í þeim tilgangi að gera tortryggilegan áður yfirlýstan einlægan vilja og álit Alþingis á málinu. Það er skoðun mín, að við eigum að afgreiða þetta mál nú, þrátt fyrir það, sem fram hefur komið, eins og ráð var fyrir gert á síðasta þingi og gengið var út frá við síðustu kosningar. Undanhald í málinu getur ekki stafað af öðru en ótta við, að afgreiðsla þess geti haft hættulegar afleiðingar fyrir okkur, - að stjórn Randaríkjanna kunni að láta okkur gjalda þess. Slíkar getsakir í garð Bandaríkjastjórnar geta að mínum dómi ekki haft við nein rök að styðjast. Þykir mér því rétt að athuga þessa hlið málsins nokkuð nánar. Er þá fyrst þess að gæta, að Bandaríkin hafa tekið í sínar hendur forustuna í baráttunni fyrir rétti smáþjóðanna, einstaklingsfrelsi og lýðræði. Auk þess má benda á það sem ekki óverulegt atriði í þessu máli, að stjórn Bandaríkjanna gerði samning við ríkisstjórn Íslands á síðast liðnu ári. Í þessum samningi lýsir Bandaríkjastjórn því yfir, að samningurinn sé gerður með fullri viðurkenningu á fullveldi og sjálfstæði Íslands, og til enn fyllri viðurkenningar á réttarstöðu Íslands gengur Bandaríkjastj. inn á, að bæði ríkin skiptist strax á diplómatískum sendimönnum. Enn fremur skuldbinda Bandaríkin sig til að beita öllum áhrifum sínum við þau ríki, er standa að friðarsamningunum að loknum núverandi ófriði, til þess að ófriðarsamningarnir viðurkenni algert frelsi og fullveldi Íslands. Þá lofa Bandaríkin að hlutast ekki til um stjórn Íslands, hvorki meðan herafli þeirra er í landinu né síðar, og að Bandaríkin skuldbinda sig til að styðja hagsmuni Íslands á allan hátt, sjá landinu fyrir nógum nauðsynjavörum og tryggja nauðsynlegar siglingar, og loks lýsir forseti Bandaríkjanna því yfir, að þau skilyrði, sem sett eru af hálfu forsrh. Íslands, séu fullkomlega aðgengileg fyrir ríkisstjórn Bandaríkjanna. Þessi atriði í samningnum og fleiri sýna skýrt og ótvírætt, að hér er ekkert að óttast, því að auk þess, sem slíkar refsiaðgerðir brjóta í bág við þær hugsjónir í alþjóðamálum, sem Bandaríkin berjast fyrir, þá er síður en svo ástæða til að ætla, að stjórn Bandaríkjanna fari, þegar til alvörunnar kemur, að ganga á gefin loforð og gerða samninga. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en lýsi yfir, að ég mótmæli öllu undanhaldi í málinu og tek engan þátt í afgreiðslu þess á öðrum grundvelli en þeim, sem lagður var á síðasta Alþingi.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Herra forseti. Ríkisstj. hefur nú lagt fyrir Alþingi nýtt frv. til stjórnskipunarl., sem hér liggur fyrir til umr. Ég get látið nægja mjög stutta framsögu fyrir þessu máli, vegna þess, að það hefur allra mála mest - og það langbest - verið rætt meðal hv. þm., bæði á lokuðum fundi í sameinuðu Alþingi og í öllum flokkum, allt frá því að Alþ. kom saman nú á þessu sumri. Eins og kunnugt er, var í lok síðasta Alþingis samþ. svo hljóðandi þáltill.: „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna milliþinganefnd til þess að gera till. um breyt. á stjórnskipunarl. ríkisins í samræmi við yfirlýstan vilja Alþ. um, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi, og skili nefndin áliti nógu snemma til þess, að málið geti fengið afgreiðslu á næsta Alþ. Nefndin kýs sér sjálf formann. Nefndarkostnaður greiðist úr ríkissjóði.“ Það var ætlan og vilji ríkisstj., að málið yrði borið fram í frumvarpsformi á þessu Alþ. í samræmi við þessa þál. Og að þessu vann þá einnig sú milliþinganefnd, sem í lok síðasta Alþ. var kosin samkv. þessari þál., sem ég las upp. En skömmu áður en þetta þing kom saman, sköpuðust ný viðhorf í þessu mikla máli, sem ég að svo stöddu sé ekki ástæðu til að víkja nánar að. Enda eru þau nýju viðhorf öllum hv. þm. kunn og hafa mikið verið rædd. Eftir að þessi nýju viðhorf höfðu skapast, hætti stjórnarskrárnefndin störfum. En í þess stað var kosin hér innan Alþ. 8 manna nefnd, sem í voru 2 menn úr hverjum þingflokki, ríkisstj. til aðstoðar í þessu máli, til þess að leita nýrra úrræða í samræmi við hið nýja viðhorf. Og málið var mjög rætt af þeirri n. á sameiginlegum fundum ríkisstj. og n. og, eins og ég gat um, á lokuðum fundum í sameinuðu A1þ, og á mörgum flokksfundum. Eftir allar þessar bollaleggingar hefur það orðið niðurstaðan, að ríkisstj. hefur flutt þetta frv., sem hér liggur fyrir. Efni þess er, eins og menn sjá, að aftan við 3. málsgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar bætist ný málsgrein, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar Alþingi samþykkir þá breyt. á stjórnskipulagi Íslands, sem greinir í ályktun þess frá 17. maí 1941, hefur sú samþykkt eins þings gildi sem stjórnskipunarl., er meiri hluti allra kosningarbærra manna í landinu hefur með leynilegri atkvæðagreiðslu samþykkt hana.“ Hér er vísað, eins og menn sjá, til þeirra ályktana, sem Alþ. samþykkti l7. maí 1941, og er þar átt við þessar þál., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að lýsa yfir þeim vilja sínum, að lýðveldi verði stofnað á Íslandi, jafnskjótt og sambandinu við Danmörku verður formlega slitið“, og í öðru lagi við þál. um sjálfstæðismálið, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að lýsa yfir því: að það telur Ísland hafa öðlazt rétt til fullra sambandsslita við Danmörku, þar sem Ísland hefur þegar orðið að taka í sinar hendur meðferð allra sinna mála, enda hefur Danmörk ekki getað farið með þau mál, sem hún tók að sér að fara með í umboði Íslands með sambandssamningi Íslands og Danmerkur frá 1918, að af Íslands hálfu verði ekki um að ræða endurnýjun á sambandslagasáttmálanum við Danmörku, þótt ekki þyki að svo stöddu tímabært, vegna ríkjandi ástands, að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnarskipun ríkisins, enda verði því ekki frestað lengur en til styrjaldarloka.“ Það eru þessar þál., sem vísað er til í frv. Mergur málsins er sá, að eftir að þetta frv. til stjórnskipunarl. hefur verið samþ. á Alþ., kosningar hafa farið fram og endanleg samþykkt hefur farið fram á aukaþingi, þá verður eftir það, með samþykki eins þings, hægt að setja lýðveldi í stað konungdæmis og gera óhjákvæmilegar breyt. vegna niðurfellingar sambandslagasáttmálans, í stað þess að hafa kosningar á milli þess, sem stjskrbreyt. er samþ. á tveimur þingum í röð. Ríkisstj. telur, að með þessu sé stigið stórt spor og mjög greitt fyrir endanlegri afgreiðslu þessa máls. Og eftir að þetta frv. hefur náð endanlegri staðfestingu á haustþinginu, er það á valdi þess þings eða sérhvers annars þings á eftir að binda fullkominn enda á þetta mál, hvenær sem Alþ. telur, að aðstaða heimili slíkt. Þetta frv. og samþykkt þess er því alveg sama eins og við hefðum gengið frá málinu í fullkomnu formi, síðan látið kosningar fara fram og staðfest það svo á haustþinginu, þannig að Alþ. hefur alveg sama vald síðar til þess að ganga endanlega frá þessu, þegar þar að kemur eftir þeirri aðferð, sem hér er lagt til, að við verði höfð. Að vísu er hér gert ráð fyrir, að fram fari um málið almenn leynileg þjóðaratkvgr., áður en slík samþykkt Alþ. sé tekin gild, og ákvörðun Alþ. í þessu efni nái því aðeins staðfestingu, að a. m. k. helmingur kosningarbærra manna í landinu hafi mætt og goldið jákvæði við þeirri ákvörðun Alþ. Ég viðurkenni, að hér er þá gert ráð fyrir þessari þjóðaratkvgr. í stað þess að efna til kosninga. En ég veit líka, að hv. alþm. munu sammála mér um það, að það er veigamikill munur á kosningum annars vegar og þjóðaratkvgr. um sjálfstæðismálið hins vegar. Kosningar vekja úlfúð og deilur. En það mætti mega vænta þess, að þjóðaratkvgr. um sjálfstæðismálið hefði einmitt gagnstæð áhrif, sameinaði Íslendinga í eina fylkingu, þegar þeir stíga lokasporið að hinu langþráða marki í sjálfstæðisbaráttu sinni. Mér þykir rétt að taka fram, til þess að fyrirbyggja allan misskilning, að heimild Alþ. samkv. þessu frv. nær eingöngu til þess að setja lýðveldi í stað konungdæmis og gera óhjákvæmilegar breyt. vegna niðurfellingar sambandslagasáttmálans, en ekki til þess að breyta á neinn hátt annan stjórnskipun landsins, svo sem um kjördæmaskipun né neitt annað, im þess að kosningar fari fram á milli þess, sem slíkar aðrar breyt. væru samþ. Það þykir engin hætta á, að slík breyt. á stjskr., sem hér er gerð, geti skapað fordæmi, vegna þess að aðstæður eru nú algerlega óvenjulegar og konla sjálfsagt aldrei í sama formi fyrir aftur. Ég vil leyfa mér að láta þessi fáu orð nægja sem framsögu þessa máls, af því að ég veit, að allir hv. þm. hafa nú tekið ákvörðun um það, hvaða afstöðu þeir taki til þessa máls, þótt það sé stórt og merkilegt. Og ég vænti því, að það geti fengið afgreiðslu á hæstv. Alþ. í dag eða í dag og á morgun, ef þurfa þykir. Ég hef ekki talið ástæðu til þess, að málið fari til n. En ef hv. þd. vill það heldur, hef ég ekkert við það að athuga, í trausti þess, að það tefji ekki afgreiðslu málsins. En ég minnist á þann möguleika, ef hv. þm. vilja vísa þessu máli til n., hvort þeir, sem það vilja, geti ekki gengið inn á, að séð verði um, að nokkur tími líði milli 1. og 2. umr., þannig að sú athugun, sem einhverjum hv. þm. kynni að þykja æskilegt, að fram færi um málið, gæti farið fram á þeim tíma.



Ég geri nú ráð fyrir, að það muni svo verða, að landsmönnum bregði talsvert í brún, þegar þeir sjá, að frv. til stjórnskipunarl. hefur nú verið lagt fyrir Alþ., og þá með sérstöku tilliti til þess, að þeir hafa átt annars von en þess, sem hér kemur fram í þessu frv., samkv. þeim yfirlýsingum, sem gefnar voru, þegar fram fóru kosningar á þessu sumri. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja mjög sögu þessa máls, það, sem gerzt hefur í þessu máli fyrr og síðar. En ég vil þó aðeins með örfáum orðum minna á það við þessa umr. Þegar þing það kom saman, sem sleit í vor, höfðu verið gerðar samþykktir um þetta efni, nefnilega 17. maí 1941. Í þeim stóð, að Íslendingar ætluðu að stofna lýðveldi, þegar þeir álitu tímabært, þó ekki síðar en í styrjaldarlok. Í þessari yfirlýsingu Alþ. stóð enn fremur, að ekki þætti heppilegt að ganga endanlega frá þessu, eins og málin stæðu þá, en það yrði gert ekki seinna en að styrjöldinni lokinni. Hv. þdm. er kunnugt, hvað gerðist á síðasta a1lþ. Þá gengu í samband þrír stjórnmálafl. í landinu um að breyta stjórnskipun landsins. Og um skeið stóð það svo, að því var lýst yfir, að þau samtök væru um það út af fyrir sig. En ekki höfðu langar stundir liðið, áður en því var lýst yfir til viðbótar af hæstv. ríkisstj. og þeim flokkum, sem höfðu bundizt samtökum við Sjálfstfl. um að breyta kjördæmaskipuninni, að stjórnskipunarl. landsins yrði breytt eftir þær kosningar, sem fóru fram í vor, og lýðveldi skyldi verða stofnað á Íslandi. Fram að þeim tíma hafði aldrei verið stigið neitt slíkt skref eða gefin nokkur slík yfirlýsing, án þess að leita vilja hv. alþm., í hvaða flokki, sem þeir voru. Þessari reglu hafði verið fylgt, og ég vissi ekki betur en þing og þjóð væru mjög ánægð með þessar stjórnaraðferðir. En nú brá svo við, að þeir, sem stóðu að hinni stjórnarskrárbreyt., um kjördæmamálið, gáfu yfirlýsingar um aðra stjórnarskrárbreyt., án þess að um þá stjórnarskrárbreyt. væri rætt við alla flokka. Og það er ómögulegt að komast fram hjá því, að ástæðan til þess, að hér var skipt um stjórnaraðferðir, var ekki önnur en sú, að hæstv. forsrh. og þeim flokkum, sem að stjórninni stóðu, var ljóst, að þeir stóðu ákaflega höllum fæti í stjórnmálum landsins, að dómi landsmanna, með því að leggja á hilluna afgreiðslu sjálfstæðismálsins og undirbúning breyt. á stjskr. þar að lútandi, en taka upp baráttu um kjördæmabreyt. Og þessi yfirlýsing um það, að það væri ekki aðeins gengið til kosninga til þess að breyta kjördæmaskipuninni, heldur einnig til þess að stofna lýðveldi, - það er ekki hægt að komast fram hjá því að segja það, og tel ég það vægilega orðað, að þessi yfirlýsing átti að vera nokkurs konar uppbót á málstað þann, sem þeir gengust fyrir, sem því verr mæltist fyrir, eftir því sem hann var betur skýrður. Og ég hygg, að það hafi verið með ráðnum hug, að hér var breytt um stjórnaraðferð og yfirlýsing þessi gefin út, án þess að allir flokkar væru kvaddir til ráðuneytis um það, hvernig fara skyldi með þetta stærsta áhugamál landsmanna. En það hafði ævinlega verið reglan um það, hvernig ætti að koma fram í sjálfstæðismálum þjóðarinnar, að þar kæmi þingið saman sem ein heild. Og ég veit ekki til þess, að það hafi komið fyrir síðan ákveðið var að leysa þetta mál á næstunni, - mér er ekki kunnugt um, að það hafi komið fyrir hjá flokkum á Alþ., að það hafi verið reynt að nota þetta mál flokkum til framdráttar. Enda væri slíkt og er óviðunandi. En það var ekki hægt að líta öðruvísi á en að þetta væri meiningin með þessum stjórnarháttum. Málið var sett þannig fram, að jöfnum höndum og kosningarnar á síðasta vori væru flokkakosningar, þá færu þær einnig fram um breyt. á stjórnarskránni. Og það hafði ekki lengi gengið málafærslan, þangað til að því var komið, að því var haldið fram, að til kosninganna hefði verið stofnað fyrst og fremst með tilliti til stofnunar lýðveldis á Íslandi og Framsfl. væri á móti því. Og sagt var, að kjördæmaskipunin væri afleiðing þessa máls og rétt væri að breyta kjördæmaskipuninni um leið. Þetta vil ég gera athugasemdir við, hvernig þetta mál var tekið upp og hvernig á því var haldið allan þennan tíma. Nú varð niðurstaðan sú, að þó að því væri haldið fram, að þetta þing væri til þess ætlað að stofna lýðveldi á Íslandi, þá varð niðurstaðan sú, samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, að það verður ekki stofnað lýðveldi í sumar eða byggt á samþykkt Alþ. nú um það efni. Það er ljóst, að Íslandi verður ekki sett lýðveldisstjórnarskrá á þessu þingi, eins og þó var tekið greinilega fram, að um væri kosið í þessum síðustu kosningum. Og það er annað líka, sem sérstaklega ber að taka til athugunar, sem er annað höfuðatriðið í allri þessari afstöðu, eins og hún liggur fyrir. Menn voru sem sagt beðnir af hálfu þessara flokka að segja til um það, hvort þeir vildu setja lýðveldisstjórnarskrá á þessu þingi og breyta kjördæmaskipuninni. En menn hafa aldrei verið spurðir að því, hvort þeir vildu breyta kjördæmaskipuninni, en fresta að breyta stjórnarskrá landsins að öðru leyti. Og það var tekið svo mikið fram, að menn áttu að láta sér það skiljast, að breyt. á stjórnskipuninni, hvað sjálfstæðismálið snerti, væri aðalatriðið, en kjördæmabreyt. ætti að gera um leið. Og Sjálfstfl. stuðlaði þetta svona. Nú á svo ekki að ganga frá breyt. á stjórnskipuninni um stofnun lýðveldis. En svo er því bætt ofan á, að þessar breyt. á kjördæmaskipuninni hafi orðið að gera vegna loforða, sem gefin hafi verið. Og menn hafa verið ausnir ókvæðisorðum fyrir það að hafa álitið, að kjördæmabreyt. mætti bíða, og út í það ætla ég ekki að fara, nema bara að segja það, að um þær mundir, sem svo óstinnt var tekið í þetta efni, var mönnum þó ljóst, að ýmsir amamarkar voru á stofnun lýðveldis. Þjóðin hefur verið spurð um það, hvort hún vildi, að á þessu þingi væri stofnað lýðveldi og framkvæmd breyt. á kjördæmaskipuninni í sambandi við það. Nú er stjórnarskránni ekki breytt í þá átt að stofna lýðveldi, en kjördæmaskipuninni breytt og sagt, að það hafi orðið að gera það vegna þess, að því hafi verið lofað. Nú sjá menn, að það er ekki heil brú í þessari afstöðu allri saman. Og ég hygg, að þjóðinni þyki undarlegt, hvernig tekið hefur verið í tillögur framsóknarmanna um að hverfa frá breyt. á stjórnskipunarl. um sinn, þegar það kemur í ljós, að ekki á að afgreiða þetta mál á nokkurn hátt nema annan þáttinn, sem fyrir lá. Læt ég svo þetta nægja um aðdraganda málsins. Til viðbótar vil ég taka þetta fram um frv. það um breyt. á stjórnskipunarl., sem hér liggur fyrir. Það er alveg augljóst, að þessi breyt. felur ekki í sér neitt sjálfstæðismál og með henni er ekkert skref stigið í málinu. Þessi breyt. felur eingöngu í sér, hvernig landsmenn ætli sér að fara að því að stofna lýðveldi, þegar þeim þykir tímabært að gera það. Hér er aðeins um form að ræða, og þó að það geti verið nokkurt atriði út af fyrir sig, þá endurtek ég það, að með þessu er ekkert skref stigið í fullveldismálinu, það ætla ég, að öllum landsmönnum sé ljóst, og hæstv. stj. kannske bezt. Hvað, sem viðhorfinu til hæstv. stj. líður, þá skulum við játa, að það, sem í þessu máli hefur gerzt, getur kennt okkur, að við skulum aldrei framar gera okkur leik að því að draga þetta mál inn í flokkadeilur, eins og gert var við síðustu kosningar með þeim árangri, sem nú liggur fyrir. Við skulum játa, að hér hefur verið beitt aðferðum, sem við getum verið hryggir yfir, og hér hafa skeð þeir atburðir, sem við getum einnig verið hryggir yfir, að þetta þing skuli ekki stíga það spor í fullveldismálinu, sem það ætlaði sér, og þetta getur kennt okkur, að við skulum aldrei framar draga þetta mál inn í flokkadeilur á Íslandi. Ef við gætum þess framvegis, þá má að minnsta kosti segja, að við höfum nokkuð lært. Ég hef ekki rætt einstök atriði þessa stjórnarskrárfrv., en legg til, að því verði vísað til stjórnarskrárn. þessarar d. Ég tel, að n. geti lokið því fljótt, en eigi að síður finnst mér óhjákvæmilegt að vísa málinu til n., því að þótt það sé rétt hjá hæstv. forsrh., að þetta mál hafi mikið verið rætt milli flokka og þm., þá er það svo, að ég veit a. m. k. um okkur framsóknarmenn, að við höfum ekki haft aðstöðu til að kynna okkur svo nákvæmlega einstök atriði í þeim till., sem fyrir hafa legið og fyrir liggja, að ég telji það ekki heppileg vinnubrögð, að þessu máli sé vísað til n. Ég skal svo láta þetta nægja, en bið hæstv. forseta að taka þetta sem till. um að vísa málinu til n.



Alþfl. hefur fyrir löngu lýst yfir sem stefnu sinni í sjálfstæðismálinu, að á Íslandi bæri að stofna lýðveldi, þegar þess væri kostur. Það kom strax fram af hálfu flokksins í umr. um sambandið milli Íslands og Danmerkur árið 1928 og í samþykkt flokksþingsins 1940 um sama efni. Samtímis því hefur Alþfl. lýst yfir þeirri skoðun sinni, að þetta mál bæri að setja ofar öllum flokkaríg og nauðsynlegt væri, að allir flokkar gátu komið sér saman um lausn málsins og þær aðferðir, sem hafa ætti til þess að ná þessu lokamarki. Alþfl. þykist því fyrir sitt leyti hafa fylgt þeirri reglu að slá ekki pólitíska mynt úr sjálfstæðismálinu, enda þótt hann hafi haft þar ákveðna skoðun, sem hefur verið ljós öllum landslýð á löngu tímabili. Ég vil ekki frekar en aðrir víkja nú að því viðhorfi, sem áhrif kynni að hafa á, hvernig og hvenær væri hægt að stíga það lokaskref, sem allur þingheimur kom sér saman um 17. maí 1941, og vil ekki fara út í þær umr., sem orðið hafa um það, nema sérstakt tilefni gefist til. Ég vil aðeins taka fram, að Alþfl. getur, eins og sjálfstæðismálið liggur fyrir nú, fylgt því stjórnarskrárfrv., sem hér liggur fyrir til 1. umr., m. a. af því, að með því frv. eru gerðar ráðstafanir til þess að auðvelda að framkvæma endanlega lausn málsins, þegar kominn er sá tími, hvort sem er fyrr eða síðar, að lokaskrefið verður stigið. Að öðru leyti þarf ég ekki að fara út í efni stjórnarskrárfrv. Það er skýrt og greinilegt, og hæstv. forsrh. hefur með framsögu sinni skýrt það svo, að það liggur í augum uppi, til hvers er ætlazt með frv. Ég er þeirrar skoðunar og Alþfl., að með þessu sé lagt inn á leið, sem auðveldar lausn málsins, þegar að því kæmi, að tímabært þætti og eðlilegt að stíga síðasta skrefið. Ég vil svo að lokum, fyrst hv. 1. þm. S.-M. óskaði þess fyrir hönd síns flokks, að málið fari til n., taka fram, að Alþfl. hefur ekkert við það að athuga, ef einhver flokkur óskar eftir því, og tel sjálfsagt, að jafnmikilsverðu máli verði vísað til n., þó að það sé vitað, að á þessu þingi hafi þetta mál verið rætt ýtarlega milli þingflokkanna og innan hvers þingflokks fyrir sig og á lokuðum þinglaunafundum. Ég tel því sjálfsagt að verða við þeim eðlilegu óskum, sem fram koma um, að málið verði athugað í stjórnarskrárn., sem þegar hefur verið kosin, og mun ég því styðja þá till., að málinu verði vísað til stjórnarskrárn.



Ég get nú sagt það, að ég tek undir hvert orð í ræðu hv. þm. Borgf., en vil þó ekki láta hjá líða að skýra afstöðu mína nánar. Mér þykir það hörmulegt, að ekki skuli tekið djarflegar á en í þessu frv. Því var beinlínis heitið af Sjálfstfl. við síðustu kosningar, að það yrði gert á þessu þingi, og við, sem vorum í framboði fyrir Framsfl., sögðumst vilja gera hið sama. Ég álít það beint manndómsleysi að leka niður í þessu máli, eins og nú stendur til. Hvenær skyldu erlendar þjóðir ýta undir okkur að lýsa yfir fullu sjálfstæði, ef við þorum ekki að gera það sjálfir? Hvenær verður okkur stætt, ef við reynum ekki að standa nú á eigin fótum? Þjóðin hefur hlakkað til þeirrar stundar, þegar lýst yrði yfir óskoruðu sjálfstæði, og ég er sannfærður um, að sú yfirlýsing nú mundi vekja almenna hrifningu landsmanna. Þó að segja megi, að úr ákafa manna hafi dregið um málið, er það ekki af því, að menn sjái ekki mikilvægi þess og meti það umfram allt. Ég get ekki að svo komnu máli rætt um það, hvað þingið hræðist, hef ekki verið leystur frá þagnarskyldu um það. Ég hef athugað þær ástæður og virði þær að verðleikum, en get ekki séð, að þær séu þannig vaxnar, að við þurfum þeirra vegna að leka niður í sjálfstæðismálinu. Eins og ég virði þar annarra manna rök, verð ég að virða þau rökin, sem við hv. þm. Borgf. teljum miklu sterkari, að engan afslátt beri að gera í málinu. Ég veit ekki betur en við séum vopnlaus þjóð og hlutlaus og munum halda hlutleysi okkar eins og við höfum stöðugt gert. Hví skyldum við þá óttast, að stórþjóðir hremmi okkur fyrir það, að við höldum fast á rétti okkar? Ég skammast mín fyrir að láta það út úr mér og sé þó ekki, hvað ætti annað að vera: Þið hv. þm. þorið ekki að halda fast á þessu máli. - Þegar stríði lýkur, veit ég, að það verður okkur til bölvunar að hafa ekki slitið sambandinu við Danmörku. Það veldur mér mestu vonbrigðum og sárri sorg, að Alþ. skuli hafa tekið þessa stefnu. Úr því að við erum búnir að segja, að lýðveldi eigi að stofna á þessu þingi, verðum við að efna það heit eða liggja dauðir ella. Og ég held, að í stað þess, að í flestum málum hættir okkur til að vera harðir flokksmenn fyrst og fremst, ættum við í þessu máli að vera linir flokksmenn, en harðir og sjálfstæðir Íslendingar.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég tel mér ekki fært á þessu stigi máls að gera athugasemdir við ræður hv. þm. Borgf. og hv. 1. þm. Skagf. og sé ekki heldur ástæðu til að deila við hv. 4. þm. Reykv. né hv. 1. landsk. En ég vil skýra hv. 1. landsk. frá því, að þegar er þessu máli er lokið, mun ríkisstj. láta leggja fyrir þingið þáltill. um, að aukið verði í stjórnarskrárnefnd, þannig að hún verði skipuð alls átta mönnum, fulltrúum allra þingflokka, tveim frá hverjum. Hv. 1. þm. S.-M. sagði, að ríkisstj. og ekki sízt ég persónulega hefði farið með fullyrðingar um, að lýðveldi yrði stofnað á þessu þingi, og án þess að ég hefði haft samráð um það við aðra flokka. Ég sagði í ræðu, sem þm. munu eiga kost á að lesa, að lagt mundi verða fyrir þingið frv. í samræmi við það, sem samþ. var um málið á síðasta þingi, - ekkert umfram það, að ríkisstjórnin mundi eiga þátt í undirbúningi þess, sem Alþ. vildi gera í málinu, - í samræmi við þál. frá 17. maí 1941. Þegar ég síðar í blaðaviðtali lýsti afstöðu minni, var mér kunnugt um, að fulltrúar Framsfl. í stjórnarskrárn., þeir hv. þm. S.-Þ. og hv. þm. Str., eða a. m. k. hinn fyrrnefndi, formaður flokksins, höfðu sömu afstöðu og ég um framkvæmd málsins á þessu þingi, og hafði ég ástæðu til að halda, að þar með væri vilji Framsfl. í málinu ljós orðinn. Áður en nokkru var lýst yfir af minni hendi, hafði fullkomin eftirgrennslan farið fram um þann flokksvilja. Nú heldur hv. 1. þm. S.-M. þeirri fjarstæðu fram, að Sjálfstfl. hafi hreyft þessu máli til þess að dreifa óánægju, sem upp hafi verið komin vegna kjördæmaskipunarmálsins. En það mál var réttlætismál og þurfti engra afsalna við. En þessi getsök þnl. sýnir vilja til að blanda því saman við þetta mál, sjálfstæðismálið, sem ætti að vera yfir allt slíkt hafið. Ástæðurnar fyrir því, að ekki er hægt að afgreiða sjálfstæðismálið, eru öllum þm. kunnar, þó að ekki sé hægt að gera þær hér að umtalsefni. Mér þykir vænt um yfirlýsingu þess hv. fulltrúa Framsfl., sem síðast talaði, um vilja sinn, hafinn yfir flokkadeilur. Og það hefur aldrei verið og mun aldrei verða vilji Sjálfstfl. að gera þetta að flokksmáli. Hv. 1. þm. S.-M. vildi slá því föstu í fyrsta lagi, að á þessu þingi hefði ekki verið stofnað lýðveldi og í öðru lagi gætu aðgerðir, sem fólgnar eru í þessu frv., aldrei orðið grundvöllur að stofnun lýðveldisins. Þetta er fullkominn misskilningur. Einmitt á grundvelli þessa frv. mun verða stofnað lýðveldi á Íslandi. Í frv. felst ekkert nema það, að Alþ. getur, eftir að frv. er orðið að l., með einni þingsamþykkt stofnað 1ýðveldið, bæði sett forseta og rofið sambandið við Danmörku að fullu, getur gert það án þingirofs og kosninga, svo sem lýst hefur verið fyrir hv. þd. Í haust getum við þá stigið hið endanlega spor og stofnað lýðveldið, ef ástæður aðrar banna ekki. Og það og ekkert meira hefði verið hægt að gera, þó að við hefðum nú samþ. stjórnarskrárfrv. um það. Ef Íslendingar telja sig hafa ástæður til að stofna lýðveldi sitt í haust að dómi Alþ., verður það gert.



Ég undrast þessa ræðu hæstv. forsrh., þó að ég hafi áður heyrt margt af hans munni til að undrast yfir. Ég gat ekki betur skilið en hann segðist hafa lýst yfir því fyrir síðustu kosningar, að fyrir þetta þing yrði lagt frv. til að framkvæma nú þegar í haust fyrirætlanirnar um stofnun lýðveldis og á engu stigi málsins hafi hann afráðið neitt án þess að leitast fyrir um vilja Framsfl., vinna í samráði við hann, eins og sjálfsagt var. Ekkert sýnir betur en þetta, hvernig maður þessi hæstv. forsrh. er, - það, sem hann segir, virðist ekki vera að marka. Það, að hann telur sig vinna í fullu samráði við Framsfl., þýðir, að hann leggur til að afgreiða málið í haust þvert ofan í tillögur Framsfl., sem vildi láta nefnd athuga það rækilega til fullkomnari afgreiðslu síðar. Hann telur, að ekkert skref hafi verið stigið án þess að bera það undir alla flokka, fullkomin eftirgrennslan hafi farið fram um vilja Framsfl. Ekkert af þessu gefur rétta hugmynd um meðferð hans á málinu, meðferð, sem öll hefur miðað að flokkshagnaði hans sjálfs og því að gera á eftir Framsfl. tortryggilegan í málinu, honum væri ekki trúandi til neins. Hver maður, sem kom á kosningafundi í vor, hlaut að taka eftir viðleitni sjálfstæðismanna til að eigna sér sjálfstæðismálið, en tortryggja framsóknarmenn. Svo talar þessi hæstv. ráðh. um það af mikilli vandlætingu, að framsóknarmenn hafi byrjað á að blanda þessu máli saman við kjördæmabreytingarmálið. Hann taldi það fjarstæðu, að kjördæmaskipunarmálið þyrfti nokkurrar afsökunar við, og það sýni, hve ég seilist langt til raka. En hvernig stóð þá á því, að Sjálfstæðisfl. hagaði því þannig, að hann skaut því aftur fyrir sjálfstæðismálið í kosningunum? Hvernig stóð á því, ef þetta mál var ekki nema sjálfsagður og réttmætur hlutur? Við vitum, að hæstv. forsrh. tók þetta mál upp til þess að draga úr óánægjunni með kjördæmamálið og ekki aðeins með málið sjálft, heldur með alla þá óheill, sem því fylgdi, eins og á stóð. Það er ekki hægt annað en ásaka hann fyrir að leiða sjálfstæðismálið úr eðlilegum farvegi til þess eins að reyna að draga úr óánægju með hitt málið og hafa gefið yfirlýsingar í sjálfstæðismálinu, án þess að þær væri að marka, en hins vegar engar yfirlýsingar gefið um það, hvað taka skyldi til bragðs, ef málum kynni svona að fara sem orðið er. Þá er sú lausn, sem hér liggur fyrir í frumvarpsformi. Hæstv. forsrh. heldur því fram, að hér sé stigið mjög merkilegt spor. En um það vil ég aðeins leyfa mér að vísa til þess, sem hv. þm. Borgf. sagði, en hann lét svo um mælt, að hér væri verið að gera ráðstafanir til þess að greiða fyrir lausn málsins síðar meir, þegar til þess kæmi að stofna lýðveldið, en annars fælist það eitt í frv. að leggja málið á hilluna. Þetta er alveg rétt, en ýmsir telja, að það sé hægt að gera á einfaldari hátt með því að fara aðra leið. - Af því að ég vil ekki lengja umr. að óþörfu, vil ég ljúka máli mínu með því að lýsa yfir því, að Framsfl. stendur í þessu máli á þeim grundvelli, sem markaður var hér á þingi 17. maí 1941, og þykist ég vita, að hið sama eigi við um hina flokkana.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég þarf ekki miklu að svara hv. 1. þm. S.-M. en get að mestu látið mér nægja að vísa til fyrri ræðu minnar. Það er öllum vitanlegt, að afstaða framsóknarmanna í þessu máli markast ekki af því, að þeir séu lélegri sjálfstæðismenn en aðrir hv. þm. í þeirri merkingu orðsins, sem hér kemur til greina, heldur hinu, að þeir voru á móti breytingunni á kjördæmaskipuninni og þess vegna á móti kosningum, og af þeirri ástæðu urðu þeir svo að vera á móti því, sem felst í þessu frv. Þetta er alveg tæmandi skýring á afstöðu flokksins, og ætti því hv. 1. þm. S.-M. ekki að vera að leitast við að villa mönnum sýn um hugarfar sitt og flokksins í sjálfstæðismálinu. Af þessari ástæðu gat Framsfl. ekki verið með í afgreiðslu þál. um stjórnarskrárn., en þegar búið var að samþ. hana gegn atkv. framsóknarmanna, kusu þeir menn í n. og vildu taka þátt í störfum hennar einmitt vegna þess, að þeir eru ekki síður skeleggir í sjálfstæðismálinu en aðrir. Ég vissi a. m. k. um afstöðu hv. formanns Framsfl. í málinu, og eins má minna á það, að blað flokksins, „Tíminn“, hefur hvað eftir annað verið að nudda um það, að Sjálfstfl. væri enn að druslast með konung, en telja verður, að slíkt sé mælt fyrir munn flokksins, fyrst ekki hefur komið annað fram. Ég legg áherzlu á það, að yfirleitt hefur ekki verið farið dult með, hver er afstaða Framsfl. í þessu máli, þó að ræða hv. 1. þm. S.-M. gæti gefið í skyn, að flokkurinn væri tregari í málinu en aðrir flokkar. En ég held, að ég megi fullyrða, að hv. formaður flokksins hefur verið einn þeirra, sem harðast hafa viljað fara um lausn þessa máls, og er ekki ástæða til annars en ætla, að flokkurinn hafi staðið á bak við hann í þessum efnum. Varðandi hjálp þá, er hv. 1. þm. S.-M. sótti til hv. þm. Borgf., er það að segja, að það var gott, að hann skyldi geta leitað skjóls hjá jafngömlum og mætum, þm., en þetta varpar þó ekki neinu nýju ljósi á málið sjálft, heldur miklu fremur skapferli hv. 1. þm. S.-M. sjálfs.

Sigurður Kristjánsson Hv. þm. mun vera kunnugt, að ég hefði viljað ganga lengra en gert er í þessu frv. Ég get að sönnu ekki farið langt út í það mál, enda hvílir á því hálfgerð þagnarskylda, eins og mönnum er kunnugt, að því er snertir orsakir þær, er til þess liggja, að ekki var afgreidd fullkomin lýðveldisstjórnarskrá á þessu þingi, eins og undirbúið var með störfum mþn. En í grg. er gefið í skyn, að skapazt hafi ákveðnir örðugleikar, þó að þeir hafi reynzt misjafnlega ægilegir í augum ýmissa hv. þm. Ég er einn þeirra þm., sem litið hafa svo á, eins og hv. þm. Borgf., að fara bæri nokkuð djarflega að málinu, - djarflegar en ýmsir aðrir hafa viljað fara, - en ég vil þó gjarnan benda hv. þm. S.-M. á það, að hann ætti að hreinsa fyrir sínum eigin dyrum, áður en hann fer að bregða öðrum flokkum um óákveðna afstöðu, því að til þessa hefur ekki tekizt að fá flokk hans til þess að sýna ákveðinn lit í því. Þó að ég efist ekki um, að formaður flokksins sé skeleggur í málinu og ég hafi heyrt hann tala um það mjög að mínu skapi, þá er víst, að flokkurinn í heild lítur ekki svo á, að ráða beri því til lykta fyrst um sinn. Ég er nú kominn í þann vanda að ákveða afstöðu mína til þessa frv., sem gengur skemmra en ég hefði kosið, en ég er vanur því oftast nær að taka skárri kostinn af tveimur misjöfnum, ef bezti kosturinn er ekki fáanlegur, og þess vegna mun ég greiða atkv. með frv. Hv. 1. þm. S.-M. sór mjög fast fyrir, að það hefði verið borið undir flokk hans, er ákvarðað var að ráða stjórnarskrármálinu til lykta á þessu þingi og hinu næsta. Mér finnst hv. þm. fullákafur í að auglýsa tregðu sína gagnvart þessu máli. En eins og kunnugt er, lá fyrir síðasta þingi þáltill. frá nokkrum framsóknarmönnum, þar sem lagt var til, að kosin yrði 7 manna mþn. til þess að endurskoða rækilega stjórnarskrá ríkisins, og skyldi n. miða starfsemi sína við það, að Ísland sé fullvalda ríki á traustum lýðræðis- og þingræðisgrundvelli. Við sjálfstæðismenn gerðum brtt. við þáltill., og var hún samþ. Bar ekki annað á milli en það, að í okkar till. var gert ráð fyrir 5 manna n. og að n. skilaði áliti svo snemma, að hægt yrði að ráða málinu til lykta á þessu þingi. Mér sýnist því málið liggja ljóst fyrir. Báðir flokkarnir vilja láta gera Ísland að sjálfstæðu lýðstjórnarríki, og þeir lýsa yfir þessu í kosningabaráttunni. Ágreiningurinn er um það eitt, hvort gera eigi þetta strax eða slá því á óákveðinn frest. Það er alrangt, þegar verið er að ásaka sjálfstæðismenn um, að þeir hafi haft málið til þess að gylla sig við kosningar, því að í málinu var aðeins ágreiningur varðandi það, hvenær ætti að framkvæma það. Hin ásökunin, um tregðu sjálfstæðismanna í málinu, er jafnfjarstæð, því að ef hægt er að ásaka nokkurn flokk um tregðu í málinu, þá er það Framsfl. Hann vildi ekki láta málinu í té styrk til þess, að það yrði leyst á þessu þingi.

Vildi Sjálfstfl. það?

Já, og hann bauð það, en Framsfl. hafnaði því. Þetta er hægt að sanna skjallega, og ég get sagt það til huggunar hv. þm., að það skal verða birt. Læt ég svo þetta nægja sem grg. fyrir mínu atkvæði.



Ég hygg, að mörgum hafi komið það á óvart, í hvaða búningi þetta mál kom fram. Kosningarnar síðast liðið vor gáfu reyndar vísbendingu um það, að fullnaðarafgreiðsla málsins skyldi fást á þessu þingi og þá skyldi endanlega gengið frá stjórnskipunarl. ríkisins. Þetta fyrirheit var gefið og er alþjóð kunnugt. Þegar málið var rætt á síðasta þingi, þá töldum við framsóknarmenn ekki hyggilegt að ráðast í stjórnarskrárbreyt. nema því aðeins, að stjórnarskráin væri jafnframt öll tekin til rækilegrar endurskoðunar, bæði þau mál, sem lúta að þessu atriði, er hér um ræðir, og önnur, eins og t. d. kjördæmaskipunarmálið. En við töldum, að þá væri ekki hægt að gera málið svo vel úr garði sem þyrfti, og rökstuddum það svo, að leggja yrði mikla vinnu í málið, svo að hægt yrði að flytja það þjóðinni í slíkum búningi, að við væri hlítandi. Sumir töldu, þar á meðal hæstv. ríkisstj., að nota mætti tímann milli þinga til undirbúnings málinu, en við töldum, að ekki mundi vinnast tími til þess, þótt ekki væri af öðrum ástæðum en þeirri, að þeir menn, sem áttu að vinna að undirbúningi þessum, mundu verða bundnir við kosningar. Einnig var það skoðun okkar, að ekki mætti hreyfa við stjórnarskránni, nema þetta mál, sem frv. fjallar um, yrði tekið þar til meðferðar líka. En til þess að friða samvizku okkar og þeirra, sem líkt litu á, var sagt, að þetta mundi verða gert á næsta þingi. Ég taldi, að ekki mundi vinnast tími til þess, og lét þess um leið getið, að hæpið væri, að atburðarásin yrði slík, að hægt yrði að gera þetta. Um slíkt var vitanlega ekkert hægt að fullyrða á því stigi málanna, en þetta frv. er vissulega sönnun þess, að við höfum reynzt sannspáir. Ég verð að segja, að ég tel það illa farið, að gengið var inn á þá braut að hrófla við stjórnarskránni, án þess að það væri gert í samráði við alla þingflokkana. Síðan 1918 hefur ekkert slíkt spor verið stigið, án þess, að allir væru þar með í ráðum, en á síðasta þingi er svo breytt út af þessu. Maður er að vísu nokkuð bundinn af því, sem fram hefur komið, og fyrir þá sök er ekki hægt að taka þetta mál þeim tökum, sem vert væri, en það er óhætt að segja, að með þessu er ekkert spor stigið, sem horfi málinu til lausnar. Með þessari breytingu er það eitt unnið, að betur er hægt en áður að fara á bak við þjóðina. Það atriði, sem málið fjallar um, er líka þess eðlis, að það þarfnast ekki sérstaks frv. Þar mundi nægja yfirlýsing af hálfu þingsins, enda er það svo rækilega undirstrikað af hæstv. stj., hvers eðlis málið er, að um leið og óskað er eftir því, að þingið samþ. frv., á að skipa stjórnarskrárn., sem á að gera till. um fyrirkomulag á okkar æðstu stj. Það er ekki lítið mál, og því skiptir það mjög miklu, hvernig frá því verður gengið. Og ég kann því illa, er rofin er sú venja, sem viðhöfð hefur verið, þegar um það hefur verið að ræða að breyta stjórnarskránni. Það hefur til þessa aldrei verið gert nema með þingrofi og kosningum, þar sem þjóðinni hefur verið veittur kostur á að dæma um breytinguna. Nú á að gera þetta á einfaldari hátt. Og það sýnir, hve menn eru í rauninni hræddir við þessa braut., sem hér er farið út á, að í grg. er það tekið fram, að með þessu sé ekkert fordæmi gefið um breytingar á stjórnarskránni síðar meir. Það þykir ástæða til að taka stranglega vara fyrir því, að þetta verði gert aftur einhvern tíma í framtíðinni. Ég vil vona, að ávextir þessa máls verði ekki eins ógiftusamlegir og ætla mætti af því, hvernig til þess er stofnað. Það kom fram í ræðu eins hv. þm., að þetta mál lægi ljóst fyrir og hefði verið rætt rækilega milli þingflokkanna. Já, það er rétt, að þingflokkar hafa rætt það með sér, en ég veit ekki til, að leitað hafi verið álits míns flokks um það, hvernig það fyrirkomulag eigi að vera, sem ætlazt er til, að verði okkar æðsta stjórnskipulag. Það hefur að vísu verið rætt um það, að stofna eigi lýðveldi, og um það eru allir sammála, en um hitt hefur ekkert verið talað, hvert vald æðsti maður lýðveldisins ætti að hafa. Mér finnst kynlegt, þegar talað er um, að þetta frv. sé skýrt, því að það segir ekkert um búning málsins, og hann finnst mér skipta mestu máli. - Ég skal ekki fjölyrða um, hvort þetta mál sé dregið inn í flokkadeilur, en vil aðeins segja það, að betra hefði verið við síðustu kosningar, að þeir, sem bera þetta frv. fram, hefðu sýnt minna yfirlæti þá en þeir gerðu í þessu máli. Ég hygg, að framkoma þessara manna í málinu nú staðfesti þá skoðun framsóknarmanna, að þetta mál skyldi ekki upp tekið nema rækilega undirbúið. Eg vona, að þótt svona hafi tekizt til um undirbúning málsins nú, þá standi allir saman um lausn þess að lokum. En það verður að vera öllum ljóst, jafnt utan þings sem innan, að draga það ekki inn í flokkadeilur né veitast sérstaklega að þeim mönnum, sem ef til vill virðast deigir, er til kastanna kemur. - Það eru atriði í stjórnarskránni nú, sem ég get vel skilið, að menn vilji losna við, en þessi yfirlýsing í þessu frv., sem hér er um rætt, bætir ekkert úr skák, því að hin hvimleiðu ákvæði standa eftir sem áður í stjórnarskránni, enda þótt þetta frv. verði samþ. - Ég gef ekki um að fjölyrða mikið um þetta mál, enda þótt ýmis atriði hafi komið fram í umr., sem gefi tilefni til, að á þau sé minnzt. Ég var mjög undrandi á ræðu hv. 3. landsk., er hann sagði, að Framsfl. hefði verið tregur í þessum málum, og vil ég vísa þeim ummælum aftur til föðurhúsanna. Það hefur ekki staðið á Framsfl. að stíga mikilvæg spor í málum, en það var á allan hátt eðlilegt, að við biðum eftir till. frá hæstv. ríkisstj. og þeim, sem að málinu stóðu með henni, því að það var ekki í okkar verkahring að gera till. um lausn málsins. Okkur var skákað til hliðar á síðasta Alþingi, og umr. í blöðum og á kosningafundum í vor voru á þá leið, að okkar liðsinnis væri ekki þörf. Þar að auki höfðum við varað við að taka málið upp á þessum grundvelli. Í því sambandi vil ég benda á till. okkar til þál. á síðasta Alþingi, sem hv. 3. landsk. vitnaði í, en hann dró það af till., að við værum andvígir málinu, og það er misskilningur, sem ég vil hér með leiðrétta. Ég vil geta þess, að mér finnst undarlegt að taka hér aukaatriði, en skilja eftir mikilvægari atriði, sem var frestað í vor og er enn frestað að öllu leyti. Þetta frv. hér styttir ef til vill leiðina að markinu, en það er borið fram á óviðfelldinn hátt, og ég vil, að sleginn verði varnagli við, að það verði gert aftur. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta frekar að sinni, en vona, að þetta víxlspor, sem hér hefur verið stigið, endurtaki sig ekki og við náum því marki slysalaust, sem við allir keppum að. Að lokum þetta: Ég vona, að þeir menn, sem bera höfuðábyrgð á málum þjóðarinnar, hafi það í huga, að þetta mál er þjóðinni mikils virði, og þeir gæti meir í varúðar framvegis en þeir hafa gert nú.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ræða hv. 1. þm. Árn. kom mér mjög á óvart. Efnið var í stuttu máli það, að annars vegar í þessu máli stæði ríkisstj. og þeir, sem vildu ásamt henni samþ. þetta frv., en hins vegar hv. 1. þm. Árn. og hans flokksmenn, sem vildu gera sem minnst úr frv. Þessi hv. þm. veit vel, að eigi er hægt á þessu þingi að stíga fullnaðarspor í málinu. Hann veit og, að ekki er hægt að gera allt í einu, og einnig er honum kunnugt um, að allt, sem hér er gert, er í samræmi við vilja Framsfl. Ég skal ekki ræða einstök atriði í ræðu hv. 1. þm. Árn., því að þess gerist ekki þörf, en mér þykir leiðinlegt, ef það gæti litið svo út af ræðu hans og fleiri hv. þm. úr hans flokk, að vilji Alþ. í málinu sé annar en hann er í raun og veru. Ég hygg, að þessi ágreiningur, sem hér hefur komið upp, sé í raun og veru ágreiningur um kjördæmamálið, en ekki þetta mál, sem hér er til umr.



Mér finnst hlálegt að heyra hæstv. forsrh. gera tilraun til að slá því föstu, að allt í þessu máli sé gert í samræmi við vilja Framsfl., því að hæstv. ráðl. veit vel, að svo er ekki og þetta mál var ekki borið undir Framsfl., frá því þjóðstjórn sleit störfum og þar til fyrir skömmu. Enn fremur sagði hann, að afstaða Framsfl. markaðist nú af kjördæmamálinu, og er slíkt algerður misskilningur. Þegar stjórnarflokkarnar eru búnir að afgr. kjördæmamálið, þá breyta þeir um stefnu í þessu máli frá því, sem ákveðið var 17. maí 1941. Framsfl. ætlaði að vera með í því, sem hinir flokkarnir fyrst lögðu til, en síðan fór samvinnan út um þúfur. Hæstv. forsrh. gerir sér nú miklar áhyggjur út af Framsfl. og telur hann tregari til fylgis þessu máli en Sjálfstfl. og reynir að láta skugga falla á hann, en ég held, að hæstv. ráðh. geti alveg sparað sér þessar áhyggjur. Yfirlýsingar hæstv. forsrh. nú eru í fullu ósamræmi við yfirlýsingar hans í vor, þegar hann sagði, að Framsfl. væri til einskis nýtur, en Sjálfstfl. hefði forustuna í sjálfstæðismálinu, og líkt þessu var komizt að orði í stærsta blaði Sjálfstfl. 5. júlí í sumar. Það átti að fá fólk til að skilja, hvernig Framsfl. væri, - að honum væri ekki treystandi til neins. Sannleikurinn er sá, að sú afgreiðsla, sem þetta mál er að fá nú, varpar engum ljóma yfir núv. hæstv. ríkisstj. og þá, sem með henni standa að þessu frv., og það er engin hætta á, að nokkur skuggi falli á Framsfl. í málinu, þegar hann var ekki með í þessum leik. Hæstv. forsrh. getur þess vegna vel sparað sér þær áhyggjur, sem hann hefur af því. Hv. 3. landsk. talaði um þetta mál og gat þess, að stærsti flokkur þingsins, Framsfl., hefði ekki staðið sig þannig í þessu máli, að honum bæri að gera það að umtalsefni. Það var óhjákvæmilegt fyrir þá, sem hlustuðu á ræðu þessa hv. þm., að skilja hana öðruvísi en þannig, að Sjálfstfl. væri forkólfur málsins, en Framsfl. til einskis nýtur. Mér finnst einkennilegt, að þeir menn, sem ekki þurftu eða vildu aðstoð Framsfl. í málinu, skuli tala svona. Ég skal ekki frekar gera þetta að umtalsefni, en það er upplýst mál, að það var Sjálfstfl., sem kom með till. um, að lýðveldi skyldi ekki stofnað á þessu sumri, og þess vegna er enginn fótur fyrir því, sem mér fannst liggja í orðum hv. 3. landsk., að allt hafi strandað á Framsfl. Ef til vill hefur þetta verið óviljandi hjá þessum hv. þm., en ég fékk ekki skilið ræðu hans á annan hátt. Það er því í fyllsta máta óviðeigandi að vera með dylgjur um það í garð Framsfl., að hann sé að tregðast við að veita þessu máli framgang og endanlega lausn. Það þarf ekki að ásaka Framsfl. um fylgileysi í þessu máli.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég vil aðeins taka það fram, að gefnu tilefni, að það, sem ég hef hér talað um afstöðu Framsfl. í þessu máli, hefur ekki byggzt á neinum einkaviðtölum við formann eða aðra þm. flokksins, heldur á því, sem opinberlega hefur komið frá þeim flokki í blaðagreinum og á öðrum opinberum vettvangi. Ég hef ekki minnzt á Framsfl. í sambandi við þetta mál af neinni umhyggju fyrir honum, heldur af umhyggju fyrir málinu. Lokaorð mín við umr. í útvarpinu, þær er fóru fram fyrir kosningarnar í sumar, voru þau, að það væri gott til þess að vita, að það væri þó eitt mál, sem allir flokkar væru sameinaðir um, sjálfstæðismálið, sem biði úrlausnar. Og það sannar bezt, að ég leit ekki á þetta mál sem mál einhvers sérstaks flokks; heldur mál allra flokka. Framsfl. stóð að því einhuga í stjórnarskrárn., að málið yrði leyst nú í sumar eða haust, eins og bezt sést af því, sem bókað er í fundarbók stjskrn. frá 11. júlí þ. á. Hv. þm. S.-Þ. greinir frá því, að hann muni vera fjarverandi um nokkurn tíma, og segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vil þó vegna annarra nefndarmanna taka fram þá persónulegu skoðun mína, að ég tel sjálfsagt að ljúka nú í sumar eða haust sambandsslitum við Danmörku á grundvelli yfirlýsingar Alþ. 17. maí 1941, með þeim hætti, að stofnsett verði ísl. þjóðveldi, þar sem forsetinn tekur við starfi konungs, eftir því sem eðli málsins leyfir. Þessa breytingu, vil ég mæla með, að þjóðin framkvæmi annað hvort með vel undirbúnum þjóðfundi eða með stjórnskipunarl., sem fái fyrst endanlegt gildi við almenna atkvgr. allra kjósenda í landinu. Nokkru síðar lætur hv. þm. Str. á stjskrn.fundi bóka það eftir sér, sem ég skal einnig lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „HermJ lýsti yfir því, að hann væri fyrir sitt leyti samþykkur bókun þeirri, er JJ kom með á fundi n. 11. þ. m., enda kunnugt um hana áður.“ Hér er það sem sagt skýrt tekið fram af tveimur foringjum Framsfl., að þeir voru þessu samþykkir. Ef það var glapræði af öðrum flokkum að ganga djarft til þessa máls, þá er Framsfl. samsekur. En hér er við engan að sakast, því að það eitt var gert, sem rétt var og sjálfsagt. Ég segi það vegna málsins sjálfs, að enginn ágreiningur hafi verið í málinu, en af öðrum og óvæntum viðhorfum gat ekki orðið úr því, að við legðum það frv. fram, er í upphafi var ætlazt til, að lagt yrði fyrir þing það, er nú situr.

Jörundur Brynjólfsson Hæstv. forsrh. taldi, að ég mætti bezt vita það, að sú stjórnarskrárbreyt., sem gerð yrði nú, gæti ekki öðlazt gildi fyrr en á næsta þingi, í hvaða búningi, sem málið hefði komið fram. Þetta veit ég mæta vel. En það snertir býsna lítið kjarna þess máls, sem við erum að ræða um. Og það er áreiðanlegt, að sú stjórnarskrárbreyt., sem boðuð var á síðasta vori og vikið var að m. a. við kosningarnar, að framkvæmd yrði á þessu þingi, átti að vera allt annars eðlis en þessi stjórnarskrárbreyt., sem fyrir liggur nú, og það var gert ráð fyrir því, að hún öðlaðist gildi á næsta þingi. Mér virtist hæstv. ráðh. telja, að við hlytum að gera einhverja breyt. í þessa átt, þar sem við hefðum talið upphaflega, að það væri óhjákvæmilegt að breyta stjórnarskránni nú öðruvísi en greinir í þessu frv. snertandi undirbúning málsins, því að í þessu frv. er aðeins greiddur vegurinn að því að gera hina reglulegu stjórnarskrárbreyt. En ég vil vona, að hæstv. ráðh. gæti þess, að það, sem við héldum fram í þessu efni, var, að við töldum óframkvæmanlegt að gera nokkra stjórnarskrárbreyt. öðru vísi en svo, að þau atriði yrðu tekin strax með við hina fyrstu stjórnarskrárbreyt., sem boðað var í vor, að breytt yrði nú og á næsta þingi, en að því yrði ekki slegið á frest, þegar farið væri að breyta stjskr. á annað borð, því að þær breyt. væru höfuðatriðin, sem breyta þyrfti, og allt annað væru smámunir hjá þessu. Eigi að síður var hnigið að því ráði hjá hæstv. ríkisstj. og flokkum þeim, sem að henni standa, að breyta stjskr. í öðru atriði. En þá var lofað, að á þessu þingi yrði gerð fullkomin stjórnarskrárbreyt., sem yrði um stofnun lýðveldis, og gengið frá skipun á æðstu stjórn landsins. Nú liggur þetta frv. fyrir. Menn sjá, í hvaða búningi það er. Það er vissulega allt annað en það, sem rætt var um. Það snertir í raun og veru ekki kjarna þessa máls. Breyt. á æðstu stjórn ríkisins er algerlega ógerð af hálfu þingsins eftir sem áður. En það má segja, að samþykkt þessa frv. greiði götu þeirra breyt. með því að fá umboð fyrir fram hjá þjóðinni til þessara breyt., svo að þingið geti gert þær með þeim skilyrðum einum, að slík breyt. verði lögð undir þjóðaratkvæði og þjóðin eigi þá þess kost að játa eða neita. Aldrei hefur stjórnarskrá vorri verið breytt með slíkum hætti. Þessu máli hefur verið gert þannig öðruvísi undir höfði en nokkurri annarri stjórnarskrárbreyt., sem gerð hefur verið. En, sem betur fer, er gert ráð fyrir, að stjórnarskrárbreyt. verði framvegis ekki heldur gerð með þessu móti. Það er ekkert við þessa stjórnarskrárbreyt., sem hér liggur fyrir, unnið annað en þetta, að það er gert mögulegt fyrir hæstv. Alþ. að gera þá breyt., sem það kann að koma sér saman um, og þjóðin hefur ekkert um þá breyt. að segja öðruvísi en að játa eða neita. Og eftir eðli þessa máls, þykir mér þetta býsna óviðfelldinn frágangur á slíku máli sem breyt. á stjórnarskrá ríkisins, svo að ekki sé viðhaft sterkara orð. Upphaf 1. gr. frv. ber þetta líka greinilega með sér. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar Alþingi samþykkir þá breytingu á stjórnskipulagi Íslands, sem greinir í ályktun þess frá 17. maí 1941, hefur sú samþykkt eins þings gildi sem stjórnskipunarlög, er meiri hluti allra kosningarbærra manna í landinu hefur með leynilegri atkvæðagreiðslu samþykkt hana.“ En ég er ekki viss um, að mönnum standi á sama, hvernig þessi breyt. verður gerð, hvers konar ákvæði verða sett inn í stjórnarskrána um skipan á æðstu stjórn ríkisins. Og það er eiginlega allt annað fyrir þjóðina, hvort raunverulega er gengið til kosninga um þetta mál og þm. lýsa viðhorfi sínu til þess fyrir kosningar og kjósendur velja þingfulltrúana með tilliti til þess, - það er mikill munur á því, hvort málið liggur þannig fyrir, eða þegar komið er með málið samþykkt af þinginu fram fyrir þjóðina, hefur kannske verið samþ. í þinginu með aðeins meiri hluta, og svo er ekkert hægt fyrir þjóðina annað að gera í málinu en annaðhvort að játa eða neita. Þá er ekki kosið um málið, heldur aðeins leitað atkvgr. um það, og þjóðin á þá ekki annars úrkosta en annaðhvort að samþ. það eða fella. Og það segir sig sjálft, þegar um slíkt mál er að ræða, hvort það þurfa ekki að vera meira en litlir agnúar á afgreiðslu málsins frá Alþ., til þess að þjóðin neyðist til að fella málið. Það má svo að orði kveða, að það gæti verið í svo illum búningi, að meiri hl. þjóðarinnar þætti ekki við hlítandi, svo að ef hún ætti að greiða atkv. um málið eftir venjulegum reglum um stjórnarskrárbreyt., mundi hún hiklaust kjósa þingmenn eftir því, hvernig hún liti á málið og vildi breyta búningi þess, þar sem hún hins vegar með þessu móti, sem hér er gert ráð fyrir, hlýtur að greiða atkvæði með því. Hér er um mál að ræða nokkurs annars eðlis en venjuleg dægurmál. Hér er um frelsi þjóðarinnar að ræða og framtíðarstjórnskipan hennar og öryggi í æðstu málum hennar. Þetta tvennt er svo gerólíkt, sem mest má verða. Það þurfti sannarlega ekki að minna mig á það, að þessi breyt. öðlaðist ekki gildi fyrr en á næsta þingi. Og þó að gefin hafi verið fyrirheit um fullkomna lýðveldisstjórnarskrá, þá er það vitað, eins og hæstv. forsrh. hefur játað, að þetta, sem hér liggur fyrir, er allt annað mál og á lítið skylt við það. Það er, eins og ég hef lýst, borið fram á mjög sérkennilegan hátt og miður viðkunnanlegan. Og það er enginn kominn til að segja, hvað kann að verða dregið inn í þetta. Það er ekki eins og sú ályktun, sem vitnað er til í frv., afmarki svo þröngt þá skipan, sem kann að verða á þeirri stjórn. Og í frv. er ekkert gert annað en að vitna til þessarar ályktunar, sem lítið segir annað en að það skuli gert, sem ályktunin fjallar um. Þess vegna getur maður ekkert fyrirfram vitað um það, í hvaða búningi þetta kann að verða. Það er því sitt hvað að koma nú með þetta mál fram svona, eins og hér er gert, eða eins og við framsóknarmenn héldum fram, að gera ætti, að þetta mál skyldi taka í upphafi, strax er stjórnarskránni yrði breytt. Það er vissulega allt annað mál. Kjarna málsins er nú með samþykki þessa frv. eftir sem áður slegið á frest. Hæstv. forsrh. sagði, eins og rétt er, að við framsóknarmenn hefðum staðið með málinu og fulltrúar Framsfl. í þeirri n., sem málið hafði til undirbúnings, hefðu lýst því yfir, að þeir vildu fylgja því. Það veit ég vel, og á því stendur ekki. Þar látum við málefnið fullkomlega njóta þess, hvers eðlis það er. Og þó að við séum óánægðir með það, hvernig það er tekið upp, þá, eftir að búið er að taka það upp, dettur okkur ekki í hug annað en að greiða götu þess til fullnaðarúrslita, eftir því sem við frekast getum. Það er þessi samþykkt af okkar hálfu, sem fyrir liggur. Og það er allt annað mál heldur en hitt, að við værum samþykkir því að taka það upp í fyrstu, eins og gert var. Þessi þáttur stjórnarskrárinnar var ekki tekinn upp í fyrstu til endurskoðunar, eins og við vildum láta gera, heldur minni atriði, sem eru dægurmál, sem eru hreinasti hégómi, borið saman við þetta mál. Það hefur sem sé verið farið alveg öfugt að hlutunum í þessu máli. Það hefur aldrei, eins og hæstv. forsrh. sagði, verið ágreiningur um stofnun lýðveldis á Íslandi. En það á ekkert skylt við þessi vinnubrögð, sem höfð eru nú á málinu. Og mér finnst hæstv. forsrh. gera of lítið sjálfur úr sinum eigin orðum og yfirlýsingum, sem hann hefur við haft í þessu máli, ef hann ætlast til þess, að þjóðin og hv. þm., þó að í andstöðuflokki séu, leggi mjög lítið upp úr því. Það gera menn vissulega ekki. Menn ætlast fyrst og fremst til þess, að slíkar yfirlýsingar séu sagðar í fullri einlægni og af ráðnum hug og með þeirri vissu, að við þær yfirlýsingar verði staðið og á þeim tíma, sem um hefur verið talað. Nú vil ég ekki ásaka hæstv. ráðh. um það, þó að það kunni að bregðast. Og þó að honum þyki það á skorta hjá mér, að ég tali ekki nógu ljóst um einstök atriði, þá verður hann að virða mér til vorkunnar, að ég get ekki farið greinilega út í einstök atriði, og má hann gerst vita, að þar um er ég og fleiri hv. þm. nokkuð bundnir, að því er snertir þetta mál. Og ég hygg, að það mundi ekki horfa til góðs fyrir okkur að draga slíkt inn í umr. eða verða til neins ávinnings fyrir þjóðina sjálfa. Ég hirði svo ekki að fjölyrða frekar um þetta. Mér skilst, að búið sé að semja um afgreiðslu þessa máls í einhverri mynd, en ég held, að það væri vel þess vert að ganga að einhverju leyti betur frá 1. gr. frv., svo að hún sé ekki alveg eins ótakmörkuð. Það væri hægt að setja eitthvert frekara ákvæði, sem snertir efnishlið málsins, í 1. gr., því að, svo framarlega sem hægt er að heimfæra undir hana, að hún snerti æðstu stjórn okkar mála, þá eru þar engin takmörk sett.



Herra forseti. Nú, þegar þetta mál er sett fram hér í d., fer ekki hjá því, að okkur, sem höfum setið hér á undanförnum þingum, verði hugsað til hinna fyrri funda. Þegar þessi mál, sem lúta á einn eða annan hátt að fullveldi Íslands, eru rædd hér á þingi, minnist ég fyrst og fremst dagsins 10. apríl 1940, þegar þingið tók það skref að flytja æðsta vald í málefnum ríkisins inn í þetta land. Ég minnist jafnframt 17. maí 1941, þegar enn þá var stigið spor í fullveldisáttina. Á þeim fundum hvíldi virðuleiki yfir þessum sal, hátíðleiki og einhugur. Nú er engu slíku hér til að dreifa. Hvers vegna? Af því að hér ræðir ekki um fullveldismál, sjálfstæðismál, heldur aðeins leið til þess að komast að því marki, leið, sem þó færir okkur ekki nær markinu. Hér ræðir ekki um fullveldismál, heldur aðeins, hvernig halda skuli áfram til næsta áfanga, sem ef til vill gæti leitt að endamarkinu. Ég skil þetta frv. þannig, að hæstv. ríkisstj. og alþm., sem að henni standa, vilji með frv. gera nokkurs konar þvott á sjálfum sér og telji það nauðsynlegt, eins og málefni stóðu til. Okkur er öllum kunnugt, að við síðustu kosningar var það mjög dregið fram af stuðningsmönnum hæstv. stj., að nú á þessu þingi, sem við sitjum hér, yrði endanlega gengið frá fullveldismálum þjóðarinnar, eins og það var sagt, að í haust mundi fáni hins fullvalda Íslands blakta yfir landinu undir forustu Sjálfstfl. Það var sagt, að einmitt nú væri sérstakt tækifæri til að stíga þetta síðasta skref í sjálfstæðismálinu. Aldrei hef ég fengið upplýst, í hverju það tækifæri fólst, en ég leit svo á, að hæstv. stj. og þeir, sem í henni voru, vissu það betur en við hinir. Mönnum er minnisstætt, hvernig forsíða Morgunblaðsins var á kjördaginn í vor. Þar gat að líta ungan mann með fánann í hendi á sjálfum Þingvöllum, þar á bak við brynjaðir víkingar, prestar og biskupar með bagal og mítur, og á bak við þá þjóðin öll undir forustu Sjálfstfl. Ég leit á þetta, eins og fleiri, með sársauka, eins og þegar einn flokkur setur íslenzka fánann á kosningabíla sína, hvenær sem kosið er. Mér fannst, að verið væri að taka hjartfólgnasta mál þjóðarinnar og gera það að flokksmáli. Hjá þessum flokki gætti mikils yfirlætis við síðustu kosningar, því er ekki að neita. Nú er þetta með öðrum hættl. Ég hygg, að öllum, sem væntu sér nokkurra framkvæmda í þessu máli, þyki nú sem gefnir séu steinar fyrir brauð. Hér er ekki í minni vitund um sjálfstæðismál að ræða, og ég hygg, að þjóðin muni líta á einn veg á það. Það er að líkindum, að þessi leið, sem kemur fram í frv. stj., sé, eins og ég sagði áðan, nokkur forsögn um, hvernig eigi að framkvæma samþykkt Alþ. 17. maí 1941. Það á að gera það með þeim hætti að fara ekki venjulega leið, þegar um breyt. á stjórnarskrá er að ræða, heldur á að gefa þinginu vald til að breyta þessu svo, að málið verði á eftir lagt undir þjóðaratkvæði. Mér finnst, eins og ég sagði áðan, að með þessu sé ekki gengið sérlega langt til hins síðasta áfanga í þessu máli. Ég get ekki komizt hjá því, að mér finnst málinu vera sýnd nokkur lítilsvirðing, að það skuli ekki eiga að sæta sömu meðferð og aðrar stjórnarskrárbreytingar. Síðast segir í þessu frv. stj., að aðeins þurfi meiri hl. allra kosningarbærra manna í landinu að greiða því atkv., til þess að það öðlist gildi. Í raun og veru finnst mér, að gera ætti þá kröfu, þegar um fullveldismálið sjálft er að miða, að með því yrðu að vera 80–90, já jafnvel 100%. Ég ber ekki það vantraust til þjóðarinnar, að ég haldi, að standa muni á jáyrði hennar um þetta mál, en mér finnst, að það sé eins og fram komi vantraust í því, að aðeins er krafizt einfalds meiri hl. um málið, til þess að það komist fram. Nú efast ég ekki um, að hæstv. stj. hefði viljað fara lengra í þessu máli en hér kemur fram. Hún talar um óvænt viðhorf, sem öllum er kunnugt um og hefur verið upplýst, að stafi af erlendum áhrifum. Ég spyr nú hæstv. forsrh., hvort hann hafi ekki gert neina athugun fyrir fram, hvort fyrir hendi væru hindranir eða óvænt viðhorf, sem gætu hindrað framgang þessa máls. A. m. k. má segja, að ekki hafi verið of mikið lagt til í till. framsóknarmanna á síðasta þingi, að málið fengi meiri undirbúning en það hefur fengið. Mér er ljóst, að tvær leiðir voru fyrir hæstv. stj. önnur var sú að spyrja Pétur og Pál, hvað við mættum gera í málinu og fara eftir því. Hin var sú að spyrja engan og fara svo sínu fram, hvað sem aðrir segðu. En ef átti að fara þá leið, að beygja sig, ef mótmæli kæmu fram, þá átti vitanlega að kanna fyrir fram, hvort um mótstöðu væri að ræða. Þetta virðist mér, að hæstv. stj. hefði verið rétt og skylt að gera. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar, að miklu betra hefði verið fyrir málið í heild, fyrir okkur, sem sitjum á þingi, og fyrir þjóðina, að hreyfa ekki málinu á þessu þingi en að láta það koma fram í því formi, sem það hefur nú. Það hefur verið talað um, að aðrar hraðleiðir hafi verið bornar fram í þessu máll. Mér er það ekki kunnugt, og slíkt hefur ekki verið lagt fyrir mig. Ég segi fyrir mína parta, að ég á erfitt með að sætta mig við þessa afgreiðslu eftir öll breiðmælin, sem viðhöfð hafa verið í þessu máli, og glaður hefði ég tekið til athugunar hraðari leið, ef fram hefði komið, en ég tel, að heppilegra hefði verið og sársaukaminna að hreyfa málinu ekki nú en að koma fram með það á þann hátt, sem hér er gert.



Það er aðeins stutt aths., sem ég þarf að gera. Hv. 1. þm. Árn. sagði hér í fyrri ræðu sinni, að hann vísaði til föðurhúsanna þeim ummælum mínum, að Framsfl. hefði sýnt tregðu í þessu stjórnarskrármáli. Ég ætla ekki að deila við þann góða mann um þetta, en legg það bara undir dóm þeirra, sem orð okkar heyra, því að fyrir þessu liggja glöggar sannanir, og hef ég hér vitnað í eina. Ég hef lesið hér upp þáltill. nokkurra framsóknarmanna, þar á meðal hans, frá síðasta þingi, þar sem þeir, að ég ætla, í umboði flokksins, flytja þá till., sem ég las upp, að skipa 5 manna n. til þess að endurskoða rækilega stjórnarskrá ríkisins. Þetta átti að vera mþn., og átti ekki að setja henni nein takmörk um, hvenær hún skilaði áliti sínu, það gat verið eftir eitt ár, og það gat verið eftir 10 ár, allt eftir atvikum. Nokkrir sjálfstæðismenn, þar á meðal ég, fluttum brtt., sem ég gat líka um, að 5 manna mþn. skyldi skipuð til að vinna þetta sama verk, og skyldi hún skila áliti sínu nógu snemma til þess, að málið gæti fengizt allt afgr. fyrir næsta þing. Nú bar ekki á milli nema tímatakmarkið. Við vildum láta undirbúa málið það fljótt, að því yrði endanlega lokið fyrir næsta þing, sem er þetta þing, svo að þá væri hægt að samþ. lýðveldisstjórnarskrána, en framsóknarmenn, sem hafa þar sjálfsagt ekki haft á bak við sig vilja allra flokksbræðra sinna, en þó meiri hl., vildu, að það væri alveg óbundið, hvenær n. skilaði áliti og hvenær málið fengi fullnaðarsamþykki. Ég ætla, að allir muni skilja, að þeir, sem vilja fá málið afgr. fyrir ákveðinn tíma, hafa verið hvatamenn að málinu, en hinir a. m. k. tregari, sem vildu ekkert ákveða um, hvað lengi afgreiðsla málsins mætti dragast. Ég sé svo ekki ástæðu til að deila frekar um þetta: Þetta virðist liggja glöggt fyrir, þó að hv. 1. þm. Árn. hafi á þessu annan skilning, og undrar mig það mjög, af því að hann er vanur að geta brotið til mergjar jafneinfalt mál og þetta. Hv. 1. þm. S.-M. lagði enn áherzlu á, að Sjálfstfl. hefði haft þetta mál sér til áróðurs við síðustu kosningar. Ég hef ekki orðið var við þetta, en mér sagði annar frambjóðandi Sjálfstfl. í hans kjördæmi, að þeir hefðu alls ekki minnzt á þetta mál á kosningafundunum þar. Það er því bersýnilegt, að hann hefur þetta eftir annarra sögusögn, því að í hans kjördæmi hefur þetta alls ekki komið fram. Ég held, að þessi hv. þm. sé hér ekki viðstaddur, en ég þarf þó að svara öðru atriði í ræðu hans. Hann segir, að Sjálfstfl. hafi ekki sent Framsfl. tilmæli um að vera með því að samþ. lýðveldisstjórnarskrá á þessu þingi. Mig undrar mjög, að hv. þm. skuli segja slíkt, því að þingfl. sjálfstæðismanna sendi hv. þm. Str. tilmæli um, að Framsfl. stæði að því með öðrum þingfl., að á þessu þingi yrði samþ. lýðveldisstjórnarskrá, og bað um, að ef flokkurinn vildi fara einhverja aðra leið, þá styngi hann upp á því, en flokkurinn vildi hvorki samþ. þessa leið né stinga upp á öðru. Ég hef heyrt og veit, að það hlýtur svo að vera, að einhverjir í þingfl. framsóknarmanna hafi verið á öðru máli, en þetta hafi orðið ofan á. Ég vildi ekki láta hjá líða að leiðrétta þetta, því að ég vildi ekki láta standa ómótmælta slíka staðhæfingu, sem er alveg ósönn. Það var upphaflega ekkert fleira, sem ég ætlaði að segja, þó að ég gæti sagt margt fleira til stuðnings því, að Framsfl. hefur verið seinlátari í þessu máli en við sjálfstæðismenn, en við höfum aldrei ætlað að nota það sem deiluatriði milli flokka. En undarlegt þykir mér að heyra, þegar hv. 2. þm. Skagf. setur það aðallega út á þetta mál, sem hér liggur fyrir, að það sé of auðvelt að fá það samþ. með þjóðaratkvæðagr. Mér skilst, að hann ætli sér að vera á móti þessu stjórnarskrárfrv. En það er þó ljóst, að það er spor í rétta átt, en má vera, að hann hafi aðra skoðun á því. En það undrar mig mjög, að hann skuli sérstaklega setja það út á frv., að það sé gert of auðvelt að fá það samþ. með þjóðaratkvæðagreiðslu.



Það hefur þegar nokkuð verið vitnað í ummæli, sem komið hafa frá Sjálfstfl. í ræðu og riti um þetta mál. Ég ætla ekki mörgu þar við að bæta. En svo langt var gengið af sjálfstæðismönnum fyrir síðustu kosningar, að því var haldið fram, ekki einu sinni, heldur oft, í aðalblaði þeirra, að ef kjósendur veittu Framsfl. stöðvunarvald, þá væri víst, að þetta mikla mál fengi ekki fullnaðarafgreiðslu á þessu ári. Því væri það, að hver sá, er léði Framsfl. fylgi við kosningarnar 5. júlí, væri að bregðast skyldum við sjálfan sig og þjóðina í sjálfstæðismálinu. Hv. 3. landsk. var hér að vitna í þáltill., sem nokkrir framsóknarmenn fluttu á síðasta þingi um skipun mþn. til að undirbúa breyt. á stjórnarskránni, en í þeirri till. kom fram sú stefna, sem Framsfl. vildi þá taka upp í málinu. Þetta vildi hv. þm. telja sönnun þess, að Framsfl. hefði verið dragbítur í þessu máli. En hæstv. forsrh. hefur nú, þegar hann las upp úr gerðabók alþm. í stjórnarskrármálinu, sannað, að fulltrúar Framsfl. ætluðu að vera með þeirri afgreiðslu málsins, sem stjórnarfl. höfðu boðað, fyrst á annað borð var búið að taka málið upp á þennan hátt. Annar þeirra, hv. þm. Str., hafði þó sérstaklega áður verið á móti því, að málið væri tekið upp á þennan hátt, sem stjórnarflokkarnir gerðu á Alþ. í vor með þeirri brtt., sem þeir fluttu við þáltill. okkar framsóknarmanna, en þrátt fyrir það lýsti hann því yfir og báðir fulltrúar Framsfl. í stjórnarskrárn., að þeir mundu fylgja málinu, eins og kemur fram í þeim bókunum, sem hér hafa verið upp lesnar, til þess að samkomulag gæti orðið um málið. Þetta gerðu fulltrúar Framsfl. vegna þess, að þeir sáu, að það gat orðið málinu hættulegt, ef klofningur hefði orðið um það við þá afgreiðslu, sem boðuð hafði verið af þeim flokkum, sem stóðu að hæstv. stj. Það er því langt frá og síður en svo, að nokkuð hafi staðið á Framsfl. í þessu máli. Stj. hefur aldrei lagt fyrir flokkana neina till. um þá afgreiðslu málsins að þessu sinni, sem hún og hennar flokkur og málgögn lýstu yfir, að þeir mundu beita sér fyrir. Sú till., sem hv. 3. landsk. var að tala um í síðustu ræðu sinni, að hefði verið send Framsfl., var alls ekki um það, sem boðað hafði verið af stj. og hennar flokkum. Það átti að vísu að samþ. einhverja stjórnarskrárbreyt., en sá böggull fylgdi skammrifi, að hún átti ekki að öðlast gildi á sama hátt og venja er um stjórnarskrárbreyt. Og þar sem um annað var að ræða, bjargar það að engu leyti hæstv. stj. og Sjálfstfl., þó að hv. 3. landsk. sé að reyna, með ósönnum fullyrðingum um þetta mál, að láta líta svo út, að staðið hafi á Framsfl. og hann hafi ekki viljað taka ákveðna afstöðu í málinu. Hann tók fullkomlega ákveðna afstöðu, eins og hæstv. forsrh. hefur sannað með upplestri úr gerðabók mþn. í stjórnarskrármálinu. Ég get ekki komizt hjá, fyrst ég kvaddi mér hljóðs, að víkja nokkrum orðum að framkomu hæstv. stj., og þá fyrst og fremst hæstv. forsrh., í þessu máli. Hann lýsir sjálfur yfir í vor og lætur blöð sín, ekki einu sinni, heldur mörgum sinnum, lýsa því yfir, að Sjálfstfl. muni beita sér fyrir því, að lýðveldisstjórnarskrá verði samþ. á þessu þingi og lýðveldi stofnað á Íslandi á þessu ári. Niðurstaðan hjá hæstv. ríkisstj. er hins vegar allt önnur, eins og nú er komið á daginn. Hæstv. ríkisstj. leggur fram frv. aðeins til málamynda. sem alls ekki felur í sér lausn sjálfstæðismálsins á þessu þingi, eins og hæstv. ríkisstj. og flokkur hennar hafði þó hátíðlega lofað. Við alþm. erum nú ýmsu vanir af þessum hæstv. forsrh., þó að hann hafi ekki lengi skipað forsætið í ríkisstjórninni. Ég held varla, að það hefði getað komið fyrir annars staðar í veröldinni en hér á landi undir stjórn Sjálfstfl., að forsrh. gæfi slíkar yfirlýsingar í langstærsta máli þjóðarinnar, hætti nokkrum vikum síðar við að framkvæma það, sem hann hafði lofað þjóð sinni, en sæti eftir sem áður í ráðherrastóli, eins og ekkert hefði í skorizt. Ég býst ekki við, að nokkur þjóð hafi forsrh., sem metur orð sín svo lítils. Það er raunalegt, að þjóð okkar skuli búa við slíkt. Finnst mönnum slík framkoma vera fallin til þess að auka virðingu fyrir Alþ. og ríkisstj.? Og vilja menn athuga það, hvernig þessi málsmeðferð hæstv. ríkisstj. muni líta út í augum annarra þjóða, sem fylgjast greinilega með framkomu okkar nú í þessu máli sem öðrum? Hlýtur þeim ekki að lítast svo á, að Íslendingum sé ekki mikil alvara með þetta mál, fyrst sjálfur forsrh. landsins lítur svo smáum augum á málið, að hann sér enga ástæðu til að víkja úr því sæti, er hann nú skipar, þótt hann hafi algerlega gefizt upp á að framkvæma það, sem hann lofaði þjóðinni og lýsti yfir, að hann ætlaði að gera þegar á þessu þingi? Íslenzku þjóðinni er alvara með þetta mál, það er áreiðanlegt. Þess vegna er raunalegt, að þjóð okkar skuli búa við ríkisstj., sem virðir svo lítils yfirlýsingar sínar í þessu stóra máli sem raun ber vitni um.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég þarf ekki miklu að svara þessum ræðum, sem hér hafa verið fluttar. Ég sé, að Framsfl. vill gjarnan stofna til mikilla umr. um þetta mál. En þær eru ekki að sama skapi innihaldsríkar. Hv. 1. þm. Árn. fjargviðraðist mikið yfir því, að kjósendurnir í landinu fengju ekki að vita nú hið endanlega form, sem haft yrði á afgreiðslu sjálfstæðismálsins, þegar endanlega verður gengið frá því. Framsfl. hefur nú lýst því yfir, að það þurfi engar kosningar til þess að leysa þetta mál, heldur nægi einföld samþykkt Alþ., og þá sé málið leyst. Svona rök eru ekki samboðin svo mikilsverðu máli sem sjálfstæðismálinu. Ég held, að það hafi ekki verið mikið í ræðu hv. 2. þm. Skagf., sem gefi tilefni til andsvara fram yfir þær aths., sem ég hef þegar gert við ræður annarra hv. flokksbræðra hans hér í dag. Allar röksemdir þeirra stangast, og ekkert verður eftir annað en óvild gagnvart málinu og ekkert annað spursmál í sambandi við það annað en það, hvort Framsfl. vill fyrir opnum dyrum beita sér gegn lausn sjálfstæðisimilsins. Ég viðurkenni, að ríkisstj. hefur ekki spurt fyrir fram um það, hvað gera ætti í þessu máli, af þeim ástæðum, að okkur þótti orka tvímælis, hvort slík fyrirspurn yrði til þess að greiða götu málsins eða torvelda það. Hv. 2. þm. Skagf. lýsti yfir, að sér þætti rétt, að 100% atkvæða kosningabærra manna þyrfti til þess að leysa þetta mál. Og ég veit, að Danir mundu taka undir þessa uppástungu með honum. Hv. þm. V.-Húnv. veit vel um hin nýju viðhorf í þessu máli og þau öfl, sem hér eru að verki. Og þó að hann sé meira fyrir að sýnast heldur en að reynast vel, þá efast ég um, að hann hefði þorað eða haft svo litla ábyrgðartilfinningu, að hann hefði beitt sér fyrir annarri lausn á sjálfstæðismálinu nú en Sjálfstfl. Og þegar hann er með grátstaf í kverkunum yfir þessu öllu og yfir því, að ég skuli ekki hafa viljað segja af mér út af þessu máli, þá eru það krókódílstár, sem hann fellir um það í þessu máli, sem engum hv. þm. eru sæmandi í þessu máli, ekki heldur honum. Ég bendi honum á, að sú lausn, sem hér er borin fram, ber með sér möguleikana fyrir hann, ef hann kemst að sem þm., og aðra hv. þm. til þess að stíga hið endanlega spor á næstu þingum, ef þeir hafa manndóm til þess. Og ég hef lýst yfir, að Sjálfstfl. mun beita sér fyrir því, að lýðveldi verði stofnað á þessu ári. En vegna hinna nýju viðhorfa í þessu máli, tel ég hæpið, að þær tilraunir beri árangur. Ég endurtek þá yfirlýsingu, að Sjálfstfl. mun beita sér fyrir því, en ég fer ekki dult með það, að vegna hinna nýju viðhorfa er hæpið, hvort þetta er hægt, því að hvorki ég eða hv. þm. V.-Húnv. né aðrir geta neitt um það fullyrt. En flokkur hv. þm. V.-Húnv. telur ekki um annað að ræða en að ríkisstj. sitji áfram og að betri ríkisstj. verði nú ekki hægt að fá. Og um það er ég sammála Framsfl.

Jörundur Brynjólfsson Hv. 3. landsk. þm. veik að því, að við framsóknarmenn hefðum verið eitthvað tregari í þessu máli heldur en sjálfstæðismenn, að við skyldum ekki fallast á þeirra leið í málinu, og sagði, að eftir till. framsóknarmanna um skipun n. til að athuga málið hefði ekki verið til tekið, hvenær störfum þeirrar n. skyldi verða lokið. En þar var svo til tekið, að fulltrúar annarra flokka ættu þar einnig sæti, svo að það hefði verið hægt að hafa samtök um að hafa áhrif á að hraða þessu máli í n., ef þeim flokkum hefði þótt í frammi haft seinlæti í málinu. En ég vil hins vegar spyrja hv. 3. landsk. þm.: Hvar ber þetta frv. það með sér, að það eigi að flýta þessum störfum? Hv. 3. landsk. þm. sagði, að ekkert hefði verið tekið fram um það í till. okkar, hvort það ætti að vera eftir eitt ár, sem n. hefði lokið störfum, eða hvort það hefði kannske átt að vera eftir 10 ár, að n. hefði gert það. En hvar stendur það í þessu frv., hvenær þetta skuli vera gert? Þar stendur ekkert annað um tímann en að þegar Alþ. samþ. þá breyt. á stjórnarskrá Íslands o. s. frv. Mér finnst síður en svo, að með þessu sé nokkuð ákvarðað um það, hvenær þetta sé gert. Og það skil ég mæta vel, að ekki sé auðvelt að gera nú. En þá eiga menn ekki heldur að vera með svigurmæli út af sama máli um það, að í till. okkar framsóknarmanna hafi ekkert staðið um það, hvenær þetta skuli gert. En hann og flokkur hans hafa til tekið það, að þetta skuli gert á þessu þingi. Nú ætlar það að bregðast. Það færi ég ekki þeim til tekna. Þeir hafa verið full skjótráðir í því að fullyrða um þetta. Ég efast ekki um vilja hv. 3. landsk. þm. í þessu máli. Og mér finnst, að við getum alveg sparað okkur það að gruna hvor annan um nokkra græsku í þessu máli. Þess vegna fer ég ekki lengra út í það. En annað atriði í ræðu hans vil ég minnast á, vegna þess að það hlýtur að valda misskilningi, ef það er ekki leiðrétt. Hann telur, að okkur framsóknarmönnum hafi staðið til boða að samþ. fullkomna stjórnarskrá um lýðveldi og hún hefði sitt fulla gildi. Þetta er fjarri öllu lagi. Það hafa að vísu komið fram uppástungur um það að undirbúa þetta mál, en svo ætti að ganga frá formshlið málsins, þegar stjskr. öðlaðist gildi. En sá böggull fylgdi skammrifi, að það átti að slá þessu máli á frest um ótiltekinn tíma. Þegar Alþ. sæi sér fært, þá skyldi það öðlast gildi. En ég vil spyrja: Hvað stóðum við þá nær afgreiðslu málsins? Er nú víst, að okkur beri svo mikið á milli í þessu efni? Ég kann þess vegna illa við, að hv. 3. landsk. þm. sé á þessum grundvelli að reyna í ummælum sínum að saka okkur framsóknarmenn um það, að við séum eitthvað tregari í þessu máli heldur en sjálfstæðismenn. Það er síður en svo, að ég óski þess. Þegar ákvörðun verður tekin um þetta mál, og ef þá reynir á karlmennsku, þá get ég búizt við, að aðrir verði engu síður og jafnvel fullt svo vambsíðir um það að stíga það spor sem við framsóknarmenn. Ég vil svo aðeins segja það við hæstv. forsrh., út af því, sem hann sagði síðast, að mér þykir, að á skammri stundu hafi skipazt veður í lofti. Fyrir stuttu taldi hann, að við framsóknarmenn mundum ekki vera ófúsir á að gera það, sem gagnlegt væri í þessu máli. En nú segir hann, að það lýsi ekki öðru en tregðu hjá okkur, að við gerum þessar aths. við þetta mál og við ætlum að tregðast við að gera eitthvað í þessu máli. Þetta þykir mér illa mælt og ómaklega. Frá okkar hálfu liggur ekkert fyrir annað í því efni en að við munum fylgja málinu fram til sigurs eftir þeim leiðum, sem vænlegastar eru og þjóðinni megi að gagni verða. Þess vegna vil ég nú vona, að það verði ekki endurtekin þrásinnis þau ummæli um það, að menn muni ekki gjarnan vilja koma þessu máli sem fyrst í höfn.



Það er aðeins stutt aths. út af því, sem hv. 1. þm. Árn. sagði hér um ummæli mín. Sá hv. þm. vill láta líta svo út sem ástæður séu þær sömu nú eins og voru, þegar fyrir síðasta þingi voru þáltill. þær, sem ég vitnaði í. Þetta veit hv. þm., að er ekki rétt.

Ég sagði það ekki heldur.

Hann veit, að þeir örðugleikar, sem hafa skapazt á afgreiðslu málsins nú, voru þá ekki þekktir. Og sá vilji Framsfl. að láta þess alveg ógetið, hvenær málið skyldi afgreiðast, þegar þessar þáltill. voru á ferðinni gegnum síðasta þing, skapaðist þess vegna alls ekki af þeim örðugleikum, sem nú eru fram komnir. Og að sjálfsögðu veit þessi hv. þm. það, að það stafar eingöngu af þeim, að Sjálfstfl. hefur neyðzt til þess að slá þennan varnagla, sem sleginn er í þessu frv., og þá, sem slegnir voru í orðsendingu Sjálfstfl. til Framsfl. En það stendur enn óhaggað, að Framsfl. vildi hvorki ganga inn á að standa með öðrum flokkum að því að samþ. lýðveldisstjórnarskrána á þessu þingi með því að hafa það óákveðið, hvenær lokasamþykkt kæmi á hana, né heldur stinga upp á neinu öðru.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. sagði, að bæði fyrrv. og núv. ríkisstj. hefði þótt orka tilmælis, að rétt væri að spyrja aðra um þær leiðir, sem farnar væru í sjálfstæðismálinu. Ég vil taka það fram, að þessi núv. hæstv. ríkisstj. tók það upp hjá sér að flytja þetta mál hér til þess að bera það fram til sigurs. Ég held því fram, að um tvær leiðir hafi verið að velja, annars vegar að spyrja hvorki kóng né prest, og afleiðingin af því gat ekki verið nema ein, að halda sitt strik, þó að Pétur eða Páll segði nei. Hin var að prófa ísinn og aka svo seglum eftir þeim vindi, sem blési í þeim efnum. En hæstv. forsrh. hefur farið þá leið að spyrja enga, en láta svo undan síga, ýmsar aths. komu fram. Þetta tel ég, að hafi verið óheppilegt. Það er nokkuð djúpt gróið í okkar vitund, að menn þurfi að vita fótum sínum forráð, en það hefur ekki verið gert hér. Hæstv. forsrh. lét sér sæma að víkja að því, að ég mundi vilja reka erindi Dana, og vitnaði í það, sem ég hafði sagt, að mér þætti heldur lítið að láta þurfa aðeins einfaldan meiri hl. við þjóðaratkvgr. til þess að samþ. þetta mál. En þegar hann talar um dansklund, gæti manni orðið fyrir að hugsa, að kannske helmingur þessa hæstv. ráðh. mundi vera á móti þessu máli, en helmingurinn með.

Skúli Guðmundsson Hæstv. forsrh. sagði, að ef þetta frv. væri samþ., þá væri mögulegt að ganga til fulls frá lýðveldismyndun á næsta þingi. En þetta er ekki alveg rétt, því að til þess, að þær samþykktir nái gildi, þá er eftir að láta fara fram þjóðaratkvgr. um málið. Það getur vel verið, að hæstv. ríkisstj. og hennar flokkur ætli nú, eftir að horfið hefur verið frá því, sem yfir var lýst af ríkisstj. fyrir síðustu kosningar um afgreiðslu þessa máls, að fitja upp á því aftur fyrir haustkosningarnar og segja þjóðinni, að undir forustu Sjálfstfl. muni málið verða endanlega afgreitt á því þingi, sem væntanlega kemur saman fyrri partinn í nóvember í haust. En þá verður það náttúrlega að fylgja með, að þjóðin, í viðbót við það að fara út í almennar alþingiskosningar um veturnætur, verði hún einnig að fara út í slíka atkvgr. í skammdeginu. Af þessu og öðru, sem fram hefur komið, ætti mönnum að vera ljóst, að hér er á allt annan veg á málinu haldið en yfirlýst var af hæstv. ríkisstj., að verða mundi á þessu þingi. Út af aths. hæstv. forsrh. um það, sem ég sagði um framkomu hans og ríkisstj. í þessu máli, vil ég benda á, að það er vitanlega með ýmsu móti, sem stjórnarskipti verða. Stundum verða stjórnarskipti fyrir það, að ríkisstj. hefur misst traust meiri hl. þings og sá meiri hl. hefur sagt henni að víkja, ef möguleiki hefur verið til þess að mynda þingræðisstjórn í staðinn. Svo hefur líka stundum komið fyrir, hér á landi og annars staðar, að stjórnin hefur sjálf fundið hvöt hjá sér til þess að víkja úr sæti, ef hún hefur ekki konlið fram vilja sínum í málum, sem hún hefur talið mjög mikils virði. Og það var aðeins það, sem ég benti á áðan í ræðu minni, að mér virtist það vera allmikill skortur á sjálfsvirðingu hjá hæstv. ríkisstj. í þessu máli og framkoma hennar benti til þess, að hún liti ekki mjög stórt á þetta mál, sem allur þorri landsmanna hefur þó talið eitt af þeim stærstu málum, sem þjóðin hefur haft um að fjalla.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Ég vil aðeins benda hv. 2. þm. Skagf. á það, að samkv. ákvæðum sambandslagasáttmálans um uppsögn hans er ákveðið þannig, að það eru aðeins 56.25% atkvæðisbærra kjósenda í landinu, sem þar er til skilið, að þurfi að gjalda jákvæði sambandsslitunum, til þess að þau séu lögmæt. Sá maður, sem nú á Íslandi nýtur mestrar samúðar af dönskum stjórnmálamönnum, telur sjálfsagt, að hvenær, sem gengið væri til atkvgr. um þetta mál, nægði meiri hluti atkvæða, sem kæmu fram, til þess að sýna vilja þjóðarinnar. Varðandi ræðu hv. þm. V.-Húnv. vil ég geta þess, að ef honum finnst ríkisstj. sýna þessu máli of litla sæmd með því að fara ekki frá völdum, eftir að hún veit, að stjórnarskrárbreyt. getur ekki komizt fram á þessu þingi í því formi, sem hún óskar, þá er sama að segja um hans flokk, að þegar hans flokkur bar fram þáltill. um það, að þessi ríkisstj. eigi að vera áfram yfir kosningar, þá þekkti hans flokkur eins vel allt um þetta mál, sem nú er komið á daginn. Fleira þarf ég ekki að taka fram honum til leiðbeiningar um velsæmi í þessu máli.