Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. mælir einróma með samþykkt frv.



Herra forseti. Á þskj. 413 hef ég leyft mér ásamt þrem öðrum hv. þm. að flytja nokkrar brtt. við frv. til l. um loftferðir. Því miður hefur dregizt að fylgja till. þessum úr hlaði vegna veikinda minna, og ég vil þakka hv. þd. fyrir þá biðlund, sem hún hefur haft við að afgreiða mál þetta, svo að einum flm. þessara brtt. gæfist tækifæri til að segja um þær nokkur orð. Ég sé ekki ástæðu til þess að eyða mörgum orðum að þýðingu flugsins fyrir okkur Íslendinga. Hv. þm. er jafnvel kunnugt um það og mér. Okkur er öllum kunnugt um, að í dag er flugið ein meginundirstaða allra samgangna hér innanlands og við önnur lönd, auk þess sem þýðing þess fyrir gjaldeyrisöflun þjóðarinnar og þjóðartekjurnar í heild fer vaxandi með hverju ári. Þegar þessa er gætt og hins, að núgildandi loftferðalög eru yfir 30 ára gömul og engar atvinnugreinar, sem við leggjum stund á, munu bundnari alls konar milliríkjasamningum og alþjóðareglum en einmitt millilandaflugið, er bæði tímabært og eðlilegt, að Alþingi setji nýja löggjöf um loftferðir, og um það munu allir sammála. En ég álít, að þegar Alþingi setur slíka löggjöf um jafnþýðingarmikinn atvinnuveg og flugið er, beri ekki aðeins að hafa í huga þau atriði, sem ég hef drepið á, heldur ótalmörg önnur og þá ekki sízt, að flugstarfsemi okkar er öðrum atvinnugreinum fremur undir stöðugri smásjá erlendra stjórnvalda og voldugra og fjársterkra fyrirtækja, í mörgum tilfellum studdra fjárhagslega af eigin stjórnvöldum, sem eiga kannske fáar óskir heitari en að koma á kné þeirri íslenzku starfsemi, sem framsæknir og dugmiklir íslenzkir flugmenn hafa öðrum fremur gert að þýðingarmikilli atvinnugrein, sem m.a. á innan sinna vébanda eitt öflugasta fyrirtæki á Íslandi, fyrirtæki, sem hefur skapað sér hinn bezta orðstír á erlendum vettvangi og aukið hróður okkar fámennu íslenzku þjóðar. Hv. þm. hafa að sjálfsögðu fylgzt með starfi Loftleiða, sem hefur tekið þátt í og veitt þá hörðu samkeppni á alþjóðavettvangi, sem hver milljónaþjóð gæti verið stolt af, enda líkt við í heimspressunni baráttu Davíðs við Golíat. Með þetta og annað í huga, sem ég hef drepið á, ber okkur ekki að hika við að ganga í lögum þessum fetinu framar í þeim atriðum, sem öryggi varða, en aðrar þjóðir jafnvel gera, og um leið og við sköpum nauðsynlegt aðhald í sambandi við störf og skyldur flugverja, ber okkur að varast þau ákvæði í 1., sem túlka má á þann veg, að löggjafinn sé að sniða hálfgerðum misindismönnum og einhverri brotalamastétt þann stakk, sem þeim sé verðugur. Meginorsakir þess, að við fjórmenningarnir flytjum brtt. okkar á þskj. 413 nú við 3. umr., hafa hv. þm. getað séð í bréfi, sem þeim barst þann 20. marz s.l. frá Félagi ísl. atvinnuflugmanna. Í bréfi þessu skýrir félagið frá því, að það hafi að beiðni hv. samgmn. þessarar d. sent henni aths. félagsins vegna þess frv., sem hér er til umr. um loftferðir. Þetta félag var ásamt öðrum, sem gæta hagsmuna þeirra, sem flug stunda, óánægt vegna þess, hve lítt var komið til móts við óskir þess, þegar það er einnig haft í huga, að stjórn Félags ísl. atvinnuflugmanna ritaði á sínum tíma þeim, sem unnu að því að semja frv., bréf og óskaði eftir að fá tækifæri til að kynna sjónarmið flugmannastéttarinnar varðandi nýja fluglöggjöf, sem þessi stétt öðrum fremur telur brýna þörf á að verði sett, þá var þessari ósk ekki sinnt. Þegar svo var komið, þótti okkur flm. þeirra brtt., sem ég mæli hér fyrir, tímabært að verða við fram kominni ósk um að ræða við stjórn þessa stéttarfélags, og að afloknum ýtarlegum viðræðum við þessa aðila og aðra ákváðum við að flytja þær brtt., sem hér eru nú til umr. ásamt frv. í heild. 1. brtt. okkar, a-liður, fjallar um að draga nokkuð úr þeirri skerðingu á persónufrelsi flugverja, sem 2, mgr. 52. gr. kveður á um. En í henni er eftir orðanna hljóðan lagt í mat flugverja sjálfs, hvenær hann eigi að búast við opinberri rannsókn, og hann skyldaður til að haga einkalífi sínu næstu 6 klukkustundir, eftir að starfi hans í loftfari lýkur, með hliðsjón af sinni eigin matsniðurstöðu. Við viljum fyrst og fremst með brtt. okkar færa matið á því, hvort rannsókn sé væntanleg eður ei, í hendur annars aðila, sem það kemur við, og setja um leið hömlur á það, hversu lengi hægt er að skerða persónufrelsi mannsins með þeirri aðvörun, er við leggjum til að tekin verði inn í þessa gr. frv. Ef sú staðreynd er athuguð, að flugtími, tíminn frá því, að vélin tekur sig á loft og þar til hún er setzt og komin á stæði sitt, er annað en vakttími og vakttíma lýkur einni klst. eftir að flugtíma lýkur erlendis, en hálfri klukkustund hér heima, teljum við flm. meira en nægilegt, að hann undirgangist þessa kvöð á einkalífi sínu, ef hann fær aðvörun um það, áður en vakttíma hans lýkur, að ástæða sé að ætla, að opinber rannsókn verði hafin á atferli hans við staðann. B-liður þessarar 1. brtt. okkar varðar 4. mgr. sömu gr., að hún orðist eins og segir á þskj. 413. Við teljum, að m.a. með hliðsjón af öðrum gildandi lögum verði heimild að vera fyrir hendi til áð færa flugverja til læknis til rannsóknar, ef ástæða er til að ætla, að hann hafi brotið ákvæði 1. mgr. 52. gr. Hins vegar leggjum við til, að við bætist ákvæði þess efnis, að verði flugverja tekið blóð við slíka rannsókn og niðurstöður bendi til, að hann sé ekki sekur, sé honum ekki heimilt að hefja flug næstu 12. klst. á eftir. Þessa brtt. berum við fram fyrst og fremst til aukins öryggis fyrir farþega og áhöfn flugvéla. Áður en ég rek rök okkar fyrir þessu nýja öryggisákvæði, vil ég benda á, að blóðtaka og samfara rannsókn tekur undir venjulegum kringumstæðum nokkrar klukkustundir og engu flugfélagi ætti því að vera leyfilegt, enda mundi það ábyggílega ekki gera það, að láta mann fljúga, sem bíður slíkrar rannsóknar. Hins vegar hefur flugmálastjórnin ekki fyrir alllöngu gefið út tilkynningu þess efnis, að flugmenn geti hvenær sem er fyrirvaralaust búizt við blóðrannsókn til athugunar á því, hvort ákvæði í sambandi við áfengisneyzlu séu brotin. Það eru ekki margar vikur liðnar síðan lesa mátti í einu dagblaðanna hér í Reykjavík, að einn elzti og reyndasti flugstjóri okkar Íslendinga var sviptur flugmannsskírteini sínu um aldur og ævi vegna augnablikssjúkleika í einu líffæris hans, sem kom fram við læknisrannsókn hér heima í sambandi við smávægilegt fótarmein, - sjúkleika, sem alls ekki hefur fundizt neitt dæmi um aftur hér heima eða erlendis þrátt fyrir mjög ýtarlegar rannsóknir og erfiðar. Ég dreg þetta fram sem dæmi um þær gífurlegu kröfur, sem gerðar eru til heilbrigðis flugmanna. Sjálfsagt hefur flugmálastjórnin haft í huga, eins og flestir munu gera við fyrstu athugun, að blóðtaka sé ekki sú aðgerð, sem eigi að valda fjarveru frá vinnu. En áður en þeirri skoðun er slegið fastri sem staðreynd, ber að líta á fleiri atriði. Nú tel ég sjálfsagt, að flugmálastjórnin hafi leitað álits lækna, áður en hún gaf hæstv. flugmálaráðh. þá yfirlýsingu, er hann, eftir því sem blöð herma, flutti við þessa umr. málsins, þess efnis, að engin ástæða væri til að samþykkja neina af þeim brtt., sem eru á þskj. 413. Það má vera, að flugmálastjórnin hafi leitað álits trúnaðarlæknis síns, sem hefur t.d. varað flugmenn við að fljúga kvefaðir og sagt þeim, að þeir eigi alls ekki að gera það. Ég hef fengið upplýsingar frá tveimur læknum um þetta mál. Annar, sem hefur starfað lengi við sjúkravarðstofuna, sagði, að þó að ekki væri um stærri aðgerð en þetta að ræða, væru þess dæmi, að hún setti menn úr andlegu jafnvægi. Sálrænu áhrifin þekkjast kannske enn betur úr skólum okkar. Sjálfur hef ég verið með mjög vel á sig komnum stýrimannaskólanemanda, bæði til líkama og sálar, sem féll í yfirlið við blóðrannsókn, var fölur og fár í margar klst. á eftir. Annar læknir, sem við var rætt, kvað yfirlið ekki óalgengt við blóðtöku. Yfirlið skapar blóðþrýstingsfall, en rannsókn á og krafa um eðlilegan blóðþrýsting er mjög þýðingarmikið atriði í sambandi við hinar tíðu læknisrannsóknir flugmanna. Og það mætti búast við, að ekki teldist öruggt að láta mann fljúga, sem ekki hefði þetta atriði heilsu sinnar í fullkomnu lagi. Það er mjög skiljanlegt, að þeir einstaklingar séu til, sem hafi mjög sterka andúð á því að láta vaða inn í hold á sér, inn í æðakerfi líkamans, inn í sjálfa blóðrásina, svo sterka andúð, að andlegt ójafnvægi skapist um lengri eða skemmri tíma. Læknar skilja þetta líka, og víðast hvar í heiminum virða læknar ósk einstaklinga um það, að ekki sé framkvæmd aðgerð á líkama þeirra án vilja þeirra, enda vafamál, að annað væri samrýmanlegt codex læknastéttarinnar. Og þá getur verið, að fengin sé skýring á þeirri mjög almennu skoðun, sem hér ríkir, a.m.k. í Reykjavík, að það séu læknanemar, sem framkvæmi blóðtöku í sambandi við rannsóknir vegna meintra brota um neyzlu áfengis, og þetta sé gert í nokkurs konar uppmælingu og að þeir fái 150 kr. fyrir hverja blóðtöku. Ég held, að hjá því verði ekki komizt að viðurkenna, að hvers konar blóðtaka getur hjá vissum einstaklingum skapað andlegt jafnvægisleysi og ójafnvægi. Þess finnast líka dæmi, að slíkt hafi líkamleg áhrif, sem koma fram eftir á, t.d. sem bólga eða stirðnun í handlegg. Með þessi rök í huga bendi ég á þá geysilegu ábyrgð, sem hvílir á flugstjórnarmönnum, kannske með á annað hundrað farþega í vél sinni, þar sem líf eða dauði þeirra allra, sem innanborðs eru, getur verið komið undir viðbragðsflýti við sérstakar kringumstæðum, þegar öll viðbrögð líkama þeirra og sálar líka verða að vera í fullkomnu lagi, t.d. í flugtaki eða lendingu. Mér er ekki kunnugt um ákvæði þessa efnis í loftferðalögum annarra þjóða. Hins vegar veit ég, að í tilfelli blóðgjafar, þar sem að vísu miklu meira blóðmagn er tekið úr líkamanum en við venjulega blóðrannsókn, er flugmönnum í ameríska flughernum t.d. bannað allt flug í næstu 3 sólarhringa á eftir. Enn fremur eru flugmenn vestra varaðir mjög eindregið við að gefa blóð og þeim bent á, að blóðið flytji súrefni um líkamann og því færri sem blóðkornin eru á hættustund í súrefnislitlu lofti, því minni viðbragðsflýtir verði hjá þessum sömu mönnum. Ef þeir hins vegar, þ.e.a.s. atvinnuflugmenn, gefa blóð, er þeim ráðlagt að fljúga ekki í a.m.k. 30 daga eftir blóðgjöf. Um 2, brtt. okkar, a-lið, get ég verið fáorður. En þetta lagafrv., sem hér er til umr., er að mestu sniðið eftir dönsku loftferðalögunum. Þó virðist sem víðar hafi verið leitað fanga, þegar um er að ræða kröfur á hendur áhöfn og viðurlög við þeim, og jafnvel þyngt frá því, sem þar er. Við teljum það sjálfsögð mannréttindi, sambærileg við þau, sem sjómenn búa við samkv. íslenzkri löggjöf, að flugverjum sé veitt sú trygging, sem þar segir í tilfelli veikinda eða slysa fjarri heimilum sínum. B-liður 2. brtt. okkar fjallar um, að inn í frv. komi ný grein um hámarkstíma, sem flugverji megi starfa um borð í loftfari, um lágmarkshvíldartíma og hámarksvakttíma. Eins og frv. hljóðar eftir 2. umr. hér í hv. d., skal ráðh. í reglugerð ákveða um lágmarkshvíldartíma flugmanna, „til að tryggja fyllsta öryggi,“ eins og þar segir. Það vantar mikið á, að ég telji, að fyllsta öryggi sé tryggt, þótt ráðh. setji í reglugerð ákvæði um lágmarkshvíldartíma, og það jaðrar við, að ég telji þá menn hjá flugmálastjórn, sem létu fara frá sér þá yfirlýsingu, sem ég vitnaði í áðan, starfi sínu vaxna, ef þeir telja, að óþarfi sé að lögbinda ákvæði um hámarksflugtíma og að reglugerð um lágmarkshvíldartíma tryggi fyllsta öryggi. Ef lágmarkshvíldartimi er nauðsynlegur, hika ég ekki við að fullyrða, að til að tryggja fyllra öryggi áhafnar og farþega séu þau ákvæði, sem hér er lagt til að lögfesta um hámarksflugtíma, ekki síður nauðsynleg, eins og öll flugfélög, sem virða öryggi mannslífa, hafa viðurkennt í sínum samningum. Þótt ákvæði um hvíld eftir langt starf séu bæði góð og nauðsynleg, getur, ef engin hámarksákvæði eru fyrir hendi, slíkt álag verið komið á flugmann, slík þreyta sótt á hann, að hann nái aldrei að koma farþegum sínum á leiðarenda til að njóta sinnar lágmarkshvíldar, heldur fái aðeins notið hvíldarinnar löngu. Það hafa verið margar ritgerðir samdar um þreytu og sérstaklega á síðustu árum vegna sérstakra rannsókna á því sviði og þá ekki eingöngu í sambandi við flugstarfsemi. Og við höfum meira að segja heyrt mörg flugslys rakin til málmþreytu, sem stafar af mörgum ástæðum, t.d. bognun, álagi, titringi o.s.frv. En hvað skyldi þá vera með þreytu mannsins, sem á að fljúga þessum sömu vélum? Það er talið, að þreyta mannsins sé ekki mælanleg, en hitt er vitað, að þreyta orsakar minnkandi viðbragðsflýti og öryggi og hún eykur ótta. Margir munu spyrja í þessu sambandi, hvað skapi þreytuna, hvað orsaki hana, og þeir, sem hafa fengizt við rannsóknir á þessu sviði, hafa talað bæði um innri og ytri orsakir þreytu. Þær ytri gætu t.d. verið í sambandi við starf flugmanns vegna slæms skyggnis, mikillar ókyrrðar í lofti eða öldugangs, mikilla andstæðna í veðurfari, fjölda lendinga og þeirrar flugleiðar, sem flogin er. Og auk þess má bæta við fleiru, eins og takmörkuðum hreyfingum, stöðugri setu í þröngu sæti, miklum kulda á einum stað, háum hita á öðrum, hávaða, þrýstingi o.fl., o.fl., sem mætti telja upp. Innri ástæðurnar, sem ég minntist á, yrði of langt mál að telja upp. Þær stafa bæði af sálrænum og líkamlegum orsökum. En ef slys hefur orðið, hvað skyldi sá aðili, sem með rannsókn fer, athuga undir þeim lið, sem kalla mætti „þreytu hjá flugmanni“ sem slysaástæðu. Hann mundi í fyrsta lagi athuga óhóflegan flugtíma, ekki aðeins í þeirri ferð, sem endaði í slysi, heldur einnig klukkustundirnar á undan, dagana á undan og jafnvel vikurnar á undan. Og hann mundi athuga öll þessi þreytuskapandi atriði, sem ég minntist á, og önnur þar með. Hann mundi athuga t.d. síðustu hvíld, sem flugmaðurinn fékk, hvenær hún var, hvar hún hafi verið og hve lengi. Hann mundi einnig rannsaka, hvað hafi liðið vakttíma hans á jörðu niðri og hvernig hann hafi eytt frístundum sínum á undan, og einnig ýmsa aðra sálræna faktora, sem þarna kæmu inn í. Þetta er aðeins litið af því, sem rannsakað yrði, og af þessu litla sýnishorni tei ég það mikinn ábyrgðarhluta að ætla að leiða þetta mikilvæga atriði hjá sér, eins og það væri ekki til. Ég vil benda á, að þegar eru í íslenzkum lögum slík ákvæði; sem við leggjum til að hér verði lögfest. Í l. um öryggisráðstafanir á vinnustöðum eru ákvæði um lágmarkshvíldartíma verkamanna og ákvæði um hámarksvinnutíma bifreiðastjóra og stjórnenda véla, sem mönnum getur stafað hætta af. Og menn getur rennt grun í, af hverju þarna sé verið að ræða um hámarksvinnutíma hjá þeim, sem fara með stjórn bifreiða annars vegar eða véla hins vegar. Og mín spá er sú, að það líði ekki á löngu, unz flestir vinnandi þegnar þjóðfélagsins búi við slík lagaákvæði, bæði af heilsufars-, öryggis- og menningarástæðum. Og þá verður ekki staðið, að ég tel, á móti slíkum ákvæðum, þegar um er að ræða öryggi mannslífa. Þetta hafa flugfélög um allan heim skilið og gert samninga þess efnis, og ríkisstj. hafa gefið út reglugerðir varðandi öll þau atriði, sem við leggjum til að verði tekin inn í nýja og að mörgu leyti fullkomna löggjöf um loftferðir, og þó með þeirri undantekningu, að ákvæði l., sem við leggjum til að verði lögfest, eru töluvert rýmri en núgildandi samningar Félags ísl. atvinnuflugmanna bæði við Loftleiðir og Flugfélag Íslands um þessi efni segja til um. Það má vissulega segja sem svo, að reglugerðarákvæði um öll þessi atriði nægðu, ef aðeins væru höfð í huga framangreind tvö flugfélög, sem samninga um þetta efni gera: En það ber að líta um leið á þá þróun, sem hefur orðið í flugmálum okkar á síðustu missirum eða þó öllu frekar á síðustu mánuðum. Það hefur verið keyptur fjöldinn allur af litlum flugvélum og ný félög stofnuð utan um þessar vélar. Þetta mun auðvitað hafa mikil áhrif til bóta fyrir samgöngur við ýmsa staði á landinu, sem hafa verið á eftir í þessum málum. Auk þess munu þau veita á margan hátt æskilega samkeppni þeim aðila, sem að mestu hefur annazt einn allt innanlandsflug á síðustu árum. En því ber ekki að neita, að á þessu máli eru fleiri hliðar, ef undan eru skildar ýmsar staðreyndir í sambandi við rekstrarhagkvæmni þessarar þróunar og það, að ýmsir staðir, sem vélum þessum er ætlað að fljúga á, eiga ekki annað val um langa framtíð, og aðeins eitt einangrað atriði tekið út úr, það atriði, sem flestar brtt. okkar ganga út á, að auka og styrkja öryggi farþega og áhafnar. Og ef við kljúfum þetta atriði enn í sundur og sleppum t.d. öllum vangaveltum um möguleika stærri vélanna til að vera búnar fleiri og betri öryggistækjum, en einblínum aðeins á þessi þrjú atriði um lágmarkshvíldartíma, hámarkstíma í starfi og vakttíma, þá blasir sú staðreynd við, að um þessi atriði eru engir samningar til við öll þessi litlu fyrirtæki, enda í flestum tilfellum sjálfir eigendurnir, sem vélunum fljúga. Myndin er þá þannig, að ráðh. er ætlað að setja í reglugerð ákvæði um lágmarkshvíldartíma, til þess að fyllsta öryggis sé gætt, eins og í lagafrv. segir, reglugerð, sem auðvitað allir verða að búa við. Stóru flugfélögin búa áfram við samninga um vakttíma og hámarkshvíldartíma, sem inn er komið vegna öryggis farþega og áhafnar ómótmælanlega. En þessir nýju samkeppnisaðilar, sem binda afkomu sína við flutninga á Íslendingum hér innanlands, þurfa ekki að búa við slík öryggisákvæði. Þetta hljómar ekki vel, enda óviðunandi í þessari mynd. En er þá ekki hægt að ákveða vakttíma og hámarksflugtíma einnig í reglugerð? mundu einhverjir spyrja. Vissulega er þetta hægt. En frv., eins og það er í dag, segir ekkert til um, að svo skuli gera, enda er enginn vafi á því, að það er áhrifameira að hafa þetta sem lagaboð, sér í lagi með hliðsjón af því, sem ég hef sagt hér að framan, og einnig því, að hinu nýja innanlandsflugi, sem nú er að komast á fót, er veitt töluvert svigrúm og rýmri ákvæði í till. okkar fram yfir samninga stærri flugfélaganna. Reglugerðarákvæði skapa oft grundvöll fyrir undanþágur og undanhald og eru ekki virt að sama skapi og löggjöfin sjálf. Mér dettur í hug í þessu sambandi reglugerð, sem gefin var út á yfirstandandi vetri um hleðslu og búnað skipa á vetrarsíldveiðum. Það vantaði ekki, að stéttarfélög sjómanna, Slysavarnafélag, að ógleymdum skipaskoðunarstjóra og fleiri aðilum, brýndu allir fyrir skipstjórnarmönnum og áhöfnum skipa, að þeim væri nauðsynlegt sjálfra sín vegna og skips síns vegna að fylgja þessum reglugerðarákvæðum út í yztu æsar. En hvað skeði? Aðeins nokkrum dögum, að ég held tveim vikum eftir að þessi reglugerð var gefin út, ferst síldarbátur á leið af miðunum. Það var guðs lán, að áhöfn skyldi bjargað. En við eitt ýtarlegasta, sjópróf, sem hér á landi hefur verið haldið í sambandi við þetta slys, vitnaðist, að skipstjórinn hafði ekki brotið eitt af reglugerðarákvæðunum, hann hafði brotið tvö og jafnvel sterkur grunur á, að hann hefði brotið þrjú reglugerðarákvæði. Ég er ekki að segja, að það mætti ekki einnig brjóta lög á þessum sviðum. En við skulum hafa það í huga og fyrir það er að þakka, að þótt þeir aðilar séu til hér á landi, sem neita að hlýða lögum, nema þau falli saman við hagsmuni þeirra sjálfra eða hópa, sem þeir virðast bera fyrir brjósti, eru enn í margföldum meiri hluta þeir menn, sem eru löghlýðnir í þessu landi. Um þessi þrjú atriði, hámarksflugtíma, vakttíma og lágmarkshvíldartíma, eru ákvæði í fluglögum og reglugerðum annarra þjóða, einkum engilsaxneskra. Ef brtt. okkar þess efnis, að í loftferðalögum minnstu þjóðar heims komi þvílík ákvæði, verða samþ., mun það verða túlkað þannig út í frá, að við séum fyllilega samkeppnisfærir þrátt fyrir fyllri kvaðir um öryggi fyrir farþega, sem ferðast með vélum okkar, jafnvel samkeppnisfærari en eigendur SAS eru, ef horft er á þær kröfur, sem þeir gera í sinni eigin löggjöf. 3., 4., 5., 6., 7. og 8, brtt. okkar fjalla um loftferðadómstól, skipan hans og störf og breytingar á öðrum greinum í samræmi við till. okkar um sérstakan loftferðadómstól. Eins og ég hef þegar bent á, er frv. það, sem hér er til umr., að mestu sniðið eftir dönsku lögunum um þetta efni. Þó vantar í íslenzka frv. þær greinar dönsku 1., sem bera nr. 138 og 144, að mig minnir. En þessar gr. í dönsku l. fjalla um fasta rannsóknarnefnd skipaða til 4 ára í senn, sem við teljum sambærilega við till. okkar um sérstakan loftferðadómstól. Eins og 140. gr. frumvarpsins hljóðar eftir 2. umræðu, er flugmálaráðherra skylt að skipa rannsóknarnefnd kunnáttumanna til að kanna orsakir flugslyss, ef manntjón hefur orðið. Í öllum öðrum tilvikum, er það flugmálastjórnin, sem á að framkvæma rannsóknina. Nú þarf auðvitað ekki að benda hv. þingmönnum á það, að flugmálastjórnin og starfsmenn hennar, þ.e.a.s. rannsóknaraðilinn, geta í mörgum tilfellum verið þolandinn í rannsókninni, sá, sem rannsaka á eða störf hans. Ég bendi t.d. á hæstaréttardóm frá 1952 í sambandi við Geysisslysið, en þá var flugumferðarstjórinn á Reykjavíkurflugvelli ákærður fyrir brot gegn ákvæðum l. nr. 32 frá 1929. En vegna þess að greind vangæzla flugumferðarstjórans varðaði ekki við nein ákvæði þeirra l. og hann var ekki saksóttur fyrir brot í opinberu starfi, var hann sýkn dæmdur. Álit hæstaréttar á þessu fyrirkomulagi má t.d. finna í hæstaréttardómi frá 1959, en þá voru tveir af rannsóknarnefndarmönnum við flugslys starfsmenn flugmálastjórnarinnar, og í dómsniðurstöðu segir m.a., með leyfi forseta: „Stefndi (þ.e. kennsluflugmaðurinn, sem var við stjórn flugvélarinnar) hefur mótmælt álitsgerð þessari m.a. á þeim grundvelli, að tveir nm., þeir Sigurður. og Jón, hafi verið eftirlitsmenn með lofthæfni flugvéla og geti því ekki talizt óvilhallir, og verður að fallast á það hjá stefnda, að að þessu leyti hafi verið óheppilega valið í rannsóknarnefndina.“ Þetta er niðurstaða hæstaréttar. Við verðum að hafa það í huga, að undir flugmálastjórn heyra m.a. bæði loftferðaeftirlitið, útgáfa lofthæfniskírteina véla og skírteina manna og prófun þeirra, ratsjár, stjórn flugumferðar, vellir og útbúnaður, auk flugleiða og sjálfsagt margt fleira, sem ég get ekki talið hér upp. Ég tel það vera óhæfa málsmeðferð, að ekki sé skipaður sérstakur dómstóll til að hafa yfirumsjón allra rannsókna í sambandi við flugslys. Og við eigum ekki að láta nein músarholusjónarmið ráða á þessu sviði, og ég fullyrði reyndar, að margir, sem álitið hafa, að kostnaðarhliðin yrði of mikil í sambandi við loftferðadómstól, hafi álitið, að kostnaðurinn yrði allt of mikill og að þeir hafi í því áliti sínu ætlað sér um of. Ég leyfi mér í sambandi við þessa skoðun manna að benda á kostnað við siglingadóm. Í honum eiga sæti fimm menn, hér er gert ráð fyrir þremur mönnum. Í fjárl. er gert ráð fyrir, að kostnaður við siglingadóm sé 120 þús. kr. Jafnvel þó að þessi upphæð yrði eitthvað hærri, kostnaðarhliðin við loftferðadómstól, tel ég það ekkert atriði, þegar við höfum í huga, hve yfirgripsmikil og þýðingarmikil sú atvinnugrein er, sem verið er að setja þessa löggjöf um. Ég bendi á t.d., að árið 1962 var heildarvelta tveggja stórra flugfélaga okkar um 400 millj. kr. Þetta var árið 1962. Ég geri ráð fyrir, að á s.l. ári hafi þessi velta jafnvel farið fram úr hálfum milljarð og fer vaxandi í ár. Eigum við þá að vera að setja fyrir okkur 120, 200 þús., 300 þús. kr. í sambandi við kostnað á loftferðadómstól? Ég segi nei. Síðasta brtt. okkar fjallar um að fella 160. gr, niður með öllu. Ég tel, að í grein þessari felist svo einstök ákvæði, að Alþingi mundi bíða hnekki af, ef samþ. væru, jafnvel þótt ein af hinum svokölluðu lýðræðissinnuðu þjóðum hafi slík ákvæði í sambærilegri löggjöf. Ég er með þessu hvorki að mæla bót samningsrofum né að of seint sé komið til vinnu, heldur tel ég, að grein þessi sé óþörf með öllu, aðrar gr. frv. um refsiákvæði spanni nægilega yfir það, sem hér virðist eiga að fyrirbyggja. Ef einhverjir telja, að svo sé ekki, leyfi ég mér að benda á 44. gr. l. um stéttarfélög og vinnudeilur, sem fjallar um verkefni félagsdóms, en í 2. málsl. segir, að hann skuli dæma í málum, sem rísa út af kærum um brot á vinnusamningi eða út af ágreiningi um skilning á vinnusamningi eða gildi hans. Ég hef heyrt nokkra aðila mæla þessu bót með tilvitnunum í sjómannalögin, að samkv. þeim megi flytja skipverja til skips með lögregluvaldi. Þetta er þó aðeins heimilt, ef skip er vanmannað eða ef skipverji er ölvaður. í þeim kafla sjómannalaganna, sem fjallar um refsivald skipstjóra, segir, að komi skipverji eigi í skiprúm á ákveðnum tíma eða fari hann frá skipi í leyfisleysi eða komi hann eigi til skips á ákveðnum tíma úr landgönguleyfi, megi skipstjóri refsa honum með kaupmissi í 1–7 daga. Það eru engin ákvæði um það, að hægt sé að setja þennan mann í tukthús fyrir þessi brot sín. Í 79. gr. sjómannalaganna segir enn fremur, að ef skipverji í þeim tilgangi að koma sér hjá vinnu á skipi annaðhvort vanrækir að koma til skips á ákveðnum tíma eða hverfur frá skipi, skuli hann sæta sektum fyrir strok, - engin fangelsisákvæði. Ef einhver hv. þm. telur grein þessa nauðsynlega í þessari löggjöf, hversu langt geta þá aðrir launþegahópar búizt við að líði, unz þeim verði boðið upp á sömu ákvæði? Við getum t.d. tekið leikara og rútubílstjóra. Mín persónulega skoðun er sú, að með samþykki þessarar gr. séum við farnir að standa ískyggilega líkt og verkamenn undir ráðstjórn stóðu eftir hinar svæsnu tilskipanir Stalíns 1938 og 1940. En 1938 var þeim skipað að hafa vinnupassa, og þá voru sett ströng refsiákvæði við fjarvistum, sektir, refsivinna og fangelsi, og til fjarvistar taldist m.a. að koma 20 mínútum of seint. Á árunum 1949-1959 tóku leiðtogar kommúnista í Mið-Evrópu upp sama stjórnarfar og félagslegt skipulag ráðstjórnarinnar í flestum efnum, þ. á m. þessu. Þá var bætt við fangelsisákvæðum og í sumum tilfellum dauðarefsingu við að bregðast vinnuskyldu sinni, sem svo var kölluð. Ég þarf ekki að taka það fram, að frjáls verkalýðshreyfing um allan heim mótmælti og lýsti fyrirlitningu sinni á þessum gerræðisfullu aðgerðum, og ég he! grun um, að viðbrögð hér heima verði ekki ósvipuð við 160. gr. þessa frv., ef Alþingi samþykkir hana. Ég hef dvalizt nokkuð við þessa hlið málsins, og ég mun því fara fljótt yfir hina hliðina, að þau vandamál geta auðveldlega komið upp, bæði andleg og líkamleg, hjá flugmanni, sem geri það að verkum, að hann telji sér með öllu ófært að fljúga. Þau persónuleg vandamál, sem koma upp og skapa það jafnvægisleysi, að flugmaður treysti sér ekki til þess að taka á sig þá ábyrgð, sem farþegaflugi er samfara, geta komið upp. A að setja þennan mann í fangelsi fyrir þetta? Frétt um slys á samstarfsmanni, vini eða kunningja getur t.d. haft sömu áhrif. Á að setja flugmann í fangelsi fyrir það, að hann neiti að fljúga undir þeim kringumstæðum? Kannske væri hægt í sambandi við þessi síðustu tvö dæmi, sem ég hef dregið fram, að halda fram sterkustu rökunum fyrir því að fella þessi einstæðu ákvæði úr frv. En eitt slíkt dæmi er svo nýtt og ferskt, því miður, að upprifjun þess gæti valdið óþörfum skaða og sársauka viðkomandi aðila. Ég vil að lokum aðeins segja það, að við eigum stóran hóp ungra og áhugasamra flugmanna. Auðvitað er misjafn sauður í mörgu fé, eins og í öllum stéttum þjóðfélagsins. Þessir menn fljúga af hjartans lyst, eins og einn hefur orðað það við mig, og þeir telja það móralska skyldu sína að gera það. En þeir geta líka verið í þeirri aðstöðu, - og það bið ég þm. um að hafa í huga, þegar þeir greiða atkv. um þessa 160. gr., - að þeir geta líka verið í þeirri aðstöðu og því ástandi, að þeir telji það siðferðilega skyldu sína að sitja heima og fljúga ekki. Á kannske að setja þá í fangelsi fyrir það. Herra forseti. Ég hef lokið þessu máli mínu að mæla með þessum brtt. Ég mun ekki, nema sérstök ástæða gefist til, tefja mál þetta meira en raun ber vitni um. En það er till. mín, að allar brtt, á þskj. 413 verði samþykktar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. frekar en orðið er. Ég vil aðeins geta þess, að frá því að þetta frv. til l. um loftferðir var til umr. síðast hér í hv. þd., hefur samgmn. d. haldið fund með sér og athugað þær brtt., sem fyrir liggja. N. varð sammála um að mæla með, að samþykkt yrði brtt. á þskj. 395 frá Sigurvin Einarssyni og Benedikt Gröndal, þar sem lagt er til, að felld verði niður síðari mgr. 160. gr. Það hefur verið gerð efnislega grein fyrir þeirri brtt. Efni hennar er það að fella niður ákvæði, sem þykir allharkalegt gagnvart flugmönnum, sem ekki mæta til vinnu. N. mælir sem sagt með, að sú brtt. verði samþ. Enn fremur mælir n. einróma með því, að samþ. verði 2. brtt. á þskj. 413, þ.e.a.s. a-liðurinn, en þar segir á þessa leið: „Nú veikist eða slasast flugverji fjarri heimili sínu og fjarvistin er vegna starfs hans. Ber þá vinnuveitanda að greiða allan kostnað við læknishjálp, sjúkrahúsvist og flutning sjúklings til heimilis hans.“ N. þykir eðlilegt, að þetta ákvæði verði tekið upp í lög, enda þótt gert hafi verið ráð fyrir því af þeim, sem frv. sömdu, að eðlilegra væri, að það yrði tekið upp í samninga milli aðila. Í þriðja lagi varð samkomulag um það í samgmn., að n. flytti brtt. eða viðbótartill. aftan við 52. gr. frv., en í henni segir á þessa leið, þ.e.a.s. síðustu mgr. 52. gr., eins og hún er nú, eftir þá brtt., sem samþykkt var frá samgmn. við þessa gr. við 2. umr. málsins: „Ráðh. setur í reglugerð ákvæði um lágmarkshvíldartíma flugmanna til að tryggja fyllsta öryggi." Þessi brtt. var samþ. frá n. við 52. gr. við 2. umr. En aftan við þessa mgr. leggur n. nú til að bætist: „að fengnum till. félagssamtaka flugverja, flugfélaga og flugmálastjórnar.“ Þessi brtt. skýrir sig sjálf og er flutt til þess að koma til móts við fyrst og fremst félagssamtök flugmanna. Vildi ég leyfa mér að biðja hæstv, forseta að leita afbrigða fyrir þessari till. Í fjórða lagi vildi ég geta þess, að samgmn. mælir ekki með samþykkt annarra brtt., sem fluttar eru á þskj. 413 og hv. 8. þm. Reykv. gerði hér grein fyrir áðan. Ég tel ekki þörf á því að fara að ræða þessar brtt. og svara ræðu hans. Það hefur í raun og veru verið gert af hæstv. flugmálaráðh., sem ræddi þær allýtarlega hér í hv. þd. fyrir skömmu. Ég vil þó bæta því við þessi ummæli mín, að frv. þetta er sniðið eftir norskum og dönskum loftferðalögum, sem þykja mjög fullkomin og nýtízkuleg á sínu sviði. Og við vitum, að það hefur verið háttur okkar Íslendinga að fylgja einmitt fordæmi frændþjóða okkar á Norðurlöndum á fjölmörgum sviðum löggjafarmálefna. Hefur það þótt vel gefast. Að sjálfsögðu ber okkur að líta sjálfstætt á okkar aðstæður og miða löggjöf okkar við þær sérstöku aðstæður, sem kunna að vera fyrir hendi í hinum ýmsu tilfellum hér hjá okkur. En yfirleitt hefur það þótt mjög vel gefast að sníða íslenzka löggjöf eftir fyrirmyndum frændþjóðanna á Norðurlöndum. Enn fremur má geta þess, að þetta frv. til loftferðalaga er samið af Gizuri Bergsteinssyni hæstaréttardómara, einum færasta og traustasta lögfræðingi landsins. Enn fremur hefur það verið yfirfarið af Hákoni Guðmundssyni hæstaréttarritara og Jónasi G. Rafnar alþm. Það fer því víðs fjarri, að hægt sé að segja með minnstu rökum, að kastað hafi verið höndunum til undirbúnings þessa frv. Það má enn fremur geta þess, að ég held, að samgmn. hafi um örfá mál fjallað jafnnákvæmlega og um þetta frv., enda er það geysiefnismikið og nauðsynlegt að setja sig inn í fjölmargar nýjungar, sem í því felast. Ég vil loks geta þess, að það er ekki rétt, að ekki hafi verið sinnt ósk um það, að fulltrúar flugmanna gætu skýrt sjónarmið sín fyrir samgmn. Þetta er beinlínis rangt. Fulltrúi flugmanna mætti í n. og fékk mjög gott tækifæri til þess að skýra þau ýtarlegu skriflegu erindi, sem fyrir n. lágu. Ég skil ekki, hvað hv. 1. flm. þessara till. gengur til að vera að rangherma um slíka hluti, því að honum hlýtur að vera það ljóst, að lögfræðingur atvinnuflugmanna mætti hjá n. og átti þar að auki tal viti einstaka nefndarmenn utan funda oftar en einu sinni. Að lokum vil ég segja það, að ég tel, að það hafi verið komið í till. n. nokkuð til móts við óskir flugmanna, og því fer víðs fjarri, að n. hafi haft minnstu ástæðu til annars en að líta með fyllstu góðvild og skilningi á þær ábendingar, sem fram hafa komið, bæði hjá fulltrúum samtaka flugmanna og ýmsum aðilum öðrum, sem hún leitaði álits hjá um þetta þýðingarmikla frv. Um loftferðadómstólinn og brtt. fjórmenninganna um, að tekið verði upp ákvæði í l. um hann, vil ég aðeins segja það, að auðvitað er mikið álitamál, hvort það skipulag eigi að taka upp í þessum efnum eða það, sem gert er ráð fyrir í frv. Það, sem mestu réð í okkar huga, í samgmn., var það; að n. taldi, að þetta mundi verða of þungt í vöfum, ef ætti að fara að setja hér upp sérstakan loftferðadómstól. Þar að auki höfum við ekki á að skipa þeim fjölda sérfræðinga á þessu sviði, sem nágrannaþjóðir okkar eiga á að skipa. En til þess að koma nokkuð til móts við það sjónarmið, sem felst í raun og veru í till. um loftferðadómstól, var við 2. umr. samþ. till. frá samgmn. svo hljóðandi, sem var tekin upp í 140. gr. frv.: „Skylt er flugmálaráðh. að skipa rannsóknarnefnd kunnáttumanna til að kanna orsakir flugslyss, ef manntjón hefur orðið.“ Það er sem sagt gert ráð fyrir því, ef um meiri háttar flugslys er að ræða, að þá sé flugmálaráðh. ekki aðeins rétt, heldur skylt að skipa sérstaka rannsóknarnefnd kunnáttumanna til að kanna orsakir flugslyss. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um frv., en n. mælir með því, að það verði samþ. með þeim breyt., sem ég hef hér skýrt frá.

Einar: Ágústsson: Herra forseti. Frv. til l. um loftferðir er allmikill bálkur og var það ekki vonum fyrr, að sett yrði ný löggjöf um það mikilsverða mál, þar sem eldri löggjöf er frá 1929 og að sjálfsögðu orðin úrelt í verulegum atriðum, því að í fyrsta lagi eru það gömul lög og í öðru lagi er það svið löggjafar, sem hún fjallar um, sérstaklega þannig vaxið, að það hefur tekið miklum breytingum á undanförnum árum og tekur miklum breytingum. Það er því enginn vafi á því, að hið nýja frv. var mjög þarft, og ábyggilega óhætt að treysta því, að mjög margt í því frv, er til mikilla bóta frá gildandi lagaákvæðum. Þá er enn fremur þess að geta, að í meðförum samgmn, og Alþingis fram að þessu hefur frv. tekið talsverðum breytingum, og hygg ég, að þær muni allar vera til bóta. Hér eru nokkrar brtt. þó eftir á þskj. 413, sem hv. samgmn. hefur ekki viljað taka upp á sína arma. Þær fjalla flestar um réttarbætur fyrir flugliðið og hefur í umr. um þetta mál að undanförnu verið gerð nokkuð rækileg grein fyrir þeim og þær rökstuddar, bæði í síðustu ræðu hv. 8. þm. Reykv. og svo nokkrum ræðum hér, þegar málið var síðast til meðferðar í hv. d. Skal ég ekki þreyta hv. þdm, á því að endurtaka þau rök, sem flutt hafa verið fyrir nauðsyn þessara breytinga, en ég hygg, að þær muni flestar a.m.k. vera til bóta. Sérstaklega vil ég undirstrika það, að 160. gr. frv., eins og hún nú liggur fyrir, er einsdæmi í íslenzkri löggjöf og fordæmi, sem ég tel, að ekki ætti að taka upp. Það er þakkarvert af hv. samgmn., að hún hefur nú þegar fallizt á að fella niður síðari mgr., en ástæða væri til að óska þess, að hún sæi sér fært að ganga lengra og fella alla gr. niður, því að hún er löggjöfinnt ekki til sóma. Það er skylda okkar alþm., þegar mikilsverð frv. eru lögð fyrir til meðferðar, að reyna að gera sér grein fyrir því, hvaða afstöðu sé rétt að taka. Og það er eitt atriði í loftferðafrv. nýja, sem ekki hefur fengið áheyrn, hvorki hjá hæstv. samgmrh. né heldur hjá hv. samgmn., en það eru þau ákvæði, sem ráðgera flugdómstól. Ég hef reynt að undanförnu lítillega að gera mér grein fyrir því, hvað sé bezt í því efni, hvort ekki sé rétt að taka upp flugdómstól eða hvort það fyrirkomulag, sem ráðgert er í umræddu frv., sé nægilegt til þess, að fyllsta öryggis sé gætt. Í því sambandi hef ég reynt að lesa mér nokkuð til um það, hvernig þessum málum er hagað annars staðar og þá ekki sízt með þeim þjóðum, sem fyrirmyndin að frv. er sótt til, Norðmönnum og Dönum. Ég hef í þessu sambandi komizt yfir skýrslu frá norska samgmrn., sem prentuð er í Þrándheimi 1957. Þar er greint frá með nokkrum orðum þróun þessara mála í Noregi og aðeins komið inn á þróun hennar í öðrum löndum líka. Í þessari skýrslu segir, að upphaflega, þ.e.a.s. á byrjunarárum flugsins eða fyrir heimsstyrjöldina síðari, hafi verið samvinna milli loftferðaeftirlitsins og viðkomandi lögregluyfirvalda um rannsókn flugslysa hverju sinni. Það voru ekki fastar reglur. En eftir stríðið, þegar flugsamgöngur fóru að hafa meiri þýðingu og slysafjöldinn óx og slysin urðu meiri, eins og eðlilegt er, þegar flugið vex, hafi þessar reglur verið teknar til endurskoðunar. Og þá hafi verið farið yfir í þær reglur í alvarlegum tilfellum, sérstaklega þar sem um mannslát hafi verið að ræða eða mjög stórt efnahagstjón, að þá hafi verið settar sérstakar rannsóknarnefndir, settar af samgmrn. í hverju einstöku tilfelli, en við minni háttar slys eða óhöpp hafi flugmálastjórnin haft rannsóknina með höndum. Og í þessari skýrslu segir, að þessi tilhögun hafi gilt fram til 1948–1949, en þá hafi ríkissaksóknarinn farið fram á það, að breyting yrði á þessu, þannig að lögreglan yrði aðili að þessum rannsóknum. Þetta fyrirkomulag er, að mér virðist, það, sem ráðgert er að taka upp hér. Það er, að flugmálastjórnin hafi með höndum rannsókn allra minni háttar slysa, en í meiri háttar tilfellum og þegar um manntjón er að ræða verði samkv. nýorðinni breytingu frá hv. samgmn: tekinn upp sá háttur, að samgmrh. hæstv. skipi sérstaka rannsóknarnefnd í því einstaka tilfelli. Þessi tilhögun, sem gilti í Noregi á því tímabili, sem é,g hef nú greint, sætti mikilli gagnrýni. T.d. var gagnrýnin ekki hvað sízt byggð á því, að rannsóknarnefndirnar eða meiri hl. þeirra væri úr hópi þjónustumanna í flugi, úr flugmálastjórninni eða starísliði hennar. Í því sambandi var á það bent, sem raunar kom hér fram áðan, að það væri alls ekki óalgengt, þegar um flugslys væri að ræða, að rannsóknin beindist að nokkru eða jafnvel öllu leyti að starfsmönnum flugmálastjórnarinnar sjálfum. Á þessum forsendum var farið fram á það, að sérstakur rannsóknaraðili yrði settur á laggirnar. Og það mun hafa verið gert 1956, og síðan mun það skipulag ríkja þarna, að það er föst nefnd, sem hefur það starf eitt að rannsaka flugslys. Hún er byggð upp af sérfræðingum í flugi og þeim málum, sem að því lúta. Það eru þrír menn í þessari nefnd, einn frá lögreglustjórninni og tveir settir af flugmálaráðh. eða samgmrh., og varamenn þeirra. Auk þess eru svo skipaðir á svipaðan hátt, eins og er hér í sjó- og verzlunardómi, sérstakir meðdómsmenn, nokkuð margír, og sá háttur hafður, að þeir eru til kallaðir tveir í senn eftir því, hvaða tegund rannsóknar það er, sem á að fara fram, þannig að tryggt er, að sérfræðileg sjónarmið eru þarna alltaf fyrir hendi. Í öðrum löndum mun svipaður háttur víða vera á hafður. Í Belgíu er t.d. sérstakur loftferðadómstóll. Í Kanada, Hollandi, Bretlandi og Sviss eru fastar rannsóknarnefndir á svipuðum grundvelli, eins og ég hef hér áður gert grein fyrir. Mér finnst í sambandi við afgreiðslu þessa máls hér í hv. Nd. Alþingis tæplega hafa komið fram nægilega sterk rök af hálfu samgmn. og hæstv, flugmálaráðh., sem geri það að verkum, að við eigum ekki að semja okkur að þessum siðum, heldur eigum við að hafa þá málsmeðferð á, sem aðrir nágrannar okkar og fyrirmyndir okkar að ýmsu leyti í þessum tilvikum eru fallnir frá. Enn er tími til þess að athuga þetta mál betur, og erindi mitt í ræðustólinn að þessu sinni var aðeins að vekja athygli á því, hvort ekki þætti fært að endurskoða þessar ráðagerðir um það, að ekki skuli vera loftferðadómstóll eða a.m.k. föst loftferðarannsóknarnefnd. Ég tel, að það fyrirkomulag mundi gefast okkur betur. Það eru vankantar á því skipulagi, sem hér er ráðgert. Það hefur verið bent á þá, ég skal ekki endurtaka það. Mér finnst þau rök, sem hv. frsm. og form. samgmn., hv. 2. þm. Vestf., hér áðan greindi fyrir því, að loftferðadómstóll væri ekki mögulegur hér, ekki verulega sannfærandi. Að vísu skal það viðurkennt, að hann tók ekki á þessu með neinni hörku. Hann viðurkenndi það, sem ber að meta, að þetta væri matsatriði. Ég viðurkenni það líka, að þetta er matsatriði. Ég hef reynt fyrir mitt leyti að gera mér grein fyrir því, hvað væri rétt stefna í þessu matsatriðismáli, og hún er sú, sem ég hef hér þegar gert grein fyrir, að við eigum að fara inn á þá leið að setja upp sérstakan loftferðadómstól, og ef það af einhverjum ástæðum þyki ekki tiltækilegt, þá a.m.k. skipuð föst rannsóknarnefnd í flugslysum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths. vegna þeirra ummæla, sem komu fram í umr. um mál þetta hér í dag í þinginu. Það eru í fyrsta lagi þau ummæli hv. frsm. samgmn., sem hann hafði og að ég tel þóttist þá vitna í orð mín um viðskipti Félags ísl. atvinnuflugmanna við samgmn. Ég tel, að hann hafi misskilið orð mín allhrapallega, því að það, sem ég var þarna að ræða um, var í fyrsta lagi, að félagið hafi að beiðni hv. samgmn. þessarar d. sent henni aths. félagsins vegna þess frv., sem hér er til umr. um loftferðir. En í sambandi við viðskipti þeirra við þá aðila, sem sinntu ekki óskum þeirra, var það ekki samgmn. þessarar d., heldur voru það þeir aðilar, sem var falið að semja þetta frv. En þeim aðilum skrifaði Félag ísl. atvinnuflugmanna bréf á sínum tíma og óskaói eftir að fá tækifæri til að kynna sjónarmíð flumannastéttarinnar varðandi nýja fluglöggjöf, sem þessi stétt einmitt öðrum fremur telur brýna þörf á að verði sett, eins og ég orðaði það, en þessari ósk var ekki sinnt; þannig að ég tel, að hv. 2. þm. Vestf. hafi alveg miskilið orð mín. Hins vegar er því ekki að leyna, að ég hef þá skoðun á afstöðu samgmn. til þessa félags þar fyrir utan, að ég tel, að samgmn. hv. hefði getað átt betra og nánara samstarf við stjórn þess en raun ber vitni um. Hv. 2. þm. Vestf. lagði fram brtt. frá samgmn., sem vissulega er til bóta, svo langt sem hún nær. Þessi brtt. fjallar aðeins um síðasta málsl. 52. gr. frv., eins og það hljóðar eftir 2. umr., en í þessari síðustu mgr. er aðeins rætt um lágmarkshvíldartíma flugmanna. En hins vegar erum við með þrjú hugtök í sambandi við okkar brtt. í sambandi við vinnutíma flugmanna, um lágmarkshvíldartíma, um hámarkstíma í starfi í flugfari og um vakttíma. Ég segi fyrir mig, að ég mundi telja það til stórra bóta, ef till. okkar um þetta efni yrðu felldar, en þessi brtt. samgmn. yrði samþ., þó með þeirri breytingu, að inn í síðasta málsl. væru einnig tekin skýr ákvæði um það, að ráðh. væri skylt að setja í reglugerð ákvæði ekki aðeins um lágmarkshvíldartíma, heldur einnig um hámarkstíma í starfi og vakttíma flugverja. Þetta voru helztu atriðin, sem ég vildi láta koma fram í sambandi við ummæli þessa hv. þm. Ég vil einnig láta það koma fram, að það er hinn mesti misskilningur hjá honum, ef hann álítur, að orð mín í ræðu minni hér í dag hafi mátt skilja á þann veg, að um væri að ræða einhverja sérstaka gagnrýni á þá einstaklinga, sem unnu að samningu eða kannske öllu frekar þýðingu þessa frv. Það er hinn mesti misskilningur, og það er ekki hægt að finna það út úr orðum mínum. Ég þekki a.m.k. einn þeirra, sem ég met mikils sem einstakling, og það er langt frá því, að það hafi verið gagnrýni á þá sem einstaklinga á einn eða annan hátt. Og svo var auðvitað þetta atriði, sem hv. 11. þm. Reykv. (EA) reyndar svaraði, að ef brtt. okkar um loftferðadómstól yrðu samþykktar, þyrfti skilyrðislaust að sækja til nágrannaþjóðanna eftir sérfræðingum til þess að framkvæma þær rannsóknir, sem nauðsynlegar eru í sambandi víð flugslys. Þetta er auðvitað mesti misskilningur. Ef það er talið; að leita þurfi til nágrannaþjóðanna eftir þessum sérfræðingum í sambandi við flugslys, ef brtt. okkar verði samþ., þarf það ekki síður eftir orðanna hljóðan í frv., eins og það er nú og eins og það kemur frá hv. samgmn. Og að síðustu vil ég draga stórlega í efa; að hv. þm. fari með rétt mál í því, er hann telur, að við getum sótt eitthvað svo stórkostlega mikið til Dana á sviði laga um loftferðir, að ég tali nú ekki um flugið sjálft. Ég vil minna hv. þm. á það, að íslenzkir flugmenn voru farnir að fljúga fjórhreyfla flugvélum, áður en Danir gerðu annað en sjá þær í lofti, og enn í dag eru íslenzkir flugmenn að kenna dönskum að fljúga, sbr. Grænlandsflugið.



Herra forseti. Hv. frsm. gerði grein fyrir þeim till., sem samkomulag varð um að mæla með í samgmn., þ.e. allir nm. voru sammála um. Hins vegar gerði hann eðlilega ekki grein fyrir afstöðu einstakra þm. til annarra till., sem n. mælir ekki með, og það var ekki heldur til þess ætlazt, en um þær till. eru nokkuð skiptar skoðanir. Þegar þetta mál var til umr. fyrir nokkrum dögum, gerði ég grein fyrir brtt., sem ég flyt við 7. gr. frv. á þskj. 594. Þar gagnrýndi ég aðallega þetta orðalag um félög, sem eiga loftför á Íslandi: „aðrir, sem verða samkv. gr. þessari settir á bekk með þeim,“ þ.e.a.s. settir á bekk með íslenzkum aðilum eða ríkisborgurum. Mér fannst þetta óeðlilegt orðalag og vildi fá þessu breytt. Hæstv. flugmálaráðh. mælti heldur gegn því, að brtt. mín yrði samþ., á þeim forsendum, að það fælist ekkert annað í henni en væri í gr., - till. væri sama efnis, því að þessir aðilar, sem talað er um í 7. gr., séu auðvitað íslenzkir aðilar, sagði hæstv. ráðh. Ég kalla það betra en ekki neitt að fá þetta fram, þessa skoðun hans á því, að þarna sé um íslenzka aðila að ræða, en ég taldi, að hér hlyti að vera átt við útlenda aðila. Ef ágreiningur verður síðar meir um þetta í framkvæmd, mætti vitna til umr. hvað þetta snertir. En sé þetta rétt hjá hæstv. ráðh., er gr. efnislega á þá leið, eins og ég sagði um daginn, að setja megi íslenzka aðila á bekk með íslenzkum aðilum, og ef hv. þm. vilja hafa gr. þannig, þá þeir um það. Þá flyt ég till., eins og ég gerði grein fyrir um daginn, ásamt hv. 5. þm. Vesturl., um að fella niður seinni hluta 160. gr. Það er um hinar óhæfilegu refsingar fyrir að vera óstundvís til vinnu. Þar sem ég talaði fyrir þeirri brtt. þá, sé ég ekki ástæðu til þess að fara að endurtaka það nú. En málum hefur nú skipazt þannig síðan, að nú eru allir orðnir sammála um að fella þetta niður, svo að væntanlega gengur sú brtt. fram auðveldlega, og er það ágætt. - En á þskj. 413, frá þeim fjármenningunum, er frekari brtt. við þessa gr. Hún er um að fella alla gr. niður. Fyrri hluti þessarar gr., sem samgmn. leggur ekki til að fella niður, hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Nú leiðir maður, sem skuldbundið hefur sig til starfa í loftfari, hjá sér að taka til starfa eða halda starfa áfram, og skal hann sæta sektum eða varðhaldi allt að 6 mánuðum.“ Þetta er fyrri hluti gr. Ég skil þennan hluta gr. svo, að hér sé eingöngu átt við starfa á flugi, þ.e. uppi í loftinu. En seinni hluti gr. á við starfa á jörðu niðri; þar sem um óstundvísi er að ræða til vinnu eða farið er frá starfi án leyfis. Það er ekki þægilegt að hlaupa heim til sín frá vinnu t.d. á miðri leið milli Bandaríkjanna og Íslands, svo að það er, held ég, alveg ótvírætt, að seinni hl. gr. á við starfa á jörðu niðri, en fyrri hl. á við starfa í loftfari á flugi. Mér sýnist því, að skipta megi í tvö horn refsingum í þessu tilviki. Ef á að hafa harðar refsingar við vanrækslu eða óhlýðni, - og þær eru sannarlega margar harðar í þessu frv., - er ekki hægt að neita því, að það sé þó helzt, ef menn fara að neita að gegna skyldu sinni, þegar loftfar er á flugi fullt af farþegum, og af því er ég ragur við að fella þetta niður. En seinni hl. gr. tel ég hins vegar sjálfsagt að fella, eins og ég hef áður sagt. Samt er það svo, að þátt þessi fyrri hl. gr. yrði felldur líka, sé ég enga hættu á ferðum, því að í næstu gr. á eftir koma álíka hörð viðurlög fyrir óhlýðni. Og í 170. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú vanrækir flugstjóri eða flugverji starfsskyldur sínar með ítrekuðum eða óhæfilegum hætti eða fremur annars konar óhæfu í starfa sínum, án þess þó að ákvæði 152.–169. gr. taki til, og skal hann sæta sektum eða varðhaldi.“ Það eru a.m.k. tvær greinar þarna, sem geta komið til, jafnvel þó að öll 160. gr. yrði felld niður. En ég er ekki að mæla með, að það að felldur niður nema seinni hl. gr. Hins vegar hafa þeir fjórmenningarnir ekki lagt til að fella þessar greinar úr frv., 161, eða 170 gr., og það eru þó sannarlega álíka harðar refsingar þar. En þó að fyrri hl. 160. gr. verði felldur, eru þó hinar gr. eftir, sem ég sé ekki betur en miði að hinu sama. Á þskj. 413 eru nokkrar brtt., sem hv. 1. flm. gerði mjög rækilega grein fyrir hér í dag, og eftir hans ræðu skýrðist málið reglulega vel. Samgmn. hafði að vísu fjallað um málið á fundi í dag, og það var til bóta. En það var mjög ýtarlega gerð grein fyrir þessum brtt, hjá hv. frsm. í dag. Fyrsta brtt., a-liður, er um það, að ef á að taka mann til rannsóknar, skuli hann fá aðvörun um það, áður en vakttíma hans lýkur. Ég vil segja það um þessa brtt., að þetta væri mjög æskilegt, ef hægt væri að gera þetta. En ég er hræddur um, að það verði ekki tækifæri til að koma slíkri aðvörun við, vegna þess að vakttíma flugmanna lýkur mjög skömmu eftir að flugvél er sezt á flugvöll. Sé maðurinn þá farinn heim til sín, verður þessu ekki komið við. Þá er ekki hægt að aðvara hann lengur, og þar af leiðandi getur þessi rannsókn ekki farið fram. Það er aðeins þess vegna, sem ég er ragur við að samþykkja þessa till. Ég held, að þetta verði dauður bókstafur, ef á að gera það að skilyrði, að slíkri aðvörun verði komið við svo fljótt, því að það getur komið í ljós síðar, að slíkrar rannsóknar þurfi við, en þá er hún útilokuð. B-liður þessarar brtt. er um það, að ef flugverja er tekið blóð, skuli honum óheimilt að hefja flug næstu 12 klst. á eftir. Þetta er gert í öryggisskyni af hálfu flugmanna, að óska eftir þessari breytingu, og það er virðingarvert að fá sem flestar bendingar um það, sem getur orðið til fyllsta öryggis í flugi. En mér sýnist, að það séu önnur ákvæði í frv., sem tryggi, að slíkur maður, sem tekur eitthvað nærri sér eða verður miður sín við blóðtöku, fljúgi ekki, þau komi í veg fyrir það, að hann fljúgi. Í 36. gr. frv. segir: „Flugmálaráðh. ákveður, hverjum skilyrðum flugverjar, er í loftfari starfa, skuli fullnægja um ríkisfang, aldur, líkamlegt og andlegt hæfi“ o.s.frv. Sá maður, sem verður miður sín vegna blóðtöku, hefur ekki lengur þetta hæfi til að fljúga, og yfirmaður slíks flugverja má þá ekki láta hann fljúga, jafnvel þó að ekki væri samþykkt þessi brtt. En auk þess segir í 41. gr.: „Nú verður læknir þess vís, að flugverji er haldinn slíkri heilsubilun, að hætta stafi af starfa hans í loftfari, og ber lækninum að vara hann við og tilkynna vitneskju sína flugmálastjórn eftir reglum, er flugmálaráðh. setur.“ Þarna sýnist mér enn vera tryggt, að slíkur maður, sem vegna blóðtöku er eitthvað miður sín, megi ekki fljúga, og lækni þarf þó til að taka honum blóð, og verði hann var við, að manninum verði svona mikið um það, er læknirinn skyldugur að aðvara manninn fyrst og síðan flugmálastjórnina, svo að mér sýnist ekki hætta á ferðum, þó að þessi till. yrði ekki samþ. Auk þess vil ég benda hv. 1. flm. á, að í brtt. segir: „Þyki ástæða til að ætla, að flugverji hafi brotið ákvæði 1. mgr. þessarar gr., er lögreglunni heimilt að færa hann til læknis“ o.s.frv. Það má þó aðeins samkv. brtt. flytja mann til læknis, ef hann hefur brotið 1. mgr., en þó að hann hafi brotið 2. mgr., er það ekki heimilt eftir brtt. En 2. mgr. þessarar gr. er um það, að bannað er flugverjum að neyta áfengis 18 klst. áður en störf eru hafin, svo að mér sýnist, að brtt. sé ekki fullnægjandi, hvernig sem á hana er litið, því að það getur þurft rannsókn út af því að brjóta pá mgr. alveg eins og hina, en eins og brtt. er, nær hún ekki nema til 1. mgr. Ég sé því enga hættu á ferðum, þó að þessi brtt. nái ekki samþykki, eins og ég sagði áðan, vegna þessara ákvæða í tveimur öðrum gr. frv., sem eiga að tryggja það, að slíkur maður megi ekki fljúga. Og það er skylda læknis að sjá um, að hann fljúgi ekki, ef honum verður mikið um blóðtöku. En hvað er svo um hina, sem ekkert verður um blóðtökuna, eru jafnbrattir eftir sem áður? Flugverja verður bannað að fljúga í 12 tíma samkv. brtt., og ég veit ekki, hvort það er alveg sanngjarnt, - ef ekkert er að honum, fullfrískur og brattur, þá má hann ekki fljúga í 12 tíma, ef brtt. er samþykkt. 2. brtt. a er hv. frsm. n. búinn að gera grein fyrir, að n. mælir einróma með því, að hún verði samþ., en það er um það, að hafi flugverji slasazt fjarri heimili sínu, skuli vinnuveitandi greiða allan kostnað við læknishjálp, sjúkrahúsvist og flutning heim. Þá kem ég að 2. till. b, og það er um vinnutímann. Ég skal fúslega játa, að ég átti í erfiðleikum með að gera mér grein fyrir, hvort ætti að setja þarna inn ákveðinn vinnutíma. Engar till, fékk n. um það, hver slíkur vinnutími ætti að vera, fyrr en útbýtt var þessu þskj., hún hafði aldrei séð neinar till. um það fyrr. Þegar svo þessar till. koma um vinnutímann, verð ég að segja, að mér þykir hann eiga að vera nokkuð langur, og ég átta mig ekki á þessu, hvernig stendur á því, að flugmenn óska eftir svona löngum hámarksvinnutíma. Þar sem aðeins er einn flugmaður í áhöfn, má láta hann fljúga eða starfa allt að 12 klst. hvíldarlaust, þar sem tveir flugmenn eru í áhöfn, má láta þá fljúga allt að 14 klst., og ég veit ekki betur en þeir megi ekki víkja frá, þótt þeir séu tveir, þ.e.a.s. annar þeirra má ekki hvíla sig, annar má ekki sofna eðs þess háttar. Þeir verða báðir að vera alltaf til taks. Svo stendur: „Tveir flugmenn og fleiri í allt að 16 klst. Ég veit ekki, hvort þetta „og fleiri“ þýðir, að aðstoðarflugmaður eigi að vera sá þriðji. Það kann að vera. En þó held ég, að það sé svo, að hinir raunverulegu flugmenn tveir megi ekki hvílast, þ.e.a.s. þeir megi ekki sofna, og þá er nú tíminn orðinn langur, ef má ætla þeim að fljúga í 16 klukkutíma í lotu. Einmitt vegna þessa, hve þetta er langur tími, vil ég ekki samþykkja þessa till., og mér er tjáð, að þetta sé mun lengri tími en nú tíðkast hjá flugfélögunum, - mun lengri. Nú er þess að gæta, að auk þessa eru flugmenn, sem eru ekki í þjónustu annarra, heldur fljúga einkaflug og fljúga með farþega og eru ekki háðir öðrum vinnutíma, það getur verið hætt við því, að þeir vilji nota sér hámarkstímann, sem settur yrði í lög, ef þetta yrði lögfest. Mér finnst of lítið öryggi í því, ef hámarkstímanum yrði nú fylgt, sem hér er lagt til. Af þessum ástæðum er það, sem ég get ekki fallizt á till. Hins vegar álít ég nauðsyn á því að tryggja flugmönnum nauðsynlegan hvíldartíma, og mér hefur dottið í hug, hvort það muni ekki vera hægt. Ég skal ekki fullyrða um það, en líklegt, að rétt væri að samþykkja síðari hluta till., þ.e. um lágmarkshvíldartíma, þótt ekki verði samþykktur hámarksvinnutími. Ég sé a.m.k. ekkert á móti því að samþykkja þann hluta till., sem fjallar um hvíldartímann. Þá kemur loks 3. till., um loftferðadómstól í staðinn fyrir rannsóknarnefnd, sem nú er í frv., þ.e. 140. gr. Þessi breyt. var samþ. við frv. um daginn: „Skylt er flugmálaráðh. að skipa rannsóknarnefnd kunnáttumanna til að kanna orsakir flugslyss, ef manntjón hefur orðið.“ Þetta þykir flugmönnum ekki nóg og vilja, að lögfest séu ákvæðin um loftferðadómstól. Eins og fram kom í framsöguræðu hv. formanns n. í dag og hann orðaði mjög réttilega, er þetta matsatriði, og sama ætla ég, að hv. 11. þm. Reykv. hafi sagt í sinni ræðu. Þetta er matsatriði. En ég held, að það sé ekki matsatriði, að það er miklu meiri festa og miklu meira öryggi í því að hafa loftferðadómstól en að hafa rannsóknarnefnd. Ég er því mjög fylgjandi því, að þessi brtt. verði samþ. um loftferðadómstól. Það hefur helzt verið fært sem rök gegn því, að það muni vera erfitt að finna sérfræðinga í slíkan loftferðadómstól. En ef það er ekki hægt að finna sérfræðinga í hann, hvernig á þá að finna sérfræðinga í rannsóknarnefnd? Ég held, að það sé sama, hvernig maður veltir því fyrir sér, það eru sömu vandkvæðin í báðum tilfellum. Ég hef þá gert grein fyrir skoðun minni á þeim till., sem ekki voru sérstaklega til umr. af hálfu frsm. í dag, og sé þá ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta lengur.



Herra forseti. Hér hefur verið rætt mikið um loftferðalög, sem eru stór lagabálkur og margt nýtt í og breytt frá því, sem áður hefur verið, og er það vissulega gott, að verið er að setja nýja löggjöf um svo þýðingarmikil mál sem loftferðirnar nú eru orðnar fyrir okkur Íslendinga. Og ég vil taka undir með þeim mönnum, sem hafa mælt það hér í dag, að þeir væru ánaegðir með þessar till. til breytinga á loftferðalögunum, sem eru í mörgum atriðum miklu ýtarlegri og fyllri en gömlu loftferðalögin voru. En hér hefur verið deilt um brtt. á þskj. 413, sem fjórir alþm, hafa flutt. Ég hef hlustað á þessar umr. og reynt að setja mig inn í málið, eftir því sem ég hef haft getu til á stuttum tíma, og ég verð að segja það, að mér sýnist, að þessar brtt. flestar stefni að því að auka öryggi í loftferðum, og get ég því tekið undir með hv. 8. þm. Reykv. um það, að ég teldi rétt, að þær yrðu samþ. Það hefur verið nokkuð rætt sérstaklega um b-lið 1. till., þ.e.a.s. síðari málsgr. 52. gr., þá skyldu, að flugverja, sem tekið hefur verið blóð, verði gert fært að hvílast í 12 klst., áður en hann hefur starf að nýju. Mér sýnist, að þessi till. stefni mjög ákveðið að því að skapa aukið öryggi í flugi og þess vegna sé rétt að samþykkja hana af þeim ástæðum. Það er algengt, að menn, sem verða fyrir einhverjum truflunum, eins og t.d. yrði í þessu tilfelli, þegar mönnum er þvingað með valdi til blóðtöku, þeir verða í nokkru uppnámi fyrst á eftir og eru af þeim sökum ekki hæfir til að taka að sér jafnþýðingarmikið starf og flugstjórn er, og þess vegna eðlilegt að gefa þeim tækifæri til að hvílast og komast í eðlilegt ástand aftur. En það, sem einkum hefur valdið umr. hér, er þó 2. og 5. liður þessara brtt., þ.e.a.s. annars vegar ákvæðin í þessum brtt. um hámarksflugtíma flugverja og lágmarkshvíldartíma þeirra og ákvæðin um flugdómstól, og um þau ætla ég fyrst og fremst að ræða. Mér sýnist, að till. um hámarksflugtíma og lágmarkshvíldartíma stefni mjög ákveðið að auknu öryggi í flugi og sé um leið mannréttindatill. En það, sem helzt mætti finna að þessum till., væri það, sem síðasti hv. ræðumaður vék að, að hámarksflugtími væri eftir þessum till. of langur. En hér er um það að ræða, að gerður er greinarmunur á reglubundnu flugi og því, sem kalla má óreglubundið flug. Í samningum flugmannafélaganna við flugfélögin er samið um styttri hámarksvinnutíma en hér er lagt til, en þessi ákvæði eiga þá fyrst og fremst við um þá, sem stunda óreglubundið flug, fara í einstakar flugferðir í leiguflugi ýmiss konar og eru ekki bundnir af samningum flugmanna og flugfélaga. Og mér er tjáð af mönnum, sem eru kunnugir ákvæðum í loftferðalögum annarra þjóða, eins og t.d. Breta, að þetta séu nálega sömu ákvæði og eru í brezku flugferðalögunum. En eins og kom fram hér hjá hv. 8. þm. Reykv., munum við sennilega geta leitað meiri fyrirmynda að okkar loftferðalögum meðal enskumælandi þjóða en Dana, vegna þess að þær eru komnar lengra á veg í þessu. Þær hafa stundað flugið lengur en Danir, og við höfum líka stundað flugið lengur en Danir og ættum sennilega fremur að tileinka okkur öryggisráðstafanir, sem enskumælandi þjóðir hafa tekið upp hjá sér. Og með því að það liggur upplýst fyrir, að í samningum flugmannafélaga og flugfélaganna eru þessi ákvæði þrengri, þannig að hámarkstími er mun styttri en hér er lagt til og lágmarkshvíldartími lengri, þá sýnist mér, að þetta skapi þó aukið öryggi fyrir annað flug í landinu og þess vegna sé rétt að samþykkja þetta. En það, sem ég vildi þó sérstaklega fjalla um og drepa á hér, eru till. um loftferðadómstól. Það hefur verið sagt hér, að það væri matsatriði, hvort hagkvæmara væri að skipa sérstaka rannsóknarnefnd, þegar flugslys verður, eða hafa starfandi loftferðadómstól. Að mínu viti er hér um tvö mjög þýðingarmikil atriði að ræða, sem menn þyrftu að gera upp við sig og greina á milli, og er þar raunverulega um grundvallaratriði að ræða í sambandi við framkvæmdavald og dómsvald. Í allri almennri löggjöf um þessi efni er reynt að aðgreina svo sem fært er framkvæmdavaldið frá dómsvaldinu. En mér sýnist, að ef sá háttur er á hafður að skipa rannsóknarnefnd, eins og lagt er til í frv. og skv. till. samgmn., sé ekki skilið þarna svo vel á milli sem þörf er á og í rannsóknarnefndina muni koma menn, sem hafi haft afskipti af framkvæmdinni og gætu e.t.v. verið að einhverju leyti sekir um vanrækslu, þannig að þeir væru ekki hlutlausir í rannsókn máls. Þess vegna tel ég miklu sterkara og betra fyrir málið, ef starfandi væri sérstakur loftferðadómstóll til þess að rannsaka flugslys og dæma um þau mál. Og meðal þess, sem mælir með því, að dómstóll sé fremur en rannsóknarnefnd, er það, að ef menn eru skipaðir til lengri tíma í dóm, mundu þeir fylgjast meir með, vera sívakandi og fylgjast meir með því, sem máli skiptir í þessu sambandi, fylgjast með nýjungum í öllu, sem þetta skiptir, og líka kynna sér það, sem skeður í öðrum löndum í sambandi við flugslys og niðurstöður af rannsóknum þeirra. Það mun vera svo, að það eru gefnar út árlega skýrslur um öll flugslys, sem verða, og þar er skýrt mjög rækilega frá orsökum þeirra og. allri rannsókn þeirra, og þeir menn, sem eru skipaðir í loftferðadómstól, mundu að sjálfsögðu kynna sér þessar skýrslur og væru þess vegna kannske betur hæfir til starfsins, rannsaka málin og dæma í þeim, heldur en menn, sem eru skipaðir fyrirvaralaust og óundirbúið til starfsins. Það hefur komið fram hér, að það kynni kannske að vera örðugt að fá menn, sem hefðu sérþekkingu og væru jafnframt hlutlausir, í slíkan dóm sem þennan. Það má vera, að í mannfæð okkar sé ekki um mjög marga menn að ræða, sem gætu verið algerlega hlutlausir í þessu efni, en þó hæfir til starfans. En ég hygg, að þeim fjölgi mjög ört, og það er af því, að við eigum nú orðið allstóran hóp af starfandi flugmönnum, en starfsaldur þeirra er ekki ýkjalangur. Þeir verða af eðlilegum ástæðum að hætta störfum ekki mjög gamlir, og þá eru þeir samt sem áður mjög hæfir til þess að taka þátt í slíkum dómstólum sem loftferðadómstóll væri. Þeir hafa alla þekkingu til þess að fjalla um málin og reynslu, og jafnframt mundu þeir þá, eftir að hafa hætt að starfa á flugfari, geta verið hlutlausir um rannsókn máls gagnvart öðrum mönnum, sem þarna kæmu til að verða fyrir slysi eða hafa tekið þátt í umferðarstjórn. Mér sýnist, að það sé ekki ástæða til að óttast, að okkur mundi vanta menn í slíkan dóm, þótt að því ráði yrði horfið að skipa loftferðadómstól. En hitt liggur hins vegar ljóst fyrir, ef ætti að skipa rannsóknarnefnd hverju sinni, að þá gæti orðið í sumum tilfellum a.m.k. örðugt að fá hæfa menn í þetta með örstuttum fyrirvara, sem væru nægilega vel inni í málunum. Þá er till. um að fella niður 160. gr. Mér sýnist eðlilegt og sjálfsagt að fella 160. gr. niður, vegna þess að hún gerir ráð fyrir óeðlilegum kröfum til flugverja fram yfir alla aðra menn í starfi. Hvað yrði sagt um það, ef ætti að fangelsa t.d. alþm., sem mættu ekki til atkvgr. á réttum tíma, eða aðra slíka menn, sem gegna að sjálfsögðu þýðingarmiklum störfum og bera vissulega mikla ábyrgð? Ég held, að það þættu harðir kostir, ef slíkt ætti að gilda um aðra menn. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til þess að hafa slík ákvæði um flugverja, meðfram af því líka, að það er, eins og fram kom hjá einum hv. ræðumanni hér, ákvæði í öðrum greinum frv., sem tryggja viðurlög og öryggi flugfarþega, ef eitthvað brestur á um flugstjórn. Mér sýnist, þegar litið er yfir rök þau, sem færð hafa verið fram með og á móti þessum till. á þskj. 413, að þau beri með sér, að till. stefni miklu frekar að því að auka öryggi í loftferðum og þess vegna beri að samþykkja þær.



Herra forseti. Ég skal ekki verða langorður, en ég vil leyfa mér að beina því til hæstv. forseta og þó sérstaklega til hæstv. ríkisstj., að mér sýnist það óhæfilegt að ætla þessari hv. d. ekki nema 6 klukkustundir eða svo að jafnaði til fundarhalda á viku, þegar svo langt er liðið á þing og mál eins og t.d. þetta frv. bíða ýtarlegrar afgreiðslu í nefnd. Eins og ég sagði, ætla ég ekki að verða langorður um málið sjálft, en ég vil segja það, að enda þótt ég sjái ýmis missmíði á undirbúningi þessa frv. og að sumu leyti á frv. sjálfu, þá vil ég eigi að síður lýsa yfir ánægju minni yfir því, að þetta mál skuli nú vera fram komið á Alþingi á þann hátt, að gert er ráð fyrir, að reist verði kísilgúrverksmiðja við Mývatn. Alla tíð síðan Baldur Líndal efnafræðingur og síðar Tómas Tryggvason jarðfræðingur um eða laust eftir 1950 vöktu athygli á notagildi skeljaleirsins á botni Mývatns, hefur verið mikill áhugi fyrir þessu máli heima í héraði og þess beðið með nokkurri eftirvæntingu, að úr því yrði skorið, hvort þarna væri fyrir hendi rekstrargrundvöllur nýrrar útflutningsframleiðslu til styrktar atvinnulífi og byggð í héraðinu. Það var fyrir mörgum árum eða á Alþingi 1958, sem þáv. þm. S-Þing., núv. hv. þm. Norðurl, e., Karl Kristjánsson, flutti till. til þál. varðandi þetta mál, svo hljóðandi, með leyfi hæstv, forseta. „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar á þessu ári ganga til hreins um það með fullnaðarrannsókn og áætlunum, hvort arðvænlegt sé að vinna til útflutnings kísilleir þann, sem er á botni Mývatns og meðfram Laxá í Aðaldal. Komi í ljós að fullathuguðu máli, svo sem líkur virðast benda til, að vinnsla leirsins sé arðvænleg, leiti ríkisstj. úrræða til þess, að vinnslan verði hafin sem allra fyrst.“ Þetta var á Alþingi 1958-1959, sem þessi till. var flutt og hlaut þá samþykkt Alþingis, en síðar, eða á Alþingi 1961, fluttu þm. Norðurl. e. ásamt tveim hv. landsk. þm. enn á ný till. til þál. um málið, sem hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta nú þegar gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að fá úr því skorið, hvort ekki sé arðvænlegt að koma upp verksmiðju til vinnslu kísilgúrs úr Mývatni, og kanna þá jafnframt, hverjar leiðir séu heppilegastar til þess að tryggja fjárhagsgrundvöll þeirrar framleiðslu.“ Þessi till. var þá einnig samþykkt sem ályktun Alþingis um kísilgúrverksmiðju við Mývatn. Ég vil nú mega vænta þess, að sú verði niðurstaða þessa máls hér á Alþingi, að kísilgúrverksmiðjan við Mývatn verði reist eigi síðar en á árunum 1965-1966, eins og rætt er um í grg. frv. Hér væri um að ræða merkilegt nýmæli í atvinnulífi Íslands, þátt ekki sé e.t.v. sérlega stórt í sniðum, og staðsetning verksmiðjunnar er til þess fallin að efla byggð í landshluta, sem eins og sakir standa á eins og fleiri landshlutar í vök að verjast. Um einstök atriði frv, ætla ég ekki að ræða hér, enda líkur til þess, að það verði til meðferðas í nefnd, sem ég á sæti í. En ég vil þó, áður en ég lýk máli mínu, vekja athygli á einu atriði, sem er það, að mér finnst, að ef þetta frv. eða annað um þetta mál verður að lögum, þá ætti í þeim lögum beinlínis að gera ráð fyrir því, að ýmsir aðilar í þeim landshluta, sem hér á hlut að máli, eigi þátt í stofnun fyrirtækisins og hlutdeild í meðferð mála, eftir að það hefur verið stofnað. Það er að vísu vikið orðum að því í grg., að það mundi standa opið, ef framleiðslufélag verður stofnað, opið sveitarfélögum, sýslufélögum og bæjarfélögum að gerast eigendur að einhverju, a.m.k. að þeim hluta væntanlegs hlutafjár, sem ekki yrði í eigu ríkisins og ekki í eigu útlends aðila. En ég lít svo á, að í l. ætti beinlínis að áskilja þeim aðilum, sem standa nærri þessu máli á Norðurlandi, þátttökurétt í sambandi við stofnun þess fyrirtækis, sem hér er um að ræða, og stjórn þess.



Herra forseti. Ég skal ekki efna til neinna ýfinga um þetta mál út af smávegis gagnrýni um einstaka þætti þess, sem fram hefur komið hér við 1, umr. Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt, og ég tel ekkert af því svo mikilvægt, að það sé ástæða til að karpa mikið um það. Aðalatriðíð er hitt, að bæði hv. 1. þm. Austf. og 5. þm. Austf. og svo hv. 3. þm. Norðurl. e., sem nú var að ljúka máli sínu, hafa allir lýst sig í aðalatriðum samþykka þessu máli og lýst ánægju sinni yfir því, að efnt sé til þeirrar framkvæmdar, sem frv. ráðgerir, og má af því ætla, að þeir séu í aðalatriðum - í aðalatriðum segi ég - samþykkir þeim heimildum, sem ríkisstj. nú fer fram á til þess að koma málinu lengra áleiðis og í framkvæmd. Ég verð að vísu að játa það, að ég skil ekki almennilega þann tón, sem fram hefur kamið, að ríkisstj. hafi haft eitthvað óviðurkvæmilegan hátt á meðferð þessa máls og það séu bara menn á sömu línu, sem unnið hafi að undirbúningi málsins og stjórnarandstaðan ekki verið kvödd til ráða, þetta leiði til tortryggni og einangrunar. Þetta fæ ég ekki skilið og alveg sérstaklega það, sem fram hefur komið og lýst af tveimur hv. þm., að tvisvar sinnum er búið að flytja og samþykkja þáltill. hér á hv. Alþingi, sem beinlínis skora á ríkisstj. að láta til sín taka og undirbúa framkvæmd þessa máls, fyrst árið 1958 og þá var það ályktun Alþingis, að á því ári yrði gengið til hreins um það með fullnaðarrannsókn og áætlunum, eins og þar stendur, hvort arðvænlegt sé að vinna til útflutnings kísilleir þann, sem er á botni Mývatns, og svo aftur 1961, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, og voru þá margir flm. og Magnús Jónsson 1. flm., en hún hneig að því sama, sú ályktun, sem þingið samþykkti, að skora á ríkisstj. að láta nú þegar gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að fá úr því skorið, hvort ekki sé arðvænlegt að koma upp verksmiðju til vinnslu kísilgúrs úr Mývatni, og kanna þá jafnframt, hverjar leiðir séu heppilegastar til þess að tryggja fjárhagsgrundvöll þeirrar verksmiðju. Þetta er það, sem ríkisstj. hefur verið að gera. Áður en þessar till, voru fluttar, höfðu farið fram allverulegar rannsóknir, allt frá því rétt eftir 1950, og 1956 hygg ég, að það hafi verið, sem, eins og fram hefur komið, Baldur Líndal beinlínis hóf sínar tilraunir á vinnslu kísilgúrsins. Og ég gerði einnig grein fyrir því, að áður en þessar till. voru fluttar eða um það leyti höfðum við notið samvinnu þýzkra sérfræðinga á þessu sviði og frá þeirra. hendi og svo frá rannsóknaráði ríkisins og raforkumálastjórninni lágu fyrir ýtarlegar skýrslur um málið 1961, þegar stóriðjunefnd var af þáv. iðnmrh., Bjarna Benediktssyni, falið þetta mál til meðferðar, að sjálfsögðu með það fyrir augum, að nú væri kominn tími til þess að fá fullreynt um möguleikana til þess, að úr þessu máli gæti orðið. En ég skal ekki fara fleiri orðum um það. Ég er mér þess ekki vitandi, að ég hafi gert neina tilraun til þess að gera meira úr þessu máli en efni standa til, eins og aðeins mátti skilja á hv. 5. þm. Austf. Málið er í sjálfu sér, eins og fram hefur komið, ekki ýkjastórt í sniðum. En hins vegar er það nokkuð sérstaks eðlis, og hefur þurft að kanna ýmsar leiðir, áður en málið var talið komið á það stig, sem það nú er, en þegar frv. er lagt fram, vakir það fyrir ríkisstj., að með þeim heimildum, sem hún fer fram á, komist málið inn á nýtt framkvæmdastig og við taki stjórn bráðabirgðafyrirtækis eða undirbúningsfélags, sem hafi með höndum þann undirbúning og rannsókn, sem eftir er, til þess að hægt verði að hefja framkvæmdir á næsta vori eða 1965. Mér er ekki heldur ljóst, að neitt hafi komið fram í meðferð þessa máls, hvorki fyrr né síðar, sem gefi ástæðu til þess að ætla, að Íslendingar þurfi að sæta einhverjum afarkostum um sölu kísilgúrsins, og það er á misskilningi byggt, að þessu erlenda sölufélagi, sem ekki verður kaupandi að framleiðslunni, heldur félag til að selja framleiðsluna, eigi að tryggja einkasölu til þess um aldur ug ævi. Það fylgir þessu frv. í fskj. nr. VII samkomulag það, sem síðast var gert við hollenzka fyrirtækið AIME í febrúarmánuði s.l., og það, sem þar segir um sölufélagið, er enn það eina, sem samið hefur verið um í sambandi við það, en það er aðeins viljayfirlýsing beggja aðila að hafa þennan hátt á framkvæmd málsins, að við hliðina á framleiðslufélaginu verði sölufélag, sem báðir aðilar séu eigendur að, eins og þar er nánar tilgreint, en samningagerð um það, með hverjum hætti salan fari fram og til hve langs tíma og hvaða fyrirvara framleiðslufyrirtækið geti haft á því að losna undan því samkomulagi, ef svo bæri undir, að það teldist óhagkvæmt á síðara stigi málsins, er enn eftir. En að sjálfsögðu getur ekki komið til mála, að það verði lagt í hendurnar á þessu félagi, sem erlendir aðilar hafa meiri hl. í, fyrirvaralaust og eins og sumir hafa borið í munn sér um aldur og ævi. Það held ég, að engum í raun og veru geti dottið í hug, ef því er að skipta, að hugsað sé um málið málefnalega. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga, þó að nokkur tortryggni komi fram í þessu sambandi, og meina ég þá, að mér finnst ekki nema eðlilegt, að menn vilji láta í ljós viljayfirlýsingar sínar um það, að þegar að því komi að ganga frá samningsatriðum eins og þessum, þá sé tryggilega um þau búið. Ég er nú ekki alveg viss um og segi það að gefnu tilefni, að það sé fullvíst, að það hafi verið eitthvert sérstakt happ fyrir okkur Íslendinga, sem við byggðum okkar sjálfstæðu tilveru á, eins og sagt hefur verið, að við hefðum sjálfir kosið að annast söluna á hraðfrysta fiskinum á bandaríska markaðinum. Það er margt, sem þar kemur til álita, og þó að mér sé ljóst, að það sölukerfi, sem þar hefur verið byggt upp, er nú orðið nokkuð gróið og mikils virði, þá hafa verið á því margir annmarkar og snöggir blettir og að mínum dómi alls ekki fullreynt, hvort annað fyrirkomulag á því sviði hefði ekki verið heppilegra. En um það skal ég ekki hafa fleiri orð. En þegar þetta mál hefur verið í undirbúningi, töldu allir aðilar í stóriðjunefnd, og það var einnig skoðun ríkisstj., að það gæti eðli málsins samkv. verið heppilegt og sennilega öruggara fyrir framtíð fyrirtækisins að hafa samvinnu við erlenda aðila um söluna á heimsmarkaðinum, sem væri háð nokkuð harðri samkeppni við fjársterka aðila. Um þetta fyrirtæki, AIME, sem spurt var um, hvers konar fyrirtæki það er og hvort það hefði reynslu í að selja kísilgúr, þá hefur það enga reynslu í því nema það, sem það hefur veri,ð að byggja upp og undirbúa sölu á kísilgúr úr þeim sýnishornum, sem unnin hafa verið af því magni, sem flutt var á haustinu 1961 til Hollands. En þetta er almennt sölufyrirtæki og nýtur góðs álits í sínu heimalandi, og að svo miklu leyti sem ég hef haft samband við aðila og fulltrúa þessa fyrirtækis, þá finnst mér engin ástæða til að bera í brjósti neina sérstaka tortryggni, þó að rétt sé að gæta allrar varúðar í sérhverjum skiptum, eins og hér um ræðir, við erlenda aðila. Það er misskilningur, sem fram kom hjá hv. 5. þm. Austf., að það mundi vera eitthvað á bak við þessa skiptingu á fyrirtækjunum og með því að hafa þau tvö, væri raunverulega verið að gefa hinum erlendu aðilum stærri hlutdeild en ella hefði orðið. Ég var iðnmrh. hér skamman tíma síðari hluta árs 1961 og átti þá viðræður við fulltrúa frá AIME í sambandi við þetta mál, og það kom aldrei neinn vilji í ljós af þeirra hálfu til þess að seilast til neinna meirihlutayfirráða í þessu félagi. Það var rætt, eins og margt annað, en þegar á það reyndi, var það ekki ósk þessara manna og kemur ekki heldur fram í þeirri skiptingu eða hugsanlegri hlutdeild, sem gerð er nánar grein fyrir í fskj. þessa máls. Það var smáatriði í ræðu hv. 5. þm. Austf. um verðmæti verksmiðjunnar. Það skiptir ekki miklu máli, en ég vil þó leiðrétta það, að í þessum 130 millj., sem áætlaðar eru kostnaðurinn á verksmiðjunni, kemur það fram á bls. 12 í fskj. III. að aðflutningsgjöldin eru meðtalin í þessari upphæð, en heildarkostnaðurinn mundi lækka allverulega, ef sérstaklega væri samið um eftirgjöf þeirra, eins og frv. gerir ráð fyrir í 1. gr. að gæti orðið. Ég held svo, að það sé ekki ástæða fyrir mig til. þess að hafa um þetta fleiri orð nú. Ég skil ákaflega vel, að það kemur fram hjá hv, þm., að n. sú, sem fær málið til meðferðar, þurfi að skoða það gaumgæfilega. Ég hef sjálfur ekkert á móti því, sem fram kom hjá hv, síðasta ræðumanni, að það væru beinlínis heimildir í lögunum til þess, að sýslufélög og bæjarfélög og sveitarfélög, sem þarna standa nánast að, hefðu heimild til þátttöku í félaginu, Það kemur fram í grg., og það hefur alltaf vakað fyrir mér, og mér finnst það í sjálfu sér mjög eðlilegt og ekki nema skiljanlegt, að slíkir aðilar mundu láta í ljós óskir um það. Á því ætti ekki að vera nein fyrirstaða og er ekki af hálfu stjórnarinnar. Hvort ástæða þyki til af hv. n. að taka það inn í bein ákvæði frv., það kemur betur í ljós, þegar hún skoðar efni þess, en efnislega er ég á engan hátt á móti því. Ég læt svo lokið þessu máli mínu og legg aðaláherzlu á það, að í heild hafa menn veitt þessu máli góðar undirtektir, og endurtek óskir um það, að framkvæmdin megi fara farsællega úr hendi.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér er til umr., er mjög athyglisvert að því leyti, að hér gæti verið um það að ræða að skapa fordæmi fyrir samvinnu við erlenda aðila um stofnun fyrirtækja hér á landi og framleiðslu hér á landi. Ég skal ekki endurtaka þau varúðarorð og þá gagnrýni á þessu frv., sem komið hefur fram í ræðum hv. 1. þm. Austf. og hv. 5. þm. Austf. Á hitt vildi ég mega benda, að ég tel mikið lán í þessu sambandi fyrir okkur, ef þetta frv. verður samþykkt og úr þeim plönum verður, sem hér eru uppi, hvað málið er litið. Ég tel það mikið lán, vegna þess að hin erlenda aðild að þessu litla máli getur ekki valdið neinu verulegu tjóni á efnahagslífi okkar, þó að hún gefist illa. Og ég vil alveg sérstaklega undirstrika það hér, að verði þetta frv. samþykkt og þessi verksmiðja byggð í megindráttum eins og í frv, því, er lagt er fram af hæstv. ríkisstj., segir, væri ákaflega hyggilegt, held ég, og skynsamlegt að láta líða nokkurn tíma, áður en í önnur fyrirtæki yrði ráðizt með erlendri aðild, til að sjá, hvernig þetta samstarf gæfist, fá reynslu af þessu litla fyrirtæki, áður en við hættum okkur út í stærri fyrirtæki með erlendri aðild, sem gætu, ef illa tækist til, valdið alvarlegu tjóni í okkar efnahagskerfi. Og þannig stendur nú á í dag og mun að minni hyggju verða næstu árin, að við þurfum ekki á því að halda að byggja hér stórfyrirtæki með erlendu fjármagni, vegna þess að okkur skortir ekki framleiðslufyrirtæki í þjóðfélaginu í dag, heldur vinnuafl, og svo mun verða næstu árin. Og meðan svo er, er ástæðulaust og gæti verið beinlínis hættulegt að stofna til stórra fyrirtækja, sem hér hefur verið kallað stóriðja, með erlendu fjármagni og erlendri íhlutun, því að það gæti ekki haft annað í för með sér í fyrstu umferð en það, að lögð yrðu niður íslenzk framleiðslufyrirtæki, sem nú eru starfrækt og í fullum gangi í okkar hefðbundnu atvinnuvegum. Það voru aðeins þessi atriði, sem ég vildi mega undirstrika til viðbótar við það, sem hér hefur verið sagt um þetta frv, af stjórnarandstöðunni.



Herra forseti. Það eru nokkur orð út af því, sem hæstv. ráðh: sagði. Honum fannst ekki sanngjarnt, að ég ræddi það í sambandi við þetta mál, að réttara væri að hafa þann hátt á, að í þeim n., sem undirbyggju veruleg nýmæli, sem snertu stefnur í atvinnumálum, ættu sæti fulltrúar frá stjórnmálaflokkunum, öðrum en stjórnarflokkunum, og aðrir en þeir, sem væru beinlínis á vegum stjórnarflokkanna þá og þá. Ég notaði hins vegar tækifærið og reyndi að undirstrika enn einu sinni í sambandi við þetta mál þá skoðun, sem ég hef oft látið í ljós, að hyggilegra muni vera, þegar um stórmál er að ræða og sérstaklega þegar um verulegar nýjungar ér að ræða, að hafa til ráðuneytis annaðhvort þingkjörnar mþn. eða þá að ríkisstj. hefði þann hátt á að velja ekki einlitt pólitískt í slíkar nefndir. Ég benti núna á þetta vegna þess m.a., að stóriðjunefndin hefur haft þetta mál með höndum, en hún er einmitt valin, að því er mér virðist, á þann hátt, sem ekki er heppilegur, og vísa ég þar til þess, sem ég hef sagt um heppilegri allsherjarreglu en kemur fram í vali hennar. En stóriðjunefndin hefur haft þetta mál með höndum, og taldi ég þess vegna rétt að vekja enn einu sinni athygli á þessu vinnubragðaatriði í sambandi við þetta mál. Vona ég, að hæstv. ríkisstj. taki þetta til yfirvegunar og þá m.a. þá uppástungu, sem ég og fleiri höfum gert á öðru þskj. um að breyta til varðandi athuganir á stórvirkjunum og stóriðju yfirleitt, með sérstöku tilliti til þess, hvað þar er um nýstárleg mál að ræða. Ég hef ekki deilt á hæstv. ríkisstj. fyrir að leitast við að framkvæma þáltill. um athugun á því að koma upp verksmiðju til vinnslu kísilgúrs við Mývatn, síður en svo. Það var hins vegar þetta fyrirkomulagsatriði, sem er mjög þýðingarmikið og ég leyfði mér að benda á í þessu sambandi. Þá minnti ég hér á nokkur atriði um daginn, sem mér sýndist ástæða til að draga fram, sérstaklega í sambandi við samninginn, sem birtur er með frv., samninginn við hina erlendu aðila. Ég sagði þá, að það væri ekki alveg ljóst, hvort hér væri birtur orðréttur þýddur samningur, sem gerður væri við þessa aðila, eða hvort hér væri að einhverju leyti um útdrátt að ræða, en þó væri ekki hægt að gera ráð fyrir öðru en að öll efnisateiði þess samkomulags, sem gert hefði verið, væru tekin fram. En það er tekið fram. að samkomulag þetta hafi verið gert 27. febr. 1964 milli stóriðjunefndar og fulltrúa fyrirtækisins erlenda, sem þá voru staddir í Reykjavík, og samkomulagið er birt hér á þskj. Í þessu samkomulagi stendur, að hlutafélagið, sem á að koma á fót erlendis og á að vera eign útlendinga að meiri hluta til, skuli eitt hafa rétt til þess að selja framleiðslu kísilgúrfélagsins utan Íslands. Og þar er enginn fyrirvari á og ekkert gefið í skyn um það, að sá samningur skuli vera tímabundinn eða með nokkrum fyrirvörum. Það var þetta atriði, sem ég leyfði mér sérstaklega að gera að umtalsefni og sýna fram á, að jafnvel þótt menn kæmust að þeirri niðurstöðu, að það væri nauðsynlegt eða hyggilegt að fela einhverju félagi sölu á vörum verksmiðjunnar, þá mætti slíkt ekki með nokkru móti vera þannig, að það væri óafturkallanlegt, heldur yrðu að vera á því sterkir fyrirvarar, en ekki þannig um búið, að íslenzka verksmiðjan væri í raun og veru alveg lögð undir sölufélagið. Ég færði rök fyrir því, að svona þyrfti þetta að vera, það þyrfti að vera þannig, að samningur væri tímabundinn og einnig uppsegjanlegur, ef þessi leið með sölufélagið dæmdist skynsamleg eða nauðsynleg. Nú heyri ég, að hæstv. ráðh. tekur þessu vel og segir, að hér sé aðeins um drög að samkomulagi að ræða, en ekki fullgerða samninga. Það eru því nýjar upplýsingar, sem hér koma fram í málinu, að hér sé ekki um fullgerðan samning að ræða, heldur aðeins drög að samkomulagi, sem svo sé eftir að útfæra á ýmsar lundir. Og þ. á m. segir hæstv. ráðh., að í þann samning, sem kæmi til greina, yrði að setja ákvæði, sem sýndu greinilega, að hér væri ekki ætlazt til, að fyrirtækið hefði einkarétt um aldur og ævi, og gera aðra fyrirvara, sem væru nauðsynlegir til að innlenda verksmiðjan væri raunverulega frjáls og þarna væri raunverulega um sölufélag að ræða. Ég lýsi ánægju minni yfir því, að þessu er svona varið, að hér er aðeins um lausleg drög að ræða, en ekki búið að ganga frá neinu, og líka ánægju minni yfir undirtektum hæstv. ráðh. um, að þetta þurfi einmitt að tryggja í því samkomulagi, sem síðar verði gert. Vænti ég og, að þetta verði tekið til athugunar í þeirri n., sem málið fær til meðferðar. Annað atriði drap ég einnig á, og það var, að talað er um í fskj. eða þessum drögum að samkomulagi, sem ég vil nú kalla eftir þessar upplýsingar ráðh., að félögin tvö skuli gera með sér samkomulag, sem tryggi sanngjarna skiptingu hagnaðar milli félaganna. Mér kom þetta einkennilega fyrir og kemur enn. Ég hafði gert ráð fyrir því, að hér væri um tvö fyrirtæki að ræða, annað, sem framleiddi vöruna og ætti að hafa rekstrarútkomu í samræmi við framleiðsluna, þ.e.a.s. fá eðlilegt verð fyrir sínar framleiðsluvörur og standa og falla með því, en á hinn bóginn væri svo um sölufélag að ræða, sem ætti að fá þóknun og greiðslu fyrir að selja vöruna. Ég bað um skýringar á, hvernig á þessu ákvæði stæði og hvað það raunverulega þýddi, hvernig þetta væri hugsað. En hæstv. ráðh. gaf engar upplýsingar um þetta. Má vera, að hann hugsi sér að upplýsa það nánar í þeirri nefnd, sem fær málið til meðferðar. En þetta atriði þarf að skýrast, áður en meðferð málsins er lokið á hv. Alþingi, hvernig þetta er hugsað. Hæstv. ráðh. upplýsti, að firmað, sem hér hefur verið haft samband við, sé verzlunarfirma og hafi ekki neitt sérstaklega fengizt við að selja þessa vöru, en eftir því sem hann hafi fengið upplýsingar um og þeir, sem að þessu máli standa, njóti það góðs álits og hafi myndarlega sölustarfsemi. Ég spurði um þetta aðallega til þess að fá að vita, hvort þetta firma hefði yfir nokkurri sérþekkingu að ráða í þessu sambandi, sem þyrfti að slægjast eftir, og svar hæstv. ráðh. er náttúrlega ótvírætt um, að ekki er um slíkt að ræða, a.m.k. ekki tæknilega þekkingu. Vegna ummæla, sem hæstv. ráðh. lét falla almennt um sölu á íslenzkum vörum, þar sem hann sagði, að hann væri ekki alveg viss um, að það hefði verið sérstakt happ að byggja upp okkar eigin sölukerfi á hraðfrysta fiskinum, eins og gert hefði verið, vil ég aðeins enn og aftur nota þetta tækifæri til að lýsa yfir þeirri skoðun minni, að ég tel það alveg sérstakt happ, einmitt alveg sérstakt happ, að Íslendingum hefur tekizt að byggja upp erlendis eigin sölukerfi fyrir jafnþýðingarmikla vöru og hraðfrysta fiskinn og framleiða hann beint inn í þetta sölukerfi í stað þess að leggja fiskinn inn í sölukerfi erlendra aðila. Ég tel þetta eitt hið allra þýðingarmesta fyrir smáþjóð, að geta haft vald á framleiðsluvöru sinni og selt hana þar, sem bezt býðst, og geta annazt sölu sjálf, en vera ekki háð dreifingarkerfum annarra. Það eru til í heiminum ýmsir stórir hringar, sem hafa með höndum fiskiðnað t.d., og þeir hafa mjög stór sölukerfi víðs vegar um heiminn. Þeir leggja alveg gífurlegt kapp á að hafa söluna með höndum sjálfir sem víðast í heiminum til þess að fá allt út úr þessu, sem hugsanlegt er, til sín og vera ekki öðrum háðir. Ég tel, að það sé mikið neyðarúrræði fyrir Íslendinga að þurfa að notfæra sér þjónustu annarra í þessu tilliti, því að með því móti verða menn aldrei eins frjálsir. Það er ætíð sú hætta, að menn verði háðir þeim, sem hefur söluna með höndum, ef hann hefur sölukerfið í sínum höndum. Þetta tel ég stórkostlegt mál fyrir Ísland, að einmitt hefur svona skipazt með sölu á þessum aðalafurðum, freðfiskinum. Ef við lítum svo til framtíðarinnar t.d. varðandi sölu á vörum eins og niðurlagðri síld og niðursoðinni síld og öðru þess konar, þá er auðvitað við mikinn vanda að fást. Það væri auðvitað langæskilegast, að Íslendingar gætu komizt upp á lagið með að framleiða slíkar vörur og selja þær sem íslenzkar vörur, sem sínar vörur, á erlendum mörkuðum og gætu sjálfir náð verzlunarsamböndum með þessar vörur, eins og með hraðfrysta fiskinn. Þetta finnst mér að væri langsamlega æskilegast og þyrfti að verða. En svo er aftur önnur leið, sem dálítið er komin til greina hér. Vegna þess, hve erfitt er að afla markaðanna fyrir niðurlögðu vörurnar og niðursoðnu vörurnar, er orðin tilhneiging hjá ýmsum áhugamönnum að koma upp samböndum við erlenda aðila, sem hafa sölukerfi. T.d. hygg ég, að sé í uppsiglingu hér að hafa samvinnu við norskan aðila, sem framleiðir þessar vörur, og þá skilst mér, að varan, sem hér er framleidd, verði sett inn í sölukerfi hans. Menn eru frjálsir að því að reyna slíkar aðferðir, og ég vildi óska þess, að það gengi sem bezt fyrir þeim, sem reyna þetta. En ekki finnst mér þetta vera eins æskileg leið og hin. Það æskilegasta væri að geta haft þetta á eigin vegum eins og freðfiskinn, og þess vegna hefði ég verið miklu ánægðari með þetta mál, ef menn hefðu treyst sér til, að verksmiðja við Mývatn brytist sjálf í því að koma þessum vörum á markað og selja þessar vörur erlendis, fengi sér umboðsmenn með venjulegum hætti, en þyrfti ekki að lúta því, að búið væri til félag af þeirri tegund, sem hér er gert ráð fyrir og kallað sölufélag. Ég hefði verið miklu ánægðari, ef menn hefðu treyst sér til að ganga í þetta mál á þennan hátt. En það má vera, að slíkt væri of áhættusamt og það þurfi að hafa sérstakt samband við félag í þá átt, sem hér er ráðgert. En þá er auðvitað þýðingarmikið, að sem bezt sé frá öllu gengið og menn séu ekki háðari þessu félagi erlendra, sem hefði sölukerfið, en ástæður standa til og góðu hófi gegnir. Ég heyri, að hæstv. ráðh. hefur opin augun fyrir því, að um þetta þurfi að setja ákvæði í þá samninga, sem endanlega kunna að verða gerðir, og að hér er aðeins um drög að ræða. Ég vona því, að það verði samkomulag um að ganga vel frá þessu.



Herra forseti. Fjhn, hefur haft þetta mál til meðferðar, en ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess og skilar tveimur nál. Meiri hl. hefur skilað nál. á þskj. 407, en niðurstaða þess og till. n. er sú, að frv. verði afgr. með rökst. dagskrá, eins og þar er tiltekið. Ég vil nú í stuttu máli gera grein fyrir þessu áliti meiri hl. og fara nokkrum orðum almennt um þetta mál. Það er svo með þetta frv. um jafnvægi í byggð landsins, ásamt ýmsum öðrum áþekkum málum eða frv. og till., sem hv. flm. og flokksmenn þeirra hafa flutt nú á þessu og undanförnum þingum, að ég held, að mætti kalla þau einhvers konar iðrunar- og yfirbótaverk. Nú sé það að vísu í fjarri mér að ræða um þetta mál af nokkru alvöruleysi, það á það alls ekki skilið, því að hér er um alvörumál að ræða, sem krefst alvarlegrar íhugunar. En það eru aðeins viðbrögð þeirra hv. flm. og flokksmanna þeirra, sem má segja að séu hin skoplega hlið þessa máls. Þróunin í byggð landsins hefur nú um áratugaskeið verið vandamál, sem menn hafa orðið að horfast í augu við, og það hefur verið gripið til ýmiss konar ráða til þess að freista þess að hafa áhrif á þá þróun í þá átt að draga úr hinum öru fólksflutningum úr dreifbýlinu í þéttbýlið. Oft og tíðum hefðu menn kosið, að það fjármagn, sem til þess fór, hefði verið ríflegra, en það hefur að sjálfsögðu ávallt miðazt við það, sem talið var fært hverju sinni innan ramma fjárlaga. Árið 1962 var þessum málum í fyrsta sinn skipað með lögum og fjárframlög tryggð fram í tímann um 10 ára skeið samkv. lögum. Einnig þá hefðu ýmsir kosið, að ríflegra hefði verið tiltekið, og það er von manna, að unnt verði að auka það framlag, sem lögin frá 1962 gerðu ráð fyrir, enda hefur það komið til síðan, að verðlag allt hefur hækkað, síðan framlagið var ákveðið. En hitt var í sjálfu sér veigamikið, að hér var í fyrsta skipti tekið á málinu af nokkurri festu og reynt að búa grundvöll til frambúðarskipunar. En hv, framsóknarmenn brugðu nú við, þegar þeir voru ekki lengur í stjórnaraðstöðu, báru ekki lengur ábyrgð á ríkisstj., og höfðu flutt frv., sem voru lík þessu frv., áður en þetta frv. kom fram, og sýnir það raunar vel, að það var nokkuð rétt í því, sem hv. 3. þm. Reykv. lýsti hér á Alþingi um daginn í umr. um annað mál um hin gerólíku viðbrögð þeirra til mála eftir því, hvort flokkur þeirra er í ríkisstj. eða utan ríkisstj. En ég ætla nú ekki að fara að ræða um það nánar hér. En með þessu frv. viðurkenna flm. þess raunverulega, að þeir hafi, á meðan þeir hefðu haft tök á, algerlega vanrækt að framkvæma það, sem þeir nú telja nauðsynlegt, því að öll rök þeirra fyrir nauðsyn þessarar lagasetningar áttu ekki síður við, þegar flokkur þeirra var í ríkisstj. og réð mestu um fjármálastjórn í landinu. Í þessu ljósi verður að skoða þetta frv. þeirra hv. flm. þess. En við skulum líta aðeins örstutt á vandamálið sjálft. Ef litið er á þróun byggðarinnar í landinu, það sem af er þessari öld, munum við finna greinilegar hliðstæður eða svipaða þróun mjög víða erlendis, a.m.k. alls staðar í hinum atvinnulega þróuðu löndum. Sá er þó meginmunur á, þegar sá samanburður er gerður, að t.d. í löndum Evrópu hefur hin mikla röskun í byggð landanna verið að gerast á miklu lengri tíma en hér hjá okkur. Það hefur verið að gerast nánast undanfarnar tvær aldir, eða frá því að iðnbyltingin hófst. Hér hjá okkur hefur breytingin gerzt á mjög skömmum tíma eða segja má á þessari öld, eða rúmlega hálfri öld, og að vissu leyti skapar það þeim mun erfiðari vandamál. Sú röskun, sem orðið hefur á byggð tandanna, er að meginstefnu til fólgin í fólksflutningum úr sveitunum og strjálbýlinu yfirleitt til borganna, þéttbýlisins, þar sem uppvaxandi iðnaður hefur sífellt kallað á fleiri hendur til starfa. Þau vandamál og sú félagslega hætta, sem því eru samfara, að slíkir stórfelldir fólksflutningar eigi sér stað, sem og mikil samansöfnun fólks í þéttbýli, hefur löngum verið mönnum ærið umhugsunarefni. Hins vegar var það almennt viðurkennt, að þessi þróun var forsendan fyrir þeim stórkostlegu efnahagslegu framförum, sem orðið hafa í heiminum á þessu tímabili. Eins og ég gat um áðan, var breytingin hér á landi ekki síður byltingarkennd en í nágrannalöndunum, nema frekar væri. Fyrst í stað lá fólksstraumurinn úr sveitinni að sjónum, þegar uppbygging sjávarútvegsins hófst fyrir alvöru á öndverðri þessari öld. En þessir fólksflutningar áttu sér ekki stað jafnt í öllum hlutum landsins. Smám saman óx aðdráttaraflið þar, sem reynslan sýndi, að aflavonin var mest. Þangað safnaðist fiskiskipaflotinn, og þar skapaðist þéttbýlið, sem byggði afkomu sína á útgerð og fiskvinnslu. Þessu fylgdi svo einnig uppbygging margs konar iðnaðar og þjónustustarfsemi, sem jafnan fylgir slíkri þróun atvinnuveganna og þéttbýlinu. En einnig hér á landi er það ljóst, að þessi þróun atvinnuveganna, sem varð m.a. fyrir tilflutning fólksins, var forsendan fyrir þeirri öru efnahagsþróun, sem orðið hefur undanfarna áratugi og hefur leitt til þess, að þjóðin öll og einnig og ekki siður sá hluti hennar, sem í dreifbýlinu býr, hefur komizt frá fátækt til meiri almennrar velmegunar en nokkru sinni fyrr, og verður því raunar ekki líkt við neitt, sem áður hefur þekkzt í því efni. En þrátt fyrir þetta fer ekki hjá því, að mönnum hefur verið það áhyggjuefni, hvernig byggðin hefur þróazt. Þó að mikil ný verðmæti hafi skapazt vegna þróunar atvinnuveganna og þéttbýlisins, hafa einnig mikil verðmæti glatazt eða að engu orðið vegna hinna miklu fólksflutninga. Einnig hefur það orðið mönnum áhyggjuefni, að segja má, að dregið hafi til landauðnar í sumum sveitum og í heilum landshlutum hefur orðið að horfa upp á það, að íbúum hefur annaðhvort fjölgað mjög lítið eða beinlínis fækkað á síðustu áratugum. Í grg. með því frv., sem hér liggur fyrir, er sýnt með tölum og hundraðshlutum, hvernig íbúatalan hefur breytzt frá árinu 1940 til ársins 1962, sem er síðasta árið, sem manntalsskýrslur eru til um. Er landinu skipt í þessu yfirliti í grg. í sex hluta. Vissulega sýna þessar tölur miklar breytingar. En það er nú svo með tölur, að með þeim má ýmislegt sýna og vandfarið með þær, svo að þær gefi rétta og óyggjandi mynd af því, sem þær eiga að sýna. Með tölum þessum er í fyrsta lagi gefið í skyn, að sú þróun, sem þær sýna, hafi byrjað 1940. Þetta er ekki sagt berum orðum, en með því að stilla tölunum upp eins og gert er eða minnast ekkert á það, sem var fyrir þann tíma, er þetta að vissu leyti gefið í skyn. Með því að sleppa öllu, sem gerzt hefur á tímabilinu 1940-1962, er einnig gefið í skyn, að þróunin haldi enn áfram á sama hátt. Þetta er ekki heldur sagt berum orðum með þessum tölum, en framsetningin öll gefur það í skyn. En hvað sjáum við, ef við gáum svolitið nánar á bak við þessar tölur og dálítið lengra aftur í tímann en þær sýna? Á tveggja áratuga tímabili fyrir árið 1940 fór íbúum fækkandi í fjórum af þeim sex landshlutum, sem í skýrslunni eru. Fjölgun varð aðeins á Norðurlandi og í Kjalarnesþingi. En mest var fækkun íbúanna á Vestfjörðum, að vísu ekki nema rúmlega 3%. Hins vegar sýnir seinna tímabilið samkv. yfirlitinu í grg. með frv., að fjölgun hefur orðið í öllum landshlutum nema á Vestfjörðum, en þar hefur íbúum fækkað á 22 ára tímabili um nær 19%. En einnig hér er fróðlegt að athuga þróunina nánar. Á Vestfjörðum var fólksfækkunin mest á tímabilinu fram til 1955, en þá nam hún nærri 18% af þessum 19, sem er á öllu tímabilinu, 22 árum. Næstu árin þar á eftir fer íbúum að vísu fækkandi, en meira hægfara, og eftir 1958 hefur sú litla breyting, sem orðið hefur, verið heldur upp á við. Þessar tölur virðast benda til þess, að sú þróun, sem verið hefur nú um áratuga skeið í þessum landshluta, sé að snúast við. í öðrum landshlutum er þó enn greinilegra, að þróunin hefur tekið breytingum á seinustu árum. Á Vesturlandi var að heita mátti óbreytt íbúatala á áratugnum 1940-1950, en næstu 12 árin verður fólksfjölgun, sem nemur nær 23% í þeim landshluta og fer heldur vaxandi hlutfallslega, eftir því sem líður á tímabilið. Á Norðurlandi, sem var, eins og áður segir, eini landshlutinn utan Kjalarnesþings, sem sýndi fólksfjölgun á áratugunum tveimur fyrir 1940, hefur þróunin gengið í svipaða átt, þótt heldur hægara sé; og a.m.k. greinilega snúið við eftir 1955, en næstu 5 ár þar á undan hafði fólki farið fækkandi á Norðurlandi. Á Austurlandi mátti heita kyrrstaða á tímabilinu frá 1945–1955, og hafði þá orðið fækkun frá árinu 1940. En einnig hér tekur fólkinu að fjölga eftir 1955. Loks er svo Suðurland, austanfjalls, en þar var að heita mátti óbreytt íbúatala á áratugnum 1940-1950. Eftir það hefur verið stöðug aukning fólksfjölda í þessum landshluta. Ég hef með þessum tölum viljað vekja athygli á því, að þróun íbúatölunnar í hinum ýmsu landshlutum er með nokkuð öðrum hætti en maður fær hugmynd um með því að sjá aðeins þær tölur, sem nefndar eru í skýrslunni í grg. með frv. í öllum tilfellum, en þó misjafnlega mikið, kemur í ljós, að á síðustu árum hefur orðið sú breyting á stefnu þróunarinnar, að í stað þess, að áður lá hún niður á við, liggur hún nú upp á við og það er þó allténd í rétta átt með tilliti til meira jafnvægis í byggðinni. Með þessu vil ég þó á engan hátt segja, að þar með sé þetta vandamál leyst eða ekki lengur fyrir hendi. Svo er ekki. Hins vegar gefur þetta tilefni til að ítreka það, sem ég drap á áður, að hafi þróun síðustu ára gert þetta frv. nauðsynlegt, þá voru ölt rök fyrir því miklum mun sterkari á þeim árum, þegar þróunin í byggðinni var til vaxandi misvægis, en þá voru einmitt, eins og ég gat um áðan, aðstandendur þessa frv. mestu ráðandi um fjármálastjórnina í landinu. Þá var og ekki til nein lagasetning um þessi mál, en núv. ríkisstj. hefur einmitt beitt sér fyrir lagasetningu, þar sem séð er fyrir nokkru fjármagni fram í tímann í því skyni að stuðla að auknu jafnvægi í byggðinni. Nú má ekki heldur líta á þau lög, sem nú gilda um atvinnubótasjóð, né heldur þetta frv., sem einangrað fyrirbrigði og telja, að með setningu laganna eða samþykkt þessa frv. væri séð fyrir öllum þörfum að því er snerti jafnvægi í byggð landsins. Það er margt fleira, sem gera þarf og gert hefur verið og gert er, sem hefur ekki síður mikla þýðingu í þá átt að auka jafnvægi í byggðinni, og þannig á þetta líka að vera. Við skulum aðeins líta á fá atriði, sem sýna þetta. Á þessu þingi hafa verið sett ný vegalög t.d., hin merkasta lagasetning. Samkv. þeim eru fyrirhugaðar miklum mun meiri framkvæmdir í vegamálum en nokkru sinni fyrr og séð fyrir stórauknum tekjum til þeirra framkvæmda. Fyrir hinar dreifðari byggðir hefur þessi lagasetning stórkostlega þýðingu. Á s.l. ári fékk ríkisstj. stórt erlent framkvæmdalán, sem varið hefur verið til margvislegra framkvæmda beint og óbeint á sviði atvinnulífsins. Má þar til nefna raforkuframkvæmdir og undirbúning raforkuframkvæmda, sem hafa munu mikla þýðingu fyrir landsbyggðina, einnig hafnarframkvæmdir, þar sem meginhluti eða verulegur hluti fjármagnsins hefur runnið til framkvæmda á svæðinu utan Kjalarnesþings. Má segja, að meira en 2/3 hlutar þess fjármagns, sem af framkvæmdaláninu fékkst, hafi runnið til framkvæmda, sem beint eða beint munu stuðla að meira jafnvægi í byggðinni. Síðasta dæmið um þetta er svo frv., sem liggur hér fyrir þinginu nú um kísilgúrverksmiðju við Mývatn, sem getur komið til með að hafa mikla þýðingu fyrir byggðina á Norðurlandi austan til, bæði vegna þeirrar verksmiðju, sem þar ris upp, og eins vegna þess iðnaðar, sem hugsanlegur er í sambandi við það, og ýmiss konar atvinnustarfsemi, sem væntanlega gæti fylgt því. Hér voru aðeins nefnd þessi þrjú atriði, en ef athugað væri, hva,ð ýmsir fjárfestingarsjóðir hafa lagt af mörkum í þessu sama skyni, mundi koma í Ijós, að þar er um mjög verulegar upphæðir að ræða. Í umr. um hið margumtalaða jafnvægi í byggð landsins á undanförnum árum hefur ekki verið hægt að segja, að mikið hafi verið um bað, að fram hafi komið fastmótaðar hugmyndir um lausn þeirra vandamála, sem því eru tengd, enda kannske varla von til þess, að það hafi getað orðið. Þetta hefur verið að mótast í hugum manna langan tíma. Verkefnin eru líka ekki alltaf þau sömu. Þau blasa við misjafnlega, eftir því sem tímarnir breytast. Nú nýlega gerðist það svo, að um þetta birtist grein í tímariti Seðlabankans eftir Valdimar Kristinsson viðskiptafræðing. Þar er á glöggan hátt fjallað um. á hvern hátt mætti hafa áhrif á dreifingu byggðarinnar og þróun byggðarinnar með myndun svokallaðra þróunarsvæða. Þá má einnig minna á það, að nú á sér stað sérstök athugun á þessum málum að því er Vestfirði snertir, svo sem fram kom nýlega í umr. um það efni hér á hv. Alþ. Er einmitt ekki ólíklegt, að slíkar athuganir gætu leitt til raunhæfrar niðurstöðu um þær leiðir, sem vænlegastar væru til lausnar þessu vandamáli, og eigi ekki alls staðar hið sama við og því sé nauðsynlegt að gera slíkar athuganir sem þarna er um að ræða. Eins og fram kemur í áliti meiri hl. fjhn., telur hann, að eins og nú horfir sé ekki þörf nýrrar lagasetningar um þessi efni, þar sem lögin um atvinnubótasjóð hafi þann tilgang fyrst og fremst að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og þess. vegna, eins og ég gat um áðan í upphafi máls míns, leggur meiri hl. til, að frv. verði afgr. með rökst. dagskrá, eins og segir í nál.



Herra forseti. Það frv., sem hér er til 2. umr., var lagt fram í upphafi þessa þings í októbermánuði í haust. 1. umr. um það fór fram hér í þd. 21. okt. og þann dag var því vísað til fjhn. Síðan er nú langur tími liðinn, hátt á sjötta mánuð, og um það bil 5 mánuðir liðu frá því að frv. var vísað til n. og þangað til nál. var skilað. Má því ætla, að málið hafi fengið rækilega athugun hjá okkur nm. í fjhn. Því miður tókst ekki á þessum fimm mánuðum að ná samkomulagi í n. um till. í málinu. Afleiðingin af því er sú, að hér liggja fyrir tvö nál. Annað nál. er á þskj. 381 frá minni hl. n., mér og hv. 11. þm. Reykv. Við mælum þar með því, að frv. verði samþ. Hinir þrír nm., fulltrúar stjórnarflokkanna, leggja til, að frv. verði vísað frá með rökst. dagskrá, sem þeir nefna svo, og er hún birt í nál. þeirra á þskj. 407. Hefur frsm. meiri hl., hv. 6 landsk. þm. (DÓ), þegar gert grein fyrir þeirri till. Við 1. umr. um frv. hér í d., 21. okt. í haust, flutti 1. flm. þess, hv. 3. þm. Norðurl. e. (GíslG), mjög yfirgripsmikla og glögga ræðu um málið. Hann sýndi þar með ljósum rökum þörf þjóðarinnar fyrir þær ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, sem frv. fjallar um. Ég get því verið fáorðari en ella um málið almennt, vil þó með nokkrum orðum rifja upp fyrir mönnum aðalatriði frv. Frv. er í tveimur köflum. Sá fyrri er um tilgang l. og störf jafnvægisnefndar. Til þess er ætlazt, að Alþ. kjósi að loknum alþingiskosningum hverju sinni fimm aðalmenn og fimm til vara í jafnvægisnefnd. Það sé verkefni n. að annast framkvæmdir samkv. l., en í 1. gr. frv. segir, að tilgangur l. sé að stuðla að jafnvægi í byggð tandsins með rannsóknarstörfum, áætlanagerð og fjárhagslegum stuðningi til framkvæmda og eflingar atvinnulífi í þeim landshlutum, þar sem bein eða hlutfallsleg fólksfækkun hefur átt sér stað undanfarið eða er talin yfirvofandi. II, kafli frv. er um jafnvægissjóð, sem á að veita fjárhagslegan stuðning til framkvæmda og eflingar atvinnulífi í samræmi við tilgang l. Sjóðurinn á að fá 11/2% af tekjum ríkissjóðs samkv, ríkisreikningi ár hvert til starfsemi sinnar. Sjóðurinn á fyrst og fremst að veita lán til framkvæmda, sem að dómi jafnvægisnefndar eru til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, en þó er einnig heimilt að veita beina styrki úr sjóðnum, ef sérstaklega stendur á. Samkv. 14. gr. frv. er til þess ætlazt, að jafnvægisnefnd fái einnig heimild, ef sérstaklega stendur á, til að gerast fyrir hönd sjóðsins meðeigandi í atvinnufyrirtæki, sem hún telur nauðsynlegt að koma á fót í samræmi við tilgang 1., enda séu a.m.k. 4 nm. því samþykkir og að þeirra dómi og hlutaðeigandi sveitarstjórnar ekki unnt að koma fyrirtækinu á fót á annan hátt. Eins og áður segir og fram kemur í nál. á þskj. 381, er það till. okkar í minni hl. fjhn., að frv. þetta verði samþ. Við lítum svo á, að nauðsynlegt sé að hefja nú þegar þær framkvæmdir, sem frv. gerir ráð fyrir, og að það fjármagn, sem til þeirra verður varið, muni skila sér aftur með vöxtum og vaxtavöxtum í vaxandi framleiðslu- og þjóðartekjum til hagsbóta fyrir alla landsmenn. Hér er þó ekki eingöngu um efnahagsmál að ræða, síður en svo. Þær ráðstafanir, sem stefat er að með flutningi frv., eru einnig lífsnauðsynlegar til viðhalds sjálfstæði og menningu þjóðarinnar. Ekki er það skoðun þeirra manna, sem beita sér fyrir jafnvægi í byggð landsins, að búseta þurfi að haldast á hverju einstöku býli, sem byggt hefur verið að undanförnu, og að því beri að vinna. Aðalmarkmiðið er að koma í veg fyrir. að góðar sveitir og sjávarþorp, þar sem álitleg framleiðsluskilyrði eru, leggist í auðn. Það er mjög óheillavænlegt, ef slíkar byggðir eyðast að fólki, og mikil nauðsyn, að án tafar séu gerðar ráðstafanir til að hindra slíkt. Það er ekki aðeins hagsmunamál þeirra, sem nú búa á þeim svæðum, sem hættan á burtflutningi fólks vofir yfir, heldur er það þýðingarmikið fyrir alla þjóðina og ætti því að vera áhugamál allra landsmanna. Útvega þarf fjármagn til að efla atvinnulíf í þeim landshlutum, þar sem góð atvinnuskilyrði og afkomuskilyrði eru fyrir hendi, en hætta er á fólksfækkun. Það þarf að auka ræktun landsins, framleiðslu í sveitunum, en jafnframt að efla atvinnulifið í sjávarþorpum og kauptúnum á þessum svæðum og koma upp þéttbýlisstöðvum, sem gætu orðið miðstöðvar iðnaðar, viðskipta og menningarlífs fyrir nálægar byggðir. Þetta er sú stefna, sem mörkuð er í frv., sem hér liggur fyrir. Það er sú stefna, að gæði landsins og fiskimiðin umhverfis landið verði notuð, hvar sem þau eru, að svo miklu leyti sem mögulegt er, og að öll byggileg landssvæði skuli setin. Því aðeins getur þjóðin vænzt þess, að hún fái að eiga þetta góða land í framtíðinni, að hún noti gæði þess og haldi við búsetu á öllum byggilegum svæðum þess, en ekki aðeins á litlum hluta landsins. Vitanlega þarf fleira að gera til að stuðla að byggðajafnvægi í landinu en að efla atvinnulífið, eins og stefnt er að með flutningi frv., sem hér er til umr. Það er vel ljóst. Lífsþægindin og lífskjörin þurfa að verða sem jöfnust um land allt. Þess vegna þarf t.d. að ljúka rafvæðingu landsbyggðarinnar á allra næstu árum, einnig að bæta vegakerfið, sjá fyrir sem beztri heilbrigðisþjónustu hvar sem er á landinu og gera möguleika unga fólksins til menntunar sem bezta og jafnasta um land allt. Sé þetta ekki gert, heldur fólkið áfram að flytjast á milli landshluta í leit að betra og þægilegra lífi. Þannig þarf að gera margt fleira en það, sem um ræðir í þessu frv., til að halda landinu í byggð. En það dregur ekkert úr gildi eða þörf þeirra framkvæmda, sem stefnt er að með frv., sem hér liggur fyrir. Í nál. hv. meiri hl. fjhn. er fyrst nokkuð rætt um orsakir fólksflutninganna milli landshluta. Síðan segir í álitinu, að mönnum hafi verið þessir miklu fólksflutningar áhyggjuefni, þar sem dregið hafi til landauðnar í sumum sveitum og heilir landshlutar hafi orðið að horfa upp á það, að íbúum þar hefur annaðhvort fjölgað mjög lítið eða beinlínis fækkað á síðustu tveimur áratugum, þegar fólksflutningarnir hafa verið hvað örastir. Af þessum ummælum í nál. hefði mátt ætla, að meiri hl. vildi ljá því lið, að gerðar væru ráðstafanir til að stöðva eða draga úr þessum miklu fólksflutningum og létta þannig áhyggjum af mönnum. En því miður er framhaldið hjá þeim á annan veg. Síðar í nál. meiri hl. er getið um lögin um atvinnubótasjóð, er sett voru 1962. Og í framhaldi af því segir svo í nál., með leyfi hæstv. forseta: „Að meginstefnu til er ekki hægt að segja, að neinn teljandi munur sé á þessum lögum og því frv., sem hér liggur fyrir.“ Hér er ekki rétt frá skýrt í áliti meiri hl. En þessi ranga fullyrðing er síðan notuð til stuðnings þeirri frávísunartill., sem meiri hl. leggur fram í nál. sínu. Það er ekki rétt, sem segir í áliti og till. meiri hl., að tilgangur l. um atvinnubótasjóð sé fyrst og fremst að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þetta sést við athugun á því, hvernig fjárveitingum úr atvinnubótasjóði er hagað, Samkv. l. leggur ríkissjóður atvinnubótasjóði til 10 millj. kr. ár hvert. En í fyrravor þótti nauðsynlegt að hafa nokkru meira fé til úthlutunar úr sjóðnum í það sinn. Ég býst við, að hv. þdm. geti gizkað á, af hverju það stafaði. Þá var gripið til þess ráðs að úthluta rúmlega 5 millj. kr. umfram fjárveitinguna á árinu 1963 og um talað, að sú upphæð yrði dregin frá fjárveitingunni til sjóðsins árið 1964. Ég hef fengið upplýsingar um skiptingu á þessu fé, sem úthlutað var árið 1963 úr atvinnubótasjóði. Heildarupphæð þess var 15 millj. 395 þús. kr. Meira en helmingurinn af því, eða 8 millj. 190 þús. kr., fór sem lán til báta- og skipakaupa. Af því lánsfé fór meira en helmingurinn, eða 5 millj. og 50 þús., til Reykjavíkur, Reykjaneskjördæmis, Akraness og Vestmannaeyja, en samtals 3 millj. 140 þús. til útgerðarstaða annars staðar á landinu. Ég hef hér einnig yfirlit, sem sýnir, hvernig fjárveitingarnar úr atvinnubótasjóði árið 1963 skiptust á milli kjördæma landsins. Sú skýrsla lítur þannig út: Í Vestfjarðakjördæmi fóru 3 millj. 305 þús. Í Reykjaneskjördæmi 2 millj. 990 þús. Í Norðurlandskjördæmi eystra 2 millj. 755 þús. Í Vesturlandskjördæmi 1 millj. 685 þús. Í Norðurlandskjördæmi vestra 1 millj. 415 þús. Í Austurlandskjördæmi 1 millj. 360 þús. Í Reykjavíkurkjördæmi 985 þús. Í Suðurlandskjördæmi 900 þús., aðallega til Vestmannaeyja. Alls eru þetta, eins og ég sagði áðan, 15 millj. 395 þús. kr. Kjördæmunum er hér raðað þannig, að það er sett efst á listann, sem fékk mest úr atvinnubótasjóði, en neðst það kjördæmi, sem minnst fékk. Reykjaneskjördæmi er hér í næstefsta sæti með nærri 3 millj. kr. Það fær meira í sinn hlut en Norðurl. e. og það fær meira en Norðurl. v. og Austurlandskjördæmi bæði til samans. Þó er það svo, að fólksstraumurinn hefur legið til Reykjaneskjördæmis og Reykjavíkur á liðnum árum úr öllum öðrum kjördæmum. Af því, sem hér hefur verið nefnt, má glöggt sjá, að það er ekki fyrst og fremst verkefni atvinnubótasjóðs að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þó að meiri hl, fjhn. haldi því fram, að svo sé. Það, sem ég hef hér sagt, ber alls ekki að skoða sem ádeilu á stjórn atvinnubótasjóðs eða löggjöfina um þann sjóð. Starfsemi atvinnubótasjóðs á rétt á sér og heldur áfram, þó að frv., sem hér liggur fyrir, verði samþ. En ég hef hér sýnt fram á, að atvinnubótasjóður leysir alls ekki þá brýnu þörf, sem er fyrir ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og því er nauðsynlegt að setja ný lög um þær framkvæmdir og veita fé til þeirra, eins og lagt er til í þessu frv. Og þó að þetta frv. verði samþ., er eftir sem áður þörf á að auka fjárráð atvinnubótasjóðs, því að hann er nú lítils megnugur til að sinna þeim verkefnum, sem hann hefur með höndum, vegna þess, hve fjárveitingar til hans eru takmarkaðar. Eins og áður er nefnt, fór meiri hl. af fé sjóðsins árið sem leið í lánveitingar til báta- og skipakaupa. Hámark einstakra lána til skipakaupa var 200 þús. kr. Það segir lítið til kaupa á skipi, sem kostar allt upp í 10 millj. En í þessari ógurlegu dýrtíð, sem búið er að skapa hér á landi, hafa menn vissulega þörf fyrir stuðning til skipakaupa og annarra framkvæmda vegna framleiðslustarfseminnar, og sá stuðningur þyrfti að vera miklu meiri en atvinnubótasjóður er nú fær um að veita. Ég hef áður getið þess, að árið 1963 var eytt fyrir fram meira en helmingnum af fjárveitingum ríkisins til atvinnubótasjóðs árið 1964. Þegar búið er að borga þessa skuld frá fyrra ári, hefur atvinnubótasjóður aðeins eftir 4 millj. 605 þús. kr. af fjárveitingunni til ráðstöfunar á árinu, sem nú er að liða. Ekki verða stórvirki unnin fyrir þá fjárhæð nú á tímum, og ekki er ástæða til að öfunda stjórn atvinnubótasjóðs af því viðfangsefni að skipta því fé á milli landsmanna. Áður en l. um atvinnubótasjóð voru sett, hafði verið veitt fé á fjárl. í nokkur ár til atvinnu- og framleiðsluaukningar. Ég held, að ég muni rétt, að þetta hafi hafizt árið 1955 og verið síðan gert. Hæst var þessi fjárveiting árið 1957, 15 millj. kr. Það var 1.8-1.9% af ríkistekjunum á því ári. Framlagið til atvinnubótasjóðs á þessu ári, 10 millj. kr., verður fráleitt meira en 3-4% af tekjum ríkissjóðs í ár. í frv., sem hér liggur fyrir, er lagt til, að framlagið til jafnvægissjóðs verði 1 1/2% af árlegum tekjum ríkissjóðs. Þannig mundi samanlagt framlag ríkissjóðs á þessu ári til jafnvægissjóðs og atvinnubótasjóðs ekki verða tiltölulega meira en ríkið lagði fram til atvinnu- og framleiðsluaukningar 1957, miðað við heildartekjur ríkissjóðs. Af þessu sést, að allt tal hv. 6. landsk. þm. í framsöguræðunni hér áðan um það, að framsóknarmenn höguðu sér allt öðruvísi í þessum málum, þegar þeir væru í stjórnarandstöðu, en þegar þeir ættu þátt í ríkisstj., er alveg út í hött, hefur ekki við neitt að styðjast. Þó að frv. okkar væri samþykkt og fé veitt samkv. því og þó að þar væri bætt við framlaginu til atvinnubótasjóðs, yrði fjárveitingin ekki hlutfallslega meiri miðað við ríkistekjurnar nú en hún var 1957, á tímum vinstri stjórnarinnar, svo að það er fullt samræmi í þessum till. okkar. Af því, sem ég hef hér sagt, má sjá, að fjárkröfum á ríkissjóð er mjög stillt í hóf í þessu frv. En þó að ekki sé lengra gengið, er enginn vafi á því, að samþykkt þessa frv. mundi gera stórmikið gagn og bæta verulega úr brýnni þörf fyrir framkvæmdir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins á næstu árum. Ég hafði gert mér nokkrar vonir um, að viðbrögð meiri hl. fjhn. í þessu máli yrðu önnur og betri en nál. á þskj. 407 sýnir. Þær vonir byggði ég einkum á því, að í blöðum stjórnarflokkanna hafa stundum að undanförnu birzt ritstjórnargreinar og pistlar um þessi efni, þar sem virtist koma fram skilningur á því, að þörf væri fyrir ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þetta hefur t.d. mátt sjá í Morgunblaðinu í vetur. Og laugardaginn 4. þ. m. birtist ritstjórnargrein í Alþýðublaðinu, sem var eftirtektarverð. Þar segir í upphafi, að á síðari árum hafi oft verið talað um jafnvægi í byggð landsins, en í því felist sú ósk íslenzku þjóðarinnar að byggja landið allt og tryggja öllum sem jafnasta aðstöðu í lífsbaráttunni, hvort sem er á Vestfjörðum, Austurlandi eða í Reykjavík. Síðan segir í blaðinu í þessari ritstjórnargrein, að hér sé stefnt að skynsamlegri og hagkvæmri dreifingu byggðarinnar í von um, að í framtíðinni þurfi ekki 90% þjóðarinnar að þjappa sér saman í Reykjavík og nágrenni. í framhaldi af þessu segir síðan , að ýmislegt hafi verið gert í þessu skyni, en svo er bætt við þessum orðum: „Sýnilega verður þó að gera mun betur, ef duga skal“. Og enn segir í ritstjórnargrein Alþýðublaðsins, með leyfi hæstv. forseta: „Flestar aðrar þjóðir eiga við sama vandamál að stríða. Það stafar ekki eingöngu af rýrum landkostum á útnesjum, heldur á sér félagslegar rætur í nútímalífi. Þess vegna hefur verið gripið til mjög róttækra ráðstafana í löndum eins og Bretlandi og Frakklandi. Ef fyrirtæki vill reisa verksmiðju eða stækka gamla verksmiðju í London, verður að fá til þess leyfi yfirvalda. Mjög oft er synjað um slíkt leyfi, en sagt: Þessa verksmiðju má reisa á Norður-Englandi, þar sem atvinnulifið og byggðin þarf hennar meira en London. Ef það er gert, greiðir ríkisvaldið kostnað við slíka staðsetningu umfram byggingu í London. Sömu sögu er að segja í París. Þar er alvarlegum höftum beitt til að dreifa nýjum atvinnufyrirtækjum um landið og hindra aukinn vöxt stórborga. Þar sem ríkisafskipti eru pólitísk deilumál, er rétt að minna á, að þessum höftum er miskunnarlaust beitt í Bretlandi og Frakklandi af mjög hægri sinnuðum ríkisstj: - og í framhaldi af þessu talað um brezka íhaldsflokkinn. Og niðurlagið í þessari ritstjórnargrein er þannig: „Af þessu má marka, að ekki dugir að láta pólitískar kreddur standa í vegi fyrir því, að ríkisvaldinu sé beitt eins mikið og til þarf, þegar um lausn alvarlegra vandamála er að ræða. Hér á landi verður að líta á dreifingu byggðarinnar sem vandamál, er krefst mun róttækari aðgerða en hingað til hafa verið reyndar. Verður að velja fyrst ákveðna staði, sem hafa góð skilyrði, og skapa þar öfluga þéttbýliskjarna, sem gætu skapað festu í heila fjórðunga, og byggja þá skipulega upp: Þannig endar þessi ritstjórnargrein í Alþýðublaðinu 4. apríl. Ég verð að segja það, að hér er skynsamlega skrifað um þetta stóra mál. En það vil ég að lokum segja, að ef þeir menn, sem þannig skrifa um nauðsyn þess að vinna að jafnvægi í byggð landsins, greiða atkv. með frávísunartill. meiri hl. fjhn. í þessu máli, þá er mikið ósamræmi, mjög mikið ósamræmi í orðum þeirra og athöfnum. Það er till. okkar, minni hl. fjhn., herra forseti, að frv. þetta verði samþykkt.



Herra forseti. Það mun margur hv. þm. furða sig stórlega á frávísunartillögu þeirri, sem hv. meiri hl. fjhn. hefur borið fram í því máli, sem hér er til umr., en að till. mun ég aðeins víkja síðar, en vil leyfa mér áður að drepa lítils háttar á málið í heild og m.a. sögu þess og meðferð á Alþingi og í ríkisstjórnum, síðan hið opinbera viðurkenndi í verki með fjárframlögum, að óhjákvæmilegt væri að eiga nokkurn beinan þátt í að stuðla að því, sem kallað er jafnvægi í byggð landsins. Það er öllum vitanlegt, að undirstaðan að eflingu þéttbýlisins og þá fyrst og fremst hér við Faxaflóa stafar frá fólks- og fjármagnsflutningum úr hinum dreifðu byggðum. Þessi blóðtaka sveita og sjávarþorpa til þéttbýlisins var þó fyrstu áratugi þessarar aldar tæplega svo ör, að telja mætti til þjóðfélagsvandamála. En á árum siðari heimsstyrjaldarinnar varð á þessu mjög alvarleg breyting, svo að segja má, að stappaði nærri þjóðfélagsbyltingu á þessu sviði. Fólksflutningarnir og fjárflóttinn úr byggðum landsins á þessum árum og þá mest til Reykjavíkur og nágrennis olli sköpum fyrir dreifbýlið, og að stríðsárunum loknum hélt skriðan áfram með fullum þunga, þótt þá hefði sennilega verið tækifæri til að draga úr henni, ef sú ríkisstj., sem tók að sér að dreifa hinum svokallaða stríðsgróða, hefði haft vilja og skilning á að hlynna þá meir en raun bar vitni að framförum og atvinnuuppbyggingu í sveitum landsins og sjávarþorpum. Það var hins vegar ekki gert. Öfugþróunin í þessum efnum hélt áfram. Mörg þorpin héngu sem kallað er á horriminni og virtust tæplega eiga viðreisnarvon, og sama var að segja um sveitabyggðir, sem víðs vegar um landið tæmdust óðfluga. Landsbyggðin grisjaðist ískyggilega og sumar byggðir lögðust nær eða alveg í eyði. Eftir að nýsköpunarstjórnin lét af völdum og áhrifa frá dreifbýlinu fór meir og meir að gæta í stjórn landsins, var í auknum mæli faríð að sinna meir en áður brýnustu nauðsynjamálum dreifbýlisins, og koma þar í fyrstu röð þær framkvæmdir, sem voru undirstöðuatriði fyrir landsbyggðina, að fá hafnir, vegi, brýr, síma o.fl., o.fl. En auðvitað var þetta ekki nóg, dreifbýlisfólkið þurfti að fá aðstoð til að byggja upp atvinnutæki sin, ekki sízt í sjávarþorpunum. Til þess og til nauðsynlegustu aðgerða í ýmsum sveitum landsins þurfti hið opinbera að leggja fram fé, mest með hagkvæmum lánskjörum og einnig sem beinan styrk, þar sem og þegar mikla nauðsyn bar til. Fyrir því átti Framsfl. frumkvæðið að því, að tekin var upp í fjárl. 1955 nokkur fjárhæð til þess, eins og það var orðað, „að bæta úr atvinnuörðugleikum í landinu" Vafalaust má telja, að þessi byrjunarfjárveiting hafi í upphafi verið of litil, en hún nam þó meira en 1% af fjárlagaupphæð þess árs. Telja má, að þessi fjárveiting hafi markað merkileg tímamót í viðhorfi hins opinbera til dreifbýlisins, ekki eingöngu fyrir þá fjárhagslegu þýðingu, sem þetta fjármagn hafði fyrir aðþrengdar og getulitlar byggðir, að byggja upp nauðsynleg atvinnutæki, heldur ekki síður fyrir það, að með þessu viðurkenndi hið opinbera skyldu sína að eiga raunhæfan þátt í að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, reyna að fyrirbyggja, að lífvænlegar byggðir legðust frekar en orðið var í eyði, og gera fólkinu, sem eftir var þar, mögulegt að lifa og starfa áfram í sínum heimabyggðum. Fjárveiting þessi 1955 var ekki veitt í neinu ölmususkyni, heldur túlkaði hún þjóðhagslegt viðhorf og nauðsyn, að þjóðin hefði ekki efni á öðru en að halda byggðinni við, bæði til þess að hægt væri að nýta hinar miklu auðlindir landsins til sjávar og sveita og enn fremur, auk margs annars, að þjóðin mætti ekki vera án margvíslegra uppeldislegra og menningarlegra skilyrða, sem dreifbýlið hafði upp á að bjóða, m.a. til hagsbóta þéttbýlinu. Hér var ekki heldur um að ræða að gera tilraun til að greiða þá skuld, sem þéttbýlið er í við dreifbýlið að hafa alið upp hundruð og þúsundir af ungu, mannvænlegu fólki, sem svo jafnharðan fluttist í þéttbýlið, þegar það var þess umkomið að fara að vinna sinni heimabyggð, og ekki var heldur um að ræða að bæta dreifbýlinu þau hundruð milljóna, sem fólkið hafði flutt með sér til þéttbýlisins. Það lá ekki heldur til grundvallar þessum afskiptum hins opinbera að stuðla með fjárframlögum og vinna að jafnvægi í byggð landsins, að bæta þá öfugþróun, að einstaklingar og fyrirtæki töldu og telja sig enn ekki hafa aðstöðu til að starfrækja atvinnurekstur, svo sem heildsölur, skipafélög o.fl., o.fl., annars staðar en í Reykjavík, en afleiðing þess er og hefur auðvitað verið sú, að fé dreifbýlismanna hefur einnig eftir margvislegum slíkum leiðum sogazt til Reykjavíkur og þéttbýlisins þar í kring. Að ég svo ekki tali um það viðhorf ríkisvaldsins fyrr og síðar að staðsetja svo að segja allt ríkisbáknið ásamt yfirstjórn allra peningamála landsins hér í Reykjavík. Skuld þjóðfélagsins og þéttbýlisins við dreifbýlið í þessum efnum er eftir sem áður ógreidd, þótt nú væri lögð fram lágmarksfjárhæð til að reyna að afstýra því, að landsbyggðin legðist í meiri auðn en orðið er. Slíkt væri aðeins sams konar búhyggindi og bóndans, sem gerir svo vel við mjólkurkýr sinar, að þær þrífist og skili sem beztri nyt. Dreifbýlið hefur löngum verið ein af farsælustu mjólkurkúm þ,jóðfélagsins, ef rétt er á litið, og sömuleiðis þéttbýlisins, sem í eðli sínu er gott og nauðsynlegt í nútímaþjóðfélagi. Þess hefur aðeins ekki verið gætt að stuðla fremur en annars staðar að heilbrigðu og heppilegu jafnvægi milli þéttbýlis og dreifbýlis, þannig að það fái að njóta sín, heldur hefur þéttbýlið, eins og kunnugt er, hrúgazt saman á einu horni landsins, hér við Faxaflóa og í Reykjavík, með þeim afleiðingum, sem allir þekkja. Og svo er svart í álinn í þessum efnum, að núverandi ráðamenn þjóðarinnar kveinka sér jafnvel undan því og vilja drepa á dreif þeirri tiltölulega litlu kröfu úr tveimur verst settu landsfjórðungunum að fá menntaskóla staðsettan í byggðum þeirra. Fjárveitingin, sem var tekin upp 1955 til jafnvægis í byggð landsins, stóð svo í stað að mestu hvað fjárhæð snertir þar til 1957, en þá hækkaði hún upp í 15 millj., eins og áður hefur verið getið af hv. frsm. minni hl. n. Og þessi fjárhæð mun hafa numið um 2% af fjárlagaupphæð þess árs, eins og frá fjárl. var gengið. 1958 var upphæðin nokkru lægri, 1%, en það kom ekki svo mjög að sök, vegna þess að þáv. ríkisstj. veitti dreifbýlinu margs konar aðstoð á því ári og þeim árum eftir ýmsum öðrum leiðum til stuðnings atvinnurekstri og atvinnuuppbyggingu. 1959 færði jafnaðarmannastjórnin með samþykki Sjálfstfl. upphæðina niður í 10 millj., og við þá upphæð hefur setið síðan, og á ég þar auðvitað við þá fjárhæð, sem nú er veitt eftir þeim lögum, sem gilda um atvinnubótasjóð. Við þessa upphæð hefur orðið að sitja, eins og ég sagði, frá 1959, þrátt fyrir þá miklu verðrýrnun, sem átt hefur sér stað í gildi krónunnar. Fyrir 10 millj. nú mun ekki vera hægt einu sinni að fá vænan nýtízku fiskibát, tæplega 500-600 mála síldarverksmiðju og e.t.v. 9 eða 10 venjulegar íbúðir fyrir meðalfjölskyldu. Fjárstuðningur hins opinbera á árunum 1955-1958 gerði ótrúlega mikið gagn. Bæði var, eins og kunnugt er, krónugildið á þeim árum stórkostlega meira en nú og enn fremur kom það til, að fjárhagsaðstoðin var aðeins veitt til byggðarlaga utan Faxaflóasvæðisins og Vestmannaeyja, enda var það ætlað frá upphafi til stuðnings dreifbýlinu. Nú er svo komið, eftir að verðgildi krónunnar hefur svo mjög lækkað og jafnframt þéttbýlinu veittur aðgangur að fénu til ,jafns við dreifbýlið, að segja má, að þessi fjárveiting, 10 millj. kr., til jafnvægis í byggð landsins sé orðin meiri og minni hégómi og sýndarmennska, a.m.k. á borð við það, sem áður var. Má m.a. sjá það á því, að fjárveitingin nemur nú nálægt 0.3% af fjárl. þessa árs, ef tekið er tillit til þess, sem bætt var við fjári., eftir að þau voru formlega afgreidd hér á Alþingi. Framsfl. hefur sífellt síðan 1958 barizt fyrir því og komið fram með tillögur um að hækka fjárframlögin til atvinnuaukningar og jafnvægis í byggð landsins, en slíkar till. hefur stjórnarliðið sífellt drepið. Sú breyting var gerð á þessum málum, að með 1. um hinn svokallaða atvinnubótasjóð, sem stofnaður var 1962 og yfirtók meðferð þess fjár, sem áður hafði verið veitt eftir öðrum reglum, þegar þau lög voru sett, reyndi Framsfl. að fá árlega framlagið til atvinnubótasjóðs hækkað, en það tókst ekki þá eða síðar. Löggjöfin um atvinnubótasjóð er mjög losaraleg og stjórn sjóðsins í raun og veru ekki ætlað annað verkefni en að skipta þessum krónum milli þéttbýlis- og dreifbýlisaðila. Svona er þá í dag komið með þetta merkilega viðreisnarmál dreifbýlisins, sem hafði í framkvæmd ásamt framgangi ýmissa annarra hagsmunamála dreifbýlisins á árunum 1955-1958 ótrúlega mikla þýðingu, ekki eingöngu vegna fjárstuðningsins, heldur jafnframt vegna þess, að aðstoðin og þar með hið breytta viðhorf hins opinbera í málum hinna dreifðu byggða vakti nokkra von og traust fólksins, að reynt yrði framvegis að hjálpa því til að byggja upp lífvænlega aðstöðu og skapa jafnvægi í byggð landsins og að því yrði gert kleift að lifa og starfa í sínum heimabyggðum. Og um stund dró nokkuð úr fólks- og fjárflóttanum. En Adam var ekki lengi í Paradís, og landsbyggðarfólkið ekki lengi í sinni bjartsýnistrú. Á öllum sviðum er nú að því þrengt, og fólksflóttinn er mun meiri nú en hann var orðinn, áður en núverandi hæstv. ríkisstj. tók völdin, en samt halda stjórnarflokkarnir, sérstaklega Sjálfstfl., áfram fagurgala sinum um nauðsyn þess að varðveita og auka jafnvægi í byggð landsins. Hið sorglega er, að flokkurinn hefur á engan hátt, eftir að hann tók völdin, reynt að standa við í teljandi atriðum neitt af því, sem sýnt getur, að hann meini nokkuð með því, sem ráðamenn hans hafa skrifað og skrafað um þessa hluti. Og því meir sem dregið hefur úr raunverulegri aðstoð þess opinbera, því meiri greinar og fleiri hefur Sjálfstfl. látið birta í dálkum Morgunblaðsins um nauðsyn þess að styðja dreifbýlið til jafnvægis við þéttbýlið. Og nú er svo komið, að jafnvel Alþýðublaðið er farið að skrifa um málið í svipuðum dúr. Verður því miður, þar til annað reynist, að óttast, að þar sé meir um að ræða samkeppni við Morgunblaðið í ritleikni um málið, en ekki sinnaskipti um viðhorf til sveitanna og annars dreifbýlis. Það ber nú vel í veiði fyrir stjórnarliðið. Nú getur það með atkvgr. um þetta mál, þ.e. að samþ. frv. okkar framsóknarmanna, sýnt í verki, að því sé nokkur alvara að vilja efla möguleika til að stuðla raunverulega að jafnvægi í byggð landsins. Mætti þá segja, að betra væri seint en aldrei. Mundi stuðningur dreifbýlismannanna innan stjórnarliðsins meira en nægja til framgangs frv. og þeim skyldast að veita dreifbýlinu slíkan stuðning. Þótt slíkt ætti ekki að þurfa að binda þessa menn, þá ber að játa, að nál. og hin furðulega svokallaða rökst. dagskrá frá hv. meiri hl. fjhn. bendi ekki til þess, að stjórnarherrarnir vilji leyfa liði sínu nokkra umbót í þessu máll. Nál. er furðuleg samsuða, en þar er þó viðurkennt, að hér sé um þjóðfélagslegt vandamál að ræða. Á síðustu tveimur áratugum, segir í nál., hafi fólks- og fjárflóttinn verið svo mikill, að sum byggðarlög hafi lagzt í eyði og heilir landshlutar orðið að horfa upp á það, að íbúatalan hafi á þessu tímabili staðið í stað eða beinlínis lækkað. Nefndarhlutanum virðist þetta þó ekki svo mjög athugavert, þegar allt kemur til alls, eða áhyggjuefni, og segir, að aldrei hafi dreifbýlisfólkinu liðið eins vel og núna. Á þessi staðhæfing auðvitað að vera ein af stoðum þeim, sem reynt er að renna undir þá till., að frv. framsóknarmanna sé óþarft, vegna þess að dreifbýlisfólkið sé með burtflutningi til þéttbýlisins aðeins að flýja hagsældina í heimabyggðum sínum. Sami hv. nefndarhluti virðist vera þeirrar skoðunar, að þetta frv. um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins sé óþarft sökum þess, að núverandi stjórnarflokkar hafi 1962 sett lög um svokallaðan atvinnubótasjóð, sem fullnægi tilgangi þessa máls. Þ6 er sagt í nál., að hægt sé að auka fjárframlögin, þegar talið verður fært og nauðsynlegt. Ber sennilega að skilja það svo, að fjárhagur ríkisins leyfi ekki að hafa fjárframlagið til aðstoðar jafnvægi í byggð landsins hærra en nú er, eða nálega 0.3% af fjárlögum ársins, og það ber að skilja, að það sé enda ekki svo nauðsynlegt með tilliti til ástandsins í þessu máli, þótt áður sé búið að lýsa því yfir, að hellar byggðir hafi allt að því lagzt í eyði og jafnvel heilir landsfjórðungar hafi að fólksfjölda til staðið í stað eða jafnvel tapað nokkru af sinni fyrri íbúatölu s.l. 10-20 ár. Og hað er ekki heldur látið neitt í það skina, að breyta beri úthlutunarreglunum um fé atvinnubótasjóðs þannig, að dreifbýlið sitji eitt að því, eins og upphaflega var og til var ætlazt, og talið er, að ekki komi til mála að hækka umrædda fjárhagsaðstoð meir en til samræmis við aukningu verðbólgunnar frá nálægt miðju ári 1962. Að auka fjárframlagið, miðað við upphaf óðaverðbólgunnar, virðist nm. alls ekki eðlilegt eða koma til greina. Jafnvel þótt svo væri, að einstaka ráðamönnum af stjórnarliðinu kynni að detta í hug, að slíkt væri athugandi, er það síður en svo, að nokkur ábending komi frá meiri hl. hv. fjhn. um, að slíkt eigi að koma til greina, heldur aðeins ef fært þykir og nauðsynlegt sé, þá sé það álitamál, hvort ekki ætti þá að hækka fjárveitinguna, miðað við þá verðbólgu,,sem átt hefur sér stað síðan á miðju ári 1962. Á slíkum og þvílíkum forsendum, ef forsendur mega kallast, leggur svo hv. meiri hl. fjhn. til, að málið sé afgr, með dagskrá, sem hann kallar rökstudda og hljóðar á það að vísa málinu til ríkisstj., - ríkisstj., sem reynsla síðustu ára hefur sýnt, að ekkert vill gera fyrir málið, - ríkisstj., sem gert hefur hinn fjárhagslega stuðning hins opinbera við dreifbýlið sáragagnslítinn frá því, sem áður var. Það er í föðurhús að vísa, eða hitt þó heldur, að láta málið ganga þessa leiðina. Hin rökst. dagskrá er, ef samþ. verður, auðvitað finn dauðdagi fyrir málið og miklu fínni en að leiða það hreint og beint á höggstokkinn nú hér á hv. Alþ. Og þá er enn hægt að skrifa og skrafa um málið. Með því getur t.d. hæstv. ríkisstj. og málgögn hennar skrafað og skrifað um það, að hún sé einlægt að hugleiða, hvort ríkissjóður geti aukið fjármagnið til jafnvægis í byggð landsins, hvort það sé nauðsynlegt, hvort rétt sé að afnema þá reglu, að þéttbýlið sitji við sama borð og dreifbýlið í þessu efni um úthlutunarféð, og enn fremur, ef talið er fært og nauðsynlegt að auka fjárframlagið, þá að íhuga, hvort ekki eigi að hækka það til samræmis við þá krónurýrnun, sem átt hefur sér stað, eftir að mesta óðaverðbólgan var um garð gengin og yfir skollin, og vafalaust styðst þá hæstv. ríkisstj. við þann litla vísi að tillögu, sem hv. meiri hl. fjhn. ber fram um það atriði. Herra forseti. Um leið og ég lýk máli mínu, vil ég óska þess, að atkvgr. um hina rökst. dagskrá fari fram með nafnakalli.



Herra forseti. Það voru aðeins örfáar aths. í sambandi við þau ummæli, sem hafa fallið hér fyrir nokkru, og þær ræður, sem hér hafa verið fluttar. Það er alveg rétt, sem frsm. meiri hl. n. sagði í upphafi, að það hefur verið mjög margt talað um jafnvægismál og fáum slagorðum verið haldið hærra á lofti, sérstaklega af þeim framsóknarmönnum, heldur en þessu slagorði um jafnvægi í byggð landsins. Gallinn er bara sá, að samfara þessu tali hafa ekki fylgt raunhæfar till. eða gagnlegar til úrbóta á þessu mikla vandamáli á Íslandi. Frsm. n. sagði réttilega, að í umr. um jafnvægismál hafi ekki komið fram fastmótaðar hugmyndir um úrlausnir í vandamálinu um jafnvægi í byggð landsins. Og það er von, að þeir segi, hv. framsóknarmenn, að jafnvel Alþýðublaðið sé farið að skrifa. Þetta vandamál er ekki íslenzkt. Það hefur verið til umræðu bæði í París og London og víða leyst með ýmsum hætti. Ég ætla aðeins að nefna tvær leiðir, sem hafa verið farnar til þess að leysa þetta vandamál, sérstaklega á Norðurlöndum, sem okkur eru nú skyldust. í fyrsta lagi er það að vinna skipulega að uppbyggingu byggðarinnar í. landinu með heildarskipulagningu, fyrirframgerðri og vísindalegri, sem miðar að því að nýta þær orkulindir, sem eru til ráðstöfunar í hverju byggðarlagi, að efla ákveðna byggðakjarna í landshlutum og stuðla þannig að uppbyggingu landsins með þeim hætti, að kjör fólksins geti orðið ámóta í hverjum landsfjórðungi. Það vill svo til, að fyrir Alþ. liggur einmitt till. um slíkt heildarskipulag. Hún var lögð fram snemma á þessu þingi á þskj. 161 og hefur verið lögð fram áður. Hún gerði ráð fyrir heildarskipulagi Suðurlandsundirlendis, en í grg. var rækilega undirstrikað, að það væri aðeins upphaf að heildarskipulagningu allra héraða um allt land, til þess að fá reynslu við setningu löggjafar um slíka heildarskipulagningu, sem gerð hefur verið í þeim nágrannalöndum, sem mesta rækt hafa sýnt þessu vandamáli, en leysa það með nýtízku hætti, þannig að til árangurs gæti orðið. Norðmenn hafa náð langt á þessu sviði, og í löndum Efnahagsbandalagsins í Evrópu er skipulega unnið að því núna að gera áætlanir um uppbyggingu þeirra landssvæða, sem dregizt hafa aftur úr á sviði efnahagsmála. Á Norður-Ítalíu, þar sem atvinnuleysi var og sárafátækt, sérstaklega í landbúnaðarhéruðunum, þar sem landbúnaðurinn var ófullkominn og rekinn með frumstæðum hætti, hefur átt sér stað stórkostleg framför einmitt með nýtingu þeirra tækja, sem nútíma vísindi og hagstjórn hafa á að skipa. Ég veit ekki til þess, að einn einasti þm. Framsfl. hafi léð þessari till., þessari fyrstu till, á Alþingi íslendinga um raunhæf úrræði í þessu vandamáli, fylgi sitt með orðum hér á þingi. Önnur leið til þess að leysa þetta vandamál, t.d. á Norðurlöndum, í Noregi, þar sem svipað háttar til og á Íslandi, er sú að gera fólkinu í dreifbýlinu betur fært en áður að mynda samtök um að leysa þetta vandamál heima fyrir. Þetta hefur verið gert í Noregi og í Svíþjóð með því að stækka hreppana, með því að vinna skipulega að stækkun sveitarfélaganna, með miklum árangri, má ég telja, af því að þannig skapast ytri skilyrði til öflugri samtaka til ráðningar starfskrafta en ella hefði getað orðið til þess að leysa þessi vandamál byggðarlaganna. Ég vildi minna hv. framsóknarmenn, sem hér hafa talað, á þessar tvær till., sem liggja fyrir hv. Alþingi. Ég er þeirrar skoðunar, að þessi tvö mál, heildarskipulagning með vísindalegum hætti um land allt og stækkun sveitarfélaganna, séu úrræði, sem vissulega muni verða að meira gagni, ef framkvæmd yrðu, en langt mál um jafnvægi í byggð landsins, um jafnvægisleysi í byggð landsins, sem stappar nærri að verða slagorð. En að vísu mundi það missast við það, að þá hefðu menn misst sitt nöldrunarefni, ef skipulega yrði farið að sinna þessu verkefni, eins og vissulega væri þörf á.