Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég sagði hér nokkur orð í umr. um þetta mál síðast þegar málið var á dagskrá, hvort sem það var nú í gær eða fyrradag, en ég fór þá ekki efnislega út í málið vegna þess hversu tíminn var naumur, fundartími var raunar þrotinn þegar ég hóf mál mitt. Ég skal nú verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að teygja ekki lopann of lengi. Ég get sagt það í upphafi, að þau sjónarmið, sem ég styð í þessu máli, hafa komið mjög rækilega fram hjá ýmsum hv. ræðumönnum, og þá alveg sérstaklega hlýt ég að benda á skýrslu hæstv. orkumrh., því að hún var þannig að ég hlýt að taka undir allt meginefni hennar. Og ég hygg að einmitt á þeirri skýrslu sé eðlilegast að byggja skynsamlega afstöðu til þessa máls og vísa hv. þm. alveg sérstaklega til skýrslu orkumálaráðh. Ég tel þó rétt, að undirstrika viss atriði sem mér eru ofarlega í huga í sambandi við þetta mál, og það var einmitt þess vegna sem ég kvaddi mér hljóðs, ekki vegna þess að ég treysti mér til að upplýsa neitt nýtt í þessu máli. Ég tel að þau sjónarmið, sem ég styð, hafi komið rækilega fram og mitt erindi verður fyrst og fremst, að undirstrika víss atriði. Ég kemst nú ekki hjá því, þó að leitt sé, að minnast svolítið á þann áróður og þá andstöðu sem komið hefur fram gegn Kröfluvirkjun. Ég held að það sé óhætt að segja að þessi andstaða og þessi áróður eigi tæpast nokkra hliðstæðu í sögunni. Ég minnist þess yfirleitt ekki að það hafi nokkru sinni, nema ef vera skyldi í upphafi aldarinnar þegar símamálið var mest umdeilt, - ég efast um að það hafi komið upp nokkur slík andstaða gegn mikilvægri framkvæmd og framfaramáli eins og nú hefur verið að gerast hjá vissum öflum í þjóðfélaginu gagnvart Kröfluvirkjun. Og mér verður á að spyrja: Hvað er þér á seyði? Hvað er hér yfirleitt að gerast? Er ekki æskilegt að við reynum að gera okkur grein fyrir því hvert sé upphaf þessa áróðurs, m.a. hverjir hafa komið þessum áróðri af stað. Það er sjálfsagt mikill vandi að segja til um það, af hverju það stafar að þetta mál hefur orðið að slíku andstöðumáli vissra manna og áróðursmáli, vil ég segja. Ég ætla ekki hér úr ræðustóli á Alþ. að gefa neina fullnægjandi skýringu á því hvert sé upphafið að því að þetta mál er orðið að slíku gerningaveðri sem raun ber vitni. Þó hef ég fyrir mig mínar skýringar á því, og það getur vel verið að einhvern tíma reki ég það nánar. En ég tel nú samt að á þessu stigi sé ekki ástæða til þess úr ræðustóli á Alþ. að fara mikið út í slíkar hugleiðingar, en ég segi það, að ég hef mína skoðun á því. Það er ekki eðlilegt hvernig þetta mál hefur borið að, en hitt er víst og það liggur skjallega fyrir og meira en það, að alþfl.-menn hafa ástundað skipulega áróðursherferð gegn Kröfluvirkjun og þeim sem að henni standa. Þetta liggur örugglega fyrir, og ég segi: skipulega áróðursherferð. Það þarf ekki annað en benda á ályktun kjördæmisráðs Alþfl. í Norðurlandskjördæmi eystra í fyrrasumar, þar sem andstaðan gegn Kröfluvirkjun er gerð bókstaflega að pólitísku stefnuskráratriði Alþfl. Ég veit ekki hvort menn hafa nokkru sinni kynnst öðru eins ofstæki og jafnfáránlegum ályktunum, pólitískum ályktunum, en þetta er staðreynd. Alþfl.- menn hafa gert andstöðuna gegn Kröfluvirkjun að sérstöku pólitísku stefnuskráratriði. Þið skuluð veita því athygli. Þetta gerist á kjördæmisfundi Alþfl. á Norðurlandi, í Norðurlandskjördæmi eystra, s.l. sumar. Ég skal ekki rekja þessa sögu lengra aftur í tímann um þessa skipulegu herferð. En í sögunni er líka til forsaga, og það er áreiðanlega einhver forsaga að því, að Alþfl. tekur upp þetta mál sem sérstakt stefnuskráratriði sitt pólitískt. Og ég hefði gaman af því að spyrja forustumann Alþfl. á Norðurl. e. um það, hver er ástæðan fyrir því að þeir gera þetta að pólitísku stefnuskráratriði sínu. Raunar er það svo, að ég efast um að hv. þm. Bragi Sigurjónsson sé nokkur upphafsmaður þessarar fráleitu ályktunar Alþfl. á Norðurlandi. Ég hef ekki trú á því að hv. þm. sé jafnóðfús í það að berjast gegn norðlenskum hagsmunum eins og þeir ofstækismenn sem ímynda sér að þeir geti lyft Alþfl. upp úr lægðinni, sem hann er í, með æsilegum yfirlýsingum og slúðurfréttum. En ræða sú, sem hv. þm. Bragi Sigurjónsson flutti fyrr í þessum umr., bar þess hins vegar órækt vitni að hann hefur gerst dyggur málsvari hinna óábyrgu öfgamanna sem nú móta stefnu og viðhorf Alþfl., þ. á m. á Norðurlandi, í öllum rólegheitunum og kyrrðinni þar. Ég veit að ræða hv. þm. og allur málflutningur miðast við það að fullnægja því fáránlega stefnuskráratriði Alþfl. að berjast gegn Kröfluvirkjun og gera málið sem tortryggilegast. Öll ræða hans var þannig, að greinilegt var að „nálin hafði fest í plötunni“, svo ég noti hans eigin samlíkingu. Nú kann að vera að einhverjir líti svo á að hv. þm. Bragi Sigurjónsson sé að lýsa sjónarmiðum sem eigi hljómgrunn meðal norðlendinga. Því vil ég mótmæta harðlega. Hæstv. orkumrh. las hér upp um daginn ályktanir frá Húsavík og Skútustaðahreppi um þessi efni. Ég ætla ekki að endurtaka þann upplestur, það tel ég óþarfa. En ég hygg að þær ályktanir sýni hver er hinn raunverulegi hugur norðlendinga í þessu máli. Ég held að það hafi verið hv. þm. Bragi Sigurjónsson sem bar það upp á okkur hv. 2. þm. Norðurl. e. að við hefðum pantað þessar yfirlýsingar. Þetta er svona á borð við aðra fréttamennsku alþfl: manna nú í dag. Þetta er það sem þeir lífa á. Það er að koma með einhverjar æsiyfirlýsingar og slúðurfréttir. Þetta er einn parturinn af því. Við höfum ekki pantað neinar slíkar ályktanir frá einum eða neinum. Þess hefur ekki þurft. En vegna þess að einhverjir kunna nú kannske að halda að hv. þm. Bragi Sigurjónsson sé að tala hér fyrir munn norðlendinga yfirleitt, þá leyfi ég mér að mótmæla því og ég ætla í því sambandi - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér svolítinn kafla úr leiðara sem birtist í stærsta blaði norðlendinga, Degi á Akureyri, og ég hygg að það blað túlki ekki síður skoðanir norðlendinga heldur en hv. þm. Bragi Sigurjónsson gerir og þeir sem nú ráða ferðinni í stefnumótun Alþfl. Ég vil leyfa mér að lesa hér stuttan kafla úr leiðara Dags frá því í ágúst í sumar. Þar segir svo um Kröfluvirkjun: „Ein eftirtektarverðasta virkjun, sem nú er unnið að í landinu, er jarðgufuaflstöð við Kröflu í Mývatnssveit. Af tvennum ástæðum aðallega er virkjun þessi athyglisverð. Í fyrsta lagi er hér um að ræða fyrstu stóru jarðgufuvirkjun á Íslandi. Í öðru lagi er þetta stærsta orkuver sem reist hefur verið á Norðurlandi til þessa. Raunar er líklegt að orkuverið við Kröflu sé mesta einstakt mannvirki sem nokkru sinni hefur verið reist í Norðlendingafjórðungi. Með Kröfluvirkjun er lagt í framkvæmd hér í fjórðungnum sem lengi hefur verið beðið eftir. Hér er um stórvirkjun að ræða á íslenskan mælikvarða, 60 mw. stöð, sem fullnægir um árabil þörfum íbúa Norðurlands og Austurlands fyrir örugga og næga raforku og opnar nýja möguleika varðandi raforkunotkun í sýslum og landshlutum sem nánast hafa verið í orkusvelti undanfarin ár. Það hlýtur því að vera norðlendingum öllum mikið fagnaðarefni að ráðist hefur verið í að koma upp þessu myndarlega og sérstæða raforkuveri. Ber að þakka öllum sem unnið hafa að því að koma þessu máli fram, enda er um að ræða eitt af mestu framfaramálum norðlendinga.“ Þetta er forustugrein úr blaðinu Degi á Akureyri, stærsta blaði og víðlesnasta sem gefið er út á Norðurlandi og utan Reykjavíkur yfirleitt. Þessi stutti kafli, sem ég hér las, held ég að lýsi betur viðhorfum norðlendinga til Kröfluvirkjunar heldur en sá málflutningur sem hafður er uppi af hv. þm. Braga Sigurjónssyni, og skal ég nú láta útrætt um þetta. En þó get ég ekki stillt mig um í þessu sambandi að minna hér enn á nokkuð sem bendir til þess að akureyringar og norðlendingar leggi ekki fast að hv. þm. Braga Sigurjónssyni um það að berjast gegn Kröfluvirkjun. Ég hef hér í nýjasta Degi á forsíðu viðtal við Val Arnþórsson, forseta bæjarstjórnar Akureyrar, en Valur Arnþórsson hefur einnig þá stöðu að vera formaður í Laxárvirkjunarstjórn sem hefur verið aðalorkuöflunarfyrirtæki á Norðurlandi og er enn. Ég ætla ekki að lesa allt þetta viðtal, en blaðamaðurinn gefur þessu viðtali fyrirsögn sem er svona: „Hvorki hitaveituframkvæmdir né virkjun við Kröflu má tefja, segir Valur Arnþórsson, forseti bæjarstjórnar Akureyrar.“ Og svo er haft þannig eftir Val í greininni með leyfi hæstv. forseta: „Maður verður var við það að verið er í þessu máli að stilla upp algerum andstæðum, þeim að hægt verði að halda áfram að bora eftir heitu vatni á Syðra-Laugalandi, og því, að unnt verði að bora nægilega margar holur fyrir Kröfluvirkjun. Borinn Jötunn átti að fara austur í Kröflu að aflokinni borun annarrar holu á Syðra-Laugalandi. Ég held að það sé mikill misskilningur að vera að stilla þessu upp sem andstæðum. Þeirrar lausnar verður að leita, sem gerir báðar framkvæmdirnar mögulegar, að bora hina þriðju og nauðsynlegu holu á Syðra-Laugalandi og einnig við Kröfluvirkjun, svo virkjunin geti tekið þar til starfa á fyrirhuguðum tíma með sem allra minnstum lágmarkstöfum.“ Þetta er álit forseta bæjarstjórnar Akureyrar, Vals Arnþórssonar, sem einnig er formaður í Laxárvirkjunarstjórn. Hæstv. iðnrh. flutti í upphafi þessara umr. ítarlega skýrslu um Kröfluvirkjun og framgang þess máls. Það er ekki ástæða til þess af minni hálfu að ræða efni þessarar skýrslu enda er ég í öllum meginatriðum sammála því sem þar kom fram. Ég vil aðeins leyfa mér að taka undir við hæstv. ráðh. um mikilvægi virkjunarinnar og um það að virkjunarframkvæmdirnar fái eðlilegan framgangsmáta. Ég sé einnig ástæðu til þess að þakka hæstv. iðnrh. fyrir ötula forustu í þessu máli eftir að hann tók við starfi sínu sem ráðh. En ég vil ekki síður færa fyrrv. iðnrh., Magnúsi Kjartanssyni, sem því miður á ekki sæti nú á þingi vegna veikinda, - ég vil færa honum alveg sérstakar þakkir fyrir frumkvæði hans í þessu máli, og ég held að hans hlutur sé geymdur, en ekki gleymdur. Í þessum umr. hefur komið fram að ástand raforkumála á Norðurlandi hefur um árabil verið í megnasta ólagi. Er engin ástæða til að draga úr þeirri staðreynd að Norðurland hefur búið við einstakt öryggisleysi í raforkumálum og beinan orkuskort, sem með réttu hefur verið kallað orkusvelti. Öryggisleysið í raforkumálum Norðurlands hefur birst í ýmsum myndum. Í fyrsta lagi hefur Laxárvirkjun reynst óörugg vegna tíðra rennslistruflana sem valdið hafa stórskertri afkastagetu virkjunarinnar tímunum saman vetur eftir vetur. Má með sanni segja að akureyringar og aðrir norðlendingar, sem háðir eru Laxárvirkjun, hafi litið á það sem óumflýjanlegt náttúrulögmál að þola sífellda rafmagnsskömmtun vegna lélegra afkasta Laxárvirkjunar. Það hefur líka átt sinn þátt í erfiðleikum norðlendinga í rafmagnsmálum að línukerfið hefur lengst af og er enn ófullkomið og illa hæft til þess að standast þá vetrarveðráttu sem oft verður á Norðurlandi. Og loks bætist það við að fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir hafa farist fyrir og runnið út í sandinn, sbr. fyrirhugaða stækkun Laxárvirkjunar sem menn muna að olli heiftarlegum deilum, og þessar deilur urðu ekki leystar nema með afarkostum, hvernig sem menn annars líta á það mál. Sjálfur er ég ekki í vafa um það að forustumenn raforkumála og þáv. ríkisstj. héldu óhöndulega á málum, sem varð til þess að magna deilur fram yfir það sem vera þurfti. Og það þori ég að fullyrða, að forustumenn Alþfl. á Akureyri stóðu dyggilega þar í fararbroddi, að magna þær deilur sem allra mest, og verður þess lengi minnst og kann að vera að þar megi að einhverju leyti finna ástæðuna fyrir því að þeir hafa fengið Kröfluvirkjun á heilann. Það er alveg ljóst að þegar áformin um stækkun Laxárvirkjunar urðu að engu, þá myndaðist alvarlegt tómarúm í virkjunarmálum norðlendinga. Það var engan veginn auðleyst að fylla upp í þetta tómarúm. Allt Norðurland var í orkusvelti. Laxárvirkjun og Rafmagnsveitur ríkisins gátu ekki fullnægt sjálfsögðustu kröfum almennings um raforku. Það var sett bann á húshitun á Akureyri og annars staðar á Laxárvirkjunarsvæðinu. Iðnaðarrafmagn var mjög ófullnægjandi og það dró úr iðnaðarvexti Norðurlands. Fjöldi sveitabæja var afskiptur um rafmagn að meira eða minna leyti, heilu sveitirnar, a.m.k. sveitarhlutar. Og einmitt þegar þetta ástand stóð sem hæst skall orkukreppan á á árinu 1973, þegar olíuverð rauk upp úr öllum veðrum og gerði erlenda orkugjafa nánast ókaupandi. Þá vöknuðu menn upp við vondan draum, og menn urðu sammála um nauðsyn þess að nýta betur innlenda orkugjafa, hvort sem það nú var vatnsafl eða varmaorka. A.m.k. er víst að akureyringar stóðu þá mjög illa að vígi. Bærinn var þá og er enn í örri þróun. Þar er mikil og ör fólksfjölgun, mikil byggingarstarfsemi og áhugi á iðnaðarvexti. En skortur innlendrar orku var og er tilfinnanlegur í Akureyrarbæ. Húshitun þar hefur lengi verið þannig fyrir komið að ýmist eru hús hituð með rafmagni eða þá með erlendri olíu. Á þessum tíma, sem ég er hér sérstaklega að minnast á nú, þ.e.a.s. fyrir tveimur árum, 2–3 árum, þá var talið næstum útilokað að hitaveita yrði lögð á Akureyri. Ef þar væri hægt að nýta innlenda orkugjafa, þá væri það rafmagnið eitt sem til greina kæmi. Það eru ekki nema um það bil tvö ár síðan menn töldu hitaveitu fjarlægan draum á Akureyri. Það talaði enginn um hitaveitu í alvöru á Akureyri fyrir um það bil tveimur árum og laklega það. Og þetta ætla ég ekki að útlista neitt frekar. En það mega vera gleymnir menn sem ekki muna að á þessum tíma var dökkt útlit í rafmagnsmálum akureyringa og annarra norðlendinga sem svipað voru settir. Að vísu voru og eru tæknilegir möguleikar til virkjunar vatnsfalla á Norðurlandi mjög miklir. Það var tæknilega mögulegt að virkja Laxá í Þingeyjarsýslu. Það var tæknilega mögulegt. En önnur sjónarmið réðu því að í frekari virkjun var þar ekki ráðist. Jökulsá á Fjöllum er eitthvert mesta fljót á landinu og þar má virkja stórt og mikið, en tæpast verður ráðist í virkjun þar nema til komi stóriðja af einhverju tagi. Skjálfandafljót má virkja, að ógleymdum Jökulsám í Skagafirði og Blöndu. En virkjun þessara vatnsfalla er þrátt fyrir allt býsna fjarlægt mál. bæði vegna þess að þar skortir rannsóknir og undirbúning og eins vegna þess að þessar virkjanir flestar eru svo stórar í sniðum að þær kalla yfirleitt á samhliða aðgerðir í stóriðnaðarmálum. En um þau mál er ekki samstaða í landinu, og að mínum dómi a.m.k. er óálitlegt að byggja á slíkum grunni. Það fór því ekki á milli mála að eins og á stóð, þá var meðalstór gufuaflsvirkjun á Norðurlandi langbesti virkjunarkosturinn. Háhitasvæðið norður og austur af Mývatnssveit var þá vel kannað og fyrir lá ítarleg áætlun um raforkuver á þessum slóðum. Þannig verður hugmyndin um Kröfluvirkjun til. Sú saga hefur verið rakin svo ítarlega hér í þessum umr af hæstv. iðnrh., að ég ætla ekki að fara sérstaklega út í það. Ég vil aðeins undirstrika það að Kröfluvirkjun er orðin til fyrir nauðsyn. Hún er orðin til á þeim tíma þegar raforkuskorturinn herjaði mest á Norðurlandi, sem hann raunar gerir enn. Kröfluvirkjun er orðin til fyrir þá nauðsyn að leysa Norðurland úr orkusvelti, og hún er liður í því að nýta innlenda orkugjafa í stað innfluttrar orku. Kröfluvirkjun fyllir upp í tómarúmið sem varð í virkjunarmálum Norðurlands þegar áform um Laxárvirkjun III urðu að engu. En gildi Kröfluvirkjunar er miklu meira en að sjá núverandi Laxárvirkjunarsvæði fyrir nægri raforku. Kröfluvirkjun er fjarri því að vera einskorðuð við þarfir þessa svæðis, og á þetta atriði vil ég leggja alveg sérstaka áherslu. Mér finnst að það hafi ekki komið nógu vel fram að Kröfluvirkjun er ekki einskorðuð við þarfir núverandi Laxárvirkjunarsvæðis. Þeir, sem meta gildi Kröfluvirkjunar út frá því sjónarmiði einu saman, hljóta að komast að rangri niðurstöðu. Í fyrsta lagi hefur Kröfluvirkjun gildi fyrir allan Norðlendingafjórðung, allt úr Hrútafirði austur á Langanes. Kröfluvirkjun er þannig í sveit sett að hún getur þjónað Austurlandi til jafns við Norðurland, enda gera lögin um Kröfluvirkjun ráð fyrir því að svo geti orðið. En Kröfluvirkjun hefur einnig viðtækara gildi heldur en það að þjóna Norður- og Austurlandi. Með samtengingu allra raforkuvera í landinu og allra landshluta í eitt samvirkt raforkukerfi mun öryggisgildi jarðgufustöðvar á borð við Kröfluvirkjun koma vel í ljós. Það mun sýna sig að það er hagkvæmt af öryggisástæðum að geta tengt slíka gufustöð inn á kerfi sem annars er að mestu byggt á vatnsaflsvirkjunum. Gildi Kröfluvirkjunar felst ekki síst í vetrarörygginu, þegar frost og ístruflanir hrjá vatnsaflsvirkjanir. Því miður hafa hinir sjálfskipuðu andstæðingar Kröfluvirkjunar gert sig seka um þá blekkingu í málflutningi sínum að slíta þessa framkvæmd úr öllu samhengi við raforkukerfið í heild. Það er því ekki að furða þó að niðurstaða þeirra verði neikvæð. Eitt aðalásökunarefni andstæðinga Kröfluvirkjunar er að halda því mjög ákaft fram að með tilkomu hennar um eða upp úr næstu áramótum, ef allt tekst vel til verði umframorka fyrir hendi, þá verði mikil umframorka fyrir hendi. Að sjálfsögðu hafa menn ætið gert sér ljóst að um tiltekinn tíma yrði umframorka fyrir hendi frá Kröfluvirkjun. En er ekki rétt að athuga það mál í réttu ljósi? Er ekki rétt að velta fyrir sér þeirri spurningu hvort sé þjóðhagslega hagkvæmara að reisa orkuver við vöxt að vissu marki eða hafa þau svo lítil og aflrýr að þau séu ekki fyrr tekin til starfa en orkuskortur heldur á ný innreið sína? Ef síðari kosturinn er valinn er stefnt áfram á braut orkuskortsins sem margsannað er að dregur úr iðnaðarframförum og heldur niðri almennri eftirspurn eftir raforku. Að sjálfsögðu skapar umframorkan rekstrarvanda hjá virkjunarfyrirtækinu um sinn. Frá hagnaðarsjónarmiði virkjunarfyrirtækis kann að vera hagkvæmt að reka orkusveltisstefnu. En slíkt er nokkuð einhlíða sjónarmið og þjónar ekki öðrum mikilvægum hagsmunum, þ.e.a.s. hagsmunum iðnaðar og hagsmunum vegna almennrar eftirspurnar eftir raforku. Við þekkjum vel afleiðingar orkusveltisstefnunnar. Afleiðingarnar eru þær að hún stendur framförum fyrir þrifum og hún kemur niður á almenningi. Hins vegar geri ég mér fyllilega ljóst að um sinn mun skapast rekstrarvandi hjá Kröfluvirkjun. En ég legg áherslu á að sá vandi þarf ekki að standa lengi. Menn hafa nefnt 2–3 ár. Ég hef þá skoðun að 2–3 ár sé ofsagt, það mætti allt eins segja 1–2 ár. Það fer m.a. eftir því hvenær Austurlandsveita verður tengd virkjuninni, og það held ég að sé mikið nauðsynjamál og ætti að skoða sem fyrst, enda veit ég að hæstv. iðnrh. gerir sér grein fyrir nauðsyn þess máls. Og ég vil í þessu sambandi hreyfa því að mér finnst meira en tímabært að austfirðingar og norðlendingar taki upp frekari samvinnu í þessu máli, því að mér sýnist að þeir eigi þarna sameiginlegra hagsmuna að gæta. Ég hef í ræðu minni fyrst og fremst viljað benda á að í Kröfluvirkjun var ráðist vegna brýnnar nauðsynjar norðlendinga um að verða leystir úr orkusvelti. En ég hef líka sýnt fram á að Kröfluvirkjun er ekki einskorðuð við þarfir Norðurlands. Austfirðingar eiga hér hagsmuna að gæta engu siður en norðlendingar, og raunar er gildi Kröfluvirkjunar enn viðtækara, eins og ég hef stuttlega drepið á. Því er ekki að neita að Kröfluvirkjun hefur orðið deilumál, og sjálfsagt er eitthvað gagnrýnisvert í sambandi víð þessar framkvæmdir. Það er síður en svo að ég telji alla þessa gagnrýni órökstudda. Kröfluvirkjun er ekki frekar en önnur mannanna verk hafin yfir gagnrýni og margt hefði sjálfsagt mátt betur fara. En ég held að það sé mikið óþurftarverk, sem vissir aðilar hafa unnið, að gera þessa merkilegu framkvæmd tortryggilega í augum almennings, og þá beini ég enn sökinni einkum að Alþfl. og forustu hans. Sú iðja þessara manna og þá fyrst og fremst alþfl.-manna verður ekki þoluð mótmælalaust, og henni verður mótmælt svo lengi sem þeir halda þessu áfram. Að vísu er það svo, að „nálin hefur fest í plötunni“ hjá þessum ágætu mönnum, en þrátt fyrir það, á meðan ískrar í fóninum, þá verður þeim svarað. Ég vil í þessu sambandi mótmæla harðlega öllum kröfum um frestun framkvæmda við Kröfluvirkjun. Til þess liggja engin rök. Vissulega hlutu menn í alvöru fyrr á þessum vetri, þegar náttúruhamfarir áttu sér stað á virkjunarsvæðinu, að hugleiða frestun af þeim sökum, en þá af þeim sökum einum. En ég mótmæli öllu ráðslagi um frestun af öðrum ástæðum, eins og fjárhagsástæðum. Alþ. og ríkisstjórn hafa tekið löglegar og réttar ákvarðanir um framkvæmd virkjunarinnar, ekki einasta þær framkvæmdir sem Kröflunefnd sér um, heldur einnig þær framkvæmdir sem Orkustofnun hefur með höndum svo og Rafmagnsveitur ríkisins. Allar þessar framkvæmdir eru líður í virkjuninni fullbúinni. Einn þátturinn getur ekki án annars verið. Og í þessu sambandi ætla ég að benda á, eins og fram kom í viðtalinu við Val Arnþórsson, formann Laxárvirkjunarstjórnar og forseta bæjarstjórnar Akureyrar,- ég ætla að benda á að það er ekki frambærilegt né sómasamlegt að stilla heitavatnsborun í Eyjafirði í þágu hugsanlegrar hitaveitu fyrir Akureyri og borunarframkvæmdum við Kröflu upp sem andstæðum. Þörf hitaveitunnar fyrir bor verður að leysa án þess að það skaði Kröfluvirkjun. Ég ætla ekki að fara út í neinn samanburð á því hvor framkvæmdin sé brýnni eða mikilvægari. Þær eru báðar mikilvægar. En ég kemst ekki hjá að minna á að Kröfluvirkjun er löngu ákveðin og ákvörðuð og að henni er unnið samkvæmt framkvæmdaáætlun. Öll röskun á þeirri áætlun er óeðlileg og á ekki að koma til greina.



Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fara nokkrum orðum um það hvernig að þessum umr. hefur verið staðið. Þetta er nú í þriðja sinn sem skýrsla hæstv. orkuráðh. um málefni Kröflu er tekin til umr. hér á Alþ. Það munu hafa talað fimm hv. þm.: orkuráðh. hæstv., þrír Kröflunefndarmenn, raunar einn af þeim þremur tvisvar, en aðeins verið rúm fyrir einn þm. sem hefur einhverjar athugasemdir að gera við þeirra málflutning. Það er e.t.v. ekki að ástæðulausu sem búið var að ganga frá því áður en umr. hófust hér að þeir Kröflunefndarforsprakkar röðuðu sér á mælendaskrá. Nú í þriðja sinn sem þetta mál er tekið fyrir, þegar loksins þeir Kröflunefndarmenn eru búnir að ljúka sér af, þá mælist hæstv. forseti til þess af skiljanlegum ástlæðum að menn fari nú heldur að stytta mál sitt. Það er fjöldamargt sem komið hefur fram í þeim umr., sem hér hafa orðið, sem væri ástæða til. þess að minnast á. Undanskil ég þó þar ferðasögur hv. þm. Jóns G. Sólness. Það er alltaf gaman að hlusta á slíkar ferðasögur. Hv. þm. var kominn suður til Ítalíu og á sjálfsagt alllangt mál eftir ef hann ætlar að greina frá öllum slíkum sögum. Ég hlakka til að hlusta á það, því að mér finnst ólíkt skemmtilegra að hlusta á slíkar ferðasögur heldur en leynilögreglusögur af því tagi sem hv. síðasti ræðumaður byrjaði ræðu sina hér á. Það hefur líka komið fram í umr. hér frá þeim hv. þm., sem talað hafa og eiga sæti í Kröflunefnd, að þeir rúðast mjög harkalega á Alþfl. fyrir það að hann skuli gagnrýna þessar framkvæmdir. Hv. þm. Ragnar Arnalds lýsti þannig, ef ég man rétt, að með því að gagnrýna Kröflu ætluðu alþfl.- menn að hefja sig upp úr því díki sem flokkurinn væri sokkinn í. Þetta segir nú sitt af hverju um hvaða álit hv. formaður Alþb. hefur á vígstöðunni, fyrst hann telur það líklegt til árangurs fyrir Alþfl. að hefja sig upp úr því díki, sem hann segir að flokkurinn sé sokkinn í, með því að gagnrýna Kröflu. Ekki er nú trúin á málstaðinn, sem hv. þm. mælir fyrir, ýkjasterk. En það var ýmislegt annað sem hv. þm. Ragnar Arnalds ræddi um. Ég fékk ekki betur heyrt heldur en hv. þm. ætlaði að gera þetta Kröflumát að hreinu flokksmáli með því að fullyrða að það hafi verið fyrrv. orkumrh., Magnús Kjartansson, sem hefði ásamt þeim Kröflunefndarmönnum staðið að þessari framkvæmd og borið fulla ábyrgð á henni. Ég er nú ekki alveg viss um að allir flokksmenn formanns Alþb. vilji skrifa undir þessa söguskoðun hans, en það kemur e.t.v. fram í umr. hér á eftir, ef verður leyft að halda áfram, hvort hv. þm. Ragnar Arnalds, formaður Alþb., hefur stuðning í sínum flokki við þessa stefnu eða hvort sumum af hans flokksmönnum finnst líklegra til árangurs að taka undir gagnrýni okkar alþfl.manna um Kröflu og það sé meira vit fólgið í okkar gagnrýni heldur en í því sem formaður Alþb. heldur fram. Einnig vil ég mjög átelja það sem kom fram í hans ræðu þegar hann var að afsaka skort á undirbúningsrannsóknum með því að segja að það væri sérfræðingunum að kenna ef eitthvað hafi á skort af því tagi. Þetta er nefnilega ljóslegt dæmi um það hvað gerist þegar sérfræðingar þegja of lengi um sítt álit. Það liggur nú fyrir að þeir sérfræðingar, sem hv. þm. vitnaði til, telja að það hafi verið framkvæmdahraði Kröflunefndar sjálfrar sem hafi gert það að verkum að skortur var á undirbúningsframkvæmdum. En nú þegar Kröflunefnd er komin í klípu, þá á að varpa sökinni yfir á sérfræðingana fyrir að hafa þagað.  Hversu einkennilegar sem ræður þeirra hv. þm., sem í Kröflunefnd eru, - hversu einkennilegar sem þessar ræður þeirra voru, þá var þó ræða hæstv. orkumrh. enn einkennilegri. Það hefði mátt halda að sú ræða hefði verið samin í fyrra eða hittiðfyrra, því að í þeirri ræðu var bókstaflega ekkert tillit tekið til þeirra upplýsinga, sem fram hafa komið á síðustu vikum og mánuðum, og þeirra aðstæðna sem skapast hafa, nýrra og breyttra. Það var t.d. ekki minnst einu orði í skýrslu hæstv. ráðh. á byggðalínuna. Það var ekki minnst einu orði á að framkvæmdum hefði verið frestað við Grundartangaverksmiðjuna. Hæstv. ráðh. flutti ræðu sina eða skýrslu eins og hann hefði ekki hugmynd um að þetta hefði gerst. Þessi skýrsla var út af fyrir sig ágæt, en hún átti ekki erindi inn á Alþ. á árinu 1976. Hún hefði getað verið flutt með fullum sóma fyrir 6 mánuðum eða heilu ári, en ekki á þeim tíma sem hún var flutt. Þá furða ég mig á ýmsu sem hæstv. orkuráðh. lét í ljós. Hann virðist halda það, hæstv. ráðh., að þingmenn séu ekki aðeins skilningssljóir, heldur ólæsir líka. Hann fullyrti það í ræðu sinni að framleiðslukostnaður á kwst. frá Kröflu væri kr. 1.80 eða gæti verið það. Þar miðar hann að sjálfsögðu við það að öll orkan frá Kröflu sé seld allt árið um kring. En látum svo vera. Það Liggur fyrir og hefur birst opinberlega á prenti í Morgunblaðinu, að Jóhannes Nordal áætlar að greiðslubyrðin á selda kwst. frá virkjunum norðan-, vestan- og austanlands verði árið 1977 kr. 8.03 og árið 1978 kr. 8.24. Hvernig á svo að halda því fram í alvöru, sé greiðslubyrði á selda kwst. sem hér segir, kr. 8.03 1977 og kr. 8.24 1978, að þá sé hægt að selja út kwst. af þessari orku undir 2 kr.? Hvernig er hægt að standa frammi fyrir þingheimi og halda slíkri firru fram? Hver á að jafna þann mismun sem þarna er? Auðvitað verður að jafna hann. Það verður ekki gert nema annaðhvort með niðurgreiðslum á orkunni í formi skattlagningar eða einhvers konar öðrum slíkum ráðstöfunum. En að halda fram, þegar greiðslubyrði á selda kwst. samkvæmt útreikningum eins fremsta sérfræðings okkar íslendinga í efnahags- og orkumálum er kr. 8.03, að þá sé hægt að selja kwst. út á 1.80, þetta fæ ég ekki séð hvernig saman getur farið.  Þá furða ég mig einnig mjög á því, sem hæstv. ráðh. hélt fram, og skil raunar ekki að hann skuli geta ætlast til þess að þm. trúi því, - ég er alveg sannfærður um að hann trúir því ekki sjálfur, - að halda því fram að það sé ekki halli á rekstri RARIK vegna þess að það hafi gleymst að taka tillit til verðjöfnunargjalds. Hvað er verðjöfnunargjald? Það er skattur sem lagður er á landsmenn til þess að jafna hallarekstur RARIK. Hvernig í ósköpunum er hægt að halda því fram að það verði ekki halli á Rafmagnsveitum ríkisins af því að það hafi gleymst að taka tillit til tekna RARIK af verðjöfnunargjaldi? Þetta er algjörlega út í hött. Þetta er svipað eins og halda því fram að það sé ekki halli á ríkissjóði vegna þess að hann sækir sér fé til Seðlabankans. Svona getur fyrrv. fjmrh. alls ekki talað. Og hæstv. orkuráðh. er allt of greindur maður til þess að mér detti í hug að hann trúi þessu sjálfur. Verðjöfnunargjaldið er skattur sem lagður er á landslýðinn til þess að standa undir hallarekstri Rafmagnsveitna ríkisins, og sá skattur verður ekki til þess að sá hallarekstur falli niður, síður en svo. Hallarekstur RARIK á s.l. ári nam 800 millj. kr. Hallareksturinn í ár er spáð að hann nemi 1000 millj. kr. Þar af fullyrti hæstv. ráðh. að verðjöfnunargjaldið mundi gefa 700 millj. kr. tekjur. Og þá standa enn þá 300 millj. kr. út af. Ég get enn fremur upplýst að miðað við þær áætlanir, sem ég veit að gerðar hafa verið um rekstur Kröflu og byggðalínuna, þá þarf til þess að jafna hallann á raforkukerfinu - ekki verðjöfnunargjald að upphæð 700 millj. kr. sem samsvara 14 þús. kr. orkuskatti á hverja meðalfjölskyldu í landinu, það þarf að hækka þennan orkuskatt á meðalfjölskylduna úr 14 þús. kr. og upp í 40 þús. kr. Það þarf að hækka verðjöfnunargjaldið um 26 þús. kr. á hverja meðalfjölskyldu í landinu til þess að standa undir hallarekstri raforkukerfisins eftir að byggðalínan og Krafla hafa báðar komið til notkunar. Það hefur verið látið í veðri vaka að undanförnu í blaðaskrifum, þó einkum og sérstaklega í skrifum ákveðinna aðila að gagnrýnin, sem við alþfl. menn höfum haft uppi á Kröfluvirkjun, sé nýtilkomin. Því hefur jafnvel verið haldið fram að þessi gagnrýni hafi verið skipulögð af einhverjum óviðkomandi aðilum úti í bæ, og jafnvel gengið svo langt að fullyrða að einhverjir dularfullir guðfeður skrifuðu ræðurnar fyrir okkur alþfl.-menn á bak við byrgða glugga. Það eitt út af fyrir sig, eins og raunar kom fram hjá hv. þm. sem talaði hér áðan, að hann var að orða einhverja kenningu á þessa leið, - það eitt út af fyrir sig lýsir harla undarlegu sálarástandi, ef mönnum kemur það fyrst í hug ef einhver alþm. leyfir sér að gera athugasemdir við stefnu stjórnvalda eða embættisfærslu ráðh., að þá hljóti þar að baki að búa annaðhvort samsæri einhverra pólitískra tilræðismanna eða þá verðlaun, sem boðin eru, upp á gull og græna skóga. Svo að dæmi sé tekið, þá hlýtur það að vera harla merkilegt rannsóknarefni að kynna sér viðbrögð þeirra manna sem færa það fram að þm., sem gagnrýnir embættisfærslu ráðh., hafi aðeins gert það vegna þess að honum hafi verið boðin bankastjórastaða eða önnur slík hlunnindi fyrir, eða að blaðamaður hafi skrifað gagnrýni á opinbert stjórnvald vegna þess eins að honum hafi verið lofað fyrir þetta og þetta miklu af illa fengnu og skattsviknu fé. Sérhver maður hlýtur að draga nokkurn dám af sínu umhverfi og sýna það í allri sinni hegðan, og ég spyr: Í hvers konar pólitísku umhverfi spretta þeir menn úr grasi sem kemur ekki til hugar annað en að einhver slík mútustarfsemi hafi átt sér stað, - kemur ekki til hugar annað, ef menn hafi skoðanir á hlutunum, en að þá hljóti þeir að hafa fengið borgað fyrir það, og því ákveðnari skoðanir, þeim mun hærri er mútugreiðslan. Gagnrýni á ráðh. fyrir embættisfærslu í blaðagrein er verðlögð á háar skattsviknar fjárhæðir. Gagnrýni á embættisfærslu ráðh. af þm. á Alþ. er verðlögð á bankastjórastöðu. Hvert er það pólitíska andrúmsloft, það pólitíska umhverfi sem alið hefur upp menn sem sjá engar aðrar skýringar á slíkum hlutum en þessar? Hvers konar starfsháttum eiga þeir að venjast sem telja með öllu útilokað að menn geti haft skoðanir öðruvísi en að hafa fengið borgað fyrir að hafa þær? Að sjálfsögðu er með öllu tilgangslaust að ræða við þannig hugsandi menn, hvort heldur er um Kröflu eða önnur mál, og ég ætla ekki heldur að reyna að gera það. Það er ekki hægt að fá sannfærða þá menn sem hafa þann hugsunarhátt, hvorki með orðum né rökum, heldur að því er virðist aðeins með því, sem annaðhvort mölur eða ryð fá grandað. Alþfl. hefur frá upphafi verið gagnrýninn á framkvæmdirnar við Kröflu. Hér er ekki um neina nýtilkomna afstöðu að ræða, síður en svo. Það hefur ekki farið fram hjá neinum hvaða skoðanir við alþfl.-menn höfum haft á þessari framkvæmd alveg frá upphafi. Það hefur ekki farið fram hjá neinum hvaða skoðun hv. þm. Bragi Sigurjónsson hefur haft á þessu máli frá upphafi. Það hefur ekki heldur farið fram hjá neinum hv. þm. að í umr. um stefnuræðu forsrh. í haust lýsti formaður þingflokks Alþfl. Kröflumálinu sem stórkostlega hættulegu ævintýri og fjármálahneyksli. Það hefur væntanlega ekki heldur farið fram hjá neinum að Alþýðublaðið, málgagn Alþfl., hefur mánuðum saman, jafnvel árum saman verið gagnrýnið á þessa framkvæmd. Hér er ekki um neina nýtilkomna afstöðu að ræða, heldur afstöðu sem við höfum haft mjög lengi, alþfl.-menn, og ýmsir sérfræðingar og valinkunnir vísindamenn, hafa nú verið að staðfesta. Í sjálfu grundvallaratriðinu, byggingu orkuversins hefur átt sér stað grófleg misbeiting valds. Í lögum um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu er skýrt tekið fram í 1. gr. að ríkisstj. sé heimilt að láta gera þarna virkjun með allt að 55 mw. afli - með allt að 55 mw. afli. Sú virkjun, sem verið er að reisa við Kröflu, mun hins vegar skila afli frá 60 og upp í 70 mw. Það er sem sé af handhöfum framkvæmdavaldsins og Kröflunefnd verið að ráðast í framkvæmdir sem engin lagaheimild er fyrir. Það er út af fyrir sig skiljanlegt að n. kunni að hafa komist að þeirri niðurstöðu að það væri nauðsynlegt að reisa 60 mw. aflstöð eða 70 mw. aflstöð í stað þeirrar 55 mw. aflstöðvar sem lögin heimila. En ef þessi n. hefði viljað virða þær leikreglur sem okkur er ætlað að virða, þá hefði hún að sjálfsögðu að fenginni þeirri niðurstöðu átt að fá hæstv. ráðh. til þess að leggja fram hér á hinu háa Alþ. brtt. við þessi lög, þess efnis að Alþ. heimilaði smiði virkjunar af þessari stærð. Það hefur hins vegar ekki verið gert. Með því hefur grundvallarleikreglum lýðræðislegra og þingræðislegra stjórnarhátta verið misboðið, og þetta er því miður alls ekki ný bóla nú orðið. Framkvæmdavaldið er farið að taka upp á þeim sið að hlaupa hringinn í kringum löggjafarsamkomuna og virða hana gjörsamlega að vettugi. Við skulum taka annað nýlegt dæmi, þar sem eru samningarnir við belga um veiðar innan fiskveiðilögsögu. Íslenska stjórnarskráin mælir svo fyrir að samningar sem slíkir, sem að skuldbinda ríkið öðrum ríkjum, megi ekki taka gildi fyrr en Alþ. hefur staðfest þá. Það er byrjað að framkvæma þessa samninga fyrir lifandi löngu, en það hefur enn ekki verið leitað eftir staðfestingu Alþ., eins og sjálf stjórnarskráin þó mælir fyrir um.  Þannig eru framkvæmdaaðilarnir farnir að hlaupa hringinn í kringum löggjafarstofnun þjóðarinnar og virða að vettugi þær leikreglur sem okkur er ætlað að virða. Og þetta eru alls ekki einu dæmin. Þingmenn þekkja sjálfir fjölmörg slík dæmi, t.d. þeir þm. sem sitja í fjvn. Er það kannske líka tilviljun að nú á örfáum víkum hafa þrír hæstv. ráðh. þurft að standa frammi fyrir dómstólum ákærðir um valdbeitingu eða annað slíkt athæfi? Hæstv. menntmrh. er ákærður og dæmdur fyrir misbeitingu valds er hann vék úr embætti hátt settum opinberum starfsmanni sem hafði það eitt til saka unnið að leyfa sér að gagnrýna yfirvöld menntamála í landinu. Landbrh. hæstv. er stefnt fyrir dóm af hreppsnefnd í hans eigin kjördæmi fyrir að hafa misbeitt valdi sínu til þess að útvega ákveðnum einstaklingi ábúð á ríkisjörð. Og hæstv. dómsmrh. er nú siðast dæmdur fyrir fjölmæli og virti ekki einu sinni þær leikreglur að mæta eða láta einhvern mæta fyrir sig í þeim réttarhöldum, heldur flutti fram málsvörn sina í opnu bréfi í dagblaði og studdi hana gróusögum og falsfréttum úr ekki merkari blöðum en Mánudagsblaðinu. Þannig er farið að virða leikreglur í okkar landi af þeim mönnum sem eiga að stýra þjóðarskútunni og sjá þjóðinni farborða. Krafla er síður en svo eina dæmið, en hún er eitt dæmanna. Þá hafa einnig við undirbúning þessarar virkjunar átt sér stað margvísleg mistök og mikil vanræksla. Engin útboð áttu sér stað, heldur voru verktakar og viðskiptaaðilar valdir af pólitískri Kröflunefnd og þar með brotnar venjur sem skapast hafa í opinberum framkvæmdum. En það var þó ekki alvarlegasti hluturinn í sambandi við þetta allt. Mun alvarlegra er það, að í virkjun af þessu tagi, sem er algert nýmæli, er ráðist þannig að vanræktar eru nauðsynlegar undirbúningsrannsóknir. Það þarf ekki að hafa lengur orð leikmanna fyrir því. Sérfræðingarnir hafa loksins verið reiðubúnir til þess að staðfesta það opinberlega sem þeir hafa fram til þessa ekki viljað láta í ljós nema í einkasamræðum mánuðum saman. Þetta kemur m.a. fram í yfirlýsingu fimm sérfræðinga Orkustofnunar sem birst hefur í blöðunum. Þessir sérfræðingar eru Stefán Arnórsson jarðfræðingur, Hrefna Kristmannsdóttir jarðfræðingur, Jens Tómasson jarðfræðingur, Axel Björnsson jarðeðlisfræðingur og Ingvar Birgir Friðleifsson jarðeðlisfræðingur. Þessir sérfræðingar segja, með leyfi forseta: „Það hefur jafnan verið skoðun okkar að sá framgangsmáti hafi verið óeðlilegur að leggja í byggingu stöðvarhúss og vélakaup áður en fullnægjandi upplýsingar lágu fyrir um eiginleika gufunnar og fyrsta reynsla var fengin af vinnsluborunum. Vegna þessa framgangsmáta hefur skapast óvissa um hvernig tekst til með virkjunina frá tæknilegu sjónarmiði. Okkur er ekki kunnugt um að svona hafi verið staðið að byggingu jarðgufuvirkjunar áður. Undirbúningur að nýting jarðgufu til raforkuframleiðslu krefst umfangsmikilla rannsókna, m.a. með borunum. Það er alþekkt staðreynd meðal jarðhitasérfræðinga að vandasamasti þátturinn við byggingu jarðgufuaflstöðva er sjálf gufuöflunin. Þekking á því sviði er ung. Aðrir þættir við virkjunarframkvæmdir byggja á gömlum merg hefðbundinna olíu- og gasraforkuvera.“ Síðar gera þessir fimm sérfræðingar Orkustofnunarinnar grein fyrir því hvernig átt hefði að standa að þessum undirbúningi þrep fyrir þrep, segja síðan: „Vegna raforkuskorts á Norðurlandi hefur verið lagt allt kapp á að hraða byggingu Kröfluvirkjunar. Því var hafinn undirbúningur að byggingu stöðvarhúss, vélar pantaðar og gufuveita hönnuð áður en fyrstu vinnsluholur höfðu verið boraðar, þ.e. farið beint úr áfanga II í áfanga IV hér að framan“ - sem sé sleppt áfanga III sem þeir telja nauðsynlegan til undirbúnings slíkum framkvæmdum. Síðan segja þessir sérfræðingar: „Undirrituð hafa alla tíð verið mótfallin þessum framgangsmáta, og er þeim ekki kunnugt um að áhættan, sem í þessari ákvörðun fólst, hafi verið metin. Niðurstöður borana, sem framkvæmdar hafa verið eftir að framangreind ákvörðun var tekin og vélar pantaðar, benda eindregið til þess að innstreymishitastig í vinnsluholur verði hærra en best hentar þeim vélum sem keyptar hafa verið. Getur vel farið svo að sú hönnun gufuveitu, sem nú er miðað við, henti alls ekki.“ Þetta er dómur fimm sérfræðinga Orkustofnunar. Það þarf ekki lengur að hafa leikmannsorð fyrir því. En það hefur líka komið nú upp á siðkastið frekari rökstuðningur og frekari gangrýni á sjálfan þennan undirbúning. Segir m.a. svo í viðtali við Þorleif Einarsson jarðfræðing í Þjóðviljanum, með leyfi forseta, - Þorleifur segir að gerð hafi verið frumrannsókn á svæðinu, jarðfræði- og jarðeðlisfræðileg, og nauðsynlegar mælingar í því sambandi, svo segir Þorleifur, með leyfi forseta: „Hins vegar er allri annarri forrannsókn að virkjuninni sleppt. Ekkert var því vitað um afkastagetu svæðisins utan það að hún er talin mikil. Hitastig var ekki þekkt né heldur hlutfallið milli gufu og vatns, en það ræður mestu um gerð vélanna. Fyrir bragðið renndu menn blint í sjóinn með starfrækslu virkjunarinnar, pöntuðu vélar um sama leyti og boranir hófust, og það meira að segja mjög nákvæmar vélar, þar sem hitastig og hlutfall milli gufu og vatns verður að vera innan þröngra marka. Það er því óvíst að vélarnar fari í gang þegar þar að kemur.“ Þetta sagði Þorleifur Einarsson jarðfræðingur og einn sérfræðingurinn til.  „Það er von að menn spyrji hvernig sú ákvörðun var tekin að byggja virkjun fyrir norðan sem er í engu samræmi við þá þörf sem fyrir hendi er.“ Þetta segir prófessorinn við Háskóla Íslands. „Svarið liggur engan veginn á lausu, en helstu atburðir eru nokkurn veginn sem hér segir: Orkustofnun leggur fram í sept. 1973 skýrslu með frumkönnun á ð, 12, 16 og 55 mw. virkjun við Námafjall eða Kröflu. Hér virðast menn hafa verið þeirrar skoðunar, að 8, 12 eða 16 mw. möguleikarnir væru hagkvæmir fyrir markaðinn eins og hann er, en 55 mw. möguleikinn tekinn með til að hafa eitthvað ef stóriðja væri ákveðin fyrir norðan. Stjórnmálamönnum leist vel á hugmyndina og samþ. voru heimildarlög á Alþ. fyrir 55 mw. virkjun, stærðin líklega höfð þessi til að loka ekki stóriðjudyrunum. Síðan gerist það merkilega að ákveðið er að nota heimildarlögin, sýnilega án þess að athuga hvort 55 mw. stærðin sé hagkvæm eða ekki, og Kröflunefnd falið að koma virkjuninni upp. Hún setur sér síðan það mark að klára virkjunina haustið 1976, ræður verkfræðinga og setur allt í gang, og bygging 70 mw. virkjunar er hafin við Kröflu með ótrúlegum hraða.“ Siðar segir þessi sami prófessor, með leyfi forseta: „Það hefur einnig farið í taugarnar á mörgum að virkjunin er byggð 70 mw., með allt of mikla orkuvinnslugetu fyrir Norðurlandsmarkaðinn, en þar að auki með of lítið afl til að koma orkunni á markað yfirleitt nema til stóriðju. En það stangast óneitanlega á við þá staðreynd að fyrir norðan er engin stóriðja né heldur ákveðnar áætlanir um að koma henni upp. Þar fyrir utan hefur virkjunin hækkað úr 1480 millj. kr. í u.þ.b. 6000 millj., að því er talið er nú, en það er meðalhækkun sem nemur 1 milljón á fjögurra tíma fresti. Auk alls þessa veit enginn enn í dag hver á að reka Kröfluvirkjun, enda framtíðin fjárhagslega dökk fyrir hvern þann sem það reynir.“ Ég er með fjöldann allan af tilvitnunum fyrir hv. þm. Ingvar Gíslason að moða úr. T.d. hefur því verið haldið fram, m.a. af hv. þm. Ragnari Arnalds í ræðu hans hér um Kröflumál, að það hafi aldrei komið til greina að reisa virkjun af stærðinni 5, 16 eða 18 mw., og hv. þm. fullyrti það og hafði sjálfsagt eftir einum af verkfræðilegum ráðunautum Kröflunefndar að slíkt hefði ekki einu sinni verið orðað, engin tilboð um slíkar vélar gerð né heldur eftir þeim óskað. Í Morgunblaðinu nú nýverið birtir Karl Eiríksson framkvæmdastjóri fyrirtækisins Bræðurnir Ormsson aths. við þessar yfirlýsingar hv. þm. Ragnars Arnalds og Valdimars Jónssonar verkfræðilegs ráðunautar Kröflunefndar, Þar segir Karl Eiríksson, með leyfi forseta: „Þarna fer prófessor Valdimar með rangt mál. Hið rétta er að þann 28. nóv. 1974 var haldinn fundur á skrifstofu Bræðranna Ormsson hf. að Lágmúla 9 þar sem lagt var fram tilboð í vélar fyrir væntanlega Kröfluvirkjun, og var það tilboð í vélar af 16 mw. stærð. Á fyrrgreindum fundi voru mættir eftirtaldir menn: dr. Valdimar K. Jónsson prófessor“ - sem ekkert kannaðist við þetta mál siðar - „á vegum Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens, Páll Lúðvíksson verkfræðingur á vegum Orkustofnunar, Ingeniör Senker á vegum AEG-fyrirtækisins og annar sérfræðingur erlendur á vegum sama fyrirtækis, Ásgeir Höskuldsson tæknifræðingur á vegum Bræðranna Ormsson hf., Karl Eiríksson framkvæmdastjóri á vegum Bræðranna Ormsson hf. Tæknilegar upplýsingar þessa tilboðs voru sérstaklega útskýrðar fyrir prófessor Valdimar og tók hang einmitt með sér af fundinum tilboðið ásamt þeim upplýsingum.“ Þá segir Karl Eiríksson ennfremur, að Knútur Otterstedt verkfræðingur, framkvæmdastjóri Laxárvirkjunar, hafi aflað tilboðs í 3 og 6 mw. gufuhverfil sem hann óskaði eftir að fá að festa kaup á. Síðan segir Karl, með leyfi forseta: „Ekki hef ég trú á að prófessor Valdimar hafi verið ókunnugt um þetta mál. En hann virðist hafa gleymt því, þessi ágæti prófessor, þegar hann skrifaði sína grein í Morgunblaðið, að hann hafi setið þennan fund.“ Og sama máli gegnir um hv. þm. Ragnar Arnalds sem talaði hér í gær eða fyrradag. Þetta voru aðeins örfá orð um hvernig að undirbúningnum sjálfum var staðið af hálfu Kröflunefndar, og vil ég enn og aftur benda á það að nú þurfa menn ekki lengur að hafa leikmannsorð fyrir því. Þeir, sem ég vitnaði hér til, eru meðal helstu sérfræðinga á þessum sviðum hérlendis og m.a. menn sem mikil afskipti hafa haft af þessu Kröflumáli. En í sambandi við það, sem ég hóf mína ræðu á, um orkuverðið og annað fleira, þá langar míg til þess að beina þeim tilmælum til Kröflunefndar og hæstv. ráðh. hvort ekki sé mögulegt að þing og þjóð fái nú að sjá í fyrsta sinn greiðsluáætlun og rekstraráætlun fyrir þessa virkjun. Því hefur verið haldið fram að í þessa einhverja mestu stórframkvæmd, sem íslenska þjóðin hefur ráðist í, hafi verið ráðist án þess að greiðsluáætlun eða rekstraráætlun hafi verið gerð, og mér er spurn, hvort búíð sé virkilega að standa í þessum framkvæmdum allan þennan tíma án þess að slíkar áætlanir hafi verið samdar. Hvernig stendur á því að eftir allar þær umr., sem orðið hafa á opinberum vettvangi og í blöðum um málefni Kröflu, þá skuli hæstv. orkuráðh., þegar hann flutti sina skýrslu hér á Alþ., ekki hafa lagt fram þessi grundvallarplögg í málinu, greiðsluáætlunina og rekstraráætlunina um virkjunina? Hafa þessar áætlanir ekki enn verið gerðar? Ég óska eindregið eftir því að þessar áætlanir verði lagðar fram, því að þá og þá aðeins geta menn séð það svart á hvítu hver rekstrarafkoma þessarar virkjunar muni verða og hver greiðslubyrði af þessum framkvæmdum muni verða. Ég óska þess enn og aftur og lýsi eftir að þessar áætlanir verði birtar. Þá hefur hæstv. ráðh. einnig haldið því fram, að ef ekki verði af áætlunum um gerð orkuhús norðlendinga eða sameignarorkufyrirtækis á Norðurlandi, þá komi til mála að Laxárvirkjun taki að sér rekstur Kröfluvirkjunar. Mér er kunnugt um að þessi hugmynd hefur aldrei verið rædd á fundi stjórnar Laxárvirkjunar. Hún hefur aldrei verið þar rædd og aldrei komið þar á dagskrá og engin ákvörðun verið um það tekin, þannig að það liggur ekkert fyrir um það hvaða aðili muni taka að sér að reka þessa virkjun. Það er sem sagt ekkert vitað um greiðsluáætlanir, ekkert um rekstraráætlanir og ekkert um það hver á að reka mannvirkið. Þá kom það einnig fram í sjónvarpsþætti í vetur, þar sem hv. þm. Jón G, Sólnes sat fyrir svörum sem form. Kröflunefndar, að hann var spurður að ákveðnum upplýsingum um breyttar aðstæður til orkuöflunar á svæðinu sem fyrirspyrjandinn, Valdimar Jóhannesson blaðamaður, hafði komist á snoðir um. Hv. þm. afneitaði þá öllum þessum upplýsingum sem röngum og hefur skýrt frá því að hann hafi ekki betur vitað, og er að sjálfsögðu rétt að taka fullt mark á þeirri skýringu. Hins vegar kom nokkru siðar út skýrsla frá Orkustofnun sem staðfesti allar þær upplýsingar sem blaðamaðurinn byggði spurningar sinar á. En hvað sagði hv. þm. Jón G. Sólnes þegar þessar spurningar voru lagðar fyrir hann? Ég fékk útskrift á sínum tíma, hljóðsegulbaslsútskrift af þessum sjónvarpsþætti, sem ég síðan birti í Alþýðublaðinu. Hv. þm. Jón G. Sólnes, form. Kröflunefndar, sagði þar orðrétt, - ef upplýsingar blaðamannsins reyndust réttar, þá sagði hv. þm., með leyfi forseta: „Ég dreg þetta ákaflega mikið í efa, að þessar upplýsingar séu réttar, og ég óska bara eindregið eftir því, - ég endurtek það hér í áheyrn og ásjón alþjóðar, að ég óska eindregið eftir því að fyrirspyrjandi upplýsi hver hafi gefið þessar upplýsingar. En ef þetta er rétt, sem fyrirspyrjandi spyr um, þá er það ábyrgðarskylda hlutaðeigandi rn., sem í þessu tilviki er okkar yfirmaður, þeim ber skylda til þess að láta stöðva þessar framkvæmdir.“ Þetta sagði hv. þm. Jón G. Sólnes orðrétt í sjónvarpsþættinum í vetur. Ef þær upplýsingar, sem blaðamaðurinn, Valdimar Jóhannesson,byggði sinar spurningar á, væru réttar, þá bæri yfirmanni framkvæmdanna, væntanlega hæstv. orkuráðh., að stöðva þegar í stað þessar framkvæmdir. Nú hefur það komið í ljós að upplýsingar blaðamannsins voru réttar, en það er hv. þm. Jón G. Sólnes sem virðist hafa breytt afstöðu sinni sem var skýr og ljós í þessum sjónvarpsþætti. Og það er ýmislegt meira sem rétt er að vekja athygli á í þessu sambandi. Það kemur hér fram líka, sem okkur hefur alltaf uggað, alþfl.-menn, að með því að velja þessa tegund af virkjun hafi verið valin óeðlileg virkjun á Norðurlandi. Því hefur verið haldið fram af hv. þm. Ingvari Gíslasyni og fjölmörgum öðrum sem hér hafa talað, að meginvandamál í raforkumálum Norðurlands væri orkuskortur. Þetta er rangt. Meginvandi Norðurlands í raforkumálum er ekki orkuskortur, heldur aflskortur. Virkjanir á Norðurlandi skortir afl til þess að fullnægja eftirspurninni á mestu eftirspurnartímunum, en ekki orku til þess að fullnægja orkueftirspurn allt árið. Þetta hefur t.d. komið glöggt í ljós í vetur, vegna þess að það hefur margoft komið fyrir að engin dísilkeyrsla hafi átt sér stað á Norðurlandi, t.d. yfir helgar. Það er afl sem skortir, en ekki orka. Þetta kemur líka glögglega fram af þeirri einföldu staðreynd, að afl þeirra dísilstöðva, sem keyrðar hafa verið á Norðurlandi, er 10 mw., en orkan, sem seld hefur verið frá þessum orkustöðvum yfir árið, hefur ekki numið nema 20 gwst., en það er u.þ.b. 1/4 af orkuvinnslugetu þessara aflstöðva. Þannig er það ekki orkan sem Norðurland skortir, heldur afl til þess að mæta eftirspurninni þegar eftirspurnin er mest. Að áliti Jónasar Elíassonar prófessors, sem einnig hefur komið fram opinberlega, þá er hann eindregið þeirrar skoðunar að virkjun Kröflu falli mjög illa inn í raforkukerfið á Norðurlandi. Hann segir orðrétt, með leyfi forseta, eins og ég hef hér rökstutt: „Rafmagnsþörfin á Norðurlandi er fyrst og fremst fyrir afi, en ekki fyrir orku. Kröfluvirkjun hefur mikla orkuvinnslugetu, en tiltölulega lítið afl í samanburði við orkuvinnslugetuna. Það verður því ekki hægt að nýta orkuvinnslugetu Kröflu að fullu án þess að hafa meira afl, þ.e. að hafa fleiri mw. til þess að nota meðan álagið er mest“. Að skoðun þessa prófessors við Háskóla Íslands fellur Kröfluvirkjun sem sé ekki inn í raforkukerfið á Norðurlandi. Hún er ekki virkjun af því tagi sem norðlendinga vantar, eða öllu heldur, hún er ekki framkvæmd í orkumálum af því tagi sem norðlendinga vantar. Þá er eitt atriði í þessu sambandi sem mér finnst allundarlegt og hef spurt um áður úr þessum ræðustól, en ekki fengið svar við, og vil ítreka þá fsp. mína, en það er að um miðjan vetur, nánar tiltekið í janúarmánuði s.l. kom það í ljós að jarðfræðingar höfðu frá því um miðjan sept. eða í septemberbyrjun á s.l. hausti átt von á náttúruhamförum á Kröflusvæðinu, og vegna þess að þeir áttu von á því, þá fjölguðu þeir mjög jarðskjálftamælum á þessu svæði og gerðu almannavarnanefndum viðvart, sem varð til þess að þessar n. flýttu sínum áætlunum, og enn fremur vissi stjórnstöð Almannavarna í Reykjavík af þessu. Hins vegar hefur ekki komið fram hvort Kröflunefnd hafði vitneskju um þetta, iðnrh. eða orkumrn., og mér finnst það harla undarlegt ef jarðfræðingarnir hafa sniðgengið þessa aðila. Ef Kröflunefnd og orkuráðh. hafa vitað um það, sem í aðsigi var á Kröflusvæðinu, og vitað það síðan seint í sumar eða í haust, þá hafa þessir aðilar vísvitandi þagað yfir því, og þeir hafa gert meira, því að á tímabilinu fullyrtu talsmenn þessara aðila að engar slíkar náttúruhamfarir þyrfti að óttast. Ég spurði að því þegar þessi mál voru til umr. hér siðast utan dagskrár, hvort Kröflunefnd hefði vitað af þessum niðurstöðum jarðfræðinganna. Ég hef ekki fengið svar við því. Ég ætla að ítreka fsp. nú og ekki beina henni bara til Kröflunefndar, heldur jafnframt til hæstv. orkuráðh. Enn má geta þess, að eftir að þessi vitneskja lá fyrir tóku þessir aðilar ekki meira tillit til hennar heldur en það, að þeir settu allt á fullt í skuldbindingum varðandi þessa virkjun. Það er t.d. búið að ganga frá kaupum á báðum vélunum sem þar á að setja niður. Mér er kunnugt um að önnur kemur í júní og hin seinni er væntanleg í ágústmánuði á þessu ári, Þá veit ég einnig að keyptir hafa verið tveir spennar fyrir Akureyri þótt fyrirsjáanlegt sé vegna breyttra aðstæðna eftir að hitaveitumál akureyringa komst á dagskrá að aðeins annar þeirra nægi næstu 10 árin. Þannig hefur vaðið á súðum hjá Kröflunefnd án nokkurrar fyrirhyggju. N. hefur starfað eftir þeirri lífsreglu, að blindur leiði blindan. Allt hefur verið gert til þess að hlaða upp skuldbindingum, þrátt fyrir að óvissan hefur aldrei verið meiri en nú um öll atriði þessara framkvæmda. Og hvað er svo framundan? Mikið er gert úr fsp. og beiðnum á Norðurlandi um orku frá þessari virkjun. Menn hafa talað um að þeir gætu selt svona og svona mikið af orku frá Kröflu þegar Kröfluvirkjun væri komin í gagnið. En skyldu nú norðlendingar vilja kaupa orkuna án tillits til þess á hvaða verði hún er? Skyldu þeir vilja greiða fyrir orkuna eitthvað sem samsvarar greiðslubyrði á selda kwst., sem Jóhannes Nordal áætlar 8.03 kr. á árinu 1977? Skyldi vera markaður fyrir orku frá Kröflu á því verði? Að sjálfsögðu hefur Kröflunefnd enga athugun gert á því, - nefnd sem enn hefur ekki komið því í verk að ganga frá rekstraráætlun eða greiðsluáætlun fyrir þessa stórframkvæmd sína. Þó hefur einnig komið fram að fyrirsjáanlegur reksturshalli á Kröfluvirkjun geti orðið allt að 1 milljarði á ári. Því hefur verið neitað, en engar áætlanir til þess að hrekja það lagðar fram. Það er mjög einfalt að reikna út hver rekstrarkostnaður Kröfluvirkjunar muni verða. En hitt er öllu erfiðara að vísu, að áætla hversu mikil orka verður seld frá þessari virkjun. Prófessor Jóhannes Nordal kom í sínu erindi á miðsvetrarfundi Sambands ísl. rafveitna með spá um greiðslubyrði á raforku vestan-, norðan- og austanlands og aðrar slíkar kostnaðartölur. Á bak við þessa kostnaðarútreikninga seðlabankastjórans liggur að sjálfsögðu áætlun um hversu mikla orku sé hægt að selja frá Kröflu. Hæstv. ráðh. og hv. Kröflun., ef þau hafa ekki gert slíka áætlun sjálf, þá þurfa þau ekki annað en að taka upp símann, hringja upp í Seðlabanka og spyrja Jóhannes seðlabankastjóra: Hver er áætlun þin um orkusöluna sem þú byggir þessar tölur þínar á? - og geta þá væntanlega fengið svar við því. Hins vegar er mér kunnugt um að sú áætlun hefur verið gerð, e.t.v. ekki þarna víðs fjarri, að miðað við það að samanlagt kostnaðarverð línunnar frá Kröflu til Akureyrar og byggðatinunnar svokölluðu, - samanlagt verð verði 9.7 milljarðar kr., sem ekki mun dregið í efa, þá muni rekstrarhalli Kröflu að meðtalinni byggðalínunni verða að meðaltali á árunum 1977–1980 980 millj. kr. á ári og að reiknað er með tekjum að upphæð 400–600 millj. kr. á ári á þessu tímabili. Þetta eru þær upplýsingar sem búa að baki þeim útreikningum sem sérfræðingar hafa sett fram. Og ég vek athygli á því að það virðist svo sem þeir einir hafi gert sér eitthvað í hugarlund um slíka hluti, a.m.k. hefur ekkert slíkt komið fram hjá Kröflunefnd. Þá vil ég einnig benda á það að greiðslubyrði vaxta og afborgana við Kröflu nemur nú 20.2% af fjárfestingu. Menn gera sér vonir um það að e.t.v. verði unnt að breyta þessum lánum, skammtímalánum vegna Kröflu, í 15 ára lán. Sú lána-konvertering kostar að sjálfsögðu talsvert fé sem ekki hefur verið séð fyrir. En gerum nú ráð fyrir því að þetta takist samt sem áður, sem ýmsir telja að sé heldur bjartsýnislega spáð, - en þótt þetta takist verður greiðslubyrðin af Kröflumannvirkjunum 13% af fjárfestingu. Hæstv. ráðh. hefur gert mikið að því að segja og segja með réttu að það sé óeðlilegt að slík virkjunarframkvæmd njóti ekki hagstæðari lánakjara heldur en hún nýtur. Það er rétt skilið út af fyrir sig. Framkvæmd af þessu tagi á það skilið að njóta hagkvæmari lánakjara. En slík lán eru einfaldlega ekki í boði. Það hefur komið fram á opinberum vettvangi hvaða lánakjörum menn mega eiga von á. Þau voru í tíð Búrfellsvirkjunar til 17 ára með 7.25% vöxtum, í tíð Sigöldu til 14 ára með 8.7% vöxtum, en lánakjörin nú eru aðeins til 7 ára og vextir 9.5%. Þetta eru staðreyndir á hinum alþjóðlega lánamarkaði sem ekki er hægt að ganga fram hjá. Þetta eru lánakjörin sem í boði eru. Önnur eru ekki í boði. Vonandi tekst hæstv. orkuráðh. að konvertera þessum lánum yfir í nokkru lengri lán, en það er almennt talið útilokað að takist að breyta þeim í lengri lán en til 15 ára. Það er a.m.k. hámark þess sem Jóhannes NordaI telur að unnt verði að gera, og að orða það þá að það sé rétt, - auðvitað er það rétt að framkvæmd af þessu tagi njóti hagstæðra lána, - en þær aðstæður eru bara ekki fyrir hendi. Það er alveg eins og það er rétt að íslendingar eiga skilið að hafa betri ríkisstj. heldur en þeir hafa í dag, en þær aðstæður eru bara ekki í landinu. Þessi ríkisstj. situr. Menn verða bara að taka því eins og það er. Menn geta vonast eftir betri ríkisstj., og það er jafnvel miklu auðveldara fyrir íslendinga að verða sér úti um betri ríkisstjórn heldur en þá sem nú situr. Það er tiltölulega mjög auðvelt. Hitt er að sama skapi torvelt fyrir hæstv. iðnrh. eða hvern mann annan, að verða sér úti um hagstæðari lánakjör heldur en almennt gerast á hinum alþjóðlega lánamarkaði, og fram hjá þeirri staðreynd er einfaldlega ekki hægt að ganga. Það er ekki hægt að setja upp einhver gleraugu vonarinnar og meta allar framkvæmdir og allar aðstæður eins og menn vildu að þær væru. Ég er ansi hræddur um að margir íslendingar vildu gjarnan að ríkisstj. stæði sig svolítið betur en hún stendur sig. En hún bara gerir það einfaldlega ekki og framan í þá staðreynd verða menn að horfa. En við skulum nú segja sem svo að hæstv. ríkisstj. fari á flot með umsóknir um lengri lán, um lán allt að 40 árum. Þegar menn ganga á fund bankastjóra undir slíkum kringumstæðum, hvað er þá það fyrsta sem bankastjórinn spyr að. Hann spyr: Hver er rekstraráætlunin fyrir framkvæmdina sem verið er að óska eftir lánum fyrir? Ég veit að hv. þm. Sverrir Hermannsson mundi spyrja að þessu: Hver er rekstraráætlunin? Viljið þið gjöra svo vel að leggja fram rekstraráætlunina. Það getur vel verið að það komi til að við veitum ykkur lán - en hvar er rekstraráætlunin, hvar er greiðsluáætlunin fyrir þessi lán sem þið eruð að biðja um? Hvorugt er til fyrir Kröfluvirkjun. Og ég er sannfærður um það að væri hv. þm. Sverrir Hermannsson bankastjóri í alþjóðlegum fjárfestingarbanka í stað þess að vera komissar uppi á íslandi, þá mundi hann ekki einu sinni veita mönnum, sem kæmu í slíkri lánaleit, viðtal hvað þá meira, ef þeir hefðu ekkert í fórum sínum annað en beiðnina um lánið, en hefðu ekki hugmynd um hvernig þeir ætluðu að greiða það né heldur hvernig þeir ætluðu að reka þá virkjun eða þá framkvæmd sem verið er að afla láns til. (Grípið fram í) Ég er alveg sannfærður um að hv. þm. Sverrir Hermannsson, væri hann kommissar hjá Alþjóðabankanum eða einhverjum alþjóðlegum lánastofnunum, mundi hann ekki einu sinni veita slíkum mönnum viðtal.  En það er ekki nóg með það að ástandið sé svona í fjármálum. Það eru ýmsar aðrar og alvarlegri blikur á lofti. Það hefur komið fram í áliti sérfræðinga, ekki bara Þorleifs Einarssonar eins, heldur í áliti þeirra fimm sérfræðinga sem ég nefndi hér áðan, að Kröflusvæðið hafi tapað geysilegri orku á nokkrum vikum í jarðskjálftunum, svo sem sjá megi af því að eina nothæfa borholan hafi misst um 60% af afli sínu. Þá er einnig sagt að ljóst sé að hiti hafi hækkað á svæðinu næst stöðvarhúsinu, og það er einnig sagt í þessu áliti sérfræðinga að enn séu mestar líkur fyrir því að næsta eldgos á Íslandi brjótist út á Kröflusvæðinu. Þá benda þeir einnig á það að engar titringsbylgjur mælist þegar jarðskjálftabylgjur fari í gegnum Kröflusvæðið, en það telur m.a. Þorleifur að bendi til þess að undir yfirborðinu kunni að vera einhvers konar fljótandi vökvi, e.t.v. hraunkvika. Á grundvelli þessara athugana og þessara niðurstaðna mæla sérfræðingarnir með því að Kröfluvirkjun verði ekki haldið áfram að svo stöddu, enda er það algjör ábyrgðarhluti að halda áfram undir slíkum kringumstæðum. En það á e.t.v. við sá gamli málsháttur um þessa framkvæmd, að þá, sem guðirnir vilja tortíma, svipta þeir fyrst vitinu. Því hefur verið haldið fram að ekki sé hægt að stöðva þessar framkvæmdir eða slá þeim á frest. Það er rangt. Að vísu er búið nú að festa um 1000 millj. kr. í þessari framkvæmd, þar af um 300 millj. kr. í stöðvarhúsi. Þá mun einnig vera rétt að búið er að ganga frá skuldbindingum um kaup á vélabúnaði og nema þær skuldbindingar, að ég best veit, um 13.8 millj. dollara, þannig að það má segja sem svo að þarna sé búið að binda svo miklar skuldbindingar á íslenska samfélagið að því sé ekki stætt á að slá þessum framkvæmdum á frest, það yrði dýrara heldur en halda áfram. En ég vil leyfa mér að efa það. Ég tel og hef skoðanir mætra manna, sem ég treysti vel, fyrir því að náttúruhamfarirnar á Kröflusvæðinu séu þess eðlis að vel geti verið og meira að segja líklegt sé að það geti flokkast undir ákvæði um force majeure, það geti flokkast undir slík ákvæði, að vegna náttúruhamfaranna geti íslendingar jafnvel haft aðstöðu til þess að rifta gerðum samningum um vélakaup við erlenda vélaseljendur. Sá lagaprófessor, sem ég bar þetta undir, vildi að vísu ekki fullyrða það og sagðist ekki geta fullyrt að hér væri um nægilegar náttúruhamfarir að ræða til þess að þær réttlættu slíka riftun kaupa. En hann sagðist sannfærður um það, að náttúruhamfarirnar væru a.m.k. það mikið atriði, það nálægt slíku, að það væri full ástæða til þess fyrir íslendinga, ef þeir tækju þá pólitísku ákvörðun að slá frekari framkvæmdum á frest, þá væri full ástæða til þess fyrir íslendinga og sannkallaður samningsgrundvöllur fyrir þá að taka upp viðræður við hina erlendu viðsemjendur, sem selja vélar og vélabúnað, um að fresta gildistöku samninganna, fresta afhendingu og greiðslum um einhvern ákveðinn tíma, á meðan séð yrði hvernig þessu ætlaði að lykta. Þessi lagaprófessor taldi það alveg ljóst að við hefðum a.m.k. mjög sterka samningsstöðu að þessu leyti til þess að slá þessum framkvæmdum á frest, ef sú pólitíska ákvörðun yrði tekin að það væri hyggilegt. Að lokum vil ég benda á það að um áramót 1974–1975 námu skuldir þjóðarinnar í erlendum gjaldeyri sem samsvaraði 200 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Um s.l. áramót námu erlendar skuldir þjóðarinnar, einu ári síðar námu þær 320 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Á þeim örfáu mánuðum, sem liðnir eru af þessu ári, hafa þessar erlendu skuldir hækkað yfir 80 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu. Erlendar skuldir nema nú 400 þús. kr. á hvern íslending. Og sú spá, sem fyrir nokkrum mánuðum var gerð um að innan 2–3 ára muni greiðslubyrði, vextir og afborganir, af erlendum lánum nema fimmtu hverri gjaldeyriskrónu, hefur nú breyst í þá veru að innan 2–3 ára er áætlað að fjórða hver gjaldeyriskróna íslendinga fari í greiðslu afborgana og vaxta. Þar með erum við búnir að spenna þetta langt yfir hættumarkið. Og það er spurning hvort þjóð, sem veðsett hefur öll sín atvinnutæki, því að það hefur verið gert með þessu móti, í hendur erlendra bankastjóra og arabískra olíufursta og auk þess horfist í augu við það að þessir aðilar, alþjóðlegir bankastjórar og arabískir olíufurstar, verða innan þriggja ára farnir að ráðstafa fjórðu hverri gjaldeyriskrónu sem íslenskir sjómenn, verkafólk og iðnverkafólk aflar, - það er spurning hvort sú þjóð haldi lengur sínu fjárhagslega sjálfstæði. Við höfum dæmi fyrir okkur um aðra smáþjóð í Atlantshafi, fámenna þjóð eins og við erum, vel menntaða þjóð eins og við erum, þjóð sem byggði á útgerð og fiskvinnslu eins og við gerum, þjóð sem fékk sjálfstæði sitt á þessari öld eins og við, þjóð sem vildi gera allt á einni nóttu eins og við, þjóð sem hafði ríkisstj. sem ekki kunni fótum sínum forráð í fjármálum eins og við, þjóð sem bjó við flokkakerfi sem eins og sagt er í alfræði orðabókum hafði siðspillandi áhrif á þingræðið í landinu, eins og hætta er á að íslendingar geri, - þessi þjóð missti fyrst fjárhagslegt sjálfstæði sitt og síðan hið pólitíska. Þessi þjóð kaus það yfir sig sjálf þegar lánstraust hennar var þorrið erlendis og greiðslubyrðin af erlendum lánum að sliga hana, - þá kaus hún það yfir sig sjálf í neyð sinni og ótta að afsala sér sjálfstjórn í hendur embættismannastjórnar skipaðrar í London. Sú embættismannastjórn komst að þeirri niðurstöðu að þetta litla ríki væri gjaldþrota af því það hefði ekki kunnað fótum sínum forráð í fjármálum. Og slíkt var áfallið fyrir þessa litlu þjóð, að 15 árum síðar gekk hún til kosninga um það hvort hún vildi reyna við sjálfstæði á nýjan leik eða gerast fylki í Kanada, og meginhluti atkvæðisbærra manna meðal þessarar þjóðar hafði orðið fyrir slíku áfalli af efnahagslegri óstjórn að hann þorði ekki að reyna við sjálfstæðið aftur, heldur kaus að láta innlima sig i stórveldi. Þetta var þjóðin sem byggði Nýfundnaland. Sú þjóð er ekki lengur til. Hún er ekki lengur til, því að hún kunni ekki fótum sínum forráð. Það er líka í alfræðiorðabókum kafli um aðra litla þjóð í Norður-Atlantshafi, þjóð sem lifir á fiskveiðum, þjóð sem er vel mennt, þjóð sem er fámenn, þjóð sem vill gera allt i einu, þjóð sem býr eins og nýfundlendingar við ábyrgðarlausa ríkisstj. sem ekki sést fyrir í fjármálaráðstöfunum. Það er undir okkur komið að saga þessarar þjóðar endi ekki eins og saga nýfundlendinga. Það er undir okkur komið. Það getur vel verið að þær ákvarðanir, sem við tökum á þessum stað og þessari stundu, verði ákvarðandi um það. Í Morgunblaðinu 2. apríl s.l. segir svo í leiðara: „Það virðist því ekki vanþörf á að láta hendur standa fram úr ermum til að auka orkumarkaðinn eða gera aðrar ráðstafanir til þess að samræma væntanlegt framleiðslumagn raforku og hugsanlega stærð orkumarkaðar.“ Þetta er skoðun stærsta stuðningsblaðs stjórnflokkanna, en ekki þingflokks Alþfl. Í beinu framhaldi af því, sem þarna kemur fram, vil ég að verði reynt á það á Alþ.í vetur hvort ráðh. og þingmeirihluti vilji taka ábyrgð á áframhaldandi sukki og óstjórn í þessu landi með því að ganga gegn ráðleggingum og leiðbeiningum okkar mætustu vísindamanna og halda áfram virkjun Kröflu. Ég vil að sú spurning verði lögð fyrir Alþ. í vetur hvort og hverjir vilji taka ábyrgðina á því að halda áfram eða hvort menn vilji heldur bregða á það ráð að leggja kapp á að leita að nýjum orkumarkaði á Norðurlandi og fresta framkvæmdum við Kröfluvirkjun þangað til það liggur fyrir að niðurstaða af slíkri athugun sé fengin og það liggur fyrir að það sé til markaður fyrir þá orku sem framleiða á. Ég held nefnilega að afstaðan til Kröflu eða réttara sagt að gagnrýnendur Kröflu og þeir, sem áhyggjur hafa af þeirri framkvæmd, séu ekki bara í Alþfl. Ég held að þeir séu líka og það allmargir í flokki hv. þm. Ragnars Arnalds, og ég held líka að þeir séu allmargir í stjórnarflokkunum sjálfum. Það er mín skoðun að það eigi að reyna á það á Alþ. nú í vetur hvort meiri hl. er hér fyrir því að halda áfram þrátt fyrir öll þau viðvörunarorð sem mælt hafa verið, og þá verða þeir, sem það vilja, líka að taka á því fulla ábyrgð. En það er það sem virðist hafa skort í okkar stjórnkerfi um mörg ár, að stjórnmálamenn, ráðh. og embættismenn beri rétta pólitíska ábyrgð á sínum verkum.



Herra forseti. Ástæðan til að ég hef kvatt mér hljóðs um það mál, sem hér er nú til umr., er m.a. sú, að ég vil bægja frá þeim misskilningi, sem ráða hefði mátt af orðum hv. þm. Ragnars Arnalds, að um það sé einhugur innan Alþb. Þvert á móti eru skoðanir flokksmanna og stuðningsmanna Alþb. skiptar um Kröfluvirkjun eins og annarra og þá fyrst og fremst um þann framkvæmdamáta sem á hefur verið hafður. Ekki er ástæða til að eyða hér löngum tíma hv. Alþ., svo mikið sem málið hefur þegar verið rætt. En ég get tekið undir sitt hvað af því sem hv. þm. Bragi Sigurjónsson og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafa þegar sagt hér og reyndar einnig það sem hv. þm. Ragnar Arnalds sagði um þörf skipulagningar iðnaðar á Norðurlandi og víðar. Þrennt er það einkum í þessu máli, sem vekur furðu mína, spurningar, já, og ákveðnar grunsemdir. Í fyrsta lagi er það sá flýtir sem á hefur verið hafður, sú flýting framkvæmdanna sem ekki virðist nú hægt að henda reiður á hver ákvað. Fráleitt er að kenna um Kröflunefnd einni. Þar koma vissulega fleiri við sögu eins og Orkustofnun, Rafmagnsveitur ríkisins og iðnrn. Þegar upphaflegu heimildarlögin um allt að 55 mw. gufuaflsvirkjun voru samþ. á Alþ. var rætt um að henni mætti ljúka 1978, og átti þá byggðalínan að brúa bilið 1976-1978. Vissulega hafa menn sér tilafsökunar að hafa viljað sökum þrýstings leysa á sem skjótastan hátt úr hinum geigvænlega orkuskorti á Norðurlandi, eins og það er gjarnan orðað. En hefði nú ekki verið nær fyrir hv. þm. að keppa að því að fjármagn væri fyrirliggjandi til að koma orkunni út til neytenda en að eyða í umframframleiðslu sem eftir á að kosta landsmenn alla stórhækkað raforkuverð. Engin hagkvæmnisáætlun var gerð sem grundvöllur Kröfluvirkjunar, og greiðslu- og rekstraráætlun hefur aldrei legið fyrir. Það kostnaðarverð, sem Kröflumenn hafa veifað, þ.e.a.s. kr. 1.80 kwst., er mjög óviss tala og ævinlega hefur líka verið tekið fram af hálfu Orkustofnunar, m.a. vegna þess að reynslu skortir um rekstur sambærilegra stöðva hérlendis og allt er óvíst um nýtingu. Og þá komum við að öðru atriði sem hlýtur að vekja undrun. Hvers vegna voru ekki hagnýttir þeir þrepamöguleikar í virkjun sem gufuaflstöð býður upp á. Þegar ráðist er í virkjun fallvatns er, eins og allir vita, vart um annað að velja en allt eða ekkert. En jarðgufuaflið býður hins vegar upp á stækkun virkjunar smám saman eftir þörfum markaðarins, og virðist það enda hafa verið haft í huga í upphafi, þegar Orkustofnun lagði 1973 fram skýrslu um frumkönnun á 8, 12, 16 og 55 mw. gufuaflsvirkjun. En hvers vegna horfið var frá þrepahugmyndinni hefur ekki verið útskýrt frekar en hitt, hvers vegna ráðist var í kaup véla með mun meiri vinnslugetu en gert var ráð fyrir í hæsta lagi í upphafi og það áður en fengnar voru nauðsynlegar niðurstöður til að byggja val vélanna á að áliti sérfræðinga. Hver átti þarna hagsmuna að gæta? er spurning sem fólk spyr nú eðlilega. Í þessu sambandi vil ég vísa til álitsgerðar fimm sérfræðinga jarðhitadeildar Orkustofnunar, fimm sérfræðinga af sex, sem þar starfa auk deildarstjóra, og get ég reyndar ekki stillt mig um í leiðinni að láta í ljós ánægju mína með það að starfsmenn ýmissa opinberra stofnana, sem áður virðast hafa talið sig bundna einhverri óskilgreindri þagnarskyldu og því oft þagað gegn betri vitund, skuli nú farnir að láta í sér heyra þótt skoðanir þeirra stangist á við skoðanir valdhafa. Þar gáfu sérfræðingar Hafrannsóknastofnunarinnar fordæmið í vetur, og nú hafa jarðfræðingar Orkustofnunar fetað í fótspor þeirra og lýst skoðunum sínum opinberlega með álitsgerð í dagblöðum. En fimmmenningarnir segja m.a. að óeðlilegt hafi verið að leggja í byggingu stöðvarhúss og vélakaup áður en fullnægjandi upplýsingar lágu fyrir um eiginleika borunar og fyrsta reynsla var fengin af vinnsluborunum. Því hafi nú skapast óvissa um hvernig til tekst með virkjunina frá tæknilegu sjónarmiði og sé þeim ekki kunnugt um að svona hafi verið staðið að byggingu jarðgufuvirkjunar áður. Þau segja vandasamasta þáttinn við byggingu gufuaflstöðva vera sjálfa gufuöflunina og krefjist undirbúningurinn að nýtingu jarðgufunnar umfangsmikilla rannsókna, m.a. með borunum. Rekja þau síðan þætti nauðsynlegra rannsókna og gufuöflunar og eðlilega röð þeirra sem ekki var fylgt. Óþarfi er að lesa hér að nýju þann kafla sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson las hér áðan, en þarna kemur sem sé fram að þeir sérfræðingar, sem gerst mega vita, hafa verið mótfallnir framgangsmáta. En á þá er bara ekki hlustað. Einhverjir aðrir telja sig vita betur. Og þegar náttúruhamfarir ógna tilveru fólks og framkvæmdum öllum á þessu svæði er ekki heldur hlustað á sérfræðinga í jarðfræði, staldrað við og málin endurskoðuð. Nei, nei, áfram skal haldið af fullkominni þrjósku og vélunum komið upp, hvað sem það kostar og jafnt þótt nú sé allsendis óvíst hve mikil gufa fæst úr holunum og hvenær svæðið hefur jafnað sig á ný eftir eldgosið. Um þetta segja áðurnefndir jarðfræðingar Orkustofnunar, með leyfi forseta: „Í kjölfar eldgossins við Leirhnúk, sem hófst 20. des. s.l., streymdi mikil gufa út um gossprunguna. Leiddi það til þess að þrýstingur minnkaði í efri hluta jarðhitasvæðisins. Þessi þrýstingsminnkun hefur valdið því að rennsli úr einni holunni, sem tilbúin er til vinnslu, hefur minnkað um 60% og minnkar enn. Alveg er óvíst hversu langan tíma svæðið þarf til að jafna sig eftir eldgosið. Horfur á nægri gufuöflun fyrir árslok 1976 fyrir aðra vélasamstæðu virkjunarinnar eru því mun verri en fyrir eldgosið.“ Deilur eru uppi um jarðskjálftaþol stöðvarhússins við Kröflu og engar varnir hafa verið gerðar gegn hugsanlegu hraunrennsli yfir virkjunarsvæðið ef enn kemur til eldgoss, sem enginn getur þvertekið fyrir. Þá má einnig benda á að vafasamt er að þak þess þoli öskufali, sé miðað við öskufallsþol húsa í Vestmannaeyjum. En verum nú bara bjartsýn og segjum að náttúran verði okkur hliðholl þrátt fyrir allt og ekki komi til frekari eldgosa eða harðra jarðskjálfta í bráð, sömuleiðis að gufuöflun takist framar vonum og núverandi virkjunaráætlun verði því fylgt. Hvað á þá að gera við alla þessa orku? Ég hef orðið þess vör að ýmsum þykir fráleitt að spyrja slíks eftir það orkusvelti sem stórir landshlutar hafa löngum búið við. En fyrr má nú rota en dauðrota. Orkuframleiðslan kallar á afl, og aflmiklar virkjanir bera sig ekki án þess að framleiða orku og selja hana. En hver á að kaupa? Það er reiknað með að orkuvinnslugeta Kröfluvirkjunar verði 70 mw. eða 590 gwst. á ári, að því er segir í skýrslu Orkustofnunar um orkuvinnslugetu virkjunarvalkosta á Norðurlandi. Skv. orkuspá sömu stofnunar fullnægir það nokkurn veginn samanlagðri þörf orkumarkaðar Norðurlands, Austurlands og Vestfjarða, eins og hún er áætluð árið 1980, miðað við áætlaða fulla húshitun sem er þá talsvert hærri en raunverulega er talið líklegt og notað er við spá um orkusöluna. Ég get nefnt þessar tölur fyrir 1980. Þar segir um áætlaðan orkumarkað, og ég tek enn fram að þar er miðað við fulla húshitun, að fyrir Norðurland er gert ráð fyrir 294 gwst., fyrir Austurland 169 gwst. og fyrir Vestfirði 133 gwst., samanlagt 596 gwst. Það kom fram áðan, að framleiðsla Kröfluvirkjunar er 590 gwst. Og á það ber að líta að hér eru teknar tölurnar sem miðaðar eru við áætlaða fulla húshitun, en talsverður munur er í spánni í áætlaðri og líklegri rafhitun, einkum á Austurlandi og Vestfjörðum, og eru tölurnar með líklegri hitun mun lægri. Munurinn t.d. á Vestfjörðum er 1980 með áætlaðri húshitun 133 gwst., en með líklegri rafhitun 81 gwst., og á Austurlandi eru sambærilegar tölur um áætlaða húshitun 169, en um líklega 147. Uppsett afl á Norðurlandi núna er um 28 mw., þar af er vatnsafl 25 mw., Bjarnarflag, gufuafl, 3 mw. Ég ætla ekki að telja dísilaflið hér með vegna þess að það má reiknast sem varaafl og sjálfsagt verður það svo áfram í framtíðinni. Sú aflþörf, sem spáð er á Austurlandi 1980, er 33 mw., miðað við orkuvinnsluna 147 gwst sem er líkleg tala, og sams konar aflþörf spáð á Vestfjörðum 1980 er 19 mw., miðað við orkuvinnsluna 81 gwst. Vinnslugeta vatnsaflsvirkjana á Austurlandi, miðað við fulla samtengingu, er 65 gwst. eða 11 mw., og vinnslugeta vatnsaflsvirkjana á Vestfjörðum, miðað við samtengingu líka, er 50 gwst. Samkv. spánni um aflþörfina er viðbótaraflþörfin miðað við 1980 þannig 24 mw. fyrir Austurland og 8 mw. fyrir Vestfirði. Er ekki augljóst að jafnvel þótt stofnlinur yrðu komnar til Austurlands og Vestfjarða verður um umframframleiðslu að ræða? Og hvað á að gera við þessa umframorku? Það er talað um möguleika á Norðurlandi og um áhuga ákveðinna aðila og óákveðinna aðila þar. En hverjir eru raunverulegir möguleikar? Ég spyr. Hvað er reiknað með að þarna komi inn í umfram spána um þörfina? Til hve mikilla orkumöguleika svarar það, og hvenær koma þessir möguleikar til greina í fyrsta lagi? Ég beini þessum spurningum til hæstv, iðnrh. Ég minni enn á að spáin um orkumarkað og um aflþörfina á Austurlandi og Vestfjörðum er miðuð við að komin sé samtenging frá Norðurlandi og dreifikerfi um héruð til að koma orkunni á markað. Þetta er að sjálfsögðu geysilegt verkefni og gífurlega dýrt. Er því ekki von að menn spyrji hvort ekki hefði verið nær að hefjast handa um að byggja upp stofnlínur og dreifikerfi í stað þess að sólunda millj. í umframvinnslu í Kröflu? Hvenær reiknar iðnrn. með að lagðar verði stofnlínur til Austurlands og Vestfjarða í fyrsta lagi. Meðan þær eru ekki fyrir hendi er ekki hægt að miða við orkusölu frá Kröflu nema aðeins til Norðurlands. Það má minnast á það hér líka, að á sama tíma og unnið er að Kröfluvirkjun og hún undirbúin er í undirbúningi ný virkjun fyrir Austurland, Bessastaðaárvirkjun. Í sambandi við hana hefur þegar verið lagt í mikinn kostnað, m.a. vorn settar yfir 30 millj. bara í vegagerð á Fljótsdalsheiði. Þarna er nú hálfkláraður vegur sem liggur undir skemmdum ef ekki verður haldið áfram með hann í sumar, en á hins vegar engan rétt á sér ef ekki verður farið í virkjunina. því verður að spyrja: Hvenær er gert ráð fyrir að Bessastaðaárvirkjun gæti í fyrsta lagi komið inn á kerfi Austurlands, og sé gert ráð fyrir bæði Bessastaðaárvirkjun og tengingu Kröflu til Austurlands hvaða neytandi er það þá sem við á að taka? Ekki liggur fyrir, svo að vitað sé, nein áætlun um stóriðju í þessum landshluta, - ekki svo vitað sé. Hvernig sem á allt er lítið verður niðurstaðan sú að með vinnslugetu Kröflu einnar er annað allri raforkuþörf á samtengdu orkuveitusvæði Vestfjarða, Norðurlands og Austfjarða og þá reiknað með fullri húshitun. Suðurland er vel aflögufært, jafnvel þótt málmblendið kæmi inn og enn þá fremur komi sú verksmiðja ekki inn. Sú spurning fólks er því ekki nema eðlileg, hvort þessi framkvæmd við Kröflu eigi fyrst og fremst að leggja grundvöllinn að stóriðju og hvaða stóriðju þá. Hvaða útlendingum á nú að hleypa inn um bakdyrnar? Á að stilla okkur upp við vegg og segja sem svo: Það verður að nýta aflið, annars ráðum við ekki við rafmagnsverðið. Eina leiðin er stóriðja. Sjálf höfum við ekki fjármagn til slíks, við verðum að selja útlendingum. Ætli verðið til þeirra verði þá látið skipta máli fremur en til álversins á sínum tíma, þótt aðstæður væru þá vissulega aðrar? Ætli orkan verði ekki bara sett á útsölu? Ég vona, að hæstv. iðnrh. veiti skýr svör við þessu. Menn éta stundum yfir sig þegar þeir hafa verið lengi svangir, og kannske er sitt hvað til í því hjá Jónasi Elíassyni prófessor þegar hann talar um að við íslendingar höfum verið undir áhrifum orkuvímu, en nú sé að renna af okkur og timburmennirnir að koma í staðinn.



Herra forseti. Það er nú með hálfum huga að menn biðja um orðið eftir þau vopnaviðskipti sem fram hafa farið í sambandi við virkjunarmát norðlendinga. En ástæðan til þess, að mig langar að leggja hér nokkur orð í belg, er varðandi virkjunarmál Austurlands og hvaða efni það eru sem við þm. á Austurlandi höfum mestan áhuga á í þeim efnum og snerta óneitanlega virkjunarmál þeirra norðlendinga. Það er löngu vitað að talsvert veruleg umframorka verður á Norðurlandi þegar lokið verður við að reisa Kröfluvirkjun og leggja byggðalínuna til Norðurlands. Og það er gert ráð fyrir því í lögum um jarðgufuvirkjun við Kröflu eða við Námafjall í Suður-Þingeyjarsýslu, að ríkisstj. sé heimilt að tengja saman aðalorkuflutningakerfi Norðurlands og Austurlands. En þetta kallar á línulögn frá Kröfluvirkjun til Austurlands. Þessi lína er talin vera nálægt 150 km löng og þyrfti að geta borið 130 kw. rafmagnsstraum eða vera sams konar lína og byggðalinan sem verið er að reisa núna norður um Holtavörðuheiði til Norðurlands, en flutningsgeta þeirrar línu skilst mér að sé í kringum 50 mw. Línustæðið frá Kröflu verður austur um Mývatnsöræfi og austur fyrir Jökulsá á Fjöllum og áfram yfir hálendið og allar götur austur í Fljótsdal, og það er hugsað að línan komi þar niður í Fljótsdal sem fyrirhugaður virkjunarstaður Bessastaðaár í Fljótsdal verður. Síðan á þessi lína að liggja áfram austur yfir í Skriðdal og koma þar niður sem heitir Eyrarteigur í Skriðdal, mjög skammt frá Grímsárvirkjun. Þar skiptist svo línan og greinist annars vegar um svokallaða Hallsteinsheiði til Reyðarfjarðar, sem er 24 km vegalengd, og hins vegar um Öxi suður til Berufjarðar. Kostnaður við Austurlandslínu er talinn nema nálægt 1500 millj. kr., að því er mér skilst, á núgildandi verðlagi og greinist þannig niður að efni mun áætlað um 70%, þar af tollar og ýmiss konar gjöld 44% og vinna um 30%. Síðan leggjum við áherslu á að tengt verði saman veitukerfi Austur-Skaftafellssýslu og við Djúpavog. Árið 1978 er talið að orkuskortur á Austurlandi, miðað við litla dísilkeyrslu, verði um 15 mw., ef Austur-Skaftafellssýsla er ekki talin með. Í dag er varið um 8 mw. alls til hitunar á Austurlandi, en talið að skortur afls til hitunar, ef hita ætti upp hús á Austurlandi að fullu, sé þá um 32 mw. eins og sakir standa. En þetta mál kallar náttúrlega á öflugra dreifikerfi en nú er. Erindi mitt hingað í þessar umr. er kannske fyrst og fremst að lýsa skoðun þm. Austurl., - ég hygg að ég geti talað fyrir hönd okkar allra, þeir leiðrétta það þá ef það er ekki rétt, - skoðun okkar og raunar eindregnum óskum að það verði ráðist í að leggja línu frá Kröfluvirkjun sem fyrst austur á land og tengja saman orkuveitusvæðin á Austurlandi og Norðurlandi með þessum hætti. Sú hugsun, sem á bak við þetta liggur, er fyrst og fremst sú, að með þeim hætti verði hægt að tryggja Austurlandi raforku sem fyrst, og í öðru lagi að það verði tengd saman orkuveitusvæði á Austurlandi, Norðurlandi og Suðurlandi þegar þessum framkvæmdum öllum er lokíð. Það er rétt að taka það fram og ástæða til að fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. iðnrh. að byggja á þeirri stefnu að það þurfi að tryggja grunnafl í landsfjórðungunum til öryggis þegar til lengdar lætur. Við höfum að sjálfsögðu í huga jafnhliða að það verði haldið áfram með rannsóknir og undirbúning að Bessastaðaárvirkjun og Fljótsdalsvirkjun jöfnum höndum, eins og ráð var fyrir gert, og tryggt verði fjármagn á sumri komanda til að halda áfram þeim athugunum, en jafnframt verði lögð á það mikil áhersla að hefja sem fyrst lagningu línu frá Kröflusvæðinu til Austurlands. Hér á dögunum gerði ég fsp. um það til hæstv. iðnrh. hvað líði athugun á virkjun Bessastaðaár. Hæstv. ráðh. svaraði þeirri fsp. m.a. á þá leið að orkuvinnslugeta Bessastaðaárvirkjunar væri athuguð miðað við tvo kosti: í fyrsta lagi að Bessastaðaárvirkjun tengdist við núverandi Austurlandskerfi, og í öðru lagi að Bessastaðaárvirkjun tengdist við landskerfið, þ.e. þegar Austurland hefur verið tengt við Norðurland og Suðurland eftir að Sigölduvirkjun og Kröfluvirkjun hafa verið teknar í notkun. Orkuvinnsla verður þá mjög háð því hve mikilli miðlun verður við komið í Bessastaðaárvirkjun. Í annan stað svaraði hæstv. ráðh. því til að niðurstaða athugunarinnar væri sú að með virkjun Bessastaðaár ykist verulega nýting þeirra rennslisvirkjana sem fyrir eru á Austurlandi, þ.e.a.s. Grímsár- og Lagarfossvirkjunar, og æskilegt væri að uppsett afl í Bessastaðaárvirkjun yrði nokkru meira en upphaflega var ráð fyrir gert. Jafnframt benti athugun þegar til þess að virkjunin mundi falla vel að samrekstri við aðrar virkjanir á landinu þegar komist hefur á örugg tenging hennar við virkjanir á Suður- og Norðurlandi. Síðan skýrði hæstv. ráðh. frá því, að innan skamms, í þessum mánuði í síðasta lagi, mundi verða mögulegt að taka ákvarðanir um það hvort og hvenær ráðist yrði í Bessastaðaárvirkjun. En erindi mitt hingað er fyrst og fremst þetta, að leggja áherslu á það viðhorf austfirðinga að hraða línulögn frá Kröflu austur um land, hafandi í huga þörf Austurlands fyrir grunnafl síðar meir og þá e.t.v. með það í huga, ef það reynist hagkvæmt, að reisa grunnaflstöð sem gæti þjónað landskerfinu í leiðinni, og það er byggt auðvitað á þeirri hugsun að á Fljótsdalsheiði er talið mögulegt að safna saman miklu vatni og nýta óvenjulega mikla fallhæð, milli 500 og 600 m, til raforkuframleiðslu. Á þennan hátt væri mögulegt að fá aðstöðu til æskilegrar raforkuframleiðslu einmitt á þeim tímum þegar rennslisvirkjanir hér á Suðvesturlandi búa við minna rennsli en á öðrum árstímum. Slík miðlunarvirkjun gæti þess vegna fallið mjög vel inn í samrekstur landskerfisins. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki að blanda mér í þær umr. um raforkumál á Norðurlandi, sem mér finnast nú kannske úr hófi ef litið er á málið í heild, en leyfa mér að koma að þessum sjónarmiðum sérstaklega.



Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi þakka þær ítarlegu umr., sem ég tel að hér hafi að mörgu leyti farið fram í sambandi við þetta mál, og vonast til að þær hafi skýrt mál verulega fyrir Alþ. Þar á meðal þakka ég ræðu hv. þm. Ragnars Arnalds þó að ég væri honum að mörgu leyti ekki sammála, þá gerði hann grein fyrir máli sínu á ítarlegan hátt, og þó að ég væri að stríða honum á eftir með því að segja að nálin hefði fest í grammófónsplötunni, þá var það meira af því, að mér þykir hann stundum nokkuð langorður og segja í mörgum orðum það sem hann gæti sagt í færri, heldur en hinu, að hann segi ekki yfirleitt greinilega það sem hann er að gera grein fyrir. Í öðru lagi vil ég taka undir þau orð hv. þm. Ingvars Gíslasonar, að norðlendingar og austfirðingar ættu að hafa betra samstarf um orkumál sín en þeir hafa gert, og að því leyti tek ég mjög undir orð hv. þm. Tómasar Árnasonar. En ég verð að játa það, að mér hefur stundum fundist liggja í orðum austfirðinganna að þeir vildu kannske ekki samstarf um eða ekki nota að svo stöddu orku frá Kröfluvirkjun, en þá bið ég afsökunar á þeim misskilningi. Ég vil sérstaklega taka undir þau orð, sem hér féllu áðan hjá hv. þm. Vilborgu Harðardóttur, að þakka sérfræðingum okkar sem hafa tekið þátt í þeim miklu umr., blaðaskrifum, sem hafa orðið um þessi mál. Þeirra þáttur er mikill í þessu máli. Þeir hafa skýrt það ákaflega vel að minni hyggju, og ég tek ekki undir orð hv. þm. Stefáns Jónssonar, að þetta séu nokkrir „smádjöflar“. Við eigum einmitt að taka mark á sérfræðingunum, og það er það, sem ég hef verið að undirstrika í þeim umræðum, sem ég hef látið falla hér um þessi mál, að mér þykir það einn ljóðurinn á ráði Kröflunefndar að hún hafi ekki tekið mið af varnaðarorðum þeirra ýmsum, og nefni ég þar m.a. þá grg., sem er birt í Morgunblaðinu í dag um gufuöflun í sambandi við Kröfluvirkjunarsvæðið og þeir gáfu út, þessir sérfræðingar hjá Orkustofnun, eftir að gosið fór fram, og vöruðu einmitt við ýmsu og m.a. þeim hraða í framkvæmdum sem nú hefur verið hafður á þessu máli. Ég ætla ekki að tefja tímann hér við að lesa úr þessum varnaðarorðum, þó að það sé mjög fróðlegt plagg, en ég endurtek það að mér finnst að Kröflunefnd og iðnrn. hefðu átt að hlusta betur á þessa sérfræðinga. Áður en ég held lengra máli mínu verð ég ofurlítið að fá að verja hendur mínar og undra mig um leið á því að ég, sem tel mig mikinn hæglætismann, hafi getað rótað svo upp í hæstv. orkumrh., hv. þm. Ingvari Gíslasyni og hv. þm. Stefáni Jónssyni, að þeir hafa ausið yfir mig hinu og öðru, kallað mig hér ósannindamann og fleira slíkt, rógbera, kom fram hjá einum. Ég þykist ekkert hafa sagt hér ósatt, enda held ég að orð mín hér síðast, sem iðnrh. þóttist bera til baka, hafi verið alveg sönn. Það komu þrír akureyringar suður að tala við ráðh., og þeir urðu að fara heim þann dag sem þeir komu án þess að fá viðtal við hann. Það getur vel verið að ráðh. hafi haft eðlilegar afsakanir, ég lagði engan dóm á það. Ég sagði bara hreint og klárt frá því sem gerðist. Og einhver hefði í hans sporum lítið á það að mennirnir voru komnir norðan frá Akureyri, þrír saman, vildu endilega ná tali af honum, og það hefði átt að vera hægt að finna einhvern tíma seinna um daginn til að tala við þá. Um orð Ingvars Gíslasonar, sem hann þóttist bera hér til baka, held ég að allir þm. hafi heyrt að ég hafði rétt eftir, því að hann sagðist sjálfur hafa sagt þetta. Hann sagðist hafa meint allt annað en ég hefði lagt í orð hans, En ég held að það hafi ekki verið hægt að taka orð hans á annan hátt en ég gerði. „Þú skalt ekki hafa betra af því“, sagði hann, „að tala um Kröflumálið.“ Ég verð að undra mig á orðum hv. þm. Ingvars Gíslasonar, að telja að það hafi verið við alþfl.menn fyrir norðan sem börðumst harðast fyrir Laxárvirkjun. Honum á að vera ósköp vel kunnugt að aldrei hef ég setið í stjórn Laxárvirkjunar, en form. Laxárvirkjunarstjórnar, þegar orrustan stóð sem hæst um Laxárvirkjun III, var framsóknarmaðurinn Arnþór Þorsteinsson, sem ég veit ekki annað en allir akureyringar hafi metið að góðu einu og mér þykir furðulegt að hann skuli nú fá þetta bakslag sem hér var látið ríða, orðin sem Ingvar lét sér fara um munn varðandi baráttuna fyrir Laxárvirkjun III. Mig grunar að hið órólega skap hv. þm. Ingvars Gíslasonar og hv. þm. Stefáns Jónssonar stafi dálitið af því að samviskan sé ekki góð. Ingvar Gíslason þorði aldrei að hafa skoðun í Laxármálinu - aldrei.  Mér datt í hug, af því að hann er duglegur að vitna í fornar bókmenntir og nútímabókmenntir og ég veit ekki hvað og hvað, að það er til frásögn af því þegar einn af þeim, er stóðu að Njálsbrennu, var að skýra frá hvað gerst hefði í brennunni, - „og ló hann víða frá“, segir í Njálu. Það fannst mér koma gjarnan fram hjá hv. þm., hann ló víða frá, því að hann veit ósköp vel t.d. að það hafa aldrei verið settar neinar 55 mw. vélar niður í Laxá. Hann var að tala um að þar stæði vél sem gæti framleitt 55 mw., en væri látin framleiða 12. Slík vél var aldrei sett niður, - eða þær vélar áttu nú að vera a.m.k. tvær, ef ekki þrjár, ef ég man rétt, heldur var ein af þessum vélum sett niður sem framleiðir 7–8 mw., af því að stíflan var aldrei byggð. En það var ekki síðast deilt um stóru stífluna, sem Stefán sagði frá, heldur um það hvort mætti reisa 18– 20 m stíflu, og svo einkennilega vill til, að það er til samþykkt frá Búnaðarsambandi suðurþingeyinga þar sem mælt er með þessari stíflu, og formaður þeirrar stjórnar er Hermóður Guðmundsson í Árnesi sem síðar snerist gegn þessu. Hefði þessi stífla fengist, þá hefði mátt núna framleiða í Laxárvirkjun III, sem er ekki hálfbyggð, 19 mw. og við hefðum ekki þurft að hraða okkur eins í aðra virkjun og nú hefur verið gert. Þá er það sprengingin mikla á stíflunni í Mývatnsósum. Þessi stífla var búin að standa svo árum skipti og enginn amaðist við. Það var ekki fyrr en „Finnagaldurinn“ í sambandi við Laxárvirkjun, sem var æst upp af ýmsum mönnum, eins og Stefáni Jónssyni og fleiri slíkum, hafði truflað svo geðró ýmissa manna í Suður-Þingeyjarsýslu, að þeir kjánuðust til að sprengja þessa stíflu. Ég hef enga trú á því að nokkurn tíma verði jafnað saman því að sprengja stífluna í Mývatnsósum og skemma þar með möguleikana á að fá betra rennsli um Laxá að Laxárvirkjun, - ég hef enga trú á því að því verði nokkurn tíma jafnað saman við það þegar þingeyingar sýndu þann manndóm að stofna með sér verslunarsamtökin sem seinna urðu að Kaupfélagi þingeyinga. Bjartmar Guðmundsson, fyrrum þm. og bróðir Hermóðs í Árnesi, skýrir frá því í Árbók Þingeyinga sem kom út í haust, að hann sé sannfærður um að ef það færi fram kosning um það í Aðaldal, heimasveit sinni og heimasveit bróður hans, hvort reisa ætti þessa 20 mw. stíflu í Laxá svo að hægt sé að hafa fullt gagn af Laxárvirkjun III, þá mundu 80% af aðaldælum mæla með því að stíflan væri reist, og ég þekki það vel til í minni gömlu heimasveit, Reykjadal, að þar er varla til maður sem mælir gegn því að þetta væri skynsamlegt, og ég tala ekki um Akureyri og Húsavík. Ég á að vísu ekki enn þá eða nú orðið heima á Laugum í Reykjadal eins og hv. þm. Stefán Jónsson. Ég veit að vísu ekki hvar hann á eiginlega heimili þar. Venjan er nú að menn telji sig til heimilis þar sem fjölskylda þeirra dvelur. En einhverra hluta vegna, og látum það liggja á milli hluta, þá telur hv. þm. sig eiga heima á Laugum í Reykjadal. Þar starfar hann ekkert. Þar hefur hann enga íbúð svo ég viti. Ég efast um að hann hafi nokkurt herbergi. Hann hefur kannske einhverja geymslu. En ég tel mig meiri reykdæling og þingeying heldur en Stefán Jónsson og vita betur hvað væri okkur fyrir bestu þarna fyrir norðan, og það er áreiðanlega ekki það að ekki fékkst að reisa 20 m stífluna í Laxá. Ég er enginn laxveiðimaður, og það er kannske að því leyti sem ég hef aldrei kunnað að sjá kúnstina við það að neita þeirri byggingu. Ég skal nú ekki eyða fleiri orðum að þessu. Ég vildi aðeins senda nokkuð af því heim til föðurhúsanna sem að mér var rétt. En ég vil endurtaka það, sem ég sagði í ræðu minni í fyrradag, að ég mælist til þess við Kröflunefnd og orkumrh. og Alþ. að það verði tekið tillit til hinna breyttu aðstæðna á Kröflusvæðinu, það verði tekið tillit til breyttrar markaðsaðstöðu og breyttra fjárhagshorfa frá því að þessi virkjun var upphaflega ákveðin, það verði reynt á ný að sníða virkjuninni stakk eftir vexti, miðað við þessar þrjár aðstæður, sem ég nefndi, og miðað við þær ábendingar, sem sérfræðingar okkar hafa dregið fram í dagsljósið undanfarið, og virkjunin verði látin ganga hægar fyrir sig svo að betri tími vinnist til orkusöfnunar, þ.e.a.s. borunar, betri tími til að kanna markaðinn, m.a. athuga hvort ekki sé hægt að finna einhverju iðnað sem gæti tekið hluta af hinu nýja Kröflurafmagni, kannske ylrækt, eins og er verið að segja frá í blöðunum í dag, eða eitthvað enn annað, og undir öllum kringumstæðum að sýna þá skynsemi og aðgæslu að semja fjárhagsáætlun bæði um framkvæmdina og reksturinn. Hér hefur verið bent á það hvílíkt vandræðafyrirtæki þetta er, sem hangir í lausu lofti bæði hvað framkvæmdaáætlun snertir, kostnaðaráætlun og svo loks rekstraráætlun þegar öllu er lokið.



Herra forseti. Þar sem hv. þm. Bragi Sigurjónsson hefur nú lokið sínum skammti í þessum umr., mun ég nú ekki bæta neinu að ráði við það sem ég var búinn að skenkja honum áður. Ég sé mig þó til neyddan, eiginlega af ótta við það að ella muni hann tæpast njóta svefns um páskahátíðina, að segja honum frá því að mér háir ekki herbergisskortur í kjördæmi mínu. Það er alveg rétt, að ég hef orðið að notast við fram til skamms tíma óbreytt heimilisfang að Laugum í Reykjadal og það hefur gefist mér æðivel, þangað til ég komst yfir húsnæði annars staðar. Það má vel vera að hv. þm. Bragi Sigurjónsson telji sig betri þingeying heldur en ég tel mig. Þó hef ég grun um það, að þær glæður, sem upp af sprettur nú sá hinn heiti eldur sem logar í brjósti hv. þm. varðandi Laxárvirkjun, - hann kunni nú að vera sprottinn þrátt fyrir allt af fremur óblíðum minningum í samskiptum við fólk heima í héraði. Ég veit þetta ekki. Sálfræðilega séð finnst mér ekki óeðlilegt að þessi áleitna, beiska hugsun í sambandi við nytjar Laxár, þessa frjóasta vatnsafls á norðurhveli jarðar, áð það skuli ekki vera bundið í stokk í raforkuframleiðslu, hún kunni að eiga sér, þessi árátta, einhverjar sálrænar ástæður. En það eitt er vist, að ég sé til þess enga von að þessi eldur, hvernig sem hann er nú til kominn, í brjósti hv. þm. yrði slökktur þó svo að árrennsli Laxár verði nytjað til þess.



Herra forseti. Þessar umr. eru nú orðnar ótrúlega langar og víst sannarlega ástæða til þess að fara ekki að lengja þær um of. Það eru vissulega fjöldamörg atriði sem vert væri að víkja hér að, en ég mun nú samt aðeins víkja að tiltölulega mjög fáum þeirra. Það er ekki oft kvartað yfir því á Alþ. að framkvæmdir á vegum ríkisins gangi of greitt fyrir sig. Hitt er öllu algengara, að kvartað sé yfir sleifarlagi í opinberum framkvæmdum og að áætlanir, sem gerðar hafa verið, standist ekki, að framkvæmdirnar séu þar af leiðandi mörgum árum á eftir tímanum og verði miklu dýrari fyrir vikið, vegna aukins vaxtakostnaðar og annars kostnaðar á byggingartíma. En nú ber svo við að haldið er hér uppi mjög löngum umr. á Alþ. þar sem aðalkjarni umr. er að ásaka Kröflunefnd og aðra aðila þessa máls fyrir að hafa gert það sem í þeirra valdi stóð til þess að hraða þessari virkjun. Hvað snertir Kröfluvirkjun vil ég strax taka það fram, að það var frá fyrstu tíð sannfæring okkar að okkur bæri skylda til að reyna að hraða þessu verki eins og við gætum, enda var það einmitt eitt það atriði sem mest áhersla var lögð á í erindisbréfi til n. að virkjunarframkvæmdum yrði hraðað. En nú er sem sagt komið og sagt: Þið hafið hraðað ykkur um of. Þið hafið ekki hirt um ráðleggingar sérfræðinga. - Og eins og Sighvatur Björgvinsson sagði áðan, hv. þm. Vestf.: Mætustu sérfræðingar þjóðarinnar leggja á það áherslu að Kröfluvirkjun verði slegið á frest. - Nú veit að sjálfsögðu hv. þm. alveg nákvæmlega jafnvel og við aðrir þm. að það eru aðeins fáir sérfræðingar sem lagt hafa þetta til. Hinir eru miklu fleiri, sem borið geta þetta nafn, sem lagt hafa til, að haldið verði áfram framkvæmdum, og það með skýrum rökum. En hv. þm. er nú ekkert að hika við að skipta þessum blessuðu sérfræðingum í tvo hópa. Það eru annars vegar hinir mætustu sérfræðingar sem leggja þetta til, og svo er það væntanlega hinn listinn, sem verður líklega æðilangur, það eru þessir ómætu sérfræðingar sem eru á annarri skoðun. En svo að ég haldi áfram tali mínu um sérfræðileg efni, sem ég verð að vísu að segja að eru nú kannske ekki mín sterka hlíð, þá kom mér nokkuð á óvart, miðað við þær umr. sem hér hafa farið fram, þegar hv. þm. Vilborg Harðardóttir nefndi það sem eitt atriði gagnrýni sinnar, að þakið á stöðvarbyggingunni þyldi ekki það öskufall sem hugsanlega gæti orðið á þessu svæði, og nefndi í því sambandi reynsluna frá Vestmannaeyjum. Ég hélt að það hefði komið nægilega oft fram í þessum umr. að þessi stöðvarbygging er hönnuð með hliðsjón af allra sterkustu jarðskjálftum sem orðið hafa hér á landi, og það er gert ráð fyrir því að slíkir jarðskjálftar, svo sterkir, eigi sér ekki stað á Kröflusvæðinu vegna sérstakra aðstæðna þar, og vísa ég þar til skrifa um það efni. En hið sama gildir að sjálfsögðu um þakið. Þakið er sérstaklega hannað með tilliti til hugsanlega mjög mikils öskufalls. Ég hef því miður ekki við höndina handbærar upplýsingar um það hvað þakið þolir mikinn og þykkan öskuskafl, en ef ég man rétt, það fer að vísu dálítið eftir því hver eðlisþyngd öskunnar er talin vera o.s.frv., - en eftir því sem ég man helst af umr. um þetta mál var talið að þakið þyldi örugglega öskuskafl sem væri af þykktinni milli 11/2 og 2 m., og það segir sig sjálft að það er mjög fráleitt að vísa þessu sambandi til slæmrar reynslu úr Vestmannaeyjum, vegna þess að málið er auðvitað nákvæmlega á hinn veginn, að reynslan úr Vestmannaeyjum var hagnýtt til þess að hanna þessa stöðvarbyggingu þannig að hún þyldi mjög mikið öskufall. Í umr. um þetta mál hefur mikið verið rætt um hugsanlegan rekstrarkostnað þessarar virkjunar, og eitt af því, sem hv. þm. Vilborg Harðardóttir nefndi í þessu sambandi, var að það væri sá grundvallarmunur á jarðvarmavirkjunum og vatnsaflsvirkjunum, að þegar um væri að ræða vatnsaflsvirkjanir, þá yrðu menn að velja allt eða ekkert, þá kæmu engir áfangar til greina. Ég er ansi hræddur um að þarna sé æðimikill misskilningur á ferð, og það er greinilegt að hv. þm. hefur ekki gert sér grein fyrir því að þegar Sigölduvirkjun var í undirbúningi var einmitt gert ráð fyrir því upphaflega að hún yrði byggð í þremur áföngum. Það er að vísu alveg rétt, að að það er auðveldara og hagkvæmara að byggja jarðvarmavirkjanir í áföngum, og það er einn af stóru kostunum við þær virkjanir. Það er hins vegar ekki rétt að slíkt geti ekki líka átt sér stað hvað snertir vatnsaflsvirkjanir. Það hefur oft gerst og mun áreiðanlega oft gerast. Og það er eitt af því, sem menn spyrja um í sambandi við allar þessar miklu umr. um Kröfluvirkjun, þegar fyrir liggur að afgangsorkan frá Sigöldu virðist verða miklu, miklu meiri en nokkurn tíma afgangsorkan frá Kröflu, hvers vegna talar þá enginn hér um það hvers vegna Sigölduvirkjun var ekki reist í fleiri en einum áfanga? Hvers vegna voru allar vélarnar keyptar til Sigölduvirkjunar í einu lagi, enda þótt fyrir liggi að það verður aðeins notuð ein vél í byrjun? Á því eru ákveðnar skýringar. Ég er alls ekki að halda því fram hér að stjórn Landsvirkjunar hafi gert rangt í því. Ég býst við að hún hafi reiknað það rétt, að þetta breytti ekki ýkjamiklu fyrir rekstur virkjunarinnar eða það væri sem sagt hagkvæmast að geta keypt allar vélarnar í einu. En ég vek bara á því athygli að hér halda menn uppí löngum umr. um þetta atriði hvað snertir Kröfluvirkjun, en dettur ekki í hug að ræða það, að hið nákvæmlega sama gildir um Sigölduvirkjun og reyndar um flestar aðrar virkjanir. Hér er því haldið blákalt fram í þessum umr. aftur og aftur að í sambandi við byggingu Kröfluvirkjunar hafi engum dottið í hug að velta fyrir sér hver rekstrarkostnaðurinn væri, engar rekstraráætlanir gerðar. Það er nú bersýnilegt að þeir, sem halda fram slíkum fullyrðingum, vita ekki ýkjamikið um þetta mál. Þeir eiga eftir að kynna sér býsna margt áður en þeir vaða hér upp og slöngva fram svo innantómum fullyrðingum. Hér hefur t.d. verið upplýst að áætlað verð miðað við kwst. á orku frá þessari virkjun verði kr. 1.80.

Því neitaði orkuráðh., þetta er rangt. Hann sagði framleiðslukostnaður, ekki verð.

Já, að sjálfsögðu, ég biðst afsökunar, það mætti orða þetta með nákvæmari hætti, það mætti orða þetta þannig að áætlaður framleiðslukostnaður verði 1.80 kr. Ég þakka hv. þm. fyrir þessa ábendingu, því að þetta orð er miklu eðlilegra og hagkvæmara og auðveldar mér einmitt framhaldið, því að hvernig ætti að vera hugsanlegt að áætla framleiðsluverð öðruvísi heldur en einhver áætlun hefði verið gerð um rekstrarkostnaðinn? Hvernig í ósköpunum ætti slík tala að hafa orðið til ef menn hefðu ekki gert sér neina grein fyrir því hver kostnaðurinn yrði við rekstur virkjunarinnar? Segir það sig ekki einmitt sjálft að þetta, að um er að ræða framleiðslukostnaðarverð, það felur í sér að einhverjar áætlanir hafa verið gerðar um það hvað framleiðslan kostaði? Ég held að það liggi nokkuð í hlutarins eðli. Auðvitað hafa verið gerðar áætlanir um rekstur þessarar virkjunar eins og allra annarra virkjana, og það er út frá þeirri áætlun sem þetta orkuverð er reiknað. En hitt er allt annað mál, að þetta verð er að sjálfsögðu miðað við það þegar virkjunin selur alla sína orku, þegar virkjunin er fullnýtt. Að öðrum kosti væri ekki hægt að reikna þetta verð. Og það verður ekki fyrstu árin. Ég get ekki svarað til um það hvort greiðsluáætlanir hafa verið gerðar í sambandi við virkjunina, því að um það hefur Kröfluvirkjunarstjórn ekki fjallað. En ég býst við að mönnum þyki að hæstv. orkumrh. hafi gefið allgóða skýringu á því atriði þegar hann ræddi um þann augljósa kjarna varðandi það atriði að gera mætti ráð fyrir því að framlengja yrði þau lán, sem tekin hafa verið, og að greiðsluáætlanir yrðu því síðar gerðar. Það hefur enginn látið sér til hugar koma að svo stór og mikil virkjun sem þessi yrði borguð niður á fáeinum árum. Það segir sig sjálft að við hljótum að dreifa greiðslubyrðinni á mjög langan tíma, og það er sjálfsagt eftir að gera margar greiðsluáætlanir í sambandi við þessa virkjun eins og aðrar virkjanir. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði hér varðandi Sigölduvirkjun áðan, vegna þess að bæði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og hv. þm. Vilborg Harðardóttir kvörtuðu svo mjög yfir því að hafa ekki séð neinar áætlanir um rekstur þessarar virkjunar: Hafa þessir þm. séð áætlanir um rekstur Sigölduvirkjunar reiknaðan stakan út af fyrir sig? Ég er ansi hræddur um að hv. þm. geti ekki bent á neinar slíkar áætlanir. Það eru til rekstraráætlanir fyrir Landsvirkjun í heild, þar sem Sigölduvirkjun er einn þátturinn í orkuöflun Landsvirkjunar og þar sem reiknað er út hvernig rekstur Landsvirkjunar komi út í heildina tekið. En það liggja ekki fyrir neinar áætlanir um rekstur Sigölduvirkjunar skoðaðrar sem sérstaks fyrirtækis, og ég er ansi hræddur um það, að ef menn tækju sig til og reiknuðu út hvert tapið væri á Sigölduvirkjun á fyrstu 2–3 árunum, ef við ætlum bara að taka þau ár og engin önnur ár, þá yrðu það býsna háar tölur og allmiklu hærri tölur en nokkurn tíma varðandi Kröfluvirkjun, því að sú virkjun er, eins og ég hef nú þegar tekið fram, miklu verr nýtt fyrst í stað heldur en Kröfluvirkjun verður. Hins vegar liggur það í augum uppi að slíkir útreikningar eru einskis virði. Það verður að líta á það hvernig slíkar virkjanir koma út á löngum tíma í fyrsta lagi og í öðru lagi í tengslum við raforkukerfið í heild sinni. Það er fráleitt að skoða Kröfluvirkjun rekstrarlega séð fyrir það afmarkaða svæði sem er nú samtengt á Norðurlandi. Ég vil þá víkja örfáum orðum að þeirri furðulegu einsýni sem mér virðist lýsa sér í tali nokkurra þm. um það að einhver hrikaleg misbeiting valds hafi átt sér stað vegna þess að valdar voru 60 mw. vélar, en ekki 55 mw. vélar. Hér hefur verið gerð grein fyrir því að þessar vélar hafa ástimplað afl 60 mw., og enda þótt hámarksafköst þeirra séu 70 mw., þá felst ekki í því neitt lagabrot vegna þess að svo er yfirleitt um allar orkuvinnsluvélar að þær hafa ákveðið ástimplað afl, sem er það afl sem gengið er út frá að sé í meðalkeyrslu. En þær hafa hins vegar ákveðin hámarksafköst. Og ég er viss um það að í mjög mörgum tilvikum hér á landi hafa hámarksafköstin legið fyrir ofan þær tölur sem lagaheimildir voru strangt tekið miðaðar við. Nei, það var ekki verið að spara orðin í sambandi við þetta óskaplega lagabrot. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson talaði hér um - ég skrifaði það eftir honum, - að grundvallarleikreglum lýðræðis og þingræðis hefði verið misboðið og þetta væri gróf misbeiting valds. Ja, það er merkilegt að þingræðið skuli enn haldast eftir svo ógurleg mistök. En um þessi mistök hafa menn vitað um alllangt skeið án þess að nokkur maður hafi heyrst nefna þessa ósvinnu. Ég veit ekki betur en það hafi verið tilkynnt um það fyrir meira en einu ári að vélarnar, sem keyptar hefðu verið, væru 60 mw. og með hámarksafköst 70 mw. Ég veit ekki til áð nokkur aðili, hvorki pólitískur aðili né sérfræðilegur aðili, hafi borið fram mótmæli vegna þessa, og hafa þó ekki verið fá tækifæri til þess hér á landi og hér í Alþ. að taka þetta mál til umr. Ég veit ekki betur en hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafi tekið þátt í afgreiðslu fjárlaga tvívegis, við afgreiðslu fjárl. 1975 og 1976 og í bæði skiptin hefur hann fallist á eða a.m.k. látið óátalið og ekki staðið hér upp til að mótmæla því að aflað væri fjármuna til þess að kaupa vélar sem hefðu hámarksafköst 70 mw. Um þetta hafa sem sagt allir vitað allan tímann án þess að nokkrum manni hafi dottið í hug að fara að tína þetta til fyrr en kemur að þessum úlfaþyt sem nú er á ferðinni. Ég tel að ef einhverjum hefði dottið í hug að þetta skipti einhverju máli, þá hefði auðvitað tafarlaust verið gengið í það að fá að breyta þessari lagaheimild og hækka þetta úr 55 mw. í 60 mw., og ég er ekki frá því að á þetta hafi einhvern tíma verið minnst í Kröflunefnd. En einhvern veginn varð aldrei af þessu vegna þess að menn óraði ekki fyrir því að nokkur gæti verið svo smásmugulegur að láta sig þetta nokkru varða. Ef hér væru einhverjir hagsmunir á ferðinni sem skiptu máli, ef hér væru einhverjir sem ættu hagsmuna að gæta að koma í veg fyrir það að þessi tala hækkaði ekki um 5 mw. þá væri eðlilegt að fram kæmu mótmæli. Það er harla ólíkt í þessu tilviki og aftur varðandi Laxárvirkjun, þar sem menn höfðu hagsmuna að gæta varðandi það að ekki væri verið að byggja miklu stærri virkjun en lög leyfðu. Þar höfðu menn hagsmuna að gæta og þar mótmæltu menn og mótmæltu í tíma, mótmæltu allan tímann. Í þessu tilviki hefur ekki nokkur maður sagt neitt, vegna þess að menn voru ekki á þeim buxunum að vera svo smásmugulegir að láta þetta sig nokkru varða. Í þessum umr. hefur mikið verið rætt um orkunýtinguna, og ég hjó eftir því að hv. þm. Vilborg Harðardóttir var hér með útreikninga sem snertu nýtingu orkunnar frá Kröflu, þar sem hún miðaði við orkumarkaðinn á Norðurlandi, Austurlandi og Vestfjörðum. Nú er það svo að það er ákaflega erfitt að henda reiður á tölur af þessu tagi og ég ætla því ekki að fella neinn dóm um þær, enda kom ekkert fram um það hvaðan þær væru fengnar.

Þær eru fengnar úr orkuspá Orkustofnunar.

Úr orkuspá Orkustofnunar, já. En mér þótti dálítið einkennilegt að hún skyldi spyrja að því oftar en einu sinni hvað ætti að gera við orku sem þarna yrði hugsanlega afgangs, án þess að nefna þá nokkurn annan landshluta heldur en Austurland, Vesturland og Norðurland. Er alveg óhugsandi að orka yrði flutt frá Norðurlandi og suður á bóginn? Er það nokkuð annað en sjálfsagt, að ef um verður að ræða offramboð á orku á Norðurlandi og þörf verður fyrir orku hér syðra, þá verði hún að sjálfsögðu flutt suður eftir þessari ágætu byggðalínu. Ég vona satt að segja að þm. Reykv. hafi ekki gripið þetta gamla nafn svo fast í sig: „hundurinn að sunnan“, að þeir geti ekki hugsað sér að fá orku að norðan hingað í því skyni að fresta byggingu orkuvers hér syðra. Ég veit ekki betur en það hafi komið fram núna einmitt seinustu dagana, seinast frá einum hv. þm. Reykv., Einari Ágústssyni utanrrh., að brýna nauðsyn bæri til að taka tafarlaust ákvarðanir um byggingu Hrauneyjafossvirkjunar. Segir það sig ekki sjálft að Hrauneyjafossvirkjun á ekki rétt á sér hér syðra fyrr en búið er að nýta til fulls alla þá orku sem verður á sameiginlegum orkumarkaði á Norður- og Suðurlandi? Það fer ekki milli mála að málflutningur andstæðinga Kröfluvirkjunar hefur miðað að því að stöðva framkvæmdir við þessa virkjun. Það er þeirra aðalkrafa. Og ég vil enn minna á að þessi krafa virðist ekki gegna ýkja rökstuddum eða skynsamlegum tilgangi. Eða til hvers er hún fram sett? Ég benti á það áðan og endurtek hér, að það er ekki hægt að sýna fram á að með þeim hætti verði fjármunir sparaðir. Hv. þm. Bragi Sigurjónsson sagði áðan að sjálfsagt væri að fresta Kröfluvirkjun og nota tímann til að kanna frekar markaðinn.

Ég sagði ekki fresta, hægja á.

Eða hægja á, en hverju mun það breyta? Hefur hv. þm. hugsað sér að við munum þá selja vélarnar og kaupa aðrar í staðinn, eða hvað er það sem hann ætlast til að gert verði í millitíðinni? Liggur ekki alveg ljóst fyrir hv. þm., jafnvel og mér og öðrum, að það er búið fyrir einu ári að taka allar þær ákvarðanir um hönnun og gerð þessarar virkjunar sem máli skipta, og úr því sem komið er er það löngu liðin tíð að hagkvæmt sé að breyta þar nokkru sem máli skiptir? Hvað er það þá sem við vinnum á því að fresta eða hægja á framkvæmdum í sambandi við virkjunina? Ég tek undir það, að þetta er einmitt það verk sem vinna þarf og hefði þurft að vinna fyrir löngu, að kanna betur markaðinn og gera ráðstafanir til að nýta orkuna. En ég sé ekki að við græðum eitt eða neitt á því að hægja á virkjuninni fyrir því.

Verður gufan til?

Ja, ef gufan verður ekki til, þá nær það ekki lengra. Ég sé ekki að það sé nein ástæða til þess að láta vélarnar standa í pakkhúsi á Húsavík bara vegna þess að gufan sé ekki tilbúin. Það hefur verið upplýst margsinnis í þessum umr. að það er hægt að nota aðra vélina til orkuframleiðslu, jafnvel þótt gufan sé ekki fyrir hendi. Á því eru að vísu kannske einhverjir annmarkar, en það er enginn vafi á því að með því að nota aðra vélina til takmarkaðrar gufuframleiðslu, þegar sérstök neyðartilvik skapast og sérstök þörf verður á því, þá er hægt að bjarga miklu, og ég fæ alls ekki skilið hvers vegna hv. þm., sem nú er jafnframt hér á þingi fyrir norðlendinga, vill endilega knýja það fram að hægt verði á þessum virkjunarframkvæmdum, þannig að hann geti verið nokkurn veginn víss um að mikil vandræði verði á næsta vetri. Getur hann ekki orðið okkur sammála um það, að hitt er miklu réttara, að halda áfram eins og nú hefur verið ráðgert og sjá svo til hvort gufa verður komin. Það standa vonir í dag til þess að önnur vélin geti farið í gang, og það hljótum við allir að vona. Ef ekki verður hægt að reka þá vél með fullri orku, þá er kannske hægt að reka hana með hluta af því afli sem hún á siðar að skila. Ég fæ ekki séð að þetta séu nein rök fyrir því að hægja á virkjunarframkvæmdunum, því að það er ekki hægt að sýna fram á að með því sparist eitt eða neitt. Hér er líka nefnt í þessum umr. að við eigum að slá þessum virkjunarframkvæmdum á frest vegna þess að eldgos sé í aðsigi. Hér er svo sannarlega komið inn á svið sem ég er ekki sérfræðingur á, síður en svo. En staðreyndin er hins vegar sú, að þeir sérfræðingar, sem Kröflunefnd hefur ráðgast um við hvað þetta atriði varðar og iðnrn. hefur að sjálfsögðu sérstaklega rætt við um þessi atriði, þeir telja ekki að ástæða sé til þess að slá virkjuninni beinlínis á frest vegna hættu á eldgosi. Ég veit vel að þegar hv. þm. veifar hér ákveðinni grein og telur að þar með sé mál hans endanlega sannað, þá veit hann hvert svarið er við slíkri röksemd. Skoðanir eru skiptar meðal sérfræðinga, og þó hv. þm. hafi mikið álit á þeim ágætu sérfræðingum sem hafa látið þetta álit sitt í ljós, þá er það síður en svo að það sé einróma álit sérfræðinga. Þeir eru skiptir í þessu máli, og mér er nær að halda að mikilli meiri hluti þeirra, sem hafa tjáð sig um þetta atriði, sé annarrar skoðunar. Ég held að menn geri sér grein fyrir því að það getur enginn sagt neitt fyrir um það, hvort muni gjósa á þessu svæði á næsta ári eða næstu 100 árum eða kannske ekki fyrr en eftir 200 eða 300 ár. Það hafa oft liðið, að því er talið er, milli 500 og 1000 ár á milli eldgosa á þessu svæði, og ég býst við að enginn treysti sér til að vera slíkur spámaður að hann geti neitt sagt um, hvort það sé rétt að bíða með framkvæmdir við Kröfluvirkjun eftir því að gos komi í ljós. Það má vera að við þyrftum þá að bíða í 100 ár þess vegna. Við getum því miður aldrei verið vissir í þessum efnum. Þegar það er fullkomlega ljóst að ekkert virðist vinnast við það að fresta byggingu þessarar virkjunar, hver er þá eiginlega tilgangurinn með öllu þessu mikla upphlaupi? Jú, tilgangurinn er bersýnilega sá, að verið er að reyna að koma höggi á einstaka menn vegna þess sem heyrir liðinni tíð til. Ég tel að þeirri gagnrýni, sem beint hefur verið gegn framkvæmdum við Kröflu, hafi verið svarað með fullum rökum og að það sé ekki til góðs að halda þessu þrasi áfram um það sem heyrir liðinni tíð til. Ég held að nær væri að snúa sér að því að leysa þau vandamál sem við blasa. Við getum öll verið sammála um að orkan verður ekki nægilega vel nýtt á næstu árum. Ég hef gert grein fyrir hverjar eru skoðanir mínar á því, hver sé ástæðan fyrir því að illa hefur tekist til um orkunýtinguna, og ég tel að nú eigi menn að sameinast um það að sjá til þess að þeir hinir miklu orkugjafar við Sigöldu og við Kröflu, sem Alþ. á sínum tíma samþykkti að virkja, verði nýttir sem fyrst í þágu bæði innlends iðnaðar og til innlendrar húsahitunar, því að eins og ég tók fram í fyrri ræðu minni, þá hefur því miður ekki tekist nægilega vel til um nýtingu þessarar orku. Það er margt fleira sem hér mætti nefna í þessu sambandi. En vegna þess að ég veit að hæstv. forseti vill gjarnan að þessum umr. fari senn að ljúka, þá læt ég þessi orð nægja.



Herra forseti. Í herferð Alþfl. undanfarnar vikur gegn Kröfluvirkjun hefur það vakið nokkra athygli, að um leið og dregið hefur úr jarðskjálftum á Kröflusvæðinu, þá hefur skjálftavirkni aukist í Alþfl. Það kom greinilega fram í ræðu þeirri sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson flutti hér áðan og eins í fyrri ræðu hv. þm. Braga Sigurjónssonar. Hins vegar var þetta á annan veg í seinni ræðu Braga Sigurjónssonar, því að svo að ég noti orð eins sérfræðingsins sem þeir félagar eru alltaf að vitna í, - það var alveg eins og hv. þm. hefði tæmst af gufu. Í umr. hér og í skýrslu minni er í rauninni búið að upplýsa allan þorra af þeim atriðum sem hér hafa verið gerð að umtalsefni. Það eru aðeins örfá atriði sem ég vil að lokum minnast á. Það er þá í fyrsta lagi sú endurtekna staðhæfing, að iðnrn, Kröflunefnd og aðrir aðilar hafi gengið á svig við sérfræðinga, virt að vettugi álit þeirra, gengið á móti þeirra till. Allir, sem fylgst hafa með þessu máli, vita að þetta eru staðlausir stafir. En hins vegar er rétt að staldra hér við, - ég geri raunar ráð fyrir því að t.d. ritstjóri Alþýðublaðsins sé búinn að telja sér trú um að eitthvert sannleikskorn sé í þessum staðhæfingum. Ég skal fyrst nefna eitt dæmi. Það var 19. jan. s.l. sem 4 jarðvísindamenn við Raunvísindastofnun háskólans rituðu mér bréf. Það bréf var kærkomið. Þegar í stað hafði ég samband við einn þeirra, Þorleif Einarsson prófessor, til að þakka honum fyrir þetta bréf og þessar ábendingar og bað hann að flytja þær þakkir til félaga hans. Í þessu bréfi segir svo: „Við teljum því óráðlegt að halda áfram framkvæmdum við Kröfluvirkjun, öðrum en þeim sem stuðla að verndun þeirra mannvirkja sem þegar hefur verið fjárfest í, meðan jarðskjálftahrinan, sem hófst 20. des. 1975, stendur yfir.“ Við framkvæmdir í sambandi við Kröfluvirkjun var farið eftir þessum ábendingum. Það var unnið að því að styrkja og treysta þær byggingar, fyrst og fremst stöðvarhús, sem í smiðum voru. Það var í einu og öllu, meðan jarðskjálftahrinan stóð yfir, farið eftir þessum ábendingum. En fréttamenn og þeir, sem hafa valið sér það hlutskipti að berjast gegn Kröflu, þeir birtu þessar fregnir, þessa umsögn jarðvísindamannanna ekki eins og rétt var, heldur var því alltaf slegið upp í fyrirsögnum og forustugreinum í þessum tveimur blöðum, sem hafa haft samflot í þessum efnum, að jarðvísindamennirnir hafi talið óráðlegt að halda áfram framkvæmdum við Kröflu. - M.ö.o.: alger fölsun á umsögninni. Því er sleppt, að þeir telji eðlilegt að halda áfram við að styrkja húsin og mannvirkin, og því er sleppt, að viðvörun þeirra var miðuð við það meðan jarðskjálftahrinan, sem hófst 29. des., stendur yfir. Með þessum hætti gáfu þessir blaðamenn almenningi alranga hugmynd, sögðu rangt frá. Það er vafalaust svo um suma þessa menn, að þeir fara sjálfir að trúa því sem þeir hafa sagt ósatt í byrjun þegar það er sagt nógu oft. Nú held ég að allir viðurkenni að jarðskjálftahrinan, sem hófst 20. des. 1975, stendur ekki yfir, henni er lokið, - hvað sem verður um framtíðina. Iðnrn. hefur beðið Þorleif Einarsson prófessor um skriflega umsögn um þetta atriði nú. Það hefur ekki fengist. Það eina svar, sem hefur fengist frá þeim ágæta prófessor, er viðtöl við blöð, en grg., undirskrifuð af vísindamönnunum eins og bréfið frá 19. jan., hefur reynst ófáanlegt. Ég nefni þetta dæmi um það hvernig sumir blaðamenn hafa leyft sér að afflytja umsagnir vísindamanna og á þeim grundvelli, þessum ranga málflutningi, búið til þær staðhæfingar að ráðamenn hafi gengið á svig við ráðleggingar og tillögur vísindamannanna. En þá komum við að öðru atriði. Þegar vísindamenn greinir á, hvað skal þá gert? Og þegar vísindin eru ekki lengra á veg komin en það, að vísindamenn geta engu spáð með vissu um hlutina, hvað á þá að gera? Það er auðveldast, það er létt verk og löðurmannlegt, að gera þá ekki neitt,leggja árar í bát, halda að sér höndum. En þegar vísindamenn greinir á, þá verða auðvitað þeir, sem bera ábyrgð á framkvæmd málanna, að taka ákvarðanir. Í þessum tilvikum, sem hér er um að ræða, hefur oft orðið svo að vera. Hér er því haldið fram hvað eftir annað að val virkjunarstaðar hafi alls ekki verið eftir ábendingum vísindamannanna. Manni skilst helst á ræðum og skrifum sumra manna að það hafi verið Jón G. Sólnes, Ragnar Arnalds og Ingvar Gíslason sem í raun hafi farið á staðinn, valið virkjunarstaðinn, kannske látið mig vita og fengið samþykkt. Hver er sannleikurinn í þessu? Orkustofnunin hefur á að skipa fjölda vísindamanna í öllum þeim greinum sem hér er um að ræða. Árum saman fóru fram rækilegar forrannsóknir og ítarlegri rannsóknir á þessu svæði á vegum Orkustofnunar. Að undangengnum öllum þessum rannsóknum leggur Orkustofnun til að ráðist sé í virkjun Kröflu, og það er Orkustofnun sem velur virkjunarstaðinn og m.a. ákveður hvar stöðvarhúsið skuli byggt. Staðhæfingar um annað eru tilhæfulausar. En við komum þá að öðru. Í jarðeldafræði eru rannsóknir og vísindi því miður ekki lengra komin en svo að menn geta ekki sagt fyrir um eldgos. Við þurfum ekki annað en líta á nokkra atburði, tiltölulega nýja, til að sannfærast um þetta. Árum saman hefur verið gefið í skyn að miklar líkur séu á nýju Kötlugosi. Menn hafa beðið eftir því í ofvæni og ótta. Það hefur sem betur fer ekki komið enn. Fyrir nokkrum árum birtist grein eftir einn af okkar allra fremstu jarðfræðingum. Þar segir m.a. að í yfirliti Þorvalds Thoroddsens jarðfræðings hafi Helgafell í Vestmannaeyjum verið talið virkt eldfjall. Hinn ágæti vísindamaður taldi ekki lengur ástæðu til þess, Helgafellssvæðið væri útdautt og því rétt að strika það af skrá um virk eldfjallasvæði á Íslandi. Nokkrum árum síðar hófst gosið á Heimaey. Við vitum það líka að þegar gosið hófst í Leirhnúk, sem varð sem betur fer mjög skammvinnt, þá heyrðist það eftir sumum sérfræðingum, sem gengu um svæðið fyrir norðan, að nú væri „goslegt“ á Þeistareykjabungu, „goslegt“ á Kröflusvæðinu og Mývatnssvæðinu. Það minnti á þegar mönnum finnst vera veiðilegt á einhverjum stað. Það var spáð gosi þá og þegar á ýmsum stöðum þar nyrðra. Sem betur fer hefur það ekki komið enn. Með allri virðingu fyrir jarðvísindamönnum, þá er sannleikurinn sá, að það er ekki enn í mannlegum mætti að segja fyrir um eldgos. Stundum spá menn eldgosi sem ekki kemur. Stundum spá menn því að allt sé útdautt og þá brýst út eldgos skömmu síðar. Ég held að eftir að Hekla gaus 1947 hafi jarðfræðingar yfirleitt verið sammála um, að nú mundi Hekla ekki gjósa á næstu áratugum og miðuðu þá við reynslu fyrri alda. Ég ætla að það hafi komið þeim jafnmikið á óvart og öðrum, að þegar verið var að vígja Búrfellsvirkjun skyldi Hekla fara af stað, 23 árum eftir gosið 1947. Ég nefni þessi dæmi ekki í óvirðingarskyni við vísindamennina. Við metum þá mikils. En það er þannig með þá, sem bera ábyrgð á framkvæmdum í þjóðfélaginu, að þeir þurfa oft að taka sjálfstæðar ákvarðanir eftir að hafa leitað álits sérfræðinganna. Þær eru oft erfiðar, en þær verður að taka, því að þjóðlífið verður að hafa sinn gang. Og þessar ákvarðanir eru yfirleitt auðveldar ef öllum sérfræðingum ber saman. En þegar annaðhvort er svo ástatt að vísindin eru ekki komin lengra en svo sem ég nefndi eða sérfræðinga greinir á, þá verður þessar ákvarðanir að taka. Og mér finnst það furðulegt, að þegar Orkustofnun, sem árum saman hefur unnið af hinni mestu kostgæfni með vísindamönnum sínum að rannsóknum og undirbúningi á Kröflusvæðinu, er komin að niðurstöðu, mælir með virkjun, ákveður staðinn, þá skuli nokkrir af starfsmönnum þar finna hvöt hjá sér, þegar framkvæmdir eru langt komnar, til þess að vefengja það sem stofnunin sjálf og forustumenn hennar hafa látið frá sér fara. Vitanlega eiga þessir menn að hafa málfrelsi, en manni finnst það næsta furðulegt, að þeir skuli þá ekki hafa látið frá sér heyra fyrr. Annað er það sem menn verða líka að gæta þegar vitnað er til sérfræðinga, og þar er mikill misbrestur í málflutningi hv. þm. Sighvats Björgvinssonar og Braga Sigurjónssonar. Þegar Þorleifur Einarsson prófessor á blaðaviðtal sem er að minnstu leyti um hans sérgrein og hann lætur í ljós skoðanir sínar og fordæmingu á hinu og þessu sem er langt utan við hans sérþekkingu, þá er vitnað í öll þessi ummæli hans sem sérfræðiálit. Þegar Þorleifur Einarsson fer að láta í ljós skoðanir sínar í vélaverkfræði og að þær vélar, sem búið er að festa kaup á, séu ónothæfar, þá legg ég meira upp úr því sem hinn viðurkenndi sérfræðingur, prófessor í vélaverkfræði, Valdimar Jónsson, lætur frá sér fara. Það má einnig hafa í huga að þeir ráðgjafar, sem hér hafa verið að verki, tvö viðurkennd ráðgjafarfyrirtæki, íslenskt og erlent, hafa einróma mælt með þessum vélum. Ég bendi á þetta með allri virðingu fyrir Þorleifi Einarssyni sem jarðfræðingi. En það er auðvitað rangfærsla og blekking þegar farið er að vitna til „sérfræðiálits“ hans um allt aðra hluti heldur en þá sem snerta hans sérgrein. Hér var á það minnst að lög hefðu verið brotin og hafði hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sterk orð þar um. Hv. 5. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, hefur svarað þessu. Ég vil bæta því við, að lögin heimila virkjun allt að 55 mw.., en það er 30 mw. stöð sem nú er verið að reisa. Það er aðeins fyrri vélasamstæðan sem á að koma fyrir nú, og ég held að það geti engum blandast hugur um að það er fyllilega innan ramma laganna. Hins vegar áður en til þess kæmi að önnur vélasamstæða yrði sett upp, þá tel ég sjálfsagt að fá nýja lagaheimild, enda má gera ráð fyrir að samkv. þeirri reynslu, sem þá er fengin, þurfi einnig að breyta fleiri ákvæðum laganna. Í sambandi við afkomu - greiðsluafkomu, rekstrarafkomu - Kröfluvirkjunar má segja að þar séu tvö meginatriði sem máli skipta. Annað er þetta: Hver verða greiðslukjör, afborgunarkjör, hve langur verður afskriftatími á þessari virkjun? Hitt atriðið: Hver er orkumarkaðurinn? Hverjir eru möguleikar á að selja þessa orku? Varðandi sjálfan stofnkostnað virkjunarinnar, þá hefur áður verið gerð grein fyrir því að framleiðslukostnaður er fyllilega sambærilegur við þær vatnsaflsstöðvar, sem hagkvæmastar eru. Þegar ég nefndi hér að framleiðslukostnaður væri áætlaður 1.80 kr., samanborið við Sigöldu og Hrauneyjafoss 1.50 til 1.80 kr., þá er hér um sambærilegar tölur að ræða, þær eru byggðar á sömu forsendum, allar stöðvarnar fullbyggðar, fullnýttar. Þetta er aðferð sem notuð er til þess að fá samanburð á virkjunarkostum. Það er auðvitað byggt á misskilningi hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni þegar hann hefur það eftir mér að söluverð orkunnar ætti að vera kr. 1.80 frá Kröfluvirkjun. Ég vil benda á það í fyrsta lagi, að t.d. frá Landsvirkjun, sem byggir þó að verulegum hluta á eldri rafstöðvum sem eru þegar að töluverðu leyti greiddar og afskrifaðar, og þó framleiðslukostnaður Sigöldu sé áætlaður þetta 1.50–1.80 kr., en miklu lægri og ódýrari í eldri virkjununum; - þá er söluverð orkunnar frá Landsvirkjun nokkuð á þriðju krónu að meðaltali á kwst. til almenningsnota. Auðvitað verður söluverð orkunnar frá Kröflu hærra en 1.80 kr. En hvert söluverðið þarf að vera, það veltur fyrst og fremst á þessum tveimur meginatriðum: Hver verða lánskjörin, og hver verður markaðurinn? Hér hafa verið afflutt ummæli Jóhannesar Nordals í ræðu hans á fundi Sambands ísl. rafveitna, þar sem settir eru fram ýmsir útreikningar með 7 ára og 15 ára lánstíma. Þó að það sé rétt, að í dag er ekki hægt að fá lán til langs tíma, þá breytir það engu um að þessa virkjun er ekki fremur en aðrar hægt að borga upp á örfáum árum. Það verður að dreifast yfir á langan tíma. Almenn regla er sú, að afskriftatími vatnsaflsvirkjana er metinn 40 ár og gufuaflsstöðva 25 ár. Þetta er reikningsaðferð, en hins vegar vitað að þessar stöðvar endast miklu lengur. Ég hef bent á það áður að Ljósafossstöðin í Sogi er nær 40 ára gömul og ekkert lát á henni. Hún endist vafalaust langan aldur enn. En hún er fyrir nokkru greidd upp að fullu og afskrifuð. Og ég vænti þess að ég þurfi ekki að endurtaka það oftar til þess að menn skilji, að þó að ekki sé hægt nú að fá lán til langs tíma, þá verður að sjálfsögðu að dreifa þessari greiðslubyrði á fleiri ár, annaðhvort með því á næstu árum, þegar rýmkast um á lánamarkaði heimsins, að breyta lánum í lán til lengri tíma eða að taka ný lán til þess að létta byrðina. Ég nefndi hér í skýrslu minni dæmi um þetta frá Landsvirkjun í sambandi við Sigölduvirkjun. Landsvirkjun hefur tekið 10 ára lán, á að greiða meginhluta þess á 10. ári, en í útreikningum um rekstur og greiðsluafkomu Sigöldu eða Landsvirkjunar er ekki reiknað með því að greiða þetta 10 ára lán upp, eins og samningar standa til, heldur gengið út frá því að stærsta afborgunin síðasta árið verði framlengd, annaðhvort með samningum við þennan lántakanda eða nýju láni. Ég nefndi það líka, að Landsvirkjun hefði fengið fyrirgreiðslu með svokölluðum víkjandi lánum frá ríkissjóði þar sem enn í dag, eftir allmörg ár, hefur ekkert verið borgað, hvorki í vexti né afborganir. Á sama hátt verður auðvitað að miða rekstur Kröfluvirkjunar við það að lánin verði framlengd og fyrirgreiðsla komi í einu eða öðru formi til þess að þetta þurfi ekki að lenda á örfáum árum á einni kynslóð eða jafnvel að greiðast upp á 7 eða 10 eða 15 árum. Þannig verða virkjanir ekki byggðar. Ef menn halda sig fast við það að þetta sé bara út í loftið, út í hött, þá leiðir af því að hætta við allar virkjanir á Íslandi. Það getur verið að það sé fyrst og fremst það sem alþfl.-menn eru að boða: Það á annaðhvort að hætta við eða slá á frest eða fara hægar í virkjun Kröflu. - Að vísu bendir nú flest, sem þeir hafa sagt, til þess að þeir telji að aldrei hefði átt í hana að ráðast og fyrst ráðist var í hana, þá eigi að hætta við hana. Að vísu stangast þetta gersamlega á afstöðu Alþfl. 1974, þegar frv. um Kröflu var til meðferðar, því að þá greiddu alþfl.-menn atkvæði með lögunum um virkjun Kröflu. Fulltrúar flokksins í iðnn. beggja d. mæltu með frv., þó að sumir þeirra telji nú að það hafi verið hin mesta fásinna að ráðast í slíkt. Lánum verður að dreifa yfir á lengri tíma og um það ætti ekki að þurfa að deila. Ég hef hér í höndum bréf frá orkumálastjóra, þar sem hann gerir grein fyrir því hvernig þessum hlutum er háttað í sumum öðrum löndum, sérstaklega í Svíþjóð. Það þekkist hvergi í nokkru landi að ætlast sé til þess að rafstöðvar séu greiddar þannig niður á örfáum árum. Og það eru farnar þær leiðir sem ég hef verið að rekja. Við komum þá að hinu atriðinu sem segir til um greiðslu- og rekstrarafkomu þessarar virkjunar, og það er markaðurinn. Það er furðulegt að heyra hvernig menn leyfa sér að tala og það jafnvel menn sem ættu að vera og eru kunnugir fyrir norðan. Það er eins og þeir loki gersamlega augunum fyrir því að undanfarin ár hefur stundum verið hreint neyðarástand þegar vetur hefur verið harður og stíflur í Laxá. Og fyrir 2–3 árum var lagt bann við frekari húshitun á Norðurlandi, það var bannað að tengja hús, jafnvel hús sem höfðu verið byggð með það fyrir augum að fá rafhitun. Þrátt fyrir það að rafhitun hafi þar verið stöðvuð í 2–3 ár, þrátt fyrir það að iðnaðurinn hefur verið lamaður, þrátt fyrir algert neyðarástand þegar miklar truflanir hafa komið í Laxá, þá leyfa menn sér hér að tala eins og það sé ekkert vandræðaástand fyrir norðan. Það er eins og einhverjir menn séu að leika sér að þessu, gera það sér til dundurs eða sjálfum sér til frægðar að byggja þarna nýja virkjun. Svona þýðir auðvitað ekki að tala. Allir menn vita að þörfin hefur verið og er brýn fyrir norðan. Það er auðvitað hægt að segja: Það á að keyra allar dísilstöðvar af kappi. Það á að brenna olíu fyrir hundruð milljóna á hverju ári. - En mér finnst að þeir, sem tala um efnahagsöngþveiti í þjóðfélaginu, eins og hv. þm. Bragi Sigurjónsson sem í báðum ræðum sínum talar af ábyrgðartilfinningu um efnahagsástandið, ætti ekki að flytja okkur þann boðskap að það sé þjóðinni í hag og muni bæta efnahagsástandið á Íslandi að í stað þess að hraða virkjunum og nota innlenda orku, þá eigi í auknum mæli að brenna erlendum gjaldeyri að óþörfu. Það er ekki ábyrgðartilfinning sem felst í slíku tali. Ég hef áður gert að umtalsefni markaðinn fyrir norðan. Um mörg undanfarin ár hafa ýmsir aðilar gert orkuspár. Þessar spár hafa verið gerðar á mismunandi tímum og út frá mismunandi forsendum, og þess vegna hefur margt stangast á í þessum orkuspám. Þess vegna var ákveðið fyrir nokkru að efna til samstarfs til þess að fá samræmingu í þessu efni. Sérstök orkuspárnefnd var sett á laggirnar á s.l. hausti. Þar eiga sæti fulltrúar frá Orkustofnun, frá Landsvirkjun, frá Laxárvirkjun, frá Rafmagnsveitum ríkisins, frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur og frá Sambandi ísl. rafveitna. Auk þess hefur verið haft samband við Framkvæmdastofnun ríkisins. Þessir fulltrúar hafa þegar lagt mikið starf í orkuspá. Það liggur þegar fyrir orkuspá till bráðabirgða frá þessari samstarfsnefnd. Niðurstaðan er ekki aldeilis á sömu nótum og þm. Bragi Sigurjónsson eða Sighvatur Björgvinsson eða Vilborg Harðardóttir, sem flutti þennan sama boðskap, að allt sé yfirfljótanlegt af orku. Í þessari orkuspá er gert ráð fyrir að lögð sé lína til Austurlands, og kem ég þá að því sem hv. þm. Tómas Árnason ræddi. Í lögum um Kröfluvirkjun er ríkisstj. heimilað að leggja aðalorkuveitur til tengingar við aðalorkuflutningakerfi Norðurlands og Austurlands. Í samræmi við þetta fól ég Rafmagnsveitum ríkisins á s.l. ári að hanna og undirbúa þessa háspennulinu til Austurlands. því verki er það langt á veg komið að ef fé fæst til þessarar lagningar, þá ætti sú lína að geta tekið til starfa á árinu 1978 og farið þá að flytja rafmagn frá Kröflu til Austurlands. Í þessari spá, sem ég hef fengið frá Orkustofnun, er hefur haft forgöngu um þessa samræmingu, er annars vegar reiknað með tengingu við Austurland, en það er hins vegar - og það undirstrika ég - ekki reiknað með rafhitun á Akureyri. Það er gengið út frá hitaveitu á Akureyri, og þess vegna þarf ekki frekar um það að ræða, sem hér er fullyrt hvað eftir annað, að í orkuspám og áætlun um Kröflu sé aldrei tekið tillit til hitaveitu á Akureyri. Nei, þessi orkuspá reiknar ekki með rafhitun á Akureyri. Síðast í dag ræddi ég við orkumálastjóra um þetta mál. Orkuspáin er á þá lund að fyrri vélasamstæðan í Kröflu verði fullnýtt haustið 1978 og þá þyrfti síðari vélasamstæðan að vera tilbúin til notkunar. Þegar báðar vélasamstæður ern tilbúnar, þá er spáin sú að Kröfluvirkjun verði fullnýtt á árunum 1980–1982, þ.e.a.s. að aflið verði fullnýtt 1980 og orkan 1982. Ég vil láta þessar upplýsingar koma fram. Við þær fellur meginið af því, sem hv. þm. hafa verið hér að tala og skrifað hefur verið um málið á undanförnum víkum, gersamlega um sjálft sig. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Ég vildi rekja hér nokkuð þær fjarstæður að gengið hafi verið á svig við einróma till. sérfræðinga. Ég hef reifað nokkuð hvernig þau mál horfa við. Ég hef rætt hér þessi grundvallaratriði um rekstur og afkomu Kröfluvirkjunar eins og annarra rafstöðva, sem er lánstíminn og orkumarkaðurinn, og ég held að það ætti ekki að þurfa lengur um það að deila eftir þessar ítarlegu rannsóknir og spár, sem nú liggja fyrir, að orkumarkaðurinn er nægur.



Herra forseti. Það vill nú svo til að ég er ekki alveg sammála þeirri orkumálastefnu sem þeir virðast hafa saman, hæstv. orkurh. og hv. þm. Stefán Jónsson, að virkjun á dag komi kerfinu í lag. Ég held nefnilega að þvert á móti þurfi að hafa gát á og aðlaga virkjanirnar eftirspurninni eftir orkunni, þannig að það haldist nokkurn veginn í hendur aukin eftirspurn og auknar virkjanir. Það er svo sem ekki nýtt, eins og hæstv. orkurh. ræddi hér um áðan, að afskriftatími virkjana samræmist heldur illa þeim lánskjörum sem nú eru í boði. Þetta tók ég fram í ræðu minni fyrr í dag að er alveg rétt út af fyrir sig. Og sú skoðun hans er einnig alveg rétt, að það er ekki eðlilegt ástand á lánamörkuðum heimsins þegar ekki fæst hagkvæmara lán til virkjunarframkvæmda en 7 ára lán með 9.5% vöxtum. En þetta eru bara einfaldlega þær staðreyndir sem við verðum að horfast í augu við. Og við getum ekki byggt virkjun í von um eitthvað sem kunni að bætast úr einhvern tíma seinna. Ef svo fer, sem vel getur verið, að takist að fá þessi lánskjör framlengd úr 7 árum í 15 ár, eins og Jóhannes Nordal telur að mest megi vona, - ef svo kann að fara, sem ég er alls ekki viss um, svo að maður tali nú ekki um það ef farið verður út á þá braut, sem hæstv. ráðh. var hér að lýsa, að leysa málið með því að borga þessi skömmu lán með öðrum lánum, - hvað kostar það til viðbótar? Hver verður þá vaxtabyrðin af slíkum ráðstöfunum? Það væri fróðlegt að fá að sjá. Eða halda menn að það kosti ekki neitt að konvertera slíkum lánum? Halda menn að það kosti ekkert fé að gera slíkar breytingar? Það væri mjög fróðlegt að sjá reiknað út hvað áætlað er að slík konvertering á lánum mundi kosta ef hún væri fáanleg, sem ég er alls ekki viss um. Í þriðja lagi minntist hæstv. ráðh. réttilega á það að þegar rætt er um framleiðslukostnað á orku, þá er bara um að ræða reiknitölur, bara samanburðartölur sem verkfræðingar reikna út til þess að meta hagkvæmni tveggja ólíkra virkjana. En þessar kostnaðartölur, þessar samanburðartölur hafa bókstaflega ekkert með rekstur virkjunarinnar að gera að öðru leyti, eins og best sést á því að það er hrein firra að halda því fram að söluverð á orku verði eitthvað nálægt þessum útreiknaða framleiðslukostnaði. Þegar fyrir liggur að greiðslubyrðin á selda kwst. er 8.03 kr., þá er alveg fráleitt að halda því fram að hægt verði að selja orkuna eitthvað nálægt þessu útreiknaða viðmiðunarverði á framleiðslukostnaði orkunnar, sem er kr. 1.80. Það er gersamlega út í hött. Það má einnig vel vera, sem hæstv. ráðh. segir, að það vanti tillögur sérfræðinga. Ég er nú ekki alveg sammála um það, vegna þess að hér liggja fyrir grg. bæði frá Orkustofnun og fimm sérfræðingum við þá stofnun þar sem mjög er varað við því að halda áfram að óbreyttum aðstæðum. Grg. Orkustofnunarinnar semja þeir Guðmundur Pálmason, Kristján Sæmundsson, Karl Ragnars, Axel Björnsson og Ingvar Birgir Friðleifsson. Auk þess bætast við 4 aðrir sérfræðingar Orkustofnunar sama sinnis. Þetta eru þeir menn sem hv. þm. Stefán Jónsson segir, að séu smádjöflar, - smádjöflar sem séu að veitast að þessum kentárum í Kröflunefnd, eins og hann lýsir þeim, og ríða þeim á slig. Þetta eru smádjöflarnir, og ég veit ekki betur en a.m.k. einn af þessum svokölluðu smádjöflum, sé flokksmaður hv. þm. og hafi flutt gagnrýni sína í málgagni þessa hv. þm., Þjóðviljanum. Þá vil ég einnig vekja athygli á því, að þó að ýmislegt hafi komið fram í þessum umr. er enn ósvarað öllum þeim meginspurningum sem komu fram frá mér, frá hv. þm. Braga Sigurjónssyni og frá hv. þm. Vilborgu Harðardóttur. Öllum þeim upplýsingum, sem við komum fram með og óskuðum skýringar á, er enn ósvarað. Við höfum spurt um hvort greiðsluáætlun hafi verið samin fyrir Kröflu og hverjar séu tölur hennar. Það hefur ekki komið fram enn, hvorki frá Kröflunefnd, sem hefur þó sent hingað fulltrúa upp í ræðustól í annað hvert sinn sem hér hefur maður talað, né heldur frá hæstv. ráðh., þannig að af þessu getum við ekki annað markað heldur en að engin greiðsluáætlun sé til. Við höfum spurt um rekstraráætlun fyrir þessa virkjun. Við höfum ekki fengið neitt svar við því. Hv. þm. Ragnar Arnalds var eitthvað að tala hér áðan um að það væri búið að reikna út þessar viðmiðunartölur sem hæstv. iðnrh. lýsti svo áðan að verkfræðingar notuðu sem samanburðartölur á hagkvæmni ólíkra virkjana. Þetta hefur ekki nokkurn skapaðan hlut með rekstraráætlun að gera - ekki nokkurn skapaðan hlut og er henni gersamlega óviðkomandi. Eða ætlast hv. þm. til þess að menn trúi því, að upphaf þessarar rekstraráætlunar miðist við það þegar virkjunin er komin í full not? Hver er rekstraráætlun fyrir árið 1977? Hver er rekstraráætlun fyrir árið 1978? Það er ekki gert ráð fyrir því að virkjunin sé komin í full not fyrr en árið 1980. Miðast upphaf rekstraráætlunar Kröflunefndar við árið 1980? Hefur engin rekstraráætlun verið samin fyrir árin 1977, 1978, 1979 og árið 1980? Eða ætla þeir sér ekki að byrja að framleiða orku frá Kröflu fyrr en hún getur framleitt þær 120 eða 130 gwst. sem hún á að skila á ári? Þetta er gersamlega út í hött. Þetta er engin rekstraráætlun. Það sér hver einasti heilvita maður. Þá viku þeir hv. þm. Ragnar Arnalds og hæstv. iðnrh. einnig að því sem ég ræddi um stærð virkjunarinnar. Hv. þm. Ragnar Arnalds talaði um það hvaða máli skiptu 5 mw., þó að afl einnar virkjunar væri 5 mw. meira en Alþ. hefði samþykkt. Hvað munar um 5 mw. í allri orkuvímunni? Það verður bara eins og blóðmörskeppur í sláturtíðinni og menn ættu ekki einu sinni að hafa orð á svona smáræði. Þetta getur nú numið allt að 15 mw. sem farið er fram úr leyfilegri stærð þessarar virkjunar, og það er hvorki meira né minna en allt uppsett vatnsafl á Austfjörðum. Það er hvorki meira né minna, þessi blóðmörskeppur í sláturtíðinni, heldur en allt uppsett vatnsafl á Austfjörðum. Þetta telur hv. þm. að skipti ekki nokkru máli, engin ástæða til þess að gera aths. við slíka hluti, þó að engin heimild sé frá Alþ. fyrir að gera slíkt. Ég verð að viðurkenna það fúslega að röksemd hæstv. ráðh. er miklu meira sannfærandi heldur en þessi, enda lá í hans orðum viðurkenning á því að ég færi með rétt mál um það að hér væri verið að fara fram hjá lögum, verið að brjóta lög, verið að vinna verkefni sem engin lagaheimild væri fyrir. Hæstv. ráðh. sagði að það væri enn tími til þess að kippa þessu í liðinn, vegna þess að ekki væri enn búið að setja niður síðari vélina. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., það er enn hægt að kippa þessu í liðinn með því að hækka heimildina í lögum. En hvað skeður ef Alþ. fellir slíka breytingu og búið er að festa kaup á vélinni til þess að framleiða allt þetta afl sem ekki er lagaheimild fyrir? Þá er ég ansi hræddur um að sú vél mundi þurfa að bíða nokkuð lengur í pakkhúsi norður á Húsavík heldur en áætlað er í dag, og hver ætti þá að borga það tjón sem af því hlytist. Í orðum hæstv. ráðh. lá sem sé viðurkenning á því að þarna væri rétt mat hjá mér, að lög hefðu verið brotin með þessari framkomu.  Eitt verð ég þó að segja hv. þm. Jóni G. Sólnes til mikils hróss. Það er það, að auk þess að vera duglegur maður er hann mjög hygginn, því að það er vissulega hyggilegt, eins og á stendur, fyrir þá Kröflunefndarmenn að beita hv. þm. Ragnari Arnalds, formanni Alþb., fyrir síg hér á Alþ. og gera hann að helsta málsvara Kröflunefndar. Þetta er herbragð sem mundi vel hafa sæmt góðum hershöfðingjum, líkt og Napóleon sáluga, og ber þess vott að Jón G. Sólnes er meira en duglegur, hann er klókur líka. Það var sagt í vetrarstríðinu milli rússa og finna, - svo að maður fari nú alveg rétt með og allir skilji við hvað er átt, þá er það styrjöldin sem hv. flokksbræður Ragnars Arnalds samþykktu að finnar hefðu ráðist á rússa - 



Herra forseti. Aðeins örstutt aths. Ég ætla nú ekki að fara að skemmta skrattanum með því að jagast hér við hv. þm. Ragnar Arnalds, við getum gert það annars staðar ef þörf er á. 



Herra forseti. Út af þessari fsp. þm. vil ég taka það fram, að í þeirri orkuspá, sem ég lýsti hér, þar sem fyrri vélasamstæða Kröflu væri fullnýtt á árinu 1978 og síðari vélasamstæðan á árinu 1982, er ekki reiknað með nýrri stóriðju.



Herra forseti. Ég þarf nú líka að hleypa af dampi, þó að það verði ekki annar eins og í sambandi við Kröflu. Ég hef leyft mér hér ásamt 4 öðrum þm. að bera fram till. til þál. á þskj. 401. Till. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um nú þegar, að gerð verði ítarleg athugun á stöðu hafnarsjóða á landinu. Skal sú athugun beinast sérstaklega að: 1. Hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði hafnarmannvirkja. 2. Mismunandi aðstöðu hafna vegna náttúruskilyrða. 3. Arðsemi hafna með tilliti til framleiðslu og verðmætasköpunar. 4. Sérstökum ráðstöfunum til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða sem verst eru settir, sbr. bráðabirgðaákvæði gildandi laga um Hafnabótasjóð. Athugun þessi skal enn fremur fela í sér endurskoðun á lögum um landshafnir. Niðurstöður og till. skulu liggja fyrir við upphaf næsta þings.“ Ég hygg að öllum þeim, og þá ekki hvað síst hv. alþm., sem þekkja nokkuð til vandamála íslenskra hafna í dag, sé það vaxandi áhyggjuefni hve bág fjárhagsleg afkoma hafnarsjóðanna er orðin íþyngjandi viðkomandi sveitarfélögum. Mörg þeirra, þótt fámenn séu, skila þó þjóðarbúinu drjúgum tekjum í útfluttum sjávarafurðum, vissulega margfalt meiri tekjum hlutfallslega heldur en íbúatala þeirra segir til um. Það er staðreynd að við hina hraðstigu aukningu á fiskiskipaflota okkar á undanförnum árum, stærri og rúmfrekari skip, þá hefur hafnaraðstaðan ekki verið bætt að sama skapi. Kemur þar vafalaust hvort tveggja til: skammsýni og fyrirhyggjuleysi annars vegar og hins vegar skortur á fjármagni. Má benda á að meðan opinber fjárhagsfyrirgreiðsla til kaupa á fiskiskipum hefur numið allt að 95% af kaupverði skipanna hefur ríkisframlag til hafnarmannvirkja til skamms tíma numið 40%, eða fram til 1. jan. 1974, að sú hlutdeild ríkisins var aukin í 75%. Á meðan varið var 20 milljörðum kr. til skipakaupa, 40 skipa, var andvirði tveggja skipa, tveggja skuttogara, varið til hafnargerða. Nýjar framkvæmdir vegna fleiri og stærri skipa hafa dregið til sín stærstan hluta fáanlegs fjármagns, en viðhald eldri hafnarmannvirkja hefur verið vanrækt, svo að víða horfir nú til hreinna vandræða. Engan veginn vil ég gera lítið úr þeirri miklu atvinnubót, sem hinn fríði floti nýrra skuttogara hefur verið okkur síðan hann kom til. Þessi skip hafa orðið byggðarlögum um allt land sannkölluð lyftistöng. Hitt er þó augljóst mál, og það sjáum við betur nú eftir á, að hyggilegra hefði verið og nauðsynlegt að huga betur jafnframt að bættum hafnarskilyrðum, þó svo að við hefðum keypt togaranum færra. Nú þegar þrengst hefur í búi og horfur eru á að takmarka þurfi a.m.k. í bili sókn íslenskra fiskiskipa á miðin við strendur landsins, sem eru þar að auki í hers höndum í bókstaflegum skilningi, þá verður vandi fiskihafna okkar við stór ólokin verkefni meiri en nokkru sinni fyrr. Það er því knýjandi nauðsyn að leitað verði nýrra úrræða til að hlutaðeigandi sveitarfélögum verði léttar þær óviðráðanlegu byrðar sem sýnt er að mörg þeirra fái ekki öllu lengur risið undir, eigi þau ekki á annað borð að gefa upp á bátinn önnur verkefni sem þau þurfa að sinna, og þau eru hreint ekki svo fá. Ég þarf ekki að útlista það nánar, svo augljóst sem það er. Í grg. með till. er vísað sérstaklega til tveggja skýrslna sem unnar voru af Gylfa Ísakssyni verkfræðingi á vegum Hafnasambands sveitarfélaga. Mikinn fróðleik og upplýsingar er þar að finna um afkomu hafnarsjóða undanfarin tvö ár. Er jafnframt bent á í grg. að þannig liggi fyrir nú þegar miklar og trúverðugar upplýsingar sem flýtt gætu athugun þeirri, er till. fer fram á, og um leið ákvörðunum af hálfu ríkisvaldsins um ákveðnar aðgerðir í þessum málum. Kemur m.a. fram í þessum skýrslum og þá einkum í hinni seinni þeirra, sem var unnin í lok síðasta árs, að hækkun á hlutdeild ríkisins í stofnkostnaði hafna úr 40% í 75%, ásamt gjaldskrárhækkun, er tók gildi á fyrra helmingi ársins 1975, hefur engan veginn reynst fullnægjandi til að rétta við fjárhag hafnarsjóðanna sem hefur greinilega farið versnandi frá árinu 1973 er afkomu þeirra flestra var viðunandi. Hún er þó allmismunandi eftir höfnum, yfirleitt betri hjá hinum stærri kaupstöðum, svokölluðum blönduðum höfnum sem hafa verulegar tekjur af vörugjöldum ásamt aflagjöldum fiskiskipa. Þó hafa vörugjöldin yfirleitt farið minnkandi, þar sem vörumagn, sem fór um hafnirnar, minnkaði milli áranna 1974 og 1975. Hjá fiskihöfnunum hins vegar, þar sem lítið er um skipakomur og vöruflutninga, og einnig á hinum smærri stöðum, færri gjaldendur til sveitarfélagsins, þar er afkoman sýnu lakari. Hvað verst staddar eru í dag Bolungarvík, Neskaupstaður, Ólafsfjörður, Patreksfjörður, Sandgerði. Siglufjörður og Vopnafjörður. Hækkun aflagjalda, t.d. úr 1 í 1.5%, mundi vafalaust styrkja hafnarsjóðina, en hætt við að greiðendum aflagjaldanna, þ.e. eigendum fiskiskipanna, yrði slík hækkun um megn. Aflagjaldið mun vera nokkuð mismunandi frá einni höfn til annarrar, en 1% er sú tala, sem gengið er út frá í reglugerð hafna. Til almennra tekna hafnarsjóða teljast skipagjöld og vörugjöld, þar með talin bryggjugjöld, lestargjöld, fjörugjöld og aflagjöld, eða almennt talað öll þau gjöld sem höfnin leggur á skip og vörur vegna umferðar eða notkunar hafnarinnar. Til almennra rekstrargjalda teljast öll rekstrargjöld önnur en fjármagnsgjöld, þ.e. vextir og afskriftir og þau rekstrargjöld er rakin verða til sérstakrar þjónustu eða sérstaks rekstrar, svo sem hafnsögu, vatnsveitu, voga, krana o.fl. Það hefur komið í ljós að ýmis þjónusta, sem hafnirnar veita, er rekin með miklu tapi, og virðast gjaldskrár fyrir þessa þjónustu alls ekki hafa fylgt almennu verðlagi í landinu undanfarin ár, sem sjá má af því, að gjaldskrár fyrir hafnsöguþjónustu hækkuðu ekkert frá árinu 1971 til 1975. Virðist eðlilegt að gjaldskrár fyrir ýmsa sérþjónustu hafna séu miðaðar við það að tekjur af þeim standi undir útlögðum kostnaði. En þessi hlið málsins, rekstur hafnanna, skiptir þó engan veginn sköpum um afkomu þeirra. Það er fyrst þegar kemur að framkvæmdahliðinni sem kárna tekur gamanið. Það er í stuttu máli algerlega óraunhæft að ætla hinum smærri fiskihöfnum að standa að 1/4 hluta á móti ríkinu undir fjármögnun framkvæmda upp á tugi og hundruð millj. Lántökur á lántökur ofan þýða að sjálfsögðu sívaxandi skuldabyrði, ekki síst ef lánin eru vísitölu- eða gengistryggð, og verður viðkomandi sveitarfélögum fullkomlega ofviða að ráða við. Þegar vaxtagjöld ein nema orðið 32% af heildartekjum hafnarinnar og afborganir af föstum lánum 27% má glögglega sjá í hvert óefni er komið. En þessar tölur eiga við um þær 15 hafnir, sem tilteknar eru á fskj. með till. Þar kemur einnig fram að greiðsluhalli viðkomandi hafnarsjóða nemur allt að þriðjungi álagðra útsvara sveitarsjóðs í einstaka tilfellum. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að í tölum í fskj. yfir greiðsluafkomu hinna 15 hafna á árunum 1973 og 1975 er ekki reiknaður þar með hluti hafnanna í framkvæmdakostnaði, heldur aðeins rekstrargjöld, vextir og afborganir. Hér er okkur greinilega mikill og vaxandi vandi á höndum sem nauðsynlegt er að bregðast við svo skjótt sem auðið er af fullkomnu raunsæi. Það er ekkert einkamál hinna aðþrengdu sveitarfélaga sem í dag eru að sligast undir skuldabyrði hafnanna sem óumdeilanlega eru farvegur okkar meginþjóðarverðmæta er öll þjóðin nýtur góðs af. Með þá staðreynd í huga er ekki óeðlileg sú hugmynd, sem fram hefur komið, að ríkið stæði að fullu undir stofnkostnaði fiskihafna, en sveitarfélögin sæju um reksturinn. Hafnabótasjóður sem fjárhagslegur bakhjarl hafnarsjóðanna veldur engan veginn lengur því hlutverki sínu. Það er því í rauninni næsta gagnslítið að vitna í bráðabirgðaákvæði gildandi laga um sjóðinn sem gerir ráð fyrir sérstökum ráðstöfunum til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða sem verst eru settir, Til þess er fjárhagsgeta hans of takmörkuð með tilliti til hinna stórauknu verkefna hans. Samkv. lögum sjóðsins, 20. gr., eru tekjur hans í fyrsta lagi árlegt framlag ríkissjóðs sem nemur 12% af framlagi til hafnarmannvirkja og lendingarbóta á fjárl. hvers árs, en þó aldrei lægra en 30 millj. kr. Í öðru lagi eru tekjur af starfsemi sjóðsins. Og þá er sjóðnum samkv. 21. gr. laganna heimilt að taka lán til starfsemi sinnar, innanlands eða utan, allt að 350 millj. kr. árlega,, og er ríkissjóði heimilt að ábyrgjast þau lán. Á fjárl. yfirstandandi árs er framlag ríkisins til sjóðsins 82 millj. 152 þús. kr. Og í dag, er aðalframkvæmdatíminn við hafnarframkvæmdir fer í hönd, mun innistaða í sjóðnum nema 150 millj. kr. samkv. upplýsingum frá hafnamálastjóra nú á dögunum. Augljós nauðsyn er á að sjóðnum verði eftir einhverjum leiðum, væntanlega þá með breytingu á lögum hans, tryggðar auknar árvissar tekjur til þess að hann geti sinnt sínu mikilvæga hlutverki sómasamlega. Af erlendum lántökum og skuldasöfnun við útlönd höfum við meira en nóg í bili. Í niðurlagi till. er farið fram á endurskoðun á lögum um landshafnir, en þær eru nú þrjár á landinu: Þorlákshöfn, Keflavík-Njarðvík og Rifshöfn á Snæfellsnesi. Sérstök lög hafa verið sett um hverja þessara hafna fyrir sig. En öllum er þeim það sameiginlegt að ríkissjóður stendur að öllu leyti undir stofnkostnaði hafnanna og rekstrinum einnig, svo lengi sem lögin eru í gildi. Ekki skal það dregið í efa, segir í grg., að brýna nauðsyn hafi á sínum tíma borið til að ríkissjóður hlypi svo myndarlega undir bagga með þeim byggðarlögum sem þarna eiga í hlut. Þannig mun t.d. eldgosið á Heimaey hafa aukið verulega á þrýsting um hafnarbætur í Þorlákshöfn. Vandséð er engu að síður hvernig réttlæta megi að þessar þrjár hafnir einar allra íslenskra hafna búi um aldur og ævi við slík forréttindi og þá um leið óhjákvæmilega á kostnað allra hinna sem berjast í bökkum og eru sumar hverjar, eins og ég hef þegar bent á, bókstaflega að sliga hlutaðeigandi sveitarfélög. Ég fæ ekki séð að það séu haldbær rök að benda á að framkvæmdir við landshafnir séu fjármagnaðar af sérstöku erlendu lánsfé utan fjárl. Að sjálfsögðu koma þessi erlendu lán inn sem hluti af því heildarfjármagni sem við höfum úr að spila til hinna ýmsu framkvæmda, og hætt er við að við þurfum að standa skil á þessum lánum fyrr eða síðar með innlendu aflafé sem hinir nauðstöddu hafnarsjóðir hefðu fulla þörf fyrir. Elstu landshafnalögin um Rif á Snæfellsnesi eru nú orðin rúmlega aldarfjórðungsgömul, lögin um Keflavík-Njarðvík 20 ára og um Þorlákshöfn 10 ára. Á fjárlögum þessa árs nemur framlag ríkissjóðs til almennra hafna yfir allt landið 675 millj. kr. að viðbættum 10 millj. til ferjubryggna. Framlag til landshafnanna þriggja ásamt afborgunum af lánum til þeirra nemur hins vegar 600 millj., þar af 375 millj. til Þorlákshafnar einnar, en þar var unnið á s.l. ári fyrir 700 millj. kr., - þ.e.a.s. í einni höfn var unnið fyrir 700 millj. kr., en framkvæmdafé á s.l. sumri til allra almennra fiskihafna á landinu nam 950 millj. kr. Ég vona og ég mælist til þess að mér verði ekki lagt það út á verri veg sem öfund eða afbrýði í garð landshafnanna og fólksins, sem þar býr, þótt ég bendi á hið augljósa misræmi og mismunun sem hér á sér stað og ekki er stætt á að viðhalda öllu lengur. Sérstakar tímabundnar ráðstafanir í þágu þessara hafna hafa getað verið fullkomlega réttlætanlegar engu að síður, eins og ég hef þegar bent á. En það er nauðsynlegt að hér komi til endurskoðun á gildandi lögum um landshafnir með aukið jafnvægi fyrir augum. Ég vænti þess, að þessi till. fái góðar undirtektir og jákvæða og skjóta afgreiðslu hér á hv. Alþ. og verði afgreidd frá þinginu sem ályktun þess áður en þingi lýkur. Ég veit að margir hv. þm. auk okkar flm. till. hafa þungar áhyggjur af erfiðleikum hafnanna, og mér er einnig kunnugt um að hæstv. samgrh., sem þessi mál heyra undir og er því miður ekki staddur hér nú, hefur fullan skilning og góðan vilja til að bæta þar úr, og aðgerðir í þeim efnum mega ekki dragast. „Engum blandast hugur um það“, segir í niðurlagi grg. með till., „að góðar og traustar hafnir eru ein helsta undirstaðan undir atvinnulífi okkar íslendinga sem fiskveiðiþjóðar. Það varðar því miklu að svo vel sé að þeim búið sem við framast höfum efni á hverju sinni.“ Í till. er ekki farið fram á skipun sérstakrar n. til að framkvæma þá athugun sem um er talað. Eðlilegt er að ríkisstj. og viðkomandi rn. hafi frjálsar hendur um hvaða vinnubrögð verði viðhöfð og skipi þá til starfa sérstaka n. ef þurfa þykir. Alla vega tel ég eðlilegt og sjálfsagt að haft verði samráð og samvinna við Hafnasamband sveitarfélaga sem, eins og ég sagði hér áðan, hefur haft frumkvæði um ítarlega skýrslugerð um fjárhagsstöðu hafnarsjóðanna og ýmsar ábendingar til úrbóta, þannig, eins og ég hef áður bent á, að það ætti ekki að þurfa ýkjalangan tíma til viðbótarathugana áður en taka megi ákvörðun um með hvaða hætti verði leyst úr hinum geigvænlegu erfiðleikum hafnarsjóða og um leið verði að sjálfsögðu horft til framtíðarskipunar þessara mála. Ég vil svo, herra forseti, mælast til þess að umr. um till. þessa verði frestað og að umr. lokinni verði henni vísað til góðfúslegrar og röggsamlegrar afgreiðslu fjvn.



Þessi fundur er síðasti fundur fyrir páskafrí, og því leyfi ég mér að óska öllum hv. alþm. og starfsfólki Alþingis gleðilegrar hátíðar. Næsti fundur verður að öllum líkindum haldinn mánudaginn 26. þ.m.