Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Sigurðsson) Áður en jeg sný mjer beint að frv. því, sem hjer liggur fyrir, verð jeg að drepa á nokkur atriði í undanfara þess. Haustið 1922 gerði Samband ísl. samvinnufjelaga þá fyrstu tilraun, sem gerð hefir verið með að senda kælt kjöt til Englands. Var kjötið sent með Íslandi, en þessi tilraun mishepnaðist, af því að vjelarnar voru ekki í lagi. Önnur tilraun var gerð 1923. Voru þá sendir 1719 kroppar af kældu kjöti. Nokkuð af kjöti þessu skemdist á leiðinni og sumt var fryst þegar til Englands kom. Verð kjötsins í Englandi varð, að frádregnum kostnaði: fryst kjöt kr. 1.42 pr. kg., en kælt kjöt kr. 2,32 pr. kg. Nettóverð hjer heima var þá kr. 1,90 pr. kg. Á sama tíma var útborgað verð á saltkjöti í kaupfjelögunum hjer kr. 1.00–1.10. Enn var gerð tilraun 1924 og sent kælt kjöt með Gullfossi. Verðið á því kjöti varð, að frádregnum kostnaði, innlendum og útlendum, kr. 1.47 pr. kg., en saltkjötsverð var á sama tíma kr. 1.30–1,35 pr. kg. Síðastl. haust var enn sent kjöt með Gullfossi. 420 skrokkar frá Reyðarfirði. Verðið, að frádregnum öllum kostnaði, varð kr. 1,50 pr. kg., en saltkjötsverð á sama tíma kr. 1,40 eða 1,45 pr. kg. Jeg skal taka fram, að í sumar var einnig gerð tilraun úr Borgarnesi, en hún mistókst, kjötið skemdist, svo að ekkert er á henni að byggja. Við þessar tilraunir er það að athuga, að upplýst er af fagmanni, að útbúnaðurinn í Gullfossi er ekki ætlaður fyrir kælt kjöt, heldur fryst. Það vantar dragsúg í kæliklefana til þess að kjötið geti haldist í æskilegu ástandi. Jeg hefi nú drepið á reynslu þá, sem þegar er fengin. Þessar þrjár aðaltilraunir virðast benda á, að fyrir kælt kjöt megum við vænta þess að fá hærra verð en fáanlegt er á norskum markaði, en að vandhæfi er á að flytja út kælt kjöt. Þú má vænta þess, að með betri útbúnaði og aukinni reynslu takist að yfirstíga þá örðugleika. Með útflutning á frosnu dilkakjöti hefir aðeins verið gerð ein tilraun, sú, er gerð var síðastl. sumar, og hefir komið skýrsla í blöðunum um þá tilraun. Jeg ætla að drepa á nokkur atriði. Fluttir voru út 6514 skrokkar. Meðalverð í Englandi var um 7,40 pence pr. enskt pund, og lætur nærri, að það sje kr. 1,45 pr. kg. Fyrir það, sem best seldist, fjekst rúml. 9 pence pr. enskt pund, sem samsvarar kr. 1,93 pr. kg. Þetta verð, sem kjötið seldist fyrir, er nokkru lægra en talið er á verðskrám, að frosið kjöt hafi kostað í Englandi um þetta leyti. En við það er að athuga, að Argentínu- og Nýja-Sjálandskjöt mun hafa verið selt lægra verði en verðskrárnar telja. Því verður ekki neitað, að þetta verð er lágt, en á það ber að líta, að okkar kjöt er óþekt á breskum markaði sem frosið kjöt. En á hinn bóginn verðum við að keppa um markaðinn við kjöt, sem Englendingar eru búnir að nota lengi, og þegar litið er á það, sem allkunnugt er, hve Englendingar eru fastheldnir við venjur sínar, er eðlilegt, að örðuglega gangi að koma á framfæri nýjum vörutegundum, og að það kosti bæði langan tíma og ítrekaðar tilraunir. Á þessari tilraun mun hafa orðið mikill halli, um 70–80 þús. kr., ef miðað er við saltkjötsverð. En þess ber að gæta, að kjötverð var óvenjulega hátt í Noregi, um 50% hærra en í fyrra, en kjötverð í Bretlandi 15% lægra en í fyrra, og lækkaði eftir því sem á leið. Ennfremur varð allmikill ófyrirsjáanlegur kostnaður við skipið, vegna viðgerða og tafa, og mun allur kostnaður við skipið hafa orðið um 48 þús. krónur. Þá bættist enn við, að kjötið kom til Englands mánuði seinna en áætlað var, og var þá kjötverð farið að falla að mun. En það er venjulega svo, þegar verðfall kemur, að besta varan gengur helst út, en óþekt vara eða sú, sem er í minni metum, situr þá á hakanum. Þetta er algengt lögmál, sem okkar kjöt hefir líklega orðið fyrir. Þetta er saga málsins í fáum orðum, og nú er eðlilegt að spyrja, hvað taka skuli til bragðs. Ástandið er þannig nú, að íslensk kjötframleiðsla er algerlega háð norskum markaði. En Norðmenn kappkosta að auka sem mest sína kjötframleiðslu. Í landbúnaðarblöðum þeirra má alstaðar sjá hvatningar til aukinnar ræktunar og fjölgunar búfjár. Yfirleitt keppa þeir að því að verða sjálfum sjer nógir. Norðmenn hafa sýnt okkur í tvo heimana með tolllöggjöf sinni, og þeir geta gert það aftur. Ekki þarf mikil snurða að hlaupa á þráðinn til þess, að það verði gert, því að víða í Noregi er óánægja út af því máli. - Eins og nú standa sakir er því fjölgun sauðfjár hjer á landi nær því útilokuð, því að meira framboð á kjöti til Noregs mundi lækka verðið. Á hinn bóginn hafa þegar verið gerðar þrjár tilraunir með útflutning á kældu kjöti, sem gefa góðar vonir. Tilraunin með frosna kjötið gefur enga ábyggilega reynslu. Á nú að halda þessum tilraunum áfram, eða á að láta óhöpp síðasta árs hræða sig og leggja hendur í skaut? Á að sleppa þeim möguleika að halda sæmilegu kjötverði, þó framleiðslan ykist? Stjórnin hefir svarað þessu fyrir sitt leyti. Frv. það, sem hjer liggur fyrir, er hennar svar, og jeg vil í nafni landbúnaðarnefndar tjá stjórninni eða atvinnumálaráðherra þakkir fyrir svarið. Einhverjum kann að koma til hugar, að betra hefði verið að fara aðrar leiðir, t. d. að halda tilraununum áfram með því að taka skip á leigu. Þar til er því að svara, að í 3 ár undanfarin hefir mjög verið leitast fyrir um leiguskip, og loks fjekst eitt, sem svo reyndist nær því ónothæft. Skip þau, sem buðust, voru flest of stór og þar að auki fengust þau ekki leigð nema miklu lengri tíma en okkur hentar. Á síðasta þingi var talsvert talað um, að ríkið sjálft ljeti byggja kæliskip og gerði það út. Jeg tel þá leið, sem þetta frv. fer, miklu aðgengilegri. Tillag ríkissjóðs er að vísu nokkuð hátt, en það er miðað við kostnað þann, sem liggur í kæliútbúnaðinum, og við hleðslurúm það, er skipið missir. Með þessu tillagi ætti að vera trygt, að ekki þyrfti að taka hærra flutningsgjald fyrir þessa vöru en aðrar, að viðbættum þeim kostnaði, sem fer til þess að halda kælivjelunum í gangi. Skip það, sem hjer um ræðir, á að verða af sömu stærð og Goðafoss og hafa sama hraða. Kæliútbúnaðurinn allur á að verða mjög vandaður. Það á að geta tekið 20–30 þús. kroppa eða 5–6 þús. fjár. Í einni lestinni getur það flutt kælt kjöt, annari frosið kjöt, þriðju lifandi fje, fjórðu ull o. s. frv. Það verður ágætt vöruflutningaskip og er ætlað að sigla á stærri hafnirnar. Það bætir því úr sárri þörf á tíðari beinum ferðum frá og til útlanda. Á hinn bóginn er ekki hægt að segja um, hve margvíslega nýja möguleika kæliskip getur opnað framleiðendum. Það má benda á að við erum eina þjóðin, sem hefir aðstöðun til þess að flytja kælt kjöt til Bretlands. Aðrar þjóðir flytja þangað fryst kjöt. Nautakjöt og lax verður oft verðlítið hjer, af því að ekki er hægt að koma því óskemdu á góðan markað og ýmislegt fleira mætti nefna. Það var oft talað um það, þegar höfnin hjerna var bygð, hve mikla nýja möguleika hún mundi skapa fyrir verslun og útgerð, og þær vonir hafa víst ræst. Það er nú talað um, að nýjar auðsuppsprettur svo að segja opnist, ef járnbraut væri lögð austur yfir heiði. Með þessu frv. er líka verið að opna nýjar leiðir, og jafnvel nýjar framleiðslulindir, ekki handa einni eða tveimur sýslum, heldur öllum framleiðendum. Jeg vona, að þetta fyrirtæki verði til blessunar landbúnaðinum og sjávarútveginum einnig. En reynslan sker úr, hvort við berum gæfu til að nota þetta tækifæri.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg þakka hv. landbn. fyrir flutning þessa frv. Jeg skal geta þess, að ástæðan fyrir því, að það er fram komið, er m. a. sú, að Eimskipafjelagið hefir nú um nokkurn tíma langað til að koma sjer upp nýju millilandaskipi. Hefir það orðið að leigja skip vissa tíma ársins til þess að geta fullnægt flutningsþörfinni. Jeg átti tal við forstjóra fjelagsins og spurði hann, hvort ekki mundi fást samkomulag um kælirúm í þessu nýja skipi. Hann tók því fremur dauflega þá. Af því fjelagið væri illa stætt, gæti það varla bygt nýtt skip fyr en goldnar væru gamlar skuldir, en það yrði ekki fyr en í árslok 1927, og þá ekki kostur á að fá nýtt skip fyr en á árunum 1928–'29. En hann ljet þá í ljós, að ef stjórn fjelagsins gæti gengið inn á að byggja nýtt skip, þá væri hann með því, að það hefði kælitúbúnað, ef ríkið kostaði það að einhverju leyti. Og árangurinn af þessum samningaumleitunum liggur fyrir í frv., svo að jeg þarf ekki að fara út í það frekar. Annars hefir hv.frsm. landbn. (JS) skýrt nákvæmlega frá þessu máli. En jeg verð að herða á því atriði, sem hann mintist á, að jeg álít, að ríkissjóður komist hjer að þeim bestu kjörum, sem hægt er að fá. Jeg er í engum efa um, að málið verður ekki látið sofna, því að það er framtíðarmál. En reynslan hefir sýnt okkur, að þessi aðferð, að leigja skip, er erfið. Á síðasta hausti voru kjörin óhæfileg. En að þeim var gengið einungis vegna þess, að verið var að gera tilraun um verð á okkar kjöti frystu á breskum markaði. Einmitt vegna þessara vondu leigukjara og vegna þess, hve skipið var óhentugt og lítið, þá varð svona geysimikill skaði á þessari tilraun. Og jeg þykist sjá fram á, að ef þetta ráð er ekki tekið, sem í frv. ræðir um, þá fáum við fleiri blóðtökur líkar. Þetta fje, sem um er að ræða, er lagt fram í eitt skifti fyrir öll. Og eins og hv.frsm. (JS) tók fram, þarf fjelagið ekki að reikna hærra flutningsgjald af kældum vörum en öðrum vörum, af því að tillit var tekið til þess rúms, sem kæliútbúnaðurinn tekur, þegar framlag ríkissjóðs var ákveðið. Þar sem þetta frv. er komið frá nefnd, skilst mjer það ekki þurfa að fara til nefndar aftur, en vil mælast til þess, að það fái góðar undirtektir og frv. geti orðið að lögum á þessu þingi.

Tryggvi Þórhallsson Jeg ætla aðeins að segja örfá orð, til þess að láta í ljós mína mjög miklu gleði yfir því, að þetta mál er þannig borið fram nú, og tjá hv. landbn. þakkir fyrir það, að hún hefir borið málið fram. Það er ekki nema rúmt ár síðan milliþinganefndin í kæliskipsmálinu skilaði áliti sínu. Það var mjög ánægjulegt fyrir minni hl. þeirrar nefndar, að Nd. tók til greina allar till. hennar, nema einmitt þennan lið, sem nú er borinn fram. Það var sem sje lögð áhersla á það í minni hl. að útvega skip í þessum tilgangi í hendur landsmönnum. Nú þykist jeg sjá af öllu, að nú muni það verða gert. Jeg býst við, að þessi leið, sem landbn. hefir stungið upp á og samningar hafa staðið um milli stjórnarinnar og Eimskipafjelagsins, sje mjög heppileg leið. Og jeg tek undir með hv.frsm. landbn., að óska, að þetta megi verða landbúnaðinum til gagns. Þó að fjárhæðin sje stór, þá geri jeg ráð fyrir, að engum vaxi hún í augum engum, sem sannfærður er um það, að þetta er eitt af þeim stóru sporum til þess að lyfta landbúnaðinum.

Frsm. (Sigurjón Jónsson) Eins og getið er um í greinargerð fyrir þessu frv., þá er það flutt af sjútvn. eftir tilmælum hæstv. atvrh. (MG). En ástæðan fyrir því, að frv. er fram komið, er sú, að okkur vantar tilfinnanlega menn, sem fullnægja skilyrðum til þess að geta orðið vjelstjórar samkv. lögum frá 1915. Í þeim lögum er stjórninni gert heimilt að veita undanþágu frá skilyrðum laganna. Vissum skilyrðum verður auðvitað að fullnægja, en stjórnin getur veitt undanþágu undan sumum og gefið bráðabirgðaskírteini til eins árs í senn. En þessi heimild var tímatakmörkuð og er nú útrunnin, að nokkru fyrir 4–5 árum, en að fullu 1925. Árið 1915 er það auðsjáanlegt, að þingið hefir ætlast til þess, að þegar komið væri fram á árið 1925, myndi vera nóg af vjelstjórum til í landinu. Þess vegna voru lögin þannig útbúin, að heimildin gilti ekki lengur. En raunin er önnur, því að það vantar líklega nú sem stendur um 1/3 þeirra vjelstjóra, sem við þurfum að nota fyrir flotann, ef við ættum að fylgja strangt fram þeim skilyrðum fyrir vjelstjóraskírteinum og rjettindum vjelstjóra. Mjer hefir talist svo til, að það væru til unt 80 gufuskip hjer á landi. Að vísu munu þau ekki vera öll í gangi, en þegar þau eru sem flest í gangi, þá verðum við annaðhvort að fá menn að, sem svipaða kunnáttu hafa og okkar vjelstjórar, eða veita okkar mönnum, sem til þessa starfs virðast hæfir, undanþágu. Eftir því, sem vjelstjórar hafa sagt mjer, þá eru það tiltölulega fá skip af fiskiflotanum, sem ekki hafa menn innanborðs með einhverja undanþágu. Þetta eru auðvitað ástæðurnar til þess, að hæstv. atvrh. hefir farið fram á, að ráðuneytinu sje áfram veitt heimild að veita mönnum undanþágu frá lögunum frá 1915. Fjölgun vjelstjóra hjá okkur nú um nokkur ár er alls ekki svo lítil. Árlega hafa bæst við í hópinn 8–10 manna. En flotinn okkar hefir aukist örar en sem því svarar, svo að það virðist altaf meiri og meiri hörgull á vjelstjórum. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið að þessu sinni, og sje ekki heldur ástæðu til, að málinu verði vísað í nefnd. En jeg mun biðja sjútvn. að athuga þetta mál til 2. umr., því að jeg er hræddur um, að undanþágurnar sjeu ekki nógu víðtækar, þurfi að vera víðtækari vegna þess, að vjelarnar í togurunum eru stærri nú síðusu árin. Jeg leyfi mjer svo að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg vil leyfa mjer að þakka hv. sjútvn., að hún hefir flutt þetta frv. Það hefir losað mig við nokkra fyrirhöfn. Jeg skal geta þess, að mjer þykir vænt um, að hv. nefnd vill athuga frv. betur milli umræðnanna. Því það má vel vera, að heimildin til undanþágu sje ekki nægilega víðtæk í frv. Jeg býst nú við, að aukning togaraflotans muni stöðvast, í bili að minsta kosti. En það er náttúrlega gott að hugsa vel fyrir framtíðinni. Og jeg verð að segja, að það er leiðinlegt fyrir stjórnina að hafa ekki næga heimild til undanþágu, þegar svo vill til sem nú, að það vantar 1/3 af vjelstjórum með prófi í landinu. Það er ekki ábyrgðarlaust fyrir stjórnina að gefa undanþágu án þess að hafa beina stoð í lögum. Þess vegna legg jeg mikla áherslu á að frv. geti orðið að lögum á þessu þingi. Því að jeg er ekki alveg tryggur fyrir því, að ekki sje hægt að koma fram ábyrgð á lendur stjórnarinnar fyrir að veita undanþágu, sem ekki á vissa stoð í lögum, ef skipi vill eitthvað til. Jeg vona, að hv. Alþingi sjái nauðsynina á að fá frv. í gegn á þessu þingi. Því ekki getur það verið tilgangurinn að reyna að hefta, að 1/3 skipaflota landsins geti stundað þá atvinnu, sem hann er ætlaður til.