Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Finnur Jónsson) Allshn. hefur haft mál þetta til meðferðar og hefur litið svo á, að nokkur bót sé að samþykkt þess. Væri æskilegt, ef sett yrði á laggirnar sérstök stofnun, þar sem sérfræðingar gefa upplýsingar og leiðbeiningar um þessi mál. N. er á einu máli um að samþ. frv. óbreytt.



Þegar ég frestaði ræðu minni síðast, hafði ég rætt nokkuð uppruna dýrtíðarinnar og orsakir hennar, sem byrjuðu með því, að aðfluttar vörur hækkuðu í verði. Ég sýndi fram á, að þessi hækkun hefi stafað af vöruskorti í landinu að verulegu leyti. Ég vil endurtaka það, að það urðu mjög mikil átök um það í ríkisstjórninni milli flokkanna, hvort ætti að lina á innflutningshöftunum, sem ollu þessar í miklu verðhækkun. Út af því, sem hér hefur verið talað um ágreining í ríkisstjórninni í þessum málum, get ég ekki annað en borið sannleikanum vitni, og er mér kunnugt um, að ráðh. Sjálfstfl. sóttu fast, að linað væri á innflutningshöftunum og þeim létt af að verulegu leyti. En það er leitt til þess að vita, að ráðh. Alþfl. í ríkisstjórninni var sammála sjálfum dýrtíðarráðherranum um, að ekki væri hægt að létta af innflutningshöftunum og koma þannig í veg fyrir vaxandi dýrtíð. Annar þáttur þessara dýrtíðarmála var hin öra verðhækkun á innlendri framleiðslu. Á Alþ. 1941 voru samþ. lög, sem áttu að gera stjórninni það kleift að halda dýrtiðinni niðri. Það voru samþ. lög, sem heimiluðu að halda verðlaginu niðri á öllum innfluttum vörum og ýmiss konar iðnaðarvörum, sem unnar eru úr innlendum og erlendum efnum, en ríkisstjórnin hefur gert sáralítið í þessu. Það er ekki hægt að kenna Alþ. eða almenningi um þetta, heldur hefur ríkisstj. ekki haft lag á því að halda verðinu niðri. Síðan er boðað til aukaþings í haust, til þess að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar. Það er einkennilegt, að ríkisstj. skyldi finnast því þörf á því að kalla saman þing, eftir að hún hafði fengið jafnvíðtækar heimildir til að hefta dýrtíðina. Kom þá í ljós, að hún hafði engin önnur ráð en að hefta kaupgjaldið. Ég verð að segja; að mér þótti merkilegt að heyra, hvað fyrir mínum samstarfsmönnum vakti, þegar þeir komu til þings í haust. Mér virtist þá, að allir kæmu fram með kröfur um hækkun á framleiðslu og vinnuafli, hver fyrir sína stétt. Þeir, sem báru hag bænda fyrir brjósti, sögðu, að ekki fengist nógu hátt verð fyrir landbúnaðarvörur. Þeim, sem hugsa um iðnstéttirnar; finnst stórlega gengið á rétt þeirra og krefjast kauphækkunar. Þessi hópur manna átti svo að ráða niðurlögum dýrtíðarinnar á Alþ. Þá kom í ljós, að margir úr þessum hópi álitu, að dýrtíðin stafaði af of háu kaupi, og ekki laust við, að ríkisstjórnin væri sömu skoðunar. Nú var greinilega blandað saman orsök og afleiðingum. Það lá í augum uppi, að dýrtíðin stafaði af verðhækkun lífsnauðsynja, en hækkun á kaupgjaldi var afleiðing af þeirri dýrtíð. Því þingi lauk án þess að gerð væri nein lækkun á kaupi. Þá voru nokkur félög hér, sem vildu fá kauphækkun, og það virtist ekki vera svo stórvægilegt, að ástæða væri til að stofna til stórfenglegrar og nýstárlegrar löggjafar, sem var áður óþekkt hér. En rétt eftir að Alþ. var búið að láta þann vilja sinn í ljós, að það vildi ekki grípa inn í þessi mál, réðst ríkisstjórnin í að gefa út brbl., sem bönnuðu allar grunnkaupshækkanir. Ég veit ekki, hve mikið var reynt til þess að fara samningaleiðina, en mér þykir ósennilegt, að þurft hefði að fá löggjafavaldið til að taka hér í taumana, þar sem um tiltölulega fámenn félög var að ræða. Ég vil taka það fram, að þegar aðilar deila innan þjóðfélagsins, hefur þótt sjálfsagt að leysa deiluna með dómi óvilhallra manna, í staðinn fyrir að láta hnefaréttinn ráða og þann sterka kúga þann veika. Þegar þessi deila reis upp milli verkamanna og þeirra, sem fyrirtækjunum stjórna og reka, átti að útkljá deiluna á friðsamlegan hátt að dómi manna, sem allir aðilar gátu borið traust til, en mér virðist, að gerðardómnum sé ekki þannig fyrir komið. Í fyrsta lagi er ríkisstjórnin stærsti vinnuveitandinn hér á landi og hlýtur að vera mikið riðin við vinnudeilur. Þegar ríkisstj. á svo að skipa slíkan dóm, getur ekki hjá því farið, að hann hallist á hennar sveif. Ég hef því leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 73. Aðalkjarni hennar er sá, að reynt sé að tryggja það, að þessi gerðardómur sé óvilhallur, svo að fólkið viti, að hann dæmi á þann hátt, sem öllum aðilum er fyrir beztu. Það sé litið á málið eingöngu eftir réttlætistilfinningu og samkvæmt þeim gögnum, sem fyrir liggja, en alls ekki sem ofbeldisúrskurði annars málsaðilans eða neitt í þá átt. Fyrsta atriði brtt. er það, að hæstarétti skuli falið að nefna alla mennina í þennan gerðardóm, og þá getur hann vissulega heitið gerðardómur. Það hefur víst oftast verð venja, þegar mál eru lögð í gerð, þá tilnefna málsaðilar sinn manninn hvor, eða sína tvo mennina hvor, ef dómurinn er fimm manna dómur, og síðan er eitthvert hlutlaust vald fengið, til þess að skipa oddamanninn. Þetta tryggir það að vísu, að málsaðilar eiga kost á að skýra sín mál hvor um sig í ýtrustu æsar áður en dómsúrskurður er felldur. En sá galli er á þessu, að í raun og veru er það alltaf einn maður; sem kveður upp dóminn. Tveir menn frá hvorum málsaðila halda til hins ýtrasta fram kröfum sinna umbjóðenda, og þar er oftast nokkuð langt á milli. Það lendir þá á oddamanninum að skera úr. Þetta er því í raun og veru sama og dómsorð eins manns. En gerðardómur, sem væri byggður upp eins og ég hef lagt til í brtt. mínum á þskj. 73. yrði allur tilnefndur af óvilhöllum aðila, hæstarétti. Kunnugleiki á málinu á að vera alveg jafntryggður fyrir því, þó að í gerðardómnum séu ekki menn, sem tilnefndir eru af málsaðilum sjálfum, vegna þess að málin verða sjálfsagt sótt og varin af aðilunum fyrir dómnum. Alla þekkingu á málunum á þess vegna dómurinn að geta öðlazt, þannig að sjónarmið beggja aðila komi skýrt fram. Ég get nú ekki séð, og hef ekki heldur heyrt eitt einasta orð til rökstuðnings því, að betra að, að ríkisstjórnin skipi þennan dóm heldur w að hann sé skipaður af slíku óhlutdrægu og hlutlausu valdi, sem er hæstiréttur. Og ég vil þess vegna treysta því, að þó að ríkisstjórninni hafi þótt það brotaminna að nefna þessa menn sjálf í dóminn, þá muni hæstv. Alþ. líta svo á, að hin aðferðin sér réttlátari og skynsamlegri. því að sennilega er sú skoðun ríkjandi meðal hv. þm., að það sé betra, að þeir, sem dómunum eiga að hlíta frá þessum gerðardómi, séu sannfærðir um, að allt sé gert til þess að dómurinn sé réttlátur, heldur en að sá, sem dóminn kveður upp, sé umboðsmaður annars aðilans. Þar af leiðandi vænti ég, að þessi till. mín finni náð fyrir augum hæstv. Alþ., þó að n. sú, sem um málið fjallaði, hafi ekki enn þá látið í ljós, að hún muni aðhyllast hana. Getur verið, að n. geri það hér eftir, því að það getur verið, að ég láti að ósk hv. frsm. n. um að taka brtt. aftur til 3. umr. Annað höfuðatriði þessara brtt. er að taka út úr frv. ákvæðin um verðlag og kaupgjald. get ekki séð, að það sé rökrétt hugsun, að skipa málum í gerð, en banna svo gerðardómnum að úrskurða á annan veg en þann, sem fyrirfram er fyrirskipað: Ef dómur er hafður í máli, þá á. það auðvitað að fara óskorað undir dóminn. þar af leiðandi á ekkert að vera í þessari löggjöf, sem bannar hækkun kaups eða verðlags. Ég er algerlega sannfærður um, að þessi ákvæði geta ekki staðizt, og ég vil í því sambandi spyrja hv. allshn., hvort hún hafi leitað upplýsinga hjá gerðardómnum um það, hvernig þessi l. hafi reynzt í framkvæmdinni. Því að það er komin ekki svo lítil reynsla á þau. Og það væri viðkunnanlegast a.m.k. fyrir hv. allshn., áður en lon mælir með eða móti frv., að hafa kynnt sér það, hvernig þessi lagafyrirmæli hafa reynzt í framkvæmd, og a.m.k. hvort í þeim séu atriði, sem dóminum sýnist óframkvæmanleg, eins og mér þykir mjög líklegt, að verði reynslan. Þá er hér í þessum brtt. gert ráð fyrir því, að þegar kröfur um hækkun eða breyt. á kaupgjaldi eða kaupkjörum er að ræða, þá komi það undir gerðardóminn því aðeins, að ágreiningur sé um málið. Því að vinnuveitendur og vinnuþiggjendur geta orðið sammála um kauphækkun, sem ríkið mundi þó líta svo á, að yrði þess valdandi, að verðlag hækkaði eitthvað. En þetta er svo sjaldgæft og í svo smáum stíl, að ég sé ekki ástæðu til, að löggjafinn fari að gera sérstaklega ráð fyrir slíku. Hitt er venjan, að ágreiningur sé í slíkum tilfellum, ef menn vilja fá hækkað kaup sitt. Og eftir minni brtt. eiga breyt. á kaupgjaldi því aðeins að koma til úrskurðar gerðardóms, að ágreiningur sé um. Hins vegar tel ég sjálfsagt að binda sig við það, að þessi dómstóll fari ekki að ákveða kaup, nema ágreiningur sé um það milli þeirra, sem eiga að taka það, og þeirra, sem eiga að gjalda það. Af þessum brtt., sem ég hef getið um, leiðir, að út úr l. eigi að taka bannið við kauphækkun og verðhækkun, en leggja þau atriði undir úrskurð gerðardómsins. Einnig, að það verði að semja skrá um þær vörutegundir, sem þykja hafa þá þýðingu fyrir dýrtíðina í landinu, að verulegu máli skipti. og að ríkisstjórnin geti skotið því undir þennan gerðardóm, hvaða verð skuli á þessum vörum vera. Hv. þm. hafa sjálfsagt tekið eftir því, að ég hef skipt þessu niður þannig, að sumt af ákvæð um brtt. eru ákvæði aðeins um stundarsakir. Og hv. frsm. allshn. spurðist fyrir um það, hvaða þýðingu þetta hefði. Ég held, að það sé bersýnilegt, að það, sem meint er með þessu, er það, að fyrri hluti I. eigi eftir minni brtt. að vera eins og hver önnur venjuleg l., sem standa þangað til hæstv. Alþ. þóknast að breyta þeim, en hitt, sem eru ákvæði um stundarsakir og eingöngu bundin við stríðið, eigi einungis að standa meðan stríðið stendur og ekki lengur. hað er ekki ástæða til að ætla, að það þurfi að grípa svona harkalega inn í með verðlag á vörum, nema meðan verðlag er óeðlilegt og vöruskortur er í landinu o.s.frv. Þar af leiðandi eiga þessi ákvæði í síðari hluta brtt. minnar heima í bráðabirgðal. Hitt, fyrri hlutinn, er fyrirkomulag, sem löggjafinn á hverjum tíma á að skipa fyrir um, og á að hlíta sömu reglum og önnur l. þangað til löggjafanum þykir ástæða til að breyta því. Í raun og veru felst ekki annað í þessum brtt., þótt þær séu í mörgum liðum, heldur en þetta tvennt, að gerðardómurinn sé skipaður allur af hæstarétti, og í öðru lagi, að ekkert bann skuli vera í l. við hækkun kaups og verðlags. Svo er hitt meira formsbreyt., hvað ætlazt er til, að sé venjuleg löggjöf og hvað ákvæði um stundarsakir. Nú þykist ég vita, að þeir, sem eru á móti því, að nokkur l. séu sett um þetta efni, muni vera á móti þessum brtt., þ.e.a.s. móti öllu öðru en því, að löggjöfin um gerðardóminn verði afnumin. En hitt hefði ég haldið, að menn, sem vildi stuðla að því, að löggjöf um kaupgjaldsmál og verðlagsmál verði sem vægust og siðsamlegust á allan hátt, verði heldur með samþykkt þessara till., sem ég ber hér fram, heldur e n samþ. frv. í því formi - sem það er. Það mætti náttúrlega fara um það mörgum orðum, hvort þessi löggjöf er líkleg til þess að má tilgangi sínum. Það er alveg víst, að ef sá háttur verður hafður á um verðlag, sem hingað til hefur verið, að það er eingöngu miðað við álagningu í prósentum, þá verður sífellt ólag á verðlaginu. Ég gat um það í fyrri hluta ræðu minnar fyrir nokkrum dögum, að menn hefðu gert ýmislegt til þess af ásettu ráði, að vörur yrðu sem dýrastar í innkaupi. Þetta sýnir, þó að um einstök dæmi sé að ræða, að með því að ákveða álagninguna aðeins eftir prósent-tölu miðað við innkaupsverð, þá er þar með sköpuð hvöt hjá seljendum til að gera sem óhagstæðust kaup á vörum fyrir almenning. Og slíkt er hægt að gera, þegar vöruskortur er í landinu og svo að segja allt er seljanlegt. Um kaupgjaldið er alveg óhætt að segja það, að alveg eins og eftirspurnin eftir vörum skapar að mjög verulegu leyti verðið, hvað ítrekaðar tilraunir, sem gerðar eru til þess að halda vöruverðinu niðri, eins skapar eftirspurnin eftir vinnuaflinu að langmestu leyti kauptaxtana. Nú er ég ekki í neinum vafa um það, að þrátt fyrir þessi ákvæði, sem gerðardómurinn hefur upp kveðið, - og fer því fjarri, að ég áliti hann þýðingarlausan, ef hann er rétt byggður - þá hafi úrskurðir hans ekki komizt fullkomlega í framkvæmd. Því að ef þörfin knýr á, þá finna menn margar leiðir utan við l. Ég veit þess mörg dæmi, að menn vinna fyrir miklu hærra kaup heldur en taxta eftir úrskurðum gerðardómsins, sem stafar af því, að mönnum liggur mikið á að fá fólk, og finna þá einhverjar leiðir utan við kaupgjaldsákvæðin. Í mörgum tilfellum geta menn alls ekki hlýtt þessum ákvæðum. Ég veit, að menn, sem hafa gamla starfrækslu með fólki, sem hefur verið hjá þeim lengi, eiga á hættu að missa fólkið, ef þeir hækka ekki kaupið. Slíkum mönnum dettur ekki í hug að láta kaupa frá sér ágæta starfsmenn vegna þess að lagður hefur verið sami blindi mælikvarðinn á allt kaupinu viðkomandi, heldur hækka kaupið. En því fer þó fjarri, að ég sé á móti því, að slíkt gerðardómsfyrirkomulag geti haft nokkur áhrif í því að skapa skynsamlegt verðlag og kaupgjald. En það verður þó því aðeins, að þeir, sem eiga að beygja sig undir þetta, séu sjálfir sannfærðir um, að það sé réttlátt, sem gert er, dómstóllinn sé þannig byggður, að hann gæti réttar beggja aðila jafnt, og einnig, að löggjafinn ekki jafnframt skipi fyrir um þá hluti, sem ekki verða heftir með beinum l., heldur verða að hlíta lögmálum lífsins. Ég skal gjarnan verða við þeim tilmælum, sem mér skildust koma fram hjá hv. frsm., að brtt. þessar yrðu teknar aftur til 3. umr., og geri ég það hér með, en vænti þess þá, að hv. allshn. taki þær til athugunar og eigi þá tal við mig um efni þeirra og fallist á þær, ef hún eftir athugun álítur, að þær bæti fyrirkomulag laganna.



Síðan ég kvaddi mér hljóðs um þetta mál hér fyrir þrem dögum, hefur býsna margt verið sagt um þetta stóra mál. Mér þykir rétt að segja í nokkrum dráttum skoðun mína á því, af því að mér skilst, að það sé allverulegur ágreiningur, ekki einasta milli andstæðinga og meðmælenda þessara l. á þingi, heldur og þess utan. Það er óhætt að segja, að um þetta frv. eigi við hið fornkveðna, að „oft veltir lítil þúfa þungu hlassi“. Þessi bráðabirgðal. hafa klofið ríkisstjórnina og valdið margvíslegu umróti og ósamlyndi. Andstæðingar þessara l. kalla þau kúgunarl. og þrælalög. En sumir höfundar þeirra og formælendur telja þau hin ágætustu, öruggt ráð til að stöðva dýrtíðina, vernda gildi krónunnar o.s.frv. Aðrir telja gagnið að þeim 100%, hinir ógagnið 100%. - Ég hygg, að hvort tveggja sé fjarri hinu rétta. Það mun vera búið að skrifa fleiri greinar og halda fleiri ræður um hin svo kölluðu dýrtíðarmál en um nokkurt mál annað á síðustu árum. - Mikill hluti af öllu því skrafi er þannig vaxinn, að mér finnst ósamrýmanlegt við rökrétta hugsun, án þess þó að vera beinlínis rangt. Það er búið að skrifa fjölda greina í flest blöð landsins og halda ótal ræður á fundum í félögum og á hæstv. Alþingi um bölvun dýrtíðarinnar og þá hættu, sem af henni stafar að stríðinu loknu fyrir atvinnuvegi landsins, fyrir gildi peninga okkar, fyrir verkalýðinn, launafólkið og framleiðendurna. Um þetta er enginn ágreiningur milli manna og flokka, enda er í aðalatriðum flest satt, sem um þetta hefur verið sagt. En það má á sama hátt skrifa greinar og halda ræður í hundraðatali, þar sem enga setningu er hægt að hrekja, um bölvun stríðsins og þann háska, sem af því leiðir fyrir land okkar og heiminn allan. Hvort tveggja er í aðalatriðum hliðstætt. Þess vegna er það svo, að þegar menn eru að skamma Alþingi og ríkisstjórnina fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir dýrtíð hér í landi, þá gætu þeir hinir sömu með svipuðum rétti skammað ríkisstjórnina og Alþingi fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir stríðið eða fyrir að hafa ekki stöðvað það. - Það ætti þó öllum hugsandi mönnum að vera ljóst, að orsök dýrtíðarinnar er stríðið og viðskiptahöftin og ekkert annað. Hún fylgir stríðinu eins og myrkrið skammdegisnóttinni og snjórinn vetrarhríðunum. Það er því næsta undarlegt, þegar menn, sem eru bæði menntaðir og allvel greindir að eðlisfari, eru að tala um, að orsakir dýrtíðarinnar séu hækkun á verði á landbúnaðarvörum, hækkun á kaupgjaldi, hækkun á fiski, matvöru o.fl. - Þessi fyrirbrigði eru dýrtíðin sjálf, afleiðing stríðsins. - Verðhækkun á okkar fiski og okkar síldarvörum er, eins og gefur að skilja, vegna stríðsins, og það hafa engir undrazt það, af því að engan langar til að stöðva þá verðhækkun. En það er jafneðlilegt, að kaupgjaldið hækki, þegar atvinnan margfaldast og ekki er til vinnukraftur, sem samsvarar eftirspurninni. Því skyldu menn þá undrast það, að landbúnaðarafurðir hækki í verði um leið og framleiðslukostnaðurinn margfaldast? Allt eru þetta beinlínis afleiðingar af stríðinu, hættulegar afleiðingar, eins og orsökin er hættuleg: Menn spyrja stundum, þegar þeir eru að heimta stöðvun dýrtíðarinnar: Hvers vegna þarf dýrtíðin að aukast meira hér en í öðrum löndum? Þeir gera samanburð við nágrannalöndin, bæði stríðslöndin og önnur. - Þessu er auðavarað. Í engu landi um víða veröld er nú, svo að kunnugt sé, svipað ástand og hér hefur verið síðan landið var hernumið í maí 1940. Hér hefur dvalið fjölmennur her eins og síðar tveggja stórvelda. Hann hefur keypt vinnu landsmanna í miklu stærri stíl en atvinnuvegir okkar fámennu þjóðar þola og borgað hann hærra verði en nokkur dæmi finnast til áður í landinu um borgun fyrir erfiðisvinnu. - Jafnframt hefur herinn kostað til framkvæmda hér stórfé. Öll eyðsla hersins, sem hefur komið okkur Íslendingum til tekna, hefur verið töluvert meiri en sem samsvarar öllum okkar útflutningsverðmætum í beztu árum, sem komið hafa áður en þetta stríð byrjaði. Þetta er ekki borgað með innfluttum peningum, heldur seðlum sem þjóðbanki okkar er knúður til að gefa út meira og meira af, eftir því sem þörfin vex. Borgunin er tryggingarlaus og vaxtalaus innskrift í erlendan viðskiptareikning. Ég verð nú að segja það, að hugsunarháttur þeirra manna er næsta undarlegur, sem furða sig á því, þótt þetta auki dýrtíðina. Sama er að segja um það, þegar menn eru að fárast um það, að flutningsgjöld á vörum skuli ekki vera nú eins og fyrir stríð, þegar tryggingargjöld skipa, vara og manna hafet margfaldazt og meginhluta aðfluttrar vöru þarf að flytja frá Vesturheimi, en áður var aðflutt vara að mestu flutt frá Norðurlöndum. Orsök alls þessa er stríðið, afleiðingin sú dýrtíð, sem allir kvarta og bölsótast yfir. Í aðalatriðum hefur dýrtíðin því ekki verið á valdi Alþingis eða ríkisstjórnar. Það eru aukaatriðin, sem hægt er að stjórna. Við getum breytt tolla- og skattalöggjöf okkar og haft áhrif á dýrtíðina með því að veita þeim mikla peningastraum, sem dýrtíðin hefur í för með sér, í ákveðnar áttir. Þetta er líka tilgangur og stefna þeirra heimildarl., sem síðasta Alþingi samþykkti og ætlaðist til, að framkvæmd yrðu. Því miður voru þau lög of óákveðin og losaraleg. Þess vegna hefur farið svo sem raun er á. Það er augljóst, að flestir, ef ekki allir, sem tala og skrifa um dýrtíðina, festa augun við landbúnaðarafurðir okkar lands, kjötið og mjólkina. Flestir skilja nú orðið, að þetta eru þýðingarmestu matvörur allrar þjóðarinnar, en margir skilja ekki hót þá aðstöðu, sem framleiðendur þessara vara eiga við að búa. Þess vegna láta þeir sér til hugar koma, að þá sé hægt og réttmætt að kúga til að selja sínar vörur langt undir kostnaðarverði, það sé dýrtíðarráðstöfun, sem auðvelt sé að framkvæma. Slíkir menn telja það ekki miklu skipta, þó að fólkið sópist burt frá sveitaatvinnunni til bæjanna. Þeir halda, að hægt sé að framleiða nægilegt af landbúnaðarafurðum samt og halda þeim niðri á markaðinum. En þegar ekki reyndist nægileg mjólk til að fullnægja eftirspurninni hér í bænum um tíma í vetur, þá kom annað hljóð í strokkinn. Nú er það svo, að samkv. útreikningi kauplagsnefndar, sem verðlagsuppbótin er reiknuð eftir, þá verka kjöt og mjólkurvörur 50%. Þær verka jafnmikið og allt annað til samans. Þar er ákveðnasta sönnunin um gildi þessara vara fyrir notaþörf þjóðarinnar. þar sem þetta er miðað við Reykjavík. Það er því eigi að undra, þótt menn festi fyrst augun við þessar vörur, þegar þeir tala um afleiðingar stríðsins, dýrtíðina. Og það er ekki heldur furða, þótt menn veiti því athygli, að hærra kaupgjald þýðir hærra verð á mjólk og kjöti og hærra verð á þeim vörum hækki svo aftur vísitöluna og þar með kaupgjaldið. Út frá þeim útreikningi hefur svo sú hugmynd fengið fæturna, að það sé eitthvert allsherjarbjargræði að lögfesta verð á afurðum sveitanna og lögfesta kaupgjaldið. Þaðan var sprottið frumvarp framsóknarmanna, sem drepið var á síðasta aukaþingi. Það var tilraun til að stöðva dýrtíðina á kostnað bænda og verkamanna, tilraun, sem að nokkru leyti gat verið framkvæmanleg og að nokkru leyti ekki. Þessi tilraun, sem kemur fram í þessu frv., sem hér liggur fyrir, er að vísu miklu aðgengilegri en það frv. var, en þó að sumu leyti með svipuðum göllum. Í byrjun þings 1940 flutti ég frv. um 2 millj. kr. framlag úr ríkissjóði til verðuppbótar á kjöt og mjólk. Þetta var minnsta upphæð, sem ég gat hugsað mér til að byrja með, til þess að sætta deiluna milli framleiðslu og vinnu á þessu sviði. En menn býsnuðust yfir þessari till. minni og töldu það ægilega frekju að fara fram á 2 millj. úr ríkissjóði, og það af sparnaðarmanni. Slíkt þótti ekki taka neinum svörum. Fyrir árið 1940 kom það ekki að mikilli sök, þó að þetta frv. næði ekki framgangi, af því að fé kom annars staðar að til að fullnægja sama verkefni. Það kom óvænt og ekki fyrir atbeina þeirra manna, sem settu fótinn fyrir mitt 2 milljóna frumvarp. En þetta fé var ekki 2 millj., heldur 5 millj., og þótti ekki af veita. Á síðasta aðalþingi, árið 1941, var það komið miklu betur í ljós en árið áður, hvert stefndi. Kaupgjald til sveita hafði tvöfaldazt, nýr atvinnuvegur, herliðsvinnan, hafði myndazt, og þar voru allir vinnuveitendur í landinu yfirboðnir, og útlit var fyrir, að þeir yrðu yfirleitt boðnir frá. Landbúnaðurinn var sýnilega þar í mestri hættu. En þá var lítil von eða engin um verðuppbótasjóð fyrir markaðstöp. Það hefði nú mátt ætla, að þessi aðstaða væri nægilega glögg til að opna augu þingmanna og ríkisstjórnar fyrir þeirri nauðsyn, að verulegt átak yrði að gera til að bjarga atvinnuvegunum og minnka hraðann í kapphlaupinu milli framleiðslu og vinnu. Ekkert ráð virtist einfaldara til sátta heldur en að fara inn á sömu leið, sem ég benti á árið áður, og láta ríkissjóðinn greiða milligjöf milli útsöluverðs og tilkostnaðarverðs þeirra tveggja vara, sem mest áhrif hafa á hækkun verðvísitölunnar. Meiri hluti landbn. þessarar háttv. deildar gerði rækilega tilraun til að fá því framgengt, að bændum yrði tryggt lágmarksverð fyrir vörur sínar, svo að þeir gætu staðizt samkeppnina um vinnuaflið, og auðvitað var ekki ætlunin, að útsöluverð væri hækkað að sama skapi. Mikill meiri hluti háttv. þingmanna lagðist á móti þessu og að nokkru leyti af eðlilegum ástæðum, þar sem hæstv. landbúnaðarráðh. lagðist gegn því, sá maðurinn, sem öðrum fremur hafði það verkefni að gæta hagsmuna bændastéttarinnar. Á þessu sviði lagðist hann gegn formanni Búnaðarfélags Íslands, háttv. þm. Mýramanna, og búnaðarmálastjóra, háttv. 2. þm. Skagfirðinga, Það hefur nú komið betur í ljós síðar, af hverju meiri hluti Framsfl. og allur Alþfl. hafa lagzt gegn því að ganga inn á þá leið að gefa á milli útsöluverðs og tilkostnaðarverðs á kjöti og mjólk. Það er af því, að framsóknarmenn óttast, að sósíalistar kalli það, sem fram er lagt, styrk til bænda, en hinir eru hræddir um, að framsóknarmenn kalli það styrk til neytenda. Um þetta hefur staðið hörð deila, en ekki um aðalatriðið, hvort rétt sé að sætta deiluna á þennan hátt. Nú er það víst, að hver sú uppbót, sem fram væri lögð í þessu skyni, er ekki sérstaklega styrkur til bænda og ekki sérstaklega styrkur til neytenda, heldur styrkur til beggja, til allrar þjóðarinnar, fé, sem innheimt væri á sama hátt og gerist um aðra skatta, en í framkvæmdinni kæmi að almennara hagni fyrir alla þjóðina en nokkurt annað framlag, hvort heldur sem borið er saman við fé til framkvæmda eða hinn almenna rekstrarkostnað ríkisins og stofnana þess. Um þetta þýðir sennilega ekki að fara fleiri orðum að sinni. En þessi atriði standa í nánu sambandi við þau bráðabirgðalög, sem hér liggja fyrir til staðfestingar. Skal ég nú fara nokkrum orðum um kosti þeirra og galla, eftir því, sem mér kemur fyrir sjónir. Það hafa verið færð þau höfuðrök fyrir setningu þessara l., að þau hafi verið nauðsynleg vegna þess, að nokkur iðnfélög hér í Reykjavík gerðu verkfall um áramótin til að fá hækkað kaup félaga sinna. Þegar frumvarp framsóknarmanna um ráðstafanir gegn dýrtíðinni var til umr. hér í vetur, þá tók ég það fram, að við hliðina á þeim frjálsu samtökum, sem um var talað, teldi ég sanngjarnt og nauðsynlegt, að ríkisstjórnin hefði heimild til að lögfesta með gerðardómi tillögur sáttasemjara í vinnudeilum til að varna tjóni, sem verkföllum og verkbönnum eru samfara. Þessi skoðun mín er jafnákveðin eins og þá. Þess vegna er fjarri því, að ég telji það óréttmætt, þó að hæstv. ríkisstjórn setti bráðabirgðalög um gerðardóm til að varna því, að þær vinnudeilur, sem um var að ræða, stæðu til lengdar. Að leggja um leið bann við verkföllum og verkbönnum tel ég líka heilbrigt. Það er í sjálfu sér nauðsynleg takmörkun á sjálfræði stéttarfélaga að banna verkföll og verkbönn á meðan það ástand ríkir, sem nú er í landi voru. Að kalla slíkar ráðstafanir kúgun eða þrælatök er alveg rangt, og það af þeirri. ástæðu, að vinnandi mönnum stafar af því engin hætta. Atvinna er alls staðar yfirfljótanleg. Eftirspurnin eftir vinnuafli er miklu meiri en framboðið. Dýrtíðaruppbót er og greidd á öll vinnulaun í réttu hlutfalli við hækkun á verði lífsnauðsynja. Á því gera þessi lög enga breytingu. Einstaklingarnir, ríkisvaldið og öll stærri og smærri félög, sem þurfa að kaupa vinnu, eru í stöðugri hættu fyrir því, að hún fáist ekki, en vinnandi fólk er ekki í neinni hættu. Það getur alltaf fengið næga vinnu. Að ríkisvaldið léti það viðgangast, þegar svona stendur, að hægt sé að stöðva framleiðslu, iðnað eða framkvæmdir með verkföllum, er náttúrlega fjarri lagi. Bezta sönnunin fyrir því, að þessi leið er engin kúgun, eru einmitt verkföll þeirra iðnstétta, sem hlut áttu að máli eftir áramótin. Hlutaðeigandi menn voru sæmilega launaðir fyrir og voru ekki í neinni hættu. Þeir þurftu ekki og áttu ekki að gera verkfall. Þeirra verkfallsmálstaður var verri en dæmi eru áður til hér á landi. Því er það svo, að ef ríkisstjórnin hefði bundið sín lög við það eitt, sem nú hefur verið nefnt, þá var enginn eðlilegur réttur til óánægju eða æsinga frá neinni hlið. En þessi lög gengu æðimiklu lengra. Og ég held, að að því leyti komi ákvæði þeirra að næsta litlu gagni, en eru gott tilefni til andúðar og sundurlyndis, enda hefur sú orðið reynslan. Ég á hér við ákvæði þessa frv., sem banna frjálsa samninga milli atvinnurekenda og verkamanna og banna hækkun á afurðaverði. nema eftir ákveðum gerðardóms. Ég tel þessi ákvæði ekki hyggileg eða sanngjörn og hef litla trú á, að þau séu framkvæmanleg. Þau eru að vísu miklu aðgengilegri í þessu frv. heldur en ákvæðin um sama efni í frv. framsóknarmanna, sem drepið var hér í vetur. En hvort þau gera gagn eða ógagn eða hvorugt, fer eftir því, hvernig með þau verður farið, ef þau eiga að standa áfram. Ég tel þau ekki hyggileg, af því að þau eru ekki sanngjörn og lítt eða ekki framkvæmanleg. Þau eru, hvað kaupið snertir, ekki sanngjörn, af því að þau koma helzt niður á þeim, sem sýna mestan þegnskap, ef hægt væri að framkvæma þau. En að örðugt muni um framkvæmdina, skal ég nú reyna að rökstyðja nokkuð. Orsakir allra kauphækkana, sem nú hafa orðið, er stríðið. Orsök verkafólksvandræðanna er líka stríðið. Hin gífurlega atvinna, sem herirnir hér veita, er auðvitað af stríðinu og einnig verðhækkunin, sem verðlagsuppbótin er byggð á. Af herliðsvinnunni og annarri vinnu, sem skapazt hefur í sambandi við hið fjölmenna dvalarlið, stafa öll þau vandræði, sem nú eru með verkafólk hjá landbúnaði, sjávarútvegi og iðnaði og útlit er fyrir, að komi einnig til greina við opinbera vinnu. Ef einhverjir trúa því, að þessi gerðardómslög séu til að bæta úr því ástandi, sem ríkjandi er á þessu sviði, þá fara þeir villir vega. Þær tilraunir, sem hæstv. ríkisstjórn hefur gert til að takmarka herliðsvinnuna, eru miklu þýðingarmeiri en þessi lagasetning. En því miður hafa þær lítinn árangur borið enn, og vafasamt, hvernig með hann fer, og það að sumu leyti af eðlilegum ástæðum. Það hefur fram að þessu alltaf annað slagið verið auglýst eftir mönnum í herliðsvinnu og þeim boðin mikil eftirvinna og sunnudagavinna, sem við vitum, hvað hefur að þýða. Það eru líka mörg dæmi til þess, að þeir, sem hætta vinnu á þessum stað, færa sig í annan, allt hjá útlendingum. Víða um landið hafa sveitir og kauptún blátt áfram verið sneydd vinnandi mönnum. Það vantar nú orðið menn til að hirða búpeninginn, og útlit er fyrir, að vía verði að fækka honum í stórum stíl. Það vantar menn á fiskibátana víða kringum landið, og margir þeirra eru komnir í snatt fyrir útlendingana. Til þess þarf færri menn á hvern bát, og borgunin er svo rífleg, að eigendunum þykir hún vissari en fiskurinn í sjónum. Ýmis iðnaðarfyrirtæki hér í bænum vantar fólk. Húsmæðurnar vantar stúlkur til heimilisverka o.s.frv. Halda menn svo, að það gagni eitthvað að lögbjóða það, að enginn megi borga hærra kaup en í fyrra því fólki, sem heldur áfram við hin venjulegu störf, nema leitað sé leyfis hjá gerðardómi? Ég hygg, að fáir muni taka þau ákvæði til greina, og þá verða allir slíkir menn lögbrjótar, - bændur, útgerðarmenn og iðnrekendur o.fl. Og að stofna til þess tel ég mjög misráðið. Svona ákvæði væri því aðeins hægt að framkvæma, að eitt af þrennu væri fyrir hendi að herliðsvinnan væri stöðvuð, að ríkisstjórnin hefði örugga samvinnu við félagsskap verkafólksins og fulltrúa hans, eða að alræðisvald einhverra manna væri ríkjandi í landinu. Ekkert af þessu liggur nærri, og því er ég á því, að þessi ákvæði verði lítils virði. En vegna alls þessa eru þau heldur engin kúgun og geta ekki verið það. En þau hafa orðið til þess, sem einna sízt mátti nú, en það er að auka ósamlyndið í landinu. Þau hafa verið notuð og verða notuð til að spilla friðsamlegu samstarfi milli verkamanna og annarra, og verða því til að auka örðugleikana, sem voru ærnir fyrir. En hvernig er svo með afurðaverðið og öryggi þessara laga til að stöðva dýrtíðina? Í 5. gr. laganna er tekið fram, að vörur, þar með taldar innlendar afurðir, megi ekki selja hærra verði en í árslok 1941. En svo segir: „Þó skal gerðardómurinn, að fengnum tillögum hlutaðeigandi verðlagsnefndar, ákveða breytingar á verðlagi þeirra innlendra framleiðsluvara, sem felldar verða undir ákvæði þessarar greinar, í samræmi við breytingu á tilkostnaði við framleiðslu þeirra.“ Það kann að vera, að treyst sé á, að verðlagsnefndirnar geri ekki tillögur um hækkað verð og annarra tillögur í því efni beri að hafa að engu. En nánar munum við nú verða að tala um þá hluti áður en þessu þingi slítur. Óbreytt verðlag ætti nú samt ekki samkvæmt þessu að geta gilt um aðrar vörur en þær, sem búið er að framleiða, því að tilkostnaðurinn við framleiðslu hinna hefur þegar hækkað til muna vegna þess, hve langur tími líður frá því byrjaður er undirbúningur að framleiðslu þeirra vara, sem um er að ræða, og þar til þær eru komnar í söluhæft og nothæft ástand. Þannig er um allar landbúnaðarvörur. Á kjötframleiðslusvæðunum er enn ekki vitað, hvert verður það verð, sem bændur fá fyrir afurðir þær, sem afhentar voru til sölu á árinu 1941. En ef ekki verða gerðar aðrar og þýðingarmeiri ráðstafanir en þessar, sem hér eru til umræðu, þá er víst, að bændur fá fyrir þessar afurðir miklu lægra verð í hlutfalli við tilkostnað heldur en fyrir vörur ársins 1940. Um verðið fyrir þær vörur fengu bændur fyrst að vita rétt fyrir síðustu áramót. Og það mun láta nærri, að á því ári hafi bændur fengið allt að því fullt framleiðsluverð. Eðlilegast væri því að miða við þá niðurstöðu, þar sem hún varð fyrst kunn rétt um síðustu áramót. En ef það er gert, beinlínis eða óbeinlínis, svo sem vel má gera ráð fyrir samkvæmt umræddri lagagrein, og það verð, sem framleiðendur fá hækkað frá því í hlutfalli við aukinn tilkostnað, þá væri fullnægt þeim eðlilegu kröfum, sem ég og aðrir fulltrúar bænda hafa gert. Þá væru þessi lög eigi til neins meins á þessu sviði, en mundu ekki heldur að þessu leyti miða neitt að því að draga úr dýrtíð. Hvorttveggja yrði að fást með öðrum ráðstöfunum, eins og ég hef margoft sagt, og á þeim bólar ekkert enn. Varðandi það eftirlit, sem þessi lög gera ráð fyrir með álagningu á vörum og nauðsynlegt er, þá er þess að gæta, að til þess voru heimíldir samkvæmt öðrum lögum. Það er að vísu nokkuð almennt talið, að þetta verkefni hafi verið betur rækt, síðan þessi lög komu til framkvæmda og það hafi haft einhver áhrif til þess að standa gegn hækkandi verðlagi og hækkandi verðlagsuppbót. Sé þetta rétt, sem ég skal ekki bera brigður á, þá er það aðeins sönnun fyrir því, að gerðardóminn skipi röggsamari og skynsamari menn heldur en eru í verðlagsnefndinni. En það sannar ekkert um það, að þessi lög séu nokkuð betri en hin eldri, að því er þetta atriði snertir. Ber því að sama brunni um þetta atriði sem önnur, að ný lög um þetta efni þurfti ekki, heldur nýja og hæfari menn í þá nefnd, sem fyrir var. Ný dýrtíðarráðstöfun er þetta því ekki, heldur ný og máske hæfari nefnd ofan á hina, sem fyrir var. Það er búið að segja æði margt um þessi lög, og ég skal ekki fara mörgum orðum um það. En af öllu, sem sagt hefur verið um það, var eitt, sem vakti mesta athygli hjá mér, en það voru ummæli, sem komu fram hjá hæstv. forsrh. í útvarpsræðu, sem hann hélt, að ég ætla, 17. janúar s.l. Hann tók þar fyrir að færa rök fyrir því, hvers vegna þessi bráðabirgðalög voru sett án þess að kalla Alþingi saman eða bíða Alþingis, og rökin voru aðallega þau, að hann. hefði ekki treyst Alþingi til að setja þessi lög. Málið mundi verða vafið og dregið og lögin ekki sett á réttan hátt. Þegar hæstv. ráðh. talaði um Alþingi í þessu falli, þá hlaut hann að miða við meiri hluta Alþingis. Rök ráðherrans um þetta voru því sérstaklega eftirtektarverð. Þau koma líka mjög vel heim við þá starfsaðferð, sem notuð hefur verið í stjórnartíð þessa hæstv. ráðherra í stærri og stærri stíl, þá starfsaðferð að halda Alþingi vikum saman í meira eða minna aðgerðarleysi, en gefa svo út bráðabirgðalög um ýmis þýðingarmikil mál svo að segja strax, þegar þingi er slitið, leggja síðan allt fyrir þingið, þegar það kemur saman mest og heimta samþykki. Þegar svo skeður annað eins og það, að formaðurinn í framkvæmdarstjórn Alþingis, ríkisstjórninni, lýsir yfir því í áheyrn alþjóðar, að slík lög sem þessi séu gefin út sem bráðabirgðalög, af því að Alþingi sé ekki treystandi til þess að samþykkja þau ella, þá er komið hálfa leið að því marki, að slíkur maður segi: Ég vil ekkert þing ! Ég vil enga þingmenn ! Annars er það augljóst mál, að á því er stórvægilegur munur fyrir Alþingi og alþingismenn að fá tækifæri til að ræða og brjóta til mergjar þýðingarmikil mál, sem fyrir eru lögð og engin föst ákvörðun hefur verið tekin um, og hinu að fá í hendur bráðabirgðalög, sem farið er að framkvæma og búið er að rífast um í blöðum og útvarpi. Þessi aðstöðumunur getur ráðið og ræður oft úrslitum um afstöðu þingmanna og fær þá til að greiða atkvæði á aðra leið en ella. Þetta kemur glöggt í ljósi afstöðu hv. allshn. hér í deildinni. Ég hygg, að engin n. hér á þingi hefði komið fram í þessu máli eins og nefndin hefur gert, ef þetta frv. hefði ekki átt neina forsögu, en verið lagt fyrir sem nýsmíðað frv. Meiri hluti þessarar hv. n. segir já og ekkert annað. Engri grein, engri setningu, engum staf er þörf að breyta. Allt er það gott. Allt skal það gilda. Allt skal það verða framkvæmt. Minni hl. n. segir hins vegar nei og aftur nei. Ekkert er nýtilegt við lögin. Allt er þar óalandi og óferjandi, allt ber að fella, öllu ber að kasta. Þarna, eins og oft endranær hér á hæstv. Alþ., kemur flokkaþrætnin og ókostir hennar fram í sinni ömurlegustu mynd. Ég held nú, að hæstv. ríkisstj. og Alþ, í heild væri heppilegast að sníða vankantana af þessari löggjöf, snúa henni í hentugra og framkvæmanlegra horf. Meginhlutinn af brtt. hv. 5. þm. Reykv. stefnir í rétta átt. Sum bráðabirgðaákvæðin eru vafasamari og þurfa breytinga við. Ég ætla nú að sjá, hvernig fer með þessar brtt. Og mér þótti æskilegt að fá einhverja frekari vitneskju en orðið er, áður en þetta mál kemur til endanlegrar afgreiðslu hér í hv. deild, um það, hvaða ráðstafana er von til verndar framleiðslunni í sambandi við afurðaverð og vinnukraft á þessu ári.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti ! Ég býst við, að það verði allmiklar umr. um þetta mál, og er það ekki nema von, því að það vill svo til, að nokkurn veginn samsvarandi mál lá fyrir síðasta þingi. Síðan, þegar tveir mánuðir eru liðnir, frá því að þingmenn fóru heim, gaf ríkisstj. út bráðabirgðalög, þar sem 9/10 hlutar landsbúa eru sviptir öllum rétti til að verðleggja alla vinnu og vörur. Það eru aðallega gróðafélögin í Rvík, sem fá eins og einkarétt til að ráða, hvaða verð framleiðendur skuli fá fyrir vörur sínar. Þessi sérréttindalöggjöf, sem þarna er framkvæmd, eftir að Alþ. hefur beinlínis flutt löggjöf í slíka átt, en hefur ekki náð fram að ganga, er beintinis hnefahögg í andlitið á sjálfu Alþingi. Og ég álít, að ekki aðeins virðing þingsins, heldur bókstaflega tilveruréttur þess sé undir því kominn framvegis, hvort þetta lagafrv., sem hér liggur fyrir, verði samþ. og framkvæmt. Svo framarlega sem frv. sem þetta er samþ., þá er ekki til neins að koma saman ár eftir ár og halda ræður í þessum þingsölum, - ef ríkisstj. á alltaf að geta tekið sér rétt til að gefa út bráðabirgðalög rétt á eftir, sem fara þvert ofan í vilja Alþ. Með því móti er ríkisstj. að þurrka út þingræðið og taka sér einræði, sem hún byggir á því, að hún hafi svo sterk tök á meiri hl. þm. persónulega, að hún geti knúð þá til að samþ. það, sem hún hefur gert. Og fyrirlitningin af hendi stj. fyrir Alþ., sem lýsir sér í því, að annað eins skuli vera gert, er slík, að algerlega er óþolandi. Það gleður mig að heyra, að flestir þm., sem talað hafa, eru algerlega á móti þessum l., jafnvel þótt þeir hafi getað fundið eitthvað nýtilegt í þeim. Meira að segja þeir menn, sem áttu að vera forsvarsmenn þessara l. úr allshn., kinoka sér við að mæla með málinu. Þeir finna, að þeir gera þinginu skömm með því að taka undir annað eins frv. og þetta. Nú skal ég í fyrsta lagi athuga þá afstöðu, sem tekin er af hálfu þeirra, sem þetta frv. hafa gefið út sem bráðabirgðalög, til vinnuaflsins hjá þjóðinni, þess skapandi afls, sem allur þorri Íslendinga byggir tilveru sína á, - og hins vegar til auðmagnsins, sem eitt til tvö hundruð manna hér á landi munu byggja sín völd og sinn gróða á. Með þessu frv. er öllum vinnandi stéttum landsins, öllum, sem eiga vinnuafl, bannað að hækka vinnuafi sitt í verði, þó að það sé hið eina, sem þeir eiga að geta ráðið verði á. Og hvernig eru kjör þessara manna, þegar bannið er látið ganga í gildi? Kaup Dagsbrúnarmanna í Reykjavík, þegar þeir vinna fullan vinnudag og árið um kring, hvern einasta virkan dag, gerir rétt rúmar 7 þúsund krónur. Útreikningur hagstofunnar á því, hvað 5 manna fjölskylda þurfi nauðsynlega til að lifa af, til þess rétt að geta dregið fram lífið sæmilega, telur ársupphæðina kr. 7061.00. Dagsbrúnarmenn, sem eru í einu sterkasta verkalýðsfélagi landsins, hafa kaup, sem tryggir þeim afkomu aðeins rétt yfir hungurtakmörkin. Og slíks kaups geta þeir aðeins aflað sér með því að vinna sleitulaust allan daginn alla virka daga. Vitanlega var almennt, að verkamenn misstu úr marga daga á ári á þeim tíma, sem atvinnuvandræði voru. Það þótti sjálfsagt af meiri hlutanum á Alþingi 1939 að banna verkamönnum að hækka kaupið með tilliti til þess, að atvinnuleysi væri svo mikið og ástandið svo slæmt. Og vegna þess, hve atvinnuleysið var mikið, var hægt að framkvæma slík l. Nú hins vegar, þegar verkamenn eru komnir í aðstöðu til að hækka kaup sitt og atvinnurekendur geta ekki staðið á móti því, vegna þess að samkeppnin er svo mikil um vinnuaflið, þá grípur ríkisstj. til þess ráðs að banna verkamönnum að hækka kaup sitt, stuttu eftir að Alþ. felldi lagafrv., sem gekk í þá sömu átt. Ef Alþ. samþ. ,þetta frv., þá þýðir það, að Alþ. fyrirskipar, að verkamenn landsins, meiri hlutinn af íbúum landsins, megi aldrei, aldrei nokkurn tíma, hvorki á neyðartímum né velgengnistímum þjóðarinnar, fá tækifæri til að gera meira en draga fram lífið. Því að hvenær ætlast menn til, að verkamenn hækki kaup sitt, ef ekki á tímum sem þessum? Ég tek sérstaklega dæmi af Dagsbrúnarmönnum, en eins og hv. þm. Ísaf. sýndi fram á með tölum, þá er mikill hluti verkamanna í landinu miklu verr settur en þeir menn, sem alls ekki hafa vinnu hvern einasta virkan dag ársins og þess vegna beinlínis lifa undir lágmarki því, sem hagstofa ríkisins gefur út. Svona skil gerir hæstv. stj. verkalýðnum, meiri hluta Íslendinga, með þessum bráðabirgðal. Hvaða skil gerir hún á sama tíma þeim fáu hundruðum auðmanna í landinu? Auðmennirnir hafa rétt til að margfalda auðmagn sitt, því að í skattal. er gengið út frá, að félag, sem hefur 100 þúsund kr. hlutafé, geti grætt svo að skiptir hundruðum þúsunda kr. á einu ári, eftir að hafa borgað þá skatta, sem það á að borga. Það eru fullir möguleikar eftir skattal., sem liggja fyrir þessu þingi, að hlutafélög geti á einu ári margfaldað auðmagn sitt, og þess eru dæmi á síðasta ári, að auðfélög hafa margfaldað auðmagn sitt, allt að því þrítugfaldað, þannig, að 1000 kr. hlutabréf hafa verið seld á 30000 kr. Þessi réttur er ekki tekinn af auðmönnum þessa lands. Það á að láta 1–200 menn í Rvík þrítugfalda auðmagn sitt, en verkamenn, sem draga fram lífið á hungurtakmörkunum, mega ekki hækka kaup sitt, og það er meira að segja amazt við því, ef þeir þræla á sunnudögum og fram á nætur, til þess að fá dálítið meira upp, en við auðmennina er sagt: „Ykkar er stríðsgróðinn, látið þið ofurlítið í ríkissjóð í sköttum, hinu megið þið halda opinberlega, og því, sem þið svíkið undan skatti, haldið þið auðvitað.“ Hvernig samræmist þessi aðferð og svona l. þeirri stefnu, sem þeir tveir flokkar, sem standa að þessari stj., hafa lýst yfir, að þeir vildu fylgja? Sjálfstfl. hefur lýst því sérstaklega yfir, að hann fylgdi frjálsri samkeppni í þjóðfélaginu. Verkalýðurinn hefur yfirleitt orðið að líða undir því í þjóðfélaginu, að möguleikar fyrir hann til að selja vinnuafl sitt hafa verið á þann veg, að atvinnuleysi hefur jafnan verið það mikið, að framboð á vinnuafli hefur verið meira en eftirspurnin. Verkalýðurinn hefur því alltaf haft við slæm kjör að búa um sölu á vinnuafli sínu. Frjálsa samkeppnin í þjóðfélaginu hefur þar yfirleitt verið honum til ills. Atvinnurekendurnir hafa einokað framleiðslutækin fyrir sig og getað tryggt sér í krafti þess möguleika til þess að kaupa vinnuaflið fyrir lægra verð en það hefur verið vert. Hins vegar hefur nú skapazt það ástand í þjóðfélaginu, að frjálsa samkeppnin mundi vera verkalýðnum til hagsbóta. Það væra möguleikar fyrir verkalýðinn til að selja nú vinnuafl sitt tiltölulega góðu verði. Hvað gera þá forsvarsmenn þeirrar frjálsu samkeppni? Þeir afnema hana. Þeir gefa út l. um einokun vinnuaflsins og banna verkalýðnum að setja verð á vinnuaflið, eftir því. sem hann er fær um að selja það. M.ö.o., um leið og einhverjir möguleikar verða fyrir verkalýðinn til að hagnast á hinni frjálsu samkeppni, grípa ráðh. Sjálfstfl. til þess að afnema hana með lögum. Svar verkalýðsins, sem hefur fylgt Sjálfstfl., lét ekki heldur lengi bíða eftir sér. Verkamannafylgi Sjálfstfl. hrundi til grunna í einu vetfangi. Það var hæstv. atvmrh., Ólafur Thors; sem eyðilagði þá hreyfingu með þeirri ræðu, sem hann flutti í útvarpið, þar sem hann tilkynnti þessi l. Nú er svo komið, að ekki aðeins öll félög, sem eru í Alþýðusambandinu og fjöldi félaga utan þess, þar sem Sósíalistafl. og Alþfl. hafa sterk áhrif, hafa mótmælt þessum l., heldur hefur einnig eina verklýðsfélag landsins, þar sem Sjálfstæðismenn hafa stjórn, Hlíf í Hafnarfirði, og í stjórn þess félags er einn bæjarfulltrúi flokksins, algerlega mótmælt þessum bráðabirgðal. Á síðasta þingi var Framsókn með þvingunarfrv. fyrir verkalýðinn. Verkamenn Sjálfstfl. lögðu á móti því, og fl. tók tillit til þess. Nú hins vegar var eins og þessi áhrif væru horfin, a.m.k. var ekkert tillit tekið til þeirra, þegar þau voru sett, enda urðu afleiðingarnar þær, sem ég hef nú sagt. Ég sé líka, að nokkrir þm. Sjálfstfl. hafa tekið ákveðið afstöðu á móti þessum aðförum. Þá langar mig að athuga nokkuð afstöðu Framsfl. til máls eins og þessa. Ég held, að sjaldan hafi einn fl. brugðizt því bezta í fortíð sinni eins hatrammlega eins og Framsfl. hefur gert með útgáfu þessara l. Það var einu sinni, að Framsfl. kvaðst vera flokkur hinna vinnandi stétta hér á landi. Þá hafði hann þá afstöðu til verkalýðsins, að hann væri kúguð stétt og ætti að styðja að því, að verkamenn gætu eignazt framleiðslutækin sjálfir. Í Tímanum 58. tölublaði 12. árg. stóð eftirfarandi klausa í ritstjórnargrein, með leyfi hæstv. forseta: „Við höfum nú fengið atvinnudeilur og róstur milli þeirra aðila, er að framleiðslunni starfa, þar sem annars vegar stendur fámenn stétt atvinnurekenda með veltuféð og atvinnutækin í höndum sínum hins vegar tómhentir öreigar, atvinnulega ósjálfbjarga, sem selja lifandi orku sina á leigu eins og vinnudýr eða vélar. Slíkt er vitanlega aðeins stig af þrældómi.“ Þessu lýsir Tíminn yfir um það leyti, sem hann fyrst fór að taka þátt í stjórnarstörfum á Íslandi. Framsfl. rann þá til rifja þrældómur verkalýðsins, verkamenn væru tómhentir öreigar, sem yrðu að selja vinnuafl sitt á leigu eins og vinnudýr eða vélar, og hann leit svo á, að það, sem slíkir menn væru bundnir við, væri aðeins eitt stig af þrældómi. Nú hefur þessi verkalýður í fyrsta skipti í öll þessi ár möguleika til að selja vinnuafl sitt undir þeim tiltölulega góðu kringumstæðum fyrir hann, þar sem eftirspurnin er meiri en framboðið. Hvað gerir Framsfl. þá? Hann sér, að þessir verkamenn, sem hann hefur álitið, að hafi tifað við þrældóm, hafa möguleika til að losast að einhverju leyti við hann og skapað sér viðunandi lífskjör. Hvað gerir hann þá? Hann gefur út bráðabirgðal. með aðstoð helztu milljónamæringanna í landinu um, að verkalýðnum skuli vera óheimilt að hækka sitt kaup. Þegar Framsfl. sér, að þrældómstökin, sem atvinnurekendurnir hafa haft á verkalýðnum, eru ekki nægilega sterk, ljær Framsfl. ríkisvaldið til að þjóna atvinnurekendunum til þess að gera þennan þrældóm nægilega sterkan, og svo lætur forsrh. Framsfl. kaupa vopn handa lögreglunni, til þess að hægt sé að halda honum við, hvernig sem verkalýðurinn kynni að vilja standa á móti honum. Þetta sama blað, Tíminn, gefur svo hljóðandi yfirlýsingu með miklum fjálgleik árið 1927, með leyfi hæstv. forseta: „Dýrkendum samkeppni- og auðshyggjustefnunnar hefur verið hrundið af stóli, en til valda settir menn, sem áður höfðu haldið uppi andstöðu gegn fyrr nefndum öfgum og ófarnaðarstefnum.“ Þessi er lýsing Framsfl. árið 1927, að hann hafi steypt auðvaldinu af stóli, en ætli að skapa frjálst samfélag fyrir hinar vinnandi stéttir landsins. Nú níðist þessi sami flokkur á þeim mönnum í þjóðfélaginu til þess að geta hjálpað þeim stóru til að geta margfaldað auð sinn. Ýmsir kunna að segja, að þessi gerbreyting og nú þessi algerða fjandsamlega afstaða Framsfl. til verkalýðsins ætti rætur sínar að rekja til þess, að verið sé að vinna fyrir bændur. Ég skal athuga það mál. Hefur Framsfl. gert eitthvað til þess að bæta verulega aðstöðu bænda í þjóðfélaginu, t.d. nú á þessum síðustu árum? Er efnahagsafkoma bænda tiltölulega betri nú, miðað við það, hvað afkoma þjóðarinnar í heild hefur batnað? Við ræddum um þetta í sambandi við launaþvingunarfrv., sem lá fyrir síðasta þingi. Hv. 2. þm. Skagf., búnaðarmálastjórinn, upplýsti þá, að heildartekjur bænda landsins væru um 30 millj. kr. Ég kom með útreikning, sem sýndi, að kjör bænda og verkamanna mundu vera nokkuð svipuð, kjör verkamanna að vísu nokkuð lakari, en miklu verri áður. Heildarafkoma þjóðarinnar hefur batnað stórlega, en afkoma bænda og verkamanna ekki batnað í neinu hlutfalli við það. Ég ætla aftur að vísa í Tímann og vitna í grein þar frá 28. marz þ.á. um það, hvernig aðstaða bændanna er nú eftir nýjustu aðgerðir hæstv. stj. og þar með Framsfl. í þessu sambandi. Þá skrifaði formaður í einu félagi ungra framsóknarmanna, Daníel Kristinsson, grein um, hvernig högum unga fólksins sé nú háttað. Þessi ungi framsóknarmaður sýnir fram á, að unga fólkið verði að flýja sveitirnar. Og vegna hvers? Vegna þess, að stórbændurnir í sveitunum haldi jarðnæðinu fyrir unga fólkinu og vilji ekki láta unga fólkið fá það til þess að búa á og í öðru lagi af því, að auðmennirnir í Reykjavík kaupi jarðirnar úti í sveitunum, oft með uppsprengdu verði, og hindri þannig unga fólkið í að eignast jarðirnar. Hann sýnir fram á, að það sé verið að reka unga fólkið úr sveitunum, sem vill fá að búa í sveit upp á að mega eiga jarðirnar sjálft og vinna á sinni eigin jörð. Hvað er Framsfl. að gera með þeirri afstöðu, sem hann hefur tekið með þessum gerðardómsl.? Hann er að hjálpa auðmönnunum til að margfalda auð sinn í kaupstöðunum og nota hann til þess að geta keypt jarðirnar í sveitunum,, húsin í bæjunum, smáfiskiskipin af smáútgerðarmönnunum, keypt allt, sem hér er saman komið. Framsfl. er því ekki að gera neitt fyrir, bændurna með þeirri afstöðu, sem hann hefur tekið til gerðardómsl. Hæstv. forsrh. hefur öðru hvoru haldið fram, að gerðardómsl. væru einn þátturinn í að koma vinnuafli til sveitanna. Ég hef bent á, hvernig fara á með það frjálsa vinnuafl, sem vill fara í vinnu í sveit, og unga fólkið, sem vill búa á jörðum sínum og rækta þær, en fær það ekki fyrir ofríki stórbændanna og auðmennanna, sem Framsfl. stendur með. Við þm. Sósíalistafl. fluttum á þingi í fyrra þáltill. um, að ríkið greiddi bændum nokkurn fjárstyrk, svo að þeim yrði fært að keppa um vinnuaflið við Bretavinnuna, og gera þeim fært að borga samsvarandi kaup og verkamenn fá í bæjum og kaupstöðum. Þessum till. var í engu sinnt. Þetta var styrkur til bænda. svo að þeir gætu orðið samkeppnisfærir um að fá nauðsynlegt vinnuafl til framleiðslu sinnar, og þetta var styrkur til verkamanna að því leyti, sem verkamönnum er nauðsynlegt, að landbúnaðarframleiðslan geti gengið, og því vilja þeir, að bændur séu samkeppnisfærir um að fá vinnuafl. Þessi styrkur var engin réttarskerðing, heldur eðlileg ráðstöfun þjóðfélagsins til að tryggja, að framleiðslan gæti gengið í friði, þannig að samboðið væri frjálsri þjóð, sem vill ekki beita kúgun við sínar stéttir. Í staðinn fyrir þetta þykir Framsfl. hlýða að framkvæma l. eins og gerðardómsl. Svo vil ég í þriðja lagi, að því er snertir afstöðu Framsfl. til framtíðarinnar, skilgreina nokkuð afstöðu hans til þessara l. Framsfl. hefur hvað eftir annað lýst yfir, að hann vilji vinna að því, að vinnandi stéttirnar eigi sjálfar framleiðslutækin, það sé eini rétti grundvöllurinn í frjálsu samfélagi manna. Nú er vitanlegt, að bændunum á Íslandi gengur fullerfiðlega að halda jörðum sínum, og enn þá er ekki komið lengra en svo, að helmingur íslenzkra bænda eru leiguliðar. Svo skulum við athuga, hvernig aðstaðan er fyrir þá, sem í kaupstöðunum eru, að eignast framleiðslutækin þar. Við vitum, að á venjulegum tímum, og venjulegir tímar þýða atvinnuleysi fyrir verkalýðinn, er litill kosiur fyrir verkamenn að safna fé til að kaupa framleiðslutækin eða eignast hlut í þeim. Það er aðeins undir einum kringumstæðum hugsanlegt, að þeir gætu slíkt, á þeim tímum, þegar eftirspurnin eftir vinnuafli er svo mikil, að þeir gætu með því að tryggja sér þá gott kaup og stöðuga vinnu, aflað sér svo mikils fjár, að þeir gætu orðið eigendur að einhverju af framleiðslutækjunum. Frá sjónarmiði Framsfl., sem segist vilja, að verkamenn eigi sjálfir framleiðslutækin, finnst manni eðlilegt, að verkamenn ættu að fá að nota aðstöðu sína á þessum tímum til þess að safna fé til að eignast framleiðslutækin. Nú eru slíkir tímar og slík tækifæri, og ef til vill koma þau ekki nema einu sinni með hverri kynslóð. Hvað gerir Framsfl. þá, þegar verkamenn fá tækifæri til að hafa talsvert fé aflögu, hafa næga vinnu og geta fengið kaup sitt hækkað í krafti sinna samtaka til þess að tryggja framtíð sína? Þá bannar flokkurinn að hækka kaupið og gefur til þess út sérstök l. með aðstoð helztu milljónamæringanna í landinu. Þá tryggir hann auðmönnunum, að þeir geti safnað tugum milljóna af stríðsgróða. Þeir geta ekki aðeins eignazt öll tæki, sem þeir skulduðu áður, heldur fá þeir til viðbótar möguleika til að kaupa mikið af þeim eignum og tækjum, sem fyrir eru hjá þjóðinni, og mikið af nýjum tækjum, þegar möguleikar eru til að fá slík tæki inn. Framsfl. styður þannig að því, að atvinnurekendurnir fái margföld völd og margfaldan auð, að nokkrir menn verði miklu ríkari og voldugri en dæmi eru til áður, og það á þeim eina tíma, sem hugsanlegt væri, að allur þorri landsmanna gæti eignazt nokkurt fé til að verða meðeigandi í framleiðslu þjóðarinnar. Allt, sem Framsfl. hefur talið, að hann vildi styðja á lýðræðislegan hátt, að vinnandi stéttirnar gætu sjálfar eignazt framleiðslutækin og tekið þau, allt þetta er eintóm blekking. Þegar þeir tímar koma. að verkamenn gátu fengið kaup sitt hækkað og eignazt eitthvað af þessum framleiðslutækjum, bannar Framsfl. þeim það og afhendir stríðsgróðamönnunum allt saman. Ég álít því, að Framsfl. hafi með afstöðu sinni til þessara gerðardómsl. sýnt á mjög sorglegan hátt, hversu gersamlega hann hefur brugðizt þeirri stefnu og þeim yfirlýsingum, sem hann hvað eftir annað hefur komið með, að hann vildi styðja að því að skapa þjóðfélag, þar sem efna hagurinn væri tiltölulega jafn. Hann hefur með því að gerast meðábyrgur um þessi gerðardómsl. þverbrotið allt þetta og stigið það stærsta skrefið, sem stigið hefur verið á Íslandi til að skapa fasitískt auðvald, sem getur drottnað yfir 9/10 hlutum þjóðarinnar með því sterka valdi, sem eignarhald á öllum framleiðslutækjum er, þegar þjóðin þarf á þeim að halda. Það voru möguleikar í sambandi við stríðsgróðann að stiga spor til atvinnulegs lýðræðis á Íslandi, svo framarlega sem verkalýðurinn, bændur og bjargálnamenn hefðu fengið tækifæri til að bæta kjör sín, hækka kaup sitt og öðlast þannig betri afkomu. Það var möguleiki til að nota stríðsgróðann á þennan hátt. Það var hægt að skapa meira atvinnulegt lýðræði og stíga a.m.k. nokkurt spor í áttina til þess. En það, sem gert var, var alveg þveröfugt. Það var stigið stærsta sporið, sem stigið hefur verið í áttina til meira pólitísks og atvinnulegs einræðis. Og sú stjórn, sem gerir það, hafði lofað, þegar hún komst til valda, að láta eitt ganga yfir alla þjóðina. Hún var með fagrar heitstrengingar, sem hún auglýsti í blöðum og útvarpi, að nú ætti að gera hlut þjóðfélagsþegnanna sem jafnastan, það mundi ekki verða þolað, eins og hæstv. forsrh. tók svo djúpt í árinni, að ein stétt gengi á hlut annarrar, heldur yrði eitt látið yfir alla ganga. Slíkir tímar sem þessir voru vel til þess fallnir að vinna að því, að allir yrðu jafnir. En þegar tækifærið kemur til þess að standa við fögru orðin, þá eru milljónamæringunum nýju úthlutuð einkaréttindi til að drottna yfir allri þjóðinni: Þá er sagt við verkamenn, bændur og smærri atvinnurekendur: „Þið megið ekki hækka verðið á vinnuafli ykkar eða ykkar vöru. Þið megið ekkert gera til að bæta kjör ykkar, nema n., sem stj. skipar leyfi það.“ Og svo er þessari n. með l. bannað að gera nokkuð verulegt í þá átt, um leið og auðmönnunum, sem drottna yfir útflutningnum, er tryggður réttur til að geta einir saman grætt. Allir þeir, sem selja vöru ! innlendum markaði, eru undirgefnir þessi I. Þeim er bannað að hækka verð á vöru sinni. Þeim er bannað að fá hlutdeild í þeirri bættu afkomu, sem þjóðin hefur orðið aðnjótandi. Allt, sem hefur orðið til að bæta hag þjóðarinnar, á að renna til stórútgerðarvaldsins eins. Með þessum l. á að koma á atvinnulegu alræði útflutningsauðvaldsins hér á landi. Það er því ekki að undra, þó að þessi lög spyrjist illa fyrir og finni fáa formælendur í þinginu. Og það er hart, að flokkur, sem hvað eftir annað hefur lýst því yfir, að hann vilji vernda lýðræðið og frelsið, skuli dirfast að bera fram önnur eins lög og þessi. Einmitt það, sem hefur verið álítið grundvöllur undir mannréttindunum, en það er að ráða sjálfur, hve maður selur vinnuafl sitt dýrt, er algerlega afnumið með þessum lögum. Enda hafa þau vakið meiri andúð heldur en nokkur önnur lög. Svo framarlega sem framfylgja ætti þessum l., yrði að fara í mál við annað hvert fyrirtæki og allan þorra af þeim verkamönnum, sem við þau vinna. Það er ekki hægt að halda í annað eins einræði og kúgun, nema með því, að stjórnin breyti algjörlega um vinnuaðferð, en það mun henni veitast full erfitt. Hatrið hjá fólkinu móti þessum lögum er svo almennt, að óhætt er að segja, að þau munu fremur öllu verða til þess að valda uppreisn í þjóðfélaginu. Það er því mjög undarlegt, að flokkur, sem sífellt hefur talað um friðsamlega þróun, skuli gefa út lög, sem stefna að því að valda uppþotum meðal fólksins, vegna þess, hve ranglát þau eru. Enda hefur ríkisstjórnin gert ráð fyrir ýmsum róstum í sambandi við framkvæmd l. Það hefur hún sýnt með vopnapöntunum, að hún vill ekki vera óviðbúin, ef til átaka kemur. Okkur þykir því leitt til þess að vita, að flokkur, sem stöðugt hefur þótzt vernda lýðræðið og halda uppi friði í landinu, skuli beita því versta ofbeldi, sem hægt er að hugsa sér. Það er ekki nóg, að þeir svipti fólki öllum mannréttindum, heldur gera þeir beinlínis tilraun til að eyðileggja þingræðið í landinu, þar sem þeir virða vilja og skoðanir Alþ. að vettugi. Á síðasta Alþ. kom vilji þess greinilega í ljós og afstaða þess var augljós í þessum málum, eftir að það hafði þá hafnað frv., sem kom fram í þessa átt. En við vitum, að það, sem gaf ríkisstjórninni kraft til að gefa út þessi brbl., var eftirfarandi: Alþ. hafði fellt svona lög, en stjórnin gaf út brbl. og vildi fá þau samþ. og komið á þing í krafti þess að geta handjárnað þm. Nú er svo komið, að meiri hluti þm. er í þjónustu ríkisins, og stjórnin ætlaði að kúga þá til þess að samþ. þessi lög, hver svo sem skoðun þeirra væri. Sú breyting hefur orðið á síðustu áratugum, að meiri hluti þm. eru nú launaðir starfsmenn ríkisins. En hvers konar ofsóknum er beitt gegn þeim mönnum, sem eru í andstöðu við ríkisstj., og þeir settir utangarðs hjá þjóðfélaginu? Þeir menn úr Sjálfstfl. og Framsfl., sem rísa gegn lögum þessum, vita, á hverju þeir eiga von. Og í krafti þess kúgunarvalds, sem ríkisvaldið er orðið, ekki aðeins gagnvart þjóðinni, heldur einnig gagnvart sjálfum þm., er þeim boðið að samþ. lög, sem þeir fyrir 4 mán. voru á móti. Það er augljóst, að með slíkri aðferð, verður Alþ. hrein skrípamynd. Það mundi ekki koma mér á óvart, þó að hæstv. forsrh., ef þessi lög verða samþ., segði við hv. þm.: „Hvað á ég að hugsa um ykkur, þm. góðir? Þið neituðuð í haust að samþ. svona lög, en nú greiðið þið hiklaust atkvæði með þessum brbl: Ég efast ekki um, að hann mundi spyrja á þessa leið. Nei, ef Alþ. ætlar að samþ. lög eins og þessi. þá er það að kveða upp dauðadóminn yfir sér. sjálft. Ég vona að umr. um þetta mál eigi eftir að leiða á ljós, að það sé til sterk andstaða gegn þessum málum. Viðvíkjandi þeim brtt,, sem fram hafa komið og teknar hafa verið aftur til 3. umr., vil ég segja það, að rétt hefði verið að ræða þær núna, til þess að það kæmi í ljós, hve sterkur vilji er innan Alþ. til að afmá þessi kúgunarlög.

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson): Ég hef ekki ástæðu til að lengja frekar þessar umr. það hefur nú orðið nokkuð mikið málþóf í sambandi við þetta frv., og setti það frekar við um málflutning heldur en umr. á Alþ. Ég hef áður drepið á aðalatriði þessa frv. í framsöguræðu minni, og jafnvel hv. þm. Ísaf. hefur ekki hrakið eitt einasta atriði. Hann flutti 21/2 tíma langa ræðu á þeim dögum og kom þar með ýmsar spurningar bæði til mín og hæstv. viðskmrh. En að hann kæmi nokkuð nálægt því, sem ég hef sagt, það heyrði ég ekki. Ég vil aðeins geta þess, út af fyrirlestri hv. þm. A.-Húnv., að hv. þm. flytur slíka fyrirlestra á hverju þingi, án þess að þm. kæri sig um. Ég hef ekki ástæðu til að svara spurningum hv. þm. Ísaf., sem hann beindi til mín, því að hæstv. viðskmrh. hefur þegar svarað þeim. Ég vil þó geta um eitt atriði, sem sýnir, hve hv. þm. stendur höllum fæti í þessum málflutningi sínum. Hann varði fjórða hluta af ræðutíma sínum til að tala um nafnið á stofnun þeirri, sem samkv. brbl. á að gefa úrskurði í þessum málum. Ég skal fúslega játa, að það, sem hv. þm. sagði, er að mestu leyti rétt, hvað þetta atriði snertir. Það eru til tvenns konar gerðardómar, fræðilega séð. Annar er nefndur félagsdómur, og hann er samningur milli manna, ef ágreiningur rís, um, að aðilar skuli tilnefna jafnan fjölda manna í dómstól, en óhlutdrægur aðili nefnir oddamann. Aftur á móti er til lögþvingaður gerðardómur, sem settur var 1938, og þar nefna deiluaðilar einnig dómsaðila, en hæstiréttur tilnefnir oddamann. Ég fyrir mitt leyti hef ekkert á móti því, að nafninu á þessum gerðardómi yrði breytt og hann kallaður „verðlagsdómstóll“ eða því um líkt, einkum ef nafnbreytingin hefði þau áhrif, að hv. þm. Ísaf. yrði málinu fremur fylgjandi. (iðrum spurningum hv. þm. held ég, að hæstv. viðskmrh. hafi svarað. En það er einkennilegt og þó afsakanlegt, að hv. þm. skuli ganga fram - hjá einu atriði í ræðu minni, þar sem ég talaði um framkomu þessa hv. þm. nú fyrir 3 árum. Við skulum nú athuga fortíðina hjá þessum hv. þm.; en fortíðin getur verið hættuleg fyrir suma stjórnmálamenn, og það. virðist hún vera í þessu tilfelli. Þskj. 119 frá 1939 er frv. til l. um gengisskráningu og ráðstafanir í því sambandi, og einn af flm. þess er hv. þm. Ísaf. Með þessu frv. var ákveðið að lækka gengi íslenzku krónunnar, með þeim afleiðingum, að kaup launastéttanna í landinu lækkaði um 22%. Þetta flytur hv. þm. Ísaf. 1939, en nú kallar hann það kúgunarlög, að dómstóll skuli eiga að úrskurða í þessum málum og grunnkaup megi ekki hækka. Nú er hér ekki talað um kauplækkanir eins og þá, auk þess, sem hér er ætlazt til, að greidd verði full dýrtíðaruppbót í samræmi við vísitöluna. Ég ætla að lesa hér upp úr 3. gr. þessa frv. á þskj. 119 frá 1939, með leyfi hæstv. forseta: Á sama tíma er óheimilt að hækka kaup fastra starfsmanna við fyrirtæki einstaklinga, félaga, ríkis, bæjar- og sveitarfélaga, nema ákveðið sé í lögum eða það falli undir ákvæði 2. gr.“ Með öðrum orðum : hv. þm. Ísaf. gengst inn á að lögfesta launalækkun, sem í frv. fólst. Það voru þá til menn, sem kölluðu frv. þetta kúgunarlög, þegar umr. fóru fram um það. Það getur verið, að aðstaðan hafi verið önnur 1939 en nú, en þá var um að ræða geysilegt atvinnuleysi hér á landi, og fjöldi verkamanna hafði ekkert að gera. En nú hefur aftur á móti hver maður, sem nokkuð getur, nóga atvinnu allt árið. Ég veit ekki, hvað hv. þm. Ísaf. vill láta kalla þessi lög frá 1939, fyrst hann kallar lögin um gerðardóminn þrælalög og kúgunarlög, þar sem heimiluð er fullkomin dýrtíðaruppbót og gerðar eru víðtækar ráðstafanir til að halda verðlaginu niðri. Ef til vill er hægt að gefa þá akýringu á framferði hv. þm., að 1939 stóð til, að mynduð yrði þjóðstjórn og einn ráðherranna átti að vera úr flokki hv. þm. Ísaf. Ætli þetta sé ekki skýringin? En nú stendur öðruvísi á. Einmitt þegar fjórir ráðherranna urðu sammála um ráðstafanir gegn dýrtíðinni, hljóp ráðherra Alþfl. úr ríkisstjórninni. Ég held, að betra væri fyrir hv. þm. Ísaf. að athuga fortíð sína, áður en hann viðhefur stór orð um þessar ráðstafanir, sem hér er verið að gera. Hv. þm. hefur vísað til dýrtíðarinnar í Þýzkalandi og sagt, að þar sé nú annað viðhorf, þar sem dýrtíðin hafi aðeins aukizt um ö stig, en hér sé hún komin upp í 83 stig. Hv. þm. hrósar mjög verðlagsráðstöfunum Þjóðverja, en hann talar ekki um kaupgjaldsráðstafanir þeirra. Hvernig ætli sé með verkfallsréttinn og mannréttildi verkamanna í þeim löndum, sem nazistar stjórna? Hvað er þar gert við menn sem gera verkföll?

Það sama og hér.

Annað er nú að heyra á Alþýðublaðinu, og það getur verið, að hætt sé að skjóta menn fyrir að sýna mótþróa við yfirmenn sína. Allir vita, að eftir síðasta stríð sultu menn í Þýzkalandi heilu hungri. Bæði höfðu þeir lítið til að kaupa fyrir og svo var mikill skortur á matvælum: Það getur skeð, að þeim líði betur núna af þeim ástæðum, að þeir hafa hertekið mörg lönd, sem höfðu gnægð matvæla. Eru það kannske einhverjar slíkar ráðstafanir, sem þessi hv. þm. vill láta gera hér? Ég vil biðja hv. þm. að gefa upplýsingar um, hvaðan hann hefur þessa heimild um dýrtíðina í Þýzkalandi. Veit hv. þm. Ísaf., hvernig mönnum líður yfirleitt í Þýzkalandi? Hvað er þar um verkfallsréttinn og mannréttindin yfirleitt? Það væri mjög æskilegt, ef hv. þm. Ísaf. gæfi upplýsingar um það. Yfirleitt virðist tilgangurinn með ræðum hv. þm. Ísaf. og hv. 4. þm. Reykv. vera sá að þæfa þetta mál og tefja fyrir því. Hv. þm. Ísaf. sagði í sinni löngu ræðu, að venjan væri sú, þegar slík mál kæmu í Alþ., að senda þau viðkomandi aðilum til umsagnar. Ég vil benda hv. þm. á það, að þar sem hann klauf n. þegar á fyrsta fundi hennar um þetta mál, hefur meiri hluti n. unnið út af fyrir sig, leitað umsagnar, þar sem hann þurfti, þegar hann tók sínar ákvarðanir. Hv. þm. veit ekkert um, hve mikla vinnu meiri hl. hefur lagt í frv., og það kemur ekki í ljós, fyrr en brtt. koma fram við 3. umr. Ég býst við, að þá muni hv. þm. Ísaf. halda nýja tveggja daga ræðu, en hvort margir muni hlusta á hana, veit ég ekki, eri eftir reynslunni geri ég ekki ráð fyrir því, að þeir verði margir.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) Hv. frsm. meiri hl. allshn. beindi til mín fyrirspurn, sem ég. átti að svara, en hann er nú ekki viðstaddur, svo að ég get ekki satt forvitni þessa hv. þm. Nú er hann kominn, og get ég því byrjað. Ég þarf í rauninni ekki miklu að svara. Ríkisstjórnin hefur ekki séð ástæðu til þess að vera viðstödd við þessa umr. nema hvað hæstv. viðskmrh. hefur svarað með nokkrum orðum því, er ég talaði um verðlagseftirlitið, en hins vegar engu svarað gagnrýni minni á gerðardómnum. Eins og þeir vita, sem hlýddu á ræðu hv. frsm. meiri hl., þá kom hann lítið inn í þetta , mál og varaðist algerlega að koma nærri aðalatriðunum, hvað þá, að hann hafi geit nokkra tilraun til þess að hnekkja gagnrýni minni, en ég sýndi fram á, að lögin væru hvort tveggja í senn óframkvæmanleg og ranglát, og til þess eins fallin að halda niðri launum hinna lægst launuðu og verst stæðu í landinu. Ég mun víkja síðar að hv. frsm., en ætla nú með nokkrum orðum að svara hæstv. viðskmrh. Hæstv. viðskmrh. kvartaði undan því, að ég hefði ekki lýst rétt afstöðu hans til kaupgjalds verkamanna í landinu. En ég held, að ráðherrann hafi ekki undan neinu að kvarta í því efni. Það er alkunna, að hann hefur gert hverja tilraunina af annarri til þess að plokka af verkamönnum fé til hinna svo kölluðu dýrtíðarráðstafana, en því miður hefur honum ekki verið eins umhugað um að ná stríðsgróðanum í sama augnamiði. Ráðherrann sagði, að ég hefði verið með gífuryrði í garð bænda. Þetta er ekki rétt. Ég sagði, að heppilegra hefði verið að verðbæta afurðir bændanna heldur en að hækka þær upp úr öllu valdi. Kjöt og mjólk ráða mjög miklu um vísitöluna eða allt að helmingi, það er því alveg augljóst, að bezta dýrtíðarráðstöfunin hefði verið að koma í veg fyrir hina miklu hækkun til almennings, en verðbæta þessar afurðir bænda úr ríkissjóði. Ráðherrann hélt því fram sem sönnun þess, að landbúnaðarafurðir hefðu ekki hækkað um of í verði, að bændur streymdu nú til kaupstaðanna, þar sem kúgunarlögin væru í gildi. Þetta er alveg í samræmi við það, sem ég hélt hér fram. Hér er eftirspurnin eftir vinnuafli svo mikil, að greitt er miklu hærra kaup en lögin heimila og þau því óframkvæmanleg, en úti um land er eftirspurnin miklu minni og grunnkaupið lægra. Þessi mismunur á kaupgjaldinu, samfara því, að hér eru lögin óframkvæmanleg, mótsett við það, sem er á útkjálkum landsins, gerir það að verkum, að bændur sem aðrir utan af landi flykkjast nú hingað. Ummæli ráðh. um flutning bændanna til Reykjavíkur eru því staðfesting á skaðsemi þessara laga. Ráðherrann sagði, að Alþfl. hefði verið reiðubúinn til þess að vinna að því sama og stjórnin gerði, en án löggjafar. Þetta er ekki rétt. Alþfl. hefur aldrei unnið að því að halda niðri kaupi verkafólks í landinu, og mun aldrei gera það. Hins vegar er hitt sennilegt, að ef stjórnin hefði sýnt vilja sinn til þess að halda dýrtíðinni í skefjum, að þá hefði ekki komið til alm. grunnkaupshækkana, enda var það það, sem ráðherra Alþfl. sagði, að hann byggist ekki við verulegri hreyfingu í þá átt. Ég hef haldið því fram, að verðlagseftirlitið hafi verið slælegt og það hafi farið úr böndunum snemma á árinu 1940. Ég held, að hæstv. viðskmrh. hafi ekki gert eða geri tilraun til þess að hnekkja þessu. Hins vegar hélt hann því fram, að hann hefði ákaflega lítið vald yfir verðlaginu, en vildi bera því við, að fulltrúi Alþfl. í verðlagsnefndinni hefði ekki verið nógu skeleggur. Ég veit ekki til þess, að Alþfl. eigi neinn fulltrúa í verðlagsnefndinni. Hins vegar á Alþýðusambandið þar 1 fulltrúa af 5. Það er dálítið einkennilegt af ráðherranum að koma nú fram og segjast ekki hafa nógu viðtækt vald til þess að ráða yfir verðlaginu, en á þinginu í fyrra; þegar sexmannanefndin vildi koma öllu verðlagseftirliti í landinu undir eina nefnd, var ráðherrann á móti því og sagði, að ríkisstjórnin hefði svo víðtækt vald yfir þessum málum, að ekki væri nein ástæða til þess að breyta til, en varhugavert að leggja inn á ný ja braut. En það er þó ljóst, að þegar ráðherrann skoraðist undan því að taka við viðtækara valdi á þinginu í fyrra, en segir nú, að það hafi ekki verið nógu víðtækt, að annað hvort hefur valdið ekki verið nógu víðtækt, eða hann hefur svikizt um að framkvæma lögin. Ég beindi þeirri fyrirspurn til ráðherrans, hvort hann hefði látið reikna út vísitölu verzlunarkostnaðar. Hann taldi öll tormerki á að reikna hana út, enda væri hún óþörf. Það er hins vegar ekki talið óþarft að búa til vísitölu yfir framfærslukostnað verkamannanna í landinu. Það er á engan hátt erfiðara að reikna út vísitölu yfir verzlunarkostnaðinn, inn í hana fellur ljós, hiti., húsaleiga, símakostnaður og kaupgjald. En ráðherrann taldi það óþarft. Þeir, sem verzla, mega frekar skapa sér sjálfir lífsskilyrði en þeir, sem taka laun. Ráðherrann sagði enn fremur, að afkoma fél. KRON hefði ekki verið slík s.l. ár, að það benti til þess, að verzlunarálagning hefði verið of há. Um þetta vil ég segja, með allri virðingu fyrir þessu kaupfélagi, að þar kemur margt annað til greina. Félagið hefur með höndum ýmiss konar rekstur, óviðkomandi beinni smásölu, það leigir auk þess dýr hús. Afkoma þess er því alls ekki réttur mælikvarði á afkomu venjulegra verzlunarfyrirtækja. Ég get látið þetta nægja til þess að svara hæstv. viðskmrh. við þessa umr. En það er eins og einhver sérstakur órói hafi gripið ríkisstj. undir umr. um þetta mál. Ráðherrarnir hafa aldrei sézt hér í deildinni, og er þó hér um að meðan frv., sem varðar meira lífsafkomu alls þorra þjóðarinnar en nokkurt annað frv., sem komið hefur hér fram lengi. Og það er ekki einungis, að komið hafi fram hörð gagnrýni frá stjórnarandstæðingum, heldur og einnig úr hópi stjórnarflokkanna. Ég man ekki eftir því, að sögð hafi verið harðari orð frá stuðningsmanni ríkisstjórnar en hv. sessunautur minn, þm. A.-Húnv., sagði hér í gær, er hann lét svo um mælt, að með þessari lagasetningu hefði ríkisstj. komizt meira en hálfa leið á þeirri braut að segja: „Ég vil ekkert þing.“ M.ö.o., úr stjórnarflokkunum er litið á þessi lög sem gerræði og einræðisbrölt, alveg á sama hátt og stjórnarandstæðingar gera. Nv. þm. A.-Húnv. lét þess getið, og vitnaði þar til hæstv. forsrh., að hann hefði talið nauðsyn á að setja þessa löggjöf með bráðabirgðal., af því að hann (þ.e. ráðh.) hefði vantreyst þinginu til þess að afgr. slíkt lagafrv. Þetta er yfirlýsing, sem ekki er hægt að láta liggja í þagnargildi, frá einum af stuðningsmönnum núv. ríkisstj. Því að það er yfirlýsing um, að í rauninni sé ekki vilji núverandi stjórnarflokka fyrir þessu frv., þó að e.t.v. hv. þm. láti til leiðast að samþ. þetta frv., vegna þess að flokksstjórnirnar heimti af þeim, að þeir geri það. Ég hef ekki heyrt ömurlegri yfirlýsingu um þinghald hér í þessu landi þau ár, sem ég hef setið hér á þingi,. sem að vísu eru ekki mörg. Og ég hef ekki heyrt ömurlegri vörn af hálfu ríkisstjórnar í nokkru stórmáli en þá, sem fram hefur verið færð í þessu máli, þar sem hæstv. ríkisstjórn ber ekki við að reyna að svara fyrir sig, hvorki stjórnarandstæðingum né heldur stuðningsmönnum stjórnarinnar, þegar þeir koma hér nærri hálfgrátandi fram fyrir forseta og lýsa yfir, að þeir séu píndir og kúgaðir til þess að greiða atkv. með máli, sem þeir hefðu alls ekki léð lið sitt, ef það hefði komið í frumvarpsformi fyrst fyrir Alþ. Ég veit ekki, hvort hv. frsm. allshn. er hér nærstaddur, en ef hann mætti heyra mál mitt, þá mundi ég nú víkja að þeim fyrirspurnum, sem hann bar fram til mín. Mér er svo vel við þennan ágæta þm., sem er úr sama landsfjórðungi og ég og hefur lengi verið samverkamaður minn á Alþ., að ég vildi gera allt, sem í mínu valdi stæði til þess að seðja hans fróðleiksfýsn, þegar hann kemur hér til mín, bljúgur og auðmjúkur, með fyrirspurn, sem ég er sannarlega umkominn að veita honum nokkra fræðslu um. Nú vildi ég þó óska þess, að þessi hv. þm. gerði mér nokkur sömu skil, ef ég kynni að leggja fyrir hann nokkrar spurningar, að hann þá gerði sitt bezta til þess að leysa úr þeim. Hv. þm. Barð. var að spyrja mig að því, hvaðan ég hefði það, að dýrtíðin í Þýzkalandi hefði ekki vaxið nema um 5%. Ég get sagt honum það, að ég hef þær upplýsingar úr amerísku tímariti, sem heitir „hife“. Þar er talað um, hve mikið dýrtíðin hafi vaxið í hinum ýmsu löndum, og tók ég upp í mitt nál., að dýrtíðin hefði vaxið frá stríðsbyrjun til 1. október 1941 um 26% í Englandi, í Bandaríkjum N: Ameríku um 8,8°á og í Þýzkalandi um 5%. Nú má það vel vera, að Þýzkaland standi eitthvað sérlega nærri hjarta þessa hv. þm., þótt ég hafi ekki orðið þess var fyrr en e.t.v. nú upp á síðkastið, þannig að Hann hefur einkum fest sig við hækkun dýrtíðarinnar í Þýzkalandi, en ekki minnzt á, að í nál. mínu er einnig talað um dýrtíðarhækkunina í Bandaríkjunum og Englandi. Þessi sami hv. þm. spurði mig áður, hvað það væri sérstaklega, sem ég hefði óskað eftir, að framkvæmt yrði hér á landi eitthvað í samræmi við verðlagseftirlitið í Þýzkalandi. Og ég hygg, að ég hafi sagt honum þá, að ég hefði óskað eftir, að tekin hefði verið upp sama regla um verðlagseftirlitið hér eins og þar, að reikna dýrtíðaruppbót fyrir verzlanirnar og leyfa álagningu á vörur eftir því á einingu vörunnar, en ekki eftir hundraðstölu, eins og hér hefur verið gert. Og ef slíkt fyrirkomulag hefði verið haft hér frá öndverðu, þá hygg ég, að verðlagseftirlit ríkisstj. hefði getað orðið nokkru meira virði fyrir almenning í landinu heldur en raun hefur á orðið. Annað mál er, að ég hefði ekki óskað eftir því, og ég hef hallmælt ríkisstjórninni fyrir það, að ríkisstjórnin hefur farið sömu leið í verklýðsmálum eins og Þjóðverjar hafa farið. Þar skilur mikið á milli hæstv. ríkisstjórnar og mín og ég held líka hv. frsm. allshn., þó er ég ekki viss um það. Hann hefur í nál. fært það fram sem ástæðu fyrir því, að það ætti að samþ. þessi l., að þau ættu ekki að gilda nema til ársloka 1942. Og ég hef skilið það svo, að hann álíti þetta ekki neina réttláta framtíðarlöggjöf, þótt hann hafi farið inn á þá leið, e.t.v., með hv. þm. A.-Húnv. (JP) og öðrum, sem eru ekki sérstaklega ánægðir með þessa löggjöf, að gefa kost á að mæla með því, að þessi löggjöf yrði látin standa þetta ár. Ég held, að ég hafi með þessum fáu orðum leyst í aðalatriðum úr þeim fyrirspurnum, sem hv. þm. Barð. bar fram til mín. Og ég veit, að hann er svo skýr og greinagóður, að hann misskilur mig ekki á einn eða neinn hátt. Og ég veit, að hann er. mér svo velviljaður, að hann muni ekki gera tilraun til að mistúlka þetta á nokkurn hátt. Þó að ég bendi á leiðir, sem Þjóðverjar hafa farið í verðlagseftirliti, og að þær geti verið til fyrirmyndar, þá mundi hann ekki segja, að ég sé nazisti, þegar ég jafnframt bendi á, að þær leiðir, sem Þjóðverjar hafa farið í verklýðsmálum, eru til viðvörunar, en ekki eftirbreytni, þó að íslenzka ríkisstjórnin hafi, illu heilli, glæpzt til að fara inn á þær ósæmilegu, skaðlegu og óréttlátu leiðir.

Eru verklýðsfélög í Þýzkalandi?

. Það er efni í heilan fyrirlestur, sem ég gæti haldið fyrir hv. 6. þm. Reykv. við tækifæri. En það er máske eitt af því, sem borgarstjórinn hér í Reykjavík hefur tekið sér til fyrirmyndar, þegar hann var á ferðalagi - kannske á kostnað háskólans - úti í Þýzkalandi, að hann hafi hugsað sér að reyna að koma á sama skipulagi í verklýðsfélagsmálum hér eins og er í Þýzkalandi, að búa til eins konar félög atvinnurekenda úr verklýðsfélögunum. Það er ekki rétt, að ég hafi á neinn hátt reynt að þæfa þetta mál eða tefja fyrir því. Ég talaði að vísu hér í minni frumræðu í 2 tíma og 10 mínútur. En þegar þess er gætt, að enginn minna flokksmanna hefur talað annað við þessar umr. og mér þykir ekki líklegt, að þeir geri það, þá er ákaflega fjarri því, að hægt sé að halda fram með neinum rökum í slíku stórmáli, að það sé að þæfa mál eða tefja, þó að haldin sé í því allýtarleg framsöguræða, ekki sízt, ef þessar umr. gætu orðið til þess að beina einhverjum hv. þm. úr stjórnarliðinu inn á þá braut að koma fram einhverri gagnrýni á þessu óþurftarmáli, sem hér liggur fyrir. Ég skal ekki segja, hvað mér hefur orðið ágengt í þessu. En þó heyrði ég það á hv. þm. Barð. áðan, að ég virðist hafa fengið hann til að samsinna því með mér, að það sé hreinasta rangnefni á l. þessum að kalla þau gerðardómsl. Enda veit ég það, að það er almennt álit þjóðfélagsþegnanna, að eins og þessi dómur er skipaður, þá sé það beinlínis brot á allri réttarvenju um gerðardóma að kalla l. þessi því nafni. Það er að vísu ákaflega lítið unnið við það að fara að fá nafninu breytt. En þó felst í þessu viðurkenning á því, að hæstv. ríkisstjórn hafi sett þessi bráðabirgðál. að illa athuguðu máli, svo að ekki se meira sagt. Því að fyrsta krafan til hæstv. ríkisstj., er setur bráðabirgðal., ætti að vera sú, að forminu sé að mestu leyti fullnægt. En með viðurkenningu hv. þm. Barð. á því, að það muni vera réttara að kalla frv. einhverju öðru nafni en gerðardóm, er það játað, að forminu sé ekki fullnægt á þessu frv. Sem sagt, ríkisstjórnin hefur gert þá reginvillu í fyrstu að bera fram alveg óformleg bráðabirgðal. Þetta skiptir vitanlega ekki miklu máli um innihald l. En það sýnir aðeins vinnubrögðin í hæstv. ríkisstjórn, sem er með lögfræðing sér við hlið og vanan lögreglustjóra sem forsrh., að mál, sem varðar allan almenning og er borið fram sem bráðabirgðal., sé ekki einu sinni borið fram, í því formi, að þjóðfélagsþegnarnir í landinu, sem annars eru með opin augu og nokkurn veginn heilbrigðri dómgreind, geti talið, að það sé forsvaranlegt. Hv. þm. Barð. sagði, að ég hefði ekki hrakið neitt af því, sem hann sagði í frumræðu sinni. þetta má vel vera rétt. En það er þá bara af því, að hann hefur ekki sagt neitt í frumræðu sinni. Hann reyndi ekki að færa nein rök fyrir því, að þessi l. væru réttlát, og því síður rök að því, að þau væru framkvæmanleg. Og ég veit, að í þeirri ræðu, sem hann heldur væntanlega hér á eftir, gerir hann heldur enga tilraun til þess, af því að honum er kunnugt um það, að það er ekki hægt að færa nein rök fyrir þessu. Bráðabirgðal. hafa nú verið í gildi um 3 mánuði. Og á þeim tíma hefur það komið í ljós, að þar sem nokkur eftirspurn er eftir vinnu, eru þau óframkvæmanleg. Þar sem lítil eftirspurn er eftir vinnu, eru þau ranglát, því að þau koma í veg fyrir, að fátækustu mennirnir, sem hafa lægst grunnkaup, geti bætt kjör sín. Hv, þm. Barð. sagði í ræðu sinni, að það væri einkennilegt, að ég skyldi hafa gengið fram hjá því atriði í ræðu hans að minnast á gengismálið frá 1939. Á því ári hefði verið þjappað ákaflega mikið að verkafólki. Það hefði í aflaleysisári verið lögboðið, að ekki mætti greiða fulla dýrtíðaruppbót o.fl. og fólkið hefði þá staðið sannarlega verr að vígi með að fá slíka löggjöf 1939 heldur en nú á árinu 1942. Og þetta er alveg rétt hjá hv. þm. Barð. En það er þó við þetta að athuga, að þegar gengisbreytingarl. voru sett, álitum við, sem fluttum þau, - og ég vissi ekki annað en að flestir stjórnarliðarnir einnig álitu hið sama, - að hallærisástand væri í landinu. Það þurfti að gera eitthvað til þess að atvinnuvegirnir gætu haldið áfram. Það var leitað ýmissa leiða; það var búið að athuga þær í milliþn. Og það fékkst ekki samkomulag um aðra leið en þá, sem farin var. Frá hendi Alþfl. var því haldið fram, að það mætti reyna uppbótarleiðir. En það taldi flokkur hv. þm. Barð. alveg ófæra leið. Hann vildi heldur fara hina, gengislækkunarleiðina. Og samfara því var svo sett löggjöf um það, að ekki mætti greiða fulla dýrtíðaruppbót, en slagur stóð um það milli alþfl. annars vegar og Framsóknarfl. og Sjálfstæðisflokksins hins vegar, hver uppbótin skyldi vera. Og í þessari löggjöf var líka ákveðið, fyrir harða baráttu Alþfl., að það skyldi greiða dýrtíðaruppbót, að vísu ekki fulla. Þegar þessi löggjöf var sett, voru mjög mörg félög, sem ekki höfða neina möguleika til þess að segja upp samningum sínum, þannig að þó að löggjöfin kreppti að mönnum á vissan hátt, þá gaf hún líka fátækari félögum möguleika til að fá dýrtíðaruppbót, að vísu lága, en þó dýrtíðaruppbót, sem er ákaflega hætt við, að þau hefðu ekki fengið að öðrum kosti, og alls ekki ef Framsfl. og Sjálfstfl. hefðu verið einráðir. Nú er það svo, að þó að það hafi verið gert sem neyðarráðstöfun gegn yfirvofandi hallærisástandi að kreppa nokkuð að rétti verkalýðsfélaganna, þá er ákaflega fjarri því, - og ég bið hv. þm. Barð. að leggja sér það vel á minni -, að til þess sé nokkur réttur né heldur þörf á þessum tímum. Og ef það er nú svo, að við höfum báðir, ég og hv. þm. Barð., gert verkafólkinu órétt 1939, mundi það þá. ekki vera sjálfsögð skylda okkar að gera það, sem í okkar valdi stendur til þess að bæta úr þessum órétti. Ég hef beztu trú á réttlætiskennd þessa hv. þm., ef hann er ekki blindaður af flokksofstæki eða honum bannað að hafa skoðun á málinu. Og ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að hann vilji ekki, ef hann finnur nú sárt til þess, að við höfðum í sameiningu gert verkalýðnum órétt 1939, gera nokkra leiðréttingu á þessu ásamt mér og öðrum, sem eru á móti þessu frv. Ég trúi því ekki, að það samrýmist drengskap og réttlætiskennd þessa hv. þm., ef honum finnst hann hafa gert rangt árið 1939, að vilja nú bæta gráu ofan á svart og endurtaka óréttlætið, þegar atvinnuvegirnir eru góðir og peningarnir miklir í landinu, og þrengja nú enn að kosti verkamanna einungis til hagsbóta. fyrir stríðsgróðamennina í landinu. Hv. þm. Barð. vildi segja það, að skýringin á því, að við Alþfl.-menn, og þar með ég alveg sérstaklega, hefðum gerzt flutningsmenn þessa gengislækkunarfrv. 1939, hefði verið sú, að það hefði staðið til þá að mynda þjóðstjórn. Við hefðum, eftir hans orðalagi, viljað kreppa að hag verkalýðsins til þess að geta komizt í þjóðstjórn. En nú segir þessi hv. þm., að við í Alþfl. viljum halda uppi rétti verkalýðsins, að mér skildist, til þess að geta komizt úr þjóðstjórninni. Ef það hefði verið einhver freisting fyrir okkur til þess að fara í þjóðstjórnina 1939 og við hefðum viljað fórna hag verkalýðsins til þess, þá finnst mér ekki ólíklegt, að við hefðum, til þess að geta verið kyrrir í þjóðstjórninni, enn þá viljað gera það, sem nú er verið að gera, viljað fórna hag verkalýðsins fyrir hag nokkurra stórgróðamanna. En mér virðist þarna skilja á milli Alþfl. og Framsfl. Alþfl. gekk inn á gengislækkunina 1939 af illri nauðsyn vegna hallærisástands. En þegar ástandið er það breytt sem það nú er, gerir Alþfl. þá kröfu til hinna flokkanna, að þeir lofi verkalýðnum að ráða sínum málum, gefi verkalýðnum tækifæri til þess að rétta hlut sinn, eins og verkalýðurinn á sannarlega rétt á að gera. Það vill svo vel til, að Alþfl. hefur gert tilraun til þess að rétta við hag verkalýðsins, einnig á annan hátt heldur en þann að standa á móti þessu lagafrv. Á ég þar við gengishækkunarfrv. Alþfl. Og formaður Sjálfstfl., stærsta stjórnmálafl. landsins, hefur látið svo um mælt í júlí í fyrra, að það væri siðferðisleg skylda þeirra, sem höfðu hag af gengislækkuninni 1939, að skila nú gengisbreytingarhagnaðinum með því að hækka gengið aftur a.m.k. í sama horf. Og þessi ágæti og drenglyndi formaður Sjálfstfl. hefur lýst þessu yfir hér í þingsölunum. Ég fyrir mitt leyti trúi ekki öðru, nú þegar togarasölur eru enn hærri en þær voru, þegar hann gaf þessa yfirlýsingu, en að hann leggi nú alla stund á að skila þessari hjálp aftur, sem hann og ýmsir á hans vegum fengu árið 1939. Ég trúi ekki, að hann hafi verið að gefa þessa yfirlýsingu í trausti þess, að Bretar settu bremsur fyrir skilsemi hans í þessu efni, heldur sé yfirlýsingin gerð af athuga og drenglyndi, og að það sjáist næstu daga, að Sjálfstfl. beiti sér fyrir því með Alþfl. að gera ráðstafanir til þess að færa gengið í hið fyrra horf. Ég er þessarar trúar því öruggari, þar sem ýmsir úr hans flokki, svo sem bæði hv. 1. þm. Reykv. og hv. þm. V.-Sk. og jafnvel fleiri úr hans flokki, töluðu þá mjög mikið um nauðsyn þess að breyta genginu til betri vegar. Ég vildi svo í sambandi við dýrtíðina og kaupgjaldið til frekari upplýsinga geta þess, að mér er tjáð, að síðan stríðið byrjaði, hafi kaupgjald í Bandaríkjunum hækkað um 25%, en á sama tíma hefur dýrtíðin hækkað þar um 8,8%. Þegar maður athugar þetta, og svo hitt, að dýrtíðarvísitalan fór hér úr 57, sem hún var í 1. júlí í fyrra, upp í 83% til ársloka, þá hygg ég, að það sé augljóst, að það fer alls ekki endilega saman hækkun á kaupgjaldi og hækkun á dýrtíðinni. Það er þess vegna ekkert annað en skammsýni, þegar stj. ræðst á kaupgreiðslurnar, eins og hún hefur gert með þessum bráðabirgðal., en lætur dýrtíðina halda áfram að vaxa. Ég hef getið þess áður, að ég teldi þessa löggjöf hvort tveggja í senn, óframkvæmanlega á vissum stöðum í landinu, en rangláta þar, sem hún væri framkvæmanleg. Ég hef bent á það, að þessi löggjöf yrði brotin á hverju einasta heimili á landinu, þar sem nokkur þörf er á að ráða vinnufólk eða kaupafólk. Það þarf enginn að segja mér það, að nokkur maður, sem þarf á vinnuaðstoð að halda, láti það standa fyrir ráðningu fólks, hvort hann borgar nokkrum krónum hærra 1942 heldur en 1941, og þegar af þeirri ástæðu, að þessi löggjöf, ef hún verður samþ., verður brotin á hverju einasta heimili á landinu, sem þarf á vinnufólki að halda, er hím óframkvæmanleg og siðspillandi, því að það hlýtur að vera viðurkennt af öllum hv. alþm., sem vilja hugsa um sitt starf, að það er, eins og hæstv. atvmrh. orðaði það í sumar, hrein skaðsemi að setja l., sem vekja mótþróa alls þorra landsmanna, og ég álít það vera skaðsemi að setja löggjöf, sem alþm. vita fyrirfram, að verður brotin af öllum, sem geta og þurfa að brjóta hana. Þá er og vitað, að svo að segja hver einasti iðnrekstur í bænum hefur brotið þessi l., eins og ég hef nefnt mörg dæmi um. Þó að þau séu ekki nema 3ja mánaða gömul sem bráðabirgðal., þá dettur engum manni í Reykjavík í hug að fara eftir þeim. Það kann að vera, að ríkisfyrirtækin séu ekki enn þá farin að ganga í berhögg við hana. Þó er mér kunnugt, um, að stjórnendur ríkisspítalanna hafa snúið sér þessa dagana til hæstv. forsrh. og sagt við hann: „Við verðum að fá að vera einráðir um að semja við hjúkrunarfólkið á geðveikrahælinu á Kleppi. Annars fer allt fólkið í vor, og það verður að loka Kleppi.“ Það mætti þá kannske flytja Klepp í þinghúsið, ef honum yrði lokað þar inn frá. Vegamálastjóri hefur hækkað grunnkaup uppi í Borgarfirði, sem var í fyrra kr. 1.00 og 1.10 og upp í 1.30, og þegar ríkisstofnanirnar ganga á undan í því að brjóta gerðardómsl., þar sem þess þarf, má nærri geta, hvað aðrir gera. Nú mun kannske vera sagt, að fyrst þessi l. séu brotin, hvernig þau geti þá verið kúgunarl., en þetta getur vel samrýmzt. Þau eru kúgunarl. að því leyti, að lægst launuðu verkamennirnir, þeir, sem eru úti á útkjálkunum, þar sem engin eftirspurn er eftir vinnuafli, þeir verða fyrir barðinu á þessum l., og þar verður farið eftir þeim. Þar er grunnkaupið lægst. T.d. er það verkalýðsfélagið Jökull í Ólafsvík, þar er kaupið kr. 1.10, í Súgandafirði 1.10, í Hnífsdal 1.10, á Drangsnesi 1.00, á Blönduósi 1.10, á Skagaströnd 1.10, í Grenivík 1.10, hjá verkamannafélaginu á Vopnafirði 1.10, á ráskrúðsfirði 1.10, á Djúpavogi 1.10. Alls eru þetta 10 félög með um 900 menn, útkjálkafélög, þar sem engin eftirspurn er eftir vinnu. Takið þið eftir, góðir alþm. Hvað eiga þessir menn að gera? Þeir hafa alls ekki stöðuga vinnu, en það lægsta grunnkaup, sem til er á landinu. Þeir gætu sennilega komizt nú að samkomulagi við atvinnurekendur um grunnlaunahækkun, sennilega fengið kaup upp í 1.20–1.30, ef það væri frjálst, en þeim er bannað það með gerðardómsl. Á þessum mönnum koma gerðardómsl. niður. Þau koma niður á fátækum mönnum á útkjálkunum. Ég hef áður lýst því, að auk þess eru 9 félög með samtals 1100 félagsmenn, sem hafa 1.20 í grunnkaup. Hverjum dettur í hug að koma fram á Alþ. og halda því fram, að það væri þjóðarógæfa, að þessir fátæku menn á þessum afskekktu stöðum fengju hækkun á grunnkaupi? Getur hv. frsm. allshn. komið. og. sagt, að þessir 2000 verkamenn, sem lifa á takmörkum sultar og sveitar, megi ekki fá grunnkaup sitt hækkað? Getur hann neitað því, að ef þessir menn vilja fá kjör sín hætt undir núverandi löggjöf, þá sé eina ráðið fyrir þá að flytja frá heimilum sínum og fara í Bretavinnu? Ég hef ekki heyrt nokkurn mann mótmæla þessu. Ég skora á hv. frsm. að reyna að mótmæla þessu með rökum. Ég hef reynt að svara spurningum hans, og nú vil ég spyrja hann: Er þingið með því, þar sem sagt er í l., að gerðardómurinn megi færa til grunnkaup til lagfæringar og samræmingar, að segja, að grunnkaup þessara manna, sem minnsta hafa vinnu og lægst laun, megi verða a.m.k. í samræmi við grunnkaup annars staðar á landinu, og má gerðardómurinn gera það? Ég er ekki að spyrja fyrir sjálfan mig, en ég er að spyrja fyrir fjölda verkamanna úti um allt land, sem nú hafa við lélegust kjör að búa, lægst laun og minnsta vinnu, sem þekkist hér á landi. Því miður er ekki sennilegt, að þetta verði gert. Verkamennirnir verða að gera eitthvað sjálfir, og þarf sennilega mikið átak til þess, að þeir lægst launuðu fái nokkrar breyt. til bóta á kaupgjaldi sínu. Og þangað til annað er upplýst, verð ég að álita, að þessi bráðabirgðal. og þetta frv. komi alveg í veg fyrir, að þeir lægst launuðu geti fengið launum sínum breytt til bóta nokkurn skapaðan hlut. Og þó að ég hafi fyllstu vantrú á þessu, vil ég enn á ný skora á hv. frsm. meiri hl. að leysa úr þessum spurningum. Hann hefur boðað brtt. við þetta frv., og ef hann vilt útbúa þær brtt. af einhverri réttsýni, þá vil ég biðja hann að taka til alvarlegrar athugunar fyrir samvizku sinni, hvort hann vill ekki haga þeim brtt. þannig, að ekki verði gert upp á milli þeirra, sem framleiða vöruna, og þeirra lægst launuðu, sem selja vinnu sína. Þar sem stj., og sérstaklega blað Framsfl., hefur alltaf verið að tala um, og það með rétti, hversu skaðvænlegt það sé, að fólkið sé að flýja sveitirnar, þá er það greinilegt, að löggjöf, sem t.d. bannar að hækka kaup í vegavinnu og kaup í kaupavinnu á sama tíma, sem vitað er, að eftirspurnin eftir vinnuafli er búin að brjóta niður þær skorður, sem stj. ætlaði að setja með þessari löggjöf, þá er augljóst, að slík löggjöf miðar að því að reka fólkið beinlinis utan af landsbyggðinni og hingað, þan sem eftirspurnin er mest eftir vinnuafli. Ég vil spyrja hv. frsm: Er þetta í fullu samræmi við stefnu Framsfl.? Er það virkilega stefna Framsfl. að vilja vitandi vits, eftir að þessi l. eru búin að gilda í 3 mánuði, reka fólkið með þessari vitlausu löggjöf úr sveitunum til Reykjavíkur? Læt ég svo útrætt um þetta að sinni, en og vænti þess fastlega, af því að ég varð svo góðfúslega við því að leysa úr spurningum hv. þm. Barð., að hann leysi að einhverju leyti úr mínum spurningum og ræði þetta mál með þeim rökum, sem ég veit, að hopum er ljóst, að hann þarf að teygja fram, ef hann ætlar að leggja þetta mál undir óvilhallan dómstól almennings.

* Flm. (Sigurður E. Hlíðar): Herra forseti! Ein, og sjá má, hef ég leyft mér að flytja þetta frv., sem er á þskj. 148. Hefur bæjarstjórn akureyrar falið mér að leita til A1þ., til að fá samþykkti heimild handa ríkisstjórninni, til þess að ábyrgjast lán vegna stækkunar á Laxárvirkjuninni. Það eru ekki nema 2 ár. síðan rafveita þessi var fullgerð, og eins og hv. þdm. er kunnugt um. var hún ekki höfð stærri en 2400 hestöfl, vegna þess að menn álitu það nægilegt rafmagn. Þó mátti bæta við hana um 4000 hestöflum. En reynslan hefur sýnt, að þessi stöð er langt of lítil, og jafnvel þó að hafður sé 160 hestafla hjálparmótor og einnig 300 hestöfl úr Glerá, er tilfinnanlegur skortur á rafmagni í bænum. eru vélarnar keyrðar allan sólarhringinn, til að framleiða sem mest rafmagn. en þegar svo stendur á, er mjög hætt við vélabilun, en nú er mjög erfitt með allar viðgerðir. Enda er einu auganu hætt, og gæti það valdið stórtjóni, ef vélarnar biluðu, svo að stöðin yrði að stöðvast. Eins og þskj. ber með sér, fylgir frv. grg. frá bæjarstjóranum á Akureyri, þar sem sýnt er, hvernig reksturinn hefur verið síðastl. ár. Reikningarnir voru ekki fullgerðir, en samkvæmt bráðabirgðayfirliti voru tekjurnar rúmar 570 þús. kr. og af þeim hreinn tekjuafgangur um 170 þús. kr. Má gera ráð fyrir, með sömu notkun, að rekstrarafkoman verði næsta svipuð þessu. Er allt útlit fyrir, að verði stöðin aukin, geti hún borið sig, svo að engin hætta er á ferðum, hvað það snertir. Enda sýnir grg., að stöðin hefur staðið undir sér sjálf, og það hefur gengið vonum fremur með reksturinn. Nú hefur rafmagnsstjóri ríkisins, Steingrímur Jónsson, sem staddur er í Bandaríkjunum, fengið tilboð viðvíkjandi þessum vélum, og má gera ráð fyrir, að stækkun stöðvarinnar mundi kosta um 1600 þús. kr. og auk þess þyrfti að stækka bæjarkerfið, en það mundi kosla um 600 þús. kr. Nú á rafveitan um 150 þús. kr. í handbæru fé, og auk þess verður talsverður rekstrarafgangur eftir árið. Nú vil ég ekki hafa mál mitt lengra að sinni. en vænti þess, að hv. þdm. taki málinu með sanngirni og greiði fyrir þessum framkvæmdum. Legg ég til, að frv. verði vísað til fjhn. að lokinni umr.