Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég vil vekja athygli hv. alþingismanna á því að forseti þjóðþings Möltu, dr. Angelo Farrugia, er staddur á þingpöllum ásamt sendinefnd. Forseti Möltuþings er hér í heimsókn í Alþingishúsinu í tengslum við opinbera heimsókn til Íslands í boði forseta Alþingis. Ég vil fyrir hönd Alþingis bjóða forseta þjóðþings Möltu og sendinefnd velkomin í Alþingishúsið og ég vænti þess að heimsókn þeirra til Íslands verði til þess að styrkja tengslin milli landa okkar. Alþingi vottar forseta þjóðþings Möltu og maltversku þjóðinni vináttu og virðingu. Ég bið hv. alþingismenn að taka undir orð mín með því að rísa úr sætum.  
            

Forseti vill tilkynna að á fundi utanríkismálanefndar sem haldinn var í dag, 20. september, var Diljá Mist Einarsdóttir kosin formaður nefndarinnar og Bjarni Jónsson 1. varaformaður.

Virðulegi forseti. Staðan í efnahagslífinu, staða heimilanna, verður krefjandi og því aðalverkefni vetrarins. Þar þurfum við þingmenn að taka höndum saman og beina kröftum okkar að því að koma jafnvægi á hagkerfið. Tónninn hefur verið sleginn með mikilvægum hagræðingaraðgerðum og það er mikilvægt að við þingmenn, sem förum með fjárveitingavaldið, fylgjum þeim fast eftir. Í umræðunni um stöðuna í efnahagsmálum hefur borið á fingrabendingum og ekki beint verið slegist um að taka ábyrgð. Nærtækt dæmi er auðvitað Reykjavíkurborg þar sem ljóst er orðið að meiri hlutinn í Reykjavík heldur áfram að eyða umfram efni þrátt fyrir stórauknar tekjur. Skuldasöfnun borgarinnar er auðvitað ógnvænleg. Það er skiljanlegt að Samfylkingar- og Viðreisnarfólk sé viðkvæmt fyrir slíkri gagnrýni. Ég átta mig síður á hlutverki Pírata þegar kemur að stjórn efnahagsmála, reyndar eins og oft áður. En það er fráleitt að halda því fram að rekstur Reykjavíkurborgar, lang-langstærsta sveitarfélagsins, hafi engin áhrif á efnahagsmálin. Að halda því fram að reksturinn og forgangsröðun meiri hlutans í Reykjavík, hafi engin áhrif á stöðu heimilanna nær engri átt. Það stenst enga skoðun. Virðulegi forseti. Auðvitað hefur lóðasveltistefnan og þéttingaráráttan í Reykjavík haft áhrif á húsnæðisverð og þar með verðbólgu og þar með vexti. Seðlabankastjóri hefur margbent á það að húsnæðisskorturinn sé stór hluti verðbólguvandans. Og ekki ætti að þurfa að vísa til orða hans, svo augljóst er samhengið. Fasteignabóluna sem ræðst af skorti af framboði þekkja allir. Og auðvitað hefur það áhrif, m.a. á fjárhagsstöðuna hjá barnafjölskyldum, að börn í Reykjavík fái ekki leikskólapláss fyrr en upp undir á þriðja ári.

Herra forseti. Það sem af er ári hafa fimm einstaklingar látið lífið í umferðarslysum - fimm einstaklingar. Það hefur oft verið þannig hér á Íslandi að fleiri hafa látist úr umferðarslysum á hverju ári en engu að síður, þetta er fimm einstaklingum of mikið. Þetta erum við sammála um og við erum alltaf að reyna að leita leiða til þess að bæta umferðaröryggi. Við gerum það með því að endurhanna gatnamót, grafa göng, breikka vegi, fækka einbreiðum brúm og þar fram eftir götunum. Hvað ætlum við þá að segja sem samfélag við þeirri staðreynd að ef fram heldur sem horfir munu 80 einstaklingar deyja úr fíknisjúkdómi á þessu ári? Þetta eru tölur úr gagnagrunni SÁÁ. Það stefnir í það, ef við miðum við hvernig þetta er búið að vera það sem af er ári, að 80 einstaklingar deyi úr fíknisjúkdómi á þessu ári. Það jafngildir því á tíu árum eins og ef allir íbúar Grundarfjarðarbæjar myndu látast. Þetta eru þannig tölur á tíu árum. Við erum hins vegar ekki að gera sáttmála, samninga eða að blása í herlúðra til þess að bjarga þessu fólki, síður en svo, við rétt svo höldum í horfinu. Það er þannig núna að ein stærsta meðferðarstöð landsins, sem er rekin af SÁÁ, Vík, eftirmeðferðarstöð, þurfti að vera lokuð í margar vikur í sumar út af fjárskorti. Það gerði það að verkum að samfellan á milli Vogs og Víkur er rofin. Það gerir það að verkum að batalíkur fólks eru miklu minni og það gerir það mögulega að verkum að fólk deyr. Ég heyrði hæstv. heilbrigðisráðherra tala hér með þeim hætti sem ég átti ekki von á núna fyrr í vikunni. Hann sagði: Við getum svo auðveldlega haldið því opnu ef það er vilji til þess. Það hefur ítrekað verið kallað eftir meira fjármagni til að hafa það þannig að það þurfi ekki að loka meðferðarstöðvum á sumrin. Þá fer hins vegar svo mikill peningur af sjálfsaflafé SÁÁ í ópíóíðafaraldurinn og viðbragð við honum að það vantar pening í hitt. Það er búið að lofa meira fjármagni. Það virðist hins vegar vera eitthvað djúpt á því því að það hefur ekki skilað sér til SÁÁ. Við hljótum rétt, eins og í umferðinni, að geta komið í veg fyrir það að fólk deyi að óþörfu.

Virðulegi forseti. Kynfræðsla og hinsegin fræðsla í grunnskólum hefur verið mikið í kastljósi samfélagsumræðunnar undanfarið. Í miðju þessarar umræðu eru foreldrar sem spyrja spurninga, kalla eftir upplýsingum um fræðsluna og setja jafnvel fyrirvara við námsefnið eða uppsetningu hennar, foreldrar sem vilja vita hvað börnin þeirra eru að læra til að geta tekið samtalið líka heima við. Varðandi nær allt annað námsefni væri því fagnað að foreldrar sýndu slíkan áhuga en hvað þessa fræðslu varðar virðist ekki alveg það sama gilda. Það er undarlegt að því sé haldið fram að foreldrar séu að beita fordómafullri orðræðu, dreifa falsupplýsingum og valda usla í samfélaginu vegna þess að þeir vilja fá frekari upplýsingar um fræðsluna. Foreldrar gera sitt besta í að gæta hagsmuna barna sinna af heilindum og spyrja því gagnrýninna spurninga sem krefjast skýrra svara. Hysterían myndast nefnilega vegna upplýsingaskorts til foreldra. Við þurfum að upplýsa foreldra betur um námsefnið til að koma í veg fyrir svona stöðu í framtíðinni. Með þeim hætti má einmitt koma í veg fyrir upplýsingaóreiðu og að umræða sé leidd áfram af upphrópunum, umræða sem verður að taka af yfirvegun. Virðulegi forseti. Ég styð heils hugar réttindabaráttu hinsegin og kynsegin fólks og mikilvægi þess að við fáum öll fræðslu um fjölbreytileika samfélagsins. Við þurfum líka að fræða um áskoranir einstaklinga með einhverfu og ADHD. Höldum áfram að fræða í átt að meiri samstöðu og umburðarlyndi í samskiptum milli fólks. Með þessu vil ég hvetja til aukins samtals milli heimilis og skóla því að við erum öll í þessu saman, þ.e. að koma börnunum okkar almennilega til manns svo sómi sé að fyrir samfélagið allt.  
            

Virðulegi forseti. Nú er liðið eitt og hálft ár frá ólögmætri innrás Rússlands í Úkraínu og því miður er ekki að sjá fyrir endalok. Þó eru vissulega jákvæð merki til staðar um að Úkraínumönnum takist að endurheimta sín landsvæði. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í þessari viku var stríðið í Úkraínu í brennidepli. Ýmsar ræður voru haldnar um stríðið en báru þó hæst ræður forseta Úkraínu og Bandaríkjanna. Án þess að fara með langt mál um innihald umræðunnar voru skilaboðin skýr: Stuðningur hins frjálsa heims gagnvart úkraínsku þjóðinni má ekki undir nokkrum kringumstæðum dvína. Barátta úkraínsku þjóðarinnar snýst um að viðhalda sjálfstæði sínu og landamærum. Hún er þó ekki eingöngu þeirra barátta. Frá lokum seinni heimsstyrjaldar er vart til skýrara dæmi um árás á lýðræði í hinum vestræna heimi og eiga allar frjálsar þjóðir hér hagsmuna að gæta. Við megum ekki sofna á verðinum eða þreytast í umræðunni í sameiginlegri baráttu. Þetta á einnig við um Ísland, við erum friðelskandi þjóð sem háði sína sjálfstæðisbaráttu án blóðsúthellinga og hefur sterka tilfinningu fyrir frelsi sínu og sjálfstæði. Frá stofnun lýðveldisins höfum við Íslendingar verið óhrædd við að styðja aðrar þjóðir sem stefna í átt að lýðræðisþróun og við höfum verið afdráttarlaus þegar kemur að stuðningi við úkraínsku þjóðina. Ég vil því nýta tækifærið hér í dag og brýna ríkisstjórnina til að viðhalda þeim stuðningi sem hefur verið sýndur til þessa og standa með Úkraínu í vegferð þeirra til áframhaldandi lýðræðis og sjálfstæðis.

Forseti. Mig langaði til að tala um störf þingsins, þessi átta mál sem eru komin frá ríkisstjórninni á meðan það eru 130 mál komin frá stjórnarandstöðunni. En umræðan hérna hvetur mig aðeins til þess að skipta um umræðuefni. Í janúar síðastliðnum, 26. janúar, fékk ég í tölvupóstinn minn frá skólanum, sem foreldri með börn í skóla, kynningu um viku 6. Þar stendur: Í 6. viku hvers árs býður jafnréttisskóli Reykjavíkur, skóla- og frístundasviði, upp á kynheilbrigðisátak í grunnskólum og félagsmiðstöðvum borgarinnar. Í ár er vika 6 frá 6.–10. febrúar. Þá hvetjum við allt starfsfólk til að gefa kynfræðslu bæði góðan tíma og rými. Með því taka þátt í viku 6 gefur starfsfólk börnum og unglingum skilaboð um að kynheilbrigði þeirra skipti máli. Einnig sagði þar: Í ár verður boðið upp á rafrænan fræðslufund fyrir foreldra og forsjáraðila þriðjudaginn 31. janúar kl. 8.30–9.15. Kannski ekkert rosalega langur tími eða á rosa heppilegum tíma en það er boðið upp á kynningu, það eru tenglar til þess að skoða efni og svoleiðis. Þetta var í upphafi þessa árs. Þetta er ekkert nýtt sem við erum að glíma við hérna. Það er boðið upp á kynningu fyrir foreldra en við foreldrar erum upptekin hingað og þangað. Það er erfitt að fylgjast með í annasömu þjóðfélagi og kannski tengt störfum þingsins þá verð ég dálítið var við það í mínum störfum að mér finnst Alþingi starfa á mjög gamaldags hátt sem gerir það einhvern veginn að verkum að það er rosalega erfitt að ná niðurstöðum í stórum málum sem við erum að glíma við hérna. Við náum einhvern veginn ekki til botns í þeim, þau fljóta alltaf fram hjá okkur. Næsta mál tekur við og svo næsta mál. Þar erum við stödd í því að við náum aldrei að klára nein af þeim málum sem koma hérna fyrir ræðustól Alþingis. En í þessu tilviki þá ætti það að vera skýrt: 

Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér í dag hvort við séum fórnarlömb eigin velgengni. Það blasa við okkur staðreyndir, annars vegar þær sem björguðu okkur efnahagslega eftir hrunið, sem er hinn stórglæsilegi geiri ferðaþjónustunnar sem hefur fært okkur áður óþekkt verðmæti á tiltölulega skömmum tíma og ég hef vikið að því áður. Ég ætla að minna aðeins á það aftur að við erum orðin ótrúlega eftirsóttur og stórglæsilegur skemmtigarður fyrir milljónir manna og það mun að óbreyttu halda áfram að vaxa frá ári til árs. En slíku fylgir ábyrgð. Skemmtigarðar sem rækta ekki garðinn nægilega, huga ekki nægilega að innviðum sínum og öryggi, verða smám saman álitnir hættulegir og ekki æskilegir til að heimsækja. Nú stöndum við frammi fyrir því að allur sá búhnykkur sem hlotist hefur af ferðaþjónustunni einkum og sér í lagi valdi þeirri þenslu í samfélaginu sem síðan birtist okkur í vöxtum og verðbólgu og einkum þó því að við megum ekki gera það sem við þurfum að gera sökum þess að það hefur þau neikvæðu áhrif á hagkerfið sem oft er rætt um. Ég segi: Við verðum að finna leiðir. Ég hef nefnt leiðina og hugmyndina um lestina milli Reykjavíkur og Keflavíkur. Það er hægt að fjármagna innviði með erlendu fé sem greiðir síðan fyrir þá sem nota viðkomandi innviði, svipað og með Spöl. Þar voru það t.d. 1.000 kr. á hvern sem fór í gegnum göngin nema þá sem bjuggu á Akranesi, það voru 200 kr. Slíkt kerfi er til umræðu núna. Það sem ég vildi einkum og sér í lagi tala um er að við getum ekki frestað innviðaframkvæmdum á þeim öryggisþáttum sem blasa við okkur. Það eru þúsundir óbyggðra íbúða, þúsundir óbyggðra hjúkrunarrýma og þúsundir óbyggðra rýma fyrir leikskóla og fleira. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka það traust sem mér var sýnt með því að kjósa mig í forsætisnefnd fyrir þingið. Ég hef mjög mikinn áhuga á því að láta gott af mér leiða þar eins og í öðrum góðum nefndum sem ég ætla að starfa í í þinginu í vetur. Ég hef alla tíð verið mjög áhugasamur um vöxt og viðgang þingsins og að hér gangi málin vel fyrir sig. Ég kem úr fiski og úr sveit og þar eru mælikvarðarnir yfirleitt hvað maður getur heyjað mikið á hverjum degi eða dregið marga fiska úr sjó, þannig að maður sér afköstin. Í þinginu er þetta ekki eins augljóst og það var einmitt ágætt að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson minntist á það áðan að þetta væri nú svo gamaldags vinnustaður og hér gerðist lítið. Í skoska þinginu eru mál tekin mjög föstum tökum í nefndum og þar er kappkostað, og ég hef þá skoðun að við eigum að gera það líka, að klára sem flest mál í þinginu, að mál sem þingmenn leggja fram komi til atkvæða í þingsal, að það sé í raun hin eina rétta leið sem hvert þingmál getur farið. Þingmenn, starfsmenn þingflokka og þingið leggja mikla vinnu í þessi mál og það er ekki hægt að þessi mál brenni inni í einhverjum skúffum og komist aldrei til umræðu. Þess vegna þurfa mál auðvitað að vera vel undirbúin og vera þannig að þau segi nákvæmlega hvað menn vilja og hvaðan peningurinn eigi að koma. Í skoska þinginu sitja 120 þingmenn. Þar t.d. ákveða nefndirnar sem afgreiða frá sér mál hvað hvert þingmál fær langan tíma til umræðu í þingsal. Það er það sem tefur þingið hjá okkur langmest, langar umræður í þingsal og kannski ekki oft mjög nauðsynlegar. Ég held að það sé gott markmið hjá mér að stefna að því að vinna vel fyrir þingið, vinna að því að þingið gangi eins og vel smurð vél og klári þau mál sem hingað koma með atkvæðagreiðslu í þinginu. Það vill fólkið í landinu og þannig eigum við að vinna.

Forseti. Það getur verið snúið að ala upp börn. Hér áður fyrr þótti það prýðisgóð uppeldisaðferð að setja boð og bönn og svara svo bara með vænu vandarhöggi þegar þeim var ekki fylgt. Í dag er þetta aðeins flóknara. Búið er að sýna fram á að refsingar eru gagnslítil aðferð til að kenna börnum muninn á réttu og röngu og yfir höfuð til að stýra hegðun þeirra til frambúðar. Uppeldisaðferðir nútímans ganga út á virðingu fyrir persónuleika barns, þroska þess, að það sé nálgast með því viðhorfi að barnið langi til að læra og fá umbunina sem felst í því að vera frábær manneskja og allt gangi betur ef gluggað er í ástæður þess að barnið hagar sér ekki eða bregst við eins og best væri á kosið. Þetta er ekki einungis álitið mannúðlegri aðferð til að nálgast barnauppeldi heldur hefur verið sýnt fram á það að hin skilningsríka nálgun að leita uppi rót vandans er mun líklegri til að hafa áhrif á bæði hugarfar barnsins og hafa bein áhrif á hegðun þess til lengri tíma litið. Jafnvel umbunarkerfi sem var á einhverjum tímapunkti ný kynslóð uppeldisaðferða nýtur nú minni hylli enda getur það að umbun sé ekki veitt hæglega haft yfirbragð refsingar ef ekki er rétt að farið. Þetta er vandmeðfarið en flestum þeim sem þekkja til ber þó saman um það að í dag eru einföld boð og bönn og refsingar, hvað þá líkamlegar refsingar, úrelt uppeldisaðferð. Refsing er ákveðin tegund ofbeldis. Í henni felst valdbeiting, nauðung, jafnvel líkamleg nauðung, með því að loka fólk inni, og sums staðar er líkamlegu ofbeldi jafnvel beitt sem refsingu þrátt fyrir að við vitum betur, að ofbeldi sé gagnslítil og vond leið til þess að leysa ágreining eða stýra hegðun fólks - þetta vitum við. Ég ætla ekki að útiloka að við séum enn á þeim stað að stundum sé einhvers konar valdbeitingar þörf til að stýra hegðun fólks, barna eða annarra, t.d. til þess að vernda annað fólk eða fólk gegn sjálfu sér líkt og við gerum í samfélaginu. 

Virðulegur forseti. Í gær vorum við í Flokki fólksins að flytja hér á Alþingi þingsályktunartillögu um lífsnauðsynlegt mál: 400.000 kr. skattleysi launatekna og 400.000 kr. lágmarkslífeyri almannatrygginga. Það sem er stórmerkilegt við þessa þingsályktunartillögu er að þrátt fyrir gott boð til allra þingflokka á Alþingi um að vera með okkur á henni og þar með styðja þetta lífsnauðsynlegt málefni vildi enginn, ekki einn þingmaður frá öðrum flokkum, vera með Flokki fólksins á henni. Ef til vill finnst öðrum þingmönnum þetta allt of há lífeyrislaun og ofrausn að hafa þennan verst setta hóp á 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust, það sé einfaldlega of dýrt eða það kosti ríkissjóð mikið. Allt of dýrt? Nei, því að við erum með þetta fullfjármagnað, t.d. með því að skatta strax innborgun í lífeyrissjóði. Það sem er dýrt fyrir okkar ríka samfélag er að hér skuli vera fólk sem er haldið í svo mikilli fátækt að það á ekki fyrir mat, lyfjum, fötum, hvað þá öðrum nauðsynjum sem eru í þeirra augum hálfgerð lúxusvara. Þá neitar stór hluti láglaunafólks á lægstu launum sér um tannlæknaþjónustu, læknisþjónustu og hefur ekki ráð á óvæntum útgjöldum. Fólkið sem er á lægstu lífeyrislaunum frá Tryggingastofnun ríkisins, sem er langt undir fátæktarmörkum og er í sárafátækt, getur á engan hátt framfleytt sér og börnum sínum á mannsæmandi hátt í dag. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur stórhækkað skatta og aukið skerðingar þannig að fátækt fólk er komið í sárafátækt. Það sorglegasta í þessu öllu saman er að við gleymum því veigamesta og ljótasta í þessu ömurlega fátæktarkerfi, þ.e. að það eru börnin sem eru þarna inni í boði ríkisstjórnarinnar. Hvernig í ósköpunum getur ríkisstjórn eftir ríkisstjórn réttlætt það áratugum saman að hafa börn í þessum aðstæðum, að þau þurfi að standa í röðum með foreldrum sínum til þess að bíða eftir að fá gefins mat? Yfirvöld geta ekki einu sinni tryggt að enginn þurfi að fara í þá niðurlægjandi för með börnin sín að standa í röð eftir mat, að enginn þurfi að neita sér um tannlæknaþjónustu, enginn þurfi að neita sér um læknisþjónustu, einnig að vinnandi fólk neiti sér meira að segja um tannlæknaþjónustu. Það er eitthvað stórkostlega bogið við það að við viljum ekki reikna rétta framleiðslu og borga hana. Það er ekkert auðveldara en að reikna nákvæmlega hvað einstaklingur eða fjölskylda þarf til framfærslu til að lifa mannsæmandi lífi.

Virðulegur forseti. Kærunefnd útboðsmála hefur ógilt ákvörðun Vegagerðarinnar um að ganga til samninga við óstofnað einkahlutafélag um rekstur Hríseyjarferju. Ég verð að lýsa undrun minni á vinnubrögðum Vegagerðarinnar í þessu máli og skil ekki hvernig hægt er að haga útboðsmálum með þessum hætti. Skaðinn er sá að rekstur Hríseyjarferjunnar, sem er lífæð eyjunnar, er í uppnámi og hefur verið frá því um síðustu áramót þegar útboð á rekstri ferjunnar var kært. Frá þeim tíma hefur verið samið við núverandi rekstraraðila með bráðabirgðasamningi út árið. Það er mikilvægt að fá skýr svör frá stjórnvöldum um það hvernig þau hyggjast haga málum og ég geri ráð fyrir því að ráðuneytið og stofnunin hafi verið með uppteiknaðar sviðsmyndir tilbúnar gagnvart þeirri stöðu sem nú er uppi. Sambærilegt mál en þó enn alvarlegra þar sem það þolir enn minni bið, er Húsavíkurflugið. Það mun að öllu óbreyttu leggjast af nú um mánaðamótin. Íbúar Norðurþings og nágrennis hafa löngum búið við flugsamgöngur sem þeir hafa getað treyst á og skiptir miklu máli hvað varðar alla uppbyggingu og þjónustu við íbúa. Þetta er gríðarlega stórt mál og hefur engan veginn fengið nægilegt pláss í þjóðfélagsumræðunni og hér á Alþingi. Ef flug leggst af mun það gjörbreyta lífsgæðum á svæðinu enda tekur heilbrigðisþjónustan á svæðinu mið af tryggum flugsamgöngum. Jafnframt hefur þetta mikil áhrif á alla uppbyggingu og þjónustu á svæðinu. Herra forseti. Við erum að tala um lífæðar byggðarlaga og mögulegar breytingar sem eru handan við hornið. Ég kalla eftir svörum og hvet jafnframt ráðherra til að hlutast til í málinu og upplýsa um það hver stefnan sé þannig að hægt sé að taka málefnalega umræðu um það hvernig við ætlum að haga uppbyggingu og þjónustu við íbúa í Norðurþingi og nágrenni. Tíminn er að renna út. Látum ekki flugið leggjast niður og fara svo af stað.

Virðulegi forseti. Í morgun tók ég við formennsku í velferðarnefnd. Mér hefur alltaf þótt gaman að takast á við nýjar áskoranir enda er sterk félags- og velferðarþjónusta gríðarlega mikilvæg til að gera samfélagið réttlátara. Mál velferðarnefndar eru af ýmsum toga og koma frá fjórum ráðherrum og ljóst að enginn dagur verður eins í verkefnunum fram undan. Unnið er að endurskoðun örorkulífeyriskerfisins og góður gangur í þeirri vinnu og von á frumvarpi frá félags- og vinnumarkaðsráðherra á þessum þingvetri. Mikilvægt er að okkur takist að sameinast um þessar mikilvægu breytingar á Alþingi því að þessi breyting mun marka þáttaskil í baráttunni við fátækt og mun bæta lífsgæði stórs hóps íslensku þjóðarinnar. Ef vel tekst til mun þessi breyting skila okkur réttlátara samfélagi og draga úr ójöfnuði. Allt eru það gildi sem við Vinstri græn stöndum fyrir. Heilbrigðisráðherra mun einnig leggja fram fjölmörg mál og eitt af þeim sem ég tel mikilvægt fjallar um refsiábyrgð heilbrigðisstofnana og rannsókn alvarlegra atvika þar sem tryggja á betur öryggi sjúklinga, styrkja öryggismenningu og skapa heilbrigðisstarfsfólki betri starfsskilyrði. Annað mál sem talsvert hefur verið rætt um og verður lagt fram í vetur er mál sem veitir þriðja aðila umsýsluumboð fyrir hönd einstaklings 16 ára og eldri sem getur ekki vegna fötlunar sinnar veitt slíkt umboð sjálfur. Mennta- og barnamálaráðherra leggur fram frumvarp um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna sem ætlað er að styrkja umgjörð um þjónustu og snemmtækan stuðning í þágu barna, sem er mikilvægt í tengslum við farsældarlöggjöfina. Innviðaráðherra leggur til breytingu á húsaleigulögum þar sem ætlunin er að auka öryggi leigjenda og tryggja fyrirsjáanleika og sanngirni um breytingar á leigufjárhæð. Hér hef ég aðeins farið yfir brotabrot af verkefnum vetrarins og ég hlakka svo sannarlega til að takast á við þessi stóru verkefni og þær áskoranir sem þeim eflaust munu fylgja sem og öðrum málum sem nefndin kemur til með að fjalla um. Ég trúi því að samstarf nefndarmanna verði okkur farsælt og samfélaginu öllu.

Forseti. Í gær fór ég á viðburð vegna nýútgefinnar bókar, Hinn nýi fiskur - sannleikurinn um eldislax og afleiðingarnar sem við getum ekki lengur hunsað. Þar spurði ég sérfræðing frá Hafrannsóknastofnun: Hvað gerist ef heil tegund eins og villti laxinn deyr út? Svörin voru í meira lagi ógnvænleg. Við vitum það ekki, sagði hann og bætti við að það hræddi hann mikið hvað við værum að taka mikla áhættu í þessari óvissu. Hver tegund gegnir nefnilega mikilvægu hlutverki í að viðhalda heilbrigði vistkerfa og það er alls óvíst hvað gerist ef ein tegund bara hverfur úr vistkerfinu. Spurning mín var ekki úr lausu lofti gripin. Í Noregi hafa greiningar á áhrifaþáttum í umhverfi villtra laxa sýnt að fiskeldi hefur mikil áhrif á vistkerfið og getur leitt til óafturkræfrar breytingar og jafnvel útrýmingar. Forseti. Ef skortur er á vísindalegri fullvissu um að tiltekin framkvæmd eða stefna valdi umhverfinu ekki skaða þá hljótum við að eiga að leyfa náttúrunni að njóta vafans. Hvers vegna hefur það ekki verið gert? Hvers vegna fá fyrirtæki, sem velta milljörðum án þess að greiða af neinu viti fyrir afnot af sameiginlegri auðlind okkar allra, að velta afleiðingunum af þeim umhverfisslysum sem þau valda yfir á samfélagið og yfir á framtíðarkynslóðir? Það er siðferðislega óréttlætanlegt að láta efnahagslegan hagnað fyrirtækjaeigenda ráða för þegar ljóst er að ágengar tegundir, líkt og eldislaxinn er um leið og hann syndir út úr kvínni, geta haft víðtæk og óafturkræf áhrif á íslenskt vistkerfi og náttúruauðlindir komandi kynslóða, áhrif sem enginn veit í raun hver verða. Opið sjókvíaeldi var tímaskekkja þegar þessum iðnaði var hleypt á fullt fyrir nokkrum árum, afurð skammsýnna sérhagsmuna og vangetu stjórnvalda að læra af reynslu annarra. Að leyfa þetta áfram eftir allt sem hefur farið úrskeiðis er með öllu 

Herra forseti. Það eru h-in tvö; heilbrigðisþjónusta og heimilisbókhaldið, sem eru í brennidepli hjá okkur í Samfylkingunni í haust. Á morgun fer fram sérstök umræða hér í þingsal að frumkvæði hv. þm. Kristrúnar Frostadóttur um hjúkrunarrými og heimahjúkrun og á næstu dögum munum við svo flytja þingmál um að öllum verði tryggður fastur tengiliður í heilbrigðiskerfinu óháð búsetu. Við munum líka kynna tillögur um hvernig megi nýta fjármagn í kerfinu betur, hvernig megi styrkja stoðþjónustu og tryggja að heilbrigðisstarfsfólk hafi meiri tíma með sjúklingnum. Hér búum við að því að hafa haldið tugi funda um heilbrigðismál undanfarna mánuði með fólki um allt land. Svo er það heimilisbókhaldið sem ég nefndi, heimilisbókhaldið hjá fólkinu í landinu. Við höldum auðvitað áfram að kalla eftir afgerandi aðgerðum til að verja heimilin fyrir verðbólgu og vaxtahækkunum en þær þarf að fjármagna með auknu aðhaldi á tekjuhlið ríkisfjármálanna. Við afgreiðslu síðustu fjárlaga lögðum við í Samfylkingunni til og fengum samþykkt að vaxtabætur voru hækkaðar og víkkaðar út til 4.000 heimila sem ellegar hefðu engan stuðning fengið. Samkvæmt uppfærðum tölum frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu sem mér bárust í morgun voru það tæplega 7.000 heimili sem nutu góðs af þessari breytingartillögu Samfylkingarinnar og meðalábati hvers heimilis var meira en 100.000 kr., mestur hjá tekjulægstu heimilunum og hjá yngri hópum heimila með þunga greiðslubyrði. Þetta eru gleðilegar fréttir. Þetta skiptir máli og ég trúi ekki öðru en að hér á Alþingi geti náðst samstaða um að halda áfram á þessari braut með sambærilegri breytingu á fjárlagabandormi vegna ársins 2024.

Virðulegur forseti. Niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli Brims gegn Samkeppniseftirlitinu var birt í gær. Það er langt síðan viðlíka rassskelling hefur verið birt á heimasíðu opinberra stjórnvalda. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp stuttan kafla úr niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar: „Í samkeppnislögum er ekki gert ráð fyrir því að Samkeppniseftirlitið geri sérstaka samninga við stjórnvöld eða aðra aðila um einstakar athuganir stofnunarinnar eða tilhögun þeirra sem leiði til þess að stofnunin skili niðurstöðum sínum til þeirra í formi skýrslna gegn greiðslum. Verður að telja að slíkt samræmist ekki því hlutverki Samkeppniseftirlitsins sem því er fengið í samkeppnislögum sem sjálfstæðs stjórnvalds. Með hliðsjón af því verður þaðan af síður talið að Samkeppniseftirlitið hafi heimild til að beita valdheimildum sínum og þvingunarúrræðum eins og dagsektum til að knýja á um afhendingu gagna vegna slíkra athugana og skýrsluskrifa.“ Virðulegur forseti. Það er með miklum ólíkindum með hvaða hætti þetta mál hefur unnist áfram. Samningur sem matvælaráðuneytið gerði við Samkeppniseftirlitið um sérstakan erindisrekstur til að undirbyggja pólitíska stefnumótun ráðherra blasti við flestum, held ég, að gæti ekki gengið upp í því samfélagi sem við byggjum, enda tekur úrskurðurinn býsna skýra afstöðu í þessum efnum. En það sem verður að nefna í þessu samhengi er yfirlýsing Samkeppniseftirlitsins frá því í dag þar sem málið er rakið. Þar segir síðan að eftirlitið hafi tekið, með leyfi forseta, „sjálfstæða ákvörðun um að hefja athugun á stjórnunar- og eignatengslum í sjávarútvegi …“ Þetta hefur komið fram áður, en það liggur fyrir í gögnum málsins að matvælaráðuneytið hafði frumkvæði að þessum samningi. Ég held að við verðum að draga það fram hér í þinginu hvor er að segja ósatt. Er það hæstv. matvælaráðherra sem er að segja ósatt eða er það forstjóri Samkeppniseftirlitsins? Annar hvor aðilinn er það. Önnur niðurstaða er útilokuð.

Hæstv. forseti. Dánaraðstoð var til umfjöllunar á Fundi fólksins í Norræna húsinu um liðna helgi að frumkvæði félags sem ber nafnið Lífsvirðing og var stofnað fyrir nokkrum árum. Þar áttu þátttakendur bæði upplýsandi og yfirvegaða umræðu um dánaraðstoð og ber að þakka félaginu fyrir að setja svo viðkvæmt og vandmeðfarið mál á dagskrá. Það hafa margir einlægan áhuga á því að ræða af fullri alvöru um að lögleiða dánaraðstoð hér á landi eins og gert hefur verið í nokkrum Evrópuríkjum. Ég ætla þó að taka fram að flokkurinn minn, Samfylkingin, hefur ekki mótað sér stefnu á flokksgrunni í þessu máli, en það þarf auðvitað að ræða þar eins og annars staðar, bæði á vettvangi stjórnmálanna og ekki síður meðal almennings í landinu. Dánaraðstoð er sá verknaður að binda enda á líf sjúklings af ásetningi og að ósk sjúklingsins. Mjög mikilvægt er að hafa í huga að það er aldrei gert nema sjúklingur óski þess og aðeins til þess að binda enda á þjáningu, óbærilegar þjáningar. Um dánaraðstoð þurfa að gilda mjög skýrar lagareglur og það þarf að vera algjörlega á hreinu gagnvart heilbrigðisstéttunum, aðallega læknum, hvernig hún er veitt og hvers vegna og það þarf að sjálfsögðu að vera refsilaust með öllu. Ég vil hvetja til þess að við öll íhugum þetta mikilvæga málefni. Ég hef verið með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur á tillögum um þetta mál og ég hygg að hún sé að undirbúa nýja tillögu um málið sem verður vonandi lögð fram í haust. Það er tímabært að ræða þetta af fullri alvöru og við verðum að geta tekið það samtal hér í þinginu og ekki síður þarf að taka þetta samtal innan heilbrigðisstéttanna.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um ættliðaskipti og nýliðun í landbúnaðarrekstri. Flutningsmenn tillögunnar eru, ásamt þeim sem hér stendur, hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Árnason. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra, í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðherra, að undirbúa og leggja fram frumvarp sem auðveldar og hvetur til ættliðaskipta og nýliðunar í búskap, þar sem mælt verði fyrir um skattalega hvata fyrir kaupendur bújarða til að halda áfram búskap á bújörð og lagaákvæði um húsnæðisstuðning og annan sambærilegan félagslegan stuðning sem hið opinbera veitir aðlöguð bújörðum. Horft verði til regluverks í Þýskalandi þar sem heimilt er að ráðstafa jörð til lögerfingja án greiðslu, í því skyni að halda ákveðnum svæðum í landbúnaðarrekstri, en tekjuskattskvöð virkjast ef viðkomandi hættir búskap. Tilgangurinn er að halda ákveðnum svæðum í landbúnaðarrekstri og tryggja framtíð íslensks landbúnaðar.“ Ég hef áður flutt þessa tillögu og er hún með smávægilegum breytingum að þessu sinni. Hún var flutt á 151. löggjafarþingi og 153. löggjafarþingi. Með þessari þingsályktunartillögu er sem sagt lagt til að innviðaráðherra, í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðherra, verði gert að undirbúa og leggja fram frumvarp þess efnis að jarðeigendum verði heimilt með einföldum hætti að ráðstafa jörð sinni milli ættliða. Markmið tillögunnar er að treysta búrekstur í landinu og að gera ábúendum jarða auðveldara að ráðstafa jörð innan ættar. Talsverð umræða er um vanda við kynslóðaskipti og nýliðun í búskap. Núverandi samningar við bændur bera með sér að sá vandi hefur að nokkru verið viðurkenndur, með úrræðum til að styðja við nýliða. Allt eins mætti horfa til kynslóðarinnar sem er að láta af búskap og láta úrræðin vinna með markmiðum samninga bænda og ríkis. Eldri kynslóðir hafa yfirleitt lakan lífeyrisrétt. Lengi framan af voru reglur með þeim hætti að bændur gátu ekki safnað sér lífeyrisréttindum í samræmi við umsvif síns búskapar. Á margan hátt er fullt eins mikilvægt og vænlegt til árangurs að horfa til þess að auðvelda kynslóðaskiptin með úrræðum fyrir þann sem lætur af búskap. Mikilvægi innlendrar matvælaframleiðslu er óumdeilt. Lýtur það ekki síst að fæðuöryggi þjóðarinnar. Innan fárra ára, eða árið 2030, þarf að auka matvælaframleiðslu um 40% til þess að mæta aukinni fólksfjölgun. Ég vil aðeins geta þess í þessu sambandi að fyrir tveimur árum kom út skýrsla um fæðuöryggi á Íslandi. Skýrslan var gefin út af Landbúnaðarháskóla Íslands og unnin fyrir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Skýrsla þessi er vel unnin en hefði að mínum dómi mátt fá meiri athygli. Eftir efnahagshrunið 2008 vöknuðu spurningar um fæðuöryggi þjóðarinnar. Í ályktun sem samþykkt var á búnaðarþingi árið 2009 segir m.a.: „[Þ]egar efnahagsörðugleikar dynja yfir hugsa einstakar þjóðir fyrst og fremst um að tryggja sínum eigin þegnum mat. […] Ekki er því alltaf hægt að treysta á að unnt sé að flytja inn matvæli eða aðföng til matvælaframleiðslu.“ Það getur verið mismunandi milli þjóða hvernig best er að tryggja fæðuöryggi þeirra á óvissutímum. Mikilvægt er að eiga kost á að auka innlenda framleiðslu eftir þörfum. Veiki hlekkurinn í fæðuöryggi Íslendinga er hversu háð við erum innfluttum matvælum og aðföngum til innlendrar matvælaframleiðslu. Þó að núverandi staða sé góð er óvíst um framvinduna ef upp kæmu fordæmalausar aðstæður sem hindruðu á einhvern hátt innflutning og greið viðskipti milli landa. Ísland er í þeirri stöðu að geta framleitt fæðu langt umfram það sem þarf til að hafa fullt fæðuöryggi en er engu að síður meðal þeirra landa sem flytja inn hvað hæst hlutfall af sinni fæðu. Ísland hefur auðlindirnar til að standa vel að vígi varðandi framleiðslu búfjárafurða með grasbítum og grænmetisrækt og með nýtingu innlendra orkugjafa. Við getum bætt í varðandi framleiðslu á korni, bæði fyrir búfé og til manneldis, og ríkisstjórnin hefur lagt sérstaka áherslu á að auka kornrækt í landinu. Þegar allt gengur eins og í sögu er auðvelt að gleyma öllum varúðarráðstöfunum. Á tímum heimsfaraldurs eins og Covid-19 er ýmislegt hægt að læra. Allar greinar fæðuframleiðslu á Íslandi eiga það sammerkt að þær byggja á þekkingu sem er til staðar í landinu. Mannauðurinn í landbúnaði er það sem skiptir höfuðmáli. Án hans verður engin landbúnaðarframleiðsla og engin matvælaframleiðsla á Íslandi. Ef nýliðun í landbúnaði er ekki nægileg til að mæta aukinni fólksfjölgun í landinu erum við komin á hættulega braut. Herra forseti. Það er skylda stjórnvalda að sjá til þess að eðlileg nýliðun eigi sér stað í landbúnaði og þessi tillaga gengur út á það að farið verði í þá vinnu að færa í lög hvata fyrir einstaklinga til að stofna til eða viðhalda landbúnaðarrekstri. Það er nú þannig, herra forseti, að nýliðun í landbúnaði er langt frá því að vera nægileg til að standa undir þeirri aukningu sem við þurfum til að geta staðið við það að framleiða hér matvæli fyrir komandi kynslóðir og þá fólksfjölgun sem við stöndum frammi fyrir. Það er nauðsynlegt að færa í lög þessa hvata fyrir einstaklinga til að stofna til eða viðhalda landbúnaðarrekstri, m.a. í gegnum húsnæðisstuðningskerfi og skattalöggjöfina. Til þess að tryggja nýliðun í landbúnaði er einnig mikilvægt að ungir bændur eigi þess kost að eignast jörð eldri kynslóða án þess að stofna til þungrar skuldabyrði. Oft er það vilji þeirra sem eignast jörðina að henni verði ráðstafað innan fjölskyldunnar og jafnvel til tiltekins ættingja sem hyggst halda áfram búskap á henni. Það getur hins vegar verið verulegum vandkvæðum bundið að ráðstafa slíkum jörðum til yngri kynslóða án þess að slíkt stofni til íþyngjandi skulda fyrir viðkomandi. Verðmæti bújarða hefur í mörgum tilvikum aukist verulega vegna uppbyggingar á þeim undanfarin ár og því getur reynst erfitt fyrir næstu kynslóðir að kaupa þær af foreldrum eða með erfingjum. Vegna þessa hafa margir þurft að búa við þunga skuldabyrði vegna kaupanna eða þurft að hverfa frá jörðunum og búskapur á þeim lagst niður. Í greinargerð með frumvarpi til laga um ættaróðal og erfðaábúð frá árinu 1943 segir að markmið laganna sé að draga úr þeirri skuldabyrði sem fylgir því að ungir bændur kaupi jarðir af foreldrum sínum eða með erfingjum. Sú skuldabyrði olli því að kaupendur gátu oft litlu áorkað til umbóta á jörðum sínum. Eftir brottfall ákvæða um heimild til stofnunar nýrra ættaróðala úr jarðalögum er staðan alls ekki ólík. Því er tilefni til þess að farið verði í heildræna endurskoðun á því hvernig haga megi ættliðaskiptum á bújörðum til framtíðar þannig að nýliðun verði sem allra mest og að ungir bændur geti tekið við búum af eldri kynslóðum án þess að þurfa að taka á sig óviðráðanlega skuldabyrði. Eins og ég sagði fyrr, herra forseti, þá segi ég það að lokum að þessi tillaga gengur út á að farið verði í þá vinnu að færa í lög hvata fyrir einstaklinga til að stofna til eða viðhalda landbúnaðarrekstri og það er hagur okkar allra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir framsöguna þar sem hann mælti fyrir tillögu um ættliðaskipti og nýliðun í landbúnaðarrekstri. Mér finnst þessi tillaga allrar athygli verð og langar að spyrja aðeins nánar út í í fyrsta lagi hvort skattaumhverfið vinni gegn þessum ættliðaskiptum núna, hvort það séu sömu kröfur til skattgreiðslna við ættliðaskipti í landbúnaði og bara við hverja aðra sölu fasteigna. Ég vildi fá það aðeins fram hjá þingmanninum. Síðan langaði mig að velta því upp hvernig afmörkunin á búrekstri er, af því að þar sem ég þekki til þar sem er fjárfest mikið í framleiðslutækjunum, eins og í mjólkurframleiðslunni, þá eru þetta gífurleg verðmæti sem þurfa að flytjast á milli kynslóða. Þetta er ekki einfalt. En það sama á við t.d. í ýmiss konar ferðaþjónustu í dreifbýli, ég tala nú ekki um þar sem ferðaþjónustan er enn árstíðabundin, þar reynist þessi flutningur á milli kynslóða mjög erfiður. En hann er líka oft og tíðum bundinn tiltekinni jörð og þeim náttúrugæðum sem jörðin býr yfir. Eins sé ég þetta með jarðirnar; þar sem er að byggjast upp mikill skógur þá verður dýrt að flytja hann á milli kynslóða og þau verðmæti sem þar eru. En á sama hátt er mikilvægt að fólkið sem vill búa á jörðunum og þekkir aðstæðurnar þar, hefur alist upp við þær, geti haldið því áfram. Mig langar bara að heyra hvað hv. þingmaður hefur um þetta þrennt að segja.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir alveg ágætisinnlegg inn í þessa umræðu. Það er alveg tilefni til að minnast á það að á jörðum er ýmis rekstur sem tilheyrir fjölskyldum, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, ferðaþjónustan, skógræktin o.s.frv. Í mörgum tilfellum eru þar heilmiklar eignir undir þegar kemur að því að yngri kynslóðin á að fara að taka við og verðmætin orðin svo mikil að það getur orðið erfitt fyrir þá sem það vilja gera. Nýliðunin getur orðið erfið vegna þess að viðkomandi ræður ekki við þær afborganir eða greiðslur sem þarf að reiða af hendi til að taka slíkan rekstur að sér. Því á þessi athugasemd svo sannarlega vel við. Þessi tillaga lýtur að landbúnaðinum sem slíkum, ekki síst vegna þess að það varðar auk þess fæðuöryggi þjóðarinnar að jarðir verði áfram í búrekstri. Það sem við erum að horfa fram á í þeim efnum er að í sumum tilfellum eru búin orðin mjög stór, mikil verðmæti liggja þar undir og kostnaðarsamt er fyrir þá yngri að taka við, eins og ég nefndi hér áðan, og í sumum tilfellum nánast ógerlegt. Tillagan gengur einmitt út á það, að finna leiðir til að auðvelda þessa nýliðun og þessi ættliðaskipti. Í dag er þetta þannig að ef viðkomandi sem heldur jörðina ætlar t.d. að selja syni sínum hana á einhverju sérstöku verði, sem er lægra heldur en markaðsverðið, þá hefur skatturinn skilgreint það sem gjafagerning. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni svarið. Ef ég skil þingmanninn rétt er það þannig núna að það eru beinlínis hindranir sem standa í vegi fyrir því að ættliðaskipti geti gengið fyrir sig á einfaldan hátt, þar sem búrekstur er oft á tíðum þannig að innkoma er stöðug en ekki er mikið afgangs. Því getur verið afskaplega erfitt að greiða fyrir þennan rekstur í einu lagi á einu ári og mjög mikilvægt að þetta verði skoðað nánar. Ef ég man rétt var ákveðinn sveigjanleiki til staðar áður fyrr. Hins vegar skil ég þingmanninn þannig að tillagan sé í rauninni bundin við rekstur á bújörðum þar sem markmiðið er matvælaframleiðsla og einkum sé verið að horfa á þann þátt. Það er ekkert við það að athuga en að mínu viti gæti alveg verið ástæða til að víkka þessa athugun út þannig að hún næði líka til annars rekstrar í dreifbýli sem er á einhvern hátt bundinn við landið þar sem reksturinn fer fram.

Herra forseti. Hv. þingmaður hefur einmitt lýst þessu ágætlega hér. Innkoman af rekstrinum er ekki það mikil að hún standi undir þeirri miklu fjárfestingu sem felst í því að taka yfir bú. Í tillögunni liggur einmitt að finna lausn á þessu. Af því að hv. þingmaður spurði sérstaklega um þessa hindranir þá voru ákveðnar lausnir til staðar á sínum tíma, þegar við höfðum lögin um ættaróðal og erfðaábúð. Markmið þeirra laga, eins og ég nefndi í minni ræðu, var einmitt að draga úr þeirri skuldabyrði sem fylgir því að ungir bændur kaupi jarðir af foreldrum sínum eða með erfingjum. Sú skuldabyrði olli því að kaupendur gátu oft litlu áorkað til umbóta á jörðum sínum. Eiginlega er nákvæmlega sama staða komin upp núna. Eftir brottfall þessara ákvæða á sínum tíma er heimild til stofnunar nýrra ættaróðala ekki til staðar lengur í jarðalögum. Við erum því eiginlega komin á svipaðan stað. Ég sé fyrir mér að við horfum t.d. til regluverksins í Þýskalandi. Þar er heimilt að ráðstafa jörð til lögerfingja án greiðslu í því skyni að halda ákveðnum svæðum í landbúnaðarrekstri. Þar virkjast þessi tekjuskattskvöð ef viðkomandi hættir búskap. Þetta er ekki heimilt hér á landi og væri skilgreint sem gjafagerningur. Skatturinn hefur gert aðila afturreka með þá gerninga, sem eru einungis til þess fallnir að halda jörðum innan fjölskyldunnar og í áframhaldandi búskap. Því er svolítið sérstakt að hið opinbera skuli koma í veg fyrir að foreldrar styðji við sín börn með því að greiða fyrir því að þau geti eignast jörðina og tekið við búskapnum. 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir góða framsögu og mjög þarft mál sem hér er komið fram. Mig langar að bæta aðeins við þetta mál og víkka það aðeins út og leggja hér orð í belg í umræðunni, því að mikilvægi þess að við tryggjum hér ákveðna nýliðun eða ættliðaskipti á bújörðum er mikil áskorun fyrir okkur sem samfélag til þess að viðhalda þeirri matvælaframleiðslu sem við viljum sjá til framtíðar. Eins og hv. þingmaður kom inn á í sinni ágætu ræðu þurfum við að framleiða mun meiri mat á næstu árum miðað við breytingar og fjölgun einstaklinga hér á landi. Áskorunin er áþreifanleg og hún er að birtast okkur á hverjum degi. Mig langar, virðulegi forseti, að koma aðeins inn á það sem hugsanlega væri möguleiki að gera sömuleiðis í þessu samhengi. Hv. þingmaður minntist hér á fæðuöryggi þjóðarinnar og við tókum þá umræðu hér fyrir tveimur árum síðan, mjög góða umræðu. En því miður hefur síðan lítið gerst í þeirri eftirfylgni að mér finnst og við þurfum að gera enn betur þar. Það er alveg ljóst að verð á landi hefur stórhækkað og mun halda áfram að hækka um ókomin ár. Gott ræktarland er sennilega ein verðmætasta eign sem hver þjóð á hverju sinni og það um ókomna framtíð sömuleiðis. Við sjáum að það eru ekki bara þeir sem stunda matvælaframleiðslu sem ásælast jarðir og vilja kaupa heldur erum við sömuleiðis farin að sjá stór fyrirtæki sem eru að kaupa land til þess að vinna að kolefnisjöfnun og þess háttar. Það eru blikur á lofti í framleiðslunni núna eftir gríðarlegar aðfangahækkanir undanfarin tvö ár, hækkandi fjármagnskostnað, og maður heyrir það vel á bændum sem hafa staðið í fjárfestingum og framkvæmdum undanfarin ár að þetta er í sjálfu sér algerlega að fara með viðkomandi bændur. Í þeirri stöðu eins og hún er í dag er það ekki fýsilegur kostur fyrir ungt fólk að ráðast í að gerast bændur, framleiða mat eða þá, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á hér áðan, að fara í það t.d. að planta skógi eða nýta landið á einhvern annan hátt, í kornrækt eða þess háttar, vegna þess að menn eru í sjálfu sér að ákveða það að vera bara í hörkuþrældómi næstu ár og sjá varla fram úr því nokkurn einasta hlut hvað menn ætla að gera. Þetta er grafalvarleg staða og hún er allt í kringum okkur hvað þetta varðar. Mig langar að koma hérna inn á leið sem mig langar að leggja inn í umræðuna, sem væri, held ég, góð viðbót við þessa mjög góðu tillögu sem hv. þm. Birgir Þórarinsson flutti hér áðan. Við getum séð fyrir okkur t.d. jarðasjóð sem hið opinbera væri með á sinni hendi. Við gætum horft til þess að það væri t.d. bara Byggðastofnun sem við gætum nýtt í það. Síðan erum við með ábúanda sem er ekki að fara í ættliðaskipti. Þetta er bara nýr óskyldur aðili sem kemur að því að kaupa jörð, nýir óskyldir aðilar, fær með sér þessa lánastofnun, við skulum bara tala um Byggðastofnun í þessu samhengi, sem kaupir landið, viðkomandi aðili fjárfestir í fasteignum og framleiðslutækjum. Þetta snýst alltaf um það hvað þú þarft að borga út úr rekstrinum hverju sinni, hvað er hægt að gera. Þá er mjög mikilvægt í því samhengi að við séum með þolinmótt fjármagn sem að þessu kemur og þar af leiðandi að afborgunum verði stillt verulega í hóf. Við gætum alveg litið á það þannig að íslenska ríkið, með þessar stofnanir sínar á sínum snærum eins og Byggðastofnun, tæki bara þá ákvörðun að fjárfesta í landi, við getum sagt það innan gæsalappa, það er sennilega ein besta fjárfesting á eigin fé að fjárfesta í landi, vegna þess að land kemur ekki til með að falla í verði. Ef þú færð greiðslur til baka með einhverjum skikkanlegum vöxtum, ég er ekki búinn að reikna það neitt sérstaklega, þannig að menn séu ekki að eyða fjármunum, þá getum við litið á það að þetta er fjárfesting til framtíðar fyrir þjóðina, þjóðinni til heilla, sem tryggir fæðuöryggi þjóðarinnar um ókomna tíð. Viðkomandi aðili, þ.e. nýi ábúandinn, hefur þá meira ráðstöfunarfé til þess að byggja upp sína framleiðslu og húsakost, tæki og framleiðslutæki, skepnur í þessu tilliti eða hvað sem við viljum kalla það. Við værum þá komin með ákveðið kerfi sem hvetur til nýliðunar og við getum alveg séð það fyrir okkur og við vitum það öll sem viljum vita það og höfum fylgst með undanfarin ár að það er ákveðinn flótti úr greininni, landbúnaðargreininni, mjög víða. Nærtækt dæmi þess efnis er að fyrir nokkrum vikum var hér tilboðsmarkaður á mjólkurkvóta og í fyrsta skipti gerist það að eftirspurnin er minni en framboðið. Það hefur ekki gerst í háa herrans tíð og hverju sem er um að kenna í því þá finnst mér það nærtækast náttúrlega að fjármagnið er ofboðslega dýrt nú um stundir sömuleiðis og það eru þessar væringar. Maður heyrir það bara mjög vel meðal yngri bænda að menn eru að kikna undan því kerfi sem við erum með í dag sem snýr að fjármagnskostnaði og þeirri aðfangahækkun sem undan er gengin. Virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hingað upp og bæta þessu inn í umræðuna og vekja athygli á fleiri leiðum. Ég vil ítreka það sömuleiðis, virðulegi forseti, að sú leið sem hv. þingmaður flutti hér áðan, Birgir Þórarinsson, er virkilega þarft og gott mál sem við þurfum að taka til umfjöllunar. En sömuleiðis verðum við að víkka út og horfa til fleiri þátta því að rauðu ljósin eru farin að blikka mjög víða og það þýðir ekkert að koma hér fram trekk í trekk í þennan stól og segja að það sé bjart fram undan í innlendri matvælaframleiðslu vegna þess að áskoranirnar þurfa að vera þannig að menn geti tekist á við þær. Og vandamálið í dag er að það er því miður ókleifur veggur að takast á við, eins og staðan er í dag, fyrir nýja ábúendur að koma inn í þessa framleiðslu með óbreytt kerfi.

Forseti. Mér finnst umræða um kerfi alltaf gríðarlega áhugaverð og ég heyri það sem hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson segir hérna og er alveg hjartanlega sammála. Þetta er það sem sést mjög augljóslega á þessum vettvangi þegar grannt er skoðað og ekki einu sinni grannt, bara þegar rétt er verið að kíkja á stöðuna í landbúnaðinum þá kemur strax í ljós að það er svo margt sem er ekki að ganga upp á réttan hátt. Það eru alls konar púsluspil og plástrar hér og þar sem hafa verið settir á á undanförnum árum og áratugum til að reyna að halda kerfinu gangandi sem var upprunalega sett fram. En það er vandinn. Það má aldrei fara og grafa og finna rót vandans heldur verður alltaf að skera og splæsa og setja nýja grein og reyna að halda í rauninni trénu lifandi sem ætti að vera löngu búið að fella og hugsa þetta aðeins upp á nýtt. Það er svo margt sem er búið að breytast frá því að landbúnaðarkerfið, styrkjadótið og allt þetta og uppgræðslan, landgræðslan og allt þetta sem fylgir var sett á fót, að forsendurnar fyrir því að hafa kerfið eins og það er eru bara horfnar. Þetta er svipað eins og þingið, það er byggt á ákveðnum hefðum, ákveðnu fyrirkomulagi sem átti við þá en á ekki endilega við í dag á tölvuöld þar sem samskipti eru allt öðruvísi. Umsagnarferli þingmála á tölvuöld - það er bara himinn og haf á milli þess hvernig það var og hvernig það er en samt erum við einhvern veginn að starfa á þann hátt eins og við séum að vesenast með bréfpóst enn þá. Við ættum í rauninni, ef við værum að hugsa um það hvernig staðan er núna og hvernig við getum gert hlutina á skilvirkan hátt núna miðað við öll þau tól og tæki sem við höfum okkur til aðstoðar, þá myndum við hugsa og gera störf þingsins allt, allt öðruvísi. Það nákvæmlega sama á við í sjávarútvegi, í landbúnaði, úti um allt. En að hluta til þá náum við aldrei að rót vandans. Hérna erum við t.d. með þetta úrelta kerfi sem hreyfist á snigilshraða, hreyfist á hraða hestsins, hraða bréfpóstsins eins og var hérna á öldum áður, bara afsakið, svo maður segi það algerlega beint út. Þannig að já, þetta mál sýnir tvímælalaust öll rauðu flöggin, að hugsa: Fyrirgefið, getum við komið með einn plástur í viðbót til að reyna að halda þessu gangandi, til að ná þessum kynslóðaskiptum? Kannski ættu það að vera kynslóðaskipti þarna frekar en ættliðaskipti, sem mér finnst dálítið áhugavert orð, mjög áhugavert nýyrði. Ég klóraði mér dálítið í hausnum og vissi ekki alveg hvað það þýddi fyrst, þurfti að lesa það nokkrum sinnum til að átta mig á því hvað þetta væri í raun og veru, þetta er eins og hnéliðaskipti eða eitthvað því um líkt. Mér finnst þetta mjög frumlegt, mjög góð leið til þess að vekja athygli á málinu, fyrirsagnastíllinn á þessu. Þetta er svona, held ég, í svo mörgum málaflokkum. Við erum að vinna með mjög gamlan grunn að kerfi sem á einhvern veginn að fúnkera í menntakerfinu, í heilbrigðiskerfinu og úti um allt, sem er einfaldlega orðinn úreltur. Við erum líka með þannig kerfi hérna á þingi, það næst ekki að komast til botns í umræðu og endurskipulagningu á þessum stóru þungu kerfum sem við þurfum að uppfæra reglulega. Það segi ég bara komandi úr hugbúnaðargeiranum og sem tölvunarfræðingur. Þegar maður fær þessi gömlu stýrikerfi og gömlu forrit til þess að skoða þá segir maður bara: Nei, ég er ekkert að fara að setja upp Windows 95 til að keyra þetta forrit. Jú, ég get sett upp einhverja hermun á því o.s.frv. en það felst vinna í því að endurgera gamla leiki með nýrri tækni, af því að þetta eru bara mjög góðir leikir. Landbúnaðurinn er algerlega nauðsynlegur leikur, ef má segja það, í efnahagslífinu. Það er lífsnauðsynlegt að vera með matvælaframleiðslu en matvælaframleiðslan er svo gríðarlega breytt, allt öðruvísi og fjölbreyttari heldur en hún var bara á síðasta áratug. Fjölbreytnin og framfarirnar sem koma á næsta áratug úrelda jafnvel stóran hluta landbúnaðarins sem er í gangi núna. Það kæmi mér ekkert á óvart, ekki neitt. Ég hvet til þess að við förum enn þá dýpra í þetta og af alvöru að klára í rauninni ekki bara plásturinn og hvernig núverandi hagaðilar sjá sínu veski í rauninni best borgið, miðað bara við ákveðið öryggi - þetta hefur verið eins og það er og við höfum haft það af, einhver þurftarbúskapur. Hugsum þetta aðeins stærra, í alvöru, því að við þurfum á því að halda á svo mörgum sviðum. Eftir því sem við látum það bíða lengur og lengur og hlutirnir úreldast meira og meira og við erum með fleiri og fleiri plástra, þeim mun erfiðara verður að fara alla leið. Og alltaf að muna þetta: Já, við komum kannski með nýtt kerfi sem þarf alltaf að slípa til, það eru nýir leikir sem koma út, það þarf smá „patcha“ hingað og þangað, eitthvað sem þarf að laga, smá vesen o.s.frv. En gerum það reglulega. Við megum ekki binda okkur við það: Við bjuggum til kerfi sem kemur til með að virka að eilífu. Það virkar ekki þannig. Það er allt sem breytist í kring sem við þurfum að taka tillit til og aðlagast og uppfæra frá grunni reglulega. Þetta er mín stutta athugasemd um þennan málaflokk og svo marga aðra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir sína innkomu inn í þessa umræðu og vil bara árétta að það hefur orðið feikileg þróun og mikil breyting á undanförnum áratugum. Það eru ekki nema 40–50 ár frá því að menn voru næstum því að gera allt með höndunum en tækninni hefur fleygt fram þeim mun betur og það er vissulega áskorun í því sömuleiðis. Ég vildi bara ítreka það hér að ég held að landbúnaður og matvælaframleiðsla hafi þróast bara svipað hratt og margir tölvuleikir sem hv. þingmaður þekkir mun betur en mjög margir aðrir hér í þessum sal. Talandi um tölvur þá er það sömuleiðis innan matvælaframleiðslunnar, þessi tækni sem menn eru að nýta sér við þetta og við þessa framleiðslu og það eru færri hendur sem koma að framleiðslunni. En ég get alveg tekið undir það, og það er, held ég, bara mjög þarft í þessari umræðu, að það er ekkert kerfi sem við vinnum eftir meitlað í stein. Það er heldur ekki þannig að menn þurfi að breyta bara til þess að breyta. Við erum samt komin á þann stað að ef við ætlum að þróa þessa framleiðslu áfram og viðhalda henni og bæta við hana þá þurfum við að gera breytingar. Ég held að allir þeir sem hafa tjáð sig hér í þessari umræðu og eiga eftir að tjá sig séu ekki með töfralausnina í því hvað á að gera en aftur á móti er það algerlega nauðsynlegt að stíga skrefið til að tryggja matvælaframleiðslu hér áfram.

Forseti. Ég þakka andsvarið. Ég hef enga trú á töfralausnum. Það er eins og með hið fullkomna samfélag. Við sjáum það í hillingum fyrir okkur á mismunandi hátt. Við sjáum mismunandi fullkomið samfélag fyrir okkur í ákveðnum hillingum en jafnvel þó að við myndum sjá sameiginlegt fullkomið samfélag fyrir okkur, við værum öll sammála um að þetta væri hið fullkomna samfélag sem við myndum ná, myndum við á leiðinni þangað átta okkur á því að við vildum eitthvað annað, að við ætlum aðeins að breyta af því að þetta hér er orðið sniðugra. Það er af því að þróunin í áttina að hinu fullkomna samfélagi - á þeirri leið lærum við eitthvað nýtt, búum til eitthvað nýtt sem breytir möguleikunum á því hvað við sjáum að sé mögulegt fullkomið samfélag. Ef við erum t.d. með þingsályktunartillögu hérna um kjötrækt, hún er mun stærri í sniðum, sú tækni sem slík. En það er tækni sem gerir fólki kleift að rækta bæði kjöt og líka plöntur og ýmislegt svoleiðis, í rauninni hvað sem er sem byggt er á frumum, án þess að þurfa að drepa dýr, einfaldlega. Þar með breytist í rauninni landbúnaðarbyltingin, þessi 10.000 ára gamla uppfinning, að setja girðingu í kringum dýr og rækta dýr til þess að hafa ofan í okkur og á, breytist yfir í það að við þurfum hvorki girðingar né húsdýr lengur. Það verður tvímælalaust til staðar alveg eins og við þurfum ekkert að fara út og skjóta villt dýr eða veiða villt dýr, við gerum það samt einhverra hluta vegna. Það verða einhverjir áfram sem stunda þá iðju en á allt öðrum forsendum. Ég held að það komi í staðinn fyrir verksmiðjuframleiðslu á dýrum til manneldis eða annars. Það eru spennandi tímar fram undan.

Frú forseti. Þetta er ágætisumræða sem hér á sér stað um mjög mikilvægt mál. Ég er alveg sammála því sem er kannski undirtónninn í þessari tillögu, að treysta búrekstur í landinu og að við getum verið nokkuð sjálfbær í matvælaöryggi þjóðarinnar. Það er eitthvað sem ég tel að við séum öll sammála um að við viljum. Kannski þekkja aðrir það betur en ég en sannarlega er það þannig að nýliðun í landbúnaði er áskorun sem er verið að glíma við, held ég, víða um heim, ekki bara hér á Íslandi. Samkvæmt því sem ég hef eftir matvælaráðherra þá eru þessi vandamál m.a. eitt af því sem er talsvert mikið rætt þegar þeir hittast og ber saman um að það sé kannski engin ein einföld lausn, enda eins og við vitum erum við bæði að tala um samfélagslegar áskoranir og hagrænar áskoranir. Eins og kemur fram hér í greinargerðinni er einmitt kannski undirliggjandi, hvort heldur það liggur í fjárfestingu eða öðru, að hátt verð á landi getur verið fyrirstaða. Við þekkjum það af umræðu hér inni í þingsalnum að landbúnaðurinn er fjármagnsfrekur í dag þótt veltan sé ekki endilega rosalega mikil og við þekkjum að það eykur auðvitað á erfiðleikana fyrir ungt fólk til þess að taka lán. Þrátt fyrir að Byggðastofnun veiti talsvert mikið, og 100% lán til kynslóðaskipta, þá hefur afkoman auðvitað, sérstaklega í sauðfjárræktinni, eins og við höfum rætt hér oft, ekki verið svoleiðis að það kannski sé mikill hvati í því fólginn, það er óhætt að segja það. Það hefur eiginlega verið þannig um áratugaskeið. Í dreifðu byggðunum eru kannski líka aðrar miklar samfélagslegar áskoranir eins og við höfum líka rætt hér. Við getum talað um kaldan húsnæðismarkað. Það er minni þjónusta. Þetta er erfið vinna. Það er erfitt að komast í frí og fá einhvern til að leysa sig af. Það er margt sem getur kannski staðið því fyrir þrifum að fólk leggi í þetta þegar það bætist ofan á einmitt mikill kostnaður við það að fara í svona skipti eða að kaupa. Ég er ekki viss um að þetta, eins og svo mörg önnur mál sem hér eru flutt, sé endanleg lausn á þessum áskorunum sem við búum við. Það er sú nálgun að heimila kannski einni stétt að ráðstafa eignum til erfingja án þess að það sé greiddur af því erfðafjárskattur eða söluhagnaður. Það eru sannarlega gallar í því fólgnir, við vitum það, held ég. Til dæmis geta verið einhverjir tilteknir bændur sem mest eiga sem fá auðvitað mest út úr slíkri ráðstöfun. Svo eru kannski líkur á því, og það væri nú gaman í sjálfu sér að diskútera það, að svona úrræði til handa einni stétt - hvort það myndi líka skapa réttaróvissu varðandi rétt annarra lögerfingja. Við þekkjum því miður að það eru kannski jarðir sem hafa farið úr ábúð og það eiga margir eignina og það gerist ekkert af því að það er einhver einn eða tveir sem eru mjög óhressir, þótt það sé búið að reyna að taka talsvert mikið á því. Það er alveg eitthvað sem gæti komið upp varðandi svona hluti, ef það er ekki samkomulag, að einn erfinginn fær allt góssið, beinlínis, þið vitið, án þess að þurfa að leggja endilega mjög mikið út fyrir því umfram eitthvað. Það eru margir vinklar á þessu. Við þekkjum að það geta verið alls konar fjölskylduerjur og annað slíkt sem verða þess valdandi að þetta getur snúist í höndunum á viðkomandi. Svo má velta því líka fyrir sér hvort ætti að afmarka einhver svæði þar sem þetta er heimilt, t.d. má velta fyrir sér kostum og göllum þess. Svo er skipulag á vettvangi sveitarfélaga - hvað er landbúnaðarland? Við erum oft búin að tala um það hér, að flokka landbúnaðarland, sem hefur ekki kannski tekist nógu vel að gera. Það má líka velta fyrir sér hvort þetta ætti að eiga við alla eða þar sem eru kaldari svæði eða eitthvað slíkt. Þetta eru svona vangaveltur sem koma til þegar maður les þetta, þegar maður er aðeins búinn að setja hausinn í þetta, af því að þetta er eitt af því sem rætt er talsvert mikið við alla vega okkur þingmenn í dreifbýlinu. Þegar maður hittir bændur er auðvitað eðli máls samkvæmt talað mjög mikið núna, og ekki síst á þessum tímum þar sem verðbólga er há og vextir háir, um þessa fjármögnun og bara að ungt fólk sjái sér ekki fært, jafnvel þótt það langi til, að taka við. Mér finnst hugurinn góður í þessu og það væri bara skemmtilegt að fjalla um þetta og einmitt fá upp kannski vangaveltur í kringum þetta sem maður er að velta upp. Auðvitað er alltaf þannig að það eru einhvers staðar einhverjir agnúar og stundum er bara hægt að sníða þá af. Eins og ég segi, þrátt fyrir að þetta eigi við um matvælaöryggi þjóðarinnar í sjálfu sér - mér finnst það vera svona stærsti punkturinn undir í þessu til að kannski réttlæta að ein stétt umfram aðra gæti lotið þessum lögmálum. En ég vildi bara rétt aðeins koma hérna inn í þetta. Mér fannst þetta áhugavert þegar ég var að hlusta á ykkur spjalla um þetta og ég tel að þessi tillaga sé alla vega alveg þess verð að hún eigi að fá umfjöllun inni í atvinnuveganefnd.

Frú forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um heildarendurskoðun á þjónustu og vaktakerfi dýralækna. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir, Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Ágúst Bjarni Garðarsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Oddný G. Harðardóttir, Inga Sæland, Guðmundur Ingi Kristinsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Það er nú einu sinni þannig, frú forseti, að aldrei er góð vísa of oft kveðin. Þetta mál var áður flutt á 153. þingi og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela matvælaráðherra að setja af stað vinnu við heildarendurskoðun á þjónustu og vaktakerfi dýralækna.“ Í greinargerðinni kemur það nokkuð skýrt fram hvers vegna svo sé, af hverju verið er að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. Staðan er nú bara þannig að það gengur afskaplega illa að manna vaktir, bakvaktir sérstaklega. Það er ekkert einskorðað við landsbyggðina, það á sömuleiðis við um höfuðborgarsvæðið. Oft þarf að leita til annarra umdæma til að manna bakvaktir sérstaklega. Síðan getum við svo sem tekið skrefið svolítið lengra í þessu en í hinum dreifðari byggðum er kannski einn dýralæknir á vakt allan sólarhringinn með gríðarstórt svæði og það er enginn til að leysa hann af. Við þetta er ekki hægt að búa. Það er ekki hægt að bjóða skepnum upp á þetta og hvað þá dýralæknum og eigendum búfjárins. Því er mjög mikilvægt í þessu samhengi að matvælaráðherra fái Matvælastofnun til þess að fylgja þessu fast eftir og horfa þá sömuleiðis til annarra landa, nágrannalanda okkar, þar sem menn hafa sett af stað vinnu til að uppfylla þær kröfur sem við setjum fram. Þetta er fyrst og fremst dýravelferðarmál, þ.e. að við getum mannað vaktir dýralækna til þess að sinna veikum skepnum. Það er nú einu sinni þannig að það á sama við um blessuðu húsdýrin og mannfólkið, þau veikjast ekki bara milli átta og fjögur, og menn þurfa að vera tiltækir allan sólarhringinn til að geta sinnt veikum skepnum. Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja hér tímann neitt sérstaklega en vil benda á mikilvægi þessa, og mér finnst það endurspeglast töluvert í fjölda flutningsmanna sem koma úr þremur stjórnmálaflokkum hvað þetta varðar og þetta er hvatning sömuleiðis til matvælaráðherra að hvetja sína undirstofnun, Matvælastofnun í þessu samhengi, að koma þessu á á koppinn ef svo má segja, að við mönnum dýralæknavaktir, ekki bara bakvaktir heldur séum með dýralækna á vakt um allt land sem geta sinnt húsdýrum allan sólarhringinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir ræðuna. Við Vinstri græn ályktuðum einmitt um dýralækna á okkar landsfundi núna í mars og tökum undir það að það er svo mikilvægt að leita allra leiða til þess að fá dýralækna til starfa á Íslandi. Eins og við vitum er menntunin öll erlendis og það er mikil áskorun að tryggja endurnýjun og ekki síst vöxt í stéttinni, þ.e. að við fjölgum dýralæknum. Það er auðvitað mikilvægt að dýravelferð verði vöktuð betur heldur en næst að gera í dag, ég held að við séum alveg sammála um það. Ég held að það sé mikilvægt líka að skoða, til að reyna að fá dýralækna í dreifðu byggðunum, að auka kannski einhvers konar samninga í gegnum verkefni á vegum hins opinbera, fjölga verkefnum sem dýralæknar geta vel tekið að sér, meira en verið hefur. Það eru kannski ekki á nógu mörgum stöðum þjónustusamningar þar sem væri hægt að búa til hreinlega almennileg stöðugildi þannig að fólk gæti séð sér farborða í starfinu. En eins og hv. þingmaður og framsögumaður þekkir er þessi skortur líka í löndunum sem við berum okkur saman við. Við erum ekki ein um það frekar en í málinu hér á undan að glíma við þetta. Námið er líka langt og svo virðist vera, miðað við þróunina eins og við sjáum hér á höfuðborgarsvæðinu, að yngri dýralæknar séu ekki sérstaklega ginnkeyptir fyrir því að sinna stórgripum, hvað þá úti í hinum dreifðu byggðum. Gæludýraspítalarnir eru fullir og allt þetta, það eru dýralæknar til að sinna kjölturökkunum, en minna um það að þeir séu æstir í að hjálpa kúm að bera, það er einhvern veginn þannig. Kannski eðlilega, þetta er miklu erfiðara og miklu meira krefjandi og þú ert jafnvel einn í aðstæðum með bónda eða eitthvað slíkt, þannig að það er ekki eins og þetta sé alltaf einfalt. Í matvælaráðuneytinu hefur verið unnið talsvert mikið að endurskoðun laga um dýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr og í mars sagði ráðherra frá því að hún hefði ákveðið að ráðast í heildarendurskoðun á löggjöfinni og það er verið að gera. En það er líka auðvitað alltaf verið að reyna að bregðast við þeim bráðavanda sem við stöndum frammi fyrir og sjáum endurspeglast því miður of oft í slæmum fréttum af aðbúnaði dýra og öðru slíku sem skapast af því að það er ekki mannskapur til að sinna þessu nægilega vel. Síðan má velta því fyrir sér: Gæti Menntasjóður hjálpað eitthvað til þarna, búið til einhverja hvata bæði til þess að stunda námið og, alveg eins og við tölum um lækna, ekki dýralækna heldur hefðbundna lækna, til þess að fá þá til starfa úti í hinum dreifðu byggðum? Mér finnst það alveg mega skoða, þetta er eitthvað sem okkur skortir, mikill skortur á dýralæknum, og mér finnst að það megi alveg hugsa það eins og með hitt. Svo er það líka, talandi um verkefni og þjónustusamninga og eitthvað þess háttar til að reyna að festa dýralækna í sessi í hinum dreifðu byggðum, að Matvælastofnun hefur engan neyðarsíma, lokar bara klukkan fjögur á föstudögum og það er engin bakvakt fyrir dýr í neyð eða ef eitthvað kemur upp á. Kannski eru aðilar á staðnum, dýralæknar, sem gætu sinnt verkefninu ef þeir hefðu til þess samning. Við sjáum bara eins og með villt dýr að þá erum við að kalla út alls konar aðila og það kostar talsverða peninga, að þeytast landshornanna á milli jafnvel, frá Akureyri til Vopnafjarðar eða eitthvað, til að sinna einhverju þar sem væri jafnvel hægt, eins og ég sagði áðan, að búa til eitthvert heildarstarf. Dýralæknir segir mér að evrópska matvælalöggjöfin hafi kannski ekki orsakað þetta ástand nema að litlu leyti, en einhverjir hafa kannski haldið því fram varðandi svona samninga af því að það á að aðskilja praxís og eftirlit þannig að það verði ekki hagsmunaárekstrar á milli dýralækna og bænda og ekki heldur á milli dýralæknanna sjálfra. Í sjálfu sér er það ekkert óeðlileg krafa en hún á ekki við í okkar samfélagi, það er svo strjálbýlt að það gengur ekkert upp. Það er ekkert land í Evrópu, held ég, eins strjálbýlt. Kannski hefði vitið verið á þeim tíma að sækja um undanþágu fyrir þessu en það var ekki gert. Norðurhéruð Svíþjóðar eru með undanþágu frá þessari reglu þar sem héraðsdýralæknar stunda praxís í afskekktari byggðum. Ég held að þetta sé eitthvað sem við ættum að skoða. Við höfum auðvitað alltaf möguleika í sjálfu sér, ef við teljum að hagsmunir séu að skarast, að fá einhvern til að leysa það tiltekna mál. En það er með þetta eins og annað, þjónustusamningar við dýralækna þurfa að vera á þeim forsendum að fólk geti skapað sér viðunandi skilyrði til þess að búa á svæðunum og ég held að það sé eitthvað sem við þurfum að huga að. Það er margt hérna undir sem þarf að skoða. En í grunninn held ég að við þurfum að horfa til Menntasjóðs til þess að vita hvort hann getur hjálpað til við að laða dýralækna að og svo hitt, að fela dýralæknum á dreifbýlum svæðum aukin verkefni. Þetta mál fer náttúrlega inn í atvinnuveganefnd og ég hlakka til að takast á við þetta og þar koma auðvitað fram fleiri hugrenningar varðandi það hvernig hægt er að leysa þetta með góðu móti.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að taka undir þessa þingsályktunartillögu, sem mér finnst vera mjög góð, enda eru þingmenn úr öllum flokkum, sýnist mér, á þessu. Ég held að það sé löngu orðið tímabært að þjónusta og vaktakerfi dýralækna verði endurskoðað með tilliti til margra þátta. Það hefur náttúrlega verið þannig í gegnum árin að skortur á dýralæknum á vissum svæðum hefur verið átakanlegur. Þjónustusvæðin hafa verið að stækka og þeim hefur verið að fækka. Við erum að tala um að kannski er einn dýralæknir að þjónusta svæði þar sem hann þarf kannski að fara 200–300 km á hverjum degi ef hann ætlar að sinna svæðinu sem slíku. Það er ekki bara það að dýralæknar séu að sinna neyðarþjónustu heldur er líka þetta eftirlit sem vantar svo mikið upp á. Við getum bara talað um dýralækna, við erum oft að hugsa þessar hefðbundnu búgreinar hjá okkur en það er ekki bara það heldur sinna dýralæknar t.d. laxeldi, bæði í sjó og á landi. Það er mjög mikilvægt að við séum að skapa þannig umhverfi fyrir dýralækna að það sé fýsilegt fyrir ungt fólk að fara í þetta nám og að það skili sér svo heim aftur. Nú er þetta nám einungis erlendis enn þá og verður kannski eitthvað lengur en það þarf alla vega að vera þannig umhverfi að ungt fólk vilji sækja í þetta því að þetta umhverfi, og maður þekkir það - t.d. segjum eins og á Vestfjörðum þar sem hefur kannski verið einn starfandi dýralæknir, álagið er allt annað heldur en hægt er að rísa undir þegar þú ert nýkominn frá Ísafirði yfir á Barðaströnd og færð ákall um þjónustu inni í Ísafjarðardjúpi. Það er ekki hægt að sinna því eins og vel er á haldið og það sem undan þarf að láta er eftirlit með dýrahaldi þegar þeir eru kannski alveg uppteknir í bara að hjálpa dýrum, dýralækningum einungis. Eins og hér stendur hafa stjórnvöld í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi öll farið í umfangsmikla vinnu við að greina vandann og þær áskoranir sem fylgja því að færri dýralæknar fáist í störf úti á landi. Það er þetta umhverfi sem ungt fólk lætur ekki bjóða sér lengur og það er líka náttúrlega hjá læknum sem eru inni á heilbrigðisstofnunum og eru að sinna okkur mannfólkinu orðið allt annað varðandi það hvað fólk lætur bjóða sér upp á. Við viljum hafa þessa þjónustu um allt land og ég held að það skipti miklu máli að við tökum undir þetta og reynum að hrinda þessu af stað. Vonandi fær þessi þingsályktunartillaga bara málefnalega umræðu inni í nefnd og skilar sér þaðan út og við getum öll tekið undir hana hér í þingsal.

Frú forseti. Mig langaði bara að segja örfá orð um þessa ágætu tillögu. Ég er ein af flutningsmönnum hennar ásamt hv. flutningsmanni, Þórarni Inga Péturssyni. Ég held að staðan á dýralæknunum snúist um hluti sem við könnumst við annars staðar á vinnumarkaði. Við ræðum hér oft um mönnun heilbrigðisstétta og dýralæknar eru auðvitað að sinna heilbrigði dýra og velferð. Við þurfum að koma því þannig fyrir að ekki bara nægilega margir mennti sig í faginu heldur líka að fólk vilji starfa við það, koma til baka og starfa við það. Svo hefur það nú reyndar, þótt það sé óskylt þessu, gerst kannski nokkuð oft í okkar litla samfélagi að dýralæknar hafa tekist á hendur önnur störf en í sínu fagi. En það er önnur umræða. Það er hins vegar mjög mikilvægt að skoða þetta með kynjagleraugunum vegna þess að dýralæknastéttin er eins og aðrar stéttir að fyllast af konum. Einu sinni voru þetta eiginlega allt karlar og þeir gátu unnið allan sólarhringinn af því að heima var kona sem sá um allt saman. Það sama var með venjulega héraðslækna. Það var bara kerfi sem við bjuggum til og það gekk ágætlega af því að í rauninni voru tveir í vinnunni en annar þáði kaupið. Þetta er auðvitað staða sem sérstaklega yngri kynslóðir og bara nýjar kynslóðir á vinnumarkaði á Íslandi sætta sig ekki við og vilja ekki vinna undir. Við þurfum að skilja það og hið opinbera þarf auðvitað að skilja það sem atvinnurekandi. Það eru mjög margir sem vinna hjá hinu opinbera, hvort sem það er ríki eða sveit, og þess vegna held ég einmitt að þetta með vinnutímann og vaktaskipulagið og starfsaðstæður almennt sé algjört lykilatriði í þessu mikilvæga máli. Ég vildi bara koma upp til að setja þetta í þetta samhengi. Það er líka þannig að vægi landbúnaðar, eins og hann var einu sinni stundaður, hefur minnkað í þessu öllu. En það koma önnur verkefni. Fiskeldi er eitt slíkt verkefni og einnig eftirlit í sláturhúsum. Það minnir mig reyndar á atriði sem minnst var á áðan um innleiðingu EES-reglna, af því að okkur hættir til að gleyma eða það ferst fyrir að biðja um undanþágur eða nýta þær leiðir sem hægt er að nota í þeim samningi til að laga löggjöfina að aðstæðum á Íslandi. Þá erum við einfaldlega ekki að gæta hagsmuna okkar nógu vel gagnvart þeim samningi og það eru til of mörg dæmi um að það hafi farið þannig. Svo hefur líka orðið sprenging í fjölda gæludýra hér á landi í borg og bæ og sveit. Það er að mörgu leyti skiljanlegt að þau sem hafa menntað sig sem dýralæknar eða dýrahjúkrunarfræðingar velji þann kost að geta unnið frá 8–4 eða 8–5 í sínum heimabæ, sinnt þar gæludýrum og það er nóg að gera allan daginn. En það er auðvitað annað starf og kannski erfiðara að vera einmitt í stórgripalækningum eða á ferðinni milli bíla til að sinna skepnunum. Þannig að allt spilar þetta saman, held ég. En fyrst og fremst þarf hið opinbera að huga að starfsaðstæðum og vinnuálagi í stéttinni. Svo auðvitað verðum við að nýta betur, og ég veit að hv. flutningsmaður, Þórarinn Ingi Pétursson, er líka með tillögu um það, ívilnanir sem hægt er að nýta hjá Menntasjóði til að sjá til þess að mönnunin sé í lagi. Ég vildi bara bæta þessum setningum í þetta púkk og ég vona sannarlega að tillagan fái umfjöllun og afgreiðslu úr hv. atvinnuveganefnd, sem hún fer líklega í.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi okkar í þingflokki Samfylkingarinnar til breytinga á lögum nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof. Um er að ræða margháttaðar tillögur að breytingum á fæðingarorlofskerfinu sem miða allar að því að tryggja betur afkomuöryggi foreldra og stuðla að auknu jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs. Frumvarp sama efnis var áður lagt fram á 153. löggjafarþingi. Þá bárust umsagnir frá fjórum aðilum: Alþýðusambandi Íslands, Félagi íslenskra fæðingar- og kvensjúkdómalækna, samtökunum Fyrstu fimm og Ljósmæðrafélagi Íslands. Í öllum umsögnum kom fram mikil ánægja með efni frumvarpsins. Áður en ég vík að efnisatriðum þessa þingmáls vil ég koma því á framfæri að við í þingflokknum teljum gríðarlega brýnt að stigin verði frekari skref til lengingar á fæðingarorlofi. Í skýrslu sem unnin var af Norðurlandaráði í fyrra í tengslum við verkefnið Fyrstu 1.000 dagar barnsins á Norðurlöndunum er lagt sérstaklega til í kafla sem fjallar um Ísland og stefnumótun í málefnum barna á Íslandi að fæðingarorlof verði lengt í 18 mánuði. Það er alveg ljóst í mínum huga að hver einasti mánuður sem fæðingarorlof yrði lengt um myndi skipta sköpum fyrir barnafólk í landinu, hvort við erum að tala um að lengja það upp í 14 mánuði, 16 eða 18 eins og þarna er lagt til. Þá er algjört lykilatriði, og ég legg áherslu á þetta og við öll, að í anda jafnréttissjónarmiða sé gert ráð fyrir sjálfstæðum rétti hvors foreldris fyrir sig til fleiri orlofsmánaða. Ég átta mig hins vegar á því að lenging fæðingarorlofs mun ekki fara í gegnum Alþingi í formi einhvers þingmannafrumvarps. Það er mál sem kallar á ríkan pólitískan vilja við ríkisstjórnarborðið, það kallar á víðtækt samráð við aðila vinnumarkaðarins. Þá þarf að ná pólitískri sátt um fjármögnun, huga vel að tímasetningu með tilliti til efnahagsaðstæðna o.s.frv., hvort það sé skynsamlegt að gera hlutina í skrefum. Ég vil benda á að árið 2012 samþykkti Alþingi frumvarp um að fæðingarorlof yrði lengt og næmi þá 12 mánuðum frá og með árinu 2016 en eitt af fyrstu verkum nýrrar ríkisstjórnar árið 2013 var að hætta við þessa lengingu. Fyrir vikið var fæðingarorlofið ekki lengt fyrr en árið 2020. Nú held ég að það sé löngu tímabært að stíga enn stærri skref, rétt eins og hefur verið gert á hinum Norðurlöndunum, foreldrum og börnum til heilla. Ég er sannfærður um að ríkissjóður Íslands, vinnumarkaðurinn og íslenskt atvinnulíf standi vel undir því og að til langs tíma muni allt samfélagið njóta góðs af. Frumvarpið sem ég mæli hér fyrir felur í sér ýmsar breytingar á núgildandi fæðingarorlofslöggjöf og tillögurnar gætu í sjálfu sér hver um sig staðið sjálfstætt og verið þá til mikilla bóta á því kerfi sem við höfum nú þegar. Ég legg þetta hér fram í einu stóru lagafrumvarpi til að varpa ljósi á þá sýn sem við í Samfylkingunni höfum á fæðingarorlofskerfið, hvert ætti að stefna með það, hvernig hægt er að koma upp fæðingarorlofslöggjöf í anda jafnaðarmennsku með afmörkuðum breytingum. Víkjum þá að efnisatriðum frumvarpsins. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar sem snúast sérstaklega um afkomuöryggi tekjulægstu foreldra og að sporna gegn því að nýfædd börn á Íslandi alist upp við fátækt. Þá er lögð til í fyrsta lagi sú grundvallarbreyting á ákvæði 23. gr. laganna, um útreikning á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði, að fyrstu 350.000 krónurnar af viðmiðunartekjum foreldra í hverjum mánuði verði óskertar, þ.e. að þessi 80% regla sem við þekkjum, reglan um 20% skerðingu á viðmiðunartekjum, taki einungis til þeirra viðmiðunartekna sem eru umfram þessa 350.000 kr. fjárhæð. Við leggjum svo til að sú fjárhæð skuli endurskoðuð við afgreiðslu fjárlaga ár hvert með tilliti til launaþróunar, verðlags og stöðu efnahagsmála í landinu. Hvað þýðir þetta? Jú, þetta þýðir að ef foreldri hefur t.d. 600.000 kr. í meðaltekjur á mánuði á viðmiðunartímabili fæðingarorlofsins fær viðkomandi fyrstu 350.000 krónurnar óskertar og fær svo aðeins 80% af þeim 250.000 kr. sem eftir eru. Mánaðarleg greiðsla verður þá 550.000 kr. í stað þeirra 480.000 kr. sem viðkomandi hefði ellegar fengið, þ.e. í núgildandi fæðingarorlofskerfi. Þetta er auðvitað alger lykilaðgerð til að gera þessa reiknireglu sanngjarnari af því að það hlýtur að vera hverjum manni og hverri konu augljóst að launalægsta fólkið á Íslandi má ekki við því að verða fyrir 20% tekjuskerðingu þegar það eignast barn. Þessi breyting skapar þá líka tekjulægstu fjölskyldum aukið fjárhagslegt svigrúm og auðveldar fólki að nýta sér allan þann rétt sem það á til töku fæðingarorlofs. Í öðru lagi leggjum við til hækkun á fæðingarstyrk námsmanna og fæðingarstyrk fyrir fólk utan vinnumarkaðar. Hér erum við að tala um fjárhæðir sem eru ekki sérstaklega háar í stóra samhengi ríkisfjármálanna, enda eru ekki mjög margir sem reiða sig alla jafna á þessa styrki. Samkvæmt núgildandi lögum skal fæðingarstyrkur til foreldris utan vinnumarkaðar eða í minna en 25% starfshlutfalli aldrei vera lægri en sem nemur 83.233 kr. á mánuði og fæðingarstyrkur námsmanna aldrei vera lægri en sem nemur 190.747 kr. á mánuði. Þetta eru auðvitað smánarlegar fjárhæðir sem duga hvergi nærri til framfærslu. Við leggjum til að stigið verði það skref hér með þessu frumvarpi að þessar lögbundnu lágmarksfjárhæðir hækki um 50%, sem felur þá í sér 35,8% hækkun miðað við fjárhæðir ársins 2023 samkvæmt reglugerð nr. 1510/2022, um fjárhæðir greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði og greiðslu fæðingarstyrks, reglugerð sem hefur verið sett á grundvelli núgildandi fæðingarorlofslaga. Auk þess leggjum við til að námsmenn sem þiggja fæðingarstyrk eigi rétt á styrk til framfærslu annarra barna undir 18 ára aldri sem nemur einföldum barnalífeyri á mánuði, rétt eins og gildir um lánþega hjá Menntasjóði námsmanna. Þetta er viðbót frá því að frumvarp þetta var fyrst lagt fram hér á síðasta löggjafarþingi. Í umsögn sem Alþýðusamband Íslands sendi velferðarnefnd þegar frumvarpið var til meðferðar á síðasta þingi kemur fram að ASÍ taki undir öll sjónarmið flutningsmanna að því er varðar afkomuöryggi foreldra, enda ljóst að 20% skerðing á tekjum lágtekjufólks geti haft stórfelld áhrif á velferð fjölskyldna. ASÍ segist styðja þá leið að láta skerðinguna einungis taka til tekna umfram 350.000 kr. og Alþýðusambandið tekur undir það sjónarmið að það þurfi að hækka bæði fjárhæðir fæðingarstyrks og hámarksgreiðslur fæðingarorlofs - sem ég kem að núna. Við leggjum nefnilega líka til að þak á mánaðarlegri greiðslu fæðingarorlofs hækki úr 600.000 kr. upp í 800.000 kr. Þetta er í okkar huga sjálfsagt jafnréttismál og auðvitað ætti þetta þak að vera talsvert hærra þegar við erum með tekjutengt fæðingarorlofskerfi á annað borð, rétt eins og fæðingarstyrkirnir ættu e.t.v. að vera enn þá hærri heldur en við erum hér að leggja til. En einhvers staðar þarf að byrja. Þetta er okkar lágmarkskrafa núna; að þakið fylgi verðlagi frá því að það hækkaði síðast, sem þýðir að það hækkar upp í 800.000 kr. Svo leggjum við til, virðulegi forseti, ákveðna kerfisbreytingu. Við leggjum til að hér á Íslandi verði lögfestur sérstakur réttur til launaðs meðgönguorlofs eins og tíðkast í Noregi og Danmörku, þ.e. að mælt verði sérstaklega fyrir um það í lögum að barnshafandi foreldri sé heimilt að hefja töku fæðingarorlofs allt að fjórum vikum fyrir áætlaðan fæðingardag án þess að sá tími komi til frádráttar þeim tíma sem foreldri á rétt til launaðs fæðingarorlofs eftir að barn fæðist. Að þessu hníga mjög sterk heilsufarsleg rök. Tillagan er í takti við sjónarmið sem komu fram í umsögnum Félags íslenskra fæðingar- og kvensjúkdómalækna, Félags íslenskra heimilislækna og Ljósmæðrafélags Íslands þegar núgildandi fæðingarorlofslög voru til þinglegrar meðferðar 2019 og 2020. Þessi fagfélög bentu á að konur eru gjarnan orðnar óvinnufærar á síðustu vikum meðgöngu vegna þunga, vegna meðgöngutengdra kvilla og óþæginda. Hér þarf líka að hafa sérstaklega í huga að möguleikar kvenna til veikindaleyfis á vinnumarkaði eru mjög mismunandi og þar hallar t.d. á konur af erlendum uppruna, sérstaklega konur í láglaunastörfum. Þessi réttur til sérstaks launaðs meðgönguorlofs, sem er að norrænni fyrirmynd, er í raun til þess fallinn að jafna aðstæður kvenna í lok meðgöngu. Lögfesting þessa réttar eykur líka fyrirsjáanleika fyrir atvinnurekendur og auðveldar þeim að skipuleggja afleysingu fyrir barnshafandi konur. Tillagan um meðgönguorlof er líka í samræmi við niðurstöður sem koma fram í stöðuskýrslu um barneignaþjónustu frá árinu 2020 sem unnin var af starfshópi á vegum heilbrigðisráðuneytisins. Þar eru færð rök fyrir því að meðgönguorlof á 36. viku sé mikilvægt fyrir heilsu kvenna, auk þess réttlætismál. Þar kemur fram að jafnvel þegar um er að ræða fullkomlega eðlilega meðgöngu sé álag á konum gríðarlega mikið á seinni hluta meðgöngunnar sem geti þá haft áhrif á heilsu þeirra og framvindu fæðingar og fæðingarupplifun. Auk þess sé, eins og ég nefndi, veikindaréttur mismunandi og þar standi erlendar konur í láglaunastörfum verst að vígi. Þetta eru einmitt störf sem eru oft líkamlega krefjandi. Starfshópurinn telur að ef allar konur öðlist rétt til orlofs í lok meðgöngu, óháð réttindastöðu þeirra gagnvart vinnuveitanda eða stéttarfélagi, megi ætla að konur verði ekki eins þreyttar þegar líður að fæðingu og þannig betur upplagðar í fæðinguna og umönnun barnsins í kjölfarið. Þá held ég að við séum komin að frumlegustu tillögunni í þessu frumvarpi sem er sú að lögfestur verði sérstakur réttur foreldris til vinnutímastyttingar að loknu fæðingarorlofi með stuðningi úr Fæðingarorlofssjóði. Hver er hugsunin hér? Nú er staðan þannig að Ísland er eftirbátur flestra OECD-ríkja þegar kemur að jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs. Við erum í 32. sæti í þessum flokki samkvæmt lífsgæðasamanburði OECD og skerum okkur þannig mjög rækilega úr hópi Norðurlandaþjóða. Sem dæmi eru Noregur og Danmörk í öðru og þriðja sæti á þessum lista. Tyrkland er eina landið á listanum sem fær lægri einkunn heldur en Ísland þegar kemur að jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs sem er auðvitað óboðlegt og kallar á mjög afgerandi aðgerðir af hálfu löggjafans. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur verið lögð áhersla á að tryggja foreldrum með ung börn rétt til sveigjanlegs vinnutíma. Í þessu samhengi vil ég vísa hér til Evróputilskipunar 2019/1158 um jafnvægi milli fjölskyldu- og atvinnulífs. Í Svíþjóð hafa t.d. foreldrar barna sem eru yngri en átta ára fortakslausan rétt til allt að 25% skerðingar á starfshlutfalli. Þar er fæðingarorlof reyndar miklu lengra heldur en hér, 480 dagar eða 16 mánuðir, og börn eiga svo lögbundinn rétt til leikskólavistar frá 12 mánaða aldri. Það er reyndar umhugsunarvert að á flestum Norðurlöndunum er börnum tryggður slíkur réttur en ekki á Íslandi. Þá er bara gert það sem þarf að gera, í samstarfi milli ríkis og sveitarfélaga, til að tryggja að þetta raungerist, rétt eins og gildir til að mynda um grunnskóla á Íslandi. Í Svíþjóð er það þannig að foreldrar nýta þá gjarnan restina af fæðingarorlofsréttinum til að minnka við sig vinnu á fyrstu æviárum barnsins til að geta varið meiri tíma með barninu. Hér á Íslandi eiga foreldrar samkvæmt núgildandi fæðingarorlofslöggjöf rétt á svokölluðu foreldraorlofi í fjóra mánuði til að annast barn fram að átta ára aldri en þetta er ólaunað orlof sem eðli máls samkvæmt nýtist helst þeim sem hafa efni og tök á því að hverfa frá störfum og afsala sér tekjum. Raunar heyrir til algerra undantekninga að þessi réttur sé nýttur yfir höfuð. Ég spurði hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um þetta á þarsíðasta löggjafarþingi og fékk svör um það hversu mörg heimili nýta sér þennan rétt. Árið 2021 voru það 13 heimili sem nýttu sér þennan rétt til foreldraorlofs. Þannig að ég held að sú tillaga sem hér er lögð til sé talsvert markvissari leið til að skapa jafnvægi milli vinnu og fjölskyldulífs á Íslandi og þá óháð heimilistekjum og óháð aðstæðum almennt. Með breytingunni munu foreldrar eiga rétt á greiðslum úr Fæðingarorlofssjóði sem reiknast á sama hátt og fæðingarorlofsgreiðslur nema í hlutfalli við skerðingu á starfshlutfalli. Við gerum ráð fyrir óframseljanlegum rétti fyrir hvort foreldri til allt að 20% minnkunar starfshlutfalls í allt að sex mánuði. Við förum þessa leið vegna jafnréttissjónarmiða, að sjálfsögðu. Virðulegi forseti. Ég hef farið hér nokkuð ítarlega yfir efnisatriði frumvarpsins. Allt eru þetta tillögur sem snúast um að bæta kjör nýbakaðra foreldra og gera fæðingarorlofskerfið okkar réttlátara og sterkara. Fram undan eru kjaraviðræður á almennum og opinberum vinnumarkaði sem fara fram við mjög erfiðar aðstæður í efnahagslífinu, á tímum mikillar verðbólgu og hárra vaxta. Eins og ég hef rakið í ræðu minni hefur Alþýðusamband Íslands lýst yfir stuðningi við þær grundvallarbreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu, m.a. á reiknireglu fæðingarorlofs. Ég vil hvetja hæstv. ríkisstjórn sérstaklega til að kynna sér vel þessar tillögur og þá með hliðsjón af þeirri staðreynd að það hefur ósjaldan gerst á undanförnum árum og áratugum að ríkisstjórn á hverjum tíma stigi inn og lofi því að hafa forgöngu um ákveðnar lagabreytingar, umbætur á tilfærslukerfunum okkar o.s.frv. til að liðka fyrir farsælli lendingu á vinnumarkaði þegar þess hefur gerst þörf. Og þótt ég segi sjálfur frá held ég að í þessum frumvarpspakka sé ágætis efniviður sem mætti alveg horfa til. Að því sögðu legg ég til að málið gangi til hv. velferðarnefndar að lokinni þessari umræðu. Ég hlakka til að fylgja málinu eftir á þeim vettvangi.

Forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir hans framsögu á þessu máli. Þetta er mjög mikilvægt réttlætismál og jafnréttismál. Ég vil í fyrsta lagi bara fagna tillögu um að hækka úr 600.000 í 800.000 kr. en mig langar að leggja sérstaka áherslu á námsmenn. Ég sé að þið eru búin að vera að skoða réttindi námsmanna. Eins og ég skil þetta hefur það verið þannig að námsmenn hafa aðeins rétt á fæðingarstyrk ef þeir hafa verið í 75% eða meira námi á sex mánaða tímabili 12 mánuðum fyrir fæðingu barns. Þessi styrkur er þessar 191.000 kr. ef námsframvinda er 75%. Ef einstaklingur uppfyllir ekki að hafa lokið 75% námi fær hann styrk fyrir fólk utan vinnumarkaðar sem er núna upp á 83.000 kr. Ég var bara að spá hvort það hafi einhvern tíma komið fram eða hvort hv. þingmaður hafi talað um það og það hafi bara farið fram hjá mér, að þetta 75% viðmið yrði lækkað í kannski 50% eða 25%, vegna þess að heilsa móður er oft ekki góð í þessu samhengi, eða hvort það hafi ekki komið til greina að skoða þessa prósentutölu í öllu þessu góða sem þið eruð að leggja fram hérna og ég styð bara heils hugar. Mér finnst það bara mjög flott og líka mikilvægt að skoða þetta, sérstaklega fyrir námsmenn.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Auðvitað er ekkert klappað í stein í fæðingarorlofslöggjöfinni og ég held að það mætti alveg skoða hvort þetta sé endilega sú prósenta sem eigi að vera lögð til grundvallar sem skilyrði fyrir því að námsmenn geti fengið fæðingarstyrk námsmanna. Ég held að það allra mikilvægasta núna sé að hækka bæði fæðingarstyrk fyrir fólk utan vinnumarkaðar, sem einmitt nær þá til þeirra sem ná ekki þessu hlutfalli, og hækka fæðingarstyrk námsmanna vegna þess að þetta eru smánarlegar fjárhæðir eins og er. Ég minnist þess að fyrir síðustu alþingiskosningar þá lofaði Sjálfstæðisflokkurinn því að hækka fæðingarstyrk námsmanna. Ég hvet flokkinn eindregið til að efna það loforð sem allra fyrst og láta ekki þessar fjárhæðir rýrna að raunvirði. Annars hlakka ég til, eins og kom fram áðan, að fylgja þessu betur eftir innan velferðarnefndar og þá held ég að það mætti einmitt skoða atriði eins og hv. þingmaður minntist hér á. Raunar held ég að það séu ýmsar gloppur í fæðingarorlofslöggjöfinni sem ekki er tekið á í þessu frumvarpi og að löggjöfin öll þarfnist frekari rýni, þá sérstaklega t.d. gagnvart fólki sem hefur búið erlendis, komið aftur til Íslands, nær ekki þessum viðmiðum o.s.frv. Það er þetta samspil milli þeirra sem eru í námi, hafa verið í vinnu en ekki alveg nógu marga mánuði til að falla undir - það eru alls konar atriði sem ég held að mætti skoða betur í fæðingarorlofslöggjöfinni okkar.

Forseti. Ég vil þakka fyrir andsvarið. Það gleður mig að heyra að þetta sé eitthvað sem væri hægt að skoða. Það er bara mjög mikilvægt að námsmenn, eins og við erum væntanlega sammála um, fái sem mesta aðstoð við þetta mikilvæga hlutverk sem þau fara í, hvort sem það er í fyrsta, annað eða þriðja sinn eða hvernig sem það er. Það eru nefnilega líka svo margar sögur af námsmönnum sem hafa fundið sig í þeirri stöðu að hafa einungis átt rétt á styrk fyrir fólk utan vinnumarkaðar sem er, eins og hv. þingmaður sagði réttilega, alls ekki nægur og væri heldur ekki nægur þó að hann væri 50% hærri. En það er þó alla vega einhver byrjun, ég er alveg sammála því, einhvers staðar þarf að byrja. Það þarf virkilega, og ég fagna því að verið sé að gera það hér, að taka þetta allt til skoðunar, hvernig þessir foreldrar eru að byrja fjölskyldulíf sitt eða hvernig sem það er, og þá sérstaklega námsmenn og aðrir, en líka að hækka úr 600.000 í 800.000 og búa svolítið betur að tengslamyndun og fleira hjá foreldrum og barni þar sem fjárhagsáhyggjur eru náttúrlega eitthvað sem hefur áhrif á alla fjölskylduna og mynda streitu inni á heimili. Það er mjög mikilvægt líka ef rætt er um geðtengsl foreldra og barna að aðstoða einhvern veginn eins og við getum sem samfélag.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni.

Frú forseti. Ég verð að byrja á því að þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir góða vinnu við að semja þetta frumvarp. Þetta er frumvarp sem hefði átt að koma frá ríkisstjórninni og hefði átt að vera eitthvað sem við öll hér inni á þingi styddum vegna þess að það er mjög mikilvægt að við búum vel að börnum þegar þau fæðast og við gerum það best með því að tryggja að foreldrar þeirra geti á almennilegan hátt eytt þessum tíma, þessum mikilvæga tíma, með börnunum. Það er mjög ánægjulegt að sjá þá tillögu hér að hægt sé að taka fæðingarorlof áður en fæðing á sér stað. Það er ítrekað í öllum þeim samtölum sem ég hef átt við ljósmæður og lækna og mæður og aðra að þetta sé eitthvað sem við verðum að fara að setja á. Þetta er ekki bara spurning um heilsu móðurinnar heldur líka heilsu barnsins. Það að viðkomandi þurfi ekki að vinna fram á síðasta dag er ótrúlega mikilvægt og við þurfum þá að finna út úr því hvernig við gerum það og hvernig við getum tryggt að þetta sé hægt hér. Mér finnst góðar hugmyndir koma hér inn. Það er líka ánægjulegt að sjá hugmynd um vinnutímastyttingu í kjölfar fæðingarorlofsins. Það þekki ég sjálfur af eigin raun frá því að ég eignaðist minn yngri dreng í Svíþjóð. Þegar við fórum á skrifstofu tryggingastofnunar þar með eldri bróður hans, sem þá var eins og hálfs árs, vorum við spurð: Hversu lengi eruð þið búin að taka fæðingarorlof með honum? Við sögðum: Þrjá mánuði - en það var á þeim tíma. Já, heyrðu, þið eigið enn þá eftir fullt af fæðingarorlofi með honum. Móðir hans gat því farið í fæðingarorlof strax, meðan hún var að bíða eftir að eignast þann yngri. Þetta gerði það að verkum að fæðingin gekk að sjálfsögðu mun betur, af því að hún náði að hvílast og allt það. Þannig að þetta eru mikilvægar og góðar hugmyndir og vel ígrundaðar sem hér koma fram. Ég tók líka eftir því að hv. þingmaður benti á að það gætu verið gloppur í kerfinu. Mig myndi langa að hvetja hv. velferðarnefnd til að óska einmitt sérstaklega eftir sögum frá foreldrum þar sem þeir benda á þessar gloppur. Ég hef heyrt margar, eins og hv. þingmaður nefndi; einhver flytur til landsins á einhverjum tíma, einhver fer úr því að vera í fullri vinnu yfir í að vera námsmaður, allar þessar mismunandi breytingar sem geta orðið á lífi fólks, ég tala nú ekki um þegar það allt í einu uppgötvar kannski að það er ófrískt og er kannski að eignast sitt fyrsta barn, það eru alls konar breytingar sem gerast. Við þurfum að passa að enginn falli þarna á milli. Ég hef t.d. heyrt um eina gloppu. Ef þú flytur frá Evrópu og hingað á þessum 12 mánuðum áður en þú verður ófrísk þá telst ekki allt á milli sem ætti að gera það vegna þess að það á að vera frjálst flæði vinnandi fólks á milli Evrópulandanna en það gengur víst ekki alltaf upp þegar kemur að fæðingarorlofinu. Það er ánægjulegt að sjá hækkun á viðmiðunarupphæðum úr 600.000 upp í 800.000 kr. Það er algjört lágmark að þessi upphæð fylgi meðallaunum. Meðallaunin í dag eru rúmlega 700.000 og þetta ætti ekki einungis að vera hærri upphæð heldur ætti hún að fylgja launaþróun. Þegar 600.000 krónurnar voru ákveðnar var það örugglega ágætispeningur en eins og hv. þingmaður þekkir jú mætavel er búinn að vera þessi hlutur sem er kallaður verðbólga. Það kostar aðeins meira að lifa núna heldur en það gerði þegar þessum lögum var breytt síðast. Það þarf því svo sannarlega að breyta þessu. En við þurfum að muna: Af hverju var þetta lækkað? Af hverju var sett hámark? Jú, það var til þess að þeir sem eru með tvær, þrjár, fjórar milljónir í laun fái ekki - og kannski þurfum við einmitt að passa að það sé ekki verið að tæma sjóðinn með slíkum upphæðum. En við þurfum þá alla vega að tryggja að fólk með meðallaun haldi sínum launum. Það var líka ánægjulegt að sjá í tillögunni að fyrstu 350.000 krónurnar séu alltaf tryggðar og sé farið yfir það sé 80% skerðing. Mig langar að taka undir það sem hv. þm. Eva Sjöfn Helgadóttir spurði um áðan sem eru námsmennirnir. Ég held að það sé mikilvægt að við horfum bæði á námsmenn og fólk utan vinnumarkaðar. Þær upphæðir sem er verið að ræða hér fyrir fólk eru langt undir lágmarksframfærslu. Tökum bara dæmi. Við verðum að tryggja það sérstaklega að fólk utan vinnumarkaðar geti farið í fæðingarorlof. Þetta er svo smánarleg upphæð. Það sama gildir um námsmenn. Nám á að vera full vinna. Því miður þarf fullt af námsmönnum að vinna með skóla af því að menntakerfið okkar er líka stórgallað og með allt of lágar framfærsluupphæðir en við þurfum að tryggja að nemar geti farið í fæðingarorlof. Þá kemur þetta upp: Hvað ef ég er nemandi í fullu námi en ég vinn líka allar helgar? Er ég þá ekki búinn að skapa mér ákveðinn rétt sem vinnandi manneskja til fæðingarorlofs? Jú, en það telur ekki af því að ég er nemandi í fullu námi. Þarna er gott dæmi um samspil og gloppur sem þarf að horfa á. Við þurfum að fara að horfa á hvernig við tryggjum námsmönnum meiri réttindi þegar kemur að sumum af þessum kerfum sem við erum með. Hvort sem það er fæðingarorlof, atvinnuleysisbætur eða ýmislegt annað, þar eru námsmenn alltaf settir út af. Ef við trúum og treystum því að menntunin sé mikilvæg, sem ég vona að sem flestir hér inni trúi, þá þurfum við að gera það þannig að fólk geti farið í nám án þess að hafa áhyggjur af því að allt í einu bara tapi það öllum réttindum. Ég veit að þetta frumvarp snertir á ýmsum af þessum hlutum. Ég hefði viljað sjá upphæðirnar hærri en ég veit að upphæðir hræða fólk, sér í lagi Sjálfstæðismenn sem vilja kannski ekki leggja of mikla peninga í velferðarkerfið. En þetta er bara svo mikilvægt. Við erum að tala um börnin okkar, framtíðina okkar. Ef við sýnum þeim ekki rétta umhyggju og alúð á fyrstu mánuðunum og fyrstu árum lífs þeirra getum við lent í svo miklu, miklu verri hlutum sem við þurfum þá að mæta með kostnaði í kerfinu. Þetta er fjárfesting í börnum sem mun skila sér milljónfalt til baka. Því þakka ég þeim sem flytja þetta frumvarp kærlega fyrir góða vinnu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir greinargóða umfjöllun hér áðan, sömuleiðis hv. þingmönnum Pírata sem hafa stutt það sem fjallað hefur verið um. Það er virkilega ánægjulegt að vera meðflutningsmaður þessa ágæta frumvarps hér í dag því að það snertir á mörgum grundvallarþáttum íslensks velferðarríkis og varðar hagsmunamál fólks sem er á einu mest krefjandi skeiði ævinnar, þ.e. fyrstu árum eftir barneignir og meðan á barneignum stendur. Við Íslendingar skerum okkur úr að mörgu leyti og þreytumst ekki á að tala um það. Við hefjum barneignir fyrr en mörg lönd sem við berum okkur alla jafna saman við og eigum það einnig til að takast á við fjölskylduverkefni með ögn fjölbreyttari hætti en gengur og gerist erlendis. Það er alveg ljóst að við skörum fram úr í jafnrétti á mörgum sviðum og á Íslandi er jú almennt gott að eignast barn og koma því á legg í samanburði við mörg önnur lönd. En að því sögðu erum við þó langt frá því að geta sagt að við séum að gera þetta best. Við verðum enn sem komið er að nýta reynslu annarra félagshyggjusamfélaga til að gera svo miklu betur. Þetta frumvarp er framlag okkar jafnaðarmanna til að skapa hér fjölskylduvænna samfélag enda megum við alls ekki sofna á verðinum. Við sjáum fram á að löggjafinn geti lagt sig miklu betur fram í viðleitni sinni til að taka mið af þörfum þessara aldurshópa í opinberri stefnumótun. Við verðum að vinna markvisst að jafnrétti í launuðum sem og ólaunuðum störfum og þá þurfum við að samþætta fjölskyldu- og atvinnulíf. Þetta er dæmi um það. Við getum bara ekki sett fókus á að leiðrétta stöðuna í atvinnulífinu, við þurfum líka að horfa til þess að raunhagkerfið er líka heima klukkan þrjú um nótt í svefnþjálfun eða síðdegis þegar sótt er á leikskólann. Það er lykilatriði þegar við reynum að eyða launamun kynjanna að löggjafinn tryggi foreldrum raunhæfa möguleika til þess að sinna umönnun barna sinna með sem jöfnustum hætti og fjölga þannig gæðastundum fjölskyldunnar. Og það er ekki vanþörf á. Þarna þurfa allir að leggja sitt af mörkum, ekki síst atvinnulífið, og við í Samfylkingunni gefum okkar ekki eftir. Þetta frumvarp felur í sér skýrt dæmi um forgangsröðun jafnaðarfólks. Hér leggjum við ekki síst til að bæta kjör tekjulægri fjölskyldna og einstaklinga og tryggja jöfn tækifæri, óháð efnahag og búsetu, sem er okkur leiðarljós í öllu því sem við gerum. Frú forseti. Fæðingarorlofstíminn er krefjandi tími fjárhagslega fyrir okkur allflest, eins og komið var inn á áðan. Það er alger frumforsenda fyrir jafnrétti kynjanna að báðir foreldrar taki fæðingarorlof í sem jöfnustum hlutföllum og ákvæði frumvarpsins um afkomuöryggi koma svo sterklega inn á það. Þegar öðru foreldri, þá yfirleitt móður, er falinn mestur þungi af barnauppeldi og heimilishaldi mun það hafa neikvæðar afleiðingar. Þetta er staðreynd. Það er staðreynd að konur eru að jafnaði lengur frá vinnumarkaði í kjölfar barneigna heldur en karlar vegna fæðingarorlofstöku til að brúa umönnunarbilið frá því að fæðingarorlofi lýkur og fram að tryggri dagvistun. Þetta er bara hringur sem við verðum að brjóta. Sama hversu mikið við horfumst í augu við það eða viljum segja okkur að það henti sumum fjölskyldum einfaldlega að hafa þetta svona en ekki hinsegin þá verðum við að horfa á heildarmyndina. Við þurfum nefnilega ekki að fjölyrða um hversu verulega neikvæð áhrif þessi staða, þ.e. ójafnvægi í ábyrgð á heimilishaldinu, hefur á tekjur, launaþróun og starfsþróunarmöguleika kvenna, að ógleymdum lífeyrisréttindum þeirra. Þess vegna leggjum við jafnaðarmenn afkomuöryggisleiðina af mörkum, til að tryggja jafna atvinnuþátttöku foreldra og jafna dreifingu byrða í heimilishaldinu. Varðandi þátt frumvarpsins um meðgönguorlof er um að ræða gríðarlega kjarabót fyrir barnshafandi konur og alla þá sem þeim standa nærri. Ég ætla ekki að fjölyrða um þá erfiðu stöðu sem skapast hjá foreldrum gagnvart vinnuveitanda á þessum síðustu metrum meðgöngunnar þar sem að nógu er að huga. Þá hugsa ég sérstaklega til kvenna í viðkvæmri stöðu sem stunda láglaunastörf, eins og komið var inn á áðan, en þær eru oftar en ekki í líkamlega krefjandi störfum. Það er líka ótækt að konur þurfi að nýta sjálfstæðan veikindarétt sinn til að takast á við þetta tímabil. Eins og líka hefur verið komið inn á er allur gangur á því hvort þessar konur eigi nokkur réttindi. Þau eru mismunandi og stundum hreinlega mjög takmörkuð. Um vinnutímastyttinguna að loknu fæðingarorlofi: Þetta er ákveðin nýlunda í íslenskum rétti að norrænni fyrirmynd, eins og svo sem margt ágætt sem hingað kemur, en þetta gerir launafólki kleift að bregðast við hinum ýmsu aðstæðum sem geta komið upp þegar ungir foreldrar stíga fyrstu skrefin í nýju hlutverki sem útivinnandi foreldrar. Þetta er algjört lykilskref í átt að þessari samþættingu milli vinnutíma og fjölskyldulífs sem kallað hefur verið eftir svo víða og svo lengi. Við jafnaðarmenn viljum að sjálfsögðu eiga frumkvæði að því. Við erum sannfærð um að þessar breytingar séu til þess fallnar að leiða til aukinnar starfsánægju hjá þeim sem nýta sér þetta, bættrar frammistöðu foreldra sem starfskrafta, aukinna afkasta þeirra og í framhaldinu minni starfsmannaveltu, sem atvinnurekendur geta notið góðs af. Frú forseti. Við erum á tímamótum. Verði þessar breytingar að veruleika mun það leiða af sér jákvæðar breytingar í formi fleiri samverustunda foreldra og barna og lækkandi tíðni alvarlegs fæðingarþunglyndis sem er og verður beinn fylgifiskur fjárhagserfiðleika í kjölfar tekjulækkunar. Þetta frumvarp er ein varða í átt að því að styðja fjölskyldur til að deila vöktunum sín á milli; þeirri fyrstu, þeirri annarri og þeirri margumtöluðu þriðju. Núna sem aldrei fyrr reynir á að tryggja að það verði ekki stórkostleg afturför í jafnréttismálum hér á landi, að konur verði ekki fyrir tekjutapi samhliða þjónustuskerðingu sumra sveitarfélaga í garð barnafólks. Við jafnaðarmenn hækkum ekki skatta á barnafólk þegar það sækist eftir þjónustu og sjálfsagðri aðstoð við að búa sér til heimili, stunda nám eða byggja upp starfsframa. Við jafnaðarmenn viljum nefnilega fjárfesta í fólki, sérstaklega foreldrum í breyttum aðstæðum og börnum þeirra. Það eru nefnilega ekki bara börn sem munu njóta góðs af því heldur samfélagið allt.

Forseti. Ég má til með að koma upp og tala aðeins meira um þetta mikilvæga mál sem hefur verið smá áhugamál hjá mér, að skoða kjör námsmanna og taka saman hvernig það er fyrir námsmenn í raun og veru að eignast börn í námi. Mig langar aðeins að ítreka það sem ég sagði áðan, að stúdentar sem hafa aðeins rétt á fæðingarstyrk ef þeir hafa verið í 75% námi eða meira á sex mánaða tímabili í 12 mánuði fyrir fæðingu barns fá 191.000 í sex mánuði. Einstaklingur sem uppfyllir ekki að hafa lokið 75% námi fær styrk fyrir fólk utan vinnumarkaðar upp á 83.000 kr. Ég tók saman fyrir tveimur árum síðan hvernig þetta væri fyrir námsmann í þessari stöðu og mig langar aðeins til þess að setja smá samhengi í hlutina og skoða hvernig það er fyrir fjölskyldur að vera í námi, á stúdentagörðum og eignast barn. Veltum fyrir okkur húsaleigu á stúdentagörðum þar sem hagstæðasta leigan fyrir námsmenn ætti að vera. Leiga á fjölskylduíbúð var fyrir tveimur árum síðan 128.000 kr. á mánuði. Fjölskylda þar sem foreldrar fengju bæði fæðingarstyrk væri þá með heildartekjur upp á 382.000 kr. á mánuði. Ef þau hefðu hvorugt verið í meira en 75% námi og í minna en 25% starfshlutfalli hefðu þau bæði fengi styrk fyrir fólk utan vinnumarkaðar og væru þá samtals með 166.000 kr. Eftir að hafa borgað leigu og fengið húsaleigubætur væru þau með um 88.000 kr. til að framfleyta þriggja manna fjölskyldu í mánuð. Er raunhæft að þriggja manna fjölskylda geti lifað á því? Nei, það er ekki mjög raunhæft og sú fjölskylda lifir í fátækt. Hvað með einstætt foreldri sem fær fæðingarstyrk og er að leigja stúdentabúð og fær húsaleigubætur? Hversu mikill afgangur er eftir þessi útgjöld? Samtals um 105.000 kr. sem foreldrið þarf að nýta í fæði og uppihald fyrir sig og ungbarn. Ímyndum okkur þá að þetta sé einstætt foreldri sem getur ekki verið í fullu námi og eignast barn, búandi á stúdentagörðum. Sá einstaklingur gæti ekki einu sinni borgað húsaleigu með styrknum sem hann fengi. Hann þyrfti að taka lán upp á rúmlega 3.000 kr. til að borga leiguna. En hvað með allan annan kostnað; mat og uppihald? Á þetta einstæða foreldri að lifa - á hverju? Loftinu? Á foreldrið að taka sér lán til að eiga í sig og á? Þarna er verið að búa til fátækt. Það er mér mjög mikilvægt að verið sé verið að vinna að því að rétta stöðu námsmanna sem er klárlega verið að gera með þessu frumvarpi. En það þarf algerlega líka að ganga lengra og skoða þetta út frá því hversu lágar upphæðir þetta eru í raun og veru og hvað þetta er óraunhæft fyrir fjölskyldufólk í námi. Ef við höldum áfram á þessari braut, ef við breytum þessu ekki, ef við bætum ekki við þótt það væri ekki nema 50% - það væri alla vega byrjunin á einhverju sem verður vonandi einhvern tímann mannsæmandi fyrir fjölskyldurnar - þá missum við unga foreldra úr námi. Það er bara þannig. Fólk hefur ekki efni á því að mennta sig og það gengur gegn hagsmunum okkar, almennings, það gengur gegn hagsmunum fjölskyldna og barna auðvitað og bara framtíðar okkar sem menntað samfélag. Við viljum að einstaklingar í samfélaginu mennti sig. Mig langar líka aðeins að koma inn á geðtengslin. Það er svo mikilvægt að mynda góð geðtengsl við barn í frumbernsku, og auðvitað alltaf en í frumbernsku gerist eitthvað sérstakt, þar verða tengslin sem hjálpa okkur fyrir lífstíð að tengjast öðru fólki og upplifa öryggi í umhverfinu okkar. Ef fátækt er ekki áhættuþáttur í því að upplifa verri geðtengsl, bæði foreldra við börnin sín og barna við foreldrana þá veit ég ekki hvað. Við vitum að fátækt er bara hættuleg þessum tengslum. Öll aukastreita og annað getur verið mjög áhættusamt. Ég sé að þeir umsagnaraðilar sem hafa sent inn umsögn um þetta frumvarp eru á einu máli um að það sé bara mjög mikilvægt og gott. Við þurfum að huga að þessu og við þurfum að taka þetta alvarlega vegna þess að afleiðingarnar af því að við hugum ekki nógu vel að þessu og hugsum ekki nógu vel um foreldra eru svo miklu meiri en ég held að við gerum okkur grein fyrir. Börnin sem eru í þessu umhverfi sem við erum að skapa sem samfélag verða fullorðnir einstaklingar - hvað er meðalaldurinn? 87 ára eða eitthvað - og við viljum sinna þessu fólki frá frumbernsku, alveg þangað til að þau verða gömul, og við viljum að þetta séu heilbrigðir einstaklingar. Við viljum alla vega hjálpa fjölskyldunum að reyna að passa að þau tengist öðru fólki og tengist samfélaginu og fjölskyldunni og líði vel. Fátækt er ekki leiðin til þess. Þannig að ég fagna þessu enn og aftur. Ég fann mig bara knúna til þess að koma hingað að tala um þetta vegna þess að mér finnst þetta mjög mikilvægt og ég er bara mjög ánægð með þetta.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um skráningu menningarminja. Flutningsmenn með mér á tillögunni eru hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, Orri Páll Jóhannsson, Bjarni Jónsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Tillagan í heild sinni hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að gera stórátak í skráningu menningarminja, annars vegar minja sem eru í hættu vegna loftslagsbreytinga eða annarrar náttúruvár, svo sem vegna landbrots, og hins vegar menningarminja almennt.“ Ég ætla aðeins að gera grein fyrir þessari tillögu, rökstuðningi við hana og af hverju hún er lögð fram. Hún var áður lögð fram á 153. löggjafarþingi án þess að hljóta afgreiðslu. Þá bárust fjórar umsagnir um tillöguna, frá Félagi fornleifafræðinga, Minjastofnun Íslands, Samtökum iðnaðarins og Þjóðminjasafni Íslands. Í lok ræðu minnar ætla ég aðeins nánar að gera grein fyrir þessum umsögnum. Af hverju tillaga um minjavernd? Minjavernd er hverju samfélagi mikilvæg og Ísland geymir miklar menningar- og náttúruminjar sem brýnt er að rannsaka og skrá með faglegum hætti. Það er hægt að kynna sér á vef Minjastofnunar hvað menningarminjar eru, en til þeirra teljast ummerki um sögu þjóðarinnar, svo sem fornminjar, menningar- og búsetulandslag, sögustaðir, kirkjugripir og minningarmörk, hús og önnur mannvirki, skip og bátar, samgöngutæki, listmunir og nytjahlutir, svo og myndir eða aðrar heimildir um menningarsögu þjóðarinnar. Þetta er auðvitað gríðarlega stór og víðfeðmur flokkur sem menningarminjar eru og má kannski segja að þar sé hin efnislega saga okkar varðveitt. Minjastofnun fer með málefni menningarminja, en þó einungis takmarkað í tilfelli gripa, sem eru að mestu leyti á ábyrgð Þjóðminjasafns Íslands, og skjala og mynda, sem eru að mestu leyti á ábyrgð Þjóðminjasafns Íslands og/eða Þjóðskjalasafnsins. Við sem erum flutningsmenn þessarar tillögu og vonandi fleiri teljum mikilvægt að efla og auka skráningu á fornleifum og menningarminjum og efla alla minjavernd. Þetta er tvíþætt í raun, eins og kemur fram í tillögunni, þ.e. annars vegar merkar minjar sem eru í hættu t.d. vegna loftslagsbreytinga eða náttúruvár eins og landbrots. Því miður er staðan sú að mikill fjöldi minja um allt land er í stórhættu vegna sjávarrofs. Það eru minjar um m.a. sjávarútveg og sjósókn Íslendinga frá landnámi allt fram á 20. öld og því er um að ræða gríðarlegt magn af ómetanlegum menningarverðmætum sem eru nær órannsökuð og munu, ef ekki verður gert átak, hverfa í sjóinn vegna ágangs náttúruaflanna, en landbrot er víða mikið og fer vaxandi vegna loftslagsbreytinga. Svo er einnig nauðsynlegt að efla skráningu menningarminja almennt vegna þess að í fornminjum og með fornleifarannsóknum getum við eflt þekkingu þjóðarinnar á okkar dýrmætu menningararfleifð. Ég tel að í minjavernd felist jafnframt mikil tækifæri sem eru mikilvæg fyrir menningar- og náttúrusögu landsins og ef vel er haldið á hlutum geta svæði með menningarminjum orðið að eftirsóknarverðum áfangastöðum um land allt. Við vitum það sjálf þegar við ferðumst um Ísland eða til annarra landa að til eru svæði sem hafa að geyma sögu og minjar, hvort sem það eru hús, gripir eða eitthvað annað, sem oft laðar okkur að svæðunum. Í 21. gr. laga um menningarminjar, nr. 80/2012, kemur fram að enginn, hvorki landeigandi, ábúandi eða einhver framkvæmdaraðili, megi gera neitt til að raska svæði né flytja úr stað fornleifar nema með leyfi Minjastofnunar Íslands. Þá segir þar einnig að ef nauðsyn krefur láti Minjastofnun Íslands rannsaka fornleifar með uppgreftri eða á annan hátt. Það er auðvitað forsenda þess að geta verndað fornleifar og komið í veg fyrir að framkvæmdaraðilar brjóti hreinlega óafvitandi lög með því að skemma fornleifar, að þeir hafi vitneskju um að fornleifar gætu verið staðsettar þar sem þeir eru að athafna sig. Til þess að svo verði er nauðsynlegt að auka rannsóknir á menningarminjum. Frú forseti. Líkt og ég sagði í upphafi máls míns bárust á síðasta löggjafarþingi, þegar málið var fyrst lagt fram, fjórar umsagnir um málið. Ég myndi segja að þær væru allar jákvæðar. Samtök iðnaðarins leggjast ekki gegn tillögunni og líta heilt yfir frekar jákvætt á málið, en benda á að það eru dæmi þess að ferlið við varðveislu menningarminja geti gert fyrirtækjum í mannvirkjagerð erfitt fyrir vegna þeirra tafa sem það getur haft í för með sér. Þetta er sjónarmið sem ég held að sé alveg vert að hafa í huga en þess vegna er engu að síður mikilvægt að efla umgjörðina og skrá menningarminjarnar, vegna þess að saga okkar býr þar. En það er líka svo mikilvægt, eins og ég fór yfir hérna áðan, að við vitum um tilvist minjanna til að hægt sé að koma í veg fyrir að þeim sé raskað og þar með örugglega þær tafir sem gætu annars komið upp. Þjóðminjasafn Íslands, Minjastofnun Íslands og Félag fornleifafræðinga fagna tillögunni. Minjastofnun bendir á að það sé rík ástæða til að skráning menningarminja nái einnig til mannvirkja og húsa, auk þess sem það kemur fram að hún telur verkefnið eiga best heima hjá stofnuninni af því að þar sé reynsla bæði af skráningu fornleifa og húsa og mannvirkja. Félag fornleifafræðinga bendir á að vísindaleg fornleifafræði sé ung grein á Íslandi og hér skorti grunnrannsóknir og gögn sem aðrar þjóðir eiga til. Það er einmitt vegna þessa sem ég tel mikilvægt að flytja þessa tillögu og vonandi fá hana samþykkta. Þá bendir félagið á að ekki sé ljóst samkvæmt tillögunni hvernig umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra eigi að úthluta því fjármagni sem stórátak í skráningu menningarminja myndi fela í sér ef tillagan yrði samþykkt. Ég tel einboðið að verði farið í stórátak með samþykkt þingsályktunartillögunnar sé það auðvitað unnið á faglegum forsendum og með sérfræðingum á þessu sviði. Það eru auðvitað m.a. og kannski einna helst þeir aðilar sem skiluðu inn umsögn um málið. Ég tel alveg einboðið að við vinnslu málsins í nefnd verði Þjóðminjasafn Íslands, Minjastofnun Íslands og Félag fornleifafræðinga kölluð að borðinu því að þar liggur sérfræðiþekkingin ef menn vilja fara í frekari rökstuðning með málinu. Annars vona ég að þetta mál, sem ég tel mikilvægt, fái gott brautargengi hér á Alþingi og legg til að málinu verði vísað til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka flutningsmanni, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur, fyrir ágætisræðu. Hún gerði mjög vel grein fyrir þessu góða máli. Það er prýðilegt í alla staði en sá galli er á gjöf Njarðar að það eru blikur á lofti um að breytingar séu að eiga sér stað á umgjörð minjaverndar og minjaeftirlits á Íslandi. Í umsögnum sem komu hingað inn, m.a. frá Þjóðminjasafninu, Minjastofnun Íslands og Félagi fornleifafræðinga sem fagna tillögunni, er talað um að rík ástæða sé til þess að skráning menningarminja nái einnig til mannvirkja og húsa, auk þess sem talið er að hún eigi best heima hjá Minjastofnun Íslands, ef ég skil rétt. Ég ákvað að koma hingað upp vegna þess að fyrr á árinu kynnti ráðherra að ráðist yrði í umfangsmikla sameiningu ríkisstofnana, en fyrirhugað er að tíu stofnanir sem nú heyra undir ráðuneytið verði að þremur. Minjastofnun, sem fer einmitt með minjavernd, er á meðal þeirra stofnana sem breytingin snertir. Samkvæmt áformum á að sameina Minjastofnun við svið náttúruverndar Umhverfisstofnunar, Vatnajökulsþjóðgarð og þjóðgarðinn á Þingvöllum, og yrði þetta að náttúruverndar- og minjastofnun. Það er alveg full ástæða til að óttast þessa sameiningu út frá sjónarhorni minjaverndar. Í fyrsta lagi er ekki algerlega augljóst hverjir sameiginlegu snertifletirnir eða viðfangsefnin eru svona almennt þegar kemur að Minjastofnun og hinum þremur stofnununum. Í öðru lagi er líka ástæða til að hræðast að Minjastofnun, sem er minni og ólík hinum að eðli og uppbyggingu, gæti drukknað í hinni nýju stofnun. Það sem kom fram í kjölfar þessarar kynningar ráðherra er auðvitað forkastanlegt, að það hefði ekkert verið hlustað á sjónarmið starfsfólks Minjastofnunar í öllu sameiningarferlinu. En það er nú kannski að verða hálfgerð regla í verkferlum ráðherra þessarar ríkisstjórnar að eiga ekkert samráð við hlutaðeigandi aðila í sameiningarferlum. Frú forseti. Það þarf ekkert að fjölyrða um mikilvægi minjavörslu og húsverndar. Þetta er gríðarlega stór og mikilvægur þáttur í menningararfleifð þjóðarinnar. Þessu hefur verið sinnt nokkuð vel í áratugi, þótt ég taki heils hugar undir með hv. þingmanni um að það megi gera enn betur. Árangurinn ætti ekki að fara fram hjá nokkrum manni sem ferðast um landið þar sem við sjáum hverja perluna á fætur annarri sem fyrir örfáum árum eða áratugum lá undir skemmdum og var lýti staðanna. Nú eru mörg þessi mannvirki orðin alger staðarprýði og kannski lykillinn að uppbyggingu ferðaþjónustu. Af því að frú forseti situr hér aftan við mig þá nægir nú kannski bara að nefna Fáskrúðsfjörð sem hefur á fáum árum orðið einn fallegasti bær landsins, ekki síst með tilstuðlan Minjastofnunar sem gerði upp franska spítalann með miklum myndarbrag. Sami árangur hefur í rauninni náðst með skráningu fornminja um allt land. Ég, líkt og hv. þingmaður og flutningsmaður, átta mig í sjálfu sér á athugasemd sem kom frá Samtökum iðnaðarins, sem ég tek fram að voru líka nokkuð jákvæð í garð málsins. Þetta er auðvitað bara hluti af því að skipuleggja og byggja mannvirki. Það er vissulega orðið aðeins flóknara heldur en var þegar fólk stikaði út grunninn sjálft og gerði þetta svona nánast eftirlitslaust. Það er mjög brýnt að strax í upphafi tímaferilsins við deiliskipulagsvinnu hafi Minjastofnun tök á því að koma og skrásetja og finna út hvort eitthvað er í veginum, jafnvel hvort þurfi að taka einhverjar lóðir úr stærra skipulagi og koma í veg fyrir að þar verði byggt. Nú á að setja starfsemi Minjastofnunar inn í stærri stofnun sem er að sinna allt annars konar vinnu, hvort sem um er að ræða faglega eða vísindalega nálgun hlutanna. Það er miklu nær að Minjastofnun verði áfram sjálfstæð stofnun, hún styrkt til muna eins og tillagan leggur til og væri undir ráðuneyti menningarmála. Þar finnst mér að hún ætti miklu frekar heima en í umhverfisráðuneytinu. En auðvitað er það kannski aukaatriði ef þessu er bara sinnt. Ég held að það sé raunveruleg hætta á því að minjavernd, sem þessari ágætu þingsályktunartillögu er ætlað að styrkja, verði þvert á móti hornreka og veikist. Frú forseti. Sameiningar geta vissulega verið góðar, þær geta verið nauðsynlegar og eiginlega ákjósanlegar á köflum. En það verður að standa rétt að þeim og þær verða að vera til þess fallnar að styrkja allar stoðirnar sem eiga á endanum að mynda nýja stofnun. En sameiningarblæti þessarar ríkisstjórnar er að verða okkur býsna skaðlegt. Af því að við erum hér að tala um minjar, mannvirki og húsagerð þá nægir náttúrlega að nefna að fyrir nokkrum árum lagði ríkisstjórnin niður Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins, sem mig minnir að hafi runnið tímabundið inn í Nýsköpunarmiðstöð sem var svo líka lögð niður og allt rann þetta inn og sameinaðist Íbúðalánasjóði í Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Hvað á sér stað þar inni? Það er a.m.k. ekki gæðaeftirlit og vottun á byggingum. Þetta hefur algjörlega horfið, vonandi tímabundið. Hér var ágætismál áðan sem laut að því að tryggja veru dýralækna um allt land. Ég styð það mál líka, en vilja menn ekki hafa eftirlit með húsum og mannvirkjum sem eru auðvitað ekki fyrst og fremst einhver stofustáss sem á að horfa á utan frá, þó að það skipti auðvitað máli að þau sé laglega gerð? Þetta eru líka bara híbýli og vistarverur fólks. Það hefur verið talsverð umræða hér síðustu mánuði og ár um hollustuhætti húsa og myglu og við erum búin að leggja niður allar rannsóknir á þessu, a.m.k. opinberar rannsóknir. Við skulum ekki gleyma því að húsagerð í dag mun væntanlega verða viðfangsefni einhverjar minjastofnunar í framtíðinni. Þetta er auðvitað svolítill útúrdúr en tengist málinu, bæði varðandi hugmyndir um þessa sameiningu sem ég tel að sé líkleg til að veikja Minjastofnun og minjavernd í landinu og síðan er þetta bara hin hliðin á sama peningnum. Þetta snýst um menningu okkar og manngert umhverfi. Um leið og ég lýsi því yfir að ég styð þessa tillögu heils hugar og mun auðvitað greiða atkvæði með henni ef og þegar hún kemur til afgreiðslu, af því að mér er annt um minja- og húsvernd, þá óska ég þess á móti að hv. flutningsmaður, Steinunn Þóra Árnadóttir, beiti sér líka með einhverjum hætti gegn mjög óráðlegri sameiningu hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillaga um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði, í fimmta sinn. Með mér á þingsályktunartillögunni er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Það skal tekið fram að öllum þingmönnum sem ráðherrum var boðið að gerast meðflutningsmenn á þessari tillögu en enginn þáði það. Þingsályktunartillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir lok ársins 2024 þess efnis að staðgreiðsla skatta fari fram við innborgun í lífeyrissjóð en ekki við útgreiðslu lífeyrissparnaðar. Þeim fjármunum sem breytingin skilar ríkissjóði skuli varið í þágu aukinnar velferðar.“ Tillagan er nú endurflutt óbreytt eins og ég segi og það í fimmta sinn en eðli málsins samkvæmt hefur hún ekki náð fram að ganga til þessa. Á síðustu árum hafa eignir lífeyrissjóðanna stóraukist og námu um 6.950 milljörðum kr. í lok júní 2023 samkvæmt upplýsingum á vef Seðlabanka Íslands. Inngreiðslur í samtryggingarsjóði eru um 290 milljarðar kr. á ári. Árið 2000 námu eignir lífeyrissjóðanna um 80% af vergri landsframleiðslu en árið 2022 var hlutfallið komið í hvorki meira né minna en 180% samkvæmt hagtölum lífeyrissjóða sem birtast á vef Landssamtaka lífeyrissjóða, lífeyrismál.is. Það er áhyggjuefni hve mikil umsvif lífeyrissjóða eru í íslensku viðskiptalífi. Stjórnir þeirra eru skipaðar fulltrúum verkalýðsfélaga og atvinnulífsins sem síðan skipa stjórnarmenn til að sitja fyrir hönd sjóðanna í stjórnum fyrirtækja sem sjóðirnir eiga hlut í. Þannig eru tengslin á milli eigenda fjármagnsins (sjóðfélaga) og þeirra sem annast fjárreiður lífeyrissjóða lítil sem engin. Útkoman er sú að stór hluti íslenskra fyrirtækja er í eigu óvirkra aðila sem starfa samkvæmt lögbundinni ávöxtunarkröfu en ekki vilja sjóðfélaga sjálfra. Undanfarin ár hafa lífeyrissjóðir sætt gagnrýni fyrir að fjárfesta í áhættusömum fyrirtækjum, greiða stjórnarmönnum ofurlaun og styðja viðskipti sem sjóðfélögum blöskrar hreinlega. Með því að greiða skatta af iðgjöldum við innlögn í lífeyrissjóði má sporna við því að lífeyrissjóðir verði óeðlilega stórir miðað við stærð hagkerfisins. Fjármuni skortir til að ráðast í nauðsynlegar úrbætur á íslenska velferðarkerfinu. Heilbrigðiskerfið stendur á brauðfótum, bætur almannatrygginga duga ekki til framfærslu og bilið milli hinna ríku og hinna fátæku eykst ár frá ári. Því er nauðsynlegt að auka tekjur ríkissjóðs og nýta þær í þágu fólksins. Skattlagning við innlögn í lífeyrissjóð í stað útgreiðslu er sársaukalaus leið til að stórauka tekjur ríkissjóðs og gerir okkur kleift að styrkja velferðarkerfið án þess að skerða ráðstöfunartekjur almennings. Samkvæmt gildandi fyrirkomulagi eru iðgjöld í lífeyrissjóði og mótframlög vinnuveitenda ekki skattlögð. Þess í stað eru greiðslur úr lífeyrissjóðum til lífeyrisþega skattlagðar. Þannig er skattlagningu þeirra fjármuna sem mynda stofn lífeyrissparnaðar frestað þar til kemur að útgreiðslu þeirra. Ávöxtun lífeyris er ekki áhættulaus og hefur borið við að lífeyrissjóðir skili verulegu tapi. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ríkissjóður sæki skatttekjurnar strax í upphafi og geti því ráðstafað þeim á eigin forsendum í stað þess að treysta lífeyrissjóðum alfarið til að ávaxta allt þetta fé. Eðli málsins samkvæmt lækkar það fjármagn sem streymir inn í lífeyrissjóðina um það sem nemur staðgreiðslunni verði breytingin að veruleika. Á móti kemur að ekki greiðist skattur þegar sá sparnaður er leystur út og því hefur breytingin ekki í för með sér hlutfallslega rýrnun á ávöxtun lífeyrissjóða. Miðað við greiðslur í lífeyrissjóði á árinu 2022 og 36% skatt myndi staðgreiðsla við innborgun skila ríkissjóði og sveitarfélögum samtals rúmum 100 milljörðum kr. árlega. Samþykkt þessarar tillögu myndi því veita þjóðinni einstakt tækifæri til úrbóta. Það er þörf á aukinni fjárfestingu í velferð og því er brýnt að ríkið nýti auknar tekjur vegna staðgreiðslu við innborgun í þágu þeirra sem mest þurfa á aðstoð að halda. Efla þarf rekstur heilbrigðiskerfisins og fjölga dvalar- og hjúkrunarrýmum. Átaks er þörf til að auðvelda atvinnuþátttöku öryrkja. Það myndi leiða til þess að fleiri kæmust aftur inn á vinnumarkað og skiluðu ríkissjóði enn auknum skatttekjum. Draga þarf úr skattbyrði láglaunafólks og lífeyrisþega og auka ráðstöfunartekjur þeirra. Þá myndu líkurnar minnka á að fólk þyrfti að fjármagna neyslu með skuldsetningu og festist í fátæktargildru. Grundvallarforsenda þessarar tillögu er að auknir fjármunir hins opinbera verði nýttir í þágu fólksins. Ég vil taka það fram að ég hef frá því að ég kom á Alþingi Íslendinga og varð kjörinn fulltrúi fyrir fólkið í landinu, til að vinna fyrir fólkið í landinu eins og við gerum í Flokki fólksins af hug og hjarta, talað við hundruð einstaklinga sem eiga uppsafnaðan lífeyrissjóð eftir starfsævi sína og hafa ekki greitt staðgreiðslu við innborgun í sjóðina. Ég hef spurt að þessu einmitt: Hvort telur þú farsælla að afnema skerðingar og hætta að skattleggja fátækt fólk, koma lágmarksframfærslu upp í 400.000 kr. eins og nú er forgangsmál Flokks fólksins, það var þingsályktunartillaga sem ég mælti fyrir í gær, hvort viltu það og greiða staðgreiðsluna strax og fá í rauninni peningana þína útborgaða þegar þú þarft á þeim að halda, ert kominn á eftirlaun eða hefur jafnvel lent í slysum og hrakningum og þarft þá að nýta lífeyrissjóðinn - hvort telur þú farsælla að greiða skattinn strax eða láta lífeyrissjóðinn ávaxta þessa peninga og þú greiðir skattinn af útborguninni þegar kemur að þeirri útgreiðslu? Það voru ekki bara 90% eða 95%, það voru 100% allir á því að þeir vildu frekar vera búnir að greiða staðgreiðsluna, eins og allir aðrir í samfélaginu gera reyndar, hvort sem þeir eru launþegar eða fyrirtæki. Við þurfum að standa skil á okkar sköttum og skyldum mánaðarlega, alltaf. Við búum við staðgreiðslukerfi en lífeyrissjóðir hafa fengið undanþágureglu frá þeirri staðgreiðslu. Þannig hafa þeir fengið að halda eftir í sínu risaveldi, peningaveldi með tæplega 7.000 milljarða kr. til að ávaxta, og tekið í rauninni þessa peninga, staðgreiðsluna okkar, til sín líka sem annars kæmu til okkar í okkar sameiginlegu sjóði. Það myndi um leið, eins og kemur fram í þessari þingsályktunartillögu, hjálpa og styðja við þá sem bágast standa í samfélaginu og styrkja þær stoðir velferðar sem Flokkur fólksins berst fyrir og vill styrkja. Ég verð að segja það, frú forseti, ég átta mig engan veginn á því hvers vegna í ósköpunum við sækjum ekki þetta fé, ég bara átta mig engan veginn á því. Ég skil ekki hvernig stendur á því. Hérna megin erum við að selja banka eins og það hefur gengið þokkalega fyrir sig eða hitt þó heldur, erum að taka inn einskiptisfjármuni í ríkissjóð þar sem hæstv. fjármálaráðherra er óþreytandi að tala um hversu vel það fjármagn nýtist og hversu frábært það sé að fá þarna inn t.d. 53 milljarða kr. eingreiðslu. Þetta er einskiptisaðgerð, við erum ekki að fá þessa peninga árlega. Við erum að selja frá okkur gullgæsina. Við erum að selja frá okkur bankana sem eru að skila okkur alveg ómældum og ótrúlegum arði inn í ríkissjóð, enda eru þeir að mergsjúga samfélagið eins og við vitum og græða á tá og fingri á því hræðilega ástandi sem okurvextirnir og verðbólgan eru að skapa í samfélaginu. Hvers vegna í ósköpunum skyldum við ekki einfaldlega afnema þessa undanþágureglu og helst strax í gær eða fyrir þessum fimm árum þegar við byrjuðum í Flokki fólksins að mæla fyrir þessari þingsályktunartillögu? Ég næ ekki utan um það hvers vegna þessu er ekki fylgt eftir. Ég næ ekki utan um það hvers vegna við viljum ekki taka inn tugi milljarða á hverju einasta ári í staðgreiðslu frá sjóðunum. Þeir sem hafa verið að mæla þessu í mót segja: Þið eruð í rauninni með þessu að koma í veg fyrir það að einstaklingar sem eru að borga í lífeyrissjóðina geti ávaxtað fé sitt þar til kemur að útgreiðslu. Á móti kemur að þessir einstaklingar hafa aldrei verið spurðir að því hvort þeir vilji heldur greiða við innborgun eða útborgun, hvort þeir treysti fullkomlega lífeyrissjóðunum yfir höfuð til að ávaxta peningana sína eða ekki. Þeir eru ekki spurðir að þessu, þeir eru ekki spurðir einu sinni að þessu. En staðreyndin er sú, sem er nú sorglegi þátturinn í öllu saman, að það eru ansi margir og allt of margir sem hafa dáið áður en kemur að því að fá að nýta sér það fjármagn sem þeir hafa greitt inn í lífeyrissjóðakerfið. Ég tala í rauninni fyrir munn þeirra sem eru ellilífeyrisþegar og eiga mjög erfitt fjárhagslega sem hafa sagt það skilyrðislaust að það myndi koma sér betur fyrir þau að þurfa ekki að greiða 34–36% staðgreiðslu við útborgun af sínu fé heldur vildu þau fá útborgunina og hafa greitt staðgreiðslu af henni þegar þau voru ung og frísk og höfðu meira bolmagn til þess og gátu aflað sér frekari tekna, höfðu tækifæri til þess þá frekar en þegar maður er kominn á eftirlaun eða er orðinn öryrki eða hefur fatlast eftir slys. Allir sem ég hef talað við segja skilyrðislaust að þeir vilji afnema skerðingar, vilji fá að lifa með reisn og hafa lágmarksframfærslu þannig að fólk geti náð endum saman og lifað sómasamlegu lífi. Flokkur fólksins er ekki einungis flokkurinn sem segir fólkið fyrst, svo allt hitt. Við segjum líka: Það eru grundvallarmannréttindi og það er skylda allra stjórnvalda að sjá til þess að þegnunum séu tryggð grundvallarmannréttindi, fæði, klæði og húsnæði. Hér erum við með sjóði sem eru að springa af peningum og við þá sem halda því fram að þetta myndi draga úr og fyrir rest eyðileggja sjóðakerfið segi ég einfaldlega: Dettur nokkrum í hug að fólk hætti að borga í lífeyrissjóði? Ég veit ekki betur en að okkur sé að fjölga, alveg ótrúlega hratt, og hér séu mörgum sinnum fleiri vinnandi hendur heldur en við höfum nokkurn tíma haft áður. Ég veit ekki betur en að þessar vinnandi hendur og nýjar kynslóðir haldi áfram að greiða í lífeyrissjóði. Ég get engan veginn áttað mig á því hvernig allir þessir 7.000 milljarðar ættu mögulega bara að gufa upp einhvers staðar á ferlinu, eins og við séum bara ekki endurnýjast að einu eða neinu leyti eða fá fleiri hendur sem leggja hönd á plóg á vinnumarkaðnum. Þannig að það er bara galið, það er bara fáránlegt. Það er eins og með þetta, græðgin er svo mikil að það er víst aldrei nóg af peningum þarna og yfirbyggingin á þessu lífeyrissjóðakerfi er komin langt yfir 20 milljarða kr. á ári og það þykir allt í lagi. Það þykir í lagi að vera með óráðsíu og yfirbyggingu í þessu sjóðakerfi fyrir yfir 20 milljarða kr. á ári en það þykir rosalega slæmt að vera með staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóðina. Þessi þingsályktunartillaga er frábær að mati Flokks fólksins og allra þeirra sem ég hef talað við fyrir utan þing, algerlega gjörsamlega frábær. Ef það væri raunverulegur vilji til þess að sækja fjármuni þangað sem þeir eru fyrir og forgangsraða þeim fyrir fólkið fyrst þá er þessi tillaga gullið tækifæri til þess. Ég segi ekkert annað en að það hefur eiginlega komið mér mjög á óvart hvað þessi þingsályktunartillaga hefur í rauninni notið lítillar jákvæðni. Hins vegar man ég það að hér á árum áður hafði sá góði og ágæti flokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, þessar hugmyndir á einhverjum tímapunkti. Einhvern veginn hafa þeir beygt frá því, ég veit ekki alveg út af hverju. Flokkur fólksins er að leggja hér til ýmsar breytingar án þess að vera með skattahækkanir, án þess að boða auknar álögur á þegnana heldur viljum við sækja fjármuni þangað sem þeir eru fyrir og því skora ég á Sjálfstæðisflokkinn sem og alla aðra að taka utan um þingsályktunartillöguna og sækja þessa auðfengnu fjármuni. Okkur er í lófa lagið að gera það.

Frú forseti. Nú er þessi tillaga sem við fjöllum um hér til umfjöllunar í fimmta skipti, ef ég fer rétt með, þannig að það hefur gefist nægur tími fyrir flutningsmenn að átta sig á áhrifum þessarar tillögu ef hún verður samþykkt og fjármálaráðherra leggur fram frumvarp eins og lagt er til hér í þingsályktunartillögunni, áhrifum á íslenskt launafólk. Því spyr ég hv. flutningsmann, hv. þm. Ingu Sæland: Hvaða áhrif hefur þessi breyting á lífeyrisréttindi meðallaunamanns ef við miðum við 30 ára starfsævi eða 40 ára starfsævi? Eftir fimmtu tilraun þá hlýtur hv. flutningsmaður að hafa áttað sig á því að einhver áhrif hefur þetta á lífeyrisréttindi launafólks. Því spyr ég: Hver eru þau, hv. þingmaður?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir andsvarið. Hvaða áhrif hefur það á launafólk? Það hlýtur náttúrlega að vera háð því hvað launafólk hefur í tekjur.  Fyrst ég er ekki alveg búin ætla ég að bæta því við fyrir hv. þingmann: Hver einasti einstaklingur sem ég hef talað við hefði frekar viljað greiða skattinn sinn við innborgun í lífeyrissjóðina en við útborgun. Ég spyr hv. þingmann á móti: Hefurðu spurt einhvern meðallaunamann um það hvort hann hefði ekki frekar viljað vera laus við skattgreiðsluna þegar hann var að fá þessa hungurlús sína út úr lífeyrissjóðunum?

Frú forseti. Ég veit eiginlega ekki hvað ég á að segja við hv. þingmann eftir þessa eldræðu. Staðreyndin er sú að ef fallist verður á þessa tillögu þá mun íslenskt launafólk ekki njóta þeirrar ávöxtunar sem felst í skattfrestuninni. Og nú ætla ég að upplýsa hv. þingmann: Lífeyrisréttindi meðallaunamanns sem er á vinnumarkaði í 40 ár, miðað við 3,5% lágmarksávöxtun lífeyrissjóðanna í þessi 40 ár, verður 50 milljónum lakari en hún væri annars samkvæmt núverandi kerfi. Það mun kosta hann 50 milljónir í verri lífeyrisréttindi, hann á eftir að greiða skatt af því, en hann hefur notið ávöxtunar af þessari skattfrestun í 40 ár, sem Flokkur fólksins ætlar að svipta viðkomandi. Ég er ekki vanur því, frú forseti, að fara með stóryrði hér í ræðustól líkt og margir aðrir, en ég ætla að halda því fram að þessi tillaga, nái hún fram að ganga - og ég vona svo sannarlega að efnahags- og viðskiptanefnd taki hana til efnislegrar umfjöllunar og að meiri hlutinn leggi til að hún verði felld hér í þingsal, vegna þess að þetta er bein árás á íslenskt launafólk, einhver mesta og grimmasta árás sem ég hef upplifað hér í þessum þingsal, allt í nafni Flokks fólksins.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir síðara andsvar. Afskaplega sem honum var mikið niðri fyrir. En það kemur mér svo sem ekkert á óvart að fá aðra eins hrákaslummu hérna í andlitið á manni eins og frá hv. þingmanni, enda í takti við það sem hans stjórnmálaflokkur er að boða.  Og 50 millj. kr. eftir 40 ár með 3,5% skylduávöxtun lífeyrissjóðanna? Mér er svo gjörsamlega misboðið vegna þess að það er ekki nokkur einasti maður sem fær að njóta þeirra lífeyrisréttinda sem mönnum var talin trú um að þeir væru að byggja upp með því að vera skylduþvingaðir til að greiða hér í lífeyrissjóði án þess í rauninni að hafa nokkurt val um það hvert þeirra eigin launatekjur væru settar. Hvað væru margir búnir að ávaxta peninga sína mun betur en í lífeyrissjóðskerfinu, sem á margan hátt er eitthvað það andstyggilegasta sem við höfum séð. Og það er ekki einu sinni svo að þessi ágæti Sjálfstæðisflokkur tali um hvernig væri hægt að laga það eins og með gegnumstreymi eða öðru slíku þannig að fólk myndi raunverulega njóta þess að hafa verið lögþvingað til að greiða í þessa sjóði. Íslenskur almenningur á skilið að fá þessa hátt í 100 milljarða á ári beint inn í ríkissjóð til þess að taka utan um þjóðfélagið árlega til viðbótar við það sem nú er gert, enda veitir ekki af á þeirri vargöld sem hér ríkir í boði þessarar auðvaldsríkisstjórnar.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða þingsályktunartillögu Flokks fólksins um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði og a.m.k. hefur þetta farið fyrir brjóstið á einum hv. þingmanni, Óla Birni Kárasyni. Ég ætla bara að taka upp þráðinn þar sem frá var horfið, um að þetta muni - 50 milljónir sagði hann að myndu hverfa ef þetta væri gert. Það bara stenst ekki vegna þess að ég er alveg sannfærður um að þessar 50 milljónir hverfa nú þegar í skerðingu, 45,5% skerðingu. Það er smá nýkomið, 25.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóði og það er alveg fáránlega lág tala sem er látin standa óbreytt. Þetta segir okkur strax að staðan er þannig í dag að það er útvalinn hópur fólks sem heldur fullum eftirlaunum. Hvað þá? Af hverju erum við með hóp af fólki sem heldur fullum eftirlaunum þegar hann fer á lífeyri við starfslok? Jú, það eru einhverjir sem eru á háum launum og halda þeim áfram. Þeir þurfa ekki að láta Tryggingastofnun ríkisins vera með rannsóknaraugun ofan í öllum sínum fjármálum. Þeir geta líka gert annað: Þeir geta farið út á vinnumarkaðinn og unnið, geta unnið eins og þeir vilja eftir að þeir eru komnir á lífeyri, sem aðrir geta ekki. Þar eru frítekjumörk sem banna fólki að vinna, refsa því fyrir að vinna ef það vill og getur unnið. Á sama tíma eru verkamenn eða verkakonur að fara á eftirlaun sem eru á lágmarkslaunum, 450.000–500.000 kr. launum. Þessir einstaklingar fara út á vinnumarkaðinn og fá kannski 230.000 eða 270.000 kr. úr lífeyrissjóði fyrir skatta. Hvernig í ósköpunum eiga þeir einstaklingar að lifa á þessu þegar við taka skattar og skerðingar hjá Tryggingastofnun ríkisins? Þess vegna erum við að tala um að skatta inngreiðslur í lífeyrissjóð. Síðan höfum við líka spurt: Hvað eigum við að gera í framtíðinni við að missa þessar tekjur? Við verðum að átta okkur á því að í hruninu á sínum tíma þá töpuðust - ef við færum að uppreikna það í dag þá er ég alveg sannfærður um það að sennilega hafa tapast um 1.000 milljarðar. Þarna inni eru 300–400 milljarðar í skatttekjur. Er það á einhvern hátt eðlilegt að lífeyrissjóðir séu að gambla, leika sér, liggur við, á markaði með yfir 7.000 milljarða og þar af skatttekjur? Vegna þess að það hefur sýnt sig að það sem er á markaði getur hrunið. Þá tapast það. Þess vegna er alveg lágmark að við sjáum til þess að það sé greiddur skattur við innborgun í lífeyrissjóðina. Lífeyrissjóðirnir eru búnir að fjárfesta í sjálfum sér kerfisbundið innan lands og eiga orðið nærri því hvert einasta fyrirtæki sem hreyfist á markaði. Það er galið í sjálfu sér að skattleggja ekki inngreiðslur lífeyrissjóða og líka séreignarsparnaðinn því að með því myndum við örugglega ná inn 100 milljörðum kr. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn reiknar ekki út raunverulega framfærslu, hvað þá hvað þarf til að lifa á Íslandi. Ég get alveg sagt ykkur það strax að 250.000 kr. duga ekki, það er alveg á hreinu. Við vitum það öll. Ég verð að segja alveg eins og er að það er stórfurðulegt að við skulum vera með sárafátækt fólk, börn, fjölskyldur árið 2023 og vera ekki þróaðri en það að vera með fátæktarkerfi þar sem við setjum veikt fólk og börn í biðraðir til hjálparsamtaka til að ná sér í mat. Hvernig í ósköpunum getum við leyft okkur það? Og ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum eru þeir flokkar sem hafa látið þetta viðgangast áratug eftir áratug enn við völd? Þeir lofuðu í kosningum að þeir ætluðu að breyta þessu en gera það síðan ekki. Persónuafsláttur á ekki að vera fyrir þá sem eru á góðum launum, persónuafsláttur á að hverfa með hækkandi launum. Aftur á móti myndi ég segja að það að hækka persónuafslátt þeirra lægst launuðu, þannig að þeir þurfi ekki að borga skatta og verða fyrir skerðingum á sultarlaunum, er grundvallaratriði að sjá til þess að lífeyrislaun og lágmarkslaun dugi til framfærslu svo enginn þurfi að svelta. Við getum gert það með því að skattleggja inngreiðslur í lífeyrissjóði og nota þá peninga til þess. Það er ömurlegt til þess að vita að við skulum vera búin að vera í sex ár á þingi og alltaf að hamra á þessu en það breytist lítið sem ekkert, að við skulum vera, eins og ég sagði áðan, í þjóðfélagi þar sem við erum að láta fólk bíða í röðum eftir mat og að við skulum vera í þjóðfélagi þar sem við erum með ákveðinn hóp fólks sem getur ekki bjargað sér og fjölskyldu sinni vegna atvinnuleysis eða vegna veikinda eða er bara að verða aldrað á lífeyrislaunum. Það er ömurlegt að við skulum vera í þessari stöðu af því að við getum gert svo miklu betur. Við getum það með þeim skattpeningum sem við tækjum úr lífeyrissjóðunum vegna þess að það er öruggt að þeir koma til góða hjá þeim verst settu núna. Við vitum ekkert hvað gæti skeð í framtíðinni eins og t.d. bankahrunið sýndi okkur. Við vitum hvað við getum gert við peningana núna. Ef verkalýðshreyfingin er ekki tilbúin til þess að láta fólk fá 400.000 kr. skatta- og skerðingarlaust útborgað og einnig lágmarkslaunin í landinu, 400.000 kr., yrðu skatta- og skerðingarlaus - er hún sammála því að það eigi að skatta þau laun? Er hún sammála því að þegar fólk fer á eftirlaun eigi ákveðinn hópur að lifa í fátækt og eymd og volæði en aðrir eigi að hafa það rosalega gott? Ég hef enga trú á svoleiðis kerfi. Er það eðlilegt samfélag þar sem við erum með heilbrigðiskerfi þar sem börn þurfa að fara á biðlista til að komast á biðlista til að komast á réttan biðlista? Er alveg eðlilegt að við séum með heilbrigðiskerfi þar sem eldri borgarar sem þurfa að komast á hjúkrunarheimili þurfi að fara á biðlista til að komast á biðlista? Það eru yfir 2.000 milljarða skatttekjur nú þegar í lífeyrissjóðakerfinu og um 100 milljarðar sem við gætum náð út strax ef við skattleggjum inngreiðslurnar. Þeir eru að leika sér með 200 milljarða skattgreiðslur á markaði. Þetta er það sem við eigum að gera, við eigum að koma hlutunum í lag í dag. Við erum að valda fólki stórtjóni andlega, líkamlega og fjárhagslega í dag og peningar í framtíðinni gagnast því ekkert. Við vitum hvað varð t.d. um bótasjóð Sjóvár. Hann hvarf, hann lenti á Cayman-eyjum eða Tortóla og endaði sem lúxusíbúð í Kína og kom svo til baka og endaði sem veð í sundlauginni á Álftanesi. Hann hvarf. Þarna hurfu ekki bara lífeyrisgreiðslur og annað heldur líka bætur þeirra sem höfðu lent í tjóni. Við eigum að sjá til þess að allir geti lifað mannsæmandi lífi á Íslandi. Við eigum að sjá til þess að allir geti haft það gott. Höfum við hugsað út í það hvaða afleiðingar það hefur fyrir þá þjóðfélagsþegna sem við erum með hérna í fátækt, jafnvel sárafátækt, ekki bara í örorkukerfinu heldur líka í ellilífeyriskerfinu? Það er búið að rannsaka þetta. Það er búið að sanna að þeir sem eru í þessari aðstöðu eru að tapa árum úr lífi sínu. Við vitum að það hefur gífurleg áhrif á fólk að hafa ekki efni á að fara til tannlæknis, hafa ekki efni á að fara til læknis, hafa ekki efni á mat. Það er ömurlegt til þess að vita að við skulum vera með 7.000 milljarða, að við séum að dæla 300 milljörðum inn í lífeyriskerfið en á sama tíma yppum við öxlum yfir því að það sé sjálfsagt að það sé stór hópur þarna úti af fólki sem hefur ekkert gert af sér en er dæmt til þess að geta ekki séð sér framfærslu, getur ekki framfleytt börnum sínum sómasamlega heldur þarf að fara í biðröð eftir mat. Þetta er okkur til háborinnar skammar en við getum breytt þessu. Peningarnir eru til. Það þarf ekki að hækka skatta, það þarf bara að ná í þá með því að borga strax staðgreiðslu af inngreiðslu í lífeyrissjóð, ná þar um 100 milljörðum kr. Hugsið ykkur hvað við getum gert með það. Við getum tekið 400.000 kr. framfærslu, skatta- og skerðingarlaust, við getum komið heilbrigðiskerfinu, getum komið biðlistakerfi barna - við getum komið fólki úr fátækt og það eigum við að gera.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður þessa máls, tillögu til þingsályktunar um staðgreiðslu við innborgun í lífeyrissjóði. Hér er lagt til að fjármála- og efnahagsráðherra leggi fram lagafrumvarp fyrir árslok 2024 þess efnis að staðgreiðsla skatta fari fram við innborgun í lífeyrissjóð en ekki við útgreiðslu lífeyrissparnaðar og að þeim fjármunum sem breytingin skilar verði varið til aukinnar velferðar. Gildandi fyrirkomulag er þannig að iðgjöld í lífeyrissjóði og mótframlög vinnuveitenda eru ekki skattlögð í dag. Þess í stað eru greiðslur úr lífeyrissjóði til lífeyrisþega skattlagðar. Þannig er skattlagningu þeirra fjármuna sem mynda skattstofn lífeyrissparnaðar frestað þar til kemur að útgreiðslu þeirra. Þessi ávöxtun lífeyris, sem lífeyrisþeginn greiðir og er ekki borgaður skattur af í dag fyrr en við útgreiðslu, er svo sannarlega ekki áhættulaus eins og dæmin sanna og borið hefur við að lífeyrissjóðir skili verulegu tapi. Það var komið inn á það hjá framsögumanni að í kringum hrunið eða eftir hrun hafi tapið verið hátt í 600 milljarðar. Það sýnir þær tölur sem hér er fjallað um. Það kom fram í andsvörum áðan að þetta væri bein árás á lífeyrissjóðakerfið og þá datt mér í hug árás sem núverandi ríkisstjórn er með í undirbúningi, sem er lagafrumvarp um slit á ÍL-sjóði. Lífeyrissjóðirnir keyptu skuldabréf í ÍL-sjóði, Íbúðalánasjóði á sínum tíma, með ótrúlega hárri ávöxtun, mig minnir að hún hafi verið 3,7 eða 3,5%, og festu til margra ára og hafa verið með þá ávöxtun undanfarin ár á öllu lágvaxtatímabilinu. Þetta er bein árás með því að slíta sjóðnum og gera hann upp þannig að skuldabréfin verði greidd upp og lífeyrissjóðir fái ekki notið þeirrar ávöxtunar á þeim skuldabréfum sem þeir keyptu á sínum tíma. Ef frumvarpið verður að lögum þá tel ég það brjóti gegn eignarréttarákvæðinu og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu sem verndar eignarréttinn, kveður á um friðhelgi eignarréttarins. Ég efast ekki um að það mál muni lenda í Strassborg hjá Mannréttindadómstól Evrópu og ef dómstóllinn dæmir ekki - þetta er reyndar veikt ákvæði enda sett í viðauka á sínum tíma til að fá öll ríki Evrópu, vestræn ríki Evrópu og sósíaldemókratísk ríki líka sem aðila að Evrópuráðinu og mannréttindasáttmálanum. Það var ekki í upphaflega skjalinu heldur sett í viðauka þannig að það er veikt eignarréttarákvæði, en ef árás á eignarrétt samkvæmt skuldabréfi verður ekki talin brot á 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu þá er það ákvæði einfaldlega ónýtt. Þannig að ég tel líkur til að lífeyrissjóðirnir geti sótt rétt sinn þangað, a.m.k. ef íslenskir dómstólar verja ekki eignarréttinn þegar kemur að árásum ríkisins með lögum um slit ÍL-sjóðs, talandi um árás á lífeyrissjóðina. Það er áhyggjuefni hve mikil umsvif lífeyrissjóðanna eru í íslensku viðskiptalífi. Þeir eru alltumlykjandi í íslensku samfélagi. Á síðustu árum hafa eignir lífeyrissjóðanna stóraukist og námu um 6.950 milljörðum kr. í lok júní 2023. Tæplega 7.000 milljarðar voru eignir lífeyrissjóðanna núna um mitt sumar, 7.000 milljarðar. 6.950 milljarðar voru eignir lífeyrissjóðanna í lok júní í ár. Inngreiðslur í samtryggingarsjóði eru um 290 milljarðar kr. á ári. Þetta eru engar smátölur. Árið 2000 námu eignir lífeyrissjóðanna um 80% af vergri landsframleiðslu en árið 2022 var hlutfallið komið í 180% samkvæmt hagtölum lífeyrissjóðanna sem birtast á vef Landssamtaka lífeyrissjóða, lifeyrismal.is. Eignir lífeyrissjóðanna hafa aukist úr 80% af vergri landsframleiðslu í 180% af vergri landsframleiðslu í fyrra, eru í ár 7.000 milljarðar. Þetta eru alveg gríðarlega háar tölur. Og þegar maður horfir á það í svona litlu samfélagi eins og Ísland er og ekki síst ef maður horfir á stjórnarsetu í lífeyrissjóðunum þar sem atvinnurekendur hafa líka tögl og hagldir, atvinnurekendur og fulltrúar verkalýðsfélaganna - lífeyrissjóðsfélagar fá ekki að kjósa í þessar stjórnir sem sýnir ótrúlegan lýðræðishalla í íslensku samfélagi, svo ekki sé meira sagt - þá er hér um risamál að ræða. Útkoman er sú að stór hluti íslenskra fyrirtækja er í eigu óvirkra aðila. Lífeyrissjóðir hafa ekki beitt sér fyrir eigendaábyrgð sem hluthafar, gera það yfirleitt ekki í heiminum, t.d. í Bandaríkjunum, ekki nema í sérstökum tilvikum, reyndar eru ákveðin ríki með aktífa lífeyrissjóði, en stefna þeirra er yfirleitt ekki að vera með eigendaábyrgð sem hluthafar. Ég þekki ekki til neins sjóðs þar sem lífeyrissjóður á hlut og fer með svokallaða eigendaábyrgð. Hann er svona fylgisaðili sem eigandi í stjórn, en það er löng saga að fjalla um það hins vegar. Undanfarin ár hafa lífeyrissjóðir sætt gagnrýni fyrir að fjárfesta í áhættusömum fyrirtækjum, greiða stjórnarmönnum ofurlaun og styðja við viðskipti sem sjóðfélögum blöskrar. Með því að greiða skatt af iðgjöldum við innlögn í lífeyrissjóð má sporna við því að lífeyrissjóðir verði óeðlilega stórir miðað við stærð hagkerfisins. Hér er vissulega verið að fjalla um það að þetta gríðarlega umfang lífeyrissjóðanna verði minnkað með því að skattleggja við innlögn en ekki við útgreiðslu. Ég tel að um ákveðið réttlætismál sé að ræða og það sýnir að lífeyrissjóðakerfið er komið í ákveðnar ógöngur, bæði hvað varðar stærð, stjórnun, stjórnarsetu og líka að þetta virðist vera hít sem er alltaf að hækka í, verið að hækka greiðslur eins og var í frumvarpi í vor þar sem var kveðið á um það að hækka greiðslur í lífeyrissjóði. Eðli málsins samkvæmt lækkar það fjármagn sem streymir inn í lífeyrissjóðina um það sem nemur staðgreiðslunni verði breytingin sem kveðið er á um í þessari tillögu að veruleika. Á móti kemur að ekki greiðist skattur þegar sá sparnaður er leystur út og hefur breytingin ekki í för með sér hlutfallslega rýrnun á ávöxtun lífeyrissjóðanna. Það þýðir að ef vel gengur í ávöxtuninni þá njóta sjóðfélagar þess. Það er fáránlegt að það sé verið að skattleggja það þegar fólk er komið á eftirlaun eða þarf greiðslur úr lífeyrissjóði af öðrum orsökum. Miðað við greiðslur í lífeyrissjóði á árinu 2022 og 36% skatt myndi staðgreiðsla við innborgun skila ríkissjóði og sveitarfélögum samtals rúmum 100 milljörðum kr. árlega. Samkvæmt þessari tillögu myndi þetta því veita þjóðinni einstakt tækifæri til úrbóta. Hér er verið að tala um að flytja peninga sem eru skattlagðir og setja þá í að efla heilbrigðiskerfið, fjölga dvalarheimilum og hjúkrunarrýmum, gera átak til að auðvelda atvinnuþátttöku öryrkja sem er helsta baráttumál Flokks fólksins, þ.e. stoppa þær blæðingar hjá öryrkjum og öldruðum sem skerðingarnar fela í sér, það sem kemur í veg fyrir að þeir fái að njóta sín á atvinnumarkaði á Íslandi. Þetta myndi leiða til þess að fleiri kæmust aftur inn á vinnumarkað og skiluðu ríkissjóði enn auknum skatttekjum. Það er alveg með hreinum ólíkindum að það sé verið að skerða lífeyri hjá fólki, lífeyri almannatrygginga, þegar það tekur þátt í atvinnulífinu. Við erum raunverulega ekki með þriggja stoða lífeyriskerfi sem byggir á almannatryggingum, lífeyrissjóðum og séreignarsparnaði. Við erum með eins konar fátækrahjálp þegar kemur að almannatryggingum ríkisins. Draga þarf úr skattbyrði launafólks og lífeyrisþega og auka ráðstöfunartekjur þeirra. Það er gert með því að hætta skattlagningu við útgreiðslu lífeyris. Þá myndi þetta minnka líkur á því að fólk þyrfti að fjármagna neyslu með skuldsetningu og festist í fátæktargildru, þ.e. ef öryrkjum yrði auðvelduð atvinnuþátttaka. Grundvallarforsenda þessarar tillögu er að auknir fjármunir hins opinbera verði nýttir í þágu fólksins. Ég tel mikilvægt að þetta mál fari til nefndar og fái góða umfjöllun þar. Það er ekki verið að flytja það í fyrsta sinn. En það sýnir að við erum með lífeyrissjóðakerfi þar sem eignir í dag eru tæplega 7.000 milljarðar og hafa hækkað sem hlutfall af vergri landsframleiðslu úr 80% af vergri landsframleiðslu í 180%.

Frú forseti. Það er áhugaverð þingsályktunartillaga sem hér er verið að leggja fram um breytingar á því hvernig skattlagning fer fram þegar kemur að því að greiða í lífeyrissjóð. Hér á landi hefur kerfið verið þannig, alla vega undanfarna áratugi, að skattar eru ekki teknir af þeim peningum sem fara inn í lífeyrissjóðinn, en hins vegar er nauðsynlegt að borga skatt þegar upphæðin er tekin út, þegar viðkomandi hefur náð þeim aldri að geta tekið út úr lífeyrissjóðunum. Þetta er ein leið til að byggja upp og hefur ákveðna kosti en getur líka haft ákveðna galla, t.d. ef skattar hækka. Ef skattarnir sem ég er að borga í dag eru orðnir hærri þegar ég þarf á lífeyrinum að halda þá er ég að tapa því sem ég hefði annars borgað af núna. En það er líka hægt að hugsa sér það að vera með mismunandi kerfi í gangi. Þannig er það t.d. í Bandaríkjunum þar sem bæði er hægt að leggja fyrirskatt og eftirskatt inn í tvær mismunandi tegundir af lífeyrissjóðsreikningum. Eitt af því sem er gert við þá reikninga þar sem staðgreiðslan er gerð áður en þú leggur inn, sem sagt ekki þegar þú tekur út, er að þar er aukalega þannig að það verða engar skerðingar á öðrum réttindum þegar þú tekur þann pening út. Það er ákveðinn kostur þar sem þetta hefur þá ekki áhrif t.d. á annars konar lífeyri eða annars konar greiðslur sem viðkomandi á þá jafnvel rétt á. Í Bandaríkjunum hefur það hins vegar verið gert þannig að það eru takmörk fyrir því hversu mikið þú mátt leggja inn á þennan reikning á hverju ári og það er alveg spurning hvort eitthvað slíkt ætti að vera hér. En ef greinargerðin með þessari þingsályktunartillögu er lesin kemur fram að verið er að benda á að það er margt sem betur mætti fara í lífeyriskerfinu hér á landi. Við eigum alltaf að vera opin fyrir því að skoða hvort við þurfum ekki að breyta þeirri aðferðafræði sem notuð hefur verið hér undanfarin 40, 50, 60 ár, hvort það eigi að endurhugsa hana, hvort það séu aðrar leiðir til að gera hlutina. Þar þurfum við að gera margt annað en bara að horfa á það hvort skattlagningin sé í upphafi eða þegar þú tekur út. Það er t.d. orðið þannig víða um heim að lífeyrissjóðir sumir hverjir, sem eru oft stórir fjárfestar í fyrirtækjum, eru farnir að vera mjög samfélagslega hugsandi. Hvað meina ég með því? Jú, þeir þrýsta á þau fyrirtæki sem þeir fjárfesta í til þess t.d. að draga úr útblæstri og sinna sinni samfélagslegu ábyrgð og sinna sínu nánasta umhverfi. Frægasta dæmið um slíkt er nú reyndar ekki frá lífeyrissjóðunum en það er mjög algengt t.d. að háskólar séu með sína eigin lífeyrissjóði fyrir þá sem kenna þar, til að ávaxta þann pening sem háskólarnir fá. Þar hefur unga fólkið, nemendurnir, verið mjög duglegt við að þrýsta á að fjárfestingarstefnu þessara sjóða sé breytt til að fjárfesta í hlutum sem eru grænir, sem tryggja framtíðina. Ég held að það sé stórt atriði sem við erum í rauninni ekki að nýta lífeyrissjóðina í í dag. Flestir lífeyrissjóðir eru því miður mjög lítið að skipta sér af neinu í þeim fyrirtækjum sem þeir fjárfesta í nema einungis því að þeir fái lágmarksfjárfestinguna sína á hverju ári. Þetta er eitthvað sem við sem borgum í lífeyrissjóðina þurfum að fara að þrýsta á að okkar lífeyrissjóðir fari að taka öflugri þátt í. Það er líka rétt sem bent er á hér að lífeyrissjóðakerfið hér hefur því miður vaxið mjög mikið. Þegar gjaldeyrishöftin voru var lífeyrissjóðunum ekki leyft að fjárfesta eins mikið erlendis og það eru ákveðin höft á erlendum fjárfestingum fyrir lífeyrissjóðina. Þetta gerir ekki bara það að verkum að lífeyrissjóðirnir eiga í rauninni of stóran hlut í íslenskum fyrirtækjum heldur líka það að áhættan með lífeyrinn sjálfan er hærri því að ef það kemur stór skellur á Íslandi þar sem þessi stóru fyrirtæki fara öll niður á við þá fer öll okkar fjárfesting niður á við. Að lokum langaði mig að nefna það að gagnsæi á íslenskum lífeyrissjóðamarkaði er allt of lítið. Það að geta séð nákvæmlega í hverju lífeyrissjóðirnir eru að fjárfesta, hvar ég er að borga, hvaða gjöld, hvaða þóknanir er verið að taka hér og þar í ferlinu þegar ég er að leggja inn í minn lífeyrissjóð og hvaða laun eru fjárfestingaraðilarnir að fá - allt þetta mætti vera miklu, miklu betra. Það skýrir það kannski af hverju verið er að skera niður hvaða lífeyri fólk er að fá þrátt fyrir alla þessa stærð og þrátt fyrir allan þennan vöxt vegna þess að það er verið að taka ótrúlega mikið í þóknanir og kostnað sem við höfum ekki innsýn í af því að það eru ekki gerðar kröfur hér á landi um að allt þetta sé gagnsætt. Þannig að ég vona að þessi þingsályktunartillaga verði til þess að þingið fari nú að skoða svolítið þetta lífeyrissjóðakerfi sem við höfum í dag með opnum hug, hvort kannski séu til aðrar lausnir, sem hægt er að gera samhliða okkar núverandi kerfi þar sem við tryggjum að fólk geti átt áhyggjulaust ævikvöld á sama tíma og gagnsæi og samfélagsleg ábyrgð er sett í fyrirrúm.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu sína. Áhugavert að heyra það sem hann segir um lífeyrissjóðina sem stóra fjárfesta með samfélagsleg ábyrgð, samfélagslega hugsandi. Þá kemur mér strax í hug norski olíusjóðurinn sem er mjög samfélagslega hugsandi. Það er vert að geta þess að það þykir mikill heiður þegar norski olíusjóðurinn fjárfestir í fyrirtækjum, jafnvel það mikið að þeir eru með stjórnarmann, og hins vegar mjög miður þegar þeir selja sig út úr fyrirtækjum eins og þeir hafa gert vegna þess að umhverfisstefnan er kannski ekki nægilega góð eða fyrirtækin eru í löndum þar sem er vafasöm vinnumarkaðslöggjöf og annað slíkt þar sem ekki er farið eftir stöðlum og standördum sem sjóðurinn setur sér. Það má geta þess sem mér þótt merkilegt, ég sá einu sinni breskan þátt um norska olíusjóðinn, að þeir eru með heimspeking að störfum, siðfræðing sem fer yfir það hvort fjárfesting sé siðræn eða ekki. Þeir eru a.m.k. með mjög háa standarda. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er þetta: Hvað þykir honum um þessi gríðarlegu umsvif lífeyrissjóðanna í íslensku atvinnulífi? Þeir eiga tæplega 7.000 milljarða kr. í eignir og í ár, samkvæmt hagtölum lífeyrissjóðanna sjálfra, er eignarhlutfall þeirra 180% af vergri landsframleiðslu. Það var 80% árið 2000 og nú rúmum tuttugu árum seinna er það 180%. Ég er ekki að sjá að greiðslur til lífeyrisþega hafi aukist, að lífeyrisþegar í dag hafi miklu meiri milli handanna frá lífeyrissjóðunum en fyrir 22 árum síðan. Ég vil spyrja hvort þetta fyrirkomulag sé þess eðlis að það sé ekki kominn tími til að endurskoða það í ljósi þessarar gríðarlegu stærðar, og ég tala nú ekki um stjórnarsetuna sem er ólýðræðisleg.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, þessi gífurlega eign lífeyrissjóðanna ætti að valda áhyggjum og sér í lagi vegna þess að það eru ákveðnar skorður settar við því í dag í hverju þeir geta fjárfest og það gerir það að verkum að t.d. lífeyrissjóðirnir eiga mjög stóra eignarhluti í stærstu fyrirtækjunum hér á landi og það getur hreinlega skapað mjög mikla áhættu. Ég held að það sé líka mikilvægt að átta sig á því að svo mikilli eign fylgir mikil ábyrgð. Sú ábyrgð felst í því að vera ekki bara aðili sem kemur með peninginn heldur líka aðili sem kemur með ákveðin gildi og ákveðna stefnu inn í stjórn þeirra fyrirtækja sem viðkomandi er að taka sæti í. Það þýðir, eins og ég nefndi hér áðan, umhverfi, samfélag og stjórnunarhættir, oft kallað ensku skammstöfuninni ESG, með leyfi forseta, Environmental, social, and governance, og það er mjög mikilvægt að við förum að hugsa um þessi atriði líka vegna þess að, eins og ég sagði, þessu fylgir hrikalega mikil ábyrgð og þeirri ábyrgð þurfa lífeyrissjóðirnir að fylgja eftir þegar kemur að samfélaginu.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil benda á að þessi hugmynd er ekki hugmynd Flokks fólksins, þetta er gömul hugmynd. Ég er hérna með fyrir framan mig grein frá 30. september 2009 sem tryggingastærðfræðingarnir Benedikt Jóhannesson og Bjarni Guðmundsson skrifa í Morgunblaðið sem heitir „Einföld og sársaukalaus leið til að minnka halla fjárlaga“. Þeir segja um þessa hugmynd um skattlagningu við innborgun í lífeyrissjóð, með leyfi forseta: „Hugmyndirnar voru fyrst nefndar síðastliðinn vetur af ríkisstjórninni, en þingflokkur sjálfstæðismanna tók þær upp nú í sumar. Umræðan leiddist fljótlega á villigötur og hljóðnað hefur um hugmyndina. Það er miður, því hugsanlega er þetta ein besta lausnin til að leysa brýna þörf á skatttekjum, án þess að valda heimilum búsifjum í hækkuðum álögum.“ Þeir nefna nokkur atriði og í undirkafla sem heitir Einföld lausn á erfiðum vanda segja þeir eftirfarandi: „Með skattlagningunni vinnst eftirfarandi: 1. Ríkið og sveitarfélög þurfa ekki að taka jafnmikil lán og ella. 2. Ekki þarf að hækka skattbyrði á almenning. 3. Séð er fyrir fjórðungi halla fjárlaga. 4. Ráðstöfunartekjur almennings skerðast ekki. 5. Neysla dregst ekki meira saman og kreppan dýpkar því ekki. 6. Skatturinn fer ekki út í verðlag. Hugmyndin um breytta skattlagningu lífeyris hefur bæði kosti og galla og hefur ekki verið að fullu útfærð.“ Spurningin er þessi til hv. þingmanns: Hefur þingflokkur Pírata eða Píratar og hv. þingmaður mótað sér skýra afstöðu til þessa máls, um það að staðgreiðsla skatta eigi að fara fram við innborgun 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég get ekki talað fyrir hönd allra í Pírötum en ég get alveg talað fyrir mína hönd, ég tel að þetta sé hlutur sem eigi að skoða. Það þarf að sjálfsögðu að fara vel í gegnum þetta út frá tryggingastærðfræðilegum forsendum, markmiðum og öðru. Hvað þýðir þetta fyrir fólk ef þú er tvítugur í dag og ert að byrja að borga inn í lífeyrissjóð og borgar þetta staðgreitt? Ef við miðum við að ávöxtun hvers árs væri meðaltalið sem er oft notað í Bandaríkjunum, sem er 10%, það væri árlegt, hvernig kemur það út? Ætti ég meiri pening eða minni milli handanna eftir 45 ár þegar ég færi á ellilaun? Sama þyrftum við að skoða fyrir eldri kynslóðirnar. Skiptir þetta máli, hjálpar þetta? Og svo: Hvaða áhrif hefur þetta á ríkissjóð? Það er auðvelt að sjá að ef skattarnir koma inn strax í upphafi þá koma tekjur þá, en á þeim tíma sem fólk og samfélagið eldist og þetta fólk er ekki að borga skatta, hvaða áhrif hefur það? Allt þetta þarf að skoða og það þarf að skoða það með opnum hug. Það má ekki bara henda hlutum út af borðinu með einhverjum skeytasetningum hérna af því að málið kemur einhvers staðar annars staðar frá heldur en frá ríkisstjórninni sjálfri. Við eigum að skoða þetta allt. Við eigum að líta á þetta með opnum hug og síðan að taka upplýstar ákvarðanir um það hvort þetta væri breyting sem væri góð eða ekki. Þannig eigum við að vera að vinna hérna á þingi.