Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. á þskj. 91 um gagnfræðaskóla verkalýðssamtakanna er algert nýmæli. Í því er gert ráð fyrir því, að komið verði á fót sex mánaða vetrarskóla í gagnlegum fræðum, en á sumrum hafi þessi skóli heimild til að starfa í námskeiðum. Aðallega er það starf hugsað í sambandi við orlofsdvalir verkafólks, og færi þá kennsla fram á slíkum námskeiðum aðallega í fyrirlestraformi og með frjálslegu námshópastarfi. Aðalnámsgreinar vetrarskólans eru hugsaðar samkv. 1. gr. frv. að vera íslenzk tunga, íslenzkar bókmenntir, saga Íslands með sérstakri áherzlu á þróun atvinnuveganna, þjóðfélagsfræði, hagnýt atriði úr hagfræðinni, alþjóðatungumálið esperanto, enska og eitt Norðurlandamál. Það er gert ráð fyrir því, að ungmenni, sem orðin eru sextán ára, hafi rétt til þess að stunda nám í þessum skóla. Ber þeim þá samkv. gildandi lögum um gagnfræðanám að hafa lokið unglingaprófi, og má þá ætla, að þau séu byrjuð á tungumálanámi. Með námi í þessum skóla ættu unglingar þess þá kost að halda áfram námi í einu Norðurlandamáli og enskri tungu, eins og þau mundu annars gera, ef þau stunduðu framhaldsnám í miðskóla. Þarna er enn fremur ætlazt til, að unglingar haldi áfram námi í íslenzkri tungu og íslenzkum bókmenntum og kynni sér sögu Íslands - einkanlega þróun atvinnulífsins í landinu. Nýmæli er það, að þarna er ætlazt til að byrjað sé á námi í alþjóðatungumálinu esperanto. Það tungumál er svo auðvelt að nema, að það er hægt með eins vetrar námi að verða sæmilega bókfær í því og að geta talað það viðstöðulaust og hafa þannig öðlazt þekkingu í tungumáli, sem víða getur opnað mönnum leiðir. Á þessu máli er nú til allt það bezta úr heimsbókmenntunum. Tungumálið hefur þegar hlotið allvíðtæka útbreiðslu og hefur þannig nú orðið verulega gagnlega þýðingu. En lengi var fyrst og fremst hugsjónamál að breiða út slíkt tungumál. Nú tel ég, að það sé raunar komið af því stigi og sé orðið praktískt fyrir fólk, sem hefur ekki efni á því að verja mörgum árum til náms í mörgum erlendum tungum, að gera sig fært í þessu eina alþjóðamáli. Þá er enn fremur gert ráð fyrir því, að í vetrarskólanum sé veitt ýtarleg fræðsla um sögu og stjórn og starf bæði verkalýðsfélaga, samvinnufélaga og atvinnurekendasamtaka. Skólanum er einnig ætlað að kynna nemendum rækilega meginatriðin í íslenzkri félagsmálalöggjöf, og er þar sérstaklega tekið fram, að leggja beri áherzlu á að kynna nemendunum vinnulöggjöfina, en sérhver vinnandi maður í landinu á mikið undir þeirri löggjöf komið og framkvæmd á henni, og í raun og veru þarf hver einasti verkamaður að þekkja réttindi þau, sem sú löggjöf veitir, og þær skyldur, sem sú löggjöf og aðrar greinar félagsmálalöggjafarinnar leggja íslenzkum þegnum á herðar. Sem aukanámsgreinar er talað um, að þarna séu leiðbeiningar um fundarreglur og fundarstjórn og að nemendur verði undir leiðsögn kennara æfðir í að bera fram hugsanir sínar í ræðuformi, og á að kenna slíkt aðallega í fyrirlestrum og með verklegum æfingum. Í frv. er ætlazt til þess, að miðstjórn Alþýðusambands Íslands kjósi fimm manna skólanefnd, sem fari með yfirstjórn skólans undir æðstu stjórn fræðslumálastjórnarinnar auðvitað, og skuli skólanefndin ráða skólastjóra og kennara. Að lokum er svo gert ráð fyrir því, að fræðslumálastjórnin setji slíkum skóla reglugerð og ákveði í henni, auk þess sem fram er tekið í lögunum sjálfum, hvernig haga skuli kennslu og námi og heimilisháttum að öðru leyti. Í frv. er ekkert tekið fram um það, hvar reisa skuli þennan skóla. Ég hygg þó, að vel geti komið til mála að reisa hann í Reykjavík, bæði með tilliti til þess, að þar væri auðveldast að fá fjölhæfa kennslukrafta til þess margvíslega náms, og enn fremur af því, að hér er verið að koma á fót skóla, sem starfar að verulegu leyti á gagnfræðastiginu, en óvíða á landinu mun vera eins langt í land með það, að búið sé að reisa nægilega mikið af skólum á gagnfræðastiginu og einmitt hér í höfuðborginni. Væri þá enginn aukakostnaður, sem leiddi af því að koma slíkum skóla á fót. Það kæmi að verulegu leyti í staðinn fyrir skóla, sem að öðrum kosti þyrfti að reisa hér hvort eð væri á gagnfræðastiginu. Hins vegar gæti ég vel hugsað mér það, þó að ekkert standi um það í frv., að sumarnámskeiðunum, sem talað er um, væri búin aðstaða í einhverjum húsmæðraskóla eða héraðsskóla, sem ekki er notaður á sumrin, og þar gæti verkafólk átt þess kost að dvelja í sínu sumarleyfi og njóta jafnframt frjálslegrar kennslu í ýmsum gagnlegum fræðum vinnandi fólks. Ætti það þannig ekki að þurfa að vera dýrt, ef sú leið væri farin til þess, a. m. k. í fyrstu, að gera framkvæmd mögulega á hinum fyrirhuguðu sumarnámskeiðum. Ef til vill kann ýmsum að koma það ókunnlega fyrir, að hér skuli vera lagt til að stofna sérstakan skóla fyrir verkalýðsstéttina, og munu kannske spyrja, hvort fordæmi séu fyrir slíkum menntastofnunum annars staðar. Er því þá fljótsvarað, að í öllum nágrannalöndum okkar eru slíkir skólar til. Ég hef kynnzt slíkum skólum sérstaklega í Danmörku, en er kunnugt um, að þeir eru einnig starfræktir í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi. Nú hefur mér einnig verið tjáð, að margir slíkir skólar séu til í Þýzkalandi, m. a. sé háskóli í verkalýðsfræðum starfræktur í Frankfurt am Main. Ýmsir Íslendingar hafa þegar kynnzt verkalýðsskólunum á Norðurlöndum. Þeir eru þar meira í lýðháskólasniði en sem gagnfræðaskólar, enda er lýðháskólahreyfingin, eins og kunnugt er, mjög útbreidd í Danmörku og upprunnin þar. Í fyrrasumar voru tveir ungir menn á vegum Alþýðusambands Íslands að námi í verkalýðsskólanum í Hróarskeldu, og s.l. haust var ungur Íslendingur einnig á vegum íslenzku verkalýðshreyfingarinnar á námskeiði í Hróarskeldulýðháskóla. Þessi kynni eru öll á þá lund, að menn hafa hug á því í verkalýðshreyfingunni íslenzku, að til væri hér á landi skóli, sem starfaði með svipuðu sniði og í sama tilgangi og þessir skólar, sem Íslendingar ýmsir hafa þegar kynnzt erlendis. Í grg. er enn fremur skýrt frá því, að sendinefnd frá Alþýðusambandi Íslands, sem fór til Ameríku sumarið 1951, kynntist amerískum skólum, sem eru þar með ýmsu sniði, m. a. sem sérstakar deildir við háskólana þar, og var þar við kennslu, kynntist fyrirlestrum um amerísk verkalýðsmál, og form. nefndarinnar og fararstjóri, Finnur heitinn Jónsson alþm., skrifaði margar greinar um þessi fræðslumál verkalýðssamtakanna og þörfina fyrir slíka fræðslustarfsemi, þegar hann kom heim. Eru teknir kaflar úr þessum greinum hans upp í grg. með frv. - Þeirri spurningu, hvort fordæmi sé fyrir slíkum skólum, er þá með þessu fullsvarað. En þá mætti búast við, að menn vörpuðu fram annarri spurningu: Er nokkur þörf á því hér á landi, að slíkur skóli væri starfræktur? Ég vil í þessu sambandi aðeins minna á, að það eru ekki margir áratugir síðan því hefði verið haldið fram hér á landi, að það mundi vera lítil þörf fyrir skóla - einn, hvað þá heldur fleiri - til þess að mennta íslenzkar húsmæður. En slíkur hugsunarháttur er löngu aldauða, og nú eru starfræktir einir sjö húsmæðraskólar í landinu, og komið hefur verið auk þess upp sérstökum kennaraskóla til þess að sjá þessari tegund skóla fyrir kennaraliði. Hér er sem sé farið fram á, að til verði í íslenzka skólakerfinu einn eins vetrar skóli fyrir fjölmennustu vinnustétt landsins og sé þar lögð áherzla, auk tungumálanáms og kennslu í íslenzkri tungu og íslenzkum bókmenntum, á ýmiss konar gagnleg fræði, sem mættu koma að hagnýtu haldi fyrir verkamenn og verkakonur, sem hafa ekki efni á því að fara neinar langskólabrautir. Ég ímynda mér, að það yrðu unglingar úr verkalýðsstétt almennt, sem sæktu slíkan skóla, og trúi því, að ef þarna fengjust góðir og nýtir kennslukraftar, þá mundu þeir unglingar verða betri þegnar í lýðræðisþjóðfélagi eftir þá fræðslu, sem þeir hefðu fengið í íslenzkri sögu og íslenzkri félagsmálalöggjöf, og hafa betur kynnzt þeim réttindum og skyldum, sem þeir eiga að njóta og bera í þjóðfélaginu. Það eru mörg hundruð manns í íslenzkri verkalýðsstétt, sem eru trúnaðarmenn samkv. ákvæðum vinnulöggjafarinnar á vinnustöðvunum. Þessir trúnaðarmenn gegna að mínu áliti mjög þýðingarmiklu trúnaðarstarfi, ekki bara fyrir sitt verkalýðsfélag, heldur líka fyrir þjóðfélagið almennt. Þeim ber að fylgjast með því, að samningar þeir, sem verkalýðsfélögin hafa gert við atvinnurekendur, séu í einu og öllu haldnir. Ef þar ber eitthvað út af, smátt eða stórt, þá ber þessum trúnaðarmönnum á vinnustað að ræða málið við verkstjóra eða atvinnurekanda og reyna með góðu að fá missmíðin lagfærð. Með þessu móti er hægt að komast hjá margs konar leiðindum og óþarfa árekstrum milli atvinnurekenda og verkafólks. En svo bezt er fyrir þessu séð, að trúnaðarmennirnir á vinnustöðvunum séu vel að sér í þeirri löggjöf, sem þeir eiga að starfa samkvæmt. Hefur það oft komið fyrir, - og um það veit ég mörg dæmi, - að deilur hafa orðið og alvarlegar út af því, að ekki hefur verið tekið fyrir misskilning og misklíð á þessu fyrsta stigi málsins. Ég tel alveg víst, að trúnaðarmenn á vinnustöðvum hefðu mikið gagn af því að sækja styttra eða lengra nám í slíkum skóla sem hér er um að ræða. Einnig tel ég, að þeir menn, sem veljast til þess að vera í stjórn verkalýðsfélaga, en þeir skipta líka mörgum hundruðum í landinu, hefðu gott af því og væri raunar nauðsynlegt að eiga þess kost að sérmennta sig nokkuð í þeim margvíslegu vandamálum, sem þeir eiga að leysa sem stjórnendur verkalýðsfélaga. Það er ekki út af fyrir sig neitt fábrotið eða einskisvert atriði að eiga að standa í samningum við atvinnurekendur um alla framkvæmd verka, sem fyrir koma á hverju félagssvæði, og því alls ekki hver og einn til þess fær, nema því aðeins að hann hafi aflað sér staðgóðrar þekkingar auk þeirrar þekkingar, sem starfið sjálft veitir. Um það þarf ekki að fara neinum orðum, að verkalýðssamtökin í heild inna af hendi merkilega þjónustu í þjóðfélaginu og hafa svo mikið vald í þjóðfélaginu, að það er fyllilega réttmætt, að þjóðfélagið leggi eitthvað af mörkum til þess, að farið sé af sem mestu viti og beztri þekkingu með þann mikla vanda og með það mikla vald, sem þessi samtök hafa í höndum. Lýðræðið á allt sitt gengi, eins og oft hefur verið sagt, undir víðtækri þekkingu alþýðustéttanna, og ætti því að kosta kapps um að búa þegnana sem bezt að þekkingu. Ég trúi ekki öðru en að frv. sem þetta fái góðar undirtektir hv. alþingismanna. Það er ekki hægt með rökum að neita fjölmennustu framleiðsluvinnustétt landsins um það, að þjóðfélagið kosti með sama hætti og það kostar aðra skóla eina menntastofnun fyrir þessa stétt. Það virðist liggja í hlutarins eðli, að slíkt sé gert - og gert eftirtölulaust af hendi þjóðfélagsins. Dæmin um það, hvað aðrar þjóðir hafa gert í þessum efnum, tala líka skýru máli, og Íslendingar eru nú þannig skapi farnir, að það orkar nokkuð á þá, að þeir megi ekki láta sinn hlut eftir liggja í samanburði við aðrar menningarþjóðir. Ég legg til, að þegar þessari umr. lýkur, verði málinu vísað til hv. menntmn.



Herra forseti. Þetta frv. var flutt á seinasta þingi og hafði þá verið flutt nokkrum sinnum áður, og eru flm. nú þeir sömu og á síðasta þingi. Um það eru ekki skiptar skoðanir, að ég hygg, að olíuverzlun hér á landi í því formi, sem hún er nú rekin, sé mikil gróðalind. Þessi grein verzlunarinnar er í höndum þriggja olíufélaga, eins og kunnugt er, og þessi olíufélög eru öll í miklum uppgangi og hafa byggt upp íburðarmikil dreifingarkerfi um land allt á tiltölulega skömmum tíma. Öll þessi uppbyggingarstarfsemi olíufélaganna ber ljóslega miklu ríkidæmi vott. Þá eru mönnum þær upplýsingar, sem stjórnarblöðin gáfu blaðalesendum fyrir seinustu kosningar, líka í fersku minni. Þar var upplýst, að gróðinn af olíuverzluninni skipti mörgum hundruðum þúsunda af hverjum olíufarmi, og er þannig víst, að hann skiptir allmörgum milljónatugum á hverju ári. Þessir milljónatugir eru að þarflausu teknir af viðskiptavinunum og þannig ekki að óverulegu leyti af útgerðinni, sem þó berst í bökkum og liggur jafnvel við gjaldþroti. Það er engum vafa bundið, að útgerðin þyrfti, ef hún fengi olíur og aðrar nauðsynjar sínar á réttu verði, ef til vill engrar ríkisaðstoðar með. Það virðist líka vera bókstaflega hlægilegt, að ríkisstjórnin, sem nú kaupir allar olíur, sem notaðar eru hér á landi, af Rússum, skuli framselja olíufélögunum þessa hagkvæmu samninga einungis til þess að verðið verði stórhækkað á olíum og öllum atvinnuvegum þar með gert þyngra undir fæti. Það virðist vera einsætt, að ríkið eigi að verzla sjálft með þær olíur, sem það gerir heildarsamninga um að kaupa og fær þannig vegna hins mikla magns, sem keypt er, á hagstæðara verði en þrír aðilar, sem hver um sig keypti þriðjung þess magns. Þessa vöru er ódýrast að flytja til landsins í stórum tankskipum. Menn segja, að það ættu að vera 16–18 þús. tonna tankskip. Um það stendur ríkið sem einkainnflytjandi stórum betur að vígi en þrír smærri innflytjendur. Alóþarft er líka að láta kaupendur olíunnar kosta nema eitt dreifingarkerfi, en nú standa þeir bæði undir stofnkostnaði og rekstrarkostnaði þriggja dreifingarkerfa. Í þriðja lagi er útvegun slíkrar nauðsynjavöru sem olíunnar fyrir atvinnulífið alveg sjálfsögð í ágóðalausri þjónustu ríkisins, en ekki sem gróðalind fyrir einstaklinga eða einstök auðfélög. En það er auðvitað alls ekki hægt að ætlast til slíkrar ágóðalausrar þjónustu af einstaklingum eða fjárgróðafélögum. Þar kemur ríkisrekstur einn til greina. Í 1. gr. þessa frv. er lagt til, að frá 1. júlí 1955 fái íslenzka ríkið einkaleyfi til innflutnings á öllum olíum og stofni fyrirtæki, sem heiti olíueinkasala ríkisins. Olíurnar, sem hún flytur inn, skal hún selja beint olíusamlögum sjómanna og útvegsmanna, kaupfélögum og öðrum verzlunarfélögum, kaupmönnum og félögum bifreiðaeigenda og fyrirtækjum, sem eru eign ríkis og bæjarfélaga, og einnig iðnaðarfyrirtækjum, en ekki öðrum, þ. e. a. s. vörurnar eiga að seljast milliliðalaust. Olíueinkasalan á að reka beina verzlun við notendur. Olíufélögin eru með þessu ákvæði frv. útilokuð sem kaupendur. Í frv. er ríkisstj. heimilað að leigja, kaupa eða láta byggja stórt olíuflutningaskip til þess að annast olíuflutningana til landsins og einnig skip til þess að sjá um dreifingu innanlands með sem ódýrustum hætti, en eitt slíkt olíu flutningaskip er nú til í eigu ríkisins og hefur verið rekið með góðum hagnaði. Í frv. er ríkisstj. enn fremur heimilað að taka eignarnámi eða leigunámi hverja þá fasteign eða tæki, sem nú er notað hér á landi til verzlunarrekstrar með olíur og benzín. Með þessu er hægt að gera eitt fullkomið dreifingarkerfi úr þeim þremur, sem fyrir eru. Ákvæði er í frv. um það, að þjónusta olíueinkasölu ríkisins skuli vera ágóðalaus þjónusta, og eru ákvæðin um það á þessa leið í 10. gr. frv.: „Ágóði sá, sem verður af rekstri einkasölunnar, eftir að hæfilegur hluti hans, fyrirtækinu til öryggis, hefur verið lagður í veltufjár- og varasjóði, fyrningar- og byggingarsjóði, skal geymast til næsta árs og notast það ár til lækkunar á verðlagi þeirra vara, sem olíueinkasalan verzlar með, að svo miklu leyti sem eigi reynist unnt að verja ágóðanum til verðuppbótar á því sama ári sem ágóðinn varð til.“ Þetta, sem ég nú hef sagt, er meginefni frv., og miða öll ákvæði þess að því, að atvinnuvegunum verði tryggðar olíuvörur með eins lágu verði og mögulegt er. Þetta verður að gerast með því að komast hjá óþörfum milliliðum og útiloka óþarfa álagningu, flytja olíurnar til landsins í stórum tankskipum og gera dreifingarkerfið eins einfalt og ódýrt og verða má. En þetta allt teljum við flm. að bezt fáist tryggt með ríkiseinkasölu á olíum. Ég legg til, að málinu verði vísað til hv. sjútvn.