Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar 22. júní sl. var Jón Þór Ólafsson kjörinn formaður nefndarinnar.

Hæstv. forseti. Varla er til verri tilhugsun hjá foreldrum en að missa barnið sitt. Því verður áfallið mikið þegar það gerist. Við vitum að fólk vinnur á ólíkan hátt úr áföllum, en fyrstu mánuðirnir, jafnvel fyrsta árið, ráða miklu fyrir framtíðina, hvernig gengur að vinna úr sorginni og áfallinu. Sumir þurfa að leita sér aðstoðar og eru kannski lítt vinnufærir í nokkurn tíma, sem er okkur öllum mjög skiljanlegt. Þegar svo stendur á er mjög bagalegt í því ferli að syrgjendur, eða foreldrarnir í þessu tilviki, missi tekjur sínar að hluta eða öllu leyti. Í mínum huga er það skylda okkar sem samfélags að styðja þá örfáu foreldra sem missa börn sín ár hvert. Ég met það svo að kostnaðurinn sé óverulegur. Sem betur fer er ekki algengt í samfélagi okkar að foreldrar missi börn sín. Við erum með gott heilbrigðiskerfi þannig að við björgum mörgum börnum. Svo vinna einhverjir foreldrar úr sorginni með öðrum hætti, þ.e. hella sér jafnvel í vinnu o.s.frv., þannig að búast má við því að kostnaðurinn sé óverulegur. En í mínum huga er það tæplega í boði að foreldrar verði fyrir miklu tekjutapi vegna barnsmissis og fólk verður að fá tíma til að glíma við sorgina án þess að fjárhagurinn fari í rúst. Ég þykist vita að ráðherra sé jákvæður fyrir því að almannatryggingakerfið komi að einhverju leyti til aðstoðar þeim foreldrum sem á þurfa að halda. Ég spyr því ráðherrann: Er einhver vinna eða frumvarp um sorgarorlof foreldra sem missa börn yngri en 18 ára hafin í ráðuneytinu? Og ef svo er, hvar stendur sú vinna? Hvernig sér ráðherrann fyrir sér að sorgarorlof spili saman við þann veikindarétt sem launafólki er tryggður í almennum kjarasamningum? Hvaða fyrirkomulag sér ráðherra fyrir sér að yrði á sorgarferlinu? Er vitað hversu stór hópur foreldra það er að meðaltali árlega 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og tek undir með honum þegar hann segir að varla sé hægt að hugsa sér neitt verra en að missa börnin sín á unga aldri. Hv. þingmaður velti upp nokkrum spurningum í því sambandi, í fyrsta lagi hvort einhver vinna sé hafin í ráðuneytinu við að undirbúa frumvarp um sorgarorlof eða eitthvað til að bregðast við slíku. Hægt er að segja frá því að í febrúar síðastliðnum hófst vinna við að kortleggja með hvaða hætti skynsamlegt væri að standa að þessu hér á landi. Við höfum verið að vinna að upplýsingaöflun og fleiru innan ráðuneytisins. Í þeirri vinnu hefur komið fram að um 20 börn undir 18 ára aldri látast á hverju ári. Líkt og þingmaðurinn segir er það sem betur fer ekki há tala en manni finnst 20 samt mjög há tala. Við erum líka búin að vera að skoða með hvaða hætti nágrannalönd okkar gera þetta. Talsverð umræða hefur verið um þessar tillögur í danska þinginu þar sem ákveðnar útfærslur hafa verið til skoðunar. Bretar lögfestu tveggja vikna sorgarorlof á þessu ári, 2020, og í löggjöf annarra ríkja má oft og tíðum finna tveggja til fimm daga orlofsrétt aðstandenda vegna missis, án þess að það sé bundið við börn sérstaklega. Ekki er hægt að segja að hægt sé að finna þessu stað, að það sé einhver ein regla hvað þetta snertir. Þetta er ekki algilt ef við berum okkur saman við nágrannalönd okkar. Ráðuneytið hefur átt samstarf og samtal við Sorgarmiðstöð um þetta frumvarpsefni. Við ætluðum okkur að setja af stað formlegri vinnu nú á vormánuðum en það hefur dregist vegna Covid. Hugsunin var að skipa hóp allra helstu hagsmunaaðila hvað þetta snertir til þess að ræða með hvaða hætti menn sæju þetta fyrir sér, útfærsluna, umgjörðina og annað slíkt. Þegar kemur að spurningunum um fyrirkomulagið, sem þingmaðurinn beindi til mín, m.a. varðandi veikindarétt sem launþegum er tryggður og hvernig samspilið yrði þar á milli, er í raun ekki tímabært að útlista það nákvæmlega heldur var hugsunin að það gerðist í því samtali sem síðan tæki við. En það má þó ætla að lagt verði til að stuðningurinn verði veittur í sorgarorlofi óháð veikindarétti launþega, það er alla vega mín skoðun, þannig að það yrði viðbót umfram þann veikindarétt sem launþegum er tryggður í almennum kjarasamningum. Varðandi það hvernig menn sjá þetta fyrir sér, til hve langs tíma þetta ætti að vera og þess háttar, held ég að sé líka nokkuð sem útfæra þarf í þessari vinnu. Það sama á við um fjórðu spurninguna sem þingmaðurinn beindi til ráðherra, hvort þetta ætti að ná til fleiri hópa syrgjenda og hvaða hópar ættu þá að nýta sambærileg réttindi. Þegar ekki er hafið samtal um frumvarp eða útfærslur er það líka eitt af því sem við þurfum að taka samtal um í framhaldinu. Þá má t.d. nefna ungmenni á aldrinum 18–25 ára. Hvað eigum við að gera gagnvart aðstandendum þeirra? Vegna þess að þó að viðkomandi sé ekki barn samkvæmt laganna bókstaf þá er það engu að síður ungmenni. Og stundum eru yngri systkini í fjölskyldunni og ungmennin búa oft enn í foreldrahúsum o.s.frv. Manni finnst börnin enn þá að vera börn þó að þau séu orðin 18 ára gömul, segi ég rétt rúmlega 18 ára. Eins hefur komið inn í umræðuna staða foreldris sem missir maka sinn frá börnum, hvort ekki sé ástæða til að skoða þann hóp líka svo eftirlifandi foreldri geti fyrstu vikurnar og mánuðina á eftir einbeitt sér að því að sinna sjálfu sér í þeirri sorg sem fylgir og þurfi ekki að hafa fjárhagslegar áhyggjur. Eins þarf að huga að börnunum sem glíma við afleiðingar þess að missa foreldri sitt. Málið er á frumstigi en við erum búin að vinna ákveðna gagnavinnu. Við ætluðum okkur að setja af stað vinnu núna á vordögum. Hún er ekki komin af stað en ég bind vonir við að það geti orðið á næstunni þannig að þegar líður að næsta vetri eða fljótlega næsta vetur förum við að sjá einhverjar hugmyndir koma út úr víðtæku samtali allra þeirra hagsmunaaðila sem að þessu gætu komið. Ég er mjög fylgjandi því að þetta sé skoðað og tek undir allt sem fram kom í upphafsræðu hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég þakka fyrir að þessi fyrirspurn er komin fram. Hún er falleg, kemur úr óvæntri átt. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að bera hana hér fram vegna þess að það er alveg rétt sem hann segir, það er ólýsanlegt áfall að missa barn, hverjum þeim sem verður fyrir því. Það er alveg ærið að takast á við þó að fjárhagsáhyggjur bætist ekki við. Þetta ástand ríður mörgum samböndum að fullu, því miður. Ef það væri einn hópur sem ég myndi benda hæstv. ráðherra á að gaumgæfa við þá vinnu sem virðist vera hafin í ráðuneytinu, sem ég fagna mjög, væru það foreldrar sem missa fullburða barn ófætt. Það er sama áfallið, það er sama sorgin sem vinna þarf úr. Hún fer ekkert frá manni og ég hvet ráðherra til að hafa þann hóp einnig í huga.

Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir og þakka hv. fyrirspyrjanda Brynjari Níelssyni fyrir að bera fyrirspurnina fram og hæstv. ráðherra fyrir að hafa hafið vinnu og undirbúning. Ég tek undir það að það er þung raun, og þyngri en tárum tekur, þegar ung börn kveðja lífið. Það er eins og himnarnir hrynji yfir þær fjölskyldur sem eiga í hlut og það er ekki bara einn eða tveir, það eru heilu fjölskyldurnar. Það er mikilvægt að veita þann stuðning sem felst í fjárhagslegri fyrirgreiðslu en það er svo margt annað sem þarf að koma til. Það þarf að leggja áherslu á að veita sálrænan stuðning, að fólk fái möguleika til að tjá sig og lifa sig í gegnum þessa miklu raun. Í sögulegu ljósi hefur kirkjan gegnt mikilvægu hlutverki þarna og heilsugæslan er farin að gera það með því að við höfum t.d. verið að fjölga sálfræðingum þar inni. Félagsráðgjafar hafa líka miklu hlutverki að 

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir þakka fyrirspyrjanda kærlega fyrir spurningarnar. Þetta er mál sem vert er að vekja athygli á. Ég hefði gjarnan viljað heyra frá ráðherra hvenær hann sæi fyrir sér að hægt væri að leggja fram þingmál eða fá í það minnsta fram mál sem tæki á vandanum eða ástandinu, eða hvað við eigum að kalla það sem hv. þm. Brynjar Níelsson ber hér upp. Mér þætti vænt um ef ráðherra gæti gefið okkur einhverja hugmynd um það hvenær hann sæi fyrir sér að við myndum sjá þingmál sem tæki á því ástandi eða þeim atburðum sem fólk sem lendir í slíkri sorg upplifir.

Hæstv. forseti. Ég er afar glaður að heyra að félagsmálaráðherra er að skoða þessi mál. Það þarf auðvitað að skoða þau í víðara samhengi. Ég tel sjálfur að til að mynda við missi maka, þar sem börn eru á heimili, gæti skipt miklu máli að hjálpa til við þær aðstæður. Ég lít svo á að það séu raunverulega samfélagslegir hagsmunir að fólk nái að glíma við áfallið til framtíðar. Ég er út af fyrir sig alveg sammála því að það þarf að íhuga málið vel og skoða, jafnvel taka það í einhverjum skrefum. En ég met það samt svo að það sé nauðsynlegt og kostnaðurinn sé óverulegur og jafnvel það mikill hagur í því, að það margborgi sig og að allur kostnaður komi vel til baka. Af því að það kom hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni mjög á óvart að fyrirspurnin kæmi frá mér get ég alveg upplýst það að í mínum fyrri störfum voru mál af þessu tagi á mínum borðum og maður fann hve erfitt og þungbært þetta var og mikið raunverulegt tjón, bæði fjárhagslegt og andlegt. Ég ítreka að ég lít á það sem mikla samfélagslega hagsmuni að farið verði í þessa vinnu.

Virðulegi forseti. Ég tek bara undir með þeim þingmönnum sem hafa talað hér og blandað sér í umræðuna um mikilvægi málsins. Ég hef þá trú að kostnaður sem af þessu hlýst sé í raun ekki kostnaður heldur séum við að koma í veg fyrir kostnað sem samfélagið mun þurfa að taka á sig síðar ef þetta er ekki gert. Ég held að það sé líka hluti af breytingum sem hafa orðið á síðustu áratugum. Hér áður fyrr var bara sagt: Heyrðu, þú bara harkar af þér, ekkert kjaftæði. Við erum hins vegar að sjá félagslegar afleiðingar og líkamlegar sjúkdómsafleiðingar af því þegar samfélagið grípur ekki inn í og aðstoðar fólk við að komast í gegnum áföll og það er það sem þetta snýst um, að gefa fólki svigrúm til að geta tekist á við þau erfiðu áföll að missa barn eða fyrir foreldra að missa maka frá börnum. Það er ekki hægt að setja kostnaðarmiða á það öðruvísi en að skoða þá ávinninginn sem af því getur hlotist til lengri tíma. Ég vil bara fagna fyrirspurninni og því að hv. þingmaður skuli taka þetta upp hér og fagna þeim góðu umræðum sem hafa verið um málið. Sérstaklega var spurt að því hvenær ráðherra sæi fyrir sér að útlínur þessa gætu komið inn í þingið. Við höfðum gert ráð fyrir því, þegar við hófum vinnuna í febrúar, að geta skipað þann hóp í mars, ætluðum síðan að láta hann starfa fram á sumar og geta komið með frumvarp á haustþingi. Hins vegar þegar Covid-19 kom upp, þá ýttum við öllum málum til hliðar í ráðuneytinu og hugsuðum bara um Covid-tengd mál og þetta var því miður eitt þeirra mála sem við urðum að fresta en höfum núna síðan um miðjan maí verið að koma því aftur af stað. Ég sé fyrir mér að geta skipað þann hóp sem gæti þá kannski skilað af sér tillögum þegar líður inn í næsta vetur og mögulega gætum við komið með frumvarp á vorþingi 2021 ef allt gengur upp. En ég þakka fyrir umræðuna og þakka fyrir fyrirspurnina.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir að koma til þessarar umræðu. Fljótt á litið virðist það vera þannig að viðskipti við Íbúðalánasjóð hafi á margan hátt verið óhagstæðari en við aðra lánveitendur; hærri vextir, lakari kjör. Það er sérstaklega ein týpa af lánum sem ég hef orðið var við og fengið viðbrögð við frá fólki, líka út af öðrum viðskiptum við Íbúðalánasjóð sem ég hef átt. Fólk hefur verið að spyrja hvernig það geti verið að lán sem ég held að hafi verið tekin á árunum 2009–2010 beri uppgreiðslugjald, sem samkvæmt mínum heimildum er allt að 16%, auk þess að bera vexti sem eru 5,1–5,5% plús verðtrygging. Það þýðir að fólk sem er með þessi lán er algerlega læst inni. Það er mjög dýrt að endurfjármagna lánin út af uppgreiðslugjaldinu og það er líka hamlandi í sölu fasteignar að lán af þessu tagi hvíli á henni. Það vill enginn kaupa. Spurningarnar sem ég ber upp við ráðherra bera þess merki að ég reyndi að hluta til að ná þessum upplýsingum út úr Íbúðalánasjóði. Það gekk mjög stirt. En spurningarnar eru: 1. Hversu mörg virk lán Íbúðalánasjóðs bera uppgreiðslugjald? 2. Á hvaða árabili voru slík lán í boði? 3. Hversu há eru lánin samtals? Og lykilspurningin: 4. Hyggst ráðherra beita sér fyrir skilmálabreytingu þannig að það verði hagstæðara fyrir skuldara framangreindra lána að greiða þau upp? Ég geri mér grein fyrir að verði slík skilmálabreyting gerð þá lendir kostnaðurinn af því á ríkissjóði. Ég man ekki betur, og ég verð þá leiðréttur, en að nú þegar Covid-19 ástandið byrjaði hafi ein af þeim ráðstöfunum sem ríkisstjórnin vildi gera fyrir almenning verið að hvetja til þess að fólk gæti skuldbreytt óhagstæðum lánum. Það dæmi sem ég ber hér fram er alveg kjörið til þess að gera það. Ég tek tillit til þess að Íbúðalánasjóður er að lána á svæði sem aðrir lána ekki inn á, ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta er ekki alveg svart og hvítt. En þegar hægt er að fá verðtryggð lán sem bera 2% vexti, jafnvel minna, plús verðtryggingu, þá hlýtur að vera alveg ömurlegt fyrir fólk að sitja uppi með þessi lán og eins og ég segi, sitja á eignum sem slík lán hvíla á. Þess vegna fýsir mig mjög að fá viðbrögð ráðherra við því hvort hann hyggst gera eitthvað fyrir þennan hóp sem ég fæ nú að heyra hversu stór er. Ég hlakka til að heyra viðbrögð hans við fyrirspurn minni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég vil byrja á að segja að þær tölulegu upplýsingar sem ég er með varðandi þetta mál eru frá árinu 2019 og allt svarið litast af þeim breytingum sem voru reyndar gerðar í lok síðasta árs þar sem Íbúðalánasjóði var skipt upp í tvo starfsþætti, þar sem markmiðið var að aðskilja sérstaklega eldri lánastarfsemi og fjárstýringu frá annarri starfsemi sjóðsins. Samhliða var hinn hlutinn sameinaður Mannvirkjastofnun og stofnuð var Húsnæðis- og mannvirkjastofnun annars vegar og undir það starfssvið fellur sá hluti starfsemi Íbúðalánasjóðs sem starfræktur er í samræmi við hlutverk sjóðsins í kjölfar breytinga á lögum um húsnæðismál sem gerðar voru í mótun húsnæðisstefnu, úthlutun stofnframlaga o.s.frv. Síðan skiptist þetta í ÍL-sjóð en undir starfssvið hans fellur sá hluti Íbúðalánasjóðs sem snýr að útgáfu skuldabréfa sjóðsins, eldri lánastarfsemi, fjárstýringu eigna og öðrum þáttum. Samhliða fluttist sá hluti yfir til fjármálaráðuneytisins, sem sagt ÍL-sjóður sem slíkur, en HMS, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, heyrir enn þá undir félags- og barnamálaráðherra samkvæmt forsetaúrskurði. Varðandi fyrirspurnirnar, þ.e. hversu mörg virk lán Íbúðalánasjóðs bera uppgreiðslugjald, var í hálfsársuppgjöri Íbúðalánasjóðs 2019, sem er fyrir um ári, 5.641 lán sem bar þetta uppgreiðslugjald. Ég veit ekki hver staðan á því er í dag vegna þess að þetta er í raun komið yfir til fjármálaráðuneytisins. 30. júní var heildarupphæð þessara lána 71,6 milljarðar. Það sama gildir um þetta, eðlilega hefur það breyst vegna þess að væntanlega hafa uppgreiðslur haldið áfram á þessum lánum eftir að þetta fluttist yfir til fjármálaráðuneytisins. Síðan er spurt: Á hvaða árabili voru slík lán í boði? Þau voru veitt frá árinu 2005 og útgáfu þeirra var hætt þegar lög um neytendalán tóku gildi 1. nóvember 2013. Þetta eru allt saman lán sem gefin voru út á árunum 2005–2013. Öll lán sem hafa verið veitt eftir þann tíma bera ekki þessi ákvæði og lán sem er verið að veita í dag frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun gera það ekki heldur. Síðan er fyrirspurn um hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir skilmálabreytingu þannig að það verði hagstæðara fyrir skuldara framangreindra lána að greiða þau upp. Ég kom inn á það í inngangi mínum áðan að ráðherra getur beitt sér fyrir því en sjóðurinn, ÍL-sjóður, er í raun undir yfirstjórn fjármálaráðherra. Hann fluttist þar yfir ásamt öllum þeim fjármunum sem fylgdu þessum uppgreiðslum líka. Sjóðurinn var auðvitað fjármagnaður með skuldabréfum, m.a. frá lífeyrissjóðum sem lánuðu síðan til einstaklinga. Þetta fluttist allt yfir til ÍL-sjóðs og það er fjármálaráðherra sem fer með réttindi, skyldur, eignir og skuldbindingar þessa sjóðs eins og hann er. Það þótti eðlileg ráðstöfun þegar frumvarpið var samþykkt þar sem fyrst og fremst væri um umsýslu þessara hluta að ræða en ekki eiginlegt verkefni nýrrar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar eins og kom fram í lögum sem samþykkt voru frá Alþingi í lok síðasta árs. Þar af leiðandi hefur félagsmálaráðherra ekki heimildir til að hlutast til um meðferð þessara eigna af því að þær eru á hendi fjármálaráðherra. Ég vona engu að síður að þær tölulegu upplýsingar sem ég fór hér yfir og eru frá árinu 2019 svari að einhverju leyti fyrirspurn hv. þingmanns.

Herra forseti. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðherra vísaði, og ég er ekki að segja að það sé rangt hjá ráðherranum, þeim spurningum sem hér voru lagðar fram að miklu leyti til fjármálaráðuneytisins. Það er náttúrlega bagalegt ef fyrirspurnir fara hér í gegn og fara á ranga staði. Það verður þá væntanlega að spyrja fjármálaráðherra þessara sömu spurninga á ný. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort ráðherra, sem á sæti í ríkisstjórn með hæstv. fjármálaráðherra, hyggist beita sér fyrir því að skilmálabreytingar verði gerðar. Húsnæðismál heyra áfram undir hæstv. félags- og barnamálaráðherra, þannig að ráðherra getur vissulega beitt sér innan ríkisstjórnarinnar fyrir því að þessum hlutum sé breytt.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svörin. Ég vil taka undir með þeim sem á undan mér talaði að auðvitað myndi maður vilja brýna ráðherrann til að taka málið upp við ríkisstjórnarborðið og beina því til hæstv. fjármálaráðherra að það sem hér er spurt um verði gert. Það kemur mér reyndar á óvart hversu mörg virk lán eru háð þessum skilyrðum, að rúmlega 5.600 manns sitji uppi með þau. Lánin eru algjörar risaeðlur miðað við fjármálamarkaðinn í dag. Það er svakalega hart að ef upplýsingar mínar um 16% uppgreiðslugjald eru réttar þá kostar 1,6 milljónir að losna við 10 millj. kr. lán og það er dálítið þungur kross að bera, held ég, fyrir alla og ég held að allir geti séð sig í því. En að öðru leyti eru þessi svör þess eðlis að þau eru efni í nýja fyrirspurn til rétts ráðherra sem verður að sjálfsögðu lögð fram. En ég vil hins vegar nota tækifærið til að hvetja hæstv. félagsmálaráðherra til að taka málið upp í millitíðinni við hæstv. fjármálaráðherra og kanna það hvort þeir í sameiningu, eða fjármálaráðherra, geti þá ekki hlutast til um að það óréttlæti sem þarna er á ferðinni verði leiðrétt. Ég segi aftur: Fólk sem er læst inni með þessi lán er bæði í erfiðleikum með að greiða þau upp og í enn meiri erfiðleikum með að selja eignir með svona áhvílandi lánum. Ég get ekki ímyndað mér að íbúð með svona láni á sé góð söluvara miðað við þær kringumstæður sem nú eru. Ég hvet því ráðherra til að taka þetta upp við kollega sinn en þakka honum að öðru leyti fyrir svörin.

Virðulegi forseti. Ráðherra tekur við hvatningarorðum hv. þingmanna hvað þetta snertir og mun taka það upp. En þegar þetta fluttist yfir þá fluttist einnig gríðarlegt magn af lausafé; ÍL-sjóðurinn eins og hann var, útlánin, þessi 5.600 útlán, síðan skuldabréf, sem voru væntanlega að mestu leyti við lífeyrissjóði sem var fjármögnunin, og lausafé sem þessu tengdist. Þannig að í raun er ákvörðunin um með hvaða hætti því lausafé væri varið, hvort það myndi renna að einhverju leyti til að afnema uppgreiðslugjöldin - það ætti að vera svigrúm til þess til skamms tíma, en ljóst er að ríkið myndi taka það á sig til lengri tíma. Ég ítreka enn að þau 5.640 lán sem þarna eru miðast við hálfsársuppgjör 2019, bara svo að það sé aftur tekið fram, vegna þess að í raun hefur Húsnæðis- og mannvirkjastofnun ekki nákvæmar upplýsingar um hver staðan er um mitt ár 2020 og er mjög líklegt að það hafi að einhverju leyti lækkað þótt erfitt sé að greina það nákvæmlega hversu mikið það hefur verið, ef það hefur eitthvað lækkað. Þar af leiðandi hafi líka heildarupphæðin sem þarna um ræðir eitthvað lækkað. Að öðru leyti vil ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og eins innlegg frá samflokksmanni hans hvað málið snertir.