Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Reykjavík, 14. febr. 1968. Þorvaldur Garðar Kristjánsson, framkvstj. Sjálfstfl., hefur í dag ritað mér á þessa leið: „Samkv. beiðni forsrh., Bjarna Benediktssonar, sem nú er á förum til útlanda í opinberum erindum, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að varamaður hans, Geir Hallgrímsson borgarstjóri, taki á meðan sæti hans á Alþingi.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt. Benedikt Gröndal, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Rannsókn hefur áður farið fram á kjörbréfi Geirs Hallgrímssonar borgarstjóra, og tekur hann nú sæti á þinginu sem 1. þm. Reykv. Þá hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Sigurður Bjarnason, 2. þm. Vestf., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda til þess að sitja þing Norðurlandaráðs og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu tvær vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis að óska þess, að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi, Ásberg Sigurðsson sýslumaður, taki sæti á Alþ. í fjarveru minni.“ Þetta er yður, herra forseti, hér með tilkynnt með ósk um, að þér látið fram fara í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns. Benedikt Gröndal, forseti neðri deildar. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Þessu bréfi fylgir kjörbréf til handa Ásberg Sigurðssyni, útgefið af yfirkjörstjórn Vestfjarðakjördæmis, og vil ég biðja hv. kjörbréfanefnd að taka kjörbréfið til rannsóknar. Á meðan verður gert stutt fundarhlé. - Fundarhlé.



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Ásbergs Sigurðssonar, 1. varaþm. Sjálfstfl. í Vestfjarðakjördæmi. N. hefur ekkert fundið við kjörbréfið að athuga og leggur til, að það verði samþ. og kosning Ásbergs Sigurðssonar tekin gild.



Herra forseti. Í þessari till. felst það, að Alþ. heimili ríkisstj. að gerast fyrir Íslands hönd aðili að hinu almenna samkomu lagi um tolla og viðskipti, GATT, og bókun þeirri við hið almenna samkomu lag, sem gerð var 30. júní s.l. og kennd er við Genf. Hið almenna samkomulag um tolla og viðskipti var undirritað 30. okt. 1947 í Genf. Öðlaðist samkomulagið gildi hinn 1. jan. 1948. Að samkomulaginu stóðu 23 lönd. Í okt. 1967 höfðu 74 lönd öðlazt fulla aðild að GATT, 3 lönd, þ. á m. Ísland, bráðabirgðaaðild og 9 lönd önnur tengsl. Í fyrstu var ætlunin, að GATT yrði aðeins bráðabirgðasamkomulag, þar til alþjóðaviðskiptastofnun yrði komið á fót. En svo hefur farið, að þetta fyrsta víðtæka samkomulag um tolla og viðskipti hefur orðið að varanlegum samtökum og umfangsmikilli alþjóðastofnun með aðsetri í Genf. Hefur GATT síðan 1948 vorið aðalvettvangur viðræðna og samninga um tollamál og viðskiptahömlur á alþjóðlegum grundvelli. Það hefur verið aðalverkefni GATT að vinna að alþjóðlegum samningum um afnám tolla og hafta. Í því skyni hefur GATT hvað eftir annað efnt til alþjóðlegra tollaviðræðna. Kennedy-viðræðurnar svonefndu eru hinar 6. í röðinni af slíkum alþjóðlegum tollaviðræðum, er GATT efnir til. Í öllum þessum tollaviðræðum hefur náðst verulegur árangur, en árangursríkastar urðu þó Kennedy-viðræðurnar svonefndu. Sú meðaltalstollalækkun á iðnaðarvörnum, sem samið var um í Kennedy-viðræðunum, mun hafa verið um 30%. Næstu viðræður þar á undan, Dillon-viðræðurnar svonefndu, sem fóru fram í Genf 1956, urðu einnig árangursríkar. Aðalþáttur samkomulagsins, sem náðist í þeim viðræðum, var samningur milli Bandaríkjanna annars vegar og Efnahagsbandalags Evrópu hins vegar um 20% gagnkvæmar tollalækkanir á iðnaðarvörum. Árið 1964 var samþ. að bæta nýjum hluta við hið almenna samkomulag um tolla og viðskipti, fjórða hluta samkomulagsins, sem fjallar um viðskipti þróunarlandanna. Í fyrsta samkomulaginu voru engin sérákvæði um þróunarlöndin, en samkv. nýju ákvæðunum um viðskipti þróunarlandanna fengu þau undan þágur frá vissum skuldbindingum samkomulagsins, og heimilaðar voru sérstakar ráðstafanir fyrir þau í ákveðnum tilfellum. Síðari hluta árs 1963 fékk ríkisstj. boð frá GATT um, að Ísland ætti kost á að taka þátt í starfsemi GATT á bráðabirgðagrundvelli. Mundi Ísland þá geta tekið fullan þátt í Kennedy-viðræðunum og að þeim loknum öðlast fulla aðild að GATT, ef um semdist. Hafði ríkisstj. þá samráð við stjórnarandstöðuna um þetta tilboð, og reyndust allir aðilar sammála um að taka því. Athugun á málinu hafði leitt í ljós, að viðskiptastefna Íslands og framkvæmd hennar væri í samræmi við ákvæði GATT-sáttmálans og að hann legði Íslandi ekki neinar þær skuldbindingar á herðar, sem óaðgengilegar mættu teljast. 5. marz 1984 var bráðabirgðaaðild Íslands samþ. á aðalfundi GATT og nauðsynlegir samningar síðan undirritaðir. Ástæða þess, að sótt var um aðild að GATT var sú, að Íslendingar vildu hafa gagn af því alþjóðlega viðskiptasamstarfi, sem þar var hafið, til þess að greiða fyrir frjálsari viðskiptum með fisk og sjávarafurðir. Eftir tilkomu markaðsbandalaganna tveggja í Evrópu, sem Ísland tekur ekki þátt í, töldu Íslendingar, að GATT gæti haft þýðingu til að draga úr mismunun í viðskiptum, sem lönd utan bandalaganna yrðu fyrir. Tilgangur Kennedy-viðræðnanna var einmitt sá að draga nokkuð úr því misræmi, sem hlýzt af stofnun viðaskiptabandalaganna. Eins og kunnugt er, áttu Bandaríkjamenn frumkvæði að Kennedy-viðræðunum, eftir að Bandaríkjaþing, hafði 1962 að tilhlutan Kennedy forseta, samþ. löggjöf, sem heimilaði ríkisstj. Bandaríkjanna að lækka bandaríska tolla um allt að 50% í samningum við önnur ríki um gagnkvæmar tollalækkanir. Heimilað var að fella alveg niður tolla á vörum, ef viðskipti með þær milli Bandaríkjanna og annarra ríkja næðu til 80% alheimsviðskiptanna. Á grundvelli þessarar lagasetningar Bandaríkjaþings ákvað ráðherrafundur GATT í maí 1983 að efna til allsherjarumr., er hafa skyldu fjórþætt markmið: 1. Stefnt skyldi að 50% tollalækkun á iðnaðarvörum. 2. Dregið skyldi verulega úr öðrum viðskiptahömlum. 3. Tollaviðræðurnar skyldu að verulegu leyti ná til landbúnaðarvöru, og 4. Þróunarlöndin skyldu njóta góðs af samningunum, án þess að þess yrði krafizt, að þau létu jafnmikið á móti. Kennedy-viðræðurnar hófust síðan formlega með ráðherrafundi í Genf 4. maí 1964. Bandarísku heimildarlögin giltu til 30. júní 1967, og þurfti viðræðum því að vera lokið fyrir þann tíma. Margs konar vandamál komu fljótlega í Ijós í þessum viðræðum. Eitt fyrsta og helzta vandamálið átti rætur sínar að rekja til þess, hversu tollar eru misháir í ýmsum löndum. Tollar Efnahagsbandalags Evrópu eru t.d. jafnari að hæð en tollar í Bretlandi og sérstaklega þó í Bandaríkjunum. Með hliðsjón af þessu var það sjónarmið Efnahagsbandalagsins, að 50% lækkun á meðaltali tolla bandalagsins mundi hafa í för með sér meiri hag fyrir Bandaríkin en 50% lækkun Bandaríkjanna á mjög háum tollum hefði í för með sér fyrir Efnahagsbandalagið. Þá kom í Ijós mikið vandamál í samþandi við viðskipti með landbúnaðarafurðir. Hið sama gilti um sjávarafurðir. Samningar um iðnaðarvörurnar fóru að lokum þannig fram, að fjallað var um hvern vöruflokk um sig, og náðist ekki samkomulag um, að fyrir allar iðnaðarvörur skyldu gilda sömu jöfnu lækkanirnar. Í þeim þætti Kennedyviðræðnanna, sem fjallaði um viðskiptahömlur aðrar en tolla, var m.a. rætt um undirboð, og náðist samkomulag um að tryggja samræmda túlkun á undirboðsviðskiptum og samræmdar aðgerðir til þess að sporna gegn þeim. Að því er snertir málefni þróunarlandanna, voru boðnar verulegar tollalækkanir á ýmsum þeim vörum, sem taldar voru mikilvægar fyrir þau. Þó varð ekki samkomulag um að verða við margvíslegum óskum þróunarlandanna, sem þau töldu sér mjög mikilvægar. Á landbúnaðarsviðinu var ágreiningurinn mestur milli Efnahagsbandalags Evrópu og Bandaríkjanna, og náðist að lokum samkomulag um kornviðskipti og árlega korngjöf til þróunarlandanna. Hins vegar náðist ekki samkomulag um viðskipti með kjöt– og mjólkurafurðir. Heildarmat á þeim niðurstöðum, sem urðu í Kennedy-viðræðunum, liggur ekki enn fyrir. Hins vegar hefur athugun verið gerð á þýðingu niðurstöðunnar fyrir viðskipti helztu iðnaðarlanda, sem þátt tóku í viðræðunum, þ.e.a.s. Bandaríkjanna, Bretlands, Efnahagsbandalagsins, Japans, Svíþjóðar og Sviss. Árið 1964 nam heildarinnflutningur þessara landa 60 milljörðum dollara Þar af voru 25 milljarðar innflutningur, sem var tollfrjáls áður en Kennedy–viðræðurnar hófust. Í þessum viðræðum var boðin tollalækkun á innflutningi, sem nam 26 milljörðum dollara eða um 75% af tolluðum innflutningi og 43% af heildarinnflutningnum. Meiri hl. þessara tollalækkana nam 50% eða meira. Viðskipti með vörur, sem engar tollalækkanir voru boðnar á, námu árið 1964 um 11.3 milljörðum dollara eða um 19% innflutningsins. Kornvörur, kjöt og mjólkurafurðir voru undanskildar. Til viðbótar tollalækkunartilboðunum má síðan geta þess, að heitið var að hækka ekki tolla á vörum, sem voru tollfrjálsar, og var þar um að ræða 6 milljarða dollara innflutning. Áætlað hefur verið, að heildarívilnanir allra aðildarríkja Kennedy–viðræðanna hafi tekið til um 40 milljarða dollara innflutnings árið 1964, en utanríkisvinskipti þessara landa nema um 76% heimsviðskiptanna það ár. Er ætlunin, að tollalækkanir þessar verði framkvæmdar á 5 árum. Af Íslands hálfu var fylgzt nákvæmlega með þróun Kennedy-viðræðnanna. Þær reyndust dragast mun meira á langinn en upphaflega hafði verið búizt við. Fyrstu tvö árin var aðallega rætt um möguleika á því að setja almenna reglu um tollalækkun iðnaðarvarnings, en það tókst ekki. Af Íslands hálfu var því sjónarmiði frá upphafi haldið fram, að væntanlegar almennar tollalækkunarreglur fyrir iðnaðarvarning ættu einnig að ná til sjávarafurða. Það var hins vegar viðurkennt, að það gæti ekki átt við um landbúnað vegna ýmissar séraðstöðu þeirrar atvinnugreinar. Hins vegar væri sjávarútvegur nútímans miklu skyldari iðnaði, og þar sem aðalviðskiptatálminn á því sviði, viðskiptunum með sjávarafurðir, væru tollar, væri eðlilegast, að almenna reglan um tollalækkun tæki einnig til sjávarafurða ýmsir aðrir útflytjendur sjávarafurða, svo sem Norðmenn og Danir, héldu einnig fram þessu sama sjónarmiði. Af hálfu Íslands var jafnan lögð á það áherzla, að þar sem Íslendingar stæðu utan við viðskiptabandalögin í Evrópu, væri okkur sérstakur vandi á höndum, þar eð afurðir okkar sættu ólíkri tollmeðferð í ýmsum viðskiptalöndum okkar í Vestur-Evrópu. Það ætti ekki við um þá keppinauta okkar í Vestur-Evrópu, sem væru aðilar að viðskiptabandalögunum. Þessi sjónarmið fiskútflutningsþjóðanna hlutu ekki almenna viðurkenningu. Aðeins Bandaríkin tóku sjávarafurðir í iðnaðarvörutilboð sitt, og var það þó mjög takmarkað. Efnahagsbandalagið og ekki síður Bretar virtust því mjög andvígir að fjalla um sjávarafurðir sem hliðstæðar iðnaðarvörum. Það var ekki fyrr en nokkrum dögum áður en samningum lauk í maí s.l., að Bretar gerðu loks tilboð um lækkun tolls á einni sjávarafurð. Meðan engar jákvæðar undirtektir fengust undir tilmæli um tollalækkanir á sjávarafurðum, gat ekki talizt tímabært, að Ísland gerði tilboð um lækkun á innflutningstollum sínum. Þegar nokkur hreyfing var komin á þessar viðræður, ákvað ríkisstj. að leggja fram tilboð um 50% lækkun á íslenzkum tollum, ef Íslendingar ættu kost á jafnmiklum tollfríðindum í staðinn. Var þetta boð lagt fram í ágúst s.l., og var um það haft samráð við stjórnarandstöðuna. Voru þá tollalækkanir þær, sem samþ. höfðu verið, eftir að Ísland gerðist bráðabirgðaaðili að GATT í marz 1964, taldar til þessa tilboðs. Síðar um haustið 1966 buðu Bandaríkin að fella alveg niður toll á blokkfrystum fiskflökum og frystum steinbít, en þau höfðu áður boðið helmingslækkun tollsins á blokkfrystum fiski, sem nemur um 4–5%. Hins vegar var enginn kostur veittur á tollalækkun á frystum fiski í neytendaumbúðum. Tilboð Efnahagsbandalagsins um tollalækkanir á sjávarafurðum, sem lagt var fram í ágúst 1968, var lítilfjörlegt. Var þar um að ræða lækkun tolls á síldar– og fiskimjöli úr 4% í 2% og lækkun tolls á freðfiski úr 18% í 17%. Enn fremur var boðin hækkun á tollfrjálsum innflutningskvóta fyrir síld úr 32 þús. tonnum í 46 þús. tonn. Þessi kvóti hafði hins vegar verið 80–90 þús. tonn árlega fyrir Þýzkaland eitt. Þegar hér var komið, var aðalviðskiptalönd um Íslands innan GATT tilkynnt, að af Íslands hálfu gæti ekki orðið um annað að ræða en mjög takmarkað gagntilboð til Bandaríkjanna. Efnahagsbandalagið hefði lítið sem ekkert boðið og Bretar alls ekkert. Bandaríkjunum var boðin lækkun tolla á þurrkuðum ávöxtum, eplum, niðursoðnum spergli, ávöxtum, ávaxtasafa og maís, svo og binding tollfrelsis á kornvöru. Náði þetta tilboð til 236 millj. kr. innflutnings frá Bandaríkjunum miðað við árið 1965 eða 32% innflutnings þaðan. Bandaríska tilboðið í Kennedy-viðræðunum tekur til 450 millj. kr. útflutnings frá Íslandi 1964 eða til um 2/3 hluta útflutningsins til Bandaríkjanna. Haldið var hins vegar áfram viðræðum við Efnahagsbandalagið. Rétt fyrir miðjan maí s.l. tilkynnti Efnahagsbandalagið loks nokkra breytingu á sjávarafurðatilboði sínu. Var þar um að ræða nokkra lækkun tolla á karfa og grálúðu frá 15% í 8%, og á þetta við um hinn fyrirhugaða ytri toll bandalagsins, sem kemur að fullu til framkvæmda 1. júlí n.k. Á ósöltum hrognum var boðin lækkun úr 14% í 10% og á salthrognum úr 15% í 11%. Loks var boðin lækkun á freðfiskflökum í 1% í stað 17%, sem áður hafði verið boðið. Í viðræðunum við Efnahagsbandalagið var íslenzka tilboðið jafnframt bætt nokkuð, fyrst og fremst með tilboði um lækkaðan toll á skrifstofuvélum og bindingu á tollum, sem lækkaðir höfðu verið frá árinu 1964. Rétt áður en samningaviðræðunum lauk, buðu Bretar loks tollalækkun á einni sjávarafurð eða lækkun tolls á síldarlýsi úr 10% í 5%. Á móti þessu ákvað ríkisstj. að ganga til móts við óskir Breta um lækkun tolls á brauðvörum og kexi úr 100% í 80% og á karlmannaskóm sömuleiðis úr 100% í 80%. Með þessum samningum við Breta var tollasamningum Íslands í Kennedy–viðræðunum lokið. Þær tollabreytingar, sem boðnar voru í þessum viðræðum, eru fólgnar í því tollafrv., sem lagt hefur verið fram og hv. Nd. Alþ. hefur nú til meðferðar, eftir að hv. Ed. hefur samþ. það. Ef miðað er við innflutninginn 1965, hefðu tolltekjur orðið 30 millj. kr. lægri en ella, ef hinir umsömdu tollar í Kennedyviðræðunum hefðu þá verið komnir til framkvæmda. Sú tollalækkun, sem boðin hefur verið, og sú tollbinding, sem í tilboðinu felst, tekur til 849 millj. kr. innflutnings eða um 14% innflutningsins 1965. tollalækkunartilboð Bandaríkjanna og Bretlands má telja, að færi Íslandi a.m.k. 25 millj. kr. tollalækkun á íslenzkum útflutningi þangað. Hins vegar er erfitt að meta tölulegt gildi tilboðs Efnahags bandalagsins. Tollalækkunin á fiskimjöli, síldarmjöli og freðfiski lækkar þó tollgreiðslurnar um því sem næst 5 millj. kr. miðað við útflutninginn 1965. Er þar með fengið jafnræði milli tollahlunninda okkar og þeirrar tollalækkunar, sem gert er ráð fyrir, að við samþykkjum. Til viðbótar er þess að geta, að lækkun tolls á ísuðum karfa og hrognum hefur einnig þýðingu fyrir okkur, þótt ekki sé miðað við núverandi aðstæður eða toll fyrri ára, heldur við þann toll, sem gert er ráð fyrir í Efnahagsbandalaginu. Þá er skuldbindingin um tollfrelsi á saltfiski og skreið frá Ítalíu mikilvæg trygging fyrir þeim viðskiptum. Í heild má því segja, að niðurstaða Kennedy–viðræðanna og fullgild aðild að GATT til þess að geta notið þeirra sé Íslendingum hagstæð, þótt hér sé fjarri því að vera um að ræða nokkur stórtíðindi í viðskiptamálum eða tollamálum Íslendinga. Sjálfsagt er að meta þann árangur, er næst í því efni að draga úr tollabyrðinni, sem íslenzkar útflutningsvörur verða að sæta í viðskiptalöndum okkar. Kennedy–viðræðurnar hafa hins vegar leitt ótvírætt í ljós, og á það vildi ég leggja sérstaka áherzlu, að við ramman reip er að draga, þegar þau lönd, sem flytja út sjávarafurðir, reyna að ryðja úr vegi þeim viðskiptatálma, sem innflutningstollar auðvitað eru. Samningarnir í Kennedy–viðræðunum hafa einnig leitt ótvírætt í ljós, að viðskiptaþjóðir okkar krefjast fullrar gagnkvæmni í tollalækkunum. Við verðum að greiða svo að segja hverja milljón tollalækkana, sem við fáum, með 1 millj. tollalækkunar á innflutningi okkar. Ýmsar stórþjóðanna munu hafa búizt við meiri árangri af Kennedy–viðræðunum en raun varð á. Útflytjendur sjávarafurða hafa yfirleitt áreiðanlega orðið fyrir vonbrigðum af heildarniðurstöðu Kennedy-viðræðnanna hvað viðskiptahagsmuni þeirra snertir, og svipað má eflaust segja um þróunarlöndin. Hvað Ísland snertir, mun þó óhætt að segja, að þótt sporin í rétta átt hafi hvorki verið mörg né stór, þá hafi þau þó verið í rétta átt, og árangurinn, sem náðist á sviði viðskipta með sjávarafurðir, réttlætir fyllilega aðild Íslands að GATT. Til þess að geta notið þess hagræðis, sem þegar hefur um samizt með fyrirvara um endanlega aðild Íslands að GATT, telur ríkis stj., að sjálfsagt sé, að af þessari fullnaðaraðild verði og treystir því með hliðsjón af þeim viðræðum, sem hún hefur átt með fulltrúum stjórnarandstöðunnar um málið, þegar það var á umræðu- og samningsstigi, að stjórnarandstaðan sé henni sammála um þetta Að svo mæltu legg ég til, herra forseti. að málinu verði vísað til hv. allshn. og óska þess, að hún afgreiði till. eins fljótt og hún telur sér fært.



Herra forseti Till. til þál. um fiskeldisstöðvar á þskj. 109 var flutt á síðasta þingi, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Fyrri flm. till., hv. 4. þm. Norðurl. e., fylgdi þá till. úr hlaði með ýtarlegri ræðu. Efni till. er að skora á ríkisstj. að láta hið fyrsta fram fara athugun sérfróðra manna á því, hverjar gerðir fiskeldisstöðva, er reknar yrðu sem aukabúgrein, hentuðu bezt ísl. bændum, og jafnframt láta gera athuganir á kostnaði byggingar og rekstri slíkra eldisstöðva. Þá verður rannsakað, hver opinber stuðningur sé nauðsynlegur til þess, að þessi búgrein geti eflzt með æskilegum hætti Eins og kunnugt er, er fiskeldi nú orðið allveigamikil atvinnugrein víða um heim. Á Norðurlöndum hefur það reynzt arðvænlegt. T.d. munu Danir á árinu 1965 hafa framleitt um 11 þús. tonn af regnbogasilungi í fiskræktunarstöðvum og flutt verulegan hluta af þeirri framleiðslu út m.a. til Bandaríkjanna. Á síðari árum hefur áhugi manna hér á landi fyrir fiskeldi farið vaxandi, en framkvæmdir allar á þessu sviði eru enn á byrjunarstigi. Áhugasamir einstaklingar hafa unnið brautryðjendastarf og ríkið haft nokkra forgöngu. Fyrir nokkru var hér stofnað félag áhugamanna um fiskrækt, er innt hefur af hendi verulega kynningarstarfsemi Flm. þessarar till. telja, að allar líkur bendi til, að víða um land séu skilyrði til þess, að bændur geti haft hagræði af fiskeldi og drýgt með því tekjur sínar. Eins og ég gat um, fjallar þessi till. um það, að málið verði athugað af sérfróðum mönnum, og jafnframt kannað, hvaða stuðningur þyrfti til að koma, t.d. aðgangur að stofnlánum, tæknilegar leiðbeiningar og önnur fyrirgreiðsla Ég leyfi mér svo að vísa til grg., sem till. fylgir, og legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Þótt áhyggjuefnin séu mörg hér á landi um þessar mundir, hygg ég, að allir séu sammála um, að eitt sé stærst og alvarlegast, en það er atvinnuleysið sem nú er komið til sögunnar. Vegna sérstaks góðæris á undanförnum árum hefur verið hér á landi næg atvinna. Nú er hins vegar svo komið að atvinnuleysi er orðið mjög verulegt og fer stöðugt vaxandi, þannig að ef ekki verður á þessu breyting til bóta hið fyrsta virðist allt stefna til þeirrar áttar, að ástandið í þeim efnum verði engu betra en það var hér á kreppuárunum fyrir styrjöldina. Að sjálfsögðu eru margar ástæður, sem valda því, að þannig er komið og skal ekki verða gerð tilraun til þess hér að reyna að rekja þær, aðeins vikið að einni þeirra, sem tvímælalaust er ein hin veigamesta. Og þar á ég við þann lánsfjárskort, sem atvinnufyrirtækin hafa átt við að búa á undanförnum árum og misserum. Hinn mikli lánsfjárskortur, sem atvinnufyrirtækin hafa þurft að glíma við og bæði hefur komið fram í sambandi við skort á stofnlánum og rekstrarlánum, er tvímælalaust ein höfuðástæðan til þess, hvernig nú er ástatt í atvinnumálum landsins. Þegar fyrirtækin skortir fé til rekstrar og líka til framkvæmda, leiðir það af sjálfu sér, að þau hljóta að draga rekstur sinn saman, og sum þeirra hafa jafnvel þurft að hætta starfrækslu sinni alveg. Lánsfjárskorturinn stafar að sjálfsögðu af fleiri en einni ástæðu en ein höfuðástæða hans er tvímælalaust sú stefna, sem Seðlabankinn hefur látið framfylgja á undanförnum árum og er í algeru ósamræmi við þann tilgang, sem honum er ætlaður samkv. þeim lögum, sem um hann gilda. Þessi lög eru frá 24. marz 1961, og segir svo í 2. gr. þeirra með leyfi hæstv. forseta: „Hlutverk Seðlabanka Íslands er: 1) að annast seðlaútgáfu og vinna að því, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við það, að verðlag haldist stöðugt og framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt.“ M.ö.o.: lögin gera ráð fyrir, að það sé eitt af aðalverkefnum Seðlabankans og í raun og veru fyrsta verkefni hans að sjá til þess, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt til að tryggja það að framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt. Þetta skýlausa ákvæði um tilgang Seðlabankans hefur á undanförnum árum verið framkvæmt á þann hátt, að stöðugt hefur verið dregið úr þeirri þjónustu við atvinnuvegina., sem hann hefur veitt. Áður var það t.d. regla að Seðlabankinn keypti af sjávarútveginum framleiðsluvíxla, sem nam 67% af upphæð þeirra. Nú er hins vegar svo komið að hann kaupir ekki nema 55% af upphæð slíkra víxla, og sjá allir, að hér er um verulegan samdrátt að ræða, sem hlýtur að koma sér illa, fyrir þessa atvinnugrein. Lán til landbúnaðarins eða kaup á framleiðsluvíxlum hans hafa verið dregin saman á sama hátt. En þó er þetta ekki alvarlegasti samdrátturinn, sem hefur átt sér stað í þessari starfsemi Seðlabankans. Langalvarlegasti samdrátturinn er fólginn í því, að samkv. 11. gr. l. um bankann hefur verið tekinn upp sá háttur að fyrirskipa viðskiptabönkum og sparisjóðum að afhenda honum til bindingar verulegan hluta af því sparifé, sem kemur inn til þessara aðila. Nú mun vera svo komið að um 1900 millj. kr. af sparifénu eru frystar í Seðlabankanum á þennan hátt. Þetta leiðir að sjálfsögðu til þess, að viðskiptabankarnir hafa ekki getað fullnægt þjónustu sinni við atvinnufyrirtækin á sama hátt og áður var og eins og til er ætlazt af þeim, því til viðbótar því, að sparifé hafi þannig verið tekið af þeim, er þeim ætlað að kaupa stærri hluta af framleiðsluvíxlum sjávarútvegs og landbúnaðar en áður átti sér stað. Afleiðingarnar af þessu háttalagi Seðlabankans eru líka augljósar. Þær birtast í því, að fjöldi fyrirtækja hefur lent í stórfelldum vanskilum, með vanskilum er ekki hægt að halda uppi rekstri til langs tíma, og þá er ekki um annað að ræða en að draga reksturinn saman eða leggja hann alveg niður. Og sú hefur líka orðið reyndin í stórum stíl. Og það er þetta, sem veldur því, reyndar ásamt mörgu öðru, en er þó veigamesta ástæðan til þess, að samdráttur hefur orðið í atvinnulífinu og atvinnuleysi hefur skapazt, og fer það nú, að því er virðist, sívaxandi. Það berast alltaf nýjar og nýjar fréttir frá atvinnufyrirtækjum, sem eru að segja upp starfsfólki og fækka því við sig meira og minna. Ég hygg, að sú staðreynd, að atvinnuleysi fer nú vaxandi, hljóti að leiða athygli manna að því, að það verður að breyta stefnu Seðlabankans frá því, sem nú er, og færa hana til samræmis við seðlabankalögin sjálf. Hvað sem menn vilja segja um frystingu sparifjár á þeim tíma, þegar svokölluð ofþensla ríkir, held ég, að það sé viðurkennd regla í öðrum löndum, að hún eigi alls ekki við þegar svo er komið að atvinnulífið er að dragast saman og atvinna fer minnkandi. Ég held, að það sé viðurkennd regla í öllum löndum, sem fylgja heilbrigðri efnahagsstefnu, að þegar samdráttur er í atvinnulífi og atvinnuleysi kemur til sögunnar, sé m.a. unnið gegn því á þann hátt að veita meira lánsfé til atvinnuveganna, að lækka vexti, að örva atvinnustarfsemina og örva fjárfestinguna á þennan hátt. Ég held, að allir alþm. ættu því að geta orðið sammála um þessa till., þegar þannig er ástatt, en hún er á þann veg, að Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að Seðlabanki Íslands kappkosti að fullnægja því hlutverki, sem honum er ætlað í l. frá 24. marz 1961, að vinna að því, að framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við það að framleiðslugeta atvinnuveganna sé hagnýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt. Ég tel þetta, svo augljóst og sjálfsagt mál, að óþarft sé að hafa um það fleiri orð að þessu sinni, en leyfi mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til allshn.



Herra forseti. Till. sú, er hér liggur fyrir á þskj. 261 um verzlun með tilbúinn áburð er flutt til þess fyrst og fremst að reyna ef mögulegt er, að fá létt af því ófremdarástandi, sem nú ríkir í þeim málum. Fyrri hlutinn er um það að Alþ. kjósi 5 manna n. til að gera till. um breytta og bætta tilhögun um sölu og framleiðslu tilbúins áburðar. Sá hluti till. er alveg samhlj. nál., sem svokölluð áburðarnefnd skilaði 3. okt. s.l. Þessari áburðarnefnd var komið á fót af Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Búnaðarfélagi Íslands og Stéttarsambandi bænda. Árni Jónsson tilraunastjóri og Friðrik Pálmason búfræðikandídat tóku sæti í n. fyrir Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Agnar Guðnason og Óli Valur Hansson ráðunautar hjá Búnaðarfélaginu voru fyrir hönd Búnaðarfélagsins og Kristján Karlsson erindreki fyrir hönd Stéttarsambands bænda. Í X. kafla álitsins segir svo, með leyfi hæstv, forseta: „Vegna vaxandi þýðingar tilbúna áburðarins fyrir landbúnaðinn, leggur n. mikla áherzlu á, að sérstökum aðila eða n. verði falið að vera stjórn Áburðarverksmiðjunnar til leiðbeiningar um nánari ákvarðanir varðandi hlutföll blandaðs áburðar og framboð áburðar hverju sinni.“ Þessi liður till. gerir ráð fyrir því, að farið verði eftir till. þessarar n., er búnaðarsamtökin skipuðu til þess að athuga þessi mál, og fjölyrði ég því ekki frekar um þennan þátt hennar. Um síðari þátt till. er það að segja, að flm. vilja, að l. um einkasölu á áburði verði afnumin. Þeir telja það óviðunandi, að ríkið afhendi hlutafélagi ríkiseinkasölu til þess eins að skjóta á bak við hana óvinsælli framleiðslu á áburði, sem annars mundi ekki seljast. Ég hika ekki við að fullyrða þetta, því að þeir munu vera teljandi orðnir þeir bændur, sem kaupa mundu kjarna, ef þeir ættu á öðru kost. Það var vitað þegar Áburðarverksmiðjan var byggð, að hún var ekki góð. Ein önnur verksmiðja sömu tegundar hafði áður verið byggð í veröldinni, og það var þegar reynsla af henni og hún lögð niður í sinni upprunalegu mynd að tveimur árum liðnum frá því, að hún var byggð verkfræðingar, sem lumuðu á þessari vitneskju voru vanvirtir í sambandi við þessa verksmiðju en íslenzka verzlunarvitið og Marshall sálugi sögðu að við skyldum reisa svona verksmiðju og það var líka gert. Fljótt kom það í ljós, að framleiðslan var ekki eins og hún átti að vera og jafnsnemma fór að bera á óánægju bænda með áburðinn og sífellt meiri og meiri ásókn frá þeirra hendi um að fá annan erlendan köfnunarefnisáburð hjá Áburðareinkasölu ríkisins. Það varð að koma í veg fyrir það, og þá var streitzt við það hér á hinu háa Alþ. ár eftir ár eða 3 ár í röð að koma gegnum þingið heimild til handa ríkisstj. til þess að framselja ríkiseinkasöluna á áburðinum í hendur Áburðarverksmiðjunni hf. En allt slíkt strandaði á andstöðu bænda. En þá rekur einhver augun í heimildina, sem felst í einkasölulögunum til handa ríkisstj. að framselja réttinn í hendur öðrum aðilum, og þar með var sá agnúi af höggvinn og síðan hafa bændur orðið að kaupa upp köfnunarefnisframleiðslu Áburðarverksmiðjunnar hf., áður en óskir þeirra hafa verið uppfylltar um annan áburð hversu óánægðir sem þeir annars hafa verið. Þá er ástæða til þess að fjölyrða nokkuð um framkvæmd verzlunarinnar, eins og hún er frá hendi Áburðarverksmiðjunnar. Ég ætla að lesa hér upp bréf, sem bændum barst í apríl 1967. Það varpar ofurlitlu ljósi á þessa viðskiptahætti, þótt það segi ekki alla söguna. En jafnframt bið ég hv. alþm. að vera minnuga þess, að til eru l. nr. 63 frá 30. maí 1947 um tilbúinn áburð og innflutning á honum, sem kveða svo á, að enginn megi flytja inn áburð nema hann hafi fengið heimild til þess frá landbúnaðardeild atvinnudeildar háskólans. En hér kemur bréfið, með leyfi hæstv. forseta: „Heiðraði viðskiptavinur. Nokkrar raddir hafa verið uppi um það að undanförnu þess efnis, að viðskiptavinir vorir hefðu ekki nægilegt frjálsræði um val áburðartegunda sem þeir kynnu að óska eftir. Sú venja er gömul, að áburðarsala ríkisins hafi óskað eftir, að áburðarpantanir bærust ekki síðar en í desembermánuði ár hvert. Til þess að tryggja, að sá erlendi áburður, sem íslenzkur landbúnaður þarfnast árlega sé fáanlegur, er það viðskiptaleg nauðsyn að hafizt sé handa síðsumars eða snemma hausts um að leita tilboða og gera kaupsamninga um væntanlega nauðsynlegar tegundir og magn þess áburðar, sem nota skal á næsta ári. Til þess að mæta óskum um meira valfrelsi í áburðartegundum, höfum vér ákveðið að þreyta hinni gömlu venju um að óska eftir pöntunum í des, og förum nú fram á, að pantanir fyrir áburð til notkunar á árinu 1968 hafi borizt eigi síðar en 31. júlí 1967. Með þessu móti er unnt að taka meira tillit til beinna óska yðar við samningsgerðir og tilboðaöflun í erlendan áburð en annars væri fært, ef pantanir berast eigi fyrr en eftir, að kaupsamningar hafa verið gerðir. Óþarft væri þá að vera að leita álits stofnana, svo sem Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, Búnaðarfélags Íslands eða Stéttarsambands bænda, eins og gert hefur verið um það, hvaða áburðartegundir sé heppilegast, að inn séu fluttar hverju sinni fyrir íslenzkan landbúnað. Rétt er að taka það hér fram, að ekki skal gert ráð fyrir því, að unnt verði að fullnægja pöntunum í erlendan köfnunarefnisáburð í meira magni en því, sem nemur þörf til landsins umfram það, sem Áburðarverksmiðjan í Gufunesi framleiðir. Til skýringar á því, hvað hér er átt við skal tekið dæmi. Ef heildarþörf landsins fyrir hreint köfnunarefni er 12 þús. smál. á ári og Áburðarverksmiðjan hefur til sölu af framleiðslu sinni 8 þús. smál. af hreinu köfnunarefni, mundi hver viðskipta vinur vor geta reiknað með að fá 2/3 hluta af köfnunarefnisáburðarpöntun sinni afgreidda með Kjarna, en 1/3 hluta með innfluttu köfnunarefni, annaðhvort í eingildri tegund eða tví- eða þrígildum áburði eftir eigin vali.“ Og í lok bréfsins er skrifað undir þetta af áburðarsölu ríkisins og Áburðarverksmiðjunni hf. Um það leyti, sem byrjað var að framleiða Kjarna, voru settar reglur um það, hvernig ganga mætti frá honum í skemmu. Ekki mátti hlaða honum hærra upp en 12 poka í stæðu og það varð að vera manngengt milli stæðanna. Í framkvæmd er þetta þannig, að inn í skemmurnar er látið eins og hey í hlöðu 26-30 pokar í hæðina og hvergi manngengt á milli. Afleiðingin er sú, að neðstu pokarnir eru runnir saman í einn klump, og að því leyti hefur Áburðarverksmiðjan staðið við það loforð að selja okkur grófkornaðan áburð Það hefur gjarnan verið eitt korn í pokanum, sem bændur hafa orðið að berja sundur með barefli, áður en þeir hafa haft möguleika til að bera hann á. Þegar svo bændur hafa verið að kvarta um það að áburðurinn væri ekki góður, klingir stöðugt sami söngurinn í eyrum þeirra, og það hefur heyrzt hér einnig, að bændur kynnu bara ekkert með þetta að fara. Þannig er áburðareinkasalan í höndum Áburðar verksmiðjunnar hf., og væri kannske hægt að tína fleira til, ef út í það færi. Það er ekki alveg út í hött, að áburðurinn sé ekki góður. Reynslan virðist vera að sanna það svo að ekki verður um deilt. Árið 1900 eða um síðustu aldamót var heyfengur af hverjum ha 36.9 hestburðir, en er nú 33.5 hestburðir af ha. Síðan árið 1960 hefur hann farið jafnt og þétt minnkandi. Mönnum er gjarnt að leita orsaka í slæmu tíðarfari, og vitanlega á það sinn þátt í þessu, svo og það, að bændur hafa stóraukið beit á ræktað land. En á síðari árum hefur kalið í landinu valdið svo geigvænlegum usla, að ekki virðist einleikið. Heilir landshlutar hafa verið undirlagðir af þessu ár eftir ár, og hvað eftir annað hefur orðið að gera sérstakar ráðstafanir til þess að bjarga búfénaði frá felli og bændum frá því að flosna upp. Sífellt hefur sá grunur orðið áleitnari, að hér væri ekki allt með felldu, meginorsakanna væri að leita í öðru en ár ferði, og það verður varla annað sagt en þeir hafi fengið þetta staðfest á mjög greinargóðan hátt. En það er með tilraunum þeim, sem farið hafa fram á vegum tilraunaráðs jarðræktar, samanburðartilraunum, sem gerðar hafa verið með köfnunarefnisáburð Kjarna annars vegar og kalksaltpétur hins vegar, og hafa þá verið notuð 70 kg af fosfórsýru á ha og 100 kg af kalí. Meðalnotkun af köfnunarefnisáburði á ha í landinu er 100 kg. Og með því köfnunarefnismagni gaf kalksaltpéturinn 9 1/2 hestburði meira af ha en Kjarni frá Gufunesi. Við þessa niðurstöðu verður ekki kennt um slæmu árferði, klaufaskap eða kunnáttuleysi bænda. Hér hefur rignt jafnt yfir réttláta og rangláta og þekking vísindamanna og natni beitt við. Það virðist því fullkomin ástæða til þess að gefa þessu gaum, staldra við og hyggja að því, hverju þetta veldur um hag bænda, og enn fremur, hvort það sé réttlætanlegt, að ríkið herði svo verzlunarfjötrana að bændum, að þeir verði að kaupa vöru sem þeim er í óhag. Í landinu er alls 100 þús. ha ræktaðs lands. Sé uppskerutapið 9 1/2 hestburðir á ha þýðir það 950 þús. hestburði fyrir heildina. Sé það metið til fjár og þá gert ráð fyrir því, að hestburðurinn sé seldur á 300 kr. verður tapið 285 millj. kr. árlega. Við þetta má svo í rauninni bæta því, að stórauka hefur orðið innflutning á fóðurbæti vegna vöntunar á heyi, þannig að tjónið hefur orðið enn þá meira. Og hér er raunar ekki öll sagan sögð enn þá. Í þessum tilraunaniðurstöðum kemur það einnig í ljós, að steinefnainnihald fóðursins, sem vex upp af Kjarnanum, er helmingi minna en í því fóðri, sem upp vex af kalksaltpétri. Sjúkdómar í búfé hafa farið sívaxandi upp á síðkastið og marga þeirra má rekja beint til vöntunar á steinefni í fóðri. Tjón bænda af þessum sökum er mikið og ég veit ekki til þess, að neinn hafi reynt að meta það til fjár. Þegar á þessar staðreyndir er lítið og einnig þá, að efnahagur hvers bónda byggist fyrst og fremst á viðskiptum hans við landið og fénaðinn, sem hann er með undir höndum, verður manni fyrst ljóst, hve gífurleg hætta er hér á ferðum. Mér sýnist, að mörg þau vandkvæði í sambandi við landbúnað, sem blásin eru upp og mikluð fyrir sér, verði eins og hjóm við hliðina á því, sem hér um ræðir. Hærri lán úr stofnlánadeild, breyting lausaskulda í föst lán, eftirgjöf á tollum og vélum er allt gott á sína vísu en hvað stoðar það bóndann, ef hann stendur á dauðri jörð með sjúkan búpening? Ég held, að hér sé um svo mikið alvörumál að ræða, að hjá því verði ekki komizt að taka það til yfirvegunar. Hvers virði er íslenzkum landbúnaði, þegar allt kemur til alls, framleiðsla Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi? Áburðarverksmiðjan kostaði á sínum tíma 130 millj. kr. Rentan af því fjármagni er ekki nema lítill hluti af því tjóni, sem bændur verða fyrir árlega vegna uppskerubrests. Manni dettur í hug, að e.t.v. gæti það orðið drýgsta framlagið í Bjargráðasjóð Íslands að loka henni eða a.m.k. að losa svo um fjötur þann sem bindur íslenzka bændur svo við hana, að þeir neyðast til þess að kaupa þessa framleiðslu hennar sér í óhag. Ég vil að lokum vara við því, að litið sé svo á, að hér sé um einkamál landbúnaðarins að ræða. Þetta er mál allrar þjóðarinnar. Ég vil svo að lokum fara fram á það við hæstv. forseta, að málinu verði vísað til allshn. og umr. frestað.



Herra forseti. Á fundi í sameinuðu Alþ. s.l. miðvikudag fóru fram allýtarlegar og fróðlegar umr. um Norðurlandsáætlunina. Þessum umr. er nú fram haldið, og í framhaldi af því, sem áður hefur verið sagt, vil ég gjarnan segja þetta: Norðlendingar fagna því, að boðað hefur verið af hæstv. fjmrh., að þessi margumtalaða og margeftirspurða áætlun muni verða birt á þessu ári, en hins vegar harma þeir, hversu langan tíma það hefur tekið að koma þessari áætlun saman. Ég hygg þó, að það gleymist, ef áætlunin, þegar hún loksins verður birt almenningi, ber með sér, að hún megni að leysa að verulegu leyti þann vanda sem að höndum hefur borið í atvinnu- og efnahagslífi Norðlendinga síðustu árin. Með þessu er ég ekki að segja, að það sé mín skoðun, að eftir að áætluninni hafi verið hleypt af stokkunum, hafi með henni verið sjósettur einn allsherjar björgunarbátur fyrir norðlenzkt atvinnu- og efnahagslíf, sem leysi allan vanda í þessum efnum. Því miður er málið ekki svo einfalt, en ég tel, að áætlunin verði að vera þannig úr garði gerð og hugur ríkisstj. slíkur í þessu máli, að áætlunin verði verulegur bakhjarl, já ég vil segja sverð og skjöldur þeirra norðlenzku einstaklinga, félagssamtaka og sveitarfélaga, sem bíða með óþreyju eftir áætluninni og telja, að með tilkomu hennar verði léttara og auðveldara að takast á við erfiðleikana, sem svo víða blasa við í norðlenzku atvinnulífi. Eins og það er sjálfsagt, að Norðlendingar fyrstir manna leggi fram krafta sína, hugvit og kjark til að reisa við samanhrunið atvinnulíf í þessum landshluta, er það og augljóst, að ríkisvaldið sjálft þarf að gera meira en benda til allra átta og líta á sig einvörðungu sem ráðgefendur. Það er þörf stórátaka nyrðra í atvinnuuppbyggingunni og ríkisvaldið verður að vera með í þeirri uppbyggingu. Það þarf ekki alls staðar norðanlands að byggja upp mörg ný atvinnutæki. Víða eru þau til, en hvergi nærri fullnýtt. Í þessu sambandi minni ég á tunnuverksmiðju ríkisins á Siglufirði. Þar vinna nú um 40 manns og vinna þó aðeins dagvinnu. Þar eru framleiddar um 12 þúsund tunnur á mánuði í 5-6 mánuði. Ég bendi á að þarna gætu unnið 100-120 menn í 8 mánuði ársins og framleitt um 250-300 þús. tunnur, en árleg tunnunotkun Íslendinga er um 450-500 þús. tunnur. Ég trúi ekki öðru en þeir, sem vinna að Norðurlandsáætluninni, taki þessa staðreynd til athugunar. Ég hef heyrt mótbárur gegn innlendri tunnusmíði, en þær eru jafnan þessar: Tunnurnar innlendu eru of dýrar. En ég vil segja, að með meiri hagræðingu við tunnusmíðina, t.d. með samfelldri framleiðslu í einni verksmiðju, er hægt að koma tunnuverðinu niður. Á Siglufirði er einnig annað fyrirtæki í ríkiseign í hálfgerðu svelti. Það er Niðurlagningarverksmiðja ríkisins. Með því að leggja fram verulegt fé í markaðsleit fyrir vöru þá, sem þessi verksmiðja framleiðir, og með því að fullgera verksmiðjuna og gera hana fjárhagslega sjálfstæða og gera henni kleift að láta verka allt hráefni, sem þarf til vinnslunnar, sem er svo til við verksmiðjuvegginn, þá er ég viss um, að þessi verksmiðja gæti veitt ekki tugum, heldur 100-200 kvenna vinnu yfir veturinn. Slíkt væri ómetanleg búbót. Í þessu efni þarf að ríkja ríkari skilningur en verið hefur hjá opinberum aðilum. Ef vel er haldið hér á spilum, mun að mínum dómi allt það fé, sem lagt verður í þetta fyrirtæki í sambandi við markaðsleit og afurðasölu og til hagræðingar, skila sér aftur og það með vöxtum. Þriðja ríkisfyrirtækið á Siglufirði, sem vantar hráefni allt of oft, er hraðfrystihús Síldarverksmiðja ríkisins. Það er mín skoðun, að vélar þessa mannvirkis og færibönd þess færi eigendum, þ.e. ríkinu sjálfu, aldrei þann arð af þessu húsi, sem nauðsynlegur er, og fólki því, sem við það vinnur, sæmilegar tekjur, fyrr en byggður hefur verið floti, sem veiði fyrir þetta hraðfrystihús og tryggi þessu mannvirki nægilegt hráefni. Þó að ég noti orðið floti, vil ég segja, að bygging eins skuttogara nú á næstunni mundi vera góð byrjun og mikil hjálp, ég vil segja alveg eins ríkissjóði og því fólki, sem treyst hefur á þetta atvinnufyrirtæki sem haldreipi í lífsbaráttunni. Ég hef minnzt hér á þrjú ríkisfyrirtæki á Norðurlandi, sem öll gætu látið í té margfalt meiri vinnu en þau gera nú, meiri atvinnu handa fleira fólki og fært meiri tekjur í þjóðarbúið. En þetta kostar fjármagn og trú á framtíðina. Þá vil ég leyfa mér að minna einnig á, að Síldarverksmiðjur ríkisins eiga allmargar síldarverksmiðjur staðsettar í Norðurlandskjördæmi, og með því að fjölga síldarflutningaskipum, er möguleiki á að útvega þessum verksmiðjum, sem eru ríkisins eign, mun meira hráefni en gert hefur verið á undanförnum árum. Ég ætlaði nú að segja aðeins meira hér, en tími minn leyfir það ekki. En ég vil að lokum segja þetta: Það eru fleiri staðir en Siglufjörður á Norðurl. v., þó að ég ræði nú aðallega um hann. Á Skagaströnd ríkir mikið atvinnuleysi, og þyrfti að taka það mál til alvarlegrar athugunar, Sauðkæklingar eru núna að vinna að því að kaupa togskip til Skagafjarðar, og ég treysti því og vil segja það hér, að ríkisstj. standi fast við bakið á þeim og geri þeim kleift að kaupa skipið, svo að unnt sé að auka þar atvinnu nú þegar á þessum vetri.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka það fram, að ég tel samkv. 31. gr. þingskapa, að ég eigi rétt á að tala tvisvar sinnum enn í fimm mínútur. Í þessum umr. hefur það borizt nokkuð í tal, um hvað Norðurlandsáætlunin eigi að vera, þ.e.a.s. um hvers konar framkvæmdir. Hæstv. ráðherra sagði, að hún ætti m.a. að fjalla um samgöngumál. Ég er því samþykkur, og á fundinum, sem ég var á með fulltrúum Efnahagsstofnunarinnar og sveitarstjórnum, var mikið rætt um samgöngumál. Á austanverðu Norðurlandi er það ákaflega mikilsvert, að framkvæmdir í samgöngumálum séu teknar föstum tökum. Uppbygging verulegs hluta þjóðvegakerfisins er okkur þar lífsnauðsyn, a.m.k. mikil nauðsyn, t.d. Þingeyjarsýslubrautar, og af Norðurl. e. er komin sú till., sem nú liggur fyrir Alþ., um 10 ára áætlun og lántökur í þessu skyni. Uppbygging hafa, sem eru í smíðum, er álíka nauðsyn og eigi minni í þessum landshluta. Ég er líka þeirrar skoðunar, að Norðurlandsáætlunin eigi að fjalla um skólamál eða réttara sagt fjáröflun til þeirra. Þörfin á skólabyggingum í sýslunum á austanverðu Norðurlandi er svo mikil og svo lítið enn gert til þess að sinna henni, að til vandræða horfir. Ég ræddi lauslega um það mál við fjárlagaumr. í vetur, en þá var því naumast anzað. Mér þótti vænt um, að hæstv. ráðh. viðurkenndi, að þetta tvennt, samgöngumannvirki og skólamannvirki, yrði að vera í áætluninni. En þar þarf að vera margt fleira. Og það er ekki hægt að telja það upp fyrir fram. Menn verða að skilja að í því er einmitt áætlunargerðin fólgin að leggja á ráðin um það að frumkvæði eða að fengnu áliti heimamanna, hvað framkvæma skuli á áætlunartíma og hvernig aflað skuli fjár til þess eða stuðlað að fjáröflun. Drjúgur hluti Norðurlandsáætlunarinnar verður vitaskuld að vera um þróun atvinnumála og fjárfestingu í því sambandi. Um þennan þátt fannst mér hæstv. ráðh. nokkuð loðmæltur. Mikill munur er á skýrslu og áætlun. Það eru til ósköpin öll af skýrslum, en í áætlun gera menn sér grein fyrir því, hvers þurfi við, hvað sé einkum aðkallandi og framkvæmanlegt og hvort einkaframtakið, einstaklingar eða félög, geti eða muni gera þetta eða sveitarfélög eða hvort ríkisvaldið þurfi þar einnig að leggja hönd á plóginn að meira eða minna leyti. Það er svo sem engin nýlunda hér, að ríkið komi upp atvinnufyrirtækjum, jafnvel þar sem mest er af þeim fyrir, eða semji við einkaaðila um að gera það. Mikill hluti af ræðu hæstv. ráðh. fór í það um daginn að lýsa því, hvað Efnahagsstofnunin hefði mikið að gera. Hann sagði það eiginlega berum orðum, að hún hefði ekki haft tíma til að sinna Norðurlandsáætluninni. Ég rengi það ekki út af fyrir sig. En mörgum þótti það súrt í brotið, að á þeim tíma, þegar Norðurlandsáætlunin átti að liggja fyrir samkv. fyrirheiti hæstv. ráðh., þurfti, að fara að ráða mann til þess að vinna verkið. Einhverjar skýrslur sagði ráðh. þó enn ófengnar. Það er ágætt, að unnið sé á vegum Efnahagsstofnunarinnar á Akureyri, en ég held, að það ætti að taka til athugunar að snúa þessu við, gefa Fjórðungssambandi Norðlendinga eða Sambandi norðlenzkra sveitarfélaga kost á að gera áætlunina með aðstoð Efnahagsstofnunarinnar. Það mundi e.t.v. vera vænlegra til að hraða þessu máli, því að hver er sjálfum sér næstur, og Efnahagsstofnunin hefur mörgu öðru að sinna, eins og hæstv. ráðh. sagði.



Herra forseti. Ég hélt nú satt að segja, að hv. þm. mundu láta þingfréttamann Tímans um það einan að rangfæra orð mín hér. En það virðist ekki ætla að vera svo, þannig að ég neyðist til þess að segja hér nokkur orð. Hv. síðasti ræðumaður lét nefnilega þau orð falla, sem gera það að verkum, að ég sé alveg nauðsynlegt að ítreka það, sem ég hafði sagt í þessu efni um það, hvað ég teldi eiga að felast í Norðurlandsáætlun. Hann rangfærði einnig sjálfur ummæli mín í minni frumræðu, eins og m.a. það, að ég hefði ekki talið þörf á nýjum atvinnutækjum á Norðurlandi. Þetta er mesti misskilningur. Ég var ekkert að segja um það. Ég sagði frá því hér síðast, og ég hygg, að ég þekki álíka mikið til atvinnumála á Norðurlandi og hann, að þetta væri vandamál víða norðanlands. Það væri staðreynd, eins og hann raunar játaði líka, að ef fiskur væri fyrir Norðurlandi, væru til nægileg atvinnufyrirtæki, bæði til að afla fiskjar og til þess að nýta hann til þess að veita öllu fólki þar atvinnu. Ég er í engum vafa um, að þetta er rétt. Og ég benti jafnframt á það, að það, sem væri vandamálið í sambandi við uppbyggingu nýrra atvinnufyrirtækja á Norðurlandi, væri einmitt þetta, að ef það væru byggð upp ný atvinnufyrirtæki, sem tækju meginhluta fólksins til vinnu, og síðan breyttist það, sem við skulum vona, að verði fyrr en seinna, að fiskur legðist að Norðurlandi, þá væri þarna við mikið vandamál að stríða. Þá væri annaðhvort ekki til vinnuafl til að nýta fiskinn og hagnýta fiskvinnslustöðvarnar eða þá að það þyrfti að taka fólkið frá þessum nýju atvinnufyrirtækjum, ef þau væru nú miðuð við það að veita öllu fólki atvinnu. Ég var aðeins að lýsa þessu vandamáli, sem þarna væri við að glíma, og ég efast ekkert um, að allir hv. þm. gera sér fulla grein fyrir, en ekki að halda því fram sem minni skoðun, að af þessari ástæðu ætti ekkert að gera á Norðurlandi. Ég benti hins vegar á það, sem ég hygg, að allir norðlenzkir þm. viti, að það hefur verið áhyggjuefni manna, sem eru búnir að festa þar stórfé í atvinnuframkvæmdum, og sveitarfélögin eru reyndar meira og minna í ábyrgðum fyrir þeim framkvæmdum, að þessi fyrirtæki sjávarútvegsins verði þarna meira og minna verðlaus. Og þess vegna væri það, að á ýmsum stöðum hefðu menn heldur kosið að bíða en að fara að ráðast í stórfelldar nýjar framkvæmdir, við skulum segja í einhverjum iðnaði, sem tæki meginhluta vinnuaflsins og skapaði þannig erfiðleika fyrir þessi atvinnufyrirtæki, sem fyrir eru á staðnum, ef aðstaða þeirra breyttist. Þetta er tvímælalaus staðreynd, og ég sé enga ástæðu til þess að vera að rangfæra hana eða ummæli mín eða annarra manna í sambandi við það. Það, að ríkisstj. hafi svo haldið að sér höndum og ekkert gert, er auðvitað gersamlega út í hött líka. Það hefur á síðustu árum verið varið miklu fé einmitt til þess að gera þessum byggðarlögum bærilegt að búa við þessa erfiðleika, sem við er að stríða, og til þess að reyna að auka útgerð frá þessum stöðum. Ég vék einnig að því í minni frumræðu, að það hefði verið varið miklu fé til þess að hjálpa til við að halda skipastóli fyrir norðan og til þess að skipin yrðu gerð þar út, borga aukauppbætur á veiddan fisk og annað þess konar og raunar einnig stuðla að því að flytja fisk frá öðrum miðum, sem þó hefur ekki verið gert, vegna þess að því miður hefur ekki veiðzt eða veiddist ekki á s.1. ári annars staðar, þannig að það væri grundvöllur til að flytja fisk á milli. Hitt er staðreynd, sem ég hygg, að þessi hv. þm. geti fengið staðfest hjá þeim mönnum hjá verkalýðshreyfingunni, sem hafa starfað í atvinnumálanefnd Norðurlands, að þessi aðstoð ríkisvaldsins hefur tvímælalaust komið Norðurlandi að mjög miklu gagni. Nóg um þetta. E.t.v. er nauðsynlegt að taka það fram varðandi áætlunargerðina sjálfa, að það er alger misskilningur, að ég hafi sagt það, að það ætti ekki að ræða neitt um, hvað helzt ætti að koma til greina að gera á hverjum stað. Það hef ég aldrei sagt. Ég hef sagt, að áætlunin ætti ekki að vera um það, að ríkisvaldið ætti að hafa forgöngu um að byggja þetta og þetta á þessum eða hinum staðnum. Það sem væri fyrst og fremst grundvallaratriðið, svo að ég noti þetta orð, sem virðist hafa farið öfugt í ýmsa menn, væri að gera kortlagningu á vandamálinu. Það væri að gera sér grein fyrir því í hverju byggðarlagi, hvernig væri ástatt þar nú með atvinnutæki, hvaða horfur væru með fólksfjölda í þessum byggðarlögum, og þar af leiðandi gera sér grein fyrir, að hve miklu leyti núverandi atvinnutæki gætu tekið á móti vinnuframboðinu, og að sjálfsögðu í framhaldi af því, ef það vantaði atvinnufyrirtæki á þessum stöðum, að gera sér grein fyrir því, hvað sennilegast væri, að mætti gera á hverjum stað miðað við allar aðstæður, hvort það ætti að vera útgerð, hvort það ætti að vera iðnaður eða annað þess konar. En ég hef ekki reiknað með því, að það væri auðið í slíkri áætlun að segja nákvæmlega, að eitt tiltekið fyrirtæki skuli þarna reist og gerð áætlun um það, hvernig það skuli uppbyggt. Það er þetta, sem þarna ber á milli, og það kann vel að vera í einstaka tilfellum, ef það sýnir sig, að það er ekki framtak heima fyrir til þess að koma upp atvinnufyrirtækjum, að þá þurfi ríkið að einhverju leyti að grípa þar inn í. Það kann vel að vera. En ég álít, að það sé neyðarúrræði og það sé farsælasta uppbyggingin á hverjum stað, að það séu einstaklingar, félagasamtök eða þá viðkomandi sveitarfélög eftir atvikum, sem standa að uppbyggingu fyrirtækja, og þá auðvitað á að miða við það, að það sé veitt fjárhagsaðstoð til þess að koma upp þessum fyrirtækjum. Ég veit ekki, hvert mér hefur tekizt að tala nógu skýrt. Það getur vel verið, að það komi nýjar upplýsingar um það, að ég hafi komið með einhverjar dæmalausar opinberanir og talað af mér í þessu máli. En það verður þá að hafa það. Þetta er mín meining, og ég álít, að áætlunargerð geti ekki orðið með öðrum hætti. Annað er um ákveðnar áætlanir um ríkisframkvæmdir, einmitt þær framkvæmdir, sem ríkið á að vinna að, eins og vegamál og skólamál, hafnargerðir og annað þess konar, sem að verulegu leyti er á vegum ríkisins og þarf þar af leiðandi að gera nokkurra ára áætlun um, hvernig eigi að vinna að, sbr. það, sem gert var á Vestfjörðum með samgönguáætlun Vestfjarða. En að öðru leyti endurtek ég það, að áætlunargerð á fyrst og fremst að vera kortlagning á vandamálunum á hverjum stað. Hún á að gefa upplýsingar um það og vera til leiðbeiningar fyrir fólkið á þessum stöðum um það, hvað talið sé af sérfróðum mönnum, að líklegt sé til eflingar atvinnulífi á stöðunum og til þess að örva menn til að vinna að þeim framkvæmdum. Ég álít, að Atvinnujöfnunarsjóður og þeir ráðunautar, sem eru á hans vegum, eigi að hjálpa til með leiðbeiningum og sjóðurinn eigi að stuðla að tæknilegri aðstoð við þá aðila á þessum stöðum, sem vilja koma upp fyrirtækjum, sem áætlunin gerir ráð fyrir, að sé skynsamleg á þessum stöðum. Hún eigi fyrst og fremst, svo að ég noti orð annars hv. ræðumanns hér í dag, að vera bakhjarl sveitarfélaga, félagasamtaka og einstaklinga. Það er nákvæmlega rétt orðað. Hún á að vera það. En hún á ekki að vera áætlun um það, að ríkisvaldið eigi að hlutast til um þetta eða hitt, heldur til þess að örva menn til framtaks, og ríkisvaldið styðji síðan við bakið á þessum aðilum heima fyrir, sem hafa vilja til þess að vinna að þeim framkvæmdum, sem í áætluninni er talið sennilegast að starfrækja megi á hverjum stað á arðbæran hátt. Ég legg áherzlu á það að lokum, að ég álit, að það sé ekki hvað sízt mikils virði fyrir byggðarlögin, að það sé einmitt lögð áherzla á að setja upp þau atvinnufyrirtæki á hverjum stað, sem ekki verða atvinnubótatæki, heldur að hægt sé að reka þau á arðbæran hátt, bæði fyrir viðkomandi stað og þjóðarbúið í heild.

Forseti (BF): Forseti vill aðeins í tilefni af aths. hv. næstsíðasta ræðumanns í byrjun ræðu hans taka fram, að í upphafi þessara umr. um þær fsp., sem nú eru á dagskrá um framkvæmdaáætlun Norðurlands - en það eru tvær fsp., sem eru efnislega samhljóða, - tók forseti það fram, að þær yrðu ræddar sem ein fsp., og var því ekki mótmælt þá.



Herra forseti. S.l. miðvikudag, þegar þessi fsp. var til umr., kom hæstv. fjmrh. með nokkrar þær yfirlýsingar, sem mikla athygli hljóta að hafa vakið. Ég var búinn að kveðja mér þá hljóðs, þegar umr. var frestað, en ég átti satt að segja ekki von á því, að þetta mál yrði aftur tekið til umr., meðan ég yrði hér í þinginu. Þess vegna gerði ég nú þetta mál að umtalsefni s.l. mánudag við umr. um allt annað mál, Þar sem mjög fáir þm. voru þá viðstaddir og þar að auki var hæstv. ráðh. þar ekki, sé ég fulla ástæðu til þess að ræða hér enn á ný um nokkur aðalatriði málsins, sem ég var búinn að nefna þá. Þær yfirlýsingar ráðh., sem ég vildi sérstaklega vekja athygli á voru þær, að í Norðurlandsáætlun yrði aðeins fjallað almennt um það, sem gera þyrfti. Þar yrði ekki minnzt á neinar tilteknar framkvæmdir, engin sérstök áform eða fyrirtæki, sem yrðu þar byggð, heldur aðeins, eins og hann sagði aftur og aftur, kortlagning vandamálanna. Í öðru lagi lagði hann mikla áherzlu á það, að ástandið á Norðurlandi stafaði af langvinnu aflaleysi. Hann sagði, að það væru næg atvinnutæki til þess að sjá öllu vinnufæru fólki fyrir nægri atvinnu, en það væri sem sagt bara hráefnið, sem ekki fengist, og þar sem þetta fólk hefði ekki enn gefizt upp á sjávarútvegi og hefði ákveðið að þrauka og bíða þar til úr rættist, væri í raun og veru engin þörf á nýjum atvinnutækjum. Ég held, að þetta hafi nú verið það, sem ráðh. sagði hér. Og við skulum þá athuga nánar, hvaða boðskapur felst í þessum orðum ráðh. Jú, það er nú vissulega orðinn býsna langur tími, sem atvinnuleysið hefur herjað á Norðurlandi, en það er ekki annað að sjá en það eigi allt að sitja við sama áfram þar um slóðir. Það á bara að bíða og sjá hvort ekki verður meiri fiskur í sjónum fyrir Norðurlandi. Það er vissulega rétt hjá ráðh., að Norðlendingum hefur ekki dottið í hug að hverfa frá sjávarútvegi, en hins vegar vildi ég útskýra þeirra mál með þeim einfalda hætti, að þeim hefur dottið í hug, að það gæti verið skynsamlegt, að sjávarplássin væru ekki algerlega háð útgerð og fiskiðnaði. Atvinnulíf hvers staðar verður að vera með nokkrum sveigjanleika, eins og menn skilja, og fiskaflinn er alltaf misjafni Þess vegna er þessum þorpum nauðsyn að koma sér upp einhverjum iðnaði, sem grípa má til. Í þessum umr. hélt ég því fram, að atvinnuástandið á Norðurlandi væri afleiðing af rangri stjórnarstefnu. Vegna þess að ráðh. mótmælti þessu sérstaklega, sé ég ástæðu til að endurtaka þessi orð mín. Atvinnuástandið á Norðurlandi er eins og það er fyrst og fremst vegna. þess, að ríkisstj. hefur haldið að sér höndunum. Það er stefna hennar í samræmi við margyfirlýstar trúarkenningar, að ríkisvaldið eigi að hafa sem minnst afskipti af atvinnumálum, og þess vegna hefur hún lítið gert og ætlar sýnilega lítið að gera og þess vegna segir hæstv. fjmrh., að í Norðurlandsáætlun verði engin áform um tilteknar atvinnuframkvæmdir. Það er út af fyrir sig rétt, sem fjmrh. segir, að meginorsök vandans er að sjálfsögðu aflaleysið. Nú þá er bara spursmálið, hvernig er hægt að bæta úr því, hver er skyldur að gera það? Vissulega væri gott, ef einstakir menn á þessum stöðum hefðu framtak til að leysa þetta mál endanlega. En það hefur sýnt sig. að á það hefur skort. Þessir staðir, þar sem langvinnt atvinnuleysi hefur verið ríkjandi, eru gersamlega fjárvana, og það sýnir sig, að menn ráða ekki við það ástand, sem þarna er. Þess vegna er það skoðun mín, en það hefur skýrt komið fram, að það er ekki skoðun ríkisstj., það er skoðun mín, að ríkisvaldið eigi að grípa þarna í taumana. Það eigi að hafa frumkvæði að nýjum atvinnuframkvæmdum, og t.d. gæti maður þá nefnt ríkisútgerð togara eða hráefnisflutninga, sem sæju þessum stöðum fyrir örugglega nægu hráefni. En þetta hefur sem sagt ekki verið gert. Til þess að þetta sé unnt, þarf að sjálfsögðu að skipuleggja hvað gera skal, og það er einmitt tilgangur þessarar Norðurlandsáætlunar. Ég vil svo að endingu taka það fram, að í norðlenzku samningunum, sem gerðir voru 1965, kemur skýrt fram nákvæmlega það, sem ráðh. hélt fram, að væri ekki. Þar kemur það skýrt fram, að það á að gera áætlun um ákveðnar framkvæmdir og ákveðnar ráðstafanir í atvinnumálum. Ég hef því miður ekki tíma til að lesa upp úr þessum samningum, sem gerðir voru 1965, en ég vil sem sé undirstrika það, að hver, sem les það, sér, að það er beinlínis átt við, að ríkisvaldið hafi forgöngu um það, að gerðar verði alveg tilteknar ráðstafanir og meira að segja taldar upp skipasmíðar, veiðarfæragerð og margt annað, sem þar komi alveg sérstaklega til greina að taka til við. Og ég vil líka undirstrika þetta: Hvernig á að vera hægt að lofa öllu vinnufæru fólki á Norðurlandi viðunandi atvinnu með slíkri áætlun, ef ekki eiga svo í áætluninni að vera neinar ráðagerðir um neinar tilteknar framkvæmdir, engin áform um neitt ákveðið, heldur bara skýrslugerð, eitthvert almennt tal um það, hvernig hreyfing fjármagns og slíks skuli vera og sem sagt ekkert „konkret“? Það liggur í augum uppi, að það er útilokað að tryggja nægilega atvinnu með slíkri skýrslugerð. Ég vil sem sagt að endingu segja það, að ríkisstj. lofaði Norðlendingum raunverulegri framkvæmdaáætlun, en ekki einhverri venjulegri skýrslugerð.



Herra forseti. Ég mun ekki ræða efni þeirra fsp., sem hér eru á dagskránni, heldur eingöngu um þingsköp, eins og hæstv. forseti hefur leyft mér. Á dagskrá Sþ. á þeim fundi, sem haldinn var næstur á undan þessum, að ég ætla, voru tvær fsp., sem báðar vörðuðu Norðurlandsáætlun. Önnur frá mér og hv. 3. þm. Norðurl. v. og hin frá tveimur öðrum hv. þm., sem báðir eru riðnir við málefni Norðurl. v. Þessar fsp., þótt þær vörðuðu báðar Norðurlandsáætlun, þá voru þær ekki samhljóða, og efni þeirra var ekki það sama, þótt það væri svipað. Þær voru settar á dagskrána á síðasta fundi, ekki saman, heldur var sú fsp., sem fyrr mun hafa verið fram komin, sett framarlega á dagskrá, en sú, sem síðar var fram komin, aftarlega á dagskrá. Þegar hæstv. forseti tók til umr. þá fsp., sem fyrr var á dagskránni, vék hann einnig orðum að síðari fsp.. og ég skildi orð hans á þá leið, að þau lytu að því, að hann mundi ekki taka fyrir önnur mál á milli þessara fsp., heldur þannig, að hann mundi láta ræða þær áður, þannig að önnur mál kæmu ekki inn á milli. Hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði þá þegar aths. um það, að þetta, sem hæstv. forseti hafði sagt um umræðuna tæki að sjálfsögðu ekki til ræðutímans, hann væri, eins og gert er ráð fyrir í 31. gr. þingskapa, fyrir hvern þm. tveir ræðutímar, 5 mín. hvor, þannig að þetta kom fram þegar í upphafi. Þetta er þannig nokkuð glöggt í 31. gr. þingskapanna, að það er gert ráð fyrir því, að hver fsp. sé mál út af fyrir sig, og kveðið á um, hver ræðutími sé heimili um hverja fsp., þ.e.a.s. hjá þm., en um þetta eru enn fremur þau ákvæði í þingsköpunum, eins og hér kom fram, að hæstv. ráðh., sem einnig eru þm., hafa meiri tíma en aðrir ræðumenn, þeir hafa ótakmarkaðan ræðutíma. Það hafa aðrir þm. einnig um önnur mál, nema það sé sérstaklega takmarkað á fundi, en um fsp. gildir þetta ákvæði, að hver þm. geti talað tvisvar sinnum og allt að 5 mín. í hvort sinn, og þannig er það í framkvæmdinni. Nú vil ég leyfa mér að benda hæstv. forseta á, að ef þessi aðferð væri höfð, eins og honum hefur dottið í hug að hafa hana, sennilega að óathuguðu máli, gæti hann eða einhver annar forseti þingsins dregið mjög úr þessum mjög svo takmarkaða ræðu tíma þm. með því að taka fyrir margar fsp. í senn, og hver þm. hefði þá ekki nema tvo ræðutíma 5 mín. hvorn, en hæstv. ráðh. hefðu ótakmarkaðan ræðutíma eins og þeir hafa, og þetta gæti komið mjög undarlega út. Mér hefur satt að segja fundizt nóg um það, hvernig fyrirspurnatímanum er varið í reynd, þannig að þm. tala örstutt fyrir fsp. eða um þær, en hæstv. ráðh. hafa, að því er virðist samkv. þingsköpunum, eða það er a.m.k. túlkað svo, aðstöðu til að flytja heila fyrirlestra. Stundum eru þetta talnafyrirlestrar, stundum blandast kannske inn í þetta áróður, eins og verða vill, þegar menn eru að tala hér á þingi. Alveg ótakmarkaðan ræðutíma hafa þessir menn. Og ég vil beina því til hæstv. forseta, að ég tel það hvorki vera í samræmi við 31. gr. þingskapanna eða eðlilegt, þegar á þetta er lítið, að hann takmarki meir en þegar er orðið ræðutíma þm. í umræðutíma um fyrirspurnir. Þetta vildi ég biðja hæstv. forseta góðfúslega að athuga, og vænti ég, að hann þá á sínum tíma geti í samráði við sögfróða menn og sanngjarna kveðið upp úrskurð í þessu máli.

Forseti (BF): Forseti vill í tilefni af aths. hv. 1. þm. Norðurl. e. um þingsköp endurtaka það, sem hann áðan sagði, að hann telur báðar þær fsp., sem hér hafa verið ræddar, vera algerlega sama efnis. Önnur hljóðar svo: „Hvenær má vænta framkvæmdaáætlunar þeirrar fyrir Norðurland, sem heitið var í júnímánuði 1965?“ o.s.frv. Og síðari fsp. hljóðar svo: „Hvenær má gera ráð fyrir, að lokið verði gerð Norðurlandsáætlunar?“ Í upphafi umræðnanna tilkynnti forseti, að þessar tvær fsp. yrðu ræddar sem ein, þar sem þær væru efnislega samhljóða, og um þá málsmeðferð kom ekki fram nein aths., fyrr en hjá sjöunda ræðumanni, sem spurði, hvort hann hefði ekkí leyfi til að tala í 10 mín. Þegar forseti svaraði honum úr þessum stóll, að hann hefði leyfi til að tala í tvisvar sinnum 5 mín., eins og um eina fsp. væri að ræða, lét hann sér það mynda og sætti sig við þá takmörkun ræðutíma, enda er hún í fyllsta samræmi við þingsköp, eins og reyndar kom fram hjá hv. 1. þm. Norðurl. e. í ræðu hans hér áðan.. Það er svo annað mál, sem hv. þm. minntist á og er alveg rétt, að eftir 31. gr. þingskapa hafa ráðh. ótakmarkaðan ræðutíma um fsp., en þm. hins vegar takmarkaðan við tvisvar sinnum 5 mín. Það má vel vera, að einhver önnur regla þyrfti að gilda um þetta, en líklega hefur hvorugur okkar, a.m.k. ekki ég, staðið að því að setja þessar reglur í þingsköp. Þó má vera, að hv. 1. þm. Norðurl. e. hafi átt sjálfur sæti á þingi, þegar þessi regla var upp tekin, en ég vil benda honum á, að einmitt í dag er útbýtt frv. til 1. um breyt. á þingsköpum, þar sem m.a. er lögð til önnur tilhögun á fyrirspurnatíma en tíðkazt hefur samkv. 31. gr. þingskapa. Vil ég leyfa mér að láta í ljós þá von, að þingheimur geti sameinazt um að sníða af fyrirspurnatímanum þá annmarka, sem vissulega hafa komið fram í reynd, en að mínum dómi eru þeir annmarkar þeir helztir, að bæði hv. þm. og hæstv. ráðh. misnota ræðutímann. Eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. drap á er sagt í 31. gr. þingskapanna, að fsp. skuli vera skýrar, um afmörkuð atriði og mál, og sé við það miðað, að hægt sé að svara þeim í stuttu máli. Það hefur því miður viljað bregða út af þessu og fsp. hv. alþm. hafa ekki alltaf verið orðaðar þannig, að hægt væri að svara þeim í stuttu máli. Þess vegna hafa umr. um fsp. viljað dragast á langinn. Ég sé svo ekki ástæðu til að svara aths. hv. þm. Norðurl. e. í lengra máli, en ég vil endurtaka þá ósk mína, að þingheimi takist að sníða af agnúana eða ókostina, sem verið hafa á fyrirspurnafyrirkomulaginu, samkv. gildandi reglum, þegar frv. til breyt. á þingsköpunum kemur til umr. og afgreiðslu í þinginu.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda á eitt atriði, er ekki hefur komið fram í þessari umr., sem er eftirfarandi: Ef fylgt væri þingsköpum á þann hátt, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. telur rétt vera, en ekki eins og hæstv. forseti hefur túlkað þingsköp, væri vandalaust fyrir tvo eða þrjá eða fjóra þm. að flytja allir sömu fsp., en láta muna einu orði eða svo, krefjast þess, að hver og ein fái meðferð sem sjálfstætt mál, og geta þannig þrefaldað, fjórfaldað eða fimmfaldað ræðutíma sinn og gjöreyðilagt spurningatímann, svo gallaður sem hann er í dag. Þess vegna held ég, að meðferð forseta á þessu máli byggist á sjálfsagðri og heilbrigðri skynsemi á vinnutilhögun þingsins. Ég vil taka mjög undir það, sem forseti sagði, að spurningatíminn er kominn langt frá því, sem honum er ætlað að vera, þar eð bæði þingmenn og þó alveg sérstaklega ráðh. nota tímann til þess að koma af stað almennum umr., en ekki til þess að fá svör við afmörkuðum og skýrum fsp.



Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess í tilefni af ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 5. þm. Vesturl., að ef hann hefur með orðum sínum viljað gefa í skyn, að við, sem stöndum að fsp. nr. 1 hér á dagskránni, og þeir, sem standa að fsp. nr. 2 á dagskránni, höfum gert einhver samtök okkar á milli um það að flytja fsp. um sama mál, þá er það ekki svo. Og það veit ég, að hv. 11. landsk. þm. getur vottað, að við höfum ekki gert neinn samblástur okkar á milli um það að koma fsp. svona fyrir, til þess að fá ríflegri ræðutíma. Ég vil svo, án þess að lengja mál mitt, benda hæstv. forseta á það, að fsp. eru ekki algerlega um það sama. Því hefur hann e.t.v. ekki veitt athygli. Í fsp. frá hv. 11. landsk. o. fl. er spurt, „hvenær lokið verði“. Í fsp. okkar hv. 3. þm. Norðurl. v., „hvenær vænta megi“. Bók getur verið lokið, riti getur verið lokið, án þess að það sé gefið út, án þess að það komi fyrir almenningssjónir. En það, sem átt er við í okkar fsp., er það, hvenær umrædd áætlun verði gerð opinber. Á þessu er munur. Ég skal svo ekki nota tímann til þess að fara að þrátta við hæstv. forseta um þessi mál.