Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil aðeins segja örfá orð. Það er alkunna, að Hofsá er mikill farartálmi á póstteiðinni. Nú er vegur kominn suður undir hana og nálgast að sunnanverðu, en brúarstæði hefur enn ekki verið athugað né ákveðið. Um fleiri en eitt gæti verið að ræða. Það veldur því erfiðleikum um vegalagningu að ánni að vita ekkert, hvar brúin verður byggð. Væntanlega yrði vegamálastjóra falið að framkvæma þessa athugun. Ég vænti þess, að hv. Alþ. samþykki þessa till.



Herra forseti ! Ég var búinn að minnast á það við fyrri umr. þessa máls, að ég mundi bera fram brtt. í samræmi við þá skoðun, sem ég þá hélt fram um, að það væri rétt, að allar mismunandi skoðanir, sem til eru í þinginu um stjórnarskrármálið, kæmu fram í n., og því væri rétt, að allir flokkar hefðu rétt til þess að gera sínar till. og taka sinn þátt í undirbúningi undir stjórnarskrárbreyt. eða samningu hinnar nýju stjórnarskrár. Því miður hefur mér ekki verið unnt að koma þessari brtt. á framfæri, til þess að hún yrði prentuð. Vil ég því biðja hæstv. forseta um að leita afbrigða fyrir skriflegri brtt. um þetta fyrir mig. Þessi brtt. er við brtt. á þskj. 422 og er á þessa leið: „Í stað orðanna „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna milliþinganefnd“ komi: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa 5 manna milliþinganefnd eftir tilnefningu stjórnmálaflokkanna á Alþingi, einn mann frá hverjum flokki. Ég álít, að ef það er vilji þingsins að undirbúa stjórnarskrána sem rækilegast í nefnd og að sjá til þess, að sem mest af því starfi, sem miðar að því að komast að niðurstöðu um það, hvernig hún eigi að verða, ef það er vilji þingsins, að þetta eigi að gera í nefnd, en ekki á þingfundi, þá verða allir stjórnmálaflokkar, sem sæti eiga á Alþ., að eiga fulltrúa í þessari n. Ef þessu er hagað á annan hátt en þennan, hlýtur afleiðingin að verða sú, að mjög margar brtt. koma fram við stjskr., ef aðeins sumir af flokkum þingsins taka þátt í undirbúningi málsins, og þá gæti málið dregizt óþarflega mikið á langinn. En af því að það er vitað, að það á að reyna að afgreiða málið á sumarþinginu, verður að reyna að tryggja það, að undirbúningur málsins í þessari n. verði sem beztur. Ég vil leggja á þetta þó nokkra áherzlu, sérstaklega gagnvart þeim, sem vilja afgreiða stjórnarskrármálið á sumarþinginu. Virðist a.m.k. engin ástæða til þess, að hinir stærri flokkar hér á þingi séu að reyna að tryggja sér í þessari n. fleiri menn en svo, að einn sé þar frá hverjum flokki. Ég býst við, að um það, sem snertir hrein þjóðfélagsleg mál í sambandi við undirbúning stjskr. verði leitað álits sérfræðinga. Það, sem þess. vegna hefur þýðingu í sambandi þið skipun þessarar n., eru hinar pólitísku skoðanir, sem um það kunna að vera innan þingsins, hvernig haga skuli hinu og þessu um stjórnarfar landsins. Það er talað um, að það þurfi sem mest að vanda til stjskr., það þurfi að ræða hana og prófa í ljósi reynslunnar hina ýmsu þætti hennar um framkvæmdarvaldið, dómsvaldið, löggjafarvaldið, vald ríkisstj. o. þ. h. En þetta verður svo bezt gert, að þær mismunandi skoðanir, sem fyrir hendi eru á þessu þingi og verða á næsta þingi, komi sem greinilegast fram í sambandi við undirbúning þessa máls. Ég álít þess vegna, að það væri misráðið af stærstu flokkunum hér á þingi að leggja einhliða áherzlu á það að nota meirihlutavald sitt til þess að hafa - t.d. stærstu flokkarnir - tvo pólitíska fulltrúa hvor um sig í þessari nefnd. Ég held, að ég þurfi nú ekki að hafa lengri formála fyrir þessari brtt. Ég var búinn að lýsa skoðun minni rækilega um þetta atriði við fyrri umr. málsins, en vil biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessari brtt.

Forseti (GSv): Í þessu máli hefur komið fram skrifleg brtt. frá hv. 4. þm. Reykv., og er hún við brtt. á þskj. 422, svo hljóðandi: „Í stað orðanna „Alþingi ályktar að kjósa 5 manna milliþinganefnd“ komi : Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa 5 manna milliþinganefnd eftir tilnefningu stjórnmálaflokkanna á Alþingi, einn mann frá hverjum flokki. Vil ég leita afbrigða fyrir þessari brtt.



Viðvíkjandi þessari brtt. vildi ég gera fyrirspurn til hæstv. forseta um það, hve margir eru flokkarnir á Alþ. Ég hef haldið, að þingflokkarnir væru ekki nema fjórir.

Forseti (GSv): Ég tel ekki, að í þessu sambandi þurfi forsetaúrskurð um þetta. Brtt. er komin fram, og afbrigði hafa verið leyfð fyrir henni, og hún liggur fyrir til umr. og afgreiðslu. Afgreiðsla hennar sýnir, hvort hv. þm. vilja fallast á þetta á sínum tíma. En það hafa. ekki verið taldir nema fjórir flokkar á Alþ.; það fer ekki dult, að það þarf ekki forsetaúrskurð um það.



Herra forseti ! Það er aðeins í sambandi við fyrirspurn hv. þm. Mýr. um það, hve margir stjórnmálafiokkar eigi sæti á Alþ. Það ber að gera greinarmun á því, þó að maður vilji halda sig við gamlan úrskurð hér á þingi, um að þingflokkarnir samkv. þeim úrskurði teljist fjórir, þá er brtt. orðuð þannig, að þeir „stjórnmálaflokkar“, sem sæti eiga á Alþ., skuli allir hafa rétt til að kjósa mann í þessa n. Og Sósíalistafl. er viðurkenndur sem stjórnmálaflokkur, þó að hann í orði kveðnu sé ekki látinn heita þingflokkur eftir forsetaúrskurði. Þetta kemur fram m.a. í áliti, sem meiri hl. stjskrn. hefur lagt fram. Þar er beinlínis talað um Sósíalistafl. sem stjórnmálaflokk á Alþ. Hann er því viðurkenndur sem slíkur, þó að hann, af því að hann kom fram sem flokkur eftir að síðustu kosningar fóru fram, komi ekki undir það að heita þingflokkur eftir þeirri definition, hvaða flokkar kallist þingflokkar og skilningi forseta á því á sínum tíma.

* Flm. (Bergur Jónsson): Ég vil bara benda hv. flm, þessarar brtt. á það, að það er einkennilegt af honum að bera þessa brtt. fram sem brtt. við brtt. á þskj. 422, við þá brtt., sem hann vill ekki fylgja. Með þessu neyðir hann a.m.k. einn þingflokkinn til þess að vera algerlega á móti þessari brtt., því að þrátt fyrir það, þó að sá þingflokkur, sem er á móti brtt. á þskj. 422, hefði ekkert á móti þessari brtt. hv. 4. þm. Reykv., þá mun hann greiða atkv. á móti aðaltill., enda þótt henni verði breytt á þennan veg. Svo að með því að bera þessa brtt. svona fram, en ekki sjálfstæða við þáltill., virðist hv. 4. þm. Reykv. eingöngu eiga mál sitt undir þeim, sem kynnu að vilja vera með brtt. á þskj. 422. Það getur vel verið að þessi hv. þm. og flokkur hans sé búinn að semja um það að láta Kveldúlfsvaldið, sem hann svo kallar og er búinn að úthrópa mest, taka forustuna um stjórn landsins. Ég get vel trúað þessum flokki til þess. En ég er ekki alveg viss um það samt, að allir hv. þm., sem hafa nú staðið að stjórnarskrárbreyt., þeim þyki vera sérstök nauðsyn á því, að í þessari n., sem á að vinna alvarleg störf í kyrrþey, eigi sæti menn, sem standa í fararbroddi í kosningabaráttunni á þessum tíma, sem n. á að starfa, heldur hygg ég, að þeim þyki heppilegra, að í n. séu menn, sem eru vinnufærir á þessum tíma til þess að undirbúa fyrir Alþ. till., sem Alþ. getur unnið úr. Ég er ekki viss um, eins og Alþ. er skipað nú, að þessir hv. þm. allir mundu telja það neinn sérstakan sanngirnisgrundvöll í þessu máli að fara að láta flokk hv. 4. þm. Reykv. eiga fulltrúa í þessari n., né heldur Bændafl., sem maður býst við, að sé nú aðeins eins og hvert annað nafn, sem ekki lifi langt fram yfir þetta þing. Það virðist ekki vera mikill áhugi flm. fyrir þessari brtt., úr því að -hann ber hana ekki fram sem sjálfstæða brtt.

Forseti (GSv): Nú verður fram haldið útvarpsumr. um vantrauststill. Röð flokkanna verður hin sama og áður, og mun hv. 1. þm. Rang., Sveinbjörn Högnason, tala af hálfu Framsfl., fyrir Sjálfstfl. talar hæstv. fjmrh., Jakob Möller, fyrir Bændafl. hv. 3. landsk. þm., Stefán Stefánsson, fyrir Alþfl. hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, og af hálfu utanflokkaþm. hv. 4. þm. Reykv., Einar Olgeirsson.



Herra forseti! Góðir áheyrendur! Ég hygg, að mér sé óhætt að segja, að enn þá hafi engir kveðið upp skýrari og alvarlegri áfellisdóm yfir því, sem nú hefur gerzt á Alþingi, en sú ríkisstj., sem að þeim atburðum stendur, og munu þó fáir finnast meðal þjóðarinnar, sem treystast til að mæla því bót. Umr. þær, sem fram hafa farið undanfarandi kvöld, hafa leitt það í ljós, að þeir, sem að hinni nýju ríkisstjórn standa, og hún sjálf fyrst og fremst, kosta alls kapps um það, og það eitt, að koma sökinni yfir á aðra af því tilræði, sem hér er stofnað til og þeir standa sjálfir að og -hafa myndað ríkisstj. til að koma fram. Alsaklausa telja þeir sig af að hafa rofið friðinn og samstarfið, - vissulega vilja þeir ekki flokksstjórn, heldur samstjórn, - líta á sina eigin stjórn sem ódæði, og ekki eiga þeir sök á því, að þeir neyðast til að taka upp þetta merkilega mál, kjördæmamálið. Það eru sannarlega aðrir, sem bera ábyrgð á verkum þeirra og athöfnum. - Þannig geta engir talað aðrir en þeir, sem eru alveg sannfærðir um sekt og svik við þjóð sína og vita, að verknaðurinn er fordæmdur af hverjum heiðvirðum og hugsandi manni í landinu. Og þá er karlmennskan og drengskapurinn ekki meiri en það, að afneitað er ábyrgðinni á eigin verkum, og áformin, sem á að framkvæma, eru meira að segja frá öðrum runnin. Þessi berlega sektaryfirlýsing hinnar nýju ríkisstj. kom vel fram í hinu gálausa og furðulega hjali hins nýja ráðh.; Magnúsar Jónssonar, hér í gær um steiktu gæsirnar, sem hafi komið fljúgandi til flokks hans og hann hafi ekki getað neitað sér um. Þessi furðulega afsökun á slíkum alvörutímum sýnir og sannar berlegar en allt annað, hvaða óhapp hefur hent íslenzku þjóðina nú á þessum tímum og hver verknaður sá er, sem hinir nýju ráðh. hafa setzt í valdastól til að framkvæma. Og það er alveg víst, að þeim skjátlast ekki í því, hver dómur alþjóðar er um tilverurétt hennar nú, og verður þó máske enn harðari síðar, - sem sé ekki ósvipaður því áliti, sem allir óspilltir borgarar hernumdra landa hafa á þeim samlöndum sínum, sem gerast viljalaus verkfæri til að lama viðnámsþrótt og samheldni sinna eigin þjóða á mestu hættustundum í lífi þeirra, fyrir ímyndaðan eigin ávinning og fríðindi. Ég skal nú víkja nokkrum orðum að þeim meginatriðum, sem fram hafa komið í málfærslu hinnar nýju breiðfylkingar íslenzkra bæjamanna, þar sem forustan er skipuð 1. og 2. þm. Reykv. með ættarland Kveldúlfsfjölskyldunnar í Rvík í forsæti. Í fyrsta lagi telja þeir: Að sá sé áfellisverður, sem friðslitunum hefur valdið. Eru kommar þar þó undantekning, sem telja friðslitin það helzta, sem ríkisstj. nýju beri að þakka. 2. Að hin nýja ríkisstj. hafi þingstuðning til þess, og þess eins, að knýja fram það mál, sem mestum ágreiningi hefur valdið í íslenzkum stjórnmálum fyrr og síðar. 3. Að flokkarnir einir eigi kjósendafylgi í landinu, og persónulegt traust kjósenda og þingmanns eigi engan rétt á sér. 4. Að réttlætið, sem þeir kalla svo, í áhrifum kjósenda á löggjafarvald landsins, sé falið í höfðatölunni einni, og engu skipti um aðra aðstöðu í því efni. 5. Að sérstakur flokkur, þ.e. Framsfl., eigi slík sérréttindi tryggð í stjórnarskrá landsins, að þau verði að afnema. 6. Að óhæfa sé, að nokkur stjórn skapist í landinu, sem ekki hefur meiri hluta kjósenda að baki sér. Þessi atriði skulu nú skýrð aðeins lítið eitt og athugað, á hve traustum rökum þau eru reist. Fyrst er þá, hver á þann áfellisdóm, sem vissulega er almennur, að slita friðnum í landi voru, eins og nú er ástatt. Ég held, að tilvitnanir þær, sem þm. Str. las hér upp úr blöðum Sjálfstfl. frá síðastliðnu sumri, þar sem kosningafrestunin er heimtuð afnumin, sanni nægilega, hver á þar upptökin. Dag eftir dag voru í blöðum þeirra sjálfstæðismanna heimtaðar kosningar í N.- Ísafjarðarsýslu, sem þá var orðin þingmannslaus, og stundum kosningar um land allt sem fyrst. Var það af því, að sjálfstæðismenn gerðu sér veika von um að geta unnið N.-Ísafjarðarsýslu. En aldrei hafði verið minnzt á, að kosningar færu fram á Snæfellsnesi, þótt sýslan þar hefði verið þingmannslaus í fast að tveimur árum. Ég minnist varla að hafa séð svæsnari eða rætnari árásargrein en þá, er Morgunblaðið flutti á fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, vegna þess að hann stofnaði ekki til kosninga í N.-Ísafjarðarsýslu s.l. sumar, þó að Alþingi hefði bannað, að kosningar færu fram, og vita þó allir, að ekki er klipið af gífuryrðunum og brigzlunum í því blaði. Þá var jafnframt veitzt hatrammlega að jafnaðarmönnum í því sambandi, sagt að þeir hefðu hag af kosningafrestun, væru búnir að missa alla sína kjósendur og væru ekki lengur með neinum rétti á Alþingi. En ekki þarf nema meðalgreindan mann til að sjá, að væri kosning látin fara fram í einu kjördæmi, þá hlaut skriðan að koma á eftir í þeim öllum, því að fáir þm. mundu hafa viljað hindra það, að kosning færi fram í þeirri eigin kjördæmi, þegar búið var að kjósa í öðrum. Þessari ódrengilegu árás á samkomulagið frá síðasta vetrarþingi í blöðum sjálfstæðismanna mættu Alþfl.-menn með því að heimta almennar kosningar, sem von var til. En þegar svo var komið, að báðir samstarfsflokkar Framsfl. höfðu brugðizt því samkomulagi, sem gert var, og þeir voru búnir að gera kosningafrestunina að æfingamáli og hefja um það baráttu um kjósendur og flokkadeilur, þá lýsti fyrrv. forsrh, því yfir um áramót, mörgum mánuðum síðar, að óhjákvæmilegt mundi að láta kosningar fara fram á vori komanda, því að sjáanlegt var það, að af tvennu illu var þó betra að stofna til kosninga og fá starfsfrið á eftir, heldur en að látlaus æsingabarátta stæði um það, sem átti að verða til að skapa friðinn um kosningafrestunina. Ég skil ekki, með hverju móti hefði verið hægt að réttlæta slík vinnubrögð eða hversu var hægt að framkvæma áfram það samkomulagsatriði þriggja flokka, sem þeir höfðu svikið og neitað að hlíta áfram. - Með þessar staðreyndir fyrir augum eiga landsmenn að dæma um það, hver friðinn rauf, hvort það voru þeir tveir flokkar, sem heimtuðu fyrst kosningafrestunina afnumda, eða sá þriðji, sem ekki taldi fært eða ráðlegt að kúga þá aftur til að éta allt ofan í sig og verða góðu börnin á ný. Og íslenzkir kjósendur eru áreiðanlega færir um að dæma um þetta atriði og þótt torskildara væri. Þegar það var þó komið í ljós, seint á yfirstandandi þingi, að Alþfl. gat hugsað sér að styðja stjórn, sem ætlaði að framkvæma gerðardóminn, og tillaga var komin fram frá einum þm. Sjálfstfl. um endurnýjun kosningafrestunar og samstarfs flokkanna, taldi Framsfl. rétt að vita, hvort alvara væri að baki, og gekkst fyrir því, að nefnd var kosin til að athuga, hvort möguleikar væru á að treysta nýtt samstarf. Kom þá í ljós, að hvorugur hinna flokkanna vildi neitt gera til slíks og þeir voru ráðnir að hefja ófriðinn með þetta eina mál á stefnuskrá sinni, sem núv. ríkisstj. hefur verið mynduð um. Það má hver, sem vill, lá okkur framsóknarmönnum það, að við gerðum slíka tilraun á síðustu stundu til að tryggja frið og samstarf í landinu, eins og nú er ástatt, en ég fyrir mitt leyti geng öruggur til þeirrar baráttu gegn upplausninni, sem fram undan er, eftir að ég hef sjálfur sannfærzt um á svo áþreifanlegan hátt, að engin samkomulagsleið var lengur til. Þessi tilraun sýndi það, að Sjálfstfl. hafi ætlað sér fyrir kosningarnar að semja nýjan tvísöng, sem syngja átti í eyru þjóðarinnar. Þm. V.- Sk. og nokkrir aðrir, sem átti að fá til þess að fylgja till. hans um kosningafrestun, átti að lýsa með fögrum orðum samstarfsvilja flokks sins, en aðrir, eins og þm. a.-Húnv., Jón Pálmason, þm. Vestm., Jóhann Jósefsson, 5. þm. Reykv., Sigurður Kristjánsson, o.fl. áttu að syngja fyrir þá, sem enga kosningafrestun vildu hafa og óánægðastir voru með allt samstarf og ráðstafanir fráfarandi samstjórnar. Þessi hljómkviða var eyðilögð, þegar Framsfl. fékk skipaða nefnd til að athuga samstarfsvilja flokkanna, enda dró þm. V.- Sk. till. sína til baka á eftir og hefur séð þann kost vænstan að ganga í lið með þeim, sem ófriðinn boða, þótt hann hefði í upphafi ætlað sér að spila á allt öðrum nótum fyrir kjósendur. Þetta hygg ég nægi til að sýna fram á þau heilindi, sem voru að baki því friðar- og samstarfshjali, sem friðrofarnir ætla nú að breiða yfir verknað sinn, verknað, sem ávallt mun verða minnzt í stjórnmálasögu Íslendinga sem eins hins mesta óhappaverks og ófyrirleitnasta, sem hent hefur. Og þeir, sem að því standa, finna sjálfir þunga þessa þjóðardóms hvíla svo fast á sér, að þeir gera allt, sem í þeirra valdi stendur til að koma ábyrgðinni yfir á aðra. Slík siðfræði er ekki óþekkt nú á dögum, að þeir, sem árásina og ófriðinn hefja, kenni hinum um, ef risið er til varnar. Þannig er bófasiðfræði allra tíma og hin nýja stjórnmálasiðfræði, sem nú rís hæst í heimi vorum og ógnar víða með brandi og tortímingu. Það er gamalt orðtak, að það sé „auðlærð ill danska“, og sama virðist gilda um það, sem spilltast er í nútíma stjórnmálastarfsemi. Enda eiga helztu forkólfar hinna nýju stjórnmálaaðferða dygga og sanntrúaða lærisveina innan þessarar nýju ófriðarfylkingar á Íslandi. Þá kem ég að þeirri yfirlýsingu ríkisstj., að hún hafi þingstuðning til þess eins að koma fram þessari ófarnaðar stjórnarskrárbreytingu, hún sé það eina nauðsynlega, og allt annað megi sigla sinn sjó á meðan. Ég vil spyrja: Er hægt að hugsa sér meira ábyrgðarleysi og meiri blindni á þau viðfangsefni, sem krefjast úrlausnar, og á þær hættur, sem yfir okkur eru alla vegu? Hvar í heiminum mundi slík ríkisstj. mynduð nú, þegar svartamyrkur og fullkomin óvissa og öryggisleysi einnar alvarlegustu styrjaldar og upplausnar, sem þekkzt hefur í heiminum, grúfir yfir öllum þjóðum, og vér vitum ekki einu sinni, hvort þær ráðstafanir, sem gerðar eru í dag, eiga við á morgun, hvað þá þegar misseri eða ár eru liðin hér frá? Sjálfir ráðh. þeirrar ríkisstj., sem eiga að hafa þetta mál eitt með höndum, lýsa yfir því, að fullkomin óvissa sé um það, að hægt verði að kjósa hér á landi til að koma þessu áfram. Samt á þjóðin að vera ómegnug til að snúast gegn öllum slíkum atburðum, sem það gætu hindrað, vegna sundrungar, deilna og vanmáttugrar ríkisstj., sem enginn treystir og allir vita, að hefur ekkert umboð til að taka neinar alvarlegar ákvarðanir, ef vanda ber að höndum. Hvort meta slíkir menn meira, hag og frelsi og öryggi þjóðar sinnar, eða eigin flokkshag og persónulegan stundarávilning? Um þetta á að dæma nú innan skamms af þjóðinni. Ég fyrir mitt leyti skal játa það hreinskilnislega, að minn stjórnmálaskilningur nær ekki lengra en það, að ég veit satt að segja ekki, hvað þjóðarógæfa er, ef ekki það, að fá ríkisstj. á þessum háskatímum, sem lýsir yfir því sem sínu eina verkefni að stofna til innanlandsófriðar og langvarandi deilna um eitt mesta ágreiningsmál þegnanna og allir vita, að skiptir framtíð, heill og frelsi þjóðarinnar engu, hvort leyst er árinu fyrr eða síðar. Þá er annað atriði í þessu sambandi ekki síður athyglisvert. Eitt af því, sem talið var til gildis þjóðstjórn á sínum tíma, var það, að nauðsyn bæri til að tægja flokkadeilurnar og skapa samhug með þjóðinni, áður en það mikilsverða verkefni yrði leyst að heimta frelsi okkar að fullu í orði og verki og skapa því þau form með nýrri og breyttri stjórnarskrá, sem bezt hæfir okkur sem lýðfrjálsri þjóð. Nú er þetta hlutverk, sem öllum sönnum Íslendingum er annast um, að verði vel leyst af hendi, látið bíða, og það er talið heppilegast að finna lausn á því, á meðan einhver harðvítugasta kosningabarátta, sem hér hefur þekkzt í landinu, stendur yfir. Er hægt að gera sér vonir um, að þeir, sem til slíkra vinnubragða stofna um þetta meginmál og hjartfólgnasta mál þjóðarinnar, þeir séu þar einlægir eða vilji einhverju fórna fyrir farsæla lausn þessa máls? Einnig það er vert fyrir þjóðina að athuga. Ég kem þá næst að „réttlætismálinu“ svo nefnda, sem allur þessi gauragangur er vakinn fyrir, málinu, sem hinn nýi ráðh., Magnús Jónsson, lýsti svo fjálglega í gær í umr., að hefði blásið nýju lifi í sinn fölnandi og hrörnandi áhuga á stjórnmálum. Vildi hann helzt láta á sér skilja, að þarna væri fyrst sitt rétta köllunarverk komið, sem hann hefði lengi beðið eftir, og það væri að verða aðalfrömuður réttlætis eða réttlætisráðherra á Íslandi. Hver mundi hata trúað slíku, sem þekkir afstöðu þessa manns til réttlætismála yfirleitt hér á Alþingi áður? - Hefur þessi maður barizt fyrir réttlæti og jöfnuði í fjármálum, í lífskjörum og afstöðu borraranna til að tifa undanfarið? Hefur hann viljað fá skattalöggjöf, sem jafnaði tekjur manna og fjárhagslega aðstöðu? Hefur hann lagt sig fram sérstaklega um að heimta réttlæti og jöfnuð fyrir þá, sem verst voru staddir og erfiðasta áttu lífsbaráttuna? Hvernig var t.d. með lánsstofnun handa landbúnaðinum, eins og aðrir atvinnuvegir höfðu fengið, og hvernig var með skóla og önnur menningarmál þeirra, sem utan Reykjavíkur búa? Árið 1929 beitti hann sér á móti stofnun Búnaðarbankans og átti í deilum við Framsfl. um það mál. Hvernig var með afurðasölulögin, sem björguðu mörgum bændum frá að flosna upp? Það væri ekki rétt að segja, að hann hefði sofið í þessum og öðrum réttlætismálum, nei, alls staðar var hann trúlyndasti og sauðtryggasti þjónn sérhagsmunanna. Aldrei þreyttist hann á verðinum um að varna þess, að hinir minni máttar næðu rétti sínum. Og nú heldur hann máske, að hann sé að uppskera laun sín með því að fá stuðning þeirra, sem telja sig einatt málsvara þeirra, sem verst eru settir í þjóðfélaginu, til að verða réttlætisráðh. á Íslandi. En væri ekki rétt að líta enn þá ofurlítið nánar nú, hvernig þetta réttlæti er, sem hann boðar þjóðinni? Mörgum hefur fundizt talsvert óbragð að réttlæti hans hingað til, og ætli þetta nýja réttlæti sé með öllu óskylt því, sem á undan er farið? Stríðsyfirlýsing réttlætis þessa manns og ríkisstj., sem hann á nú sæti í, er á þessa leið, - ef hún er sett í einfaldan búning: „Þið íslenzkir kjósendur, sem hættir eruð að treysta mér og flokki mínum til forustu í málum ykkar, en sendið framsóknarmenn á þing með vaxandi fylgi, - menn, sem alltaf eru að angra mig og þá, sem ég læt mér annast um, með því að heimla alls konar umbætur og bætt lífsskilyrði fyrir ykkur, af þeim ríku og þeim, sem sitja sólarmegin í lífinu, - þið skuluð samt neyddir til að senda menn á þing, sem styðja okkar málstað fyrst og fremst, menn, sem koma fljúgandi eins og steiktar gæsir handa okkur, mér og mínum flokki, - og það gerum við með því að láta okkar menn, sem þið hafið hafnað og fellt í kosningum, fá þingmannaumboð, sem sé jafngilt og það umboð, sem meiri hluti ykkar veitir öðrum mönnum. - Og við þessar 6 steiktu gæsir, sem þannig koma með þingmannsumboði til okkur ætlum við að bæta öðrum þremur við í þéttbýlinu. Og þá skuluð þið sjá, hvort við þurfum mikið að skeyta duttlungum ykkar um að vilja hafa menn, sem vinna fyrir ykkur, heimta handa ykkur umbætur og betri lífskjör og annað því um líkt.“ - Þetta er stríðs- og réttlætisyfirlýsing hinnar nýju ríkisstj., án blekkinga og falsana, - og er það þá furða, þótt réttlætispostulinn frá undanfarandi árum á Alþingi telji sig sjálfkjörinn til að taka forustuna um slík réttlætismál? Er furða, þótt hann verði óðamála og það komi vatn upp í munninn á honum við að sjá hilla undir hinar 9 réttlætisgæsir, - steiktar og matreiddar, - eins og hann nefndi svo smekklega þessa tilvonandi 9 minnihlutaþn., sem hann er með höndina úti til að hremma. Nei, engan furðar á slíku, þótt þar sé það hin flokkslega matarlyst og sári sultur, sem að sverfur, er þar verður þjóðarheill og þjóðarskyldum yfirsterkari. Hlutfallskosning í tvímenningskjördæmunum þýðir það, að þeir flokkar, sem þar hafa nú tapað meirihlutafylgi kjósenda, þeir skuli samt fá jafnan rétt og meiri hlutinn til að senda málsvara á þing. - M.ö.o., vilji kjósendanna skal einskis metinn, en minni hlutinn fá fyllri rétt en meiri hlutinn. Í ýmsum tilfellum gæti svo farið, að minni hlutarnir fengju fleiri menn kosna en meiri hlutinn, - þegar uppbótarsætin koma til. En yfir það ranglæti á hið eina sanna flokkslega réttlæti að breiða. En ef það eitt er réttlæti, þá sé ég ekki með beztu getu, hver munur er á að afnema öll hin gömlu kjördæmi og fá hlutfallskosningu í staðinn, eða að halda áfram á uppbótarleiðinni, - nema hvað hin síðari leið verður þjóðinni dýrari og kostar ótakmarkaðan fjölda þingmanna. Nú segja þessir menn, sem þykjast brenna í réttlætinu, að það eitt sé réttlæti, að fullkominn jöfnuður fáist milli flokka. Hins vegar er það viðurkennt, að breytist afstaða kjósenda í landinu frá 1937 til flokkanna, er hér um enga bót að ræða fyrir slíkt réttlæti, og þó lýsir forsrh., Ólafur Thors, að aðrar breytingar en þessar komi ekki til mála fyrir Sjálfstfl. Er það þá yfirlýsing um, að sjálfstæðismenn ætli aldrei framvegis að fylgja því, sem þeir telja réttlæti í þessu máli, - bara að þessar kákbreytingar fáist, sem geta hæglega farið svo, að frekar verði traðkað á því flokkaréttlæti, sem nú er barizt um? Þeir, sem þekkja þennan mann, orðheldni hans, stjórnmálaferil og traustleika, þeim kemur ekki til hugar að halda slíkt. Árið 1927, þegar Kjósarsýslu, sem þá var tvímenningskjördæmi, var skipt, taldi Ólafur Thors það fjarstæðu að innleiða hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum. Árið 1931 tók þessi sami maður höndum saman við Héðin Valdimarsson um að stofna til stórra kjördæma með hlutfallskosningu um allt land. Og nú, 1942, heimtar hann og myndar ríkisstj. til að koma á hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum og bæta 2 þingsætum við Reykjavík, og afneitar þá öllum frekari hlutfallskosningum um alla framtíð. Hverjum Ólafinum, frá 1927, 1931 eða frá 1942 á bezt að trúa í þessu efni? Ætli það sé trúandi eða treystandi nema þeim eina Ólafi, sem í einu hefur alltaf verið samkvæmur sjálfum sér, sem allaf lagar sannfæringu sína í hvert sinn, eftir því hver hagur flokksins er þetta árið eða hitt? Ég trúi í þessu efni betur hv. 5. þm. Reykv., Sigurði Kristjánssyni, flokksmanni hans, sem lýsti yfir því, að þetta væru aðeins byrjunarbreytingar, svo að hægt væri að fá fram hið fulla réttlæti, sem þeir kalla. Enda er það eitt samboðið manni, sem telur sig vera í þjónustu réttlætisins. Það fer ekki á milli mála hjá öllum fylgjendum þessa frv., hvað þeir telja réttlæti vera, og hví skyldu þeir ekki halda áfram að verzla með það sín á milli, á meðan nokkur rytja er óframkvæmd af því? Hver efast um, að þeir geri það? Og aðstaðan batnar stöðugt til þess, því fleiri steiktar gæsir sem fljúga þeim í munn og auka löngunina og freistinguna um leið. Þá skal ég rétt nefna til dæmis eitt atriði í málaflutningi hv. þm. V.-Ísf., Ásgeirs Ásgeirssonar, þar sem hann vildi leiða mörg vitni, erlend og innlend, að ágæti algerra hlutfallskosninga, taldi hann meðal þeirra þjóða Norðurlönd öll, Belgíu, Holland o.fl. En hann tók aðeins þau atriði úr stjórnskipunarl. þessara landa, sem styrktu hans málstað. Hann sagði t.d., að hlutfallskosning væri ákveðin í stjórnarskrá frænda vorra Norðmanna, en hann gleymdi að geta þess, að þar er einnig ákveðið, að Oslo, þar sem einn tíundi hluti þjóðarinnar býr, megi aldrei hafa meira en 7 þingmenn af 150, sem í þinginu eru, og í stjórnarskrá Norðmanna er skýlaust ákvæði um það, að stærri bæirnir megi aldrei hafa meira en samtals einn þriðja allra þingmanna og dreifbýlið og sveitir og kauptún skuli allt af hafa tvo þriðju hluta þingmanna. Ef Ásgeir Ásgeirsson vill taka svípuð ákvæði upp í stjórnarskrá sína, þá horfir hún allt öðru vísi við frá sjónarmiði okkar framsóknarmanna. Kem ég þá að því, sem fráleitast hefur kveðið við í umr. fylgjenda þessa máls. Þeir stagast stöðugt á sérréttindum Framsfl. í stjórnarskrá landsins, að honum sé tryggt að koma þingmönnum á þing með minna atkvæðamagni en aðrir. Hvar eru þessi ákvæði? Ég tel mig læsan og þó finn ég þau hvergi í stjórnarskránni, og ég sé þau ekki heldur nefnd í stjórnarskrárbreytingunni, sem fyrir liggur. Ég veit ekki betur en öllum flokkum sé tryggður sami réttur í öllum kjördæmum landsins og enginn flokkur eigi nein sérréttindi í öðru en því, hversu vel honum lánast að vinna traust kjósenda með störfum sínum og hugsjónum. Þau sérréttindi, sem um er að ræða, eru því þau, að í sveitum landsins hafa kjósendur treyst þessum flokki æ betur og hafnað öðrum, og því getur ekki verið um annað að ræða, þegar talað er um að afnema sérréttindi Framsfl., heldur en það, að hegna beri sveitunum og héruðunum, sem treysta honum bezt til forustu, og rýra rétt þeirra sem mest. Þetta bið ég menn að athuga vel, þegar verið er að fullyrða, að síður en svo sé verið að rýra áhrifarétt sveitanna með breyt. þeirri, er fyrir liggur. Að lokum vil ég aðeins benda á þá óhæfu, frá sjónarmiði fylgjenda þessa frv., að í Reykjavík stjórnar Sjálfstfl. bænum með 8 bæjarfulltrúa af 15 og hefur þó aðeins minni hluta kjósenda, eða vantar á 6. hundrað atkv. Þessi óhæfa gat komið fyrir með algerum hlutfallskosningum milli flokka og getur ávallt komið fyrir og sýnir því bezt, hvað valt er að treysta algerðu flokksréttlæti í kosningum eða tryggja það. Hví segir þessi rangfengni meiri hluti ekki af sér þegar í stað, þegar hann situr í óþökk meiri hluta kjósenda? Nei, það, sem máli skiptir, er ekki aðeins það, að atkvæðamagnið sé sem jafnast, heldur að allir hafi sömu möguleika að afla þess og mismunandi lífsskilyrði í þjóðfélaginu séu fullkomlega tekin til greina, og svo síðast en ekki sízt það, að lýðræðið verði eigi þannig, að löggjafar- og framkvæmdarvaldið sé veikt, heldur geti skapaat sterkur og ákveðinn meiri hluti, sem skapar réttar- og athafnaöryggi, hvað sem að höndum ber. Til þessa hafa þær lýðfrjálsu þjóðir, sem nú standa fremst í baráttunni að verja frelsi og mannréttindi, tekið fullkomlega tillit til þessa atriðis, en hinar þjóðirnar flestar, sem eingöngu litu á hlutföllin, þær eru nú margar fremur máttarlitlar í þeirri baráttu, - og flestar í fullri andstöðu. Ég hygg, að ef dæma á eftir reynslu annarra þjóða og lýðræðisfyrirkomulagi, þá beri fyrst og fremst að benda til þess, sem staðizt hefur, og breyta eftir því, en ekki til þess, sem hrundi, og raunasögunnar, sem þar átti sér stað. Það mun vera svo, að öfgar séu ávallt háskalegar, engu síður fyrir réttlætið en annað. Með minni beztu getu er mér ekki einu sinni hægt að fá neina sannfæringu fyrir því, að hér sé um réttlætismál að ræða, hvað þá slíkt mál, að allt annað, - öll þjóðarnauðsyn og þjóðaröryggi -, beri að víkja til hliðar fyrir því. Og ég veit, að enginn í þjóðfélaginu lítur svo á, eins og nú standa sakir. Jafnvel þeir, sem forustuna um það hafa, eru með sjálfum sér sannfærðir um, að það er glapræði og jafnvel annað miklu verra, sem hér er verið að fremja. Þess vegna er ég líka sannfærður um það, að þjóðin hrindir þessu tilræði þegar í stað, er hún kveður upp sinn dóm. Hún veit, að nú er teflt um margt það dýrmætasta, sem frelsi hennar og framtið á að byggjast á, - og þess ber að gæta fyrst og fremst. Þjóðin lætur hvorki falsrök né hótanir villa sér þar sýn. Hinn nýi ráðh., Magnús Jónsson, taldi, að 3/4 hlutar kjósendanna stæðu að þessu máli, - eða að baki því. Svo gjarnt er honum að hugsa í flokkum, að hann telur víst, að þeir kjósendur, sem fylgdu flokki hans 1937, þeir - séu eign flokksins til hvaða verka, sem flokksstjórnin finnur upp á að gera. Þó veit þessi sami ráðh., að eitthvað, og það allverulegt, týndist af þessum kjósendafjölda Sjálfstfl. í bæjarstjórnarkosningunum í vetur, - og hann hefur það á tilfinningunni bersýnilega, að nokkrar þúsundir tapist í þeim kosningum, sem framundan eru. - Og það er ekki nema eðlilegt. Okkur framsóknarmönnum er það ljóst, að við fáum ekki stöðvað þetta mál, - og beitt kröftum okkar til fullnustu gegn upplausninni og ábyrgðarleysinu, - nema allmiklu fleiri kjósendur fylgi okkur að málum um land allt en var í síðustu kosningum, 1937. Þess vegna er það alrangt, að þetta verði stöðvað með 1/4 hluta kjósenda. En við vitum það líka, að í þessu máli, - á þessum tímum, gildir ekkert flokksmark á kjósendum, heldur það, hvora þeir telja í þessu máli beita réttari og þjóðhollar í vinnubrögðum. Við vitum, að allir þeir, sem áður hafa stutt Framsfl. vegna málefna hans, þeir gera það nú af meiri festu og meira kappi en nokkru sinni fyrr. En við vitum líka, að þúsundir manna, sem áður hafa fylgt öðrum flokkum, þeir vilja snúast gegn upplausnaröflunum og ábyrgðarleysinu, sem þar er nú ríkjandi, og kenna sínum eigin forustumönnum, að það hefnir sín ætíð að setja flokks- og eiginhagsmuni ofar þjóðarheill og þjóðaröryggi. Til þess styðja þeir a.m.k. nú málstað Framsfl. Þegar þeir hafa þannig kennt þeim flokkum, sem þeir ella telja sig eiga skyldastar lífsskoðanir með, kennt þeim, hvað hægt er að leyfa sér og hvað ekki verður þolað á slíkum tímum, sem nú eru, - þá snúa þeir máske aftur til stuðnings þessum fyrri flokkum sínum, ef þeim leikur hugur á. Nú er barizt um upplausn og yfirgang, um margar kosningar og illvígar deilur, - eða markvisst, samhuga starf til þjóðarheilla, og til að verjast þeim háskalegustu áföllum, sem yfir okkur vofa sem þjóð daglega. Í hvora fylkinguna menn eiga að skipa sér, veit ég, að enginn þjóðhollur Íslendingur er í vafa um. Ég hef nú að nokkru rakið þann blekkingavef, sem nú er spunninn að kjósendum þessa lands, og ég hygg, að enginn sé í vafa um, hver er undirrót þeirrar stjórnarmyndunar, sem átt hefur sér stað. Það er ljóst, að það er veikleiki en ekki styrkleiki Sjálfstfl., sem nú hefur lyft honum til valda. Það hefur verið spilað á alla megingalla hans til að koma honum í þessa aðstöðu. Enda er hún ekki öfundsverð. Það er sundurlyndið í flokknum, getuleysið til að taka á raunhæfum verkefnum og vandamálum þjóðarinnar, - hringlandahátturinn og stefnuleysið og brigðmælgin, enda segja stuðningsflokkar hans til um það. Öll upplausnaröfl þjóðfélagsins veita honum nú brautargengi til þessa verks. Það má því segja, að margt kynlegt geti hent á styrjaldartímum. En það er alveg víst, að sá flokkur, sem á slíkum öflum hossast í valdasess, hann á eftir að fá ýmislegt annað frá þjóð sinni en eintómar steiktar gæsir, í líki þingmanna, sem flokknum séu þægir og leiðitamir, - eins og atvmrh., Magnús Jónsson, komst svo smekklega að orði. Þjóðin öll bíður þess með óþreyju að hrista af sér þá ríkisstj., sem er andvana fædd af veikleika flokks síns og nýtur einungis stuðnings á Alþingi til ófriðar og sundrungar, en er vanmáttug til alls, sem styrk þarf til, - einurð, manndóm og festu. Þótt slíkt óhapp hafi hent hér á Alþingi í bili, á þessum tímum, þá er ég sannfærður um það, að þjóðin er ekki svo heillum horfin, að hún megni ekki að bæta þar um í tíma og fyrirskipa önnur og þjóðhollari vinnubrögð á löggjafarþingi sínu, í þeim mestu hættum, sem þjóðin hefur nokkru sinni horfzt í augu við.



Formaður Framsfl. hef þessar umr. með þeim formála, að þó að ræða ætti um vantraust á ríkisstj., þá væri til þess ætlazt, að þeim yrði haldið algerlega á pólitískum grundvelli án þess að blanda inn í þær persónulegum ádeilum. Þetta er okkur nú misjafnlega lagið, Íslendingum, og hættir okkur jafnan til þess að láta okkur sjást yfir þá markalínu, sem þar ætti að vera á milli. Þegar pólitísku hnúturnar taka að fljúga um borðin, vill það einatt henda, að þeim fylgi misjafnlega hógvær orð. Og jafnvel þó að prestvígðir menn mæli, vill svo fara, að það verða ekki aðeins stólræður. Og því er ekki að leyna, að mér hefur fundizt, að hinar pólitísku ádeilur ræðumanna Framsfl. í garð okkar fyrrv. bandamanna þeirra og samstarfsmanna hafi líkzt meira persónulegum reiðilestri en rökstuddum ádeilum. En um þetta er ekkert að sakast, og það er ef til vill einmitt alveg óhjákvæmilegt, ef þjóðinni, sem á umr. hlustar, á að geta skilizt það, að það, sem skeð hefur, samvinnuslitin milli Framsfl. og Sjálfstfl., hljóti að verða slíkt þjóðarböl, sem þeir málsvarar Framsfl. virðast leggja svo mikið kapp á að sannfæra þá, sem á umr. hlusta, um, að það sé. Hitt er svo annað mál, að eftir lýsingunni, sem þeir gefa á samstarfinu, mætti ætla, að ekki væri mikil eftirsjón að því, þó að upp tír því slitnaði. Af ræðu hv. 1. þm. S.-M. í gær varð ekki annað ráðið, en að Sjálfstfl. hefði frá upphafi verið eins og fjötur um fót Framsfl. í samstarfinu. Hann hefði tafið fyrir eða hindrað nægilega skattlagningu stríðsgróðans og hann hefði algerlega hindrað framkvæmd dýrtíðarl. frá 1941. Hv. þm. hefur alveg gleymzt það, að till. sú, sem fyrir liggur, er till. um að lýsa vantrausti á núv. stj. En þessar ásakanir hans eru rökstuðningur á vantrausti á fyrrv. stj., stjórn þeirri, sem hann sat sjálfur í. Hann gleymir því, að Framsfl. og Sjálfstfl. urðu sammála um afgreiðslu skattal. á þinginu 1941. Hann gleymir því, að hann sjálfur átti sæti í samninganefndinni, sem um það mál fjallaði á því þingi, og að hann sjálfur flutti margar ræður í þinginu og skrifaði langar greinar í flokksblað sitt til að réttlæta það, að ekki var þá gengið lengra í því að skattleggja stríðsgróðann. Hann gleymdi því líka alveg, að það var margyfirlýst skoðun hans, bæði í ríkisstj. og á Alþingi, að engar dýrtíðarráðstafanir mundu koma að haldi, ef ekki væri tekið upp það ráð að binda kaupgjaldið. Hann gleymir því líka, að hann komst að lokum að þeirri niðurstöðu, að binding kaupgjaldsins ein saman væri óframkvæmanleg og saman yrðu að fara hömlur á kauphækkun og afurðaverði. Hann gerði sér þess fulla grein á þinginu 1941, að dýrtíðarl., sem þá voru sett, væru gersamlega gagnslaus. Hann hugsaði þá um það eitt að koma á einhverri málamyndalöggjöf um dýrtíðarráðstafanir, sem hægt væri að telja fólki trú um, að gæti haldið dýrtíðinni í skefjum. Meðan á undirbúningi þessarar löggjafar stóð, var ekki fullráðið, að kosningum yrði frestað, og meðan svo stóð, þorði hann ekki að tala um hömlur á afurðaverðinu, hins vegar vissi hann, að um bindingu kaupgjalds þýddi ekki að ræða, nema þetta tvennt fylgdist að. Hitt er svo rótt, að hann lét, að þingi loknu, í veðri vaka, að hann vildi láta fara að ausa út fé úr ríkissjóði til þess að lækka söluverð á innlendum afurðum til neytenda án nokkurrar ransóknar á því, að hverju haldi slíkt mætti koma, og án þess að nokkur gögn lægju fyrir um það, hver framleiðslukostnaður afurðanna væri. Hann hélt þó ekki fastara á þeim kröfum en svo, að þær voru aldrei bornar undir atkv. í ríkisstj., svo að aldrei var á það reynt, á hverjum ráðh. þær strönduðu. Hann bar aldrei fram neina ákveðna tillögu um neina greiðslu úr ríkissjóði í þessu skyni, og skömmu eftir þingslit tók hann sér mánaðarfrí frá stjórnarstörfum og lét framkvæmd dýrtíðarl. eiga sig án þess að reyna frekar á það. Þegar svo fór að líða á sumarið og farið var að deila um aukakosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu og þeir framsóknarmennirnir tóku að undirbúa úrslitakostina um almennar þingkosningar í vor, þá tók hv. 1. þm. S.-M, þáv. hæstv. viðskmrh., að vísu aftur að ókyrrast og heimtaði lagasetningu um stöðvun kaupgjaldsins, bæði grunnkaups og verðlagsuppbótar, og þá að vísu einnig afurðaverðs. Enn var þó sá ljóður á ráði hans, að enga rannsókn, sem því nafni gat heitið, mátti gera 2 framleiðslukostnaði afurðanna. Það átti að binda verð afurðanna alveg blindandi, án þess að taka nokkurt tillit til þess, hvað framleiðendur þyrftu að fá fyrir þær. Um þetta náðist ekki samkomulag í ríkisstj., og þing var kvatt saman um haustið, sem frægt er orðið, af því að þá létu Framróknarráðh. flokk sinn ákveða, að ríkisstj. skyldi biðjast lausnar, ef frv. þeirra um stöðvun kaupgjalds (þ.e. grunnkaups og verðlagsuppbótar) og afurðaverðsins yrði ekki samþykkt. Sjálfstfl. vildi þá fyrst reyna hina svo kölluðu frjálsa leið, þ.e. reyna að ná samkomulagi við verklýðsfélögin um að krefjast ekki grunnkaupshækkunar, og við verðlagsnefndir landbúnaðarafurðanna um stöðvun afurðaverðsins. Samkomulag náðist við tvö stærstu verkalýðsfélög landsins um kaupgjaldið, og fyrirheit fengust um það, að önnur verkalýðsfélög mundu fara að þeirra dæmi. Frv. framsóknarmanna um kaupbindinguna var fellt, og Hermann Jónasson beiddist lausnar fyrir ríkisstj., af því að hann vildi ekki bera ábyrgð á frjálsu leiðinni, að því er hann sagði. Fyrrv. samstarfsmenn okkar í ríkisstj. saka okkur sjálfstæðismennina um ábyrgðarleysi, af því að við höfðum nú rofið samstarfið við þá, þegar aðeins er hálfur annar mánuður til venjulegra sumarkosninga. Sjálfir rufu þeir samstarfið við okkur á haustþinginu, þó að ekki væri annað fyrirsjáanlegt þá en annað hvort yrðu að fara fram vetrarkosningar eða landið að vera stjórnlaust í meira en hálft ár. Þeir sáu sig um hönd þá, ekki af ábyrgðartilfinningu fyrir því, í hvert óefni málefnum þjóðarinnar væri stefnt með samvinnuslitunum. Þingkosningar hefðu vel getað farið fram í vetur. Framsfl. hefði ekkert staðið verr að vígi í þeim kosningum en Sjálfstfl. vegna árstímans. Hins vegar þorði flokkurinn ekki að koma fram fyrir kjósendur með hinar ábyrgðarlausu, föllnu till. sínar í dýrtíðarmálunum. Hann kaus því heldur að láta ráðh. sína ganga undir það jarðarmen að taka lausnarbeiðnina aftur í þeirri von, að hann gæti friðþægt fyrir afbrot sitt gagnvart kjósendum, áður en kosningar færu fram í vor. En hann lét ráðh. taka aftur lausnarbeiðnina með „hnífinn í erminni“, ráðna í því að reka þann hníf í bak samstarfsmanna sinna þegar að þingi loknu. Frjálsa leiðin í „kaugjalds- og verðlagsmálunum“ byggðist á því, að samkomulag næðist um að halda niðri bæði verðlagi og kaupgjaldi. Hermann Jónasson lýsti yfir því í þinginu, þegar hann hafði tekið lausnarbeiðni sína aftur, að hann vildi enga ábyrgð taka á „frjálsu leiðinni“. Almennt mun það nú hafa verið skilið svo, að hann, sem hafði beðizt lausnar, af því að hann vildi ekki taka ábyrgð á þeirri lausn málsins, þættist ekki geta komið aftur upp á aðrar spýtur. Hitt mun engum hafa dottið í hug þá, að hann hefði „rýtinginn í erminni“ og væri ráðinn í að nota hann til beinna ódæðisverka. En sú varð nú samt raunin á. Fáum dögum eftir að þingi sleit, lét hann hækka m jólkurverðið hér í Reykjavík um 11–12%, bersýnilega í þeim tilgangi fyrst og fremst að koma í veg fyrir, að takast mætti að halda kaupgjaldi og verðlagi niðri með frjálsu samkomulagi. Það hafði engin rannsókn farið fram á því, hvað hátt mjólkurverðið þyrfti að vera til þess að bera uppi framleiðslukostnaðinn. Frá fyrstu tíð hafði engin rannsókn farið fram á þessu. Þegar Eysteinn Jónsson bar fram frv. um festingu kaupgjalds og afurðaverðs, vissi hann ekkert um það, hvað hátt afurðaverðið þyrfti að vera. En hafi 12% hækkunin á mjólkurverðinu í desemberbyrjun verið nauðsynleg til þess að framleiðslan bæri sig, hvernig áttu þá mjólkurframleiðendur, t.d. kjósendur hv. 1. þm. Rang., að geta risið undir því, að mjólkurverðið héldist óbreytt, eins og það var í nóvember, þegar þeir framsóknarmennirnir, að 1. þm. Rang. meðtöldum, vildu láta lögfesta það? Og er þá ekki með þessu sannað, að frv. Eysteins Jónssonar um festingu afurðaverðsins, eins og það var fram borið á haustþinginu, hafi verið helber vitleysa, óhugsað frumhlaup, sem hefði komið bændunum í dreifbýlinu á vonarvöl? Og eru það þá ekki einmitt sjálfstæðismennirnir, sem björguðu bæði hag bændanna og heiðri hv. 1. þm. S.-M., með því að fella þennan vanskapnað hans? En skyldi nú ekki honum og öðrum Framsóknarþingmönnum, eins og t.d. hv. 1. þm. Rang., gleymast að útlista það fyrir kjósendum sínum í vor, hver bjargvættur Sjálfstfl. hafi reynzt þeim með því að forða þeim frá vinum þeirra? Eða er það af því, sem hv. 1. þm. Rang. ætlar að leita sér að nýjum kjósendum, t.d. í Vestur-Skaftafellssýslu, sem hann hefur ekki enn viljað láta verða blessunar mjólkurskipulagsins aðnjótandi? Hv. 1. þm. S.-M. langar bersýnilega til þess, að svo geti litið út sem frv. hans á haustþinginu hafi í rauninni verið alveg samhljóða gerðardómsl., sem sett voru í janúar. Þess vegna sagði hann í gær, að við ráðh. Sjálfstfl. hefðum snúizt og það í fimmta sinn, þegar við féllumst á að gefa þau l. út. En þó að þessi hv. þm. hafi raunar margsýnt það, að hann á það til að vera furðu grunnfær á stundum, þá kemur það ekki til nokkurra mála, að hann hafi ekki gert sér þess grein, hver reginmunur er á gerðardómsl. og frv. haus frá haustþinginu. Samkv. frv. hans átti að lögfesta afurðaverðið eins og það var, alveg án tillits til framleiðslukostnaðar, en skv. gerðardómsl. á það að fara eftir framleiðslukostnaði á hverjum tíma. Þessum hv. þm. lánaðist það loksins í janúar síðastl., eftir margra mánaða umþenkingar og heilabrot, að láta sér skiljast það, að afurðaverðið verður að fara eftir því, hvað kostar að framleiða afurðirnar. Það er því hann, sem snerist frá villu síns vegar, kannske ekki í 5. sinn og ekki 4. og ekki 3., heldur líklega í fyrsta sinn á ævinni, þegar hann hvarf frá blindri lögfestingu afurðaverðs og kaupgjalds og lét til leiðast að fallast á það, að það yrði rannsakað, bæði, hvað framleiðslukostnaður afurðanna væri og verðlag þeirra þyrfti því að vera á hverjum tíma, og eins, að heimilað yrði að samræma kaupgjald, og féll frá kröfunni um stöðvun verðlagsuppbótarinnar. Við eigum enga sök á því, sjálfstæðismennirnir, að þetta vantraust á núv. stjórn, sem þessar umr. áttu að snúast um, er að snúast upp í vantraust á fyrrv. stjórn, og þá fyrst og fremst þá tvo hv. flm. vantrauststill., sem sæti áttu í þeirri stjórn. Ég fyrir mitt leyti hefði algerlega leitt það hjá mér að fara að rifja upp misfellurnar á sambúð okkar þessi ár, sem við unnum saman, ef þessir tveir fyrrv. samstarfsmenn mínir, sem till. flytja, og þá sérstaklega hv. 1. þm. S.-M, hefðu ekki gefið beint tilefni til þess, og skal ég ekki heldur að svo komum vekja umr. um önnur atriði, sem víssulega hefðu betur mátt fara úr hendi hjá þeirri stjórn, sem við sátum saman í. Því að sannleikurinn er sá, að þó að ég vissulega gæti átalið ýmislegt í meðferð þeirra mála, sem t.d. hv. 1. þm. S.-M. fór með, þá finnst mér, að það sé fremur hlutverk annarra en mín, sem sæti átti með honum í stjórninni og bar þannig að nokkru leyti ábyrgð á honum og verkum hans, úr því að ég undi þeim, að gera eldhúsdag að honum fyrir þau, nú eftir á. Mér finnst slíkar deilur minna um of á hesta, sem standa yfir tómri jötu. Ég skal því nú láta vera útrætt um það og snúa mér að því að athuga þau rök, sem færð hafa verið fyrir því, að núv. ríkisstj. eigi að sæta vantrausti Alþingis. Hv. 1. þm. S.-M. virtist telja það höfuðtilefni til vantraustsyfirlýsingarinnar, að Sjálfstfl. hefði yfirleitt gerzt svo djarfur að mynda stjórn, eftir að hann sjálfur, hv. 1. þm. S.–M., ásamt hv. þm. Str. hafði kastað frá sér allri ábyrgð á því, hvort nokkur stjórn yrði í landinu eða engin. Hann segir, að Sjálfstfl. hafi nú myndað stjórn, sem hann viti, að ekki geti stjórnað, og því eigi þessi stjórn að sæta vantrausti. Þessi hv. þm. hefur nú setið í ríkisstj. í nálega 8 ár. Og Framsfl. hafði verið svo að segja einráður í stj. landsins nær óslitið í 12 ár, þegar samsteypustj. var mynduð fyrir 3 árum. Ég get látið mér skiljast það, að þeir framsóknarmennirnir hafi ekki hugsað sér það, þegar sú stjórn var mynduð, að þeirra fulltrúar ættu að verða fyrri til að hrökklast úr stjórninni en sjálfstæðismennirnir. Mér dylst það ekki heldur, að Framsfl. muni telja sig einan færan um að fara með stjórn landsins. Aðrir megi að vísu vera þar með, þegar Framsfl. kæmi það betur eða hann vilji vera svo lítillátur að leyfa það. Hv. 1. þm. S.-M. sagði líka í ræðu sinni í gær, að það hefði vakið undrun og óhug um gervallar byggðir landsins, þegar það hefði frétzt, að hann og hv. þm. Str. hefðu farið úr stjórninni og Sjálfstfl. einn myndað stjórn. Þess ber að vísu að gæta, að þegar framsóknarmenn tala um gervallar byggðir landsins, þá eru það aðeins byggðir framsóknarmanna, sem þeir eiga við. Aðrar byggðir eru ekki byggðir landsins. Framsóknarmenn eru þjóðin. Hinir teljast ekki með. Og ég get trúað því, að framsóknarmenn um land allt hafi fyllzt undrun og óhug, - já, skelfingu, við þá fregn, að Framsfl. hefði misst völdin úr sínum höndum. Og ég tala nú ekki um það, þegar þar við bætist fregn um það, að Sjálfstfl. hafi myndað stjórn. En hvað átti þá að taka til bragðs, þegar Hermann Jónasson var búinn að biðja, - nei, Framsfl. biður ekki, hann heimtar. Hvað átti að taka til bragðs, þegar Hermann Jónasson var búinn að heimta tafarlausa lausn fyrir sig og ráðuneyti sitt og þverneitaði að „fungera“ nema af einskærri náð til kl. 11 næsta dag? Já, hvað átti að gera, segja framsóknarmenn, - auðvitað átti hreint ekkert að gera, landið átti að vera stjórnlaust, þangað til Framsfl. þóknaðist að taka það sátt aftur. A.m.k. mátti það alls ekki ske, að Sjálfstfl. myndaði einn stjórn. „Sundurlaus og reynslulaus“ flokkur, sagði hv. 1. þm. S.-M., blessaður öldungurinn, með 8 ára reynslu í stjórnarsessi og 10 mánaða heilabrot um það eitt, hvað bændur geti staðið sig vel við að selja mjólk langt undir kostnaðarverði. En hverjum eru þá þessi ósköp að kenna? Er það Sjálfstfl. að kenna, eða er það Framsfl. að kenna? Um það spyrja að sjálfsögðu ekki framsóknarmenn, þeir vita það af brjóstviti sínu. Það er auðvitað Sjálfstfl. að kenna, segja þeir. En voru það þá sjálfstæðismennirnir, sem neituðu að vinna lengur með framsóknarmönnum? Nei, það var alveg öfugt, eða réttara sagt þó, Framsfl. vildi ekki vinna lengur með meiri hluta þingsins, þingið var óþægt, og það þola framsóknarmenn ekki. Nú, en þá var bara ekkert við þessu að gera annað en að láta framsóknarmenn sigla sinn sjó og tjalda því, sem til var. Það segja að vísu ekki framsóknarmenn, heldur hinir, - allir hinir, þessir þrír fjórðu hlutar þjóðarinnar, sem ekki eru framsóknarmenn, en vilja þó fá að lifa í landinu. Og þannig hefur það nú orðið úr, að Sjálfstfl. hefur myndað stjórn einn. Og hann ætlar að reyna að stjórna landinu í þessum forföllum framsóknarmanna, þangað til kjördæmamálið er útkljáð. Og nú ætla ég að segja fáein orð fyrir hönd þeirra manna, sem ekki hafa fyllzt undrun og óhug eða skelfingu út af því, að Sjálfstfl. hefur gerzt svo djarfur að mynda stjórn einn. Það er þá fyrst, að það er Framsfl., sem hefur rofið stjórnarsamvinnuna, en ekki Sjálfstfl. Hann hefur gert það af því, að hann lætur sig engu skipta hag þjóðarinnar, þegar hagsmunir hans sjálfs eru annars vegar, hagsmunir, sem bókstaflega talað skipta engu máli í sambandi við þau vandamál, sem nú steðja að. Kjördæmamálið er eins og hvert annað þingmál, sem minni hlutinn verður að láta sér lynda, hvernig fyrst og fremst þingmeirihlutinn og síðan, þjóðarmeirihlutinn vill skipa. Á slíkum tímum, sem nú eru, þarf þjóðin á öllum kröftum sínum að halda. Það væri talinn glæpur af hverjum einstaklingi að setja hag sinn fram yfir hag þjóðarinnar, þegar um sjálfstæði hennar eða öryggi væri að ræða. Nú láta framsóknarmenn í veðri vaka, að þeir trúi því, að sjálfstæði og öryggi þjóðarinnar sé. í veði, ef þeir séu ekki þátttakandi í ríkisstjórninni. Það sé ómögulegt, að mynda nokkra stjórn, sem sé fær um að stjórna landinu, nema Framsfl. hafi fulltrúa í henni. Og samt neitar hann allri samvinnu við aðra flokka um ríkisstjórn ! Hann þykist trúa því, að land og þjóð séu í voða, ef hann skorist undan því að taka þátt í stjórn landsins, og samt skorast hann undan því. Og af hverju? - Af því að meiri hluti Alþingis vill fá breytingar á kjördæmaskipuninni, þannig að það geti ekki komið fyrir ,að aðeins fjórði hluti landsmanna geti ráðið lögum og lófum í landinu í andstöðu við hina þrjá fjórðu hlutana. En hefur það þá nokkur áhrif á afdrif þess máls, hvort Framsfl. er í stjórnarsamvinnu við aðra flokka eða ekki? Engin. Málið mundi ganga sinn gang, hvernig sem ríkisstj. væri skipuð. Kosningar eiga að fara fram, hvort eð er. Í þeim kosningum skera kjósendur landsins úr því, hvernig því máli skuli skipað. Og sá úrskurður mundi falla alveg eins, hvort sem Framsfl. væri í stjórn eða ekki. Framsfl. gæti alveg eins barizt á móti þessari breytingu á stjórnarskránni, hvort sem hann væri þátttakandi í stjórn landsins eða ekki. Hann gæti alveg eins náð stöðvunarvaldi á Alþingi í þessum kosningum, þó að hann væri í stjórn, og hindrað síðan framgang málsins á næsta þingi. Þessa máls vegna rak hann engin nauður til þess að slíta samvinnu við Sjálfstfl. eða fara úr ríkisstj. Hann hefði getað slitið samvinnu við Sjálfstfl. og reynt að stjórna með öðrum flokkum, ef hann hefði viljað það heldur og aðeins viljað þola það, að kjördæmamálið gengi sinn gang. Og ég staðhæfi, að Sjálfstfl. hefði látið sér það lynda og í engu brugðizt um það að fylgja fram nauðsynjamálum, hvort heldur væri á þingi eða utan þings. En Framsfl. vildi það ekki heldur. Hann vildi ekkert annað en það, eftir því sem ráðamenn hans segja raunar allir berum orðum, að við stjórn landsins tæki núeinmitt stjórn, sem að hans dómi geti með engu móti stjórnað landinu. Hann þykist þess fullviss, að stjórn landsins fari öll í handaskolum hjá sjálfstæðismönnum. Hann þykist þess fullviss, að þjóðinni sé beinn voði búinn vegna stjórnleysis þessa mánuði, sem Sjálfsfl. á að fara einn með völdin, vegna þess hve flokkurinn sé sundurlaus og fulltrúar hans í ríkisstj. reynslulausir, eins og hv. 1. þm. S.-M. komst að orði. Og svo eru þessir menn að tala um „ábyrgðarleysi“ annarra. Við skulum nú hugsa okkur, að sjálfstæðismenn séu svo miklu barnalegri en hv. 1. þm. S.-M., að þeir, ef til vill sakir reynsluleysis síns, geri sér ekki rétta eða fulla grein fyrir því, hversu gersamlega ófærir þeir séu um að fara með stjórn landsins einir á slíkum tímum. Er það þá ábyrgðarleysi af þeim að takast það á hendur? Er það þá ekki heldur eitthvað annað? Væri þá ekki réttara að kalla það t.d. óvitaskap eða eitthvað slíkt? En hverjir eru það þá, sem gera sig seka um ábyrgðarleysi? Eru það ekki þeir, sem sjá voðann, sem verið er að stefna þjóðinni í, geta afstýrt honum, - en vilja það ekki aðeins fyrir þá sök, að þeir hafa „fornermast“ við þessa óvita, sem eru að fara sjálfum sér og öðrum að voða? Ég leyfi mér að segja það, að ef þessir forráðamenn Framsfl., sem láta sér slíkan þvætting um munn fara, tryðu sjálfir einni setningu, einu orði af því, sem þeir segja, þá væru þeir ekki verðir þess trausts, sem þeir hafa haft hjá þeim eina fjórða hluta landsmanna, sem þeir hingað til a.m.k.,hafa notið fylgis frá. En, ef satt skal segja, þá veit ég ekki, hverju ég á að trúa í því efni. Ég átti víst að svara fyrirspurn frá hv. þm. Seyðf., sem einmitt snertir stjórnhæfi þeirra forustumanna Framsfl., sem hér tala svo digurbarkalega um það, að engir aðrir en þeir séu færir um að fara með stjórn landsins. Það er því rétt að skjóta hér inn svarinu við þeirri fyrirspurn. Hv. þm. spurðist fyrir um það, hvort við ráðh. Sjálfstfl. hefðum verið með í ráðum um leiguna á ríkisprentsmiðjunni Gutenberg. Ég svara þeirri fyrirspurn afdráttarlaust neitandi, og ég get fullyrt, að við hefðum báðir andmælt þeirri ráðstöfun, ef hún hefði verið borin undir okkur. Einnig spurði sami hv. þm. um það, hvort nokkuð væri hæft í því, að við hefðum sjálfir verið með einhverjar ráðagerðir um að selja prentsmiðjuna nokkrum einstaklingi eða einkafyrirtæki. Og ég get einnig svarað þeirri fyrirspurn afdráttarlaust neitandi. Ég gæti sjálfur verið búinn að leigja eða selja einstökum mönnum, vinum mínum eða venzlamönnum þeirra, ýmis ríkisfyrirtæki með sama hætti og fyrrv. forsrh. leigði prentsmiðjuna Gutenberg, til dæmis Tóbakseinkasöluna, Bifreiðaeinkasöluna og fleira, ég þurfti því ekkert að vera að seilast inn á starfssvið samverkamanna minna eða bíða eftir brottför þeirra til þess að geta gefið slíkar gjafir, ef ég hefði haft nokkra tilhneigingu til slíks og þá jafnframt talið mér það heimilt. Ég get einnig skýrt hv. þm. frá því, að þessari leigu á ríkisprentsmiðjunni hefur nú verið riftað og leigjendurnir hafa tilkynnt ráðuneytinu, að þeir muni með málssókn krefjast skaðabóta fyrir þá riftingu. Og mig furðar raunar ekkert á því, þó að þeir vilji reyna slíka málssókn, því að leigumálinn var þeim alveg tvímælalaust mjög hagkvæmur, alveg að sama skapi sem hann var ríkinu óhagkvæmur. Firrur framsóknarmanna um kjördæmamálið í þessum umr. hafa nú verið svo rækilega hraktar af öðrum, að ég hef varla geð í mér til þess að fara að leggja þar orð í belg. Það þarf enginn að ganga að því gruflandi, að þeir eru að gera sér einhverjar vonir um það, að þeir muni geta villt mönnum út um sveitir landsins svo sýn í þessu máli , eins og þeim tókst í kosningunum 1931, að „dreifbýlið“, sem þeir kalla, hlaupi allt í einn hnapp í kosningunum eins og hræddar sauðkindur af ótta við það, að nú eigi að leggja niður gömlu kjördæmin, sameina þau í fá stór kjördæmi, eða gera landið allt að einu kjördæmi. Hv. 1. þm. S.–M. minnti í ræðu sinni í gær á baráttu þá, sem hann sagði, að stofnað hefði verið til gegn dreifbýlinu 1931. Þá sagði hann, að hreint hefði verið gengið til verks. - Mér flaug í hug, þegar ég heyrði hann segja þetta, hvort þetta mundi hafa verið fyrir haus minni, en áttaði mig þó fljótlega á því, að svo mundi ekki vera. Hins vegar misminnir hann nú um þetta, því að meinið var einmitt, að þar var ekki gengið hreint til verks, og þess vegna tókst þeim framsóknarmönnum að telja „dreifbýlinu“ trú um það, að tilgangurinn með stjórnarskrárbreytingunni, sem Alþfl. þá bar fram, væri að gera landið allt að einu kjördæmi, eða þá, samkvæmt því, sem nokkrir gamlir og frá fornu fari tryggir fylgismenn Hannesar Hafsteins höfðu tekið upp eftir honum sem sína einu sáluhjálplegu trú, að skipta bæri landinu í fá og stór kjördæmi með G-8 þm., kosnum hlutfallskosningum. Í tillögum Alþfl. 1931 var hins vegar ekkert um þetta sagt, en gert er ráð fyrir því, að kjördæmaskipunin yrði ákveðin í kosningal., en ekki stjórnarskránni, og heimilaðar hlutfallskosningar. Nú er hins vegar í því frv., sem fyrir þinginu liggur, ekkert hróflað við kjördæmaskipuninni að þessu leyti, kjördæmin sjálf eiga að vera ákveðin í stjórnarskránni óbreytt að öðru leyti en því, að Siglufjörður á að verða sérstaka kjördæmi. Nú er m.ö.o. gengið hreint til verks, og þess vegna erfiðara að villa mönnum sýn. Og hér við bætist svo það, að blað Framsfl. hefur gert flokknum hinn versta grikk með því að birta gömul ummæli eftir mig og tvo aðra núv. þm. Sjálfstfl., sem eru á þá leið, að við mælum eindregið á móti hlutfallskosningum um land allt eða í stórum kjördæmum. Eftir mér er það haft (á Alþ. 1927), að ég vilji láta gömlu kjördæmin halda sér, eins og þau voru og eru enn. Og ég get bætt því við þetta, að eftir að Sjálfstfl. var stofnaður og þar var farið að ræða um breytingar á kosningafyrirkomulaginu, þá var að vísu nokkur ágreiningur um það, að hvoru ætti heldur að hverfa, að halda óbreyttum gömlu kjördæmunum og jafna milli flokka með uppbótarsætum eða þá að sameina kjördæmin skv. till. Hannesar Hafsteins í fá stór kjördæmi, en gamla kjördæmaskipunin með uppbótarsætum varð algerlega ofan á einmitt með þeim rökum, að nauðsynlegt væri að tryggja Alþingi sem mesta staðháttaþekkingu í hinum dreifðu byggðum landsins, og þá einnig af því, að hitt fyrirkomulagið mundi leiða til meira flokkaveldis en heppilegt væri, alveg eins og haft er eftir mér í Tímanum úr umr. á Alþingi 1927. Þannig hefur Tíminn beinlínis gert að engu þær grýlur, sem þm. Framsfl. eru að reyna að hræða dreifbýlið með í umr. á Alþingi. Í þessu sambandi skiptir það engu, hvort þm. tvímenningskjördæmanna eru kosnir með hlutfallskosningum eða einföldum meirihlutakosningum, því að flokksveldið yrði í vali frambjóðendanna að lúta kjósendaviljanum í hverju kjördæmi, alveg með sama hætti og nú, og þm. kjördæmanna mundu að sjálfsögðu í einu og öllu verja hagsmuni þeirra á þingi, hvort sem þeir væru kosnir með hlutfallskosningu eða með núv. fyrirkomulagi. Ef síðan kæmu fram brtt. við stjórnarskrána í þá átt að Leggja niður gömlu kjördæmin, þá kæmist slík breyt. ekki fram, nema fylgi væri fyrir því í kjördæmunum sjálfum. Að öðrum kosti nað:i þeir frambjóðendur, se væru fylgjandi, ekki kosningu, því að kjósendurnir, sem vildu hafa óbreytta kjördæmaskipun, mundu þá útvega sér aðra frambjóðendur. „Dreifbýlið“ gæti fyrir þeirra hluta sakir alveg eins fengið stöðvunarvald á Alþingi með því fyrirkomulagi, ef nokkurn tíma kæmi til þess, að „fjandmenn“ þess ætluðu sér að greiða því lokahöggið, eins og hv. 1. þm. S.-M. var að tala um í gær. Og því tryggari væri gamla kjördæmaskipunin að sjálfsögðu sem dreifbýlið ætti þm. í fleiri flokkum, sem vildu vernda hana. Jafnvel þó að nú yrðu með lögum teknir 6 þm. af Framsfl., eins og formaður þess flokks komst að orði í fyrradag, og þeir flyttust í Sjálfstfl., eins og líklegast væri, þá mundu þeir ekki verða áhrifaminni þar til verndar hagsmunum dreifbýlisins í þessu erni eða öðrum en þó að þeir væru áfram í Framsfl. Í Sjálfstfl. eru nú 4 þm. kosnir í sveitakjördæmum, auk 5 uppbótarþm., sem hlotið hafa þingsetu fyrir atkv. úr sveitakjördæmum, og þyrfti „dreifbýlið“ varla að óttast það, að hagsmunum þess væri verr borgið með því að bæta þar við 6 þm. kosnum hlutfallskosningum í tvímenningskjördæmum. Það er þannig auðsæ lokleysa, að sú breyting, sem nú er í ráði að gera í þessu efni, geti á nokkurn hátt orðið til annars en að tryggja enn betur en áður hagsmuni sveitakjördæmanna. Og sannleikurinn er sá, að ef nú mætti með nokkrum rétti telja Sjálfstfl. sérstaklega flokk kaupstaðanna, þá mætti þessi breyt. vissulega miklu fremur vera kaupstaðabúum áhyggjuefni. Því fer þá líka ákaflega fjarri, að þeim kjósendum í tvímenningskjördæmunum, sem fylgja Sjálfstfl. eða yfirleitt öðrum flokkum en Framsfl. að málum, sé þessi breyting nokkurt áhyggjuefni. Það er alveg þvert á móti. Þeir kjósendur vita það afar vel, að þeir eru ekki aðeins réttminni í sínu héraði sem kjósendur til Alþingis heldur en kjósendur Framsfl., heldar eru þeir og hafa verið ofsóttir á allan hugsanlegan hátt af valdhöfunum bæði heima í héraði og í stjórn landsins alla þá stund, sem Framsfl. hefur getað neytt valdaaðstöðu sinnar fyrir atfylgi þessara kjördæmi, þrátt fyrir það, þó að sá flokkur njóti ekki trausts né fylgis nema minni hluta kjósenda þeirra flestra og aðeins örlítils meiri hluta í öðrum. Formaður Framsfl. orðaði alveg rétt það, sem um er deilt. Það er tilætlunin með þessari kjördæmabreyt. að taka 6 þm. af Framsfl., það og ekkert annað, sem nokkru máli skiptir fyrir nokkurn mann í landinu. Það eru þannig algerir einkahagsmunir þessa flokks, sem um er barizt, og í rauninni ekki flokksmannanna í dreifbýlinu, heldur fyrst og fremst forustumanila flokksins, sem nú þykjast sjá fram á, að að því kunni að . reka, að þeir verði sviptir að meira eða minna leyti persónulegum fríðindum, sem þeir hafa getað aflað sér vegna sérstöðu flokksins í þjóðmálabaráttunni. Og það er þess vegna, sem þessir menn minna nú svo átakanlega á hestana yfir tómri jötunni. Jatan er að vísu ekki tóm enn þá, en þeir óttast það, að hún kunni að tæmast áður en varir. Það eru ekki hagsmunir þjóðarinnar, sem hafa gert þá svo grimma í baráttunni um þetta mál. Það er ekki ótti þeirra við það, að stjórn landsins kunni að fara í ólestur í reynslulausum höndum sjálfstæðismanna. Það er ekki óttinn um það, að þjóðarskútan geti ekki varizt áföllum, svo að hana geti jafnvel keyrt í kaf, af því að þeir hafi sleppt hendi af stjórnvelinum. Ef svo væri, þá væri ekkert auðveldara fyrir þá en að bæta úr því, með því að taka aftur upp samstarf við aðra flokka og reyna þannig að bjarga því, sem bjargað verður. Það eru þeirra eigin persónulegu hagsmunir, sem þeim finnst vera í veði og þeir þurfa að berjast fyrir. Þess vegna er það ekki heldur heitasta ósk þeirra nú, að þjóðarskútan megi sem bezt verjast áföllum í fjarveru þeirra úr ríkisstj. Mér er nær að halda, að þeir óski einskis heitar nú en að þessi skúta mætti fá sem stærst og háskalegust áföll, meðan sjálfstæðismenn sitja þar við stýrið, - að þeir óski þess heitt og innilega, að það verði sem allra fyrst, svo að þeir þurfi sem stytzt að berjast milli vonar og ótta um það, hvernig henni kunni að reiða af, - og umfram allt fyrir næstu kosningar. Er það ekki þess vegna, sem þeir hafa nú látið einn af helztu trúnaðarmönnum sínum, sem hefur átt að inna starf af hendi í þágu ríkisstj. fyrir flokksins hönd, leggja niður það starf, sem þó er að lögum borgaraleg skylda hans að gegna, og annan ganga með lausnarbeiðni sína í vasanum dag eftir dag? Ég skal játa það, að ég hef verið einn þeirra mörgu manna í landinu, sem hafa litið svo á, að það væri glapræði að hrinda þjóðinni nú út í harðvítuga kosningabaráttu. En það erum ekki við sjálfstæðismennirnir, sem eigum sök á því, að til þess hefur verið stofnað. Hins vegar er mér nú alveg að snúast hugur í því efni. Ég er að komast að þeirri niðurstöðu, að nú ríði landi og þjóð fyrst og fremst á því, að kosningar verði látnar fara fram sem allra fyrst, - ekki ein, er kosningar, heldur tvennar kosningar, já, þrennar kosningar, ef þess þyrfti með til þess að hnekkja veldi þessa ábyrgðarlausasta flokks, sem nokkru sinni hefur verið uppi á landi hér, a.m.k. síðan á Sturlungaöld. Þetta allt, ef það er satt, sem þeir segja, að þeir trúi því, að öryggi og líf þjóðarinnar sé undir því komið, að samvinna geti tekizt milli flokka um stjórn landsins á yfirstandandi hættutímum, og þeir neita þó að taka þátt í slíkri samvinnu samt. Það á ekki að vekja upp slíkt deilumál sem kjördæmamálið á slíkum hættutímum, sagði hv. 1. þm. S.-M. í gær. Og hann spurði, hvað rekið hefði á eftir því að breyta kjördæmaskipuninni nú á ófriðartímum. Ég skal svara þeirri spurningu. Slíkur flokkur sem Framsfl. er undir forustu þeirra hv. 1. þm. S.-M. og hv. þm. Str., ef þeir meina það, sem þeir segja, svo þjóðhættulegur ofstopaflokkur, að það verður tafarlaust að marka honum bás samkvæmt fylgi hans í landinu og ekkert meira. Í síðustu kosningum til Alþingis voru greidd 59 þús. atkv. Af því atkvæðamagni fékk Framsfl. um 14500 atkv., en aðrir flokkar rúmlega 45 þús. atkv. samtals. Framsfl. hlaut þannig aðeins tæpan fjórða hluta atkvæðanna, en fékk kosna 19 kjördæmaþm. af 38 eða réttan helming. Og svo æpa þessir menn sig hása út af því hróplega ranglæti, að með hlutfallskosningunum í tvímenningskjördæmunum geti svo farið, að 1/3 kjósenda öðlist sama rétt og 2/3. Jöfnum höndum bölsótast þeir svo yfir uppbótarþingsætunum, yfir því, að þeim 3/4 hlutum kjósenda í landinu, sem í kjördæmum hafa ekki meiri rétt og engin trygging er fyrir, að verði ekki með tímanum réttminni en sá fjórði hluti, sem fylgir Framsfl., að þeim flokkum skuli vera úthlutað þessum þingsætum til jöfnunar, „svo að sem næst verði komizt því, að hver þingflokkur fái þingsæti í hlutfalli við atkvæðatölu sína“, eins og tekið er til orða í stjórnarskránni og í rauninni ætti að setja háðsmerki við, af því að með þessum jöfnunarþingsætum varð nú ekki komizt nær jöfnuðinum í síðustu kosningum en svo, að andstæðingar Framsfl. með þreföldu atkvæðamagni fengu þó ekki nema 30 þingsæti á móti 19 þingsælum þess flokks, í stað þess, að þeir hefðu átt að fá þrefalda þingmannatölu á við hann. Og þessir menn tala svo um „minnihlutaþingmenn“, sem sjálfir eru allir minnihlutaþingmenn í landinu, þó að þeir séu það ekki allir í kjördæmum sínum, eins og þó t.d. hv. 1. þm. S.- M. og ýmsir fleiri. En slíkt misrétti má ómögulega leiðrétta, helzt aldrei að vísu, en ómögulega á ófriðartímum, segja framsóknarmenn. En það skyldi nú ekki vera alveg þveröfugt, að þó að við ranglætið væri fært að una á friðartímum, þá sé það með öllu ógerlegt og stórhættulegt á ófriðartímum. Það hefur verið upplýst undir þessum umr. af hv. þm. V.-Ísf., að á fyrri stríðsárunum 1914-18 hafi einmitt í ýmsum löndum verið gerðar breytingar á fyrirkomulagi kosninga til þjóðþinganna og einmitt víða með þeim hætti að taka upp hlutfallskosningar. Og skyldi það nú vera alveg hrein tilviljun, að þetta var gert á ófriðartímunum? Eða var það gert einmitt af því, að ófriður stóð yfir, beinlínis vegna styrjaldarástandsins? Um það hefur nú ekkert verið upplýst hér, en það má reyna að komast að einhverri skynsamlegri niðurstöðu um það. Það er auðvitað, og við þekkjum það allir, a.m.k. af umtali, að á erfiðleikatímum og ekki sízt á styrjaldartímum er einatt áhjákvæmilegt að leggja ýmsar kvaðir og höft á einstaklinga þjóðfélagsins, bæði fyrir utanaðkomandi áhrif og af innanlandsþörf. Í lýðfrjálsum löndum krefjast einstaklingarnir þess samkvæmt grundvallarreglum lýðræðisins að fá að dæma um það sjálfir, hvort eða hve mikil þörf sé slíkra ráðstafana, og það er réttur þeirra að fá að dæma um slíkt af eigin reynslu eða þá fyrir milligöngu kjörinna fulltrúa sinna. Í einræðisþjóðfélögum er allt öðru máli að gegna, þar fyrirskipa hin einráðu stjórnarvöld ráðstafanir sínar og framfylgja þeim með valdi, - lögreglu- og hervaldi, ef á þarf að halda. Það er nú alveg bersýnilegt, að ef öruggt á að vera um framkvæmd laga og réttar í lýðræðislandi og þá ekki sízt landi, þar sem ríkisvaldið er í veikara lagi, þá er þess brýn nauðsyn, að engir flokkar eða stéttir geti með nokkrum rétti sakazt um það, að réttur þeirra sé fyrir borð borinn, þannig að þeir njóti minni réttar um almenn mannréttindi en aðrir eða einn flokkur njóti sérstakra forréttinda umfram alla aðra. Það er a.m.k. ákaflega hætt við því, að slíkt mundi há nokkuð og jafnvel allmjög framkvæmd þeirra ráðstafana og lagasetninga, sem mönnum þætti ganga um skör fram nærri persónulegum rétti einstaklinganna. En einmitt á miklum þrengingatímum, eins og þegar styrjöld geisar, getur beinlínis verið voði á ferð, ef slíku er til að dreifa. Öllum alþm. a.m.k. ætti að vera það ljóst, hver háski okkar litla þjóðfélagi getur verið búinn af slíku ástandi, ekki svo mjög af því, að óttast þyrfti meðal okkar friðsömu þjóðar bein mannvig eða opinbera uppreisn gegn ríkisvaldinu. En þó að ekki sé annað en það, að lögum verði ekki haldið uppi eða þau framkvæmd eins og okkur ber og í sumum tilfellum ef til vill er af okkur krafizt, þá er bersýnilegt, að sjálfstæði þjóðarinnar væri af því voði búinn í nútíð og framtíð. Af slíkum ástæðum býst ég við, að kosningarétti og kosningafyrirkomulagi hafi víða um lönd verið komið í það horf, einmitt á ófriðartíma, að sem mests jafnréttis nyti við fyrir alla þjóðfélagsþegna, svo að enginn þyrfti að bera það fyrir sig, að hans réttur væri fyrir borð borinn. Allt annað er beinlinis hættulegt hverju þjóðfélagi á slíkum tímum. Það er því ekkert vafamál, að það væri fullkomið glapræði að ætta sér nú að stöðva það mannréttindamál, sem hér hefur verið tekið á dagskrá. Og það finnst mér öllu öðru líklegra til þess að fylla menn undrun og óhug og jafnvel skelfingu, að hér skuli vera uppi nokkur flokkur, sem getur búizt við því, að honum gæti haldizt það uppi að beita stöðvunarvaldi til að hindra framgang þessa máls, þó að hann yrði svo óheppinn að hlotnast slíkt stöðvunarvald. Og ef Framsfl. lætur sér ekki skiljast það fyrir kosningarnar, að honum mundi ekki haldast slíkt ofbeldi uppi, þá verða kjósendurnir í landinu að taka það að sér að koma honum í skilning um það í kosningunum í sumar.



Herra forseti! Í ræðu minni s.l. þriðjudagskvöld sýndi ég fram á með tölum kjósenda frá 1937, að breytingar þær á stjórnskipunarlögum Íslands, er liggja fyrir Alþingi og samþykktar hafa verið í neðri deild, miðuðu fyrst og fremst að því að jafna aðstöðu þeirra, er í dreifbýlinu búa, til áhrifa á Alþingi. Ég gat þess, að í öllum tvímenningskjördæmum, 6 að tölu, hefði við síðustu alþingiskosningar útkoman orðið þannig, að framsóknarmenn hefðu fengið 6736 atkv., en Sjálfstfl. og Bændafl. 5618, og að í þessum kjördæmum hefðu 12 framsóknarmenn náð kosningu, að lítill meiri hluti fengi allan réttinn, en sterkur minni hluti engan rétt. Ég gat þess einnig, að væru tekin öll sveitakjördæmin austan Hrútafjarðar og Hellisheiðar, 12 að tölu, þá væri atkvæðamagn þar 9709 framsóknarmenn, en 8121 Sjálfstfl. og Bændafl.-menn. Hefði Framsfl. fengið 16 þm., en Sjálfstfl. og Bændafl. 2 þm. Að Framsfl. hefði á þessu svæði 607 atkvæði á þm., en Sjálfstfl. og Bændafi. 4060 atkv. á þm. Í öllum sveitakjördæmum, 21 að tölu, fengu framsóknarmenn 12915 atkvæði og 19 þm., en Sjálfstfl. og Bændafl. fengu 13934 atkv. í sömu kjördæmum og 6 þm., eða 2322 atkv. á þm. Kjósendur Framsfl. hafa því í öllum sveitakjördæmum nærri 31/2 sinnum meiri rétt en Sjálfsfl.- og Bændafl.-kjósendur, áður en uppbótarsætin koma til. Uppbótarþm. úr sveitakjördæmum fyrir Sjálfstfl. og Bændafl. voru 5. Þá þeir eru teknir með, eru í sveitakjördæmum 1266 atkv. á hvern þm. Sjálfstfl. og Bændafl. Hafa því kjósendur þessara flokka helmingi minni rétt til þingmannskjörs, sé aðeins miðað við sveitakjördæmin. Að gera þannig upp á milli manna, sem í dreifbýlinu búa, nær engri átt og er ekki bót mælandi. Hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum eru því fyrst og fremst til þess að jafna aðstöðu þeirra, er í dreifbýlinu búa. Framsóknarmenn hafa hvorki fyrr né síðar í þessum umr. fært fram gegn þessu ranglæti nokkur frambærileg rök. En gera má ráð fyrir, að framsóknarmenn telji, að þeir einir séu hæfir til þess að vera verndarar og málsvarar dreifbýlisins, eða að þeir einir séu sveitamenn. En fyrirsláttur einn er, að svo sé. Maður skyldi nú halda, að þessi flokkur fremur öllum öðrum veldi menn úr dreifbýlinu til þingsetu, en lítum við á þingmannalistann, er fjarri því, að svo sé. Meir en helmingur þm. flokksins er búsettur utan kjördæmis, eða 10 af 19, og flestir í Reykjavík, og aðeins 5 af hópnum eru bændur. Þætti mér eigi ólíklegt, að mörgum kjósanda flokksins þætti eigi óviðeigandi, að gerð yrði einhver breyting hér á. Ég mun nú færa nokkur rök að því, að því fari mjög fjarri, að framsóknarmenn séu þeir forsvarsmenn dreifbýlisins, sem þeir vilja vera láta, og mun ég þá sérstaklega ræða afstöðu þeirra til okkar bænda. Okkur mun öllum geta komið saman um það, að höfuðatvinnuvegir vorir verði að vera traustir, að þeir séu þeir hornsteinar, sem öll þjóðfélagsbyggingin hvíli á. Séu þeir ekki traustir, riði yfirbyggingin og geti jafnvel fallið. Undirstaða alls atvinnulífs og framleiðslu er sjálfstæði framleiðendanna, eigi aðeins efnalegt sjálfstæði, heldur einnig andlegt sjálfstæði. Skorti á um þessa hluti, er atvinnulífið í sífelldri hættu. Þeir einstaklingar eða flokkar, er gera nokkuð, er miðar að því að veikja eða drepa þetta sjálfstæði eða koma á einn eða annan hátt í veg fyrir, að það eflist og dafni, þeir hafa eigi þann skilning á atvinnulífinu og framleiðslunni, sem vera ætti og vera þyrfti. Hvert er nú viðhorf Framsfl.? Að því er einn fyrrv. þm. flokksins hefur sagt í blaðagrein, þá er endanlegt takmark þess flokks hið sama og Alþýðufl. og Kommfl., og mun þar vera átt við ríkisrekstur á allri framleiðslu og þjóðnýtingu. Hér mun nú skjóta nokkuð skökku við það, sem ætlað var, þá flokkurinn var stofnaður. Hann skyldi verða flokkur bænda, þeirra sverð og skjöldur á öllum sviðum. Honum var ætlað að berjast fyrir efnalegu og andlegu sjálfstæði bóndans. Hversu hefur nú flokkurinn gætt þessa mikla og veglega hlutverks? Ráðamenn flokksins munu vafalaust telja sig hafa verið hina góðu hirða, og bændur þeir, er fylgja flokknum að málum, munu staðfesta, að svo hafi verið, því að hvað sem þeirra sannfæringu líður, er búið að segja þeim og þeir jafnvel trúa því, að þeirra hlutverk sé eigi annað en vera góðu börnin, greiða atkv. og hlýða. Ýmsir ráðamenn Framsfl. hafa á undanförnum árum verið mjög ginnkeyptir fyrir kenningu kommúnista. Þetta daður hefur brjálað hugi þeirra svo mjög, að sá þykir jafnvel mestur, er mest hefur tileinkað sér af þessum kommúnistakenningum og mestan dug hefur sýnt í að útbreiða þær meðal bænda. Þannig hafa þessir menn smátt og smátt sáð alls konar illgresi, sem erfitt mun að uppræta. Stjórn Framsfl. og Alþýðufl. hefur á undanförnum árum á ýmsan hátt takmarkað frelsi til athafna og framkvæmda, og framtakið hefur þannig verið lamað. Hefur þeirrar stefnu mjög gætt í lagasetningu undanfarinna ára. Vegna þessa höfðu margir lagt árar í bát, horfið frá eigin atvinnu og rekstri og kappkostað að gerast starfsmenn annarra, einkum þess opinbera. Hefur því jafnvel verið haldið að mönnum, að svo ætti það að vera, enda væri það þjóðfélaginu hollast og brotaminnst fyrir þegnana. Með því þannig að takmarka og veikja einkaframtakið, er heilbrigðum metnaði og sjálfsvirðingu þegnanna oft misboðið, og verður slíkt til að kippa traustustu stoðunum undan sjálfstæði einstaklinganna og þá jafnframt þjóðfélagsins. Kröfur okkar bænda á undanförnum árum, kröfur, sem hafa miðað að því að efla metnað og sjálfstraust stéttarinnar, hafa verið lítilsvirtar. Sem dæmi mætti nefna: 1. Kröfur bænda um að fá viðurkennt með löggjöf og í framkvæmd rétt framleiðandans til tilkostnaðarverðs. 2. Kröfur bænda um að fá öll umráð og stjórn afurðasölumála landbúnaðarins í sínar hendur. 3. Kröfur bænda um, að efld verði sjálfsábúð á jörðum. 4. Kröfur bænda um, að afnumin verði 17. gr. jarðræktarlaganna. 5. Kröfur bænda um, að eigi verði að því unnið með löggjöf eða á annan hátt að neyða bændur til einyrkjalúskapar. Hér hefur aðeins verið drepið á nokkur mál okkar bænda, en svo mætti lengi - telja. Allar þessar kröfur hafa verið lítilsvirtar og eru enn af Framsfl. Allt frá stofnun Bændafl. hefur hann barizt fyrir því, að bændur fengju greitt tilkostnaðarverð fyrir afurðir sínar. Í byrjun hlógu Framsóknarmenn að þessum tillögum, töldu, að ómögulegt væri að reikna út tilkostnað o.s.frv. Vegna krafna bænda hefur þó flokkurinn breytt um tón í þessum efnum. Hefur hann viðurkennt þessa kröfu réttmæta, enda þótt erfitt hafi verið að fá hana framkvæmda. En öllum má vera það ljóst, að á meðan hún er ekki viðurkennd í framkvæmd, vofir sífelld hætta yfir efnalegu sjálfstæði bóndans. Það hlýtur að særa metnað bænda og misbjóða sjálfsvirðing þeirra, að þeim skuli hvorki vera treyst eða trúað fyrir stjórn afurðasölumálanna, jafnframt sem það dregur úr líkum fyrir því, að þeir fái greitt tilkostnaðarverð. Það er margviðurkennt af ýmsum ráðamönnum Framsfl., m.a. Hermanni Jónassyni, fyrrv. landbrh., Jóni Árnasyni og Páli Zóphóníassyni, að verðlag á kjöti hafi um mörg undanfarin ár verið undir tilkostnaðarverði. Hafa menn þessir sagt í Tímanum 1940 meðal annars: Hermann Jónasson segir, að framleiðendur hafi að undanförnu verið látnir selja vöru sina undir framleiðsluverði og fyrir það stórtapað. Jón Árnason segir, að árið 1939 hafi verið gerð neyðarsætt f. h. bændanna um kjötverðið, þótt vitað væri, að það verð væri algerlega ófullnægjandi. Einnig játar sami maður, að kjötverðlagsnefnd hafi beitt óeðlilegu aðhaldi um kjötverðið undanfarin ár. Þá segir hann, að kjötverðið 1940 sé mikið of lágt, en segist samt eigi hafa viljað hafa það hærra, af því að neytendur ættu að vera ánægðir með verðið og það gæfi von um mikla sölu. Páll Zóhpóníasson segir, að meiri hluti kjötverðlagsnefndar hafi ekki treyst sér til að hafa verðið hærra árið 1940, enda þótt þeir víssu, að ætti að sýna bændum fullt réttlæti gagnvart öðrum stéttum, þá þyrfti það að vera hærra. Hvar var nú trúnaður þessara manna við dreifbýlið árið 1940 og undanfarandi ár? Halda þeir, að hægt sé að telja fólki í dreifbýlinu trú um, að þeim einum sé trúandi fyrir velferðarmálum þess þrátt fyrir játningu þeirra um, að kjötinu hafi verið haldið langt undir tilkostnaðarverði, bændur hafi verið látnir færa stórar fórnir fyrir aðrar stéttir og gerðar neyðarsættir um ósæmilega lágt kjötverð og að bændum hafi eigi verið sýnt réttlæti? Fyrir allt þetta hafa svo bændur tapað á framleiðslu sinni. Slíkir menn eru eigi færir um að gæta hagsmuna bændanna í dreifbýlinu. Framleiðendur eiga að fá alla stjórn og umráð afurðasölumálanna í sínar heldur. Svo átti það einnig að vera samkv. hinum upphaflegu tillögum að afurðasölulögunum, en frumvörp um þau efni voru undirbúin af Bændaflokksmönnum. Á það má benda, að t.d. í Noregi, þar sem þó jafnaðarmenn sitja einir í stjórn, hafa framleiðendur einir alla stjórn þessara mála. Í stað þess að efla sjálfsábúð á jörðum er því haldið að lændum af Framsfl. svo og Alþfl. og kommúnistum, að ríkiseign jarða sé æskilegust fyrir bændur og þjóðina í heild. Hafa eigi sjálfseignarbændur staðið framar öðrum bændum á liðnum tímum? Svo hefur það verið, og svo mun það verða í framtíðinni þrátt fyrir allt skrum um blessun leiguliðabúskapar. Að því ber miklu fremur að stefna, að hver bóndi eignist ábýli sitt. Slíkt er bezta tryggingin fyrir því, að dugnaður, framtak og manndómur íslenzkra bænda fái notið sín. Öllum hlýtur að standa hinn mesti stuggur af þeim boðskap vinstri flokkanna, að einyrkjabúskapur og ríkiseign sé eina framtíðartakmarkið, samvinnubyggðir sé það eina, sem koma eigi og koma skuli. Frá sjónarmiði kommúnista væri slíkt trúboð eigi óeðlilegt, en nokkuð er það undarlegt, að því er snertir Framsfl., því að þótt margir liðsmenn þar gangi með kommúnistískar hugsjónir, þá munu þar margar undantekningar. Um 17. gr. jarðræktarlaganna er það að segja, að hún er komin inn í lögin til að auðvelda, að ríkið nái eignarrétti á jörðum bænda. Framsóknarmenn falla fram og tilbiðja þessa grein. Er það af því, að hún dregur úr ræktun landsins, eða af því, að hún undirstrikar, að jarðræktarstyrkurinn sé ölmusa til bænda, en eigi verðlaun til þeirra fyrir aukin þjóðfélagsverðmæti? Með 17. gr. jarðræktarlaganna er sett þrælsmerki á íslenzka bændur. Nú er komið svo, að jafnvel formaður Búnaðarfélagsins, Bjarni Ásgeirsson, viðurkennir það, að greininni þurfi að breyta. Um þau 5 atriði, er ég nú hef nefnt, eru framsóknarmenn á leiðum kommúnista. Það mega undur heita, að Framsfl. og ráðamenn hans skuli njóta fylgis jafnmargra bænda sem þeir gera, - flokkur, sem beint og óbeint með afstöðu sinni til mikilvægustu málefna bændastéttarinnar vinnur markvisst að því að draga úr kjarki og baráttuhug stéttarinnar og veikja metnað hennar og sjálfsvirðingu. Hefur þetta orðið til þess, að trú landsmanna á lífsmöguleika landbúnaðarins fer þverrandi og flóttinn úr sveitunum vaxandi. Á búnaðarþingi 1941 var borin fram tillaga um, að bændur fengju í sínar hendur allar framkvæmdir afurðasölulánanna. Ætla mætti nú, að fulltrúar bændanna, sem sæti áttu á þinginu, fylgdu þessari till. óskiptir, en svo undarlega bregður við, að fulltrúar Framsfl. greiddu atkvæði gegn tillögunni. Hvernig ætla nú þessir menn að verja framkomu sína gagnvart bændunum? Umbjóðendur þeirra, bændurnir, eru till. fylgjandi. Mestar líkur til, að fulltrúarnir séu það einnig. En ef svo var, hvers vegna greiða þeir þá atkv. gegn sannfæringu sinni. Við hvað og hverja eru þeir hræddir? Á þessu fyrirbrigði er aðeins ein skýring. Það eru handjárn Framsfl., sem hér eru að verki. Það er óttinn við ráðamenn flokksins. Til þess að þóknast þeim ganga fulltrúarnir gegn vilja bændanna, gegn sínum eigin vilja. Eigi er að undra, þótt hinir smærri spámenn séu ístöðulitlir, þegar oddvitar þeirra, fulltrúarnir á búnaðarþingi, gljúpna möglunarlaust eða möglunarlítið. En hvað á að segja um ráðamenn Framsfl., er bera ábyrgð á gerðum flokksmanna sinna á búnaðarþingi? Hafa þeir í þessu máli og mörgum öðrum verið trúir bændum, trúir þeirra hagsmunum og velferðarmálum? Til þjónkunar eiginhagsmunum og pólitísku valdabrölti skirrast þeir eigi við að virða að vettugi hagsmuni og vilja bændanna, treystandi því, að bændurnir sætti sig við allt. Hermann Jónasson, fyrrv. landbrh., hefur á skömmum tíma orðið uppvís að því á Alþingi að gera tvær tilraunir til að kúga þingmenn með hótunum. Þessar tilraunir hans hafa mistekizt. En úr því nú að þessi hæstv. fyrrv. landbrh. leyfir sér slíkt gegn hv. alþingismönnum, hvað halda menn þá eigi, að hann leyfi sér gagnvart fulltrúum Framsfl. á búnaðarþingi og öðrum ráðamönnum flokksins? Þar er beitt kúgun, og þar hefur Hermann Jónasson eigi orðið fyrir vonbrigðum, svo sem á Alþingi. Þessi kúgunarandi æðstu manna flokksins smitar frá sér. Smærri spámennirnir vilja eigi verða hinir minni. Vegna sinnar aðstöðu vilja þeir ráða yfir sál og sannfæringu bændanna. Svo sem framsóknarmenn hér á Alþingi segjast vera hinir einu sveitamenn eða umboðsmenn þeirra, svo hvísla sumir kaupfélagsstjórar eða láta hvísla því að kjósendum, að framsóknarmenn séu hinir einu samvinnumenn. Ýmsum blekkingum er þannig haldið uppi af flokksmönnum Framsfl. Þar er skipulögð starfsemi á ferðinni: Kúgun og hótunum er beitt eftir því, sem föng standa til og við þykir eiga. Þeir, sem eigi eru nógu þægur ljár í þúfu, falla í ónáð, hrekjast eða jafnvel eru hraktir burtu. Andlegt sjálfstæði og sannfæring á þá engan rétt á sér. En einmitt þessi kúgunarhneigð hinna æðri gegn hinum lægri, slíkt getur eigi og á eigi að þrífast hjá lýðfrjálsum þjóðum. Slíkt á heima í löndum einræðis og ófrelsis. Allt til þessa um mörg undanfarin ár hafa bændur átt mjög erfitt uppdráttar. Þeir hafa verið skuldum hlaðnir og hafa því áhyggjur margvíslegar, er þeim leggst til viðbótar hinu daglega erfiði. Þá svo er ástatt, eru menn ekki upplitsdjarfir. Menn leita eitt eða annað um aðstoð, sem þá stundum tekst, stundum ekki. Menn verða bældir og þreyttir. En það hefur nú atvikazt svo, að enda þótt allt væri hér á glötunarbarmi árið 1939, atvinnuvegirnir færu hrörnandi og atvinnuleysi færi hér stórvaxandi, þá hefur nú skipt svo gersamlega um frá því, sem þá var, að segja mun mega, að atvinnuvegirnir blómgist og atvinnuleysi sé ekki til. Nú láta menn ekki kúgast til fylgis við eitt eða annað af efnalegu ósjálfstæði, ef menn á annað borð hafa nokkra sannfæringu. Nú eiga menn því að hrinda af sér hvers konar andlegri kúgun, fylgja sannfæringu sinni og skeyta engu um þá, er kúgun vilja beita. Einmitt vegna þessa mætti vænta þess, að kosningar þær, er nú fara í hönd, verði að ýmsu lærdómslíkar. Nú mun óvíða vera hægt að reiða að mönnum skuldasvipuna, sem því miður mun oft hafa verið gert bæði fyrr og síðar. Nú ganga menn að kjörborðinu sjálfstæðari en áður, ekki vegna úrræða eða aðgerða ráðamanna Framsfl., heldur fyrir rás viðburðanna. Þessi kúgunartilfinning hjáráðamönnum Framsfl., að allir þeirra fylgjendur skuli sitja og standa svo sem þeim bezt líkar, varð m.a. til þess, að flokkurinn klofnaði árið 1933. Nokkrir þáv. þingmenn flokksins, er eigi gátu þolað kúgunina, en gerðu kröfu til þess að fá að halda sannfæringu sinni, þeir voru reknir úr flokknum. Stofnuðu þeir síðan Bændaflokkinn undir forustu Tryggva Þórhallssonar. Flestir eða allir stofnendur flokksins höfðu, meðan þeir voru í Framsfl., verið taldir óvenju mikilhæfir menn, er öllum væru hæfari til starfa fyrir land sitt og þjóð. En eftir að þeir voru horfnir úr flokknum, kvað nokkuð við annan tón, þá var eigi til ærleg taug í þessum mönnum, þeim var jafnvel líkt við þræla og hin mestu varmenni í okkar sögum. Að sjálfsögðu voru þeir taldir fjandmenn sveitanna, eigi síður en þeir, er nú vilja jafna aðstöðu þeirra, er í dreifbýlinu búa, til áhrifa á Alþingi. Er það virkilega svo, að pólitík Framsfl. sé bezt borgið með því að hefja menn upp til skýjanna, meðan þeir eru flokksmenn, svívirða þá takmarkalaust, gerist þeir pólitískir andstæðingar, en skrifa síðan um þá væmið lof, þá þeir eru fallnir frá? Hver pólitískur flokkur, er telur sér slíka framkomu vænlegasta til framdráttar, honum er eigi lífvænt. Hið fyrsta pólitíska verk Hermanns Jónassonar, fyrrv. landbrh., var að dæma Magnús Guðmundsson. í tugthús án nokkurra saka, annað var það að fella frá kosningu í Strandasýslu Tryggva Þórhallsson, þann einlægasta og sannasta bændavin, er Ísland hefur ef til vill átt. Það má segja um þennan mann, að ill var hans fyrsta ganga, og má mikið vera, ef hin síðasta verður eigi á sama veg. Tryggvi Þórhallsson, Jón í Stóradal, Lárus á Klaustri o.fl. hurfu úr Framsfl. vegna þess, að þeir vildu eigi byggja upp íslenzka bændapólitík á kúgun og harðstjórn, - slíka leið vildu þeir eigi fara til eflingar efnalegu og andlegu sjálfstæði bændanna. En það var leiðin, sem meiri hluti flokksins þá vildi fara og vill enn. Þetta er mörgum að verða ljóst fyrst nú, og augu æskunnar í landinu eru að opnast fyrir því, að svo sé. Því verða þeir æ fleiri og fleiri hinir uppvaxandi menn og konur, er forðast Framsfl. En enn þá koma þessir menn fram fyrir þjóðina, leitast við að telja henni trú um, að á þeim finnist hvorki blettur né hrukka, þeir séu hinir einu og sönnu föðurlandsvinir, allir aðrir séu fjandmenn og svíkarar við sitt föðurland, og þá fyrst og fremst dreifbýli landsins. Menn sjá í gegnum slíka hræsni og blekkingar. Öll þeirra framkoma í þessu máli miðast við það eitt að halda völdum og fá aðstöðu til aukinna valda. Þeir mega eigi til þess hugsa, að þeir, sem í dreifbýlinu búa, fái jafna aðstöðu til áhrifa á Alþingi Íslendinga. Hvers vegna? Vegna þess að þá eru þeirra pólitísku valda- og stórmennskudraumar fallnir fyrir ætternisstapa. Það er eigi umhyggja fyrir þjóðinni, sem ræður þeirra orðum og gerðum, heldur umhyggja fyrir þeim sjálfum. Menn ættu að minnast þess, að við í hönd farandi kosningar er um það tvennt að ræða, hvort 3/4 hlutar landsmanna eigi að ráða málefnum þjóðarinnar, hvort jafna eigi aðstöðu þeirra, er í dreifbýlinu búa, til áhrifa á skipun Alþingis, eða hvort meira og minna óhlutvandir ofstopamenn eigi áframhaldandi að fá aðstöðu til hótana og kúgunar. Ég gat þess áður, að hornsteinar hvers þjóðfélags væru sæmilega blómlegir atvinnuvegir, er byggðust á andlegu og efnalegu sjálfstæði framleiðenda. Við að blaða í kosningatölum undanfarandi kosninga er það mjög áberandi, hvað mönnum úr framleiðendastétt fer fækkandi á Alþingi. Höfuðatvinnuvegi vora mun mega telja 3: Landbúnað, sjávarútveg og iðnað. Bændum á þingi fer nú stöðugt fækkandi. Má þar t.d. minna á, að árið 1923 eru kosnir 14 bændur á þing, árið 1927 16 bændur. Á þessum árum er tala þingmanna aðeins 36. Við kosningarnar 1937 er talið, að 9 bændur hafi verið kosnir á þing, og eru þá þingmenn 49. Árið 1927 er því nær helmingur þingmanna bændur, eða 16 af 36, en árið 1937, eða 10 árum síðar, tæpur 1/5 hluti þingmanna, eða 9 af 49. Verði áframhald á þessari fækkun bænda á þingi, er sýnilegt, að hverju stefnir. Innan skamms hverfa þeir út úr þinginu. Sjávarútvegsmenn eru nú 4 á þingi, hafa þeir verið 3 og 4 allt frá 1923. Árið 1916 var einn sjávarútvegsmaður kosinn á þing, en enginn 1919. Einn iðnaðarmaður var kosinn á þing árið 1923 og einn árið 1934. Nú á enginn iðnaðaðmaður sæti á þingi. Ég hef hér þessar tölur til að vekja menn til umhugsunar um, að hverju stefnir, - að framleiðendur þjóðarinnar virðast vera að hverfa af Alþingi. Hversu heppilegt það er fyrir atvinnulífið og framleiðslu þjóðarinnar, það getur hver og einn dæmt um. En meira en undarlegt verður það að teljast, ef atvinnuvegirnir, sem líf og framtíð þessarar þjóðar byggist á, eiga fáa eða enga umboðsmenn úr sínum stéttum á Alþingi, að t.d. iðnaðarmenn skuli nú engan fulltrúa eiga þar, jafnfjölmenn stétt og þeir eru að verða í þessu landi, eða að sjávarútvegsmenn hafi þar aðeins 4 fulltrúa. Þá menn fara að hugleiða þetta, getur naumast hjá því farið, að framleiðendur vakni til meðvitundar um, að hér stefnir eigi í rétta átt og að rík ástæða væri til breytinga. Ég hef nú sýnt fram á: 1. Að samkvæmt núverandi stjórnskipunarlögum er mjög gengið á rétt þeirra í dreifbýli Íslands, er eigi fylgja Framsfl., að því er snertir skipan Alþingis. 2. Að með þeim breytingum á stjórnskipunarlögum Íslands, er nú liggja fyrir Alþingi, er mjög jafnað áhrifavald þeirra, er í dreifbýlinu búa. 3. Að Framsfl. er á engan hátt treystandi til að vera málsvari dreifbýlisins, sízt baendanna. 4. Að það er andstætt upphaflegu markmiði Framsfl., að íslenzk bændapólitík sé byggð upp á kúgun og harðstjórn, svo sem reyndin hefur orðið. 5. Að á efnalegu og andlegu sjálfstæði bændanna í landinu á að byggja samtök þeirra til sóknar og varnar fyrir landbúnaðinn og sveitir landsins. Ég treysti því, að svo verði það í framtíðinni.

Forseti (GSv): Þá hefur Stefán Stefánsson lokið máli sínu. Næstur tekur til máls hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, og talar fyrir hönd Alþfl.



Herra forseti! Háttvirtir kjósendur ! Þér hafið hlustað á þær rökræður, sem fram hafa farið um vantrauststill. þá, sen1 fyrir liggur. Þér hafið hlustað á hinn ofstopafulla málflutning gegn breytingu á kjördæmaskipuninni, sem fulltrúar Framsfl. hafa um hönd. Þeir segja, að hún leiði til innanlandsstyrjaldar, til upplausnar og til vandræða, og öll vandræði stafa af því, að Framsfl. er farinn úr ríkisstjórninni ! Í öllum andstöðuflokkum Framsfl. finnast, eftir þeirra ummælum, ekkert annað en úlfar, sem ætla að gleypa öll blessuð Framsóknarlömbin. Svo langt hefur verið gengið í því að hræða menn frá því að fylgja þeirri breyt. ú kjördæmaskipuninni, sem fyrir liggur, að gripið hefur verið til hinna furðulegustu öfga, til þess að hræða kjósendur í sveitum landsins. T.d. sagði hv. 1. þm. S.-M. í gærkvöldi tvisvar sinnum í ræðu sinni, að Alþfl. hefði heimtað, að bundið yrði verð landbúnaðarafurðanna og kaupgjald bænda þannig ákveðið með I. Þetta eru tilhæfulaus ósannindi og sýnir betur en annað, í hverjum vandræðum framsóknarmenn eru til að finna rök gegn breyt. á kjördæmaskipuninni. Þrjú kvöld hafa kjósendur heyrt fulltrúi Sjálfstfl. og Framsfl. deila um það, hverjum það væri að kenna, að lagt væri út í kosningar. Hvor flokkurinn um sig hefur reynt að velta af sér ábyrgðinni og verið sérstaklega umhugað um það, rétt eins og það væri eitthvert ódæði, að nú ætti að kjósa til Alþingis, - ári seinna en lög stóðu til. Líklegt er, að ekki sé öllum ljóst, þrátt fyrir þessar deilur, hvers vegna hætt er við kosningafrestunina, sem þó var álitin nauðsyn á síðastl. ári. Enda mun sanni nær, að orsakirnar til þessa séu enn dýpri heldur en Sjálfst.- og Framsfl. hafa viljað láta koma í ljós. Þegar þjóðstjórnin var mynduð á árinu 1939, var því um leið lýst yfir af forsrh., að grundvöllur þjóðstjórnarinnar væri sá, að landinu yrði stjórnað af réttsýni í garð stétta landsins. Þrátt fyrir þessa yfirlýsingu hefur Alþfl. sífellt þurft að vera á varðbergi um það, að ekki yrði gengið á rétt verkalýðsins og launastéttanna. Hvað eftir annað gerðu hinir flokkarnir tilraunir til þess í stjórnarsamvinnunni, en Alþfl. fékk þessum árásum þó stöðugt afstýrt, þangað til 8. jan. í vetur, að gerðardómsl. voru sett. Stjórnarsamvinnan hófst, svo sem kunnugt er, með gengisbreytingarl. 1939, sem voru sett vegna þess, að útgerðin var komin á fallanda fót, atvinnuvegirnir virtust vera að komast í strand og almennt atvinnuleysi og hrun vofði yfir. Þau voru neyðarráðstöfun, gerð af ýtrustu nauðsyn. Og sem neyðarráðstöfun var með þeirri löggjöf gengið allfreklega á rétt launastéttanna, en þó ekki meira en útlit var fyrir, að þyrfti að gera vegna þess almenna hruns, sem vofði yfir. Hlutverk Alþfl. við þá samninga var að halda uppi rétti alþýðunnar, en bæði Sjálfstfl. og Framsfl. reyndu að pína niður dýrtíðarupplótina eftir mætti. Það situr því sízt á þeim flokkum að bregða Alþfl. um framkomu hans í þessu máli. Síðan gengisl. voru sett, hefur ástandið í landinu gerbreytzt, þannig að atvinnuvegirnir, sem árið 1939 voru komnir á fallanda fót, hafa safnað stórfé, en launastéttirnar og verkamenn hafa hins vegar fengið kjör sín lítið meira bætt heldur en aukning atvinnunnar hefur gefið. Vegna þessarar miklu breytingar á högum atvinnuveganna ættu þeir nú að geta skilað því, sem almenningur lagði á sig þeirra vegna á árinu 1939. Þetta hefur hvorki Framsfl. né Sjálfstfl. viljað skilja, heldur hafa þeir ætlað að halda áfram á sömu braut, og neitað að skila aftur því, sem tekið var af launastéttunum og verkamönnum á árinu 1939. Þeir hafa neitað því að lagfæra gengið, og þeir hafa krafizt þess, að launastéttir og verkamenn færðu atvinnuvegunum enn meiri fórnir heldur en þá var gert, þrátt fyrir hið breytta ástand. Um þetta hefur á þessum árum staðið stöðug barátta innan ríkisstjórnarinnar milli Alþfl. annars vegar og Sjálfstfl og Framsfl. hins vegar. Alþfl. hefur á þessum árum borið fram hverja kröfuna af annarri um það, að eitthvað yrði gert til þess að halda dýrtíðinni niðri. En þær till., sem komið hafa frá hinum flokkunum, hafa ætíð verið á þá lund, að þeir væru að vísu til með að uppfylla þessar kröfur Alþfl., en þó aðeins á þann hátt, að enn væri gengið á rétt launastéttanna, en stríðsgróðinn látinn halda áfram að streyma í milljónatali til þeirra auðugustu. Þó að leitt sé til þess að vita, beitti Sjálfstfl. Framsfl. alla jafna fyrir sig, til þess að bera fram þessar ósanngjörnu kröfur innan ríkisstj. Og það var eins og foringjum framsfl., ekki ,sízt fyrrv. hæstv. viðskmrh., Eysteini Jónssyni, væri sérstaklega umhugað um að gangast fyrir þessu. Jafnan þegar minnzt var á dýrtíðarráðstafanir, kom hann með kröfur um, að verkamenn bæru þungann af væntanlegum dýrtíðarráðstöfunum. Vorið 1941 krafðist hann þess, að settur yrði á almennur launaskattur, sem koma átti hlutfallslega þyngst niður á lágum tekjum og miðlungstekjum. Sjálfstfl. var til með að fylgja þessari till. fram, ef Alþfl. gengist inn á hana. En Alþfl. neitaði, og var þá till. Eysteins Jónssonar snúið upp í sérstakan tekjuskatt, sem hann vildi, að lagður yrði á, eftir að búið væri að leggja á hinn almenna tekjuskatt samkv. tekjuskattsl. Skatt þann er að finna í dýrtíðarfrv. því, sem lagt var fram af hálfu viðskmrh. á vorþinginu 1941. Þá hafði Alþfl. beitt sér fyrir því, að tekjuskatturinn væri stórlega lækkaður á lágum tekjum og miðlungstekjum. En eftir að búið var að afgreiða þau lög og létta þannig skattabyrðinni af þeim mönnum, sem minna máttu sín, var eins og fulltrúar Framsfl. og Sjálfstfl. iðruðust eftir undanlátsseminni í garð þessara manna, og lögðu fulltrúar þessara flokka mikla áherzlu á að fá þessum óréttláta aukaskatti framfylgt.. Enn kom Alþfl., með því að fá till. Eysteins Jónssonar felldar úr frv., í veg fyrir þessa árás á launastéttirnar og millistéttirnar. Dýrtíðarfrv. svo nefnda var afgr. sem 1ög í byrjun júní 1941 með samkomulagi allra flokka. Bæði ráðh. Framsfl. og Sjálfstfl. töldu, að mikið væri hægt að gera til þess að stöðva dýrtíðina með þeim heimildarl., þó að ráðherrar Framsfl., sérstaklega Eysteinn Jónsson, létu í ljós óánægju sina yfir því, að ekki væri lagður sérstakur skattur á lágar tekjur og miðlungstekjur. Núv. hæstv. forsrh., Ólafur Thors, lét þess getið, að varla mundi vera hægt að stöðva dýrtíðina með löggjöfinni, en „mikið má þó gera, ef vill“, sagði hann. Það er kunnugt, að þessi lög voru aldrei framkvæmd, þrátt fyrir ítrekaðar kröfur frá ráðh. Alþfl. Og enn deila þeir um það vinirnir, framsóknarmenn og sjálfstæðismenn, hvorum þeirra þetta framkvæmdaleysi sé að kenna. Stríðsgróðinn hélt áfram að streyma í milljónatali í vasa einstakra manna. Genginu var haldið niðri, að því að sagt var, vegna samninga við Breta, sem eru þó vissulega fallnir úr gildi. Ráðh. Framsfl. sátu hjá og horfðu á dýrtíðina hækka úr 57 stigum í byrjun júní 1941 í 83 stig í árslok eða um l5%. Þeir mögluðu að vísu yfir því, að Sjálfstfl. framkvæmdi ekki dýrtíðarl. En forsrh., Hermann Jónasson, lét sér þó þetta allt saman lynda þangað til á haustþinginu 1941, að hann baðst lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt. Ekki virtist það þó vera af því, að Framsfl. væru dánægður yfir stríðsgróða milljónamæringanna, heldur vegna hins, að ekki voru lagðar þungar byrðar á almenning til þess að standa straum af dýrtíðarráðstöfunum. Fyrir haustþingið lögðu þeir framsóknarmenn fram frv. um almenna bindingu á kaupgjaldi og bindingu á verði á landbúnaðarafurðum. Og það er kunnugt, að þeir vildu í rauninni ganga enn lengra heldur en gert var í frv. því, sem þeir lögðu fyrir Alþ., og sérstaklega virtist það vera hæstv. viðskmrh. áhugamál að banna það, að menn gætu fengið fulla dýrtíðaruppbót. Talsverður áhugi virtist vera ríkjandi hjá Sjálfstfl. fyrir því að fallast á þetta frv. Framsfl. En Alþfl. lýsti yfir því, að hann mundi fara úr ríkisstj., ef frv. næði fram að ganga. Var þá þegar augljóst, að það mundi leiða til kosninga, og með kosningar yfirvofandi heyktist Sjálfstfl. á því að fylgja þessu frv. Leiddi þetta til þess, að Hermann Jónasson sagði af sér. En þar sem engir fengust til þess að mynda stjórn, varð enn á ný að samkomulagi, að gamla stjórnin sæti við völd og dýrtíðarl. frá því í júní 1941 skyldu nú framkvæmd. Enn var það svikið. Ráðh. Sjálfstfl. framkvæmdu hvorugur það, sem þeim bar að gera samkvæmt dýrtíðarl. og samkvæmt margyfirlýstum vilja Alþ. Og ráðh. Framsfl. hegðuðu sér þannig, að landbrh. hækkaði verð á landbúnaðarafurðum von úr viti, en greiddi ekki á þær uppbætur, eins og þó var heimild til samkvæmt dýrtíðarl. Og viðskmrh. lét undir höfuð leggjast að herða á verðlagseftirlitinu, svo sem hann þó hafði heimild til. Eins og ég sagði í upphafi, deila þeir um það innbyrðis, Sjálfstfl. og Framsfl., hverjum svikin í dýrtíðar málunum sé um að kenna og hvers vegna kosningafrestunin hafi reynzt óframkvæmanleg. Ástæður fyrir hvoru tveggja er að finna í því, að ríkisstj. hefur verið óstarfhæf til framkvæmda, og hefur enginn lýst því betur en hv. fyrrv. viðskiptamrh. Hitt hefur honum skotizt yfir að skilja, að ríkisstjórn, sem er óstarfhæf, á engan rétt á að sitja við völd, og að Alþingi, sem ekki er fært um að skipa ríkisstjórn, verður að láta fara fram kosningar. Eitthvert ljósasta dæmi um dugleysi Framsóknar er framkvæmdaleysi flokksins í verðlagseftirlitinu. Sú vesalmennska hefur m.a. leitt til þess, að frá ársbyrjun 1940 til 30. apríl 1942 hafa verið veitt í Reykjavík 142 verzlunarleyfi og 91 heildsöluleyfi, eftir því sem Jón Árnason forstj. segir í Tímanum 18. maí 1942. Viðskmrh. Framsóknar hefur þannig fætt af sér fleiri kaupmenn og fleiri heildsala en nokkur annar ráðh. á Íslandi. Framsfl. keppir nú orðið við Sjálfstfl. um það, hvor þeirra geti verið íhaldssamari; þingmenn hans eru kosnir á þing sem vinstri menn, en hafa gersamlega svikið stefnu sína og umbjóðendur . Framsfl. var stofnaður upphaflega af ýmsum hugsjónamönnum sem vinstri flokkur. „Með Framsfl. og samvinnustefnunni verður hægt að koma bændum eins langt í áttina til jafnaðarstefnunnar eins og hægt er að koma þeim,“, sagði Jónas Jónsson, þegar hann var ungur. Þessar gömlu hugsjónir, að hafa sterkan mannréttindaflokk í sveitunum, hafa alveg brugðizt. Og því miður er þetta að nokkru leyti því að kenna, að við Alþýðuflokksmenn létum undan kröfum framsóknarmanna á árinu 1934 og neituðum að taka þátt í ríkisstjórn, sem hann myndaði. Síðan hefur Jónas Jónsson unnið að því leynt og ljóst að breyta Framsfl. úr frjálslyndum vinstri flokki, eins og hann var á fyrstu árum hans, í íhaldssaman flokk, sem oft er jafnvel hægra megin við sjálft íhaldið. Á þessum árum og með þessu starfi hefur formanni Framsfl. tekizt að breyta hinu gamla kjörorði Tryggva Þórhallssonar, „allt er betra en íhaldið“, í þá staðreynd, að Framsfl., eins og hann starfar nú og honum er stjórnað, er ekkert letri en íhaldið. Þessi breyting hefur orðið á nokkuð mörgum árum og ekki hraðari heldur en það, að ýmsum er hún enn óljós. Forsprakkar Framsfl. sjá, eins og allir aðrir, veilurnar í Sjálfstfl., en þeir taka ekki eftir því, að Framsfl., síðan hann varð íhaldsflokkur, eins og Sjálfstfl., hefur nú orðið flesta sömu gallana og suma verri. Á haustþinginu 1941, þegar Framsfl. var ljóst, að Sjálfstfl. fékkst ekki til þess að gera neitt, sem vit var í, í dýrtíðarmálunum, átti Framsfl. um það að velja að reyna fram til kosninga í vor að stofna vinstri stjórn, sem beitti sér fyrir því af alefli, að stríðsgróðinn yrði tekinn af milljónamæringunum og landinu stjórnað af réttlæti og með hag alþjóðar fyrir augum, eða þá að selja sig íhaldinu til fullnustu. Framsfl. valdi þann kostinn að vera áfram í stjórn, sem Sjálfstfl. gerði kraftlausa í þessum efnum, og siðan að grípa til þeirra hróplegu ranginda með Sjálfstfl. að setja gerðardómsl. Alþfl. tók þá þann kost að fara úr ríkisstj. Varnir þær, sem hann hafði haldið uppi fyrir þeim, sem minna máttu sín, dugðu ekki lengur gegn ofstopa hinna flokkanna, og þá var ekki um neitt annað að gera en að taka upp öfluga stjórnarandstöðu. Og sú stjórnarandstaða hefur þegar borið ávöxt. Gerðardómsl., sem eru kóróna á öllu ranglæti, sem framið hefur verið á seinni árum, hafa orðið höfundum þeirra að fótakefli. Þau urðu í rauninni fyrir öfluga andstöðu Alþfl. síðasti naglinn í líkkistu samstarfsins milli Sjálfst.- og Framsfl. Gerðardómsl. voru sett af fullu ranglæti, og ávöxtur þeirra hefur komið fyrr í ljós heldur en nokkurn varði. Þau eru nú brotin, fyrst og fremst á hverju heimili á landinu, sem þarf á vinnufólki eða kaupafólki að halda. Þau eru brotin af atvinnurekendum, er þurfa á verkafólki að halda. Og sjálft ríkisvaldið var flúið af grundvelli þeirra áður en þau náðu staðfestingu á Alþingi. Ég gæti nefnt þess ótal dæmi. Það var grundvallaratriði gerðardómsl. að koma í veg fyrir alla grunnkaupshækkun. En sjálft ríkisvaldið hefur neyðzt til að ganga á undan með það að brjóta niður þennan grundvöll gerðardómsl. Ríkisspítalarnir, Mjólkursamsalan, sem hv. þm. Rang. stjórnar, og sjúkrahúsin munu hafa verið með þeim fyrstu. En síðan hafa aðrar stofnanir konlið á eftir. Jafnvel vegamálastjórnin, sem annars hefur verið mjög íhaldssöm í kaupgreiðslum, er nú komin í það að greiða taxta verkamannafélaganna út um allar sveitir og meira að segja að yfirborga verkamönnum, eins og einstakir atvinnurekendur hafa orðið að gera. Framkvæmd gerðardómsl. er þannig, að þar, sem kaupgjaldið er hæst og mikil eftirspurn er eftir vinnuafli, dettur engum manni í hug að halda þau. Hins vegar eru margir staðir úti á landi, þar sem heldur lítið er að gera og lítil eftirspurn er eftir vinnuafli. Á þeim stöðum er grunnkaup jafnvel lægst, og þar eru gerðardómsl. einna helzt haldin, a.m.k. gagnvart þeim mönnum, sem ekki hafa aðstöðu til þess að fara í þéttbýlið til þess að leita sér atvinnu. Gerðardómsl. verða þannig í framkvæmdinni til þess beinlinis að halda niðri kaupi þeirra manna, sem minnsta hafa vinnu og lægst kaup hafa fyrir vinnu sina, þ.e.a.s. níðast á þeim, sem minnst mega sín í dreifbýlinu. Nokkur ákvæði gerðardómsl. um verðlag, samhljóða þeim, sem Alþfl. hefur hvað eftir annað lagt til, að framkvæmd yrðu, munu hafa orðið til einhverra bóta. En önnur ákvæði þeirra hafa reynzt einskis virði. T.d. hefur farið svo með taxta þann, sem ætlazt var til, að gerðardómurinn svonefndi setti um ýmis konar smíði o.þ.h., að þó að bráðum sé liðið hálft ár frá því að gerðardómurinn var settur, hefur ekki bólað á neinum tilraunum í þá átt að framkvæma þau. Ég get nefnt sem dæmi, að á árinu 1939 kostaði í akkorði 18 þús. kr. að byggja 2000 tonna Iýsisgeymi fyrir síldarverksmiðjur ríkisins. Nú á árinu 1942 hefur stjórn síldarverksmiðja ríkisins borizt tilboð um að byggja lýsisgeymi af sömu stærð fyrir 88 þús. kr. að viðbættum ýmsum hlunnindum, sem nema mundu 12 þús. kr., eða samtals 100 þús. kr. Hækkunin á framkvæmd þessa verks er því 540% frá því fyrir stríð, á sama tíma og grunnkaup járniðnaðarmanna að viðbættri dýrtíðaruppbót mun hafa hækkað um sem næst 100%. Slík er framkvæmd gerðardómsl. Önnur framkvæmd gerðardómsl. hefur farið eftir þessu. Verður því ekki annað séð en að hin hatramma árás hins sameinaða íhaldsvalds Framsóknar- og Sjálfstæðisfl. hafi þegar mistekizt, nema, eins og áður var sagt, á einstaka afskekktum stöðum í dreifbýlinu, þar sem lögin verka til þess að halda niðri launum þeirra, seni sízt mega verða fyrir slíku. Slíka ranglæti er þegar búið að hefna sín. Engin stjórn getur setið til lengdar í lýðfrjálsu landi, án þess að stjórnað sé með réttlæti og í samræmi við vilja kjósenda. Ríkisstjórn Hermanns Jónassonar hefur fallið á því á ófriðartímum að ætla sér að sitja við völd á ódugnaði og óréttlæti. Enginn mun þó ætla, að stjórn sjálfstæðismanna muni verða réttlátari heldur en sú stjórn, sem áður sat. Hún mun hafa alla sömu gallana og samstjórn framsóknar- og sjálfstæðismanna. En enga verri. Þó hefur hún þann kost, að hún er stofnuð með þeim höfuðtilgangi að koma á réttlátari skipun á kjördæmamálinu, en á móti því berst Framsókn með þeirri ósvífni og rakaleysi, að furðu gegnir. Ég get, sem Alþýðuflokksmaður, ekki lengur gert neitt upp á milli íhaldsins í Framsfl. og íhaldsins í Sjálfstfl. nema að því leyti, að íhaldið í Sjálfstfl. vill fallast á réttlátari kjördæmaskipun eftir till. Alþfl. En ef við eigum að búa við íhald hér í landi, þá tel ég réttara, að það íhald sitji við völd fyrir atbeina kjósendanna og með þeirra vil ja bak við sig. Þeir hafa það þá í hendi sinni að skipta um, ef þeim líka r stjórnin illa. Eins og nú standa sakir, höfum við undanfarna mánuði búið við svarta íhaldsstjórn, sem framkvæmt hefur ranglætisverk á hættutímum, ekki fyrir atbeina eða vilja kjósendanna, heldur af því að Framsfl. með örfáa kjósendur á bak við sig, en tiltölulega marga þingmenn, hefur í krafti ranglátrar kjördæmaskiplinar haft verzlunaraðstöðu til þess að selja sig íhaldinu. Þessi sérréttindaaðstaða Framsfl. með fáa kjósendur og marga þingmenn hefur á undanförnum árum leitt til alls konar spillingar, sem kjósendur hafa ekki getað ráðið við. Fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, sagði á Alþingi nýlega, að kosningarrétturinn ætti ekki að vera pólitískur gjaldmiðill til þess að braska með á Alþingi. Ég undirstrika þessi orð hv. þm. Str. og bæti því við, að einmitt það ástand, sem nú ríkir um stjórn landsins, og þær breytingal, sem bornar hafa verið fram á kjördæmaskipun landsins, miða að því að koma í veg fyrir, að kosningarrétturinn sé misnotaður á þann hátt, sem Framsfl. hefur gert á undanförnum árum. Hv. þm. Str. hefur einnig sagt, að breytingin á kjördæmaskipuninni, sem nú er gert ráð fyrir, stefni að því að ræna nokkurn hluta þjóðarinnar, sem vinnur að því að brauðfæða hana á hættustund, kosningarrétti. Nú er mér ekki kunnugt um, og ég held ekki, að neinn hafi haldið því fram, að það væri verið að flytja kosningarréttinn til úr sveitunum í bæina, heldur væri aðallega verið að jafna metin innan sveitanna sjálfra. Enginn neitar því, að bændur eigi að hafa sinn kosningarrétt. Þeir vinna líka efalaust að áhættusömum störfum. En manni verður á að spyrja: Eru þeirra störf áhættusamari heldur en bræðra þeirra, sem búa í kaupstöðunum undir árásarhættu, eða störf sjómanna, sein sigla á milli landa gegnum tundurduflasvæði, kafbáta og loftárásahættu? Eru störf bændanna það áhættumeiri heldur en annarra verkamanna landsins, og þá sérstaklega þeirra, sem ég minnist hér á, að sú áhætta réttlæti það, að þeir hafi tvöfaldan atkvæðisrétt á við aðra, sem hafa orðið að hrekjast úr sveitinni, annað hvort í kaupstaðina eða út á sjóinn? Mönnum finnst e.t.v. um tómt mál að tala að minnast á hugsjónir í sambandi við þann blóðuga hildarleik, sem nú stendur yfir. En það eru tvö öfl að berjast í heiminum nú, öðrum meginin svörtustu einræðisöfl og hinum megin lýðræðisöfl. Ég læt mér ekki detta í hug, að þó að lýðræðisríkin vinni þetta stríð, þá sé það tryggt þar með, að lýðræði og jafnrétti verði jafnan við völd hér á Íslandi. En ég treysti því, að ef lýðræðisríkin sigra, þá höfum við möguleika fyrir því, ef við sjálfir viljum, að stjórna landinu af lýðræði og réttlæti. Alþfl. hefur frá fyrstu tíð barizt fyrir almennum mannréttindum, og sérstaklega réttindum þeirra, sem eru minni máttar. Síðan Alþfl. var stofnaður árið 1916, hefur hann haft frumkvæði að öllum þeim mannréttindamálum, sem samþ. hafa verið á Alþ., og alltaf staðið í fylkingarbrjósti, hvort heldur hefur verið til að fá framkvæmd hagsmunamál almennings eða standa á móti óþurftarmálum, er borin hafa verið fram af andstæðingum. Þetta eru staðreyndir, sem ekki verður í móti mælt, og þegar þessa er gætt, gegnir furðu, að til skuli vera flokkur í landinu, sem kallar sig verkalýðsflokk, en virðist hafa það eina hlutverk að rífa niður Alþfl. og umbótastarf hans. Alþfl. hefur í baráttu sinni fyrir auknum mannréttindum oft notið samstarfs Framsfl., og þá jafnframt veitt Framsfl. styrk til þess að koma fram hagsmunamálum sveitanna, t.d. landbúnaðarafurðasölul., sem á sínum tíma var talið, eftir upplýsingum kunnugra manna, að hefðu hækkað afurðaverð baenda um 30%. Alþfl. þykir sárt til þess að vita, að þessi samvinna bænda og verkamanna, sem hefur orðið til mikils árangurs fyrir báða, skuli nú vera rofin. Alþfl. harmar það að þurfa að horfast í augu við þá staðreynd, að Framsfl. er nú orðinn að hatrömmum, íhaldssömum flokki, sem ekki er neinnar samvinnu af að vænta og gengur erinda stríðsgróðamanna til þess að reyna að halda völdum í landinu. En við þessu er ekkert að gera, eins og sakir standa, annað en það að breyta kjördæmaskipuninni í þá átt, að vilji kjósenda geti komið sem allra bezt í ljós. Sé þjóðin því samþykk að láta stjórna sér af óréttsýni og með hag nokkurra milljónamæringa fyrir augum, vilji hún láta einræði ríkja í stað lýðræðis, þá telur Alþfl. rétt, að það komi í ljós við kosningar. Vilji þjóðin hins vegar vera undir það búin að geta að ófriðnum loknum komið hér á almennum framförum með heill alþjóðar fyrir augum, byggðum á lýðræðisgrundvelli, verður eigi hjá því komizt að breyta kjördæmaskipuninni frá því, sem nú er. Að þessu vill Alþfl. vinna og eirir í því skyni þeirri stjórn, sem nú situr við völd, um nokkurt skeið, með það fyrir augum, að hún skoði það höfuðverkefni sitt að beita sér fyrir þeirri leiðréttingu á kjördæmaskipuninni, sem felst í till. Alþfl. Varðandi þá vantrauststill., er hér liggur fyrir, legg ég til, að hún verði afgreidd með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Þar sem tillaga þessi er fram borin í þeim tilgangi að koma í veg fyrir, að breytingar þær á stjórnarskránni, er liggja fyrir Alþingi, geti náð fullnaðarafgreiðslu, en fyrir liggur yfirlýsing þingmeirihluta um fylgi við breytingarnar, telur Alþingi ástæðulaust að láta atkvæði ganga um tillöguna og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“

Einar Olgeirsson Hæstv. forseti! Heiðruðu tilheyrendur! Ég tala hér fyrir hönd Sósfl. Þjóðstjórnarliðið, sem ekki komst hjá því að viðurkenna Kommúnistaflokkinn sem þingflokk, hefur reynt að komast hjá því að viðurkenna Sósfl. sem þingflokk með því að láta forseta sameinaðs þings í tíð Finnagaldursins kveða upp úrskurð þess efnis, að hann yrði ekki skoðaður sem þingflokkur. Tilgangur þessa úrskurðar var sá að hindra, að Sósfl. gæti krafizt útvarpsumr., meðan þjóðstjórnin stóð og þessum þokkalega tilgangi var náð. Þjóðstjórnin gat í krafti hans hindrað, að verk hennar væru rædd í útvarpi frá Alþingi, meðan verið var að fremja þau. Nú er hins vegar þögnin loksins rofin, um leið og þjóðstjórnin sofnaði sjálf. Og eftir þær kosningar, sem nú fara í hönd, verður ekki komizt hjá því að viðurkenna Sósfl. sem þingflokk. Það hefur verið vígorð lýðræðisins frá því það varð til, að allir skyldu jafnir fyrir lögunum. Það hefur verið grundvöllurinn í öllum mannréttindakröfum alþýðustéttanna í þjóðfélaginu á hendur aðli og öðrum sérréttindastéttum, að kosningarréttur skyldi vera almennur og jafn og hver einasti maður væri jafnrétthár, án tillits til eigna, tekna, búsetu eða annars. Með þrotlausri baráttu lýðræðisafla þjóðfélagsins gegn afturhaldinu hefur þessi krafa hafzt fram með flestum menningarþjóðum, þar til holskefla einræðisins nú sópaði sjálfu lýðræðinu burt í tugum landa. En alþýða manna er ekki á því að gefast upp fyrir aðförum afturhaldsins, ætlar ekki að beygja sig fyrir réttindaráni þess og kúgun. Það er nú barizt með vopnum víðast hvar í veröldinni fyrir lýðréttindum og jafnrétti manna gegn einræði og harðstjórn. Milljónir manna fórna lífi til þess að verja mannréttindin og sækja þau í hendur harðstjórnarinnar, þegar þeim hefur verið rænt. Alþýðan á Íslandi krefst líka mannréttinda. Hún krefst þess, að allir menn séu jafnir fyrir kosningal. Henni finnst órétturinn manna á milli, ójöfnuðurinn í þjóðfélaginu nógu mikill, þó að atkvæði allra manna sé a.m.k. jafnt, hvar sem þeir búa á landinu. Og alþýðan telur ekki eftir sér að ganga til kosninga til þess að ávinna sér þennan rétt, þótt valdhafar þeir, sem sýnt hafa sig í því að ræna kosningaréttinum af fólkinu, vilji í lengstu lög vera lausir við kosningaóttann, losna við kosningar, sökum hinnar vondu samvizku, sem þeir hafa gagnvart kjósendum. Þó er með því frv., sem hér liggur fyrir, aðeins stigið skref áfram á leiðinni til jafnréttis kjósendanna, en takmarkinu ekki náð. Ég hélt því fram í stjórnarskrárn. neðri deildar, að heppilegast mundi vera að hafa fá, t.d. 6 stór kjördæmi, og svo uppbótarþingsæti. Hins vegar var ekki hægt að fá meiri hl. á þingi með slíkum breyt. nú og því sjálfsagt að einbeita sér að því að koma fram því, sem fáanlegt var. Framsfl. hefur sagt um þetta frv., að það væri verzlunarsamningur. Margur heldur mig sig. Framsfl. er orðinn því svo vanur að verzla með hvert einasta mál og hvert einasta embætti, sem hann kemur nærri, að hann heldur auðsjáanlega, að það sé óhugsandi, að menn sameinist um nokkurt mál í öðru skyni en því að verzla. Annars ætti sá flokkur sem minnst að tala um verzlun í sambandi við kjördæmamálið. Það vill nú svo einkennilega til, að það hefur enginn flokkur reynt að verzla með það mál freklegar en Framsókn. Hún hefur nefnilega alltaf verið að reyna að kaupa það mál af sér, stinga réttlætinu svefnþorn með því að veita ýmsum þeim flokkum, sem með réttlætismálinu stóðu, fríðindi í bili til þess að fresta því. Þjóðin hefur ekki gleymt því enn, hvernig Framsókn svæfði hneykslismálin alræmdu út af Íslandsbanka o.fl. á árunum 1931–1933 til þess að reyna að fá íhaldið til að svæfa kjördæmamálið. En Framsókn hefur ekki aðeins reynt að verzla þannig með kjördæmamálið í heild, hún hefur líka reynt að verzla með einstök kjördæmi. Í desemberbyrjun 1930 bauð þáv. formaður Framsfl. kommúnistaflokknum nýstofnuðum upp á það að gera Siglufjörð að sérstöku kjördæmi, ef kommúnistaflokkurinn vildi styðja frambjóðanda Alþfl. á Akureyri. Og hér í þinginu hefur það verið eitt aðaládeiluefni vissra Framsóknarþm. á hv. þm. V.- Ísf., Ásgeir Ásgeirsson, að hann skuli 1933 ekki hafa komið því á að hafa m.a. 7 þm. í Rvík. Framsfl. hefur því áður lýst sig með því að gera Siglufjörð að sérstöku kjördæmi og hafa fleiri en 6 þm. í Reykjavík. Það er því undarlegt, að hann skuli allt í einu berjast svona hatrammlega gegn þessum till. nú. Hvað svo hitt snertir að hafa hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmunum, þá miða þær að því að tryggja jafnrétti kjósendanna þar, og það er undarlega gerður lýðræðisflokkur dreifbýlisins, sem setur sig á móti slíku. Ég skal svo bráðlega ræða hinar raunverulegu orsakir þessarar hatrömmu mótspyrnu Framsóknarleiðtoganna gegn þessu máli, en ætla áður að taka það fram, að Sósfl. mun halda áfram baráttu fyrir fullu jafnrétti kjósendanna í landinu, einnig eftir að þetta frv. hefur náð fram að ganga. Mig furðar vægast sagt á því, hve ósvífið afturhaldið er ætið í þessu landi, að það skuli láta aðrar eins yfirlýsingar frá sér fara og fram hafa komið í sambandi við þetta mál, yfirlýsingu beinlinis gegn almennum og jöfnum kosningarrétti Íslendinga. Og þetta kemur frá mönnunum, sem í þrjú ár eru búnir að æpa sig hása um, að þeir séu hinir einu sönnu forverðir lýðræðisins. Þokkalegir lýðræðis- og jafnréttispostular að tarna ! 1932 skrifaði Jón Þorláksson, þáv. form. Sjálfstfl., í Morgunbl. (10. jan.) um hlutfallskosningar og uppbótarsæti, að það væri „höfuðatriði í tillögum okkar, sem menn frá upphafi verða að gera sér ljóst til fulls, að tala uppbótarsætanna má ekki vera takmörkuð upp á við eða fyrir fram ákveðin, og heildartala þingmanna getur því ekki verið lögbundin eða fyrir fram ákveðin.“ Hann sýndi fram á, að slík takmörkun mundi „kollvarpa því, sem er aðaltilgangurinn með fyrirhugaðri breytingu á löggjöfinni um skipun Alþingis, réttu hlutfalli milli kjósendafjölda og þingsætafjölda. Við teljum ekki, að til máli geti komið að lögleiða kosningatilhögun, sem býður upp á þetta.“ Svona fórust Jóni Þorlákssyni orð þá, og hann þótti íhaldssamur. Hvað mega eftirmenn hans hugsa nú? Og hvað þýddi í rauninni þessi yfirlýsing hans fyrir hönd Sjálfstfl. fyrir 10 árum? Hún þýddi, að yfirgnæfandi meiri hluti Íslendinga, fylgjendur Sjálfstfl., Alþfl. og Kommúnistafl., kröfðust fulls jafnréttis þá þegar, en Framsfl. hefur bara tekizt að verzla málið af sér í trausti þeirra gömlu forréttinda, sem kjördæmaskipulagið veitir stórum, einhliða bændaflokk. Framsókn hefur tekizt að tefja jafnréttismál Íslendinga um alllangt skeið og mun reyna það enn, en það tekst ekki. Framsfl. þarf ekki að ætla sér þá dul að neita þrem fjórðu hlutum þjóðarinnar um jafnrétti lengur. Það hefur þegar tekizt allt of lengi. En hvernig stendur á því, að afturhaldið í Framsókn skuli ærast svona gersamlega út af þessu máli? Það stendur þannig á því, að verið er að eyðileggja í höndum afturhaldsins á Íslandi á tvennan hátt möguleika til þess að koma á einræði sínu, algerri yfirdrottnun nokkurra auðmanna og embættismanna yfir þjóðinni. Ég skal nú lýsa fyrirætlun Jónasar Jónssonar, hv. þm. S.-Þ., um, hvernig tryggja skyldi yfirráð samfylkingar hans og Ólafs Thors, hæstv. núv. forsrh., þingræðislega séð yfir þjóðinni. Með núverandi kjördæmaskipun getur flokkur eða flokkasamsteypa, sem hefur einn fjórða hluta kjósenda að baki sér, náð hreinum meiri hluta þingsæta á Alþingi, eða 26 þingsætum, með því að vinna 19 sveitakjördæmi. Slíkur minni hluti þjóðarinnar gæti drottnað yfir henni í krafti ranglætisins, gert þingræðið þannig að tómu yfirvarpi og grímu fyrir einræðið. Hv. þm. S.-Þ. lýsti því yfir í Tímanum, og hv. þm. Str. endurtók þá yfirlýsingu hér á Alþingi, að þeir vildu hafa eintóm einmenningskjördæmi og afnema með öllu hlutfallskosningar og uppbótarsæti. Meining hans (hv. þm. S.-Þ.) var að framkvæma þá stjórnarskrárbreytingu í stríðslok, eins og hann segir í Tímanum. Það átti að nota rangfengið vald minni hlutans hjá þjóðinni, til þess að breyta kjördæmaskipuninni svo harðvítuglega í afturhaldsátt, að verkalýður bæjanna hefði enga möguleika á að fá þau áhrif, sem honum bæri, á þingið. Með þessari stjórnarskrárbreytingu Framsóknar átti að gera vald hinna nýju milljónamæringa, sem stríðsgróðinn og þjóðstjórnin skóp, eilíft hér á landi, en gera Framsfl. og sérréttindi hans í kjördæmaskipuninni að ómissandi þjófalykli auðmanna að völdunum á Íslandi. Núverandi ranglæti kjördæmaskiptingarinnar átti að verða stökkpallur til enn meira ranglætis, sem enn þá erfiðara yrði að bæta úr. Það átti að tryggja hinni vellauðugu togaraeigendastétt, að henni gerði ekkert til, þó að hún missti fylgið í bæjunum, ef hún bara gerði svo vel við Framsókn, að meiri hluti héldist í flestöllum sveitakjördæmum fyrir hina nýju sambræðslu Jónasar og Jensenssona. Ranglát kjördæmaskipun, er gat gefið flokki, sem hafði 25% landsmanna með sér, þingræðisvald yfir 3/4 hlutum þjóðarinnar, átti að tryggja einræði auðmannanna á Íslandi. Og það er þetta, sem hv. þm. S.-Þ. er enn að vonast eftir, þegar hann biður nú fátæka bændur úti um land að ljá nú Framsókn fylgi sitt, til þess að fá stöðvunarvald á næsta þingi. Því sagði hv. þm. S.-Þ. í fyrra kvöld: „Þá munu þjóðhollir menn taka höndum saman.“ Við vitum, hvað átt er við með þjóðhollur í munni þessa manns. Þjóðstjórnarhollur, Thorsarahollur, Jónasarhollur. Tilgangurinn hjá Jónasi var og er að kljúfa Íhaldsflokkinn, þannig að togaraeigendurnir, sem komnir eru í harðvítugar hagsmunaandstæður við allan þorra þjóðarinnar, verði að taka sig út úr og semja við Framsókn og byggja stéttarvöld sín á henni. Jónas orðaði þetta svo í fyrra kvöld, að hann sagði, að 1939 hefðu framleiðendur (en svo kallar hann togaraeigendur, sem aldrei framleiða neitt) orðið ofan á í Íhaldsflokknum, og því hefði verið hægt að mynda þjóðstjórn, en nú hefði farið öfugt, og því væri komið sem komið er. Og Ólafur Thors staðfesti það í öðru sambandi í ræðu sinni í fyrra kvöld, hve nærri var komið því, að þessir sérhagsmunir togaraeigenda yrðu til að kljúfa Íhaldsflokkinn. Hann sagði í sambandi við spursmálið um kosningafrestun nú, orðrétt: „Ég var reiðubúinn til að láta hina eiga sig, sem ekki vildu standa að samstarfi.“ Og Eysteinn undirstrikaði þessi orð hans með því að segja í gærkvöldi: „Við framsóknarmenn höfðum ástæðu til að ætla, að Sjálfstfl. mundi ekki afgreiða kjördæmamálið.“ Svona lágu spilin. Samsærið gegn þjóðinni, sem hófst fyrir forgöngu Jónasar og Ólafs Thors og leiddi til þjóðstjórnarinnar 1939, átti að halda áfram, unz einveldi Kveldúlfs og Framsóknar væri tryggt á Íslandi, og það var Jónas Jónsson, sem lagði ráðin á um, hvernig tryggja skyldi það einræði kosningalega, Jónas ætlaði sér að verða ráðbani lýðræðisins á Íslandi, og hann ætlaði að drepa það með því að gera þingið að vopni minni hlutans í landinu gegn meiri hlutanum. Það er þetta samsæri, sem farið hefur út um þúfur. Það er hinn mikli kostur kjördæmamálsins, auk þess réttlætis, sem það skapar, - og nú hnakkrífast gömlu samsæriskumpánarnir um það, hvorum þeirra það sé að kenna, og sverja og sárt við leggja, að ekkert vilji þeir frekar en taka saman aftur. Og ég held, að þeim Jónasi og Ólafi Thors hafi fallið það alveg sérstaklega þungt að skilja, þeim sé fyllsta alvara að taka saman aftur sem fyrst. Það er tvöföld kaldhæðni örlaganna, að Jónas skuli nú verða að bera fram vantraust á vin sinn, Ólaf, og Ólafur verða forsrh. í stjórn, sem á að vinna það eitt verk að framkvæma það jafnréttismál, sem gerir allar sameiginlegar fyrirætlanir Jónasar og Ólafs Thors hálfu erfiðari en áður. Sumum kann máske að finnast það ótrúlegt, að til skuli vera slíkt afturhald eins og það að ætla að koma á einræði minni hlutans hér, með því að afnema hlutfallskosningar og koma á eintómum einmenningskjördæmum, en við höfum orð sjálfra foringja Framsóknar fyrir því, að þetta sé stefna þeirra. Og er ekki þeim mönnum trúandi til hvaða afturhaldsaðgerða sem er, sem hafa á síðustu tveim árum komið á hreppaflutningum á ný, afnumið samningafrelsi verklýðsfélaganna, gert auðmennina fyrst skattfrjálsa og síðan tryggt þeim meginhluta stríðsgróðans, en ofsótt menningarfrömuði landsins og reynt að svelta þá til undirgefni við sig á sama tíma sem þeir veittu milljónastraum til gömlu, gjaldþrota braskaranna? Hvað snertir hins vegar hinar hörðu deilur gömlu þjóðstjórnarsnápanna um, hvorum það sé að kenna, að friðurinn á milli þeirra hafi rofnað, þá skal ég leysa deiluna fyrir þá. Það er þjóðinni að kenna. Hún var búin að fá nóg af „friðnum“ ykkar, herrar mínir. Og þið vissuð það. Þið vissuð, að þjóðstjórnin ykkar, friðarstjórnin ykkar, stríðsgróðastjórnin, var orðin svo óvinsæl, að þið voruð allir dauðhræddir við að leggja út í kosningar með því að standa saman í þeim sem þjóðstjórnarflokkur, samábyrgir fyrir gerðum hennar. Vegna óttans við kosningar gátuð þið ekki á heilum ykkur tekið. Jafnvel blöð ykkar urðu að viðurkenna; að þið væruð orðnir óstarfhæfir af ótta við kosningar. Og hvaðan stafaði þessi ótti? Hann var ykkar eigin vonda samvizka gagnvart kjósendum, sem þið höfðuð svíkið með því að fórna hagsmunum þeirra fyrir stríðsgróðamennina. Þið ætluðuð að reyna að koma ykkur saman um „friðsamar kosningar“ og halda svo samsærinu áfram eftir þær. En óttinn við kjósendur eyðilagði líka þann möguleika ykkar. Hvers konar friður var það, sem þjóðstjórnarflokkarnir vildu fá? Hvernig notuðu þeir friðinn, sem þeir fengu fyrir kjósendum frá 1937? Og til hvers mundu þeir nota frið, ef þeir fengju hann nú? Þjóðstjórnarfriðurinn var notaður til að skapa nýja stétt hér á landi, fámenna en vellauðuga stóratvinnurekendastétt, sem er svo miklu auðugri, og því voldugri en allar þær yfirstéttir, sem áður hafa drottnað á þessu landi, að þær blikna við samanburðinn. Það mun fara fram úr 100 milljónum króna sá auður, sem þessi stétt, er telur nokkra tugi manna, hefur eignazt á undanförnum þrem árum. Þessi auðkýfingastétt er að sölsa undir sig allt atvinnulíf landsmanna. Verði þessi stétt að stríðinu loknu látin halda yfirráðum sínum, eignarrétti sínum á togurunum, verksmiðjum og öðrum stórfyrirtækjum og umráðarétti sínum yfir stríðsgróðanum, þá verður meiri hluti landsmanna í krafti atvinnuleysisins gerður að ánauðugum þrælum þessara auðkýfinga. Fái þessi auðkýfingastétt að halda auði sínum og völdum áfram, þá sölsar hún undir sig sívaxandi hluta af jörðum landsins og gerir bændur ýmist að leiguliðum eða rekur þá af jörðunum. Það er nú þegar svo komið, að æskulýður sveitanna kvartar yfir því, að hann fái ekki aðgang að jarðnæði til eigin ábúðar í sveitum, af því að auðmenn kaupi upp jarðirnar eða stórbændur haldi óþarflega stóru jarðmeði, sem þeir neita að láta af hendi. Æskan verður því að flýja sveitirnar. Það er því ólíkt, hve miklu betur Framsókn hefur búið að auðmönnum Reykjavíkur en æskulýð dreifbýlisins, og svo hræsnar hún hér í útvarpinu, eins og hún hafi alltaf verið að hugsa um þá. Þessi nýskapaða auðkýfingastétt er mesta hættan, sem vofir yfir frelsi Íslendinga innan frá. Fái hún að halda völdum, þá er úti um frelsi íslenzku þjóðarinnar inn á við, - og sé hún keyrð í fjötra í hagsmunamálum sínum innlendum, þá þarf ekki að spyrja, hvernig fer um raunverulegt frelsi þjóðarinnar út á við. Þessi auðkýfingastétt og embættismannaflokkur hennar, Framsókn, vill frið, frið til að auðgast, frið til að kaupa upp allar þær eignir, sem til sölu eru, frið til að arðræna. En friðarskilmálarnir, sem auðkýfingarnir settu alþýðu Íslands, eftir að hún var svikin í hendur auðvaldinu með uppgjöf Framsóknarog Alþýðuflokksins fyrir Kveldúlfsvaldinu 1939, voru slíkir, sem verstu og skammsýnustu sigurvegarar setja sigraðri þjóð: Friðarskilmálarnir voru þeir, að verkalýðurinn skyldi engan rétt hafa til að ráða kaupi sínu og kjörum, - og hafa þeir skilmálar nú verið endurnýjaðir. Enn fremur þeir, að stjórnarnefnd ætti rétt á að flytja atvinnulausan mann hvert á land, sem var, til vinnu fyrir kaup, sem hún ákvæði. Þessi þrælahaldsréttur er enn í framfærslul., eins og hann var settur inn í þau úr höggormsfrv. Jónasar Jónssonar 1939. Og það þykir ekki nóg að hafa þrælahaldsréttinn á atvinnuleysistímum, það er líka verið að tryggja stjórninni hann nú með leynisamningum við setuliðið, sem stjórnin neitar að upplýsa þingið um í heyranda hljóði: Friðarskilmálarnir voru enn fremur þeir, að utangarðs skyldi setja alla þá, sem dirfðust að berjast gegn þessari kúgun. Slíkir skyldu óalandi og óferjandi. Það var alveg sérstaklega Sósfl. og svo helztu rithöfundar, mennlamenn og listamenn landsins, sem ganga átti milli bols og höfuðs á, svo að þjóðstjórnin fengi frið og „hættulegar hugsanir“, eins og japönsku fasistarnir kalla það, „þjóðhættulegar hugsanir“, eins og Jónas Jónsson kallar það, kæmust ekki út til fólksins. Og til þess að halda uppi friðnum var ríkislögreglan sett, dómsmáláráðherra gefið ótakmarkað fjárveitingavald um vopnakaup, og vélbyssur og táragas keypt. Þannig voru friðarskilmálarnir. Svona átti að halda alþýðunni niðri. Blöð stjórnarflokkanna voru styrkt af opinberu fé til þess að rugla fólkið í ríminu, en blað Sósíalistafl., Þjóðviljinn, ofsótt, og hvað eftir annað heimtuðu þjóðstjórnarblöðin bann á því. Með Finnagaldrinum sællar minningar átti að gera algerlega út af við flokkinn og blað hans. Og í skjóli þessa vopnaða friðar mökuðu auðmenn Íhaldsins og embættismenn Framsóknar krókinn. Það var verzlað með allt. Gengi íslenzku krónunnar var skráð eins og togaraeigendum kom bezt, lækkað 1939 til þess að geta lækkað laun verkalýðsins og hleypt dýrtíðarflóðinu inn á þjóðina og raunverulega lækkað aftur í hlutfalli við pund 1940, stórútgerðinni til hagsbóta, þegar vel var hægt að hækka krónuna. Innflutningsleyfin urðu verzlunarvara og pólitískt náðarbrauð í höndum valdhafanna. Tilgangur þeirra var, að öll atvinna ætti að verða það líka, svo að hægt væri að svelta alla til undirgefni við sig, með því að sveifla yfir þeim atvinnuleysissvipunni og sultarólinni. Spillingin í pólitísku lífi Íslands náði hámarki, og valdhafarnir ætluðu sér að spilla þjóðinni, þannig að hún léði þeim völdin áfram. En auðmennirnir og hjálparkokkar þeirra, flokkur Jónasar frá Hriflu, reiknuðu skakkt. Alþýða Íslands var ekki sigruð, og hún lét ekki spillast. Hún var bara svikin í hendur valdhafanna, afhent þeim eftir kosningarnar 1937. Hún hafði hins vegar ekki verið sigruð í hreinni kosningabaráttu um þessi mál. Auðmennirnir og Jónas þeirra vildu forðast alla kosningabaráttu um þessi mál, því að ef alþýðan þekkir sinn vitjunartíma, þá getur hún sigrað í kosningunum, einmitt ef barizt er um þessi mál. Því er það, að alþýðan fagnar því nú, að þjóðstjórnarfylkingin er rofin. Þjóðin vill ekki kirkjugarðsfrið afturhaldsins og þjóðstjórnarinnar. Alþýðan segir auðdrottningunni, ranglætinu í kjördæmamálinu, gerðardómsl., þrælahaldsákvæðunum og spillingunni stríð á hendur. Og alþýðan mun gera sér ljóst, að vilji hún ekki viðhald alls þessa og svo atvinnuleysi og hrun í þokkabót eftir stríðið, þá verður hún sjálf að taka völdin og afnema vald auðkýfinganna og liðs þeirra á Íslandi. Þjóðstjórnarliðið talar um nauðsynina á „sterkri stjórn“. Sterkri stjórn hverra, má ég spyrja? Alþýðan hefur reynsluna af „sterkri stjórn“ auðvaldsins, þar sem þjóðstjórnin var. Og alþýðan er á móti henni, og sú sterka stjórn leystist upp af ótta við kjósendur, er kosningar nálguðust, af því að slíkt var eina ráð frumpartanna, sem hún samanstóð af, þjóðstjórnarflokkanna, til að reyna að fá fylgi kjósendanna við kosningar. „Sterk stjórn“ auðvaldsins á Íslandi. Það þýðir, að fjáraflaklær Kveldúlfs og Co. lykjast um atvinnulíf landsmanna; krumlur Jónasar frá Hriflu um menningarlíf þeirra, en einræði þeirra samanlagt sviptir verkalýðinn mannréttindum, eins og þjóðstjórnin gerði. Og það er ekki slík „sterk stjórn“, sem alþýðustétt Íslands óskar eftir, enda væri það sama og biðja um vöndinn á sjálfan sig. Alþýðan fagnar því, að þessi afturhaldsfylking hefur rofnað, en hún verður bara að gæta þess að treysta engum, sem í henni hefur verið, svo að sagan frá 1939 endurtaki sig ekki. Alþýðan grætur það ekki, þótt hin sterka afturhaldsstjórn auðvaldsins hafi orðið að hrökklast frá, og í staðinn komi veik meirihlutastjórn auðvaldsins, sem auk þess verður að skuldbinda sig til þess að framkvæma eitt stórfellt mannréttindamál alþýðunnar, en að öðru leyti lofar því að vera ekki að fitja upp á ágreiningsmálum, sem alþýðu manna væru til óþurftar. En svona ástand getur hins vegar ekki gengið til lengdar. Það þarf að vera sterk stjórn hér á Íslandi alveg sérstaklega á þessum tímum, - en það þarf að vera sterk stjórn fólksins sjálfs. Slíka stjórn verður fólkið sjálft að skapa til þess að framkvæma vilja sinn, til þess að vinna að hagsmunum sínum, til þess að virða og auka réttindi sín, til þess að tryggja vinnandi stéttunum til sjávar og sveita yfirráðin yfir atvinnutækjunum og jörðinni, en ná hvoru tveggja úr höndum auðjarlanna og embættislýðs þeirra, sem nú gína yfir þeim. Annað hvort ræður hér á landi sterk stjórn auðmanna eða sterk stjórn fólksins sjálfs. Það, sem þar er á milli, er einungis einhver mynd af stjórnleysi, bráðabirgðaástand, meðan átökin um stefnu þjóðarinnar fara fram milli auðkýfinganna með sína þjóðstjórnarbrodda allra þriggja flokkanna, menn eins og Ólaf Thors, Jónas Jónsson og Stefán Jóhann, annars vegar og verkamanna, bænda, millistétta og menntamanna hins vegar. Þjóðin þarf ekki að fara í neinar grafgötur til að komast að því, hverjir það eru, sem vilja halda áfram pólitík þjóðstjórnarinnar. Formaður Framsfl., Jónas Jónsson, lýsti því yfir í þessum umr., að það væri „ómetanlegt gagn“ að þjóðstjórn og að þjóðhollir menn tækju saman höndum eftir kosningar. Hann talaði um sérréttindi verkamanna og átti þar við samningafrelsi þeirra, svo að ekki þarf að efast um vilja Framsóknar til að afnema það frelsi framvegis. En hann talaði ekki einu orði um hættuna af auðmönnunum og sérréttindi þeirra ! Formaður Íhaldsflokksins, Ólafur Thors, lýsti því yfir, að hann væri sammála því, að „þjóðstjórn sé heppilegust“. Hann var meira að segja reiðubúinn til að kljúfa flokk sinn til að halda samstarfi áfram, eins og kom fram í ræðu hans. Það þarf því ekki að efast um, að hvert atkv. á Íhaldið og Framsókn er atkvæði með því að fá þjóðstjórnina og afturhald hennar eftir tvennar kosningar. Þeir kjósendur, sem kjósa þá flokka, þurfa ekki að ganga gruflandi að því, hvað þeir gera. Þá er Alþýðuflokkurinn. Flokkforustan þar, Stefán Jóhann og Co., vill gjarnan láta lita svo út sem þeir séu ekki ákveðnir í því nú að fara í þjóðstjórn aftur. Þeir vita, að andstaða gegn þjóðstjórninni er lífsskilyrði þeirra við kosningar, og þeir vita, að fjöldinn af fylgismönnum þeirra og ýmsir beztu menn flokksins eru andvígir þjóðstjórnarpólitíkinni. En ef Alþfl. ætlar að taka upp baráttu gegn þjóðstjórnaröflunum, þá er engin leið önnur fyrir hann en að vinna með Sósfl. að slíku. En núverandi stj. Alþýðuflokksins hefur, eftir að hún fór úr þjóðstjórninni, lýst því yfir, að hún hafni algerlega öllu pólitísku samstarfi við Sósfl. Það litla pólitíska samstarf, sem átt hefur sér stað, virðist því hafa verið í algerri andstöðu við vilja meiri hluta flokksstjórnar Alþfl. Það, að hafna öllu pólitísku samstarfi við Sósfl. er sönnun þess, að Stefán Jóhann og meiri hluti Alþýðuflokksstjórnarinnar ætla sér að taka upp samvinnu aftur við þjóðstjórnaröflin. Það eina, sem gæti hrætt þá frá því, væri ósigur við kosningarnar, það, að kjósendur létu nógu eindregið andúð sína í ljós með því að kjósa Sósfl. Þá er og annað afl, sem gæti ráðið miklu í baráttu verkalýðsins fyrir mannréttindum sínum gegn þjóðstjórnaröflunum. Það er Alþýðusambandið. Með því að sameina allan verkalýð landsins í því, væri skapað sterkasta samtalsafl, sem til er á Íslandi. En Alþýðusambandsstjórnin, sem skipuð er enn Alþýðuflokksmönnum, hindrar enn þessa sameiningu, heldur verkalýðsfélögunum á Akureyri, Norðfirði og Vestmannaeyjum klofnum og heldur verkamannafélaginu Hlíf í Hafnarfirði utan Alþýðusambandsins. Hvað á þessi klofning að þýða? Hverjum er hún til góðs? Hún er einungis stóratvinnurekendum til góðs, og hún er gerð til þess að reyna að viðhalda flokksvöldum Stefáns Jóhanns og nánustu fylgifiska hans í Alþýðusambandinu á þingi þess í haust. Og það sér hver verkamaður, að sá flokkur; sem setur sérhagsmuni sína þannig ofar heildarhagsmunum og einingu verkalýðsstéttarinnar, hann er að þjóna afturhaldinu og auðmannastéttinni í landinu, þótt hann vilji nú fyrir kosningarnar dylja þá þjónustu sem mest. Annars mun stjórn Sósfl. gera ráðstafanir til þess, að stjórn Alþfl. fái sjálf tækifæri til að taka af öll tvímæli um, hvorum megin hún ætli að standa í baráttunni um það, hvort það eigi að vera sterk stjórn auðvaldsins eða sterk stjórn alþýðunnar á Íslandi. Það dugar ekkert hik á þessum tímum. Þessir mestu umrótstímar mannkynssögunnar eru ekki til þess lagaðir að tvístíga lengi. Velferð þjóðarinnar, framtíð lands vors heimtar tafarlausar, róttækar ráðstafanir gegn auðkýfingum landsins og bitlingalýð þeirra, til þess að tryggja raunverulegt frelsi og atvinnulegt lýðræði vinnandi stétta landsins. Menning vor og andlegt frelsi útheimtir það, að utangarðsstefnan og Jónasarafturhaldið sé kveðið niður að fullu og öllu, og það verður aðeins gert með því, að flokkar þjóðstjórnarafturhaldsins, sem bera ábyrgð á hneykslunum í þessu efni, fái refsingu sína frá kjósendum, og þá ekki sízt flokkur Jónasar Jónssonar, sem gengið hefur fram fyrir skjöldu í þessum menningarofsóknum og gerist nú svo ósvífinn að berjast fyrir því, að hægt sé að koma á opinberu einræði fjórða hluta þjóðarinnar yfir 3/4 hlutum Íslendinga. Sósfl. skorar á alla alþýðu landsins að nota þær kosningar, sem nú fara í hönd, til þess að sýna vilja sinn til að hindra það, að „þjóðstjórn“ afturhaldsins geti aftur komizt til valda á Íslandi. Það verður aðeins gert með því að gera fylgi Sósfl. sem allra mest. Stórkostlegur kosningasigur Sósfl. við fyrri kosningarnar gæti flýtt fyrir því, að þau uppreisnaröfl gegn afturhaldinu og auðkýfingunum, sem til eru innan þjóðstjórnarflokkanna, risu upp og tækju höndum saman við Sósfl., til þess að skapa hér á Íslandi lýðræðisstjórn fólksins sjálfs, til að framkvæma hagsmuna- og hugsjónamál þess.

Forseti (GSv): Þá er lokið fyrri umferð, og hefst nú sú síðari. Þótt ræðumenn hafi syndgað nokkuð upp á náðina með sinn ræðutíma, hefur það verið látið óátalið, enda er umræðutíminn styttri en gert er ráð fyrir í 54. gr. þingskapanna. Þá fær hver flokkur sinn síðari tíma, sem er um 10 mínútur, og vænti ég, að sá tími verði nægilegur að mestu. Röð flokkanna verður hin sama og áður. Þá taka til máls: Fyrir hönd Framsfl. 1. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, fyrir Sjálfstfl. forsrh., Ólafur Thors, fyrir Bændafl. 3. landsk. þm., Stefán Stefánsson, fyrir Alþfl. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, og utan flokka 4. þm. Reykv., Einar Olgeirsson.



Því var skotið að mér hér, að ekki mætti gleyma Stefáni Stefánssyni. Hann telur sig tala fyrir Bændaflokkinn. Við vitum, að þótt ýmislegt megi segja um framkomu Bændaflokksins, voru þó margir þeirra, sem fylgdu honum að málum meðal þeirra, sem djarflegast börðust 1931, þegar hnekkja átti rétti dreifbýlisins. Þessum mönnum mun koma undarlega fyrir að heyra tal þessa þm., sem nú telur sig tala fyrir þeirra hönd hér á Alþingi. Þeim mun þykja hann lélegur arftaki þeirra foringja, sem þeir hafa haft og börðust óhikað, þegar síðast var vegið í þennan knérunn. Þeim mun þykja það lélegar bætur fyrir réttindaafsal dreifbýlisins, þótt Stefán Stefánsson fái fyrir stuðning sinn að verða minnihlutaþingmaður í Eyjafirði. Þessum manni væri sæmra að nefna ekki nafn Tryggva Þórhallss. samtímis því, sem hann sannar svík sín við málstað dreifbýlisins. Fjmrh. flutti hér æsingaræðu, og get ég ekki svarað nema litlu af því, sem hann sagði á þeim tíma, sem ég hef til umráða. Hann sagði, að það væri reginmunur á gerðardóminum, sem settur var í janúar, og því frv., sem ég lagði fram á haustþinginu, og hann vildi telja sér til gildis þann mun, sem er á þessum tveim úrlausnum, en það fer mesti glansinn af, þegar þess er gætt, að hann hafði sjálfur lofað að fylgja mínu frv. fram á haustþinginu. Þá sagði hann, að fyrrv. forsrh., Hermann Jónasson, þm. Str., hefði verið með rýtinginn í erminni, þegar hann fór úr ríkisstj. á haustþinginu, rýting, sem hann ætlaði að nota til hreinna ódæðisverka. Ódæði var það að hækka verðlag á mjólk um nokkra aura. Þykir ekki bændum þetta vingjarnlega mælt í þeirra garð hjá fjmrh.? Hann sagði, að ekki hefði verið um gott að gera í sambandi við samstarfið í ríkisstjórninni. Hermann Jónasson hefði ekki mátt hugsa til að vera lengur en til kl. 11 næsta dag. Hvað átti svo að gera? Það var ekki annað, sem átti að gera og þurfti að gera en að standa við þann grundvöll, sem samstarfið byggðist á, að Sjálfstfl. sviki ekki samstarfið. Það var það eina, sem var fyrir hendi og fjmrh. þekkti og þekkir enn. Fjmrh. og aðrir, sem hafa talað hér, virðast skelkaðir og bera ótta í brjósti fyrir því, að menn muni sjá, hvert stefnt er með breytingunni á kjördæmaskipuninni, og það á að vinna menn með því að segja, að fjmrh. hafi fyrir nokkrum árum haft þau ummæli, að hann væri á móti því að innleiða hlutfallskosningar í landinu. Þetta er tryggingin! Við þekkjum það, hvernig þessir menn standa við það, sem þeir hafa talað á Alþingi. Við þekkjum ummæli núv. atvmrh. um, að hann hafi fyrir nokkrum árum lýst því yfir, að hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum væru hreinasta endaleysa. Hann hefur tekið sæti í ríkisstj. til þess að framkvæma þessa sömu vitleysu. Við þekkjum, hvað þessir menn eru lengi að skipta um skoðun í þessum málum, og metum þá tryggingu, sem fellst í þessum gömlu ummælum fjmrh. alveg eftir því. Hann sagði, að þá nauðsyn bæri til, að Framsfl. væri markaður bás í þjóðfélaginu, að ekki mundi saka, þótt til þess þyrfti einar tvennar og jafnvel þrennar kosningar til þess að koma því í framkvæmd. En aðeins fyrir nokkrum vikum, þegar frv. um breyt. á kjördæmaskipulaginu var tekið til fyrstu umr., þá stóð þessi ráðh. hér á þessum sama stað og mælti eindregið á móti því, að frv. yrði afgreitt á þessu þingi. Hann sagði, að ef frv. yrði samþykkt, væri það sama og að slíta innanlandsfriðnum, en það mætti nokkuð á milli vera að lífa í friði eða stofna til eins hatrammrar deilu út af kjördæmamálinu eins og hér er gert. Þetta var það, sem hann sagði fyrir nokkrum vikum, en nú kveður við annan tón, og hann verður að afsaka, þótt við tökum ekkert mark á því, sem hann segir, eftir þessa reynslu. Þá kem ég að því, sem er aðalkjarninn og uppistaðan í ræðu fjmrh., það, að framsóknarmenn væru friðslitamenn, af því að þeir hefðu ekki setið kyrrir í ríkisstj., þó að Sjálfstfl. tæki kjördæmamálið til afgreiðslu. Þetta kallaði hann frumhlaup: að svíkjast undan merkjum. Ég ætla að fara nokkrum orðum um þennan kafla í ræðu hæstv. fjmrh. Sjálfstæðismenn voru lengi búnir að leika þann leik að reyna að þvinga fram málefnislausnir sínar í skjóli þess, að samstarfið væri þjóðarnauðsyn. Það hefði óneitanlega verið þægilegt fyrir þá að geta leikið slíkan leik með kjördæmamálið. Það hefði ekki verið amalegt að geta framkvæmt þessa árás á dreifbýlið, sem á að vera undirbúningur undir lokauppgjörið við þá, í samvinnu við Framsfl. Það er ekki furða, þótt þessir menn fyllist heift út af því, að menn skuli ekki beygja sig í auðmýkt fyrir ábyrgðarleysi þeirra og frekju, og saki framsóknarmenn um svik við málstað þjóðarinnar fyrir það, að þeir skuli ekki sitja rólegir í ríkisstj., þótt sjálfstæðismenn taki höndum saman , við kommúnista og jafnaðarmenn til þess að breyta stjórnarskránni á þann hátt, sem Framsfl. áleit ranglátt og hættulegt. Ef þú mætir ofbeldismanni á fornum vegi og hann heimtar af þér peninga eða lífið og miðar á þig skammbyssu, þá er það ekki hann, sem er ámælisverður eða ábyrgur fyrir því, sem skeður, ef þú reynir að verja hendur þinar. Nei, það er á þína ábyrgð. Það ert þú, sem ert ámælisverður. Það ert þú, sem hefur slitið friðinn. Þú gazt haldið friðnum með því að láta að vilja bófans og gera allt eins og honum sýndist. Það eru ekki árásarmennirnir, sem friðinn slíta, heldur þeir, sem verða fyrir árásinni, ef þeir dirfast að verja hendur sínar. Þannig átti Framsfl. að haga sér. Þá var hægt að halda friðnum. Þetta er siðfræði bófans. Hæstv. fjmrh. er ekkert öfundsverður af því að nota hana að undirstöðu ræðu sinnar. En þessi málflutningur hefur bara ekkert gildi fyrir aðra en þá, sem aðhyllast það siðgæði. Hann fer fyrir ofan garð og neðan h já ærlegu fólki. Hæstv. ráðh. svaraði líkingu minni um úlfinn og sauðargæruna með dæmisögunni um ljónið og asnann. Hann bað menn að hræðast ekki, því að þeir, sem nú þættust vera ljón, væru bara meinlausir asnar. En hefur hæstv. ráðh. athugað, að það er til enn hættulegri misgáningur en sá að álíta asnann ljón, og hann er sá, að líta á ljónið sem asna. En það var einmitt það, sem henti þá, sem stóðu að kjördæmamálinu 1931, þegar þeir voru að meta viðnámsþrótt dreifbýlisins og þroska manna til þess að sjá í gegn um fagurgala þeirra. Þannig mun enn á ný fara fyrir þessum sömu mönnum. Sjálfstfl. rauf fyrstur kosningafrestunarsamkomlulagið og krafðist bæði aukakosninga og almennra kosninga strax í fyrrasumar. Alþfl. kom næstur, - krafðist kosninga út af ágreiningnum um dýrtíðarmálin. Sjálfstfl. gekk til samstarfs við Framsóknarflokkinn í janúar vitandi það, að kosningar voru framundan, m.a. eftir hans kröfu. Grundvöllur þess samstarfs var sá, að kjördæmamálinu væri vísað frá í vetur, og menn vissu þá, að Alþfl. ætlaði að flytja kjördæmamálið í þeim búningi, sem fram kom. Þegar á hólminn kemur, er samstarfið svikið af Sjálfstfl. á svo ódrengilegari hátt sem framast getur orðið og ófriður hafinn um kjördæmamálið, og til þess að gera málstað sinn viðurstyggilegri, gera sjálfstæðismenn málamyndatilboð um að hafa hrossakaup um kosningafrestunina, boð, sem þeir víssu upp á sína tíu fingur, að þeir gátu ekki staðið við, þar sem aðeins 5 þm. í flokknum voru slíku fylgjandi, og var því markleysa ein. Þetta ætlaði svo flokkurinn, sem sveik kosningafrestunina, sem sveik samstarfið, að nota til þess að þvo með hendur sínar, - þeir hafi viljað friðinn, og í samræmi við þetta eru Jesúítafullyrðingar hæstv. atvmrh. um, að Framsókn hafi „fært upp ballið“ og boðið upp á kjördæmamálið. Sjálfstæðisflokksforkólfunum hefur þó yfirsézt hrapallega við undirbúning handþvottarins. Þeim hefur láðst að gera sér grein fyrir því, að það er ekki hægt að þvo sig hreinan í skólpi. Eftir því sem þeir lauga sig meir í því baði, sem þeir hafa búið sér, - eftir því munu þeir hins vegar færast nær því að fá það útlit, sem þeim hæfir. Menn munu hafa gert sér ljóst af ræðu hæstv. ráðh., að óhugur er í stuðningsliði stjórnarinnar, en ég veit, hvað hefur þó orðið þess valdandi, að forkólfar flokksins lögðu út í að stofna til þeirrar baráttu, sem þeir hafa nú hafið, þrátt fyrir þann kvíða, sem lætur þá langt frá því óáreitta. Það er trú þeirra á hið blinda flokkaofstæki, hina blindu flokksþjónustu. Það sé óhætt að gera hvað sem er. Það sé hægt að komast af með hvaða blekkingayfirklór sem er, t.d. eins og það, að Framsókn hafi fært upp „ballið“. Allt sé tekið gott og gilt af flokksmönnunum. Aldrei hefur verið treyst meira á hið blinda flokksfylgi en nú af þeim flokkum, sem að þessu frumhlaupi standa, og það ættu kjósendur að gera sér ljóst, að reynist flokksstjórnunum óhætt að gera það, sem þær nú hafa ráðizt í, án þess að sjálfstæðrar hugsunar verði vart, svo að um munar, þá eru engin takmörk fyrir því, hvað mönnum verður boðið upp á framvegis.



Herra forseti ! Á þeim fáu mínútum, er ég hef til umráða, get ég ekki elt ólar við þær missagnir, er fram hafa komið, síðan ég flutti frumræðu mína í fyrrakvöld. Fleipur kommúnista og ónot Héðins Valdimarssonar leiði ég alveg fram hjá sér, svo og ádeilu Alþfl. á Sjálfstfl., sem að mestu hefur hnigið að gömlum, þrautræddum, margupplýstum og öllum þaulkunnum ágreiningi út af gerðardómsl., sem Framsfl. er nú líka að byrja að vega aftan að. Ég get líka fyrir það verið fáorðari um ræður hv. framsóknarmanna, að bæði hæstv. atvmrh. og hæstv. fjmrh. hafa nú gert þeim glögg skil. En auk þess vil ég deila sem vægast á þá nú vegna þess, að þeir munu ekki taka aftur til máls í þessum umr. Samt ætla ég aðeins að víkja nokkrum orðum að fyrrv. viðskmrh., hv. 1. þm. S.-M. Hann rakti sögu dýrtíðarmálanna í gær og veik að þeim áðan, talaði mikið um till. sina og svík Sjálfstfl. og Alþfl. Hæstv. fjmrh. hefur nú rakið þá sögu. Ég bæti aðeins þessu við: Ég held, að vel fari á, ekki sízt fyrir hv. fyrrv. ráðh. Framsfl., að tala lítið um þessi mál. „Tillögur minar“, sem hv. 1. þm. S.- M. kallar, eru þannig til komnar, að eftir miklar umræður á stjórnarfundi, þar sem ræddar voru hinar ýmsu leiðir í dýrtíðarmálunum, færði hæstv. þm. þær í letur og veik nokkru við eftir geðþótta, en kenndi síðan tillögurnar við sjálfan sig. Hitt er rétt, að minni hyggju, að enginn hinna ráðherranna átti meiri skapandi þátt í niðurstöðu þeirra viðræðna en hv. 1. þm. S.-M. En þegar þessi hv. þm. brigzlar um brigðmælgi, minni ég aðeins á, þegar Stefán Jóhann Stefánsson, Jakob Möller og ég hinn 20. okt. s.l. að mig minnir gengum beint af fundi Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar og tilkynntum flokkum okkar, að sættir hefðu tekizt í dýrtíðarmálunum. Framsfl. hefði aðhyllzt frjálsu leiðina. Daginn eftir kom svo í ljós, að Framsfl. tilkynnti, að hann færi úr stjórn, ryfi samstarfið, stofnaði til glundroða, óreiðu, upplausnar o.s.frv., eins og hv. 1. þm. S.-M. nú nefnir það, ef frjálsa leiðin yrði farin. Var það upphaf þeirrar háðungar, er þingið á síðasta hausti sat í 5 vikur aðgerðarlaust í leit að nýrri stjórn, sem endaði með sömu stjórn, með þeirri breyt. þó, að forsrh. tók fram að hann og flokkur hans bæri enga ábyrgð á framkvæmd þjóðmálanna. Mun það eins dæmi í veraldarsögunni, eins og líka hitt, að Framsfl. svíkur nú samvinnuna og gengur úr ríkisstjórninni, en lýsir því jafnframt yfir, að afleiðingin verði sú, að landið verði raunverulega stjórnlaust á þessum hættunnar tímum. En um það, hver svikið hafi, verða menn að trúa því, sem þeim finnst Sennilegra: Það, að Stefán Jóh. Stefánsson, Jakob Möller og ég höfum farið rakleitt af fundi Hermanns Jónassonar og Eysteins Jónssonar til þess beinlinis að segjl okkar eigin flokkum rangt frá um höfuðágreiningsmálið eða hitt, að Framsfl. hafi brugðizt loforðinu um að aðhyllast frjálsu leiðina. Bæði hv. 1. þm. S.-M. og hv. þm. Str. sögðu algerlega rangt frá málefnaumræðum innan ríkisstjórnarinnar, bæði varðandi launaskatt, tekju- og eignarskatt og margt annað. 141un það síðar skýrt í umræðum og blöðum. En brosleg var myndin, sem hv. 1. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, dró í gær upp af baráttu Framsfl. innan stjórnarinnar. Samstarfsflokkarnir, Sjálfstfl. og Alþfl., voru hvor öðrum verri, fyrirlitlegri og sviksamari. Alþfl. taglhnýtingur kommúnista, en Sjálfstfl. sjálfum sér sundurþykkur og því þróttlaus og getulítill. Gegn þessum undirlægjuhætti Alþfl. og sundrung og sviksemi Sjálfstfl. barðist svo hinn heilsteypti flokkur Jónasar Jónssonar og Hermanns Jónassonar, treystur böndum órjúfanlegrar vináttu og samstæðra lífsskoðana. Og sjá, þrátt fyrir sviksemi og pretti, - alltaf sigrar Framsfl., en hin góðu málin eru hans hlutur, en það, sem á vantar og miður hefur farið, er okkar sök. Og ofan á allt þetta getum við svo ekki svo mikið sem unnt Framsfl. að fá að vera í friði með þessa smávægilegu aukagetu, - tvöföld mannréttindi handa Framsóknarkjósendum og svolítil sérréttindi handa yfirstétt landsins, forustuliði Framsfl., mönnunum, sem elskuðu svo mikið dreifbýlið, að þeir lögðu á sig að yfirgefa það og setjast að í hinu andstyggilega þéttbýli, einvörðungu til þess að geta varðveitt hag þeirra, sem eftir urðu í dreifbýlinu. Hvílíkt hróplegt ranglæti ! Hv. 1. þm. S.- M. lagði sig mjög fram um að sýna fram á, að þeir flokkar, er stæðu að kjördæmamálinu, ættu að öðru leyti ekki samleið. Taldi hann það þjóðarvoða. Sjálfur lýsti hann þessum flokkum sem taglhnýtingum, sundurþykkjumönnum og svikurum. Hvaða samleið getur hann og flokkur hann átt með slíkum lýð? Og hvernig á eiginlega að stjórna landinu á komandi árum, ef stærsti flokkur þjóðarinnar má ekki leysa áhugamál sitt með öðrum en Framsfl., en Framsfl. er svo tárhreinn og ábyrgur, að hann getur ekki unnið með sjálfstæðismönnum og þaðan af síður hinum flokkunum? Og hver getur tekið alvarlega harmagrát hv. 1. þm. S.- M. og flokks hans út af samvinnuslitum við flokka, sem hann lýsir þannig? Þ.m tár eru krókódílatár eða stóryrt fleipur. Hv. 1. þm. S.-M. sagði margt fleira skemmtilegt, svo sem að Sjálfstfl. væri hræddur við dóm þjóðarinnar í kjördæmamálinu og Sjálfstfl. hefði rofið friðinn, og þá líklega með því að vera eini flokkurinn, sem vildi standa við ákvörðun Alþ. um að fresta kosningum. Hann leyfði sér að væna þá um., sem Sjálfstfl. í haust fær kosna í tvímenningskjördæmum, um þann fáheyrða ódrengskap að ætla að nota traust sveitanna til að svíkjast aftan að sveitavaldinu o.s.frv. Þessi málflutningur er engum til sóma. Ég afsaka Eystein Jónsson með þessum orðum úr ræðu hans í gær: „Öll mál eru einskis virði fyrir þann, sem hugsar um það eitt að -bjarga pólitísku lífi sínu,“ - hann hefði átt að bæta við: Eins og við framsóknarmenn nú gerum. Þessum umr. er nú lokið af hendi þeirra, er vantraustið flytja. Fyrir hönd ríkisstj. og Sjálfstfl. tel ég ekki ástæðu til að kvarta. Persónulega hefur mér fallið heldur verr, að mér hefur þótt kenna af hendi fyrrv. ráðh. Framsfl. fullmikils hita, að ég ekki segi ofsa, meiri missagna en títt er, jafnvel í slíkum umr., og alveg tilefnislausra árása, svikabrigzla og hvers konar óhróðurs um okkur fyrrv. samstarfsmenn þeirra í ríkisstjórn landsins um þriggja ára skeið. Hitt er mér hvorki undrunar- né hryggðarefni, að hv. 1. þm. Rang. hefur talað eins og óvandaður maður. Það er þó bót í máli, að þó að hann lýsi málefnunum rangt, þá lýsir hann sjálfum sér rétt með þessu. Ég skil, að hv. Framsfl. sé ekki sársaukalaust að missa hin alveg einstöku réttindi sín. Mér finnst mannlegt, að reynt sé að halda í þau og fast tekið á móti, þegar á er ráðizt og barizt er um, hvort Framsfl. á að hafa 19 menn á þingi eða kannske 12 eða 13, eins og sennilegast er, að verði eftir síðari kosningarnar. allt er þetta mannlegt. En mér hefði þótt mikilmannlegra, að háttv. fyrrv. ráðherrar Framsfl. hefðu tekið þessu með meiri stillingu. Englendingar, sem allra þjóða mest meta réttar og drengilegar leikreglur, dæma þyngst, ef út af bregður, að menn séu það, sem þeir kalla „good looser“, þ.e.a.s. verði vel við ósigri sínum. Og fyrir það hefði ég fremur vænzt þess af háttv. fyrrv. samstarfsmönnum mínum, að af fenginni reynslu ætla ég báðum að geta skilið, að það, sem nú er að ske, hlaut að vera í vændum. Það var með öllu óhugsandi, að Framsfl. gæti um aldur og ævi haldið tvöföldum eða margföldum mannréttindum á við alla aðra þegna þjóðfélagsins. Ég veit, að fyrr en varir skilst þeim þetta. Þá færist ró yfir þá. Til lengdar er ekki hægt að ganga berserksgang fyrir langlætinu, jafnvel þótt flokkslegir hagsmunir séu annars vegar. Í þessum umr. hefur meðal annars sannazt: Að með því að standa við ákvörðun þá, sem Alþingi gerði í fyrra um frestun þingkosninga, var misklíðarefninu víkið til hliðar og friður og samstarf varðveitt. Þetta vildi Sjálfstfl., en Framsfl. ekki. Það eru staðlaus ósannindi, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að Sjálfstfl. hefði boðið upp á eitthvert brask um frestun kosninga annars vegar og að eyða kjördæmamálinu hins vegar. Þessi fyrrv. samstarfsmaður minn veit, að ég hef æ ofan í æ klifað á því, að það væri ekki samboðið virðingu Alþ. að ákveða, að kosningar færu nú fram að óbreyttum kringumstæðum, heldur yrði þingið virðingar sinnar vegna að standa við ákvörðun þá um frestun kosninga, sem það tók í fyrra. Sjálfstfl. hefur alltaf talið, að þingið, virðingar sinnar vegna, yrði að standa við þessa ákvörðun sína í fyrra.

Þetta er rangt, að Sjálfstfl. hafi yfirleitt viljað þetta.

Það verður skuggi á samstarfi okkar, ef hv. fyrrv. ráðh. staðhæfir í áheyrn alþjóðar, að ég fari ekki hér með rétt mál, og kann ég ekki við að munnhöggvast við þennan mann um þetta í útvarpinu. En hann veit, að ég fer með rétt mál. Í öðru lagi hefur það sannazt, að úr því að á annað borð var ákveðið að kjósa, kröfðust þeir 3/4 hlutar kjósenda, sem aðeins hafa hálfan kosningarrétt á við framsóknarmenn, að kjördæmamálið yrði samþ. og kosið að nýju. Að synja þeirri kröfu var að kveikja bál úlfúðar og haturs í þjóðfélaginu, stofna til ófriðar, sem aldrei gat endað með öðru en því, að 3/4 hlutar kjósenda sæktu mannréttindi sín í hendur þess 1/4 hluta, sem sérréttinda naut og krafðist. Það hefur enn sannazt, að sá, sem krafðist kosninga, krafðist því hatramms ófriðar eða tvennra kosninga. Þetta gerði ekki Sjálfstfl., heldur Framsfl. Enn fremur, að allir, einnig Framsfl., hafa neyðzt til að játa, að rangsleitni gildandi kjördæmaskipunar er óþolandi, og að sú kjördæmaskipun, sem í vændum er, hefur þá höfuðkosti að varðveita eða jafnvel styrkja sveitavaldið, halda óbreyttum hinum fornu kjördæmum, fjölga lítið eða ekkert þingmönnum, og er auk þess líkleg til þess að fullnægja þeirri grundvallarkröfu stjórnarskrárinnar, að Alþ. sé sem réttust mynd af þjóðfélaginu. Af þessu er bert, að Framsfl. hefur hafið þessa styrjöld og að barátta Framsfl. er nú eingöngu baráttu fyrir gömlum, úreltum, illa fengnum og misjafnlega meðförnum sérréttindum. Slík barátta getur aldrei nema í einn veg endað. Varðandi sjálft vantraustið segi ég aðeins þetta. Það er fyrst og fremst stutt með því tvennu, að stjórnin sé of veik og því fari hér allt í glundroða, og að Sjálfstfl. hafi stofnað til friðslita og beri því ábyrgð á þessum glundroða. Varðandi hið fyrra bendi ég á, að um tvö af þrem höfuðverkefnum stjórnarinnar, sjálfstæðismálið og að verjast áföllum, standa þing og þjóð einhuga. Að hinu þriðja, kjördæmabreytingunni, stendur mikill meiri hluti þings, með 3/4 hluta kjósenda að baki sér. Frá þessu sjónarmiði er stjórnin sterk, kannske sterkasta stjórn, sem hér hefur setzt að völdum. Sé hins vegar litið á aðeins beint flokksfylgi stjórnarinnar, þá fer hún að sönnu ekki með umboð hálfrar þjóðarinnar, en þó fer því ekki fjarri. Slík stjórn er ekki svo sterk, að ég kjósi ekki heldur þjóðstjórn, en það situr illa á hv. framsóknarmönnum að gagnrýna það jafn hvatskeytlega og þeir hafa nú gert. Sjálfir mynduðu þeir flokksstjórn 1938. Hún hafði að baki sér aðeins rúman helming þess kjósendafjölda, sem stendur að baki núverandi stjórnar, og það sem meira er, stjórnir þær, sem Framsfl. hefur haft forsæti í allt frá 1934 til 1939, hafa aldrei haft að baki sér fylgi fleiri kjósenda en núverandi stjórn. Þessir menn gera sig því beint hlægilega með því að lýsa vantrausti á stjórnina á þessum grundvelli, og þeim er að því engin stoð að vitna til vantrausts þess, er Sjálfstfl. flutti 1938 á flokksstjórn Framsfl., eins og fyrrv. viðskmrh. gerði í gær. Aðstaðan er með öllu ósambærileg. 1938 - í byrjun kjörtímabils - myndaði Framsfl. flokksstjórn, studdur í orði af flokki, sem var svo ósammála Framsfl. um aðalúrlausnarmálin, að hann tók ráðherra sinn úr stjórninni út af ágreiningi um þau. Nú aftur á móti er mynduð stjórn til þess að láta kjósa og auk daglegra starfa hefur það verkefni að ljúka einu máli, sem nær 2/3 hlutar þjóðarinnar eru sammála um, en tveim málum, sem þjóðin stendur óskipt að. Hér þarf ekki frekar vitna við. Varðandi hið síðara, friðslitin, þá hefur nú verið margsannað, að það er Framsfl., sem veldur. Væri það venja að bera fram á þingi vantraust á þann, sem fer ekki með völd, teldi ég því maklegt að bera slíkt vantraust fram á hendur Framsfl. út af friðslitunum, og lyst við, að það yrði samþ. Hefði þá Framsfl. upp skorið eins og hann hefur niður sáð, er hann ber á okkur vantraust og eys yfir okkur svikabrigzlum og hvers konar óhróðri, rétt um leið og hann slítur þeirri samvinnu, sem við töldum hafa gengið slysalítið og orðið öllum til blessunar og víssum ekki betur en byggðist á gagnkvæmu trausti þeirra manna, er að henni stóðu. Svo segir í Njálu, að er þeir Gunnar á Hlíðarenda og Kolskeggur voru á heimleið eftir að Gunnar hafði vegið og Otkel og Skammkel í bardaganum við Rangá, að Gunnar mælti: „Hvað veit ég, hvort ég mun því óvaskari en aðrir menn sem mér þykir meir fyrir en öðrum mönnum að vega menn.“ Við sjálfstæðismenn höfum að þessu sinni verið seinþreyttir til vandræða og haldið fast í friðinn og samstarfið. Á því hefur okkur nú verið enginn kostur ger. Og er nú að sýna Gunnarseðlið, þegar á hólminn kemur. Sannist, að við munum sækja mál okkar og verja af engu minna kappi en aðrir, þótt við höfum langt umfram aðra reynt að sporna við friðslitunum. Sjálfstæðismenn um land allt. Bardaginn er hafinn. Því er treyst, að hver sjálfstæðismaður geri skyldu sína.

Forseti (GSv): Þá hefur fulltrúi Sjálfstfl., hæstv. forsrh., Ólafur Thors, lokið máli sínu. Og með því að hann hefur nú talað helmingi lengri tíma en flokki hans var ætlaður, þá mun ég nú gefa hv. 1. þm. S.-M., Eysteini Jónssyni, ræðutíma í 5 mínútur nákvæmlega. Ég skal geta þess, að gefnu tilefni, áður en sá hv. þm. tekur til máls, að hann hafði notað 5 mínútum meira en sinn tíma, síðast er hann talaði hér.



Ég hefði alls ekki þegið boð hæstv. forseta um að fá að taka til máls nú, þó að svo mjög hafi verið talað fram í af hæstv. forsrh., þegar ég talaði áður, ef ekki hefði staðið svo á, að ég gleymdi að minnast á eitt atriði þá, það, sem hæstv. fjmrh. hefur talað hér um prentsmiðjuna Gutenberg og hv. þm. Seyðf. veik hér að í gær. Það var ekki hægt að skilja orð hæstv. fjmrh. á annan veg heldur en þann, að hann væri með dylgjur um það, að Hermann Jónasson hefði leigt vandamönnum sínum prentsmiðjuna, því að hæstv. fjmrh. sagði: Ég hefði getað verið búinn að leigja vandamönnum mínum ríkisfyrirtæki. Þessir hv. þm. vita vel, að það, sem þarna var gert, var, að Hermann Jónasson gerði öllu starfsfólki Prentsmiðjunnar tilboð um að fá prentsmiðjuna á leigu og stofna með rekstri hennar samvinnufyrirtæki. Þetta var það, sem hv. þm. hafa ekki getað þolað, að fólkinu sé gefinn kostur á því að reka fyrirtæki sjálft og fá þar með sannvirði vinnu sinnar. Annars hefur hv. þm. Str. svarað þessu með þáltill., sem hann ætlar að flyt ja um þetta mál, og verður þá grg. fyrir henni lesin upp í útvarpið. Hæstv. forsrh. talaði hér langt mál áðan, miklu lengra en hann mátti, og það voru nær eingöngu ósannindi, sem þessi hæstv. ráðh. hrúgaði þar upp. Hann veit vel, að það var ekki nema lítill minni hluti Sjálfstfl., sem stóð að málamyndatilboðinu um kosningafrestun, og það var sá litli minni hluti flokksins, sem vildi ómögulega afgreiða kjördæmamálið, m.a. núverandi hæstv. forsrh. Ég greip fram í fyrir hæstv. forsrh., þegar hann sagði, að Sjálfstfl. hefði viljað kosningafrestun, þar sem hann sjálfur sagði mér áður hið sanna í málinu. Þess vegna gat ég ekki þolað, að hann segði ósatt um þetta. Ég vil svo aðeins upplýsa það, að við, sem eigum sæti á Alþ., vitum, að í viðbót við allt annað, sem nú er að gerast, þá sitja stjórnarliðar hér í hliðarherbergjum við fundarsalinn og reyna að gera nýja samninga um kjördæmamálið. Og maður heyrir, þegar þessir menn eru að tala um kjósendur, að þá er eins og þeir eigi 3/4 af kjósendum landsins. En þeir athuga ekki það, að þeir eiga ekki nema lítinn hluta nú af því, sem þeir áttu 1937, og það er af því, að þeir geta ekki verzlað með kjósendurna eins og þeir hafa gert með kjördæmamálið.



Af þeim umr., sem nú hafa farið hér fram, sérstaklega milli hæstv. forsrh. og hv. 1. þm. S.-M., mega kjósendur glögglega marka, hvernig samkomulagið hefur verið á kærleiksheimilinu, a.m.k. nokkra undanfarna mánuði. Ef svo ósamstæðir menn hefðu setið í stjórn og átt að ráða málum landsins, má nærri geta, hve vel þeim málum mundi hafa verið ráðið, ef slíkt ástand hefði haldið áfram, eins og kjósendur nú hafa heyrt hér í útvarpinu. Hæstv. atvmrh. vildi halda því fram, að ég hefði sérstaklega gagnrýnt það atriði í framkvæmdaleysi hans á dýrtíðarl., að ekki hefði verið notuð heimildin til þess að taka útflutningsgjald af fiski, og sagðist sízt hafa búist við því af mér, að ég mundi leggja slíkt til. Það er vitað, og ég hef margoft bent á það, að fiskimenn búa við það fádæmi hér í landinu að hafa ekki fengið neina dýrtíðaruppbót á fisk sinn, frá því að verðlagsvísitalan var í 57 stigum og þangað til nú, að hún er komin upp í 83 stig. Nú er ákaflega fjarri því, að ég hafi deilt á fyrrv. ríkisstj., og þar með núverandi hæstv. forsrh., fyrir þetta atriðl. Hitt vil ég benda á, að hann lét undir höfuð leggjast að framkvæma dýrtíðarl. frá s.l. ári. En í þeim voru mörg ákvæði önnur en þetta, eins og t.d. heimildin til afnáms á tollum, heimild til þess að greiða uppbætur til framleiðenda, sem af styrjaldarástæðum neyðast til að selja vörur sínar óeðlilega lágu verði. Og sú heimild, að leggja á útflutningsgjald, sem er í 5. grein laganna, .er þannig, að ríkisstjórnin hafði heimild til þess að ákveða mismuninn, sem átti að greiða á hinar ýmsu útflutningsvörur, miðað við framleiðslukostnað og söluverð. En sömuleiðis var heimilt að ákveða, að gjald þetta skyldi aðeins ná til þeirra afurða, sem framleiddar voru eftir að reglugerðin öðlaðist gildi, og enn fremur að undanþiggja þær útflutningsvörur, sem seldust lægra verði en hún teldi, að framleiðslukostnaðurinn væri. Ríkisstj. hafði meira að segja, samkv. 5. gr. l., heimild til þess að leggja útflutningsgjald á vörur, sem seldust á háu verði, t.d. fisk frá togaraeigendum og fiskflutningaskipum. Einnig hafði hún heimild til að undanþiggja vörur, sem seldust óeðlilega lágu verði, útflutningsgjaldi, t.d. fisk frá bátaeigendum. Nú er það kunnugt, að fob.-verð það, sem fiskimenn hafa selt fiskinn fyrir, frá því að brezki samningurinn var gerður, er 35 aurar pr. kg. Hins vegar hefur söluverð á erlendum markaði verið ákaflega hátt síðan þessi samningur var gerður. Það hefur meira að segja verið hærra en það var áður en núverandi tollur var settur á. Ef dreginn er frá kostnaður samkvæmt reglum útflutningsnefndar, áður en hún reiknar útflutningsgjaldið ,sem er sölukostnaður úti, 10%, allir tollar og flutningsgjald, 3–400 kr. á smálest, þá kemur í ljós, að söluverðið á þeim fiski, sem seldur hefur verið frá því samningurinn gekk í gildi og þar til fyrir á að gizka einum mánuði, hefur til jafnaðar verið kr. 1.10 til kr. 1.40 pr. kg, á sama tíma og menn hafa hér verið að selja allan fisk fyrir 35 aura kg. Ég hef deilt á hæstv. forsrh., þótt ég hafi ekki gert það að þessu sinni, fyrir að hafa ekki notað þessa útflutningsgjaldsheimild á fiski, sem seldur er þessu háa verði á frjálsum markaði erlendis. Og ég vil benda á það, að ef hæstv. forsrh. hefði viljað nota útflutningsgjaldsheimildina og leggja útflutningsgjald á þennan fisk, þá hefði hann, með því að leggja 10% á fiskinn, fengið í ríkissjóð á þessu tímabili 6–7 millj. króna.

En á ekki ríkissjóður mest af því með sköttum, dýrtíðarskatti?

. Ef hann hefði viljað, þá hefði hann getað notað þetta fé til þeirra, sem höfðu framleitt bátafisk með tapi á síðustu vertíð, til þess að borga þeim með því eitthvað af því tapi. En hæstv. forsrh. hefur ekki kosið að nota þessa heimild. Ég þakka honum fyrir, að hann gaf mér tilefni til þess að minnast á þetta í útvarpinu, því að það sýnir, að hans stjórnarstefna, hvorki fyrr né síðar, hefur verið miðuð sérstaklega við hag bátaútvegsmanna, heldur stórútgerðarinnar.

Mest af þessum peningum er komið í ríkissjóð.

Í öllu falli ekki til bátaútvegsmanna, þótt þeir hefðu getað það, ef hæstv. forsrh. hefði viljað svo vera láta. Um framkvæmd dýrtíðarl. að öðru leyti vil ég benda á, að ríkisstjórnin hefur frá áramótum stöðvað hækkun dýrtíðarvísitölunnar. En hún hefur ekki gert það með gerðardómsl., heldur með því að nota heimildir, sem til voru í gömlu dýrtíðarl. Eins og kunnugt er, hefur grunnkaup farið hækkandi, með þeim undantekningum, sem ég greindi í fyrri ræðu minni, þrátt fyrir gerðardómsl. Allar aðrar heimildir voru til í gömlu l. Vísitalan hefur verið stöðvuð frá síðustu áramótum með því að nota heimildirnar, sem til voru í gömlu dýrtíðarl., en ríkisstj. sveikst um að framkvæma frá því að þau voru samþ. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta meira. Ég hef ekki ætlað mér á þessum tíma nætur, að vekja neinar deilur við hv. 4. þm. Reykv. En út af því, sem hann sagði um Alþýðusambandið, að það hefði hindrað sameiningu verkalýðsins, þá er það ósatt. Alþýðusambandið breytti lögum sínum s.l. haust þannig, að félög eru nú tekin inn í það af hvaða pólitísku sauðahúsi sem stjórnir þeirra eru, enda hefur svo alltaf verið. Menn eiga enn fremur rétt á því að kjósa hvaða menn sem þeir vilja sem fulltrúaefni á Alþýðusambandsþing. Hitt er annað mál, að um leið og Alþýðusambandinu var breytt, var kosin stjór n, sem er af tilviljun að mestu eða öllu leyti Alþýðuflokksstjórn, sem stafar af því, að þá voru ekki aðrir fulltrúar á Alþýðusambandsþinginu. En það fer saman, að í sambandsstjórninni eru formenn stærstu verkalýðsfélaga landsins og þeir menn, sem á undanförnum árum hafa haft. trúnað verkalýðsins, hvaða pólitískum flokki sem verkalýðurinn hefur tilheyrt. Kosningarétturinn er og hefur verið ótakmarkaður í félögunum, og það, að þessir menn eru kosnir á sambandsþingið og síðar í sambandsstjórn, þótt það séu að mestu leyti Alþýðuflokksmenn, er eingöngu af því, að þeir hafa notið trausts verkamanna í félögunum, hvaða pólitískum flokki sem þeir hafa tilheyrt. En í sambandi við það, að hv. 4. þm. Reykv. hefur vakið hér máls á þessu, þá vil ég nota tækifærið til þess að vara menn við því, að kommúnistar ekki veki nú upp pólitískar deilur innan verkalýðsfélaganna, jafnhliða og búið er að koma félögunum á þann grundvöll, sem þau nú starfa á, og að þeir veki ekki upp þá undirróðursstarfsemi, sem þeir eru alltaf að ala á meðal verkalýðsins. Hv. 4. þm. Reykv. sagði; að Alþýðusambandið mundi reyna að koma því þannig fyrir, að Stefán Jóh. Stefánsson og hans klíka innan sambandsins héldi völdum á þingi þess í haust. Nú er þetta svo fráleitt, af því að Stefán Jóh. Stefánsson er ekki í neinu félagi innan Alþýðusambandsins. Hann getur því ekki mætt á þingi þess í haust eða haft þar nein áhrif. Annars er það athugandi í þessu sambandi, hver það er, sem hefur komið fram málum verkalýðsins. Getur hv. 4. þm. Reykv. bent á nokkur einasta, hagsmunamál verkalýðsins, sem konunúnistar hafa komið hér fram á Alþingi? Getur hann bent á, að kommúnistar hafi hindrað eitt einasta óþurftarmál, sem borið hefur verið fram af andstæðingum verkalýðsins hér á Alþingi? Ég geri ráð fyrir, að þótt hv. 4. þm. Reykv. talaði hér á eftir mér og talaði til morguns, þá gæti hann ekki bent á nokkurt mál, sem kommúnistar hafi komið fram hér á þingi, né óþurftarmál, sem þeir hafi hindrað, af því að þeir hafa enga aðstöðu haft til þess. Aftur á móti hefur alþfl. átt frumkvæðið að því að koma fram öllum mannréttindamálum, sem samþ. hafa verið hér á Alþingi. Og hann hefur í stjórnarsamvinnunni frá 1939 hindrað mörg óþurftarmál, sem andstæðingar Alþfl. hafa ætlað sér að koma fram, t.d. launaskattinn. hað er líka fyrst og fremst verk Alþfl., að gerðardómsl. eru runnin út í sandinn. Það er verk Alþfl., en ekki kommúnista. Ég vil benda á það, að þegar gengisl. voru sett 1939, sem kommúnistar héldu fram, að væru stórkostlegustu kúgunarl., þá gerðu þeir allt, sem þeir gátu, til þess að þau kæmu ekki að gagni í framkvæmd, en þeir voru einskis megnugir um það. Það er fyrst, þegar Alþfl. tekur forustu á móti einhverju máli og sameinað Alþýðusamband, að ekki er hægt að stjórna landinu neina með vilja verkalýðsins. Þó að kommúnistar segi eitthvað, hefur það engin áhrif. Ég læt nú útrætt um þetta, því að umræðutími minn er nú á þrotum. En við Alþýðuflokksmenn úti um land vil ég segja þetta: Látið ekki blekkjast af þeim gífuryrðum, sem höfð kunna að verða í frammi í garð Alþfl. nú eins og endranær. Því hefur verið haldið fram, fram á síðustu tíma, að Alþfl. væri deyjandi flokkur. Hann hefur sýnt það við nýafstaðnar bæjarstjórnarkosningar, að hann heldur fullum velli, þrátt fyrir ómaklegar árásir og reynt hefur verið að villa alþýðunni sýn. Og ég skora á Alþfl.-kjósendur um land allt að fylkja sér um þann eina flokk á Íslandi, sem hefur reynzt eini trúi flokkurinn um málefni alþýðunnar í landinu. Og þar sem Alþfl. hefur ekki menn í kjöri, kjósi Alþýðuflokkskjósendur landslista flokksins. Á þann einan hátt verður lýðræði og framfarir til handa alþýðunni á Íslandi tryggt. Góða nótt.



Herra forseti. Tilheyrendur! Hv. þm. Ísaf., sem var að ljúka máli sínu áðan, talaði um það, að Alþýðusambandið væri komið á lýðræðisgrundvöll. En hann gleymdi bara að minnast á, hvernig á því stendur, að Alþfl. gafst upp við að halda uppi flokkseinræði sínu þar. Það stendur þannig á því, að Kommúnistafl. og síðar Sósfl. hafa haldið uppi látlausri baráttu s.l. 10 ár gegn þessu flokkseinræði og Alþfl.-stjórnin hafa séð sér þann kost vænstan að gefast upp við þetta einræði og koma á lýðræði í Alþýðusambandinu. Þegar þeir tóku sinnaskiptum, notuðu þeir samt síðasta möguleikann til þess að viðhalda völdum sínum með því að leyfa ekki að kjósa aðra á þingið en Alþýðuflokksmenn og láta kjósa á það til tveggja ára. Og á þessu lafa þeir ennþá. Nú, þegar á að kjósa í fyrsta skipti á Alþýðusambandsþing í áratug á lýðræðislegan hátt, ætlar þessi stjórn Alþfl. í sambandinu að viðhalda völdum sínum með því að halda klofningnum við í verkalýðshreyfingunni í stað þess að sameina hana. Enn þá er það svo, að verkalýðsfélögin á Akureyri eru klofin ,og þar neitar verkalýðsfélagið að taka við verkamönnum, þvert ofan í lögin. Og þar eru svo einræðisleg ákvæði, að það má ekki taka neinn inn í félagið, nema meiri hluti stjórnarinnar samþ. það. Meiri hluti verkamanna ræður engu um það. Á Norðfirði er aðalfélaginu, sem þar er, neitað um inngöngu í Alþýðusambandið. En litlu pólitísku málfundafélagi Alþýðuflokksmanna er veitt inntaka í sambandið. Í Hafnarfirði er það þannig, að verkalýðsfélagið Hlíf fær ekki inngöngu. Þannig á að reyna að hindra, að verkalýðurinn í stærstu kaupstöðunum geti sameinazt innan Alþýðusambandsins. Það er gert til þess að reyna á þinginu í haust að viðhalda þessu flokkslega einræði Alþfl. Þá spyr þessi hv. þm., hv. þm. Ísaf., hvernig það hafi verið fyrir kommúnista eða okkur sósialista að koma fram málum hér á þingi. Ég vil segja honum það, að það stendur alveg eins á með okkur og þá. Við höfum nákvæmlega sömu möguleika til að koma málum fram einir, nefnilega enga. Við höfum enga möguleika til þess, nema með því að fá aðra þm. til þess að vera með þeim. Við getum báðir, með því að Sjálfstfl. hjálpi okkur, komið þessu máli fram. Það er þess vegna ekki úr háum söðli að detta fyrir okkur sósíalista, þótt við getum ekki komið stórmálum fram. En ég vil bara minna á það í þessu samhandi, að við sósíalistar höfum aldrei konlið fram með nein óþurftarmál á Alþingi. Við höfum aldrei viljað innleiða neinn hreppaflutning. En það hefur Alþfl. gert. Þegar Alþfl. er að hæla sér fyrir það, sem hefur komið frá honum þá er það líka hrós, þegar hann studdi sams konar mál og þrælal. eru og hreppaflutningal. á sama þinginu. Svo fór hann að tala um gerðardómsl. Á ég að rifja upp, hvernig það kom til, að Stefán Jóh. Stefánsson lýsti yfir því, að hann mundi beita sér fyrir að reyna að fá yfirlýsingar frá verkalýðsfélögunum um, að þau féllu frá öllum sínum kröfum um kauphækkanir? Þeir skiptu með sér verkum, Ólafur Thors atvmrh. og Stefán Jóh. Stefánsson félmrh., að reyna að fá verkalýðsfélögin til að lofa að fara ekki fram á grunnkaupshækkun, nota sér ekki bezta tækifærið, sem nokkurn tíma gat komið, til að fá réttmæta hækkun. En af því að þetta tókst ekki við nokkurn hluta verkaýðsfélaganna og þau fóru samkvæmt till. Sósfl. fram á 20% kauphækkanir, biluðu samtök Alþfl. og Sjálfstfl. og Stefán Jóh. hrökklaðist úr ríkisstj. Ég vil bara segja það, að það verða falleg eftirmæli Alþfl. í þjóðstjórninni. - Þá hafa menn heyrt orðaskipti þeirra Ólafs Thors og Eysteins Jónssonar, fyrrv. hæstv. samráðherra í þjóðstjórninni. Þau minntu á kerlingarnar, sem sögðu: „Klippt var það.“ „Skorið var það“ og rifust um, hvort heldur væri, þangað til þær vissu ekki fyrr en þær ultu báðar á kaf niður í pytt og sást síðast ekki annað af þeim er fingurnir upp úr leðjunni, þar sem önnur myndaði enn til, að skorið væri það, en hina það væri klippt. Þar drápust þær. Það má mikið vera, ef ekki lýkur svo, að þeir verði búnir að ausa hvor annan þeim óhróðri, að kjósendur sjái litið nema fingurna á þeim upp úr leðjunni. - Þá var það Sveinbjörn Högnason, 1. þm. Rang., sem minntist á, að nær væri að reyna að jafna lífskjörin en kosningarréttinn. Hann hefur komið með þetta hvað eftir annað í umr. undanfarið. En til þess að verkalýðurinn nái aðstöðu, sem dugir honum til þess að jafna kjörin, verður að jafna mannréttindin fyrst. Þau eru vopnið, er hann má ekki afhenda, hvað sem Framsfl. vildi til þess gefa. En hvernig hefur Framsfl. farið að því að „jafna lífskjörin“ síðustu árin? - Látum verkin tala: Á seinasta ári, sem skýrslur eru birtar um, höfðu einir 117 menn í Rvík 17 millj. kr. eða um 150 þús. kr. hver í hreinar tekjur að meðaltali. Togarafélögin gátu lagt 20 mill j. kr. í varas jóð af gróða ársins 1940, en þá er ótalinn annar gróði þeirra. Þetta er til marks um, hvernig auðmönnunum er úthlutað. Hverju er svo úthlutað til verkalýðsins? Það sést t.d. í 51. gr., sem bætt var inn í framfærslul. 1939 og ég vil lesa upp úr með leyfi hæstv. forseta: „Sá, sem þiggur framfærslustyrk og er þó vinnufær, er skyldur að fara hvert, sem er, innan lands í viðunanlega víst eða til atvinnurekstur við viðunanleg skilyrði eða vinna hverja þá vinnu, sem sveitarstjórn ákveður, - er hann skyldur að hlýða fyrst um sinn, enda þótt hann vilji ekki kannast við, að víst sú eða vinna sé viðunanleg.“ Eftir á leyfist honum að kæra meðferð á sér fyrir lögreglustjóra framfærslusveitarinnar. Þetta er enn þá í framfærslul. Íslendinga, það er heimilað að hneppa menn í skuldaþrældóm og senda þá til þrælkunarvinnu hvert á land, sem er, og „bjargráðanefnd“ hefur verið sett í því skyni að skipuleggja þetta, ef til þyrfti að taka. Svona vill Framsfl. fara að því að jafna lífskjörin: Annars vegar milljónirnar til togarafélaganna og nokkurra fjölskyldna, hins vegar þrælahald handa verkalýðnum og bann við að bæta kjör sín. Svo kemur hv. þm., Sveinbjörn Högnason, sjóðheitur úr flatsæng þjóðstjórnarinnar, - hefur Iíka verið á kafi í kjötkatlinum upp yfir axlir, með 12–15 þús. kr. í bitlingum á ári frá henni, - og segist brenna í skinninu eftir að koma á réttlæti í þjóðfélaginu, - réttlæti handa verkamönnum og fátækum bændum, sem hann hefur svikið öll þessi ár til þess að þjóna stríðsgróðamönnum, sem hann þykist nú vera á móti. Þessi þm. talar svo um „svik og yfirskin“ annarra af eldmóði, eins og hann væri ungi nýsloppinn alsaklaus úr egginu, en ekki gömul gæs, sem verið hefur til sölu öll síðustu ár. Flvar eru „svik og yfirskin“, ef ekki hjá honum og hans flokki? Hann segir, að öllum sé tryggður sami réttur til þess að eiga fylgjendur í dreifbýlinu. - Í Englandi var einu sinni komið svo, að hin gömlu kjördæmi dreifbýlisins voru orðin mjög fámenn, af því að fólkið hafði flutzt til bæjanna. Í einu kjördæmi var loks ekki eftir nema einn maður á kjörskrá. Þessi maður bauð sig svo sjálfur fram til þings, kaus sig sjálfur og fór á þing. Ýmsum frjálslyndum mönnum þótti svona kjördæmaskipun óhæf og börðust fyrir gerbreytingu hennar. Þeir, sem græddu á henni, vildu hins vegar gjarnan viðhalda henni. Þm., sem kaus sjálfan sig á þing fyrir kjördæmi, þar sem hann var eini kjósandinn, var á móti allri breytingu. Hann hélt því fram eins og Sveinbjörn Högnason, að allir flokkar hefðu sömu möguleika til að eiga kjósandann í sínu kjördæmi. En enska þjóðin tók ekki tillit til þessara einkennilegu röksemda hins enska Sveinbjarnar Högnasonar. Hún breytti kjördæmaskipuninni. - Og eins gerir íslenzka þjóðin. Svo þykjast þessir menn vera að vinna á hjá þjóðinni, - þeir, sem trúa á rétt þúfnanna, en afneita rétti mannanna. Heiðruðu tilheyrendur! Þið hafið nú heyrt þjóðstjórnarflokkana lýsa hvor öðrum. Þið hafið heyrt Eystein Jónsson, fyrrv. hæstv. viðskmrh., lýsa því, að „lýðskrum, undanbrögð og sundurlyndi“ innan þjóðstjórnarinnar séu orsök þess, hvernig komið er ,og þið skiljið, hvar hann meinar, að þessi þokkalegu eðliseinkenni séu ríkust. Þið hafið heyrt Jakob Möller, hæstv. fjmrh. lýsa yfir því, að Framsfl. sé ábyrgðarlausastur flokkur og reiðubúnastur til að fremja óhæfuverk, sem uppi hafi verið á Íslandi síðan á Sturlungaöld. Þeir ættu að þekkja hvor annan, þessir ráðherrar, - þeir eru búnir að brugga það margt saman síðustu þrjú ár. Langar ykkur til þess, að þessi flokkslegu eðliseinkenni setji mark sitt á Ísland í framtíðinni? Langar ykkur til þess að fá aftur þessa óstarfhæfu, sundurlyndu, lýðskrumskenndu samfylkingu auðmannanna og bitlingalýðsins í landinu? Og svo þekkið þið sjálf af reynslunni, hvað þjóðstjórn þýðir. Ofsaauður til fámennrar yfirstéttarklíku, þrælalög og þrælahald fyrir verkalýðinn. Þjóðstjórnarflokkarnir munu við þessar kosningar reyna að fá ykkur til að gleyma því, hvað þjóðstjórnin hefur gert. Þeir munu forðast það eins og heitan eldinn að minnast á öll þessi óhappaverk sín. Þeir munu tala því meir um þjóðhollustu, þjóðarógæfu, þjóðareiningu, og þannig ætla þeir hver um sig að undirbúa þjóðstjórn Jónasar og Thorsaranna að nýju, því að þannig skrifuðu þeir líka og töluðu, áður en þjóðstjórninni var komið á 1939. En þið megið aldrei gleyma hinni bitru reynslu af þjóðstjórninni, milljónaauði og sérréttindum, sem hún úthlutaði bröskurunum, hreppaflutningum, atvinnuleysi, launalækkunum og menningarofsóknum, sem hins vegar féllu alþýðunni í skaut. Aldrei, aldrei má þjóð vor gleyma kúgunarherferð afturhaldsins á hendur henni, þegar átti að skipta þjóðinni upp í sérréttindastétt innangarðs og hina útskúfuðu utangarðs. Aldrei munu verkamenn Íslands gleyma hinum þungu göngum til framfærslufulltrúanna og á vinnumiðlunarskrifstofurnar, þegar ekkert svar fékkst frá valdhöfunum við óskinni um atvinnu nema skammir um leti og ómennsku og löggjöf um, að flytja mætti menn hreppaflutningi upp í sveit. Vinnandi stéttir Íslands munu sýna það við þær kosningar, sem nú fara í hönd, að þær eru minnugar allrar kúgunar þjóðstjórnarflokkanna. Engar blekkingar munu geta fengið þjóðina til að gleyma henni. Sósíalistaflokkurinn mun í þessum kosningum reyna að sjá til þess, að þjóðstjórnarverkin gleymist ekki - og að þjóðin varist vítin, jafnhliða því, sem hún einbeitir sér að því að tryggja framgang þess mannréttindamáls, sem felst í stjórnarskrárbreytingunni.