Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Klemens Jónsson) Þegar mál þetta var hjer til 1. umr., voru haldnar ekki allfáar ræður um það frá almennu sjónarmiði, bæði að því er járnbrautarmálið og sjerleyfið snertir, einkum hið fyrnefnda. Sje jeg því ekki ástæðu til að rifja þær upp nú, því að það yrði ekki til neins annars en að endurtaka það, sem sagt hefir verið bæði nú og í fyrra, og vænti jeg þess, að allir þingmenn fylgi mjer í þessu. Máli þessu var vísað til samgmn. og hún hefir rætt það á mörgum fundum; til þess hafði hún góðan tíma, þar eð hún hafði ekki annað mál til meðferðar þá. Hún komst fljótt að þeirri niðurstöðu, að rjett myndi að samþykkja það. Að vísu hefir einn nefndarmanna skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, en sá fyrirvari hefir í sjálfu sjer enga þýðingu, og hans óbreytt orð eru, að hann vill ekki leggja stein í götu frv., ef brtt. nefndarinnar verða samþyktar, en annars mun hann sjálfur gera grein fyrir þessum fyrirvara sínum. Þá kem jeg að brtt. nefndarinnar. Fyrsta brtt. er um heimild til þess að gera uppistöðu í ánni ofan við fossinn og strengi þá, sem að honum liggja, hækka eða lækka vatnsborð eða farveg, gera vatnsrásir o. s. frv. Úr því aðeins var beðið um að virkja Urriðafoss einan, þá fanst nefndinni eðlilegast að miða hana við fossinn sjálfan, en ekki gefa heimild til meira en um var beðið; þess vegna fanst henni gengið of langt, þegar vötn, sem liggja 60–70 km. frá Urriðafossi, eru tekin með. Nefndin vildi með þessari brtt. veita heimild til þess að gera öll þau mannvirki, sem nauðsynleg eru til virkjunar fossins, en heldur ekki meira. Við nánari athugun þótti nefndinni þó ef til vill þessi brtt. of þröngt orðuð, og hefir það orðið samkomulag að taka hana aftur til 3. umr. og athuga hana betur. Þá er 2. brtt. Nefndinni fanst rjett, að það sje beint tekið fram í sjerleyfinu sjálfu, hvar og hvernig raforku megi leiða frá orkuveri að iðjuveri. Þriðja brtt. nefndarinnar er að breyta orðinu „eða“ í „og“; þykir það rjettara og ákveðnara, svo það komi skýrt og skýlaust fram, að fjelagið sje fyrst og fremst skylt að framleiða saltpjetur, því að það er aðallega með það fyrir augum, sem jeg hygg, að mikill hluti alþm. vilji samþykkja frumvarpið. Þar með er og hrundið mótbáru hv. 1. þm. Reykv. við 1. umr., að fjelagið viti ekki, hvað það ætli að framleiða. Það var auðvitað rangt, en með þessu ákvæði er það lögbundið, að það skuli framleiða þessa vörutegund. Þetta er og í samræmi við tilætlun fjelagsins. Hvað 4. brtt. snertir, þá er hún lítilfjörleg og miðar til þess að binda ekki framsal sjerleyfisins einungis við skilyrðin, sem sett eru í 2. gr„ um varnarþing o. fl., heldur binda það við öll skilyrði sjerleyfisins. Þá er 5. brtt. nefndarinnar. Ástæðurnar fyrir henni eru teknar fram í nál. Nefndin vildi ekki binda útsvarsgreiðsluna beint við útsvarslögin, heldur heimila ráðherra að skifta útsvörunum milli þeirra sveitarfjelaga, er geta sannað, að þau bíði átroðning og usla af fyrirtækinu. Hinsvegar er ekki líklegt, að þau sveitarfjelög, er leiðslurnar liggja um, bíði usla af því, en óhugsandi er það ekki. Hitt getur aftur auðveldlega komið fyrir, svo sem með það sveitarfjelag, sem nefnt er í nál. Sjötta brtt. er fram komin sakir þess, að nefndinni þykir rjett að taka beint fram, að tillagið úr ríkissjóði greiðist hlutfallslega eftir á, eftir því sem járnbrautinni miðar áfram. Auðvitað myndi slíkt ákvæði hafa verið sett inn í sjerleyfið, en nefndin álítur tryggilegra að taka það beinlínis fram í lögunum. Þessi brtt. mun því varla sæta andmælum frá þeim, sem annars eru frumvarpinu hlyntir. Þá kemur síðasta brtt., sem er aðalbreyting nefndarinnar. Eins og kunnugt er og margtekið var fram við 1. umr. þessa máls, þá heimilaði síðasta þing að virkja Dynjandisá í Arnarfirði. Fjelag það, sem leyfið fjekk, hafði lítið aðhafst hjer áður og var því lítt þekt. En þó var engin trygging heimtuð fyrir því, að sjerleyfið yrði notað. En Titan hefir þegar varið hart nær einni milj. króna til mælinga, kaupa á vatnsrjettindum o. s. frv., og það fje hefir að mestu leyti runnið til landsmanna sjálfra. Auk þess greiðir það enn í dag talsvert fje fyrir leigurjettindi m. m. Af þessum ástæðum þótti nefndinni ekki sanngjarnt að heimta af Titan tryggingu, en vildi samt leggja aðhald á fjelagið, að það byrjaði sem fyrst og fullgerði járnbrautina, og með það fyrir augum kom hún með þessa brtt. Það kann nú sumum að virðast, að brtt. þessi veiti fjelaginu ívilnun frá ákvæðum frv., en það er ekki, heldur herðir hún að mun að sjerleyfishafa. Eftir ákvæðum frv. er nóg, ef sjerleyfishafi byrjar á járnbrautinni 1. maí 1929, en svo getur hann alveg lagt árar í skut um lengri tíma, aðeins ef hann er búinn 1. júlí 1933. En eftir brtt. er hann skyldur að halda áfram með hæfilegum hraða, og ef verkið stöðvast á fyrsta eða öðru ári, fellur sjerleyfið úr gildi í árslok 1931, eða í rauninni tveimur árum áður en frv. áskilur. Þetta er því áherðing frá ákvæðum þess, og þar við bætist svo, að í þessu tilfelli verða öll unnin mannvirki eign ríkissjóðs án nokkurs endurgjalds af hans hálfu. Missir þá sjerleyfishafi alt, sem hann hefir lagt til járnbrautarinnar. Þetta er í sannleika hart aðhald, svo hart, að jeg veit ekki, hvort fjelagið sjer sjer fært að ganga að því, og því verður ekki neitað, að það er ólíkt harðara en það, sem sett var í Dynjandisárlögin. Jeg vona nú samt, að fjelagið gangi að þessu, því jeg er sannfærður um, að því auðnist að fá nægilegt fje til umráða, þar sem að því standa mjög miklir fjármálamenn. Jeg verð þess vegna að leggja það til fyrir nefndarinnar hönd, að þessar brtt., nema sú 1., sem tekin er aftur til 3. umr., verði samþyktar, og eins sú síðasta, þótt mjer sjálfum sje það ekkert kappsmál í sjálfu sjer; en jeg giska á, að hv.þdm. sjái það, að hjer er um mikið aðhald að ræða, og jeg býst við að fá bráðlega vitneskju um undirtektir Titans hvað 7. brtt. snertir. Þá hefi jeg gert grein fyrir þeim brtt., sem nefndin hefir komið fram með. Jeg hefi ekki sjeð ástæðu til að hafa langa ræðu um þær, heldur aðeins taka fram tilgang þeirra í fáum orðum. Hjer eru ennfremur komnar fram brtt. á þskj. 162, frá hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) og hv.þm.N.-Þ. (BSv), og þótt hv. aðalflm. (ÞórJ) hafi ekki talað fyrir þessum brtt., get jeg þó talað um þær, vegna þess að hv.þm. talaði um þetta atriði málsins við 1. umr., og það var ekkert annað en það, sem búast mátti við eftir þeim ummælum, sem hv.þm. Ijet falla við 1. umr., að hann myndi koma fram með slíkar brtt. Jeg get þess vegna talað um þessar brtt. strax fyrir mína og nefndarinnar hönd. Mjer skilst af þessum brtt., að svo framarlega sem sjerleyfishafi vill gefa landinu alla járnbrautina frá Reykjavík og austur að Þjórsá, að hv.flm. vilji þá vera svo náðugir að gefa sjerleyfishafa heimild til þess að virkja Urriðafoss, sem búast má við, að verði til mikilla hagsmuna fyrir allan bændalýð á Íslandi, og þó sjerstaklega til ómetanlegra hagsmuna fyrir bændur á öllu Suðurlandsundirlendinu. Jeg get nú ekki verið hv.flm. sjerstaklega þakklátur fyrir það, þótt þeir með þeim skilyrðum vilji gefa þetta sjerleyfi, en jeg get um það, hvort það sje sanngjarnt, að sjerleyfishafi leggi fram alt fjeð til járnbrautarinnar, eða hvort landið eigi ekki að leggja nokkuð til, vísað til þeirrar glöggu greinargerðar, sem hæstv.forsrh. gaf við 1. umr. málsins. Hæstv. forsrh. sýndi þar fram á, að það er ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að landið legði eitthvað til. Jeg vil þess vegna lýsa yfir því, að svo framarlega sem þessar brtt. verða samþyktar, þá er málið alveg fallið, og jeg veit meira að segja, að í þessu atriði hefir sjerleyfisbeiðandi gengið talsvert lengra en meiningin var upphaflega. Eftir því, sem jeg skildi hæstv. ráðherra (JÞ og MG), þegar jeg átti tal við þá fyrir jólin í vetur, voru þeir ekki fráhverfir því að bera fram frv. um járnbraut, með því skilyrði, að lagt væri fram 2/3 hlutar járnbrautarverðsins, en hæstv. atvrh. hefir nú fengið þá til að ganga talsvert lengra, því að nú er það tilskilið, að tillag ríkissjóðs megi ekki fara fram úr 2 milj. króna; en eftir áætlun Sverre Möllers verkfræðings kostar járnbraut hjeðan austur að Ölfusá 6 milj. króna, og er þá tillag ríkissjóðs ekki nema 1/3 af þeim kostnaði. Verður þá sjerleyfishafi fyrst og fremst að byggja járnbrautarbrú yfir Ölfusá, og alla leiðina austur að Þjórsá, sem mun vera um 20 km. Þetta skuldbindur sjerleyfishafi sig til að leggja alveg á sinn eiginn kostnað. Þetta hefir hæstv. ráðh. (MG) getað þokað sjerleyfishafa til að ganga inn á. Jeg get ekki ímyndað mjer annað en að ný brú yfir Ölfusá og járnbraut þessa 20 km. muni kosta um 3 milj. króna, svo að alls leggur Titan þá til þessarar járnbrautar 7 milj. króna. Þetta er svo há upphæð, að ekki verður krafist, að fjelagið gangi lengra í þessu, og það verður ekki landinu ofætlun, þótt það leggi til 2 milj. kr. í þessa ágætu samgöngubót, sem fjöldi manna hefir vonast eftir. Jeg vona þess vegna, að þeir, sem vilja fá slíka samgöngubót og vilja hlynna að landbúnaðinum með þessu, muni samþykkja þetta frv. ekki síður en Dynjandafrv. í fyrra, og að þeir felli brtt.hv.þm. V.-Húnv. og hv.þm.N.-Þ., svo framarlega sem þeir ekki vilja sýna málinu þá vinsemd að taka þær aftur.

Þórarinn Jónsson Mjer þykir hlýða að láta fylgja þessum brtt. á þskj. 162, frá forseta, hv.þm.N.-Þ. (BSv), og mjer, örfá orð, og er það mest af venju, því að jeg býst við, að það verði aðeins til þess, að hv.þdm. geti sett innsigli sitt á þá skoðun, sem þar kemur fram, en deilur um málið munu lítið hafa að þýða, því að mjer sýnist, að það muni að nokkru leyti vera búið að ganga frá því í kyrþey, en brtt. eru komnar fram fyrir þau ummæli, sem jeg hreyfði við 1. umr. þessa máls, og bar jeg þá fram þá ósk við nefndina, að hún athugaði og - ef kostur væri - tæki til greina, að tillag ríkissjóðs yrði felt niður, en nefndin hefir ekki getað orðið við þessari ósk. Jeg skal fyrst taka það fram, að mál þetta liggur nú fyrir á talsvert annan hátt en á síðasta þingi. Það er nú takmörkuð upphæð, sem ríkissjóður á að leggja til, og er málið þannig talsvert álitlegra frá þeirri hlið en það var áður. En við flm. erum ekki ánægðir með það enn. Álit okkar á þessu máli kom fram á síðasta þingi á þá leið, að við efuðumst um, að járnbraut væri besta úrlausn til samgöngubóta, eftir því sem við horfir í þessum efnum annarsstaðar og eftir því sem ný samgöngutæki eru að ryðja sjer til rúms. Þó viljum við ekki vera svo þverúðarfullir að fyrirmuna öðrum járnbrautarlagningu, sem þurfa þess með og vilja gera það til þess að koma á stóriðju í landinu, sem vitanlega er þeirra hugmynd, ef þessi stóriðja gæti orðið þjóðinni til hags, og jafnvel þótt jeg teldi, að það gæti verið vafasamt, vil jeg þó ekki fyrirmuna fjelaginu að gera þetta, ef það tekur það alt á sitt bak. Það verður nú ekki litið svo á þetta framlag úr ríkissjóði, að það sje nokkurt minsta atriði í þessu máli, þegar litið er á, að það veltur á 40–50 mili. króna framlagi, því að þá segir það sig sjálft, að 2 milj. króna gera hvorki til nje frá; fjelag, sem getur lagt af mörkum 40–50 milj. króna, getur áreiðanlega eins lagt til 52 milj., og þegar það er líka tekið með í reikninginn, sem hv.frsm. (KIJ) lýsti yfir við 1. umr., að járnbraut væri skilyrði til þess, að hægt væri að framkvæma virkjun. Hitt er náttúrlega annað mál, sem altaf getur komið til greina, að ríkissjóður gefi eitthvað til fyrirtækisins, og það er ekkert undarlegt, þótt menn, sem hafa brennandi áhuga á málinu, vilji leggja svona mikið í sölurnar, og þótt meira væri, og vilji sýna þann áhuga sinn með þessu; og það eru aðallega menn, sem hafa þá trú, að þessi járnbrautarspotti sje það þarfasta og sjálfsagðasta, sem hægt er að gera fyrir þetta land. En þá leiðir náttúrlega af því, að þá verður ríkissjóður, hvernig sem ástatt er fyrir honum, að veita þetta fje. Nú þarf ekki um það að deila, að það eru ekki nokkrar minstu líkur til þess, að hann geti lagt þetta fje fram árið 1929, hversu vel sem árar. Inn á árið 1928 komum við áreiðanlega slyppir, eða með tekjuhalla, og þegar við tökum árið 1928 og berum það saman við yfirstandandi ár, þá verður það enn óglæsilegra en þetta. Það eru ekki minstu líkur til, að við höfum þá það fje, sem til þarf, og þá er ekkert annað að gera en að taka lán, og sú leið er í augum okkar flm. kannske það óálitlegasta. Það væri mikill munur, ef ríkissjóður gæti lagt þetta fje fram án þess, en ef við stöndum svona árið 1929, þá er óhugsandi annað en að lántaka verði mikil íþynging á þjóðinni. Og ef það þyrfti að treysta mikið á gjaldþol þjóðarinnar í viðbót við það, sem nú er, til að fullnægja hinum brýnustu þörfum, sem þarf að gera ráð fyrir, þá er þetta ennþá ískyggilegra. En þó tekur nú út yfir, ef ríkissjóður legði fje í þetta og fjelagið gæti svo ekki lagt neitt fram. Við getum vel hugsað okkur það, ef fjelagið væri illa statt og hefði jafnvel fengið lán hjá ríkinu í bráðina, en svo þegar til kæmi, gæti það ekkert lagt fram, og þá er í þetta fyrirtæki eingöngu komið fje frá ríkissjóði. Jeg geri nú naumast ráð fyrir þessu, tek þetta aðeins fram sem mögulegleika, og það er ekkert í frv., og jeg held ekki heldur í brtt.hv. nefndar, sem gyrði fyrir þetta; en það kann að vera, að það eigi að taka þetta greinilega fram í sjerleyfislögunum sjálfum, og það verður þá að gerast, en í frv. sjer maður það ekki. Þegar sjerstaklega er litið á sjerleyfið út af fyrir sig, þá vaknar sú spurning. hvort rjett sje að veita. slík sjerleyfi alveg takmarkalaust, og jeg hygg, að það þurfi að fara mjög gætilega í það, til þess að tryggja í hvívetna rjett og öryggi ríkisins og þjóðarinnar yfirleitt, og það er vitanlegt, hvað þarna getur komið til greina. Það þarf að forðast mjög mikinn yfirgang og þjóðernisglötun á aðra hliðina, og líka að verja atvinnuvegina inn á við fyrir því, að þeir missi of mikinn vinnukraft í stóriðjuna; um þetta verður að vera vel vakandi og aldrei missa sjónar á því atriði. Jeg sje í rauninni ekki, að það sje til mikilla hagsbóta fyrir þjóðina, þó að við fáum óeðlilega mikið innstreymi í eitt hjerað, ef það er á kostnað annara hjeraða. Alt þessháttar held jeg, að þróist best fram að eðlilegum hætti og sem jafnast um alt land; jeg held, að allar þessar byltingar sjeu til ills eins. Af þessu er það auðsætt, að þó að þingið hafi áður gengið inn á þá braut að veita þannig löguð sjerleyfi, þá er þar með alls ekki sagt, að það verði ekki einhvern tíma að takmarka það, eða að þingið verði að kippa að sjer hendinni, og það, sem mjer virðist verða að koma snemma til greina, er það, hversu miklar líkur eru til þess, að þetta verði framkvæmt, að fjelagið, sem hlut á að máli, geti komið þessu í verk. Eftir því sem mjer skildist af hv.frsm. við 1. umr. málsins, þá held jeg, að hann hafi tekið það fram, að fjelagið hefði lítil efni til þess og þyrfti að útvega sjer mestalla peningana; jeg býst við, að það, sem eigi að vera mest lyftistöng fyrir fjelagið, sje það að fá sjer lán, og þá helst út á þetta sjerleyfi, ef það fæst. En mjer finst það vera mjög völt framtíð að treysta á það eitt, með slíka upphæð, sem til þess þarf. Jeg get í sambandi við þetta minst á það, sem hv.frsm. síðast nefndi, það, að ef brtt. þessi yrði samþykt, þá væri málið fallið. Já, það er nú þetta alveg óskiljanlega fyrir mig, af því að hjer er um svo mikið fjármagn að ræða, að jeg get ekki trúað þessu; og það er í raun og veru hálfeinkennilegt, hvernig þetta tvent er fljettað saman í þeirri feiknafúlgu, sem þarna þarf. Hitt getur altaf verið álitamál og haft sínar ástæður, að stjórnin hafi viljað láta ríkissjóð leggja eitthvað til þarna, og það geta verið ýmsar ástæður fyrir því, að þetta geti orðið ríkinu til góðs og sparað því mikið fjárframlag, ef á að ganga út frá því sem sjálfsögðu, að járnbrautina eigi að leggja á kostnað ríkissjóðs að öllu, ef þetta ferst fyrir. Jeg vil leyfa mjer að ganga ofurlítið inn á þessar brtt. okkar, því að þær eru eingöngu miðaðar við það að fella niður tillag ríkissjóðs, en af því að í frv. er gert ráð fyrir því, að atvinnumálaráðherra hafi töluvert mikinn íhlutunarrjett til þessa máls, þá kann það að þykja nokkuð djarft að fella ekki niður þann rjett hans að einhverju leyti; t. d. í 7. gr. er gert ráð fyrir því, að ráðherra „ákveður einnig, hvar og hve margar járnbrautarstöðvar skuli vera, og telst kostnaður af byggingu þeirra til lagningarkostnaðar brautarinnar.“ Það er náttúrlegt, að eftir því sem ríkið leggur fram meira fje, fær stjórnin meiri íhlutunarrjett, rjett til að ráða meiru; en okkur flm. virðist nú svo, að þótt felt væri niður þetta framlag ríkissjóðs, þá væru samt sem áður svo mikil hlunnindi veitt fjelaginu í frv., að full ástæða væri samt til þessa rjettar, t. d. undanþága frá eignarskatti og tekjuskatti til ríkissjóðs. Það á að fá hjá Reykjavík, Árnessýslu og Rangárvallasýslu alt land og greiðslu á bótum fyrir jarðrask, og því virðist ekkert ósanngjarnt, að stjórnin hefði þar töluverðan íhlutunarrjett, og það er líka aðgætandi, að um leið og atvinnumálaráðherra hefir þennan íhlutunarrjett, á það að geta verið fjelaginu til mikils gagns, því að hann getur leiðbeint því betur en nokkur annar um það, hvað því er best að gera, og fyrir því þarf það að vinna. Fjelagið fær þarna ráðunaut, sem getur gefið því öll bestu ráðin til þess að tryggja það, að það hafi sem bestar tekjur af járnbrautinni, þegar hún er komin upp. Sömuleiðis leggjum við til, að felt verði niður í 9. gr.: „Ríkissjóði er heimilt hvenær sem er á leyfistímanum að taka við járnbrautinni með öllu tilheyrandi til umsjár og eignar, gegn því að greiða sjerleyfishafa framlag hans eftir nánari ákvæðum í sjerleyfinu“. Það virðist ekki beinlínis þörf á því að hafa þetta í heimildinni, því að þetta er alt á valdi þingsins; það getur hvenær sem er gripið fram í og tekið að sjer járnbrautina, þegar verkið er framkvæmt, og það er ef til vill ekki betra að hafa hrein ákvæði um það; þá má vel vera, að ýmislegt geti komið upp frá þingsins eða ríkissjóðs hálfu, sem þannig sje metið að einhverju leyti, að ekki hafi verið gert það, sem til var ætlast. Verði því rjettara, að mannvirkin sjeu ávalt metin á hverjum tíma, sem ríkið tekur við þeim. Jeg mintist á það fyr í ræðu minni, að eftir frv. gæti það komið til mála, að ríkissjóður legði fyrst alt tillag sitt í járnbrautina, áður en fjelagið tæki til starfa, og jeg held, að það sje ekkert í frv., sem gyrði algerlega fyrir þetta. Þó er það vitanlega ein brtt.hv. nefndar, 6. brtt., við 8. gr., þar sem á að bæta við liðinn: „Fjeð greiðist eftir á, eftir því, sem verkinu miðar áfram, á þann hátt, sem sjerleyfið tiltekur“. En með þessu er ekkert sagt um, að það eigi að vera hlutfallslega, og það hefir oft verið svo, að þar sem ríkið hefir starfað að einhverju og fjelög eða aðrir aðiljar átt að leggja fram fje í móti, að ríkissjóður hefir lagt fram fjeð, og þannig hefir það átt sjer stað, að ríkissjóður hefir lagt fram alt fjeð, en hitt hefir orðið að skuld, sem hefir verið látin standa og svo hefir verið beðið um eftirgjöf á, og þannig verður þetta ekkert nýtt, því að það hefir komið fyrir áður. Þá er eitt atriði, sem jeg vil minnast á, að við flm. vildum ekki gera neina brtt. um að svo stöddu, að fjelagið setti tryggingu við því, ef ekki yrði byrjað á verkinu. Eftir þessum brtt. hjer á að skoðast trygging í því, ef fjelagið er búið að láta vinna meira eða minna að þessu, og það svo hættir við alt saman, þá á alt, sem unnið hefir verið, að falla til ríkissjóðs, en fyrir því er engin trygging, ef fjelagið byrjar ekki á verkinu. Jeg veit, að það hefir enga þýðingu að hafa langar umr. um þetta mál, og þótt jeg kæmi með þessar brtt., þá var það aðeins af því, að jeg hjelt því fram við 1. umr. þessa máls, að það ætti að losa ríkissjóð við þetta framlag, en hitt er það, að jeg vil ekki gera þetta mál að neinu kappsmáli, nema aðeins vekja athygli á því, sem jeg tel rjett vera, og jeg geri mig ánægðan með, þó að það verði jeg einn, sem fylgi því, en mjer þykir því betra, ef fleiri vilja fylgja. Jeg tel, að það, sem við fyrst þurfum að gera, eftir því sem hagur ríkissjóðs er, sje að takmarka sem mest öll fjárútlát, og gæti jeg nefnt marga bagga, sem við þurfum að taka upp á okkur og sem ekki er ráð til að gera, nema með því að taka lán, þó að við sleptum þessu.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg skal byrja á því að þakka hv. samgmn. fyrir fljóta og góða afgreiðslu þessa máls. Jeg hefi lítið við brtt. hennar að athuga. Vil þó benda á viðvíkjandi síðustu brtt., sem er um það, að svo framarlega, sem ekki verður byrjað á lagningu brautarinnar fyrir 1. maí 1929, þá lengist sá frestur, sem fjelaginu er veittur, um 2 ár. En samkvæmt frv. stjórnarinnar er það svo, að sje ekki byrjað á verkinu fyrir 1. maí 1929, fellur sjerleyfið niður þegar í stað. Þessari brtt. geri jeg tæpast ráð fyrir að greiða atkvæði mitt. Um 3. brtt., við 1. gr. 5. lið, að í staðinn fyrir „eða til“ komi „og“, vil jeg segja það, að hún er í samræmi við það, sem um hefir verið talað við væntanlega sjerleyfishafa, að þeir skuli ekki bundnir við, til hvers þeir noti orkuna, að undantekinni saltpjetursvinslunni. Þetta er því öllu skýrara til orða tekið en í frv. Viðvíkjandi 6. brtt., við 8. gr., vil jeg taka það fram, að það hefir verið tilskilið við hlutaðeigendur, að tillag ríkissjóðs yrði greitt í hlutfalli við það, sem þeir legðu sjálfir fram og verkinu miðaði áfram. Jeg tek þetta fram út af því, sem hv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) sagði um þetta. Það er engin hætta á, að ríkissjóður fari að greiða alt fjeð fyrirfram. Annars var mín tilætlun, að ákvæði um þetta kæmu í sjerleyfi, en ættu ekki að vera í lögunum. Og í þessu atriði liggur mikil svipa á fjelagið um að halda verkinu áfram, því að hætti það verkinu, á ríkissjóður 1/3 af því, sem búið er, alt að 6 milj. kr., og fjelagið getur ekki tekið hinn tilbúna brautarspotta burtu nema með samþykki meðeiganda síns, ríkissjóðs. Mig langar nú til að gera samanburð á sjerleyfi því, sem veitt var í fyrra til að virkja Dynjandisá, og þessu sjerleyfi. Eins og háttv. deildarmenn muna, var Dynjandasjerleyfið veitt með því skilyrði, að aðeins væru greiddar 3 kr. fyrstu 3 árin fyrir hverja nýtta hestorku og síðan 5 kr. Hjer eiga hlutaðeigendur að greiða 3 kr. á ári fyrstu 10 árin, síðan 5 kr. á ári. Mismunurinn er 2 kr. á ári í 7 ár. En á móti þessu kemur 83 km. járnbraut frá Reykjavík til Þjórsár. Hún kostar 8–9 milj. kr., segjum 8 milj. Þar upp í fær fjelagið 2 milj. kr. úr ríkissjóði og 2 kr. fyrir hverja nýtta hestorku í 7 ár. Eftir útreikningi fagmanna er ekki líklegt, að úr Urriðafossi fáist meira en 100 þús. nýttar hestorkur á ári. Sá liður verður í 7 ár 1400000 kr. Mismunur er 4600000 kr. Þannig er þetta sjerleyfi rúmlega hálfri 5. milj. kr. betra en það í fyrra, án þess þó að nokkurt þjóðþrifafyrirtæki væri í sambandi við það. Mjer kemur það því mjög á óvart, ef þessu tilboði verður ekki tekið. Jeg þóttist hafa komist að eins góðum samningum og frekast var unt og hjelt, að hv. Alþingi myndi taka þeim tveim höndum. Vitaskuld hefði það verið betra að þurfa ekkert að leggja fram til járnbrautarinnar sjálfir, ef við hefðum samt getað haft sömu yfirráð yfir brautinni eins og við nú getum haft með því að leggja fje til hennar. En sanngjarnt ,væri það ekki. En þetta framlag ríkissjóðs hefir verið áskilið af fjelaginu og að betri skilmálum var ekki hægt að komast en að við legðum 2,milj. kr. fram. En stjórnin gekk út frá því, að þetta fje yrði að taka að láni, því að engar líkur eru til þess, að ríkissjóður geti lagt það fram af árlegum tekjum sínum á þessum árum, þótt útilokað sje það ekki með öllu. En jeg geng ekki út frá því, en held mjer við heimild þá, sem felst í frv., að stjórnin megi taka 2 milj. kr. lán í þessu skyni. Það væri auðvitað betra að geta losnað við að taka lán, en jeg held jeg geti sýnt fram á það, að þótt við þurfum þess, þá verði það enginn drápsbaggi. Jeg geng út frá því, að við getum fengið lánið til 20 ára með 6% vöxtum. Þá þurfum við að borga á fyrsta ári 220 þús. kr.; síðan fer sú fúlga minkandi um 6 þús. kr. á ári. Verði nú af virkjuninni, fáum við fyrstu 10 árin 300 þús. kr. á ári og síðan, eftir 10 ár, 500 þús. kr. M. ö. o., verði af virkjuninni, verður gjaldið af henni meira en þarf til að borga vexti og afborganir af láni ríkissjóðs. Jeg get því ekki sjeð, að það sje sjerlega hættulegt að taka lán í þessu skyni. Hjer er gengið út frá, að verði af virkjuninni. En sje gengið út frá, að ekki verði af henni, þá höfum við fengið 83 km. járnbraut fyrir 2 milj. kr., og það er vitaskuld afaródýrt. Svo er líka annað atriði, sem taka verður til greina, að komi járnbrautin þessa löngu leið, losnar ríkissjóður við talsverð útgjöld. Það þarf að halda við veginum austur, og það viðhald er dýrt, umferðin er mikil og mun vaxa á næstunni. Viðhaldskostnaðurinn eykst því stöðugt. Jeg get upplýst það, að síðan 1920 hefir verið varið til viðhalds og endurbóta á veginum austur að Þjórsá að meðaltali rúmlega 100 þús. kr. á ári. Komi járnbraut þessa leið, er enginn efi á, að mikið fje sparast í viðhaldskostnaði. Jeg hefi spurt vegamálastjóra að því, hvað hann áliti, að sparaðist árlega á viðhaldi, ef brautin kæmi, og hvað þyrfti til þess, ef brautin kæmi ekki. Hann sagði, að það yrði ekki undir 100 þús. kr. á ári með þeirri umferð, sem nú er. En kæmi járnbraut, myndi umferðin minka það mikið, að viðhaldskostnaður yrði aðeins 1/3 af því, sem hann nú er. Og hann segist miða þetta við viðhald á öðrum vegum. En til þess að ganga ekki of langt, vil jeg gera ráð fyrir, að helmingur þess, sem nú fer í viðhald veganna, sparaðist við brautina. Það yrðu 50 þús. kr. á ári. Það myndi slaga hátt upp í vexti af annari miljóninni, sem tekin væri til láns. Auk þess má benda á, að ríkissjóði hlotnast ekki litlar tekjur af fyrirtækinu í innflutningsgjöldum og tollum. Það fer því ekki fjarri því, að ríkissjóður fái þannig í þessu vexti af báðum miljónunum. Þetta er fjárhagslega hlið málsins, og hún er ekki ægileg. Svo er hin hlið málsins, samgöngubótin, sem kemur að liði alt að þriðjungi þjóðarinnar. Um þetta þarf ekki að ræða, því að allir munu þekkja til áhrifa járnbrautanna og þýðingar þeirra fyrir samgöngurnar. Og okkur ríður langmest á samgöngubótum, því að þær eru undirstaða allra verklegra framkvæmda og framfara. Það hefir verið vikið að því, að það hefði enga þýðingu fyrir fjelagið, hvort við legðum fram þessar 2 milj. eða ekki. Þetta er hægt að segja, ef litið er á það eitt, að fjelagið útvegi alt fjeð til virkjunarinnar. En hitt er meira um vert, að við sýnum í verkinu áhuga okkar og að okkur þyki einhvers um vert að fá þessa samgöngubót með því að leggja eitthvað fram til hennar, og það er mælikvarði fyrir þá, sem ætla að leggja fram fje í fyrirtækið, því að leggjum við ekkert fram, álíta þeir, að við sjáum enga flutningamöguleika, svo það getur orðið til þess að þeir kippi að sjer hendinni. En hitt sýnir þeim, að þjóðin trúir á fyrirtækið og er fús til að leggja byrðar á sig til þess að fá járnbrautina. Því hefir verið haldið fram, að járnbrautin sje sjálfsagt skilyrði til þess að geta virkjað fossana. Það er ekki rjett. Það er hægt að koma austur þeim vjelum, sem með þarf, án járnbrautar. Hvað það snertir, að Alþingi þurfi að kippa að sjer hendinni með veitingu sjerleyfa, þá sje jeg ekki, að svo langt sje komið á þeirri braut, að vjer þurfum að iðrast, þótt vjer veitum þetta sjerleyfi, því að engin hætta er á ferðum. Það gladdi mig að heyra hv.þm. V.-Húnv. segja, að hann gerði þetta mál ekki að kappsmáli. Og mjer þykir vænt um að heyra, að hann er nær því að fylgja þessu frv. en frv. í fyrra, enda liggur málið sannarlega alt öðruvísi fyrir nú en þá. Aðalatriðið í augum meðmælenda þessa máls er, hverjar líkur sjeu fyrir því, að af þessu fyrirtæki verði. Jeg get þar vísað til ræðu hv.frsm. þessa máls, sem er í stjórn fjelagsins. Vona jeg, að hv. deildarmenn rengi ekki frásögn hans um það. Mjer er einnig persónulega kunnugt um það, að í fjelaginu eru þektir menn í fjármálaheiminum, sem líklegir eru til þess að geta útvegað það fje, er með þarf. Og eftir þeim upplýsingum, sem jeg hefi nýlega fengið, geri jeg mjer fulla von um, að framkvæmdir geti bráðlega orðið í þessu máli. Annars get jeg tekið undir það með háttv. ræðumönnum, að langar ræður hafi litla þýðingu í þessu máli, og skal því ekki tefja tímann lengur við þetta mál.

Jörundur Brynjólfsson Það er ekki að undra, þótt þessu máli sje veitt athygli. Málið er stórt og getur haft mikla þýðingu fyrir þjóðina. Jeg geri ráð fyrir, að menn leggi misríka áherslu á viss atriði þess. Það getur haft tvennskonar þýðingu. Sem stóriðjufyrirtæki getur það haft í för með sjer, að það taki til sín mikinn vinnukraft frá atvinnuvegunum. Það hafa engar upplýsingar komið fram um þetta, sem þó hefði verið æskilegra til þess að gera málið ljóst. Nú hafa kunnugir menn máli þessu fullyrt, að fjelagið þurfi ekki á svo miklum vinnukrafti að halda, og síst erlendum, að menn þurfi að óttast, að tungu og þjóðerni geti stafað nokkur hætta af því. Hitt atriðið er samgöngubótin, sem fæst við þetta. Jeg býst við því, að menn hafi þess vegna fylgt málinu af enn meiri athygli, að þeir sjái þörfina á því að fá bættar samgöngur við hin gróðursælu hjeruð eystra. Þetta hefir mikið verið rætt, og skal því ekki fjölyrða um það frekar. Þetta atriði málsins hefir stjórnin lagt áherslu á að leysa. Jeg kann henni þakkir fyrir umhugsun sína um þetta mál. Jeg er viss um, að menn hafa ekki alment gert sjer grein fyrir því, hve mikið framfaraspor hjer er stigið bæði fyrir hjeruðin eystra og eins Reykjavík, með því að járnbrautin verði lögð. Það er fyrsta skilyrðið fyrir öllum verklegum framkvæmdum, að samgöngurnar sjeu greiðar, og það spursmál verður ekki leyst án járnbrautar. Jeg get lýst yfir því um leið og jeg tjái fylgi mitt við þetta mál, að jeg tel þetta mál þess eðlis, að rjett sje nú þegar að gera sjer grein fyrir því, hve langt á að ganga í því að veita sjerleyfi; og jeg get lýst yfir því, að jeg hefði ekki fylgt þessu sjerleyfi, hefði það ekki staðið í sambandi við járnbrautarlagninguna, því að jeg tel sjálfsagt að ganga ekki lengra á þeirri braut fyrst um sinn en að samþykkja þetta sjerleyfi. Jeg tel rjettast, að fyrst sje fengin reynsla um, hvernig þessi tvö sjerleyfi, Dynjanda og þetta, takist, áður en fleiri eru veitt. Þetta eru varúðarráðstafanir, sem hverjum þjóðfulltrúa er skylt að gæta, að ekki sje gengið lengra í veitingu sjerleyfa en hagsmunir þjóðfjelagsins leyfa. Og þótt jeg helst hefði kosið, að við hefðum getað lagt járnbraut að Þjórsá fyrir eigið fje, þá finst mjer samt, sem við eigum ekki að hafna þessu tilboði. Jeg býst við, að þetta samgöngumál verði ekki leyst fyrst um sinn án þessarar úrlausnar, sem hjer liggur fyrir. En verði það ekki leyst með þessu leyfi, þá koma dagar og þá koma ráð, þá verður að leita einhvers annars ráðs. En jeg hefi enga von um, að Alþingi fari að samþykkja að leggja járnbraut austur fyr en þessi leið hefir verið reynd. Og kjörin eru svo aðgengileg, að ekki er áhorfsmál að reyna, hvernig hún tekst. Jeg tel landið sleppa vel við lausn þessa máls, ef það þarf ekki að leggja fram nema 2 milj. kr. Þetta er svo þýðingarmikið, að bað er ekki áhorfsmál fyrir ríkissjóð að leggja þetta fram. Þá tel jeg ekki eftir hlutaðeigandi hjeruðum að leggja á sig þær kvaðir, sem frv. gerir ráð fyrir. Og þótt þær kvaðir sjeu allmiklar, finst mjer þeim beri skylda til að taka þær á sig, þar sem þau eiga líka að njóta hlunnindanna af fyrirtækinu, ef það reynist kleift að hrinda því af stað. Mjer finst því tilvinnandi, að hjeruðin leggi þessar kvaðir á sig. En það er annað atriði, sem er mjög þýðingarmikið í þessu máli, og það er, að landið hafi hjer íhlutunarrjett, ekki aðeins um það, hvar og hvernig járnbrautin verði bygð, hvar verði stöðvar og hver flutningsgjöldin, heldur og um fyrirtækið í framtíðinni. Um það hljóða ákvæðin í 9. gr., þar sem segir, að ríkissjóður geti, hvenær sem er á leyfistímanum, tekið fyrirtækið í sínar hendur. Þetta tel jeg besta og þýðingarmesta atriðið í frv. Hjer er um svo þýðingarmikið mál að ræða, sem mjög tekur til hagsmuna þegnanna, að ríkisstjórnin verður að hafa hjer íhlutunarrjett. Því að það er með allra þýðingarmestu málefnum hvers þjóðfjelags, hvernig samgöngumálunum er fyrir komið. Og þar sem nú svo er ástatt um þjóð vora, að hún er þess ekki megnug að koma í framkvæmd svo fljótt sem vera bæri þeim samgöngubótum, sem nauðsynlegar eru til framfara og menningar, þá er þess enn meiri þörf, að ríkisstjórnin hafi gott vald á þessu fyrirtæki. En jeg tel, að með 9. gr. sje vel fyrir þessu sjeð. Yfir höfuð get jeg lýst því yfir, að ákvæði frv. um þetta eru nauðsynleg. Hinu verður ekki neitað, að jeg er ekki ókvíðinn um, að fjelagið geti ekki uppfylt þetta atriði frv., sem sje járnbrautarlagninguna. Um hitt atriðið verður heldur ekki vitað, en jeg ætla ekki að fjölyrða um það. Mjer mun reynast auðvelt að fyrirgefa þeim, þótt sjerleyfið komist ekki lengra áleiðis, ef við aðeins fáum járnbrautina. Jeg get svo verið stuttorður um málið. Jeg hefi á síðasta þingi talað allmikið um það, og þarf því ekki að fjölyrða um það frekar. Ekki ætla jeg heldur að hlaupa fram fyrir hv.frsm. til þess að andmæla hv.þm. V.-Húnv. Jeg býst við, að hv.frsm. andmæli því, sem þarf, í ræðu hans. Þó get jeg ekki stilt mig um að víkja ofurlítið að brtt.hv.þm. V.-Húnv. og hv.þm.N.-Þ. Jeg get skilið það atriði brtt., sem vill nema burt fjárframlag ríkissjóðs til járnbrautarinnar. Hv. flm. eru engir járnbrautarvinir og viðurkenna ekki svo nauðsyn þá, sem er á samgöngubótum þessum, að þeir vilji fara að leggja nokkra byrði á ríkissjóð. Kemur mjer þetta því ekkert undarlega fyrir sjónir. En á því furðar mig, að þeir skuli ekki skirrast við að nema burt íhlutunarrjett landsstjórnarinnar um fyrirtækið. Nái brtt. þessi fram að ganga, þá hefir það enn meiri þýðingu en þótt fjárframlag ríkissjóðs yrði felt burtu. Jeg veit, að hv.flm. þekkja til þess, hve óheillavænleg áhrif það hefir haft fyrir hinar minni þjóðir, sem orðið hafa að fá fje frá stórþjóðunum til samgöngubóta eða þvíumlíks, ef þær hafa ekki haft íhlutunarrjett eða hönd í bagga með fyrirtækinu. Jeg hygg, að okkar fámennu og fátæku þjóð beri ekki hvað síst í þessu að vera mjög varfærin. Mjer finst þess ekki gæta í till.hv.þm., að þeir hafi haft eins góða gát á þessu atriði og æskilegt hefði verið. Um hitt get jeg verið þeim sammála, að við eigum ekki að ráðast í þau fyrirtæki, sem haft geta í för með sjer mikið rót á þjóðarhag vorum og landbúskapnum í heild sinni, eða ef um innflutning erlends verkafólks er að ræða. En eftir upplýsingum, sem fengnar eru, þurfum við ekki að kvíða því, þótt fyrirtæki þetta komi til framkvæmda, að innflutningur verkafólks geti haft nokkur áhrif á þjóðfjelag vort í þessu tilliti. En jeg get lýst því yfir, að ef málið væri svo afleiðingaríkt, þá mundi jeg ekki fylgja því fram, þrátt fyrir nauðsyn þá, sem er á bættum samgöngum. Háttv. þm. V.-Húnv. drap á það, að þótt þetta atriði væri felt burt úr 9. gr., þá gæti Alþingi eftir sem áður gert það, sem það vildi, því að altaf væri hægt að taka fyrirtækið eignarnámi, ef fullar bætur koma fyrir. En jeg gæti búist við, að með því móti yrði það ríkissjóði mun dýrara en eftir ákvæðum 9. gr., því að það er ekki hægt að hafa eftirlit með því, hvað fyrirtækið kann að kosta leyfishafa, ef frv. verður breytt samkvæmt till.háttv.þm. Mjer finst þá óviðfeldið orðalag 8. gr., þar sem talað er um, hvað hlutaðeigandi hjeruð eigi að láta af hendi, ef ríkið á hjer engan íhlutunarrjett að hafa. Annars vona jeg, að háttv.þdm. fallist ekki á brtt. þessar. Einnig vonast jeg til, að háttv.flm. haldi þeim ekki stíft fram, eins og þær nú eru úr garði gerðar. En jeg geri mikinn mun á því, hvort nema skuli burt fjárframlagið til járnbrautarinnar eða ákvæðið um íhlutunarrjett ríkisins. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meira um málið að sinni og þykist ekki með ræðu minni hafa gefið tilefni til frekari deilu um málið.

Jakob Möller Svo er til ætlast við þessa umræðu, að rætt sje aðallega um einstök atriði frv., en jeg býst við, að jeg komist ekki hjá því að tala nokkuð alment um málið líka. Jeg skal þó í byrjun víkja að einstökum atriðum þess. En jeg hlýt að hafa hjer nokkuð aðra skoðun en þeir, sem tekið hafa til máls hingað til. Yfirleitt skilst mjer, að þm. vilji bera það fyrir, að málið sje aðallega járnbrautarmál, og sem tákn þess hefir því verið vísað til samgöngumálanefndar við 1. umr. En það ætti að vera öllum ljóst, að málið er miklu víðtækara en svo, að það sje aðeins samgöngumál. Hv. þm. hafa mjög haldið fram þýðingu og nauðsyn járnbrautarinnar. En það er annað í þessu efni, sem er enn þýðingarmeira en járnbraut austur að Þjórsá. Það er lakur fiskimaður, sem ekki beitir vel öngulinn, enda sparar enginn beituna, ef hann vill fiska. Hjer er öngullinn vel beittur, og beitan er í mynd járnbrautarinnar. Er það líka hin girnilegasta beita, sem völ er á. Og hún virðist hafa þann stóra kost fyrir útgerðarmanninn, að hún virðist jafnvel ekki þurfa að kosta neitt. - Mjer virðist málið horfa þannig við, ólíkt því, sem háttv. 2. þingmaður Árn. (JörB) hjelt fram, að rjettur ríkisstjórnarinnar sje harla illa trygður í frv. Það stendur að vísu svo í 9. gr., að ráðherra skuli samþykkja flutningsgjöldin. Eftir venjulegri málvenju þýðir þetta ekki annað en það, að hann sje skyldugur að samþykkja þau gjöld, sem eigendur brautarinnar setja. Þetta ákvæði hljóðar ekkert um það, að ráðherra ákveði sjálfur gjöldin.  (Atvrh. MG: Það liggur í því)  . Nei, hjer segir aðeins, að hann sje skyldugur að samþykkja það, sem hinir koma með.  (Atvrh. MG: Já, ef honum líst svo)  . Nei, um það stendur ekkert. Segjum t. d., að tveir menn geri með sjer samning, og að í þeim samningi standi, að annar þeirra „skuli“ gera þetta eða hitt, þá er hjer um hreina skuldbindingu að ræða frá hans hendi. Hjer við bætist svo, að þótt í gr. sje kveðið svo á, að fjelagið reki járnbrautina á sinn kostnað, þá eru engin viðurlög sett, ef það gerir það ekki. Fjelagið getur hætt hvenær sem er, - og hvað verður þá? Ríkissjóður er þá neyddur til að taka við öllu saman fyrir það, sem það kostar. Hjer er því ekki um neina betri aðferð að ræða en þá, að ríkið ráðist sjálft í þessar framkvæmdir. Því að járnbrautin verður því aðeins rekin af fjelaginu, að það hafi hagnað af henni. Ef tap verður á rekstrinum, hættir fjelagið, og þá kemur til kasta ríkisins. Að þessu leyti er áhættan lítil fyrir sjerleyfishafa, þótt þeir leggi járnbrautina, og því er beitan ekki dýr. Jeg vil taka undir það með háttv. 2. þm. Árn., að æskilegast væri, ef leggja skal járnbraut, að við værv.m færir um að gera það upp á eigin spýtur. Við fáum hvort sem er engar gjafir í þessu efni frá útlendingum. Þeir koma ekki hingað með neinar gjafir, heldur til þess eins að hafa ágóða af fyrirtækjum þeim, sem þeir leggja fje í. En þó að fjelagið, sem standa á fyrir þessum framkvæmdum, reki nú járnbrautina, þá er það víst, að hún verður ekki rekin fyrst og fremst með hag landsins fyrir augum, heldur eingöngu með hag fjelagsins sjálfs. Það er í alla staði óheppilegt að fela nauðsynleg samgöngutæki einkafjelagi, er hugsar aðeins um eigin hagsmuni, og þar á ofan útlendu fjelagi, sem að engu leyti er háð hag og velgengni manna hjer á landi. Það er rjett hjá hv. 2. þm. Árn., að það er ekki glæsileg braut, sem við erum að leggja hjer út á, að fá útlendingum í hendur samgöngutæki þessi. - Við höfum reynt á allan hátt að bæta samgöngurnar á sjó og ná þeim að sem mestu leyti í okkar hendur. Og jeg býst við, að enginn sjái eftir því fje, sem í það hefir farið. Allir æskja þess, að við náum sem fyrst samgöngunum á sjónum algerlega í okkar eigin hendur. En hví á þá að fela útlendingum samgöngurnar á landi? Þá er annað athugavert við frv., sem sje, að ekki skuli vera neitt ákvæði í því um það, hvernig járnbrautin skuli gerð. Að vísu er sagt í aths. við frv., að þetta verði tekið fram í sjerleyfinu. En það hefði þá eins vel farið á því, að í frv. væri trygt, að minsta kosti, að járnbrautin yrði ekki bygð úr járnarusli, sem ónothæft er í Noregi. Meðan verið er að tala um frv. og einstakar greinar þess, vildi jeg koma fram með þá spurningu, hvort 3. gr. muni ekki vera alveg óþörf. Mjer skildist á hv.frsm., að það sje gert ráð fyrir því, að fossafjelagið Titan komi þessu máli í framkvæmd. En þá er ekki þörf á því að veita undanþágu hvað snertir framsal á sjerleyfinu. Það er ekki nauðsynlegt, nema gert sje ráð fyrir, að fjelagið ráðist ekki sjálft í þetta fyrirtæki, heldur reyni að gera sjer mat úr sjerleyfinu, til þess að ná aftur því fje, sem það þegar hefir lagt í kostnað, með því að selja það Englendingum, Ameríkumönnum, Þjóðverjum eða hverjum, sem hafa vilja. Jeg álít því, að 3. gr. sje ekki nauðsynleg, eftir þeim upplýsingum, sem fram hafa komið. Hæstv. atvrh. sagði, að enn væri ekki komið svo langt út á þá braut að veita sjerleyfi, að nokkur hætta væri á ferðum. Í fyrra voru þó samþykt tvö „svindil“-braskssjerleyfi.  Hv. frsm. hjelt því fram við 1. umr., að fjelagið mundi leggja fyrir sig áburðarvinslu aðallega. En samkvæmt sjerleyfisbeiðninni er hún þó ekki talin í fyrstu röð ráðagerða fjelagsins, heldur í annari, eins og til vara. Brtt. nefndarinnar, að í stað orðanna „eða til“ komi „og“, gerir hjer hvorki til nje frá og er alls ekki skuldbindandi fyrir fjelagið um að leggja fyrir sig áburðarvinslu.  Jeg held fast við það, sem jeg sagði hjer við 1. umr., að fyrirætlanir fjelagsins eru í lausu lofti. Það er engin trygging fyrir því, að einn eyrir fáist til fyrirtækisins, hvað þá 40–50 miljónir. En það eru fleiri hliðar á þessu máli. Frá mínu sjónarmiði er það æskilegast, að möguleikar fjelagsins til að afla sjer fjár sjeu engir, því að jeg tel síður en svo æskilegt, að fyrirætlanir fjelagsins komist til framkvæmda. Jeg er sannfærður um, að þær hefðu þær afleiðingar, sem ekki væru happadrjúgar fyrir þessa þjóð. Jeg furða mig á þeim háttv.þdm., sem í sambandi við önnur mál láta svo, sem öll velferð þjóðarinnar sje undir því komin að stöðva fólksflutninginn úr sveitunum, ef þeir fylgja þessu máli í þeirri meiningu, að það komist til framkvæmda. Hver verður afleiðingin af því? Frv. gerir ráð fyrir virkjun 160 þús. hestafla í Þjórsá. Ef jeg man rjett, þá var gert ráð fyrir því í fyrra, að til atvinnurekstrarins í sambandi við virkjunina á Vesturlandi mundi þurfa 600 verkamenn, en sú virkjun var helmingi minni en virkjun sú, sem hjer er um að ræða. Hjer mundi því þurfa 1200 verkamenn. En hjer við bætist, að þessi 160 þúsund hestöfl eru ekki nema lítill hluti vatnsaflsins í Þjórsá. Ef fyrirtækið yrði rekið þannig, að það væri arðberandi, þá yrði haldið áfram að sækja um sjerleyfi og haldið áfram að veita sjerleyfi, og fleiri og fleiri menn teknir í þetta fyrirtæki frá öðrum atvinnuvegum landsins. Jeg gæti trúað, að járnbrautin yrði óþörf áður en langt liði, því að engir menn yrðu eystra til þess að hafa gagn af henni. Fólkið til þessarar vinnu hlyti að koma úr sveitunum. Þótt eitthvað af vinnukrafti kæmi úr Reykjavík, þá kæmi fólk úr sveitunum til Reykjavíkur í skörðin. En það eru ekki aðeins þessir 1200 verkámenn, sem fylgja fyrirtækinu. Í kjölfar þeirra flýtur sægur af öðru fólki, sem hefir atvinnu í sambandi við þá. Það er gert ráð fyrir, að aðalbækistöð fjelagsins verði við Skerjafjörð. Ef fyrirtækið verður arðberandi, þá risi þar bráðlega upp bær, sem yxi smám saman og yrði eins stór og Reykjavík. Þangað flyktust iðnaðarmenn, verslunarmenn, kennarar o. s. frv. í sambandi við fyrirtækið og fólkið, sem vinnur þar. Hvaðan kæmi þetta fólk? Auðvitað úr sveitunum. Ef slík stóriðja, sem hjer er um að ræða, kæmist á, þá mundi hún gereyðileggja sveitir landsins. Það mætti segja, að það gæti verið álitamál um þetta, ef hjer væri um að ræða arðberandi atvinnuveg fyrir þjóðina í heild, þannig, að hún lifði betra lífi eftir en áður. En hjer er þess að gæta, að fyrirtæki þetta er sett á stofn fyrir útlendinga. Einu gæðin, sem Íslendingar hafa af því, eru þau, að þeir fá að vinna fyrir sultarlaun, þau minstu, sem vinnuveitandi kemst af með. Allur arður, ef nokkur verður, rennur til útlendinganna, sem eiga fjeð. Það er fleira, sem athuga má í þessu sambandi. Þegar talað er um þetta sjerleyfi, þá er að ræða um fyrirtæki með 40–50 miljóna stofnkostnaði. Hv. þm. athugi, að þetta er miklu meira fje en alt það fje, sem nú er í togaraútgerðinni. Þetta eina útlenda fyrirtæki verður því öflugra en öll togaraútgerðin til samans. Margfalt öflugra. Hjer við bætist það, að með þessu er ekki ákveðið endanlega, hversu stórt fyrirtækið verði. Það er áætlað, að Þjórsá hafi 1 miljón hestafla. Hjer er ekki farið fram á að virkja nema 1/5 part af því. Ef Þjórsá yrði öll virkjuð, þá mundi til þess þurfa 5 X 40 = 200 milj. króna. Hvað halda menn um þau áhrif, sem slíkt stórfyrirtæki gæti haft á hag og stjórn landsins? Menn þurfa ekki að fara í grafgötur um það. Þetta er heldur ekki einsdæmi í veraldarsögunni, að útlendingar komi til annara landa, fái sjerleyfi og hefji þar stóriðju. Fólkinu í landinu er talin trú um, að hjer sje aðeins verið að hugsa um heill þess og velmegun, en svo fer á endanum, að fólkið í landinu verður ánauðugir þrælar þeirra útlendinga, sem stofnsettu fyrirtækið. Það þarf ekki að búast við því, að við verðum stæltari í þessu efni en aðrar þjóðir, sem orðið hafa að lúta. Það eru tvær hliðar á þessu máli. Mjer þykir nú líklegra, að ekkert verði úr framkvæmdum. En ef við búumst við, að hjer sje aðeins um brask að ræða, þá er Alþingi ekki samboðið að samþykkja þetta frv. En ef við getum búist við, að úr framkvæmdum verði, þá er málið enn ískyggilegra og frv. ófýsilegra til samþyktar. Jeg mun því óhikað greiða atkvæði móti þessu frv.

Magnús Torfason Jeg tók ekki til máls við 1. umr., er þetta mál var á ferðinni. Gerði jeg það til þess, að málið kæmist sem fyrst til nefndar og yrði athugað þar æsingalaust í ró og næði. Jeg skal nú ekki við þessa umr. fara út yfir það svið, sem henni er takmarkað, að öðru leyti en því, sem ekki verður hjá komist til þess að mótmæla staðhæfingum þeirra, sem talað hafa á móti þessu máli. Jeg skal þá byrja á því að lýsa yfir því, að mjer hefði verið það kærast, að þetta fyrirtæki hefði verið stofnað sem ríkisfyrirtæki. Ekki svo að skilja, að jeg geri lítið úr því, sem hjer er á ferðinni, að járnbrautin sje tengd fossafyrirtæki, sem mun verða landbúnaðinum til mikilla hagsbóta. En landbúnaðurinn er nú þannig á sig kominn, að ekki mun af veita, að eitthvað sje fyrir hann gert, til þess að hann geti staðist í baráttunni við aðrar atvinnugreinar. Ef járnbraut kæmist á austur, þá er það trú mín, að hún mundi ýta undir virkjun fossa, ekki aðeins á þessum eina stað, en við, sem heima eigum austanfjalls, vitum, að þar eru fleiri fossar, sem virkja má. Frá þessu sjónarmiði hefði mjer verið það kærast, að frv. frá í fyrra hefði getað gengið fram. En það var ekki því að heilsa, eins og við var að búast á því stigi málsins. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið alment, en aðeins geta þess, að jeg get ekki með öllu varist kvíða um það, að ekki sje með öllu trygt, að fyrirtækið komist í framkvæmd, þótt þetta frv. verði samþykt. Ekki vegna þess, að jeg mistreysti mönnum þeim, sem að því standa, heldur vegna tímanna. Þótt fossavirkjun hafi góðan byr sem stendur, þá er ekki víst, að það standi í mörg ár. Maður veit, að það hefir gengið upp og niður með fossaiðjuna. Því er það, að jeg legg mikla áherslu á, að byrjað verði sem fyrst á þessu verki, meðan fossaiðjan stendur vel og menn hafa trú á henni. Það hefir nú verið talað um þetta mál eins og það sje hálfgert dulsmál. Jeg skil ekki, hvernig hægt er að segja slíkt, því að jeg veit ekki betur en að það hafi verið farið þinglega á allan hátt með þetta mál og ekkert gert til þess að villa mönnum sýn að neinu leyti. Jeg verð því að skoða þetta sem tilhæfulausa aðdróttun, vegna þess að betri gögn vanta. Þá hefir því verið slegið fram, að þessi mál, járnbrautin og fossavirkjunin, mundu vera vafasöm hagsbót. Þetta fæ jeg ómögulega skilið. Ef annað þeirra, járnbrautin, kæmist á, er það víst, að við eigum von á að fá lægra flutningsgjald fyrir afurðir okkar. En jeg get skilið það, að þeir, sem búa á sjávarbakkanum, hafi harla lítinn skilning á því. Þá er það ekki síður merkilegt að heyra í þessum sal, að það muni vafasöm hagsbót að fossavirkjuninni, eftir að maður hefir heyrt hinar miklu umræður um áburðarmálið, sem hjer hafa farið fram. Þá hefir því verið slegið fram, að þetta verk yrði byrjað með því að veita lán til þess. Jeg á ómögulegt með að skilja, hvernig slíkt getur komist í huga nokkurs manns, þar sem það stendur í frv., að það eigi að greiða framlag ríkissjóðs eftir á. Jeg tel það óhæfu að líta á þetta fjelag sem fátækan hrepp, sem ekki geti lagt fram tillag sitt í fyrirtækið. Vitanlega verður fjelagið fyrst að leggja fram peningana, enda mun þeim mönnum, sem að því standa, ekki hafa dottið annað í hug. Vitaskuld eru ekki ítarleg ákvæði um þetta í frv., en þó nógu greinileg til þess, að ráðherrann getur skilið, hvað þingið vill, og ef hann breytir á móti því, þá breytir hann á móti vilja þingsins. Svona aðfinslur bera það með sjer, að sá hv.þm., sem kemur fram með þær, ber alls ekkert traust til stjórnarinnar, og jeg er alveg hissa á því, að hann skuli ekki hafa komið fram með vantraust þegar í stað. Þá hefir verið talað um þjóðernisglötun í sambandi við þetta mál. En það eru ekki annað en skýjaborgir uppi undir bláa gatinu. Ef athugað er, hve mikinn vinnukraft þarf til þess að leggja járnbrautina, þá er það upplýst, að það þarf um 600 verkamenn. Þar af yrðu áreiðanlega yfir 400 íslenskir; það mundi þurfa undir 200 útlendra manna, sem vanir væru járnbrautarlagningu, og minna, þegar fram í sækti. En nú er það vitanlegt, að hingað hafa komið á einu ári alt að 500 erlendra manna, og enginn maður talað um. Þá hefir verið sagt, að þetta fyrirtæki mundi draga vinnukraftinn úr sveitunum. Við því er það að segja, að við Flóaáveituna t. d. hafa unnið 2–3 hundruð manna og á sama tíma um 100 menn að vegabótum, og þess hefir ekki orðið vart, að þetta tæki vinnukraft frá hinum atvinnuvegunum. Jeg sje því ekki, að járnbrautarlagning mundi taka vinnukraft frá atvinnuvegunum svo neinu næmi, sjer í lagi þegar togararnir ganga nú ekki allan tímann, sem þeir voru vanir að ganga. Að því er snertir fossavirkjunina, þá hefir verið sýnt og sannað, að til hennar þarf í mesta lagi 2500 verkamenn. Af þessum mönnum yrðu ekki nema um 500 útlendingar til þess að byggja orkuverið og það, sem því fylgir. Jeg verð að segja, ef landið þolir ekki þessa 500 útlendinga, þá er ekki til neins að vera að hugsa um þjóðerni. Að því er snertir rekstur fossaiðnaðarins, þá þarf ekki 2000 manns til þess, svo hjer er sannarlega ekki um mikið innstreymi að ræða. Jeg verð að þakka hæstv. ráðh. (MG) fyrir upplýsingar þær, sem hann gaf, og yfirlýsingu um það, að hann hefði nýlega fengið frjettir af því, að þeir, sem að þessu fyrirtæki standa, mundu verða megnugir þess að koma því í framkvæmd. Annar hv.þm. sagði, að járnbrautin ætti að vera beita fyrir sjerleyfið. Jeg skal nú ekkert segja af eða á um það, en mjer þótti vænt um, að í þessu lá það, að hann hefir töluverða trú á því, að járnbrautin komist á. Jeg hefi mikla trú á því, meiri trú á, að járnbrautin komist á en fossavirkjunin, því að það er sennilegt, að fjelagið geti hagnast á því að leggja brautina. Það gæti selt hlutabrjef sín betur eftir að járnbraut er komin á en áður. Þá hefir verið fundið að því, að ráðherrann hafi ekki vald yfir flutningsgjöldunum. En jeg skil þá ekki íslenskt mál, ef svo er ekki. Altaf þegar yfirvöld eiga að samþykkja taxta, þá er átt við hámarkstaxta, sem ekki má fara yfir. En fjelagið getur ekki rekið járnbrautina nema taxti þess verði samþyktur. Annars mundi ráðherra geta fest þetta betur, þegar hann gefur sjerleyfið. Það er ekki nema gott að taka þetta skýrt fram, enda býst jeg ekki við, að fjelagið hafi nokkuð á móti því. Þá var líka annað, sem hv. 1. þm. Reykv. benti á, að ekki væri hægt að þvinga fjelagið til að reka járnbraut. Það má eflaust segja, að þetta sje ekki eins skýrt í frv. og vera þarf, enda má ætlast til, að atvrh. setji nánari ákvæði um það í sjerleyfið sjálft. Þá fann sami hv.þm. að því, að frv. fyrirbygði alls ekki, að brautin yrði bygð úr járnarusli eða jafnvel beinarusli frá Noregi. Að minni hyggju tekur 7. gr. frv. fyrir alt slíkt, þar sem fram er tekið, að járnbrautina skuli gera eftir fyrirmælum ráðherra. Jeg fæ ekki betur sjeð en að þarna falli undir alt fyrirkomulag brautarinnar, þ. á. m. efnið. Þá var því ennfremur slegið fram, að 5. liður 1. gr. skuldbindi alls ekki fjelagið til að vinna að saltpjetursvinslu. Þetta má sjálfsagt til sanns vegar færa eftir orðanna hljóðan, þar sem aðeins er um heimild að ræða. En eins og liðurinn verður eftir brtt.hv. samgmn., held jeg, að ráðherra sje skyldugur til að taka af fjelaginu fulla skuldbindingu um þetta. Annars breytir hann á móti vilja þingsins, og það get jeg ekki ætlað honum að óreyndu. Hjer hafa verið höfð stór orð um það, að með þessu væru Íslendingar að gera tilraun til að glata þjóðerni sínu Jeg hjelt nú, að jeg hefði eins næma tilfinningu fyrir íslensku þjóðerni og flestir menn aðrir, en jeg fæ ekki sjeð, að af þessu stafi stórkostleg hætta. Jeg held, að alt of mikið hafi verið gert úr þessu fyrirtæki, um það hve risavaxið það verði. Stærstu fossaverksmiðjurnar í Noregi hafa tiltölulega mjög lítinn vinnukraft. Þetta fyrirtæki, sem hjer á að stofna, er margfalt minna en t. d. Rjukanverksmiðjurnar í Noregi, og þyrfti því margfalt færra fólk. Er því mjög svo orðum aukið, að þjóðerninu stafi af þessu nokkur hætta. Allar hugleiðingar í þá átt stefna að því einu, að aldrei megi virkja fossana, aldrei nota þessi auðæfi landsins, sem guð og náttúran hafa gefið því. En jeg er sannfærður um, að þar þýðir ekkert að ætla sjer að spyrna á móti broddunum. Þá var síðast höfð frammi sú firra, að þetta mundi verða til þess að eyðileggja landbúnaðinn hjer á landi. Við fylgismenn frv. álítum þvert á móti, að þetta verði landbúnaðinum til hinna mestu nytja. - Og þó að Reykjavík ætti að tvöfaldast eða svo, þá er ekki svo stór hætta á því. Það tæki áreiðanlega langan tíma, og vöxtur Reykjavíkur hefir auk þess verið svo hraðfara til þessa, að jeg býst við, að engin hætta sje á því, að þessi nýi staður vaxi nærri eins ört. Og jeg hefi ekki orðið var við, að íslensku þjóðerni hafi stafað nein sjerleg hætta af Reykjavík. Og það er áreiðanlega reynslan, að stórir kaupstaðir eða borgir eyðileggja ekki landbúnaðinn í kringum sig. Get jeg í því sambandi bent á Reykjavík og nágrenni hennar. Líka mætti þar vísa til vorrar kæru Kaupmannahafnar, þar sem 800 þús. manns lifir á svæði kringum hana, sem ekki er stærra um sig en Suðurlandsundirlendið. Enginn blettur í allri Danmörku er eins vel ræktaður og nágrenni Kaupmannahafnar, Sjáland. - Og ef járnbrautin kemur, verður Suðurlandsundirlendið bókstaflega nágrenni Reykjavíkur, og þar mundi skapast markaður fyrir afurðir bænda á þessu svæði. En það er öllum mönnum kunnugt, að innlendi markaðurinn er jafnan sá besti. Í fyrra var því kviðið, að togaraútgerðin mundi fara þverrandi; sumir vildu bera á móti því, en jeg er fastlega þeirrar skoðunar, að hún heldur áfram að þverra, af því að þessi atvinnuvegur verður ekki rekinn öðruvísi en með miklu tapi og er rányrkja. Þetta tap lendir á peningastofnunum landsins, og hljóta þær einhverntíma að verða að hætta að leggja fram fje til þessara atvinnuvega. - Ef til þessa kemur, er gott, að þarna verði kominn annar tryggari atvinnuvegur til að taka við fólkinu. Og ekki mega menn gleyma þeim skatti, sem sjórinn tekur ætíð af landsmönnum í mannslífum og ekki verður í tölum talinn. En slíkur skattur kemur þarna ekki til greina.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 1. þm. Reykv. (JakM) rjeðist af miklum móði móti þessu frv. og fann því margt til foráttu. M. a. fann hann að orðalaginu á 9. gr. frv., að ráðherra „skal“ samþykkja flutningsgjöld járnbrautarinnar. Vildi hann skilja þetta svo, sem ráðherra væri skyldur að samþykkja þau gjöld, er fjelagið legði til. - En þetta er aðeins nauðgun á venjulegu máli. Ákvæðið þýðir vitanlega ekki annað en það, að taxti fjelagsins sje því aðeins gildur, að ráðherra samþykki hann. Og jeg býst við, að treysta megi hverjum ráðh. til að samþykkja ekki bersýnilega ósanngjarnan taxta. Af minni hálfu var einmitt sjerstaklega rætt um þetta atriði við væntanlegan sjerleyfishafa, sem ekkert hafði út á mína skýringu að setja. Háttv. þm. sagði, að fjelagið gæti hætt að reka brautina, ef því sýndist svo. Það er nú einmitt það, sem það getur ekki eftir frv. Því að í 9. gr. þess stendur: „Sjerleyfishafi framkvæmir járnbrautarlagninguna og rekur fyrirtækið á sinn kostnað, . . . . “ En geti fjelagið ekki gert þetta, - hvað þá? Þá getur ríkisstjórnin tekið brautina eignarnámi, ef hún vill. Vilji hún það ekki, þá er ekki annað eða hættulegra á ferðum en það, að brautin stendur ónotuð. Jeg á bágt með að skilja, hvað óvinir hennar sjá athugavert við það. - Jeg býst við, að við mundum að sjálfsögðu taka brautina og reka hana, því að óhugsandi er annað en að sjálfur rekstur hennar borgi sig, ef ekki þarf að svara vöxtum af stofnkostnaðinum. Þá kvartaði hv.þm. um, að hvergi væri sagt, hvernig járnbrautin skyldi bygð, og óttaðist jafnvel, að hún yrði bygð úr járnarusli. En fyrirmæli un: þetta eru einmitt í 7. gr. frv., þar sem segir: „Járnbrautina milli Reykjavíkur og Þjórsár skal gera eftir fyrirmælum ráðherra, og ber að greina í sjerleyfi nánari ákvæði þar að lútandi. “ Þetta ákvæði hefi jeg skýrt svo við væntanlegan sjerleyfishafa, að stjórnin mundi heimta, að farið yrði eftir þeim tillögum, er Sverre Möller verkfræðingur hefir sett fram. Hjer komast því engin undirmál að, og sjerleyfishafi veit vel, hvaða kröfur við gerum. Þá kem jeg að 5. lið 1. gr.Háttv. 1. þm. Reykv. þótti hann illa orðaður. En jeg vil benda hv.þm. á, að í fyrra var hann sjálfur flm. að frv., þar sem notað var nákvæmlega sama orðatiltæki. Nú telur hann það óalandi og óferjandi, sem hann sjálfur flutti í fyrra. Háttv. þm. talaði um, að járnbrautin væri beita, til að gera virkjunarfyrirtækið aðgengilegra. Þetta er að vissu leyti rjett. Jeg sagði þeim, er jeg samdi við, þegar í stað, að landsstjórnin fengist alls ekki til að flytja frv., nema járnbraut yrði lögð. Ef strandað hefði á þessu, hefði Titan sjálfsagt farið til hv. 1. þm. Reykv. og beðið hann að flytja fyrir sig sjerleyfisfrv. Og ef marka má af reynslunni, hefði hann verið fús að renna önglinum, - beitulausum. Hv. þm. sagði raunar, að hann hefði verið á móti Dynjandafrv. í fyrra. Jeg hefi nú blaðað bæði í þingskjölum og umræðum frá í fyrra og hvergi sjeð þess getið, að hv.þm. væri á móti frv. Hjer er heftið með umræðunum um þetta mál. Hv. þm. getur nú bent á þann stað, þar sem sjá megi hans sjerstöðu. Jeg skal játa, að jeg hefi ekki lesið allar ræður yfir, svo að vera má, að hann hafi látið einhvern bera þessi skilaboð fyrir sig, þótt heldur megi það teljast ósennilegt. Jeg verð því að gera ráð fyrir, að hv.þm. hafi snúist í málinu frá því í fyrra. Jeg get ekki trúað, að hann sje svo fjandsamlegur járnbraut, að hann sje að mála þennan fjanda á vegginn út af henni einni. Þá sagði hv. þm„ að útlendingar kæmu hingað áreiðanlega ekki til að gefa okkur gjafir. Það er að vísu rjett, en þar fyrir getum við átt kaup við þá, sem bæði við og þeir hagnast á. Við megum sjálfsagt bíða nokkuð lengi, ef við ætlum að sjá útlendinga koma hingað til þess eins að sóa fje í landið og landsmenn. - En þarna getur vel farið saman þörf landsmanna og hagnaður útlendinga. Þeir ætla að vinna fyrir okkur nauðsynjaverk, sem við höfum ekki bolmagn til að hrinda sjálfir í framkvæmd. Hv. 1. þm. Reykv. fór alt í einu að tala um alla vatnsorkuna í Þjórsá. En jeg fæ ekki sjeð, hvað hún kemur þessu máli við; hjer er aðeins verið að tala um virkjun Urriðafoss. Og það má reiða sig á, að aldrei verður veitt nema þetta eina leyfi, ef það þykir ekki verða til blessunar. Ef árangurinn af þessu verður ekki góður, neitar Alþingi að veita fleiri leyfi. Öðru er ekki hægt að halda fram, nema menn vilji gera lítið úr Alþingi og öllum þeim, er þangað kjósa fulltrúa. Þá sagðist hv.þm. halda, að aldrei mundi fást neitt fje til þessara framkvæmda. Jeg mun ekki fara langt út í þessa mótbáru. En eftir ræðu hv.þm. ætti það að vera aðalkostur málsins, því þá yrði ekki neitt úr neinu. Jeg vil í þessu sambandi aðeins endurtaka það, að bak við þetta fjelag standa svo traustir menn, að kunnugir fullyrða, að þeim standi nóg fje til boða, a. m. k. fyrir járnbrautinni. Annars finst mjer undarlegt af hv.þm. að finna að þessu og berjast móti frv. fyrir það, sem hann hlýtur að telja aðalkost þess. - Hv. þm. gat aldrei um það í fyrra, að fjeð þyrfti að vera til reiðu, þegar sjerleyfislögin væru samþykt. Það sýnist vera fyrst nú, sem hann hefir komist að því. Um hættuna af þessu sjerleyfi get jeg að öðru leyti vísað til ræðu hv. 1. þm. Árn. (MT). Jeg hugsa, að hv. 1. þm. Reykv. taki helst tillit til þessa flokksbróður síns. Annars er það svo, að þetta frv. er eins og tíðkast um sjerleyfislög, aðeins umgjörð, sem fylla á út með sjerleyfinu sjálfu. Hlýtur því sumstaðar að vera nokkuð stuttaralega til orða tekið. Ef farið væri að tína alt upp í lögin, sem standa á í sjerleyfi, yrðu þau alt of löng og flókin í meðförum.