Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv) : Áður en gengið er til umræðunnar, skal þetta tekið fram: Það er að vísu svo, að frv. til fjárlaga fyrir árið 1944 hefur áður verið lagt fyrir þetta þing, sem sé í öndverðri setu þess á síðast liðnu vori, af hæstv. fjármálaráðherra. Ber hann nú á ný annað fjárlagafrv. fram, sem hér liggur fyrir, og mun ætlazt til, að hið fyrra falli þar með úr sögunni, þótt komið sé það til hv. fjvn. Hefur þeim, sem að málinu standa, þótt þetta hentara, að breyttum ástæðum, heldur en að bera fram veigamiklar brtt. á þessu stigi. Er og efni málsins hið sama, hvor aðferðin sem er viðhöfð. En að forminu er þetta óvenjulegt, og mætti um það deila, hvort þingsköp ætluðust til þessarar aðferðar, en þau banna hana heldur ekki, og verður því látið við það lenda. Í annan stað segja þingsköp í 51. gr., að útvarpa skuli framsöguræðu fjármálaráðherra um frv. til fjárlaga o. s. frv., sem einnig fór fram í hið fyrra sinnið. Þótt vafasamt sé, hvort skylda þessi nær nema til eins skiptis um fjárlög fyrir sama ár, hefur eigi þótt viðeigandi að svo vöxnu að víkja frá þessari reglu nú, með því líka, að eigi hafa þingflokkarnir komið sér saman um annað og einn flokkur a. m. k. sama sem óskað slíkra umræðna, sem þá eigi yrði frá skákað samkv. 55. og 56. gr. þingskapa. Fer því útvarpsumræðan fram. Fyrstur talar hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson, um það bil hálfa klukkustund; þá hv. 6. landsk. þm., Lúðvík Jósefsson, f.h. Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, í hálftíma, þá hv. 2. þm. S.-M., Eysteinn Jónsson, f.h. Framsóknarflokksins, í hálftíma; þá hv. þm. Ísaf., Finnur Jónsson, f.h. Alþýðuflokksins, í hálftíma; þá hv. 3. þm. Reykv., Jakob Möller, f.h. Sjálfstæðisflokksins, í hálftíma. Að lokum hefur hæstv. fjmrh. stundarfjórðung til andsvara.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Við umr. þær, er fóru fram í vor um frv. til fjárlaga 1944, gat ég þess, að frv. það, sem þá var lagt fram, var lagt fyrir Alþingi eingöngu til þess að fullnægja bókstaf stjórnarskrárinnar. En hún mælir svo fyrir, að fjárlagafrumvarp skuli lagt fram í byrjun hvers reglulegs þings. Í vetur var ógerlegt að leggja fram nýtt frv., sem nokkra stoð hefði í veruleikanum, og var því nær eingöngu um að ræða endurprentun á fjárlögum fyrir yfirstandandi ár. Nú er lagt fram nýtt frv., sem byggist á ýtarlegum athugunum á útgjöldum ríkisins og áætlun um tekjurnar í ljósi þeirrar reynslu, sem fengizt hefur á þessu ári. Fyrra frumvarpið hefur því verið tekið aftur. En við þetta skapast það fátíða fyrirbrigði, að tvisvar þarf að útvarpa fyrstu umræðu um fjárlög sama árs. Við umræðuna í vor gerði ég grein fyrir afkomu liðins árs, eins og venjulegt er. Ég mun því ekki endurtaka neitt af því að þessu sinni, en ég mun hins vegar gera grein fyrir frv. því, sem hér liggur fyrir, greina að nokkru frá afkomu ríkissjóðs fyrra helming þessa árs og dýrtíðarráðstöfunum eins og þær verða til 15. september. Hver sá, sem á að fjalla um og semja fjárlög, hlýtur að reka sig fljótlega á þá staðreynd, að miklir örðugleikar eru á því að áætla tekjur og gjöld ríkisins með nokkru öryggi heilu ári fyrir fram, ekki sízt þegar flest er á hverfanda hveli, eins og nú er. Fjárlög eiga að leggjast fyrir Alþingi 15. febrúar ár hvert, fyrir fjárhagsárið, sem hefst 320 dögum síðar. Eins og nú er högum háttað, má telja þetta ógerlegt, ef fjárlögin eiga ekki að verða því nær hrein endurprentun af fjárlögum undangengins árs. Ég tel þess vegna, að það ætti að athugast gaumgæfilega, hvort ekki sé rétt og skynsamlegt að breyta fjárhagsári ríkisins þannig, að það sé frá 1. júlí til 30. júní, í stað þess að nú er fylgt almanaksárinu. Auk þess sem Alþingi gæti þá gengið frá samningu fjárlaga aðeins 2–3 mánuðum áður en fjárhagsárið hefst, mundi þetta hafa í för með sér, að hvert reglulegt þing ætti að geta fengið prentaðan og endurskoðaðan ríkisreikning næsta árs á undan, eða 7½ mánuði eftir að árinu lýkur, í stað þess að nú fær þingið reikningana 1–2 árum síðar. - Ég mun ræða þetta mál nánar síðar. Eins og tekið er fram í grg. frv., hafa verið gerðar á því nokkrar formbreytingar, sem ég tel, að nauðsynlegar séu. Er hér sérstaklega um að ræða færslu ýmissa gjaldaliða frv. milli greina, þar sem telja má, að liðirnir eigi betur heima. Enn fremur hafa liðir innan hverrar greinar verið flokkaðir nokkuð á annan veg en áður, til þess að færa þá til betra efnislegs samræmis. Vænti ég, að háttv. þingmönnum finnist, að með breyt. þessum sé heldur stefnt til bóta. Þá kem ég að tekjubálki frumvarpsins. Tekju- og eignarskattur, ásamt stríðsgróðaskatti, eru áætlaðir 25 millj. króna. Er það 2 millj. hærra en í fjárlögum þessa árs. Samkv. bráðabirgðaathugun á tekjum ríkisins á þessu ári af tekju-, eignar- og stríðsgróðaskatti er líklegt, að þær verði samtals um 29 millj. kr. Er það 6 millj. umfram áætlun. Þrátt fyrir þessa hagstæðu útkomu og þrátt fyrir það, að mjög sæmilega lítur út með afkomu í landinu á þessu ári, hef ég talið óverjandi að áætla skattatekjurnar hærra en 25 millj. á næsta ári. Þessar tölur geta aldrei orðið annað en ágizkun, og jafnan má búast við, að komið geti skyndilegar breytingar, sem kollvarpa öllum slíkum áætlunum. Tekjur af vörumagnstolli eru áætlaðar 5 millj. kr. Er það 1 millj. kr. lægra en í fjárlögum þessa árs. Verðtollur er áætlaður 23 millj., og er það 1½ millj. hærra en á þessu ári. Þegar saman eru lagðir þessir tollar, má segja, að áætlunin sé því nær hin sama bæði árin. Tolltekjurnar til júníloka þessa árs, eða fyrir fyrra helming ársins, hafa verið þannig, að það svarar til þess, að tolltekjurnar væru um 42 millj. yfir árið með sama framhaldi, á móti áætlun í fjárlögum 27½ millj. Þótt útlit sé fyrir, að þessir tollar fari talsvert fram úr áætlun á þessu ári, þá teldi ég það mjög óvarlega farið, ef tolltekjur næsta árs væru áætlaðar í samræmi við það. Ástæða er til að ætla, að innflutningur þessa árs verði ekki minni að krónutali en í fyrra. En undir innflutningnum er það að sjálfsögðu komið, hversu miklar tolltekjurnar verða. Ef ófriðurinn yrði til lykta leiddur á miðju næsta ári, mundi innflutningurinn að krónutali minnka talsvert mikið. Byggist það fyrst og fremst á því, að farmgjöld og tryggingar mundu lækka mikið, en eins og kunnugt er, er verðtollur tekinn af þessum gjöldum. Ýmsar aðrar ástæður geta og valdið samdrætti í innflutningnum, og því væru það lítil búhyggindi að styðjast á fremsta hlunn í þessu efni, með því að áætla tekjurnar hærri og binda sér síðan bagga með auknum útgjöldum í samræmi við það. Um aðra tekjuliði er það að segja, að þeir eru mjög svipaðir því, sem er í núverandi fjárlögum, enda hefur reynslan sýnt, að greiddar tekjur fara mjög nærri áætluninni. Tekjur af ríkisstofnunum eru á næsta ári áætlaðar 7.194.622 kr., og er það um 700 þús. kr. lægra en á þessu ári. Stafar það af því, að rekstrarhagnaður landssímans er áætlaður minni en áður. Munar það um 850 þús. kr. Og þegar þess er gætt, að eignabreytingar landssímans á næsta ári nema 1430 þús. kr., þá verður ríkissjóður að leggja þessari stofnun til um eina milljón króna til ráðstafana, sem telja mætti, að landssíminn ætti með venjulegum hætti að geta staðið straum af. Ríkissjóður getur að mínu áliti ekki haldið áfram slíku framlagi til þessarar stofnunar, sem að réttu lagi ætti að geta gefið ríkinu álitlegar tekjur, auk þess sem hún greiddi fyrir eigin framkvæmdir, svo fremi að þær séu ekki mjög óvenjulegar. Ég kem þá að gjaldabálki frumvarpsins. Gjöldin eru áætluð samtals 67174 þús. kr., og eru þá meðtalin útgjöld á sjóðsyfirliti. Þetta er því hæsta fjárlagafrumvarp, sem lagt hefur verið fyrir Alþingi. Heildarútgjöldin í síðustu fjárlögum nema 65 millj. 406 þús. kr. Þetta eru háar tölur, og mönnum kemur að sjálfsögðu fyrst til hugar, hvort öll þessi útgjöld séu nauðsynleg. Ekki er þess að dyljast, að sumt mætti nema burtu, en meginhluti útgjaldanna er til stofnana, fyrirtækja og framkvæmda, sem ríkið verður að standa straum af, þau eru annaðhvort sem þættir, er ekki verður án verið í framkvæmdastjórn þjóðfélagsins, eða sem liðir bundnir við fjárlögin með sérstakri löggjöf. Þessi útgjöld eru tekin samkv. áætlunum viðkomandi stofnana og fyrirtækja. Slíkar áætlanir er venjulega erfitt fyrir fjármálaráðuneytið að gagnrýna, ef þær fara ekki með óvenjulegum hætti fram úr fyrri áætlunum, sem haldizt hafa með nokkrum breytingum frá ári til árs. Mér er ljóst, að margt mætti betur fara í rekstri ríkisins yfirleitt, en því verður ekki kippt í lag, svo að gagni komi, nema með gagngerðri athugun á hverri stofnun og hverju fyrirtæki ríkisins. Slíka athugun þyrfti að gera á öllum rekstri; hvort sem um er að ræða vinnuaðferðir og starfslið í ráðuneytunum eða skipaútgerð, járnsmíði og verzlunarrekstur ríkisins. Um þetta hefur, að ég hygg, verið rætt hér á Alþingi ekki alls fyrir löngu, en slík athugun hefur ekki komizt í framkvæmd. Ríkisstjórnin hefur þetta mál til athugunar. En til þess að gefa hv. þingmönnum svo skýra hugmynd um rekstur ríkisins sem hægt er, eins og sakir standa, verður útbýtt næstu daga fjölrituðum fylgiskjölum með fjárlagafrumvarpinu, og sýna þau starfsmannaskrár og sundurliðaðan kostnað hinna ýmsu stofnana, fyrirtækja og framkvæmda. Eins og ég sagði áðan, eru flestir liðir fjárlaganna lítt hreyfanlegir, og miklum sparnaði verður ekki við komið nema með gagngerðum athugunum og harðhentum ráðstöfunum. Á vorn mælikvarða er ríkisbúskapurinn orðinn mikið bákn, og þess verður vel að gæta, að þjóðinni sé ekki reistur hurðarásinn um öxl. Þegar auðvelt er að afla fjár, eins og nú er, er hætta á því, að ekki sé gætt sparsemi svo sem skyldi og þess vegna vaxi kostnaður við ýmsar greinir ríkisstarfrækslunnar. Síðar, þegar tekjurnar þverra, getur reynzt erfitt að færa gjöldin til baka. Samanburður á ýmsum greinum gjaldanna nú við síðustu fjárlög er ekki auðveldur, vegna þess að í frumv. eru aukauppbætur og verðlagsuppbætur færðar við hvern þann lið, sem slíkar uppbætur tekur, en í fjárlögum þessa árs eru þessar uppbætur færðar í einu lagi á 19. gr. Breytingar eru þó ekki miklar, en ég skal gera nokkra grein fyrir þeim helztu. Í 12. gr. hefur liðurinn til viðbótar húsnæði við ríkisspítalana verið hækkaður talsvert, eða upp í 800 þús. kr. Þörfin fyrir viðbótarhúsnæði fyrir þessa spítala er orðin mjög brýn, og verður að leitast við að bæta úr henni á þann hátt, sem heppilegast þykir. Enn þá hefur ekki verið tekin ákvörðun um, hvernig fé þessu verði bezt varið til að bæta úr þörfinni, en gerð verður grein fyrir því síðar. Í þessu sambandi þykir mér rétt að vekja athygli á því, að rekstrarhalli ríkisspítalanna fjögurra, landsspítalans, Klepps, Vífilsstaða og Kristness, er áætlaður að nema nálega tveimur milljónum króna á næsta ári. Þetta er mikill halli, og virðist mér sjálfsagt, að tekið sé til athugunar, hvort gerlegt þykir að gera á því nokkrar breytingar. Að því er 13. gr. snertir mun því verða haldið fram af sumum, að lækkað sé framlag til verklegra framkvæmda, sökum þess að frumvarpið gerir ráð fyrir 1800 þús. kr. til nýrra þjóðvega í stað 3600 þús. kr. í núverandi fjárlögum. Og auk þess mun verða bent á, að til brúargerða er ætlað 250 þús. kr. í stað 1146 þús. kr. Því var haldið fram á þinginu í vetur af sumum þingmönnum, að nauðsynlegt væri, að ríkið héldi uppi miklum verklegum framkvæmdum með byggingu brúa og nýrra akvega. Ég vakti hins vegar athygli á, að líklegt væri, að mikil atvinna yrði í landinu og vafasamt, hvort hægt yrði að fullnægja eftirspurn um vinnuafl. Miklar verklegar framkvæmdir af hálfu ríkisins væru því ekki nauðsynlegar til að halda uppi atvinnu, en gætu á hinn bóginn orðið til þess að keppa við atvinnuvegina um vinnuaflið. Þetta hefur reynzt svo. Nokkrar helztu fjárveitingar til nýrra akvega verða ekki notaðar á þessu ári, vegna erfiðleika á að fá nauðsynlegan vinnukraft. Efnisskortur hefur og háð brúarsmíði. En samkv. því loforði, sem ég gaf á Alþingi í vetur við umræðu fjárlaganna, hefur verið lagt fyrir vegamálastjóra að leggja til hliðar það fé, sem veitt hefur verið til nýrra akvega og brúa, en ekki hefur verið notað á þessu ári, til þess að hægt sé til þess að taka síðar til þeirra framkvæmda, sem fjárlögin gera ráð fyrir. Með þetta fyrir augum hefur verið lækkað framlagið til nýrra akvega. En hins vegar hefur þótt nauðsyn bera til að hækka viðhald og endurbætur vega um 1200 þús. kr. Þegar um verklegar framkvæmdir er talað, þá er að vísu ekki mikill munur á því, hvort um nýbyggingu eða viðhald er að ræða. Þegar rætt er um lagningu nýrra akvega, verða menn að minnast þess; að hver nýr vegarspotti heimtar viðhald og endurbætur, þegar hann hefur verið lagður. Þótt landsmenn hafi enn mikla þörf fyrir nýja akvegi á ýmsum slóðum, verður sú forsjá að fylgja þeim framkvæmdum, að ríkissjóður fái staðið undir viðhaldinu, því að annars er vegagerðin unnin fyrir gíg. Nú er akvegakerfi landsins um 5000 kílómetrar, enda hefur það vaxið óðfluga síðustu árin. Viðhaldið hefur og farið vaxandi ár frá ári, og á þessu ári er talið, að það muni nema um 9 milljónum króna. Af því mun ríkissjóður fá endurgreitt um helminginn. Er af þessu ljóst, að nokkur ástæða er til að stinga við fótum og gera sér grein fyrir, hvert stefnir í þessum málum og hvort vér fáum risið undir viðhaldi vegakerfisins, ef framhaldið á vegalagningunni verður með þeim hætti, sem átt hefur sér stað undanfarin ár. Hins vegar mætti hugsa sér, að með þessi mál yrði farið með nokkuð öðrum hætti eftir stríð og þau tekin upp á nýjum grundvelli með enn meiri stórhug. - Um það eru engar deilur, að vegi ber að leggja um landið, svo að akfært verði um allar sveitir og samgöngur greiðar milli allra landshluta. Búast má við, að sú krafa verði enn háværari í framtíðinni en hún hefur verið til þessa. Og það verður heimtað, að vegirnir séu góðir og vegagerðin varanleg. Það verður því að líkindum eitt af stórmálum næstu ára að koma vegakerfi landsins í það horf, sem nú tíðkast í öðrum menningarlöndum. En þangað til slíkt verður tekið til umræðu, verðum vér að líta á málið eins og það horfir við nú. Í frv. er tekin aðeins lítil fjárhæð til hafnargerða og ekkert til bryggjugerða og lendingarbóta. Engar tillögur hafa ráðuneytinu borizt í þessu efni, og því hafa fjárveitingar í því skyni ekki verið teknar í frv. Í 16. gr. hefur verið tekinn upp nýr liður, 2 millj. króna framlag til áburðarverksmiðju. Ríkisstjórnin telur byggingu áburðarverksmiðju svo mikið nauðsynjamál, að hún taldi rétt að flýta fyrir málinu á þennan hátt. Er gert ráð fyrir, að þetta fé verði lagt til hliðar og geymt á sérstakan hátt, þar til heppilegt þykir að hefjast handa um bygginguna. Um ráðstöfun á þessu fé og því, sem síðar kann að verða lagt fram, verður að sjálfsögðu ákveðið með sérstökum lögum. Í 17. gr. hefur verið tekinn upp sérstakur liður, sem er 100 þús. kr. fjárveiting til kvenfélagasambands Íslands. Jafnframt eru niður felldar nokkrar smáfjárhæðir til ýmissa kvenfélaga á landinu. Ríkisstj. hefur verið skýrt svo frá, að flest eða öll kvenfélög landsins hafi myndað með sér samband það, er ég nefndi, í því skyni sérstaklega að beita sér fyrir húsmæðrafræðslu, heimilisiðnaði og garðyrkju. Starfsemi kvenfélaga víðsvegar um land hefur verið mjög í brotum vegna fjárskorts og samtakaleysis. Nú virðist vera bætt úr því síðarnefnda með kvenfélagasambandi Íslands, en hætt er við, að starfsemin verði framvegis í molum, nema ríkið rétti því hjálparhönd fjárhagslega. Talið er, að þessi fjárveiting sé nægileg til þess, að kvenfélögin geti hafið starfsemi með skipulegum hætti um land allt, og tel ég þessu fé vel varið, ef það getur orðið til þess, að íslenzkar konur fái vakið öfluga hreyfingu og víðtæka starfsemi til eflingar húsmæðrafræðslu, heimilisiðnaði og garðyrkju í landinu. Ég hef þá nefnt þær breytingar, sem nokkru máli skipta í gjaldabálki frumvarpsins. En ég vil gjarnan minnast á 22. gr. frv., sem felur í sér heimild handa ríkisstj. til ýmissa ráðstafana. Í þessa grein hafa oft verið settar heimildir um stórar fjárgreiðslur, sem líklegt var eða vitanlegt, að notaðar mundu verða á fjárhagsárinu. Þegar svo stendur á, er réttara, að slíkar fjárhæðir komi í gjaldabálk fjárl., því að annars sýna fjárlögin í rauninni villandi niðurstöðu. Ég hef því látið stytta þessa grein eftir því, sem tök voru á. Enn fremur hafa verið numdar úr henni heimildir til ýmissa stofnana um eftirlaun. Þessar sömu heimildir hafa staðið ár eftir ár í fjárlögum, en það virðist eðlilegast, að slíkar heimildir séu gefnar í eitt skipti fyrir öll með sérstökum lögum. Hefur þessi kostur verið valinn, og sérstakt frumvarp hefur verið lagt fram um þetta efni. Ég skal þá gera stutta grein fyrir afkomu fyrri hluta þessa árs samkv. því bráðabirgðayfirliti, sem fyrir liggur. Samkv. bráðabirgðaathugun er líklegt, að skattar verði á þessu ári sem hér segir: 1. Tekju- og eignarskattur 22 millj. kr. 2. Stríðsgróðaskattur (hluti ríkissj.) 7 - - 3. Verðlækkunarskattur 6,7 - - Áætlun tekju-, eignar- og stríðsgróðaskatts á fjárlögum þessa árs er, eins og áður er sagt, 23 millj. kr. Má því gera ráð fyrir, að skattarnir fari um 6 millj. kr. fram úr áætlun. Verðlækkunarskattinum var ráðstafað með sérstökum lögum, eins og kunnugt er, en búast má við, að á skorti allt að 1½ millj., að hann hrökkvi fyrir þeim greiðslum, sem dýrtíðarlögin gera ráð fyrir. En í þeim er ákveðið að verja skattinum til verðlækkunar á afurðum og til alþýðutrygginga (3 millj.). Tollar hafa til þessa farið allmikið fram úr áætlun. Til 1. júlí hafa aðflutningstolltekjur verið þannig: 1. Vörumagnstollur 5154000.00 2. Verðtollur 16257612.00 Samtals kr. 21411612.00 Áætlunin fyrir allt árið er 27½ millj. kr. Vörumagnstollurinn fyrstu sex mánuði ársins er því nær nákvæmlega eins og hann var fyrstu sex mánuðina í fyrra. Hins vegar er verðtollurinn um 3 millj. kr. hærri en hann var á sama tíma í fyrra. Um það er erfitt að segja, hvort tolltekjurnar verði eins miklar það, sem eftir er ársins. Ýmislegt getur valdið því, að úr þeim dragi. En eftir því, sem séð verður nú, er ekki ástæða til að ætla annað en að tolltekjur fari allverulega fram úr áætlun á þessu ári. Gjöldin greinast þannig í heild til 1. júlí: 1. Samkvæmt fjárlögum 25944583.00 2. Samkvæmt sérstökum lögum 975138.00 3. Samkvæmt heimildum í 22. gr. 414337.00 4. Samkvæmt þingsályktunum 366498.00 5. Væntanleg fjáraukalög 356204.00 Samtals 28056760.00 Á sama tíma eru tekjurnar samtals 27707541.00 Það er ákveðin stefna stjórnarinnar að halda öllum greiðslum ríkisins innan þeirra marka, sem fjárlög eða önnur lög setja, eftir því sem framast er kostur. En þess er ekki að dyljast, að á tímum sem þeim, er nú standa yfir, geta greiðslur orðið nauðsynlegar til hluta, sem fjárlög gera ekki ráð fyrir. Þótt það bráðabirgðauppgjör, sem fyrir liggur, sýni að ýmsu leyti hagstæða útkomu, er enn of snemmt að fullyrða nokkuð um heildarafkomu ársins. Stór hluti af tekjum ríkissjóðs innheimtist ekki fyrr en síðari hluta ársins, og enn hvíla á ríkinu miklar fjárhagslegar skuldbindingar, sem eftir er að greiða af hendi. Í sambandi við þetta þykir mér rétt að skýra frá, að samkvæmt þingsályktun 30. marz var hagstofunni falið að reikna út þjóðartekjurnar árin 1936 til 1941. Skýrsla um þetta hefur mér nú borizt í hendur, og sýnir hún, að heildartekjur þjóðarinnar hafa verið sem hér segir: 1936 108050 þús. 1937 117706 - 1938 119566 - 1939 128519 - 1940 210468 - 1941 345076 - Skýrsla þessi sundurliðuð mun verða lögð fram í þinginu bráðlega. Eftir er þá að minnast á einn útgjaldalið ríkissjóðs, sem ekki er í fjárlögum, og það eru ráðstafanir vegna dýrtíðar. Ríkisstjórnin ákvað í desember síðastliðnum að lækka verð á kjöti á innlendum markaði samkv. heimild í lögum nr. 98 9. júlí 1941 um 1 kr. hvert kíló. Útgjöld ríkissjóðs vegna þessarar ráðstöfunar hafa verið sem hér segir: Janúar 283 þús. kr. Febrúar 290 - - Marz 273 - - Apríl 315 - - Samtals 1161 þús. kr. Á sama tíma var lækkað verð á smjöri með framlagi úr ríkissjóði, og eru útgjöldin fyrir það talin þannig janúar-apríl (4 mán.): Rjómabússmjör 51713 kíló á 7/65 kr. 395604.00 Heimaunnið smjör 33981 - - 5/30 - 180099.00 Samtals kr. 575703.00 Frá þessu dregst hagnaður af erlendu smjöri, sem þegar hefur verið flutt til landsins, áætlað - 293000.00 eftir kr. 282703.00 Alls hefur verið flutt inn 95 tonn af erlendu smjöri. Helmingur þess, eða það, sem fyrst kom, varð dýrara í innkaupi en gert hafði verið ráð fyrir. Síðasta sendingin, sem kom frá Suður-Ameríku, kostar hér á staðnum með öllum kostnaði, en að frádregnum tolli, um 7.50 hvert kíló. Hagnaðurinn af því, eins og stendur nú, er um 4.20 á kíló, sem varið er til að lækka útsöluverð innlenda smjörsins. Gert er ráð fyrir að flytja inn meira smjör, og tel ég, að ríkissjóður þurfi ekki mikil útgjöld að hafa vegna verðlækkunar á smjöri, sérstaklega þegar þess er gætt, að framleiðslan innanlands er nú talin mjög lítil. Samkvæmt dýrtíðarlögunum frá síðasta þingi (13. apríl) var heimilað að lækka verð á kjöti og mjólk á innlendum markaði gegn framlagi úr ríkissjóði. Þessi heimild var notuð á þann hátt, að greitt var af kindakjöti 1.60 á kíló, og er kjötmagnið samtals 1643 tonn frá 1. maí til 15. sept. og fjárhæðin 2628 þús. Við þetta bætist ærkjöt og nautakjöt, áætlað ........ 193 Samtals kr. 2821 þús. Af mjólk voru fyrst greiddir 35 aurar af hverjum lítra, er lækkaði svo í júlí niður í 25 aura vegna þess að framleiðendur áttu að taka á sínar herðar það, sem svaraði vísitölulækkuninni, en það reyndist 10 aurar á lítra. Á tímabilinu 1. maí til 15. sept. er talið, að útgjöld ríkissjóðs vegna lækkunar á mjólkurverðinu nemi um 2200 þús. kr. Eru þá útgjöld ríkissjóðs samtals vegna framangreindra ráðstafana um 5 milljónir króna til 15. sept. Undir þessum ráðstöfunum á verðlækkunarskatturinn að standa, eins og áður er getið. Sú vísitölulækkun, sem orðið hefur vegna framangreindrar verðlækkunar, hefur að líkindum sparað ríkissjóði útgjöld, er nema um 1½ milljón króna til 15. sept. Bein útgjöld ríkissjóðs vegna dýrtíðarlaganna frá 13. apríl verða því: Verðlækkun á innlendum afurðum 5 millj. kr. Til alþýðutrygginga 3 - - Á móti þessum 8 millj. fær ríkissj. 6,7 - - í verðlækkunarskatt. Ég hef þá í stórum dráttum gert grein fyrir frv. því, sem fyrir liggur, fyrir afkomu ríkissjóðs fyrri helming þessa ás og fyrir þeim gjöldum, sem dýrtíðarráðstafanirnar hafa haft í för með sér. Þótt afkoma ríkissjóðs virðist vera mjög sæmileg eins og sakir standa, eru allar áætlanir fram í tímann byggðar á sandi, meðan þjóðin hefur ekkert fast undir fótum í dýrtíðarmálunum. Sú óvissa, sem nú liggur eins og móða yfir öllum atvinnurekstri þjóðarinnar, torveldar allar framkvæmdir, dregur úr viljanum til starfa, örvar eyðslusemi og gerir menn tómláta um framtíðina. Þjóðin þarfnast fjárhagslegs öryggis til að geta starfað, og hún verður að fá það. Það er og annað og meira í húfi en sparifé landsmanna, sem þeir hafa dregið saman á áratugum og nú er hið lifandi blóð atvinnurekstrarins í landinu. Í húfi er einnig það, sem mikill hluti þjóðarinnar þarf að bíta og brenna, af þeirri einföldu ástæðu, að verðbólga, sem engar skorður eru settar, mundi stöðva alla útflutningsframleiðslu landsins. Til þessa má ekki koma, ef nokkur kostur er að fyrirbyggja það. Nú er gerlegt að setja skorður við frekari vexti verðbólgunnar og þar með tryggja þann atvinnurekstur í landinu, sem starfað getur með núverandi verðlagi. Ég efast um, að til sé nokkur maður í þessu landi, sem vildi taka á sig þá ábyrgð, eins og sakir standa, að opna nú flóðgáttir dýrtíðarinnar, meðan nokkur von er um að halda öldunni í skefjum. Áætlun sú á tekjum og gjöldum ríkissjóðs fyrir árið 1944, sem hér liggur fyrir, er að miklu leyti háð þeim ákvörðunum, sem teknar verða í dýrtíðarmálunum fyrir 15. september.



Herra forseti. Fjárlfrv. það, er hér liggur fyrir, er það fyrsta, sem núv. hæstv. ríkisstj. leggur fyrir Alþingi, því að frv. hennar í vor getur ekki talizt fjárlagatillögur hennar. Frv. þetta ber það með sér, að hæstv. ríkisstj. telur ekki nauðsynlegt að gera neinar verulegar breytingar á fjármálastefnu liðinna ára. Frv. markar enga nýja stefnu og miðar lítið að því að mæta þeim mörgu erfiðu verkefnum, sem nú liggja fyrir þjóðinni í atvinnu- og öryggismálum hennar. Við umræður um fjárlög fyrir komandi ár verður ekki hjá því komizt að athuga nokkru nánar það ástand, sem nú ríkir í atvinnumálum þjóðarinnar, og jafnframt, hvernig snúast þarf við þeim vandamálum, sem þar blasa við og hljóta fyrr en varir að krefjast úrlausnar. Við afgreiðslu síðustu fjárlaga kom greinilega í ljós viðhorf flokkanna á Alþingi til þessara vandamála, og þykir mér því rétt að rifja nokkuð upp þá afgreiðslu. Fjarlagafrumvarp fyrir yfirstandandi ár var lagt fyrir Alþ. af fyrrv. ríkisstjórn, sem fór frá völdum í desembermánuði s.l. Við afgreiðslu þeirra fjárlaga hafði Sósfl. í fyrsta skipti nokkur áhrif á fjárlagaafgreiðslu, þar sem hann þá átti orðið 10 þingmenn, og átti þá í fyrsta skipti fulltrúa í fjárveitinganefnd og gafst með því bætt aðstaða til að fylgjast með ýmsum einstökum atriðum frumvarpsins. Við afgreiðslu fjárlaga s.l. vetur sýndi það sig, að gömlu þjóðstjórnarflokkarnir voru sammála um, að ekki væri þörf á að skipta um stefnu að neinu verulegu ráði um fjárframlög ríkisins, hvorki með tilliti til þess að undirbúa stórfelldar breytingar í atvinnumálum þjóðarinnar né heldur til þess að auka lífsöryggi fólksins með fullkomnari tryggingum eða með því að tryggja því næga atvinnu. Horfurnar í atvinnumálum landsins voru þó á þann veg á s.l. vetri, að lítt var sæmandi að afgreiða svo fjárlög, að ekki væru gerðar ráðstafanir til þess að tryggja næga atvinnu. Þá hafði verið hér um nokkurt skeið næg atvinna af völdum hinna erlendu herliða, sem hér voru, en full ástæða var til að búast við, að slík atvinna hyrfi þegar minnst varði, og engum gat blandazt hugur um, að á þvílíkri atvinnu var ekki hægt að byggja í framtíðinni, og ef atvinnuleysið og vandræðin áttu ekki að ráða hér ríkjum strax og herliðin færu héðan eða hættu hér vinnuframkvæmdum, þá varð ríkisvaldið þá þegar að hefja undirbúning atvinnuframkvæmda í stórum stíl og gera ýmsar óhjákvæmilegar breytingar á atvinnulífi landsins, til þess að allir gætu haft vinnu og borið það úr býtum, sem lífskröfur nútímans heimta. En gömlu þjóðstjórnarflokkarnir töldu að ekkert lægi á, og þrátt fyrir sífellt skraf þeirra um komandi hrun og atvinnuleysi, þá bólaði ekki á neinum ráðum frá þeim um gagnráðstafanir. Þeirra stefna virtist vera að halda sem mest að sér höndum og streitast gegn tillögum um fjárframlög til atvinnutryggingar og aukins öryggis alþýðunnar. Sósfl. bar fram við afgreiðslu síðustu fjárlaga ýmsar tillögur, sem miðuðu að atvinnuaukningu. Megintillögur flokksins í þeim efnum voru drepnar, en hann fékk því þó til leiðar komið, að nokkur fjárhæð var áætluð til þess að mæta atvinnuleysi, ef það bæri að höndum. Flokkurinn bar einnig fram till. um mjög veruleg fjárframlög til tryggingamála með sérstöku tilliti til þess, að tryggingamálalöggjöfin yrði endurskoðuð og endurbætt verulega. Þjóðstjórnarflokkarnir gömlu voru ekki síður sljóir á nauðsyn þess að leggja fram fé til tryggingamálanna en til aukinnar atvinnu, og voru því allar tillögur okkar þar um drepnar við afgreiðslu fjárlaganna. En við afgreiðslu dýrtíðarlaganna tókst þó að fá nokkra upphæð lagða fyrir til tryggingarmálanna, svo nú er allmikið hægara um vik að framkvæma nauðsynlegar breytingar í þeim málum en annars hefði verið. Þá er einnig að minnast í þessu sambandi á umleitanir okkar sósíalista um að fá lagt fram fé til þess að koma upp samvinnubyggðum eða sveitaþorpum með tilliti til þess að fullkomna framleiðslutækni landbúnaðarins. Fjárveitingar í þessu skyni mættu einnig harðri mótspyrnu og urðu óverulegar. En í stað raunhæfra aðgerða í þeim málum hefur meir borið á heimskulegum hártogunum og útúrsnúningum um þessar nauðsynlegu breytingar á landbúnaði okkar, og þeir menn, sem bezt hafa viljað íslenzku sveitafólki með tillögum þessum, hafa verið hundeltir fyrir skoðanir sínar og sérstaklega af launuðum fulltrúum bænda. Þrátt fyrir það, að ekki tókst á s.l. vetri við afgreiðslu fjárl. að fá fram nýja stefnu, sem miðaði ákveðið að því að leysa aðsteðjandi erfiðleika og undirbúa atvinnuvegi þjóðarinnar undir að nýta til fulls vinnuorku landsmanna og bjóða þannig öllum sómasamleg lífsskilyrði við innlenda vinnu, sem byggja mætti á í framtíðinni, - þá vannst eigi að síður allmikið á, og óhætt er að fullyrða, að í mörg ár hafa þó ekki verið afgr. fjárlög, sem veittu jafnmiklu fjármagni til nauðsynlegra framkvæmda og viðurkenndu þó eins mikið og þessi fjárlög skyldur ríkisins til þess að hafa til atvinnu, ef atvinna brygðist. Og ýmsar smærri leiðréttingar fengust á fjárl. að þessu sinni, sem fram að því hafði ekki þýtt að nefna. Engum dylst, sem með afgreiðslu fjárl. fylgdist, að aukinn styrkur sósíalista til áhrifa á afgreiðslu mála á Alþingi réð í þessum efnum úrslitum, þó að fjarri færi því, eins og við var að búast, að við gætum talið afgreiðslu fjárlaganna á þá lund, sem við hefðum ætlazt til. Nú, þegar hér liggur fyrir nýtt fjárlfrv. með sama aðgerðaleysissvipnum og öll hin fyrri, og ákveða á um fjármála- og atvinnumálastefnu komandi árs, teljum við sósíalistar alveg sérstaka nauðsyn þess, að tekin verði upp ný stefna, er miði að eflingu atvinnulífsins og yfirleitt raunhæfum aðgerðum gagnvart þeim vandamálum, sem síðasta Alþingi hljópst frá og ég hef nú nokkuð greint frá. Við höfum veitt því athygli, að með öðrum þjóðum er það nú mikið rætt og að því unnið að undirbúa gífurlegar atvinnuframkvæmdir að stríðinu loknu. Sömuleiðis fer nú fram skipulagning almennra trygginga hjá ýmsum þjóðum, og fullvíst má telja, að almennt verði lífsöryggi alþýðunnar stórkostlega aukið í flestum löndum að stríðinu loknu. Við Íslendingar komumst ábyggilega ekki hjá því, fremur en aðrar þjóðir, að lífskröfur þjóðarinnar vaxa mjög frá því, sem þær voru fyrir stríð, og það er víst, að íslenzk alþýða líður það ekki, fremur en alþýða annarra landa, að atvinnuleysið eigi að taka við á ný, strax þegar ófriðnum er lokið. Við verðum því strax að hefja undirbúning að því að mæta þessum nýju víðfangsefnum, er koma áður en varir. Atvinnuvegir okkar eru nú flestir illa komnir og mjög ófærir um að tryggja öllum landsmönnum næga atvinnu og þau lífskjör, er menn nú almennt krefjast. Okkur er það öllum ljóst, að landbúnaður okkar er rekinn með gersamlega úreltu fyrirkomulagi, og nýsköpun hans verður að eiga sér stað, ef fólkið, sem í sveitunum býr og að landbúnaði vinnur, á að lifa við sæmileg lífsskilyrði eða í samræmi við kröfur tímans. Það verður þegar í stað að leggja fram verulegar fjárhæðir til þess að koma landbúnaðinum á framleiðsluhæft stig. Ríkið þarf strax að eignast þær jarðir, þar sem sveitaþorpum er ætlað að koma. Slíka staði þarf að skipuleggja, og ríkið verður að ganga á undan og reisa þar ýmsar opinberar byggingar, svo sem læknisbústaði, skóla, fyrirmyndarbú o. þ. h. Jafnhliða slíkum framkvæmdum á þessum fyrirhuguðu þorpssvæðum munu án efa rísa upp verzlunarstöðvar og byggðin smám saman þéttast, og um leið mundu skapast aukin skilyrði til verkaskiptingar og stórvirkari vinnuaðferða á þessum stöðum. Með auknu þéttbýli til sveita mundi og sveitafólkinu skapast aðstaða til að njóta margra þeirra þæginda nútímans, sem strjálbýlið getur ekki veitt því, og ekki er ósennilegt, að þróun búnaðarins í þessa átt mundi reynast áhrifameiri vörn gegn flótta fólksins úr sveitunum en það kák, sem nú hefur einkum verið haft í frammi því til varnar. Það hefur orðið hlutverk okkar sósíalista að benda á þá brýnu nauðsyn að þétta byggðina og notfæra sér með sambýlinu hin samvirku framleiðslutæki. Flestir hugsandi menn hafa játað, að þessi þróun landbúnaðarmálanna er óhjákvæmileg og sjálfsögð, en þrátt fyrir réttmæti þessara tillagna hafa ýmsir þeir menn, sem hingað til hafa talið sig réttkjörna forvígismenn bænda, reynt með flestum hugsanlegum ráðum að rangfæra þessar hugmyndir um þéttbýli sveitanna. Menn þessir, sem fengið hafa nær einráðir að stjórna landbúnaðarmálum þjóðarinnar í um 15 ár og skilið við atvinnumál sveitanna jafnlangt á eftir tímanum og raun ber vitni um, reyna í sífellu að æsa bændur gegn þessum tillögum. Þeir hafa reynt að túlka samfærslu byggðarinnar á þann hátt, að meining okkar væri að láta þegar í stað flytja allt sveitafólk, jafnvel með valdi, á nokkra tiltekna staði, og svo sé meiningin að leggja í eyði mikinn hluta af landinu. Okkur er einmitt ljóst, að breytt búskaparlag í landbúnaðarmálum okkar verður ekki tekið upp svo nokkru nemi, nema með þróun, en einmitt af þeim ástæðum þarf líka strax að hefjast handa og beina þróuninni inn á rétta braut. Þá hafa andstæðingar okkar sósíalista haldið því að bændum, að með þessum tillögum okkar um breytt búskaparlag í sveitum værum við í rauninni að svívirða sveitastörfin og níða niður þá menn, sem í sveitunum starfa. Og í því sambandi hefur okkur verið borið á brýn, að við sæjum ekki skussaskapinn í vinnubrögðunum í bæjunum. Bændum er hreint enginn greiði gerður með slíkum málaflutningi sem þessum. Það er vitanlega fásinna að fara í heimskulegan samanburð á því, á hvorum staðnum, í sveit eða við sjó, sé meir til af úreltum atvinnutækjum eða hvorum megin framleiðslutækni sé lengra á veg komið. Aðalatriðið er að viðurkenna í þessu hið sanna og reyna að koma fram nauðsynlegum úrbótum. Okkur sósíalistum er fullkunnugt um, hvernig ástandið í þessum efnum er í kaupstöðunum og hvernig t. d. mætti með auknu skipulagi og bættum framleiðslutækjum auka stórkostlega afrakstur þeirra, sem að fiskframleiðslu vinna. En það er alveg sérstaklega nauðsynlegt, að bændum almennt skiljist, að stórfelldra breytinga er þörf í atvinnumálum þeirra, ef þeir í framtíðinni eiga að fá notið þeirra lífsþæginda, sem þeir réttilega eiga kröfu til og þeir nú heimta. Vitanlega skiptir það enga eins miklu og sveitafólkið sjálft, að framleiðsluafköst í landbúnaðinum verði aukin, því að þótt nú á þessum tíma og með þeim ráðum, sem til hefur verið gripið, hafi tekizt að tryggja bændum sæmileg lífskjör, þá er alveg víst, að þau framleiðsluafköst, er nú eru í okkar sveitabúskap, geta ekki í framtíðinni haldið uppi slíkum lífskjörum. Með aukinni atvinnu í þorpum og kauptúnum úti um land mundi verkamönnum þar tryggð hliðstæð aðstaða og hér hefur verið í Reykjavík og bændum nú hefur verið tryggð. Og með aukinni skipulagningu útgerðarinnar, svo sem með því að fiskimenn fái að njóta hins raunverulega söluverðs fiskjarins og með því að fiskverðið fái haldizt í því raunverulega verði, sem um var samið fyrir rúmu ári síðan, miðað við útgerðarvöruverð, mundi mega tryggja fiskimönnum hliðstætt kaup og bændum og fastlaunamönnum. Það má öllum vera ljóst, að þessi launakjör geta ekki staðizt nema stuttan tíma, ef framleiðsluafköst í atvinnuvegum okkar breytast ekki verulega frá því, sem þau hafa verið, enda er það auðvitað óeðlilegt í sjálfu sér að tryggja hátt kaup fyrir nauðalítil framleiðsluafköst. Við verðum að gera okkur ljóst, að ef við viljum njóta lífsþæginda nútímans, þá verðum við jafnframt að tileinka okkur vinnutækni hans. Eins og ég gat um í upphafi, sýnir fyrirliggjandi fjárlfrv. hæstv. ríkisstj. fullkomið skilningsleysi gagnvart þeim stóru vandamálum, sem ég hef hér einkum gert að umtalsefni. Fjárlfrv. vanrækir ekki aðeins að leggja fram fé til þessara mála, heldur dregur það beinlínis úr framlögum til verklegra framkvæmda. Til vegagerða er áætlað að verja á aðra milljón kr. lægri upphæð en er í fjárlögum þessa árs. Það vekur einnig sérstaka undrun, að einkum virðist vera dregið úr framlögum til ýmissa þeirra vega, er síðasta þing lagði áherzlu á að verja fé til, svo sem að koma einum mesta útgerðarbæ landsins, Siglufirði, í vegasambandið. Sama er að segja um framlag til þess að koma Vestfjörðum í samband, lagningu Krísuvíkurvegar, Oddsskarðsvegar o. fl., o. fl. Til hafnarmála og vitamála er varið aðeins þriðjungi þess, er áætlað var í síðustu fjárlögum. Framlag til byggingar nýrra vita er einnig lækkað og var þó til skammar lágt. Til íþróttasjóðs, sem hefur með höndum stórfelldar framkvæmdir um byggingar íþróttamannvirkja, er framlagið ekkert hækkað og aðeins veitt tæplega helmingur þess, sem íþróttanefnd ríkisins taldi nauðsynlegt. Fleiri dæmi mætti nefna um minnkandi framlög til verklegra framfaramála samkv. þessu frv., sem hér er ekki tími til að rekja nánar. Ég hef lýst því, að við sósíalistar teljum, að stefna beri í aðra átt en frv. þetta gerir. Við munum leggja til, að tillag til verklegra framkvæmda og menningarmála verði stórum hækkað, en alveg sérstaklega munum við þó leggja áherzlu á, að með ríflegum fjárveitingum verði reynt að efla atvinnuvegina og fullkomna framleiðslutækni þeirra. Engu skal um það spáð, hvaða afdrif þetta frv. fær, en ekki þætti mér ólíklegt, ef dæma má af reynslunni, að meir muni bera á togstreitu hinna valdameiri flokka um beina styrki úr ríkissjóði til einstakra atvinnuhópa en viðleitni til þess að breyta framleiðslutækni atvinnuveganna, svo að þeir, sem við þá vinna, fái notið sæmilegs kaups. Mér kæmi ekki ókunnuglega fyrir sjónir, þótt kröfur um lækkun kaups verkamanna og þá einnig kaups bænda yrðu háværari og af meira kappi sóttar en tilraun til þess að leyfa bæði verkafólki og bændum að njóta núverandi kaups með því að gera framleiðsluna færari en hún nú er að bera slíkt kaup. Leiðin á ekki að vera sú að lækka kaup fólksins niður í það, sem illa rekin atvinna og úr sér gengin vinnutækni þolir, heldur hin, að fullkomna svo vinnutæknina, að framleiðslan geti boðið þeim, sem að henni vinna, sómasamleg lífskjör, annars hlýtur líka sú framleiðsla fyrr eða síðar að deyja.



Herra forseti. Sá ræðumaður, sem síðast talaði, af hálfu Sameiningarflokks alþýðu - sósíalistaflokksins, minntist nokkuð á landbúnaðarmál og talaði eins og sá, sem þekkingu hefur. Ég vil aðeins segja við hann, að bændur þurfa ekki að sækja skilning á þeim málum til kommúnista. Þeir hafa gert sér ljóst, hvert stefna ber, og gert till., sem fulltrúar kommúnista reyna að eigna sér jafnframt því sem þeir dreifa út um landið áróðri um störf bænda. Þetta fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, sýnir nokkuð, hversu ástatt er í landinu. Útgjöldin eru 62 millj., tekjurnar 68 millj., meira en þrisvar sinnum hærra en fyrir stríð. Þetta sýnir, hvað verðbólgan er mikil, og þó er langt frá því, að frv. sé eins og reyndin verður. Ég ætla ekki að vera margorður um frv., en bara benda á ýmislegt til að sýna, hvernig sett er í frv. af handahófi til verklegra framkvæmda og hve ýtarlegrar yfirvegunar sú hlið málsins þarf við. Það er öllum ljóst, að vegakerfið þarf mikilla bóta við, en slíkar endurbætur er ekki hægt að framkvæma nema með miklum bótum á öllum vinnuaðferðum og öflun nýtízku áhalda til vegavinnu. Það er ekki hægt fyrir 120 þús. sálir að ætla svo marga menn til vegagerðar sem þyrfti, ef handaflið eitt væri notað. Það er einn liður í fjárlagafrv., sem Framsfl. hefur ástæðu til að gleðjast yfir, en það er framlag til áburðarverksmiðju. Flokkurinn hefur unnið að undirbúningi þess máls á undanförnum árum og er það mikil ánægja, að nú skuli veitt þetta framlag. Ég sé ekki ástæðu til að telja upp einstaka liði. Aðalatriðið er það, að frv. þarf mikillar endurskoðunar við: Og það verða menn að gera sér ljóst, að fjárveitingar til verklegra framkvæmda verður að veita með því fororði, að þær verði að bíða, ef ekki er vinnuafl fyrir hendi. Þá ætla ég að víkja almennt að fjárhags- og atvinnumálum. Á liðnum stríðsárum hafa Íslendingar haft mikið tækifæri til að efla ríkissjóðinn. Fjármagnið hefur flætt inn í landið. Þrátt fyrir innflutning, mikinn að magni, og talsverða verðhækkun hefur þjóðin eignazt yfir 300 millj. kr. innieign í Bretlandi og Bandaríkjunum. Annað eins tækifæri hefur aldrei komið áður. En hvernig hefur tekizt að nota það? Tekjur ríkissjóðs hafa margfaldazt, fjórfaldazt árin 1941 og 1942 og meira en fimmfaldazt síðan. Það er niðurstaða þriggja stríðsára, að rekstrarafgangurinn 1940 var 5½ millj., 1941 18 millj. og 1942 10 millj., eða alls yfir 33 millj., reiknað með tölum hæstv. fjmrh. á síðasta þingi. Þar við er það að athuga, að þá var búið að draga frá útflutningsverðbætur á landbúnaðarvörur. Raforkusjóður á 10 millj. og framkvæmdarsjóður 11 millj., eða 2/3 hluta af fénu. Allur afgangur allra áranna nemur því aðeins nokkurra mánaða útgjöldum ríkisins. Skuldir ríkissjóðs voru í árslok 1939 56,6 millj., en 51 millj. í lok ársins 1942. Það hefði ekki þurft mikla ráðdeild til þess, að handbært fé ríkisins hefði verið helmingi meira, miðað við þau tækifæri, sem gefizt hafa, og það án þess að skattabyrðar manna yrðu þyngri en þær eru nú. Það stefnuleysi, sem hefur ríkt í fjárhags- og dýrtíðarmálum, náði hámarki 1942 undir forustu hv. þm. G.-K., og var ausið milljónatugum af hinum gífurlegu tekjum, sumpart vegna hækkunar á kostnaði af völdum dýrtíðarinnar, en sumpart vegna uppbóta til atvinnugreina, sem vegna dýrtíðarstefnunnar hafa orðið að fá miklar verðlagsuppbætur til að geta staðizt. Í tekjuöflunarmálum ríkisins hefur verið þannig á haldið, að sá flokkur, sem hafði fjmrh. - Sjálfstfl. -, hefur streitzt gegn skattlagningu stríðsgróðans svo sem hann treystist til. Það var lengi stefna þess flokks að láta skattfrelsisákvæðin standa, og fyrir þetta skattfrelsi skyldi útgerðin gefa sjómannaskóla. Þó var hægt að þoka svo um, að allháir skattar væru lagðir á gróðann, en aðalatriðið er ekki setning löggjafar, heldur framkvæmd skattal. Það var ekki hægt að henda reiður á stríðsgróðanum með venjulegum aðferðum. Till. kom fram um skattadómstól, svipað og er í öðrum löndum, dómstól, sem átti að kryfja til mergjar framtölin og sjá um, að skattal. væru framkvæmd. Þetta hefði átt að koma að gagni, og er ekki ólíklegt, að það hefði tekizt, en þá skeður það, að maður er skipaður í hið þýðingarmikla embætti skattadómara, sem var alls ekki fær til starfsins, en ekkert hefur verið gert til úrbóta. Það er á allra vitorði, að framkvæmd skattal. er því óviðunandi, þrátt fyrir skipun skattadómstólsins. Það, sem þarf að gera, er að stofna sterkan skattadómstól með öruggu valdi og þyngja refsingar fyrir skattsvik. Í þess stað stinga menn höfðinu í sandinn, en fylgja því að hækka skattstigann. Hvers vegna getur þetta átt sér stað? Á stríðstímum er ekki hægt á Alþ. að fá samtök um þá stefnu, sem ber að fylgja, og stjórn með meiri hl. Alþ. á bak við sig. Ástæðan til þess er sú, að fulltrúar Sameiningarfl. alþýðu - sósíalistafl., hafa alveg hliðrað sér hjá því að koma nálægt nokkru jákvæðu starfi að þessu leyti, og í skjóli þeirra hafa stríðsgróðamenn getað leikið lausum hala. Ég vil þá víkja að dýrtíðarmálunum. Árið 1942 var sá nýstárlegi háttur upp tekinn, að stjórnarvöldin hættu að skipta sér af þýðingarmestu málum þjóðarinnar, en beittu sér fyrir einu máli aðeins, kjördæmabreyt. og tvennum kosningum í sambandi við hana. Svo mikið kapp var á þetta lagt, að ríkisstj. keypti hlutleysi kommúnista með beinu loforði um, að ekkert yrði gert til að framkvæma löggjöf gegn dýrtíðarflóðinu. Árangurinn birtist í hækkaðri vísitölu, úr 183 í 273. Menn stóðu höggdofa. En brátt fundu menn af reynslunni, að það var hægra sagt en gert að lækka dýrtíðina. Þurfti það ekki að koma mönnum svo á óvart, þegar þess er gætt, hversu reyndust samtökin um að stöðva dýrtíðina. Þegar farið var að fjalla um þetta á síðasta þingi, var á það bent, að eðlilegast væri að lækka dýrtíðina með því að fá samkomulag um allsherjar lækkun verðlags og kaupgjalds í landinu í sanngjörnum hlutföllum. Framleiðendur landbúnaðarvara vildu fallast á hlutfallslega lækkun. Reynslan hefur sýnt, hvort það var ósanngjarnt. Nú vildu sumir lögbjóða einhliða lækkun landbúnaðarvara. Það var komið í veg fyrir, að þetta gæti tekizt, og mega nú allir sjá af störfum 6 manna n., hversu mikil sanngirni var í því. Fulltrúar verkamanna vildu ekki fallast á neina lækkun yfirleitt. Þar með var útséð um, að á því þingi yrðu samtök um neitt varanlegt úrræði í dýrtíðarmálunum. Sumir virtust ekki gera sér þetta fyllilega ljóst. Sérstaklega var að heyra á hæstv. fjmrh., að hann vildi ekki viðurkenna þessa staðreynd og liti svo á, að sú leið væri fær og einhlít til varanlegs árangurs að borga dýrtíðina niður með framlögum úr ríkissjóði. Það var bent á, að enda þótt hægt væri að nota það úrræði, ef um lágar fjárhæðir væri að ræða og auðvelt til tekjuöflunar, væri hér öðru máli að gegna. Samtök fengust ekki, en til samkomulags við ríkisstj. var þó samþ. heimild til að borga niður dýrtíðina, en ég varaði við þeirri stefnu, þar sem svo ótryggt var, að sú lækkun yrði til frambúðar. Ég taldi rétt, úr því sem komið var, að verja ekki stórum fjárfúlgum út í óvissu til þess að lækka vísitöluna um örfá stig. Sérstaklega fannst mér þetta rétt fyrir þær sakir, að Alþ. ákvað að setja nefnd til þess að rannsaka hlutfallið milli verðlags og kaupgjalds. Ríkisstj. kaus að fara aðra leið. Hún hefur mjög notað heimildir til að borga niður dýrtíðina. Öll lækkun á vísitölunni hefur orðið fyrir framlög úr ríkissjóði, og það liggur fyrir að taka ákvörðun um það innan skamms, hvort á að láta dýrtíðina enn vaxa eða hvort nú fást samtök. Hin hliðin á dýrtíðinni, þ. e. hlutfallið milli kaupgjalds og verðlags, kemur nú til athugunar. Ég ætla ekki að ræða um brigzl og sleggjudóma, sem fram hafa komið, en auðséð var, að einskis mátti láta ófreistað til að eyða þeirri tortryggni, sem hafði skapazt, og slökkva þann eld, sem tendraður hafði verið. Það tókst á síðasta þingi að fá nefnd, sem átti að hafa lokið störfum fyrir 15. ágúst og lauk störfum á réttum tíma. Menn gerðu sér ekki miklar vonir um, að störf hennar gætu leitt til niðurstöðu, en það fór þó svo, að n. gat komið sér saman, og vakti það almenna ánægju. Nefndin hefur komizt að niðurstöðu um það, hvað hæfilegt mat er á þeim tekjum, sem þeir hafa, sem unnið hafa að landbúnaði undanfarna mánuði. Þá er komið að framkvæmd þessa samkomulags og hvernig það verkar í framkvæmd. Höfuðtilgangur með starfi nefndarinnar var að finna hlutfall milli verðlags og kaupgjalds stéttarfélaga, og er það orðað svo í l., með leyfi hæstv. forseta: „Skipa skal sex manna nefnd, er finni grundvöll fyrir vísitölu framleiðslukostnaðar landbúnaðarafurða, er fara skal eftir við ákvörðun verðs landbúnaðarvara og hlutfall milli verðlags landbúnaðarvara og kaupgjalds stéttarfélaga, er miðist við það, að heildartekjur þeirra, er vinna að landbúnaði, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Skal í því sambandi tekið tillit til þess verðs, sem fæst fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir.“ Samkv. þessu ákvæði hefur n. starfað, og verðlagið, sem n. segir, að þurfi að fást fyrir landbúnaðarafurðir á innlendum markaði, er beinlínis byggt á því, að það verð fáist fyrir útfluttar landbúnaðarafurðir, sem n. reiknar með, þegar hún talar um heildartekjurnar. Ef það brygðist með útflutningsverðið á landbúnaðarafurðunum, þá eru allar stoðir felldar undan dómi n. og starf hennar gert marklaust. Það gengi þvert á tilgang l. og það, sem vakti fyrir Alþ., sem sé að heildartekjur þeirra, sem vinna að landbúnaði, verði sambærilegar við tekjur annarra vinnandi stétta. Það hlýtur því að verða einn liður, og sá fyrsti, sem þarf að vinna að í framhaldi af samkomulagi sex manna nefndarinnar, að greiða uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir, þannig að úrskurður n. um verðlagið fái staðizt. Tilgangur l. er skýr og ótvíræður um þetta. Og tækist svo ógiftusamlega til, að Alþ. breytti nú um stefnu í þessum málum, þá yrði allt eyðilagt, sem áunnizt hefur um þennan mikilsverða þátt málsins. Verðlag á innlendum markaði yrði þá að hækka stórlega frá því, sem n. hefur ákveðið, og dýrtíðin magnaðist þá enn frá því, sem ella þarf að verða, og er þó fyrir ærinn vandi um það, hversu með skuli fara sjálft dýrtíðarmálið. Kem ég að því síðar. Það mega teljast undur mikil frá almennu sjónarmiði, þótt eigi væri við góðu að búast úr þeirri átt, að forkólfar kommúnista hafa látið málgagn sitt taka afstöðu gegn því, að samkomulag sex manna n. yrði framkvæmt á þann hátt að greiða útflutningsbætur, og krefjast þess þar með, að Alþ. breytti alveg um stefnu frá því í vor er leið, - eða kannske það sé ætlun þeirra að binda bændur við ákveðið verð á innlendum markaði, sem n. hefur ákveðið og byggt á því, að tiltekið verð fáist fyrir útfluttar vörur, en svíkjast svo um að gera ráðstafanir til þess, að þetta verð í raun og veru fáist? Má segja, að þessi afstaða er ólík afstöðu þeirra fyrir kosningar, þegar þeir greiddu atkv. með útflutningsuppbótinni á afurðir landbúnaðarins, sem þá voru mun hærri en gera má ráð fyrir, að uppbæturnar verði nú. Það hefur verið talað um styrki til landbúnaðarins í sambandi við þetta mál. En þetta er verðjöfnun til þess að halda jafnvægi í atvinnulífinu og koma í veg fyrir þau stórkostlegu almennu vandræði, sem af því kynnu að stafa fyrir þjóðina nú þegar - og ekki síður seinna -, ef afkoma annars aðalatvinnuvegs þjóðarinnar yrði í algerðu ósamræmi við afkomu allra annarra atvinnuvega í landinu. Það er ekki sjaldan talað um styrki í þessu sambandi, og sennilega vegna þess, að ráðstafanirnar fara fram með milligöngu ríkissjóðs. En í sambandi við þetta væri freistandi að gera því nokkur skil, hver grundvöllur muni vera undir tekjum manna og stétta yfirleitt, eins og nú er háttað málum. Eru það eðlileg viðskipti, byggð á venjulegum viðskiptamöguleikum, sem skapa þennan grundvöll nú um stundarsakir? Ég hygg, að eðlilegt væri, að menn gæfu því máli gaum, áður en þeir fella dóma sína um þær ráðstafanir, sem gerðar eru til þess að skapa nokkurt fjárhagslegt jafnvægi með þjóðinni, og áður en menn nefna einn þiggjanda og annan veitanda í þeim viðskiptum. Nú er spurningin: Hver verða áhrif sex manna n. í dýrtíðarmálunum? Það hefur orðið vart við talsverðan misskilning í þessu sambandi. Sumir halda, að það sé fundin lausn dýrtíðarmálanna í heild. Og ég hef séð í blaði, sem telur sig annars hafa talsvert um þetta að segja, - hygg það sé Vísir -, að nú sé ekki eftir nema stutt skref í dýrtíðarmálunum, eftir að þetta samkomulag er fengið. Það samkomulag er óendanlega mikilsvert, en það er misskilningur, að það sé leiðarendi í dýrtíðarmálunum. Nú er annaðhvort að gera að hækka útsöluverð varanna, þannig að dýrtíðin hækki aftur, eða að borga niður dýrtíðina enn með framlagi úr ríkissjóði. En þetta er ekki það eina, sem til er í dýrtíðarmálunum. Eina skynsamlega leiðin væri að færa niður í réttum hlutföllum verðlag og kaupgjald, jafnframt því sem tryggð væri framkvæmd skattalaganna, eignarskattur lögleiddur til þess að tryggja það, að stríðsgróðinn rynni til almenningsnota. En til þess að koma slíku áleiðis, þarf sterk samtök og samkomulag þeirra aðila, sem hlut eiga að máli. Þetta er eina raunverulega lausnin á dýrtíðarmálunum. Verði nú enn farin sama leiðin og ríkisstj. hefur farið í sumar, er allt jafnóleyst og áður í dýrtíðarmálunum, stórfé eytt til þess eins að fresta því, sem fram hlýtur að koma, ef ekki fást samtök um raunhæfar ráðstafanir. Slíkt leiðir ekki til neinnar niðurstöðu, en sýgur meir og meir fjármagnið frá nauðsynlegum framkvæmdum síðar. Þar með vil ég þó ekki segja, að ekki geti legið fyrir það ástand, að menn neyðist til þess að verja fé til að fresta um stundarsakir því, sem hlýtur fram að koma. En ótakmarkaður fjáraustur í því skyni á ekki rétt á sér. Það þarf að athuga gaumgæfilega, hvað verið er að fara í þessum málum og hvaða líkur eru til þess, að frambúðarárangur fáist. Í þessu sambandi vil ég gera fyrirspurn til hæstv. fjmrh., hvað það kostar yfir árið - ekki aðeins í nokkra mánuði - í framlagi að halda vísitölunni eins og hún er nú, miðað við þau framlög, sem nú eru greidd á afurðir, og þær hækkanir, sem þurfa að verða samkv. dómi sex manna n. Fáist hins vegar ekki samtök um þessa stefnu í dýrtíðarmálunum, sem ég lýsti, þá er hægt, eins og ég sagði áður, að reyna að fresta því, sem fram á að koma. En frambúðarlausn verður það. engin. Nú er óðum að koma fram það, sem þeir sögðu, sem vildu stöðvunina 1941 og 1942. Landbúnaðurinn, annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar, þarf verðlagsuppbætur, sem annars hefðu verið sáralitlar eða engar. Smáútvegurinn er víða kominn að því að stöðvast. Það er farið að tala um atvinnuleysi, þó að setulið sé enn hér í landinu og mjög mikil viðskipti við það. Allt það, sem gerzt hefur, sýnir, að það hefði verið öllum fyrir beztu að stöðva dýrtíðina, - að samkomulag hefði náðst um það. Og mér þykir það einkennilegt, ef mörgum verður ekki hugsað til þess, þegar litið er fram á ástandið, sem blasir við, - hverjum og einum verður ekki hugsað til þess, hvað hann hafi í raun og veru unnið við þessa dýrtíð og þessar háu kaupgjaldstölur. Hvernig er hlutfallið eftir allt kapphlaupið milli kaupgjalds og afurðaverðs? Er það ekki eitthvað svipað og þegar lagt var af stað? Ég ætla engu að spá um það, hvað verður nú á Alþ. En ég geri mér litla von um, að hér verði samtök um að gera það, sem skynsamlegast er, eins og Alþ. er skipað síðan um síðustu kosningar. Stærsti flokkur þingsins, Sjálfstfl., á 20 þm., nær 2/5 þingsins. Hann kvaðst hafa ætlað að hafa forustuna. En sú forusta hefur í engu sést, og er ekki að búast við, að hún verði skeleggari hér eftir. Flokkurinn getur ekki staðið saman um úrlausnir aðkallandi vandamála, og er það eðlilegt framhald af vinnubrögðum flokksins 1942, þegar hann gekk svo langt að kaupa stundarvöld með loforði um, að engin afskipti skyldu höfð af hinum mest aðkallandi vandamálum. Hins vegar hefur kommúnistum verið trúað fyrir um 1/5 hluta þingsæta, 10 sætum. Þeir létu kjósa sig við síðustu kosningar til þess að koma á fót því, sem þeir kalla vinstra samstarf, og töluðu sem eldheitir umbóta- og lýðræðismenn. Ekki voru kjörseðlarnir meir en svo komnir niður í atkvæðakassann, þegar þeir fóru að troða illsakir við þá menn, sem þeir létu kjósa sig til þess að starfa með. Allir kannast við það, sem gerðist á s.l. vetri um samningaumleitanir til þess að prófa, hversu þessum mönnum væri innan rifja. Þessu lyktaði með því, að þeir voru knúðir til að játa, að þeir hefðu alls ekki viljað samvinnu. Þeir voru svo gersamlega króaðir af, að þeir misstu jafnvægið. Létu þeir málgagn sitt birta það, að þeir hefðu getað unnið með hinum, ef þeir hefðu samþ. allt, sem kommúnistar vildu, annars ekki, og varð sú yfirlýsing fræg. Kommúnistar hafa orkað því, að pólitísk áhrif verkamanna á undanförnum árum hafa orðið algerlega neikvæð. Stríðsgróðamennirnir hafa haft áhrif sín í beinu skjóli kommúnista. Menn höfðu sínar afsakanir fyrir síðustu kosningar. En nú er alveg vorkunnarlaust að sjá, hvernig spilin liggja. Hér á Alþ. eru margir, þrátt fyrir allt, sem enn reyna að finna það skásta og gera það skásta, sem við verður komið á næstunni, eins og kringumstæðurnar eru. En margir munu spyrja utan Alþ.: Hvað getum við gert, og hvað stendur þetta ástand lengi? Um það veit enginn. En það, sem þeir geta gert, sem eru utan Alþ., er að undirbúa breyt. á skipun Alþ. Ég fullyrði, að með þjóðinni er til nægilega sterkur meiri hl. manna, sem vill umbætur og hefur nægilega skyldar skoðanir til þess, að samstarf milli slíkra manna væri eðlilegt, þótt greina kunni á um ýmis atriði og sum veigamikil. Þetta fólk er að finna meðal kjósenda Framsfl. og Alþfl. Það er einnig að finna meðal kjósenda Sjálfstfl. og Sósfl. frá síðustu kosningum. En forustulið þessara flokka hefur tvímælalaust brugðizt þessum mönnum. Nú er spurningin: Hvað tekst lengi að viðhalda þessu ástandi? Ná umbótaöflin að sameinast, eða verður þeim sundrað, eins og verið hefur undanfarið, af niðurrifsmönnum til hægri og vinstri? Á því veltur framtíð þjóðarinnar kannske meir en nokkru öðru nú á næstu árum. Ég bið hæstv. forseta að afsaka, hvað ég hef talað lengi. Ég gætti þess ekki.



Herra forseti. Ríkisstjórnin hefur, eins og hæstv. fjmrh. þegar er búinn að taka fram, breytt formi þessa fjárlagafrv. allverulega, að mestu leyti eftir bendingu frá fjvn. þeirri, sem starfaði á síðasta þingi. En hún hefur fært þetta fjárlagafrv. mjög í þá sömu átt og fjárlagafrv. það, er ráðherra Sjálfstfl. lagði fyrir Alþingi s.l. ár. Sú breyt. er til hins verra, því að með henni er mjög dregið úr öllum verklegum framkvæmdum og fjárlagafrv. einungis ákvæði um að greiða úr ríkissjóði fjárhæðir, sem annaðhvort eru bundnar með sérstökum lögum eða ríkissjóður getur ekki komizt hjá að greiða. Þetta er í sjálfu sér stefna, þó að hún sé ekki góð, - stefna íhaldsins eða afturhaldsins. Í fjárlfrv. er framlag til nýrra vega lækkaðir 3 millj. 562 þús. kr. í 1 millj. 800 þús. kr., eða um 1762 þús. kr. Þá er framlag til brúargerða því sem næst þurrkað út, og nemur sú lækkun 896 þús. kr. Enn fremur hafa öll framlög til hafnargerða verið afnumin, og nemur sú lækkun 1 millj. 681 þús. kr. Þá hefur hæstv. fjmrh. fundið köllun hjá sér til að krukka í atvinnubótaféð og lækka það um 300 þús. kr. Alls nema þessar lækkanir, sem hæstv. fjmrh. leggur til, að gerðar verði á framlögum til verklegra framkvæmda frá því, sem ákveðið er í síðustu fjárlögum, hátt á 5. millj. kr. Ýmsar aðrar opinberar framkvæmdir, sem gert var ráð fyrir í síðustu fjárlögum, hafa verið lækkaðar. En á móti kemur framlag til áburðarverksmiðju, sem ætlazt er til, að lagt verði í sérstakan sjóð, 2 millj. kr., og nokkur hækkun á framlagi til viðbótarbygginga við ríkisspítalann. Á þessu fjárlfrv. er ekki gert ráð fyrir því, að ríkissjóður þurfi að gera neitt til að bæta úr atvinnuleysi í landinu, og er sú stefna, að áætla ekkert annað en það, sem allra naumast verður komizt af með til verklegra framkvæmda, á þessum óvissu tímum mjög varhugaverð og verður að áteljast. Hins vegar má segja, að hið breytta form á fjárlagafrv. sé til bóta. Á því eru þó undantekningar, og má þar nefna, að í áætlun vegamálastjóra er orlofsfé fært til sérstakra útgjalda með 200 þús. kr. Þetta er hvergi gert á neinum öðrum lið í þessu fjárlagafrv. Hvers vegna er t. d. kostnaður vegna orlofs í stjórnarráðinu, vegna orlofs hjá pósti og síma og öllum skrifstofum ríkisins ekki talinn sem sérstakur liður, ef ástæða var til að uppfæra þetta sem sérstakan lið á vegamálunum? Eða hefur hæstv. fjmrh. tekið þetta upp til. þess eins að sýna, að vegamálastjóri væri yfirleitt á móti því, að verkamenn fengju orlof? Ef rétt er að telja orlofsfé vegavinnuverkamanna sem sérstakan útgjaldalið, verður það einnig að gerast hjá öllum öðrum starfsmönnum. Sé ekki gætt samræmis í þessu, verða fjárlögin eins konar spegill af lyndiseinkunnum og skoðunum einstakra embættismanna, sem tæplega verður að teljast viðeigandi. Hæstv. fjmrh. minntist nokkrum orðum á framkvæmd vegamála og að ekki hefði verið unnið við ýmsa vegi vegna skorts á vinnuafli, en vildi sætta menn við þetta með því að lýsa yfir, að fé það yrði lagt á sérstakan reikning og unnið fyrir það síðar, og framlög því lækkuð í þessu frumvarpi, er því nam. Mér eru sérstaklega kunnar framkvæmdir í vegamálum á Vestfjarðaveginum yfir Kollabúðaheiði. Þar hefur aðeins verið unnið með fáum mönnum Langadalsmegin og engar vegavinnuvélar verið notaðar. Þarna er heill landshluti, sem bíður eftir vegasambandi við aðra landshluta. Vestfirðingar hafa verið hafðir útundan, og þegar fjárveiting fæst loks hjá Alþingi, að því er ætlazt er til, til þess að koma vegasambandinu í framkvæmd á þessu og næsta ári, strandar allt á framkvæmdaleysi eða mótþróa vegamálastjóra. Hann heldur því fram, að vegleysurnar til þessa landsfjórðungs séu svo miklar, að ekki sé unnt að koma þangað vegavinnuvélum, en vélar þessar eru að þyngd 8 eða 9 smálestir, og þarf meira en meðalíhaldssemi til þess að halda því fram, að ekki sé unnt að flytja svona vél milli landshluta á sjó eða landi: Þó stjórn vegamálanna hafi að undanförnu gleymt Vestfirðingum, vil ég ekki sætta mig við svona viðbárur fyrir hönd Vestfirðinga og vænti þess fastlega, að þm. Vestfirðinga efli með sér samtök og krefjist þess, að vegasambandinu við Vestfirði verði komið á þegar á næsta ári, svo sem áformað var, og mun þetta vel framkvæmanlegt með nýtízkuvegavinnuvélum, sem þegar eru fyrir hendi. Fáist vegamálastjóri ekki til þess að flytja vegavinnuvélar til Vestfjarða, munu aðrir sjá ráð til þess. Á þeim stutta tíma, sem ég hef haft til að athuga þetta fjárlagafrv., hef ég rekið mig á annað dæmi en það, sem ég nefndi um orlofsféð, að hæstv. fjmrh. hefur tekið upp í frumvarpið áætlun frá embættismanni án þess að athuga hana nánar. Á ég þar við framlag til sauðfjárveikivarna á 16. gr., sem áætlað er 3 millj. 489 þús. kr. Segir í greinargerð frv., með leyfi hæstv. forseta: „Farið hefur verið eftir áætlun sauðfjársjúkdómanefndar, enda þótt áætlunin sé ófullkomin og lítt rökstudd.“ Þar sem hér er um að ræða mjög stóra fjárhæð, sem eflaust getur að einhverju leyti orkað tvímælis, verður að átelja það, að fjármálaráðuneytið lætur hana frá sér með þessum ummælum, án þess að krefjast nákvæmrar greinargerðar og rökstuðnings frá sauðfjárveikiherrunum, og það því fremur, þar sem það hafði rúma fjóra mánuði til stefnu á milli þinga til þess að undirbúa þetta frv. Að öðru leyti skal ég ekki fjölyrða um fjárlfrv. En þó má geta þess, að fjármálaráðuneytið hefur tekið sig til og sundurliðað 16. gr., framlag til hinna ýmsu atvinnuvega. Er landbúnaðurinn þar með 6 millj. 899 þús. 678 kr., sjávarútvegurinn með 510 þús. kr., og iðnaðurinn með 2 millj. 593 þús. 500 kr. Hér af 2 millj. kr. framlag í áburðarverksmiðju. Það er síður en svo, að ég vilji telja eftir þau framlög, sem áætluð eru til landbúnaðar. En þó finnst mér ástæða til að benda á, að betur megi róa frá hálfu sjávarútvegsins heldur en gert hefur verið að undanförnu, ef framlög til hans eiga að komast í eitthvert samræmi við framlög til landbúnaðarins. Í framlaginu til landbúnaðarins er innifalið framlag til sauðfjárveikivarna, um 3½ millj, kr., en ekki neinar uppbætur á markaðsvörur til landbúnaðarins. Frumvörp til fjárlaga sýna jafnan stefnu þeirrar ríkisstjórnar, sem leggur frv. fyrir Alþingi. Að þessu sinni er stefna ríkisstj. sú, að áætla ekkert til að bæta úr væntanlegu atvinnuleysi, þótt það komi yfir landsmenn. Í sambandi við afgreiðslu þessa fjárlfrv. mun ég minnast nokkrum orðum á þau helztu mál, sem liggja fyrir Alþingi til afgreiðslu. Má þar fyrst nefna dýrtíðarmálin. Það má vera mönnum gleðiefni, að samkomulag fékkst í sex manna nefndinni um verð á landbúnaðarafurðum. Hins vegar getur niðurstaða n. mjög orkað tvímælis. N. hefur miðað við meðaltekjur verkamanna og sjómanna, sem hún telur vera 15500 kr. En þær tekjur geta tæplega verið fyrir hendi hjá verkamönnum og sjómönnum úti á landi, þótt þær kunni að vera til hér í Reykjavík. Nefndin fer heldur létt yfir þá staðreynd, að bóndinn fær sínar eigin vörur til heimilisins, svo sem mjólk, kjöt og garðávexti, með miklu lægra verði heldur en kaupstaðarbúinn, þó að hún að vísu segi, að það leiði til lækkunar á útgjöldum bóndans. Hins vegar telur hún bændum það að réttu til hækkunar, eins og hún kemst að orði, „að bóndinn verði undir venjulegum kringumstæðum að leggja á sig mikla sunnudaga- og helgidagavinnu.“ Enginn efast um, að þetta sé rétt. Hins vegar hefði ég gaman af að sjá þann verkamann eða sjómann, sem náð hefur meðaltekjum þeim, sem nefndin áætlar, 15 þús. og 500 kr., án þess að leggja á sig mikla sunnudaga- og helgidagavinnu. Einn skeleggur kommúnisti var settur í nefnd þessa frá Alþýðusambandinu, og virðist baráttufýsi hans fyrir öreigunum við sjóinn lítt hafa komið í ljós við nefndarstörfin, ef allt erfiði sjómanna og verkamanna í eftirvinnu og helgidagavinnu hefur gleymzt. Dýrtíðarmálin verða sennilega enn sem fyrr örðug viðfangs fyrir Alþingi. Því að þótt samkomulag hafi fengizt um verð það, sem bændur eiga að fá heim til sín fyrir afurðirnar, er enn eftir að ákveða útsöluverð þeirra til neytendanna. Enn fremur er eftir að ákveða um, hvort uppbót skuli greidd á afurðir þær, sem bændur selja til útlanda. Þetta eru viðkvæm mál, sem verður að ráða til lykta eftir rækilega athugun og af réttsýni. En ríkisstjórnin virðist ætla að ráða fram úr þeim málum með áhlaupum. Hækkun sú, sem leyfð var á álagningu tóbaks með lögum frá Alþingi í fyrradag, mun vera ætluð til þess að greiða niður útsöluverð á landbúnaðarafurðum, og má furðu gegna, ef það vekur ekki nokkurn ugg um, hversu hyggilega verður ráðið fram úr þessum málum, ef ætlunin er að flaustra þeim af. Dýrtíðarmálið er tvímælalaust eitthvert mesta vandamálið, sem liggur fyrir Alþingi, jafnvel þótt samkomulag hafi fengizt í sex manna nefndinni, eins og ég áðan sagði. Þetta mál verður að ræðast fyrir opnum tjöldum og athugast gaumgæfilega. En það virðist ekki vera öllum ljóst. Því að nú þegar í þingbyrjun hefur verið gerð tilraun til að ráða því til lykta á bak við tjöldin - með því að binda alþingismenn á undirskriftir áður en málið kemur til umræðu í þinginu. Í gær var útbýtt til flokkanna undirskriftaskjali, er hljóðar svo, með leyfi forseta: „Við undirritaðir alþingismenn bindumst samtökum um það, að Alþingi, er nú situr, tryggi með fjárframlagi úr ríkissjóði þær verðuppbætur á kjöt, gærur, ull og osta frá árinu 1943, sem selt er á erlendum markaði, að framleiðendur beri úr býtum það verð, sem nefnd sú hefur ákveðið, sem skipuð var samkv. lögum um dýrtíðarráðstafanir frá síðasta þingi.“ Slík undirskriftasmölun í byrj un þings um mál, sem ekki er farið að ræða á Alþingi, mun vera algert einsdæmi í þingsögunni og er sízt til þess fallin að vekja traust á þeim málstað, sem leitað er undirskrifta fyrir, eða létta úrlausn málsins á einn eða annan veg, og þinginu sjálfu til háðungar. Vel má vera, að eigi verði komizt hjá að greiða bændum uppbót á markaðsvörur, sem fluttar eru út úr landinu. En hins vegar verður það mál að athugast mjög rækilega, áður en það er afgreitt. Uppbætur hafa verið greiddar úr ríkissjóði þannig, að ríkustu bændur í landinu hafa fengið stórfé, en fátækustu bændurnir mjög lítið. Maður, sem ekki á nema 50 kindur og hefur stóra fjölskyldu fram að færa, hefur ekki fengið uppbót nema sem svarar fjáreign sinni. En nágranninn, sem hefur 500 fjár og ef til vill hefur fáa menn á framfæri og er vellauðugur maður, hefur fengið tíu sinnum hærri uppbætur. Stærsti hluti uppbótanna, eins og þær hafa verið greiddar, hefur þannig runnið til þeirra, sem sízt hafa þess þörf, en þeir, sem mesta þörfina höfðu, hafa fengið minnst. Eigi að halda þessum uppbótargreiðslum áfram, verður að breyta til um stefnu, þannig að ekki verði haldið áfram að greiða þeim ríkustu stórfé, en láta fátæka bændur sitja á hakanum. Flokkslega séð eru ríkustu bændurnir efalaust sterkustu stuðningsmenn ýmist Sjálfstfl. eða Framsfl. En hins vegar verður að gera þá kröfu til þessara flokka beggja, að þeir sýni fátækum bændum og meðalbændum nokkurt réttlæti og leggi í svipinn flokkshagsmuni á hilluna. Þá verður einnig að gæta þess við greiðslu uppbóta, að hið háa verð, sem ákveðið hefur verið, leiði eigi til þess, að almennt verði lógað miklu fleira fé í haust heldur en ástæða er til og bændur verði ekki örvaðir til þess að skera niður bústofninn. Það er eigi nema rétt og skylt, að hlaupið verði undir bagga með einstökum atvinnuvegi á hörðum tímum. Hins vegar verður harðlega að átelja þá óþinglegu meðferð, sem einstakir þingmenn hafa gert tilraun til, að höfð verði á þessu máli. Og Alþingi verður vel að gæta þess, að það sýni þegnum sínum ekki misrétti í þessu eða öðru. Þeir, sem telja sig fulltrúa bænda hér á Alþingi, verða að vita það, að ef það er ætlun Alþingis að tryggja einni stétt manna í landinu, sem þó eru ekki embættismenn ríkisins, lágmarkstekjur, þá hlýtur að koma krafa frá öðrum stéttum um. að fá sams konar tekjutryggingar hjá Alþingi. Margt bendir til, að atvinnuleysi geti orðið hér á landi á næsta ári. Þá er það vitað, að sjórinn vill oft bregðast. Fái bændur tekjur sínar tryggðar, hlýtur jafnframt að verða borin fram krafa frá sjómönnum, verkamönnum og öðrum láglaunastéttum, að þær fái einnig sínar tekjur tryggðar. Og þær ráðstafanir verða þá að gerast samtímis og uppbætur eru greiddar til bænda. Ef ríkið er búið að taka að sér að tryggja einni stétt manna í landinu tekjur, getur Alþingi á engan hátt neitað öðrum stéttum um það sama. Það væri þess vegna hróplegt ranglæti, ef Alþingi afgr. svona mál með undirskriftum á bak við tjöldin, áður en kostur hefur gefizt á að ræða það á þingfundum og athuga það í nefndum og láti trygginguna eingöngu ná til einnar stéttar. Margir telja það Alþingi til vansa, að það hefur sjálft eigi getað myndað þingræðisstjórn. En eigi mundi hitt síður til vansa, ef stærstu málin væru afgr. með undirskriftasmölun milli þingmanna og ákveðin útborgun úr ríkissjóði svo mörgum milljónum næmi, eins og hér er verið að fara fram á, hversu góður sem tilgangurinn annars væri. Fyrir Alþ. liggja ýmis vandamál önnur en dýrtíðarmálin. Má þar tilnefna launalögin. Það er kunnugt, að ríkisstj. hefur skipað nefnd til að endurskoða þau. Þessi nefnd mun skila áliti, meðan þing situr. Mikils ósamræmis gætir nú í launum ýmissa starfsmanna ríkisins og einnig samanborið við ýmsar stéttir þjóðfélagsins. Þetta misræmi verður Alþingi að leiðrétta, og væri óskandi, að það yrði gert á þessu Alþingi, sem nú situr. Starfsmenn ríkisins hafa að ýmsu leyti borið skarðan hlut frá borði. Það verður að krefjast af þeim, að þeir leysi störf sín vel af hendi. En hins vegar hafa þeir einnig rétt á að krefjast þess af ríkinu, að ríkissjóður launi þeim sómasamlega. Þriðja stórmálið, sem væntanlega verður lagt fyrir Alþingi til úrlausnar, eru breytingar á alþýðutryggingalögunum. Alþýðutryggingalögin, sem Alþýðuflokkurinn á sínum tíma kom fram á Alþingi, mættu í fyrstu talsverðri mótspyrnu og voru af mörgum misskilin, og það svo mjög, að talið var, að Alþfl. hafi við kosningarnar 1937 tapað nokkru fylgi vegna þessarar löggjafar. Reynslan hefur hins vegar fært mönnum heim sanninn um það, að þessi löggjöf er þörf og góð, alþýðunni í landinu til mikilla hagsbóta og nauðsynleg þjóðfélagsleg varúðarráðstöfun. Því lengur sem tryggingarnar hafa staðið, því meiri vinsældum eiga þær að fagna. Og nú er svo komið, að almenn krafa er uppi um stórfelldar endurbætur og viðauka við alþýðutryggingalöggjöfina. Lífeyrissjóðurinn er enn eigi tekinn til starfa, en í stað þess eru greidd nokkur ellilaun og örorkubætur eftir sérstökum ákvæðum. Af þeirri reynslu, sem fengizt hefur af þeirri löggjöf, sem nú gildir um tryggingar, hafa komið upp öflugar raddir um, að nú skuli nota tækifærið, sem ríkissjóður hefur á því að bæta úr um tryggingar og leggja fram verulegt fé til þeirra, þannig að þeim verði komið í enn betra horf en nú er. Í fjórða lagi verður að gera ráð fyrir því, að frá milliþn. í sjávarútvegsmálum komi eitthvað viðvíkjandi sjávarútveginum. Nefnd þessi hefur nú starfað um hríð, og enn er of snemmt að segja nokkuð um, að hvaða niðurstöðu hún kemst. En þó vil ég geta þess, að n. mun á einu máli um, að nauðsyn sé að bæta mjög úr um félagslega uppbyggingu sjávarútvegsins og koma málum hans þannig fyrir, að hann fái sjálfur sem allra mest af hagnaði þeim, sem verzlun með þarfir hans gefur. Enn er of snemmt að segja með vissu, á hvern hátt þessar till. verða frá nefndinni. En sem dæmi um, hve aðkallandi þetta er orðið, vil ég nefna, að olíuverð olíufélaganna hefur verið undanfarið frá geymi úti á landi 51 eyrir kílóið, en síldarverksmiðjur ríkisins keyptu á s.l. sumri olíu fyrir tilstilli atvmrh. frá sama stað og með sama verði og olíufélögin og seldu hana á 38 aura kílóið. Þegar kreppan kemur yfir sjávarútveginn, hlýtur ein helzta varnarráðstöfun sjávarútvegsins að verða sú, að útgerðin njóti sjálf sem allra mest af verzlunarhagnaðinum, og er það eitt af mestu vandamálum Alþingis að koma þessum málum þannig fyrir, að svo gæti orðið. Eins og nú standa sakir, eru félagsmál útvegsins að öðru leyti þannig, að smáútgerðin velur engan aðila til þess að gefa upplýsingar og halda fram rétti sínum við heildarsamninga þá, sem gerðir hafa verið um sölu á afurðum til útlanda. Fimmta og ekki minnsta málið, sem Alþingi fær til úrlausnar, er stjórnarskrármálið. Öllum flokkum ber saman um það, að vér Íslendingar eigum að skilja við Dani og stofna lýðveldi hér á Íslandi. Um þetta er ekki nokkur minnsti ágreiningur. Hins vegar hefur menn greint nokkuð á um það, á hvaða tíma þetta skyldi gert. Og þó að undarlegt sé, þá hefur því verið haldið fram, að eitthvert mest aðkallandi sjálfstæðismál okkar nú á tímum sé það að losna undan kúgun Dana. Danir eru, eins og allir vita, hertekin þjóð og píndir undir kúgunarhæli nazismans. Það liggja fyrir yfirlýsingar frá fulltrúa ríkisstj. Íslands í Kaupmannahöfn um það, að Danir muni að stríðinu loknu fallast á skilnað. Enn fremur hafa bæði Bretar og Bandaríkjamenn lofað að viðurkenna sjálfstæði okkar og heitið að beita sér fyrir því við friðarsamningana, að aðrir geri hið sama. Við höfum því meiri tryggingu fyrir því nú en nokkru sinni fyrr að fá sjálfstæðismál okkar farsællega til lykta leidd í ófriðarlokin. Þrátt fyrir þetta hafa forustumenn stjórnmálaflokka hér á landi, og þá einkum tveggja, Sjálfstfl. og Kommfl., sem kallar sig sósíalistaflokk, reynt að þyrla upp um þetta mál miklu moldviðri og krefjast þess, að við skiljum nú þegar við Dani, án þess að tala við þá. Þetta mál mun verða afgr. ásamt með stjórnarskrárbreyt., og er, eins og ég áðan sagði, enginn ágreiningur um, hvernig það skuli afgreitt, heldur eingöngu um það, hvort nú eigi að nota tækifærið, meðan Danir eru sem verst haldnir, eða hvort málinu sé slegið á frest þangað til unnt er að fá viðtal við þá aftur sem frjálsa menn. Miklar umræður hafa orðið um þennan þátt stjórnarskrármálsins. En hins vegar hefur varla verið minnzt á annan þátt þessa máls, sem er í rauninni miklu óráðnari og mikilsverðari en skilnaðurinn við Dani, sem þegar er tryggður. Sá þáttur er um það, hvers konar mannréttindi skuli verða ákveðin í hinni nýju stjórnarskrá hins íslenzka lýðveldis. Nýi tíminn, nýi heimurinn, sem við vonum, að verði byggður upp að stríðinu loknu, krefst aukinna mannréttinda. Og í rauninni hefði verið eðlilegast, að höfuðumræður um stjórnarskrármálið hefðu orðið um þann þátt, af því að hinn þátturinn er í rauninni útkljáður. Því að vissulega mun hann heldur geta valdið ágreiningi en hinn, sem allir eru sammála um. Þau nýju mannréttindi, sem Alþfl. fyrir sitt leyti mun krefjast, að verði ákveðin í hinni nýju stjórnarskrá, munu meðal annars verða þau, að hver vinnufær maður fái raunverulegan rétt til vinnu og að hver vinnufær maður skuli vera skyldur til þess að vinna fyrir sér. Að í stjórnarskránni verði tryggð lífsafkoma hinna vinnandi stétta og rétturinn til hennar. Jafnframt verði búið þannig um hnútana hvað viðvíkur lýðfrelsi og lýðræði, að það verði í stjórnarskránni sjálfri tryggt enn þá betur en nú er. Öll þessi mál eru mjög örðug viðfangs og mikilsvert, að lausn þeirra takist sæmilega hjá Alþingi. En þó að svo verði, er eftir að sjá um framkvæmd þeirra. Það er mjög hæpið, að framkvæmd mála, einkum stórra nýmæla, geti farið vel úr hendi, nema Alþingi myndi ríkisstjórn, sem er samhent meiri hluta Alþingis. Á þessu er, því miður, enginn kostur. Og þeir, sem hæst láta nú um nauðsyn þess, að við skiljum tafarlaust við Dani, eiga meðal annars sök á því. Þeir bera ábyrgð á núverandi stjórnarástandi, og má þar til sanninda nefna, að í átta manna nefndinni, sem starfaði á s.l. hausti, bar Einar Olgeirsson, fulltrúi Kommfl., fram tillögu 3. des. 1942 um það, að ríkisstjóri skipaði ríkisstjórn á þann hátt, sem hann síðar gerði. Hæstv. ríkisstjórn er þannig beinlínis skipuð eftir tilmælum kommúnista, þó að þeir láti ekki alltaf vel við henni. Með þessari tillögu hefur Kommfl., þvert ofan í vilja mikils þorra kjósenda sinna, komið í veg fyrir, að hér á landi geti myndazt vinstri samvinna og þá einkum um úrlausn þeirra mála, sem ég hef hér rakið, ekki hvað sízt stjórnarskrármálsins. Segja má, að að ýmsu leyti hafi staðið á Framsfl. En þó tel ég, að þegar tilraunir til vinstri stjórnar fóru út um þúfur í vetur sem leið, hafi verið sleppt tækifæri, sem þá var fyrir hendi til þess að fá hin frjálslyndari öfl Framsfl. inn á skynsamlega leið um úrlausn ýmissa þeirra vandamála, sem alþýðunni á Íslandi er algerlega nauðsynlegt, að leyst verði nú á næstunni. Hver sá, sem unnið hefur félagslegt og efnalegt frelsi, mun berjast fyrir upp á líf og dauða að halda því. Sá þáttur hinnar nýju stjórnarskrár er því stærsta sjálfstæðismál okkar, en um þetta fæst því miður engin vinstristjórnarsamvinna. Er eigi annað fyrir en að alþingismenn geri sitt bezta til að leysa þessi mál, sem ég hef nefnt hér, eftir því, sem ástæður leyfa. Hins vegar hlýtur bæði úrlausn þeirra og þó einkum framkvæmd að verða mjög örðug, vegna þess að ekki ríkir nein meirihlutastefna hér á Alþingi, og ríkisstjórn sú, sem nú fer með völdin, er í rauninni ekki annað en skoðanalaus embættismannastjórn, sem einungis framkvæmir það allra nauðsynlegasta, sem komizt verður af með, og hefur tæplega nokkurn þann skilning á hinum nýja tíma, sem krafizt verður að ófriðnum loknum, enda ekki til þess ætlazt. Stærsta verkefni okkar auk þeirra mála, er ég hef nefnt, og stærsta sjálfstæðismál okkar er að undirbúa okkur undir hinn nýja tíma. Slíkur undirbúningur verður að vera verk alþýðunnar. Vonir alþýðunnar á Íslandi um heppilega úrlausn mála og örugga framkvæmd þeirra hljóta að byggjast á því, ef unnt væri að efla aftur vinnu milli fulltrúa bænda og verkamanna, þannig að unnt væri að mynda stjórn lýðræðissinnaðra umbótaflokka, en til þess að svo verði, þurfa fulltrúar þessara stétta, hver um sig, að sýna fyllsta réttlæti og sanngirni í garð hinna, en varast að láta kné fylgja kviði, eftir því hver er sterkari á Alþingi í það og það skiptið.



Fjármálaráðherra hefur nú gert allglögga grein fyrir þeim gagngerðu breytingum, sem hann hefur gert á fjárlfrv. frá því í vor, bæði efnislegum og formlegum. Efnislegu breytingarnar felast, í sem fæstum orðum sagt, í því, að rekstrartekjur ríkissjóðs eru í nýja frv. áætlaðar 11 milljónum og tæpum 800 þús. hærri en í því gamla, eða 66 millj. 964 þús. í stað 55 millj. 180 þús., og rekstrarútgjöldin 9½ millj. hærri, eða 62 millj. 519 þús. í stað 53 millj. og 23/4 þús., og greiðslujöfnuður verður hagstæður um 1 millj. 76 þús. í stað þess að vera óhagstæður um 561 þús. Hækkunin á rekstrartekjunum er fengin með því að áætla tekju- og eignarskattinn og hluta ríkissjóðs af stríðsgróðaskatti hvorki meira né minna en 10 milljónum hærri en í fyrra frumvarpinu, eða 25 millj. í stað 15, og verðtollinn 3 milljónum hærri, eða 23 milljónir í stað 20. En hins vegar er fellt niður útflutningsgjaldið, sem var áætlað 1 millj., og hæstv. ráðh. virðist vera trúaður á það, að þessar áætlanir geti staðizt. Um tekju- og stríðsgróðaskattinn er þess getið í aths. við frv., að samkv. bráðabirgðayfirliti nemi þessir skattar 29 millj. í ár, en líkur séu til, að afrakstur sjávarútvegs og verzlunar og afkomuskilyrði almennt verði hagstæð í ár. Og um tollana er sagt, að verðtollurinn hafi verið kominn upp í 16 millj. og vörumagnstollurinn í 5 millj. 1. júlí í ár, og jafnvel þó að allverulega kunni að draga úr innflutningi á næsta ári og þó að verðlag á erlendum varningi lækki, þá þyki áætlunin ekki óvarleg. En er það nú þetta, sem áætlunin byggist á? Er ekki verðlagið á útflutningsafurðunum því sem næst það sama í ár eins og á s.l. ári? Og er ekki hins vegar allur kostnaður við að framleiða þær jafnvel miklu hærri nú? En ef svo er, hvernig má það þá verða, að afkoma atvinnuveganna geti orðið eins góð í ár og í fyrra og skattþol þeirra því sem næst jafnmikið? Og innflutningsverzlunin? Er ekki jafnt og þétt verið að takmarka innflutning og herða á verðlagseftirlitinu? Og hvernig getur þá arðurinn af verzluninni og tollarnir af innflutningnum haldist í sama eða svipuðu horfi og áður? Þó að innflutningurinn hafi orðið mikill fyrri hluta ársins samkv. gömlum innflutningsleyfum, þá skilst mér, að vaxandi takmörkun innflutningsleyfa, eftir því sem á líður, hljóti mjög að draga úr innflutningnum síðari hlutann. Athugasemdirnar við tekjubálk fjárl., sem frv. fylgja, byrja á þessum orðum: „Rekstrartekjur ríkisins eru áætlaðar 1212145 kr. hærri en í núgildandi fjárlögum.“ - Ég er ekki alveg óhræddur um, að þessi aths. kunni að fela í sér skýringu á því, hvers vegna hæstv. stjórn hefur látið leiðast til þess að spenna bogann eins hátt og hún gerir í tekjuáætluninni. Að hún hafi litið svo á, að það mundi verða betra til afspurnar í þinginu og jafnvel víðar að vera heldur fyrir ofan en neðan „núgildandi fjárlög“ í áætlunum sínum um tekjurnar og þá jöfnum höndum um gjöldin. Ég sá þess getið í blaði einu, að þetta fjárlfrv. væri hæsta fjárlagafrv., sem lagt hefði verið fyrir Alþingi. Það var áreiðanlega ekki sagt hæstv. stjórn til áfellis, enda engin ástæða til þess í rauninni. Hækkun fjárl. frá ári til árs, síðan núverandi ófriðarástand hófst, hefur verið óumflýjanleg. Útgjöld ríkisins hafa hlotið að hækka að minnsta kosti í hlutfalli við dýrtíðina í landinu. Á undanförnum árum má heita, að fjárlagafrumvörp stjórnarinnar hafi nokkurn veginn haldizt í hendur við dýrtíðina. Hins vegar hafa fjárlögin í meðförum þingsins einatt viljað fara nokkuð fram úr því. Þetta frv. er hins vegar fyrsta fjárlagafrv., sem kemur þannig frá stjórninni, að það yfirbýður dýrtíðina. Má sjá það af því, að á árinu 1939 urðu rekstrarútgjöld ríkisins aðeins rúmlega 19 millj., og ættu þau því, miðað við vísitöluna 250, eins og gert er ráð fyrir í frumv., að nema rúml. 48 millj. á næsta ári. En samkv. þessu frv. er þeim áætlað að verða 62½ millj., eða sem næst 30% hærri og ef miða ætti við vísitöluhækkun eins og vísitalan væri komin upp í 325 stig. Ég áfellist nú ríkisstj. ekki svo mjög fyrir þetta. Bæði er það, að það er nokkuð að vonum, að ríkisstj. teldi ekki ástæðu til að hafa slíkan hemil á útgjaldaaukningu ríkissjóðs, eins og gert væri með því að takmarka hana við vísitöluhækkunina og leggja þá jafnframt til grundvallar útgjöldin á kreppuárunum. Og í annan stað rak hæstv. ríkisstj. sig á það í sambandi við afgreiðslu Alþingis á fjárl. yfirstandandi árs, að hún má lítils stuðnings vænta af hálfu þingsins við slíka fjármálastefnu. Það má því telja „mannlegt“ af hálfu ríkisstj., þó að hún félli fyrir þeirri freistingu að láta það á sjást, að hún væri engu síður en hv. Alþingi fær um að sýna af sér rausn í meðferð fjárlaganna. Og fjárlagafrv. er þá heldur ekki nema aðeins örlítið hærra en fjárlög yfirstandandi árs, eins og hv. Alþingi gekk frá þeim. Ég vil nú að sjálfsögðu ekki fullyrða neitt um það, að tekjur ríkisins á árinu 1944 muni verða minni en áætlað er í frv. En það er fleira, sem hafa verður í huga en það, hvort tekjurnar kunni að bregðast. Undanfarin ár hafa tekjurnar farið síhækkandi frá ári til árs, en að því rekur fyrr eða síðar, að breyting verður á því. En þegar að því kemur, að tekjurnar fara að minnka, þá eigum við það eitt víst, að útgjöldin fylgja þeim ekki eftir. Og við verðum vel að muna það, að það eru ekki aðeins tekjurnar, sem hafa farið langt fram úr áætlun síðustu árin, heldur gegnir sama máli um útgjöldin. Hæstv. ríkisstj. áætlar nú tekjurnar eins hátt og hún gerir í því trausti, að ekki komi fyrir neinar óvæntar breytingar, sem verði þess valdandi, að þær bregðist, t. d. að afkomuskilyrði atvinnuveganna versni til muna. En er það ekki alveg augljóst, að slíkar breytingar muni vera alveg yfirvofandi, ef ekkert verður að gert? Er ekki yfirvofandi og jafnvel skollin á stórkostleg verðhækkun á innlendum afurðum, sem annaðhvort verður að halda niðri með greiðslum úr ríkissjóði eða þá að hún hlýtur að valda stórfelldri hækkun vísitölunnar og þar með kaupgjaldsins? Mér er kunnugt um, að gert er ráð fyrir, að verðhækkunin á kjöti á innanlandsmarkaðinum muni valda 12½ stigs hækkun á vísitölunni. Er þá ekki séð fyrir því, að framleiðendurnir fái eins hátt verð fyrir útflutt kjöt og þeim hefur verið ákveðið af nefnd þeirri, sem falið var að ákveða það, og verður þá varla komizt hjá annaðhvort að greiða uppbót á útflutningsverðið eða þá að hækka enn verðlagið á innlenda markaðinum, en við það mundi vísitalan enn hækka um nokkur stig, en hve mörg, veit enginn að svo stöddu, af því að óvíst er bæði um útflutningsverðið og útflutningsmagnið. Þá er enn fremur vitað, að verðhækkunin á neyzlumjólk mun valda 3½ stigs hækkun á vísitölunni, auk þeirrar hækkunar, sem af hlutfallslegri verðhækkun ýmissa mjólkurafurða mundi leiða. Enn bætist hér við stórfelld verðhækkun á kartöflum, sem væntanlega hlyti að hækka vísitöluna um mörg stig, jafnvel þó að kartöflur yrðu lítt fáanlegar. Hæstv. stjórn hefur nú fengið heimild til að hækka álagningu tóbakseinkasölunnar á tóbaksvörur um 200%, en mér er tjáð, að hún muni þó ekki ætla sér að nota þá heimild til fulls. Einnig mun vera í ráði að auka álagningu á áfengi jafnvel enn meira, og hefur heyrzt, að þessum tekjuauka, sem með þessum hætti fengist af tóbaks- og áfengisverzlununum, ætli stjórnin að verja til lækkunar á útsöluverði á kjöti og mjólk á innanlandsmarkaðinum. En jafnvel þó að það ráð verði upp tekið, þá er enn eftir að taka afleiðingunum af verðhækkuninni á þeim afurðum öðrum, sem ég taldi upp, og að bæta upp útflutningsverðið á kjötinu, ef ekki á að leggja verðmuninn á því ofan á innlenda verðið. Hér er því um að ræða annaðhvort hækkun vísitölunnar væntanlega um 20–30 stig, og er þá ekki djúpt tekið í árinni, eða þá greiðslur úr ríkissjóði, er nema mundu allt að því jafnmörgum milljónum. Og er ég ákaflega hræddur um, að tekjuáætlun fjárlagafrv. muni ekki reynast svo varleg, að hún þyldi þann ábæti ofan á venjulegar, óhjákvæmilegar umframgreiðslur. Það var talið hér áður, að gera yrði ráð fyrir því, að fjárlagaútgjöldin færu ævinlega a. m. k. 15% fram úr áætlun, og reynslan virtist staðfesta það. Síðustu árin, eða síðan ófriðarástandið hófst, hafa umframgreiðslur farið langt fram úr þessu. Ég væni hæstv. núv. ríkisstj. ekki um það, að hún hafi ekki fullan hug á að halda útgjöldunum sem mest í skefjum í framkvæmdinni. En ég bendi þó á það, að það er ákaflega óvarlegt að gera ekki ráð fyrir því, að slíkar óhjákvæmilegar umframgreiðslur kunni að verða sem svarar 20–25% af áætluðum útgjöldum. Ég þykist vita, að hæstv. stjórn hefur viljað vanda sem mest allar áætlanir sínar og gert það eftir því, sem föng stóðu til. En ég tel það ákaflega vel sloppið, ef útgjöldin samkv. þessu frv. fara ekki mun meira fram úr áætlun en þetta. Það þarf engar „óvæntar breytingar“ til þess, að bein rekstrarútgjöld ríkisins, sem eru áætluð 62½ millj., verði allt að 80 millj., þegar öll kurl koma til grafar. Og þar við bætist svo, að frv. á eftir að ganga í gegnum hreinsunareld fjvn. og Alþingis, og má því vafalaust enn vænta hækkunar á því, áður en það fer út úr þinginu. Ef einhverjar „óvæntar breytingar“ verða, t. d. ef dýrtíðin vex enn til muna og kaupgjald og launagreiðslur hækka þá samtímis, þá verða svona 10 millj. í viðbót ekki lengi að safnast saman. En slíkar breytingar mundu þá einnig geta haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir afkomu atvinnuveganna og því samfara fyrir tekjuáætlun fjárlaganna. En ef nú á að forða því, að dýrtíðin, þ. e. a. s. hin viðurkennda vísitöludýrtíð, vaxi okkur yfir höfuð og leggi framleiðsluatvinnuvegi landsmanna alveg að velli, hvar á þá að taka það fé, sem til þess þarf að borga hana niður, eins og það er kallað? Það er alveg augljóst, að tekjuaukinn af áfengis- og tóbakseinkasölunum muni hrökkva skammt til þess, jafnvel þó að hann yrði í reyndinni allt að 9 millj., eins og ég hef heyrt að áætlað sé. Mér er ókunnugt um, á hvaða rökum sú áætlun er byggð, en hitt veit ég, að gera verður ráð fyrir, að verðhækkunin á þessum vörum dragi til stórra muna úr sölu þeirra. Það er rétt, að verðinu á tóbaksvörunum hefur verið haldið lægra en í rauninni mætti telja eðlilegt með tilliti til verðlags á öðrum neyzluvörum almennings, en það hefur verið gert m. a. vegna þess, að kunnugt hefur verið um það, að óleyfileg sala hefur farið fram á þessum vörum í allstórum stíl með miklu lægra verði, og má gera ráð fyrir því, að sú verzlun færist mjög í aukana, svo að gróðinn á verðhækkuninni geti orðið nokkur vonarpeningur. Og svipuðu máli er að gegna um áfengið. En eins og ég sagði áðan, þá hrekkur jafnvel hinn áætlaði ágóði af þessari verðhækkun skammt til þess að borga niður þá dýrtíðaraukningu, sem yfirvofandi er. Ég fæ ekki betur séð en að hvað sem í þessu verður gert, þá hljóti það að bitna á framleiðsluatvinnurekstri landsmanna, þeim, sem til þessa hefur getað staðið óstuddur, hvort sem heldur verður látið skeika að sköpuðu um dýrtíð og vísitölu og framleiðslukostnaðurinn þannig látinn aukast von úr viti, eða þá, að til þess ráðs yrði gripið að hefja nýja herferð á þennan atvinnurekstur með nýjum álögum í því skyni að afla fjár til að borga dýrtíðina niður. En í því efni er þegar svo langt gengið, að til fulls ófarnaðar horfir, ef lengra verður haldið á þeirri braut. Við verðum að fara að gera okkur það ljóst, að tímar stríðsgróðans eru senn á enda og að erfiðleikarnir eru á næstu grösum. Við verðum að fara að búa okkur undir það, að sú breyting geti fyrr en varir orðið á fjármálaþróuninni, að í stað sívaxandi tekjuafgangs á rekstrarreikningi ríkisins kunni að koma tekjuhalli. Og þó að tekju- og stríðsgróðaskattur verði í ár 29 millj. og 25 millj. næsta ár, og þó að vörumagnstollur og verðtollur fari langt fram úr áætlun í ár og standist áætlun á næsta ári, þá er þess að gæta, að allt það fé, sem ríkissjóði kann þannig að áskotnast, er kreist út undan blóðugum nöglum atvinnuveganna og alls almennings í landinu. Og því meira fé, sem þannig er tekið til þarfa ríkissjóðs til mismunandi aðkallandi og nauðsynlegra nota, því hallari fótum stendur framleiðslan og afkoma alls almennings, þegar að þrengir. Hér á hinu háa Alþingi hefur mikið verið um það rætt, hve mjög ríði á því, að hið opinbera sé við því búið, þegar stríðinu lýkur, að hefjast handa um framkvæmdir, sem skapað geti atvinnulausu og aðþrengdu fólki sæmileg lífsskilyrði, og í því skyni er þess krafizt, að safnað sé fé í digra sjóði, með því að skattleggja sem mest allan lífvænlegan atvinnurekstur í landinu, og helzt svo nærri þeim atvinnurekstri gengið, að honum sé ekkert eftir skilið til þess að tryggja afkomu sína og þeirra, sem af honum eiga að hafa framfærslu, einmitt þegar þrengingarnar ber að höndum, sem nauðsynlegt er talið að létta öðrum með opinberum aðgerðum. Það er engu líkara en að það þyki litlu máli skipta og jafnvel engu varða, hvort sá atvinnurekstur, sem fyrir er, fær að lifa eða deyja, aðeins ef einhverju nýju er komið á fót, sem það opinbera beitir sér fyrir. Mér skilst hins vegar ekki annað en að fyrst og fremst verði að kosta kapps um það að halda þeim atvinnurekstri við lýði, sem fyrir er, en síðan að auka þar við eftir beztu getu og eins og nauðsyn krefur til þess að öllum geti vegnað vel í landinu. Það gildir alveg jafnt um þann atvinnurekstur, sem fyrir er, eins og þann, sem koma skal, að á velgengni hans veltur öll afkoma og velmegun landsfólksins. Þegar að atvinnuvegunum kreppir, svo að þeir verða að draga saman seglin, þá hlýtur óhjákvæmilega að kreppa að landsfólkinu í heild. Og til þess að tryggja velmegun alls almennings er aðeins ein leið, og hún er sú, að tryggja afkomu framleiðslunnar í landinu, og skiptir í því sambandi engu, hvort það er einkaframtakið, sem ber veg og vanda af framleiðslunni, eða hún er að meira eða minna leyti á vegum þess opinbera eða algerlega þjóðnýtt. Hver leiðin, sem er valin, verður að sjá fyrir því, að hún sé rekin á fjárhagslega tryggum grundvelli, að reksturinn hafi alltaf að baki sér öfluga sjóði til þess að geta staðizt áföll. Af því leiðir, að þar sem einkaframtakið á að beitast fyrir framleiðslunni, verður að varast það að ganga svo nærri afkomu atvinnurekendanna með skattaálögum, að þeim sé ekkert eftir skilið nema rétt til hnífs og skeiðar. Það verður að sjá fyrir því, að þeir geti lagt til hliðar ríflegar fúlgur í góðu árunum til að standast áföll erfiðari tíma og til þess að endurnýja framleiðslutæki sín. Með því er ekki aðeins verið að tryggja þeirra hag, heldur einnig jafnframt allra, sem afkomu sína eiga undir viðskiptum við þá og fyrirtæki þeirra og þá, sem að þeim starfa. Og alveg með sama hætti yrði að sjá þjóðnýttum atvinnurekstri borgið. - Slíkur rekstur mundi alveg eins fara á hausinn á erfiðleikatímunum og einkareksturinn, ef öllum afrakstri hans í góðu árunum væri úthlutað ýmist til þeirra, sem að honum vinna, eða þá sem eyðslueyri þess opinbera. En það eru ekki aðeins framleiðslufyrirtækin, sem þurfa að hafa aðstoð til þess að safna sjóðum. Í þjóðfélagi, sem byggist á grundvelli einkaframtaksins, er nokkur fjársöfnun einstaklinganna þjóðfélagsleg nauðsyn og lífsskilyrði heilbrigðrar þróunar athafnalífsins og hvers konar framkvæmda. Því meiri, sem slík fjársöfnun er, því betri verða skilyrðin til bættrar afkomu almennings. Fé, sem lagt er fyrir, framkallar athafnir, sem miklu fleiri njóta góðs af en eigendur þess, og verða oft og einatt öðrum margfalt meiri féþúfa. Það er þannig auðsætt, að varhug verður að gjalda við því að ganga of langt í beinum skattaálögum, bæði á atvinnufyrirtæki og einstaklinga, eða svo langt, að það hamli nauðsynlegri fjársöfnun til tryggingar og aukningar verklegra framkvæmda í landinu, og það engan vegin vegna hagsmuna þeirra, sem fénu kunna að safna, heldur fyrst og fremst vegna hagsmuna alls almennings. Og enn er það auðsætt, að ef nú horfir illa um afkomu framleiðsluatvinnuveganna í landinu vegna yfirvofandi aukningar dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðarins, svo að jafnvel liggi við borð, að þeir komist í þrot af þeim sökum, þá verður ekki úr því bætt með því að leggja á þá nýjar skattabyrðar, þó að það væri í því skyni gert að koma í veg fyrir hækkun beina framleiðslukostnaðarins með því að borga niður dýrtíðina. Og ef það á að gera, þá verður að finna aðrar leiðir til þess að standa straum af þeim kostnaði. Og yrði það þá ekki helzt með þeim hætti, að stillt væri öðrum útgjöldum ríkisins svo í hóf, að núv. tekjustofnar hans nægðu til að standast öll útgjöld, sem óhjákvæmilegt þætti á hann að leggja? Það komu fram í ræðum annarra hv. þm. nokkur atriði, sem e. t. v. væri ástæða að taka til athugunar, en ég get þó ekki nema að mjög litlu leyti, af því að mínum tíma er að verða lokið. Ég get ekki látið hjá líða að beina því til hv. 2. þm. S.-M., að hafi hann orðið fyrir vonbrigðum út af því, hve lítinn árangur löggjöfin um skattadómara hefur borið, þá getur hann engum um kennt nema sjálfum sér. Lögin um skattadómara voru sett alveg eins og hann vildi hafa þau. Og skattadómari, sem skipaður var, er einnig kunnur sem þrautreyndasti maður í landinu í þessum málum. Hins vegar hefur skattanefnd, sem einmitt er skipuð af hv. 2. þm. S.–M., ekki talið ástæðu til að nota sér aðstöðu hans að neinu leyti. Þá sagði hv. þm., að það furðulega hafi skeð eftir að stjórnarskiptin urðu árið 1942, að þá hafi stjórnarvöldin látizt ætla að skipta sér af þýðingarmesta máli þjóðarinnar, en keypt sér hlutleysi kommúnista með því að lofa að leggja engar hömlur á kauphækkun. En hér skýtur svo skökku við, að þetta er þveröfugt. Að því leyti, sem samningar voru milli Sjálfstfl. og Kommfl. í sambandi við stjórnarskiptin, þá var það áskilið, að löggjöfin um gerðardóminn væri óhögguð. Hitt kom í ljós, eins og undanfarin reynsla hafði þá þegar sýnt, að mundi verða niðurstaðan, að sú löggjöf mundi verða algerlega gagnslaus í framkvæmd. Það hafði hún reynzt, meðan þessi hv. þm. átti sæti í stjórninni. Það var ekki fyrst eftir stjórnarskiptin, sem stjórnarvöldin létu sig þetta ekki skipta, því að í hans stjórnartíð var einnig látið skeika að sköpuðu um þessa hluti, enda bersýnilegt, að ekki varð við ráðið, eins og allt var. Hv, þm. Ísaf. gerði hér sjálfstæðismálið að umtalsefni. Hann er sjálfsagt búinn að gleyma, að í sambandi við stjórnarskiptin 1942 var samið milli Alþfl. og Sjálfstfl. að leiða sjálfstæðismálið til lykta á því ári með þeim hætti, sem nú er haldið fram af Sjálfstfl., að eigi að gera tafarlaust. Það er eins og þessi hv. þm. sé ekki vel að sér í stjskr. Hann talar um það, að það ríði mest á ákvæðum þeim, sem eiga að vera í hinni nýju stjskr., - að það eigi að tryggja mannréttindi. Ég veit ekki betur en að í núgildandi stjskr. séu ákvæði, sem eiga að tryggja mönnum það, sem hann taldi mesta nauðsyn, að tryggt væri.

Fjmrh. (Björn Ólafsson) : Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni, gerði ég ráð fyrir, að mér mundi legið á hálsi fyrir það, sem þeir kalla, að ekki sé séð fyrir fjárveitingu til verklegra framkvæmda eins og stundum áður. Hv. fulltrúi Sósfl., Lúðvík Jósefsson, hélt fram, að fjárlfrv. sýndi enga nýja stefnu í framkvæmdum og framleiðslu eftir stríð og sýndi skilningsleysi á gildi framfaramála. Ég vil benda hv. þm. á það, að það hljóta jafnan að vera mjög ákveðin takmörk fyrir því, hve fjárlagafrv. getur markað nýja stefnu í framkvæmdum og framleiðslu fram í tímann. Á þetta ekki sízt við um þetta frv., þar sem Alþ. hefur þegar gert ráðstafanir til þess að marka stefnu í atvinnumálum eftir stríðið með því að skipa nefnd til að gera till. í þessu efni. Og flokkur hv. þm., Sósfl., á fulltrúa í þessari n., svo að honum ætti að vera innan handar að gera þar till. um það. sem hann telur á skorta í sambandi við fjárlagafrv. Hv. þm. Ísaf. var talsvert þungorður um það, að afnumin hafa verið framlög til hafnargerða og brúa og að „krukkað hefur verið í atvinnubótaféð,“ eins og hann orðaði það. Það hlýtur hverjum manni að vera ljóst, að ekki er hægt fyrir stj. að taka í fjárl. framlög til hafnargerða og brúargerða, nema fyrir liggi málaleitan í þá átt frá réttum aðilum. Um þetta hafði stj. ekki borizt neitt. Alþingi mun venjulega hafa frumkvæðið um þetta atriði, a. m. k. að miklu leyti. Um atvinnubótaféð er það að segja, að það virðist næstum kynlegt að veita stórfé í fjárl. til atvinnubóta á sama tíma sem eftirspurnin eftir vinnuafli í landinu er meiri en nokkru sinni hefur áður þekkzt og meiri en hægt er að fullnægja. Ég ætla ekki að fara hér út í notkun þess fjár, sem kallað er atvinnubótafé í fjárl. En ég geri ráð fyrir, að ég geri það að umtalsefni við fjvn. Því að mínum dómi má mjög mikið um það deila, hve réttlátt er að halda uppi slíkri fjárveitingu sem þar er gert. Sami hv. þm. ásakaði mig harðlega fyrir að láta ekki færa í fjárl. orlofsfé skrifstofufólks og starfsmanna ríkisins. Orlofsfé er fært á vegamálin og á kostnaðaráætlun landssímans fyrir verkamenn, sem þar vinna. En mér vitanlega fá fastlaunaðir starfsmenn ekkert orlofsfé, því að þeir fá orlof sitt með fullu kaupi. Ég vænti þess, að hv. þm. átti sig á þessu við nánari athugun, að ásökun hans er mjög hæpin, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara nánar út í þá gagnrýni, sem þessi hv. þm. bar fram. Hv. 2. þm. S.-M, bar einnig fram gagnrýni vegna verklegra framkvæmda. Ég vil benda þeim hv. þm. á, að það er fleira verklegar framkvæmdir en vegagerð. Það verður varla um það deilt, að þær 2 millj., sem veittar eru til áburðarverksmiðju, eru verklegar framkvæmdir. Ég held það hafi verið sami hv. þm. sem gerði að umtalsefni vélar við vegavinnu. Ég get skýrt frá því, að vegamálastjórnin hefur tekið þetta mál til athugunar og þegar fengið nokkrar stórvirkar vélar, sem komnar eru í starf. Og það er fullur áhugi fyrir því hjá vegamálastjórninni að ná þeim vegavinnuvélum, sem nú eru til í landinu og hafa nýlega verið fluttar inn, þegar tækifæri verður til þess. Því að það er öllum ljóst, að þær vélar geta breytt mikið þeim vinnuaðferðum, sem nú eru. Út af fyrirspurn hans um, hverju mundi nema framlag til að halda óbreyttu verði á kjöti og mjólk, þegar tillit er tekið til grundvallar, sem settur hefur verið af vísitölunefnd, skal ég taka fram, að ég er ekki tilbúinn að leggja ákveðnar tölur fram um þetta, en hygg það fé muni nema nálægt 10 millj. kr. Ég álít, að ef greiddur er mismunur á því verði, sem gert er ráð fyrir að áliti n., og því verði, sem nú er selt við á innlendum markaði, þá mundi það halda vísitölunni nokkuð óbreyttri. Ef verð innanlands á landbúnaðarafurðum ætti að hækka eins og n. ákveður, þá mundi það nema 17 stigum í vísitölu. Ef hins vegar tap bænda á útfluttu kjöti ætti að bætast við verð á innlendum markaði, mundi kjötkílóið að öllum líkindum verða að hækka upp í 11–12 kr. Og ef slíkt verð yrði á kjötinu innanlands, er líklegt, að vísitalan hækkaði um 30 stig, þ. e. að hún færi upp í 280 stig. Slíka hækkun á framleiðslukostnaði innanlands, sem af því leiddi, gæti útflutningsframleiðslan í landinu að mínu áliti alls ekki borið. Það er dýrt að greiða niður dýrtíðina, en það verður dýrara að gefa henni lausan tauminn.