Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Aðalákvæði frv. eru í 2. gr.; þau hljóða um það, að keyptar skuli 100 þús. tunnur af síld, 50 þús. fyrir 75 aura hvert kg. og aðrar 50 þús. fyrir 45 aura hvert kg. Það, sem aðallega hefir verið haft á móti frv., er, að áhættan, sem því fylgir, sje svo mikil. Um þetta hefir verið deilt. Meðal annars hefir verið sagt, að áhættan hljóti að vera mikil fyrir landssjóð, þar sem hún er mikil fyrir síldarframleiðendur; ef engin áhætta hefði verið fyrir þá, mundi frv. aldrei hafa komið fram. En þetta þarf alls ekki að fara saman. Galdurinn er sá, að síldarframleiðendurnir hafa engin tök á að ná sínu upp ef síldin selst illa, en landssjóður hefir aftur margar leiðir til þess að bæta sjer skaðann, ef einhver verður. Landssjóður gæti alveg bætt sjer tapið með sköttum á síldarútgerðinni síðar meir. Hingað til hefir þingið ekki verið svo óviljugt að fara þá braut. Með öðrum orðum, áhætta landssjóðs getur að eins orðið í svip, en aldrei í lengd. Það yrði því engin þjóðhætta að því að samþykkja frv. Hins vegar gæti á margan hátt leitt stórtjón af því að samþykkja það ekki. Fyrir landssjóð mundi það verða beint og óbeint stórtjón, ef síldarútveginum er ekki hjálpað fram hjá þeim boðum, sem fram undan liggja, og afturkippur kæmi í hann. En það er ekki nóg með hættuna fyrir landssjóð og þá, sem stunda þennan atvinnuveg. Landbúnaðurinn gæti beðið af því mikið tjón, og þá sjerstaklega hrossaeigendurnir. Síldin er eini innlendi fóðurbætirinn, sem til er. Ef engin síld veiddist, gæti svo farið, að hrossaeigendur fengju þá ánægju að skoða horgrindur hrossa sinna í hverri laut. En ef nóg síld veiðist, er engin hætta á horfelli, svo framarlega sem menn hafa hugsun á að ná sjer í fóðurbæti nógu snemma, og atburði til þess. Jeg vil segja, að því meira sem tjón landssjóðs yrði í svip af síldarkaupum, því meiri yrði gróði landbúnaðarins vegna hins ódýra fóðurbætis. Nú, þegar enginn útlendur fóðurbætir fæst, neyðast menn til að nota þann innlenda, og er það argasti skrælingjaskapur, að það skuli þurfa neyð til þess að kenna mönnum að nota hann. Þá er annað. Því meira sem tjón landssjóðs verður, því ódýrari verður síldin til manneldis. Það væri ekki lítils virði, ef hægt væri að kenna okkur Íslendingum síldarát. Þegar á alt er litið, er því ekki um nema eina áhættu að ræða í þessu máli, þá að fella frv. Á það hefir verið minst, að verðið á síldinni væri nokkuð hátt. Jeg skal ekkert um það segja, hvort ekki mætti lækka verðið lítils hattar, en ef það yrði gert, verður að breyta ákvæðum 4. gr., um kaupverð frambjóðenda. Lágmarkið fyrir því verður að lækka jöfnum skrefum og kaupverð landssjóðs, en það væri afarleitt. Það hefir verið sagt, að ákvæði 6. gr. bindi landssjóði miklar byrðar; lánstraust landssjóðs sje búið að þenja svo langt, að ekki sje viðlit að fullnægja þeim ákvæðum. Jeg er ekki svo kunnugur, að jeg geti sagt með vissu, hvort þetta muni vera rjett. En mikill hluti þess fjár, sem landssjóður á að greiða síldarútvegsmönnum, mun fara til bankanna, og er mjer óskiljanlegt annað en að landssjóður geti notið sama lánstrausts hjá bönkunum og þeir. Bankarnir þurfa ekki annað en að færa skuldir útgerðarmanna yfir á reikning landssjóðs. Þá hefir loks verið talað um, að ekki sje rjett, að landssjóður taki fjórða hluta af hagnaðinum, sem kynni að verða. Jeg hefi aldrei litið svo á, sem hjer væri um gróða „spekúlation“ að ræða fyrir hönd landssjóðs, en í sambandi við slíkt fyrirtæki sem þetta verða auðvitað ýmiskonar útgjöld og fyrirhöfn, sem hvergi kemur til reiknings, og hefi jeg litið svo á, sem 1/4 af arðinum ætti að koma upp í það. Það er ekki “spekúlations“-gróði, heldur ómakslaun, og skaðlaus á landssjóður að skilja við þessa verslun, ef einhver ágóði verður. Fleira skal jeg ekki tína til að sinni, þó að langt mál mætti um þetta alt tala, en jeg vona, að frv. fái greiðan byr gegnum deildina.

Fjármálaráðherra (S. E.) Eitt af fyrstu skilyrðunum fyrir því, að gengið verði inn á frv., er vissa fyrir sölunni til Svíþjóðar. En eins og áður hefir verið tekið fram, þá er þar að eins um líkur að ræða en enga vissu. En meðan svo er, álít jeg, að þingið geti ekki með neinu móti látið frv. frá sjer fara. En sú vissa gæti komið bráðlega, og teldi jeg því best, að málið biði þangað til. En jeg fyrir mitt leyti sje ekki betur en að áhætta sje eftir sem áður nokkur, þótt vissa fengist um sölu til Svíþjóðar, jafnvel þótt hærra verð fengist en áætlað er í frv. Þrátt fyrir það er alt óvíst um þá síld, sem fara á til Ameríku, og það, sem seljast á hjer. Jeg mun því ekki sjá mjer fært að greiða frv. atkv., án þess að dregið sje úr þeirri áhættu, og hefi jeg því hugsað mjer að koma fram með brtt. til 3. umr., til þess að færa niður ákvæðið í 2. gr, um síldarverðið. Ákvæði 6. gr. finst mjer líka mjög óaðgengilegt. Jeg sje ekki betur en að á meðan ekki er víst, hve nær peningarnir koma frá Svíþjóð, þá geti það orðið allmikið fje, sem landssjóður verði að leggja út til bráðabirgða. Það gæti skift miljónum. Og það láir mjer víst enginn, þótt jeg vilji gera mjer ljóst, áður en slíkt er samþykt, hvort landssjóður mundi geta haft slíkt fje á reiðum höndum. Jeg tel víst, að til þess þurfi að útvega ný lán og þau stór. Það getur háttv. deild sannfærst um af skýrslum, sem hjer hafa verið gefnar. Auk þess er þetta ekki eini örðugi hjallinn, sem komast verður upp á, því að ekki er enn þá sagt, hve háar kröfur þær verða, sem verslunin gerir til landssjóðs til nýrra lána. Jeg mun því einnig leyfa mjer að koma með brtt. við þessa gr. frv., til þess að lengja greiðslufrest landssjóðs. Þá mun jeg einnig koma með brtt. við 7. gr. frv., þótt það skifti ekki eins miklu máli. En jeg lít svo á, að ef landssjóður á að bera alla áhættuna, þá verði hann einnig að eiga von á meiru af gróðanum, ef nokkur verður. Háttv. þm Ísaf. (M. T.) benti á, að þótt hjer væri áhætta, þá væri það að eins í svip, og þótt halli yrði, þá væri landssjóði auðvelt að ná því inn aftur með auknum sköttum. Þetta má rjett vera, en þess ber að gæta, að á þessum örðugustu tímum getur það skift miklu fyrir landssjóð að taka á sig þó að ekki sje nema bráðabirgðaáhættu. Jeg hefi ekki sjeð mjer fært að koma með brtt. nú, en mun, eins og jeg hefi sagt, gera það við 3. umr. Við erum allir sammála í stjórninni um það, en höfum að eins ekki komið okkur niður á því, hve langt skuli ganga. Jeg mun því greiða frv. atkv. til 3. umr.

Magnús Kristjánsson Við flm. höfum komið okkur saman um það, að sama sje hver okkar svarar, ef eitthvað það kæmi fram, sem svara þyrfti, og vona jeg, að hæstv. forseti sjái sjer fært að telja menn ekki hafa talað sig dauða, eftir venjulegum reglum, ef svars yrði vant. Hæstv. fjármálaráðherra hefir komið fram með ýmislegt, sem hann telur nægilegar ástæður til þess að fresta málinu, eða ef til vill til þess, að því verði að fullu og öllu stungið undir stól. En til þess, hvort málið þoli bið, er því að svara, að útgerðartíminn stendur fyrir dyrum, og verði málið ekki útkljáð fyrir miðja næstu viku, þá er málið sjálft þýðingarlítið og sum ákvæði frv. þýðingarlaus. Eftir ákvæðum frv. á að tilkynna út um land alt, þegar í stað, hvers menn megi vænta í þessu efni, og þeir að segja til, sem viðskifti vilja eiga fyrir miðjan þennan mánuð. Málið þolir því enga bið, og þess vegna hefi jeg óskað þess, að það yrði hjer einnig til 3. umr. í dag. Auk þess er einn eða fleiri, af þeim, sem mest afskifti hafa haft af málinu, á förum. Þá var það annað, sem hæstv. fjármálaráðherra lagði mikla áherslu á, að hann sæi sjer ekki fært að styðja málið, nema verðlagsákvæðið væri lækkað og gjaldfrestur landssjóðs lengdur. Það má sjálfsagt kalla þetta virðingarverða varfærni. En það verður að gera fleiri kröfur til hæstv. fjármálaráðherra en varfærniskröfur, t. d. kröfur um víðsýni og þekkingu og fleiri góða hæfileika. Með þessu er þó ekkert um það dæmt, að hve miklu leyti þeir hæfileikar eru hjer til staðar. En jeg verð að segja það, að útreikningur hæstv. fjármálaráðherra var ekki ábyggilegur, svo að jeg segi ekki meira. Hann telur enga tryggingu fyrir sölu til Svíþjóðar og því síður fyrir ákveðnu verði. Þessu verð jeg að leyfa mjer að mótmæla. Jeg þori að fullyrða, að stjórnin getur selt til Svíþjóðar 50.000 tunnur og það með ákveðnu verði. Jeg hefi þar fyrir mjer yfirlýsingu stjórnarinnar sjálfrar, að henni hafi boðist 90 aurar í kg. og að salan færi fram hjer á staðnum. Nú er gert ráð fyrir, að það kosti 6.000.000 kr., sem stjórnin kaupir. En fyrir síldina til Svíþjóðar er hægt að fá 4½ miljón kr.: þá er það 1½ miljón kr., sem vantar, og þarf það að fást fyrir afganginn, sem er 50.000 tunnur. Verðið á því verður þá 30 kr. tunnan, og verður það að teljast fullvirði þess, sem á vantar, að landssjóður fái sitt. Tunnurnar sjálfar er óhætt að reikna á 20 kr. og síldina þá að eins á 10 kr., og það tel jeg víst, að aldrei geti svo illa farið, að hún reynist ekki þess virði. En af þessu sjest, að áhættan er í versta falli engin. En geri maður nú ráð fyrir, að betur takist og að til Ameríku seljist í minsta lagi 20 þús. tunnur á 50 kr. hver, þá vantar að eins ½ miljón kr., og fyrir því fje standa 30 þús. tunnur. Þá kostar hver þeirra 17 kr., og er það tæplega tunnu virðið. En ef slíkt á að teljast ábætta fyrir landssjóð, þá er ástandið verra en jeg hugði. Ef hann telst ekki fær um að eiga 30 þús. tunnur af síld, sem varaforða í landinu, þá er kjarkur þingsins á þrotum og neyð fyrir dyrum. Jeg verð því að álíta, að mótbárur hæstv. fjármálaráðherra sjeu ekki svo veigamiklar, að ástæða sje til þess að hika við málið. En væri þessi ótti hans, sem fram hefir komið, á rökum bygður, þá ætti honum þó að vera það ljóst að ef svo illa færi, að riftað yrði samningunum við Svía, sem jeg tel engin líkindi til, þá er þó nógur tími til þess að stöðva málið í Nd. Þetta er því, ef ekki yfirskynsótti, þá að minsta kosti ástæðulaus ótti. En hitt vil jeg benda á, að ef samningarnir við Svía komast ekki á, þá er það stjórninni að kenna, því að hún hefir haft tækifæri til þess að gera þá. Því hefir verið slegið fram sem ástæðu, að beðið væri eftir hærra verði, en jeg lít svo á, að rjettast væri að taka tilboðinu strax. Þá er áhættan engin. En nú vil jeg skoða mál þetta á annan veg, úr því að farið er að ræða það svo mjög. Hingað til hefir að eins svartari hliðin verið skoðuð. En skoði maður það frá hinni hliðinni, þá eru meiri líkur til þess, að ekki að eins útvegsmönnum og almenningi verði bjargað úr vanda, heldur græði landið einnig stórfje. Setjum svo, að þessar 50 þús. tunnur flyttust allar út og seldust fyrir 50 kr. hver. Það gerir 2½ miljón kr., eða með öðrum orðum þá hefir græðst 1 miljón kr. Það getur líka hugsast, að öll síldin seldist fyrir sama verð, ef Svíar gætu komist að rýmri samningum um útflutning hjeðan. Þá fengjust alls 9 miljónir kr. fyrir síldina, og væru þá 3 miljónir græddar. Þetta er eins líklegt, og má eins sýna fram á það með fult eins góðum rökum og hitt, að landssjóður skaðist. Jeg þykist því hafa sýnt fram á það, að óttinn er ástæðulaus og sprottinn af of mikilli varfærni, og færi betur, að honum yrði útrýmt áður en málið verður tafið um of, eða ef til vill felt. Um borgunarskilmálana skal jeg ekki fara mörgum orðum, enda er það atriði smávægilegt. En nú geta samningarnir við Svía orðið svo, að þeir borgi alt fyrir októberlok, og er það þá ekkert vandamál fyrir landssjóð að greiða 3 miljónir kr., ef hann fær 4½ miljón kr. inn. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) hefir einnig sýnt fram á það, að ótti við þetta atriði er ástæðulaus, þar sem hjer er í rauninni ekki um annað að ræða en tilfærslu í bönkunum. En þótt við tökum versta tilfellið og segjum, að greiðsla fari ekki fram nógu snemma, þá er jeg sannfærður um það, að nógir vegir verða, þar sem um svona mikið verðmæti er að ræða. Bankarnir eru ekki svo þröngsýnir, að þeir láni ekki út á það. Og þá eru enn þá fleiri leiðir, sem jeg hirði ekki um að nefna, en gæti bent hæstv. stjórn á, ef hún teldi sig vera í vanda. Þá er eftir að líta á málið enn frá einni hlið. Skal jeg að vísu vera stuttorður um hana og varast að deila á háttv.þm., því að jeg álít, að þetta mál sje alt of mikilvægt til þess, að hnútukast megi eiga sjer stað hjer í deildinni. En þessi hlið málsins er sú, hvernig horfir við, ef þingið gerir ekkert í málinu. Síldarútvegsmenn skiftast í 2 flokka. Fyrri flokkurinn er stóreignamenn. Þeir eru sárfáir, svo sem 5 eða 6; þeir eiga tunnur fyrirliggjandi í tugum þúsunda og hafa að öllu leyti tæki til þess að veiða þessar 100.000 tunnur og meira til. Þeirra hagur væri, að þing og stjórn skildi ekki sitt ætlunarverk. Þeim væri stórhagur, að þingið feldi frv., því að þeim væri þá lagður upp í hendurnar stórgróði. Við skulum segja, að þeir veiddu þessar 1000.00 tunnur einir, og ef gera má ráð fyrir 90-100 kr. fyrir tunnuna, þá yrðu það 3-4 miljónir kr., sem yrði gróði örfárra manna. Ef svo rættist úr með útflutninga, og þeir veiddu þessar 100.000 tunnur upp á eigin ábyrgð, þá mundu þeir græða enn meira. Aðaltilgangur þessa frv. er nú einmitt sá, að koma í veg fyrir það, að stórgróði safnist á hendur einstakra manna. Og það er augljóst, að verði ekki veiddar nema þessar 50.000 tunnur í sumar, þá verða það að eins örfáir stórgróðamenn, sem fá veitt þær og selt. Í sambandi við þetta vil jeg loks geta þess, að verði brtt.hæstv. fjármálaráðherra samþyktar, þá tel jeg málinu svo spilt, að mjer þykir þá ekki miklu skifta, hvort málið kemst í gegn eða ekki. Hinn flokkurinn, af þeim tveimur, sem jeg áður gat um, nefnilega smáútgerðarmennirnir eða frumbýlingarnir, er miklu fjölmennari en sá fyrri, og eins og áður hefir verið bent á, ríður þeim flokknurn lifið á því, að hægt sje að halda áfram útgerðinni. Þessir menn sitja uppi með stórskuldir vegna þess, hve atvinnuvegur þessi hefir gengið skrykkjótt nú síðustu árin. Árið 1916 var útvegurinn ekki rekinn með nærri nógu miklum krafti vegna þess, að Englendingar settu mönnum þá stólinn fyrir dyrnar með tunnur o. fl. Árið 1917 brást síldaraflinn svo að segja alveg. Þar af leiðandi standa smærri útgerðarmenn á heljarþröminni fyrir óviðráðanleg atvik. Þess vegna álít jeg, og ætla að vera svo djarfur að segja það, að þetta sje langþýðingarmesta málið, sem enn hefir fyrir þingið komið, og á því veltur það, hvort þing og stjórn á að halda fullum heiðri eða ekki.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Það getur vel verið, að háttv. flutningsmönnum frv. heföi þótt vel við eiga, að afstaða stjórnarinnar, nú á þessu stigi málsins, gæti verið skýr og ákveðin, en jeg álít tæpast hægt að ætlast til þess. Málið er svo að segja nýlagt fyrir þingið, og án efa það stórmál, að nokkurn tíma þarf til þess að átta sig á því, svo að vel sje. Flutningsmenn frv. hafa haft mikinn undirbúningstíma til að kynna sjer alla málavöxtu; erindrekar frá útgerðarmönnum hafa verið hjer og túlkað mál sitt fyrir þeim. Það er því síst að furða, þótt þeir tali um málið með meiri öruggleik en þingmenn og stjórnin. Málið er stórt, eins og allir vita, og líka er hjer lagt inn á nýja braut, sem við 1. umr. var kölluð „spekúlations“-braut og ekki hefir áður verið farin hjer í þinginu. Verði þetta frv. nú að lögum, er með því skapað nýtt fordæmi, en þegar svo. er, að sköpuð eru ný fordæmi af þinginu, þá veitir ekki af sem bestum undirbúningi, eigi ekki fremur ilt en gott af að hljótast. Af þessu leiðir, að mjer finst háttv.þm. Ak. (M. K) ganga nokkuð langt í kröfum sínum um skjótan framgang málsins, þar sem bann leggur svo mikla áherslu á, að málið fái bæði 2. og 3. umr. í dag. Það er til of mikils mælst, og jeg fyrir mitt leyti get ekki verið með því. Enda ætlar fjármálaráðherra að koma með brtt., og þótt háttv.þm. Ak. (M. K.) ljeti svo, sem þær brtt. yrðu ekki til þess að bæta frv., heldur þvert á móti, þá getur hann tæpast neitt um þetta sagt fyr en brtt. eru fram komnar. Það er ekki lengra en síðan í fyrradag, að málið kom hjer inn í deildina, og þótt það biði til mánudags hjer, þá hefir það samt hraðari gang en margt annað, og mjer finst háttv. flutningsmenn vel geta sætt sig við það, að að eins 2. umr. fari fram í dag. Háttv. þm. Ak. (M. K.) var að tala um samningana við Svía og kom þar með eitt atriði, sem hann taldi geta orðið þungt ásökunarefni á stjórnina, ef rættist. Hann ljet nefnilega í ljós, að ef samningarnir við Svía væru ekki enn útkljáðir, þá væri það stjórninni hjer að kenna, og mjer skildist á honum, að það væri ábyrgðarhluti fyrir stjórnina, ef hún hefði þegar hafnað boði þeirra eða ætlaði sjer að hafna því. Jeg veit ekki, hvort jeg hefi misskilið háttv.þm. (M. K.), en jeg vil taka það fram, að ekkert hefir verið gert því til hindrunar, að boð Svía gæti gengið fram og erindrekar vorir geti gengið að því.

Eggert Pálsson Jeg vil, áður en jeg sný mjer að málinu sjálfu, gera stutta athugasemd, sem ekki kemur því beint við. Mjer var borið það á brýn við 1. umr. málsins, af háttv. andstæðingum mínum, að jeg hefði talað með æsingi, en hins vegar var skorað á mig að tala hærra. Nú vil jeg spyrja háttv. andstæðinga mína, hvort þeir vilji heldur, að jeg tali í lágum róm eða háum, því að jeg hefi bæði bassarödd og diskant.  (M. K.: En vantar millirödd?)  . Já, en mjer er illa við, að það verði kölluð æsing, þótt jeg tali nú nokkuð hátt. Háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) og háttv.þm. Ak. (M. K.) gerðu mjer þann heiður um daginn, þegar jeg var dauður, að bauna báðir á mig. Jeg skrifaði ekkert af því niður, sem þeir sögðu, en fanst „summa summarum“ af því öllu saman vera það, að jeg væri helst til lítill „spekúlant“ og íhaldssamur hvað fje landssjóðs snerti. Jeg skal kannast við þetta. Hitt finst mjer eðlilegt, að háttv. andstæðingar mínir, sem báðir eru kaupmenn, sjeu hjer ódeigari. Þetta fanst mjer nú vera aðalásökun þeirra í minn garð, en jafnframt því, sem þeir kváðu mig deigan, gat jeg ekki betur heyrt en að þeir vörpuðu hrósyrðum til mín við og við. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) kannaðist við það, að hjer væri talsverð áhætta á ferðum, en hjelt því jafnframt fram, að landssjóður ætti að taka hana á sig fremur en einstaklingarnir, og gæti hann náð sjer upp síðar á síldarútvegsmönnum, ef hann vildi. Þetta kann nú að vera. En jeg man nú svo langt, að áður, þegar þessi útvegur stóð í blóma, þá lá hjer fyrir frv. um að auka síldartollinn, og man jeg þá ekki betur en að háttv.þm. Ísaf. (M. T.) væri þá á móti tollinum, já, berðist á móti honum með oddi og egg. Annars játa jeg, að jeg vil gjarnan eiga eftirkaup við þennan háttv.þm. (M. T.) í „privat“-sökum, en síður í pólitískum sökum. Sami háttv.þm. (M. T.) skaut því fram, að það væri lífsnauðsyn fyrir hrossaeigendur, að síldarútvegurinn stöðvaðist ekki og frv. næði fram að ganga. En jeg hygg nú, að nóg síld væri til handa hrossunum fyrir í landinu, svo að ekki þyrfti að fara að veiða nýja síld vegna þeirra. Annars man jeg ekki til þess, að hv.þm. (M. T.) flytti síldarfóðurbæti frá Reykjavík og austur í Rangárvallasýslu, þegar hann átti þar heima og við vorum grannar. Jeg held, að hann hafi þá ekki keypt eina einustu síldartunnu til fóðurbætis, þótt hann virðist nú vera orðinn annarar skoðunar um nytsemi síldar til skepnufóðurs. Sú breyting hefir orðið á honum síðan hann kom á Ísafjörð. En ætti hann enn þá bú á sama stað og áður, þá hugsa jeg, að hann mundi ekki gera mikið að því að flytja síld upp í sveit. Hann mundi áreiðanlega horfa í þann flutning, er hann vissi, hve mikið legst á hvert kílóið af síldinni, þegar á að fara að flytja hana þannig langar leiðir. Þá talaði háttv.þm. (M. T.) um það í þessu sambandi, að brýn nauðsyn bæri til þess, að kenna fólkinu að eta síld. Jeg þekki nú engan skóla, sem kennir slíkt, og jeg hugsa, að meðan ekki eru allar bjargir bannaðar þá þurfi enginn að vænta þess, að síldarát útbreiðist meðal almennings öðruvísi en smátt og smátt. Annars er alveg það sama að segja um málið í heild sinni eins og var við 1. umr. Það er enn sama óvissan og þá um síldarútflutninginn til Svíþjóðar, hvorki búið að semja um verð á henni þar nje vissa um útflutning þangað. Hvað svo söluna til Ameríku snertir, þá er þar einnig um sömu óvissuna að ræða. Og sje markaður fyrir síld opinn í Ameríku, þá geta þeir, sem ekki hafa selt landssjóði síld sína, boðið hana fram þar, og það fyrir lægra verð heldur en landssjóður getur staðið sig við að selja fyrir. Undir umræðunum hefir ekki neitt nýtt atriði komið fram, sem gæti stutt frv., og allar þær athugasemdir, sem jeg hefi við það gert, standa með öllu óhraktar. Það er því óþarft fyrir mig að endurtaka nokkuð af þeim, heldur nóg að minna á þetta.

Halldór Steinason Það var háttv.þm. Ísaf. (M. T.), er gaf tilefni til þess, að jeg bað um orðið, en háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) hefir síðan að mestu svarað honum, svo að jeg get verið fáorður. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) kannaðist við það, að áhætta væri að frv. þessu fyrir landssjóð, en hann taldi þá áhættu að eins vera í svip. Við skulum gera ráð fyrir, að landssjóður tapi 3 milj. kr. á þessu. Þá segir háttv.þm. Ísaf. (M. T.), að það sje að eins í svip, því að það megi altaf leggja skatt á síldarútveginn, til þess að ná inn þessu tapi. En þótt hægt sje að segja, að þessi leið sje fær, þá hefir reynslan sýnt, að hún er býsna erfið og torfær, því að hve nær sem hefir átt að hækka skatta á hærri gjaldendum þá hefir það átt mjög örðugt uppdráttar. Annars eru harla mismunandi skoðanir um þetta mál; sumir líta svo á, sem málið sje lítið, óbrotið og jafnvel sjálfsagt, en aðrir telja það stórt, þýðingarmikið og jafnvel varhugavert. Það kemur og fram, að það er ósamræmi um málið meðal flutningsmanna sjálfra. Sumir þeirra halda því fram, að frv. sje nauðsynlegt vegna síldarútvegsins, en hins vegar sje engin hætta á ferðum fyrir landssjóðinn, þótt það verði samþykt, og háttv.þm. Ak. (M. K.) gekk svo langt um þetta, að hann hjelt því fram, að hið versta, er gæti skeð fyrir landssjóðinn, væri, að hann tapaði engu á frv. En aðrir meðhaldsmenn frv., eins og háttv.þm. Ísaf. (M. T.), viðurkenna, að áhætta fylgi frv. Jeg fæ nú ekki skilið það, ef engin áhætta fylgir frv. fyrir landssjóðinn, hver vinningur er að því fyrir síldarútvegsmenn. Nei, sannleikurinn er víst sá, að bæði síldarútvegsmönnum og flutningsmönnum frv. er það ljóst, að áhætta fylgir frv. á meðan ekki er fengin skýlaus vissa um, að hægt sje að selja síldina til Svíþjóðar, og um það fæst ekki vissa fyr en samningar eru gerðir. Flutningsmenn frv. halda því fram, að ef það verði samþ., sje minni síldarútvegsmönnum hjálpað til að halda uppi útgerðinni, þar sem þeir þá eigi víst að fá sama verð fyrir síldina eins og hinir stærri útgerðarmenn. Þetta er rjett athugað. En hið sama vinst með því, að landsstjórnin taki að sjer söluna á síldinni og jafni síðan söluverðinu niður á seljendur. Svo framarlega sem engin áhætta er samfara þessum síldarkaupum, þá er það ljóst, að þessi leið yrði báðum aðiljum hagkvæmari. Jeg kannast við það, að það sje skylda þings og stjórnar að hlynna að einstökum atvinnugreinum.en sú aðhlynning að einni atvinnugrein er því að eins rjettmæt, að hún komi ekki niður sem skellur á aðrar atvinnugreinar, en það hlyti hún að gera þegar landssjóður leggur stórfje fram í því skyni. Þegar um bjargráð er að ræða, verður að gæta varúðar og gæta þess, hversu mikil nauðsyn er á þeim og hve mikið gagn leiðir af þeim móts við fje það, sem til þeirra er lagt. Hjer þykir mjer björgunarupphæðin, 6 milj kr, mikil, og ef illa fer, kemur hún hart niður á landssjóði og landsbúum. Hjer veltur alt á því, að vissa fáist um síldarsöluna til Svíþjóðar, því að fáist vissa um hana, þá er áhættan ekki orðin meiri en það, að unt er að samþ. frv, en auðvitað að sjálfsögðu með þeirri breytingu, að 7. gr. verði feld, því að ef nokkur gróði yrði af þessari síldarsölu, þá virðist sjálfsagt, að hann lendi hjá þeim, sem áhættuna ber, þ. e. í þessu tilfelli landssjóði.

Magnús Torfason Háttv. þm. Snæf. (H. St) þóttist ekki skilja það, að síldarútvegsmenn gætu tapað, þótt landssjóður tapaði ekki. Þetta er þó ofureinfalt mál. Smáir og fátækir síldarútvegsmenn þora ekki að ráðast í útgerð, ef þeir hafa ekki vissu fyrir því, að þeir geti selt síldina. Og þeir fá ekki heldur lánstraust til þess að reka útgerðina, ef þá vissu brestur. Jeg veit dæmi þess, að minni útgerðarmenn hafa orðið að selja tunnur og salt undir sannvirði, einvörðungu af því að þá brast lánstraust til þess að geta legið með birgðarnar. Það má því vera öllum ljóst, er nenna og geta hugsað, að ef landið hleypur ekki undir bagga, þá lendir síldarútvegurinn í fárra manna höndum. Og það ættu þó allir að geta skilið, að ekki væri það bolt eða heppilegt fyrir landið, einkum að því er snertir atvinnu við síldveiðarnar eða verkun síldarinnar. Öðru er óþarft að svara í ræðu þessa háttv.þm. (H. St.). Þá kem jeg að háttv. 1. þm. Rang. (E. P.). Hann tók það rjettilega fram, að jeg hefði sagt, að landssjóður gæti beðið tjón af síldarkaupum í svip. En jeg veit ekki, hvert spor við getum stigið, hvorki fram nje aftur, til framkvæmda eða athafnaleysis, án þess að ætíð geti verið meiri eða minni áhætta á ferðum. Það er ekki hægt að snúa sjer við í lífinu án þess, nema fyrir þann, er ætíð lifir á föstu kaupi einu saman, hvort sem það er greitt af einstökum manni eða því opinbera. Það er ofureinfalt að tapa miklu fje á því, að þora ekki að ráðast í framkvæmdir, og jeg er ekki viss um, nema háttv. 1. þm. Rang. (E. P) væri mun ríkari en hann er, ef hann hefði ekki svo dyggilega fylgt þeirri reglu, að hætta engu. En um landssjóð stendur öðruvísi á en um einstaklinginn; landssjóður getur altaf náð sjer niðri, þótt hann bíði halla, og það á hann að gera. Við vitum, að síldarútgerð er misbrestasöm atvinna; í ár getur verið hagur að henni, en að ári tap. En nú hagar svo til, að Alþingi kemur saman einmitt á þeim tíma, þegar hægt er að sjá, hvernig síldarútvegnum reiðir af, og því er altaf hægt um vik að leggja á bann, ef vel árar, fyrir tapi því, er af þessu frv. kynni að leiða. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) neri mjer því um nasir, að jeg hefði barist á móti síldartollinum á Alþingi 1916-1917. Það er satt mál, að jeg var á móti síldartollinum, og tel jeg mjer heiður að því. En hann rakti ekki sögu þá nógu nákvæmlega. Hann gat þess ekki, hver ástæða mín var til þess. En ástæða mín var sú, að yfir stóðu stríðs- og hættutímar, og það var ekki hægt að sjá, hvernig síldarútgerðinni farnaðist næsta sumar. Það kom og á daginn, að jeg hafði rjett fyrir mjer, því að næsta þingi datt ekki í hug að hreyfa síldartollinum. Og eitt atriði var mjög athugavert við þetta tollmál. Það átti að skifta tollinum í tvent, og voru borin fram tvenn lög. Önnur þeirra voru um að endurgreiða innlendum mönnum tollinn að nokkru, en á meðan við vorum að afgreiða tollfrv. sjálft hjer við 3. umr. í háttv.Ed., þá drápu háttv.þm. í Nd. endurgreiðslulögin. Þetta var pólitík, sem jeg mundi bera kinnroða fyrir. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) sagði, að það væri ekki gott að eiga pólitísk eftirkaup við mig. Eigi hann við síldartollsfrv., þá sagði jeg, að jeg skyldi greiða atkv. með síldartolli, ef stjórnin sæi sjer fært að leggja frv. um það fyrir þingið. Til þess hefir ekki enn komið, og jeg því ekki haft tækifæri til að bregðast heiti mínu. Annars hefi jeg ekki enn snúist í málum, svo að óþörf eru slík ummæli. Hins vegar má skilja þessi ummæli háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) á þá lund, að jeg hafi snúið á hann hjer í þinginu - jeg man nú reyndar ekki eftir því - en ef svo væri, þá væri hann bara minni þingmaður en jeg. Háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) vildi halda því fram, að jeg væri ekki fær til þess að dæma um landbúnaðinn, og að jeg, er jeg bjó í Rangárþingi austur, hefði ekki notað fóðurbæti. En þetta er rangt. Jeg var þvert á móti fyrstur allra til þess að nota fóðurbæti að ráði, er jeg bjó þar eystra. Jeg sá, að það var ódýrara að kaupa kom í Reykjavík til fóðurbætis og flytja það austur í Rangárvallasýslu heldur en hafa fólk við heyskap í Safamýri. Þó kostaði smjörpundið þá að eins 70 aura. Og jeg framkvæmdi þetta, sýndi það í verkinu. En nú er smjörið margfalt dýrara, 3 kr. pundið.  (E. P.: Ekki fæst smjör af hrossum)  . Nei, en kjöt og peningar tiltölulega eins miklir, og síldin er ódýrari fóðurbætir en sá, er jeg notaði, er jeg hokraði þar fyrir 15 árum. Sami háttv.þm. (E. P.) talaði mikið um það, að ekki væri unt að kenna fólki að borða síld. En upplýst get jeg hann um það, að síldarát er að breiðast út meðal fólksins; t. d. hafði jeg þá ánægju að senda eina tunnu af síld austur í Rangárvallasýslu, sem ætluð var til manneldis. Það hefir og verið samþykt hjer till. um almenningseldhús, og jeg hefi litið svo á, sem það væri ætlunin að senda einhvern utan til þess að kynna sjer matgerð, og þá fyrst og fremst síldarmatgerð. Annars vill háttv. 1. þm. Rang. (E. P.) láta fara með mál þetta eins og kjötsöluna, en mál þetta er alt annars eðlis. Hjer er um afurðir að ræða, er fyrst verður að afla, en kjötið er á því þurra. Og ef þetta frv. nær ekki fram að ganga, þá verður ekki aflað síldarinnar nema að litlu leyti. Fleiru er óþarft að svara þessum hv.þm. (E P.). Þá er hæstv. fjármálaráðherra. Mjer fanst hann taka bæði dauflega og stirðlega í frv. Mjer datt ekki í hug, að hann mundi strax lýsa yfir því, að hann væri á móti málinu og vildi ekki greiða því atkv. út úr deildinni. Það virðist sýnilegt, að hann ætli að taka að sjer fulla ábyrgð á málinu. Jeg vissi ekki, að hann mundi, jafnórætt og málið er, sýna það, að hann væri þvílíkur kjarkmaður, að taka ábyrgðina strax á sig, og það alveg að nauðsynjalausu, þar sem hann gat látið málið eiga sig til 3. umr., að brtt. hans kæmu fram. En jeg heyrði, að hann lagði áherslu á það, að landssjóði væri fjár vant, og mjer skilst ekki betur en að því hnígi brtt. hans við 7. gr., og væri þá eðlilegast og rjettast, að hann bæri sig um það efni saman við flm. frv., sem og aðrar brtt. sínar. En þar sem jeg þykist vita, að hæstv. fjármálaráðherra komi fram með þessar brtt. við 3. umr., þá finn jeg ekki ástæðu til þess að ræða um þær að sinni.

Fjármálaráðherra (S. E.) Mjer komu harla að óvörum ummæli hv.þm. Ísaf. (M. T ), þar sem jeg gat þess að eins, að jeg mundi koma fram með brtt. við frv. við þriðju umræðu og jafnframt greiða því atkvæði við aðra umr., enda ekki vel þægilegt að koma fram með brtt. við 3. umr. þessa máls, ef það yrði felt nú. En mig furðar það, þar sem um jafnstórt mál og þetta er - það skiftir miljónum króna - að það eigi að hvíla yfir því svo mikil helgi, að það sje skoðuð sem móðgun, þótt ráðherra ætli að koma fram með brtt. við það. Mjer þykir það hart, jafnvarlega og jeg talaði, að farið sje að minna mig á ráðherraábyrgð, en jeg skal lýsa yfir því, að jeg er með öllu óhræddnr við þá ábyrgð. Háttv. þm. Ak. (M. K.) var að tala um það, að fjármálaráðherra yrði að hafa víðsýni og verslunarvit. Jeg ætla mjer ekki að dæma um víðsýni og verslunarvit mitt, en jeg verð að tala með þeirri viðsýni og því verslunarviti, sem mjer er gefið. Og það er þingsins sjálfs að ákveða það, hvort það telur þá víðsýni og það verslunarvit nægja, eða hvort það þurfi víðsýni og verslunarvit í fjármálaráðherrasætið. En við þann dóm bið jeg mjer engrar vægðar. Jeg held fram þeim skoðunum, sem jeg tel heppilegastar og affarasælastar fyrir land og lýð, án tillits til þess, hvort þær falla í geð meiri hluta eða minni hluta þingsins.  (M. T.: Virkilega?)  . Og það munu háttv.þm. verða varir við fyr eða síðar. Þótt gengið væri að því, að telja mætti, að 4½ milj. kr. fengist fyrir síld til Svíþjóðar, þá vantar þó l½ milj. kr. á það, er landssjóður þarf að leggja fram, og háttv.þm. Ak. (M. K.) getur ekki fært neinar sannanir fyrir því, að unt sje að selja síldina. Alt um síldarsöluna til Ameríku eru staðlausar fullyrðingar, sem að vísu geta ræst, en alveg eins geta að engu orðið. Sama er að segja um þá síld, sem á að selja hjer á landi. Enginn veit, hversu mikið er hægt að selja af henni nje fyrir hvaða gjald. Og þótt landssjóður geti selt 50 þús. tunnur til Svíþjóðar, þá gæti hæglega svo farið, að landssjóður yrði að borga síldina til útgerðarmanna löngu áður en gjaldeyrir berst frá Svíum. Ef landssjóður liggur með síldina hjer - til útflutnings til Svíþjóðar - og hún skemmist á meðan, hver á þá að borga þær skemdir? Jeg sje ekki annað en að landssjóður yrði að gera það. Jeg sje ekki ástæðu til að endurtaka það, sem sagt hefir verið, en augljóst er það þó, að áhætta fylgir frv. þessu. Það sjest best á því, að síldarútvegsmenn fylgja fast frv. og biðja landssjóð hjálpar; það mundu þeir ekki ella gera. Ef hjer væri ekki um þetta að ræða, þá mundi síldarútvegsmönnum ekki vera málið jafnmikið áhugamál eða viðkvæmt mál. Svo framarlega sem útlitið verður gott, munu bankarnir styðja smærri útgerðarmennina engu síður en hina stærri. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) talaði um, að bankarnir myndu sýna landsstjórninni alla greiðvikni, því að þeim væri áhugamál, að frv. næði samþykki. Jú, vitanlega er þeim það áhugamál. En af hverju ? Af því að hjer er áhætta á ferðum. Ef ekki væri áhættan, hefði frv. aldrei komið fram. Annars skal jeg játa, að mjer þótti þeir aðalflutningsmenn frv., háttv.þm. Ak. (M. K.) og háttv þm. Ísaf. (M T.), taka fullhart á brtt., sem jeg boðaði að væru í vændum. Jeg vil draga úr áhættu landssjóðs. Mjer skildist háttv.þm. Ak. (M K.) líta svo á, að ákvæðin í 6. gr. um borgunarskilmálana væru ekki nein aðalatriði. Till. til breytingar á þeim ætti því ekki að vera honum sjerlegur þyrnir í augum. Það hefir komið fram ósk um, að málið verði afgr. hjeðan úr deildinni þegar eftir þessa umr. Jeg held, að það væri mjög óheppilegt að fara svona geyst. Frv. ætti ekki að afgreiða frá Alþingi fyr en vissa er fengin um, hvað fæst fyrir sænsku síldina. Mun þá frv. fá betri byr, ef meira fæst fyrir hana en búist hefir verið við. Jeg hygg því, að það væri ráðlegast fyrir flytjendur þessa máls, að hraða því ekki alt of mikið, þegar þingið er orðið sammála um það, að hægt sje afgreiða það á einum degi, ef þörf verður á. Jeg vona, að 3. umr. verði höfð á venjulegum tíma, svo að kostur gerist á að gera brtt. Slíkt stórmál sem þetta má ekki afgreiða í flaustri.

Eggert Pálsson Jeg hefi ekki ástæðu til að vera langorður; þarf að eins að svara nokkrum atriðum í ræðu háttv.þm. Ísaf. (M. T.). Þm. (M. T.) vildi halda því fram, að það væri fjarstæða hjá mjer, að eins mætti fara með síldina og farið hafi verið með kjötið, jafna niður verðinu, svo að stórir og smáir framleiðendur fengju jafnt verð fyrir afurðir sínar. Þessi aðferð gafst vel, að því er snerti kjötið, og bar ekki á neinni óánægju. Það virðist því líka ástæða til að halda, að hún gefist líka vel um síldina. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) sagði reyndar, að sá væri munurinn, að síldin væri í sjónum en kjötið fyrirliggjandi. Jeg býst ekki við, að þær upplýsingar hans, að síldin sje í sjónum, mæti neinum andmælum, en hitt er ekki rjett, að kjötið sje fyrirliggjandi. Það þarf að leggja fram vinnu og fyrirhöfn til að framleiða það. Framleiðslunni fylgir einnig nokkur áhætta, svo að ómögulegt er að telja kjötið fyrirliggjandi fyr en á haustin, þegar búið er að slátra. Jeg held, ef sama regla væri höfð um síldina, sem höfð var um kjötið, mundi það koma í veg fyrir stórgróða-„spekúlationir“ kaupmanna, og auk þess lyfta undir smærri útgerðarmenn. Háttv. þm. Ísaf. (M. T.) vjek að þeim ummælum mínum, að jeg vildi gjarnan eiga við hann eftirkaup í einkaviðskiftum, en síður í pólitík, og fjekk út úr því, að hann hlyti þá að vera betri þingmaður en jeg. Jeg hjelt satt að segja, að það væri frumskilyrði fyrir að standa vel í hverri stöðu, sem vera skal, og þá líka þingmannsstöðu, að hægt sje að reiða sig á mann; sá væri því besti þingmaðurinn, sem öruggast væri að treysta. Jeg skal ekki draga í efa þingmenskuhæfileika háttv.þm. Ísaf. (M T.), en hann hefði þá ekki átt að fara rangt með það, að enginn hafi hreyft síldartollsmálinu á aðalþingi 1917. Jeg hefi hjer í höndum frv. um toll á síld á þgskj. 217, sem borið var fram í háttv. neðri deild á þinginu í fyrra, en ekki afgreitt, og liggur því fyrir þinginu enn óútrætt. Þau ummæli sama háttv.þm. (M. T.) voru óþörf, að jeg hafi minna grætt um æfina af því að jeg hafi engu vogað; jeg segi óþörf, því að svona einkamál ættu ekki að berast í tal á þingfundum, og það því síður, sem jeg hygg, að háttv.þm. (M. T.) hafi aldrei heyrt mig berja mjer, nje heldur aðra, er til þykjast þekkja, gera lítið úr efnum mínum. Hins vegar er mjer kunnugt, að hattv. þm. Ísaf. (M. T.) var talinu efnabóndi meðan hann var samsýslungur minn þar austur frá, þótt ekki leggi hann þá meira í vogun en alment gerist. Hitt má hann best vita sjálfur, hvort hann hefir grætt mikið síðan hann fór að voga meiru en hann þá gerði.

Magnús Kristjánsson Jeg gæti látið hjá líða að taka til máls, þar sem ekki eitt einasta atriði í minni fyrri ræðu hefir verið hrakið. En þar sem 3 háttv.þm. og 2 hæstv. raðherrar hafa sýnt mjer þann sóma, að nefna mig, er mjer skylt að gjalda í sömu mynt. Mjer þykir leitt, að hæstv. atvinnumálaráðherra er ekki viðstaddur, því að á honum ætla jeg að byrja. Hann sagði, að það Væri til ofmikils mælst af stjórninni að ætlast til, að hún væri búin að átta sig á málinu. Mjer finst það að vísu síst ofætlun, en fyrst svona er ástatt fyrir stjórninni, get jeg fallist á, að ekki verði nema ein umr. um málið í dag, og er mjer það þó þvert um geð. Það veldur og nokkru um, að nú mun háttv. 4. landsk.þm. (G. G.) vera horfinn frá því ráði, að hverfa af þingi á morgun. En þörfin fyrir fljóta og góða afgreiðslu er engu minni fyrir það, þótt þetta sje gefið eftir til samkomulags. Jeg vil þá um leið skora alvarlega á stjórnina, að gera nú þegar ráðstafanir til, að samningunum við Svía verði lokið svo fljótt sem unt er. Bið jeg háttv. samþingismenn mína að taka eftir þessari áskorun minni, og hæstv. fjármálaráðherra að flytja hana þeim ráðherrunum, sem fjarstaddir eru. Allur dráttur á samningslokum er ófyrirgefanlegur. Jeg held því fast fram, að samningar sjeu þegar sama sem fullgerðir, svo að það þurfi ekki nema eitt orð af hálfu stjórnarinnar til að fastbinda þá. Þegar búið er að binda þá að fullu, er ekki lengur hægt að vera með vöflur og vafninga með því yfirskyni, að alt sje í óvissu um síldarverð Svía. Þá skal jeg víkja mjer að háttv. 1. þm. Rang. (E. P.). Hann var að kvarta undan vondri meðferð á sjer við síðustu umr. Það er að vísu óviðfeldið, er þung orð falla í garð þeirra, sem dauðir eru, en hann mátti sjer sjálfum um kenna, bæði dauða sinn og dóminn, sem hann fjekk, því að græðgin í honum var svo mikil, að hann talaði sig dauðan fyrir tímann, og gerði sig þar með óhæfan til andsvara. Eins mun nú vera ástatt um þm. (E. P.), og vil jeg því ekki eyða fleirum orðum um hann, því að jeg vil helst ekki tala um þá látnu, nema jeg hafi eitthvað gott um þá að segja. Háttv. þm. Snæf. (H. St.) kemst jeg hjá að svara sjerstaklega. Skoðanir hans voru í svo nánu sambandi við skoðanir hæstv. fjármálaraðherra, að jeg get svarað þeim báðum í senn. Jeg skil ekki í því, að þeir skuli geta haft sig til að vera að margfullyrða það, að engin vissa sje enn fengin um það, hvaða verð Svíar gefi fyrir síldina, eða að það verði af nokkurri sölu þangað.  (H. St.: Það er ekki búið að semja)  . Þetta er að vissu leyti rangt, því að fyrir stjórninni liggur ákveðið tilboð, sem ekki þarf annað en kveða já eða nei við. Jeg álít, að það tilboð standi enn og sje vel aðgengilegt. Þetta aðalatriði, sem andstæðingar þessa máls virðast byggja alt sitt á, áhættan, er því grýla og ekkert annað. Vegna þessa vandræðaskrafs út af áhættunni, vil jeg enn minnast á eitt atriði, sem þó er svo augljóst, eins og flest annað, er snertir þetta mál, að leiðinlegt er að þurfa að vera að benda á það. Hver mundi áhætta landssjóðs verða, ef síldaraflinn yrði ekki meiri í ár en í fyrra? Ef ekki veiðist meira en 50 þús. tunnur, verður áhættan engin. Því minni sem aflinn verður því minni verður áhættan. En jeg fyrir mitt leyti vona, að aflinn verði sem mestur, því að jeg er sannfærður um, að það verður landssjóði og útgerðarmönnum til gróða, en ekki til taps. Hæstv. fjármálaráðherra talaði með fjálgleik og skáldlegri andagift um það, að jeg hefði haldið því fram, að jeg hefði betri skilning á þessu máli en hann. Það hefi jeg aldrei sagt, en ekki skal jeg þvertaka fyrir, að það verði álit mitt að lokinni umræðunni, ef ráðherrann heldur svo áfram málinu, sem hann hefir það upp tekið. Hann virtist hneykslast á því, að jeg sagði, að eintóm varfærni væri varhugaverð í þessu máli, því að viðsýni þurfi ekki síður við. Jeg endurtek það, að þröngsýnin er í þessu, eins og öllum stórmálum, það hættulegasta. Eins og jeg hefi áður getið, mun jeg sætta mig við, að 3. umr. verði á reglulegum tíma. Vona jeg, að það verði til að gera menn betur sammála. Margur hefir sansast á rjett mál á skemri tíma. Er það og von mín að úrslit samninganna við Svía verði þingi og stjórn kunn, áður en vjer komum aftur á fund saman.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Mál þetta hefir nú verið svo mikið rætt frá öllum hliðum, að jeg efast um að jeg bæti mig nokkuð þar á. Hæstv. fjármálaráðherra sagði, að málið hefði legið svo stuttan tíma fyrir þinginu og væri því ókunnugt háttv.þm. Það get jeg ekki fallist á að sje rjett. Síst af öllu getur hæstv. stjórn verið málið ókunnugt, þar sem síldarútvegsfulltrúarnir lögðu málið fyrir hana 11. júní og það á sama grundvelli og hjer kemur fram. Álitsskjali þeirra, sem dagsett var 21. júní, hefir líka verið útbýtt, og er því ekki bægt að segja, að málið sje þingi eða stjórn ókunnugt. Auk þess hefir því ekki verið hraðað hjer í deildinni frekar en gerist um sum önnur mál. Háttv. þm. hljóta því að hafa kynt sjer málið, svo að þeir geti óhikað greitt því atkv. Jeg verð að segja það, að mjer þykir það merkilegt, hve mikið hefir verið rætt um þetta tilboð frá Svíum. Jeg gat jafnvel ekki fallist á orð háttv.þm. Ak. (M. K) um það atriði, auk heldur orð hinna, þar sem hann var að skora á stjórnina að gera sem fyrst út um samningana. Við vorum þó allir hjer staddir, bjargráðanefndarmenn úr báðum deildum, þegar hæstv. forsætisráðherra kom og kallaði okkur saman, og tilkynti okkur að Svíar hefðu boðið 90 aura í kg. af síldinni, og óskaði álits okkar Og leist öllum að svara tilboðinu játandi. Jeg leit svo á, að hæstv forsætisráðherra hefði ekki síðar en að 10 mínútna fresti sent fulltrúunum skeyti um að ganga að tilboðinu. Og þó er enn verið að tala um einhverja óvissu. Þess ber líka að gæta, að 90 aura í sænskri mynt svara til 95 au. í danskri. Það verður því 10 aurum hærra en gert er ráð fyrir í frv. Það verða því alls 500.000 kr. munur. Fyrir það, sem til Svíþjóðar selst, fengist þá samtals 475 þús. kr. Þegar þetta er athugað, þá hættir áhættan að vaxa í augum, eftir því sem jeg get best sjeð, því að þótt ekkert af afganginum seldist til Ameríku, þá er verðlagið á honum orðið svo lágt, að næstum má heita ómögulegt að á honum verði tjón. Jeg held því að hægt hefði verið að hraða málinu og ljúka því hjer í dag, þar sem svona ábyggilegar tölur hafa verið sýndar. Tel jeg það eingöngu vera af skilningsleysi eða þrjósku að ekki er við þær kannast. Samanburður á kjötsölu og síldar á alls ekki við. Um kjötið er hægt að vita fyrirfram, þar sem það er föst eign í landinu, en um síldina verður ekki vitað fyr en hún hefir veiðst. Fyr verður ekki vitað, hve mikið kemur á markaðinn. En árið í fyrra sýnir, að ekki yrði mikið tapið fyrir landssjóðinn, ef ekki veiddist meir en þá.

Fjármálaráðherra (S. E): Jeg held fast við það, að ekki sje hægt að byggja á neinni vissu um söluna til Svíþjóðar, fyr en samningarnir eru fullgerðir. Jeg fyrir mitt leyti þekki ekki alla skilmálana. Ef svo er, að fulltrúarnir sjeu að bíða eftir betra verði, þá getur svo farið að tilboðið bregðist. Yfirleitt getur það oft verið álitamál hve fljótt eigi að „acceptera“ slík tilboð. En hitt, hvort rjett sje að skipa þeim strax að ganga að tilboðinu, það efast jeg um að sje rjett. Það væri óneitanlega heppilegra að leggja það í hendur fulltrúanna sjálfra. Ef til vill eru horfur á, að betra verð fáist. Annars verð jeg að telja það fremur óheppilegt, að skýrt hefir verið frá tilboði þessu hjer, en um það tjáir ekki að fást framar; það er komið sem komið er.

Kristinn Daníelsson Jeg stend ekki upp til að lengja umr. um málið. En jeg kann betur við, að skýra, hvað í atkvæði mínu felst. Jeg lít svo á, að niðurstaðan af umr. sje sú, að hjer sje um talsverða áhættu að ræða fyrir landssjóð, en hins vegar hafa háttv. flutningsmenn flutt fram mörg rök og sennileg, svo vandasamt væri að ganga móti málinu. En þess verður vel að gæta að okkur ber fyrst skylda til að sjá um hag landssjóðs og vera góðir ráðsmenn hans, því er jeg í vafa hvernig jeg eigi að greiða málinu atkvæði. Jeg mun þó að sjálfsögðu greiða því atkvædi til 3. umr., en áskil mjer þó frjálst atkv. Annars hafði jeg vænst þess, að mál þetta kæmi fyrst fram í Nd. og þykir miður að svo var eigi, því að sá er andi í löggjöf vorri, að slík stór fjármál sem þetta eigi fyrst að bera þar upp. Jeg skal meðal annars benda á það, að ef nú svo færi, að málið yrði felt hjer, þá væri Nd. 2/3 hlutum þingsins fyrirmunað að athuga það og yrði það að teljast illa farið. Gæti þá svo farið, að þótt jeg væri ragur við málið, að jeg greiddi því atkvæði við 3. umr.; einmitt til þess, að háttv.Nd. gefist kostur á að athuga það, og í þeirri von, að atriði, sem nú þykja óvís, yrðu upplýst betur, meðan hún hefði það til meðferðar. Jeg skal svo ekki fara frekari orðum um málið.

Magnús Kristjánsson Þar sem útlit er fyrir, að málið fái að lifa af þessa umr. vil jeg enn þá einu sinni beina þeirri alvarlegu áskorun til hæstv. ráðherra að gera sem fyrst ráðstafanir til, að samningarnir verði fullgerðir, og ef enginn háttv.þm. mótmælir tel jeg þá mjer samþykka í því. Jeg lít svo á, að ef frv. yrði felt hjer vegna þess, að á því atriði stæði, þá væri hjer það óhappaspor stigið, sem erfitt mundi fyrir að bæta.