Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jakob Möller Úr því að jeg hefi ekki getað orðið samferða háttv. meðnefndarmönnum mínum um þetta mál, verð jeg að gera grein fyrir afstöðu minni með nokkrum orðum. Jeg get ekki fallist á, að frv. þetta verði samþykt. Eins og kunnugt er, var í byrjun þings í fyrra ætlast til, að gjald þetta fjelli niður, eins og önnur útflutningsgjöld, en er leið á þingið, leist stjórninni svo illa á fjárhagshorfur ríkisins fyrir árið 1922, að hún fól fjhn. að bera fram frv. um framlenging á þessu 1% gjaldi af öllum útfluttum afurðum fyrir árið 1922. Nefndin tók málið að sjer, og náði það fram að ganga með litlum atkvæðamun, og datt þó engum í hug þá, að um annað eða meira væri að ræða en að framlengja gjaldið um þetta eina ár. Að halda þessu gjaldi við er beinlínis á móti yfirlýstri stefnu þingsins, sem er að hverfa frá hinum óbeinu sköttum og að hinum beinu og að leggja ekki á framleiðsluna. Mjer dettur ekki í hug að neita, að ríkið hafi fulla þörf tekna, en jeg held fram, að það megi ekki fyrst og fremst líta á það í þessu máli. Í illu árferði verður fyrst og fremst að líta á, hvað framleiðslan þolir, og ekki ganga svo nærri henni að hún lamist. Auk þess er hagur ríkissjóðs alls eigi eins slæmur og margir halda fram. Skuldirnar hafa að vísu aukist síðustu árin, en sem betur fer eru horfur á, að verstu tímarnir sjeu nú hjá liðnir og að ríkisbúskapurinn fari aftur að bera sig sæmilega. Gjöldin eiga að minka samfara dýrtíðinni. Jeg skal geta þess, að allar líkur eru til, að tekjuskatturinn hjer í Reykjavík muni nema ¾ milj. kr. á ári, þrátt fyrir hversu ilt var í ári í fyrra. En nú er útlit fyrir miklu betra árferði í ár, og þó er tekjuskatturinn ekki áætlaður meira en 800000 kr. í fjárlögum 1923. Geta menn því sjeð, að allar líkur eru til, að skatturinn fari ekki alllítið fram úr áætluninni, þar sem útlit er fyrir, að hann muni nema alt að þeirri upphæð á þessu ári í Reykjavík einni. Mætti gera sjer von um, að skatturinn fyrir árið 1923 nemi talsvert á 2. milj. króna. En ef móti vonum kynni að ára illa á þessu ári, þá þola atvinnuvegirnir því síður frekari álögur. Í fjárlagafrv. eins og það var samþ. hjer í háttv. deild nam tekjuhallinn ekki meiru en 180000 kr., og þó að megi gera ráð fyrir, að hann heldur aukist en minki í háttv.Ed., eru samt ekki líkur til, að tekjuhalli verði mikill á fjárlögunum. Verði nú þessi upphæð, sem í fyrra nam 350000 kr., bætt við tekjuhallann, mun hann samt ekki nema meiru en um 550000 kr. - Þá virðist samt búskapur ríkissjóðs bera sig sæmilega, því afborganirnar nema 900000 kr., og verður þannig í raun og veru tekjuafgangur eftir alt saman, og vafasamt hvort sæmilegt getur talist að ganga mjög nærri atvinnuvegunum með aukasköttum til að auka þann tekjuafgang. Fyndist mjer nær sanni að fella niður gjaldið fyrir árið 1922 heldur en að framlengja það fyrir árið 1923, því að þótt við megum ekki láta skuldirnar vaxa okkur yfir höfuð, þá megum við heldur ekki lama svo atvinnuvegina til frambúðar, að þeir eigi sjer ekki viðreisnar von, og síst eins og nú stendur á. er hagur ríkissjóðs er alls ekki svo aðfram kominn. Af þessum ástæðum get jeg ekki fallist á þetta frv., eins og nú er ástatt. Auk þess er á það að líta, að það er langt þangað til hægt er að sjá, hvernig ástandið verður 1923, og á því ári yrði ávalt hægt að lögleiða eitthvert gjald, sem kæmi í stað þessa og ekki væri rent blint í sjóinn með.

Frsm. (Magnús Kristjánsson) Jeg hafði búist við, að jeg þyrfti ekki að mæla með þessu frv., þar sem þörfin á því er svo augljós. Það hagaði svo til að nefndin, sem hafði þetta mál til meðferðar, var eingöngu skipuð þeim mönnum sem hafa hagsmuna að gæta vegna þeirra atvinnuvega, sem þetta gjald kemur aðallega niður á. Svo það ræður af líkum, að þeir hefðu eftir megni reynt að komast hjá gjaldinu ef þeir hefðu álitið það fært. En við nána athugun komust 4 af 5 nefndarmönnum að þeirri niðurstöðu að hjá því yrði ekki komist. Jeg verð því að líta svo á, að háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) leggist ekki á móti frv. í fullri alvöru, enda þætti mjer ekki ósennilegt, að hann tæki dýpra í árinni, ef hugur fylgdi máli. Það þarf ekki langt mál um ástæðurnar til þessa frv. - Það hefir margsinnis verið tekið fram, að við verðum að skila fjárlögunum með sem minstum tekjuhalla, en verði þetta frv. ekki samþykt, verður hann mikill, enda get jeg ekki sjeð, að þetta 1% gjald sje svo óbærilega hátt, að atvinnuvegirnir geti ekki borið það. Auk þess má færa rök að því, að einmitt allur fjöldi framleiðenda gerir sjer enga von um, að gjaldið falli niður nú þegar. Hefi jeg næg skilríki fyrir því, að stærstu gjaldendurnir, útvegsmennirnir, búast ekki við, að gjaldið falli niður, að minsta kosti ekki á þessu fjárhagstímabili. Jeg er alls ekki viss um, að þeir kæri sig um, að verið sje að ljetta af þeim sköttum, sem þeir alls eigi hafa kvartað undan. Annars skal jeg geta þess, að þeir, sem telja vel gerlegt að svifta ríkissjóðinn þessum tekjum, ættu þá að ganga dálítið lengra. Hvað er um síldartollinn? Bæri ekki að athuga, hvort ekki mætti lækka hann, eða jafnvel ljetta honum af með öllu. Hefði jeg átt von á, að þessum skatti yrði ljett af, hefði jeg komið fram með till. um að ljetta þessum tolli af líka, því satt að segja er mjer ekki ljóst, hvers vegna svo gífurlegur tollur er lagður á þann atvinnuveg, sem ekki stendur í nokkru hlutfalli við verðmæti vörunnar. Skal jeg svo eigi fara mikið lengra út í þetta mál, af því jeg sje, að margir háttv. þingmenn eru ekki viðstaddir. En áður en jeg sest niður skal jeg geta þess, að jeg á bágt með að skilja þá menn, sem halda því fram, að þessi 1% skattur sje svo tilfinnanlegur, að hann muni sliga atvinnuvegina; en ekki fer því fjarri, að þeir hinir sömu menn álíti, að sumir aðrir atvinnuvegir geti borið alt að 100% álögur. Á jeg þar við Spánartollinn. - Jeg bið menn að gæta þess að fara ekki út í neinar öfgar í jafnalvarlegu málefni. Þörf ríkissjóðs er mikil, og allur þorri kjósenda kýs miklu heldur að leggja nokkuð á sig en að því að fara á mis við allar verklegar kvæmdir í landinu. Þjóðin kvartar ekki mjög undan álögunum, en henni mundi þykja ilt, ef kyrstaða yrði á öllum framkvæmdunum.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Háttv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) mintist á hlutfallið milli beinna og óbeinna skatta. Þessi skattur, sem hjer er um að ræða, verður að teljast til þeirra óbeinu skattanna, sem fyrst ætti að ljetta af. Þá talaði sami háttv.þm. um, að tekjuskatturinn ætti að vinna upp hallann, sem yrði af tillögu sinni. Nefndi hann, að fyrirsjáanlegt væri, að tekjuskatturinn yrði þetta árið í Reykjavík einni svo mikill, að útflutningsgjaldsins gætti ekki. Þessu hefir verið hreyft áður hjer í hv. deild, en ennþá er aðeins um alveg lausa áætlun að ræða. Það mun að vísu rjett, að skattstjórinn mun vera tilleiðanlegur til að áætla tekjuskattinn hjer 600–700 þús. kr., en það er aðeins lauslegt yfirlit. Það veit enginn enn, hvort hann nemur 600000 kr., hvað þá heldur meiru, og því síður geta menn gert sjer hugmynd um, hve mikil afföll kunna að verða á honum. Þá er eigi rjett að bera saman árið 1923 við yfirstandandi ár, og það fer ekki vel á því í öðru veifinu að halda fram, að atvinnuvegirnir geti alls eigi borið þennan skatt, en í hinu veifinu að segja, að tekjuskatturinn verði svo mikill, að útflutningsgjalds gerist alls ekki þörf. Því vitanlega er tekjuskatturinn nærri því eingöngu undir því kominn, hvernig atvinnuvegunum farnast. Jeg get því yfirleitt tekið undir með hv. meiri hl. nefndarinnar, en sýni það sig, að skattsins gerist ekki þörf, er nægur tími til að ljetta honum af á næsta þingi.

Magnús Pjetursson Jeg held að jeg hafi á síðasta þingi lýst afstöðu minni til þessa máls, og þarf því ekki margt að segja En jeg verð að játa, að mig furðar, að hæstv. fyrv. stjórn skuli hafa flutt frv. eða nokkur háttv.þm. skuli geta ljeð fylgi sitt til að afla ríkinu tekna á þennan hátt, og einmitt á þeim tíma, er framleiðslan á erfiðast uppdráttar. Þetta frv. komst fram á síðasta þingi fyrir slys, en jeg bjóst ekki við, að nokkur stjórn hefði einurð í sjer til að leggja það fram á ný, og verð að telja það einn af markverðustu viðburðunum á þessu þingi, að svo hefir orðið. Jeg stóð ekki upp við 1. umr., af því að jeg var sannfærður um, að nefndin myndi skera frv. niður. Bjóst jeg við, að hún væri svo vel skipuð, að það ætti þaðan ekki afturkvæmt. Mig furðar því á, að háttv. meiri hl. skuli leggja til, að frv. verði samþykt, og að háttv.frsm. (M. K.) skuli segja, að það þurfi alls ekki að mæla með því. Þetta kom mjer algerlega á óvart, og það því fremur, sem sami háttv.þm. tók svo rjettilega fram á dögunum við umræðu um fjárlögin, að nú skyldi það sýna sig, hvort hugur fylgdi máli um að menn vildu styrkja atvinnuvegina. - Meðmælin með þessu frv. koma því úr hörðustu átt. Jeg hefði betur skilið, ef rætt hefði verið um að verðlauna útflutning íslenskrar vöru og frv. borið fram um það efni; það hefði sannarlega átt betur við yfirstandandi tíma. Hv. frsm. (M. K.) kvað sýnt, að framleiðendur væru ekki á móti þessu gjaldi, því að allir nefndarmenn eigi þeirra hagsmuna að gæta. En hafa þeir þá gætt þeirra hagsmuna? Það verð jeg að bera brigður á og jeg býst við, að þeir muni á síðan einnig gera. Það er rjett, að tekjuhalli er á fjárlögunum, og það mundi auka hann, ef þetta gjald fjelli niður. En jeg þykist mega sjá, að gjaldið sje of hátt áætlað, og því muni ekki eins um það og virðist. Með því verði, sem nú er á íslenskum vörum, og líklegt er að verði, mun það varla nema 600 þús. kr. Hv. frsm. (M. K.) kvað gjaldið lágt og munaði ekki um það. Það er ekki hæð gjaldsins, sem jeg mæli í gegn, heldur stefnan, sú stefna að íþyngja framleiðslunni með sjerstökum skatti, þegar þörf er á að styrkja hana. Þá hefði hv.frsm. (M. K.) ekki átt að vera að vitna í skoðanir kjósenda. Jeg veit, að allir hafa vonast eftir, að gjaldið fjelli niður nú. Jeg hefi talað við marga og þeir hafa sætt sig við gjaldið þetta eina ár, í þeirri von að lögin yrðu ekki látin standa lengur. Og alstaðar er lögunum hallmælt. Hv. frsm. (M. K.) kvað menn heldur vilja leggja á sig þetta gjald en fara á mis við allar verklegar framkvæmdir af hálfu hins opinbera. Þar til er því að svara, að mjer virðist menn verða að leggja hvorttveggja á sig, ef þetta frv. er samþykt. Þessi mótbára gegn niðurfellingu gjaldsins gat komið til mála, ef ekki hefði verið búið að skera niður allar þær verklegar framkvæmdir, sem mest hjálpa framleiðslunni, svo sem er um símana. En það hefir nú verið gert, og á þá að bæta þessu við líka? Jeg held jeg verði svo að enda með því að taka mjer í munn þau orð, sem hv.frsm. (M. K.) viðhafði gagnvart hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), nema hvað jeg beini þeim að nefndinni og segi: „Þetta getur ekki verið alvara hjá háttv. fjárhagsnefnd“.

Magnús Guðmundsson Það voru ummæli hv.þm. Str. (M. P.), sem komu mjer til að standa upp. Hann kvaðst hafa undrast dirfsku stjórnarinnar að bera þetta frv. fram. Þar er jeg þá sá seki. Jeg gat þess við 1. umr. frv., að án þessa skatts hefði stjórnin ekki getað komist langt með að leggja fjárlagafrv. hallalaust fyrir. En nú tel jeg alveg óþarft að safna skuldum ár eftir ár. Jeg bar þetta því fram sem neyðarúrræði, því að jeg er á móti þessu gjaldi, eins og jeg hefi marglýst fyrir hv. Alþingi. Annars er þetta frv. að sumu leyti gott sem prófsteinn á sparnaðaralvöru háttv.þm. Þetta gjald verður bersýnilega að haldast uns gjöldin verða lækkuð, og þá sýna háttv.þm., hvað þeim er mikil alvara að losna við það, með því að draga úr útgjöldum ríkisins. Og það er gott að ræða um þetta einmitt nú, þegar hv. deild er að enda við að fella till. um 200 þús. kr. sparnað. Mjer heyrðist háttv.þm. Str. (M. P.) halda, að áætlunin væri of há. Það er áætlað, að út verði fluttar 100 þús. síldartunnur. Það gerir 300 þús. kr. Og útfluttar sjávarafurðir eru áætlaðar 30 milj. kr. virði. Er þá gjald af þeim önnur 300 þús. kr. Þá er eftir landafurðir og það, sem sjávarafurðir kunna að fara yfir 30 milj. kr., og er þá vel lagt fyrir því, sem þurfa kynni að endurgreiða af síldartollinum. Þá talaði þessi sami háttv.þm. (M. P) um að verðlauna framleiðslu og útflutning. Jeg játa, að það væri nógu skemtilegt að geta það. En hvar vill háttv.þm. taka fje til þess? Er ekki tekjuskatturinn nógu hár? Eða þá tollarnir? Og ekki má útflutningsgjaldið vera. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) kvað hallann ekki eins mikinn og fjárlagafrv. sýndi. Þetta er rjett, enda hafði jeg bent á það hjer áður. En þess ber og að gæta, að enn vantar fjáraukalög og útgjöld eftir sjerstökum lögum og þingsályktunum. Það er því ekki hægt að segja um, hve vel landsbúskapurinn muni bera sig.

Jón Auðunn Jónsson Jeg þykist þurfa að lýsa afstöðu minni til þessa frv. með fáum orðum. Jeg er ekki meðmæltur útflutningsgjaldi, nema, eins og jeg lýsti á síðasta þingi, að gjaldið væri hundraðsgjald af því, sem varan seldist umfram framleiðslukostnað. Og þótt þetta gjald sje ekki hátt, þá brýtur það meginregluna. En svo eru aðrar ástæður, sem eru svo ríkar, að þær neyða mig til að vera með frv. nú. Það er fyrst og fremst tekjuhallinn á fjárlögunum, sem veldur, svo einnig af því að jeg tel nú einmitt ýmsa liði í tekjuáætluninni of háa, t. d. bæði vörutollinn og kaffi- og sykurtollinn, svo að jeg get búist við meiri halla en frv. sýnir. Hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.) var að vitna í það, að nærri 900000 kr. sjeu áætlaðar til afborgana af lánum, og væri það því eignaraukning, en eigi eyðsla. Hjer er þó það við að athuga, að talsvert af þessu er þegar tapað fje, sem eigi má telja eignaauka, t. d. það, sem borgað er af skipaláninu.  (M. G.: Það eru borgaðar 300 þús. kr.)  . Og það er tapað vegna verðfalls skipanna. Einnig verður þess að gæta, sem hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) benti á, að eitthvað verður að gera fyrir fjáraukalögum og ýmsu því, sem ekki er í fjárlögum, en greiða verður þó. Af öllu þessu hefi jeg neyðst til að verða með frv.

Jakob Möller Hv. frsm. (M. K.) sagði, að nefndin hefði sjeð, að yrði að samþykkja frv. eftir nákvæma rannsókn. Sú rannsókn hefir víst verið gerð í einrúmi, því að alt fram á þá stundu, sem afstaða var tekin, vissi jeg ekki betur en meiri hluti nefndarinnar væri á móti frv. Hann kvað það ennfremur aðalrökin fyrir framgangi frv., að þá yrðu fjárlögin nærri tekjuhallalaus. Jeg sýndi aftur á móti fram á, að ekki væri altaf rjett að berjast við að halda fjárlögunum hallalausum. Nú vita allir, að atvinnuvegimir eru lamaðir. Togaraútgerðin stöðvaðist t. d. alllangan tíma á síðasta ári vegna þess, að hún bar sig ekki. - Hvaða bjargráð er þá að hlaða á atvinnuvegina sköttum á skatta ofan? Og hvar á að taka tekjur, svo að ekki verði halli, ef framleiðendur gefast upp? Það var önnur röksemdin hjá hv.frsm. (M. K.), að framleiðendur hefðu ekki búist við, að gjaldinu yrði ljett af, og að það væri vel þokkað. Mín reynsla er alveg gagnstæð. Það sem jeg til veit, er það jafnóvinsælt hjá þeim, sem við sjóinn búa, og hinum, sem byggja sveitirnar. Í fyrra marðist það fram hjer í þessari hv. deild með eins atkvæðis mun. Svona voru nú vinsældirnar þá. Þó var tekjuhallinn þá um 2 milj. kr., en nú er hann tæplega 1/10 hluti þess. Auk þess hefi jeg þegar sýnt fram á, að enginn raunverulegur halli væri nú, en því gekk háttv.frsm. meiri hl. (M. K.) alveg fram hjá. Nú hefir hæstv. fyrv. fjrh. (M. G.) stutt mál mitt í þessu efni og vakið athygli á því, að auk afborgana af lánum ríkissjóðs sje ráðgert að leggja í sjóð 100 þús. kr. framlagið til Landsbankans. Það verður því um 1 milj. kr., sem dregst frá gjöldunum, og þó að reikningslegi hallinn á fjárlögunum yrði 550 þús. kr., þá yrði þó í raun og veru 450 þús. kr. tekjuafgangur, auk þess sem tekjurnar væntanlega fara fram úr áætlun (t. d. tekjuskatturinn). Það er því auðvelt fyrir hv.frsm. (M. K.) að skila fjárlögunum tekjuhallalausum, þó að hann felli þetta frv. Um síldartollinn vil jeg minna háttv.frsm. á, að hann er hjer ekki til umræðu nú, og mun jeg því ekki um hann tala að þessu sinni. Sama er að segja um Spánartollsmálið; það mun jeg leiða hjá mjer nú. Háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði valt að treysta tekjuskattinum svo mjög, eða hyggja að hann færi fram úr áætlun. En eftir þeim skýrslum, sem liggja fyrir, mun tekjuskatturinn í Reykjavík einni nema um 700 þús. kr., og er það þó alkunna, að á síðastliðnu ári bar framleiðslan sig afarilla. Það er því engin ástæða til að ætla, að tekjuskatturinn muni reynast minni en áætlað er, heldur áreiðanlega miklu meiri. Þá gerði háttv.þm. (M. G.) mikið úr þeim gjöldum, sem óáætluð væru, en koma mundu á fjáraukalög. En þau útgjöld hefir þing og stjórn að miklu leyti í hendi sjer að takmarka, og hygg jeg að ekki þurfi að óttast, að þau vaxi oss yfir höfuð, ef viljinn er góður til að spara. Háttv. sami þm. (M. G.) sagði ennfremur, að þennan skatt mætti afnema á næsta þingi, ef vel gengi. En jeg hygg að háttv.þm. muni ekki láta teygja sig þannig á eyrunum til þess að samþykkja ranglátan skatt þing eftir þing, uns hann er orðinn að föstum skatti. Og það er einmitt til þess að festa ekki þennan skatt í skattakerfinu, að jeg vil láta afnema hann nú þegar. Í lok ræðu sinnar fanst mjer algerlega slá út í fyrir háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Hann segist þá hafa lofað að falla frá þessu frv., ef þingið sýndi verulega sparnaðarviðleitni. En kvaðst hins vegar ekki hafa orðið slíkrar viðleitni var, og því fylgdi hann enn fram frv. Þessi háttv.þm. (M. G.) lagði fjárlögin fyrir þingið með 200 þús. kr. tekjuhalla. En allar líkur eru á, að það muni fara hjeðan úr deildinni með nokkru minni halla. Þegar hann lagði fjárlögin fram, þá lagði hann áherslu á það, að stjórnin hefði við samningu frv. gengið svo langt í sparnaði, að lengra yrði varla komist. Þingið hefir því verið sparsamara í meðferð fjárlaganna en þessi hv.þm. gat gert sjer vonir um, því ekki gat hann gert ráð fyrir, að þingið mundi mikið spara á fjárlögunum, þegar stjórnin hafði þegar gengið svo langt í þeim efnum, að lengra varð varla komist. Jeg hermi því það loforð upp á þennan hv.þm. (M. G.), að ef þetta þing gerir ekki fjárlögin hallameiri en stjórnin gerði þau, að þá falli hann frá þessu frv. Jeg held því fram, að alls ekki sje fært að svo stöddu að fara lengra í því að leggja á skatta en að gjöld og tekjur ríkisins standist á. Og er þó oft vafasamt, hvort svo langt eigi að ganga, því margoft mun það þjóðinni hollara, að ríkissjóður safni skuldum í bili, fremur en að kippa til muna úr framleiðslunni vegna aukinna skatta. Jeg hefi heyrt það talið til lofs einstökum mönnum, að þeir stundum leggi svo hart að sjer til þess að geta greitt skuldir sínar, að þeir svelti sig. Það má vera, að þetta sje gott og rjett undir vissum kringumstæðum. En jeg hygg, að enginn bóndi muni svelta sig um bjargræðistímann, til þess að geta greitt skuldir. Það væri algerlega misráðið og mundi koma honum sjálfum í koll, þar sem hann þá yrði ljelegri til vinnunnar. Svipað óhygni finst mjer koma fram í því, ef á að íþyngja atvinnuvegum landsins nú með afarháum sköttum, einmitt meðan þeir berjast í bökkum og um það er að tefla, hvort þeir fái risið undir kostnaðinum. Hv. þm. Ísaf. (J. A. J.) talaði um nauðsyn þess að afborga skuldir landsins. Þetta er alveg rjett. En jeg hygg, að í slíku efni þurfi ekki að grípa til neinna örþrifaráða, því að bæði mun hægt að afborga allmikið, þótt þessum skatti sje slept, og ef tekjurnar hrökkva ekki fyrir umsömdum afborgunum, þá er auðvitað hægt að taka lán. Sami hv.þm. (J. A. J.) hjelt því fram, að ýmsir tekjuliðir fjárlaganna mundu vera of hátt áætlaðir, og tók þar sem dæmi tekju- og eignarskattinn. Jeg hefi nú þegar sýnt fram á, að hann muni fremur vera áætlaður of lágt en of hátt. En ef þetta er alvara þm., þá hefði hann átt að hreyfa því hjer, þegar tekjubálkur fjárlaganna var hjer til umræðu. En sá bálkur hefir verið samþyktur við þrjár umræður, og varla nokkurt atkvæði á móti honum. Hefir það því áreiðanlega verið álit alls þorra þm., að tekjuáætlunin mundi ekki vera of há.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Þar sem þetta frv. var allmikið rætt við 1. umr., sje jeg ekki ástæðu til að lengja umræðurnar, en vona, að hv. deild láti það ganga fram.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að beina þeirri spurningu til háttv. nefndar, hvort hún hafi athugað, hvort ekki muni þurfa að auka kenslu við málleysingjaskólann, ef þetta frv. verður samþykt, eða húsakynni þar muni þá ekki verða altof lítil.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg hefi borið þetta undir álit forstöðukonu málleysingjaskólans, og taldi hún ekki þörf á að bæta við kenslukröftum í bráðina. Um húsnæðið má búast við, að það verði að stækka í framtíðinni, en eftir hennar dómi verður þess þó ekki þörf á næstu árum.

Frsm. (Ólafur Proppé) Vegna þess, að brtt. er á leiðinni við þetta frv. og nefndin vildi gjarna fá hana til þess að athuga hana áður en málið kemur til 3. umræðu, vil jeg leyfa mjer að mælast til þess, að málið verði tekið af dagskrá.

Jón Sigurðsson Það bar hjer nokkuð á deilum í deildinni í gær, þó að það væri í bróðerni að vísu, en samt get jeg ekki látið hjá líða að svara nokkrum hv. ræðumönnum, og þá helst þeim, sem síðast andmælti brtt. okkar, hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Hann taldi okkur hafa gleymt einu meginatriði í kröfum okkar og launareikningum, en það væri, að í sumar stöður þyrfti afburðamenn. Tók hann sem dæmi, að jeg hefði borið saman skólastjóraembætti við barnaskólann hjer í Reykjavík og stöðu aðstoðarverkfræðings. Jeg vil nú benda á, að ef gerður væri að skólastjóra maður, sem kominn væri nýlega frá prófborðinu, hefir enginn maður sönnun fyrir því, að hann sje afburðamaður, meðan engin reynsla hefir fengist á starfshæfileikum hans; svo er og um aðstoðarverkfræðinginn. En jeg skal nú látast fallast á þetta, honum til geðs, og tek þá t. d. aðra stöðu, sem jeg hygg að hann muni telja þörf á, að sje skipuð úrvalsmanni. Þessi staða er embætti vegamálastjóra. Laun vegamálastjóra eru 5000 kr. föst laun. Hann þarf 11½–12½ - eða að meðaltali 12 - ár til undirbúnings undir þessa stöðu, en starfstími hans 5 stundir á dag, og þó oft meira. Auk þess hefir hann mikla ábyrgð á höndum fjárhagslega. Ef maður ber nú þessa stöðu saman við skólastjórastöðuna við barnaskóla Reykjavíkur og dregur frá launum skólastjórans 2000 kr. í ljós og hita, sem jeg hefi áður ofreiknað, hefir hann 3500 kr. í föst laun. Ef nú ætti að launa vegamálastjóra þeim mun hærra, sem hann hefir varið lengri tíma til náms en skólastjórinn, ætti hann að fá þrefalt hærri laun, en ef miðað væri við starfstíma, ætti hann að fá helmingi hærri laun. En þar sem hann hefir hvorugt, er rjett að álykta, að samræmisreglan um laun embættismanna sje hjer brotin. Jeg get vel skilið, að háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) og aðrir hv.þm., sem taka í sama strenginn, vilji að þetta mál sje rannsakað. En hvað mundi það þýða? Það mundi þýða það, að þá ynnist hæstv. stjórn tími til þess að skipa mönnum öll embætti, og geta þá þeir, sem nokkuð þekkja til, hugsað sjer, hvernig málið þá horfi við. Þá vil jeg ekki eyða fleiri orðum að þessu, en snúa mjer að hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), sem því miður er nú „dauður“, og skal jeg því taka sem vægilegast á ávirðingum hans. Hann sagði, að ef kennaralaunin væru of há, væru flest embætti oflaunuð. Þetta er vitanlega ekki annað en sleggjudómur, og þykist jeg áður í þessari umr. hafa sýnt fram á hið gagnstæða. Í öðru lagi hjelt hann því fram, að á kennurunum hvíldi meiri ábyrgð en á flestum embættismönnum, þar sem þeir hefðu með höndum uppeldi æskulýðsins. Þetta er nú að vísu fagurlega mælt, en skyldu ekki prestarnir hafa meiri ábyrgð, þar sem þeir þó hafa andlega ábyrgð okkar allra? Jeg skal engan veginn neita því, að mikil ábyrgð hvíli á kennurunum, en það fylgir ábyrgð velflestum eða öllum embættum og opinberum störfum, og mjög þung á sumum. Enn hjelt þessi hv.þm. (Þorst. J.) því fram, að margir kennarar yrðu að hafa sig alla við að framfleyta sjer og fjölskyldu sinni fjárhagslega, og væri ekki að marka, þó að einhleypir kennarar hefðu góða afkomu fjárhagslega. Jeg þekki aftur mörg dæmi þess, að kennarar sjeu efnaðir, þó að fjölskyldumenn sjeu. Launin eiga ekki að miðast við það, hvort Pjetur eða Páll getur með þeim nurlað saman fje, eða hvort Pjetur eða Páll kunna að geta komið þeim í lóg, heldur að eins í samræmi við launakjörin alment. Þá bar þessi hv.þm. (Þorst. J.) saman kennara og lækna. Jeg vil í því sambandi leyfa mjer að benda á það, að það er ólíkt að vera á ferðalögum í vondum veðrum að vetrarlagi eða sitja í upphitaðri skólastofu. Það hlýtur hv. deild að sjá. Enn fremur þóttist hv. 1. þm. N-M. (Þorst. J.) hafa bent á embættismann, sem væri launaður hærra en kennarar, eftir minni meginreglu; þessi maður er póstmeistari. Jeg hygg nú, að hv.þm. (Þorst. J.) hafi verið mjög óheppinn að nefna þennan mann til dæmis þessa, því það er alkunna, að hann hefir afarmikla ábyrgð á peningum, því að árlega greiðir hann inn og út mörg hundruð þúsundir króna, og verður oftast að láta aðra telja, þó að hann hafi sjálfur alla ábyrgð. Auk þess mun hann vinna 10 stundir á dag eða meira. Sama má og segja um stöðvarstjórann í Reykjavík o. fl. Þá er næst fræðslufyrirkomulagið. Jeg skal nú ekki verða langorður um það, en fyrir þá sök, að háttv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) beindist að Skagfirðingum sjerstaklega, vil jeg leyfa mjer að votta honum þakklæti, fyrir hönd skagfirskra kennara, fyrir góð meðmæli.  (Þorst. J.: Nefndi jeg Skagfirðinga sjerstaklega?)  . Nei, en allir vissu, við hverja var átt. Jeg tek annars þetta sem það eigi við alt landið, því að þessi hv.þm. (Þorst. J.), hefir áður nefnt til skóla Skagfirðinga sem fyrirmyndarskóla. Þá nefndi hv.þm. (Þorst. J.) kennarana ýmsum undarlegum nöfnum; líkti þeim við skottulækna og annað þess háttar.  (Þorst. J.: Þetta er misskilningur)  . Jeg er enginn málsvari kennarastjettarinnar, en þó tel jeg þetta ekki rjett. Annars fanst mjer nú dýrðin á fræðsluástandinu vera farin að dvína undir lokin á ræðu hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.), því að þegar hann beindist að fræðsluástandinu í mínu kjördæmi með fremur niðrandi lýsingum gætti hann þess ekki, að með því reif hann niður stein eftir stein það, sem þeir hæstv.forsrh. (S. E.) og aðrir höfðu bygt upp, svo að lokum stóð þar ekki steinn yfir steini. Frv. sjálft er nú komið í þá kreppu, að ræða hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) getur ekki bjargað því, en jeg harma það mjög, að hann skyldi ekki halda hana fyrir hálfum mánuði, því að þá væri okkar frv. með brtt. komið í gegnum deildina, og líklega orðið að lögum.

Jakob Möller Jeg hefi ekki hugsað mjer að halda langa ræðu, enda er nú varla á bætandi. En mjer þótti hlýða að gera grein fyrir atkv. mínu. Jeg greiddi atkv. með frv. til 2. umr., en af því að mjer finst skoðanir manna allmjög á reiki, og flm. þess sumir hafa jafnvel gengið inn á aðra braut en frv. sjálft í fyrstu benti á, hefi jeg ákveðið að greiða nú atkv. á móti því við þessa umr. Jeg hefði getað fylgt frv. með það fyrir augum að auka unglingafræðsluna, eins og flm. þess virtust í fyrstu gefa í skyn, að aðaltilgangurinn væri, og flytja skólaskylduna yfir staðfestingaraldur. Jeg gæti trúað, að það væri betra, þó að hins vegar sje málið svo lítið rannsakað, að ekki sje rjett að hrapa að því. Það var tilgangur minn, er jeg greiddi frv. atkv. til 2. umr., að því yrði síðan vísað til mentmn., en það var felt. En þó að frv. hefði nú verið samþykt eins og það var flutt í upphafi, þá átti það þó að eins að vera tilraun; mátti þá hverfa aftur að gamla fyrirkomulaginu að þeirri tilraun gerðri, ef það hefði þá þótt betra. Á þeim grundvelli hefði jeg sennilega ljeð því fylgi mitt, en þar sem jeg sje nú, að margir hv.þm., og þar á meðal sumir flm. frv., vilja gera þetta til þess eingöngu að spara, sje jeg, að við eigum ekki samleið, því jeg er þeirrar skoðunar, fyrst og fremst, að á þessu sviði sje allra síst hægt að spara. En auk þess efast jeg um, að það fyrirkomulag, sem frv. ráðgerir, verði ódýrara í framkvæmdinni, ef í lagi ætli að vera. Þó að meira yrði lagt á sveitirnar af barnafræðslukostnaðinum, þá yrði enginn sparnaður að því, allra síst, ef síðan ætti að auka unglingafræðsluna á kostnað ríkissjóðs sem því svaraði. En nú er svo mikið farið að tala um sparnað í sambandi við þetta, að jeg óttast, að ef þetta frv. væri samþykt, yrði niðurstaðan að eins sú, að skólaskyldan á 10–14 ára aldri yrði afnumin og látið svo við það sitja, en ekkert kæmi í staðinn. Þess vegna hefi jeg ákveðið að greiða atkv. á móti frv.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg hefi talað svo oft um þetta mál, að jeg skal láta mjer nægja örstutta athugasemd viðvíkjandi brtt. á þskj. 168. Jeg hefi átt tal við fræðslumálastjóra og bað hann um álit hans um, hvort kennarar mundu geta komist af með laun þau, sem gert er ráð fyrir í brtt., og hvort nægir kennarar mundu fást í stöðurnar með þeim launum. Ljet hann það álit í ljós, að að eins þeir, sem einskis annars ættu úrkosta, mundu sætta sig við þessi kjör, en úrvalsmennirnir mundu snúa sjer að öðrum verkefnum. Taldi hann því, að fræðslumálunum mundi stafa stórhætta af því, ef till. yrði samþ. Mjer þótti sjálfsagt, að hv. deild gæfist kostur á að heyra álit þess manns, er kunnugastur er fræðslumálum landsins.

Eiríkur Einarsson Það er kominn svo mikill glundroði á þetta mál, síðan fyrst að fjvn. hleypti því af stokkunum, tíminn orðinn svo langur, sem það er búið að vera á ferðinni hjer í háttv. deild, að mjer finst ekki ástæðulaust, þó jeg geri nú dálitla grein fyrir atkvæði mínu. Það var aldrei höfuðástæðan fyrir mjer, við flutning þessa máls, sparnaðarhliðin, eins og svo mörgum hefir orðið skrafdrjúgt um, heldur var það hitt, eins og jeg tók fram um daginn, að reyna að breyta fræðslukerfinu til bóta, með því að róta upp í málinu. Jeg held því fram, og leiddi rök að því um daginn, að síðan þetta fræðslukerfi var upp tekið, hafi allri heimafræðslu stórum hrakað, einkum þó til sveita, eftir að farið var að glápa á þessa tildurbarnafræðslu með gleraugum, og ef til vill lituðum gleraugum, og alt kallað gott, sem aðfengnir kennarar og prófdómendur komu sjer saman um að segja fólkinu. Og úr því ríkissjóður styrkir almenna fræðslu í landinu, þá vil jeg heldur, að fjenu sje varið til þess að menta unglingana eftir 14 ára aldurinn, en að heimilin sjái um fræðsluna þangað til, og þau styrkt til þess, ef nauðsyn krefur. Þetta tel jeg höfuðástæðuna, en ekki sparnaðinn, sem af þessu kann að leiða í bili. Fyrir mjer er hann aukaatriði, meðal annars vegna þess, að um sparnað í almennum fræðslumálum þjóðarinnar á ekki og getur ekki verið að ræða, á meðan þing og þjóð afnemur ekki alla mentun í landinu, og telur sparaðan eyri meira virði en skynsemi og manndóm þjóðarinnar; þar verður að enda, en ekki byrja, er til sparnaðarins kemur. Aftur á móti er sparnaðurinn auðsær sem höfuðeinkenni, þegar litið er á brtt. á þskj. 88 og 168. Þar er hinum gamla grundvelli fræðslukerfisins í engu haggað, en reynt að spara ríkissjóði allálitlega fúlgu, með því að lækka laun kennaranna, eða yfirfæra launaskylduna á þann aðiljann, sem kenslunnar nýtur eða m. ö. o., skuldbinda sveitar- og bæjarsjóði til þess að launa kennarana, og verða þá kaupstaðirnir sjerstaklega fyrir barðinu, eins og bent hefir verið á. Hvorugri þessari brtt. get jeg ljeð fylgi mitt. Mjer finst þær báðar jafnfráleitar. Ef setja á kennarastjettina á með óbreyttu kenslufyrirkomulagi, þá mun hún ekki ofhaldin af þeim launum, sem hún hefir. En með brtt, er hún svelt, og þá finst mjer nokkuð langt gengið á sparnaðarbrautinni, ef Alþingi, til þess að spara ríkissjóði talsverða fúlgu, vinnur til að svelta heila stjett í landinu, er allir verða þó að játa, að hefir mikilsvert ætlunarverk, hvernig svo sem það álíst leyst af hendi. Þá er hin hliðin, að yfirfæra kostnaðinn á kaupstaðina eða stærri þorp; það get jeg ekki sjeð, að nokkur sanngirni mæli með. Þó jeg ætlist alls ekki til, að farið sje sjerstaklega að hlaða undir kaupstaðina, þá verðum við þar að gæta hófs. Við megum ekki vera svo miklir sveitamenn, að við sjáum ekkert annað en okkur og okkar þörf. Við verðum líka að muna eftir því, að í kaupstöðunum eru börn, sem þarfnast fræðslu. Þess vegna þurfa allir að taka saman höndum um barnafræðsluna, að hún megi sem best úr höndum fara, með því fyrirkomulagi, er eigi verður hjá komist. Um það mál verður öll þjóðin að taka höndum saman og sjá um, að engum sje ofþyngt. Að lokum eru það fáein orð út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) sagði í gær. Jeg er honum fyllilega sammála um það, að máli þessu beri að halda utan við alla hreppapólitík. Komist hjer á magnaður reipdráttur milli sveita og kaupstaða, þá er mikil hætta á ferðum. En þar sem sami hv.þm. (J. Þ.) vjek að viðkomu kaupstaðanna og í sambandi við fólksfjölgunina gat þess, að forystan væri og hlyti að færast þangað, jafnt í þessu máli sem öðrum velferðarmálum þjóðarinnar, þá get jeg ekki verið honum sammála þar. Og meira að segja heyrðist mjer hann tala um þessa forystu sem nauðsynlega. En þar er jeg á gagnstæðri skoðun. Jeg treysti kaupstöðunum miklu síður til þess að hafa þessa forystu á hendi, og furðar mig á því, að maður eins og hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), sem annars trúir á framtíð sveitanna og landbúnaðarins, skuli kasta öðru eins fram. Þetta er óþarfa uppgjafarstefna, að gera endilega ráð fyrir, að sveitirnar hljóti að draga saman seglin og geti á engan hátt rönd við reist fólksstraumnum þaðan, og að kaupstaðirnir hljóti að aukast og dafna. Ef við hugsum þetta þannig, verðum við að leggja öll spilin á borðið. Við verðum þá að hugsa okkur, að landbúnaðurinn sje svo óviss orðinn, að bankarnir vilji á engan hátt styrkja hann með heppilegum lánum, heldur styðji þeir að húsbyggingum í Reykjavík eða öðrum kaupstöðum, þar sem fólkið vill heldur slá tjöldum sínum. Svona er hægt að hugsa sjer það, en jeg er nú svo bjartsýnn, að jeg trúi fremur að stjórn og bankar beini straumnum heim í sveitirnar með því að auka jarðrækt í landinu og með bættum samgöngum og öðrum þægindum. Það á að beina fje og atfylgi til ræktunar þeim jarðvegi, sem er bestur, og þar á maður að vænta fjölgunar og forstöðu í málum þjóðarinnar.

Þorsteinn Jónsson Ráðir hv. þm Skagf. tóku til Skagfirðinga sumt af því, sem jeg sagði í gær. Sömuleiðis sögðu þeir, að jeg hefði fyrir nokkru síðan tekið skólann á Sauðárkróki til fyrirmyndar. Það er satt, að jeg mintist á þann skóla í sambandi við rannsóknir, sem þar hafa verið gerðar í heilsufræðislegu tilliti og líkamsþroska barna. En um kensluna talaði jeg ekkert, hvorki þá nje heldur í gær, og mintist ekki einu orði á skólahald í Skagafirði, enda er mjer það ekki sjerstaklega kunnugt. Þess vegna get jeg ekki að því gert, þó að ýmislegt það, sem jeg taldi ábótavant, hafi rumskað svo við þm. Skagf., að þeir þættust þekkja dæmin. Jeg sagði heldur ekki, að það eitt væri nóg til þess að vera góður kennari, að hafa lokið prófi á kennaraskólanum. En á það benti jeg að umsagnir þeirra prófdómara, sem jeg hefi sjeð, ljúka alment lofi á þá kennara, sem lokið hafa prófi í kennaraskólanum. Og í sambandi við það sýndi jeg svo fram á, hve ilt það væri til afspurnar og óhæfa að taka þá menn til kenslustarfa, sem ekki hefðu búið sig undir það. Þeir menn geta verið liðtækir á öðrum stöðum og átt þar heima, þó að þeim af eðlilegum ástæðum, sje ekki hent að fræða ungmenni, svo í nokkru lagi sje. Og jeg lagði aðaláhersluna á það, að óheppilegt væri nú að koma þessu losi á fræðsluna, en því verður ekki á móti mælt, að þessar breytingar, sem nú liggja fyrir, hljóta að verða þess valdandi, að fræðslan sumpart lendi í handaskolum eða falli algerlega niður. En við því má þjóðin ekki, því ástandið er ekki svo glæsilegt, að minsta kosti hvað farkensluna snertir, að koma megi meira losi á hana eða rýra hana enn til muna. Um þetta hafa margir prófdómarar víðsvegar á landinu látið til sín heyra og meira að segja, svo að jeg nú vitni sjerstaklega í Skagfirðinga, þá hafa prófdómarar í Skagafirði stungið upp á að hafa farkensluna lengri tíma, ef ske kynni, að með því mætti bæta úr þeim misbrestum, sem á henni hafa orðið. Undanfarið hefir ástandið verið „ónormalt“, og það hefir spilst ár frá ári, með öllum þeim undanþágum, sem búið er að veita. Lengri athugas. má jeg víst ekki gera, enda hefi jeg ekki miklu að svara.

Pjetur Ottesen Við könnumst allir við það, sem kallað er að grípa dauðataki á einhverju. Einkum er þess getið um þá menn, sem eru að drukna, að nái þeir handfesti á einhverju í andarslitrunum, þá sje örðugt að losa um slík tök. Eins finst mjer að farið hafi fyrir hæstv.forsrh. (S. E.). Hann hefir gripið dauðahaldi í ummæli þau, sem fylgdu frv. fjárveitingan. í öndverðu og bitið sig fastan í greinargerðina. Hann hjelt því seinast fram í gær, að af þeirri greinargerð mætti ekki annað ráða en verja ætti öllu því fje, sem sparaðist í barnafræðslunni, til unglingafræðslu í landinu, og með því yrði fjeð fest um óákveðinn tíma. En það er, að því er virðist, eitur í beinum kenslumálaráðherrans að heyra talað um að veita fje til kenslu eða menningar, þegar unglingarnir eru orðnir svo þroskaðir, að þeir geti fyllilega notið mentunarinnar. Hann álítur unglingafræðsluna einskis virði, í samanburði við þá barnafræðslu, sem nú tíðkast, en úr henni höfum við viljað bæta. Þessi ummæli gat auðvitað enginn lesið eða þýtt út úr greinargerðinni á þennan veg, eins og hæstv.forsrh. (S. E.), nema þá að lesa þau eins og sagt er, að viss herra lesi biblíuna, og hjelt jeg að kenslumálaráðherra ríkisins myndi síst taka hann til fyrirmyndar. Í greinargerð frv. fjvn., sem er fremur stutt, er þess getið, að nánara verði gerð grein fyrir þessu í framsögu málsins. Það kom líka skýrt fram þar, að þó að fjeð til unglingaskólanna yrði hækkað um helming og skólar í kauptúnum og kaupstöðum fengi ríflegan styrk, þá mundi þetta leiða af sjer um 200 þús. kr. sparnað á útgjöldum ríkissjóðs á árinu 1923. Hv. frsm. (B. J.) greip ekki dýpra í árinni en þetta, að hann nefndi að eins 200 þús. kr., en þegar nefndin gerði svo endanlegar till. um þennan lið við fjárlögin, kom það í ljós, að sparnaðurinn á útgjöldum ríkissjóðs varð um 250 þús. kr. En hæstv.forsrh. (S. E.) vildi ekki spara þetta fje. Raunar vildi hann þó koma því yfir á kenslumálaráðherrann, en um það mætti nú kannske segja, að það sje skylt skeggið hökunni. Hann afsakaði sig líka þá - við 1. umr. þessa máls - með því, að hann væri ekki búinn að grafa sig ofan í fjárhaginn, en eftir framkomu hans síðan, þá er fjárhagurinn líklega svo góður í hans augum, að engin þörf er á sparnaði í þessu efni, og það er fleira í framkomu hæstv.forsrh. (S. E.), sem virðist benda til að svo sje. Hann vildi heldur ekki nota starfskrafta prestanna, sem víða eru lítið notaðir nú. En prestarnir eru skyldir til þess að lögum að hafa eftirlit með barnafræðslunni. Þeir eiga að fara tvær húsvitjunarferðir á vetri um sóknir sínar og líta eftir og gefa ráð og leiðbeiningar um heimafræðsluna. En með því fræðslufyrirkomulagi, sem við höfum átt við að búa, hafa prestarnir lagt eftirlitið á hilluna og álitið, að skyldan hafi færst yfir á farkennarana eða skólana, og þetta hefir gengið svo langt, að þess eru dæmi, að prestar hafa lagt niður að húsvitja og taka manntal, og hefir það sumstaðar valdið erfiðleikum og orðið bagi að. En þessa starfskrafta vill nefndin nota, enda á ríkið kröfur til þess. Prestarnir fá há laun og háværar raddir berast frá þjóðinni um það að nota vel það starf, sem fullborgað er. Þetta eftirlit með fræðslunni er og samstætt aðalstarfi prestanna og undirstöðu þess, en það er að vera meðalgöngumenn á milli guðs og manna. Þegar prestarnir hættu að hafa náið samband við söfnuði sína, dofnaði trúarlífið svo, að nú má víða um það segja, að það sjeu að eins kulnaðar glæður. Þess vegna finst mjer íhugunarvert, hvort ekki sje hægt að auka þetta samband og koma því í það horf, sem áður var, og mjer finst það næsta undarlegt, að sjálfur kenslumálaráðherrann skuli leggjast á móti því, að þetta sje reynt. Hans var þó fyrst og fremst skyldan að ganga á undan með góðu eftirdæmi. Fyrir okkur vakir líka að bæta heimafræðsluna, því hún hefir jafnan verið sterkasti mentunar- og menningarþáttur þjóðfjelagsins, og þó að henni hafi hrakað um stund, þá er sú afsökun til þess, að fólkið hefir reitt sig á kennarana og skólana. En það mun heilladrýgst í framtíðinni, að á heimilunum sje sáð þeim, frækornum í barnssálirnar, sem bera eiga ávöxt fyrir lífið síðar meir. Og þegar það er alment viðurkent, að heimilin hafi áður haft heillavænleg áhrif með fræðslu sinni, og það játar hæstv.forsrh. (S. E.), þá er enn undarlegra að vantreysta þeim fremur nú og hamast með hnúum og hnefum á móti því að auka einmitt þessi heillavænlegu áhrif. Hæstv. forsrh. (S. E.) hjelt því fram, að það væri argasti skrælingjaháttur að fresta fræðslunni um tvö ár. En hvar er þá öll þessi mentun, sem nýju skólarnir hafa skapað, ef öll fræðsla í landinu ætti að komast í kaldakol, þó að framkvæmd fræðslulaganna yrði frestað um 2 ára skeið? Ef það kæmi ekki fram á heimilunum, hvar gætir þess þá? Jeg þykist vita, að svarið verði, að þeir, sem fræðslunnar hafa notið, sjeu foknir út í veður og vind, og mun þetta satt vera. En þá komum við aftur að annari hlið þessa máls, sem sje þeirri, að skólarnir hafa komið losi á hugsunarhátt manna, svo þeir hafa leitað burt úr sveitunum, undir eins og þeir sáu sjer fært. Og sú hliðin er engu síður alvarleg en sumar aðrar. En til þess að tryggja fólkið í sveitunum, tel jeg víst, að heimafræðslan mundi heppilegust, samfara því að koma á fót og styrkja unglingaskóla í sveitum. Og sá, sem er elskur að heimili sínu og hugsar um hag þess, hann mun uppfylla fleiri skyldur við þjóðfjelagið. Þá hefir og hæstv.forsrh. (S. E.) bitið sig fastan í það, að bæta þurfi á einhvern hátt þann halla, sem kennararnir bíða við frestun laganna. En ef ástandið er nú víða eins og hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) lýsti því í gær, þá held jeg, að ríkinu beri lítil skylda að sjá þeim kennurum farborða, er á engan hátt voru starfi sínu vaxnir. Að vísu mun hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) aðallega hafa átt við þá kennara, sem ekki höfðu lokið kennaraprófi, en ætli það hafi ekki getað líka náð til sumra kennaraskólamannanna?  (Þorst. J.: Vitanlega eru undantekningar þar líka)  . En hv.þm. (Þorst. J.) er nú „dauður“ og jeg vil ekki leggjast á náinn, með því að hefja deilur við hann að nýju. Hann er vanur að mála með sterkum litum málstað sinn, og býst jeg við, að hann hafi ekki brugðið frá þeirri reglu í þessari lýsingu sinni. Við höfum líka áður átt orðastað um þetta, og læt jeg því úttalað um það nú. Hæstv. forsrh. (S. E.) hefir lagst á móti þessu frv., af því að hann telur það sparnaðarfrv. Það er það, sem okkur skilur. Jeg hefi litið svo á, að full þörf væri að draga saman seglin hvað útgjöld ríkissjóðs snertir og reyna að spara sem allra mest. - Þó segja megi máske, að við fjárveitingan.menn höfum lagt misjafnlega mikla áherslu á ýms atriði þessa máls, þá vakti sparnaðurinn jafnframt fyrir öllum, og auk þess að hægt væri að miðla einhverju til unglingaskólanna, fram yfir það, sem nú er. Furðar mig því mikið, að hæstv.forsrh. (S. E.), enda þótt hann sje nú líka kenslumálaráðherra, því að skylt er þó skeggið hökunni, þar sem sama persónan er hvorttveggja, skyldi taka svona í málið, því að samkvæmt „prógram“-ræðu sinni, þeirri, er hann hjelt hjer á dögunum, sællar minningar, ljest hann þó vilja spara. Jú, það átti svo sem að spara. Gafst honum nú tækifæri, og þau hafa reyndar gefist fleiri, á því að sýna hug sinn í verkinu, en þá fór sem fór. Hefi jeg að gamni mínu talið saman um 300 þús. kr., sem hæstv.forsrh. (S. E.) hefir lagst á móti, að sparaðar yrðu af útgjöldum ríkissjóðs árið 1923.  (S. E.: Hvað er það?)  . Jú, úr því hæstv.forsrh. (S. E.) langar til að jeg rifji það upp fyrir honum, þá er það velkomið, og skal jeg lesa hæstv. ráðherra (S. E.) það, honum til skemtunar. Stærsti liðurinn er 250 þús. kr., sem fjvn. lagði til, að sparaðar yrðu með frestun fræðslulaganna. Þá er næsti liður 12 þús. kr. til sendiherrans. Mætti raunar reikna þessa upphæð hærri, því að sendiherrann hefir tjáð, að honum dygði ekki þessi upphæð til viðbótar, svo að búast má við, að hækka verði hana, sennilega um helming. Þá eru 9 þús. kr. til þess hagnýta. En jeg ætla að gera honum 2/3 í biðlaun, svo að það verða 3 þús. kr. Þá er grískudócentinn með 7200 kr. Var þar engin skylda til biðlauna, svo að reikna má þá upphæð alla. Þá er eftir prentun Alþt., sem nema mun lágt reiknað 20 þús. kr., laun dr. Alexanders Jóhannessonar 6300 kr., og loks eru skólagjöldin, sem mun mega áætla um 15 þús. kr. Verður þetta samtals um 314300 kr. Allar þessar upphæðir hefði hæglega mátt spara á útgjöldum ársins 1923. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) fanst kenna glundroða í málinu, og vildi halda fram, að við flm.brtt. á þskj. 168 ættum þar hlut í. Það er ekki. Við komum með þessar brtt. þegar útsjeð var um, að frv. í sinni upprunalegu mynd mundi ná fram að ganga. Annars skal það viðurkent, að þessi hv.þm. (E. E.) hefir engan glundroða sýnt í málinu, því að hann hefir nú, samkvæmt ræðu hans áðan, algerlega kúvent í málinu og er nú þveröfugur orðinn við það, sem hann var í nefndinni.

Forseti (B. Sv.) Jeg vil minna á það, út af ræðu hv.þm. Borgf. (P. O.), að málið liggur nú fyrir til 2. umr. Á því, samkvæmt þingsköpum, að ræða einstakar greinir frv., en ekki gera eldhúsdag að stjórninni, eins og mjer virtist hv.þm. (P. O.) byrjaður á.

Forsætisráðherra (S. E.) Jeg hefi sannarlega ekki neitt á móti eldhúsdegi, áskil að eins, að hæstv. forseti leyfi mjer að segja nokkur orð til andmæla. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) fanst jeg lesa ástæður frv. fjvn. eins og viss herra les biblíuna, en það verð jeg að segja, að hafi þessi herra lesið biblíuna eins vel og jeg ástæðurnar, þá er hann orðinn vel heima í henni og getur ekki borið fyrir sig vankunnáttu í henni! Hv. þm. (P. O.) hefir ekki tekist að hrekja minn skilning á ástæðunum. Það er ómótmælanlegt, að það stendur í ástæðunum, að ef fje losni, þá skuli því varið til styrktar alþýðuskólunum. Þá sagði hv.þm. (P. O.), að í ástæðunum stæði, að nefndin ætlaðist til, að kennurunum yrði að einhverju leyti sjeð fyrir uppeldi, en í ástæðunum stendur, að nefndin telur sjálfsagt, „að kennurunum verði goldið, svo að þeir missi einskis í“. Þarna sýnist mjer háttv.þm. (P. O.) hafi sjálfur lesið ástæðurnar á líkan hátt og hann telur herrann þar neðra lesa biblíuna. En eigi kennararnir einskis í að missa, og skuli enn fremur því, sem sparast, varið til aukinnar unglingafræðslu, þá er auðsætt, að sparnaðurinn er enginn. Hv. 1. þm. Árn. (E. E.) og hv.frsm.fjvn. (B. J.) hafa líka viðurkent, að fyrir þeim vekti ekki sparnaður. Þá sagði sami hv.þm. (P. O.), að jeg hefði ekki trú á unglingafræðslunni. En þetta er rangt; jeg hefi mikla trú á henni. Og til þess að sýna, að þetta eru meira en orð, skal jeg benda hv.þm. á, að þegar jeg var sýslumaður í Skaftafellssýslu, þá barðist jeg af alefli fyrir því, að stofnaður yrði unglingaskóli í Vík í Mýrdal, og ferðaðist um hjeraðið til þess að hvetja menn til að sækja hann, svo að skólinn gæti orðið styrks aðnjótandi. En þó að jeg sje með unglingafræðslunni, þá vil jeg ekki afnema barnafræðsluna, því að með því yrðu unglingaskólarnir að barnaskólum. En jeg hefi þá trú, að heimilin sjeu sumpart ekki fær um að hafa kensluna á hendi og sumpart vanti þau starfskrafta til þess. Afleiðingin mundi því verða sú, að ríku heimilin, eins og t. d. heimili þessa vinar míns, hv.þm. Borgf. (P. O.), mundu lítils í missa, en fátækari heimilunum gerð öll fræðsla ómöguleg. En þetta yrði rothögg á alla fræðslu í landinu. Jeg held, að jeg hafi þá sýnt fram á það, að fræðslumálabiblía hv.þm. (P. O.) er dálítið einkennileg í laginu. Eitt atriði í þessu máli er þó enn eftir, sem jeg vil fara um nokkrum orðum. Hv. þm. (P. O.) vill nota prestana til kenslunnar. En við þetta er það að athuga, að prestaköllin eru stór og nóg í að snúast. það opinbera má því með engu móti varpa þessum vanda á herðar prestanna. Þá ætla jeg að snúa mjer að eldhúsdeginum í ræðu hv.þm. (P. O.), þar sem hann kom með þá lofsverðu viðleitni að reyna að sanna eyðslusemi mína. Vík jeg þá fyrst að þessum 250 þús. kr. Hefi jeg margsýnt það, að þar var um engan sparnað að ræða, því að það átti að auka unglingafræðsluna með því fje, sem sparaðist við barnafræðsluna, og halda kennurunum á fullum launum. En þó að sparnaður væri, hefði jeg samt sem kenslumálaráðherra ekki getað verið með því að leggja alla fræðslu í landinu í kalda kol. Hv. þm. (P. O.) getur því strikað þennan stóra lið út. Þá eru 20 þús. kr. til prentunar á Alþt. Jeg skal játa, að jeg var á móti þessum sparnaði, sem raunar var ekki líkt því svona mikill, en jeg var á móti honum vegna þess, að jeg álít, að það eigi ekki að loka þinginu fyrir þjóðinni, og mun slíkt hvergi eiga sjer stað í hinum síðaða heimi, að halda þing fyrir luktum dyrum. Mestu áhugamennirnir í hverri sveit og leiðandi mennirnir lesa þingtíðindin, og það er ekki lítilsvirði, að þeir fái nokkum veginn rjetta mynd af því, sem fer fram á þinginu. Frásagnirnar í blöðunum eru oft æði litaðar og fara nokkuð eftir því, hver í hlut á, og lítillar sanngirni mega þeir oft vænta þaðan, sem lítinn hafa blaðastyrkinn. Þá var launahækkun til sendiherrans. Jeg hefi nú svo margoft sýnt fram á nauðsyn þessa starfs, og atkv.greiðslur í þinginu hafa sýnt, að mikill meiri hl. þingsins lítur nú líkt á. Skírskota jeg að eins til þess, að 20 þm. hjer í deildinni voru mjer sammála um þetta. - En nú kem jeg að dálitlu skrítnu. Fyrverandi stjórn, sem hv.þm. (P. O.) studdi, hafði alveg sömu afstöðu og jeg til þessa atriðis; gerði enga till. um að lækka laun barnakennaranna, lagði sjálf til hækkun sendiherralaunanna o. s. frv. En hv.þm. (P. O.) vefur hana í rósablæju fyrir það sama, sem hann telur óhæfu hjá mjer. Það eru hillingarnar, sem villa. Þá reiknar hann grískudócentinn með með 7200 kr. En þann reikning fæ jeg ekki skilið. Maðurinn ætti að hafa 2500 kr. biðlaun og dýrtíðaruppbót af þeim. Þetta gerir um 5000 kr. Og auk þess kemur svo tímakensla í grísku, sem vitanlega hefði orðið heimtuð, sem mundi varla hafa numið minna en 2200 kr. Og hvers virði er svo það, ef jeg kem í veg fyrir það, að há eftirlaun, eins og þessi, verði aftur innleidd á móti vilja þjóðarinnar? Annars verð jeg að segja, að meira vináttuþel hefir ekki verið sýnt nokkrum embættismanni en þessum, með eftirlaunaákvæðinu, og þeir, sem greiddu dagskránni atkv., gerðu honum sannkallaðan Bjarnargreiða. Hann hefði getað grætt stórfje, hefði hann farið frá embættinu með 5000 kr. í eftirlaun og haft svo allan vinnutíma sinn óbundinn.  (S. St., lágt: Það efast jeg um)  . Þá telur hann mjer til syndar 3000 kr. af launum Guðmundar Finnbogasonar. En hjer við er það að athuga, að margir af bestu lögfræðingum líta svo á, að hann hefði getað fengið sjer dæmd þessi laun til lífstíðar. Og hvar væri þá sparnaðurinn? Þá skal jeg ekki fara um þetta fleiri orðum, en þakka að eins hv.þm. (P. O.), að hann gaf mjer tækifæri til þess að hrekja lið fyrir lið allar dylgjumar um eyðslusemi mína. Þakka honum einnig, að hann ljet mig njóta sannmælis og viðurkendi, að jeg sem fjármálaráðherra hefði jafnan barist gegn halla á fjárlögunum.

Eiríkur Einarsson Það er alger misskilningur hjá hv.þm. Borgf. (P. O.), að mjer hafi snúist hugur í þessu máli. Það, sem fyrir mjer vakti með frv. þessu, var aldrei sparnaðarráðstöfun, heldur breyting til heppilegra fyrirkomulags. Brtt. hv.þm. Borgf. (P. O.) miðar að eins til sparnaðar, en breytir kenslukerfinu að engu leyti. Fyrir því er jeg á móti henni, því eins og jeg hefi áður tekið fram, þá tel jeg ekkert unnið við það, ef fyrirkomulag þetta stendur að öðru leyti óbreytt, að draga svo úr launum barnakennara, að þeir geti ekki orðið nema hálfir menn við starfann. Kæmi þessi launalækkun einkum óþyrmilega niður á kennurum í kauptúnum landsins, og fæ jeg ekki sjeð, að þeir fengju undir risið slíkum kjörum. Býst jeg ekki heldur við, að það sje í raun og veru löngun hv.þm. Borgf. (P. O.) að leggja meiri byrðar á neina stjett manna eða nokkurn kaupstað en hún eða hann er fær um að bera. En það er auðsætt, að þetta verður, sje brtt. hans samþ. Ætla jeg annars ekki að fjölyrða frekar um þetta, enda mun það ekki þýða, því að ætla sjer með rökum að þoka hv.þm. Borgf. (P. O.) frá þeirri skoðun, sem hann hefir einu sinni sett sjer í höfuðið, er eins og að berja með bitlausum ljá í snarrótarþúfu.

Björn Hallsson Það er einkennilegt, að svo lítur út, sem umr. þessar ætli að snúast upp í eldhúsdag stjórnarinnar. En jeg ætla, hvað sem öðru líður, ekki að taka þátt í þeim búverkum. Jeg vildi að eins segja nokkur orð um frv. það, sem hjer hefir verið svo lengi á leiðinni. Jeg veit eiginlega ekki, á hverju þetta frv. er bygt, þar sem ætlast er til, að frestað sje framkvæmd fræðslulaganna, en þó verður að halda uppi skólum í kaupstöðum eftir sem áður. Flm. þess ber ekki saman um, hvert sje aðalmarkmiðið með því. Hefir þó verið að skilja á 3 hv.flm. þess, að sparnaðarástæður standi þar aðallega að baki, og tel jeg það eflaust vaka fyrir þeim, en það vill frsm.fjvn. (B. J.) ekki heyra nefnt. Tók hann það ítarlega fram, að fje því, sem sparaðist með þessu, skyldi varið til aukinnar unglingafræðslu, og að kennarar ættu að fá full laun annarsstaðar frá, það sem ríkissjóður sparaði af launum þeirra. Finst mjer yfirleitt, að öll framsaga málsins beri vitni um of lítinn undirbúning og mikið ósamræmi milli flm. Í mjer hafa barist tvö öfl viðvíkjandi þessu frv. Annarsvegar að spara ríkissjóðinn, en þyngja hinsvegar ekki um of á sveitar- og bæjarsjóðum landsins. Þetta fræðslubákn kostar landssjóð 350 þúsund krónur árlega, og er það mikil upphæð. En nú vill fjvn. spara 250 þús. af þessari upphæð úr ríkissjóði. Að nokkur útgjöld ríkissjóðs sparast með þessu frv. í bili, er því augljóst, og mætti ætla, að það nægði til þess, að jeg legði eyra við því, að ljett yrði með þessu á ríkissjóðnum. En eftir frv. og framsögu málsins er hjer um engan sparnað að ræða fyrir þjóðina, heldur færslu á útgjöldum frá ríkissjóði til sveitar- og bæjarsjóða, og sje jeg ekki svo mikið unnið við það. Efast jeg um, að bæjarsjóðirnir þoli þau útgjöld. Jeg er ósammála frsm. (B. J.) um það, að rjett sje að færa skólaskylduna yfir á unglingsaldurinn, því eins og menn kannast við, þá er fjöldi manna ekki fær til náms, og því algerlega misráðið að skylda þá hina sömu í skóla eftir fermingu. Þá þurfa líka margir að fara að vinna sjer brauð á eigin spýtur, og því rangt að binda menn við skólaskyldu. Hinsvegar er auðvitað nauðsynlegt, að til sjeu góðir unglingaskólar, sem taki þá unglinga, sem óska inngöngu þar. Jeg tel því rjettara að leggja aðaláhersluna á undirbúninginn til staðfestingarinnar. Álít jeg frv. það til bóta, sem er 5. mál nú á dagskrá og miðar að því að færa heimilisfræðsluna upp til 12 ára aldurs og hafa skólaskylduna að eins 2 ár. Það hafa nú komið fram 2 brtt. við hið upphaflega frv. Er önnur á þskj. 88, en hin á þskj. 168. Jeg hallast frekar að brtt. á þskj. 88 en að frv., eins og það er, því hún er vægari í garð þorpa og bæja. Með henni er ætlast til, að ríkissjóði sparist 200 þúsund krónur, og fellur meiri hluti þess á sveitar- og bæjarfjelögin, en hitt á barnakennarana. Nú hefir komið fram ný brtt. við þetta, þess efnis að lækka laun barnakennara. Jeg skal játa það, að barnakennarar hafa ef til vill tiltölulega hærri laun en aðrir starfsmenn ríkisins, en með þeirri lækkun, sem þessi brtt. ákveður, þykir mjer þó tekið of djúpt í árinni. Vildi jeg að þar gæti komist miðlun á. Jeg er alls ekki viss um, að jeg fylgi frv. þessu út úr þinginu, en í hinu er jeg ráðinn, að greiða því atkv. til 3. umr. - það er ljóst, að ef verulega á að muna um það, sem ljett er á ríkissjóði, þá verður það að koma niður á bæði sveitarfjelögunum og barnakennurunum. Hinsvegar er mjer kunnugt um það, að margir kennarar í kaupstöðum gera ekki betur en komast af með laun þau, sem þeir hafa nú, og verður því að fara gætilega í launalækkun þeirra, svo að það verði þeim ekki um of tilfinnanlegt, og jafnframt fæli ekki betri hluta þeirra frá starfinu. Mjer komu annars dálítið á óvart ummæli hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), þar sem hann mintist á, að þm. sveitakjördæmanna ættu að geta greitt breytingum hans atkv. Sje það meining háttv.þm. (M. G.), sem hann sagði þar, þá get jeg ekki fallist á hana. Jeg lít fyrst og fremst á mig sem þm. fyrir alt landið, en að eins í þrengri merkingu fyrir kjördæmið, og vona jeg, að flestir hv.þm. geri það sama. Auk þess eru flestir hv.þm. bæði þm. bæja og sveita í þrengri merkingunni, og verða því að vega afstöðu beggja þessara aðilja í þessu máli og ýmsum öðrum. Hjer má því engin „partiska“ koma til greina, þótt sveitir kæmist betur af eftir þessu frv. en þorp. En hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) dró nú úr þessu seinna, og sást þá, að hann meinti þetta ekki eins bókstaflega og út leit fyrir eftir orðum hans. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar og greiði atkv. með frv. til 3. umr.

Pjetur Ottesen Jeg hefi þegar talað tvisvar í þessu máli, og hefi því ekki leyfi til að gera nema örstutta athugasemd; hefði þó óneitanlega verið skemtilegra, að mjer hefði ekki verið svo markaður bás, svo mjer hefði gefist færi á að gagnrýna dálítið varnir þær, sem hæstv.forsrh. (S. E.) hefir fært fram til afsökunar baráttu sinni móti sparnaði á þeim póstum, sem jeg nefndi. Hann sagði, að svo liti út, sem jeg hefði í hyggju að halda eldhúsdag yfir stjórninni. Svo var ekki, heldur vildi jeg að eins minna hæstv.forsrh. (S. E.) á loforð hans í „prógram“-ræðunni. Hann kvaðst þakka mjer fyrir, að hafa gefið sjer tilefni til að leggja sinn góða málstað fram til sýnis. Jeg þakka hæstv.forsrh. (S. E.) líka fyrir það, að hann gaf mjer og öðrum tækifæri til að sjá í rjettu ljósi, hvað stjórnin meinar með því, þegar hún talar um sparnað. Þetta kom sem sje fullskýrt fram í því, er hann telur það hreinasta hjegóma að spara ríkissjóði 314 þús. krónur. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. þm. Árn. (E. E.) sagði, að jeg hefði ekki haft rjett eftir sjer það, sem hann hafði sagt í ræðu sinni áður, þá verð jeg að gruna hann um það að hafa ekki skilið sjálfan sig. Jeg skrifaði upp það, sem hann sagði, svo þar er ekkert um að villast.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg verð, eins og aðrir till.menn, að minna á brtt. sem fjvn. hefir gert við frv. Fyrst er þá breyting á 1. gr. frv. um frestunina, og þarf jeg ekki að ræða hana. Svo er sú breyting við 5. gr., að heimila skólahjeruðum að setja á hjá sjer skólaskyldu. Veit jeg ekki hvað það á að þýða, því í rauninni eru barnakennarar í bæjum að eins yfirheyrslu- og eftirlitsmenn við námið. Börnunum er sett fyrir í skólanum og hlýtt yfir, en kent heima. Og þau börn, sem ekki er kent heima, læra heldur ekkert. Þegar í skólann kemur; því að að er ekki hægt í sama kenslutíma að kenna sumum og hlýða öðrum yfir. Niðurstaðan verður því sú, að nokkrum börnum er kent, en hin verða út undan. Þetta er sannleikurinn um hið núverandi fræðslukerfi landsins. Það, sem við viljum með frv. þessu, er að fá ábyrgð kenslunnar aftur yfir á heimilin. Er það að vorri hyggju sæmra, að menn í tómstundum sínum sitji við að kenna börnum sínum heldur en flaksast iðjulausir út um allar götur. En það lítur svo út sem menn vilji þetta ekki. Þeir nenna ekki að segja börnum sínum til. Þeir halda, að þeim beri ekki eins skylda að sjá fyrir þeim andlega sem líkamlega. Mig skyldi ekki furða á því, þótt einhverjir vildu líka bráðum fá ríkið til að skipa sjerstaka menn til að skeina börnin. En hjer er ekki einasta að ræða um börnin, heldur og þá þýðingu, sem kenslan hefir fyrir heimilin sjálf. Jeg veit ekki, hvort það þýðir nokkuð að rifja enn þá upp fyrir mönnum hjer latneska málsháttinn: Docendo discimus. Menn virðast nú á dögum fremur lítiltrúaðir á þessa gömlu visku. En jeg trúi þessum talshætti. Jeg veit, að enginn maður lærir neitt til hlítar, fyr en hann kennir það. Heimilisfræðslan mentar bæði þá uppvaxandi og fullorðnu kynslóð, og verður að flestu leyti áhrifadrýgri en skólakenslan. „En verði þinn vilji.“ Hv. deild verður nú að ráða þessu máli til lykta eftir því sem hún er deildin til. Jeg fylgi að eins brtt. á þskj. 97. Aðrar brtt. vil jeg ekki hafa, svo hvað sem við bætist, þá snýst jeg á móti frv. sjálfu.