Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil nota tækifærið, vegna þess að hæstv. forsrh, er viðstaddur hér í d., til að leggja fyrir hann sem dómsmrh. þá spurningu, hvort honum sé kunnugt um atvik, sem gerzt hefur í fangahúsinu á Litla-Hrauni. Fangarnir þar hafa sem sé verið lokaðir inni á herbergjum sínum í nokkra daga, án þess að þeim sé kunnugt um ástæðuna. Hallgrímur Hallgrímsson hefur verið fluttur í fangahúsið í Reykjavík, og hafa ekki verið leyfðar heimsóknir til hans. Er ekki heldur kunnugt um ástæðuna að þessu. Ef hæstv. dómsmrh. veit ekki ástæðuna, eru það tilmæli mín, að hann láti rannsaka þetta mál, og komi það í ljós, að hér sé um tilefnislausar aðgerðir að ræða, þá geri hann ráðstafanir til þess, að slíkt handahóf endurtakist ekki.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég hef ekki fengið skýrslu frá fangaverðinum um ráðstafanir þær, sem hann hefur gert út af atviki, sem gerzt hefur og komið honum til að gera þessar ráðstafanir, og ég get því ekki skýrt nánar frá þessu.



Ég vildi leggja ríka áherzlu á það, að þetta mál yrði rannsakað til hlítar. Áður en þetta gerðist, munu fangarnir hafa skrifað bréf til stj. vinnuhælisins og farið þess á leit, að helgidagafrítíminn yrði lengdur. Er þetta í alla staði kurteislegt bréf, svo að ekki virðist líklegt, að það sé ástæðan. En þess hefur verið getið til, að Hallgrímur hafi verið rægður af einhverjum smáþjóf þarna, sem tilheyrir soranum og er að fiska eftir náðun. Ef þetta er rétt (og ég fullyrði ekkert um, að þessi ágizkun sé rétt), ef fangavörðurinn lætur fanga, sem eru að reyna að koma sér í mjúkinn, skrökva að sér og framkvæmir svo grófar og tilefnislausar refsingar á þeim grundvelli, sjá allir, að hér er um lélega uppeldisstofnun að ræða, og fangavörðurinn óhæfur til stöðu sinnar. Enda er það upplýst, t. d. um hreinlætið a vinnuhælinu, að það er þjóðarhneyksli, og hef ég rætt það mál áður í sambandi við fjárl. Það er hægt að leggja fram sannanir fyrir því, að á Litla-Hrauni skríður allt út í lús. Reynist þessi ágizkun, sem ég gat um áðan, rétt, er þar fengin sönnun þess, að fangavörðurinn á Litla-Hrauni á ekki heima í þeirri stöðu, sem hann gegnir nú.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég fer ekki að svara ágizkunum hér. Það hafa komið fram getsakir, sem eru ekki óvenjulegar frá þessum hv. þm., og venjan hefur verið sú að svara því ekki. Hins vegar, ef rökstuddar skýrslur koma. til dómsmálaráðuneytisins, frá hverjum sem er, um að fangahúsið sé ekki eins og það á að vera, þá verða þær teknar til greina. Ég býst við að borgarar landsins hafi ekki undan því að kvarta, að ekki hafi verið rannsakaðar allar kærur, sem dómsmálaráðuneytinu hafa borizt. Væri fróðlegt að heyra um dæmi þess, að svo hafi ekki verið, því að slíkt er móti vilja mínum. Tel ég óviðunandi og óviðeigandi að kasta þessum aðfinnslum á fangavörð, og ef þær eru á sömu rökum reistar og gagnrýnin á fangavörð fyrir að hafa lokað fangana inni af því að þeir hafi ætlað að efna til samblásturs, þá eru þær ekki mikils virði, því að samkvæmt okkar hegningarl. eiga fangár. að taka út refsingu sína í fangaklefunum, með vissum undantekningum, eftir því, hvernig dómurinn er. En hér hefur verið gerð sú undantekning, að fangarnir hafa verið látnir vinna í flokkum, og er þetta undantekning frá því, sem tíðkast um refsingar nær alls staðar í álfunni. En ef vinnuflokkarnir gera sig líklega til að mynda samblástur, þá verða þeir að taka út refsingu sína í fangaklefunum, og annað hefur ekki gerzt. Ef aðfinnslurnar um sóðaskapinn eru á sömu rökum reistar og þessar aðfinnslur, þá er ekki mikið mark á þeim takandi. Ég hef ekki annað af fangaverðinum að segja en. það, að hann hafi rækt starf sitt með skyldurækni, eins og við var að búast af honum, og að hann sé sómamaður í hvívetna, og þykir mér ósennilegt, að óþrifalega sé gengið um á þessum stað. Geta allir um það dæmt, sem séð hafa hans bújörð, að hún er ein hin þrifalegasta, sem sést, og er ekki líklegt, að þar sé sóðaskapur hafður í frammi. En ef eitthvað er til í þessu, þá ber að senda kæru um það í stjórnarráðið, og sé þeim ekki sinnt, ber dómsmrh. að svara til saka, en það á ekki að koma fram með ásakanir eins og þessa hér á Alþ.



Ég get upplýst það, að kærum, sem ég og aðrir hafa sent í dómsmálaráðuneytið hefur ekki verið sinnt, og geri ég því ráð fyrir, að lítið muni stoða, þó að ég og aðrir færu enn að senda þangað kærur. Ég get lagt fram sannanir um það, að allt skríður út í lús á Litla-Hrauni. Ég get lagt fram skyrtur, sem hafa verið soðnar, og eru þær svartar eftir nit. Eggert Þorbjarnarson og aðrir hafa skrifað bréf til fangahússtjórnarinnar og beðizt lagfæringar á þessu, og væntanlega hefur eitthvað verið lagfært. Annars þótti mér vænt um, að hæstv. dómsmrh. skyldi viðurkenna, að það væri réttur orðrómur, að sú ráðstöfun að loka fangana inni væri sérstök refsiráðstöfun, og að sending Hallgríms Hallgrímssonar til Reykjavíkur væri til komið af rógi. Hann sagði, að verið hefði um mótblástur að ræða, og slíkar upplýsingar hlýtur hann að hafa frá einhverjum fanganna. Eru líkur fyrir því, að hér sé um einn ákveðinn fanga að ræða, sem vill sleikja sig upp við yfirvöldin, til þess að fá náðun. Er margt, sem bendir á, að þessi grunur muni reynast réttur. Er það skylda hæstv. dómsmrh, að reyna að fá þessu kippt í lag og sjá um, að fangavörðurinn sé settur af, ef svo reynist, að hann er ekki starfi sínu vaxinn. Það er nógu mikið hneyksli, að pólitískir fangar séu hafðir innan um glæpamenn, sem er verra en var í Rússlandi á keisaratímunum, þó þar við bætist ekki, að mætir menn, eins og Hallgrímur Hallgrímsson og Eggert Þorbjarnarson, þurfi að vera seldir undir handahófsrefsingar menningarsnauðra bitlingamanna.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég ætla ekki að svara þessu með öðru en því að vita slíkar umr. á Alþ. - En viðvíkjandi kærum þeim frá hv. þm., sem hann minntist á, vil ég geta þess, að ég hef ekki einu sinni heyrt þær nefndar fyrr en nú. Þær hljóta þá að hafa verið sendar stjórnarráðinu rétt í þessu, hafi þær verið til.

Þær voru sendar hæstv. dómsmrh. í febrúarmánuði:

Og hef ég aldrei heyrt getið um neitt ólag á Litla-Hrauni, fyrr en kvartanir um það koma frá kommúnistum, eftir að þeir voru sendir þangað.



Ég vil leyfa mér að bera fram fyrirspurn til hæstv. utanrmrh. viðvíkjandi því, hvort hæstv. ríkisstj. hafi tekið upp nokkra stefnubreytingu að því er snertir störf utanríkismn. Ég á sæti í þessari n., og fram að ófriðnum voru oft haldnir fundir í henni. Hafa að vísu verið haldnir nokkrir fundir í n. síðan, en mér virðist sem nokkur breyting hafi á orðið, því að áður fyrr voru samningar við erlend ríki oft ræddir á fundum n., en fyrir það er nú tekið, og er nú orðin á þessu allmikil breyting. Mér er orðið svo að segja í barnsminni, hvenær fundur var haldinn í þessari n. Og síðasti fundur, sem haldinn var í n., var ekki haldinn að tilhlutun ríkisstj., heldur var það form. n., sem boðaði til hans út af töku á íslenzkum dreng, sem tekinn var og fluttur af landi burt í vetur. En utanríkismál virðast vera fjarlæg þessari n. og afskiptum hennar, af hvaða ástæðum sem það kann að vera. En upphaflega mun hafa verið ætlazt til þess, að utanríkismn. væri að öllum jafnaði ríkisstj. til ráðuneytis við samningu þá, sem gerðir væru við erlend ríki, og um önnur mál, sem snerta útlönd. Það er nú svo, að í hugum flestra hv. þm. mun það vera enn, að þeir búist við, að þeim, sem sæti eiga í þessari hv. n. sé eitthvað kunnugt um slíka samninga, og að þeir hafi einhvers staðar fengið að láta sitt álit í ljós, og er það von, meðan það er ekki upplýst, sem ég leyfi mér að halda fram, að undir þessa n. eða hennar afskipti sé minna og minna borið af þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru í þessum samningaefnum. Út af þessu vil ég leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort það sé tilviljun, að svona er komið, eða hvort það sé stefna hæstv. ríkisstj. að sniðganga þessa n. framvegis, eins og mér virðist, að gert hafi verið nú að undanförnu. Ég vil taka það fram í þessu sambandi, að þessari minni gagnrýni er sérstaklega beint að hæstv. ríkisstj. nú, en ekki að formanni n. Því að þótt hann stundum hafi kvatt n. saman til þess að ræða um minni háttar mál, þá liggur í hlutarins eðli, að það er hæstv. ríkisstj., að eiga frumkvæðið að því, að þessi n. sé kvödd til funda, þegar við þykir eiga, en ekki formanns n. né einstakra nefndarmanna. Svo að ég drepi á eitt dæmi, þá hefur verið um það deilt, hvort samið hafi verið um það eða ekki við erlent ríki, að gengi íslenzku krónunnar héldist óbreytt. Sumir segja, að þetta hafi verið gert: Af öðrum hefur það verið borið til baka, að svo hafi verið. Svona kann að vera um fleira. Og þeir, sem í þessari n. sitja, eru á engan hátt betur inni í þessum hlutum heldur en menn utan þings. Mér virðist, að hér sé brugðið frá þeirri venju, sem áður tíðkaðist, og þessari n. vikið frá því hlutverki, sem henni var ætlað, þegar hún var sett á stofn hér af hæstv. alþ.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Út af fyrirspurn hv. þm. Vestm. skal ég taka það fram, að eftir því, sem mér er kunnugt um, hefur það ekki verið nein föst venja að leggja viðskiptasamninga sérstaklega fyrir utanríkismálan., áður en þeir væru afgreiddir. Ég man ekki til þess, að það hafi verið gert að reglu undanfarin ár. Þess vegna hefur ekki þótt sérstök ástæða til að kalla þessa n. saman, þegar gerðir voru nú síðast viðskiptasamningar við Bretland, sem gerðir voru af viðskiptan. í samráði við ríkisstj. Ef ég man rétt ákvæðin um utanríkismálan. í þingsköpunum, sem sett voru í þau, þegar þessi n. var stofnuð, þá var aðallega verkefni hennar að vera með ríkisstj. í ráðum um það, sem við kemur utanríkismálum almennt. Þau utanríkismál, sem ríkisstj. hefur sérstaklega séð ástæðu til að ráðfæra sig við, utanríkismálan. um, hafa verið fyrir hana lögð. Sum mál hafa jafnvel verið lögð fyrir þingmannafundi, og það meira heldur en fyrir þessa n. Og ég hygg, að ekkert sérstakt utanríkismál hafi komið upp nú nýverið, þann tíma, sem fundir hafa ekki ver ið haldnir í n., sem sérstök ástæða hefur þótt til að kalla n. saman út af. Það mikla mál, sem í sjálfu sér er mikið utanríkismál, afstaða íslenzka ríkisins til Danmerkur, var ekki aðeins rætt innan utanríkismálan., heldur á fundum flokkanna, og á fundum þingmanna þeirra, sem styðja ríkisstj. Það mál var ekki farið með af ríkisstj. einni út af fyrir sig, heldur í samráði við hæstv. Alþ. og í samráði við alþm. yfirleitt. Ég held því varla, að það sé hægt að segja, að það hafi orðið nokkur stefnubreyting hvað snertir störf utanrmn. nú upp á síðkastið, þó að því sé ekki að neita, að ríkisstj. þótti það mjög miður, að eftir að á fundi utanrmn. var lagt fyrir n. mál, sem snerti utanríkismál Íslands og afstöðu þess til annarra ríkja, þá virtist það mál upp úr þeim fundi verða hljóðbært um allan bæinn. Og eitt blað hér í bænum skýrði nokkuð frá því máli, þar sem það var að vísu rangfært. Og ætla má, að einhver vitneskja hafi borizt út um þetta mál, þegar það var rætt af ríkisstj. við trúnaðarmenn sína í utanrmn. Ég vil ekki segja, að vegna þessa hafi utanríkismn. ekki verið kölluð saman upp á síðkastið, heldur vegna þess hvað mig snertir, að í því ráðuneyti, sem ég hef með að gera, hefur ekkert mál komið fyrir, sem ég hef séð sérstaka ástæðu til að kalla n. saman út af og leggja fyrir hana til sérstakrar athugunar. Það er að vísu alveg matsatriði fyrir hverja ríkisstj., hvaða mál, sem snerta utanríkismál, eigi að bera undir og ræða við utanrmn. Og það getur risið ágreiningur um það innan ríkisstj., hvort ástæða sé til að ræða eitthvert visst mál við þessa n. En mín skoðun er sú, að þau utanríkismál, sem upp hafa komið nú þann tíma, sem fundir hafa ekki verið haldnir í utanrmn., hafi ekki verið þess eðlis, að sérstök ástæða væri til þess að leggja þau fyrir þessa n. Hitt er atriði, sem ég vil ekki um dæma, hvort eðlilegt sé, að viðskiptasamningar, sem gerðir eru af hálfu íslenzkra stjórnarvalda, séu ræddir í utanrmn. Ég hygg, að um það hafi ekki myndazt nein föst venja, sem út af hafi verið brugðið á síðustu tímum.

Forseti (HG) : Það væri mjög æskilegt, ef menn styttu mál sitt um þetta mál svo sem kostur er.



Það er nú svo, að ég held, að hæstv. forseti verði að virða þm. það nokkuð til vorkunnar, þó að þeir leituðu lags um að koma einhverjum fyrirspurnum fram utan dagskrár í sameinuðu þingi, í þeirri von, að þá væru einhverjir hv. þm. viðstaddir á fundi, og í öðru lagi ef það heppnaðist, að einhver úr hæstv. ríkisstj., helzt fleiri en einn, sæist í þingsalnum. Ég tel því eðlilegt, að þessar fyrirspurnir komi fram, því að þetta mál er þess virði, að því sé hreyft hér, og engin tök eru á, að koma slíkum fyrirspurnum fram, nema í sameinuðu Alþ. utan dagskrár. Ég hefði nú óskað, að hæstv. forsrh. sæi sér fært að vera viðstaddur, því að ég vildi aðeins drepa á það, sem nú hefur verið talað um, því að það snertir alla hv. þm., störf utanrmn. Samkv. 16. gr. þingskapa, er þessari n. ætlað sérstakt hlutverk. Í fyrsta lagi er það hlutverk hennar að starfa meðan Alþ. situr á sama hátt og aðrar n. í sameinuðu þingi. Þess vegna mætti það vera gefið, að háttv. þm. gætu ekki vænzt þess, að utanrmn. væri eins konar stjórnarn. með utanríkismrh. og hans ráðuneyti, meðan Alþ. situr. Þessi n. á að taka við málum eins og þessi 16. gr. hljóðar um, sem sameinað þing eða þingdeildir vísa til hennar, á sama hátt og aðrar n. þingsins. En henni er ætlað annað hlutverk, af því að menn töldu þess nauðsyn, þ. e. a. s. að á milli þinga má hún starfa eða jafnvel að hún að starfa, og þá „skal ráðuneytið ávallt“ eins og í 16. gr. þingskapa stendur, „bera undir hana slík mál, sem fyrir koma milli þinga“, og er hér átt við utanríkismál, samkvæmt því sem stendur fyrr í 16. gr. Þess vegna skilst mér, að hv. þm. Vestm. þurfi ekki að kvarta yfir því, þó að nm. í þessari n. væru ekki kvaddir til starfa meðan þing situr. En annað mál er það, hvernig n. hefur rækt starf sitt, meðan þing sat. En vilji hæstv. ríkisstj. ráðgast við þm. meðan Alþingi situr, þá er við þingheim að ráðgast eða aðra, sem til þess eru kvaddir af Alþingi, en ekki við utanríkismálanefd, sem eingöngu á að starfa á milli þinga sem slík ráðuneytisnefnd. Vil ég beina fyrirspurnum til hæstv. ríkisstj., að vísu nokkuð á sama hátt og áður, meður því, að oft hefur verið vegið í sama knérunn. Eins og kunnugt er, var fyrir nokkru af herstjórn Breta hér á landi ráðizt í að handtaka íslenzka borgara, þar á meðal einn alþm. Þessi alþm. hefur, ásamt ,þeim öðrum, sem þá voru teknir, að því er bezt verður vitað, setið í Englandi. Og upplýst er, að ríkisstj. hefur mótmælt þessari handtöku og líka krafizt þess, að því er ætla má, að þetta fólk yrði laust látið og flutt heim, og þá ekki sízt, að alþingismanninum yrði skilað til Alþ. Nú hafa engin svör borizt frá hæstv. ríkisstj. um það, og hefur þó áður verið spurt um það, hvernig þessu máli gangi. Hvað líður þessu máli? Nú hefur það komið fyrir enn á ný, að herstjórn Breta hefur tekið fjölda fólks vestur á Ísafirði, sem ekkert er upplýst fyrir almenningi, hvaða sakir eru, sem eiga að vera orsök þess, að þetta fólk er handtekið og flutt af landi brott. Ég þykist vita, að hæstv. ríkisstj. hafi nú sýnt sömu rögg af sér sem hið fyrra sinn, er íslenzkir ríkisborgarar voru handteknir og brott fluttir, að hún hafi nú mótmælt þessu harðlega við Bretastjórn, enda þótt ekkert hafi um það verið birt opinberlega, og krafizt þess, að fólkinu verði skilað aftur, á. m. k. eftir að herstjórnin hefur gefið skýrslu um, fyrir hverjar sakir þetta fólk hefur verið handtekið, sem ekkert hefur verið birt um fyrir hæstv. Alþ., og því síður fyrir almenningi. Það eina, sem komið hefur fram um sakir þessa fólks, er þannig, að enginn maður fulltíða getur talið það neinar sakir, því að eftir íslenzkum l. geta þær ástæður ekki talizt þannig vaxnar, að ástæða sé fyrir þá. hluti að taka fólkið höndum og því um sízt að koma því til útlanda. Og þá er spurningin: Hvað hefur þetta fólk brotið af sér við Stóra-Bretland, sem sé ástæða til að koma því af landi burt fyrir, til þess að gera það óskaðlegt? Mörgum finnst það vera með undrum og ódæmum og virðist þurfa skýringa við, þar sem maður á hlut að máli, sem er konsúll Breta á Vesturlandi. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. ríkisstj. hafi fengið skýrslu frá herstjórninni um þetta og viti, hvernig tekið hefur verið í kröfur hennar um heimflutning fólksins. Ég beini því til hæstv. ríkisstj., að hún gefi upplýsingar um þessi atriði, sem ég hef spurt um. Og væntanlega mun ráðh. sá, sem fer með utanríkismál, svara þessu.

Forseti (HG) : Það hafa nokkrir hv. þm. kvatt sér hljóðs. Þetta mál er utan dagskrár, og mörg mál eru á dagskrá. Ég vil því mjög biðja hv. þm. að stytta mál sitt. Það er ekki gert ráð fyrir almennum umr. um mál, þegar mál eru tekin fyrir utan dagskrár. Ef ræður verða haldnar langar um málið, má því búast við, að ræðutími verði takmarkaður.



Upplýsingar hæstv. utanrmrh. þóttu mér næsta furðulegar. Hann hélt því fram, að ekki hefði verið venja, síðan utanrmn. var stofnuð, að hún hefði verið höfð til ráðuneytis um samningagerðir við erlend ríki. Þetta fer svo fjarri því, sem rétt er í málinu, að það hefur alltaf verið svo, að þessi mál hafa verið tekin fyrir á fundum þessarar n. ásamt ríkisstjórninni, og það svo gaumgæfilega, að orðalag skeyta til manna í útlöndum hefur verið rætt og síað á fundum utanrmn. Hæstv. núverandi utanrmrh. hefur einnig ávallt fylgt þessari reglu, að undanskildum þeim síðasta tímanum, sem hér hefur verið getið, svo langt sem mér er kunnugt, að hafa fundi um slík mál með þessari n. Nú hefur út af þessu brugðið, og hæstv. utanrmrh, segir, að sér hafi ekki þótt ástæða til að kveðja þessa n. til ráðuneytis, vegna þess að viðskiptanefnd hafi starfað að samningamálunum og síðan hafi málin verið borin undir þingflokkana. Það er þá þar með komin stefnubreyt. í þessu efni undir stjórn þessa hæstv. ráðh. En ég vil benda á, að þessi hv. viðskiptanefnd er eins og hver önnur samninganefnd við útlönd, og samninganefndir við útlönd hafa einmitt verið háðar því, að ríkisstj. hefur tekið þeirra erindisrekstur fyrir til athugunar á fundum með utanríkismálan. Ef ekki er tilætlunin að mynda hér á landi einhverja einræðisstjórn, þar sem ákveðnir aðilar eigi að fjalla um þessi mál, og forðast mest að aðrir geti komið þar að nokkrum aths., þá álít ég, að hæstv. utanrmrh. ætti að breyta um stefnu í þessu máli. Hvað það snertir, að eitthvað hafi lekið út frá ráðuneytinu eða þessari n. um eitthvert sérstakt mál, skal ég ekkert segja. En mér er ekki kunnugt um það mál. En fyrir nokkrum árum var gerður samningur við erlent ríki, sem fór frá ráðuneytinu, - áður en þessi hæstv. ráðh. kom í ríkisstj. -, og komst sá samningur í blöð, og að vísu afbakaður. Það er engin ástæða frambærileg fyrir því að útiloka utanrmn. frá afskiptum af þessum málum, þó að eitthvað slíkt hafi komið fyrir. Út af því, sem hæstv. ráðh. vitnaði til í ræðu sinni, að þessi mál séu borin undir þingflokkana, þá verð ég að segja það frá mínu sjónarmiði, að það ráðuneyti, sem hæstv. ríkisstj. getur haft af því að bera málin undir þingflokkana önnum kafna, er tiltölulega lítils virði. Og þó að skýrt sé frá málum í helztu atriðum á fundum þingflokka, þá eru þau ekki mikið athuguð í þingfl. og á allt annan hátt en gert var í utanrmn., áður en hæstv. núv. ríkisstj. tók við stjórnartaumunum. Mér virðist, eftir því sem hæstv. utanrmrh. lýsir þessu, að hann ætti að leggja til, að utanrmn. skyldi vera lögð niður og í hennar stað kæmi sú n., sem hann minntist á, eða eitthvað annað. Það er betra að leggja utanrmn. alveg niður heldur en að láta hana verða áfram aðeins að nafninu til.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Út af ræðu hv. þm. Vestm. skal ég fyrst vísa til þeirra ákvæða þingskapa, sem fjalla um utanríkismálanefnd, og hv. þm. V.-Sk drap á. Samkv. ákvæði 16. gr. þingskapa á utanrmn. meðan þing situr að fjalla um þau mál, sem sameinað Alþ. eða önnur hvor þingd. vísar til. hennar. Það er þess vegna á þingsins valdi, meðan það situr, hvaða mál utanríkismálan, fær þar sérstaklega til athugunar. Nú er hv. fyrirspyrjandi sjálfur þingmaður og gæti þess vegna e. t. v. haft einhver áhrif á það, annaðhvort í sameinuðu þingi eða í þeirri d., sem hann á sæti í að einhverjum málum, sem hann er settur í, væri til þessarar n. sérstaklega vísað. Þá mundi að sjálfsögðu formaður n. kalla hana saman og taka fyrir þau mál, sem þannig væru lögð fyrir hana eftir réttum reglum. Hins vegar á þessi n. utan þings að vera til ráðuneytis ríkisstj. í þeim málum sérstaklega, sem eru utanríkismál. Það voru haldnir mjög margir fundir í utanrmn. skömmu fyrir þetta þing, og veit ég, að hv. þm. Vestm. kannast vel við það. Þar voru lögð fram öll þau mál, sem ríkisstj. sá ástæðu til að ráðfæra sig við þessa n. um. Þar voru þau rædd og gefnar skýrslur o. s. frv. Þess vegna álít ég, að fylgt. hafi verið reglum um þessa n. samkv. þingsköpum að því er ráðuneytið snertir. Um hitt atriðið, hvort það hafi verið föst regla að ræða viðskiptasamninga sérstaklega í utanrmn., þá vil ég ekki kannast við, að það sé eða hafi verið föst regla. Ég átti sjálfur sæti í utanrmn. á tímabili. Man ég að vísu eftir því, að þá komu fyrir n. mál viðskiptalegs eðlis oftar en einu sinni. En ég hygg, að ekki hafi borið meira á þeim í n. þá heldur en nú. En að mál, sem snerta afstöðu landsins út á við, hafi verið rædd í n., kannast ég yfirleitt ekki við sem fasta reglu. hetta tel ég nægja til að svara hv. þm. Vestm. Út af þeim atriðum, sem hv. þm. V.-Sk. talaði um, er sjálfsagt að gefa þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru um þau mál. Út af brottnámi íslenzks alþm. voru þegar afhent mótmæli gegn brottnámi alþm. og annarra, sem með honum voru teknir, og ályktun Alþ., sem gerð hafði verið áður þar að lútandi, var þar tilfærð orðrétt. Í þeim mótmælum var sérstaklega gerð krafa um það, að mennirnir væru látnir lausir og þeim skilað heim aftur. Skömmu eftir að þessi mótmæli voru afhent, barst bréf frá sendiherra Breta, þar sem kvittað er fyrir móttöku mótmælanna og tilkynnt, að hann hafi sent bréf til ráðuneytis Breta, og þegar ráðuneytið hefði athugað málið, mundi það sjálfsagt senda sér bréf um málið. Samtímis því, sem þetta var gert, var símað sendifulltrúa Íslands í London um að setja sig í samband við þessa menn og greiða götu þess, að þessir menn yrðu lausir látnir og þeir fluttir heim. Sendifulltrúinn hefur skipzt á bréfum við ríkisstj. um þessi atriði, og veit ég, að hann vinnur að þessu máli svo sem hann frekast getur. Annað er ekki hægt að segja um þetta nú, en að svar brezka utanríkismálaráðuneytisins er ókomið enn. Um brottnám Vestfirðinganna er þess að geta, að strax er um það var vitað, var sett sig í samband við brezka sendiherrann, og gaf hann skýrslu um brottnámið. Ríkisstj. tók skýrslu þessa fyrir á sameiginlegum fundi og kom sér saman um að gera þá kröfu til herstjórnar Breta, að þessir menn yrðu ekki fluttir utan, þar sem ekki lægju fyrir þær upplýsingar, sem gerðu það að verkum, að frá íslenzku sjónarmiði væri ástæða til slíkra aðgerða. Hins vegar töldum við sjálfsagt, að mál þessara íslenzku þegna yrði rannsakað af íslenzkum dómstólum. Eftir að ríkisstj. hafði komið sér saman um það, var átt tal við sendiherra Breta og þessar kröfur íslenzku stj. fram bornar. En hann svaraði því til, að hann mundi aftur ræða við brezku herstjórnina þann sama dag og síðan láta íslenzku stj. vita niðurstöðuna. Seinni hluta sama dags lét hann íslenzku stj. vita um, að hann hefði rætt við brezku herstjórnina hér á landi og að hún héldi mjög fast við ákvörðun sína um brottflutning á mönnunum úr landi, og frekari upplýsingar yrðu ekki gefnar að sinni. Þá var líka símað til sendifulltrúa Íslands í London og hann beðinn að setja sig í samband við þessa menn og greiða götu þeirra og aðstoða ríkisstj. í að vinna að því, að menn þessir yrðu látnir lausir og fluttir til Íslands aftur. Enn þá hefur ekkert frekar skeð í þessu máli. En ég tel, að ríkisstj. hafi gert í þessu málefni það, sem henni bar, þó að árangur hafi ekki orðið sá, sem menn hefðu viljað.



Ég þakka hv. þm. V.-Sk. fyrir, að hann bar fram fyrirspurn til ríkisstj. um, hvað liði máli hinna þriggja ríkisborgara, sem fluttir voru til Englands. Ég hafði áður gert fyrirspurn, en stj. kom sér hjá því að. svara. Ég ætla þá að beina til hv. alþm., hvort ekki sé athugandi fyrir þingið að senda ítrekuð mótmæli og láta þau fela í sér vanþóknun á því, að brezka ríkisstj. beinlínis hundsar þær samþykktir, sem Alþ. gerir, og hefur látið dragast í allt að 2 mánuði að svara. Þá vil ég einnig bera fram ósk við hæstv. stj. að hún hlutist til um það, að bréf fái að berast á milli þessara handteknu manna og skylduliðs þeirra hér á landi. Það eru bráðum liðnir tveir mánuðir, sem ekkert hefur frá þeim heyrzt, eða síðan skeyti kom frá sendifulltrúa Íslands í London. Fólk þeirra er mjög kvíðið, sérstaklega af því að þeir eru í miðri London og borgin hefur einatt orðið fyrir loftárásum síðan þeir komu þangað. Þess vegna vil ég gera fyrirspurn til hæstv. stj., hvort hún vilji ekki hlutast til um það, að að minnsta kosti hálfsmánaðarlega berist skeyti um líðan þessara fanga. Og í öðru lagi að það geti farið fram bréfaskipti milli þeirra og skylduliðs þeirra, reglulega og án mikilla tafa. Í þriðja lagi óska ég svars um það, hvort ríkisstj. getur ekki séð sér fært að gera aðstandendum allra þessara manna jafnt undir höfði með lífeyri. Hæstv. ríkisstj. hefur greitt lífeyri til fjölskyldna tveggja, Sigfúsar og Einars, en ellihrum móðir Sigurðar Guðmundssonar blaðamanns hefur ekkert fengið. Ég ætla að verða við ósk hæstv. forseta og lengja ekki málið, og vona, að hæstv. stj. svari.



Ég vildi leiðrétta nokkuð af því, sem hæstv. utanríkisráðh. hefur sagt út af fyrirspurn hv. þm. Vestm. Ég get sagt honum það, að það var venja, föst venja, sem aldrei var brugðið út af, þangað til þessi núverandi styrjöld hófst, að hvert einasta skjal utanríkismálan. var sent nefndarmönnum, og fundir voru alltaf haldnir í sambandi við þau málefni og ávallt í sambandi við milliríkjasamþykktir. Þetta breyttist skyndilega, þegar stríðið hófst, og síðan hafa svo að segja engir fundir verið haldnir í þessari nefnd. Svo að það hlýtur að vera af ókunnugleika mætt að segja, að engin stefnubreyting hafi átt sér stað gagnvart utanríkismálum. Það er náttúrlega rétt hjá hv. þm. V.-Sk., að meðan þing stendur er gert ráð fyrir því, að utanríkismálanefnd fái þau ein mál, sem þangað er vísað. Og það er kannske ekki óeðlilegt, þó að hæstv. ráðh. hafi ásakað hv, þm. Vestm. og aðra þm., að þeir skyldu ekki hafa tekið þá leið, þegar utanríkismál hafa verið tekin fyrir í deildinni. En ég vil benda á, að venjulegt frumkvæði í því máli hefur verið af hendi stj. sjálfrar. Og að því ert. d. sjálfstæðismálið snertir var hagað þannig vinnubrögðum í fyrravor, þegar afgr. var þál. um skipun á æðsta valdi í málefnum ríkisins, að þennan sólarhring, sem rætt var um það mál af þm., voru ýmist haldnir stjórnarfundir, utanríkismálanefndarfundir, flokksfundir, sameiginlegir þingfundir og loks opinberir fundir. Þetta var ekki gert í sambandi við sjálfstæðismálið nú í ár. Ég vil taka undir með hæstv. ráðh. um, að það var leiðinlegt, að eitt ákveðið mál, sem vitanlega átti að vera algert leyndarmál; skyldi leka út eftir að haldinn var fundur í utanríkismálanefnd snemma á árinu. En ég vil benda honum á, að það er ósannað mál, hvort það voru nefndarmenn eða viðstaddur ráðh., sem sögðu frá því. En ef við ætlum að fara að tala um leyndarskylduna og draga þá ályktun af henni, að ekki sé rétt að hafa utanríkismálanefnd í ráðum um þau mál, sem til er ætlazt samkv. þingsköpum, þá þykir mér dálítið einkennilegt, að það skuli vera haldnir lokaðir fundir kannske með 40–46 þm. og birt fyrir þeim ýmis leyndarmál, en ekki óhætt að halda fund í 7 manna n. um sömu málefni. Sem sagt, það er ekki hægt á neinn hátt að komast undan því, að það hefur orðið mjög mikil breyting um afstöðu gagnvart utanríkismálanefnd upp á síðkastið frá því, sem verið hefur. Og ég get ekki séð, að fyrir því sé nein önnur ástæða heldur en sú, að það sé eitthvert vantraust, sem hæstv., stj. hefur á n. Og ef svo er, þá væri náttúrlega bezta ráðið að taka upp þann, sem hv. þm. Vestm. gat um, að leggja bara þessa n. niður. Ég gat þess áðan, að rétt á meðan þing stendur yfir væri ekki skylda, enda þótt verið hafi venja áður, að leggja utanríkismál fyrir utanríkismálanefnd. En ég vil geta eins máls, sem sent var utanríkismálan. á þessu þingi. Það var till. til þál., sem vísað var til allshn. Nd. N. var sammála um að leita álits utanríkismálan. um þetta mál, sem var almennt, opinbert þingmál, sem getið var um í útvarpi og blöðum, svo ekki var nein ástæða til mikillar leyndar þar. En n. var aldrei kölluð saman.

Það var formannsins!

Formaðurinn sagði, að fundur ætti að vera haldinn, en að hæstv. stj. hefði ekki fengizt til að mæta. Þetta er það, sem er rétt í málinu. Ég veit náttúrlega ekki, hver er afstaða nm. yfirleitt, en menn kæra sig kannske ekki um að auka störf sín eða sækjast eftir að auka dagsverk sitt, - við höfum flestir nóg að gera. Hitt er annað mál, hvort við kærum okkur um að liggja undir því ámæli til lengdar, að ekki sé óhætt að treysta okkur. Ég held það væri hægurinn nær að fá nefndarmenn til að bindast þagnarheiti um það, sem vitanlega má ekki fara af fundum, og láta þess getið áður en rætt er um málið á fundi. Ég fyrir mitt leyti mun ekki segja frá því, sem ég má ekki segja frá, meðan ég er í n.



Ég ætlaði ekki að blanda mér inn í þetta mál yfirleitt, en út af því, sem hv. þm. V.-Sk. sagði, þá finnst mér ekkert óeðlilegt, þó að talað væri við utanríkismálanefnd einnig um þingtímann. Því að eins og kunnugt er, hefur fjmrh. víðtækar umræður við fjvn., sem ekki koma til þingsins kasta að öðru leyti. Sama er að gegna um aðra ráðh. og sjútvn. og landbn., sem hafa margvísleg störf, sem ekki koma fyrir þingið nema stundum í þál. eða frv.formi. Og það liggur í augum uppi, að ekkert er eðlilegra en það, að utanríkismál séu rædd við utanríkismálan. einnig um þingtímann, þó að hennar starf sé sérstaklega utan þingtímans. Ég vil ekki mótmæla því, sem hæstv. utanríkismálaráðh. sagði, að samningar séu jafnan bornir undir utanríkismálan. eða skýrt frá þeim. Það voru þá fréttir! Ég verð að segja, að ég veit ekki, hvernig þessi nefnd ætti að starfa, ef ekki á að segja henni frá slíkum aðalatriðum og þeim, að víðtækir samningar hafi verið gerðir við önnur ríki. Það er bókstaflega talað ekki verandi í n., ef nm. eiga að frétta utan að sér um stóra samninga við önnur ríki, sem aldrei hefur verið við þá rætt um né tilkynnt um. En það, sem kom mér til að standa upp, er sérstaklega það, sem hæstv. ráðh. sagði, að n. liggi undir þeirri grunsemd, að einhverjir nm. hafi sagt frá nefndarmálum. Það er náttúrlega óþolandi fyrir n. að liggja undir þessu. Ef ég hefði haft hugmynd um þetta, mundi ég fyrir mitt leyti hafa hreint og beint óskað eftir rannsókn á þessu. Ef utanrmn. á varla að fá að koma saman um þingtímann og ef í öðru lagi á að fjalla um stærstu og mest varðandi utanríkismál án þess svo mikið sem að segja n. frá því á eftir, þá er nóg komið. En þegar n. liggur undir grunsemd um, að hún blaðri frá því, sem hún heyrir á fundum, þá er farið þannig að búa að n., að ég held það ætti að hætta að hafa hana. Þessi grunsemd á n. er annars algerlega órökstudd. Það er hver hópurinn af öðrum, sem hefur vitað um þessi mál, og ómögulegt er að segja, þó að eitthvað kvisist, að það sé frá utanrmn.mönnum komið, en ekki frá ráðh. sjálfum eða starfsmönnum í stjórnarráðinu. Mér finnst, að þessar umr. hafi leitt í ljós, að mikill vafi sé, hvort þingið eigi ekki að taka til athugunar að leggja niður þessa nefnd.

* Frsm. meiri hl. (Sigurður E. Hlíðar) : Herra forseti! Þessari þáltill., sem hér er um að ræða, var vísað til fjvn. N. tók málið til meðferðar á næsta fundi sínum, og var samþ. að leita álits bankaráðs og bankastjórnar. Svar barst svo til n. og var tekið til athugunar. Vildi ég lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta : „Stjórn Útvegsbanka Íslands h/f telur rétt, að athugað verði, á hvern hátt ríkið gæti leyst inn til sín öll hlutabréf bankans, sem ekki eru ríkiseign, og mælir því með, að samþ. verði á Alþingi ályktun, er heimili þessar framkvæmdir.“ Þetta mál var svo enn tekið fyrir á tveim fundum fjvn., en n. gat ekki orðið á eitt sátt. um afgreiðslu málsins. Minni hl. (BjB, PHerm, HelgJ og ÞÞ) lagði til að afgr. málið með dagskrá, sem ég geri ráð fyrir, að þeir geri grein fyrir. En meiri hl. n. (EmJ, JJ, PO, SEH og SK) leit hins vegar svo á, að það væri ástæða til, að Alþ. sinnti þessu máli, - og sérstaklega með tilliti til þess, að þeir menn, sem hafa orðið harðast úti í þessum viðskiptum, sýndu mestan þegnskap í að leggja fram sínar sparisjóðsinnistæður í þessu skyni. Þess vegna leggur meiri hl. áherzlu á, að Alþ. - að svo miklu leyti sem fært þykir - beini áskorun til ríkisstj. um að taka þetta mál til viðeigandi meðferðar. Meiri hl. ætlast að sjálfsögðu til, að ríkisstj. gæti allrar varfærni í meðferð þessa máls og mati á verðgildi hlutabréfa. Að öðru leyti leggur fjvn. til, að till. verði samþ. með breyt., sem þannig er orðuð, með leyfi hæstv. forseta: „ Tillgr. skal orða svo : Alþingi ályktar að heimila ríkisstjórninni að kaupa fyrir hönd ríkissjóðs af hinum upprunalegu eigendum eða erfingjum þeirra, ef þess er óskað, hlutabréf þau í Útvegsbanka Íslands, er keypt voru með hluta af sparisjóðs- og innlánsskírteinainnistæðum í Íslandsbanka, þegar hann hætti störfum, við því verði, er stjórnin telur hæfilegt, að athuguðum öllum málavöxtum um verðmæti bréfanna.“ Undir þetta eru svo rituð nöfn þessara þm., sem ég gat um áðan. Eins og hv. Alþ. heyrir á þessu, er orðalagið varfærnislegt, - því er beint til ríkisstj. að rannsaka þetta mál og sinna því að svo miklu leyti, sem hún telur fært. Ég vil geta þess, að eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá stj. Útvegsbankans, er það fé, sem hér er um að ræða á bókum og skírteinum, 1344450 kr. Auk þess eru á hlaupareikningi kr. 470950. Þetta er öll upphæðin í raun og veru. Hins vegar hefur því verið skotið fram, að menn mundu vilja blanda inn öðrum upphæðum, sem ekki geta komið til mála, eins og eftirstöðvum af póstsjóðsskuldinni gömlu, sem upphaflega var á 5. milljón, en nú 2250000 kr. En þar er allt öðru máli að gegna, þar sem um samningsbundið lán er að ræða, sem er borgað árlega af eftir gildandi samningi. Ennfremur er hlutafé Útvegsbankans, sérstaklega Hambro's banka, hálf milljón, og Handelsbankens í Kaupmannahöfn önnur hálf milljón. Loks er það, sem ríkissj. sjálfur á, 4½ milljón. Hér er því ekki um aðra upphæð að ræða en þessa 1 millj. og 344 þús. kr. Hér er ekki farið fram á að rétta hlut útlends banka, þó að það sé álitamál, hvort ekki borgar sig að kaupa hlutabréf fyrir eitthvað af þeim innifrosnu sterlingspundum, sem við eigum í Englandi nú. Ég álít, að þetta nægi til þess að lýsa afstöðu meiri hl. fjvn. og læt því staðar numið, nema tilefni gefist til frekari umræðna.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Hv. frsm. meiri hl, hefur gert grein fyrir gangi þessa máls, og þarf ég því ekki að endurtaka það. Og skal heldur ekki vera margorður um málið, og nægir að vísa til þess, sem sagt er í nál. minni hl. Ég verð þó að taka það fram, að málið, eins og það virðist liggja fyrir, er ekki undirbúið eins og skyldi, svo að mér finnst rétt að það verði betur athugað, áður en afstaða er tekin til þess. Ég vil aðeins, til þess að sýna fram á, hve málið er illa undirbúið, benda á það, að það er gert ráð fyrir því, að þeir menn, sem keyptu fyrir sparisjóðsinnistæður sínar í Íslandsbanka hlutabréf í Útvegsbankanum, eiga að fá aðstöðu til þess að selja þau, en aftur þeir, sem ekki áttu inni, en keyptu bréfin af þegnskap, eiga eftir till. meiri hl. n. alls ekki að hafa aðgang að því að fá innleyst sín bréf, ef þeir óska. Ég vil benda á það, að það er einnig mikill vafi á því, hvers virði hlutabréfin eru. Hv. frsm. meiri hl. gat þess að vísu, að þeir, sem ættu bréf, vildu ekki selja þau nú, að mér skildist, þó að boðið væri í þau nafnverð þeirra í peningum. En flm. þessarar till. gat þess fyrir nokkrum dögum, að bréfin væru einskis virði. Sé svo sem þessi dæmi sýna, að mikill vafi leiki á um verðgildi bréfanna, þá sýnist mér, að réttast væri, að fram færi rannsókn á því, hvað mikið verðmæti væri í þessum bréfum. Við í minni hl. nefndarinnar töldum, að það væri ekki, nú á þessum tímum, heppileg aðstaða til þess að verðleggja þessi bréf, heldur væri réttara að gera það síðar, þegar meira jafnvægi væri komið á eignir manna. Þess er einnig að gæta, að menn hafa nú meiri peningaráð heldur en þeir hafa haft á undanförnum árum, og þess vegna er þessum sparifjáreigendum minna tilfinnanlegt, þótt bréfin séu ekki keypt af þeim nú þegar. Ef það skyldi vera rétt, sem hv. frsm. sagði, að bréfin væru í fullu nafnverði, og að þau séu helzt ekki látin af hendi, þá finnst mér ekki vera nein þörf á því fyrir eigendur að selja ríkissjóði þau. Ég vænti þess fastlega, að sá ráðh., sem hefur með bankamálin að gera, segi sitt álit um þetta mál, - ég býst við að hann sé mikið fróðari en ég um þetta mál. En bréf þau, sem nú standa til boða og ef til vill verður að kaupa, ef annars verður byrjað á hlutabréfakaupunum, geri ég ráð fyrir, að mundu, ef fyrir þau væri borgað nafnverð, kosta allt að 5 millj. kr., eða viðlíka upphæð og gert er ráð fyrir að þurfi til að stöðva dýrtíðina í landinu. Mér finnst ástæða til þess að athuga þetta mái vandlega, áður en þessi mikla upphæð er lögð fram til kaupa á bréfunum.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég skal ekki vera langorður um þetta mál, því að mér hefur skilizt á hæstv. forseta, að hann hafi mikinn áhuga fyrir því að ljúka störfum þessa fundar fyrir kaffihlé. Ég vil aðeins taka það fram, að fyrir mitt leyti er ég með því, að dagskrártill. minni hl. fjvn. verði samþ. og þetta mál athugað nánar. Verði þessi bréf keypt, þá er hætt við því, að fast verði gengið að öðrum aðilum, þeim, sem hafa lagt fram nokkurt fé til kaupa á verðbréfum í Útvegsbankanum. Ég vil einnig benda á það, að allir þeir, sem lögðu fram fé, þegar Útvegsbankinn var stofnaður, gerðu það af fúsum og frjálsum vilja. Enn fremur var sérstaklega samið um stórar skuldir, sem bankinn stóð í við erlenda aðila. Það var samið við þá um það, að það fé skyldi vera áhættufé bankans. Þess vegna er það frá mínu sjónarmiði varhugavert að raska þeim grundvelli, sem lagður var, þegar bankinn var stofnaður, - það gætu orðið víðtækari afleiðingar af þessari röskun en menn í fljótu bragði gera sér grein fyrir. Ég er þeirrar skoðunar, að þetta mál þurfi nánari athugunar áður en þingið tekur afstöðu til þess. Ég er því meðmæltur till. minni hl. fjvn. Hins vegar mun ég ekki taka þátt í almennum umr. um málið, - ég vildi aðeins, að þm. heyrðu þessa skoðun.

Páll Zóphóníasson : Herra forseti! Ég kvaddi mér hljóðs aðallega vegna þess, að þetta mál barst inn í umr. um fjárl. Þegar ég fór að líta yfir ræðurnar, sá ég, að ritarar þingsins höfðu ekki náð nema nokkru af þeim umr., sem þá fóru fram. Ég tel því rétt að rifja þetta dálítið upp fyrir þm., og eins vil ég fá það skjalfest í þingtíðindunum, sem þá var sagt. Þessar umr. byrjuðu vegna þess, að hv. þm. Vestm., sem var flm. þessarar till., vítti ríkisstj. fyrir það, að hún gæti ekki staðið saman um afgr. fjárl. „Þessir herrar geta ekki staðið saman um neitt,“ sagði hv. þm. Vestm. Þessu svaraði hæstv. forsrh. í sinni ræðu með því að segja, að hæsta till., sem fram hefði komið á Alþ. um fjárútgjöld fyrir ríkissj., hefði einmitt komið frá hv. þm. Vestm. sjálfum. Síðan svaraði hv. þm. Vestm. og sagði, að hann ætlaðist til, að fram færi á bréfunum mat, og svo endaði hann sína ræðu með því að segja, að sjálfsagt væri, að ríkissjóður keypti þessa pappíra, sem eigendunum væru einskis virði. Ég skaut þá inn í ræðu hans, hvort ríkið keypti pappíra, sem væru einskis virði. Því innskoti hefur þingritarinn ekki náð, en hins vegar kom svo svar hv. þm. til mín fram í ræðunni. En það er ljóst, að sjálfur hv. flm. þessarar till. hefur lýst yfir því í ræðu hér á hv. Alþ., að þetta væru pappírar, sem væru einskis virði. Nú skal ég ekkert um það segja, hvort þessi dómur er réttur eða ekki, en ég hygg, að það séu allerfiðir tímar til þess að meta, hvers virði þessi hlutabréf í Útvegsbankanum eru. Það mætti að vísu ætla, að þessi bréf væru í allháu verði nú, - kannske í „parí“, eins og hv. þm. Ak. virtist gera ráð fyrir í sinni ræðu. Ég vil ekki standa að því, að till. meiri hl. n. verði samþ., því að ég er viss um það, að ef ríkisstj. verður heimilað að kaupa þessi bréf, þá er enginn vafi á því, að það verður til þess, að það verða til fleiri forvaxtabréf heldur en þessi. Ef við rennum huganum til þess tíma, þegar Lárus Jóhannesson og Eyjólfur Jóhannsson gengu um til þess að svindla út úr mönnum þeirra innistæður undir fölsku yfirskini til þess að fá menn til þess að kaupa þessi bréf, þá finnst mér, að slíkt ætti að verða því nokkuð til varnaðar, að menn. fari nú að kaupa þessi bréf, sem þessir menn nörruðu út úr mönnum fé fyrir til að bjarga eigin innistæðum sínum og skjólstæðinga sinna. Ég vildi því helzt kjósa, að þessi till. verði felld, - mér finnst það ekki samboðið virðingu Alþ. að samþ. slíkt. Ég vil hins vegar fastlega mæla með því, að till. minni hl. n. veiði samþ. og vona, að ríkisstj. stingi hinni í pappírskörfuna, svo að það þurfi aldrei til neinna slíkra kaupa að koma.

* Frsm. meiri hl. (Sigurður E. Hlíðar) : Herra forseti! Ég ætlaði ekki að tala öðru sinni í þessu máli, en af því að hv. frsm. minni hl. rangfærði orð mín, verð ég að leiðrétta það. Hv. frsm. sagði, að ég hefði sagt, að þeir, sem eiga þessi hlutabréf, vildu ekki selja þau. Þetta hef ég aldrei sagt, - og að bréfin mundu vera í fullu verði, það hef ég heldur aldrei sagt. Enda kemur það í bága við orðalag breyt., að ríkisstj. kaupi þessi bréf, og einnig í bága við nál. meiri hl. Enn fremur vildi hv. frsm. halda því fram, að þessi bréf mundu kosta um 5 millj. kr., ef þau væru keypt nafnverði, Ég vil taka það skýrt fram, að þetta er ekki rétt hjá hv. þm. Hv. þm. N.-M. var hér með dylgjur, sem ekki er sæmandi alþm. hér í þingsölunum.

*Pétur Ottesen: Það eru aðeins nokkur orð í tilefni af því, að mér virðast hv. alþm. gera allt of mikinn mun á þessum 2 till. um afgr. þessa máls, sem hér liggur fyrir. Í báðum þessum till. er gerð sú breyt., að gert er ráð fyrir því, að þessi kaup séu gerð til þess að greiða fyrir hinum upprunalegu eigendum þessara bréfa, –auk þess er í báðum tilfellunum lögð rík áherzla á það, að fram fari nákvæm rannsókn, á því, hvert sé hið raunverulega verðmæti þessara bréfa. Það, sem á milli ber, er aðeins það, hvort leggja eigi þessa rannsókn fyrir Alþ. eða hvort leyfa eigi ríkisstj. að gera þessar ráðstafanir. Ég vildi aðeins láta það koma fram, að það er í rauninni lítið, sem þarna ber á milli um þessar till. Ég skal svo ekki blanda mér frekar inn í þetta mál.

*Jóhann Jósefsson: Ég sem 1. flm. þessarar till. vil þakka n., sérstaklega meiri hl., fyrir það, að hún hefur sinnt málinu. Á undanförnum þingum hefur það vaxið mjög í augum hv. þm. að sinna þessu máli. Ég vil minna þá hv. þm., sem nú keppast við að mála fjandann á vegginn, og á ég þar við hv. hv. 5. landsk. og hv. 1. þm. N.-M., á það, að í hinum upphaflegu till. var hvergi farið fram á annað en það, að þeir eigendur hlutabréfanna, sem eiga fé inni, fengju nokkuð réttan sinn hlut. Það hefur hvergi verið farið fram á það af okkur flm., að gert yrði upp við Hambrosbanka eða önnur útlend fyrirtæki. Hitt er svo annað mál, að ef svo færi, að ríkisstj. sæi sér hag í því að nota bundnar innistæður í útlendu fé til þess að gera bankann arðvænlegri, þá er það hennar að gera till. um það. Hv. 5. landsk. komst þannig að orði, að þetta fólk hefði nóga peninga nú samanborið við það, sem oft hefði verið áður. Ég veit satt að segja ekki, á hverju þessi hv. þm. byggir slíka fullyrðingu, því að ég vil leyfa mér að halda því fram, að hún sé algerlega út í bláinn. Ég þekki persónulega margt af því fólki, sem hér á hlut að máli, og það er allt eldra fólk, sem hefur látið fé sitt á banka, til þess að hafa af því nokkurn stuðning í ellinni. Þetta fólk hefur vitanlega ekki neina peninga handa á milli nú, frekar en endranær. Stríðsgróðinn hefur ekki náð inn fyrir þeirra bæjardyr. Það eru því engin rök í þessu máli að vera að halda því fram, að það sé ekki þörf á því að gera athugun á því, hvers virði þessar innieignir séu, vegna þess að tímarnir séu hagstæðir fyrir fólkið. - Það er hér ekki verið að stofna til neinna bráðra fjárútláta með þessari till., heldur á aðeins að athuga það, hvers virði þessi bréf kunna að vera. Hæstv. viðskmrh. talaði um hinar útlendu innistæður og taldi varhugavert að raska þeim grundvelli, sem lagður hefði verið með stofnun Útvegsbankans. Það, sem hann taldi röskun á þessum grundvelli, er þá það, að þessir íslenzku sparifjáreigendur fengju rétt mat á sínum hluta og möguleika fyrir því að koma honum í peninga. Ég satt að segja skil nú ekki, að hæstv. ráðh. haldi þessu fram í fullri alvöru, að hér sé um svo mikla röskun að ræða, að ríkinu stafi nokkur hætta af því. Ég held, að ekki komi til þess, að Hambrosbanki geri neinar sérstakar kröfur á hendur landinu, þó að litið sé af Alþ. á ástæður nokkur hundruð sparifjáreigenda, sem hafa verið fengnir til þess að binda fé sitt á þennan hátt. Þvert á móti held ég, að þessi banki mundi leiða þetta hjá sér. Hitt er annað mál, hvort menn, sem hafa sæmilegt fjármálavit, álíta annan tíma hentugri fyrir landið til þess að greiða erlendar skuldir, sem á því hvíla, með hinum bundnu sterlingspundum. Hér væri nokkurt íhugunarefni fyrir hæstv. viðskmrh. og ríkisstj. yfirleitt. Að taka það til athugunar á breiðari grundvelli en um er að ræða í þessu eina máli, hvort engar leiðir eru til að nota innifrosnu sterlingspundin til að losa um skuldahöft, sem á okkur hvíla frá Breta hálfu frá fyrri árum, og gera þannig peningana arðbærari Íslendingum en nú. Þetta var nú útúrdúr, sem aths. hæstv. viðskmrh. gáfu mér tilefni til að fara, en við kemur ekki sérstaklega því máli, sem hér er til umr. Um það, sem hv. 1. þm. N.-M. hélt fram, að ég hefði fullyrt það við umr. um fjárl., að þessi bréf væru einskis virði, vil ég segja, að það er misheyrn ein. Aftur á móti hef ég mörgum sinnum haldið því fram, að hlutabréfin, í höndum þeirra, sem hafa þau nú, væru ekki veðhæf né arðbær eign, nema ríkið geri þær ráðstafanir, sem Alþ. her siðferðileg skylda til að láta það gera, nefnilega með einhverju móti að gera þessa eign arðbæra. Annars kom fram í ræðu hv. 1. þm. N.-M. þetta gamla hatur til bankastofnunarinnar, sem hér er um að ræða, en hét öðru nafni hér á árunum, - þetta gamla hatur, sem náði jafnvel til viðskiptamannanna og enn í dag á að bitna á gráhærðum gamalmennum, sem hafa treyst á sparifé sitt sér til framdráttar í ellinni. Ég held, að fyrir þessu sé lítill hljómgrunnur á meðal heiðarlegra þm. Ég held, að það hafi komið fram hjá allri fjvn., að hún vill láta ríkisstj. athuga, hvað er hægt að gera. Og það var réttilega fram tekið hjá hv. þm. Borgf., að í sjálfu sér er meiningarmunurinn á milli aðaltill. meiri hl. fjvn. og till. minni hl. ekki mikill. Þar er ekkert djúp staðfest á milli. Báðir aðilar vilja heimila ríkisstj. aðgerðir í þessu efni. Meiri hl. vill að vísu ganga lengra en minni hl., en engin rök hafa komið fram í nál. þessara nefndarhluta, sem fara neitt í áttina til þess, sem hv. 1. þm. N.-M. kastaði fram. Ég vil óska þess f. h. okkar flm., að samþ. verði till. meiri hl. fjvn. og benda á, að það er mikill misskilningur hjá hv. frsm. minni hl., að hér sé um 5 millj. kr. útgjöld að ræða. Sparisjóðsféð var 1.3 millj. og hlaupareikningur 400 þús., svo að þetta hvort tveggja nær ekki 2 millj. Er hér allmikill munur frá því, sem hv. frsm. minni hl. vildi vera láta. Ég vona, að réttlátar aðgerðir fáist, og ég er viss um, að meðan ekki fæst heppileg lausn á kröfum sparifjáreigenda, mun þeirra málstaður enn lengi eiga sér talsmenn á Alþ. Þm. munu finna, að það er nauðsynlegt, að eignir þessa fólks séu ekki frystar inni. Það er betra og réttlátara að gera þá leiðréttingu, sem farið er fram á, og sómasamlegra fyrir Alþ.

Frsm. minni hl. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Ég skal eigi teygja lopann um þetta mál. Ég veit, að þingheimur muni þegar vera búinn að mynda sér skoðun á því. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að ég hefði ekki farið rétt með mál hans. Mér skildist, að .hann teldi ekki ólíklegt, að hlutabréfaeigendur vildu ekki selja nú. Ég geri ráð fyrir, að það geti verið rétt, en ég verð að segja, að ég held, að minni nauðsyn sé nú en áður að ráðast í þessi kaup vegna hlutabréfaeigenda, því að það er betur ástatt í peningamálum nú en áður. Ég vil leiða athygli að því, að ég gaf ekki tilefni til, að farið var að blanda saman ýmsum hlutabréfaeigendum. En ég verð að segja, að 1300 þús. kr. hlutabréf, sem innlánseigendur hafa keypt, og 400 þús. kr. innieign á hlaupareikningi er allmikil fúlga. Þá getur og farið svo, að leysa verði inn nokkrar millj. kr. í hlutabréfum útlendinga. Því hefur verið haldið fram, að svo mundi fara, að það yrðu allt að 5 millj., sem þyrfti að leysa inn af nafnverði bréfanna. Þetta þarf nákvæmrar athugunar við, og það er því ekki að þarflausu að vilja ekki ganga lengra en svo að fela ríkisstj. að undirbúa málið og leggja það fram á næsta þingi. Það þarf athugunar við utan lands og innan. Rökst. dagskráin er því varfærnasta leiðin, og ég vænti, að hún verði samþ. En ég vil benda hv. frsm. meiri hl. á, að „sparifjáreigendur“ er eiginlega skakkt orð í þessu sambandi. Það var kallað innlánseigendur í Íslandsbanka, og er réttara að orða það svo. En það þarf ekki að fella till. af þeirri ástæðu. Ég vil mótmæla því, að ég hafi verið að mála fjandann á vegginn, eins og hv. þm. Vestm. sagði. Ég hef aðeins flutt mitt mál eins og ég taldi réttast og sannast. Ég vil endurtaka, að mér finnst allt mæla með samþ. rökst. dagskrárinnar. Varfærnin er alltaf rétt og sjálfsögð.



Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls, en það féllu þau orð hér í þingsalnum, að þegar Íslandsbanka var lokað, hafi tveir nafngreindir menn gengið um og „snuðað“ út úr fólki innlánsfé þess. Þetta er svo ómaklega mælt í sambandi við endurreisn Íslandsbanka, að ég get ekki látið það sem vind um eyrun þjóta. Sannleikurinn er, að það fé, sem safnaðist sem hlutafé, voru ekki peningar, sem lágu lausir fyrir, heldur innistæður, sem voru sama sem tapaðar. Til þess að þetta fé sæist nokkurn tíma aftur, varð að endurreisa bankann, en sú aðferð hefur alls staðar tíðkazt, að rannsaka, hvort innlánseigendur vildu láta endurreisa þá stofnun, sem fé þeirra var í. Með því að safnað var hjá innistæðueigendum tæpum 3 millj. í hlutafé, varð bankinn endurreistur, og reynslan hefur sýnt, að þessir menn unnu gott verk fyrir alla. Ég efast um, að bankinn hefði verið endurreistur, ef innistæðueigendur hefðu ekki sýnt vilja sinn, og þá því aðeins, að ríkissjóður hefði lagt fram meira hlutafé. En ef nokkuð væri til í þessum ómaklegu ummælum, sem ég stóð upp til að leiðrétta, væri ríkissjóði enn skyldara en ella að sjá það við innistæðueigendur. Hitt, hvort hlutabréf Útvegsbankans eru einskis virði eða í „parí“, vil ég ekki ræða. Í öllum till., sem fyrir liggja, er bara talað um að meta bréfin, en ég vil fullyrða, að síðan bankinn var endurreistur, hefur aldrei verið auðveldara að meta þau en nú. Ég skal ekki skýra það nánar, en allir, sem kunnugir eru hag bankans, skilja það. Sá eini vafi, sem nú leikur á um verðmæti bréfanna, er fólginn í þeim sterlingspundum, sem bankinn liggur með, en sá vafi nær til allrar bankastarfsemi í landinu og alls okkar þjóðarbúskapar. Það hefur verið leiðrétt, að hér sé um stórfé að ræða. Það kemur víst engum til hugar, að hlutabréfin standi í „parí“. Almennt er álitið, að þau standi í milli 25–50%, og í till. er eingöngu rætt um kaup hlutabréfa af þeim, sem hafa lagt fram innistæðufé á sínum tíma, 1.3 millj. kr. Ef einhverjir þeirra álíta hlutaféð rúmlega 1/3 virði, væri um að ræða hér um bil 400 þús. kr. En þeim, sem eru nýbúnir að samþ. að borga Landsbankanum 200 þús. kr. á ári fyrir að geyma sterlingspund, ætti ekki að ofbjóða þessi smáupphæð í eitt skipti fyrir öll. Þeir, sem aldrei vildu neitt fram leggja, fengu greiðslu á öllum sínum innistæðum, en hefðu ekki fengið það, ef allir hefðu hagað sér eins og þeir. Ef á að kaupa bréfin með sannvirði, er ekki verið að kasta peningum á glæ, heldur kemur verðmæti á móti. Þessi bréf hefðu aldrei á frjálsum markaði komizt í sannvirði, vegna - óvissu um það, hvenær vextir yrðu greiddir. Það væri æskilegt, að ríkisvaldið vildi sinna þessu máli, en þangað til það er komið á fastan grundvöll, verða alltaf einhver leiðindi í kringum það. Það fólk, sem átti bréfin upphaflega, er nú gamalt og efnalítið, og þeir, sem þá höfðu með höndum atvinnurekstur og ráku viðskipti við bankann, hafa margir orðið að gefast upp. Ríkið sleppur vel, ef ekki þarf annað en kaupa bréfin við sannvirði. Ég skal taka undir það, að það er ekki svo mikill munur á þessum tveim till., en ég mun þó fylgja þáltill. breyttri, því að þar fær stj. heimild til fljótrar afgreiðslu, og ég hygg, að þar sé um enga áhættu að ræða.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég hélt, að það ætti að ljúka þessu máli án mikilla hrókaræðna, en nú er verið að draga inn í umr. alls konar almenn atriði. Hv. þm. Vestm. minntist á, að það væri eðlilegt, að ríkið tæki nú við þessum hlutabréfum, þar sem eigendur þeirra hefðu á sinni tíð sýnt mikinn þegnskap. En ég verð að segja það, að eftir minni þekkingu á sögu málsins lagði ríkið fram fé, af því að hinir lögðu fram fé. Ég vil þá líka benda mönnum á það, að það er ákaflega hæpið, þó að menn telji sig vilja láta framkvæma þetta mál þannig, að hægt sé með nokkrum ráðstöfunum að koma því til vegar, að hinir upphaflegu eigendur þessara peninga fái í öllum tilfellum að njóta þess, sem ríkið legði fram, ef bréfin yrðu keypt. Það sjá allir hv. þm. í hendi sér, hversu auðvelt er að fara í kringum slíkt ákvæði á alla vegu. Það gæti þess vegna orðið hending, hvort hinir upphaflegu eigendur nytu góðs af þessu eða ekki. Ég þarf ekki að rökstyðja þetta nánar, því ég veit, að það sjá það allir, að það er mjög auðvelt að komast í kringum þetta atriði. Þá er mér erfitt að skilja það, hvers vegna innistæðueigendur á sparisjóði eiga að njóta þess, ef bréfin yrðu keypt,. en ekki þeir, sem áttu innistæður á hlaupareikningi.

Flm. (Pétur Ottesen) : Ég skal verða mjög fúslega við tilmælum hæstv. forseta um það að ræða ekki mikið um þetta mál. Tilgangur þessa „Bretasjóðs“ svo nefnda var sá að jafna ósamræmi, sem fram kom í verði framleiðsluvara landsmanna, þannig, að sem mestum jöfnuði yrði komið á um verðlag innlendra framleiðsluvara. Það er þess vegna augljóst mál, að mjólk og mjólkurafurðir eiga að falla undir þessi verðjöfnunarákvæði og hluti af sjóðnum að ganga til verðuppbótar á þessar vörur. Nú er mér tjáð, að nefnd sú, sem hefur þessi mál til meðferðar, þessi verðjöfnunarmál, sé nú farin að rannsaka þetta mál og leita að grundvelli undir verðjöfnunina. Hins vegar hefur mér verið tjáð, að enn sem komið er hafi ekki borið á góma, að þessar afurðir kæmu undir þessa verðjöfnun eða þau ákvæði, að nokkur uppbót úr þessum sjóði fáist á þessar vörur. Ástæðan til þess, að ég hef flutt þessa till. hér, er einmitt af þeim rótum runnin. Það getur enginn vafi leikið á því, að samkvæmt tilgangi þessa sjóðs, frá almennu sjónarmiði séð, eiga mjólk og mjólkurafurðir að heyra undir þessa verðjöfnun, því það er vitað, að verðbreytingar þær, sem orðið hafa á þessum vörum á s. l. ár í, standast engan samanburð við verðhækkun þá, sem varð á þessu tímabili á ýmsum öðrum framleiðsluvörum. Þess vegna hljóta þeir, sem hér eiga hlut að máli, að eiga sanngirniskröfu á því, að þessar vörur komi einnig til greina. Nú er mér sagt, að orsakirnar til þess, að enn hefur ekki verið rætt um þessar vörur í nefndinni, muni vera þær, að í samningnum væri komizt þannig að orði, að hann tæki eingöngu til þeirra vara, sem væru framleiddar til útflutnings. Þetta er engan veginn nægileg skýring. Það er alkunnugt, að allmikið hefur verið flutt út af ostum á undanförnum árum til Þýzkalands, og útflutningur þessi hefur farið vaxandi síðustu árin. Ef gera mætti ráð fyrir, sem ekki er ólíklegt. að svipuð verðhækkun hefði orðið á ostinum í Þýzkalandi, eftir að stríðið skall á, eins og reynslan sýndi, að orðin var á gærunum til dæmis að taka, sem tókst að selja þangað haustið 1939, þá er augljóst, hve gífurlegt tjón mjólkurframleiðendur hafa beðið við það, að þessi markaður skyldi lokast. Samkvæmt orðalagi samningsins á að sjálfsögðu að koma verðuppbót á ostana úr sjóðnum, - á því getur enginn vafi leikið. Hvað mjólkina og aðrar mjólkurafurðir snertir, sem í venjulegum skilningi teljast ekki til útflutningsvara, hef ég orðað till. þannig, að ríkisstj. hlýtur að vera það mjög innan handar að fá samþykki fulltrúa brezku stjórnarvaldanna, sem að samningunum stóðu, til að viðurkenna réttmæti þess, að þessar framleiðsluvörur geti einnig komið til greina við uppbótargreiðslur úr sjóðnum. Ég sé ekki ástæðu til að reifa þetta mál frekar, þar sem tíminn er svo naumur, eins og hæstv. forseti hefur lýst, en ég vænti þess, að Alþingi líti þannig á þetta mál, að eðlilegt sé að samþ. slíka till. sem þessa. Ég vænti þess einnig, að hæstv. ríkisstjórn fylgi því fast eftir, að þessu megi verða til leiðar komið.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég vil, í sambandi við þessa till., upplýsa það, sem raunar kom fram í ræðu hv. fim., að það er gert ráð fyrir því, að þær upp,bætur, sem Bretar hafa greitt á vörur, verði á íslenzkar útflutningsvörur og þær vörur, sem undir venjulegum kringumstæðum eru ætlaðar til útflutnings, en ekki er unnt að flytja út og selja með sæmilegu verði eins og á stendur. Uppbætur þessar eru hugsaðar sem greiðslur fyrir þau markaðstöp, sem íslenzkir framleiðendur og útflytjendur hafa orðið fyrir sökum styrjaldarinnar og þeirra ráðstafana, sem Bretar hafa gert til að koma í veg fyrir, að við flyttum okkar vörur til annarra landa. Ég veit hins vegar ekki, hvernig því yrði tekið af þeirra hendi, ef þeir yrðu látnir greiða hér fjárhæðir, sem greiddar yrðu sem uppbætur á þær vörur, sem við sjálfir verðleggjum á innlendum markaði. Það er úr leið, þegar hugsað er út frá þeirri reglu, sem uppbæturnar eru byggðar á. Ég veit ekki heldur á þessu stigi málsins, hve miklu þær upphæðir, sem greiddar verða, nema og hvernig hlutfallið á milli þeirra afurða, sem fluttar eru út, og mjólkurafurða verður. Ég vil upplýsa það við þessa umr., að það er eðlilegt, að uppbæturnar hafi verið hugsaðar frá því sjónarmiði, sem ég hef nefnt. Þær eru greiddar vegna þeirrar stöðvunar, sem orðið hefur á sölu íslenzkra afurða til annarra landa, vegna hernaðarráðstafana Breta. En vitanlega kemur þarna undir verulegur hluti af mjólkurafurðum. Við höfum t. d. selt talsvert af ostum til Þýskalands, og sjálfsagt kemur uppbót á þær afurðir, að svo miklu leyti sem þær kunna að seljast fyrir lægra verð en eðlilegt er, að framleiðendur sætti sig við. Þar er fylgt þeirri reglu, sem uppbæturnar eru miðaðar við. Það er ekki hægt að selja þá til Þýzkalands, og þess vegna verður greidd uppbót á þá samkvæmt þeirri grundvallarreglu, sem uppbæturnar eru miðaðar við. Ég vildi upplýsa þetta við umr., að það er þess vegna eðlilegt, að þetta sé í samningunum við Stóra-Bretland.

*Einar Árnason: Ég skal ekki lengja umr. um þetta mál. Mér virðist, að þessi till. sé þannig vaxin, að ekki sé nein ástæða til þess. Nú er það vitað, að Alþingi er að verða lokið, og er þá þýðingarlaust að vísa málinu í n. til nánari athugunar. Það er langt frá því, að ég vilji leggja stein í götu þeirrar hugmyndar, sem liggur á bak við það. En ég álít ákaflega hæpið, að Alþingi taki þessari till., að órannsökuðu máli, á þann hátt, að hún verði annaðhvort samþ. eða felld. Ég vil því heldur, að till. verði vísað til hæstv. ríkisstj., og legg það hér með til.

*Sveinbjörn Högnason: Flm. þessarar till. hafði aðeins drepið á það við mig, að hann mundi flytja hér till., er gengi út á það, að ríkisstj. hlutaðist til um, að greiddar verði uppbætur úr Bretasjóðnum á mjólk og mjólkurafurðir. Nú hefur hann borið fram þessa till., sem er hér á þskj. 751 og ég vitanlega vildi helzt kjósa að hægt væri að samþ. og mun fylgja. En hefði ég verið í samráði við hv. flm. um að flytja till., mundi ég hafa óskað að orða hana á annan veg. Ég tel, að till. hefði átt að orða á þá leið, að uppbætur úr Bretasjóðnum yrðu ekki greiddar á aðrar afurðir en þær, sem fluttar hafa verið út áður. Í fyrra var þannig ástatt í þessu efni, að við áttum allmikið af mjólkurafurðum, sem ætlaðar voru til útflutnings, en ekki var hægt að flytja út á því ári. Hér á ég aðallega við osta. Í Þýzkalandi var hægt að fá sæmilegt verð fyrir þessa vöru, en í Englandi var verðið miklu lægra. En vegna þess að Þýzkalandsmarkaðurinn lokaðist og ekki fékkst viðunandi verð fyrir ostana í Englandi, var ekkert flutt út af ostum á árinu 1944. Miklu af mjólk, sem fór til þeirrar framleiðslu áður, var breytt í skyr, sem sent var heim til bændanna til neyzlu. Mér skilst, eftir þeim skilningi, sem Bretar hafa lagt í þessar uppbætur, að hægt muni vera að fá verðuppbætur á þessar afurðir. Það hefur verið í undirbúningi að semja um þetta skýrslu og leggja hana fyrir nefnd þá, sem úthluta á úr Bretasjóðnum. Í bréfi frá Mjólkurbúi Flóamanna til mjólkursölunefndar, dags. 27. maí s. 1., segir á þessa leið : „Árið 1939 fluttum vér út 123869 kg af osti. Vegna hins lága verðs á osti í Englandi framan af árinu 1940 töldum vér ekki fært að framleiða þá vöru fyrir enskan markað, en tókum það ráð, í samráði við mjólkursölunefnd, að senda bændum heim undanrennu og skyr í stórum stíl úr þeirri mjólk, sem að öðrum kostihefði farið til framleiðslu á útflutningsosti. Ef vér hefðum ekki notað undanrennuna á þennan hátt, hefðum vér orðið að flytja út ost, sem mundi hafa orðið a. m. k. eins mikill og á árinu 1939.“ Ég tel ekki þörf á að lengja mál mitt bréfinu til skýringar. En við sjáum, að æðimikið magn var flutt út af ostum 1939, og hefði sömuleiðis verið flutt út 1940, ef markaðirnir hefðu ekki lokazt af styrjaldarástæðum, og mér finnst eðlilegt, að þessir hlutir eigi að koma til með að verðuppbætast. Ég vildi helzt, að fært þætti að nota það út í yztu æsar, en vildi mjög gjarnan fá yfirlýsingu Alþingis um, að það, sem var óseljanlegt 1940, vegna þess að Þýzkalandsmarkaðurinn lokaðist, yrði bætt upp úr þessum sjóði. Ég bjóst við, að fleiri töluðu á undan mér í þessu máli, og ætlaði að nota tímann til að semja brtt. um það, að þessi skilningur yrði staðfestur á Alþingi, og vildi mælast til þess, að mér yrði gefið tóm til að semja þessa till. En till. mun verða eitthvað á þá leið, að þó að ríkisstj. telji sér ekki fært að sjá um, að verðuppbætur komi á allar mjólkurafurðir, þá komi þær a. m. k. á þennan útflutning. Og býst ég við, að það verði talsverð upphæð, sem þarna hlyti að koma til greina. Þó vildi ég gjarnan óska, ef ríkisstj. sæi sér það fært, að verðuppbætur komi á allar framleiðsluvörur landbúnaðarins. En ég vildi ekki sleppa því, að þessi skýring fengist, og mun í samræmi við hana flytja skriflega brtt.

Flm. (Pétur Ottesen) : Það er alveg rétt, sem hv. 1. þm., Rang. sagði, að ég hafði á orði við hann að flytja hér till. um þetta efni, en það bar svo fljótt að, að ég náði ekki til hans og lét þess vegna till. í prent. Enda vissi ég, að þetta mál átti alltaf góðan stuðning, þar sem hann var. En ég vil skjóta því til hv. 1. þm. Rang., að hann fari nú ekki að bera fram brtt. um að einskorða þetta við ostaútflutninginn, því það leiðir vitanlega af sjálfu sér, eins og hæstv. forsrh. talaði um, að sú útflutningsvara hlýtur að koma undir þessi ákvæði. Hv. 1. þm. Rang. hefur lýst því hér, að við hefðum haft góðan markað í Þýzkalandi, en nú hefði gersamlega lokazt fyrir þann markað. Ef við gerum ráð fyrir, að svipuð hækkun hefði orðið á ostum, sem við gátum selt til Þýzkalands, og öðrum vörum, t. d. gærum, sem okkur tókst að selja þangað haustið 1939, þá sjáum við, hve mikils við höfum misst við lokun þessa markaðar. Ég held, að slík till. sem hv. 1. þm. Rang. ætlar að koma með yrði til þess að útiloka möguleikana fyrir því, að uppbót verði greidd á aðrar mjólkurafurðir. Ef það er vilji Alþingis og stjórnarvaldanna, að þessum sjóði sé ráðstafað til þess að verðbæta þessar afurðir, þá skil ég ekki í því, að Englendingar mundu setja sig upp á móti því. Ég hef talað við hæstv. atvmrh. um þetta, og hann var á þeirri skoðun, að miklar líkur væru til þess, að samþykki Englendinga fengist fyrir því, að uppbætur úr sjóðnum fengjust á þessar afurðir. Ég vildi skjóta því til hæstv. landbrh., að hann beiti sér eindregið fyrir því, að þetta fáist samþykkt. Ég legg á móti því, að till. verði vísað til ríkisstj., en óska þess, að þáltill., eins og hún liggur fyrir, verði samþykkt.

*Eiríkur Einarsson: Ég mun hafa þetta örstutt, aðeins láta mína skoðun í ljós í sem allra fæstum orðum. - Ég sé ekki annað en að till. sé í fyllsta máta sanngjörn og eðlileg, og till mótmæli gegn henni eru óþörf. Það, sem liggur til grundvallar þessari till. til þál. frá þessum hv. þm., eru aðeins sanngjarnar bætur til handa framleiðslu landsins með tilliti til þeirrar röskunar, sem nú hefur orðið á siglingum og þar af leiðandi á útflutningi innlendra vara. Ég vænti þess, að hæstv. stjórnarvöld sýni þessu máli sóma, svo allir megi við una, jafnt framleiðendur sem hinir, og enginn þurfi að öfunda annan. Ég treysti því, að sanngirnin fái hér sigrað og þessi till. verði samþ.



Ég efast um, að það sé hægt að samþykkja þessa till. til þál., sem hér er til umr. - Hæstv. forsrh. hefur skýrt hér, hvernig þessu fé skuli varið eða hvernig ætlazt sé til, að með það sé farið, og hv. þm. er um það kunnugt. Mér finnst eðlilegt, að þessu fé verði varið til bóta þeim, sem orðið hafa harðast úti vegna óhagstæðra siglinga og þar af leiðandi mikillar röskunar á útflutningi innlendrar framleiðslu. Verð á vörum hér innanlands er algerlega óháð stríðinu, þ. e. a. s. að við erum ekki á neinn hátt bundnir við aðrar þjóðir með verðlag á þeim vörum. Hitt er annað mál, að ég tel sjálfsagt, að mjólkurframleiðendur eigi að fá bót á því tjóni, sem þeir hafa orðið fyrir vegna þess afturkipps, sem komið hefur í útflutninginn, en ég hygg, að þeir fái þær bætur jafnt, hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki. - Ef aftur á móti þessi till. yrði samþ., þá óttast ég, að ýmislegt annað mundi sigla þar í kjölfarið, til dæmis að kjötframleiðendur færu fram á bætur o. fl. Ég geri ráð fyrir, að sú n., sem á að ráðstafa þessum sjóði, sé langt komin í störfum sínum, og yrði það því allvandasamt fyrir hana að fást við þetta, ef till. yrði samþ. En hitt er annað mál, að ég mundi hiklaust greiða atkv. með, að málinu verði vísað til ríkisstj., eins og till. hv. 2. þm. Eyf. fer fram á.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Við fyrirspurn, sem komið hefur fram frá hv. 1. þm. Rang. um, hvort uppbót verði greidd á ostavörur, sem ekki hafa nú verið fluttar út vegna stöðvunar siglinga, þá get ég svarað því, að þessar vörur hljóta að falla undir þær vörur, sem undirbúnar hafa verið til útflutnings og áður hafa verið fluttar út. - Ég vil beina athygli hv. þm. að því, að n. sú, sem skiptir þessari uppbót, gerir það samkvæmt samningum við Breta. - Þess vegna getur farið svo, ef krafa kemur ekki til n. um uppbót á osti, að þeir menn, sem þar eiga hlut að máli, tapi sínum rétti, og til að fyrirhyggja það, þá ættu þeir að gera kröfu til bóta í tæka tíð.