Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Haustið 1996 spurði ég hæstv. menntmrh. um tilgang þess að birta öðrum en skólayfirvöldum, nemendum og forráðamönnum þeirra niðurstöður samræmdra prófa í grunnskólum. Þá lá fyrir að sett yrði reglugerð sem heimilaði slíkt. Í svari menntmrh. kom fram að tilgangurinn væri m.a. sá að gera umræðu um niðurstöður samræmdra prófa markvissari en verið hefur. Einnig kom fram það mat að birting niðurstaðnanna fyrir einstaka skóla leiddi til opinnar umræðu um skólana og gæti leitt til umbóta í skólastarfi ef nægjanlegra skýringa væri leitað. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur verið gert til að auka umræðu um skólastarf og stöðu einstakra grunnskóla eða skólasvæða eftir að farið er að birta niðurstöður samræmdra prófa? Og einnig: Hvaða leiðir telur ráðherra færar til að auka umfjöllun um skólastarf í kjölfar birtingar á niðurstöðum samræmdra prófa svo að auknar upplýsingar leiði til þeirra umbóta í skólastarfi sem vænst er? Ég spyr, herra forseti, vegna þess að mér fannst opinber umræða ekki nógu markviss og ekki skila nægjanlega miklu þegar niðurstöðurnar voru birtar. Fréttaefnið þann daginn var hver væri bestur og hver verstur eins og um íþróttakeppni væri að ræða. Verulega skorti á að kafað væri nægjanlega í niðurstöðurnar í leit að skýringum. Markviss umræða var ekki til staðar. Svara var ekki leitað við spurningum, t.d. um það hvort þeir skólar sem verr komu út ættu eitthvað sameiginlegt eða eitthvað væri sameiginlegt í umhverfi þeirra. Skiptir fjöldi nemenda í skólum eða bekkjum máli eða hverjir virtust kostir litlu skólanna í dreifbýlinu vera og hverjir voru kostir hinna stóru í þéttbýlinu? Hvaða máli skiptir foreldrastarfið? Þetta er dæmi um nálgun en kallar í raun eftir umfjöllun sem gæti gert okkur ýmsa kosti og galla skólakerfisins betur í ljósa. Við gætum lært af þeim og brugðist við eftir atvikum. Ýmis sveitarfélög hafa skoðað og skilgreint skóla sína til að bæta starfið. Þau hafa leitað ráðgjafar víða svo vel megi til takast. Í þeim sveitarstjórnum og sveitarfélögum er væntanlega í gangi umræða sem mun skila sér fyrir betri skóla, að ég segi nú ekki enn betri skóla. Við hljótum samt að ætlast til þess að umræðan verði almennari og leiði til samanburðar á aðstæðum í skólunum og umhverfi þeirra sem ekki eru prófaðar með samræmdum prófum. Þeir þættir kunna þó að skipta mjög miklu máli fyrir uppeldisskilyrði barnanna og velferð fjölskyldunnar. Umræðan um skólana og hlutverk þeirra í nútímasamfélagi þarf að vera snarari þáttur í þjóðfélagsumræðunni. Það er mikilvægt að umræðan sé örvuð sem víðast og því er þessi fyrirspurn borin fram.

Herra forseti. Ég held að sú ákvörðun að birta helstu niðurstöður samræmdra prófa hafi orðið til þess að umræða um skólamál hefur aukist. Almenningur fær nú meiri upplýsingar en áður um árangur einstakra skóla og foreldrar vita betur um stöðu síns skóla miðað við aðra skóla. Þetta hefur einkennt umræðurnar á þeim tíma sem liðinn er frá því að þessar upplýsingar tóku að birtast. Menntmrh. stóð fyrir málþingi um samræmd próf í nóvembermánuði 1997. Til þess þings var boðið fulltrúum ýmissa félaga, félagasamtaka og stofnana sem samræmd próf snerta á einhvern hátt. Á málþinginu var einkum fjallað um tilgang og skipan samræmdra prófa og hefur sú umræða reynst mjög gagnleg í vinnu við endurskoðun aðalnámskráa fyrir grunn- og framhaldsskóla sem nú stendur yfir. Á málþinginu og á öðrum vettvangi hafa vissulega heyrst efasemdir um réttmæti þess að birta opinberlega niðurstöður einstakra skóla. Skólamenn óttast að foreldrar noti niðurstöðu samræmdra prófa eingöngu til að dæma um gæði skóla. Þessu má mæta annars vegar með því að láta ýmsar tölulegar upplýsingar fylgja niðurstöðum samræmdra prófa og hins vegar á þann hátt að skólarnir sjálfir koma á framfæri þeim skýringum sem þeir telja nauðsynlegar til að fólk utan skólans skilji niðurstöðurnar betur. Almennt tel ég því að þær upplýsingar sem við birtum nú auðveldi mjög umræður um samræmd próf og umfjöllun um stöðu skólanna. Þá spyr hv. þm.: ,,Hvaða leiðir telur ráðherra færar til að auka umfjöllun um skólastarf í kjölfar birtingar á niðurstöðum samræmdra prófa svo að auknar upplýsingar leiði til þeirra umbóta í skólastarfi sem vænst er?`` Síðdegis í dag mun ég gera grein fyrir átaki menntmrn. til kynningar á námskrárgerðinni, undir kjörorðinu ,,Enn betri skóli``, sem ég vakti máls á hér í ræðustól í gær. Ég vona að ef sú kynning tekst sem að er stefnt þá muni það leiða til málefnalegrar umræðu um grunnskólann og framhaldsskólann. Ég tel að það gæti orðið til þess að menn áttuðu sig betur á því hvað þarf að gera á þessum skólastigum til að bæta skólana enn frekar. Varðandi það að miðla sérstaklega upplýsingum sem tengjast samræmdu prófunum og stöðu skólanna í ljósi þeirra, þá held ég að þær upplýsingar sem við höfum ákveðið að gefa út auðveldi foreldrum að átta sig á stöðu skólanna og taka þátt í umræðum um stöðu skólans gagnvart öðrum skólum. Foreldraráðin hafa það hlutverk fyrst og fremst að gefa umsögn um skólanámskrá og aðrar áætlanir hvers skóla. Þessu hlutverki geta þau tæpast sinnt nema þau fái upplýsingar frá skólanum. Í 16. gr. grunnskólalaganna segir að skólastjóra sé skylt að starfa með foreldraráði og veita því upplýsingar um starfið í skólanum. Í athugasemd með þessari grein í lögunum er sérstaklega tekið fram að foreldraráð eigi að fá upplýsingar um niðurstöður mats í starfi skólans. Samræmd próf eru hluti af slíku mati. Ég tel að foreldraráð eigi að ganga skipulega eftir því að fá upplýsingar um niðurstöður samræmdra prófa og útskýringar skólans á þeim. Vitneskja foreldraráðs um niðurstöður utanaðkomandi mælinga eins og samræmdra prófa og skilningur á stöðu skólans er ein forsenda þess að foreldraráð geti veitt skólanum öflugan stuðning. Ég tel einnig að skólanefndir eigi að taka til umfjöllunar niðurstöður samræmdra prófa í skólum sem undir þá heyra. Þær eiga að hafa frumkvæði að því að koma á framfæri ítarlegum upplýsingum til að auðvelda skilning og túlkun á niðurstöðunum. Skólanefnd á samkvæmt lögum að fylgjast með námi og kennslu í skólahverfi sínu og gera tillögur um umbætur. Skólanefnd ber því að leita skýringa og bregðast við ef niðurstöður samræmdra prófa sýna að skóli víkur verulega frá því sem eðlilegt getur talist í árangri. Jafnframt vil ég geta þess að í umræðum um niðurstöðurnar hafa einstaka skólastjórar látið þess getið að birting niðurstaðnanna hafi orðið til þess að þeir hafi tekið sig á í starfi. Einnig hefur náðst sá gleðilegi árangur að veruleg breyting hefur orðið á stöðu þeirra skóla eftir þann samanburð sem nú er hægt að stunda eftir að þessar upplýsingar liggja fyrir opinberlega. Ég tel að það sem ég sagði hafi ræst og allar umræður um skólamál séu opnari, eftir að þessar upplýsingar komu fram. En ég ítreka að nú á næstu vikum mun menntmrn. beita sér fyrir alhliða umræðum um betra skólastarf, ,,Enn betri skóla``. Vonandi taka sem flestir þátt í þeim umræðum og leggja af mörkum svo að lokaáfangi í gerð námskránna fyrir grunnskólann og framhaldsskólann veki þann áhuga sem nauðsynlegt er til að það starf verði unnið sem best.

Hæstv. forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur um þörfina fyrir að auka umræðu um skólastarf, sérstaklega í tengslum við birtingu á niðurstöðum samræmdra prófa. Það sem mig langar kannski að bæta við er að ekki er síður þörf á að beina sjónum að samræmdu prófunum sjálfum. Eru þau besti mælikvarðinn sem við getum hugsað okkur á skólastarfið? Þetta þarf alltaf vera með í umræðu um þessi mál.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Svörin sem hann gaf voru aðallega um hvernig farið hefur verið með þessar upplýsingar inn á við og í næsta nágrenni skólans. Ég hef kannski frekar tekið eftir því hvernig fjölmiðlar hafa farið með þessar upplýsingar og hvernig fjallað hefur verið um þessar niðurstöður í þjóðfélaginu. Ég var stödd í Bretlandi þegar þeir birtu fyrst upplýsingar um niðurstöður samræmdra prófa úr 4. bekk og 7. bekk. Þau próf eru eins og hjá okkur, í stærðfræði og móðurmáli. Ósjálfrátt hlýt ég að bera viðbrögðin saman. Alla vikuna sem ég dvaldi þá í Bretlandi var umfjöllun um þessi mál í fjölmiðlum. Skýringa var leitað og bæði leikir og lærðir tjáðu sig. Foreldrar, kennarar, sérfræðingar og stjórnmálamenn tóku þátt í umræðum sem fóru fram bæði í dagblöðum og í morgunþáttum sjónvarpsstöðvanna og smám saman kristölluðust í umræðunni tilteknir þættir sem menn einbeittu sér síðan að. Þeir þættir voru ræddir og metnir og mat lagt á ýmislegt fleira en aðeins það sem samræmdu prófin voru að mæla. Mér fannst mjög lærdómsríkt að fylgjast með þessari umræðu. Ég hef satt að segja bundið vonir við að hér á landi gætum við þróað álíka umræðu um skólamál. Þess vegna held ég að sú kynning sem ráðherra segist nú vera að fara af stað með skipti verulegu máli. Umfjöllun fjölmiðla um hana skiptir máli, hversu margir og hverjir fá að koma að henni. Umræðan þarf að vera markviss og foreldrar, kennarar, sérfræðingar og stjórnmálamenn þurfa að taka þátt þannig að ljóst verði að skólinn er alvörumál í okkar þjóðfélagsumræðu en ekki aukamál sem menn rjúka endrum og sinnum upp með en gleymist síðan á milli.

Herra forseti. Ég get vel tekið undir með hv. þm. þegar hún vísar til umræðna í Bretlandi um skólamál og ber þær saman við það sem hér gerist. Það er alveg ljóst að miklu meiri hefð er fyrir því í breskum fjölmiðlum að fjalla um skólamál á faglegum forsendum, eða hvaða forsendum sem við gefum okkur, og miklu meiri umræða er um skólamál þar en í fjölmiðlum hér á landi. Hér er það frekar þannig að menn taka einstök mál fyrir, eins og t.d. TIMSS-skýrsluna, og fjalla um þau en síðan dettur sú umfjöllun upp fyrir. Skólamál eru náttúrlega þannig mál að þau þarfnast sífelldrar umræðu og umfjöllunar og sjálfur hef ég fylgst með slíkum umræðum í Bretlandi. En við höfum hins vegar ekki tekið það sama upp hér og menn hafa gert í Bretlandi, að þeir hafa það innbyggt í sitt kerfi þegar upplýsingar eru birtar um stöðu skóla að ef skólarnir standa sig ekki mjög vel, þá er þeim beinlínis lokað. Það er miklu meira í húfi fyrir skólana þar og fyrir einstök byggðarlög og borgir að sjá til þess að skólarnir standi sig vel því að ef þeir standa sig illa er þeim lokað, eins og við vitum. Síðan hafa Bretar tekið það upp, að því er virðist, að skilgreina afburðakennara og ætla að launa þá sérstaklega. Hvernig sá árangur er metinn og hvernig menn móta hugtakið afburðakennari er mér ekki alveg ljóst, en þeir eru kannski þannig skrefi á undan okkur að ýmsu leyti í þessu máli ef við lítum á þennan þátt málsins. Ég vil hins vegar taka undir þá von hv. þm. að þær umræður sem menntmrn. er að hefja núna verði málefnalegar. Ég get fullvissað hv. þm. um að allir geta komið að þessum umræðum. Þetta eru ekki lokaðar umræður. Við munum senda bækling um enn betri skóla inn á hvert einasta heimili í landinu. Við munum birta auglýsingar í sjónvarpi og hvetja fólk til að kynna sér efni bæklingsins og ég mun efna til funda víðs vegar um landið til að ræða málið. Ég hef haft fundi með forustumönnum í kennarasamtökunum, hjá skólameisturum og Heimili og skóla og fleiri aðilum til að undirbúa jarðveginn og ég vona að umræðurnar verði málefnalegar og góðar. Málið hefur einnig verið kynnt fjölmiðlum sérstaklega.

Virðulegur forseti. Á þskj. 801 ber ég fram fyrirspurn til hæstv. samgrh. um mismunandi aðstöðu landsmanna til að nýta sér ljósleiðarann. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Hvað veldur hárri gjaldskrá Landssímans hf. fyrir afnot af ljósleiðaranum? 2. Hví er landsmönnum mismunað eftir búsetu að því er varðar gjaldtöku fyrir aðgang að ljósleiðaranum? Tilefni fyrirspurnarinnar eru umkvartanir sem komið hafa m.a. frá mínu kjördæmi að hindranir séu í vegi fyrir eðlilegri dreifingu á vegum ljósvakamiðla, t.d. Íslenska útvarpsfélagsins, til einstakra staða á landsbyggðinni. Ástæðan sem borin er við er mismunandi gjaldtaka, byggð á kílómetragjaldi í gjaldskrá Landssímans hf. og valdi það því að dreifingaraðilar hiki við að koma sínum sendingum til notenda þar eð þeir hafa ekki lagt í það að mismuna eftir mismunandi gjaldskrá sem þarna hefur legið til grundvallar. Íslenska útvarpsfélagið skiptir við Landssímann fyrir um 130 millj. kr. á ári og greiðslur vegna dreifingar á sjónvarps- og útvarpsmerkjum hafa verið 60 millj. á ári hverju. Samkvæmt upplýsingum frá Íslenska útvarpsfélaginu hefur það greitt kílómetragjald fyrir afnot af ljósleiðaranum. Af þessu leiðir að því lengra sem merkið þarf að fara því hærri verður dreifingarkostnaðurinn á hvern íbúa eða áskrifanda. Í hringtengingunni mundi þetta gjald hafa verið hið sama en fyrir leggi út úr hringnum, eins og innan Austfjarða og á Vestfjörðum, hefur verið tekið 20% álag. Þetta er tilefni þessarar fyrirspurnar og almennt um leið hvort ekki sé eðlilegt að reynt verði að tryggja bæði sem mest not af þeirri miklu fjárfestingu sem er ljósleiðarinn og að tryggja jafnræði landsmanna og þeirra fyrirtækja sem skipta við hann í sambandi við nýtinguna. Hér er stórt mál á ferðinni, jafnræðismál og jafnframt menningarmál.

Herra forseti. Landssími Íslands hefur lagt ljósleiðara hringinn í kringum landið og veitir á honum margvíslega fjarskiptaþjónustu. Má þar nefna að stór hluti símtala milli staða á landinu fer um ljósleiðarann, einnig margs konar gagnaflutningur, þar með talin internetnotkun. Hann ber leigulínur milli staða og hann er notaður fyrir flutninga á dagskrá útvarps, bæði sjónvarps og hljóðvarps. Þrjú fíberpör af átta voru frá upphafi leigð NATO fyrir sambönd við radarstöðvarnar og var greitt fyrir fram fyrir þá leigu. Gjaldtaka af notendum fyrir afnot af ljósleiðara er tvenns konar. Annars vegar er notkun hans innifalin í gjaldi fyrir þjónustu, t.d. talsíma- og gagnaflutningaþjónustu, og hins vegar er gjald fyrir leigulínur og dagskrárlínur. Landssími Íslands gefur út gjaldskrá fyrir þjónustu sína, þar með taldar leigu- og dagskrárlínur, en í gildi er núna gjaldskrá Pósts og síma hf. frá 11. nóv. 1997 sem staðfest var af samgrh. Ákvörðun gjalda fyrir mismunandi þjónustu á ljósleiðara er ekki einföld vegna þess hversu margs konar þjónustu er um að ræða og einnig vegna þess að hlutdeild hverrar þjónustu í flutningsgetu ljósleiðarans er breytileg. Að jafnaði þykir eðlilegast að miða gjaldtöku við hversu mikil bandbreidd er notuð þegar þjónusta er veitt. Það þýðir þó ekki að t.d. tvöföldun á bandbreidd leiði af sér tvöfalt hærra gjald, notkun mikillar bandbreiddar er hlutfallslega ódýrari en lítillar. Núverandi gjaldskrá Landssíma Íslands inniheldur verulegt frávik frá þessum gjaldtökuaðferðum að því leyti að gjald fyrir sjónvarpsflutning á ljósleiðaranum er hlutfallslega miklu lægra en t.d. gjöld fyrir gagnaflutning. Þannig er ársfjórðungsgjald fyrir tveggja megabæta gagnaflutningslínu Reykjavík--Akureyri kr. 1,9 millj. en fyrir sjónvarpslínu sem notar 140 megabæt er gjaldið á sömu leið kr. 2,2 millj. Gjaldið fyrir sjónvarpslínuna er því aðeins 7,3% hærra þó að bandbreidd hennar sé 70 sinnum meiri. Hér hafa markaðsaðstæður greinilega haft áhrif á gjaldtöku. Því má bæta við að Póstur og sími gerðu á árinu 1992 samning við íslenska sjónvarpsstöð um flutning dagskrár hennar um allan ljósleiðarahringinn og var veittur afsláttur frá gjaldskrá. Það hefur komið fram á öðrum vettvangi að gjaldskrá Landssíma Íslands fyrir þjónustu er með þeim lægstu í Evrópu og leigu- og dagskrárlínugjöld eru vel sambærileg við gjöld í Evrópu. Það er þess vegna vart réttlætanlegt út frá samanburði við önnur Evrópulönd að segja gjaldskrána háa. Sé hins vegar spurt um gjöld miðað við tilkostnað verður þessu ekki svarað nema með úttekt á gerðri fjárfestingu í ljósleiðaranum og rekstrarkostnaði hans og samhliða ákvörðun um hvernig þessum kostnaði beri að skipta niður á hina margs konar þjónustu sem ljósleiðarinn veitir. Gjaldskrá Landssíma Íslands er hin sama hvar sem er á landinu. T.d. er greitt sama gjald á kílómetra fyrir leigulínur hvort sem þær liggja út frá Reykjavík eða eru milli staða úti á landi. Gjald fyrir leigulínu frá Egilsstöðum til Reykjavíkur er hins vegar hærra en fyrir línu frá Akureyri til Reykjavíkur vegna þess að um er að ræða meiri fjarlægð og kostnaður við ljósleiðara er að mestu leyti í hlutfalli við lengd hans. Það má síðan til sanns vegar færa að landsmönnum sé mismunað, ekki eftir búsetu heldur eftir því hvað þeir búa í stóru byggðarlagi. Þjónustuaðili á sviði fjarskipta eða sjónvarps er líklegur til að horfa í kostnað vegna ljósleiðarasambands sem hann þarf til að þjóna litlu byggðarlagi, þó að hann sé tilbúinn að leggja út í sams konar kostnað vegna stærra byggðarlags. Út af ummælum hv. þm. í sambandi við Íslenska útvarpsfélagið er því við að bæta að við búum við fákeppni í sjónvarpsrekstri. Það er einungis um tvær sjónvarpsstöðvar að ræða sem máli skipta í þessu sambandi og það má segja að þær sitji einar að markaðnum þar sem við höfum ekki möguleika á því að veita fleiri rekstraraðilum aðgang, þ.e. við höfum ekki rásir til þess að senda eftir. Ég tek þess vegna undir með hv. þm. að þetta hlýtur að vera okkur mikið umhugsunarefni og enginn vafi á því að mikið hagræði væri að því og mundi auðvelda þessi mál t.d. ef samningar tækjust milli Ríkisútvarpsins og Landssímans um notkun breiðbandsins. Ég hef raunar oftar sagt að ég tel nauðsynlegt að auka flutning á breiðbandinu þannig að þar komi breiðvarp sem auðveldi að koma sjónvarpsmyndum á hina smærri staði.

Herra forseti. Ljósleiðarinn er eign hins íslenska ríkis. Það getur valið um að nota hann sem þjónustutæki landsmönnum til hagsbóta eða sem uppsprettu fjármagns með því að gera arðsemiskröfur á þessa fjárfestingu. Undir forustu núv. samgrh. hefur síðari leiðin verið valin, að líta á ljósleiðarann sem uppsprettu arðs með því að gera kröfu um 15% arð af stofnfjárfestingunni á ári hverju, sem þýðir að Landssíminn þarf að græða um 600 millj. kr. á hverju ári til þess að standa undir fjárfestingunni miðað við þær skilgreiningar sem ríkisstjórnin hefur falið fyrirtækinu að vinna eftir. Annað sem mér finnst ákaflega vitlaust er að annað fyrirtæki sem ríkið á líka, Ríkisútvarpið, skuli ekki nota þetta tæki sem ríkið á, en byggja þess í stað upp dreifikerfi með öðrum hætti fyrir mörg hundruð millj. kr. umfram það sem þarf á hverju ári ef notuð væri eign ríkisins sem liggur í ljósleiðaranum.

Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. samgrh. að umhugsunarefni er hvernig við snúum okkur í þessu máli. Og það er umhugsunarefni hvort hinir nýju samgöngumöguleikar eru verðlagðir í rauninni út af markaðnum um leið og möguleikar landsbyggðarinnar til að nýta þá eru gerðir að engu. Ég vil bæta inn í umræðuna því sem áður hefur komið hér fram og látið ómótmælt, að netfyrirtækin, þjónustufyrirtækin litlu sem eru að verða til úti um land, þurfa að greiða margfalt, tífalt og allt upp í tuttugufalt verð fyrir notkun sína á ljósleiðaranum miðað við þau fyrirtæki sem eru í Reykjavík. Þetta hlýtur að vera hægt að skoða og það hlýtur að vera hægt að nýta ljósleiðarann til að jafna aðstöðu fyrirtækja og fólks frekar en, eins og er í dag að mér sýnist, herra forseti, að beinlínis sé verið að verðleggja ákveðna þætti sem við gætum annars horft til sem vaxtarbrodda út af markaðnum.

Virðulegi forseti. Þótt þetta mál sé ekki alveg einfalt vegna þess að menn þurfa að gæta að samspili leigulínanna og annarrar umferðar um ljósleiðarann blasir við að hagsmunir Landssímans hf. felast í því að auka umferðina um ljósleiðarann. Sú fjárfesting er þegar fyrir hendi og hagsmunir fyrirtækisins felast í því að fá meiri tekjur með því að auka umferðina um ljósleiðarann. Það verður aðeins gert með því að lækka kostnað fyrir þá sem vilja nýta sér þjónustuna og laða þannig að meiri umferð. Ég tel eðlilegt að vægi kílómetragjaldsins sé lækkað frá því sem það er í dag vegna þess að það virkar sýnilega hamlandi á að þessi umferð aukist fyrir utan það að við vitum líka að hinn breytilegi kostnaður við að senda merki frá einum landshluta til annars er nánast ekkert meiri en að senda þetta merki milli bæjarhluta í einum bæ. Þess vegna er alveg fráleitt eins og hefur verið, en er vonandi að hverfa, að innheimta sérstakt 20% álag á merkjasendingar þegar verið er að flytja fjölmiðlaefni eftir ljósleiðaranum út fyrir hinn svokallaða hringveg. Það nær engri átt og er ekki líðandi að það haldi þannig áfram.

Herra forseti. Ég tek undir það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að auðvitað ræður umferðin um þessar leiðir, þ.e. ljósleiðarann, miklu um hver verðlagningin er í heild. Áðan kom fram að Ríkisútvarpið nýtti ekki ljósleiðarann, þá er það rétt að Ríkisútvarpið nýtir ekki ljósleiðarann nema í hreinum undantekningartilfellum. Þá er rétt að það komi fram að þegar sá sem hér stendur var formaður útvarpslaganefndar var farið mjög nákvæmlega ofan í þessa hluti vegna áforma Ríkisútvarpsins um að endurbæta eigið dreifikerfi. Þá kom í ljós að væri hætt við þau áform og ljósleiðarinn nýttur mundu sparast 400 millj. í fjárfestingu fyrir Ríkisútvarpið til þess að koma efni sínu til neytenda og einnig lá ljóst fyrir að öryggi og gæði flutninganna yrðu miklu meiri.

Virðulegur forseti. Ég þakka umræðu um fyrirspurnina og ábendingar sem hafa komið fram hjá einstökum þingmönnum um leið og ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans. Um þau má vissulega margt segja. Ráðherrann segir að málið sé ekki einfalt og það má vissulega heyra á máli hans að í huga hans var það ekki einfalt. Ráðherrann talaði um að m.a. þyrfti að gera úttekt á gervifjárfestingu sem ljósleiðaranum tengdist ef ég hef lesið rétt í mál ráðherrans, og fleira af þeim toga. Auðvitað er meginatriðið að það er eðlileg og sjálfsögð krafa notenda um allt land að þeir eigi jafnan aðgang að þeirri þjóðbraut sem ljósleiðarinn er. Það hlýtur að vera markmiðið og það hlýtur að vera algert réttlætismál. Við höfum fengið samþykkta á Alþingi þá meginstefnu að sama gjaldskrá skuli gilda fyrir símtöl um land allt, landið verði eitt gjaldsvæði. Það sama á að sjálfsögðu að gilda að því er þetta snertir um aðgang að ljósleiðaranum. Það er hið pólitíska verkefni sem hæstv. ráðherra verður að beita sér fyrir að mínu mati og ráðherrann lýsti vissum skilningi á því að um mikið umhugsunarefni væri að ræða. Því vil ég skora á hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að þessum hindrunum verði rutt úr vegi. Ef gera þarf úttektir á gervifjárfestingu og öðru til þess að rökstyðja slíkt hef ég síst á móti því en aðalatriðið er að tekið verði á málinu, það verði leyst, landsmenn allir hafi sama aðgengi að þessu og fyrirtæki sem miðla á þessari þjóðbraut sem ljósleiðarinn er. Spurningin um breiðbandið og þá miklu fjárfestingu er svo annað mál sem hæstv. ráðherra kom að. Aðstæður leyfa ekki að ræða það en ég heyri að allskiptar skoðanir eru um þau fjárfestingaráform.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi segja að það er mikill misskilningur að um gervifjárfestingu sé að ræða í ljósleiðaranum og mikill misskilningur ef hv. þm. heldur að Landssíminn geti komið sjónvarpsefni inn á öll heimili í landinu án kostnaðar. Auðvitað kostar það verulega fjármuni ef Landssíminn á að taka þá þjónustu að sér og það verður að sjálfsögðu óverjandi að ráðast í slíkt nema jafnframt verði gerðar ráðstafanir til að þjónustan um það sem farið er að kalla breiðvarp verði miklu fyllri og betri en nú er og nýjum rekstraraðilum gefist kostur á því að komast inn á þann fjarskiptamarkað. Í þessu sambandi vil ég benda á að þegar við erum að ræða um sjónvarps- og hljóðvarpsflutning sem nær til 80 þúsund heimila á landinu er hægt að fá það fyrir 37 millj. kr. Landssíminn telur þessa gjaldskrá lága að teknu tilliti til bandbreiddar og þeirra gæða sem krafist er í flutningi eins og þessum. Auðvitað er hægt að hugsa sér að opinber fyrirtæki eins og sjónvarpið og pósturinn taki að sér án endurgjalds að koma þjónustu út á land fyrir markaðsráðandi fyrirtæki. Mér finnst satt að segja ekki koma nægilega vel fram hjá þingmönnum að það er ástæða til að ætlast til þess að fyrirtæki eins og Stöð 2, sem hefur einokunaraðstöðu á markaðnum ásamt Ríkisútvarpinu, leggi meiri áherslu á það en hún hefur gert að koma sjónvarpsefninu til sem flestra íbúa landsins án þess að opinber kvöð þurfi að koma til í því sambandi á meðan við höfum ekki fleiri sjónvarpsrásir handa nýjum aðilum sem vilja vissulega koma inn á markaðinn. Við erum að tala um fákeppni og er ástæða til að ætlast til mikils af þeim sem njóta þess að vera í skjóli fákeppninnar.

Hæstv. forseti. Stéttarfélög hafa í einhverjum mæli samið við atvinnurekendur um sjúkrasjóði fyrir félagsmenn sína. Þetta á þó ekki við um öll stéttarfélög. Því eru mismunandi réttindi á þessu sviði sem menn þurfa að búa við að ónefndum þeim sem eiga ekki aðild að stéttarfélögum. Kostnaður sjúklinga og aðstandenda þeirra á landsbyggðinni er mjög mikill við að sækja læknisþjónustu, t.d. til höfuðborgarsvæðisins þar sem við höfum byggt upp megnið af sérfræðilæknisþjónustu landsins. Nægir þar að nefna ferðakostnað, dvalarkostnað og vinnutap. Sjúkrasjóðir stéttarfélaganna á landsbyggðinni hafa sumir hverjir stutt félagsmenn sína til ferða- og dvalarkostnaðar vegna ferða í lækningaskyni þar sem Tryggingastofnun hefur ekki talið sér skylt að greiða ferðakostnað. Því hefur verið haldið fram að Tryggingastofnun hafi túlkað reglugerð um ferðakostnað sjúklinga innan lands mjög þröngt í trausti þess að sjúkrasjóðirnir hjálpuðu til. Orð hæstv. heilbrrh. á síðasta þingi um framkvæmd þeirrar reglugerðar hafa rennt stoðum undir þann málflutning. Það er augljóst að ferðakostnaður þeirra sjúklinga sem lengst eiga að sækja læknisþjónustu er mjög mikill. Reglugerð Tryggingastofnunar er þannig að ekki er sama hvers eðlis sjúkdómarnir eru hvort ferðakostnaður vegna þeirra er greiddur. Dæmi sem Tryggingastofnun ríkisins útilokar eru t.d. flest beinbrot, bráðir gallsjúkdómar og annar sjúkleiki þar sem sársauki og vanlíðan eru m.a. hvati bráðainnlagnar. Ferðakostnaður getur verið mikill, ég get t.d. nefnt Vopnafjörð, þar kostar flug fyrir fullorðinn 15.130 kr. og ef foreldri er með sjúkt barn er ferðakostnaðurinn 24.490 kr. eingöngu fyrir flugið og á þá eftir að ferðast til og frá flugvelli. Samkvæmt upplýsingum mínum eru dæmi um að ferðakostnaðurinn og sjúkradagpeningar séu jafnstórir útgjaldaþættir fyrir suma sjúkrasjóði stéttarfélaga á landsbyggðinni. Því má draga þær ályktanir að þeir sjóðir séu ekki eins vel í stakk búnir til að greiða aðra útgjaldaþætti félagsmanna sinna vegna sjúkrakostnaðar, svo sem sjúkradagpeninga. Hæstv. forseti. Ég vil því leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. félmrh.: 1. Hvaða stéttarfélög hafa samið um sjúkrasjóði fyrir félagsmenn sína: a. stéttarfélög á almennum vinnumarkaði, b. félög opinberra starfsmanna? 2. Hvað verja stéttarfélög stórum hluta sjúkrasjóða sinna til að greiða niður ferðakostnað sjúklinga innan lands, skipt eftir kjördæmum? 3. Eru réttindi launþega í sjúkrasjóðum stéttarfélaga mismunandi eftir kjördæmum?

Herra forseti. Til þess að hafa einhver tök á að svara fyrirspurninni svo viðunandi sé var þess farið á leit við ASÍ að það veitti ráðuneytinu nauðsynlegar upplýsingar. Í þar að lútandi bréfi var vakin athygli á því að rétt væri að kanna samspil greiðslna Tryggingastofnunar og einstakra sjúkrasjóða þar sem e.t.v. væri hugsanlegt að sumir sjúkrasjóðir gangi að verulegum hluta til ferðakostnaðar sem Tryggingastofnunin ætti að greiða og þeir gætu því ekki sinnt upprunalegu hlutverki sínu sem skyldi. Um fyrstu spurninguna er það að segja að til sjúkrasjóða stéttarfélaga á almennum vinnumarkaði var upphaflega stofnað í kjarasamningum á milli samtaka atvinnurekenda og samtaka launafólks. Sjóðirnir öðluðust síðan stoð í lögum nr. 19/1979, um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms- og slysaforfalla, og í lögum nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Í 5. og 6. gr. laga nr. 19/1979 segir að verkafólk skuli eigi missa neins í af launum, í hverju sem þau eru greidd, eftir eitt ár í starfi í einn mánuð og á fyrsta ári tvo daga fyrir hvern unninn mánuð. Markmið sjúkrasjóðanna er að taka við greiðsluskyldu í veikinda- og slysatilfellum þegar veikindagreiðslur atvinnurekenda falla niður. Sjóðirnir vinna að þessu markmiði með því að veita sjóðsfélögunum fjárhagsaðstoð í veikinda-, slysa- og dánartilvikum. Sjóðfélagar eru þeir taldir sem hafa greitt iðgjaldið eða atvinnurekandi hefur greitt af þeim iðgjald til sjóðsins. Í þessum lögum er einnig skylda atvinnurekenda að greiða 1% af útborguðu kaupi í sjúkrasjóði viðkomandi stéttarfélags nema um hærri greiðslur hafi verið samið í kjarasamningum. Þá er öllum atvinnurekendum skylt að greiða í sjúkrasjóði og orlofssjóði viðkomandi stéttarfélaga iðgjöld þau sem aðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um hverju sinni og samkvæmt þeim reglum sem kjarasamningar greina. Af framangreindum ákvæðum leiðir að öllum atvinnurekendum er skylt að greiða til sjúkrasjóða stéttarfélaga á almennum vinnumarkaði. Í einstökum kjarasamningum getur verið ákveðið hærra framlag en 1%. Fullyrða má að öll stéttarfélög á almennum vinnumarkaði hafi sjúkrasjóði en þau eru á milli 200--300 talsins. Þess skal getið að í öllum kjarasamningum aðildarfélaga Verkamannasambands Íslands er vísað til 7. gr. laga nr. 19/1979. Af framangreindu leiðir enn fremur að sjúkrasjóðir eru skylduaðildarsjóðir. Að því er varðar félög opinberra starfsmanna er því til að svara að ekkert aðildarfélag BSRB hefur samið um sjúkrasjóði en félagsmenn hafa þess í stað rétt til launa í fjarveru vegna veikinda, samanber reglugerð nr. 411/1989. Samkvæmt upplýsingum BSRB mun vera í undirbúningi samningur um sjúkrasjóð milli Félags íslenskra símamanna og Póstmannafélags Íslands, við Landssímann hf. og Íslandspóst hf. Sama gegnir um aðildarfélög BHM. Aðildarfélög þess hafa ekki samið um greiðslu í sjúkrasjóði og samkvæmt upplýsingum BHM semja sum aðildarfélög bandalagsins fyrir háskólamenn sem starfa hjá einkafyrirtækjum. Í slíkum samningum mun það vera undantekning að samið sé um greiðslu iðgjalds í sjúkrasjóð. BHM hefur upplýst að vaxandi hópur félagsmanna er að hefja störf hjá einkafyrirtækjum. Þá hafi miðstjórn Bandalags háskólamanna ákveðið í janúar sl. að leggja fyrir aðalfund bandalagsins í apríl 1998 að stofnaður verði einn sameiginlegur sjúkrasjóður aðildarfélaganna. Gert er ráð fyrir að í framhaldinu verði samið við einstök fyrirtæki og eftir atvikum samtök atvinnurekenda um framlög í þennan sjúkrasjóð. Önnur spurningin lýtur að stuðningi sjóðanna við mismunandi viðfangsefni. Í því er rétt að vekja athygli á því að í lögum er ekki að finna ákvæði um eftirlitsskyldu opinberra aðila, hvorki með fjárreiðum sjúkrasjóða né reglugerðum um skipan stjórna eða aðra starfsemi. Í þessu felst að ekki eru tiltækar upplýsingar um hlutfallið milli styrkja einstakra verkefna, t.d. vegna styrkja til að greiða niður ferðakostnað sjúklinga innan lands, skipt eftir landshlutum. Í bréfi ASÍ er staðfest að engar samandregnar upplýsingar liggi fyrir um stuðning vegna greiðslu ferðakostnaðar og bent á að það sé ekki ein af frumskyldum sjóðanna samkvæmt skilgreindum tilgangi þeirra. Þriðja spurningin fjallar um það hvort réttindi launafólks séu mismunandi eftir landshlutum. Við athugun hefur framangreint verið sannreynt. Réttindi sjóðfélaga í sjúkrasjóðum, herra forseti, eru mjög mismunandi og fara fyrst og fremst eftir styrk hlutaðeigandi stéttarfélags. Öflugasti sjúkrasjóðurinn er á vegum Verslunarmannafélags Reykjavíkur.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mér fannst það athyglisvert sem kom fram í svarinu að það skyldi ekki vera samið um sjúkrasjóði hjá félögum opinberra starfsmanna. Það segir manni þá að þeir njóta ekki þess hagræðis sem launþegar sem eru í stéttarfélögum á almennum vinnumarkaði njóta varðandi þá greiðslu sem sjúkrasjóðirnir hafa innt af hendi vegna ferðakostnaðar sjúklinga til að afla sér læknisþjónustu. Ég tel nauðsynlegt að fá frekari upplýsingar um þessi málefni. Þó svo að sjúkrasjóðirnir hafi ekki upplýsingaskyldu, þá tel ég nauðsynlegt að upplýsingar séu aðgengilegar til að betur sé hægt að gera sér grein fyrir raunverulegum kostnaði við heilbrigðisþjónustuna í landinu. Ferðakostnaður þeirra sem lengst eru frá þjónustunni er sannarlega kostnaður við heilbrigðiskerfið. Spurningin er einungis hver eigi að bera þann kostnað. Það segir sig sjálft að þegar sjúkrasjóðir verkalýðsfélaganna sem lengst eru frá sérfræðiþjónustunni eru farnir að bera verulegan hluta af kostnaðinum við ferðakostnað sjúklinga þá eru þeir ekki færir um að sinna öðrum þáttum. Ég hef fengið upplýsingar um að sjúkrasjóðir stéttarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa tekið þátt í ýmsum fyrirbyggjandi ráðstöfunum, svo sem heilsurækt, krabbameinsskoðunum og fleiri þáttum, sjúkranuddi, sjúkraþjálfun, gleraugnakostnaði og fleiru slíku. Munurinn á þessu er þó alltaf fjarlægðin frá sérfræðiþjónustunni.

Herra forseti. Við undirbúning að svari mínu áðan komumst við að raun um það í félmrn. að þessar upplýsingar liggja ekki á lausu og það er ekki svo auðvelt að afla haldbærra upplýsinga. Ég get þó nefnt nokkur dæmi. Sjúkrasjóður verkalýðsfélagsins Einingar er tiltölulega öflugur. Þótt um hann gildi ítarleg reglugerð er ekki kveðið á um greiðslur ferðakostnaðar hjá Einingu. Samkvæmt upplýsingum Einingar fjallar stjórn sjóðsins sérstaklega um sérhverja umsókn um greiðslu ferðakostnaðar. Í reglunum eru ákvæði um greiðslu dagpeninga. Það má nefna að heimilt er að greiða dagpeninga í allt að 120 virka daga á sex mánaða tímabili. Vari veikindi lengur en sex mánuði greiðast bætur í allt að 100 virka daga til viðbótar. Í bréfinu sem ég minntist á frá ASÍ kemur fram að sjúkrasjóðirnir hafi fylgt sérhverju stéttarfélagi þegar þeir voru stofnaðir og að svo sé enn í öllum aðalatriðum og bent er á að aðildarfélög Rafiðnaðarsambandsins hafi sameiginlegan sjúkrasjóð með félagsmenn um land allt. Ég er alveg sammála hv. fyrirspyrjanda um að þarna er um misræmi að ræða og það er óeðlilegt að menn sitji ekki við sama borð hvar sem er á landinu. Ég tel að ferðakostnaður sé hlutverk sem Tryggingastofnun á að sinna fremur en sjúkrasjóðirnir.