Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að þegar að loknum atkvæðagreiðslum um þrjú fyrstu dagskrármálin hefst umræða utan dagskrár um stöðu hinna minni sjávarbyggða. Málshefjandi er hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson. Hæstv. iðnrh. Valgerður Sverrisdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Borist hafa þrjú bréf um forföll þingmanna. Hið fyrsta er svohljóðandi: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum, til kosningaeftirlits í Aserbaídsjan á vegum utanrrn., og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varaþm. Samfylkingarinnar í Reykv. n., Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, fyrrverandi borgarstjóri, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Guðrún Ögmundsdóttir, 5. þm. Reykv. n.`` Ingibjörg Sólrún Gísladóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný. Annað bréfið hljóðar svo: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varaþm. Samfylkingarinnar í Suðurk., Brynja Magnúsdóttir sjúkraliði, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Jón Gunnarsson, 10. þm. Suðurk.`` Hið síðasta hljóðar svo: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og í framhaldi af því til kosningaeftirlits til Georgíu og get því ekki sótt þingfundi næstu fjórar vikur óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varaþm. Framsfl. í Norðaust., Þórarinn E. Sveinsson forstöðumaður, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Dagný Jónsdóttir, 8. þm. Norðaust.`` Kjörbréf Brynju Magnúsdóttur og Þórarins E. Sveinssonar hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt, en þau hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Brynja Magnúsdóttir og Þórarinn E. Sveinsson hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Frú forseti. Málið sem hér eru greidd atkvæði um er þannig til komið að hæstv. ríkisstjórn sá ástæðu til þess að setja bráðabirgðalög í sumar um lax- og silungsveiði. Ég vil geta þess nú við atkvæðagreiðslu, strax við 1. umr., að þingflokkur Samfylkingarinnar er þeirrar skoðunar að skilyrði stjórnarskrárinnar fyrir setningu bráðabirgðalaga hafi ekki verið uppfyllt í tengslum við þetta mál, enga brýna nauðsyn hafi borið til þess að setja bráðabirgðalög um þetta mál, enda er það svo, frú forseti, að það orkar meira að segja tvímælis yfirleitt að nota bráðabirgðalagaákvæðið í stjórnarskránni nú á þeim tímum sem Alþingi situr allt árið og ekkert er því til fyrirstöðu að kalla þing saman ef nauðsynlegt er talið að setja lög um einhver slík mál. Ég fullyrði það, frú forseti, að stjórnarskrárgjafinn hafi ekki haft í huga tilvik á borð við þetta þegar fjallað er um brýna nauðsyn í 28. gr. stjórnarskrárinnar og vil því geta þess hér í upphafi að þetta er okkar afstaða. Við munum hins vegar ekki koma í veg fyrir að þingleg meðferð málsins 

Herra forseti. Ég held að rétt sé að fram komi að það er skoðun fleiri þingflokka og einstakra þingmanna að rétturinn til setningar bráðabirgðalaga hafi verið teygður út yfir öll takmörk þegar þessi lög voru sett í sumar án þess að kalla þing saman sem auðvitað var lafhægt á björtum sumardögum. Mönnum var ekkert að vanbúnaði að koma hér og stunda lagasetningu ef svo ríka nauðsyn bar til að setja lög. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson rökstuddi þetta sennilega best allra í ítarlegri ræðu þegar hann fór yfir það hvernig ætlunin var að takmarka mjög réttinn til útgáfu eða setningar bráðabirgðalaga með þingskapabreytingum 1991. Úr því sem komið er er að sjálfsögðu nauðsynlegt að þetta mál fari til nefndar og fái skoðun. En ég tel að þingnefndin sjálf sem tekur við málinu --- betra væri þó að sérstök nefnd eða formenn þingflokka tækju það upp á sína arma --- ætti að fara af þessu tilefni yfir það sem hér hefur gerst til að fyrirbyggja að slíkir hlutir endurtaki sig í framhaldinu. Það er algerlega ljóst að verið er að rjúfa þá samstöðu sem á sínum tíma var um að takmarka og í reynd afnema bráðabirgðalagasetningu nema í algjörum neyðar- og undantekningartilvikum. Það er fráleitt að þetta samrýmist þeirri 

Virðulegi forseti. Þar sem fyrir liggur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að byggja áfram á núverandi aflamarkskerfi og þar sem frjálst framsal aflaheimilda fylgir slíku kerfi er meira en líklegt eins og dæmin sanna að atvinnumál og atvinnuöryggi byggða, smárra og nú jafnvel þeirra stærri, verði áfram í mikilli óvissu. Með því að óvissan er innbyggð í núverandi sjávarútvegsstefnu og ríkisstjórnin hyggst ekki breyta um stefnu næstu fjögur árin vil ég spyrja hæstv. iðnrh., ráðherra byggðamála: Hvernig verður leitast við að styrkja hagsmuni sjávarbyggða með öðrum hætti en víðtækari veiðirétti eða byggðakvótum? Allir landsmenn sem á annað borð fylgjast með umræðu og atburðum í þjóðfélagi okkar vita að víða á landsbyggðinni er mikil óvissa um hvort fólk hafi áfram atvinnu í hefðbundnum greinum, landbúnaði og sjávarútvegi. Sá sem hér talar hefur mikla trú á því að það verði okkur sem þjóð mikils virði á komandi árum og áratugum að halda landinu að mestu í byggð og nýta af staðkunnugu fólki náttúrugæði til sjávar og sveita. Einnig er ljóst að enginn er betur til þess fallinn en sá sem þekkir staðhætti og sögu byggðar og hefur þar lengi búið að miðla þeirri reynslu og þekkingu áfram til þeirra sem landkosti vilja nýta. Í stefnu ríkisstjórnarinnar í byggðamálum fyrir árin 2002--2005 eru fimm meginmarkmið sem eru svohljóðandi, með leyfi forseta: a. Að draga úr mismun á lífskjörum og afkomumöguleikum fólks milli byggðarlaga í landinu og skapa íbúum á landsbyggðinni sem hagstæðust búsetuskilyrði. b. Að aðstoða byggðarlög á landsbyggðinni við að laga sig að örri samfélagsþróun og hröðum breytingum í atvinnuháttum með því að efla sveitarfélögin, veita markvissan stuðning við atvinnuþróun, menntun, trausta samfélagsþjónustu og uppbyggingu grunngerðar. c. Að treysta búsetuskilyrði á landsbyggðinni með því að efla þau byggðarlög sem eru fjölmennust, hafa mest aðdráttarafl fyrir fólk og bestu möguleika til uppbyggingar atvinnulífs, skóla, menningarlífs og opinberrar þjónustu. d. Að auðvelda byggðum landsins að rækta menningu sína, auðga með því þjóðlífið og skapa fjölbreytilegri kosti fyrir borgarana í búsetu og lífstíl. Í því felst m.a. að stuðla að varðveislu byggðar sem á sér rótgróna sögu og hefur menningarsögulegt gildi, svo og að virða tengsl fólks í fámennum byggðarlögum við átthaga sína með því að gera því kleift að búa þar áfram. e. Að stuðla að fjölbreyttu atvinnulífi, jöfnun starfsskilyrða og að fyrirtæki á landsbyggðinni geti nýtt atvinnukosti sína sem best með sjálfbæra nýtingu auðlinda og góða umgengni um náttúru landsins að leiðarljósi.`` Nú er tímabilið að verða hálfnað. Þess vegna er spurt eftirfarandi spurninga sem vonast er til að ráðherra byggðamála svari auk þeirrar sem áður var borin upp í máli mínu: Er hæstvirtur ráðherra byggðamála með áætlanir um aðgerðir til styrktar atvinnu í sjávarbyggðum sem tengjast frekari úrvinnslu eða nýjum iðnaði úr sjávarfangi? Er einhver önnur nýsköpun sem tengist staðsetningu byggða við ströndina sem ráðherra byggðamála horfir til varðandi eflingu þeirra byggða og betri hag fólksins sem þar býr? Liggja fyrir tillögur í ráðuneytinu um hvar bættar samgöngur milli byggða á afmörkuðu landsvæði, t.d. Vestfjörðum, Norðurlandi eða Austfjörðum, kæmu að mestu gagni til eflingar byggð, atvinnu, menntun og þjónustu? Mun ráðherra byggðamála efla atvinnuþróunarfélögin, t.d. með tillögum að auknum fjárveitingum til þeirra, en þær hafa verið að mestu óbreyttar síðan 1997? Hvaða tillögur liggja fyrir um eflingu nýsköpunar og atvinnuþróunar í minni sjávarbyggðum, t.d. með fjármunum af veiðigjaldi? Ef ekki, verða slíkar tillögur lagðar fram af ráðherra byggðamála á næstunni? Ríkisstjórnin ákvað með fjáraukalögum í mars 2003 að verja 700 milljónum til að efla atvinnuþróunarátak á landsbyggðinni. Er búið að móta verkáætlun um hvert fjármunirnir eiga að fara og skilgreina hvað er markvisst þróunarstarf í hverjum landshluta fyrir sig, með það að markmiði að sérstök áhersla verði lögð á ,,ný atvinnutækifæri í minni byggðarlögum þar sem atvinnulíf er einhæft``, eins og það er orðað í þál. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 2002--2005? Hefur ráðherra látið kanna hvort og hvaða áhrif tilfærsla á aflakvótum, aflamarki og aflahlutdeild, hefur haft á fjölda starfa iðnaðarmanna eða fólks í þjónustugeirum sjávarútvegs í minni sjávarbyggðum? Þar miða ég við sjávarbyggðir með færri en 4 þús. íbúa.

Hæstv. forseti. Við framkvæmd byggðastefnu ríkisstjórnarinnar 2002--2005 er með margvíslegum hætti unnið að verkefnum sem eru til þess fallin að styrkja hagsmuni sjávarbyggða sem og landsbyggðarinnar allrar. Einstök ráðuneyti bera ábyrgð á framkvæmd málaflokka sinna en iðnrn. hefur stuðlað að framgangi ýmissa verkefna byggðaáætlunarinnar í samvinnu við önnur ráðuneyti. Iðnrn. og menntmrn. vinna sameiginlega að verkefnum til eflingar menntun og menningu á landsbyggðinni og verkefni til eflingar háskólanámi og símenntun á Vestfjörðum. Annað verkefni lýtur að starfsmenntun. Þá má nefna þróunarverkefni í grunnskólum í dreifðum byggðum á Vestfjörðum, Vesturbyggð og Tálknafirði. Í byggðaáætluninni er ferðaþjónustu sérstaklega getið í tengslum við sóknarfæri í atvinnumálum landsbyggðarinnar. Í samvinnu við samgrn. er unnið að uppbyggingu menningartengdrar ferðaþjónustu. Nú er unnið að sex verkefnum sem öll eru til þess fallin að skjóta nýjum stoðum undir atvinnulífið. Meðal þessara verkefna má nefna hlunnindabúskap á sunnanverðum Vestfjörðum og verkefni við veiðar og vinnslu sjávarfangs við Djúp. Í atvinnumálum er m.a. unnið að verkefni um uppbyggingu fyrirtækjaklasa á Ísafirði og byggðarlögunum umhverfis. Tilgangur verkefnisins er að ná betri árangri í framleiðslu og sölu með því að tengja saman fyrirtæki í skyldum rekstri. Talið er að verulegs ávinnings sé að vænta ef unnt verður að koma á fót fyrirtækjaklasa í matvælaframleiðslu er tengist sjávarútvegi annars vegar og fyrirtækjaklasa í iðnaði sem starfar í tengslum við sjávarútveg hins vegar. Þetta verkefni er á lokastigi undirbúnings og er m.a. unnið í samvinnu við Atvinnuþróunarfélag Vestfjarða og Byggðastofnun. Í skýrslunni Fólk og fyrirtæki: Um búsetu og starfsskilyrði á landsbyggðinni, sem Byggðarannsóknastofnun og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands unnu fyrir iðnrn. fyrr á þessu ári, kemur m.a. fram að samgöngubætur eigi að nýtast til að stækka atvinnu- og þróunarsvæði helstu þéttbýlissvæðanna og þar með að styrkja stöðu þeirra. Í skýrslunni er gerð tillaga um að samgöngukerfið á Íslandi verði byggt upp á þann hátt að samgöngur frá jaðarsvæðum að miðstöð hvers byggðakjarna verði auðveldaðar með það í huga að fólk geti sótt vinnu innan svæðisins. Þær tillögur sem settar eru fram í skýrslunni eru verðugt innlegg í áframhaldandi umræðu um samgöngumál á landsbyggðinni. Atvinnuþróunarfélögin hafa gegnt mikilvægu hlutverki og munu gera það áfram. Framlög til þeirra voru óbreytt í krónutölu frá 1998--2002 en á þessu ári voru framlög til þeirra hækkuð nokkuð. Í febrúar voru undirritaðir nýir samningar við atvinnuþróunarfélögin en þau höfðu verið án samninga um tíma. Auk þessa hefur verið lögð áhersla á að styrkja starfsemi atvinnuþróunarfélaganna með því að tengja þau betur við aðra þætti stoðkerfis atvinnulífsins. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að leitast verði við að nýta tekjur af veiðigjaldi til uppbyggingar sjávarbyggða. Þegar að því kemur mun iðnrn. koma með tillögur um meðferð og úthlutun þessara fjármuna til atvinnu- og nýsköpunar í sjávarbyggðum. Að undanförnu hefur verið erfitt að afla fjár til nýrra viðskiptahugmynda á frumstigi nýsköpunar í atvinnulífi. Til að örva sérstaklega nýsköpun á landsbyggðinni var í vor ákveðið að veita 700 millj. kr. til nýsköpunarverkefna á landsbyggðinni. Stærsti hluti þessarar fjárveitingar á að fara til kaupa á hlutafé í álitlegum nýsköpunarfyrirtækjum. Einnig mun Byggðastofnun hafa frumkvæði að rekstri sérstakra verkefna til að styrkja grunngerð nýsköpunar úti á landi, m.a. í samvinnu við atvinnuþróunarfélögin. Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hafa ýmsar skýrslur verið skrifaðar um áhrif tilfærslu aflaheimilda á milli byggðarlaga. Árið 2000 vann Þjóðhagsstofnun greinargerð um stjórnkerfi fiskveiða og byggðaþróun fyrir nefnd um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða. Niðurstaða þeirrar greinargerðar var að áhrif tilfærslu aflaheimilda væru almennt ofmetin. Byggðastofnun vinnur nú að endurskoðun skýrslu sinnar um þetta efni frá árinu 2001.

Hæstv. forseti. Stjórnvöld hafa afhent útgerðarmönnum einum jafngildi eignarréttar á sameign þjóðarinnar. Síðan hefur fjöreggjum sjávarbyggða, sérstaklega þeirra smærri, verið kastað á milli byggðarlaga með afdrifaríkari hætti en mögulegt var áður. Hlutafjárvæðing útgerðarfyrirtækja hefur margfaldað möguleika á samþjöppun veiðiréttar og fyrirvaralausum flutningi veiðiheimilda frá einu byggðarlagi til annars. Atburðir af þessu tagi hafa gerst og þeir vofa yfir á ýmsum smærri stöðum um þessar mundir. Eftir sitja íbúar í verðlausum húsum sínum og atvinnulausir. Grundvöllur til að stofna ný fyrirtæki í sjávarútvegi er nánast enginn og möguleikar til að koma af stað annarri atvinnustarfsemi í þessum sérhæfðu fiskiþorpum hafa reynst afar takmarkaðir líka. Þessar staðreyndir valda því að fólkið missir trúna á framtíð smærri sjávarbyggða og flytur í burtu. Þetta er eyðibyggðastefna og hún virkar. Það þýðir ekki lengur að halda því fram að menn viti ekki hvernig hún virkar. Það er kominn tími til að þeir sem styðja þessa stefnu viðurkenni að eignarhald veiðiréttarins hefur þessi áhrif. Það sviptir byggðirnar grundvellinum sem skóp þær, hagræðinu af nálægð fiskimiðanna. Hæstv. forseti. Það er búið að ákveða að svíkja kosningaloforðið um línuívilnun sem átti að koma smáum byggðum til góða strax í haust. Áhrifamiklum útgerðarmönnum líkar nefnilega ekki hugmyndin. Þeir hafa reiknað út hvernig veiðiheimildirnar muni gufa upp og störf tapast. Þess vegna, hæstv. forseti, er ástæða til að vekja athygli á því að jafnvel þó að þeir hefðu reiknað rétt er sú tilfærsla smámunir, eins og samanburður á hornsíli og hval, geri menn sér í hugarlund hvaða kvótatilfærslur Björgólfur Guðmundsson og Kjartan Gunnarsson gætu dundað sér við á einu síðkveldi í Austurstrætinu. Sú óvissa sem yfir vofir vegna eignarhaldsins á fiskinum í sjónum ætlar þó seint að leiða menn í skilning um eðli vandans.

Hæstv. forseti. Hér er hreyft athyglisverðu máli og rétt að þakka fyrir það. Ég hefði raunar kosið að Alþingi hefði gefið sér lengri tíma til að fjalla um þann vanda sem steðjar að byggðum úti á landi. Hann er ekki bundinn við smærri sjávarbyggðir heldur við byggðarlög úti á landi almennt. Hann er sprottinn af því að við búum við breytta atvinnuhætti og getum ekki lengur stuðst við það byggðamynstur sem byggðist upp á öndverðri seinustu öld og stóð fram yfir hana miðja, raunar fram undir lok hennar. Ég vil benda á að við erum að mörgu leyti betur búin nú en áður til að mæta þessum vanda. Samgöngur hafa batnað verulega og við erum komin langleiðina að því að geta sagt að bundið slitlag sé komið til helstu byggðarlaga og byggðakjarna úti á landi. Það eru kannski fimm eða tíu ár þangað til þeirri vegferð verður lokið. Við getum raunar líka sagt að við höfum stigið merkileg skref í þá átt að mennta ungt fólk og gera því lengur fært en hingað til að mennta sig og þroskast í heimabyggð sinni. Ef við förum um landið þá sjáum við að víða vantar fólk á aldrinum 25--35 ára. Yngra fólkið hefur horfið suður, til Akureyrar eða til annarra landa til langskólamenntunar. En nú gefum við þessu fólki kost á að sækja nám heima hjá sér í margvíslegum greinum, á sviði heilbrigðismála, menntamála og ýmsum öðrum sviðum. Við erum auðvitað með margvíslegum hætti að reyna að mæta nýjum tíma. Eins og ég sagði skal ekki standa á mér að taka þátt í umræðum um þau mál. Ég sakna þess að við skyldum ekki hafa gefið okkur lengri tíma í dag en þegar þessi mál koma síðar til umræðu á Alþingi er nauðsynlegt að við alþingismenn höfum glögg og góð skoðanaskipti til að reyna að skýra þessi mál fyrir okkur og öðrum.

Herra forseti. Vandi sjávarbyggðanna vítt og breitt um landið er mikill. Í ljósi þess er rétt að skoða forsöguna. Það er einmitt fyrir styrk, afl og vinnu fólks í þessum sjávarbyggðum sem við erum eitt ríkasta samfélag í heimi, ein ríkasta þjóð heimsins. Þess vegna er mikilvægt að átta sig á því hvort kerfisbundinni eða kerfislægri mismunun sé beitt gagnvart þessum byggðum því að það verður að styrkja og jafna samkeppnisstöðu þeirra. Er einhver kerfislæg mismunun í gangi? Já, hún er í gangi. Nýjasta dæmið er úthlutunarreglur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, sem var breytt mjög skyndilega. Það bitnar einmitt hart á ákveðinni stærð sveitarfélaga en framlög til þeirra dragast saman miðað við það sem áður var, framlög til sveitarfélaga af þeirri stærð sem algengust er meðfram ströndum landsins. Er það sanngjarnt eða rétt? Í Fréttablaðinu í gær var greint frá því að sjóflutningar á ferskum fiski á markaði erlendis væri framtíðin og svar við Kínafiskinum svokallaða, að flytja fisk ferskan á markað. Þá gefur augaleið að dagróðrabátar og nálægð við fiskimiðin mun skipta gríðarlega miklu máli. Mun hæstv. byggðamálaráðherra beita sér fyrir breytingum sem styrkja dagróðraflotann? Þá vil ég og nefna að varðandi flutningskostnaðinn er gríðarleg mismunun í gangi. Fiskframleiðendur við hafnir vítt og breitt um landið verða nú að axla allan kostnað af flutningi á vörum sínum til útflutningshafna. Útflutningshöfnum hefur verið fækkað. Vissuð þið t.d. að Ísafjörður er ekki lengur útflutningshöfn heldur er það Eskifjörður sem á að sinna útflutningnum? Þarna er kerfislæg mismunun í gangi sem ég vil spyrja hæstv. byggðamálaráðherra hvort hún muni beita sér fyrir að leiðrétta.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið komið inn á ýmsa þætti sem skipta svo sannarlega hinar dreifðu byggðir miklu máli. Það er alveg rétt að bættar samgöngur og mikið átak í þeim efnum hefur haft mikið að segja. Það er líka alveg rétt að bætt menntun ungs fólks úti á landsbyggðinni hefur haft mikið að segja. Það er alveg rétt að atriði eins og símenntun, átök í menningartengdri ferðaþjónustu og annað þess háttar eru einnig góðra gjalda verð. En þetta er því miður ekki nóg. Hið stóra vandamál, frú forseti, í mínum huga er það að þessar litlu sjávarbyggðir allt í kringum landið fá ekki að njóta þeirra náttúruauðlinda sem þær búa að, fá ekki lengur það frelsi sem þær þurfa til að njóta þeirra náttúruauðlinda sem byggðust upp á sínum tíma. Þetta er hinn stóri vandi. Hinn stóri vandi er þessi geysilega harða og grímulausa fiskveiðistjórn sem öðrum þræði er að verulegum hluta hagsmunagæsla. Þetta er að brjóta niður þessar litlu byggðir. Þetta hef ég sjálfur séð á ferðum mínum um landið, bara núna á undanförnum mánuðum. Að koma á staði eins og Raufarhöfn og Bíldudal er ekki nein skemmtileg upplifun, því miður. Þessir staðir hafa ekki farið halloka vegna þess að fólk nenni ekki að vinna þar. Þeir hafa farið halloka fyrst og fremst vegna þess að þeir hafa glatað af ýmsum orsökum nýtingarréttinum á sinni fremstu auðlind og hafa ekki náð honum til sín aftur, lifa nú og hanga á horriminni við mjög ótryggt atvinnuástand. Fólk hugsar sér að sjálfsögðu til hreyfings við svona aðstæður, byggðirnar brotna smám saman niður og þær gera það innan frá. Það er mikil þversögn í mínum huga að þetta skuli gerast á sama tíma og við búum við svona mikla velmegun, svo góðar samgöngur og fjarskiptatækni, að við skulum loksins vera búin að byggja upp þessa staði með öllum þeim innri strúktúr sem til þarf, skólum og öðru þess háttar, og að þá skuli einmitt leynt og ljóst vera unnið að því að leggja staðina niður. Lausnin felst í því að færa þessum byggðum aftur nýtingarréttinn á þessari mikilvægu auðlind og það er ekki verið að biðja um mikið, frú forseti.

Herra forseti. Það er ærið tilefni til að velta þessum málum fyrir sér sem hér er hreyft í utandagskrárumræðu. Við verðum að vera þess meðvituð að þróun á sér ævinlega stað og mun gera óháð því hvernig kerfi við smíðum til að stjórna hlutunum. Við vitum það að á undanförnum árum og áratugum hafa orðið miklar breytingar í sjávarútvegi sem leiða af sér fækkun starfa. Þær hefðu orðið óháð því hvernig við stjórnuðum fiskveiðum okkar. Við höfum mætt þeim breytingum að mörgu leyti með því að stækka atvinnusvæði, bæta þjónustu fólksins sem býr í þessum plássum og auðvelda því að sækja önnur störf nálægt sinni heimabyggð þannig að menn hefðu úr öðru að moða en störfum í sjávarútvegi. Við eigum að halda áfram á þessari braut, stækka atvinnusvæði, bæta samgöngur o.s.frv. En hinu er ekki að neita að það sem er undirstaða sjávarbyggðanna er sjávarútvegurinn. Það er vegna þess að þeir sem ekki starfa beinlínis við þá atvinnugrein í viðkomandi plássum hafa með óbeinum hætti atvinnu af hinum sem það gera. Þess vegna hljóta breytingar í þeirri grein að hafa mikil áhrif og við sjáum að frjálsa framsalið hefur haft gríðarleg áhrif. Samþjöppun veiðiheimilda á fáa staði hefur raskað þessu jafnvægi sem var um langt árabil hringinn í kringum landið. Afleiðingarnar hafa verið slæmar. Það er ekki hægt að loka augunum fyrir því. Við sjáum t.d. á Vestfjörðum að á tímum hins frjálsa framsals þar sem Vestfirðingar hafa misst um 40% af veiðiheimildum sínum í hlutdeildum talið hefur fólki fækkað um 20% á rúmum áratug og atvinnutekjur Vestfirðinga hafa lækkað úr því að vera þær hæstu á landinu í það að vera þær næstlægstu á landinu. Það er alveg augljóst hvað veldur þessari þróun, herra forseti.

Frú forseti. Sú umræða sem hér fer fram er vissulega löngu tímabær og ég tek undir með hv. þm. Halldóri Blöndal að við hefðum kannski átt að gefa okkur meiri tíma til að ræða þessa hluti en hér er ætlaður. Við ræðum hér fyrst og fremst um breytta atvinnuhætti byggða sem eru sjálfsprottnar, þ.e. þær urðu til út af nálægðinni við sjóinn, urðu til vegna þess að þar voru tækifæri. En það hafa orðið miklar breytingar og þær hafa ekki átt sér stað af sjálfu sér, heldur kannski miklu frekar vegna ákvarðana sem teknar voru af stjórnvöldum. Þess vegna átti ég von á því, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra kæmi upp í þessari umræðu og mundi opna á það hvaða möguleika þessar byggðir ættu, þ.e. hvað kæmi í staðinn fyrir sjó, hvað kæmi í staðinn fyrir vinnslu sjávarafurða og nýtingu á auðlindinni. Og ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að það kom nánast ekki neitt. Það eru nokkur smáverkefni hér og þar um landið. Að öðru leyti er algerlega tíðindalaust. Þegar þessi sjónarmið koma frá stjórnvöldum finnst mér alveg lágmark, virðulegi forseti, að þau greini einnig frá því hvaða byggðir eiga að lifa og hvaða byggðir eiga að deyja. Það finnst mér vera lykilatriði og menn þá svari þeirri spurningu. Það er alveg ljóst eins og reyndar kom fram hjá hæstv. ráðherra að þeir sem vilja fjárfesta á landsbyggðinni hljóta að ganga hægt þar um sökum þess mikla óstöðugleika sem því fylgir að undirstöðurnar eru að bresta. Það er það mikill óstöðugleiki í þessum byggðum að menn sjá ekki að það sé hægt að byggja ofan á það sem fyrir er. Sá er vandinn. Ég hefði viljað heyra hæstv. ráðherra greina frá því hvað hún sæi í raun og veru í þessari stöðu en ekki bara að það væru nokkur tilraunaverkefni í gangi í nokkrum skólum hringinn í kringum landið. Það er ekki lausn á þessum vanda.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í þessari umræðu er því miður til staðar í ýmsum byggðarlögum mikill vandi, ekki síst í sjávarútvegsbyggðarlögunum, og þess vegna er fullt tilefni til þessarar umræðu. Það er hins vegar alveg rétt sem fram kom í máli hv. málshefjanda að ástæðurnar fyrir þessum vanda eru ekki alveg einhlítar og þess vegna held ég að skynsamlegt hafi verið hjá hv. þingmanni að beina sjónum sínum víðar til þess að reyna að átta sig á því hvað bæri að gera í þessu sambandi. Menn hafa auðvitað verið að reyna að bregðast við þeim vanda sem upp hefur komið í sjávarbyggðunum með ýmsum hætti, t.d. með því að reyna að auka sóknarrétt minni bátanna sem hafa verið undirstaða atvinnulífsins í ýmsum þessara byggðarlaga. Það var gert t.d. með því að gefa þessum bátum á sínum tíma ákveðið forskot, þeir höfðu frelsi til sóknar í tilteknar aflategundir, og síðan með því að auka sérstaklega veiðiréttinn með útgáfu kvóta þeim til handa. Þær hugmyndir sem ríkisstjórnin hefur núna á prjónunum og hæstv. forsrh. greindi frá að ætlunin væri að lögfesta nú í vetur, um línuívilnun, eru auðvitað viðleitni í þessa átt, að festa sóknarréttinn betur í þessum byggðarlögum til þess að tryggja það að undirstaðan fyrir atvinnuuppbyggingu í sjávarbyggðunum væri öflugri en hún er í dag. Þetta er auðvitað allt saman viðleitni í þessa átt. En það er alveg rétt sem hv. þm. hafa vakið athygli á, við þurfum auðvitað að reyna að leggja áherslu á annars konar atvinnulega uppbyggingu jafnframt og ríkisstjórnin verður að taka fast á þeim málum. Það blasir t.d. alveg við að ef stærsti vinnuveitandi landsins, ríkisvaldið, leggur ekki áherslu á uppbyggingu sína úti á landi eins og á höfuðborgarsvæðinu er þetta stríð tapað. Stærsti vinnuveitandi landsins verður einfaldlega að leggjast á árarnar í þessum efnum. Ég vil í því sambandi sérstaklega segja það að auðvitað skapast núna ný tækifæri með þeirri uppsveiflu sem fram undan er til þess að fara í meira átak en nokkru sinni fyrr, í það að flytja hin opinberu störf út á land, koma þeim fyrir í þeim byggðarlögum þar sem fólk kallar á vinnu. Eins og við sjáum á tölum vantar okkur inn í aldurshópana stóra árganga. Ein forsendan fyrir því að unga fólkið, fólkið sem hefur leitað sér menntunar, komist til starfa aftur í heimabyggðum sínum er að ríkisvaldið leggist á árarnar einmitt á þessum vettvangi.

Herra forseti. Það er sannarlega ekki vanþörf á að ræða hér stöðu minni sjávarbyggða eins og hv. málshefjandi tók upp og þótt það væru byggðir við sjávarsíðuna almennt. Þar eru mjög víða blikur á lofti. Það hefur komið til fjöldauppsagna á allmörgum stöðum á undanförnum vikum og mánuðum og annars staðar er mikil óvissa uppi. Það er einmitt við þær aðstæður sem hæstv. ríkisstjórn velur að skerða atvinnuleysisbætur. Það sem er nýtt í umræðunni er að það eru ekki aðeins íbúar hinna minni sjávarbyggða hverjum er órótt þessa dagana. Nú ber svo við að einnig íbúar stærstu byggðanna, þar sem eru höfuðstöðvar margra af stórfyrirtækjum landsins í sjávarútvegi sem hafa verið að sanka til sín veiðiheimildum undanfarið, sofa órótt vegna sviptinga í eignarhaldi þessara fyrirtækja þar sem enginn veit hver mun eiga annan eða stjórna öðrum deginum lengur. Það vekur athygli á þeirri staðreynd að í sjávarútvegskerfi þar sem er frjálst framsal afnotaréttarins verður þetta svona. Þetta verður hinn viðvarandi veruleiki, bæði lítilla byggða og stórra, meðan engin tenging er við byggðirnar og íbúa þeirra hvað aðganginn að auðlindinni snertir. Við skulum horfast í augu við það að þetta er óumflýjanlegur fylgifiskur núverandi kerfis og er komið til að vera sem veruleiki íbúa í sjávarbyggðum Íslands þangað til breytingar verða gerðar þarna á. Þetta sverð mun hanga í loftinu yfir byggðunum með öllu því sem fylgir. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur lagt áherslu á það að menn vinni sig út úr þessu kerfi og byggðatengi afnotaréttinn í einhverjum verulegum mæli og það er engin önnur leið til í markaðsvæddum sjávarútvegi en að tryggja með einhverjum slíkum hætti afnotaréttinn. Annars búa menn ósköp einfaldlega við óbreytt ástand í þessum efnum. Að sjálfsögðu er vandi sjávarbyggðanna ekki bara sjávarútvegsstefnan. En annað og góð viðleitni kemur til lítils ef sjálfan atvinnugrundvöllinn brestur. Það eru fátækleg svör hjá hæstv. ráðherra að tala um hluti af því tagi sem hún hér ræddi en minnast ekki á aðalatriði málsins, kjarnann sjálfan.

Virðulegi forseti. Af svari hæstv. iðnrh. má ráða að hún geri sér ekki grein fyrir vanda sjávarbyggðanna. Sjávarbyggðir Íslands byggjast upp á fiskveiðum. Þeir sem eru nú við völd bera mesta ábyrgð á því að rétturinn til sjósóknar var tekinn af byggðunum og gerður að söluvöru. Frjálslyndi flokkurinn er alfarið á móti þessu. Það á að tala um hlutina eins og þeir eru. Ég var staddur fyrir nokkru á fundi þar sem byggðamál voru rædd. Þrír sérfræðingar veltu fyrir sér vanda sjávarbyggða en enginn þeirra minntist á að slæm staða þeirra gæti verið því að kenna að þær hefðu misst réttinn til sjósóknar. Þeir ræddu hins vegar um sameiningu sveitarfélaga og jafnvel um alþjóðavæðingu. Einn þeirra sagði að það mætti skýra byggðaþróun út frá sjóflutningum annars vegar og landflutningum hins vegar. Siglufjörður var tekinn sem dæmi um bæ sem byggðist upp vegna þess að hann lá vel við sjóflutningum en þegar dró úr mikilvægi þeirra fór Siglufirði að hnigna. Hvers konar bull er þetta? Allir ættu að vita að atvinnulíf Siglufjarðar snerist ekki um einhverja flutninga á sjó eða landi. Atvinnulífið snerist um síld. Hvernig stendur á því að fulltrúi frá Háskóla Íslands skuli bera annað eins bull á borð? Jú, það virðist sem ekki megi nefna þá augljósu staðreynd að kvótakerfið eigi hér sök á þeirri byggðaröskun sem orðið hefur. Bíldudalur glímir við erfiðleika. Í síðustu viku sátum við þingmenn kjördæmisins fund og fjölluðum um ástandið þar. Sá fundur skilaði litlu, því miður. Við fengum enn eina skýrsluna um ástand og horfur, bla, bla, bla. Það er komið nóg af skýrslum og nú er komið að því að ríkisstjórnin efni loforð og veiti byggðunum veiðiheimildir. Hverju lofaði ríkisstjórnin? Jú, hún lofaði byggðunum línuívilnun. Hæstv. forsrh. hefur gengið á bak orða sinna um línuívilnun. Voru hæstv. forsrh. og aðrir stjórnarliðar einungis að gabba atkvæði út úr fólkinu þegar þeir lofuðu línuívilnun? Er ekkert mark takandi á þessu fólki? Ríkisstjórn Íslands verður að svara fólki sem býr á landsbyggðinni um hvað verður.

Hæstv. forseti. Þegar staða sjávarbyggða á Íslandi er til umræðu er nauðsynlegt að horfa á verkefnið frá öllum hliðum. Margt fleira skiptir máli en núverandi kvótastaða byggðarlagsins. Því þarf að skoða alla þætti samfélagsins og umhverfisins. Byggðirnar breytast, þær munu breytast og þær eiga að breytast. Það er nauðsynlegt að leita allra leiða til að hafa yfirsýn yfir það sem máli skiptir. Byggðir snúast nefnilega um fólk fyrst og fremst. Samgöngur á sjó eru meginástæður þess, hvað sem menn segja. Ísland er nánast eingöngu byggt meðfram ströndinni. Fyrir örfáum áratugum var styttra frá Vestfjörðum til Reykjavíkur en frá grösugu flatlendi Suðurlands. Hvar byggð verður í framtíðinni á Íslandi snýst fyrst og síðast um það hvernig við skipum samgöngum okkar og samskiptum milli fólks, aðgengi að sameiginlegri þjónustu og hvert öðru. Ég trúi því ekki að á hinu háa Alþingi séu til þingmenn og jafnvel heilir flokkar sem vilja frysta fólk og atvinnulíf í þau spor sem það stendur í í dag. Samfélagið og atvinnulífið tilheyrir því og það verður að fá að þróast. Það verður að fá að halda áfram, breytingar eru nauðsynlegur hluti þess. Því miður eykst fiskurinn í sjónum ekki neitt við það að skipt verði um fiskveiðikerfi eða heimildir færðar á milli byggðarlaga. Það er nauðsynlegt hverri atvinnugrein að sjá sem lengst til framtíðar. Þess vegna þarf að hafa skipulag og framtíðarsýn. Grunnatvinnuvegir okkar frá síðustu öld, landbúnaður og sjávarútvegur, eru að breytast. Færri og færri starfa við þessar atvinnugreinar, menntunarstig þjóðarinnar eykst með hverju árinu og því breytist atvinnulífið með. Nýsköpun í atvinnulífinu er það sem við þurfum að leggja meiri rækt við. Það þarf að brúa nýsköpunargjána svokölluðu. Því miður er allt of mikið satt í því að þeir sem sitja á peningunum hafa litlar hugmyndir um nýsköpun en þeir sem hafa hugmyndirnar hafa enga peninga. Það er því að mörgu að hyggja þegar staða sjávarbyggða sem og annarra byggða er til umræðu og það er of mikil einföldun að kenna kvótakerfinu einu um.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmönnum fyrir að taka þátt í þessari umræðu og skerpa almennt á umræðunni um byggðamálin. Ég verð að segja það, hæstv. forseti, að mér fannst ég ekki fá mjög skýr svör frá hæstv. iðnrh. varðandi það hvað væri í farvatninu til þess að efla núverandi sjávarbyggðir sem margar eiga við vanda að stríða. Það hefur komið fram í þessari umræðu að frjálst framsal aflaheimilda hlýtur ævinlega að veikja undirstöðu byggðanna vegna þess að menn vita ekki fyrir fram hver tilfærslan verður. Þar af leiðandi hlýtur það að liggja í hlutarins eðli að það sé afar erfitt að láta byggðastefnu, sem miðar að því að halda byggð í landinu, og núverandi útfærslu á sjávarútvegsstefnu vinna saman. Ég vil lýsa vonbrigðum mínum yfir því að hæstv. ráðherra skuli vitna til skýrslu frá því árið 2000 sem segir að áhrifin af tilfærslu aflaheimilda sé ofmetin. Ég hélt kannski að undanfarin ár, frá árinu 2000, sýndu mönnum fram á að slíkt passar alls ekki því að staða byggðanna hefur greinilega endurspeglað hvað hefur orðið um aflaheimildirnar. Frá kosningum höfum við séð fjóra staði í uppnámi og nú eru jafnvel stórir útgerðarstaðir á landinu eins og Akranes og Akureyri þegar komnir í varnarstöðu um það hvernig þeir geti komist hjá því að missa frá sér aflaheimildir. Þetta er sú staða sem við stöndum frammi fyrir. Ég hefði líka viljað heyra frá hæstv. ráðherra, sem ekki heyrðist, einhverjar frekari tillögur um það hvernig menn hyggjast nota tekjur af auðlindagjaldi til þess að efla byggðina en það stendur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka alveg sérstaklega fyrir þessa umræðu vegna þess að mér finnst hún hafa verið málefnalegri en oft áður þegar fjallað hefur verið um byggðamál. Það var lítið um upphrópanir og það finnst mér mikilvægt m.a. vegna þess, og eins og kom fram í máli eins hv. þm., að fólkið má ekki missa trúna á sjávarbyggðum. Það skiptir mjög miklu máli. Þessi umræða, alla vega að mínu mati, var ekki á þann veg að auka á vantrú fólks á því að sjávarbyggðirnar eigi framtíð. Það er hins vegar algerlega ljóst, og þar eru ábyggilega allir sammála, að málið er ekki einfalt og það hefur ekki verið leyst til allrar framtíðar, það er langt frá því. Við munum áfram upplifa að það komi upp vandi í einstaka sjávarbyggðum eins og er í dag. Þannig er það. Það er ekki þannig að það sé hægt að skýra allt með sjávarútvegsstefnunni. Þessi umræða snerist kannski óþarflega mikið um sjávarútvegsmál af því að hún átti ekki að vera um þau. Ef hún hefði verið um sjávarútvegsmál, hefði hún verið gagnvart sjútvrh., en það var ekki. Þannig að ég ætla að forðast að fara allt of mikið út í sjávarútvegsmálin. Hins vegar kemst ég ekki hjá því að nefna að það eru ýmsar aðrar ástæður sem gera það að verkum að erfiðleikar geta komið upp m.a. það sem er að gerast varðandi þróun fiskiðnaðar. Fyrir 10 árum voru um 10 þúsund manns að störfum við fiskiðnað og það eru 5 þúsund í dag. Einhvers staðar kemur þetta við. En það eru möguleikar í sambandi við líftækni og fleira mætti nefna. Við erum náttúrlega ekki að fjalla bara um Vestfirði. Við hefðum getað nefnt Austfirði, þar er margt jákvætt að gerast. En mér þykir leitt að þurfa að segja það að flokkur hv. málshefjanda studdi hvorki álverið né Kárahnjúkavirkjun. Þegar stóru tækifærin gefast er mikilvægt að fólk styðji slík byggðamál eins og uppbygging stóriðju og þegar um virkjun á Austurlandi er að ræða. En ég vil þakka umræðuna og ég endurtek það að mér fannst hún málefnaleg.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Tillaga þessi hefur verið flutt áður í hv. Alþingi án þess að hljóta endanlega afgreiðslu og er því mörgum hér inni kunnug, en ég ætla nú samt að fara nokkuð yfir efni hennar. Í tillögunni segir svo: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa þriggja manna nefnd sem fái það verkefni að semja frumvarp til laga um fjárhagslegan aðskilnað milli reksturs útgerðar annars vegar og fiskvinnslu í landi hins vegar. Frumvarpið verði lagt fram á þessu þingi og að því stefnt að lögin taki gildi 1. janúar 2005. Lögunum verði ætlað að skapa skilyrði til eðlilegrar verðmyndunar á öllum óunnum fiski á markaði og stuðla að heilbrigðum og gegnsæjum viðskiptaháttum í fiskviðskiptum, og koma þannig á eðlilegum samkeppnisskilyrðum á því sviði.`` Svofelld greinargerð fylgir með þessari þáltill.: ,,Núgildandi lög og reglur fela í sér að gerðar eru miklar kröfur um siðareglur í viðskiptum, virka samkeppni á markaði og gegnsæi hans. Lögleiðing samkeppnislaga, nr. 8/1993, markaði tímamót á þessu sviði. Einnig má vísa til þess að Ísland er bundið af samkeppnisreglum ESB vegna aðildar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið og hefur sú skuldbinding víðtæk áhrif í íslenskum lögum og reglum. Sem dæmi um viðbrögð löggjafans má nefna þingsályktun um setningu siðareglna í viðskiptum á fjármálamarkaði sem samþykkt var á 125. löggjafarþingi, en þar voru hafðar til hliðsjónar reglur framkvæmdastjórnar ESB. Í greinargerð þeirrar þingsályktunartillögu segir m.a.: ,,Markmið reglnanna er að gefa viðmið fyrir siðlegt athæfi alls staðar á því svæði sem þær ná til, greiða fyrir virkri starfsemi verðbréfamarkaða og gæta almannahagsmuna.`` Á öðrum stað segir: ,,Til þess að hann [þ.e. verðbréfamarkaðurinn] megi þróast eðlilega allri þjóðinni til hagsbóta er nauðsynlegt að hlúa að heilbrigðum og gagnsæjum viðskiptaháttum á öllum fjármagnsmarkaðinum. Fullvíst má telja að viðskiptalegt umhverfi verslunar með óunninn fisk hér á landi fullnægir ekki settum kröfum EES-samningsins um virka samkeppni.`` Þingsályktunartillaga þessi á sér meginstoðir í lögbundnum markmiðum gildandi samkeppnislaga og er ætlað að þjóna þeim, en í 1. gr. laganna segir: Lög þessi hafa það markmið að efla virka samkeppni í viðskiptum og þar með vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Markmiði þessu skal náð með því að: a. vinna gegn óhæfilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, b. vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum, skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum, c. auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum. Einnig má vísa til ýmissa annarra ákvæða samkeppnislaganna, svo sem 10. og 11. gr., og að auki er vert að benda á ákvæði 14. gr. en þar segir: Þegar um er að ræða opinbert fyrirtæki eða fyrirtæki sem starfar að einhverju leyti í skjóli opinbers einkaleyfis eða verndar er samkeppnisráði heimilt að mæla fyrir um fjárhagslegan aðskilnað, annars vegar á milli þess hluta rekstrar fyrirtækisins sem nýtur einkaleyfis eða verndar og hins vegar þess hluta rekstrar sem er í frjálsri samkeppni við aðra aðila. Skal þess gætt að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur af einkaleyfis- eða verndaðri starfsemi. Sé fullrar sanngirni gætt verður ekki annað séð en að framangreind ákvæði 14. gr. eigi fyllilega við um þann mikla aðstöðumun sem skapast milli útgerðarfyrirtækja sem árlega fá úthlutað aflaheimildum og njóta þannig verndar með slíkum stjórnvaldsbundnum leyfum og hins vegar fiskvinnslufyrirtækja sem engrar slíkrar verndar njóta en starfa í óheftri samkeppni á markaði. Með vísan til framangreindra ákvæða samkeppnislaga hlýtur það ástand sem nú ríkir og varað hefur um árabil á markaði um kaup og sölu á óunnum fiski, og alkunnugt er hvernig er háttað, að teljast óviðunandi. Engin skilyrði eru til eðlilegrar verðmyndunar á fiski og ótruflaðrar samkeppni í fiskviðskiptum þrátt fyrir að í landinu hafi um árabil starfað uppboðsmarkaðir fyrir fisk. Fiskviðskipti við núverandi kringumstæður skapa ófrið um verðlagningu á fiski milli sjómanna og útvegsmanna og grafa einnig undan tilvistargrundvelli innlendra fiskmarkaða. Skiptir þá ekki meginmáli hvort um viðskipti milli óskyldra eða skyldra aðila er að ræða. Þá ríkir mikil samkeppnisleg mismunun í fiskvinnslunni sem bitnar hart á fiskvinnslufyrirtækjum sem ekki tengjast útgerð. Enda þótt sá fiskur sem kemur til sölu á íslenskum fiskmörkuðum seljist að öllu jöfnu á mjög háu verði ríkir samt sem áður mikill fiskskortur á mörkuðunum. Í stað þess að selja fiskinn hæstbjóðanda leita útgerðir í auknum mæli eftir svokölluðum ,,beinum viðskiptum``. Þá er samið um fast verð á fiskinum sem er langt undir ríkjandi verði á mörkuðum, oftast aðeins um helmingur eða jafnvel minna. Ástæðurnar fyrir slíkum viðskiptum er að finna í ákvæðum gildandi laga um fiskveiðistjórn sem heimila frjálst framsal aflaheimilda án þess að slíku framsali séu settar nægilegar skorður og enn mun framsalið og þessi viðskipti aukast með kvótasetningu smábátaflotans. Þessi ,,beinu viðskipti`` verða vegna þess að útgerð viðkomandi fiskiskips sér sér hag í því að leggja aflann upp hjá fiskverkanda með þeim skilmálum að hluti aflaverðmætis greiðist með peningum en hinn hlutinn með því að fiskverkandi kaupi veiðiheimildir á viðkomandi skip, eða leggi þær fram og fénýti á þennan hátt, hafi hann yfir slíkum heimildum að ráða. Aflahlutur áhafnar miðast síðan aðeins við þann hlutann sem greiddur er með peningum og sama máli gegnir um lögboðin gjöld, svo sem hafnargjöld. Raunverðið á fiski í þessum viðskiptum, þegar allt er talið, er hins vegar í fullu samræmi við ríkjandi verð á fiskmörkuðum á sama tíma. ,,Viðskipti`` milli útgerðar og fiskvinnslu í eigu sama aðila eru að því leyti sama marki brennd og viðskipti milli óskyldra aðila að viðmiðunarverðið á fiskinum til hlutaskipta er a.m.k. að mestu leyti úr öllum tengslum við ríkjandi markaðsverð. Eigandinn, þ.e. viðkomandi fyrirtæki, er því í raun með þessu að flytja fjármuni frá útgerðinni til fiskvinnslunnar. Hvort sem fiskviðskiptin eiga sér stað milli óskyldra aðila eða innan sama fyrirtækis verður niðurstaðan sú sama, falskt fiskverð sem knúið er fram í krafti þeirrar stöðu sem útgerðin hefur með yfirráðum sínum yfir veiðiheimildum. Hérlendis ríkir feluleikur og óljósir viðskiptahættir um sjávarfang þar sem mörg viðskiptaform eru aldrei upplýst. Fénýting veiðiheimilda í viðskiptum með fisk yrði bönnuð. Núverandi ástand í fiskviðskiptum með svo brengluðu verðmyndunarkerfi, eins og fyrr er lýst, er algjörlega óhæft. Þær ráðstafanir sem Alþingi greip til árið 1998 með setningu laga um stofnun Kvótaþings og Verðlagsstofu skiptaverðs, og ætlað var að færa ástand þessara mála til betra horfs, hafa samkvæmt fenginni reynslu mistekist með öllu. Lögin um kvótaþing hafa nú verið afnumin án þess að bæta ástandið og á upplýsingavef Fiskistofu sést að uppgefið leiguverð á óveiddum fiski er algjör markleysa. Því er brýnt að löggjafinn grípi inn í að nýju með því að áskilja með lögum fullan fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu. Af sjálfu leiðir að í slíkri löggjöf fælist algjört bann við því að veiðiheimildir yrðu fénýttar í viðskiptum með fisk. Þjóðhagsleg hagkvæmni veiða og vinnslu mundi aukast. Þessa fullyrðingu mætti rökstyðja í löngu máli en verður ekki gert hér, enda ætti þess ekki að gerast þörf. Þingsályktunartillaga þessi miðar að því, eins og áður segir, að koma á eðlilegri samkeppni í viðskiptum með fisk. Virk samkeppni er árangursríkasta leiðin til þess að ná sem hagkvæmastri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins eins og kveðið er á um í 1. gr. gildandi samkeppnislaga. Löng reynsla annarra þjóða af virkri samkeppni sem árangursríkustu leiðinni til eðlilegra viðskiptahátta talar skýru máli. Til lengri tíma litið má því einnig telja fullvíst að breytingin yrði til góðs fyrir atvinnugreinina hér á landi. Eins og ég gat um hefur þáltill. þessi verið flutt áður og sömu aðilar flutu hana, þ.e. sá sem hér stendur og hv. þm. Jóhann Ársælsson. Á fyrri þingum voru Svanfríður Jónasdóttir og Árni Steinar Jóhannsson einnig flutningsmenn. Sjómannasamband Íslands hefur tekið afstöðu til þeirrar tillögu sem hér er flutt og á 23. þingi Sjómannasambandsins var svofelld tillaga samþykkt, með leyfi forseta: ,,23. þing Sjómannasambands Íslands krefst þess að lög verði sett um fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu. Eins og staðan er í dag getur kaupandi og seljandi afla verið einn og sami aðilinn sem í krafti einokunaraðstöðu sinnar ákveður verðið. Slíkur viðskiptamáti hlýtur að brjóta í bága við lög um heilbrigða samkeppni og góða viðskiptahætti. Eðlilegt hlýtur að teljast að allir fiskkaupendur hafi sama möguleika á að kaupa þann fisk sem leyfilegt er að veiða úr takmarkaðri auðlind. Fyrsta skrefið til að koma á eðlilegum viðskiptaháttum með fisk er að aðskilja veiðar og vinnslu fjárhagslega sem leiðir til þess að allur afli verði seldur á fiskmarkaði.`` Þessi ályktun Sjómannasambands Íslands er algjörlega í samræmi við þá hugsun sem er í þeirri tillögu sem við höfum flutt og hefur verið rædd áður í þessum þingsölum. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða það að íslenskir útgerðarmenn þurftu aldrei á því að halda til að gera út skip sín að hafa frjálst framsal á veiðiheimildum sín á milli. Þeir þurftu aldrei á leigu- og söluréttinum á aflakvótanum að halda til þess að að halda áfram eðlilegri og sjálfsagðri útgerð. Það fyrirkomulag sem tekið hefur verið upp hér á landi með aflakvótanum og framseljanleika þeirra hefur valdið miklum erfiðleikum vítt og breitt um landið og mun valda áfram eins og við höfum reyndar komið aðeins inn á hér fyrr í dag. Það kerfi sem við búum við mun aldrei búa til sátt með þjóðinni og það mun heldur ekki nást sátt við sjómannasamtökin með því að hafa þá verðlagningu og verðlagningarfyrirkomulag sem verið hefur á undanförnum árum þar sem tvenns konar verð ríkir algjörlega hér á landi. Ég veit að margir hv. þm. hafa fengið bréf frá Samtökum fiskmarkaða þar sem þau benda á stöðu sína og hvað þau telja að betur megi fara. Ég tel að það sé orðið meira en tímabært hér á landi að við tökum upp sams konar fyrirkomulag og tekið hefur verið upp í löndunum í kringum okkur að langmestu leyti, að fiskmarkaðarnir sjái um verðlagningu fisks. Hitt er svo annað mál að menn geta þurft að setja margar kröfur á fiskmarkaðinn um það að flokka fiskinn, að stærð hans liggi fyrir, að gæði hans liggi fyrir o.s.frv. Það er allt vinnulag sem auðvitað er hægt að taka upp og samræma en það hefur einmitt líka mikið verið gert af því á undanförnum árum að samræma meðferð og sölumál á íslenskum fiskmörkuðum. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þessa tillögu, hún skýrir sig sjálf. Við flutningsmenn teljum að það sé afar nauðsynlegt að mynda hér þá vegferð fyrir málið að sett verði lög um fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu. Vonandi leiddi það þá til þess fyrr en síðar að sem mest af aflanum færi á ferskfiskmarkaði vegna þess að þá væri kominn á fjárhagslegur aðskilnaður. Það er ekki sjálfgefið þó að menn eigi útgerð og fiskvinnslu að sömu hlutafar séu beggja megin þannig að hagsmunir manna eru ekki þeir sömu útgerðarmegin og fiskvinnslumegin. Þar af leiðandi ætti að koma upp eðlileg þróun og ákvörðun um það að fiskverð taki eðlilegum verðmyndunum hér á landi eins og samkeppnisreglur kveða á um.

Hæstv. forseti. Ég flyt þetta mál ásamt hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni. Við höfum mælt fyrir þessu máli áður en mig langar til þess að bæta pínulítið við þá umræðu. Ég vil segja það fyrst að markaðurinn er auðvitað mikilvægur og það eru stjórnvöld sem móta umhverfi markaðarins á hverjum tíma, umhverfið sem viðskiptin fara fram í. Stjórnvöld skapa þær leikreglur sem eru og þær þurfa að vera almennar og gagnsæjar. Við sem erum komin yfir miðjan aldur vitum að það eru í raun og veru fá ár síðan sú hugsun fór að þróast hér á landi að það þyrfti á almennum reglum að halda. Það er ekkert langt síðan mönnum þótti það bara hið eðlilegasta mál að stjórnvöld, hvort heldur það voru bæjarstjórnir eða ríkisvaldið, afhentu verðmæt verkefni eða eignir ríkisins til fyrirtækja eða einstaklinga án þess að gefinn væri svo mikið sem kostur á því að það væri skoðað í samhengi við einhverja aðra sem gætu nýtt sér viðkomandi verðmæti. Það er umhugsunarefni hvað ýmsir stjórnmálamenn í þessu landi virðast seinþroska og hvað þeir eru misþroska hvað varðar afstöðu til þessara leikreglna, því þeir eru á því að þær eigi að vera gagnsæjar og frjáls verslun eigi helst að vera sem allra mest á sumum sviðum, en svo þegar farið er að ræða t.d. um sjávarútveginn þá er eins og skipt hafi verið um forrit í viðkomandi stjórnmálamönnum. Þá þarf ekki neitt gagnsæi, þá þarf ekki neinar almennar jafnræðisreglur til þess að fara eftir. Sjávarútvegurinn er dæmi um alveg fáránlegt afturhaldsfyrirkomulag hvað varðar viðskipti með verðmæti. Og þetta er frá upphafi til enda vegna þess að ríkisvaldið ákveður það að fyrst skuli menn fá úthlutað veiðirétti með þeim endemum að valdir er út sérstakir hópar fyrirtækja og manna sem hafa fengið það í eins konar vöggugjöf af því að þeir voru af tilviljun í útgerð á einhverjum tíma, eða að stjórnvaldinu datt í hug að bæta þeim í hópinn, að þeir skuli stöðugt fá úthlutað frá ríkinu þessum verðmætum. Og ekki bara það, þeim er leyft að selja öðrum þessi verðmæti, selja öðrum atvinnuréttindi að þessari atvinnugrein. Ekki nóg með þetta. Útgerðarmenn í landinu hafa síðan gert kjarasamninga við sína sjómenn og þegar kemur að viðskiptum með veiðiréttinn þá er öllu blandað saman, veiðiréttinum, kaupum á honum, leigu og sölu og kjörum sjómanna. Þetta kom ágætlega fram í framsögu hv. 1. flm. þessarar tillögu hér áðan. Til viðbótar við þetta er útgerð á Íslandi með þeim hætti að stærstu fyrirtækin eru fyrirtæki þar sem blandað er saman fiskvinnslu og útgerð. Og þá gerast nú málefnin flókin því venjulega er einhver einn starfsmaður í þessum stóru fyrirtækjum sem hefur mest um það að segja hvaða fiskverð er ákveðið til þess að koma til hlutaskipta sjómanna, og þannig hefur það verið í gegnum tíðina. Auðvitað er þetta fyrirkomulag ekki nútímalegt. Þetta er óeðlilegt fyrirkomulag sem skekkir alla verðmyndun á hinum ýmsu verðmætum sem koma til álita þegar menn eru að verðleggja fisk og það er ekki bara fiskurinn sjálfur sem er þá verðmetinn heldur líka veiðirétturinn og þar eru auðvitað skýrar og klárar leikreglur til staðar. En með þessu fyrirkomulagi, að blanda saman útgerð og fiskvinnslu og að menn geti verslað með þeim hætti sem gert er með veiðiréttinn, hefur orðið til ótrúlegt samspil af óeðlilegum viðskiptaháttum í sjávarútveginum. Því stjórnvöld hafa ekki bara ákveðið að úthluta veiðiréttinum svona og gefa útgerðarmönnum leyfi að versla svona hann, þau hafa líka látið það viðgangast að það sé ekki einu sinni skráð rétt verð á þessum viðskiptum. Menn geta skipst á veiðiheimildum á hvaða verði sem þeim sýnist. Menn geta látið geyma fyrir sig veiðiréttindi, mjög verðmæt veiðiréttindi, jafnvel yfir fiskveiðiáramót eða yfir fjárhagsáramót hjá viðkomandi fyrirtækjum og öll eru þessi viðskipti meira og minna undarleg. Hv. framsögumaður vitnaði í það að Sjómannasambandið hefði þá stefnu að styðja þá hugmynd sem hér er sett fram og það eru fleiri sem hafa í raun og veru lýst yfir stuðningi við það að þessi mál verði öll tekin til endurskoðunar. Ég bendi t.d. á að Starfsgreinasambandið þar sem hvorki meira né minna en 40 þúsund manns úr atvinnulífinu eru saman komin og ættu að geta kallast hagsmunaaðilar hvað varðar útgerð og fiskvinnslu í landinu. Þó að ekki hafi verið mikið á þau hlustað í sambandi við ákvarðanir um stjórn fiskveiða, þá hefur Starfsgreinasambandið gert samþykktir um að tekið verði á þessum málum. Þar er m.a. sagt að leyfa beri fjárfestingar útlendinga til uppbyggingar í fiskvinnslu en jafnframt þurfi að vera skýrar reglur og lög sem tryggi að fullu hagsmuni Íslendinga og að auðlindin verði áfram í eigu þjóðarinnar, eins og kveðið er á um stjórnarskrá Íslands. Til þess að þetta eigi að vera hægt þarf auðvitað að skilja á milli veiða og vinnslu. Og það er auðvitað ekki nein goðgá að leyfa útlendingum að fjárfesta í fiskvinnslu á Íslandi ef búið er að skilja á milli veiða og vinnslu, að maður tali nú ekki um ef búið væri að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu og afnema þennan einkaeignarrétt sem útgerðin hefur á veiðiréttinum á fiskstofnunum. Þá væri þetta hægt. Það er sannarlega mikil þörf á því að menn fari yfir þessi mál upp á nýtt og taki á þessu frá upphafi til enda, komi á eðlilegum viðskiptaháttum og eðlilegu kerfi þar sem hið opinbera sér til þess að í mikilvægustu atvinnugreinum þjóðarinnar gildi almennar, gagnsæjar leikreglur sem eru sanngjarnar og byggðar á jafnræði.

Frú forseti. Ég vil lýsa ánægju með þá umræðu sem hér fer fram og ekki í fyrsta sinn um sjávarútvegsmál sem til þessa hefur verið óvenju málefnaleg miðað við margar ræður, rit og skrif sem hafa átt sér stað um sjávarútvegsmál sem því miður hafa einkennst allt of mikið af upphrópunum þar sem hlaupið er út og suður á stundum afskaplega ómálefnalegan hátt. Þess vegna ber að fagna því að hér skuli eiga sér stað jafnmálefnaleg umræða og raun ber vitni. Því miður eru málefni sjávarútvegsins allt of oft einfölduð um of og mjög oft er umræðan byggð á nokkuð þröngu sjónarhorni þar sem er verið að ræða út frá hagsmunum einstakra hópa, einstakra útgerðarflokka og fiskvinnslu og út frá sjómönnum, útgerðarmönnum, jafnvel heilu byggðarlögunum eða landsvæðunum og þar fram eftir götunum. Stundum gleymist í slíkri umræðu eins og komið hefur fram hér í dag að í sjávarútvegi sem og öðrum greinum hafa orðið alveg gífurlega miklar tæknilegar framfarir þar sem tækni, hvort sem mönnum líkar betur eða verr, hefur leyst mannshöndina af hólmi. Þess vegna m.a. hefur fækkað svo mikið í fiskvinnslunni og jafnvel í áhöfnum skipa eins og raun ber vitni. Auðvitað snertir það sjávarpláss. Auðvitað snertir það alla þá sem eru í slíkri útgerð eða eru í þeirri atvinnugrein, þó ekki sé nema bara hin tæknilega þróun sem átt hefur sér stað. Í umræðum um sjávarútvegsmál fer tíminn yfirleitt langsamlega mestur í deilur um með hvaða hætti á að veiða. Á að veiða með frystitogurum? Á að veiða með handfærabátum, dragnótabátum, ísfiskbátum eða netabátum og hvað þeir nú heita allir? Og sýnist þar sitt hverjum. Gjarnan byggist afstaðan á því hvaðan menn koma hvaða hagsmunir ráða. Allt of mikill tími fer í rauninni í slíka umræðu, ég segi of mikill tími vegna þess að sjávarútvegsstefna hefst í raun og veru ekki í sjónum. Hún hefst heldur ekki á mörkuðum hér. Það var rétt sem hv. þm. Jóhann Árælsson sagði þegar hann færði rök fyrir máli sínu um aðskilnað vinnslu og veiða að það væri markaðurinn sem skipti mestu máli, en það er ekki innanlandsmarkaðurinn sem skiptir þar meginmáli. Það er hinn erlendi markaður sem skiptir höfuðmáli og má segja að þar hefjist í rauninni sjávarútvegurinn okkar, á mörkuðunum. Því allt snýst þetta um að selja afurðir, ekki étum við allan þann fisk sem við veiðum. Sjávarútvegurinn er mikilvægasta gjaldeyrisöflun okkar. Þess vegna skiptir meginmáli að selja fyrir sem hæst verð á erlendum mörkuðum. Því miður er umræðan, ekki síst hér á hinu háa Alþingi, allt of lítið um erlenda markaði, hvar og hvernig við getum fengið hæst verð fyrir afurðir okkar. Það sem síðan fylgir er í rauninni bara tæknileg útfærsla, þ.e. hvernig einfaldast er að afla hráefnis og vinna það eftir þörfum upp í þá samninga sem við hugsanlega getum náð, hina bestu samninga. Og hvað sem sagt verður um sjávarútveg, hvaða skoðanir sem menn hafa á kvótakerfi eða öðru sem tengist sjávarútvegi, þá liggur það þó fyrir með tölulegum staðreyndum að sjávarútvegur skilar þjóðarbúinu í dag meiri verðmætum en nokkru sinni fyrr. Hvaða skoðun sem menn hafa á sjávarútvegi þá eru það tölulegar staðreyndir. Hann er lykillinn að þeirri velferð sem hér hefur verið á síðustu árum og áratugum og er undirstaða þeirrar velferðar. Okkur hefur tekist að skapa aukin verðmæti í sjávarútvegi, m.a. vegna aukinna tækniframfara og við höfum verið nokkuð rösk við útrásina, leitað að mörkuðum, og menn hafa reynt eins og það heitir að hagræða hvaða skoðanir sem menn hafa á því. Það er auðvitað mikil viðurkenning á sjávarútveginum þrátt fyrir að við séum að veiða í bolfiski mun minna en við gerðum þegar best var, þá eru verðmætin eigi að síður mun meiri og því ber að fagna. Við þurfum auðvitað að hafa það í huga þegar við fjöllum um sjávarútveg. Aðskilnaður veiða og vinnslu er auðvitað aðeins einn þáttur af mjög mörgum. Hér hafa verið færð alveg fullgild rök fyrir því af hverju á að skilja að veiðar og vinnslu. Sjálfur hef ég ekki neina afdráttarlausa skoðun á því vegna þess að það eru rök bæði með, eins og hér hefur verið ágætlega lýst, en menn hafa líka bent á rök á móti þessu, m.a. þar sem fiskvinnslufyrirtæki og útgerðarfyrirtæki sem oft fer saman, hafa náð langtímasamningum, góðum samningum við einhverjar keðjur erlendis, t.d. Marks & Spencer þar sem fæst ágætt verð fyrir afurð, gerðar ákveðnar kröfur og samningar til nokkuð langs tíma. Þá segja þeir sem hafa náð slíkum samningum að þeir samningar verði einfaldlega í uppnámi. Vissulega eru þetta rök sem alls ekki er hægt að líta fram hjá. Kannski er rétta leiðin sú sem mig minnir að frændur vorir Færeyingar hafa farið þar sem þeir held ég skikki 30% af aflanum til að fara á markað, hinu megi útgerðir síðan ráðstafa með sínum hætti. Vera kann að þetta sé hin skynsamlega lausn, ég vil ekki leggja mat á það, en væntanlega mun hv. sjútvn. fara yfir það verði frv. vísað til nefndarinnar. Frú forseti. Ég ítreka það að með hugmyndinni að setja allt á markað þá má tengja það þeirri utandagskrárumræðu sem var hér um stöðu sjávarbyggða. Ef allur afli á að fara á markað, hvað segir það þá um einstakar sjávarbyggðir? Hér hefur oft verið nefnt og í umræðu í dag var nefnt að byggðatengja þurfi sjávarafla. En hvað þýðir það ef allur afli fer á markað? Er það þá ekki hið frjálsa framtak og er það þá ekki styrkur fjármagnsins sem mun leiða aflann þangað sem fjármagnið vill að aflinn fari? Meginatriðið, frú forseti, í þessu þar sem við hljótum alltaf og eigum alltaf að horfa á er hvort þetta er þjóðhagslega hagkvæmt, hversu hagkvæmt er það fyrir þjóðarbúið í heild sinni en ekki aðeins einn afmarkaðan þátt þess.

Hæstv. forseti. Hv. þm. hafði áhyggjur af því að ef allur fiskur færi á markað gæti verið erfitt fyrir fyrirtæki að standa við samninga langt fram í tímann. Auðvitað getur verið hugsanlegt að það gerist. Ég held hins vegar að öll fyrirtæki hljóti að þurfa að aðlaga sig því umhverfi sem er á hverjum tíma. Ég get ekki séð annað en að annars staðar í heiminum uni menn vel við það fyrirkomulag. Þetta er talið nokkuð sérstakt eins og hér er að öll fiskvinnsla og útgerð skuli nánast vera samtvinnuð í stærstu fyrirtækjunum. Vegna þess að mér fannst hann tala frekar jákvætt um þessa hugmynd þó hann væri ekki tilbúinn að taka afstöðu til hennar núna og vildi fjalla um hana í sjávarútvegsnefndinni sem er bara gott, þá langar mig að spyrja hv. þm. hvort hann sé þá ekki fullur af þeim ótta sem kom fram hjá forstjóra eins af stóru fyrirtækjunum fyrir kosningarnar í vor, þ.e. ÚA, þar sem hann lýsti því að ef veiðar og vinnsla yrðu aðskilin mundu þessi fyrirtæki öll vera í uppnámi og fjöldi af fyrirtækjum mundi leggja upp laupana og atvinnuleysi hefja innreið sína í sjávarplássum á Íslandi. Þetta var nú engin smáyfirlýsing sem kom fram í kringum kosningarnar. Ég spyr hv. þm.: Er hann óhræddur við að skoða þetta þó svo hann hafi fengið slíka aðvörun?

Herra forseti. Það sem ég sagði áðan er að sjálfsögðu eins og með allt að þingmenn hljóta að vera tilbúnir til að skoða, fara yfir kosti og galla og móta sér síðan afstöðu samkvæmt því. Þegar við tölum um kosti og galla hljótum við að horfa á þjóðhagslega hagsmuni. Yfirlýsing forstjóra Útgerðarfélags Akureyringa er auðvitað fyrirbrigði sem þarf að horfa á og hlusta á. Það eru fullgild rök að baki því. Og það að allur fiskur fari á markað --- það segir sig sjálft, ég tala ekki um ef við ætlum að nota það sem rök til að skilja að vinnslu og veiðar og þar með sé hægt að hleypa útlendingum inn í sjávarútveginn --- hvað þýðir það fyrir sjávarbyggðir landsins eins og hér hefur verið rætt um í dag?

Ég mundi eftir stefnu Halldórs Ásgrímssonar.

Munu þá ekki öflugir, sterkir, erlendir aðilar koma, eins og reyndar eru komnir inn í sjávarútveginn í dag og menn væntanlega gera sér grein fyrir, og á markaði fari þá væntanlega sá fiskur sem upp er boðinn þar sem uppboðið er hæst? Það þarf ekki endilega að vera í sjávarbyggðum. Það gæti verið um það að ræða að senda þann fisk lítt unninn úr landi vegna þess að erlendir aðilar bjóði hæst. Það kynni að vera niðurstaðan. Þetta eru fullgild rök. Þetta er hlutur sem verður að skoða. Þegar fyrirtæki hafa náð góðum samningum sem byggja á fimm eða tíu ára veiðum og öruggum aðgangi að veiðiheimildum þá eru það líka fullgild rök sem verður að horfa á. En aðalatriðið er þó að í vinnu hv. nefndar verði farið yfir þessi mál út frá öllum hliðum og síðan móti menn sér afstöðu.

Hæstv. forseti. Já, menn geta haft þá skoðun að þetta séu fullgild rök. Ég vil þó fyrst taka fram að þessi tillaga fjallar ekki um það að allur fiskur fari á markað. Hún fjallar um aðskilnað veiða og vinnslu og vitanlega mun það hafa þau áhrif að meiri fiskur muni fara á markað, en tillagan sjálf gengur ekki nákvæmlega út á það. Mér fannst þau rök sem komu frá forstjóra ÚA í sumar í kringum kosningarnar ekki fullgild. Ég held að fyrirtæki sem standa í lappirnar í samkeppni eigi ekki að þurfa að óttast hvert annað. Þetta er spurning um leikreglur. Og þeir sem eru bestir lifa auðvitað af. Þeir sem eru hræddir við samkeppnina hljóta að vera hræddir um að þeir séu ekki bestir og það er auðvitað þeirra vandi. Mér finnst það vera svolítið mikið vantraust á sjálfa sig þegar menn koma og lýsa því yfir að ef leikreglum verður breytt séu þeir ekki lengur samkeppnishæfir. En síðan um fjárfestingu erlendra aðila í sjávarútvegi. Ég tel ekkert athugavert við það að útlendingar komi hér inn í sjávarútveg svo fremi að búið verði að taka á atriðum sem varða eignarhald á veiðiréttinum. En á meðan það hefur ekki verið gert tel ég það mjög varhugavert. Hins vegar veit ég ekki betur en hv. ráðherra utanríkismála, formaður Framsfl., hafi lýst því yfir að hann sæi fullkomlega ástæðu til að skoða það að útlendingum verði hleypt inn í sjávarútveginn án þess að breyta kerfinu. Mér finnst ekki hafa verið færð nægilega góð rök fyrir að það sé hægt að gera.

Herra forseti. Ég vil árétta það sem ég nefndi áðan að útlendingar eru komnir inn í íslenskan sjávarútveg. Þeir eru þar þó að það sé kannski ekki með beinum hætti. Það þekkir hv. þm. afskaplega vel. Að sjálfsögðu eigum við að skoða það hvort eigi og þá hvernig eigi að hleypa útlendingum inn. Það er bara skylda okkar að skoða það. Við getum ekkert setið hjá. Við verðum að skoða kosti og galla þess fyrir þjóðarbúið í heild sinni. Síðan tökum við afstöðu á grundvelli slíkrar skoðunar. Ég virði fullkomlega rök forstjóra ÚA sem leggur áherslu á það eins og svo fjölmargir aðrir í sjávarbyggðum. Ég get nefnt fyrirtæki eins og Nesfisk í Garði sem hefur keypt til sín veiðiheimildir á annan milljarð á einu ári. Og til hvers? Til þess að halda uppi vinnu í byggðarlaginu. Það er eina markmiðið. Gera út sex, sjö báta og útvega vinnu fyrir hátt í 200 manns. Það skiptir höfuðmáli fyrir það byggðarlag og þannig get ég talið upp fleiri byggðarlög og eðlilega --- þetta er hryggjarstykkið, þetta er jafnvel eini öruggi og fasti punkturinn í atvinnu þessara byggðarlaga sem þó hafa veikst. Við sjáum hvernig þau byggðarlög sem ekki hafa slíka burðarása í sínum röðum eða í sínum ranni hver staða þeirra er, hversu miklu lakar þau standa í öllu atvinnulegu tilliti. Þess vegna er ekki hægt annað en að virða fullkomlega áhyggjur og ugg forstjóra ÚA og margra kollega hans hvort sem þau ummæli koma fyrir eða eftir kosningar eða einhvers staðar þar á milli. En fari allur fiskur á markað, af því að hv. þm. gat þess í framhjáhlaupi í ræðu sinni, þá verða menn líka að hafa það í huga í tengslum við þá umræðu sem hér fór fram í dag að það er engin byggðatenging. Á opnu uppboði er það bara sá sem hæst býður sem fær.

Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé rætt mjög mikilvægt mál fyrir íslensku þjóðina. Við í Frjálslynda flokknum teljum að frjáls viðskipti, þar sem eðlileg og virk samkeppni ráði, sé þjóðhagslega hagkvæm. Hún leiðir almennt til hagkvæmari reksturs og framþróunar atvinnuveganna. Sjávarútvegurinn er, eins og fram hefur komið, mikilvægasta gjaldeyrisskapandi atvinnugreinin en yfir 60% af útflutningsverðmætum skapast af sjávarfangi. Einn af megingöllum núverandi gjafakvótakerfis er að það kemur nær algjörlega í veg fyrir nýliðun í útgerð. Þeir sem eru fyrir í greininni og hafa fengið gefins kvóta hafa mikið forskot á nýliða sem þurfa að greiða margfalda ársveltu fyrir það eitt að fá að hefja rekstur. Hinn kosturinn fyrir nýliða er að gerast leiguliðar stórgreifa og það er mjög aumt hlutskipti. Aukin verðmæti sjávarafla má einkum rekja til þess að það hefur orðið hækkun á mörkuðum erlendis. Ég tel að ef samkeppnisstaða landvinnslu og sjóvinnslu væri t.d. jöfnuð gæti íslenska þjóðin stóraukið gjaldeyristekjur sínar af sjávarútvegi. Almennt er viðurkennt að atvinnugreinum er nauðsyn að nýir aðilar eigi kost á að spreyta sig. Aðgengi nýliða er ekki einungis réttindamál, heldur skiptir atvinnuvegina miklu máli. Ég sé engin rök fyrir því að nýliðar séu ekki jafnmikilvægir í sjávarútvegi og í öðrum greinum atvinnulífsins. Nýliðar stuðla að framförum, einkum á tvennan hátt, annars vegar með því að koma inn með nýjar hugmyndir og hins vegar að setja þrýsting á þá sem fyrir eru í greininni um að bæta sig. Ég er fullviss um að fiskvinnslunni er nauðsyn á því að nýir aðilar geti komið inn og spreytt sig. Merki um að atvinnugrein sé hnignandi eru oft talin vera lækkandi menntunarstig í atvinnugreininni, harðnandi samskipti atvinnurekenda og verkalýðsfélaga, minnkandi trú á samkeppni í greininni og aukin stjórnvaldsvernd fyrir öflug fyrirtæki. Þetta sjáum við allt í sjávarútvegi. Æ færri leggja í nám tengt sjávarútvegi og fiskvinnslu og er nú svo komið, þótt ótrúlegt sé, að það er búið að leggja niður alla fiskvinnsluskóla á landinu. Útgerðarmenn hafa ekki lengur fyrir því að semja við sjómenn heldur bíða þolinmóðir eftir lagasetningu stjórnvalda. Eins og framsögumenn röktu kemur kvótakerfið ekki einungis í veg fyrir eðlilega samkeppni í útgerð heldur einnig að fiskvinnslur búi við sambærilega samkeppni. Þær sem ráða yfir gjafakvóta fá fiskinn inn í vinnsluna á lægra verði en þær sem verða að kaupa á mörkuðum. Þetta girðir ekki einungis fyrir nýliðun í útgerð heldur einnig fyrir eðlilega samkeppnisstöðu og nýliðun í fiskvinnslu. Með því að koma á fjárhagslegum aðskilnaði í rekstri útgerðar og vinnslu væri hinn gríðarlegi aðstöðumunur þeirra jafnaður, annars vegar þeirra sem reka fiskvinnslu án útgerðar og þeirra sem reka fiskvinnslu með útgerð og hafa komist yfir gjafakvóta. Ungir sjálfstæðismenn, sem gefa sig stundum út fyrir að vera fylgjandi eðlilegum markaðslögmálum og að samkeppni ráði í atvinnurekstri, ættu að styðja þessa þáltill. þar sem hún gerir ráð fyrir að ungir nýliðar geti tekið með fullum krafti þátt í einni mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar. Eins og ég rakti áður eiga menn ekki að vera hræddir við að fá nýliða inn í greinina heldur er sjávarútveginum eins og öðrum atvinnuvegum nauðsyn að fá nýtt blóð í reksturinn. Það sætir því furðu að sjálfstæðismenn hafi lýst sig andsnúna þessum aðskilnaði og í raun sýna þeir þessu máli mjög lítinn áhuga. Snemma á árinu setti hæstv. sjútvrh. á stofn sjóð til þess að auka virði íslenskra sjávarafurða en ætlað er að verja um 300 millj. árlega í þennan opinbera sjóð til að styrkja rannsóknir og þróunarstarf. Ekki ætla ég að mæla á móti rannsóknar- og þróunarstarfi en ég hefði þó talið miklum mun skjótari og áhrifaríkari aðgerð að tryggja eðlilega og sanngjarna samkeppni í fiskvinnslunni til að auka virði sjávarútvegsins. Ef samkeppnisaðstaðan í fiskvinnslunni væri eðlileg mundi það leiða til þess að vel reknar fiskvinnslur yrðu ofan á en eins og staðan er nú er það ekki endilega raunin, heldur skiptir ekki minna máli fyrir rekstur fiskvinnslu að vera í tengslum við útgerð til þess að fá fiskinn á lægra verði til vinnslu. Virðulegi forseti. Ég er einnig sannfærður um að lækkun flutningskostnaðar og fjárhagslegur aðskilnaður veiða og fiskvinnslu mundi milda lamandi áhrif þess þegar kvóti er seldur burt úr byggðarlögum. Ég er að því leytinu til mjög ósammála hv. þm. Hjálmari Árnasyni sem taldi að það leiddi til enn frekari hnignunar byggðanna. Eins og staðan er nú hringinn í kringum landið eru bæjum sem misst hafa aflaheimildir allar bjargir bannaðar. Ef fiskvinnslur á Seyðisfirði, Bíldudal, Sandgerði og fleiri stöðum sem misst hafa veiðiheimildir gætu nálgast hráefni á sambærilegu verði og vinnslur sem tengdar eru útgerð væri þeim gert auðveldara að halda áfram fiskvinnslu þótt kvóti væri seldur burtu úr byggðarlaginu. Þeir sem hafa á annað borð trú á markaðslögmálum ættu að styðja þessa þáltill. Við í Frjálslynda flokknum höfum trú á að markaðslögmál eigi að ráða í atvinnuvegum landsmanna. Við viljum hafa sanngjarnar leikreglur.

Frú forseti. Þessi tillaga til þál. um fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og vinnslu er svo sem eitt sjónarmiðið inn í umræðuna um fiskvinnslu og stjórn fiskveiða. Það sem vakir fyrir hv. flm. hér, að því er virðist, er að tryggja að á markað fari stór hluti af þeim fiski sem kemur að landi og það sé skilið fjárhagslega á milli útgerðar og fiskvinnslu. Virðulegi forseti. Þessi sjónarmið þurfa ekki endilega að fara saman við þau markmið að tryggja fiskvinnslunni stöðugt hráefni. Ef við hugsum okkur einungis að skilja fjárhagslega að rekstur á útgerð og fiskvinnslu er hægt að gera það innan fyrirtækisins sem þýðir ekki endilega að meiri fiskur fari á markað í sjálfu sér. Þessi þáltill., eins og hún lítur hér út, lýtur því í rauninni bara að þessum fjárhagslega aðskilnaði. Ég get ekki séð að það í sjálfu sér sé neitt stórmarkmið þó að vafalaust megi ná einhverjum hluta af markmiðum frv. í að tryggja það að verðmyndun á fiski upp úr sjó fylgi því sem gerist á mörkuðum og sé þannig fært í bókhaldinu. Þarna er fyrst og fremst um bókhaldslegt atriði að ræða og kemur minna sjávarútvegsstefnunni sjálfri við sem slíkri. Þetta vil ég draga hér fram. Ég skil hins vegar, og okkar flokkur, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð styður það, ef menn vilja tryggja að ákveðið magn af veiddum fiski sé boðið hér á markaði til þess að viðhalda þeirri vinnslu sem treystir á þennan fisk. Þá þarf að vera einhver stöðugleiki í því kerfi. Það er erfitt að vera með kerfi sem býður fisk á markað bara þegar ákveðið verðástand ríkir, ákveðin aflabrögð eru í gangi eða einhverjar slíkar ytri aðstæður en svo þegar þær aðstæður snúast við er ekkert eða takmarkað magn af fiski á markaði. Mér fyndist vera sjónarmið inn í þessa umræðu að skylda fyrirtæki til þess að leggja alltaf ákveðinn hluta af afla sínum á markað þannig að það væri nokkurn veginn jafnt hlutfallslegt framboð af fiski á markaði. Þau fiskvinnslufyrirtæki sem treysta á fisk á mörkuðum ættu að geta gengið að sambærilegu rekstraröryggi og aðrar fiskvinnslur í landinu. Mér finnst að þetta sjónarmið þyrfti þá að koma inn í þessa umræðu því að ég er alveg sammála því sjónarmiði að það þarf að tryggja rekstraröryggi þeirra fiskvinnslna sem treysta á að kaupa fisk á mörkuðum en eru ekki með eigin útgerð. Málið er kannski miklu frekar samt það að það þarf gjörsamlega kerfisbreytingu á allri löggjöf og fyrirkomulagi um stjórn fiskveiða. Við heyrum það þessa dagana, og var rætt hér í utandagskrárumræðu áðan, hvernig öll byggðarlög sem reiða sig á fisk, fiskvinnslu og sjávarútveg eru í uppnámi þessa dagana, ekki aðeins hin minni byggðarlög sem við höfum haft sérstakar áhyggjur af, heldur einnig hin stærri. Kerfið sjálft felur í sér þetta gríðarlega óöryggi. Að mínu mati er óöryggi kerfisins orðið með þeim hætti að það truflar alla aukna hagkvæmni og alla frekari nálgun í að auka arðsemi þessarar greinar. Atvinnugrein sem er svo mikilvæg fyrir þjóðina verður að búa við öryggi, og það öryggi hefur hún ekki nú. Það fyrirkomulag sem leyfir frjálst framsal á aflaheimildum, eins og núverandi kerfi gerir, það fyrirkomulag sem tryggir í engu atvinnu eða búsetu í sjávarbyggðunum er ekki þessum atvinnuvegi þénugt. Því þarf að breyta. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum lagt fram mjög ítarlegar tillögur um hvernig eigi að vinda sig út úr því kerfi sem við búum við nú, þannig samt að engar alvarlegar kollsteypur verði hjá þeim fyrirtækjum sem búa við það. Jafnframt vinnum við okkur á ákveðnum tíma inn í það kerfi að hluti af aflaheimildum verði byggðatengdur. Það hjálpar lítið að vera með línuívilnun eða línutvöföldun á aflaheimildir sem hægt er síðan að selja hæstbjóðanda út úr byggðarlaginu. Hverjar þær aðgerðir sem grípa þarf til nú til að treysta stöðu þessa atvinnuvegar og treysta atvinnu í byggðunum verða að lúta að byggðatengingu, bæði á löndun á afla og líka á vinnslu á aflanum á viðkomandi svæði. Annars erum við bara að færa okkur enn þá lengra inn í þennan götótta sekk eða þetta hálfbotnlausa fen sem fiskveiðistjórnarkerfið nú er. Og við erum kannski líka að drepa málunum á dreif með því að koma ekki bara beint að kjarna málsins. Herra forseti. Í Fréttablaðinu í gær var einmitt rædd staða fiskvinnslunnar og sjávarútvegsins. Þar er vakin athygli á því að sjóflutningar á ferskum fiski á erlendan markað eru kannski það sem koma skal. Til þess að efla megi ferskfisksútflutninginn hér á landi þarf að efla dagróðraflotann. Sá floti þarf líka að eiga stutt í land til þess að geta skilað fiskinum ferskum á markað. Einmitt kannski í gegnum þessa breyttu mynd í sjávarútveginum og fiskvinnslunni sjáum við aukna möguleika og hlutverk þessara fiskvinnslustaða, þessara litlu sjávarbyggða vítt og breitt um landið, og ættum að huga mjög ákveðið að.

Hæstv. forseti. Ég skil ekki alveg hvað hv. þm. Jón Bjarnason og flokkur hans vilja í þessum efnum. Annars vegar finnur hv. þingmaðurinn að því að ekki sé gengið nógu langt í þáltill. sem hér er til umræðu. Hins vegar vill hann mjög skarpa byggðatengingu í það kvótakerfi sem hann telur sig þó vera á móti. Ég verð að segja að ég tel að þetta frv. sé einmitt skref í áttina og mæti þeim mótbárum sem ýmsir hafa hér haft, t.d. hv. þm. Hjálmar Árnason og fleiri út og suður, gegn því máli að allur fiskur fari á markað. Hér er gert ráð fyrir aðskilnaði. Fyrsta skrefið er þá aðskilnaður, fjárhagslegur aðskilnaður, rekstrarlegur vissulega, en gagnsær þannig að fyrirtæki, sem bæði eru í útgerð og fiskvinnslu, sjái á hvaða verði þau selja fiskinn frá útgerðinni til fiskvinnslunnar. Þar með geta sjómenn borið það saman við annað verð og fiskvinnsluhlutinn, ef hann stendur í lappirnar, segir við útgerðarhlutann að þetta sé ekki verð sem þeir geti sætt sig við og þeir geti í raun og veru fengið fiskinn annars staðar. Þannig hafa ýmis stórfyrirtæki verið að hluta sig sundur til þess að nýta markaðskerfið almennilega. Það er það sem þingmennirnir hv. leggja til með tillögu sinni og er skynsamleg stefna. Mín skoðun er sú að byggðatenging geti aldrei verið annað en neyðarúrræði, þegar sérstök kreppa ríkir í sjávarútvegi í einstökum byggðum, af einhverjum ástæðum sem geta verið fjölmargar, að byggðatenging sé í raun og veru ekki almennur kostur, heldur eigi frjáls viðskipti að tryggja hag byggðanna eins langt og þau ná. Frjáls viðskipti eru líka það sem leyfir eðlilegri byggðaþróun að eiga sér stað í staðinn fyrir að rígbinda allt í einhverjar tengingar sem stjórnmálamenn af ýmsu tagi ráða síðan upp og niður.

Frú forseti. Hv. þm. Mörður Árnason áttar sig ekki alveg á hvað hér er verið að flytja tillögu um. Tillagan hljóðar upp á fjárhagslegan aðskilnað í rekstri útgerðar og fiskvinnslu. Það eitt og sér tryggir ekki að það komi aukinn fiskur á markað eða verði í boði fyrir þær fiskvinnslur sem verða að treysta á fisk á markaði. Við skulum bara hafa það á hreinu. Hvaða skoðun menn síðan hafa á því hvort fullur fjárhagslegur aðskilnaður á rekstri útgerðar og fiskvinnslu sé betri eða ekki, þá verða hlutirnir að heita sínum réttu nöfnum. Þessi tillaga hefur engin áhrif á aðgengi á fisk á fiskmörkuðum í sjálfu sér. Ég skil alveg hv. þm. og flokk hans, Samfylkinguna, sem vilja að allur fiskur fari á markað, eftir því sem mér skildist, og meira að segja að fiskveiðiheimildir fari líka á uppboðsmarkað, þá samrýmist byggðatenging á aflaheimildum eða vinnslu ekki þeirri stefnu. Þar greinir okkur í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði á um stefnu í fiskveiðistjórnarmálum og fiskvinnslu við flokk hv. þm.

Hæstv. forseti. Ég hef kannski ekki orðað spurningu mína nógu skýrt. Hún var ósköp einfaldlega um það, vegna umkvörtunarefnis hv. þm. Jóns Bjarnasonar um að þetta frv. gangi ekki nógu langt, hvort hann styðji hina ítarlegri gerð slíkra frumvarpa, þ.e. um aðskilnað veiða og vinnslu. Ég held að hvað sem því líður hljóti menn að taka undir þetta frv. sem fjallar um að þetta kerfi sé gert gegnsætt þannig að menn sjái hvernig þessu er háttað. Um það hafa verið miklar sögur, flestar held ég því miður sannar, að menn hagi þessu eins og þeim sýnist, hvort sem það er útgerðarvængurinn eða fiskvinnsluvængurinn. En það sem við þurfum að fá að vita núna, hæstv. forseti, er það hvort hv. þm. og hans flokkur styður þetta sjónarmið um aðskilnað veiða og vinnslu, þannig að allur fiskur fari á markað.

Virðulegi forseti. Málið sem snýr að útgerðinni og fiskvinnslunni í landinu er að það þarf að breyta kerfinu. Innan brenglaðs kerfis geta menn hugsanlega séð eitthvað til bóta í einhverjum þáttum. En stærsta málið er að það þarf að breyta þessu kerfi og sú breyting verður að ná fram þannig að það verði aukin byggðatenging, að fólkið í landi, fólkið í sjávarbyggðunum vítt og breitt um landið hafi meira um ráðstöfun þessara auðlinda og atvinnutækifæra að segja og hafi meira ákvörðunarvald um hvað gerist. Um það snýst málið. Aðskilnaður í rekstri útgerðar og fiskvinnslu getur kannski verið nauðsynlegur hjá ýmsum stórfyrirtækjum, ég get alveg tekið undir það. En af því hv. þm. spyr beint um það tel ég að litlar útgerðir, þar sem er einyrkjaútgerð og einyrkjafiskvinnsla, þar eigi þessi ráðstöfun í sjálfu sér ekki heima. Ég geri mér grein fyrir því, virðulegi forseti, að hv. þm. og skoðanir hans flokks eru að þetta eigi allt að fara á uppboðsmarkað, hvort sem það eru veiðiheimildir eða afli, og sá sem býður hæst fái, þá getur byggðatenging eða þau sjónarmið sem snúa að landverkafólki orðið út undan í þeirri stefnu. En það held ég sé stóra málið í þessu öllu, hvernig megi tryggja bæði hagkvæma nýtingu auðlindarinnar á vistvænan hátt og jafnframt að tryggja fólkinu í landi, byggðinni á landinu, rétt til auðlindarinnar og nýtingar hennar.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Mig langar að víkja að nokkrum atriðum sem komið hafa fram í umræðunum. Vil ég sérstaklega víkja að því að það eru fjölmörg fyrirtæki hér á landi sem vinna fisk í samkeppni við fyrirtæki sem eru bæði með útgerð og fiskvinnslu, en kaupa allan sinn afla á fiskmörkuðum og eru svo jafnvel að selja í gegnum sölusamtökin, sem selja fyrir fyrirtækin sem eru með vinnsluna og veiðarnar á sömu hendi. Það er alveg ljóst að fyrirtæki sem kaupa allan sinn fisk á fiskmarkaði greiða að jafnaði mun hærra verð, munar þar oft tugum króna, því þau eru að kaupa og vinna afla í samkeppni við fyrirtæki sem hafa bæði veiðar og vinnslu á sinni hendi, og ákveða verðið sín á milli með öðrum aðferðum en að láta markaðinn vinna þar með. Það hefur líka komið fram í umræðunni að slíkt fyrirkomulag skekkir samkeppnisstöðuna milli fyrirtækjanna, veldur miklum óróa um verðmyndunina og það hafa verið færð rök fyrir því að við séum alls ekki að fá það besta út úr auðlindinni með því fyrirkomulagi sem verið hefur. Það var unnin skýrsla fyrir sjútvrn. sem heitir Skýrsla um aukið verðmæti í sjávarútvegi. Þessi skýrsla er mjög merkileg fyrir margra hluta sakir, því í henni kemur fram að það er hægt að auka verðmæti sjávarfangs mjög mikið hér á landi, m.a. með því að vinna ferskt hráefni og koma afurðunum ferskum á markað. Sem dæmi stendur í þessari skýrslu: ,,... að fersk flök úr þorski reiknuð yfir á hráefniskíló upp úr sjó, gefi að jafnaði 272 kr. á kíló, þegar sjófrystingin gefur 185 kr. á kíló.`` Við erum ekki að tala um neina smáaura, við erum að tala um 87 kr. á hvert einasta kíló. Þannig að verðmætisaukinn við það að ná aflanum ferskum til útflutnings er geysilega mikill. Nú er það auðvitað svo að útgerð margra fiskiskipa getur komið með aflann ferskan að landi. Það er ekki bara bundið við smábáta. Vertíðarbátar, svokallaðir dagróðrabátar, geta þetta vissulega líka. Það hefur líka verið sýnt fram á það að með ákveðnu vinnuferli um borð í togurum, sem eru jafnvel úti fimm til sex daga í einu, má ná stórum hluta aflans inn í þetta ferli og sækja þennan virðisauka. Það er því alveg ljóst að það er eftir miklu að slægjast. Það hafa fyrst og fremst verið þeir sem hafa verið að vinna fersk flök á undanförnum árum og hafa rutt brautina þar, minni fiskvinnslur hafa opnað þann möguleika sem er verið að ræða um í þessari skýrslu varðandi verðmætisaukann á ferskum fiski. Það var vikið að því hér í umræðunni, virðulegi forseti, að það þyrfti að horfa sérstaklega til eignarhalds eða eignaraðildar útlendinga að fiskvinnslunni eða að sjávarútvegi. Hv. þm. Hjálmar Árnason vék m.a. að þessu atriði og sagði í þessum ræðustól, ef ég tók rétt eftir, að útlendingar væru þegar komnir inn í sjávarútveginn og það vissu menn. Þessar upplýsingar hafa gengið manna á milli og verið sýnt fram á það og talið víst að erlend fyrirtæki ættu í sumum sjávarútvegsfyrirtækjum. Þess heldur er ástæða til að taka upp aðskilnað veiða og vinnslu. Því veiðararnar hafa, eins og við höfum komið að m.a. í þessari umræðu og umræðunni sem var hér á undan, aflaréttinn. Í okkar fiskveiðistjórnarkerfi er úthlutað kvótaréttinum til útgerðarinnar og á þeim útgerðarrétti er svo frjálst framsal. Ég kem ekki auga á það og er sammála hv. meðflutningsmanni mínum Jóhanni Ársælssyni í því hvernig fyrirkomulagið hér á landi geti verið þannig að útlendingar geti átt í sjávarútvegsfyrirtækjum meðan við erum með fjármuni sama sem atvinnuréttur í sjó. Það gengur ekki upp í mínum huga. Þess vegna held ég að það séu fjölmörg rök sem hníga til þess að við þurfum að vinna að því að skoða og koma því fyrirkomulagi á að hér sé fullur fjárhagslegur aðskilnaður milli útgerðar og fiskvinnslu. Það er algjört skilyrði ef við ætlum að fara þá vegferð m.a. að hleypa útlendingum inn í fiskvinnsluþáttinn, verðum við að skilja þarna á milli meðan við erum með núverandi kerfi. Við búum við það að þessi ríkisstjórn hélt velli, því miður, með litlum meiri hluta. Hún hefur sett stefnuskrá fyrir næstu ár um það hvernig hún hyggist vinna og þar er ekki að finna breytingar á sjávarútvegsstefnunni varðandi kvótakerfið og frjálst framsal aflaheimilda. Þess vegna hlýtur að vera enn meiri áhersla fyrir okkur á hv. Alþingi að taka til gaumgæfilegrar athugunar þá tillögu sem hér er flutt um það að taka upp fjárhagslegan aðskilnað veiða og vinnslu. Það verður enn brýnna ef menn ætla sér í alvöru að opna fyrir aðkomu útlendinga að sjávarútvegi og ef ég man rétt hefur hæstv. utanrrh., formaður Framsfl., opnað á þá umræðu að það væri jú rétt að skoða það. Ég lýsi því yfir að ég tel að sú vegferð sé gjörsamlega ófær meðan við erum með það kerfi aflaheimilda að óveiddur fiskur í sjó sé sama sem fjármunir. Það gengur bara ekki upp í mínum huga. Ég hefði hins vegar talið ekkert óeðlilegt við það að útlendingar gætu komið hér inn í fiskvinnslu- og úrvinnsluþáttinn. Það kunna að vera full rök til þess. Hins vegar verð ég að segja það, virðulegi forseti, að ég tel að ef þessi tillaga fengist samþykkt og unnið yrði í henni í sjútvn. sem því miður hefur ekki verið gert á undanförnum árum --- það hefur ekki verið sest yfir þessa tillögu. Menn hafa ekki farið yfir hana á fundum og velt upp kostum og göllum við hugmyndina að útfærslunni. Í þáltill. segir að ætlunin sé að skipa nefnd manna til þess að vinna upp frv. sem leiði til þessa aðskilnaðar í rekstri útgerðar og vinnslu. Til að undirstrika síðan það sem menn voru að ræða áðan um að ekki stæði í henni stendur samt í henni, með leyfi forseta: ,,Lögunum verði ætlað að skapa skilyrði til eðlilegrar verðmyndunar á öllum óunnum fiski á markaði og stuðla að heilbrigðum og gegnsæjum viðskiptaháttum í fiskviðskiptum, og koma þannig á eðlilegum samkeppnisskilyrðum á því sviði.`` Það stendur vissulega í þáltill. að við stefnum að því að koma hér upp eðlilegri verðmyndun á öllum óunnum fiski á markaði þó að ekki sé beinlínis sagt hvernig það skuli gerast. Einn liður í því er jú að aðskilja veiðar og vinnslu fjárhagslega. Það er ekki eins og við séum að finna upp hjólið. Flestar þjóðir í kringum okkur hafa farið þess á leit við fiskmarkaðina að þeir sjái um verðmyndunina. Færeyingar hafa gert það með ágætisárangri. Þeir settu jú reglur um það ef ég man rétt að allir skyldu skyldugir til að selja ákveðið hlutfall af afla sínum á fiskmarkaði og ef þeir seldu hann ekki á fiskmarkaði væru þeir samt sem áður skyldugir til að taka þá verðmiðun sem markaðurinn byggi til. Og þetta töldu þeir sig hafa tryggt með því að skylda allar útgerðir í Færeyjum, í hvaða eignaformi sem þær væru, til að selja stóran hluta af afla sínum á fiskmarkaði. Mig minnir að það hafi verið skylda að þeir seldu 70% en þori ekki að fullyrða það nema fletta því upp. Þannig fóru þeir þessa vegferð og reyndin hefur orðið sú að stærstur hluti afla í Færeyjum er nú seldur á fiskmarkað og hann er þar látinn mynda verðgrundvöll. Þetta er auðvitað þekkt leið í löndunum í kringum okkur til margra áratuga, að fiskmarkaðirnir mynda verðið og þar keppa menn um gæðin og verðið og reyna að ná til sín fiskinum. Síðan vinna fiskvinnslur úr hráefninu og reyna að koma því áfram í verð. Í skýrslunni, sem ég minntist á áðan, um aukið verðmæti í sjávarútvegi sem sjútvrh. lét vinna fyrir sig en ákaflega lítið hefur farið fyrir í umræðunni kemur m.a. þetta fram sem ég sagði áðan um verðmyndun á ferskum flökum annars vegar fluttum úr landi reiknað ofan á hráefniskíló upp úr sjó og hins vegar mismuninn milli sjófrystingar og landfrystingar. Þar er munurinn 87 kr. eins og ég sagði áðan af hverju einasta þorskkílói. Það kemur líka fram í þessari skýrslu að það er jafnvel enn þá meiri verðmunur t.d. á karfa. Þar kemur fram að fyrir fersk flök af karfa flutt úr landi, allt reiknað til útflutningsverðmætis á hvert kíló hráefnis upp úr sjó, fæst 321 kr. að meðaltali fyrir karfann samkvæmt úttekt þessarar nefndar þegar hann er seldur ferskur en þegar hann er sjófrystur fást 107 kr. fyrir kíló. Og þegar hann er landfrystur fást 124 kr. fyrir kílóið. Þegar hann er fluttur heill og óunninn fást 147 kr. fyrir kílóið. Þetta er allt útflutningsverðmæti á hvert kíló, allt reiknað af hráefniskílói upp úr sjó, þannig að þetta eru samanburðarhæfar tölur. Þarna munar hvorki meira né minna en 174 kr. á hvert einasta kíló, miðað við fersk flök eða heilan óunninn karfa seldan á mörkuðum erlendis. Eða landfryst kíló, þar munar enn þá meiru. Þar munar 197 kr., og síðan gefur sjófrystingin 107 kr. Það er því eftir miklum verðmætum að slægjast fyrir íslenska þjóð. Við erum langt á eftir að þessu leyti varðandi það hvers konar verðmyndun við viljum hafa hér á landi og hvernig við ætlum að efla það að þeir sem best eru að gera í sjávarútvegi í úrvinnslu hráefnis séu raunverulega að keppa um fiskinn, keppa um verðmæti. Ég hef ekki trú á því, virðulegi forseti, að sjávarbyggðir sem liggja vel við fiskimiðum fari halloka í svona kerfi ef fiskurinn er almennt á markaði. Það kostar auðvitað þó nokkuð að flytja fisk utan af landi og t.d. hingað inn á suðvesturhornið til að vinna hann hér og þá eru menn að flytja heilan búk með beinum, haus og hala, eins og sagt er. Það kostar nokkrar krónur á hvert kíló þannig að menn hafa talsvert samkeppnisforskot varðandi markaðinn þar sem aflinn berst að landi ef þeir eru með fiskvinnslu þar. Fjöldamörg rök hníga að því að við eigum að skoða það mjög alvarlega hvernig eigi að fara með þessi mál, t.d. út af eðlilegum viðskiptaháttum, vegna þess að við teljum jú að hér muni útlendingar smátt og smátt koma inn í fiskvinnsluna og með óbreytt kvótakerfi getum við ekki heimilað það þegar frjálst framsal er á aflaheimildum. Ég vil svo þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram og vonandi verður hún til þess að það verði tekist á við það að skoða málið raunverulega í sjútvn. og fara í gegnum kosti þess og galla að leggja af stað í þá vegferð sem hér er lögð til. Ég tel alveg víst að ef okkur bæri gæfa til að vinna málið með þeim hætti sem við höfum hér lagt til, þeir sem flytja þessa tillögu og þeir sem hafa verið henni meðmæltir, mundum við færa þjóðinni mikinn verðmætisauka og mikla breytingu til gæfu.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um að lækka virðisaukaskatt á matvælum niður í 7%. Það er tímanna tákn að þegar við ræðum hér skattalækkunarfrv. af þessu tagi sé ég að hér í salinn vantar þá hv. þm. sem skolaði inn á fjörur þingsins í vor, fyrst og fremst vegna þess að þeir voru svo harðir baráttumenn fyrir lægri sköttum. Og ég spyr, herra forseti: Hvar eru hinir ungu og vösku riddarar Sjálfstfl., fjórir talsins, sem hingað komu vegna þess að þeir töldu sig sérstaka baráttumenn fyrir lægri sköttum? Enginn þeirra er í salnum, herra forseti. Það má auðvitað spyrja: Hvar eru þingmenn Sjálfstfl. þessa dagana þegar verið er að tala um skatta? Staðreyndin er sú að hér er verið að flytja fyrsta skattalækkunarfrv. sem sést á þessu þingi. Og það er tímanna tákn að það er Samf. sem flytur þetta frv. Það er ekkert mál, herra forseti, sem Samf. hefur lagt jafnþunga áherslu á hvað lífskjör varðar og einmitt það að lækka matarverð á Íslandi. Við höfum ítrekað flutt um það þingmál. Og ég rifja það upp, frú forseti, að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir flutti hér ákaflega gagnmerkt þingmál á síðasta þingi sem var samþykkt, það var um það að kanna orsakir fyrir háu matvælaverði hér á Íslandi samanborið við nágrannalöndin. Í þáltill. voru tiltekin Norðurlöndin og jafnframt Evrópusambandslöndin. Það er til marks um þann mikla áhuga sem spannst af þeirri umræðu að líklega ekkert þingmál naut jafnmikillar fjölmiðlaathygli á framanverðum síðasta vetri og einmitt það. Hið háa Alþingi samþykkti tillöguna. Það er ákaflega sjaldgæft, frú forseti, að við þingmenn stjórnarandstöðunnar fáum með þeim hætti samþykkt mál en það sýndi þá samstöðu, frú forseti, sem um þetta mál ríkti hér á hinu háa Alþingi. Þess vegna var það líka fagnaðarefni þegar kom til kosninga að kosningabaráttan snerist að verulegu leyti um skatta og skattstefnu. Það var sérstaklega athyglisvert að tveir flokkar sem nutu mests fylgis í kosningunum, Samf. og Sjálfstfl., virtust vera sammála um að það bæri að fara þá leið að lækka virðisaukaskatt á matvælum úr 14% í 7%. Þess vegna skýtur það skökku við, frú forseti, að þegar við komum nú til þings er engu líkara en að allur áhugi sjálfstæðismanna á því að lækka skatta sé gufaður upp. Þeir forustumenn Sjálfstfl. sem riðu um héruð, ekki bara mitt kjördæmi, heldur landið allt, og predikuðu nauðsyn þess að lækka skatta til þess að bæta lífskjör fólks sjást ekki í þessum sölum þegar verið er að ræða skattamál. Og það er skiljanlegt, frú forseti. Það er sjaldan sem nokkur flokkur hefur dottið jafnkirfilega á sinn óæðri enda í nokkrum málaflokki og Sjálfstfl. þessa dagana þegar skattamálin eru annars vegar. Minnumst þess að Sjálfstfl. háði kosningabaráttu sína með því að gefa loforð um að lækka skatta nærfellt um 30 milljarða brúttó. Og þegar allt var tekið til, frú forseti, má leiða rök að því að hugmyndir Sjálfstfl. um skattalækkanir hafi farið yfir 30 milljarða. Látum það vera þegar kosningum sleppti og ríkisstjórnin hélt áfram en þá kom hæstv. forsrh. og flutti stefnuræðu sína. Og obbinn af málefnapakkanum þar laut að lækkunum skatta. Hæstv. forsrh. tíundaði það hvernig hann og ríkisstjórn hans hygðust lækka skatta um a.m.k. 20 milljarða á ári þegar yndi fram um kjörtímabilið. Frú forseti. Þegar við sáum síðan fjárlagafrv. og ýmis fylgifrv. þess kom í ljós að hugur virtist ekki fylgja máli. Þá var engu líkara en að hugmyndir Sjálfstfl. um að lækka skatta væru allar gufaðar upp. Hvað var það sem við sáum þá, frú forseti? Við sáum frv. á frv. ofan sem fólu í sér ekkert annað en skattahækkanir. Þannig stendur allt á haus þegar Sjálfstfl. er annars vegar. Það er skiljanlegt, frú forseti, að enginn þingmaður Sjálfstfl. skuli staddur í þessum þingsal þegar um er að ræða mál sem getur ráðið úrslitum um afkomu margra peningalítilla fjölskyldna í landinu. Hvar eru þingmenn Sjálfstfl. þegar verið er að ræða skattalækkanir? Hvar eru riddararnir fjórir sem riðu hér um landið allt og lofuðu skattalækkunum með þeim árangri að þeir voru kjörnir á þing? Hvar eru hv. þm. Bjarni Benediktsson, Sigurður Kári Kristjánsson, Guðlaugur Þór Þórðarson og hv. þm. Birgir Ármannsson? Allir þessir ungu þingmenn sem efalítið eiga glæsilega framtíð fyrir sér í þessum sölum byrja þingferil sinn á að láta ekki sjá sig þegar rætt er um þau mál sem þeir báru fram af miklu kappi í kosningabaráttunni. Hvað veldur því að ekki einn einasti þingmaður sjálfstæðismanna er við umræðu þegar verið er að ræða lækkun á virðisaukaskatti á matvælum? Frú forseti. Kosningabaráttan snerist að töluverðu leyti um skatta og efnahagsmál. Þó nú séu ekki nema tvær vikur liðnar af þessum þingvetri og kjörtímabilið rétt að hefjast þá spái ég því að þetta kjörtímabil muni í málefnalegu tilliti að verulegu leyti snúast um efnahagsmál og skattalækkanir. Það er þess vegna sem miklu máli skiptir að fá afstöðu Sjálfstfl. fram í þessum efnum, sérstaklega þeirra sem hafa gert að sérstöku baráttumáli sínu að lækka skatt. Standa þeir með tillögu Samfylkingarinnar um að lækka virðisaukaskatt á matvælum úr 14% niður í 7%? Eða, frú forseti, munu þeir koma hingað og taka þátt í að svæfa þetta mikilvæga og brýna lífskjaramál? Frú forseti. Sú tillaga sem Samf. leggur hér fyrir felur í sér að matarreikningur íslenskra heimila mun lækka um fimm og hálfan milljarð. Það skiptir máli að lækka matarverð. Það skiptir ekki síst máli fyrir barnafjölskyldur. Það skiptir máli fyrir alla þá sem ekki hafa mikið umleikis. Það má fara ýmsar leiðir til þess að lækka skatta, frú forseti. Sjálfstfl. og Framsfl., sem góðu heilli er staddur hér við umræðuna, voru tiltölulega samferða um skattamál í kosningabaráttunni. Raunar var það þannig að Sjálfstfl. lagði fram stefnuna og Framsfl. blessaði og sagði amen eftir efninu. En báðir þessir flokkar töldu hagfelldast að fara þá leið að lækka skatthlutfall. Frú forseti. Það er fólk á Íslandi sem hefur svo lágar tekjur að það borgar lítinn eða engan skatt af þeim. Lægra skatthlutfall gagnast ekki þeim sem eru mjög tekjulágir. Það er þess vegna sem jafnaðarmenn hafa kosið að fara aðra leið. Við erum þeirrar skoðunar að frekar eigi að verja fjármunum til að lækka virðisaukaskatt á mat og lækka þannig matarverð. Það kemur öllum til góða og hlutfallslega mest þeim sem hafa úr minnstu að spila. Oft er þar um að ræða, frú forseti, fólk sem þarf að verja töluverðum hluta af ráðstöfunarfé sínu til að kaupa brýnustu nauðþurftir, m.a. matvæli. Um þetta fólk eru jafnaðarmenn að hugsa. Það er þess vegna sem Samf. leggur mesta áherslu á þá tegund skattalækkana sem nýtist öllum. Engin skattalækkun nýtist öllum í landinu í jafnríkum mæli og þessi hugmynd Samfylkingarinnar gerir ráð fyrir, að lækka virðisaukaskatt á matvælum. Við vitum öll að matvælaverð á Íslandi er allt of hátt, enda er það með því hæsta sem þekkist. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir upplýsti í greinargerð með sinni ágætu tillögu sem samþykkt var á þinginu í fyrra og ég hef þegar reifað, að norska hagstofan hefði gert könnun á matarverði á Norðurlöndunum og reyndar borið það saman við matarverð í ýmsum löndum Evrópusambandsins. Það voru ekki þægilegar staðreyndir sem þar komu í ljós. Þar birtist svart á hvítu að árið 2000 var matvælaverð hér á landi 69% hærra en í Evrópusambandslöndunum. Það var reyndar athyglisvert að í greinargerð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur kom líka fram að matvælaverð í Noregi var 62% hærra en í samanburðarlöndunum í Evrópusambandinu. Þetta dregur athyglina að þeirri staðreynd sem við þingmenn Samf. höfum verið ódeigir við að benda á, þ.e. nauðsyn þess að við Íslendingar íhugum í fullri alvöru að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Við þurfum að skoða allar leiðir sem færar eru til að bæta lífskjör á Íslandi. Það er ákaflega margt sem bendir til þess að spurningin um Evrópusambandið sé öðrum þræði spurning um bætt lífskjör. Það eru ekki aðeins vextir sem mundu að öllum líkindum lækka duglega hér á Íslandi ef við gætum samið okkur á þokkalegum kjörum inn í Evrópusambandið heldur benda þær upplýsingar sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir lagði fram í greinargerð sinni til þess að matvælaverð mundi lækka töluvert ef við Íslendingar yrðum aðilar að Evrópusambandinu. Hér er því um spurningu að ræða sem er meira en einnar messu virði að skoða til hlítar. Við samfylkingarmenn höfum í reynd svarað þessari spurningu fyrir okkur: Við erum Evrópuflokkur og höfum ekki farið í felur með það. En það eru aðrar leiðir, frú forseti, sem hægt er að fara til að lækka matarverð. Sú tillaga sem hér liggur fyrir beinist að því. Hún felur í sér að hægt sé að fara leið skattalækkunar varðandi matvæli. Tillagan sem hér liggur fyrir er í fullu samræmi við áherslur Samf. í kosningabaráttunni á liðnum vetri. Þá var það eitt af okkar helstu baráttumálum að lækka matarverð með því að fara þessa leið. Við erum flokkurinn sem kom hingað í þessi salarkynni að loknum kosningum og við stöndum við það sem við sögðum í kosningunum. Sjálfstæðismenn hlaupa í felur. Hæstv. fjmrh. kemur ekki til þessarar umræðu. Þeir hv. þingmenn sjálfstæðismanna sem gerðu sig mest gildandi í umræðunni um skattalækkanir og sóru þess dýran eið að berjast hér til a.m.k. síðasta blóðdropa til að lækka skatta eru ekki í þessum sal. Þeir taka ekki þátt í þessari umræðu. Ég spyr, frú forseti: Eru þessir ágætu menn í upphafi síns þingferils að dæma sig ómerka í umræðu af þessu tagi? Hvar eru hugsjónir hinna ungu manna sem börðust fyrir þessu í kosningabaráttunni? Ég lýsi eftir þeim, frú forseti. Ég og við í Samf. erum þeirrar skoðunar að núna sé lag að fara þessa leið. Eins og menn muna frá því fyrir kosningar var því spáð af ýmsum hagvitsbrekkum að hér yrði miklu meiri þensla en í reynd hefur orðið. Staðreyndin er sú að sökum þess að náðst hefur samstaða um að ráðast í framkvæmdir sem ýta undir hagvöxt þá er margt sem bendir til að á næstu missirum og árum geti Ísland siglt inn í velsældarskeið sem hugsanlega á sér ekki sinn líka í lýðveldissögunni. Hugsanlegt er að hér verði meiri hagvöxtur samhliða minni þenslu en menn töldu áður. En forsendan fyrir því, frú forseti, er hins vegar að okkur takist að sýna samstöðu á stjórnmálasviðinu og að samstaða ríki milli ólíkra afla á vinnumarkaði svo takist að sigla í gegnum þann ólgusjó þenslu sem hugsanlega bíður okkar undir lok kjörtímabilsins. Ef það tekst --- Samf. hefur lýst því af mikilli ábyrgð að hún muni fyrir sitt leyti stuðla að því --- er líklegt að við getum ráðist í að fjármagna a.m.k. drjúgan hluta af þeim félagslegu úrbótum sem verkalýðshreyfingin, ASÍ og BSRB, hafa lagt til auk þess að að hrinda í framkvæmd þeim hóflegu skattalækkunum sem Samf. og á stundum aðrir flokkar hafa lagt til. Það er líka hugsanlegt, ef vel tekst til, að okkur takist að bæta töluvert stöðu sveitarfélaga í fjárkreppu. Þau eru aðþrengd af ofríki núverandi ríkisstjórnar. Þannig mætti undirbúa frekari flutning verkefna til þeirra á því kjörtímabili er Samf. tekur við taumunum hér. Frú forseti. Hér er Samf. að leggja fram hugmyndir sínar að skattalækkunum. Þær felast í að fara leið sem allir hafa hag af, ekki síst þeir sem hafa minnst umleikis. Við höfum lagt þunga áherslu á að lækka matarverð. Við höfum lagt mikla áherslu á að lækka skatta hins opinbera af matvælum. Þess vegna leggjum við fram þessar tillögur. En það er eftirtektarvert og ég hlýt að undirstrika það í lok þessarar umræðu að hér hefur enginn þingmaður Sjálfstfl. sést. Allir þeir þingmenn sjálfstæðismanna sem töluðu hvað hæst um skattalækkanir í kosningabaráttunni eru horfnir, gufaðir upp eins og dögg fyrir sólu.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða eitt þyngsta útgjaldamál heimilanna í landinu. Eins og formaður Samf. benti á er þessu stóra máli ekki sýndur mikill áhugi af stjórnarliðum í þessum sal. Þó er óumdeilt að matarverðið er einn þyngsti útgjaldapóstur heimilanna í dag. Formaður Samf. fylgdi úr hlaði tillögu okkar um að lækka virðisaukaskatt um 7%. Það er fyrsta skrefið sem Samf. vill taka til að lækka matarverð. En við bíðum niðurstöðu úttektar sem Samf. beitti sér fyrir á síðasta vetri þannig að meta megi hverju þarf að breyta í innflutningi og innlendri framleiðslu til að lækka matarverðið. Samkvæmt Hagstofu, en við hana hafði ég samband í dag, er talið að meðalútgjöld meðalheimilis á Íslandi í mat og drykk, þá er miðað við 2,82, þ.e. innan við þrjá einstaklinga í heimili, séu yfir 40 þús. kr. á mánuði og þá um 60 þús. kr. fyrir fjögurra manna fjölskyldu, miðað við sams konar yfirfærða mælingu. Í Noregi hefur verið gerð úttekt á þessu. Þar er talið að fjögurra manna fjölskylda eyði um 70.000 kr. á mánuði í mat. Í Noregi er talið að sparnaður við að ganga í Evrópusambandið fyrir þessa fjölskyldu, miðað við sömu verðlagsforsendur og eru núna í Svíþjóð, yrði um 30%. Það gæti þýtt yfir 250 þús. kr. sparnað í matarútgjöldum fjögurra manna fjölskyldu í Noregi á ári. Gefum okkur að með eigin ákvörðunum og breytingum í umhverfi matvælaframleiðslu og innflutnings gætum við sjálf náð þessu verði niður um 30%, eins og hæstv. forsrh. hefur svo oft hvatt til þegar við bendum á Evrópusambandsaðild sem kost fyrir fjölskyldurnar í landinu. Hann hefur gjarnan sagt: Þetta getum við gert sjálf. Kannski er það ástæðan fyrir því að hann lagðist á sveif með tillögu minni um að kanna orsakir hins háa matvælaverðs. Hann vildi sýna fram á að við gætum fengið tæki í hendur til að gera þetta sjálf. Ef við gætum lækkað matarverðið hjá okkur um 30% --- við værum þó talsvert hærri en meðaltal Evrópusambandsverðs og jafnvel hærri heldur en hin Norðurlöndin --- mundi það þýða um 200 þús. kr. lækkun á ári fyrir þessa fjölskyldu. Á Íslandi fer enginn yfir landamærin til nágrannalands til að kaupa ódýrari mat. Eðli málsins samkvæmt eigum við þess ekki kost. Landsmenn hafa þann eina kost að versla á því verðlagi sem býðst á Íslandi. Norðmenn fara yfir til Svíþjóðar og versla. Síðast þegar ég heyrði tölur þar um var talið að meira en milljón Norðmanna verslaði í Svíþjóð. Í tímariti norsku neytendasamtakanna sem ég komst yfir frá 2002 segir að ef farið er tvisvar yfir landamærin til að versla og kaupa leyfilegt magn sé búið að spara fyrir sólarlandaferð. Þetta segir okkur hvaða gífurlegar tölur liggja í slíkum samanburði. Þetta segir okkur hvað við erum að bjóða íslensku og norsku fjölskyldunum. Ég tek þessar tvær fjölskyldur út úr af því maturinn hjá okkur er lang-, langdýrastur á Norðurlöndum eftir að hin löndin þrjú eru komin í Evrópusambandið. Hér hefur líka verið sagt í umræðu um matinn: Það er nú ekki hægt að bera sig saman við þessi lönd í Suður-Evrópu með veðrinu og framleiðslunni þar og er margt tínt til. Það vill svo til að ég er mjög oft stödd á Ítalíu, virðulegi forseti. Ég fer og geri innkaup, gerði það m.a. núna í september þegar ég var þar við barnapössun. Við erum ekkert að tala um tölurnar sem ég er hér að vísa til þegar við tölum um matarverðið þar. Þar fær Íslendingur milt sjokk í hvert skipti sem hann fær strimilinn yfir innkaupin af fullri körfu vegna þess að þá erum við að tala um allt aðrar tölur. Meðaltalið sem við erum að tala um í Evrópusambandinu er með Finnland, Svíþjóð, Danmörk og Þýskaland innan borðs og öll velmegunarríkin í Norður- og Vestur-Evrópu þar sem laun eru há og verðlag annað. Matarverðsþróunin í hverju landi fyrir sig er mæld með vísitölu sem var sett á 100 árið 1996 til að auðvelda samanburð milli landa. Þá lágum við u.þ.b. í miðjunni hvað verð varðaði í samanburði Norðurlandanna. Árið 1998 vorum við orðin langhæst og við höfum farið stighækkandi síðan. Það sýnir matvælavísitalan sem Hagstofan gefur út. Matvælavísitala er eitt og verðlag er annað. Fyrir tveimur árum óskaði ég eftir að fá upplýsingar frá Hagstofunni um hvernig matvælavísitalan hefur þróast frá 1990 fram á 2001. Þegar ljóst var að við höfðum skautað fram úr öllum Norðurlöndunum í vísitölunni var áhugavert að skoða matarverðið. Þegar ljóst var, eins og fram hefur komið í því þingmáli sem Samf. öll stóð að fyrir ári, að verðlagið hér var á þessum árum miklu hærra fer vísitalan og mæling hennar að skipta miklu máli. Þannig vorum við komin í 121,5 stig árið 2001. Næsta land á Norðurlöndunum var eingöngu komið í 111 stig. Nú mætti ætla að hækkað gengi á Íslandi skilaði sér í lægra matarverði til íslenskra neytenda og í og með vegna þess að verð á erlendum gjaldeyri hefur lækkað. Það vitum við öll sem höfum verið að fara til útlanda og höfum verið að mæla íslensku krónuna á móti erlendum gjaldeyri. Ég var sannfærð um að nú hefði eitthvað birt til í þeim samanburði fyrir okkur og bað því Hagstofuna um upplýsingar um hreyfingu matvælavísitölunnar á milli ársins 2001 og 2002. Það var undarlegt sem kom í ljós. Matvælavísitalan hafði hækkað í 126,5 stig. Næsta land á Norðurlöndunum var einungis í 113 stigum. Vísitalan hafði hækkað um fimm stig á meðan gengið hækkaði hér heima og verð á erlendum gjaldeyri lækkaði. Í nokkur missiri núna hefur verð á erlendum gjaldeyri verið að lækka. En það virðist ekkert skila sér í lægra matarverði hér, raunar var mér bent á að það hefði heldur ekki skilað sér í ódýrari bifreiðum, svo stór tæki séu nefnd. Samkvæmt upplýsingum sem ég fékk hjá Seðlabanka Íslands fyrir helgi var erlendur gjaldeyrir 1,7% lægri að meðaltali á árinu 2002 en á árinu 2001. Það er ekkert samhengi í þessu. Það er ekkert samhengi í því að Hagstofan skuli gefa þær upplýsingar að matvælavísitalan hafi hækkað um fimm stig á milli ára á sama tíma á einu ári og meðaltal á gjaldeyrisverði hefur lækkað um 1,7%. Og auðvitað heimtum við það hér í þessum sal og um það hefur Samf. forgöngu að þessi mál verði skoðuð og það sé skýrt af hverju íslensk heimili þurfi að nota svona mikla peninga í matarútgjöld við þessar aðstæður. Bent var á það í fyrirspurnatíma á dögunum að grænmetið hefði lækkað. Það er líka merkilegt ef við hugsum um það að við þessar aðstæður ætti innflutt vara og aðföng til framleiðslu ekki að hækka í verði. En þá kemur það merkilegasta af öllu. Vísitölur fyrir grænmeti lækka úr 117 í 109 milli þessara sömu ára, milli 2001 og 2002. Og vísitölur fyrir landbúnaðarvörur, sem eru líka hin innlenda framleiðsla, hækka aðeins úr 117,1 stigi í 118,8. Það eru aðrar vörur en grænmeti og landbúnaðarvörur sem hækka vísitöluna um fimm stig á milli ára. Matarverðið almennt fer upp um fimm stig. Ef við höfum ekki hátt um þetta, við í Samf. og þingmenn allir, og ef það unga fólk sem hér hefur verið vísað til sem er komið inn á þing og situr hér á þingi fyrir stjórnarflokkana og talar um að lækka eigi skatta og álögur á heimilin, ef það unga fólk hefur ekki áhuga á þessum sannleik, hann er ekki búinn til af Samf., hann kemur frá þeim stofnunum sem við virðum mest í landinu, Hagstofu og Seðlabanka, hvað er það þá sem það vill fá að vita? Allt hnígur í sömu átt. Okkur ofbýður matarverðið. Allir vita það en það þarf sérstök sannindi, sérstakar mælingar, sérstakar staðfestingar á því til að fólk sé tilbúið að taka við því. Og við í Samf. berum þær staðreyndir fram. Ég spyr: Er þetta ásættanlegt? Auðvitað er svarið nei. Það er eitthvað mikið að. Við skulum ekki gleyma því að matarverðið vegur 15% í neysluvísitölunni, 15% í þeirri neysluvísitölu sem m.a. ákveður verðtryggingu lána sem er annar stór póstur hjá ungum fjölskyldum í landinu, þ.e. lánin, vextirnir og verðtryggingin. Hinn stóri pósturinn. Og þarna kemur matarverðið til sögunnar. Samfylkingin leggur til með þessu þingmáli að byrja að ráðast á matarverðið með lækkun virðisaukaskatts. Það er í samræmi við það sem við sögðum í kosningabaráttunni og Samf. ætlar að fylgja stefnumiðum sínum frá því í kosningabaráttunni eftir. Erum við þá bara að fara eitthvað út í loftið og segja: Lækkum virðisaukaskattinn, einfalt og gott. Nei, það sama gerðu Norðmenn. Það sama gerðu Norðmenn í júlí 2001. Þeir stóðu frammi fyrir því sama og við höfum verið að tala um, að verð á mat í Noregi er miklu hærra en annars staðar. Það sem er enn þá verra hjá þeim er að fólk fer bara yfir landamærin og yfir milljón manns kaupir matinn þar og þetta hefur gífurleg áhrif á efnahagsmál í Noregi. Norðmenn lækkuðu virðisaukaskattinn í júlí 2001 í 12%, úr 24% í 12%. Þeir voru með helmingslækkun á virðisaukaskattinum, sömu helmingslækkunina og hér er lagt til í tillögu Samf. sem formaður flokksins hefur mælt fyrir. Svíar lækkuðu virðisaukaskatt úr 25% í 12% 1996. Það hefur skilað sér þegar við skoðum samanburð á vísitölunni hvernig hún hefur verið að hreyfast frá 1996 þegar við settum hana á 100. Þá ætla ég að nefna Danmörku. Maturinn þar er með 25% virðisaukaskatti. Er hann þá ekki ofboðslega dýr? Nei, verð í Danmörku er með því lægsta á Norðurlöndunum. Danir hafa komið mjög vel út úr samanburði á matarverði og oft verið lægstir á þeim árum sem ég er hérna að vísa til. Og í samanburði við vísitöluþróun þurfa þeir ekkert að skammast sín. Það eru ekki þeir sem koma á eftir okkur þegar við erum komin í 125 stig, þá eru það ekki Danirnir sem eru í 111 stigum. Það er því mjög umhugsunarvert að Danir skulu halda matarverðinu svo lágu miðað við að vera með 25% virðisaukaskatt og sérstaklega með tilliti til þess að kaupmáttaraukning hefur verið svipuð í Danmörku og hérlendis, a.m.k. var hún það þegar ég byrjaði að skoða þessi mál. Þetta segir okkur að hægt er að skapa það umhverfi fyrir innflutning, fyrir framleiðslu og verslun að maturinn sé ekki svona dýr. Öll vinna Samf. beinist að því. Hér hefur komið fram að tillaga Samf. um úttekt á orsökum matarverðs var samþykkt fyrir jól í fyrra. Hagfræðistofnun Háskóla Íslands er með verkefnið sem á að ljúka núna fyrir jól. Þá verður unnt að sjá hvað það er í umhverfi framleiðslu og innflutnings sem veldur svo háu matarverði hér á landi og þá er hægt að grípa til frekari aðgerða eins og Samf. hefur boðað.

Hæstv. forseti. Þetta frv. til laga sem hér er til umræðu lætur ekki mikið yfir sér, er tvær greinar, en getur haft veruleg áhrif og í rauninni kannski meiri afleiðingar en flutningsmenn virðast hafa gert ráð fyrir og mun ég víkja frekar að því síðar. Auðvitað ber að fagna því að hv. þingmenn skuli hafa áhuga á að lækka matvælaverð. Við vitum öll að matvælaverð á Íslandi er of hátt þó svo kannski megi draga það í efa að það sé 17,4% ráðstöfunartekna eins og var samkvæmt þeirri könnun frá 1995 sem vísað er til í grg. með frv. Við verðum að átta okkur á því að það hefur töluvert breyst síðan árið 1995. Það hefur orðið eða komið til mun meiri samkeppni á matvælamarkaði og fjöldinn allur af lágvöruverðsverslunum bæst þar við. En eftir sem áður stendur það auðvitað upp úr að matvælaverð er of hátt og við finnum það hvert á eigin skinni. Eins og ég gat um áðan er svo að sjá af frv. að áhrifin séu kannski mun meiri en flutningsmenn virðast ætla, a.m.k. gat ég ekki greint það hvorki í máli 1. flm. né í grg. með frv. að ætlunin væri að lækka virðisaukaskatt af sölu á annarri vöru og þjónustu en matvöru. Frumvarpið gengur út á það að breyta 2. mgr. 14. gr. laga um virðisaukaskatt þannig að í stað hlutfallstölunnar 14% komi 7%. Þetta þýðir ekki eingöngu að matvælaverð lækki. Þetta þýðir að virðisaukaskattur á útleigu hótel- og gistiherbergja og annarri gistiþjónustu lækkar úr 14% í 7%. Virðisaukaskattur á afnotagjöldum útvarpsstöðva lækkar úr 14% í 7%. Sömu sögu er að segja um sölu tímarita, dagblaða, landsblaða og héraðsfréttablaða, sölu bóka, sölu á heitu vatni, rafmagni, olíu til hitunar húsa og laugarvatns. Og sömuleiðis aðgangur að vegamannvirkjum. Hæstv. forseti. Áhrifin eru ekki bara þau að verið sé að lækka virðisaukaskatt á matvörum samkvæmt 8. tölul. 2. mgr. 14. gr. úr 14% í 7% heldur er einnig verið að lækka virðisaukaskatt skv. 2., 4., 5., 6., 7. og 9. tölul. Og þá hlýt ég að spyrja, hæstv. forseti: Var það ætlan flutningsmanna frv. að lækka virðisaukaskatt samkvæmt þessum liðum í 7%? Hefði þá ekki verið ágætt að það hefði komið fram í grg. með frv.? Hefði ekki verið gott að það hefði komið fram í máli 1. og 2. flm. sem töluðu hér áðan? Ég vil líka vekja athygli hv. þingmanna á því, hæstv. forseti, að skv. 2. málsl. 8. tölul. 2. mgr. 14. gr. er sala veitingahúsa, mötuneyta og annarra hliðstæðra aðila á tilreiddum mat og þjónustu skattskyld með 24,5% virðisaukaskatti. Nái þetta frv. að ganga í gegn óbreytt þýðir það að munurinn þarna á milli er enn að aukast, úr því að vera núna annars vegar 14% og hins vegar 24,5% í það að vera 7% annars vegar og 24,5% hins vegar. Var þetta ætlan hv. þm. sem flytja þetta frv.? Var eitthvað hugað að þessu máli við samningu þessa frv.? Þetta er að vísu sérstakt athugunarefni, hæstv. forseti, vegna þess að ríkisskattstjóri hefur skilgreint hliðstæða aðila í þessu sambandi, m.a. hamborgarastaði, staði sem selja flatbökur eða svokallaða pitsustaði og fleiri þess háttar staði. Þetta eru staðir sem gert er að selja vörur sínar með 24,5% virðisaukaskatti. Fari maður hins vegar út í bakarí og kaupi til að mynda pitsusneið, sem maður gæti fengið á einhverjum pitsustað, þá þarf að borga 14% virðisaukaskatt. Þannig að þarna er verulegt ósamræmi og ójafnræði á milli aðila og það eru ákveðnar samkeppnishömlur sem í þessu felast, hæstv. forseti. Ég vil líka vekja athygli á því að skv. 42. gr. laga um virðisaukaskatt er gert ráð fyrir endurgreiðslum til þeirra sem er gert að selja matvæli með 24,5% virðisaukaskatti, þ.e. til veitingahúsa, mötuneyta og hliðstæðra aðila, og þeir eiga sem sagt rétt á því að fá endurgreidda fjárhæð sem nemur 112,5% af innskatti hvers uppgjörstímabils vegna matvælaaðfanga sem bera 14% virðisaukaskatt skv. 8. tölul. 2. mgr. 14. gr. Þrátt fyrir þetta ákvæði, virðulegi forseti, þá dugar þetta ekki til til þess að rétta af samkeppnisstöðu þessara aðila, til að mynda pitsustaða eða hamborarastaða gagnvart öðrum stöðum eins og t.d. bakaríum. Samkeppnisaðstaðan er bara orðin allt önnur í dag en hún var þegar þessi lög voru sett og þessi reglugerð á sínum tíma. Nú er til að mynda sala á skyndibitum í auknum mæli að færast inn í bakarí þar sem menn kaupa sér pitsusneið og borga 14% virðisaukaskatt í staðinn fyrir að hlaupa á næstu pitsustað og kaupa sér pitsusneið með 24,5% virðisaukaskatti. Þetta er auðvitað eitthvað, hæstv. forseti, sem við þurfum að skoða og ég vona að verði skoðað við frekari meðferð málsins á Alþingi. Ég vek athygli á því, hæstv. forseti, að þetta frv. kostar auðvitað sitt. Í grg. með frv. er talað um 4--5 milljarða kr. Fyrsti flm. frv. gat um það hér áðan að líklega mundu sparast 5,5 milljarðar hjá fjölskyldunum í landinu með samþykkt þessa frv. Þannig að þær hækka nú ört tölurnar, hæstv. forseti. Ég vek athygli á því að þessar tölur miðast eingöngu við afnám svokallaðs matarskatts, þ.e. lækkun virðisaukaskatts á matvælum úr 14 í 7%. Ég geri ekki ráð fyrir því að hér sé meðtalin lækkun samkvæmt öðrum töluliðum í 2. mgr. 14. gr. laga um virðisaukaskatt. Ef svo er geri ég ráð fyrir því að hv. flutningsmenn þessa frv. muni gera grein fyrir því síðar í umræðunni. Í kosningunum síðasta vor gekk Framsfl. til kosninga undir kjörorðinu ,,Vinna, vöxtur, velferð``. Þá sögðumst við ætla að lækka skatta um 20 milljarða á kjörtímabilinu. Það svigrúm er fyrst og fremst til komið vegna stóriðjuframkvæmda á Austurlandi. Þær framkvæmdir gera það að verkum að hagvöxtur mun aukast á kjörtímabilinu, þær framkvæmdir gera það að verkum að tekjur ríkissjóðs munu aukast, og þetta mun auðvitað gerast að mestu leyti undir lok kjörtímabilsins. Þess vegna geta menn ekki gert ráð fyrir því að fimm mánuðum eftir kosningar verði búið að lækka alla skatta um 20 milljarða. Það er ábyrgðarlaust tal, hæstv. forseti, og við framsóknarmenn tökum ekki þátt í slíku. Það er hins vegar fagnaðarefni að Samfylkingin skuli núna vera tilbúin til þess að eyða þessum ávinningi af stóriðjuframkvæmdunum. Þegar verið var að fjalla um þessar framkvæmdir á hinu háa Alþingi á síðasta þingi þá gekk Samfylkingin klofin til leiks. En það er sérstakt ánægjuefni að hún skuli þó vera sammála um hvernig eyða eigi ávinningnum af þessum framkvæmdum og að hún skuli þá standa sameinuð aftur í þessu tilviki.  Ég lít á þetta frv. hv. þingmanna sem innlegg inn í þá umræðu en ég bendi á að það eru ýmis atriði sem þarf að taka frekar til skoðunar í þeim efnum og það þarf líka að fjalla um önnur mál eins og til að mynda lækkun tekjuskatts og fleiri atriði. Þetta er fyrsta skrefið og það er í sjálfu sér ástæða til að fagna því að frv. skuli vera komið fram og ég vona að það fái eðlilega og málefnalega meðferð hér á hinu háa Alþingi.

Virðulegi forseti. Líkt og fram kom í máli 1. flm. frv., hv. 1. þm. Reykv. n., Össurar Skarphéðinssonar, þá er hér um að ræða eitt brýnasta málið sem fyrir þessu þingi liggur. Lækkun virðisaukaskatts á matvæli, á brýnustu nauðþurftir, úr 14% í 7% er lykillinn að bættum lífskjörum og sérstaklega lífskjörum þeirra sem þurfa hvað brýnast á þeim úrbótum að halda, þeirra sem hafa lágar tekjur, eldra fólks og öryrkja og margra annarra sem hafa lágar tekjur og borga ekki tekjuskatt. Þetta fólk munar hvað mest um hverja einustu krónu sem inn kemur í lækkuðu matarverði og síðast en ekki síst barnafjölskyldur í landinu, fólkið sem eyðir hlutfallslega langmestum og miklum meiri hluta af sinni innkomu í það að brauðfæða heimilið. Þetta fólk munar um það þegar matvælaverð er lækkað með jafnróttækum og myndarlegum hætti eins og hér er lagt til að gera. Við erum að tala um það, eins og fram kom í máli hv. alþm. Rannveigar Guðmundsdóttur, að þessar hóflegu skattalækkanir en verulegu lífskjarabætur gætu leitt til þess að matvælaverð lækkaði um allt að 30%. Það munar um minna og er stórt skref frá því lúxusverði á matvælum sem um er að ræða á Íslandi. Annað sem fram kom í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og Rannveigar Guðmundsdóttur sem mæltu hér fyrst fyrir frv., en þá vitnuðu hv. þm. og framsögumenn í merka þál. sem hv. alþm. Rannveig Guðmundsdóttir var 1. flm. að á síðasta þingi og var samþykkt hér í þinginu, um að orsakir hás matvælaverðs á Íslandi yrðu kannaðar. Þar kom fram í grg. að samkvæmt úttekt norsku hagstofunnar er matvælaverð á Íslandi 69% hærra en í löndum Evrópusambandsins og á þeim tíma 62% hærra í Noregi en í löndum sambandsins. Og líkt og flm. þeirrar tillögu, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, gat um þá er hér um að ræða öll 15 Evrópusambandslöndin þáverandi en ekki, eins og hún tók dæmi af, matvælaverð í Suður-Evrópu sem er náttúrlega miklum mun lægra en í Norður- og Vestur-Evrópu. Þannig að það er ákaflega brýnt og í samhengi við flutning á þessu frv., um breytingu á lögum um virðisaukaskatt á matvæli, að sú rannsókn á háu matvælaverði sem hið háa Alþingi samþykkti á síðasta þingi fari fram hið allra fyrsta. Það skiptir verulegu máli fyrir afkomu fjölskyldnanna í landinu að matvælaverð lækki hér verulega, enda í allt of, allt of háum verðflokki og stendur því helst fyrir þrifum að hér sé um að ræða góð lífskjör fyrir allan þorra almennings. Það er borð fyrir báru í ríkisrekstrinum til hóflegra skattalækkana eins og hér um ræðir sem skila neytendum í lægra matvælaverði strax að talið er 5,5 milljörðum en mundi kosta ríkissjóð mun minna, eða um 4 milljarða, þar sem um verulega aukningu á veltu yrði að ræða. En kjarni málsins er sá, með leyfi virðulegs forseta, eins og fram kemur í grg. með tilögunni en þar stendur: ,,Rökin fyrir skattalækkun af þessu tagi eru augljós. Lækkun virðisaukaskatts á matvælum kemur öllum til góða, einnig þeim sem hafa úr svo litlu að spila að þeir greiða ekki tekjuskatt, og mundu því ekki njóta góðs af lækkun tekjuskattshlutfalls sem stjórnarflokkarnir hafa boðað.`` --- Boðuðu hér við mikinn lúðraþyt í vor, virðulegi forseti. Ég held áfram, með leyfi forseta: --- ,,Þeir sem minnstar tekjur hafa eyða hlutfallslega mestum parti ráðstöfunartekna sinna til matvælakaupa. Lækkun virðisaukaskatts á matvælum kemur sér því hlutfallslega best fyrir þá sem hafa lágar tekjur eða millitekjur, ekki síst barnafólk sem þarf að verja miklum hluta tekna sinna til að kaupa mat. Í skattalækkun af þessu tagi felst því réttlæti sem vantar í of miklum mæli í skattkerfi okkar Íslendinga.`` Þetta er kjarni málsins, virðulegi forseti. Og við sem söknum þess að sjá hér koma inn í þingið boðaðar tillögur stjórnarflokkanna þar sem þeir lofuðu því að lækka skatta á allt og alla, á þriðja eða fjórða tug milljarða eftir því hvernig menn beittu reiknistokknum á liðnu vori þegar stjórnarflokkarnir fóru hér hamförum í kosningaloforðaflaumnum fyrir síðustu kosningar. Lítið hefur sést til þess enn þá og við bíðum spennt sem með fylgjumst og hefur verið rætt hérna um. Því er það ótrúlegt og verður vart trúað fyrr en tekið verður á, virðulegi forseti, að þingmenn stjórnarflokkanna, sem hvað harðast gengu fram í því að lækka hér skatta og álögur á almenning með tiltækum ráðum, styðji ekki þessa tillögu flutningsmanna, okkar samfylkingarmanna, um að lækka álögur á matvæli með þessum myndarlega og brýna hætti þar sem tekið væri strax á lífskjaravanda þeirra sem erfiðast eiga í samfélaginu og matur og nauðþurftir til þeirra lækkuð og þeim gert kleift að komast mun betur af en áður, hvernig svo sem menn kjósa að verja tekjum ríkissjóðs og beita ríkisvaldinu til að bæta kjör þessa fólks með öðrum hætti, sem auðvitað þarf að gera í leiðinni og hið fyrsta. En fyrir þá sem hafa orðið út undan og fyrir þá sem eiga erfitt og berjast í bökkum er þessi tillaga mikið þjóðþrifamál og verður tilhlökkunarefni að fylgjast með framgangi hennar á hinu háa Alþingi og spurt að leikslokum hvort Alþingi nái ekki saman um það að lækka verð á matvælum.

Herra forseti. Ég hygg að fáir mæli því í mót að við hér á Íslandi búum við hvað hæsta matvælaverð í Evrópu, hvað hæstu vexti og hvað hæstan húsnæðiskostnað. Auðvitað er það svo að hátt matvælaverð og mikill húsnæðiskostnaður rýrir mjög kjör heimilanna. Því held ég að það sé ekkert eitt mál sem fyrir þessu þingi liggur sem skiptir eins miklu máli í að lækka framfærslukostnað heimilanna og það frv. sem við ræðum hér. Ég vil líka nefna til sögunnar, af því að erum tala um hvað skilar sér best í að bæta kjör heimilanna, ekki síst láglaunaheimila, að annað mál liggur líka fyrir þinginu sem við höfum margoft flutt, og það er að hætta að skattleggja fjárhagsaðstoð heimilanna. Fjárhagsaðstoð sem sveitarfélögin veita er raunverulega neyðaraðstoð og það er auðvitað til skammar að slík neyðaraðstoð skuli skattlögð og að ríkið hafi tekjur af fólki sem þarf að leita til sveitarfélaganna til þess að eiga fyrir brýnustu nauðsynjum. Þetta er eitt af þeim málum sem við leggjum mikla áherslu á að nái í gegn hér á þessu þingi. Það má auðvitað margt tína til þegar þetta mál er rætt. Ég held að það hafi verið mikið þarfaverk þegar flutt var tillaga undir forustu Rannveigar Guðmundsdóttur sem leiddi til þess að nú er verið að skoða orsakir fyrir háu matvælaverði. Það hefur komið fram hér að með því að fara þá leið sem við tölum hér fyrir megi lækka matarverð um 30%. Það vegur mjög þungt í vísitölunni eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir nefndi áðan, þ.e. um 15%. Það er auðvitað ekki vansalaust og það hlýtur að vera verkefni allra flokka hér á þingi að taka sig saman um það að lækka hér matvælaverð þegar komið hefur í ljós að árið 2000 var matvælaverð 69% hærra hér en meðaltal 15 landa Evrópusambandsins. Í þeim samanburði kom fram að brauðvörur væru 80% dýrari og kjötvörur 74% dýrari á Íslandi en í þeim 15 löndum þar sem þessar vörur voru mældar hvað varðar þessa þætti. Maður hlýtur að spyrja sig af hverju þetta stafi. Ég býst við að ein af skýringunum sem við munum fá fram þegar þessi úttekt liggur fyrir sé að hér er mikil fákeppni sem er orðið mjög brýnt að taka á. Ég vil koma að því síðar í máli mínu. Þegar við skoðum útgjöld fjölskyldunnar vegna matvæla er hægt að taka ýmsan samanburð. Ég harma það að með þáltill. sem var samþykkt hér fyrir tveimur árum, sem við þingmenn Samf. fluttum, um að gerður yrði neyslustaðall hefur lítið eða ekkert verið gert af hálfu ríkisstjórnarinnar. Samkvæmt þeirri tillögu átti að gera könnun á notkun neysluviðmiðana í nágrannalöndum Íslendinga við ákvarðanir er lúta að fjárhæðum bóta og styrkja í velferðarkerfinu um mat á greiðslugetu við innheimtu vangoldinna gjalda og meðlagsgreiðslna og við ákvarðanatöku um lánveitingar úr opinberum sjóðum. Síðan átti að skoða hvort ekki væri ástæða til að samræma slíkar neysluviðmiðanir hér á landi, notkun þeirra og aðferðir við gerð þeirra. Ég nefni það að Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna hefur margítrekað kallað eftir slíku neysluviðmiði sem ekki er til hér en þekkist víðast hvar í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ráðgjafarstofan hefur útbúið sínar eigin neysluviðmiðanir sem eru að norrænni fyrirmynd og aðlagað þær íslenskum aðstæðum. Hún hefur gert það með því að byggja fjárhæðirnar á heimilisbókhaldi 30 fjölskyldna í landinu yfir þriggja mánaða tímabil. Útgjöld þeirra voru síðan skoðuð þannig að einungis var tekið tillit til nauðsynlegra útgjalda að mati Ráðgjafarastofu. Um er að ræða neysluviðmið og útgjaldaviðmið sem Ráðgjafarstofan notar fyrir fólk sem er í miklum greiðsluerfiðleikum. Hér er fyrst og fremst um að ræða neysluviðmið sem er ætlað að vari einungis í stuttan tíma. Í því neysluviðmiði sem notað er hjá Ráðgjafarstofu heimilanna er matur í flestum tilvikum upp undir helmingur af neysluviðmiðinu. Ef við tökum einstakling var neysluviðmið um 60 þús. kr. og matur og hreinlætisvörur voru af því um 27.500. Ef við skoðum hjón var neysluviðmiðið samtals, sem ég vil ítreka að er mjög lágt, um 82.900 og þar af var matur rösklega helmingur, eða 42.700. Sama gildir um hjón með börn. Við getum tekið hjón með tvö börn, þá var neysluviðmið 120.500 og matur og hreinlætisvörur af því voru um helmingur, eða 64.400 kr., í þessum nauðsynlegustu útgjöldum heimilanna. Það er sama hvaða fjölskyldustærð er hér tekin, þegar skoðað er neysluviðmið Ráðgjafarstofu er maturinn og hreinlætisvaran alltaf um helmingur af þeim útgjöldum sem Ráðgjafarstofa heimilanna miðar við. Ég ræddi hér um háan húsnæðiskostnað sem ég hygg að sé sá hæsti sem þekkist í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það er auðvitað partur af slæmum kjörum margra láglaunafjölskyldna hve hár húsnæðiskostnaðurinn er. Síðast þegar ég skoðaði það var t.d. leiguverð á íbúð um eitt þús. kr. á hvern fermetra þannig að við getum ímyndað okkur að vel rösklega helmingur eða kannski upp undir 2 / 3 af innkomu heimilanna fari í húsnæðiskostnað. Sá kostnaður hefur verulega hækkað síðan þessi ríkisstjórn tók við á árinu 1995, það er full ástæða til að nefna það. Þegar við lítum á framfærslumöguleika heimila sem eru með lágar tekjur er það auðvitað vaxandi áhyggjuefni hve mikið er orðið um það að fólk þurfi að brúa bilið til þess að endar nái saman, fyrir mánaðamót t.d., með miklum neyslu- og yfirdráttarlánum í bönkum. Það er mikið áhyggjuefni og sú tillaga sem við hér stöndum að, þingmenn Samf., er leið til þess að lækka verulega framfærslukostnað heimilanna og þar með að koma í veg fyrir það eða a.m.k. draga úr því að yfirdráttarlán þurfi að nota sem neyslulán. Ég nefndi hér fákeppni á markaðnum sem eina meginskýringu á því hvers vegna verðlag væri hér hátt. Það er full ástæða til að rifja upp þá skýrslu Samkeppnisstofnunar sem kom út í maí 2001 um matvörumarkaðinn en þar var skoðuð verðlagsþróun í smásölu á árunum 1996--2000. Ég ætla að fá að vitna í þessa skýrslu, með leyfi hæstv. forseta, en þar kemur eftirfarandi fram: ,,Smásöluálagning í matvöruverslunum er eins og vænta má mishá eftir vöruflokkum. Það vekur athygli að ýmsar vörur sem hafa mikinn veltuhraða (en það dregur úr kostnaði við birgðahald o.fl.), eins og t.d. brauð og egg, skuli bera að meðaltali 50--70% smásöluálagningu, þegar tillit hefur verið tekið til þess afsláttar sem framleiðendur veita matvöruverslunum.`` Síðan kemur nokkuð fram sem ástæða er til að halda til haga við þessa umræðu, nefnilega það að fákeppni er ein af þeim skýringum sem hljóta að koma upp á borðið þegar sú úttekt liggur fyrir sem nú er verið að vinna að í samræmi við þáltill. þingmanna Samf. Hér segir orðrétt í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: ,,Um 2 / 3 hlutar smásölumarkaðarins eru nú á hendi tveggja fyrirtækja. Til samanburðar þá réðu tvö stærstu fyrirtækin yfir 45% hlut smásölumarkaðarins árið 1996. Samþjöppun í innkaupum matvöruverslana er enn þá meiri. Ætla má að 80--90% af innkaupum matvöruverslana á dósa- og pakkavöru fari í gegnum tvö birgðahús sem langflestar matvöruverslanirnar hafa tengsl við.`` Herra forseti. Það segir auðvitað sína sögu þegar hér kemur fram að 2 / 3 hlutar smásölumarkaðarins eru á hendi tveggja fyrirtækja og að ætla megi að 80--90% af innkaupum matvöruverslana á dósa- og pakkavöru fari í gegnum tvö birgðahús. Þetta er auðvitað lýsandi skýring á því að hér er um fákeppni að ræða á þessum markaði sem verður að taka á. Þann 9. okt. kom einmitt fram í Morgunblaðinu, hæstv. forseti, að verðhækkun birgja til verslana hafi verið allt að 10%. Með leyfi forseta, kemur þar fram: ,,Verð á innfluttum mat- og sérvörum frá heildsölum og birgjum hefur verið að hækka til matvöruverslana síðustu vikur. Algengust hefur hækkunin verið frá 4--6% en dæmi eru um allt að 10% hækkun, samkvæmt upplýsingum sem Morgunblaðið aflaði sér í gær hjá nokkrum heildsölum og verslunum.`` Þetta fer auðvitað beint út í matvælaverðið, herra forseti, og rýrir kjör heimilanna. Ég vil minna á að í þessari skýrslu sem ég var að lesa upp frá maí 2001 um matvörumarkaðinn kemur fram hjá Samkeppnisstofnun að hún muni fara af stað með mál í því skyni að uppræta hugsanleg brot á samkeppnislögum, og hér segir orðrétt: ,,Í því felst rannsókn á því hvort samningar og samningsskilmálar á milli einstakra verslunarkeðja, birgðahúsa eða matvöruverslana annars vegar og birgja hins vegar feli í sér ákvæði sem eru skaðleg samkeppni og fari gegn samkeppnislögum, þar með talið vegna misnotkunar á markaðsráðandi stöðu.`` Ég held, herra forseti, að það hljóti að vera viðfangsefni Alþingis, með tilliti til þessa háa vöruverðs sem við ræðum hér, með tilliti til þess sem fram hefur komið varðandi olíufélögin, með tilliti til þess sem fram hefur komið varðandi tryggingafélögin og tryggingamarkaðinn, með tilliti til þess sem fram hefur komið varðandi grænmetismarkaðinn og þá fákeppni sem þar ríkir, að setjast yfir það að bæta alla aðstöðu Samkeppnisstofnunar. Ég er sannfærð um að það muni skila sér margfalt aftur í því að bæta kjör neytenda og lækka hér vöruverð, lækka það okur sem viðgengst á tryggingamarkaðnum og hjá olíufélögunum. Þegar fram hefur komið að það taki nokkur ár að rannsaka t.d. tryggingafélögin hlýtur að vera full ástæða til þess. Ef Samkeppnisstofnun þarf að taka mörg ár í það og ræður ekki við öll þau viðfangsefni sem hún er með á sinni könnu er brýnt að búa hér betur að henni. Því vildi ég halda til haga, herra forseti, í þessari umræðu. Það væri verðugt verkefni nú við þessa fjárlagaafgreiðslu, þegar við erum með svona mörg mál á borðinu sem sanna það að við þurfum að búa enn betur að Samkeppnisstofnun, að það yrði gert við afgreiðslu fjárlaga. Svo að ég vitni aftur í þessa skýrslu kemur þar fram, með leyfi forseta: ,,Fullyrt hefur verið að verslunarkeðjur reyni að beita birgja þrýstingi til að hafa áhrif á að verð hjá öðrum verslunum hækki.`` --- Til að hafa áhrif á að verð hjá öðrum verslunum hækki. --- ,,Einnig hafi þeir verið beittir þrýstingi til að koma í veg fyrir verðlækkun í smásölu þegar innkaupsverð verslana hafi lækkað. Ef rétt reynist er að mati Samkeppnisstofnunar verið að setja samkeppni á markaðnum alvarlegar hömlur.`` Í lok þessarar skýrslu segir, með leyfi forseta: ,,Hækkun á smásöluverði á síðustu árum í matvöruverslun umfram verðhækkun frá birgjum gefur ástæðu til að ætla að dregið hafi úr samkeppni í smásölunni.`` --- Samþjöppun í formi samruna er væntanlega helsta orsökin fyrir minni samkeppni. Herra forseti. Ég veit út af fyrir sig ekki hvernig farið var með þessa skýrslu Samkeppnisstofnunar um matvörumarkaðinn sem var lögð fram í maí 2001. Það væri auðvitað full ástæða til að hæstv. viðskrh. skýrði fyrir þingheimi hvað hefur verið gert í kjölfar þess að þessi skýrsla var lögð fram fyrir liðlega tveimur árum. Ég mun hugleiða hvort ekki sé ástæða til að leggja slíkar fyrirspurnir fyrir hæstv. ráðherra sem ekki er viðstödd þessa umræðu. Ég vil líka nefna, herra forseti, að mér finnst full ástæða til að verðmyndun verði skoðuð nánar, reglubundið og oftar, þannig að gera megi grein fyrir verðmyndun, t.d. á landbúnaðarvörum, hver samsetningin á verðmynduninni er, hve mikið fer til bænda, sem fá minnstan hlutann af þessu, hve mikið fer til milliliða, hve mikið til dreifingaraðila og hve mikið til framleiðenda. Ég man ekki betur en að t.d. í Frakklandi sé skylda að setja slíka merkingu á vörur þannig að fólk geri sér grein fyrir samsetningunni í verðinu. Ég tel fulla ástæðu til að skoða hvort ekki sé ástæða til þess að gera slíkt hið sama hér á landi. Ég man ekki betur en ég hafi á fyrri þingum nefnt þetta við hæstv. landbrh. sem ekki tók því fjarri. Maður veltir oft fyrir sér hve mikil álagningin í smásöluversluninni er. Það er ástæða til að slíkar reglubundnar kannanir séu gerðar. Ég man ekki betur en hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hafi einmitt lagt til að gerður yrði reglulegur samanburður á tiltekinni matarkörfu, innan lands og síðan samanburður við Norðurlönd og lönd Evrópusambandsins. Það er allt of lítið um að slíkt sé gert. Á vegum Samkeppnisstofnunar er t.d. ekkert í gangi að því er þennan þátt varðar. Alþýðusambandið hefur verið með slíka úttekt og könnun á sínum snærum en þetta þarf að gera miklu oftar en gert hefur verið. Það er ástæða til að nefna að þegar við erum að tala um hátt verð á landbúnaðarafurðum og hátt verð á grænmeti eins og verið hefur, að einnig þar hefur fákeppni og einokun ásamt háum innflutnings- og magntollum haldið uppi háu verði, t.d. varðandi grænmetið. Hið sama á við um flesta bændur, t.d. garðyrkjubændur. Það er full ástæða til að nefna að margir þeirra búa við bága stöðu þó að við þurfum að borga himinhátt verð fyrir grænmeti, miklu hærra en gerist og gengur í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Herra forseti. Skattaloforð stjórnarflokkanna hafa verið gerð að umtalsefni. Eins og við höfum rætt um í umræðum um önnur mál, herra forseti, er það mjög sérkennilegt að á fyrstu dögum þingsins ræðum við um skattahækkanir sem þessir stjórnarflokkar standa fyrir, sem birtast okkur í formi hærri gjaldtöku, t.d. í heilbrigðiskerfinu, í hærri sköttum á bílana, á umferðina og bensínið. Flokkarnir forðast að ræða skattalækkanirnar enda í óvissu hvenær þær skattalækkanir eiga að koma. Ég geri ráð fyrir að þetta mál fái góða umfjöllun í þingnefnd. Gott væri að fá fram afstöðu sjálfstæðismanna til frv. sem við ræðum hér, um lækkun á matvælum. Þetta var eitt af helstu kosningaloforðum sjálfstæðismanna, að lækka skatta á matvæli. Eins og vikið var að áðan er mjög sérstakt að enginn þingmanna sjálfstæðsmanna sá ástæðu til að taka þátt í þessari umræðu. Þeir töluðu mjög hátt í kosningunum um að lækka þyrfti skatta á matvæli og tekjuskatt. Kjósendur fá hins vegar að standa í algerri og fullkominni óvissu um hvenær þessar skattlækkanir muni sjá dagsins ljós. Því er ástæða til að ætla að þetta frv. fái ekki brautargengi hér í þinginu, ef sjálfstæðismenn ætla að halda sig við það sem þeir hafa gert á fyrstu dögum þingsins, að segja að það sé bara allt í lagi að skattalækkanir komi einhvern tíma undir lok kjörtímabilsins. Það er mjög klént að háttvirtir þingmenn standi þannig að máli en við viljum sýna fram á, herra forseti, að það sem við höfum sagt í þessum efnum stendur.

Virðulegi forseti. Stjórnarflokkarnir lofuðu miklu fyrir síðustu kosningar, ekki síst ungu barnafólki. Það átti að lækka skatta, hækka barnabætur og lækka virðisaukaskatt af matvælum og ungbarnavörum, svo örfátt sé nefnt. Niðurstaðan birtist okkur í stjórnarsáttmála sem er fullur af fyrirvörum og almennum yfirlýsingum. Nú síðast í fjárlagafrv. þar sem ekkert bólar á hækkun barnabóta, ekkert bólar á lækkun skatta á heimili. Nú á heldur að þyngja róður heimilanna með því að lækka vaxtabæturnar sem kemur einmitt verst niður á unga fólkinu, ekki síst barnafjölskyldum, sem öllu var lofað í síðustu kosningum. Barnafjölskyldur í lágum millitekjuhópi hafa orðið harkalega fyrir aðgerðum og aðgerðarleysi stjórnvalda á undanförnum árum. Hærri skattbyrði, lægri barnabætur, hátt verð á nauðsynjavöru, háir vextir og verðtrygging ofan á vextina, hár húsnæðiskostnaður, þetta eru þær aðstæður sem ungu fólki eru búnar og helstu ástæður þess hversu erfiðlega þessu unga fólki gengur að koma undir sig fótunum. Barnafólki hefur ekki verið sinnt og ekki lítur út fyrir að þessum verkefnum verði nokkuð sinnt af ríkisstjórninni á næstunni. Við sjáum það í stjórnarsáttmálanum og við sjáum það enn skýrar í fjárlagafrv. Virðulegi forseti. Hátt matarverð leggst þungt á heimilin í landinu. Til að lækka matarverð eru m.a. tvær leiðir færar. Annars vegar að lækka beint virðisaukaskattinn á matvælum eins og Samf. leggur til nú og hins vegar koma til rökin fyrir aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Aðild að Evrópusambandinu snýst aðallega um eitt: Bætt lífskjör. Ef full aðild verður til þess að stórbæta lífskjörin ásamt því að við höldum fullum yfirráðum yfir fiskimiðunum eigum við að freista þess að ná aðild. Með því gætu vextir stórlækkað og matvælaverð orðið sambærilegt við það sem gerist erlendis. Það á að vera verkefni þessa þings að auka lífsgæði og létta byrði á barnafjölskyldum þessa lands, ekki þyngja þær. Til þurfa að koma markvissar aðgerðir þar sem markmið eru skilgreind og þeim fylgt eftir af fullum þunga. Þess vegna er þessi tillaga um lækkun á virðisaukaskatti á matvælum úr 14% í 7% til komin af hálfu Samf. Hún er aðeins eitt lítið skref í þá átt að létta byrðunum af íslenskum heimilum og þá sérstaklega ungu barnafólki. Fjölmörg önnur verkefni eru mikilvæg í þessu sambandi. Ég vil nefna örfá þeirra. Við þurfum að móta trúverðuga fjölskyldustefnu. Það er ekki fjölskyldustefna í þessu landi. Við lítum aldrei heildstætt á stöðu fjölskyldunnar. Það verður að lækka virðisaukaskatt á barnavörum, hækka barnabætur, hækka skattleysismörk og lækka námskostnað á hverja fjölskyldu. Virðulegi forseti. Ég gæti farið út og suður og tínt til fleiri mál en við skulum byrja á matnum. Ég skora á þingheim að taka þátt í því með okkur að stíga fyrstu skrefin í að létta byrðum af heimilunum í landinu og samþykkja þessa tillögu okkar samfylkingarmanna um lækkun á virðisaukaskatti á matvælum.

Hæstv. forseti. Það er búið að gera prýðilega grein fyrir þessu máli hér. Ég ætla samt að bæta við fáeinum orðum. Matvælaverð er of hátt á Íslandi, jafnvel hærra en fram kemur í þeim könnunum sem við höfum vitnað í, einfaldlega vegna þess að landbúnaðarstyrkir á Íslandi eru mjög háir. Við erum að borga helminginn af kjötverði sem bændur fá með sköttunum okkar og helminginn af mjólkurverðinu erum við líka að borga með sköttunum okkar. Þannig kemur ekki nákvæmlega fram hver munurinn er. Ég veit ekki betur en við eigum enn metið, eins og í svo mörgu, í OECD hvað varðar stuðning við landbúnað. Ég spyr: Hvenær ef ekki núna ættum við að taka ákvörðun um að lækka skatta með þeim hætti sem hér er talað um? Ég hef bent á það áður í þinginu í haust að það er ekki víst að menn fái tækifæri til þess þegar líður á þetta kjörtímabil. Spennan gæti komið í veg fyrir slíkar ákvarðanir. Nú er möguleiki á að taka ákvarðanir af þessu tagi. Nú reynir í raun á hvað menn meina mikið með því að ætla að standa við kosningaloforðin á eigin ábyrgð. Það er léttvægt að standa við kosningaloforð á ábyrgð næstu ríkisstjórnar. Það er léttvægt. Það er ekki merkileg pólitík að taka ákvarðanir um bagga á bakið á ríkisstjórninni sem á að taka við á eftir. Mér sýnist ýmislegt stefna í að skattalækkunartillögur ríkisstjórnarinnar verði af því taginu nema því aðeins að menn ætli að steypa hér öllu í glötun í verðlagsmálum í þessu landi. Ég trúi ekki að svo verði gert. Hér er á ferðinni tillaga sem skiptir verulega miklu máli fyrir almenning og alveg sérstaklega fyrir lágtekjufólk. Ég held að ekki sé hægt að finna neina leið sem yrði minna umdeild en þessi, yrði hún fyrir valinu. Ég hef tekið eftir því að það er ekki mikil þátttaka af hálfu sjálfstæðismanna við umræður af þessu tagi. Við vorum fyrr í dag að tala um samkeppnisreglur, um viðskiptaumhverfi og samkeppnisreglur í þjóðfélaginu. Þeir sem hafa gefið sig út fyrir að vera forustumenn fyrir frjálsa samkeppni og skattalækkanir hafa kannski verið sjálfstæðismenn öðrum fremur. Þeir mættu ekki í umræðurnar í dag um viðskiptaumhverfi, frjálsa samkeppni og betri leikreglur hvað varðar sjávarútveginn. Þeir hafa ekki enn þá tekið til máls eða sett sig á mælendaskrá svo að ég viti í þessu máli sem snýst um skattalækkanir. Ég skora á hina ungu og vösku sveit að mæta til leiks og taka þátt í umræðunum um skattalækkanirnar. Við samfylkingarmenn höfum lagt tillögur okkar á borð þingsins til að ræða og fara yfir hvernig þeir hyggjast standa við stóru orðin. Það er ekki nóg að segja: Jú, jú, við ætlum að lækka um 20 milljarða einhvern tíma á kjörtímabilinu. Það er engan veginn víst að það verði hægt og ekki trúverðugt heldur þegar menn geti ekki gert bærilegar grein fyrir máli sínu en þetta. Auðvitað mætti margt segja um matvælaverð á Íslandi og hvernig það verður til. Sjálfsagt verðum við að búa við það til framtíðar að það verði hærra hér en í öðrum löndum. Hér er einfaldlega ýmis kostnaður hærri, flutningsgjöld, erfiðar aðstæður til að framleiða sumar vörur innan lands o.s.frv. En það er ljóst að við gætum búið við miklu lægra matvælaverð en er í dag því að flutningsgkostnaðurinn getur ekki útskýrt að munurinn sé svo gífurlegur á milli þeirra landa sem næst okkur liggja og verðsins sem er hér á Íslandi. Við verðum þess vegna að leita leiða til að hafa áhrif á markaðinn. Það er m.a. hægt að gera með þessu. Þegar ríkið gengur fram fyrir skjöldu með því að lækka skatta eins og hér er lagt til þá er það líka áskorun á þá sem taka þátt í viðskiptalífinu um að koma í slaginn með okkur. Ég held að það væri verðugt verkefni hins opinbera, auk verslunarmanna og annarra sem hafa áhrif á matvöruverð á Íslandi, að taka sér svolítinn tíma í það verkefni að koma á eðlilegra matarverði í landinu og gera það byggilegra fyrir ungt fólk sem finnur mikið fyrir hinu háa matvælaverði.

Virðulegi forseti. Frjálslyndi flokkurinn er hlynntur því að leitað verði allra leiða til þess að lækka matvælaverð á Íslandi og finnst koma til greina að lækka virðisaukaskatt á matvælum úr 14% og í 7%. Þetta kæmi sér afar vel fyrir fjölskyldurnar í landinu. Báðir stjórnarflokkarnir ætla að lækka skatta eða sögðu það a.m.k. fyrir kosningar en hafa lítið gert síðustu daga annað en hækka skatta og öll gjöld. Þeir hækkuðu þungaskattinn og bensíngjaldið um 8% sem kemur landsbyggðinni afar illa, hækkuðu komugjöld á heilbrigðisstofnanir, hirða hluta af tryggingagjaldi sem rann áður sem sparnaður í vasa launþega, ráðast á kjör atvinnulausra með mjög sérstæðum hætti og skerða vaxtabætur heimilanna. Það kemur mér verulega á óvart að sjá að stjórnarmeirihlutinn vilji ekki leggjast yfir þessar tillögur um lækkun virðisaukaskatts á matvæli. Ef til vill er engin meining á bak við loforðin sem gefin voru í vor um skattalækkanir og línuívilnun. Virðulegi forseti. Okkur í Frjálslynda flokknum finnst þetta vera jákvætt mál sem eigi að fá góða umfjöllun í nefnd og koma svo til afgreiðslu hér síðar.

Herra forseti. Ég þakka þá prýðilegu umræðu sem hér hefur farið fram um eitt af helstu stefnumálum Samfylkingarinnar á þessu þingi. Það gleður mig sérstaklega hversu rík þátttaka hefur verið af hálfu þeirra sem eru ung í okkar röðum og ný og ég vil sérstaklega þakka þeim. Það var gaman að hlýða á jómfrúrræðu hv. þm. Guðjóns Ólafs Jónssonar og ræðu hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur sem að vísu hafði tekið til máls í stefnuræðu fyrir hönd okkar samfylkingarmanna. Ég vil hins vegar segja að það skipti nú í tvö horn með ræður þessara tveggja hv. þm. því mér fannst sem hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson, þó að hann hafi flutt hér alveg prýðilega jómfrúrræðu, hafi tekið heldur neikvæða stefnu í þessu máli. Ég fæ ekki betur séð af henni en hér sé kominn upp a.m.k. fulltrúi eins flokks sem er á móti þessu máli. Að öðru leyti sýnist mér á umræðunni að flestir flokkar nema hugsanlega Framsfl. séu hlynntir þessu máli. Hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson gerði aðallega að umræðuefni þá miklu áherslu sem við höfum lagt á lækkun virðisaukaskatts á matvælum og fann að því að ég sem 1. flm. skyldi ekki gera frekari grein fyrir þeim fimm eða sex öðrum liðum sem er að finna í lagagreininni sjálfri. Það kann vel að vera að hv. þm. þyki það rangar áherslur en þetta eru áherslur Samfylkingarinnar. Ef hv. þm. hefði fylgst með greinaskrifum og umræðum og ræðum okkar í kosningabaráttunni hefði hann séð hvað það var sem við vorum að leggja til með þessu en frumvarpsgreinin stendur auðvitað fyrir sínu, herra forseti. Hv. þm. sem er að vísu fulltrúi þeirra sem vilja auka neyslu á lambakjöti kom hér aðallega upp til að verja þá sem selja pitsur í bakaríum. Út af fyrir sig er það málstaður sem ber að verja, herra forseti. Ég geri engar athugasemdir við það þó að ég sjálfur sé ekki tíður kaupandi slíks varnings í hinum ágætu bakaríum sem hér er að finna í borginni. Hv. þm. gerði sömuleiðis að umræðuefni ákveðna túlkun sem mér fannst hann vera að leggja í 2. mgr. 8. tölul. í 14. gr. laganna sem við erum að leggja til breytingar á. En ef ég man rétt, herra forseti, er þar talað um að sala veitingahúsa, mötuneyta og annarra skyldra aðila á tilbúnum mat skuli samt sem áður skattskyld samkvæmt þeirri 1. mgr. sem er að finna í 14. gr. og ég get ekki farið með hér af því að ég kann hana ekki utan að, en hún er um það að virðisaukaskatturinn skuli vera 24,5%. Herra forseti. Ég vil líka gera athugasemd við það sem hv. þm. sagði um afstöðu okkar til stórvirkjana á Austurlandi. Það er ekki hægt fyrir hv. þm. að koma hér og kvarta undan því að Samfylkingin hafi ekki stutt það mál. Það vita allir sem hér voru þegar málið fór í gegnum þingið að það voru, minnir mig, 15 af 17 þingmönnum Samfylkingarinnar sem studdu það. En, herra forseti, ég tel samt sem áður að öllum mönnum sé hægt að koma til nokkurs þroska og ég geri mér vonir um það að Framsfl. muni þegar líður á þetta kjörtímabil sjá að það er í anda þeirra sem stofnuðu hann, þeirra sömu manna sem stofnuðu líka flokk jafnaðarmanna á sínum tíma, að fara einmitt þessa leið. Það er í anda jafnaðarstefnunnar og þeirra sem vilja koma þeim til liðsinnis sem eiga erfiðast með að lækka skatta með því að lækka virðisaukaskatt á matvælum. Það er það sem ég held að skipti langmestu máli varðandi skattalækkanir á næstu árum. Ég vil líka segja það, herra forseti, vegna þess að ég gerði sérstaka athugasemd við það að hv. þm. Sjálfstfl., sem ég hef áður sagt að hafi skolað hingað inn á fjörur Alþingis eins og hverjum öðrum kjörvið norðan úr Íshafi á bylgju boðunar skattalækkunarfagnaðarerindisins, voru ekki hér í dag en þeir hafa komið hingað til umræðunnar og ég virði það, herra forseti. Ég hefði auðvitað kosið að hlýða á þá ungu hv. þm. koma hingað og lýsa a.m.k. siðferðilegum stuðningi í orði við málið. Ég túlka alla vega nærveru þeirra þannig að þeir telji að málið sé gott og þeir koma þá hingað og leiðrétta mig ef um annað er að ræða. Hins vegar get ég ekki annað en sagt það, herra forseti, í tilefni þessarar umræðu að það er auðvitað grátlegt að sjá með hvaða hætti Sjálfstfl. byrjar að efna loforð sín um skattalækkanir. Flokkurinn hefur núna á nokkrum dögum lagt fram frv. þar sem í fyrsta lagi er lagt til að þungaskattur verði aukinn um 400 millj. Í öðru lagi að besíngjald verði aukið um 600 millj. Í þriðja lagi að vaxtabætur verði skertar um 600 millj. Og í fjórða lagi að skattalegur hvati ríkisins til þess að efla viðbótarlífeyrissparnað verði fjarlægður og það eru aðrar 500 millj. Þá eru ótaldar ýmsar aðrar aðgerðir sem hægt er að telja til skattahækkana. Hæstv. fjmrh. byrjar sem sagt á því að hækka skatta og svo ætlar hann hugsanlega einhvern tímann í framtíðinni að lækka þá aftur. Herra forseti. Þetta er að byrja á öfugum enda. Nú vil ég segja það alveg hreinskilnislega að ég og Samfylkingin deilum þeim björtu vonum sem margir stjórnarliðar hafa flutt um framvindu efnahagsmála í þessum sölum. Og ég hef sagt það alveg hreinskilnislega að ég tel að við Íslendingar stöndum núna frammi fyrir alveg einstæðu tækifæri. Ég held að það sé mögulegt á næstu árum að sigla í gegnum þá þenslu sem kann að bíða okkar ef menn gæta ekki að sér, en það þarf samstillt átak. Það þarf samstillt átak stjórnarandstöðu og stjórnarliða og það þarf samstillt átak verkalýðshreyfingar og atvinnurekenda. Og ef það tekst, held ég að Íslendingar standi frammi fyrir meiri auðlegð en þeir hafa áður staðið frammi fyrir. Þá er ég líka að hugsa aftur í tímann til áratugarins eftir seinni heimsstyrjöldina þegar hér voru miklir uppgangstímar eins og ég hef rakið áður í ræðum á Alþingi. En það er algerlega nauðsynlegt, herra forseti, að til þess að þetta sé hægt þá taki menn saman á. Og ef menn segja að þeir ætli að lækka skatta, þá skulum við byrja núna og við skulum einmitt byrja með því að lækka skatta hjá þeim sem þurfa það mest. Það er barnafólkið. Það eru þeir sem hafa minnst umleikis. Og sú leið sem er best til þess er einmitt sú leið sem við leggjum hérna til að lækka virðisaukaskatt úr 14% í 7% á þeim þáttum sem getið er um í lagagreininni sem við viljum breyta. Þetta mundu menn gera ef þeir vildu sameinast um að jafna lífskjörin. Ég el þá von í brjósti að það takist á þessu þingi að ná samstöðu um þetta mál. Ef ekki, þá mun Samfylkingin a.m.k. berjast fyrir því að málið nái fram að ganga þótt síðar verði á kjörtímabilinu og það mega hv. þm. stjórnarliðsins vita að við munum ekki þreytast á því að halda þeim við efnið.

Hæstv. forseti. Það var helst að skilja á ræðu hv. 1. þm. Reykv. n. að það hefði komið fram í ræðu minni að ég væri á móti þessu frv. 

Herra forseti. Það er ein af mínum uppáhaldssögulegu upprifjunum að rifja það upp þegar einhver fremsti leiðtogi framsóknarmanna á síðustu öld, Jónas frá Hriflu, notaði nánast sama pennann til þess að skrifa stefnuskrá flokkanna sem við báðir tilheyrum. Nú var það víst þannig að Framsfl. bar ekki gæfu, nema rétt framan af, til þess að lyfta þeim manni til þeirra valda og áhrifa sem honum sannarlega báru í íslensku samfélagi. Herra forseti. Það er ekki oft sem spádómar manna, vonir og draumar rætast svo að segja um leið og maður lætur þá í ljós. Ég sagði hér áðan, herra forseti, að ég æli þá von í brjósti að það tækist að koma þeim hv. þm. sem hér talaði áðan til nokkurs þroska og ég verð að segja að hv. þm. sýnir miklu betri þroskamerki en flestir þeir framsóknarmenn sem ég hef áður kynnst. Hv. þm. talaði með þeim hætti að ég túlkaði það svo hér í hans fyrstu ræðu, raunar jómfrúrræðu, að hann væri málinu andsnúinn. Það voru þá bara mistök mín og ég segi það af alveg fullri einlægni að mér þykir það leitt ef ég hef mistúlkað orð hv. þm. Ég gerði það ekki viljandi. Það gleður mig mjög ef Framsfl. er að hér lýsa yfir stuðningi við þetta mál. Að öðrum kosti, herra forseti, vil ég segja það, að ég deili skoðunum hv. þm. á því hvað þarf til þess að við náum þeirri velsæld sem mér finnst blasa við. Til þess þarf samstöðu og til þess þarf líka að sýna almenningi í landinu að það var til einhvers barist. Fólk þarf að finna það á sínu eigin skinni að það nýtur líka betri tíðar. Því miður er ekkert sem bendir til að svo sé enn þá miðað við þau frv. sem ríkisstjórnin hefur lagt fram. En með nýjum mönnum koma nýir siðir og ég fagna nýjum mönnum.

Herra forseti. Það er vissulega ánægjuefni ef hv. 1. þm. Reykv. n. er farinn að ráða rétt í mál mitt hér áðan. Það er hins vegar rétt sem ég gat um í fyrstu ræðu minni. Ég sagði ekki að Samfylkingin hefði verið á móti stóriðjuframkvæmdunum fyrir austan. Ég sagði að hún hefði gengið klofin til leiks og er það ekki rétt, hv. þm.? Kom það ekki fram í máli hv. þm. að hluti af flokknum treysti sér ekki til þess að standa að þeim framkvæmdum? Nú er hins vegar allur flokkurinn tilbúinn til þess að eyða þeim ávinningi sem af því hlýst. Auðvitað vonast ég til þess, eins og ég gat um í síðasta andsvari mínu, að hv. þm. og hv. flutningsmenn þessa frv. muni ganga til liðs við okkur framsóknarmenn um að lækka skatta síðar á kjörtímabilinu og þá mun hv 1. þm. Reykv. n. halda áfram að mæra foringja okkar framsóknarmanna.

Herra forseti. Það hefur aldrei setið á mér að ausa þá lofi sem lof eiga skilið. Ég hef meira að segja tvisvar sinnum borið lof á hv. þm. sem flutti jómfrúrræðu sína í dag. Í fyrsta lagi fyrir ágæta ræðu, í öðru lagi fyrir að sjá loksins ljósið því að hv. þm. hefur komið hér og lýst því einlæglega að hann styðji a.m.k. andann í þessu frv. En hversu traust er að treysta loforðum framsóknarmanna? Það vill nú svo til að hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson háði kosningabaráttu í vor. Eitt af því sem hann barðist fyrir var að lækka virðisaukaskatt á barnafötum. Ég hef ekki sé það mál koma inn í þingið, herra forseti. En það má vel vera, af því að hv. þm. á eftir að sitja hér töluvert með okkur, að hann eigi eftir að leggja það mál fram. Þá yrðum við sammála enn á ný, því að það er stefna okkar í framtíðinni að afnema virðisaukaskatt eða lækka virðisaukaskatt á barnavarningi úr 24,5% niður í 7%. Við erum hins vegar ábyrgur flokkur. Við teljum að nóg sé að sinni með því að leggja fram þetta frv. Við teljum að staða efnahagsmála sé þannig að þau þoli skattalækkun af þessu tagi og þetta sé réttlát skattalækkun. Hins vegar má hv. þm. búast við því að ef það tekst, ekki síst fyrir tilstuðlan verkalýðshreyfingar og góðra afla í samfélaginu, að ná þessum efnahagslega ávinningi sem hv. þm. telur að sé fyrir hornið og ég held að sé rétt hjá honum, mun ekki skorta tillögur frá Samfylkingunni til þess að eiga og deila réttlátlega þeim verðmætum sem þjóðin hefur unnið sér saman inn fyrir.

Virðulegi forseti. Þetta frv. sem hefur verið flutt af þingmönnum Samfylkingarinnar um tillögur um lækkun á virðisaukaskatti á matvælum úr 14% í 7% er allra góðra gjalda vert. Og sú nálgun sem lögð er fram í hugsanlegum skattabreytingum eða skattalækkunum, að lækka skatta á þeim sem hafa sem mesta þörf fyrir það, almennu launafólki, barnafjölskyldum o.s.frv. og rakið er í greinagerðinni, sú nálgun finnst mér vera ágæt hvað það varðar. Það er þó rétt að halda til haga að miklar breytingar, miklar skattalækkanir rýra tekjur ríkissjóðs og koma einhvers staðar niður í útgjöldum ríkissjóðs á móti. Þess vegna skiptir máli þegar flutt eru frv. um gríðarlegar breytingar í skattkerfinu að maður geri sér grein fyrir því að það hefur líka áhrif á útgjöld og forgangsröðun útgjalda ríkisins ef þar verður um tekjuskerðingu að ræða hjá ríkinu í heild sinni. Þetta finnst mér kannski vera það sem vantar þegar farið er í svona mikla skoðun og ég ítreka það að þetta þarf að skoðast í heild en ég ber fulla virðingu fyrir nálguninni. Ég vil líka, varðandi greinargerðina, taka undir það að við getum á eigin forsendum haft áhrif á matarverð hér á landi, með breytingum á skattalöggjöfinni og með breytingum á virðisaukaskatti. En sú röksemd sem hér er tínd til að hin leiðin sé að ganga í Evrópusambandið og lækka með því matarverð finnst mér algerlega út í hött, enda hefur hún alls staðar reynst óraunsæ.

Herra forseti. Þær röksemdir sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir flutti í dag varðandi þróun matvælaverðs í tengslum við Evrópusambandsaðild með vísun til annarra Norðurlanda slær, finnst mér, út af borðinu síðustu fullyrðingu hv. þm. En allt um það. Ég deili einfaldlega þeirri skoðun með hv. þm. Jóni Bjarnasyni að það sé hægt að lækka matarverð með öðrum leiðum heldur en bara þeirri að ganga í Evrópusambandið. Annaðhvort væri nú og mér finnst mikilvægt að menn séu samferða eins langt og þeir geta. Ég heyri það að hv. þm. Jón Bjarnason og væntanlega sá flokkur sem hann tilheyrir, vilja verða Samfylkingunni samferða töluvert áleiðis í baráttu okkar fyrir því að lækka matarverð á Íslandi. Hv. þm. bendir réttilega á það að ef menn eru að leggja fram hugmyndir sem draga úr tekjum ríkisins og hugsanlega ýta að einhverju leyti undir þenslu, verði þeir að koma með tillögur til mótvægis. Nú er það svo, herra forseti, að ég er eins og ýmsir þingmenn, t.d. hv. þm. sem nú situr í virðulegum forsetastóli, þeirrar skoðunar að ríkisútgjöldin almennt hafi bólgnað út á síðustu árum, langt umfram það sem æskilegt er og eðlilegt er. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi samstillt átak til þess að koma í veg fyrir og stemma þessa hóflausu þenslu ríkisútgjalda. Við getum síðan deilt um leiðir til þess að gera það. Ég vil líka geta þess, herra forseti, að því er varðar þenslu efnahagslífsins, að ég tel t.d. að það væri æskilegt að grípa til einhvers konar aðgerða sem ýta undir sparnað. Ég hef varpað fram einni slíkri hugmynd í umræðu við hæstv. fjmrh. að því er varðar viðbótarlífeyrissparnað.

Virðulegi forseti. Ég vil benda hv. þm. á að ég held að flestir, nema einstaka félagar í hans flokki, geri sér grein fyrir því að innganga í Evrópusambandið breytir ekkert matarverði hér. Það er meiri breytileiki á verði innan ríkja Evrópusambandsins miðað við meðaltalstölur frá Evrópusambandinu og annarra ríkja. Það eru allt önnur atriði sem hafa áhrif á, eins og launastrúktúr og annað því um líkt innan landanna þannig að mér finnst það ljóður á annars nokkuð bærilegri greinargerð að þingmenn Samfylkingarinnar skuli stöðugt troða inn þessari Evrópusambandsaðildarhugsun sinni. Það verður að ganga inn í Evrópusambandið og ef ekki, þá verður að grípa til þessara og þessara aðgerða. Mér finnst það ljóður, virðulegi forseti, á annars nokkuð góðri greinargerð að þessu skuli vera troðið inn fullkomlega að ósekju og skemmir málið ef eitthvað er. En innganga í Evrópusambandið er ekki okkur til framdráttar né mun lækka hér matarverð, virðulegi forseti.

Herra forseti. Sá ágreiningur sem er millum mín og hv. þm. Jóns Bjarnasonar um Evrópu er löngu kunnur. Sá ágreiningur er á allra vitorði. Það er kannski bara tímaeyðsla að deila við hv. þm. Ég ætla ekki að halda því fram að hann muni sjá ljósið eins skjótt og hv. þm. Guðjón Ólafur Jónsson fyrr í dag. Þó el ég þá von í brjósti að hv. þm. Jón Bjarnason muni líka leyfa sér þann munað að skoða þetta af fordómaleysi í framtíðinni. Hv. þm. hefur áður sýnt að hann er fullkomlega fær um það. Ég gæti farið í langa umræðu um þær röksemdir sem hv. þm. hefur stundum flutt gegn skoðunum mínum en ég veit að hann má ekki tala hér aftur og ætla því ekki að gera það. Ég vil aðeins þakka honum fyrir ummæli hans um þá leið sem við leggjum til. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að menn eiga að reyna að verða samferða eins langt áleiðis og kostur er. Við getum farið töluvert langt í þessu máli saman, ég og hv. þm., áður en að því kemur að fyrir okkur verður vegpóstur þar sem á stendur: Evrópusambandið og Brussel.