Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspyrjandi (Alexander Stefánsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 31 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. iðnrh. um jöfnun raforkuverðs. Fsp. hljóðar svo: ,,Hver eru áform ríkisstjórnarinnar um aðgerðir til jöfnunar raforkuverðs í landinu: a. að raforkuverð verði það sama til allra dreifiveitna í landinu; b. að smásöluverð á raforku verði hið sama til notenda hvort sem um er að ræða til húsahitunar eða almennra nota. Það þarf í raun og veru ekki að lýsa því hér að þetta mál, jöfnun á raforkuverði, hefur verið mjög mikið baráttumál á undanförnum árum til þess að jafna aðstöðuna í okkar þjóðfélagi, og það þarf heldur ekki að lýsa því hversu mikill aðstöðumunur er í landinu að því er varðar þennan tiltekna málaflokk, en það er alveg ljóst að jöfnun raforkuverðs er eitt hið þýðingarmesta byggðamál í okkar landi og er búið að vera baráttumál hér á Alþingi svo árum skiptir. Ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur sett það á sína stefnuskrá að vinna að því að leysa þetta mál svo að viðunandi sé. Það hefur að sjálfsögðu orðið talsverður árangur að þessu leyti til en hann er alls ekki nægur. Enn í dag búum við við það að raforkuverð, sérstaklega raforkuverð til húshitunar, nálgast að vera þrisvar sinnum hærra en t.d. upphitunarverð hér á hitaveitusvæði Reykjavíkur. Og enn er svo að þeir sem búa á orkusvæði Rarik verða að greiða 60--70% hærra raforkuverð til almennra nota en þeir sem búa á þeim svæðum þar sem raforkuverðið er miklu lægra. Ég þarf ekki að lýsa þessu öllu nánar, en hér er um svo brýnt mál að ræða að við sem erum fulltrúar fólksins utan ódýru svæðanna getum ekki lengur við það unað að það verði ekki gerðar raunhæfar ráðstafanir til þess að bæta hér um. Og ég vil lýsa því hér yfir í upphafi míns máls að ég tel að það sé alveg óhugsandi í dag að þola það að ný stórvirkjunaráform, og þar af leiðandi um stóriðju sem ég er alls ekki að mæla gegn, verði sett af stað nema því aðeins að áður sé búið að gera ráðstafanir sem eru fullnægjandi að þessu leyti sem stefnuskrá núv. ríkisstjórnar og fyrri ríkisstjórnar hafa raunar mælt fyrir um, að aðgerðir séu raunhæfar þannig að fólkið í landinu sem býr við þetta háa orkuverð þreifi á því þegar það borgar sína reikninga að hér hafi verið staðið við það sem allir hafa lýst yfir að sé hin mesta nauðsyn. Þess vegna legg ég þessar fyrirspurnir fyrir hæstv. iðnrh. og vænti svara vegna þess að ég veit að þetta er áform núv. ríkisstjórnar.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Í fyrirspurnatíma í Sþ. síðasta fimmtudag urðu umræður um þetta efni eða efni náskylt þessu. Þar kom m.a. fram að á síðasta áratug hefur náðst verulegur árangur í því að jafna húshitunarkostnaðinn í landinu. Ég minni sérstaklega á yfirtöku skulda orkufyrirtækja á undanförnum árum í því sambandi. Nú síðast í sumar var létt af Orkubúi Vestfjarða og Rafmagnsveitum ríkisins tveggja milljarða skuldum auk þess sem Rafmagnsveiturnar fengu afhent til eignar að nýju skuldabréf upp á 1 milljarð kr. sem stofnað var til þegar Hitaveita Suðurnesja keypti dreifikerfið á Suðurnesjum. Þessar aðgerðir höfðu þá þegar verulega mikil áhrif til þess að jafna raforkuverðið í landinu. Ég vék hins vegar líka að því, í svari við spurningu hv. 2. þm. Austurl. í þeim sama fyrirspurnatíma, að iðnrn. á nú í viðræðum við Landsvirkjun um fjölgun á afhendingarstöðum, sölupunktum raforku í stofnlínukerfinu. Tilefni þessara viðræðna eru kvartanir frá dreifiveitum sem nú kaupa raforku frá Rafmagnsveitunum og greiða um 13% hærra heildsöluverð fyrir orkuna, miðað við sömu spennu, en þær veitur sem eiga kost á beinum viðskiptum við Landsvirkjun. Álagning Rafmagnsveitnanna á gjaldskrá Landsvirkjunar er að sjálfsögðu til að mæta kostnaði við flutning orkunnar og telja veiturnar að álagningin hrökkvi þar rétt til. Ég hef gengist fyrir þessum viðræðum í því skyni að jafna þennan mun á heildsölugjaldskránni. Ég tel að milliliðalaus viðskipti Landsvirkjunar við allar rafveitur í landinu séu í samræmi við lögin um Landsvirkjun og ég hef lagt á það áherslu í þessum viðræðum að samkomulag gæti tekist um slíka jöfnun. En auðvitað er rétt að benda á að veiturnar sem hér eiga hlut að máli standa mjög misjafnlega að vígi og það væri í raun og veru nauðsynlegt, til þess að sanngirni og hagkvæmni sé gætt, að jafna um leið kjörin innan héraða, að bæta skipulag raforkukerfisins, bæði frá sjónarmiði hagkvæmni og sanngirni heima í héraði. Ég vona að sá aðlögunartími sem ég hef ætlað til þessara breytinga verði notaður til þessa og það mun auðvitað flýta fyrir því að hægt sé að afhenda raforkuna á sama verði í öllum landshlutum. Ég geri ráð fyrir að það samkomulag, sem ég vona að takist um þetta mál milli ráðuneytisins, Landsvirkjunar og Rafmagnsveitna, feli í sér að allar rafveitur muni eiga kost á að kaupa rafmagn í heildsölu samkvæmt sömu gjaldskrá eftir nokkurra ára aðlögunartíma. Á aðlögunartímanum verði sá munur sem nú er á þessum heildsölugjaldskrám lækkaður í áföngum. Ég vona að þetta svari þeirri spurningu sem hv. fyrirspyrjandi beindi til mín undir fyrri lið sinnar tvíþættu fsp. Ég vík þá að síðari liðnum en þar spurði hv. 1. þm. Vesturl. hvaða áform ríkisstjórnin hefði uppi til þess að smásöluverð á raforku verði hið sama til notenda hvort sem um er að ræða til húsahitunar eða almennra nota. Ég leyfi mér að skilja þessa spurningu svo að hann eigi annars vegar við að verð á raforku til húsahitunar og hins vegar verð á raforku til almennra nota verði hið sama til allra notenda í landinu. Vegna þess eðlismunar sem er á þessum tvennum viðskiptum með orkuna tel ég varla líklegt að það verði nokkurn tíma alveg sama verð á orku til hitunar og ljósa eða annarra almennra nota. En eins og kom fram í svari mínu við fsp. hv. 2. þm. Austurl. sl. fimmtudag hef ég falið Hagfræðistofnun Hagstofu Íslands að gera athugun á orkuverði, orkusköttum og niðurgreiðslum og reyndar að meta áhrif allra afskipta stjórnvalda af orkuverði á þessum áratug og um þessar mundir sem til hefur verið gripið til þess að jafna orkuverðið. Ég ítreka það sem ég sagði þá, að ég mun móta tillögur um endurskoðun stefnunnar hvað varðar skattlagningu og niðurgreiðslu á orku, m.a. með orkujöfnun fyrir augum, en líka hagkvæman orkubúskap, þegar Hagfræðistofnunin hefur lokið því verkefni sem henni hefur verið falið.

Fyrirspyrjandi (Alexander Stefánsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. svör hans. Það kemur að sjálfsögðu fram að hér er um viðamikið mál að ræða. Ég er ekkert að efast um það. Ég ætla ekki heldur að tefja umræður í sambandi við yfirtökuna á Rarik og Orkubúi Vestfjarða. Það verður að segjast eins og er að margir urðu fyrir vonbrigðum með það hvað raforkuverðið hjá Rafmagnsveitum ríkisins lækkaði lítið í sambandi við þessa miklu yfirtöku skulda Rarik sem ríkið yfirtók samkvæmt fyrri samningi. Það sem ég hins vegar legg áherslu á er það að þessi fyrri liður, í sambandi við að raforkuverð verði það sama til allra dreifiveitna í landinu, er náttúrlega fyrsta skrefið sem er raunverulegt, og ég trúi því vart að það sé ekki hægt að flýta þeim ráðstöfunum þannig að það þurfi ekki að taka mörg ár því að þetta væri að mínu mati hægt að gera á miklu skemmri tíma en kom fram hjá hæstv. ráðherra. Hér er um mikinn verðmun að ræða á orkusvæði Rarik til dreifiveitna. Heildsöluverð hefur til skamms tíma verið um 26% sem sýnir hvað þetta mál er mikilvægt að því er varðar að allar dreifiveitur í landinu búi við sama verð. Ég legg áherslu á það, hæstv. ráðherra, að fundin verði leið til þess að hraða þessu sérstaka máli meira en kom fram í svörum hæstv. ráðherra. Ég vil aðeins benda á að út frá lið B er það auðvitað til hliðstæðra nota. Þó að spurningin sé svona sett fram ætlast ég ekki til að sama verð sé til upphitunar og ljósa og annarrar notkunar, heldur til hliðstæðra nota. Ég þakka ráðherra svörin.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegi forseti. Ég hef á þskj. 10 leyft mér að bera fram til hæstv. forsrh. fsp. um atvinnumálanefndir. Fyrirspurnin er svohljóðandi: ,,1. Hverjir eiga sæti í atvinnumálanefndum sem skipaðar hafa verið á þessu ári af forsrh. og hagstrh.? 2. Hvert er verksvið þessara nefnda hvorrar um sig og hvenær er þeim ætlað að ljúka störfum?`` Fyrirspurnin er fram borin til þess að fá það hér fram á Alþingi hvernig verkaskiptingu er hagað milli þeirra nefnda sem skipaðar hafa verið í þennan málaflokk af hæstv. ríkisstjórn, svo og hverjir skipa nefndirnar. Hér er um að ræða málefnasvið sem margir hafa áhyggjur af, bæði litið til skamms tíma og lengri tíma, þ.e. atvinnuþróun í landinu og það vaxandi atvinnuleysi sem gert hefur vart við sig nú að undanförnu. Það kemur fram í yfirliti um atvinnuástand frá vinnumálaskrifstofu félmrn. að í septembermánuði voru 33 þús. atvinnuleysisdagar á landinu öllu. Þeir skiptust þannig að hjá konum voru skráðir 18.400 atvinnuleysisdagar en hjá körlum 14.400, sem sagt verulega meiri hjá konum og gildir það um flest svæði á landinu.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Spurt er um tvær atvinnumálanefndir sem nýlega hafa verið skipaðar. Aðra nefndina skipaði ég og er það samkvæmt samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins sem gert var 30. apríl sl. og var liður í samkomulagi um kaup og kjör sem gert var við ríkisstjórnina í tengslum við hina almennu kjarasamninga. Þar var farið fram á að skipuð yrði svonefnd atvinnumálanefnd tilnefnd af þessum aðilum, þ.e. Vinnuveitendasambandi Íslands og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, þrír samtals frá þeim og þrír frá Alþýðusambandi Íslands, einn frá Sambandi ísl. sveitarfélaga og fimm fulltrúar tilnefndir af ríkisstjórninni. Þessari nefnd er ætlað allvíðtækt verkefni og reyndar heimilt að skoða alla uppbyggingu atvinnumála sem hún kýs. En meginverkefni nefndarinnar er að fjalla um ástand og horfur í atvinnumálum og gera tillögur um atvinnuuppbyggingu til lengri tíma og jafnframt að fjalla um ástand og horfur á næstu missirum og gera, ef þörf krefur, tillögur til úrbóta. Kemur þá að því sem hv. fyrirspyrjandi sérstaklega nefndi að við höfum áhyggjur af hugsanlega vaxandi atvinnuleysi á næstu mánuðum og teljum því afar mikilvægt að aðilar vinnumarkaðarins, bæði fulltrúar vinnuveitenda og Alþýðusambands Íslands, komi að þeim málum. Í stærri nefndinni eiga sæti Árni Benediktsson, formaður Vinnumálasambands samvinnufélaga, Birgir Árnason, aðstoðarmaður viðskrh., Birgir Gunnarsson, varaformaður Vinnuveitendasambands Íslands, Gunnar Hilmarsson, framkvæmdastjóri Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina, Hilmar Karlsson vélstjóri, Hólmgeir Jónsson, framkvæmdastjóri Sjómannasambands Íslands, Már Guðmundsson, efnahagsráðunautur fjmrh., Sigurður J. Sigurðsson, forseti bæjarstjórnar Akureyrar, Snær Karlsson, framkvæmdastjóri Verkalýðsfélags Húsavíkur, Þórarinn V. Þórarinsson, framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands, Örn Friðriksson, varaforseti Alþýðusambands Íslands og Þorsteinn Ólafsson, ráðgjafi forsrh. í efnahags- og atvinnumálum, sem jafnframt er formaður nefndarinnar. Nefndin hefur hafið sitt starf. Eins og þingheimi er kunnugt þá var ráðherra Hagstofu Íslands falið að undirbúa stefnu í atvinnumálum með tilvísun til þess samkomulags í stjórnarsáttmála að leggja áherslu á aukinn hagvöxt á næstu mánuðum og missirum og snúa við þeirri þróun sem nú hefur verið. Hæstv. ráðherra Hagstofu hefur skipað sér til ráðuneytis starfshóp sem í eiga sæti Erna Hauksdóttir, framkvæmdastjóri Sambands veitinga- og gistihúsa, Geir A. Gunnlaugsson framkvæmdastjóri, Grímur Valdimarsson forstjóri, Kristján Ingvarsson verkfræðingur, Jón Sigurðsson framkvæmdastjóri, Jörgen Hólm kaupsýslumaður. Spurt er um hvaða tíma nefndir þessar hafa til starfa. Það er ekki nákvæmlega skilgreint en þó segir um þá fyrri nefnd sem ég nefndi áðan og ég hef skipað, sem ég vil taka fram að starfar einnig í nánu samráði við ráðherra Hagstofu Íslands og eins og hann kýs þá menn sem hann hefur kallað sér til ráðuneytis, um þá nefnd segir: ,,Nefndin skal skila áfangaskýrslu til ríkisstjórnarinnar eftir því sem hún telur æskilegt. Endanlegar tillögur hennar skulu liggja fyrir fyrir mitt árið 1990.`` Ég vona að ég hafi svarað þessum fyrirspurnum en hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands getur að sjálfsögðu bætt við upplýsingum um þá nefnd sem hann hefur skipað sérstaklega.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Ég má til með að gera athugasemd við þessa upptalningu sem hér kom fram hjá hæstv. forsrh. Það hefur reyndar komið fram áður í blöðum og annars staðar og gildir um báðar þessar nefndir að það er ekki ein einasta kona sem situr í þeim. Þarna var talinn upp fríður flokkur karla og ég efast ekki um að þeir séu hæfir á sínu sviði, en mér finnst alveg með ólíkindum að það skuli vera hægt að skipa eftir því sem mér skilst tvær nefndir með samtals 17 einstaklingum og allt skuli vera karlar. Það væri fróðlegt að vita hvort þessir ágætu menn, þessir ágætu ráðherrar hér, hæstv. hagstrh. og hæstv. forsrh. hvort þeir telji að konur séu óhæfar eða hafi ekki vit eða hafi ekki hugmyndir á þessum sviðum. Það kom hér fram að konur eru í meiri hluta þeirra sem eru á atvinnuleysisskrá og ég fullyrði og veit að konur bæði hafa vit, hugmyndir og eru tilbúnar til að leggja sitt fram á þessu sviði. Það er spurning hvenær kemur að því að konur verði virtar að verðleikum.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 2. þm. Austurl. fyrir að bera fram þessa fsp. Ég tel hana vera mjög þarfa. Kvennalistakonur vöktu raunar athygli á þessu þegar fjallað var um stefnuræðu forsrh. hér fyrr í vikunni. Þar kom fram hneykslun þeirra og réttlát reiði og það var náttúrlega ekki bara þeirra persónulega reiði heldur höfum við kvennalistakonur ferðast mikið um landið í sumar og við finnum hvað atvinnumálin brenna á konum hvar sem við komum. Það undrar okkur að ríkisstjórn sem vill kenna sig við jafnrétti skuli treysta sér yfirleitt til þess að útiloka rúman helming þjóðarinnar frá þessum mikilvægu nefndum. Það kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns, Kristínar Einarsdóttur, að konur hafa margt til mála að leggja á þessum sviðum. Við kvennalistakonur höfum haldið ráðstefnur um atvinnumál þar sem komið hefur fram að konur hafa ýmsar hugmyndir. Þær eru tilbúnar til þess að taka frumkvæði en eins og allar konur þá eru þær fremur auralausar og eiga kannski ekki mjög greiðan aðgang að lánastofnunum atvinnuveganna eins og reyndar líka kom fram í ræðu hv. 10. þm. Reykn. stefnuræðukvöldið. Ég vil sérstaklega benda á varðandi atvinnumál kvenna í dreifbýli að þar er vandamálið þegar orðið mjög mikið, þar er dulið atvinnuleysi, konur þar eru svo sannarlega tilbúnar til að taka til hendinni. Ég vil að lokum benda á að varðandi dreifbýlið er þetta auðvitað fyrst og fremst byggðamál. Það er undirstaða þess að treysta byggð úti í hinum dreifðu byggðum að konurnar finni þar líka eitthvað við sitt hæfi. Þess vegna vil ég að lokum, virðulegur forseti, lýsa enn og aftur réttlátri reiði okkar og hneykslun á þessari skipan mála.

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Virðulegur forseti. Þessi athugasemd kvennalistaþingkvenna er að nokkru leyti réttmæt og ég get að mörgu leyti tekið undir með því sem hér kom fram hjá hv. þm. Kvennalistans að það er óeðlilegt að konur hafi ekki sín áhrif í mótun atvinnustefnu landsmanna. Það er alveg hárrétt sem kom fram að konur hafa margar góðar hugmyndir og það er mjög mikilvægt að þeirra hugmyndir komi fram í vinnu sem þessari. Mér er mikil ánægja að skýra frá því hér að Erna Hauksdóttir sem er framkvæmdastjóri Sambands veitinga- og gistihúsa hefur góðfúslega fallist á að hefja störf með okkur í nefnd þeirri sem ég hef skipað mér til ráðuneytis til þess að fjalla um atvinnumál og vænti ég mér mikils af samstarfi við hana í framtíðinni.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. veittar upplýsingar um þessar nefndir. Það var vissulega ánægjulegt að heyra að það hefur orðið breyting á varðandi samsetningu er snertir kynskiptingu í nefnd eða starfshópi hæstv. hagstofuráðherra frá því að nefndin upphaflega var skipuð. En auðvitað vakti það athygli að settur skyldi niður svo stór hópur til þess að athuga um atvinnumál, án þess að konur kæmu þar við sögu og er það vissulega einn þáttur þessa máls. Eins og ég gat um þá eru konur í verulegum meiri hluta þeirra sem eru atvinnulausir og hætt er við því að halli á þær eða fari í það far enn frekar á komandi mánuðum. Sérstaklega er þetta áberandi víða út um landið þar sem atvinnuframboð til kvenna hefur í senn verið fábreyttara og konur orðið meira fyrir barðinu á atvinnuleysi. En hér er slíkt stórmál á ferðinni að það verður að vænta þess að þeir hópar sem hafa verið kvaddir þarna til starfa komi með tillögur varðandi skammtímaþróun þessara mála. Hitt skiptir svo ekki síður máli að leitast verði við að tryggja atvinnuástand til lengri tíma. Þar hef ég vissulega nokkrar efasemdir um hugmyndir sem fyrir liggja um úrlausnir í þeim efnum af hálfu hæstv. ríkisstjórnar þar sem aðallega virðist horft til stóriðju og stóriðjuframkvæmda, sem eru ekki mjög atvinnuskapandi eins og menn þekkja, síst af öllu til lengri tíma litið. Hæstv. félmrh. hefur fengið þál. frá síðasta vori um athugun á eflingu atvinnutækifæra fyrir konur í dreifbýli. Hæstv. ráðherra er ekki hér viðlátinn en við verðum að vænta þess að einnig á hans verksviði sé að þessum málum unnið.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að leggja þessa fyrirspurn fram. Það var vissulega þörf á því að fá fram upplýsingar um skipan þessara nefnda hér og ég vil taka undir með hv. 6. þm. Vesturl. og hv. 12. þm. Reykv. sem gerðu athugasemdir við skipan þessara nefnda og það ekki að ástæðulausu. Það kom hér fram hjá hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands að hann hefur aðeins séð að sér og hefur hugsað sem svo, æ-jú, ætli það sé ekki gott að bæta við eins og einni konu, við skulum fá hana til að starfa með okkur, og nú er komin ein kona til liðs við þennan fríða flokk og við eigum náttúrlega að vera þakklátar fyrir það. Ég vil taka undir það að þar er vissulega mæt kona á ferðinni og ég efast ekki um að hún munileggja gott af mörkum í störfum þessarar nefndar. En það er ekki hægt annað en gera athugasemdir og furða sig á skipan slíkrar nefndar þar sem hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands hefur talið þörf á að sækja í þessa hugarflugsnefnd einn aðila erlendis frá. Og óneitanlega olli það dálítilli undrun margra Íslendinga. Ég efast ekki um að hér sé um ágætan mann að ræða sem getur komið með góðar hugmyndir, en þetta er nýtt af nálinni og væri fróðlegt að vita með hvaða hætti að kostnaði af störfum slíkrar nefndar verður staðið.



Herra forseti. Ég skil vel þær athugasemdir sem hér hafa verið gerðar við skipun nefndarinnar, þeirrar stærri. En vek athygli á því að hún er skipuð skv. tilnefningum fyrst og fremst. Hins vegar vil ég upplýsa að ég hef óskað eftir því við formann nefndarinnar að á fundi hjá nefndinni sjálfri verði athugað hvort hún telur rétt að bæta fulltrúum í nefndina. Það mun verða skoðað en engin ákvörðun tekin um það á þessari stundu. Þar sem nefndin er skipuð með samkomulagi aðila vinnumarkaðarins, tilnefnd af þeim, ákveðinn fjöldi m.a., þá taldi ég rétt að breyta ekki út frá því nema samkomulag væri um það í nefndinni og það verður athugað.



Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir ágæta fyrirspurn, en ég undrast þær umræður sem orðið hafa á eftir sem snúast að mínu mati um aukaatriði. Það er vissulega á sínum stað að gæta þess að kynskipting í nefndum sé rétt. En fólkið sem er atvinnulaust spyr ekki að því. Það spyr að því hvort einhver úrræði koma. Hvort það geti fengið atvinnu. Það er það sem er aðalatriði þessa máls. Ég sat á tali í gærkvöldi við skipstjóra suður í Keflavík sem var tilkynnt fyrir nokkrum dögum síðan að það væri búið að selja atvinnuna frá honum og hans skipshöfn, harðduglegum sjómönnum. Og ég hef horft upp á það að tugir manna eru atvinnulausir á þessu svæði, ekki tugir, núna á föstudaginn þarf að greiða um 150 manns atvinnuleysisbætur og svo hefur það verið viku eftir viku og mánuð eftir mánuð. Þetta fólk spyr um úrræði, hvort það geti fengið atvinnu, lífsbjörg, hafi fulla reisn, en ekki það hverjir eru í atvinnumálanefndum.



Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð. Ég missti því miður af fyrri hluta þessarar umræðu en hef fylgst með síðari hlutanum. Hv. 4. þm. Reykn. talaði um að efni umræðunnar hefði snúist um aukaatriði vegna þess að fólkið spyrði ekki að því hverjir sætu í nefndinni heldur spyrði það um úrræði. Þá vil ég benda hv. þm. á það sem ég hygg að hann viti, að þegar athugaðar eru tölur um atvinnuleysi þá hefur það ævinlega verið svo að meiri hluti þeirra sem eru atvinnulausir eru einmitt konur. Konur hafa verið sveiflujafnararnir, eins og það hefur verið kallað, í atvinnulífinu. Þær hafa verið sendar heim og mátt víkja þegar atvinnu hefur vantað. Og auðvitað spyrja konur um það hver úrræðin eru. Og hverjir mundu nú vera líklegastir til að finna heppileg úrræði fyrir konur? Skyldu það ekki einmitt vera konur sem búa yfir hugmyndum sem henta konum? Ég skil ekkert í hv. þingmanni að hafa þennan málflutning uppi. Hins vegar átti ég annað erindi í stólinn og það var að minna á þá jafnréttisáætlun sem hæstv. félmrh. hefur gert, sem er einmitt samflokksmaður hv. 4. þm. Reykn., og hefur sent stofnunum á vegum ríkisins. Það hafa farið fram heitar umræður í hverri stofnuninni á fætur annarri þegar þessari jafnréttisáætlun hefur verið komið á og hún hefur verið samþykkt. Hún felur það m.a. í sér að beita sér fyrir því að konur verði valdar til ábyrgðarstarfa ekki síður en karlar og jafnvel af ásetningi. Og vegna þess að hæstv. félmrh. er í þessari ríkisstjórn sem segja má að sé eins konar stofnun á vegum ríkisins þó að innviðir hennar séu talsvert hreyfanlegir. Má ég spyrja hæstv. forsrh. hvort þessi ríkisstjórn hefur í raun jafnréttisáætlun sem hún vinnur eftir þegar hún setur niður nefndir, þegar hún viðhefur sín vinnubrögð? Fer hún þá eftir einhverri ákveðinni jafnréttisáætlun sem hún tekur tillit til?

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Virðulegur forseti. Hv. 6. þm. Reykn. sá ástæðu til þess að fara að gera tortryggilega skipun nefndarmanna í starfshóp um atvinnustefnumál sem ég hef skipað mér til ráðuneytis. Vekur það nokkra furðu mína því ég tek undir með hv. 4. þm. Reykn. að það hlýtur að vera málefni þeirra sem eru atvinnulausir og þeirra úti á landsbyggðinni sem eru að leita sér að nýjum atvinnutækifærum að leysa þau mál en ekki að reyna að gera það tortryggilegt hverjir eru fengnir til þess að hjálpa til við að leita uppi nýjar lausnir í þeim efnum. Varðandi Ernu Hauksdóttur sem hefur fallist á að starfa með nefndinni þá er það ofur einfalt mál. Þegar við hittumst á fyrsta fundi nefndarinnar kom okkur saman um að okkur vantaði liðsauka til þess að fjalla um ferðamálaþáttinn sem er mikilvægur þáttur í atvinnuuppbyggingu, sérstaklega úti á landsbyggðinni. Ferðamál hafa skilað okkur miklum og góðum tekjum undanfarin ár og það eru allar líkur á því að það geti orðið mjög blómlegur iðnaður á Íslandi að sinna ferðamönnum og þjónusta þá. Þess vegna þótti okkur ráðlegt að fá einn góðan starfskraft eða liðsmann í lið með okkur til þess að fjalla um þann þátt mála. Þar varð Erna Hauksdóttir fyrir valinu og ég held að þar hafi tekist vel til. Hitt er öllu sérkennilegra að gera athugasemd við það þó leitað sé aðstoðar sérfræðinga um markaðsmál og alþjóðleg peningaviðskipti sem hlýtur á næstu árum að verða geysilega þýðingarmikill þáttur í allri atvinnuuppbyggingu á Íslandi. Ef við ætlum að reyna að fara út í að framleiða hér eitthvað sem við ætlum að reyna að koma á markað erlendis þá er það fyrst og fremst markaðssetning og markaðsleit sem ræður þar úrslitum. Og það er ekki síst hinn stóri markaður Evrópubandalagsins sem blasir við okkur. Það er þar sem við þurfum að þreifa fyrir okkur á næstunni. Og hverjir eru það meðal nágranna okkar sem eru þar innan dyra? Það eru einmitt Danir. Það er engin önnur Norðurlandaþjóð sem hefur eins góða yfirsýn yfir þann stóra markað og getur veitt okkur eins mikla aðstoð og hjálp við það að leita og þreifa fyrir okkur með markaðssetningu á okkar afurðum inn á þann stóra markað. Þess vegna þykir mér það alveg með ólíkindum að vera að fetta fingur út í það að leitað sé til sérfræðinga einmitt á þessu sviði sem geta veitt okkur ómetanlega aðstoð í þessum efnum. Þetta hefur gífurleg áhrif á hugsanlega atvinnuþróun og atvinnuuppbyggingu á Íslandi. Ég lýsi því vonbrigðum með svona málflutning. 

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég vil svara örstutt því sem hér kom fram frá hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur. Ríkisstjórninni er að sjálfsögðu mjög vel kunnugt um þessa áætlun. Hún hefur verið send öllum stofnunum, ekki bara þeim sem heyra undir félmrn. og ég leyfi mér að fullyrða að þetta sé mjög haft að leiðarljósi þegar ráðið er í stöður. Hins vegar er í mörgum tilfellum svo að konur fást ekki í ákveðnar stöður eða talið er að einhver karlmaður sé færari í ákveðið verkefni og vitanlega verður það þá að ráðast. Ég held að hv. þm. sé ljóst að fjölmargar prýðiskonur hafa verið ráðnar í ýmsar stöður á vegum þessarar ríkisstjórnar án þess að ég fari að telja það upp, t.d. aðstoðarmenn ráðherra o.fl. Í þessu tilfelli vill því miður svo til að þeir menn sem taldir voru hafa þá þekkingu sem þyrfti að koma inn í þessa nefnd eru ekki konur, eins og t.d. formaður Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina, efnahagsráðgjafi ríkisstjórnarinnar, efnahagsráðgjafi fjármálaráðherra, svo ég nefni þarna nokkra. Því miður, segi ég. Ekki vegna þess að konur séu ekki færar á þessum sviðum en í þessi ákveðnu störf höfðu konur því miður ekki valist. Mér er ekki kunnugt um það hvort farið er eftir þessum tillögum eða reglum hjá Vinnuveitendasambandi Íslands, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna og Alþýðusambandi Íslands, en vitanlega er mjög eðlilegt að koma þeim þar einnig á framfæri.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ánægjulegt að heyra það að hv. 4. þm. Reykn. er annt um líðan fólks sem er atvinnulaust eða býr við erfið atvinnuskilyrði. Þeim mun undarlegra er að heyra hann tala um að það sé aukaatriði hvort konur eða karlar eru í nefndum sem fjalla um þessi mál. Ég ætla bara að koma því að hvort maðurinn hefur gert sér grein fyrir því að það eru fjölmörg börn á framfæri einstæðra foreldra. Neyðin sem hann var að lýsa gæti ekki síður átt við atvinnulausa fiskvinnslukonu.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegur forseti. Ég ætla að reyna að taka hæstv. forsrh. á orðinu. Hann sagði hér áðan í sinni ræðu að hann vildi endurskoða aðild að þessum nefndum með það sérstaklega í huga að konur fengju þar aukna aðild. Ég sé að ráðherra samþykkir það. Þess vegna vildi ég beina því til hæstv. ráðherra að hann láti nú ekki aðila vinnumarkaðarins eina um það að skipa í nefndir. Ég þekki það af fenginni reynslu frá fyrri tíð að sú skipan manna í nefndir gerist með öðrum hætti en það sé gert eftir því hvort það eru konur eða karlar. Þess vegna vildi ég vekja athygli ráðherra á því að atvinnuleysi er mjög mikið meðal kvenna í verslunarstétt þannig að það væri ekki óeðlilegt að konur úr þeirri grein fengju aðild að þessum nefndum með sérstöku tilliti til þess að styrkja stöðu þeirra. Þetta er láglaunafólk, þetta er fólk sem á í miklum erfiðleikum með að fá störf annars staðar. Ég vildi því beina því sérstaklega til ráðherra, og einnig með tilliti til þess að nú er nýbúið að kjósa konu til forustu í Landssambandi ísl. verslunarmanna, hvort ekki kæmi til greina að ráðherra mundi standa við það sem hann sagði, að endurskoða skipan nefndanna og tilnefna þar fleiri konur.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Mér þykir það mjög leitt að þurfa að koma hér inn í þessa umræðu undir forminu um þingsköp en ég tel það algjörlega óhjákvæmilegt vegna úrskurðar forseta þess efnis að mér gefist ekki kostur á því sem fyrirspyrjanda að gera hér örstutta athugasemd þó svo að ég hafi nýtt rétt minn til þess að tala hér samkvæmt þingsköpum varðandi fsp. Ég vil inna hæstv. forseta eftir því í ljósi hvaða ákvæða hæstv. hagstrh. er heimilað að koma inn í þessa umræðu og tala hér tvívegis undir heimildinni um örstutta athugasemd. Ég les það í 31. gr. þingskapa að öðrum þingmönnum en fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra sem svarar fsp. er heimilt að gera stutta athugasemd. Það hefur til þessa ekki verið túlkað þannig að viðkomandi geti komið tvívegis inn í umræðu. Ég þekki það einnig eftir að þessi þingsköp voru samþykkt 1985 að það var af fyrrv. forsetum sameinaðs þings farið með þingsköpin þannig að fyrirspyrjanda gafst ætíð kostur á því ef hann óskaði eftir að gera örstutta athugasemd eftir að hann hafði nýtt rétt sinn til þess að koma inn í umræðu. Ég ætlaði hér að nota þennan rétt sem ég taldi að væri helgaður að venju samkvæmt þingsköpum til þess að gera athugasemdir við það sem fram kom hjá hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni og reyndar hjá fleirum að því er snerti samsetningu nefnda. En ég ætla ekki að fjalla um það hér. Ég er að ræða hér þingsköp og ég harma það að forseti skuli fara þannig með vald sitt að brjóta gegn þingsköpum varðandi það að hleypa mönnum hér tvívegis inn í umræðuna, og það ráðherrum sem ekki er beint fyrirspurnum til, en neita fyrirspyrjanda um það að gera örstutta athugasemd.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna orða hv. 2. þm. Austurl. skal hér lesið úr 31. gr. þingskapalaga en þar segir svo: ,,Fyrirspyrjandi eða framsögumaður fyrirspyrjenda mælir fyrir fyrirspurn. Ráðherra, er hlut á að máli, svarar síðan fyrirspurn. Hvor um sig, fyrirspyrjandi og ráðherra, má ekki tala oftar en tvisvar, fyrirspyrjandi eigi lengur en tvær mínútur og ráðherra eigi lengur en fimm mínútur í senn. Öðrum þingmönnum er heimilt að gera stutta athugasemd.`` Það fer því ekki á milli mála að það er rangt hjá hv. fyrirspyrjanda að hann eigi minnsta rétt á að tala oftar en tvisvar. Varðandi síðari þátt gagnrýni hans á því að hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands hefur fengið leyfi forseta til að fara tvisvar í ræðustól, þá er ástæðan fyrir því einfaldlega sú að mál það er hér er á dagskrá varðar einnig hans ráðuneyti svo forseta þótti rétt að hann fengi að svara fyrir það. Og í raun og veru hefði hv. fyrirspyrjandi átt að beina fsp. sinni til beggja ráðherranna, hæstv. forsrh. og hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands.

Fyrirspyrjandi (Hjörleifur Guttormsson) (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Ég óska eftir því að forsetar Alþingis og forsetar sameinaðs þings, einnig varaforsetar, taki mál þetta til athugunar.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Það er ekkert sjálfsagðara en að þegar á forsetafundi nú í dag, sem hefst klukkan tólf, verði þetta mikilvæga mál tekið fyrir og úrskurður í því felldur.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég ætla nú ekki að ræða mikið þetta mál en eins og fram hefur komið er þessi nefnd skipuð með tilnefningu, þ.e. allir þeir sem tilnefndu hafa tilnefnt á þennan veg sem hér kemur fram og það er sök bæði mín og annarra sem gerðu það. En málið er ekki svona einfalt. Það sem ég vil segja er að það ætti að reyna að fá einhverjar tillögur frá þeim stöðum þar sem atvinnuleysið er mest, þær tillögur þyrftu að berast til þessarar nefndar. Og einmitt þeir að mynda líka hópa til þess að gera tillögur um að bæta ástandið þannig að það kæmu hugmyndir fram til þessarar nefndar sem er að vinna í þessum málum og marka þessa stefnu til næstu ára. Ég vonast til þess að þar sem konur eru í meiri hluta í þessum byggðum þá verði þær í meiri hluta í þessum nefndum.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Glöggt er gests augað, segir einhvers staðar í málshætti. Þess vegna finnst mér, ef við eigum kost á því að fá gesti að utan til þess að meta okkar stöðu með okkur Íslendingum, engin ástæða til annars en að þiggja það enda sé það okkur að kostnaðarlausu. Og ég er eiginlega hissa á því að það skuli ekki vera starfandi hér nefnd sem er eingöngu skipuð útlendingum til þess að skoða okkar þjóðfélag eða fá jafnvel ráðgjafa til þess að taka það út, meta ýmis verk sem við erum að leggja út í, eins og t.d. Bifreiðaskoðun Íslands, nýja stálbræðslu, eða það sem við höfum þegar byrjað á, eins og loðdýraræktina og fiskeldið. Hefðum við fengið betri og gleggri upplýsingar þá er ekki víst að við hefðum lagt út í ýmis þau verkefni sem núna eru að verða okkur vandamál og þær upplýsingar fáum við aðeins frá rödd reynslunnar, að utan. Jafnframt þurfum við að láta menn héðan leita nýrra leiða erlendis, kynna okkur hvernig aðrar smáþjóðir afla sér tekna, ekki einblína á stórveldin sem búa við allt aðrar stærðir en við, heldur skoða dvergríkin.

Fyrirspyrjandi (Alexander Stefánsson) Virðulegi forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 30 að bera fram fsp. til hæstv. landbrh. um greiðslur til bænda samkvæmt jarðræktar- og búfjárræktarlögum. ,,1. Hver er staða lögboðinna greiðslna til bænda samkvæmt jarðræktarlögum: a) fyrir árið 1987 og eldra, b) fyrir árið 1988? 2. Hver er staða lögboðinna greiðslna til bænda samkvæmt búfjárræktarlögum: a) fyrir árið 1987 og eldra, b) fyrir árið 1988? 3. Hver er staða lögboðinna greiðslna til búnaðarsambanda: a) fyrir árið 1987 og eldra, b) fyrir árið 1988?`` Tilefni þess að þessi fsp. er borin fram er sú að við umræður um fjárlög fyrir árið 1989, um lánsfjárlög fyrir árið 1989 og við setningu nýrra jarðræktarlaga og búfjárræktarlaga var þetta mál upplýst þannig að það var ljóst að bændur landsins eiga samkvæmt lögum inni allmiklar fjárhæðir hjá ríkissjóði og rætt um það hvaða ráðstafanir væri hægt að gera til þess að staðið yrði við lög að þessu leyti til. Við þessar umræður komu fram yfirlýsingar frá hæstv. landbrh. í sambandi við þessi mál sem gerði ráð fyrir ákveðinni lausn á þessu vandamáli og í lánsfjárlögum fyrir 1989, sbr. 28. og 29. gr., er gefin heimild til að leysa þetta vandamál, sbr. 28. gr. lánsfjárlaga, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þrátt fyrir ákvæði 10. gr. laga nr. 56/1987, jarðræktarlaga, skal framlag ríkissjóðs til jarðabóta eigi fara fram úr 100.000 þús. kr. á árinu 1989. Þó er fjármálaráðherra heimilt, að höfðu samráði við landbúnaðarráðherra og fjárveitinganefnd Alþingis, að semja um uppgjör ógreiddra framlaga til jarðræktarframkvæmda á árinu 1988.`` Og sama gildir um 29. gr., um búfjárræktarlögin. Þetta er að vísu samningsheimild en hins vegar er ljóst að eins og staðan er í dag, að því er ég hef upplýsingar um, eru þessar greiðslur ekki komnar til bænda nema að hluta til fyrir árið 1987 og þar af leiðandi er ástæða til, með tilliti til þess sem stendur í fjárlögum fyrir árið 1990, að óska eftir upplýsingum á þessu stigi máls. Þess vegna eru þessar fsp. hér lagðar fram.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Svör við fsp. hv. fyrirspyrjanda eru samkvæmt upplýsingum sem ég hef fengið hjá Búnaðarfélagi Íslands eftirfarandi: 1. Staða lögboðinna greiðslna bænda samkvæmt jarðræktarlögum: a) greiðslur fyrir árið 1987 hafa að fullu verið inntar af hendi; b) fyrir árið 1988 er staðan þannig að heildarskuldbindingar til bænda voru 159 millj. 136 þús. Greitt hefur verið vegna framræslu 24 millj. 463 þús. og til loðdýrabænda 11 millj. 886 þús. þannig að ógreiddar eru 122 millj. 787 þús. kr. 2. Til lögboðinna greiðslna til bænda samkvæmt búfjárræktarlögum: a) fyrir árið 1987 eru ógreiddar 15 millj. 835 þús. kr.; b) fyrir árið 1988 25 millj. 969 þús. kr. 3. Staða lögboðinna greiðslna til búnaðarsambanda: a) fyrir árið 1987 samkvæmt jarðræktarlögum 2,5% af framkvæmdafjárhæð, 5 millj. 453 þús. kr. og samkvæmt búfjárræktarlögum 9 millj. 822 þús. kr. eða samtals 15 millj. 275 þús. kr.; b) fyrir árið 1988 samkvæmt jarðræktarlögum 7 millj. 39 þús. kr. og samkvæmt búfjárræktarlögum 23 millj. 994 þús. kr. eða samtals 31 millj. 33 þús. kr. Ofangreindar fjárhæðir eru á verðlagi hvers framkvæmdaárs. Því er svo við að bæta að nú bíður og hefur beðið um hríð afgreiðslu í fjmrn. áætlun um uppgjör þeirra skulda sem hér hefur verið gerð grein fyrir og fjallað var um, sbr. mál fyrirspyrjanda á sl. vori við afgreiðslu frv. um breytingu á jarðræktar- og búfjárræktarlögum. Sú áætlun verður væntanlega afgreidd innan skamms og mun efni hennar að hluta til líta dagsins ljós við afgreiðslu fjáraukalaga en að öðru leyti verður efni þess skuldauppgjörs hluti af fjárlögum næsta árs og næstu ára.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það vekur nokkra eftirtekt að forustumaður Framsfl. í fjvn. leggur hér fram fsp. um greiðslur eða uppgjör á greiðslum til bænda vegna jarðræktar- og búfjárræktarlaga. Reyndar veit ég mætavel um áhuga hans í þeim efnum og það er fjarri því að ég telji að hér sé um einhverja yfirborðsmennsku að ræða af hans hendi. Ég vil hins vegar vekja sérstaka athygli á því sem hér hefur ekki komið fram að við afgreiðslu lánsfjárlaga voru gefnar mjög skýrar yfirlýsingar, og eins við afgreiðslu búfjár- og jarðræktarlaga á sl. vetri, um þessi uppgjör. Skýrast var mál þessara tveggja hv. þm., hæstv. landbrh. og hv. 1. þm. Vesturl., um þessi efni sem var að því leyti algerlega afdráttarlaust að þegar búið væri að breyta jarðræktar- og búfjárræktarlögum, þá yrði gert upp við bændur landsins þannig að það sem síðar hefur komið fram og hæstv. landbrh. áréttaði hér sérstaklega áðan, að það ætti að dreifa þessum greiðslum á 2--3 ár, eru hrein brigð ef málið verður látið ganga þannig fram.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Það er þannig í landbúnaði nú síðustu árin að menn fara ekki þar í framkvæmdir nema ástandið sé þannig að þeir séu neyddir til þess. Og þegar þeir gera sínar áætlanir, þá gera þeir ráð fyrir því að fá lögboðin framlög á réttum tíma. Þess vegna er það mjög bagalegt að það skuli dragast að inna þessar greiðslur af hendi lögum samkvæmt, menn hljóta að treysta á það. Og eins og ástandið er í þjóðfélaginu, þá eru ýmsir í miklum vandræðum út af þessu máli. Þess vegna vil ég beina máli mínu til hæstv. ráðherra að hann geri það sem í hans valdi stendur til þess að þessum greiðslum sé hraðað. Að vísu hef ég komið athugasemd minni til fjmrh. í þessu efni.

Fyrirspyrjandi (Alexander Stefánsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir svör hans. Ég taldi nauðsynlegt einmitt á þessu augnabliki að fá upplýsingar um þessi mál beint frá hæstv. ráðherra þar sem ég veit að hann á í samningum við hæstv. fjmrh. um að standa við það sem stendur í lánsfjárlögum, möguleikum á því að gera þessi mál upp og eins það sem hefur komið fram áður í þeim yfirlýsingum sem ég greindi hér frá áðan, bæði að því er varðar setningu þessara nýju laga og einnig í sambandi við afgreiðslu lánsfjárlaga fyrir árið 1989. Hér er um mjög alvarlegt mál að ræða ef ekki verður hægt að koma góðri skipan á þessi mál, greiðslu lögbundinna framlaga, eftir að búið er að setja ný jarðræktarlög og ný búfjárræktarlög sem gera beinlínis ráð fyrir því að það verði hægt að ganga til hreinni aðgerða í sambandi við þessi mál en fyrri lög gerðu ráð fyrir. Þess vegna tel ég að það sé mjög mikilvægt að skoða þessi mál nú í ljósi þeirrar reynslu sem fyrir liggur í dag og ég treysti því eins og ég hef áður lýst yfir, að hæstv. landbrh. gangi þannig fram í þessu máli að það verði staðið við þau fyrirheit og þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið í sambandi við þessar lagabreytingar sem ég nefndi hér fyrr og bændur treysta á að þeir hafi nú fast land undir fæti hvort sem um beinar greiðslur er að ræða eða hreina samninga um væntanlegar greiðslur.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég vil í fyrsta lagi upplýsa það að það hafa þegar verið greiddar á þessu ári verulegar upphæðir umfram það sem fjárlög heimila, sem fjárlagatalan leyfir þannig að það er þegar hafið uppgjör í þeim skilningi að það er búið að greiða út úr ríkissjóði talsverðar upphæðir umfram það sem fjárlagatalan stendur fyrir. Þetta hefur farið í að ljúka uppgjöri framkvæmda vegna ársins 1987, greiða framræslukostnað á árinu 1988 og greiða loðdýrabændum, sérstaklega, þeirra styrki vegna hins erfiða og sérstaklega afbrigðilega ástands sem þar er við að glíma. Þetta vil ég að komi hér fram þannig að hv. þm. sé ljóst að það er þegar búið að gera talsvert í þessu efni umfram það sem fjárveitingin á fjárlögum leyfir. Í öðru lagi er rétt að vekja á því athygli hér, úr því að það kom ekki fram í máli neins þeirra sem hér töluðu, að hér er verið að reyna að bæta fyrir vanrækslusyndir tveggja fyrri ríkisstjórna, skerðingu á þessum framlögum sem tvær fyrri ríkisstjórnir stóðu að. Það er rétt fyrir hv. þm. Sjálfstfl. og Framsfl. að hafa þessa staðreynd í huga þegar þeir brýna núv. landbrh. til dáða. Það verður gert upp við bændur, það verður staðið við það fyrirheit. Þessi ríkisstjórn mun skila aftur til bænda þeim skerðingum sem tvær fyrri ríkisstjórnir létu yfir þá ganga, en það er ekki hægt að gera hvort tveggja í einu, gera allar þær syndir upp og koma á staðgreiðslu þessara framlaga. Það er ekki hægt að gera það á einu og sama árinu. Þess vegna er það ljóst og það var allan tímann skýrt í mínu máli að það yrði ekki hægt að ljúka þessu uppgjöri innan þessa árs. Og það er rangt hjá hv. 4. þm. Austurl. að ég hafi gefið það í skyn að allar þessar syndir tveggja fyrri ríkisstjórna og þar með talið ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar yrðu gerðar upp á þessu ári. Það sagði ég aldrei. Ég lofaði því hins vegar að það yrði hafið uppgjör þessara skulda á þessu ári og síðan reynt að ljúka því eins fljótt og hægt væri, samtímis því að tekin yrði upp staðgreiðsla eða greiðsla innan framkvæmdaársins vegna framkvæmda á árinu 1990, fyrsta ári sem framkvæmt yrði í raun skv. núgildandi lögum. Þetta vildi ég, virðulegur forseti, að kæmi alveg skýrt fram og vonandi er þá enginn misskilningur ríkjandi um það hvernig þetta mál stendur. Ég mun gera það sem ég get til þess að þessar greiðslur berist bændum eins hratt og kostur er og viðráðanlegt verður, en það gefur auga leið að umtalsverða skerðingu í tvennum fjárlögum er erfitt að borga upp á einu og sama árinu, samtímis því að taka staðgreiðslu þessara framkvæmda á hinu næsta. Ég vil líka leggja á það áherslu að það gæti skipt bændur máli í hvaða formi uppgjörið við þá verður og hugsanlega og vonandi verður hægt að hafa það þannig að það verði nýtanlegt fé sem bændur fá í hendur þó að greiðslur fari ekki fram fyrr en til að mynda á tveim til þrem næstu árum.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég vil vekja athygli á því að hæstv. landbrh. sagðist hafa staðið við þau fyrirheit sem hann hefur gefið loðdýrabændum. Það væri fróðlegt að fá nánari upplýsingar um það atriði, hann hefur tækifæri til þess síðar á þessum fundi. Ég vil líka, hæstv. forseti, vekja athygli á því að skv. fjárlögum á ekki að standa við þau fyrirheit í sambandi við virðisaukaskatt sem ríkisstjórn hefur gefið og hæstv. forsrh. í sinni stefnuræðu, þannig að það er mikill misskilningur hjá hæstv. ráðherra að eitthvað standi eftir af því sem fyrirheit hefur verið gefið um til bænda.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Það var eingöngu til að leiðrétta hv. 2. þm. Norðurl. e. Hann ætti að halda sig hérna inni í þingsalnum þannig að hann heyrði rétt það sem hér er rætt um en misskildi það ekki eða misheyrði. Ég sagði að það hefði verið staðið við þau fyrirheit sem bændum voru gefin vegna uppgjörs jarðræktarframlaga. Ég sagði ekki eitt orð um það sérstaklega að staðið hefði verið við fyrirheit til loðdýrabænda. Ég rakti það hins vegar að loðdýrabændur hefðu vegna þeirra sérstöku erfiðleika sem þeir eiga í verið teknir fram fyrir aðra bændur vegna framkvæmda á árinu 1988 og uppgjöri við þá lokið. Í því felst sérstök afgreiðsla til loðdýrabænda en það sem ég sagði um að staðið hefði verið við fyrirheit átti almennt við fyrirheit varðandi uppgjör jarðræktar- og búfjárræktarframlaga.

Fyrirspyrjandi (Alexander Stefánsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 32 hef ég leyft mér að gera fsp. til hæstv. samgrh. um úttekt og álit starfshóps um samgöngur undir eða yfir utanverðan Hvalfjörð sem hljóðar þannig: ,,Hver er niðurstaða starfshóps sem samgönguráðherra skipaði 1. ágúst sl. til að fjalla um hugmyndir um samgöngur undir eða yfir utanverðan Hvalfjörð og ætlað var að skila áliti eigi síðar en 10. okt. 1989 er Alþingi kæmi saman?`` Það þarf ekki að hafa langt mál um þetta mál. Það hefur verið gert opinbert að stjórnendur Sementsverksmiðju ríkisins og Íslenska járnblendifélagsins tóku visst frumkvæði í þessu máli með bréfi til samgrh. dags. 8. febr. 1989, þar sem fyrirtækin ásamt verktakafyrirtæki bjóðast til að taka á sig kostnað og áhættuna af því að gera undirbúningsrannsóknir sem nauðsynlegar eru til að ganga úr skugga um hvort jarðgangagerðin sé tæknilega möguleg og fjárhagslega fýsileg. Enn fremur var í samningsdrögum gert ráð fyrir stofnun sérstaks hlutafélags sem fengi einkarétt til byggingar og reksturs slíks mannvirkis um tiltekið árabil og jafnframt að göngin yrðu síðar eign ríkisins án endurgjalds að þeim tíma liðnum. Þingmenn Vesturl. áttu fund með hæstv. samgrh. 25. júlí sl. þar sem þessi mál voru rædd og viðhorf ráðherra og ríkisstjórnar og lögð áhersla á það að svar við þessu erindi yrði gefið. Eins og hér kom fram skipaði hæstv. ráðherra nefnd 1. ágúst sl. sem gert var ráð fyrir að skilaði áliti 10. okt. sl. Þar sem mikill áhugi er fyrir þessu máli, þá taldi fyrirspyrjandi rétt að inna hæstv. ráðherra eftir því hvernig þetta mál stæði í dag og fá um það upplýsingar í sambandi við framhald málsins.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Hv. fyrirspyrjandi sóar ekki tímanum til einskis því að það var einungis fáum dögum eftir þá dagsetningu sem starfshópur sá sem ég skipaði hafði fengið tilmæli um að skila áliti ef kostur væri, að þessi fsp. var lögð fram. Málið stóð þá þannig að ég hafði þegar og á réttum degi fengið bráðabirgðaniðurstöðu, bráðabirgðagreinargerð frá starfshópnum. Ég hafði reyndar hugsað mér, daginn eftir að ég varð þess var að fsp. kom fram, að senda hv. alþm. með bréfi þessa bráðabirgðagreinargerð þannig að þeim mætti öllum þá þegar verða ljóst hver staða málsins var. En samkvæmt góðri venju féll ég frá því ráði þegar fsp. var komin fram og held mig við það grundvallaratriði þingskapanna sem ég hef lært, að svara fyrirspurnum sem einu sinni eru komnar fram á Alþingi hér en ekki í fjölmiðlum né heldur leggja fram upplýsingar um þær fyrr en þær eru reiddar fram á hinu háa Alþingi þannig að mönnum gefist kostur á að ræða þær um leið og þær eru birtar. Þessi bráðabirgðagreinargerð starfshópsins, sem er bráðabirgðagreinargerð vegna þess að það er niðurstaða hópsins að það sé ókleift að skila endanlegu áliti með svo stuttum fyrirvara, felur í sér að hópurinn hefur komist að samkomulagi um vinnutilhögun um það hvað leggja beri áherslu á í vinnunni næstu vikur og reyna að skila endanlegri niðurstöðu fyrir næstu áramót, svo það sé nú rakið í örfáum atriðum hvað í þessu felst. Hér er á ferðinni mjög stórt mál, mikið hagsmunamál, en jafnframt að mörgu leyti tímamótamál í okkar samgöngumálum. Fyrir það fyrsta er mannvirkið þess eðlis að verði í það ráðist verður það tímamótaverk, nýbreytni í íslenskri mannvirkjagerð sem auðvitað hlýtur að kalla á verulega vandaða undirbúningsvinnu. Mannvirkjagerð á hafsbotni eða jarðgöng undir hafsbotn hafa aldrei áður verið unnin á Íslandi og jafnvel þó að menn hafi góða reynslu af slíkum framkvæmdum erlendis, þarf að kanna hvernig það leggst út við íslenskar aðstæður. Hér er líka stórt verk í peningum talið á ferðinni. Talið er að kostnaður hljóti a.m.k. að verða þrír milljarðar hvort sem valin er sú leið að gera jarðgöng undir hafsbotninn eða leggja stokk eftir botninum. Brúargerð yrði væntanlega enn dýrari yrði í hana ráðist. Í þriðja lagi er hér á ferðinni mál sem kemur inn á ýmsar lagalegar og skipulagslegar forsendur, bæði vegalög og skipulag opinberra framkvæmda sem hingað til hefur verið viðhaft. Í fjórða en ekki síðasta lagi, það er ekki síst mikilvægt eigi þetta mál að hafa farsælan framgang, verður að skapa breiða pólitíska samstöðu. Það hefur frá upphafi vega verið mín viðleitni að vinna þannig að þessu máli að um það mætti takast góð samstaða á hvorn veginn sem í raun og veru fer. Og til þess að það sé hægt þarf að vanda undirbúninginn og það þarf að vinna málið þannig að menn hafi efnislega traustar forsendur til að taka ákvörðun á. Ég vil segja við hv. fyrirspyrjanda að mér hefur á köflum ekki þótt alls kostar sanngjörn sú umfjöllun sem hefur verið um þetta mál og beinst hefur að mér sem samgrh. vegna þess að ég hef kosið að halda þeim vandkvæðum hjá mér sem í málsmeðferðinni hafa komið upp til þess að málið gyldi þess ekki, yrði ekki fyrir skakkaföllum af þeim sökum því það eru deildar meiningar, ýmsum finnst umhugsunarefni hvort þessi framkvæmd eigi að vera efst á okkar forgangslista. Ég vil til að mynda segja við hv. fyrirspyrjanda að ég hef fengið mjög skýra fyrirvara frá forystumönnum í hans flokki varðandi þetta mál og að hér þurfi að vanda mjög allan undirbúning og ekki megi taka ákvarðanir í þessu máli fyrr en á mjög traustum efnislegum forsendum. Því er ég líka sammála og mín reynsla og menntun býður mér að vanda undirbúninginn þegar svo stórt og mikilvægt verkefni á í hlut. Þetta vil ég leyfa mér að taka fram en að lokum undirstrika það, og ég vona að menn taki mark á því og líka hv. fyrirspyrjandi, að ég hef frá upphafi verið jákvæður gagnvart því að þetta verkefni væri skoðað, það yrði kannað til þrautar að mati færustu sérfræðinga hvort hér væri um arðbæra framkvæmd að ræða af því tagi að hún gæti staðið undir sér sjálf og þjóðhagslega hagkvæma fjárfestingu í því tilliti. Þá tel ég einboðið að leita leiða til að ráðast í þessa framkvæmd, en stærðar hennar og eðlis vegna má ekki rasa um ráð fram í undirbúningnum að því verki. Við höfum allt of mörg og allt of stór dæmi um það að það er hættulegt og gæti orðið mönnum dýrt að stytta sér leið í undirbúningi að flókinni mannvirkjagerð.

Fyrirspyrjandi (Alexander Stefánsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans við þessari fsp. og ég vil leyfa mér að taka algerlega undir með hæstv. ráðherra sambandi við efnislega meðferð þessa máls og vanda þá meðferð í alla staði því að það er eitt af þeim frumskilyrðum sem þarf að breyta hér á landi í sambandi við mannvirkjagerð jafnvel þó að sé í miklu minna sniði heldur en hér er um að ræða og þess vegna tel ég að það sem kemur fram hjá hæstv. ráðherra í sambandi við samstöðu um alla efnisþætti og meðferð þeirra sé hið þýðingarmesta mál. Og um þetta mál er ekki neinn ágreiningur að þessu leyti til, hæstv. ráðherra, og þessi fsp. er ekki sett fram vegna þess að það sé um að ræða neina gagnrýni á hans afstöðu í þessu máli, alls ekki, heldur hitt að við sem höfum áhuga fyrir þessu máli fyrir hönd þeirra ekki aðeins byggðarlaga á Vesturlandi heldur fyrir alla umferð á Íslandi, við viljum einmitt að það sé tryggt að það sé verið að vinna skynsamlega að undirbúningi þessa máls. Það er málið. Ég tek sérstaklega undir það og legg áherslu á það að það þarf að skapa breiða samstöðu um meðferð þessa máls. Ég ætla ekki að fara inn í umræður um það hvernig afstaða einstakra flokka er í þessu máli. Það á sjálfsagt eftir að koma í ljós. Aðalatriðið er hins vegar það að við sem höfum umboð fyrir þetta kjördæmi sérstaklega viljum tryggja það að málið hafi vissan framgang og þau fyrirheit sem eru í skipan þessarar nefndar komi öll skýrt fram. Við erum ekki á einn eða neinn hátt að gagnrýna það, heldur viljum við fá alla efnisþætti málsins á borðið svo að hægt sé að taka ákvörðun um framhaldið.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að það kom mér dálítið á óvart þegar þessi fsp. kom fram vegna þess að ég hygg að öllum þingmönnum Vesturl. hafi verið ágætlega vel kunnugt um stöðu málsins. Svar hæstv. samgrh. var skýrt og greinargott. Þar kemur fram að þessi vinna er í gangi og ég tek undir það sem fram kom í hans ræðu, að auðvitað ber að vanda þetta vel og ígrunda alla þætti málsins. Kannski var það óraunhæft í upphafi að nefna dagsetninguna 10. okt. Því held ég að allir geri sér grein fyrir eftir á. Ég ber fullt traust til þess sérfræðingahóps sem er að vinna að málinu og mér finnst ekkert óeðlilegt við það þó þeirra álit verði ekki tilbúið fyrr en undir áramót því auðvitað skiptir mestu máli að þessi vinna sé vel af hendi leyst og að byggt sé á traustum grunni, hvað sem gert verður, og um það sé breið samstaða. Og ég endurtek að það kom mér á óvart að spurt skyldi um það sem ég taldi að allir þingmenn Vesturl. vissu mætavel.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að bæta því við, sem kom kannski ekki nægilega skýrt fram í mínu máli áðan, að að sjálfsögðu verður sú greinargerð sem ég vitnaði í nú send þingmönnum, þ.e. þegar í dag, og mun vonandi verða í pósthólfum þeirra strax eftir hádegið. Ég hef jafnframt ákveðið að senda út fréttatilkynningu sem miðlar upplýsingum um stöðu málsins vegna þess, eins og ég tók fram, að mér hefur þótt gæta óþarfa misskilnings um það hvers eðlis þetta mál væri, hversu stórt það væri og hvar það væri á vegi statt. Og ég vil gjarnan koma öllum efnislegum og tæknilegum upplýsingum á framfæri. Ég mun hins vegar ekki elta ólar við til að mynda nafnlaus níðskrif sem um þetta mál hafa gengið með ásökunum, m.a. á mig í dagblöðum, læt mér það í léttu rúmi liggja. Aðalatriðið er að vanda alla vinnu að þessu máli, eins og hér hefur komið fram og hv. þm. hafa tekið undir, og málinu til framdráttar vona ég að það verði miðlað þeim upplýsingum sem ég hef gert grein fyrir. Þá munu hv. þm., ítarlegar en ég hef hér í stuttu svari getað gert grein fyrir, geta glöggvað sig á stöðu málsins.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Á þskj. 36 leyfi ég mér að bera fram fsp. til samgrh. um varaflugvöll fyrir alþjóðaflug. Spurningin hljóðar sem hér segir: ,,Hvað líður undirbúningi að byggingu varaflugvallar sem fullnægir kröfum alþjóðaflugs og flugöryggis Íslendinga hvað millilandaflug áhrærir?`` Ástæður þessarar fsp. eru m.a. eftirfarandi: 1. Breytingar á millilandaflugvélum Íslendinga úr þriggja og fjögurra hreyfla þotum í tveggja hreyfla vélar gera það nauðsynlegt að hið minnsta séu tveir flugvellir á Íslandi sem fullnægja öllum kröfum til öryggis vegna þessara breytinga. 2. Nauðsynlegt er að slíkur varaflugvöllur sé staðsettur annars staðar en á Suðvesturlandi með tilliti til veðurfars þannig að sé t.d. Keflavíkurflugvöllur lokaður sé unnt að nota umræddan varaflugvöll sem væri þá staðsettur annars staðar á landinu. Ég vil minna á það, virðulegi forseti, að á síðasta þingi lagði ég ásamt hv. þm. Agli Jónssyni fram till. til þál. um byggingu varaflugvallar á Egilsstöðum. Um þessa þáltill. urðu miklar umræður. Voru ýmsir stjórnarstuðningsmenn mjög tortryggnir á það mál og lögðust jafnvel gegn því að þáltill. fengi þinglega afgreiðslu. En hvað sem því líður ýtti tillagan og umræður rækilega undir hæstv. samgrh. sem sagði m.a. í þeim umræðum að hann mundi gera ráðstafanir til að reyna að mæta þeirri kröfu sem fólst í umræddri þáltill. með byggingu nauðsynlegs varaflugvallar. Enn hefur ekki neitt komið fram um það hjá hæstv. ráðherra að hann hafi tryggt framgang þessa mikilvæga öryggismáls og þess vegna er umrædd fsp. lögð fram.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Það var eitt af mínum fyrstu verkum í samgrn. í lok septembermánaðar fyrir rúmu ári síðan að setja í gang athugun á möguleikum okkar Íslendinga til að leysa hið svonefnda varaflugvallarmál á okkar forsendum og í okkar þágu og alþjóðlegs farþegaflugs og alls borgaralegs flugs sem leið á um hina íslensku lofthelgi. Í framhaldi af því vann Flugmálastjórn álit sem var lagt til grundvallar tillögu um stefnumörkun að þessu leyti sem ég kynnti og lagði fram í ríkisstjórninni í janúarmánuði sl. og hlaut þar afgreiðslu. Í þeirri tillögu fólst í meginatriðum þrennt: Í fyrsta lagi að gerðar voru ráðstafanir til að auka viðbúnað á Akureyrarflugvelli, þannig að hann gæti betur en áður þjónað varaflugvallarhlutverki sem hann hefur reyndar gert um langt árabil fyrir Evrópuflugflota íslensku flugfélaganna. Þessar ráðstafanir fólu m.a. í sér eflingu tækjabúnaðar og hafa nú þegar komið á Akureyrarflugvöll endurnýjuð og öflug tæki, snjóruðningstæki, öflugur slökkvibíll. Í ár var lokið framkvæmdum við öryggissvæði meðfram flugvellinum. Settur var upp seint á síðasta ári og prófaður á þessu ári endurnýjaður og endurbyggður aðflugsradar og fleira mætti telja. Sumt var þetta inni á hinni samþykktu flugmálaáætlun. Annað hefur komið til sem viðbótarráðstafanir á Akureyrarflugvelli til að hann gæti betur sinnt sínu hlutverki. Þetta hefur reyndar þegar komið sér vel, eins og ég hygg að landsmenn kannist við, því að Akureyrarflugvöllur tók t.d. ítrekað við stórum hluta flugflota Íslendinga í sumar þegar flugvellirnir hér suðvestanlands lokuðust vegna þoku. Í öðru lagi fól þessi stefnumörkun og samþykkt í sér að við allar framkvæmdir og undirbúning frekari framkvæmda á Egilsstaðaflugvelli skuli við það miðað að sá flugvöllur geti þjónað öllu almennu flugi og verið varaflugvöllur fyrir nánast allt flug, hvers kyns sem það er, þ.e. brautin þar verði lengd í allt að 2700 metra. Hún verður samkvæmt ákvæðum flugmálaáætlunar að öllu leyti búin, brautin og allt sem henni tilheyrir, samkvæmt alþjóðlegum kröfum eins og reyndar öll okkar flugmálaáætlun gerir ráð fyrir. Þar er hver flugvöllur samkvæmt alþjóðlegum stöðlum í sínum stærðarflokki. Að þessu hefur þegar verið unnið á árinu, þ.e. allar framkvæmdir sem nú eiga sér stað á Egilsstaðaflugvelli taka mið af því að völlurinn geti í framtíðinni þjónað þessu hlutverki og undirbúnar hafa verið frekari framkvæmdir í framhaldi af þeim sem nú standa yfir. Rætt hefur verið við landeigendur um land undir stækkun flugvallarins, kannaðar hafa verið þar jarðvegsaðstæður og fleira mætti telja. Í þriðja lagi fól svo þessi afgreiðsla í sér að við þá endurskoðun flugmálaáætlunar sem mun fara fram á þessum vetri samkvæmt henni verða áherslur endurmetnar einnig í þessu ljósi, til að mynda hvort reikna eigi með því á næstu árum að fleiri mikilvægustu héraðs- og/eða landshlutaflugvellir færist upp í svonefndan 1. flokk og komist þar með í raun í hóp þeirra flugvalla sem sinnt geta varaflugvallarhlutverki. Í fjórða lagi vil ég vekja athygli hv. fyrirspyrjanda á því að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir sérstakri upphæð, að vísu lágri, en það þarf ekki meira til sem stendur, til að halda áfram þessum undirbúningi að framkvæmdum á Egilsstaðaflugvelli, en stefnumörkunin fól það í sér að þær framkvæmdir, þ.e. lenging Egilsstaðaflugvallar, yrðu fjármagnaðar sérstaklega af fjárlögum en kæmu ekki af tekjustofnum flugmálaáætlunar, þannig að sú framkvæmd, viðbót á Egilsstaðaflugvelli, á ekki að hafa áhrif á framkvæmdahraða samkvæmt hinni almennu flugmálaáætlun. Þetta held ég og vona að svari hv. fyrirspyrjanda nokkuð vel. Það er alveg ljóst að það er enginn kostur sem er jafnhagstæður og getur jafnfljótt komið til framkvæmda, að mínu mati og að mati allra þeirra sérfræðinga sem á vegum Flugmálastjórnar og samgrn. hafa unnið að þessu máli, og sá að bæta við í beinu framhaldi af yfirstandandi framkvæmdum á Egilsstaðaflugvelli þeirri lengingu sem til þarf þannig að sá völlur geti að fullu þjónað öllu almennu flugi sem varaflugvöllur. Reyndar verður hann þar með fullnægjandi veður- og neyðarvaraflugvöllur fyrir hvaða flug sem er því að ég hygg að þær flugvélategundir fyrirfinnist tæpast á byggðu bóli, nema þá ef vera skyldi geimskutlan, sem ekki geti lent á 2700 metra flugbraut sem fullnægir öllum alþjóðlegum kröfum. Ef ég má svo bæta við einni setningu varðandi það sem hv. þm. nefndi réttilega: Nú er að verða veruleg breyting á samsetningu íslenska millilandaflugflotans og reyndar líka stórs hluta þess flugflota sem fer um okkar svæði. Þar eru þriggja og fjögurra hreyfla flugvélar að hverfa og í staðinn koma tveggja hreyfla flugvélar. Þetta er einmitt mjög jákvæð þróun vegna þess að þessar flugvélagerðir hafa það undantekningarlaust með sér að þær þurfa styttri flugbrautir, hvort sem heldur er til að lenda eða taka sig af og þess vegna liggur það í hlutarins eðli að fleiri af okkar flugvöllum, til að mynda flugvellir eins og Akureyrarflugvöllur og Sauðárkróksflugvölllur, geta í framtíðinni sinnt varaflugvallarhlutverki ef svo ber undir.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa hreyft þessu máli og samgrh. fyrir greið og góð svör. Það er afar þýðingarmikið að þessar skýringar skuli liggja hér fyrir. Hann tók fram eins og reyndar vitað var að flugmálaáætlunin var vel undirbúin og allar alþjóðlegar kröfur miðað við stærð flugvalla voru þar lagðar til grundvallar. Það er líka mikið ánægjuefni að heyra yfirlýsingu ráðherrans um framtíð Egilsstaðaflugvallar og að það skuli nú liggja fyrir að sú áformaða framkvæmd sem sérstaklega hefur verið merkt núna inn á fjárlög sé talin ein sú hagkvæmasta til þess að styrkja flugsamgöngur um landið. Þetta þykja mér góð tíðindi, ekki síst vegna þess að það liggur þegar orðið fyrir að mikill áhugi er á beinu flugi frá Evrópu til Austurlands þegar Egilsstaðaflugvöllur verður til þess bær. Erlendar ferðaskrifstofur eru þegar farnar að kanna leiðir til þess að geta hafið slíkt flug, þannig að með uppbyggingu Egilsstaðaflugvallar skapast algjörlega ný viðhorf, t.d. í ferðamálum á Austurlandi. Þess vegna er það ánægjuefni að hér skuli liggja fyrir að sérstaklega verði tekið til við það að bæta flugskilyrði þar eystra og þannig að sjálfsögðu stuðlað að því að þar geti orðið góð flughöfn í framtíðinni.

Fyrirspyrjandi (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. fyrir greið og góð svör. Það er vissulega gott þegar ráðherra starfar með þeim hætti sem hæstv. samgrh. hefur gert í sinni stjórnartíð og þótt ég sé ekki stjórnarstuðningsmaður virði ég góð verk. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi brugðist vel við því embætti sem hann tók að sér sl. haust og gert þær ráðstafanir, eins og kom fram í hans ræðu, sem fullnægja því markmiði sem kom fram þáltill. okkar Egils Jónssonar sl. haust. Hann viðurkenndi það réttilega að sú umræða og okkar þátttaka í þessu máli hafi stuðlað að því að hann sem ráðherra hafi staðið betur að vígi til að tryggja framgang þessa merka máls, en það kom fram í ræðu hans sem mér finnst vera stórtíðindi að á þessu ári hefur það gerst að Egilsstaðaflugvöllur er að verða alþjóðlegur flugvöllur í þeim skilningi sem ráðherra gat um með lengingu brautarinnar í 2700 metra og þeim útbúnaði sem þar er verið að setja upp, þannig að flugvöllurinn mun fullnægja alþjóðlegum kröfum. Við þessa gjörð eina mun verða bylting, ekki aðeins í samgöngumálum þjóðarinnar út á við, heldur einnig í atvinnuháttum eins og kom fram í ræðu hv. þm. Egils Jónssonar. Ég fagna því og tel að þar hafi verið vel að staðið, bæði af hálfu hæstv. ráðherra sem og okkar sem börðumst fyrir framgangi þessa máls.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) Hæstv. forseti. Loðdýrabændur hafa átt við mikla erfiðleika að stríða, eins og öllum er kunnugt, vegna þess hversu markaður fyrir loðdýraskinn erlendis hefur hrunið. Hæstv. landbrh. hefur haldið ýmsa fundi um þau mál, m.a. nú á miðju sumri, en eins og óbeint kom fram í svari hans við fsp. fyrr á fundinum hefur hann ekki staðið við þau fyrirheit sem loðdýrabændum hafa verið gefin á þessu ári og var gott að fá staðfestingu hans á því. Nú er það svo að þær ráðstafanir sem gerðar hafa verið fyrir loðdýrabændur miðast við það haust sem nú er að líða, en engin stefnumörkun liggur fyrir hjá ríkisstjórninni um það hvernig haldið verði á málefnum loðdýrabænda á næsta ári. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar, þessum gráa málefnasamningi sem hér hefur verið útbýtt og liggur frammi í þinginu, er ekki eitt einasta orð um loðdýraræktina. Hefði maður þó getað haldið að ástæða væri til að skýra línur í þeim efnum. Mín skoðun er sú að sú leið sem farin hefur verið sé röng og skynsamlegra sé að stofna sérstakan verðjöfnunarsjóð fyrir loðdýrarækt þannig að endurgreiðslur komi þegar markaðsverð er gott og að reikningar verði fyrir hvert fyrirtæki fyrir sig, þannig að loðdýrabændur sem hafa lagt inn fái að njóta þess í hinum vondu árum. Það er miklu eðlilegri og heilbrigðari regla en þetta undarlega styrkjafargan sem nú er uppi, einkum með hliðsjón af því að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki staðið við fyrirheitin. Ríkisstjórnin hefur ekki staðið við það fyrirheit að kaupa jarðir af loðdýrabændum sem illa eru farnir og ríkisstjórnin hefur heldur ekki staðið við það fyrirheit að keypt séu mannvirki af ríkisjörðum til þess að létta á skuldaklafa loðdýrabænda, enda er staðreyndin sú að á mörgum þessum heimilum er nú meiri almenn neyð en hjá öðrum stéttum þjóðfélagsins og ég held að ég taki ekki of djúpt í árinni þegar ég segi að sú nagandi óvissa sem þetta fólk hefur búið við hefur gengið mjög nærri því. Ég held að ég taki ekki of djúpt í árinni þó að ég fullyrði það. Það er fyllilega ástæða til þess, hæstv. forseti, að leggja fram þessa fsp.: ,,Hversu hyggst ríkisstjórnin bregðast við rekstrarvanda loðdýrabænda?``

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Það er kunnara en frá þurfi að segja að erfiðleikar loðdýrabænda eru miklir og hafa verið nánast viðvarandi viðfangsefni núna um eins og hálfs til tveggja ára skeið. Þessi ríkisstjórn hefur ítrekað gripið til ráðstafana til að reyna að styðja við bakið á loðdýraræktinni í hennar miklu erfiðleikum. Þannig var í byrjun þessa árs ákveðin umtalsverð niðurgreiðsla eða verðjöfnun á fóðri til loðdýrabænda og teknar ákvarðanir um að hraða endurgreiðslu söluskatts til greinarinnar. Síðar á árinu var ákveðið að taka loðdýrabændur sérstaklega fram úr og gera upp við þá jarðræktarstyrki vegna framkvæmda á árinu 1988, eina bænda. Snemma sumars var enn ákveðið að auka við fóðurniðurgreiðsluna þar sem sýnt þótti að eftir sem áður mundu menn naumast ná að klára framleiðsluferli þessa árs með viðráðanlegum hætti og er nú svo komið að á hvert kg fóðurs eru greiddar 5,50 kr. og mun kostnaður af þessum aðgerðum á þessu ári einu nema 70--80 millj. kr., ef ég man þessar tölur rétt. Og enn var ákveðið um mitt sumar í framhaldi af nefndarstarfi og umtalsverðri vinnu að skipa þriggja manna nefnd til að undirbúa endanlegar tillögur um ráðstafanir, og nánast lyktir á þessu máli í vissum skilningi þess orðs, sem lagðar yrðu fyrir á haustinu í tæka tíð áður en pelsunartími hæfist þannig að mönnum mætti þá verða ljóst hvað í boði væri og hvað fram undan væri, hvað ráðstafanir stjórnvalda og lánastofnana snerti varðandi loðdýraræktina. Ef með þarf verða þær tillögur, eins og opinberlega hefur verið gerð grein fyrir, lagðar fyrir Alþingi og ætlunin var að þær lægju fyrir nú sem allra fyrst á starfstíma þingsins. Þessa nefnd skipa fulltrúar frá Byggðastofnun, Þjóðhagsstofnun og landbrn. Hún hefur starfað mikið að undanförnu og ég átti síðast í fyrradag með henni langan fund þar sem farið var yfir hennar mál og þá stöðu og ég geri mér vonir um að því nefndarstarfi megi ljúka núna innan tiltölulega fárra daga og þær tillögur sem í framhaldi af því verða lagðar fram líti þá dagsins ljós ef svo æxlast hér inni á Alþingi í formi þáltill. og/eða lagafrv. um ráðstafanir gagnvart loðdýrarækt og verður þá hv. þm. ljóst þar með til hvaða ráðstafana verður gripið. Ég er sammála hv. fyrirspyrjanda um að það er afar brýnt að fá sem allra fyrst niðurstöðu í þetta mál en vandinn er mikill og erfiður og auðvitað eru þrengingar þess fólks sem þarna hefur orðið fyrir ýmsum áföllum miklar, það er okkur öllum ljóst. Það hefur verið gripið til ákveðinna ráðstafana til að skapa svigrúm fyrir þá vinnu sem hér hefur verið gerð grein fyrir. M.a. hafa bankar og lánastofnanir samþykkt að ganga ekki að loðdýrabændum á meðan hún færi fram og halda að sér höndum varðandi innheimtu á skuldum. En augljóst má vera að það verður að fást í þetta niðurstaða nú á næstu vikum þannig að áður en pelsunartími hefst eða a.m.k. áður en honum lýkur þá liggi fyrir endanleg afgreiðsla málsins. Það verður sem sagt unnið að því með öllum tiltækum ráðum á næstunni.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta mál skuli hafa verið tekið hér til umræðu í fyrirspurnatíma. Ég tek undir orð hæstv. landbrh. að því leyti að hér er um erfitt mál að ræða eins og það er nú komið. Það er augljóst mál að ríkisstjórnin hefur ekki náð samkomulagi um aðgerðir í þessum efnum. Reyndar liggur það nú fyrir úr hinni pólitísku og þjóðfélagslegu umræðu á þessu sumri og eins og þá var síðast frá sagt þegar sú umræða féll niður að málið yrði tekið hér upp á Alþingi eftir að það kæmi saman. Nú hefur hæstv. landbrh. staðfest það og það er að sjálfsögðu mikilvægt að málið skuli berast hingað inn á Alþingi þar sem mönnum gefst þá kostur á að ræða það í samhengi. Ég vil hins vegar láta það koma hér fram, án þess að ég ætli að átelja hæstv. landbrh. fyrir það, að þau loforð, sem gefin voru út sl. sumar um að loðdýrabændur fengju gálgafrest varðandi kröfur af hendi sinna lánardrottna, bankanna í landinu, hafa alls ekki staðist. Það hafa verið birtar uppboðstilkynningar í Lögbirtingablaðinu og menn hafa fengið stefnuvotta heim til sín til að krefja og tilkynna um vanskil og sérstakar aðgerðir af hendi bankanna. Þetta eru að sjálfsögðu algjörlega óforsvaranleg vinnubrögð og með öllu ólíðandi. Mér fannst nauðsynlegt að þetta kæmi fram í þessari umræðu því að það þóttu út af fyrir sig góðar fréttir að þetta fólk fengi að vera í friði í sumar, það fengi að vera í friði þar til niðurstaða fengist í málið. Við það hefur ekki verið staðið af hendi bankanna þó að þeir hafi gefið um það loforð og það hlýtur að vera mikið áhyggjuefni að svo skuli hafa farið.

Fyrirspyrjandi (Halldór Blöndal) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svar svo langt sem það náði, en það náði að vísu ekki langt. Það kom sem sagt skýrt fram að það liggur ekki fyrir hvernig ríkisstjórnin hyggist bregðast við vanda loðdýrabænda. Um það hafði hæstv. ráðherra ekkert að segja. Ég tek undir það sem hv. 4. þm. Austurl. sagði áðan um að það er rangt hjá ráðherra að ekki hafi verið gengið að bændum. Það er meira að segja svo að ríkissjóður hefur gengið að bændum nú í sumar og á þessu hausti og tekið framleiðslutæki af loðdýrabændum þannig að það er ekki einu sinni svo að hæstv. ríkisstjórn hafi sýnt sama langlundargeð og hún ætlast til af öðrum sem í hlut eiga, opinberum sjóðum og bönkum og er auðvitað óhjákvæmilegt annað en skilja orð hæstv. ráðherra svo að hann muni kippa því í liðinn þar sem svo stendur á og sjá um að ríkissjóður sýni sama langlundargeðið í sambandi við skuldamál loðdýrabænda og aðrir aðilar og er nauðsynlegt að það komi skýrt fram. Ég sé svo, hæstv. forseti, ekki ástæðu til þess að lengja þetta. Ég legg áherslu á að það er nauðsynlegt að fá málið inn í þingið undir eins, ekki eftir nokkrar vikur eða mánuði heldur undir eins. Þetta fólk hefur beðið mjög lengi og það er miklu betra fyrir þetta fólk að fá strax úrskurð um að það verði að hætta þessum rekstri, og þá lýsa yfir gjaldþroti eftir atvikum, heldur en hanga svona á horriminni og verða svo að gefast upp eftir nokkra mánuði. Það er miklu, miklu betra að þessu stríði linni og fólkið viti hvar það stendur.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Það er auðvitað nauðsynlegt að þetta mál komist hér inn á þing sem allra fyrst og það liggi nokkuð ljóst fyrir hvernig staða málsins mundi verða hér á Alþingi. Ég verð að taka það svo að t.d. fyrirspyrjandi og hv. 4. þm. Austurl. muni verða fúsir til þess að styðja ráðherrann í þeirri lausn sem hann er að reyna að berjast fyrir að koma í gegnum Alþingi. En ég vil bara segja eitt í þessu sambandi. Það eru auðvitað margar ástæður fyrir því hvernig komið er. Það er verðhrun en það er ekki síst fjármagnskostnaður. Í sambandi við það sem hefur komið fram að bankarnir hafi ekki staðið við það í einhverjum tilvikum að geyma þessi mál fram á haustið, þá er það að vísu rétt að sumir hafa t.d. sent auglýsingu, en ég veit ekki til annars en það hafi verið stoppað í hvert einasta sinn og það eru þá ýmsar aðrar ástæður sem liggja þá fyrir því heldur en mér er kunnugt um að ráðherra hefur gengið frá þessum málum að þetta átti að standa. Og ég vona að það hafi staðið í flestum tilvikum og ég veit ekki, það getur vel verið, en ég veit ekki til þess t.d. að ríkisstofnanir eða sjóðir hafi gengið að þessum mönnum nema þar sem var orðið gjaldþrot áður.

Ég er að tala um ríkissjóð.

Ég veit ekki til þess.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég vil þakka þær upplýsingar sem komu fram hjá hæstv. ráðherra um það að þetta mál sé á því stigi að senn megi búast við því að hér komi úrlausnartillögur inn á hv. Alþingi. Ég tel að það sé meginmálið eins og málið er komið í dag í meðferð þessa máls. Og ég vil segja það að ég tel að það sé ein af meginskyldum Alþingis í sambandi við þetta mál að það verði hægt að finna úrræði til þess að koma til móts við þá loðdýrabændur sem þegar hafa neyðst til þess að hrökklast af búum sínum með þeim hörmulegu afleiðingum að fjölskyldur hafa sundrast og allir skilja hvað það þýðir. Því miður eru þessa dæmi og þau eru hörmuleg og ég tel það skyldu Alþingis í stöðu málsins að skoða þetta þegar málið kemur í heild hér inn á Alþingi enn á ný. En ég fagna sem sagt þeirri yfirlýsingu ráðherra að senn líður að því að þetta mál komi inn á Alþingi. Þá reynir á hv. þm., hvernig þeir ætla að bregðast við.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Eðlilegt er að þetta mál fái þinglega meðferð og þess vegna segi ég já, en í því felst engin efnisafstaða til málsins.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Enda þótt ég sé andvígur málinu og vilji gjarnan að það komi hér strax fram tek ég undir með síðasta ræðumanni, að það er eðlilegt að málið fái þinglega afgreiðslu og segi því já.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Af þingræðislegum ástæðum vil ég ekki greiða atkvæði gegn því að þetta mál fái þinglega meðferð þó að mér sé það að sjálfsögðu skapi næst og að fylgja í því efni fordæmi hv. 2. þm. Norðurl. e. Samvisku minni er hins vegar svo háttað í þessu máli að ég get með engu móti greitt því atkvæði. Ég tel reyndar flutning þingmálsins hneisu og áfall fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Mér er því ekki kleift samvisku minnar vegna að greiða því atkvæði að þetta mál fái frekari vegferð hér í þinginu og sit því hjá, greiði ekki atkvæði.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til fjárlaga sem lagt hefur verið fram á þskj. 1. Í kjölfar fjárlagafrv. verða lögð fram önnur frv. sem ætlað er að hafa áhrif á bæði tekjur og gjöld ríkissjóðs og veita heimildir fyrir lántöku. Fjárlagafrv. fyrir árið 1990 tekur mið af því að nýr grundvöllur sé að skapast í íslensku efnahagslífi. Sá grundvöllur byggir á því að millifærslum, skuldbreytingum og raungengisaðlögunum sé senn að ljúka en að við taki tímabil þar sem atvinnuvegirnir og aðilar vinnumarkaðarins bera ábyrgð innan þess almenna efnahagslega ramma sem markaður er, m.a. með fjárlögum á hverjum tíma. Hinn nýi grundvöllur byggir á stöðugleika í gengismálum, jafnvægi í peningamálum, minnkandi verðbólgu og minnkandi viðskiptahalla. Höfuðeinkenni þess fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir felast í fyrsta lagi í aðhaldi, í öðru lagi í jöfnunaraðgerðum og í þriðja lagi í kerfisbreytingum. Með þessu fjárlagafrv. er leitast við að snúa af braut síaukinna ríkisútgjalda, stöðugs hallarekstrar og erlendrar skuldasöfnunar sem þjóðarbúið hefur verið á síðustu fimm ár. Í því sambandi eru eftirfarandi aðhaldsaðgerðir mikilvægastar: 1. Ríkisútgjöld lækka að raungildi frá árinu 1989 um 4% eða um nálægt fjóra milljarða kr. Gangi það eftir verður það í fyrsta skipti á þessum áratug sem ríkisútgjöld lækka að raungildi. 2. Tekjur ríkisins lækka að raungildi frá árinu 1989 um 1,3 milljarða kr. Skattar haldast því óbreyttir sem hlutfall af landsframleiðslu en verða minni að raungildi í krónum talið. 3. Gert er ráð fyrir tæplega 3 milljarða kr. halla og að hann megi fjármagna með lánum innan lands þannig að erlend skuldabyrði Íslendinga eykst ekki og án þess að hann valdi hækkun vaxta. 4. Lækkun ríkisútgjalda á sér fyrst og fremst stað í minni fjármunum til fjárfestinga og framlaga. Lögð er áhersla á að aðhald í rekstri verði framkvæmt án þess að skert sé mikilvæg og nauðsynleg þjónustustarfsemi. Í frv. er lögð áhersla á að nýta þau færi sem gefast til að auka jafnrétti og eyða óeðlilegum aðstöðumun í samfélaginu. Jöfnunaraðgerðum er beitt á mörgum sviðum og sér þeirra stað bæði í tekjuhlið frv. og gjaldahlið. Ætla ég að nefna hér nokkur meginatriði þeirra jöfnunaraðgerða sem setja svip sinn á þetta fjárlagafrv. Í fyrsta lagi. Við upptöku virðisaukaskatts um áramót verða skattar lækkaðir verulega á mikilvægustu innlendum matvælum og er sú lækkun sérstaklega til hagsbóta fyrir lágtekjufólk og barnmörg heimili. Í öðru lagi. Í húsnæðismálum er lögð áhersla á að félagslegar íbúðarbyggingar hafi forgang. Þessari stefnu er ætlað að leysa úr brýnum vanda ýmissa þeirra sem eiga undir högg að sækja í samfélaginu. Um leið er hér um virka byggðastefnu að ræða. Í þriðja lagi. Framlag til Byggðastofnunar er aukið um 60% að krónutölu í því skyni að styrkja undirstöður stofnunarinnar og gera henni betur kleift að sinna því hlutverki sínu að jafna aðstöðumun milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis og hleypa nýju lífi í atvinnu- og efnahagslíf í héruðunum. Í fjórða lagi er það einkenni að þrátt fyrir að framlög ríkisins til flestra fjárfestingarsjóða hafi verið skorin verulega niður, halda Framkvæmdasjóður fatlaðra og Framkvæmdasjóður aldraðra sínum hlut í krónutölu. Í fimmta lagi er með samræmdum tekjuskatti á allar fjármagnstekjur stefnt að því að eyða því óréttlæti sem viðgengist hefur í skattamálum milli atvinnutekna og tekna af fjármagnseign. Um leið er afnumið misræmi milli sköttunar á ýmis form fjármagnseignar, t.d. milli arðs af hlutabréfum í atvinnufyrirtækjum og vaxtatekna af skuldabréfum. Í sjötta lagi hefur ríkisstjórnin ákveðið að hefja á næstu mánuðum endurskoðun laganna um tekjuskatt til þess að efla jöfnunarhlutverk tekjuskattsins. Markmið endurskoðunarinnar verður að létta skattbyrði á lágtekjufólki og fólki með miðlungstekjur og verða m.a. í því skyni skoðaðir valkostir sem fela í sér tekjutengingu barnabóta, tekjutengdar húsaleigubætur og sérstakt skattþrep á mjög háar tekjur. Markmið þessarar endurskoðunar er ekki að auka tekjur ríkissjóðs heldur fyrst og fremst að gera tekjuskattinn innbyrðis að meira jöfnunartæki. Þá ber og að nefna þá mikilvægu jöfnunaraðgerð að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga tekur á næsta ári við nýju hlutverki og starfar þá fyrst og fremst í þágu smárra og meðalstórra sveitarfélaga í öllum landshlutum. Þriðja höfuðatriðið, eins og ég nefndi hér í upphafi, sem setur svip sinn á þetta fjárlagafrv. eru víðtækar kerfisbreytingar. Þessar umbætur snúa að skattheimtunni, útgjöldunum og fjárlagavinnunni sjálfri. Virðisaukaskattur leysir gamla söluskattinn af hólmi um áramót. Skatturinn bætir samkeppnisaðstöðu íslenskra útflutningsgreina og jafnar aðstöðu fyrirtækjanna innan lands, hann treystir innheimtu og bætir skil. Hin nýja skipan hefur það m.a. í för með sér að niður fellur endurgreiðslukerfi í kringum uppsafnaðan söluskatt. Þá ber þess að geta að nýjar reglur um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga setja nú mark sitt á fjárlög í fyrsta skipti. Ýmis verkefni færast að öllu leyti til ríkisins, t.d. rekstur heilbrigðisstofnana og sjúkratrygginga, en önnur verða algjörlega á vegum sveitarfélaga, svo sem bygging grunnskóla, leikskóla og íþróttamannvirkja. Breyttum verkaskiptum er ætlað að einfalda og auðvelda fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga og þess er vænst að með þeim fari saman frumkvæði, framkvæmd og fjárhagsleg ábyrgð í þjónustu og rekstri. Þá tekur fjármálakafli framhaldsskólalaganna gildi um áramót og tekur ríkið þá að fullu við rekstri þeirra. Nauðsynlegt er að treysta vinnubrögð við undirbúning og umfjöllun fjárlaga, m.a. til að draga úr hvata til sjálfvirkni og þenslu í ríkisútgjöldum. Meðal þeirra ákvarðana sem teknar hafa verið í þessum efnum í tengslum við fjárlagafrv. er að á þessu þingi verður lögð fram þriggja ára fjárlagaáætlun sem sérstakt þingskjal og reiknað með því að þingið afgreiði hana með formlegri samþykkt sinni. Á næstu vikum verða lögð fram fjáraukalög og stefnt að því að draga verulega úr þörf á aukafjárveitingum á næsta ári, m.a. með rýmri fjárhag ráðuneytanna til óvæntra útgjalda og með því að stefna að því að leggja reglulega fyrir þingið fjáraukalög yfirstandandi árs. Í undirbúningi er að útgjaldarammar verði meginaðferð við fjárlagagerðina og var vísi að slíkri aðferð beitt við fjárlagagerðina nú. Þá er einnig stefnt að því að fimmtungur ríkiskerfisins verði veginn og metinn árlega með svokölluðum núllgrunnsáætlunum. Allt ríkiskerfið verði þannig athugað frá grunni tvisvar á hverjum áratug. Í þessu skyni verður á næstu vikum ákveðið hvaða ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki það verða sem á næsta ári verða sérstaklega tekin til meðferðar í samræmi við hina svokölluðu núllgrunnsáætlun. Virðulegi forseti. Þá mun ég víkja nokkrum orðum að efnahagslegum aðstæðum og árangri ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum á yfirstandandi ári. Það er mjög mikilvægt að gera sér grein fyrir þessum árangri því hann er mikilvæg forsenda þess fjárlagafrv. sem hér er lagt fram. Fjárlagafrv. nú, fyrir árið 1990, er lagt fram við töluvert aðrar aðstæður en ríktu hér fyrir réttu ári. Í fyrra var að ljúka miklu ofþensluskeiði. Við var að glíma verulegan tekju- og skuldaskilavanda í útflutningsatvinnuvegunum. Hann átti m.a. rætur að rekja til mikillar hækkunar á raungengi krónunnar. Einnig ríkti mikil óvissa um það hvað mundi taka við þegar launa- og verðstöðvun lyki snemma á árinu 1990. Fjárlagafrv. fyrir árið 1989 tók mið af þessum aðstæðum enda var í því lögð höfuðáhersla á að ná niður þenslunni og skapa þannig forsendur fyrir því að nauðsynleg lækkun raungengis gæti átt sér stað án verðbólgu. Um leið voru hafnar greiðslur verðuppbóta á freðfisk í gegnum Verðjöfnunarsjóð og Atvinnutryggingarsjóður var stofnaður til skuldbreytingar í útflutningsgreinum. Þessar aðgerðir voru skynsamlegar við þessar aðstæður þar sem ekki lá fyrir hversu varanleg viðskiptakjararýrnunin yrði og ekki heldur hve varanleg aflaminnkunin mundi verða. Þessar aðgerðir sköpuðu forsendur fyrir að aðlögunin að breyttum aðstæðum varð ekki eins hastarleg og óhjákvæmilegt hefði verið ella. Það sem einkennir aðstæður nú er að efnahagsaðgerðunum sem hófust sl. haust er að ljúka. Gert er ráð fyrir að skuldbreytingum á vegum Atvinnutryggingarsjóðs muni ljúka á næstunni þannig að hann hætti að taka á móti lánsumsóknum um næstu áramót. Greiðslum verðbóta á freðfisk á vegum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins mun einnig ljúka um áramótin. Töluverður árangur hefur þegar náðst af aðgerðum ríkisstjórnarinnar og mun ég nú nefna það helsta í því sambandi. Í fyrsta lagi. Jákvæður vöruskiptajöfnuður. Tekist hefur að aðlaga þjóðarútgjöld að minnkandi þjóðartekjum. Viðskiptahallinn minnkar í ár þrátt fyrir samdrátt í þjóðarbúskapnum en það hefur ekki gerst í marga áratugi hér á Íslandi að viðskiptahalli minnki á samdráttartímum í þjóðarbúskap okkar Íslendinga. Því er spáð að viðskiptahallinn verði um 8,5 milljarðar kr. en þar af eru flugvélakaup Flugleiða nær 3 milljarðar kr. Þessi halli samsvarar tæplega 3% af landsframleiðslu samanborið við 3,7% í fyrra. Vöruskiptajöfnuðurinn verður hins vegar jákvæður um 4,8 milljarða kr. í ár og það er í fyrsta skipti síðan 1986 að hann er jákvæður, en munurinn er sá að á árinu 1986 jókst fiskafli og viðskiptakjör bötnuðu verulega en nú minnkar bæði aflinn og viðskiptakjörin hafa versnað. Það er því mjög sérstakt og ánægjulegur árangur af efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar að hafa náð á svo skömmum tíma verulega jákvæðum vöruskiptajöfnuði þrátt fyrir þessar erfiðu aðstæður. Í öðru lagi birtist árangur efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar í þróun raungengisins og bættri stöðu atvinnuveganna. Raungengi krónunnar hefur lækkað verulega án þess --- og ég legg ríka áherslu á það --- án þess að til hafi komið kollsteypa í gengismálum eða að verðbólgan hafi farið úr böndunum. Um þessar mundir er raungengið á mælikvarða launakostnaðar nær 20% lægra en það var á fyrsta ársfjórðungi ársins 1988 og raungengið í ár verður á sama mælikvarða um 12,5% lægra en í fyrra. Raungengið er um þessar mundir rúmlega 2% lægra en það var að meðaltali á árunum 1979--1989, enda sýna nýjustu áætlanir Þjóðhagsstofnunar að fiskvinnslan er nú í heild rekin fyrir ofan núllið og um 2% hagnaður er af frystingunni. Þessar tölur sýna glöggt þau umskipti sem hafa orðið hér í höfuðatvinnugrein okkar Íslendinga á einu ári vegna þess að þegar við fjölluðum um fjárlagafrv. fyrir rúmu ári síðan þá var yfirvofandi allsherjarstöðvun í þessum mikla útflutningsatvinnuvegi okkar Íslendinga. Þriðji þátturinn í árangri ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum felst í því að hemja verðbólguna á tímum samdráttar í efnahagslífinu. Það hefur tekist að koma í veg fyrir það að verðbólgan færi úr böndunum eins og jafnan hefur hins vegar gerst hér á Íslandi á samdráttartímum. Það er því í fyrsta sinn einnig nú að það tekst að hemja verðbólguna á samdráttartímum. Ætíð áður hefur hún rokið upp úr öllu valdi þegar ytri skilyrði og minnkandi afli hafa valdið samdrætti í hagkerfi okkar. Þetta er einnig verulegur árangur þegar horft er til þess hve mikil breyting hefur orðið á þessum tíma á raungengi krónunnar. Í fyrra hækkaði framfærsluvísitalan um 25,5% á milli ára en spáð er um 21% hækkun í ár. Fjórði þátturinn í árangri ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum felst í því að tekist hefur að fjármagna vanda ríkissjóðs á innlendum lánamarkaði. Nú er útlit fyrir að það takist að minnka halla ríkissjóðs um helming frá því í fyrra og það takist að fjámagna stóran hluta hans á innlendum lánsfjármarkaði. Halli ríkissjóðs verður því að líkindum 1,6% af landsframleiðslu á árinu 1989 samanborið við 2,8% í fyrra, en hallinn var hins vegar 1,2% á góðærisárinu 1986 og 1,3% á góðærisárinu 1987. Og fátt sýnir kannski betur hve vel hefur tekist í aðhaldsaðgerðum ríkisstjórnarinnar að halli ríkissjóðs á þessu mikla samdráttarári í þjóðarbúskap okkar Íslendinga, en í u.þ.b. 20 ár hafa ekki komið tvö samdráttarár í röð, skuli vera af svipaðri stærðargráðu og hann var á góðærisárunum miklu 1986 og 1987. Í lok september höfðu spariskírteini ríkissjóðs verið seld fyrir 3,2 milljarða kr. En auk þess hafði almenningur skráð sig í áskrift fyrir u.þ.b. 200 millj. kr. í viðbót fram til áramóta. Það er satt að segja mjög ánægjuleg breyting að nú skuli mörg þúsund Íslendingar af fúsum og frjálsum vilja hafa skráð sig inn í sparnaðarkerfi spariskírteina ríkissjóðs og gerst þannig virkir þátttakendur í því verkefni að fjármagna þessa þætti hér innan lands í stað þess að taka erlend lán. Sá sparnaður er ekki þvingaður fram með neinum hætti, hann er ákvörðun fólksins sjálfs í landinu og sýnir um leið traust þess á þeim aðgerðum sem hér er verið að grípa til, ella mundi ekki jafnmikill fjöldi af fúsum og frjálsum vilja ganga inn í áskriftarform spariskírteinanna miðað við þau vaxtakjör sem þar eru boðin. Þeir sem trúa á markaðinn sem mælikvarða árangurs ættu að horfa á þessar markaðstölur og draga ályktanir af þeim. Í lok september höfðu verið seldir ríkisvíxlar fyrir um 4,1 milljarð kr. umfram innlausn frá áramótum. Innlausn spariskírteina frá áramótum til loka september nam um 1,3 milljörðum kr. Samtals höfðu því verið seld spariskírteini og ríkisvíxlar umfram innlausn fyrir um 6 milljarða kr. En nú stefnir að því að sala þeirra umfram innlausn á árinu öllu verði rúmir 6 milljarðar eða nákvæmlega 6,3 milljarðar kr. Það er mikil breyting frá þeirri erlendu lántökustefnu sem hér ríkti á undanförnum árum. Í fimmta lagi lýsir árangur efnahagsaðgerða ríkisstjórnarinnar sér í því jafnvægi sem nú hefur í fyrsta sinn í langan tíma skapast á peningamarkaðnum og í þeirri vaxtalækkun sem þar hefur átt sér stað stig af stigi. Jafnvægi á peningamarkaðnum hér á Íslandi hefur ekki verið betra í lengri tíma. Lausafjárstaða bankanna var jákvæð um nær 10 milljarða kr. í lok september og tekist hefur að fjármagna árstíðabundinn halla ríkissjóðs utan við Seðlabankann, m.a. með þeirri miklu sölu ríkisvíxla sem ég gat um hér áðan. Nokkur árangur hefur náðst við lækkun raunvaxta. Vextir spariskírteina ríkissjóðs voru í sumar lækkaðir í 5,5% og 6% en voru um 7--8% þegar ríkisstjórnin tók við. Algengustu útlánavextir bankanna á verðtryggðum lánum hafa lækkað úr rúmum 9% í haust í um 7,5% nú. Vaxtalækkunin á gráa markaðnum hefur verið mun meiri en þetta. Frá áramótum til ágústmánaðar lækkaði raunávöxtun hlutdeildarbréfa verðbréfasjóðanna um 3,5% á átta mánuðum. Það eru ekki dæmi um svo mikla raunvaxtalækkun á frjálsum verðbréfamarkaði á jafnskömmum tíma áður. Nokkuð vantar hins vegar á að vextir bankanna hafi aðlagast annars vegar lægri verðbólgu og hins vegar vaxtalækkuninni á spariskírteinum og verður að tryggja að sú aðlögun eigi sér stað á næstunni og er nauðsynlegt að forsvarsmenn bankakerfisins átti sig á því að nú þegar eru fullkomlega efnahagslegar ástæður til þess að viðskiptabankarnir lækki sína vexti. Ef tekið er síðan tillit til breytingarinnar á lánskjaravísitölunni mundi raunvaxtalækkunin teljast enn meiri en hér kemur fram. Virðulegi forseti. Þessi veigamiklu atriði, sem ég hef hér nefnt, jákvæður vöruskiptajöfnuður, gífurleg breyting á raungengi, bætt staða atvinnuveganna, verðbólgan sé hamin á samdráttartímum, ríkissjóður fjármagnaður af innlendum lánsfjármarkaði, jafnvægi á peningamarkaði og vaxtalækkun, allt þetta eru höfuðatriði í vestrænni hagstjórn sem verðskuldar að vera kölluð því nafni og sýnir að ríkisstjórnin hefur beitt aðferðum sem í fyrsta skipti í langan tíma eru nú að skapa jafnvægisástand í íslenska hagkerfinu. Mælikvarðinn á árangur felst í niðurstöðunum í veruleikanum. Og þær tölur sem ég hef hér rakið varðandi þessa höfuðþætti efnahagslífsins á Íslandi staðfesta að aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa borið árangur, að við búum hér nú við jákvæðari grundvallarþætti í okkar vestræna hagkerfi en menn hafa gert í langan tíma. Það hefur þess vegna verið hlutverk þessarar ríkisstjórnar að færa íslenska hagkerfið frá hinni afbökuðu mynd sem Sjálfstfl. skildi eftir sig yfir í jákvæða mynd vestrænna hagkerfa þar sem jafnvægi á peningamarkaði, eðlilegt raungengi, lánsfjáröflun innan lands, jákvæður vöruskiptajöfnuður og stöðugleiki í verðlagsmálum eru höfuðatriðin. Ég mun svo síðar í ræðu minni víkja nokkuð að því að Sjálfstfl. á hinn bóginn hefur viljað fylgja hér aðferðum sem að mínum dómi og annarra eru í raun og veru í andstöðu við þá höfuðþætti í vestrænni hagstjórn sem fylgt hefur verið á undanförnum áratugum. Fjárlagafrv. fyrir árið 1990 byggist af þessum sökum á því að nú hefur tekist að skapa nýjan grundvöll í efnahagsmálum okkar Íslendinga. Þessi nýi grundvöllur felst í því að millifærslunum, skuldbreytingunum og raungengisaðlöguninni er senn lokið. Nú tekur við það tímabil þar sem atvinnureksturinn sjálfur og aðilar vinnumarkaðarins bera ábyrgð innan þess almenna ramma sem ekki síst er markaður með fjárlögunum á hverjum tíma. Þetta eru hin miklu þáttaskil sem meðferð fjárlagafrv. á næstu vikum mun móta og sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum á sl. 12 mánuðum hafa knúið fram. Ég skil hins vegar að forustumenn Sjálfstfl. og Morgunblaðið, sbr. leiðara þess fyrir nokkrum dögum síðan, veigri sér við að ræða þessar staðreyndir því að þær endurspegla þá höfuðdrætti í árangursríkri vestrænni hagstjórn sem fræðimenn og hagfræðingar líta fyrst og fremst á þegar þeir eru að skoða það hvort efnahagsstefnan hefur skilað árangri. Virðulegi forseti. Markmið fjárlaga mótast af þeim aðstæðum sem nú eru uppi í þjóðarbúskapnum. Mun ég nú fara nokkrum orðum um þessar aðstæður. Sá samdráttur sem ég hef nokkuð vikið að á fyrst og fremst rætur að rekja til tekjubrests, þ.e. minnkandi afla og verri viðskiptakjara svo og verulegrar skipulagskreppu í atvinnulífinu sem er fyrst og fremst afleiðing rangrar efnahagsstefnu á árunum 1983--1988. Offjárfestingar og rangrar stefnu í vaxta- og peningamálum. Sjálfstfl. ætti þess vegna ekki að hafa hátt um umhyggju sína fyrir atvinnulífinu í landinu vegna þess að það er fyrst og fremst atvinnustefna hans á árunum 1983--1988 sem er meginþátturinn og orsökin í þeirri skipulagskreppu sem íslenskir atvinnuvegir hafa lent í. Hins vegar ríkti mikil umframeftirspurn í hagkerfinu þegar tekjubresturinn átti sér stað. Umframeftirspurn sem m.a. var búin til með rangri stefnu í ríkisfjármálum á góðæristímanum þegar ríkissjóður var rekinn með verulegum halla á miklum góðærisárum í stað þess að reka hann þá með tekjuafgangi. Við þessar aðstæður er enginn annar kostur en að aðlaga þjóðarútgjöldin að minni þjóðartekjum. Skynsamlegt getur þó verið að aðlaga ekki þjóðarútgjöldin að fullu að minni tekjum ef talið er með nokkurri vissu að tekjubresturinn sé ekki varanlegur. Mikið hefur dregið úr þeirri þenslu sem ríkti hér á árinu 1987 og fyrri hluta ársins 1988. En það var forsenda árangurs í efnahagsmálum að dregið yrði úr þessari þenslu. Þess vegna er ekki eins brýnt nú og áður að ríkissjóður sé, við þessar aðstæður, rekinn hallalaus. Eftir sem áður verður hallinn minni en í ár þannig að ríkisbúskapurinn stuðlar ekki að þenslu á næsta ári. Ljóst er orðið eftir hina nýlegu skýrslu Hafrannsóknastofnunar að ástand fiskistofnanna krefst samdráttar í afla. Ég hef stundum sagt að í raun og veru ætti skýrsla Hafrannsóknastofnunar að vera sérstakt fylgiskjal með þessu fjárlagafrv. Árið 1990 verður því þriðja samdráttarárið í röð en samfelldur samdráttur hefur ekki staðið svo lengi hjá okkur Íslendingum síðan á árunum í kringum 1950. Núverandi samdráttarskeið er það þriðja mesta frá stríðslokum á mælikvarða þjóðartekna. Ég vek sérstaka athygli hv. alþm. á þessari staðreynd vegna þess að mér hefur fundist nokkuð skorta á að menn gerðu sér raunverulega grein fyrir þessu mikla sögulega samhengi. Að samdráttarskeiðið nú, sem fyrst og fremst á sér rætur í minnkandi afla og verðlagi á erlendum mörkuðum, er hið þriðja mesta frá því síðari heimsstyrjöldinni lauk hér á Íslandi. Þjóðartekjurnar dragast saman um 7,2% á árunum 1988--1990 samanborið við 14,3% samdrátt á árunum 1945--1952 og 11,3% samdrátt á árunum 1967--1968. Það er þess vegna eðlilegt að þegar þjóðin fer í gegnum sitt þriðja mesta samdráttarskeið frá stríðslokum þurfi að grípa til margvíslegra aðgerða sem lítt eru til vinsælda fallnar og munu hafa áhrif á lífskjör og möguleika fjölmargra til þess að bæta stöðu sína. Umskiptin í þjóðarbúskapnum sjást glöggt ef tekjuauki þjóðarbúsins á árunum 1986--1987, á góðærisárunum, er borinn saman við tekjurýrnunina á samdráttarárunum 1988--1990. Aukning þjóðarteknanna á fyrra tímabilinu þegar Sjálfstfl. rak ríkissjóð með halla samsvarar hvorki meira né minna en 52 milljörðum kr. á verðlagi þessa árs. Viðbótin sem kom inn í íslenska hagkerfið á árunum 1986--1987 nam hvorki meira né minna en 52 milljörðum kr. á núgildandi verðlagi. En tekjurýrnunin á árunum 1988--1990 samsvarar nærri því 22 milljörðum kr. á sama verðlagi. Þetta eru mjög stórar tölur sem lýsa vel í hnotskurn þeim umskiptum sem hér hafa átt sér stað. Við þessa erfiðleika bættist svo það viðvarandi ójafnvægi sem tók að myndast frá og með árinu 1983 í ríkisfjármálunum þegar Sjálfstfl. tók við forustunni í fjmrn. Sú þróun á annars vegar rætur að rekja til útgjaldaþenslu ríkisins og er merkilegt að heyra þann flokk tala síðan um það sýknt og heilagt að hann sé einhver sérstakur talsmaður minnkandi ríkisútgjalda og hins vegar til skattalækkana sem framkvæmdar voru á sama tíma og ríkisútgjöldin voru látin aukast stig af stigi, fyrst á árunum 1983 og 1984 og síðan skattalækkana í upphafi góðærisins 1986 þegar ríkisútgjöldin voru látin æða áfram upp úr öllu valdi. Sem dæmi um útgjaldaþensluna má nefna að útgjöld ríkissjóðs jukust um rúmlega 5,5% á ári á árunum 1984--1988. Á sama tíma jókst landsframleiðslan um 4,5% á ári, þ.e. Sjálfstfl. jók ríkisútgjöldin um 1% að raungildi á ári umfram aukninguna í landsframleiðslunni. Svo eru þessir menn að þykjast vera einhverjir sérstakir fulltrúar fyrir ábyrga fjármálastjórn. Tekjur ríkissjóðs minnkuðu að raungildi um nær 12% 1983 og stóðu síðan nánast í stað 1984. Skatttekjur ríkisins jukust að vísu umtalsvert á góðæristímanum, að sjálfsögðu, bæði á árunum 1986 og 1987 eða 9,6% og 12% hvort árið. Afleiðing alls þessa hefur verið samfelldur hallarekstur á ríkissjóði frá árinu 1985 og góðærisárin tvö 1986 og 1987 með Sjálfstfl. í forustu fyrir ríkisfjármálunum voru ekki nýtt til þess að reka ríkissjóð með myndarlegum afgangi eins og þó hefði verið nauðsynlegt samkvæmt grundvallarkenningu vestrænnar hagstjórnar til að vinna gegn þenslunni og auka svigrúmið til að mæta framtíðaráföllum. En Sjálfstfl. þverbraut grundvallarlögmál vestrænnar hagstjórnar með því að magna þá upp hallann í góðærisárunum til þess að þenslan yrði enn meiri, skekkjan í hagkerfinu enn erfiðari og rekstur atvinnulífsins færi úr böndunum. Það er þessi stjórn á ríkisfjármálunum, þessi efnahagsstefna Sjálfstfl. sem ég hef leyft mér að kalla ga-ga-hagstjórn því það er ekkert annað heiti sem hæfir þessari ríkisfjármálastjórn Sjálfstfl. og efnahagsstefnu þessara ára heldur en hið skiljanlega og algenga orð almennings í landinu ga-ga.  Það er nauðsynlegt að í framsögu með fjárlagafrv. séu hlutirnir orðaðir á réttan hátt.  Við þær aðstæður sem nú eru uppi í þjóðarbúskapnum er ekki talið að ríkissjóður geti aukið hlutdeild sína í landsframleiðslunni. Því er við það miðað í þessu fjárlagafrv. að skatttekjurnar verði óbreytt hlutfall af landsframleiðslunni. Áhrif samdráttarins á tekjur og gjöld ríkissjóðs valda þannig halla á ríkissjóði, en hann er þó að sinni talinn geta samrýmst þeim markmiðum sem ríkisstjórnin hefur sett sér í efnahagsmálum. Ríkisstjórnin hefur mótað þá grundvallarafstöðu að eyða halla ríkissjóðs á næstu tveimur til þremur árum. Í ljósi þeirra aðstæðna sem ég hef nú gert að umtalsefni þykir eðlilegt að meginmarkmið fjárlaganna fyrir árið 1990 séu að ríkisbúskapurinn stuðli að því að viðskiptahalli aukist ekki og að verðbólgan minnki þrátt fyrir samdrátt útflutningstekna; að skattar verði óbreyttir sem hlutfall af landsframleiðslu, það felur í sér tæplega 1,5% lækkun tekna ríkissjóðs að raungildi eða um 1,3 milljarða kr.; að halli ríkissjóðs verði innan þeirra marka að hægt sé að fjármagna hann án þess að auka erlendar skuldir eða hækka vexti á innlendum lánsfjármarkaði. Virðulegur forseti. Ég mun nú víkja að tekjuhlið fjárlagafrv. fyrir árið 1990. Tekjuhliðin endurspeglar það markmið ríkisstjórnarinnar að skattbyrðin sé óbreytt frá árinu 1989 sem hlutfall af landsframleiðslu. Talsverðar breytingar verða hins vegar á tekjuöflun ríkissjóðs á næsta ári. Ýmsir skattar lækka eða falla alveg niður. En á móti koma auknar tekjur af öðrum stofnum. Þessar kerfisbreytingar auka því ekki, og ég legg ríka áherslu á það, skatttekjur ríkissjóðs þegar á heildina er litið. Þvert á móti munu skatttekjur ríkissjóðs minnka að raungildi á næsta ári. Veigamesta kerfisbreytingin felst í gildistöku virðisaukaskatts um næstu áramót. Gert er ráð fyrir einu skatthlutfalli á smásölustigi sem verði 26%. Til þess að ná fram verðlækkun á brýnustu matvörum verður skatturinn að hluta endurgreiddur á framleiðslustigi þannig að á nokkrar helstu tegundir innlendra matvæla leggst ígildi 13% skatts. Þessi breyting mun hafa í för með sér a.m.k. 10% verðlækkun á þessum matvælum. Í öðru lagi munu eftirtaldir skattar lækka eða falla alveg niður. Vörugjald lækkar, erlent lántökugjald fellur niður, jöfnunargjald lækkar og bensíngjald lækkar að raungildi. Við þetta tapar ríkissjóður um 2 milljörðum kr. Í þriðja lagi vegur á móti á tekjuhlið að framlag ríkissjóðs í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga verður framvegis fært á gjaldahlið en ekki sem frádráttarliður á tekjuhlið. Ýmis leyfis- og afgreiðslugjöld verða hækkuð til þess að þau standi undir auknum kostnaði viðkomandi stofnana. Enn fremur hækkar bifreiðagjald sérstaklega þó skattar á umferðina lækki í heild. Ég vek einnig sérstaka athygli á því að á árinu 1990 munu skattar á umferðina í landinu lækka í heild sinni að raungildi. Þetta þrennt vegur að mestu upp fyrrnefnt tekjutap upp á 2 milljarða. Í fjórða lagi eru svo ýmis önnur atriði til skoðunar á tekjuhlið. Hér má nefna samræmda skattlagningu fjármagnstekna sem er í undirbúningi. Skattlagning fyrirtækja og sjóða verður einnig endurskoðuð með það fyrir augum að draga úr mismun milli aðila og auka samræmingu. Hér má m.a. nefna skattlagningu orkufyrirtækja, fækkun frádráttarliða, sérstaka sveiflujöfnunarsjóði og breytingar sem stuðla að aukinni eiginfjármyndun í atvinnulífinu. Þessar breytingar munu hafa það í för með sér að færa skattlagningu atvinnulífs á Íslandi nær þeim skattakerfum sem tíðkast í helstu viðskiptalöndum okkar. Jafnframt verður unnið að því að endurskoða launatengd gjöld með það fyrir augum að samræma álagningu þeirra. Þá verður tekjuskattlagning einstaklinga, eins og ég gat um áður, tekin til sérstakrar skoðunar á næstu mánuðum í því skyni að ná fram meiri jöfnuði innan núverandi tekjuskattskerfis án þess að auka tekjur ríkissjóðs, létta skattbyrði af lágtekjufólki en þyngja hana á fólki með mjög háar tekjur. Unnið verður að þessari athugun á næstu mánuðum en vafasamt er að þær komi til framkvæmda fyrr en á árinu 1991. Hvað gjaldahlið frv. snertir, þá lækka ríkisútgjöldin skv. frv. að raungildi frá því í ár og vek ég athygli á því að það yrði í fyrsta sinn á þessum áratug sem slíkt mundi gerast. Lækkunin er áætluð nema um 4 milljörðum kr. eða um 4% að raungildi. Er þá miðað við hækkun almenns verðlags á milli áranna 1989 og 1990, sem er áætluð 15--16%. En jafnvel þótt miðað sé við spá um hækkun verðvísitölu samneyslu á næsta ári, en hún hækkar minna en almennt verðlag, mælist lækkun ríkisútgjaldanna um 2,5% að raungildi. Ríkisútgjöldin á árinu 1990 verða skv. frv. 27,8% af landsframleiðslu eða lækka úr 28,7% frá áætlun fyrir árið 1989. Miklar breytingar verða á samsetningu útgjalda í frv. og eru þær einmitt eitt helsta einkenni þess. 1. Breytingar vegna breyttrar verkaskiptingar ríkis og sveitarfélaga. Þær fela í sér að útgjöld ríkisins hækka vegna heilbrigðismála, sjúkratrygginga, framhaldsskóla og vegna framlags í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Við breytingarnar lækka hins vegar útgjöld ríkisins vegna grunnskóla og dagvistarstofnana. 2. Breytingar á útgjöldum vegna breytinga á tekjuöflunarkerfinu eru fyrst og fremst vegna tilkomu virðisaukaskattsins, en þá falla niður endurgreiðslur á uppsöfnuðum sköttum til atvinnuveganna, sérstaklega sjávarútvegs, iðnaðar og landbúnaðar. 3. Lækkun ríkisútgjalda næst fram með tveimur meginaðferðum, annars vegar með aðhaldi í rekstri án þess að gera ráð fyrir skertri þjónustu, hins vegar með því að ýmis framlög og fjárveitingar til fjárfestinga eru lækkuð verulega. 4. Rekstur ríkisstofnana er að mestu miðaður við óbreytta starfsemi. Áætlað er fyrir leiðréttingum á liðum sem áður voru áætlaðir á óraunhæfan hátt. Einnig verður nokkur aukning í heilbrigðismálum, sérstaklega í stofnunum fatlaðra og síðan í nokkrum stofnunum skattkerfisins til að tryggja öruggara og traustara skattkerfi. 5. Kostnaður við heilbrigðisþjónustuna er lækkaður um 500 millj. kr. með lækkun lyfjakostnaðar og kostnaðar við sérfræðilækningar auk þess sem stefnt er að frekari árangri í sparnaði með samruna og samrekstri sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu. 6. Framkvæmt verður sérstakt sparnaðarátak í skólakerfinu og fleiri stofnunum mennta- og menningarmála sem á að leiða til um 200 millj. kr. lækkunar á kostnaði með hagræðingu. 7. Niðurgreiðslur búvöru verða óbreyttar að krónutölu en útflutningsbætur og framlag í Framleiðnisjóð lækka í 9% af framleiðsluverðmæti búvöru. 8. Framlög til fjárfestinga verða lækkuð að krónutölu um 700 millj. kr. sem jafngildir um það bil 20% raunlækkun. 9. Framlög til Vegagerðar ríkisins eru miðuð við að tekjur af bensíngjaldi og þungaskatti verði um 500 millj. kr. lægri en þær yrðu ef fullnýtt yrði heimild til hækkunar á þessum gjöldum. Er þá einnig miðað við að sú tvískipting bensíngjaldsins sem fólst í sérstakri lækkun sl. sumar á gjaldi á blýlausu bensíni haldist á næsta ári. 10. Framlag til Byggðastofnunar er með þeim hætti að það vex en framlög til byggingarsjóðanna lækka þótt gert sé ráð fyrir að lánveitingar að meðtöldum hluta húsbréfakerfisins aukist nokkuð að raungildi vegna aukinna lána til félagslegra bygginga og kaupleiguíbúða. 11. Framlag til Rannsóknasjóðs heldur raungildi sínu en hlutverk hans er að örva nýsköpun og frumkvæði í atvinnulífinu. 12. Stefnt er að því að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins beri sjálfur stærri hluta verðtryggingar en verið hefur, en slíkt er unnt án þess að skert verði réttindi sjóðsfélaga sem eru óháð stöðu sjóðsins. Gert er ráð fyrir um 500 millj. kr. lækkun ríkisframlags af þessum sökum. Greiðslur ríkissjóðs til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins vegna verðtryggingar hafa að undanförnu verið mun meiri en þarf til að standa við skuldbindingar sjóðsins á hverju ári og hefur mismuninum verið varið til að efla eiginfjárstöðu sjóðsins, fyrst og fremst með kaupum á ríkisskuldabréfum. Virðulegur forseti. Ef litið er á afkomu ríkissjóðs fyrir árið 1990, þá eru heildartekjur ríkissjóðs áætlaðar 90 milljarðar 352 millj. kr. og gjöldin 93 milljarðar 207 millj. kr. Samkvæmt þessu er gert ráð fyrir tekjuhalla sem nemur 2 milljörðum 855 millj. kr. á næsta ári. Þessi halli svarar til 3% af heildarútgjöldum ríkissjóðs og 0,8% af landsframleiðslu. Þennan halla má að mestu rekja til áhrifa samdráttarins í þjóðarbúskapnum á tekjur og gjöld ríkissjóðs. Á þessu ári, árinu 1989, er áætlað að halli ríkissjóðs verði um 4,7 milljarðar kr. eða 1,6% af landsframleiðslu. Þannig er stefnt að því að hallinn verði helmingi minni á næsta ári en á þessu þrátt fyrir áframhaldandi samdrátt í þjóðarbúskapnum, en hallinn í ár verði hins vegar tæplega helmingi minni en hann var í fyrra þegar hann nam 2,8% af landsframleiðslu. Eins og ég hef vikið að áður er rétt í þessu sambandi að hafa í huga tölurnar frá góðærisárunum 1986 og 1987 er Sjálfstfl. fór með forustu í ríkisfjármálunum þegar átt hefði að reka ríkissjóð með myndarlegum afgangi skv. viðurkenndum vestrænum hagstjórnaraðferðum. Þá hins vegar braut Sjálfstfl. þetta grundvallarlögmál viðurkenndrar vestrænnar efnahagsstjórnar og rak ríkissjóð með halla bæði góðærisárin, 1,2% af landsframleiðslu fyrra árið og 1,3% seinna árið. Það er þessi halli í góðærinu sem er höfuðeinkennið á þeirri ga-ga-efnahagsstjórn Sjálfstfl. sem ég hef svo kallað og er líka meginástæða þeirra erfiðleika sem nú setja svip sinn á efnahagsmál Íslendinga. Kreppan í efnahagsmálunum hefði orðið mun minni og auðveld viðureignar ef Sjálfstfl. hefði fylgt viðurkenndum vestrænum hagstjórnaraðferðum á árunum 1986 og 1987. En vegna þess að Sjálfstfl. braut þessar grundvallarreglur vestrænna hagstjórnaraðferða urðu erfiðleikar íslensku þjóðarinnar, kjararýrnun almennings í landinu og erfiðleikar atvinnuveganna mun meiri en þeir hefðu þurft að verða ella. Virðulegur forseti. Áður hefur komið fram að halli á ríkissjóði er áætlaður 2 milljarðar 855 millj. kr. á árinu 1990. Til viðbótar nema lánveitingar ríkissjóðs á næsta ári 1 milljarði 510 millj. kr., en þar af renna 1 milljarður 480 millj. til Lánasjóðs ísl. námsmanna og 30 millj. kr. til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Hluta- og stofnfjárframlög eru áætluð 160 millj. kr. og útstreymi á viðskiptareikningnum er áætlað 600 millj. kr. Á móti koma inn í ríkissjóð innheimtar afborganir af veittum lánum samtals 3 milljarðar 480 millj. kr. Að teknu tilliti til alls þessa verður hrein lánsfjárþörf ríkissjóðs á árinu 1990, þ.e. lántökuþörf ríkissjóðs umfram það sem hann greiðir í afborganir af áður teknum lánum, 1 milljarður 645 millj. kr. sem er, og ég vek athygli á því, 1,2 milljörðum kr. lægri fjárhæð en áætlaður fjárlagahalli. Sé litið til fimm síðustu ára, þá fór lánsfjárþörf ríkissjóðs vaxandi fram til ársins 1988 þegar hún svaraði til 3,2% af vergri landsframleiðslu. Með öðrum orðum, enn á ný eitt af einkennum efnahagsstjórnar Sjálfstfl. að lánsfjárþörf ríkissjóðs fór vaxandi ár frá ári, líka á góðærisárunum. En í ár hefur þetta hlutfall þegar lækkað í 1,6% og á næsta ári er miðað við að það lækki enn, eða í 0,5% af landsframleiðslu. Breytingin er því úr 3,2% af vergri landsframleiðslu þegar Sjálfstfl. réði hér öllu og hafði góðærið til að hjálpa sér ef hann hefði haft vit til að bregðast rétt við og niður í 0,5% af landsframleiðslu. Eins og nú er ástatt í þjóðarbúskapnum er ekki talið ráðlegt að ríkissjóður greiði niður erlendar skuldir sínar, en jafnframt eru engin áform um að auka þær. Ríkissjóður mun því eingöngu taka ný erlend lán á árinu 1990 fyrir því sem nemur afborgunum af eldri lánum, en þær eru áætlaðar 1 milljarður 370 millj. kr. Lánsfjárþörf ríkissjóðs verður því alfarið brúuð með innlendri lántöku í formi sölu á spariskírteinum ríkissjóðs að fjárhæð 6 millj. kr. Ég reikna með að fulltrúar Sjálfstfl. hér í þessum umræðum muni segja að þetta muni ekki takast. Ég vek athygli á að þeir sögðu nákvæmlega hið sama fyrir ári síðan um þau áform sem þá voru í fjárlögum fyrir árið 1989 hvað snertir innlenda lánsfjáröflun. Staðreyndin er hins vegar sú eins og ég hef nú þegar rakið í ræðu minni að við erum komin langt fram úr því sem áætlað var í fjárlögum og ég mun á næstu dögum þurfa að leggja fram hér á Alþingi frv. til að afla viðbótarheimildar fyrir aukinni innlendri lánsfjármögnun á þessu ári af því að allt bendir til þess að farið verði fram úr því sem björtustu áætlanir fyrir árið í fyrra stóðu til. Innlendar afborganir ríkissjóðs af teknum lánum eru áætlaðar á árinu 1990 3 milljarðar 330 millj. kr. Innlend lántaka umfram afborganir nemur því 2 milljörðum 670 millj. kr. Þar sem lánsfjárþörfin er hins vegar einungis 1 milljarður 645 millj. kr. verður 1 milljarður greiddur inn í Seðlabankann á næsta ári til að bæta stöðu ríkissjóðs þar, þannig að fjárlagafrv. er miðað við það að greiða inn í Seðlbankann á næsta ári um 1 milljarð. Ef menn hafa einhverjar efasemdir um að það takist að ná þeim markmiðum í innlendri lánsfjármögnun sem gert er ráð fyrir í frv. er þó varasjóður upp á að hlaupa sem nemur þessum 1 milljarði sem reiknað er með í frv. að borga inn í Seðlabankann. Hin trausta efnahagsstjórn þessarar ríkisstjórnar miðast þess vegna við það að fara að borga til baka og inn í Seðlabankann hluta af óreiðu fyrri ára sem ga-ga-efnahagsstjórn Sjálfstfl. skildi eftir sig á góðærisárunum. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja nokkuð að framlögum og fjárfestingum í B-hluta. Framlög úr ríkissjóði til fyrirtækja og sjóða í B-hluta hækka um 675 millj. kr., tæplega 13% frá fjárlögum þessa árs og verða alls 5 milljarðar 925 millj. kr. Hér er því um nokkurn raunsamdrátt framlaga til fyrirtækja og sjóða í B-hluta að ræða, þar sem verðlagsbreytingar eru áætlaðar 15--16%. Stærsta einstaka framlagið er sem fyrr til Lánasjóðs ísl. námsmanna eða 2 milljarðar 215 millj. kr. Í fjárlögum fyrir 1989 er framlag ríkissjóðs til Lánasjóðsins 1 milljarður 617 millj. kr. að viðbættum 75 millj. kr. óráðstöfuðu framlagi frá árinu 1988. Fjárveitingin er að raungildi jöfn þessari samtölu að viðbættri aukinni greiðslubyrði sjóðsins af teknum lánum. Útlán sjóðsins eru áætluð 2 milljarðar 872 millj. kr. og aukast um 44% frá fjárlögum 1989. Sú fjárhæð miðast við það að við ákvörðun úthlutunarreglna fyrir skólaárið 1990--1991 verði heildarútlán sjóðsins miðuð við útlán í forsendum fjárlaga 1989 að teknu tilliti til breytinga á verðlagi, gengi og fjölda lánþega. Að því leyti sem útlán sjóðsins á fyrri hluta árs 1990 verða umfram áðurnefndar forsendur verður að mæta þeim með lántöku. Framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs nemur um 1 milljarði 250 millj. kr. og hækkar um tæpan milljarð frá fjárlögum ársins 1989. Aftur á móti lækkar framlag til byggingarsjóðanna um 1 milljarð. Engu að síður munu útlán byggingarsjóðanna á árinu 1990 að teknu tilliti til kaupa lífeyrissjóðanna á húsbréfum verða a.m.k. 500 millj. hærri að raungildi en útlán í fjárlögum 1989. Stafar þetta af því að ráðstöfunarfé lífeyrissjóða er talið munu aukast um 18,5% að raungildi frá árinu 1989. Sú aukning skýrist einkum af því að lokaáfangi í breikkun iðgjaldastofns lífeyrissjóðanna kemur til framkvæmda á næsta ári og að stækkun eignastofns sjóðanna leiðir til mjög vaxandi vaxtatekna og innheimtra afborgana. Um 55% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna fer skv. samningi til húsnæðiskerfisins í formi lánveitinga til byggingarsjóðanna eða með kaupum á húsbréfum. Þá nemur framlag til Atvinnutryggingarsjóðs útflutningsgreina 350 millj. kr. og eru það eftirstöðvar framlags ríkissjóðs en samkvæmt lögum um sjóðinn átti það að vera 1 milljarður kr. Skil tekjuöflunarfyrirtækja í ríkissjóð og til annarra eru áætluð 7 milljarðar 137 millj. kr. sem er svipuð fjárhæð og er í fjárlögum fyrir árið 1989. Þar vega langþyngst skil Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins en þau eru áætluð um 6 milljarðar 150 millj. kr. sem er um 100 millj. kr. hækkun frá fjárlögum ársins 1989. Fjárfestingar B-hluta fyrirtækja eru áætlaðar 2,2 milljarðar og hækka um 32% frá fjárlögum 1989. Veigamestu fjárfestingarnar eru sem fyrr á vegum Póst- og símamálastofnunar og Rafmagnsveitna ríkisins. Fjárfesting Póst- og símamálastofnunar er áætluð um 800 millj. kr. og hækkar um 223 millj. frá fjárlögum ársins 1989. Fjárfesting Rafmagnsveitna ríkisins er áætluð 335 millj. kr. og hækkar um 159 millj. kr. Þessi hækkun er möguleg vegna yfirtöku ríkissjóðs á skuldum veitnanna á þessu ári en þar er enn á ný um að ræða framkvæmd ríkisstjórnarinnar á verki sem Sjálfstfl. gafst upp við að sinna þótt tveir iðnaðarráðherrar Sjálfstfl. hefðu gefið fyrirheit um að koma þessu í framkvæmd. Það er þess vegna ánægjulegt að það hefur orðið hlutskipti þessarar ríkisstjórnar að efna loforð sem iðnaðarráðherrar Sjálfstfl. stóðu ekki við. Þá ráðgera Síldarverksmiðjur ríkisins að endurnýja tækjakost verksmiðju sinnar á Seyðisfirði fyrir um 380 millj. kr. en áformað er af hálfu Síldarverksmiðjanna að hefja framleiðslu á svokölluðu gæðamjöli. Virðulegi forseti. Ég mun nú víkja nokkrum orðum að lánsfjáráætlun. Heildarfjárfesting hér á landi er áætluð 62,1 milljarður kr. á árinu 1990 sem er um 1% samdráttur að magni til frá í ár. Hlutfall heildarfjárfestingar er áætlað 18,5% af landsframleiðslu og er það svipað hlutfall og verið hefur undanfarin tvö ár. Á árinu 1990 er talið að fjárfesting atvinnuveganna dragist saman um 4,4%. Að undanskildum flugvélakaupum Flugleiða nemur samdrátturinn 22%. Þau flugavélakaup nema um 7,7 milljörðum kr. eða rúmlega 12% af heildarfjárfestingunni. Áætlað er að framkvæmdir við íbúðarhús nemi 13,5 milljörðum kr. og verði svipaðar að magni til og í ár. Fjárfesting hins opinbera mun hins vegar aukast að raungildi um 3,7% á næsta ári eftir samdrátt í ár, en þá ber að hafa það rækilega í huga að aukningin á einungis rætur að rekja til aukinna raforkuframkvæmda, sérstaklega við Blönduvirkjun, en önnur opinber fjárfesting dregst saman. Áætlað er að heildarlántökur opinberra aðila, opinberra lánastofnana og atvinnufyrirtækja verði 39,7 milljarðar kr. Í lánsfjáráætlun og lánsfjárlögum 1989 voru heildarlántökur þessara aðila áætlaðar 36,8 milljarðar en endurskoðuð áætlun bendir til þess að lántökurnar verði í reynd um 48 milljarðar kr. Heildarlántökur á árinu 1990 eru því áætlaðar um 8 milljörðum kr. lægri en í ár og borið saman á meðalverðlagi ársins 1989, sem er í reynd raunhæfari samanburður, nemur lækkunin um 13 milljörðum kr. Mestu munar að lántökur ríkissjóðs eru taldar lækka um rúma 9 milljarða kr., annars vegar vegna minni halla í rekstri ríkissjóðs, en hins vegar vegna minni innlausnar spariskírteina, auk þess sem ríkissjóður tók á árinu 1989 5 milljarða kr. erlent lán til að fjármagna greiðsluhalla ársins 1988. Áætlað er að innlendar lántökur opinberra aðila og lánastofnana nemi um 18,3 milljörðum kr. samanborið við 22,7 milljarða í ár. Innlendar afborganir þessara aðila eru áætlaðar um 8,8 milljarðar kr. Hrein lánsfjáröflun ríkissjóðs og opinberra lánastofnana er því áætluð um 9,5 milljarðar kr. á árinu 1990 sem er um 4 milljörðum lægri fjárhæð en hrein lánsfjáröflun þessara aðila í ár. Að raungildi er lækkunin enn meiri og vek ég sérstaka athygli á því, virðulegi forseti, þar sem gert er ráð fyrir um 15--16% hækkun verðlags milli áranna. Þess má geta að hrein lánveiting lífeyrissjóðanna til byggingarsjóðanna er áætluð 9,8 milljarðar á árinu 1990. Þá ber að hafa í huga að ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna umfram það sem umsamið er til húsnæðiskerfisins er áætlað tæpir 11 milljarðar kr. Með þetta í huga, virðulegi forseti, verða að teljast góðar líkur á því að innlendri lánsfjárþörf opinberra aðila og sjóða verði fullnægt á árinu 1990 án vaxtahækkunar. Tölulegar forsendur þeirrar áætlunar liggja skýrt fyrir í því sem ég hef nú rakið hér að framan. Þessi áætlun er að mínum dómi jafnraunhæf og sú áætlun sem ég setti fram fyrir ári síðan þar sem ég greindi frá því að á árinu 1989 stefndi ríkisstjórnin að því að afla innlends lánsfjár með aukinni sölu spariskírteina og lækka vextina á spariskírteinunum, en þá fullyrtu snillingarnir í Sjálfstfl. nýútskrifaðir úr fimm ára ga-ga-tímabilinu í efnahagsstjórninni að það væri ekki hægt. Niðurstaðan liggur nú hins vegar fyrir. Vextirnir voru lækkaðir og sala spariskírteina hefur verið mun meiri heldur en áætlað var. Það hvarflar stundum að manni hvaðan þessar hugmyndir Sjálfstfl. um vestrænar hagstjórnaraðferðir séu eiginlega komnar vegna þess að bæði í málflutningi sínum og í aðferðum sínum ganga þeir þvert á grundvallarhugmyndir vestrænnar hagstjórnar. Það er e.t.v. of mikið af lögfræðingum í forustusveitinni. Eins og áður var nefnt er áformað að afla ríkissjóði lánsfjár alfarið með sölu spariskírteina eða fyrir alls 6 milljarða kr. Verulega mun draga úr innlausn spariskírteina á næsta ári. Áætlað er að innlausn á árinu 1990 verði um 2 milljarðar kr. en áætluð innlausn á árinu 1989 er 3,8 milljarðar kr. Hrein lánsfjáröflun í formi spariskírteina á næsta ári er því áætluð um 4 milljarðar kr. samanborið við 2,2 milljarða kr. á árinu 1989. Ásókn hins opinbera í langtímalán mun því aukast nokkuð þótt dragi úr lánsfjárþörfinni þegar á heildina er litið. Í þjóðhagsáætlun 1990 er reiknað með að viðskiptahallinn verði um 10,1 milljarður kr. eða um 3% af áætlaðri landsframleiðslu 1990 sem er svipað því sem reiknað er með í ár. Það verður að teljast, eins og ég hef áður sagt, einstakur árangur og er það vissulega sögulega séð ef litið er á efnahagsstjórn Íslendinga á undanförnum áratugum að viðskiptahallinn aukist ekki þrátt fyrir þriðja samdráttarárið í röð og umtalsverðan samdrátt útflutningstekna. Ef það er eitthvað eitt sem endurspeglar árangur ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum, þá er það þetta. Þessar tölur liggja á borðinu skýrar og augljósar. Þessi árangur er auðvitað enn meiri sé það haft í huga að inni í þessari tölu eru flugvélakaup Flugleiða sem munu nema tæpum 8 milljörðum kr. á næsta ári og er fullkomlega óeðlilegt að reikna þau inn í samanburð milli ára vegna þess að þau gerast ekki nema á margra ára fresti. Erlendar lántökur til lengri tíma eru áætlaðar 21,4 milljarðar kr. Greiðslur þjóðarbúsins af löngum erlendum lánum eru áætlaðar 24,4 milljarðar kr. á árinu 1990, þar af eru afborganir 10,4 milljarðar og vextir 14 milljarðar. Hreinar erlendar lántökur til langs tíma nema því um 11 milljörðum kr. eða um 900 millj. kr. umfram áætlaðan viðskiptahalla. Virðulegi forseti. Fjárlagavandi undanfarinna ára felst ekki hvað síst í því að útgjöld ríkisins hafa vaxið umfram ríkistekjur og landsframleiðslu á undanförnum áratug. Rétt er að vekja athygli á því að rekstur ríkisstofnana, þar á meðal skóla og heilbrigðisstofnana og fjárfesting ríkisins er samtals innan við helmingur af útgjöldum ríkisins. Það er stundum rætt um ríkisfjármálin eins og þessir liðir, heilbrigðiskerfi, skólakerfi, fjárfestingarnar, séu allur ríkisreksturinn, en í reynd er kostnaðurinn við þetta um það bil helmingur, innan við helmingur af útgjöldum ríkisins. Tryggingabætur, framlög og ýmiss konar útgreiðslur beinna fjármuna úr ríkissjóði til einstaklinga og annarra í okkar þjóðfélagi og vaxtagjöld nema hins vegar ríflega helmingi útgjaldanna. Og það er einnig staðreynd að rekstrargjöld ríkisins eru að miklu leyti bundin af þeim lögum sem um viðkomandi málaflokk gilda og Alþingi hefur sett. Þess vegna endurspeglar fjárlagafrv. á hverjum tíma þau lög sem hv. Alþingi hefur sett á undanförnum árum. Og þessum rekstrargjöldum verður ekki breytt nema með ákvörðun Alþingis um að þeirri þjónustu sem lögin kveða á um verði fundinn annar farvegur. Sjálfvirkur vöxtur þjónustustarfsemi er síðan aukinn með því að ákveðnar tekjur eru markaðar fjárfestingu sem leiðir síðan til aukins rekstrarkostnaðar en ekki er hugað nægilega að honum samhliða fjárfestingunni. Þetta birtist m.a. í því að ýmsir framkvæmdasjóðir og aðrir slíkir tekjustofnar eru beint tengdir húsbyggingum og annarri steinsteypufjárfestingu án þess að nægilega sé séð fyrir fjármunum til þess að stuðla að eðlilegum rekstri og þjónustu innan þessara bygginga. Ég tel þess vegna brýnt að rjúfa þá einhliða steinsteyputengingu sem einkennir marga af þessum tekjustofnum og breikka grundvöll hennar og láta tekjustofnana einnig ná til þeirra brýnu verkefna að bæta rekstur og þjónustu á viðkomandi sviði. Þau vinnubrögð sem beitt hefur verið við gerð fjárlaga hafa á margan hátt stuðlað að þeim fjárlagavanda sem við hefur verið að glíma á undanförnum árum. Þessi vinnubrögð hafa um of verið útgjaldahvetjandi og mikið hefur skort á að Alþingi taki á ríkisfjármálum á grundvelli heildaryfirsýnar eða langtímastefnumótunar. Mestur tími Alþingis, eins og hv. alþm. vita, fer í einstök atriði, stundum smáatriði, á útgjaldahliðinni. Auk þess má færa sterk rök að því að tími þingsins til að fjalla um fjárlagafrv. er einfaldlega of naumur ef fjárlagafrv. á að verða raunhæf mynd af vilja þingsins um það hvernig ríkisfjármálunum verði stýrt á næsta ári. Af ofangreindum orsökum taldi ég nauðsynlegt að láta í ljósi þá skoðun að vandi ríkisfjármála á Íslandi felst ekki eingöngu í tekjuhlið annars vegar og gjaldahlið hins vegar heldur felst hann einnig í vinnubrögðunum og aðferðunum sem beitt er á þessu sviði. Af þeim ástæðum setti ég fram í sumar tillögu til umræðu í ríkisstjórn og í þingflokkum stjórnarflokkanna um breytt vinnubrögð á þessu sviði og flyt þær tillögur nú hv. Alþingi við 1. umr. um fjárlagafrv. fyrir árið 1990. Í fyrsta lagi var sú tillaga að fjárlagaárinu verði breytt og verði það frá 1. júní til 31. maí ár hvert. Í framtíðinni verði fjárlög lögð fyrir haustþingið og þingið hafi þó nokkra mánuði til þess að fjalla um fjárlagafrv. og bundið verði í lög að frv. verði afgreitt fyrir lok apríl. Þá gefst einn mánuður til þess að undirbúa framkvæmd fjárlaganna en það hefur mjög á það skort um langa hríð að nægilegur tími gæfist frá því að fjárlagafrv. er samþykkt til að undirbúa framkvæmd þess. Í fjölmörgum löndum er fjárlagaárið annað en almanaksárið. Þessi tillaga hefur það að markmiði að gefa þinginu lengri tíma til að fjalla um fjárlagafrv. og, eins og ég sagði áðan, að ná því markmiði að hægt sé að undirbúa framkvæmd fjárlaganna í a.m.k. einn mánuð frá samþykkt frv. og þar til fjárlögin taka gildi. Með þeim hætti er hægt að tryggja að greiðsluáætlanir fyrir einstakar stofnanir og ráðuneyti liggi fyrir þegar í upphafi fjárlagaársins og þannig sé virkt útgjaldaaðhald tryggt strax frá upphafi. Ég veit að ýmsir hv. alþm. telja hæpið að breyta fjárlagaárinu með þessum hætti. Ég segi hins vegar: Það getur ekki gengið til lengdar að þingið hafi eingöngu tæpa tvo mánuði til þess að fjalla um þennan veigamesta þátt í þjóðarbúskap okkar Íslendinga. Þá er eingöngu um tvær leiðir að ræða ef menn vilja treysta vinnubrögðin og gera þau raunhæfari og árangursríkari. Annaðhvort verður að breyta fjárlagaárinu frá því sem nú er eða hv. Alþingi verður að taka ákvörðun um það að koma saman til þingstarfa í ágústlok eða byrjun septembermánaðar þannig að það gefist tími í a.m.k. fjóra mánuði til þess að fjalla um fjárlagafrv. Ég er sannfærður um að það getur ekki gengið áfram eins og hingað til að þingið setji sér aðeins tæpa tvo mánuði til að fjalla um fjárlagafrv. Annað hvort verður að gerast, að þingstörfin hefjist í lok ágúst eða byrjun september og þingstörfunum verði í heild sinni breytt í samræmi við það, eða að fjárlagaárið verði fært yfir á annan tíma en almanaksárið. Í öðru lagi er sú tillaga að í framtíðinni verði lögð fram fjárlagaáætlun til þriggja ára samhliða fjárlagafrv. hverju sinni sem sérstakt þingskjal og þessi fjárlagaáætlun hljóti sérstaka meðferð og um hana verði greidd atkvæði og hún samþykkt á svipaðan hátt og vegáætlun nú. Síðan taki fjárlagagerð næstu ára mið af þeim grundvelli sem slík langtímafjárlagaáætlun hefur markað. Í þriðja lagi er sú tillaga að útgjaldarammar verði meginaðferð við ákvörðun útgjaldahliðar fjárlaga í framtíðinni. Þannig verði unnið að fjárlagagerðinni að einstök ráðuneyti fái ákveðna heildarupphæð sem þau skipta síðan sjálf niður á verkefnaflokka og stofnanir áður en fjárlagafrv. er lagt fram, í stað þess að fram fari vikum saman reiptog milli fjmrn. annars vegar og einstakra fagráðuneyta hins vegar um fjölmarga liði, stóra og smáa, í útgjaldahliðum viðkomandi ráðuneyta. Það er mun skynsamlegra að ákveða heildarramma og láta síðan viðkomandi ráðuneyti ákveða sín útgjöld eða tillögur um þau innan þess ramma, sérstaklega þegar fjárhagseftirlit og fjármálastefna innan ráðuneytanna hefur verið styrkt. Í fjórða lagi er sú tillaga að gerðar verði núllgrunnsáætlanir fyrir einstök ráðuneyti og stofnanir á fimm ára fresti. Með þeim hætti verði um fimmtungur ríkiskerfisins endurskoðaður frá grunni á hverju ári og öll starfsemi ríkisins tvisvar á hverjum áratug. Eins og ég gat um áðan verður innan tíðar greint frá því hvaða ríkisstofnanir og ríkisfyrirtæki verða á árinu 1990 tekin til meðferðar samkvæmt þessari núllgrunnsáætlun þar sem heildarrekstur þeirra verður skoðaður frá toppi til táar og nauðsynlegt verður að réttlæta hvern einstakan útgjaldaþátt en ekki eins og verið hefur áður að fyrst og fremst er rætt um þau viðbótarútgjöld sem eiga að koma á nýju ári. Í fimmta lagi er sú tillaga að fjáraukalög verða að jafnaði lögð fram ef nauðsynlegt reynist að bæta við útgjöldum og aukafjárveitingar verði einungis veittar í samræmi við löglegar skuldbindingar. Fjáraukalög verði lögð fram á haustþingi ef nauðsyn er talin verða á þeim vegna lögbundinna skuldbindinga ríkissjóðs eða breytinga á forsendum fjárlaga. Hvert ráðuneyti fái í fjárlögum ákveðna upphæð til úthlutunar sem ,,Annað`` eða ,,Óviss útgjöld`` vegna þess að ljóst er að það geta alltaf komið upp ný útgjaldatilefni á árinu og þótt hér sé ekki um stórar upphæðir að ræða er skynsamlegast að ætla fyrir slíku ráðstöfunarfé hjá hverju ráðuneyti og hjá ríkisstjórninni í heild eins og gert er í því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Teknar verði einnig inn í fjárlög heimildir til að breyta útgjöldum beinna rekstrarliða og lögbundinna útgjalda til samræmis við verðlagsbreytingar umfram forsendur fjárlaga, en að jafnaði verði gerð grein fyrir notkun þessara heimilda við framlagningu fjáraukalaga. Virðulegur forseti. Ég set þessar tillögur hér fram við 1. umr. frv. vegna þess að ég tel að þær snerti ekki aðeins þingflokka núverandi ríkisstjórnar, heldur séu þær í reynd erindi til þingsins alls því að það er ekki bara hagsmunamál núverandi ríkisstjórnar að tryggja betri og bætt vinnubrögð á þessu sviði, heldur brýnt hagsmunamál þingsins alls og þjóðarinnar. Ég teldi því mjög mikilvægt ef innan þingflokka allra flokka hér á Alþingi og í fjvn. og einnig í fjárhags- og viðskiptanefndum færu fram umræður um þessar hugmyndir og aðrar hugmyndir sem fram kunna að verða settar svo að við getum á yfirstandandi þingi náð breiðri samstöðu um bætt vinnubrögð og nýjar starfsaðferðir á þessu sviði. Virðulegi forseti. Ég hef nokkrum sinnum í ræðu minni vikið að vestrænum hagstjórnaraðferðum. Ég hef gert það vegna þess að talsmenn Sjálfstfl. hafa kosið oftar en einu sinni að ásaka núv. ríkisstjórn fyrir það að hún fylgi ekki vestrænum hagstjórnaraðferðum.  Það er rétt að vekja athygli á því að þar sem vestrænar hagstjórnaraðferðir eru í fullu gildi og hafa raunverulega merkingu en eru ekki bara slagorð eins og hjá Sjálfstfl. eru fjárlögin hornsteinninn í efnahagsstefnu stjórnvalda og ríkisins hverju sinni. Hér á landi hefur hins vegar gætt þeirrar tilhneigingar að líta á fjárlögin sem eitthvað sem sé hagstjórn og efnahagsaðgerðum, eins og stundum er kallað, nánast óviðkomandi. Og Sjálfstfl. hefur á undanförnum árum verið brautryðjandi þeirrar hugmyndar að fjárlögin séu nánast þingskjal og í kjölfar þeirra þurfi síðan að koma efnahagsaðgerðirnar. Jafnvel þessir menn sem tala hæst um vestrænar hagstjórnaraðferðir eru í raun fylgjandi þessu séríslenska framlagi Sjálfstfl. til íslenskrar hagsögu sem kalla má því nafni ,,groddahagstjórn`` stórra gengisfellinga og kollsteypna sem fyrst og fremst eru mótaðar af þessu viðhorfi. Sumir talsmenn Sjálfstfl. hafa þess vegna hvað eftir annað lagt mikla áherslu á að núverandi ríkisstjórn fylgi ekki hefðbundnum vestrænum hagstjórnaraðferðum. Þeir láta eins og slíkar hefðbundnar rekstrar- og hagstjórnaraðferðir séu annaðhvort þessi groddahagstjórn stórra gengisfellinga sem Sjálfstfl. er fylgjandi eða þá hin hreinræktaða ómengaða frjálshyggja þar sem hinn tryllti peningamarkaður með vextina æðandi upp úr öllu valdi sé hreyfiafl hagkerfisins. Hins vegar er ekkert fjær lagi. Ef eitthvað er, þá er sú hagstjórn sem núv. ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir nær hefðbundnum vestrænum hagstjórnaraðferðum en grundvallarhugmyndir Sjálfstfl. á undanförnum árum. Hún tekur mið af hugmyndafræði hins blandaða hagkerfis og hagstjórnar þar sem beitt er samræmdum aðgerðum á sviði ríkisfjármála og peningamála, ýmsum aðgerðum á sviði tekjumyndunar og inngripum inn í óhefta starfsemi markaðarins á vissum sviðum. Þessi stefna er sú sem hefur verið ráðandi á Vesturlöndum allt frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Og það er í samræmi við anda þessarar stefnu sem tímabundnar millifærsluaðgerðir eru taldar skynsamlegri leið til þess að koma hagkerfinu á réttan grundvöll en groddahagstjórn stórra gengisfellinga sem leiðir til kollsteypna í hagkerfinu. Bæði þessi groddahagstjórn, sem Sjálfstfl. hefur beitt sér fyrir á undanförnum árum og gerir enn kröfu til samkvæmt samþykkt þingflokks Sjálfstfl. í sumar, og hin hreinræktaða frjálshyggja eru í raun undantekningarnar. Það eru þær sem eru undantekningarnar frá þeim meginreglum í hagstjórn á Vesturlöndum sem fylgt hefur verið. Ég tel það sérstaklega mikilvægt að vekja athygli á þessu hér vegna þess að það er tími til kominn að þessar hugmyndir um hagstjórnaraðferðir verði dæmdar á rykfallna bekki sögunnar en þeim sé ekki haldið hér fram hvað eftir annað, jafnvel þótt talsmenn Sjálfstfl. eigi í hlut. Það er mál til komið að því rótgróna viðhorfi að fjárlögin séu nánast utan við hagstjórnina verði vikið til hliðar. Það fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir er og verður hornsteinninn í hagstjórninni á næsta ári. Hér er ramminn sem allir aðilar þjóðfélagsins verða að taka mið af, hvort sem það er ríkið sjálft, atvinnureksturinn eða launafólk. Með þessu og síðasta fjárlagafrv. hefur verið leitast við að hverfa af braut þeirrar stefnu, sem ég hef nefnt ga-ga-stjórn á ríkisfjármálum, sem einkenndi yfirstjórn Sjálfstfl. á þeim málum frá árunum 1983--1987 og forustu Sjálfstfl. fyrir ríkisstjórninni 1987--1988. Vegna samdráttar í þjóðarbúskapnum verður ekki að sinni hægt að ná hallalausum fjárlögum. Hins vegar er með höfuðeinkennum þessa frv. lagður grunnur að jafnvægi í ríkisfjármálum til lengri tíma og á þessum grundvelli á að vera hægt að reka ríkissjóð með myndarlegum afgangi þegar uppsveiflan í hagkerfinu hefst og er þá brýnt að forðast hin örlagaríku mistök Sjálfstfl., að búa til stórfelldan halla á ríkissjóð á góðærisárunum 1986 og 1987. Takist að forða þjóðinni frá því að mistök Sjálfstfl. verði endurtekin þegar góðærið gengur á ný í garð erum við nú að halda inn á örugga braut í íslenskri hagstjórn með jafnvægi í efnahagslífinu og traustan grundvöll fyrir bættum hag atvinnulífsins og jafnari lífskjörum alls almennings í landinu. Virðulegi forseti. Ég legg að svo mæltu til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjvn.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Hæstv. fjmrh. hefur nú mælt fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1990. Í ræðu hans skorti hvorki falleg orð né hástemmdar yfirlýsingar, en í þeim var þó holur hljómur. Í ræðu ráðherrans skorti heldur ekki pólitískt orðagjálfur og ekki árásir á Sjálfstfl., árásir sem við sjálfstæðismenn munum taka okkur tíma til þess að svara hér á hinu háa Alþingi. Hæstv. ráðherra þarf ekki að frýja okkur þess að við hirðum ekki um að ræða atvinnumál eða efnahagsmál við hann hér á þessu háa Alþingi. Það mun verða tekið til athugunar bæði í þessari umræðu og eins þótt síðar verði. Hæstv. ráðherra hefur sagt að frv. marki ákveðin tímamót. Það sé áfangi að nýjum grundvelli í efnahagsstjórn á Íslandi og það sé traustur rammi um efnahagslífið sem allir aðrir aðilar í þjóðfélaginu verða að laga sig að. Látið er að því liggja að frv. sé svo fullkomið að þar þurfi helst engu að breyta. Sennilega er það nánast formsatriði að leggja það fyrir Alþingi og allir aðilar í þjóðfélaginu eiga að taka því með fögnuði og aðdáun. Eitthvað rámar mig í það, þegar hæstv. fjmrh. mælti fyrir sínu fyrsta fjárlagafrv. fyrir tæpu ári síðan, að yfirlýsingar hans hafi verið með sambærilegum hætti. Einnig þá markaði fjárlagafrv. þáttaskil. Það var talið reist á traustum grunni og framtíðarheill þjóðarinnar átti að ráðast af því hvort Alþingi féllist á að afgreiða frv. að mestu óbreytt. Þjóðin hlýtur hins vegar að spyrja hvort þær glansmyndir sem hæstv. fjmrh. hefur dregið upp í kringum þessi fjárlagafrumvörp bæði séu eitthvað í samræmi við raunveruleikann. Því miður er það svo að þegar farið er að skyggnast í málin hverfur glansinn og dökku hliðarnar blasa við. Orðagjálfur hæstv. ráðherra breytir þar engu um. Fyrir tæpu ári síðan gagnrýndi ég harkalega fjárlagafrv. sem þá var til meðferðar og síðar afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1989. Ég benti m.a. á að fjárlagaafgreiðslan væri byggð á stefnuleysi hæstv. ríkisstjórnar í efnahags- og atvinnumálum. Ég benti á að forsendur fjárlaganna væru gjörsamlega í lausu lofti og þar með niðurstaða á rekstraryfirliti. Ég benti á að þrátt fyrir að fjárlögin væru afgreidd með tekjuafgangi sem byggðist á hrikalegri nýrri skattheimtu en áður hefðu verið dæmi um í okkar landi vantaði inn í fjárlagadæmið vanáætluð útgjöld sem næmu a.m.k. rúmum 1 milljarði kr. Ég benti á að niðurskurður útgjalda hitti fyrst og fremst atvinnuvegina og strjálbýlið, ekki síst bændur landsins og vegamál. Og ég benti á að þrátt fyrir slíkan niðurskurð fælist í fjárlögunum mikil þensla í rekstri og umfangi ríkiskerfisins. Skemmst er frá því að segja að allt sem ég sagði um þessi efni var sannleikanum samkvæmt og hefur komið fram. Þegar hæstv. ríkisstjórn var loks knúin til nokkurra aðgerða í efnahags-, atvinnu- og launamálum kostaði það ríkissjóð milljarða í nýjum útgjöldum umfram fjárlög. Forsendur fjárlaganna í verðlags-, launa- og gengismálum entust ekki nema 2--3 fyrstu mánuði ársins. Þá voru þær sprungnar. Þau dæmi sem ég hafði rakið um vanáætlun útgjalda í einstökum málaflokkum voru viðurkennd í raun af hæstv. ríkisstjórn eftir að Alþingi hafði verið slitið. Niðurstaðan varð sú sem allir hv. alþm. þekkja, að fjárlagafrv. sem lagt var fram með nærri 1200 millj. kr. rekstrarafgangi var afgreitt sem fjárlög frá Alþingi með 600--700 millj. kr. rekstrarafgangi, en hæstv. ríkisstjórn þurfti ekki nema örfáar vikur eftir að Alþingi var slitið til þess að breyta þessari stöðu yfir í 4--5 milljarða halla. Og samkvæmt spá sem um þessar mundir er gerð af fjmrn. er gert ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs á þessu ári verði 8 milljörðum hærri heldur en fjárlög kveða á um, að tekjur ríkissjóðs á þessu ári fari 2,7 milljarða fram úr áætlun fjárlaga og að hallinn á fjárlagadæminu verði um 5 milljarðar. Þannig var nú hinn trausti rammi fjárlagafrv. hæstv. fjmrh. í fyrra. Þannig er nú raunveruleikinn eftir því sem best er vitað um þessar mundir samkvæmt spá um útkomu ársins. Þetta er sú reynsla sem þjóðin hefur fengið af fjármálastjórn þessa hæstv. fjmrh. Áður en ég tek að ræða það fjárlagafrv. sem nú liggur fyrir og markar tímamót í efnahagssögu okkar Íslendinga að mati hæstv. fjmrh. þykir mér rétt að víkja örfáum orðum að efnahags- og atvinnumálum, ekki síst eftir þá dæmalausu ræðu sem hæstv. fjmrh. flutti hér á Alþingi í útvarps- og sjónvarpsumræðum fyrir fáum dögum. Þar var nú ekki sparað að lýsa ástandinu fagurlega og það var heldur ekki sparað hér í dag. Hvert sem litið var sást að allt stóð í blóma og bar vitni um trausta efnahagsstjórn. Ég segi það fyrir mig að ég hef sjaldan undrast eins eina ræðu og ég hef aldrei orðið vitni að því að fjármálaráðherra sem mælir fyrir fjárlagafrv., eins og hann gerði hér í dag, hafi blandað ræðu sína slíkum pólitískum árásum og slíku pólitísku orðagjálfri sem þessi hæstv. ráðherra gerði hér í ræðu sinni áðan. Það er einsdæmi. Og einsdæmi þessa hæstv. ráðherra eru vafalaust mörg fleiri eins og alþjóð er kunnugt. Greinilegt var á ræðu hæstv. ráðherra hér fyrir fáum dögum og raunar í ræðu hans hér áðan að skrum hans og sjálfsánægja blindar honum sýn. Raunveruleikinn er honum hulinn og staða fólksins í landinu er honum ókunn. Það var kaldhæðnislegt fyrir hæstv. fjmrh. að sama kvöldið sem hann flutti þessa ræðu flutti einnig flokksbróðir hans ræðu, hv. þm. Ragnar Arnalds. Hann sagði m.a.: ,,Það loga eldar í íslensku efnahagslífi sem birtast í gjaldþrotum, atvinnuleysi, lágum launum, halla á ríkissjóði og því að landsbyggðinni blæðir.`` Skyldi nú ekki þetta vera sannari lýsing á ástandinu? Hverjum skyldi nú fólkið í landinu trúa betur, hv. þm. Ragnari Arnalds ellegar hæstv. fjmrh.? Ég veit að allir kunna skil á hvert svarið er. Af þessu tilefni þykir mér rétt að víkja að nokkrum atriðum þessara mála í grófum dráttum. Hæstv. fjmrh. sagði að þau ytri skilyrði hefðu ekki hent íslenska þjóð í 40 ár að þrjú samdráttarár komi í afla og framleiðslu í röð. En hver eru þá þessi erfiðu skilyrði? Hver eru þessi ytri áföll sem þjóðarbúið hefur orðið fyrir? Það er vissulega rétt að það hefur orðið samdráttur í efnahagskerfinu frá veltiárunum 1987 og 1988. En það er þó rétt að taka eftir því, og það ætti hæstv. ráðherra að gera, að aðeins tvisvar sinnum á þessum áratug hafa komið hagstæðari ár fyrir íslenska þjóðarbúið en árið 1989. Þetta á bæði við um viðskiptakjör þjóðarinnar út á við og um þjóðartekjur. Aðeins tvisvar sinnum hafa viðskiptakjörin verið hagstæðari og aðeins tvisvar sinnum hafa þjóðartekjurnar verið meiri á mann á þessum áratug en í ár. Áföllin eru þá ekki meiri en þetta. Og svo kemur hæstv. fjmrh. hér í dag og fyrir fáum kvöldum hér á hinu háa Alþingi og talar um verstu áföll þjóðarbúsins í 40 ár. Hæstv. fjmrh. var ákaflega ánægður með stöðu atvinnuveganna og sagði að nú heyrðust ekki lengur raddir um að þeir væru að stöðvast. Það var einnig kaldhæðnislegt að sama kvöldið og þessi orð voru töluð af hæstv. fjmrh., fyrir fáum kvöldum, voru í ríkisfjölmiðlunum fregnir af því að tvö kaupfélög höfðu orðið gjaldþrota og að eitt fiskiðjuver stæði frammi fyrir gjaldþroti. Þetta voru í sjálfu sér engin nýmæli í fréttum nú síðustu vikurnar og mánuðina. Staðreyndin er hins vegar sú að hallarekstur atvinnuveganna hefur haldið áfram allan þann tíma sem núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur setið. Í þjóðhagsáætlun sem dreift var hér á hv. Alþingi 11. okt. sl. er sagt að þegar á heildina sé litið virðist stefna í 1--2% halla sjávarútvegsins í heild. Í fréttabréfi Þjóðhagsstofnunar frá því í gær er svo gert ráð fyrir að úr þessum halla hafi dregið, þannig að hann sé um þessar mundir 1 / 2 % að meðaltali í veiðum og vinnslu. Þrátt fyrir það að úr hallarekstrinum hafi dregið hefur hallinn haldið áfram í rekstri atvinnuveganna og þegar hann hefur staðið svo lengi sem raun ber vitni eru fyrirtækin í sífellu, hvert af öðru, að komast í þrot. Og þó að hæstv. fjmrh. hafi ekki tekið eftir því er gert ráð fyrir að fjöldi gjaldþrota verði á þessu ári meiri en nokkru sinni fyrr. Aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar hafa í flestu verið kákráðstafanir. Sumpart hafa þær komið of seint eða verið of litlar til þess að taka fyrir rætur vandans þannig að hallareksturinn hefur í sífellu haldið áfram. Á hinn bóginn hefur millifærslusjóðum ríkisstjórnarinnar verið beitt til þess að framlengja lán og fresta greiðslum af lánum sem að loknu næsta ári koma til gjalda hjá atvinnufyrirtækjunum með fullum þunga. Þá verður væntanlega þessi hæstv. ríkisstjórn farin frá og það kemur í hlut annarra að leysa vandann. Þá sagði hæstv. fjmrh. að atvinnuleysi hefði verið forðað, eins og hann orðaði það. Hann lét þess ekki getið að atvinnuleysi fyrstu átta mánuði þessa árs hefur verið þrisvar sinnum meira en á sama tíma árið á undan og spáð er að atvinnuleysi fari enn vaxandi á næstunni. Hæstv. fjmrh. sagði að vöruskiptajöfnuður væri orðinn hagstæður og viðskiptahallinn að hverfa. Hann lét eins og hann hefði ekki heyrt þess getið að því er spáð að viðskiptahalli við útlönd verði á næsta ári 9,9 milljarðar kr. Í munni hæstv. fjmrh. er viðskiptahallinn að hverfa þó hann sé 10 milljarðar á ári. Hæstv. ráðherra gumaði af gengisbreytingum og sagði: ,,Verðbólgan hefur verið hamin.`` Þetta er vitaskuld eins og annað í þessari ræðu hæstv. ráðherra. Verðbólgan er þvert á móti því sem ráðherrann segir meiri á þessu ári heldur en hún var í fyrra. Þá talar hæstv. ráðherra um jafnvægi í peningamálum og að lausafjárstaða bankanna sé nú jákvæð. Það er rétt að það er talið að lausafjárstaða bankanna hafi á þessu ári batnað um 6,2 milljarða. En hæstv. ráðherra gleymdi að geta um það að á sama tíma hafa erlend skammtímalán viðskiptabankanna vaxið um 5,7 milljarða og heildar erlend lán bankakerfisins vaxið á sama tíma um 9 milljarða kr. þannig að a.m.k. að hluta er þessi bætta staða bankakerfisins fólgin í auknum erlendum lántökum. Þá sagði hæstv. ráðherra að vaxtadansinn hefði verið stöðvaður. Þetta gefur mér tilefni til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Er hann ánægður með vaxtastigið eins og það er í dag? Er hæstv. ríkisstjórn ánægð með þá stöðu sem nú er í vaxtamálum þjóðarinnar og blasir við almenningi? Mér finnst eðlilegt að fá svör við þessu og það auðvitað breytir ekki þeirri stöðu þó að talið sé að raunvextir hafi á þessu ári lækkað um sem svarar 2% að meðaltali. Það er nú öll dýrðin sem við fólkinu blasir í vaxtamálum. Það er ekki að furða þótt hæstv. ráðherra sé ánægður. En ég er ekki viss um að þeir sem eru að sligast undan vaxtabyrði af þungum lánum úti í þjóðfélaginu sé jafnánægðir og hæstv. ráðherra. Hæstv. fjmrh. var nú aldeilis ánægður yfir því hvernig ríkisstjórninni hefði tekist að verja kaupmáttinn. Samkvæmt þjóðhagsáætlun er gert ráð fyrir að kaupmáttur atvinnutekna verði á þessu ári 7,5% lægri að meðaltali heldur en var í fyrra og kaupmáttur almannatrygginga rýrni um 4--9% eftir einstökum tegundum trygginga. Það má svo benda á að hæstv. forsrh. sagði hér fyrir fáum kvöldum í svokallaðri stefnuræðu sinni að kaupmátturinn mundi enn lækka á næsta ári. Er að furða þótt hæstv. fjmrh. sé ánægður með það hvernig honum hafi tekist að verja kaupmáttinn. Ég hugsa að fólkið í landinu, launþegarnir í þessu landi, séu einnig ákaflega ánægðir eins og ráðherrann. Þá sagði hæstv. ráðherra að halli ríkissjóðs færi mjög minnkandi og jafnvægisástandi hefði verið náð á flestum eða öllum stigum efnahagslífsins. Ekkert af þessu er í samræmi við raunveruleikann. Alvarlegasta meinsemdin í efnahagsmálum okkar Íslendinga er að sjálfsögðu hrikaleg staða grundvallaratvinnuvega þjóðarinnar sem stafar af langvarandi hallarekstri. Þótt nokkuð hafi dregið úr reikningslegum halla dugar það ekki til. Ef koma á í veg fyrir að fyrirtækin fari hvert af öðru fram af brúninni svo sem þau hafa verið að undanförnu, þá verða þau þó að hagnast til að vinna upp það mikla tap sem þau hafa mátt þola á síðustu missirum. Ég endurtek það vegna sífelldra frýjuorða hæstv. fjmrh. að við sjálfstæðismenn óttumst ekki og munum ekki hliðra okkur hjá því að taka hér upp umræðu við hæstv. fjmrh. um aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar í efnahags- og atvinnumálum né stöðuna í þeim þáttum þjóðlífsins. Ég vil því leggja það til við hæstv. forseta að tekinn verði frá heill dagur nú alveg á næstunni hér á hinu háa Alþingi til að ræða þessi mál ítarlega. En það mun þó ekki forða hæstv. ráðherra frá því að hér í þessari umræðu munum við sjálfstæðismenn taka okkur tíma til þess að svara frýjuorðum hæstv. ráðherra og rangfærslum hans á marga lund. Halli á viðskiptum okkar við útlönd og skuldasöfnun þjóðarbúsins erlendis ásamt hallarekstri ríkissjóðs bera heldur ekki vitni þess að neinu jafnvægi hafi verið náð. Hæstv. fjmrh. sagði að nú væri þetta jafnvægisástand komið í svo gott lag að í upphafi nýs árs gætum við lokað millifærslukerfinu og lagt millifærslusjóði til hliðar og komið þeim fyrir í bankakerfinu. Þetta þóttu mér nú góðar fréttir. Því spyr ég hæstv. fjmrh.: Hvernig stendur þá á því að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina fái í framlög frá ríkissjóði á fjárlögum næsta árs 350 millj. kr. og lán, bæði innlend og erlend, samtals 750 millj. kr.? Enn fremur að útlán sjóðsins og styrkir verði á næsta ári 1295 millj. kr.? Úr því að það á að leggja þennan sjóð til hliðar og loka millifærslukerfinu í upphafi nýs árs eins og hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni, eru þetta þá bara misprentanir í fjárlagafrv. sem fjvn. verður þá væntanlega falið að leiðrétta? Eða er það svo að allt það sem hæstv. fjmrh. sagði í þessari ræðu sinni sé bara markleysa og ekkert annað? Ekkert nema markleysa. Við bíðum eftir því að sjá hvort réttara er. Þó ég hafi hér gert að umtalsefni ræðu hæstv. ráðherra frá umræðum um svokallaða stefnuræðu forsrh. fyrir fáum kvöldum, þá vék hæstv. ráðherra enn fremur að þessum atriðum flestum eða öllum í ræðu sinni hér áðan og blandaði inn pólitísku orðagjálfri og árásum á Sjálfstfl. þó að í sumum greinum og sumum atriðum dragi hann nokkuð úr orðavali sínu frá því sem var í ræðu hans hér fyrir fáum kvöldum. Það fjárlagafrv. sem hér er til 1. umr. og hæstv. ráðherra hefur sagt að marki tímamót í íslenskri efnahagsstjórn felur í sér nokkur meginatriði. 1. Frv. er lagt fram með nálega þriggja milljarða halla og sýnir að hæstv. ríkisstjórn hefur gefist upp við að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins. 2. Í frv. felst villandi samanburður því víðast hvar eru tekna- og gjaldaliðir bornir saman við spá um líklega útkomu sambærilegra liða á þessu ári. Áður hefur slíkur samanburður yfirleitt verið á milli frv. og síðustu fjárlaga. 3. Forsendur frv. eru óljósar og settar upp með svo flóknum hætti að jafna má við feluleik. Engar líkur eru til að þær fái staðist. 4. Gerbreyting er áformuð á tekjuöflunarkerfi ríkisins með upptöku virðisaukaskatts í stað söluskatts. Ýmis framkvæmdaatriði skattsins eru í algerri óvissu og áætlanir um tekjuhlið frv. því óvenjulega óáreiðanlegar þótt ljóst sé að frv. gerir ráð fyrir mikilli hækkun á óbeinum sköttum og launasköttum. 5. Frv. boðar verulega útþenslu ríkiskerfisins á næsta ári með á þriðja hundrað nýjum starfsmönnum að frátöldu skólakerfinu og útþenslu rekstrarútgjalda ríkisins um 1,8% að raungildi. 6. Framlög til fjárfestingar, viðhalds og ýmissa tilfærslna eru skorin harkalega niður í frv. svo að hafa mun áhrif á atvinnumöguleika fólks á næsta ári auk þess sem brotnar verða ýmsar ákvarðanir síðasta þings t.d. í vegamálum, landbúnaðarmálum og öðrum málefnum strjálbýlisins. 7. Frv. er götótt. Á gjaldahlið frv. vantar verulegar fjárhæðir sem ekki verður séð að komist verði hjá að greiða út á næsta ári. 8. Frv. felur í sér hvatningu til hækkunar vaxta með fyrirætlunum um skattlagningu vaxtatekna. 9. Yfirlýsingar hæstv. fjmrh. um 4% raunlækkun ríkisútgjalda eru markleysa. Í fyrsta lagi er þetta hlutfall fengið með röngum samanburði, í öðru lagi með hæpnum reikniforsendum og í þriðja lagi á Alþingi eftir að stoppa upp í eitthvað af þeim götum sem á frv. eru. 10. Frv. er ekki traustara en það fjárlagafrv. sem lagt var fyrir Alþingi fyrir tæpu ári síðan, jafnvel síður en svo. Að þessu leyti markar frv. engin tímamót. Virðulegi forseti. Við þessa umræðu mun ég ekki ræða ítarlega einstaka liði frv. enda eðlilegt að það bíði 2. umr. Ég kemst þó ekki hjá því að fara nokkrum orðum um ýmsa af þeim liðum sem ég hef hér að framan talið í 10 töluliðum sem megineinkenni á þessu frv. Nokkur atriði í greinargerð frv. eru nú ógreinilegri og óskýrari en oftast hefur áður verið. Þetta á einkum við um tvennt: 1. Frv. er borið saman við spádóma um hver kunni að verða niðurstaða í tekjum og gjöldum ríkissjóðs á þessu ári. Þessi samanburður er ákaflega villandi og í raun verið að bera saman ósambærilega hluti sem skýrist auðveldlega af því hversu mikill munur er á frv. sem lagt var fram í fyrra og fjárlögum sem afgreidd voru í byrjun þessa árs og líklegri útkomu á tekjum og gjöldum ríkissjóðs á þessu ári. Þessi samanburður sem einkum er á frv. í heild og ýmsum yfirlitstöflum er ákaflega villandi og torveldar það mjög að draga réttar ályktanir af frv. Skylt er þó að geta þess að samanburður á gjaldaliðum einstakra ráðuneyta og einstakra stofnana er yfirleitt svo sem verið hefur miðað við fjárlög fyrir þetta ár en ekki einhverja spádóma. 2. Forsendur frv. eru settar upp með ákaflega óskýrum hætti svo að kalla má feluleik eða sjónarspil. Fullyrða má að forsendur frv. séu svo veikar að ekki séu líkur til að þær geti staðist. Með sjónarspili af þessu tagi má reikna með því að útgjöld sem nema stórum fjárhæðum séu dulin í frv. svo sem var í fjárlögum fyrir þetta ár. Enn fremur byggir frv. á þeim grunni að sá 4% niðurskurður sem ákveðinn var með fjárlögum fyrir þetta ár á launagjöldum og öðrum rekstrargjöldum hafi orðið raunhæfur. Engar upplýsingar liggja þó fyrir frá fjmrn. um það hvort þessi niðurskurður hafi tekist eða muni takast í raun. Einungis hefur verið frá því sagt að frá honum hafi verið horfið að hluta í heilbrigðiskerfinu. Að svo miklu leyti sem þessi niðurskurður eða sparnaður hefur ekki komist í framkvæmd er fjárlagafrv. óraunhæft sem því nemur. Þykir mér ekki ólíklegt að það geti numið nokkrum hundruðum millj. kr. A.m.k. gengur furðu treglega að fá upplýsingar um þennan sparnað. Augljóst er að þetta frv. er þenslufrv. hvað varðar ríkisbáknið. Frv. boðar enga stöðnun í vexti og umfangi ríkiskerfisins, heldur þvert á móti. Þetta skýrist best með því að meðan gert er ráð fyrir að verðlagsbreytingar milli ára verði 16%, þá hækka rekstrargjöld frv. um 24,7% og launagjöld um 25,2%. Samkvæmt þessu vaxa rekstrarútgjöld ríkisins um 1,8% að raungildi svo sem áður sagði og er það drjúgum meira en gert var ráð fyrir í afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta yfirstandandi ár. Samkvæmt bráðabirgðayfirliti frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun fjölgar stöðugildum í þessu frv. um 217 sem sýnir verulega útþenslu á starfsmannahaldi ríkisins og er það skýringin á hinum auknu launaútgjöldum sem í frv. eru. Eru þá ekki teknir með þeir starfsmenn sem kunna að bætast við í skólakerfinu. Til viðbótar við þetta er óljóst hversu margir starfsmenn eru ráðnir til tímabundinna verkefna. Meðal þeirra eru pólitískir aðstoðarmenn einstakra ráðherra sem ráðnir hafa verið umfram heimildir laga og reglugerða um Stjórnarráð Íslands. Það kemur sjálfsagt fáum á óvart að útþensla í rekstri er mest hjá fjmrn. eða hækkun um 51% frá síðasta ári meðan gert er ráð fyrir að verðlagsbreytingar á milli ára séu 16%. Þar af hækkar aðalskrifstofa fjmrn. um 35% frá fjárlögum þessa árs. Við þetta eru gefnar þær skýringar að síðustu ár hafi fjárveitingar til ráðuneytisins að jafnaði verið nokkru lægri en raunkostnaðartölur hafi gefið tilefni til. Með öðrum orðum er verið að segja að sjálfsagt þyki að verðlauna þá sem fara verulega fram úr fjárlagatölum. Og verðlaunin eru langsamlega mest í skrifstofu og ráðuneyti hæstv. fjmrh. sjálfs. Það er eftir öðru í þeirri fjármálastjórn sem við búum nú við. Í fjölmiðlum hafa birst fregnir af því hvernig ýmsar stofnanir menntmrn. hafa verið meðhöndlaðar af hæstv. ríkisstjórn í þessu fjárlagafrv., svo sem Háskóli Íslands, Þjóðarbókhlaðan og Lánasjóður ísl. námsmanna. En í fjárlagafrv. eru ýmsir fleiri athyglisverðir póstar er varða það ráðuneyti. Þar segir m.a. í skýringum er varða grunnskóla, að lagt sé til að hækka framlög til endurmenntunar sálfræðinga um 151%, framlag til sérstakra fræðsluverkefna um 103% og fjárveitingu til yngri barna í grunnskólum um 174%, sem væntanlega er forskólanám. Þar segir einnig að hækka eigi fjármagn til þróunarstarfa í grunnskólum um 115% og stofna nýtt viðfangsefni sem beri heitið Starfsleikninám. Að loknum þessum lestri er frá því greint að menntmrn. muni efna til sérstaks sparnaðarátaks á næsta ári. Ég tel það að sjálfsögðu eðlilegt að menntmrn. og fjmrn. geri grein fyrir því hvar það sparnaðarátak eigi að koma niður meðan verið er að setja stóraukið fé í ný viðfangsefni og stórhækka önnur svo sem hér hefur verið rakið að framan. Í frv. er það nýmæli að í hverju ráðuneyti er nýr liður sem kallast Ráðstöfunarfé. Er þessi liður yfirleitt 3--15 millj. kr. eftir einstökum ráðuneytum, þó ekki í ráðuneyti hæstv. hagstofuráðherra. Svo virðist sem þetta fjármagn eigi að vera til frjálsrar ráðstöfunar hvers ráðherra fyrir sig, enda segir í undirfyrirsögn að það eigi að ganga til einstaklinga, heimila eða samtaka. Í sjálfu sér er það til bóta að hafa slíkan lið í hverju ráðuneyti sem ætti þá að koma í veg fyrir eða draga úr þörf fyrir aukafjárveitingar á árinu. Á hinn bóginn er óhjákvæmilegt að slíkum lið verði settar fastari skorður en frv. gerir ráð fyrir þannig að með þessu fé verði hægt að mæta vanáætlun á einstökum liðum, jafnvel breytingum á forsendum eða til þess að ljúka verkefnum sem fé er veitt til á fjárlögum. En það er jafnframt óhjákvæmilegt að reisa skorður við því að þetta fé verði notað að geðþótta ráðherra til ýmissa verkefna sem Alþingi hefur til að mynda hafnað ellegar til þess að veita fé til styrktar Pétri eða Páli úti í bæ sem býður upp á pólitíska misnotkun. Þau nauðsynlegu takmörk sem setja verður þessum fjárlagalið munu að sjálfsögðu tengjast þeim tillögum sem fjvn. vinnur að og ég greindi að nokkru frá í umræðum utan dagskrár hér fyrr á þessu þingi, en þær tillögur eiga að hafa það að markmiði að girða fyrir þá meðferð á fjármunum ríkisins sem tíðkast hefur að undanförnu með svokölluðum aukafjárveitingum. Í fjárlögum fyrir þetta ár var harkalega dregið úr fjárframlögum ríkisins til fjárfestingar í landinu svo sem öllum er kunnugt. Í því frv. til fjárlaga fyrir næsta ár sem hér er til umræðu er enn lengra gengið á þessari braut og fé til fjárfestinga beinlínis lækkað í krónutölu um nær 500 millj. kr. frá fjárlögum fyrir þetta ár og um 700 millj. kr. ef miðað er við áætlaða útkomu ársins eða um 20% að raungildi. Þessi niðurskurður á framkvæmdafé er svo mikill að hætt er við því að það hafi veruleg áhrif á atvinnustig landsmanna þrátt fyrir það að spáð sé vaxandi atvinnuleysi þótt þetta kæmi ekki til. Niðurskurðurinn hittir flestar greinar opinberra framkvæmda, svo sem hafnir, skólabyggingar og heilbrigðisstofnanir. Enn fremur framlög til mikilvægra sjóða. Og þið tókuð eftir því, hv. alþm., að hæstv. ráðherra gumaði af því að fé til Framkvæmdasjóðs aldraðra og Framkvæmdasjóðs fatlaðra væri þó óskert að krónutölu í þessu frv. En niðurskurðurinn er þó allra hrikalegastur til framkvæmda og viðhalds hjá Vegagerð ríkisins. Sl. vor afgreiddi Alþingi nýja vegáætlun með miklum niðurskurði vegaframkvæmda á þessu ári. Þá skorti hins vegar ekki heitstrengingar hæstv. samgrh. og annarra stjórnarliða um að niðurskurðurinn væri aðeins fyrir þetta ár, enda var vegáætlun afgreidd í samræmi við þessar yfirlýsingar. Aðeins fimm mánuðum seinna er þetta fjárlagafrv. lagt fyrir Alþingi og nú er gert ráð fyrir að skera niður fé til Vegagerðar ríkisins um 1 milljarð og 15 millj. kr. miðað við það sem vegáætlun kveður á um. Þetta á m.a. að gera með því að hækka ekki sérmerkta tekjustofna Vegagerðarinnar en hækka þess í stað svokallað kílóagjald á bifreiðar um þúsundir króna á hvern bíl, enda rennur sá skattur ekki til Vegagerðar ríkisins heldur beint í ríkissjóð. Hvar eru nú hin stóru orð hæstv. samgrh. og annarra stjórnarliða frá því á síðasta þingi um vegamálin? Hafa þeir nú samþykkt að leika vegamálin með þessum hætti? Mér er sannarlega spurn. Rétt er að hafa það í huga að öllu þessu fé hefur verið ráðstafað af Alþingi og þau verk sem átti að vinna fyrir þetta fé eru mörg hver hafin eða búið að bjóða þau út. Stærst af þeim er vitaskuld þær miklu stórframkvæmdir sem nú er unnið að í Ólafsfjarðarmúla. Þessi mál, eins og önnur í fjárlagafrv., á auðvitað eftir að ræða vandlega í fjvn. og hér á hinu háa Alþingi. En ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að hv. þm. stjórnarliðsins láti það ganga yfir sig að fara með þessum hætti með vegamálin. Enn hafa engar upplýsingar borist um það hvernig það fé sem vantaði í vegamálin á þessu ári verður útvegað. Ef ég man rétt vantaði til framkvæmda í Ólafsfjarðarmúla 90 millj. kr. og til snjómoksturs og vetrarviðhalds um 140 millj. kr. Það væri fróðlegt að fá hér í þessum umræðum upplýsingar frá hæstv. samgrh. ellegar hæstv. fjmrh. um það hvernig þetta fé verður útvegað. Sú ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem mynduð var fyrir rúmu ári síðan lýsti yfir því að hún ætlaði sér að treysta stöðu landsbyggðarinnar. Það lítur þó út fyrir að meðal eftirlætisstefnuatriða hennar sé að skera niður það fé sem mesta þýðingu hefur fyrir fólkið á landsbyggðinni. Svo er t.d. um vegamálin sem þó eru auðvitað mál landsmanna allra og ekkert síður hér á höfuðborgarsvæðinu en annars staðar vegna þess að einmitt hér á þessu svæði þarf að leggja í fjárfrek verkefni til þess að greiða úr þeim mikla vanda sem hér er við að fást í umferðarmálum. En hæstv. ríkisstjórn hefur ekki einungis sinnt því uppáhaldsverki sínu að skera niður fé til vegamála. Hún hefur eins og allir vita vanrækt að skapa viðunandi rekstrarskilyrði fyrir undirstöðuatvinnugreinar landsmanna og meðferðin á bændastéttinni í þessu fjárlagafrv. væri verðug sérstakrar umræðu. Í tengslum við setningu nýrra búfjárræktar- og jarðræktarlaga á síðasta þingi var því lýst hátíðlega yfir að á þessu ári yrði gerður upp skuldahali búfjárræktar- og jarðræktarframlaga sem myndast hafði og mun vera yfir 200 millj. kr. Ekkert hefur heyrst frá hæstv. ríkisstjórn sem bendir til þess að þau fyrirheit verði efnd. Í fjárlagafrv. er ætlað til þessara framlaga á næsta ári 110 millj. kr. Skv. upplýsingum landbrn. verða á næsta ári gjaldfallin framlög vegna þessara framkvæmda sem nema um 450 millj. kr. Þessu virðast hæstv. landbrh., hæstv. fjmrh. og ríkisstjórnin ætla að mæta með því að borga 110 millj. kr. Þetta heitir víst að treysta stöðu landsbyggðarinnar og standa við þau hátíðlegu loforð sem gefin hafa verið. Gert er ráð fyrir því skv. þessu fjárlagafrv. að niðurgreiðslur á vöruverði verði óbreyttar að krónutölu á næsta ári. Jafnframt er því haldið á lofti að vöruverð á matvælum muni lækka með upptöku virðisaukaskatts. Eins og nú standa sakir eru þessi mál nokkuð óljós, vegna þess að enginn veit hvernig framkvæmd virðisaukaskattsins verður hagað en þar er eftir að leysa flest ágreiningsmál innan stjórnarliðsins þótt aðeins séu tveir mánuðir þangað til þessi mikla skattkerfisbreyting á að taka gildi. Ljóst er þó miðað við það fé sem ætlað er til niðurgreiðslna að tæplega getur orðið um verðlækkun að ræða. Rétt er þó að taka fram að ef hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að taka hluta af fé Framleiðnisjóðs landbúnaðarins til niðurgreiðslna þá styðst það hvorki við lög né reglugerðir. Ég sagði áðan að frumvarpið væri götótt. Stærstu misfellurnar koma væntanlega fram í tæpum forsendum frumvarpsins. Ég ætla ekki hér að áætla hversu það nemur miklum fjárhæðum. En benda má á að vitlausar forsendur í síðustu fjárlögum, þ.e. fjárlögum fyrir þetta ár, hafa kostað ríkissjóð drjúgan hluta af þeim 8 milljörðum sem útgjöldin virðast fara fram úr fjárlögum á þessu ári. Séu önnur stærstu atriðin í þessu götótta frv. dregin saman eru þar vitaskuld veigamest vegamálin, um 1000 millj. kr., framlög vegna landbúnaðarins um 300 millj. kr., sem er varlega áætlað, launagjöld og rekstur vegna þess að grunnur frv. er byggður á röngum forsendum, þ.e. á sparnaði sem ekki hefur náðst á þessu ári og er varlega metinn á 400 millj. kr. Óhætt er að telja niðurskurð á framlagi til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins óraunhæfan en hann er 500 millj. kr. Og eitthvað verður að ætla fyrir svigrúmi Alþingis til að stoppa í hin smærri götin og er varlega áætlað í það verkefni 400--600 millj. kr. Sá 2,8 milljarða halli, sem birtist í frv. segir því ekki nema hálfa sögu. Nú segir hæstv. ráðherra að hallinn á næsta ári eigi að verða helmingi minni en verður á árinu í ár, árinu sem hæstv. ráðherra býr við fjárlög sem afgreidd voru frá hv. Alþingi með rekstrarafgangi upp á 635 millj. kr. Trúi nú hver sem vill að á næsta ári taki fjármálastjórn þessa hæstv. ráðherra slíkum stakkaskiptum að nú takist að halda halla fjárlaga, útgjöldum fjárlaga í nákvæmlega því horfi sem afgreitt verður hér á hinu háa Alþingi. Trúi því hver sem vill miðað við þá reynslu sem þjóðin hefur fengið af þessum hæstv. ráðherra. Þó að hæstv. fjmrh. reyni að láta líta svo út sem þetta frv. sé fullkomið og marki einhver tímamót í efnahagssögu okkar Íslendinga þá er það þó sýnu götóttara en það frv. sem þessi hæstv. ráðherra lagði fyrir Alþingi fyrir ári síðan. Fjvn. hefur því mikið verk að vinna. Það verk verður ekki auðveldara fyrir það að svo virðist sem forustumönnum stjórnarflokkanna í fjvn. komi ýmsir þættir frv. á óvart og þeir verða jafnvel að biðja starfsmenn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um að ganga eftir túlkun eða útskýringum fjmrh. á einstökum þáttum frv. Fróðlegt verður síðan að sjá hvort hæstv. fjmrh. ætlar að kenna Alþingi um þær lagfæringar sem óhjákvæmilegt verður að gera á þessu frv. þegar tekið verður til við það verkefni að stoppa í götin. Þetta götótta frv. sem lagt er fram með 2,8 milljarða halla felur í sér, eins og áður sagði, hrikalegan niðurskurð á fé til verklegra framkvæmda, til atvinnuvega og þýðingarmikilla sjóða, en jafnframt stórkostlega útþenslu á rekstri ríkiskerfisins. Allt sannar þetta svo ekki verður um villst að hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn hefur ekki náð þeim tökum sem nauðsynleg eru á fjármálum ríkisins. Þessi niðurstaða haggast ekki við hástemmdar yfirlýsingar og margs konar málskrúð og orðagjálfur hæstv. fjmrh. Til þess að mögulegt sé að ná tökum á þessu verkefni verður að stöðva útþenslu ríkiskerfisins og síðan að draga rekstrarumfangið saman. Til þess að sýna fram á það hvernig þetta hefur þróast á þessum áratug er rétt að vekja athygli á því að frá 1980 til 1990, og er þá miðað við spá fyrir það ár, hefur þjóðarframleiðsla aukist um 4% og þjóðartekjurnar um 8%. En samneyslan hefur aukist um 37%. Á sama tíma minnkar fjárfestingin um 8%. Allir sjá að þetta framhald getur ekki gengið, það felur í sér kollsteypu fyrr eða síðar. Það er því skoðun mín að engum raunverulegum árangri verði náð í ríkisfjármálum nema þessi þróun verði stöðvuð og henni snúið við. Því er það að mínum dómi nauðsynlegt að stöðva útþenslu ríkiskerfisins og draga það að einhverju leyti saman þrátt fyrir að það þýði það að einhver af hinum góðu málum verði að þoka um sinn. En til þess að þetta sé mögulegt verða þeir sem með völdin fara að skilja að þetta er óframkvæmanlegt nema byrjað sé á æðstu stöðum. Þar er Alþingi ekkert undanskilið. En ráðherrarnir verða fyrst og fremst að byrja heima hjá sér, í eigin skrifstofum ráðuneytanna. Þar verður að byrja á því að sýna aðhald og sparnað sem veitir þá um leið ráðherrunum burði til þess að beita þær stofnanir ríkisins sem fjær liggja sömu tökum. Núverandi hæstv. ríkisstjórn fer öfugt að. Útþenslan er mest í skrifstofum ráðherranna sjálfra og þó allra mest í skrifstofu fjmrh. Þetta birtist m.a. í því, eins og ég rakti í umræðum utan dagskrár hér á Alþingi nýlega, að einstakir ráðherrar raða pólitískum vildarmönnum sínum á jötuna og það jafnvel á þann hátt að brjóta um leið lög og reglugerð um Stjórnarráð Íslands. Fjölgun ráðherra og þarflaus fjölgun ráðuneyta, svo sem fyrirhugað er í þessu frv., er og þáttur í þessu. Endurskoðun Stjórnarráðsins getur verið góðra gjalda verð. En formbreytingar og tilfærslur á verkefnum á milli ráðuneyta gera enga stoð ef þær fela ekki í sér sparnað, en slíkar breytingar fela oftar en ekki í sér stóraukin útgjöld miðað við fyrri reynslu. Þess vegna eru breytingar á skipan Stjórnarráðsins því aðeins til bóta að um leið og menn telja að í þeim felist einhver hagræðing sé einnig í þeim fólginn sparnaður í beinhörðum peningum. Hæstv. ráðherra rakti undir lok ræðu sinnar hugmyndir sínar ellegar tillögur um breytingar á undirbúningi fjárlagagerðar. Mér þykir rétt að fara örfáum orðum um þá þætti sem hann greindi frá í þeim tillögum sínum. Í fyrsta lagi leggur hann til að breyta fjárlagaárinu þannig að það verði frá 1. júní til 31. maí ár hvert. Meginforsenda hæstv. ráðherra fyrir þessari breytingu var sú að með því gæfist Alþingi betri tími til þess að fást við fjárlagavinnuna og athugun á fjárlagafrv. áður en fjárlög væru afgreidd. Ég hef ekki mikla trú á því að ríkisstjórn, hver sem hún nú í rauninni er, verði tilbúin með fjárlagafrv. og þau nauðsynlegu mál önnur sem fylgja fjárlagafrv. hverju sinni miklu fyrr miðað við lokadag heldur en eftir núverandi skipulagi. Reynslan er sú að ákvarðanir af hálfu hæstv. ríkisstjórnar eru ekki teknar fyrr en rekur að tímaþröng þannig að ég hef ekki mikla trú á því að þetta mundi breyta neinu verulegu í þeim starfstíma sem Alþingi hefði til þess að fást við fjárlagafrv. Hitt er enn þá vitlausara að stefna að því að afgreiðslu fjárlagafrv. á Alþingi beri saman við lokahrinu afgreiðslu mála á Alþingi, þ.e. fyrir apríllok. Það hljóta allir hv. alþm. að sjá sem hér hafa einhverja reynslu að með því væri stefnt í hreina ófæru og miklu meiri erfiðleika en fylgja núverandi skipan. Hitt er svo annað mál að þessari tilfærslu á fjárlagaárinu fylgja margháttaðir erfiðleikar aðrir. Ef það yrði reglan, þá þýddi það að allar stofnanir ríkisins og sjóðir yrðu að gera upp sína reikninga tvisvar á ári, í fyrsta lagi miðað við almanaksár, í öðru lagi miðað við fjárlagaár. Og það er vandséð hvort ekki væri nauðsynlegt að breyta einnig skattaárinu þannig að skattaárið yrði ekki lengur almanaksár heldur hið sama og fjárlagaárið. Þessu mundi fylgja stóraukinn kostnaður, fyrirhöfn og vandamál sem ekki er hér tóm til þess að telja upp. Hitt er svo rétt sem hæstv. ráðherra sagði að sumar þjóðir Vestur-Evrópu hafa annað fjárlagaár heldur en almanaksár. Svíþjóð hygg ég að sé eitt Norðurlandanna sem er með annað fjárlagaár heldur en almanaksár. Fjölmargar þjóðir hafa á síðari árum breytt sínu fjárlagaári frá því sem það áður var yfir í almanaksár en ekki er vitað til þess að nokkur þjóð hafi farið öfugt að svo sem fjmrh. er hér að leggja til. Ég hef því fyrir mína parta hafnað þessum hugmyndum og þó svo ég sé kannski einn af þeim sem eru því hvað best kunnugir hér á hinu háa Alþingi hversu mikil vinna fylgir því að afgreiða fjárlagafrv. fyrir jól, þá er ég eigi að síður sannfærður um að það verk má vinna hér eftir sem hingað til, og betur þó, með því að gera fjvn. að heils árs nefnd sem geti hafið hluta af sínu starfi fyrr á árinu en nú er, því að raunverulega er hún ekki til fyrr en eftir að hún hefur verið kosin á hverju haustþingi. Það er svo enn þáttur í þessu máli að nauðsynlegt er að þeir sem með völdin fara í fjvn., þ.e. meiri hl. fjvn. og forustumenn hennar, séu í nánum tengslum við fjmrh. hverju sinni um frumvarpsgerðina og undirbúning fjárlagagerðarinnar í heild. Mér er ekki grunlaust um að eitthvað skorti á það samstarf að þessu sinni. Um aðra þætti í þessum tillögum hæstv. ráðherra segir að í framtíðinni verði lögð fram fjárlagaáætlun til þriggja ára samhliða fjárlagafrv. hverju sinni og hljóti slík áætlun meðferð hér á Alþingi. Þetta er ekki ný hugmynd og a.m.k. tvisvar sinnum var birt með athugasemdum fjárlagafrv. áætlun um þróun tekna og útgjalda ríkissjóðs 2--3 ár fram í tímann. Frá þessu var horfið að ég ætla vegna þess að forsendur fyrir fjárlagadæminu eru í sífellu að breytast og þessar áætlanir stóðust ekki dóm reynslunnar nægilega vel til þess að ástæða þætti til þess að halda þeim áfram. Það má breytast sitthvað í okkar þjóðfélagi ef slíkar áætlanir 2--3, jafnvel 4 ár fram í tímann eiga að hafa raunverulegt gildi. Það er þó ekki fyrir að synja að í þeim felist nokkur leiðbeining miðað við þær forsendur sem eru til staðar þegar þessar áætlanir eru samdar, um það hvernig horfir í fjármálum ríkisins. Þannig tel ég að það sé ástæða til að leggja verk í það að sýna hvernig þær áætlanir líta út miðað við þær forsendur sem til staðar eru þegar þær eru samdar, þ.e. í hverju fjárlagafrv. Hitt tel ég hafa vafasamt gildi að fara að leggja þær fyrir Alþingi til samþykktar svo mikil óvissa sem um þær hlýtur að vera. Þá segir hér í þriðju tillögu að útgjaldarammar verði meginaðferð við ákvörðun útgjaldahliðar fjárlaga í framtíðinni. Þannig fái einstök ráðuneyti ákveðna upphæð sem þau skipta síðan sjálf niður á verkefnaflokka og stofnanir áður en fjárlagafrv. er lagt fram. Að sjálfsögðu má um það deila hvort þetta sé rétt aðferð eða ekki. Ég hygg þó að ef þetta ætti að ganga í þann farveg að verulegur hluti af útgjaldafé hvers ráðuneytis væri óskipt og væri til ráðstöfunar að sjálfdæmi ráðherranna ellegar ráðuneytanna sjálfra væri það ekki aðferð sem Alþingi vildi fallast á og ég gæti ekki samþykkt. Væri úthlutun fjármagns af hálfu ráðuneytanna ráðstafað í fjárlagafrv. gæti það orðið allt eins góður grunnur og sú aðferð sem nú er viðhöfð, að endanleg meðferð þeirra mála sé í höndum fjmrh. Ég hygg þó að hvor aðferðin sem notuð er leysi ekki hæstv. fjmrh. og hæstv. fagráðherra undan því að hafa samstarf um að koma þessum málum fyrir þannig að sæmileg skipan sé á. E.t.v. er þessi hæstv. fjmrh. að leggja þetta fram til þess að fría sig undan því að leggja vinnu í það ásamt fagráðherrum og starfsmönnum ráðuneytanna að skipta þessu niður í fjárlagafrv. Ég skal ekki um það segja. Tillaga um núllgrunnsáætlanir hefur áður verið til meðferðar á Alþingi og er allrar athygli verð. Ég vil þó einnig taka það fram að ég tel að það sé til bóta að leggja fram sérstakt frv. til fjáraukalaga, þegar það á við eða nauðsynlegt er, og mun koma heim við tillögur sem í vinnslu eru af hálfu fjvn. sem ég hef hér drepið á en ég ræði ekki frekar vegna þess að þær eru á vinnslustigi. Það er þó skilyrði um frv. til fjáraukalaga sem leggja á fyrir Alþingi á haustþingi að það sé lagt fram í tæka tíð. Ég tel að nú sé liðinn sá tími sem eðlilegt er að slíkt frv. komi fram og ef hæstv. fjmrh. ætlar sér að leggja fram slíkt frv. nú er sannarlega tímabært að það sé gert á allra næstu dögum því það er þegar farið að torvelda vinnu fjvn. að slíkt frv. er ekki komið fram svo sem boðað hefur verið. Eðlileg framrás verka í fjvn. er sú að það sé byrjað á því að fara yfir slíkt fjáraukalagafrv. og taka það til afgreiðslu og leggja niðurstöðu þess til grundvallar fyrir afgreiðslu á fjárlagafrv. sjálfu fyrir næsta ár. Þess vegna beini ég þessum orðum til hæstv. fjmrh. að hugsi hann sér að standa við þær yfirlýsingar að leggja slíkt frv. fyrir á þessu þingi er meira en tímabært að það sé gert. Það er þegar orðið of seint. Virðulegi forseti. Þegar hæstv. fjmrh. lagði fram fjárlagafrv. fyrir ári var það með tekjuafgangi og fjárlögin voru afgreidd í samræmi við það. Þá varð hæstv. fjmrh. tíðrætt um það að áræði og kraft þyrfti til að takast á við erfið verkefni og hrinda þeim í framkvæmd. Það þyrfti áræði til þess að leggja fram fjárlagafrv. með tekjuafgangi og það þyrfti kraft til þess að fylgja því máli eftir á þann hátt að það yrði jafnvægi á rekstri ríkisins á fjárlagaárinu. Og það vantaði sannarlega ekki að af hæstv. ráðherra geislaði bæði áræði og kraftur meðan hann var í ræðustólnum. En svo fór að krafturinn bilaði þegar leið á árið og nú lítur út fyrir, eins og áður hefur verið sagt, að ríkissjóður verði með 5 milljarða halla á þessu ári. Þegar hæstv. fjmrh. talaði hér áðan og mælti fyrir frv. til fjárlaga fyrir árið 1990 talaði hann hvorki um áræði eða kraft. Hvort tveggja var horfið. Á hinn bóginn talaði hann um að fjárlögin þyrftu að vera hornsteinn efnahagsstefnu. Reynslan af fjármálastjórn þessa hæstv. ráðherra sýnir að í hans höndum verður hornsteinninn kollóttur og veltur óheftur undan brekkunni. Hæstv. ráðherra talaði einnig um þáttaskil og nýjan grundvöll að jafnvægi í efnahagsmálum. Betur að svo væri. En því miður er það aðeins í orði en ekki á borði.

Málmfríður Sigurðardóttir Herra forseti. Við fyrstu umræðu um fjárlagafrv. fyrir næsta ár hljóta menn að hugleiða hvaða áhrif það hafi á líf fólksins í landinu. Hvað boðar þetta plagg fjölskyldum og heimilum? Þessar spurningar vakna óhjákvæmilega í hvert sinn er rekstrar- og framkvæmdaáætlun ríkisins fyrir komandi ár lítur dagsins ljós. Þetta frv. boðar landsmönnum stórfelldan niðurskurð á opinberum framkvæmdum. Það boðar samdrátt í þjóðartekjum og atvinnuskort. Það boðar samdrátt í þjónustu en þenslu í ríkiskerfinu og það boðar stórfelldar kerfisbreytingar sem menn bera ugg í brjósti um hvaða afleiðingar hafi fyrir einstaklinga, fyrir fyrirtæki og fyrir sveitarfélög. Það má einnig segja um þetta frv. í stuttu máli að framsetning þess er á þann veg að oft er erfitt að átta sig á merkingu ýmissa atriða auk þess sem málfarið er oft þannig að það er torvelt fyrir venjulegt fólk að skilja hvert verið er að fara. Málræktarátakið blessað þyrfti greinilega að ná til þeirra sem semja textann. Margt í frv. er misvísandi, óljóst og óútfært. Erfitt er um samanburð til fyrri ára, bæði vegna þess hvernig það er uppsett og eins vegna kerfisbreytinganna sem orðnar eru. Fjölmargar lagabreytingar verður að framkvæma áður en hægt er að afgreiða fjárlög endanlega og er nú kominn tími til að leggja þau mál fram ef afgreiðsla á að nást í tæka tíð. Það er nú að verða árlegur viðburður að fjármálaráðherrar geysist fram á völlinn með frv. til fjárlaga í faðminum og telji það boða tímamót og brjóta blað í efnahagssögunni. Þetta gerðist haustið 1987 og aftur fyrir tæpu ári og nú enn í ár. Og nú áttu landsmenn að lifa þessi tímamót, þessi gleðilegu umskipti á þessu ári, að fastur rammi fjárlaga væri um efnahagsmálin og allt innan hans væri sem best væri á kosið. Skemmst er af því að segja að ekkert af þessu hefur gengið eftir --- ekkert blað hefur verið brotið við fjárlagagerð, hvorki 1987--1988 né heldur nú. Tekjuöflunarkerfi ríkisins hefur að vísu tekið gagngerum breytingum á þessum árum, skattheimta aukist --- gjöld ríkisins farið sívaxandi --- en grundvallarbreytingar hafa engar orðið á gerð fjárlaga, hvorki fyrr né nú. Fæstar af forsendum fjárlaganna hafa staðist og gjöld farið úr öllum böndum og ég undrast sannarlega kokhreysti hæstv. ráðherra, að koma hér fram á ný undir sömu formerkjum og áður og ætlast til þess að fólk trúi honum þegar veruleikinn blasir við. Forsendur fjárlaga þessa árs urðu markleysa, og hví skyldu menn trúa þessum betur? Forsendur frv. byggjast sem endranær á efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og áætlun Þjóðhagsstofnunar um horfur um efnahag á næstu árum og spyrja má hversu tryggur sá grunnur sé í ljósi þess sem ég sagði áðan, að verðlagsforsendur fjárlaga á undangengnum árum hafa sjaldan staðist. Minna má á að í fjárlögum þessa árs var verðbólga áætluð 12% en stefnir nú í að vera 25% og gengisbreytingar hafa einnig orðið meiri á árinu en gert var ráð fyrir. Í frv. er gert ráð fyrir að verðbólga verði 16% og gengi haldist óbreytt á næsta ári. Þegar litið er til þess hvernig slíkar spár hafa staðist yfirleitt undanfarin ár er ástæða til að setja spurningarmerki við þessar niðurstöður. Í ljósi þess að ekki mun ætlað að ganga mikið lengra í fyrirgreiðslu við útflutningsatvinnuvegina liggur fyrir að gengið mun verða fellt á næstu vikum og óhjákvæmilegt er að búast við gengissigi eða jafnvel gengisfellingu fljótlega eftir áramót. Í áætlun Þjóðhagsstofnunar er gert ráð fyrir verulegri kaupmáttarrýrnun á næsta ári og kjarasamningar eru lausir um áramót. Því spyr ég: Er líklegt að launafólk sætti sig við þennan boðskap? Er líklegt að þessi kaupmáttarrýrnun verði staðfest við gerð nýrra kjarasamninga við launafólk? Þarna er enn eitt atriðið sem vekur efasemdir um forsendur frv. og ég vil lýsa fyllstu vantrú á að forsendur þess um laun, verðlag og gengi standist fremur nú en undanfarið. Virðisaukaskattur tekur gildi um næstu áramót og ég vil minna á að þrátt fyrir allt það hagræði sem af honum á að hljótast er beinn kostnaður við að koma honum á 105 millj. fyrir utan ótal stöðugildi sem koma til vegna hans. Skatthlutfall virðisaukaskattsins er nú miðað við 26% og þá er ástæða til að minna á að í allri umræðu um upptöku hans á undanförnum árum hefur verið talað um og nánast lofað að prósentan yrði lægri en í söluskattinum illræmda, a.m.k. alls ekki hærri. Nú hafa þessi fyrirheit verið svikin og skattprósentan hækkuð. Það væri fróðlegt að vita hverju þessi hækkun skilar í ríkissjóð umfram það sem söluskatturinn hefði gert. Fólk er að vísu friðað með því að skattprósenta á helstu nauðsynjavörur heimilanna verði 13%, en þessum nauðsynjavörum heimilanna fækkar nú stöðugt í umræðunni. Nú eru þær ekki orðnar aðrar en kjöt og mjólk. Þar á ofan lækka niðurgreiðslur þannig að búast má við að lækkun á matvörum verði í raun lítil sem engin. Virðisaukaskatturinn tekur til miklu fleiri þátta í sölu og þjónustu en söluskatturinn gerði og veldur víðtækum verðlagsbreytingum. Það er einnig augljóst að gjaldskrár ýmissa þjónustustofnana muni hækka og það er líka skattlagning. Í ljósi þessara staðreynda vil ég ítreka þá skoðun að verðlag muni hækka meira en ráð er fyrir gert. Undanfarin ár hafa orðið mjög gagngerar breytingar á tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs og um áramót tekur virðisaukaskatturinn gildi. Eins og ég sagði áðan: enn ein breytingin. Í skjóli fyrri breytinga hafa orðið gífurlegar skattahækkanir á almenning og enn er haldið áfram á sömu braut. Hæstv. ríkisstjórn ætti að fara að gæta sín. Þessi skattpíningarstefna bætir að vísu hag ríkissjóðs í bráð, en hún hlýtur að valda samdrætti í sölu og þjónustu og rýra með því gjaldstofninn. Skattpíningarstefnan magnar kreppuna og þegar fram í sækir lamar hún hagkerfið. Fullyrt er að vextir muni ekki hækka á næsta ári. Þó er ljóst að innlend lánsfjárþörf ríkissjóðs er a.m.k. 6 milljarðar og trúi því nú hver sem trúa vill að samkeppni ríkisins á lánsfjármarkaðnum valdi ekki vaxtahækkunum. Hæstv. fjmrh. talar um að lánsfjárþörfin verði leyst með sölu spariskírteina en treystir hann því virkilega að á þessum samdráttartímum eigi landsmenn 6 milljarða undir koddanum? Á undanförnum árum hafa einmitt lántökur ríkisins verið ein af stærstu orsökum fyrir hve vextir hafa verið háir. Engan veginn er tryggt að þær greiðslur til ríkissjóðs á lánum og afborgunum sem ætlað er að draga úr lánsfjárþörfinni gangi eftir. Það væri þá í fyrsta sinn í sögunni ef slíkt yrði. Því vil ég enn ítreka að verðlags-, gengis-, launa- og lánaforsendur frv. eru ekki til þess fallnar að vekja tiltrú eða traust. Nýr liður, Ráðstöfunarfé, er nú hjá hverju ráðuneyti og í skýringum með frv. er sagt að það sé ætlað til einstaklinga, heimila og félagasamtaka. Við hljótum að velta því fyrir okkur hvort þarna sé verið að gefa ráðherrum ávísanahefti sem þeir síðan geta ráðstafað eftir vild. Auðvitað er nauðsynlegt að hafa fé til að bæta upp augljósar vanáætlanir og til óvæntra og óhjákvæmilegra útgjalda sem alltaf geta komið upp. En notkun þessa fjár verður að setja strangar skorður eigi það ekki að bjóða upp á pólitíska misnotkun. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meira um forsendur frv. en drepa á nokkra einstaka þætti þess, þá sem hljóta að ofbjóða fólki gersamlega. Sl. mánudag flutti hæstv. forsrh. stefnuræðu sína, þ.e. langa tölu sem hann kallaði stefnuræðu. Í þessum langhundi var hvergi minnst á menningarmál nema í setningarbroti, alls sjö orð sem sögðu ákaflega lítið og voru augljós vottur um áhugaleysi og tómlæti. Það er nú svo að menning er ekkert sem sprettur af sjálfu sér. Að menningarmálum þarf að hlúa og sýna þeim ræktarsemi og umhyggju eigi menning þjóðarinnar að dafna og blómgast. Viðhorf stjórnvalda til menningarmála birtust í stefnuræðu hæstv. forsrh. með þeim hætti sem ég gat um, en þau birtast einnig á ýmsan hátt í fjárlagafrv. Þar vil ég nefna nokkur dæmi og tek þá fyrst Háskóla Íslands. Í lögunum um Happdrætti Háskóla Íslands er Háskólanum veitt einkaleyfi til rekstrar happdrættis með tilteknum skilyrðum. Meðal skilyrðanna er að ágóða skuli varið ,,til að reisa byggingar á vegum Háskóla Íslands``. Tekjur Háskólans af happdrætti hafa dregist verulega saman. Þrátt fyrir það er Háskólanum gert að láta 60 millj. af því fé renna til byggingar Þjóðarbókhlöðu og sú ráðstöfun réttlætt með því að Þjóðarbókhlaðan sé að hluta háskólastofnun þó að hingað til hafi byggingin aldrei verið talin ,,á vegum Háskólans``. Ef til vill væri hægt að fóðra þetta hefði samkomulags verið leitað við forráðamenn Háskólans. Það hefur ekki verið gert og þessi ráðstöfun kemur þeim í opna skjöldu, enda mótmæla þeir hástöfum og skyldi engan undra þar sem þessi ráðstöfun hlýtur að raska öllum áætlunum stofnunarinnar auk þess sem tekjuskerðing vegna minnkandi hagnaðar af happdrættinu kemur hart niður á starfsemi og framkvæmdum. Með þessum aðgerðum er verið að raska grundvallarsjónarmiðum við uppbyggingu og starfsemi skólans. Ég tel rétt í þessu sambandi að rekja nokkuð sögu Þjóðarbókhlöðunnar og minna á hvernig þeim tekjustofnum sem stofnuninni voru ætlaðir hefur verið ráðstafað á liðnum árum. Í ársbyrjun 1978 var tekin fyrsta skóflustunga að Þjóðarbókhlöðu, en þá voru liðin 21 ár frá því að Alþingi ákvað að reisa Þjóðarbókhlöðu sem rúmaði Landsbóka- og Háskólabókasafn undir einu þaki. Síðan hefur byggingarframkvæmdum stöðugt verið haldið áfram, hægt og bítandi, ótal áætlanir verið gerðar um kostnað og verklok sem engar hafa staðist og ekki sér enn fyrir endann á framkvæmdum. Að fenginni reynslu eru menn sannast sagna trúdaufir á að sú áætlun um verklok sem gerð var fyrir tæpu ári standist fremur en aðrar. Kostnaður við bygginguna hefur aukist stöðugt í áranna rás og fram yfir öll þau mörk sem ætlað var í byrjun. Því var það að árið 1986 var gripið til þess ráðs að sækja aukið fé til framkvæmdanna beint í vasa skattgreiðenda. Á Alþingi vorið 1986 voru samþykkt lög um sérstakan eignarskatt er renna skyldi beint til byggingar Þjóðarbókhlöðu næstu þrjú ár. Samstaða var um álagningu þessa skatts og var þá talið að málið væri í höfn. En sú hefur ekki orðið raunin og er rétt að nota tækifærið til að upplýsa hvernig framkvæmdarvaldið hefur leyft sér að ráðstafa þessum lögboðna tekjustofni Þjóðarbókhlöðunnar. Árið 1987 var tekjuskattsaukinn 177,1 millj. Það ár var 74 millj. varið til Þjóðarbókhlöðu, 103 millj. hélt ríkið eftir. Árið 1988 var skattaukinn 230,2 millj. 50 millj. runnu þá til Þjóðarbókhlöðunnar, hitt fór til annarra verkefna. Árið 1989 var skattaukinn 284,5 millj. 110 millj. af því fékk Þjóðarbókhlaða en 174,5 millj. fóru til annarra hluta. Af 692 millj. sem þessi skattur varð á þremur árum runnu aðeins 234,5 millj. til þess sem lögin um eignarskattsaukann ákváðu, en 457,5 millj. fóru beint í ríkissjóð. Þessar ráðstafanir eru lögbrot þó að ríkisstjórnir þessara ára hafi knúið fram samþykki um að heimila þær í lánsfjárlögum í krafti meiri hluta á Alþingi. Landsmenn eru blekktir, látnir halda að þeir séu að greiða fé til að halda uppi menningarlegri reisn þjóðarinnar. Þeim fjármunum sem þeir hafa greitt í þeirri trú að þeir rynnu til byggingar hússins sem átti að hýsa menningararfinn sjálfan var síðan að meiri hluta varið til annarra hluta. Landsmenn eru ekki aðeins blekktir í þessu máli, þeir eru líka sviknir, sviknir um að sjá framlög sín nýtt til þess átaks sem ætlað var. Á síðastliðnu vori voru síðan samþykkt ný lög um sérstakan eignarskatt undir yfirskriftinni ,,til byggingar menningarstofnana``. Ég vil í ljósi þessara staðreynda sem ég hef lýst um meðferð þess tekjustofns sem Þjóðarbókhlöðunni var markaður lýsa alvarlegum efasemdum um að þeir fjármunir sem þessi skattur á að skila verði friðhelgir í framtíðinni fyrir ásælni þeirra sem ríkissjóði ráða fremur en verið hefur. Enn sér ekki fyrir endann á byggingarsögu Þjóðarbókhlöðunnar, og er þá ekki úr vegi að minna á annað lögbrot sem framið var við upphaf þeirrar sögu. Til eru lög um skipan opinberra framkvæmda og segir í 2. gr. þeirra laga, með leyfi hæstv. forseta, að í áætlanagerð um framkvæmdir skuli einnig vera áætlun um árlegan rekstrarkostnað, þar með talinn lánsfjárkostnað, og tekjur ef við á. Slík áætlun um árlegan rekstur Þjóðarbókhlöðu hefur aldrei verið gerð. Er nú ekki kominn tími til að fara að skoða endinn, skoða hvað tekur við þegar byggingu er lokið, úr því að það var ekki gert í upphafi svo sem lög mæla fyrir um, hugsa fyrir því hvað þarf til þess að starfsemi Þjóðarbókhlöðu geti orðið með þeirri reisn sem hæfir afmælisgjöf þjóðarinnar þó síðbúin sé og byggingarsaga hennar sé stjórnvöldum lítt til sóma? Þá er ekki úr vegi að velta fyrir sér í framhaldi af þessu hvernig staðið er að byggingum á vegum þess opinbera. Ríkissjóður hefur lengst af verið stærsti byggingaraðili í landinu og tugþúsundir rúmmetra af húsnæði eru árlega byggðar fyrir starfsemi á vegum ríkisins. Vegna mismunandi félagslegra og pólitískra þarfa og jafnvel í nafni byggðastefnu hefur þessum framkvæmdum verið dreift vítt um landið sem verður til þess að svo margar byggingar eru árlega í gangi að framlag til hverrar um sig verður lægra en skynsamlegt má telja frá framkvæmdasjónarmiði séð. Byggingartími verður of langur, fé nýtist illa og liggur árum saman ávöxtunarlaust í hálfkláruðum byggingum sem stundum eru komnar á viðgerðarstig áður en byggingu er lokið. Þetta er dýrt fyrir ríkissjóð, dýrt fyrir skattgreiðendur og þessari stefnu verður að breyta. Það kann þó að verða erfitt að snúa af þessari braut þó að vilji væri til. Og þó að vilji væri til að gera mat á þörfum, setja forgangsröð á framkvæmdir, þá er á það að líta að framkvæmdir sem ráðist er í og lokið á 1--2 árum og síðan settur punktur við kunna að valda óæskilegum sveiflum í atvinnulífi innan byggðarlaga og við því verður á hinn bóginn að reisa skorður. En hvað sem því líður er fullkomin ástæða að taka á og breyta þeim handahófskenndu aðferðum sem hafðar eru í frammi við opinberar byggingarframkvæmdir, setja upp skynsamlegar áætlanir um framkvæmdaþörf og forgangsröð og halda sig síðan við hana. Það trúi ég að gæti orðið ríkissjóði drjúgur sparnaður. Norður í landi er ný stofnun að stíga sín fyrstu skref, Háskólinn á Akureyri. Miklar vonir eru bundnar við að þessi nýi háskóli verði landsbyggðinni lyftistöng, og mætti ætla, ef honum yrðu búin viðhlítandi vaxtar- og starfsskilyrði, að þá gæti hann valdið verulegum áhrifum um að snúa til betri vegar þeirri öfugþróun í byggðamálum sem hefur verið að undanförnu. Reynsla Norðmanna, Svía og Finna bendir til þess að áhrifaríkasta aðgerð þeirra í byggðamálum hafi verið sú að færa framhaldsmenntun, einkum háskólamenntun út um landið. Þetta hefur leitt til þess að fólk sest að í sinni heimabyggð, menntunin nýtist þar og leiðir til uppbyggingar og fjölbreytni í atvinnulífinu og menningarlífið blómgast. Þessa reynslu frændþjóða okkar hafa Norðlendingar haft að leiðarljósi með stofnun Háskólans. Háskóla á Akureyri var aldrei og er ekki ætlað að vera smækkuð mynd eða eftirlíking af Háskóla Íslands. Þar eiga að vera námsbrautir sem ekki eru kenndar við Háskóla Íslands og ber þar hæst kennslu í sjávarútvegsfræðum sem þegar hefur verið undirbúin. Og vitanlega er löngu tímabært að hefja kennslu í sjávarútvegsfræðum á Íslandi, hjá þjóð sem byggir afkomu sína í svo miklum mæli sem raun ber vitni á sjósókn og fiskvinnslu. Hingað til hafa þeir Íslendingar sem aflað hafa sér menntunar í þessum fræðum orðið að gera það utan lands. Eftirspurn eftir þessari námsbraut er slík að ekki þarf að óttast nemendaskort. Fleiri hafa sótt um en hægt er að sinna. Störf þess fólks sem lyki þessu námi yrðu ómetanleg fyrir okkar undirstöðuatvinnugrein. Því skýtur það nokkuð skökku við þegar fjárframlög til þessarar stofnunar, sem nú er að byggja sig upp, eru svo skorin við nögl að fyrirsjáanlegt er að sjávarútvegsbrautin getur alls ekki farið af stað. Þvert á öll loforð og þvert á þá yfirlýsingu í stjórnarsáttmálanum að unnið skuli markvisst að byggðaþróun. Hver verður eiginlega framtíð þessarar stofnunar ef strax í byrjun er kippt stoðunum undan því sem ætlað var að yrði hennar mikilvægasta ætlunarverk á næstu árum? Umhverfisvernd og umhverfismál eru mikið til umræðu nú sem ekki er að undra þegar augu manna eru loks að opnast fyrir því hvernig þessum málum er komið um heim allan og einnig hér á okkar landi. En sér þess stað í fjárlagafrv. að taka eigi þau mál föstum tökum? Það verður nú varla komið auga á það þó að að vísu eigi að stofna umhverfismálaráðuneyti því þar er enn allt í lausu lofti. En í framlögum til stofnana sem sinna umhverfismálum kemur viðhorf stjórnvalda fram. Náttúruverndarráði er ekki ætlaður nema helmingur þess sem það telur sig þurfa til nauðsynlegustu starfsemi. Ferðamálaráð má sæta því að lögboðnum tekjustofni þess er ekki skilað nema að hluta. Á þessu ári eru það rétt um 20% af honum sem það fær sem þýðir það að þau verkefni sem þessi stofnun á að sinna viðvíkjandi verndun þeirra staða sem ágangur ferðamanna spillir í auknum mæli ár frá ári hljóta að verða út undan með ófyrirsjáanlegum og e.t.v. óbætanlegum afleiðingum. Sama er að segja um Ferðamálasjóð. Þar er ekki gert ráð fyrir aukinni starfsemi og framlög til hótela standa í stað sem þýðir lækkun. Þetta gerist á þeim tíma sem ferðamannaþjónusta er sú eina atvinnugrein sem einhver vaxtarbroddur er í og skilar umtalsverðum hagnaði auk þess að vera gjaldeyrisskapandi. Hæstv. forsrh. fór fjálgum orðum um það í stefnuræðu hversu mikilvægt væri að eiga óspjallað land og hreint loft að selja útlendum ferðamönnum. En hversu lengi verður landið söluhæft á þessum nótum ef ekki fæst fé til að kosta eftirlit með umgengni sem víða er í algeru öngþveiti og hefur þegar valdið stórkostlegum landspjöllum? Þetta sem annað stangast á við markmiðin í stjórnarsáttmálanum. Það er ekki nóg að moka erlendum ferðamönnum inn í landið. Við verðum að skipuleggja hvað við viljum sýna þeim, kynna þeim menningu þjóðarinnar og sjá til þess með góðri umgengni og eftirliti að menn beri virðingu fyrir landinu og náttúru þess. Ef við gerum það ekki sjálf getum við ekki krafist þess af öðrum. Þessi starfsemi kostar vitanlega fé --- það verða menn að gera sér ljóst --- en það skilar sér aftur. Verði hins vegar ekkert að gert eigum við innan tíðar ekkert til að selja á þessu sviði sem aðrir ekki eiga. Ég vil aðeins drepa á málefni Þróunarsamvinnustofnunarinnar. Þegar hún var sett á stofn var ætlast til að framlag til hennar væri 0,1% af þjóðarframleiðslu. Þessu marki hefur aldrei verið náð. Þróunarsamvinnustofnun hefur unnið gott verk með sínum takmörkuðu fjármunum, en framlagið til hennar lækkar stöðugt. Við hljótum að bera kinnroða fyrir því á alþjóðavettvangi hvernig stjórnvöld standa að þessu máli, hvernig stöðugt er klipið af framlögunum þar til nú er svo komið að stofnuninni er ekki gert fært að standa við gerðar skuldbindingar. Niðurskurðurinn í opinberum framkvæmdum sem ég gat um í upphafi kemur vitaskuld mjög víða fram, en þegar á allt er litið má telja að landsbyggðin verði harðast úti. Vegagerð ríkisins fær á sig lækkun um milljarð og eru þó sennilega ekki öll kurl til grafar komin. Þar á ofan eru framlög til hafnamála skorin verulega niður og hafa þó ekki verið í neinu samræmi við þarfir undanfarin ár. Þannig mætti áfram telja. Og þannig er staðið að uppbyggingu á landsbyggðinni. Í þeirri stöðu sem nú er í efnahagsmálum þar sem við blasir samdráttur í þjóðartekjum er e.t.v. ekki svo auðvelt að leggja til að auknu fé sé varið til einstakra málaflokka, en það má breyta forgangsröð. Við kvennalistakonur teljum hvorki eðlilegt né réttlætanlegt að yfirstjórnir ráðuneyta þenjist sífellt út á þeim tíma sem fjmrh. boðar í fjárlagafrv., og yfir höfuð hvar sem hann kemur, samdrátt á öllum sviðum og sparnað, í kennslu, í heilbrigðiskerfi, í félagslegri þjónustu og opinberum framkvæmdum. Í þessu frv. hækkar kostnaður við yfirstjórn ráðuneyta umtalsvert umfram verðlag, við öll ráðuneytin. Kostnaður við yfirstjórn forsrn. hækkar um rúmar 13 millj. umfram verðlag. Við hefðum viljað sjá þessu fé varið til átaks í atvinnumálum kvenna í dreifbýli sem lofað var í stjórnarsáttmála en hvergi sést framlag til úr því að byggðamálin heyra nú einu sinni undir forsrn. Framlag til yfirstjórnar menntmrn. hækkar um 34,2 millj. Væri dregið úr þessari hækkun þyrfti ekki að skerða svo sem orðið er sérkennsluna fyrir þá sem standa höllum fæti innan skólakerfisins og e.t.v. mætti bæta fleiri þætti þjónustunnar. Og ráðstöfunarféð er ríflegt og það mætti þá hugsa til Háskólans á Akureyri í leiðinni þegar farið væri að deila því út. Þó að hækkun á yfirstjórn utanrrn. sé kannski ekki eins rífleg og hjá öðrum telja kvennalistakonur að bæta mætti hag Þróunarsamvinnustofnunar ef hún fengi hluta af þeim 22 milljónum sem aukið er við umfangið. Framlag til yfirstjórnar sjútvrn. hækkar um 15,1 millj. Kvennalistakonur telja að hluta þess framlags væri betur varið til Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins þar sem þyrfti að stórauka rannsóknir og tilraunir með nýjar fiskafurðir í ljósi stórfelldra breytinga sem fram undan eru í markaðsmálum erlendis. Yfirstjórn dóms- og kirkjumála hækkar um 10 millj. og í því sambandi viljum við benda á að þó framlag til almennrar löggæslu hafi hækkað umtalsvert á þessu ári var það að vonum því framlag þessa árs var til skammar. Við viljum hins vegar benda á að löggæsla og umferðareftirlit á vegum landsins, einkum á hálendinu er alls ófullnægjandi. Þar hafa orðið hörmuleg slys og óhöpp og væri full þörf á auknum framlögum til gæslu og eftirlits sem mætti þá taka af hækkun til yfirstjórnar. Yfirstjórnarþáttur félmrn. hækkar um 10,5 millj. Kvennalistakonur benda á að framlag til Kvennaathvarfs eykst ekki í neinu samræmi við vaxandi þörf starfseminnar. Ofbeldi gegn konum og börnum í þjóðfélagi okkar fer sívaxandi, bæði leynt og ljóst. Þeim fjölgar stöðugt sem leita á náðir Kvennaathvarfsins og nú er svo komið að þær konur sem þar vinna geta ekki sinnt nema hluta þess fjölda sem á aðstoð þarf að halda. Hluti þessarar hækkunar gæti komið þar að góðum notum. Yfirstjórn heilbr.- og tryggingamála hækkar um 15,5 millj. Það er upphæð sem við teljum að gæti bætt úr ýmsu sem aflaga fer. Vil ég þar fyrst telja kostnað vegna laga nr. 25/1975 sem eru lög um ráðgjöf um kynfræðslu, barneignir og fóstureyðingar. Þessi fræðsla hefur verið stórlega vanrækt og full þörf á átaki í þeim málum. Ég vil í leiðinni benda á að nú eru uppi hugmyndir um að breyta skipulagi á Framkvæmdasjóði aldraðra á þann veg að fé hans, sem lögum samkvæmt á að vera einungis til framkvæmda, eigi einnig að verja til rekstrar. Þetta stangast algerlega á við það sem sjóðnum var upphaflega ætlað og eins gott að hafa það í huga þegar frumvarp kemur í þá veru. Yfirstjórn fjmrn. hækkar gífurlega og er trúlega af ásettu ráði öllum þeim málum hrært saman svo að erfitt er að sundurgreina hækkanir. En við kvennalistakonur leggjum til að á lið 999 Ýmislegt verði í framtíðinni í framhaldi af greiðslum til lífeyrissjóða sjómanna og lífeyrissjóðs bænda liðurinn: Lífeyrissjóður heimavinnandi fólks. Það fólk býr nú við það að vera utan kerfis og án réttinda. Yfirstjórn samgrn. fær nokkra hækkun. Minni ég á það sem ég áður sagði um Ferðamálaráð og bæti við í leiðinni að ferðamálasamtök landshlutanna ættu vissulega skilið að fá framlag þó ekki væri nema til viðurkenningar fyrir sín störf. Ég fer ekki lengra í þessari úttekt á ráðuneytunum sem var aðeins ábending frá kvennalistakonum um skynsamlega forgangsröð því þegar ráðherrar predika aðhald og ráðdeild er best að hver byrji heima hjá sér, í sínu ráðuneyti. Þessar ábendingar teljum við, að þeirri síðustu meðtalinni, að séu allar jákvæðar og veitir ekki af því í því svartnætti sem frv. boðar. Eitt get ég þó ekki látið hjá líða að minnast á sem má enn einu sinni tala um því slíkt á ekki að gleymast þó að menn kannski kysu það helst. Flugstöð Leifs Eiríkssonar stendur ekki undir rekstri. Þrátt fyrir stóraukna umferð og aukin gjöld til Flugstöðvarinnar frá því sem áætlað var í fyrstu, þrátt fyrir að fyrirtæki í húsinu verði að borga leigugjöld sem þau eru að kikna undan, þrátt fyrir meiri tekjur en nokkurn tíma var ráð fyrir gert, vantar a.m.k. 88 millj. upp á að reksturinn beri sig. Byggingarsaga þessa fyrirtækis var og er eitt samfellt hneyksli og niðurstaðan af rekstrinum sannar okkur einu sinni enn hve flottræfilshátturinn er okkur dýr fjárhagslega svo að ekki sé minnst á að þetta steinsteypu- og glerbrotahrúgald er og verður okkur til ævarandi hneisu. Ég vil að lokum segja þetta. Þetta plagg sem við ræðum hér ber öll merki þess að við erum að gjalda fyrir gamlar syndir. Ofveiði, sóun á fjármunum, fyrirhyggjuleysi, offjárfestingar á uppgangstímum, fastgengisstefnu og okurvexti. E.t.v. væri ekki svona komið ef kvenleg varfærni og gát hefði verið með í stjórnun efnahagsmála og við bíðum þess nú að sjá hvernig tekst að spila úr þeim spilum sem á hendi eru. Ég hef aðeins drepið á fátt eitt af því sem vert væri að ræða, en það gefast tækifæri til þess þótt seinna verði og engar líkur eru til annars en þetta frumvarp taki miklum breytingum í meðferð þingsins. Það getur enginn sætt sig við þetta plagg óbreytt sem málalok.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér eru til umræðu fjárlög íslenska ríkisins sem hafa meiri áhrif á afkomu almennings en nokkuð annað frv. sem hér er lagt fram. Hér er til umræðu hvað heimilin eiga að hafa til skiptanna, hvað almenningur í landinu á að hafa á milli handanna, hvernig á að halda á fjármálum íslenska ríkisins. Þeir mættu hér til leiks tveir, þingmaður Alþb. og varamaður hans úr Reykjanesi. Þeir mættu til leiks og varamaðurinn er nú hæstv. fjmrh. Þeir mættu hér til leiks og það verður þjóðinni dýrt því að hér eru lögð fram fjárlög sem eru með þeim hætti að það er eiginlega sama hvort maður snýr þeim upp eða niður, þau geta þess vegna alveg eins staðið á hvolfi. Hér er verið að færa í búning fjárlög íslenska ríkisins með breyttum hætti og þau eru sett fram með þeim hætti að ekki er hægt að lesa úr mörgum þeim atriðum sem hér eru og eiga að vera skýr fyrir almenning án þess að hafa marga sérfræðinga við höndina til þess að skoða nákvæmlega hvað er verið að fela og hvernig haldið er á þessum málum. Í frv. er haldið fram að það sé sparnaður. En er það sparnaður sem á sér stað í íslensku fjármálunum hjá ríkinu? Menn geta trúað því, en þegar maður sér að aðeins fjmrn. hækkar um 51% á milli fjárlaga gerir maður sér grein fyrir því að vissulega er hér ekki um sparnað að ræða. Hér er auðvitað verið að auka útgjöld ríkisins. Og það hafa verið gerðar nokkrar úttektir á þessum fjárlögum núna sem sýna að það er aukning í magni á rekstri. Það er líka meginatriði við þessi fjárlög að það er talað um að vöruskiptajöfnuður sé jákvæður. En stóru og veigamiklu atriði er gleymt og það er hinn svokallaði fjármagnsjöfnuður. Við getum litið á það að erlendar skuldir hafa aukist verulega á þessu ári í hlutfalli við landsframleiðslu. Og við sjáum það að frá árinu 1988 voru löng erlend lán 41,3% af landsframleiðslu, en núna er útlit fyrir að þetta hlutfall verði rúmlega 50%. Og þá geta menn talið fólki trú um að það sé allt í lagi með þetta frv. sem hér liggur fyrir. Menn geta haldið því fram en það liggur ljóst fyrir að svo er ekki. Það liggur líka ljóst fyrir að það vantar töluverðar upphæðir inn í þetta frv. til þess að það sé sambærilegt við frv. sem var afgreitt hér síðast með þeim lögbundnu greiðslum sem eiga að fara fram. Hæstv. fjmrh. heldur því fram að ríkisútgjöld lækki að raungildi. En þetta er ekki rétt. Magn fjárlaganna hefur aukist og þrátt fyrir gífurlegar skattahækkanir nást endar ekki saman á þessu ári og það er talið að það verði um 8 milljarða gat á þessu fjárlagaári. Það er farið með lög íslenska ríkisins með þeim hætti að það er spurning hvort ekki er hægt að draga menn fyrir landsdóm. Ég minni á það að hér samþykkjum við lög og þau eru síðan brotin af ríkisstjórninni. Til hvers er þá verið að samþykkja lögin? Það má velta þessu fyrir sér. Og ég vil koma inn á það sem hv. þm. Kvennalistans, 7. þm. Norðurl. e., kom hér inn á varðandi þjóðarbókhlöðuskattinn. Það eru samþykkt sérstök lög um þjóðarbókhlöðuskattinn. Þau hafa algjöra sérstöðu við lagasetningu vegna þess að í þeim lögum er kveðið skýrt á um það að allt sem komi inn í þessum skatti skuli renna til Þjóðarbókhlöðunnar og skatturinn er eingöngu lagður á til þess að hann renni til hennar. Þessi eignarskattsauki er með þeim hætti að honum verður ekki jafnað við neinn annan skatt að þessu leyti. En honum hefur að langmestu leyti verið skotið undan. Samkvæmt upplýsingum ríkisskattstjóra gaf skatturinn um 817 millj. kr. á verðlagi ársins í ár. Og samkvæmt upplýsingum frá Ríkisbókhaldinu hafa aðeins 278 millj. kr. skilað sér til byggingarinnar eða 34% af þessum svokallaða þjóðarbókhlöðuskatti. Nú fullyrði ég hér að skattgreiðendur eigi endurkröfurétt á ríkið á þeim skatti sem var ekki notaður í Þjóðarbókhlöðuna vegna þess að þessi þjóðarbókhlöðuskattur er eingöngu ætlaður til Þjóðarbókhlöðunnar og ekki heimilt að nota hann í neitt annað. Ef það væri ekki, þá hefði þetta verið sett upp sem almenn lög en þetta eru ekki almenn lög. Þau fjalla eingöngu um það að þessi tiltekni skattur skuli renna óskiptur til þessa verkefnis. Því verður fljótlega að láta reyna á það hvort hér er ekki um lagabrot að ræða og ég tel að ríkissjóður eigi að endurgreiða skattgreiðendum þennan hluta af sköttum sem þeir hafa greitt. Í rauninni er spurning um það hvort hér er ekki um brot á stjórnarskránni að ræða því að þessi skattur, eins og ég sagði áðan, hefur algjöra sérstöðu í skattlagningu. En ég vil líka ræða um það þegar hæstv. fjmrh. segir að það megi gera ráð fyrir að þriggja milljarða kr. halla megi fjármagna með lánum innan lands án þess að valda hækkun vaxta. Þetta er náttúrlega algjör fölsun. Raunávöxtun á ríkisskuldabréfum eru ekki aðeins vextirnir sem eru reiknaðir heldur líka eignarskatturinn og það má reikna með að núverandi raunávöxtun sé um 10% auk verðbóta. Þetta þýðir það að lán sem ríkið er að taka og notar til að fjármagna eyðsluna er þess valdandi að vextir í landinu eru a.m.k. 2% hærri en þeir ættu að vera og hafa spennt upp fjármagnsmarkaðinn með þeim hætti að það er óviðunandi. Það er óviðunandi að verið sé að fjármagna halla ríkissjóðs með þessum hætti. Já, það er gert ráð fyrir að halli ríkissjóðs verði um 3 milljarðar kr. En ef réttilega væri reiknað með skattatekjum af virðisaukaskattinum, þá væri það líka ljóst að þessi fjárlög væru á núlli því að reiknað er með að virðisaukinn gefi 3 milljörðum kr. meira en er í fjárlögum. Þetta er eitt af því sem er rangt farið með í þessum fjárlögum. Ég gæti hér tekið fjölmörg dæmi úr þessu frv. því til staðfestingar að það hefur verið haldið illa á fjármunum ríkisins. Ég tel að í staðinn fyrir að rembast hérna eins og rjúpan við staurinn og berja sér á brjóst um hvað fjármálastjórn ríkisins sé góð núna, þá væri fjmrh. hollt að fara í læri til Reykjavíkurborgar því þar er góð fjármálastjórn. Hann gæti líka lært þar hvernig á að stjórna fjármálum með fáum og góðum mönnum. Hann gæti líka lært það hvernig á að byggja stórhýsi í einum áfanga með sem minnstum tilkostnaði en ekki vera um árabil að henda í þetta smáupphæðum. Og hann gæti líka lært það hvernig á að halda starfsmannahaldi innan þeirra marka sem fjárhagur ríkisins leyfir. Þó að þessi ríkisstjórn tali um hag láglaunafólksins þá er raunin allt önnur. Ég minni á hækkun á þungaskatti á bifreiðum sem kemur auðvitað niður á þeim lægst launuðu og ég minni á það að þessi ríkisstjórn er enn þá ekki búin að koma sér saman um neitt er varðar virðisaukaskattinn nema bara um grófu brauðin góðu. Það er það eina sem hún er sammála um, grófu brauðin góðu. Það er það eina sem hún er alveg viss um að hún ætlar ekki að hafa mjög háa skatta á. Það væri því betra að ríkisstjórnin vissi hvað hún vildi. Hún veit það ekki. Og hún hefur lækkað framlög til húsnæðismála og það er gert ráð fyrir því núna að þeir sem eiga óafgreiddar lánsumsóknir hjá Húsnæðisstofnun fái ekki þau lán sem þeir eiga rétt á. Það er einnig svo að sá feluleikur sem hér er í fjárlögunum á ekkert skylt við vestræna fjármálastjórn. Það er misskilningur hjá hæstv. fjmrh. að þetta eigi eitthvað skylt við vestræna fjármálastjórn. Sú skattastefna sem núv. fjmrh. boðar á ekkert skylt við það. Hún er sú stefna sem austantjaldsríkin höfðu á sinni tíð meðan þau voru að koma áþján yfir þá sem áttu eitthvað. Í þessu frv. er líka ráðist á íþróttahreyfinguna og nánast ekkert ætlað til hennar. Og ef ekki kæmu til bæjarfélög sem hefðu skilning á þessu, þá stæði íþróttahreyfingin illa, en sérsambönd innan íþróttahreyfingarinnar eru nú í fjárþröng og framlagið til þeirrar starfsemi hefur ekki hækkað nú í nokkur ár. Ég minni á það að fjárlög ríkisins eiga að vera skýr, einföld og réttlát en þau eru það ekki. Þau eru flókin og óréttlát. Þess vegna ber brýna nauðsyn til að við fáum mann sem hefur vit á fjármunum í fjmrn., við fáum mann sem veit að tvisvar tveir eru fjórir en heldur ekki að það séu fimm. Það ber brýna nauðsyn til að við höfum þannig fjármálastjórn að almenningur og fólkið í landinu geti treyst því að fjárlögin 1989 verði með sama hætti og árið 1990, að hægt sé að bera þau saman, að þau séu ekki gerð þannig úr garði að það þurfi sérfræðinga til að finna út hvort raunveruleg hækkun hefur átt sér stað, hvort raunveruleg breyting hefur átt sér stað og hvað hefur breyst. Það að gera fjárlögin eins og hér eru er óvirðing við Alþingi, óvirðing við kjósendur í landinu. Og sú stefna sem það boðar eru verri laun og minni, verri afkoma hjá almenningi og stórkostleg eyðsla og óhóf í ríkisrekstrinum.

Ásgeir Hannes Eiríksson Hæstv. forseti. Ég vil í upphafi leyfa mér að óska Geir Gunnarssyni, hv. 5. þm. Reykn., til hamingju með það að í dag munu vera 30 ár frá því að hann tók sæti á Alþingi. Ég kvaddi mér hljóðs hér í dag upphaflega til þess að spjalla um það hvað mér þykir Sjálfstfl. lélegur í stjórnarandstöðu og í rauninni enn þá lélegri heldur en í stjórn. En áður en lengra er haldið þá langar mig, með leyfi forseta, að fara nokkrum orðum um fréttir sem ég hef séð og heyrt í dag um kauphækkun til alþingismanna. Við erum núna að takast á við fjárlög, erfið fjárlög sem eru barn síns tíma. Þessi fjárlög bera merki þess að það er samdráttur í þjóðfélaginu, það er verið að spara, það er verið að skera niður og fjárlögin sleppa í ár úr mörgum þáttum sem áður hafa verið, framlögum til ýmissa mála, til hinna ýmsu félaga og nauðsynjaverka í þjóðfélaginu. Ég vil nefna að skorin er niður um þriðjung afmælisgjöf til SÁÁ sem var pakkað inn á sínum tíma á afmælisfundi félagsins. Nú er búið að opna þann pakka og taka þriðjung af framlaginu í ár. Svipaða sögu er að segja um blinda, Iðnskólann og fleiri skóla að það er skorið niður. Í rauninni er ástæðan sú að við búum við þrengri kjör í dag en við höfum lengi gert, að það er talið nauðsynlegt að skera niður og mun ég ekki leggja mat á það á þessari stundu. En á sama tíma og fram koma fréttir um kauphækkanir til alþingismanna fjölgar gjaldþrotum í landinu þannig að það má búast við því að núna á þriggja ára tímabili séu um 5000 gjaldþrot og ekki óvarlegt að ætla að það sé rúm vísitölufjölskylda á bak við hvert gjaldþrot þannig að þetta tengist um 25 þúsund manns eða 10% af þjóðinni. Þess vegna hlýtur það að vera fyrsta skylda Alþingis að leita að nýjum tekjum, nýjum umsvifum í þjóðfélaginu til þess að stækka þá köku sem við höfum til skiptanna þannig að sparnaður og niðurskurður séu í lágmarki. Við höfum fengið til umfjöllunar álver og við höfum fengið til umfjöllunar varaflugvelli. Og við höfum fengið til umfjöllunar þann möguleika að varnarliðið taki þátt í því að greiða hér kostnað við að leggja þjóðvegi. Ýmsir hv. þm. hafa að sjálfsögðu sett sig upp á móti þessu. Þeir hafa talað gegn þeim umsvifum sem koma í kjölfarið á nýju álveri, þeim umsvifum sem leiða af varaflugvelli og þeim umsvifum sem leiða af því ef varnarliðið tekur þátt í að greiða kostnað við þjóðvegi. Þessum umsvifum fylgja nýir peningastraumar inn í æðar þjóðfélagsins á þeim tíma sem þeirra gerist mest þörf. Á móti þessu hafa menn talað hér og menn hafa sýnt andstöðu sína á einn eða annan hátt, núna síðast í dag. En þessir sömu menn sitja þegjandi þegar verið er að hækka þeirra eigin laun. Þeir sitja með hendur í skauti sér á sama tíma og það er skorið niður til líknarverka, það er skorið niður til iðnfræðslu og það er skorið niður út um allt. Það hefur enginn á móti því að hækka sín eigin laun. Í dag hefst iðnþing í Reykjavík. Iðnaðurinn var við mótun þessarar ríkisstjórnar talinn vera sá vaxtarbroddur sem hugsanlega gæti tekið við því fólki sem aukið atvinnuleysi plagar. Iðnaðurinn átti að koma okkur til bjargar á erfiðum tímum. Málmiðnaðurinn á sérstaklega undir högg að sækja, en hvert skipið á fætur öðru er smíðað í öðrum löndum og hvert skipið á fætur öðru er sent í önnur lönd til viðgerða. Síðan er erlendum skipum sem eru að fiskveiðum við landið ekki heimilt að koma til hafnar til að leita viðgerða á Íslandi. Þetta er þó vaxtarbroddurinn. Það er talið að það séu um 5000 ársverk sem fara í erlendar skipasmíðastöðvar frá Íslandi. Það er sama tala og var spáð að atvinnuleysið yrði hér á næsta ári, sama tala. Það er hvergi í þjóðfélaginu í einkageiranum svigrúm fyrir launahækkanir. Menn eru alls staðar að herða sultarólina. Við skulum bara ganga hér út í gamla miðbæinn í kringum okkur þar sem fyrirtæki eru að loka eða flytja, leggja upp laupana. Og við getum farið vítt og breitt um landið. Það er alls staðar sama sagan. Það er ekkert svigrúm. Það er enginn afgangur til þess að borga hærri laun. Það eru ekki einu sinni peningar til þess að borga þau laun sem eru ákveðin í dag. Ef það ætti að vera eitthvert samræmi í þjóðfélaginu þá ætti að lækka launin í dag. Það er engin spurning. Ef fyrirtækin eiga að geta lifað af þessar þrengingar þá er það eitt af því sem verður að gera, að lækka launin. Á sama tíma situr þingheimur þegjandi og tekur við hækkuðum launum eins og þetta komi okkur ekkert við. Hvernig í ósköpunum eigum við að gera þessi fjárlög sannfærandi þegar skorið er niður og sparað á báða bóga nema okkar eigin laun? Þess vegna legg ég til að þingmenn þiggi ekki þessar launahækkanir sem nú eru til umræðu, sem nú eru að koma til framkvæmda. Sé of seint að afþakka þær frá kerfinu, að gefa þær þá til þeirra líknarmála sem verið er að skera niður. Ég fyrir mína parta óska ekki eftir þessari launahækkun. Ekki fyrr en þingheimur hefur aflað nýrra tekna fyrir þjóðfélagið á þessari erfiðu stundu, leitað að nýjum tekjum að utan, kallað heim verkefni sem við sendum úr landi, tekið á móti álveri, varaflugvelli. Þá og þá fyrst skulum við ræða um launahækkun og þá skulum við tvöfalda launin eða þrefalda þau því þá höfum við unnið fyrir þeim.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég ákvað að koma hér aðeins inn á fjárlagaumræðuna við 1. umr. þó ég hins vegar muni leggja aðalvinnu í það að ræða fjárlög við 2. umr. eins og venja er. Ég segi það hér að ég get tekið undir með hæstv. fjmrh. það sem hann segir um meginmarkmið sem eigi að stefna að við þessa fjárlagagerð, þ.e. að ríkisbúskapurinn stuðli að því að viðskiptahalli aukist ekki og verðbólgan minnki þrátt fyrir samdrátt útflutningstekna, að skattar verði óbreyttir sem hlutfall af landsframleiðslu og að halli ríkissjóðs verði innan þeirra marka sem hægt sé að fjármagna án þess að auka erlendar skuldir. Að sjálfsögðu er þetta markmið sem allir geta skrifað undir og ég vil líka taka undir með hæstv. ráðherra með það að það á að vera meginmarkmið að treysta grundvöll fjárlaga hverju sinni og draga úr þeirri sjálfvirkni sem við vitum öll að hefur vaðið í gegnum ríkisfjármálin á undanförnum áraröðum, hver svo sem hefur verið við stjórn á hverjum tíma. Ég tel einnig ástæðu til að fara viðurkenningarorðum um fjármálastjórn hæstv. fjmrh., sem ekki hefur nú fengið of glæsilega dóma hér frá stjórnarandstöðunni í dag, að því leyti til að ég hygg að hann eigi heiður skilið fyrir hvað hann hefur tekið myndarlega á innheimtuaðgerðum ríkisins í sambandi við það að innheimta skatta og ekki síst þá skatta sem ýmsir aðilar hafa innheimt af almenningi og ekki skilað þeim á eðlilegum tíma inn í ríkissjóð. Þarna hafa orðið straumhvörf sem er ástæðulaust annað en að viðurkenna þegar rætt er um frv. til fjárlaga á hverju ári fyrir sig. Þess vegna er það nýjung núna við þessa fjárlagagerð að ríkisstjórnin og hæstv. fjmrh. hafa tekið það til greina sem við sem höfum starfað lengi við fjárlagagerðina höfum bent á, þ.e. að leggja fram fjáraukalög, bæði fyrir liðið ár og eins fyrir það yfirstandandi ár sem ný fjárlög eru kynnt. Þetta er nýjung og framför og ég þarf ekki að ræða það hér umfram það sem gert hefur verið áður að þetta mun mjög auka aðhald og festu í meðferð fjárlaga þegar þetta er orðið að venju sem nauðsynlegt er að innleiða hér með ákveðnum hætti. Þessu vil ég fagna sérstaklega þó að ég geri mér grein fyrir því að það verða önnur vinnubrögð við fjárlagagerðina sjálfa og það náttúrlega kemur til með að styrkja þau rök sem margir hafa haldið fram, m.a. sá sem hér stendur, að það þurfi að breyta þingsköpum að því leyti til að fjvn. starfi allt árið sem bæði eftirlitsaðili Alþingis og einnig til þess að taka þátt í fjárlagagerð fyrir hvert ár fyrir sig. Ég tel að þarna sé um stefnubreytingu að ræða sem þurfi að gera að veruleika. Einnig get ég tekið undir það að sú ákvörðun sem hæstv. fjmrh. kynnti í sambandi við fjárlagagerðina að leggja fram fjárlög, rammafjárlög, til lengri tíma, þ.e. til þriggja ára, það er spor í rétta átt og mun áreiðanlega gera meðferð fjármála miklu traustari og auðveldari viðureignar heldur en til þessa hefur verið. Í sambandi við fjárlög fyrir árið 1990 er alveg ljóst að þar eru miklar breytingar í uppsetningu sem hlýtur að kalla á miklu meiri vinnu en áður hefur tíðkast við fjárlagagerðina sjálfa. Það er svo við þetta fjárlagafrv., eins og það kemur fyrir mín augu og við þá vinnu sem fjvn. er þegar búin að leggja í þetta frv., að það er mörgum spurningum ósvarað. Ég vil nefna hér fyrst það sem er ofarlega í mínum huga miðað við þá áraraða vinnu sem ég hef tekið þátt í, þ.e. í sambandi við verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem er ákaflega þýðingarmikið mál og ein mesta breyting sem hefur verið gerð á síðari árum í sambandi við stjórnkerfi ríkis og sveitarfélaga. Hér er um að ræða lög og ákvörðun sem má ekki undir neinum kringumstæðum fara úrskeiðis eða verða þannig að sveitarstjórnarmenn eða fólkið í landinu geti ekki treyst því að hér verði rétt að staðið og það öryggi sem þessi lagabreyting gerir fyllilega ráð fyrir nái fram að ganga. Hér er um að ræða þýðingarmikla þætti og það sem mér finnst vera mikil óvissa um í sambandi við þetta fjárlagafrv. varðar uppgjörsþátt þessara mála. Auðvitað er það ljóst, og það hefur komið fram bæði í ræðu hæstv. fjmrh. og víðar, að vissir þættir sem komu í ljós eftir að þessi lög voru samþykkt í þessum samskiptamálum hafa verið á annan veg en reiknað var með. Þar er ég sérstaklega að tala um heilbrigðisþjónustuna, hvernig yfirtakan á heilsugæslustöðvum kemur allt öðruvísi út en reiknað var með. Þarna hafa mannleg mistök að sjálfsögðu komið til. En ég legg áherslu á það að þrátt fyrir þessar upplýsingar má það ekki verða til þess að breyta grundvelli þeirra hugmynda og þeirra laga sem í gildi eru um þessa verkaskiptingu. Það er hægt að hugsa sér ýmsar leiðir til að breyta þessu á þann veg að ríkið t.d. þurfi ekki að greiða eins hratt þær upphæðir sem fara í uppgjörsþáttinn, þ.e. af því sem sveitarfélög eiga inni hjá ríkinu miðað við fyrri lög. Ég tel að það væri út af fyrir sig ekki frágangssök fyrir sveitarfélögin að semja um lengri tíma eða fleiri ár sem þau fá uppgjör á sínum innstæðum, en grundvellinum má ekki breyta. Það er mín skoðun. Ég tel að fjvn. verði að leggja mikla vinnu af mörkum í sambandi við að aðstoða ríkisstjórnina og hæstv. fjmrh. til að fá skynsamlega niðurstöðu í þessi mál. Ég ætla aðeins að nefna landbúnaðarmálin. Ég treysti því að nýsett lög á Alþingi, þ.e. jarðræktarlög og búfjárræktarlög, geri það auðveldara að reyna að hreinsa til í þessum málum þannig að við þurfum ekki ár eftir ár að vera að glíma við eftirstöðvar frá fyrri árum sem bændur landsins eiga ekki að gjalda fyrir að hefur ekki verið hægt að standa við. Þó ég verði fyrir vissum vonbrigðum með lestur þessa fjárlagafrv. þá geri ég ráð fyrir því að við hljótum að fá á borðin ákveðnar línur frá ríkisstjórninni um það hvernig hún ætlar að standa við þessi lagafyrirmæli eða það sem hefur komið fram í sambandi við setningu þessara laga og allar þær yfirlýsingar sem gefnar hafa verið, og raunar voru upplýsingar veittar um það í dag frá hæstv. landbrh. að það er verið að vinna að þessum málum hjá hæstv. fjmrh. og við eigum von á því að heyra um það næstu daga og alla vega hlýtur fjvn. að fá á borðið hvernig þetta mál er hugsað. Þá vil ég aðeins víkja að einum þætti sem er e.t.v. stærstur í fjárlagafrv., þ.e. breytingunni úr söluskattinum yfir í virðisaukaskatt. Hér er um stórmál að ræða og ég verð að segja það alveg eins og er að ég harma það mjög hvað milliþinganefnd þingflokkanna hefur starfað slælega að þessu máli. Ég leyfi mér að nota það orðalag. Þegar lögin voru samþykkt hér á hv. Alþingi voru nokkrir tugir atriða teknir út af borðinu sem ekki vannst tími þá til að ræða í botn hvernig með skyldi fara og sumt af því þannig að tæknilega þurfti meiri tíma til þess, en þessi milliþinganefnd var skipuð til að það yrði fljótlega ljóst hvernig með framkvæmd þessarar mikilvægu og umfangsmiklu breytingar yrði farið. Ég hafði þá sérstöðu sem stjórnarþingmaður þá við afgreiðslu þessa máls að ég gerði grein fyrir mínu atkvæði og ég tel ástæðu til að lesa það hér af því að ég minntist á þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég er fylgjandi því að taka upp virðisaukaskatt í stað núgildandi söluskatts. Það er ljóst að virðisaukaskattskerfið verður því aðeins skilvirkt að undanþágur séu sem fæstar. Með því er hægt að hafa skattprósentu lægri, lægra gjald á matvörur. Jafnframt þurfa að vera skýr ákvæði um endurgreiðslur sem hlýtur að fylgja slíku skattkerfi. Í meðferð Alþingis kom í ljós að ótal mikilvæg atriði í frv. eru ekki frágengin. Jafnframt er búið að setja í frv. fjölmargar undanþágur á aðila sem síst skyldi sem vinnur augljóslega gegn skattinum. Ég tel að skynsamlegast sé að fresta afgreiðslu málsins til næsta þings, skipa milliþinganefnd til að kanna betur hin fjölmörgu vafa- og ágreiningsefni. Að samþykkja frv. með öllum þeim vafaatriðum ófrágengnum tel ég rangt. Ég get því ekki samþykkt þessa málsmeðferð og greiði ekki atkvæði.`` Síðan þetta var hefur, eins og ég sagði áðan, því miður allt of lítil vinna og allt of langur tími farið í ekki neitt til þess að upplýsa þessi atriði og ná um þau samkomulagi. Ég verð að segja það alveg eins og er að núna þegar við erum komin í fjárlagaafgreiðsluna sem byggir að meginhluta til á þessari skattbreytingu þá óttast ég að það verði erfitt að samræma ýmis sérsjónarmið sem þarna hljóta að koma til greina þó að það eigi að sjálfsögðu eftir að koma í ljós. En ég get ekki stillt mig um að nefna þetta hér vegna þess að það má ekki verða til þess að tefja fjárlagagerðina, en þessi vinna hefur ekki verið unnin á réttum grunni. Það er ljóst. Í sambandi við annað atriði sem er fyrirferðarmikið í fjárlagafrv. get ég ekki stillt mig um að nefna hér Húsnæðisstofnun ríkisins. Ég verð að segja það að ég varð dálítið undrandi þegar ég las í grg. frv. um Byggingarsjóð ríkisins og Byggingarsjóð verkamanna. Með leyfi forseta langar mig til að lesa hér aðeins lítinn kafla úr þessari grg. og fara um þetta nokkrum orðum. Það stendur hér: ,,Árið 1988 skipaði félmrh. nefnd sem hafði það hlutverk að semja lagafrv. um breytta skipan hins almenna húsnæðislánakerfis. Í lögum nr. 76/1989, sem taka gildi 15. nóv. 1989, var lögum um Húsnæðisstofnun breytt í þá veru að inn komu ákvæði um húsbréfaviðskipti. Tekið er upp kerfi skuldabréfaskipta --- húsbréfamiðlunar --- í stað beinna lána til íbúðakaupa sem ætlað er að í fyllingu tímans taki yfir hið almenna húsnæðislánakerfi. Jafnframt var lífeyrissjóðunum heimilað að fullnægja samningsbundnum skuldabréfakaupum af Húsnæðisstofnun ríkisins að hluta með húsbréfum samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Lánveitingar byggingarsjóðanna verða í framtíðinni nær eingöngu til kaupa á félagslegum íbúðum og kaupleiguíbúðum og skref í þá átt tekið á árinu 1990.`` Þarna er um að ræða stefnubreytingu sem ég hef ekki heyrt áður setta fram vegna þeirrar einföldu ástæðu að það var reiknað með því að húsbréfakerfið yrði við hliðina á almenna kerfinu. Og ef þetta á að vera stefnubreyting í fjárlögum 1990 þá er hér verið að fara aftan að hlutunum. Það sem kom mér til að taka þetta til athugunar hér er það að gert er ráð fyrir því, sem ég hef ekki séð áður, að fella niður úr fjárlögum og úr lánsfjárlögum 1990 þá fjárhæð sem lífeyrissjóðirnir láta í húsbréfakerfið. Samkvæmt gildandi lögum eiga lífeyrissjóðir að greiða 55% af ráðstöfunarfé sínu til Húsnæðisstofnunar ríkisins. Sú fjárhæð er samkvæmt áætlun fyrir árið 1990 24 milljarðar kr. sem er sjálfsagt í lægri kantinum. Þess vegna ætti í frv. og í lánsfjárlögum að standa til húsnæðismála rúmlega 13 milljarðar kr. Það er tekið þannig út að hér er um það að ræða að aðeins 45% eru tekin upp í frv., sem eru 10,8 milljarðar kr., en 10% eru ekki með og það er það sem er að mínu mati rangt vegna þeirrar einföldu ástæðu að ríkisábyrgð er á allri fjárhæðinni, 55% ráðstöfunarfjár lífeyirssjóðanna. Það er ríkisábyrgð á þessum fjárhæðum. Það er ríkisábyrgð á og það á að fara í gegnum Byggingarsjóð ríkisins. Það er meira að segja í nýsettum lögum gert ráð fyrir því að á þessu sé full stýring á árinu 1990 frá Húsnæðistofnun ríkisins. Það mætti að sjálfsögðu flytja langt mál um þetta. Ég ætla þó ekki að gera það við þetta tækifæri, en ég tel að þarna sé rangt að staðið og ég vil fá lögfræðilega skýringu á því, og hef óskað eftir því, hvernig stendur á því að þessar fjárhæðir sem ríkið ábyrgist eru ekki í lánsfjárlögum og ekki í fjárlagafrv. Fyrir utan það, sem er framhjáhlaup, að það er náttúrlega furðuleg staðreynd í dag að verða að standa frammi fyrir því að við samþykkt þessara laga var gert ráð fyrir því að milliþinganefnd stjórnmálaflokkanna færi ofan í málið og skilaði áliti inn á Alþingi í byrjun þings um það hvort hún teldi að þyrfti að breyta þessum lögum, fresta gildistöku þeirra eða annað sem þessu tilheyrir. Ekkert slíkt hefur komið fram og hefði verið ástæða til að það hefði komið fram jafnhliða fjárlagafrv. þegar það var lagt fram. Þetta vil ég átelja um leið og ég minni á það að ákvæðin í húsbréfakerfinu eru þannig að einstaklingur, hvort hann er lítt stæður, vel stæður eða stórríkur, getur fengið upp í 7,5 millj. í lán gegnum þetta kerfi og núna heyri ég að það sé búið að festa í reglugerðarhugmyndir að þessi lán eigi að bera 6% vexti og vera til 25 ára. Og það getur hver lesið úr því sem vill, en ég mun gera ráðstafanir til þess að við fáum á borð fjvn. upplýsingar um þetta af því að þær koma ekki hingað inn í Alþingi og jafnframt um fjárstreymi í Húsnæðisstofnun á þessu ári þar sem ekki er búið að greiða út nema um helming þess fjár sem átti að greiða til lántakenda á þessu ári. Annað sem ég tel ástæðu til að nefna hér, hæstv. forseti, er það sem vantar inn í fjárlagafrv., það eru frekari upplýsingar um það hvernig ríkisstjórnin hyggst vinna að því markmiði sem ég tel mjög aðkallandi að því er varðar jöfnun raforkuverðs í landinu. Af þessu má ljóst vera að ég tel að fjvn. verði að taka mörg atriði hér til skoðunar og ég treysti því að það verði góð samvinna um það í fjvn. að vinna skynsamlega að því að fara höndum um þetta frv. þannig að það verði ekki í því nein stórslys. Og ég treysti á góða samvinnu við fjmrh. og hans stofnanir um það að það verði hægt að fara vel og vandlega ofan í ýmis mál sem ég tel af langri reynslu að séu ekki fullfrágengin í þessu frv. Ég get vel tekið undir það sem hæstv. fjmrh. setti hér fram um breytt vinnubrögð. Ég hef löngum haldið því fram í mínum ræðum hér að við umfjöllun um fjárlög að það væri allt of mikil sjálfvirkni þar á ferðinni og það skipulag sem við höfum haft við fjárlagagerðina væri gengið sér til húðar. Ég er tilbúinn að taka þátt í þeirri vinnu að breyta hér ýmsum vinnubrögðum sem færa okkur nær því sem væri eðlilegt miðað við þá bæði tækni við ýmsa vinnu sem nú er fyrir hendi og eins við þá upplýsingaöflun sem ætti að vera í öðru formi heldur en hún er jafnvel hér í dag. Ég vil svo að lokum endurtaka það sem ég sagði hér áðan. Ég tel að markmiðið með þessu fjárlagafrv. og það sem fjmrh. hefur sagt hér í sínum ræðum, margt af því er rökrétt og eðlilegt að reyna að ná því og fylgja fram og ég treysti því að það verði góð samvinna um að það sem eftir er tímans sem við höfum til þess að koma þessu fjárlagafrv. í lög verði notað til þess að leiðrétta ýmislegt og ná betri tökum á því sem ég tel miður farið í þessu frv.

Egill Jónsson Virðulegur forseti. Ég hefði nú raunar kosið að við þessa umræðu meðan ég verð hér í ræðupontu væri hæstv. landbrh. viðstaddur og það hefði líka verið æskilegt að hæstv. ráðherra Hagstofunnar væri hér við höndina. Það voru þung aðvörunarorð sem komu fram í máli síðasta hv. ræðumanns, og ég tel sérstaka ástæðu til þess að leggja á þau áherslu hér, þar sem hann óskaði eftir því að menn mundu nú leggja sig fram við störf í fjvn. og þar gæti tekist góð samvinna svo að ekki hlytust af stórslys við afgreiðslu þessa fjárlagafrv. Það er mikill þungi í þessum orðum og það er líka mikill sannleikur í þeim því að þetta fjárlagafrv. er með þeim hætti að þar eru vissulega margir slysavaldar. Hæstv. fjmrh. talaði hér nokkuð um efnahagsmál og í því sambandi hafði hann mörg orð um fyrri ákvarðanir Sjálfstfl. og talaði um groddavinnubrögð í þeim efnum. Þetta skýrði hæstv. fjmrh. þannig m.a. að sú hagstjórn, groddahagstjórn Sjálfstfl., hefði byggst á stórum gengisfellingum. Nú er það svo að gengið hefur verið býsna stöðugt þann tíma sem við sjálfstæðismenn höfum setið í ríkisstjórn á þessum áratug. Á sl. ári var gengið fellt í febrúarmánuði um 4% og í maímánuði um 10%, eða um 14% meðan við áttum aðild að ríkisstjórn. Það var hins vegar svo tillaga Sjálfstfl. í fyrrahaust að breyta genginu enn þá um 6--10%. Þetta er nú það sem fyrir liggur um þessi efni. En á þessu ári er núv. ríkisstjórn búin að breyta genginu um 20--25%. Ég fékk þessar upplýsingar hér áðan hjá hæstv. viðskrh. Það gerir hins vegar gæfumuninn í þessum efnum á okkar ákvörðunum og ríkisstjórnarinnar að við lögðum til að genginu yrði breytt í fyrrahaust þannig að framleiðsluvörur okkar sem aflað var í fyrravetur gætu notið þeirra verðlagsbreytinga. En stærsti hluturinn í þessum efnum af ákvörðunum ríkisstjórnarinnar varð ekki fyrr en vertíð var lokið þannig að að því leyti hefði verið hægt að ná sama eða betri árangri með þeirri aðferð og með þeim tillögum sem Sjálfstfl. lagði fram í fyrrahaust heldur en þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafa verið síðan. Hæstv. fjmrh. talaði líka um trausta fjármálastjórn og þá sérstaklega að sjálfsögðu frá því að hann tók við lyklinum að ríkissjóði. Þessi sami hæstv. ráðherra hefur lagt á skatta sem koma til innheimtu á þessu ári upp á 7,2 milljarða kr. Og hann skilar ríkissjóði með halla upp á 5 milljarða kr. Þetta er það sem hæstv. fjmrh. talar um sem trausta fjármálastjórn. Hæstv. fjmrh. talaði enn fremur um það hvað ríkisútgjöld hefðu hækkað mikið á sl. árum og taldi þar fyrst og fremst sök liggja hjá Sjálfstfl. Það er út af fyrir sig hárrétt að ríkisútgjöld hafa hækkað á sl. árum og það mjög verulega. Við höfum verið að breyta þjóðfélagsmyndinni hér á Íslandi, það er hárrétt. Við höfum lagt á það vaxandi áherslu að auka menntun og færa hana út um landið. Við höfum lagt á það áherslu að öldruðum væri búið betra lífsviðurværi á ævikvöldinu. Og við höfum lagt á það áherslu að heilbrigðisþjónusta færi batnandi í landinu. Það liggur fyrir að til þjónustustarfa, m.a. þeirra sem ég hef talið hér upp, voru á sex ára tímabili kallaðir til verka rúmlega 8000 manns fram yfir það sem áður hafði verið. Nú liggur fyrir að kostnaður við hvert ársverk er í kringum 1,7 millj. kr. þannig að breytingar í þjónustu á sl. árum, sem Sjálfstfl. á að sjálfsögðu mikinn þátt í, kosta einar út af fyrir sig í vinnulaunum og nauðsynlegum aðbúnaði á ársgrundvelli í kringum 13 milljarða kr. Það út af fyrir sig er rétt sem hæstv. fjmrh. sagði hér áðan að ef ríkisútgjöldin hefðu ekki hækkað, m.a. af þessum ástæðum, þá væri auðveldara að fást við rekstur á ríkissjóði en nú er. En það er vissulega stefna Sjálfstfl. að Íslendingar geti búið við líkar aðstæður að þessu leyti og gerist hér í nálægum löndum sem eru skyldust okkur og eiga mesta samleið með okkur, bæði í efnahagslegu og félagslegu tilliti. En þetta er það sem hæstv. fjmrh. átelur og kallar hér þessu smekklega orði, groddahagstjórn. Nú er það vissulega svo, eins og þegar hefur komið fram í þessari umræðu, að fjvn. hefur ekki enn þá farið yfir hina einstöku þætti fjárlagafrv. og þar af leiðandi standa ekki efni til þess að ræða þá í einstökum atriðum. Það er hins vegar vert að minna í nokkru efni á stjórnmálin sem í þeim felast og þá sérstaklega því sem Alþb. ber ábyrgð á, pólitíkinni í fjárlagafrv., og þá ætla ég einungis að hafa þar auga á byggðamálunum. Það er Alþb. sem stjórnar þeim málaflokkum núna og það var Alþb. sem boðaði það að það ætti að sækja valdið suður og fá það í hendur alþýðubandalagsmönnum sem hefðu góðan skilning á högum landsbyggðarinnar og kjörum fólksins sem þar býr. Þetta frv. gengur út frá lægri fjárveitingum til framkvæmda en áður eru dæmi um í fjárlagafrv. Það á sér að vísu þá skýringu að hluti af framkvæmdum sem ríkisvaldið annaðist áður fellur nú í hlut sveitarfélaganna, en það nægir þó engan veginn. Og það er mikið áhyggjuefni hvað framkvæmdir ganga mikið niður á grundvelli fjárlagafrv. og nema nú einungis um 8% af því sem í ríkissjóð kann að renna á næsta ári. Og langsamlega stærsti hluti þessa fjármagns er til vegagerðar þannig að þegar búið er að taka þær fjárveitingar út úr, þá er heldur lítið eftir til skiptanna. Það er líka vert að undirstrika það alveg sérstaklega, eins og kom hér raunar fram í máli hv. þm. Pálma Jónssonar, að þrátt fyrir allar stóru yfirlýsingar samgrh. og fleiri heiðursmanna úr þeim hópi á sl. vetri, um að vegáætlun ætti að standa, þá liggur nú fyrir að hana á að skerða um liðlega 1 milljarð á næsta ári. En allt eru þetta smámunir hjá því sem snýr að landbúnaðinum og bændum landsins. Ég hygg að þetta frv. eigi engan sinn líka í þeim efnum hverjar eru aðfarirnar að fólkinu sem byggir hinar dreifðu íslensku sveitabyggðir. Það er meira að segja svo að þegar fyrrv. fjmrh. og formaður Alþfl. lagði fram sitt fjárlagafrv. árið 1987, þá var það mun betra en hjá núv. hæstv. fjmrh. Það hefði verið alveg hátíð fyrir bændur landsins að búa við það fjárlagafrv. miðað við það sem boðið er upp á núna. Þetta er þeim mun athyglisverðara sem það liggur fyrir hver afstaða Alþb. hefur verið á undanförnum árum til landbúnaðar og fólksins í sveitum landsins og ég hef nú farið á síðustu dögum yfir þá umræðu. Það eru margar tilvitnanir um þau efni skráðar í þingtíðindunum. En hér ætla ég rétt sem dæmi um þetta að fara yfir ofurlitla klausu eftir hæstv. núv. landbrh. sem hann viðhafði hér þann 18. febr. árið 1986 í umræðu utan dagskrár um landbúnaðarmál. Þar segir svo, með leyfi virðulegs forseta: 
             ,,Næg eru nú vandræði íslenskra bænda fyrir þó ekki bætist þessi vinnubrögð hæstv. landbrh. við. Argvítug stefna þessarar ríkisstjórnar, m.a. í vaxtamálum, verðlags- og kaupgjaldsmálum, bitnar sennilega á fáum þyngra í landinu en íslenskum bændum.`` Síðan bætist þetta við: ,,Það er alveg augljóst að hæstv. ráðherra er vægast sagt illa ríðandi í þessari smölun, eins og sagt er um smalamenn sem lítið gengur undan. Mér er nær að halda að hann sé einnig hundlaus, jafnvel gangandi og þá sennilega berfættur í skónum.`` Maður gæti nú haldið að þegar Alþb. heldur í báða enda á spottunum gengi nú eitthvað undan, það væri ekki eins og þar væri berfættur smalamaður á ferð. Og önnur stóryrði ámóta hafa menn látið falla í þessum efnum. Það er nærtækt að minna á það hér við þessa umræðu að á sl. vetri fór fram mikil umræða og vönduð vinnubrögð hér í þinginu um endurskoðun á jarðræktar- og búfjárræktarlögum og henni lyktaði með því að allir alþm. sem greiddu atkvæði studdu þá niðurstöðu sem þá varð. Þetta var gert að undangenginni mikilli umræðu hér í þinginu og það er ástæða til í þessum efnum að vitna til yfirlýsingar sem formaður fjvn. gaf við 3. umr. í nafni ríkisstjórnarinnar um það hvernig með þessi mál skyldi farið. Það er líka mikilvægt að fara yfir það hvað fyrirsvarsmaður Framsfl. í fjvn., hv. þm. Alexander Stefánsson, hafði um þessi mál að segja, m.a. við afgreiðslu lánsfjárlaga. Þar undirstrikaði hann alveg sérstaklega að með uppgjörsmál ætti að fara eins og yfirlýsingin hafði verið gefin við gerð fjárlaga. Hér ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það sem málsvari Framsfl. í þessari umræðu hafði um þessi mál að segja: ,,Ég legg þann skilning í þessa brtt. og yfirlýsingu hæstv. landbrh. að staðið verði við fullnaðargreiðslu til bænda 1988 í samræmi við gildandi lög.`` Þarna er tiltekið ártalið ,,1988 í samræmi við gildandi lög``. Meira er að sjálfsögðu skráð hér í þingtíðindunum eftir þessum hv. þm. sem allt er á þann veg að uppgjör við bændur á grundvelli búfjárræktar- og jarðræktarlaganna verði innt af hendi á þessu ári. Og það er hvergi að finna eina einustu setningu, ekki af hendi formanns fjvn., ekki af hendi varaformanns fjvn., ekki af hendi landbrh. og allra síst af hendi fjmrh. sem sýnir eða segir annað en að þetta uppgjör eigi að vera með þeim hætti sem ég hef nú vitnað til. Þær eru líka býsna athyglisverðar yfirlýsingar hæstv. landbrh. sem hann gaf í umræðum um jarðræktar- og búfjárræktarlögin. Hér segir hann m.a. þann 10. maí sl. í umræðunni um jarðræktarlögin: ,,Það er einlæg von mín og ég vil að sá skilningur komi fram að með þeim hætti takist að tryggja betur en tekist hefur að undanförnu að fjárveitingar á hverju ári verði nægilegar til að standa straum af framkvæmdum að fullu skv. ákvæðum gildandi laga. Það held ég að sé sameiginlegt áhugamál þeirra sem að þessum verkefnum koma að svo verði í framtíðinni.`` Og hann viðhafði reyndar margar aðrar áherslur sem allar hnigu í þessa átt. En hvað er svo það sem gerist? Hvað er það svo sem gerist, þegar ríkisstjórnin, þegar fjmrh. fer að framkvæma þau lög sem ríkisstjórnin setur á sl. vetri? Það er einföld frásögn þar um að allt það sem máli skiptir er svikið. Það liggur nú fyrir að vangoldnar greiðslur vegna þessara tvennra laga nema 211 millj. kr. Landbrh. lét orð að því liggja að einhver hluti þessa yrði greiddur við afgreiðslu aukafjárlaga ef af verður. Vera má að svo sé. En hér liggja nú hins vegar fyrir býsna skilmerkar ákvarðanir. Þar sem fjallað er um skerðingu á framlögum til sjóða og fyrirtækja er frá því greint í fjárlagafrv. að eigi skuli greiðslur til jarðræktar- og búfjárræktarlaga nema nema 110 millj. kr. Og nú mega menn ekki gleyma því að það var sérstakt áhugamál landbrh., ég held hér um bil það eina sem hann beitti sér fyrir við þessa lagagerð á sl. vetri, að greiða jarðræktarframkvæmdir sama ár og þær væru unnar á. Þess vegna þarf á fjárlögum að vera bæði greiðsla fyrir því sem var unnið í ár og líka því sem samþykkt verður að vinna á næsta ári. Í skýringum í fjárlagafrv. er þess getið að þessar 110 millj. eigi að nægja til greiðslu á skuldum, þær eigi að nægja fyrir þeim framkvæmdum sem voru unnar á þessu ári og þær eigi að nægja fyrir því sem heimilað verður að vinna fyrir á næsta ári. Ég verð nú að segja það alveg eins og er að mér finnst það nærri því óskiljanlegt hvað fjárlagafrv. hefur inni að halda í þessum efnum. En það er víðar sem tölum skakkar í fjárlagafrv. Það var t.d. ákaflega eftirtektarvert við þá umræðu sem fram fór hér á dögunum um stefnuræðu hæstv. forsrh. að nálega allir þeir sem tóku þar til máls af hendi ríkisstjórnarliðsins höfðu um það mörg orð að við skattkerfisbreytinguna ættu matvörur að lækka í verði. Og fjmrh. gerði sér lítið fyrir í ræðu sinni hér áðan að endurtaka þetta. Það segir líka í athugasemdum við fjárlagafrv. að svona skuli þetta nú vera. En það segir ýmislegt fleira þar og m.a. hvað eigi að verja miklu fjármagni til að ná þessum árangri. Eins og menn vita gerir fjárlagafrv. ráð fyrir því að niðurgreiðslur séu óbreyttar í krónutölu frá því sem var á þessu ári eða rétt aðeins rúmir 4 milljarðar. Það er líka greint frá því að það eigi að endurgreiða söluskatt á þessi matvæli að upphæð 1 milljarð kr. Ráðstöfunarfé til þessara greiðslna verður þannig rétt um það bil 5 milljarðar kr. og hækkar um ca. 20% á milli ára. Nú liggur hins vegar fyrir og um það þarf ekkert að deila að verðlag á þessum vörum hefur hækkað um 25% á milli ára þannig að bara með því að halda niðurgreiðslustiginu óbreyttu þyrfti verulega mikið meira fé en hér er til ráðstöfunar. Það sér hver heilvita maður í hendi sinni að á sama tíma og þessir mikilvægu vöruflokkar hækka um 25% er ekki hægt að ná 10% verðlækkun með því að hækka niðurgreiðslurnar um lægri tölu heldur en upphæðinni nemur. Það hefur verið slegið á það, t.d. varðandi kindakjöt með því að það liggur hér fyrir í fjárlagafrv. hvernig þessum niðurgreiðslum verði skipt, miðað við svipaða verðlagsþróun og hefur verið að undanförnu, þá muni verð á dilkakjöti hækka á næsta ári um allt að 10%. Það er því furðulegt, stórfurðulegt að það skuli vera talað um það hér í frv. að það eigi að verða verðlækkun um 10%. Það er eins og hæstv. fjmrh. gefi því ekki neinn gaum hvaða munur er á plús og mínus í þessum efnum. Og það er kátbroslegt til þess að hugsa miðað við allar áherslurnar hjá Borgaraflokknum í umræðunni hér á dögunum og með tilliti til þess að hann skýrir aðild sína að þessari ríkisstjórn með þeim hætti að það eigi að ná vöruverðinu niður, verðinu á matvælunum, þá skuli framsetningin vera með þeim hætti að í staðinn fyrir 10% verðlækkun sé miklu líklegra að það verði 10% verðhækkun á þessum vörutegundum frá því sem verið hefur. Mér finnst að lokum sérstök ástæða til að draga hér fram í þessa umræðu tillögur hæstv. fjmrh. um það hvernig skuli ráðstafa fjármagni Framleiðnisjóðs landbúnaðarins á næsta ári. Það var gert sérstakt samkomulag, ef samkomulag skyldi kalla, við Stéttarsamband bænda um verðskerðingu á launalið bænda við verðákvörðun á þessu hausti. Þessi verðskerðing til sauðfjárbænda nemur 62 millj. kr. á árinu en auk þess er skertur framleiðsluréttur þeirra um 60 millj. á næsta ári eða sem því svarar og aðra um álíka upphæð á þarnæsta ári og allt var þetta bundið í reglugerðum og samningum. Þessar breytingar voru gerðar þrátt fyrir að ekki stæðu til þess nein lög. Búvörulögin heimiluðu ekki þessar breytingar og menn gripu til þess ráðs að brjóta lögin til þess að ná þeim fram. En á móti á að koma, eins og segir í fjárlagafrv., að ríkið skuldbindur sig til þess að minnka dilkakjötsbirgðir í landinu um 600 tonn á árinu. Og hvernig skyldi nú það takmark eiga að nást? Það á að nást með því að halda áfram að brjóta lög. Það á að nást með því að taka 200 millj. kr. úr Framleiðnisjóði landbúnaðarins til þess að greiða þetta magn af kjöti sérstaklega niður. Nú hefur því verið haldið fram að þetta væri heimilt og þær skýringar fengum við m.a. þegar um þetta var fjallað í fjvn. og þar voru tilgreind ákvæði 37. gr. búvörulaganna þar sem segir til hvaða aðalverkefna eigi að deila fjármagni Framleiðnisjóðs landbúnaðarins. Hins vegar vill nú svo til að það liggur fyrir algjörlega ótvíræð vitneskja um það að þar sem fjallað er um markaðsöflun í 37. gr. búvörulaganna er átt við markaðsöflun á erlendum markaði. Mér er nú býsna vel kunnugt um þetta því ég átti hlutdeild í því að semja þessi lög og sérstaklega VIII. kafla þessara laga. Það er hins vegar mikilvægt að í grg. fyrir frv. eru tekin af öll tvímæli í þessum efnum. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þá er einnig gert ráð fyrir að fjármagninu verði að hluta varið til markaðsöflunar fyrir búvöru erlendis og að gert verði sérstakt átak í þeim efnum á umræddu tímabili.`` --- Til markaðsöflunar fyrir búvörur erlendis og að gert verði sérstakt átak í þeim efnum á þessu tímabili. Ég trúi ekki öðru en að hæstv. fjmrh. átti sig á því hvað hér er verið að aðhafast og ég trúi því ekki að hann leggi bændur landsins í það einelti að meira að segja verði þetta þróunarfé tekið til þess að létta niðurgreiðslur á ríkissjóði. Það standa allir samningar til þess og eru ótvíræðir að ríkissjóður sjái fyrir þessari framleiðslu til ársins 1992 og ég legg á það áherslu að birgðir af þessari framleiðslu, kindakjötsframleiðslu, eru með mjög svipuðum hætti, jafnvel heldur minni en var gert ráð fyrir í forsendum búvörusamningsins. Það er satt að segja alveg með eindæmum hvernig landbúnaðurinn er lagður í einelti í þessu fjárlagafrv. og hef ég þó ekki tekið annað en pólitíkina í því. Það eru, fyrir utan það sem ég hef sagt hér, ýmsir þýðingarmiklir framkvæmdaliðir skertir eins og t.d. til landgræðslu og gróðurverndarmála en um það eiga menn eftir að fjalla og það gefst þá tími til að ræða um þau mál frekar. Það er líka alveg augljóst mál að hér er um hreinan ásetning að ræða af hálfu ríkisstjórnarinnar í aðgerðum gagnvart bændum landsins og það þarf enginn að halda það að Framsfl. beri ekki að sínu leyti ábyrgð á því að hverju er stefnt í þessum efnum. Ég held að næst þegar þeir heiðursmenn halda fegurðarsamkeppni í sjónvarpinu þá ættu þeir að tala með skýrari hætti um afstöðu ríkisstjórnarinnar og þá Framsfl. líka þegar fjallað er um málefni landbúnaðarins. Ég átti satt að segja ekki von á því að skilningsleysið á högum í sveitum landsins, þar sem dregið hefur verið stórlega úr framleiðslu, skuli vera svo algert eins og þetta fjárlagafrv. sýnir. Og mér er satt að segja alveg óskiljanlegt hvaða lympuháttur er í hæstv. landbrh. í þessum efnum. Það verður ekki skýrt á annan hátt heldur en að undirstrika þetta sem stefnu Alþb. og ríkisstjórnarinnar. Það vill líka svo til að þó það beri ekki mikið á því þá er fyrir hendi mikilvæg umsögn um stefnu ríkisstjórnarinnar í landbúnaðarmálum og ég ætla að ljúka máli mínu með því að vitna til orða formanns þingflokks Alþfl., Eiðs Guðnasonar, sem hann viðhafði hér á dögunum þegar fram fór umræða um stefnu hæstv. forsrh. Þar segir: ,,Að því er varðar breytingar í landbúnaðarstefnu, þá er við gamalt og gikkfast kerfi að eiga en þar þokast þó í áttina þó að hægt fari.`` Það er augljóst að Alþfl. líst bærilega á hlut hæstv. fjmrh. og hæstv. landbrh. og ég hygg nú að formaður þingflokksins, hv. þm. Eiður Guðnason, hafi bara ekki gert sér nægilega glögga grein fyrir því hvað hratt miðar í þessum efnum, niður á við fyrir bændur landsins og fyrir fólkið sem byggir dreifðar sveitabyggðir vítt um land. Það er vissulega kaldhæðni örlaganna að því nær átthögum hæstv. landbrh. sem þetta fólk á heimili því er hlutur þess gerður verri. Það verður svo að sjálfsögðu tækifæri til þess að fjalla nánar um þessi mál. Ég hef hér, virðulegi forseti, gert sérstaklega að umtalsefni stefnuna í byggðamálunum, stefnu ríkisstjórnarinnar sem fjmrh. ber að sjálfsögðu mikla ábyrgð á en ríkisstjórnin öll verður að sjálfsögðu kölluð þar til að standa fyrir máli sínu þegar málið kemur hér frekar til umræðu.

Birgir Ísl. Gunnarsson Virðulegi forseti. Ég hef ekki hugsað mér að hafa mörg orð um þetta fjárlagafrv. almennt. Hv. 2. þm. Norðurl. v. gerði mjög ítarlega grein fyrir sínum skoðunum, þær fara saman, skoðanir hans og okkar sjálfstæðismanna á hinum almennu atriðum þessa fjárlagafrv. og hv. 4. þm. Austurl. hefur nú gert grein fyrir þeim þáttum í þessu frv. sem snúa að byggðamálum og landbúnaðarmálum. Ég vil þó aðeins vekja athygli á því að allur málatilbúnaður hæstv. fjmrh. og allur hans málflutningur miðast við umbúðir. Við fáum hér pakka vafinn skrautpappír, það eru margir vafningar og það eru silkislaufur af ýmsum gerðum sem eru utan um þennan pakka. Það er einkenni hæstv. fjmrh., innihaldið skiptir hann oft minna máli, hann dregur upp ýkjumyndir oft óháðar öllum staðreyndum og það reynist svo gjarnan að það er lítið innihald í skrautbögglunum þegar búið er að taka umbúðirnar utan af. Við minnumst vel stóru orðanna frá því í fyrra þegar við fengum skrautböggulinn inn á borð til okkar hér á hv. Alþingi. Þá var verið að brjóta blað eins og nú. Þá var í fyrsta sinn verið að leggja fram hallalaus fjárlög og öllu þessu fylgdi mikill orðaflaumur um öll þau nýmæli sem hæstv. fjmrh. taldi sig bera á borð fyrir þing og þjóð. Stjórnarandstaðan sá auðvitað fyrir að þetta stóðst ekki og sagði hæstv. fjmrh. það umbúðalaust. Hann lét ekki segjast, hann vildi halda áfram að blekkja fólk í lengstu lög en loks kom að því að spilaborgin hrundi. Hæstv. fjmrh. missti öll tök á ríkisfjármálunum og hallinn óð áfram og allir þekkjum við hvaða tölur er nú verið að tala um í halla ríkissjóðs á þessu ári og eru vafalaust ekki öll kurl komin til grafar. Nú er hæstv. fjmrh. byrjaður að byggja nýja spilaborg. Nú er aftur verið að brjóta blað eins og hann segir. Í fyrsta skipti á þessum áratug, jafnvel í sögu lýðveldisins, er verið að gera þetta og hitt í fjármálum og efnahagsmálum þjóðarinnar. Þessi spilaborg sem hann er að hrúga hér upp fyrir framan okkur á eftir að hrynja alveg á sama hátt og sú fyrri. Þetta frv. er umbúðir með silkislaufum en þegar betur er að gáð hvílir það á veikum grunni. Beitt er blekkingum í allt of ríkum mæli. Fé er millifært úr einum vasa í annan til að dylja hvað raunverulega er verið að gera og ekki hikað við að fremja lögbrot til þess að reyna að skreyta pakkann enn betur og dylja innihaldið fyrir þingi og þjóð. Ég ætla að nota þennan tíma minn hér til þess að ræða fyrst og fremst mál sem snerta Háskóla Íslands. Það er auðvitað nauðsynlegt að ræða við 2. umr. ítarlega einstök atriði í þessu fjárlagafrv. en mér finnst nauðsynlegt strax við þessa 1. umr. að taka til meðferðar hér mál sem snerta Háskólann og ég ætla að byrja á Lánasjóði ísl. námsmanna. Á bls. 344 í fjárlagafrv. er gerð grein fyrir fjárveitingu til Lánasjóðs ísl. námsmanna og á hvaða grunni hún er byggð. Ráðstöfunarfé verður tæpir 3,7 milljarðar á árinu 1990 og hækkar um 40,6% frá árinu 1989. Fjárveiting úr ríkissjóði er 2,2 milljarðar og lántaka tæpir 1,5 milljarðar. Um þessa fjárveitingu segir í grg. að fjárveitingin í frv. 1990 sé að raungildi jöfn fjárveitingu 1989 að viðbættri aukinni greiðslubyrði sjóðsins af teknum lánum. Gert er ráð fyrir að útlán sjóðsins verði 2 milljarðar 871 millj. og 500 þús. og aukist um 44% frá fjárlögum 1989. Orðrétt segir svo í grg.: ,,Sú fjárhæð miðast við það að við ákvörðun úthlutunarreglna fyrir skólaárið 1990--1991 verði heildarútlán sjóðsins miðuð við útlán í forsendum fjárlaga 1989 að teknu tilliti til breytinga á verðlagi, gengi og fjölda lánþega. Að því leyti sem útlán sjóðsins á fyrri hluta árs 1990 verða umfram áðurnefndar forsendur verður að mæta þeim með lántöku. Hækkanir á framfærslugrunni námslána umfram breytingu á verðlagi rúmast ekki innan þess fjárhagsramma sem er gengið út frá.`` En hvað þýðir þetta í raun? Áður en ég svara þeirri spurningu er rétt að vekja nokkra athygli á ferli þeirra alþýðubandalagsmanna undanfarin ár varðandi málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Sá ferill er orðinn mjög skrautlegur. Fyrir síðustu alþingiskosningar voru málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna mjög á dagskrá, ekki síst vegna þess að námslán höfðu nokkuð verið skert á árinu 1986. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar sem þá sat að völdum varð sammála um að takmarka fjárveitingar til sjóðsins og það kom í hlut Sverris Hermannssonar þáverandi hæstv. menntmrh. að útfæra þá stefnu og var það gert með því að taka vísitölubindingu lána úr sambandi um nokkurt skeið. Alþb. hóf mikla baráttu gegn þessari aðgerð. Sú barátta kom fram í ýmsum myndum. Á vorþingi 1987 fluttu þm. Alþb. þáltill. um málið. Flm. voru eftirfarandi hv. þm.: Steingrímur J. Sigfússon, Guðrún Helgadóttir, Ragnar Arnalds og Svavar Gestsson, núv. hæstv. menntmrh. Þáltill. hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að fella úr gildi breytingar á reglugerð nr. 578/1982, um námslán og námsstyrki, sem gerðar voru 3. janúar og 2. apríl 1986, þannig að þau ákvæði sem áður giltu um útreikning á framfærslukostnaði námsmanna taki gildi að nýju. Jafnframt felur Alþingi ríkisstjórninni að gera ráðstafanir með aukafjárveitingum og lántökum til að tryggja eðlilega framkvæmd laganna nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki, út árið sem er að líða.`` Í grg. með þessari þáltill. kom fram að flm. vildu öllu til fórna að þessi stefna kæmist í framkvæmd. Þeir voru reiðubúnir að ræða sérstaka skattheimtu, svo sem á bankastarfsemi, stóreignamenn og fjármagnstekjur til fjáröflunar í þessu skyni eins og fram kom í grg. Veturinn 1987 komu þessi mál oft til umræðu og m.a. á fundi sem samtök námsmanna héldu með talsmönnum stjórnmálaflokkanna í Háskólabíói. Það var mjög fjölmennur fundur og ekki skorti á loforðin hjá núv. hæstv. menntmrh. en hann var ræðumaður Alþb. á þessum fundi. Svavar Gestsson, hæstv. menntmrh., sagði að upphæð námslánanna mundi vera 20% hærri nú ef farið væri eftir lögum um námslán frá 1982. Hann sagði að Alþb. gerði það að skilyrði fyrir stjórnarsamstarfi að í stjórnarsáttmála kæmi fram að lögunum um námslán yrði framfylgt. Hér dugði ekkert minna en að fullyrða og lofa því að Alþb. mundi gera það að skilyrði fyrir stjórnarþátttöku að þessi skerðing yrði afnumin. Alþb. fór inn í núv. ríkisstjórn, stjórnarsáttmáli var gerður og í honum var ekkert einasta orð um málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna. Það tók því núv. hæstv. menntmrh., formælanda Alþb. í málefnum Lánasjóðsins, ekki langan tíma að gleyma þeim loforðum sem hann hafði gefið á fjölmennum fundi námsmanna í Háskólabíói. Eitthvað vöfðust nú þessi stóru orð fyrir hæstv. menntmrh. enda var hann oft minntur á þau eftir að núv. ríkisstjórn var mynduð, m.a. hér á Alþingi á sl. vetri. Í byrjun þessa árs gerði hæstv. menntmrh. samkomulag við samtök námsmanna sem gerði ráð fyrir að námslán hækkuðu um 20,8% í þremur áföngum, þ.e. 1. mars og 1. sept. á þessu ári og að lokum 1. jan. á næsta ári. Hækkunin 1. mars kom til framkvæmda orðalaust en nokkuð stóð í mönnum hvað gera skyldi þegar leið að 1. sept. Hæstv. fjmrh. sagði t.d. í fjölmiðlum að frekari útgjöld yrðu ekki leyfð umfram fjárlög nema Alþingi samþykkti. Hann vildi vísa ábyrgðinni til Alþingis og það væri því þingmanna að taka ákvörðun um það hvort þessi hækkun á Lánasjóðnum ætti að koma til framkvæmda. Engu að síður var þessi hækkun látin koma til framkvæmda 1. sept. en áður hafði stjórn Lánasjóðsins vakið athygli á því að fjárvöntun í sjóðinn umfram fjárlög yrði um 280 millj. kr. Nú er það dæmi óleyst. Mér er ekki kunnugt um að hæstv. fjmrh. hafi heimilað aukafjárveitingu í þessu skyni og alþingismenn hafa ekki séð þau aukafjárlög fyrir árið 1989 sem boðuð hafa verið og því er allt í fullkominni óvissu um fjárhag Lánasjóðsins að þessu leyti. Þriðja hækkunin átti svo að koma til framkvæmda 1. jan. á næsta ári. Nú er ljóst samkvæmt þessu fjárlagafrv. að ekki er gert ráð fyrir því að sú hækkun komi til framkvæmda. Það sem meira er um vert er það að það er heldur ekki gert ráð fyrir að þær hækkanir á framfærslugrunni námslána sem samið var um og komu til framkvæmda 1. mars og 1. sept. eigi að ganga út allt árið 1990. Það er alveg ljóst að það er hugmynd Alþb. samkvæmt þessu fjárlagafrv. að skerða námslánin verulega frá því sem nú er. Það er þetta sem átt er við með því orðalagi sem ég vitnaði til áðan úr greinargerð með fjárlagafrv. Námsmenn eru að vonum óhressir og telja hér um svik að ræða, ekki síst þegar tekið er tillit til þess að í samkomulaginu frá því í janúar færðu námsmenn sínar fórnir sem þegar hafa komið til framkvæmda, þ.e. fólk má nú hafa minni tekjur en áður þar til kemur að skerðingu lána vegna tekna. Hæstv. menntmrh. reynir að breiða yfir þetta í viðtölum við fjölmiðla og segir að hækkunin muni koma til framkvæmda þótt síðar verði. Hann hefur hins vegar enga grein gert fyrir því hvernig það megi verða en til að breiða yfir svik sín í þessu máli hefur hann gripið til þess ráðs að rita öllum stjórnmálaflokkum bréf, reyna að gera þá samábyrga í málinu og ritaði m.a. þingflokki sjálfstæðismanna bréf þar sem var farið fram á að þingflokkurinn skipaði fulltrúa í nefnd til að fjalla um málefni Lánasjóðsins og þá m.a. hvernig hægt væri að breyta úthlutunarreglum til samræmis við þær tölur sem í fjárlagafrv. stæðu. Þingflokkur Sjálfstfl. hefur samþykkt að skipa ekki mann í þessa nefnd og hefur ritað hæstv. menntmrh. af því tilefni bréf sem ég sé ekki ástæðu til að lesa upp hér. Þar er hafnað þátttöku í þessari nefnd. Við viljum ekki vera meðábyrgir í því sem hæstv. ríkisstjórn er að gera í þessum efnum og teljum auðvitað að hún verði að leysa sjálf úr þeim vanda sem hún er búin að koma sér í. Annað mál sem ég vil ræða varðandi Háskóla Íslands er framkvæmdafé Háskólans og hvernig farið er með Háskólann í því efni í þessu fjárlagafrv. Um langt árabil hefur Háskóli Íslands rekið happdrætti sem kallað er Happdrætti Háskóla Íslands og allir þekkja. Alþingi hefur sett um þetta happdrætti sérstök lög, og nú gilda um það lög nr. 13/1973. Í 1. gr. þeirra laga segir að ágóðanum skuli varið til að reisa byggingar á vegum Háskóla Íslands. Enn fremur er heimilt að verja honum til greiðslu kostnaðar á viðhaldi háskólabygginga, til fegrunar á háskólalóðinni, til þess að koma á fót og efla rannsóknarstofur við hinar ýmsu deildir Háskólans, svo og til að greiða andvirði rannsóknar- og kennslutækja sem Háskólinn telur sér nauðsynlegt að eignast. Tekjurnar af Happdrætti Háskóla Íslands eru einu tekjurnar sem Háskólinn hefur haft til uppbyggingar. Það tíðkaðist reyndar hér áður fyrr að ríkissjóður legði Háskólanum til fé í fjárlögum samhliða tekjum happdrættisins, en það hefur ekki verið gert um langt árabil. Þessar tekjur eru sveiflukenndar. Þær sveiflast upp og niður og nú eru þær á niðurleið. Þær hafa gefið vel sl. tvö ár vegna skafmiðanna, en nú eru þessar tekjur á niðurleið. Í fjárlögum 1989 varð vart tilhneigingar hjá hæstv. fjmrh. til að næla í hluta af tekjum Happdrættis Háskóla Íslands og setja þær í verkefni sem ríkissjóður hefur áður fjármagnað. Þá varð sú breyting gerð að stofnkostnaður, viðhald og tækjakaup Raunvísindastofnunar Háskólans, Tilraunastöðvar Háskólans að Keldum og Stofnunar Árna Magnússonar var fjármagnað af tekjum Happdrættis Háskóla Íslands. Hér var farið inn á nýja braut, ég vil segja vafasama braut, og a.m.k. farið á ystu nöf í lagatúlkun eins og háskólaráð hefur bent á varðandi þessar stofnanir sérstaklega. En þetta reyndist aðeins fyrirboði stærri og alvarlegri tíðinda. Í þessu frv. til fjárlaga er áfram haldið á sömu braut varðandi ofangreindar þrjár stofnanir. En höfuðið er bitið af skömminni og nú á að taka 60 millj. kr. af tekjum Happdrættis Háskóla Íslands og setja í Þjóðarbókhlöðu með þeim rökum í grg. að Þjóðarbókhlaðan sé að hluta til háskólastofnun sem taka muni við starfsemi Háskólabókasafns og stórbæta aðstöðu þess. Háskólaráð hefur ályktað sérstaklega um þetta mál og sent frá sér langa ályktun. Ég vil ekki tefja tímann í umræðunni með því að lesa hana alla upp. En um þetta atriði segir í ályktun Háskólans að í lögum frá 1969 um Landsbókasafn Íslands sé gert ráð fyrir því að Háskóli Íslands varðveiti Háskólabókasafn í Landsbókasafni undir yfirstjórn landsbókavarðar er ný Þjóðarbókhlaða skapi skilyrði til þess, jafnframt því sem stofnanir Háskólans hafi söfn í sinni vörslu. Síðan segir orðrétt í þessari ályktun háskólaráðs: ,,Er af þessu ljóst að Þjóðarbókhlöðubyggingin er ekki reist á vegum Háskólans í þeim skilningi sem gert er ráð fyrir í lögum um Happdrætti Háskóla Íslands. Háskólaráð telur því að um ótvírætt lögbrot sé að ræða eins og málið er sett fram í fjárlagafrv.`` Þessi ráðstöfun er auðvitað enn óbilgjarnari fyrir þær sakir að þjóðin er sérstaklega skattlögð til þess að byggja Þjóðarbókhlöðu. Eignarskattsauki hefur verið innheimtur 1987, 1988 og nú árið 1989. Það er nú reyndar svo að hluta hans hefur ávallt verið stungið í ríkissjóð og það var mikið ágreiningsefni milli mín og þáv. hæstv. fjmrh. þegar ég átti sæti í ríkisstjórn, eins og glögglega kom þá fram á Alþingi og ég skal ekki rifja upp hér. Síðan voru samþykkt ný lög á síðasta þingi til að framlengja þennan skatt og þar kemur glöggt fram að Þjóðarbókhlaðan eigi að hafa forgang. Nú er gert ráð fyrir að þessi skattur, sem að Þjóðarbókhlöðu slepptri á samkvæmt nýju lögunum að fara til endurbóta á menningarstofnunum, muni samkvæmt þessu fjárlagafrv. gefa 270 millj. kr. í tekjur. Þar af fær Þjóðleikhúsið 125 millj. kr., Þjóðarbókhlaðan 60, á móti 60 millj. sem Happdrætti Háskólans á að láta, Þjóðskjalasafn 10, Þjóðminjasafn 13 og óráðstafað 7 og síðan til almennrar eyðslu í ríkissjóð 55 millj. kr. Það er auðvitað alveg augljóst að það er verið að fara krókaleið til að hrifsa tekjur Happdrættis Háskóla Íslands í ríkissjóð og ef einu sinni er byrjað á því líst mér nú ekki á það og hætt er við að áður en langt um líður verði ríkissjóður farinn að hirða allar tekjur Happdrættis Háskóla Íslands. Happdrætti Háskólans hefur notið mikillar velvildar almennings. Fólk vill styðja Háskólann. Því þykir vænt um hann og kaupir því happdrættismiða, meira að segja í hinu gamla happdrætti, burtséð frá skafmiðunum. Þó að það sé að sumu leyti úrelt happdrætti kaupir fólk það og það hefur vakið undrun hversu vel það happdrætti hefur staðið sig. Það er auðvitað hætt við því eins og Háskólinn hefur sjálfur reyndar bent á að happdrættið missi tiltrú og vinsældir hjá almenningi þegar farið er að taka tekjur í ríkissjóð. Hver ætli mundi vilja kaupa t.d. miða í Happdrætti Ólafs Ragnars Grímssonar? Ég hygg að það séu ekki margir sem það munu vilja gera þegar upp er staðið þegar farið er að hrifsa happdrættisféð á þennan hátt.

Bærilega hefur sala spariskírteinanna gengið.

Hæstv. ráðherra hefur tjáð sig um þetta opinberlega, ræddi við Þjóðviljann á dögunum. Þetta er fróðlegt viðtal og ber reyndar vott um þann hroka sem einkennir málflutning ráðherrans. Hann segir í þessu viðtali, em það er á forsíðu Þjóðviljans þann 24. okt., með leyfi forseta.: ,,Ég þarf ekki að láta neina innan Háskólans segja mér hver eru brýnustu verkefnin í húsnæðismálum Háskólans. Þau þekki ég vel af eigin raun eftir 20 ára starf við Háskóla Íslands.`` Og síðar segir: ,,Í samtali við Þjóðviljann sagði Ólafur Ragnar að vinir hans í Háskólanum segðust vilja ákveða í hvað peningarnir færu. Það hefði verið ánægjulegt ef háskólaráð hefði haft frumkvæði og víðsýni til að skilja og ákveða að hagsmunum Háskólans væri best þjónað með því að Þjóðarbókhlaðan kæmi sem fyrst til starfa.`` Hér talar sólkonungurinn sjálfur. ,,Vi alene vider,,, var haft eftir dönskum einvaldskonungi og þetta er að sjálfsögðu nákvæmlega sami hugsunarhátturinn sem þarna er á ferðinni. Hæstv. fjmrh. nýtur þess að láta kenna á valdi sínu við möguleg og ómöguleg tækifæri. En það virðist vera að hann hafi sérstaka unun af því að kúga sína fyrrum samstarfsmenn í Háskóla Íslands, taka af þeim ákvörðunarvald sem þeir lögum samkvæmt eiga að hafa samkvæmt eðli máls og taka ákvörðun af þessu tagi. Þetta er hin mesta ósvinna. Þetta er lögbrot. Þetta er siðleysi og þetta er auðvitað eitt af þeim málum sem Alþingi verður að taka rækilega til athugunar og hér verður að taka í taumana. Virðulegi forseti. Ég ætlaði ekki að fara í almenna umræðu um fjárlögin. Mér þótti nauðsynlegt, strax við 1. umr., að gera þessi alvarlegu mál sem snerta Háskólann að umtalsefni. Ég vil að lokum segja við hæstv. fjmrh.: Honum varð tíðrætt um eitthvað sem hann kallar ga-ga-stefnu.

Sjálfstæðisflokksins.

Ég hef verið að velta því fyrir mér hverju hefur lostið saman í huga hæstv. fjmrh. þegar hann var að hugsa upp þessa nafngift. Sú spurning vaknar hvort þetta eigi rætur að rekja í alkunnri kímnigáfu hæstv. fjmrh. Það kann vel að vera. Ég hef þó verið að leika mér að annarri kenningu. Ga-ga er skylt sögninni að gagga, en það er sagnorð sem manni dettur ósjálfrátt í hug þegar hinn marklausi orðaflaumur stendur út úr hæstv. ráðherra. Svo má líka rifja það upp að hallarekstur ríkissjóðs, sem hann vill gjarnan kenna þessa stefnu við, hófst í tíð hv. þm. Ragnars Arnalds þegar hann var fjmrh. og allir þeir sem þekkja Ragnar Arnalds vel, vinir og skólabræður, vissu að hann var kallaður Gaggi þegar hann var í skóla. Og það er ekkert ólíklegt að ráðherrann vilji kenna þessa stefnu við hann, a.m.k. kemur manni það ekkert á óvart þegar maður hefur í huga þá ádrepu sem hv. þm. Ragnar Arnalds gaf hæstv. fjmrh. í útvarpsumræðunni hér á mánudaginn var, því að lýsing hans á hinu fagra ástandi sem hæstv. fjmrh. dró upp var allt önnur en fjmrh. vildi vera láta eins og hv. þm. Pálmi Jónsson gat um hér áðan. Hæstv. fjmrh. leggur ofurkapp á að afsanna þau orð hæstv. forsrh., Steingríms Hermannssonar, að nú ætti að hverfa frá vestrænum hagstjórnaraðferðum, og ég vek sérstaklega athygli á því vegna endurtekinna ummæla hæstv. fjmrh. að þetta eru orð forsrh. Þetta eru ekki orð Sjálfstfl. Við höfum að vísu vitnað til forsrh. í okkar umræðum, en hann er upphafsmaður þessara orða og höfundur þeirra. En hæstv. fjmrh. leggur ofurkapp á að reyna að ómerkja þessi orð forsrh. Auðvitað tekst hæstv. fjmrh. það ekki. Þetta fjárlagafrv. og reyndar öll efnahagsstefna þessarar hæstv. ríkisstjórnar einkennist af miðstýringu og geðþóttaákvörðunum. Það vantar alla heildstæða stefnu eins og margoft hefur komið fram í umræðum og orðagjálfur hæstv. fjmrh. breytir auðvitað engu þar um. Virðulegi forseti. Ég læt nú lokið máli mínu. Það er alveg augljóst af þessu fjárlagafrv., eins og það liggur fyrir, að hv. fjvn. á mikið verk óunnið í því sambandi. Í þessu fjárlagafrv. eru ótrúleg göt sem þarf auðvitað að stoppa upp í og margt mjög óljóst og óskýrt og þess vegna veitir fjvn. ekki af að láta hendur standa fram úr ermum nú næstu vikur ef takast á að afgreiða þetta fjárlagafrv. fyrir jól.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Nú er til umræðu frv. til fjárlaga fyrir komandi ár, 1990. Það er jafnan eitt viðamesta mál þingsins og á miklu veltur að fjárlagagerð sé vel undirbúin af ríkisstjórn og ráðamönnum hennar. Þjóðhagsáætlun fyrir árið 1990 var lögð fram af forsrh. á öðrum degi þingsins. Það er ljóst að erfið skilyrði þjóðarbúsins setja mark sitt á hvort tveggja í senn, fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun. Miklar sveiflur einkenna íslenskan þjóðarbúskap og hefur svo verið frá öndverðu. Þeir sem gerst reyna að rýna inn í framtíðina af lærdómi og reynslu telja að þunglega horfi um margt á næsta ári. Í þeim horfum felst að næsta ár verði þriðja samdráttarárið í röð í íslenskum þjóðarbúskap svo sem oftlega er komist að orði. Sé því hér um að ræða lengsta skeið undanhalla í þessum efnum allt frá árinu 1950. Á þessu ári er landsframleiðsla talin verða um 3% minni en á síðasta ári og þjóðartekjur lægri sem nemur 4,5%, en þjóðarútgjöld eru talin dragast saman um 5,5%. Samkvæmt þessari spá verður viðskiptahallinn 8,6 milljarðar kr. á þessu ári en nam 3,7% á landsframleiðslu í fyrra. Verðbólga frá upphafi til loka þessa árs stefnir í 25% eins og á síðasta ári. Í inngangi að athugasemdum við fjárlagafrv. segir m.a. að við þessar aðstæður sé enginn annar kostur en að laga þjóðarútgjöld að minni þjóðartekjum. Markmið fjárlaga verði að skoða í ljósi þess ástands sem ríki í þjóðarbúskapnum. Er meta skal kosti og galla þessa frv. er sjálfsagt á margt að líta því að slík frv. eru undin saman úr mörgum þáttum. Fyrst má nefna það að gert er ráð fyrir að hallinn á fjárlögum næsta árs, þ.e. mismunur tekna og gjalda, verði hátt í 3 milljarða kr. Það er ekki áhyggjuefni út af fyrir sig þó að þetta frv. sé lagt fram með tekjuhalla ef aðeins væri um þetta eina ár að ræða eða svo. En nú er bent á að samfelldur hallarekstur hafi verið á ríkissjóði frá árinu 1985. Verði því með engu móti unnt að koma honum fyrir kattarnef að þessu sinni. Á hinn bóginn hafi ríkisstjórnin sett sér það markmið að eyða halla ríkissjóðs á næstu 2--3 árum. Við þessu væri lítið að segja ef ætla mætti að þetta markmið næðist og hallinn væri rétt metinn. En sé hann vanáætlaður eða málum blandið með öðru móti kann vandinn að vaxa til muna. Hafa má hliðsjón af því sem gerst hefur á undanförnum árum. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1989 var lagt fram með rúmum milljarði kr. í tekjuafgang. Fjárlög fyrir árið 1989 voru afgreidd með tekjuafgangi er nam tæpum 636 millj. kr. En nú þegar dregur að lokum fjárlagaársins 1989 stefnir hallinn í um það bil 5 milljarða kr. Fjárlagafrv. fyrir árið 1988 var lagt fram með 27 millj. kr. tekjuafgangi. Fjárlög þess árs voru afgreidd með 26 millj. kr. tekjuafgangi, að mig minnir. Lokaniðurstaða þess árs varð tekjuhalli er nam 7,5 milljörðum kr. Sé tekið mið af þessum tölum, þ.e. niðurstöðutölum áranna tveggja, 1988 og 1989, gæti lokahalli ársins 1990 hæglega mælst í milljörðum kr. í tveggja stafa tölu. Með hliðsjón af þessu er varla ofmælt að útlitið sé allískyggilegt, veður öll válynd og brugðið geti til beggja vona með úrslit mála og árangur á næsta ári. Í inngangi að þjóðhagsáætlun fyrir komandi ár segir svo m.a., með leyfi forseta: ,,Þungamiðja þeirrar efnahagsstefnu sem ríkisstjórnin mun fylgja á næsta ári er að stuðla að bættri stöðu atvinnulífsins, bæði með aðgerðum á vegum stjórnvalda og á vegum atvinnuveganna sjálfra og treysta þar með atvinnuöryggi og lífskjör í landinu. Þetta verður fyrst og fremst gert með því að lagfæra rekstrarskilyrði með almennum aðgerðum jafnframt því sem ríkisstjórnin mun stuðla að skipulagsbreytingum og hagræðingu. Forsendur árangurs í þessum efnum eru að það takist að draga enn verulega úr verðbólgu og viðhalda því samræmi sem komist hefur á milli þjóðarútgjalda og þjóðartekna á þessu ári.`` Um þessi markmið er ekki nema allt gott að segja, en þeim þarf að framfylgja með því að sýna viljann í verki því að gera verður ráð fyrir að sá vilji sé fyrir hendi í ríkum mæli. Að dómi forsrh., sem fram kom í stefnuræðu hans hér á Alþingi, nálgumst við Íslendingar nú botninn á þessu samdráttarskeiði. Þá mun vörn verða snúið í sókn. Þá mun vöxtur þjóðarbúsins hefjast á ný og þar fram eftir götunum. Það er dálítið erfitt að segja hvaða atriði séu helst einkennandi fyrir þetta frv. til fjárlaga. Það er margslungið og samanfléttað, heldur illt yfirferðar og gróðurvana með köflum, en öðrum þræði eru þessar leiðir kunnar með sömu krókum og kennileitum ár frá ári og óneitanlega kennir þar margra grasa ef vel er að gáð. Sé frv. flett og fjárveitingatölur skoðaðar og bornar saman við árið sem er að líða vekur athygli að fjárveitingar eru auknar allmjög til ráðuneyta en víða smátt skammtað til almennings og almannaþarfa. Útgjöld til fjmrn. hækka þannig um 35% milli ára. Þau nema 192 millj. kr. á fjárlögum 1989 en 259 í frv. til fjárlaga 1990. Með sömu viðmiðun hækka framlög til ríkisstjórnar um 43%. Til sendiráða og fastanefnda á vegum utanríkisráðuneytis hækka fjárframlög um 40% milli ára og um 69% til þróunarmála og alþjóðastofnana þó að þessi hækkun sé ekki talin eftir. Það er annað mál. Á hinn bóginn hækkar heildarframlag til Landhelgisgæslu Íslands aðeins um 22%, svo að dæmi sé tekið, og til löggæslu um 24%. Sama heildarhækkun, þ.e. 24%, kemur í hlut allra embætta sýslumanna og bæjarfógeta landsins að meðaltali. Nú er það alkunna að þessi embætti eru útverðir ráðuneytanna allt um kring í byggðum landsins. Þar eru innheimtar tekjur á vegum hins opinbera í stórum stíl og sendar í ríkiskassann. Þar er varðstaða allan sólarhringinn hjá löggæslumönnum til sjós og lands sem verða að bregða við til hjálpar og aðstoðar hvenær sem kallið kemur og hvernig sem á stendur. Þeir geta ekki sagt sem svo: Ja, nú eru allar fjárveitingar því miður búnar sem okkur var ætlað að vinna fyrir á þessu ári, allir peningar búnir, svo að við getum ekki sinnt þessu kalli. Ég er ansi hræddur um að slík svör þættu þunnar trakteringar af vörum löggæslumanna sem alltaf eiga að vera viðbúnir og viðbragðsfljótir á hverju sem gengur. Nú er svo komið að fé það sem ætlað var til löggæslu á þessu ári er víða þrotið eða að þrotum komið við embættin, enda ekki að furða þegar áætlanir sýslumanna um löggæslukostnað eru skornar niður um 40% eða meira af ráðamönnum hagsýslu- og ríkisfjármála eins og mér var tjáð í gær af einum sýslumanni sem veit fullvel hvað hann þarf mikið fé til að sinna þessum málum og gerir umbeðnar áætlanir eftir bestu samvisku. Við þessi umræddu embætti bæjarfógeta og sýslumanna eru eins og allir vita unnin fjölmörg störf í þágu almennings sem hinn almenni þegn þjóðfélagsins getur ekki án verið hvar sem hann býr á landinu og ríkisstjórn, hver svo sem hún er, fær ekki með nokkru móti verið án þó að ekki sé nema vegna þess að landsstjórnin lifir ekki stundinni lengur nema mikið fé streymi stöðugt inn í ríkiskassann. Það ætti því að vera mikið keppikefli hæstv. ríkisstjórnar að hlynna vel að þeim embættum og stofnunum sem ég hef nú minnst á, ekki síður en eigin ráðuneytum. Það er að sjálfsögðu ekki vinnandi vegur að minnast á nema örfá atriði sem snerta fjárlagafrv. og undirbúning þess hér við 1. umr., enda eiga margir aðilar eftir að koma þar við sögu og fjalla um það, ekki síst fjvn. og alþingismenn. Þar koma sjálfsagt mörg álitaefnin til umræðu og meðferðar. Nokkra þætti er þó rétt að minnast á til viðbótar með örfáum orðum því að af mörgu er að taka. Það er ekkert nýtt að eindregnar óskir séu settar fram um verulegar fjárveitingar til brýnna hagsmunamála og hugðarefna landsmanna. Engum ætti heldur að koma á óvart þó að ekki takist að uppfylla allar óskir og vonir sem vakna í þessum efnum. Þjóðin verður að fara sparlega með fé sitt og krefjast þess af ráðamönnum sínum að þeir noti hvert tækifæri sem gefst til þess að grynnka á erlendum skuldum. En séu valdhafar að predika um sparnað og berja sér í bak og fyrir þurfa þeir helst að sýna það sjálfir á einhvern hátt í verki og haga líferni sínu samkvæmt því. Og þeir sem reyna að spara og standa sig vel og fara eftir ráðleggingum hins opinbera þurfa að sjá það og finna að það sé einhvers metið. Það er mikið áhyggjuefni hvað framlög til opinberra framkvæmda hafa lækkað á liðnum árum og lækka enn og hvað ríkið stendur víða í óbættum sökum og hefur ekki staðið skil á sínum fjárhlut í skólabyggingum og öðrum mannvirkjum víðs vegar um land. Nefna má og í þessu sambandi sjúkrahús og heilsugæslustöðvar, bæði hvað varðar rekstur og uppbyggingu sem oft gengur hægar en skyldi þar sem um er að ræða eitt helsta öryggisathvarf í byggðum landsins. Með sama hætti mætti gera fjárveitingar til samgöngumála, vega, hafna og flugvalla, að sérstöku umræðuefni þó að svo verði ekki gert við þessa umræðu. Nú hefur verið lagt fram frv. til lánsfjárlaga fyrir árið 1990. Ber að fagna því að svo miklu leyti sem það fyllir út í myndina af heildarfjárlagadæminu, en þar kveður við sama tón eða svipaðan og verið hefur, sbr. II. kafla þessa frv. Þar segir m.a., og það könnumst við raunar við: Þrátt fyrir ákvæði laga um Bjargráðasjóð skal framlag ríkissjóðs til Bjargráðasjóðs falla niður á árinu 1990. Þrátt fyrir ákvæði hafnalaga skal framlag ríkissjóðs til Hafnabótasjóðs eigi fara fram úr 20 millj. kr. á árinu 1990. Þrátt fyrir ákvæði laga skal framlag ríkissjóðs til Fiskveiðasjóðs falla niður. Þrátt fyrir ákvæði laga fellur niður framlag ríkissjóðs til Iðnlánasjóðs og þrátt fyrir ákvæði laga um skipulag ferðamála skal framlag ríkissjóðs til Ferðamálasjóðs og til sérstakra verkefna Ferðamálaráðs samkvæmt fyrrnefndum lögum eigi nema hærri fjárhæð en 36 millj. kr. á árinu 1990. Það er ástæða til þess að vekja sérstaka athygli á þeirri afgreiðslu sem ferðamálin fá í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár þegar haft er í huga að í þeim málaflokki má þó greina helsta vaxtarbrodd nýrra búgreina í landinu. Þá er eftir að vita hvernig sveitarfélög landsins koma út úr verkaskiptum við ríkið samkvæmt lögum sem samþykkt voru á síðasta þingi. Sennilega ríða þau ekki öll akfeitum hesti frá þeim skiptum og mun full þörf á því að bæta úr sums staðar og endurskoða það sem gert hefur verið. Svo má og minna á Jöfnunarsjóð þeirra sem oft hefur verið grátt leikinn og skertur meira en góðu hófi gegnir á liðnum árum. Mun þarft og skylt að halda merki þessa sjóðs á loft nú þó að hann starfi við breytt skilyrði að lögum frá því sem verið hefur. En ekki sakar að lokum að vona að vel takist til í lengstu lög áður en allt er um seinan þó að skuggalega horfi um þessar mundir.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Klukkan er orðin hálfátta og mér þykir tími til kominn að taka matarhlé. Það veit enginn hversu lengi þessar umræður dragast. Ég var þeirrar skoðunar að eðlilegt hefði verið að hefja fjárlagaumræðu kl. 10 í morgun þegar sá háttur var tekinn upp að flýta fundum í Sþ. á fimmtudögum þannig að þeir hæfust kl. 10. Þá var gert ráð fyrir að þingfundum gæti lokið fyrr. Ég man ekki eftir því meðan sá háttur var hafður á að fjárlagaumræða hæfist kl. 2 um leið og fundur hæfist hér áður fyrr að fyrirspurnir og annað því líkt væri tekið á undan fjárlagaumræðunni. Þar misstum við fjóra tíma og sennilegt að unnist hefði tími til þess að ljúka umræðunni fyrir kvöldmat ef byrjað hefði verið á henni í upphafi fundar. Ég geri ráð fyrir því, hæstv. forseti, að sú regla verði virt í vetur að þingmenn fái matarhlé og vil mælast til þess að fundi verði nú frestað þannig að þingmönnum gefist svigrúm til þess að ganga til snæðings.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að einungis þrír ræðumenn eru á mælendaskrá. Tveir þeirra hafa tilkynnt forseta að þeir muni halda stutta ræðu. Það varð því niðurstaða okkar að reyna að ljúka þessum fundi fyrir matarhlé. Ég vildi nú fara fram á það við hv. 2. þm. Norðurl. e. að hv. 5. þm. Austurl. fái að halda ræðu sína, en að sjálfsögðu mun forseti bera sig saman við samforseta og starfsmenn þingsins um frekara framhald fundarins.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Það er auðvitað svo að það er á valdi forseta að haga störfum með þeim hætti að einstakir þingmenn viti aldrei hvernig að fundarhöldum verður staðið. Það hefur verið sú venja og hún hefur verið föst hér í gegnum árin að réttur þingmanna til kvöldmatar hefur verið virtur. Á hinn bóginn hefur komið los á þetta upp á síðkastið sem er óþolandi. Ég vek athygli hæstv. forseta á því að t.d. hæstv. forsrh. er fjarverandi við þessa umræðu sem er auðvitað eðlilegt að hann sitji, að hlusta á það sem fram fer. Ég er ekki að óska eftir því að í hann verði náð. En það ber líka að bera virðingu fyrir tíma þingmanna og hæstv. forseti getur ekki gengið út frá því sem gefnu að einstakir þingmenn hafi ekki bundið sig á þeim venjulega tíma sem vani er að ekki standi yfir fundarhöld. Ég hygg að fundur hafi staðið nú frá kl. 10 í morgun og ýmsir eru á mælendaskrá. Ég minnist þess ekki við aðstæður eins og þessar að þingmenn hafi ekki getað treyst því að þeir geti ráðstafað sér kvöldmatartíma.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. 2. þm. Norðurl. e. til upplýsingar skal þess getið að hér hófst þingfundur að vanda kl. 10 í morgun og fyrirspurnum var svarað og eins og hv. þingmanni er fullkunnugt um leggja hv. þm. mikla áherslu á að fyrirspurnum sé svarað á réttum tíma. Þeim fundi lauk skömmu fyrir kl. 12. Síðan hófst fundur að vanda kl. 2. Sami háttur var hafður á á síðasta ári og bárust engar kvartanir vegna þess. Ég hygg að þess séu fjölmörg dæmi að þegar ekki fleiri hafa kveðið sér hljóðs en nú er um að ræða hafi forsetar freistað þess að ljúka fundinum fremur en að boða þingmenn aftur til fundar að loknum kvöldverði. Forseti vill því mjög gjarnan reyna að ljúka þessum fundi nú án kvöldverðarhlés. Verði því hins vegar harkalega mótmælt mun forseti að sjálfsögðu verða við þeirri beiðni, ef hún er mjög eindregin, að gert verði fundarhlé. 

Kristinn Pétursson Frú forseti. Hér liggur fyrir fjárlagafrv. fyrir árið 1990. Ég vil segja það fyrst að mér finnst vera margt í því sem líkist þeirri efnahagsstefnu sem rekin hefur verið af þessari hæstv. ríkisstjórn. Í máli hæstv. fjmrh. hér í dag kom fram að ríkisútgjöld mundu lækka að raungildi frá 1989 um 4%. Ég verð að segja að það er mjög eðlilegt og lítið til að hæla sér af að vera þess meðvitaður að það er samdráttur í þjóðfélaginu. Þetta er annað árið í röð sem þorskafli er minnkaður um 10%. Það er auðvitað eðlilegt að ríkissjóður dragi saman þegar þjóðartekjur minnka, fullkomlega eðlilegt. Betur að svo væri ekki, auðvitað. Það kom því eins og gusa í fyrra þegar enginn skilningur var á þessu. Þegar ákveðið var að skerða kvótann í fyrra um 10% voru skattar jafnframt hækkaðir á öllum sviðum, í þveröfuga átt, og virðist nú eitthvað hafa rofað til í skilningi hvað þetta snertir. Í annan stað kom hér fram að greiðslum til verðuppbótar á freðfiski á vegum Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins mundi ljúka um áramótin. Ég verð að segja að mér finnst það skrýtið bókhald --- og ég sagði það hér í þinginu í fyrra --- hjá ríkissjóði að fiskvinnslan geti fært þetta sem tekjur og ríkissjóður sem eign. Ég verð að spyrja hæstv. fjmrh. hvað hann ætli að gera í því að færa þetta bókhald til siðaðra manna horfs. Það er gjörsamlega útilokað að tveir aðilar geti átt þessa 1,5 milljarða sem þetta er orðið með fjármagnskostnaði. Ríkissjóður getur ekki verið eigandi að þessu og búið að tekjufæra það allt hjá fiskvinnslunni. Hæstv. fjmrh. Svona bókhald gengur ekki upp og þar sem fjmrh. er æðsti yfirmaður skattamála í landinu getur hann ekki látið það spyrjast á sig að bókhald ríkissjóðs sé fært með þessum hætti. Þetta verður að koma annaðhvort inn á fjárlög ársins 1990 eða inn á fjáraukalög ársins í ár. Þetta er 1 1 / 2 milljarður, hæstv. fjmrh., sem ríkisútgjöldin eru hærri en sagt er til með því að kalla það lán og láta það heita eign hjá Verðjöfnunarsjóði, þetta sé eitthvað sem ríkið á sem sé ekki neitt neitt. Svona bókhald gengur bara ekki og svona meðferð á peningum og svona umgengni við fjármál er fyrir neðan allar hellur. Þetta var erlend lántaka og prentaðir fyrir það íslenskir seðlar, það versta sem hægt var að gera fyrir atvinnuveginn, sjávarútveginn. Auðvitað koma svo gengisfellingarnar á eftir þegar búið er að prenta það. Það kom líka fram í dag að það stefndi í að jafnvægi á peningamarkaði hefði ekki verið betra í þetta langan tíma. Mér fannst þessi setning hjá hæstv. fjmrh., jafnvægi á peningamarkaði, vera svona ofurlítill skilningsvottur um það sem hann og fleiri hafa hamast við að andmæla undanfarið, það er svokölluð frjálshyggja því að frjálsræði á fjármagnsmörkuðum er til þess að stjórnmálamaður eins og hæstv. fjmrh. geti séð hvenær eftirspurn eftir fjármagni er allt of mikil og þetta tiltekna jafnvægi sé ekki. Þannig að það rofar fyrir skilningi hjá hæstv. fjmrh. í átt til frjálshyggju þegar farið er að tala um jafnvægi á peningamarkaði. Það er vonandi að það haldi áfram að rofa til í átt til frjálsræðis. En varðandi hugmyndir um að fjárlagaár verði frá 1. júní til 31. maí ár hvert. Ég hélt nú að ég hefði heyrt vitleysu þegar ég heyrði þetta í sumar í útvarpinu. Það rignir nú fréttatilkynningum frá hæstv. fjmrh. og nógur pappír til og peningar, ekki svoleiðis. En ég hrökk nú í kút. Ég hélt að hæstv. fjmrh. sem prófessor í stjórnmálafræði væri kunnugt um það hvernig stjórnarskrá landsins er. Það verður að breyta stjórnarskránni ef þetta á að vera hægt og það hefur hann ekki minnst á. Það er ekki hægt að breyta þessu bara í einu heljarstökki án þess að breyta þá stjórnarskránni. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hérna aðeins úr 42. gr. stjórnarskrárinnar: ,,Fyrir hvert reglulegt Alþingi skal, þegar það er saman komið, leggja frumvarp til fjárlaga fyrir það fjárhagsár sem í hönd fer,,, sem er næsta fjárhagsár, sem getur auðvitað ekki verið frá hálfu ári til hálfs árs þannig að hæstv. fjmrh. þarf enn að taka sig til og lesa betur í stjórnarskránni. Það er mjög þýðingarmikið fyrir hann. Varðandi hugmyndir um að í framtíðinni verði lögð fram fjárlagaáætlun til þriggja ára samhliða fjárlagafrv. þá vil ég geta þess að í IV. kafla Ólafslaga segir --- með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa hérna úr IV. kafla Ólafslaga sem kennd eru við Ólaf Jóhannesson en ekki núv. fjmrh.: ,,14. gr. Ríkisstjórnin skal leggja fyrir Alþingi fjárfestingar- og lánsfjáráætlanir fyrir eitt ár í senn, og skulu þær fylgja fjárlagafrumvarpi.`` Síðan kemur: ,,Áætlununum skal fylgja stefnumótun í meginatriðum næstu þrjú árin eftir lok þess fjárhagsárs, sem fjárlagafrumvarpið tekur til.`` Hæstv. fjmrh. er bara að gera skyldu sína. Hann þarf ekkert að vera að grobba af því þó að hann sé að fara að lögum. Er hann þá að segja það að hann hafi ekki gert þetta rétt í fyrra? Enn frekar úr þessari sömu grein: ,,Markmið áætlananna er að tryggja, að heildarumsvif í fjárfestingu og þróun peningamála og lánamála samrýmist þjóðhagslegum markmiðum.`` Þetta er skýrt orðað. Og það er sannarlega tímabært fyrir hæstv. ráðherra að fara að lögum hvað þetta varðar. Síðan kom fjmrh. í ræðu sinni inn á hugmyndir um fjáraukalög. Ég verð að segja það að í fyrra þegar ég tók sæti á Alþingi í fyrsta sinn var það mitt fyrsta verk að kynna mér hvernig afgreiðsla fjáraukalaga hefði farið fram undanfarin ár og það var nú hálfgerð hrollvekja að komast að því hvernig það var.

Hverjir voru þá fjármálaráðherrar?

Það er allt frá tíð fjmrh. Alþb. í upphafi þessa áratugar. Eftir að ég hafði gert fsp. inni í Ríkisendurskoðun og á fleiri stöðum um hvernig stæði á því að þetta hefði ekki verið gert, þá náttúrlega fór þetta af stað og fjmrh. gerði skyldu sína að hluta til að koma með þetta aftur á bak frá 1979, undanskilið 1980, og 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987. En hvað gerði hæstv. fjmrh.? Hann klikkaði á mikilvægasta atriðinu, fjáraukalagafrv. fyrir árið 1988. Það var það sem máli skipti þá. Við getum ekki spilað til baka í fortíðinni en það var hægt að gera það þá, leggja fram fjáraukalög og ég margítrekaði það á síðasta þingi af hverju þau hefðu ekki verið lögð fram. Þau eru ekki farin að sjá dagsins ljós enn þann dag í dag. En hér er ég með ríkisreikning fyrir árið 1988. Skv. tali hæstv. fjmrh. sjálfs um mikilvægi fjáraukalaga, af hverju hafa fjáraukalög ekki verið lögð fram fyrir árið 1988? Hvað er það sem dvelur það? Hér er kominn ríkisreikningur inn í hv. Alþingi fyrir 1988 en á gömlu verðlagi. Hefur Alþingi sem löggjafarsamkoma þjóðarinnar, löggjafarvald þjóðarinnar ekki enn þá veitt heimild fyrir 8 milljörðum og það er fyrir neðan allar hellur að haga sér svona. Ég skil ekki hvað dvelur. Það er til nóg blek og prent þegar þarf að gefa út fréttatilkynningar. Er ekki til blek og pappír í að gefa út fjáraukalög? Við skulum aðeins minna á bráðabirgðalögin frá því í fyrrahaust. Bráðabirgðalög þessarar hæstv. ríkisstjórnar sem hæstv. fjmrh. kallaði ga-ga-stjórn sjálfstæðismanna allt aftur í tímann eins og enginn hafi stjórnað landinu nema þeir. Því miður höfðu þeir ekki hreinan meiri hluta, því miður, þeir réðu þessu ekki öllu saman. En eiga bráðabirgðalögin frá því í fyrra ekki eftir að koma inn á fjáraukalög, eitthvað af þeim? Þetta var afgreitt allt saman fyrir utan lánsfjárlög, fjáraukalög. Þetta var afgreitt með bráðabirgðalögum hálfum mánuði áður en Alþingi kom saman, ráðstafanir upp á marga milljarða. Ekki svo að skilja að það hafi ekki þurft að hjálpa til hjá illa stöddum fyrirtækjum en með því að gera það með þessum hætti er náttúrlega alveg á grófasta hátt verið að sniðganga stjórnarskrána. Fjáraukalög eru ekki bara mikilvæg sem stjórnarskrármál. Þetta er eitt af mikilvægustu atriðum við stjórn efnahagsmála að framkvæmdarvaldið leiti sér heimilda fyrir fram um greiðslur úr ríkissjóði og hvernig tekna verði aflað fyrir þeim. Og nú dregst og dregst og fjmrh. auglýsir sjálfan sig sem einhvern allsherjar reddara, að hann sé að bjarga hér fjáraukalögum. Af hverju koma þau ekki? Eiga þau að koma á síðustu dögum ársins? Þá eru þau alveg gagnslaus. Það er ekkert heimilt fyrir fram þegar búið er að eyða peningunum, hæstv. fjmrh. Bráðabirgðalögin sem voru utan við fjárlög og lánsfjárlög leiddu af sér gífurlega seðlaprentun og útþynningu á gjaldmiðli landsins sem var það alversta sem þeir gátu gert fyrir illa stödd sjávarútvegsfyrirtæki sem skulda mikið í erlendum gjaldeyri. Það versta sem hægt er að gera er að taka lán og prenta seðla þannig að sá litli höfuðstóll sem eftir er detti við gengisfellingu, því að gengisfelling er óhjákvæmileg afleiðing af seðlaprentun. En þar sem hæstv. fjmrh. hundsaði að leggja fram frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1988, þá ákvað ég í vor að skrifa honum bréf strax eftir þingslit, eftir að það gekk ekkert að koma þessu í gegnum þingið í fyrra. Ég fór í því bréfi fram á það við ráðherrann að frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1989 yrði lagt fram í upphafi þings. Ég ætla að lesa þetta bréf, með leyfi hæstv. forseta. Það var skrifað 23. maí 1989: ,,Undirritaður 5. þm. Austurlands fer þess á leit við fjármálaráðherra í ríkisstjórn Íslands að frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 1989 verði lagt fram strax og þingið kemur saman n.k. haust, þar sem ljóst er að útgjöld ríkisins verða meiri en fjárlög ársins gera ráð fyrir, svo og vegna þess að slíkt er skylt, sbr. 41. og 42. gr. stjórnarskrá lýðveldisins. Enn fremur gerir undirritaður hér með athugasemd með formlegum hætti vegna þess að frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 1988 var ekki lagt fram á því þingi sem var að ljúka. Það skal áréttað að gengið mun verða eftir því að ofangreind grundvallaratriði í stjórnarskrá lýðveldisins um að framkvæmdarvaldið leiti sér heimilda fyrir fram hjá löggjafarvaldinu um greiðslur úr ríkissjóði verði virt frá og með upphafi næsta þings. Fjármálaráðherra er beðinn að svara erindi þessu skriflega innan 30 daga frá dagsetningu bréfs þessa.`` Þessu bréfi sá hæstv. fjmrh. ekki neina ástæðu til þess að svara og hundsaði þetta erindi. Hann hefur hins vegar komið í fjölmiðla og talað digurbarkalega um það að hann hafi brotið blað í sögunni með því að ætla að leggja fram fjáraukalagafrv. Ég verð að segja það að mér finnst það nú bara embættismannahroki af grófu tagi og virðingarleysi fyrir Alþingi sem löggjafarvaldi að svara ekki bréfi sem þingmaður skrifar ráðherra um jafnmikilvægt mál og fjármálaákvæði stjórnarskrár lýðveldisins. Það er ekkert annað en hroki, en auðvitað nota menn sinn hroka og ruddaskap eftir smekk. Ég legg mikla áherslu á þetta, að framkvæmdarvaldið leiti sér heimilda fyrir fram um greiðslur úr ríkissjóði.

Af hverju gerði Sjálfstfl. þetta aldrei?

Það var m.a. þess vegna sem ég skrifaði forseta þingsins bréf í fyrra og óskaði eftir að það yrði gerð úttekt á allri starfsemi Alþingis. Það lagðist nú ekki vel í alla. Ég held að virðing þjóðarinnar fyrir starfsemi Alþingis sé því miður ekki mikil um þessar mundir, en það er mjög alvarlegt mál. Og ég held að til þess að ráða bót á því máli verði nú að byrja á því að ræða þetta allt saman á heiðarlegan og hreinskiptinn hátt. Það er ekkert feimnismál að það þarf að endurskoða samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds hér á Íslandi.

En af hverju er það feimnismál að Sjálfstfl. lagði aldrei fram fjáraukalög?

Af hverju er það feimnismál, segir hæstv. fjmrh. Alþingi sem löggjafarsamkoma hefur ekki gert athugasemdir við þetta fyrr en ég fór að vinna í því í fyrrahaust  löggjafarvaldsins sé forsenda þess að löggjafarvaldið geti í reynd talist sjálfstætt og valdið í landinu þrískipt. Valdið í landinu á að vera þrískpt, þ.e. löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Ég held að aukin fagvinna þurfi að fara fram á vegum nefnda Alþingis, en ég er ekkert að tala um það að það eigi að fara að auka ríkisútgjöld. Það má fækka í ráðuneytum á móti. Í framhaldi af því sem ég sagði hér um fjáraukalög má ég til með að minna hæstv. fjmrh. á lög um ráðherraábyrgð. Það eru til lög um söluskatt. Fjmrh. gerði rassíu í því í sumar að innheimta söluskatt og það er að sjálfsögðu ágætismál en ég tel að hann hefði ekki þurft að fara svona ruddalega að því samt eins og hann gerði. En ég ætla að lesa hérna úr 2. gr. laga um ráðherraábyrgð, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ráðherra má krefja til ábyrgðar samkvæmt því, sem nánar er fyrir mælt í lögum þessum, fyrir sérhver störf eða vanrækt starfa, er hann hefur orðið sekur um, ef málið er svo vaxið, að hann hefur annaðhvort af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi farið í bága við stjórnarskrá lýðveldisins.`` Og í 8. gr. sömu laga stendur enn fremur: ,,Í samræmi við ákvæðin hér á undan varðar það ráðherra ábyrgð eftir lögum þessum ef hann leitar eigi samþykkis Alþingis, þegar skylt er skv. stjórnarskránni.`` Og c-liður: ,,Ef hann ... lætur viðgangast að framkvæmt sé nokkuð það, sem fer í bága við stjórnarskrá lýðveldisins.`` Ég tel rétt að minna á það að þessi lög eru til og það ber að fara eftir stjórnarskrá lýðveldisins, ekki bara að fara eftir bókstafnum, heldur fyrir það að þetta er það sem er að fara með öll fyrirtæki í gröfina og skerða lífskjör hér á Íslandi, hvernig ríkisvaldið hefur hagað sér í meðferð fjármuna undanfarin ár. Og það er auðvitað alveg fráleitt að koma með einhverja skýringu um það að það sé einhver hefð fyrir þessu eins og sumir hafa nú látið sér um munn fara. Það er ekkert hægt að öðlast hefð til þess að brjóta stjórnarskrána. Ætla menn að fara að halda því fram að það sé hægt að öðlast hefð til þess að skerða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og megi fara að fangelsa fólk án þess að það sé tekið fyrir dómstóla? Það er fráleitt. Það eru alltaf þessa dagana að koma fram upplýsingar og hæstv. fjmrh. hælir sér af því að viðskiptajöfnuðurinn sé hagstæður, þ.e. lítill innflutningur. Ég túlka þetta ekki sem jákvætt heldur sem vísbendingu um það að lömunarveiki sósíalismans sé að halda innreið sína hér á landi, því ofsköttun og ofstjórn leiðir af sér minnkandi veltu í þjóðfélaginu og hnignun, skert lífskjör. Það er reynslan alls staðar fyrir austan tjald. Það hægir á allri starfsemi í þjóðfélaginu. Og það er nú alla vega vitað fyrir austan járntjald að skert lífskjör eru uppskera sósíalismans en það er eins og sumum hér á landi gangi ákaflega illa að skilja það.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það er mjög erfitt að átta sig á því fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir af ýmsum ástæðum, m.a. vegna þess að þau tekjuöflunarfrv. sem boðað hefur verið að lögð verði fram hafa ekki séð dagsins ljós og þær fáu vísbendingar sem gefnar eru í grg. fjárlagafrv. gefa satt að segja litlar upplýsingar um það hvers megi vænta. Það er þó augljóst þegar litið er á tekjuhlið þessa fjárlagafrv. að á næsta ári má búast við að tekjur verði í það minnsta einum til einum og hálfum milljarði minni en þar er gert ráð fyrir vegna þess að hinn almenni samdráttur í landinu á næsta ári verður meiri heldur en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Þetta er auðvitað bein afleiðing af efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og ég geri ráð fyrir því að þegar frekari upplýsingar liggja fyrir og frv. fær ítarlegri meðferð í fjvn. muni þetta koma glöggar í ljós sem auðvitað þýðir að fjárlagahallinn er að þessu skapi meiri heldur en segir í fjárlagafrv. Það er annað atriði sem ég vil vekja sérstaka athygli á og það er að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að jöfnunargjald nemi á næsta ári 500 millj. kr. Það er í fjárlögum þessa árs 551 millj. kr. Ekki er hægt að sjá í þeirri tekjuáætlun fyrir yfirstandandi ár sem fylgir fjárlagafrv. hversu tekist hefur um innheimtu jöfnunargjalds. Eðli þessa gjalds er að það er lagt á allan innflutning til að mæta uppsöfnun söluskatts hjá innlendum samkeppnisgreinum, framleiðslugreinum og það leiðir af eðli virðisaukaskatts og þeim fríverslunarsamningum sem við höfum gert við önnur ríki að jöfnunargjaldið fellur niður um leið og virðisaukaskattur er lögfestur. Mig langar að spyrja hæstv. fjmrh. í þessu sambandi hvort það sé rétt að athugasemdir hafi þegar borist til utanrrh. vegna þeirra áætlana sem uppi eru um innheimtu skattsins á næsta ári þar sem skatturinn brjóti í bága við fríverslunarsamninga. Ég sé að hæstv. fjmrh. hristir höfuðið. Hann hefur þá fengið aðrar upplýsingar en ég og er nauðsynlegt að ganga úr skugga um það þegar hæstv. utanrrh. kemur til landsins en það mun auðvitað bíða þess tíma. En ástæða er til að spyrja hæstv. ráðherra hvort samdráttur hafi orðið verulegur í innheimtu þessa skatts um leið og ég finn mjög að því hversu illa er gengið frá skýringum um tekjuáætlun í fjárlagafrv. Ég get nefnt eitt lítið dæmi. Í sambandi við tekjuskatt á einstaklingum er einungis nettótalan, einungis það sem eftir verður í ríkissjóði, en eðlilegt hefði verið eins og áður hefur verið gert, ég held fram á þetta ár, að sundurliða tekjuskattinn þannig að þm. geti séð hver er brúttóáætlun tekjuskattsins á næsta ári og hver nettó. Vil ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. gefi þær upplýsingar nú við þessa umræðu hver sé brúttótalan á tekjuskatt einstaklinga, hversu mikið af þeim skatti renni til sveitarfélaga, hversu mikið fari í barnabætur, hversu mikið í húsnæðisbætur og þar fram eftir götum eða hvernig þessi mál eru hugsuð. Það er skammt síðan hæstv. forsrh. flutti stefnuræðu sína hér á Alþingi en í þeirri ræðu vék hann nokkuð að virðisaukaskatti og ég tók ekki betur eftir en hann hefði þar notað sama orðalag og er í samkomulagi ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar um stjórnarsamstarf frá 10. sept. 1989 þar sem segir: ,,Virðisaukaskattur taki gildi um næstu áramót eins og lög gera ráð fyrir. Hann verður í tveimur þrepum. Á smásölustigi verður þó aðeins eitt skatthlutfall til að tryggja öruggari skattskil. Í lægra skattþrepi verður mjólk, kjöt, fiskur og innlent grænmeti og önnur mikilvæg matvæli sem tæknilega er unnt að lækka með fyrirhugaðri framkvæmd enda leyfi svigrúm fjárlaga það. Með þessu móti er að því stefnt að lækka verð á nauðsynlegustu innlendum matvælum og verður niðurgreiðslum hagað í samræmi við það.`` Í fjárlagafrv. er annar texti. Þar stendur um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: ,,Á hinn bóginn hafa stjórnvöld ákveðið að lækka verð á helstu nauðsynjavörum heimilanna í tengslum við kerfisbreytinguna með því að endurgreiða hluta virðisaukaskattsins á framleiðslustigi. Verð á mjólk, dilkakjöti, innlendu grænmeti og fiski mun þannig lækka um tæp 10% í byrjun næsta árs þar sem á þessar vörur verður aðeins lagt ígildi 13% skatts. Þessi aðgerð er talin kosta ríkissjóð um 1 milljarð króna á heilu ári.`` Í þessum texta er búið að takmarka þessa niðurgreiðslu virðisaukaskattsins við mjólk, dilkakjöt, innlent grænmeti og fisk. Ég skil það svo að ostur t.d. sé ekki niðurgreiddur og kom það raunar fram í plaggi sem hæstv. fjmrh. sendi til þingflokka í gær að stjórnarflokkarnir verði að taka afstöðu til þess hvernig þeir standi að þessari niðurgreiðslu. Hitt vil ég óska eftir að hæstv. fjmrh. upplýsi hið háa Alþingi um hvort hann muni standa við það að verð á þessum framleiðsluvörum sem ég hef hér talið upp lækki um 10% á næsta ári. Hæstv. fjmrh. hefur gripið fram í hér töluvert á þessum kvöldfundi. Það mundi nægja ef hæstv. fjmrh. segði nú já eða nei. Hyggst hæstv. fjmrh. standa þannig að álagningu virðisaukaskatts að útsöluverð þessarar vöru lækki um 10%? Í þeirri nefnd sem ég á sæti í fyrir hönd Sjálfstfl. og hefur fjallað um virðisaukaskattinn með hæstv. fjmrh. og fulltrúum þingflokka og ýmsum öðrum embættismönnum spurði ég sérstaklega um þetta atriði og þá var það fullyrt við mig að það stæði til að standa við það að matvaran lækkaði um 10%. Ég skil þögn hæstv. fjmrh. svo að bókstafurinn blífi. Úr því hann vill ekki svara þá þýðir það væntanlega að hann telji augljóst hvað orðin merkja og það muni þá þýða það að þessi matvæli muni lækka um 10% á næsta ári. Það eru út af fyrir sig ágætar upplýsingar. Ef þetta er misskilningur minn þá leiðréttir hann það væntanlega hér á eftir. Ég vil við þessa umræðu í sambandi við virðisaukaskatt leggja áherslu á að ég tel nauðsynlegt að tímarit njóti þeirra skattahlunninda sem þau njóta nú. Það er svo í raun að söluskattur er ekki lagður á söluverð tímarita. Þetta hefur orðið til þess að hér á landi hefur vaxið mikill markaður fyrir tímarit af margvíslegu tagi. Mörg þessara tímarita eru mjög vönduð og hafa staðið sig vel í samkeppni við erlend tímarit og við þau vinna mörg hundruð manns. Ég skal ekki fullyrða hvort það eru þrjú, fjögur eða fimm hundruð ársverk sem liggja að baki öllum þessum tímaritum. Á skrá í Landsbókasafni eru 300 tímarit. Auðvitað koma þau stopult út og sum eru unnin í sjálfboðavinnu. Þar fyrir utan er allur sá fjöldi sem hefur atvinnu af því að prenta þessi tímarit og með margvíslegum öðrum hætti tengist óbeint þessari útgáfu. Ég geri ekki ráð fyrir því að hæstv. fjmrh. treysti sér til að lýsa því yfir núna að hann sé reiðubúinn til þess að beita sér fyrir því að tímaritaútgáfan haldi sinni stöðu. Það er auðvitað mikið menningarmál fyrir okkur Íslendinga að erlendu tímaritin ryðji ekki þeim innlendu burt vegna þess að við þorum ekki að standa á bak við útgáfuna. Það yrði auðvitað mjög dapurlegt ef lögfesting virðisaukaskatts mundi valda því að ein atvinnugrein hér á landi biði mikinn hnekki. Það væri í fullkominni andstöðu við tilgang og eðli virðisaukaskattsins en tilgangur hans er auðvitað sá að styrkja innlenda starfsemi, innlenda framleiðslu í samkeppninni við erlenda. Eins og hv. 2. þm. Reykv. gerði glögga grein fyrir hér í dag ber þetta fjárlagafrv. þess merki að ríkisstjórnin er menningarfjandsamleg og það er auðvitað mjög sorglegt ef enn einn steinninn sem kastað er í íslenska menningu yrði sá að leggjast gegn íslenskri tímaritaútgáfu. Það yrðu satt að segja ekki fögur eftirmæli um þessa ríkisstjórn. Ég vil í þriðja lagi leggja áherslu á að ég tel nauðsynlegt að hlunnindi bænda haldi þeirri stöðu sem þau hafa nú innan skattkerfisins. Ég man ekki hvort það er þriðja eða fjórða hver jörð hér á landi t.d. sem hefur veiðihlunnindi og þær tekjur sem bændur fá með þeim hætti ráða oft og einatt úrslitum um það að sveitir eru í byggð. Á fundi hér í morgun var hæstv. landbrh. til andsvara og það var satt að segja hálf dapurlegt að heyra til hans og finna að hann hefur ekki þann bakstuðning innan ríkisstjórnarinnar sem nauðsynlegur er til þess að hann geti staðið sig sómasamlega. Það væri t.d. fróðlegt þó ekki væri meira að fá það upplýst hvort hæstv. fjmrh. hafi staðið loðdýrabændum skil á uppsöfnuðum söluskatti frá síðasta ári. Er búið að koma þeim peningum til skila? Það væri fróðlegt að fá það upplýst hér við umræðuna. Auðvitað ber ríkissjóði að skila þessum peningum. Síðast þegar ég spurði um þetta þá hafði það ekki verið gert. Nú má vera að það hafi verið gert nú á haustdögum og þá er það gott en þetta hefur eitt með öðru verið dæmi um það í hvaða úlfakreppu hæstv. landbrh. er og sýnir kannski hver afstaða Alþb. er til íslensks landbúnaðar þegar á reynir. Ég legg áherslu á það að 26% virðisaukaskattur er auðvitað allt of hár en við sjálfstæðismenn getum ekki annað en reynt að standa þar á móti eins og við verðum að reyna að standa á móti ýmsu öðru af því sem þessi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir og er að gera. Ég minnist þess, hæstv. forseti, frá vorþinginu að miklar umræður urðu um þá kjarasamninga sem hæstv. fjmrh. gerði við opinbera starfsmenn og hefur nú beðist afsökunar á með því að lýsa því yfir að það eigi að vera aðilar vinnumarkaðarins en ekki ríkissjóður sem móti launastefnuna og hefur hann með þeim ummælum sínum viðurkennt að hann hljóp á sig á sl. vori. Eins og margsinnis hefur komið fram hefur hann hvergi nærri staðið við þær yfirlýsingar og þau fyrirheit sem hann gaf opinberum starfsmönnum í þeim samningum. Upp úr því voru gerðir samningar á hinum almenna vinnumarkaði og í tengslum við þá samninga skrifaði hæstv. forsrh. Vinnuveitendasambandinu og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna bréf sem er dagsett 30. apríl 1989 og hefst með þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í því skyni að greiða fyrir kjarasamningum milli Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna annars vegar og Alþýðusambands Íslands hins vegar hefur ríkisstjórnin eftir viðræður við fulltrúa sambandanna ákveðið eftirfarandi: 1. Samkeppnisstaða útflutningsgreina. Greiðslur verðbóta á freðfisk úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins verða lækkaðar á næstu mánuðum þannig að þær falli niður um næstu áramót. Ríkisstjórnin mun grípa til ráðstafana sem bæti frystiiðnaðinum niðurfellingu verðbótanna með einum eða öðrum hætti verði ekki breytingar til batnaðar á ytri skilyrðum greinarinnar á næstunni. Sama gildir um niðurfellingu sérstakrar endurgreiðslu söluskatts. Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir því að samkeppnisstaða útflutningsgreina verði viðunandi á samningstímanum.`` Við þetta hefur ríkisstjórnin ekki staðið og liggur það nú fyrir að mjög hæpið er að þessi ríkisstjórn geri tilraun til þess á þeim skamma tíma sem eftir er og skal ég ekki tala um það frekar í þessu sambandi en minna hins vegar á sjöunda liðinn sem heitir Skattlagning fyrirtækja. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin mun taka skattlagningu fyrirtækja til endurskoðunar með tilliti til samkeppnisstöðu þeirra gagnvart erlendum keppinautum. Sérstaklega verður tekið mið af þeim breytingum sem verða innan Evrópubandalagsins. Ríkisstjórnin mun hafa samráð við samtök atvinnurekenda um þessa endurskoðun. Ríkisstjórnin mun við heildarendurskoðun eignaskattlagningar taka til athugunar álagningu eignarskatta á atvinnufyrirtæki.`` Ég rifja upp að við umræður um þessi mál hér í sameinuðu þingi hinn 2. maí 1989 sagði hæstv. forsrh. um skattlagningu fyrirtækja: ,,Þetta er að sumu leyti hafið. T.d. hefur iðnrh. hafið athugun á samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja og þar koma skattamálin inn í og er fulltrúi fjmrh. þátttakandi í því.`` Hæstv. iðnrh. segir um þetta efni þegar ráðstafanir um kjarasamninga voru ræddar í Ed. 6. maí 1989, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ég vek sérstaka athygli á því að í því bréfi sem forsrh. hefur skrifað samstarfsaðilum, þá segir hann að ríkisstjórnin muni taka skattlagningu fyrirtækja til endurskoðunar með tilliti til samkeppnisstöðu þeirra gagnvart erlendum keppinautum eins og hv. þm. vitnaði til. Sérstaklega verður tekið mið af þeim breytingum sem eru að verða innan Evrópubandalagsins. En þetta atriði ásamt öðrum er einmitt verkefni sérstakrar nefndar hvað varðar iðnaðinn sem nú starfar með þátttöku fulltrúa ríkisstjórnarinnar og samtaka atvinnugreinarinnar og fólks sem vinnur við iðnað. Ég vænti þess að þær tillögur muni koma að liði við þessa endurskoðun.`` Ég vona að hæstv. fjmrh. heyri það sem ég segi. Mig langar í fyrsta lagi til að spyrja hæstv. fjmrh. hvort þetta sé rétt, að nefnd af þessu tagi hafi verið skipuð sem starfi í samvinnu við samtök atvinnurekenda til að vinna að þessari endurskoðun. Ég óska eftir því að hann láti þingmönnum í té þær upplýsingar sem sú nefnd sem hæstv. iðnrh. vitnaði til hefur safnað og vildi auðvitað gjarnan biðja hæstv. forseta að vera liðlegan í því sambandi ef þingið gæti með einhverjum hætti greitt fyrir því að þessar upplýsingar bærust til einstakra þingmanna. Ef svo er að þessi upplýsingasöfnun er skammt á veg komin og ef svo er, sem frv. til fjárlaga gefur í skyn með þögninni, að engar hugmyndir séu uppi um það að breyta tekjuskattslögum í þá átt sem hæstv. iðnrh. lagði svo ríka áherslu á í umræðum í Ed. á sl. vori, og gengið var eftir þeirri yfirlýsingu af þingmönnum Sjálfstfl., þá bið ég hæstv. fjmrh. að gefa yfirlýsingu um það hér í kvöld hvernig hann skilji þann kafla í bréfi hæstv. forsrh. sem ég hef nú vitnað til. Ég hlýt, hæstv. forseti, að finna að því að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera við þessa umræðu. Hann hlýtur að gera sér grein fyrir því að það geta komið upp ákveðin atriði sem nauðsynlegt er fyrir einstaka þingmenn að fá upplýsingar um.

Ég hef heyrt hvert einasta orð ...

--- Ég sagði hæstv. forsrh. svo að ég held að hæstv. fjmrh. hafi ekki heyrt hvert einasta orð. Ég var að finna að því, hæstv. fjmrh., að hæstv. forsrh. skuli ekki vera viðstaddur til þess að hann geti gefið skýringu á því hér hvað hann átti við með þessum kafla í sínu bréfi. Ég man ekki betur en sá skilningur hafi verið uppi á sl. vori að hér væri átt við breytingar á ákvæðum laga um tekju- og eignarskatt.

Þingmaðurinn var nú ekki heldur viðstaddur framsöguræðu ...

Ég hlustaði á framsöguræðuna --- að vísu gat ég ekki alltaf verið við --- og fékk af henni útdrátt þar að auki. En það er mjög gott ef hæstv. fjmrh. hefur gefið glögga skýringu á því hvað þarna er átt við. En auðvitað á það heima í grg. með frv. Ég geri þá ráð fyrir að hæstv. fjmrh. muni endurtaka hér fyrir mig --- ég veit að hann er mælskur maður og hefur ekki mikið fyrir því --- hvað átt er við með þessum orðum og hlýt að finna að því að þeim skuli ekki gerð skil í fjárlagafrv. Í bréfi hæstv. forsrh. er enn fremur þessi setning, með leyfi hæstv. forseta, það er 6. tölul., stimpilgjöld: ,,Ríkisstjórnin mun fyrir næstu áramót beita sér fyrir athugun á ákvæðum laga um stimpilgjöld.`` Ég hlýt að spyrja hæstv. fjmrh. hvað líði þeirri athugun. Eins og fjárlagafrv. lítur út er gert ráð fyrir að tekjur af stimpilgjöldum á næsta ári verði 1,9 milljarðar kr., eilítið hærri en á þessu ári samkvæmt fjárlögum. Nú er það svo að hæstv. ríkisstjórn hefur lýst því yfir, ekki aðeins hér á Alþingi, ekki aðeins í sjónvarpi, blöðum og útvarpi, heldur í yfirlýsingu sem hún gaf við kjarasamningana á sl. vori, að hún mundi beita sér fyrir lækkun vaxta og fjármagnskostnaðar. Nú er það svo um stimpilgjald að það er 1,5% til viðbótar raunvaxtastigi þegar um skuldabréf er að ræða. Það er algengt í viðskiptum að skuldabréf séu til sex mánaða og menn þurfi að endurfjármagna þau með útgáfu nýs skuldabréfs sem þýðir að þessir vextir eru komnir upp í 3%. Fyrir þau fyrirtæki sem þurfa að treysta á víxilviðskipti eru stimpilgjöldin um 3--4% viðbót á raunvaxtastigið. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. fjmrh. hvort þess sé að vænta að ákvæðum um stimpilgjöld verði breytt þannig að þau verði lækkuð og þannig komið til móts við aðila vinnumarkaðarins og þá sem þyngstan bera fjármagnskostnaðinn sem auðvitað var meiningin að gefa í skyn með þeirri setningu sem ég vitnaði til í áðan. Það er mjög erfitt að átta sig á hvaða hugmyndir hæstv. fjmrh. hefur um tekjuskatt einstaklinga eða öllu fremur erfitt að átta sig á hvort hæstv. fjmrh. kemur hugmyndum sínum fram í sambandi við breytingar á lögum um tekjuskatt einstaklinga. Það er nú í fyrsta lagi að hæstv. fjmrh. hyggst skattleggja sparifé. Efnahagsráðgjafi hans hefur lýst því yfir í blaðaviðtali eða blaðagrein að það muni þýða hækkun raunvaxta. Það er almenn skoðun og reynslan alls staðar að skattlagning vaxtatekna eykur vaxtamismun. Nú er það ekki svo að hæstv. fjmrh. ætli að skila þessu til baka því að samkvæmt þeim hugmyndum sem hann er hér með er ekki hugmyndin að vaxtatekjur verði frádráttarbærar á móti. Þessu til viðbótar hefur hæstv. fjmrh. ákveðið að beita sér fyrir því að þrep í tekjuskatti verði tvö. Hið hærra þrepið verði kannski 50% af tekjum eða svo. Þegar ofan á það bætist stéttarfélagsgjald, lífeyrissjóðsgjald og annað þvílíkt er farið að taka um 55% af hæstu tekjum í ríkissjóð. Það hefur löngum verið svo hér á landi að eignamismunur hefur verið minni en víðast annars staðar og ástæðan fyrir því hefur verið sú að einstaklingum hefur tekist að koma þaki yfir höfuðið, eignast íbúð eða hús með mikilli vinnu. Hugmyndir hæstv. fjmrh. ganga þvert á þetta. Hugmyndir hans eru þær að skattleggja sem mest, með margvíslegum hætti, það fólk sem er að brjótast í því að eignast þak yfir höfuðið eða fólk sem hefur lent í erfiðleikum og er að reyna að brjótast út úr þeim með vinnu sinni. Það á með öðrum orðum að breyta þjóðfélaginu þannig að fólk geti ekki orðið eignamenn af vinnutekjum. Þetta er auðvitað mjög dapurleg mynd sem þannig er dregin í fjárlagafrv. af þeirri ríkisstjórn og af þeim fjmrh. sem nú situr. Það væri mjög gagnlegt að fá nánari upplýsingar um þetta atriði. En auðvitað er þetta með öðru ástæðan fyrir þeim mikla fólksflótta sem hér er úr landinu, ástæðan fyrir því mikla vonleysi sem hefur gripið um sig hjá þjóðinni og við sjáum með því að atvinnuleysistölur fara hækkandi og fólki sem er í erfiðleikum fjölgar stöðugt, sem sér ekki fram úr sínum vanda, missir íbúðir sínar og húsnæði og þar með fótfestuna í lífinu. Á bls. 254 í fjárlagafrv. standa þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: ,,210 Háskólinn á Akureyri. Framlag til Háskólans á Akureyri er 78 millj. 48 þús. kr. og er það 60% hærri fjárveiting en í fjárlögum 1989. Mikil hækkun skýrist af áformum um mjög aukna starfsemi á árinu 1989 vegna fjölgunar námsára í heilbrigðis- og rekstrardeildum ásamt stofnun sjávarútvegsbrautar við skólann. Stöðuheimildum fjölgar um 7 frá gildandi fjárlögum og verða alls 20,5. Launagjöld eru alls 41 millj. 938 þús. kr. en önnur rekstrargjöld 21 millj. 400 þús. kr. Framlag til tækja og búnaðar er 5 millj. kr. og 10 millj. er varið til stofnkostnaðar við húsnæði og innréttingar.`` --- Það er auðvitað mjög bagalegt að hæstv. menntmrh. skuli ekki vera við þessa umræðu. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef duga þessir fjármunir ekki til að gera það sem stendur hér í skýringum við fjárlagafrv. og vantar mikið upp á það. Þannig blasir það við ef auknar fjárveitingar fást ekki til skólans að ekki verður unnt að efna til sjávarútvegsbrautar við Háskólann á Akureyri. Ég vil því í fullri vinsemd við hæstv. fjmrh. biðja hann að endurskoða þessar tölur, biðja embættismenn sína um skýringar á þeim texta sem þarna stendur því ég efast ekki um að hæstv. fjmrh. vilji standa við þann texta sem stendur í meginmáli við Háskólann á Akureyri, efast með öðrum orðum ekki um að hæstv. fjmrh. vilji stuðla að því og styðja það að sjávarútvegsbraut taki til starfa á næsta ári eins og áætlanir eru um og standa þannig við það að íslenska ríkið hafi og telji sig hafa efni til þess að mennta það fólk betur en nú er gert sem vinnur við undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar. Hæstv. fjmrh. talar mikið um ga-ga upp á síðkastið. Það er mikið uppáhaldsorð hjá hæstv. fjmrh. Að fá borgaða skatta til baka, sem er búið að margendurtaka, er e.t.v. hægt ef að engum er vægt og innheimturáðherrann ga-ga. Ég bið, hæstv. forseti, afsökunar á því að þurfa að bera baka og taka fram á sunnlensku.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Það hefur verið hefð á Alþingi Íslendinga í allt of mörg ár, vil ég segja, að það eru helst ekki nema fjmrh. og fulltrúar flokkanna í fjvn. Alþingis sem hafa fjallað um frv. til fjárlaga í ítarlegu máli. Ég tel að það sé mjög til skaða að þessi þróun hafi átt sér stað með þeim hætti og e.t.v. felst í því skýringin á því hvernig framkvæmdarvaldið kemur fram gagnvart hinu háa Alþingi. Það má segja að það sé Alþingi Íslendinga sjálfu að kenna að svo skuli komið sem nú er, að flokkarnir telji það sjálfsagðan hlut að þegar fjmrh. viðkomandi ríkisstjórnar hefur talað komi fulltrúar flokkanna sem eru í fjvn. og fjalli um þessi mál. Þetta þýðir á einföldu máli að það á sér stað ákveðin samþjöppun valds og þekkingar sem hefur afar óæskileg áhrif bæði á störf og stöðu Alþingis og gefur auðvitað þeim sem hafa völdin, þ.e. ríkisstjórn sem telur sig hafa öruggan meiri hluta á Alþingi á bak við sig, enn meiri ástæðu til að vanvirða sjónarmið og skoðanir minni hlutans. Ég segi þetta m.a. vegna þess að eftir daginn í dag er mér enn ljósara hvað það er þýðingarmikið að Alþingi Íslendinga styrki stöðu sína frá því sem verið hefur og nú er. Ég segi það ekki vegna þess að hér situr einn ráðherra, hæstv. fjmrh., alls ekki, þannig að þessi orð eru ekki töluð til hans persónulega, heldur eru þetta almennar hugleiðingar alþingismanns í upphafi þess að hann tekur þátt í að ræða hér nokkuð um frv. til fjárlaga. Annað er það einnig sem hlýtur að vekja athygli manns á því hvernig komið er í umræðum þessara mála hér á hinu háa Alþingi, að í dag hefur aðeins einn ráðherra, hæstv. fjmrh., verið hér viðstaddur allar umræðurnar, sem er sjálfsagður hlutur því að þetta mál er auðvitað aðalmál hans og á hans ábyrgð í ríkisstjórninni, en það er varla hægt að segja að aðrir hæstv. ráðherrar hafi sést hér undir þessum umræðum. Hæstv. forsrh. var hér í hálftíma eða í mesta lagi klukkutíma í dag og svo sat hér hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands, ef ég man það rétt, og var viðstaddur nokkra stund og svo sást hæstv. iðnrh. bregða fyrir. Heilbr.- og trmrh. kom augnablik inn í salinn og hneigði sig, sá elskulegi maður, ágæti maður. Þetta er náttúrlega ekki góð spegilmynd af því fyrir þjóðina að hæstv. ráðherrar hæstv. skuli ekki sinna því betur þó að ríkisstjórnin sé búin að koma sér saman um þau fjárlög sem hæstv. ríkisstjórn vill koma í gegn og meiri hlutinn sé fyrir hendi. Þetta ber ekki vott um mikla virðingu, hvorki fyrir hinu háa Alþingi né þeim málaflokkum sem hér eru til umfjöllunar. Þess vegna er orðið fullkomlega tímabært að umræða eins og hér fer fram núna eigi sér stað og ætti að standa yfir í minnst tvo til þrjá sólarhringa. Þannig að stjórnarandstaðan ætti þá að taka að sér það hlutverk sem hið háa Alþingi hefur greinilega vanrækt í allt of mörg ár, að fjalla hér ítarlega um einstaka málaflokka í fjárlagafrv. svo að það sé ekki lagt alfarið í vald hæstv. fjmrh. né þeirra sem sitja í fjvn. Alþingis. Ég sé það að hæstv. fjmrh. skilur vel hvað ég er að fara því að þetta eru vinnubrögð að hans skapi. Þannig mundi hann vilja vinna í stjórnarandstöðu eins og ég hef hér lýst. Það hljóta að verða næstu viðbrögð stjórnarandstöðunnar að taka upp vinnubrögð sem eru nútímalegri og þá með þeim hætti sem ég lýsti hér lauslega áðan. Virðulegi forseti. Ég geri mér grein fyrir því að það er víða hægt að koma við sögu í umfjöllun frv. til fjárlaga fyrir árið 1990, en ég mun einkum fjalla um: Í fyrsta lagi veikleika fjárlaganna, í stórum dráttum. Í öðru lagi versnandi stöðu þjóðarbúsins út á við. Í þriðja lagi mun ég koma hér nokkuð inn á aukna greiðslubyrði vegna erlendra lána. Þar mun ég leiðrétta nokkuð það sem hæstv. fjmrh. hefur haldið fram, bæði hér í þessari umræðu og einnig víðar í sambandi við stöðu þjóðarbúsins, í sambandi við lánamál og einnig í sambandi við aukna greiðslubyrði vegna erlendra lána. Í fjórða lagi ætla ég að fjalla nokkuð um skuldabréfakaup lífeyrissjóðanna, þ.e. skyldu þeirra til að afhenda 55% af ráðstöfunarfé sínu til húsnæðismálakerfisins. Í fimmta lagi hafði ég hugsað mér að fjalla hér nokkuð um ræðu fjmrh., almennt, og einnig þann þátt ræðunnar hjá hæstv. fjmrh. þar sem mér fannst hann blanda nokkuð saman stöðu sinni sem formanns Alþb. annars vegar og svo stöðu hans sem hæstv. fjmrh. íslenskrar ríkisstjórnar. Það er ýmislegt í þeim innskotum og athugasemdum og ég vil segja árásum sem hæstv. ráðherra gerði á Sjálfstfl. sem gengur ekki alveg upp þegar hæstv. fjmrh. leggur hér fyrir frv. til fjárlaga. Í sjötta lagi er það einnig einnar messu virði að fjalla nokkuð um þann kafla í ræðu ráðherra þar sem hann talaði um millifærslur og vildi nú sanna það fyrir þingheimi og þjóðinni að hann væri að leggja niður millifærslukerfið. Ég mun sanna það í minni ræðu að þessi ríkisstjórn er að innleiða og festa líklega það mesta millifærslukerfi sem nokkurn tíma hefur tíðkast á Íslandi. Í sjöunda lagi hafði ég einnig ...

Þetta verður löng ræða hjá þér.

Já, þetta getur orðið nokkuð löng ræða, hæstv. fjmrh., ég veit það að hann hefur gaman af ræðuhöldum og honum er ekki alveg sama hverjir tala, ég hef tekið eftir því, þannig að ég skal gleðja hann með því að ég skal ekki vera allt of stuttorður, en ég skal reyna að vera gagnyrtur. En í sjöunda lagi er það atriði líka sem mér fannst mjög athyglisvert er ég kom hér á fundinn í kvöld. Útgáfustarfsemi virðist vera að hefjast hérna í ráðuneytunum. Hér var í hólfunum hjá okkur fréttabréf félmrn. Þetta mun vera nýjung. Ég veit að hæstv. fjmrh. leiðréttir mig ef ég fer með rangt mál í þeim efnum, en það er mjög athyglisvert ef ráðuneytin ætla að taka upp þann hátt að fara að gefa út sín eigin fréttabréf. Þó að ég hafi auðvitað ekkert á móti því og telji æskilegt að ráðuneytin upplýsi þjóðina um það sem þau eru að gera, þá efast ég um að það séu heimildir fyrir því að einstök ráðuneyti geti hafið útgáfu fréttabréfa með þeim hætti sem kemur hér fram í þessu bréfi og mun ég koma nánar að því hér á eftir. Í áttunda lagi, sem er náttúrlega það þýðingarmesta, hyggst ég vera hér með vangaveltur um það hvað sé nú hugsanlega fram undan og leggja þá kannski nokkrar spurningar fyrir hæstv. fjmrh. um það efni og getur hann þá svarað mér hvort sem hann vill sem hæstv. fjmrh. eða formaður Alþb., en auðvitað verður hann látinn svara fyrir allt það sem hér gerist ,,til syvende og sidst``, eins og maður segir á slæmu máli, þegar kemur að kosningum og uppgjöri við þessa ríkisstjórn. Svo að ég víki nú máli mínu fyrst að veikleika fjárlaganna. Ef maður lítur á tekju- og gjaldahlið fjárlagafrv. virðist mér það koma í ljós í sambandi við tekjuhliðina að samdráttur í tekjuöflun verði meiri en fjárlögin gera ráð fyrir. Fyrir þá sem alla vega lesa frv. og skoða undirgögn og reyna að kynna sér þetta og líta líka til fortíðarinnar, þá gæti ég trúað, að höfðu samráði við menn sem eru nokkuð kunnugir fjárlögum, að samdrátturinn í tekjuhliðinni gæti orðið meiri en hér er gert ráð fyrir og mundi ég áætla það að hann geti verið á bilinu 1000--1500 millj. þrátt fyrir það að virðisaukaskatturinn skili meiri tekjum. Ég held að tekjusamdráttur í öðru verði það mikill að hann muni ekki vega þar á móti og að innheimta, til þess að mæta þeirri tekjuþörf til þess að ríkissjóður geti staðið við sínar greiðsluskyldur, muni verða með þeim hætti í því versnandi ástandi sem er því miður að verða í íslensku efnahagslífi og kemur einnig fram staðfest í þessum fjárlögum sem er það að það er gert ráð fyrir að framlög til Atvinnuleysistryggingasjóðs aukist um einn milljarð. Þar með staðfestir ríkisstjórnin sjálf í þessum fjárlögum að hún gerir ráð fyrir gífurlega miklu atvinnuleysi á árinu 1990. Þá er það jöfnunargjaldið. Ég mundi áætla að þar sé það ofmetið um 500 millj., þannig að ég mundi áætla að tekjuhlið sé ofáætluð um 1500--2000 millj. En ef við skoðum síðan gjaldahliðina, þá sýnist mér, og mun ég fara nánar ofan í það, að gjaldahlið sé vanáætluð um 4--5,6 milljarða kr. Ef við skoðum síðan einstök atriði, einstaka liði sem ég mundi vilja taka inn í það til þess að færa sönnur á þessa fullyrðingu mína, þá mundi ég líta þannig á að í uppgjöri vegna verkaskiptingar, hinna nýju laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sé vanáætlað um 500 millj. kr. Mér sýnist einnig að niðurgreiðslur séu greinilega of lágt áætlaðar. Þær geta orðið á bilinu 700--1000 millj. kr. meiri en þarna er gert ráð fyrir í frv. Þá er Lánasjóður. Það er ekki í samræmi við siðferðilegar skuldbindingar, vil ég segja, gagnvart Lánasjóði annað en gera ráð fyrir því að hann þurfi hið minnsta 200--300 millj. kr. til viðbótar. Þá mundi ég áætla að launaliðir væru vanáætlaðir um minnst 500--800 millj. Það er algert óraunsæi að halda því fram að launaliðir breytist ekki meira en fjárlagafrv. gerir ráð fyrir sem er sáralítið miðað við það ástand og þá verðbólguþróun og þær verðbólguspár sem við þekkjum að eru á bilinu 20--30%. Síðan er það Lífeyrissjóður ríkisstarfsmanna. Það eru þessar 500 millj. sem ég tel að séu hreinar reikningskúnstir og eigi auðvitað að skila sér aftur til þessa sjóðs vegna þeirra skuldbindinga sem opinberir starfsmenn hafa gagnvart öðrum liðum í tengslum við þeirra kjaramál og hagsmunamál. Síðan eru minni liðir eins og menntmrn. Ég tel að það sé vanáætlun upp á 200 millj. Einnig er liður sem heitir Niðurgreiðslur á rafmagni. Ég hugsa að þar vanti u.þ.b. 100 millj. Svo er það hin fræga Þjóðarbókhlaða. Þar áætla ég vanáætlun upp á 60 millj. Útflutningsuppbætur þurfa að vera hærri, verða hærri, ekki af því að ég óski eftir því, en samkvæmt þeim lögum og skuldbindingum sem gert er ráð fyrir getur þar verið um að ræða 300--500 millj. Byggingarsjóður ríkisins er svo alveg sérstakur kafli út af fyrir sig vegna þess að í sambandi við meðferð hans af hálfu hæstv. fjmrh. er raunverulega um samningsbrot að ræða gagnvart aðilum vinnumarkaðarins. Það eitt hvernig ríkissjóður bregst skyldum sínum þar og samningum er hægt að áætla á bilinu 500--1000 millj. Síðan er það lyfja- og lækniskostnaður sem er mjög vanáætlaður og þyrfti að vera, ef það ætti að vera sambærilegt við það sem áður hefur verið, 500 millj. Í stuttu máli sagt er hér aðeins í þessum liðum vanáætlun á bilinu 4--5,6 milljarðar. Samkvæmt þessu má benda á augljósar hættur í sambandi við þetta fjárlagafrv. og mjög mikinn veikleika í sambandi við framkvæmd fjárlaga árið 1990, það er vegna aukins halla upp á 5500--7700 millj. kr. Það má kannski gera ráð fyrir því að einhver árangur náist í sambandi við áform til sparnaðar en það er ekki óvarlegt að áætla að hallinn á ríkissjóði á næsta ári verði hið minnsta rúmir 4 milljarðar kr. og það er mun meira en stefnt er að í fjárlagafrv. Halli ríkissjóðs á árinu 1990 getur því sem sagt orðið, eins og ég sagði áðan, á þessu bili og orðið yfir 2% af landsframleiðslu sem er vaxandi hlutfall við það sem áður hefur verið. Nú geri ég ráð fyrir því að hæstv. fjmrh. vilji vefengja þetta og hann mun örugglega reyna að svara því hér á eftir og sanna það að þetta muni ekki verða svona. En hvað sem því líður hef ég sett fram mitt mat á því hvernig þetta geti þróast og tíminn einn mun þá leiða það í ljós hvor aðilinn hefur rétt fyrir sér, hæstv. fjmrh. eða ég ásamt þeim mönnum sem hafa litið á þetta til þess að reyna að komast að niðurstöðu um það hvað sé raunverulegt og einnig til þess að benda hæstv. fjmrh. á verulega veik atriði í framsetningu þessa frv. til fjárlaga. En það eru tvö önnur atriði sem er mjög þýðingarmikið að fjalla um vegna fullyrðinga hæstv. fjmrh. um stöðu Íslands í sambandi við erlendar lántökur. Við höfum heyrt hæstv. fjmrh. fullyrða það að staðan hafi farið batnandi og horfur séu góðar í þessum efnum. Hann hefur talað hér mjög ósmekklega um það hvernig Sjálfstfl. hafi staðið að þessum málum gegnum árin. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, fá að lesa hér upp nokkrar tölur sem sanna það og sýna að staðan hefur aldrei verið verri og mun aldrei hafa orðið verri en í tíð þessa hæstv. fjmrh. Þessi fjárlög og sú staðreynd, viðurkennd í fjárlögum, að verðbólgan geti verið um eða yfir 20% mun hafa það í för með sér að heildarstaðan gagnvart erlendu lánunum hefur versnað til muna og greiðslubyrði þjóðarinnar vegna erlendra lána mun verða mjög slæm árið 1990 og nálgast það að vera hin þriðja versta á áratugnum 1980--1990. Ef við lítum fyrst á stöðu þjóðarbúsins út á við, þá kemur í ljós að í fjármálaráðherratíð hæstv. fyrrv. fjmrh. Þorsteins Pálssonar voru skuldir þjóðarbúsins í hlutfalli við landsframleiðslu, þegar Þorsteinn Pálsson tók við fjmrn., 51,1%. Þegar Þorsteinn Pálsson skilaði af sér sínu ráðuneyti skilaði hann af sér með 40,4% skuldabyrði. Hún hafði sem sagt lækkað í hans tíð úr sem sagt 51,1% miðað við landsframleiðslu niður í 40,4%. Þegar núv. hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson tók við fjmrn. var þessi skuldabyrði vegna heildar erlendra lána miðað við landsframleiðslu 41,3%. Árið 1989 mun þessa skuldabyrði vegna langra erlendra lána vera komin upp í 50,4% og stefnir óðfluga í það að verða 53,1% árið 1990. Þetta er samkvæmt heimildum frá Seðlabanka Íslands. Þessar heimildir á hæstv. fjmrh. að þekkja. Þetta er mjög alvarleg þróun og hún er því miður ekki í þá átt sem hæstv. fjmrh. hefur predikað og haldið fram, bæði hér, í sambandi við fjárlagaumræðuna nú, og einnig í ræðum á undanförnum vikum og mánuðum þar sem hann hefur haldið því fram að þessi staða væri að batna. Hann hefur einnig haldið því fram að þetta fjárlagafrv. og lánsfjáráætlun væri þeirrar gerðar að nú þyrfti ekki að auka erlenda skuldabyrði vegna þess að nú yrðu lánin tekin hér innan lands og við höfum heyrt hæstv. fjmrh. lýsa því hér yfir hvað nú gengi vel að selja ríkisskuldabréf, þannig að þessi staða ætti að batna samkvæmt því. En Seðlabanki Íslands metur þetta öðruvísi. Hann metur þetta nákvæmlega eins og ég gat um hér áðan og vísa ég í þau plögg máli mínu til staðfestingar, þannig að staðan fer hríðversnandi. Einnig vil ég leyfa mér, virðulegi forseti, að rifja það upp til þess að sýna það hvaða stefna svífur yfir vötnunum þegar staða Íslendinga versnar og skuldabyrðin eykst í sambandi við erlend lán og erlendar lántökur að árið 1980, aðeins tveim árum eftir að ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar fór frá, en hún fór frá, eins og menn muna, vorið 1978, voru skuldir þjóðarbúsins í hlutfalli við landsframleiðslu, þ.e. erlend lán, aðeins 29,9%. Ef ég man rétt mun þessi skuldabyrði hafa verið lægri vorið 1978 þegar ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar fór frá. Árið 1981 er þessi skuldabyrði komin í 30,8%, árið 1982 39,0%, árið 1983 48,6, árið 1984 48,5 og árið 1985 51,1%, eins og ég gat um áðan, og fór síðan lækkandi meðan Þorsteinn Pálsson var fjmrh. úr 51,1 niður í 47,5 og niður í 40,4. Árið 1988 var þetta 41,3%, 1989 50,4% og því er spáð að erlend lán verði árið 1990 178,4 milljarðar en í lok þessa árs 148,3 milljarðar, þ.e. fer upp í 53,1% sem er algjört Íslandsmet í skuldastöðu gagnvart erlendum aðilum. Þessi spilaborg er því hrunin hjá hæstv. fjmrh. svo framarlega sem hann getur ekki hrakið þetta mat og þessar upplýsingar sem ég hef frá Seðlabanka Íslands. Ef við lítum síðan á greiðslubyrði erlendra lána miðað við útflutningstekjur, þá er staðan ekki betri hjá hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjmrh. Þegar Þorsteinn Pálsson tekur við sem fjmrh. árið 1985 er greiðslubyrðin miðað við útflutningstekjur 19,9%. Þegar hann skilar af sér árið 1987 sem fjmrh. er greiðslubyrðin komin niður í 16,1%. Þegar núv. hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson tekur við fjmrn. árið 1988 er greiðslubyrði miðað við útflutningstekjur 17,3%. Samkvæmt lánsfjáráætlun, ef menn lesa plaggið, og með staðfestingu Seðlabankans um það að rétt sé skilið, verður þessi greiðslubyrði, miðað við útflutningstekjur, árið 1990 komin í 20,1% þannig að hún hefur hríðversnað. Ég gat um það áðan þegar ég talaði um stöðuna miðað við landsframleiðslu að það er ákveðið stjórnarmunstur sem framkallar alltaf þessa neikvæðu og versnandi stöðu Íslands gagnvart erlendum lánum og gagnvart greiðslubyrði miðað við útflutningstekjur. Það er á þeim tímum þegar það stjórnarmunstur er við lýði á Íslandi sem hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar hefur komið nálægt að búa til. Það er ekkert launungarmál og söguleg staðreynd sem hæstv. fjmrh. hefur stundum verið að státa sig af að hann var einn aðalhöfundurinn að þeirri ríkisstjórn sem Gunnar heitinn Thoroddsen myndaði hér á Íslandi á sínum tíma. Um það urðu miklar deilur í Sjálfstfl. Það er ekkert launungarmál og söguleg staðreynd. Það var ekki vegna þess að við værum að deila á það út af fyrir sig að ágætir sjálfstæðismenn tækju sæti í ríkisstjórn. Við höfðum ekki trú á því að sú stefna sem við hinir sem vorum í meiri hluta fyrir því að vilja ekki fara í ríkisstjórn með Alþb., að sú stefna yrði ofan á sem alþýðubandalagsmenn lögðu áherslu á með jafnhrikalegum og neikvæðum afleiðingum, þannig að þótt okkar menn --- ég segi okkar menn, þetta voru sjálfstæðismenn þó að þeir væru í þessari ríkisstjórn --- mundu ekki geta ráðið við þá þróun og því miður varð niðurstaðan þessi. En út af fyrir sig harma ég það ekkert vegna þess að Sjálfstfl. hélt stöðu sinni og hann styrktist við þetta og vann sínar glæsilegu kosningar í sveitarstjórnarkosningum strax á eftir með góðum styrk margra sem voru stuðningsmenn þeirrar ríkisstjórnar sem þá sat að völdum, þannig að við skulum ekkert sýta það. Það er þetta stjórnarmunstur sem hæstv. fjmrh. framkallar sem gerir þessa stöðu sífellt verri fyrir íslensku þjóðina, og það er því miður, hæstv. fjmrh., að ske núna, kannski óafvitandi, að þessi staða, greiðslubyrðin gagnvart útlöndum, versnar og heildarlántökur aukast, erlendar lántökur, með þar af leiðandi versnandi hlutfalli miðað við landsframleiðslu. Þetta er mjög alvarlegt og þetta er ekki góður árangur hjá hæstv. ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar nema síður sé. En þetta er nákvæmlega það sem við sjálfstæðismenn áttum von á. Þetta heitir á mæltu máli, hæstv. fjmrh., aukin greiðslubyrði á Íslendinga, það þýðir verri stöðu og verri afkomu landsmanna þegar til lengdar lætur, því miður. Þá vil ég, virðulegi forseti, víkja nokkrum orðum að því sem einn stjórnarþingmaður, hv. þm. Alexander Stefánsson, kom inn á hér áðan í sambandi við skyldukaup lífeyrissjóðanna, 55% skyldukaupin. Það er nú svona innískot miðað við það að ég er nú fyrst og fremst hér til þess að fjalla um fjárlögin og beini máli mínu einkum til hæstv. fjmrh., en ég get nú samt ekki annað en vakið athygli á því sem kom fram hjá hv. þm. Alexander Stefánssyni í sambandi við skyldukaup lífeyrissjóðanna. Það virðist hafa farið fram hjá hv. þm. hvað hefur verið að gerast í tíð þessarar hæstv. ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar. Það er að vissu leyti furðulegt að einn af aðalstuðningsmönnum ríkisstjórnarinnar, Alexander Stefánsson, skuli ekki hafa gert sér grein fyrir þessum samningum og því samkomulagi sem ríkisstjórnin hefur gert við þá aðila sem leggja þessa fjármuni til húsnæðismálakerfisins. Ég vil því vekja athygli þingheims á því að í þessu stjórnarsamstarfi virðast sumir hv. stjórnarþingmenn vera settir út í horn eða þeir svo illa upplýstir eða fylgjast svo illa sjálfir með.  þýðingarmikið atriði upp á framhaldsþróun mála í sambandi við húsnæðismálakerfið. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hér upp þar sem segir um verðbréfakaup lífeyrissjóðanna: ,,Stærstur hluti innlenda fjármagnsins á uppruna sinn hjá lífeyrissjóðunum. Áætlað er að ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna verði um 24,1 milljarður króna á áætluðu meðalverðlagi næsta árs samanborið við 17,6 milljarða króna á þessu ári [þ.e. árinu 1989]. Áætlað er að raunaukning ráðstöfunarfjárins verði um 18% og skýrist sú aukning einkum af tvennu: Lokaáfanga í breikkun iðgjaldastofns lífeyrissjóðanna sem kemur til framkvæmda í byrjun næsta árs og stækkun eignastofns lífeyrissjóðanna sem leiðir til mjög vaxandi vaxtatekna og afborgana. Reiknað er með að lífeyrissjóðir kaupi skuldabréf af byggingarsjóðunum fyrir 45% af ráðstöfunarfé sínu, þ.e. 10.855 m.kr. [eða 10,8 milljarðar] og er þá miðað við að kauphlutfallið lækki í 45% úr 55% af ráðstöfunarfé þeirra. Þessi lækkun er í samræmi við þau fyrirheit sem gefin voru í tengslum við setningu laganna um húsbréfaviðskipti, en þar er gert ráð fyrir að um 10% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna renni til kaupa á húsbréfum. Reiknað er því með að lífeyrissjóðir kaupi húsbréf fyrir að minnsta kosti 2.410 m.kr. Þá eru verðbréfakaup Lífeyrissjóðs bænda af Stofnlánadeild landbúnaðarins áætluð um 130 m.kr.`` Ég vil undirstrika það og þingfesta það að í þessu er yfirlýsing um það að fyrirheit jafngildi samningum og ég veit að hæstv. fjmrh. virðir þetta fyrirheit sem gefið var, eins og hér kemur fram, í sambandi við setningu laganna um húsbréfaviðskipti. Þá greiddum við ýmsir þm. m.a. því frv. sem þá lá fyrir atkvæði okkar með tilliti til þessa. Þá vil ég, með leyfi forseta, einnig víkja að því atriði sem tengist vaxtaspursmáli og húsbréfakaupum. Það hefur komið fram í þessum umræðum að vextir munu væntanlega fara lækkandi. Félmrh. mun hafa gefið það til kynna, ég man ekki hvort hún hefur sagt það sjálf, en hvað sem því líður þá liggur það fyrir þeim sem væntanlega munu kaupa húsbréfin að það er gert ráð fyrir því að þau verði með 6% vöxtum. Ég vona þá að hæstv. fjmrh. geti þá annaðhvort staðfest þetta eða hrakið, varðandi það atriði hvort þetta sé rétt skilið. Í þessu felst auðvitað ákveðin vaxtalækkun sem er auðvitað æskileg. En þessu tengist líka annað sem ég mun víkja að hér á eftir í sambandi við húsnæðismálakerfið í heild sem er það atriði að það er greinilegur vilji hjá a.m.k. sumum ráðherrum, ég tel þar á meðal vera hæstv. fjmrh. og hæstv. félmrh. sem eru farnir að viðurkenna þá staðreynd að það er ekki hægt að vera með húsnæðismálakerfi þar sem vextir eru þetta á bilinu frá 1% upp í 3,5% á skuldabréfum þeirra sem taka lán hjá Húsnæðisstofnun eða byggingarsjóðunum á sama tíma sem ríkissjóður verður að undirgangast ábyrgð á vaxtagreiðslum þar sem skuldabréf eru með 6,8% vexti eða 6% vexti. Ég mun ræða það nokkuð hér á eftir í sambandi við skoðun mína og afstöðu til Húsnæðisstofnunar. Eins og ég sagði áðan í upphafi minnar ræðu þá var fróðlegt að fylgjast með því að þegar hæstv. fjmrh. flutti fjárlagaræðu sína hér í dag sáust hæstv. ráðherrar aðrir hér harla lítið. Ég var nú að velta því fyrir mér hvort það væri af óvirðingu eða hvort aðrir ráðherrar hefðu svo mikið að gera. Ég kann ekki skýringu á því, það verður náttúrlega hver að meta það eins og það snýr að honum. Þó hefði ég talið það virðingarvott af hálfu annarra ráðherra að vera hér viðstaddir þegar hæstv. fjmrh. flytur sína fjárlagaræðu, alla vega hefði ég gert það, hefði ég verið í ríkisstjórn hjá hæstv. fjmrh. En svo er manni það náttúrlega ljóst sem mestu máli skiptir fyrir hæstv. fjmrh., það skiptir hann raunverulega engu máli hvort þeir eru hér eða ekki, þessir aðrir hæstv. ráðherrar í hæstv. ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar vegna þess að hann, hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson, formaður Alþb., ræður þessu öllu saman hvort sem er ásamt sínum ágæta aðstoðarmanni, Má Guðmundssyni. Þessir ágætu menn fjalla um þessi viðamestu mál ríkisstjórnarinnar með þeim hætti að þeir þurfa ekki að hafa hér aðra hæstv. ráðherra fyrir framan sig vegna þess að þeir ákveða það með sínum skörungsskap, með sinni stefnufestu --- ég er alls ekki sammála þeirri stefnu nema síður sé --- og með sínum nútímalegu vinnubrögðum eins og kemur fram hér í ræðu hæstv. fjmrh. Hann talar um það hér einhvers staðar í sinni ræðu og er í þessu plaggi að hér sé nú unnið dálítið öðruvísi, það eru breytt vinnubrögð. Þetta er hluti af nýjum og breyttum vinnubrögðum. Ég segi nú bara fyrir mig, ég óska bara Alþb. til hamingju. Það hefur eignast foringja að mínu mati. Það getur vel verið að það skaði hæstv. fjmrh. að sjálfstæðismaður skuli segja þetta en ég get því miður ekki óskað þjóðinni til hamingju í sömu andránni, né Íslendingum, því það er því miður ekki hamingja, hæstv. fjmrh., að hafa jafnafgerandi og stefnufastan, vinstri róttækan nútímasósíalista í stöðu fjmrh. á Íslandi. Því miður. Þessi stefna hæstv. fjmrh. og hans, ég vil segja að mörgu leyti hæfu sérfræðinga og samstarfsmanna, þessi stefna hans í sambandi við fjármál ríkisins og í sambandi við skattamál mun því miður ekki færa íslensku þjóðinni þá hamingju sem ég gæti ímyndað mér að hæstv. fjmrh. mundi vilja færa henni, vegna þess að stefnan er röng. Hún gengur ekki upp miðað við íslenskar aðstæður. Hún gengur ekki upp miðað við það umhverfi sem við lifum í. Fyrst og fremst vegna þess að við Íslendingar höfum ekki svigrúm til þess að útfæra svona vinstri stefnu, svona kerfisbundna stefnu sem raunverulega felst í þessum fjárlögum. Þess vegna er ekki unnt að óska Íslendingum til hamingju með það að valdamesti maðurinn í ríkisstjórn Íslands skuli vera róttækur, ég vil segja róttækur nútímasósíalisti, sem kemst upp með það að vera afskaplega ósvífinn. Ég ætla ekki að vera hér með nein stóryrði um það í hverju þessi ósvífni er fólgin en í mínum huga kemur ýmislegt upp þegar ég hugsa til þess hvað hæstv. fjmrh. getur stundum verið ósvífinn í sínum málflutningi og sínum skoðunum og hvað hann gefur öðrum oft lítið svigrúm til þess að tjá sig og fylgja sínum málum eftir með þeim hætti sem verður að teljast lýðræðislegt og þingræðislegt. Kapp er best með forsjá, líka í stjórnmálum. Þegar ég var að hugleiða það að mæla þessi orð sem eru náttúrlega nokkuð stór en þó held ég að ég hafi nú ekki talað þannig til hæstv. fjmrh. að hann þurfi að vera sleginn yfir þeim, þá fór ég að hugleiða það hvernig hann útfærir sín völd sem fjmrh. í þessari ríkisstjórn, hver er hans afstaða til veigamikilla mála sem ráðherra annars vegar og svo formaður Alþb. hins vegar. Í ræðu sinni hér í dag braut hæstv. fjmrh. ákveðnar hefðir sem hafa myndast á hinu háa Alþingi um það hvernig fjmrh. á að leggja fyrir sitt fjárlagafrv. Hann leyfði sér að ráðast hér í sinni ræðu, með innskotum, á Sjálfstfl., einstaka forystumenn Sjálfstfl., og viðhorf okkar til mála með þeim hætti að hann verður að eiga von á því að því sé mætt með þeim hætti sem ég mun gera hér á eftir. Það er nú einu sinni þannig að menn verða að átta sig á því að þegar þeir breyta út af venjum og brjóta, ég vil segja eru að eyðileggja góðar hefðir, þá kemur náttúrlega nýtt upp og því verður svarað og er svarað. Ég vil þess vegna segja við hæstv. fjmrh. að þegar hann víkur að okkur sjálfstæðismönnum með þeim hætti að ástæðulausu í þessari ræðu í dag þá munum við auðvitað svara fyrir okkur. Og ég mun svara þannig að þjóðin væntanlega fái að heyra það hvernig ég met þá stöðu hæstv. fjmrh. og alþýðubandalagsmannsins og formanns flokksins, Ólafs Ragnars Grímssonar. Tökum dæmi um það hvernig hann umgekkst meiri háttar mál. Fyrsta dæmi: Stóriðjumál. Þeir sem hafa fylgst með ferli hæstv. ráðherra frá því hann kom í ríkisstjórn og skoða síðan samþykktir Alþb. í sambandi við stóriðju og þeir sem þekkja eitthvað til innviða íslensks valdakerfis, þeir gera sér fullkomlega grein fyrir því að alþýðubandalagsmenn sem ráða ferðinni um aðild Alþb. í þessari ríkisstjórn, þeir ætla ekki að standa við afstöðu Alþb. til stóriðjumála. Ef maður skoðar samþykktir og afstöðu Alþb. til stóriðjumála þá fer ekkert á milli mála að meginþorri þeirra flokksmanna sem hæstv. fjmrh. er formaður fyrir er á móti því að stóriðja verði aukin á Íslandi og hún efld, móti aukinni þátttöku erlends fjármagns á Íslandi. Þannig að ef formaður Alþb. ætti að vera sjálfum sér samkvæmur þá væri hann á móti aukinni stóriðju. En Ólafur Ragnar Grímsson, hæstv. fjmrh., hann er með stóriðju vegna þess að hann leyfir það m.a. að hæstv. iðnrh. vinni núna á hverjum degi mjög skipulega og ákveðið að því að reyna að tryggja samninga um aukna stóriðju á Íslandi sem mundu koma til framkvæmda þegar á næsta ári. Þar með hefur formaður Alþb., ráðherrann Ólafur Ragnar Grímsson, tekið afstöðu með stóriðju þrátt fyrir afstöðu síns eigin flokks. Tökum afstöðu hæstv. ráðherra til NATO. Ráðherrann hæstv., Ólafur Ragnar Grímsson, hann er með aðild Íslands að NATO, alla vega berst hann ekki á móti henni. Flokkurinn hans hins vegar er á móti bæði því varnarliði sem situr á Íslandi, suður í Keflavík, á Keflavíkurflugvelli, og einnig er Alþb. í hjarta sínu og stefnulega á móti aðild Íslands að NATO. Við skulum síðan taka þriðja atriðið sem er erlent fjármagn á Íslandi, frjáls viðskipti með peninga á milli landa. Það fer ekkert leynt að hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson vinnur að því núna og er líklega búinn að semja reglugerð sem heimilar erlendum aðilum að eiga hér hlutabréf, kaupa skuldabréf og koma hér inn á íslenskan markað og vera aðilar að íslenskum bönkum og íslenskum fjármálastofnunum. Þar með hefur hæstv. fjmrh. raunverulega líka tekið afstöðu með því, því ekki gerir hann það að stjórnarslitaatriði. Hins vegar er flokkurinn hans, Alþb., á móti öllu slíkum ráðagerðum. Síðan ætla ég að leyfa mér að ræða hér dálítið um verkalýðsmál. Ég undrast það nokkuð hvað mér hefur fundist hæstv. fjmrh. hafa lítinn skilning á því hversu staða láglaunafólks er ömurleg í dag á Íslandi. Ég er ekki að kenna honum persónulega um það hvernig komið er hjá láglaunafólki. Það væri afskaplega ómerkilegt af mér að gera það. Það eru margþættar ástæður fyrir því hvers vegna staða láglaunafólks er jafnslök og hún er en hún hefur líklega ekki í fleiri ár verið jafnerfið og vond og hún er í dag, því miður. Þegar hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson talar um stöðu láglaunafólks þá kom það m.a. fram þegar hann talaði í sambandi við stefnuræðu hæstv. forsrh. að hann teldi að staða láglaunafólks hefði bara verið með því allra besta sem verið hefur í fjölda ára. Láglaunafólk þyrfti ekki að kvarta, þetta stefndi allt á betri veg og staða þess hefði stórlega batnað. Ég verð að segja það að ég skil ekki íslensku eða merkingu orðanna ef hægt er að fullyrða það að staða láglaunafólks á Íslandi sé með því besta og trygg í dag. Ég held að hæstv. fjmrh. ætti að fara, eins og hann gerði stundum hér í gamla daga, í kjörbúðirnar og gera innkaup á grundvelli 50--60 þús. kr. mánaðarkaups og segja mönnum svo hvort staðan hafi batnað eða versnað frá því að hann fór í innkaup á sínum tíma þegar hann gerði það og var að bera saman verðlag hérlendis og erlendis. Í viðræðum mínum og af kunningsskap við marga af forustumönnum í verkalýðshreyfingunni sem eru í röðum Alþb. heyri ég kveða við allt annan tón. Þeir sem eru í forustu verkalýðsfélaganna kvarta sáran undan aukinni dýrtíð. Þeir kvarta undan kaupmáttarskerðingu og líklegast munum við sjá það í næsta bréfi kjararáðs að kaupmáttur er líklegast kominn, ja, ég veit ekki hvernig á að mæla það en líklegast er kaupmátturinn kominn niður fyrir 90% miðað við þann mælikvarða sem þar er notaður og líklegast hefur kaupmáttur launa ekki verið lægri í áratugi en hann hefur þróast í dag.  Félagar formanns Alþb. í verkalýðshreyfingunni eru núna að undirbúa kröfur sem m.a. fela í sér kröfu um launahækkanir en þeir eru að gera annað og meira. Þeir eru einnig að krefjast þess að ríkisstjórnin standi við það að hún móti og framkvæmi atvinnustefnu sem tryggi fulla atvinnu. Ég er sannfærður um það að þegar forusta verkalýðshreyfingarinnar og ekki hvað síst félagar hæstv. fjmrh. í Alþb. sjá það og gera sér grein fyrir því að í þessum fjárlögum er gert ráð fyrir því að það þurfi að setja einn milljarð í Atvinnuleysistryggingasjóð á næsta ári, og ef hæstv. ráðherra gerir sér ekki grein fyrir því að með því er hann sjálfur að staðfesta þann ótta sem er í röðum verkalýðshreyfingarinnar, þá skilur hann ekki um hvað þetta snýst. Þá ætla ég að víkja hér nokkuð að millifærslukerfinu. Hæstv. ráðherra vék hér mörgum orðum að því að nú væri tími millifærslna að ljúka og hann vildi þakka sér það sérstaklega. Hér segir orðrétt að það eigi að hækka framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs um 1250 millj. kr. eða um tæpan milljarð. Þetta er náttúrlega hrein ávísun á það og staðfesting á það að ,,atvinnustefna ríkisstjórnarinnar`` er svo veik að þeir treysta sér ekki til annars en að hækka þetta framlag um 1000 millj. kr. En svo að við víkjum nokkuð að því sem hæstv. fjmrh. talaði mikið um í dag sem var þetta atriði að nú væri tímum millifærslna að ljúka. Ég skildi nú ekki almennilega hvað hæstv. fjmrh. var að fara. Að vísu er hægt að finna það í fjárlagafrv. að það er verið að minnka ákveðna tegund millifærslna, en það er bara verið að auka þær annars staðar svo að í þessu felst ákveðin blekking þegar hæstv. ráðherra segir: Tímum millifærslna er lokið. Ég spyr: Hvað um húsnæðiskerfið? Er ekki húsnæðiskerfið eitt allsherjar millifærslukerfi? Er ekki með lagaboði ákveðið að lífeyrissjóðirnir skuli verja 55% af árlegu ráðstöfunarfé sínu til kaupa á skuldabréfum húsnæðismálastjórnar? Ég veit ekki betur. Nú geri ég ráð fyrir því að hæstv. ráðherra muni standa upp og segja: Ég vil nú minna hv. þm. á það að þetta var gert með samkomulagi á sínum tíma í tíð fyrrv. fjmrh. Þorsteins Pálssonar í ársbyrjun 1986  Ef hæstv. fjmrh. mundi nú vilja leggja það til að þessu mikla millifærslukerfi væri hætt, þá mundi það þýða fyrir lántakendur í fyrsta lagi almenna vaxtalækkun, í öðru lagi minni tilkostnað vegna lántöku íbúðabyggjenda og í þriðja lagi yrði kerfið sem upp úr því risi bæði mun sveigjanlegra og skilvirkara í framkvæmd. Og í fjórða lagi, sem er náttúrlega meginatriði, að við þetta allt mundi húsnæðiskostnaður lækka. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að því er lýtur að félagslegum íbúðum því það er ekki hægt að skilja við þetta mál sem heitir húsnæðisstjórn án þess að fjalla um félagslegar íbúðir. Mér er það ljóst og ég er því samþykkur að löggjafinn, Alþingi, og framkvæmdarvaldið verða að ganga þannig frá málum þegar við leggjum niður þetta millifærslukerfi, núverandi húsnæðismálakerfi, að tryggja verður að félagslegum þörfum verði fullnægt vegna þess að það eru margir sem geta ekki eignast eða þak yfir höfuðið öðruvísi en til komi félagslegt átak. Það er viðurkennt bæði af mér og öðrum. Ég er þeirrar skoðunar að ríkið og þar með stjórnmálamennirnir séu óþarfa milliliðir í þessu efni. Fólkið sjálft, þ.e. eigendur fjármagnsins sem fjármagna að mestu leyti byggingu félagslegra íbúða, getur séð um þessar framkvæmdir. Það þarf enga, hvorki Ólafa Ragnara eða Jóhönnur, sem milligönguaðila í þessum efnum né aðra stjórnmálamenn. Aðilar vinnumarkaðarins, launafólk og vinnuveitendur sem standa á bak við lífeyrissjóðina, eiga að taka þessi mál í sínar eigin hendur og losa fólkið undan krumlu ríkisafskiptamanna, stjórnmálamanna sem hrifsa til sín eignir almennings og nýta þær síðan til að tryggja sín völd og áhrif.

Eru það bara stjórnmálamennirnir í stjórn lífeyrissjóðanna sem ...?

Ja, ef þeir eru sjálfir eignaraðilar að sjóðunum, þá er ekkert óeðlilegt að þeir séu þátttakendur í því. Ég veit að hæstv. ráðherra er sammála mér um þetta. Og ef þeir eru orðnir aðilar í að taka þátt í því að fjalla um þessi mál með atkvæði fólksins, þá náttúrlega verða þeir að gera upp við sig hvort þeir taka sér þær skyldur eða ekki. Ég tel að núv. ríkisstjórn hafi raunverulega ekkert gert frekar en fyrri ríkisstjórnir í þágu almennings í sambandi við lausn íbúðamála. Fólkið hefur raunverulega gert það sjálft að eigin frumkvæði. Það leggur sjálft fram hverja einustu krónu, í fyrsta lagi í formi beinnar fjármögnunar með hluta af nútekjum sínum og í öðru lagi með lánum af eigin sparnaði úr eigin sjóðum sem eru lífeyrissjóðirnir. Húsnæðisstofnunin eins og hún er í dag er fyrirbæri, vildi ég segja, vinstri stjórnmálamanna og er þrándur í götu heilbrigðrar útfærslu húsnæðismála í landinu. Þessi fjárlög og lánsfjáráætlun viðhalda núverandi svikamyllu í húsnæðismálum og festa í sessi kerfi sem býður upp á spillingu og misnotkun. Þetta er, því miður vil ég segja, stefna núv. ríkisstjórnar í sambandi við húsnæðismál. Og því miður er ekki fyrir hendi á Alþingi Íslendinga í dag meiri hluti til að leysa upp þetta hættulega og neikvæða kerfi sem skaðar stöðu þeirra þúsunda sem hafa þörf fyrir íbúðir hvort sem það eru félagslegar eða aðrar. Við búum við þetta kerfi og þá verður maður að fjalla um málið út frá því þar til tekst að fá því breytt. Ég vil í því sambandi vekja athygli á því að núv. ríkisstjórn brýtur gerða samninga við aðila vinnumarkaðarins í sambandi við fjárframlög til húsnæðismála. Skv. samningi þeim sem ég vísaði til áðan og gerður var af aðilum vinnumarkaðarins í ársbyrjun 1986 með staðfestingu og samþykki þáv. ríkisstjórnar, sem þessi ríkisstjórn hefur ekki gert breytingu á, þá er það brot á samningi að núv. ríkisstjórn skuli minnka framlög sín til húsnæðismála með þeim hætti sem kemur fram í þessu frv. til fjárlaga. Með nákvæmlega sama hætti og lífeyrissjóðirnir skuldbundu sig til þess að kaupa fyrir 55% af ráðstöfunarfé skuldabréf af húsnæðismálastjórn skuldbatt ríkisstjórnin sig á sínum tíma, og núv. ríkisstjórn er jafnskuldbundin þeirri undirskrift, að leggja fram aukið framlag til húsnæðismála eða til byggingarsjóða. Þetta hefur ekki verið gert og með þessu frv. til fjárlaga sem hér liggur fyrir er verið að brjóta gerða samninga. Í ræðu hæstv. fjmrh. sem ég hef vikið hér nokkuð að er þetta staðfest. Ég vil, með leyfi forseta, lesa það sem segir í ræðunni og endurtaka það sem hæstv. fjmrh. sagði í dag sem staðfestir það að það er vísvitandi verið að brjóta gerða samninga. Með leyfi forseta les ég upp úr fjárlagaræðu hæstv. fjmrh.: ,,Framlag til Atvinnuleysistryggingasjóðs nemur 1250 millj. kr. og hækkar um tæpan milljarð frá fjárlögum 1989. Aftur á móti lækkar framlag til byggingarsjóðanna um milljarð. Engu að síður munu útlán byggingarsjóðanna á árinu 1990 að teknu tilliti til kaupa lífeyrissjóðanna á húsbréfum verða a.m.k. 500 millj. hærri að raungildi en útlán í fjárlögum 1989. Stafar þetta af því að ráðstöfunarfé lífeyrissjóða er talið munu aukast um 18,5% að raungildi frá árinu 1989.`` Þarna er raunverulega staðfest í ræðu hæstv. fjmrh. að það er vísvitandi verið að brjóta gerða samninga. Þetta heitir á mæltu máli að svíkja samninga. Sá sem svíkur er réttlaus að mínu mati. Þessi ríkisstjórn skirrist ekki við að svíkja gerða samninga í skjóli þess að vegna lægri vaxta af lánum, Húsnæðisstofnunar og byggingarsjóðanna, munu aðilar ekkert aðhafast í þessu máli, þ.e. þeir sem eru ábyrgðaraðilar að stjórn lífeyrissjóðanna munu ekki þora að hafa uppi gagnaðgerðir. Ég er ekki að segja það að menn ættu að gera slíkt. Það á að standa við gerða samninga og það eigum við auðvitað að gera sem erum í stjórnum lífeyrissjóðanna. En hvað halda hv. þm. að ríkissjóður geti mörg ár í viðbót gengið í ábyrgð fyrir vöxtum á bilinu 3,5% og upp í 6,8--7% eins og er á þeim skuldabréfum sem húsnæðismálastjórn gefur út, til þess að fá það fé inn í kerfið? Ég á við, hvað halda hv. þm. að ríkissjóður geti lengi ábyrgst þennan vaxtamun á sama tíma sem útlán Húsnæðisstofnunar eru upp á 3,5% og lægri, eða 1% hjá Byggingarsjóði verkamanna og upp í 6,8--7%, hvað halda hv. þm. að ríkissjóður geti gengið lengi í ábyrgð fyrir þessum háu greiðslum sem hljóta að koma til útborgunar? Hér er ekki verið að tala um nokkur hundruð millj. kr. Hér er verið að tala um milljarða skuldbindingar sem verður að greiða til lífeyrissjóðanna í framtíðinni. Og hver er greiðandinn? Greiðandinn er ríkissjóður. Og hverjir standa undir ríkissjóði? Það er fólkið sjálft, það er unga fólkið sem er að taka sín lán í húsnæðismálakerfinu núna með 3,5%, verðtryggt. Það er þetta fólk sem mun standa frammi fyrir því innan fárra ára að ríkissjóður verður í ábyrgð upp á fleiri milljarða vegna þessara skuldbindinga. Þetta þýðir á einföldu máli að skattar munu hækka og þeir sem töldu sig heppna að fá þessi lán á þessum góðu kjörum eru látnir borga þetta margfalt. Hæstv. félmrh. hefur viðurkennt þetta í ræðum á þingi sl. vetur. Hún kom inn á það þegar hún var að tala um húsbréfin að það yrði að hækka vextina úr 3,5% upp í allt að 5--6%. Hún er þegar farin að framkvæma það með sínum húsbréfum sem koma til sölu um miðjan nóvember n.k. og verða með 6% vöxtum. Ég vil svo, virðulegi forseti, segja það að hæstv. fjmrh. er búinn að margundirstrika það hér í dag í ræðu sinni að það er raunverulega góð staða lífeyrissjóða landsmanna en ekki snilli hans sjálfs eða hæstv. ríkisstjórnar sem gerir ríkisstjórninni kleift að ná saman fjárlögum og lánsfjáráætlun. Þegar grannt er skoðað, þá hvílir þetta raunverulega á þessum hrygg sem heitir ,,Ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna``. Þeir eru komnir nokkuð langt með að ná þessu fé undir sig. Við vitum það sem fylgjumst með þessum málum að í stað þess að greiða peninga sem lífeyrissjóðirnir leggja inn í húsnæðiskerfið strax út í formi lána til þeirra sem eru að byggja hefur hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. félmrh. látið það óátalið --- ég segi óátalið --- að geymslufé þessarar stofnunar hjá Seðlabanka hefur komist upp í það að verða tæpir tveir milljarðar. Nú var skyndilega boðað fyrir nokkrum dögum að Húsnæðisstofnun ætlaði að fara að greiða út 700 millj. strax. Þar með er náttúrlega viðurkennt að féð var fyrir hendi þótt því hafi verið mótmælt trekk í trekk sl. haust. Við vitum það sem fylgjumst með þessum hreyfingum að enn er eftir rúmur milljarður þrátt fyrir það að 700 millj. eru greiddar út og kannski meira. Það liggur fyrir fsp. frá mér til hæstv. félmrh. þar sem óskað er eftir sundurgreiningu á því hver hefur verið sjóðsstaða húsnæðismálastjórnar sl. þrjú ár. Ég hef ekki fengið svör við þeirri fsp. enn. Ætli ég fái þau nokkurn tíma? Þá mun ég auðvitað gera aðrar ráðstafanir til þess að fá þessar upplýsingar, ráðstafanir sem hæstv. ráðherrar geta ekki stöðvað. Ég vil þess vegna segja það að í skjóli góðrar stöðu lífeyrissjóðanna hefur þessari ríkisstjórn tekist að ná þarna í 10--15 milljarða til sinna þarfa á næsta ári. Í skjóli aukinnar skattheimtu, sérstaklega hærri eignarskatta á eignum millitekjufólks, og með því að vera með væntanlega 26% virðisaukaskatt sem kemur til framkvæmda 1. janúar, þá telur þessi hæstv. ríkisstjórn að hún geti afgreitt fjárlög á þessu þingi með þeim hætti að þau dugi íslenskri þjóð árið 1990. Ég held að því miður, þrátt fyrir allar þessar kúnstir, muni það ekki takast vegna þess veikleika sem er innibyggður í þessu fjárlagafrv. Virðulegi forseti. Þetta frv. til fjárlaga er fjárlög sem verða á brauðfótum þegar þau eiga að koma til framkvæmda árið 1990 verði þau samþykkt. Þau byggjast á stóraukinni skattheimtu á sama tíma og almenningur og fyrirtæki landsins berjast í bökkum. Þessi fjárlög munu kreppa enn meir að fólkinu í landinu, rýra kjör þess og afkomu til muna. Fjárlögin byggjast á stórauknum millifærslum á fjármunum fólksins í landinu. Þetta eru ekki aðhaldsfjárlög, því miður. Þetta eru eyðslufjárlög. Þetta eru eyðslufjárlög í ríkishít þar sem verið er að byggja upp sterkt valdakerfi vinstri sósíalista.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Þessi umræða hefur senn staðið í um níu klukkustundir og sumir þeirra sem í henni hafa tekið þátt eru ekki lengur viðstaddir hér í þingsalnum svo að ég ætla ekki að taka mjög langan tíma til að fjalla um ýmis af þeim atriðum sem hér hafa komið fram, enda munu eflaust gefast tækifæri til þess að gera þeim nánari skil, bæði í umræðum um önnur frv. sem ég mun mæla fyrir hér á Alþingi á næstu dögum og enn fremur við 2. umr. fjárlagafrv. Ég vil í upphafi þakka fyrir þessa umræðu sem hér hefur farið fram. Hún hefur að mörgu leyti verið fróðleg og athyglisverð og gæfi út af fyrir sig tilefni til þess að fjalla ítarlega um nokkuð marga þætti. Ef ég má byrja aftast í röð þeirra ræðumanna sem hér hafa tekið til máls vil ég þakka hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni fyrir hans ræðu. Hann gerði það nokkuð að umtalsefni að ég hefði í minni framsöguræðu brotið hefð og það má kannski nokkuð til sanns vegar færa. Ég leyfði mér það að tala dálítið um pólitík í framsöguræðu fyrir fjárlagafrv. í stað þess að þylja þessa talnadálka sem gert hefur verið á undanförnum árum og áratugum og taldi skynsamlegra að gera það vegna þess að tölurnar má í sjálfu sér allar lesa í fjárlagafrv. og hlutverk fjmrh. við þessa umræðu væri meira að setja hlutina í pólitískt samhengi. Ég vil hins vegar óska hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni til hamingju með það að hann braut líka hefð hér í umræðunum með því að taka sér allgóðan tíma til að flytja hér ítarlega ræðu um fjárlagafrv. og ýmsa þætti þess þrátt fyrir það að allir fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. hefðu flutt ítarlegar ræður og einn fyrrv. ráðherra flokksins að auki ásamt síðan varaformanni þingflokksins sem hér flutti einnig nokkra tölu. Ég get alveg verið sammála hv. þm. Guðmundi H. Garðarssyni í þeim efnum að það væri vissulega tilefni til þess að umræðan um fjárlagafrv. væri á svona nokkuð víðtækari og almennari grundvelli en hún hefur stundum verið áður. Vegna þeirra einstöku efnisatriða sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson vék að vil ég aðeins víkja að nokkrum þeirra og þá fyrst þeirri kenningu hans að húsnæðislánakerfið sé millifærslukerfi og þess vegna sé fullyrðing mín um það að millifærslukerfinu verði lokað frá og með áramótum ekki rétt. Ég tel að hér hafi ríkt ákveðin málvenja í stjórnmálaumræðu á Íslandi, að tala fyrst og fremst um millifærslukerfi tengt atvinnuvegunum í þessu sambandi. Ef aftur á móti það á að vera skilningurinn að húsnæðislánakerfið sé einnig millifærslukerfi er auðvitað ekki hægt að draga aðra ályktun af því en þá að Sjálfstfl. sé stærsti millifærsluflokkur þessa lands því að stærri millifærslubreyting hefur varla verið gerð á húsnæðislánakerfinu en sú sem gerð var í stjórnartíð Sjálfstfl. á kjörtímabilinu 1983--1987. Ég er nú ekki sammála þessari túlkun þó að ég skilji alveg rökin og ætla þess vegna ekki að gera það nánar að umræðuefni, en vek hins vegar athygli á því, af því að hv. þm. varð tíðrætt um forustusveit verkalýðshreyfingarinnar, að forustusveit verkalýðshreyfingarinnar kaus að velja sér sjálf sérstaka fulltrúa í stjórn þessa millifærslukerfis sem hv. þm. kallaði spillta stjórn hér í ræðu sinni  Varðandi Atvinnuleysistryggingasjóðinn vil ég aðeins vekja athygli hv. þm. á því, vegna þess að hann gerði mikið úr þessum eina milljarði, að u.þ.b. þriðjungur hans er tilkominn vegna breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga og vegna þess að ríkið tekur að sér að greiða framlag sveitarfélaganna á næsta ári í samræmi við þær breytingar sem gerðar verða og voru ákveðnar á hv. Alþingi um breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Hélt ég satt að segja að hv. alþm. væri kunnugt um þá meginástæðu. Hin ástæðan er fólgin í því að ríkisstjórnin ákvað, gagnstætt því sem ríkisstjórnir hafa gert á ýmsum fyrri árum, að skerða ekki framlagið til sjóðsins, heldur byggja hann upp, ekki endilega vegna atvinnuástandsins á næsta ári, heldur sem almenna aðgerð. Hv. þm. flutti hér nokkurn pistil um fjmrh. og formann Alþb. og þessa ríkisstjórn og dró ýmsar ályktanir af fjarveru félaga minna í ríkisstjórninni við þessa umræðu sem ég ætla ekki að gera að umræðuefni hér. Ég vil hins vegar þakka honum fyrir þessa nafngift sem hann valdi mér, nútímasósíalisti, en vildi aðeins fá að bæta því við að ef hann vildi hafa lýsinguna réttari væri e.t.v. nákvæmara í hinu hugmyndafræðilega samhengi að orða þetta nútímamarkaðssósíalisti, ef hv. þm. hefur áhuga á því að hafa hina hugmyndafræðilegu skilgreiningu rétta.

Þetta heyrði ég nú í Austur-Þýskalandi fyrir 15 árum.

Það má vel vera að hv. þm. hafi heyrt þetta í Austur-Þýskalandi fyrir 15 árum, en ég vona að hann hafi hins vegar fylgst það vel með hugmyndafræðiumræðu á Vesturlöndum og þar sem sósíalistaflokkar hafa farið með forustu í ríkisvaldi um langt árabil, eins og t.d. í Frakklandi, á Spáni, í Svíþjóð, Danmörku og víðar, að hann skilji vel merkingu þess orðs að vera nútímamarkaðssósíalisti í vestrænu samfélagi.

Ég skil ekki vel merkingu orðsins. Það væri fróðlegt að fá skilgreiningu á því.

Já, ég er alveg tilbúinn að gera það við annað tækifæri í umræðum hér á Alþingi, hv. þm. Halldór Blöndal, en tel kannski ekki eðlilegt að ég sé að gera það hér í tiltölulega stuttri svarræðu við lok fjárlagaumræðunnar. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson fór einnig með nokkra talnaþulu varðandi breytt hlutföll á skuldabyrði þjóðarinnar sem hlutfall af landsframleiðslu, og fannst mér nú satt að segja að þar væri illa farið með góðan dreng að hann væri að draga þær ályktanir sem hann gerði af þessari talnaþulu vegna þess að það er nú einu sinni þannig þegar menn taka hráar töflurnar frá Seðlabankanum að það getur verið nauðsynlegt að spyrja sjálfan sig um orsakirnar og tímasetningarnar sem liggja að baki þeim tölum sem þar birtast. Ástæðurnar fyrir því að þessar hlutfallstölur eru hærri á allra síðustu árum en þær voru áður eru fyrst og fremst þrjár. Í fyrsta lagi sá hallarekstur ríkissjóðs sem hófst að magni frá og með árinu 1985 og var síðan ærið mikill 1986, 1987 og einnig á árinu 1988 þegar Sjálfstfl. fór með forsvar fyrir ríkisstjórn rúmlega tvo þriðju hluta þess árs. Þessi hallarekstur ríkissjóðs var fjármagnaður með erlendum lántökum. Þau lán voru yfirleitt tekin í byrjun næsta árs á eftir, þannig að tímasetningar þessarar lántöku falla yfirleitt á næsta ár á eftir. Þannig féll t.d. erlenda lántakan vegna hins mikla hallareksturs ríkissjóðs á árinu 1988 á árið 1989 vegna þeirrar hefðar Seðlabankans og ríkissjóðs að taka slík lán yfirleitt á fyrstu tveimur til þremur mánuðum ársins á eftir. Hallareksturinn í fjármálaráðherrastjórnartíð Sjálfstfl. og í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar er því fyrsta meginástæðan fyrir því að hlutfallstölur skuldabyrðarinnar hafa vaxið á allra síðustu árum. Ég nefni t.d. til samanburðar þá tölu sem birtist í Dagblaðinu fyrir fáeinum dögum síðan, þ.e. að ef halli ríkissjóðs í fjármálaráðherratíð Þorsteins Pálssonar væri umreiknaður á verðlag ársins 1990 næmi hann 12 milljörðum kr. Önnur meginástæðan fyrir því að þessar hlutfallstölur hafa breyst er að landsframleiðslan hefur dregist saman. Eins og fram hefur komið ærið oft er þetta í fyrsta skipti í 20 ár sem tvö samdráttarár fylgja og á næsta ári verður í fyrsta skipti síðan 1950 að um þrjú samdráttarár í landsframleiðslu í röð verði að ræða og ég veit að hv. þm. er það kunnugur einföldum reikningsaðferðum að þegar sjálfur viðmiðunargrundvöllurinn minnkar, landsframleiðslan í þessum efnum, hlýtur hlutfallstalan að hækka, jafnvel þótt skuldabyrðin í krónutölu væri óbreytt. Það þarf því ekki að hafa átt sér stað nein raunbreyting á skuldasöfnuninni sjálfri þegar landsframleiðslan dregst saman þótt hlutfallstalan hækki. Þriðja meginástæðan fyrir því að þessar tölur hafa verið að breytast á allra síðustu árum er virkjanaframkvæmdirnar, Blönduvirkjun, þar sem meginhluti framkvæmdanna og erlendrar lántöku vegna Blönduvirkjunar hefur átt sér stað á allra síðustu árum og um 3 milljarðar á næsta ári. Ef farið verður hér í stækkun álversins í Straumsvík og virkjanaframkvæmdir í framhaldi af því vænti ég að hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson átti sig á því að þá munu þessar hlutfallstölur, sem hann gerði hér að miklu umræðuefni sem stórfellt hættumerki í efnahagslífinu, rjúka upp úr öllu valdi, einfaldlega vegna þess að þá verður að taka mikil erlend lán til þess að standa undir virkjanaframkvæmdum vegna stækkunar álversins í Straumsvík. Ég nefni þetta ekki í neinum ásökunartón gagnvart hv. þm., heldur einfaldlega til viðvörunar um að leita fyrst skýringa þess að prósenttölur taka breytingum í dálkunum frá Seðlabankanum áður en menn draga af þeim breytingum efnislegar ályktanir. Staðreyndin er hins vegar sú að árið í ár, 1989, er fyrsta árið í langan tíma þar sem allt útlit er fyrir að það takist að fjármagna halla á ríkissjóði nær eingöngu innan lands og fjárlagastefnan fyrir næsta ár er miðuð við að það takist einnig að gera það gagnvart hallanum á næsta ári. Það er þess vegna sem betur fer þannig að þær tölur sem hv. þm. lagði út af eru í sjálfu sér ekki hættumerki. Þær endurspegla í fyrsta lagi afleiðingar hallareksturs liðinna ára, í öðru lagi samdráttinn í landsframleiðslunni einan og sér sem hækkar hlutfallstöluna án nokkurra raunbreytinga og í þriðja lagi virkjunarframkvæmdirnar vegna Blönduvirkjunar. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson vék einnig nokkuð að ýmsum útgjaldatölum og dró í efa að þær fengju staðist. Það gerðu einnig nokkrir aðrir þm. hér í umræðunni. Mitt svar varðandi flestar af þessum tölum er það að að baki þeim liggja alveg markvissar ákvarðanir ríkisstjórnarinnar. Þessar tölur hafa þegar verið samþykktar af þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna, áður en fjárlagafrv. var lagt fram, þannig að þær munu ekki taka neinum breytingum hér í meðferð þingsins. Þær eru grundvallaratriði í þeirri niðurskurðaraðgerð gagnvart ríkisútgjöldunum sem ríkisstjórnin sameinaðist um í septembermánuði og ágústmánuði sl. Hins vegar get ég vel skilið að mönnum komi það dálítið á óvart að ríkisstjórninni skuli takast að ná saman um svo stórfelldan niðurskurð á ríkisútgjöldum vegna þess að ferill ríkisstjórna fyrri ára sýnir einfaldlega að það hefur oft og tíðum mistekist. Mér fannst satt að segja gæta, ef ég má víkja nokkuð að því hér, töluverðrar þversagnar í málflutningi ýmissa hv. þm. Sjálfstfl. í þessum umræðum. Annars vegar var fjmrh. og ríkisstjórnin fordæmd fyrir það að hafa ekki aukið ríkisútgjöldin meira, hafa ekki bætt við ríkisútgjöldin á fjölmörgum sviðum, og var þar kannski fremstur í upptalningunni hv. þm. Egill Jónsson, og hins vegar var ríkisstjórnin sökuð um það að hafa ekki skorið ríkisútgjöldin nægilega mikið niður. Ég vona að ég hafi þá vikið að flestum af þeim efnisatriðum sem komu fram í ræðu hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar og snúa beint að þessu fjárlagafrv., en ég ítreka það að mér fannst ærið margt í hans ræðu vera mjög athyglisvert og vissulega verðskulda ítarlegri umræðu. Hv. þm. Halldór Blöndal vék hér að nokkuð mörgum atriðum. Í raun og veru má skipta umfjöllun hans í kannski þrjá höfuðþætti. Í fyrsta lagi vék hann nokkuð að yfirlýsingum sem gefnar voru í tengslum við síðustu kjarasamninga. Það er verið að vinna að þeim stefnumálum sem þar er greint frá og aðilum vinnumarkaðarins og hv. Alþingi verður greint frá því þegar þau mál eru orðin fullþroskuð. Varðandi virðisaukaskattinn tel ég réttara að ræða það mál ítarlegar síðar, en í þeirri greinargerð sem ég sendi til allra þingflokka en að forminu til fyrst til þingflokka ríkisstjórnarinnar greindi ég frá þeirri staðreynd sem ég hélt að væri öllum kunn að vegna þess að það er frjáls álagning á fiski og grænmeti en ekki á kjöti og mjólk er einfaldara að framkvæma beint verðlækkun á mjólk og kjöti í gegnum endurgreiðslukerfið en á fiski og innlendu grænmeti. Ég vek í þessu sambandi athygli á því að vörugjaldið var fellt niður hér á allmörgum vöruflokkum 1. sept. Það virðist því miður ekki hafa leitt til verðlækkunar, heldur hefur verslunin og framleiðendur tekið þá lækkun fyrst og fremst til sín án þess að skila henni til neytenda og húsbyggjenda þótt meginrökin, m.a. af hálfu forsvarsmanna atvinnurekenda, fyrir því að knýja fram þetta afnám vörugjaldsins hafi verið þau að það mundi leiða til verðlækkunar neytendum og húsbyggjendum til hagsbóta. Og það er satt að segja dálítið lærdómsríkt að horfa á þá reynslu. Í þriðja lagi vék hv. þm. Halldór Blöndal að jöfnunargjaldinu og það er alveg rétt að í þessu fjárlagafrv. er reiknað með að jöfnunargjaldið verði innheimt áfram. Í því sambandi vil ég vekja athygli hv. alþm. á því sérstaklega að við samanburð á Íslandi og Evrópubandalaginu, frjálsri verslun og frjálsum viðskiptum á Íslandi og í Evrópubandalaginu, styrkjakerfi á Íslandi og í Evrópubandalaginu, ríkisfjölmiðlum á Íslandi og í Evrópubandalaginu, hættir mönnum til að bera Ísland saman við stórborgarhagkerfi og meginhagkerfi Evrópubandalagslandanna og segja: Þess vegna á jöfnunargjaldið ekki rétt á sér. Staðreyndin er hins vegar sú að innan Evrópubandalagsins er stórfellt ríkisstyrkjakerfi gagnvart hinum svokölluðu jaðarsvæðum Evrópubandalagsins. Jaðarsvæði Evrópubandalagsins eru t.d. nánast allt Skotland, verulegur hluti Norður-Englands, stór hluti Norður-Þýskalands, að ógleymdum verulegum hluta Portúgals, Spánar, Grikklands og Suður-Ítalíu. Ríkisstyrkirnir á þessum svæðum eru svo miklir að t.d. fiskiðnaðarfyrirtæki í Bremerhaven fær greidd, beint úr sjóðum Evrópubandalagsins, 30--35% af öllum fjárfestingarkostnaði, jafnvel þó um stórverksmiðjur sé að ræða sem kosta marga milljarða íslenskra króna. Til viðbótar eru svo ríkisstyrkir frá sambandsstjórninni í Vestur-Þýskalandi, í heild í kringum helmingur af öllum fjárfestingarkostnaði. Það er ekkert óeðlilegt að Ísland segi við lönd Evrópubandalagsins: Meðan þið eruð með stórfellt ríkisstyrkjakerfi í atvinnulífi jaðarsvæðanna hjá ykkur sem er á margan hátt mjög líkt íslenska efnahagskerfinu, þá er ekkert óeðlilegt að Íslendingar séu með innan sinna ríkisfjármála jöfnunargjöld af ýmsu tagi. Ég teldi satt að segja mjög hættulegt fyrir íslenska hagkerfið og fyrir hagsmuni íslenskra atvinnuvega að halda þannig á viðræðunum við Evrópubandalagið að menn geri sér ekki skýra grein fyrir ríkisstyrkjakerfinu og Evrópubandalagsstyrkjakerfinu sem þar er grundvallarþáttur í kagkerfi hinna svokölluðu jaðarsvæða sem eru það sem við á Íslandi ættum fyrst og fremst að bera okkur saman við. Ef við ætlum að falla í þá gryfju að bera okkur fyrst og fremst saman við stórborgarhagkerfið í Evrópubandalaginu værum við að glata mjög tökum á íslenskum hagsmunum. Þar að auki er nokkuð ljóst að fram á næsta ár verða ýmis uppsöfnunaráhrif frá hinu gamla skattkerfi enn þá í gildi og þess vegna, til viðbótar um ákveðinn tíma, ekki óeðlilegt að jöfnunargjaldið sé í gildi. Ég vil þess vegna biðja hv. talsmenn Sjálfstfl. að hugleiða vel og rækilega hvort það þjónar ekki einmitt hagsmunum Íslands í samningaviðræðum við Evrópubandalagið, hvort sem þeir verða í fylgd annarra EFTA-landa eða með öðrum hætti, að við teflum því hvoru á móti öðru, annars vegar styrkjakerfinu til sjávarútvegsins, landbúnaðarins og iðnaðarins í norðurhluta Englands og Skotlands og norðurhluta Þýskalands og svo hins vegar þeim jöfnunargjöldum sem við erum með hér á Íslandi gagnvart íslenskum innflutningi. Það væri mikil blinda að vera haldinn slíkri fríverslunarþráhyggju að vilja öll jöfnunargjöld einfaldlega burt út frá einhverri kreddu um frjálsa verslun án þess að gera sér grein fyrir því hvernig raunveruleikinn er innan Evrópubandalagsins. Hv. þm. Kristinn Pétursson flutti hér sína hefðbundnu ræðu um brot á stjórnarskránni, við að ekki væru flutt fjáraukalög. Ég ætla nú ekki mikið um þá ræðu að segja. Ástæðan fyrir því að ég svaraði ekki hans bréfi í sumar var að það var ekkert nýtt í því bréfi, það var nákvæmlega sama og hann var búinn að segja hér á Alþingi aftur og aftur allan sl. vetur og nóg er nú skriffinnskan í ráðuneytunum þó að við séum ekki að svara bréfum þm. þegar um er að ræða eingöngu endurflutning á ræðum sem búið er að svara hér á Alþingi. En auðvitað er kjarni málsins sá að sá fjmrh. sem hér stendur er þó ólíkur fyrirrennurum sínum að því leyti að á síðasta þingi kom ég með allan bunkann af fjáraukalögum fyrri ára og ríkisreikningum fyrri ára sem fjmrh. Sjálfstfl. frá 1983--1987 höfðu vanrækt að leggja fram. Og ef það á að draga einhvern fyrir landsdóm fyrir brot á stjórnarskránni, þá ætti skv. þessari kenningu að byrja á núv. hæstv. formanni Sjálfstfl., Þorteini Pálssyni. Svo skulum við hinir koma á eftir þegar búið er að dæma hann skv. kenningu hv. þm. Kristins Péturssonar. Sá fjmrh. sem hér stendur verður líka fyrsti fjmrh. sem leggur fyrir Alþingi fjáraukalög fyrir yfirstandandi ár. Það er gerningur sem fjmrh. Sjálfstfl., hvort heldur Albert Guðmundsson, Þorsteinn Pálsson, Matthías Á. Mathiesen, Magnús Jónsson, Gunnar Thoroddsen eða aðrir sé lengra farið aftur í tímann hafa aldrei gert. Og ég hélt nú satt að segja að ef hv. þm. hefur áhuga á því að fagna reformation í stjórnkerfinu, þá ætti hann að taka höndum saman við núv. hæstv. fjmrh. í stað þess að flytja þessar sífelldu ræður sínar hér um stjórnarskrárbrot sem verður ekki hægt að túlka á annan veg en sem dulbúnar skammir á núv. forustu Sjálfstfl.

Reyndu þá að koma þessu frá þér.

Það kemur. Hv. þm. þarf ekki að bíða eftir því. Hann þurfti að bíða eftir því í hálfan áratug að fjáraukalög frá fjármálaráðherratíð Sjálfstfl. væru flutt hér á Alþingi. Hann mun ekki þurfa að bíða jafnlengi eftir mér. En ég spyr hann hins vegar, hvenær hann flutti þessa ræðu um landsdóminn og stjórnarskrárbrotið á landsfundi Sjálfstfl.? 
             Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson flutti hér nokkra ræðu þar sem aðallega var vikið að Háskóla Íslands. Hann sagði einnig nokkur orð um Ragnar Arnalds. Ég vil nú í fullri vinsemd biðja hv. þm. Sjálfstfl. að sýna sannleikanum það mikla virðingu að hætta því að flytja hér á Alþingi þetta rugl sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson birti í laugardagsstaksteini sínum í Morgunblaðinu í síðustu viku um það að Ragnar Arnalds hefði rekið ríkissjóð með halla. Ragnar Arnalds er eini fjmrh. á þessum áratug sem á öllum sínum árum skilaði ríkissjóði með tekjuafgangi. Það er söguleg staðreynd, það er hérna í ríkisreikningunum frá þessum árum. Menn geta bara flett því upp og það er satt að segja dálítið leiðinlegt út frá venjulegum kurteisisreglum sem hér gilda í þinginu að bæði hv. þm. Matthías Bjarnason skyldi flytja þessa vitleysu hér í útvarpsumræðum og hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson koma hér með þetta efni. Árið 1983 skilaði halla, það er alveg rétt, en það vita auðvitað allir að Ragnar Arnalds fór frá sem fjmrh. þegar örfáir mánuðir voru liðnir af því ári og Framsfl. tók við stjórnarforustu og Sjálfstfl. við fjmrn. Ég vil þess vegna með fullri vinsemd biðja menn að vera nú ekki að búa til þá sögufölsun að Ragnar Arnalds hafi rekið ríkissjóð með halla. Ef á að halda þessu áfram leiðir það einfaldlega til þess að maður lætur bera ríkisreikningana hér inn á borð þm. Ef hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson ætlar að dæma þetta eftir línuriti sem er birt í fjárlagafrv., þá er það einfaldlega dregið á þann hátt að miðjupunktur hvers árs er notaður til að draga frá einu ári til annars en segir einfaldlega ekkert um niðurstöðutölur hvers árs fyrir sig. Sama gildir auðvitað um tilvitnun í ræðu Ragnars Arnalds hér í útvarpsumræðunum fyrir fáeinum dögum síðan. Það vita auðvitað allir sem lesa þá ræðu til enda að þau orð sem hann flutti í upphafi voru lýsing á þeim viðskilnaði sem við blasti eftir stjórnarferil Sjálfstfl. undanfarin fimm ár. Hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson vék svo einnig nokkuð að málefnum Háskóla Íslands og þeirri ráðstöfun sem deilt hefur verið um, að verja 60 millj. af tekjum háskólahappdrættisins til þess að hraða byggingu Þjóðarbókhlöðu. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að ég hef starfað við Háskóla Íslands í 20 ár. Ég þekki það þess vegna vel af eigin reynslu og störfum þar að um áraraðir ef ekki áratugi hafa starfsmenn Háskólans og nemendur verið sammála um það að brýnasta úrbótamálið í húsnæðismálum Háskólans sé öflugt háskólabókasafn. Þjóðarbókhlaðan verður þetta háskólabókasafn. Þar munu um 800 stúdentar Háskólans fá lesaðstöðu. Þangað verður Háskólabókasafnið flutt. Þar verður í fyrsta sinn fullkomin tækniaðstaða fyrir nútímavísindabókasafn og auk þess munu losna inni í Háskólanum 1--2 þúsund fermetrar af öðru húsnæði. Áform forsvarsmanna háskólahappdrættisins eru hins vegar á þann veg að verja fjármunum háskólahappdrættisins á næsta ári og næstu 2--3 árum annars vegar í Tanngarð, byggingu tannlæknadeildar á Landspítalalóðinni og skv. blaðafréttum fyrir nokkrum dögum síðan að reisa risastóra skrifstofubyggingu fyrir háskólahappdrættið. Og hvað sem mönnum finnst um aðferðina við ákvarðanatökuna held ég og vona að allir geti orðið sammála því að það þjónar betur hagsmunagæslu vísinda og rannsókna við Háskóla Íslands að flýta Þjóðarbókhlöðunni en að byggja stóra skrifstofubyggingu fyrir háskólahappdrættið sem fyrirtæki. Auðvitað má um það deila hvort það hafi átt að taka endurbyggingu Þjóðleikhússins inn á þjóðarbókhlöðuskattinn ári fyrr en ætlað var, en ég hef átt fund með byggingarnefnd Þjóðleikhússins og á þeim fundi komu fram þeirra sjónarmið að í raun og veru þyrfti mun meira fjármagn í það en ætlað er í fjárlögunum. Hv. þm. Egill Jónsson flutti hér nokkuð athyglisverða ræðu. Mér fannst tónninn í hans ræðu vera sá að það sem helst skorti á væri að ríkisútgjöldin væru ekki aukin nægilega mikið. Hann flutti, hér einn þm. Sjálfstfl., mikla réttlætingarræðu vegna þeirrar miklu aukningar ríkisútgjalda sem varð á árunum 1983--1987 og gagnrýni hans á þetta fjárlagafrv. var nær eingöngu á þann veg að útgjöldin væru ekki nægilega mikil. Ekki nægilega mikil til vegamála, ekki nægilega mikil til landbúnaðarmála, ekki nægilega mikil til þeirra hagsmunamála sem snerta bændur, ekki nægilega mikil til þeirra hagsmunamála sem snerta landsbyggðina. Ég sló svona lauslega á það að hv. þm. hefði verið að tala fyrir viðbótarríkisútgjöldum um 2--3 milljarða. Hann hins vegar gerði ekki grein fyrir því hvort ætti þá að auka skattheimtuna eða hvar ætti annars staðar að skera niður. Ég veit hins vegar að hv. þm. Egill Jónsson vill vera ábyrgur þm. og einstaklingur, en því miður kom það hvergi fram í hans ræðu hvernig átti að afla fjár í þessa miklu aukningu ríkisútgjalda og þá væntanlega framfylgja þeim stefnumiðum Sjálfstfl. sem fram komu á síðasta landsfundi að afnema þá skatta sem þessi ríkisstjórn hefði komið á sem þýðir þá um 6--7 milljarða tekjutap fyrir ríkissjóð. Og jafnframt að auka ríkisútgjöldin um 2--3 milljarða til viðbótar bara í þessum tveimur málaflokkum sem hv. þm. Egill Jónsson fjallaði um án þess að víkja nokkuð að niðurskurði á öðrum sviðum. Auðvitað má flytja hér miklar ræður um svik mín og annarra við hitt og þetta af þessu tilefni, en það verður þó að vera ákveðið samhengi í þeirri stefnu sem menn flytja í þeirri gagnrýni. Hv. þm. Alexander Stefánsson vék hér nokkuð að verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Eins og fram hefur komið þá hefur því miður orðið reyndin að rekstrarkostnaður, sérstaklega heilbrigðisþjónustunnar sem færð var yfir á ríkissjóð með breyttri verkaskiptingu, hefur reynst mun meiri sem nemur mörg hundruð millj. kr. heldur en áætlað var. Það er að hluta til vegna vanáætlana í mörgum heilsugæslustöðvum, sérstaklega í Reykjavík, og svo hins vegar vegna þess að tannlæknakostnaður féll niður í því dæmi sem sett hafði verið upp og ýmsir hv. kunnáttumenn og þm. veittu því ekki athygli að hann hafði fallið niður. Þess vegna er reyndin sú þegar upp er staðið að ríkissjóður mun taka á sig 500--600 millj. kr. meira en ætlað var þegar gengið var frá fjárhagslegu uppgjöri ríkis og sveitarfélaga á sl. vori í samræmi við breytta verkaskiptingu. Ríkisstjórnin hefur í viðræðum við forustumenn íslenskra sveitarfélaga lýst þeirri skoðun sinni að málið verði að taka upp í ljósi þessara staðreynda með einhverjum hætti. Þó er það staðfest stefna stjórnarinnar að skerða ekki Jöfnunarsjóðinn, en hins vegar verði að ræða þennan aukna rekstrarkostnað og uppgjör skulda frá fyrri árum í samhengi við það. Ég er sammála því sem hv. þm. Málmfríður Sigurðardóttir, talsmaður Kvennalistans, sagði hér í umræðunni að Flugstöð Leifs Eiríkssonar er auðvitað mikið vandamál og stórfellt hneyksli, eins og hún orðaði það, í byggingarsögu opinberra framkvæmda. Það er alveg óleyst dæmi á næstu árum og áratugum hvernig á að fjármagna endurgreiðslur af þeim miklu lánum sem tekin voru og standa jafnframt undir rekstri stöðvarinnar. Hv. þm. vék einnig að því sem hún kallaði skattpíningarstefnu ríkisstjórnarinnar og var á henni að skilja að Kvennalistinn vildi stórkostlega lækka skatta. Ég vil aðeins spyrja í því sambandi vegna þess að mér er kunnugt um það að Kvennalistinn vill einsetinn skóla, Kvennalistinn vill stórfellda uppbyggingu í heilbrigðiskerfinu, Kvennalistinn vill stórfelldar aðgerðir fyrir fatlaða, Kvennalistinn vill stórfelldar umbætur í tryggingamálum, Kvennalistinn vill verulega aukið framlag til jafnréttismála, Kvennalistinn vill stórkostlegt viðbótarframlag til byggðamála, hvernig á að fara að því öllu saman ef svo á einnig að lækka skatta?  annarra anna. Ekki vegna þess að ég sé að nýta mér fjarvistir þeirra til þess að setja fram skoðanir sem hv. þm. vildu svara, heldur einfaldlega vegna þess að ég vil engu að síður taka á nokkrum þeirra höfuðatriða sem viðkomandi þm. nefndu. Hv. þm. Pálmi Jónsson flutti hér síðan nokkuð ítarlega ræðu. Ég vil í fyrsta lagi segja að það er misskilningur hjá hv. þm., þær tölur sem hann fór með varðandi skuldastöðu bankakerfisins í samhengi við lausafjárstöðu þess og erlendar lántökur vegna þess að í þeim tölum sem birtar eru er Seðlabankinn talinn til bankakerfisins. Þar er sem sagt ekki um að ræða viðskiptabankana eina, heldur er Seðlabankinn einnig talinn með í þeim tölum sem hv. þm. vitnaði til, en ég var hins vegar eingöngu að víkja að bættri stöðu viðskiptabankanna. Hv. þm. lýsti þeirri skoðun sinni að núv. ríkisstjórn hefði gefist upp við að ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Það er ekki rétt vegna þess að ríkisstjórnin beitir í þessu fjárlagafrv. markvissum aðgerðum í þessu skyni. Hins vegar hefur ríkisstjórnin horfst í augu við þann veruleika að það sé, miðað við hinn mikla samdrátt sem er í okkar efnahagskerfi, ógerlegt að ná þessu jafnvægi á skemmri tíma en tveimur til þremur árum. Hv. þm. velti því einnig fyrir sér hvernig stæði á því að í frv. væru áætlaðar 350 millj. í Atvinnutryggingarsjóð ef ætlunin væri að loka millifærslukerfinu á næsta ári. Ástæðan er einfaldlega sú að þessi upphæð var ákveðin með lögum sem sett voru á árinu 1988 og það er verið að standa við þær lagalegu skuldbindingar að tryggja sjóðnum ákveðið fjárstreymi á þeim tíma og það breytir engu um þá staðreynd að frá og með áramótum verður ekki tekið við fleiri umsóknum. Sjóðurinn mun einfaldlega afgreiða þær umsóknir sem þá liggja fyrir og síðan verður honum komið fyrir í Seðlabankanum eða annars staðar þar sem hann verður þjónustaður eins og hver annar lokaður sjóður sem á að renna sitt skeið á enda. Hv. þm. vék einnig nokkuð að kaupmáttartölum sem ég nefndi hér við umræðu um stefnuræðu forsrh. Ég vil í því sambandi bara ítreka það sem ég hef gert áður að ég var þar að bera saman kaupmátt lægstu launa innan BSRB, þ.e. þriðjungs til fjórðungs félagsmanna BSRB, við verðlag á landbúnaðarvörum eða matvælum. Það hefur aldrei verið nein launung á því að kaupmátturinn í heild mundi minnka og hefur minnkað, en það er hins vegar ákveðinn hluti láglaunafólks sem hefur sem betur fer getað treyst því að staðið hefur verið við þau fyrirheit að kaupmáttur þess fólks hefur haldist. Hv. þm. vék einnig að uppsetningarformi í fjárlögunum og í grg. og í samanburðartölum. Þær eru ekkert öðruvísi en oft hefur verið áður og það er misskilningur að í frv. sé reynt með einhverjum hætti að gera þann samanburð erfiðari, heldur er þvert á móti reynt að draga upp sem raunsannasta mynd af ástandinu á þessu ári eins og það hefur þróast og það borið saman við frv. til fjárlaga fyrir næsta ár. Virðulegi forseti. Það var fjölmargt annað sem fram kom í ræðum hér í dag sem vissulega hefði verið tilefni til að fjalla um, en eins og ég sagði áðan þá hefur þessi umræða nú þegar staðið í um níu klukkustundir og í umræðum jafnvel næstu daga um ýmis önnur mál sem tengjast þessu fjárlagafrv. og flutt verða í hv. deildum þessa þings gefst tækifæri til þess að fjalla nánar og ítarlegar um þessi atriði.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það má segja að það sé kannski óvanalegt að kveðja sér hljóðs eftir að hæstv. fjmrh. hefur lokið annarri ræðu sinni í sambandi við frv. til fjárlaga, en ég beindi til hans beinum spurningum sem hann hefur kosið að svara ekki. Og í því skjóli að venja sé að fleiri verði ekki til andsvara, þá má e.t.v. reyna að skjóta sér á bak við slíkt, en ég beindi til hans beinum spurningum sem ég óskaði svara við og vil ítreka þær. Ég vil í fyrsta lagi spyrja hæstv. fjmrh. hvort rétt sé að samband hafi verið haft við utanrrn. vegna þess að jöfnunargjald er lagt hér á útflutning. 

Þingmaðurinn túlkaði svarið í þingtíðindin áðan og sagði að ...

Ég beindi þeirri spurningu til hæstv. fjmrh. hvort athugasemd hefði borist til utanrrn. um það að hér væri lagt á jöfnunargjald.

Mér er ekki kunnugt um það.

Hann segir að sér sé ekki kunnugt um það nú, en áður hefur hann svarað því neitandi. Ég hins vegar get tekið undir með honum að ég er auðvitað mjög ánægður yfir því ef sú hugsun með jöfnunargjaldinu nú er að nota það ekki sem almenna skattheimtu í ríkissjóð heldur hugsi hæstv. fjmrh. sér í fyrsta lagi að endurgreiða þann uppsafnaða söluskatt til atvinnuveganna sem hann sagði réttilega áðan að væri uppsafnaður í kerfinu og þá er rétt að gera ráð fyrir því í fjárlagafrv. Í öðru lagi er ég fyllilega sammála honum um að það getur verið heilbrigt og eðlilegt að styðja og styrkja atvinnurekstur hér á landi með slíkum aðgerðum, en þá á að gera það en ekki að nota jöfnunargjaldið til þess að stinga því ofan í vasa fjmrh. og hafa atvinnuvegina að yfirskini. Það kemur skýrt fram, hæstv. fjmrh., í því fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir, í frv. til lánsfjárlaga og ég tala nú ekki um í frv. um breytingu á lögum um launaskatt að við þau fyrirheit sem ríkisstjórnin gaf aðilum atvinnuveganna í maímánuði sl. um að beita sér fyrir breytingu á opinberum gjöldum í þá veru að sambærilegt væri við það sem gerist í Evrópubandalagslöndunum, það liggur fyrir að hæstv. fjmrh. hyggst ekki standa við þau. Ég get, hæstv. forseti, aðeins vitnað í eina setningu sem sýnir glögglega að skilningur minn er réttur, en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hins vegar má benda á að það þjónar ekki hagsmunum hins almenna skattborgara að geyma féð frekar hjá fyrirtækjunum en ríkissjóði.`` Þessi setning ber það með sér að það frv. til laga um breytingu á lögum um launaskatt sem hér liggur fyrir er til þess að þyngja þessa skattheimtu, en ég hef meira en rökstuddan grun um að í þeim viðræðum sem áttu sér stað milli atvinnurekenda og ríkisstjórnarinnar í maímánuði sl. hafi einmitt verið bent á að skattur af þessu tagi væri ekki lagður á í a.m.k. sumum löndum Efnahagsbandalagsins. Ég vil líka rifja upp, hæstv. fjmrh., að ég vísaði til ummæla sem hæstv. iðnrh. viðhafði í Ed. þegar ráðstafanir ríkisstjórnarinnar voru þar til umræðu. Þá lýsti hæstv. iðnrh. því yfir að á vegum iðnrn. væri starfandi nefnd sem fulltrúar iðnaðarins ættu sæti í og sömuleiðis fulltrúi fjmrn. Eftir þeim orðum sem hæstv. fjmrh. viðhafði hér áðan virðist sú nefnd hafa verið lögð niður, ekki boðuð til fundar eða sniðgengin, vegna þess að hæstv. fjmrh. sagði hér berum orðum áðan að henni kæmi í rauninni ekki við hvað ríkisstjórnin væri að aðhafast, það væri ekki hennar mál, heldur yrði henni tilkynnt á sínum tíma um niðurstöður ríkisstjórnarinnar. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar aðilar vinnumarkaðarins ganga til samninga við launþega um kjarasamninga og fá skriflega yfirlýsingu frá ríkisstjórn og forsrh. um tilteknar aðgerðir fyrir atvinnureksturinn, að þeir skuli svo hundsaðir að þeim skuli ekki einu sinni heimilt að eiga fulltrúa í þeirri nefnd sem hefur með það að gera hvernig eigi að koma til móts við það fyrirheit að samkeppnisstaða þeirra verði jöfnuð skattalega borið saman við lönd Efnahagsbandalagsins. Ég beindi þeirri fsp. til hæstv. fjmrh. hér áðan og ég bað þann hæstv. forseta sem þá sat í forsetastóli um að liðka til fyrir fjmrh. ef þingið gæti með einhverjum hætti gert það, að þingmenn fengju í hendur þær upplýsingar sem hæstv. iðnrh. talaði um í hinum tilvitnuðu ummælum. Nú fékk ég ekki svar við því hvort ríkisstjórnin sé reiðubúin til þess að láta þingmönnum í té þær upplýsingar sem ríkisstjórnin, eftir því sem hæstv. ráðherra sagði áðan, leggur til grundvallar þegar hún er að meta hvað sé sambærileg skattaleg staða fyrirtækja í löndum Evrópubandalagsins og fyrirtækja hér. Ég skal rifja upp þessa setningu í bréfi hæstv. forsrh. fyrir hæstv. fjmrh. ef hann vill láta svo lítið að svara skýrar. Setningin hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin mun taka skattlagningu fyrirtækja til endurskoðunar með tilliti til samkeppnisstöðu þeirra gagnvart erlendum keppinautum. Sérstaklega verður tekið mið af þeim breytingum sem verða innan Evrópubandalagsins. Ríkisstjórnin mun hafa samráð við samtök atvinnurekenda um þessa endurskoðun.`` Nú vill svo til að framkvæmdastjóri Félags ísl. iðnrekenda er erlendis, sömuleiðis framkvæmdastjóri Vinnuveitendasambands Íslands þannig að ég hafði ekki tök á því að ráðfæra mig við þá áður en ég tæki hér til máls um það hversu slíku samstarfi hefði verið háttað. En hæstv. fjmrh. hefur tekið af mér ómakið. Hann hefur lýst því hér yfir að þessi yfirlýsing verði að engu höfð. Hæstv. fjmrh. sagði áðan úr ræðustól að hann hefði gert grein fyrir því í frumræðu sinni hvernig að þessari leiðréttingu yrði staðið. Ég heyrði hluta af ræðu hans, var kallaður í síma svo að ég heyrði hana ekki alla, en ég hef spurt aðra þingmenn að því hvort hann hafi kveðið fastar eða skýrar að orði í sinni ræðu um þessi atriði en í hinni skrifuðu ræðu sem útbýtt var til þingmanna. ( Fjmrh.: Ég sagði aldrei að ég hefði fjallað um það í ræðu minni. Ég sagði bara að þingmaðurinn hefði gefið ...) Nú. Hæstv. ráðherra man ekki hvað hann sagði. Hann er nú líka farinn að ruglast í höfðinu því að hann sagði þegar hann kom hér upp áðan um tíuleytið að umræðan hefði staðið í níu tíma.

Senn.

Það er nú kannski nær átta. Átta tímar hefðu kannski verið nær. Þar að auki hófst umræðan ekki fyrr en hálfþrjú þannig að hæstv. ráðherra hefur eitthvað ruglast í ríminu. En í grg. með fjárlagafrv. standa þessi orð, hæstv. fjmrh., með leyfi hæstv. forseta: ,,Mikil óvissa ríkir um tekjur ríkissjóðs af tekjuskatti félaga á næsta ári. Horfur eru á að afkoma fyrirtækja verði lakari á þessu ári en á árinu 1988, sem óhjákvæmilega leiðir til minni tekna af þessum skattstofni á næsta ári. Vaxandi greiðsluerfiðleikar hjá fyrirtækjum gætu einnig sett mark sitt á innheimtuna, bæði á þessu ári og hinu næsta. Miðað við þessar forsendur er óvarlegt að ætla að tekjuskattur félaga færi ríkissjóði meira en 1,7--1,8 milljarða í tekjur árið 1990, samanborið við 2 milljarða 250 millj. í ár.`` Þetta er sú skýring sem gefin er á minni tekjuskatti félaga á næsta ári en þessu. Það er ekki vikið einu einasta orði að því að einhverjar þær skattabreytingar séu hafðar í huga sem hæstv. forsrh. hét og lofaði aðilum vinnumarkaðarins skriflega á sl. vori. Á hinn bóginn segja þessar tölur okkur annað. Þær segja okkur hversu mikil áhrif það hefur á afkomu ríkissjóðs hver rekstrargrundvöllur fyrirtækjanna er. Og svo að ég haldi áfram þessari upprifjun, þá var því heitið í þessu plaggi að samkeppnisstaða útflutningsgreina yrði viðunandi á samningstímabilinu. Ég spurði hæstv. forsrh. hvort hann ætti við að hún yrði viðunandi allt samningstímabilið eða hvort hún yrði viðunandi t.d. einn sólarhring, eina klukkustund. Honum fannst þetta voðalega heimskulega spurt. Hann reyndi að gefa það í skyn að ríkisstjórnin hygðist bæta samkeppnisstöðuna hið skjótasta. En það hefur nú ekki verið gert enn þrátt fyrir það að frysting sé rekin með 3% styrkjum úr ríkissjóði og þrátt fyrir miklar greiðslur til saltfiskvinnslunnar úr Jöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, þrátt fyrir það að búið sé að tæma sjóði sem voru digrir hjá saltfiskverkuninni áður en þessi ríkisstjórn settist til valda, þá hefur staða sjávarútvegsins í heild versnað og það sem er kannski enn þá alvarlegra, annar atvinnurekstur hér á landi býr við erfiðari samkeppnisskilyrði en ella vegna þess að reynt er að reka sjávarútveginn með styrkjum. Af þessum sömu ástæðum er þessi mikli samdráttur í þjóðfélaginu í heild og þessi mikla heimatilbúna kreppa sem við búum nú við. Og eins og hv. 14. þm. Reykv. Guðmundur H. Garðarsson gerði glögga grein fyrir áðan má búast við því að tekjur ríkissjóðs á næsta ári verði 1--1,5 milljörðum lægri á næsta ári heldur en þó er gert ráð fyrir í þessu frv. einmitt út af þessum mikla samdrætti. Þess vegna er það auðvitað algjörlega út í hött þegar hæstv. fjmrh. er að miða stjórn Sjálfstfl. á landsmálum við þessa hafta- og stöðnunarstefnu sem nú er. Ég get tekið annað dæmi. Þegar þessi hæstv. ráðherra og þegar hæstv. forsrh. voru að tala fyrir Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina fyrir einu ári töluðu þeir um að þetta væri tímabundin aðgerð sem einungis mundi standa í eitt ár. Fyrirtækjunum yrði komið á réttan kjöl, síðan kæmi gósentíð vinstri stjórnar og þá væri hægt að leggja þennan sjóð niður. Hæstv. forseti. Þegar verið er að svara hæstv. fjmrh. er nú lágmark að hann sé inni, annars er ég alveg reiðubúinn að gera hlé á fundi til kl. tólf.

Eins og áður var sagt, þá heyrir fjmrh. hvert einasta orð.

Það er gott. Ég vildi vera viss um það að ráðherrann hefði ekki misst af því sem ég er að segja. En í því frv. til lánsfjárlaga sem hér er lagt fram er gert ráð fyrir því að Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina fái til ráðstöfunar 750 millj. kr. fyrir utan 350 millj. kr. framlag úr ríkissjóði. Ég hef ekki lesið grg. með þessu frv. þar sem ég sá það fyrst áðan. Ég veit ekki hvaða hugmyndir hæstv. ríkisstjórn gerir sér um Hlutabréfasjóðinn, en á hinn bóginn er mér kunnugt, hæstv. fjmrh., að uppi eru hugmyndir um það í ríkisstjórninni að beita fleiri sjóðum í þá átt að greiða með margvíslegum atvinnurekstri hér á landi vegna þess að ríkisstjórnin treystir sér ekki til þess að skapa atvinnuvegunum viðunandi samkeppnisskilyrði á erlendum mörkuðum. Eitt atriði enn sem hæstv. fjmrh. minntist ekki á og ég beindi til hans beinni spurningu um. Hefur hæstv. fjmrh. t.d. staðið skil á uppsöfnuðum söluskatti vegna loðdýraræktar? Það kom ekki eitt einasta svar frá hæstv. fjmrh. um þetta atriði.

Samkvæmt fjárlagafrv. ...

Það er því í raun og veru algjörlega út í hött að hafa þessa umræðu hér,  Hæstv. fjmrh. kom þar máli sínu að hann talaði um hinn góða viðskilnað Ragnars Arnalds í fjmrn. Verð ég nú að segja að oft hefur mér blöskrað en aldrei eins og núna. Það er einmitt ágætt að rifja það upp í tengslum við Þjóðarbókhlöðu hvernig viðskilnaðurinn var hjá ráðherrum Alþb. þegar einmitt þessi maður, hv. þm. Ragnar Arnalds, var fjmrh. Ástandið var þá þannig í húsnæðismálum að erlend lán voru tekin til byggingarsjóða ríkisins. Ástandið var þannig hjá Lánasjóði ísl. námsmanna að erlend lán voru tekin til þess að hann gæti staðið við sínar skuldbindingar. Ég hygg að ríkisfjármál hafi aldrei hvorki fyrr né síðar komist á lægra plan nema í það eina skipti þegar vinstri stjórnin frá 1956--1958 fékk gullpeningana, silfurskildingana 30 úr varnarmálasjóði Bandaríkjanna, öryggissjóði Bandaríkjanna. Þegar síðan ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar settist að völdum þá urðum við að finna leiðir til þess að reyna að draga úr þeim erlendu lántökum sem sú ríkisstjórn bar ábyrgð á sem þá sat að völdum, og hæstv. ráðherra átti mikinn þátt í að móta efnahagsstefnu hennar, var þá í fjh.- og viðskn. Nd. og flutti hér margar og lærðar ræður. Það kom í okkar hlut, sjálfstæðismanna, að finna leiðir út úr þessum vanda og sá eignarskattsauki sem oft hefur verið talað um í sambandi við Þjóðarbókhlöðuna var lagður á í því augnamiði að hægt væri að komast hjá því að taka erlend lán til húsnæðissjóðanna, Byggingarsjóðs ríkisins og Byggingarsjóðs verkamanna eins og tíðkast hafði meðan Svavar Gestsson, hæstv. ráðherra, fór með húsnæðismál. Á þeim tíma voru framlög til húsnæðismála aumari og lélegri heldur en nokkru sinni síðan ég byrjaði að fylgjast með stjórnmálum. Raunlán til íbúðarbygginga þá voru um 11% af byggingarkostnaði. Við sjálfstæðismenn höfðum forustu um það að eignarskattsaukinn var lagður á. Síðan, þegar okkur hafði tekist að rétta svo fjárhag ríkisins að við gátum með innlendri lánsfjáröflun og greiðslum úr ríkissjóði staðið undir húsnæðislánakerfinu, þegar við hættum að taka erlendu lánin til húsnæðislánakerfisins, var það að frumkvæði hæstv. þáv. menntmrh. Sverris Hermannssonar sem þessi skattur var framlengdur og hugmyndin var sú að tekjurnar rynnu til Þjóðarbókhlöðu. Það var loforð alþingismanna á þeim tíma. Og þetta er satt að segja orðin mikil raunasaga. Við hátíðlega athöfn á Þingvöllum 1974 lýsti Alþingi Íslendinga yfir að það ætlaði að gefa þjóðinni þjóðarbókhlöðu. Þegar vinstri stjórnin sat 1980--1983 gerðist það í fyrsta skipti að þetta var svikið, þegar hv. þm. Ragnar Arnalds var fjmrh. Og í hans fjárlögum má sjá að heimild er til erlendrar lántöku í þjóðarbókhlöðu. Sú ríkisstjórn sem þá sat tók erlent lán til þess að íslenska þjóðin gæti gefið sjálfri sér gjöf í tilefni af 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar. Þessi var nú reisnin yfir hæstv. fjmrh. þeirrar stjórnar, Ragnari Arnalds. Og ég get vel rifjað það upp að ég greiddi atkvæði gegn þessari heimild. Síðan þekkjum við söguna og nú er svo komið að það á að taka happdrættisfé Háskóla Íslands í Þjóðarbókhlöðuna, happdrættisfé Háskóla Íslands. Mér þykir í rauninni slæmt að ég skuli ekki eiga á segulbandi þau orð sem hafa fallið um Þjóðarbókhlöðu fyrr og síðar hér í þessum sölum. Orð sem ég hef heyrt á fundi sem var haldinn uppi í Háskóla um Þjóðarbókhlöðu. Mig minnir að á þeim fundi hafi hæstv. núv. fjmrh. talað, þá utan þings, mig minnir það, það má vera að það sé misskilningur. En kannski væri nú hægt að fletta því upp og athuga. En ljóst er að á þeim tíma sem Sjálfstfl. fór með fjármál og Sjálfstfl. fór með menntamál heyrðist ekki ein einasta rödd um það innan Háskólans, hvorki frá þessum virðulega prófessor eða neinum öðrum að rétt væri að peningar happdrættisins gengu til Þjóðarbókhlöðunnar. Ef skrautleg faguryrði hæstv. fjmrh. nú eru annað en yfirskin þá hlýtur hann að verða að svara sjálfum sér þeirri spurningu: Hvernig stóð á því að hann fann ekki upp á þessu fyrr? Hvernig stóð á því að hann stakk ekki áður upp á því, meðan hann var innan Háskólans, þá hefði verið tekið meira mark á honum, að peningar happdrættisins rynnu til þessarar byggingar? Auðvitað vitum við að sparnaðurinn sem hæstv. fjmrh. hrósar sér af er ekki sparnaður í rekstri. Það er ekki sparnaður í rekstri að ákveða það að svipta Háskólann tekjum af happdrætti. Það er ekki sparnaður í rekstri að skera vegaframlög niður um 1 milljarð. Það er ekki sparnaður í rekstri að leysa buxurnar niður um hæstv. samgrh. í hafnamálum. Það er ekki sparnaður í rekstri að draga úr hafnaframkvæmdum. Það er ekki sparnaður í rekstri að stela 1 / 2 milljarði af opinberum starfsmönnum úr þeirra lífeyrissjóði. Það er ekki sparnaður í rekstri að draga úr fé til byggingarsjóðanna og taka hærri lán í staðinn. Ekkert af þessu er sparnaður í rekstri. Hæstv. ráðherra hefur ekki sparað eina einustu krónu. Það sjáum við best á þessu pjatti sem heitir umhverfisráðuneyti í þessu hér og margvíslegu öðru pjatti sem er að finna í þessu ágæta frumvarpi --- afleita frumvarpi vildi ég sagt hafa. Kjarninn í því sem ég er að segja, hæstv. forseti, er þessi: Frumvarpið ber auðvitað keim af því að efnahagslíf hér á landi hefur verið að fara niður á við. Það er rétt sem hæstv. fjmrh. sagði: Við horfum fram á þriðja árið í röð sem landsframleiðsla minnkar. Og það sem kannski enn dapurlegra er: að sú ríkisstjórn sem hér situr við völd hefur misst allan metnað, ef hún hefur þá nokkurn tímann haft hann, og hefur ekkert markmið í þá veru að rétta við efnahag fólksins í landinu, efnahag fyrirtækjanna. Og auðvitað er það algerlega út í hött að reyna að halda því fram að kjör láglaunafólks, einhvers hóps innan BSRB hafi batnað síðan þessi ríkisstjórn settist að völdum. Það er náttúrlega slík ósvífni og ósvinna að halda slíku fram að engu tali tekur. Þvert á móti verður maður hvarvetna var við þá miklu þreytu sem einkennir fólkið. Og þessi þreyta er kannski ekki fyrst og fremst hjá því fólki sem hefur örugga atvinnu. Þreytan er kannski miklu meiri hjá öðru fólki sem vinnur hjá fyrirtækjum í margvíslegum rekstri, sem veit ekki hvort það heldur vinnunni fram að jólum, hvort það heldur vinnunni fram á vor. Fólki sem hefur gengið mánuðum saman atvinnulaust. Fólki sem er búið að vera svo lengi atvinnulaust að atvinnuleysisbætur hafa fallið niður. Ein skýringin á því að greiðslur í Atvinnuleysistryggingasjóð þurfa að vera meiri nú en áður er t.d. að nú er búið að lengja tímabilið sem menn mega vera atvinnulausir og halda þó fullum bótum. Það er ein skýringin. Það er þess vegna laukrétt sem hv. 14. þm. Reykv. sagði hér áðan að hæstv. ríkisstjórn treystir sér ekki til að hreyfa við þessum sjóði af því að atvinnuleysið blasir við hjá æ fleiri og margir flýja land.