Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. 10. landsk. spurðist fyrir um það, hvort landssmiðjan hefði nokkurntíma greitt vexti af því fé, sem ríkissjóður hefði lánað henni. Ég get svarað hv. 10. landsk. því, að landssmiðjan hefir greitt vexti frá byrjun af því fé sem ríkissjóður hefir lánað henni. Ég skal ekki fullyrða, hvort það hefir fallið niður eitt ár, og þá sennilega 1932, en þá hafa þeir vextir verið greiddir næsta ár á eftir. Ég held það hafi ekki verið fleira, sem ástæða var til að gefa upplýsingar um út af ræðu hv. 10. landsk. En í sambandi við þetta frv. verð ég að segja það, að mér er alveg óskiljanlegt, hvers vegna svo mikið kapp er lagt á að reyna að hindra framgang þess, máls. Landssmiðjan er nú til. Og ég hefi ekki heyrt neinar raddir um það, að ástæða væri til að leggja hana niður. Hinsvegar starfar þetta fyrirtæki nú ekki eftir neinum settum reglum, en það ætti tvímælalaust að vera vinningur. Og það ættu menn að sjá, hverrar skoðunar sem menn annars eru í pólitík. Mér finnst þetta svo eðlilegt og sjálfsagt, að ríkissjóður hafi sína eigin smiðju til þess að vinna fyrir þær stofnanir og fyrirtæki, sem hann hefir með höndum, og einmitt mikið af því smíði, sem einungis slík smiðja getur af hendi leyst. Og með þessu má jafna vinnu þeirra, sem hafa atvinnu hjá ríkissjóði, en aðeins stopula, því að sumu leyti fer ekki saman aðalvinnutími smiðjunnar og ýmis önnur starfsemi, sem ríkissjóður hefir með höndum, enda er samkv. þessu frv. ætlazt til, að meginstarf smiðjunnar verði að vinna fyrir ríkisfyrirtæki beint og óbeint, þau sem ríkið á eða njóta styrks af opinberu fé. Hitt er ljóst, að örðugt yrði að haga starfseminni þannig, að sem minnstar sveiflur yrðu um mannahald, ef bannað væri smiðjunni að taka að sér önnur verk; því er gert ráð fyrir, að hún taki af einstaklingum og félögum þau verk, sem hún getur unnið og býðst til að vinna fyrir ekki lakari kjör en annarsstaðar eru fáanleg, og segir sig sjálft, að því aðeins koma þessi verk til smiðjunnar, að kjörin séu ekki lakari en annarsstaðar. Fæ ég ekki séð, að neinn geti haft á móti því. Í þessu frv. er einmitt ætlazt til, að landssmiðjan greiði tekjuskatt til ríkis og bæjarsjóði hliðstætt gjald við það, sem önnur ríkisfyrirtæki greiða. Ég skal játa, að með þessu frv. er gert ráð fyrir, að nokkurt fé sé lagt til smiðjunnar, en ekki er bundið, hvernig það skuli gert. Það fer eftir ýmsum aðstæðum. En það segir sig sjálft, úr því að ríkissjóður á fyrirtækið og rekur það, að það verður að vera svo úr garði gert, að það sé á allan hátt samkeppnisfært við önnur fyrirtæki hliðstæð. Það væri heimska að ætla ríkinu að smíða í sinni eigin smiðju og gera hana þannig úr garði, að verkið verði verr af hendi leyst og dýrara en annarsstaðar. Í þessu sambandi vil ég drepa á það, að smiðjan hugsi sér að taka upp mótorasmíði. Um þetta hefir engu verið slegið föstu, og er eftir að rannsaka þetta mál mikið. En ég vil ekki segja fyrirfram, að slíkt sé útilokað. Ég get hugsað mér, að samningar næðust milli landssmiðjunnar og járnsmiðja erlendis um það, að sumt af smíði mótora geti orðið leyst af hendi hér heima. Aðalagnúinn er sá, eins og hv. andmælendur segja, að hér eru notaðar margar tegundir mótora og mismunandi stórar. En það er ekki sagt, að það sé heppilegt að nota önnur eins kynstur mismunandi mótora eins og nú er gert. Hygg ég, að flestum þætti fengur að, ef hægt væri að fækka þeim og ganga úr skugga um, hverjir væru heppilegastir. Hinsvegar verður ekki hjá því komizt, að þeir séu mismundi stórir eftir stærð skipanna. En að sumu leyti kostar það ekki - eftir því, sem ég heyri sagt, - ákaflega mikla breyt. á smiðjunni, vegna þess að sumir mótorar er mér sagt að séu þannig samsettir –ég er hér að tala um það, sem ég hefi ekki vel vit á sjálfur -, að það megi auka við þá hestöflum, tvöföldum, ferföldum o. s. frv. En þetta mál er yfirleitt á undirbúnings- og rannsóknarstigi, og ég fullyrði ekki neitt, en tel ekki rétt að fordæma þessa hugmynd nú þegar. Um rekstraráðið hygg ég, að það sé skipað þeim mönnum, sem eru fullkomlega starfi sínu vaxnir. Um Halldór Steinsson veit ég ekki betur en hann hafi um langan aldur átt sæti á þingi og hafi fengið orð á sig fyrir að vera gætinn og glöggur í öllu, er að fjármálum lýtur. Það var talað um, að einn væri bílstjóri. Ég sé ekki, að hann sé óhæfari í þessu starfi, þó að hann þekki vel mótora þá, sem notaðir eru í bíla o. s. frv. Einn er fyrrv. verzlunarmaður. núv. blaðamaður, sagði hv.þm. Ég álít það mjög heppilegt, að maður, sem hefir verzlunarþekkingu, sé með. Þá var sagt, að enginn væri sérfræðingur í byggingu véla og járnsmíði, en í smiðjunni sjálfri er þó slíkri sérfræði til að dreifa alveg nægilega. Ég held það séu ekki fleiri atriði, sem ástæða er til að taka fram. Ég hefi upplýst það, sem hv.þm. spurði um. Ég vænti, að hv. deild fallist á að setja l. um þetta efni og afgr. þau sem allra fyrst.

Frsm. (Ólafur Thors) Það mun enginn sakna hv.þm. Ísaf., þótt hann komi ekki stundvíslega á fundinn, og hans menn mega vel við una, ef hann getur haldið mér hér um stund, því að ég á að mæta þar líka. Hann gerir ekki sínum mönnum annað þarfara. Ég vil enn benda á það, sem ég hefi áður sagt, að af þessu frv. hafa sízt gagn stærstu félögin í landinu, af þeim ástæðum, að þessi félög fá helzt bankaábyrgð. Bankarnir stöðva varla svo mikinn rekstur með því að vilja ekki taka ábyrgð á kolum og salti, sem þau þurfa til útvegsins. Hinsvegar hefi ég fært rök að því, að ef olían verður getin frjáls, þá lækkar verð hennar um 2–3 aura á lítra miðað við það, sem hún nú er seld hér úr geymi gegn staðgreiðslu og eftir að allur afsláttur hefir verið tekinn til greina. Ég fullyrði, að hv.þm. Ísaf. skýrir rangt frá, er hann segir, að skuldir Samvinnufél. Ísf. umfram eignir séu 141 þús. og 500 kr. Ég skal bíða rólegur þangað til búið er að gera upp í skuldaskilasjóði og sjá, hvað þá verður uppi á teningnum, en mikið þykir mér, ef sú verður ekki raunin á, að skuldir umfram eignir reynist nær þrefaldar við það, sem hv.þm. hefir látið í ljós. Út af dylgjum hv.þm. um skuldir mínar við h/f Kveldúlf vil ég upplýsa, að með fullu samþykki lánardrottna félagsins skulda ég félaginu andvirði íbúðarhúss míns. En húsið stendur eins og allar mínar eignir að veði bæði fyrir skuld minni við félagið sem og öllum skuldum félagsins til bankanna og annara lánardrottna. En nú langar mig til að spyrja hv.þm. Ísaf., hvort hann standi í samskonar ábyrgð með öllum sínum eignum í nútíð og framtíð til skuldagreiðslu fyrir Samvinnufélag Ísfirðinga. Hv. þm. sagði, að það væri tilhæfulaust, að hann hefði á einn eða annan hátt reynt að koma sér undan skuldbindingum félagsins. En svo kom þessi fyrirkomulagsbreyting og leiddi það af sér, að þeir fengu lán til að greiða í bankann. Þetta hefir sjálfsagt verið mjög notaleg fyrirkomulagsbreyting, en hún var sviksamleg, svo sviksamleg, að þessi hv.þm. þorir ekki fyrir sitt lifandi líf að fá málið upplýst fyrir dómstólunum. Það var þessi hv.þm., sem drap þann skuldaskilasjóð útgerðarmanna, sem allir áttu að hafa gott af, en kom svo upp þessu skuldaskilasjóðskríli, sem hann sjálfur hefir gott af. Það er sjálfsagt líka notaleg fyrirkomulagsbreyting - fyrir fjárhag þessa hv.þm. -, en ekki fyrir mannorðið. Mig fer að gruna, að það sé ekki ofmælt, að þessi hv.þm. hafi komið sér með sviksamlegum tilgangi undan ábyrgð í Samvinnufélagi Ísfirðinga. Mig skortir skjöl til að leggja á borðið og sanna þetta, en mig skortir ekki skjöl til að hrekja það, sem hann bar á mig, um að hugur minn til að aflétta útflutningsgjaldinu sé ekki heill og að ég hafi ekki virt bréf frá sjútvn. svars. Ég hefi hér afrit af því bréfi, sem ég skrifaði, og skal lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta: Bréfið vantar í handr. innanþingsskrifarans, og hefir ekki tekizt að hafa upp á því. Þetta er skrifað 14. marz, og þá var erindi sjútvn. nýkomið til okkar. Nú í dag er 3. apríl, og nú stendur þessi hv.þm. hér upp og segir, að við höfum ekki virt sjútvn. svars. Það er stundum gott að eiga við hv.þm. Ísaf., - það þarf stundum dálitla vitsmuni til að vera varmenni.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Ég átti von á því, að hæstv. ráðh. yrði bumbult af þessum tveimur nýju dæmum, sem ég tók áðan. En þau eru tekin á þeim grundvelli, sem hann vildi, þannig að þar er ekki borið saman innkaupsverðið áður við það verð, sem kaupmenn verða nú að gefa fyrir vöruna hjá einkasölunni, heldur er það verð, sem var útsöluverð kaupmanna áður, borið saman við verð einkasölunnar. Hæstv. ráðh. þóttist bera saman verðlag hjá kaupmönnum áður og verðlag einkasölunnar nú, en hann gaf ranga skýrslu og sagði verð einkasölunnar lægra, en þessi tvö dæmi sýna það óhrekjanlega, að Paul Smith seldi samskonar vöru - þrátt fyrir álagningu sína - fyrir lægra verð en einkasalan. Hæstv. ráðh. vill sennilega fara að gagnvart þessari nýju sönnun eins og gagnvart númerakössunum, sem hann líkti við sjálfskeiðinga!! En um þetta liggja fyrir skrifleg vottorð.

Sögusagnir

. Þau vottorð liggja hjá hæstv. ráðh. sjálfum, sem hefir grafið þau niður og vill ekki láta þau koma í dagsins ljós. Þótt hann segist hafa viljað samvinnu við rafvirkja, hefir hann aldrei tekið í mál að fara að vilja þeirra í neinu, annað en ef telja skal það, að nú hefir Sigurður Jónasson verið látinn víkja úr forstjórastöðunni. - En þessi dæmi sanna það, að þótt þessi samanburður, sem hæstv. ráðh. óskaði eftir, sé tekinn, þá hefir einkasalan orðið að grípa til þess að selja enn hærra verði heldur en sá, sem hæstv. ráðh. taldi, að hefði verið hæstur með verð. Hæstv. ráðh. hefir leyft sér að bera það á borð, að sá verðsamanburður, sem hann gerði hér, væri sannur og réttur, en reynslan mun skera úr því, hvort má sín meira, þau vottorð, sem til eru frá rafvirkjunum sjálfum, eða þær verðskrár, sem einkasalan er nú að setja saman og þykist ætla að birta, - og við skulum vona, að þær verði birtar, og mun þá koma í ljós, hve haldgóðar þær eru. Hæstv. ráðh. segir, að ég fari með gróusögur, og er með því að reyna að svívirða alla þá stétt, sem kvartar undan því megna ólagi, sem á þessari stofnun hefir verið frá öndverðu. Þessir menn fylgja mér ekki um stefnu í pólitík. En þeir hafa fylkt sér um þetta mál og krefjast þess, að tekið sé tillit til vörugæða og verðlags og ráðin sé bót á þeim áberandi vöruskorti, sem hefir verið hjá þessu fyrirtæki. Þeir hafa lýst því yfir, að þetta væru þeirra kröfur, og fengjust þessar kröfur ekki uppfylltar og einkasalan yrði rekin sem sæmilegt fyrirtæki, þá yrði að leggja hana niður. Þetta kom fram í byrjun og hefir alltaf verið haldið fram. Nú getur hæstv. fjmrh. velt þessu fyrir sér. Það stendur fast, að ólag á rekstri þessarar stofnunar hefir verið svo megnt, að slíks eru engin dæmi áður hér á landi, að allra dómi. Það stendur einnig fast, að þrátt fyrir þær kröfur, sem gerðar hafa verið um að ráða bót á þessu megna ólagi, þá hefir enn ekkert fengizt lagfært, og það eru litlar líkur til, að það takist nú, þótt hæstv. ráðh. hafi lofað bót og betrun. Það má búast við, að stjórnarflokkarnir skelli við þessu skolleyrunum og fulltrúi iðnaðarmannanna, hv.þm. Hafnf., líka. Ég vænti mér einskis góðs af hæstv. fjmrh., því að það hefir sýnt sig í þessu máli, að hann er óhæfur til að semja við menn um að setja aftur í lag það, sem hann sjálfur átti mestan þátt í að setja í ólag.

Finnur Jónsson Ég hefi ekki gefið hv.þm. G.-K. leyfi fyrir aðgang að reikningum eða skjölum félagsins, heldur að hann megi fá upplýsingar um það hjá skrifstofu skuldaskilasjóðs, hvort þær tölur, sem ég hefi borið hér fram, séu réttar, og ætlast svo til, að hann lýsi því yfir hér í hv. d., að hvaða niðurstöðu hann hefir komizt.

Frsm. (Ólafur Thors) Þm. Ísaf. sagðist sjálfur vera - og allir meðlimir félagsins - í ótakmarkaðri samábyrgð fyrir skuldum félagsins. Mér þykir þetta merkilegt og til að bæta aðstöðu hv.þm., ef rétt er, og ég ætla að treysta því, að þetta sé rétt, þótt það sé óvarlegt. En þó skil ég ekki, hvers vegna félagið hefir þá leitað til skuldaskilasjóðs, því ef þetta er tekið til greina, að þessir menn séu allir samábyrgir, þá hljóta þeir að vera svo efnum búnir, að fél. eigi langt umfram skuldir. Ég mun nú fyrst og fremst snúa mér til sjóðsstjórnarinnar og biðja um upplýsingar þær, sem að þessu lúta, og vil nú að lokum þakka hv.þm. Ísaf. fyrir að hafa veitt mér leyfi til að hafa aðgang að reikningum og skjölum Samvinnufél. Ísfirðinga, Ég tek þakksamlega á móti þessu leyfi og vona, að hv.þm. Ísaf. taki það ekki af mér aftur.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Að þessu sinni mun ég gera að umtalsefni þau atriði, sem hæstv. ráðh. hefir borið fram og reynt að verja í gær og í dag og sömuleiðis mun ég víkja nokkrum orðum að öðru, sem komið hefir óbeinlínis fram, aðallega hjá hæstv. fjmrh., og skal ég þá byrja á því atriði. Ég leyfði mér að leggja fram dálítinn hlut úr þessari umþráttuðu raftækjaeinkasölu, sem sé pípu, sem þannig var verkuð eftir þá löglegu raun, sem gerð var á henni, að hún sýndi ljóslega öllum þeim, sem fullsjáandi voru, hvernig þessi vara er og aðrar sambærilegar vörur, sem þessi verzlun flytur inn og selur almenningi. Af þessum pípum hefir ekki verið flutt inn minna en 20000 m., eftir að það kom í ljós, að rafvirkjarnir, sérstaklega úti um land, höfðu kvartað undan þessum ónýtu pípum. - Í þessu sambandi minntist ég á það áður, að á þessum tímum væri óforsvaranlegt að nota gjaldeyri til þess að kaupa vörur, sem hljóta í rauninni að verða dæmdar ónýtara efni en svo, að það borgi sig fyrir hæstv. ráðh. að láta gera raun á þessari ónýtu pípu, en sá maður, sem þá raun framkvæmdi, er raunar verkfræðingur og þykist hafa vit á þessu, þótt hann að öðru leyti standi dálítið höllum fæti í að brúka sig gagnvart hagsmunum iðnaðarmannastéttarinnar. Þessi maður var látinn gera þessa raun við stólbak og beygja þessa pípu, en þessi verkfræðingur var nú ekki vandvirkari en það, að hann hálfbeygði pípuna aðeins, og vildi hann svo draga þá ályktun af þessari athöfn sinni, að ekki væri pípan ónýt, fyrst hún þoldi raun þessa, en þessi maður, hv.þm. Hafnf., hefir ekki meiri þekkingu til að bera í þessum efnum en svo, að hann veit ekki það, sem allir viðskiptamenn einkasölunnar vita, sem sé, að þolraun þessarar pípu er ekki innifalin í því, sem hv.þm. gerði, vegna þess að slíkar pípur eru settar í steypu og verða því að þola miklu sterkari og krappari beygju en hv.þm. gerði á þessari pípu, og ekki nóg með það, heldur verður að gera ráð fyrir snúning á þessum pípum. Mér til gleði, en hv.þm. Hafnf. til mikillar armæðu, hefir hann verið stimplaður í blöðum stj. og hefir verið settur sorgarrammi utan um hann, og innan í þessum ramma mun þessi hv.þm. og foringi iðnaðarmanna hvíla um aldur og æfi því til sönnunar, hvað hann getur hlaupið hlægilega á sig, sem stéttarbræður hans kunna honum litlar þakkir fyrir. Áður en ég sný mér alveg frá þessum hv.þm., sem sjálfur gaf tilefni til þessara aths. í sambandi við framkomu hans í þessu efni, skal ég drepa á eitt atriði honum viðvíkjandi. Eins og ég minntist á í gær, var gerð einróma samþykkt á þingi iðnaðarmanna á Akureyri síðasta sumar, með samþykki þessa hv.þm. án efa, um það, að því skyldi fylgt fram, að forstöðumenn fyrir einkasölum, sem ríkið kynni að setja á stofn, ættu undantekningarlaust að vera innlendir sérfræðingar. Hv. þm. Hafnf. er varaform. í landssambandi iðnaðarmanna og hefir sig yfirleitt mjög mikið í frammi, ef eitthvað er minnzt á þessa stétt eða iðnaðinn, svo sem kunnugt er. Hann er alltaf að burðast með einhverjar till. í þessu efni og heimtar, að innlendur iðnaður sé studdur og að útlendingar fái ekki að vinna þau störf, sem Íslendingar fást til að vinna. En mér er ekki kunnugt um, að þessi hv.þm. hafi hreyft sig hið minnsta, þegar kvartað var undan því, að útlendingur var fenginn til þess að vera meðráðamaður í Raftækjaverzlun Íslands, á meðan hún var við lýði, og var sá maður sendur hingað fyrir hönd A. E. G. Þennan mann tekur stj. á sína arma gegn mótmælum stéttarinnar og veitir dvalarleyfi hér í trássi við óskir og álit þeirrar stéttar, sem hér á hlut að máli, og þessi maður er látinn fá hærri laun en nokkurn, sem hér er inni, hefir dreymt um; hann hefir 900 kr. um mánuðinn. Þetta er það, sem gert hefir verið til þess að halda friði við þessa stétt. Þetta er hnefahögg í andlit stéttarinnar, því að með þessu er það troðið undir fótum, sem þessi stétt leggur til málanna. Til viðbótar því, sem ég sagði áðan um þessa pípu, sem hv.þm. hefir orðið svo hált á, skal ég taka það fram, að ég hefi lagt þetta mál undir flokksbróður hv.þm., Nikulás Friðriksson eftirlitsmann við rafveituna, sem hefir meira vit á þessum málum en hv.þm. Hann heldur því fram, að þetta sé svikin vara. En það er ekki nóg með það, að þessi vara sé svikin, heldur hefir það komið í ljós, að einkasalan hefir flutt inn ekki færri en 100 tegundir af vörum, sem rafmagnseftirlitið hefir orðið að neita um löggildingu á. Enda þótt hæstv. ráðh. talaði um, að einkasalan hefði selt þessar vörur og þær hefðu verið löggiltar, þá voru þær samt ekki löggiltar fyrr en tekið var í taumana og umkvartanir höfðu borizt hvaðanæfa af landinu. Það er hægt að fara til Nikulásar Friðrikssonar og rafmagnseftirlitsins og fá staðfestingu á þessu. Nú hefir eftirlitið við rafveituna gengið hart eftir þessu, og í gær átti hún samtal við þennan útlending út af þessu máli. Hann fór undan í flæmingi og vildi senda út aftur þessar pípur og fá aðrar í staðinn, en gallinn er bara sá, að hann getur ekki gert þetta, vegna þess að samkv. upplýsingu einkasölunnar hefir hún ekki þau samhönd við firmu í Þýzkalandi, að hún geti fengið þessa vöru úr sæmilegu efni. Meðan verið er að leita fyrir einkasöluna eftir samböndum í Þýzkalandi, sem geta útvegað nothæfar pípur, er tilgangurinn að reyna að fá nothæfar pípur frá öðrum löndum, t. d. frá Noregi, þar sem pípur eru gerðar, sem standast þessa raun. Þá skal ég svara stuttlega því, sem hæstv. ráðh. talaði hér um í gær. Það kom þegar fram á þinginu í fyrra, að margir hv.þm. höfðu vantraust á slíkri einkasölu, en sem vita mátti, réðu stjórnarflokkarnir því, að ekki var farið að ráðum sjálfstæðismanna og frv. fellt, og sízt af öllu hefði þeim dottið í hug að taka gildan þann mann, sem hæstv. ráðh. hefir skipað forstjóra fyrir einkasöluna, enda lýsti ég í gær megnu vantrausti á honum og sannaði, að hann væri ekki starfinu vaxinn. En hæstv. ráðh. fer ekki eftir því, hversu hæfir þeir menn eru, sem hann skipar til slíkra starfa, heldur er farið eftir því, hversu gæfir þeir eru við hæstv. ráðh. En það er ekki sá mælikvarði, sem við sjálfstæðismenn leggjum á verðleika manna. Þá þótti mér alleinkennilegt af hæstv. ráðh. að vilja ekki láta mig sjá skjöl, sem hann hefir í ráðuneytinu, en sagði, að þau væru niðri í raftækjaverzlun, sem ekki reyndist rétt vera. Hvort mun þá rétt vera, að skjölin séu týnd eða að hæstv. ráðh. hafi sagt ósatt? En það skiptir engu máli, þótt hæstv. ráðh. hafi týnt þeim, því að ég hefi fengið mínar heimildir eftir réttri boðleið frá rafvirkjunum, og þeir hafa vissulega betra vit á þessum hlutum en hæstv. ráðh. og meiri áhuga fyrir, að þeim viðskiptum sé skipað á hagfelldan hátt fyrir þá, sem vöruna þurfa að kaupa. Hinsvegar skal hæstv. ráðh. ekki þurfa að hlakka yfir því, að ég beri vantraustið fram fyrir þeirra hönd, og mun ég síðar leggja nokkra prófraun fyrir hæstv. ráðh. í því sambandi. Hann segir, hæstv. ráðh., að ekki séu vandræði með verðið eða samanburð á því, þar sem raftækjaverzlunin hafi getið út verðlista. En sá listi var ekki kominn út á síðasta hausti, þegar aðalsamanburðurinn var gerður, þó að hann sé kominn út nú. En veit svo hæstv. ráðh., hvernig þessi verðlisti er? Ég býst ekki við, að hann viti það fremur en annað. Er auðséð, að sá listi styðst ekki við annað en einkasölu. Þannig eru ýmsir hlutir, sem ekki er hægt að finna í listanum, og á öðrum hlutum alls ekki haldið sig við það verð, sem þar er gefið upp, og er hann því algerlega óábyggilegur. Það er því bezt að tala sem minnst um verð, því að verðlistinn er aðeins gefinn út til þess að sýnast, en er alveg óábyggileg dula og blekking. Hæstv. ráðh. fékk hér frest í gær til þess að afla sér upplýsinga, áður en hann svaraði. Og hæstv. ráðh. þykist svo sem ekki hafa farið í geitarhús að leita ullar eða standa berskjaldaður nú. En allar hans upplýsingar eru frá raftækjaeinkasölunni, sem í þessu máli er sakborningurinn og á eftir að hrinda af sér öllum sökum. Það þóttist hann gera með þessum merkilega verðlista. Um gildi hans vil ég minna á dæmi, sem ég nefndi í gær; t. d. selur raftækjaverzlunin mótor af ákveðinni tegund og með ákveðinni orku fyrir 720 kr. Þetta er reynd, góð tegund frá verksmiðju í Svíþjóð, og umboðsmaður sá, er áður var, gat útvegað hann fyrir 450 kr. Hæstv. ráðh. segir, að þessi verðmunur hljóti að stafa af milliliðakostnaði, og sýnir það glöggt, að hann skortir rök. En þetta, að kunn firmu selja einkasölunni dýrara en einstökum mönnum, sýnir vel, hvaða álit þau hafa á slíkum viðskiptum. Ég held, að þetta séu rök, sem vert sé að athuga, ef það er algengt, að þekkt firmu vestan hafs og austan hafa þá skoðun á einkasölunum, að þau selja þeim vörurnar dýrari en einstökum mönnum. Hér getur ekki verið nema öðruhvoru til að dreifa, annaðhvort að álagningin sé óhæfilega há eða illu innkaupsverði. - Annað dæmi er, að rafvirki pantaði hjá raftækjaverzluninni númerakassa og fékk það svar, að hann kostaði 42 kr., en svo skiptir það engum tíma, að þessi rafvirki fær kassa af sömu gerð hjá öðrum fyrir kr. 18.50. Þetta er samanburður, sem segir sex. Þannig mætti nefna mörg dæmi. En ég trúi vel, að þegar verzlunin er búin að heyra um þetta 18.50 kr. verð, þá verði hún búin að setja kassann niður í 17 kr. daginn eftir. Það er ekkert að marka það verð, sem einkasalan gefur upp, vegna þess að hún hefir dagprísa á vörunum. Þá skal ég nefna annað dæmi, þar sem pantaður var hjá einkasölunni mótor, sem sagt var, að kostaði 630 kr., en er skjallega sannað, að hægt var að fá áður hjá sama firma fyrir 263 kr. Niðurstaðan varð sú, að mótorinn var keyptur fyrir 450 kr. Þar var ekki verið að tala um, hvort það væri sannvirði eða ekki. Þetta sýnir vel, hvernig viðskiptin ganga, enda væri hvert einkafyrirtæki, sem dytti slíkt í hug, steindautt um leið. Það er aðeins í skjóli löggjafarinnar, að svona einkasölukúgun helzt við. Hæstv. ráðh. las upp lista yfir verð einkasölunnar nú. Mín skýring var birt 11. des., og þá vakti verðið hneyksli um land allt. Nú er kominn 3. apríl, og alla þessa mánuði hefir einkasalan ekkert gert. En svo býr hún til lista í gær, sem hæstv. ráðh. vitnar í og segir, að svona hafi verið verið, - þarna standi það. Er hæstv. ráðh. það barn að halda, að menn taki þetta gilt? En hvernig var verðið 11. des.? Það stendur óbrakið, enda ekki hægt að hnekkja því. - Ef við athugum, hvernig listinn er saminn, verður ekki séð, hvort hann er aðeins útdráttur eða á að gilda sem fullkominn verðlisti. En til hvers er verið að gefa út og láta liggja frammi hjá rafvirkjum verðlista, sem ekkert er farið eftir? - Ég get líka lesið upp verð, sem einkasalan seldi fyrir áður en þessi nýi listi kom fram, og sést þá, að nú er allt lægra. Má það undrun vekja, að einkasalan skuli ekki hafa reynt að hnekkja því fyrr og að því skuli öllu vera óhnekkt enn, en aðeins sagt, að nú sé þetta svona. Dæmi þau, sem ég hefi tekið, sýna, hve ill viðskiptakjörin hafa verið frá byrjun og hvernig hæstv. ráðh. hefir tekizt að eyðileggja þau viðskiptasambönd, sem verzlanir hér höfðu, svo að þær verzlanir, sem áður skiptu ytra, verða nú að kaupa af einkasölunni fyrir mun hærra verð. Geta allir farið nærri um, hvort það muni ekki koma fram í hærra verði í útsölu, ef allir sæta verri innkaupum. Sá munur kemur vitanlega fram í hærra verði til neytendanna. Hækkun þessi nemur sumstaðar 100%, 200%, 300% og kemst hæst aðeins yfir 400%. T. d. kosta ljósakúlur nú 3.10 kr., sem áður kostuðu 60 aura, og getur hver, sem vill, reiknað það og borið saman. Hnígur allur þessi samanburður að því að sanna, að þessi verzlunargrundvöllur er rangur, ef við þurfum vegna óhagkvæmra viðskipta að greiða meira fé út úr landinu en ástæða er til og taka það af almenningi í hærra vöruverði. Ég læt svo útrætt um þetta, en vænti, að hæstv. ráðh. birti þennan lista, sem hann er að vísa til, svo að almenningur, sem hlut á að máli, geti lagt orð í belg. Það er svo langt frá því, að verðið hafi lækkað, eins og hæstv. ráðh. sagði, að heldur hefir allt hækkað, - að vísu misjafnlega og eftir dagprísum, sem er það versta. Má óhætt fullyrða, að af þessu hefir þegar hlotizt óbætanlegur skaði. Ekki kannske sízt vegna þess, sem ýmsir álíta, að óhæfir menn hafi verið valdir til þess að hafa verzlunina með höndum. En hvað sem um það er að segja, er hitt víst, að einkasalan er klúður, sem ekki lagast fyrr en eldri sambönd verða endurreist og salan kemst í frjáls og eðlileg viðskipti, eins og alltaf hefði átt að vera í þessari grein. Áður en ég lýk máli mínu skal ég aðeins minnast á bílana, sem hæstv. ráðh. talaði um í gær. Var hann þar yfirleitt heldur sagnafár, og mátti segja, að þar færi á sama veg, að það sýndi sig, að hæstv. ráðh. hefir ekki vit á þeim hlutum og skortir rök fyrir sínu máli. Það er sannanlegt, að næsta lítið hefir verið flutt inn, en þó að samanburður sé takmarkaður, er það svo, eins og sýnt var á lista þeim, sem birtur var í Morgunbl. 11. des., að hver tegund hefir hækkað frá því, sem áður var hér á staðnum. Munurinn var miðaður við fleiri hundruð bíla, en hæstv. ráðh. sagði, að verðið hefði ekki gild fyrir „ford“. Af þeim hafa aðeins þrír bílar verið fluttir inn, og hafa þeir verið seldir þannig, að hlutaðeigandi verzlanir, sem áður hafa selt þá, hafa ekki fengið að vita um verð. Skora ég á hæstv. ráðh. að gefa upp það verð, sem þessir bílar - 2 vörubílar og 1 fólksbíll - voru seldir fyrir. Hinir, sem seldu áður „chevrolet“ og „opel“, hafa fengið upplýsingar um söluverð. Þá sagði hæstv. ráðh., að búið væri að kaupa inn fyrir 350 þús. kr. gúmmí frá Ítalíu. Er sagt, að ekki hafi verið leitað fyrir sér annarsstaðar, en samþ. orðalaust það verð og tegund, sem firmað sagði fyrir um. Er ekki að undra, þótt þannig gangi saman. Hefir gúmmi verið keypt inn fyrir heilt ár í einu, vegna þess að ráðh. veit sennilega ekki, að gúmmí getur orðið ónýtt, ef það liggur lengi. Þess vegna hafa kaupmenn hikað við að taka miklar birgðir í einu, en reynt að fá það eftir hendinni. Hvað verður svo um það gúmmí, sem verður hálfónýtt í geymslunni? Ég tel slíka verzlun ekki hrósverða. Og það er engin afsökun, þótt andvirðið eigi að greiðast með þorski. Þó rétt sé að hlynna að því, að þorskútflutningurinn verði sem mestur, dettur engum í hug að gera sig að þeim glóp að auka fiskútflutninginn á þann veg að taka andvirðið í vörum, sem búast má við, að verði einskis virði. Ég hefi svo þessi orð ekki fleiri að sinni, en býst við, að málið fari í n., svo að tækifæri gefist síðar til þess að tala betur fyrir því og láta þá enn styrkari stoðir renna undir það en mér hefir gefizt kostur á nú.

Frsm. (Finnur Jónsson) Frv. þetta er flutt af sjútvn. eftir beiðni atvmrh., og eins og segir í grg. frv., er það upphaflega samið af forseta Fiskifélags Íslands og forstjóra Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum. Nú hefir sjútvn. lagt mjög mikla vinnu í að athuga frv. og jafnframt lagt áherzlu á, að í frv. væri gert ráð fyrir, að vátryggjendur fengju öll þau beztu kjör hjá hinum væntanlegu vátryggingarfél., sem nú fást hjá þeim vélbátaábyrgðarfél., sem nú starfa, og einkafél., sem nú taka að sér vátryggingu vélbáta. Það er gert ráð fyrir því, að Fiskifél. Ísl. gangist fyrir stofnun bátaábyrgðarfél. í öllum verstöðvum landsins, og að takmörk hvers svæðis séu ákveðin í samráði við skipaeigendur. Eins og nú hagar til, eru starfandi í landinu þó nokkur innlend vélbátaábyrgðarfélög, og nokkur þeirra hafa starfað mörg ár með mjög góðum árangri. Ennfremur er starfandi í landinu Samábyrgð Íslands á fiskiskipum, sem ýmist hefir beinar tryggingar með höndum eða endurtryggingar fyrir þau vélbátaábyrgðarfélög, sem starfa nú. Nú hefir það komið í ljós á seinni árum, að starfsemi Samábyrgðar Íslands á fiskiskipum nær ekki tilgangi sínum nema að nokkru leyti, þar sem þessu er svo háttað, að Samábyrgðin hefir talsvert af beinum tryggingum, og þá aðallega þær tryggingar, sem félög þau, sem nú starfa, hafa ekki viljað taka að sér, og það hefir leitt til þess, að Samábyrgðin hefir tapað það mikið á undanförnum árum, að allar líkur eru til þess, að hún verði að hætta, ef ekki er tekin upp einhver ný leið í vélbátaábyrgðartryggingum. Gera má ráð fyrir, ef Samábyrgðin leggst niður af einhverri ástæðu, að þá verði það til tjóns fyrir sjávarútveginn, og sérstaklega fyrir vélbátaábyrgðarfélögin, sem hafa til þessa gert hagkvæmar endurvátryggingar hjá Samábyrgð Íslands á fiskiskipum. Þess vegna er í frv. gert ráð fyrir, að farið sé inn á nýja braut, m. a. með því að gera alla þá, sem vélbáta eiga, skylda til þess að vátryggja bátana, og að stofnuð verði félög á ákveðnum svæðum, sem taki að sér allar vátryggingar, hvert á því ákveðna svæði, en þessi félög endurtryggi síðan hjá Samábyrgðinni, og myndu þá jafnframt falla niður þær beinu tryggingar að mestu eða öllu leyti, sem Samábyrgðin hefir nú. Eitt af því, sem hefir torveldað starf Samábyrgðarinnar, er það, hve hinar beinu tryggingar hennar eru dreifðar og erfitt fyrir stjórn Samábyrgðarinnar að hafa eftirlit með vélbátum þeim, sem tryggðir eru hingað og þangað úti um land, þannig að þegar tjón koma fyrir, þá er það vandkvæðum bundið fyrir Samábyrgðina að fylgjast svo með þeim málum, að vel sé. Ég sé ekki ástæðu til að fara við þessa umr. nánar út í einstakar gr. frv., en ég skal ítreka það, að sjútvn. hefir haft þetta mál til meðferðar á mjög mörgum fundum, auk þess, sem það hefir legið fyrir dönskum vátryggingarsérfræðingi, sem er kennari við vátryggingarskólann í Kaupmannahöfn, og hann hefir gert ýmsar merkilegar og athugaverðar aths., um allar hafa verið teknar til greina. Ennfremur hefir nefnd frá fiskiþinginu haft þetta mál til athugunar og gert ýmsar aths. við það, og hefir sjútvn. í sínum till. einnig tekið þær til greina, auk þess, sem hún leitaði upplýsinga hjá forstjóra Sjóvátryggingarfélags Íslands, Brynjólfi Stefánssyni, sem hefir mætt á fundi hjá n. og látið álit sitt í ljós um ýms atriði, sem n. þótti miklu varða að fá upplýsingar um. Í frv. er gert ráð fyrir, að þau félög, sem nú starfa, haldi áfram sínu starfi, en breyti l. sínum í samræmi við þessi l., sem hér liggja fyrir, ef þau ná fram að ganga. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta að sinni, en óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr.

Jóhann Jósefsson Vegna þess að ég býst við, að umr. þessar dragist nokkuð, en ég verð að mæta á fundi fiskeigenda í S. Í. F., vildi ég mælast til þess, að brtt. mín á þskj. 271, er snertir þetta mál, megi bíða til 3. umr., þar sem ég tel heppilegra að mæla fyrir henni enn nokkur orð.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Það hafa nú svo margir látið ljós sitt skína í þessu máli, að ég býst við, að það verði fáir að lokum, sem ekki hafa tekið til máls. En það hefir komið svo margt fram í þessum umr., að ég tel ekki rétt að sitja alveg hjá. Það hefir nú verið rifjuð hér upp saga þessa máls, og ég ætla að stikla örlítið á steinunum. Það mun hafa verið 1910, sem þáverandi landsverkfræðingur, Jón heitinn Þorláksson, kom á stofn smiðju, sem nefnd var landssmiðjan, og mun það hafa verið í sambandi við brúa- og vitabyggingar, sem þá voru í uppsiglingu hér á landi. Þetta hefir hér í umr. verið talið eitt af hans beztu verkum, og ætla ég ekki að draga úr því. Starf smiðjunnar virðist hafa verið jafnt og þétt fram til ársins 1920. Þá fer að kippa úr starfi hennar, og verkefnin, sem áður lágu fyrir henni, fóru að færast í annara hendur, sem sé vélsmiðjanna Hamars og Héðins, sem þá voru nýstofnaðar. Á því áraskeiði og fram til ársins 1927 var hér töluvert unnið að brúa- og vitabyggingum, og það, sem smíðað var hér innanlands, var unnið af þessum 2 vélsmiðjum, og þá sérstaklega Hamri. Það hefir verið bent á það í þessum umr., að mönnum hafi blöskrað sú mikla álagning, sem lögð var á þessa vinnu af hálfu smiðjanna og ríkissjóður látinn borga. Þess vegna var það, að 2 alþýðuflokksmenn, þeir Héðinn Valdimarsson og Jón Baldvinsson. fluttu till. í Sþ. 1927, sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina: l. Að láta smíða hér á landi brýr og vita, sem fyrirhugað er að byggja. 2. Að nota áhaldasmiðju ríkissjóðs til nýsmíða og aðgerða, er landið þarf að láta framkvæma.“ Þessi till. var samþ., að ég hygg af mönnum úr öllum flokkum. Ég hefi ekki sérstaklega gáð að því, hverjir hafi greitt mótatkv., en það virðist svo, að hugir manna hafi hneigzt að því, að ótækt væri að láta einstök fyrirtæki græða svo mjög á verkefnum ríkisins. Í öðru lagi vakti fyrir þessum mönnum, að ekki bæri að láta þessa vinnu fara út úr landinu að því leyti, sem kleift væri að framkvæma hana hér. En skriður komst enginn á málið. Því hreyfði ég þessu nokkuð á þingi 1929 í umr. um fjárlögin, og ræddi þá við forsrh. Tryggva Þórhallsson um, hvað gengi með þetta mál. Þá hafði yfirleitt lítið sem ekkert verið gert. Upp úr því komst þó skriður á málið. Þáverandi stj. setti rögg á sig og hrinti smiðjunni nokkurnveginn í þann farveg, sem hún er nú komin í. Þetta er í stuttu máli saga málsins. Ég sé ekki betur en að núverandi stjórnarflokkar óskiptir, og e. t. v. einhverjir úr Sjálfstfl., hafi á þessum þingum talið sjálfsagt, að ríkið sæi sjálft um smíði hinna stóru verkefna, sem það þarf að láta leysa árlega og grundvöllurinn undir landssmiðjunni var þannig myndaður. Því kemur mér dálítið undarlega fyrir sjónir, þegar hér vill svo til, að tveir flokkar þingsins ráðast með frekju og andúð á móti því að lögfesta það, að þessi smiðja skuli fá að starfa og að hún geti búið þannig að sínu fólki og sínum verkefnum, að hún sé fyllilega starfhæf. Það hefir verið farið hér inn á lífsskoðanir manna um það, hvort einkaframtakið á að haldast óskert eða hvort ríkið á að fá að hafa með höndum þau verkefni, sem hér er um að ræða, og einhver fleiri. Ég ætla alveg að leiða hjá mér þessa hlið málsins, en snúa mér að þeirri gagnrýni, sem fram hefir komið hjá sumum hv. ræðumönnum. Ég get alveg hlaupið framhjá þeim hv.þm.N.-Ísf. og hv.l.þm. Reykv., þeim er í rauninni svarað um leið og ég svara hv. 10. landsk., því ég gat ekki betur fundið en að uppistaðan í hans ræðu væri nokkurn veginn sú sama og í þeim ræðum, sem áður voru fluttar. Hann vék að ýmsum framkvæmdaratriðum, eins og lántöku og því um líkt. Þessu svaraði að vísu hv.þm. S.-Þ., en ég skal frá mínu sjónarmiði bæta því við, að sá hv.þm. er ekki einn um þá skoðun, að á meðan hv. 10. landsk. var í landssfj. og yfirmaður þessa fyrirtækis, sýndi hann fullkomna andúð á móti því, að þetta fyrirtæki gæti þrifizt og blómgazt. Hv. þm. S.-Þ. sannaði, að hv. 10. landsk. gekk þá vitandi og óvitandi erinda þeirra manna, sem vildu bægja verkefnum frá landssmiðjunni, sem hún að sjálfsögðu átti kost á að fá, hefði þess nokkuð verið leitað. Það er vitanlegt um svona fyrirtæki, sem veltir hundruðum þúsunda, að það undir ýmsum kringumstæðum vantar fjármagn, því það er svo um svona verkefni, að þau fást ekki æfinlega greidd jafnóðum, og þá verður oft að fá lán til þess að geta haldið rekstrinum áfram. Er ekki nema sjálfsagt, að það sé gert, enda mun það hafa mætt mest á stjórn smiðjunnar að koma slíkum lántökum í framkvæmd. Ég verð að segja, að mér þykir undarlegt, þar sem hv. 10. landsk. var eitt sinn í flokki þeirra manna, sem vildu efla þetta fyrirtæki, að hann skuli nú vilja vinna á móti, að það þrifist og auki starfsemi sína á einn og annan hátt, að starfræksla þess sé lögbundin og þannig viðurkennd af því opinbera, svo fjandsamleg öfl geti ekki orðið til þess að leggja það niður einn góðan veðurdag. Hv. 10. landsk. talaði um lántökur landssmiðjunnar og að þeir hefðu orðið vegna þjóðarmetnaðar að greiða kröfur, sem landssmiðjan hefði verið búin að stofna til erlendis. Þakkað skyldi honum, þó hann ekki gerði ríkisfyrirtæki ómerkt að skuldbindingum, sem það var búið að stofna til vegna nauðsynlegra tækja til starfrækslunnar. Hv. þm. kom inn á það, að með þessu frv. væri fyrst og fremst verið að stofna til aukins ríkisrekstrar. Ég er þeirrar skoðunar, að það stefni meira og meira að því, að það verði bæði á þessu sviði og öðrum að láta ríkið og bæjarfélögin hafa með höndum hin og þessi fyrirtæki, sem einstaklingarnir sumpart eru að gefast upp við að reka og sumpart skortir framtak til þess að koma upp og reka, svo að notum komi. Það er ekki nema eðlilegt, að þar sem einstaklingana skortir bolmagn, leggist ríkið á með sínu margfalda afli, til þess að þau verk séu unnin, sem ber að vinna í landinu sjálfu. Þetta mál hefir tvennskonar þýðingu. Í fyrsta lagi er það atvinnumál. Þegar atvinnuleysið gerir alstaðar vart við sig, er ekki nema sjálfsagt, að hnigið sé meir og meir að því að koma inn í landið ýmiskonar starfsemi, sem við getum leyst af hendi innanlands, en hingað til hefir verið greitt fé fyrir til útlanda. Nú hefir landssmiðjan sýnt sérstakt framtak í þessa átt. Hún hefir fitjað upp á mörgu nýju, sem engri annari smiðju hér hefir dottið í hug að reyna. Benti hv.þm. S.-Þ. á ýms dæmi, og mætti þó margt fleira telja. Í grg., er þessu frv. fylgdi á síðasta þingi, var minnzt á eitt og annað, sem er þessu til sönnunar. Ég veit til þess, að eftir að landssmiðjan hefir verið byrjuð á slíkum verkum, hafa hinar smiðjurnar farið að feta í hennar fótspor. Það sýnir bara, að einstaklingsframtakið er ekki nógu vakandi fyrir því, hvað gera má í þessum efnum. Og hvað spörum við svo mikinn gjaldeyri á þessum gjaldeyriseklutímum með því að færa inn í landið svo og svo mikið af vinnu við hluti, sem við getum ekki án verið? Svo segir hv.þm., að þetta dragi úr þrótti einstaklinganna, lami framtak þeirra o. s. frv. Nú er það svo, að það lætur nærri, að landssmiðjan hafi yfir að ráða nálægt 1/3 af því vinnuafli, sem hinar þrjár höfuðsmiðjur í járniðnaðinum hér hafa haft. Á síðastliðnu ári unnu í landssmiðjunni um 40–50 manns, en í hinum smiðjunum samanlagt 80–100 manns. Hér er þá um 1/3 af hinu fasta vinnuafli í járniðnaðinum að ræða, og það lítur ekki út fyrir, enn sem komið er, sem ég ekki harma, að það dragi nokkuð úr starfi hinna smiðjanna, þó landssmiðjan auki sína starfsemi, enda hallast aukningin að þeim verkefnum, sem öðrum hefir ekki dottið í hug að byrja á. Ég hygg því, að það sé engin hætta á því, að einstaklingarnir geti ekki haldið áfram með sínar smiðjur, þó landssmiðjan færi út kvíarnar, þar sem henni er ætlað að fara m. a. inn á ný svið, sem hinar smiðjurnar hafa alls ekki komið nærri. Þá kom hv.þm. inn á gjaldeyrisspursmálið. Ég get ekki skilið rökfærslur hans fyrir því, að það sé óhagur að því fyrir ríkið með tilliti til gjaldeyrismálanna, að landssmiðjan færi í aukana starfsemi sína og vinni eitt og annað, sem annars þarf að kaupa frá útlöndum. Hann hefir sennilega átt við, að það mundi þurfa að kaupa eitthvað af vélum til þessarar starfsemi. En ég býst við, að í flestum tilfellum séu þær vélar, sem landssmiðjan kynni að þurfa að kaupa, alls ekki til í landinu áður, þannig að ef landssmiðjan ekki kaupir þær, þá þurfi hinar smiðjurnar að gera það, ef þeim annars dytti í hug að hreyfa hönd eða fót til þess að fást við smíði þeirra hluta, sem þessar vélar þarf við. Þá minntist hv.þm. á, að það mundu hafa orðið meiri mistök hjá landssmiðjunni heldur en hjá hliðstæðum smiðjum einstaklinga. Ég veit ekki, á hverju hann byggir þá skoðun sína. Það hefir yfirleitt verið viðurkennt, síðan landssmiðjan tók til starfa 1930, að smíði hennar hefir, ef það hefir ekki verið fullkomnara, þá a. m. k. ekki staðið verkum hinna smiðjanna að baki. Það er eins og betri kraftar hafi valizt til þess að vinna á þessum stað, og það verður að viðurkenna, að forstjóri landssmiðjunnar hefir fullkomna þekkingu á þeim verkum, sem hann á að stjórna, og stendur ekki að baki þeirra, er hinum smiðjunum stjórna, enda hefi ég ekki heyrt neina halda því fram, að vinna landssmiðjunnar væri lakari heldur en vinna hinna smiðjanna. En hitt hefi ég orðið var við, að verk hennar hafa reynzt ódýrari. Ég veit ekki, hvort það liggur í betri vinnubrögðum eða hagkvæmari innkaupum, en það hefir sýnt sig, að landssmiðjan hefir með góðum árangri getað selt sömu hluti miklu ódýrari en hinar smiðjurnar hafa gert. Þetta er einn af kostum hennar, en ekki ókostum. Þeir, sem þarna vinna, leggja að sjálfsögðu jafnt fram krafta sína og kunnáttu til þess að gera vinnu sína sem bezt úr garði, hvort sem þeir vinna fyrir ríkið eða einstaka menn. Svo var hv.þm. hræddur um, að utan um þetta fyrirtæki mundi hlaðast óhæfilegur hópur manna, og vitnaði til þess, að þegar bólga væri í atvinnuvegunum, yrðu teknir svo og svo margir menn, sem yrði svo að halda, þótt verkefni minnkaði. Um þetta er það að segja, að yfirleitt komast ekki inn í þessa iðjugrein aðrir en þeir, sem hafa kunnáttu og þekkingu á því, sem þeir eigu að vinna. Menn verða að undirbúa sig svo og svo mörg ár til þess að vera taldir starfhæfir á þessu sviði. Þetta sigur allt saman hægt áfram. því það er ekki rétt hjá hv.þm., að það sé hrúgað inn ótakmörkuðum fjölda nemenda. Samkv. samkomulagi, er nú gildir milli fyrirtækjanna í þessari grein og sveinafélagsins, má ekki hafa nema einn námssvein á móti hverjum 3 fullgildum sveinum sem vinna á hverjum stað að staðaldri, svo útilokað er, að inn í þennan iðnað komist nema takmarkaður fjöldi starfsmanna. Það er spursmál, hvort þetta gerir meira en halda við starfsmannafjöldanum, svo ekki er hætta á, að það komi inn í þetta óhæfilegur fjöldi manna, sem yrði að halda föstum, þó minna yrði að gera. Og þegar byrjað er á fleiri og fleiri verkefnum, er ekki hætta á öðru en nóg verði með starfskraftana að gera. Það er hin mesta rökvilla hjá hv.þm., að hér sé aðeins að ræða um tímabundna vinnu, meðan fara fram viðgerðir þeirra skipa, sem nú eru til. Verkefnin falla alltaf til. Mér er kunnugt, að á síðasta ári, sem var ekkert uppgangsár, bar yfirleitt ekki á öðru en smiðjurnar hefðu allar nóg að gera, að undanteknum þeim tíma, sem Andradeilan stóð yfir. Hitt kannað vera, að meira sé að gera suma tíma árs heldur en aðra. Hv. þm. vill meina, að það sé freisting fyrir svona fyrirtæki að segja ekki upp mönnum, þó verkefni minnki, og játa ég það. En til hvers eru þessi fyrirtæki? Eru þau ekki m. a. til þess, að menn, sem þurfa að vinna, hafi atvinnu? Þau eru ekki eingöngu til þess að skapa einhverjum arð, heldur eru þau ekki sízt til þess að skapa starfsmönnum sínum lífsframfæri. Þess vegna teljum við yfirleitt tryggara, að ríkið hafi a. m. k. hönd í bagga með svona fyrirtækjum, til þess að verkamennirnir séu ekki reknir út á gaddinn. þegar einhverjum atvinnurekanda dettur í hug að láta þá fara. Þetta er nú mín persónulega skoðun. Það er nógu fróðlegt, þegar talað er um verkefni þessara smiðja, að athuga, hvað mikið verkefni liggur fyrir í viðgerðum allra okkar skipa og undirtektirnar, sem það hefir fengið að framkvæma þær innanlands. Það hefir einhver sniðugur maður reiknað út, að við mundum láta um 1/2 millj. kr. út úr landinu á ári fyrir viðgerðir skipa, sem allar væri hægt að framkvæma hér heima í okkar smiðjum. Verkefnið er því nóg, að ógleymdum þeim erlendu skipum, sem oft og tíðum þurfa að fá hér viðgerð, og hægt er að gera því betur við, sem við fáum betri tæki. Sjá allir, hvað það er hagkvæmara heldur en ef aðeins er hægt að klastra í þau til bráðabirgða og aðalaðgerðin þarf svo að fara fram í öðrum löndum. Tæki til slíkra viðgerða þurfa okkar vélsmiðjur að hafa, landssmiðjan ekki síður en hinar, að því er ég tel. „Er þörf á því í“, spurði hv.þm., „að láta landssmiðjuna vinna annað en það, sem ríkið þarf að láta vinna?“ Ég vil nú benda honum á, að það er ekkert smáræði, sem ríkið þarf að láta starfa að vitasmíði og brúasmiði, að ógleymdum öllum öðrum byggingum og verksmiðjum, sem ríkið lætur koma upp. Þá kem ég að því, sem er eitt af aðalatriðum þessa máls, og það er, að ef landssmiðjan hefði ekki verið, hefðu einkafyrirtækin haft aðstöðu til þess að trekkja ríkið upp á þessari vinnu. Það mun hægt að sanna það, ef krafizt er, að álagning á vinnu fyrir ríkið var óeðlilega mikil, meðan einstaklingsfyrirtækin voru einráð. Það mun meira að segja vera dæmi til, að einkafyrirtæki hafi haft sinn arð að mestu leyti af viðskiptum við ríkið. Það fékkst miklu minna fyrir það, sem gert var fyrir einstaklingana, og þeir söfnuðu skuldum, en ríkið var einn af þeim fáu, sem greiddu kontant fyrir það, sem gert var. Það var því þjóðarhagur, þegar hnigið var að því ráði, að ríkið léti vinna þetta fyrir sannvirði, í stað þess að láta einstaklinga græða á að hafa það á hendi. Ég ætla að geyma mér að tala um frv. sjálft, en það er hér ýmislegt, sem ég hefi punktað niður úr ræðu hv.þm. Hann dvaldi nokkuð lengi við mótorana. Það er mikið lagt upp úr því ásamt öðru, að landssmiðjan geti með auknum vélum ráðizt í smíði ýmsra hluta, sem nú eru keyptir frá útlöndum, en líkindi eru til, að hægt sé að vinna í landinu sjálfu. Hefir í því sambandi verið bent á mótorana. Hæstv. atvmrh. benti á, að ekki væri bundið við, að hún smíðaði mótorana að öllu leyti; hún gæti e. t. v. keypt suma hlutana tilbúna frá viðkomandi verksmiðju erlendis, en smíðað aðra og sett mótorana saman. Það er vitanlegt, að það er ekki lítill gjaldeyrir, sem út úr landinu fer fyrir mótorvélar. Svo er annað merkilegt atriði í sambandi við vélarnar. Ég get ekki lagt fram nú, hvað margar tegundir mótora eru í landinu, en ég mun athuga það fyrir 3. umr. Það kemur einn umboðssalinn á fætur öðrum og gyllir þetta fyrir mönnum, hvað þeirra mótorar eru sparneytnir, ódýrir o. s. frv. Því miður hafa margir glæpzt á því að fara eftir þessum skrumauglýsingum og keypt mótora, sem eru lítt nothæfir til lengdar. Þvílík fásinna er ekki í því fólgin, að hrúga þannig inn í landið svo hundruðum skiptir af tegundum mótora, og svo eru engir varahlutar fyrir hendi, þegar þeir bila. Ef vél bilar á miðri vertíð, verða bátarnir oft að liggja margar vikur, meðan verið er að afla varahluta. Því telja margir, að að því beri að stefna að hafa vélategundirnar færri og tryggja það, að allir hlutar þeim tilheyrandi séu fyrirliggjandi í landinu, svo aldrei þurfi að verða stöðvun af þessum sökum. Eitt af því, sem til greina getur komið í þessu sambandi, er það, hvort við getum ekki sjálfir fetað okkur áfram í því að búa til þessar vélar. Ég geri ráð fyrir, að það yrði farið hægt á stað og reynslan látin skera úr, hvort þessi íslenzka vinna stæði hinni erlendu á sporði. Óttinn við það, að lokað mundi verða fyrir innflutning erlendra véla, er ekki annað en firra út í bláinn. En ég tel, að ef að þessu ráði væri hnigið, værum við miklu betur á vegi staddir en ella með að vera sjálfum okkur nógir. Hugsum okkur þann möguleika, að heimsstyrjöld væri að brjótast út og Þýzkaland og Norðurlönd lokuðust fyrir okkur. Hvert ættum við þá að leita eftir varahlutum? Við stæðum upp með okkar vélar og yrðum að reyna að basla við að smíða varahluta í þær sjálfir. Mundi þá ekki koma í góðar þarfir, ef búið væri að koma hér upp lítilli mótorverksmiðju, sem gæti hjálpað í þessu efni? Í þessu sambandi má benda á það, að á síðasta ári hafa verið fluttir inn mótorar bæði í skipum og lausir fyrir um 60 þús. kr. Og það ár var ekkert góðæri, eins og menn vita, heldur var þröngt um gjaldeyri. Þá vil ég víkja með örfáum orðum að landssmiðjunni sem fyrirtæki. Hún hefir ekki þurft að knékrjúpa fyrir einum eða neinum fjárhagslega. Á ársreikningi hennar 1934 kemur fram rekstrarágóði af fyrirtækinu 49286 kr. Og eftir því, sem ég hefi fengið upplýsingar um rekstrarágóða hennar síðastliðið ár, þá nemur hann um 39 þús. kr. Það er vitanlegt, að rekstrarfé landssmiðjunnar hefir verið mjög lítið. Lán, sem á henni hvíla, eru lítil, nema það, sem ríkissjóður lagði til hennar í upphafi vega, á fjórða hundr. þús. kr. Á árinu, sem leið, voru vinnulaun, sem landssmiðjan greiddi starfsmönnum sínum, um 160 þús. kr., og ég vil segja, að það má nú finna minna grand í mat sínum en 160 þús. kr. Nú býst ég við, að hv.þm. segi, að hinar verksmiðjurnar mundu hafa tekið við þessum mönnum, sem þarna vinna, þó að landssmiðjan hefði ekki tekið þá í þjónustu sína. En ég svara: Nei, þær hefðu alls ekki tekið við þessum mönnum. Það hefði aðeins orðið þeim mun meira af atvinnulausum mönnum í landinu meðal þessarar stéttar, ef landssmiðjan hefði ekki verið til. Landssmiðjan hefir verið slyng að skapa sér verkefni, sem hinum smiðjunum hefir alls ekki dottið í hug að fitja upp á. Þess vegna get ég ekki séð, hvað það eiginlega er, sem 10. landsk. berst fyrir í þessu sambandi. Hann hefir margtekið það fram, að hann sé fulltrúi sveitabænda. Hvað getur það verið mótsnúið þeim, að hér sé rekin slík smiðja af ríkinu, sem færir landsmönnum ódýrari vinnu heldur en hægt er að fá sömu vinnu hjá einstökum mönnum, og sem skapur fjölda manna atvinnu og er að vinna sig upp, svo að ríkið eignist þar eignir, og sem tryggir það, að landsmenn þurfi miklu síður að leita til annara landa um viðgerðir á hlutum, sem landsmenn þurfa að nota? Ég skil ekki þann bónda, sem þarf að vera á móti þessu. Hvað varðar bóndann um það, hvort ein eða tvær slíkar smiðjur eru til hér í bænum? Það er ekki svo sem þjóðfélagið velti um koll, þó að fáeinar smiðjur skili minni arði en annars, - a. m. k. kemur slíkt ekkert við hagsmunum bænda. Hér er ekki um hagsmunamál bænda að ræða, heldur nokkurra manna, sem lagt hafa fé sitt í einkafyrirtæki, sem mun skila nokkru minni arði við það, að ríkið rekur samskonar fyrirtæki við hliðina á því. Mun ég ekki hafa þessi orð mín fleiri nú. En e. t. v. gefst tækifæri til að ræða þetta mál síðar. Og ef hv. 10. landsk. áfram leggur kapp á að draga þetta mál, þá mun ég bæta ýmsu við þetta af fróðleik, sem gott væri fyrir hv. 10. landsk. að fá að vita í þessu máli.

Forseti (JörB): Út af ummælum hv.þm. Ísaf. um meðferð á þáltill. skal það fram tekið, að ef sök er á um þá meðferð, hvílir hún á mér, því jafnan liggja mörg mál fyrir, og það fleiri en annað er, og hefi ég látið þessa þáltill. ásamt ýmsum öðrum málum sitja á hakanum.

Frsm. (Ólafur Thors) Menn hafa nú heyrt hv.þm. Ísaf. halda eina af þessum afburðasnjöllu ræðum, sem Alþbl. talar svo oft um. Meðan á flutningi þessarar ræðu stóð fór ég að gera mér frið til dægrastyttingar að setja saman vísu, og þó að ég telji mig lítinn bragsnilling, vildi ég leyfa mér að hafa hana yfir; hún hljóðar svo: Allt er í veröldu valt, verður þó löngum í minni: vell í vorglöðum spóa, væl í lómi og kjóa, jarmur í jóðsóttarrullu, jag í blika við kollu, fyrirlestrar hjá Finni, - því allt er það afburða snjallt. Þetta þykir mér að vísu ekki sérlega góð vísa, en nægilegt svar við þeim persónulega-skætingi, sem hv.þm. beindi til mín. Má hann af því vita og sjá, að það þarf meiri mann og skeleggari en hann til þess að koma mér út úr jafnvægi, enda væri það þungbær skömm að fást við þennan hv.þm. og geta ekki ráðið niðurlögum hans, en enginn heiður að hafa hann í hendi sér. Vil ég þá víkja að örfáum atriðum í ræðu hv.þm. Mér skildist, að hv.þm. héldi, að ég væri ákaflega reiður við sig út af því, hvernig farið væri með þáltill., er ég flutti ásamt hv.þm. Borgf. Ég vil nú ekki reyna á þolinmæði hæstv. forseta með að rekja þetta atriði, en læt nægja að vísa til ummæla hæstv. forseta, er nægja til að opna innsýn í hug þessa hv.þm. Út af þeim ummælum hv.þm., að fyrirmæli frv. myndu fyrst og fremst Kveldúlfi og Alliance til hagsbóta, bendi ég á, að einmitt þessi tvö félög eru þannig sett, að þeim mundi sízt synjað um gjaldeyri, og má því segja, að þau hafi litla eða enga þörf fyrir vernd frv. Ég veit, að hv.þdm. ætlast beinlínis til þess, að ég neiti mér um að hirta hv.þm. svo nokkru nemi frekar en orðið er. Er mér það og geðfelldast. Annarsvegar liggur sjálft málið fyrir fullkomlega upplýst. Hinsvegar er öllum jafnljóst, að vesölum leikara hefir enn einusinni mistekizt að leika rullu sína. Mér nægir aðeins að taka þetta fram: Verði þetta frv. að lögum, er vandkvæðalaust að útvega smáútvegnum alla sína olíu a. m. k. 2–3 aurum ódýrari lítrann en nú er. Þegar maður, sem kallaður er form. sjútvn., leggst gegn þessu, þegar þessi sami maður hefir áður lagzt gegn nær hverju einasta nauðsynjamáli útvegsins, svo sem afnámi útfl.gjalds af sjávarafurðum og jafnvel afnámi 7% gjaldsins af síldarmjöli, þá er það ekki eingöngu af því, að hann er klafabundinn þjónn olíukóngsins Héðins Valdimarssonar, heldur skortir hann líka alla samúð með sjávarútveginum. Með ótal dæmum gæti ég sannað, hversu ófeiminn þessi hv.þm. er og hve taumlaust og skefjalaust hann misnotar þingmennsku sína. Ég vel þó aðeins eitt, m. a. af því það tekur af allan vafa. Með hnúum og hnefum barðist þessi hv.þm. gegn því frv. um skuldaskilasjóð, sem við sjálfstæðismenn fluttum til hjálpar allri útgerðinni, en hann sá sóma sinn, þ. e. a. s., hann mun frekar hafa séð hag sinn í því að hjálpa til að koma á skuldaskilasjóðskríli, sem miðað var fyrst og fremst við hans hagsmuni. Hann drap hagsmuni sjómannastéttarinnar sem heildar, en bjargaði sínum hagsmunum, með því að koma upp þessu skuldaskilasjóðskríli. Hann bar fram frv. um það og barðist fyrir því, og notaði svo fyrstur allra þetta sjóðskríli til að bjarga sjálfum sér frá yfirvofandi gjaldþroti, sjálfum sér og Samvinnufél. Ísfirðinga, en hann hefir haft á hendi stj. þessa fyrirtækis frá stofnun þess, og þótt hann hafi haft í þjónustu sinni afburðaaflamenn, þá hefir honum þegar tekizt, með 7 mótorbátum, að sökkva fyrirtækinu svo djúpt, að þegar skuldaskilasjóður tók til starfa, voru eignir fyrirtækisins 300–400 þús. kr., en skuldir um 800 þús. kr. Þetta er bágur hagur. Hitt er þó miklu verra, að beinlínis glæpsamlegt athæfi hefir verið í frammi haft. Þegar þessi hv.þm. sá, að félagið var orðið gjaldþrota, lék hann þann leik að nota aðstöðu sína sem bæjarfulltrúi og hafnarfulltrúi til að láta hið opinbera taka lán handa félaginu og svíkja hið opinbera um veð fyrir láninu. Með þessum hætti bjargaði hann svo því fé, sem hann og vildarvinir hans höfðu lagt fram í gróðaskyni. Þetta er þungur dómur, sem ég kveð hér upp yfir hv.þm. Ég skora á hann að stefna mér, og skal ef hann óskar endurtaka þessi ummæli mín utan þinghelginnar. Ég skal játa, að það þarf ekki að vera blettur á þessum hv.þm., þó að fyrirtæki hans sé illa stætt. Það eru mörg önnur fyrirtæki illa stæð nú á dögum. En þær aðferðir hans, sem ég hefi lýst, eru smánarblettur á honum, og ef ásakanir mínar eru sannar, þá á hann ekki að eiga þingsetu. Séu þær hinsvegar ekki sannar, á að draga mig fyrir lög og dóm. Í blöðum Sjálfstfl. hefir því oft verið haldið fram, að þessi maður hafi notað aðstöðu sína á þennan hátt, en hann hefir samt aldrei þorað að stefna þeim fyrir slík ummæli.

Finnur Jónsson Ég þarf ekki mörgu að svara hv.þm. G.-K. Hann hélt því fram, að ég hefði sagt, að hann hefði hótað að lækka olíuverðið. Ég hefi aldrei sagt það hér í d., og vil ég í því tilefni vitna til hv. deildarmanna. Ég sagði, að hv.þm. G.-K. hefði stundum hótanir í frammi, en þær væru venjulega markleysa. Ég sagði, að hann væri nú með gullin loforð, en því miður væru þau sama markleysan og hótanir hans. Hann þykist t. d. geta selt olíu á 13 aura kg., þar sem olíufélögin selja hana á 17 aura. Ég verð nú að segja, að ef allt er reiknað, sem á vöruna hlýtur að falla, og hinsvegar afsláttur olíufélaganna, þá verður ekki um neina lækkun að ræða, svo að loforð hv.þm. eru líka að þessu sinni tómt munnfleipur. Hann sagði, að það kæmi ekki til mála, að Kveldúlfur eða Alliance hefðu gagn af þessari till.fjhn. Nú er það upplýst, að smáútvegurinn hefir ekki gagn af henni, - og hver hefir það þá? Hv. þm. vítti mig fyrir að hafa greitt atkv. með hv. 2. þm. Reykv. í bankaráð Landsbankans. Sagði hann, að ég hefði greitt þannig atkv. til þess að tryggja, að hann gæti útvegað olíufélögum þeim, er hann stjórnar, gjaldeyri. Nú játa ég, að slíkt hefði verið vítavert, ef gert hefði verið í þessum tilgangi. En þó að hann vilji niðra okkur bankanefndarmönnum Alþfl. fyrir að hafa Héðin Valdimarsson í kjöri, þá get ég fullyrt, að hv.þm. G.-K. hefði ekki klígjað við að kjósa Héðin Valdimarsson í bankaráðið, ef hann hefði með því getað dregið nokkuð úr því stóra hneyksli, að hann komst sjálfur í bankaráðið. Hv. þm. talaði um útflutningsgjald af sjávarafurðum. Sjútvn. hefir haft málið til meðferðar og hefir sent það fjhn., sem hv.þm. situr sjálfur í. Meiri hl. n. þykist ekki geta lagt til, að frv. nái fram að ganga. En frá minni hl., hv.þm. G.-K., hefir engin umsögn komið. Þó má gera ráð fyrir, að hann vilji láta málið ná framgangi. Frá fjvn., sem 4 sjálfstæðismenn sitja í, hefir heldur engin umsögn komið. Það er því ekki sjútvn., sem tefur málið hér á þingi, heldur sjálfstæðismennirnir í fjvn. Þá vil ég víkja lítilsháttar að þeim ásökunum, sem hv.þm. G.-K. bar mér á brýn í sambandi við Samvinnufélag Ísfirðinga. Hann lýsti fjárhag félagsins þannig, að það ætti eignir fyrir 200–300 þús. kr., en skuldaði um 800 þús. kr. Gamalt máltæki eitt segir, að fáir ljúgi meira en helmingi, en þó nægir hv.þm. G.-K. þetta sjaldnast. Eignir félagsins eru metnar á 637535 kr. af eiðsvörnum matsmönnum skuldaskilasjóðs. Nú eru skuldir félagsins 779 þús. kr. Skuldar það því umfram eignir ca. 141500 kr. Nú hefi ég engan þátt átt í þessu mati, og ég vil geta þess, að reikningsmat félagsins sjálfs á eignum sínum er um 60 þús. kr. lægra en mat skuldaskilasjóðs. Sé gengið út frá því, að mat skuldaskilasjóðs sé í lagi, eða jafnvel þó að dregnar væru frá 60 þús. kr., þá væru skuldir félagsins umfram eignir ekki nema ca. 200 þús. kr. Nú er félag þetta ekki atvinnutæki mitt, heldur nokkurra hundr. verkamanna og sjómanna. Fyrirtækið er ekki mitt að öðru leyti en því, að ég ber ennþá eins og ég hefi borið frá byrjun að sjálfsögðu persónulega ábyrgð á skuldbindingum þess, hlutfallslega á við aðra félagsmenn. Það er því tilhæfulaust, að ég hafi reynt að koma mér undan skuldbindingum og böggum, sem af þessum félagsskap leiðir. Ég þykist vita, að hv.þm. muni með aðdróttunum sínum eiga við fyrirkomulagsbreytingu, sem gerð var á félaginu og notuð hefir verið af andstæðingum Alþfl. til að kasta rýrð á ýmsa, er að þessu stóðu. En þessi breyt. var á þann veg, að nokkrir félagsmenn slógu sér saman í upphafi um að eignast báta félagsins. En það kom fljótt í ljós, að ekki var hægt að reka útgerðina, nema reksturinn væri sameiginlegur og eignarréttur skipanna þá einnig. Sérstaklega varð ágreiningur um það, hvort ætti að halda úti bátunum, þegar úthaldið borguði sig miður. Til þess að koma í veg fyrir þetta tekur svo félagið bátana að sér sem sína eign. Ýmsir, sem þessu báta höfðu átt, höfðu tekið lán í peningastofnunum upp á framlög sín í bátunum. Þeir gátu því ekki sleppt sinni eign í bátunum án þess að fá nokkuð í staðinn. Því fengu þeir veðrétt í bátunum fyrir eigninni, sem þeir höfðu átt í þeim, að sínum hluta, en allir halda þeir áfram að vera ábyrgir fyrir skuldbindingum félagsins. Ég ætla nú, að þó að hv.þm. G.-K. hafi flutt þetta mál eftir röngum upplýsingum og með allmiklum ofsa, þá sættist hann þó á, að hann hafi haft rangt fyrir sér, þegar ég nú upplýsi hið rétta. Nú hefir þessi saga hans mjög oft verið sögð í blöðum íhaldsmanna, og hefi ég ekki fundið ástæðu ti1 að skipta mér af því. Ég er því vanur, að bornar séu á mig ýmsar sakir, ýmist stærri eða smærri en þessar, og ég kæri mig yfirleitt ekki um að svara slíkum áburði. Það hefir verið borið svo mikið á mig af þesskonar sögum, að ég hefi ekki viljað eyða tíma í meiðyrðamál út af þeim. Eftir mati skuldaskilasjóðs skuldar þetta mikla atvinnufyrirtæki. Samvinnufélag Ísfirðinga, sem á 3. hundrað sjómenn og verkamenn eru þátttakendur í, umfram eignir svipaða upphæð og hv.þm. G.-K. einn skuldar Kveldúlfi, hafandi haft fimm- og sexfaldar eða jafnvel tífaldar verkamannstekjur umfram það, sem hann fær lánað hjá Kveldúlfi á hverju ári. Þessi hv.þm. lýsti yfir því í vetur, að þessi skuld hans væri óveðtryggð, eins og skuldir Kveldúlfs við bankana eru óveðtryggðar. Hann sagði sjálfur, að það væri ekkert undarlegt, þótt atvinnufyrirtæki væru skuldug. Hann ætti því ekki að vera að býsnast yfir skuldum Samvinnufélags Ísfirðinga, sízt þegar þess er gætt, að það skuldar ekki meira en Ólafur Thors einn skuldar fyrir óveðtryggðan eyðslueyri hjá h/f Kveldúlfi. Ég átti að vera mættur á fundi sölusambandsins fyrir hálftíma. Bið ég hér með hæstv. forseta um leyfi til að mega fara.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég tel rétt að víkja nokkrum orðum að ræðu þeirri, er hv.þm. V.-Sk. hélt hér áðan fyrir kaffihléð, þótt flest af því hafi hann áður sagt og ég hafi því í raun og veru litlu að svara. Hann hélt áfram að tala mikið um þessar pípur, sem einkasalan hefði flutt og væru svo slæmar, að þær yrðu ekki notaðar. Ég upplýsti það áðan, að þetta eru samskonar pípur eins og þær, sem rafmagnsveita Rvíkur löggilti til notkunar í fyrra. Ég athugaði þetta nánar nú í kaffihléinu og átti tal við forstjóra einkasölunnar, og hann segir, að ekki sé hægt að ásaka einkasöluna fyrir að hafa flutt þessar pípur, sem hafi verið samþ. af rafmagnseftirlitinu. Þótt nú að fenginni reynslu þyki hæpið, að hægt sé að nota þær til síns brúks, þá sé einkasalan í fullum rétti. Viðvíkjandi því, hve mikið sé til af þessum pípum, þá er það upplýst af einkasölunni, að það er rangt, að til séu 20 þús. metrar, eins og hv.þm. V.-Sk. heldur fram. Það mun nær, að til séu um 10 þús. metrar, eða helmingur þess, sem hv.þm. sagði, og fer vel á því, að hann fari ekki út fyrir þau takmörk, sem sett eru í gamla málshættinum, og segi ekki ósatt meira en um helming. Hv. þm. V.-Sk. sagði, að rafmagnseftirlitið hefði neitað um löggildingu á og orðið að banna um 700 tegundir af rörum, sem einkasalan hefði flutt. Út af þessum ummælum átti ég nú í kaffihléinu tal við forstöðumann rafmagnseftirlitsins, og samkv. upplýsingum frá honum, þá eru þessi ummæli hv.þm. sumpart alröng og sumpart villandi, eins og annað það, sem hann hefir haldið fram í þessu máli. Hér er ekki um að ræða vörur, sem hafi verið fluttar inn til sölu, heldur sýnishorn, sem einkasalan hefir fengið og sendir rafmagnseftirliti ríkisins til umsagnar og löggildingar. Einkasalan sendir fleiri vörur heldur en hún hefir ákveðið að kaupa til rafmagnseftirlitsins, til þess að það velji úr, og samkv. þessu er frásögn hv.þm. V.-Sk. villandi. En hún er einnig alröng, því að það eru aðeins 36 tegundir af þessum sýnishornum, sem rafmagnseftirlitið hefir ekki viljað löggilda, en ekki 100 tegundir, og þarna fer hv.þm. langt út fyrir þau takmörk á ósannsögli, sem sett eru í málshættinum. Hinsvegar bíðu um 62 tegundir, sem rafmagnseftirlitið hefir ekki tekið ákvörðun um. Þetta vildi hv.þm. láta líta svo út, að það væri sönnun fyrir því, að einkasalan flytti lélegar vörur, en forstöðumaður rafmagnseftirlitsins segir, að þetta gefi algerlega villandi hugmynd um það, því að hér sé aðeins um sýnishorn að ræða, svo að allt er á sömu bókina lært hjá hv.þm. V.-Sk. Hitt er annað mál, að með rafmagnseftirliti ríkisins hefir það nýlega verið tekið upp að hafa heimild í lögum til að löggilda efni, og einkasalan hefir vitanlega ekkert við það að athuga, þótt slíkt eftirlit hafi verið sett. Þá er ekki hægt á eftir að skamma einkasöluna fyrir, að hún flytji ónýta vöru, því ákvörðunarvald um það er þá ekki í hennar höndum, og rafmagnsettirlitið verndar þannig einkasöluna fyrir árásum þeirra manna, sem bera illan hug til hennar, eins og t. d. hv.þm. V.-Sk. Og rafmagnseftirlitsmaðurinn sagðist ekki geta kvartað um samvinnuna við einkasöluna. Hv. þm. V.-Sk. fór fljótt yfir sögu, þegar hann kom að þeim verðsamanburði, sem ég gat um áður. Hann hafði ekki önnur ráð en að segja, að þau skjöl, sem ég hefði, kæmu frá sakborningi (einkasölunni), og þess vegna væri ekkert að marka þau. En ég vil nú spyrja hann, hvaðan skjöl hans koma. Koma þau ekki frá ákærendum einkasölunnar? Og ef ekkert er að marka skjöl sakbornings, - hvað er þá að marka skjöl ákæranda? En það þurfti enga áskorun frá hv.þm. um að birta þennan samanburð. Vitanlega verður sá verðsamanburður, sem ég las hér áðan, birtur opinberlega, og hann verður áreiðanlega hv.þm. V.-Sk. til skammar. Þá minntist hv.þm. á það, að sá samanburður, sem ég gerði, væri ekki eðlilegur, því að þar væri miðað við verðið hjá einkasölunni eins og það væri nú, og vildi segja, að það væri mikið breytt frá því verði, sem áður var og hann hefði tekið. Þessi breyt. á verði er ekki mikil, og það getur hver séð, sem vill bera verðin saman. En það, sem er, er hún til lækkunar, og stendur svo á því, að eftir að einkasalan hafði smám saman losað sig við gömlu vörurnar frá heildsölunum, þá gat hún farið að lækka verðið, af því að þá gat hún fengið betri innkaup, og þótti mér í rauninni vænt um að fá þessa viðurkenningu hv.þm. á þessu atriði. Ég vona, að hv.þdm. hafi tekið eftir því, að allur samanburður hv.þm. V.-Sk. var þannig, að hann bar útsöluverð einkasölunnar til aðilja hér saman það það verð, sem raftækjakaupmenn fengu áður beint frá verksmiðjunum. M. ö. o., samanburðurinn var falsaður frá upphafi til enda og ekkert að marka hann. Það getur enginn ætlazt til, að einkasalan geti selt út frá sér með sama verði og hún kaupir inn frá verksmiðjunum. Það gátu kaupmennirnir ekki heldur, og þess vegna verður samanburður á verði að miðast við þau gömlu heildsöluverð, fyrir utan það, að innkaupsverðið, sem hv.þm. notaði í samanburði sínum, hlýtur að vera rangt í einstökum tilfellum. Annars gerði hv.þm. ekkert annað viðvíkjandi þessum verðsamanburði en berja höfðinu við steininn. Það er því ekki gott að eiga rökræður við slíkan mann, en ég vænti þess þó, að hv.þdm. hafi heyrt, hvílíkt röksemdaþrot hv.þm. komst í. Þá kom hv.þm. enn á ný með dæmið um mótorvélina og hélt því fram, að einkasalan hefði orðið að kaupa hana hærra verði frá verksmiðjunni en hún hefði selt öðrum. En sannleikurinn er sá, að viðskiptamaðurinn hélt sér svo fast við það að fá mótorinn aðeins frá þessu ákveðna firma, að þar varð ekki um þokað. Annars verður hv.þm. að minnast þess í þessu sambandi, að maðurinn, sem ætlaði að kaupa mótorinn, hafði áður átt hlutdeild í einkaumboði fyrir þetta firma. - Þá barði hv.þm. líka höfðinu við steininn að því er snerti númerakassana. Eins og ég hefi áður tekið fram, þá getur varla annað komið til mála í þessu sambandi en að hann rugli saman tegundum. Það, sem hann virtist byggja á, var engu líkara en ef til hans hefði komið maður og sagt, að vasahnífur kostaði í einni búðinni 1 kr., en í annari 5 kr., og hann legði þennan verðmismun til grundvallar fyrir ádeilu á seljendur fyrir mismunandi verðlag á hnífnum, alveg án tillits til þess, þó að hér hafi verið um gerólíkar hnífategundir að ræða. Alveg sama máli gegnir um númerakassana. Þeir heita allir númerakassar, eins og hnífarnir heita allir hnífar, enda þótt tegundirnar séu mjög mismunandi. Þá minntist hv.þm. á bifreiðaeinkasöluna, en fór frekar lítið inn á umr. um hana nú, því að það var dreginn af honum mesti ofsinn frá í gær. Það stendur við sama og ég upplýsti í gær, að t. d. fordbifreiðarnar hafa verið seldar fyrir lægra verð síðan einkasalan komst á heldur en þær voru seldar áður. - Þá sagði hv.þm., að pirelligúmmíin væru seld hér hærra verði nú en fyrirskipað væri af eigendunum. Um þetta veit hv.þm. ekkert. Allt fleipur hans um þetta er því órökstudd slagorð út í loftið, sem hafa við engin rök að styðjast. Þá sagði hv.þm., að það væri vítavert að semja um jafnstóra sendingu af gúmmíum í einu eins og ég minntist á í gær, því að gúmmíin gætu skemmzt við geymsluna og orðið verðlaus. Hv. þm. til huggunar get ég sagt það, að þó að gerð séu í einu kaup á stórri sendingu til þess að ná út innstæðum, þá er ekki þar með sagt, að það þurfi að taka hana hingað alla í einu. Þvert á móti mun því hagað svo til, í þessu tilfelli a. m. k., að varan kemur hingað smátt og smátt, eftir því sem þörf krefur. Hv. þm. getur því sofið rólegur fyrir því, að hætta sé á, að vara þessi skemmist.

*Þorsteinn Briem: Ég vildi gegna minni þingmannsskyldu, þegar þetta frv. var til 1. umr. og greiða atkv. um það, en ég sá mér ekki fært að greiða atkv. með því. Ég vil gera grein fyrir þeirri atkvgr. minni, með því að hún mun marka afstöðu tína til frv. áfram, nema því aðeins, að fleiri breyt. komi til. Í fyrsta lagi er ég ekki sannfærður um, að þörf sé á slíkum lögum sem þessum; þessi svonefnda landssmiðja hefir starfað í allmörg ár án sérstakrar löggjafar, og virðist ekki hafa verið þörf á neinni knýjandi löggjöf hingað til, svo að ég fæ ekki séð, að nú sé sérstök þörf á löggjöf um þetta efni. Hæstv. forsrh. gat þess að vísu, að ef landssmiðjan væri rekin, eins og nú á sér stað, án sérstakrar löggjafar, þá væri landssmiðjunni ekki nein takmörk sett um það, hvernig hún eigi að starfa, og vildi hann gera mikið úr því, að það væri þörf á því að reisa einhverjar skorður við því, að landssmiðjan færi ekki út fyrir rétt takmörk, og þess vegna væri þörf nýrrar löggjafar, skildist mér. Ég veit ekki, hvort þess hefir orðið sérstaklega vart, að núv. hæstv. landsstj. hafi verið svo ákaflega hvimpin fyrir því, þótt hún fylgi ekki nákvæmlega lögum um ýms atriði, og skal ég að þessu sinni ekki fara lengra út í það. En mig undrar, hvað hæstv.ríkisstj. er orðin viðkvæm í þessum efnum. Ég geri þess vegna ekki mikið úr þessari ástæðu hæstv. ráðh., en hinsvegar get ég ímyndað mér, að á bak við þetta hafi legið aðrar ástæður en þær, sem hann nefndi, og frv. sjálft sýnir að vísu, að svo er; frv. mun vera borið fram til þess að fá nýja lánsheimild fyrir landssmiðjuna. Viðvíkjandi því atriði má fyrst benda á það, að landssmiðjan hefir stundum, eftir því sem ég bezt veit, tekið lán eða a. m. k. fengið vélar að láni, án þess að hlutaðeigandi ráðh. og jafnvel hlutaðeigandi landssmiðjustjórn hafi verið að spurð, og virðist þá ekki hafa verið sérstaklega næm tilfinning fyrir því, að það þyrfti nýja lánsheimild í lögum til þess að taka lán fyrir landssmiðjuna. Það hefir jafnvel komið fyrir, að þegar landssmiðjan hefir þannig án heimildar frá landssmiðjustjórn og líka án heimildar frá hlutaðeigandi ráðuneyti tekið slík lán, sem ég nefndi, þá hefir ríkisstj. neyðzt til, sökum þess að erlend firmu áttu í hlut, að greiða þessi lán, til þess að bjarga sóma landsins, og hefir náttúrlega skrifað það að nafninu til sem framlagt stofnfé til þessa fyrirtækis. Eftir að slíkt hefir komið fyrir og auk þess jafnvel allbagalegir árekstrar, þá mun stjórn verksmiðjunnar hafa tekið rögg á sig til þess að reyna að bæta ýmislegt í rekstri smiðjunnar og kippa ýmsu í lag, sem aflaga hafði farið, svo að ég get ímyndað mér, að útkoman í þessu efni hafi farið eitthvað batnandi síðustu tíma. Þess vegna vildi ég spyrja hæstv. stj., hvort landssmiðjan hefir nú getað greitt vexti eða afborganir af þeim framlögum, sem henni hafa verið veitt. Það er nauðsynlegt að fá að vita það áður en ný lánsheimild verður lögleidd. Ég get ímyndað mér, að bak við þetta frv. liggi auk þeirrar ástæðu, sem ég hefi nefnt, einnig sú ástæða, að æskilegt þyki, að viss fyrirtæki, sem njóta einhvers stuðnings frá ríkinu, séu skyldug til þess að láta þessa verksmiðju vinna þau verk fyrir sig, sem þörf er á að láta vinna af slíku tægi. Þetta getur út af fyrir sig haft nokkuð til síns máls, og ég tel rétt, að þau fyrirtæki, sem eru hálfopinber, skipti við landssmiðjuna að öðru jöfnu, þegar báðum aðiljum er það hagkvæmt, en ég legg áherzlu á það, að þess sé gætt í hvert sinn, að þetta sé báðum aðiljum hagkvæmt. Ég tel það t. d. ekki hagkvæmt fyrir landssmiðjuna sjálfa að taka að sér verk, sem hún getur ekki haft verulegan hag af, og ég tel það ekki hagkvæmt fyrir eitthvert hálfopinbert fyrirtæki að skipta við landssmiðjuna, ef svo stendur á, að það getur fengið verkið unnið fyrir lægra verð annarsstaðar. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, var í upphafi ekkert ákvæði um það, hvernig það skyldi sannprófað, hvort fyrirtæki þau, sem njóta að einhverju leyti opinbers stuðnings, geta fengið verk unnið fyrir lægra verð annarsstaðar en hjá landssmiðjunni, en í hv.Nd. var sett inn í frv. ákvæði, sem að vísu horfir í rétta átt, en er þó ekki nægilegn ákveðið. Í 2. gr. stendur, að ráðh. geti látið sanna með útboði, hvort vinnubrögð og verðlag sé jafnhagstætt hjá landssmiðjunni eins og annarsstaðar. Ég tel því, að í þessu efni þyrfti að vera ákvæði í þá átt, að aðilja væri jafnan heimilt að láta sanna með útboði, að svo væri. Ég býst við, að það hafi verið þetta tvennt, sem hafi vakað fyrir þeim aðiljum, sem að þessu frv. standa. Það hefir og að sjálfsögðu vakað fyrir sumum þeirra. a. m. k. öðrum stjórnarflokknum, að stefna með þessu frv. meira í áttina til ríkisrekstrar heldur en verið hefir, og skal ég ögn víkja að því atriði. Það hefir nú á síðustu árum verið allmikið um það, að einstaka menn og félög hafa tekið sig fram um að byrja á ýmiskonar nýjum iðnaði hér innanlands. Og mundi það koma í ljós við athugun, að þessi iðnaður er meiri en margan grunar. En þessi vísir til vaxandi iðnaðar hefir, eins og nú er ástatt, reidda öxi yfir höfði sér. Og er það sú óvissa, sem yfir slíkum iðnaðarfyrirtækjum sífellt vofir, að ríkið komi fram sem keppinautur til að byrja með, og þegar ríkinu ekki tekst að halda velli með frjálsri samkeppni. þá eru sett lagafyrirmæli, sem veikja einstaklinginn svo, að hann verður undir í samkeppninni. Það getur orðið ríkissjóði erfitt að bæta það upp með opinberum framkvæmdum, sem atvinnulíf þjóðarinnar getur tapað á, að einstaklingsframtakið sé þannig heft og lamað. Og ég sé ekki, hvernig ríkissjóður hefir ráð á því að festa svo mikið fjármagn í atvinnufyrirtækjum, sem þyrfti til þess að bæta þann atvinnumissi, sem orsakast af þessu brölti ríkisins. Nú er einnig á það að líta, að um leið og stofnað hefir verið til ýmiskonar innlends iðnaðar, þá hafa verið keyptar oft og tíðum dýrar vélar og byggðar dýrar byggingar undir atvinnureksturinn. Ef ríkið ætlar svo að stofna til samkeppni við þessi fyrirtæki, þá verður það að kaupa enn nýjar vélar og reisa ný hús, en það táknar, að með þessu móti er stofnað til tvöfalds kostnaðar við innkaup á vélum og tvöfalds byggingarkostnaðar. Ég hygg, að gjaldeyrismálum okkar sé þann veg komið, að ekki sé heppilegt, að ríkið geri mikið að slíku. Auk þess má gera ráð fyrir því, jafnvel þó allt gangi skaplega, að nokkur áhætta fylgi slíkum ríkisrekstri. Og það því fremur, sem þess má ekki vænta, að ráðh. þeir, sem með slík mál fara, sem jafnframt eru æðstu stjórnendur fyrirtækjanna, geti verið neinir sérfræðingar á því sviði. Þeir verða þar að sjá með annara augum. Þeir verða að hafa sína trúnaðarmenn og treysta þeim, og þeir geta sannarlega verið misjafnir. A. m. k. er hér alltaf meiri hætta á mistökum, jafnvel þó mennirnir séu allir að vilja gerðir, heldur en þegar kunnáttumenn taka sér slíkan rekstur fyrir hendur og reka sjálfir á eigin ábyrgð. Ég tala nú ekki um, ef það gæti skeð, sem ekki er nú útilokað í slíku landi sem Íslandi, að það kæmist pólitík inn í rekstur slíks fyrirtækis. Og við skulum hugsa okkur það t. d., að 2 flokkar stæðu að stjórn að einhverju leyti og annar flokkurinn hefði haft aðstöðu til að láta sína menn hafa forstjórn, en svo liti hinn flokkurinn svo á, að sér hefði verið fráskákað, og hann yrði óánægður og út af því rísi hættuleg stjórnar„krísa“. Það yrði náttúrlega að leysa „krísuna“ þannig, að báðir flokkarnir yrðu að hafa forstjórn. Og svo yrðu svo og svo margir menn að fá atvinnu og eftirlit eða sæti í stjórn og annað því um líkt. Og þá gætu orðið 2 tígulkóngar í því spili. Það hefir verið um það hvíslað, að það hafi skotið upp 2 tígulkóngum í vissi fyrirtæki, sem ríkið hefir með að gera.

Er það í búnaðarfélaginu?

. Ég á ekki við, þar sem 2 menn skipta með sér störfum líkt og ráðh. í stjórnarráðinu og búnaðarfélaginu, en ég býst við, að ráðh. geti litið miklu nær sér, ef hann vill finna dæmi. Þannig gæti ég hugsað mér, að fyrirtæki eins og landssmiðjan gæti orðið skuldbundin um allmiklu meira fólkshald heldur en þörf krefur. Það leiðir náttúrlega af sjálfu sér með slíkt fyrirtæki eins og landssmiðjuna, að það fer mikið eftir fjörinu í atvinnulífi þjóðarinnar, hvað mikið þar er að gera. Og þá má vel hugsa sér, að þegar bólga er í atvinnulífinu, þá séu þar ráðnir margir menn og teknir margir nemar, sem talið er þörf fyrir kannske á þeim tíma, þegar framkvæmdirnar eru á háöldutoppnum, en verður lítil þörf fyrir, þegar afturkippur kemur í atvinnulífið. Ég hygg, að það hafi komið fyrir jafnvel um landssmiðjuna, að hún hafi verið bundin miklu fleiri nemum heldur en ástæða hefir þótt til. Og svo er náttúrlega freistingin með hana eins og finnur fyrirtæki, sem ekki er nema eðlileg freisting, að þegar fyrirtæki eru búin að binda sér marga starfsmenn, nemendur og aðra, að verksmiðjan taki þá að sér að vinna verk fyrir lægra verð heldur en fyrirtækið getur staðið sig við. Og ég hygg, að reynslan hafi sýnt stj. landssmiðjunnar, að það er ekki varlegt fyrir landssmiðjuna að hafa fleiri verkefni með höndum heldur en þörf er á fyrir ríkið á hverjum tíma. Og ég hygg, að stj. landssmiðjunnar hafi talið það vafasamt, hvort ríkið ætti undantekningarlaust að láta landssmiðjuna vinna verk, sem aðrir geta unnið fyrir lægra verð og með jafngóðu afkasti og landssmiðjan. - Hv. 4. landsk. talaði um það, að með þessu frv. væri stigið stórt spor í þá átt að greiða fyrir íslenzkum hugvitsmönnum. Það er að vísu mjög lofsvert. En jafnvel um það atriði er nú ekki búið svo í frv. eins og æskilegt hefði verið. Um það segir í 2. málsl 2. gr. frv.: „Landssmiðjunni er heimilt að verja árlega af ágóða sínum nokkrum hluta, er ríkisstjórnin ákveður, til þess að vinna að smíðum, er íslenzkir hugvitsmenn hafa gert uppdrætti að. Þó skal jafnan leitað umsagnar kunnáttumanna, er ríkisstjórnin tilnefnir, um væntanlega nytsemi nýsmíðinnar, áður en hún er ákveðin.“ Ég hygg, að hér væri miklu betur um búið, að það væri ekki ríkisstjórnin, sem tilnefndi þessa kunnáttumenn, heldur væru það þeir aðiljar, sem hefðu bezta aðstöðu til þess á hverjum tíma að geta tilnefnt menn til þess að annast slíkt. Ég skal nefna aðilja eins og Verkfræðingafélag Íslands eða Landssamband iðnaðarmanna. Viðvíkjandi smíði nýrra véla þá finnst mér, þó ég beri ekki skyn á slíkt, að það muni ekki vera algerlega eins auðvelt eins og að borða matinn sinn. Það þurfa að fara fram allmargháttaðar tilraunir, áður en slíkt kemur að notum. Og það er mér kunnugt, að fiskibátaeigendur eru mjög tortryggnir á að kaupa nýjar tegundir af vélum 

*Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson): Mér þótti hæstv.forsrh. snarast nokkuð fljótt út, þegar hann var búinn með ræðu sína. Ég hafði hugsað mér að svara með fáeinum orðum því, sem hann sagði, sérstaklega í gær, því að hann beindi litlu til mín nú. Hann sagði, að andstaðan gegn þessu frv. væri sér óskiljanleg, vegna þess að með þessum l. er ekki gerð önnur breyt. en að takmarka vald stj. og það hlyti stjórnarandstæðingum þó a. m. k. að þykja aðgengilegra heldur en ef ríkisstj. þyrfti ekki að fara eftir neinum lögum. Ég sé sannast að segja ekki, hvernig valdi ríkisstj. eru takmörk sett með þessum l. Það er bersýnilegt, að hvar sem um það er að ræða í l. að binda hendur ríkisstj. um það, að hún ekki misbeiti þessari stofnun til þess að skapa óeðlilegan gróða og til þess að ríða niður samkeppni, þá eru veittar óteljandi smugur. Það hefði t. d. mátt segja, að það væri að binda hendur stj., ef staðið hefði í 2. gr., eins og ég held, að brtt. hafi komið um í Nd., að jafnan skyldi prófa með útboði, hvort tilboð landssmiðjunnar væri raunverulega það hentugasta, sem hægt er að komast að. Náttúrlega fékkst þessi brtt. ekki samþ., heldur stendur í 2. gr., að ráðh. geti látið sanna með útboði, að tilboð landssmiðjunnar sé aðgengilegt. Þetta eru nú engar smáræðis hömlur! Ríkisstj. getur sem sagt látið landssmiðjuna fá eitthvert verk, hvernig svo sem hún býður, og þó að hún bjóði líkt og það fyrirtæki, sem hæstv. ráðh. var að dylgja um, að tekið hafi óeðlilegan gróða. Ég sé ekki, að hendur ríkisstj. séu í raun og veru á neinn hátt bundnar. Ef til vill má segja, að votti fyrir einhverri takmörkun, þar sem um getur í 15. gr., að forstjóri landssmiðjunnar skuli vera maður vel að sér um vélfræði og smíði. En ef ríkisstj. er ein að dæma um það, þá býst ég við, að fara muni líkt og í mörgum embættaveitingum þessarar hæstv. stj., að hún bara segi: „Þessi maður er vel að sér og þar við situr.“ Ég hefi hvað eftir annað hváð eftir svörum um það, hvers vegna útvarpsstjórinn okkar væri svo sérstaklega fær um að stjórna því fyrirtæki. Ég hefi aldrei fengið önnur svör en þau, að hann væri „ágætlega fær“ um það, en ekki hefir verið hægt að benda á neitt starf, sem hann geti unnið frekar en aðrir. Alveg eins má búast við um forstjóra fyrir þessu fyrirtæki, að það þyki mestu varða, að hann sé gæðingur stj., og segðu menn svo blákalt. „Hann er óskaplega vel fær“. Mér skildist líka á hæstv. ráðh., að maður, sem var kaupsýslumaður og síðar blaðamaður, hafi þess vegna alveg sérstaka „kvalifikation“ til að stjórna þessu fyrirtæki. Samkv. þessu frv. er stj. bundin við að starfrækja landssmiðjuna, meðan þessi l. eru í gildi, hversu óhentugt sem það kynni að reynast. Það er líka skylt að leggja í ýmiskonar kostnað í fyrirtækinu, t. d. ef ríkisstj. dettur í hug að láta gera tilraunir um uppfinningar einhverra „snillinga“ í stjórnarherbúðunum, þá er landssmiðjan skyld til að smíða, svo framarlega sem ríkisstj. getur fengið meðmæli einhverra svokallaðra kunnáttumanna, sem ríkisstj. náttúrlega sjálf útnefnir. Nei, það er þess vegna náttúrlega hreinn hégómi að tala um nein bönd á ríkisstj. í sambandi við þetta frv. Ekkert bindur það, að þeir, sem skipta skulu við landssmiðjuna, fái hin hentugustu kjör. Hér segir, að það eigi að leggja til hliðar til endurgreiðslu á láni, sem landssmiðjunni er veitt. Það er byrjað með þessum orðum: „Nú verður ágóði af landssmiðjunni“. Það má skapa þennan ágóða á pappírnum, en það hefir sýnt sig, að þessu fyrirtæki hefir veitt erfitt að ná í raunverulegan ágóða. Það var halli 1933, eins og LR sýnir, lítilsháttar gróði 1932, þ. e. a. s. 6 þúsund og eitthvað, skapað með óeðlilegu móti. Þeir, sem höfðu eftirlit með rekstrinum, áttu að afskrifa meira af skuldum en gert var 1934; í þeim reikningi, sem ekki er enn birtur, er nokkur gróði, mig minnir um 30 þús. kr. En eftir þessum l. hefir ríkisstj. óteljandi ráð til þess að láta þetta fyrirtæki bera sig á pappírnum. Og það er sú langhættulegasta aðstaða, sem hægt er að skapa opinberu fyrirtæki, að gefa því óeðlilega aðstöðu til að græða á yfirborðinu með því að taka peninga frá ríkissjóði í viðskiptum við fyrirtæki, sem eru lögþvinguð til að skipta við það. Annars var ræða hæstv. ráðh. með svo miklum skekkjum og svo undarlegum barnaskap, að ótrúlegt var, t. d. út af því, sem ég sagði um hina frjálsu samkeppni og hvernig hún hefði takmarkazt yfirleitt, að atvinnurekendur hefðu yfirleitt í ýmsum löndum og líka hjá okkur reynt að takmarka hana. Þetta er vitanlegt, því að hin frjálsa samkeppni er fyrst og fremst til hagnaðar þeim, sem skipta við fyrirtækið, en ekki fyrir atvinnurekendur sjálfa. En þó tók út yfir, þegar hann var að vitna í það, að sum ríki, t. d. Bandaríkin, hefðu átt í stórkostlegri baráttu við auðvaldshringana, sem vildu gera samkeppnina að hégóma. Hann sagði, að núverandi Bandaríkjaforseti hefði staðið gegn íhaldinu öndverður í þeirri baráttu. En sannleikurinn er sá, að þessi „antitrust“-lög eru frá öldinni sem leið. Og sá, sem hóf bardagann við auðfélögin og kom þessum „antitrust“-lögum í kring og lagði líf sitt í hættu, var hinn voðalegi íhaldsmaður Theodor Roosevelt - því að mér skildist hann telja replublikana íhaldsmenn. Hann lagði sína krafta í þessa baráttu og líf sitt í hættu oft og einatt. Ráðh. hefir villzt á Rooseveltunum, en hér er um tvo menn að ræða með mjög ólíkum skoðunum. Hitt er annað mál, að núv. Roosevelt hefir einnig barizt á móti auðvaldshringum og slíku, en hinar nýju ráðstafanir hins nýja Roosevelts, sem hefir fengið nokkurskonar einræðisvald í Bandaríkjunum, eru miklu flóknari en svo að við ræðum þar hér. Nei, það er vitaskuld mikil tilhneiging í þá átt hjá atvinnurekendum og kaupsýslumönnum að draga úr þeirri samkeppni, sem neyðir þá á neðstu takmörk með verð, en á efstu takmörk með gæði. Þeir vilja gjarnan geta hirt eitthvað meiri ágóða, og þess vegna gera þeir samtök. En úr þessu á að bæta með því að setja upp lögverndað fyrirtæki við hliðina. Og það á að gera meira en þetta. Þetta fyrirtæki getur haft alla samkeppni gersamlega að engu. Það getur eyðilagt algerlega kosti hinnar frjálsu samkeppni með því að láta öll útboð undir höfuð leggjast. Ég verð að segja, að ég skil ekki röksemdafærslu þeirra, sem mæla með þessu frv. En það er sú blinda löngun til ríkisrekstrar, sem hefir komið mönnum til að skapa sér hin fávíslegustu falsrök. Þá hafði ég ákaflega gaman að heyra hæstv.forsrh. segja, sérstaklega í gær, að Jón Þorláksson hefði komið landssmiðjunni á fót einmitt til þess að brjóta svona hringmyndanir meðal þeirra, sem höfðu starfrækt hinar stóru járn- og stálsmiðjur um þær mundir. Ég var nú ekki í Reykjavík um þær mundir, en ég held þetta hafi gerzt stuttu eftir aldamótin, þegar Jón Þorláksson var landverkfræðingur.

1910

. Ég efast um, að nokkur stór smiðja hafi verið þá hér, hygg það hafi verið venjulegar eldsmiðjur, og þó heldur hæstv.forsrh., að verið hafi hér einhver voðalegur vélsmiðjuhringur, sem Jón hafi þurft að brjóta á bak aftur. Þetta er svo einstakur barnaskapur, að ég er alveg hissa, að nokkur þm. sleppi slíku út úr sér og endurtaki dag eftir dag. Jón Þorláksson setti upp smiðjuna af því, að enginn gat tekið að sér að smíða þær brýr, sem hann vildi fá smíðaðar hér á landi. En eftir að einstaklingar settu hér upp vélsmiðjur, veit ég ekki til, að Jón Þorláksson fengi neina tilhneigingu til þess að drepa þessi fyrirtæki með landssmiðjunni. Hæstv. forsrh. brýndi hv. 10. landsk. á, að hann hefði ekki lagt niður landssmiðjuna, þegar hann var ráðh., frekar en Jón Þorláksson. Ég veit ekki til, að hann þyrfti að leggja niður landssmiðjuna, því að hún var ekki starfandi þegar hann var við völd. Ég hygg, að lagt hafi verið að honum af vinum hans og kunningjum um að setja þetta fyrirtæki upp, en hann vildi ekki, því að hann taldi óheilbrigt að setja upp landsfyrirtæki. þegar einstaklingar í landinu gátu leyst viðkomandi verk vel af hendi. Og hann hafði enga tilhneigingu til þess að ríða þessi fyrirtæki niður. Ég býst því varla við, að hæstv. ráðh. þurfi að brýna neinn á því. Annars þykir mér leiðinlegt, að hæstv. ráðh. skuli ekki vera hér inni til þess að hlusta á þessa leiðréttingu, svo að hann fari ekki að endurtaka það enn á ný að Jón Þorláksson hafi sett á stofn landssmiðjuna til þess að kveða niður einhvern samkeppnishring. Allt slíkt hjal er hin mesta fjarstæða, þar sem engin vélsmiðja var þá til í þessu landi. Langsterkasta röksemdin, sem hann kom með, sú röksemd, sem hann æstist svo yfir, að hann rauk á dyr, þegar hann hafði hvæst henni fram úr sér, var sú, að vélsmiðjurnar gætu myndað með sér hring gagnvart ríkinu, ef t. d. boðið væri út smíði brúar, sem kostaði raunverulega 15 þús., en hún fengist ekki smíðuð fyrir minna en 25 þús., af því að smiðjurnar hefðu komið sér saman um að bjóða ekki lægra í byggingu hennar. Hæstv. ráðh. spurði, hvað ríkið ætti að gera í slíku tilfelli. Hæstv. ráðh. til hugarhægðar verð ég að segja honum, að ég held, að það sé óþarfi fyrir hann að óttast nokkuð slíkt. Það myndi varla koma fyrir, að slík samtök yrðu mynduð gegn ríkinu frekar en t. d., að allir embættismenn landsins fari að mynda með sér samtök og segja, að þeir taki ekki við embættum, nema fyrir hærri laun en ríkið býður. Nei, það eru alltaf nógu margir til þess að bjóðast til að taka að sér verk, sem sómasamlega er greitt fyrir. Annars virðist mér, eins og nú er komið háttum hjá okkur, að það væri ekki neinn voði fyrir þjóðfélagið, þó að eitthvert einkafyrirtæki græddi eitthvað lítilsháttar, því að það er nú búið að búa svo um hnútana, að allur obbinn af gróða einstaklinganna fer annaðhvort til ríkissjóðsins eða sveitarfélaganna í gjöldum og hverskonar álögum. En kæmi það hinsvegar fyrir, að stj. teldi, að einkafyrirtækin færu að gera samtök sín á milli, eins og hæstv. ráðh. benti á, að komið gæti fyrir, þá væri innan handar fyrir hana að fá vinnuna framkvæmda erlendis fyrir rýmilegra verð, eða þá að öðrum kosti að hrófla upp landssmiðju, eins og Jón sál. Þorláksson gerði. Auk þessa gæti stj. haft ótal önnur ráð til þess að fá hin innlendu fyrirtæki til þess að vinna fyrir sanngjarnt verð. Annars get ég sagt hv.þdm. það, að ég hefi fengið upplýsingar um, að smíði hefir verið framkvæmd hér í hinum innlendu vélsmiðjum, sem teiknuð hefir verið erlendis og boðin út þar, fyrir nær alveg sama verð og hið erlenda tilboð var. Hæstv. atvmrh. sagði, að það væri enginn, sem andmælti því, að landssmiðjan væri starfrækt, en þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh., því að ég segi t. d. í nál. mínu, að ég sé á móti frv., af því fyrst og fremst, að ég væri á móti því, að smiðjan væri starfrækt. Að ég ekki flyt brtt. í samræmi við þá skoðun mína, er sökum þess, að ég vil ekki tefja þingið með því. Þá sagði þessi hæstv. ráðh., að það væri sjálfsagt fyrir ríkið að hafa smiðju til þess að láta vinna þau verk, sem það þyrfti að láta framkvæma í smiðju. Þetta getur að sjálfsögðu hljómað vel í eyrum þeirra manna, sem telja einstaklingana fjandmenn ríkisins og jafnframt líta svo á, að þeir megi á engan hátt græða pening. En frá mínu sjónarmiði eru dálitlir gallar á þessu, sem geta leitt til þess, að það geti orðið nokkuð dýrt fyrir ríkið að binda alla þá smíði, sem það þarf að láta framkvæma, við sína eigin smiðju. Nú stendur t. d. svo á, að öll aðalviðgerð ríkisskipanna fellur á sama tíma, en til þess að framkvæma hana alla þarf stór hús og miklar vélar, auk margra verkamanna. Af því leiðir aftur, að ríkið verður að sjá öllum þeim mönnum, sem það þarf á að halda við aðgerðir skipanna, fyrir vinnu hinn tíma ársins, og það m. a. vegna þess, að það er dýrt fyrir ríkið að láta dýrar vélar og stórt húsrúm standa autt og ónotað mikinn tíma ársins. Mér skilst því, að þetta geti komið til með að hlaða á sig alveg eins og snjóbolti, sem velt er og alltaf þarf meira og meira átak til þess að velta áfram. En átakið til að velta smiðjunni áfram og halda henni gangandi allan tíma ársins á að gera með óeðlilegri löggjöf. Það á að grípa til þess að skipa fyrir með lögum, að landssmiðjan skuli hafa alla þá vinnu, sem hún getur innt af hendi og ríkið þarf að láta framkvæma, og ekki nóg með það, heldur á stj. einnig að vera heimilt að skylda öll þau fyrirtæki, sem styrks njóta úr ríkissjóði, að skipta við hana. Þannig getur stj. t. d. fyrirskipað, að Eimskipafélag Íslands skuli láta landssmiðjuna sitja fyrir allri þeirri smíði, sem það þarf að láta framkvæma hér á landi. Þannig getur stj. alltaf velt meira og meira yfir á þetta fyrirtæki, sem að sjálfsögðu útheimtir alltaf meira og meira fé, ef það á að verða samkeppnisfært um vinnugæði og vinnuhraða á móts við einkafyrirtæki. Ég hefi nú þegar talað tvisvar við þessa umr. og mun mér því ekki gefast kostur á að ræða málið öllu frekar nú, en ég vil því geta þess nú, að ég mun við 3. umr. bera fram brtt., sem gengur í þá átt að færa málið í það horf, sem stj. segir, að fyrir sér vaki með frv., sem sé að tryggja það, að fyrirtækið verði rekið áfram sem svipaðast því, sem það er nú. Vænti ég því, að hv.þdm. taki vel í brtt. mína.

*Flm. (Gísli Sveinsson): Ég býst við, að sú hörmulega frammistaða, sem hv.þm. Hafnf. sýndi hér í gær, verði honum nægileg hirting, sú fyrst um sinn a. m. k. Ég hélt í sannleika sagt, að þessi hv.þm., sem er verkfræðingur, vissi það, að ekki er hægt að skeyta saman margar pípur án þess að setja skrúfugang á þær. En þessi umtalaða pípa þoldi ekki, að skrúfugangur væri settur á hana; hún sprakk við beygjuna. Hv. þm. sagði þó, að hún hefði þolað fyllstu bograun. Slíkur er allur hans sannleikur í þessu máli. Það er alveg sama, hvernig hv.þm. reynir að smjúga út úr þessu; vandræði hans munu aukast dag frá degi. Hann hefir svikið rafvirkjana. Þykist ekki þekkja samþykktina frá iðnþinginu á Akureyri og ætlar því að svíkja hana. Annars hljóðar samþykktin á þá leið, að forstöðumenn, sem ríkið setur fyrir einkasölur sínar, skuli jafnan vera sérfræðingar og innlendir menn. Þetta veit hv.þm. og hefir vitað í heilt ár, en hann þykist ekki vita það, af því að hann er ákveðinn í að hafa samþykktina að engu. Þá skal ég segja hv.þm. það, að hann þarf ekki að hugsa, að ég flytji frv. þetta og segi allt það, sem ég hefi sagt hér, í óþökk rafvirkjastéttarinnar, og ég veit, að rafvirkjarnir eiga eftir að segja honum á viðeigandi hátt, að hann eigi að fylgja þessu nauðsynlega frv. Þeir hafa farið bónleiðir til búða hvað fjmrh. snertir, sem ekki vill taka hinar sanngjörnu kröfur þeirra til greina. Ég get ekki mikið fyrir það, þótt hv.þm. Hafnf. segist vilja hafa einkasölu til þess að tryggja það, að fluttar séu inn vandaðar vörur og verðið sé haft hæfilegt, þegar hann veit, að þessa hefir ekki verið gætt. Það er sannað mál og stendur óhrakið, að ekki hafa verið fluttar inn vandaðar vörur og að verðið hefir verið svo, að okur má kallast, og að fyrirtækinu hefir yfirleitt verið illa stjórnað. Ég skal ekkert segja um þetta eina dæmi um mann, sem hefir átt að fá góð kjör hjá einkasölunni, en það sannar ekkert og hefir ekkert gildi í þessum umr. Það eru engir verðleikar hjá einkasölunni, þótt hún hlynni að einhverjum einstökum manni, og það er ekki það, sem um er deilt, eða þær kröfur, sem verið er að gera. Stéttin er fjölmenn, og sá maður, sem nú er kosinn varaformaður í Iðnsambandi Íslands, verður að fara að bæta ráð sitt og fylgja fram þeim óskum, sem iðnaðarmenn gert. Hann er kosinn til að gæta hagsmuna iðnaðarmanna, og hann verður á sínum tíma að svara fyrir, hvernig honum hafi farizt það. Svar hæstv. ráðh. um, að rafmagnseftirlit Reykjavíkur hafi t. d. leyft pípur þær, sem átti að nota í hinar svonefndu huldu lagnir, er staðlaust. Nikulás Friðriksson fullyrðir, að þessar pípur séu svikin vara, og einmitt þess vegna á nú að fara að reyna að senda þær út og fá aðrar betri í staðinn eða að eyðileggja þær. Hæstv. fjmrh. sagði það rangmæli hjá mér, að það væru um 100 vörutegundir, sem einkasalan hefði leitað álits rafmagnseftirlitsins um og ekki hefðu verið taldar nothæfar, og sagðist hafa fengið þær upplýsingar, að það hefðu aðeins verið 36 tegundir, sem ekki hefði mátt flytja inn. En svo bætti hann því við, að 62 tegundir hefðu verið lagðar til hliðar, og skilst mér þá, að það fari að nálgast 100, þegar lagðar eru saman þær 36 tegundir, sem hann viðurkenndi, að hefðu verið bannaðar, og svo þessar 62 tegundir, sem hann sagði svo skemmtilega frá, að hefðu verið lagðar til hliðar. Það er og ósatt hjá hæstv. fjmrh., að þetta séu eingöngu sýnishorn, sem svo hafi ekkert verið notuð. Einkasalan hefir gert sig seka um þá óhæfu, að þótt þessi raftæki hafi verið dæmd, þá hefir hún sumpart ekki beðið eftir umsögn rafmagnseftirlitsins og sumpart ekki skeytt um hana. Þetta er samkv. því, sem rafmagnseftirlitið segir sjálft. Ég fullyrði, að hér sé um meira en sýnishorn að ræða, og það hefir komið fram, að þótt sýnishorn hafi verið send til rafmagnseftirlitsins og fengið náð fyrir augliti þess, þá hafa þær vörur, sem komu eftir þessum sýnishornum, reynzt ónýtar, og það er hugsanlegt, að svo sé um þessar ónýtu pípur, að eftir því sýnishorni, sem rafmagnseftirlitið athugaði, hafi þær talizt hæfar til notkunar, en reyndin varð sú, hvað sem þessu sýnishorni líður, að þegar þessi pípa kemur til notkunar, og það var ekki sparað að kaupa nógu mikið af henni, þá var hún algerlega óhæf til þess, sem hún átti að notast. Það verður vægast sagt að teljast mjög einkennilegt, ef sama vörutegundin er svo misjöfn, að sumt af henni er nothæft, en sumt algerlega ónothæft. Það er einmitt þetta, sem Nikulás Friðriksson á við, þegar hann segir, að varan sé svikin, en það voru einmitt hans orð, og ég tek þau meira til greina heldur en orð hv.þm. Hafnf., sem játar, að hann hafi ekki kunnugleika á þessu. en segist hafa verið með í því að koma einkasölunni á í von um að fá vandaða vöru og ódýra vöru. - Þetta hljómar! En þetta er hlægilegt, og þó verra en svo, þegar öll þau gögn, sem fyrir liggja og eru hjá hæstv. fjmrh., eru þannig, að þau sanna, að þetta er lygi. Það er beinlínis sannað, að það þarf að hafa mjög strangt eftirlit með því, að einkasalan flytji ekki ónýtar vörur, og þótt það eftirlit sé nú að komast í fast form, þá á einkasalan engar þakkir skilið fyrir það. Hún er og verður sjálfdæmd fyrir sínar aðgerðir. Hæstv. fjmrh. fór inn á þau sömu dæmi, sem við höfum áður talað um og hann vill aldrei gefast upp við. Í Morgunblaðinu er samanburður á því verði nokkurra tegunda, sem var áður en einkasalan tók til starfa, og því, sem er hjá einkasölunni. Er þar m. a. talað um mótora, sem fengust áður fyrir 263 kr., en kosta nú 637 kr., og skakkar þar 374 krónum. - Það er einnig upplýst, að ekki er mikið að marka það, sem þessir menn, sem settir hafa verið yfir einkasöluna, tala, sumpart með ráði og sumpart með óráði. Það er upplýst og sannað, að forstjórinn hefir selt bifreið með ákveðnu verði, en gefið prívatafslátt, og hefir síðan leyft sér að fá kaupandann til að gefa upp annað verð. Það liggja fyrir óræk gögn um það, að hann hefir reynt að fá menn til að segja annað um verð en það, sem rétt var, og ég efa, að fremur sé hægt að trúa þeim lista, sem hæstv. fjmrh. kemur nú með og les hér upp eins og páfagaukur, því að hann hefir ekkert vit á þessum hlutum og gat í gær ekkert um verðið talað, en hefir nú fengið þennan verðlista hjá einkasölunni. Ég ætla að enda mál mitt nú með því að taka hér tvö dæmi. - Ég hefi hér fyrir framan mig lista, sem sýnir, með hvaða verði einkasalan hefir selt ýmsar tegundir, og ennfremur reikning frá Paul Smith frá 30. apríl í fyrra. Þá selur hann skrúfuð stálrör fyrir 37 kr., en einkasalan selur þá sömu tegund á 42 kr. - Það sjá allir, að hér hallast á. Þá selur P. Smith dósir á 35 kr., en einkasalan selur þær á 55 kr. Hér hallast líka á, og það á annan veg en hæstv. fjmrh. vill vera láta. En nú þykist hæstv. fjmrh. ætla að hrekja þetta, og ég staðhæfi, að hann ætli að gera það með því verði, sem einkasalan hefir nú og jafnvel nú á síðustu dögum hefir verið breytt.

*Emil Jónsson: Ég hafði ekki hugsað mér að ræða mál þetta mikið við þessa umr., en af því að hv.flm. gerðist svo mjög espur í minn garð í gær og í dag, þá sé ég mér ekki annað fært en beina til hans nokkrum orðum. En ég mun halda mér við það, sem hann beindi til mín, og svo málið almennt, í stað þess að vaða um alla heima og geima, eins og hann gerði. Annars er það ekki venja að ræða mál við 1. umr. eins og hv.þm. hefir rætt mál þetta nú, en það má vera, að hann geri það sakir þess, að hann telji það ekki muni þola umr. í nefnd. Afskipti þau, sem ég hefi haft af máli þessu, eru lítil. Ég hefi aðeins þrisvar sinnum lítillega komizt í kast við það. Það mun hafa verið það fyrsta, að nokkrir rafvirkjar komu til mín á síasta ári og spurðust fyrir um það, hvort ekki myndi vera hægt að fá lagfæringu á framkvæmdastjórn fyrirtækisins. Ég hafði nú frá upphafi litið svo á, að einkasalan ætti að verða til þess að færa til betri vegar bæði verðlag og gæði vörunnar, og því sagði ég rafvirkjunum, að ég myndi verða fylgjandi hverri skynsamlegri umbót á stjórn fyrirtækisins, sem orðið gæti til þess, að þessum tilgangi yrði náð. Rafvirkjarnir vildu að sjálfsögðu fara rólega til þess að ná kröfum sínum fram. Úr þessu hefir hv.þm. V.-Sk. svo viljað gera einhver ósköp, og hann hefir boðið upp á próf um það, hversu margir rafvirkjar stæðu að baki honum í þessu máli. Það má vera, að einhverjir rafvirkjar standi að baki honum í þessu tilfelli, en margir munu þeir ekki vera, og það er víst, að þeir, sem fylgja honum að málum, gera það af pólitísku fylgi. Annars býst ég við því, að sú sé almennt skoðun rafvirkjanna, að hv.þm. V.-Sk. sé ekki góður forsprakki í þessu máli frekar en öðrum. Hin önnur kynni, sem ég hafði af máli þessu, munu hafa verið á iðnþinginu á Akureyri. Og það mun hafa verið með tilliti til þess, sem þar gerðist, að hv.þm. sagði við mig í gær, að það væri bezt fyrir mig að fara varlega í þessu máli, því að á iðnþinginu hefði verið samþ. áskorun um það, að þeir einir yrðu látnir veita þessu fyrirtæki forstöðu, sem hefðu vit og þekkingu á þeim sviðum, sem fyrirtækið nær til. Þetta munu allir vera á einu máli um. Hvort mistök hafi átt sér stað um val forstjórans, veit ég ekki, en ef svo hefir verið, þá er ég fús til að vinna að umbótum hvað það snertir, en ráðið til þess tel ég ekki vera það, að leggja einkasöluna niður. Þriðju afskipti mín af þessu voru á síðastl. vetri. Þá bar svo til, að til iðnn. Nd. kom umsókn frá manni einum um það, að hann fengi að flytja inn vörur til nýsmiða framhjá einkasölunni. Út af þessari umsókn fengum við forstjórann á fund með okkur, og varð það þá að samkomulagi, að hann lofaði að útvega manninum vörur til nýsmíða frá þeim firmum, sem hann óskaði að fá þær frá, og það með því verði, sem vægast væri hægt að selja honum þær fyrir, en það var með 5–10% álagningu. Var því hér ekki um neina stífni að ræða, eins og hv.þm. vildi vera láta, heldur liðlegheit, þar sem boðizt var til að útvega vörurnar frá þeim firmum, sem maðurinn hafði verzlað við áður. Nú hefi ég spurzt fyrir um, hvort þetta hafi verið gert, og fengið það upplýst, að svo muni hafa verið. Ég fæ nú ekki séð, að þessi þrjú atriði, sem ég hefi nefnt, réttlæti það á nokkurn hátt, að raftækjaeinkasalan verði lögð niður. Á hinu er ekkert mark takandi og það sannar ekkert nauðsyn þess, að einkasala þessi verði lögð niður, þó að þm. V.-Sk. komi hér með rangar og villandi tölur, sem þegar eru reknar ofan í hann, máli mínu til stuðnings. Eins og ég þegar hefi tekið fram, fylgdi ég frv. um einkasölu á raftækjum fyrst og fremst með það fyrir augum, að einkasalan væri trygging fyrir því, að menn gætu fengið góðar vörur fyrir sanngjarnt verð, og eins og ég sömuleiðis hefi tekið fram, mun ég fylgja rökstuddum kröfum, sem miða til umbóta á þessu fyrirtæki, því að mér dettur ekki í hug að halda því fram, að þetta fyrirtæki frekar en önnur fyrirtæki, sem eru á byrjunarstigi, eigi ekki við einhverja byrjunarörðugleika að stríða, sem ráða þarf bót á. Þá skal ég með fáum orðum víkja að því tilfelli, sem varð til þess, að þessi hv.þm. sleppti sér alveg hér í þinginu í gær og jós mig óbótaskömmum. Hv. þm. hafði haft með sér pípu hingað inn í þingsalinn, sem átti að sanna það, að raflagningapípur, sem einkasalan seldi, væru úr vondu efni, þyldu ekki beygju. En til þess að reyna bograun pípunnar hafði hann látið snúa upp á hana. Nú hefi ég aldrei heyrt, að bograun hluta væri reynd með því að snúa upp á þá. Að þm. fór svo að, sýndi og sýnir, að hann hefir ekkert vit á því, sem hann er að gera í þessu tilfelli. Eigi að reyna snúningsraun hluta, þá á að snúa upp á þá, en bograun með því að beygja þá. Eins og hv.þdm. muna, þá tók ég pípu þessa og beygði hana, og það alveg án þess að í hana kæmi hin minnsta sprunga. Hv. þm. vildi þá halda því fram, að ég hefði ekki beygt hana nógu mikið, ekki eins mikið og venjulega þyrfti að beygja slíkar pípur, en ég beygði pípuna a. m. k. um 90 gráður, og tel ég, að það muni hafa verið nægileg bograun. Að endingu vil ég taka það fram, að mér virðist sem öll aðferð hv.þm. í þessu máli hafi verið eins og með pípuna. Þegar hann talar um beygju, á hann við snúning, og þegar hann talar um snúning, á hann við beygju. M. ö. o., það snýst allt öfugt fyrir honum, og það er trúa mín, að enn eigi hann eftir að snúast og bogna nokkrum sinnum, áður en hann kemur þessu máli sínu fram.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Sumt af því, sem ég vildi minnast á, hefir hæstv.atvmrh. þegar sagt. En ég vildi benda hv. 10. landsk. á það, að hann hefir ekki fært fram nein rök fyrir því, að þótt þetta frv. verði samþ., verði veruleg breyt. á landssmiðju frá því, sem var, eða a. m. k. frá því, sem getur verið, ef engin l. eru sett. Hann viðurkenndi það, að ríkisstj. gæti, ef engin l. eru sett um landssmiðjuna, hagað rekstri hennar svo að segja eftir geðþótta. En þau rök, sem hann færði fram í þessu efni, voru þau, að ríkisstj. hefði ekki farið eftir lögum, og hún gæti alveg eins brotið lög viðvíkjandi rekstri verksmiðjunnar eins og önnur lög! En hvað sem þessu skrafi líður, þá verður ekki komizt í kringum það, að rétt sé að setja lög, sem setji takmörk og reglur um rekstur þessa fyrirtækis, eins og annara fyrirtækja. Og þeir, sem eru á móti því að samþ. þessi l., hljóta að vera á móti því að reka þessa vélsmiðju. Þetta er það, sem allir verða að gera upp við sig. Andúð gegn því, að smiðjan væri yfirleitt rekin, kom líka fram hjá hv. 1. þm. Reykv. og 10. landsk. vil ég þá minna hv. 10. landsk. á, að hann var einu sinni yfirmaður þessa fyrirtækis og átti þá sjálfur tök á því að leggja það niður. En hann lét þetta fyrirtæki halda áfram þau tvö ár, sem hann sat á ráðherrastóli. Það skýtur þess vegna nokkuð skökku við, þegar þessi hv.þm. er nú að færa fram rök fyrir því, að fyrirtæki þetta sé í raun og veru óþarft, gamla fyrirtækið, sem hann hreyfði ekki við sjálfur í sinni valdatíð, því að ekki er um að ræða að stofna nýtt fyrirtæki. Og ég vil spyrja þá, sem eru andvígir þessu máli, einnar spurningar: Hvernig á ríkisstj. að fara að, þegar tvær vélsmiðjur í bænum er reknar af einstaklingum og bjóða í eina brú 25 þús. kr., sem að réttu lagi kostar 15 þús. kr. að byggja? Þegar slíkir atvinnurekendur taka sig saman um að taka þannig af ríkinu 10 þús. kr. fyrir ekki neitt, hvað á ríkisstj. að gera í slíkum tilfellum og hliðstæðum? Það voru þessi miskunnarlausu samtök atvinnurekendanna, sem hv. 1. þm. Reykv. talaði um, sem komu því til leiðar, að landssmiðjan var byggð. Og það eru þau, sem koma því til leiðar, að það er nauðsynlegt að halda henni áfram, því að ríkisstj. stendur annars uppi í algerum vandræðum gegn ásælni einstaklingsfyrirtækjanna. Það þarf ekki að rekja þá sögu lengur. Manni dettur strax í hug eitt fyrirtæki í bænum, sem gaf ár eftir ár 50% ágóða af sínum hlutabréfum, og vissu allir, að mestur gróðinn var af að byggja fyrir ríkið fyrir okurverð. Og allir vissu, að það fyrirtæki gat með naumindum starfað, eftir að landssmiðjan tók til starfa og það hætti að græða af byggingu fyrir ríkið. Og það er þetta og þvílíkt, sem er verið að reyna að fyrirbyggja með landssmiðjunni.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég þarf ekki langa ræðu til, að svara hv.þm. V.-Sk. Hann var með þann sama vaðal, sem hann áður hefir verið með og búið er að hrekja. - Hann kom nú með tvö ný dæmi um vörur, stálrör og dósir, sem hefðu verið seldar með lægra verði hjá Paul Smith heldur en hjá einkasölunni. Ég hefi ekki gögn í höndunum til þess að afsanna þetta, en ég hygg, að þetta sé eins og önnur atriði í samanburði þessa hv.þm., sem hafa reynzt að vera ýmist blekkingar eða fals, t. d. þannig, að vörutegundir, sem nefndar eru sama nafni, en eru algerlega ólíkar að gæðum, eru bornar saman, eins og ef bornir væru saman vasahnífar og sagt, að í þessari búð kostaði hnífurinn aðeins 1 króna, en í næstu búð 5 krónur, og svo væri sá, sem seldi þann hnífinn, sem kostaði 5 kr., kallaður okrari, þótt sá hnífurinn, sem 5 kr. verðið væri á, væri í raun og veru ódýrari heldur en krónu hnífurinn, ef rétt tillit væri tekið til gæðanna. En hvortveggja héti vasahnífur. - Þannig eru öll rök hv.þm., enda hafa þau öll verið rækilega rekin ofan í hann, og sá samanburður, sem ég var með, verður birtur opinberlega. Hv. þm. er að dylgja um það, að bifreiðaeinkasalan hafi beðið mann að gefa upp rangt verð á bifreið, en hann leitast ekki við að færa nokkur rök að því. Þegar hv.þm. kemst í bobba, þá fer hann að eins og Gróa gamla á Leiti og segir: „Ólyginn sagði mér“. Þetta fylgir öllu því, sem þessi hv.þm. kemur með. Þá var hann að tala um vörugæðin og um vörur, sem hefðu verið bannaðar, en einkasalan hefði flutt inn. Ég sagði áðan, að af öllum þeim sýnishornum, sem rafmagnseftirlitið hefði athugað, hefði fallið úrskurður um að banna 36 tegundir, en hinsvegar hefðu 62 tegundir verið lagðar til hliðar og enginn úrskurður um þær fallið. Hv. þm. V.-Sk. hafði haldið því fram, að bannaðar hefðu verið allt að því 100 tegundir. Nú þóttist hann ætla að sanna, að hann hefði þarna haft rétt fyrir sér, og sagði, að sér skildist, að 36 og 62 samtals færi að nálgast 100. M. ö. o., hann leggur saman tölu þeirra tegunda, sem úrskurður hefir fallið um og bannaðar hafa verið, og tölu þeirra, sem hafa verið lagðar til hliðar, og segir svo, að sú niðurstaða, sem hann kemst að með þessari samlagningu, sé tala þeirra tegunda, sem hafi verið bannaðar. Þannig eru öll rök þessa hv.þm. Ég veit ekki, hvernig sá maður, sem gerir sig beran að slíkri fíflsku og slíkri rakafölsun, getur ætlazt til þess, að hann sé tekinn alvarlega. Þá liggur hann einkasölunni á hálsi fyrir það, að þær vörur, sem hafa komið til hennar, hafi ekki alltaf verið eins og sýnishornin, sem höfðu verið valin til að panta eftir. En þótt þetta hefði komið fyrir, - var það þá einkasölunni að kenna? Getur einkasalan gert við því, þótt erlend firmu hafi svikizt um að senda rétta vöru samkv. þeim sýnishornum, sem pantað var eftir? Þá hélt hv.þm. V.-Sk. því fram - og var æðimikill gorgeir í honum, þegar hann talaði um það -, að nú væru höfð góð orð og nú ætti allt að laga, og mundi það vera af því, að nú væru menn orðnir allhræddir við hann - þennan valdamann. Það er nú áður upplýst, að ráðuneytið hefir alltaf verið tilbúið til samvinnu við rafvirkjana um, að þeir fengju að leggja á vöruna jafnt og áður, og löngu áður en þessum hv.þm. gafst tækifæri til þessarar gagnrýni sinnar. var hafin samvinna við rafmagnseftirlitið. Það er hlægilegt, að þessi hv.þm. skuli leyfa sér að bera þetta fram, þegar það er upplýst og stendur ómótmælt samkv. þeirri skýrslu, sem ég gaf um samninga milli mín og rafvirkja, í fyrsta lagi um álagninguna, og svo í öðru lagi hitt, að sá, sem fyrst var skipaður forstjóri einkasölunnar, lagði niður starf sitt af því að rafvirkjar settu það persónulega fyrir sig, að sá maður væri ráðinn til þess starfs, og allt var þetta gert með fullu samþykki ráðuneytisins, og eins það, að séð væri um, að vörurnar væru löggiltar áður en farið væri að flytja þær til landsins. Hv. þm. V.-Sk. heldur því fram, að hann hafi að baki sér í þessu máli 7 menn, sem skipa stjórn rafvirkjafélagsins. En hann segir þetta ekki satt. Þeir hafa aldrei falið honum umboð til að flytja þetta mál og þeir líta svo á, að það sé til skemmda, að pólitískum angurgapa, eins og hv.þm. V.-Sk., sé falið að fara með málið. Hitt er vitanlega bæði eðlilegra og heppilegra, að þeir sjálfir semji um þessi mál, eins og með þarf, við ráðuneytið og við einkasöluna. Hitt getur auðvitað verið, að einhver einstakur maður eða einstakir menn í þessari stjórn séu þessum málarekstri hlynntir, en það réttlætir ekki þessi ummæli hv.þm. V.-Sk. - Ég þarf ekki að sinni að fara um þetta fleiri orðum. Málið liggur ljóst fyrir frá mér, og ég hygg, að það sé orðið nægilega upplýst, að hv.þm. hefir algerlega skotið framhjá markinu með þessari gagnrýni sinni, og get ég vel við það unað.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það hefir orðið að samkomulagi, að ég tali á undan hv. 1. flm., þar sem hann hefir talað tvisvar og á aðeins eftir eina ræðu fyrir utan aths., og er þá ætlun mín að koma með þær upplýsingar viðvíkjandi verðlagi einkasölunnar, sem ég ekki taldi mig geta gert nægilega í gær. - Þau einu atriði, sem ég taldi mig þá ekki geta gert nægileg skil, voru tvö dæmi, sem hv.þm. V.-Sk. tók og áttu að sýna okur það, sem væri á þessari vöru síðan einkasalan tók við. Annað dæmið var um mótor, sem einkasalan seldi á 720 kr., en hliðstæðir mótorar hefðu áður verið seldir á 450 kr., eftir því, sem hv.þm. gaf upp. En honum láðist að getu þess, að frá einkasölunni kostaði hann ekki 720 kr., heldur 575 kr., en sá, sem hafði gert sig að millilið, tók í sinn vasa mismuninn á 575 kr. og 720 kr. Þetta er vitanlega ekki þýðingarlaust. En það var ekki aðeins að þessu eina leyti, sem þetta dæmi var óheppilegt. Það var svo, að sá, sem bað um að panta mótorinn, bað um hann frá sérstöku firma í Svíþjóð og vildi ekki annað en Elektro Mecano; þetta var látið eftir fyrir þrábeiðni mannsins, en þennan sama mótor hefði verið hægt að fá a. m. k. 10% ódýrari í öðru landi. Það er því ekki svo, eins og hv.þm. V.-Sk. vildi gefa í skyn, að þessu sé hagað eftir geðþótta einkasölunnar, heldur var það beinlínis gert til þess að þóknast viðskiptamanninum, að kaupa mótorinn þar, sem hann var dýrari. Þetta er einkennilegt, og hvaða ástæðu þessi maður hefir haft til þess að leggja svo ríka áherzlu á, að mótorinn væri keyptur í þessum stað, veit ég ekki, en ég hefi heyrt talað um, að hann hafi haft umboð fyrir þetta firma áður en einkasalan tók til starfa. Hv. þm. V.-Sk. var að skjóta fram þeirri spurningu, hvað hefði orðið af þeim mismun, sem væri á verði einkasölunnar og á verðinu, sem hefði verið áður. Ég veit ekki, hvernig stendur t. d. á því í þessu tilfelli, sem við vorum nú að tala um, að þessi maður, sem áður hafði verið umboðsmaður fyrir þetta firma, leggur svo ríka áherzlu á, að mótorinn sé einmitt keyptur þaðan, þótt hægt sé að fá hann 10% ódýrari annarsstaðar. Það má vitanlega láta sér detta ýmislegt í hug, eftir að þetta er upplýst. En svo kastar tólfunum, þegar á að fara að sanna það, að viðskiptin við einkasöluna séu óhagstæð, að þá skuli þetta dæmi vera valið til þess að ráðast á einkasöluna fyrir að selja dýrt, þegar ekki mátti kaupa mótorinn í öðrum stað. Það mætti náttúrlega liggja einkasölunni á hálsi fyrir að hafa látið undan óskum þessa manns, og þótt einkasalan hafi viljað gera það til þess að halda friði, þá má segja, að það sé of mikið til friðarins unnið. Það lítur einkennilega út að heimta sérstaklega, að mótorinn sé keyptur frá þessu ákveðna firma, en má kannske segja, að maður inn hafi haft góða trú á því, en hitt lítur þó einkennilegar út, að þessi sami maður skuli láta ráðast á einkasöluna fyrir það, að hún selji of dýrt, þegar kaupin voru í þessu tilfelli bundin við ákveðið firma og ekki hægt að nota þá aðferð, sem venjuleg er í viðskiptum, að taka bezta tilboði. Þá var annað atriði, sem hv.þm. lagði mikla áherzlu á, og það var verð á númerakössum. Hann sagði, að verðið á þessum númerakössum hefði verið 42 kr. hjá einkasölunni, en áður en hún tók til starfa hefðu þeir kostað 18 kr. Ég held, að þetta gefi líka ágæta upplýsingu um það, hve ráðvandlega hv.þm. fer með þessi mál, eða hvernig þeir, sem gera hann út, búa í hendurnar á honum. Einkasalan kannast alls ekki við að hafa nokkurntíma selt númerakassa á 42 kr., en það er tekið fram í þeim upplýsingum, sem einkasalan gefur, að misskilningurinn geti legið í því, að hv.þm. eigi við númerakassa með svokallaðri rafmagnsafstillingu. Slíka númerakassa hefir einkasalan selt fyrir 28 kr., en hér er ekki um þessa kassa að ræða, og venjulegu númerakassa með 6–7 númerum hefir raftækjasalan selt á 17 kr. M. ö. o. er þessi upphæð lægri en sú upphæð, sem hv.þm. segir, að þessi vörutegund hafi verið seld fyrir áður en einkasalan tók til starfa, svo að þessi samanburður, sem hv.þm. byggir ádeilu sína á, er alveg út í hött. Annaðhvort er þetta uppspuni hjá hv.þm. eða hér er um að ræða allt aðra vöru heldur en hv.þm. hyggur í fáfræði sinni, því að eftir upplýsingum frá raftækjaeinkasölunni er númerakassi með rafmagnsafstillingu allt annað en venjulegur númerakassi. Þetta eru þau tvö dæmi, sem hv.þm. lagði mest upp úr í gær, og ætla ég, að hann hafi ekki mikla stoð í þessum samanburði sínum eftir þessar upplýsingar, sem ég hefi fengið frá einkasölunni. En ég ætla ekki að láta þetta nægja. Út af þessum árásum hv.þm. á raftækjaeinkasöluna ætla ég að gefa honum upplýsingar, sem ég hefi fengið frá verzluninni um verð fyrr og nú, til þess að hv.þm. geti haft eitthvað til þess að glíma við í þessari einu ræðu, sem hann á eftir. og aths., sem hann kann ef til vill að bæta þar við. Það er eitt, sem gengur eins og rauður þráður í gegnum allan þennan verðsamanburð hv.þm., og það er það, að hann hefir borið heildsöluverð raftækjaeinkasölunnar saman við innkaupsverð heildsöluverzlana, sem fyrir voru, áður en einkasalan tók til starfa, og hv.þm. hefir ekki borið saman við heildsöluverð þessara heildsala, heldur innkaupsverð þeirra. Það er þokkaleg aðferð, sem hv.þm. leyfir sér að nota í þessum aðfinnslum sínum til þess að reyna að færa sönnur á sitt mál. Ég var satt að segja hissa á því, þegar hv.þm. var að deila á einkasöluna, að hann skyldi ekki koma fram með þann samanburð, sem hann gerði síðastl. haust á verðlagi einkasölunnar og því, sem hann kallaði innkaupsverð, sem er innkaupsverð beint frá verksmiðjunni. Er þetta prentað í Morgunbl. 11. des. 1935, þegar hv.þm. var að blása sig út í þessari hv. deild. Nú bregður svo undarlega við, að hv.þm. minnist ekki á þennan samanburð; hann hefir annað fyrir framan sig núna. Nú hefir einkasalan tekið þessi plögg til athugunar, og eins og ég hefi þegar tekið fram, er aðalgallinn á þessum samanburði sá, að hann er falskur, þannig að hv.þm. ber saman tvö ósambærileg verð. Niðurstaðan á þessum samanburði varð á nokkuð annan veg hjá einkasölunni heldur en hjá hv.þm. V.-Sk. Einkasalan hefir tjáð mér, að það, sem hún beri saman við í þessu efni, sé það heildsöluverð, sem henni er kunnugt um, að var áður á þessari vöru, og er það sérlega handhægt fyrir hana að bera saman við það verð, sem þau fyrirtæki, sem áður störfuðu hér í þessari grein, sögðu, að væri heildsöluverð, þegar einkasalan tók við þeim vörubirgðum, sem þau höfðu áður en hún tók til starfa. Einkasalan tók þessar vörubirgðir í umboðssölu, og þessi fyrirtæki tóku það fram, hvaða verð þau þyrftu að fá fyrir vörurnar til þess að þau töpuðu ekki, miðað við það verð, sem þau áður fengu. Ég skal taka það fram, að einkasalan hefir getið þær upplýsingar, að í þessu efni sé ekki stuðzt við verð hinnar gömlu, margumtöluðu Raftækjaverzlunar Íslands, heldur er stuðzt við það heildsöluverð, sem gefið hefir verið upp frá Paul Smith, sem átti aðalvörubirgðirnar. Ég skal þá, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp þennan samanburð einkasölunnar. Eins og ég hefi þegar tekið fram, er samanburður einkasölunnar miðaður við það heildsöluverð, sem áður var á þessari vöru hjá þeim verzlunum, sem verzluðu með hana áður en einkasalan tók til starfa. Heildsölu- Heildsölu- verð hjá verð áður einkas. Rör 5/8 lokuð ............ kr. 32.00 kr. 29.00 - 5/8 skrúfuð - 42.00 - 40.00 Vír 1,5 mm. . . . . . - 7.00 - 6.50 - & 6.80 Lampaleiðsla ............ - 18.00 - 16.00 Straujárn, brúttó - 8.00 - 8.V0 - brúttó ................ - 10.40 - 10.40 - brúttó . . . . . . . - 11.20 - 11.20 Hitasnúra, brúttó - 2.00 - 2.00 Tvítengi ................. - 45.00 - 45.00 Tengiklær, lokaðar - 30.00 - 25.00 Blýstrengur,ber2X 1,5 mm. - 37,00 - 35.00 - yfirspunninn .... - 44.00 - 40.00 Vartappar D 2 I 6 - 12.00 - 9.00 - II 6 - 12.00 - 9.00 - 20 .................... - 22.00 - 15.00 - 25 . . . . . . . . . . . . . . - 25.00 - 18.00 - 35 .................... - 43.00 - 43.00 - 60 . . . . . . . . . . . . . . - 70,00 -45.00 Gúmmíleiðsla 2 X 1 . . - 34.00 - 25.00 Rofar utan á ............ - 100.00 -80.000 Batterí, flöt ............ - 37.00 - 32.00 - sívöl, stór .. .. ... .... . - 82.00 - 82.00 Ein tegundin af þessum svokölluðu „vartöppum“, sem hv.þm. vitnaði oftast í og taldi hafa hækkað um 300%, hefir lækkað úr 70 kr. niður í 45 kr., eins og skýrslan ber með sér. Af þessu er hægt að sjá, hvernig staðhæfingar hv.þm. eru í þessu efni. - Þessar vörutegundir, sem ég las upp, voru þær helztu, sem hv.þm. minntist á í sínum samanburði og hélt fram, að hefðu hækkað allt upp í 300%, en þær hafa samkv. þessari skýrslu annaðhvort staðið í stað, miðað við núv. verð einkasölunnar, eða lækkað, og í sumum tilfellum að mjög miklu leyti, og í þessum samanburði er, eins og ég tók fram áðan, stuðzt m. e. við það heildsöluverð, sem firmað Paul Smith gaf upp, að það þyrfti að fá til þess að sleppa skaðlaust, miðað við fyrri viðskipti sín. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm. að bera verð einkasölunnar saman við innkaupsverð heildsölufirmanna gömlu, því að það hefir ekkert gildi. Þá hefir mér verið látin í té skrá, sem ég vil ekki þreyta hv. þingd. á að lesa, því að hún er verðsamanburður í framhaldi af því, sem ég las upp áðan frá einkasölunni, en ég skal taka það fram, að ég hefi ekki rekið augun í neitt, sem hefir hækkað; þvert á móti hefir allt annaðhvort staðið í stað eða lækkað, og sumt mjög mikið. - Ég þarf náttúrlega ekki að taka það fram, að meðan einkasalan var að selja þær vörur, sem hún tók frá firmanu Paul Smith og fleiri firmum, þá varð hún vitanlega að selja þær vörur með því verði, sem svaraði til þess, að þessi firmu, sem afhentu einkasölunni vörubirgðir sínar, gætu fengið heildsöluverð úr umboðssölunni. Ætla ég svo, að þessar upplýsingar, sem ég hefi gefið, nægi til þess að sú n., sem fær málið til athugunar, geti kynnt sér þetta áfram til frekari hlítar. Ég vil svo að endingu taka það fram, að þessar upplýsingar, sem ég hefi gefið í sambandi við árásir hv.þm. V.-Sk. á raftækjaeinkasöluna, styðja mjög þá skoðun, sem ég lét uppi í gær, að ástæðan fyrir því, að hv.þm. flytur þetta frv., er, fyrir utan það, að hann hefir gaman af að láta bera á sér, vitanlega ekkert annað en óánægja þeirra manna fyrst og fremst, sem höfðu mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við stofnun þessa fyrirtækis, því að vitanlega er ómögulegt að koma í veg fyrir það, þegar slík fyrirtæki eru stofnuð, að einhverjir missi einhverja möguleika til þess að skapa sér verzlunarágóða. Vil ég svo minnast á eitt atriði enn, sem vert er að tala um. Hv. þm. hefir talað mikið um það, hvað bæði ráðuneytið, sem hér á hlut að máli, og þetta fyrirtæki hefðu sýnt lítinn vilja á að vinna í friði við þá, sem við þetta fyrirtæki skipta. Í gær skýrði ég frá þeirri tilraun, sem ég hefi gert í þessu skyni, en ég hefi fengið upplýsingar frá raftækjaeinkasölunni um það, að skömmu eftir að hún tók til starfa hafi öllum rafvirkjum landsins verið skrifað bréf, þar sem þess var óskað, að þeir létu í ljós skoðun á því, hvaða vörur þyrfti að kaupa o. fl., sem máli skipti í þessu sambandi; en þessu bréfi, sem einkasalan sendi rafvirkjunum til þess að leita samstarfs við þá, var aldrei svarað.

Finnur Jónsson Hv. þm. G.-K. vék að mér heldur óvingjarnlega, þegar þetta mál var á dagskrá síðast. Það hefir verið svo með þennan hv.þm., að hann hefir vanalega þurft að ausa úr skálum reiði sinnar yfir mig nokkrum sinnum á hverju því þingi, sem við höfum verið saman á. Nú er nokkuð langt um liðið síðan þetta hefir skeð, svo að það má gera ráð fyrir, að hv.þm. G.-K. hafi verið orðið mál að losa, ekki sízt vegna þess, að ég hefi mjög nýlega og reyndar oftar bent á ýmiskonar yfirborðsfleipur og barnaskap, sem hann hefir leyft sér að fara með í ýmsum till., sem hann hefir flutt um sjávarútvegsmál. M. a. hefi ég alveg nýlega flett ofan af skaðræðistill., sem þessi hv.þm. hefir flutt ásamt öðrum hv.þm. um síldveiði við Faxaflóa, en sú till. er þannig vaxin, að formaður Sjálfstfl. mun ekki fá neina þá flokksmenn sína, hvað þá aðra, sem hagsmunir þessarar till. ganga í gegn, til þess að greiða henni atkv., og hæstv. forseti hefir miskunnað sig yfir þennan hv.þm. með því að taka þessa till. út af dagskrá, sennilega fyrir beiðni þessa hv.þm., eða þá vegna hinna almennu brjóstgæða, sem hæstv. forseta eru gefin. Út af þessu máli, sem hér liggur fyrir, er það svo, að hv.þm. G.-K. hefir fundið ástæðu til að ryðja úr sér einni af sínum alkunnu skammaræðum, en þó hefi ég ekki annað til saka unnið en að færa hans till. til þess sama vegar, sem hann upphaflega flutti þær. Hv. þm. G.-K. hóf umkvörtun sína á því, að ég hefði bent á afstöðu bankanna til þessa máls. Ég benti á það, að meiri hl. fjhn. segist hafa rætt við bankana um þetta mál, og það er ekki annars getið en að meðmæli bankastjóra beggja bankanna fylgi með þessum till. frá meiri hl. fjhn. Ég benti á, að þetta er alveg rangt. Ég benti á, að mér væri kunnugt um, að tveir af bankastjórum Útvegsbankans myndu vera till. algerlega mótfallnir, og hv.þm. G.-K. staðfesti þessa umsögn með því að lýsu yfir, að ekki hefðu mætt hjá n. nema tveir bankastjórar, sinn frá hvorum banka, og annar þeirra lýsti því yfir, að hann sæi ekkert að athuga við till.fjhn., en þær myndu varla nú tilgangi sínum. Af þessu er það augljóst, að meiri hl. bankastjóranna álítur till.fjhn. annaðhvort skaðlegar eða tilgangslausar. Og fer þá að verða lítið úr þeim bægslagangi hv.þm. G.-K. að telja, að hér sé um að ræða mál, sem geti orðið til stórra heilla fyrir sjávarútveginn. Hv. þm. G.-K. vildi halda því fram, að mín afstaða í þessu máli markaðist af því, að ég væri að ganga hér erinda olíufélaganna í landinu, og lofaði hann um leið því, að nú ætlaði hann, ef hann fengi gjaldeyri, að lækka olíuverðið í landinu um tvo aura á kg. Það er nú svo um hótanir þessa hv.þm., að þær eru vanalega munnfleipur eitt, og því miður mun því svo vera farið með þessi gullnu loforð, að þau eru ekki nema munnfleipur eitt. Nú myndi enginn fagna því meira en ég, ef hv.þm. G.-K. gæti komið því til leiðar, að olíuverðið í landinu lækkaði um tvo aura kg., og jafnvel væri það góðra gjalda vert, þó lækkunin yrði minni. Ef hv.þm. heppnaðist að framkvæma þetta loforð, sem hann hefir gefið þingheimi. þá yrði það fyrsta þarfaverkið, sem hann ynni í þágu sjávarútvegsins, og sízt skyldi standa á mér að unna honum um það sannmælis. Hv. þm. G.-K. vildi halda því fram, að ég með brtt. minni væri að ganga erinda olíufélaganna af umhyggju fyrir hv. 2. þm. Reykv. Það er rétt, að ég ber virðingu fyrir hv. 2. þm. Reykv. og met hans ráð mikils, en hitt er tilhæfulaust, að ég hafi gengið erinda olíufélaganna, og þá ekki fremur hv. 2. þm. Reykv. en annara, sem fást við olíusölu. Ég hefi aldrei á einn eða annau hátt hlynnt að olíufélögunum eða þeirra verzlun. En ég hefi sem form. sjútvn. Nd. gert ýtarlega tilraun til að útvega einum keppinaut þeirra tveggja olíufélaga, sem ráða hér verðinu, innflutnings- og gjaldeyrisleyfi. Til sjútvn. bárust tilmæli um það, og ég gerði allt, sem ég gat, til þess að keppinauturinn fengi gjaldeyrisleyfi. M. a. átti ég sem form. sjútvn. tal við form. innflutnings- og gjaldeyrisnefndar og við ríkisstj., og fékk loforð um þetta leyfi. Þetta eru þau afskipti, sem ég hefi haft af olíumálunum á þingi, og samt leyfir þessi hv.þm. sér að koma fram hér í d. og segja, að ég gangi erinda olíufélaganna. Hann getur vitanlega, þessi hv.þm., gert öðrum getsakir, ef hann vill, og ég gæti nú farið inn á sömu braut og minnt á hans gerðir. Ég get t. d. sagt, að nú nýlega vatt þessi hv.þm. sér inn í bankaráð Landsbankans til þess - ef ég viðhefði orð hv.þm. V.-Húnv. - að tryggja sér aðstöðu til að ná í fé til að kaupa fyrir kjördæmi handa sér og fjölskyldu sinni, fé, sem þjóðin fær síðan að borga. - Ég gæti líka haldið fram, að hv.þm. hlypi frá till. sínum um gjaldeyrinn, þegar hann hefir sjálfur von um að fá umráð yfir gjaldeyri fyrir sitt fyrirtæki. Og þetta er einmitt það, sem hefir gerzt. Hv. þm. G.-K. flutti ásamt öðrum þm. frv. á þskj. 110 um breyt. á l. um gjaldeyrisverzlun. Í upphafi er þessi till. ákaflega víðtæk og orðalagið almennt, að útgerðarmenn áttu að fá umráð yfir gjaldeyri fyrir hverskonar vörur til útgerðar sinnar. En svo þegar búið er að gera þá breyt. á frv., að það verður ekki til annars en að nokkrir fáir stórútgerðarmenn geti notað sér það, þá hleypur þessi hv.þm. frá sinni upphaflegu til., þegar hann heldur, að hag síns fyrirtækis sé borgið - og gefur skollann í alla smáútgerðarmennina. Nú er það vitanlegt, að gjaldeyrir smærri útgerðarmannanna er veðsettur bönkunum að mestu leyti, og að þeir verða að afhenda hann jafnóðum, og geta þeir því á engan hátt notfært sér þetta gjaldeyrisleyfi, sem fást skal eftir till. meiri hl. fjhn., þar sem hv.þm. G.-K. er einn nm. Hinsvegar eru til 1–2 félög í landinu, sem ekki þurfa að veðsetja sinn gjaldeyri, og er annað þeirra það félag, sem hv.þm. G.-K. er óstarfhæfur ómagi hjá, sem sé Kveldúlfur, en hitt er Alliance. Frv. er því orðið svo í rauninni, að það er aðeins flutt með hagsmuni tveggja stærstu útgerðarfélaganna fyrir augum. Mörgum fleirum en mér hefir blöskrað hér í þessari hv. d., m. a. hv.þm. Vestm., sem flytur brtt. við till.fjhn., sem, ef samþ. yrði, mundi gera heimildina viðtækari, þar sem hún næði þá yfir veiðarfæri, og fleiri mundu geta notið hennar á þann hátt. Hv. þm. G.-K. vildi fá samræmi í það, sem ég segði. Ég hefi nú lýst minni skoðun, og samræmið í henni er þetta: Ef gefa á gjaldeyrinn frjálsan, þá á það að vera handa öllum, og ég get ekki fallizt á þá till., að þau hlunnindi eigi aðeins að vera handa fáum stórum útgerðarfélögum. Það er þess vegna fullt samræmi í því, að ég mun greiða atkv. þeirri víðtækustu till., sem fram kemur, en ef heimildin verður þrengd, og frv. á aðeins að vera smásmuga fyrir 1 eða 2 stórútgerðarfélög, mun ég eðlilega greiða atkv. móti því. Ég vil, að öllum útgerðarmönnum sé gefinn réttur til að fara með sinn gjaldeyri, en ekki aðeins fáum þeirra, - ef á annað borð á að fara að gefa útgerðarmönnum þennan rétt fram yfir aðra. Ég hefi áður bent á þá hættu, sem stafar af því fyrir smærri útgerðarmennina, ef þeirri skyldu er létt af bönkunum að útvega gjaldeyrinn. Hingað til hafa bankarnir ekki neitað um gjaldeyri fyrir útgerðarvörur, en ef þetta frv. yrði samþ., er ekki ólíklegt, að bankarnir segðu við útgerðarmennina, er til þeirra yrðu að leita um gjaldeyri fyrir vörum þessum: Þið verðið að sjá fyrir því sjálfir; þið hafið heimild í l. til að ráðstafa ykkar gjaldeyri fyrir þessum vörum. Nú eins og er geta bankarnir ekki sagt þetta við smáútgerðarmennina, og í því efni vil ég vitna í ræðu hv.þm. G-K., þó sjaldan séu sækjandi rök til hans. Hann sagði á þá leið, að bankarnir hafi ekki til þessa neitað um gjaldeyri fyrir vörum þessum, enda teldi hann það óviturlegt að neita um gjaldeyri, sem með þyrfti til framleiðslu landsmanna. Með þessu hefir hv.þm. G.-K. sannað, að bankarnir hafi ekki neitað um gjaldeyri fyrir útgerðarvörum. - en hvað á þá að gera með þetta frv.? Jú, það á að veita einstökum fáum útgerðarmönnum leyfi til að fara með sinn gjaldeyri, þrátt fyrir það, þó bankarnir hafi ekki til þessa neitað þeim um gjaldeyri til að kaupa fyrir útgerðarvörur. Það, sem verið að gera með þessari till., er ekkert annað en það, að hv.þm. G.-K. vill fá samþ. sérstök hlunnindi fyrir sig og sitt félag. Og þeim, sem hafa veitt því eftirtekt, hvernig þessi hv.þm. gengur sinna einkaerinda, móti hag alþjóðar, blöskrar þetta framferði ekkert, en það er til of mikils mælzt af honum, að ætlast til þess, að meiri hl. hv.þdm. fylgi honum í þessu og hjálpi til að skara eld að hans köku.

*Jónas Jónsson: Ég hlustaði með blandinni ánægju á ræðu manns, sem eitt sinn var yfirmaður landssmiðjunnar, manns, sem þannig kom fram við það fyrirtæki, að með einsdæmum má kallast. Við andstæðingar þessa manns, sem er hv. 10. landsk., höfum verið að reyna að gleyma framkomu hans gagnvart þessu fyrirtæki, sem hann var settur yfir, en hann skilur alls ekki, hvílíkt miskunnarverk það er að gleyma hans fyrri verkum jafnt í þessu máli sem öðru. Ef hann hefði einhvern snefil af sómatilfinningu, myndi hann ekki tala eins og hann talar nú og endranær. Háttv. 1. þm. Reykv. var að tala um afskipti Jóns sál. Þorlákssonar af þessu máli, en ekki á sögulegum grundvelli, þar sem hann taldi afskipti þessa látna flokksbróður síns af þessu nytjamáli mjög á annan veg en þau voru, því að um það verður ekki deilt, að það var íhaldsmaðurinn Jón Þorláksson, sem stofnaði landssmiðjuna, og enginn annar. Og þó að hann gerði marga hluti vel, þá mun stofnun þessa fyrirtækis samt jafnan verða með því þarfasta, sem hann gerði. Ég er því hissa á því, ef flokksbróðir hans, hv. 1. þm. Reykv., og fylgihnöttur hans, halda, að þeir auki á sæmd sína með því að stíga á þennan kvist, sem hinn látni maður gróðursetti í blóma lífs síns. Það mun hafa verið rétt eftir að Jón varð landsverkfræðingur, að hann stofnaði landssmiðjuna. Hann varð hinn fyrsti kennari þar, og svo virðist sem hann hafi sýnt þessu fyrirtæki fullan skilning og rækt. Það lítur helzt út fyrir, að Jón Þorláksson, sem alinn var upp í sveit, hafi tekið sér í þessu efni til fyrirmyndar þá gömlu og góðu búmannsreglu að láta smíða á heimilunum þá hluti, sem til búrekstrarins þurfti, til þess að þurfa að kaupa sem minnst að. Það má og líka vel vera, að hann hafi haft fyrir augum fordæmi menningarþjóðanna, sem þá voru þegar farnar að eiga verksmiðjur og vélsmiðjur til þess að framleiða vopn o. fl., sem þær töldu og telja enn ókleift fyrir sig að komast af án. En svo skiptir um, þegar Geir Zoëga tekur við stjórn vegamálanna, þá gerir hann það sama og Th. Krabbe, sem býr til gasið og selur ríkinu fyrir hærra verð en það kostar flutt hingað frá útlöndum, sem hann nú er orðinn stórríkur af. Geir gengur sem hluthafi í vélsmiðjuna Hamar og beinir öllum viðskiptum ríkisins þangað, en leggur landssmiðjuna niður í kreppunni eftir heimsstyrjöldina. Hann fær Klemenz heitinn Jónsson, sem þá var ráðh., til þess að gangast inn á þetta. Beztu smiðirnir eru fluttir í Hamar, en áhöldunum rænt og ruplað bæði þangað og annað. Þetta gekk allt eins og í sögu, eins og íhaldsmenn vildu. Nú leið nokkur tími, meðan íhaldið sat við völd, sem var á árunum 1924-'27. Landssmiðjan lá niðri. Hamar græddi. Hluthafarnir græddu, spillingin hafði fengið sína fullu framrás, og það þótti íhaldsmönnum gott. En nú komu kosningarnar 1927. Íhaldið varð að hrökklast frá völdum. Tryggvi sál. Þórhallson tók málið upp að nýju. Hann komst að gagnólíkri niðurstöðu og tengdafaðir hans, Kl. Jónsson. Hann sá enga ástæðu til þess að láta trúnaðarmenn ríkisins græða á Hamri, vegna þess að engin landssmiðja var til. Hann endurreisti því landssmiðjuna, og nokkrir af hinum góðu smiðum voru sóttir í Hamar, og smiðjan tók til starfa aftur. Þetta gekk nú allt sæmilega, tiltrú fyrirtækisins óx, vélarnar og verkfærin urðu fullkomin, og það endurtók sig, sem jafnan hefir verið viðurkennt, að öll vinna í landssmiðjunni þótti betri en annara hliðstæðra verkstæða. Það er rétt, að ég geti þess hér, að skömmu eftir þetta fóru brezkir togaraeigendur að láta gera við togara sína hér, þegar þess var þörf. Þeir lýstu því yfir, að þeir væru fegnir að geta verzlað við fyrirtæki, sem ekki tæki bak „provision“. Um þetta eru til bréf frá togaraeigendunum. Ég held nú, að það væri gott og sáluhjálplegt fyrir hv. 10. landsk. að athuga, hve yndislega kenningar Krists hafa verið praktiseraðar af núverandi samherjum hans í gegnum öll þessi mál. Nú leið þar til þessi hv.þm., sem fyrir sína eigin sviksemi tókst að skríða inn í Framsfl., varð ráðh., sviksemi, sem hann hefir nú fengið sitt straff fyrir að verðleikum, m. a. með því að geta ekki haldið nema litlu broti af söfnuði sínum á, Akranesi, eftir að hann kom úr þeirri útlegð. Strax og þessi auðvirðilegi flugumaður er kominn í ráðherrasessinn, fer hann að reka erindi íhaldsmanna í þessu máli sem öðrum. Hann byrjar strax að gera landssmiðjunni allt til ills. Hann lætur ekkert tækifæri ónotað til þess að níða hana niður, m. a. tekst honum að fá því til vegar komið, að trésmíðaverkstæði smiðjunnar er selt. Að honum tókst ekki alveg að gereyðileggja þetta þjóðþrifafyrirtæki var mest því að þakka, að í stjórn þess var duglegur og kunnugur maður. Pálmi Loftsson framkvæmdastjóri, sem beitti allri sinni lagni til þess að fá því til vegar komið, að ekki yrði með öllu gengið milli bols og höfuðs á fyrirtækinu, sem hafði þær afleiðingar, að það lifir enn og blómgast svo að kalla dag frá degi. Þetta ætti að vera lærdómsríkt fyrir hv. 10. landsk. að athuga nú eftir á, þegar hann er með öllu flosnaður upp í íslenzkri pólitík. Annars er það furðulegt að heyra þennan hv.þm. tala um skuldir landssmiðjunnar. Að hann skuli leyfa sér slíkt, sýnir bezt hans andlega vanþroska. Hann ætti að spyrja vini sína bræðurna í„Kveldúlfi“, hvað skuldir væru, mennina, sem hver um sig tekur 150 þús. kr. af rekstrarfé fyrirtækisins, sem þeir stjórna, til þess að byggja yfir sig óhófs „villur“. Hann ætti að athuga þetta og vita svo, hvort hann undrast eins mikið á eftir yfir því, þó að landssmiðjan hafi kannske einhverntíma skuldað eitthvað fyrir plötur. Þá var hann að undrast yfir því, að landssmiðjan skyldi þurfa að taka rekstrarlán. En hann talar ekki um það, þó að „Kveldúlfur“ þurfi að taka 5 millj. króna rekstrarlán til síns mjög svo vafasama atvinnurekstrar. Út af þessum hugleiðingum hv.þm. vil ég segja honum það, að hver heiðarleg landsstj. hefði skilið það, að landssmiðjan þurfti að taka rekstrarlán. En þar sem um var að ræða stj. þá, sem þessi hv.þm. átti sæti í, var ekki að ræða um heiðarlega landstj., og því skyldi hún ekki jafneinfaldan hlut og þann, að landssmiðjan þyrfti að fá rekstrarfé, og þess vegna var Kveldúlfi leyft að taka fleiri millj. að láni. Svo er skemmst af því að segja, að þetta fyrirtæki hélt áfram að vaxa og dafna. - Alveg hliðstætt þessu fyrirtæki var það fyrirtæki, sem Pálmi Loftsson átti aðalþáttinn í að koma á fót, Slippurinn, sem sjálfstæðismönnum, Morgunblaðsmönnum, og varaliðinu hefði aldrei dottið í hug að líta við. Það er eftirtektarvert, að hugmyndin um það, að hér ætti að vera hægt að gera við skip, þurfti endilega að koma frá framsóknarmönnum. Nú fyrir nokkrum dögum var það sannað í Nýja dagblaðinu, að nú á næstu mánuðum myndu fara um 2 milljónir króna út úr landinu í viðgerðir á þessum „ryðkláfum“, sem hv.þm. G.-K. hefir nefnt svo. Upp úr þessu var svo komið fram með frv., sem nú liggur fyrir þinginu, um að banna þessa hluti, og ég geri ráð fyrir, að gjaldeyrisnefnd hafi manndóm í sér til þess að banna, að þessi skip verði flutt úr landinu. En eins og allir vita, þá hafa skipaútgerðarmenn hér fyrir umboðsmann mann, sem aftur á í vélaverksmiðju í Englandi og sendir þangað trollarana héðan úr landi frá þessum ágætu sjálfstæðismönnum, sem eru þó ekki sjálfstæðari en svo, að þeir hafa ekki haft manndóm í sér til þess að koma hér á skipaviðgerðum, heldur láta loddara, sem er í félagi við útlent firma, teyma skipin úr landi til þess að gera við þau þar. Er það ekki yndislegt fyrir sjálfstæðismenn að vita, hvað þeir eru sjálfstæðir og þjóðlegir? Þeir geta hrópað: „Ísland fyrir Ísland“ o. s. frv., þegar síðasti ryðkláfururinn fer frá landi til þess að gefa prósentur umboðsmanni erlends trollarafélags. En einmitt þetta dæmi, að núv. stjórnarflokkar þurftu að taka fram fyrir hendurnar á þessum ryðkláfaeigendum til þess að missa ekki úr landinu allar skipaviðgerðir, er náttúrlega alveg í samræmi við það, að það eru frumsóknarmenn og alþýðuflokksmenn, sem líka beita sér fyrir því, að þessi hugmynd Jóns heitins Þorlákssonar fái sinn eðlilega þroska. En þá ætla ég að víkja örfáum orðum að því, hvers vegna ástæða sé til að hafa þessa löggjöf. Þar sem hér er um að ræða merkilega viðleitni til þess að koma upp margháttuðum iðnaði, sem nú er eingöngu framkvæmdur erlendis og enginn hefir haft manndáð í sér til að koma hér á, þá er alveg nauðsynlegt að hafa um þetta sérstaka löggjöf. Þær verksmiðjur, sem hér eru fyrir, eru svo takmarkaðar í starfi sínu, að þeim dettur ekki einu sinni í hug að reyna að smíða borð og stóla og ýmsa aðra þarfa hluti. Aftur á móti hefir landssmiðjan tekið sig fram með að smíða ýmislegt, sem hinum smiðjunum, sem við hana keppa, hefir ekki dottið í hug að reyna, eins og t. d. vigtir af ýmsu tægi, skólaborð og bekki. Þar er sem sagt byrjuð tilraun með margskonar iðnað, sem hægt er að framleiða hér á landi, en sem hinum ágætu privatfyrirtækjum hefir ekki dottið í hug að líta við, vegna þess að það hefir ekki verið nógu gróðarænlegt. En það er annað, sem þessir karlar geta. Og það er það, sem hv. 10. landsk. var ákaflega laginn í, þegar hann var ráðh., sem sé að bjóða út fyrir landið, og svo komu smiðjurnar sér saman um að undirbjóða til skiptis. Það er náttúrlega ákaflega fínn siður til þess að drepa landssmiðjuna, og það er þess vegna sem Morgunblaðsmenn vilja endilega láta bjóða út fyrir ríkið. Það er alveg eins og ef t. d. hv. 1. þm. Skagf. væri stórbóndi í Skagafirði og hefði smiðju á sínum bæ, og svo væri sagt við hann, að hann skyldi bjóða út viðgerðir á amboðum og öðru slíku og vita, hvort þeir á hinum bæjunum vildu ekki gera það. En ég er viss um, að hv. 1. þm. Skagf. mundi ekki vera svo vitlaus, ef hann ætti sinn eiginn sjóð að verja. Hann mundi blátt áfram láta gera þetta í sinni eigin smiðju. - En illgirnin er nógu mikil hjá þessum herrum. Þó þeir hafi ekki manndóm til þess að reyna að fá hjá sínum flokksbræðrum viðgerð á ryðkláfunum, þá reyna þeir að spilla fyrir því, að landssmiðjan geti náð sinni eðlilegu þróun. Það er ákaflega „interessant“ að athuga þetta, vanmáttinn annarsvegar og svo vöntun á góðgirni hinsvegar. Það er eins og aðalkrafturinn liggi í því að skaða keppinautana. Einn af þessum ágætu smiðjuhöldum hér í bænum hefir haldið því fram, að önnur smiðja hafi lagt 70 þús. kr. fram í undirboð til þess að setja keppinaut sinn á hausinn, sem að vísu ekki var landssmiðjan. Svona eru hyggindin og góðgirnin, tugum þúsunda er varið af þessum vesalingum aðeins til að skaða aðra. Nú, verkaskiptingin er ákaflega glögg og eðlileg. Hér á landi er langsamlega mest gert á samkeppnisvísu. Þess vegna er ekki nema eðlilegt, að samkeppnismennirnir fari í sín fyrirtæki og skipti við þau, en aftur á móti er ómögulegt að fá menn, sem einhverja ábyrgðartilfinningu hafa fyrir því, hvernig ríkið er rekið, til að ganga inn á það, að það þurfi endilega að vera stórfelldar fjárflettingar í sambandi við annað eins og byggingar brúa og vita eða viðgerðir á skipum ríkisins. Það er eins og hæstv.forsrh. tók fram áðan, að þá hefir heiðarleg ríkisstjórn, eins og sú, sem nú er, og sem vill fara heiðarlega með ríkisfé, engin önnur ráð en að hafa sína eigin smiðju. En ofan á þetta allt, sem ég hefi nú talið, þá er enn ein höfuðástæða, sem knýr mig til þess að óska þess og stuðla að því, að þetta frv. verði samþ., og hún er sú, hvað við í heild erum á eftir í þessu efni, bæði landssmiðjan og hinar smiðjurnar, af því að þær eru svo ungar og keppa við voldug erlend fyrirtæki. Það er þess vegna alveg nauðsynlegt, að einhver af þessum verksmiðjum geti risið hærra en hinar og tekið að sér ný verk og stærri heldur en hinar gera. Þá kem ég að hv.þm.N.-Ísf. Það er búið að reikna það út af verkfræðingi landsins, Þor steini Loftssyni, að það sé ekkert því til fyrirstöðu, að hægt sé að smíða hér einfaldar tegundir af mótorum og þannig skapa vinnu í landinu, sem nú verður að borga stórfé fyrir út úr landinu. En nú er því þannig háttað, að ýmsir íhaldsmenn eru umboðsmenn fyrir erlendar vélaverksmiðjur, og þeir reyna af öllum mætti að spilla fyrir því, að þetta sé gert, og ég er alveg viss um það, að það er frá þessum umboðsmönnum og hinum erlendu fyrirtækjum, sem kjarninn úr ræðu hv.þm.N.-Ísf. er runninn. Ég gæti bezt trúað, að hann hafi fengið ræðuna vélritaða frá einhverjum þessara umboðsmanna. Í þessari einstæðu ræðu sinni leyfði hv.þm. sér að ráðast á það, að Íslendingar reyndu að smíða mótorana í sína eigin báta. Þetta er nú svona álíka og að segja: „Hvílík vitleysa af okkur Íslendingum að vera að smíða bátana okkar sjálfir! Við erum ekki nógu sjálfstæðir til þess, við verðum að fá þá frá Dönum!“ - Þetta er nú svipað því og þegar fyrirrennarar þessara manna gátu ekki hugsað sér íslenzkan fána; hann varð endilega að vera danskur. Þeir sögðust ekki geta lifað, ef hér væri íslenzkur fáni. En við, sem höfum lifað með þessu fólki, heyrt þess heimskulegu ræður og blaðagreinar og séð þeirra heimskulegu framkvæmdir í fánamálinu og mótormálinu, erum svo sem ekkert hissa. Við vitum, hvaða fólk við eigum við, og því er ekki um annað að gera en bara að framkvæma hlutina, alveg eins og að nota íslenzkan fána. Það er bezt, að ég í þessu sambandi noti nú tækifærið til þess að gleðja hv. 10. landsk. með því að segja honum eina sjálfstæðissöguna úr hans eigin stjórnartíð. Það hafði verið stofnað félag á Stokkseyri til þess að koma upp 3 bátum. Og hvað gerir svo þessi prýðilega landsstjórn? Hún gengur í 2 ára ábyrgð fyrir þessum bátum í Danmörku, þar sem þeir eru að öllu leyti smíðaðir. En það kom vitanlega á daginn, eins og fyrirsjáanlegt var, að þessir blásnauðu menn, sem þessa báta áttu, gátu ekkert borgað á fyrsta ári, og það kom í hlutverk núv. ríkisstj. að framlengja víxilinn. Og það merkilega var, að á meðan á smíðinni stóð í Danmörku, sátu menn heima á Stokkseyri, sem voru bátasmiðir sjálfir og hefðu getað gert þetta, ef þeir hefðu fengið til þess efni. Þetta er ákaflega skemmtileg táknmynd yfir þeim hugsunarhætti, sem gegnsýrði allar framkvæmdir hv. 10. landsk. Það, sem því verður skorið úr með þessu frv., er það, hvort þingið vill hafa á sér þetta sama snið og landsstj. frá 1932–'34, sem sé það snið, sem kom fram í því að láta bátasmiði á Stokkseyri vera atvinnulausa á mölinni, á meðan Danir smíðuðu bátana. Ég er alveg viss um það, að hinir lífrænu kraftar í þjóðfélaginu munu ekki linna látum, fyrr en landssmiðjan er orðin föst stofnun, eins og pósthúsið og síminn. Hinsvegar geta íhaldsmenn haft sín einkafyrirtæki. Þeir fara víst ekki að leita til rauðu smiðjunnar, eins og ég býst við, að þeir muni kalla hana. Þeir geta farið í sínar smiðjur, og við því er náttúrlega ekkert að segja. Í sambandi við þetta mál er gaman að minnast á annað skylt mál, sem hér var á döfinni í fyrra, sem sé það, að ríkið tæki einkasölu á bifreiðum, rafmagnsvélum og mótorum o. fl. Það var samþ. á móti öllum atkv. íhaldsmanna og þess varaliðs, en með atkv. stjórnarflokkanna og eins manns, sem vildi styðja þetta mál. Ég lagði meira upp úr einu í sambandi við afgreiðslu þessa máls heldur en málinu sjálfu, sem sé því, að það var eins og spegill af því, hvernig okkar þing er, að það skyldi vera hægt að samþ. þetta mál, vegna þess að ef einhver maður úr þessum 26 manna meiri hl., sem samþ. frv., hefði verið fús til að taka framrétta hönd með peningum og stinga þeim í sinn vasa, þá hefði hann týnzt úr lestinni og frv. ekki gengið fram. Það hefir sagt mér skrifstofustjóri í stjórnarráðinu, að það hafi einu sinni verið lagðar á borðið fyrir framan hann 20 þús. kr. Ég ætla ekki að segja, hvað hann átti að gera, en hann gerði það ekki. En það er fullvíst, að hver einasti af okkur, sem gekk á móti bifreiða- og rafmagnsumboðsmönnunum í fyrra, hefði getað orðið stórríkur maður. Svo mikið var kappið í þessu máli, og slík meðul voru brúkuð. Hvort hinir, sem á móti frv. voru, hafi fengið nokkuð, veit ég ekki, en það er víst, að síðasta atkv. hefði verið vel borgað. Einhver hefði viljað leggja fram 20 þús. kr. í síðasta atkv., alveg eins og lagt var á borðið fyrir framan skrifstofustjórann. Það er mjög ánægjulegt fyrir meiri hl. Alþingis að hafa sýnt það svart á hvítu, að slíkt frv. sem þetta gat gengið hægt og rólega í gegn, þrátt fyrir það að auðmenn og agentar reyndu með allri þeirri spillingu, sem hægt var að koma við, að hindra framgang þess. Það eru margir, sem leyfa sér að tala illa um þm. og álíta, að spillingin búi í þinginu. Og er það sérstaklega sá auðvirðilegi flokkur, sem stendur til annarar hliðar við Íhaldsflokkinn. hliðstætt við hv. 10. landsk., nefnilega nazistarnir. En það er mála sannast, að sá litli flokkur, sem talar eins og hér séu tómir mútuþrælar, er ekki tekinn hátíðlega. Og það liggur skjalleg sönnun fyrir því, að fyrir alþingi Íslendinga er ekki hægt að brúka peninga, a. m. k. ekki núna. Það hefir kannske einhverntíma verið hægt, þegar þeir flokkar voru við völd, sem nú eru í stjórnarandstöðu. Ég býst nú ekki við að taka til máls aftur um innihald þessa frv. En það getur vel verið, að ég muni seinna sjá ástæðu til þess að tala um lífsskoðun og ýms dæmi af framferði þeirra manna, sem hafa beitt sér gegn þessu frv., því að það er fullkomin ástæða til að halda eldhúsdag yfir slíku.

Finnur Jónsson Ég þarf engu nýju að svara hv.þm. G.-K. Það kom ekkert það fram í þessari síðustu ræðu hans, sem ég hefi ekki áður svarað. Hann las hér upp bréf frá minni hl. fjhn., sem sannar það, að hann hefir engin rök fært fram fyrir því, að ríkissjóður þoli þunn tekjumissi, sem er af því að fella niður útflutningsgjaldið, og má ég vera honum þakklátur - en til þess hefi ég annars ekki oft tækifæri - fyrir, að hann hefir þannig sannað mitt mál, viðvíkjandi því, hvort ég sé ábyrgur fyrir skuldum samvinnufélags Ísfirðinga, get ég upplýst það, að þar er sameiginleg ábyrgð, og skuldheimtumennirnir geta gert þá ábyrgð gildandi, ef þeim sýnist svo, eins gagnvart mér eins og öðrum, og það er ósatt, að ég eða aðrir hafi komið mér undan þessari ábyrgð. Hann spurði, hvers vegna svo ríkir menn hefðu leitað til skuldaskilasjóðs. Ég hefi aldrei sagt, að það væru ríkir menn í Samvinnufélagi Ísfirðinga. Enda er engin ástæða til þess að halda, að á Ísafirði sé svo miklu betri afkoma en alstaðar annarsstaðar, og allra sízt eftir slík aflaleysisár sem nú hafa gengið yfir Vestfirði. Hann rengdi, að mat og tölur matsmanna skuldaskilasjóðs væru réttar, en hann verður þá að sýna og sanna, að það sé annað en ég sagði. Hv. þm. G.-K. þarf ekki að halda, að ég hlaupi upp til handa og fóta og stefni honum og Morgunblaðinu fyrir hverja lygi, sem um mig er sögð af þessum göfugu aðiljum. Ég finn ástæðu til þess einstöku sinnum að gera aths. við þessar ósannindaklausur og leiðrétta stórfelldustu lygarnar, en ef ég ætti að fara að taka upp þann sið að stefna fyrir meiðyrði, þá mundi það bókstaflega eyða öllum tíma mínum. Ég hefi hinsvegar ekki sagt, að skuldaskilasjóður endilega liti svo á, að félagið geti risið undir skuldunum. Það er annað, hvort á að meta eign eins og kostar að búa hana til, eða hvort gert er ráð fyrir, að sá atvinnurekstur, sem eignina á að nota til, sé líklegur til þess á hverjum tíma að geta staðið undir andvirði eignarinnar - afborgunum, vöxtum og viðhaldi. Hv. þm. G.-R. þarf ekki annað en hringja til skrifstofustjóra skuldaskilasjóðs og spyrja hann, hvort ég hafi ekki farið rétt með töluna. Ég get gefið honum leyfi til að fá þessar upplýsingar, því mér þykir leiðinlegt, að hann fari í óleyfi að skyggnast í skjöl þeirra stofnana, sem hann hefir ekki lögmætan aðgang að. - Ég ber höfuðið hátt á meðan þetta fjölmenna félag skuldar ekki meira en hv.þm. G-K. í Kveldúlfi.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. V.-Sk. hélt sér nú mest við númerakassana. Munu þeir vera það flotholt, sem hann ætlar sér að fljóta á, og segir hann, að um þá liggi fyrir skrifl. gögn og að hægt sé að sanna þau ummæli. En um þetta eru engin önnur gögn en það, sem einn rafvirki hefir skrifað, og í því bréfi segir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Verðið á númerakössum hefir komizt upp í 42 kr. síðan raftækjaeinkasalan tók til starfa, og er það margfalt hærra verð en áður tíðkaðist á þeirri vörutegund hér í bænum.“ Þetta undirritar aðeins einn maður.

Lýgur hann því?

. Hvort það er misskilningur eða ósannindi, skal ég ekkert um segja, en það hefir ekkert gildi, því að það er hér skrifleg yfirlýsing frá einkasölunni um, að hún hafi aldrei selt þessa númerakassa. Raftækjaeinkasalan segir, að sér sé gersamlega ókunnugt um, hvernig verðið, 42 kr., er til orðið, ef átt er við númerakassa með 6 númerum. Misskilningurinn gæti legið í því, að átt sé við númerakassa með rafmagnsafstillingu. Þannig kassa, fyrir 4 númer, hefir einkasalan selt á 28 kr. En venjulega kassa, með 6 og 7 númerum, fyrir 17 kr. Hv. þm. getur hvæst eins mikið og honum sýnist, en þetta hefir ekkert gildi; það, sem gildi hefir í þessu sambandi, er, að það hefir aldrei komið til mála að selja venjulega númerakassa með þessu verði. Þá sagði hv.þm., að hann stæði vel að vígi, því að hann hefði séð farið fram á það á prenti af hálfu rafvirkjasambandsins, að ef ekki fengist leiðrétting á raftækjaeinkasölunni, þá væri þess óskað, að hún yrði lögð niður. Ég er í rauninni ekkert hissa á því, þótt þetta komi fram, því að ég veit, að í rafvirkjasambandinu ráða, mér er óhætt að segja, menn, sem hafa verulegra verzlunarhagsmuna að gæta í því, að einkasalan verði lögð niður. Af þessu sést það greinilega, sem ég er alltaf að segja, að hv.þm. V.-Sk. er sendur af mönnum, sem hafa hag af því, að einkasalan verði lögð niður, og það fer vel á því, að hv.þm. endi ræðu sína með því að sanna, hver hefir sent hann.