Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Frú Auður Eiríksdóttir, sem átti sæti á Alþingi í fjarveru minni, lagði fram fyrirspurn á þskj. 675 sem hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: ,,Hefur eitthvað verið unnið að undirbúningi þess að jafna verð á raforku í landinu eins og fram kemur í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar?`` Tilefni þessarar fsp. er það að þegar var verið að ræða um myndun hæstv. ríksstjórnar var eitt af því sem þau samtök, sem við Auður erum fulltrúar fyrir, lögðu mikla og þunga áherslu á að stigin yrðu skref til að jafna lífsaðstöðu í ýmsum málum, ekki eingöngu fyrir byggðarlögin heldur fyrir þjóðina alla vegna þess að ef menn marka eitthvað sem menn segja fyrir kosningar eru það allir stjórnmálaflokkarnir sem vilja og segjast vilja stuðla að því að byggð haldist í landinu með líku formi og er, en svo vill það gleymast á milli kosninga, því miður. Sú grein í þessum merka málefnasamningi sem er tilefni þessarar fyrirspurnar er þannig, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 6: ,,Gerðar verði ráðstafanir til jöfnunar á flutningskostnaði og kostnaði við síma, húshitun og skólagöngu.`` Nú liggur það fyrir að Landsvirkjun var rekin með mjög miklum hagnaði á sl. ári og nú liggur það fyrir að raforkukostnaður í landinu er mjög breytilegur. Mér er tjáð af kunnugum að t.d. við upphitun á húsum sé raforkukostnaður a.m.k. tvöfaldur miðað við það sem hann er á Reykjavíkursvæðinu og þar sem hann er lægstur úti á landi og t.d. á Vestfjörðum þar sem hann mun vera hæstur. Það er mikill munur á því einnig hjá Rafmagnsveitum ríkisins. En þar sem við höfum ekki orðið vör við að neitt skref hafi verið stigið á þessum mánuðum síðan ríkisstjórnin var mynduð í þá veru að jafna þessa aðstöðu er þetta tímabær fsp. Raunar hefði átt að koma fram fsp. fyrr, og gerði það raunar því að þetta er búið að liggja hér nokkuð lengi, um það hvað sé hugsað í því að framkvæma þetta. Það er gott að setja þetta á blað, en athafnir verða að fylgja orðum.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Hv. 6. þm. Norðurl. e. hefur beint til mín þeirri fyrirspurn hvort eitthvað hafi verið unnið að undirbúningi þess að jafna verð á raforku í landinu eins og fram kom í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar. Hið beina svar við fsp. hv. 6. þm. Norðurl. e. er að ýmislegt hefur verið unnið að undirbúningi þess að jafna orkuverð og verðlagning raforku hefur töluvert verið til umræðu í vetur og ýmsar leiðir þar kannaðar til að jafna orkukostnaðinn. Þetta eru margslungin mál, eins og hv. fyrirspyrjandi þekkir, en því fer fjarri að stjórnvöld hlusti ekki grannt eftir því sem um þetta er sagt af fulltrúum landsbyggðarinnar og annarra. Ég ætla að nefna nokkur atriði sem sýna hvað ríkisstjórnin hefur aðhafst í þessu máli. Í fyrsta lagi var kveðið á um það í málefnasamningnum að ríkisstjórnin mundi beita sér fyrir fjórðungslækkun á raforkuverði til fiskvinnslustöðva. Þetta var gert með niðurgreiðslu úr ríkissjóði. En ég vil taka fram að jafnframt var leitast við að haga niðurgreiðslum þannig að þær stuðluðu jafnframt að hagkvæmri raforkunotkun. Þetta er aðgerð sem án alls efa gagnast landsbyggðinni vel. Í öðru lagi standa nú yfir viðræður milli ríkisins, Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða um yfirtöku skulda þessara fyrirtækja sem ætti að draga úr þörf fyrir hækkun gjaldskrár svo unnt verði að jafna þann mun sem annars er og yrði á verði raforku í þéttbýli og strjálbýli. Eins og þingmönnum er kunnugt var, þegar verðjöfnunargjaldið var lagt niður árið 1986, gert ráð fyrir yfirtöku skulda frá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða þannig að fyrirtækin hefðu óskertan rekstrargrundvöll. Um framkvæmd þessa hefur ekki tekist fullkomlega að koma þessu í höfn, en skv. 6. gr. fjárlaga þessa árs hefur verið veitt heimild til að ganga til samninga við Rafmagnsveiturnar og Orkubúið um yfirtöku skuldar til lúkningar á þessu samkomulagi sem gert var fyrir þremur árum. Starf þeirrar nefndar sem um þetta fjallar er langt komið og mun í framhaldi af því gengið frá skuldamálum þessara fyrirtækja og þeim þannig fenginn rekstrargrundvöllur svo unnt verði að draga úr þörf fyrir hækkun gjaldskrár og það mun að sjálfsögðu jafna verðið raforku í þéttbýli og strjálbýli. Í þriðja lagi, og það tel ég mikils um vert, hefur iðnrn. hafið viðræður við Landsvirkjun um fjölgun sölupunkta í stofnlínukerfinu. Tilefni þessa er að á undanförnum árum hafa rafveitur sem kaupa raforku í heildsölu af Rafmagnsveitum ríkisins kvartað undan því að þurfa að greiða hærra verð fyrir raforkuna en þær rafveitur sem kaupa beint af Landsvirkjun. Að mínu áliti verður það ekki lengur dregið að bregðast við þessum kvörtunum þannig að þessar rafveitur komist í beint viðskiptasamband við Landsvirkjun. Í þessu fælist verulegt skref til jöfnunar á raforkukostnaði í landinu. Landsvirkjun hefur fallist á að hefja þessar viðræður og munu Rafmagnsveiturnar taka þátt í þeim. Hvort ástæða er til að stíga frekari skref í þessa átt þarf að skoða vandlega áður en í er ráðist, en mín hugmynd er sú að þessi fjölgun sölupunkta, sem mun valda jöfnun raforkuverðs, verði hægum skrefum á næstu þremur til fimm árum þannig að ekki þurfi að koma til mikil vandkvæði í gjaldskrármálum. Í fjórða lagi vil ég svo nefna þær niðurgreiðslur úr ríkissjóði og þann afslátt sem Landsvirkjun veitir vegna húshitunarkostnaðar. Það fer auðvitað ekkert á milli mála að orkukostnaðurinn og sérstaklega húshitunarkostnaðurinn, eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi, er afar mismunandi eftir landshlutum. En með þeim aðgerðum sem ríkið hefur beitt sér fyrir, niðurgreiðslunni og afslætti Landsvirkjunar, má segja að húshitun með rafmagni sé nú víðast hvar á landinu ámóta dýr þar sem hún er húshitunarorka. Hins vegar er hún miklum mun dýrari en húshitunarkostnaður á svæði Hitaveitu Reykjavíkur eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi. Ég hygg að það muni ekki fjarri sanni, sem hann sagði, að hann væri tvöfalt hærri. Þetta er ákaflega mikill munur, en ég vil benda á að hann er þó langtum minni en hann var fyrir fáum árum og kannski er ástæða til að nefna það hér að húshitunarkostnaður á svæði Hitaveitu Reykjavíkur er að sjálfsögðu mjög lágur og þess vegna samanburður við hann býsna erfiður þeim sem ætla sér að vinna að orkuverðsjöfnun. Ég vil líka benda á að olíuverð fer nú hækkandi á heimsmarkaðnum og það er ljóst að samanburður við húshitun með olíu fer að verða rafhitun hagstæðari. Ég dreg reyndar mjög í efa að það sé hyggilegt að ganga svo langt í niðurgreiðslum á orkukostnaði að enginn munur komi fram í orkuverði eftir aðstöðu til öflunar á orku. Einnig tel ég reyndar ekki sýnt að niðurgreiðslurnar séu heppilegasta aðferðin til þess að jafna aðstöðumun eða lífskjör í landinu. Þar held ég að lausnir heima í héraði með sameiningu veitustofnana sé nauðsynlegt og skynsamlegt fyrsta skref. Iðnrn. styður viðleitni heimamanna til slíkra samtaka í héruðum um að gera orkuöflun og orkudreifingu sem hagkvæmasta á hverjum stað. Þá vil ég í fimmta lagi nefna það að jöfnun orkukostnaðar er að sjálfsögðu mjög mikilvægt markmið stefnu ríkisstjórnarinnar í orkumálum en að því þarf að stefna úr mörgum áttum. Þar dugir engin allsherjarlausn. Ég læt nú vinna að almennri athugun á áhrifum skattlagningar og niðurgreiðslna á orkuverði bæði hvað varðar innflutta og innlenda orku því auðvitað er það mjög sérkennilegt hjá okkur að mikilvægir þættir í innfluttri orku eru ekki skattlagðir en ýmis innlend orka er með sköttum. Ég mun að lokinni þessari athugun móta tillögur um endurskoðun skattlagningar og niðurgreiðslna á orku. Ég vona, hæstv. forseti, að með þessum orðum hafi ég í nokkru sýnt að ríkisstjórnin vinnur að undirbúningi jöfnunar orkuverðs.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa hreyft þessu máli hér á Alþingi og var hann raunar manna vísastur til að svo yrði gert. Það er líka afar mikilvægt að það skuli hafa verið skýrt hér frá því af hendi ríkisstjórnarinnar að í þessum málum hafi enginn árangur náðst að því er varðar heimilin í landinu. Hæstv. iðnrh. talar um viðmiðun við orkukostnað í Reykjavík og hann talar um langtímasjónarmið í þessum efnum. Það sem skiptir máli í þessu efni sleppti hins vegar hæstv. ráðherra að orða, þ.e. hvaða hluta af launum fólkið í landinu þurfi að greiða eftir búsetunni fyrir orkuna sem það kaupir og hverjar hafi orðið breytingar í þeim efnum í tíð núverandi ríkisstjórnar. Það er auðvitað það sem skiptir máli í þessum efnum, ekki um einhver sérstök hlutföll heldur hvað það er stór hluti af laununum sem fer til þess að halda hitanum í húsunum vítt um landið. Það er einmitt það sem er hin brennandi spurning, en henni hefur ekki verið svarað og ástæðan er sú að í tíð núv. ríkisstjórnar hefur verið haldið til ófarnaðar í þessum efnum.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Aðeins örstutt athugasemd, hæstv. forseti. Ég er viss um að hv. 4. þm. Austurl. hefur enga innstæðu fyrir fullyrðingu sinni um það að hlutfall orkukostnaðar í framfærslukostnaði heimilanna hafi hækkað á starfstíma þessarar stjórnar. Ég hygg að hið gagnstæða kynni að vera sanni nær.

Vill ekki ráðherra skýra það betur?

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans. Út af fyrir sig get ég verið ánægður yfir því að það er verið að vinna í þessum málum. Hitt er annað mál að það má ekki vera lengi að velta þessu fyrir sér vegna þess að við erum komin á þann punkt að það er hætt við því að fólk fari í auknum mæli að fara hingað til Reykjavíkur vegna þeirrar óvissu sem ríkir í atvinnumálum. Það er alveg rétt sem hv. þm. Egill Jónsson sagði. Það fer allt of stór hluti af launum þessa fólks til að borga t.d. orkukostnað og það kemur sem kauplækkun hjá þeim. Þess vegna er það á þessu sviði sem öðrum að við Íslendingar þurfum að fara að taka á þessum byggðamálum eitthvað líkt og jafnaðarmenn í Noregi gera og reyna að spyrna við fótum og jafna lífsaðstöðuna í þjóðfélaginu. Þó að talað sé um húshitun í þessum málefnasamningi okkar er það í mínum huga allur orkukostnaður sem þarf að jafna. Það er ekkert minna mál fyrir Reykvíkinga en fyrir landsbyggðina að halda fólkinu úti á landi sem vinnur við framleiðslustörfin. Ég óska mjög eftir því, hæstv. ráðherra, að ég geti fengið að tilnefna mann til þess að fylgjast með þessum málum sem er í fullu samræmi við það sem talað var um þegar við mynduðum ríkisstjórnina því að þetta er eitt af höfuðmálum landsbyggðarinnar.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Hér er hreyft miklu máli og miklu vandamáli. Ég hygg að flestir geti verið sammála um að ástandið í þessum málum hefur verið og er óviðunandi. Það er því lítill fagnaður yfir því þótt hæstv. iðnrh. lýsi yfir að ástandið hafi ekki enn þá versnað í tíð núv. ríkisstjórnar. Ég hygg að flestir sem hafa fengist við þessi mál hafi talið að það yrði einmitt þegar að bæta úr. Hæstv. ráðherra segir að það sé verið að hugsa um jöfnun á raforkukostnaði á vegum ríkisstjórnarinnar og hv. 6. þm. Norðurl. e. er ánægður með þetta. Ég vil lýsa því yfir að ég er óánægður. Ég er óánægður með seinaganginn. Og það er óviðunandi það ástand sem nú ríkir í þessum málum.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í máli þeirra sem hér hafa gert athugasemdir er þetta mál sem menn bera mjög fyrir brjósti. Ég vil taka það fram vegna þess sem hér hefur verið sagt að ég hef fullan hug á því að þingmenn fái að fylgjast með því sem unnið verður á næstu mánuðum að jöfnun orkukostnaðar í landinu og ég hlýddi sérstaklega á mál hv. 6. þm. Norðurl. e. í því sambandi.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég vil leiðrétta hv. þm. Þorvald Garðar. Ég sagði að ég væri þó ánægður með að það væri verið að vinna í þessu. En ég held að það hafi komið greinilega fram í máli mínu að ég væri ekki ánægður með stöðuna og ég vænti þess að það fari að sjást árangur af þessu starfi. Ég sé ástæðu til þess að leiðrétta þetta.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Áður en lengra er haldið með dagskrá vill forseti minna á að í upphafi fundar sem verður að loknum þessum fundi fer fram utandagskrárumræða um stöðu landbúnaðarmála og það er samkvæmt hálftímareglunni. Þetta vildi forseti aðeins minna á og ítreka frekar.

Fyrirspyrjandi Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér er til umræðu fsp. til kirkjumálaráðherra um útfararþjónustu, en eins og öllum er kunnugt um hefur verið starfrækt útfararþjónusta í einkaeign hér í höfuðborginni óslitið í nokkra ættliði. Það er því eðlilegt að spurst sé fyrir um það hvort sú starfsemi njóti jafnstöðu við opinber fyrirtæki á þessu sviði. Því er spurt: ,,1. Fá einkaaðilar, sem sjá um útfararþjónustu, greitt með sama hætti af kirkjugarðsgjöldum og opinberir aðilar? 2. Hvaða gjöld taka opinberir aðilar við útfararþjónustu í Reykjavíkurprófastsdæmi fyrir útleigu á líkvagni og störf útfararstjóra og aðstoðarmanns? 3. Telur kirkjumálaráðherra eðlilegt að sett sé löggjöf um útfararþjónustu þar sem einkaaðilum verði m.a. tryggð sama greiðsla af kirkjugarðsgjöldum og opinber fyrirtæki njóta?``

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Hæstv. heilbrmrh. mun svara þessari fsp. fyrir hönd hæstv. kirkjumálaráðherra og tekur hann nú til máls.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Virðulegi forseti. Eins og fram kom í orðum forseta er hæstv. kirkjumálaráðherra fjarverandi af óhjákvæmilegum ástæðum og fór hann þess á leit við mig að ég svaraði þessari fsp. í hans fjarveru. Ég hef gert hv. fyrirspyrjanda grein fyrir því þannig að það er með hans samþykki að fsp. er svarað þó að hæstv. kirkjumálaráðherra sé fjarstaddur. 1. liður fsp. var: ,,Fá einkaaðilar, sem sjá um útfararþjónustu, greitt með sama hætti af kirkjugarðsgjöldum og opinberir aðilar?`` Svar við þeirri spurningu er að samkvæmt upplýsingum Kirkjugarða Reykjavíkur fá einkaaðilar hér í Reykjavík ekki greitt af kirkjugarðsgjöldum fyrir sína þjónustu. Athuga ber að í þeim tilvikum þegar fólk kýs að notfæra sér þjónustu einkaaðila annast Kirkjugarðar Reykjavíkur hluta af útfararþjónustunni án þess að taka sérstakt gjald fyrir það. Þeir sjá þannig um líkflutninga, að veita aðstöðu í líkhúsi og ýmsa aðra þjónustu í sambandi við líkið og sjá um grafartöku. Á þessu stigi er ekki hægt að svara því hvernig þessu er háttað víðs vegar um landið. Til þess þyrfti því miður lengri tíma. 2. liður fsp. var: ,,Hvaða gjöld taka opinberir aðilar við útfararþjónustu í Reykjavíkurprófastsdæmi fyrir útleigu á líkvagni og störf útfararstjóra og aðstoðarmanns?`` Svar við þessum lið er að samkvæmt upplýsingum Kirkjugarða Reykjavíkur er ekki tekið sérstakt gjald fyrir þessa þjónustu. Í þriðja lagi er spurt: ,,Telur kirkjumálaráðherra eðlilegt að sett sé löggöf um útfararþjónustu þar sem einkaaðilum verði m.a. tryggð sama greiðsla af kirkjugarðsgjöldum og opinber fyrirtæki njóta?`` Svar við þessum lið er að ef vilji er fyrir hendi væri möguleiki á því að koma slíkum ákvæðum fyrir í frv. til laga um kirkjugarða, greftrun líka og líkbrennslu sem nú er verið að leggja síðustu hönd á og virðist því ekki þörf á sérstakri löggjöf um þetta efni. Svona hljóða svör við þessum þremur liðum fsp. hv. þm. E.t.v. má segja að í 3. tölul. sé spurt um persónulega afstöðu eða álit kirkjumálaráðherra og ég get því miður ekki gefið hv. fyrirspyrjanda annað svar en það sem hér hefur þegar verið flutt.

Fyrirspyrjandi (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrmrh. fyrir svör hans fyrir hönd kirkjumálaráðherra í þessu efni. Þar kemur mjög glögglega fram að samkeppnisaðstaða, ef maður getur orðað það svo um þetta, er ekki sú sama fyrir þá einkaaðila sem starfa í þessari grein og hinir opinberu aðilar eru að undirbjóða þá þjónustu sem um er að ræða. Það er auðvitað tekið af kirkjugarðsgjöldum. Í svari við 2. spurningunni kemur greinilega fram að það er gert með þeim hætti að ekki er tekið gjald fyrir ákveðna þjónustu sem opinberir aðilar taka. Þess vegna væri eðlilegt að einkaaðilar fengju greitt af kirkjugarðsgjöldum fyrir þessa þjónustu. Ég þakka heilbrmrh. fyrir þau svör sem hann gaf. Það kom fram að það sé enn þá möguleiki að leiðrétta þetta í löggjöf sem er nú í undirbúningi og ég ætla að vonast til að hæstv. heilbrmrh. komi þeim boðum til hæstv. kirkjumálaráðherra að þetta verði tekið inn í þannig að einkaaðilar sitji við sama borð í þessum efnum í framtíðinni.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Virðulegi forseti. Hinn 30. mars 1984 skipaði Matthías Bjarnason þáv. samgrh. nefnd níu alþingismanna til að fjalla um alla þætti öryggismála skipa og áhafna þeirra, þar með talin menntun og þjálfun áhafna. Nefndinni var jafnframt falið að gera tillögur um nauðsynlegar úrbætur í öryggismálum sjómanna og tillögur um fjármögnun slíkra aðgerða. Nefndinni var ætlað að ljúka störfum eigi síðar en í árslok 1985, en talið æskilegt að áfangaskýrsla lægi fyrir eigi síðar en í október 1984. Eftirtaldir alþingismenn voru skipaðir í nefndina: Árni Johnsen, Karvel Pálmason, Ólafur Þ. Þórðarson, Svavar Gestsson, Guðrún Agnarsdóttir, Kolbrún Jónsdóttir, Stefán Guðmundsson og Valdimar Indriðason og hafði nefndin náið samstarf við Siglingamálastofnun ríkisins, rannsóknanefnd sjóslysa, Slysavarnafélag Íslands, Landhelgisgæslu Íslands og samtök sjómanna og útgerðarmanna, en auk þess komu ýmsir aðrir aðilar á fundi nefndarinnar sem voru allmargir. Áfangaskýrsla var afhent 31. okt. 1984 eins og til var ætlast ásamt 17 tillögum er vörðuðu brýnustu úrbætur í öryggis- og menntamálum sjómanna. Starfslok nefndarinnar töfðust þó fram í október 1986, ekki síst vegna óvenjulangs þinghalds á vorinu 1985. Þá skilaði nefndin tillögum í 19 liðum og hljóðaði lokatillagan svo, með leyfi forseta: ,,Óskað er eftir því að samgrh. gefi Alþingi skýrslu eftir tvö ár um framkvæmd þessara og fyrri tillagna nefndarinnar. Enn fremur skal skýrslan fjalla um stöðu öryggismála sjómanna almennt.`` Mörgu er enn ábótavant í öryggismálum íslenskra sjómanna þó að margt hafi breyst til batnaðar og það er því fyllsta þörf á að spyrja hæstv. samgrh. eins og ég hef gert á þskj. 1145: ,,Hvenær má vænta skýrslu samgrh. til Alþingis um framkvæmd loka- og áfangatillagna öryggismálanefndar sjómanna, svo og um stöðu öryggismála sjómanna almennt?``

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvenær megi vænta skýrslu samgrh. til Alþingis um framkvæmd loka- og áfangatillagna öryggismálanefndar sjómanna svo og um stöðu öryggismála sjómanna almennt. Öryggismálanefnd sjómanna sem þáv. samgrh., Matthías Bjarnason, skipaði í mars 1984 skilaði eins og kunnugt er tveim skýrslum, annars vegar áfangaskýrslu í október 1984 og lokaskýrslu í október 1986. Síðan þá hefur verið unnið að framkvæmd þeirra tillagna sem í þeirri skýrslu voru með ýmsum hætti og skýrsla samgrh. um framkvæmd tillagnanna verður lögð fyrir Alþingi á hausti komanda og vænti ég þá að um hana og öryggismál sjómanna almennt verði góðar umræður. Þessi skýrsla er nú til lokafrágangs í samgrn. í samráði við Siglingamálastofnun. Áfangaskýrsla um tillögur öryggismálanefndar sjómanna og framkvæmd þeirra var unnin á árinu 1987 og til greina hefði komið að leggja hana fram á þessum vetri, en við nánari athugun var valinn sá kostur að endurvinna þá skýrslu og gefa hana út og leggja fyrir Alþingi á næsta hausti þar sem ýmislegt er að gerast og hefur gerst einmitt á þeim tíma sem liðinn er frá miðju ári 1987 þegar áfangaskýrslan var unnin. Rétt er að taka fram að reiknað var með að skýrsla yrði lögð fyrir Alþingi að tveimur árum liðnum eins og það stóð í tillögum öryggisnefndarinnar frá 1986, en það hefði þá þýtt að eðlilegt hefði verið að þann tíma hefði borið upp á lok ársins 1988. En þegar farið var að fara yfir þessi mál í samgrn. eftir að ég tók þar við störfum varð niðurstaðan sú að láta endurvinna þessa skýrslu og gera hana ítarlegri og leggja hana fyrir Alþingi á komandi hausti. Rétt er að taka fram og undirstrika að mjög margt af því sem öryggismálanefndin lagði til bæði í áfangaskýrslu sinni 1984 og eins í lokaskýrslunni 1986 hefur þegar komið til framkvæmda. Ég leyfi mér að nefna nokkur atriði í því sambandi til þess að það komi fram að að þessu málum hefur verið mikið unnið. Ég nefni nýja löggjöf um Siglingamálastofnun sem sett var 1986. Þá hefur verið unnið að því að efla menntun yfirmanna á skipum, fyrst og fremst til að fækka undanþágum til starfa og auka hlut réttindamanna í þeim störfum, og undanþágum hefur fækkað stórlega á undanförnum árum. Frá ársbyrjun 1986 hefur verið í gangi átak í öryggisfræðslu sjómanna. Slysvarnafélag Íslands hefur haldið námskeið um allt land og með starfsreglum ráðuneytisins frá 1988 var Slysavarnafélaginu formlega falin starfræksla Slysavarnaskóla sjómanna sem hefur með höndum þessa fræðslu. Öryggisfræðslunefnd sjómanna undirbýr nú átak í öryggisfræðslu og réttindamálum stjórnenda smábáta, en því er ekki að leyna að nú hin síðustu ár hefur athygli manna verulega beinst að tíðum slysum á smábátum. Með breytingu á siglingalögum frá 1986 var stofnuð rannsóknarnefnd sjóslysa sem skipuð er mönnum sérfróðum um siglingar og sjómennsku. Þessi nefnd starfar sjálfstætt og óháð og er staða hennar svipuð ákvæðum loftferðalaga um flugslysanefnd. Þá hafa ýmsar breytingar verið gerðar á reglum um björgunar- og öryggisbúnað skipa og yrði of langt mál að telja það allt upp. Nefna má að í nýrri reglugerð um hafnamál er kominn sérstakur kafli um slysavarnir í höfnum og enn fremur að sett hafa verið ný lög um lögskráningu sjómanna sem verulega eiga að bæta framkvæmd lögskráningar. Þetta eru nokkur dæmi um það sem unnið hefur verið að og gerst hefur síðan á árinu 1986, þ.e. frá þeim tíma sem lokaskýrslan kom út. Fjöldamargt annað er í vinnsu eða er að koma til framkvæmda og það er von mín að yfirlitsskýrsla um þessi mál, sem unnið verður að í sumar, geti gefið glögga mynd af framkvæmd þessara mála og stöðu á komandi hausti.

Fyrirspyrjandi (Guðrún Agnarsdóttir) Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hans og fagna því að skriður skuli vera á þessum málum í ráðuneytinu. Einnig að svo margar þeirra góðu tillagna sem nefndin gerði skuli vera komnar til framkvæmda eða í vinnslu og fagna því að skýrslan skuli væntanleg hér á Alþingi á næsta hausti. Öryggi sjómanna byggist á stöðugri fræðslu þeirra og annarra sem nálægt slíkum störfum koma og það er mjög nauðsynlegt að halda vöku sinni í þeim efnum. Verkefni ráðuneytisins er ekki síst að skoða og endurskoða þessi mál í sífellu, en það er einnig nauðsynlegt að Alþingi haldi vöku sinni og fylgist með og taki sinn hluta ábyrgðarinnar til að koma þessum málum í betra horf.

Fyrirspyrjandi (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að spyrja hæstv. menntmrh. lítillar spurningar og spyr þá staðgengil hans á þessum fundi, hæstv. samgrh., þeirrar spurningar: Hafa stofnanir sem heyra undir hæstv. ráðherra gert verksamning erlendis um ritvinnslu og hefur ráðherra staðfest þennan samning? Ég hef sannfrétt að tvö virtustu bókasöfn landsins hafi gert slíkan ritvinnslusamning við breskan aðila sem síðan hefur fengið þriðja aðila til að vinna það verk. Kannaði menntmrh. hvort Íslendingum var gefinn kostur á að bjóða í verkið? Hér er um verksamning að ræða sem skiptir einhverjum tugum milljóna. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra upplýsi hversu háar fjárupphæðir hér er um að ræða. Íslendingar hafa á síðustu árum státað mjög af hugviti sínu og ekki síður af hinu að þeir séu albúnir að takast á við ný og nýstárleg verkefni og við gerum okkur grein fyrir því að heimurinn er að breytast og tækninni hefur fleygt fram. Tölvutæknin er orðin risavaxin og möguleikarnir eru miklir sem hafa komið fram í henni um ný verkefni. Ég er t.d. með hér í höndunum grein eftir Jón Erlendsson verkfræðing og forstöðumann upplýsingaþjónustu Háskóla Íslands þar sem hann sýnir fram á hvernig hægt er að færa verkefni til og hvernig menn í mörgum þjóðlöndum eru farnir að færa verkefni til í landi sínu þannig að fólkið geti stundað störf sín kringum tölvur hvar sem það býr í löndunum. Sem betur fer hafa Íslendingar nú á síðustu árum verið að átta sig á þessari tækni og það hefur gerst bæði í mínu kjördæmi og sjálfsagt víðar að ungir menn sem hafa stundað langskólanám hafa fremur viljað setja sig niður á landsbyggðinni og eru í leit að verkefnum eins og ég hef hér minnst á. Þess vegna hefði það verk sem ég hér er að spyrja um verið kjörið til þess að hjálpa slíkum fyrirtækjum á landsbyggðinni til að koma undir sig fótunum, vera hliðarverkefni í slíku fyrirtæki. Ég vænti þess að ráðuneytið hugi að því ef slíkt kemur upp aftur að Íslendingar fái sama rétt og útlendingar í kringum svona verkefni, fái að gera tilboð í þau.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Hv. fyrirspyrjandi spyr hvort stofnanir sem heyra undir menntmrn. hafi gert verksamninga erlendis um ritvinnslu og í öðru lagi hvort menntmrh. hafi staðfest slíka verksamninga. Svör menntmrn. eru þau að ráðuneytinu er ekki kunnugt um að stofnanir á þess vegum hafi gert verksamninga um venjulega ritvinnslu við erlenda aðila. Til að ganga úr skugga um þetta þarf þó nánari athugun með því að hafa sérstaklega samband við hverja stofnun og slík könnun hlyti að taka lengri tíma en þeir fáu dagar leyfa sem liðnir eru síðan þessi fsp. kom fram. Rétt er þó að taka fram að þó ekki sé um að ræða venjulega ritvinnslu gerði á sl. ári Háskólabókasafn og Landsbókasafn samninga við fyrirtæki í Lundúnum um svonefnda afturvirka tölvuskráningu erlends ritkosts í söfnum til undirbúnings tölvuvæðingu í Þjóðarbókhlöðu. Þessi samningur var heimilaður og staðfestur af menntmrn. eftir ítarlega athugun á tilboðinu og því verkefni sem hér var um að ræða og var þar sérstaklega haft samband við bæði fjmrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun og sérfræðinga þessara aðila í tölvumálum. Hefur það væntanlega verið vegna eðlis verksins og það að hér var um stórt og sérhæft verk að ræða sem niðurstaðan varð sú að taka tilboði þessa breska aðila sem mun hafa verið lægst þeirra sem fengust erlendis frá í verkið. Ég get upplýst að verksamningurinn mun vera upp á --- með nokkrum skekkjumörkum eða hlaupi eftir því hvert verður magn færslna í samningnum --- um 182 þús. bresk pund sem gæti látið nærri að vera 16 millj. ísl. kr. á núverandi gengi. Hér er því vissulega um allstórt verk að ræða, enda viðamikil skráning á ferðinni. Þetta er sem sagt eina tilvikið sem menntmrn. er kunnugt um og það eina sem þar hefur verið staðfest er í raun og veru ekki hefðbundin ritvinnsla heldur sú sérstaka skráning sem hér er nefnd, á einhverri þeirri íslensku sem ég tek enga ábyrgð á, afturvirk tölvuskráning.

Fyrirspyrjandi (Guðni Ágústsson) Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svar hans þó ég verði að sumu leyti undrandi þar sem hann talaði um þá fáu daga síðan þessi fsp. kom fram. Auðvitað er það í þessum ráðuneytum að þar er einn dagur sem þúsund ár o.s.frv. Ég held að það séu allmargar vikur síðan þessi fsp. kom fram, jafnvel mánuðir. Hún er alla vega búin að vera lengi á dagskrá í sameinuðu Alþingi. Þetta mun vera fjórði fundurinn. Þetta var því auðvitað undansláttur. En eigi að síður upplýsti hæstv. ráðherra að þarna væri um verksamning að ræða sem væri upp á heilar 16 millj. kr. og þá sjálfsagt á vegum Háskólabókasafns og Landsbókasafns þannig að þarna er um mikið verk að ræða. Það sem ég spurði hér um og vildi vita var hvort ráðuneytið hefði áður en það staðfesti slíkan samning tryggt að Íslendingar hefðu átt kost á því að fá að bjóða í þetta verk og vinna það eða hvort þeir voru gjörsamlega afskrifaðir og ekki treyst til þess. Um svarið er í sjálfu sér fátt að segja, en ég hef vakið athygli á þessu máli og ítreka það, sem ég sagði áðan, að ég tel brýnt að áður en slík verkefni, sem munu á næstu árum verða miklu fleiri, eru seld úr landi sé Íslendingum gefinn kostur á að vinna slík verk. Ef það er ekki kunnugt í ráðuneytinu, þar sem einn dagur er sem þúsund ár og þúsund ár sem dagur ei meir, vona ég að þeir gefi sér tíma til að gefa Íslendingum kost á að vinna slík verk. Það eru þegar að komast í gang stofur sem sækjast eftir slíkum verkefnum og það væri þeim styrkur í upphafi að fá svona verk til hliðar í sín fyrirtæki til þess að vinna. Ég er ekkert frá því að það gæti orðið jafnhagstætt tilboð sem þeir gerðu í slík verk og örugglega þjóðhagslega miklu hagkvæmara að Íslendingar reyni sjálfir að vinna sem flest verkefni í þessu landi.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Hæstv. forseti. Það er enginn ágreiningur milli hv. fyrirspyrjanda og mín um að það er æskilegast að við Íslendingar vinnum sem mest af okkar verkum sjálfir, og á það við um hvort sem er framleiðsluvöru eða hvers kyns þjónustuvinnu, og reynum að vera sjálfbjarga og okkur sjálfum næg á sem allra flestum sviðum, hvort heldur er ritvinnsla, skráning gagna eða framleiðsla á smjörlíki. En ég hygg að það sem hér hafi mestu um valdið sé að verkið er stórt og óvenjulegt fyrir íslenskan tölvumarkað og hugbúnaðariðnað. Hér er um að ræða tækni sem er enn þá í þróun og er viðkvæm fyrir ýmsum breytingum. Skönnun á ritmáli er enn þá afar viðkvæm fyrir t.d. misjöfnun við leturgerð og fleiri slíkum hlutum og auk þess er verulegur hluti vinnunnar uppfletting í erlendum skrám sem líklegt er að hefði orðið mun kostnaðarsamari hér hjá minni fyrirtækjum innan lands en hjá þessum gríðarstóra aðila sem er einmitt sérhæfður í skráningu á þessu sviði. Þetta er það sem ég veit um málið til að upplýsa hvers vegna ... 

Fyrirspyrjandi (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Sú fjölmiðlabylting sem átt hefur sér stað á undanförnum árum hefur svo sannarlega ekki farið fram hjá neinum. Dagblöð, tímarit og prentað mál yfirleitt eru orðin fjölbreyttari og miklu betur úr garði gerð en þau voru fyrir örfáum árum. Meiri fjölbreytni hefur einnig átt sér stað á öldum ljósvakans þar sem margar nýjar útvarpsstöðvar hafa komið til og þær hafa kannski orðið til þess að menn hafa lært að meta ótvíræða yfirburði og kosti ,,gömlu Gufunnar``. Kostir nýju útvarpsstöðvanna hafa kannski ekki verið á þann veg að gæðin hafi aukist, en hafa þó orðið til þess að ,,gamla Gufan`` svokallaða virðist bera höfuð og herðar yfir þessar nýju útvarpsstöðvar. En fjölbreytnin hefur komið til. Stórkostlegar breytingar hafa einnig orðið á örskömmum tíma á sviði sjónvarps. Nægir að minna á upphafið með svarthvítu sjónvarpi fyrir um það bil 25 árum, en þá var lögð á það áhersla að allir landsmenn fengju notið þess sem fyrst að fá að horfa á sjónvarp og það virtist ganga mjög greiðlega, fljótt og vel að sjónvarpið breiddist út um gervallt landið. Síðan kom litsjónvarpið og enn höfðum við þá þekkilegu tíma, vildi ég segja, að við fengum notið sjónvarpsfrís á fimmtudögum og í júlímánuði ár hvert var sjónvarpsfrí. Það voru notalegir og skemmtilegir tímar sem maður sér svolítið eftir. En því var síðan breytt og síðan þá er svo að segja ekkert skjól fyrir sjónvarpi. Svo kom að því að sjónvarpsstöðvum var fjölgað í tvær og nú er e.t.v. von á þeirri þriðju þannig að breytingar eru þar mjög skjótar og undraverðar. Ég vil einnig í þessu sambandi nefna myndbandavæðinguna sem gekk yfir allt landið og gerðist einnig á undraskjótum tíma þannig að menn hafa svo sem nóg við að dunda hvað snertir afþreyingu frá fjölmiðlum. En þegar úrval er orðið svo mikið finna þeir meira til þess sem út undan verða og einhvern veginn er það svo að útbreiðsla Stöðvar 2 hefur ekki orðið með slíkum hraða sem varð með svarthvítu sjónvarpi fyrir 25 árum þannig að það virðist ætla að verða bið á því að allir landsmenn fái notið þess sem sú stöð hefur upp á að bjóða. Það virðist ekki endilega vera þannig að afskekktustu staðirnir verði út undan. Þannig hefur mér verið sagt að tveir af kaupstöðum landsins hafi ekki enn þá fengið þann tæknibúnað sem nauðsynlegur er til að geta náð útsendingu þessarar stöðvar og munu það vera Siglufjörður og Stykkishólmur. Því langar mig til að spyrja hvort það sé rétt, og fá það þá staðfest að Siglufjörður sé annar af þessum tveimur kaupstöðum, og síðan í framhaldi af því spyrja hvenær megi búast við að nauðsynlegum tæknibúnaði verði komið upp til að íbúar Siglufjarðar og þá væntanlega Stykkishólms einnig, svo að ég segi það í leiðinni, fái notið þess sem Stöð 2 hefur upp á að bjóða.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Það er spurt um hvort það sé rétt að Siglufjörður sé annar af tveimur kaupstöðum landsins sem ekki nái sjónvarpsútsendingum Stöðvar 2. Og það er rétt. Siglufjörður er annar af tveimur kaupstöðum sem svo háttar til um. Hinn staðurinn er Stykkishólmur. Þar nást að vísu útsendingar Stöðvar 2 að hluta til, en búist er við að fullkomnum sendibúnaði verði komið upp vegna Stykkishólms á þessu hausti og verði þeir þá jafnsettir öðrum landsmönnum um þetta efni eða öðrum kaupstöðum a.m.k. Í öðru lagi er spurt hvenær megi búast við að nauðsynlegum útbúnaði verði komið upp til að Siglfirðingar fái notið góðs af útsendingum Stöðvar 2. Stöð 2 mun nýverið hafa átt í viðræðum við Póst- og símamálastofnun, m.a. um útsendingar til Siglufjarðar. Á fundi þessum kom það fram að Póst- og símamálastofnunin reiknar með að örbylgjubúnaður fyrir útsendingar Stöðvar 2 verði settur upp fyrir Siglufjarðarkaupstað seinni part sumars og munu beiðnir um úthlutanir fyrir senditíðni fyrir Siglufjörð og Stykkishólm verða sendar Póst- og símamálastofnun innan tíðar. Þá hefur Stöð 2 fest kaup á 10 watta sendibúnaði sem staðsettur verður á brún Hvanneyrarskálar og áætlað er að þessi sendibúnaður verði settur upp í október nk. þannig að það verður nokkuð farið að hausta þegar verkamenn eiga við það indælar stundir, e.t.v. ekki andvökustundir en góðar samt, að setja upp þennan búnað í Hvanneyrarskál. Eitt er víst að þeir verða öfundsverðir af útsýninu. Þannig verður það sem sagt, virðulegi forseti og hv. fyrirspyrjandi, að frá og með næsta hausti munu allir kaupstaðir landsins væntanlega njóta þeirrar miklu blessunar að nema útsendingar Stöðvar 2.

Fyrirspyrjandi (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góð og skýr svör. Ég álít að það verði öllum áhugamönnum um sjónvarp á Siglufirði og Stykkishólmi fagnaðarefni að tæknilegum útbúnaði verði komið fyrir til að útsendingar þessarar stöðvar náist á þessu ári og ég er handviss um að með tilkomu fjölbreyttara efnis með tæknibúnaði í Hvanneyrarskál verði aftur fjör í skálinni eins og var í gamla daga.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Þó að ég hafi því miður ekki verið hér í þingsal til að hlusta á fsp. og svar hæstv. ráðherra hef ég engu að síður áhuga á þessu máli. Reyndar skil ég ekki í hvaða tilgangi svona fsp. er flutt vegna þess að hér er um einkafyrirtæki að ræða og dreifingu á þjónustu þessa fyrirtækis. Ég fæ ekki séð hvað það kemur hæstv. Alþingi við eða ríkisvaldinu. Ég mundi alveg eins vilja spyrja: Hvað hefur verið gert til þess að auðvelda Siglfirðingum að ná móttöku erlendra sjónvarpsstöðva? Með alveg sama rétti finnst mér eðlilegt að fá svör við því á hvaða hátt verði hægt að stuðla að því að Siglfirðingar eigi þess kost að sjá hinar fjölbreyttu dagskrár Evrópuþjóðanna sem nú eru í boði.

Fyrirspyrjandi (Jón Sæmundur Sigurjónsson) Virðulegi forseti. Aðeins til að útskýra tilgang minn með þessari spurningu. Það var til að fá skýr svör við því hvenær Siglfirðingar og þá væntanlega íbúar Stykkishólms sætu við sama borð og aðrir landsmenn varðandi það framboð á sjónvarpsefni sem til reiðu er hér innan lands.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Áður en gengið verður til dagskrár hefst utandagskrárumræða að beiðni hv. 4. þm. Austurl., Egils Jónssonar. Hann beinir orðum sínum til hæstv. landbrh. um ástand og horfur í landbúnaði með tilliti til harðinda í veðurfari. Þessi utandagskrárumræða fer fram eftir fyrri mgr. 32. gr. þingskapa, þ.e. hún stendur yfir í hálftíma. Málshefjandi talar í þrjár mínútur og má tala tvisvar og aðrir þingmenn og ráðherrar í tvær mínútur og mega einnig tala tvisvar.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Öðru hvoru verður íslenska þjóðin þess vör að fyrir því eru full rök að landið sem hún byggir heitir Ísland. Þegar mánuður er af sumri eru um þessar mundir u.þ.b. 4 / 5 hlutar landsins undir gaddi og ís og veðrátta svipuðust því sem í apríl væri eða jafnvel enn framar á vetri í sumum byggðum. Það er við þessar aðstæður sem íslenskir bændur mæta nú mesta annatímanum og þá sérstaklega sauðfjárbændur þar sem sauðburður stendur nú yfir, einmitt sá tími sem ræður mestu um það hver afkoman verður í sauðfjárbúskap. Vissulega eru aðstæður mismunandi eftir landshlutum og þau héruð sem sérstaklega er ástæða til að hafa áhyggjur af eru þar sem óþurrkar geisuðu á sl. sumri austan lands með þeim hætti sem óvenjulegt verður að teljast, enn fremur norðausturhluti landsins og Vestfirðir þar sem snjóalög eru sem um hávetur væri. Í þessum héruðum má ætla að um 1 / 3 hluti sauðfjárstofnsins sé og við lauslega athugun má líka ætla að fóðurþörf fyrir þann bústofn sé núna um 100 tonn á hverjum degi umfram það sem gerist í meðalári. Og ef gengið er út frá því að í hinum hlutum landsins sé þessi umframfóðurþörf hálfur hlutur á við það sem gerist á harðindasvæðunum má ætla að fóðurþörf í sauðfjárbúskap að því er varðar kjarnfóður nálgist 200 tonn á hverjum degi umfram það sem gerist í venjulegu árferði. Það er mikil ástæða að hyggja að því hvernig þessar fóðurbirgðir eru í landinu og þá ekki síst með tilliti til þeirrar þróunar, sem verið hefur á síðustu árum, að mjög hefur dregið úr kjarnfóðurinnflutningi. Fóðurinnflytjendum hefur fækkað svo að ætla má að af þeirri ástæðu séu minni birgðir í landinu en full þörf væri á við þessar aðstæður. Örlög túnanna og ræktunar eru enn hulin undir gaddi og ís. Um afkomu í þeim efnum fær enginn að vita fyrr en snjóa leysir og grös fara að gróa. En það má vissulega undrum sæta ef ekki er í uppsiglingu eitt af kalárunum sem við könnumst við og vissulega má búast við að í sumum byggðum verði áhrif kals mjög alvarleg. Mér finnst af þessu tilefni ástæða til að vitna aðeins í skýrslu eftir Bjarna Guðleifsson ráðunaut, sem hefur mesta þekkingu og reynslu í þessum efnum, en hún hefur nýlega borist mér í hendur. Hann segir svo, með leyfi forseta: ,,Hef ég líkt kalskemmdum við náttúruhamfarir eða bruna sem við ráðum ekkert við og stöndum nánast varnarlausir gagnvart nema hvað við getum í einhverjum mæli notað fyrirbyggjandi aðgerðir.`` Og enn fremur segir ráðunauturinn: ,,Fyrir einstaka hreppa virðist uppskera í verstu kalárum rýrna um 30--40% en eðlilega meira á einstökum bújörðum og minna yfir landið í heild.`` Gagnvart þessum aðstæðum standa nú íslenskir bændur. Ráðunauturinn líkir horfunum við náttúruhamfarir eða bruna. Það er af þessu tilefni sem ég skrifaði hæstv. landbrh. svofellt bréf í gær: ,,Að fengnu samþykki forseta sameinaðs þings hef ég ákveðið að hefja umræður utan dagskrár um ástand í landbúnaði með tilliti til harðinda í veðurfari. Spurningar sem ég mun leita svara við eru m.a. þessar: 1. Hafa verið gerðar ráðstafanir umfram venjulega forðagæslu til að kanna ástand fóðurbirgða með tilliti til harðinda í veðráttu? 2. Ef svo er ekki, hyggst ríkisstjórnin láta slíka könnun fara fram? 3. Eru þær birgðir af fóðurkorni og fóðurblöndum sem til eru í landinu í samræmi við þá miklu fóðurþörf sem nú er fyrir hendi í hefðbundnum búgreinum? 4. Hafa verið gerðar ráðstafanir til að tryggja nægilegar birgðir af sáðkorni til að mæta þeim uppskerubresti er kann að leiða af óvenjulega erfiðu árferði? Ég vænti þess að þú sjáir þér fært að svara framangreindum spurningum þegar málið kemur til umræðu. Virðingarfyllst. Egill Jónsson.``

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Sem svör við þeim spurningum sem hv. málshefjandi bar hér fram vil ég segja eftirfarandi: Í fyrsta lagi: Fyrir nokkrum dögum skipaði ég nefnd þriggja manna til að fara yfir ástandið í landbúnaðinum með tilliti til hins óvenju erfiða tíðarfars. Þá nefnd skipa Sveinbjörn Eyjólfsson, deildarstjóri búnaðarsviðs landbrn., búnaðarmálastjóri Jónas Jónsson og Ari Teitsson héraðsráðunautur. Í erindisbréfi þessarar nefndar segir m.a. að nefndin skuli afla upplýsinga um og meta stöðu og horfur með fóðrun búpenings á næstu vikum á þeim svæðum landsins þar sem gróðri seinkar vegna fannfergis og illviðra. M.a. er óskað upplýsinga um þörf á fóðurkaupum umfram það sem gerist í eðlilegu árferði og hvar sé hægt að útvega fóður. Einnig að metið verði eftir því sem tök eru á og jafnóðum og hægt er horfur með kal í túnum. Nefnd þessi hélt sinn fyrsta fund í gærmorgun og þar kynnti búnaðarmálastjóri stöðuna eins og hún kemur fyrir sjónir héraðsráðunautum í hinum ýmsu landshlutum. Ástandið virðist vera einna alvarlegast við Ísafjarðardjúp, en Strandir, hluti Eyjafjarðar, Þingeyjarsýslur og Norðausturland fylgja þar fast á eftir. Ákveðið var á þessum fundi að skrifa öllum búnaðarsamböndunum og var það gert í gær og það bréf sent með telexskeytum, einhvers konar símskeytum samkvæmt nýjustu tækni. Er þar í raun og veru beðið um könnun á öllum þeim þáttum sem fram koma í spurningum hv. þm. Egils Jónssonar. Í bréfi sínu til búnaðarsambandanna óskar nefndin m.a. eftir eftirfarandi upplýsingum: 1. Að kannaðar verði fóðurbirgðir í hverju sveitarfélagi og hvort líkur séu á því að þær dugi áætlaðan fóðrunartíma. 2. Að magn kjarnfóðurs á næsta verslunarstað verði kannað og horfur um kjarnfóðurkaup á sauðburði bornar saman við þá stöðu. Því er að vísu rétt að halda til haga að vegna verkfalls náttúrufræðinga er víða gengið á birgðir og er augljóst mál að vinda verður bráðan bug að því þegar þeirri deilu lýkur að koma fóðri út á þá staði sem tæpastir eru orðnir í þessum efnum. Nokkur skip eru ýmist á leiðinni eða væntanleg til landsins innan fárra daga með fóður eða hráefni til fóðurgerðar svo mér sé kunnugt um. 3. Óskað er eftir því að búnaðarsamböndin kanni um leið og hægt verði hvernig horfi með kal í túnum. 4. Óskað er almennra upplýsinga um ástand og horfur í þessum efnum eftir því sem kleift er að gefa slíkar upplýsingar. Hér er sem sagt beðið um upplýsingar um bæði fóður og fræ. Harðindanefnd hefur þegar ákveðið, og ræddi það á fyrsta fundi sínum, að beita sér fyrir því verði þess þörf að keypt verði eða útveguð meiri sáðvara til landsins og mun hún hafa samband við fóðurinnflytjendur á næstu dögum, m.a. um það mál. Þá mun nefndin snúa sér til Bjargráðasjóðs til að kanna möguleikana á að styrkja bændur vegna heyflutninga og fóðurflutninga og enn fremur er í athugun hvort rétt sé að grípa til þess að endurgreiða hluta kjarnfóðurskatts því vart er það ætlun manna að skattleggja harðindin og aukna fóðurþörf sérstaklega. Af því sem ég hef rakið má sjá að verið er að vinna að þessu með ýmsum hætti. Til viðbótar þessu vil ég nefna að í athugun er hvort unnt sé að auka framleiðslu grasköggla á þessu sumri hjá þeim fjórum verksmiðjum sem starfandi eru til þess að auka einnig fóðurbirgðir á því sviði.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Það þarf ekki að hafa fleiri orð um það en orðið er til að lýsa því harðindatíðarfari sem ríkt hefur á landinu okkar síðan um áramót. Afleiðingar þess birtast okkur nú á vordögum þegar vor er komið samkvæmt tímatali en vetur ríkir enn á mestum hluta landsbyggðarinnar. Fyrir svo sem hundrað árum, og þarf reyndar ekki svo langt aftur í tímann, hefði við þessar aðstæður fénaður verið farinn að falla og fólk soltið. Enn er á lífi fólk sem man harðindavor þegar sá á bæði fénaði og fólki. En þjóð sem lifir í velsæld er fljót að gleyma og kannski vill hún ekki muna. Bændur landsins horfa nú fram á vor sem hlýtur að verða þeim þungt í skauti. Víðast er útlit fyrir að fénaður verði á gjöf lengi enn og þar sem snjó hefur tekið upp fer gróður ekki af stað vegna kulda og víða er útlit fyrir miklar kalskemmdir sem kalla á endurræktun og meiri grænfóðurræktun en í venjulegu árferði. Ég vil líka minna á það, eins og hæstv. landbrh. kom inn á í sambandi við verkfallið, að verkfall náttúrufræðinga hefur orðið til þess að minna er nú e.t.v. til af kjarnfóðri úti um verslunarstaði landsins en vegna verkfalls dýralækna hafa bændur nú um mánaðartíma og lengur orðið að fóðra sláturpening sem þeir hafa ekki reiknað með að þurfa að hafa á fóðrum. Það kostar þá nokkuð líka því að fóðrun búpenings allt að tveim mánuðum lengur en í venjulegu árferði kallar á aukna kjarnfóðurgjöf og er bændum kostnaðarsöm bæði í beinum fjárútlátum og ómældu erfiði. Sumir garðyrkjubændur horfa á garðlönd sín undir snjó, aðrir geta ekki unnið þau enn vegna klaka þó að auð séu og skógræktarmenn verða að halda að sér höndum. Þetta eru ekki bjartar horfur fyrir þá sem búa í sveitum landsins og má enn minna á fyrirheitin í stjórnarsáttmálanum um átak til eflingar atvinnu kvenna í dreifbýli. Vafalaust væru mörg heimili betur stödd ef konur ættu aðgang að tryggri vinnu. En burt séð frá því getum við þó glaðst yfir því hér á Alþingi að við höfum verið að samþykkja lög sem tryggja bændum greiðslu fyrir framkvæmdir, tryggja það að þeir, sem nú í ár neyðast til að bylta túnum sínum vegna kalskemmda, fái það greitt og þurfi ekki að bíða árum saman eftir því. Í framhaldi af því væri fróðlegt að vita hvort bændur fari ekki að fá í hendur greiðslur fyrir áður unnar framkvæmdir sem þeir hafa beðið eftir um árabil og sömuleiðis hvort greiðslur til loðdýrabænda, sem ákveðnar voru að ég hygg fyrir hálfum öðrum mánuði, fari ekki að skila sér. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra gefi svör við þessum spurningum. Og að endingu: Við sem erum vel menntuð þjóð og teljum okkur vera sæmilega skynsöm megum ekki gleyma því hvar á hnettinum við erum með tilliti til veðurfars. Stjórnvöld verða ávallt að sjá til þess að tryggt sé að til séu í landinu nægar birgðir af fóðurvörum og sáðkorni til að mæta harðæri sem sjaldnast gerir boð á undan sér. Það verður aldrei um of minnt á mikilvægi þessa og brýnt fyrir stjórnvöldum að raunar ber þeim skylda til að sjá til þess að svo sé.

Jón Helgason Hæstv. forseti. Ég þakka hv. 4. þm. Austurl. fyrir að hreyfa þessu mikla alvörumáli sem tíðarfarið er nú og jafnframt hæstv. landbrh. fyrir þá greinargerð sem hann hefur flutt hér um þær ráðstafanir sem þegar hefur verið ákveðið að gera til þess að koma í veg fyrir að afleiðingarnar verði alvarlegri en óhjákvæmilegt er. Þannig hefur jafnan verið reynt að standa að málum áður á síðustu áratugum þegar svona harðindi hafa komið. Sem betur fer erum við á ýmsan hátt sífellt að verða betur í stakk búnir til þess. Að sjálfsögðu er mikilvægasta atriðið að halda fénaðinum þannig að afurðatjón verði sem allra minnst af slíku. En jafnframt þá að kostnaður og fjárhagsleg áföll fyrir bændur verði líka í lágmarki. Þar eru að sjálfsögðu ýmsar leiðir, eins og hæstv. ráðherra benti á, og virðist t.d. liggja beinast við að fella niður fóðurgjöld af því innflutta fóðri sem þarna þarf að nota í miklu ríkara mæli en í venjulegu árferði. Ég vil sem sagt vonast til þess að hér takist sem best til við að draga úr þeim áföllum sem íslenskur landbúnaður verður fyrir af þessum sökum.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjenda fyrir að hreyfa þessu máli hér á hinu háa Alþingi. Þær alvarlegu horfur sem við er að fást í tengslum við harðindi eru sannarlega þess verðar að þær séu ræddar. Þær ráðstafanir sem auðvitað er brýnast að vinna að af hálfu stjórnvalda er að hlutast til um að kanna möguleika á heymiðlun á milli landshluta og milli einstakra bænda. En það er nú meiri vanda vafið en oft áður vegna aðgerða í sambandi við sauðfjárveikivarnir. Í öðru lagi er algjör nauðsyn að hlutast til um að nægilegur fóðurbætir, nægilegt kjarnfóður sé til í landinu og að koma kjarnfóðri til þeirra staða sem hætta er á að kjarnfóðurskortur verði. Í þriðja lagi er það mikil nauðsyn að nú sé hlutast til um að fengnar séu auknar birgðir af sáðkorni, bæði vegna grænfóðurræktar og eins vegna almennrar jarðræktar, grasræktar, vegna þess að víða mun þurfa að vinna upp tún vegna kals á þessu harða vori. Ég vil taka undir það, sem hér var hreyft af hæstv. landbrh., að það er full ástæða til þess að endurgreiða kjarnfóðurgjald til þeirra sauðfjárbænda sem nú verða að leggja í gífurlegan kostnað vegna harðindanna, enda mun framkvæmd á þeim þætti mála hafa verið með þeim hætti að sauðfjárbændur eru nánast þeir einu sem ekki hafa fengið endurgreiðslu á þessum skatti. Ég vil svo brýna það enn að það er ástæða til þess að við í þessu landi okkar sofum ekki á verðinum. Þó að mörg góð ár hafi komið koma harðindi annað veifið og við því verður að snúast. Í fyrsta lagi verður að búast við því af hálfu bændanna sjálfra en síðan að snúast við því að verjast áföllum af hálfu stjórnvalda með þeim ráðum sem tiltæk eru og að því miðar þessi umræða að það sé brýnt fyrir núv. hæstv. ráðherra.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. málshefjanda fyrir að taka hér upp þetta mál. Ég fagna því tækifæri að geta skýrt Alþingi frá þeim ráðstöfunum sem þegar hefur verið gripið til og unnið er nú að í þessu sambandi. Varðandi spurningar hv. 7. þm. Norðurl. e. er því til að svara að því miður er greiðsla jarðræktarframlaga, þ.e. þess hluta sem séð er fyrir á fjárlögum af útistandandi skuld vegna jarðræktarframlaga, föst vegna þess verkfalls sem yfir stendur en vonandi er að leysast og hefur svo verið um nokkurra vikna skeið. Til stóð að hefja greiðslur á þeim hluta þess framlags sem ætlunin var að greiða nú í vor í þann mund sem verkfallið hófst. Seinni hlutann var ætlunin að greiða í júnímánuði. Ég geri þess vegna ráð fyrir því að þær greiðslur berist bændum þegar að afloknu verkfalli og að fullu verði þetta greitt, þ.e. að svo miklu leyti sem séð er fyrir á fjárlögum, í júnímánuði. Þá mun ég taka upp viðræður við fjmrh. í framhaldi af setningu nýrra laga um jarðrækt, um uppgjör eldri skulda eða skulda vegna framkvæmda og þarf ekki að orðlengja um þá umræðu. Hún er hv. þm., sem afgreitt hafa fjárlög og jarðræktarlög á þessum vetri, vel kunn. Um loðdýrarækt er það að segja að að hluta til er þegar búið að greiða út á þær ráðstafanir sem stjórnvöld hafa ákveðið. Þannig er til að mynda búið að greiða framlög vegna fóðurkostnaðar fyrir fyrstu fimm mánuði ársins. Söluskattur verður væntanlega endurgreiddur að svo miklu leyti sem fjárlög gera kleift í júnímánuði til loðdýrabænda og ýmsar fleiri ráðstafanir eru í gangi sem of langt mál yrði hér upp að telja. Ég hef svo ekki fleiri orð hér um, virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að þeirri nefnd, sem þegar hefur verið skipuð, er ætlað það hlutverk sérstaklega að safna saman upplýsingum um ástandið og koma með tillögur um nauðsynlegar aðgerðir. Sú vinna verður unnin á allra næstu sólarhringum eins fljótt og nokkur kostur er. Ég vona að menn sjái það m.a. af því að nefndin hélt sinn fyrsta fund þegar daginn eftir að hún var skipuð, hefur þegar gripið til ýmissa ráðstafana, skrifað öllum búnaðarsamböndum í landinu og er að setja sig í samband við fóðurinnflytjendur og innflytjendur á sáðvöru og fleiri aðila. Vonandi leiðir það til þess að unnt verði að draga úr áhrifum þessara harðinda eins og kostur er, eins og það er á valdi stjórnvalda, þó að það sé augljóst mál, því miður, að hversu vel sem menn leggja sig fram í þeim efnum hlýtur alltaf nokkurt tjón og óhagræði að leiða af tíðarfari eins og við höfum búið við að undanförnu.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það er mikil ástæða fyrir mig að þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Sérstaklega er það mikið fagnaðarefni fyrir mig að þessari utandagskrárumræðu hefur hæstv. landbrh. mætt með því að skipa nefnd til að hafa forustu fyrir þeim verkum sem hér er nauðsynlegt að vinna. Mér sýnist að skipun nefndarinnar hafi borið upp á sama dag og ég held að það sé nokkuð nákvæmlega í samræmi við það sem fór fram á milli þingmanna, vitneskjan um það að þessi umræða færi hér fram í dag. Mér sýnist, eins og fram kom hjá landbrh., að bréfið sem ég ritaði honum hafi gagnast vel sem erindisbréf til nefndarinnar. Nú hefur hæstv. landbrh. sagt frá því hér að nefndin sé þegar farin að starfa og hún hafi sent út telexskeyti strax í gær --- þetta eru nú mjög óvenjulega hröð og góð vinnubrögð --- og hann segir að hún muni vinna sleitulaust næstu sólarhringa. Það er mjög óvenjulegt að nefndir skuli taka það að sér að vinna bæði nætur og daga. En þetta sýnir mætavel að á þessari umræðu var full þörf og fyrir hana er ég þakklátur. Það er aðeins eitt efnisatriði sem ég vildi koma að í þessari síðari ræðu minni, það er ekki mikið um tíma til umfjöllunar, og það er í sambandi við sáðkorn. Um kal og orsakir þess eru til umræður frá fyrri árum og tillögur og þar hefur verið lögð áhersla m.a. á sáðvörubanka. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir því að fóðurinnflytjendur flytji þetta sáðkorn inn, m.a. vegna þess að það er ómögulegt að vita hver þörfin er. Þar af leiðandi þarf að hafa skjótan á og koma upp sáðvörubanka. Það eru fullkomin rök fyrir því að Bjargráðasjóður komi þar til móts ekki síður en með aðrar aðgerðir. Ég minni á að þrátt fyrir að hin svokallaða rúllubaggaheyskaparaðferð hafi á sér tvær hliðar, eins og reynslan sýnir eftir þennan vetur, opnar hún þó möguleika til þess að nýta grænfóður í ríkari mæli en áður hefur verið þar sem votheysverkun hefur ekki verið fyrir hendi. Það er algjört grundvallaratriði til að tryggja eftir því sem kostur er nægan heyfeng á næsta vetri að fengin sé næg sáðvara til landsins í tæka tíð til þess að auðvelda bændum sjálfum að brjótast út úr þeim vanda sem þeir standa nú frammi fyrir að því er varðar heyskap á næsta sumri.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegur forseti. Ég verð að fá að gera örstutta athugasemd sagnfræðinnar vegna. Það er ekki svo að mér sé höfundarréttur á þessari nefndarskipan eða þessum ráðstöfunum fastur í hendi, en ég tel þó sagnfræðinnar vegna, eins og ég segi, að það sé rétt að menn hafi atburðarásina nokkurn veginn á hreinu. Það er alveg óþarfi fyrir jafnkynsælan mann og hv. þm. Egil Jónsson að eigna sér annarra manna börn. Hann þarf þess ekki. Undirbúningur undir þetta nefndarstarf hófst fyrir um viku til tíu dögum með samstarfi við Búnaðarfélagið og fleiri aðila. Nefndin var skipuð í fyrradag. Hún hélt sinn fyrsta fund í gærmorgun, sendi bréf til búnaðarsambanda í gærdag, en vitneskju um þessa utandagskrárumræðu og bréf hv. þm. fékk ég í hendur síðdegis í gær, reyndar undir kvöld í gær, og hafði því nóttina til að svara því. Þannig var atburðarásin eins og ég veit hana besta og ég held að það sé enginn annar Íslendingur sem getur betur borið um það hvernig þessa hluti hefur borið að en ég.

Frsm. utanrmn. (Jóhann Einvarðsson) Hæstv. forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál., sem er 102. mál þingsins, um deilur Ísraels og Palestínumanna, en flm. þeirrar tillögu voru Hjörleifur Guttormsson, Kristín Einarsdóttir og Páll Pétursson. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þessa tillögu. Ég held að það sé ljóst að öll höfum við áhyggjur af því ástandi sem er í þessum heimshluta, en nefndin hefur komist að samkomulagi með samþykkt á þessari tillögu og flytur brtt. á þskj. 1212, en nál. hljóðar svona: ,,Nefndin hefur rætt tillöguna á nokkrum fundum. Hún leggur einróma til breytingu á tillögugreininni eins og fram kemur á sérstöku þingskjali og mælir með samþykkt tillögunnar svo breyttrar.`` Undir þetta nál. skrifa allir nefndarmenn í utanrmn. Ég vil taka það fram strax að um það er líka samkomulag við hæstv. utanrrh. hvernig tillgr. orðast eftir okkar brtt. En við leggjum til að tillgr. orðist svo: ,,Alþingi ályktar að lýsa áhyggjum sínum yfir því ástandi sem ríkir fyrir botni Miðjarðarhafs og telur það stöðuga ógnun við heimsfriðinn. Alþingi skorar á ísraelsk stjórnvöld að koma í veg fyrir manndráp á varnarlausum borgurum og leggur áherslu á að þau virði mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og 4. Genfarsáttmálann um vernd óbreyttra borgara á stríðstímum. Nauðsynlegt er að báðir aðilar forðist ofbeldisverk. Alþingi styður kröfuna um að tafarlaust verði haldin alþjóðleg friðarráðstefna á vegum Sameinuðu þjóðanna með þátttöku allra deiluaðila. Nauðsynlegt er að báðir aðilar sýni raunverulegan samkomulagsvilja og viðurkenni rétt hvors annars í samræmi við ályktun Sameinuðu þjóðanna nr. 181 frá 29. nóv. 1947 sem ásamt ályktunum öryggisráðsins nr. 242 frá 1967 og nr. 338 frá 1973 eru sá grundvöllur er skapað getur varanlegan frið og öryggi í Austurlöndum nær. Alþingi leggur áherslu á að viðurkenna beri sjálfsákvörðunarrétt palestínsku þjóðarinnar og tilverurétt Ísraelsríkis. Einnig ber að viðurkenna rétt palestínskra flóttamanna til að snúa aftur til fyrri heimkynna sinna í samræmi við margítrekaðar ályktanir Sameinuðu þjóðanna. Alþingi telur að Ísland eigi að hafa vinsamleg samskipti við Frelsissamtök Palestínu, PLO.`` Eins og ég tók fram áðan er utanrmn. einhuga um að mæla með samþykkt tillögunnar svo breyttrar og er það að höfðu samráði við bæði flm. og utanrrh.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Ég lýsi ánægju minni með að tekist hefur víðtækt samkomulag um það þingmál sem hér er til umræðu með framlagningu þeirrar brtt. frá utanrmn. sem hér hefur verið kynnt. Það var í nóvember sl. að við fluttum þrír hv. þm. till. til þál. um deilur Ísraels og Palestínumanna. Þessi mál voru þá rædd í Alþingi og málinu vísað til utanrmn. Í nefndinni hefur, eins og fram hefur komið, tekist einhuga samkomulag um þá brtt. sem hér liggur fyrir. Ég er aðili að því máli sem fulltrúi í utanrmn. Mér er óhætt að bera fram þakkir fyrir hönd annarra flm. málsins, þingmannanna Kristínar Einarsdóttur og Páls Péturssonar sem stóðu að þessari tillögu með mér fyrr á þinginu. Margt hefur gerst sem tengist þessu máli á þeim tíma sem liðinn er frá því að tillagan var flutt og ég tel að það hafi undirstrikað nauðsyn þess að Alþingi léti mál þetta til sín taka. Ég tel að þær áherslur sem koma fram hér í tillögu nefndarinnar feli í sér eðlileg viðbrögð, jákvæð og nauðsynleg af Íslands hálfu í ljósi þeirra alvarlegu atburða og þeirrar alvarlegu þróunar sem orðið hefur í Palestínu vegna deilna Ísraels og Palestínumanna. Þau grundvallargögn sem vikið er að í tillögunni og vísað er til á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eru að mati þeirra sem um málið hafa fjallað sá grundvöllur sem líklegur er til að geta skapað frið á þessu svæði og það skiptir miklu að Ísland, sem hefur látið sig varða málefni Ísaraelsríkis um langt skeið, láti þessi mál og þessa stöðu mála sig varða með þeim hætti sem hér er lagt til.

Frsm. utanrmn. (Jóhann Einvarðsson) Hæstv. forseti. Utanrmn. hefur fjallað um till. til þál. um staðfestingu Vínarsamnings um vernd ósonlagsins og Montreal-bókun um efni sem valda rýrnun á ósonlaginu. Nefndin hefur skilað frá sér svonefndu nefndaráliti: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna og mælir með að hún verði samþykkt óbreytt.`` Undir þetta skrifa allir nefndarmenn í utanrmn. Ég vil þó taka fram að það urðu þó nokkrar umræður hjá okkur um orðalag í tillögunni, þar sem segir í síðari hluta tillgr.:`` og bókun um efni sem valda rýrnun á ósonlaginu``, hvort þar hefði verið eðlilegra að nota orðalag sem notað er í athugasemdum við þáltill. um tiltekin efnasambönd sem valda rýrnun, en að höfðu samráði við starfsmann þingsins, Helga Bernódusson, sem er manna fróðastur um þessa hluti og orðaval í ýmsum tilfellum, töldum við ekki rétt að breyta þessu orðalagi, en þarna er að sjálfsögðu átt við efnasambönd þannig að það valdi engum misskilningi. Orðið ,,efni`` er notað bæði í heiti tillgr. og í tillgr. sjálfri og í þýðingu á bókuninni eins og kemur fram í fskj. Þar er enska orðið ,,substances`` þýtt sem efni. Við töldum að eðlilegra hefði verið að þýða það sem efnasambönd, en að höfðu samráði við starfsmenn þingsins töldum við ekki rétt að breyta þessu orðalagi.

Flm. (Málmfríður Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Ég hef ásamt virðulegum þingkonum Kvennalistans leyft mér að leggja fram á þskj. 612 svohljóðandi þáltill.: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh. að skipuleggja nám á heimilisrekstrarbrautum í framhaldsskólum landsins.`` Í greinargerð fylgir nokkur rökstuðningur fyrir því að slík tillaga er borin fram. Það er kunnara en frá þurfi að segja hversu gagngerar breytingar hafa orðið í þjóðfélaginu varðandi fjölskyldur og heimili. Þessar breytingar koma m.a. fram í því að nú er minna um það en áður var að börn og unglingar læri inni á heimilunum störf sem þar eru unnin, þ.e. heimilisstörf. Því er nauðsyn að skólinn komi til móts við einstaklingana í þeim tilgangi að gera þá færari um að reka eigin heimili. Undirstöðuatriði heimilisfræða eru kennd í grunnskólum og er það gott svo langt sem það nær, en frekari fræðslu er þó þörf. Einnig má benda á að í 9. bekk eru heimilisfræði aðeins valgrein en ekki skylda. Hússtjórnarskólarnir voru einu skólarnir þar sem var samfellt nám í hússtjórn og heimilisrekstri. Nú eru þeir flestir aflagðir. Orsakir þess verða ekki raktar hér en þörfin fyrir það nám, sem þar fór fram, er og verður ávallt fyrir hendi. Þegar húsmæðraskólarnir voru lagðir niður var gefið fyrirheit um að námsefni þeirra yrði flutt inn í framhaldsskólana. Sú hefur þó ekki orðið raunin. Því er þessi þáltill. flutt og jafnframt gerð tillaga að innihaldi og skipulagi námsins. Ýmsar orsakir voru fyrir því að húsmæðraskólarnir voru aflagðir, m.a. breyttur tíðarandi sem þessum skólum tókst ekki að laga sig að. En þó er það svo að þeir skólar sem eftir standa anna ekki eftirspurn. Hér er ekki lagt til að hússtjórnarskólar verði endirreistir heldur að það nám sem þar fór fram og enn er full þörf fyrir verði fært inn í framhaldsskólana og nemandi geti tileinkað sér það jafnvel samhliða öðru námi. Í umræðum á seinni árum um skóla- og menntunarmál hefur það oft borið á góma að verklegt nám og verkmennt séu skör lægri í almenningsáliti en bóknám, bóknám sé enn í meiri metum. Ég vil ekki leggja dóm á sannleiksgildi þessa en vil þó benda á að í OECD-skýrslunni um fræðslumál sem oft er vitnað til kom fram að mikil þörf sé á því hér að efla verkmenntun á framhaldsskólastigi. Vissulega er sú uppbygging þegar hafin og sú tillaga sem hér er til umræðu er einmitt í þeim anda og tekur, ef svo má segja, á grunnþáttum verkmenntunar, þ.e. náms í þeim verkþáttum sem fram fara á hverju heimili og varla er hægt að skorast undan að unnin séu og það er mikilvægt að sem flestir séu sem meðvitaðastir um það. Ungt fólk sem er að hefja búskap er oftast óvant heimilisstörfum, hefur e.t.v. gripið í þau í foreldrahúsum en sjaldan unnið þau í samfellu og gerir sér því tæpast grein fyrir hve mikinn tíma störfin taka, kann ekki að skipuleggja þau og vinnur sér þau erfitt. Það gerir sér sjaldnast grein fyrir því í upphafi hvað heimilisrekstur kostar í tíma og fjármunum. Auðvitað lærist þetta með reynslunni, en sé haft í huga að félagsráðgjafar telja að fákunnátta um heimilishald valdi býsna oft sambúðarslitum má segja að sú reynsla geti verið dýru verði keypt. Það heyrist oft talað um að fólki þyki hin almennu heimilisstörf vera hálfgerð áþján, pottar, ræsting, matreiðsla, viðgerðir, þessi störf sem enginn sér að séu unnin nema ef það er ekki gert. Það er þó guði sé lof til fólk sem þykir hemilisstörf skemmtileg. Og hverjir eru það? Það eru þeir sem kunna til verka, kunna að vinna sér verkin létt og ná leikni við þau. Það er höfuðatriði við öll störf, hver sem þau eru, að kunna að vinna þau og hafa vald á þeim, þá verða þau aldrei áþján. Það má líka benda á þá geysilegu verðmætasköpun sem fram fer á heimilum í landinu. Að vísu eru ekki til tölur um hvernig því sé farið hér á landi, en t.d. í Danmörku hafa neytendasamtökin gert úttekt á verðmætisgildi heimilisstarfa og er ekki ástæða til að ætla að þau séu mikið öðruvísi þar en hér. En í stuttu máli er niðurstaðan sú að vermætagildi heimilisstarfa nemi 45% af vergri þjóðarframleiðslu Dana og tæplega 50% ef þjóðartekjum. Það er augljóslega ekki svo lítil verðmætasköpun sem fram fer á heimilunum þó hún sé hvergi metin að verðleikum og ósýnileg í hagkerfinu í þokkabót. Við sjáum á þeim tölum sem ég nefndi hversu mikill hluti þjóðarteknanna fer um hendur þeirra sem heimilin reka og þá er líka augljóst hve mikið veltur á því að heimili séu rekin af ábyrgð og hagsýni. Við vitum öll um þá röskun sem orðin er á fjölskyldu- og heimilislífi frá því sem var og við sem eldri erum en þeir sem hér eru höfum sjálf lifað þessar breytingar. Uppeldi ungmenna er að miklu leyti komið til skólanna og ásamt fræðslunni þarf nú skólinn einnig að koma til móts við einstaklingana og gera þá færari um að reka sín eigin heimili. A.m.k. verður fólk að eiga kost á því námi. Ég vil aðeins fara í gegnum þá námsskrá sem hér er og að hverju hún miðar. Á fyrsta þrepi er matreiðsla og framleiðsla og hreinlætisfræði, næringar- og neytendafræði, umönnun barna og aldraðra og rafmagns- og orkunotkun. Allt þetta kemur fólki til góða. Á öðru þrepi eru handmenntir, fatasaumur, viðgerðir og fatnaður, híbýlafræði, hreinlæti á heimilum og heimilishagfræði (bókhald, skattskil o. fl.). Á þriðja þrepi, sem er framhald hinna tveggja, eru heimilisrekstur, heimililshjálp (nokkrir þættir sem tengjast aðstoð við heimilisstörf), heilsufræði, félagsfræði og vörukynning í verslunum. Þessi upptalning á hugsanlegu námsefni er sett fram mönnum til glöggvunar á að hverju er stefnt. Námið er þrepaskipt og hverju þrepi mætti ljúka á einni önn. Þriðja þrepið yrði framhald hinna fyrri. Hver og ein önn nýttist fólkinu til náms og til starfa því að það er ætlast til þess að námsefni á hverju þrepi geti nýst sem einingar í öðru námi, t.d. fóstrunámi eða matartækninámi, og að fólk, sem hefur lokið námi t.d. í heimilisrekstri og neytendafræði og heimilishagfræði o.fl., gæti t.d. verið starfsfólk hjá heimilishjálp og jafnvel yrði þetta nám þá metið því til launa. Sömuleiðis getur vörukynning og undanfari hennar í náminu nýst starfsfólki verslunar til vörukynningar og þá bæði með vefnaðarvörur, búsáhöld og matvæli því það er mikill skortur á því í verslunum vítt um landið að fólk sem þar starfar og afgreiðir hafi nógu staðgóða þekkingu á því sem það er að selja. Það er mjög mikilvægt fyrir neytendur að á þetta sé lögð meiri áhersla og er ætlast til að hluti af þessu námi geti nýst við þetta. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta að sinni, en minna á það að á sl. vetri sendi hæstv. menntmrh. fjölmörgum aðilum, þar á meðal þingflokkum, bréf um forgangsverkefni í skólamálum þar sem hann óskaði eftir því að menn gæfu það til kynna hver þeir teldu að ættu að vera forgangsverkefni í skólamálum. Ég vil ljúka máli mínu á því að lesa hluta af svarbréfi þingflokks Kvennalistans til hæstv. menntmrh. Þar segir: ,,Við teljum það meginhlutverk skóla að tryggja ákveðna undirstöðuþekkingu og að flytja menningararfinn áfram til næstu kynslóðar. Gífurlegar breytingar hafa dregið úr þeirri fjölbreyttu lífsreynslu og örvun sem börn öðluðust áður fyrr á heimilunum. Þéttari byggð, minni fjölskyldur og aukin vinna foreldra fjarri heimilum með þeim breytingum sem fylgt hafa kalla á nýjan skóla sem bregst við breyttum aðstæðum. Skólinn verður að tryggja að fólk geti séð um sig sjálft, kunni til algengustu verka, geti alið upp börn og verið góðar manneskjur sem virða umhverfi sitt, samfélag og samborgara. Hlutverk skólans er einnig að búa nemendur undir það að takast á við og þróa framtíð sína á farsælan hátt. Þetta hlutverk skólans breytir því ekki að eftir sem áður hvílir ábyrgð barnauppeldis mest á herðum foreldra.`` En ég vil segja að skólinn verður að taka við þar sem handleiðslu foreldranna sleppir og sú þáltill. sem hér er til umræðu miðar að því að uppfræða unglinga í þeim fræðum sem virkilega koma að gagni í þeirra daglega lífi og geta í rauninni skipt sköpum um framtíð þeirra að sé haldgóð þekking á. Virðulegur forseti. að loknum umræðum óska ég eftir að málinu verði vísað til félmn.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Sú tillaga sem hér er flutt af þingmönnum Kvennalistans um heimilisrekstrarbrautir í framhaldsskólum er ágætt mál og felur í sér þarfa áherslu og ábendingu til framkvæmdarvaldsins varðandi nauðsyn þess að taka betur en gert hefur verið á námsefni og námsskipan varðandi heimilisrekstur á framhaldsskólastigi. Ég hef ekki sett mig inn í það í einstökum atriðum að hvaða þáttum er unnið sem tengjast þessu máli nú síðustu missirin, en vænti þess að eitthvað sé þar á döfinni af hálfu menntmrn. En um leið og ég nefni það að þá tel ég síður en svo ástæðulaust fyrir Alþingi að láta sig þessu skipta og koma á framfæri við ráðuneytið þeim áherslum sem það metur nauðsynlegt eins og hér er gert. Það er alveg rétt, sem fram kom í máli hv. 1. flm. þessa máls, að það er í rauninni af tveimur ástæðum sem mikil nauðsyn er að fræðsluyfirvöld bregðist við í sambandi við þetta efni. Það er staða hússtjórnarskólanna, að þeirra hlutur er lítill orðinn eins og við vitum, og svo hitt að kennslan á heimilunum í þessum efnum er minni nú en í hinni eldri þjóðfélagsgerð sem við sum hver munum þar sem börnum var af nauðsyn haldið til verka heima fyrir. Börn voru þátttakendur í heimilisstörfum víða a.m.k. og fengu þannig fræðslu frá fyrstu hendi ef svo má segja. Vegna aukinnar verkaskiptingar í þjóðfélaginu, starfa foreldra utan heimilis, hygg ég að úr þessu hafi dregið mjög víða og þess vegna er þörfin á því að taka á þessum málum, bæði í grunnskóla og á framhaldsskólastiginu, veruleg. Þær áherslur sem hér koma fram og ábendingar í grg. varðandi uppbyggingu þessa máls tel ég allrar athygli verðar. Auðvitað er það útfærsluatriði og álitamál hvernig nám af þessu tagi er byggt upp, en miklu skiptir að það sé tengt við aðrar námsbrautir þar sem það getur orðið að liði eins og einnig var vikið að í máli hv. þm. Málmfríðar Sigurðardóttur. Í því sambandi getum við haft í huga örlög hússtjórnarfræðslunnar í sérskólunum. En ég hygg að ein ástæðan fyrir því að aðsókn að þeim skólum minnkaði svo mjög hafi verið sú að þeir sem héldu á málefnum þessara skóla sinntu ekki kalli tímans sem skyldi, breyttu ekki til í sambandi við uppbyggingu námsins og tengsl þess við annað nám í landinu sem þörf hefði verið á, því ég er nokkuð viss um að ef það hefði verið gert í tæka tíð væru þessir skólar enn þá starfandi sumir hverjir til verulegs gagns fyrir alla. Það er að vísu svo að enn eru til hússtjórnarskólar sem sinna sínu hlutverki, að vísu í breyttu formi frá því sem áður var. Ég þekki einn slíkan á Austurlandi sem kemur enn að notum sem hússtjórnarskóli með námskeiðum og námsbrautum. Ég átti hlut að því í eina tíð sem aðili að byggingarnefnd menntaskóla á Egilsstöðum að leggja fram tillögur um að tengja þann skóla einmitt við hússtjórnarbraut í menntaskólanámi á Austurlandi, framhaldsskólanámi. Ég hygg að það hafi minna verið gert af því en ástæða hefði verið til, en möguleikinn er enn opinn því að þessi skóli starfar enn sem hússtjórnarskóli. Varðandi þau námsþrep sem hér er gerð grein fyrir í greinargerð hef ég ekki vit til að gefa þar margar ábendingar, enda ekki ástæða til. Mér dettur þó í hug að garðyrkja og matjurtarækt séu einn sá þáttur sem ástæða sé til að tengja þessu námi vegna þess að æskilegt er að hann sé liður í starfi hvers heimilis, a.m.k. þar sem aðstæður eru til slíks, og það sé ástæða til þess að veita hagnýtar leiðbeiningar varðandi slíka þætti í sambandi við heimilisrekstur. Ég vil að lokum, virðulegur forseti, nefna það vegna þess að félmn. þingsins hefur verið að fjalla um manneldis- og neyslustefnu að einmitt sú stefnumörkun, manneldis- og neyslustefna, tengist því efni sem hér er til umræðu og góð skipan heimilisrekstrarnáms í framhaldskólum á að geta verið gildur þáttur í því að ná fram þeim áherslum sem menn vilja leggja í sambandi við manneldis- og neyslumál á hverjum tíma. Ég held að það hafi verið í huga flm. að þetta mál gengi einmitt sem fræðslumál til félmn. og þó að skammt lifi af þessu þingi kann að vera að nefndin geti litið á þetta mál nú eða þá endurflutt það á næsta þingi.

Flm. (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 753 till. til þál. um eflingu fræðslustarfs í grunnskólum og framhaldsskólum um björgunarmál og slysavarnir. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Alexander Stefánsson, Sighvatur Björgvinsson, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, Auður Eiríksdóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir og Margrét Frímannsdóttir. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntmrh., félmrh., samgrh. og heilbr.- og trmrh. að skipa starfshóp er fái það verkefni að efla til muna kynningar- og fræðslustarf um björgunarmál og slysavarnir í grunnskólum og framhaldsskólum landsins. Starfshópurinn leiti í þessum tilgangi samstarfs við hjálpar- og björgunarsveitir sem og slysavarnadeildir og hverja aðra þá aðila sem starfa á þessum vettvangi, um að skipuleggja og efla enn betur en nú er a.m.k. árlegt kynningar- og fræðslustarf í öllum grunnskólum og framhaldsskólum á landinu. Kostnaður við þessa fræðslu greiðist sem hluti annars rekstrarkostnaðar skólanna.`` Í grg. með þessari till. er á það minnt að framkvæmd slysavarna- og björgunarmála hefur um langan aldur hvílt mjög á óeigingjörnu starfi sjálfboðaliða hér á landi. Enda þótt nokkur opinber stuðningur hafi verið við ýmsa þætti þessara mála hafa sjálfboðaliðar borið hitann og þungann, ekki síst þegar mest hefur á reynt er slys eða annan vanda hefur borið að höndum. Þessi starfsemi hefur orðið æ margþættari á undanförnum árum, einkum vegna margháttaðra tækniframfara t.d. á sviði fjarskipta og hvers konar annars búnaðar í þessu sambandi. Þá hefur og önnur þróun í þjóðfélaginu aukið gildi og jafnframt margbreytni þess starfs sem slysavarnadeildir og björgunarsveitir vinna víða um land. Leitarsvæði eru stundum afar stór, hvort sem er á sjó eða landi, og ætíð er kallað til sjálfboðaliðanna án nokkurs fyrirvara. Það er þess vegna fátt þýðingarmeira en að þessir aðilar séu stöðugt í viðbragðsstöðu og njóti svo góðrar þjálfunaraðstöðu sem frekast er kostur. Einnig skiptir miklu máli að eðlileg og stöðug endurnýjun geti orðið á sem flestum sviðum þessa starfs, hvort sem varðar mannafla og þekkingu hans og þjálfun eða tækjabúnað og alla þróun í þeim efnum. Loks skiptir ekki litlu máli að stöðugt sé viðhaldið kynningu og áhuga almennings á gildi þessarar starfsemi og sífelldum stuðningi við hana. Það er skoðun flm. þeirrar till. til þál., sem hér er fram borin, að efling hvers konar kynningarstarfs og skipulagðrar fræðslu í skólum landsins sé vænlegasta leiðin til áframhaldandi framfara á þessum sviðum. Í þeim tilgangi er tillaga þessi flutt. Að lokinni þessari umræðu, hæstv. forseti, vildi ég vænta þess að henni yrði vísað til síðari umræðu og hv. allshn.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) Virðulegi forseti. Í 22. gr. laga nr. 65 1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, er kveðið á um að félmrh. leggi fram á Alþingi skýrslu um stöðu og þróun jafnréttismála. Þetta var gert í fyrsta skipti í desember 1986 og var skýrslunni fylgt úr hlaði í febrúar 1987. Samkvæmt lögunum er því á ný komið að því að leggja fram skýrslu og var henni dreift til hv. þm. í desember sl. Skýrsla sú sem að þessu sinni er lögð fram á Alþingi er byggð upp með svipuðum hætti og sú fyrri. Í henni er fjallað um nokkra þætti sem gefa til kynna stöðuna og framvinduna á þessu sviði. Þessir þættir eru: Löggjöf sem snertir jafnrétti kynjanna, menntun, atvinnu- og kjaramál, stjórnmál og stjórnsýsla og félagsleg atriði sem hafa áhrif á jafnréttismál. Í lokakafla skýrslunnar er gerð ítarleg grein fyrir þeim aðgerðum stjórnvalda sem hafa að markmiði að jafna stöðu kynjanna. Ég hyggst hér á eftir vekja athygli á nokkrum helstu niðurstöðum skýrslunnar ásamt því að gera grein fyrir því helsta sem unnið er á sviði jafnréttismála í félmrn. Í lokin vil ég draga saman hver ég tel brýnustu verkefni á sviði jafnréttismála í næstu framtíð. Eins og áður sagði fjallar fyrsti efniskafli skýrslunnar um löggjöf sem hefur bein áhrif á jafnan rétt og jafna stöðu kvenna og karla. Í honum er vakin athygli á tveim nýjum lögum, þ.e. lögum nr 59/1987, um breytingu á lögum um almannatryggingar. Samkvæmt lögunum skulu greiddir fullir fæðingardagpeningar í fjóra mánuði frá gildistöku laganna. Frá 1. jan. 1989 skal greiða fæðingardagpeninga í fimm mánuði og í sex mánuði frá 1. jan. 1990. Þessi lög eru tvímælalaust mikilvægt skref í jafnréttisátt. Alþingi samþykkti á svipuðum tíma ný lög nr. 57/1987 um fæðingarorlof. Nokkur nýmæli eru í lögunum. Nefna má ákvæði í 6. gr. þar sem kveðið er á um skyldu atvinnurekenda til að færa barnshafandi konur til í starfi þar sem því verður við komið ef það er þess eðlis að heilsu hennar eða fósturs er hætta búin. Færsla á milli starfsgreina skal ekki hafa áhrif á kjör hlutaðeigandi til lækkunar. Í lögunum eru einnig ákvæði um að óheimilt sé að segja barnshafandi konu upp starfi nema gildar ástæður séu fyrir hendi. Sama gildir um foreldri í fæðingarorlofi. Í kaflanum um löggjöf kemur einnig fram að á þeim þremur árum sem jafnréttislögin hafa verið í gildi hafa ýmsir annmarkar komið í ljós einkum að því er varðar tækifæri kvenna til stöðuveitinga og hvað varðar að koma á launajafnrétti kynjanna. Þetta kom skýrt fram í skýrslu nefndar sem ég skipaði 8. des. 1987 í samræmi við ákvæði í starfsáætlun þáv. ríkisstjórnar til að gera úttekt á launum og hlunnindagreiðslum hjá hinu opinbera. Meðal þess sem kom fram í skýrslu nefndarinnar var að launamunur kynjanna í dagvinnu var meðal starfsmanna í BSRB 5--7% og hjá BHMR um 17%. Það sem mesta athygli vakti í athugun nefndarinnar var tvöföld yfirvinna karla á við konur. Hjá almennum félagsmönnum í BSRB fengu karlar í mars til maí 1987 68,2% ofan á dagvinnu sína vegna yfirvinnu en konur 34,9%. Annað atriði sem vakti athygli var að af greiðslum ríkissjóðs fyrir afnot af bílum fyrir árið 1987 komu 10% í hlut kvenna en 90% í hlut karla. Ég taldi brýnt í framhaldi af þessu að kanna frekar hvort um væri að ræða mikinn mismun á greiðslum hjá hinu opinbera milli karla og kvenna og hef fengið um það yfirlit að því er varðar ýmsar greiðslur fyrir árið 1987. Kemur þar ýmislegt athyglisvert í ljós sem sýnir að hið opinbera á nokkuð í land enn þá með að stuðla að jafnrétti milli karla og kvenna í launagreiðslum og er þar mikið verk óunnið. Ég vil nefna að í því yfirliti sem ég hef fengið kemur í ljós að í heild sinni eru greiðslur á yfirvinnu 84% meiri til karla en kvenna, greiðslur á vaktaálagi 50% meiri til karla en kvenna, greiðslur á nefndarlaunum 367% meiri til karla en kvenna, greiðslur á kostnaði 489% meiri til karla en kvenna, og er þar um að ræða akstur, dagpeninga innan lands, símakostnað, fæðispeninga o.fl. sem eru 489% meira til karla en kvenna, og heildaraukagreiðslur sem hlutfall af dagvinnulaunum eru 86% meiri til karla en kvenna á árinu 1987. Ég hygg að þessar tölur sýni að það sé nauðsynlegt að gerð sé allsherjarúttekt á þessum launagreiðslum hjá hinu opinbera í því skyni að jafna þeim meira á milli karla og kvenna og nauðsylegt að sem fyrst fari fram úttekt á því. Í framhaldi af niðurstöðu nefndarinnar sem ég skipaði 1987 taldi ég rétt að lögin um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla skyldu endurskoðuð og skipaði ég til þessa verkefnis nefnd í júní 1988. Nefndinni var falið að gera tillögur um breytingar á lögunum, gera tillögur um hvernig nýta megi 3. gr. laganna er heimila sérstakar tímabundnar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna og koma með tillögur um hvernig draga megi úr launamun kynjanna. Í nefndina voru skipaðar Jóna Ósk Guðjónsdóttir, formaður Sambands alþýðuflokkskvenna, Unnur Stefánsdóttir, formaður Landssambands framsóknarkvenna, Þórunn Gestsdóttir, formaður Landssambands sjálfstæðiskvenna, og Lára V. Júlíusdóttir, fyrrv. aðstoðarmaður minn, sem jafnframt var skipuð formaður nefndarinnar. Í nóvember 1988 bættust við í nefndina þingmennirnir Guðmundur Ágústsson Borgfl., Hjörleifur Guttormsson Alþb. og Kristín Einarsdóttir frá SK. Nefndin hefur lokið störfum og hefur skilað frv. til nýrra jafnréttislaga, sem nú liggur fyrir Alþingi. Ég tel að í því frv. felist ýmsar gagnmerkar breytingar, en helstu breytingarnar sem frv. felur í sér að gerðar verði á núgildandi jafnréttislögum eru eftirfarandi: 1. Lagt er til að hinu tvíþætta hlutverki Jafnréttisráðs verði skipt þannig að skipuð verði sérstök kærunefnd jafnréttismála sem eingöngu hafi það hlutverk að fjalla um kærur sem berast nefndinni og fylgja þeim eftir fyrir dómstólunum. Með þessum hætti gæti Jafnréttisráð einbeitt sér að því að gegna öðrum verkefnum, svo sem að vera stefnumótandi í jafnréttismálum, sinna rannsóknarskyldu, fræðslu o.fl. 2. Þá eru í frv. skýrari ákvæði um skipan jafnréttismála í stjórnkerfinu. Kveðið er á um að félmrn. fari með jafnréttismál og samskipti ráðuneytisins við Jafnréttisráð og jafnréttisnefndir sveitarfélaga. 3. Samkvæmt lagafrv. er gert ráð fyrir ráðningu jafnréttisráðgjafa sem starfi í náinni samvinnu við Jafnréttisráð. 4. Nefndin leggur til í frv. að beitt verði öfugri sönnunarbyrði í þeim kærumálum sem kærunefnd jafnréttismála berast. Þetta þýðir að sá sem veitir stöðu eða ræður starfsmann verður að sýna fram á með verulegum líkum að þar hafi kynferðið ekki ráðið vali á starfsmanni. 5. Að því er varðar stöðuveitingar er lagt til að það kynið sem er í minni hluta í starfsgrein gangi fyrir uppfylli umsækjandi tilskildar kröfur til starfsins. Þetta á að gilda bæði hjá því opinbera og á almennum markaði. 6. Í frv. er það gert að skyldu að sveitarfélög með 500 íbúum eða fleiri skipi jafnréttisnefndir. 7. Nefndin gerir það að tillögu sinni í frv. að nefndin skuli tilnefna tvo, karl og konu, þegar tilnefnt er í nefndir, stjórnir og ráð á vegum ríkis og sveitarfélaga. Við skipun skuli þess síðan gætt að tala kynjanna verði sem jöfnust. 8. Í frv. eru skýrari ákvæði um heimild til að dæma miskabætur sem verði lögfest. 9. Félmrh. leggi fyrir Alþingi till. til þál. um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ára í senn að fenginni tillögu einstakra ráðuneyta og Jafnréttisráðs. Það er ljóst að hér eru á ferðinni í mörgum atriðum veigamiklar breytingar á núgildandi jafnréttislögum og vonandi fær málið jákvæða umfjöllun hér á Alþingi, en að þessu verki hafa komið fulltrúar allra stjórnmálaflokkanna. Í III. kafla skýrslunnar er gerð grein fyrir þróun menntunar á skólagöngu kvenna og karla sem rétt er að staldra við. Í almennu námi á framhaldsskólastigi voru 7800 nemendur á árinu 1987. Þar af voru 4200 konur eða rúmlega 54%. Undirflokkar almenns náms eru hinar ýmsu brautir innan framhaldsskólakerfisins, t.d. málabraut, viðskiptabraut o.s.frv. Meðal þess sem vekur athygli er að 1599 karlar stunda nám á raungreinabrautum en einungis 856 konur. Aðeins 11 karlar eru á námi á heilsugæslubraut en 192 konur. Kennaranám, uppeldisfræði er einn aðalflokkurinn, þar með talið uppeldis- og íþróttabrautir framhaldsskólastigs. Samtals stunduðu 1458 nemendur nám í þessum aðalflokki, þ.e. 311 karlar og 1147 konur. Konurnar voru 79% þessara nemenda. Þær voru t.d. 248 af 300 nemendum sem skráðir voru í nám grunnskólakennara á háskólastigi. Einn af aðalflokkunum á háskólastigi ber nafnið raunvísindi. Árið 1985 voru samtals 430 nemendur skráðir í nám í raunvísindum hérlendis og erlendis. Þar af voru 156 konur eða 36%. Í námi tengdu heilsugæslu og lækningum voru 1496 nemendur á öllum skólastigum þar af 346 karlar eða 23% nemenda. Af 346 körlum voru 207 skráðir í læknisfræði, þ.e. 60%. Aðeins 11% kvennanna eða 126 lögðu stund á nám í læknisfræði. Við athugun á vali kynjanna í námi í iðngreinum eða handverki skólaárið 1985--1986 kemur eftirfarandi í ljós: Þetta skólaár voru 3282 nemendur skráðir í þetta nám eða um það bil 21% nemenda. Karlar voru 2897 og 385 konur. Konurnar voru því 11,7% þeirra sem lögðu fyrir sig slíkt nám. Eitt af því sem vekur sérstaka athygli er að 1% af 2897 körlum eða 25 voru skráðir í þjónustuiðngreinum. Hlutverk kvenna í þessum greinum var 45% eða 172. Af 1179 körlum í samningsbundnu iðnnámi voru 500 eða 42% þeirra á samningi í byggingar- og tréiðnum en aðeins tvær konur. Mun fleiri karlar völdu rafmagnsiðnað. Nám í þessum greinum velja 671 karl eða 97%. Konur voru hlutfallslega fjölmennar í matvælaiðnaðinum og bókiðnum. Engin kona stundaði meistaranám þetta skólaár en 93 karlar. Tækninám hefur til skamms tíma verið hefðbundið ,,karlanám``. Sem dæmi má nefna að þær fáu konur sem hafa verið innritaðar í Tækniskóla Íslands hafa nær eingöngu stundað meinatæknanám. Skýringar á þessu eru m.a. sú að flestir sem innritast í Tækniskólann hafa áður lokið iðnnámi þar sem kynskipting í námsvali er sérstaklega greinileg. Konurnar voru í meiri hluta hvað varðar tækninám í framhaldsskólastigi eða 54%. En þær heltast úr lestinni þegar kemur á háskólastig og í nám erlendis. Á háskólastigi á Íslandi voru konur aðeins 11% nemenda á tæknisviði. Annars verður að hafa í huga að mjög lítill hluti íslensks skólafólks stundaði tækninám á þessum tíma. Konur í tækninámi voru 228 af 10.497 konum í námi ofan grunnskóla eða 2%. Karlar í tækninámi voru 897 af 12.024 körlum í námi ofan grunnskóla eða 7%. Þessi stutta upptalning gefur til kynna glögga kynskiptingu í námsvali og er brýnt að leitað verði leiða til að hamla gegn henni. Menntmrh. hefur boðað sérstakt átak í þessum efnum og á vegum félmrn. hefur á undanförnum þremur árum verið unnið að norrænu samstarfsverkefni sem hefur þann tilgang að þróa og prófa leiðir til að brjóta niður kynskiptingu á vinnumarkaði, bæði á milli atvinnu- og starfsgreina og einnig á milli áhrifa og valdra staða í þjóðfélaginu. Markmiðið er að aukna fjölbreytni í störfum og menntun kvenna og tryggja áhrif þeirra í atvinnulífinu og tryggja þeim atvinnu. Í fskj. með skýrslunni er gerð ítarleg grein fyrir framkvæmd þessa norræna samstarfsverkefnis. Minna má einnig á ákvæði í frv. til nýrra jafnréttislaga um forgang þess kyns til starfs sem er í minni hluta í hlutaðeigandi starfsgrein. Ég hef vitnað til þess að bandaríski hagfræðingurinn Mary Stevenson hefur haldið því fram að í kynskiptingu á vinnumarkaðnum væri að leita helstu skýringar á lágum launum kvenna. Kynskipting á vinnumarkaðnum væri því raunverulega vandamálið að baki lágum launum kvenna. Hún sagði að hvenær sem hægt væri að einangra konur innan takmarkaðs fjölda starfa og atvinnugreina væri afleiðingin lág laun þeirra. Ég er sömu skoðunar. Það þarf ekki annað en litast um í íslensku þjóðfélagi til að fá sönnun fyrir þessari fullyrðingu. Ég hef því hreyft því stundum á Alþingi að ákvæðin um jákvæða mismunun verði tekin upp í jafnréttislögin, m.a. árið 1980. Á þeim tíma voru margir ekki á því að slíkt ætti að taka upp í lög, en tímarnir hafa breyst og m.a. er að finna um það ákvæði í nýjum jafnréttislögum. Í riti Þjóðhagsstofnunar um tekjur karla og kvenna sem kom út í upphafi þessa árs er birt talnaefni um laun karla og kvenna sem unnið er úr skattaframtölum einstaklinga og launamiðaskýrslum fyrir tímabilið 1979--1986. Í innangskafla ritsins er lögð á það áhersla að upplýsingar sem unnar eru eingöngu úr þessum gögnum dugi skammt til samanburðar á launakjörum kvenna og karla, en geti gefið vísbendingu um hvort launamunur sé til staðar milli kynjanna svo og hvort hann sé að aukast eða minnka á tilteknu árabili. Tekið er fram að í ritinu sé ekki svarað þeirri spurningu hvernig skýra beri slíkan mun sé hann til staðar og bent á að það verkefni hafi verið falið framkvæmdanefnd um samanburð á kjörum karla og kvenna. Í riti Þjóðhagsstofnunar kemur fram að á árinu 1980 hafi um 63 þúsund konur haft einhverjar launatekjur sem svara til 77,9% atvinnuþátttöku þeirra á því ári. Á árinu 1986 voru konur á vinnumarkaði orðnar rúmlega 73 þúsund sem svarar til 81,1% atvinnuþátttöku. Konum á vinnumarkaði fjölgaði um 10.300 á þessu tímabili eða um 16,4%, en á sama tíma fjölgaði vinnandi körlum um rúmlega 6800 eða um 9%. Við nánari athugun kemst Þjóðhagsstofnun að þeirri niðurstöðu að það er einkum giftum konum sem fjölgar á vinnumarkaðnum. Árið 1980 var atvinnuþátttaka þeirra 77,7% en árið 1986 er það hlutfall orðið 84%. Atvinnuþátttaka ógiftra kvenna hefur á hinn bóginn nánast staðið í stað og er á milli 78 og 79%. Árið 1980 var óverulegur munur á atvinnuþátttöku kvenna eftir hjúskaparstöðu, en árið 1986 hafði verulega dregið í sundur með þeim og var atvinnuþátttaka giftra kvenna orðin 5,2% hærri en ógiftra. Á þessu tímabili hefur heldur dregið úr atvinnuþátttöku karla þótt ekki sé um að ræða líkt því eins miklar breytingar og meðal kvenna. Árið 1980 var almenn atvinnuþátttaka karla 93,3% en var 92,2% 1986. Þetta á bæði við um gifta og ógifta karla. Þjóðhagsstofnun hefur borið saman atvinnuþátttöku kvenna á Íslandi og í nokkrum öðrum löndum. Í ritinu kemur fram að íslenskar konur á vinnumarkaði eru hlutfallslega mun fleiri en kynsystur þeirra í nágrannalöndum. Þetta er sérstaklega greinilegt þar sem útreikningar á atvinnuþátttöku á Íslandi eru miðaðir við allar konur 15 ára og eldri, en í öðrum löndunum eru konur yfir ákveðnum aldri undanskildar. Ef einungis er tekið mið af konum á aldrinum 16--74 ára er atvinnuþátttaka íslenskra kvenna árið 1986 90,1%. Ef miðað við er við þá útreikninga sem oftast eru notaðir á Íslandi var atvinnuþátttaka kvenna árið 1986 81,8%, í Svíþjóð 78,3%, í Danmörku 76,5%, í Finnlandi 73,4% svo að nefndar séu nokkrar tölur frá þeim löndum sem næst koma að þessu leyti. Í riti Þjóðhagsstofnunar er að finna mjög forvitnilegar upplýsingar um skiptingu kynjanna eftir atvinnustéttum. Þar kemur fram að konur eru í miklum minni hluta í stjórnunarstörfum og störfum sem krefjast starfsmenntunar eða fela í sér mannaforráð. 80--90% kvenna teljast til ófaglærðs verkafólks eða afgreiðslu- og skrifstofufólks en einungis um helmingur karla. Lítil breyting hefur orðið á skiptingu karla og kvenna í hin ýmsu störf á undanförnum árum. Raunar hefur konum beinlínis fækkað í hópi forstjóra og vinnuveitenda en fjölgað lítillega meðal verkstjóra, faglærðs verkafólks og sérfræðinga. Í ritinu er fjallað ítarlega um hlut kvenna og karla í heildaratvinnutekjum og koma þar fram ýmsar upplýsingar sem ekki eru uppörvandi. Árið 1986 voru konur um helmingur launþega og var hlutur þeirra í heildaratvinnutekjum landsmanna aðeins tæp 33%. Þennan mun er hægt að skýra með þeirri staðreynd að stór hópur kvenna vinnur hlutastörf, en ef einungis eru athugaðir þeir launþegar sem voru fullvinnandi dregur úr þessu ósamræmi þó að það sé enn umtalsvert. Konur sem eru rúm 38% fullvinnandi launþega bera aðeins úr býtum um 27,5% af heildaratvinnutekjum sama hóps. Ef litið er á alla launþega í fullu starfi óháð hjúskaparstöðu höfðu konur árið 1981 60,3% af atvinnutekjum karla, en 60,7% fimm árum síðar. Hjá hjónum hefur munurinn jafnvel aukist. Árið 1981 höfðu giftar konur 55% af atvinnutekjum karla, en á árinu 1986 er hlutfallið 54,7%. Við athugun á meðalatvinnutekjum karla og kvenna í einstökum atvinnugreinum, atvinnu- og starfsstéttum eins og þær eru skilgreindar í ritinu, kemur eftirfarandi í ljós: Á árinu 1986 höfðu fullvinnandi konur í öllum atvinnugreinum tæplega 61% af tekjum fullvinnandi karla. Lægst var hlutfallið í hópi þeirra sem stunduðu fiskveiðar, en þar höfðu konur 52,4% af tekjum karla. Í þessu sambandi er vakin á því athygli að mjög fáar konur eru í hópi fiskimanna og þá sérstaklega meðal yfirmanna á fiskiskipum. Konur í þjónustugreinum höfðu 56,5% af atvinnutekjum karla en hæstu hlutfalli ná þær í flutningastarfsemi eða 68,4% af tekjum karla. Frá árinu 1981 hafa konur lítillega dregið á karla í öllum atvinnugreinum nema fiskveiðum. Árið 1981 höfðu konur í byggingarstarfi 61,5% af meðalatvinnutekjum karla, en á árinu 1986 hafði hlutfallið hækkað í 64,6%. Þótt einungis hafi verið drepið á örfár tölur í sambandi við launamun kynjanna gefa þær góða mynd af stöðu mála á þessu sviði. Það er ljóst að á þessu sviði jafnréttismála hefur okkur miðað allt of hægt. Hér er því þörf á sérstöku átaki stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins og kem ég nánar að því atriði síðar. Í V. kafla skýrslunnar er fjallað um stjórnmál og stjórnsýslu. Í þessum kafla er gerð grein fyrir hlutfalli kynjanna á Alþingi og kemur fram að eftir síðustu alþingiskosningar eru konur 21% af heildarfjölda þingmanna og hafa heldur bætt hlut sinn. Einnig er að finna í kaflanum niðurstöður athugunar sem Jafnréttisráð framkvæmdi á hlutfalli karla og kvenna í opinberum stjórnum, nefndum og ráðum á árinu 1987. Niðurstöður þessarar könnunar eru í stuttu máli þær að hlutur kvenna hefur lítillega versnað frá árinu 1985 eða um 1%. Konur eru 12% nefndarmanna og karlar 88%. Könnun Jafnréttisráðs beindist einnig að hlutfalli kynjanna í stjórnunar- og ábyrgðarstöðum á aðalskrifstofum ráðuneyta. Á árinu 1985 var hlutur kvenna á þessu sviði 24% en hafði hækkað í 32% árið 1987. Í VI. kafla er gerð grein fyrir ýmsum félagslegum þáttum sem hafa áhrif á þróun jafnréttismála eins og t.d. dagvistarmál, húnæðismál, skattamál o.fl. Í lokakafla skýrslunnar um stöðu og þróun jafnréttismála er fjallað um aðgerðir stjórnvalda í jafnréttismálum, en það er of langt mál að rekja ítarlega efni hans og vísa ég því sérstaklega til þess kafla í skýrslunni. Ég kýs heldur að draga fram nokkur mikilvæg atriði. Ég vil fyrst minna á að í 22. gr. núgildandi laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er kveðið á um það að félmrh. skuli leggja fyrir ríkisstjórn fjögurra ára framkvæmdaáætlun um aðgerðir á sviði jafnréttismála og skuli við gerð hennar hafa hliðsjón af hliðstæðri áætlun Jafnréttisráðs. Þessa áætlun skal leggja fyrir Alþingi og var það gert í fyrsta skipti á árinu 1986. Þeirri framkvæmdaáætlun er skipt í fjóra hluta, þ.e. atvinnu- og launamál, menntun og fræðslu, trúnaðarstöður og ábyrgð á félagslegu sviði. Of langt mál yrði að rekja ítarlega einstaka þætti framkvæmdaáætlunarinnar, en gerð er grein fyrir áætluninni í þeirri skýrslu sem hér er til umræðu. Ég vil þó geta þess að verði ný jafnréttislög samþykkt á hinu háa Alþingi er nauðsynlegt að endurskoða þá framkvæmdaáætlun sem nú er í gildi. Í fyrsta hluta núgildandi framkvæmdaáætlunar er fjallað um atriði sem hafa verið mikið til umfjöllunar í þjóðfélaginu, en það er sá munur sem menn telja að sé á launum kvenna og karla. Í þessum hlut er m.a. ákveðið að hraðað skuli könnun Þjóðhagsstofnunar á launum kynjanna, að ráðuneyti og opinberar stofnanir beiti sér fyrir sveigjanlegum vinnutíma og fram fari nýtt starfsmat og að efnt verði til námskeiða fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. Á undanförnum tveimur árum hefur verið unnið að öllum þessum þáttum. Þjóðhagsstofnun gaf út í janúar sl. eins og áður er getið ritið Tekjur karla og kvenna. Í því er að finna ítarlegar upplýsingar um tekjuskiptinguna á milli kynjanna. Framkvæmdanefnd um samanburð á kjörum karla og kvenna vinnur að ítarlegum samanburði á kjörum karla og kvenna þar sem m.a. eru borin saman laun einstaklinga sem hafa sambærilega menntun, svipaða starfsreynslu og gegna svipuðum störfum. Félmrn. hefur átt viðræður við fjmrn. um sveigjanlegan vinnutíma og svo virðist sem þar séu ekki til staðar mikil vandamál. Á vegum BRYT-verkefnsisins og Fræðslumiðstöðvar iðnaðarins hafa verið haldin námskeið fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. Í inngangi kaflans um menntun og fræðslu í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar er vakin athygli á því að munur á menntun kvenna og karla hafi verið mikill, en hann fari minnkandi. Fram kemur það mat að til þess að bæta stöðu kvenna þurfi að stuðla að því að atvinnuþátttaka þeirra verði fjölþætt og hvetja konur til að haga menntun sinni í samræmi við það. Þau atriði sem leggja beri sérstaka áherslu á næstu fjögur árin eru aukin jafnréttisfræðsla, sbr. 10. gr. laga nr. 65/1985, skyldunámskeið um jafnréttisfræðslu fyrir kennara og starfandi fóstrur, endurskoðun námsefnis með tilliti til jafnréttis kynjanna, starfsfræðsla og náms- og starfsráðgjöf og aukin fræðsla um fjölskyldumál. Menntmrh. hefur nýlega boðað að gert verði sérstakt átak í þessum málum. Í þessu sambandi má einnig minna á framkvæmd BRYT-verkefnisins á Akureyri. Tvö markmið eru sett í kafla um trúnaðarstöður og ábyrgð. Í fyrsta lagi að ríki og sveitarfélög vinni markvisst að því að hlutverk kynjanna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum þessara aðila verði sem jafnast og er í því sambandi bent á 12. gr. laga nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Í öðru lagi er sú skylda lögð á ráðuneyti að þau vinni að því að konur sem starfa hjá hinu opinbera fái aukin tækifæri til að gegna ábyrgðarstörfum. Ekki er hægt að segja annað en unnið hafi verið markvisst að því að hrinda í framkvæmd þessum tveimur markmiðum. Ég vil einnig geta þess að eitt fyrsta verkefni mitt sem félmrh. eftir stjórnarskiptin á miðju sumri 1987 var að senda öllum ráðuneytum, stofnunum og fyrirtækjum ríkisins bréf þar sem því var beint til þeirra að gera átak í jafnréttismálum og stefnt þar að ýmsum markmiðum. Í lokakafla framkvæmdaáætlunarinnar er fjallað um ýmis félagsleg atriði. Þar er á það minnt að íslenskt þjóðfélag hafi gerbreyst á undanförnum árum. Helstu breytingar felist í aukinni menntun kvenna og atvinnuþátttöku þeirra utan heimilisins. Bent er á nauðsyn þess að þjóðfélagið lagi sig að breyttum aðstæðum. Þess vegna þurfi að tryggja heimavinnandi maka sömu réttindi á við þá sem eru úti á vinnumarkaðnum, lengingu fæðingarorlofs, koma á samfelldum skóladegi og fjölga þeim fjölskyldum sem fá aðgang að dagvistarstofnunum og skóladagheimilum. Að öllum þessum atriðum hefur verið unnið eins og komið hefur fram að nokkru leyti áður í ræðu minni. Ég vil sérstaklega geta þess að á vegum forsrn. starfaði samstarfsnefnd ráðuneyta um fjölskyldumál sem var skipuð í tíð fyrrv. ríkisstjórnar í ágúst 1987. Í skipunarbréfi er nefndinni falið að gera úttekt á og tillögur um nokkra málaflokka sem skyldu miða að því að treysta stöðu fjölskyldunnar og auka velferð barna. Þeir málaflokkar sem taldir voru upp í skipunarbréfinu eru skólamál, dagvistarmál, lífeyrismál og skattamál. Enn fremur var nefndinni falið að fjalla um sveigjanlegan vinnutíma. Nefndin skilaði ríkisstjórninni fyrrv. áfangaskýrslu um skóla- og dagvistunarmál 23. ágúst 1988. Félmrn. hefur undanfarin missiri lagt mesta áherslu á að ná þeim markmiðum sem sett eru í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar og í stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun fyrrv. og núv. ríkisstjórna. Þau verkefni sem unnið hefur verið að á vegum ráðuneytisins eru könnun á launamun kynjanna, jafnréttisáætlanir, athugun á launa- og kjaramálum opinberra starfsmanna, séraðgerðir í þágu kvenna, BRYT-verkefnið, norrænt samstarf, endurskoðun jafnréttislaganna og átak í atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni. Eitt af því sem lögð hefur verið sérstök áhersla á í félmrn. sl. ár er að fylgja eftir samþykkt ríkisstjórnarinnar um að ráðuneyti og ríkisstofnanir sem hafa fleiri en 20 starfsmenn í þjónustu sinni semji jafnréttisáætlanir til næstu fjögurra ára þar sem þessar stofnanir settu sér markmið í sambandi við jafnrétti kynjanna. Í maí í fyrra héldu félmrn. og Jafnréttisráð fund með ráðuneytisstjórum og forstöðumönnum ríkisstofnana þar sem kynnt var gerð jafnréttisáætlana. Samkvæmt samþykkt ríkisstjórnarinnar skulu áætlanirnar gilda í fjögur ár, þ.e. fyrir tímabilið 1. jan. 1989 til 31. des. 1992. Í áætluninni skal koma fram núverandi staða jafnréttismála innan ráðuneytis eða stofnunar og í öðru lagi að ráðuneyti, fyrirtæki og stofnanir setji sér markmið í jafnréttismálum sem stefnt verði að innan tiltekins tíma. T.d. að því er varðar stöðuveitingar, launamál, starfsauglýsingar, námskeið og tilnefningar í nefndir og stjórnir og ráð. Samtals hafa félmrn. borist 38 jafnréttisáætlanir. Eins og við mátti búast eru þær misjafnar. Í sumum er gerð nákvæm úttekt á stöðu jafnréttismála í hlutaðeigandi stofnun og sett merkmið til að stefna að. Minni vinna hefur verið lögð í aðrar. Þetta kemur ekki á óvart. Hér er um brautryðjandaverk að ræða og er ekki við því að búast að öllum takist jafn vel upp. Ég hef hins vegar orðið þess áskynja að gerð jafnréttisáætlana hefur vakið fólk til umhugsunar um þetta mál og orðið hvati að umræðum um stöðu kynjanna á vinnustaðnum. Ég er þeirrar skoðunar að mikilvægi þess að gera jafnréttisáætlun felist ekki síst í þessu, að vekja fólk til umhugsunar og fá það til að ræða þessi mál. Ég er sannfærð um að forsenda árangurs í baráttunni fyrir jafnrétti kynjanna sé sú að fólk sé sammála um og viðurkenni að um misrétti sé að ræða og að aðgerða sé þörf. Ég vil geta þess að jafnréttisáætlanir hafa verið sendar Jafnréttisráði til athugunar og ákveðið er að gefa út rit þar sem gerð er grein fyrir hverri og einni áætlun hjá stofnunum og ráðuneyti, dregin fram jákvæð og neikvæð atriði og birtar þær jafnréttisáætlanir sem þykja skara fram úr. Áformað er að meta stöðuna og árangur reglulega á tveggja ára fresti. Haldinn hefur verið fundur með fulltrúum sveitarstjórna en ætlunin er að hvetja sveitarstjórnir til að taka upp gerð jafnréttisáætlana með svipuðu sniði og fyrirtæki og stofnanir ríkisins. Virðulegi forseti. Ég get farið að ljúka máli mínu. Ég vil þó aðeins í lokin koma inn á norrænt samstarf. Á seinni árum hafa Norðurlandaráð og norræna ráðherranefndin lagt mikla áherslu á norrænt samstarf á sviði jafnréttismála. Jafnréttisráðherrar Norðurlanda hittast reglulega til að leggja drög að sameiginlegri stefnumótun landanna á þessu sviði. Fundir jafnréttisráðherranna eru undirbúnir af norrænu embættismannanefndinni sem fjallar um jafnréttismál. Á undanförnum tveimur árum hafa Norðurlöndin staðið að þremur stórum samstarfsverkefnum, BRYT-verkefninu, samstarfsáætlun á sviði jafnréttismála til ársins 1993 og síðast en ekki síst studdi norræna ráðherranefndin norrænt kvennaþing í Osló, Nordisk Forum, sem haldið var í júlí á liðnu sumri. Á þingi Norðurlandaráðs sem haldið var í mars sl. var afgreidd tillaga frá norrænu ráðherranefndinni um norræna samstarfsáætlun á sviði jafnréttismála til ársins 1992. Þessi framkvæmdaáætlun hefur verið til umfjöllunar í norrænu embættismannanefndinni um jafnréttismál og á fundum norrænu jafnréttisráðherranna. Af hálfu Íslands hefur verið lögð rík áhersla á að aðgerðir í launamálum ættu að vera rauði þráðurinn í áætluninni. Taka þurfi til umræðu hugtakið ,,jafnverðmæt og sambærileg störf`` þannig að vinna kvenna sé ekki skilgreind sem þýðingarminni en vinna karla. Í áætluninni þurfi að leggja áherslu á að heimilisstörf verði metin til starfsreynslu í atvinnulífinu, leita þurfi leiða til að tryggja að konur hafi sama rétt til yfirvinnu og karlar og auka verði eftirlit með raunverulegum vinnutíma og raunverulegum launagreiðslum fólks. Enn fremur þurfi að auka vægi rannsókna í kjara- og launamálum, rannsóknir þurfi að beinast í ríkari mæli að þeim sviðum þjóðlífsins þar sem augljóst er að kynin standa misjafnlega að vígi. Á fundi norrænu jafnréttisráðherranna 30. janúar sl. fyrir Norðurlandaráðsþing, þar sem framkvæmdaáætlun var til lokaumræðu, var að verulegu leyti tekið tillit til þessara athugasemda frá Íslandi. Í skýrslunni er að finna frásögn af Nordisk Forum, norrænu kvennaþingi sem haldið var af miklum myndarskap í Osló í júlí sl. Einnig er yfirlit yfir framgang norræna samstarfsverkefnisins BRYT, en vinna við það hófst 1985. Þetta er fjögurra ára verkefni sem unnið er á afmörkuðum svæðum í hverju landi og er núna u.þ.b. að ljúka. Hefur Akureyri orðið fyrir valinu hér á landi. Tilgangur verkefnisins er að þróa og prófa leiðir til að brjóta niður kynskiptingu á vinnumarkaði, bæði á milli atvinnu- og starfsgreina og einnig á milli áhrifa- og valdastiga. Markmiðið er að auka fjölbreytni í störfum og menntun kvenna, tryggja áhrif þeirra í atvinnulífinu og tryggja þeim atvinnu. Áður en ég segi skilið við þann hluta skýrslunnar sem fjallar um erlent samstarf vil ég vekja athygli á hugmynd sem ég hef varpað fram um stofnun sérstakrar jafnréttisstofnunar Sameinuðu þjóðanna. Meðal verkefna slíkrar stofnunar væri eftirlit með því að unnið væri raunhæft starf í anda Nairobí-samþykktarinnar og að jafnréttismálum væri sinnt á alþjóðavettvangi í þeim mæli sem þörf er á. Hún mundi fylgjast með stöðu kvenna á öllum sviðum, leita orsaka mismununarinnar, bæði hefðbundinnar og nýrrar, og vera til aðstoðar um mótun nýrrar stefnu og hrinda í framkvæmd áætlunum og ráðstöfunum til að binda endi á mismunun kynjanna. Slík stofnun gæti gert sjálfstæðar áætlanir og kannanir á mismunun kynjanna í hvaða mynd sem hún birtist og hún gæti veitt þjóðum heims nauðsynlegt aðhald til að flýta því að jafnrétti kynjanna komist á í reynd. Í ræðu minni hef ég fjallað um nokkur atriði sem snerta framkvæmd jafnréttismála undanfarin tvö ár. Mér finnst rétt í lokin að fara nokkrum orðum um þau verkefni sem brýnast er að vinna að á þessu sviði. Eitt af því allra mikilvægasta eru launamálin. Á þessu sviði verða ríkisvaldið og aðilar vinnumarkaðarins að taka höndum samna til að ná árangri. Í þessu sambandi er mikilvægt að gera sér glögga grein fyrir ástæðum launamunar kynjanna og ráðast síðan að rótum vandans. Mikilvægt atriði er að draga fram upplýsingar um raunverulegar kaupgreiðslur í þjóðfélaginu og að því er nú unnið. Annað verkefni er að draga úr kynskiptingu við starfsval. Á árinu lýkur norræna samstarfsverkefninu sem ég áðan nefndi, ,,Brjótum múrana``, með ráðstefnu sem verður haldin á Íslandi í nóvember nk. Á henni verða kynntar helstu niðurstöður og bent á leiðir til úrbóta. Ég tel mjög mikilvægt að reynslan sem fengist hefur með framkvæmd verkefnisins verði nýtt í framtíðinni og reynt að stuðla að jafnari skiptingu kynjanna í einstökum starfsgreinum. Það þarf að stuðla að auknu jafnrétti á vinnumarkaðnum og leita leiða til að auðvelda báðum foreldrum virkari þátttöku í atvinnulífinu. Ýmsar leiðir eru færar. Ég vil benda á að þær áherslur sem þurfa að liggja til grundvallar í því sambandi eru að auka dagvistarrými fyrir börn, jafna ábyrgð foreldra á börnum, auka tækifæri til starfsmenntunar úti í atvinnulífinu, lengja fæðingarorlof og koma á launuðu fríi vegna veikinda barna. Það þarf að ná samstöðu um endurmat á hefðbundnum kvennastörfum. Þetta verður ekki gert nema um það takist víðtæk samstaða í þjóðfélaginu, ekki síst stuðningur aðila vinnumarkaðarins. Félmrn. mun freista þess að hafa forustu um viðræður um leiðir í þessu sambandi. Leggja þarf ríka áherslu á að bæta stöðu þeirra sem eru heimavinnandi. Konur vinna mun meira á heimilum en karlar og hafa af þeirri ástæðu styttri reynslu úti á vinnumarkaðnum en karlar. Ég tel mikilvægt að tryggt verði að reynsla heimavinnandi verði metin með sama hætti og starfsreynsla á vinnumarkaðnum. Minna má á að það eru einmitt störfin úti á vinnumarkaðnum sem í eðli sínu eru söm og sambærileg og unnin eru á heimilunum sem eru lægst launuðu störfin í þjóðfélaginu, hin svokölluðu hefðbundnu kvennastörf á vinnumarkaðnum. Ef störf heimavinnandi væru meira metin og starfsreynsla þar nýttist á vinnumarkaðnum til hærri launa væri það tvímælalaust liður í að jafna launamisrétti á vinnumarkaðnum milli kvenna og karla og að vinna í hefðbundnum kvennastarfsgreinum væri meira metin að verðleikum. Um þessar mundir en nefnd á vegum félmrn. að vinna að málefnum heimavinnandi fólks og ég vænti þess að hún skili áliti innan ekki allt of langs tíma og að leggja megi tillögur til úrbóta fyrir ríkisstjórn og Alþingi á næsta hausti. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég vænti þess að þær upplýsingar sem hér hafa verið lagðar fram varpi nokkru ljósi á hvert okkur hefur miðað og að þær geti lagt grunninn að sameiginlegu átaki í jafnréttismálum næstu missirin.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála, en eins og fram hefur komið er það á tveggja ára fresti sem hæstv. ráðherra leggur fram slíka skýrslu en framkvæmdaáætlunin í þessum málum er samkvæmt gildandi lögum gerð til fjögurra ára í senn og erum við nú stödd á miðju eða rösklega komin yfir mitt það áætlunartímabil. Í sambandi við þessa skýrslugjöf vil ég nefna að það er gagnlegt að fá yfirlit af þessu tagi frá framkvæmdarvaldinu og margt í skýrslu hæstv. ráðherra sem er fróðlegt og athyglisvert þó að vafalaust mætti þar benda á þætti sem ástæða væri til að gera betri skil en gert er. Ég ætla þó ekki að fara að finna að neinu sérstöku í því efni hér í mínu máli. Ég held að umræða um þessar skýrslur sé tilefni til þess að gera ákveðið stöðumat, ákveðið mat á stöðu þessara mála og það sé eitt af gagninu sem hafa má af því að fá það hér inn á vettvang Alþingis. Hins vegar teldi ég æskilegt að breyta til varðandi framlagningu hvað tíma og umræðu snertir af hálfu þingsins. Það á við um skýrslu um jafnréttismál en það á einnig við um lögboðnar skýrslur varðandi aðra málaflokka að það væri ástæða til að fá þær framlagðar og til umræðu hér í þinginu snemma á hverju þingi. Ég tel að það þurfi að breyta til frá því sem blasir við í dagskrá þessa fundar þar sem við erum undir þinglok að ræða um svo mikilvægan málaflokk sem jafnréttismálin af tilefni skýrslu ráðherra og þar sem einnig verða væntanlega til umræðu byggðamálin af sama tilefni, að ráðherra flytur skýrslu. Gagnið af umræðu sem þessari verður hins vegar ekki sem skyldi vegna þess að umræðan fer fram í lok þingtímans. Ég vil því hvetja hæstv. félmrh. og forustu þingsins til að taka þessi mál til endurmats, reyna að tryggja að lögboðnar skýrslur komi fram í byrjun þings og verði ræddar snemma á þingi þannig að störf þingsins geti að einhverju leyti mótast af þeirri umræðu sem skapast um viðkomandi málaflokk.

Þessi kom fram í desember.

Mér er kunnugt um það og minnist þess að skýrsla ráðherrans kom fram þegar í desember í vetur. Það er auðvitað sérkennilegt að við skulum vera stödd í byrjun sumars og fyrst vera að taka þetta mál hér til umræðu. Ég tel skipta nokkru að þarna verði breyting á. Varðandi jafnréttismálin á heildina litið verður að viðurkenna að þó við getum bent á ýmsa þætti þar sem eitthvað hefur þokast til betri vegar gengur allt of, allt of hægt í þessum efnum. Um það getum við vafalaust mörg verið sammála. En það endurspeglar tregðu, skilningsleysi og óvilja eða fyrirstöðu í samfélaginu að taka á þessum málum með þeim hætti að það sem skrifað er og tekið undir í orði nái einnig fram á borði. Þetta eru staðreyndir sem við blasa, þrátt fyrir alla umræðuna um þennan málaflokk, þrátt fyrir undirtektir í orði mjög víða í samfélaginu, að þarna þurfi að verða breyting á. Aðgerðirnar láta á sér standa og þetta á við um flest svið. Það er ekki ástæða til þess af minni hálfu að fara að gera neinn samanburð á tímabilum, litið til baka um þessi efni eða litið til ríkisstjórna. Þetta er málaflokkur sem á skírskotun væntanlega í öllum stjórnmálaflokkum þó með mismunandi hætti sé og hver ríkisstjórn seinni árin hefur tekið þessi mál inn í sinn málefnasamning og inn í sitt málasafn og reynt að taka á einstökum þáttum þessara mála. En niðurstaðan er sem sagt sú sem við blasir hér, t.d. á sviði launamálanna þar sem sáralitlu þokar til betri áttar í sambandi við heildarmyndina sem við blasir. Það gildir einnig í sambandi við ábyrgðarhlut kvenna í samfélaginu að því er snýr að opinberum aðilum. Þar hefur ekki orðið teljandi breyting á, í rauninni engin þegar litið er til stjórna, nefnda og ráða eins og hæstv. ráðherra rakti. Það er kannski helst hér á Alþingi þar sem við höfum, litið yfir nokkurn tíma, séð breytingu til bóta en þó allt of, allt of lítið. Hlutur kvenna endurspeglast því langt frá því með eðlilegum hætti í sambandi við valdastofnanir í þjóðfélaginu og nefndir og ráð þar sem verið er að móta stefnu og taka á einstökum málum. Ég tel, virðulegur forseti, að einn af þeim lærdómum sem við drögum af þessari þróun og þessari stöðu mála sé það að nauðsynlegt er að tekið sé á jafnréttismálunum hvarvetna í þjóðfélaginu. Það sé haft í huga við meðferð alla mikilvægra mála, og í rauninni mála stórra og smárra, með hvaða hætti er hægt að taka á þessum málflokki þannig að staða þeirra sem hallar á, þ.e. kvennanna í samfélaginu, verði færð til betri vegar og að ábyrgðaraðilar í samfélaginu innan ríkisstjórnar og sveitarstjórna taki á þessum málum út frá þessu sjónarhorni samtengjandi og reyni að hafa heildarsýn með það að markmiði að leiðrétta þennan grófa mismun, þann skort á mannréttindum þar sem mest hallar á í okkar samfélagi. Hér erum við að tala um mannréttindi sem ættu í rauninni að vera stjórnarskrárvernduð að því er þetta varðar og einn af þeim þáttum sem þyrfti að taka á í sambandi við endurskoðun á stjórnarskrá landsins sem einhvers staðar er til endurmats og endurskoðunar. Ég tel að sú endurskoðun á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna, sem hæstv. ráðherra vék að og liggur fyrir hv. Nd. sem 437. mál þingsins, sé þýðingarmikið skref og að af hálfu stjórnvalda og þingsins þurfi að leggja áherslu á að ljúka þeirri endurskoðun löggjafar sem fyrst. Þetta er að vísu ekki gömul löggjöf. Gildandi lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla eru frá 1985 og eru þau tekin til heildarendurskoðunar í þessu frumvarpi. Ég átti þess kost að koma að þessu máli þar sem ég átti sæti í nefndinni sem ráðuneytið kallaði til til þessarar endurskoðunar og það var ánægjulegt verkefni að leitast við að breyta og bæta þau lagaákvæði með þeim hætti sem tillögur liggja fyrir um í þessu frumvarpi. Eitt af því sem kemur fram í þessu frv., sem ég tel eðlilegt að rætt sé hér í sambandi við þessa skýrslu, er einmitt málsmeðferðin, málstökin af opinberri hálfu. Þar hefur að okkar mati sem unnum að þessu máli og væntanlega að mati hæstv. ráðherra sem ber frv. fram skort verulega á að haldið væri á málum af löggjafans hálfu með þeim hætti að það væri líklegt til að skila sem bestum árangri. Það er t.d. ekki í gildandi lögum kveðið á um það sérstaklega hvaða ráðuneyti fari með þennan málaflokk þó í reynd sé það félmrn. sem með jafnréttismálin hefur farið í stjórnsýslunni. Í þessu frv. er þetta stjórnkerfi skilgreint á mun árangursríkari hátt, að ég tel, en í fyrirliggjandi lögum. Ég vænti þess að eftir að þetta frv. verður lögfest, væntanlega í aðalatriðum eins og tillögur liggja hér fyrir um, fáum við betri viðspyrnu í þessum málaflokki í heild sinni en við höfum í gildandi löggjöf. Þarna er rík áhersla á forustuhlutverk ráðuneytis og ábyrgð ráðherra í þessum málaflokki. Þar hefur nokkuð skort á. Það hefur ekki verið vísað á félmrh. sem hinn ábyrga aðila í þessum málaflokki, enda hefur löggjafinn ekki lagt honum þær skyldur á herðar eins og þyrfti. Jafnréttisráð, sem hefur miklu hlutverki að gegna í gildandi lögum og áfram samkvæmt því frv. sem liggur fyrir Nd., hefur verið í rauninni aðalaðalinn til þess að fjalla um þessi mál og taka á þessum málum. Þangað hafa mál verið send frá ráðuneytinu í ríkum mæli, þangað hafa erindi borist út úr þjóðfélaginu, þangað hefur borist fjöldi klögumála og umkvartana um það sem á skortir í sambandi við jafnréttismál og þar sem brotið er á í sambandi við jafnréttismál. Þarna er gert ráð fyrir breytingum. Ráðuneytið fái aukinn hlut. Sérstök kærunefnd jafnréttismála verði sett á laggirnar til að taka sérstaklega á þeim málaflokki að fylgjast með og sækja rétt þeirra sem á er brotið í sambandi við þessi efni og Jafnréttisráð á samkvæmt þeirri stefnu sem boðuð er í frv. að fá meira ráðrúm til að vera hinn stefnumarkandi aðili í þessum málum, það mætti kannski segja vakandi samviska í sambandi við meðferð jafnréttismálanna, stefnumörkun og tillögugerð. Þetta tel ég vera verulega til bóta fyrir það verkefni sem Jafnréttisráði er ætlað samkvæmt gildandi löggjöf og jafnframt er gert ráð fyrir því til einföldunar að ekki verði þörf á sérstakri ráðgjafarnefnd á vegum Jafnréttisráðs heldur geti ráðið tekið á þeim málum sjálft og hafi til þess meira ráðrúm, meiri tíma og væntanlega einnig starfsaðstöðu. Rannsóknir á þessu sviði yrðu ekki síst skipulagðar af Jafnréttisráði, en það skiptir mjög miklu máli að sem fyllstar upplýsingar liggi fyrir hverju sinni. Með þessu frv. er einnig verið að gera skilvirkari áætlunargerð á vegum stjórnvalda að jafnréttismálum með því m.a. að gera ráð fyrir fjögurra ára framkvæmdaáætlun sem Alþingi þurfi að taka afstöðu til í formi þál. Að öðru leyti verði jafnréttismálefnin árlegt viðfangsefni þingsins, alveg sérstaklega í tenglsum við fjárlagagerðina hverju sinni. Gert er ráð fyrir því að í fjárlagafrv. hvers árs verði gerð sérstök grein fyrir því hvaða áherslur eru lagðar í jafnréttismálum á vegum stjórnvalda, á vegum ríkisstjórnar sem frv. ber fram, og tel ég að það sé mjög skynsamlegt að leggja á það áherslu, og þar er m.a. tekið mið af því sem gerist hjá nágrönnum okkar í Noregi og víðar. Virðulegur forseti. Ég verð að finna að því að ég heyri svona tæplega í sjálfum mér hér í ræðustól vegna samræðna hér í þingsal þó ekki séu margir.

Þetta er réttmæt athugasemd og vil ég biðja hv. þm. um að gæta þess að vera ekki með samræður í salnum.

Í frv. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er einnig gert ráð fyrir því að lögfesta jafnréttisnefndir á vegum sveitarfélaga þar sem íbúar eru 500 eða fleiri. Þetta tel ég vera mjög mikilsvert atriði. Það hafa vissulega verið starfandi jafnréttisnefndir á vegum nokkurra sveitarfélaga, en þær hafa ekki haft lagastoð og ekki skilgreint verkefni. Hér er þeim ætlað frumkvæði í þessum málum og tengdar reglubundnu starfi sveitarstjórna eins og aðrar lögboðnar nefndir í sveitarfélögum. Auk þess yrðu slíkar jafnréttisnefndir tengiliður bæði við ráðuneyti og Jafnréttisráð og þannig er fenginn farvegur frá byggðarlögunum til stjórnkerfisins hér á höfuðborgarsvæðinu, farvegur sem hefur vantað að væri nógu vel skilgreindur og markaður. Það er einnig gert ráð fyrir því að efnt verði til starfa jafnréttisráðgjafa, en það er mál sem hefur verið fyrir hv. Sþ. til umræðu og meðferðar, tillaga um ráðningu jafnréttisráðgjafa til þess að ryðja úr vegi hindrunum í vegi kvenna sérstaklega í stofnunum og fyrirtækjum um land allt. Hér er gert ráð fyrir því að slíkir ráðgjafar starfi ráðnir af félmrn. og starfi í samvinnu við Jafnréttisráð til þess að ná fram markmiðum í jafnréttismálum, sérstaklega á vinnumarkaði. Þáltill. um þetta efni, sem ég á hlut að, er komin fram í rauninni inni í þessu frv. og ég hef ekki lagt áherslu á að hún kæmi sér á parti fyrir þingið til afgreiðslu vegna þess að undirtektir hafa fengist í frv. sem liggur fyrir hv. Nd. um þessi efni. Þetta eru nokkrar ábendingar af minni hálfu sem tengjast framtíðinni varðandi verkefni Alþingis í lagabótum til að bæta stöðuna á sviði jafnréttismála. Hæstv. ráðherra vék í sínu máli nokkuð að ástæðunum fyrir þeirri mismunun sem ríkir á milli kynjanna alveg sérstaklega á vinnumarkaði og hvað laun snertir. Þessi mismunur blasir við. Um það er ekki deilt. Á því sviði hafa verið gerðar athuganir og kannanir, úttektir. Ein af þeim liggur fyrir í riti frá Þjóðhagsstofnun sem ber heitið ,,Tekjur karla og kvenna``, gefið út í janúar 1989, og er þar að finna ýmsar gagnmerkar upplýsingar um þetta svið, þann mismun sem þarna liggur fyrir. En það er eitt atriði úr máli ráðherra sem ég vildi sérstaklega víkja að og snertir þetta. Hæstv. ráðherra taldi að það væri hinn kynskipti vinnumarkaður sem væri kannski meginorsökin fyrir þessum launamun í samfélaginu milli kynja og úrlausnarefnið væri því að draga úr þessum mismun, jafnvel afnema þennan kynskipta vinnumarkað og tryggja þannig að leiðrétting fáist. Ég vil alls ekki gera lítið úr því að aukin þátttaka kvenna í störfum sem hafa verið einlitar karlagreinum geti haft vissa þýðingu og sé jákvætt atriði litið á málið frá fleiri en einni hlið. En ég dreg mjög í efa að þetta sé lykillinn að lausn í sambandi við launamun. Ég held líka að það sé ekkert sjálfsagt markmið að stokka þarna upp spilin þannig að hlutur kynjanna á vinnumarkaði verði sem jafnastur í hinum einstöku störfum. Það er eitt og annað sem veldur því að vinnumarkaðurinn er nokkuð skiptur og verulega skiptur að þessu leyti og það eru ekki eingöngu neikvæðir þættir sem því valda. Þess vegna tel ég að við þurfum að leita úrræða til að leysa þennan launamun þrátt fyrir þennan kynskipta vinnumarkað og með þá staðreynd fyrirliggjandi því að hitt --- þó að það kunni að verða breyting á í þessum efnum á lengri tíma, aukinn hlutur kvenna í karlastörfum og þá væntanlega karla í kvennastörfum því að ekki er eðlilegt að ætla að þetta gerist bara frá einni hlið --- yrði allt of seinvirkt í þessum efnum og auk þess er ég ekkert viss um að markmiðið sé alveg sjálfgefið sem úrlausnarefni. Um þetta mætti margt segja, virðulegur forseti, en ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Það liggur fyrir sem eitt brýnasta úrlausnarefnið að bæta úr þessari mismunun í launamálum. Við skulu vona að eitthvað þoki í þá áttina í þeim kjarasamningum sem gerðir hafa verið eða verið er að móta. Ég vil ekki leggja mat á það hér, en því er haldið fram af þeim sem hafa staðið að gerð þeirra samninga að þarna hafi náðst nokkur árangur í því efni að lyfta lægstu launum, lægstu tekjuhópunum, sem að miklum meiri hluta eru skipaðir konum þannig að það megi vænta nokkurs árangurs og við skulum vona að það gangi eftir. En ég vil ekki vera með neinar staðhæfingar í þeim efnum. Reynslan er þar besti dómarinn. Núv. ríkisstjórn hefur ætlað sér nokkurn hlut í sambandi við leiðréttingu á stöðu kynjanna, leiðréttingu á stöðu kvenna og það má vissulega benda á nokkra jákvæða þætti sem þar hefur verið tekið til. Ég nefni auknar fjárveitingar til dagvistarmála. Þó að þröngur væri stakkurinn í sambandi við fjárlög yfirstandandi árs var þar þó lagt fram aukið fé af hálfu ríkisins til þess aðeins að bæta stöðuna í sambandi við framkvæmdir í dagvistarmálum. Það er ekki óeðlilegt að það sé nefnt hér. Hins vegar er auðvitað svo víðs fjarri því að menn hafi þar eitthvað fram undan, markaða stefnu sem leysi þennan þátt mála sem snertir aðstöðu fjölskyldunnar og stöðu kvenna sérstaklega og barnanna auðvitað alveg sér á parti. Þar skotir mjög mikið á. En ég bind nokkrar vonir við þá stefnumörkun varðandi forskólastig sem er í mótun á vegum menntmrn. og vænti að komandi þing eigi eftir að fjalla um það mál, nýtt forskólastig sem taki við þegar fæðingarorlofi lýkur og ljúki þar sem grunnskólinn tekur við þar sem við fáum réttar áherslur á menntun og uppeldi barnanna á þessu viðkvæmasta stigi undir grunnskólaaldrinum og aðgerðir til að tryggja aðstöðu til þess að ná þeim markmiðum í endurmenntun, rétt foreldra til þess að koma börnum sínum fyrir eða að börn þeirra geti dvalið á góðum menntastofnunum á þessu væntanlega fræðslustigi. Úrbætur í skólamálunum almennt, með samfelldum skóladegi, skólamáltíðum og margvíslegir fleiri þættir, ekki síst varðandi innri starfsemi skólanna, fjölda í bekkjum og náttúrlega varðandi námsefnið að því er kyngreininguna snertir, allt eru þetta mjög þýðingarmiklir þættir í sambandi við jafnréttismálin og að þeim málum er unnið að ég hygg meira nú en verið hefur um langt skeið á vegum menntmrn. til þess að ná fram úrbótum. Þar væntum við að sjá árangur áður en langt um líður því að þetta er mjög þýðingarmikið svið. Hæstv. ráðherra hefur verið að þoka fram hugmyndum varðandi jafnréttisáætlanir á vegum ráðuneyta. Ég tel það vera góðar áherslur af hálfu ráðherrans og margt af því sem hún hefur verið að ýta á eftir á vegum síns ráðuneytis og í samvinnu við aðra í ríkisstjórn horfir til réttrar áttar. Þó að okkur finnist seint miða er skylt að nota öll tiltæk skynsamleg ráð til þess að fá fram breytingar í þessum efnum. Hér á þinginu hefur verið hreyft ýmsum málum af ríkisstjórn og einstökum þingmönnum sem snerta jafnréttismálin. Ég hef nefnt jafnréttisráðgjafana í þessu sambandi. Ég nefni tillögur um eflingu kjararannsókna sem ályktað var um hér á Sþ. ekki alls fyrir löngu. Þar er um að ræða rannsóknarsvið sem skiptir miklu til þess að geta metið rétt stöðu kynjanna á vinnumarkaðnum og þannig mætti rekja fleiri dæmi þar sem þingmenn hafa borið fram tillögur sem hafa fengið undirtektir hér og snerta þetta málasvið. Virðulegur forseti. Það væri ástæða til að fara mun víðar um völl, m.a. varðandi alþjóðatengsl í þessum málaflokki sem nokkuð er fjallað um í skýrslu hæstv. ráðherra. Ég ætla hins vegar ekki að taka hér tíma til þess. Á vegum Norðurlandaráðs, þar sem ég á sæti nú um stundir, er talsvert um þessi mál fjallað. Á vegum Sameinuðu þjóðanna hefur verið tekið á þessum málum og Ísland er aðili að alþjóðasamningi um afnám mismununar á stöðu kvenna, sáttmáli sem staðfestur var af Alþingi og ríkisstjórn 1985. Þar er að finna viðspyrnu sem skylt er að nota og ég hvet hæstv. ráðherra til að nýta þau ákvæði sem þar er að finna einnig til þess að ná fram þeim málum sem snúa að okkar heimaranni í sambandi við þá grófu mismunun sem hér blasir við varðandi stöðu kvenna sérstaklega. Ég vænti þess að næst þegar við ræðum þessi mál á grundvelli skýrslu frá framkvæmdarvaldinu hafi menn eitthvað greikkað sporið í þessum efnum, þá hafi mönnum tekist að greikka sporið til þess að brúa þær gjár sem enn eru til staðar í aðstöðu kynjanna í þjóðfélaginu. Ég vil einnig hvetja til þess að þeir sem sinna þessum málum í sambandi við endurskoðun á stjórnarskrá landsins líti einnig til þessa málaflokks, hvort ekki sé þörf á því að taka inn í stjórnarskrána skýrari og ákveðnari atriði til þess að tryggja jafnstöðu kynjanna í landinu. Í frv. sem ég hef gert að umtalsefni hér er að finna styrkari ákvæði varðandi viðurlög og réttarfar sem eiga að tryggja betri stöðu fyrir konur til að sækja sinn hlut og verja sinn rétt en verið hefur, en við höfum orðið vitni að því að gildandi löggjöf hefur ekki gefið þá aðstöðu og viðspyrnu á þessu sviði sem skyldi. Þannig þurfum við hvarvetna að reyna að stoppa í götin varðandi jafnréttismálin sem við köllum svo til þess að bæta okkar samfélag með því að þoka þessum málum til rétts horfs og ná þar mun hraðar fram en verið hefur á undaförnum árum eftir að þessi mál fengu þó þann hljómgrunn í þjóðfélaginu sem raun ber vitni og endurspeglast m.a. í þessari umræðu um skýrslu hæstv. ráðherra þó ekki séu fjölskipaðir þingbekkirnir undir umræðu.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að nú skuli gefast tækifæri til þess að ræða jafnréttismál á Alþingi í tengslum við skýrslu félmrh., en það er á sama hátt óviðunandi að svo hægt skuli miða í kvenréttindabaráttunni sem raun ber vitni og birtist m.a. í þessari skýrslu og öðrum skýrslum sem okkur berast. Ef ég lít til baka finnst mér ótrúlega lítið hafa áunnist. Staða kvenna hefur að vísu breyst mikið, en ég efast um að hún hafi breyst neitt verulega umfram þær heildarbreytingar sem hafa orðið í þjóðfélaginu. Þrátt fyrir öll lög eru konur enn með lægstu launin. Enn eru störf kvenna inni á heimilinu lítið metin. Enn hafa konur lægstu launin á vinnumarkaðnum. Enn bera konur mesta ábyrgð á börnum og heimili. Enn er fæðingarorlofið skammarlega stutt. Og enn hafa karlar ekki tekið á sig þann hluta ábyrgðarinnar sem ætti að leggjast á þeirra herðar vegna aukinnar atvinnuþátttöku kvenna. Það er jafnvel svo að í nafni jafnréttis hafa konur þurft að fórna hluta af sínum réttindum til karla án þess að karlar hafi þurft að láta nokkuð í staðinn. Undanfarin ár hafa æ fleiri gert sér grein fyrir því jákvæða í reynslu, menningu og viðhorfum kvenna og mikilvægi þess að viðhorf kvenna verði stefnumótandi afl í þjóðfélaginu. Á þetta sérstaklega við okkur konurnar sem vorum fyrr á árum ákaflega bundnar af því jafnrétti sem fólst í því að konur fengju að vera eins og karlar. Margir, og þá sérstaklega karlar en einnig margar konur, eru ekki enn búnir að átta sig á þessu. Þjóðfélagsstaða kvenna sem hefur ákvarðast af kynhlutverkinu hefur leitt til þess að konur hafa staðið utan við valdakerfið. Þær hafa ekki verið þar sem ákvarðanir eru teknar um mótun samfélagsins. Hlutverk karlmannsins hefur verið út á við þar sem hörð samkeppni ríkir. Það má deila um hvort hlutskiptið er gjöfulla eða öfundsverðara. Eflaust hefur þessi starfsskipting heft karla engu síður en konur og kysu þeir sér e.t.v. annað hlutskipti en þeim býðst nú ef svigrúm gæfist til. Barátta kvenna fyrir auknum réttindum er engin nýlunda, hvorki hér á landi né annars staðar. Það var árið 1908 sem konur fengu kosningarrétt til bæjarstjórnar í Reykjavík og Hafnarfirði og þær nýttu þann kosningarrétt á þann hátt að þær ákváðu að bjóða fram sérstakan kvennalista til bæjarstjórnar í Reykjavík og fengu mikið fylgi. Þær voru fjórar sem voru á listanum og voru allar kjörnar og hefðu fengið eina í viðbót ef þær hefðu áttað sig á þessu og boðið fram fleiri. Kosningarrétt fengu konur til Alþingis árið 1915 þó að margir efuðust á þeim tíma um að það væri hægt að veita konum kosningarrétt því þær mundu ekki geta notað þann rétt. Margir karlar efuðust um að þær hefðu nægilegar gáfur til þess að geta notað þennan kosningarrétt, en aðrir óttuðust að ef konur fengju kosningarrétt þá mundu þær flykkjast í allar stöður, verða strax 50% af alþingismönnum og fleira hræðilegt að því er þeir töldu. Mörgum körlum sem tóku þátt í umræðunni fannst að þarna væri stigið skref aftur á bak. Það reyndist því miður ekki mikill akkur fyrir konur sem þessi sjálfsögðu mannréttindi gáfu þeim. Þetta skilaði þeim ákaflega litlu. Fyrsta konan sem kjörin var á þing var Ingibjörg H. Bjarnason og var hún kosin af Kvennalista árið 1922. Ég vil koma því á framfæri hér að hún var kosin af Kvennlista. Að vísu gekk hún í Sjálfstfl. síðar. Það hefur hins vegar komið fram, m.a. í blaðagrein sem formaður Sjálfstfl., Þorsteinn Pálsson, skrifaði að hún hefði verið sjálfstæðiskona. Ég vil því endilega koma því að að hún var kjörin af Kvennalista. Ingibjörg var fyrsta konan sem kjörin var á Alþingi og fáar hafa þær verið sem komist hafa inn á þing þó að, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra hér áðan, konur séu nú rúmlega 21% af alþingismönnum. En þær eru að sjálfsögðu enn allt of fáar. Það sem hrellir þegar farið er að athuga málflutning kvennanna á þessum tíma frá 1908 og 1922 er að þeirra málflutningur getur í sumum tilvikum átt nákvæmlega við í dag. Ef þær greinar, sem þá voru skrifaðar, væru settar í blöðin í dag gætu eflaust margir haldið að þær væru skrifaðar miðað við það hvernig staða kvenna er nú. Þannig að þó að konur á Íslandi fengju kosningarrétt mjög snemma miðað við margar aðrar hefur það skilað þeim frekar litlu inn í stjórnkerfið. Síðan fengum við jafnréttislög árið 1976 sem svo voru endurskoðuð árið 1985 og við þetta voru bundnar vonir. Árið 1976 sérstaklega voru margir sem bundu miklar vonir við að þá mundi allt breytast þar sem í þeim lögum stóð t.d. að greiða ætti sömu laun fyrir sömu vinnu o.s.frv. Því héldu margir að það væri nú rétt handan við hornið sem jafnrétti mundi nást. En þrátt fyrir þetta hefur ótrúlega lítið áunnist og þarf ég ekki annað en vísa til skýrslu hæstv. ráðherra og ræðu hennar hér áðan þar sem lýsing á stöðu kvenna er vægast sagt mjög bágborin. Það má kannski segja að viðhorf til kvenna í þjóðfélaginu endurspeglist fyrst og fremst af þeim launum sem konur fá fyrir störf sín, enda varði hæstv. ráðherra drjúgum tíma sínum í að tala um laun kvenna og upplýsa, sem reyndar kemur engum á óvart, hversu launamunurinn er gífurlega mikill milli karla og kvenna. Það er gripið til ýmissa skýringa þegar reynt er að afsaka þennan mikla mun sem er á launum fyrir hefðbundin kvennastörf miðað við laun fyrir hefðbundin karlastörf. Það er sagt að karlastörf séu svo erfið, konur séu minna menntaðar og þær vilji ekki taka að sér ábyrgðarstörf. Þetta eru dæmi um það sem nefnt er til skýringar. En ef farið er að athuga þetta nánar hljóta allir að átta sig á því að mikilvægustu ábyrgðarstörfin eru t.d. barnauppeldi, þjónustustörf, hjúkrun og heimilisstörf. Þetta eru störf sem mest hafa hvílt á herðum kvenna, enda rúmast tilfinningamál sem bundin eru slíkum samskiptum illa í hinum harða heimi karla. En eru þess störf þannig að skýringar um minna erfiði, minni ábyrgð eða minni menntun eigi við? Það hljóta allir að vera sammála um að réttlæting í lágum launum geti ekki falist í ofangreindum atriðum. Ég held að allir sem hafa reynt að skúra og þrífa viti að þau störf eru með erfiðari störfum sem til eru og á sjúkrahúsum vinna konur yfirleitt erfiðustu störfin. Þegar farið er að athuga þessi svokölluðu hefðbundnu kvennastörf er langt frá því að það sé hægt að grípa til þessara skýringa. Ég vil nefna hér sem dæmi að ljósmóðir, sem hlýtur að allra mati að hafa með höndum starf sem er bæði mjög vandasamt og ábyrgðarmikið, hefur sömu laun og meindýraeyðir. Það er furðulegt mat sem þarna er lagt til grundvallar. Það var líka sagt við konur: Þið hafið ekki nægilega mikla menntun, þið þurfið að mennta ykkur til þess að fá hærri laun. Konur hlýddu kallinu, menntuðu sig og þar með átti allt að lagast. En hvað gerðist þá? Á bls. 7 í skýrslu hæstv. félmrh. kemur greinilega fram hvað konur gerðu. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Konur velja frekar nám sem leiðir til umönnunar- og þjónustustarfa sem eru lakar launuð en ,,karlastörf``. Þessi staðreynd er í nokkru misræmi við 10. gr. laganna nr. 65/1985, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þar er kveðið á um að við náms- og starfsfræðslu í skólum skuli leitast við að breyta hinu venjubundna náms- og starfsvali kvenna og karla.`` Þá má spyrja sjálfan sig: Hvers vegna skyldi nú vera kveðið á um í þessari 10. gr. laga að það þurfi að leitast við að breyta hinu venjubundna náms- og starfsvali kvenna. Ég held að það sé augljóst í þessari skýrslu að konur velja sér ekki sams konar nám og karlar og þær verða að hafa frelsi til þess að velja sér þau störf og þá menntun sem hentar þeim. Ef þær velja sér frekar umönnunar- og þjónustustörf hlýtur að vera mjög eðlilegt að ef þær vilja þessi störf fái þær að sjálfsögðu að velja þau. Ef karlarnir vilja ekki fara í þessi störf að meiri hluta til er ekkert við því að gera, þó að ég telji nú að þeir hefðu mjög gott af því og að það væri nauðsynlegt að reyna að fá karla til að fara í fleiri af þeim störfum sem konur fara venjulega í. Ég er því algerlega ósammála því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra hér áðan að við þurfum að reyna að breyta þessu vali og reyna að hafa áhrif á konur til að breyta um námsleiðir.

Líka að hafa áhrif á karla til að breyta um.

Það er alveg sjálfsagt að benda fólki á allar þær leiðir sem til eru en það þýðir ekki að troða fólki í eitthvað sem það hefur ekki áhuga á og leiðir til starfa sem það hefur heldur ekki áhuga á því. Það sem við hljótum að þurfa að gera er að breyta verðmætamatinu. Það er ekki hægt að þvinga fólk til að mennta sig til ákveðinna starfa. Það verður hver og einn að fá að velja. Mér er nú ekki alveg ljóst hvernig á þá að manna hefðbundin kvennastörf því að ekki hefur það sýnt sig að karlarnir fari í þau. Það sem skiptir máli er verðmætamatið. Það þarf að breyta matinu þannig að kvennastörfin séu metin til jafns á við störf karla. Annað er útilokað. Ég var búin að minnast aðeins á að það hafi verið talað um menntun og hversu erfið störfin eru. Ég held að það sé bara fyrirsláttur þegar verið er að tala um það og segja síðan að konur eigi að hafa lægri laun, eins og ég hef vikið að. Það sem líka er talað um er að konur vilji ekki taka að sér ábyrgðar- og stjórnunarstörf. Þetta hefur mér alltaf fundist mjög furðulegt og á bls. 19 í skýrslu ráðherra er talað um þetta. Þar er talað um að hlutur kvenna í stjórnunar- og ábyrgðarstöðum sé eingöngu 24%. Þegar verið er að tala um það hvar konur lenda í störfum stendur neðst á bls. 19, með leyfi forseta: ,,Á því skal vakin athygli að um er að ræða stjórnunar- og ábyrgðarstöður.`` Þá langar mig til að vita hvað það er sem ráðherrann á við. Hvað er átt við með ,,ábyrgðarstöður``? Ég geri mér ekki grein fyrir því hvernig ábyrgðin er þarna metin vegna þess að að konur vinna yfirleitt svokölluð hefðbundin kvennastörf sem almennt eru miklar ábyrgðarstöður. Það kemur líka fram á bls. 23 á miðri síðu, með leyfi forseta: ,,Í öðru lagi að ráðuneytin ynnu að því að konur sem starfa hjá hinu opinbera fengju aukin tækifæri til að gegna ábyrgðarstöðum.`` Það er greinilegt að þarna er talað um einhverjar ákveðnar stöður sem eru ábyrgðarstöður og ég átta mig ekki á hvernig er skilgreint sérstaklega í þessu samhengi þar sem ég tel að konurnar hafi almennt mjög mikla ábyrgð á sínum herðum. Það þarf því ekki að vera að gefa í skyn að þær vilji það ekki né hafi ekki þess konar störf á höndum. Ráðherra minntist á frv. til laga um jafna stöðu og jafnrétti kvenna og karla, 437. mál, sem hefur verið lagt fram á þinginu en ekki verið mælt fyrir. Ég kom aðeins að þessu máli, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra, þar sem ég kom inn í þá nefnd sem fjallaði um endurskoðun þessara laga rétt í lok þeirrar vinnu sem þarna var verið að vinna. Það hlýtur öllum að vera ljóst að auðvitað eru lög um jafna stöðu kvenna og karla á engan hátt lausn fyrir konur. Það getur hins vegar verið til góðs og verið til hjálpar ef rétt er á haldið, en það þarf svo sannarlega aðrar aðgerðir til að þetta muni hafa einhver áhrif. Það breytir ekki því að það er nauðsynlegt með stjórnvaldsaðgerðum að reyna að hafa áhrif á stöðu kvenna. Ég ætla að leyfa mér að fara yfir nokkur atriði þessa frv. þó að ég ætli mér alls ekki að fara í það í smáatriðum, aðeins að drepa örlítið á nokkur atriði. Í 2. gr. frv. er talað um að konur eigi að hafa jafna möguleika til atvinnu, launa og menntunar. Í 4. gr. frv. er talað um að konum og körlum skuli greidd jöfn laun og skuli njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf. Þetta er ekki nýtt ákvæði í lögunum og hingað til hefur það sýnt sig að þetta ákvæði í lögunum er vægast sagt haldlítið. Hver á að meta verðmæti starfa? Það verðmætamat sem nú gildir tekur á engan hátt mið af því sem er í raun verðmætast fyrir þjóðfélagið. Undirstaða þjóðfélagsins er fólkið sjálft, þeir sem sjá um uppeldi og umönnun, menntun og heilbrigði þjóðarinnar vinna verðmætustu störfin ásamt þeim sem vinna að nýtingu auðlindanna. Þeir sem vinna þessi verðmætu störf hafa ekki notið nálægt því sambærilegra kjara á við þá sem vinna störf sem eru þjónusta við undirstöðugreinarnar og fólkið og byggir algerlega á þeim. Í ljósi þessa er ljóst að án skilgreiningar á því hvað við er átt með verðmæti í þessu samhengi er þessi grein haldlítil. Í athugasemd við þessa grein stendur, með leyfi forseta: ,,Einn mikilvægasti þátturinn í slíkri skilgreiningu [þ.e. á jafnverðmæt og sambærileg störf] þarf að vera að uppeldis-, umönnunar- og önnur hefðbundin kvennastörf verði metin til jafns við hefðbundin karlastörf.`` Þetta er að sjálfsögðu mikilvægt atriði og vonast ég til að það verði hægt að taka á þessu máli aðeins betur þó að ljóst sé að það verði ekki gert nema með hreinni uppstokkun á öllu launakerfinu. Það er ákvæði í lögunum að um hvers konar mismunun eftir kynferði sé óheimil og að tímabundnar aðgerðir í þágu kvenna teljist ekki mismunun. Það verður að vera alveg ljóst að konur kæra sig ekkert um neina aumingjahjálp. Þær telja að það sem þær hafa fram að færa sé fyllilega sambærilegt við það sem karlar hafa fram að færa, en það hefur bara ekki verið metið að verðleikum þannig að það þarf að ýta undir það atriði. Mér finnst mikilvægt að það sé ekki litið svo á að þessi lög séu einhvers konar aumingjahjálp. Við erum að vinna að því að reyna að stuðla að því að þjóðfélagið fái notið krafta kvenna og þeirra lífsreynslu og viðhorfa. Ég ætla mér ekki að fara nánar út í greinar frv. nema hvað mig langaði til að minnast á 16. gr., þar sem talað er um Jafnréttisráð, en sú grein var eitt af því sem var langmest rætt í þessari nefnd sem endurskoðaði jafnréttislögin.

Forseti vill benda hv. þm. á að reyna að halda sig við skýrsluna vegna þess að tími er takmarkaður tími hjá okkur í dag og reyna að fara ekki út í önnur efnisatriði þó þau séu kannski skyld.

Ég skal taka tillit til þess. Ég gerði þetta eingöngu vegna þess að hæstv. ráðherra minntist á þetta og því fannst mér ástæða til þess að gera það hér. Ég skal hins vegar stytta mál mitt, virðulegur forseti, og taka tillit til þess, enda er ég rétt að ljúka máli mínu. Ég vildi aðeins minna á breytingu í þessu frv. varðandi skipan Jafnréttisráðs, en það urðu miklir erfiðleika við að finna út hvernig best væri að skipa Jafnréttisráð. Við komumst að lokum að þessari málamiðlun sem þarna er þó að í raun væri enginn ánægður með hana. Vil ég láta það vera lokin um þetta. Ég vildi aðeins koma því að þar sem þetta bar á góma fyrr í umræðunni. Að jafna stöðu kvenna og karla er markmið svo ótrúlega margra, ef marka má orð þeirra, en svo ótrúlega margir vilja ekkert á sig leggja til að ná því marki. Kvennfrelsisbaráttan hefur undanfarin ár og áratugi fyrst og fremst verið borin uppi af konum enda hefur óréttlætið bitnað á þeim. Margir karlar hafa stutt konur í baráttunni en allt of fáir. Aukin þátttaka kvenna í hinum opinbera þætti þjóðfélagins hefur ekki leitt til þess að karlar hafi að sama skapi tekið á sig stjórnunar- og ábyrgðarstörf í hinum óopinbera hluta þjóðfélagsins. Konur bera enn að stærstum hluta til ábyrgð á heimilum án þess að það sé viðurkennt af þjóðfélaginu. Það er kominn tími til að snúa hér við blaði og taka á raunhæfan hátt á þessum málum. Til að leiðrétta það misrétti sem konur búa við þarf margar og samþættar aðgerðir. Þær verða ekki að veruleika nema pólitískur skilningur sé til staðar og viðurkenning á misrétti en í því skortir mjög mikið á eins og dæmin sanna. Það sem þarf að gera hið allra fyrsta eru framkvæmdir byggðar á áætlunum þar sem tekið er á misréttinu og því eytt. Hæstv. ráðherra minntist á marga þætti sem þyrfti að taka til og koma fram í jafnréttisáætlun sem birt er sem fylgiskjal með skýrslunni og minntist í nokkrum atriðum á hvað þar væri á ferðinni. Það þarf að sjálfsögðu mikið til. Það þarf að lengja hið allt of stutta fæðingarorlof og stórbæta aðstoð við þá sem eiga lítil börn, m.a. með því að gera stórátak í uppbyggingu dagvistarheimila, gera skóladag barna samfelldan, samræma hann vinnu foreldra og auka rétt foreldra til að fá leyfi frá störfum vegna umönnunar barna, hvort heldur er vegna veikinda eða af öðrum ástæðum. Þegar konur fara út á vinnumarkaðinn eftir margra ára stjórnunar- og ábyrgðarstörf á heimili á að meta það sem starfsreynslu. Stytta þarf vinnudaginn og síðast en ekki síst þarf að endurmeta kvennastörfin þannig að uppeldis-, umönnunar- og önnur hefðbundin kvennastörf verði metin til jafns á við hefðbundin karlastörf. Það held ég að sé langbrýnasta verkefnið eins og fram hefur komið og kemur greinilega fram í þessari skýrslu og kom fram reyndar í máli hæstv. ráðherra. En jafnrétti næst ekki með því að konur verði eins og karlar eins og enn er reynt að gera, þótt sú stefna sé sem betur fer á undanhaldi, heldur verður að viðurkenna sérstöðu hvors kynsins um sig. Karlar verða að taka sig á og gera sér grein fyrir að það er farsælast fyrir þjóðfélagið að uppræta það misrétti sem viðgengst gagnvart konum. Vinnum saman að því að bæta stöðu kvenna til farsældar fyrir okkur öll. Nú er kominn tími til að karlar axli ábyrgð.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Það er ástæða til að fagna því að upp hefur verið tekinn sá siður lögum samkvæmt að leggja skýrslu um jafnréttismál fyrir Alþingi. Það er ástæða til þess í máli þar sem sótt hefur verið fram hægt og bítandi, með of hægum árangri þó, að gera löggjafanum grein fyrir því hvernig staða málsins er í hinum ýmsu þáttum þess. Mig langar til að leggja áherslu á eitt atriði sem ég tel að sé ein meginástæðan fyrir því hve hægt hefur sóst nú á síðustu árum þrátt fyrir ýmiss konar umbætur í lagaheimildum konum og réttindum þeirra til handa. Ég hygg að ástæðunnar sé fyrst og fremst að leita í því að framfarir í umbótum til handa börnum, fjölskyldu og heimilum hafa verið hægari en framfarir í löggjöfinni um jafnrétti. Ég held að þarna hafi löggjafaratriði í jafnréttismálum farið fram úr þróun þjóðfélagsins í aðbúnaði að börnum og fjölskyldum. Til að sýna fram á að þessi skoðun sé rétt, sem ég vil meina, tel ég að unnt sé að vitna til sögunnar á þessari öld. Við sjáum það að öll skref sem stigin hafa verið til aukins jafnréttis karla og kvenna hafa verið mjög svo samtímis ýmsum framförum í þágu barna. Réttarbætur til handa konum hafa oft og tíðum leitt af sér mikilvægar réttarbætur til handa börnum. Við skulum minna á upphaf kvenréttindabaráttunnar og starfsemi þeirra samtaka sem fyrst og fremst beittu sér fyrir réttindum kvenna. Þessi sömu samtök beittu sér líka fyrir stærstu framförunum í þágu barna sem þá urðu hér á landi. Það má í þessu sambandi nefna af félagavettvangi starfsemi Kvenréttindafélagsins og starfsemi Mæðrastyrksnefndar, sem var vissulega grein á meiði þess félags, að í sambandi við þá starfsemi sem fram fór í þessum samtökum var einkanlega unnið að stórbættri réttarstöðu einstæðra mæðra. Þetta leiddi til þess að réttarstaða einstæðra mæðra og viðhorf gagnvart einstæðum mæðrum varð á margan hátt jákvæðari hér á landi en víða var annars staðar. Er ég þó ekki að segja að þar hefði ekki enn mátt bæta um betur. Ég nefni í þessu sambandi aðferðir sem mælt var um í lögum til þess að auðvelda einstæðum mæðrum að ná rétti sínum til handa sér og barni sínu, mikilvæg ákvæði í lögunum um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna og ýmis atriði í hjúskaparlögum. Allt þetta tengdist framförum í réttindum kvenna eða með öðrum orðum: Þetta tengdist auknu jafnrétti milli karla og kvenna. Það er orðið æði langt síðan mikilvægustu skrefin í löggjöfinni voru stigin. Strax árið 1906 var ein fjölmennasta starfsstétt sem konur voru í utan sinna heimila með lögfest launajafnrétti og það var kennarastéttin. Sú hin sama stétt og nú berst svo harðri og umdeildri baráttu til þess að ná betri rétti að þessu leyti. Svo snemma var launajafnréttið á ferðinni hér á landi. Mörg skref voru síðar stigin í því efni og lög um jöfn laun karla og kvenna fyrir jafnverðmæt störf voru sett hér á landi upp úr 1960. Á árunum á milli 1950 og 1960 voru samþykktar þingsályktunartillögur um fullgildingu alþjóðasamþykkta um þetta efni. Þannig að sitthvað hefur verið gert til þess að stuðla að hinu formlega jafnrétti. En það er ljóst að við erum enn í dag töluvert langt frá því að hafa náð því sem við ætluðum okkur, einkanlega vegna þess sem seinasti ræðumaður orðaði, þ.e. að það er greinilegur launamunur milli þeirra sem starfa í kvennastéttunum og hinna sem starfa í karlastéttunum, þó það megi svo sannarlega til sanns vegar færa að um sé að ræða sambærileg störf að því er varðar þann tíma sem farið hefur til að afla sérþekkingar og einnig til þeirrar ábyrgðar sem störfunum fylgja. Þetta leiðir aftur til þess að ég vil lýsa stuðningi við það sjónarmið sem kom einnig fram í máli síðasta hv. ræðumanns að ég tel að ekki sé hægt að beina fólki í ákveðnar tegundir starfa með neinu valdboði eða stjórnvaldsaðgerðum heldur verði að gera fólki sem greiðast að sinna þeim störfum sem hugur þess girnist og hæfileikar þess standa til. Úr því ég vík að máli síðasta ræðumanns tel ég ástæðu til þess að gera litla athugasemd við eitt atriði þar sem hv. þm. Kristín Einarsdóttir gagnrýndi það að nokkru að formaður Sjálfstfl. hafi talað um Ingibjörgu H. Bjarnason sem sjálfstæðiskonu. Þetta var vissulega rétt hjá hv. 1. þm. Suðurl., vissulega var hún sjálfstæðiskona og vissulega var það líka rétt að hún var kosin af Kvennalista. Þetta sannar einungis það að þeir sem eru kosnir af Kvennalista eru velkomnir í Sjálfstfl. og eiga kannski flestir hverjir þar heima samkvæmt sjónarmiðum sínum, a.m.k. að því er varðar ýmis málefni sem varða réttindi kvenna og aðstöðu barna og fjölskyldna. Þetta tel ég mig hafa umboð til að orða hér og megi hv. þm. líta á það sem boð í hinn ágæta félagsskap Sjálfstfl. Ég hlakka til þess þegar við konurnar þar verðum fleiri í þingmannahópi jafnvel þótt ekki hafi komið til kosninga, en ég vona auðvitað að þeim stórfjölgi svo eftir kosningar líka. Frú forseti. Ég nefndi þessi atriði um hin formlegu réttindi kvenna og lét þess getið að samt hefðum við ekki náð því jafnrétti sem við ætluðum okkur vegna þess að þróun þjóðfélagsins hefði ekki verið jafnhröð á þeim vettvangi, sem er hinn gamli og hefðbundni heimastarfsvettvangur kvenna. Við þurfum að ganga miklu lengra í ýmsum félagslegum umbótum sem bæta réttarstöðu barna og heimila. Við horfðum e.t.v. flest á leikrit Svövu Jakobsdóttur í sjónvarpinu fyrir nokkrum dögum. Þar sagði vinnukonan að hún mótmælti því að vera látin þjóna tveimur eða fleirum heimilismönnum eftir að hafa unnið fullan vinnudag. Ég leyfi mér að spyrja: Hvað eru það margar konur í dag sem vinna fullan vinnudag við hlið karla á ýmsum vettvangi þjóðfélagsins og þurfa síðan að sjá um heimili og þjónustubrögð sem til falla og önnur störf þegar þær koma heim? Nú tek ég fram að ég tel að um þetta séu konur ekki einar. Í afar mörgum tilvikum sem betur fer skiptist þetta verkefni á milli karls og konu á milli húsbændanna á heimilinu, húsbónda og húsmóður. Engu að síður er þarna um að ræða viðbót við fullan vinnudag þeirra beggja. Það rennir enn stoðum undir þá skoðun sem Sjálfstfl. hefur gert að baráttumáli sínu í æ ríkari mæli á síðustu árum, og hefur reyndar alltaf verið eitt af grundvallarstefnuatriðum hans, að það verður að styrkja stöðu fjölskyldu og heimila í þjóðfélaginu. Ég held að þar liggi lykillinn að lausn þess vanda sem við erum að tala um í dag. Ég held að við náum aldrei því jafnrétti sem við erum að tala um nema við vitum að við höfum jafnframt leyst úr vanda þeirra sem fara á mis við einhverja umönnun þegar foreldrarnir sinna öðrum störfum í þjóðfélaginu en umönnun heimafólksins. Enn önnur sönnun þessa þykir mér vera þegar ég heyri hæstv. ráðherra leggja jafnþunga áherslu og raun ber vitni um í skýrslunni á þann árangur sem náðist með löggjöfinni um fæðingarorlof vorið 1987. Samkvæmt þeim lögum verður fæðingarorlofið sex mánuðir um næstu áramót. Vel má vera að alltaf megi segja að gott væri nú að hafa það lengra og Kvennalistinn lætur sig hafa það að skella í góm og segja að þetta sé skammarlega lítið. En hvaða framför er þetta ekki miðað við það sem við höfum hingað til búið við? Hv. þm. sem svona tala ættu sjálfir að hafa upplifað það hvaða baráttu það kostaði fyrir einum einustu 14 árum að koma því í gegn að konur á hinum almenna launamarkaði, þ.e. þær sem ekki voru opinberir starfsmenn en unnu utan heimilis síns og voru í verkalýðsfélögunum, fengju greiðslur í fæðingarorlofi í þrjá mánuði. Þessar konur höfðu undir forustunni í Alþýðusambandinu, undir karlforustunni sem þar var, náð lengst upp í 12 daga. Ég tel að það væri rökréttara að konur, sem eru að berjast fyrir auknum rétti kvenna og auknum rétti barna, sýndu því skilning að hér hefur verið stigið skref í löggjöfinni sem hefur skipt meira máli í lífi kvenna og barna og heimila en nokkurt það skref á sviði þessarar deildar löggjafarinnar sem stigið hefur verið um áratugabil. Í þessu sambandi legg ég á það áherslu að frumvörpin um fæðingarorlof þetta vor og fæðingardagpeninga, samkvæmt breytingu á lögum um almannatryggingar, voru algjörlega samhliða. Þau voru í raun og veru tvær hliðar á sama málinu. Það er stundum einungis talað um annað málið og átt við bæði, en það er nauðsynlegt að hafa það í huga að þetta fylgist að. Það er þarna sem það gerist að skylt er að færa barnshafandi konu á milli starfa á vinnustað ef því verður við komið og bannað að slíkt hafi áhrif á kjör hlutaðeigandi konu. Enn fremur er þar kveðið á um rétt til orlofs á þessum tíma. Um það þarf ekki að fara fleiri orðum en þetta varðar aðeins hluta af því æviskeiði sem við þurfum að sinna betur. Ég bendi á niðurstöður þeirrar nefndar sem fjallaði um jafnréttismál og starfaði á vegum forsrn. í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Það nál. fjallar að langmestu leyti um umönnun barna og bætta aðstöðu barna. Allt eru þetta kostnaðaratriði en það er óraunsæi að gera sér ekki grein fyrir því að við náum ekki því jafnrétti í þjóðfélaginu sem við ætlum okkur nema miklu betur verði sinnt aðbúnaði þeirra sem hafa börn á sínu framfæri og til umönnunar. Þetta vil ég leggja áherslu á, frú forseti, því að þetta tel ég vera stærsta verkefnið sem tengist jafnréttismálum nú á næstunni. En ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skýrslu sem við höfum hér í höndum.

Flm. (Kristinn Pétursson) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um íslenskan gjaldmiðil sem var flutt í fyrra en er nú endurflutt í breyttu formi. Ég harma það hvað illa hefur gengið að koma þessu máli á dagskrá. Það liggur við að manni finnist það hálfgert grín að vera að taka þingsályktunartillögur til umræðu á síðasta degi þingsins til þess að vísa þeim í salt. Í mínum augum lítur það út sem hálfgert grín, en engu að síður mun ég mæla fyrir tillögunni. Tillagan felur í sér að Alþingi ályktar að skora á viðskrh. að skipa nefnd til þess að kanna með hvaða hætti helst kæmi til greina að treysta íslenskan gjaldmiðil þannig að hann njóti alþjóðlegrar viðurkenningar. Ráðherra skal skipa fimm menn í nefndina, einn tilnefndan af ASÍ, einn af VSÍ og einn frá Seðlabanka Íslands, einn frá Þjóðhagsstofnun og einn tilnefndan af viðskiptadeild Háskóla Íslands og sé hann formaður nefndarinnar. Nefndin á að skila áliti sínu til Alþingis fyrir árslok 1989. Hlutverk nefndarinnar á einkum að vera að kanna þrjár leiðir í þessu sambandi. 1. Að gera Seðlabanka Íslands að sjálfstæðri stofnun, óháða framkvæmdarvaldinu. 2. Að láta framboð og eftirspurn ráða verði gjaldmiðilsins. 3. Að tengja gjaldmiðilinn við stærra myntkerfi. Nefndin skal leita álits hjá erlendum seðlabanka um málefni þetta. Það þarf varla að fara mörgum orðum um að mikill óstöðugleiki hefur einkennt íslenska efnahagsstjórn. Markmiðið með þessum tillöugflutningi var að reyna að leita að leiðum til þess að auka stöðugleika og jafnvægi í efnahagslífinu. En hér er ekki um neinar hugmyndir um patentlausn að ræða heldur að hér fari fram athugun á því hvort ekki finnist vænlegri leiðir en núverandi fyrirkomulag. Það má vera ljóst að Íslendingar hafa glatað miklum auðæfum og kaupmáttur á Íslandi væri miklu hærri ef ekki hefði verið allur þessi óstöðugleiki og verðbólga á erlendri skuldasöfnun. Það er því afar mikilvægt að leitað verði nýrra leiða til þess að auka stöðugleika og jafnvægisástand í efnahagslífinu. Það virðist vera að spákaupmennska alls konar hefur mikið grasserað á Íslandi undanfarin ár og ég vil meina að það endurspegli fyrst og fremst vantrú Íslendinga á gjaldmiðli þjóðarinnar, þ.e. tiltrú Íslendinga á gjaldmiðilinn er of lítil og tiltrú erlendra aðila á gjaldmiðilinn er enn þá minni. Það kannast allir við að það flýta sér allir að öllu, sérstaklega þegar verið er að fjárfesta. Alls staðar er stressið og spákaupmennskan. Síðan krefst verkalýðsforustan verulegra kauphækkana og nú er uppi kjaradeila sem er í þann veginn að ljúka.  á öllum sviðum þjóðlífsins. Ég vil meta þessa offjárfestingu sem afleiðingu af efnahagsástandinu. Þetta er spákaupmennska. Allir að flýta sér að kaupa sér ísskáp, nýjan bíl, eldavél eða einhvern skollann áður en gengið hækkar. Þetta er eyðsluspákaupmennska sem mjög brýnt er að stöðva. Ég vil meina það að þessari spákaupmennsku verði ekki eytt nema það finnist leiðir til þess að íslenski gjaldmiðilinn njóti alþjóðlegrar viðurkenningar. Ég get ekki séð neitt sem bendir til að það eigi ekki að vera hægt vegna þess að íslenska þjóðin er örugglega með auðugustu þjóðum í heimi ef við mundum meta auðlindir á landsmann því verðmæti íslenskra auðlinda er mjög mikið. Það væri hægt að nefna þar fiskstofna, fallvötnin, jarðvarmann, möguleika til fiskeldis og ómengaða náttúru landsins. Þetta eru stórkostlegir möguleikar. Það er ekkert sem fær mig til að trúa því að ekki sé hægt að hafa hér alvöru gjaldmiðil. Ég vil meina að það hafi aldrei verið jafnþýðingarmikið og nú, það hefur auðvitað alltaf verið þýðingarmikið, að ná stöðugleika og jafnvægi í efnahagsmálum til langframa vegna þess að öll samkeppni bæði innan lands og erlendis fer sífellt harðnandi. Flutningar, upplýsingar og samskipti milli einstakra markaðssvæða og landa verða alltaf auðveldari vegna framfara á öllum sviðum. Við skulum ekki gleyma því að Evrópubandalagið opnar sína markaði innbyrðis árið 1992 og þá harðnar þessi samkeppni enn þá meira. Ég tel því að þjóðin hafi glatað miklum verðmætum vegna óðagots í fjárfestingu, verðbólgu og spákaupmennsku og það sem er stærsta vandamálið í dag er að útflutnings- og samkeppnisiðnaður og önnur verðmætaframleiðsla verður undir í þessum verðbólgudansi og þessari spákaupmennsku. Eiginfjárstaða atvinnulífsins sem framleiðir verðmæti sem þjóðin lifar á hefur farið ört rýrnandi undanfarin ár og það er mjög alvarlegt mál. Ég vara við þeirri þróun því að höfuðstól atvinnuvega íslensku þjóðarinnar vil ég líkja við stofnstærðir íslenskra nytjastofna. Það er alvarlegri hlutur að rýra höfuðstól íslenskra atvinnuvegna en að stunda rányrkju á þorkstofninum. Við vitum að við getum byggt þorskstofninn upp aftur en við vitum ekki fyrir víst hvort við getum byggt upp eiginfjárstöðu atvinnulífsins sjálf aftur. Hver verður það sem byggir upp atvinnulífið aftur ef það heldur áfram að tapa fjármunum eins og það hefur verið að gera? Það skyldi nú aldrei verða að við mundum neyðast til þess að erlendir aðilar kæmu og keyptu upp íslenskar fiskvinnslustöðvar á uppboðum? Hver ætlar að stöðva það ef enginn á peninga? Þetta er mjög alvarlegt mál og ég vil lýsa furðu minni á því hvað virðist ríkja mikið kæruleysi varðandi þetta mál, þá á ég við rýrnun höfuðstóla atvinnulífsins. Það er alltaf verið að tala um það að við stefnum að því að auka kaupmátt og menn tala um það á tyllidögum að það þurfi að bæta lífskjör og auka kaupmátt. En menn verða þá að meina eitthvað með þessu. Það er ekki hægt að tala bara um þetta og gera svo ekkert raunhæft því að stöðugleiki í íslensku efnahagslífi og það að drepa verðbólguna niður er alger forsenda þess að hægt sé að bæta lífskjör á Íslandi og auka kaupmátt. Um það er engum blöðum að fletta. Varðandi þessa tillögu langar mig til að segja að núverandi löggjöf um Seðlabankann varðandi gengisskráningu virkar ekki. Það er ekkert farið eftir því sem Alþingi ákvað að skyldi verða gert. Það stendur í 18. gr. seðlabankalaganna að ákvörðun um gengi íslensku krónunnar skuli miðast að því að halda sem stöðugustu gengi og ná jöfnuði í viðskiptum við útlönd. Það er meginsjónarmið varðandi löggjöfina um gengisskráningu að ná jöfnuði í viðskiptum við útlönd. Ég skil ekkert í því að stjórnvöld skuli síðan komast átölulítið upp með það að hafa bullandi viðskiptahalla. Það er það sem ég á við með fölsku gengi. Það á að skrá gengi krónunnar þannig að það sé jafnvægi. Framkvæmdarvaldið gerir það ekki. Þess vegna vil ég finna nýjar leiðir að því. Samkvæmt lögunum virðist það ekkert fara á milli mála að Alþingi hefur ætlað framkvæmdarvaldinu að viðhalda jafnvægisástandi með þessari lagasetningu. Það tel ég vera meginsjónarmið. Það er síðan önnur leið í þessum tillöguflutningi að láta framboð og eftirspurn ráða verði gjaldmiðilsins. Það er leið frjáls markaðar. Það er mjög eðlilegt að það sé skoðað og síðan að tengja gjaldmiðilinn við stærra myntkerfi. Það er líka fullkomlega eðlilegt að það sé skoðað. Þessi tillaga gengur ekkert lengra í þá átt en að skipuð verði nefnd til að skoða málið. Og ég skil ekki áhugaleysið hjá hv. Alþingi að vilja ekki skoða það hvort hægt sé að finna einhverja betri lausn á þessum málefnum. Ég kalla það áhugaleysi að vera að taka svona tillögu til umræðu á síðasta degi Sþ. eins og talað er um í dag, þó að enginn viti nú reyndar hvað verður á morgun. Í Íslandssögunni er sagt frá því að einu sinni hafi verið reynt að selja Íslendingum maðkað mjöl. Danska einokunarverslunin gerði það hér fyrr á tímum. Það gekk um tíma að selja Íslendingum maðkað mjöl með því að hafa fallegt mjöl á botnunum á tunnunum en maðkað mjöl í miðjunni. Ég vil að vissu leyti líkja því við það að afhenda mönnum ónýta peninga í staðinn fyrir alvörupeninga. Það er svona svipað og þegar danska einokunarverslunin seldi mönnum maðkað mjöl. Það er líka til annað dæmi úr Íslandssögunni, sem ég hef áður rakið, og það er þegar Skúli fógeti var búðardrengur á Húsavík hjá dönskum einokunarkaupmanni, en þegar Skúli starfaði að afgreiðslunni hrópaði kaupmaðurinn jafnan til hans: ,,Mældu rétt, strákur.`` Það þýddi það sama og að halla skyldi á kaupendur. En Skúli sagði afa sínum allt af létta um hætti manna í búðinni. Varð karl þá æfur og mælti: ,,Ætlar þú, drengur minn, að gera þig sekan um svo auðvirðilegt athæfi?`` Ég vil því spyrja: Hversu lengi ætlar framkvæmdarvaldið á Íslandi að gera sig sekt um svo auðvirðilegt athæfi að afhenda fyrirtækjunum, sem standa undir verðmætaframleiðslunni í útflutnings- og samkeppnisiðnaði, ónýta peninga í skiptum fyrir alvörupeninga? Því ég kalla það ónýta peninga sem ekki er hægt að nota hér innbyrðis í lokuðu hagkerfi. Stærsta vandamálið í efnahagsmálum er raunverulega gjaldmiðillinn og margt mundi leysast af sjálfu sér ef það tækist að koma lagfæringu á þau mál. Ég held því að það að drepa spákaupmennskuna, sem ég ræddi um hér áðan, sé alger forsenda þess að vextir geti lækkað, taprekstur útflutningsatvinnuveganna og annarra atvinnuvega verði stöðvaður, lífskjör bætt og kaupmáttur aukinn. Þetta eru allt markmið sem við viljum ná og því skyldum við þá ekki reyna í alvöru að drepa spákaupmennskuna með því að finna leiðir til þess að gera íslenska gjaldmiðilinn að alþjóðlega viðurkenndri mynt? Það er enn fremur ástæða til þess í lokin að ítreka að við verðum að drepa þessa spákaupmennsku til þess að geta komið verðbólgunni fyrir kattarnef áður en hún drepur efnahagslegt sjálfstæði þessarar auðugu þjóðar. Ég legg til að þessu máli verði vísað til allshn. og vona að það verði ekki sett í salt.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Það er ekki skrýtið að hv. flm. þessarar tillögu sem er til umræðu skuli vera nokkuð beiskur þar sem hér er verið að ræða á síðustu dögum þingsins jafnmikilvæga tillögu og hann hefur leyft sér að flytja. Þegar litið er yfir þingsali kemur í ljós að ekki einn einasti ráðherra, fulltrúi framkvæmdarvalds, er viðstaddur. Kannski hefði verið ástæða til þess að gefa hæstv. viðskrh. kost á því að ræða þetta mikilvæga mál við hv. þm., ekki síst vegna þess að hér er verið að tala um undirstöðuatriði í íslenskri efnahagsstefnu á hverjum tíma, þ.e. hvernig fara á með gengismál þjóðarinnar. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. að samkvæmt lögum á Seðlabankinn að skrá gengi íslensku krónunnar. Þar á að styðjast fyrst og fremst við tvennt, annars vegar stöðugleika gengisins en hins vegar við það að reyna að koma á jafnvægi í viðskiptum við önnur lönd. Það er hins vegar þannig að í lögunum eru ákvæði sem hafa verið skilin á þann veg að það sé í raun ríkisstjórn á hverjum tíma sem ráði gengisskráningunni. Fyrir örfáum dögum urðum við vitni að því þegar hæstv. ríkisstjórn tók ákvörðun um að lækka gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendri gjaldmynt um 1,5% og síðan heimild fyrir Seðlabankann að breyta genginu sem nemur um 2,25%. Nú spyr maður: Í hvaða skyni er þetta gert? Svarið liggur á borðinu. Það er gert til þess að koma í veg fyrir áhrif kjarasamninga. Það er gert til þess að koma í veg fyrir að kaupmáttur aukist þrátt fyrir að fleiri krónur komi í umslagið. Með öðrum orðum er hæstv. ríkisstjórn að sjá til þess með þessari ráðstöfun að kauphækkunin sem varð í kjarasamningum verði í raun engin. Þetta er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt vegna þess að fyrir liggja yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar um að atvinnuvegirnir geti ekki geitt hærri laun. Ef við skoðum þetta í samhengi við seðlabankalögin má kannski halda því fram að þarna sé ríkisstjórnin að reyna að halda genginu sem stöðugustu miðað við þessi innri skilyrði. Lítum hins vegar á hallann í viðskiptum við útlönd. Þá kemur í ljós að það er stefna hæstv. ríkisstjórnar að hafa hallann við útlönd 10 milljarða á þessu ári. Með öðrum orðum: Það er pólitísk stefna íslensku ríkisstjórnarinnar að á degi hverjum náist ekki endar saman í viðskiptum við útlönd upp á 30--40 millj. kr. Þetta er ekki ómeðvitað. Þetta er stefna íslenskra stjórnvalda sem auðvitað brýtur gersamlega í bág við þau lög sem gilda í landinu um Seðlabanka Íslands og gengisskráninguna. Hæstv. ríkisstjórn stendur nákvæmlega á sama. Hún kemur ekki hér í sali, ræðir ekki þetta mál og ég held að enginn af þingmönnum hæstv. ríkisstjórnar muni nenna að koma í ræðustól til að verja hæstv. ríkisstjórn. Og ráðherrarnir sjást ekki hér í dag. Það er alveg ljóst að þessi tillaga sem er til umræðu á fullt erindi inn á þing og þyrfti helst að samþykkjast á yfirstandandi þingi því hér er tekið á jafnveigamiklu máli og því hvernig standa skuli að gengisskráningu í framtíðinni. Á að gera það með því að hafa hér sjálfstæðan seðlabanka eins og sums staðar hefur verið gert? Á að gera það með því að tengja íslenska gjaldmynt erlendri gjaldmynt eða erlendum gjaldmyntum þannig að það verði ekki hægt að þrýsta á ríkisstjórnina til þess að leiðrétta gengið þegar illa hefur árað eða þegar atvinnulífið hefur sjálft tekið ákvarðanir um að greiða meira úr sínum sjóðum en atvinnulífið hefur efni á? Eða á gengi íslensku krónunnar að vera frjálst, afskipti Seðlabankans nánast engin og skráning gengisins eingöngu eins og kaupin gerast á eyrinni á hverjum tíma, þannig að söluverð á gjaldmiðlinum verður ekki meira en kaupendurnir vilja greiða fyrir á hverjum tíma? Að mínu viti er þetta síðastnefnda ekki mögulegt nema tekjuöflunartækin, þau tæki sem við notum til að afla tekna til útflutnings, verði líka gefin frjáls. Þá á ég við sjálfan fiskveiðikvótann. Þá á ég við að það sé útilokað að minni hyggju að hafa frjálsa gengisskráningu hér á landi nema að sala á veiðileyfum verði líka gefin fjráls. Það er undirstöðuatriði. En hér í þessum þingsölum hefur enginn áhuga á þessum málum að því er manni virðist, a.m.k. ekki hæstv. ráðherrar sem láta ekki sjá sig. Það er jafnframt ljóst að þessu máli tengjast önnur mjög veigamikil mál. Eins og hvernig á að koma í veg fyrir þær miklu hagsveiflur sem verða vegna sveiflna í sjávarútvegi. Hvernig er hægt að koma því við að hjá fyrirtækjunum sjálfum í viðkvæmustu greinunum, þ.e. útflutningsgreinunum, séu sjóðir, verðjöfnunarsjóðir, þannig að góðæri í sjávarútvegi leiði ekki til þess að lífskjör allra annarra hækki jafnframt án þess að nokkur verðmætasköpun verði hjá öðrum atvinnugreinum en sjávarútveginum? Hvernig getum við byggt upp kerfi þar sem sjávarútvegurinn sérstaklega og jafnvel iðnaðurinn á sumum sviðum, þ.e. þau iðnfyrirtæki sem stunda útflutning á vöru þar sem verð er sveiflukennt, geymi fjármagn til mögru áranna? Allt eru þetta atriði sem þessi nefnd, sem hér er gert ráð fyrir að verði sett á laggirnar, þyrfti að kanna. En því miður held ég að það sé enginn áhugi á þessum málum hjá hæstv. ríkisstjórn. Hæstv. ríkisstjórn hefur nefnilega enga stefnu í þessum málum aðra en þá að elta kaupbreytinguna innan lands með gengisbreytingum og sjá til þess að hallinn í viðskiptum við útlönd verði a.m.k. 10 milljarðar í ár. Það er stefna hæstv. ríkisstjórnar. Þessa stefnu hefur hæstv. ríkisstjórn undirstrikað í dag með því að vera ekki viðstödd þessar mikilvægu umræður.

Flm. (Kristinn Pétursson) Hæstv. forseti. Ég vil leyfa mér að spyrja að því í sambandi við þessa umræðu: Er enginn ráðherra í húsinu? T.d. viðskrh.?

Eftir því sem forseti kemst næst þá er einn ráðherra staddur í húsinu og það er hæstv. félmrh. Samkvæmt töflu í borði forseta eru aðrir ráðherrar ekki staddir í húsinu.

Það er ágætt að það komi fram hvernig framkvæmdarvaldið stendur sig á Alþingi. Ég vil bæta við það í framhaldi af því sem ég sagði hér áðan að þessi tillaga var flutt í fyrra, er reyndar flutt í aðeins breyttu formi nú. Henni var þá vísað til nefndar og nokkrar umsagnir fengnar og er ég hér með fjórar þeirra. Í fyrsta lagi er umsögn frá Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna sem telur mjög eðlilegt að nefnd verði skipuð þó að þetta hafi ekki verið nákvæmlega eins. Alþýðusamband Íslands samþykkti að mæla með tillögunni. Landsbanki Íslands sagði að ályktunin fjallaði um málefni sem væru lykilatriði í íslensku efnahagslífi og taldi mjög eðlilegt að tillagan yrði samþykkt. Seðlabankinn blessaður getur ekki haft neitt á móti því að ríkisstjórnin skipi nefnd í þessu skyni. Þá vitum við það. Eina neikvæða umsögnin var síðan frá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Ég taldi rétt að þetta kæmi líka fram. En ég vildi gjarnan bæta því við að það er fullkomin ástæða til þess í sambandi við tillögu sem þessa og þetta málefni, þ.e. gengi íslensku krónunnar, að Alþingi Íslendinga fari að skoða hvernig framkvæmdarvaldið framkvæmir lög sem eru jafnþýðingarmikil og t.d. lög um Seðlabanka Íslands. Ég satt að segja skil ekki margt af þeirri framkvæmd. Það er einnig rétt að það komi fram að það er kominn tími til þess að löggjafarvaldið endurskoði samskipti sín við framkvæmdarvaldið alveg frá grunni. Ég vil að það komi fram í sambandi við kostnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds að ég skrifaði bréf til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar í vetur um þessa kostnaðarskiptingu og rakti það reyndar í gær varðandi dómsvaldið, þ.e. allt sem heyrir undir dómsmrn. nema kirkjumál og Hæstiréttur er þar meðtalinn, að þangað fara 4,11% af fjárlögum. Framkvæmdarvaldið eyðir 95,14% en löggjafarvaldið, þ.e. embætti forseta Íslands, Alþingi Íslendinga og Ríkisendurskoðun, eyðir 0,75% af fjárlögum. Þó að mörgum þyki að Alþingi sé dýrt í rekstri er þetta ekki nema 0,75% af fjárlögum og eins og ég sagði áðan er Ríkisendurskoðun, með liðlega fjörutíu manna starfslið, innifalin og einnig allt embætti forseta Íslands. Mér er spurn hvort það væri réttara að löggjafarvaldið yki sjálfstæði sitt og fylgdist meira með því að framkvæmdarvaldið framfylgi lögum, eins og t.d. lögum um Seðlabankann. Ég tel að það sé fyllilega ástæða til þess að Alþingi fylgist með því að framkvæmdarvaldið geri eins og Alþingi hefur ákveðið, þá á ég við það að skrá gengi íslensku krónunnar þannig að jafnvægi haldist í utanríkisviðskiptum. Það er meginsjónarmið. Ég skil ekkert í þingmönnum sem halda að sér höndum meðan atvinnuvegum blæðir út vegna rangrar gengisskráningar. Svo talar ráðherra alltaf um einhverja gengiskollsteypu. Hvað er það? Það er ekki til í orðabók. Er það gengiskollsteypa að fara að lögum, að skrá gengið eins og á að gera það? Er það gengiskollsteypa? Ég skil ekki svona kjaftæði. Það er alveg hreint fráleitt. Það er mikill ábyrgðarhluti, eins og ég sagði áðan, að rýra íslenska atvinnuvegi með því að skrá gengið vitlaust. Ég álít að að fyrirtæki í útflutnings- og samkeppnisiðnaði tapi um þessar mundir u.þ.b. 400--500 millj. kr. á mánuði. Það segir enginn neitt við því og þögn er bara sama og samþykki hjá þessu hv. stjórnarliði. Ég verð að lýsa furðu minni yfir svona háttalagi. En ég vona að einhvern tíma komi að því að menn vakni til vitundar um að það þarf að fara að fjalla um efnahagsmál á Íslandi út frá sömu forsendum og gert er annars staðar í hinum vestræna heimi. Vatnið rennur niður í móti á Íslandi. Það gerir það líka alls staðar annars staðar á hnettinum og það eru ákveðin grundvallaratriði í efnahagsmálum sem þarf að fjalla nánar um.

Frsm. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Virðulegi forseti. Þetta er eitt af fyrstu málum þingsins og er á þskj. 63. Þingskjalið með þessari till. kom því nokkuð snemma til fjvn. sem óskaði eftir því að fá umsögn nokkurra aðila í ríkiskerfinu, framkvæmdarvaldinu, sem málið varðar. Hins vegar ber svo við að horfa, virðulegur forseti, að fjvn. hefur ekki borist ein einasta umsögn frá þeim aðilum sem hún óskaði eftir að fjölluðu um þetta mál. Er það e.t.v. til nokkurs merkis um það að framkvæmdarvaldinu þykir stundum hlýða að vera ekki allt of skjótt í svörum við svo einföldum spurningum eins og fjvn. beindi til þessara tilteknu aðila framkvæmdarvaldsins, þ.e. að gefa umsögn sína um þessa tillögu. Þetta er í annað sinn sem þessi tillaga er flutt óbreytt á Alþingi þannig að Alþingi hefur haft tvö ár til þess að skoða málið og fjalla um það en í hvorugt skiptið hefur fengist svar við þeirri einföldu spurningu hvað þær stofnanir, sem um svona mál fjalla, hafa um þetta að segja. Okkur í fjvn. finnst hins vegar ekki eðlilegt að bíða með afgreiðslu á málinu, sem í sjálfu sér er mjög einfalt í eðli sínu, jafnvel þótt svo dráttur hafi orðið á því að umbeðnar umsagnir kæmust til skila. Niðurstaða fjvn. er sem sagt sú að rétt sé að samþykkja tillöguna með nokkrum breytingum og er brtt. flutt á þskj. 1214. Þar er lagt til að tillgr. verði breytt og hún orðist svo sem hér segir, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela fjmrh. í samráði við aðra ráðherra að láta kanna tilhögun á útboðum opinberra rekstrarverkefna sem hér segir: 1. Á hvaða sviðum og í hve miklum mæli slíkum útboðum hafi verið beitt hjá ríkinu og stofnunum þess á næstliðnum áratug. 2. Hvaða reynsla hefur fengist af slíkum útboðum, m.a. með tilliti til kostnaðar miðað við sambærileg verkefni sem unnin hafa verið án útboðs. 3. Á hvaða sviðum ríkisrekstrar rétt þyki og hagkvæmt að efna til slíkra útboða og hvaða sjónarmiða skuli gæta við val slíkra útboðsverkefna. Niðurstöður könnunarinnar skulu lagðar sem skýrsla fyrir Alþingi.`` Sú eina breyting sem raunverulega hefur verið gerð frá þeirri tillögu sem upphaflega var flutt af flm. er sú að setja inn í tillgr., sem óskað er samþykkis Alþingis á, að fjmrh. og önnur ráðuneyti, eftir því sem við á, skuli veita Alþingi þá umsögn og svara þeim atriðum í sinni umsögn sem eðlilegast hefði verið að kæmi fram við fjvn. annað hvort þeirra ára sem tillagan var þar til umfjöllunar. Hér er því í rauninni lagt til að hin upphaflega tillaga verði samþykkt efnislega að mestu óbreytt með þeirri viðbót að Alþingi samþykki að fela þessum tilteknu ráðuneytum að gefa umsögn um reynsluna og framkvæmd þessara mála undanfarin ár sem með eðlilegum hætti hefði átt að berast í umsögnum þessara aðila til fjvn. svo sem beðið var um en ekki fékkst svar við.

Friðrik Sophusson Virðulegi forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þessa till. sem hér er til umræðu. Mér er þó málið skylt því um er að ræða till. sem ég leyfði mér að flytja fyrr á þessu þingi. Ég vil sérstaklega nota þetta tækifæri til þess að þakka formanni fjvn., hv. 5. þm. Vestf., fyrir að hafa ásamt öðrum hv. fjárveitinganefndarmönnum gefið sér tíma til þess að ræða þessi mál og afgreiða till. í þessu formi sem ég hygg að sé betra en upphaflega var gert ráð fyrir í sjálfri tillgr. Mér finnst afar mikilvægt að Alþingi ræði þessi mál og þá ekki síst fjvn. Sjálfur hef ég átt sæti í fjvn. og veit hve erfitt það er að ná sæmilegu yfirliti yfir ríkisreksturinn og hve sjaldan er í raun tekið nægilega mikið mark á ábendingum sem koma frá fjvn. Ég held því að það sé vel við hæfi að niðurstöður þessarar könnunar verði lagðar fyrir Alþingi og þá getur fjvn. og jafnvel sameinað þing fjallað betur um þetta mál, sem ég held að sé mun stærra en almennt hefur verið álitið. Byggi ég þá skoðun mína m.a. á því að slíkt starf hefur farið fram í nágrannalöndunum og gefist vel. Satt að segja var kveikjan að því að till. var flutt sú að sá sem hér stendur sá leiðbeiningar fyrir dönsku ráðuneytin sem skrifaðar voru af samsvarandi stofnun í Danmörku og Hagsýslustofnun er hér í íslenska stjórnkerfinu. Ég tel ekki ástæðu til þess að orðlengja frekar um till. en vil enn á ný þakka hv. nefnd fyrir þessar undirtektir og fyrir að hafa betrumbætt texta tillgr. sem ég að sjálfsögðu styð.

Flm. (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Hér er tekin til umræðu till. til þál. um könnun á kostnaði við kaup og rekstur dvergkafbáts. Flm. auk mín er hv. 5. þm. Vesturl., en till. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta kanna kostnað við kaup og rekstur dvergkafbáts.`` Í greinargerð segir svo: ,,Á síðasta sumri var fenginn hingað til lands dvergkafbátur til rannsókna við Kolbeinsey. Árangur þessa leiðangurs bendir til að vísindalegur og fjárhagslegur ávinningur mundi verða af rekstri dvergkafbáts. Það hefur víða færst í vöxt að slíkir bátar séu notaðir til rannsókna neðansjávar og með góðum árangri. Þjóð sem byggir afkomu sína að stórum hluta á öflun sjávarfangs hlýtur að leggja vaxandi áherslu á rannsóknir til að auka sem mest afrakstur þess á komandi árum. Sú bylting sem rannsóknir með dvergkafbát mundu þýða er augljós, en nú þegar hafa verið gerðar merkar rannsóknir neðansjávar á hafsvæðum víða um heim sem ekki hefði verið unnt að framkvæma með öðrum hætti. Það má ekki gleyma hversu mikilvægt er að fylgjast með mengun og huga að mengunarhættu neðansjávar, en aðeins með varðveislu lífríkis sjávar er hægt að tryggja eðlilegan viðgang náttúrunnar í hafinu umhverfis landið. Einnig er ljóst að ný og óþekkt fyrirbæri í hafinu geta leitt til framfara og nýsköpunar í atvinnulífi þjóðarinnar. Og enn á ný má minna á leiðangurinn til Kolbeinseyjar þar sem áður óþekktar lífverur fundust sem ef til vill geta orðið grundvöllur nýs iðnaðar hér á landi.`` Hæstv. forseti. Í rauninni mætti spyrja hvort ekki væri grundvöllur fyrir öflugum neðansjávarrannsóknum sem gætu orðið undirstaða nýrrar sóknar í atvinnulífinu. Í dag er til hér á landi lítill fjarstýrður dvergkafbátur sem hefur verið notaður til töku á neðansjávarmyndum og er jafnframt hægt að útbúa hann tækjum til sýnatöku. Það hefur þegar sýnt sig að sá kafbátur hefur verið mjög gagnlegur og það hefur komið ýmislegt fram við notkun hans. En það eru til ýmsar og miklu fullkomnari gerðir sem hægt er að manna til skoða lífríki hafsbotnsins með og þau mörgu svið sem við eigum eftir að rannsaka á ókomnum árum. Ég hef undir höndum bréf, dags. 30. des. 1988, sem dr. Sigurður Jónsson skrifaði einum af áhugamönnum um kvikmyndagerð sælífs við Íslands og segir þar, með leyfi forseta: ,,Köfun og kvikmyndun til rannsókna á lífríki hafsins var í fyrsta skipti beitt við Ísland í sambandi við sjávarlífsrannsóknir okkar Aðalsteins Sigurðssonar við Surtsey fyrir rúmum 20 árum. Var ætlan okkar að kvikmynda hafsbotninn reglulega í kringum eyjuna til að fá samhangandi mynd af uppbyggingu og þróun samfélags dýra og plantna. Þrátt fyrir erfiða köfunaraðstöðu fyrir opnu hafi og tiltölulega frumstæðan útbúnað tókst að ná kvikmynd á 8 mm filmu sem sýndi helstu botnsamfélög sem þá voru að myndast. Þessi mynd var sýnd í Náttúrufræðifélaginu og vakti mikla athygli viðstaddra. Björgvin Egill Arngrímsson, framkvæmdastjóri Mar-Tel, tók þátt í þessum leiðangri og er mér ljúft að minnast á áhugasemi hans, alúð og næmleik í öllu sem laut að þessari frumtilraun okkar. Þess vegna er það gleðifregn að nú séu uppi hugmyndir um skipulagða kvikmyndun á sjávarlífinu við Ísland á vegum Mar-Tel. Íslendingar sækja fast sjóinn en flestum er hið litríka líf sædjúpanna huldar lendur. Kvikmyndun hinna margslungnu þátta í lífríki sjávar við Ísland, þar sem fram kæmi list, tækni og vísindi, væri eflaust öllum mikill fengur. Slíkar myndir mundu auk vísindalegs og uppeldislegs gildis vekja virðingu fólksins fyrir ósnortinni náttúru og verndun hennar, en slíks er nú mikil þörf. Hugmynd að kvikmyndagerð af lífríki hafsins við Ísland er góð hugmynd og eindregið mælt með því að hún nái sem fyrst fram að ganga.`` Þetta segir einn af þeim mönnum sem hefur mesta þekkingu á þessu sviði og starfar nú í París við sjávarlíffræðisafnið þar. Það er nokkuð ljóst að til eru töluvert margar gerðir af dvergkafbátum sem gætu hentað okkur til rannsókna og skoðunar á lífríki sjávar og hafsbotninum og sem væri mjög þarft að gera. Ég tel að ef Íslendingar fengju slíkan kafbát væri það framfaraspor og mundi þýða að í framtíðinni hefðum við miklu gleggri upplýsingar um þá þætti sem við þurfum að fá upplýsingar um. Það er svo að þessari tækni um köfun neðansjávar hefur fleygt fram undanfarin ár og nú er hægt að kafa allt að því á 6000 m dýpi með sumum þeirra tegunda dvergkafbáta sem nú eru framleiddar. Eitt af forustulöndum í þessari tækni eru grannar okkar Finnar, en þeir hafa hannað og smíðað djúpsjávarbáta til rannsókna sem geta sinnt verkefnum á allt að 6000 m dýpi. Það er ljóst að mannaðir leiðangrar í undirdjúpin til að gera athuganir, taka sýni og framkvæma margs konar rannsóknir og mælingar eru mjög til frambúðar fyrir okkur Íslendinga og við hljótum að huga að þessum málum mjög náið. En það er svo að það er mismikill kostnaður við að kaupa slíka báta. Ég hygg þó að það sé ekki það mikill kostnaður að við munum ekki ráða við hann. Hins vegar er töluverður kostnaður við rekstur og viðhald. Það er alveg ljóst að sú tækni, sem er í örri þróun, gefur okkur möguleika á að nýta okkur hana og er sjálfsagt að við fáum könnun á því hvort það er hagkvæmt fyrir okkur og hvort við munum ráða við að reka slíka báta. En það eru mjög miklar framfarir á þessu sviði og við getum verið nokkuð vissir um að þeir bátar sem nú eru framleiddir eru mjög öruggir miðað við það sem áður var. Það eru ýmiss konar rannsóknir sem þegar hafa farið fram erlendis með þessum bátum og ég vil ítreka að það er mjög nauðsynlegt fyrir þjóð, sem að svo stórum hluta byggir á öflun sjávarfangs, að rannsaka hafsvæðin, a.m.k. grunnsvæðin, mun betur en við höfum áður gert. Einnig má minna á það að við þurfum að gera mjög ítarlega landfræðilega athugun á landgrunninu og hafdjúpinu hér í kring. Þetta er allt framkvæmanlegt í dag og það er því kominn tími til að við leggjum í það að skoða þessa hluti og vindum okkur í að sjá hvort við getum ekki hafið umfangsmiklar rannsóknir á þessu sviði. Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að óska eftir því að þessari þál. verði vísað til atvmn. og síðari umræðu.

Flm. (Þórhildur Þorleifsdóttir) Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þál. á þskj. 632 um þjónustumiðstöð fyrir heyrnarskerta. Aðrir flm. till. auk mín eru fimm hv. þingkonur Kvennalistans. Till. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela félmrh. að koma á fót þjónustumiðstöð fyrir heyrnarskerta.`` Ég hef á Alþingi oft gert málefni heyrnarskertra að umræðuefni í formi þáltill. og fyrirspurna. Ein slík þáltill. hefur þegar borið árangur þar eð hæstv. samgrh. hefur beitt sér fyrir því að neyðarsímaþjónustu fyrir heyrnarlausa yrði komið á hjá Landsíma Íslands. Sömuleiðis vona ég að hugað verði að einhverjum úrbótum í þjónustu við heyrnarlausa í sjónvarpi í framhaldi af fyrirspurn, en hv. menntmrh. hafði góð orð þar um. Efni þessarar till. er ekki nýtt af nálinni. Till. sama efnis var flutt í fyrra en nú er hún flutt í örlítið breyttu formi. Till. hlaut þá ekki þá meðferð sem ég hefði kosið og er því endurflutt nú. Ástæðan fyrir því að till. náði ekki fram að ganga í fyrra, þrátt fyrr góðar undirtektir þingmanna og í umsögnum sem fengust í meðferð málsins í nefndinni, var sú að þær fréttir bárust að ef þjónusta af þessu tagi væri ekki þegar komin á þá væri hún alveg á næsta leyti. Síðan er liðið ár og ekkert bólar á þjónustumiðstöð fyrir heyrnarskerta, þjónustumiðstöð þar sem heyrnarlausir eða heyrnarskertir gætu leitað sér nauðsynlegs stuðnings í þeirri viðleitni að rjúfa þann múr einangrunar sem er hlutskipti heyrnarlausra. Skömmu eftir að þingi var slitið í fyrra kom út skýrsla nefndar félmrh. um málefni heyrnarlausra og niðurstaða könnunar á félagslegri stöðu heyrnarlausra. Nefnd þessi var skipuð 25. nóv. 1987. Er skemmst frá því að segja að hún staðfestir með ótvíræðum hætti að úrbóta sé þörf í málefnum þessa hóps og það fljótt og vel. Í skýrslunni segir m.a., með leyfi forseta: ,,Könnunin nær til þeirra sem eru félagsmenn í Félagi heyrnarlausra, spurt var um fjölda og aldur heyrnarlausra, orsakir heyrnarleysis, aðstæður, húsnæði, fjölskylduaðstæður, atvinnuástand, tekjur, tryggingarbætur, afkomu, félagsleg tengsl, menntun, fullorðinsfræðslu og jafnframt kannað á hvaða sviðum heyrnarlausir njóti ekki þeirrar þjónustu sem heyrendur, njóta, almennt í tengslum við fjölmiðla, dagheimili, skóla, fullorðinsfræðslu, félagslega þjónustu. Enn fremur var könnuninni ætlað að leiða í ljós hver er þörf fyrir túlkaþjónustu hér á landi. Niðurstöður eru um margt forvitnilegar, m.a. kemur í ljós að heyrnarlausir eru vinnusamur, samhentur hópur með mjög lágar tekjur og býr afar þröngt. Menntunarstaða heyrnarlausra er bágborin. Heyrnarleysi leiðir til mikillar einangrunar, sem veldur því að heyrnarlausir geta aðeins að takmörkuðu leyti nýtt sér það sem upp á er boðið í nútímaþjóðfélagi, og eru oft í vandræðum með að sinna einföldustu erindum daglegs lífs. Það atriði sem brýnast er að sinna er að koma á fót túlkaþjónustu fyrir heyrnarlausa.`` Í greinargerð með till. segir einmitt: ,,Eitt brýnasta verkefnið er að koma á fót þjónustumiðstöð fyrir heyrnarskerta. Þangað gætu þeir sótt ýmsa þá aðstoð sem gerði þeim kleift að nýta betur þá þjónustu og möguleika sem samfélagið hefur upp á að bjóða. Gera þeim þar með lífið auðveldara, jafnframt því sem þeir yrðu smám saman hæfari til að rjúfa einangrun sína, bæta menntun og lífskjör, sjálfum sér og þjóðfélaginu í heild til heilla. Við slíka þjónustumiðstöð þyrftu að starfa túlkar sem heyrnarskertir gætu leitað til sér að kostnaðarlausu. Mörg dæmi mætti taka þar sem heyrnarskertir þurfa á túlkum að halda til að geta sinnt erindum, félagslífi, námi o.s.frv. Hafa verður hugfast að heyrnarskertir utan Stór-Reykjavíkursvæðis verða líka að eiga kost á aðstoð túlka sem þurfa þá að geta ferðast til heimabyggðar viðkomandi ef þörf krefur. Félagsráðgjafi yrði að starfa við þjónustumiðstöðina heyrnarskertum til aðstoðar og leiðbeiningar. Hvort um yrði að ræða einn eða fleiri verður reynslan að leiða í ljós. Textasímar eða tölvur eru mikilvæg hjálpartæki fyrir heyrnarskerta. Ef slík tæki væru fyrir hendi í þjónustumiðstöðinni gætu heyrnarskertir nýtt sér þá þjónustu og rekið fjölmörg þau erindi sem öðrum þegnum þjóðfélagsins þykir sjálfsagt að gera símleiðis og spara þeim þannig spor og fyrirhöfn. Auðvitað er bæði sjálfsagt og æskilegt að öllum stórum stofnunum og fyrirtækjum væri gert að hafa textasíma --- eða tölvu við skiptiborð --- líkt og framfylgja á reglum um aðgengi fyrir fatlaða, en þó slíkt næði fram að ganga mundi það aldrei leysa að fullu vanda heyrnarskertra varðandi samband þeirra við umheiminn.`` Eins og ég sagði áðan er margt sem þyrfti að laga til að heyrnarlausir eða heyrnarskertir geti að svo miklu leyti sem unnt er staðið jafnfætis öðrum þegnum þjóðfélagsins og nýtt sér þau tækifæri sem bjóðast. En samkvæmt niðurstöðu könnunarinnar eru nokkrir þættir mest áberandi þar sem þörfin er brýnust á úrbótum. Ein spurningin í könnuninni hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Hvað skortir mest í þjónustu við heyrnarlausa?`` Það er skemmst frá því að segja að 81% aðspurðra nefna túlka, 66% nefna neyðarþjónustu og textasíma, 63% nefna félagsráðgjöf og 24% nefna textasíma. Þetta birtist síðan í ýmsum myndum í öðrum spurningum í könnuninni. En allt ber að sama brunni: túlkar, textasímar og ráðgjöf er það sem heyrnarlausa eða heyrnarskerta skortir helst. Það er einmitt þessi þjónusta sem ætlunin er að bjóða upp á í þjónustumiðstöð eins og hér er lagt til að komið verði á fót. Þar væri hægt að leita aðstoðar túlka, þar yrði textasími með tilheyrandi þjónustu og þar yrði ráðgjöf til handa þeim sem á henni þyrftu að halda. Það er því mín von að þjónustumiðstöð fyrir heyrnarskerta verði að veruleika og það fyrr en síðar. Ég ætla ekki að fjölyrða um þetta meira að sinni, en vil gjarnan gera lokaorð skýrslunnar um málefni heyrnarlausra að mínum. En þar segir, með leyfi forseta: ,,Af niðurstöðum þessarar könnunar má draga þá ályktun að heyrnarlausir fari nokkuð á mis við þá þjónustu sem hið opinbera annast og á þetta fyrst og fremst við um menntunarmöguleika. Heyrnarlaus maður þarfnast túlkunar í skólum. Áhugi fyrir menntun er mikill. Með aukinni túlkaþjónustu mun menntun aukast og verða fjölbreyttari sem aftur leiðir til betri lífsafkomu og aðstæðna hinna heyrnarlausu. Á sviði fölmiðlunar er einnig þörf úrbóta. Heyrnarlausir fara á mis við nær allt íslenskt efni í sjónvarpi. Úrbætur eru í því fólgnar að birta texta með og enn fremur með öllu erlendu efni þar sem íslenskt talmál fylgir. Að auki er það greinileg ósk heyrnarlausra að fá félagsráðgjöf fyrir sinn hóp þar sem samskipti gætu farið fram á aðaltjáningamiðli hins heyrnarlausa, táknmáli.`` Þjónustumiðstöð fyrir heyrnarlausa er stærsta og árangursríkasta skrefið sem hægt er að stíga nú í þá átt að rétta kjör og bæta aðstöðu þessa hóps fatlaðra. Að umræðu lokinni legg ég til að málinu verði vísað til hv. félmn. og síðari umræðu.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil, eins og reyndar á síðasta þingi, taka undir þessa þáltill. sem hér liggur fyrir um þjónustumiðstöð fyrir heyrnarskerta og er flutt af Þórhildi Þorleifsdóttur hv. 18. þm. Reykv. og fleiri kvennalistakonum. Ég held að við þurfum ekki að fjölyrða um það frekar en málefni heyrnarskerta eru mjög brýn. Þetta er ekki mjög stór hópur en þetta er fólk sem býr við mjög alvarlegar aðstæður og það er brýnt að leitað verði leiða til úrbóta. Í dag eru fjölmargir möguleikar til að hjálpa þessu fólki með ýmsum hætti. Það hafa verið framleidd margs konar hjálpartæki og það eru mörg önnur ráð til að þetta fólk geti notið þess að búa í nútímaþjóðfélagi. Ég ætla ekki að fjölyrða sérstaklega um það en vil eindregið vonast til þess að þetta mál fái góða og skjóta afgreiðslu. Það er von mín að málefni heyrnarskertra verði rædd meira í framtíðinni en hér hefur verið gert og heyrnarskertum verði gert kleift að vera fullgildir þjóðfélagsþegnar á Íslandi. Ég vil að öðru leyti þakka hv. flm. fyrir þessa þál. og vona að hún fái afgreiðslu.

Flm. (Hreggviður Jónsson) Hæstv. forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um könnun á aðstöðu einstaklinga með glúten-óþol og er till. svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til þess að kanna aðstöðu einstaklinga með glúten-óþol. Skal sérstaklega huga að aukakostnaði þeirra við matargerð og fæðiskostnað. Þá verði kannað með hvaða hætti einstaklingar með glúten-óþol njóti aðstoðar hins opinbera annars staðar á Norðurlöndum, svo sem með greiðslum frá almannatryggingum og hvaða skattalega meðferð þeir fá. Einnig verði kannað hvort gera megi glúten-óþol að skráningarskyldum sjúkdómi hér á landi.`` Hæstv. forseti. Glúten-óþol er sjúkdómur sem greinst hefur á síðustu árum í talsvert auknum mæli hér á landi þó svo að greindir einstaklingar séu innan við 70 eftir því sem best er vitað. Það sem hins vegar hefur gerst er að læknar eru farnir að gefa þessum sjúkdómi meiri gaum og leita að honum sem möguleika. E.t.v. er mönnum ókunnugt hvað glúten-óþol er, en það er ofnæmi fyrir öllu hveiti, þar með talið heilhveiti, rúgmjöli, höfrum og byggi. Sú staðreynd að fyrrgreindar fæðutegundir eru mjög algengar í mat veldur því að verulegum erfiðleikum er háð fyrir einstaklinga að útbúa mat með efnum sem komið geta í stað hveitis, rúgmjöls, byggs og hafra. Það er staðreynd að sjúklingar með þetta óþol mega alls ekki neyta brots úr milligrammi af efnunum án þess að þau valdi verulegum skaða á meltingarfærunum. Þó að vandamálið sé lítið í heildinni veldur það einstaklingum með sjúkdóminn verulegum erfiðleikum. Mér er kunnugt um að í Skandinavíu hafa opinberir aðilar átt eitthvert samstarf við félög þessa fólks en mér er ókunnugt um hversu mikið. Það er ljóst að lyf þessa fólks er fæða án hveitis, hafra, rúgmjöls og byggs. Ef þetta fólk þyrfti á lyfjum að halda úr lyfjabúðum þætti sjáfsagt að hið opinbera tæki þátt í kostnaði þess. Mér er kunnugt um að nokkrir einstaklingar njóti greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins vegna þessa, en það kallast þá ekki styrkur vegna glúten-óþols heldur umönnunarstyrkur eða því um líkt. Víst er að þessir einstaklingar þurfa meira að hafa fyrir matargerð en heilbrigðir einstaklingar og verða því fyrir verulegum kostnaði. Það er nauðsynlegt að heilbrigðisyfirvöld geri sér glögga grein fyrir vandamálinu, hversu stórt það er, hversu margir einstaklingar bera sjúkdóminn, hver kostnaðurinn er honum tengdur og hver staða er annars staðar á Norðurlöndunum. Ég legg því þessa þáltill. fram til umræðu og afgreiðslu og óska eftir að henni verði vísað til félmn. Sþ. og síðari umræðu.

Flm. (Guðrún Agnarsdóttir) Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um heilsufarsbók á þskj. 832. Meðflutningsmenn mínir eru Danfríður Skarphéðinsdóttir, Kristín Einarsdóttir, Kristín Halldórsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir hv. þingkonur Kvennalistans. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrmrh. í samráði við landlækni að láta hanna heilsufarsbók sem fylgi hverjum einstaklingi frá vöggu til grafar. Í heilsufarsbókina skulu skráðar jafnóðum allar þær upplýsingar um heilsufar einstaklingsins sem máli skipta, svo sem sjúkdómar, læknismeðferð og lyfjanotkun.`` Það er nú svo að skráning og varðveisla ýmissa mikilvægra upplýsinga um heilsufar einstaklinga hefur farið vaxandi á undanförnum árum og áratugum. Þessar upplýsingar er langoftast að finna hjá heimilis- eða heilsugæslulækni hvers einstaklings en einnig hjá sjúkrahúsum eða öðrum rannsókna- eða meðferðarstofnunum. Þrátt fyrir aukna tækni á tölvuöld er þó skipulag á þessum upplýsingum með ýmsum hætti og oft þarf víða að leita fanga til þess að fá heildarupplýsingar um heilsufar fólks. --- Þá á ég fyrst og fremst við að einstaklingurinn sjálfur hefur oft mikið fyrir því og heldur sjaldnast skipulegt bókhald um það. --- Allt of sjaldan hefur sjúklingurinn sjálfur yfirsýn yfir eigið heilsufar, tímasetningu og niðurstöður rannsókna og læknismeðferðar sem hann hefur fengið. Sem dæmi má nefna bólusetningar, lyfjagjöf, skurðaðgerðir, og þá hvað var numið brott, hvað var gert í hinum ýmsu aðgerðum o.s.frv. Þetta viðheldur vankunnáttu almennings og er ekki í samræmi við stefnu heilbrigðisyfirvalda sem hvetur til aukinna forvarna og frumkvæðis einstaklinga til að taka ábyrgð á eigin heilsugæslu. Til þess að svo geti orðið þarf aukna og skipulega heilbrigðisfræðslu, bæði í skólum og meðal almennings. Fræðslan ein sér nægir þó ekki til að tryggja það að einstaklingar taki ábyrgð á eigin heilsuvernd. Þeim verður jafnframt að vera það kleift efnahagslega og félagslega að velja sér lifnaðarhætti í samræmi við þá heilbrigðisfræðslu sem stunduð er. Það þarf einnig að auðvelda einstaklingnum aðgang að upplýsingum í þessum efnum og stjórnvöld hafa mikilvægu hlutverki að gegna. Þeim ber t.d. að samstilla ýmsa þætti stjórnsýslunnar þannig að þeir verði samvirkir til að ná markmiðum heilbrigðisfræðslu og heilsugæslu. Einn þáttur þess að auka hlutdeild almennings í eigin heilsuvernd er einmitt að gefa fólki kost á því að skrá í eina bók allt það sem viðkemur heilsufari þess. Upplýsingarnar eru þannig í fórum einstaklingsins eða umsjáraðila hans allt frá vöggu til grafar. Þar getur einstaklingurinn fylgst með eigin heilsufari haft eftirlit með því og tekið ábyrgð á því á virkari hátt. Heilsufarsbækur hafa verið notaðar meðal ýmissa annarra þjóða um nokkurt skeið með góðum árangri. Hef ég sérstaklega kynnt mér slíka heilsufarsbók sem notuð er í Frakklandi. Ég ætlaði reyndar að hafa hana með mér hér í stólinn til þess að sýna hv. þm. en vegna þess hve tíminn var naumur þá tókst mér ekki að taka hana með mér. Ég væri hins vegar mjög fús til að veita upplýsingar ef menn hefðu áhuga. Slíkt skipulag, eins og ég hef þegar vitnað til, eykur ábyrgð og vitneskju einstaklingsins um eigið heilbrigði og heilsufar og skírskotar jafnframt og hvetur til þátttöku. Slík heilsufarsbók er því í fyllsta samræmi við yfirlýst markmið og stefnu heilbrigðisyfirvalda. Mér og okkur flm. finnst það vera á þeirra ábyrgð að hafa frumkvæði að því að gefa úr slíka bók sem einstaklingum yrði síðan falin til umsjár og mundi örugglega hvetja til meiri virkni og þátttöku almennings um eigið heilbrigði. Ég legg til að þáltill. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. félmn. sameinaðs þings.

Flm. (Geir H. Haarde) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um forkönnun Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins á alþjóðlegum varaflugvelli á Íslandi. Till. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að heimila Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins að gera forkönnun á mögulegri staðsetningu og gerð alþjóðlegs varaflugvallar á Íslandi.`` Flm. eru hv. þm. Halldór Blöndal, Ingi Björn Albertsson, Guðmundur H. Garðarsson, Hreggviður Jónsson, Pálmi Jónsson, Kristinn Pétursson, Einar Kr. Guðfinnsson og Eggert Haukdal, auk þess sem hér stendur. Ég skal ekki, virðulegi forseti, setja á langa ræðu um þetta mál. Þetta mál hefur verið rætt mjög ítarlega á hv. Alþingi í vetur og leyfi ég mér að vitna til ummæla sem urðu utan dagskrár í sameinuðu þingi hinn 20. febr. sl. um þetta mál. Ég tel að sú umræða og það svar við fyrirspurn, sem ég beindi til utanrrh. fyrr á þinginu, leiði það í ljós að það er ekki eftir neinu að bíða að taka ákvörðun um þessa forkönnun ef menn á annað borð ætla sér að taka þá ákvörðun. Fyrr á þinginu svaraði utanrrh. skriflega fyrirspurn minni um þetta mál og það svar liggur fyrir á þskj. 193. Að auki liggja hér fyrir allar þær upplýsingar sem fram komu í fyrrgreindum umræðum utan dagskrár 20. febr. sl. Ég ætla ekki við þetta tækifæri, virðulegi forseti, að taka upp miklar efnislegar umræður um þetta mál. Till. er ekki síst flutt til þess að fram komi vilji meiri hluta Alþingis í þessu máli, en ég hygg að vilji meiri hluta þingmanna standi til þess að sú könnun, sem hér er lagt til að ályktað verði um, verði framkvæmd. Till. er flutt til að auðvelda utanrrh. að taka þessa ákvörðun, en það virðist sem hann hafi verið í einhverjum bögglingi með að taka hana vegna andstöðu annarra aðila að þessu stjórnarsamstarfi. Till. er flutt til þess að auðvelda hæstv. utanrrh. að taka þessa ákvörðun þrátt fyrir andstöðu einhverra samstarfsaðila. Hún er flutt til þess að fá fram vilja Alþingis í málinu þannig að það fari ekkert á milli mála að ef hæstv. ráðherra leyfir þessa forkönnun hafi hann til þess stuðning meiri hluta þingsins. Um efnisatriði að öðru leyti vil ég leyfa mér að vitna til umræðna hinn 20. febr. sl., ekki síst ræðu hv. þm. Matthíasar Á. Mathiesens og hæstv. utanrrh. Að svo mæltu leyfi ég mér að leggja til að till. verði vísað til hv. utanrmn. og síðari umræðu.

Jón Helgason Hæstv. forseti. Fyrir nokkru var lögð fram á Alþingi skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 1988. Samkvæmt ákvörðun forseta þingsins og með tilvísun til 12. gr. laga nr. 13/1987, um umboðsmann Alþingis, er skýrslan nú tekin til umræðu í sameinuðu þingi. Rétt þótti að einn af okkur þingforsetum mælti fyrir skýrslunni. Til embættis umboðsmanns Alþingis var stofnað með lögum nr. 13/1987 er tóku gildu 1. jan. 1988 og á fundi í Sþ. hinn 17. des. 1987 var dr. Gaukur Jörundsson kjörinn í starf umboðsmanns Alþingis til næstu fjögurra ára. Skv. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 13/1987 skal umboðsmaður árlega gefa Alþingi skýrslu um starfsemi sína á liðnu almanaksári. Skal skýrslan prentuð og hún birt opinberlega. Skýrsla sú er hér liggur fyrir er fyrsta skýrsla umboðsmanns sem berst Alþingi í samræmi við nefnt lagaákvæði. Í bréfi umboðsmanns, er fylgdi skýrslunni og prentað er fremst í henni, er lýst efni skýrslunnar en henni er skipt í fimm kafla. Fjallar fyrsti kaflinn um störf umboðsmanns og rekstur skrifstofu hans á árinu 1988. Ég vek sérstaka athygli á öðrum kafla skýrslunnar en þar er að finna lýsingu á aðdraganda að stofnun embættis umboðsmanns Alþingis og starfssviði, hlutverki og starfsháttum umboðsmanns. Er þarna að finna fróðlegar upplýsingar um embættið og skýringar á þeim lagareglum sem um það gilda. Ber að þakka þá áherslu sem umboðsmaður hefur lagt á að hafa tiltækar slíkar skýringar til að auðvelda almenningi að átta sig á hlutverki og starfsháttum embættis umboðsmanns Alþingis. Í næstu tveimur köflum er gerð grein fyrir þeim málum sem umboðsmaður fjallaði um á árinu 1988. Annars vegar er þar um að ræða tölfræðilegar upplýsingar og hins vegar eru birtar niðurstöður og álit í einstökum málum. Aðeins er þó gerð grein fyrir þeim málum sem umboðsmaður telur að hafi almenna þýðingu vegna starfs umboðsmanns og starfshátta í stjórnsýslunni. Ársskýrslu umboðsmanns er einmitt ætlað það hlutverk að veita alþingismönnum, þeim er starfa í stjórnsýslunni og almenningi upplýsingar um þau mál er umboðsmaður fjallar um. Slík upplýsingagjöf er í raun hluti af því aðhaldi sem starfi umboðsmanns Alþingis er ætlað að vera gagnvart stjórnsýslunni og gefur okkur alþingismönnum kost á að íhuga hvernig til hefur tekist við lagasetningu og eftir atvikum að gera tillögur um breytingar. Eins og umboðsmaður bendir á í bréfi sínu hafa ársskýrslur umboðsmanna þjóðþinga annars staðar á Norðurlöndunum áunnið sér sess sem upplýsingarit um réttarframkvæmd varðandi stjórnsýsluhætti. Með störfum sínum hafa umboðsmenn þessara þjóðþinga haft veruleg áhrif til góðs á starfshætti í stjórnsýslu þessara landa og ég vænti þess að sú verði einnig raunin hér á landi. Í skýrslunni kemur fram að á árinu 1988 voru skráð hjá umboðsmanni 70 mál og af þeim höfðu 35 verið afgreidd við síðustu áramót. Aðeins er þarna um að ræða erindi sem bárust skriflega, en auk þess bárust skrifstofu umboðsmanns fjölmargar fyrirspurnir sem ýmist leiddu til þess að formleg kvörtun var borin fram af viðkomandi eða veittar voru leiðbeiningar um hvernig fyrirspyrjandi ætti að leita úrlausnar sinna mála. Þá ber að hafa í huga að skrifstofa umboðsmanns var ekki opnuð fyrr en í júlímánuði 1988 þannig að árið í fyrra var varla marktækt varðandi málafjölda hjá embættinu. Má til samanburðar nefna að samkvæmt upplýsingum umboðsmanns Alþingis hafa honum borist um 60 mál sem af er þessu ári. Viðfangsefni þeirra mála sem berast til umboðsmanns eru af margvíslegum toga eins og fram kemur í yfirliti á bls. 18 í skýrslunni. En auk þess að taka frá kvörtunum frá almenningi hefur umboðsmaður heimild til að taka upp mál af eigin frumkvæði. Á árinu 1988 fjallaði umboðsmaður um þrjú mál að eigin frumkvæði og fjölluðu þau um breytingar á lagareglum um gjafsókn, tiltekna þætti í starfsemi hlutafélagaskrár og mannréttindaákvæði í íslenskum lögum. Hefur ábending umboðsmanns Alþingis um ófullkomin ákvæði til verndar mannréttindum í íslenskum lögum orðið mönnum áminning í þessu efni og er vonandi að þess verði ekki langt að bíða að breytingar verði gerðar á íslenskum lögum til að bæta úr þessum annmörkum. Sérstaklega er ástæða til að vona að ekki líði á löngu áður en Alþingi fær til umfjöllunar tillögur að breytingum á mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Samkvæmt lögum er það hlutverk umboðsmanns Alþingis að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem greinir í lögum um starf hans og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins. Eins og bent er á í skýrslunni er starf umboðsmanns Alþingis enn í mótun og umboðsmaður telur engan veginn fullreynt hvernig við því verði brugðist af stjórnvöldum. Eiginlegt vald umboðsmanns Alþingis er fyrst og fremst fólgið í því að hann getur krafið stjórnvöld um upplýsingar og skýringar á ákvörðunum þeirra og framkomu. Að lögum eru hvorki stjórnvöld né sá er kvörtun hefur borið fram bundinn af áliti og niðurstöðu umboðsmanns. Umboðsmaður minnir hins vegar á það í skýrslu sinni að það kom skýrt fram í grg. með frv. til laga nr. 13/1987 að þau lög séu á þeirri forsendu reist að stjórnvöld hljóti yfirleitt að fara eftir áliti umboðsmanns. Víkur umboðsmaður í því sambandi sérstaklega að þeirri ákvörðun samgrn. að hafna niðurstöðu hans í þremur málum varðandi nauðsyn lagaheimildar til að mæla fyrir með reglugerð um sviptingu leyfis til aksturs leigubifreiða vegna hámarksaldurs leigubifreiðastjóra. Þá vekur umboðsmaður athygli á því að í nokkrum tilvikum hefur dregist úr hófi að ráðuneyti hafi orðið við tilmælum hans um greinargerð og upplýsingar. Mun umboðsmaður af því tilefni hafa ritað forsrh. bréf og óskað eftir upplýsingum um hvort ráðuneytið fylgi ekki einhverjum starfsreglum um svör við erindum, sérstaklega þegar afgreiðsla dregst lengur en ástæða er til að vænta. Umboðsmaður lýkur þeim hluta skýrslu sinnar er fjallar um störf hans á árinu 1988 með þeim orðum að hann telji óhjákvæmilegt að vekja athygli á þeim atriðum sem nefnd voru hér að framan. Í skýrslu sinni til Alþingis segir dr. Gaukur Jörundsson orðrétt: ,,Forsenda laga nr. 13/1987, um umboðsmann Alþingis, er sú að umboðsmaður sé virtur svars og að tillit sé tekið til álita hans. Ef sú forsenda bregst tel ég að það hljóti að koma í hlut Alþingis að taka á ný afstöðu til þess með hvaða hætti unnið skuli að endurbótum í stjórnsýslu hér á landi.`` Í tilefni af þessum orðum er ástæða til að minna á ábyrgð Alþingis á starfi umboðsmanns. Alþingi hefur með lögum ákveðið að koma þessu embætti á fót og fengið því það hlutverk að hafa í umboði þess eftirlit með stjórnsýslunni. Umboðsmaður Alþingis er kjörinn af Alþingi og þingið hefur því valið til starfsins mann sem það treystir til að fara með þetta eftirlitshlutverk. Er þarna fylgt fyrirmynd ýmissa erlendra ríkja sem hafa talið eðlilegt að borgararnir ættu kost á að leita með þessum hætti til óháðs aðila vegna skipta sinna við stjórnsýsluna. Það er því mikilvægt að Alþingi leggi sitt af mörkum til að treysta tiltrú almennings og stjórnvalda á embætti umboðsmanns Alþingis. Liður í því er sú umræða sem væntanlega verður árviss á Alþingi um skýrslu umboðsmanns. Þar gefst einmitt tækifæri fyrir þingmenn til að ræða þær athugasemdir sem umboðsmaður hefur gert við störf og starfshætti í stjórnsýslunni og þá einnig við framkvæmd þeirra laga sem stjórnsýslan starfar eftir. Ég vil að lokum nota þetta tækifæri og þakka umboðsmanni Alþingis fyrir það brautryðjandastarf sem hann hefur þegar unnið með störfum sínum þennan stutta tíma og ég vonast til þess að árangur þess verði sem æskilegastur fyrir okkur öll.

Kjartan Jóhannsson Frú forseti. Ég tel að það sé nauðsynlegt að sú hefð skapist að skýrsla umboðsmanns Alþingis sé árlega tekin til umræðu á Alþingi. Þetta er fyrsta skýrsla umboðsmanns Alþingis og hér er því markaður sá farvegur að skýrslan skuli vera umræðuefni í Sþ. Mér sýnist að það sé ástæða til þess að láta í ljós ánægju með þann árangur sem þegar hefur komið í ljós af starfi umboðsmanns Alþingis. Ég held að það sé augljóst að það hafi verið stigið mjög gott skref með stofnun þessa embættis og að jákvæðan árangur af því megi þegar merkja. En það er jafnsjálfsagt að nota þennan vettvang og þetta tækifæri, og tala ég þá sem einn af yfirmönnum umboðsmanns Alþingis sem forseti Nd, að héðan heyrist sú rödd að þeim eindregnu tilmælum sé beint til stjórnarstofnana um að þau veiti greiðlegar svör við þeim fyrirspurnum og tilmælum sem koma frá umboðsmanni Alþingis. Það er auðvitað að gefnu tilefni sem ég mæli þessi orð vegna þess að svör hafa ekki borist nægilega greiðlega, eins og kemur fram í skýrslu umboðsmanns Alþingis og kom fram í ræðu hv. forseta Ed. Það verður þá líka að heyrast af þessum vettvangi að það sé hvatt til þess að ráðuneyti og aðrar stjórnarstofnanir taki fullt tillit til þeirra álita sem frá umboðsmanni Alþingis koma. Hér hefur orðið á einn misbrestur sem nauðsynlegt er að nefna og ég læt í ljós sérstök vonbrigði með, nefnilega viðbrögð hæstv. samgrh. sem hafði álit umboðsmanns Alþingis að engu. Ég tel að það sé mjög slæmt þegar slíkt gerist og það sé ástæða til að láta í ljós vonbrigði, eins og ég hef gert, og hvetja ráðuneyti kannski enn frekar en aðrar stofnanir í þjóðfélaginu til þess að fara eftir þeim álitsgerðum sem frá umboðsmanni Alþingis koma. Ég minni á að það er hlutverk Alþingis að styðja við bakið á þessari stofnun og hér er vettvangurinn til þess að vekja almenning til umhugsunar um þá úrskurði og þau álit sem frá umboðsmanninum koma. Virðulegi forseti. Þetta taldi ég nauðsynlegt að yrði sagt hér á þessum vettvangi og þau orð sem ég hef sagt eru ekki síst sögð með tilliti til þess að forsetar eru yfirmenn umboðsmanns Alþingis og ég vil að þau verði skoðuð í því samhengi.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Það eru nokkur tíðindi í sögu mannréttindamála á Íslandi þegar fyrsta skýrsla umboðsmanns Alþingis er lögð fram til umræðu. Það væri vel ef við á Alþingi gætum sagt að við hefðum sjálf brugðist við ábendingum umboðsmanns með snöggum hætti. Vissulega tek ég undir gagnrýnisorð forseta Nd., hv. 4. þm. Reykn., sem hér talaði áðan, en ég hygg að Alþingi þurfi sjálft að gera hreint fyrir sínum eigin dyrum og megi vel líta til þess að við höfum um langan aldur verið aðilar að ýmiss konar þjóðréttarsamningum sem fela í sér aukin réttindi borgurum til handa án þess að við höfum sinnt því að lögleiða ákvæði þeirra. Nú er það ljóst að aðild að slíkum samningum felur í sér skyldu til þess að laga löggjöfina að skilyrðum sáttmálans en hitt er líka ljóst, að því er mannréttindaákvæðin varðar og þá fyrst og fremst Mannréttindasáttmála Evrópuráðsins, að við höfum ekki lögtekið sáttmálann sem slíkan né einstök ákvæði hans á Íslandi. Meira að segja var það svo að sú sem hérna stendur háði eitt sinn baráttu fyrir því að lögtekin væru á Íslandi þau ákvæði Mannréttindasáttmálans sem fjölluðu um rétt foreldra til að ráða uppeldi barna sinna. Hér voru þá á Alþingi ýmsir sem tortryggðu þetta ákvæði mjög, en þó var það í sáttmála sem við höfðum verið aðilar að áratugum saman. Svona er þetta, því miður. Við erum þátttakendur og aðilar að ýmsum samningum sem eiga að tryggja réttindi borgaranna og við teljum að staða Íslands sé mjög sterk að þessu leyti, við lofum Ísland sem réttarríki og við lofum réttindi einstakra borgara á Íslandi. En erum við alveg viss um að við stöndum nægilega vel að þessu leyti? Erum við alveg viss um að við höfum með löggjöf treyst ýmis réttindi borgaranna, einkum í baráttu einstaklinganna við kerfið, eins og stundum er kallað, í baráttu einstaklinganna fyrir rétti sínum gagnvart stjórnsýslunni, gagnvart hinu mikla valdi sem einstaklingarnir hafa oft á tíðum ekki tök á að rata til hvað þá að rata um flókna stigu þess sama valds eða kerfis? Þess vegna eru lög sem tryggja meðferð mála einstaklinga gagnvart stjórnsýslunni, eða stjórnsýslulög, mjög mikilvæg til að treysta réttaröryggi manna svo og þau lög sem þessi skýrsla byggir á, þ.e. lögin um umboðsmann Alþingis. Þau eiga fyrst og fremst að þjóna einstaklingunum í baráttu þeirra gagnvart því ofurefli sem ríkisvaldið oft á tíðum er. Því er það þegar við höfum á Alþingi sett lög um slíkt starf þá þykir mér við vera siðferðilega bundin við að sinna þeim ábendingum sem frá þessum trúnaðarmanni Alþingis koma. Við þetta bætist að það er algjörlega ljóst að á okkar tímum og í heimi mikillar fjölmiðlunar og aukinnar tækni er enn meiri nauðsyn en áður að styrkja stöðu einstaklingsins í baráttu hans fyrir eigin sjálfsögðum rétti sem við teljum ríki okkar byggja á. Við þekkjum sorgleg dæmi þess frá ýmsum ríkjum hvernig einstaklingar hafa lotið í lægra haldi vegna þess að enginn var til forsvars þeim í baráttunni við hinn fjórða þátt valdsins, ef svo má segja, þ.e. fjölmiðlana. Slík tilvik leiða hugann að því hve sjálfsagt það er að löggjafinn hafi úrræði sem einstaklingarnir geti notað til að reka réttar síns og varðveita rétt sinn gagnvart stjórnsýslunni og gagnvart þeim þáttum ríkisvaldsins sem kynni að sjást yfir sjálfsagðan rétt einstaklinga. Við viljum að sú stofnun sem við höfum hér komið á laggirnar verði til þess að auka réttaröryggi manna. Því langar mig til að nota þetta tækifæri til þess að hvetja til þess, sem ég reyndar hef gert áður, að alþingismenn standi saman um það á hausti komanda að lögfesta öll ákvæði Mannréttindasáttmála Evrópu. Þetta hefur verið gert í meiri hluta þeirra ríkja sem eru aðilar að þessum sáttmála og ég skil ekki hvað Íslendingum er að vanbúnaði að þessu leyti. Ég vildi óska þess að þeir sem efast um þetta hefðu átt þess kost að vera viðstaddir fund sem við nokkrir alþingismenn sátum fyrir nokkrum dögum, nánar tiltekið 10. maí, þar sem mannréttindabaráttumaðurinn Lech Walesa frá Póllandi sat fund ásamt þingmannanefnd í Evrópuráðinu í tilefni af því að hann var þangað kominn til að taka við mannréttindaverðlaunum Evrópu. Hann sagði: ,,Þið í Vestur-Evrópu sem búið við öll þau mannréttindi sem raun ber vitni komið okkur til hjálpar, hjálpið okkur að byggja upp lýðræði og mannréttindi í okkar ríki. Við getum það ekki ein. Komið þið okkur til hjálpar. Leyfið okkur að taka þátt í mannréttindastarfi ykkar.`` Þetta sagði Lech Walesa á þessum fundi sem fjórir íslenskir þingmenn sátu. Þetta ásamt mörgu fleiru sem þessi gestur Evrópuráðsins og mikli mannréttindafrömuður sagði færði okkur enn á ný heim sanninn um það hvers virði það er að hafa skýr ákvæði um mannréttindi einstaklingum til handa í þjóðfélögum okkar og að fara eftir þeim. Að þau tæki sem við höfum til þess að aðstoða einstaklingana í baráttunni fyrir réttindum sínum í starfinu að sanngjarnri og réttri meðhöndlun mála. Ég held að þeir sem þarna voru viðstaddir hafi enn á ný sannfærst um hina miklu nauðsyn þessa. Því vitna ég til þessa að ég tel það renna stoðum undir þau rök sem eru fyrir því að við lögfestum mannréttindaákvæði frekar en við höfum gert.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim hv. þm. sem hér hafa talað um þýðingu þeirrar umræðu sem hér fer fram með tilliti til þess starfs sem umboðsmaður Alþingis vinnur og honum er ætlað að sinna samkvæmt þeirri löggjöf sem Alþingi hefur sett þar um. Ég skal ekki fjölyrða um þessa skýrslu en ég vil vekja athygli á því ef það gæti orðið til eftirbreytni að þessi skýrsla, sem dagsett er í febrúar, er núna til umræðu á seinustu dögum þingsins. Ég hefði talið eðlilegt og rétt að þessi umræða hefði farið fram töluvert mikið fyrr. Ég hef ekki dagsetninguna á því hvenær hún barst til Alþingis en ég trúi því að hún sé búin að liggja hjá þingmönnum um nokkurt skeið. Þetta mál er þess eðlis að það þarf að gefa þinginu góðan tíma til að ræða það en það sem gerist, þ.e að umræðunni er ætlað að fara fram á tveimur seinustu sólarhringum þingsins, sýnist mér ekki vera í samræmi við þá hugsun sem liggur að baki stofnun þessa embættis og því að þessi embættismaður gefi Alþingi slíka skýrslu. Að öðru leyti, eins og ég sagði, tek ég undir þau sjónarmið sem hér komu fram hjá hv. þm. og tel að þessi umræða sé og komi síðar meir til með að verða enn þýðingarmeiri en hún er í dag. Þetta er fyrsta umræða sem fer fram um skýrslu umboðsmanns Alþingis og við munum að sjálfsögðu sjá um það þegar fram í sækir að hún verði höfð með þeim hætti að alþingismenn geti gefið sér tíma til skoðunar og umræðu.

Kristín Halldórsdóttir Hæstv. forseti. Ég skal ekki vera margorð af þeirri einföldu ástæðu að ég hef ekki kynnt mér efni þessarar skýrslu nægilega til að vera þess umkomin að fjalla um hana á sómasamlegan hátt. Við fljótlegt yfirlit er þó augljóst að í þessari skýrslu eru mikilsverðar upplýsingar sem full þörf hefði verið á að hafa langa og góða umræðu um. Það kemur fram í efnisyfirliti, sem handhægt er að fara yfir, að fjallað er um hlutverk og starfshætti umboðsmanns Alþingis, birtar ýmsar tölulegar upplýsingar um skráð mál og afgreiðslu þeirra árið 1988 svo og álit og aðrar niðurstöður í málum afgreiddum árið 1988 og að auki nokkur fylgiskjöl. Sem sagt hinar ýmsu upplýsingar. Allt þetta er fyllsta ástæða til að athuga vel. Það er að mínu viti mjög hart að hafa ekki fengið ráðrúm til að kynna sér efni þessarar skýrslu í þeim miklu önnum sem nú ríkja á Alþingi. Ég vek athygli á því að skýrslan var send Alþingi 23. febr. 1989. Nú man ég ekki nákvæmlega hvaða dag henni var útbýtt á Alþingi en það er ekki mjög langt síðan og verður að teljast mjög bagalegt að ekki hafi gefist meiri tími til þess að athuga efni hennar. Hér er um að ræða framkvæmd ákaflega mikilsverðrar og merkrar löggjafar sem sett var til þess að bæta réttarstöðu almennings og það varðar okkur mjög miklu hvernig til tekst. Því vil ég enn og aftur lýsa vonbrigðum mínum með það litla ráðrúm sem alþingismönnum hefur gefist til að lesa þessa skýrslu og fjalla um hana. Ég vil hins vegar lýsa ánægju minni með þá reynslu sem fengin er af störfum umboðsmanns Alþingis hingað til, en vil reyndar jafnframt, eins og fyrri ræðumenn hér, lýsa megnri óánægju með viðbrögð framkvæmdarvaldsins sem mér virðist hafa sýnt þessu embætti óvirðingu. Ég hlýt að taka undir óskir manna um að framkvæmdarvaldið taki sig á í þessu efni. Ég vil sérstaklega benda á fáein orð á bls. 6 þar sem umboðsmaður Alþingis segir, með leyfi forseta: ,,Ég dreg ekki dul á, að í nokkrum tilvikum hefur dregist úr hófi, að ráðuneyti hafi orðið við tilmælum mínum um greinargerð og upplýsingar. Í fæstum þeirra tilvika hafa þau staðfest móttöku erindis eða gert grein fyrir töfum á svörum. Hefur þessi framkoma orðið mér tilefni til þess að rita forsrh. bréf og óska upplýsinga um það, hvort ráðuneyti fylgi ekki einhverjum starfsreglum um svör við erindum, sérstaklega þegar afgreiðsla dregst lengur en ástæða er til að vænta.`` Þetta eru mjög athyglisverð orð í þessari skýrslu umboðsmanns Alþingis og hlýt ég að láta í ljósi þá von mína að framkvæmdarvaldið sjái að sér og sýni þessu embætti fullan sóma og virðingu. Ég vil svo aðeins að lokum óska sérstaklega eftir því að í framtíðinni verði gefið betra ráðrúm til umræðna um skýrslu af þessu tagi en nú varð raunin þar sem hér er um svo mikilsvert mál að ræða.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Hér er til umræðu skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 1988. Sú skýrsla er býsna vel fram sett og unnin og til mikils sóma fyrir það embætti. Þar er gripið á mörgum þáttum, ekki aðeins þeirri vinnu sem umboðsmaður hefur lagt fram heldur einnig stöðu hans lagalega og ýmsum upplýsingum eins og t.d. um þörf á lögfestingu þjóðréttarsamninga. Það er ekki nokkur vafi á því að stofnun umboðsmanns Alþingis er á margan hátt þörf stofnun. Þar gefst litla manninum kostur á því að bera sig upp við umboðsmann Alþingis, sem er óháður, og leita eftir því hvort rétt hafi verið farið með mál hans í kerfinu. Umboðsmaðurinn leiðbeinir jafnframt hverjum og einum um það hvert, til hvers og hvernig hann á að standa að sínum málum. Það er því mjög mikilsvert að við stöndum þétt á bak við umboðsmann okkar þannig að hann geti unnið fljótt og vel fyrir borgarana. Það kemur hins vegar fram í hans skýrslu, eins og hv. 10. þm. Reykn. kom hér inn á, á bls. 6 að það hefur dregist nokkuð að ýmis ráðuneyti hafi svarað honum. Það er ljóst að við verðum að ýta á eftir því að umboðsmaður geti starfað þannig að hann fái svör og hann geti leyst þau ágreiningsmál sem hann telur að eigi að leysa. Jafnframt er í þessari skýrslu getið um nokkur mál sem hann hefur tekið á og eru mjög athyglisverð. Ég ítreka að við verðum að huga að okkar málum hér á þinginu. Í þessari skýrslu er t.d. einmitt bent á meinbugi í lögum o.fl. Ég hefði kosið að við hefðum getað tekið öllu meiri tíma í þessa umræðu og á öðrum tíma ársins, eins og hér hefur komið fram hjá öðrum ræðumönnum um þetta efni, því þetta er töluvert stórt mál. Ég vil líka taka undir það sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um mannréttindamál. Hann minnti á Evrópuráðið og þau mannréttindaverðlaun Evrópuráðsins sem Lech Walesa var sæmdur á 40 ára afmæli ráðsins og þann fund sem var haldinn með honum og þingmönnum Evrópuráðsins. Ég hjó eftir því að á þeim fundi lagði Lech Walesa mikla áherslu á einstaklingsfrelsið og rétt einstaklinganna. Við mættum stundum hafa það meira í huga hér á Íslandi að einstaklingsfrelsið er mikils virði og við ættum að standa svolítið betur að okkar löggjöf á mörgum sviðum þannig að við virtum einstaklingsfrelsið meira en oft er gert. Ég held að það væri þörf áminning að fá slíkar athugasemdir eins og Lech Walesa gerði um einstaklingsfrelsið því það er grundvöllur okkar stjórnskipulags. Ég vil svo víkja að því sem ég gat um fyrr, þ.e. lögfestingu á þjóðréttarsamningum. Við höfum á undanförnum árum gerst aðilar að allmörgum þjóðréttarsamningum, skrifað undir þá en ekki lögfest. Við erum aðilar að töluvert mörgum alþjóðlegum samtökum þar sem þjóðréttarsamningar eru til umfjöllunar. Þetta er mjög mikilsverður hluti okkar laga í dag og við verðum að huga sérstaklega að þessum samningum sem hafa auðvitað mikið gildi fyrir okkur eftir að við höfum lögfest þá. Það er eins víst að við hljótum að huga sérstaklega að Mannréttindasáttmálanum, sem hv. 3. þm. Reykv. minntist hér á áðan, og hljótum að leggja ofurkapp á að lögfesta hann og gerast fullgildir aðilar að þeim samningi. Það er svo að þeir mörgu þjóðréttarsamningar sem við höfum gerst aðilar að en ekki lögfest hljóta að koma til umræðu og staðfestingar. Það er svo að í mörgum alþjóðastofnunum er unnið að ýmiss konar samningum sem við hljótum að taka afstöðu til og athuga. Það er orðin miklu meiri ástæða til þess að við hugum alveg sérstaklega að þessum alþjóðlegu samningum og væri full ástæða til þess að Alþingi Íslendinga hugi að stöðu Íslands og réttarstöðu okkar gagnvart öllum þessum samningum sem við höfum gerst aðilar að og í hvaða veru við þurfum að beina okkar löggjöf í því sambandi. Við höfum legið á eftir í þessu á mörgum sviðum og það er því mjög brýnt að við tökum okkur til og gerum okkur ljóst hvar við erum aðilar að þjóðréttarsamningum og lögfestum þá og breytum okkar lögum í því samræmi. Ég vil einnig sérstaklega undirstrika það sem kemur fram í skýrslu umboðsmanns Alþingis þar sem hann bendir á með réttu að það eru mjög ófullkomin ákvæði til verndar mannréttindum í íslenskum lögum. Það er því brýn ástæða til þess að við setjum miklu fullkomnari ákvæði til verndar mannréttindum í íslensk lög sem tryggi einstaklingsfrelsið og rétt einstaklinganna á hinum ýmsu sviðum. Þetta sýnir sig þar sem fram kemur í þessari skýrslu að ýmis ráðuneyti hafa lítt svarað umboðsmanni og dregið það úr hömlu. Framkvæmdarvaldið telur sig bæði hafið yfir lög og rétt og virðist oft á tíðum halda að það sé hið eina vald í þjóðfélaginu. Þess vegna er það mikilvægt að við stöndum mjög þétt á bak við umboðsmanninn og setjum þau ákvæði í lög um mannréttindi þannig að réttur einstaklinganna sé ekki fyrir borð borinn. Í þessari skýrslu er farið inn á mjög mörg atriði sem væri þörf á að ræða hér. Ég ætla ekki að ræða þau sérstaklega því ég held að til þess þurfi alllangan tíma. Það kemur fram í þessari skýrslu að umboðsmaður hefur fjallað um samtals 70 mál og það sýnir e.t.v. hve margir telja sig misrétti beitta. Það er því full ástæða til þess að þetta haldi áfram með þeim hætti sem hér er og ég vil sérstaklega þakka umboðsmanni fyrir allítarlega, vel gerða og yfirgripsmikla skýrslu þó í stuttu máli sé því þessi skýrsla er alveg til fyrirmyndar og mættum við á margan hátt læra af því. Ég vil þakka umboðsmanni alveg sérstaklega fyrir það hversu vel hann hefur komið þessum málum á framfæri við okkur á Alþingi.

Jón Helgason Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram. Ég get tekið undir það sem komið hefur fram í máli manna að æskilegt væri að menn hefðu þar getað undirbúið sig betur og um þetta væri fjallað á breiðari grundvelli en orðið hefur við þessar aðstæður. Hins vegar vil benda á að það er erfitt að ásaka einhvern einstakan fyrir það að svo hefur orðið nú og allra síst held ég að þar sé við umboðsmann að sakast. Hann skilaði þessari skýrslu til forseta áreiðanlega nokkru fyrr en margar stofnanir gera. Skýrslan var að sjálfsögðu aðeins í handritsformi og síðan þurfti að prenta hana. Strax og því var lokið var skýrslunni dreift á Alþingi og það eru nákvæmlega þrjár vikur síðan nú í dag. Það er því vafasamt að segja að þetta sé mjög skammur fyrirvari að því leyti fyrir þessari umræðu eða frá því að skýrslunni var dreift. E.t.v. hefði verið réttara að tilkynna það með fyrirvara að hún yrði tekin á dagskrá í dag til þess að menn væru betur undirbúnir fyrir umræðuna og sjálfsagt að það verði þá tekið til athugunar framvegis. Ég held að jafnvel þó að umræðan hafi ekki verið lengri en þetta hafi verið ávinningur af henni, bæði þeim ábendingum sem hér hafa komið fram til alþingismanna og annarra. Eins og ég sagði í upphafi vænti ég þess að það verði árviss atburður að skýrslan verði rædd hér og það megi verða til styrktar því málefni sem hún fjallar um.

Kjartan Jóhannsson Virðulegi forseti. Eins og hér hefur verið drepið á kemur það fram í þessari skýrslu að ákvæðin til verndar mannréttindum séu ófullkomin í íslenskum lögum og stjórnarskrá okkar að því leytinu gölluð og úrelt. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja að áratugum saman hafa menn sett niður hverja nefndina á fætur annarri til þess að endurskoða stjórnarskrána með nákvæmlega engum árangri. Það eitt hefur verið átt við stjórnarskrána, held ég að óhætt sé að segja, að breyta kosningalögum svo sem eins og einu sinni á áratug. Það er starfandi nefnd þingmanna, einu sinni enn, sem búin er að vera starfandi í allmörg ár á vegum þingsins og tilnefnd á vegum þingflokkanna, til þess að vinna að þessum málum en það sér ekkert frekar fyrir endann á því verki. Ég held að það væri ástæða til að reyna að koma þessari vinnu að endurskoðun stjórnarskrárinnar í nýjan farveg og stuðla þannig að því að frekari skriður kæmist á endurskoðunina. Þá á ég ekki síst við þau ákvæði sem lúta að mannréttindamálum og sem gerð er grein fyrir hversu ófullkomin séu í þeirri skýrslu sem hér er til umfjöllunar og aðrir hv. ræðumenn hafa á minnst. Ætli það væri ekki ráð að skipa sérstaka nefnd sérfróðra aðila til að fjalla sérstaklega um þá þætti stjórnarskrárinnar sem varða mannréttindi? Kannski ætti ég að orða það þannig að fjalla um þá þætti stjórnarskárinnar sem ekki beinlínis lúta að kosningalögum. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að gera það að tillögu minni að slík nefnd verði skipuð, nefnd sérfróðra manna, sem væri ætlað að undirbúa tillögur um breytingar á stjórnarskránni einkum að því er varðar mannréttindi og þau ákvæði stjórnarskrárinnar sem ekki snúast um kosningalög og skyld málefni. Þetta ætti að vera nefnd sérfróðra aðila og verkefni nefndarinnar væri að leggja línur um þá valkosti sem fyrir hendi eru, vinna málið í hendur stjórnmálamanna til þess að greiða fyrir ákvarðanatöku. Ég geri þetta hér að tillögu minni og í rauninni beini ég máli mínu að öllum líkindum til hæstv. forsrh. sem ætti að hafa frumkvæði að slíkri nefndarskipan ef menn vildu fylgja þessari tillögu. Mín skoðun er sú að það hafi dregið svo úr hömlu að endurskoða stjórnarskrána, þær tilraunir sem hafi verið gerðar í þessa veru og eru í gangi hafi og verið svo óvirkar og seinvirkar að við það verði ekki unað og því sé nauðsynlegt að finna þessu nýjan farveg. Mín hugmynd er sú að með þessum hætti, þ.e. að skipa nefnd fáeinna sérfróðra aðila, mætti greiða mjög fyrir því að tekið yrði á þeim ákvæðum sem að er fundið í stjórnarskránni og lúta einkum að mannréttindum.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka þátt í þessari umræðu en orð síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Reykn., urðu til þess að ég mátti til með að koma aðeins upp. Hann tók svo til orða að stjórnarskráin íslenska væri gölluð og úrelt. Ég er honum ekki sammála um þetta. Hins vegar gæti vel verið að segja mætti að íslenskir stjórnmálamenn væru gallaðir og úreltir því það eru þó nokkur ákvæði stjórnarskrárinnar sem hæstv. Alþingi hefur ekki verið nógu duglegt við að virða. Þar á ég sérstaklega við ákvæði varðandi fjárlög. Það er t.d. ekki enn þann dag í dag farið að leggja fram frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1988 þótt samkvæmt stjórnarskránni hefði átt að gera það í fyrrahaust, svo maður nefni nú eitthvert dæmi. Hv. þm. var tíðrætt um mannréttindi og að það þyrfti að skipa nefnd sérfróðra aðila til þess að endurskoða mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar. 67. gr. stjórnarskrárinnar er nú t.d. um það að eignarrétturinn sé friðhelgur, engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji, þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Það gengur alla vega ekki gagnvart þessari grein að rupla og rányrkja eigið fé íslenskra atvinnuvega eins og gert er þessi missirin. Það virðist enginn áhugi fyrir því í hæstv. Alþingi að ræða það atriði og stjórnarmeirihlutinn lætur sér fátt um finnast þó að verið sé að reyna að fitja upp á umræðum um það atriði. Svo kemur hæstv. forseti Nd. og talar um mannréttindi, það þurfi að endurskoða stjórnarskrána út af einhverjum mannréttindaákvæðum. Hvernig væri að byrja á því að virða þessa stjórnarskrá sem er í gildi? Ég held að það væri bærilegt. Hv. þm. sagði að það þyrfti að leggja línur um einhverja valkosti í sambandi við mannréttindamál. Ég held að það þyrfti að leggja línur um valkosti við það að skoða hvernig eigi að virða stjórnarskrána í dag og þá varðandi þessi tvö atriði sem ég tel að sé Alþingi til vansæmdar, þ.e. fjáraukalög fyrir árið 1988 og hvernig farið er með eigið fé undirstöðufyrirtækja landsmanna. Það ætti að byrja á því að virða stjórnarskrána sem er í gildi áður en farið er að þvæla um að endurskoða hana.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Þetta er aðeins örstutt. Vegna þeirra orða sem hv. 4. þm. Reykn. lét falla um stjórnarskrána og athugun hennar og vegna þeirrar tillögu sem hann bar fram um skipun nefndar sérfróðra aðila til að fara sérstaklega í mannréttindaþátt stjórnarskrárinnar, þá er ég síður en svo andvíg þeim hugmyndum sem hann setur fram. En ég vildi einungis árétta það að miklu fljótlegri og beinni leið er einfaldlega að lögtaka ákvæði Mannréttindasáttmálans sem við erum aðilar að, þ.e. samþykkja þau í almennum lögum. Við höfum af því reynslu hve langan tíma það tekur að breyta stjórnarskránni og það gilda lög um að það þurfi að gerast með tilteknum mjög seinvirkum hætti, enda leysum við ekki málið með nokkrum stjórnarskárákvæðum. Við höfum þá ekki leyst þann þátt málsins sem umboðsmaður víkur að í skýrslu sinni, þ.e. að lögtaka sáttmálana eða kafla þeirra. Hann segir í skýrslunni á bls. 45, með leyfi hæstv. forseta: ,,Aðstaðan hér er sú að íslensk lög ganga a.m.k. að ýmsu leyti skemmra í vernd mannréttinda en þessir sáttamálar. Getur þetta valdið vanda í lagaframkvæmd hér á landi. ...`` Umboðsmaðurinn bendir þá á tvenns konar úrræði, annars vegar á stjórnarskrárákvæðin og hins vegar, eins og segir á bls. 46: ,,Ég tel einnig, að mjög kæmi til greina, að umræddir mannréttindasáttmálar eða hlutar þeirra verði teknir í íslensk lög.`` Við þurfum ekki að vanefna þessa sáttmála þó að þeir séu ekki orðréttir í íslenskum lögum. Hins vegar vildi ég árétta þá skoðun mína að ég tel að við aukum stórlega réttaröryggi einstaklinga í landinu ef við hverfum að því ráði, eins og reyndar meiri hluti þeirra þjóða sem eru aðilar að Mannréttindasáttmála Evrópu hafa gert. Ég segi enn og aftur: Ég veit ekki hvað okkur ætti að vera að vanbúnaði.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Nokkur orð vegna þeirrar þáltill. sem hér er til umræðu og vegna þess sem fram kom hjá 1. flm., hv. 1. þm. Reykv., fyrr í umræðunni. Hér er vissulega hreyft þörfu máli og það er rétt athugað hjá flutningsmönnum að það er eitt brýnasta viðfangsefnið í íslenskum atvinnumálum að auka eigið fé í íslenskum fyrirtækjum og þar er virkur hlutabréfamarkaður áreiðanlega ein mikilvægasta leiðin að því marki. Um þetta er ég sammála flm. og get þess vegna tekið undir meginefni tillögunnar þótt ég telji að ekki sé hyggilegt að setja þessu svona ákveðinn búning, þ.e. að semja skuli tillögur um ráðstafanir sem tilbúnar verði fyrir næsta reglulegt Alþingi. Hér er ekki um slíkar einstakar ákvarðanir eða aðgerðir að ræða heldur miklu fremur þróun sem fer fram víða og á mörgum sviðum. Að þessu mun ég víkja nokkuð hér á eftir. Í framsöguræðu 1. flm. kom að mínu áliti því miður fram nokkur misskilningur. Flutningsmaður virtist standa í þeirri trú að í málefnasamningi þeirrar ríkisstjórnar sem nú starfar væri ekki fjallað um þau málefni sem flm. þessarar tillögu bera fyrir brjósti. Það er gott að fá þetta tækifæri til að leiðrétta þennan misskilning því að í málefnasamningi stjórnarinnar segir einmitt um fjármagnsmarkaðinn, sem virðist hafa farið fram hjá hv. 1. þm. Reykv., með leyfi hæstv. forseta: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir markvissum endurbótum á skipulagi og starfsháttum á fjármagnsmarkaði þannig að hann gegni betur og á ódýrari hátt þýðingarmiklu hlutverki sínu í greiðslumiðlun og í miðlun fjármagns frá sparifjáreigendum til lántakenda.`` Virkur hlutafjármarkaður er einmitt einn þátturinn í þessum umbótum á fjármagnsmarkaðinum og að þeim hefur vissulega verið unnið því sannleikurinn er sá, gagnstætt því sem hv. 1. þm. Reykv. hélt fram, að ýmsar ráðstafanir hafa þegar verið gerðar til þess að örva viðskipti á hlutabréfamarkaði hér á landi og fleiri ráðstafanir eru í undirbúningi. En þessar ráðstafanir þurfa auðvitað að koma í réttri röð. Ég er flutningsmönnum þessarar þáltill. sammála um það að virkur og heilbrigður hlutabréfamarkaður er mikilvægur fyrir atvinnulífið því á slíkum markaði geta atvinnufyrirtækin aflað sér eigin fjár sem er þeim ódýrara en lánsfé á erfiðleikatímum. Þetta mun auðvitað styrkja atvinnulífið þegar á móti blæs. Ég er líka þeirrar skoðunar að fyrirtæki sem skráð hafa hlutabréf sín á verðbréfaþingi muni þannig fá aukið aðhald í rekstri sem bæði þeim og því fólki sem hefur afkomu sína af starfseminni er nauðsynlegt. En eins og ég sagði þá skulum við taka hlutina í réttri röð. Ég ætla þá í fyrsta lagi að minna á að á þessu þingi hefur ríkisstjórnin beitt sér fyrir lögfestingu frv. um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði. Þetta frv. er nú orðið að lögum, nr. 20/1989. Þar er að mínu viti lagður grunnurinn að síðari uppbyggingu á fjármagnsmarkaði og sem ég mun víkja nokkuð að hér á eftir. Í þessum lögum er í fyrsta sinn settur rammi um starfsemi verðbréfafyrirtækja sem geta tekið það að sér að vera viðskiptavaki, það er tekið á vandamáli sem myndast hefur vegna svokallaðra innherjaviðskipta og þar er tekið á viðskiptum forstöðumanna fyrirtækja. Þar eru gerð glögg skil á stjórn verðbréfasjóða og miðlaraviðskiptanna og þar er verðbréfafyrirtækjunum líka veitt ákveðin staða í sambandi við útgáfu markaðsverðbréfa, þar á meðal hlutabréfa almenningshlutafélaga. Yfir þetta hlýtur hv. flm. að hafa sést þegar hann flutti sitt mál um daginn. Ég tel reyndar að þessi lög marki á vissan hátt vegamót í hagsögu landsins, en traust verðbréfafyrirtæki eru einmitt forsenda heilbrigðra viðskipta með hlutabréf. Þetta var einmitt ein af þeim tillögum sem gerðar voru í skýrslu breska fyrirtækisins Enskilda Securities sem samin var að beiðni Seðlabankans og Iðnþróunarsjóðs og fram kom í fyrra og vitnað er til í greinargerð með þáltill. Þá vil ég í öðru lagi nefna að það er nauðsynlegt að efla Verðbréfaþing Íslands til viðskipta með hlutabréf. Viðskipti á þessu þingi hafa hingað til eingöngu verið með skuldabréf. En á sl. vori samþykkti stjórn þingsins reglur um skrásetningu hlutabréfa. Því miður hefur ekkert hlutafélag enn verið skráð á verðbréfamarkaðnum og eru vafalaust til þess ýmsar ástæður. Ég tel hins vegar að það sé grundvallaratriði til þess að efla hér hlutabréfaviðskipti að þarna sé um skráningu að ræða með ákveðnum upplýsingaskyldum til að tryggja viðskiptavinina gegn prettum í hlutabréfaviðskiptunum. Það er sagt af forsvarsmönnum fyrirtækjanna að þeir hafi ekki viljað skrá sig vegna þess að upplýsingagjöfin hafi vaxið þeim í augun. Ég tel að þarna sé um nokkrar ofsjónir af þeirra hálfu að ræða. Stjórn Verðbréfaþingsins vinnur nú að samningum reglna um útboð hlutabréfa til almennings, en þar er um afar þýðingarmikið atriði að ræða í þessu máli. Þar mun verða höfð hliðsjón af útboðsreglum sem gilda í ríkjum Evrópubandalagsins og eru nú að verða viðmiðunarreglur í Vestur-Evrópu. En það er ekki nóg að búa þessu starfsramma, starfsvettvang og skipulegar reglur ef hugarfarsbreyting verður ekki hjá eigendum og stjórnendum atvinnufyrirtækja. Þeir þurfa að temja sér þá hugsun að almenningshlutafélagaformið sé einna heppilegasta rekstrarformið fyrir atvinnuvegi hér á landi og ég veit að hv. 8. þm. Reykv. er mér sammála um þetta. Þá kem ég í þriðja lagi að því að auðvitað er það rétt, eins og kemur fram í máli 1. flm. þessarar till. og í grg., að ýmis ákvæði skattalaga hafa verið til hindrunar því að almenn viðskipti með hlutabréf geti hafist af krafti. Ég vil benda á að ríkisstjórnin lætur nú einmitt vinna að tillögum um það að samræma skattmeðferð eignartekna hvers konar, þar með af hlutabréfum. Það þarf auðvitað að verða a.m.k. jafnhagstætt fyrir sparifjáreigendur að leggja sinn sparnað í hlutabréf og að varðveita spariféð á annan hátt. Þá kem ég loks að nauðsyn þess að fjölga öflugum viðskiptavinum á hlutabréfamarkaði. Það er löng reynsla erlendis að hlutabréf fyrirtækja gefa að jafnaði hærri arð en skuldabréf þar sem skipulega er á málum haldið. En hins vegar, eins og flestum er ljóst, eru verðmæti þeirra meiri sveiflum háð. Lífeyrissjóðir, sjóðir tryggingafélaga og fleiri aðilar, sem hafa mikilvægar fjárfestingar með höndum, fjárfesta því yfirleitt hluta af sínu fé í hlutabréfum en annan hluta í skuldabréfum, sem er að öðru jöfnu talin tryggari fjárfesting. Þetta tel ég að við séum með sem næsta skref að samræma löggjöf og reglur um lífeyrissjóðina. Ég tel nauðsyn bera til að þeir dreifi sem mest sinni áhættu og ávöxtun fjármuna, m.a. með því að fjárfesta bæði í innlendum og erlendum eignum og í skuldabréfum jafnt sem hlutabréfum. Reynsla annarra þjóða hefur kennt okkur að með því móti er launþegunum best tryggður lífeyrir hjá sjóðunum þegar fram líða stundir. Í samþykktum lífeyrissjóðanna sem nú eru í gildi er víða að finna takmarkanir á kaupum hlutabréfa. Ég vil vinna að því að breytingar verði gerðar þannig að í nýjum samræmdum lögum um lífeyrissjóði verði þeim heimilað að festa fé sitt a.m.k. að hluta í hlutafélögum þannig að hér verði um samval að ræða á vegum sjóðanna, þ.e. að þeir velji sitt ,,portfolio``, eins og kallað er á erlendum tungum, með tilliti til bæði arðs og öryggis og eigi kost á því að fjárfesta í því sem auðvitað er undirstaða alls í landinu, þ.e. almennilegum atvinnuvegum. Það sem ég hef nú rakið sýnir að það eru í gangi ýmsar ráðstafanir til þess að leggja grunn að hlutabréfamarkaði. Hér er eðli málsins samkvæmt um fjölþættar ráðstafanir að ræða, ekki þó neina allsherjarlausn, en það er verið að vinna að þessum breytingum. Það er mín trú að í framtíðinni verði virkur hlutabréfamarkaður einn af hornsteinum okkar hagkerfis. Ég ítreka þá skoðun mína að fyrsta hleðslan í þessari byggingu hafi verið löggjöfin um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði. Að lokum vil ég, eins og ég gerði í byrjun máls míns, taka undir meginefni þáltill. en tel ekki nauðsyn á að setja henni tímamörk eins og tillaga er gerð um í þeirri ályktunartill. sem hér liggur fyrir okkur.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í umræðu um þessa þáltill. og fyrir þá stuðningsyfirlýsingu sem hann hefur gefið með sínum orðum, þótt hann telji að óþarfi sé að í þáltill. standi að tillögurnar skuli vera tilbúnar fyrir næsta reglulegt Alþingi. Ég skil það svo að hæstv. ráðherra sé tilbúinn til þess að stuðla að framgangi þessarar till. þótt skammur tími sé til stefnu og gæti þá hv. hlutaðeigandi nefnd breytt till. til samræmis við óskir ráðherra ef hann telur tímann af of skornum skammti. Það kom fram í mínu máli, sem var talsvert ítarlegt þegar ég flutti framsöguræðu mína með þessari till., að margt hefði áunnist á íslenska fjármagnsmarkaðnum og nefndi ég þar sérstaklega til sögunnar frelsið, þ.e. vaxtafrelsið. Ég veit að um það erum við sammála, ég og hæstv. ráðherra, að það hefur leitt til mikilla bóta á fjármagnsmarkaðnum enda hefur hæstv. ráðherra verið manna fremstur í flokki við að skýra það út fyrir almenningi bæði í sinni núv. stöðu og eins áður en hann tók við ráðherraembætti. Það kom enn fremur fram í mínu máli að lög um verðbéfasjóði og verðbréfaviðskipti voru auðvitað nauðsynleg lög, enda studdi Sjálfstfl. þá löggjöf meðan hún var í smíðum og telur hana af hinu góða. Ég man eftir því að í umræðu um það mál sagði hæstv. ráðherra að strax í kjölfar þess að þau lög, nr. 20/1989, yrðu samþykkt mundi hann beita sér fyrir því að Íslendingar gætu keypt verðbréf erlendis. Það væri vissulega fróðlegt að heyra hjá hæstv. ráðherra hvort unnið hefði verið að því máli upp á síðkastið. Þetta var eitt af því sem síðasta ríkisstjórn lýsti yfir að gert yrði í tímans rás. Nú virðist sá tími vera kominn því að hæstv. ráðherra orðaði það svo að slíkt mundi gerast í kjölfar samþykkis á þeim lögum sem hann vitnaði til um verðbréfaviðskipti. Ég held, þrátt fyrir upplestur hæstv. ráðherra úr stjórnarsáttmálanum, að engum manni geti dulist að þar er ekki beinlínis vikið að hlutabréfamarkaðnum, þó að með því að toga orðalagið til, eins og hæstv. ráðherra reyndi að gera, megi vissulega fella breytingar á hlutafjármarkaðnum undir það sem þar stendur. Það er ljóst að þar er fyrst og fremst verið að tala um aðra hluti. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra virðist vera tilhneiging hjá hæstv. ríkisstjórn til þess að sameina nauðsynlegar breytingar á hlutabréfamarkaðnum þeim hugmyndum sem hæstv. ríkisstjórn hefur um að breyta skattareglum eignatekna, þar á meðal fjármagnstekna. Ég tel að það sé ástæðulaust að bíða eftir því. Það megi margt gera varðandi hlutabréfaviðskipti áður en hæstv. ríkisstjórn hefur komist að því hvernig hún hyggst koma fram með tillögur um eignatekjur og fjármagnstekjur. Varðandi skráningu á Verðbréfaþingi Íslands er það ekki alls kostar rétt sem kom fram hjá hæstv. ráðherra að það sé tregða hjá stjórnendum fyrirtækjanna af ástæðum sem hann nefndi. Það er nefnilega ljóst að til að fyrirtæki skrái hlutabréf sín á Verðbréfaþingi Íslands frekar en nú er gert þyrfti að breyta 74. gr. laganna um tekjuskatt og eignarskatt, en þar segir beinlínis að opinberlega skráð hlutabréf skuli metin til eignarskatts á síðasta skráða gengi í árslok. Þetta hefur þá þýðingu að bréfin eru metin til eignar og þar með til eignarskatts á síðasta skráðu gengi en allir vita að það er hægt að kaupa hlutabréf með beinum kaupum án þess að um gengisskráningu bréfanna sé að ræða og þá er stofnverðið, sem er þá um leið grundvöllur skattsins, annað en væri um það að ræða að það sé keypt og skráð á Verðbréfaþingi Íslands. Í grg. með till. vík ég að þessu og segi þar að til greina komi að mínu áliti og þeirra sem eru flm. þessarar till. að hafa skattfrádráttarreglurnar í lögunum nr. 9/1984 með þeim hætti að það væri rýmri reglur fyrir þau fyrirtæki sem eru skráð á Verðbréfaþinginu. Þetta sjónarmið helgast m.a. af því að það þarf að vera tiltölulega gott viðskiptaöryggi með hlutabréf sem ganga kaupum og sölum, ekki síst ef markaðurinn verður stærri en hann er í dag og næði jafnvel til erlendra aðila. Á síðustu mánuðum, eins og fram kemur í blöðum sem gefin eru út af þeim aðilum sem skrá hlutabréf, hefur verið vaxandi áhugi erlendis á kaupum á íslenskum hlutabréfum. Auðvitað hlýtur það að vera framtíðin að Íslendingar geti eignast hlut í erlendum fyrirtækjum og útlendingar í innlendum fyrirtækjum, ekki síst þegar við skoðum framvindu mála í Evrópu þar sem einingarnar eru að stækka og þar sem fjármagnsflæði er sífellt að verða frjálsara með hverju árinu sem líður. Ég veit að ég þarf ekki að skýra það út fyrir hæstv. ráðherra. Þau mál þekkir hann betur en margir aðrir. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að í fjh.- og viðskn. liggja tvö frv. til breytinga á lögum nr. 9/1984 sem, ef samþykkt yrðu, gætu aukið eftirspurn eftir hlutabréfum og þá sérstaklega minni fyrirtækjanna. Þessi frv. voru lögð fram á þingi í trausti þess að þau kynnu að verða til þess að áhugi fyrirtækjastjórnenda yxi á því að stækka hlutafélögin, fjölga hluthöfum og yrði þess vegna hvati til almenningshlutafélaga. Ég er sammála hæstv. ráðherra að enginn maður hefur fyrr né síðar á Íslandi skýrt þetta betur út eða barist meira fyrir þessu en einmitt hv. 8. þm. Reykv. sem í gegnum tíðina hefur skrifað um þetta ágætar greinar og bækur. Þessi frv. sem þarna er um að ræða eru frv. sem víkja að eftirspurnarhliðinni. Það mætti hugsa sér að gera ýmislegt er varðar framboðshliðina í þessum efnum og auðvitað eru skattareglurnar kannski sá hvati sem helst er hægt að grípa til. Ég gagnrýndi enn fremur í minni framsöguræðu mjög ákveðið hvernig hæstv. ríkisstjórn virðist líta til þessara mála almennt. Það eina sem hæstv. ríkisstjórn virðist hafa gert er að koma upp Hlutafjársjóði sem er ætlað það hlutverk að breyta lánum ýmissa opinberra aðila í hlutdeildarbréf Hlutafjársjóðs Byggðastofnunar, lækka þannig skuldir fyrirtækjanna en sjóðurinn eignast hins vegar hlut í fyrirtækjunum á móti. Þetta er gert með ríkisábyrgð að hluta og er hallærisráðstöfun gerð í því skyni að fyrirtækin verði betur sett til að geta fengið lánafyrirgreiðslu hjá Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreinanna, eins og skýrt kemur fram í einu dagblaðinu í dag þegar talað er við forstöðumann þessa sjóðs og reyndar enn fremur forstöðumann Hlutafjársjóðsins. Með þessu virðist ríkisstjórnin hæstv. líta til hlutabréfakaupa eingöngu í því skyni að bjarga fyrirtækjum sem varla eru ,,solvent``, ef ég má nota það orð. Það er hins vegar ekkert hugsað um það hvernig vinna má í fyrsta lagi að því markmiði að örva kaup og sölu á hlutabréfum sem í gangi eru og hins vegar að fjölga hluthöfum og reyna að auka eiginfjárhlutfall fyrirtækjanna hér á landi. Veit þó hæstv. ráðherra betur en flestir aðrir að eiginfjárhlutfallið hér á landi hefur sífellt farið lækkandi á undanförnum árum og nú stefnir í það nánast að fyrirtækin byggi allan sinn rekstur á lánsfé. Það veit hæstv. ráðherra að kann ekki góðri lukku að stýra. Þessi gagnrýni mín kom fram í minni upphafsræðu og hún stendur enn. Það eru engin svör hjá hæstv. ráðherra að segja að á þessum málum verði tekið þegar tekist verður á um það hvernig eigi að skattleggja eignatekjur og þar með fjármagnstekjur. Við vitum ekkert hvenær það verður gert. Það eina sem við höfum heyrt um það mál er þegar hæstv. fjmrh. hefur staðið hér upp og sagt að það eigi að gilda sérstakar sérreglur um skuldabréf ríkisins í þeim efnum. Það er það eina sem hæstv. ráðherra fjármála hefur sagt um það efni og finnst manni það skjóta nokkuð skökku við ef ríkissjóður á að hafa sérstakan forgang yfir aðra í þessu tilliti. Mín gagnrýni beindist fyrst og fremst að því. Mér finnst að hæstv. ríkisstjórn hafi ekki sýnt þessum málum nægilegan skilning jafnvel þótt hæstv. viðskrh. sé áhugamaður um þetta efni. Þessi gagnrýni mín stendur eftir sem áður enda má benda á verkin því að þau sýna nákvæmlega það hvað gerst hefur. Hæstv. ríkisstjórn hefur ekkert gert annað en að koma þessum nauðsynlegu lögum fram um verðbréfaviðskiptin, sem ég fagna og skal enn þá lýsa því yfir, eins og ég gerði í minni fyrri tölu í dag. Þrátt fyrir allt þetta vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hafa tekið undir þau efnisatriði sem koma fram í þessu frv. Ég viðurkenni að það er nokkuð liðið á þingtímann og því kannski ekki við því að búast að þessi tillaga nái fram að ganga fyrir þinglok. En ég treysti þá á, vegna þessa mikla skilnings sem kemur fram hjá hæstv. ráðherra, að hann láti nú hendur standa fram úr ermum og sýni í verki skoðun sína á þessum málum þannig að við upphaf næsta þings komi fram frv. sem örvi viðskipti með hlutabréf. Jafnframt skora ég á hæstv. ráðherra og liðsmenn hans, fulltrúa þeirra sem styðja núv. hæstv. ríkisstjórn, að styðja fram komnar brtt. hv. 1. þm. Vestf. við frv. um ráðstafanir vegna kjarasamninga, en þar er að finna brtt. sem mundu gagnast mörgum fyrirtækjum mjög vel í þessum efnum og mundu stuðla að því að auka eftirspurn eftir hlutabréfum í íslenskum fyrirtækjum sem þurfa mjög á því að halda um þessar mundir.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég taldi rétt að hinkra við af því að ég ætla að beina orðum mínum til viðskrh. og meðan hann var á þessum prívatfundi við hv. þm. taldi ég ekki við hæfi að trufla þau fundahöld. En ég vildi taka undir þau orð sem hafa fallið í garð hæstv. ráðherra um það að hann hafi sýnt þessu málefni, þ.e. að reyna að örva verðbréfaviðskipti á Íslandi, sérstaklega mikinn áhuga sem og einnig með sérstöku tilliti til þess að hæstv. ráðherra hefur lagt áherslu á að reyna að skapa þau skilyrði að hér gæti verið líflegur hlutabréfamarkaður. Að vísu vil ég samt segja það að eftir að hæstv. ráðherra fór í núv. ríkisstjórn hefur ekki verið staðið þannig að málum að hæstv. ráðherra gæti staðið við þau góðu fyrirheit sem hann hefur haft undanfarin ár um að hann vildi efla hér heilbrigðan hlutabréfamarkað vegna þess að núv. ríkisstjórn hefur því miður staðið þannig að málum að allt sem hún gerir stefnir að því að eyðileggja það að hér geti orðið frjáls og öflugur hlutabréfamarkaður. Því miður. Stefna núv. ríkisstjórnar er svo neikvæð gagnvart íslensku atvinnulífi og gagnvart þeim eignaraðilum sem hugsanlega gætu komið til skjalanna í sambandi við verðbréfakaup og væntanlega aðild að fyrirtækjum að ég geri mér litlar vonir um það að hæstv. ráðherra geti staðið við þau fyrirheit sem hann gaf og sem hann hefur endurtekið í ræðum á þingi í vetur. Það eru aðrir aðilar sem koma í veg fyrir það að hæstv. ráðherra geti komið góðum áformum sínum í framkvæmd. Því miður. Hins vegar tek ég undir það að hæstv. ráðherra hefur sýnt fullan vilja til þess en greinilega ekki ráðið við það þegar á átti að herða. Ég vildi, virðulegi forseti, fá að segja nokkur orð um þessa þáltill. og einnig víkja nokkuð að ræðu hv. þm. Friðriks Sophussonar af því tilefni. Það er góðra gjalda vert að leggja fram þáltill. sem fela það í sér, eins og þessi till., að örva skuli viðskipti á hlutabréfamarkaði á Íslandi. En það sem er náttúrlega grundvallaratriði ef það á að gerast er auðvitað að það verður að skapa almenn og jákvæð starfsskilyrði í atvinnulífinu til að svo geti orðið. Það þarf einnig að efla trú fólksins á því að það eigi að taka þátt í atvinnulífinu með eignarhlutum. Þá þarf ekki síður að breyta viðhorfum alls almennings varðandi atvinnurekstur því viðhorf fólks til atvinnurekstrar á Íslandi er því miður mjög neikvætt. Ég vil þar helst kenna því um að íslensk stjórnvöld hafa því miður verið allt of neikvæð í afstöðu sinni til atvinnulífsins og til sjálfstæðs atvinnurekstrar. Opinber afskipti, ríkisafskipti á öllum sviðum hafa því miður hamlað þar gegn því að einstaklingar gætu komið að íslenskum atvinnurekstri með þeim hætti að það væri aðlaðandi eða það örvaði viðskipti með hlutabréfum. Ég hef átt þess kost í tæplega tvo áratugi að fylgjast nokkuð með íslensku atvinnulífi og þeim þætti er lýtur að því að fyrirtæki eða sjóðir og bankar kæmu til skjalanna sem kaupendur að hlutabréfum. Ég verð því miður að segja að það hefur ekki verið skilningur fyrir hendi af hálfu ríkisvaldsins, það hefur ekki verið skilningur fyrir hendi sem skyldi af hálfu valdamikilla embættismanna í íslensku embættismannakerfi og það hefur ekki verið skilningur á því í íslensku bankakerfi hvernig að þessum málum ætti að starfa. Þessi markaður er mjög þröngur. Við búum við lítið og þröngt hagkerfi sem skapar því miður ekki þá miklu möguleika sem menn hafa víða í löndum í kringum okkur. Fyrir utan það er ekkert land í Vestur-Evrópu sem býr við skattalöggjöf sem er jafnneikvæð gagnvart því að menn eigi hlutabréf þannig að þau beri sama arð og t.d. skuldabréf eða jafnvel það að ávaxta sína peninga á bundnum reikningum í bönkum. Þetta hefur auðvitað haft það í för með sér að almenningur hefur ótrú á því að einstaklingar eigi að reyna að eignast eignarhlut í fyrirtækjum, auk þess sem almenningur er því mjög andvígur að þeir sjóðir, sem hugsanlega gætu verið hér stórir aðilar að, taki yfirleitt þátt í íslensku atvinnulífi með þeim hætti sem hæstv. viðskrh. vill stefna að og við viljum flestöll gera sem aðhyllumst frjálst efnahagslíf. Ef við lítum á starfsskilyrði sjáum við strax að sú atvinnugrein, sem helst ætti að vera sá vettvangur sem við mundum beina peningum til í formi hlutabréfakaupa, er auðvitað sjávarútvegur og fiskiðnaður. Starfsskilyrði þessara atvinnugreina hafa verið með þeim endemum síðustu árin og enn er ekki aðlaðandi fyrir fólk að kaupa hlutabréf í fyrirtækjum í íslenskum sjávarútvegi og fiskiðnaði. Það hefur m.a. haft það í för með sér að þar sem sjávarútvegur og fiskiðnaður eru sífellt vera rekin með tapi hafa þeir, sem bera ábyrgð á stórum sjóðum sem almenningur á, ekki treyst sér til þess að mæla með því sem skyldi að keypt yrðu hlutabréf í stórum og ég vil segja sæmilega vel reknum fyrirtækjum á þessu sviði, því miður, vegna þess að þessi aðalatvinnugrein þjóðarinnar er alltaf rekin á horriminni. Það er sama hvaða ríkisstjórn er við völd á Íslandi. Þetta er auðvitað mjög alvarlegt mál. Það sama má segja um almennan iðnað. Það er mjög erfitt að reka fyrirtæki í iðnaði þannig í dag að þau hafi þann arð að það sé fýsilegt að festa peninga í þessum fyrirtækjum. Það er helst á sviði þjónustugreina sem það hefur komið til greina að leggja fé í kaup á hlutabréfum. En þá kemur það að núv. ríkisstjórn hefur breytt skattalögum þannig að það er óhagkvæmt að fjárfesta í hlutabréfum. Það er yfirleitt óhagstætt að eiga miklar eignir á Íslandi. Við þetta bætist svo það að vissir forustumenn stjórnmálaflokkanna hafa sífellt verið að tönglast á því að þeir sem taka þátt í slíkum viðskiptum, hvort sem það eru skuldabréfakaup eða hlutabréfakaup, séu að versla á hinum svokallaða gráa markaði. Það eitt út af fyrir sig gerir það að verkum að menn veigra sér við að koma inn á þetta viðskiptasvið og þarf ærið þrek til vegna þess að þegar slíkir menn koma í fjölmiðlana með þeim orðum og athöfnum sem þeir hafa gert á undangengnum árum er það ekki fýsilegt fyrir þá sem eiga að taka þátt í að fjárfesta mikið fé í íslensku atvinnulífi sem býr við erfiðar kringumstæður. Varðandi það sem hæstv. ráðherra sagði um lífeyrissjóðina, þá kom hann inn á atriði sem hefur verið hálfgert feimnismál, ég vil segja því miður, fyrir íslenskt atvinnulíf. Það er um þátttöku lífeyrissjóðanna í íslensku atvinnulífi með öðrum hætti en þeim að lána bara peninga. Það er fyrir löngu tímabært að íslenskir lífeyrissjóðir komi inn í atvinnulíf á Íslandi sem hluthafar. Virðulegi forseti, vegna þess að þetta er eiginlega meginmál vil ég að lokum segja að lífeyrissjóðirnir hafa ekki getað fengið að taka þátt í því að kaupa hlutabréf í stórum fyrirtækjum, m.a. vegna þess að þetta er lokaður markaður. Það eru ekki nema örfá stór fyrirtæki á Íslandi sem hafa þá rekstrarafkomu sem réttlætir það að lífeyrissjóðirnir kaupi hlutabréf. Því miður er mínum tíma lokið. Ég hefði viljað koma inn á það atriði, virðulegur forseti, þar sem ráðherra talaði um að hann vildi opna möguleika á erlendum viðskiptum. Það hefur hann sagt áður en það er því miður ekki komið til framkvæmda. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann ætli að koma því í höfn núna á þessu vori að slík viðskipti geti hafist.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég fagna þessari tillögu til að örva viðskipti við hlutabréfamarkaðinn því að hér er um mjög þýðingarmikið atriði að ræða, sérstaklega svo að íslenskir stjórnmálamenn geti fylgst með því hvað þeir eru að gera. Ef það hefði verið meira um það að fyrirtæki hefðu viðskipti við hlutabréfamarkaði í fyrrahaust þegar þessum dæmalausu sköttum var skellt á fyrirtækin og framleiðsluna hefði nú eitthvað gerst á þeim markaði. Þeir hefðu sennilega aldrei reynt að fara að blóðmjólka kúna ef svona markaður hefði verið til. Kjarni málsins í dag er auðvitað hvernig sé hægt að snúa við. Það er hægt að auka eigið fé íslenskra fyrirtækja með aukinni þátttöku almenningshlutafélaga. Það verður náttúrlega ekki gert nema skilyrðin séu til þess og þau gerast í gegnum svona hlutabréfamarkað. Eins og tækniþróunin er orðin í dag þá er ekkert því til fyrirstöðu að einn hlutabréfamarkaður sé dreifður um allt land í gegnum bankaútibú. Það er mjög auðvelt að framkvæma það og það eru tæknilegir möguleikar í dag á að hafa einn hlutabréfamarkað sem nær um allt landið. Á þann hátt er hægt að laga íslenska hagkerfið meira að svipaðri hagstjórn og er í öðrum vestrænum ríkjum. Verðbólgu og vöxtum verður aldrei náð niður með öðrum hætti en viðurkenndum, vestrænum aðgerðum, þó að menn séu að reyna að galdra eitthvað hókus pókus og sýnast vera að reyna að gera það með öðrum hætti. En það er mjög þýðingarmikið að þessum hlutabréfamarkaði verið komið á sem fyrst til þess að auka megi eigið fé íslenskra fyrirtækja með aukinni þátttöku almennings.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hv. 14. þm. Reykv. að hann taldi þörf á að breyta viðhorfum almennings, fyrirtækja og stjórnvalda til fjármögnunar fyrirtækja og sérstaklega hlutabréfaviðskipta. Ég get tekið undir þetta með honum og sérstaklega fannst mér að það kæmi skýrt fram í hans ræðu að þetta skilningsleysi á þessum málum hefði staðið æðimikið lengur en þessi stjórn hefur verið að störfum. Ég vil hughreysta þá 1. þm. Reykv. og 14. þm. Reykv. með því að þessi stjórn hefur bara verið tæplega átta mánuði að verkum. Hún hefur þegar lokið því sem er miklu mikilsverðara í þessu máli en fyrri stjórnum hefur auðnast að gera, nefnilega að koma á almennri rammalöggjöf um verðbréf og þar með hlutabréfaviðskipti. Ég er sannfærður um það og vil reyna að sannfæra þá um að framhald muni verða á þessu þannig að hagsmuna almennings sé þó jafnan gætt. Þeir beindu báðir til mín spurningu, hv. 1. þm. Reykv. og sá 14., hvort fyrir dyrum stæði að heimila Íslendingum að eignast erlend verðbréf og erlendum mönnum að eignast innlend verðbréf. Svarið er já. Í kjölfar laga nr. 20/1989 verður þessi gluggi opnaður. Hann verður opnaður með gát til þess að menn þurfi ekki að skella honum aftur eins og komið hefur fyrir ýmsar þjóðir sem hafa slegið inn á þessa braut.

Hverra?

T.d. er kerfi Norðmanna þar ljósast. Ég bið hv. 1. þm. Reykv. að hafa enn nokkra biðlund með mér, bæði í þessum ræðutíma og í starfstíma stjórnarinnar sem á eftir að verða langur eins og hann veit. Það er því alveg óhætt að bíða. Það kemur alltaf nógur tími.

Við heyrðum erkibiskup ...

Það kemur alltaf nógur tími. Ég vil svara þeim ágætu fyrirspyrjendum þannig að þetta muni gerast á næstu vikum, þ.e. að þarna verði gætilega opnaðar dyr og með þeim hætti um búið að ekki þurfi að skella þessu í lás strax aftur. Það þurfti heldur ekki, svo að ég svari aftur hv. 1. þm. Reykv., að toga neitt til orðin í stjórnarsáttmálanum um mikilvægi þess að bæta virkni fjármagnsmarkaðarins. Þau eru alveg skýr og ótvíræð og ég las þau bara upp og togaði þau ekkert til. Ég er hv. 1. þm. Reykv. sammála um að það er ekki og var ekki ástæða til að bíða eftir samþykkt skattalagabreytinga, þótt þarfar séu á þessu sviði, til þess að hefjast handa um að greiða fyrir skipulegri fjármögnun innlendra atvinnuvega og auðvelda hlutabréfaviðskiptin, enda hefur það þegar verið gert eins og sú lýsing sem ég gaf á aðgerðum þessarar stjórnar á hennar skamma starfstíma gefur órækan vitnisburð um. Ég hlustaði með athygli á þau orð sem féllu hjá hv. 1. þm. Reykv. um nokkrar skattalagabreytingar. Þau mál verða til athugunar á næsta þingi. Um tíðar orðræður hans um Hlutabréfasjóðinn, sem settur var með lögum í vetur, vil ég með allri virðingu fyrir hv. 1. þm. Reykv. beina því til hans að hann kunni að alhæfa nokkuð út frá því sem þar er að gerast. Sérstaklega vara ég við alhæfingunum um breytingar á eiginfjárstöðu íslenskra fyrirtækja á þann einfalda hátt sem kom fram í máli hans. Þar er ekki verið að tala um heildina í þessu máli. Að endingu vil ég þakka hv. 14. þm. Reykv. sérstaklega fyrir það sem hann sagði hér um lífeyrissjóðina og hlutverk þeirra á fjármagnsmarkaðinum. Þar tek ég undir hvert orð. Það er sannarlega mikilvægt að á þessum lokaða markaði íslenskra hlutafélaga og innlendra atvinnufyrirtækja verði breytingar og að sá sparnaður almennings sem mikilverðastur er í landinu, þ.e. lífeyrissjóðirnir, verði virkjaður til þess að efla íslenska atvinnuvegi.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég vildi aðeins fá að koma að einni stuttri athugasemd vegna orða hæstv. ráðherra um að á þessu þingi hafi verið sett rammalöggjöf um verðbréfa- og hlutabréfaviðskipti. Þetta er alveg rétt. Ég vil vekja athygli á því að þetta verk, þ.e. undirbúningur að setningu þessarar löggjafar, hófst í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar og þetta var eitt af meginmarkmiðum þessarar ríkisstjórnar. Þannig að núv. hæstv. viðskrh. hefur þar verið að framkvæma eitt af þeim verkum sem við höfðum áformað á sínum tíma.

Flm. (Ingi Björn Albertsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 802 um skógrækt á eyðijörðum í ríkiseign. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Hreggviður Jónsson, Guðmundur H. Garðarsson, Guðmundur G. Þórarinsson, Árni Gunnarsson og Geir Gunnarsson. Tillögutextinn er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela landbrh. að láta kanna hvaða eyðijarðir í ríkiseign er hægt að afhenda Skógrækt ríkisins til að efla og styrkja skógrækt í landinu. Niðurstöður könnunarinnar skulu kynntar Alþingi eigi síðar en 1. nóv. 1989.`` Í greinargerð segir eftirfarandi: ,,Ari fróði segir í Íslendingabók um aðkomu fyrstu landnámsmanna: ,,Í þann tíð var landið viði vaxið milli fjalls og fjöru.`` Þannig leit Ísland út í augum þeirra er fyrstir námu hér land. Nú er öldin önnur og má heita að Ísland sé allt að því skóglaust land, a.m.k. í samanburði við önnur Evrópulönd. Það er skoðun flutningsmanna að Ísland þurfi ekki að vera eins nakið og bert og raun ber vitni. Tillaga þessi er lögð fram sem liður í að efla skógrækt í landinu. Gert er ráð fyrir því að landbrn. geri á því úttekt hvaða jarðir í eigu ríkisins, sem komnar eru í eyði, henti til skógræktar. Lögð skal á það áhersla að skógræktarfélög verði höfð með í ráðum, helst þó þannig að þar sem starfandi eru skógræktarfélög fari þau með málið. Eðlilegt er þó að slíkt sé undir yfirstjórn Skógræktar ríkisins, enda segir í lögum um skógræktina frá 1907 að hlutverk hennar sé m.a. ,,að rækta nýjan skóg, þar sem henta þykir, að leiðbeina um meðferð skógar og hvaðeina er að skógrækt lýtur``. Því hlýtur það að teljast eðlilegt að Skógrækt ríkisins hafi yfirumsjón með þessum málaflokki. Í fróðlegri grein sem Sigurður Blöndal skógræktarstjóri ritaði í Þjóðviljann 5. apríl sl. og bar yfirskriftina ,,Skógur og skógrækt á Íslandi`` segir m.a.: ,,Um síðustu aldamót hófu nokkrir Danir tilraunir í skógrækt á Íslandi með innfluttum trjátegundum. Í mörgum Evrópulöndum, m.a. Danmörku, hafði slíkt verið reynt lengi og víða með góðum árangri. Hér virtist þetta sérlega freistandi þar eð í landinu var aðeins ein tegund sem myndaði samfellda skóga. Þessar tilraunir stóðu í rúman áratug, en var þá hætt vegna þess að þær þóttu ekki bera nógu góðan árangur. Samt er það nú svo að núna standa einstök tré og litlar þyrpingar sem fögur minnismerki um þessa viðleitni hugsjónamanna og eru mikilsverðar fyrir þá sem fást við skógrækt nú. Þessi stefna var svo tekin upp aftur á fjórða áratug aldarinnar, eftir að Hákon Bjarnason varð skógræktarstjóri. Síðar varð mönnum svo ljóst að íslenskt gróðurríki, sem hefur innan sinna vébanda ákaflega fáar tegundir, gefur ranga mynd af gróðurskilyrðum. Hér geta miklu fleiri tegundir vaxið en þær sem gátu borist til landsins af sjálfsdáðum. Auk þessa hafði um helmingur þeirra lifað af ísöld. Eftir síðustu heimsstyrjöld hófst þessi innflutningur svo af miklum krafti og stendur enn. Skógrækt ríkisins hefur flutt inn og reynt yfir 100 tegundir trjáa frá meira en 1000 stöðum víðs vegar á jörðinni. Um tíu þeirra eru nú ræktaðar í nokkrum mæli og fimm mynda stofninn í skógrækt á Íslandi í dag: lerki frá Rússlandi og Síberíu, sitkagreni og skyldar tegundir frá Alaska, stafafura frá Alaska, alaskaösp frá Alaska og blágreni úr Klettafjöllum Norður-Ameríku.`` Síðar í sömu grein skilgreinir skógræktarstjóri mismunandi tilgang skógræktar á eftirfarandi hátt: ,,Skógur er ræktaður í mismunandi tilgangi og eftir því eru honum gefin mismunandi heiti: verndarskógur, nytjaskógur, útivistarskógur, skjólbelti. Auðvitað skarast þetta meira og minna. Þannig er allur skógur verndarskógur í þeim skilningi að hann er besta vernd jarðvegs fyrir vatns- og vindrofi. Allur skógur er einnig vernd fyrir þann undirgróður sem er hluti af vistkerfinu á hverjum stað. Nefna má það dæmi að ýmsar jurtir vaxa aðeins í skógi sem samsettur er af ákveðnum trjátegundum. Ef skógurinn hverfur hverfa þessar tegundir líka. Af því að skógurinn er efsta hæðin í margbrotnu vistkerfi ræður hann svo miklu um þýðingarmikla vaxtarþætti eins og skjól, loft- og jarðvegsraka, samsetningu jarðvegs og ljósmagn. Þannig skapar allur skógur skjól, bæði utan skógar að vissu marki og alltaf innan hans. Hins vegar er ekki allur skógur nytjaskógur. Með þessu hugtaki er átt við skóg sem framleiðir efnahagsleg verðmæti. Til þess eru sumar trjátegundir betri en aðrar. Ákveðnar kröfur eru gerðar um vöxt og vaxtarform eftir því hvaða afurðir á að fá úr skóginum. Þannig eru t.d. þær fimm trjátegundir, sem voru fyrr í þessari grein og nú eru mest ræktaðar hérlendis, heppilegastar í ræktun nytjaskógar. Um útivistarskóg gegnir öðru máli. Í slíkum skógi eru litlar kröfur gerðar um vöxt og vaxtarform trjánna. Skógur, sem er ekki nema 4--5 metra hár, getur verið ágætur útivistarskógur og trén mega alveg eins vera bogin eða kræklótt eins og með þráðbeinan bol. Fjölbreytni í tegundum er þýðingarmikið atriði í útivistarskógi. Þangað sækja menn skjól, kyrrð, angan, litskrúð og einhverja stemningu sem allt þetta felur í sér. Óhætt er að fullyrða að víðast hvar á Íslandi, þar sem fólk býr, sé hægt að rækta skóg sem hefur gildi fyrir útivist. Sama verður ekki sagt um nytjaskóg. Aðeins lítill hluti landsins býður slík vaxtarskilyrði að ræktun hans sé fýsileg. Skjólbelti eru svo enn ein tegund skógræktar sem hefur sérstaka þýðingu í landbúnaði fyrir grasrækt, akuryrkju, garðrækt og húsdýr. Ræktun skjólbelta er síðasta stig ræktunarbyltingarinnar í íslenskum landbúnaði sem enn er að mestu eftir að hrinda í framkvæmd.`` Skógræktarstjóri endar síðan grein sína á eftirfarandi hátt: ,,Skógrækt ríkisins er lögum samkvæmt ætlað að hafa yfirstjórn skógræktarmála svo sem tíðkast í flestum löndum. Á vegum þeirrar stofnunar hefur hingað til verið efnt til allvíðtækrar skógræktar á nokkrum stöðum á landinu og nokkur af kunnustu birkiskóglendum landsins eru í eigu eða umsjá hennar. Skógræktarfélög landsins eru yfir 40 talsins og mynda landssambandið Skógræktarfélag Íslands. Til samans eru þau stærsti skógræktaraðili landsins og njóta sum þeirra verulegs stuðnings sveitarfélaga sem hafa falið þeim skógræktarstarfið innan sinna vébanda. Skógræktarfélög Reykjavíkur og Eyfirðinga eru langstærstu dæmin um þetta. Meginmarkmið skógræktarfélaganna er ræktun útivistarskóga. Hafin er nú nokkur skógrækt á bújörðum bænda með styrk frá ríkinu og undir yfirstjórn Skógræktar ríkisins. Þetta er eingöngu nytjaskógrækt. Margir einstaklingar stunda skógrækt sér til hugarhægðar, einkum við sumarbústaði. Margir þeirra ná undraverðum árangri og óvæntum, oft við skilyrði sem virðast öndverð. Nokkrir einstaklingar hafa lagt út í umfangsmikla skógrækt fyrir hugsjónina eina að fegra land sitt. Má sjá hjá þeim sumum glæsilegan árangur. Loks er þess að geta að nokkur fyrirtæki hafa byrjað skógrækt á landi sem er ætlað starfsfólki þeirra til útivistar.`` Á Alþingi 1983--1984 svaraði þáverandi landbrh. fyrirspurn Kristófers Más Kristinssonar um eyðijarðir. Í því svari kemur fram að ríkissjóður á mörg hundruð eyðijarðir um allt land. Flutningsmenn þessarar tillögu telja það vel þess virði að kannað verði hverjar af þessum eyðijörðum henta til skógræktar. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hversu mikil prýði er af skógi vöxnu landi í samanburði við þær óhirtu eyðijarðir sem nú eru því miður orðnar allt of margar.`` Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta mál en ég þegar hef haft, en óska þess að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. atvmn. og síðari umræðu.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Laun ríkisstjórnarinnar fyrir hönd Aðalheiðar í hækkun á álagningu skatta í vetur og stuðning flokksbrots Borgfl. á þingi við framgöngu fjölda mála er nú verðlaunaður með setu í stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins og í Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Ég vil óska hæstv. forsrh. til hamingju með opinberan meiri hluta á Alþingi, sem ég geri ráð fyrir að boði nýja ríkisstjórn í sumar með þátttöku flokksbrots Borgfl., nema þeir séu fengnir á útsölumarkaði, hver veit. Kosning þessi er aðeins staðfesting á því að þingmenn Borgfl. hafa ákveðið að skríða út úr holunum og narta í fyrsta ostbitann hjá ríkisstjórninni. Blekkingunni er lokið. Vinstri stefna Borgfl. og stuðningur við ríkisstjórnina eru afhjúpuð.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti vill nú aðeins gera athugasemd um það að e.t.v. er þetta strangt til tekið ekki beint umræða um þingsköp.

Júlíus Sólnes Virðulegi forseti. Ég sé mig knúinn til að koma í ræðustól og gefa skýringu á þessari afstöðu Borgfl. og um leið harma jafnómerkilegan málflutning og hér var viðhafður úr ræðustól af hálfu hv. 11. þm. Reykn. Þannig var að fyrir nokkrum vikum síðan leitaði þingflokksformaður Borgfl. eftir samvinnu við þingflokksformenn bæði Sjálfstfl. og Kvennalista um samstarf um þessa kosningu, sem hér hefur nú farið fram, en á 111. þingi, veturinn 1988--1989, hefur verið samvinna stjórnarandstöðuflokkanna, Sjálfstfl., Borgfl. og Kvennalista, um kosningu fulltrúa flokkanna í þingnefndir, utanþingsstjórnir og ráð. Þegar leitað var eftir því fyrir einum tíu dögum síðan að þessi samvinna héldi áfram bar svo við að þingflokksformaður sjálfstæðismanna hafnaði algerlega að hafa nokkra samvinnu við Borgfl. eða Kvennalista. Þingflokksformaður Borgfl. leitaði þá eftir samvinnu við Kvennalista um samstarf um þessa kosningu að minni beiðni þar sem að við gátum reiknað það út eins og hver annar að í samstarfi við þingflokk Kvennalistans hefði þingflokkur Borgfl. fengið einn mann kjörinn inn í aðra hvora þessa stjórn og þingflokkur Kvennalistans þá væntanlega fengið einn mann kjörinn í hina stjórnina. Þessu hafnaði þingflokkur Kvennalista og taldi að þær mundu kjósa frekar að standa einar sér við þessa kosningu. Þá ræddum við þetta í okkar hópi og hvað gera skyldi næst. Átti þingflokkur Borgfl. að hlíta þessu. Með fimm manna þingflokk liggur það nokkuð ljóst fyrir að við hefðum ekki komið neinum manni að, hvorki í stjórn Áburðarverksmiðju né Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, né heldur fengið varamann inn í þá stjórn. Auðvitað gátum við unað því, en við töldum það samt skyldu okkar sem stjórnmálaflokks að reyna að ná áhrifum þar sem við gætum. Því leituðum við eftir samvinnu við þingflokka stjórnarflokkanna um samstarf um þessa kosningu og það samstarf náðist. Þá bar svo við á fundi formanna þingflokka og forseta Alþingis að þingflokksformaður Sjálfstfl. lýsti því yfir skyndilega að hann mundi vilja hafa samvinnu við hina stjórnarandstöðuflokkanna. Þetta er sagt til þess að skýra þetta mál út, en þau ummæli sem hv. 11. þm. Reykn. hafði hér uppi áðan eru ekki svara verð.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Það hljómar kannski dálítið einkennilega að vera að biðja um orðið um þingsköp, en ég get eiginlega ekki annað. Ég hef fengið tilefni til þess að koma upp í ræðustól vegna orða sem hér hafa fallið. Hv. þm. Júlíus Sólnes sagði að þingflokksformaður Borgfl. hefði leitað samstarfs við Sjálfstfl., Kvennalista og frjálslynda hægri menn. Það er rétt að því marki að við ræddumst við fyrir um tæplega hálfum mánuði um það hvort áframhald yrði á samstarfi þessara flokka við kosningar í nefndir og ráð. Þá átti eftir að kjósa í þetta tvennt sem nú hefur verið gert. Ég tilkynnti formanni þingflokks Borgfl. nokkrum dögum síðar að þarna yrði ekki um sameiginlegt framboð að ræða af hálfu Sjálfstfl. og ástæðan fyrir því var ósköp einföld. Sjálfstfl. hafði ekki lengur áhuga á því að tryggja þingmönnum Borgfl. eða öðrum borgaraflokksmönnum sæti í nefndum og ráðum vegna þess að það hafði ítrekað komið í ljós að þingmenn Borgfl. hafa stutt ríkisstjórnina þegar ríkisstjórnin hefur sérstaklega þurft á því að halda. Það getur hver sem er gert sér í hugarlund hvort það sé eitthvert áhugamál hjá Sjálfstfl. að vera að hjálpa slíkum flokki að koma mönnum að í nefndir og ráð. Þetta var ástæðan fyrir tilkynningu minni til formanns Borgfl. Ég tilkynnti formanni þingflokks Kvennalistans hið sama. Ég sagði hvað okkur hefði farið á milli, mér og formanni þingflokks Borgfl. Þá kom það svar, sem hér hefur komið líka, að Kvennalistinn mundi þá ekki ganga í neitt kosningabandalag við einn eða neinn. Síðan varð sú breyting á, og hefur gengið hér um sali þingsins í a.m.k. eina viku, að það stæðu yfir samningaviðræður milli Borgfl. og ríkisstjórnarflokkanna. Það hefur nú orðið að staðreynd sem ljós er orðin. Það var loks viðurkennt á fundi formanna þingflokka í dag að af þessu samstarfi yrði. Auðvitað breyttist afstaða stjórnarandstöðuflokkanna, sem ég vil svo kalla, þ.e. Sjálfstfl., Kvennalista og frjálslyndra hægri manna, við þessi tíðindi og það var ekkert eðlilegra en einmitt að þeir flokkar, sem eru nú í stjórnarandstöðu, byðu fram sameiginlega. Þessu vildi ég koma að til þess að skýra þetta mál frá sjónarmiði sjálfstæðismanna. Meira hef ég ekki um það að segja.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Nú ætlar forseti að gera smáhlé á þessari þingskapaumræðu sem honum finnst vafamál hvort hægt sé að réttlæta sem umræðu um þingsköp og lesa hér nokkrar útbýtingar. Enn hafa þrír hv. þm. beðið um orðið um þingsköp og vill forseti beina því til hv. þm. að þeir reyni að hafa ekki langt mál ef þeir fara út fyrir ramma þess sem forseti a.m.k. telur vera umræðu um þingsköp og virði það. Þinghaldið í dag hefur gengið mjög vel og greiðlega gengið að koma málum áfram. Nú eru aðeins eftir tvö mál og að auki atkvæðagreiðsla um þrjú mál til að koma þeim til nefndar eða áfram. Það hefur verið orðað við forseta að ekki yrði þörf á kvöldfundi heldur mætti halda eitthvað áfram og sleppa síðan kvöldfundi þrátt fyrir það að skýrsla Byggðastofnunar verði tekin til umræðu. Þetta vil ég biðja hv. þm. að hafa í huga áður en þessi þingskapaumræða heldur áfram.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég skal halda mig við þingsköp því að það var ekki um þetta málefni sem ég ætlaði að ræða, en vil samt aðeins fá að segja nokkur orð um það. Ég skil að sjálfsögðu afstöðu sjálfstæðismanna mjög vel því það er afskaplega eðlilegt að stjórnarandstöðuflokkur sé ekki að stuðla að því að stjórnarflokkur fái sæti í hinum ýmsu stjórnum og nefndum. Þeirra afstaða er því fyllilega skiljanleg. Hins vegar kemur þetta mér ekkert á óvart. Þetta staðfestir aðeins það sem okkur grunaði alltaf og reyndar vissum. Það var bara spurning hvenær þeir kæmu upp á yfirborðið og það hefur gerst núna. En ég verð að segja að ekki er nú hátt verðið á verðmiðanum sem hangir aftan í þeim borgaraflokksmönnum. Um þetta vil ég þá ekki ræða meira. Ég kom upp til að ræða um þingsköp til þess að inna forseta eftir störfum nefnda hér á þinginu. Það vill þannig til að ég lagði fram þáltill. ásamt tveimur öðrum þingmönnum fyrr í vetur, á þskj. 89, um rannsókn á tíðni og umfangi kynferðislegrar misnotkunar á börnum. Þessari tillögu var vísað til allshn. Sþ. og fékk ekki náð fyrir augum þeirrar nefndar. Hins vegar útbjó einn af nefndarmönnum, hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, brtt. við þessa þáltill. sem að því er ég best veit hefur meirihlutafylgi ef þá ekki fylgi allra nefndarmanna. Engu að síður er ekki nokkur lifandis leið að fá hv. þm. Guðna Ágústsson, sem er formaður þessarar nefndar, til að taka málið fyrir. Það er engin leið að fá manninn til þess að kalla nefndina saman. Mér er því spurn og ég vil spyrja hæstv. forseta: Hver er réttur þingmanna sem eiga þáltill. inni í nefnd sem hafa greinilegt meirihlutafylgi nefndarinnar fyrir málinu? Hver er réttur þingmanna og hver er skylda formanns nefndarinnar að kalla nefndina saman í slíkri stöðu? Ég vil benda á það að einn af flm. upphaflegu tillögunnar, hv. þm. Borgfl. Guðmundur Ágústsson, situr í þessari nefnd. Flm. brtt., hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir, styður hana að sjálfsögðu og einnig hv. þm. Eggert Haukdal sem hefur beðið formann nefndarinnar um fund sem hann hefur ekki sinnt. Sjálfur formaður nefndarinnar, Guðni Ágústsson, hefur lýst yfir stuðningi við þetta mál og hv. þm. Guðrún Helgadóttir, forseti sameinaðs þings, hefur einnig gert það. Því hlýt ég að spyrja: Hvernig stendur á því að þetta mál kemst ekki út úr nefndinni?

Páll Pétursson Frú forseti. Ég ætla ekki að ræða starfshætti allshn. en er kominn hér til að staðfesta orð formanns Borgfl. um aðdraganda þess samstarf sem varð í kosningum sem fram fóru hér fyrr á fundinum. Það sem mér þykir mestum tíðindu sæta í þessum kosningum er ekki það að Borgfl. skuli bjóða fram með stjórnarflokkunum heldur það að Kvennalistinn skuli hafa tryggt Sjálfstfl. þrjá fulltrúa í stjórn Áburðarverksmiðjunnar. Hvað varðar rætnar aðdróttanir tveggja hv. þm., Hreggviðs Jónssonar og Inga Björns Albertssonar, tel ég sennilegt að það varði þingvítum skv. 68. gr. þingskapalaga.

Það er bara svona.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég er sammála forseta. Ég tel að þessi umræða um kosningabandalög jaðri við það að vera um þingsköp. Ég tel mér þó rétt og skylt að leggja orð í belg en mun verða mjög stuttorð og fer ekki út í söguskýringar á því sem fram hefur komið við þessa kosningu. Það er rétt sem fram hefur komið að þegar í ljós kom að ekki var um algera samstöðu stjórnarandstöðunnar að ræða við myndun kosningabandalags við þessar kosningar töldum við kvennalistakonur að rétt væri að hver sjórnarandstöðuflokkur reri þá á sín eigin mið einn og sér. Vorum við þar með tilbúnar til þess að fórna því eina embætti sem okkur gat hugsanlega hlotnast. En aðstæður breyttust eins og fram hefur komið því Borgfl. gekk til samstarfs við ríkisstjórnina. Við endurmátum því aðstæður og eins og í ljós hefur komið hefur hin eiginlega stjórnarandstaða nú myndað nýtt kosningabandalag.

Guðni Ágústsson Hæstv. forseti. Þar sem hv. 5. þm. Vesturl., Ingi Björn Albertsson, hefur kvartað við forseta undan störfum allshn. og borið upp óvenjulegt klögumál í Sþ. Vil ég segja það að við í allshn. höfum starfað í miklu samkomulagi í vetur. Við höfum haldið þar marga fundi. Fyrir viku eða tíu dögum töldum við okkur ljúka þar störfum og höfðum þá lagt til að þrjú mál yrðu samþykkt í þinginu og þremur vísað til ríkisstjórnarinnar, en þá voru enn eftir 14 góð mál. Þá kom að því að okkur skorti tíma. Umsagnir um þær tillögur voru skiptar. Þær fóru til umsagnar út í þjóðfélagið til ábyrgra aðila og það voru skiptar skoðanir um þær. Við þurftum tíma til þess að kalla þá menn fyrir og móta afstöðu og ég hygg að allir nefndarmenn mínir sem voru á síðasta fundi hafi verið sáttir og gert sér grein fyrir því að þetta var síðasti fundur þessa vetrar í þeirri nefnd. Það kemur ekkert á óvart. Það er ekki venja að einhverjir óbreyttir þingmenn séu að vaða á nefndarmenn til að gá hvort þeir hafi þessa skoðun eða hina. Ég læt ekki kalla mig hér upp af einhverjum mönnum og skipa fyrir að ég haldi fundi. Ég tel mig ekki bera þá skyldu. Ég verð að biðja menn að átta sig á því að þeir kusu mig í sjö nefndir. Ég hef haft ærinn starfa síðustu dagana og hef alls ekki komist yfir það verk að fara að hræra aftur í málum þegar við höfðum lokið störfum í hv. allshn. og haldið okkar lokaveislu með kaffibrauði. Lengra komumst við ekki á þessu þingi. Svo er það ljóst að þingmenn þurfa á haustdögum að flytja góð mál, þá þarf að vinna þau upp á nýtt, skoða betur og komast að niðurstöðu. Tíminn er þannig ekkert floginn frá hv. þm. Inga Birni Albertssyni.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti vill vegna fyrirspurnar hv. 5. þm. Vesturl. um hver sé réttur þingmanna geta þess að forsetar þingsins fylgjast með hvernig störf nefnda ganga og nefndaformenn gera væntanlega grein fyrir sínum störfum á þeim vettvangi.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Ég hafði sannarlega ekki hugsað mér að taka þátt í þessum umræðum, en hér voru bornar fram upplýsingar sem valda því að það er nauðsynlegt að fá skýringu hæstv. forseta á störfum þingsins og nefnda þess. Hér skýrði formaður allshn. Sþ. frá því að nefndin hefði lokið störfum. Samt ætti hún 14 mál eftir óafgreidd. Ég vil nú spyrja um það: Eru margar nefndir Alþingis sem hafa lokið störfum? Alþingi á eftir nokkra daga enn af starfstíma sínum, mörg mál eru óafgreidd og nefndir eru að keppast við að vinna. Ég skil það að vísu að hv. þm., sem er formaður þessarar umræddu nefndar, sækist störfin seint ef hann er búinn að halda lokaveislu í öllum þessum nefndum. Voru þær ekki sex eða sjö? Það er ekki neinn smáræðistími sem fer í það. En ég hygg að hv. þm. verði að athuga að hægt væri bara að halda aðra lokaveislu þegar búið er að halda þessa viðbótarfundi sem þarf í nefndinni. Þetta var ekki aðalatriðið heldur hitt að það eru mér algerlega nýjar upplýsingar að nefndir þingsins taki ákvörðun um að ljúka störfum á mestu annadögum þingsins. Þá sé bara ákveðið að nú hafi nefndin lokið störfum og fleira verður ekki afgreitt. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á rétti þingmanna í nefndum sem annars staðar að gefa út nál. ef stuðningur er við það innan nefndanna og nefndin fæst ekki kölluð saman. Það er svo annað mál. En skýringu vildi ég gjarnan fá á þessum nýju starfsháttum þingsins.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Hv. síðasti ræðumaður kom kannski inn á það sem mér þótti hvað athyglisverðast í mjög athyglisverðri ræðu hv. þm. Guðna Ágústssonar. Það var sérstaklega það að nefndaformenn skuli leyfa sér að loka nefndum viku til tíu dögum fyrir þingslit og jafnvel fyrr, hann hefur varla vitað þá hvenær átti að slíta þinginu, vitandi það að í nefndinni voru 14 góð mál eins og hann sagði. Hann bara lokar viku til tíu dögum áður á 14 góð mál. Það er allt í lagi að loka á slæm mál, en þegar formaður nefndarinar kemur hér upp og viðurkennir að hann loki nefndinni á 14 góð mál hljóta menn að bregðast við og spyrja: Hvað er að gerast? Hvernig starfar þingið? Eru allar aðrar nefndir líka hættar? Erum við ekki allt of seint á ferðinni núna? Áttum við ekki að vera farin heim fyrir viku tíu dögum síðan?  Ég vil fara fram á það við hæstv. forseta, þó að ég sé óbreyttur þingmaður og viti ekki hversu breyttur þingmaður hv. þm. Guðni Ágústsson er, hann er þó eitthvað breyttur, að hann mælist til þess að nefndin verði kölluð saman. Þar verði ekki fjallað um málið, því búið er að fá allar umsagnir, heldur brtt. sem flestir nefndarmenn eru sáttir við.

Óli Þ. Guðbjartsson Hæstv. forseti. Ég bað um orðið nokkru fyrr en því miður virtist forseti ekki taka eftir því þannig að það kann að vera að atriðið sem ég ætla að gera aðeins að umtalsefni komi dálítið seint inn í umræðuna. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs eru orð hv. 2. þm. Reykn. er hann tók þátt í þeim söguskýringum sem hér voru fram bornar um nefndakjörið og baksvið þess sem hér fór fram núna rétt áðan. Það gleður mig að hv. 2. þm. Reykn. gengur í salinn þannig að ég get haft hann í sjónmáli meðan ég ræði þetta atriði. Ég skal taka það strax fram að hvert atriði sem kom fram í máli formanns Borgfl. var að minni hyggju rétt eins og hér hefur verið staðfest. Það kom fram í máli hv. 2. þm. Reykn. að ástæðan fyrir því að þingflokkur Sjálfstfl. hefði tekið þá ákvörðun að hafna samstarfi við Borgfl. og Kvennalista væri ósköp einföld. Hann tók sérstaklega fram að hafna samstarfi við Borgfl. og það væri vegna þess að fulltrúar Borgfl. hefðu kosið með málum ríkisstjórnarinnar. En hann gleymdi einu mikilsverðu atriði þegar hann kvað upp úr með þetta hér í þingsal. Hann gleymdi því atriði sem hann lét fram koma við mig þegar hann greindi frá ástæðunni. Sérstaklega ætti þetta við Kvennalistann, sagði hv. 2. þm. Reykn. við mig, vegna þess að Kvennalistinn hefði nú nýverið stutt ríkisstjórnina með fylgi við húsbréfafrv. félmrh. Ég vil láta þetta koma sérstaklega fram vegna þess að afstaðan að þessu leyti virðist eitthvað hafa breyst þegar fram í sótti. Auðvitað var það svo að Borgfl. hlaut að leita eftir stuðningi hvar sem hann gat fengið í þessu sambandi og köpuryrði þeirra félaga og fyrrv. borgaraflokksmanna, sem hér töluðu fyrr, læt ég mér auðvitað í léttu rúmi liggja. En nauðsynlegt er að þetta atriði hjá hv. 2. þm. Reykn. komi inn í þingtíðindi sem söguskýring.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseta þykir nú minnka möguleiki á því að hægt verði að sleppa kvöldfundi því að enn eru tveir á mælendaskrá um þingsköp. Þó verður að freista þess enn að svo geti orðið.

Guðni Ágústsson Hæstv. forseti. Tvisvar verður gamall maður barn og nú er ég sannfærður um að þetta á líka við um konur eftir að hafa heyrt málflutning hv. 3. þm. Reykv. Ragnhildar Helgadóttur í þessari umræðu um störf allshn. Slíkur var málflutningurinn að ég undraðist að hv. þm. skuli eiga að baki yfir 30 ára þingferil. Ég hygg að þingmaðurinn þekki störf þessa þings vel. Ég ætla að gera hv. þm. grein fyrir því að öll þau mál sem til allshn. bárust fengu þinglega meðferð. Um þau var fjallað. Þau voru send út til umsagnar og nefndin tók þau til umræðu á fundum. Samkvæmt stundatöflu þingsins átti þinghaldi að ljúka 6. maí og við töldum fram á síðustu stund að það mundi standa. Í þessari nefnd á m.a. sæti hæstv. forseti Sþ., Guðrún Helgadóttir. Nefndin fór rækilega ofan í öll mál. Okkur tókst að afgreiða aftur inn til þingsins sex mál en 14 mál fengu mjög nákvæma vinnumeðferð í nefndinni en náðu ekki lengra að þessu sinni. Ég ætla ekki að rifja upp þau orð sem hv. fyrrv. þm. og flokksbróðir 3. þm. Reykv. viðhafði um þessa nefnd í fyrra. Hann lagði ekki jafnmikla áherslu á að ýmislegt sem í hana bærist væri afgreitt út eins og hv. 3. þm. Reykv. gerir í þessari umræðu. Veislan sem við héldum varð nú ekki stór. Við fengum okkur snittur til tilbreytingar frá þurru brauðinu þannig að það var ekki dýrt. En ég hélt þennan síðasta fund eftir að hafa átt fund með forseta Sþ. um störf þingsins þar sem lagt var upp úr því að nefndin kæmi saman og tæki sameiginlega ákvörðun um það hvað hún treysti sér til að afgreiða út, hitt yrði að liggja. Þannig var starfað í þessari nefnd. Eins og ég segi þá hef ég ekki komist í það að endurskoða þá afstöðu á síðustu dögum og reyndar ekki talið ástæðu til þess í ljósi þess að öll málin, sem til nefndarinnar bárust, höfðu fengið þá þinglegu meðferð sem talin er nauðsynleg.

Ólafur G. Einarsson Hæstv. forseti. Hv. þm. Óli Guðbjartsson getur auðvitað þjónað lund sinni eins og honum sýnist með því að vitna í einkasamtöl manna og gert það með þeim hætti sem honum sýnist. Ég ætla að stilla mig um það að vera að rekja okkar samtal. En ég hlýt að verða að segja frá því að við sjálfstæðismenn gerðum töluverðan greinarmun á því að starfa með Borgfl. eða Kvennalista. Ég rakti það í samtalinu að það væri nokkuð annað að greiða atkvæði með ríkisstjórninni þegar hún er komin í einhverja sérstaka hættu. Menn þekkja auðvitað þær atkvæðagreiðslur sem hafa farið fram í þinginu, bæði fyrir jól og núna við húsbréfakerfið. Það er nokkuð annað en það sem Kvennalistinn gerði, án þess að ég ætli að fara að bera blak af afstöðu Kvennalistans til ríkisstjórnarinnar, þ.e. að semja um tiltekin atriði sem kæmu inn í frv., t.d. um húsbréfin, og þykjast hafa náð þar nokkrum árangri og styðja því málið. Það er töluvert annað en greiða atkvæði þegar menn sjá það að stjórnin er kannski við það að tapa máli.  Ég get vel skilið það að þingmenn Borgfl. hafi þótt nauðsynlegt að leita einhvers staðar skjóls og þeir hafa fundið þetta skjól hjá ríkisstjórninni. Ég óska báðum til hamingju, bæði ríkisstjórninni og Borgfl., með það að hafa fundið hvort annað. Ég óska þeim til hamingju og alveg sérstaklega Borgfl. vegna þess að það vita það allir sem vilja vita að í flestum stjórnum og ráðum sem kosið er til í þinginu eru sjö menn og ríkisstjórnin hefur ekkert með þessi fimm atkvæði Borgfl. að gera til að halda sínum fjórum mönnum. En ríkisstjórnarflokkunum hefur sýnilega þótt það mikið við liggja að fá þá innbyrta endanlega að þeir gefa eftir sæti til Borgfl. þó að þeir þurfi þess ekki. Ég vænti þess að þetta sé upphafið af því sem koma skal þegar verður farið að gefa á garðann í haust, þegar allar þingnefndirnar verða kosnar, bankaráðin og allt fleira. Það er væntanlega búið að semja um það allt saman.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Nú fer forseti bráðum að breyta ákvörðun um hvort það verður kvöldfundur eða ekki því að það er greinilegt að hér getum við verið lengi enn að tala um þingsköp því að 10. þm. Reykn. hefur beðið um orðið um þingsköp og tekur nú til máls.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Það verður kannski hálfgert spennufall í þessari áköfu umræðu því að ég ætla ekki að víkja að neinu af þeim atriðum sem hafa valdið mestum deilum fyrr í þessari umræðu. Á einum tímapunkti hennar var opnað fyrir fyrirspurna- og kvörtunardeildina. Fór ég þá að leita í skjölum mínum og fann þar að lokum beiðni um skýrslu frá forsrh. um framkvæmd ályktana Alþingis á sl. fjórum árum, sem er 282. mál Sþ. á þskj. 500 og var lögð fram 16. febr. sl. Beiðnin er undirrituð af þingmönnum úr öllum þingflokkum og við henni hefur ekki borist neitt svar. Ég býst við að það sé ofætlan að hún fáist rædd á þeim fáu dögum sem eftir eru af þinghaldinu, en ég vildi mega vænta þess að skýrslan birtist engu að síður eða a.m.k. kæmi eitthvert svar við þessari beiðni. Ég vildi nota tækifærið til þess að inna hæstv. forsrh. og hæstv. forseta eftir því hvort þessari beiðni verður ekki svarað.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti sem hér situr í embætti þessa stundina á erfitt með að svara hvernig störf ganga í nefndum, en hann mun að sjálfsögðu beina þessum athugasemdum og fyrirspurnum, sem hér hafa verið settar fram, til hæstv. forseta Sþ. sem getur birst hvenær sem er úr þessu.

Sighvatur Björgvinsson Virðulegur forseti. Ég ætla nú á hvorugt þeirra mála, sem hér hafa verið til umræðu, að minnast en vil aðeins leyfa mér að vekja athygli hæstv. forseta á því að þann 10. apríl sl., fyrir hartnær sex vikum síðan, var útbýtt till. til þál. á þskj. 754 frá mér og hv. þm. Skúla Alexanderssyni. Tillagan fjallaði um að heimila veiðar á hrefnum. Þessi tillaga hefur ekki verið á dagskrá Sþ. dögum og vikum saman af einhverjum ástæðum sem mér eru alveg huldar. Ég hef rætt um það við forseta Sþ. hvað valdi því að ákvarðanir séu teknar um að taka ekki þáltill., sem fluttar hafa verið og útbýtt í þinginu, á dagskrá sameinaðs Alþingis svo að hægt væri að ræða málin. Ég hef ekki fengið önnur svör en þau að mér hefur verið heitið því að þessu skyldi verða breytt og málið tekið á dagskrá. Nú fer senn að líða að þinglausnum og enn hefur þetta mál, sem flutt var og útbýtt 10. apríl sl., ekki fengist tekið á dagskrá. Það hefur því ekki verið hægt að ræða þetta mál. Nú hefur komið fram í umræðum um sambærilegt mál, þ.e. fsp. í þinginu, að það er talsverður stuðningur við þetta mál á Alþingi, kannski ekki endilega tillöguna eins og hún er orðuð heldur efnisatriði hennar. Mér finnst ansi hart að það skuli hafa verið komið í veg fyrir það að þessi tillaga fengi eðlilegar umræður með því að taka hana ekki inn á dagskrá dögum og vikum saman. Mér er það ljóst að það er varaforseti sem situr í forsetastól en ég vildi biðja hæstv. forseta að afla svara við þessari fsp. minni. Hvað veldur því að þessi tillaga hefur verið þurrkuð út af dagskrá Sþ. vikum saman? Eru fleiri mál, sem flutt hafa verið af þingmönnum og útbýtt í Sþ., sem þannig eru vaxin að forsetar hafa tekið ákvörðun um að taka þau ekki á dagskrá vikum saman?

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti telur sig vera búinn að svara þessari fyrirspurn hv. 5. þm. Vestf. því að þessi fyrirspurn mun væntanlega fylgja öðrum sem verður komið á framfæri við forseta þingsins.

Júlíus Sólnes Hæstv. forseti. Ég hef sjaldan á minni lífsfæddri ævi orðið vitni að jafnómerkilegum og furðulegum málflutningi og þeim er kom hér fram hjá hv. 2. þm. Reykn., þ.e. þingflokksformanni Sjálfstfl. Hann heldur því fram á hinu háa Alþingi að þeir tveir stjórnarandstöðuflokkar sem ásamt Sjálfstfl. eru í stjórnarandstöðu, þ.e. Kvennalisti og Borgfl., eigi nánast að vera einhvers konar hækjur fyrir Sjálfstfl. í stjórnarandstöðunni. Þeim beri að greiða atkvæði og hegða sér nákvæmlega eins og þingflokksformanni Sjálfstfl. þóknast hverju sinni. Hugsið ykkur slíkan fáránlegan málflutning. Við höfum á vorþinginu tekið málefnalega afstöðu til allra mála, vegið þau og metið í okkar þingflokki. Við höfum tekið þá afstöðu sem við höfum komist að í þingflokki okkar án þess að huga að því fyrst hvaða afstöðu hv. þingflokksformaður Sjálfstfl. vildi að við tækjum. Það hefur ekki varðað okkur neinu. Við höfum tekið þá afstöðu sem við höfum talið skynsamlegasta og besta hverju sinni. Hvort hún hefur farið saman við óskir þingflokksformanns Sjálfstfl. hefur aldrei varðað okkur neinu.

Ólafur Þ. Þórðarson Herra forseti. Það varðar náttúrlega fyrst hamingjuóskir, en hér hefur komið fram hjá hv. 2. þm. Reykn. að þeir hafi valið og að sjálfsögðu verðum við að óska þeim til hamingju með það. Þeir völdu Kvennalistann og okkur finnst það kannski ekkert skrýtið. Við tökum að sjálfsögðu á móti þeim hamingjuóskum sem stjórnin hefur fengið með að hafa fengið Borgfl. á sama lista í þessum kosningum sem fóru fram hér áðan. En þar sem hér hefur komið fram við umræðuna mjög hörð krafa um meiri vinnu í nefndum langar mig að fá það upplýst af hálfu forseta hver sé réttur þingmanna til þess að óska eftir því að nefndarfundum sé frestað. Í fyrsta lagi af þeirri ástæðu að fundir standi í Sþ. eða í deildum. Í öðru lagi af þeirri ástæðu að þingmaður sé boðaður á tvo eða þrjá nefndarfundi samtímis, sem gerir það að verkum að hann getur að sjálfsögðu ekki sinnt viðveruskyldu nema hjá einni nefnd. Ég vil gjarnan að þetta verði alveg sérstaklega tekið fyrir og að forsetar komist að niðurstöðu um það hvort ekki sé verið að brjóta á almennum þingmönnum sem eiga seturétt í ákveðnum nefndum þegar þar eru haldnir fundir án þess að þeir eigi nokkra möguleika til að mæta af framangreindum ástæðum.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Það verða greinilega næg verkefni fyrir hæstv. forseta deilda og Sþ. á næstunni að taka þessi mál, sem hér hafa verið rædd undir liðnum þingsköp, til athugunar og meðferðar. Er þess þá að vænta að málin skýrist eftir að fjallað hefur verið um þau á þeim vettvangi. Ég geri ekki ráð fyrir og skildi það svo að hv. 2. þm. Vestf. væri ekki að óska svara af þeim forseta sem hér situr nú. Því munu þessi mál væntanlega verða tekin fyrir á vettvangi forsetanna fyrr en seinna.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Þetta skal vera mjög stutt ræða. Ég fer fram á það að umræðu um þetta mál verði frestað til fundarins á morgun.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseta þóttu ekki koma rök fyrir óskinni um að málinu verði frestað.

Matthías Bjarnason Hæstv. forseti. Ég held að eðlilegt sé að leita afbrigða og síðan getur komið beiðni um það að fresta umræðu. Mér finnst að það hafi verið fullfljótt upp staðið, enda órói orðinn nokkur í salnum. Hins vegar finnst mér allóeðlilegt ef það er ætlunin að ljúka þingi fljótlega að biðja um frestun á umræðu. En ég sé enga ástæðu til þess að synja um frestun til morguns ef þingið á að vera eitthvað fram eftir sumri.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseta þykir þetta vera rökrétt athugasemd hjá hv. 1. þm. Vestf. og verður því leitað afbrigða eins og áður hafði verið tilkynnt.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Óskað hefur verið eftir því að þessu máli verði frestað til morguns. Forseti taldi að það væri mikið fram undan á morgun þar sem órædd er vegáætlun en ef hv. þm. telja að þetta mál geti komið á dagskrá jafnframt henni á morgun er kannski ekki úr vegi að verða við þeirri beiðni til þess þá að koma í veg fyrir frekari umræðu um þingsköp. En þá verður þetta mál líka tekið á dagskrá á morgun og rætt.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég skal leitast við að hafa skýrslu þessa stutta þótt margt mætti segja um byggðamálin eins og nú er ástatt. Í skýrslu þeirri sem hefur verið dreift á hinu háa Alþingi er rakið hvernig Byggðastofnun hefur varið þeim fjármunum sem hún hefur haft til ráðstöfunar á árinu 1988 og minnst á ýmis þau verkefni sem hún hefur unnið að á þessu ári. Í upphafi sl. árs má segja að góðæri hafi ríkt í þjóðarbúinu en það hefur breyst snöggt vegna hárra vaxta og aukinna skulda fyrirtækja í sjávarútvegi. Með óbreyttar eða lækkandi tekjur var síðan fljótlega ljóst að það hallaði mjög undan fæti og stefndi víða í stórkostlegan vanda. Það kom í ljós. Staðreyndin er sú að verulegur hluti af starfi og fjármunum Byggðastofnunar hefur á yfirstandandi ári farið í að aðstoða sjávarútvegsfyrirtæki landsbyggðarinnar við að leysa úr brýnasta rekstrarvanda og má segja að hver björgunaraðgerðin hafi rekið aðra. Stjórnvöld hafa falið Byggðastofnun æ fleiri og viðameiri verkefni. Þessi verkefni hafa bæði verið fólgin í ráðstöfun verulegra fjármuna umfram það sem ætlast var til í upphafi ársins og hefur einnig falið Byggðastofnun ýmiss konar úttektir og athuganir bæði fyrir ríkisstjórnina sem slíka og einstök ráðuneyti. Vissulega má um það deila hvort öll þessi verkefni hafi haft jákvæð áhrif á þróun byggðar í landinu, en þó held ég að óumdeilanlegt sé að þau hafi verið nauðsynleg. Menn gætu jafnframt spurt sig að því hvað hefði orðið ef Byggðastofnun hefði ekki beitt sér eins og hún hefur gert á sl. ári. Íslendingum fjölgaði allverulega á síðasta ári. Fólksfjölgunin er þó mjög misjöfn eftir landshlutum. Fólki fjölgar ört á höfuðborgarsvæðinu en því fækkar í öðrum landshlutum. Íbúum höfuðborgarsvæðisins fjölgaði um 4000 manns á sl. ári og hefur þá fjölgað um rúmlega 22.000 á undanförnum tíu árum. Sé litið til landsbyggðarinnar allrar fjölgaði íbúum á fimmta hundrað, eða um 0,4%, á síðasta ári. Sú fjölgun var hins vegar nær öll á Suðurnesjum. Á síðustu tíu árum hefur íbúum landsbyggðarnnar fjölgað um tæplega 5.000 manns. Fækkun íbúa á landsbyggðinni ár frá ári hlýtur að draga mjög þrótt úr viðkomandi byggð. Afleiðingarnar eru m.a. lægra fasteignaverð og samdráttur í framkvæmdum. Af því leiðir síðan framtaksleysi og erfiðleikar við að vinna bug á vandræðunum. Árið 1988 var eitthvert hið versta sem sjávarútvegurinn hefur gengið í gegnum á síðustu árum. Óhóflega þungur skuldabaggi og því mikill fjármagnskostnaður, eins og ég minntist á áður, léleg afkoma og háir vextir lögðust þar á eitt. Um nokkurra ára skeið hefur rekstrartap í sjávarútvegi verið fjármagnað með erlendum lántökum gegnum viðskiptabanka og Byggðastofnun. Hingað til hafa þeir fjármunir, sem ætlaðir eru til aðgerða í byggðamálum, verið í höndum Byggðastofnunar. Stofnunin ráðstafar fjármunum sínum með lánveitingum, styrkjum eða beinni þátttöku í fyrirtækjum. Mest hefur farið fyrir lánveitingum. Er þar að langmestum hluta um að ræða endurlánuð erlend lán á markaðskjörum. Stærstur hluti þessara lánveitinga hefur farið til sjávarútvegsins. Lánveitingar á markaðskjörum til fyrirtækja á landsbyggðinni teldust ekki aðgerð í byggðamálum í öðrum löndum. Lántökurnar gera það að verkum að mjög óhægt er um vik að taka þá áhættu sem í mörgum tilvikum er nauðsynleg. Lánveitingar geta t.d. ekki bætt óhagræði staðsetningar á landsbyggðinni. Fjárveitingar af fjárlögum hafa dregist verulega saman á undanförnum árum. Lánþegar Byggðastofnunar greiða í lántökuskatt, stimpilgjöld og annað, eins og lög gera ráð fyrir, upphæð sem nærri jafngildir þeirri fjárveitingu sem til stofnunar kemur á ári hverju frá Alþingi. Miðað við þá þróun sem orðið hefur í byggðamálum þarf nú að finna nýjar leiðir til að styrkja og efla atvinnulíf á landsbyggðinni. Stjórnvöld standa frammi fyrir því að ákveða hvort þau vilja veita meira fjármagni til eflingar atvinnulífs á landsbyggðinni eða horfast í augu við það að geta þjóðarbúsins til að fullnýta auðlindir til lands og sjávar minnki en mismunur á kjörum íbúa landsbyggðarinnar og höfuðborgarsvæðisins fari vaxandi og þar með togstreita milli íbúa þessara svæða. Skoðanakannanir hafa sýnt að íbúar landsbyggðarinnar telja að í þessu sambandi sé heilbrigt atvinnulíf mikilvægast og hefur Byggðastofnun talið það sitt mikilvægasta verkefni að stuðla að slíku. Í ársskýrslu Byggðastofnunar fyrir árið 1988 er gerð grein fyrir þeim fjármunum sem hún hefur haft umsjón með. Við síðustu áramót var niðurstaða efnahagsreiknings Byggðastofnunar 6 milljarðar 755,7 millj. kr. og hafði hækkað um 46,2% á árinu. Eigið fé stofnunarinnar var 1 milljarður 641,7 millj. kr. Er þá búið að taka tillit til 200 millj. kr. færslu á afskriftareikning. Eigið fé óx um 19,5% á árinu. Hlutfall eigin fjár stofnunarinnar af heildareign var 29,7% í upphafi ársins. Þegar gert er upp í árslok er niðurstaðan sú að þetta hlutfall hefur lækkað í 24,3%. Þessi mikla lækkun er framhald langtímarýrnunar á hlutfalli eigin fjár. Lækkunin stafar annars vegar af miklum lántökum stofnunarinnar en hins vegar af því hversu mikið hefur verið lagt til hliðar í afskriftareikning útlána til að mæta óhjákvæmilegum töpum. Á mælikvarða lánskjaravísitölu óx eigið fé Byggðastofnunar á sl. ári um 4,9 millj. kr., eða um 0,3%. Fasteignir Byggðastofnunar eru 6,8% af eigin fé. Samkvæmt lögum skal Byggðastofnun njóta framlags af fjárlögum til starfsemi sinnar. Framlagið nam 125 millj. kr. á árinu 1988 og hafði hækkað úr 80 millj. kr. frá fyrra ári. Frá árinu 1981 hafa lántökur numið um 2 / 3 af lánveitingum hvers árs en hækka nokkuð jafnt og þétt. Vegna þess hversu umsvif stofnunarinnar jukust mikið á árinu 1988 var ekki hjá því komist að þetta hlutfall hækkaði enn. Lántökur ársins voru 79,9% af heildarlánveitingum. Eins og kemur fram í ársskýrslu Byggðastofnunar jukust umsvif hennar töluvert á árinu 1988. Um áramótin störfuðu samtals 29 manns hjá stofnuninni. Þar af eru þrír í hlutastarfi. Starfsmönnum fjölgaði um fjóra, þrír voru ráðnir til skrifstofu stofnunarinnar á Akureyri en einn fluttist norður. Ráðið var í eina ritarastöðu í Reyjavík. Starfsemi Byggðastofnunar á Akureyri hófst formlega 1. okt. 1988. Áður höfðu verið undirbúnar breytingar á húsnæðinu við Geislagötu 5 og jafnframt uppsetning tækja og margt annað sem tilheyrir þeim rekstri sem þar er. Í miðstöð Byggðastofnunar á Akureyri eru Iðnþróunarfélag Eyjafjarðar, atvinnumálafulltrúi Akureyrarbæjar og ferðamálafulltrúi fyrir Færeyjar, Grænland og Ísland. Reynsla fyrstu þriggja mánaðanna lofar góðu ef tekið er mið af fjölda þeirra sem leitað hafa til skrifstofunnar á Akureyri. Fullyrða má að sumir af þeim sem fengið hafa aðstoð við að meta sína starfsemi hefðu ekki farið um langan veg eftir þeim ráðleggingum. Með því hefur Byggðastofnun á Akureyri veitt hjálp við að koma góðum hugmyndum á framfæri og stuðla að því að þær kæmust til framkvæmda. Auk þess hefur starfsemin þar auðveldað mörgum samskipti við stofnunina. Af einstökum verkum sem Byggðastofnun hefur unnið verð ég að fara hratt yfir sögu en ég vil nefna endurmat á byggðastefnu sem stofnuninni var falið af þáv. forsrh. með bréfi dags. 30. mars 1988. Eftir því var óskað að Byggðastofnun gerði heildarúttekt á þróun byggðar í landinu á búsetubreytingum og stöðu atvinnugreina á landsbyggðinni. Að þessu máli hefur verið ítarlega unnið og verkefnið hefur verið nefnt ,,Endurmat byggðastefnu``. Það hefur verið kynnt ítarlega fyrir öllum þingflokkum og drög að lokaskýrslu hafa borist til ríkisstjórnarinnar og verið lögð þar fram á fundi hennar og verið til umræðu. Á grundvelli þessarar niðurstöðu er tvímælalaust nauðsynlegt að skoða á hvern máta megi endurmeta og gera áætlanir um nýtt átak í byggðamálum. Þá hefur stofnunin unnið að byggðamálum í Dalasýslu þar sem orðið hefur mikill samdráttur í landbúnaði sem valdið hefur verulegri röskun á atvinnustarfsemi þar, m.a. starfsemi sláturhússins og kaupfélagsins, svo að liggur við borð að mikil vandræði hljótist af. Þetta mál er nú til framhaldsmeðferðar og í athugun á hvern máta Byggðastofnun getur komið inn í þetta málefni sem hér er um að ræða. Á árinu 1988 var unnið að endurskoðun á Vestfjarðaáætlun sem upphaflega var lögð fram á fjórðungsþingi Vestfirðinga árið 1987. Á fjórðungsþingi 1988 var þriðji hluti áætlunarinnar enn lagður fram og samþykktur. Áætlunin var síðan lögð fram í stjórn Byggðastofnunar og hún samþykkt þar. Vegna mikilla anna reyndist ekki unnt að ganga endanlega frá áætlun á árinu. Þegar því verki verður lokið verður áætlunin send forsrh. og tekin til meðferðar í ríkisstjórninni. Á sl. ári var loks unnið að könnun á vöruflutningum að beiðni samgrn. Tilgangur verksins var að leggja raunhæft mat á framtíð strandsiglinga þeirra sem styrktar eru af ríkissjóði og kanna hvort hægt sé að sinna þeim með ódýrari hætti. Gerð var könnun á umfangi vöruflutninga skipafélaganna og landflutningum og gerð um það skýrsla ásamt nokkrum ábendingum um aðgerðir. Loks vil ég geta þess, virðulegi forseti, að mjög mikil starfsemi hefur verið hjá Byggðastofnun í tengslum við þá aðstoð sem með skuldbreytingu og fleiru er veitt útflutningsatvinnuvegunum því Byggðastofnun var falið að sinna því verkefni og hefur allt mat og allir útreikningar verið hjá sérfræðingum Byggðastofnunar. Þetta hefur að sjálfsögðu verið mikið álag á starfsemi Byggðastofnunar, en eins og kom fram í þeirri könnun sem ég nefndi á viðhorfi landsbyggðarmanna til byggðavandans þá telur yfirgnæfandi meiri hluti að vandinn stafi af atvinnuástandi og stöðu atvinnufyrirtækja á landsbyggðinni. Því var eðlilegt að Byggðastofnun kæmi mjög að þessu verkefni. Virðulegi forseti. Það hefði vissulega verið ástæða til að ræða hér langtum ítarlegar um byggðamálin almennt, þann byggðavanda sem blasir við og hvað skal til bragðs taka. Ég hef, með tilliti til þess skamma tíma sem til þessa er ætlaður, talið mér skylt að takmarka mjög mína skýrslu en vísa hins vegar til ársskýrslunnar sem var dreift hér í handriti fyrir meira en viku. Það vildi ég gera í því skyni að þingmenn gætu kynnt sér efni skýrslunnar þótt ársskýrslan í endanlegri mynd lægi ekki fyrir.

Matthías Bjarnason Virðulegi forseti. Ég hefði talið nauðsynlegt að flytja ítarlegt mál bæði um Byggðastofnun og byggðamál en þar sem mjög er liðið á þingtíma ætla ég ekki að flytja langa ræðu en koma þó inn á ýmislegt það sem hæstv. forsrh. kom ekki inn á nema mjög lítillega. Ég vil vekja athygli á því að starfsemi Byggðastofnunar þarf að vera miklu meiri og markvissari en hún er. Það sem fyrst og fremst háir því að ekki er meira að gert er skortur á fjármunum og þar hef ég orðið fyrir miklum vonbrigðum. Það sést í þessari skýrslu hvernig framlag ríkisins hefur farið sífellt lækkandi á undanförnum árum og aldrei verið minna en nú. Eins og þróun atvinnumála er, og þá alveg sérstaklega á landsbyggðinni, hefur verið bráðnauðsynlegt að stórauka framlög til Byggðastofnunar. Byggðastofnun hefur litla fjármuni aðra en afborganir og vexti af þeim lánum sem hún hefur lánað og sem innheimtast tiltölulega illa vegna slæms árferðis í atvinnugreinum. Byggðastofnun hefur aftur mjög litla peninga til að spila úr og því verður að reyna að haga lánveitingum með þeim hætti að rýra sem minnst eiginfjárstöðu sjóðsins. Það má segja að nokkuð þokkalega hafi tekist að halda eiginfjárstöðunni. Endurskoðað eigið fé Byggðastofnunar í ársbyrjun hefur verið eitthvað um 1200 millj. kr. eða 18% af útlánum. Ástæða er til að taka þessa niðurstöðu til mjög alvarlegrar athugunar. Nokkur undanfarin ár hefur hvað eftir annað verið varað við því hversu viðkvæmur fjárhagur stofnunarinnar er fyrir ástandinu í sjávarútvegi. Ég nefni sjávarútveginn sérstaklega vegna þess að um 2 / 3 af útlánum Byggðastofnunar eru í sjávarútvegi, þó að það séu einnig háar upphæðir í öðrum atvinnugreinum vegna áhættulána. Eigið fé var nokkuð slæmt þegar þessi stofnun tók til starfa haustið 1985. Staðan batnaði síðan verulega á árunum 1986 og 1987 en það haust snerist dæmið við og staðan hefur verið að versna síðan þar til í lok síðasta árs að nokkuð rétti við. Nú hefur þó aftur hallað undan fæti. Vandi undanfarinna missira hefur þó ekki horfið við það eins og alkunna er. Enda þótt tekist hafi að varðveita verðgildi þeirra fjármuna sem stofnunin fékk til ráðstöfunar á árinu 1985 hafa gríðarlegar lántökur veikt fjárhagsstöðuna að undanförnu. Við sem eigum sæti í stjórn þessarar stofnunar sjáum fram á stóraukna erfiðleika í þessum efnum. Í stefnuyfirlýsingu núv. hæstv. ríkisstjórnar segir að hún ætli að efla Byggðastofnun. Því miður hefur hún ekki sýnt það enn sem komið er því framlag ríkisins til Byggðastofnunar var óbreytt að krónutölu á fjárlögum þessa árs miðað við það sem var á fjárlögum ársins á undan. Hins vegar má segja að núv. ríkisstjórn hafi með stofnun Atvinnutryggingarsjóðs, sem hefur nú fengið ýmis ummæli hjá mönnum --- en ég hef varast að kasta nokkurri rýrð á þá starfsemi og viðurkenni fúslega að mikil þörf var fyrir að ganga þar til verks. Síðar kom aftur stofnun Hlutabréfasjóðs. Það sem ég set fyrst og fremst út á í aðgerðum núv. hæstv. ríkisstjórnar er að vera að slíta í sundur þessa starfsemi og hafa hana í raun og veru í þrennu lagi. Þá er ég ekki á neinn hátt að gera lítið úr Byggðastofnun eða Atvinnutryggingarsjóði. Hins vegar er ég æði hræddur um að Hlutabréfasjóðurinn, eins og hann stendur nú, komi að sáralitlum notum nema hann fái fjármagn til að spila úr. Við sjáum að það er ákaflega slæm staða í fjölmörgum atvinnufyrirtækjum og eiginlega í öllum atvinnugreinum. Ég ætla til nokkurrar glöggvunar að skýra frá yfirliti sem gert var í Byggðastofnun fyrir árið 1987 og 1988 um rekstur og efnahag fyrir 28 fyrirtæki í sjávarútvegi. Yfirlitið nær til þeirra fyrirtækja sem skilað hafa inn ársreikningi fyrir sl. ár og höfðu meira en 100 millj. kr. í veltu á því ári. Í þessum hópi eru hrein útgerðarfyrirtæki, hrein fiskvinnslufyrirtæki en stærsti hluti veltunnar er hjá blönduðum fyrirtækjum. Rækju- og loðnuverksmiðjur eru ekki í þessum hóp. Milliuppgjör benda til þess að þau fyrirtæki sem enn hafa ekki skilað ársreikningi, eða höfðu ekki gert það fyrir u.þ.b. mánuði síðan, höfðu orðið fyrir sams konar búsifjum árið 1988, þótt staða sumra þeirra hafi verið betri í upphafi. Nettóskuld þessara 28 fyrirtækja hækkaði hvorki meira eða minna en um 2,3 milljarða kr. Það er því ljóst að fjárhagsstaða þessara sjávarútvegsfyrirtækja hefur stórversnað á síðasta ári. Heildarskuldir, að frádregnu veltufé, jukust á árinu 1987 úr 5523 millj. kr. í 7804 millj. kr., eða hvorki meira né minna en 41%. Á sama tíma var verðlagshækkun mæld með lánskjaravísitölu um 19%. Hlutfallið nettóskuld versus tekjur er gjarnan notað til að meta getu fyrirtækja til að standa undir þessum skuldabagga og það hlutfall hækkaði á sl. ári úr 81% í 101%. Nokkur fyrirtæki, sem fengu lán úr Atvinnutryggingarsjóði rétt fyrir og um síðustu áramót, hefðu trúlega fengið synjun ef ársreikningar sl. árs hefðu legið fyrir. Í Atvinnutryggingarsjóði útflutningsgreina og Hlutafjársjóði Byggðastofnununar er lágmarkskrafa gjarnan að nettóskuld sé ekki hærri en 50% af vinnslutekjum og 100% af útgerðartekjum. Til að ná þeirri viðmiðun þarf að lækka nettóskuld þessa hóps um 2,3 milljarða. Miðað við þá afkomu sem verið hefur undanfarin missiri þyrfti að lækka þessar skuldir mun meira. Þrátt fyrir skuldbreytingar í gegnum viðskiptabanka og Byggðastofnun versnaði lausafjárstaðan verulega. Hreint veltufé, þ.e. skammtímaskuldir að frádregnu veltufé, minnkaði um 1073 millj. kr. á sl. ári, sem sagt úr mínus 1728 millj. í upphafi árs í 2801 millj. kr. í lok ársins. Veltufé deilt með skammtímaskuldum lækkaði úr 0,47 í 0,43, sem er mjög slæm staða, en þetta hlutfall þyrfti að vera ekki lægra en 1,0. Bókfært eigið fé fyrirtækjanna var jákvætt um 151 millj. kr. í ársbyrjun 1988 en í árslok var það orðið neikvætt um 1018 millj. kr. Eiginfjárhlutfallið lækkaði úr 2% niður í mínus 11% í árslok. Eigendur þessara fyrirtækja hafa í flestum tilvikum ekki bolmagn til að auka eigið fé svo að einhverju nemi. Afkoman var slæm. Heildartekjur þessara fyrirtækja hækkuðu aðeins um 13% á milli áranna 1987 og 1988, eða úr 6814 millj. kr. í 7700 millj. kr. Framlegð, þ.e. það sem reksturinn skilar upp í afskriftir og allan fjármagnskostnað og við nefnum einnig vergt hlutfall fjármagns, var aðeins 10--11% bæði þessi ár. Þetta þýðir í reynd stórfelldan taprekstur. Sjávarútvegur er mjög vélvædd og fjármagnsfrek atvinnugrein og undir eðlilegum kringumstæðum þarf framlegð að vera a.m.k. 15% í blönduðum fyrirtækjum. Vegna mikilla rekstrarskulda frá fyrri árum þyrfti framlegð nú að vera svona nálægt 20%, en það dugar þó engan veginn öllum. Árið 1988 er það versta sem sjávarútvegur hefur gengið í gegnum á síðustu árum. Óhóflega þungur skuldabaggi á fyrirtækjum í upphafi árs, léleg afkoma og háir vextir lögðust þar á eitt og þessi vandi er þó ekki nýtilkominn. Um nokkurt árabil hefur rekstrartap í sjávarútvegi verið fjármagnað með erlendum lántökum í gegnum viðskiptabankana, Byggðastofnun og nú síðast Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina og án þess að á því hafi verið gerðir útreikningar. Þá má gera ráð fyrir því að nettóskuld í hlutfalli við tekjur sé nú helmingi hærri en árið 1982 þegar gripið var til aðgerða vegna erfiðrar fjárhagsstöðu sjávarútvegsins. Það er rétt að undirstrika það að hér er ekki um að ræða vanda einstakra fyrirtækja eins og var á árum áður. Flest sjávarútvegsfyrirtæki eru að sökkva í skuldafenið og þar á meðal mörg fyrirtæki sem fram undir það síðasta hafa verið talin góð fyrirtæki. Gífurlegar skuldir sjávarútvegsfyrirtækja og áframhaldandi taprekstur er mesti byggðavandinn sem þjóðin stendur frammi fyrir. Hlutafjársjóðurinn getur ekki leyst nema lítinn hluta af þessum vanda. Ef afkoman verður áfram svipuð og hún hefur verið undanfarin ár verða flest fyrirtækin gjaldþrota áður en mörg ár líða. Sum þeirra eru það í reynd þótt þau séu enn í gangi. Það er því óhætt að segja að þörf sé á róttækum aðgerðum. Ég hef gert hér að umræðuefni þá atvinnugrein sem stofnunin hefur mest lánað til, eða um 2 / 3 af heildarútlánum. Ef við tökum landbúnaðinn, þó að hann sé miklu minni hvað snertir heildarútlán, er staða hans síst betri. Það er t.d. ekki glæsilegt í loðdýraræktinni. Ætli það sé ekki um 50% sem sú atvinnugrein hefur og vantar því 50% á móti til þess að komast á núllið. Í mörgum greinum í iðnaði eru erfiðleikar þó að þeir séu nú ekki eins miklir og í þessum tveimur atvinnugreinum. Margar greinar hafa sótt um lán hjá Byggðasjóði og sér í lagi hefur verið aukning á umsóknum vegna verslunar, en strjálbýlisverslunin er nú mjög hart keyrð. Stjórn stofnunarinnar hefur ekki treyst sér til þess að fara út í þessar lánveitingar. Ég vil nú spyrja hæstv. forsrh. að því, af því að ég hef séð að ríkisstjórnin hefur tekið að sér það verkefni að reyna að láta fara fram athugun á stöðu strjálbýlisverslunarinnar: Hvað hyggst ríkisstjórnin fyrir í þeim efnum? Ég er ekki að spyrja að því sem stjórnarmaður í Byggðasjóði heldur vegna þeirra sífelldu kvartana og neyðarópa sem koma frá versluninni í strjálbýli. Hvað er gert til þess að styrkja stöðu hennar og ná henni upp? Það er alveg sama hvort þar er um einstaklingsverslun að ræða eða samvinnuverslun, vandinn er jafnmikill hjá þeim báðum og síst minni í samvinnuversluninni, sem hefur verið stærri og vegið þyngra á mörgum stöðum úti á landsbyggðinni. Byggðastofnun hefur ekkert fjármagn til að bæta við sig nýjum útlánum. Við höfum bætt við okkur verulegum útlánum í fiskeldi sem eru mikið áhættulán og þar verður að fara varlega. En í versluninni er brýn þörf á að gera úrbætur. Mér finnst rétt að geta hér um að á síðasta ári, eins og ég sagði áðan, fékk stofnunin 125 millj. kr. framlag frá ríkinu sem greitt var í fjórum greiðslum er dreifðust nokkuð jafnt yfir árið. Stofnunin greiddi hins vegar í erlendan lántökuskatt vegna skuldunauta sinna, hvort sem hún hefur innheimt þær greiðslur eða ekki, um 67 millj. kr. og einnig 0,25% ríkisábyrgðargjöld af erlendum lánum, sem samkvæmt útreikningi Ríkisábyrgðasjóðs, Framkvæmdasjóðs Íslands og Búnaðarbanka Íslands, eru u.þ.b. 11,3 millj. kr. Þá hafa lántakendur hjá stofnuninni á árinu 1988 greitt í stimpilgjald til ríkissjóðs 26,7 millj. kr. Með öðrum orðum hefur ríkið tekið aftur 105 millj. kr. af þessum 125 millj. kr. Það er því ekki um stóra fjárveitingu að ræða og getur ekki kallast styrkur við starfsemi Byggðastofnunar að fara þannig að. Nú nýlega skrifaði Byggðastofnun til Seðlabankans þar sem hún kvartar yfir því að stofnunin hafi lagt andvirði erlends láns á gjaldeyrisreikning hjá Seðlabankanum og að hann hafi tekið 6% lántökuskatt af allri fjárhæðinni, eða 28,4 millj. kr., án samráðs við stofnunina. Eins og eðlilegt er tekur nokkurn tíma að lána út svo háa fjárhæð og hér var um að ræða, eða jafnvirði 7 milljóna SDR. Stofnunin hefur því ekki enn ráðstafað inneign sinni á gjaldeyrisreikningnum að fullu og er nú á þeim reikningum 914.000 bandaríkjadalir og 5200 DM og verða þær fjárhæðir ekki nýttar fyrr en í fyrsta lagi í næsta mánuði. Lántakendur hafa af eðlilegu ástæðum dregið að hefja lán sín hjá stofnuninni eftir að sú umræða hófst að fella niður erlendan lántökuskatt. Þá mun hafa verið ákveðið af ríkisstjórninni að Byggðastofnun greiddi ekki og innheimti þar af leiðandi ekki 6% lántökuskatt vegna lána til skipasmíðaverkefna innan lands, en þar ákvað ríkisstjórnin og Alþingi samkvæmt lánsfjáráætlun að verja 200 millj. kr. á þessu ári. Frá áramótum hefur stofnunin innheimt þennan skatt af lánum til skipasmíðaverkefna. Þessi skattur nemur því um 2 1 / 2 millj. kr. á tímabilinu frá 1.--10. þessa mánaðar. Ég tel, og þá er mér óhætt að segja að ég mæli þar fyrir munn allra stjórnarmanna í Byggðastofnun, að vegna skipasmíðaverkefnisins eigi að leiðrétta það þannig að stofnunin geti endurgreitt sínum lánþegum það sem hefur verið tekið, eða tæplega 2 1 / 2 millj. kr., og vegna erlendra inneigna sem ekki hafa verið notaðar, eða 11,9 millj. kr. Stofnunin hefur þrátt fyrir þessa leiðréttingu sjálf greitt 9 1 / 2 millj. kr. í lántökuskatt á því tímabili sem skatturinn hefur verið í gildi umfram það sem hún hefur getað innheimt af nýjum lánum. Þetta þýðir í reynd að Byggðastofnun hefur að hluta á tímabilinu tekið erlend lán til að fjármagna hlutabréfakaup sín, styrkveitingar og lán með bestu kjörum. Ég spyr því hæstv. forsrh., hvort hann ætli ekki að beita sér fyrir því að þessi endurgreiðsla eigi sér stað. Nú er í frv. um ráðstafanir vegna kjarasamninga gert ráð fyrir því að lántökuskatturinn verði felldur niður frá 1. júní. Því telja allir stjórnarmenn Byggðastofnunar eðlilegt að þessi endurgreiðsla eigi sér stað en ekki eigi að leggja nýjan skatt á þessa stofnun sem verður að sinna jafnmikilvægum og nauðsynlegum verkefnum og raun ber vitni og maður gæti flutt langt mál um. Ég hef heyrt það áður hjá hæstv. forsrh. að hann hefur talið að þessi lántökuskattur eigi ekki að leggjast á stofnunina og eitt af því sem enn þá réttlætir endurgreiðslu á því sem þegar hefur verið tekið er það misvægi sem hefur verið á milli Byggðastofnunar og Atvinnuútflutningsjöfnunarsjóðs. Þar hefur enginn skattur verið tekinn. Ég er ekki að gagnrýna það, en þarna eiga báðar þessar stofnanir að sitja við sama borð. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um þessi mál að þessu sinni þó að full ástæða hafi verið til. En ég vil í lok máls míns minna á það að verkefni Byggðastofnunar eru ótal mörg og mikilvæg. Eins og staðan er í atvinnulífinu í landinu og eins og munurinn er á því að búa úti á landi og hér á þessu svæði er full ástæða til að koma landsbyggðnni myndarlega til hjálpar umfram það sem þegar hefur verið gert. En til þess að ná árangri er ekki hægt að einhver ein stofnun taki að sér björgunarstarfið, stofnun eins og Fiskveiðasjóður. Stærstu bankarnir verða að vera samstiga í sambandi við viðhorfið til Hlutabréfasjóðsins, en ég held að þar sé mjög þungt fyrir fæti og mismunandi sjónarmið. Þó að stjórn Byggðastofnun sé sammála í því að gera sitt hefur stofnunin úr það litlu að spila að hún er aðeins lítið lóð á vogarskálina í þessum efnum. Til þess að ná árangri fyrir atvinnulífið sem víðast hvar um landið verður að vera samstaða þarna á milli.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Þessi skýrsla sem hér liggur fyrir vekur mann til umhugsunar um hvar íslenskt þjóðfélag er á vegi statt. Á undanförnum áratugum hefur orðið gífurleg röskun á búsetu fólks og umfangsmiklar og afdrifaríkar breytingar orðið á þjóðfélagsháttum sem síður en svo sér fyrir endann á né heldur til hvers kunni að leiða. Í lögum um Byggðastofnun stendur að hlutverk hennar sé að stuðla að þjóðfélagslegri hagkvæmni í þróun byggðar í landinu. Vissulega má spyrja hvernig henni hafi farist það og þar um er vafalaust meiningamunur. Einnig má spyrja hvernig byggðaþróunin hefði orðið hefðu aðgerðir stofnunarinnar ekki komið til. Því er þó tæpast hægt að svara nú. En hvað sem þessu líður verður því ekki á móti mælt að þróun byggðar í landinu hefur lengi verið þjóðfélaginu óhagstæð og í skýrslunni segir að það gefi tilefni til mjög ákveðinna aðgerða sem ekki eru þó skilgreindar. Skýrslan leiðir í ljós að miklu fé er varið til aðstoðar og fyrirgreiðslu atvinnuveganna og að 580 láns- og styrkbeiðnum var sinnt á sl. ári. Hún staðfestir einnig, sem mörgum er reyndar ljóst, að fjárveitingar til stofnunarinnar á fjárlögum hafa dregist verulega saman á undanförnum árum og lánþegar Byggðastofnunar greiða í lántökuskatt, stimpilgjöld og annan kostnað upphæð sem næstum því jafngildir fjárveitingunni til hennar, eins og hv. 1. þm. Vestf. drap á áðan. Ríkissjóður ber því ekki teljandi útgjöld vegna Byggðastofnunar þegar á allt er litið. Það er þó athyglisvert að þrátt fyrir að eigið fé Byggðastofnunar hafi haldið raungildi á starfstíma stofnunarinnar hefur eiginfjárhlutfall stöðugt lækkað og það stafar af því að mikill hluti starfseminnar er fjármagnaður með lántökum. Það er spurning hversu lengi getur gengið að stofnunin gangi á lánum, dýrum lánum. Það er nauðsyn að efnahagur þessarar stofnunar sé traustur, en eins og er hljóta menn að bera kvíðboga fyrir því hvort henni tekst að rækja hlutverk sitt í reyndinni. Nauðsyn er að finna nýjar leiðir til að styrkja og efla atvinnulíf á landsbyggðinni, eins og segir í skýrslunni. Stjórnvöld standa frammi fyrir því að ákveða hvort þau vilja veita meira fjármagni til eflingar atvinnulífs á landsbyggðinni eða horfast í augu við það að geta þjóðarbúsins til að fullnýta auðlindir til lands og sjávar minnki og að mismunur á kjörum íbúa á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu fari vaxandi og þar með togstreita milli íbúa þessara svæða. Í rauninni er sú togstreita sem menn tala um að sé milli búa þessara svæða tilkomin vegna mismunar á aðstöðu fólks, bæði til að njóta menntunar og til að njóta þjónustu. Sú aðstaða er víða alls ekkert í námunda við það sem menn gera kröfur til. Þegar litið er yfir lánveitingar, styrki og aðra fyrirgreiðslu sem stofnunin hefur veitt er augljóst að langmest fjármagn rennur til fyrirtækja í sjávarútvegi og fiskvinnslu, sem e.t.v. er ekki að undra slík sem staða þeirra var á síðasta ári og er raunar enn. Tíminn verður hins vegar að leiða í ljós hvort þessi aðstoð hefur nægt til að tryggja rekstrargrundvöll þeirra. Mér fannst hv. 1. þm. Vestf. hafa töluverðar efasemdir um það í ræðu sinni áðan og margir óttast að það markmið hafi náðst. Að öðru leyti hefur stofnunin veitt aðstoð til hinna margvíslegustu mála sem koma landsbyggðinni til góða og ég nefni þar t.d. ferðaþjónustu, uppbyggingu smærri fyrirtækja og yfirleitt þeirra fyrirtækja eða atvinnugreina sem telja má að sé einhver vaxtarbroddur í. Hins vegar er staða þeirra atvinnugreina vitanlega ákaflega misjöfn. Byggðastofnun hefur gert töluvert til að styðja uppbyggingu nýrra atvinnugreina. Fóðurstöðvar í loðdýrarækt hafa fengið umtalsverða fyrirgreiðslu, svo og fiskeldisstöðvar. Það leiðir hugann að því hve Íslendingum er gjarnt að þjóta af stað í alls kyns fyrirtækjarekstur oft meira af kappi en forsjá. Loðdýrabúin hafa þotið upp um byggðir landsins en berjast nú undantekningarlaust í bökkum og sum eru á gjaldþrotsbarmi. Er ekki komið að því nú að setjast niður og meta þau mál á ný og hvernig framhaldið eigi að verða því ekki er bjart fram undan á heimsmarkaðinum í þessari grein? Það verður að segjast eins og er að þar hafa ýmis umhverfisverndarsamtök lagt sitt lóð á vogarskálina og hafa lagst á móti slíkum búskap, eins og t.d. með því að halda því fram að óeðlilegt og jafnvel ósiðlegt sé að rækta dýr --- loðdýr í búrum. Ýmis umhverfisverndarsamtök eru voldug og hafa mikið fjármagn til að vinna sínum málstað framgang og það má spyrja að því hvort ekki gæti eins farið með loðdýramarkaðinn í heiminum og fór með selskinnamarkaðinn forðum, þ.e. að hann hrynji. Ég held að það sé rétt að gæta að því. Um fiskeldið gegnir í raun sama máli og með loðdýrabúskapinn. Menn hafa þotið upp til handa og fóta um stofnun og rekstur slíkra stöðva að því er virðist í algeru skipulagsleysi og án þess að reikna með áhættu. Vafalaust á þessi grein framtíð fyrir sér. En jafnvel á stöðum þar sem nokkurn veginn mátti sjá fyrir fram að rekstur gæti ekki gengið voru þessar stöðvar settar á stofn. Það mundi ekki skaða þó menn færu með meiri gætni í sakirnar. Það vakna hjá manni efasemdir um hvort nógar rannsóknir um arðsemi og hagkvæmni liggi að baki þegar menn ráðast í slíkar framkvæmdir því að svo er mönnum gjarnt þegar allt fer í strand að heimta fyrirgreiðslu frá því opinbera. Ég vil líka varpa fram þeirri spurningu hvort það sé rétt að hér á landi séu starfandi fiskeldisstöðvar sem ekki hafa tilskilin starfsleyfi. Einnig hvort Byggðastofnun veiti lán eða aðstoð til fiskeldisstöðva sem ekki hafa fullnægjandi mengunarvarnir hvað varðar lyf, rotvarnarefni og förgun úrgangs. Það vekur eftirtekt að samkvæmt skýrslunni hefur fólki ekki fækkað í sveitum. En á þéttbýlisstöðum út um land fækkar fólki og enn leitar það til höfuðborgarsvæðisins sem þenst út. Þessi þróun sem enn heldur áfram er háskaleg. Hún kallar á dýrar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, bæði íbúðabyggingar og skólabyggingar. Hún kallar á stjarnfræðilegar upphæðir til umferðarmannvirka sem ekki hefst undan að sinna og verður til þess að hér er meiri slysatíðni en þekkist nokkurs staðar í heiminum að mér skilst. Menn hljóta að bera ugg í brjósti um framtíðina, þ.e. hvernig takist að skapa vaxandi fólksfjölda á þessu svæði atvinnu og hvernig megi takast að halda uppi félagslegri þjónustu þegar fram í sækir. Þessi þróun er óhagstæð bæði fyrir borg og landsbyggð. Í skýrslunni stendur að á árinu 1988 hafi stofnunin unnið að úttekt á byggðaþróun á landinu að beiðni forsrh. í ljósi þeirrar ískyggilegu framvindu sem stofnunin bendir á um það sem ég nú hef verið að ræða. Þar er tekin til athugunar hugsanleg breyting á stefnu stjórnvalda í byggðamálum. Byggðastofnun telur öllu skipta að um þessi mál geti skapast víðtæk pólitísk samstaða. Það er augljóst mál að fækkun íbúa ár frá ári hlýtur að draga þrótt úr byggðum landsins. Afleiðingarnar eru síðan m.a. lægra fasteignaverð og samdráttur í framkvæmdum og af því leiðir síðan framtaksleysi og erfiðleikar við að vinna bug á vandanum. Í framhaldi af þessu er ljóst að fyllsta ástæða er til að taka mark á þeim orðum, sem ég vitnaði til áðan úr upphafskafla skýrslunnar, að byggðaþróun undanfarinna ára hafi verið mjög óhagkvæm og gefið tilefni til mjög ákveðinna aðgerða. Hvaða aðgerða? Fyrir um ári síðan stóð ég hér í ræðustól og til umræðu var skýrsla Byggðastofnunar fyrir árið 1987 og vil ég vitna í það sem ég sagði þá, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þess vegna er það trúa mín að það sé ekki eftir neinu að bíða með stefnumörkun um hvernig við viljum búa í þessu landi. Viljum við halda byggðinni á svipuðum nótum og hún er nú? Viljum við stuðla að því að hún færist í það horf að vera færri og stærri þéttbýliskjarnar og dreifðir sveitabæir á milli eða verksmiðjubú? Það verður að fara að liggja fyrir hvaða leið á að fara um byggðaþróun. Fólk á heimtingu að fá að vita hvers það má vænta í þessum efnum og hvers konar þjóðfélagslegar breytingar við getum sætt okkur við og stjórnvöld verða að leggja fram tillögur sínar um hvernig þau telja eðlilegt að byggð þróist og leggja þær fyrir sjónir almennings. Það verður að efla getu byggðanna til að hafa meiri yfirráð um sín eigin mál og slíkt gerist ekki nema þær fái meiri umráð yfir eigin aflafé og að því verður að stefna ef einhver þróttur á að geta verið í byggð utan höfuðborgarsvæðisins.`` Ég vil leyfa mér að halda því fram að starf Byggðastofnunar komi ekki að hálfu gagni meðan ekki liggur fyrir hvert við viljum stefna um byggðaþróun. Án þess hlýtur starf hennar að vera ómarkvisst og nýting fjárins sem hún lánar ekki sú sem best yrði á kosið. Byggðastofnun verður að starfa sjálfstætt, eftir ákveðinni stefnu og sú stefna ætti ekki að vera eftir geðþóttaákvörðunum ríkisstjórna á hverri tíð. En eitt mál vil ég þó minnast á sem án efa getur haft veruleg áhrif til hagsbóta fyrir landsbyggðina ef á því væri tekið og reyndar er ákvæði um það í stjórnarsáttmálanum. Það er að átak skuli gert í að efla atvinnu fyrir konur á landsbyggðinni. Eins og er er sú atvinna sem þær eiga kost á þar árstíðabundin, óviss og yfirleitt illa launuð. Ég held að það skipti meira máli en menn almennt gera sér ljóst að konur í dreifbýli eigi aðgang að atvinnu við sitt hæfi. Það má benda á margt í þeim efnum, t.d. fjarvinnustofur, en um það mál. bar hv. þm. Danfríður Skarphéðinsdóttir fram þáltill. í vetur. Mestu máli skiptir þó að menn séu fúsir til að hlusta á hvað konurnar sjálfar hafa til málanna að leggja í þessum efnum og taka tillit til óska þeirra og ábendinga. Þær skortir ekki hugmyndir og í því efni má benda á að samkvæmt rannsóknum í Bandaríkjunum síðustu ár kemur það í ljós að á móti hverju fyrirtæki sem karlmaður stofnar eru fimm fyrirtæki sett á laggirnar af konum. Karlmenn virðast eitthvað staðnaðir í hugmyndum en konurnar koma þar nýjar og ferskar og oft á allt öðrum nótum. Þær hafa aðrar hugmyndir um fyrirtækjasköpun. En trygg atvinna fyrir konur, bæði í dreifbýli og þéttbýli, um landsbyggðina kann að vera áhrifaríkari aðgerð til byggðafestu en margan grunar. Niðurstöður mínar af lestri þessarar skýrslu eru í fyrsta lagi þær að Byggðastofnun hafi gert umtalsverðar tilraunir til að sporna við þeirri öfugþróun um byggð í landinu sem hefur viðgengist undanfarin ár, þ.e. að fólk flýi framleiðslustaðina en leiti í meiri og meiri mæli aðeins á einn stað og þá að mestu leyti í í þjónustustörf. Hvaða árangur þessi viðleitni ber liggur alls ekki ljóst fyrir enn. Í öðru lagi að höfuðnauðsyn er að treysta fjárhag stofnunarinnar og að hún fái aukið fjármagn sem ekki þarf að standa skil á við erlenda lánardrottna, eins og segir í skýrslunni, á ákveðnum degi og verði þess megnug að efla nýjungar í atvinnulífi landsbyggðarinnar. Og í þriðja lagi að gagnsemi stofnunarinnar velti á því að ákveðin stefna sé mörkuð um það á hvaða nótum við viljum að byggð þróist í landinu. Því aðeins getur starf þessarar stofnunar verið markvisst og orðið landsbyggðinni til þeirrar eflingar sem henni er nauðsyn.