Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Mönnum er það í fersku minni, að þó að síldveiðar hafi brugðizt 6 undanfarin ár, þá var þó aflabresturinn langsamlega hörmulegastur s.l. sumar svo að langt er síðan slíkt hefur átt sér stað. Það var því svo komið þá, eins og kunnugt er, að flotinn var að stöðvast, þar sem útgerðarmenn bátanna gátu ekki einu sinni fengið nauðsynlega úttekt lengur til skipanna. Því var það, að ríkisstj. skarst í leikinn með því að veita útvegsmönnum hjálp í formi lána eða ábyrgðar fyrir lánum til þeirra, til þess að þeir gætu haldið rekstrinum áfram. Í sambandi við þessar ráðstafanir ríkisstj. voru gefin út tvenn bráðabirgðalög. Önnur voru frv. það, sem nú var verið að senda til Nd., um heimild fyrir ríkisstj. til að ábyrgjast allt að 2,250 millj. kr. lán til útvegsmanna, er stunduðu síldveiðar á s.l. sumri. Hin eru þau brbl., er hér liggja fyrir til umr., - um breyt. á l. um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins; og innihaldið er það, að stjórninni sé heimilað að skerða stofnfé síldveiðideildar sjóðsins, að fengnu samþykki ráðh. Er svo ráð fyrir gert í hinum l., að yrði ríkissjóður fyrir tapi vegna ábyrgðar sinnar, þá megi endurgreiða það af fé síldveiðideildar hlutatryggingasjóðs. Þessi mál eru þannig samhangandi, enda þótt þau séu borin fram sitt af hvorum ráðherra. Og nú hefur verið gerð ýtarleg grein fyrir þessu máli af hv. frsm. fjhn. þessarar d., og get ég sparað mér að fara inn á það. Það frv., sem hér liggur fyrir, er eins og áður er sagt staðfesting á brbl. frá 19. ágúst s.l., og héfur sjútvn. athugað það og vísar til nál. fjhn. á þskj. 732 og mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt með tilvísun til þess nál. og þá alveg sérstaklega til síðustu málsgr. þess, er hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. síðustu málsgr. 10. gr. l. nr. 48 25. maí 1949, um hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, má aldrei ganga nær sjóðnum en svo, að eftir standi stofnfé hans. Var lögð á það rík áherzla, þegar lögin voru til umræðu í þinginu, að einmitt þetta ákvæði næði fram að ganga og síðan virt í framkvæmd. Nú hefur þótt brýn nauðsyn bera til þess að gera undanþágu frá þessu ákvæði fyrir árið 1950. Skal það út af fyrir sig ekki gert hér að umræðuefni. Hitt er ljóst, að þótt nauðsynlegt hafi þótt að skerða stofnfé sjóðsins, þá er og rík nauðsyn til þess að afla sjóðnum tekna á ný, svo að stofnféð sé a.m.k. aftur fyrir hendi svo fljótt sem verða má. Í trausti þess, að ríkisstj. láti athuga þegar á þessu ári, á hvern hátt haganlegast verði að afla sjóðnum tekna til að mæta greiðslum þeim, sem hér hafa farið fram úr sjóðnum, samkvæmt ákvæðum bráðabirgðalaganna, mælir nefndin með því, að frv. verði samþykkt óbreytt.“ Sjútvn. vill leggja áherzlu á það, sem þarna segir í nál. fjhn., og mælir með frv. í sama trausti og fjhn. mælir með hinu frv. En nú hafa tveir nm. fyrirvara, þeir hv. þm. Vestm. og hv. 6. landsk., eins og frá er skýrt í nál. á þskj. 743; en sá fyrirvari er á þá leið, að fylgi þeirra við málið sé bundið því skilyrði, að yfirlýsing fáist frá ráðh. við meðferð málsins í d. um að tekin verði upp í næsta fjárlfrv. hæfileg fjárhæð til endurgreiðslu á fé því, sem tekið hefur verið af stofnfé síldveiðideildar sjóðsins. Við hinir nm. tveir, sem undir nál. skrifum, höfum talið nægilegt það, sem sagt er í nál. fjhn., og ég vil aðeins í því sambandi benda á, að vel gæti verið, að hægt væri að taka upp einhvern hluta á næsta fjárlfrv. af því, sem eytt kann að hafa verið úr sjóðnum, þó ekki yrði hægt að taka alla upphæðina, og þar með gefið fyrirheit um, að ekki yrði hægt að hætta við fyrr en búið væri að bæta sjóðnum að fullu. En fyrirvari þessara 2 hv. þm. virðist vera um það, að þeir ætlist til, að upphæðin sé tekin á næsta fjárlfrv. - Hv. 4. landsk. þm. var ekki viðstaddur, þegar málið var afgr. í n., og er því ekki kunnugt um hans afstöðu til þess.



Herra forseti. Þessi hjálp til síldarútvegsmanna, sem veitt var af ríkisstj., átti sér fordæmi, að ég held, í tvö skipti a.m.k. áður, og í bæði skiptin minnir mig, að ég væri þar forsvarsmaður af hálfu ríkisstj. til þess að leggja til þetta fé, og þá var það ríkissjóður, sem stóð á bak við, og það var ekki leitað annarra bragða til þess að styðja þetta, og skakkaföll af vangreiðslum hafa þess vegna lent á ríkissjóði og reiknast náttúrlega með öðrum þeim stórsyndum, sem ég sem fjmrh. hef drýgt á því tímabili. Ég álít samt sem áður, að þetta hafi verið eina leiðin, sem við gátum farið á þeim tíma, því að tilgangurinn var aughós og sá, að síldveiðin strandaði ekki fyrir kreppu sakir, þegar helzt var von að fá eitthvað úr sjónum, og í bæði skiptin hefur þessi viðleitni ríkisstj. borið árangur, enda var hún sammála um að gera það, og ég geri ráð fyrir, að það sama hafi átt sér stað hjá núv. ríkisstj. En þar sem sú leið er farin að éta upp stofnfé síldveiðideildar hlutatryggingasjóðs, þá tel ég, að það verði að bæta og megi ekki fara þannig að, að eyða stofnfénu án þess að það sé bætt, og þess vegna var ég með því í n. og geri það að skilyrði fyrir mínu atkv. við þessa ráðstöfun. Út af fyrir sig tel ég óheppilegt að ráðast á þennan sjóð, en þetta er hægt að bæta, og ég er fús til samkomulags við ríkisstj. í þessu efni, sé það fyrirheit gefið, að sjóðnum verði bættir peningarnir aftur á þá leið, sem ég benti á eða við bendum á þessir tveir þm., sem virðist vera eðlilegt, að upphæðin verði tekin upp í fjárlfrv. fyrir næsta ár. Hv. frsm. minntist á það, að það væri ekkert um það talað, hvort ætlazt er til, að þetta sé gert í einu lagi eða gert tröppu af tröppu. Ég skal játa, að það var ekki rætt, og mig skiptir ekki öllu máli, hvort þessu er skipt á tvö ár eða eitt, meginatriðið finnst mér vera, að áreiðanlegt sé, að hlutatryggingasjóður eða sú deild úr honum, sem þarna hefur verið svipt fé, fái það bætt, og ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. skilji það sjónarmið og þann tilgang, sem liggur á bak við hjá okkur, en hann er sá, að síldveiðideildin þurfi ekki að verða krypplingur, heldur geti hún orðið starfhæf áfram, en það getur hún því aðeins orðið, að hennar stofnfé fái að halda sér. Ég vona þess vegna, að sá hæstv. ráðh., sem hér á hlut að máli, sem er sennilega hæstv. fjmrh., sjái sér fært að hafa þennan sama skilning og við og treysti sér til að gefa fyrirheit í þessu efni.



Út af því, sem hv. þm. Vestm. ræddi, þá vil ég aðeins taka það fram, að það er mín skoðun, að mikil nauðsyn sé, að unnt væri að láta aftur í sjóðinn fúlgu, sem svaraði til þessarar, sem þarna er varið strax af stofnfénu. Eins og hann tók fram, þá var æskilegt, að ekki hefði þurft að skerða stofnféð strax. Um þetta vil ég segja það, að ég get ekki nú gefið yfirlýsingu um það að þetta yrði tekið á fjárl. næst, t.d. að það verði athugað þegar liður á árið og allar kringumstæður skoðaðar, hvort slíkt væri mögulegt eða ekki. Yrði þá á næsta þingi að taka það til meðferðar, hvort hægt væri að gera ráðstafanir út af þessu. Ég get ekki á þessu stigi gefið bindandi yfirlýsingu um þetta, en tel æskilegt að hægt væri að greiða úr fyrir sjóðnum með því að bæta honum upp þennan skaða.



Ég hef hlustað á það, sem hæstv. ráðh. sagði í þessu efni, og þykir mér vænt um að heyra, að hann er í sjálfu sér sömu skoðunar og ég og sá annar hv. þm., sem gerir þetta að skilyrði, þar sem hann segist telja æskilegt, að þetta yrði hægt að gera, sem sé að taka upp tilsvarandi fjárhæð á næsta fjárlfrv. til þess að bæta síldveiðideildinni þetta. Mér þykir leitt, að hæstv. ráðh. treystir sér ekki til að gefa ákveðin fyrirheit í þessu efni, en þætti nokkurs um vert, ef hæstv. ráðh. vildi segja sem svo, að hann mundi mæla með því innan ríkisstj., að þetta yrði gert.



Eins og ég tók fram, þá tel ég æskilegt, að hægt væri að bæta sjóðnum þetta, en ég get á þessu stigi ekki sagt annað eða meira en það, að það verður að fara eftir því, hvernig ástatt er þegar næstu fjárl. verða undirbúin, hvort menn telja mögulegt að leggja til, að þetta sé tekið á þau eða ekki. Við vitum ekki, hvernig ástatt verður þá, og það getur verið, að það verði ekki mögulegt. Þess vegna vil ég ekki gefa um það yfirlýsingu, en það eitt get ég sagt, að ég teldi mjög æskilegt að bæta sjóðnum þetta, því að ég vil fremur segja minna en meira um þetta mál fyrirfram, þannig að það verði ekki hægt að segja, að það hafi verið gefin heit, sem ekki hafi verið staðið við.



Herra forseti. Ég er annar þeirra nm., sem setti það skilyrði fyrir atkv. mínu við frv., að slík yfirlýsing fengist hjá hæstv. fjmrh. Nú hefur hann að vísu lýst yfir; að hann telji mikla nauðsyn, að síldveiðideild hlutatryggingasjóðs fái bætt það fé, sem tekið hefur verið úr síldveiðideildinni, en að hann treysti sér ekki til að gefa yfirlýsingu um þetta. Þetta þýðir það, að ég treysti mér ekki til að greiða atkv. og tel, að það öryggi, sem síldveiðideild hlutatryggingasjóðs átti að veita síldarútvegsmönnum, sé ekki fyrir hendi, þegar svo hefur verið farið að við sjóðinn að taka stofnféð til bótagreiðslna, og ég tel sjóðinn gagnslitinn, þegar farið er inn á þá braut og ekki gengið inn á, að það verði bætt, svo að sjóðurinn sé starfhæfur. Því mun ég greiða atkv. á móti málinu.



Ég er dálítið undrandi yfir þessum fyrirvara, sem þessir tveir þm. hafa gefið, og ég sé ekki á þessu stigi, hvað unnið er með því, ef t.d. meiri hl. d. skyldi stöðva frv. af þessum ástæðum. Í fyrsta lagi er engin trygging fyrir því, að sjóðurinn fengi þessa upphæð, þó að ráðh. lýsti þessu yfir, að taka þetta á fjárlfrv., það þarf að sjálfsögðu meiri hl. alþm., þegar þar að kemur, við afgreiðslu fjárl. til þess að tryggja það, þó að þetta væri tekið í frv. Í sambandi við þetta vil ég leyfa mér að benda á, að það var einróma ósk ríkisstj., að 750 þús. kr. væru settar í Rif á Snæfellsnesi á síðasta ári, en hv. 6. landsk. var með því að lækka þá upphæð í 500 þús. kr., sem sýnir, að ekki er trygging fyrir því, að sjóðurinn fái þetta, þó að það væri tekið upp í fjárlfrv. Svo er önnur hlið á þessu máli, og hún er sú, að það hefur verið tekið úr sjóðnum í gegnum ákvæði l. með því að gefa út brbl., en aðeins úr síldveiðideild, og þetta fé hefur verið lagt til þeirra manna, sem hafa stundað síldveiðar, og þannig aukið til þeirra framlag eða styrkur fram yfir það, sem hinn hlutinn, þorskveiðideildin, átti í sjóðnum, - þeir hafa ekki fengið neitt úr sjóðnum móts við þá, sem stunduðu síldveiðar. Þeir hafa m.ö.o. orðið að komast af með sína veiði, án þess að fá styrk. Þess vegna er það sýnilegt, að ef tekin er inn á fjárlfrv. næsta ár og samþ. þessi upphæð hér, 21/2 millj. kr., sem endurgreiðsla úr ríkissjóði inn í þennan sjóð, þá verður það ekki ágreiningslaust, að það fari ekki eitthvert fé í hina deildina. Svo að málið er ekki eins auðvelt og þessir tveir hv. þm. hafa látið í skína hér. Því að það er sýnilegt, að þá er verið að mismuna þessum útvegsmönnum, annars vegar þeim, sem stunda síldveiðar, og hins vegar þeim, sem eingöngu stunda þorskveiðar. Þetta hefur ekki gengið í þorskveiðideildina, þótt hægt sé að sanna, að þeir menn hafa engu síður þurft á þessu að halda, svoleiðís að ég segi það strax, að ég gæti ekki verið með því, að þetta fé færi allt úr ríkissjóði í þessa deild, án þess að eitthvað færi til hinnar deildarinnar. Ég held a.m.k., að þeir, sem standa að ríkisstj., ættu að geta látið sér nægja við afgreiðslu þessa máls það, sem hv. frsm. undirstrikaði, að í trausti þess, að það verði athugað, á hvern hátt væri hægt að ná aftur þessari greiðslu í sjóðinn, þá geti verið ýmsar leiðir til þess. Það var í Nd. borin fram á þskj. 445 brtt. við frv., þar sem gerðar eru sérstakar till. um að láta endurgreiða í sjóðinn frá þjóðinni allri. Það átti að leggja á 1% útflutningsgjald af öllum útfluttum síldarafurðum, 1/2% útflutningsgjald af útfluttum sjávarafurðum öðrum en síldarafurðum, svo og þeim, sem koma frá botnvörpuskipum, hvalveiðum og selveiðum, og framlag ríkissjóðs á móti 1. og 2. lið. Þetta voru till., sem öfluðu sjóðnum tekna, en þetta fékkst ekki samþ. í d., en ég hygg, að hæstv. sjútvmrh. hafi lýst því yfir við afgreiðslu málsins, að hann mundi beita sér fyrir því, að uppfylltar væru þær óskir, sem fram koma á þskj. 732, þ.e. að láta athuga gaumgæfilega, hvort hægt er að mæta sanngjarnlega þessum greiðslum á næsta ári. Því er ég nokkuð undrandi yfir afstöðu þessara 2 þm., því að ef málið er fellt hér í d., þá er málinu ekki borgið og það allt sett í öngþveiti, og það hygg ég, að þm. vilji ekki vera með í að gera.



Það þyngist undir fótum fyrir málinu, þegar form. fjvn. fer að gefa yfirlýsingu um afstöðu sína og spár fram í tímann um það, hvernig þessu yrði tekið, og mér finnst veðurspáin ekki sérlega glæsileg. En hv. þm. verður að viðurkenna það með okkur, að það er síldveiðideildin, sem hefur orðið fyrir árásinni, ef svo má að orði komast, þetta eru hennar peningar, en ekki hinnar deildarinnar, og það hafa ekki verið gerðar kröfur til að bæta annað en það, sem brotið hefur verið. Þetta er sannast að segja ekki stærra atriði en það, að það væri leikur á borði að heita því, ef ríkisstj. hefði nokkurn vilja í þessu efni, að þetta yrði gert, ef hægt væri. Ég fór fram á það við hæstv. fjmrh., að hann gæfi fast fyrirheit um þetta, en það var ekki einu sinni hægt að toga út úr honum, að hann mundi mæla með því. En það vita allir, að fjári. eru þannig útbúin nú, að tekjuöflunarvonir ríkissjóðs eru a.m.k. betri en þær hafa verið undanfarið, og þegar þess er gætt, að mikið á að rýmka til um verzlunina, þá er ekki útlit fyrir, að svo hart sé á, að vegna þeirra hluta verði ómögulegt fyrir ríkisstj. að bæta sjóðnum þessa tiltölulega litlu upphæð. En ég hef enga löngun til þess að fella þetta frv. og vildi því gera tilraun til þess að fá það bundið fastmælum, að sjóðnum verði bættir þessir peningar, og ég hef ekki getað fengið, hvorki fyrirheit né heldur loforð um, að hæstv. ráðh. mundi mæla með því á sínum tíma. Ég mun þess vegna ekki greiða atkv. um þetta mál, - það getur verið að ég greiði ekki atkv. á móti því, en þegar svo dauft er tekið í svona hluti eins og gert er, þá liggur opið fyrir að fara millileið, eins og hæstv. ráðh., sem segir, að þetta sé æskilegt, en vill engu lofa, hvort það verði gert.



Herra forseti. Það er lítið, sem ég vil segja, en ég vildi aðeins bæta litlu við það, sem hv. þm. Barð. tók fram. Ég vil einmitt láta sömu undrun í ljós og hann yfir afstöðu þessara 2 meðnm. minna, vegna þess að eftir því, sem ég skil hæstv. ráðh., þá finnst mér, að þess megi vænta, að till. komi fram um að bæta sjóðnum það, sem hann varð að láta af mörkum í þessu skyni, því að honum fórust orð á þá leið, að hann teldi rétt og mundi vinna að því eftir því, sem mögulegt væri. Mér virðist ekki vera hægt að skilja orð hans öðruvísi, því að hann taldi þetta æskilegt og mundu verða gerðar ráðstafanir til þess, ef hægt væri. Hins vegar tók hann það fram, að hann vildi ekki binda sig ákveðnum loforðum. En svo er annað, sem ég vildi benda á. Ég veit ekki, hvernig þessir 2 þm. hugsa sér, að farið verði með þetta mál, ef þetta frv. yrði fellt. Við erum hér í d. í dag nýbúnir að samþ. annað mál, sem er þessu ákaflega skylt, og ef ég man rétt, þá er í 3. gr. þess frv. svo ákveðið, að það, sem ríkissjóður kann að greiða vegna ábyrgða til síldarútvegsmanna, skuli honum endurgreitt af síldveiðideild hlutatryggingasjóðs. Það má búast við, eftir því sem Nd. afgr. þetta mál til okkar, að frv., sem við vorum að senda Nd., verði samþ., og þá er það eitt l. um þetta, sem í rauninni má skoða sem svipaða heimild eins og þá, sem hér er farið fram á, en hin l. eru felld. Ég held, eins og hv. þm. Barð. sagði, að málið kæmist þá í undarlegt öngþveiti og væri bágt að segja, hvaða heimildir væru þá fyrir hendi, því að það er tvímælalaust samkv. því frv., sem við vorum að samþ. til Nd. áðan, heimilt að taka féð og endurgreiða ríkissjóði ábyrgðirnar úr síldveiðideild hlutatryggingasjóðs. Eftir mundi þá standa að vísu í l. hlutatryggingasjóðs, að ekki mætti skerða stofnfé hans, en þegar ekki er fé í sjóðnum neitt að ráði fram yfir stofnféð, þá er óskiljanlegt, hvar ætti að taka féð til þess að fullnægja hinum lögunum. Annars vona ég, að það komi ekki til þess, og ég vona, að meiri hl. d. sjái sér fært, í samræmi við það, sem d. er nú þegar búin að gera á þessum fundi, að samþ. þetta frv.

Gísli Jónsson Hv. þm. Vestm. sagði, að það þyngdist undir fæti fyrir þessu máli, úr því form. fjvn. væri því andvígur. Ég vil í fyrsta lagi segja það, að það er ekkert víst, hver verður form. fjvn., þegar þetta mál verður til umr. á næsta þingi. En ég vildi leyfa mér að gera grein fyrir því, hvernig þetta mál er, og vildi ég, að það gæti orðið til þess að skýra málið fyrir hv. þm. Vestm. Málið liggur þannig fyrir, að búið er að taka út 21/4 milljón til þeirra manna, sem áttu þennan stofnsjóð, af því að þeir urðu fyrir svo stórum áföllum fyrir veiðibrest, að það þótti alveg nauðsynlegt að ráðstafa fénu þannig, þrátt fyrir skýr ákvæði laganna. Á sama tíma hefur ekkert verið tekið úr hinum hluta sjóðsins, sem einnig hefur fengið stór áföll, jafnvel ekki minni, en þeir fengu ekkert fé og enga aðstoð frá ríkinu og urðu að taka sín áföll bótalaust. Þetta veit hv. þm. Ef því ríkissjóður einn á að taka að sér að veita þetta fé, þá er það veitt til þeirra aðila, sem áttu í sínum sjóði 21/4 milljón fram yfir það, sem átti að ganga til hinna, en það er ranglátt. Það kemur því til greina, komi framúrskarandi síldveiði á þessu ári, að hækka framlagið af síldarafurðum í síldveiðisjóð til þess að endurgreiða þannig einhvern hluta af þessu fé. Ég veit, að nú er verð á lýsi hækkandi. Það hefur stigið úr 115 £ tonnið í 165–185 £, og er því ekki lítil von bundin við ágóða af síldveiðum, ef meðalverð á lýsi yrði 165-185 £ tn., og þá standa vonir til þess, að þeir menn, sem eiga þennan sjóð, verði betur settir en hinir, sem aldrei fengu neitt úr þorskveiðasjóði. Þetta ber að taka til athugunar, og þess vegna er fram komin ósk hv. fjhn. um, að tekið verði til athugunar, hvernig endurgreiðslum skuli háttað. Þessir menn eru ekki að styrkja neina aðra með því, heldur eru þeir að byggja upp sinn eigin sjóð. - Þetta er eitt atriði. Svo er annað. Hvernig færi nú, ef frv. yrði fellt, ef svo margir sætu hjá, að það fengi ekki nægan stuðning? Hvað skeður þá? Það er þegar búið að framkvæma lögin, og í 1. gr. þeirra segir: „Þó er sjóðsstj. heimilt á árinu 1950 að skerða stofnfé síldveiðideildarinnar, að fengnu samþykki ráðherra.“ - Samkv. þessu er ekki heimilt að skerða stofnféð á neinu öðru tímabili en árinu 1950, og ég hef upplýsingar fyrir því, að enda þótt frv. yrði fellt, þá stæði þetta. Ég get ekki skilið annað en að ábyrgðin til endurgreiðslu hvíli á ríkissjóði. Þegar nú er búið að samþ. frv., þá skulu skv. því 67% af tekjum hlutatryggingasjóðs fara til þess að endurgreiða þetta 21/4 millj. kr. lán, og allan þann tíma er því ekki hægt að byggja upp sjóðinn, og ekki stendur sjóðurinn sig við það, ef illa fer um aflabrögðin. Það er því fjarstæða að gera að skilyrði, eins og nú standa sakir, nokkra bindingu um að efla sjóðinn. Hitt er svo annað atriði, að það þarf að efla sjóðinn, en það verður að gerast eftir öðrum leiðum. Ég vil efla sjóðinn, og ég var einn af þeim, sem börðust fyrir því, þegar lögin um hlutatryggingasjóð voru sett, að aldrei mætti skerða stofnfé hans, og þykir mjög verr farið, að það hefur verið gert. En hitt er verra, að hér er farið inn á hættulega braut, sem aldrei er hægt að vita, hvenær tekur enda, því að maður veit ekki, hvenær bankarnir krefjast þess næst, að fé sé tekið af stofnfé sjóðsins, og þetta er kannske það versta í málinu, því að það er mjög hættulegt, þegar farið er inn á þá braut að skerða stofnfé sjóðsins, án þess að ríkissjóður bæti það aftur á fjárlögum.



Herra forseti. Ég vil aðeins benda hv. frsm. á það, hvort hann geti ekki fallizt á eftir atvikum að biðja hæstv. forseta um að fresta málinu um stund og eiga síðan tal við hæstv. ráðh. um það, hvort hann vilji ekki beita sér fyrir því, að tekinn verði upp á næsta fjárlagafrv. liður til endurgreiðslu á stofnfé sjóðsins, svo framarlega sem eitthvað alveg sérstakt kemur ekki til. Ég skýt þessu aðeins fram, ef hv. frsm. vildi taka það til athugunar.



Herra forseti. Ég tek það aðeins fram, að ég treysti mér ekki til að segja meira um þetta mál en ég nú þegar hef sagt. Ég get ekki gefið aðrar yfirlýsingar um þetta mál en ég þegar hef gert, né heldur bundið það fastmælum, að þessi fúlga verði tekin upp á næsta fjárlagafrv. Það getur margt komið til á þeim tíma, og mér finnst ekki ástæða til, að þetta sé bundið fastmælum. Hins vegar geta þeir, er þetta vilja, komið fram á næsta þingi og barizt fyrir því þá, að þetta sé tekið inn á fjárlög, - en sem sagt, ég treysti mér ekki til að ákveða nú, hvort það verður í fjárlagafrv. eða ekki.

Forseti (BSt): Ég tek það fram út af því, sem hv. þm. Vestm. sagði, að eftir að hafa heyrt yfirlýsingu hæstv. fjmrh., virðast mér engar líkur til þess, að frestun á málinu breyti nokkru um, enda óvíst, eftir því sem mér skilst, að hæstv. ráðh. geti gefið nokkur loforð um þetta mál, því að vitað er, að ríkisstj. öll er með í ráðum um fjárlagafrv. En ef hv. deild vill og virðist það vera leið til samkomulags, þá hef ég ekki á móti því, að málinu sé frestað um stund, en ég sé ekki, að það breyti neinu.



Herra forseti. Ég vil leiðrétta þann misskilning hæstv. forseta, að ég hafi ekki átt eftir nema aths. í þessu máli, því síðast þegar málið var til umræðu hér í hv. deild, var umræðu frestað vegna fjarveru hæstv. ráðh., og þá var ég einmitt rétt byrjaður á minni ræðu. - Hæstv. ráðh. sagði hér við umr. um daginn í sambandi við aths. mína um kaupin á Skálholti, að hún væri byggð á misskilningi, þar sem ég hefði sagt, að óleyfilegt hefði verið að kaupa eignirnar af ábúanda. Ég fór ekki út í það atriði, svo að misskilningurinn er hæstv. ráðh. megin, en ég hélt því fram, að engin heimild hafi verið fyrir að kaupa eignirnar af ábúanda fyrir 173 þús. kr. eða á rúmlega 6-földu fasteignamatsverði. Hins vegar hef ég aldrei talið það neina goðgá, að ríkið keypti jarðir. Ég skal ekki fara lengra út í þá sálma, en í þessu sambandi má minna á það, að flokksblað hæstv. ráðh. hefur, vafalaust með hans vitund og jafnvel undirróðri, haldið uppi árásum á mig fyrir að hafa selt ríkinu jörð á 6-földu fasteignamatsverði, svo í því sambandi væri hægt að segja: „Maður, líttu þér nær.“ Ég held því fram, að hér hafi farið fram greiðslur í heimildarleysi, og skal nú sýna fram á það með því að rekja sögu málsins. Upphaflega er veitt heimild til þess að kaupa Skálholt til almenningsnota fyrir tilstilli Jörundar Brynjólfssonar, og það gert. Síðan er það gert í algeru heimildarleysi af núv. hæstv. landbrh., Hermanni Jónassyni, að byggja þessum sama manni jörðina ævilangt. Það var búið að kaupa jörðina til almenningsnota og mátti því ekki leigja hana ævilangt. Það næsta í málinu er svo, að sett eru lög um búnaðarskóla Suðurlands og ákveðið, að hann skuli reistur í Skálholti. Þá er þessi hv. sami þm. keyptur af jörðinni á 6-földu verði fasteignamats jarðarinnar. Það mál er allt ólöglegt, og var farið þar allt aðrar leiðir en lög segja fyrir um. Það voru m.a.s. valdir sérstakir matsmenn, en ekki samkv. lögum, til þess að fá þetta mat nógu hátt, en ég er ekki að finna að því, það er aukaatriði, hitt er aðalatriðið, að eignirnar eru keyptar á sexföldu fasteignamati, eða 173 þús. kr. Í þessu sambandi væri fróðlegt fyrir hæstv. ráðh. að kynna sér skýrslu um ástand eignanna, sem þessir 3 matsmenn hafa gert og er undirrituð af þáv. búnaðarmálastjóra, núv. hæstv. forsætisráðh., og hinum 2 matsmönnunum. Það hefði þótt nokkuð mikið sagt, ef ég hefði sagt, að ekki væri hægt að ríða heim traðirnar fyrir drullu nema í hörkufrosti, og það hafi orðið að reka kýrnar fleiri kílómetra veg upp í fjöll, til þess að komast í vatnsból, en þetta eru ekki mín orð, heldur stendur þetta í skýrslunni, sem ég gat um áðan.

Er það nú víst?

Ef hæstv. ráðh. vill væna mig um, að ég fari rangt með, þá skal ég leggja þessi skjöl á borðið. Það væri sannarlega fróðlegt fyrir hæstv. ráðh. að kynna sér þessa skýrslu, en þessi skýrsla var send hv. fjvn. - Ég held nú áfram. Hér í reikningnum eru 2 upphæðir, sem engin heimild er fyrir. Önnur er 20 þús., sem er greiðsla til Jörundar Brynjólfssonar fyrir að standa upp af jörðinni, og er engin heimild Alþingis til fyrir þessari greiðslu. Hin er 225 þús. kr., líka til Jörundar Brynjólfssonar fyrir að hreinsa Kaldaðarnes. Ekki er heldur til nein heimild fyrir þessari greiðslu, og aldrei hefur verið litið eftir því, hvort þetta fé hafi verið notað til þess að hreinsa landið. Ég þykist ekki hafa ofmælt, er ég sagði, að þetta væri allt gert í heimildarleysi. Ofan á þetta allt saman bætist svo það hneyksli, er hæstv. ráðh. átti mesta sök á, að með Kaldaðarnesi fór hæli, sem kostaði ríkissjóð um 1 millj. kr. Hæstv. ráðh. veit, að hann átti sök á þessu, og allt er þetta gert til þess eins að hækka þingfararkaup eins framsóknarþingmanns. Í veðri er látið vaka, að þessar breytingar hafi verið nauðsynlegar vegna skólabúsins í Skálholti, en það er sjáanlegt, að þetta er ekki gert í neinum öðrum tilgangi en að fá tækifæri til þess að greiða þúsundir króna úr ríkissjóði til ákveðins flokksmanns. Nú vil ég gjarnan athuga enn fremur, hvað þessi skóli hefur kostað ríkissjóð. Til skólastofnunarinnar eru greiddar á árunum 1945–1948 kr. 104.502,25, og þetta er greitt til skóla, sem ekki er farið að byggja, því ekki er farið að gera annað en leggja veg, og það er greitt af öðru fé, og búið er að moka með jarðýtu nokkrum hlössum, en það kostar á 2. hundrað þús. krónur. Kostnaðurinn við Skálholtsbúið er 225.177,29 kr., auk þeirra ca. 135 þús. króna, sem áður eru taldar. Þetta er kostnaðurinn við tilraunabúið í Skálholti, og allt er þetta gert til þess eins að hækka þingfararkaup Jörundar Brynjólfssonar. Þar að auki kemur kaup framkvæmdastjóra, 99.200 kr., svo að búið í Skálholti hefur kostað í allt 340–350 þús. úr ríkissjóði. Svo ætlar hæstv. ráðh. að telja Alþingi trú um, að fyrir þessu hafi verið heimildir. Skálholtsnefnd hefur fengið greitt úr ríkissjóði 76.719,11 kr., auk 10.719,50 kr., eða í allt rúml. 87 þús. krónur. Ja, dýr verður skólinn allur, ef það kostar um 80 þús. kr. að moka nokkrum hlössum ofan af klöppunum, þar sem skólinn á að standa. Þetta eru ráðstafanir Framsfl. á kostnað ríkisins, - hver króna í heimildarleysi. Þetta hefur kostað ríkissjóð á 2. millj. kr., og hæstv. fjmrh. blygðast sín ekki fyrir það og heldur því fram, að fyrir þessu hafi verið heimildir. Ég segi bara, að ef Sjálfstfl. stæði ekki betur að greiðslum úr ríkissjóði en þetta, þá yrði útkoman ekki skemmtileg, en hans ábyrgðartilfinning er, sem betur fer, meiri en Framsfl., en þetta sýnir, hversu skefjalaust þeir fóru niður í ríkiskassann, meðan þeir fóru með völd. Í þessu sambandi er gaman að spyrja: Hvað hefur veríð gert fyrir Skálholtsskóla? Hæstv. núv. forsrh. lýsti því í umr. fyrir 2 árum, að þessi skólastofnun væri hinn stóri draumur bændanna á Suðurlandi, hugsjón, sem aldrei væri of mikið á sig lagt til að uppfylla. En hvað hefur þetta verið? Ekkert annað en kjötbein fyrir Framsfl. til að naga, og þetta kjötbein hefur kostað ríkissjóð á 2. millj. kr. Þetta er baráttan fyrir hugsjón bændanna á Suðurlandsundirlendinu. Ég vildi nú gjarnan mega vænta þess, að eins og hæstv. ráðh. kom því til leiðar, að ég ekki snuðaði ríkissjóð, og réttilega féllst á mína till., að ég tæki eignirnar til baka, svo ríkissjóður skaðaðist ekki um eina krónu á þeim kaupum, það veit hæstv. ráðh., þá vildi ég nú vænta þess, að hann beitti sér fyrir því á sama hátt í þessu máli og þessi kaup væru öll látin ganga til baka, fé greitt aftur ríkissjóði, þannig að ríkið tapaði ekki á þessu máli. Það væri mest sæmd fyrir hann og hans flokk og Jörund Brynjólfsson, en þessi endalok á málinu eru ekki neinum til sóma og ekki æskilegt, að mál þróist svo eins og ýmis mál, sem sá flokkur stendur að. Hæstv. fjmrh. sagði einnig, að aths. mínar í sambandi við rekstur skipaútgerðarinnar væru byggðar á andúð í garð skipaútgerðarinnar, og að ég væri sífellt með aths. um þann rekstur, sem væri svo góður, eftir því sem mér skildist á hæstv. ráðh., að ekki væri á betra kosið, og væri alltaf að batna. Í þessu sambandi vil ég í fyrsta lagi benda á það, að ég hef aldrei gert tilraun til að vinna gegn skipaútgerðinni, en ég benti á það, hvort hæstv. ráðh. gæti ekki látið rannsaka, hvort ekki væri hægt að reka útgerðina á hagkvæmari hátt, en hæstv. ráðh. sagði þá, að reksturinn hefði batnað og væri nú góður, en slíkt vekur tortryggni um, að hér sé verið að leyna einhverju, sem ekki á að leyna. En ósk mín byggist á því, að árlega er stórhalli á út- og uppskipun hjá skipaútgerðinni hér í Reykjavík, og það, að fram kemur minna rekstrartap á reikningum, er hrein blekking, þar sem teknar eru rúmar 900 þús. kr. frá olíuflutningaskipinu Þyrli til að bæta upp þennan halla. En það er engin ástæða til og á ekki að líðast að taka nær 1 millj. kr. frá þessu skipi útgerðarmanna úti á landi til að bæta halla, sem verður á strandferðunum. Þessir menn eiga nú sannarlega við svo mikla erfiðleika að stríða, að ekki er fært að bæta ofan á það, en ég tel fulla þörf að athuga rekstur skipaútgerðarinnar, og stafar sú ósk mín ekki af óvild til skipaútgerðarinnar eða forstjóra hennar, heldur af hinu, að ég tel nauðsyn að athuga, hvort ekki sé hægt að koma þeim rekstri í betra horf en nú er, eins og t.d. með Hafnarfjarðarleiðina, sem ríkið lagði niður rekstur á, þó að ég sé ekki með þessu að gefa í skyn, að leggja beri strandferðirnar niður. Í 18. lið aths. við ríkisreikninginn er sagt, að 6. nóv. hafi verið lokið umboðslegri endurskoðun hjá 79 stofnunum og starfsgreinum, hjá 8 stofnunum var endurskoðuninni að mestu lokið, en í 67 stofnunum og starfsgreinum var endurskoðuninni ekki lokið, og mér hefur skilizt á endurskoðendunum, að endurskoðun hafi ekki farið fram í mörg ár hjá þessum 67 stofnunum. Það er sagt, að hjá skipaútgerðinni sé einn maður, sem annist endurskoðun og það í hjáverkum, og nú er þessi maður orðinn gamalmenni. Það á því ekki að neita að láta athuga slíkt. Ég vildi því gjarnan heyra hjá hæstv. ráðh., hvaða 67 stofnanir þetta eru, sem eftir er að endurskoða hjá, og hvers vegna það er ekki gert.

Hvernig á ég að geta það? Ég hef ekki verið í þessu starfi á undanförnum árum.

Svör hæstv. ráðh. við 18. aths. eru svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Það er réttilega tekið fram í aths., að umboðslega endurskoðunin hefur undanfarið gengið miklu hægar en æskilegt hefur verið. Á þessu ári hefur þó unnizt töluvert á, og það er stefnt að því, að endurskoðun reikninga ríkisstofnana geti framvegis farið svo fljótt fram, að enginn bagi verði að drættinum.“ Þetta er hin umboðslega endurskoðun, en það vantar hina reikningslegu endurskoðun. Hvaða ástæða er til þess, að hún hefur dregizt í mörg ár? Og ég vona, að það verði sem fyrst bætt úr því, og ég er hræddur um, að hæstv. fjmrh. hefði fundizt það einkennilegt, ef einkafyrirtæki hefðu ekki sent endurskoðaða reikninga sína til skattstofunnar, þegar hann var skattstjóri. - Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en hæstv. ráðh. viðurkenndi hér í fyrri umr. um málið, að koma þyrfti betra skipulagi á þessi mál, og vona ég, að hann láti bæta úr þeim ágöllum, sem nú eru á þessum málum.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja hér nokkur orð út af ræðu hv. þm. Barð. - Það er nú auðheyrt, að það er þungt í hv. þm. út af því, að gagnrýnd voru kaup hæstv. fyrrv. ríkisstjórnar á Otradal fyrir hærra verð en matsverð jarðarinnar nam, en við því, að jörðin væri keypt hærra verði en nam mati, var auðvitað ekkert að segja, en engin heimild var til fyrir kaupunum, og því var þetta gagnrýnt, en þau voru svo látin ganga til baka eftir beiðni hv. þm. Barð. sjálfs, en samt sem áður er þessi hv. þm. mjög móðgaður út af þessu máli. Honum er því mjög í mun sumpart af þessum ástæðum að reyna að sýna, að fleira hafi verið gert í heimildarleysi en kaupin á Otradal. En gagnrýni hv. þm. er byggð á misskilningi. Skálholt er keypt samkv. þingheimild og sömuleiðis það að veita ábúandanum erfðaábúð þar, en hann hafði setið jörðina lengi undir hinum erfiðustu kringumstæðum. Og svo spyr hv. þm. um ástæðuna til þess, að Jörundur Brynjólfsson flutti burt frá Skálholti, en hv. þm. veit vel, að það stafaði af því, að þar átti að byggja bændaskóla, og þess vegna var gangskör gerð að þessu. Ég býst við, að Jörundur Brynjólfsson hafi ekki verið ofsæll af því verði, sem hann fékk fyrir eignir sínar í Skálholti, og þeim viðskiptum öllum saman. - Þá sagði hv. þm., að skólinn hefði ekki enn verið byggður og búið væri að byggja jörðina öðrum manni. Ætlunin var að hefja byggingu skólans fyrir tveim árum, en þá fékkst ekki fjárfesting til þeirra framkvæmda, og eru framkvæmdir ekki enn hafnar þar, en þegar svo fór, að ekki fékkst fjárfesting til skólabyggingarinnar, þá reyndi Skálholtsnefndin að búa í haginn fyrir skólann og notaði nokkuð af fé skólans í því skyni, og gerði hún það ekki í heimildarleysi, því að það var tekið af fé skólans og geta því talizt byrjunarframkvæmdir að skólastofnuninni. Það sýnir ekki, að jörðin hafi verið leyst að ófyrirsynju, þó að ekki hafi enn verið byggður þar skóli, en nefndinni þótti hagfellt, þegar liðin voru tvö ár án þess að hafizt væri handa um skólabygginguna, að byggja jörðina í stað þess að reka þar búskap sjálf, því að slíkur búskapur hefur ekki gengið vel. Nefndin taldi því heppilegra að leigja jörðina til tveggja ára, og það kemur fram í skjölum n. Nefndinni var óhætt að byggja Skálholt til tveggja ára, þar sem ekki er enn byrjað á framkvæmdum við skólastofnunina, því að slíkar stórbyggingar taka að jafnaði langan tíma. Ég sé því ekki annað en þetta sé allt með eðlilegum hætti, og að þessi gagnrýni sé byggð á misskilningi. Hv. þm. hafði stór orð um þetta og talaði í því sambandi um fjársukk og beindi því til mín, en ég hef ekkert haft með þessi mál að gera. Eftir því, sem stendur í skýrslunni um þennan undirbúning og Skálholtsnefndina, þá sé ég ekki betur en að um misskilning sé að ræða, þegar hv. þm. Barð. er að tala um, að búið sé að eyða á aðra milljón kr. í þetta, en mér skilst, að hann hafi þar tekið skakkar tölur, en til þessara mála hafa nú verið greiddar 515 þús. kr. og til fyrirhugaðs skólastjóra 104 þús. kr.  Ég skal ekki ræða hér um Kaldaðarnesmálið, það hefur verið svo mikið rætt hér í þinginu, að ástæðulaust er að innleiða hér um það umræður að nýju. Hv. þm. Barð. sagði, að varið hefði verið fé til hreinsunar á landinu í Kaldaðarnesi, en slík ummæli stafa af þekkingarleysi. Þegar heilbrigðisstjórnin tók að sér hælið, þá tók hún að sér þessa hreinsun, og þegar Jörundur Brynjólfsson tók við Kaldaðarnesi, þá tók hann að sér hreinsunina, og var það metið í sambandi við kaupin, svo að ég sé ekki annað en ummæli hv. þm. stafi af því, að hann hafi ekki kynnt sér málið nægilega. Þá minntist hv. þm. á upp- og útskipunina hjá skipaútgerðinni. Ég hafði rætt þetta mál við hlutaðeigandi aðila, því að ég hef áhuga á að þetta sé rekið hallalaust hér eins og annars staðar, því að víða taka menn slíkt að sér í hagnaðarskyni. Og nú var farið fram á að hækka taxta við upp- og útskipun, en nú skilst mér, að það hafi ekki fengizt, en ég hélt, að þetta væri komið í lag, og mun ég nú athuga, hvort ekki sé hægt að kippa þessu í lag.



Herra forseti. Ég skal ekki blanda mér í þetta mál, en ein setning hjá hv. þm. Barð. var þess eðlis, að ég vil benda hér á tvær staðreyndir. Hann sagði, að meiningin með skólabyggingunni í Skálholti væri sú að finna kjötbein handa framsóknarþm. til að naga. Skálholtsnefndin var skipuð af Pétri Magnússyni, þegar hann var landbrh., og í henni sitja sjálfstæðisbændur í Árnessýslu, sem báðir hafa verið í framboðum fyrir Sjálfstæðisflokkinn, og framkvæmdastjóri, sem er sjálfstæðismaður í Árnessýslu, hefur tekið 105 þús. kr. fyrir starf sitt í sex ár. Ég skal ekki um það dæma, hvort þetta er of hátt, en það eru þá fleiri en framsóknarþm., sem naga bein í sambandi við Skálholt.



Herra forseti. Ég vil taka það fram, að ég er ekkert móðgaður út af Otradal. Hæstv. ráðh. veit, að ég seldi jörðina síðar og fékk sama verð fyrir hana og ég ætlaði að selja ríkissjóði hana fyrir, og er það sönnun þess, að ég ætlaði ekkert að draga af ríkissjóði í þessum viðskiptum. - Hæstv. ráðh. sagði, að Jörundur Brynjólfsson hefði verið vel að erfðaábúðinni í Skálholti kominn. Ég neita því ekki, en það var samt sem áður lögleysa og var ein hnútan, sem Framsfl. veitir gæðingum sínum. Það var ólöglegt að veita manni æviábúð á jörð, sem ríkið ætlaði að nota til eigin þarfa, og það var hægt að gera vel við Jörund í Skálholti þangað til hann væri kominn á þann aldur, að hann drægi sig í hlé frá störfum, án þess að veita honum þar erfðaábúð, en það þurfti að nota þetta sem fleira sem kjötbein handa framsóknarþingmanni. Ég var ekki að gagnrýna, að fé væri veitt til undirbúnings skólahaldi í Skálholti, en ég gagnrýndi það, að búið er að verja á aðra millj. kr. í sambandi við þetta Skálholtsævintýri í heild. Og þessi hæstv. ráðh. hefur lagt hvað mest fram í sambandi við það hneyksli. Síðan var hann með útúrsnúninga í sambandi við það, sem ég hafði sagt, en þessi hæstv. ráðh. veit, að það er engin rangfærsla, að þetta ævintýri er búið að kosta á aðra millj. kr., og hann veit einnig, að allt það fé, hver einasti eyrir, hefur verið tekið úr ríkissjóði í heimildarleysi. - Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, þar sem ég er búinn með tíma minn, en ég vil benda hæstv. ráðh. á það, að þegar neitað er um hækkun á taxta við út- og uppskipun, þá er full þörf rannsóknar, þegar tap við þetta nemur 400–500 þús. kr. og það er dómur verðlagseftirlitsins, að þetta sé rekið í sukki, og það verður að teljast hæstaréttardómur í þessu efni, og þetta er strangari dómur en ég hef lagt á það.



Herra forseti. Ég gleymdi að taka það fram, að þegar Skálholt var keypt, þá var það gert að erfðaábúðarjörð, því að l. um bændaskóla í Skálholti voru ekki sett fyrr en síðar. Hv. þm. Barð. sagði, að ég hefði sem ráðh. gefið hælið í Kaldaðarnesi, en slíkt er rangt, eins og allir vita. En það var ekki hægt að halda uppi hæli þarna lengur, og það var því hagkvæmara fyrir ríkið að láta hælið og jörðina í skiptum en láta allt drabbast niður, eins og annars mundi hafa orðið, en því verða ekki gerð nánari skil hér í bili. Hv. þm. Barð. sagði, að það væri harður dómur, að það var ekki samþ. af verðlagseftirlitinu að hækka gjöld af upp- og útskipun hjá skipaútgerðinni, og sagði, að það væri harðari dómur en hann hefði kveðið upp. . . . . . . . . .

Forseti (BSt): Háttv. 6. landsk. hefur að vísu kvatt sér hljóðs, en þar sem hann er ekki við og enginn annar hefur kvatt sér hljóðs, þá er umr. lokið, og verður leitað atkv.



Herra forseti. Eins og bent var á við 2. umr., var þörf að gera orðalagsbreytingu á 1. gr. frv. og fyrirsögn, vegna þess að miðað var við, að frv. næði fram að ganga fyrir áramót. Brtt. fjhn. á þskj. 739 er þannig: „1. Við 1. gr. Í stað orðanna er síldveiðar stunda á þessu sumri“ komi: er síldveiðar stunduðu sumarið 1950. 2. Við fyrirsögn frv.: Í stað orðanna „er stunda síldveiðar á þessu sumri“ komi: er síldveiðar stunduðu sumarið 1950.“ Legg ég svo til að þessar brtt. verði samþ.



Ég skal ekki ræða mikið þetta atriði. Ég sé, að þetta mál hefur legið heilan mánuð fyrir þinginu, en hefur þó ekki verið sent neinum aðilum til umsagnar, ekki Vinnuveitendasambandi Íslands, og snertir þó þetta mál þá aðila mikið. Að vísu geri ég ekki kröfur um, að þetta verði gert, en vil í sambandi við 8. gr., sem nú er umorðuð, benda á, að þar sem tekið er upp í tölul. 2, eins og hann er í frv., að ekki þurfi sérstakt leyfi fyrir menn, sem dvelja hér við rannsóknaeða vísindastörf - ég vildi benda á hvort ekki megi einnig taka þetta undir leyfin. Mér er ljóst, að það hefur stafað af því nokkur hætta, að erlendum mönnum hefur stundum verið leyft að stunda hér alls konar rannsókna- og vísindastörf, án þess að haft hafi verið með því nokkurt eftirlit. Ég sé ekki, að hér þurfi að verða neinn árekstur. Ráðh. kynnir sér á hverjum tíma þá aðila, sem hér koma til greina, og ástæður allar.

Það er til nokkuð, sem heitir rannsóknaráð.

Rannsóknaráð hefur ekkert með þetta að gera. - Annað, sem ég vildi benda á, er í sambandi við 3. tölul. 6. gr., að tilvísunin þar stenzt ekki, þar sem gr. verður 5. gr. - Enn fremur þar sem stendur svo í síðustu málsgr. 5. gr.: „Enn fremur má ráða erlenda menn á íslenzk skip innan þeirra takmarka, sem í lögum segir“ - þá vil ég taka fram, að ég skoða það svo sem það raski í engu ákvæðum gildandi laga, þótt þetta verði fellt niður eins og nú er lagt til. Ég mun svo ekki efnislega ræða þetta mál að öðru leyti. Aðalatriðið er, að það ætti að vera tryggt, að erlendir menn, sem hér stunda atvinnu, séu undir eftirliti og þurfi hérvistarleyfi.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt að beiðni hæstv. ríkisstjórnar í Nd. af sjútvn. þeirrar hv. deildar. Mun það hafa verið afgreitt óbreytt frá hv. Nd. Frv. er hliðstætt l. frá 1946 um landshöfn í Keflavík og í Njarðvíkum. Hafnarstæðið í Rifi mun hafa verið athugað og áætlun gerð á árunum 1944 -1945. Áætlunina hefur nú þurft að endurskoða vegna gengisbreytinga og verðlags, og stendur sú endurskoðun yfir hjá vitamálastjórninni, svo að endanlegar tölur liggja ekki fyrir. Hins vegar er það álit fróðra manna. að aðstaða frá náttúrunnar hendi á þessum stað sé hin ákjósanlegasta. Það er ljóst. að með hessari framkvæmd mundu opnast miklir möguleikar til að nytja hin auðugu fiskimið á þessum slóðum, ekki aðeins fyrir þá, sem þarna eru heimamenn, heldur einnig fyrir menn víðs vegar að af landinu. Í annan stað er svo stór vinningur að höfninni fyrir sæfarendur á þessum slóðum almennt. Á fjárl. er veitt allhá upphæð til þessara framkvæmda, og mun vera ætlunin að haga þeim þannig, að höfnin geti sem fyrst komið í gagnið fyrir bátana þarna í kring, svo sem á Sandi og í Ólafsvík, þar sem útgerð er stunduð við mjög léleg hafnarskilyrði. Það vaknar nú sjálfsagt hjá einhverjum sú spurning, hvort rétt sé að ráðast í svo miklar nýjar framkvæmdir, á meðan enn er ólokið fjölda hafnarmannvirkja víðs vegar á landinu, þar á meðal landshöfninni í Keflavík. Og það kann að vera réttmæt spurning. En hitt leikur ekki á tveim tungum, að hér er um að ræða mikla framtíðarnauðsyn. Og eitt af því, sem fastast knýr á um það að hefja framkvæmdir nú þegar, er atvinnuástandið á utanverðu Snæfellsnesi; því er svo háttað, að mér skilst, að dráttur á framkvæmdum í þessu efni gæti orðið dýr. Ég fjölyrði ekki um þetta frekar. N. er sammála um að mæla með samþykkt þessa frv. Einn nm. var fjarstaddur við afgreiðslu þess, eins og nál. ber með sér.



Það eru aðeins örfá orð. - Þetta frv., sem hér liggur fyrir, var samið af lögfræðingi dómsmrn. ásamt manni úr félmrn. Þessi atriði, um rétt erlendra manna, heyra bæði undir dómsmrn. og félmrn., eins og kunnugt er. Það hafa komið hér fram nokkrar brtt. Ég var ekki við, þegar hv. frsm. allshn. hóf mál sitt, en eftir því, sem mér hefur virzt og ég hef kynnt mér þetta og talað við menn nú síðast í dag, bæði útlendingaeftirlitið og þá menn, sem hafa undirbúið málið, þá skilst mér, að þessar till. séu í meginatriðum samkomulag þeirra á milli, og tel ég þá, að með þessum brtt., sem hér eru fram komnar, ætti að mega ná samkomulagi um frv., þannig að það gæti gengið fram í því formi, sem það er í nú. Hv. 1. þm. N-M. hreyfði hér vissum aths. og sagði, að fylgi sitt við frv. væri bundið því, að tekið yrði til athugunar fyrir næsta Alþ., hvort ekki ætti að gera einhverjar breyt. á frv. Ég get ekki sagt neitt ákveðið um það á þessu stigi málsins. Mér virðist nú þessar aths. ekki vera stórvægilegar. Ég get ekki séð, að það sé neitt stórt atriði, þó að menn, sem þurfa að fá erlenda sérfræðinga frá verksmiðjum til þess að setja upp vélar hér heima, þurfi að fá leyfi fyrir þá til þess að mega gera það. Þetta er svo einfalt og sjálfsagt atriði, að slíkt verður náttúrlega alltaf leyft, og getur ekki tafið fyrir slíku, þó að veita eigi leyfi til þeirra hluta. - Hitt atriðið er dálítið vafasamara, þ.e. með námsfólk, t.d. stúdenta, sem vildi koma hingað og dvelja hér eitthvað til að kynnast landinu og þá kannske fá möguleika til að vinna sér inn einhvern hluta af ferðakostnaðinum með því að stunda sveitavinnu eða önnur störf stuttan tíma. Ég hefði getað hugsað mér, að gerð væru einhver undanþáguákvæði í þessu frv. varðandi það fólk. Hins vegar held ég nú, að hv. þm. mikli það fyrir sér, að þetta þurfi að valda svo miklum vandkvæðum, að fá slík leyfi. Þegar slíkir hópar hafa sótt um að mega skreppa hingað til landsins, hefur það alltaf gengið í gegnum einhverjar stofnanir, t.d. upplýsingaskrifstofu háskólans eða Búnaðarfélagið, og að sjálfsögðu getur það ekki valdið neinum miklum erfiðleikum að fá leyfi hjá ráðuneytinu til þess að mega taka á móti slíkum mönnum og ráðstafa þeim um stuttan tíma. En ég hefði vel getað hugsað mér, að sett væru undantekningarákvæði í frv. um hluti eins og þessa, en hef ekki trú á, að þess þurfi, og ætti það ekki að þurfa að hindra, að slík ferðalög geti átt sér stað, og þarf ekki neitt fyrir þeim að tefja. Það var nú ekki annað en þetta, sem ég vildi taka fram, en eins og ég tók fram við 1. umr. málsins, legg ég áherzlu á, að þetta frv. nái fram að ganga, því að það eru ýmis ákvæði í því, sem óneitanlega eru til bóta frá l. frá 1927.



Herra forseti. Frv. þetta er borið fram af heilbr.- og félmn. Nd. að beiðni félmrn. og var á þskj. 602 útbýtt 1. febr. - Þetta frv. var, eins og það lá fyrir, að mestu leyti í sama formi og gömlu l., en aðalbreyt. frá núgildandi l. er sú, að í þessu nýja frv. er greint á milli þrenns konar leyfa, þ.e.a.s. leyfa, sem veitt eru innlendum atvinnurekendum til að hafa erlenda menn í þjónustu sinni, leyfa, sem veitt eru erlendum mönnum til að ráða sig í vinnu hjá innlendum atvinnurekendum í ákveðnum starfsgreinum, og leyfa, sem veitt eru erlendum mönnum til að stunda sjálfstæðan atvinnurekstur. Það þykir hafa komið í ljós á undanförnum árum í sambandi við veitingar atvinnuleyfa, að heppilegra sé að greina á milli þessara þriggja tegunda af atvinnuleyfum útlendinga. - Önnur breyt. er sú, að samkv. þessu frv. verða atvinnurekendur að fá leyfi félmrh. til að ráða til sín erlenda sérfræðinga og aðra kunnáttumenn, sem ekki er hægt að fá innanlands, og sama gildir um vinnuhjú bænda, en samkv. þeim l., er nú gilda, hefur verið heimilt að ráða slíkt fólk án sérstaks leyfis. Sendi félmrn. Búnaðarfélagi Íslands þetta atriði til umsagnar, og í svarbréfi frá Búnaðarfélaginu til rn. er tekið fram, að Búnaðarfélagið óski ekki eftir, að réttur bænda sé annar í þessu efni en annarra landsmanna. Frv. þetta var borið fram í þeirri mynd, sem gengið hafði verið frá því af félmrn., og fór það í gegnum hv. Nd. svo til óbreytt. Eina breyt. er í 1. mgr. 3. gr., þar sem nú er komið inn í frv., að atvinnuleyfi skuli veitt að fengnum tillögum verkalýðsfélags á staðnum. Aðrar breyt. hafa ekki verið gerðar í Nd. - Allshn. þessarar d. hefur nokkuð athugað þetta frv. og málið í heild. Átti n. allmiklar samræður um það við útlendingaeftirlitið í Rvík, sem ber nú hitann og þungann af framkvæmd þessara mála. Eftir það ræddi n. einnig við félmrn., og að því búnu var rætt við mann frá útlendingaeftirlitinu og fulltrúa frá félmrn. í sameiningu, og upp úr þeim samræðum hafa orðið til þær brtt., sem n. leggur hér fram. Það skal tekið fram, að einn nm., hv. þm. Seyðf., var veikur, einn nm. skrifaði undir með fyrirvara og enn aðrir nm. munu telja, að frv. þetta hefði átt að vera í allt öðru formi og undirbúið á annan hátt en hér er gert ráð fyrir. En félmrh. leggur mjög mikla áherzlu á að fá frv. gegnum þingið á þeim stutta tíma, sem eftir er, og vildi n. ekki með nokkru móti hindra, að svo gæti orðið, en taldi þó óhjákvæmilegt að leggja til, að gerðar yrðu á frv. einhverjar breyt. Hefði frv. orðið að fara aftur til Nd. hvort sem var, þar sem tekið er fram á tveimur stöðum í frv. eins og það kom frá Nd., að lög þessi skuli þegar öðlast gildi. Töldum við þá rétt að gera fleiri breyt. við frv., úr því að laga þurfti þennan „lapsus“ hvort sem var, þannig að þessar brtt. okkar geta engan veginn talizt tilræði við frv. Ég legg sem sé áherzlu á það, að við hefðum talið æskilegt, að undirbúningi þessa máls hefði verið hagað með öðrum hætti, betur vandað til hans og meira samband haft við þá menn, sem starfa að þessum málum daglega og vita gleggst, hvar skórinn kreppir. - Þessar brtt. eru allar gerðar í samráði við félmrn., það lagði n. áherzlu á, til þess að ekki yrði þess vegna nein töf á málinu. 1. brtt. er við 2. mgr. 1. gr., þar sem er skilgreining á því, hvenær þessi og þessi maður teljist stunda atvinnu hér á landi. Þessi skilgreining verður eiginlega að teljast alveg röng, og er hér lagt til, að þessi málsl. falli niður, þar sem telja verður nægilega þá skilgreiningu, sem er í 1. og 3. mgr. þessarar gr. Þá er brtt. við 2. gr. Við 1. mgr. er lögð til sú breyt., að bætt sé inn í, að það sé óheimilt „að flytja til landsins og/eða taka erlenda menn í þjónustu sína“. - Þá er lagt til, að bætt verði nýrri mgr. við gr., um það, að erlendum mönnum sé óheimilt að ráða sig í vinnu eða gegna þjónustu hjá öðrum, nema atvinnuleyfi hafi verið gefið. Það kom fram, að útlendingum voru engar skyldur lagðar á herðar samkv. frv., heldur aðeins vinnuveitendum, en með því að fella inn þessa viðbót við gr. eru útlendingum lagðar skyldur á herðar í sambandi við l. Þá er næst brtt. um, að 5. gr. falli niður, en ég tek fram, að 2. mgr. er flutt yfir í 8. gr. Það er þannig gert ráð fyrir, að niður falli 1. mgr., sem er um það, að mönnum sé heimilt að ráða til sín í vinnu erlenda frændur sína, eins og þar greinir. Leit n. svo á, að eðlilegt væri, að fá þyrfti atvinnuleyfi fyrir það fólk eins og annað fólk, sem stundar hér atvinnu. - 3. mgr. er þannig í frv.: „Enn fremur má ráða erlenda menn á íslenzk skip innan þeirra takmarka, sem í lögum segir.“ Var ekki talið óeðlilegt að fella þessa mgr. niður. Hún vísar til ákvæða lagaheimildar frá 1922 um það, að allt að helmingur skipshafnar megi vera erlendir menn. - Breytist svo greinatalan samkvæmt þessu. Inn í 8. gr. bætast svo tveir nýir málsl., hinn fyrri um, að ekki þurfi að sækja um atvinnuleyfi fyrir erlenda menn í einkaþjónustu erlendra ríkja, og hinn síðari um þá, sem hafa verið íslenzkir ríkisborgarar frá fæðingu, en hafa misst íslenzkan ríkisborgararétt. Þá er brtt. við 9. gr., um að lækka sektarlágmarkið niður í 50 kr. Þótti n. þetta heppilegra, með tilliti til þess, þegar ætlazt er til, að þetta nái til útlendinga, sem kannske hafa lítið fé, þannig að þetta yrði þá líka til þess að gefa þessu mildari svip gagnvart öðrum þjóðum. Loks er svo síðasta brtt., við 12. gr., um að gr. orðist eins og þar segir, og eru þar felld niður úr gr. orðin: „sem öðlast þegar gildi“, og 13. gr. stendur eins og hún er. Ég hef þá rakið þessar brtt. nokkuð, og eru þær að mestu lagfæringar, en aðalbreyt. liggur í 2. gr. Það voru tvær brtt., sem komu til mála og voru ræddar í n. Önnur var í sambandi við það, að þegar hingað koma á sumrin heilir hópar stúdenta og óska að kynnast landinu og vera á sveitaheimilum stuttan tíma að sumrinu, þá er hvergi í þessu frv. gert ráð fyrir, hvernig eigi að snúast við slíku. Það er ekki gert ráð fyrir því, að þeir hafi tíma til þess að sækja um atvinnuleyfi, og þeir geta ekki heldur beint talizt ferðamenn. Félmrn. vildi ekki fallast á, að slíkir flokkar væru undanskildir því að sækja um atvinnuleyfi, og ber n. ekki fram neina brtt. í þá átt. Annað þekkt fyrirbæri er það, þegar keyptar eru vélasamstæður frá útlöndum og erlendir menn eru jafnframt fengnir til þess að setja vélarnar upp og prófa þær. Þetta er innifalið í vélakaupverðinu, en það kostar oft mikla örðugleika og tímatöf að fá atvinnuleyfi fyrir þessa menn. N. vildi leggja til, að veittar væru einhverjar undanþágur fyrir slíka menn, en félmrn. vildi ekki fallast á það, og er þessi brtt. því ekki borin fram. Ég get ekki lokið máli mínu án þess að minnast á eitt atriði, sem er mjög athyglisvert í sambandi við þetta mál, sem sé það, hvers konar réttargangur eigi að vera á atvinnumálum erlendra manna hér á landi. Það er nú þannig samkv. l., að þeim Íslendingum, sem hafa fengið þetta fólk inn í landið, ber skylda til að kosta það úr landi, en vafalaust er margt af þessum útlendingum fólk, sem hendist stað úr stað og hefur reynzt Íslendingum óábyggilegt. Hins eru líka dæmi um fólk, sem hefur yfirleitt komið sér vel og er búið að vera hér lengi, að ef það lendir í einhverjum árekstrum við vinnuveitanda sinn, þá getur hann krafizt þess, að það fólk sé rekið úr landi og eigi hingað aldrei afturkvæmt, og tel ég slíkt réttarfar ekki mjög heppilegt fyrir okkur, því að það mundi spilla svo áliti okkar erlendis, að mál útlendra manna, þótt umkomulausir séu, væri rekið með þessum hætti hér á landi. Væri mikil þörf á að taka þetta rækilega til athugunar. - Læt ég svo máli mínu lokið að sinni.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir þetta nál. með fyrirvara. Mér líkar frv. ekki og er að mörgu leyti óánægður með það. Sérstaklega er ég óánægður með það, hve litlar skyldur eru lagðar á útlendinginn, sem hingað kemur og tvímælalaust á að bera eins miklar skyldur og maðurinn, sem hann vinnur hjá. Þá er ég líka mjög óánægður með það, að í frv., eins og það er, er ekki tekið neitt tillit til hópa af námsfólki, t.d. stúdenta, sem hingað koma á sumrin og ætla sér að dvelja svo sem 2–3 mánuði eða jafnvel ekki lengur en einn mánuð á sveitaheimilum og vinna þar einhver létt störf, óg kostar þá yfirleitt, með þeim seinagangi, sem er á öllu í stjórnarráðinu, - því að það er ekki lestagangur, það er margfalt hægari gangur, - ærinn tíma og fyrirhöfn að útvega þessu fólki atvinnuleyfi. Hingað koma t.d. árlega 10–20 stúdentar frá Englandi, sem eru í vinnu meira eða minna án nokkurrar þóknunar. Hefði verið hægt að búa svo um hnútana í frv., að þetta yrði gert auðveldara, og það tel ég, að hefði átt að gera. Þá eru einnig mjög miklar tálmanir á vegi þeirra manna útlendra, sem koma hingað til lands til þess að setja upp vélasamstæður og prófa þær, þar sem kostnaður við uppsetninguna er innifalinn í kaupverði vélanna. Það tekur þá oft æðilangan tíma að útvega slík leyfi í stjórnarráðinu, það getur tekið hálfan mánuð, og þetta eru allt of dýrir menn til þess að bíða eftir slíku. Ég hefði því viljað leggja til, að þessir menn mættu líka hafa undanþágu. Þetta og fleira er ég óánægður með í frv. Hefði verið ákaflega æskilegt, að meiri samvinna hefði verið höfð við þá aðila, sem um þetta eiga sérstaklega að fjalla, þar sem ekki hefur verið komið inn ýmsum þeim ákvæðum, sem útlendingaeftirlitið telur að sé bráðnauðsynlegt að koma inn í frv. Að vísu hefur með þessum brtt. verið tekið upp nokkuð af þeim sjónarmiðum, sem þeir vildu fá inn, en ekki nærri því nóg. Ég mun þó, þrátt fyrir það að ég er óánægður með frv., fylgja því, en í því trausti, að reynt verði fyrir næsta þing af félmrn. að ná fullu samkomulagi um breyt. á þessum l. milli þeirra, sem að þessu vinna og þekkja þetta vel, og hinna, sem yfir þá eru settir og vita miklu minna um það, hvernig l. eigi að vera til þess að koma að notum, og þá tekið tillit til þeirra laga, sem gilda nú hjá okkur um þetta efni, sem ekki er gert nema að nokkru leyti eins og frv. er. Ég óska sem sagt eftir, að frv. verði fyrir næsta þing breytt í það horf, sem þessir aðilar, sem mest hafa með þetta að gera, telja nauðsynlegt, til þess að þeir geti unnið sitt verk eins og bezt hentar og þeir telja, að almenningi komi bezt að notum.

Landbrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Þetta frv. er þannig til komið, að á undanförnum árum hefur orðið ágreiningur um það, hvernig ætti að skilja og skýra þá gr., sem hv. þm. hafa fyrir framan sig. Frv. er um, að einn málsl. bætist í gr. í l. um lax- og silungsveiði. Það stendur í l., að lengd veiðivélar skuli telja frá árbakka til yzta enda vélarinnar. En það, sem veltur á, er, að veiðivélin er lögð út frá árbakka. Ef hún er t. d. 20 metrar á lengd, má næsta vél ekki vera skemmra frá en fimmföld lengd þessarar vélar. Þá verður, í þessu tilfelli, næsta vél að vera 100 metrum fyrir ofan eða neðan þessa vél. Nú hagar þannig til í sumum ám, sem l. hafa ekki hugsað nægilega fyrir, að árbakki er ekki nægilegt takmark. Í dómi, sem kveðinn var upp í fyrra, er árbakki skýrður þannig, að eyri, sem gekk út í ána, var talin árbakki. Eftir þessu eiga menn að reikna lengd veiðivéla frá eyri, sem kann að ganga út í ána. - Í l. er sagt, að aldrei megi vera skemmra milli veiðivéla en 10 m. Með þessu móti eru lítil takmörk, ef lagt er út frá eyri. Nú er það framkvæmanlegt, að þar, sem áður voru tvær lagnir, er nú hægt að hafa fimm. Ég veit, að þó að þetta frv. sé hagsmunamál, kemst það varla í gegnum sex umr. Það er fyrirsjáanlegt, að ef l. eru skilin svona, er laxinum stefnt í hættu með ofveiði. Áður voru hlaðnir garðar í árnar, en nú fá menn sér gömul net, sem þeir gera við, og reka niður 4–5 járnstaura og festa netin á þá. Síðan setja þeir streng og strengja í bakkann. Þetta verk tekur ekki nema svo sem hálftíma, en tók marga daga áður. Þannig hefur tekizt að fjór- til fimmfalda veiðiafköstin víð það, sem áður var. Ég hef þetta eftir Birni Blöndal bónda í Borgarfirði, sem er nákunnugur þessum málum. Þetta er hagsmunamál, og eru skiptar skoðanir um, hvernig eigi að skýra l. Þeir, sem búa neðst við árnar, telja það sitt hagsmunamál að fá málið skýrt þannig, en þeir, sem eiga bergvatnsár, telja það sitt hagsmunamál að fá málið skýrt eins og hér er gert ráð fyrir. Ég tel eðlilegast að vísa málinu til hv. landbn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða málið efnislega. Áður var komið fram 183. mál, um breyt. á 5. gr. l., en nú er komið annað mál, 191. mál, þskj. 740, en hvort þriðja málið um þetta á eftir að koma, skal ég ekki fullyrða. Ef hæstv. ráðh. hefur áhuga á því, að málið nái fram að ganga, ætti hann að láta flytja það sem brtt. við frv., sem nú er í Nd. Landbn. getur flutt það í Nd., og ég vil sameina þessi frv. Það er undarlegt að samþ. margar brtt. við sömu l., og nú eru hér tvö frv. um breyt. á sömu l. Ég vil beina því til hæstv. ráðh., hvort hann vildi ekki setja þetta inn í frv. í Nd., svo að það þurfi ekki eins margar umr.



Herra forseti. Það er ekki undarlegt þó að hv. þm. stingi upp á þessu, og kom mér ekki á óvart. Þm. kjördæmisins, er þetta mál snertir mest, er form. n. og hefur neitað að flytja málið. Ég vil benda á, að sú lagagr., sem um ræðir, er samin af skrifstofustjóra míns rn. Hann taldi, að sú gr. yrði til nokkurra bóta. Eitt af vandamálunum er, að menn fara með stóra bila austur í afréttir og draga fyrir. Svo flytja þeir veiðina í tunnum til Reykjavíkur, og þarf ekki að orðlengja það meir, að þeir koma með þetta stórskemmt. Þessir menn hafa engan rétt til að veiða þarna. Ég hef boðið bændum að útvega þeim lögfræðing til að flytja þetta mál fyrir þá. Í 5. gr. l. um lax- og silungsveiði segir: „Öllum er veiði heimil í vötnum í afréttum og almenningum og öðrum lendum utan landareigna lögbýla, enda geti enginn sannað einstaklingsréttarheimild til þeirra.“ Eftir því, sem hér greinir, er öllum heimil veiði í vötnum, sem tilheyra ekki landareign sérstakra lögbýla, en það vantar, að það stæði „afréttum sérstakrar lögbyggðar“. Um þetta er deilt, og er ekki hægt að skýra það nema á einn veg. Ég skal svo ekki lengja umr. með frekari orðalengingum um þetta.