Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (MÁM): Umr. í kvöld skiptist í tvær umferðir, 25–30 mín. á flokk í fyrri umferð, en 15–20 mín. í síðari umferð, eða samtals 45 mín. Röð flokkanna er þessi: Alþýðuflokkur, Alþýðubandalag, Samtök frjálslyndra og vinstri manna, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur. Af hálfu Alþfl. tala Benedikt Gröndal og Sigurður Ingimundarson, af hálfu Alþb. tala Magnús Kjartansson og Lúðvík Jósefsson, af hálfu SF talar Haraldur Henrýsson, af hálfu Framsfl. tala Jón Skaftason, Eysteinn Jónsson og Þórarinn Þórarinsson, af hálfu Sjálfstfl. tala Pétur Sigurðsson og Jóhann Hafstein.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þegar Einar Benediktsson greindi löndum sínum frá stóriðju og ríkidæmi nágrannaþjóða í rismiklum ljóðum, brá fyrir línu og línu, sem bentu til þess, að hinar dökku hliðar iðnbyltingarinnar færu ekki fram hjá honum. Í Tínarsmiðjum talar hann um „skolgrátt fljótið“, og í kvæðinu um Tempsá segir hann, „að borgin andi þungum súgi“. Þótt það leyndi sér ekki fyrir mörgum áratugum, að maðurinn var með tækni sinni og framleiðslu farinn að spilla andrúmslofti og vatni, var það ekki fyrr en á allra síðustu tímum, að barátta gegn mengun blossaði upp víða um heim. Það þótti ekki taka því að setja nafnorðið mengun í íslenzka orðabók Menningarsjóðs árið 1963, en nú er varla unnt að opna svo dagblað eða tímarit, að það blasi ekki við augum. Það er því ekki seinna vænna að halda um slíkt mál útvarpsumr., enda þótt þær hefðu mátt vera á breiðari grundvelli en til er stofnað. A.m.k. er óhjákvæmilegt að ræða mengunarmál nokkuð almennt, um leið og byrjað er enn einu sinni að munnhöggvast um álverið í Straumsvík, eins og vænta má í kvöld. Fyrir nokkru var haldin hér í Reykjavík ráðstefna um mengunarmál, og var fróðlegt að fylgjast með því, sem þar gerðist. Fyrirlesarar voru um 20 talsins, flestir ungir íslenzkir sérfræðingar, sem auðheyrilega höfðu bæði þekkingu og áhuga á mengunarmálinu. Fyrsta erindi ráðstefnunnar var þó flutt af brezkum manni, sem er talinn einn af forustumönnum á heimsmælikvarða í baráttu við mengun. Hann ræddi þetta mál af mikilli þekkingu og greip á lofti dæmi úr öllum heimshlutum til stuðnings skoðunum sínum. Þó var ekki sízt athyglisvert við ræðu hans, að hann hvatti bæði til festu og hógværðar í þessum málum, en varaði við hvers konar ofstæki. Ég nefni þetta nú áhugamönnum til aðvörunar, því að í þessu máli má stuðningur alls almennings ekki bregðast. Hinn brezki sérfræðingur spáði því, að svo lengi sem mannkynið byggi við sómasamleg lífskjör á okkar mælikvarða, mundi verða til einhver mengun. En mesta þýðingu mundi hafa að gera sér ávallt grein fyrir, hver sú mengun væri, og leitast við að hafa vald á henni. Annað vakti athygli af því, sem hinn brezki sérfræðingur, Robert D. Boote, sagði á þessari mengunarráðstefnu. Hann benti á, að Íslendingar væru gæfuþjóð, af því að þeir væru að hefjast handa um að setja skorður við mengun áður en hún er orðin að alvarlegu vandamáli. Með því að gera gagnráðstafanir í tíma getur farið svo, að unnt verði að forðast margvíslega erfiðleika, sem ella mundu knýja dyra hjá okkur. Mengunarráðstefnan var að því leyti mjög uppörvandi, að hún sýndi ekki aðeins mikinn áhuga sérfræðinga, embættismanna og stjórnmálamanna, heldur virðast vera til í landinu sérlærðir menn, færir um að leysa af hendi þau verkefni, sem leysa verður á allra næstu árum á þessu sviði. Nú skortir aðeins heildarskipulag í höndum ríkisvaldsins til þess að beizla krafta þeirra og beina þeim að þeim verkefnum, sem mest eru aðkallandi. Það er illa komið fyrir hinum miklu iðnaðarlöndum í þessum málum, og má segja um marga staði, eins og Einar Benediktsson komst að orði, að borgirnar anda þungum súgi. Hinar gífurlegu efnabreytingar, sem fram fara í iðjuverum, hafa orðið til þess að menga andrúmsloft, rennandi vatn og land. Grá móða skyggir á sól á stórum svæðum, og ferðamenn, sem koma hingað í gustinn til okkar á Íslandi, láta í ljós undrun yfir því, að þeir skuli ekki sjá andrúmsloftið. Ár og lækir eru víða að verða forarpollar, þar sem lífið er á undanhaldi. Verst af öllu er þó fyrir okkur Íslendinga, að mengun hefur þegar borizt út í heimshöfin á allmörgum stöðum. Í Japan hafa gerzt hörmulegir atburðir, sem sagt hefur verið frá í fréttum, þar sem kvikasilfur hefur borizt í sjó út og fundizt hefur hættulegt magn af því efni í nytjafiskum. Sérfróðir menn hafa af þessari geigvænlegu þróun miklar áhyggjur. Enn sem komið er mun vera lítil mengun á fiskimiðum okkar umhverfis landið. En hvort tveggja getur gerzt, að þessi hafsvæði nái að mengast á einn eða annan hátt, því að varla girðum við fyrir Golfstrauminn, eða að eitrun í fiski annars staðar getur dregið stórlega úr fiskneyzlu. Mun þess raunar gæta nokkuð nú þegar í Vesturheimi. Hvort tveggja þetta eru mengunarhættur, sem gætu leitt til stórfellds tjóns eða jafnvel efnahagskreppu á Íslandi. Slíkum málum er vert að gefa gaum og taka þau alvarlega. Margar minni hættur steðja að fiskiðnaði okkar, óþrif umhverfis fiskvinnslustöðvar, óhreint vatn, ófullkomið frárennsli o.fl., o.fl. Sérstök ástæða er til að gefa gaum að vatnsbólum á Íslandi og búa mun betur um þau en gert hefur verið til þessa. Heilbrigðiseftirlitið vinnur að því máli, en í sambandi við alla baráttu við mengun er rétt að minnast þess, að þar geta fáir menn sjaldan náð miklum árangri, heldur verður fulltingi alls fjöldans að koma til. Frárennsli og sorp er einnig að verða mikið vandamál hjá okkur, ekki sízt hið síðarnefnda. Er rétt að gera sér þegar grein fyrir því, að á næstu áratugum verðum við að reisa fjöldann allan af sorpeyðingarstöðvum, sem munu kosta ærið fé. Hið gamla máltæki, að lengi taki sjórinn við, er samkvæmt skilningi okkar í dag orðið algerlega úrelt. Í öllum þessum efnum, sem snerta svo að segja hverja byggð umhverfis allt landið, dugir ekki að gera skyndiáhlaup, hversu lofsverð sem þau annars geta verið. Hér þarf að koma til jafnt áhugi og skynsamleg, raunhæf hugsun, er leiði til stöðugra aðgerða, eftir því sem efni og ástæður framast leyfa. Þessar útvarpsumr. frá Nd. Alþ. fjalla fyrst og fremst að formi til um hreinsitæki við álbræðsluna í Straumsvík. Ég er á engan hátt að sneiða hjá því umræðuefni með því að ræða fyrst um mengun í víðari skilningi, heldur trúi ég því, að við verðum að gera okkur grein fyrir þessum vandamálum sem heild. Hér er ekki aðeins um að tefla trjágarða í Hafnarfirði, heldur einnig aðra og stóralvarlega þjóðarhagsmuni. Ég minni aftur á hættuna á mengun hafsins. Það kann að vera, að 100 mílna mengunarlögsaga, að yfirráð yfir landgrunni út á 400 metra dýpi eða 50 mílna lögsaga komi við það mál og geri okkur léttara að vernda hagsmuni okkar. En það getur einnig farið svo, að jafnvel slíkar ráðstafanir muni ekki duga og þurfi meira til á sviði mengunar. Íslendingar eru á heimilum sínum einstaklega þrifið fólk að flestra dómi. Það er því furðulegra, að umgengni þjóðarinnar um vinnustaði, ekki sízt utan húss, skuli vera svo kæruleysisleg sem raun ber vitni, enda þótt þar eigi víða að vera um matvælaframleiðslustaði að ræða. Það var áfall fyrir okkur fyrir nokkrum árum, er heilbrigðiseftirlitsmenn frá Bandaríkjunum skoðuðu sláturhús hér á landi og felldu þann úrskurð, að héðan mætti ekki flytja einn skrokk af kjöti vestur um haf. Við höfum að vísu síðar með ærnum kostnaði komið okkur upp fullkomnum sláturhúsum í Borgarnesi og víðar, en til þess þurfti mikið átak og dýrt. Nú bíða menn í ofvæni eftir því, hvort einn góðan veðurdag muni birtast hér fyrirvaralaust út úr flugvél fulltrúar frá matvælaeftirliti frá einhverri þjóðinni, sem kaupir mest af fiskinum okkar, til þess að líta á fiskfrystihúsin. Hvernig færum við út úr því prófi? Hvað gæti slík skoðun kostað okkur? Og er ekki betra að hefja gagnsókn gegn mengun í hvers konar mynd fyrr en síðar og reyna þannig að bæta stöðu okkar í þessum málum, áður en verra hlýzt af? Allt þetta snertir mengunarmál, þótt fleira komi til. Allt þetta eru dæmi um, hvað hinn nýi áhugi á mengun, hin nýja barátta gegn mengun getur þýtt fyrir okkur Íslendinga. Þess vegna nefni ég allt þetta hér. Mengun sjávarins, sem ég kem enn einu sinni að, hefur komið vísindamönnum jafnt sem leikmönnum meira á óvart en flest önnur mengun. Áður hafði athygli manna að mestu leyti beinzt að ýmsum verksmiðjum, sem spúa úrgangsefnum út í loftið, í ár og læki eða beint í haf út. Þetta gerðist fyrir sjónum milljóna og hefði átt að leiða til þess, að fólk hefði af því nokkrar áhyggjur, a.m.k. í iðnaðarlöndunum, og það fyrir löngu. En peningasjónarmið hafa reynzt furðu föst í sessi. Það hefur verið litið svo á, að verksmiðjur veittu atvinnu, bættu lífskjör þjóða, þess vegna yrði að færa þá fórn að umbera óþrifin frá þeim. En að lokum var nóg komið. Iðnaður og landbúnaður hafa vaxið svo hröðum skrefum, að í hinum vestræna heimi hefur framleiðslan síðustu 20–30 árin verið meiri en öll framleiðsla sömu þjóða samanlögð frá upphafi mannsins, að því er einn ágætur ræðumaður upplýsti á áðurnefndri mengunarráðstefnu. Þetta er í raun furðuleg staðreynd, ef menn gefa sér tíma til að íhuga hana, og hve lengi getur slíku haldið fram? Nú er hvarvetna sótt að verksmiðjum og þær knúðar til að gera ráðstafanir til að draga úr varhugaverðum úrgangsefnum, en gera að öðrum kosti sérstakar ráðstafanir til að eyða þeim. Nýjar verksmiðjur verða ekki reistar, nema kannað sé, hvaða mengunarhætta stafar af þeim. Þessi gagnsókn hefur víða um lönd leitt til þess, að tekizt hefur að hreinsa ár og læki og jafnvel stöðuvötn, svo að þar hefur mannfólkið séð náttúruna rétta við, séð gamla fegurð koma í ljós á ný og hvers konar líf segja til sín eftir langa fjarveru. Hvílík gæfa, að við skulum geta komið í veg fyrir, að slík slys gerist í náttúru okkar lands og þurfum ekki að gera þær gagnráðstafanir, sem hafa reynzt svo erfiðar víða annars staðar! Ekki er þó rétt að vera allt of bjartsýnn í þessum efnum. Sum fyrirtæki hafa ekki skilið, að það er engum meira hagsmunamál en þeim sjálfum að útrýma mengun og ná valdi á henni. Sumar verksmiðjur veita svo mikla atvinnu, auka svo framleiðslu eða tryggja þvílíkan gróða, að menn taka enn áhættu hvað mengun varðar, því miður. Hér á Íslandi hefur mengun af hálfu iðnaðar enn ekki verið mikil og er vonandi ekki slík, að ekki verði viðráðanlegt að vinna á henni fulla bót. Jarðhitinn veldur því, að minna er um upphitun með kolum og olíu en ella, þótt það sé enn allt of mikið og allt of dýrt fyrir þá, sem við það verða að búa. Um slíkan reyk svo og útblástur frá yfir 40 þús. bifreiðum er fullyrt, að vindasamt veðurfar sjái oftast til þess, að hann fjúki fljótlega burt frá mannabyggðum. En jafnvel það er vafasöm lausn. Fyrir hefur komið, að verksmiðjureykur eða móða frá Bretlandseyjum bærist hingað til lands, en það verður að teljast til undantekninga. Þó er full ástæða til að reisa hér á landi athugunarstöð í sambandi við evrópska áætlun, sem uppi er um rannsóknir á því, hvernig vindar beri mengað loft milli landa, þó að það snerti, að því bezt verður vitað í dag, aðra meira en okkur. Ég færi mig örlítið upp á skaftið með því að nefna síldar- og fiskimjölsverksmiðjur, sem gefa frá sér alkunnan ilm. Það hefur löngum þótt óþjóðlegt að amast við peningalyktinni svo kölluðu hér á Íslandi, en ekki mun hún verða talin til landkosta hvað snertir erlenda ferðamenn, sem nú gerast ærið drjúg lind gjaldeyristekna. Þá má nefna áburðarverksmiðjuna, sem hefur í mörg ár gefið frá sér eitruð köfnunarefnisoxýð, án þess að það væri gert að stórmáli. Upphaflega var ætlunin að reisa þessa verksmiðju í sjálfu Kleppsholtinu, en á seinustu stundu var þeirri staðsetningu breytt og fyrirtækið fært í Gufunes. Sementsverksmiðja ríkisins á Akranesi hóf feril sinn með því að spúa miklu magni af sementsdufti yfir Akurnesinga, þegar vindátt var þannig. Þetta hefur verið lagað til mikilla muna með síum, en gefur þó tilefni til sífelldrar árvekni. Og þá kemur að álverinu í Straumsvík, sem verður fjallað um nánar í ræðum manna hér í kvöld. Þegar rætt var um þá hugmynd, að Svisslendingar reistu álver hér á landi, voru sérfræðingum að sjálfsögðu ljósar allar staðreyndir um mengun frá slíku iðjuveri, og var talað um þá hlið málsins allýtarlega, að því er ég bezt veit. Ýmsir aðilar, þ. á m. leikmenn, gerðu sér ferð til Noregs og Sviss til þess að skoða slíkar verksmiðjur og sáu þar, að aldingarðar blómguðust allt upp að veggjum fyrirtækjanna. Virtist mönnum þetta merki þess, að unnt mundi vera á einn hátt eða annan að forðast skemmdir umhverfisins frá slíkum mannvirkjum. Ég mun ekki fara nánar út í álitsgerðir sérfræðinga, sem báðir aðilar höfðu til ráðuneytis í sambandi við samninga, en svo skildist mönnum, að talið væri að athuguðu máli, að vindum væri svo háttað við Straumsvík, að hvers konar mengað andrúmsloft mundi þegar berast langt í burt. Þrátt fyrir þetta voru sett þau ákvæði í samninga, að gera skyldi ráð fyrir hreinsunartækjum í álbræðslunni og þau sett í, ef ástæða reyndist vera til þess. Loks var undirbúið, hvernig það skyldi rannsakað með reglulegu millibili, hvaða áhrif verksmiðjan hefði á umhverfi sitt. Um það mun vafalaust verða deilt í kvöld, hvernig þær athuganir hafa verið framkvæmdar og hvaða ályktanir ýmsir aðilar hafa af þeim dregið. Enn hefur þó ekki verið ákvarðað, hvaða flúormagn í lofti skuli teljast hættulegt íslenzkum gróðri, en það þarf alls ekki að vera hið sama magn og gildir erlendis. Um þetta starfar nú nefnd skipuð sjö landskunnum vísindamönnum, og verður að vænta þess, að hún skili mjög fljótlega niðurstöðum. Verður því að segja, að hæstv. iðnrh. hafi í þessu máli eftir beztu getu gert þær ráðstafanir, sem við verður búizt, og hafi fullkominn hug á að finna eðlilega lausn þessara mála. Það er alltaf auðvelt að vera vitur eftir á og segja, að þetta hefði mátt gerast fyrr. Það má segja það við þm. Alþb. ekki síður en aðra, enda eru þeir engu vitrari og engu meiri fjandmenn mengunar en aðrir alþm. Hins vegar eru þeir kunnir fjandmenn álversins, og kann það e.t.v. að hafa áhrif á áhuga þeirra á þessu máli ekki síður en mengunarhættan. Augljóst er, að rétt er að auka rannsóknir á áhrifum álbræðslunnar á umhverfi sitt. En jafnframt verður að vænta þess, að nefnd vísindamannanna skili sem allra fyrst áliti, svo að hægt sé að ákveða það, sem við Íslendingar teljum hættumörk flúors fyrir íslenzkan gróður. Ef niðurstaðan af þessu verður, að rétt sé að setja hreinsunartæki í álverið, þá verður umsvifalaust að gera það. Þessi aðalatriði virðast vera augljós, og er ótrúlegt, að þau geti verið deiluefni, hvað sem menn kunna að segja um meðferð málsins. Hvaða ályktanir sem hv. hlustendur draga um þetta mál, þegar líður á umr., tel ég varhugavert að láta það marka afstöðu manna til stóriðju almennt eða þátttöku erlendra aðila í henni. Alþfl. hefur hingað til haldið fram þeirri stefnu, sem t.d. hefur reynzt Verkamannaflokknum í Noregi vel, að hófleg erlend fjárfesting í vissum iðngreinum komi mjög til greina, en Alþfl. hefur ekki viljað opna hlið upp á gátt fyrir erlendu fjármagni, heldur athuga hvert mál fyrir sig og sækjast eftir því, sem að vandlega yfirveguðu máli virðist vera Íslendingum hagkvæmt. Erlent fjármagn er ekki og má ekki verða ráðandi afl í íslenzku þjóðlífi, en það væri barnaskapur og minnimáttarkennd, sem ekkert ríki í Vestur-Evrópu þjáist af, að neita sér með öllu um nokkurn innflutning á fjármagni og tæknilegri kunnáttu á sérsviðum um leið. Reynslan hlýtur að hafa fært hugsandi mönnum heim sanninn um, að þetta er rétt. Við höfum átt í nokkrum erfiðleikum með náttúruvernd og mengun í sambandi við ný mannvirki. Þetta er ekkert einsdæmi hér á Íslandi, en hefur gerzt í flestum nágrannalöndum okkar. Af þessu eigum við að draga einn lærdóm öðrum fremur. Við verðum að íhuga umhverfissjónarmið og jafnvægi náttúrunnar svo og mengunarhættu frá öllum hliðum eins vandlega og við getum strax í upphafi, meðan verið er að hanna hin nýju mannvirki. Það er of seint í flestum tilfellum að hugsa fyrir þeim þáttum, þegar byrjað er að hella steypu í mót. Stefna Alþfl. er fullkomin aðgát hvað snertir umhverfi, náttúru og mengun. Stefna Alþfl. er, að Íslendingum beri framar öllu öðru að hyggja að hugsanlegri mengun sjávarins. Stefna Alþfl. er hófleg erlend fjárfesting, mjög vandlega valin. Þetta er skynsamleg og alíslenzk stefna, sem byggist ekki á neinum annarlegum sjónarmiðum. Formaður Alþfl. hefur undanfarið nokkrum sinnum minnzt á, að takmark lífsbaráttu þjóðarinnar eigi ekki aðeins að vera betri og betri lífskjör, heldur umfram allt betra og betra mannlíf. Grunnhyggnir andstæðingar hafa gert tilraunir til þess í blöðum að hafa þessi orð að háði og spotti og snúa út úr þeim. Samt sem áður leyfi ég mér að endurtaka þau og biðja góðviljaða menn að íhuga þau. Náttúru- og umhverfisvernd og barátta gegn mengun lofts, mengun lands, mengun fersks vatns og sjávar er fyrst og fremst barátta fyrir fegurra og betra mannlífi, ef ekki fyrir okkur sjálf, þá fyrir næstu kynslóð. Ég þakka þeim, sem hlýddu. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Till. sú, sem hér er til umr., hljóðar þannig: „ Nd. Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að mæla svo fyrir, að tafarlaust verði komið upp fullkomnum hreinsitækjum í álbræðslunni í Straumsvík til þess að takmarka mengun svo sem kostur er.“ Við hv. þm. Geir Gunnarsson fluttum þessa till., og hún var með fyrstu málum, sem lögð voru fram á þingi í haust. Við vonuðumst til, að hún fengi skjóta og jákvæða afgreiðslu. Næstu vikur á undan höfðu orðið miklar umræður um mengunina frá álbræðslunni í Straumi. Fólk í Hafnarfirði. Álftanesi og víðar í nágrenni bræðslunnar hafði haft vaxandi áhyggjur af eiturlofti því, sem þaðan berst í sífellu yfir umhverfið. Héraðslæknirinn í Hafnarfirði hafði bannað barnaheimili í nágrenni bræðslunnar. Og í októberbyrjun greindi Ingólfur Davíðsson grasafræðingur frá athugunum á gróðri í Hafnarfirði og Straumi. Sýndi hann fram á mikla flúormengun í grasi og trjágróðri, allt upp í 50 mg í einu kg, enda bar trjálundur í Straumi við sumarbústað Ragnars Péturssonar kaupfélagsstjóra þess merki. Þar voru myndarleg grenitré, 16–17 ára gömul, að deyja hægfara dauða, sprotarnir brúnir og nýgræðingarnir margir albrúnir. Staðreyndir þessar höfðu vakið mikla athygli og umtal. Ég hygg, að öll dagblöðin á Íslandi hafi í ritstjórnargreinum krafizt þess, að hreinsitæki yrðu sett upp í álbræðslunni. Við 1. umr. hér á þingi hét Jóhann Hafstein forsrh. því, að iðnn., sem fékk till. til meðferðar, skyldi fá öll þau gögn, sem máli skiptu, til þess að taka ákvörðun. Af þessum ástæðum öllum gerðum við okkur, eins og ég sagði áðan, vonir um skjóta og jákvæða afgreiðslu. En smátt og smátt tók okkur að lengja eftir niðurstöðum iðnn., og þegar þing kom saman að afloknu jólaleyfi, kannaði ég gerðabók þeirrar n. til að fá vitneskju um, hvað málinu miðaði. Þá kom í ljós sú furðulega og ósæmilega staðreynd, að n. hafði ekki rætt málið í eitt einasta skipti í þá þrjá mánuði, sem hún hafði haft það í fórum sínum, ekki sent það neinum aðila til umsagnar, ekki aflað neinnar vitneskju. Það var greinilegt, að afstaða valdamanna var sú, að þessa till. mætti ekki afgreiða. Það átti í staðinn að svæfa hana í n., eins og það er orðað. Mengunin frá álbræðslunni birtist þannig ekki aðeins í sviðnuðum, skrælnuðum og dauðabrúnum gróðri í nágrenni Straumsvíkur. Hún nær einnig inn á Alþingi Íslendinga og hefur þegar haft áhrif á starfshætti og heilbrigt mat sumra stjórnarþm. Viðbrögð okkar Alþb.-manna urðu þau að heimta útvarpsumr. um till., en slíkri kröfu er ekki hægt að neita samkv. þingsköpum. Þannig tekst okkur þrátt fyrir allt að knýja þm. til þess að taka afstöðu, bæði í almennum málflutningi og í atkvgr. um málið sjálft, og er ástæða til þess að hvetja landsmenn til að taka eftir því, hver þau málalok verða. En þetta tilefni, svo herfilegt sem það er, var ekki eina ástæðan til þess, að við vildum fá útvarpsumr. Við töldum tímabært, að hér á þingi færu fram almennar umræður um vandamál mengunar og náttúruverndar, þau viðfangsefni, sem verða sífellt alvarlegri í iðnaðarlöndunum umhverfis okkur og eru nú einnig komin á dagskrá á Íslandi á ómótstæðilegan hátt. Það er ekki fyrr en síðustu áratugina og jafnvel síðustu árin, sem almenningur í iðnaðarlöndunum gerir sér í alvöru ljóst, að mengun og röskun á náttúrlegu jafnvægi er að gera víðlend svæði óbyggileg, og menn áttuðu sig raunar ekki fyrr en hinar ófrýnilegustu staðreyndir blöstu við þeim. Ýmis þau fljót í Evrópu, sem forðum voru rómuð í ljóðum og sinfónískum tónaskáldskap, eru nú saurug holræsi, þar sem ekkert líf fær þrifizt. Sögufræg stöðuvötn, þar sem góðfiskur veitti mönnum viðurværi og unað, hafa breytzt í risavaxnar, daunillar safnþrær, þar sem sá fiskur, sem enn kann að tóra, er mengaður eiturefnum. Hreint, ómengað vatn er ekki til. Það vatn, sem Nordahl Grieg orti um, þegar hann var staddur í Shanghai: „Vatnið hreina, vatnið heima, vatn, sem lagzt er hjá og þambað, þetta vatn mér veldur þrá.“ Innhöfin eru orðin svo menguð, að fiskurinn úr þeim er í vaxandi mæli bannaður til manneldis, og í þéttbýlustu iðnaðarríkjunum, í hinum risavöxnu stórborgum, sér sjaldan til lofts. Yfir fólkið grúfist mengaður mökkur og er stundum svo stækur, að þúsundir eru lagðar á sjúkrahús. Á þeim slóðum er farið að tala um það í fullri alvöru, að menn verði að ganga um með gasgrímur eftir einn eða tvo áratugi. Dæmin, sem ég hef minnzt á hér, væri hægt að hundraðfalda. Þau eru til marks um það, hvernig maðurinn er á öld iðnvæðingarinnar að glata eðlilegum tengslum sínum við náttúruna, við dýr og gróður, hvernig hann hefur rofið það hárfína efnafræðilega og líffræðilega samhengi, sem er forsenda sjálfs lífsins, hvernig iðnaðurinn, vélarnar, eru smátt og smátt að skapa nýtt umhverfi, sem ekki er lífvænlegt. Þetta eru einhver stórfelldustu vandamál, sem nú blasa við mannkyninu í iðnvæddum löndum, vandamál, sem verður að leysa, ef ekki á að koma til einhverra alvarlegustu ótíðinda í sögu mannsins. Við Íslendingar hlustum á fréttir af þessum umskiptum í útvarpi. Við fyllumst óhug, en hrósum þá einatt um leið happi yfir því að búa í hreinu og ósnortnu landi, þar sem enn er að finna tært vatn, heilnæmt loft, óbyggðir, fjöll, firnindi, hraun og gróðurvinjar, þar sem maðurinn getur leitað sér hugsvölunar, andlegrar og líkamlegrar endurnýjunar við sjálfar uppsprettulindir móður náttúru. Og víst er þetta rétt. Landið okkar, vatnið, loftið eru mestu auðæfi, sem við eigum, þau verðmæti, sem gefa lífinu sérstakt gildi, ef við kunnum að njóta þeirra. En við skulum jafnframt minnast þess, að þessi náttúruauðlegð er engin eilíf, óumbreytanleg staðreynd. Þau lönd, sem við heyrum getið um í fréttum, þar sem fljótin hafa breytzt í holræsi og lífsloftið er mengað dauða, þau lönd hafa einnig verið fögur og fríð. Einnig þar var forðum hægt að leggjast á lækjarbakka og teyga. Einnig þar var hægt að ganga um til þess eins að anda. Reynsla þessara ríkja er okkur víti til varnaðar, og af þeim ber okkur að læra hina fyllstu aðgát. Fyrir hálfum mánuði var haldin hér í Reykjavík ráðstefna um mengun, og ég fylgdist með henni af mikilli athygli og lærði margt. Færustu vísindamenn okkar gerðu grein fyrir mengunarvandamálum hver á sínu sviði. Vissulega var heildarniðurstaða þeirra sú, að við værum miklu betur á vegi staddir en flestar aðrar nálægar þjóðir, en samt hvöttu þeir allir til aukinna rannsókna og sívaxandi aðgæzlu. Mér virðist, að á sviði mengunar og náttúruverndar, sem er í eðli sínu eitt og sama vandamálið, séu þær staðreyndir, sem hér fara á eftir, einna alvarlegastar. Landið okkar heldur áfram að blása upp vegna búskaparhátta okkar og skorts á fyrirhyggju. Á tæpum helmingi landsins er um að ræða ofbeit, og telja vísindamenn, að álagið nemi um 250 þús. ærgildum umfram beitarþol úthaganna, einkum á Suður- og Suðvesturlandi. Af þessum sökum hnignar gróðurlendinu. Það er nagað niður í svörð, og jarðvegurinn eyðist. Slík þróun breytir lífsskilyrðunum í landinu á háskalegan hátt, og okkur, sem nú lifum, er það algerlega ósæmandi að láta slíka þróun gerast, ekki sízt þar sem vísindamenn telja, að ekki þurfi að verja nema nokkrum hundruðum millj. kr. til þess að snúa þróuninni við. Hliðstæð náttúruspjöll hljótast einatt af fyrirhyggjulausri mannvirkjagerð, m.a. virkjunarframkvæmdum, þar sem einvörðungu er hugsað um fjármuni og kwst., en ekkert um náttúruna sjálfa, jafnvægi hennar og samhengi. Stjórnarvöld hafa veitt virkjunarfyrirtækjum fríbréf til að darka í landinu eins og naut í flagi og jafnvel hyllast til þess að skaðskemma ellegar leggja í eyði þau sérstöku pláss, sem vegna landkosta, náttúrudýrðar ellegar sagnhelgi eru ekki aðeins íslenzku þjóðinni hjartfólgin, heldur njóta frægðar um víða veröld sem nokkrir eftirlætisgimsteinar jarðarinnar, svo að ég vitni í orð Halldórs Laxness úr hinni minnisstæðu áramótagrein, sem hann birti í Morgunblaðinu. Dæmi um slíka þróun eru atburðirnir við Mývatn og Laxá, þar sem valdamenn hafa vaðið uppi af fullkomnu ofríki og tillitsleysi, en þar sem heimamenn hafa að vísu risið til varnar á svo einbeittan hátt, að vakið hefur almenna athygli og aðdáun um land allt. Annað stórfellt vandamál er sorpið. Íslendingar hafa löngum verið sóðar í umgengni við land sitt, og það einkennir einnig bæjar- og sveitarfélög. Víða er hinu fegursta landi breytt í sorphauga, en pappír og annar óhroði dreifist yfir stór svæði, spillir náttúrufegurð og veldur hættu og heilsutjóni. Hvimleiður úrgangur af þessu tagi er nú að verða algengastur reki á fjörum í nágrenni þéttbýlis og veldur því, að það er ekki sami yndisaukinn að ganga um fjörur nú og það var fyrir nokkrum áratugum. Annað og enn stórfelldara vandamál af þessu tagi er mengun sjávar í höfnum á Íslandi. Víða höfum við af furðulegri skammsýni leitt holræsi frá mannabústöðum og iðjuverum út í hafnir, þar sem sjórinn er kyrrstæður og mengun eykst í sífellu. Það er til að mynda ömurleg staðreynd, að Reykvíkingum hefur nú árum saman verið bannað að baða sig í sjóbaðstað sínum, Nauthólsvíkinni, vegna þess að magn saurgerla er langt fyrir ofan það, sem öruggt getur talizt. Svona lélegur er frágangurinn á holræsakerfi höfuðborgarinnar. Það er í senn ósæmilegt og háskalegt fyrir okkur sem matvælaframleiðendur að láta hafnir okkar, aðsetursstað fiskiskipanna, breytast í mengaðar rotþrær. Við verðum sem fyrst að takast á við það stórvirki að takmarka mengun sem mest í íslenzkum höfnum, en því miður skortir enn nauðsynlegan skilning. Við afgreiðslu fjárlaga í vetur lagði ég til, að veitt yrði lítil upphæð, aðeins 5 millj. kr., til þess að hefjast handa um þetta verkefni. Enginn andmælti till., en hún var felld af sameinuðu stjórnarliði. Hafið utan hafnanna hefur að geyma auðsuppsprettu okkar, sjávarfangið. Það má vera okkur Íslendingum mikið áhyggjuefni, hversu mjög mengun hefur aukizt í Norður-Atlantshafi, eftir að iðnaðarríkin eru farin að kasta tugum millj. rúmmetra af úrgangi og eiturefnum iðnaðarins í hafið á hverjum einasta degi og flytja nú eiturefnin sífellt fjær sér og nær okkur. Það er eitthvert brýnasta hagsmunamál Íslendinga um þessar mundir, að tekin verði upp sérstök mengunarlögsaga, sem nái a.m.k. 100 mílur frá landi, til þess að takmarka þessi herfilegu náttúruspjöll, jafnframt því sem fiskveiðilögsagan sjálf verði stækkuð í 50 mílur, eins og Alþb. leggur nú hina þyngstu áherzlu á. Og þá er ég kominn að því atriði, sem var hið sérstaka tilefni þeirrar till., sem hér er til umr., mengun frá stóriðju. Það er fyrst og fremst slík mengun, sem nú hrjáir iðnaðarþjóðirnar. Það er hún, sem veldur því, að andrúmsloftið færir vaxandi fjölda af mönnum, dýrum og jurtum ekki líf, heldur tortímingu. Reynsla okkar Íslendinga af þessari tegund mengunar er enn sáralítil, en skammsýni okkar er slík, að við höfum til þessa leyft slíkum fyrirtækjum að starfa án nokkurs hreinsibúnaðar. Í nágrenni Reykjavíkur er áburðarverksmiðja. Þeir, sem gengið hafa í nágrenni hennar, hafa séð, að reykurinn frá henni hefur mjög sterkan, gulbrúnan lit. Þar er um að ræða köfnunarefnisoxýð, sem eru hættuleg mönnum og dýrum, sýra andrúmsloft og valda sjúkdómum. Á mengunarráðstefnunni skýrði Hörður Þormar efnafræðingur svo frá, að magnið af hinum eitruðu gufum, sem þannig hefur verið dreift yfir umhverfið, þ. á m. hluta Reykjavíkur, í tvo áratugi, nemi yfir 500 tonnum á ári og sé það verulega fyrir ofan þau mörk, sem leyfileg eru talin í öðrum löndum. Um þessar mundir er verið að breyta áburðarverksmiðjunni og stækka hana. Er það skilyrðislaus krafa, að komið verði upp fullkomnum hreinsibúnaði í sambandi við þær framkvæmdir. Fsp. um það atriði, sem ég lagði fram á þingi fyrir nokkru, hefur hins vegar ekki enn fengizt svarað af hæstv. ríkisstj. Langsamlega stórtækust er þó loftmengunin frá álbræðslunni í Straumsvík. Við framleiðslu á bráðnu áli með rafgreiningu eru notuð sem hvatar flúorsamböndin krýolít og álflúorýð. Flúormagnið í þessum tveimur efnasamböndum er mjög mikið, rúmur helmingur. Við bræðsluna losnar flúormagn, sem Hörður Þormar telur nema 38 kg af hreinum flúor á hvert tonn af áli. Miðað við 40 þús. tonna ársframleiðslu, eins og nú er í Straumi, losnar flúormagn, sem nemur hvorki meira né minna en 1520 tonnum á ári, - ég endurtek: 1520 tonnum á ári. Talið er, að um 70% af þessu magni berist burt með ræstiloftinu, en það jafngildir yfir 1000 tonnum á ári, um 3 tonnum á hverjum sólarhring, á 2. hundrað kg á hverri klukkustund dag og nótt allan ársins hring. Þegar búið verður að tvöfalda verksmiðjuna, eins og áformað er að gera, kemst það magn, sem berst út í andrúmsloftið, upp í rúm 2000 tonn á ári, um 6 tonn á sólarhring. Flúorvetnið er ekki eina loftmengunin frá álbræðslunni. Með ræstiloftinu berast einnig yfir umhverfið tjöruefni, brennisteinssambönd, áloxýðryk, krýolít, kolsýra og kolsýringur. Ráðamenn álbræðslunnar í Straumi hafa greint svo frá, að magn allra þeirra rykefna, sem berast til umhverfisins frá álbræðslunni, sé fjórfalt eða fimmfalt meira en flúorvetnið eitt saman. Þannig dreifast nú 12–15 tonn af rykefnum frá álbræðslunni hvern einasta sólarhring, 1/2 tonn á hverri einustu klukkustund eða vel það. Hins vegar hefur athygli manna mest beinzt að flúorvetninu, því að það er sannanlega banvænt eitur. Það grandar skógum og einna skjótast barrskógum. Það veldur sjúkdómum í dýrum, m.a. gaddi í sauðfé, eins og Íslendingar þekkja af eigin reynslu vegna flúorvetnismyndunar í eldgosum, nú síðast í nýjasta Heklugosi. Þær staðreyndir, sem ég hef rakið hér um myndun úrgangsefna og eiturefna frá álbræðslum, eru ekki vefengdar af neinum. Fyrir þeim er löng reynsla frá öðrum þjóðfélögum, og var fjallað ítarlega um þá reynslu, þegar álsamningurinn lá fyrir Alþ. 1966, ekki sízt í ræðum Alfreðs Gíslasonar læknis, sem þá átti sæti á þingi. Barátta hans og annarra leiddi til þess, að tekin voru í álsamninginn ákvæði, þar sem svo var fyrir mælt, að ISAL skuli byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti og skuli í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum. Það er þannig ótvírætt, að Íslendingar geta mælt svo fyrir, að álbræðslan setji upp hreinsitæki, og í samræmi við það var húsakosti verksmiðjunnar hagað þannig, að hægt er að setja slík tæki upp án endurbyggingar. En fyrirmælin eru ókomin enn. Í sambandi við það eru tvær staðreyndir, sem menn verða að muna. Magnið af flúorvetni, sem nú losnar á klukkustund hverri frá álbræðslunni í Straumi, er nærri því þrefalt meira en það hámark, sem nú er leyfilegt í Noregi. Og álbræðslan á Íslandi er einsdæmi í Evrópu og Norður-Ameríku. Hvergi annars staðar í þessum heimshluta taka stjórnarvöld í mál að leyfa álbræðslu án hreinsitækja. Ef málsvarar ríkisstj. vilja vefengja þetta, þá skora ég á þá að nefna dæmi um slíka verksmiðju án hreinsitækja annars staðar en hér, og ég hvet menn til að taka eftir því, hvort orðið verður við þessari áskorun. Afsökun stjórnarvaldanna er sú, að enn sé ekki sannað, að mengunin sé komin yfir svo kölluð skaðleysismörk. Könnun á því atriði er í höndum nefndar, sem álhringurinn launar og skipuð er þremur útlendingum og einum Íslendingi. Þessi nefnd gaf í haust út skýrslu, þar sem því var haldið fram, að mengunin hefði ekki enn náð þessum svo kölluðu skaðleysismörkum. Skömmu síðar var það sannað í opinberri yfirlýsingu, sem flestir íslenzkir líffræðingar skrifuðu undir, að í skýrslu nefndarinnar hafði verið farið rangt með staðreyndir og dregnar ósannar ályktanir, og hefur nefndin nú nýlega orðið að játa á sig þær sakir og breyta skýrslu sinni. Hefur íslenzkum líffræðingum síðan verið falið að framkvæma sjálfstæðar rannsóknir á þessu efni og semja nýjar skýrslur. Þannig virðist það vera stefna stjórnarvaldanna, að næstu árin fáum við að heyra nýja og nýja útreikninga um það, hvernig mengunin nálgist hættumörkin æ meir, en forsendan fyrir slíkum vinnubrögðum er auðsjáanlega sú, að ekki megi byrgja brunninn, fyrr en barnið er dottið ofan í. En hvað felst í kenningunni um skaðleysismörk? Þar er um að ræða mjög grófgert mat á því, hvað dýr og jurtir þoli mikið magn af eitri án þess að bíða heilsutjón. Þetta mat er afar gróft, vegna þess að reynslan sannar, að einstaklingar einnar og sömu tegundar þola mjög misjafnlega mikið magn af eitri. Matið er byggt á meðaltali, og þótt skaðleysismörkin virðist duga sumum, þá duga þau alls ekki öllum. Auk þess er þetta mat miðað við nytjagróður, skóga og fóðurjurtir, og alidýr, kindur, kýr og svín. Engar rannsóknir eru hins vegar tiltækar um langvinn áhrif slíkrar mengunar á manninn sjálfan eða á gróður og dýr, sem ekki teljast til nytja. Reynslan hefur sýnt, að mjög er erfitt að sanna efnafræðileg áhrif á þá fíngerðu efnaverksmiðju, sem mannslíkaminn er. Til að mynda urðu vísindamenn að hagnýta tölfræði til þess að sanna skaðleg áhrif sígarettureykinga og samband þeirra við krabbamein í lungum. En almennar staðreyndir eru viðurkenndar af öllum. Á mengunarráðstefnu, sem haldin var við norska verkfræðiháskólann haustið 1969, benti Karl Evang, landlæknir Norðmanna, á þá athyglisverðu staðreynd, að nú væri lokið þeirri þróun, að meðalævi manna lengdist stöðugt í velmegunarþjóðfélögum. Í Noregi er meðalævin tekin að styttast á nýjan leik. Líkur eru á því, að barn, sem fæðist nú, lifi skemur en barn, sem fæddist fyrir 5 eða 10 árum. Fertugur maður hefur nú minni líkur á því að ná sextugs- eða sjötugsaldri en hann hafði fyrir 10 árum. Ástæðurnar eru hinar sérstöku skuggahliðar iðnaðarþjóðfélagsins, mengun og streita. Þegar menn staðhæfa, að flúormengun í jafnríkum mæli og mengunin frá Straumsvík hafi engin áhrif á líf og heilsu manna, fara þeir með staðhæfingar um málefni, sem þeir vita ekkert um. Um þetta efni ber að beita þeirri reglu, sem brezki vísindamaðurinn Robert Boote kynnti á mengunarráðstefnunni hér sem grundvallarviðhorf náttúruverndarmanna: Stóriðja er sek, þar til sakleysi hennar hefur verið sannað. Ég sagði áðan, að kenningin um skaðleysismörk væri miðuð við nytjagróður og húsdýr. Ástæðan fyrir þessu er sú, að mengun hefur til skamms tíma því aðeins verið talin skaðleg, að hún spillti fjárhagsafkomu einhverra annarra. Álhringarnir hafa reynslu af því, að bændur geta farið í mál við þá og heimtað skaðabætur fyrir sviðinn nytjagróður og gadd í búpeningi. Þarna eru sem sagt einvörðungu notaðar fjárhagslegar röksemdir beggja vegna, ekki líffræðilegar eða mannlegar. Og raunar voru það þessi fjárhagssjónarmið, sem réðu úrslitum um það, að álbræðslan var reist í Straumi, en ekki Eyjafirði, eins og einnig var rætt um. Steingrímur Hermannsson, framkvæmdastjóri Rannsóknaráðs ríkisins, einn samninganefndarmanna, hefur greint svo frá þessu atriði í grein í Tímanum 28. febr. 1965, með leyfi hæstv. forseta: „Einnig virðist mega áætla, að aluminíumverksmiðja mundi kosta a.m.k. 100 millj. kr. meira fyrir norðan en fyrir sunnan Hafnarfjörð. Þetta stafar m.a. af því, að nauðsynlegt er að setja fullkomnustu hreinsunartæki fyrir flúor í verksmiðjuna fyrir norðan, en síður í hrauninu á Suðurnesjum. Má því telja ólíklegt, að unnt yrði að ná jafnhagkvæmum samningum um orkuverð við Svisslendinga, ef verksmiðjan er fyrir norðan og ef hún er staðsett fyrir sunnan.“ Þannig greinir Steingrímur Hermannsson svo frá, að staðarvalið hafi verið ákveðið í þeim tilgangi að spara auðhringnum kostnað við að koma upp hreinsitækjum og starfrækja þau. Að öðrum kosti hefði álhringurinn reynt að velta kostnaðinum af hreinsitækjunum yfir á okkur með því að heimta enn lægra raforkuverð. Það var þannig liður í hinum upphaflega samningi, að álbræðslan fengi að menga umhverfi sitt. Stjórnarvöldin sömdu ekki aðeins um, að álbræðslan fengi orku undir kostnaðarverði, heldur skyldi hún einnig óáreitt fá að menga andrúmsloftið í nágrenni við mesta þéttbýli á Íslandi, sáldra sólarhring hvern þremur tonnum af flúorvetni yfir þær slóðir, þar sem fram fer verulegur hluti af matvælaframleiðslu þjóðarinnar. Ég minntist áðan á hina dýrmætu þjóðareign Íslendinga, ósnortið land, hreint vatn, tært loft. Þetta er ekki fyrst og fremst dýrmæt eign af fjárhagsástæðum, vegna þess að hún henti nytjagróðri eða alidýrum, heldur vegna þess, að í slíku umhverfi viljum við lifa, eins á Reykjanesi sem norður í Eyjafirði. Við viljum geta drukkið vatn úr lækjum og fyllt lungun af ómenguðu lofti. Við viljum finna náttúruna lifa frjóu lífi umhverfis okkur, jafnvel þótt gróður hennar sé fyrst og fremst mosi eða berjalyng. Þetta eru þau einu skaðleysismörk, sem við getum tekið gild. Þeir menn, sem stritast við að reikna út einhver önnur skaðleysismörk, hafa glatað öllum mannlegum áttum, eru orðnir fangar gróðans. Verðmæti íslenzkrar náttúru, töfrar hennar og heilsubrunnar verða ekki metnir til fjár fremur en ýmislegt annað það, sem mest er um vert í tilverunni. En samt eru það þessi verðmæti, sem verið er að fórna af tillitssemi við gróðahagsmuni svissneska álhringsins, og á ársreikningum hans birtast þau vissulega sem tugir og hundruð millj. kr. Herra forseti. Ég lít svo á, að till. sú, sem hér er verið að ræða, fjalli um mjög mikilvægt málefni. Enginn vafi er á því, að iðnþróun heldur áfram að aukast á Íslandi næstu áratugi, hvernig svo sem henni verður háttað. Þau stjórnarvöld, sem enn heimila mengun í Straumi af umhyggju fyrir gróðahagsmunum útlendinga, hafa lýst þeirri stefnu sinni að fá hingað sem flest erlend stórfyrirtæki næstu árin og láta þau sitja að orkulindum okkar. Einn helzti áróðursmaður ríkisstj., Eyjólfur Konráð Jónsson, hefur talað fagnandi um 20 nýjar álbræðslur á skömmum tíma. Í erlendum blöðum og tímaritum birtast auglýsingar frá Landsvirkjun með myndum af fossum og hverum, þar sem þau landgæði eru boðin föl á lágmarksverði. Þær reglur, sem við setjum nú, munu hafa áhrif á þróunina framvegis. Þeir menn, sem nú eru reiðubúnir til að fórna gæðum íslenzkrar náttúru fyrir gróðahagsmuni útlendra atvinnurekenda, munu halda áfram að gera það, ef þeir fá tækifæri til þess. Mig grunar raunar, að tregðan við að skipa fyrir um hreinsitæki í Straumi, þrátt fyrir skýlausa heimild í samningum, stafi af því, að ríkisstj. vill ekki auka tilkostnað álhringsins af ótta við að draga úr áhuga annarra. Þannig á að vera opið áfram að gera landið sjálft, loft og vatn að samningsatriðum við erlenda atvinnurekendur. Verði sú leið valin, þurfum við ekki að leiða neinum getum að því, hvernig hér yrði umhorfs eftir nokkra áratugi. Lýsingarnar af því fáum við daglega í hljóðvarpi og sjónvarpi frá þeim þjóðfélögum, þar sem menn búa nú þegar við mengað loft og eitrað vatn. Ég hef minnzt hér á ýmis meginatriði, sem varða mengun og náttúruvernd, og það munu fleiri gera hér í kvöld. Við heyrðum raunar áðan ágætlega samda ræðu hjá hv. þm. Benedikt Gröndal, sem tók mjög undir um nauðsyn náttúruverndar, þótt hann kallaði óhjákvæmilegar lágmarkskröfur, sem uppfylltar eru hjá öðrum þjóðum, ofstæki, af því að álbræðslan á í hlut. Mér dettur ekki í hug að efa það, að hv. þm. Benedikt Gröndal og aðrir eigi til góðan vilja í þeim málum. En góðviljinn einn hrekkur skammt. Þegar á reynir um náttúruvernd og mengun, mætast tvær grundvallarröksemdir, annars vegar gróðahyggja, hins vegar mannleg og félagsleg sjónarmið. Menn munu verða að velja og hafna. Þeir, sem vilja vernda verðmæti landsins og mannleg viðhorf, munu verða að takast á við öfluga peningahagsmuni. Þeim kann að virðast, að þeir séu að hafna fjármunum stundum, þótt það sé að vísu aðeins tímabundin blekking. Þetta mun reynast viðreisnarstjórninni sérstaklega erfitt, vegna þess að gróðaviðhorfið hefur hingað til verið mælikvarði á allar ákvarðanir hennar, jafnt að því er varðar virkjunaráform sem atvinnurekstur útlendinga á Íslandi. En ástæðan fyrir því, að iðnvæðingin hefur haft þau háskalegu áhrif, sem dæmin sanna, er einmitt sú, að ábatinn einn var hafður að mælikvarða. Iðnaðurinn átti að framleiða sem mest með sem minnstum tilkostnaði, og fyrir þá stefnu var öllu fórnað. Þjóðirnar vita nú, að komið er á leiðarenda á þessari braut. Iðnvæðingin hættir að vera lyftistöng, ef hún tekur völdin af manninum sjálfum. Því rís nú krafan um mannleg og félagsleg viðhorf æ hærra í löndunum umhverfis okkur, og hún þarf að verða okkur leiðarsteinn, þegar ákvarðanir verða teknar um það, hvernig fara á að því að iðnvæða Ísland. Þá reynir í senn á lífsviðhorf manna og kjark. Afstaðan til þeirrar till., sem hér liggur fyrir til umr., mun gefa vísbendingu um það, hverjir duga og hverjir duga ekki í þeim átökum.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þáltill. sú, sem hér er til umr., fjallar um takmarkað og að ýmsu leyti sérfræðilegt svið, og má því segja, að mál þetta eitt sér sé ekki vel til þess fallið að vekja almennan áhuga til hlustunar á útvarp. Hins vegar hlýtur þetta efni að leiða til almennra umræðna og hugleiðinga um þau vandamál mengunar og umhverfis- eða náttúruverndar, sem knýja mjög á dyr þjóðfélags nútímans. Um þessi efni hefur verið allmikið rætt og ritað í fjölmiðlum að undanförnu og vísindamenn gert grein fyrir hinum ýmsu hliðum vandans. Alþingis hlýtur hins vegar að bíða það verkefni í náinni framtíð að setja heildarlöggjöf um varnir gegn mengun, svo sem gert hefur verið víða, t.d. á Norðurlöndum, og mun löggjöf Svía um þessi efni vera einna fullkomnust. Till., sem er tilefni þessara umr., fjallar um, að ríkisstj. mæli svo fyrir, að tafarlaust verði komið upp fullkomnum hreinsitækjum í álbræðslunni við Straumsvík til þess að takmarka mengun svo sem kostur er. Þetta mál um öryggisútbúnað í álverksmiðjunni til hindrunar mengun kom strax upp, áður en álverksmiðjan var byggð. Eins og samningsdrög lágu fyrir í fyrstu, var gert ráð fyrir, að frágangur verksmiðjunnar yrði slíkur, að ekki væri unnt að setja öryggisútbúnað síðar, sem hindraði mengun andrúmslofts. Á þetta var bent og þess krafizt, að þegar við byggingu verksmiðjunnar yrðu sett upp hreinsitæki. Það fékkst ekki fram, en hins vegar var sett svo hljóðandi ákvæði í álsamninginn: „ISAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði.“ Öll saga þessa máls ætti að vera okkur lærdómsrík og til varnaðar. Af henni sjáum við glögglega, hvaða sjónarmið ráða hjá hinu erlenda auðfélagi, að komast sem ódýrast frá málinu og fallast ekki á neitt fyrr en samningsaðilinn knýr á. Þetta sýnir okkur, hve vel við verðum að halda vöku okkar, því að hér er um það að ræða að verja landið gegn drepandi og eyðandi áhrifum. Við getum ekki léð land til iðn- eða atvinnurekstrar, hvorki erlendum né innlendum aðilum, á þann hátt, að þeir geti hirt afrakstur, sem skiptir milljörðum, en við og næstu kynslóðir sitjum uppi með sviðið land. Þegar álsamningurinn var til umr. hér á hv. Alþ. á árinu 1966, var það Alfreð Gíslason læknir, þm. Reykv., sem hélt uppi sókn fyrir því, að nauðsynlegur öryggisútbúnaður yrði settur upp í álverksmiðjunni í Straumsvík. Hann sagði þá m.a. í ræðu um þetta mál í almennum stjórnmálaumr. hinn 3. maí 1966, með leyfi hæstv. forseta: „Enda þótt mikið hafi verið rætt um álmverksmiðju í Straumsvík að undanförnu, bæði innan þings og utan, hefur þó einni staðreynd málsins lítt verið haldið á lofti, en hún er sú, að álmverksmiðjur reynast öllu lífi umhverfis síns hinn mesti vágestur. Þetta er mikilsvert atriði í heilbrigðislegu tilliti og hvarvetna vandamál, sem leitazt er við að leysa eftir mætti. Hér virðist það hins vegar að mestu sniðgengið og látið eins og ekkert sé. Á þessa hlið málsins benti ég í umr. í hv. Ed., en ekki var sú ábending látin tefja afgreiðslu þess um svo mikið sem eina mínútu, og játaði þó hæstv. iðnmrh., að upplýsingar mínar kæmu honum á óvart. Mér þykir rétt, þótt seint sé, að kynna landsmönnum lítillega, hvað hér er um að ræða. Alþ. benti ég á það í tæka tíð. Frá öllum álmverksmiðjum berast eiturefni út í umhverfið, aðeins misjafnlega mikið eftir því, hvernig um hnútana er búið. Hættulegust þessara efna eru flúorsamböndin, einkum flúorvetni, enda eru þau talin með sterkustu eiturefnum, sem til eru. Ef maður neytir 5–10 gramma af flúorsalti, er honum dauðinn vis innan fárra klukkustunda. Ef flúorvetni í andrúmsloftinu nær 100 mg í einum rúmmetra, þolir það enginn maður í heila mínútu. Sé magnið fjórum sinnum minna eða 25 mg, má þola það örstutta stund. Flúorinn ertir og særir húð og slímhúðir, og af því leiðir einkenni hinnar bráðu eitrunar, svo sem húðsár, hósta, andarteppu og verki í kviðarholi. Á vægu stigi kemur sú eitrun fyrir í sambandi við rekstur álmverksmiðju. Hitt er þó algengara, að þar sé hættan meiri á hægfara eitrun. Þá verður sérkennileg breyting á beinum líkamans, þau verða að útliti eins og mölétin, út úr þeim vaxa beinaukar hér og þar, en óþægindin verða verkir og stirðleiki í líkamanum. Þessari hægfara eitrun á háu stigi verður hver sá maður örugglega fyrir, sem fær 20–30 mg af flúor daglega í mörg ár. Það er atvinnusjúkdómur, sem starfsmenn álmverksmiðja fá, nema sérstakar ráðstafanir séu gerðar þeim til verndar. Svipað gildir um fólk, sem lengi býr í nágrenni þessara verksmiðja. Það verður fyrir óhollum áhrifum flúorsins, ef varúðar er ekki gætt. Eiturefnin frá álmverksmiðjunum eru ekki aðeins varasöm mannlegri heilsu, þau eru einnig skaðleg dýrum og jurtagróðri. Ég sá nýlega ritgerð eftir norskan prófessor. Greinin, sem ber yfirskriftina „Álmverksmiðjur og skógur“, hefst á þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Blöðin segja öðru hverju frá tjóni, sem orðið hefur á skógi, graslendi og húsdýrum umhverfis nokkrar af álmverksmiðjum okkar. Tjónið hefur stundum verið mjög mikið og hvað skógana snertir jafnvel hrein eyðilegging.“ Þannig farast þessum fræðimanni orð, og síðar ræðir hann nánar eyðilegginguna á trjágróðrinum. Þótt blöð í Noregi segi frá slíku tjóni þar, er ekki haft hátt um það hér á landi. Graslendið í nágrenni álmverksmiðja eitrast einnig af flúor, og sauðfé, geitur og nautpeningur, sem á þeim gróðri nærist, veikist oft alvarlega og fellur. Þannig er þetta bæði í Evrópu og í Ameríku. Það fer því ekki á milli mála, að úrgangsefnin frá álmverksmiðjum eru hættuleg mönnum, dýrum og jurtagróðri. Erlendis er lögð áherzla á að draga sem mest úr þessari hættu, en hvað skal gert í því efni hér á landi? Mér skilst, að það sé harla lítið. - Í Straumsvík á engan útbúnað að hafa til þess að hefta reyk og eyða ólofti. Slíkur öryggisútbúnaður er þó alls staðar talinn sjálfsagður, einnig þar sem hentugust gerð bræðsluofna er notuð. Hvers vegna skulu þessar varnir vanræktar á Íslandi? Er það ekki fyrst og fremst til að spara hinu erlenda fyrirtæki kostnað? Reykvarnar- og eyðingartækin eru mjög dýr. Sú afsökun, sem höfð er á takteinum, er, að hér þurfi ekki öryggisráðstafana við, landslag og veðurfar sjái um dreifingu og eyðingu eiturefnanna. Hvort þetta reynist rétt, veit enginn nú, og það er vítavert gáleysi að haga ekki vörnum svo sem gert er í öðrum siðmenntuðum löndum.“ Þetta sagði Alfreð Gíslason á árinu 1966. Ári síðar vakti Alfreð enn máls á þessu atriði og sagði þá í ræðu hinn 8. febr. 1967 m.a.: „Það þykir alls staðar sjálfsagt nú að hafa reykeyðingartæki, hver svo sem tegund keranna er, og mörg fyrirtæki leggja sig mjög fram um að fullkomna þessi tæki sem mest. En þessi útbúnaður er dýr, og sennilega er það þess vegna, sem teflt skal á tæpasta vaðið í Straumsvík. Þar mun ætlunin að bíða átekta, sannreyna tjónið, áður en hafizt er handa. Það tel ég illa ráðstöfun og raunar þarflausa, því að við höfum næga erlenda reynslu að styðjast við. Í þessu efni tel ég aldrei of varlega farið. Ég minni á Húsnesmálið, sem blöðin sögðu frá á s.l. hausti. Á þeim stað í Noregi, Húsnesi, hafði einmitt auðhringurinn Swiss Aluminium reist alúmínverksmiðju og lýst því yfir, að frá henni stafaði engin hætta. Þar eru hreinsunartæki, en samt eitraðist umhverfið, og varð mikið tjón á gróðri í allt að 10 km fjarlægð frá verksmiðjunni. Þetta virtist koma öllum á óvart þar.“ Af þessum tilvitnuðu ummælum Alfreðs Gíslasonar læknis hér á Alþ. má því segja og sjá, að komið hafi fram öflug aðvörun um hættu af rekstri álverksmiðju. Á nýafstaðinni ráðstefnu Landverndar og fleiri aðila, sem haldin var dagana 27. og 28. febr. s.l., flutti Hörður Þormar efnafræðingur erindi um mengun andrúmslofts, og þykir mér rétt að vitna aðeins í ummæli hans um flúorsambönd í andrúmslofti og áhrif þeirra. Hann segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Samkv. norskum heimildum er almennt áætlað, að um það bil 20 kg af flúor fari út í umhverfið í gaskenndu ástandi fyrir hvert tonn af áli, sem framleitt er, enda sé þá vinnsla verksmiðjunnar með eðlilegum hætti. Samkv. upplýsingum frá Swiss Aluminium Ltd. er hins vegar gert ráð fyrir, að þetta flúortap komist allt niður í 12 kg á hvert tonn. Þess ber að geta í þessu sambandi, að flúortapið er mjög háð gerð rafgreiningarkeranna og öðrum gangi vinnslunnar. Auk flúorgasanna, sem lengst berast og mest mengunarhætta stafar af, getur ryk, sem inniheldur flúor, t.d. álflúorýð og krýolít, einnig borizt til næsta nágrennis álverksmiðjanna, en af því stafar þó minni hætta. Aðalmengunarhættan stafar þó af flúorvatnsefninu, sem getur borizt alllangt frá verksmiðjunni við viss veðurskilyrði.“ Síðar segir: „Flúorvatnsefni er mjög eitrað öllu gróðurlífi, jafnvel þótt það sé í mjög mikilli þynningu. Álitið er, að mengun allt niður í 0.02 p.p.m. geti í sumum tilfellum valdið skaða. Einkum er sígrænn gróður viðkvæmur. Þessi viðkvæmni plöntunnar stafar af því, að hún losnar ekki við þann flúor, sem kemst inn í hana, heldur safnast hann þar fyrir. Flúorvatnsefnið fer aðallega inn í blöðin við öndunina, síðan berst það með æðunum út í jaðra þeirra og sezt þar að. Þar koma því fyrstu eitureinkennin í ljós á þann hátt, að frumurnar þorna upp og blaðjaðarinn fær á sig gulan eða dökkbrúnan lit, eins og hann hafi kolazt. Venjulega eru mjög skörp skil á milli heilbrigða og skemmda hluta blaðsins, en með auknum eiturverkunum breiðist skemmdin æ lengra inn á blaðið, unz hún þekur það allt. Á grösum og barrtrjám kemur skemmdin fyrst fram fremst á oddinum. Oft brotnar skemmdi hlutinn af, og lítur þá blaðið stundum út fyrir að vera bitið.“ Síðar segir: „Það er mjög hæpið, að flúormenpun í lofti úti á víðavangi geti orðið það mikil, að dýrum stafi hætta af að anda því að sér. Hins vegar stafar dýrum óbein hætta af henni, því að eins og fyrr er getið, safnar grasið í sig flúor úr loftinu, og getur magn þess orðið margfalt á við það, sem eðlilegt er. Ef slíkt gras er notað sem skepnufóður, getur það valdið flúoreitrunum í skepnum þeim, sem á því lifa. Þar við bætist, að nærri álverksmiðjum er oft flúormengað ryk á sveimi, sem sezt á gróður, er skepnur síðan éta. Þess ber þó að geta, að flúorsölt eru mjög misjafnlega hættuleg dýrum.“ Og enn síðar segir: „Jórturdýr, t.d. nautgripir og sauðfé, eru mjög viðkvæm fyrir flúoreitrunum, og er talið, að þau þoli að meðaltali aðeins 2–3 mg af flúor á hvert kg líkamsþunga á dag. Hestar og svín þola mun meira magn, og enn fremur þola fuglar tiltölulega vel flúorríkt fóður. Mjólkurkýr eru sérstaklega viðkvæmar fyrir flúoreitrun á fóðri, og verða þær oft fyrir bráðum eiturverkunum. Þær leggja þá snögglega af, hætta að mjólka og bera merki um stirðleika í hnjám. Sé eitrunin mikil, lamast þær á framfótum og geta ekki staðið. Virðast allar hreyfingar þeirra vera mjög sársaukafullar. Ef skepnurnar eru settar á fóður, sem er laust við flúormengun, ná þær aftur bata smám saman. Einkennin koma þó fljótlega aftur í ljós, ef þær fá flúormengað fóður á ný.“ Að undanförnu hafa þessi mál verið allmikið til umræðu. Upphaf að þeirri umr. átti Ingólfur Davíðsson grasafræðingur, sem kynnti niðurstöður af athugunum sínum á gróðri í nágrenni álverksmiðjunnar. Taldi hann gróðurinn sýna merki hrörnunar og taldi álverksmiðjuna vera orsökina. Áframhald á umr. um þetta hefur leitt í ljós skoðanaágreining um málið meðal vísindamanna, og m.a. hefur komið fram nál. frá svo kallaðri flúornefnd, sem skipuð er fulltrúum Íslendinga annars vegar og álverksmiðjunnar hins vegar, sem fullyrðir, að verksmiðjan sé með öllu skaðlaus. Enda þótt ekkert verði fullyrt hér, hvað rétt sé eða rangt í þessum efnum, enda ekki á mínu færi, þá verð ég að segja, að viðbrögð ábyrgra aðila og yfirvalda hafi ekki verið á þann veg, að þau sýndu vilja til að finna skjótlega hið sanna. Ég tel, að við getum ekki, eftir að fullyrðingar Ingólfs Davíðssonar grasafræðings liggja fyrir, unað rólegir við niðurstöður flúornefndarinnar, sem er launuð nefnd af hálfu álverksmiðjunnar, enda er nefndin ekki skipuð neinum líffræðingi eða vísindamanni, sem sagt geti til um áhrif flúormengunar á íslenzkan gróður. Af öllu, sem ég hef lesið og heyrt um þessi mál, virðist mér sem flúoreitrunarhætta sé jafnan veruleg frá álverksmiðjum sem þessari, og hefur reynslan ótvírætt sýnt það, t.d. í Noregi. Ég tel því ekkert áhorfsmál, að við eigum að gera kröfu um þær varúðarráðstafanir, sem hindra þessa mengun. Við hljótum ætíð að krefjast ítrustu varfærni í þessum málum, og við eigum frekar að gera kröfur um of en van. Á þetta verður að líta sem hvert annað slysavarnamál, en bezta slysavörnin er ætíð sú að byrgja brunninn, áður en barnið dettur í hann. Hins vegar verður að leggja áherzlu á, að þær hreinsunaraðgerðir, sem gripið verður til í þeim tilgangi að hindra mengun andrúmsloftsins frá álverksmiðjunni, verði ekki framkvæmdar á þann hátt, að til hættu horfi á öðrum sviðum, t.d. fyrir hafið með því að veita eiturefnunum þangað. Með hverjum degi sem líður verður mönnum ljósari sú hætta og þeir agnúar, sem stafa af tillitslausri fjárfestingu í verksmiðjum og iðjuverum fyrir loft, láð og lög. Til tiltölulega skamms tíma voru þessir agnúar lítt viðurkenndir. En nakinn veruleikinn hefur vakið menn til umhugsunar um þessi má1. Víða um lönd er ástandið orðið svo ískyggilegt, að til vandræða horfir eftir skamman tíma, verði ekkert að gert. Innanríkisráðherra Vestur-Þýzkalands lét eigi fyrir löngu eftirfarandi orð falla: „Verði ekki brugðið skjótt við, verða barnabörn mín að setja upp gasgrímur, þegar þau fara út að leika sér.“ Enda þótt við Íslendingar séum vel á vegi staddir í þessum efnum miðað við ýmsar aðrar þjóðir, er sannarlega full þörf á því, að við tökum til hendi. Menn hafa komizt að því, að það er ekki ætíð endanleg lausn við losun úrgangsefna að láta stromp púa reyk út í loftið, rör flytja skolp rétt út í sjó eða grafa úrgang í jörð, svo að eitthvað sé nefnt. Afleiðingar slíkra ráðstafana koma fram síðar, misjafnlega fljótt, og geta orðið banvænar eða til mikils skaða því lífi, sem fyrir verður. Uppbygging atvinnulífs okkar er svo skammt á veg komin, að við höfum tækifæri til að byrgja brunninn strax, að sjá svo um, að þau vandamál, sem aðrar þjóðir glíma nú við og kosta til gífurlegu fjármagni, þurfi aldrei að koma upp hér. Eigi að síður er þegar fyrir hendi atvinnurekstur, sem er varasamur að ýmsu leyti, og við hljótum hið fyrsta að gera ráðstafanir til að draga úr skaðsemi hans fyrir umhverfi sitt. Við bæjardyr Reykvíkinga hefur t.d. áburðarverksmiðjan í Gufunesi blásið eiturgufum svo að nemur hundruðum tonna á ári í nálega tvo áratugi, án þess að neitt sé að gert. Er full ástæða til að rannsaka þegar áhrif þeirra efna, er þaðan koma. Á Akranesi dreifir sementsverksmiðjan sementsryki yfir umhverfi sitt og mun tæplega teljast hollt. Kísilgúrverksmiðjan við Mývatn mun og hafa áhrif til hins verra á ýmsan hátt í sínu umhverfi. Þá má nefna síldar- og fiskimjölsverksmiðjur um allt land, sem menga andrúmsloftið umhverfi sínu mjög til ama, enda þótt slík mengun frá lífrænni framleiðslu muni vera stórum hættuminni en eiturefni frá gerviefnaframleiðslu. Brennsla olíu og benzíns veldur og mengun andrúmslofts, einkum í þéttbýli, þar sem bifreiðanotkun er mest. Þá má einnig nefna þá mengun, sem verður af þeirri rykmyndun, sem jafnan er á malarvegum okkar og við uppblástur lands. En enda þótt þannig megi telja upp mörg dæmi um mengun andrúmslofts, sem við verðum að vinna bug á, þá er sú mengunarhætta, sem steðjar að hafinu umhverfis landið, enn geigvænlegri og válegri. Á síðari árum mun það mjög hafa færzt í vöxt, að iðnaðarþjóðir meginlands Evrópu og jafnvel Ameríku sendi skip með hundruð eða jafnvel þúsundir tonna af úrgangsefnum til norðurhafa og sökkvi þeim þar. Þvílík skammsýni og þröngsýni að gera eitt mesta matarforðabúr heimsins þannig að ruslakistu! Slíku athæfi hljótum við að mótmæla kröftuglega, og við verðum að beita okkur af alefli fyrir því á alþjóðavettvangi, að algert bann verði sett við slíku. Hér eru ekki einungis lífshagsmunir okkar og granna okkar í veði, heldur má segja, að allur heimurinn eigi ríkra hagsmuna að gæta hér, þar sem um er að ræða eitt drýgsta forðabúr mannkyns til matar, og ekki mun af veita fyrir komandi kynslóðir. Þetta mál er nátengt einu okkar brýnasta lífshagsmunamáli, landhelgismálinu. Við verðum að helga okkur hafsvæði langt út fyrir þá landhelgi, sem nú gildir, til varnar gegn mengun. Sókn að þessu verður að hefjast nú þegar. Það er hins vegar átakanlegt, hve ríkisstj. okkar er nú úrræða- og athafnalaus á þessu sviði. En það er vegna þeirrar fáránlegu og stórhættulegu samningagerðar við Breta og Vestur-Þjóðverja, sem hún stóð að á árunum 1961 og 1962 og torveldar stórlega sókn okkar að settum markmiðum í landhelgismálum. Næsta og brýnasta verkefni okkar er að upphefja áhrif þeirra samninga og hefjast síðati ótrauðir handa. Þingflokkur Samtaka frjálslyndra og vinstri manna hefur ásamt Karli Guðjónssyni lagt fram í landhelgisnefnd A1þ. till. um stefnu Alþ. í landhelgismálum, sem ég vil leyfa mér að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að lýsa yfir, að það telur höfuðskyldu hverrar íslenzkrar ríkisstj. að fylgja fast fram til sigurs þeirri meginstefnu í landhelgismálum Íslendinga, að Íslendingum beri réttur til yfirráða og lögsögu yfir landgrunni Íslands öllu, sbr. 5. tölul. hér á eftir, jafnt að því er tekur til hafsbotnsins og mögulegrar nýtingar hans og sjávarins yfir landgrunninu og lífvera hans og nýtingar þeirra með fiskveiðum. Alþ. telur, að reynsla undanfarinna áratuga hafi ótvírætt sýnt, eigi aðeins Íslendingum, heldur öllum öðrum þjóðum, sem hlut eiga að máli, að fiskstofnarnir á Íslandsmiðum hafa verið í yfirvofandi hættu og allar aðgerðir Íslendinga til einhliða útfærslu íslenzkrar fiskveiðilögsögu hafa átt fyllsta rétt á sér. Alþ. telur það nú vísindalega sannað, að vegna stóraukinnar tækni við fiskveiðar og stóraukinnar sóknar erlendra skipa á fiskimiðin við Ísland utan núverandi 12 mílna marka sé fiskstofnunum við Ísland stefnt í meiri háska en nokkurn tíma áður, sem beinlínis geti leitt til eyðileggingar þeirra vegna ofveiði, og því sé það ekki aðeins mesta lífshagsmunamál íslenzkrar þjóðar, heldur einnig hagsmunamál alls mannkyns, að nýjar reglur verði settar til verndar þeim, sem og öðrum helztu fiskveiðisvæðum heimsins. Það telur, að þessu aðkallandi markmiði verði bezt náð með því, að viðurkenndur verði á alþjóðavettvangi réttur strandríkja, sem eiga lífsafkomu sína að meira eða minna leyti undir nýtingu fiskimiða, til þess að setja reglur um nýtingu þeirra og til aðgerða samkv. þeim, eins og Íslendingar hafa gert og telja sig hafa fyllsta rétt til. Alþ. telur, að eins og nú er komið og horfur benda til um háskalega ofveiði á Íslandsmiðum, geti Íslendingar ekki beðið með aðgerðir í landhelgismálinu eftir niðurstöðum væntanlegrar alþjóðaráðstefnu um réttarreglur á hafinu, sem ákveðin er á árinu 1973, en hins vegar beri nauðsyn til að marka nú þegar stefnu þjóðarinnar á þeirri ráðstefnu í störfum að undirbúningi hennar. Þess vegna ályktar Alþingi: 1. Að fela ríkisstj. að tilkynna nú þegar stjórnum þeirra ríkja, sem sérstakt samkomulag varðandi landhelgismál var gert við á árunum 1961 og 1962, að íslenzka ríkisstj. telji sig nú, m.a. vegna gerbreyttra aðstæðna, ekki lengur bundna af því samkomulagi. 2. Að gera ráðstafanir til og þá m.a. fela fulltrúum sínum á alþjóðavettvangi að vinna að því, að sem nánust samvinna og samstaða takist milli Íslands og þeirra fjölmörgu ríkja heims, sem svipaðra hagsmuna eiga að gæta og Íslendingar, um rétt strandríkja til yfirráða og lögsögu yfir landgrunni sínu og nýtingu þess og sjávarins yfir því, eigi sízt til fiskveiða. 3. Að taka undir og styðja þær skoðanir og kröfur, sem fram hafa komið um, að bezta framtíðarlausn fiskverndunarvandamálsins sé að færa út fiskveiðilögsögu strandríkja til marka landgrunnsins eða til 200 sjómílna fjarlægðarmarka eftir því, hvor leiðin gengur lengra. 4. Að fela fulltrúum sínum að halda fast við þá till., sem íslenzka sendinefndin bar fram á fundi landgrunns- og hafsbotnsnefndar Sameinuðu þjóðanna í marz 1970, að mörk landgrunnsins yrðu ákveðin 150–200 sjómílur út frá ströndum, og halda fram og styðja ýtrustu kröfur um rétt strandríkja til ráðstafana gegn mengun sjávar. 5. Að hefja nú þegar undirbúning að útfærslu fiskveiðilögsögunnar, t.d. í 50 sjómílur sem fyrsta skrefi, þannig að hún komi til framkvæmda sem fyrst, a.m.k. eigi síðar en áður en alþjóðaráðstefnan um réttarreglur á hafinu kemur saman.“ Við Íslendingar eigum mikil náttúruauðæfi, sem enn hafa ekki verið nýtt. Þau birtast aðallega í formi vatnsorku og jarðhita. innan við 6% af nýtanlegri vatnsorku landsins hefur verið nýtt. Auðvitað hljótum við að stefna að því, að þessar orkulindir okkar verði nýttar, enda er það nauðsynlegt til frambúðar búsetu í landinu við lífvænleg skilyrði. En þetta verðum við að gera á þann hátt, að ekki brjóti í bága við eðlilega og nauðsynlega umhverfisvernd. Tilgangur og markmið umhverfis- eða náttúruverndar er að vernda umhverfi mannsins gegn spillandi og eyðandi áhrifum við nýtingu landsins og við þau ígrip í náttúruna, sem þessi nýting hefur óhjákvæmilega í för með sér. Það er misskilningur, að umhverfis- eða náttúruvernd sé andstaða við nýtingu landgæða. Hún á þvert á móti að tryggja það, að nýtingin fari þannig fram, að hún tákni sókn þjóðarinnar til betra og fegurra lífs í landinu. Við ákvörðun um og skipulagningu á þeim mannvirkjum, sem nauðsynleg eru, verðum við að samræma sjónarmið hagfræðinnar, verkfræðinnar og umhverfisverndarinnar. Verði það gert á skynsamlegan hátt, mun nýting landsins tákna sókn. Því miður verður vart annað sagt en við séum í vörn enn að þessu leyti. Eða hafa menn hugleitt, að frá því að menn tóku sér bólfestu hér á landi á landnámstíð, hefur helmingur gróðurlendis tapazt og þriðjungur landsins orðið örfoka? Sá gróður, sem við búum nú við, er að sögn náttúrufræðinga ekki í samræmi við legu landsins og þau skilyrði, sem loftslag býður upp á. Hann er afleiðing af gróðureyðingu og skemmdum, sem má rekja til þess, að of nærri gróðrinum hefur verið gengið. Og svo er enn. Við erum enn í vörn. Þannig höfum við í 11 aldir gengið bæði á forða lands og sjávar án þess að bæta fyrir. Það þykir ekki góður búskapur. Sé það ætlan okkar að búa áfram í þessu landi, hljótum við nú í krafti þekkingar okkar og tækni að snúa vörn upp í sókn, skila aftur því, sem tekið hefur verið, og nýta auðæfi landsins að hætti skynsams bónda. Fyrri kynslóðir hafa þá afsökun, að þeim gátu ekki verið þau sannindi, sem nú blasa við, með öllu ljós. Þá afsökun höfum við ekki, og því mun okkar sök þeim mun meiri, ef við höfumst ekkert að.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Efni þeirrar þáltill., sem hér er til umr., er að skora á ríkisstj. að mæla svo fyrir, að tafarlaust verði komið upp fullkomnum hreinsitækjum í álbræðslunni við Straumsvík til þess að takmarka mengun svo sem kostur er. Till. gefur beint tilefni til þess að ræða almennt um það, sem nefnt hefur verið ógnir nútímaþjóðfélags, en með því er átt við þá umhverfiseyðingu, sem er fylgifiskur nútímabúskapar og atvinnuhátta, og hvernig Íslendingar ætla að mæta þeim vanda í sínu landi. Auk þess mun ég víkja að álbræðslunni í Straumsvík sérstaklega. Helzta einkenni þeirra tíma, sem við lifum á, er hraði breytinganna í þjóðfélögunum fyrir áhrif nýrrar tækni og vísinda. Framleiðsluhættir og framleiðslugreinar eru sífelldum breytingum undirorpnar. Á síðustu 30 árum hefur þannig verið framleitt meira magn svo nefndra neyzlugæða heldur en samtals frá upphafi mannkyns til þess tíma. Þessi framleiðsla er undirstaðan að þeim lífskjörum, sem milljónir manna njóta víða um heim og vilja halda áfram að njóta. Það eru aðeins nokkur ár síðan ráðamenn þjóðanna og almenningur varð sér þess meðvitandi, að þessari þróun fylgja líka ókostir, þ.e. umhverfiseyðing í víðtækri merkingu, svo sem skemmdir á landi, vatni, í lofti og á lífi í sjó, vötnum og á landi. Heildaráhrifin eru þau, að gripið hefur verið inn í hringrás náttúrunnar á þann hátt, að allt líf á jörðinni getur verið í voða, sé ekki snúizt til varnar gegn vandanum. Sem betur fer gefa vísindi og tækni vopn í hendur gegn vandanum, ef mennirnir bara vilja nota þau og greiða þau því verði, sem nauðsynlegt er. Ég fæ ekki séð annað en menn neyðist til þess, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Jarðarbúar eru nú taldir vera um 3.7 milljarðar, og er talið, að þeim fjölgi um helming á næstu 35 árum. En einmitt tilvist mannsins á jörðinni með þeirri starfsemi, er honum óhjákvæmilega fylgir, er helzti mengunarvaldurinn. Í rökréttu framhaldi þessara staðreynda er ljóst, hvílík nauðsyn það er öllum þjóðum að marka ákveðna stefnu til þess að koma í veg fyrir mengun svo sem mögulegt er. Fjöldi alþjóðlegra stofnana um allan heim glímir nú við þetta vandamál sem forgangsverkefni. Sameinuðu þjóðirnar munu á næsta ári efna til alþjóðlegrar ráðstefnu í Stokkhólmi um umhverfisvandamálin í þeim tilgangi að fá samþykktar alþjóðlegar reglur gegn umhverfiseyðingu. Bandaríkjastjórn ver nú meira en 10 billjónum dala árlega í baráttunni gegn umhverfiseyðingu og hefur fengið í lög settar afar strangar reglur gegn umhverfiseyðandi starfsemi, og beitir hún í baráttunni háum sektarviðurlögum. Þetta sýnir okkur vel, hversu áríðandi og um leið miklu ódýrara er að reyna að koma strax í upphafi í veg fyrir skaðann af ákveðinni starfsemi heldur en þurfa að bæta hann, eftir að hann er orðinn. Það er með hliðsjón af þessari sáru reynslu ýmissa þjóða, sem Íslendingum ber að taka þessi mál til alvarlegrar athugunar nú og marka ákveðna stefnu um umhverfisvernd, er miði að því að koma í veg fyrir umhverfiseyðingu. Fráleitt er, að slíkt verði gert með því að standa gegn allri meiri háttar atvinnuuppbyggingu í landinu, enda er vel hægt að sameina bæði markmiðin, ef vel er á málum haldið. Ég fagna því þeirri umr., sem hér fer fram, og tel aðalgildi hennar felast í því tækifæri, sem gefst til þess að ræða vandamálið af raunsæi og víðsýni í áheyrn alþjóðar. Íslendingar eru skammt á veg komnir í iðnþróun. Engin spurning er í mínum huga um, að okkur beri að stefna að iðnaðaruppbyggingu í landinu. smárri og stórri. Stóriðjufyrirtæki eru hér enn þá fá, en einmitt í sambandi við rekstur þeirra er mesta hættan af umhverfiseyðingu. Álbræðslan í Straumsvík, áburðarverksmiðjan, sementsverksmiðjan og kísilgúrverksmiðjan eru dæmi um stóriðjufyrirtæki í landinu. Þeim er það öllum sameiginlegt að hafa engar eða litlar fyrirbyggjandi varnir gegn umhverfiseyðingu af völdum eiturefna í reyk og frárennsli. En þetta gildir ekki einasta um stóriðjuþáttinn í atvinnustarfsemi okkar Íslendinga. Af umr., sem fram fóru á ráðstefnu um mengun dagana 27. og 28. febr. s.l., varð mér fyrst verulega ljóst, hversu eftirlit Íslendinga og fyrirbyggjandi aðgerðir gegn mengun eru í afar bágbornu ástandi, lagafyrirmæli fá og framkvæmdir og eftirlit í sundurlausu kerfi. Segja má, að flest sé nefnt í þeim efnum, ef getið er um starfsemi heilbrigðiseftirlitsins, t.d. við rannsóknir á drykkjarvatni og mjólk, og eftirlit með flúor frá álverksmiðjunni og frá Heklugosinu. Hér er því stórt verk að vinna. Mikilvægast er að mínu viti að móta nú þegar ákveðna stefnu með löggjöf um umhverfisvernd, og hefur formaður Framsfl., Ólafur Jóhannesson prófessor, flutt þáltill. um það efni. Erlendis frá er góðar fyrirmyndir að finna um slíka löggjöf, sem mjög má styðjast við. Kæmi þá helzt til greina löggjöf Svía um þessi efni, sem er mjög fullkomin og nær til allra þátta umhverfisverndar. Framkvæmd laganna er í höndum einnar yfirstjórnar, Statens Naturvårdsverk, sem svipar um margt, að því er tekur til valdsviðsins, til rn. Við Íslendingar búum við þá sérstöðu enn þá, að iðnaður er skammt á veg kominn og hefur því valdið litlum umhverfisskemmdum enn. Við getum því hagað iðnvæðingunni á þann veg, sem minnstum skemmdum veldur. Við þurfum að velja úr þær greinar iðnaðar, er við viljum leggja mesta áherzlu á, og við eigum að velja framleiðsluaðferðirnar líka. Starfsemi fyrirtækis, er veldur umhverfiseyðingu, veldur öðrum þjóðfélagsborgurum tjóni í töpuðum verðmætum. Sum verða auðveldlega metin til fjár, t.d. skemmdir á jarðvegi, er leiða til, að hætta verður búskap. Önnur er erfitt að meta til fjár eins og spillingu andrúmslofts, hávaða og skemmdir á útsýni í okkar fagra landi, sem allir útlendingar, er hingað koma, dásama. Samkv. algildum lagareglum á sá, er tjóni veldur öðrum, að bæta það. Bezt er fyrir alla, er til lengdar lætur, og ekki sízt skaðvaldinn, að taka enga áhættu í þeim efnum, og það tel ég vel eiga við í því sérstaka tilfelli, sem hér er rætt um og ég skal nú víkja að. Þann 1. okt. s.l. birtist í Tímanum grg. frá Ingólfi Davíðssyni grasafræðingi um niðurstöður af athugunum hans á gróðri í Hafnarfirði og í Straumsvík, en til þeirra hafði hann verið sérstaklega kvaddur af aðilum á þessu svæði. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Síðari hluta ágúst fór undirritaður nokkrar ferðir til Hafnarfjarðar að skoða garða. Trjágróðurinn var óvenjuvesæll að sjá, einkum reyniviðartegundir, en einnig birki, víðir, heggur, hlynur og jafnvel ribsrunnar.“ Síðan lýsir Ingólfur skemmdunum nánar og ályktar svo þannig: „Ég skoðaði laufið og fann ekki í því neinar skemmdir af völdum sveppa, og til frekari fullvissu sendi ég nokkur sýnishorn utan til rannsóknar, og fundust þar heldur ekki sveppar í laufinu. En allt benti til þess, að um einhvers konar sviðnun væri að ræða, helzt loftborna. Samkv. efnagreiningu reyndust sýnishorn trjálaufs úr Hafnarfirði menguð af flúor. Við sumarbústað rétt hjá Straumsvík reyndist flúormengun miklu meiri bæði í laufi og grasi. Bendir það til, hvaðan hún er komin í hafnfirzku garðana. Lítur ekki vel út með trjárækt Hafnfirðinga, ef slíku fer fram til lengdar. Flúormengun gæti og hæglega borizt til Reykjavíkur frá Straumsvík, þó að mistur þaðan leggi eðlilega oftar og meira um Hafnarfjörð. Hreinsitæki í verksmiðjuna virðast augljós nauðsyn,“ segir Ingólfur Davíðsson. Menn, er lásu þetta, hrukku illa við og spurðu, hvort flúornefndin hefði nú sofnað á verðinum. Garðeigendur í Hafnarfirði og víðar í nágrenni verksmiðjunnar tóku að óttast um ávöxt erfiðis síns í mörg ár. Bæjarstjórn Hafnarfjarðar samþykkti samhljóða áskorun til ríkisstj. um að bregðast strax við og nota samningsrétt sinn til þess að krefjast þess af eigendum verksmiðjunnar, að gerðar væru tafarlausar ráðstafanir til þess að draga úr flúorhættunni með því að setja upp hreinsitæki. En dráttur er á því enn. Jóhann Hafstein, hæstv. forsrh., lýsti því við umr. um till. þessa fyrir síðustu áramót, að það væri á valdi Alþ. og ríkisstj. að ákveða, hvort hreinsitæki yrðu sett upp eða ekki, og fyrirsvarsmenn ISALs lýstu því yfir á blaðamannafundi 14. jan. s.l., að þeir teldu sér skylt að hlýða slíkri fyrirskipun, ef fram kæmi. Þrátt fyrir aðvaranir Ingólfs Davíðssonar, sem um er getið, segist ríkisstj. enn þá bíða niðurstöðu af rannsókn um svo nefnd skaðleysismörk flúors á umhverfi við verksmiðjuna. Stefnan virðist vera sú að bíða, þar til tjónið er augljóslega skeð. Hér er þveröfugt staðið að hlutunum miðað við það, er fram kom af hálfu Jóhanns Hafsteins, þáv. iðnmrh., í umr. á Alþ. 1. marz 1967, en þá sagði hann m.a. í svari við fsp. um, hvort reykeyðingartækjum yrði fyrir komið í verksmiðjunni og hagnýtt frá byrjun, þetta orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Grundvallaratriðið er, að íslenzk yfirvöld hafi jafnan tiltækar allar upplýsingar, sem á þarf að halda, til þess að meta aðstæður í Straumsvík, þannig að þau verði jafnan reiðubúin að krefjast þess, að framkvæmdar séu þær varúðarráðstafanir, sem réttmætt er, að ISAL annist á hverjum tíma.“ Einnig kom fram í svari hæstv. iðnmrh. þá, að íslenzk heilbrigðisyfirvöld teldu nau3synlegt, að þegar í upphafi yrði gætt allra varúðarráðstafana. Í þessu sambandi vil ég leggja sérstaka áherzlu á, að hæstv. ríkisstj. og Alþ. stendur frammi fyrir því að taka ákvörðun, sem verður stefnumótandi um afstöðu í framtíðinni til atvinnurekstrar, sem sennilegt má telja, að haft geti í för með sér umhverfiseyðandi verkanir. Verður stefnan sú að bíða með fyrirbyggjandi aðgerðir, þar til ljónið er orðið, ellegar verður stefnan sú að krefjast strax í upphafi fyrirbyggjandi aðgerða til þess að koma í veg fyrir tjón? Ég lýsti fyrr í ræðu minni biturri reynslu ýmissa iðnaðarþjóða í þessum efnum, sem nú verja þúsundum milljarða kr. til að bæta fyrir margra ára léttúð í sambandi við umhverfiseyðingu. Föllum við sjáandi í sömu gröfina? Rök mín fyrir stuðningi við till. eru m.a. þessi: Með ákvörðun ríkisstj. um að setja upp hreinsitæki væri stefna mörkuð um að stunda umhverfisvernd við uppbyggingu stóriðju í landinu í framtíðinni. Stóriðja mun hér rísa á legg í auknum mæli og hún tæki mið af þessu markmiði Íslendinga allt frá fyrstu hönnun framkvæmda. Yrði slíkt öllum til hags. Fyrirhuguð er stækkun álbræðslunnar um helming eða í 88 þús. tonna ársframleiðslu. Við það eykst flúormagnið, sem út í loftið fer, um helming eða í tæp 6 tonn á sólarhring. Með hreinsitækjum á að vera hægt að minnka magnið um 70%. Allar álbræðslur í Noregi eru nú útbúnar hreinsitækjum, og fróðir menn segja mér, að ólíklegt sé, að nokkur menningarþjóð muni í framtíðinni leyfa slíkar verksmiðjur án hreinsitækja. Návist verksmiðjunnar við höfuðborgarsvæðið, þar sem rúmur helmingur þjóðarinnar býr og saman eru komin mikil verðmæti eigna, er flúormengun gæti eyðilagt, krefst strangra öryggisráðstafana frá hugsanlegum skaðvaldi. Viðbótarfjárfesting vegna hreinsitækja upp á rúmar 100 millj. kr. af 5500 millj. kr. heildarfjárfestingu í stækkaðri álverksmiðju, eins og ráðgert er að hún verði á næsta ári, skiptir fyrirtækið óverulegu máli og má ekki undir neinum kringumstæðum ráða úrslitum í þessu máli. Mjög auknar kröfur eru nú gerðar um allan heim í sambandi við atvinnurekstur, sem hefur umhverfiseyðandi áhrif. Við eigum að vera með í þeim efnum. Við eigum að ganga út frá þeirri meginreglu við stefnumótun okkar, að meiri háttar framleiðslustarfsemi geti verið mengunarvaldur, þar til sakleysið er sannað, og enginn hafi leyfi til þess að óhreinka umhverfi sitt og menga. Það þarf að vinna almenning til fylgis við setningu slíkra reglna, og ríkisvaldið á með jákvæðum aðgerðum að auðvelda atvinnurekstrinum í landinu, t.d. með beinni aðstoð og kynningarstarfsemi, að aðlaga sig skynsamlegum kröfum í þessum efnum. Nokkuð er nú rætt um að koma upp efnaiðnaði hér í stórum stíl, m.a. sjóefnaiðju á Reykjanesi. Yrði það væntanlega stærsta fyrirtæki hér á landi, ef af yrði. Ég heyrði Vilhjálm Lúðvíksson verkfræðing lýsa því yfir á fyrrnefndri verkfræðiráðstefnu, að tæknilega væri hægt að útiloka öll skaðvænleg mengunaráhrif frá þeim efnaiðnaði, sem rætt hefði verið um að koma á fót á Íslandi. Þetta er mér ásamt mörgu öðru sönnun þess, að vísinda- og tækniþekkingin, sem er undirrót og frumafl flestra framfara í heiminum, er ekki einasta til þess fallin að skapa umhverfiseyðingarvandamál, sé hún notuð fyrirhyggjulítið, heldur getur hún líka bætt úr, þar sem gálauslega hefur verið að farið, og fyrirbyggt, að þekkingunni fylgi böl fyrir mannfólkið. Vandinn stóri er sá að kunna að beita þekkingunni, svo að vel fari í búskaparháttum þjóðanna. Enn þá ríkir hér ekki nægur skilningur í umgengninni við landið. Við sjáum þess dagleg merki í sorphaugum og hvers kyns drasli í byggð og í borg. Náttúrufræðingur hefur nýlega lýst því yfir, að beztu landbúnaðarhéruð landsins séu ofbeitt, svo að til vandræða horfi. Sjórinn í kringum landið er víða og þá helzt nálægt þéttbýli dauður sökum mengunar frá skolpi þéttbýlissvæðanna. Það gætir því nokkuð víða umhverfiseyðingarinnar í landi okkar, fyrst og fremst vegna hugsunarleysis íbúanna. Við skulum hefja hreinsunarstríðið í Straumsvík með samþykkt þessarar till., en minnast þess vel um leið, að verkið er þar með rétt aðeins hafið. - Góða nótt.



Herra forseti. Ég er eindreginn stuðningsmaður þeirrar þáltill., sem hér er til umr., og tel, að fela beri ríkisstj. að nota þegar í stað tvímælalausan rétt sinn til þess að láta setja hreinsunartæki á álverksmiðjuna við Straumsvík. Hv. 2. þm. Reykn., Jón Skaftason, var rétt í þessu að færa fram að mínu viti óyggjandi rök fyrir sams konar afstöðu, og þarf ég því ekki að endurtaka neitt af því. En ég ætla að reyna að draga það fram, að mengunarmálið í Straumi er stórmál, ekki aðeins vegna þess, hve mikið er þar í húfi, heldur einnig af því, að þetta mál er grein af einum þýðingarmesta málaflokki í nútímaþjóðfélagi, sem við getum kallað umhverfismál, a.m.k. þangað til betra nafn kynni að finnast. Stórfelld iðnvæðing nútímans, þéttbýlið í borgunum og öll hin gífurlega mergð úrgangsefna, sem flæða frá þeim tiltölulega litla hluta mannkynsins, sem lifir í allsnægtum, hefur skapað gífurlega hættu, sem ógnar heilbrigðu lífi. Þetta gengur svo langt, að skoða verður mörg grundvallaratriði í nýju ljósi, og til þess að átta sig á þeim viðfangsefnum, sem við eigum fyrir höndum að glíma við, er nauðsynlegt að festa sér í minni nokkur höfuðatriði þessara nýju viðhorfa. Þýðingarmest af öllu er að gera sér grein fyrir því, að það eru að verða sífellt eftirsóttari lífsgæði að eiga heima í ómenguðu, eðlilegu umhverfi og hafa auðveldan og frjálsan aðgang að útivist á óspilltu, fjölbreytilegu landi. Eftir því sem mengun og önnur vandkvæði þéttbýlislandanna þrengja meira að, verður það þýðingarmeiri þáttur í viðhorfi manna, í hvaða umhverfi þeir eiga kost á að lifa. Þetta þýðir, að þau lönd, sem vel eru sett í þessu tilliti, hafa að öðru jöfnu betri lífskjör að bjóða en önnur. Lífskjör mótast sem sé ekki einungis af fæði, klæði og húsnæði og þátttöku í því, sem menn oft eiga við, þegar þeir tala um menningarlíf, heldur einnig af því, hvort menn eiga kost á því eða ekki að lifa í eðlilegu og viðkunnanlegu umhverfi. Hér er því um landkosti að ræða á borð við aðra þýðingarmestu þætti, og þetta er í fyllsta máta hagnýtt sjónarmið, samhliða því menningarlega, sem í því felst að leggja rækt við land sitt og nágrenni. Menn verða því að gera sér grein fyrir því, að hreinlegt, óspillt og aðlaðandi umhverfi, sem almenningur hefur aðgang að, er landkostir eins og gott búland, góð fiskimið, fallvötn, jarðhiti og önnur náttúrugæði. En þessi skilningur verður að koma til og setja sitt mót á þjóðarbúskapinn, áður en það er of seint, verður að koma til við upphaf stóriðju á Íslandi t.d., og það þýðir, að alveg nýtt verðmætamat hlýtur að koma til framkvæmda, ef vel á að fara. Séum við sammála um, að það sé raunverulega mikils virði að lifa í ómenguðu, viðkunnanlegu umhverfi, þá verðum við að vera reiðubúin að láta gera þær ráðstafanir, sem til þess þarf, að svo megi verða, og kosta því til, sem nauðsyn krefur. En sé hik á okkur að viðurkenna þessi grundvallaratriði, þá mætti reyna að mála þetta sterkari litum og spyrja: Hvers virði eru langar og breiðar stofur, mikilfengleg húsgögn og dýrir bílar, ef loftið er mengað, umhverfið löðrandi af óþverra, gróðurlaust og dautt, og vatn og sjór blandað eitri og óhreinindum? Þegar svo er komið, yrði fánýtt að vaða í peningum. Þetta verða menn að horfast í augu við öfga- og æðrulaust. Menn verða að gera sér grein fyrir þessum nýstárlegu viðhorfum og takast á við hin nýju viðfangsefni skynsamlega og með fullri festu. Auðvitað verða einhver átök, því að sumir vilja ekki kosta því til, sem þarf, vilja græða meira í skammsýni sinni, þótt því fylgi meira tap fyrir samfélagið en gróðanum nemur. Allt getur þetta þó farið vel, ef þessi mál eru skoðuð nógu vel niður í rótina og almenningur lætur sig þau nógu miklu varða. Á því veltur í rauninni allt, þegar til lengdar lætur. Almenningsálitið knýr stjórnmálamennina til þess að sinna þessum málum og taka skynsamlega stefnu, sé því fylgt nógu fast eftir, annars ekki. Forfeður okkar spilltu landinu. Ekki skulum við álasa þeim fyrir það, því að oftast var um lífið að tefla. Við verðum að játa, að við höfum einnig í mörgu tilliti spillt landinu. Við höfum okkar afsakanir kannski. En við höfum aftur á móti engar gildar afsakanir, ef við látum landið halda áfram að spillast, eins og nú er komið, því að við eigum að geta haft ótal ráð til þess að lifa góðu lífi, án þess að slíkt komi til greina. Við erum ekki í neinni þeirri neyð stödd með bjargræðisvegi, að við þurfum að láta koma hér upp atvinnufyrirtækjum, sem eyðileggja umhverfi sitt eða valda mengun til stórlýta og stórtjóns. Með skynsamlegum ráðstöfunum og heppilegum ráðum í tíma teknum er enda tvímælalaust oftast hægt að samræma iðnrekstur og orkunýtingu og óspjallað umhverfi. En sé slíkt með öllu ókleift í einstökum dæmum, verðum við að vera án þess iðnrekstrar, sem þannig er vaxinn, að hann gerir meira tjón en gagn, þegar rétt er á litið og réttu verðmætamati beitt. Okkur skortir ekki verkefni og góða afkomumöguleika, sem samrýmast því að bæta landið og halda hreinleika lofts og lagar, en einmitt þeir þættir verða einhverjir traustustu þættir í þjóðarauðnum, ef vel er á haldið. Það má því kosta miklu til og engin mistök mega eiga sér stað, því að þau verða dýru verði að gjaldast af komandi kynslóðum. Okkur, sem nú lifum, verður aldrei fyrirgefið, ef við bregðumst þeim í þessu fyrir blindu á þau einföldu grundvallarsannindi, sem rétt verðmætamat hlýtur að byggjast á. Ástandið í þessum málum hér er að mínum dómi talsvert alvarlegra en flestir telja, og vottar lítt eða ekki fyrir nýjum átökum enn á framkvæmdastigi þessara mála. Almenningsálitið er hins vegar að myndast og styrkjast, og feiknavinna er í það lögð af áhugafólki að vekja athygli á þessum málum og skapa nýtt viðhorf og gera skynsamlegar till. En hér þarf að verða gífurleg breyting á framkvæmdastiginu, ef vel á að fara. Sjórinn mengast óðfluga við þéttbýlissvæðin, enda höfum við rækilega lifað eftir þessu gamla máltæki: „Lengi tekur sjórinn við", sem engan veginn stenzt lengur. Öllum fljótandi úrgangi er brotalaust veitt í sjóinn, og sums staðar fer sorpið sömu leið að meira eða minna leyti. Það mun ekki til á landinu ein einasta stöð til þess að eyða fljótandi úrgangi. Mengunin í sjónum hér við sunnanverðan Faxaflóa er orðin slík, að eina útibaðstaðnum varð að loka. Víða við þéttbýlið eru fjörurnar löðrandi af óþverra, svo að þar er helzt ekki komandi lengur. Samt eru þó fjörurnar oft eins konar umgjörð um byggðarlögin sjálf. Úrgangsleiðslur enda uppi á landi, þótt reglugerðir segi, að þær eigi að ganga langt út í sjó. Skylt er að geta þess, að byrjað er hér á höfuðborgarsvæðinu að athuga strauma og annað ástand sjávarins við strendurnar, sem auðvitað er alger undirstaða þess, að menn hafi hugmynd um, hvað þeir eru raunverulega að gera. Á sjálfu náttúruverndarárinu í fyrra voru afgreidd hér á hv. Alþ. fjárlög, sem nema á 12. milljarð, en til náttúruverndar voru ætlaðar tæpar 600 þús. kr. Allar friðlýsingar eru löngu strandaðar vegna fjárskorts. Náttúruverndarfrv. var loks lagt fram fyrir stuttu og þá búið að plokka út úr því ákvæðin um að byggja upp náttúruverndarsjóð. En þetta eru allt angar af sama málinu, ef rétt er á litið. Mengunarhættu frá áburðarverksmiðjunni hefur ekki verið sinnt, svo að mér sé kunnugt, en um hana voru gefnar athyglisverðar bendingar á mengunarráðstefnu áhugamanna. Hér hefur sá einstæði atburður gerzt, að reist hefur verið álverksmiðja án hreinsunartækja. Undirstöðurannsóknir í þessum efnum öllum eru afar ófullkomnar og í molum og þekkingu því mjög ábótavant til þess að velja heppilega staði fyrir iðnfyrirtæki, virkjanir og aðrar þvílíkar framkvæmdir. Hér hefur legið í landi að hrapa að ákvörðunum um örlagaríkar stórframkvæmdir. Ætti Laxárvirkjunarmálið að verða mönnum slík aðvörun, að algerum stefnuhvörfum valdi. Ekkert er þýðingarmeira en að öll sjónarmið komi til greina í tæka tíð, þegar í stórvirki er ráðizt. Mun reynslan sýna, að nálega alltaf má finna viðunandi úrlausnir, ef sá háttur er á hafður. Líklega hefur engin þjóð betri aðstöðu en við til þess að sameina landvernd og nytsamar framkvæmdir af því tagi, sem við þurfum til þess að lifa hér öfundsverðu lífi. En það dugir ekki annað en að gera sér grein fyrir því. að hér verður þá stórfelld stefnubreyting að koma til í umhverfismálum, og skulum við ekki metast um það, sem orðið er. Við höfum öll sofið og erum að rumska. Það sama má víst ekki síður segja um menn annars staðar. Við erum þó svo gæfusöm, að við eigum fleira óspillt í þessu tilliti en margir aðrir. Okkar vegur verður þá líka minni, ef við leggjum okkur út af á ný og látum slarka sem áður. Hér þarf margt að koma til, og mun ég minnast á sumt. Náttúruverndarlögin nýju þurfum víð að fá og í þeim náttúruverndarsjóðinn, því að ekkert að ráði er hægt að gera til friðunar nema hafa einhver fjárráð. En því nefni ég þetta, að náttúruverndarmálin eru liður í sömu keðju og varnirnar gegn mengun. Framkvæmdir til þess að fyrirbyggja mengunaráhrif, svo að viðunandi sé, verða hiklaust að teljast með sjálfsögðum rekstrar- og stofnkostnaði allra iðnfyrirtækja og teljast með öðrum útgjöldum, en ekki á eftir öðrum útgjöldum, eins og við hefur brunnið. Þessi útgjöld verða afdráttarlaust að teljast með, þegar það er gert upp, hvort fyrirtækin eiga rétt á sér eða ekki samanborið við önnur úrræði. Ég endurtek það, sem ég áðan sagði, að íslenzka þjóðin er ekki í neinni þeirri neyð stödd með bjargræðisvegi að slaka þurfi á slíkri stefnu sem þessari. En það er ekki nóg að játa þessa stefnu með vörunum, það verður að framkvæma hana afdráttarlaust og ekki taka neina áhættu í því sambandi, og þar komum við aftur að þáltill., sem fyrir liggur. Straumsvíkurmálið er æðimikið prófmál á okkur og því afar þýðingarmikið, hvernig það fer. Meginstefna okkar í þessu tilliti verður að vera sú, sem nú er verið að taka upp í öðrum löndum, þar sem farið er að taka fastar á þessum málum, að þeir borga varnirnar, sem tjóninu mundu valda, ef ekkert væri að gert. Við verðum að koma því á, eins og þær menningarþjóðir, sem nú eru að koma nýrri og betri skipan á þessi mál, að allar meiri háttar framkvæmdir verði framvegis hannaðar að höfðu samráði við þær stofnanir, sem falin er forsjá umhverfismála. Efla þarf umhverfisrannsóknir í sambandi við staðarval, þegar um meiri háttar fyrirtæki er að ræða, en vitneskja um veðurfar, strauma og fjölmörg önnur atriði er nauðsynleg undirstaða skynsamlegra ákvarðana um þessi efni. Var rækilega fram á þetta sýnt á mengunarráðstefnunni, sem haldin var á dögunum. Setja ætti upp stjórn fyrir þessi mál, sem samræmir rannsóknir og framkvæmdir, þar með taldar almennar hreinlætisráðstafanir úti við, og líklega væri bezt, að þar undir kæmi einnig æðsta yfirstjórn náttúruverndarmála og yfir höfuð öll þau málefni, sem lúta að því, að menn geti lifað í mannsæmandi og viðkunnanlegu umhverfi þrátt fyrir iðnvæðinguna og skynsamlega hagnýtingu náttúruauðlinda, sem verður að eiga sér stað. Það úir og grúir af lagaákvæðum hjá okkur, sem fjalla um einstaka þætti þessara mála. Eru sum merk og nýlega sett að vel yfirveguðu ráði og miðuð við nútímaþarfir. En þó eru eyður í þessu, sem skilmerkilega var gerð grein fyrir einmitt á mengunarráðstefnunni, og samræmi vantar. Framkvæmdaafl skortir mjög, og yfirstjórn þessara mála er í molum, fellur meira að segja undir mörg rn. og fjölda stofnana. Á þetta bæði við um ráðstafanir til þess að bæta úr þeirri mengun, sem orðin er, og ekki síður um það, sem gera þarf, ef stemma skal á að ósi í sambandi við vaxandi iðnvæðingu. Hér ber því allt að sama brunni, hvort sem litið er á rannsóknar- eða framkvæmdahlið mengunarmálanna eða umhverfismálanna. Yfirstjórn þessara mála þarf að magna og samræma. Það kemur hið sama í ljós hér og í nálægum löndum, enda er þar óðfluga verið úr að bæta. og alls staðar er byrjað með því að samræma átök þeirra mörgu stofnana, sem koma við sögu. Það verður að vera þáttur í því nýja viðhorfi til þessara mála, að opinberar framkvæmdir í umhverfismálum, gegn mengun, til náttúruverndar, til landgræðslu og til þess að tryggja mönnum aðgang að útilífi í skemmtilegu umhverfi, þ. á m. fólkvanga og þjóðgarða, verði settar í flokk með þeim, sem þýðingarmestar eru taldar, en ekki hafðar í úrkastsflokki. Við mættum hafa það fast í huga, að hér er ekki um lúxusframkvæmdir að ræða, sem menn eiga að veita sér, þegar öllum þessum nýtízkulegu nútímaþörfum hefur verið fullnægt, jafnóðum og þær eru búnar til, heldur er þvert á móti um það að tefla, hvort við teljum okkur hafa ráð á því eða ekki að lifa í óspilltu, eðlilegu umhverfi. Ég er ekki í neinum vafa um, hvar við stöndum raunverulega í þessum málum, ef við íhugum okkar ráð vandlega og gerum okkur vel grein fyrir samhenginu, svo að réttu mati á verðmætum verði komið við. Þetta skulum við gera núna, einmitt áður en það er orðið of seint, minnug hins forna spakmælis, að ekki er ráð, nema í tíma sé tekið. Loks er þess að minnast, að framundan bíður Íslendinga mikil barátta fyrir ráðstöfunum á alþjóðavettvangi gegn mengun hafsins, og verður þar um að tefla sjálfan grundvöllinn fyrir lífi þjóðarinnar í landinu framvegis. Verður það eitt að nægja nú að minna á þennan stórfellda þátt mengunarmálanna, sem verður mikilsverður liður í utanríkismálum Íslendinga á næstu árum.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Iðnn. Nd. hefur haft til meðferðar till. til þál. um ráðstafanir til að takmarka mengun frá álbræðslunni í Straumi, eins og þar stendur. N. hefur klofnað í málinu, og sem frsm. meiri hl. vil ég gera grein fyrir afstöðu n. í máli mínu. Frá öndverðu hafa ýmsir þeir, sem af einhverjum ástæðum eru andvígir stóriðju á Íslandi, eins og álbræðslunni í Straumsvík, lagt sig mikið fram um að ófrægja slíkan rekstur, m.a. af þeim sökum, að frá honum stafi hættuleg og banvæn eiturefni, jafnvel bæði fyrir menn og dýr, hvað þá gróður. Hefur í þeim efnum ýmsum hvatvíslegum fullyrðingum verið fram haldið, án þess að þær verði rökstuddar eða byggðar á vísindalegum niðurstöðum. Hitt hefur ekki verið neitt launungarmál, að frá því fyrst var farið að ræða um byggingu álbræðslu hér á landi, var það ljóst, að viss mengun gæti stafað af rekstri hennar, aðallega vegna uppgufunar á flúorvetni frá bræðsluofnum hennar. Má segja, að þetta sé sú eina tegund mengunar, sem orð sé á gerandi í sambandi við rekstur álbræðslunnar. Af þessum sökum hefur bæði fyrr og síðar verið lögð á það megináherzla í samningagerðum ríkisstj. við hið svissneska álfélag og á annan hátt í sambandi við rekstur álbræðslunnar, að fyllstu varúðarreglna sé gætt og ef nauðsyn krefur að koma í veg fyrir skaðleg áhrif hugsanlegrar mengunar. Í aðalsamningi ríkisstj. við Swiss Aluminium eru eftirfarandi ákvæði, sem hér skipta máli. Í 12. gr. segir m.a.: „ISAL mun gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði.“ 13. gr. um reglur um öryggi, heilbrigði og hreinlæti: „Að tilskildum ákvæðum 12. gr. skal ISAL byggja, útbúa og reka bræðsluna og halda henni við í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum.“ Sá háttur var á hafður, að sett var á laggirnar sérstök mengunarnefnd með samningu eða setningu reglugerðar löngu áður en álbræðslan tók til starfa eða 7. júlí 1967. Í þessari mengunarnefnd eiga sæti tveir fulltrúar af Íslands hálfu, Pétur Sigurjónsson efnaverkfræðingur, forstjóri Rannsóknastofnunar iðnaðarins, og dr. Axel Lydersen, prófessor við Tækniháskólann í Þrándheimi, en af hálfu álbræðslunnar dr. A. Sulsberger, efnaverkfræðingur við rannsóknastofnun í Sviss, og dr. E. Besshard, efnaverkfræðingur og tæknilegur framkvæmdastjóri Íslenzka álfélagsins h/f. Í stórum dráttum hefur nefndin hagað störfum sínum þannig: Við upphaf og lok vaxtartímabils jurtagróðurs ár hvert, þ.e. að vori og hausti, eru tekin sýnishorn á 25 stöðum. Þessi sýnishorn eru af grasi, trjálaufi, jarðvegi, vatni, lofti og beinum dýra. Þar að auki eru tekin sýnishorn af regnvatni mánaðarlega. Staðir þeir, þar sem sýnishornin eru tekin, hafa verið valdir á ákveðnum svæðum umhverfis verksmiðjuna í allt að 20 km fjarlægð. Enn fremur eru tveir athugunarstaðir í 66 og 78 km fjarlægð. Sýnishornin eru tekin samkv. alþjóðlegum reglum, og er hverju þeirra skipt í þrjá hluta, sem síðan eru efnagreindir hjá Rannsóknastofnun iðnaðarins, áðurnefndri rannsóknastofnun í Sviss og háskólanum í Þrándheimi. Þegar niðurstöður allra þessara rannsókna liggja fyrir, heldur nefndin fund, þar sem niðurstöðurnar eru bornar saman og áhrifin á umhverfið eru metin. Iðnrn. mun hafa borizt fyrsta skýrsla flúornefndarinnar, sem svo hefur verið nefnd, ásamt bréfi, dags. 7. sept. 1969, en þar var nánar gerð grein fyrir, hvernig hagað mundi töku sýnishorna, en um þessar mundir hóf bræðslan starfsemi sína. Var það ákveðið í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar, að flúornefndin héldi áfram starfsemi sinni, en rn. samþykkti einnig, að dr. Páll A. Pálsson yfirdýralæknir annaðist töku beinasýnishorna, en um þau var sérstaklega fjallað í einni grein hins framangreinda samnings. Þegar flutt var á Alþ. till. til þál., sem hér er um fjallað, hafði ekki enn borizt skýrsla flúornefndarinnar, sú fyrsta eftir að verksmiðjan hafði hafið starfsemi sína. Hins vegar hafði það gerzt, að grasafræðingur hafði tekið þrjú sýnishorn af trjám og greint dagblöðum frá því, að við efnagreiningu hefði reynzt meira flúormagn en eðlilegt væri í þessum sýnishornum. Í grg. þáltill. segir, að þessi frásögn grasafræðingsins hafi vakið mikla athygli. Hins vegar hafi svo við brugðið, að iðnrn. og forstöðumaður Rannsóknastofnunar iðnaðarins, Pétur Sigurjónsson, hafi lagt á það mikið kapp að reyna að gera rannsóknir og niðurstöður grasafræðingsins tortryggilegar. Þessar fullyrðingar í grg. eru staðlausir stafir, sem í sjálfu sér er ekki merkilegt, þegar horft er á, hverjir flm. þáltill. eru. Í frásögnum blaða var engin grg. um það, með hverjum hætti grasafræðingurinn hefði staðið að sýnitökum sínum. En þrjú sýni út af fyrir sig eru að sjálfsögðu enginn grundvöllur vísindalegrar niðurstöðu. Það, sem iðnrn. gerði, var að skrifa Rannsóknastofnun landbúnaðarins, þar sem þessi embættismaður starfar, og óska eftir grg. um rannsóknir hans og niðurstöður og hvernig að þeim hefði verið staðið. Þessi grg. barst rn., en hún er aðeins örfáar línur, sem frá því greina, að hin þrjú sýni hafi verið tekin samkv. tilmælum héraðslæknisins í Hafnarfirði, og enn fremur, að grasafræðingurinn hafi skoðað fjölmarga garða í Hafnarfirði í júlí og þó aðallega í ágúst og fundið víða greinileg merki sviðnunar í laufi trjánna. Flúormagnið er tilgreint, eins og frá hafði verið skýrt í blöðum, 19–50 hlutar af milljón. Í grg. þáltill., sem hér er til umr., segir: „Til samanburðar má geta þess, að venjulega hafa aðeins mælzt 5–10 hlutar af milljón flúors í trjátegundum hér á landi.“ Þegar skýrsla flúornefndarinnar barst og iðnrn. fékk hana til meðferðar, kemur m.a. í ljós, að í mörgum sýnum trjátegunda, sem tekin voru, áður en álbræðslan hóf starfsemi sína, er miklu meira flúormagn en flm. þessarar till. tilgreina. Má þar t.d. tilgreina, að flúormagn í reyni í Hellisgerði, í sýni, sem tekið var í sept. 1969, reyndist 27.6 hlutar af milljón, en hins vegar á sama stað 10.6 hlutar af milljón í sept. 1970, eftir að álbræðslan hafði starfað í tæplega ár. Í Hellisgerði í birki í sept. 1969 27.9 hlutar af milljón, en á sama stað 17.8 hlutar af milljón flúors í sept. 1970, eftir að álbræðslan er farin að starfa. Í birki á Vífilsstöðum 18.6 hlutar af milljón í sept. 1969, en 15.4 hlutar af milljón í sept. 1970. Í Fossvogi í birki 21.2 hlutar af milljón í júní 1969 og 16 hlutar af milljón í sept. 1969, en 18.3 hlutar af milljón í sept. 1970. Og hér í Reykjavík í Tjarnargarðinum reyndist flúormagnið í birki 36.5 hlutar af milljón í júní 1969 og 30.9 hlutar af milljón í sept. 1969, en rúmir 22 hlutar af milljón í sept. 1970, þegar álbræðslan er búin að starfa í eitt ár. Það gæti m.a. verið verkefni vísindamanna að skilgreina fyrir þm. og öðrum, í hverju liggur þetta meira flúormagn í gróðri á sama stað ári áður en verksmiðjan hóf starfsemi sína en ári eftir að hún tók til starfa. Grasafræðingurinn, sem flm. þessarar þáltill. vitna til, gæti e.t.v. gefið skýringar á slíku. Eftir að flúornefndin skilaði skýrslu sinni, dags. 30. okt. 1970, sem iðnn. hefur haft til meðferðar, kom í ljós, að mistök varðandi tilvitnanir í fræðirit höfðu átt sér stað. Að tilhlutan iðnrh. var nefndin kvödd saman til fundar að nýju, og hefur hún nú leiðrétt þessi mistök og auk þess gert tilvitnanir sínar í fræðirit og heimildir fyllri en áður. Niðurstöður nefndarinnar eru m.a. eftirfarandi: Heildarmynd sú, sem fæst úr skránum og línuritunum, leiðir í ljós, að flúormagn er verulega neðan þeirra magngildismarka, sem þekkt er að orsaki sjáanlegar skemmdir á trjágróðri og flúorveiki í nautgripum, sem fóðraðir eru á algengan hátt. Hæsta stakt gildi í heyi, 31.9 hlutar af milljón, mældist að Vífilsstöðum í sept. 1970. Hæsta stakt gildi í laufi 1970 var 22.9 hlutar af milljón í birki í Reykjavík, lægra en í Hafnarfirði, í birki er enn fremur um að ræða lægra mark en var í júní 1969. Hæsta stakt gildi í barri í sama mánuði var 5.8 hlutar af milljón í greni í Hellisgerði í Hafnarfirði. Enn fremur segir: Heildaryfirlit það, sem fæst af töflunum og línuritunum, leiðir í ljós, að flúormagnið er verulega fyrir neðan þau magngildismörk, sem þekkt er að valdi sjáanlegum skemmdum á trjám og gaddi í nautgripum, sem fóðraðir eru á algengan hátt. Þetta á einnig við um einstaka staði. - Um skaðleysismörk flúorinnihalds segir í nál.: Rit þau, sem til er vitnað hér á eftir, eru frá 1960 og síðar. Misræmi milli ritanna, einkum hinna eldri, kann að stafa frá mismunandi efnagreiningaraðferðum við ákvörðun flúorinnihalds, en þær hafa verið bættar að mun á síðari árum. Áhrif flúors, sem þekkt eru úr fræðiritum og af reynslu, eru háð samsetningu flúorefnanna. Því hefur verið haldið fram af ýmsum, að skaðleysismörk vegna flúormagns kynnu að vera minni eða lægri hér á landi en annars staðar. Af þessum sökum ritaði iðnn. framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins þann 3. febr. eftirfarandi bréf, sem síðan var greint frá í fréttatilkynningu: „Þar sem enn hafa ekki verið ákveðin nein skaðleysismörk vegna mengunar almennt hérlendis og þá heldur ekki vegna flúoráhrifa, æskir rn. þess, að Rannsóknaráð ríkisins skipi vel hæfa og sérfróða menn til þess að rannsaka, hvernig eðlilegt teldist að ákveða mörk flúoráhrifa. Rn. mun af sinni hálfu tilnefna mann í nefndina.“ Enn fremur segir í bréfinu: „Þótt greind hafi verið erlend skaðleysismörk í skýrslu nefndarinnar, er því ekki haldið fram í skýrslunni, að þau gildi hérlendis. Hins vegar ber nauðsyn til, að rannsókn fari nú fram í þessu efni. Fyrir því er framangreind beiðni fram komin.“ Þessi nefnd, sem á að kanna, hver muni vera skaðleysismörk flúoráhrifa hér á landi, hefur nú verið skipuð, og eiga í henni sæti Baldur Johnsen læknir, Eyþór Einarsson grasafræðingur, Runólfur Þórðarson verkfræðingur, Sigmundur Guðbjarnason prófessor og dr. Þorkell Jóhannesson prófessor, en dr. Páll A. Pálsson yfirdýralæknir baðst undan því að taka sæti í nefndinni af persónulegum ástæðum. En í hans stað hefur verið skipaður Guðmundur Pétursson læknir. Síðan hefur dr. Sturla Friðriksson erfðafræðingur af hálfu iðnrn. verið skipaður í nefndina. Þá hefur iðnrh. hlutazt til um að fá til landsins erlenda sérfræðinga á þessu sviði til að eiga viðræður við þessa nefnd og til þess að sérfræðingarnir og vísindamennirnir geti skipzt á skoðunum og þar með auðveldað starf nefndarinnar, og eru þeir nú nýfarnir héðan af landi. Enn fremur hefur iðnrn. aflað skýrslu, sem þrír amerískir vísindamenn sömdu að tilhlutan svissnesku ríkisstj. til álitsgerðar um skaðsemismörk flúormagns í Sviss, og mun mengunarnefndin geta átt aðgang að þessum skýrslum. Þá er rétt að geta þess, að iðnn. sendi framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins þáltill. til umsagnar, og barst umsögn framkvæmdanefndarinnar með bréfi, dags. 4. marz 1971, og fylgir það nál. okkar, sem skipum meiri hl. iðnn., sem fylgiskjal. Sérstaklega vil ég vísa til niðurlags í bréfi framkvæmdanefndar Rannsóknaráðs ríkisins, þar sem segir: „Með tilliti til þess, sem hét hefur verið rakið (og þar er vísað til skipunar þeirrar nefndar, sem áður er greint frá, til að rannsaka skaðleysismörkin), getur framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins að sjálfsögðu ekki dæmt um það, hvort nauðsynlegt er að setja upp hreinsunartæki við álbræðsluna í Straumsvík, fyrr en niðurstöður ofangreindrar nefndar liggja fyrir.“ Undir bréf þetta ritar Steingrímur Hermannsson fyrir hönd framkvæmdanefndar Rannsóknaráðs, en hann situr nú á Alþ. sem varaþm. Framsfl. Herra forseti. Að fenginni reynslu annarra þjóða væri fráleitt að koma hér á stóriðju án þess að taka tillit til hugsanlegrar mengunar og gera ráðstafanir til að fyrirbyggja hana, ef þörf krefur. Hitt er jafnfráleitt að hafna nýjum atvinnugreinum, aukningu þjóðartekna og lífskjarabót til almennings, sem þeim geta fylgt, vegna þess að erlendis hafi mengun fylgt slíkri iðju, sérstaklega þó þar, sem ekkert hefur verið gert til að fyrirbyggja hana. Með vísun til alls þess, sem hér hefur verið sagt, verður ekki umdeilt, að frá öndverðu hefur gætt mikillar varúðar af hálfu íslenzkra stjórnvalda í samningsgerð um álbræðsluna og varðandi rannsóknir og athuganir á hugsanlega skaðlegum áhrifum flúormengunar, eftir að rekstur hennar hófst. Niðurstöður rannsókna hafa ekki enn leitt í ljós, að nauðsyn beri til þess án tafar að krefjast þess, að sett séu upp hreinsitæki í verksmiðjunni, en hins vegar hefur iðnrh. lýst því yfir oftar en einu sinni á Alþ., að sú krafa verði gerð, ef niðurstöður vísindalegra rannsókna bendi til, að þess sé þörf. Samkvæmt aðalsamningnum milli ríkisstj. og svissneska álfélagsins er ótvíræð skylda ISALs til þess að setja upp hreinsitæki í álbræðslunni, ef slíkar aðstæður reynast vera fyrir hendi á grundvelli sérfræðilegra rannsókna. Framhaldsrannsókn mun að sjálfsögðu gefa fyllri upplýsingar til ákvörðunar á þessu sviði. Meiri hl. iðnn. hv. Nd. telur, að fyllsta öryggis hafi verið gætt af hálfu fyrirsvarsmanna íslenzkra stjórnvalda á þessu sviði og því sé engin ástæða til þess að ætla, að látið verði undir höfuð leggjast að setja upp fullkomin hreinsitæki í álbræðslunni að kröfu íslenzkra stjórnvalda, ef öryggisástæður krefjast. Þess vegna leggur meiri hl. iðnn. til, að þáltill. á þskj. 16, um ráðstafanir til að takmarka mengun frá álbræðslunni í Straumi, sé vísað til ríkisstj.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Margt hefur verið rætt og ritað um náttúruvernd og mengun síðustu missirin, bæði hér á landi og annars staðar. Hin harða og tæknilega þróaða sókn mannsins í skaut móður jarðar og umhverfisins eftir lífsgæðum og betri lífskjörum hefur vissulega í för með sér hættur. Hin þróuðu og þéttbýlu iðnaðarlönd hafa þegar orðið alvarlega fyrir barðinu á þessum vanda, og til þess eru vítin að varast þau. Við Íslendingar, sem enn búum í tiltölulega ósnortnu landi, getum lært mikið af reynslu þessara þjóða og höfum tiltölulega góða aðstöðu til þess að bregðast skynsamlega við vandanum, ekki með óhemjuskap og öfgum á hvorugan bóginn, heldur með þekkingu, vísindalegu og yfirveguðu mati í hverju tilfelli. En það eru ekki bara hinar iðnþróuðu og fjölmennu þjóðir, sem eru í vanda. Jafnvel þótt við Íslendingar vildum hafna öllum þróuðum iðnaði og þeim lífskjörum, sem honum fylgja, og hverfa aftur að öllu leyti til hinna svo kölluðu þjóðlegu atvinnuhátta, landbúnaðar og fiskveiða, þá erum við samt enn í miklum vanda. Þjóðinni hefur fjölgað, og kröfur hennar til lífskjara hafa vaxið. Við sættum okkur ekki við lægri lífskjör en nágrannaþjóðir okkar búa við. Við vitum mætavel, að fiskstofnar okkar eru sóttir til fullra nytja og sennilega er um nokkra rányrkju að ræða. Við vitum mætavel, og það segja vísindamenn okkur einnig, að beitilönd okkar eru víða ofnýtt til skaða og uppblásturs. Vissulega horfir þetta til landeyðingar, ef ekki er að gert. En það er ekki þar með sagt, að nauðsynlegt sé að draga stórlega úr fiskveiðum eða skera niður fé landsmanna. Viðbrögðin eiga auðvitað að vera vísindalegs eðlis: Verndun ungviðis og vísindaleg vernd og nýting fiskstofna annars vegar og ræktun beitilanda hins vegar. En jafnvel þó að brugðizt sé við þessum vanda með festu og þekkingu, hlýtur öllum að vera ljóst, að getu hinna þjóðlegu atvinnuvega til þess að standa undir vaxandi fólksfjölda og auknum kröfum um bætt lífskjör og félagslegt öryggi eru nokkur takmörk sett. Ég held, að sú stefna, sem núv. ríkisstj. beitti sér fyrir um iðnvæðingu þjóðarinnar, hafi verið óumflýjanleg nauðsyn. Þjóðin varð að koma á fót nýrri útflutningsframleiðslu og gat ekki látið einangra sig í viðskiptum og samskiptum við aðrar þjóðir. E.t.v. stendur mannkynið hér gagnvart nýjum vanda, - ekki bara við Íslendingar, heldur mannkynið allt. Fjölgun fólks, kröfur um aukinn hagvöxt og bætt lífskjör hljóta að auka sókn hins tæknivædda mannkyns í skaut náttúrunnar með þeim afleiðingum, sem af því kunna að hljótast, ef ekki er gætt hófs. Á hinn bóginn má vissulega hugsa sér hina gömlu heimspekikenningu að fólkið hverfi aftur til náttúrunnar, láti sér nægja þokkalega fæðu á hinum hagstæðari árstímum, en þreyi þorrann og góuna þess á milli og hafni lífskjörum vorra tíma. En þeir tímar eru liðnir og koma aldrei aftur. Vandamálin liggja nokkuð ljóst fyrir. Öfgar á báða bóga eru óþarfar og leysa ekki þann vanda, sem við er að etja. Öllum ætti að vera ljóst, að náttúruvernd og skynsamleg viðbrögð gegn mengun eru nauðsynleg, en það má ekki heldur koma í veg fyrir eðlilega og skynsamlega nýtingu náttúrugæða. Hér hef ég dregið upp mynd af nokkrum öfgum á báða bóga, en því miður öfgum, sem þjóðin á við að stríða í dag. Allt of margir Íslendingar virðast hafa tilhneigingu til þess að kasta sér út í þessar öfgar á annan hvorn bóginn af lífi og sál. En mér er spurn: Geta þessir öfgamenn borið ábyrgð á gerðum sínum og afstöðu? Geta þeir haft nokkur áhrif á farsæla lausn þessara vandamála? Ég get að vísu vel skilið þá menn og umborið þá menn, sem af heilum hug hneigjast til annarrar hvorrar öfgastefnunnar, því að báðar hafa þær nokkuð til síns máls, ef aðeins önnur hlið vandamálsins er skoðuð. En ég á erfiðara með að skilja þá menn og verra með að umbera þá menn, sem ættu að heita ábyrgir stjórnmálamenn og kosnir eru af þjóðinni til þess að ráða fram úr vanda hennar, eins og hann er hverju sinni, en nota jafnviðkvæmt vandamál og hér er um að ræða á hinn hráskinnalegasta hátt, - menn, sem nota þessi vandamál í hreinu áróðursskyni. Stjórnarandstaðan og ekki sízt flm. þeirrar þáltill., sem hér liggur fyrir til umr., hv. þm. Magnús Kjartansson, hefur frá upphafi verið andvígur þeirri stefnu ríkisstj. að byggja hér upp stóriðju til útflutnings og hefur allt á hornum sér í því sambandi. Má í því sambandi minna á andstöðu hans gegn kísilgúriðjunni og hvernig hann reyndi að gera veður út af tæknilegum byrjunarörðugleikum, sem hún átti við að stríða, af því að unnið var úr hráefni, sem ekki var áður fengin reynsla af. Svipaðan hug hafði hann til Búrfellsvirkjunar, sem átti að vera óvirkjandi vegna íshættu. Álverksmiðjan var þó á allan hátt mestur þyrnir í augum hans. Víst má telja, að engin þessara mannvirkja væru til og engin vandamál þeim samfara, ef farið hefði verið að ráðum hans. Öll þessi mannvirki hafa þó reynzt þjóðinni hin þörfustu, bygging þeirra veitt þúsundum manna atvinnu á erfiðleikaárunum, þegar útflutningsverðmæti þjóðarinnar lækkuðu um 45% vegna aflabrests og verðfalls. Og nú eru þessi fyrirtæki farin að skila þjóðinni verulegum útflutningsverðmætum. Talið er, að útflutningsverðmæti iðnaðarins hafi vaxið um 160% á árinu 1970. Stærsta þáttinn í þessari aukningu eiga auðvitað álverksmiðjan og kísilgúrverksmiðjan. Þó eru þær hvergi nærri komnar í full afköst. En fleira kom til. Margvíslegur smærri iðnaður jók útflutning sinn, m.a. vegna EFTA-aðildar, en stjórnarandstaðan var líka andvíg EFTA-aðild. Hún er ekki tímabær, ekkert liggur á, sagði Framsókn. Alþb. var beinlínis andvígt EFTA-aðild og- vildi stefna útflutningsframleiðslu þjóðarinnar í viðskiptalega einangrun. Það er sjálfsagt mannlegt og eðlilegt, að óábyrg stjórnarandstaða heimti allt handa öllum stéttum þjóðfélagsins, jafnt atvinnurekendum sem launþegum, heimti sérstæð fríðindi öllum til handa og félagslegar umbætur á öllum sviðum og spili hæstu nótur óskhyggju. En þegar sama stjórnarandstaða þvælist fyrir eða er beinlínis andvíg allri nýrri sjálfsbjargarviðleitni þjóðarinnar og stjórnarvalda, berst gegn eða þvælist fyrir öllum áformum um nýtingu mestu auðæfa landsins, nýtingu þeirrar vatnsorku, sem við höfum yfir að ráða og innan skamms fær erfiðan keppinaut í kjarnorkunni, berst gegn og þvælist fyrir öllum nýjum áformum til að afla fjár til þess að mæta óskum þjóðarinnar um félagslegar framfarir, þá vantar mig samhengið í hlutina, og ég hygg, að slíkan tvískinnung leyfi sér engin stjórnarandstaða annars staðar. Þjóðin verður sjálf að taka í taumana og gefa þm. sínum nýtt veganesti í næstu kosningum. Öllum var ljóst, að álverksmiðju fylgir nokkur mengunarhætta, aðallega vegna flúorvetnis. En ástæða er til að ætla, að staðsetning verksmiðjunnar og veðrátta í Straumsvík séu hagstæðar hvað þetta snertir. Eigi að síður hafa stjórnarvöld frá upphafi gert sér ljóst, að hafa verði gát á þessu og gera verði ráðstafanir, ef mengunin nálgast skaðsemismörk. Með tilliti til þess var verksmiðjan hönnuð og byggð með þeim hætti, að auðvelt væri að koma fyrir hreinsunartækjum, ef reynslan sýndi, að slíkt væri nauðsynlegt. Enn fremur var nefnd sérfróðra manna falið að fylgjast með breytingum á flúormagni í nágrenni verksmiðjunnar á kerfisbundinn hátt. Samkv. skýrslu þessarar nefndar eru sýnishorn tekin tvisvar á ári á 25 stöðum af ýmsum gróðri, heyi, jarðvegi, lofti og vatni og efnagreind af þremur óháðum rannsóknastofnunum. Hafa niðurstöður þeirra verið mjög líkar. Samkv. niðurstöðum nefndarinnar er flúormagnið á þessum stöðum verulega fyrir neðan þau magngildismörk, sem þekkt er að valdi sjáanlegum skemmdum á trjám og gaddi í nautgripum, sem fóðraðir eru á algengan hátt. Talið er, að annar venjulegur kvikfénaður þoli meira flúormagn en nautgripir. Eigi að síður er full ástæða til þess að gæta allrar varkárni í þessu máli. Það kunna að vera fleiri þættir en mengunin ein, sem ákveða viðnámsþrótt íslenzks gróðurs og dýralífs gegn slíkri mengun, eða m.ö.o. það kunna að vera aðrir þættir í náttúrunni, sem ákveða skaðsemismörkin á Íslandi en í öðrum löndum, hagstæðari eða óhagstæðari. Þetta þótti iðnrn. rétt að athuga nánar, og með tilliti til þess fól það framkvæmdanefnd rannsóknaráðs að skipa nefnd sjö sérfræðinga til þess að gera till. um það, hver séu eðlileg mörk þess flúormagns, sem leyfilegt mundi teljast við íslenzkar aðstæður. Iðnn. Nd. hefur haft til athugunar þáltill., sem hér er til umr., og hún sendi till. til umsagnar framkvæmdanefndar rannsóknaráðs. Framkvæmdanefnd segir í umsögn sinni til iðnn., að nefndin hafi þegar verið skipuð og eigi sæti í henni Baldur Johnsen læknir, Eyþór Einarsson grasafræðingur, Guðmundur Pétursson læknir, Runólfur Þórðarson verkfræðingur, Sigmundur Guðbjarnason prófessor, Sturla Friðriksson erfðafræðingur og Þorkell Jóhannesson prófessor. Um það, hvort nauðsynlegt sé að mæla svo fyrir, að tafarlaust verði komið upp fullkomnum hreinsitækjum í álbræðslunni í Straumsvík eins og þáltill. gerði ráð fyrir, segir framkvæmdanefnd rannsóknaráðsins orðrétt, með leyfi forseta: „Með tilliti til þess, sem hér hefur verið rakið, getur framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins að sjálfsögðu ekkert dæmt um það, hvort nauðsynlegt sé að setja upp hreinsitæki við álbræðsluna í Straumsvík, fyrr en niðurstöður ofangreindrar nefndar liggja fyrir.“ Þetta var umsögn framkvæmdanefndar rannsóknaráðs. Niðurstaða hennar er sem sagt sú, að á þessu stigi málsins sé ekki hægt að kveða upp úrskurð um það, hvort nauðsynlegt sé að setja upp hreinsunartæki í álbræðsluna við Straumsvík. Búrfellsvirkjunin og álbræðslan eru mikil mannvirki á íslenzkan mælikvarða. Öllum er ljóst, að hin stóra virkjun, sem nærri þrefaldar vatnsvirkjun þjóðarinnar, var ekki framkvæmanleg, nema hægt væri að nýta orkuna fljótlega, og var varla um að ræða annað en orkufreka efnaiðju. Þess var enginn kostur að velja aðra framkvæmdina, en hafna hinni. Þeir, sem börðust gegn álverksmiðjunni, börðust í raun og veru einnig gegn Búrfellsvirkjuninni. Þetta voru mikil, djörf og vandasöm áform, sem byggja varð á miklum undirbúningi, vandasamri áætlunargerð og flóknum og erfiðum samningum, m.a. við útlendinga. Ekki stóð á úrtölum. Alið var á tortryggni og minnimáttarkennd íslenzkra aðila í þessum samskiptum. Reynslan virðist þó ætla að sýna, að vel hafi verið til samninganna vandað og fyrir flestu séð. Í 12. gr. samningsins eru ákvæði, sem skylda ÍSAL til fullrar ábyrgðar á hverju því tjóni, sem hlýzt af gastegundum og reyk frá álbræðslunni á tilteknu svæði í næsta nágrenni hennar, svo og eignum eða öðrum hagsmunum manna. Í sömu gr. eru ákvæði, sem skylda ISAL til að gera allar eðlilegar ráðstafanir til að hafa hemil á og draga úr skaðlegum áhrifum af rekstri bræðslunnar í samræmi við góðar venjur í iðnaði í öðrum löndum við svipuð skilyrði. Þá eru þar enn fremur ákvæði um, að ISAL skuli reglulega framkvæma athuganir með því að taka með vissu millibili sýnishorn af gróðri, efnum og eignum á fyrir fram ákveðnum athugunarstöðum í samvinnu við hlutaðeigandi rannsóknastofnun ríkisstj. að því er varðar möguleg áhrif af gastegundum eða reyk frá bræðslunni. Í 13. gr. er ISAL gert að byggja, útbúa og reka bræðsluna í samræmi við núgildandi og síðari lög og reglur á Íslandi varðandi öryggi í atvinnurekstri, heilbrigði og hreinlæti og skal í þessum efnum vera háð eftirliti opinberra stofnana, sem ábyrgð bera á framkvæmd á slíkum reglum. Miðað við það, sem hér hefur verið rakið, verður ekki séð annað en íslenzk stjórnvöld hafi frá upphafi gætt fyllstu varfærni og fyrirhyggju í þessu efni og hafi alla þætti þessa vandamáls fullkomlega í hendi sinni. Þau gerðu sér frá upphafi grein fyrir því, að um nokkra, en viðráðanlega mengunarhættu kynni að vera að ræða. Samningarnir voru við það miðaðir. Fylgzt hefur verið vísindalega með breytingum í umhverfi bræðslunnar, en niðurstöður þeirra rannsókna gefa ekki tilefni til að ætla, að um mengunarmagn sé að ræða, sem valdi skaða. Ráðstafanir verða gerðar til nánari ákvörðunar á skaðsemismörkum miðað við íslenzkar aðstæður. Með því er að sjálfsögðu að því stefnt að taka af allan vafa og gera viðeigandi ráðstafanir um hreinsun, ef nauðsynlegt reynist. Með tilliti til þessa taldi meiri hl. iðnn. rétt að vísa málinu til ríkisstj., enda er hér um málatilbúnað að ræða og vandséð, að hin stærri og þýðingarmeiri mál þjóðarinnar liggi flm. till. mjög þungt á hjarta, þegar hann óskaði eftir útvarpsumr. um þessa till. sína. En ég skal, áður en ég lýk máli mínu, reyna að hughreysta hv. þm. Magnús Kjartansson, sem fæddur er, að ég ætla, í Hafnarfirði. Hafnfirðingar hafa látið fylgjast með flúormagni í drykkjarvatni sínu í Kaldárbotnum síðan á árinu 1967. Flúormagnið í drykkjarvatni þar hefur reynzt 0.05 partar af hverjum millj. pörtum vatns og hefur reynzt algerlega óbreytt þrátt fyrir tilkomu álverksmiðjunnar. Þetta er 20 sinnum minna magn en æskilegt er talið, að sé í drykkjarvatni til varnar tannskemmdum. Á sama tíma eru Vestmanneyingar að bæta einum heilum parti flúors í hverja millj. parta drykkjarvatns síns, eða m.ö.o.: Vestmanneyingar eru með ærnum kostnaði að bæta 20 sinnum meira magni af flúor í sitt drykkjarvatn en er í opnu vatnsbóli Hafnfirðinga við Kaldárbotna. Þessar upplýsingar hef ég fengið staðfestar hjá bæjarverkfræðingnum í Hafnarfirði og bæjarstjóranum í Vestmannaeyjum. Maðurinn hefur yfir að ráða fleiri og stórvirkari tækjum til nýtingar náttúruauðæfa en nokkru sinni fyrr. Eru tæki þessi notuð við námuvinnslu og mannvirkjagerð, ekki sízt stærri vatnsvirkjanir, sem höfðu verið lítt framkvæmanlegar fyrir einum eða tveimur áratugum. Það er manninum vafalaust of mikil freisting að velja hinar hagkvæmari leiðir frá efnahagslegu sjónarmiði við lausn tæknilegra viðfangsefna og skeyta minna um umhverfi sitt, og getur oft verið um mikla skammsýni að ræða. Hér hefur náttúruverndarsjónarmiðið miklu og þörfu hlutverki að gegna. En ekki má heldur ganga út í öfgar. Reyna verður að sætta þessi sjónarmið og samhæfa markmiðin, og má oft ná ótrúlega góðum árangri, ef menn leggja sig fram um farsæla lausn málsins. Sem dæmi um þetta skal ég að lokum geta þess, að í Westfalen í Þýzkalandi eru mikil landsvæði með miklum brúnkolalögum. Er þar um opinn námurekstur að ræða og notaðar einhverjar stórvirkustu beltiskranagröfur, sem þekkjast. Ef ég man rétt, kostar ein slík grafa um 40 millj. marka eða um 1000 millj. (1 milljarð) ísl. kr. Umturnun landsins á stórum svæðum, þar sem unnið er hverju sinni með þessum miklu tækjum, er með ólíkindum. En þeim er gert skylt að koma öllu í samt eða betra lag aftur með nýrri ræktun, þar sem ræktun hefur verið, og oftast með nýju og fegurra umhverfi. Stundum eru bændabýli jöfnuð við jörðu og bændurnir flytjast burt meðan brúnkolaforði í landareigninni er nýttur, en flytjast aftur á landareign sína á nýtt býli og nýræktaða jörð að 1–2 árum liðnum og oft með talsvert breyttu og endurbættu umhverfi. Ég nefni þetta sem dæmi um það, að hin stórvirku atvinnutæki, sem oft eru notuð einhliða til umturnunar á umhverfinu, má líka nota til endurbóta á því. En slíkar lausnir á vandamáli fást auðvitað ekki, nema báðir aðilar gangi heils hugar til samvinnu og samhæfingar markmiða, tengi saman sjónarmiðin um betri lífskjör og náttúruvernd.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Till. sú, sem er tilefni þessara umr., gerir ráð fyrir, að tafarlaust verði sett upp hreinsitæki í álverksmiðjunni í Straumsvík og þannig dregið úr mengunarhættu frá verksmiðjunni. Það er býsna athyglisvert, að þessi till. skuli hafa legið í 5 mánuði fyrir Alþ. án þess að fá afgreiðslu. Till. var þó sannarlega ekki flutt að tilefnislausu. Vitað var um mikla mengunarhættu, sem stafar frá álverksmiðjum, og hér höfðu komið fram umkvartanir og viðvaranir, m.a. frá þekktum náttúrufræðingum auk þeirrar sterku og athyglisverðu aðvörunar, sem Alfreð Gíslason læknir gaf á Alþ. um það leyti, sem samningarnir við svissneska álfélagið voru gerðir. En þrátt fyrir öll varnaðarorð streittust forráðamenn álverksmiðjunnar gegn till. til úrbóta. Þeir töldu enga þörf á hreinsitækjum og málið allt í öruggum höndum sérstakra rannsóknarmanna á vegum fyrirtækisins. Stjórnarvöld stóðu augljóslega með forráðamönnum álverksmiðjunnar og skutu sér á bak við svo nefnda vísindalega skýrslu, þar sem því var haldið fram, að engin hætta væri á ferð. Þá gerðist sá einstæði atburður, að þorri íslenzkra líffræðinga sannaði á ótvíræðan hátt, að hin vísindalega skýrsla þeirra álverksmiðjumanna væri marklaus og beinlínis röng í mikilvægum atriðum. Öll er saga þessi hin furðulegasta hvað snertir þátt forustumanna álversins og þeirra stjórnarvalda, sem með málið hafa haft að gera. Og nú eftir 5 mánaða umhugsunarfrest á Alþ. leggja ríkisstjórnarflokkarnir til að vísa till. um hreinsitæki á álverksmiðjuna til ríkisstj., en það jafngildir að kistuleggja tillöguna. Till. um hreinsitæki í álverksmiðjunni í Straumsvík til þess að draga úr mengunarhættu er aðeins hluti af miklu stærra máli. Hún grípur á einum þætti náttúruverndarmála okkar, á því að gera ráðstafanir í tíma til að koma í veg fyrir spjöll á gróðri, á því að forða frá eitrun andrúmsloftsins í nágrenni álverksmiðjunnar. Náttúruverndarmál hafa mjög verið á dagskrá nú um nokkurt skeið. Fyrir frumkvæði Sameinuðu þjóðanna var s.l. ár, árið 1970, sérstaklega helgað náttúruverndarmálum og baráttunni gegn hinni óhugnanlegu mengunarhættu. Margar ráðstefnur hafa verið haldnar til þess að ræða um þessi vandamál, og miklar og mjög athyglisverðar upplýsingar hafa komið fram frá hinum færustu vísindamönnum. Í ljós hefur komið, að mengun í ám og vötnum er víða orðin miklu meiri og alvarlegri en menn höfðu almennt gert sér grein fyrir. Á ýmsum stöðum er mengunarvandamálið orðið svo mikið, að firðir og flóar og jafnvel heil innhöf eru að verða lífvana með öllu. Sjálf heimshöfin eru í hættu að dómi ýmissa vísindamanna, verði ekki þegar í stað gerðar öflugar varnaðarráðstafanir. Mengun andrúmslofts er orðin mikið vandamál í stórborgum heimsins, og ljóst er, að sams konar vandi blasir við minni borgum og bæjum, þar sem verksmiðjurekstur er mikill, verði ekki breytt um stefnu frá því, sem verið hefur. Umr. um þessi vandamál hafa ekki einvörðungu snúizt um hættur og tjón. Þær hafa einnig orðið til þess að vekja til umhugsunar um gildi hinnar hreinu og óspilltu náttúru. Þær hafa haft þau áhrif á margan manninn, að hann metur nú á annan hátt en áður hreinar og tærar ár, hreint og heilnæmt loft og frjálsa og óspillta náttúru og fegurð landsins. Við Íslendingar höfum lengi haldið, að mengunarhætta þéttbýlislandanna næði ekki til okkar lands. Við höfum líka haldið, að hættur af samskiptum okkar við landið væru ekki miklar, nema þá helzt í sambandi við ógætilega meðferð á gróðri landsins á stöku stað. Nú sjáum við, að þessar skoðanir eru ekki réttar. Mengunarhættan sækir okkur heim eins og aðra. Fréttir berast um það, að iðnaðarþjóðir Vestur-Evrópu séu farnar að nota hafið ekki langt frá ströndum Íslands sem hálfgerða ruslakistu. Sagt er, að ýmis stórfyrirtæki þessara landa hafi sent hvern skipsfarminn af öðrum af hættulegum eiturefnum, úrgangsefnum frá iðnaðarframleiðslu sinni, og sökkt þeim í hafið suður og austur af Íslandi. Það er því vissulega kominn tími til, að Íslendingar lýsi yfir sérstakri mengunarlandhelgi og geri sínar gagnráðstafanir jafnhliða því sem fiskveiðilandhelgin við landið verði stækkuð í 50 mílur allt í kringum landið, eins og við Alþb.-menn höfðum lagt fram till. um og lögðum fram till. um í landhelgismálanefndinni fyrstir allra flokka. Það er ekki aðeins mengunarvandamálið, sem gert hefur vart við sig hér hjá okkur. Við stöndum þegar frammi fyrir fyrirætlunum um veruleg landspjöll, frammi fyrir ráðagerðum um stórfellda röskun í íslenzkri náttúru. Áætlanir hafa verið gerðar um að sökkva undir vatn nokkrum sérstæðum gróðurvinjum inni á hálendi landsins. Áætlanir hafa einnig verið gerðar um stórkostlega vatnsflutninga á milli landsfjórðunga, án þess að nokkrar rannsóknir hafi verið gerðar af náttúrufræðingum eða líffræðingum um áhrif slíkrar röskunar á líf og gróður viðkomandi landsvæðis. Vandi okkar í þessum efnum er meiri en sá, sem stafar af áætlunum og ráðagerðum. Norður í Laxárdal í Þingeyjarsýslu hefur þegar verið ráðizt í umdeildar framkvæmdir við raforkuvirkjun. Þar var upphaflega ráðgert að færa í kaf nokkur bændabýli og sökkva einum fegursta dal í landinu undir vatn. Stjórn Laxárvirkjunar, en aðili að því fyrirtæki er íslenzka ríkið, réðst í virkjunarframkvæmdir þar nyrðra í fullri andstöðu við nær alla þá bændur, sem hagsmuna áttu að gæta á virkjunarsvæðinu. Hæstiréttur hefur úrskurðað, að Laxárvirkjunarstjórn hafi ekki farið að lögum og tryggt sér rétt til framkvæmda. Almenn mótmælaalda hefur risið svo að segja um allt land gegn þeim vinnubrögðum, sem viðhöfð hafa verið af forsvarsmönnum virkjunarinnar, sem enn vinna að verkinu í mikilvægum greinum á grundvelli þeirra áætlana, sem upphaflega voru gerðar um miklu stærri virkjun en nokkur lagaleg heimild var um. Umr. um náttúruvernd eru miklar hér á landi um þessar mundir. Deilur eru um einstaka þætti málsins, en í meginatriðum eru allir sammála. Allir eru náttúruverndarmenn, a.m.k. í orði. En fögur orð og góðar yfirlýsingar duga ekki ein saman. Það er afstaðan í reynd, sem skiptir máli. Ríkisstj. flytur á Alþ. frv. um náttúruvernd. Hún vill allt gera til að koma í veg fyrir mengun, og hún vill hlúa að náttúru landsins. En þegar kemur að álverinu í Straumsvík og mengunarhættunni frá því og þegar kemur að Laxárdeilunni, þá bögglast allt fyrir hæstv. ráðh, og ekkert fæst gert. Reynsla annarra þjóða af náttúruverndarmálum og af baráttu gegn mengunarhættu er sú, að hættan sé mest af stóriðjufyrirtækjum og rekstrarsamsteypum hinna voldugu auðhringa. Í augum stóriðjumanna réttlætir brot úr eyri í rafmagnsverði það, að heilum byggilegum dal sé sökkt undir vatn. Einn eyrir í rafmagnsverði mundi réttlæta í þeirra augum stórfellda röskun í náttúru heils héraðs. Hinir voldugu auðhringar halda hagsmunum sínum fast fram. Þeir víla ekki fyrir sér að knýja með ýmsum ráðum veikar ríkisstj. til undanláts. Við Íslendingar erum sannarlega komnir á hættusvæðið með okkar náttúruverndarmál. Stjórnarvöld landsins keppast við að flytja þjóðinni þann boðskap, að það sé erlend stóriðja, sem ein geti bjargað efnahagsmálum þjóðarinnar á komandi árum. Auðlindir landsins eru auglýstar fyrir erlendum peningamönnum. Ráðizt er í dýrar virkjunarrannsóknir, allt með það í huga, að hægt verði að bjóða hinum voldugu erlendu auðhringum ódýrari raforku hér en hægt sé að fá í nokkru öðru landi. Helztu áróðursmeistarar ríkisstj. boða með fögnuði, að hér þurfi að rísa 20–30 álverksmiðjur af þeirri stærð, sem verið er að byggja í Straumsvík, og sem fyrst þurfi að byggja hér olíuhreinsunarstöð, sem jafnvel taki að sér stórfellda olíuhreinsun fyrir aðrar þjóðir. Svo fullkomlega blindaðir af þessum áróðri eru ýmsir stuðningsmenn ríkisstj., eins og bezt kom fram hér í ræðu Sigurðar Ingimundarsonar, talsmanns Alþfl., að þeir telja vaxandi þjóðartekjur síðustu ára stafa af erlendri stóriðju, þó að allir viti, að það er aukinn fiskafli og hækkandi fiskverð, sem ráðið háfa úrslitunum um auknar þjóðartekjur hin síðari ár. Auðhringar Vestur-Evrópu og Bandaríkjanna eiga nú í vaxandi erfiðleikum með ýmsar mengunarmestu verksmiðjur sínar í sínum heimalöndum. Þannig er t.d. ástatt með olíuhreinsunarstöðvar, álbræðslur og ýmsar efnaverksmiðjur. Skyldi það verða leið þessara auðhringa út úr vandanum að staðsetja eitthvað af slíkum flóttaverksmiðjum sínum á Íslandi? Það er hætt við því, að íslenzk stjórnarvöld, einkum þau, sem tapað hafa allri trú á íslenzka atvinnuvegi, iðnað landsmanna sjálfra, á sjávarútveg og landbúnað, en trúa á almætti erlendrar stóriðju, ráði litlu um stefnu í náttúruverndarmálum gagnvart hinum erlendu stórfyrirtækjum, verði þau mörg í landinu. Það er nauðsynlegt, að allir Íslendingar, sem í fullri alvöru hugsa um náttúruverndarmál, sem gert hafa sér grein fyrir þeim hættum, sem íslenzkri náttúru getur stafað af mengun og af ógætilegri umgengni mannsins við umhverfi sitt, geri sér glögga grein fyrir þeim hættum, sem munu fylgja með erlendri stóriðju og þeim einstrengingslegu peningasjónarmiðum, sem eigendur hennar jafnan miða allar sínar athafnir við. Vissulega verða landsmenn sjálfir að gæta vel að sínum eigin gerðum í landinu. Sannarlega þurfum við öll að ganga betur um landið og sýna betur en við gerum nú, hvers við metum hreint land og fagurt land. Væntanlega segja tilfinningar landsmanna til sín á eðlilegan hátt, þegar að vandanum kemur og þegar ljóst er, hvað er í húfi. En eru nokkrar líkur til þess, að erlendir fjáraflamenn, sem hingað koma til að græða peninga, finni til með íslenzkri náttúru á líkan hátt og landsmenn munu gera? Er ekki nokkurn veginn víst, að þeir munu láta gróðasjónarmið sín sitja fyrir öllu öðru? Sú stefna, sem miðar að því að stórauka þátttöku erlendra aðila í atvinnurekstrinum í landinu, mun færa með sér margvísleg vandamál. Hún mun grafa undan efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar, hún mun gera íslenzk stjórnarvöld háð erlendum atvinnurekendum og hún mun auka á hættuna af tillitslausri framkomu við náttúru landsins, auðlindir þess og allt umhverfi. Álverið í Straumsvík er fyrsti prófsteinninn í þessum efnum. Eigendur þess knúðu fram strax í upphafi heimild til þess, að þeir mættu sleppa við að setja upp hreinsitæki á verksmiðjuna, þó að vitað væri, að allar slíkar verksmiðjur séu nú orðið byggðar með þannig tækjum. Hinir erlendu eigendur voru að spara sér peninga, og íslenzk stjórnarvöld létu undan. Enginn vafi er á því, að mikill meiri hluti landsmanna krefst þess í dag, að hreinsitæki verði sett á álverksmiðjuna í Straumsvík. Enginn vafi er heldur á því, að mikill meiri hluti landsmanna krefst þess, að stöðvaðar verði ólöglegar virkjunarframkvæmdir norður í Laxárdal og engar meiri háttar breytingar verði gerðar á náttúru Mývatns og Laxárdals án undangenginna líffræðilegra rannsókna. Fram til þessa hefur aðalverkefni okkar Íslendinga verið á sviði matvælaframleiðslu. Til okkar eru gerðar miklar kröfur um hreinlæti, um örugga framleiðslu, um að matvælin frá okkur standist hina ströngustu skoðun. Við gerum okkur ljóst, að við þurfum enn að herða á okkar framleiðslukröfum. Við byggjum nýjar og fullkomnari framleiðslustöðvar, ætlum að tryggja hreint og ómengað vatn til framleiðslunnar, og við treystum því, að hráefnið okkar sé eitt það bezta, sem fáanlegt er í heiminum til matvælagerðar. Við eigum vissulega að leggja metnað okkar í að geta sýnt og sannað, að á Íslandi sé matvælaframleiðsla á hærra gæðastigi en annars staðar og þaðan komi matvæli úr ómenguðu umhverfi. En til þess að slíkt megi verða, verðum við að gæta varúðar. Slíkt gæti aldrei gerzt, ef við létum erlenda stóriðju vaða hér yfir og ráða hér lögum og lofum. Það er vissulega kominn tími til, að landsmenn geri hikandi og tvíráðum stjórnarvöldum ljóst, að lengur duga ekki fögur orð ein saman, að nú er kominn tími til athafna. Fyrsta verkið í þeim efnum má gjarnan vera að fyrirskipa álhringnum að setja tafarlaust upp hreinsitæki í verksmiðjunni í Straumsvík. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Staðreyndir um mengun og viðurkenning á gildi umhverfisverndar hafa opnað augu manna fyrir því, að við uppbyggingu atvinnuvega og stofnun atvinnufyrirtækja verður þjóðfélagið að gæta mun fleiri atriða en áður var. Við getum ekki með góðri samvizku sett dæmið upp á þann einfalda hátt gróðahyggjunnar að spyrja um afrakstur og framleiðsluverðmæti ein saman. Við hljótum einnig að spyrja um áhrif rekstrarins á umhverfi sitt, landið, gróður þess, andrúmsloftið, vatn og sjó og ekki sízt mannlífið sjálft. Það á öllum að vera ljóst, að staðsetning fyrirtækja er ekki einkamál fárra, þeirra sem þau eiga, heldur mál þjóðfélagsins í heild. Við leggjum mikla áherzlu á heilsugæzlu og kostum miklu fé til að koma í veg fyrir og vinna bug á hinum ýmsu sjúkdómum. Rekinn er áróður fyrir aukinni heilsugæzlu einstaklinga, t.d. með aukinni hreyfingu, bent á skaðleg áhrif áfengis og tóbaks og ýmissa fæðutegunda. Þetta lýtur allt að einstaklingum, þannig að hver og einn geti með eigin breytni valdið allnokkru um það, hvort sjúkdómurinn nær til hans eða ekki. Öðru máli gegnir um mengun frá atvinnurekstri. Við hana fær enginn einstaklingur ráðið og stendur uppi varnarlaus. Þess vegna hljótum við í framtíðinni að leggja aukna áherzlu á þennan þátt heilsugæzlu. Við getum ekki leyft neinum, hvort sem það er opinber aðili eða einstaklingur, að hefja þann rekstur, sem líklegur er til að gefa frá sér heilsuspillandi mengun, annaðhvort beint gegnum andrúmsloftið eða óbeint með spillingu vatns eða lands, og ekki er unnt að fyrirbyggja þegar í upphafi. Við mótun atvinnulífsins verðum við einnig að hyggja til framtíðarinnar. Við verðum að skapa skilyrði fyrir heilbrigðu framtíðarlífi í landinu. Við getum ekki viðurkennt þau sjónarmið, sem mæla gildið aðeins eftir stundargróða, en gleyma þeirri áhættu, sem framtíðin ber í skauti sér í formi spillts og mengaðs umhverfis. Við umr. um uppbyggingu atvinnuvega okkar íslendinga hafa sjónarmið gróðahyggjunnar verið mjög á oddinum í málflutningi ráðandi manna. Í áróðri þeirra hefur meginþunganum verið beint að stóriðju ýmiss konar, sem byggðist á úrvinnslu aðfluttra hráefna. Glæstar myndir hafa verið dregnar upp af iðjuverum og verksmiðjum, sem rísa skyldu upp og leysa til frambúðar vandamál efnahags- og atvinnulífs. Þetta segi ég ekki vegna þess, að ég vilji almennt hafna stóriðju. Þvert á móti hljótum við í framtíðinni að íhuga gaumgæfilega möguleika hennar á ýmsum sviðum. Þegar ég finn að framangreindum áróðri, er það vegna þess einkum og sér í lagi, að hann mótaðist, eins og hann var fram settur, af vantrú þeirra, sem hann hafa flutt, á möguleikum okkar sjálfra til að efla atvinnuvegi okkar með nýtingu okkar eigin hráefna. Á sama tíma og öflugur áróður var fluttur fyrir stóriðju, var fluttur áróður gegn gildi sjávarútvegs, og framkvæmd sjávarútvegsmála hefur glöggt borið vitni um vantrú valdhafanna á möguleikum hans og vangetu til að fást við þau verkefni, sem hann skapar. Því hefur verið haldið mjög á lofti, að sjávarútvegurinn væri svo stopull, að á hann væri ekki treystandi, og bent á þær sveiflur, sem átt hafa sér stað í efnahagslífinu að undanförnu, því til stuðnings. Það er vissulega rétt, að afli er mismunandi eftir árum og árstíðum, og ekki mótmæli ég því, að grundvöllur atvinnulífsins verði breikkaður. Að því hljótum við að vinna. En sjávarútvegurinn er ekki eins stopull og haldið er fram, sé rétt á málum haldið, sökum þess, hve fjölþættur hann er. Aflatregðu og verðfall á einu sviði er unnt að bæta upp með aukinni áherzlu á aðra þætti útvegsins. Menn tala mjög um ítarlegar og kostnaðarsamar rannsóknir til undirbúnings stóriðjufyrirtækjum. Slík vinnubrögð þarf einnig að viðhafa um uppbyggingu fiskveiða og fiskiðnaðar. Þar þarf að gera áætlanir fram í tímann, byggðar á rannsóknum og athugunum sérfróðra manna. Eitt brýnasta verkefni efnahagsmála okkar í dag er einmitt að gera heildarúttekt á auðlindum hafsins umhverfis landið og þeim skipakosti, sem við eigum og þurfum að eiga, til að grundvöllurinn verði sem traustastur og breiðastur. Við þurfum að gera áætlanir um nýtingu veiðitækni og vinnsluaðferða, sem mestan árangur gefa og bezt eru lagaðar að þörfum markaðanna. Með slíkum vinnubrögðum getum við bæði stóraukið afköst fiskiðnaðarins og margfaldað verðmæti framleiðslunnar. Samtök frjálslyndra og vinstri manna telja slíka stefnubreytingu höfuðnauðsyn. Þau telja, að hér hafi til óbætanlegs tjóns ríkt handahófsvinnubrögð af hálfu ríkisvalds, lánastofnana og forráðamanna fyrirtækja, þar sem oft ráða sérhagsmunir og hreppapólitík, sem stangast á við þjóðarhagsmuni. Sú leið að nýta fyrst möguleika sjávarútvegsins og efla hann sem undirstöðuatvinnugrein hefur þann stóra kost m.a., að hún útheimtir ekki stríð við landið að neinu leyti. Hún gerir okkur bezt kleift að haga nýtingu auðlindanna okkur til varanlegrar velferðar. Það er ljóst, að þjóðfélag nútímans krefst heildarstjórnar og tillits til heildarinnar í enn ríkari mæli en fyrr. Þetta á m.a. rætur að rekja til þeirrar mengunarhættu, sem að steðjar vegna nútímaframleiðsluhátta og tækni og varðar allt þjóðfélagið. Þetta þýðir, að gróðahyggja fárra má ekki vera ráðandi afl í þjóðfélaginu. Það er sérlega mikilvægt og tími til kominn, að við Íslendingar gerum okkur þessi sannindi ljós, ekki sízt í samhengi við vandamál mengunar og umhverfisverndar. Við höfum búið við stjórnarfar og stjórnarstefnu, sem hefur mótazt fyrst og fremst af sjónarmiðum gróðahyggju, og því hefur efnahagslif okkar verið háð duttlungum og atvinnuuppbygging verið handahófskennd. Sú gróðahyggja hefur yfirleitt ekki spurt um þarfir heildarinnar fyrr en um seinan. Dæmið frá Straumsvík er einkennandi. Það var vitað mál, að álverksmiðjur skemma umhverfi sitt að meira eða minna leyti, sé ekkert gert til varnar. En það er dýrt að setja upp hreinsitæki. Við skulum bíða þar til skemmdirnar segja til sín. Það er ekki spurt um það, hvað slíkar aðferðir kunni að kosta þjóðina, og engu virðist fórnandi til að koma í veg fyrir, að nokkrar skemmdir verði. Slíkt er eðli og vinnubrögð gróðahyggjunnar, og því verður seint breytt. Eina vörnin gegn slíkum sjónarmiðum er að vinna sigur á því stjórnmálaafli, sem hefur gróðahyggjuna að leiðarljósi undir kjörorðinu: „Frjálst einkaframtak“. Þetta stjórnmálaafl í formi Sjálfstfl. hefur um langt árabil verið ráðandi afl um mótun þjóðfélags okkar með þeim árangri, sem við blasir í efnahagsmálum. Hið stjórnmálalega afl andstæðra sjónarmiða í þjóðfélaginu hefur hins vegar verið dreift og sundrað, og þar hefur ekki náðst sú samstaða, sem gæti verið grundvöllur sameiginlegs viðnáms gegn Sjálfstfl. og stefnu hans. Þvert á móti hafa flokkar vinstri manna skipzt á um að vinna með Sjálfstfl. og þannig stuðlað að nær óslitnum valdaferli hans undanfarna þrjá áratugi. Samtök frjálslyndra og vinstri manna telja það höfuðmarkmið sitt að snúa þessari þróun við. Í stefnuyfirlýsingu samtakanna segir svo m.a.: „Samtökin telja það mál mála, að sem fyrst takist að sameina alla íslenzka jafnaðarmenn og samvinnumenn í einum sterkum og vaxandi stjórnmálaflokki, sem reynzt geti hæfur til að taka forustu fyrir sóknaröflum þjóðfélagsins.“ Tilvist samtakanna hefur orðið til þess, að hreyfing hefur komizt á þessi mál, og mun áfram verða barizt til að ná settu marki. Í þeirri baráttu hefur nú verið náð mikilvægum árangri, sem birtist í sameiginlegri yfirlýsingu framkvæmdastjórnar Samtaka frjálslyndra og vinstri manna og Sambands ungra framsóknarmanna. Birting þessarar yfirlýsingar hlýtur að teljast tímamótaviðburður í sögu íslenzkrar vinstri hreyfingar. Þessir aðilar settust á rökstóla fyrir nokkru og hafa nú komizt að sameiginlegri niðurstöðu um markmið og leiðir íslenzkrar vinstri hreyfingar. Segir svo m.a. í hinni sameiginlegu yfirlýsingu, með leyfi hæstv. forseta: „Framkvæmdastjórnir SUF og SF álíta, að nú þegar verði að hefjast handa um að stofna öflugan stjórnmálaflokk með sameiginlegu átaki Framsfl., Alþfl. og Samtaka frjálslyndra og vinstri manna og annarra þeirra, sem aðhyllast lýðræðissinnaða jafnaðarstefnu og samvinnustefnu. Markmið þess flokks verði að skapa“ - síðan koma 14 atriði, og mun ég lesa hér upp nokkur: „Þjóðfélag, þar sem jöfnuður og mannleg samhjálp sitja í öndvegi. Þjóðfélag, sem tryggir sókn þjóðarinnar til æ fullkomnara og virkara lýðræðis, aukinnar menningar og andlegs sem líkamlegs heilbrigðis allra þegna þjóðfélagsins. Þjóðfélag, þar sem allir hafa jafnan rétt til menntunar og jafna möguleika til að njóta allra menningarlegra gæða, sem þjóðfélagið skapar. Þjóðfélag, sem styður að heilbrigðu lífsgæðamati og setur manngildið í öndvegi, en hafnar því gildismati fjármagns og peningavalds, sem þjóðfélag þeirra afla skapar. Þjóðfélag, sem stöðugt sækir fram til aukinnar velmegunar með skynsamlegri stjórnun og áætlunum um, hversu íslenzkar auðlindir verði nýttar af mestri fyrirhyggju og atvinnulíf, sem á þeim byggir, verði þróað án þess að vera að neinu marki byggt upp á fjárfestingu útlendinga. Þjóðfélag, sem missir aldrei sjónar á verndun fegurðar og sérkenna íslenzkrar náttúru og rétti allra landsmanna til að njóta þeirra, en hafnar skyndigróða, sem síðar gæti spillt verðmætum, sem ekki verða til fjár metin. Þjóðfélag jafnaðar, sem stefnir að útrýmingu hvers konar misréttis milli stétta og milli þegnanna eftir búsetu, en viðurkennir í reynd þjóðfélagslegt mikilvægi allra starfsgreina og jafnar því efnaleg met á milli þeirra. Þjóðfélag, þar sem samfélagið í heild mótar meginstefnuna, en einstaklingarnir njóta ákvörðunarfrelsis að þeim mörkum, að þjóðarheildin bíði ekki tjón af. Þjóðfélag, sem setur metnað sinn í að verja, skapa og vernda sjálfstæða íslenzka menningu og menningararfleifð, en rækir jafnframt hið mikilvæga hlutverk smáþjóðarinnar á alþjóðavettvangi og tekur heils hugar þátt í hverju því alþjóðlegu samstarfi, sem stefnir að lausn þeirra miklu vandamála allra þjóða að tryggja frið í heiminum og brúa gjána, sem nú skilur ríkar þjóðir og snauðar. Það er skoðun framkvæmdastjórna SUF og SF, að þjóðfélagsþróunin hafi á seinni árum fjarlægzt þau markmið, sem að framan greinir. Samfélagsskipunin markast nú af auknu misrétti þegnanna, efnalegu, menningarlegu og félagslegu, lítt heftu peningavaldi, skorti á virku lýðræði á nær öllum þjóðlífssviðum, skoðanamyndun, sem fjármálavaldið ræður að miklu, vaxandi áhrifum erlends auðmagns og klíku- og smáhópavaldi á stjórnmálasviðinu. Þessa uggvænlegu stjórnmálaþróun má að hluta rekja til sundrungar íslenzkra vinstri afla, sem fært hefur Sjálfstfl. víðtækustu völdin í íslenzkum stjórnmálum. Úrelt aðgreining lýðræðissinnaðra jafnaðarmanna og samvinnumanna hefur lamað umbótaþrótt þjóðarinnar og dregið úr krafti þeirra fjöldahreyfinga verkalýðshreyfingar og samvinnuhreyfingar, sem bezt eiga að duga almenningi í hinni víðtæku lífskjarabaráttu. Núverandi flokkakerfi hefur þannig í reynd verkað sem hindrun á framkvæmd þeirra þjóðfélagsumbóta, sem helgaðar eru af hugsjónum jafnaðar og samvinnu, frelsis og lýðræðis. Það er brýnasta stjórnmálaverkefni samtímans að tengja saman í eina heild alla flokka og samtök lýðræðissinnaðra jafnaðarmanna og samvinnumanna. Hinn nýi flokkur, sem samstundis yrði stærsta og sterkasta stjórnmálaafl þjóðarinnar, mundi í nánu samstarfi við verkalýðshreyfingu og samvinnuhreyfingu hrinda í framkvæmd þeim þjóðfélagsmarkmiðum, sem fyrr eru greind. Hann mundi hefja stjórnmálastarf á hærra svið, varðveita sjálfstæði þjóðarinnar, skapa henni það samfélag, sem meiri hluti hennar vill í reynd og þráir. Jafnhliða slíkri stjórnmálalegri nýskipan verður að efla og endurskipuleggja mikilvægustu hagsmunasamtök fólksins í landinu, samvinnuhreyfingu og verkalýðshreyfingu. Samræma verður markmið og verkefni hins nýja flokks og þessara tveggja fjöldahreyfinga og þannig ryðja úr vegi hindrunum fyrir því, að náið samstarf þeirra geti orðið að veruleika. Samvinnuhreyfingin verður að slíta tengsl sín við samtök fjármálavaldsins og taka upp sjálfstæða og jákvæða stefnu í kjara- og hagsmunamálum verkafólks og annarra launþega. Á sama tíma auðveldi verkalýðshreyfingin samvinnuhreyfingunni slíka stefnubreytingu með því að hafa aðra aðstöðu og beita öðrum aðgerðum í hinni almennu kjarabaráttu gagnvart samvinnuhreyfingunni. Enn fremur beiti forustumenn verkalýðshreyfingarinnar sér fyrir því, að félagsmenn hennar taki öflugri þátt í samvinnustarfinu.“ Lýkur hér tilvitnun í þessa yfirlýsingu. Að þessum markmiðum munu þessi samtök, bæði sameiginlega og sitt í hvoru lagi, keppa á næstu mánuðum og árum. Verði þau markmið að raunveruleika, sem sett eru fram í þessari yfirlýsingu, höfum við skapað okkur þjóðfélag, sem er andstætt vinnubrögðum gróðahyggjunnar, þjóðfélag, sem metur manngildið og lífsgildið meir en efnalegan stundargróða. Slíkt þjóðfélag hefði aldrei leyft álverksmiðju í Straumsvík án allra tiltækra ráða til hindrunar mengun. En það er ekki einungis mengun láðs, lofts og lagar, sem þetta nýja þjóðfélag mundi vinna gegn, það er einnig sú mengun stjórnmála, efnahags- og atvinnulífs, sem hér ríkir og leiðir okkur sífellt lengra út í kviksyndi verðbólgu og stjórnleysis. Það er sökum skilnings á þessu, að sífellt fleiri hyggjast nú taka höndum saman um myndun þess stjórnmálaafls, sem geti blásið nýju, fersku lofti um þá sali, þar sem nú sitja ráðvilltir og hugsjónalausir foringjar. Það er ljóst, og það sjá sífellt fleiri, að einskis er að vænta í þessum efnum af hinum fjórum gömlu stjórnmálaflokkum. Haldi þeir velli, mun allt sitja í sama farinu um stjórnarfar og Sjálfstfl. mun áfram móta stefnuna. Eina von Íslendinga um breytta ríkisstj., eina von þeirra um, að bundinn verði endir á þá óstjórn og vanstjórn, sem verið hafa höfuðeinkenni stjórnarfarsins síðustu 12 árin, er sú, að Samtök frjálslyndra og vinstri manna komi inn að kosningum loknum sem nýtt stjórnmálaafl, sem ráði úrslitum um breytta stjórnarstefnu og um leið um aukið samstarf og sameiningu vinstri aflanna. En hér er verk aðeins hafið og síður en svo, að nokkru lokatakmarki sé náð. Þá fyrst má vænta algerra umskipta fyrir íslenzkar vinnustéttir og líta björtum augum til framtíðarinnar, er tekizt hefur að sameina alla lýðræðisjafnaðarmenn og samvinnumenn í einum sterkum og öflugum flokki, sem er okkar lokamark. Við í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna munum nota allt það afl, sem okkur kann að verða veitt í næstu kosningum, til þess að hafa forustu um þá sameiningu vinstri aflanna, sem allt veltur nú á að takist, ekki einhvern tíma í blámóðu framtíðarinnar, heldur í allra nánustu framtíð. Góðir hlustendur. Tökum höndum saman um að gera næstu kosningar til Alþingis að tímamótum sameiningar allra lýðræðissinnaðra vinstri afla með þjóðinni. - Góða nótt.



Herra forseti. Hv. þm. Sigurður Ingimundarson hampaði í ræðu sinni gömlu blekkingunni, að Búrfellsvirkjunin hefði verið útilokuð, ef álbræðslan hefði ekki verið reist jafnhliða. Þetta er í algjöru ósamræmi við það, sem ríkisstj. sagði, þegar lögin um Búrfellsvirkjun voru til umr. á Alþ., ári áður en afstaða var tekin til álbræðslunnar. Ríkisstj. sagði þá, að Búrfellsvirkjun yrði byggð, þótt ekki væri samkomulag um álbræðslu, og það væri ekki meira þrekvirki að reisa hana án álbræðslu en að ráðast í virkjun Sogsins á sínum tíma. Munurinn yrði aðeins sá, að virkjunin yrði byggð í fleiri áföngum, ef álbræðsla yrði ekki reist samtímis. Af hálfu stjórnarsinna hefur verið lögð á það megináherzla í þessum umr., að rétt sé að bíða vísindalegs úrskurðar um það, hvort flúormengunin frá álbræðslunni muni valda alvarlegu tjóni eða ekki. Þessu er því að svara, að það getur tekið of langan tíma að fá slíkan úrskurð. Útilokað er, að vísindin geti svarað því nú, hvert sé hættumarkið miðað við þær aðstæður, sem hér eru. Til þess að fá úr því skorið getur þurft nokkurra missira reynslu. Sá tími getur reynzt of langur. Þess eru mörg dæmi frá öðrum löndum, að deilt hafi verið um, hvort úrgangsefni frá stórum verksmiðjum mengi loft eða vatn, og að niðurstaðan hafi orðið sú, að eðlilegt væri að bíða eftir úrskurði vísindanna, sem byggðist á nægilegri reynslu. Þegar sá úrskurður var loks fyrir hendi, var mengun vatns eða lofts oft svo komið, að dýralíf og gróður hafði orðið fyrir tjóni, sem seint eða aldrei verður bætt. Glöggt dæmi um þetta eru vötnin miklu á landamærum Kanada og Bandaríkjanna og fjöldi stærri og smærri fljóta í iðnaðarlöndunum. Með því að draga það að koma upp hreinsitækjum í álbræðslunni, þangað til öruggar vísindalegar niðurstöður eru fyrir hendi, tökum við áhættu, sem við vitum ekki til fulls, hvað getur verið mikil, en getur áreiðanlega orðið mjög mikil. Undir slíkum kringumstæðum á það að vera reglan að taka ekki áhættuna. Það, sem er nú þegar kunnugt um, er það, að strax á s.l. sumri, eftir fárra mánaða rekstur bræðslunnar, komu í ljós óheppileg áhrif á gróður í Hafnarfirði, samkvæmt athugun hins ábyrgasta og reyndasta náttúrufræðings, sem þjóðin hefur átt, Ingólfs Davíðssonar. Margir trúverðugir menn herma einnig, að svipaðra áhrifa hafi gætt á Álftanesi á s.l. sumri, a.m.k. nokkrum hluta þess. Ólíklegt er annað en þessi áhrif aukist við stækkun bræðslunnar, en afköst hennar á s.l. ári voru tæpur helmingur þess, sem þau munu verða í framtíðinni samkv. gerðum samningum. Varðandi hættumörkin er ekki hægt að miða við nema takmarkaða erlenda reynslu, því að ekki er ólíklegt, að íslenzkur gróður þoli verr umrædd áhrif en erlendur sökum annarra og örðugri vaxtarskilyrða. Það er því engan veginn útilokað, að þessi mengunaráhrif geti náð til meiri hluta Stór-Reykjavíkursvæðisins. Það má e.t.v. segja, að ræktunin á þessu svæði skili ekki miklum peningalegum arði í þjóðarbúið. En þó að við nefnum ekki nema þann garðagróður, sem þrífst í Hafnarfirði, Kópavogi og Reykjavík, þá yrði þjóðin óneitanlega miklu fátækari í menningarlegum og uppeldislegum efnum, ef þessi gróður yrði fyrir alvarlegum skemmdum. Við getum því ekki tekið þá áhættu, sem vofir yfir gróðrinum á Stór-Reykjavíkursvæðinu frá álbræðslunni, ef hreinsitækjunum verður ekki komið upp. Þess vegna verður það að vera ófrávíkjanleg krafa Alþ., að ekki dragist að koma upp þessum tækjum. Þessi krafa Alþ. verður síður en svo talin óeðlileg, þegar höfð er í huga afstaða annarra þjóða. Eftir því sem ég veit bezt, er álbræðslan í Straumsvík eina álbræðslan í Evrópu, sem hefur ekki hreinsitæki. Norðmenn eru t.d. mjög strangir í þessum efnum. Álbræðsla svissneska álfélagsins í Þórsnesi, sem er talsvert minni en álbræðslan verður hér, hefur frá upphafi haft hreinsitæki, en samt hefur verið neitað um leyfi til að stækka hana, vegna þess að hreinsitækin hafa ekki þótt nógu vönduð. Henni er meira að segja ekki leyft nú að skila fullum afköstum vegna mengunarhættunnar. Hvers vegna skyldu Íslendingar gera minni kröfur í þessum efnum en aðrar þjóðir, þar sem hættan getur þó verið meiri hér en víðast annars staðar, sökum þess að íslenzkur gróður hefur erfiðari vaxtarskilyrði. Ef allt væri með felldu, ættu Íslendingar einmitt að gera meiri kröfur en aðrar þjóðir, sökum þess að þeir eiga land, sem hefur orðið fyrir minni skemmdum af völdum mengunar en flest önnur lönd. Það ætti að vera Íslendingum aukin hvatning til að forðast hætturnar og að halda landinu áfram sem heilnæmustu og hreinustu. Það er með öllu rangt, að krafan um hreinsitæki í álbræðslunni sé sprottin af því, að hér eigi erlendur aðili hlut að máli. Í þessum efnum má ekki gera neinn mun á því, hvort um erlend eða innlend fyrirtæki, einkafyrirtæki eða opinber fyrirtæki sé að ræða. Persónulega skoðun mína í þessum efnum árétta ég m.a. með flutningi brtt. við lögin um Áburðarverksmiðju ríkisins, þar sem lagt er til, að þess verði jafnan gætt, að ekki stafi mengunarhætta frá rekstri verksmiðjunnar. Ástæðan til þess, að slík till. hefur ekki verið flutt fyrr en nú, er sú, að ekki hefur verið upplýst fyrr en í vetur, að teljandi mengunarhætta geti fylgt rekstri áburðarverksmiðjunnar. Það er annars ekki langt síðan farið var að ræða um mengun í lofti sem alvarlegt vandamál. Með vissum rétti má líka segja, að þetta vandamál hafi ekki komið til sögu í ríkum mæli fyrr en í síðari heimsstyrjöldinni og eftir hana með tilkomu stóraukins efnaiðnaðar og framleiðslu alls konar gerviefna. Það tók iðnaðarþjóðirnar verulegan tíma að átta sig á þeirri hættu, sem hér var að gerast. Það má jafnvel segja, að það hafi ekki verið öllu fyrr en á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1968, að þjóðirnar hafi almennt áttað sig á, að hér væri komið til sögu stórfellt vandamál, sem kallaði á alþjóðlegt samstarf á margvíslegum sviðum, t.d. varðandi mengun hafsins. Ég man ekki eftir öllu sögulegri og áhrifameiri fundi en á Allsherjarþinginu 1968, þegar flutt var framsöguræða með till. Svía, að kölluð yrði saman sérstök alþjóðleg ráðstefna um verndun mannlegs umhverfis eða nánara sagt um aðgerðir til að hindra mengun lofts, vatns og lands. Svíar buðust jafnvel til að gerast gestgjafar að þessari ráðstefnu, og verður hún haldin í Stokkhólmi á næsta ári. Eftir ræðuna stóð hver fulltrúinn upp af öðrum, og þökkuðu allir Svíum fyrir frumkvæði þeirra og lýstu jafnframt þeim hættum, sem mannlegu umhverfi stafaði af margvíslegri mengun. Þó mátti vel ráða af þessum ræðum, að hér væri aðeins verið að ræða um upphaf eins geigvænlegasta vandamáls, ef ekki tækist að stöðva þá öfugþróun iðnvæðingarinnar, sem hér væri á ferðinni. Í framhaldi af þessum sögulegu umr. á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 1968 hefur ekki annað mál verið rætt öllu meira í heiminum en mengunarvandamálið síðustu tvö árin. Margt bendir til, að þær umr. og þær aðgerðir, sem vonandi fylgja í kjölfarið, eigi eftir að valda eins konar byltingu í mati verðmæta og lífsgæða. Menn skilja það miklu betur eftir en áður, að hreint loft og heilnæmt land er í röð allra mestu verðmæta og náttúrugæða. Hröð iðnvæðing er ekki lengur sama keppikefli og áður, ef ekki tekst jafnhliða að halda umhverfinu heilnæmu og andrúmsloftinu ómenguðu. Í samræmi við þetta hefur aukizt skilningur á mikilvægi þeirra atvinnugreina, gamalla og nýrra, sem hægt er að efla og auka, án þess að því fylgi aukin hætta fyrir mannlegt umhverfi. Þetta nýja lífsgæðamat eða verðmætamat, sem er að ryðja sér til rúms í heiminum, mun m.a. opna augu manna fyrir því, að Ísland er miklu auðugra land en álitið hefur verið til þessa. Ísland býr yfir þeirri auðlegð, sem nú er að verða talin mikilvægust, ómenguðu andrúmslofti og hreinu umhverfi. Á Íslandi er líka að finna möguleika fyrir vaxandi atvinnuvegi, sem ekki hafa mengunarhættu í för með sér. Hér eru ekki aðeins auðug fiskimið við strendurnar, sem veita skilyrði til blómlegra fiskveiða og fiskiðnaðar, ef nógu mikið kapp er lagt á nauðsynlega friðun fiskstofnanna. Hér er að finna stórkostlega möguleika til að auka fiskrækt í ám og vötnum. Hér er með vaxandi ræktun og þá ekki sízt með skynsamlegri ræktun beitilandsins hægt að auka landbúnað, sem m.a. getur orðið undirstaða vaxandi útflutningsiðnaðar. Hér má á grundvelli vatnsorkunnar byggja upp ýmiss konar iðnað, sem fylgir ekki teljandi mengunarhætta. Hreint og heilnæmt umhverfi mun svo hvetja ferðamenn til að sækja hingað í sívaxandi mæli. Þannig hefur Ísland skilyrði til að vera eitt auðugasta og heilnæmasta land í heiminum, ef þjóðin ber gæfu til að vinna í anda þess nýja verðmætamats, sem nú er að ryðja sér til rúms. Til þess að þetta megi takast þarf vitanlega margt að gera. Við þurfum m.a. nýja löggjöf um náttúruvernd og sérstaka löggjöf um ráðstafanir gegn mengun í lofti og vatni. Hvort tveggja er nú nokkuð á veg komið. Á þingi 1968 flutti Eysteinn Jónsson og fleiri framsóknarmenn till. um endurskoðun náttúruverndarlaganna frá 1956, og varð samkomulag um, að sérstök nefnd annaðist þessa endurskoðun. Sú nefnd samdi frv. til nýrra náttúruverndarlaga, sem lagt var fram á Alþ. 1969, en náði ekki samþykki þá. Það hefur aftur verið lagt fyrir þetta þing, en horfur eru á, að það dagi enn uppi vegna áhugaleysis ríkisstj. Dýrt væri, ef frv. dagaði enn uppi, því að það felur í sér miklar endurbætur á núgildandi löggjöf. Þá flutti Ólafur Jóhannesson, formaður Framsfl., á Alþ. í fyrra till. um, að ríkisstj. væri falið að láta undirbúa löggjöf um ráðstafanir gegn skaðlegri mengun í lofti og vatni. Þessa till. dagaði uppi á þinginu í fyrra, en Ólafur flutti hana aftur í þingbyrjun nú, og hefur hún nú verið samþ. samhljóða. Þess verður að vænta, að ríkisstj. láti undirbúa slíka löggjöf svo kappsamlega, að hægt verði að samþykkja hana á næsta Alþ. En þótt lög um þessi efni séu mikilvæg, er hitt ekki þýðingarminna, að þeim verði framfylgt. Hér má ekki sýna neina linkind eins og þá, að ekki verði komið upp hreinsitækjum í álbræðslunni. Ef byrjað verður á að láta undan þar, er hætta á, að frekari undantekninga verði leitað. Þess vegna er það óumræðilega mikilvægt vegna framtíðarstefnunnar í þessum málum, að hún verði strax nægilega skýrt mörkuð í samskiptunum við álbræðsluna. Þeir, sem guggna strax í upphafi, eru ekki líklegir til að vera skeleggari síðar. En jafnhliða fullkominni löggjöf og einbeittri framkvæmd hennar þarf svo að haga allri uppbyggingu atvinnuveganna í samræmi við hið nýja verðmætamat, að hreint andrúmsloft og óspillt land sé meðal hinna allra mestu náttúrugæða. Þess vegna þarf að leggja sérstakt kapp á eflingu þeirra atvinnugreina, sem ekki fylgir teljandi mengunarhætta, eins og fiskveiða, fiskvinnslu, fiskræktar í ám og vötnum, ræktunar landsins, margvíslegs smærri iðnaðar o.s.frv. Hér bíða þjóðarinnar miklir óreyndir möguleikar, sem verða því betur nýttir sem þjóðin leggur meira kapp á heilbrigða landsbyggðastefnu og nýtir þannig auðlegð landsins alls. Og því aðeins mun þjóðinni vegna vel í landinu, að hún kappkosti að halda því hreinu og heilnæmu. - Ég þakka svo þeim, sem hlýddu. Góða nótt.



Herra forseti. Áður en ég byrja að tala um það mál, sem hér er til umr., vil ég átelja það trúnaðarbrot, sem hefur komið fram hjá einum ræðumanni, Haraldi Henrýssyni, hér í kvöld, að lesa upp í útvarpsumr. á Alþ. um mengun till. Frjálslyndra og vinstri manna í landhelgismálinu, sem lagðar hafa verið fram í landhelgisnefnd jafnframt till. annarra flokka á grundvelli samkomulags í nefndinni milli flokkanna um það að reyna til hlítar að samræma sjónarmið, áður en till. yrðu lagðar fram eða kynntar á Alþ. Herra forseti. Við ræðum hér um það, hvort Alþ. eigi að segja ríkisstj. fyrir verkum um, hvort tafarlaust skuli sett upp hreinsitæki í álverksmiðjunni í Straumsvík. Frá öndverðu var það ljóst, að frá álbræðslunni í Straumsvík, eins og frá öðrum álbræðslum, mundi stafa viss mengunarhætta. Þetta kom sérstaklega til umr. í sambandi við staðsetningu verksmiðjunnar. Rætt var aðallega um tvo staði, Eyjafjörð og Straumsvík. Ljóst var, að ef álbræðslan yrði staðsett við Eyjafjörð, gat ekki verið um annað að ræða en að hafa frá byrjun sem fullkomnust hreinsitæki í slíkri verksmiðju. Þar hefði hún verið staðsett í landbúnaðarhéraði, þar sem vindáttin er mjög á einn veg, hafgola a.m.k. verulega ríkjandi. Athugaðar voru vindáttir í Straumsvík eftir upplýsingum frá Veðurstofunni, sem gáfu það til kynna, að ríkjandi vindátt á þessum stað væri til hafs, og að öðru leyti var staðsetningin á opnu svæði, en ekki í lokuðum fjalladal eða firði, þar sem hættan er önnur og meiri. Af þessum sökum varð það að samkomulagi að byggja verksmiðjuna frá öndverðu með þeim hætti, að hægt væri að setja á hana hreinsitæki, en þó án þess að það væri gjört, þar til vísindalegar rannsóknir lægju fyrir og með þeirri niðurstöðu, að þess væri þörf. Í nál. meiri hl. iðnn. er lagt til að vísa málinu til ríkisstj. með þeim rökum, að af hennar hálfu og annarra stjórnvalda hafi verið gætt fyllstu varúðar og verið sé að vinna að því að fá úr því skorið frá vísindalegu sjónarmiði, hvort þess sé þörf, að í þessa verksmiðju séu sett upp hreinsitæki. Ég hef hugboð um, að þess sé þörf, þegar verksmiðjan stækkar og byrjar með auknum afköstum, næstum tvöföldum, 1972. Hitt er svo annað mál, að kröfur mínar fyrir hönd ríkisstj. Íslands um nauðsyn hreinsitækja verð ég að byggja á niðurstöðum vísindalegra rannsókna. Ég hef lagt áherzlu á, að ekki þurfi að kvíða skorti sérfræðilegra athugana í þessu máli og vísindalegrar niðurstöðu. Í fyrsta lagi var sett á laggirnar sérstök rannsóknarnefnd, sem við getum kallað flúornefnd, með fulltrúum frá báðum aðilum. Það er rangt hjá Lúðvík Jósefssyni hér áðan, þegar hann segir, að þessi nefnd sé á vegum álbræðslunnar, hún á tvo fulltrúa í nefndinni, ríkisstj. tvo, einn Íslending og Norðmann, sem ég valdi að góðra manna ráði sem einn færasta sérfræðing í Noregi með mikla reynslu að baki í þeim efnum. Það er líka rangt hjá Lúðvík Jósefssyni, að líffræðingar hér hafi sannað, að flúorskýrslan væri marklaus. Líffræðingar gerðu athugasemdir við flúorskýrsluna á þeim grundvelli, að það væru í henni rangar tilvitnanir í fræðirit, og það hefur síðan verið leiðrétt, og þeir töldu óvarlegt að miða við skaðleysismörk þau, sem nefndin getur um. En þessir líffræðingar þurftu að leiðrétta missagnir blaða um það, að skýrslan væri fölsuð. Þetta sé ég ástæðu til að taka fram. Líffræðingarnir lögðu til, að í sambandi við þessar rannsóknir yrðu kvaddir til líffræðingar, svo sem hefur verið gert, eins og ég síðar kem að. Ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að við ekkert iðjuver á Íslandi hafi fyrir fram verið gerðar þvílíkar ráðstafanir og við álbræðsluna í Straumsvík. Í nál. meiri hl. er gerð grein fyrir þeim varúðarráðstöfunum, sem gerðar hafa verið, og á hvern hátt það er á valdi okkar sjálfra að krefjast frekari varúðarráðstafana og aðgerða. Eins hefur þess verið mjög skilmerkilega getið í ræðu hv. 7. þm. Reykv., Péturs Sigurðssonar, sem er frsm. meiri hl. n. En menn geta spurt: Hvers vegna að eiga nokkuð á hættu? Og því ekki að krefjast, að hreinsitæki séu sett upp þegar í stað, eins og till. er orðuð? Í fyrsta lagi eigum við ekkert á hættu, því að það er að staðaldri fylgzt með þessum hlutum, eins og nákvæmlega er gerð grein fyrir í grg. þeirrar nefndar, sem um þessi mál fjallar, flúornefndarinnar, sem ég hef svo nefnt. Sé hætta á ferðum eða fram komin alvarleg áhrif mengunar, þá er það okkar að taka í taumana og segja: Hingað og ekki lengra. Hér þarf endurbóta við. Hreinsun á útblæstri frá álbræðslunni. - En þetta liggur fyrir, segja menn. Grasafræðingur tók sýni af nokkrum trjám, þau voru alls þrjú, þessi sýni. Því hefur verið lýst, hvernig flúornefndin starfar á allt öðrum grundvelli, þar sem tekin eru á hinum mismunandi tímum og mismunandi stöðum fjölmörg sýni, svo að tugum skiptir og mánaðarlega, t.d. af regnvatni, en hér voru tekin þrjú sýni, og þess vegna á nú að hlaupa upp til handa og fóta og láta í veðri vaka, að lamaður trjágróður á s.l. sumri sé allur álbræðslunni að kenna. Það er vitað um gjörvallt land, að trjágróður og gróður yfirleitt var með lélegasta móti af miklum kulda og meiri kulda en við höfum átt að venjast um langa tíð. Og hvað segja svo þessar þrjár niðurstöður af stökum sýnishornum þessa meinta vísindamanns? Jú, visst flúormagn í þeim. En hvaða ályktanir er í raun og veru hægt af slíku að draga? Og það er enn ósvarað þeirri spurningu, hvað veldur því, að í ýmsum sýnum, sem flúornefndin tók ári áður en álbræðslan byrjaði að starfa, er meira flúormagn en mældist hjá grasafræðingnum, meira flúormagn en árið eftir að hún tók til starfa. Á þessu er þörf að fá frekari skýringu. Hinu hefur svo grasafræðingurinn leynt fyrir blöðum og fjölmiðlum, að fjórða sýnið frá honum var sent til Noregs og fékkst um það sú umsögn, að skemmdir stöfuðu af sitkagrenilús. Ég hef nú hér með höndum skýrslu um nýjar rannsóknir frá SYNTEF-rannsóknarstofnuninni við háskólann í Þrándheimi. Um er að ræða 22 sýni, þar sem borið er saman flúormagnið í greni frá 1969, áður en álbræðslan tók til starfa, því að hún tók ekki til starfa fyrr en um mánaðamótin sept. og okt., og 1970, eftir að hún var búin að starfa í heilt ár, og það vill svo til, að í öllum þessum sýnum, 22 að tölu, er flúormagnið meira árið áður en álbræðslan tók til starfa en árið eftir að hún tók til starfa. Sýnin eru á þessa leið: Það er í venjulegri furu 1969 30.3 mg í kg, vanalegri furu 1970 11.3, það er sama sýnið, mg í kg. Sitkagreni 1969 17.2, en 1970 7.1 mg í kg. Í nálum bergfuru 1969 5.2 mg, áður en verksmiðjan byrjar, en 1970, eftir að verksmiðjan byrjar, =0.6 mg 3 kg af flúor. Sitkagreni 19696.6, sama 19701.7. 1969 sitkagreni 3.9, sama 1970 0.3. Venjuleg fura 1969 6.9 mg í kg af flúor, en 1970 1.7. Bergfura 1969 5 mg í kg, en 1970 0.6. Bergfura 1969 11.1 mg í kg, 1970 3 mg í kg. Sitkagreni 1969 12.9 og í sama 1970 7.8. Í bergfuru 1969 19.8 mg í kg af flúor, en í sama 1970 4.7. Sitkagreni 1969 19.4 og í sitkagreni 1970 22.6. Það síðasta, sem ég las, er eina sýnið, sem er með örlítið meira flúor, eftir að verksmiðjan er búin að starfa í eitt ár. Þetta er m.a. rannsóknarefni fyrir þá vísindamenn, sem hafa tjáð sig um þessi mál, og ég verð að segja það, að það var rétt og satt sagt hjá Haraldi Henrýssyni, þegar hann talaði um fullyrðingar Ingólfs Davíðssonar, þó að hins vegar Þórarinn Þórarinsson hafi sagt hér áðan, að hann væri færasti grasafræðingurinn eða náttúrufræðingurinn, sem Ísland hefði átt. Ég skal ekki dæma um það, ég þekki ekki manninn, en mér finnst hins vegar, að þegar vísindamenn eru á ferðinni, þá eigi þeir að fara nokkuð öðruvísi að en sá ágæti maður hefur gert, að telja fullsannaða hluti með þessum þremur sýnum, sem tekin hafa verið, og láta svo þar við sitja. En alþm. er ætlað að dansa eftir öðrum nótum en vísindalegum og sérfræðilegum. Það er hin pólitíska mengun hugarfarsins, sem hér á að ráða. Þegar flm. þessarar till. hafa orðið þess áskynja og vita, að stóriðjan á Íslandi fellur almenningi í geð og almenningur skilur, að hér er verið að vinna að þjóðarheill, þá skal reynt að koma á stóriðjuna klámhöggi með einum eða öðrum hætti, og skiptir þá ekki máli, hvað vísindi og sérfræði segja. Það er rangt hjá Þórarni Þórarinssyni, þegar hann segir hér áðan, að það sé of langur tími að bíða eftir vísindalegum niðurstöðum og rannsóknum. Sá tími, sem nú er, vetrartíminn, felur ekki í sér neina hættu fyrir gróður, og hins vegar er það ljóst, eins og fram hefur komið, að hvorki í jarðvegi né vatni hefur verið nokkuð veruleg aukning á flúormagni, og þess vegna höfum við tíma fyrir okkur, og stækkun álbræðslunnar, sem minnzt hefur verið hér á, kemur ekki til greina fyrr en á árinu 1972. Bæði Þórarinn Þórarinsson og Magnús Kjartansson töluðu um það hér, að þetta væri eina álbræðslan í heiminum án hreinsitækja, og Magnús Kjartansson innti sérstaklega eftir því, að menn tjáðu sig um það. Sé svo, þá verð ég að biðja menn að hafa það í huga, að ég þekki enga álbræðslu, - það getur vel verið, að hún sé til, - minni álbræðslu í heiminum heldur en þessa, sem nú starfar hér. Þær eru yfirleitt mörgum sinnum stærri, þær álbræðslur, sem ég þekki til í Evrópu, og þær, sem maður hefur sagnir af í Bandaríkjunum eða Ameríku. Og þegar talað er um það, að þar séu hreinsitæki, en ekki hér, þá er það m.a. vegna þeirrar reynslu, sem þar hefur fengizt. Sérstaklega er þetta áberandi í Noregi, þar sem álbræðslur eru byggðar í djúpum fjalladölum eða innfjörðum, eins og í Þórsnesi, að þar er hættan stórkostlega mikil og þar hafa verið sett upp hreinsitæki í álbræðsluna. Þetta er rétt. En hér er staðsetningin allt önnur og rétt að hafa það í huga ekki síður en önnur atriði, þegar borin er saman þessi álbræðsla við aðrar álbræðslur. Ég bið ekki um annað fremur en rannsakað sé til hlítar, hvað rétt sé að gera og hver hættan kunni að vera. Ég hef lagt til við framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins, að hún skipi sérstaka nefnd til að rannsaka, hver mundu vera hættumörk flúormagns í gróðri hérlendis, bæði vegna búpenings, sem á honum er fóðraður síðar, og einnig vegna trjágróðursins sjálfs. Þessi nefnd er nú þegar tekin til starfa. Auk þess hef ég fengið skýrslur amerískra vísindamanna um áætluð skaðleysismörk flúormagns í Sviss, en ríkisstj. Sviss hafði fengið þessa vísindamenn til að kanna þetta mál sérstaklega þar. Ef íslenzka sérfræðinganefndin, sem skipuð er að minni ósk, og framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins óska þess að fá þessa amerísku vísindamenn sér til aðstoðar, er ég reiðubúinn til að stuðla að því, að af hálfu ríkissjóðs verði lagt fé af mörkum, til þess að svo megi verða. Í fyrri viku voru hér sérfræðingar á þessu sviði að minni tilhlutan eftir viðræður milli mín og dr. Pauls Müllers, sem er einn af framkvæmdastjórum álversins, en jafnframt einn af stjórnarmeðlimum ISALs. Áttu þeir viðræður við íslenzka sérfræðinga og íslenzku nefndina, sem hefur það verkefni að ákvarða skaðleysismörk flúormagns hér á landi. Af minni hálfu skal ekkert látið undir höfuð leggjast, til þess að þessi nefnd fái hina beztu aðstöðu, sem hún óskar, í sambandi við athuganir sínar til þess að komast að réttri niðurstöðu. Ég get getið þess líka í þessu sambandi, að það er ráðgert að bæta í flúornefndina tveim líffræðingum frá hvorum aðila, ríkisstj. og ISAL, en um það hafa komið fram tilmæli, m.a. frá íslenzku líffræðingunum. Ég óska þess ekki að berjast við vindmyllur eins og Don Quixote. Ég vil, að staðreyndir málsins séu leiddar í ljós og ákvarðanir teknar, þegar þær liggja fyrir. Framkvæmdanefnd Rannsóknaráðs ríkisins hefur sagt í bréfi til iðnn. Alþ. um þetta mál, að að sjálfsögðu geti hún ekki tekið ákvörðun um það, hvort nauðsyn sé að setja upp hreinsitæki í álbræðsluna í Straumsvík, fyrr en niðurstöður rannsókna liggja fyrir. Eru þm. það meiri menn, að þeir séu þess umkomnir að taka ákvörðun, áður en niðurstöður rannsókna liggja fyrir? Ef tilgangurinn væri annar en sá að þyrla upp moldviðri um þetta mál, mundu að sjálfsögðu allir þm. greiða því atkvæði, að þessari till. væri vísað til ríkisstj., sem hefur málið til meðferðar og hefur látið gæta fyllstu varúðar og vill, að svo sé gert, og mun ekkert láta undir höfuð leggjast, að svo sé gert. Ég vísa algerlega til föðurhúsanna öllum getsökum um það, að ríkisstj. hafi ekki verið fyllilega á verði og þeir menn, sem fyrir hennar hönd hafa starfað til að gæta fyllstu varúðar. En á hitt er að líta, að mengun getur verið margs konar. Sagt var um aldamótin af einu skáldi okkar: „Öllum hafís verri er hjartans ís, er heltekur skyldunnar þor. Ef hann grípur þjóð, þá er glötunin vís, þá gagnar ei sól né vor.“ Við tilhugsunina um þessar ljóðlínur vil ég segja, að allri mengun verri er hin pólitíska mengun hugarfarsins, sem hefur þann eina tilgang að eitra andrúmsloft þjóðarinnar, að eitra hugarfarið þannig, að það sé ekki þess umkomið að kveða upp skynsemisdóma um hluti. Þegar þessi mengun heltekur hugarfarið, gagnar ei sól né vor. Magnús Kjartansson sagði hér í umr. áðan, að öllu hefði verið fórnað vegna gróðahagsmuna erlendra, og aðrir hafa sagt eitthvað svipað. Engu hefur verið fórnað, en mikið áunnizt við byggingu álbræðslunnar hér á Íslandi. Ég hirði ekki að öðru leyti að elta ólar við hina væmnu rómantík efnishyggjupostulans Magnúsar Kjartanssonar, og reyndar hefði Lúðvík Jósefsson gjarnan mátt spara sér væmnar fullyrðingar sínar um Laxárvirkjun, sem hann sýnilega þekkir lítið eða ekkert til. Hann sagði á þessa leið: Þegar kemur að Laxárvirkjun, bögglast allt fyrir ráðherrunum og ekkert fæst að gert. - Ég hef nú í heilt ár lagt mig í framkróka um að reyna að ná samkomulagi og sættum milli deiluaðila í þessu máli, og sú virkjun, sem núna er verið að vinna að, er sú virkjun, sá virkjunaráfangi, sá áfangi, sem bændurnir á Laxársvæðinu, Búnaðarsamband Þingeyinga óskaði eftir, að ráðizt yrði í, og sýslunefnd Suður-Þingeyinga óskaði einnig eftir, að ráðizt yrði í. Hitt er svo rétt, að báðir aðilar voru á móti því, að ráðizt yrði í Gljúfurversvirkjun, en strax á vorinu 1970 voru áformin um Gljúfurversvirkjun, þ.e. vatnaflutningar í Þingeyjarsýslu, lögð á hilluna. Það er alveg rangt, sem fram kom hjá Haraldi Henrýssyni hér, að upphaflega hafi verið ráðgert að byggja álbræðsluna þannig, að ekki væri hægt að setja í hana hreinsitæki. Ég veit ekki, hvaðan þessi hv. þm. hefur þennan fróðleik. Þetta eru staðlausir stafir. Hann sagði, að það hefði verið gert ráð fyrir að setja upp hreinsitæki samkvæmt kröfum Alfreðs Gíslasonar læknis, og vitnaði í ræðu frá 3. maí 1966. Ég undirritaði samningana með því byggingarlagi, sem á álbræðslunni er, og með þeim hætti, að hægt sé að setja upp í hana hreinsitæki, 28. marz 1966. En hann gerði hins vegar Alfreð Gíslasyni engan greiða, þessi hv. þm., með því að lesa hér upp mestu öfgarnar úr ræðu hans hér á þingi á sínum tíma, sem voru sannarlega ekki þess eðlis, að læknir ætti að láta hafa þær eftir sér, þegar m.a. var verið að reyna að láta í það skína, að hér væri svo mikil eitrunarhætta á ferðinni, að fólk mundi detta steindautt á götunum í Hafnarfirði og Reykjavík. Og það kom reyndar fram í því, sem þessi hv. þm. las. Hins vegar hef ég það eftir beztu sérfræðingum, sem á þessu sviði starfa, Norðmönnum, að þeim sé ekki kunnugt um það, þeir viti ekkert dæmi um það, að mönnum hafi orðið meint af að lifa í nágrenni álverksmiðju, og þó voru þessar álverksmiðjur ekki með hreinsitæki fyrr en allra síðustu árin sumar hverjar. Ég vil svo leyfa mér að lokum að taka saman nokkur atriði, sem mér finnst öðrum fremur athyglisverð: 1) Vitnað hefur verið til athugasemda um skýrslu flúornefndar, sem 37 líffræðingar sendu fimm ráðuneytum á þessu ári. Leiðrétt hefur verið það, sem leiðrétta þurfti vegna athugasemda þessara 37 ágætu manna. En má ég spyrja: Af hverju gerði ekki einhver einn þessara manna þessar athugasemdir upp á eigin ábyrgð án undirskriftasmölunar? Ef svo hefði verið gert, þá var þegar unnt að leiðrétta það, sem leiðrétta þurfti, og algerlega án nokkurs úlfaþyts í blöðunum. 2) Ég hef ekki miðað mál mitt við nein ákveðin skaðleysismörk flúormagns hér á landi, hvorki varðandi gróður né fóður. Vitneskja um slík mörk liggur ekki fyrir, en málið í athugun hjá nefnd, sem að tilhlutan iðnrn. hefur verið sett á laggirnar að tilhlutan Rannsóknaráðs ríkisins. 3) Eftir víðtækar rannsóknir flúornefndar svo kallaðrar eru niðurstöður samkvæmt skýrslum hennar m.a. eftirfarandi: Heildarmynd sú, sem fæst úr skrám og línuritum, leiðir í ljós, að flúormagn er verulega neðan þeirra magngildismarka, sem þekkt er, að orsaki sjáanlegar skemmdir á trjágróðri og flúorveiki í nautgripum, sem fóðraðir eru á algengan hátt. Í bréfi formannsins, prófessors Finns Roll-Hansens, sem er skógræktarstjóri Norðmanna eða stendur fyrir deildinni, sem fjallar sérstaklega um skaða á skógum eða skemmdir þar, dagsettu 11. jan. 1971, til framkvæmdastjóra Rannsóknastofnunar iðnaðarins, Péturs Sigurjónssonar, segir eftirfarandi um skýrslu flúornefndarinnar: „Som helhet er rapporten oversigtig, resultaterne ser betryggende ut med hensyn til skade pá vegetation.“ Í þessu felst, að þessi reyndi maður á því sviði, sem við erum að tala um, telur, að niðurstöður rannsóknanna séu þannig, að óþarft sé að óttast í bili. Hann bendir á, að 11/2 árs rannsóknir séu of stuttur tími og það þurfi þess vegna að fá fleiri niðurstöður og taka sér meiri tíma til þess að ganga úr skugga um, hvort þörf sé t.d. á hreinsitæki eða ekki. 4) Trjárækt getur brugðizt til beggja vona hér á landi, og þurfa hvorki skordýr né mengun að koma til í því sambandi. Má m.a. vísa til bréfs frá áðurnefndum Finn Roll-Hansen prófessor til Péturs Sigurjónssonar forstöðumanns Rannsóknastofnunar iðnaðarins frá 6. okt. 1967. Í því segir hann, að rekja megi skemmdir á nokkrum sýnum, sem rannsóknanefndin sendi honum af visnandi furu frá Heiðmörk og Vífilsstaðahlíð, til orsaka veðurfars, en ekki skordýra. Fjölmörg önnur slík dæmi eru kunn. 5) Flúormengun í vissum tegundum af trjám hefur reynzt meiri, áður en álbræðslan tók til starfa en ári eftir að hún hóf starfsemi sína. Á þetta sérstaklega við t.d. um sýni úr Hljómskálagarðinum í Rvík, þar sem flúormagn í birki reyndist 36.5 mg í kg í júní 1969, 39 mg í kg í sept. 1969, en 22.9 mg í kg í sept. 1970, eftir að álbræðslan hafði starfað í eitt ár. Fjölmörg önnur dæmi eru til um þetta, sem ég hef áður vitnað til. 6) Flúor í ýmsum samböndum er algengur í náttúrunni, enda fimmtánda algengasta frumefnið í jarðskorpunni. Flúor er algengur í beinum fiska og manna og getur verið gagnlegur í drykkjarvatni til að minnka tannskemmdir. Einungis ef flúormagnið fer yfir viss mörk, getur hann reynzt skaðlegur, og þess vegna er verið að vinna að öllum þessum rannsóknum, hvort flúormagnið er fyrir ofan tiltekin mörk eða ekki. 7) Á ráðstefnu um mengun, sem haldin var í Rvík 27.–28. febr. s.l. á vegum Landverndar og fleiri aðila, kom m.a. fram hjá Flosa H. Sigurðssyni veðurfræðingi eftirfarandi: Veðurfræðilegar rannsóknir hafa sýnt, að vindur stendur af áliðjuverinu á Hafnarfjörð og Reykjavík aðeins 1/5 hluta af árinu að jafnaði. Þegar vindur stendur á Reykjavíkursvæðið, er hann venjulega mjög hvass útsynningur og uppstreymi mikið, þynning verður því mjög mikil. 8) Samkvæmt samningi ISALs er skylt að greiða bætur fyrir það tjón, sem hugsanlega kann að orsakast af mengun frá álbræðslunni. Segja má því, að það hefur enginn hag af því að spara stofnkostnað og rekstrarkostnað í hreinsitækjum, en borga í þess stað stórar fjárfúlgur í skaðabætur, ef um raunverulegt tjón væri að ræða. Leiða má athygli að því, að frestun á að setja upp hreinsitæki, meðan tjón er ekki fyrir hendi, gæti leitt til þess, að hreinsitæki yrðu fullkomnari en ella, þegar þau verða sett upp, þar sem sífellt er unnið að rannsóknum og tilraunum á þessu sviði og mikil þróun hefur einmitt átt sér stað á þessum vettvangi upp á síðkastið. Að lokum vil ég segja þetta: Einskis ber að láta ófreistað, til þess að iðnþróun á Íslandi, í hvers konar mynd sem hún birtist, verði eigi skaðvaldur á öðru sviði. Þess er nú gætt í miklu ríkara mæli en áður annars staðar í hinum siðmenntaða heimi. Við Íslendingar þurfum að setja okkar eigin lög og reglur í þessu sambandi, því að til þess eru vítin að varast þau. Það er nú unnið að því að semja frv. til l. almennt um varnir gegn mengun, sem svo fljótt sem verða má verður lagt fyrir Alþ. Ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ., er nú situr, frv. til I. um náttúruvernd, og ætlazt er til, að það verði afgr. sem lög, áður en þingi lýkur. Í landhelgisnefnd, sem skipuð er fulltrúum allra þingflokka, hefur verið sérstaklega rætt um sérstaka mengunarlögsögu á hafinu til að verja auðlindir þess skaðlegum áhrifum mengunar. Í þessum málum ætti ekki að vera ágreiningur milli alþm. Hér ber að stefna að einu marki. Okkur ber að samræma iðnþróun til hagsbóta fyrir almenning vörnum gegn skaðlegum áhrifum mengunar og heilbrigðri náttúruvernd. - Góða nótt.