Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Í fyrstu fjárlagaræðu minni, haustið 1934, lagði ég áherzlu á, að stj. liti á það sem eitt af sínum stærstu verkefnum, að bæta greiðslujöfnuðinn við útlönd. Þótt stj. vildi á engan hátt gera lítið úr þeirri þýðingu, sem fullur greiðslujöfnuður á fjárlögum og landsreikningi hefir fyrir þjóðarbúskapinn, þá varð þó að hennar áliti hitt að teljast aðalatriðið, að unnt væri að standa í skilum út á við og að vöruinnflutningur til landsins yrði ekki til langframa meiri en hægt væri að greiða með ársframleiðslu landsmanna. Í sambandi við þetta voru þegar á því þingi samþ. ný lög um gjaldeyrismálin, sem gáfu stj. heimild til þess að taka þau mál öðrum tökum en gildandi l. höfðu gert mögulegt. Í árslok 1934 var útlitið ekki glæsilegt. Greiðslujöfnuðurinn við útlönd var það ár óhagstæður um a. m. k. 10 millj. kr., og erfiðleikar á sölu íslenzkra afurða sívaxandi, einkum saltfisksins. Þótt það sé að vísu ekki venja, mun ég að þessu sinni byrja ræðu mína með því að gera grein fyrir viðskipta- og greiðslujöfnuðinum við útlönd síðastliðið ár og bera þá niðurstöðu saman við niðurstöðu ársins 1934, en það er síðasta árið, sem gömlu gjaldeyrislögin giltu. Samkv. bráðabirgðauppgjöri hagstofunnar fyrir árið 1936 hefir innflutningurinn, að frádregnum vörum til Sogsvirkjunarinnar og rafveitunnar á Ísafirði, sem sérstaklega eru greiddar með erlendu lánsfé, numið um 39,540 millj. kr. Árið áður nam hann hinsvegar eftir sömu heimildum 41,9 millj. kr., en árið 1934 48,480 millj. kr. Hefir því á þessu ári tekizt að minnka innflutninginn um 9 millj. kr. frá því sem var árið 1934, en samtals á tveim síðustu árum um ca. 16 millj. kr. Útflutningurinn á síðastl. ári hefir samkv. bráðabirgðaskýrslunum numið um 48,230 millj. kr., en 1934 44,760 millj. kr. Hefir útflutningurinn því á árinu 1936 orðið um 3,5 millj. kr. hærri en 1934. Samkvæmt þessum tölum hefir útflutningurinn umfram innflutning árið 1936 numið um 8,7 millj. kr. En árið, sem núv. ríkisstj. tók við völdum, var innflutningur umfram útflutning rúmlega 3,7 millj. kr. Hefir því á þessum tveimur árum tekizt að bæta greiðslujöfnuðinn við útlönd um 12,5 millj. kr. Þar af hafa um 9 millj. kr. unnizt með því að beita innflutningshöftunum meira en áður, og 3,5 millj. með auknum útflutningi. Er rétt að athuga nokkru nánar einstaka liði útflutnings og innflutnings til þess að fá hugmynd um, hvaða ráðstafanir hefir þurft að gera til þess að ná þessum árangri. Ætla ég þá fyrst að minnast á innflutninginn. Eins og kemur fram í fjárlagaræðunni fyrir árið 1934 og einnig 1935, var stj. það fyrirfram ljóst, að til þess að geta náð greiðslujöfnuði við útlönd með því útliti, sem þá var, þurfti verulegan niðurskurð á innflutningnum. En ég hygg, að hvorki stj. né öðrum hafi verið það fyllilega ljóst fyrirfram, hve mikið þurfti að beita innflutningshömlunum til þess að minnka innflutninginn um 9–10 millj. kr., eins og nú hefir tekizt. Koma þar ýmsar breyt. til greina, sem orðið hafa á verzlunarháttum þetta tímabil. Verðlag hefir hækkað, innflutningsþörfin aukizt o. fl. Sænska hagfræðingnum Lundberg reiknast svo til, að innflutningsþörfin vegna fólksfjölgunar í landinu aukist um nálega 700 þús. kr. árlega, og síðast en ekki sízt ber að minnast þess, að aukinn iðnaður í landinu, sem innflutningshöftin hafa átt mikinn þátt í að skapa, og breytingar á framleiðsluháttum, vegna þess að byrjað hefir verið á tilbúningi nýrra vara í stað hinna gömlu, sem markaðir hafa tapazt fyrir, hafa krafið meiri innflutnings á vélum en nokkurn gat órað fyrir að óreyndu. Vitað er af þeim, sem þekkja til, að árið 1932 var innflutningurinn lægri en hann hefir orðið fyrr og síðar um mörg ár. Stafaði þetta af því að nokkru leyti, að það ár var höftunum töluvert beitt, en eigi síður af hinu, að miklar vörubirgðir voru fyrir í landinu frá árunum 1930 og 1931, sem gerðu miklu auðveldara fyrir um minnkun innflutningsins. Það er þess vegna afarfróðlegt fyrir menn, sem vilja fá glögga hugmynd um, hve mikið innflutningshöftunum hefir raunverulega verið beitt til þess að ná þeim árangri, sem nú liggur fyrir, að bera innflutninginn 1932 saman við innflutninginn 1936. Ég hefi gert um þetta nokkurn samanburð og hefi skipt vörunum niður í 4 flokka, en haft „ýmsar vörur“, sem eru í skýrslum hagstofunnar ósundurliðaðar, sér í hinum fimmta. Miða ég við endanlegar niðurstöðutölur frá 1932, en bráðabirgðatölur frá 1936, en bæti 7% við hvern lið, en um þá upphæð hækka skýrslurnar venjulega, þegar fulllokið er frágangi þeirra, Það skal tekið fram, að fimmti flokkurinn, „ýmsar aðrar vörur“, er nokkru hærri nú en 1932, og stafar það af því, að stuðzt er við bráðabirgðaskýrslurnar, en þessi liður verður sundurliðaður nánar við endanlegan frágang. Við þessu er ekki unnt að gera, en það ruglar ekki þetta heildaryfirlit, svo að neinu verulegu nemi. Í 1. flokki eru þær vörur taldar, sem innflutningshöftunum hefir aðallega verið beitt gegn. Þó tel ég þar með nýlenduvörur, sem höftunum hefir að vísu nokkuð verið beitt gegn, en þó ekki mjög. Innflutningur þessara vara hefir verið sem hér segir (talið í þús. kr.): 1932 1936 Ávextir og grænmeti.................... 1043 278 Vefnaðarvörur og fatnaður.......... 3369 3351 Skófatnaður.................................. 883 770 Hreinlætisvörur............................ 456 140 Hljóðfæri og leðurvörur............... 46 58 Klukkur og silfurvörur................. 37 48 Nýlenduvörur............................... 1962 1565 Samtals 7796 6210 Ef við athugum þessa liði, sjáum við, að þeir eru undantekningarlaust lægri 1936 en 1932, og samtals hefir innflutningur þessara vara verið um 1,6 millj. kr. lægri 1936 en 1932. En vitanlega hefðu þeir átt að vera hærri, jafnvel þótt höftunum hefði verið jafnmikið beitt síðastl. ár og 1932, og stafar það af fólksfjölguninni og þar með aukinni innflutningsþörf. Þessi liður í skýrslunni sýnir því strax glögglega, að þurft hefir að beita höftunum mun meira á síðastl. ári, til þess að fá þá heildarniðurstöðu, sem varð, heldur en árið 1932. Í öðrum flokki tek ég allar almennar vörur aðrar, sem höftunum hefir yfirleitt ekki verið beitt gegn og ekki er hægt að beita þeim gegn, svo að nokkru verulegu nemi. - Þessar vörur eru: 1932 1936 Kornvörur .................................... 3381 3821 Byggingarefni .............................. 4657 6175 Útgerðarvörur .............................. 11528 11535 Landbúnaðarvörur ....................... 599 595 1932 1936 Einkasöluvörur ............................ 2205 2288 Pappírsvörur ................................ 1048 1348 Búsáhöld ...................................... 819 858 Samtals 24237 26620 Það sýnir sig, að í þessum flokki hefir innflutningurinn hækkað um 2,4 millj. kr., og er það nokkuð meira en eðlileg hækkun vegna aukins mannfjölda. Er hækkunin aðallega á byggingarefnisinnflutningi. Í þriðja flokk hefi ég sett vélar og varahluti og efnivörur til iðnaðar. Hefir innflutningur verið þessi: 1932 1936 Vélar og varahlutir ...................... 1559 3476 Efnivörur til iðnaðar .................... 1316 2563 Samtals 2875 6039 Hefir þessi flokkur hækkað síðan 1932 um hvorki meira né minna en 3,260 millj. kr., eða töluvert meira en tvöfaldast. Stafar þessi gífurlega aukning vitanlega beint af aukningu iðnaðarins og breyt. á framleiðslunni, m. a. auknum vélainnflutningi til verksmiðja, sem verið er að setja á stofn. Í fjórða flokki eru rafmagnsvörur. 1932 voru þær fluttar inn fyrir 853 þús., en 1936 fyrir 2200 þús. Hefir hækkunin þar orðið um 1,5 millj. kr. Veldur Sogsvirkjunin eðlilega þeirri hækkun að mestu. „Ýmsar aðrar vörur“ hafa hækkað úr 1,582 millj. í 3,464 millj. kr. Heildarniðurstaða þessara athugana verður því sú, að höftunum hefir þurft að beita meira en nokkru sinni fyrr síðastl. ár, enda þótt heildarinnflutningur til landsins hafi einu sinni áður á síðari árum, eða árið 1932, orðið minni. En þessi skýrsla sýnir það einnig, að miklu stærri hluti af heildarinnflutningnum er nú almennar nauðsynjavörur og vörur til framleiðslunnar og annarra framkvæmda en árið 1932. Innflutningshöftin hafa því ekki einungis gert það gagn, að minnka stórlega innflutninginn til landsins, heldur hafa þau einnig orðið til þess, að gjaldeyririnn, sem þjóðin hefir yfir að ráða, hefir verið miklu betur notaður en áður. Ef við athugum svo útflutninginn og breyt., sem á honum hafa orðið, og berum saman við árið 1934, sem er eðlilegast, vegna þess að það ár tók núv. ríkisstj. við völdum, og það er síðasta árið, sem útflutningur okkar var nokkurnveginn óheftur af innflutningstakmörkunum í markaðslöndunum, þá sjáum við, að á þessum tveimur árum hefir útflutningur á fiski hrapað niður um 9 millj. kr. Á móti því kemur, að síldarafurðir og aðrar sjávarafurðir, sem áður hafa verið fluttar út, hafa hækkað um ca. 6,1 millj. kr. og landbúnaðarafurðir hafa hækkað um ca. 3,6 millj. Þannig hafa hækkanir þessara afurða ríflega vegið upp lækkun fiskútflutningsins. En það, sem alveg hefir riðið baggamuninn um hækkun útflutningsins, eru hinar nýju afurðir, sem bætzt hafa á útflutningsskýrslurnar síðan 1934 og nema um 2,7 millj. kr. samtals. Er þar fyrst og fremst karfinn, harðfiskur, freðfiskur o. fl. afurðir. Þannig hefir verið unnið að því eftir tveimur leiðum að ná greiðslujöfnuði. Með lækkun innflutningsins og hækkun útflutningsins. Árangurinn er betri en margir höfðu þorað að vona eftir þeim erfiðleikum, sem við hefir verið að eiga. Fullur greiðslujöfnuður hefir náðst á öðru ári hinna nýju gjaldeyrislaga. Það er dálítið einkennilegt að sjá, hvernig hv. stjórnarandstæðingar, utan þings a. m. k., hafa tekið þessari niðurstöðu. Á meðan greiðslujöfnuðurinn var óhagstæður, lögðu þeir höfuðáherzluna á það í andófi sínu gegn ríkisstj., að hún hefði brugðizt fyrirheiti sínu um að vinna að fullum viðskiptajöfnuði við útlönd og ætti því í raun réttri að segja af sér, þar sem hún hefði ekki náð markinu í jafnmikilsverðu máli. En eftir að kunnugt varð um niðurstöðuna af viðskiptum síðasta árs, er svo að sjá sem andstæðingarnir leggi allt í einu ekkert upp úr hagstæðum viðskiptajöfnuði. Hefir jafnvel verið til þess vitnað, í því skyni að sanna þýðingarleysi þess, að viðskiptajöfnuðurinn væri hagstæður, að í móðuharðindunum hafi verið hagstæður viðskiptajöfnuður við útlönd! Þá hefir því og verið haldið fram um skeið, að ráðstafanir ríkisstj. til að ná bættum viðskiptajöfnuði hefðu engu áorkað í þá átt, heldur væru síldveiðarnar eingöngu orsök hinnar hagstæðu útkomu. En eftir að sýnt hafði verið fram á, að síldveiðarnar, þótt vel gengju, hefðu ekki nándar nærri vegið upp hina stórfelldu lækkun saltfiskútflutningsins og að til þeirra væri ekki með nokkru móti unnt að rekja orsök þess að innflutningurinn hefði minnkað um 16 millj. kr. á tveimur árum, var horfið frá þeim málflutningi, en til þess gripið í staðinn, að telja lækkun innflutningsins einungis hafa orðið á kostnað vörubirgðanna í landinu. Þessu er haldið fram í dag. Hvað næst kemur, getur enginn gizkað á. Því er haldið fram, að vegna starfsemi innflutnings- og gjaldeyrisn. sé sérstaklega lítið til af útgerðar- og kornvörum. Því miður eru ekki til neinar glöggar skýrslur um vörubirgðir um hver áramót, en það vill til, að hægt er að sýna fram á það með ljósum rökum, að þetta hálmstrá andstæðinganna verður þeim ekki að verulegu haldi. Innflutnings- og gjaldeyrisn. hefir nefnilega aldrei neitað um innflutning á útgerðarvörum. Hún hefir því á engan hátt hamlað því, að útgerðarmenn höguðu innkaupum sínum á þessum varningi eftir efnahagsástæðum sínum og þörfum. Því má einnig bæta hér við, að um síðustu áramót munu hafa verið ónotuð gjaldeyrisleyfi fyrir útgerðarvörum, er námu um 4. millj. kr. Um kornvörurnar er það að segja, að innflutningur þeirra 1936 var 20% meiri en árið 1932, en þá þurfti ekki innflutningsleyfi til að flytja slíkar vörur til landsins, og liggur því ekkert fyrir, er bendi til þess, að minni birgðir hafi verið til í landinu af kornvörum um síðustu áramót en venjulega. Nú allra síðast hafa hv. andstæðingar þó nokkuð hopað frá þessum ásökunum, og í stað þess að halda því fram, að innflutningsleyfi hafi vantað, þá tala þeir um, að erfiðlega gangi að fá yfirfærðan gjaldeyri hjá bönkunum. Ég þykist vita, að það hafi ekki gengið erfiðlegar með yfirfærslur nú en í fyrra t. d., en auðvitað er langt frá því, að ástandið í þeim efnum sé enn komið á æskilegan grundvöll. Hver væri þá eðlileg ályktun af því? Vitanlega sú, að innflutninghöftunum hefði ekki verið beitt of mikið, heldur full lítið. En hvernig ætla hv. stjórnarandstæðingar að samrýma slíka gagnrýni hinum stöðugu ofsóknum, sem haldið er uppi gegn gjaldeyris- og innflutningsnefnd og mér fyrir það, að höftunum sé of mikið beitt? Halda hv. stjórnarandstæðingar, að meira væri nú til af gjaldeyri og greiðara um yfirfærslur til kaupa á nauðsynjavörum, ef innflutningshöftunum hefði verið beitt minna? Eða ef þau hefðu verið afnumin og allt látið skeika að sköpuðu, eins og virðist vera ótvíræður vilji hv. stjórnarandstæðinga, ef marka má málflutning þeirra? Sannleikurinn í þessu máli er sá, að þrátt fyrir hina ýtrustu viðleitni stjórnarandstæðinga til þess að koma inn hjá mönnum hinu gagnstæða, þá finnst varla nokkur maður á landinu, sem á annað borð hefir óskerta ábyrgðartilfinningu, sem ekki viðurkennir, að það hefir verið óumflýjanlegt, að hafa innflutningshöftin, eins og ástandið í gjaldeyrismálum okkar hefir verið, og það er varla til svo hatrammur andstæðingur stj., að hann ekki viðurkenni það, sem áunnizt hefir í því að bæta viðskiptajöfnuðinn við útlönd. Ef um takmarkaðan gjaldeyri er að ræða, er vitanlega ekki nema um tvær leiðir að gera til þess að sjá um, að ekki verði meira flutt inn en gjaldeyririnn hrekkur til að greiða. Önnur leiðin er sú, að beita innflutningshöftum eins og núv. ríkisstj. hefir gert. Með því móti er hægt að ná vissu marki, þ. e. a. s. með innflutningshöftunum einum saman er hægt að lækka innflutninginn, þangað til þarf að færa niður innflutning almennra neyzluvara. Komi til slíks, duga innflutningshöftin ekki ein út af fyrir sig. Hin leiðin til þess að forðast of mikinn innflutning, og það er sú leið, sem hv. stjórnarandstæðingar virðast vilja fara, er, að draga úr kaupgetunni innanlands, þannig að menn af þeim ástæðum geti ekki keypt meira af erlendum vörum en gjaldeyrir er til fyrir í landinu. Þetta mundi þurfa að framkvæmast með niðurskurði verklegra framkvæmda, samdrætti í útlánastarfsemi bankanna og þar af leiðandi minnkuðum framkvæmdum, og loks almennri launalækkun, ef verulega ætti um þessar ráðstafanir að muna. Þessa leið hefir stj. alls ekki viljað velja, vegna þess að hún myndi stórauka atvinnuleysið og skemma, ef ekki gereyðileggja, innlenda markaðinn fyrir framleiðendum og iðnrekendum og þrengja á allan hátt kosti almennings í landinu frá því, sem verið hefir. En einmitt af því, að stj. vildi ekki fara þessa leið, þá verður að viðhalda gjaldeyrishömlunum, meðan yfirfærsluörðugleikarnir haldast, til þess að fyrirbyggja, að aukin kaupgeta innanlands vegna ýmiskonar ráðstafana Alþingis verði til þess að örva kaup á allskonar varningi frá útlöndum, sem unnt er að vera án eða hægt að fá í landinu sjálfu. Meðan við eigum örðugt með að auka útflutninginn, mynda innflutningshöftin að mínu áliti aðalgrundvöll þeirrar stjórnmálastefnu, sem núv. ríkisstj. hefir fylgt frá því, að hún tók við völdum. Eins og ljóst er af þeirri töflu, sem ég las hér áðan, um innflutninginn 1932 og 1936, þá hefir á síðastl. ári verið gengið svo nærri um niðurskurð á innflutningnum, að ekki verður lengra gengið nema með einhverjum víðtækari ráðstöfunum en sjálf innflutningshöftin eru. Er þess fastlega að vænta, að ekki þurfi til þess að grípa og að framkvæmd innflutningshaftanna á þessu ári þurfi ekki að verða strangari en menn neyddust til þess að hafa hana á síðasta ári. Verðlag fer nú hækkandi bæði á innfluttum og útfluttum vörum, og verður það ekki gert upp í skyndi, hvaða áhrif þær verðbreytingar hafa í heild sinni fyrir okkur, en almenn verðhækkun og aukin eftirspurn ætti þó að vera til hagsbóta fyrir okkur, þar sem við undir venjulegum kringumstæðum seljum meira en við kaupum. Enginn má ímynda sér, að einhverju lokatakmarki sé náð, þótt tekizt hafi að halda í horfinu á síðastl. ári. Gjaldeyrir er til af skornum skammti. Vöruskuldir frá árinu 1934 og 1935 hafa íþyngt gjaldeyrisverzluninni, þannig að skuldir bankanna eru sízt lægri en áður. Fyrst um sinn verður þó að gera ráð fyrir, að ekki þurfi að beita innflutningstakmörkunum meira en í fyrra. Ég mun nú ekki að sinni orðlengja frekar um viðskiptajöfnuðinn við útlönd, en að endingu vildi ég þó segja, að ef menn hefðu verið spurðir að því árið 1934, þegar fyrst fréttist um niðurfærslu fiskinnflutnings okkar til Spánar, hvernig þeir héldu, að íslenzka þjóðin þyldi algerða lokun Spánarmarkaðarins, og hvernig hér myndi verða útlits, ef að því ræki, þá er ég ekki í neinum vafa um svarið. Því var almennt trúað þá, og kom glöggt í ljós í umræðum þeim, sem urðu um óskir Spánverja um nýja verzlunarsamninga, að það væri í raun og veru óhugsandi, að þjóðin gæti staðizt slíkt áfall. Ég er sannfærður um, að háttv. stjórnarandstæðingar hefðu þá orðið í tölu þeirra, er þannig litu á málið. Nú á síðastl. ári fengum við engan gjaldeyri frá Spáni til þess að greiða vörur umfram það, sem við keyptum þaðan, og ekki einu sinni nóg til þess. Spánarmarkaðurinn var í raun og veru lokaður síðastl. ár. Þrátt fyrir það hefir þó viðskiptajöfnuðurinn orðið hagstæðari en hann hefir verið um mörg undanfarin ár. Nú skyldu menn ætla, að þegar talað væri og ritað um aðgerðir stj. í þessum málum, þá væri tekið tillit til þessarar staðreyndar, sem fyrir tveim árum hefði áreiðanlega ein út af fyrir sig verið talin nægileg til þess að afsaka erfiða fjárhagsafkomu hjá þjóðinni í heild sinni, ríkissjóði og einstaklingum. En stjórnarandstæðingarnir telja sig ekki þurfa að taka tillit til þessa, því að öll þeirra gagnrýni á fjármálunum hin síðustu tvö ár hefir miðazt við það, að þjóðin hafi búið við góðæri og að allt hefði átt að leika í lyndi, ef ríkisstj. hefði ekki verið til þess að spilla fyrir. Þessi gagnrýni háttv. stjórnarandstæðinga dæmir sig sjálf, enda hefir hún minnkandi áhrif með hverjum deginum sem líður. Framleiðendurnir við sjávarsíðuna hafa orðið greinilega varir við það, að Spánarmarkaðurinn er svo að segja horfinn, þótt hv. andstæðingar stj. neiti að taka slíkar staðreyndir til greina. Allir, sem nokkurt skynbragð bera á atvinnulíf þjóðarinnar, eru í rauninni undrandi yfir því, hvað tekizt hefir að vega upp á móti þeim óskaplegu erfiðleikum, sem þjóðin hefir átt við að búa síðustu ár. Það er mjög langt frá því, að stj. og stjórnarflokkarnir á þingi hafi verið hér einir að verki. Það hefir tekizt að fá almenna þátttöku í því starfi, sem unnið hefir verið til þess að efla nýja framleiðslu, Það hefir tekizt að fá almenning til þess að sjá nauðsyn þess að minnka innflutninginn. Án þessa skilnings og þátttöku frá almenningi í þessum störfum hefði ekki verið hægt að ná tilætluðum árangri með ráðstöfunum stj. og þings. Ég mun þá gefa yfirlit um afkomu ríkissjóðs síðastl. ár. Er það yfirlit gefið með sama fyrirvara og vant er, að tölurnar geta breytzt eitthvað við endanlegan frágang landsreikningsins, en væntanlega ekki svo að neinu nemi, og ekki þannig, að niðurstöður raskist til muna. Rekstraryfirlit 1836. Tekjur Fjarlög Reikningur 2. gr. Fasteignaskattur........................................ 380000.00 410878.00 Tekju- og eignarskattur............................. 1550000.00 1591138.00 Hátekjuskattur........................................... 200000.00 200000.00 Lestargjald af skipum................................ 50000.00 59477.00 Aukatekjur................................................. 620000.00 596337.00 Erfðafjárskattur.......................................... 50000.00 60672.00 Vitagjald.................................................... 470000.00 436971.00 Leyfisbréfagjald ................ 25000.00 19605.00 Stimpilgjald............................................... 500000.00 544023.00 Stimpilgjald af ávísunum og kvittunum.... 100000.00 65260.00 Bifreiðaskattur........................................... 370000.00 373858.00 Benzínskattur............................................. 250000.00 265000.00 Útflutningsgjald......................................... 700000.00 660392.00 Áfengistollur.............................................. 1000000.00 1019970.00 Tóbakstollur............................................... 1200000.00 1373789.00 Kaffi- og sykurtollur.................................. 900000.00 1134350.00 Annað aðflutningsgjald.............................. 80000.00 88920.00 Flyt 8445000.00 8900640.00 Tekjur Fjarlög Reikningur Flutt 8445000.00 8900640.00 Vörutollur................................................... 1250000.00 1382899.00 Verðtollur................................................... 1000000.00 1058093.00 Viðskiptagjald............................................ 750000.00 652949.00 Gjald af innlendum tollvörum.................... 400000.00 446303.00 Skemmtanaskattur...................................... 120000.00 118309.00 Veitingaskattur........................................... 100000.00 73494.00 Samtals 12065000.00 12632687.00 ÷ Endurgreiddar tekjur............. 170026.00 Hækkun á eftirstöðvum............ 124180.00 294206.00 - 12338481.00 3. gr. A. Póstmál....................................................... 53860.00 54200.00 Landssíminn............................................... 473000.00 512000.00 Áfengisverzlun........................................... 1200000.00 585000.00 Tóbakseinkasala......................................... 600000.00 631000.00 Ríkisútvarp og viðtækjaverzlun................. 87000.00 23000.00 Ríkisprentsmiðjan...................................... 60000.00 55500.00 Ríkisvélsmiðjan......................................... 10000.00 20000.00 Bifreiðaeinkasalan..................................... 75000.00 50800.00 Raftækjaeinkasalan.................................... 50000.00 67500.00 Ríkisbúin.................................................... 14000.00 21000.00 - 3020000.00 3. gr. B. Tekjur af fasteignum.................................. 24650.00 23300.00 4. gr. Vextir......................................................... 515475.00 533000.00 5. gr. Óvissar tekjur............................................. 50000.00 80000.00 Samtals kr. 15277985.00 15994781.00 Gjöld Fjarlög Reikningur 7. gr. Vextir........................................................................... 1558500.00 1667953.00 8. – Borðfé konungs............................................................ 60000.00 600000.00 9. – Alþingiskostnaður........................................................ 250920.00 253005.00 10. – I. Ráðuneytið og ríkisféhirðir.......................................... 270746.00 316375.00 10. – II. Hagstofan..................................................................... 58000.00 63686.00 10. – III.Utanríkismál................................................................ 145000.00 142133.00 11. – A. Dómgæzla og lögreglustjórn........................................ 1277280.00 1372402.00 11. – B. Sameiginlegur embættiskostnaður............................... 284000.00 310609.00 12. – Heilbrigðismál.............................................................. 688942.00 895123.00 13. – A. Vegamál....................................................................... 1535302.00 1643147.00 13. – B. Samgöngur á sjó........................................................... 618000.00 710750.00 13. – C. Vitamál og hafnargerðir............................................... 621750.00 614649.00 14. – A. Kirkjumál..................................................................... 328120.00 385923.00 14. – B. Kennslumál.................................................................. 1514567.00 1676599.00 15. – Til vísinda, bókmennta og lista.................................... 196160.00 198690.00 16. – Til verklegra fyrirtækja................................................ 3225225.00 3241883.00 17. – Almenn styrktarstarfsemi............................................. 1539700.00 1487146.00 18. – Eftirlaun og styrktarfé.................................................. 321421.00 313542.00 19. – Óviss útgjöld................................................................ 100000.00 211547.00 14593633.00 15565162.00 Heimildarlög.................................................................................................... 2150.00 Þingsályktanir.................................................................................................. 114448.00 Væntanleg fjáraukalög..................................................................................... 85184.00 Sérstök lög....................................................................................................... 143861.00 15910805.00 Tekjuafgangur 684352.00 83976.00 Samtals kr. 15277985.00 15994781.00 Eins og yfirlitið ber með sér, hefir niðurstaðan orðið sú, að afkoman á árinu hefir orðið lakari en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Þegar fjárlögin fyrir árið 1936 voru samin, kom það mjög greinilega í ljós í þinginu, að menn töldu tekjurnar vera varlega áætlaðar miðað við útgjöldin, og líklegt, að afkoma ársins yrði ekki verri en fjárlög gerðu ráð fyrir. M. a. kom það greinilega fram hjá stjórnarandstæðingum í fjvn. og utan n., að þeir töldu tekjurnar óeðlilega lágt reiknaðar. Ég var hinsvegar ekki eins bjartsýnn um þetta atriði eins og sumir aðrir þm. Ég bjóst við verulegri lækkun tollteknanna vegna niðurskurðar á innflutningi. Það hefir nú og komið í ljós, að þótt umframgreiðslur séu nú minni en a. m. k. undanfarin 12 ár, þá hafa tolltekjurnar ekki náð að vega þær upp, og útkoman því orðið lakari en fyrirfram var ætlazt til. Áætlunin um tolltekjurnar var að miklu leyti miðuð við tolltekjurnar árið 1932, og gerðu menn yfirleitt ekki ráð fyrir, að innflutningur tollvara gæti orðið lægri en hann var þá. En eins og yfirlitið um innflutninginn 1932 og 1936, sem ég hefi nú gefið hér á undan, ber með sér, þá hefir svo farið, að innflutningur tollvara hefir orðið ennþá lægri síðastl. ár en árið 1932. Af þessum ástæðum hafa tolltekjurnar orðið lægri en menn bjuggust við, og meira að segja lægri en ég bjóst við, sem þó leit á þetta mál nokkru dekkri augum en aðrir. Þetta er aðalorsök þess, að rekstrarafgangurinn hefir orðið mun minni en fjárlög ráðgerðu. Mun ég nú víkja nokkuð að einstökum liðum uppgjörsins. Samkvæmt rekstrarreikningi hefir tekjuafgangurinn orðið um 83 þús. kr., og er þá búið að færa til útgjalda fyrningar á eignum ríkissjóðs. Til gjalda á rekstrarreikningi eru færðar 85 þús. kr., sem er skuld „yfirtekin“ frá Mjólkurfélagi Reykjavíkur sem viðbótarstyrkur til mjólkurbús félagsins, og þótt sú fjárhæð sé færð á rekstrarreikningi til útgjalda, er varla réttmætt að telja hana með gjöldum, þegar afkoman er borin saman við niðurstöður annara ára, á sama hátt og ég dró frá hliðstæðar fjárhæðir, þegar ég gerði grein fyrir rekstrarafkomu ársins 1934. Beri menn saman rekstrarafkomu 5 síðustu ára, verður niðurstaðan þessi: Árið 1932 rekstrarhalli 1,54 millj. kr. Árið 1933 rekstrarhalli 0,063 millj. kr. Árið 1934 rekstrarhalli 1,42 millj. kr. Árið 1935 rekstrarafgangur 609 þús. kr. Árið 1936 rekstrarafgangur (bráðabirgðauppgjör) ca. 160 þús. kr. Það kemur því í ljós við þennan samanburð, að enda þótt rekstrarafgangur ársins 1936 hafi ekki verið eins mikill og gert er ráð fyrir í fjárlögunum, hefir afkoma ársins þó orðið verulegum mun betri en hin kreppuárin, að undanskildu árinu 1935. Skyggnist menn hinsvegar lengra aftur í tímann til samanburðar, þá kemur í ljós, að þetta er einnig bezta afkoma ríkissjóðs síðan árið 1929, að árinu 1935 undanskildu. Eins og sjóðsyfirlitið ber með sér, þá hefir vantað um 860 þús. kr. til þess, að allar afborganir af lánum ríkissjóðs gætu orðið greiddar af tekjum ríkissjóðs einum saman, og er það um 700 þús. kr. óhagstæðari niðurstaða en gert var ráð fyrir í fjárlögum, Þessi mismunur nemur þó ekki eins miklu og afborganir af lánum samanlagt, þannig að hagur ríkissjóðs hefir síður en svo versnað á árinu, eins og nánar mun verða gerð grein fyrir í sambandi við breyt. á skuldunum. Annars er það vitanlega rekstrarreikningurinn, sem sýnir það bezt, hvort afkoman hefir farið batnandi eða versnandi. Við sjóðsyfirlitið er ekki hægt að miða, vegna þess að það fé, sem gengur til þess að endurgreiða eldri lán, fer vitanlega til þess að bæta hag ríkissjóðs. Þessar endurgreiðslur á eldri lánum hafa farið ört vaxandi síðustu árin, vegna þess að byrja hefir þurft afborganir af mörgum þeirra lána, sem fyrir voru, þegar núv. ríkisstj. tók við, svo sem enska láninu frá 1930, lausaskuldunum, sem breytt var í fast lán 1935, og vega- og brúargerðaláninu frá 1933 og 1934. Er niðurstaðan nú orðin sú, að í stað þess að endurgreiðslur af lánum námu um 820 þús. kr. árið 1933, þá voru þær um 1,17 millj. síðastl. ár, eða 350 þús. kr. hærri. Sjóðsyfirlit. Inn: Fjárlög Reikningur Tekjur samkvæmt rekstrarreikningi.......................................................... l5277985 15994781 1. Fyrningar................................................................................................... 289051 341000 2. Útdregin bankavaxtabréf og veðdeildarbréf ...................................... 50000 82600 3. Endurgreiddar fyrirframgreiðslur .............................................. 10000 4230 4. Endurgreidd lán og andvirði seldra eigna .................................. 155000 105904 Innborgað af innstæðu á hlaupar. nr. 2471 í Lb. vegna fiskimálasjóðs..... 365800 Greiðslujöfnuður........................................................................................ 150697 864820 Samtals kr. 15932733 17759135 Út: Gjöld samkvæmt rekstrarreikningi............................................................ 14593633 15910805 I. Afborgun lána: 1. Ríkissjóður: a. Innlend lán................................................................................. 287400 317000 d. Dönsk lán................................................................................... 325000 325700 c. Ensk lán...................................................................................... 316700 316930 2. Landssíminn........................................................................................... 210000 210000 II. Eignaaukning ríkisstofnana 1. Landssíminn........................................................................................... 95000 124200 2. Ríkisprentsmiðjan.................................................................................. 20000 20000 3. Ríkisvélsmiðjan...................................................................................... 10000 18000 4. Ríkisútvarpið.......................................................................................... 30000 5. Vinnuhælið á Litla-Hrauni..................................................................... 10000 6. Búið á Reykjum í Ölfusi........................................................................ 20000 III. Til bygginga nýrra vita............................................................................. 65000 65000 IV. Lögboðnar fyrirframgreiðslur.................................................................. 10000 25700 Greiðslur til fiskimálasjóðs........................................................................ 365800 Samtals kr. 15932733 17759135 Vitanlega væri það æskilegt, og það er markið, sem keppt er að, að ríkissjóður hafi jafnan svo ríflegan rekstrarafgang, að hann geti greitt niður skuldir sínar um samningsákveðnar fjárhæðir, án þess að taka til þess ný lán á móti, en til þess þarf rekstrarafgangurinn að vera yfir 1 millj. kr., og er sízt að undra, þótt erfitt sé að ná slíku marki, eins og nú standa sakir um niðurskurð innflutnings og þar með lækkun tolltekna ríkissjóðs. Þá mun ég þessu næst gefa yfirlit um breyt. á skuldum ríkissjóðs síðastl. ár, fyrst um hækkanir og lækkanir, og síðan um lánin í heild sinni eins og þau voru í ársbyrjun og árslok árið 1936. Breytingar á skuldum ríkissjóðs 1936. Lán tekin á árinu: Landhelgissjóður ................................................. 258770 Búnaðarbankinn (víxill endurseldur Landsbankanum)........................... 600000 Handelsbanken........................................................................................ 177600 Jarðakaupalán o. fl. ................................................................................ 92000 Yfirtekið v/Skeiðaáveitunnar.................................................................. 348030 - v/Mjólkurfélags Reykjavíkur.................................................. 85000 - 1561400 Greidd lán á árinu: Lán ríkissjóðs og ríkisstofnana............................................................... 1169630 Lausaskuldir............................................................................................ 99242 - 1208872 Mismunur 292528 Afborganir af lánum, sem ríkissjóður greiðir ekki sjálfur...................... 400464 Skuldalækkun á árinu............................................................................. 107936 Kr. 400464 400464 Samanburður á skuldum 31. des. 1935 og 1936. Í árslok 1935 Í árslok 1936 Innlend lán.............................................................................................. 3649497 3880745 Dönsk lán v/ríkissjóðs............................................................................ 1726856 1401149 - - v/bankavaxtabréfakaupa........................................................ 5843468 5698232 Ensk lán.................................................................................................. 32993532 32421374 Lausaskuldir........................................................................................... 850195 1764122 Skuldir landssímans: Erlend lán............................................................................... 1485633 1285633 Innlend lán.............................................................................. 221304 211304 Samtals 46770485 46662549 Eins og yfirlit þetta ber með sér, hafa skuldir ríkisins lækkað um 100 þús. kr. á árinu, en skuldir, sem standa í sambandi við afkomu ríkissjóðs, hinsvegar hækkað um 290 þús. kr. Er sú hækkun einungis vegna þess, að á árinu voru yfirtekin lán, sem hvíldu á Skeiðaáveitunni, samkvæmt heimild í lögum, sem hafa gilt um nokkur ár, og hefir raunar alltaf verið gengið út frá því, að þessi heimild yrði notuð. Á móti þessari ca. 290 þús. kr. skuldaaukningu ber svo að telja, að innstæður ríkissjóðs hjá ýmsum stofnunum, t. d. síldarverksmiðjunum, tóbakseinkasölunni, og svo nokkrar fyrirframgreiðslur upp í fjárveitingar næsta árs (ca. 100 þús. kr.), gera meira en að vega upp þessa hækkun, og hefir hagur ríkissjóðs því raunverulega batnað á árinu. Eins og áður er frá sagt, lækkuðu heildarskuldir ríkissjóðs um rúmar 100 þús. kr. á árinu, en breyt. í heild eru þær, að erlendu skuldirnar hafa lækkað um 1,065 millj. kr. en innlendu skuldirnar hækkað um 958 þús. kr. Nokkrum hluta erlendu lánanna hefir þannig verið breytt í innlend lán, en heildarlækkun skuldanna orðið minni en í fjárlögum var gert ráð fyrir. Þá skal getið nánar tekna og gjalda. Tollar og skattar hafa reynzt samtals um 12,338 millj. kr., en voru áætlaðar 12,065 millj., eða reyndust aðeins meiri í heildinni en gert var ráð fyrir. Hefir heildarupphæðin reynzt nærfellt sú sama og í fyrra, þrátt fyrir það að nýir tekjustofnar hafa gefið um 1,1 millj. kr. Hafa eldri tollarnir því lækkað um ca. 1 millj. króna. Munar þar langmest um lækkun á vöru- og verðtolli. Vörutollurinn hefir lækkað frá því í fyrra um 267 þús. kr. og verðtollurinn um 300 þús. kr. Áfengistollurinn hefir lækkað um 250 þús. kr. Þessi lækkun á vöru- og verðtolli verður að nokkru leyti skiljanleg af þeim samanburði á innflutningi, sem ég hefi nú þegar gert, en þó hljóta menn enn að undrast, að lækkunin skuli vera svona mikil frá því í fyrra, þar sem minnkun heildarinnflutningsins hefir þó ekki verið meiri en ca. 2 millj. kr. frá því 1935. Við nánari samanburð á innflutningi 1935 og síðastl. ár fæst þó skýringin. Það kemur í ljós, að innflutningslækkunin kemur einungis á þær vörur, sem mestan gefa tollinn, og á þær vörur kemur enn frekari lækkun til þess að jafna upp þá hækkun, sem verður árlega á innflutningi nauðsynlegustu varanna. Þannig nemur innflutningslækkunin á nokkrum tollhæstu vörunum, ávöxtum, vefnaðarvörum, skófatnaði, og nýlenduvörum, hátt á 3. millj. kr. síðastl. ár. Þessar vörur eru þær, sem mestan gefa verðtollinn og einnig mestan vörutoll, þar sem þær koma í hæsta vörutollsflokk. Hér við bætist það, að af athugunum, sem tollstjórinn í Reykjavík hefir gert á innheimtu vörutolls síðastl. ár, kemur í ljós, að vörumagnið, sem innflutt hefir verið síðastl. ár, er í flestum tollflokkum minna en 1935, enda þótt fjárhæðirnar séu sumstaðar ekki lægri eða jafnvel hærri, og kemur þetta af þeirri verðhækkun, sem hefir átt sér stað á árinu. Allt hnígur þetta því í sömu átt og áður er bent á, að til þess að ná núverandi niðurstöðu um innflutninginn hefir orðið að beita innflutningshöftunum ennþá meira en menn reiknuðu með í fyrra, og meira en í fljótu bragði kann að virðast við athugun innflutningsskýrslnanna, og þessi niðurfærsla hefir bitnað á tolltekjunum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara nánar út í skýringar á einstökum tekjuliðum, en vil aðeins geta þess, að tekjustofnarnir, sem bættust við í fyrra, hafa gefið þær tekjur, sem við var búizt, nema nýja innflutningsgjaldið, sem hefir orðið 100 þús. kr. minna en ráð var fyrir gert. Liggja til þess sömu ástæður og rýrnunar verðtollsins. Geta má þess í því sambandi, að háttv. stjórnarandstæðingar töldu í fyrra, að þetta gjald mundi gefa miklu meira í tekjur en áætlað var. Þessar stórkostlegu breyt. á tolltekjunum og innflutningnum benda til þess, að það er alveg óhjákvæmilegt að breyta tollalögunum í samræmi við þá þróun, sem í þessum málum er á hverjum tíma. Nú flyzt tilbúningur margra tollvara inn í landið, og verður þá eigi um flúið, ef ríkissjóður á að geta mætt þeim kröfum, sem sanngjarnlega eru til hans gerðar, að leggja toll á þessar vörur, enda þótt þær séu framleiddar hér, en ætla þeim þó að sjálfsögðu hæfilega tollvernd. Því hefir óspart verið haldið fram, að núv. þingmeirihluti hafi aukið mjög álögur á landsmenn. Út af því þykir mér rétt að gefa eftirfarandi yfirlit um skatt- og tolltekjur ríkissjóðs frá 1933: Árið 1933 ........ 10,986 millj. kr. - 1934 ........ 11,843 - - - 1935 ........ 12,259 - - - 1936 ........ 12,338 - - Á þessu yfirliti sést það glöggt, að síðan 1934, en það ár höfðu ekki áhrif nein af hinum nýju lögum um tekjur ríkissjóðs, sem sett hafa verið af núv. þingmeirihluta, hafa heildartekjur ríkissjóðs at sköttum og tollum hækkað um einar 500 þús. kr. og tæplega þó. Er það lítið meira en sem svarar eðlilegri hækkun vegna fólksfjölgunar í landinu. Á sama tíma hafa flest bæjarfélög og mörg sveitarfélög hækkað mjög verulega heildarálögur sínar, og það þarf ekki langt að sækja dæmi þess, að slík hækkun hafi numið milli 40 og 50% þetta tímabil. Þó mun ég ekki fara nánar út í það hér, en þessar samanburðartölur ætla ég, að sýni það, hve lítið er hæft í þeim fullyrðingum hv. stjórnarandstæðinga, að skattaálögur hafi í tíð núv. stj. verið hækkaðar um 5 millj. kr. eða meir, eins og þeir oftast telja. Þá kem ég að útgjöldunum. Allar greiðslur úr ríkissjóði árið 1935 höfðu numið því sem næst jafnri fjárhæð og meðaltal útgjalda 5 undanfarin ár, eins og menn sennilega rekur minni til. Útgjöld á rekstrarreikningi 1936 eru hinsvegar tæpum 700 þús. kr. hærri en 1935. Stafar sú hækkun af hinum nýju greiðslum, sem ákveðnar voru á þinginu 1935. Má af þeim nefna: Til vegalagninga af benzínskatti 265 þús. kr., til hinna nýju trygginga ca. 300 þús. kr., til nýbýla ca. 180 þús. kr., til greiðslu hluta af vöxtum af fasteignaveðslánum bænda ca. 75 þús. kr., o. fl., o. fl. mest til verklegra framkvæmda eða til styrktar atvinnuvegunum. Heildarhækkunin nemur þó ekki nærri því öllum þessum nýju greiðslum, þar sem sparnaður á eldri útgjöldum kemur þar á móti. Heildargreiðslur úr ríkissjóði, að meðtöldum afborgunum lána, eru tæpar 17 millj. kr., en voru rúmar 16 millj. kr. árið 1935. Kemur þar fram sama hækkunin, en þó lítið eitt meiri, vegna þess að afborganir lána voru nokkru hærri 1936 en 1935. Þá kem ég að greiðslum umfram fjárlög. Heildargreiðslur samkv. rekstrarreikningi og sjóðsyfirliti hafa orðið 1,350 millj. kr. hærri en fjárlögin, og eru þá ekki taldar með þær 365 þús. kr., sem gengið hafa til fiskimálasjóðs, og ekki heldur 85 þús. kr. lánið, sem yfirtekið var vegna Mjólkurfélags Reykjavíkur, og er það í samræmi við fyrri samanburð um umframgreiðslu. Árið 1935 voru greiðslur umfram fjárlagaheimild rúmar 2 millj. kr., og voru það hlutfallslega lægstu umframgreiðslur, sem orðið höfðu í 10 ár. Hefir því á síðastl. ári enn miðað í þá átt, að minnka mismun á fjárlögum og landsreikningi um ca. 700 þús. kr., og hafa umframgreiðslur í heild sinni aldrei numið jafnlágri fjárhæð í síðastl. 12 ár, og hlutfallslega hafa þær aldrei verið lægri, a. m. k. ekki síðan 1920. Lengra aftur í tímann hefi ég ekki skyggnzt. - Verður hér þá getið helztu umframgreiðslnanna. 12. gr. hefir farið fram úr áætlun 206 þús. kr. Af því eru um 180 þús. kr. vegna rekstrar sjúkrahúsanna. Stafar þetta aðallega af því, að fjvn. dró 10% áætlaðan sparnað frá áætluðum „brúttó“ útgjöldum sjúkrahúsanna 1936, og nam það nærri 130 þús. kr. Tillögur lágu engar fyrir um það, hvernig þennan sparnað skyldi framkvæma, og þótt því væri á árinu mjög haldið að stjórn sjúkrahúsanna, að framkvæma sparnað svo sem unnt væri, hefir hann reynzt óframkvæmanlegur að áliti stjórnarnefndarinnar. Kostnaður við vegamál fór um 108 þús. kr. fram úr áætlun. Er það aðallega kostnaður vegna viðhalds, sem reyndist óframkvæmanlegt fyrir þær 650 þús. kr., sem til þess höfðu verið ætlaðar, og umframgreiðslur til brúargerðar. Þar að auki eru nokkrar umframgreiðslur til nýrra akvega, samtals um 15 þús. kr. Strandferðaskostnaður hefir farið fram úr áætlun um 95 þús. kr. Það er nálega eingöngu um að kenna því tjóni, sem leiddi af strandi Súðarinnar, mest beint tjón við þátttöku í greiðslu sjóskaðans, og enn nokkurt óbeint tjón, vegna þess að taka þurfti skipið úr áætlunarferðum. Kostnaður við fræðslumál hefir farið 132 þús. kr. fram úr áætlun. Stærsti liðurinn eru laun barnakennara, 56 þús. kr. Hitt er rekstrarkostnaður ýmissa skóla, sem hefir reynzt meiri en búizt var við. Á 16. gr. hafa aðeins 16 þús. kr. verið greiddar umfram áætlun, en þó hafa ýmsir liðir farið fram úr áætlun um 180 þús. kr., en þar á móti kemur 140 þús. kr. sparnaður á framlagi til skuldaskilasjóðs vélbátaeigenda, sem stafar af því, að sjóðurinn þarf ekki að greiða afborganir af lánum sínum fyrr en 1937 og er því ekki féþurfi fyrr en nú á þessu ári. Helztu umframgreiðslurnar á 16. gr. eru 42 þús. kr. jarðabótastyrkur og kostnaður vegna harðinda á Norður- og Austurlandi, 85 þús. kr. Óviss útgjöld hafa farið 100 þús. kr. fram úr áætlun, og er það svipað og verið hefir undanfarin ár. Eru það margir smáir liðir, og sé ég ekki ástæðu til að rekja það hér. Samkvæmt þingsályktunum hafa verið greiddar 114 þús. kr. rúmlega, og er aðalgreiðslan 100 þús. kr. til sundhallar í Reykjavík, sem greitt var samkvæmt þingsályktun frá haustþinginu 1933, þar sem þessu fjárframlagi var lofað, ef byggingu sundhallarinnar yrði haldið áfram. Samkv, væntanlegum fjáraukalögum hafa verið greiddar 85 þús. kr., þar af er kostnaður við konungskomu 50400 kr. og til þess að ljúka viðgerð á húsinu nr. 3 við Pósthússtræti, lögreglustöðinni, 13200 kr. Samkvæmt sérstökum lögum hafa verið greiddar rúmlega 143 þús. kr. Stærsta upphæðin er mjólkurbússtyrkurinn, sem Mjólkurfélag Reykjavíkur fékk, 85 þús. kr., eins og áður er frá skýrt. Aðrir fjárhæðir eru margar, en svo jafnháar, að ekki tekur því að telja þær upp að sinni. Ríkissjóður hefir gengið í nokkrar ábyrgðir á árinu, en allar hafa þær verið fyrir lánum teknum innanlands, nema ábyrgð á láni til rafveitu á Ísafirði, en um hana gilti gamalt loforð. Skuldir erlendis með ábyrgð ríkissjóðs hafa því áreiðanlega fremur lækkað en hækkað á árinu, þar sem afborganir af eldri lánum eru töluverðar. Ríkisstj. fékk á síðastl. hausti heimild til þess að ábyrgjast viðbótarrekstrarlán fyrir Landsbanka Íslands, allt að 2,5 millj. kr. Sú heimild var veitt vegna þess, hve ískyggilega leit út eftir vetrarvertíðina um viðskiptajöfnuðinn við útlönd, en það gleður mig og sjálfsagt alla, sem hafa unnið að þessum málum, að ekki hefir þurft að nota þessa heimild. Þá hefir hér verið rakin afkoma þjóðarinnar út á við og afkoma ríkissjóðsins á síðastl. ári. Heildarsvipurinn á þessum málum ber það með sér, að allt hefir verið látið víkja fyrir þeirri nauðsyn, að ná greiðslujöfnuði við útlönd, og það með þeim árangri, að þrátt fyrir lokun Spánarmarkaðarins hefir greiðslujöfnuðurinn náðst. Til að ná þessu marki hefir orðið að beita mjög innflutningshömlum. Hefir það komið hart niður á tolltekjum ríkissjóðs og gert það að verkum, að afkoma hans er ekki eins góð og ætlazt var til, þótt hagurinn hafi þó batnað á árinu. Umframgreiðslur hafa orðið minni en nokkru sinni fyrr og erlendar ríkisskuldir lækkað allverulega. Það hefði verið auðvelt að láta tekjur ríkissjóðs verða meiri á árinu með því að slaka lítið eitt á innflutningshöftunum, t. d. hefði það getað áorkað miklu eitt út af fyrir sig, ef leyfður hefði verið innflutningur ávaxta eins og gert var árið áður, en það sjónarmið var ekki látið ráða úrslitum vegna þeirrar vissu, að það væri höfuðnauðsyn fyrir þjóðina, að rétta hag sinn út á við. Fjárlfrv. fyrir árið 1938, sem hér liggur fyrir, er byggt á sama grundvelli og fjárlögin fyrir árin 1936 og 1937. Heildargreiðslur eru þó 290 þús. kr. hærri samkv. þessu frv. en gildandi fjárlögum, þar af er um 63 þús. kr. hækkun vegna laga um ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla, 45 þús. kr. vegna hækkunar á jarðræktarstyrk, 70 þús. kr. vegna barnafræðslunnar, sem að nokkru leyti stafar af hinum nýju fræðslulögum, og um 50 þús. kr. vegna framlags til lögregluhalds í Reykjavík, sem skylt er að inna af hendi lögum samkvæmt, þegar lögreglunni hefir verið fjölgað, svo sem nú er í ráði. Þá hafa afborganir lána hækkað um 60 þús. kr. Samkvæmt frv. er reiknað með 750 þús. kr. rekstrarhagnaði og gert ráð fyrir, að skuldir ríkissjóðs lækki á árinu um 1 millj. kr., og mætti það teljast mjög góð útkoma, ef því marki yrði náð. Afborganir fastra lána eru hinsvegar taldar um 1,407 millj. kr., og vantar því samkv. frv. um 400 þús. kr. til þess, að þær geti allar orðið inntar af hendi af tekjum ríkissjóðs. - Eins og ég gat um áðan, voru afborganir fastra lána ríkissjóðs um 820 þús. kr. árið 1933, en 1938 er gert ráð fyrir, að þær verði um 1,407 millj. kr., eða nálægt því 600 þús. kr. hærri en þær voru fyrir 5 árum. Þetta er þó ekki vegna skuldaaukningar hjá ríkissjóði, heldur vegna þess, að afborganir af eldri lánum hlaðast nú þungt á; verður varla gert ráð fyrir því, að þeim verði mætt með tekjum ríkissjóðs einum saman, nema þá að úr rætist með aukin viðskipti og auknar tolltekjur, frá því sem nú lítur út fyrir. Tekjur eru í frv. mjög áætlaðar í samræmi við reynslu undanfarins árs, og verður að telja, að það sé fremur varlegt, en við því verður að búast, að gjöldin fari alltaf fram úr áætlun að einhverju leyti, og byggja nokkrar vonir á, að tekjurnar geri það líka. Ég lít þannig á, að þingið verði að fara mjög gætilega í því að bæta greiðslum í fjárlagafrv. þetta, nema unnt sé að gera það með innbyrðis tilfærslum og lækkun einhverra útgjaldaliða, sem í frv. eru. Að lokum vil ég leggja áherzlu á það, að áfram verði haldið í þá átt, sem stefnt hefir, að binda sem flest af útgjöldunum við fastar hámarksupphæðir, því að eftir því sem fleira af gjöldunum er þannig bundið, verður afkoma ríkissjóðsins öruggari. Því hefir óspart verið haldið fram, að fjármálastefna núv. ríkisstj. væri ekki sem heppilegust, og einkum fundið það til foráttu, að útgjöld ríkissjóðsins væru of há. Um það stendur nú engin deila, að ef lækka á útgjöld ríkisins frá því sem nú er, svo að nokkru nemi, þá verður það að vera á kostnað verklegra framkvæmda og þeirra framlaga, sem gengið hafa til atvinnuveganna, því að útgjöldin við sjálfan ríkisreksturinn verða vafalaust ekki mikið færð til lækkunar, hvaða stj. sem færi með völd. Það veldur að vísu örðugleikum fyrir þá, sem fara með þessi mál, að halda uppi ríflegum verklegum framkvæmdum og framlögum til atvinnuveganna, þegar tekjur hins opinbera fara lækkandi, en ég hygg, að það sé leitun á þeim manni, sem heldur því fram í alvöru, að það hefði verið heppilegra þessi 2 síðustu ár, að ríkissjóður hefði dregið stórkostlega úr framlögum sínum og þar með aukið erfiðleika almennings til viðbótar við örðugleika vegna aflabrests, harðinda og markaðsvandræða. Ég held, að það sé erfitt að gera sér grein fyrir því, hve vont ástandið hefði getað orðið, ef niðurskurðarstefnu hv. stjórnarandstæðinga hefði verið fylgt í stað þeirrar stefnu, sem haldið hefir verið af núv. stj. Ég er a. m. k. ekki síður sannfærður um það nú en þegar við undirbjuggum fyrstu fjárlögin, fyrir árið 1935, að við höfum valið þá stefnu í afgreiðslu fjárlaga, sem er hagfelldust fyrir allan almenning í landinu.

Jóhann Jósefsson Það leiðir af sjálfu sér, að ekki verður hægt í þeirri hálftímaræðu, sem Sjálfstfl. er ætluð í þetta sinn, að gagnrýna þegar í stað þær fullyrðingar, sem fram komu í ræðu hæstv. fjmrh. Þær byggðust að mestu á miklum fjölda af tölum, sem eigi verða krufðar til mergjar, þótt þær heyrist einu sinni nefndar. Við sjálfstæðismenn álítum það hinsvegar hlutverk okkar sem andstöðuflokks, að nota þessa hálfu klukkustund, sem okkur er skömmtuð, til þess að ræða almennt við ríkisstj. um aðgerðir hennar á sviði fjármálanna. Og þó verður, að því er þetta snertir, sökum hins stutta tíma, sem hér er til umráða, að takmarka þetta við svo að segja nokkrar athugasemdir. Þetta mun vera í fjórða sinn, að hæstv. núv. fjmrh. leggur fjárlagafrv. fyrir Alþingi. Á það var bent við sama tækifæri á síðasta þingi, þegar einn flokksmanna minna gerði aths. við fjárlagafrv. ráðh. fyrir árið 1937, að útgjöld ríkisins virtust stöðugt fara hækkandi í höndum hæstv. fjmrh., miðað við þær áætlanir um útgjöld, er kæmu fram í fjárlagafrumv. hans. Og taldist þá svo til, að sú hækkun, miðað við áætlanir í þingbyrjun, næmi 4,1 millj. kr. þau árin, sem þessi hæstv. ráðh. hefði haft fjármálin með höndum. Hæstv. ráðh. virðist enn við samningu þessa fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, hafa reynzt þessari hækkunarstefnu sinni trúr, því að mér telst svo til, að samkv. frv. nemi hækkanirnar alls frá síðasta fjárlagafrv. hæstv. fjmrh. 701461 kr. Lækkanir aftur á móti 77161 kr. Og verður þá hækkunin frá síðasta fjárlagafrv. 624300 kr. Rekstrarútgjaldaáætlunin á fjárlagafrv. er nú 15,8 millj. kr. Að vísu er gert ráð fyrir, að um ¾ millj. kr. rekstrarafgangur verði af þessari upphæð, en telja má víst, að hækkanir Alþingis og umframgreiðslur muni nema a. m. k. þeim rekstrarafgangi, sem í frv. er áætlaður, og er því ekki leggjandi allt of mikið upp úr honum. Nú er þess að gæta, að það er ekki svo sem að öll útgjöld ríkisins séu talin, þegar nefndar eru niðurstöður hins svonefnda rekstraryfirlits í þessu fjárlagafrv. Hér við bætast afborganir lána, sem nema 1407 þús. kr., aukningar ríkisstofnana, 143 þús., byggingar nýrra vita, 65 þús., og lögboðnar fyrirframgreiðslur, 10 þús. kr., eða samtals 1625000 kr. Nema útgjöldin þá samkvæmt sjóðsyfirlitinu 16715557 kr. Og enn eru hvergi nærri öll kurl komin til grafar, því að mikið er samt sem áður ótalið af raunverulegum útgjöldum ríkisins, t. d. kostnaður við landssíma, póst og útvarpið o. fl. ríkisstofnanir, sem ekki er talinn í rekstraryfirliti þessa frv. En þessi kostnaður nemur alls um 3½ millj. kr. Það var árið 1931, að framsóknarstjórnin breytti til um fyrirkomulag á færslu landsreikningsins frá því sem áður var. Áður hafði kostnaður við stofnanir, sem ég nefndi hér að ofan, verið talinn með til útgjalda í hinum einstöku gr. fjárl., en nú var því hætt samkvæmt hinni nýju breytingu. Þessi breyting gerir að vísu stj. hægra fyrir um að láta fjárlögin líta sæmilega út á pappírnum og almenningi erfiðara að átta sig á útgjöldunum, en hinni raunverulegu niðurstöðu um útgjöld ríkisins í heild getur þessi bókfærslubreyting ekki haggað. Væri útgjaldabálkur fjárl. settur upp á sama hátt nú og gert var fram að árinu 1931, en þá var póstur og sími t. d. taldir með samgöngumálum 13. gr. fjárl., og væru útgjöldin að öðru leyti áætluð eins og þau eru nú áætluð samkvæmt till.hæstv. fjmrh., þá næmu útgjöld þessa fjárlagafrv, um 20 millj. kr. Fyrir 10 árum síðan, eða þegar fjárlagafrv. fyrir árið 1927 var samið, var af þáv. fjmrh. áætlað til allra útgjalda ríkisins 10,4 millj., eða um 10½ millj. kr. Nú er hin raunverulega útgjaldaáætlun, eins og ég hefi áður tekið fram, um 20 millj. kr. Hafa því útgjöld ríkisins að jafnaði aukizt um tæpa 1 millj. kr. á hverju ári á þessum síðustu 10 árum. Þessu fjárlagafrv. fylgir skrá yfir starfsmannahald ríkisins, sem sýnir, að í launagreiðslur einar til starfsmanna ríkisins fara nú 5040557 kr., eða sem svarar um helmingur þeirrar upphæðar, sem ríkisstj. fyrir einum 10 árum síðan lét sér nægja að áætla til allra útgjalda ríkisins og ríkisstofnana. Þessi skrá um starfsmannahald og launagreiðslur hæstv. stjórnar mun þó tæplega vera að öllu leyti tæmandi. En fáein dæmi nægja til þess að sýna, hversu geipilegar upphæðir fara nú orðið í launagreiðslur við ýmsar stofnanir ríkisins, þær sem núv. stj. hefir sett á laggirnar. T. d. nema launagreiðslur í áfengisverzlun ríkisins 139760 kr., í tóbakseinkasölunni 76660 kr., við ríkisútvarpið 131200 kr., við viðtækjaverzlunina 34660 kr. og við raftækjaeinkasöluna 65440 kr. Ég vil þá lítillega minnast á fjáröflunarleiðir hæstv. ríkisstjórnar. Eins og kunnugt er hafa núv. stjórnarflokkar mjög haft það á oddi, að þeir vildu létta álögum af alþýðu manna. Og enginn vafi er á því, að fjöldi fólks hefir kosið alþýðuflokksmenn fyrir það, að þeir hafa ávallt talið það sitt stefnumál, að létta öllum tollum og öðrum óbeinum gjöldum af þjóðinni. Þeir hafa látið svo sem ekkert gjald til hins opinbera væri þeim eins mikill þyrnir í augum eins og tollarnir á neyzluvörunum. Ég mun síðar sýna fram á það, hversu langt þeir eru komnir frá þessari stefnu sinni og hversu geipilega kosningaloforð Alþfl. í þessu efni hafa verið svikin. Á árinu 1934, þegar núv. stjórnarflokkar komust til valda, voru þjóðinni gefin tvöföld fyrirheit í þessu efni. Sósíalistar lofuðu í 4 ára áætlun sinni að létta af tollum og beita aðallega beinum sköttum. Og þegar stjórnarflokkarnir gáfu síðan út sína sameiginlegu pólitísku trúarjátningu, er þeir kölluðu málefnasamning, var því þar fyrst og fremst yfirlýst, að byrðarnar - vitanlega útgjöld ríkisins - skyldu fyrst og fremst hvíla á háum tekjum og miklum eignum skattþegnanna. Samkvæmt þessu voru hinir svo kölluðu beinu skattar líka sleitulaust hækkaðir. Stj. var heimilað að innheimta aukreitis tekju- og eignarskatt fyrir árið 1934, sem námu 40% af hinum áður álagða tekju- og eignarskatti fyrir það ár, og sú heimild var notuð. Á þessu þingi, 1934, var svo enn haldið áfram í sömu átt og sett ný lög um tekju- og eignarskatt, og hvorttveggja hækkað til stórra muna. Það urðu nú að vísu ekki hátekjumennirnir einir, sem þessi l. náðu til, því að ákvæði l. náðu einnig til lægst launuðu mannanna í landinu. Með þessum lögum voru hin gömlu tekju- og eignarskattslög frá 1921 og allir viðaukar og breyt. á þeim úr gildi numin. Hækkunin á tekjuskattinum var gífurleg samkvæmt hinum nýju lögum. Nokkur dæmi því til sönnunar skulu tilfærð. Af 500 kr. tekjum nam hækkunin 66%. Af 2 þús. kr. tekjum nam hún 67%, af 6 þús. nam hún 110%, af 15 þús. 68% og af 50 þús. kr. og þar yfir nam hún 58%. Eftirtektarvert er það, hve gífurleg hækkunin er á lægstu tekjunum, þar sem hún var 66% á þeim, en á hæstu tekjum, sem lögin gera ráð fyrir, 50 þús. kr. og þar yfir, er hækkunin þó ekki nema 58%. Eftirtektarverðast er þó það, að hækkunin er langmest á miðlungstekjum, 5–6 þús. kr. tekjum. Þar er hún yfir l00%. Sé þetta athugað í sambandi við margendurteknar yfirlýsingar stjórnarflokkanna um það, að byrðarnar eigi að hvíla að mestu leyti á hátekjum og stóreignum, en aftur eigi að létta þær á lágtekjumönnum, verður nokkuð bersýnilegt ósamræmið milli loforða þeirra og framkvæmda. Með þessum sömu l. var eignarskatturinn yfirleitt hækkaður um 50%, og verður þar eins hins sama vart, að stjórnarliðið brýtur svo kallað „princip“ sitt alveg eins og við tekjuskattshækkunina. Þessi hækkun varð tiltölulega hin sama á smáeignum eins og stóreignum. Það er engin tilviljun, að skattstiganum er hagað svo í þessum frv. stj. að hækkunin verður geipilegust einmitt á lágum miðlungstekjum. Það er nefnilega vitað, að þrátt fyrir hinar háværu kröfur stjórnarflokkanna um hátekjuskatt, að þessir svo kölluðu hátekjumenn eru varla til í landinu. Og þó að glepja megi alþýðu manna með þessu tali um hátekjumenn og gera skattránið á hendur hennar aðgengilegra á pappírnum með því að tala um hátekjumenn, hátekjuskatt o. s. frv., þá eru það bök þeirra manna, sem aðeins eru bjargálna og jafnvel berjast í bökkum um afkomu sína, sem mestur skattþunginn hvílir á. Á þinginu 1935 var svo enn haldið áfram að hækka hina beinu skatta með l. nr. 128 31. des. 1935, er kölluð voru l. um bráðabirgðatekjuöflun til ríkissjóðs. Var tekjuskatturinn enn hækkaður um allt að 80%, og var talið, að sú hækkun út af fyrir sig mundi nema um 400000 kr. Annars færðu þessi lög fleiri álögur yfir á bak gjaldþegnanna, eins og síðar mun að verða vikið. Með þessari síðustu hækkun tekju- og eignarskattsins komust beinu skattarnir svo hátt, að hvergi eru dæmi til annars eins. Og þegar við þá bætast - sem nauðsynlega verður að vera - útsvörin á hvern og einn gjaldþegnanna, þá er óhætt að fullyrða, að dæmi til slíkra beinna skatta finnist hvergi hjá menningarþjóð annarsstaðar en hér. Þessi skattastefna er ein út af fyrir sig næg til þess að hefta alla framþróun í atvinnurekstri, jafnvel þótt engir krepputímar væru. Í þjóðfélagi, þar sem svo að segja engin auðsöfnun er til, en aðkallandi þörf bæði hjá landbúnaði, hjá sjávarútvegi og hjá iðnaðinum fyrir rekstrarfé, er það harla óviturlegt, að haga skattaálögum þann veg, að enginn sjái sér hag í því að safna fé eða spara, þar eð það er aðallega spariféð, sem bankarnir hafa að lána til atvinnuveganna, og svo að segja sé tekið fyrir hvöt manna til þess að ráðast í nokkrar framkvæmdir, með því, að atvinnurekandinn njóti að engu eða að sáralitlu leyti ávaxtanna af atorku sinni eða iðju, en verði hinsvegar að bera áhættuna. Jafnframt þessum hernaði á hendur skattþegnanna gengst núv. stj. fyrir því, að þröngva kosti og auka byrðar bæjarfélaganna, án þess að sjá þeim fyrir neinum tekjum til að standast hin auknu útgjöld, og eru þau því þannig af valdhöfunum knúin til þess að gera sífellt frekari kröfur um fjárframlög til þeirra, sem í bæjunum búa. Af þessu leiðir, að útsvörin fara stórum hækkandi. Í útvarpsumræðum þeim um stjórnmál, er fram fóru fyrir skömmu, var af hálfu sjálfstæðismanna sýnt fram á, að eftir gildandi tekjuskattslöggjöf og samkvæmt reglum um útsvarsálagningu hér í Reykjavík yrðu atvinnufyrirtæki, sem hefðu umfram 28 þús. kr. skattskyldar tekjur, að greiða af því, sem umfram væri þessar tekjur, 54% til bæjarfélagsins, og 44% til ríkisins. Og þó í viðbót 1% til ellitryggingar. Skattarnir mundu því nema á slíku fyrirtæki 99% af umræddum tekjum, en 1% félli í hlut þess, er teknanna aflaði. Það mun nú fyrir löngu vera farið að vera alþýðu manna í þessu landi nokkuð ljóst, að beinu skattarnir koma niður, jafnvel beinlínis, á öllum þorra fólksins. Að þeir gera það óbeinlínis, er líka vitanlegt, þar sem þeir veikja aðstöðu atvinnurekenda og gera þeim erfiðara fyrir að hafa fólk í vinnu. En hinn langi armur fjármálastjórnarinnar teygir sig nú til fleiri en hátekjumannanna eða atvinnutækjanna við innheimtu tekjuskattsins. Jafnvel hinir fátækustu verða að sýna skattpeninginn, og alþýðu manna um allt land verður það með hverjum deginum ljósara, að kenningar jafnaðarmannanna um það, að beinu skattarnir komi eingöngu niður á hátekjumönnum, eru hinar mestu falskenningar. Nú er rétt að víkja nokkuð að því, hvernig hefir farið um loforð Alþfl. - það að létta af tollum á nauðsynjavörunum. Hæstv. ráðh. var nú í ræðu sinni að mótmæla því harðlega, að núv. stj. hefði hækkað tolla á nauðsynjavörum, en játaði þó jafnframt, að tekjur ríkissjóðs af tollum og sköttum 1930 hefði numið 12338 millj. kr., en áætlaðar hefði verið 12065 millj. kr., þ. e. 273000 kr. umfram, þrátt fyrir minnkandi innflutning. Hvað skyldu gjaldþegnarnir segja? Skyldu þeir ekki hafa orðið varir við neina hækkun? Hafi þeim verið alvara að láta byrðarnar hvíla fyrst og þyngst á háum tekjum, eins og þeir orðuðu það, þá er hitt engu síður opinbert mál nú orðið, að þeir hafa ekki látið sér síður annt um að kroppa inn tekjur í ríkissjóð af lágum tekjum og lægstu tekjum allrar alþýðu. Um þetta bera vott hin mörgu lagaákvæði, sem stjórnarflokkarnir hafa samþ. síðan árið 1934, um margskonar og síhækkandi tolla og gjöld af neyzluvörum almennings, og aukin gjöld til hins opinbera fyrir þær þjónustur, sem bæði ríkir og fátækir verða þangað að sækja. Skal hér drepið á nokkur slík lagaákvæði: Á haustþinginu 1934 eru hækkaðir tollar á allri innlendri tollvöruframleiðslu, frá 100 til 200%. Samtímis eru gerðar breytingar á tolllögunum og aðflutningsgjöld á tollvörum hækkuð frá 25 til 100%. Gjöld fyrir fógetagerðir, þinglýsingargjöld, dómsmálagjöld, uppboðsgerðir og því um líkt - allt hækkað um 25%. Og stimpilgjaldið er líka hækkað um 25%. Þá var og ennfremur innleitt nýtt stimpilgjald, hin svokölluðu greiðslumerki. Vitagjaldið var hækkað um 25% og tollur á tegrasi hækkaður að sama skapi. Á þinginu 1935 var enn haldið áfram með það að hækka gjöld af nauðsynjavörum almennings. Ég minntist áðan á það, að í lögunum, sem kölluð voru bráðabirgðatekjuöflun til handa ríkissjóði og fólu í sér stórkostlega hækkun á sköttunum, hefði líka verið fyrir því séð, að hygla þeim gjaldþegnum, sem beinu skattarnir næðu ekki til. Með þeim lögum var lagður frá 2 til 25% aukaverðtollur á flestallar vörur, sem fólk daglega notar. Þarm voru taldar allar fatnaðarvörur og allar vefnaðarvörur, að undanskildum nokkrum tegundum, sem samkvæmt samningum við Breta gátu ekki þar fallið undir. Ennfremur voru skattlagðir búshlutir, hreinlætisvörur, smávarningur og því um líkt, sem öll heimili þurfa daglega á að halda, að ég ekki tali um ávexti og þvílíka hluti, sem stjórnarflokkarnir virðast lita á sem lúksusvöru. Þá var benzínskatturinn tvöfaldaður úr 4 au. upp í 8 au. á lítrann á þessu sama þingi, og ennfremur breytt lögum um vörutoll, og hann látinu ná til nokkurra vörutegunda, sem hann ekki hafði áður náð til. Og að lokum var verðtollurinn hækkaður til stórra muna. Hér hefir nú nokkuð verið lýst því, hvaða leiðir hæstv. stj. hefir farið til þess að ná fé í ríkissjóð, þótt eftir sé ennþá að minnast á hinar mörgu ríkiseinkasölur, sem núv. stj. hefir komið á stofn, eins og kunnugt er. Hvað beinu skattana snertir, þá er það vitað, að nú er svo langt gengið í þá átt til fjáröflunar, að jafnvel stjórnarflokkarnir munu sjá, að ekki verður lengra komizt. Og hvað tolla og gjöld á neyzluvörum almennings áhrærir, þá er þar skemmst frá að segja, að núv. ríkisstj. hefir sem engu létt af. Gengisviðauki á kaffi og sykri hefir að vísu verið felldur burt, en þar var tekið aftur með annari hendi það, sem gefið hafði verið með hinni, því að með viðskiptagjaldinu var 5% verðtollur aftur lagður á þessar vörur. Efni í tunnur, hampur og hampgarn hefir líka verið undanþegið aðflutningsgjaldi, en þá munu líka upptaldar vera tolllækkanir hæstv. stj. á aðfluttu vörunni. Hinsvegar hefir hæstv.ríkisstj. og þeir flokkar, sem að henni standa, stórhækkað tolla og gjöld á svo sem öllum nauðsynjavörum almennings, frá því sem áður var, með nýjum lagaákvæðum, sem ég hefi hér að framan nokkuð drepið á. Álögurnar á aðfluttum varningi eru nú orðnar svo margskonar og með svo mörgum nöfnum, að það má heita að vera fræðigrein út af fyrir sig að vita um öll þessi gjöld. Hefi ég það fyrir satt, að samin hafi verið heil handbók, og hún hreint ekki lítil, handa tollheimtumönnum víðsvegar um land, þeim til leiðbeiningar við innheimtu aðflutningsgjaldanna. Samkvæmt þeim frv., sem hæstv. stj. hefir lagt fyrir þetta þing, er svo að sjá, að hún sé ráðin í því að lögfesta til frambúðar alla skatta og tolla, þá sem hún á undanförnum 2 síðustu þingum hefir sótt svo fast að lögleiða, sumpart undir því yfirskyni, að aðeins um bráðabirgðatolla væri að ræða. Meðal annara slíkra frv., sem stj. leggur nú fyrir Alþingi til framlengingar, er frv. til l. um framlenging á gildi ýmsra lagaákvæða um tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Það frv. fjallar um viðaukaverðtoll, álag á skemmtanaskatt, álag á tekju- og eignarskatt, nýtt gjald af innlendum vörum, viðskiptagjaldið svo kallaða, og loks benzínskattinn. Grg. fyrir þessu frv. er talsvert eftirtektarverð. Þar segir svo: „Frv. gerir ráð fyrir framlengingu allra þeirra lagaákvaða um tekjuöflun til ríkissjóðs, sem nú gilda, til ársloka 1937, að undanskildum verðtollinum, en um framlenging hans er lagt fram sérstakt frv. Má ríkissjóður ekki við því að missa af tekjum af þessum ákvæðum, ef halda á uppi framlögum til atvinnuveganna og verklegra framkvæmda, sem fjárlagafrv. fyrir árið 1938 gerir ráð fyrir“. Hér er því beinlínis slegið föstu, að ef þingið vill ekki viðhalda öllum þeim sköttum og tollum, sem nú hvíla eins og drápsklyfjar á almenningi hér á landi, skuli það fyrst og fremst bitna á framlögum til atvinnuveganna og verklegra framkvæmda. Ríkisstj. virðist ekki koma til hugar, að létta megi af tollum, nema það komi þá beinlínis atvinnavegunum í koll eða hinum svo kölluðu verklegu framkvæmdum. Fái hæstv. ráðh. ekki allt það fé í kassann, sem hann heimtar, samkvæmt framlögðum frv., á fyrst og fremst að varpa fyrir borð framlögum til atvinnuveganna og framlögum til verklegra framkvæmda. Að koma fram sparnaði á öðrum liðum virðist stj. eftir þessu ekki geta komið til mála. Nú hefir stj. margsinnis verið á það bent af okkur stjórnarandstæðingum, að það eru atvinnuvegir þjóðarinnar, sem verða að bera, beint eða óbeint, hita og þunga dagsins af öllum sköttum og tollum, sem hið opinbera heimtar, hvern veg sem þeir eru teknir. Hæstv. fjmrh. virðist ekki hafa átt gott með að átta sig á, að svo sé, á undanförnum þingum, og samkvæmt því, sem enn er fram komið á þessu þingi; a. m. k. hefir hann verið ærið tregur til þess að kannast við þá staðreynd, að atvinnuvegirnir verði að bera gjöldin. Þetta kom einna skýrast fram á þinginu 1935, þegar rætt var um hinar fjölmörgu nýju álögur, sem hæstv. ráðh. reyndi að gera aðgengilegri með því að láta í veðri vaka, að þetta ætti aðeins að gilda til bráðabirgða, og nú orðið er augljóst, að lítið hefir verið meint með. Um eitt slíkt frv., bráðabirgðatekjuöflun til ríkissjóðs, sem kölluð var, sagði hæstv. ráðh., að meginstofninn í frv. væri viðskiptagjaldið, en það er bara annað nafn á verðtolli, því að í því eru aukatollar frá 2 til 25% lagðir á fjöldamargar hinar helztu neyzluvörur og nauðsynjavörur, eins og landsmönnum er nú orðið kunnugt af reynslunni. En þrátt fyrir það þó að ráðh. kannaðist við, að viðskiptagjaldið væri meginstofn frv., fullyrti hann eigi að síður, að þetta gjald íþyngdi ekki framleiðendum, vegna þess að nokkuð margar vörutegundir, sem beint eru notaðar til framleiðslunnar, sluppu við að falla undir þetta gjald. Flestum öðrum mun vera ljóst, að gjöld á neyzlu- og nauðsynjavörum, hverju nafni sem þær nefnast, gera vöruna dýrari, og eins hitt, að þessar vörur þurfa framleiðendur jafnt og aðrir landsmenn að kaupa handa sér og sínum, og allur aukinn dýrleiki þeirra torveldar afkomu framleiðandans og kemur harðara niður á framleiðendum en öðrum, vegna þess að þeir hafa oft menn í vinnu, sem óhjákvæmilega gera hærri kaupkröfur, þegar dýrtíð eykst, Ennfremur geldur framleiðandinn oft hluta af kaupinu með því að fæða verkamenn sína. Vitanlega getur það nokkuð afsakað hæstv. ráðh. í þessu efni, að hann hefir sjálfur enga þekkingu af eigin reynslu á kjörum framleiðenda. Það hefir ekki fallið í hans hlutskipti að hafa önnur afskipti af framleiðendum eða yfir höfuð af atvinnuvegum landsins en þau, að ná af þeim skatti í ríkissjóð. Og má vel vera, að þetta sé orsök þess, að honum virðist ósýnna um það en flestum öðrum, að skilja erfiðleika atvinnuveganna og framleiðslunnar. Nú er fróðlegt að athuga, hvaða áhrif haftastefna hæstv. stj. og skattapólitík hennar hafa haft á atvinnumöguleika verkamannsins. Skráðir atvinnuleysingjar voru í Rvík: 1934 .......................... 554 1935 .......................... 703 1936 .......................... 690 1937 .......................... 936 Miðað við byrjun febrúar ár hvert, 80% hækkun frá 1934. Í þessu sambandi má geta þess, að það er talið víst, að hér í Rvík séu nú í aðsigi kauphækkunarkröfur hjá verkamönnum vegna vaxandi dýrtíðar og atvinnuleysis. Stóran þátt í þeirri dýrtíð eiga hinar takmarkalausu tollaálögur ásamt verzlunarófrelsi, sem í landinu ríkir. Hér á landi ríkir nú haftastefna í algleymingi. En meðal nágrannaþjóða vorra er nú svo litið á, að haftastefnan sé böl, og gangast hinir beztu menn meðal Norðurlandaþjóðanna og nálægra þjóða fyrir því nú, að auka verzlunarfrelsi sem unnt er. Hæstv. stj. virðist vera talsvert upp með sér af að hafa náð því, sem kallað er greiðslujöfnuður. Er þar átt við það, að innflutningnum hafi verið haldið niðri svo mikið, að hann hafi ekki orðið meiri en útflutningurinn, og þar að auki hafi verið nægilegt fé afgangs til þess að inna af hendi hinar svo kölluðu ósýnilegu greiðslur, en þær voru af hæstv. ráðh. taldar í ræðum hans á fyrri þingum 7–8 millj. kr. Stj. segist nota innflutningshöftin til þess að koma á þessu jafnvægi, sem kallað er, greiðslujöfnuðinum við útlönd. Og þetta á að vera landsmönnum uppbót fyrir öll óþægindin, allan dýrleika vörunnar og vöruskortinn, sem af innflutningshöftunum leiðir. Útfluttar íslenzkar afurðir námu á síðasta ári eftir bráðabirgðaskýrslum hagstofunnar 48,2 millj. kr., og innflutningurinn nam 41631000 kr. Búast má nú við, að innflutningurinn reynist mun meiri, sennilega allt að 45 millj. kr. við endanlegt yfirlit, samkv. reynslunni síðastl. ár. Þá var innflutningurinn talinn 42 millj. kr. samkv. bráðabirgðauppgerð, en reyndist 45,6 millj. kr., þegar endanlega var upp talið. Þetta lítur út fyrir að vera, þegar á það er litið frá því sjónarmiði, að greiðslujöfnuðurinn sé fyrir öllu, ekki óglæsileg niðurstaða. En eftir er að athuga, hvaða þátt hæstv.ríkisstj. og verkfæri hennar, innflutningsnefnd, eiga í þessu. Þegar það hefir verið athugað, er það sýnt, að ríkisstj. hefir hér ekki unnið fyrir neinu hrósi. Innflutningsleyfi voru sem sé veitt á þessu sama ári fyrir rúmum 50 millj. kr., og hefðu þau öll verið notuð, þá hefði vantað 2 millj. kr., til þess að viðskiptajöfnuður næðist, og allt að 10 millj. kr., til þess að greiðslujöfnuður næðist. Hvers vegna varð þá innflutningurinn ekki meiri en 41,5 millj. kr., þegar innflutningsleyfi voru gefin út fyrir yfir 50 millj. kr.? Ástæðurnar eru sjálfsagt fleiri en ein, en mikinn þátt í þessu mun þó eiga það jafnvægisleysi, sem hjá n. er á veitingu innflutnings- og gjaldeyrisleyfa. Það er vitanlega engin hjálp í því fyrir þann, er flytja þarf inn vöru, þótt hann fái innflutningsleyfi, ef honum er samt sem áður neitað um gjaldeyrisleyfi. Það er sama n., sem hvortveggja leyfin veitir, og fyrir því er þetta ósamræmi í leyfisveitingunum enn einkennilegra. Svo er og mögulegt, að einhverjir hafi ekki notað að fullu þau leyfi, er þeir hafa fengið, og bendir þetta á, að það sé rétt, sem andstæðingar hinnar skefjalausu haftastefnu hafa haldið fram, sem sé, að ekki sé eins hættulegt að hafa innflutninginn nokkru frjálsari en nú er hann eins og stjórnin heldur fram. En þegar litið er á þá upphæð í heild, sem innflutningsleyfi hafa verið veitt fyrir, er það augljóst, að hæstv. stj. hefir með þeim út af fyrir sig ekki skapað eða efnt til jafnaðar á greiðslum við útlönd síðastl. ár. Þá er athugandi, að það er alls ekki einhlítt til velfarnaðar þjóðinni, að greiðslujöfnuður á pappírnum náist við útlönd í árslok. Til álita hlýtur hér að koma, hvernig honum er náð og hvernig ástæður þjóðarinnar eru að öðru leyti. Þó að vér hefðum ekki náð greiðslujöfnuði um áramótin, en ættum gjaldeyri eða gjaldeyrisgildi til þess, og ennfremur til þess að standa straum af kostnaði venjulegs innflutnings, miðað við þarfir þjóðarinnar, eftir því sem hann fellur til, eða hefðum eðlilegan forða af þeim vörum fyrirliggjandi, sem mestu varðar, að til séu í landinu, væri þjóðin nú betur á vegi stödd heldur en raun ber vitni um þrátt fyrir greiðslujöfnuðinn, sem svo mjög er gumað af. Hér er nú svo ástatt, að nauðsynjavörur allar eru á þrotum í landinu, engar birgðir fyrirliggjandi af þeim vörum, sem allur almenningur óhjákvæmilega þarf til lífsins. T. d. skýrði útvarpið frá því á dögunum, að í einu þorpi vestanlands hefði orðið að loka skóla og kirkju vegna kolaleysins, og almennur skortur væri einnig á annari nauðsynjavöru. Hér í Rvík eru svo litlar eldiviðarbirgðir fyrir hendi, og hafa verið síðan fyrir áramót, að menn hafa rétt haft til daglegra þarfa. Svona er þá ástatt með nauðsynjavörubirgðir landsmanna, þær sem inn þarf að flytja. Ofan á þetta bætist svo það, að allar vörur hafa stigið stórkostlega í verði síðustu mánuðina, og verða landsmenn nú að greiða miklu meira fyrir þessar vörur, sem þeim hefir verið meinað að afla sér í tíma, áður en aðalverðhækkunin dundi á. Og enn ber eins að gæta, þegar meta skal raunverulega þýðingu þess greiðslujafnaðar, sem hæstv. stj. þykist hafa náð, og það eru þær birgðir af óseldri íslenzkri vöru, sem til eru í landinu um áramótin. Um síðustu áramót lágu hér fiskbirgðir fyrir a. m. k. 4 millj. kr. minna en við áramótin 1935–1936. Þetta m. a. sýnir bezt, hversu lítið er að byggja á þeim greiðslujöfnuði á pappírnum út af fyrir sig, sem hæstv. stjórn telur sig hafa náð. Ástandið er því miður allt annað en glæsilegt, landið vörulaust, að telja má, afskapleg dýrtíð í hönd farandi og vaxandi atvinnuleysi í landinu. Stjórnarflokkarnir lofuðu að létta sköttum og tollum af almenningi. Efndirnar hafa orðið þær, að þeir hafa lagt drápsklyfjar af álögum á alla landsmenn. Þeir lofuðu að auka atvinnu í landinu, en atvinnuleysið eykst með hverju ári, síðan þeir tóku við stjórn landsins. Þeir lofuðu að létta undir með atvinnuvegum landsmanna, en með geipilegum sköttum og höftum hafa þeir lagt á atvinnuvegina þær byrðar, er þeir fá ekki undir risið. Og enn hefir hæstv.ríkisstj. fyrirheit á reiðum höndum til þings og þjóðar, en það kveður bara við annan tón nú heldur en gerði fyrir kosningarnar 1934. Stjórnin gefur þjóð og þingi nú það fyrirheit, að ef ekki séu samþ. og framlengdir allir tollar og allir skattar, sem nú hvíla á þjóðinni, þá skuli það bitna beinlínis á atvinnuvegunum og verða til niðurskurðar verklegra framkvæmda. Það er með þessu fyrirheiti, að hæstv. fjmrh. leggur nú fyrir Alþingi gjaldahæsta fjárlagafrv., sem nokkur fjmrh. nokkru sinni hefir lagt fyrir Alþingi. Minn tími er nú víst búinn, en ég vil geta þess að lokum, að útvarpsreglurnar meina það, að við sjálfstæðismenn tölum meira hér. Verður því ekki unnt fyrir mig að gera frekari aths., þó að tilefni gefist til.

*Þorsteinn Briem: Herra forseti! Hæstv. fjmrh. byggði mjög upp ræðu sína sem árás á stjórnarandstæðinga, og verð ég því ofurlítið að svara honum. Þegar ég hlustaði á ræðu hæstv. fjmrh. áðan, kom mér í hug stjórnmálamaðurinn Pótemkin. Pótemkin var ráðamaður og gæðingur Katrínar II. Rússadrottningar og réð þar mestu í ríkinu um skeið. Þegar hann vildi festa sig sem bezt í sessi, fékk hann drottninguna til að ferðast um þá hluta ríkisins, sem hann stjórnaði. Á þeirri ferð báru hvarvetna við í fjarska fögur sveitaþorp og reisuleg bændabýli eða borgir með verksmiðjum og turnbyggingum. Allt þetta hafði Pótemkin látið reisa frá grunni. Meðfram vegunum stóðu svo á viðkomandi stöðum bændur og borgarar og önnur alþýða, allt saman prúðbúið fólk, sællegt og ánægjulegt. Svo vel leið fólkinu undir hans stjórn. Allt var þetta árangur hinnar ágætu og glæsilegu stjórnar Pótemkins. En þessi ágætu bændabýli, þessi fögru sveitaþorp og borgirnar með verksmiðjunum og turnbyggingunum voru raunar bara leiktjöld, sem Pótemkin hafði látið gera og reisa upp til að villa drottningunni sýn. Sællega fólkið og ánægða, það voru ekki landsins vinnandi stéttir, heldur málalið Pótemkins sjálfs, sem hann flutti milli viðkomustaðanna, þar sem leið drottningarinnar lá um. Af þessum tiltektum er Pótemkin frægur orðinn í veraldarsögunni. Og sagan endurtekur sig. Nú er það hæstv.ríkisstj. og málpípur hennar, sem grípa til Pótemkins ráðanna og tildra upp sífelldum leiktjöldum til að villa liðsmönnum sínum og þjóðinni sýn um aðgerðir sínar að því að bæta afkomu landsins. Ein síðustu leiktjöldin, sem eiga að sýna afrek hæstv. fjmrh., eru það, að það sé hans verk, að fengizt hefir þessi viðskiptajöfnuður við útlönd. Það er nú látið heita svo, að það hafi ekki áður þekkzt, að viðskiptajöfnuður hafi verið hagstæður, jafnvel í vondum árum. Ég hefi þó ekki úr þeim Pótemkins herbúðum heyrt upp á síðkastið neitt sérstakt hrós um þá stj., sem sat að völdum í ársbyrjun 1933, og skilaði hún þó hagstæðum viðskiptajöfnuði, svo að útflutt vara var hálfri 11. millj. kr. hærri en innflutt árið á undan, og það þrátt fyrir það, þó að þáv. ríkisstj. tæki við undir þeim markaðshorfum út á við, að kjötmarkaðurinn var þá í bili raunverulega lokaður í aðalmarkaðslöndunum, bæði Bretlandi og Noregi. Söluhorfur með sjávarafurðir voru á þá lund, að saltfiskurinn var að komast niður undir 50 kr. skippundið, þegar þáv. stj. tók við völdum í júlíbyrjun 1932. Þrátt fyrir þetta tókst þó eigi aðeins að opna aftur markaðinn fyrir landbúnaðarvörurnar, þótt lágur væri, heldur og með atbeina fisksölusambandsins að hækka fiskverðið, svo að útflutt vara varð 10½ millj. kr. meiri en innflutt. - Það sama ár gat Landsbankinn minnkað skuldir sínar við útlönd um 2 millj. kr. En hvað hafa skuldir bankanna við útlönd minnkað mikið á síðastl. ári? Hefir ekki aðstaða þeirra til útlanda versnað æði mikið á 2. millj. kr. síðastl. ár? En viðskiptajöfnuður bankanna segir ekki síður til um hina raunverulegu afkomu en inn- og útflutningsskýrslur. Árið 1933 er hið eina ár, sem fyrrv. stj. ber fulla ábyrgð á, með því að það var hið eina heila ár, er hún sat að völdum. Það ár var viðskiptajöfnuðurinn við útlönd einnig hagstæður, og það nokkru betur en árið 1935, sem mikið hefir verið af gortað. Og þá hafði aðstaða bankanna gagnvart útlöndum einnig batnað. Á engu ári síðan 1928 hafa skuldir þjóðarinnar við útlönd minnkað eins mikið og það ár. Samkv. skýrslu hagstofunnar hafa erlendu skuldirnar 1933 minnkað um nær 4 millj. kr. að skráðu gengi, en nær 3 millj. kr. að gullgengi það ár, en samkv. útreikningi skipulagsnefndar atvinnumála í hinni stóru bók, sem nú er nýútkomin, hafa útlendu skuldirnar minnkað um 12? millj. kr. eftir „vörugengi“, sem hún svo kallar. Á engu öðru ári síðan 1922 hafa breyt. á erlendum skuldum þjóðarinnar verið hagstæðari en verzlunarjöfnuðurinn að „duldum“ greiðslum meðtöldum. Og þó tönnlast hæstv. fjmrh. stöðugt á því, að hagurinn sé stöðugt að batna fyrir sínar aðgerðir. Þá þykir honum ekki lítil framförin í því, hve miklu minna sé nú eytt framyfir það, sem fjárlög gera ráð fyrir, en í tíð fyrrv. stj. Um rekstrarafkomu ríkissjóðs á því ári (1933) er til óvefengjanlegt plagg sem er landsreikningurinn fyrir það ár, sem sýnir 62 þús. kr. betri afkomu en fjárl. það ár gerðu ráð fyrir. - En bráðabirgðayfirlit hæstv. fjmrh. í fyrra sýndi, að þrátt fyrir hinar gífurlegu skattahækkanir og þrátt fyrir hinn gífurlega óvænta áfengisgróða stj., þar sem hún seldi vin fyrir meira en sem svarar landverði allra jarða í 5 sýslum landsins, þá varð rekstrarútkoman samt 150 þús. kr. lakari en gert var ráð fyrir í fjárl. fyrir það ár, og hefir orðið enn lakari á síðastl, ári. Þó eru ekki, eins og vita má, nærri öll útgjöld komin fram, þegar bráðabirgðayfirlitið er samið. Þó var á árinu 1935 fært miklu meira af útgjöldum þess árs aftur fyrir sig á reikning ársins á undan en venja hefir nokkru sinni verið áður. Venjan er að loka reikningi hvers árs hjá ríkissjóði í marz næsta ár á eftir, en 1935 var sá háttur á hafður, að verið var að færa útgjöld inn á reikning ársins á undan fram á hásumar, og nemur síðasta upphæðin, sem þannig er ranglega færð á reikning ársins á undan, mörgum tugum þúsunda. Á þennan hátt tókst núv. hæstv.ríkisstj. að láta bráðabirgðayfirlitið fyrir árið 1935 líta betur út, en reikningur ársins 1934 varð auðvitað þeim mun óhagstæðari. Þetta gerði núv. ríkisstj., vegna þess að hún tók fyrst við völdum í júlí 1934, og þóttist hún því sjá leik á borði að kenna fyrrv. stj. um allan greiðsluhalla á því ári. En af áðursögðu er ljóst, að núv. hæstv.ríkisstj. verður að bera sinn hluta af ábyrgðinni á afkomu ársins 1934, þar sem hún sat ekki aðeins um helming þess árs sjálf að völdum, heldur notaði sér óvenjulegt og villandi reikningsuppgjör til þess að gera útkomu ársins 1934 lakari en hún í raun og veru var, til þess að geta heldur fegrað sínar fjaðrir á næsta ári á eftir. Þegar núv. hæstv.ríkisstj. er að reyna að koma af sér sínum hluta ábyrgðarinnar á árinu 1934 og fegra sínar fjaðrir síðan með því, að bera sig saman við það ár, þá er skotið framhjá marki. Það er auðvitað aðeins einn þátturinn í því Pótemkinsleiktjaldatildri, sem núv. hæstv.ríkisstj. reynir að villa mönnum sýn með, ef unnt væri með því að bjarga sér í augum fjöldans. Sama er að segja um viðskiptajöfnuð þessa síðastl. árs. Hann er að vísu hagstæður, en hann er 4 millj. kr. óhagstæðari en árið 1932. En hvernig er þessi hagstæði viðskiptajöfnuður til kominn? - Hann er ekki því að þakka, að innflutningsnefndin hafi ekki veitt leyfin. Hún hefir veitt innflutningsleyfi fyrir miklu meira en inn var flutt. Viðskiptajöfnuðurinn er þannig til kominn, að bankarnir sáu sér ekki fært að yfirfæra meiri gjaldeyri fyrir nauðsynlegum innkaupum á síðari hluta ársins. Aðstaða bankanna gagnvart útlöndum hefir versnað á síðastl. ári, eins og hagtíðindin bera vott um. Þjóðin stóð því gagnvart útlöndum eins og maður, sem fær ekki meiri úttekt í viðskiptareikning sinn fyrr en eftir ársuppgjörið um nýjár. Þeir, sem eru miðaldra menn og meira, þeir muna þá dagana, þegar útlenda selstöðuverzlunin neitaði fátækum bændum um alla úttekt síðustu mánuði ársins, af því að skuldin mátti ekki hækka meir fyrir nýjárið, en lét svo sömu bændur fá vörur með hækkuðu verði eftir nýjár. Við þessa sömu aðstöðu hefir þjóðin búið síðustu mánuði næstl. árs; hún gat ekki fengið meira út í útlendu búðinni, þ. e. a. s., það var ekki hægt að yfirfæra fyrir meiri innflutningi fyrr en eftir nýjár, og það þrátt fyrir það þó að ríkisstj. hefði selt heilt herskip úr landi, sem bætir þó viðskiptajöfnuðinn um mörg hundruð þús. kr., þó að það færi ekki fyrir helming kostnaðarverðs, en ríkisstj. hefir, eins og hæstv. fjmrh. upplýsti, eytt öllu andvirði þessa herskips með því að taka það að láni úr landhelgissjóði. Vegna þess að ekki var hægt að yfirfæra meiri gjaldeyri, verður þjóðin að sæta hækkaða verðinu eftir nýjárið, eins og fátæki bóndinn í gamla daga. Með þessu móti varð viðskiptajöfnuðurinn síðastl. ár hagstæður á pappírnum, þó að sýnilega vanti 2 millj. a. m. k. til þess, að greiðslujöfnuður við útlönd hafi náðzt, eins og líka viðskiptajöfnuður bankanna erlendis ber vott um. Þess vegna verður það undarlega fyrirbrigði, að innflutningurinn er stórum mun minni en sem nemur þeim innflutningsleyfum, sem innflutningsnefndin hefir veitt. Hæstv. fjmrh. hefir alveg sérstakt lag á því að búa til á sjálfan sig dyggðir úr vesaldóminum. Þegar Hambrosbanki í Lundúnum bannaði honum að taka meiri lán og setti það sem skilyrði fyrir síðustu lántöku, að hann lofaði því skriflega, að hann stæði við það, þá tekur hæstv. fjmrh. að hrósa sér fyrir það hástöfum, að nú hafi ríkisstj. algerlega breytt um stefnu. Þegar hæstv. fjmrh. fór sjálfur til Bretlands og talaði við brezkan bankamann, þá bar hann ekki verr hryggbrotið en það, að þegar hann er kominn heim, lætur hann skrifa um sig, að nú hafi ríkisstj. tekizt að koma í veg fyrir alla skuldasöfnun erlendis. Og þegar innflutningurinn verður verulegum mun minni en útflutningurinn, af því að ekki var hægt að yfirfæra meira og þjóðin fékk ekki meiri úttekt í útlöndum fyrr en eftir nýjársuppgjörið, þá ræður hæstv. fjmrh. sér ekki fyrir monti, af því að þetta sé sér að þakka og innflutningsnefnd. En hvernig hefði útkoman orðið, ef bankarnir hefðu yfirfært fyrir öllum þeim innflutningsleyfum, sem innflutningsnefndin hefir veitt? Það er upplýst, að ef innflutningsleyfin hefðu að fullu verið notuð, þá hefði viðskiptajöfnuðurinn orðið óhagstæður um álíka margar millj. og árið 1934. Það eru því hrein Pótemkinsleiktjöld, sem verið er að villa fólki sýn með, þegar hinn hagstæði viðskiptajöfnuður er þakkaður hæstv. fjmrh. og innflutningsnefnd hans. Að útflutningurinn varð í meðallagi þrátt fyrir fiskileysi að vetrinum, var að þakka hinum óhemju síldarafla; en það mun nú álíka smekklegt að þakka hæstv. fjmrh. fyrir hann eins og þegar kónginum var þakkað fyrir góða veðrið í gamla daga. Ég efast ekki um, að innflutningsnefnd hafi neitað um leyfi fyrir ýmiskonar óþarfa, og hún má hafa mína þökk fyrir það. En hún hefir ekki neitað um eða takmarkað innflutning á skaðlegasta óþarfanum, þar sem vínið er. Ríkisstj. hefir hennar vegna enn getað selt brennivín og annað áfengi fyrir landverð 5 sýslna, eins og síðastl. ár. Ríkisstj. hefir hennar vegna getað komið vinunum þangað, sem helzt var atvinnan og hinum vinnandi landslýð bárust helzt peningar í hendur fyrir störf sín. Hún hamlaði ekki ríkisstj. frá að selja fólkinu, sem fór til Siglufjarðar, áfengi, sem nam yfir bezta bjargræðistímann á 2. þús. kr. að meðaltali á dag af þeim vinnupeningum, sem sjálfsagt hefði verið full þörf fyrir, þegar heim kom og harðnaði á með haustinu. Ég veit, að hæstv. fjmrh. talar hér á eftir og segir, að vín séu leyfileg vara skv. landslögum og því megi ekki takmarka þau. En ég vil spyrja: Er ekki t. d. þakjárnið líka leyfileg vara að lögum? Og mátti þá ekki takmarka innflutning á víni eins og á því, úr því að nauðsyn þótti að takmarka svo innflutning á því, að þegar þökin voru að fjúka af hlöðunum í ofveðrinu í sept. síðastl., þá var a. m. k. í einu héraði ekki nokkur þakplata fáanleg í allri sýslunni? Ekki er því þó hægt við að bera, að við höfum neyðzt til að kaupa vín af Spánverjum, því að þeir hafa lítið keypt af oss síðastl. ár, eins og allir vita; við höfum keypt nær 30% meira af þeim en þeir af okkur síðastl. ár. Minnst af sterku vínunum mun og vera keypt frá Suðurlöndum. Það þarf ekki annað en að líta í suma búðargluggana hér í Rvík til að sjá, að enn er nóg flutt inn af sumum óþarfanum. Og það þarf ekki annað en að tala við suma iðnaðarmennina hér í Rvík, sem ekki hafa getað fengið leyfi hjá innflutningsnefnd fyrir nema helmingi þess, sem þeir þurftu til starfs síns, en hafa hinsvegar oft getað keypt sér nægileg innflutningsleyfi af öðrum, til þess að sjá, hve innflutningsnefndinni hafa verið tilfinnanlega mislagðar hendur, því að það var þó ekki tilgangurinn með innflutningsnefndinni, að skapa sérstaka atvinnugrein fyrir milliliði í innflutningsleyfum. Á þennan hátt er sýnilegt, að innflutningsnefndin missir allt taumhald á innflutningnum, þegar innflutningsleyfin ganga kaupum og sölum frá einum til annars, og nefndin getur ekkert vitað um, hvar leyfin lenda að síðustu. Þetta hefir líka sýnilega orðið svo síðastl. ár, þar sem innflutningur hefir verið leyfður fyrir stórum meira en bankarnir gátu yfirfært. Er þetta þeim mun óafsakanlegra, sem innflutningsnefndin hafði brennt sig á þessu sama soði í fyrra, þegar vörur, sem innflutnings- og gjaldeyrisleyfi var fengið fyrir, voru settar fastar á skipaafgreiðslunum hér í Rvík af sömu ástæðu, til stórhnekkis fyrir viðskiptatraust Íslendinga erlendis. Það leiðir af sjálfu sér, að þegar innflutningsnefnd heldur ekki betur á en þetta og skapar nýja milliliði, sem hún hefir ekkert vald yfir, þá gengur þetta að meira eða minna leyti út yfir nauðsynjavörurnar, sem hafa verið að hækka í verði síðan í haust. Þetta varð og átakanlega okkar hlutskipti á síðustu mánuðum ársins. Menn gátu ekki keypt útgerðarvörurnar fyrir áramót eins og þeir þurftu. Menn gátu ekki einu sinni byrgt sig að kolum til útgerðarinnar, þó að þau væru síhækkandi og séu nú þegar hækkuð um 20%. Og við gátum ekki dregið nema það allra minnsta að okkur af þeim nauðsynjum, sem nú hafa stigið á erlendum markaði, sumar jafnvel 50–60%. Rúgmjöl hefir stigið á erlendum markaði um 56%, miðað við fobsölu, sykur um 25% og kaffi um 37% frá því í september. Hverju ætli það muni alla þjóðina, að þurfa nú að kaupa með hækkaða verðinu, móts við það, ef hún hefði getað fengið út meiri vetrarforða í haustkauptíð, en ekki þurft að bíða fram yfir uppgjörið um nýjár? Hverju ætli það muni alla þjóðina á okkar daglega brauðefni, rúgmjölinu, sem hefir hækkað um 56%? - Ætli það hefði ekki verið eins gott að takmarka eitthvað innflutninginn á víninu, sem flutt var norður í beztu vinnustöð landsins í sumar og selt þar fólkinu jafnóðum og það vann sér eitthvað inn? Og ætli það hefði ekki líka mátt takmarka eitthvað leyfin til þeirra, sem seldu þau aftur? Ætli það hefði ekki líka mátt takmarka eitthvað innflutning á tóbaki og margvíslegum óþarfa sem hér sést í búðum, til þess að ögn væri hægt að draga meira að sér af því óhjákvæmilega og allra nauðsynlegasta, sem var að hækka í verði með haustinu og nú hefir stórum hækkað? Bóndi einn skrifar mér fyrir skemmstu, að í kaupfélaginu, sem hann verzlar við, hafi mjöltunnan hækkað um þriðjung. Hann þarf ekki að ásaka kaupfélagið sitt fyrir það, því að það hefir sjálfsagt ekki fengið að flytja inn vöruna, fyrr en verðið var hækkað, en hann getur minnzt hæstv. fjmrh. fyrir það, að hann hefir eytt óskertum sínum hluta af hinum dýrmæta gjaldeyri landsmanna í tóbak og áfengi, þegar meiri var þörfin að draga að sér hinar óhjákvæmilegustu nauðsynjavörur, er þær fóru að hækka í verði erlendis. Að hagur þjóðarinnar sé að batna, það sýna útlendu skuldirnar. Þær komust aftur niður í 74 millj. kr. árið 1933, en eru nú skv. skýrslu skipulagsnefndar atvinnumála orðnar fullar 100 millj. kr. Að hæstv.ríkisstj. sé að hefja viðreisn, það eru bara leiktjöld, sem hún og gæðingar hennar tildra upp. Ein leiktjöldin, sem þessi Pótemkinstjórn tildrar upp í fjarska fyrir landsfólkinu, er það, að hún sé að uppfylla loforðin fyrir kosningar um að útrýma atvinnuleysinu. En þessi leiktjöld henta nú bezt í fjarska meðal þeirra, sem ekkert þekkja til atvinnuleysisins í kaupstöðunum. Þeir, sem vilja kynnast raunveruleikanum, geta lesið atvinnuleysisskýrslurnar. 1. maí síðastl. voru atvinnuleysingjarnir hér í Rvík orðnir 720; þeim hafði fjölgað um 530 manns frá því 1. maí 1934, þegar ástandið átti að vera sem voðalegast, en þá voru þeir 190. Og enn hefir þeim fjölgað. Við síðustu talningu voru þeir komnir upp í 936 hér í Rvík einni saman. Hvað þeir eru í hinum kaupstöðunum, vantar mig skýrslur um, en ef marka má þær fréttir, sem útvarpið flutti nýlega um ástandið í þorpi einu á Vestfjörðum, þar sem loka varð skóla og kirkju vegna eldsneytisvandræða og þar sem fólkinu lá við sulti af skorti, þá virðist svo sem atvinnuleysinu sé þar ekki með öllu útrýmt. Það skartar að vísu allvel svona á leiktjöldum, að kalla sig stjórn hinna vinnandi stétta, en það er ekki gagn að einu saman skrautinu, þegar staðreyndirnar eru hinsvegar, og þær segja vissulega annað. Þá skal vikið að því fjárlfrv., sem hér liggur fyrir. Eins og menn vita, hafa útgjaldaáætlanir fjárl. farið síhækkandi í tíð núv. hæstv. stj., og nú nemur útgjaldaáætlun á sjóðsyfirliti nær hálfri 17. millj. kr. Þessi hækkun hefir að miklu leyti verið varin með því, að áríðandi væri að áætla útgjöldin nógu hátt, til þess að eigi yrðu umframgreiðslur framyfir það, sem stæði í fjárl. - En reynslan sýnir, að það hafa orðið umframgreiðslur fyrir því, þó að fjárl. væru hærri en áður gerðist. T. d. námu umframgreiðslur á árinu 1935 á 3. millj. kr. þrátt fyrir hin háu fjárl., og nú heyrðist manni, að bráðabirgðayfirlitið kæmi ekki nákvæmlega heim við fjárl, síðasta ár. Nú gerir hæstv. fjmrh. enn ráð fyrir hækkuðum útgjöldum á fjárl. Ætla mætti, að mestur hluti þeirrar hækkunar kæmi þá fram í auknum framlögum til atvinnuveganna og verklegra framkvæmda, en það er síður en svo. Ég skal aðeins drepa á nokkra liði viðvíkjandi landbúnaðinum og verklegum framkvæmdum í sveitum til að sýna þetta. Eins og menu muna, felldi hæstv. stj. niður lögbundið framlag til ræktunarsjóðs 45 þús. kr. Þetta hefir ekki verið lagfært. Hún lækkaði lögboðið framlag til búfjárræktarinnar um 10 þús. kr. Þetta hefir ekki verið lagfært. Hún lækkaði framlög til sandgræðslu um 13 þús. kr., og það hefir ekki heldur verið lagfært. Hún lækkaði framlag til sýsluvegasjóðanna um ca. 50 þús. kr., og nú á enn að vega í þann knérunn. Þá lækkaði hún framlagið til áburðarkaupa niður í þriðjung þess, sem áður var, og hún lækkaði framlagið til Búnaðarfélags Íslands og búnaðarsambandanna um 20 þús. kr. Ekkert af þessu hefir verið lagfært á því fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir. En í þess stað eru í þessu frv. færð niður framlög ríkissjóðs til ýmsra framkvæmda í sveitum. T. d. hefir framlagið til sýsluveganna enn verið lækkað um 22 þús. kr. Framlagið til brúargerða er lækkað um 20 þús. og framlagið til nýrra akvega á þjóðvegum landsins lækkað um 88 þús. kr. Hvað hefir þá hækkað? Ýmsir styrkir á 17. gr. hafa verið hækkaðir, og skal hér ekki um það rætt. Það sem stingur meira í augun, er hin mikla hækkun í skrifstofukostnaði og launagreiðslum til ýmsra starfsmanna, gamalla og nýrra, skv. nýútunguðum lögum og stjórnarráðstöfunum. Nema þær hækkanir aðeins á sjálfum fjárl. á milli 150 og 160 þús. kr. við lauslegan samanburð. Ofan á þetta er svo heimildin til að fjölga dómurum í hæstarétti, en í það munu fara um 20 þús. kr. árlega. Um nýjar persónulegar launauppbætur ætla ég ekki að ræða; aðeins verður það að teljast óvenjulegt, að einn nýr embættismaður á að fá persónulega launaviðbót strax á fyrsta ári, áður en reynsla er fengin, og það þó að embættisveitingin þætti mjög orka tvímælis og væri beinlínis gegn áskorunum bæjarstjórna og hreppsnefnda, sem mannsins áttu að njóta, og alþýðu manna víðsvegar af landinu. En það eru ekki launagreiðslur til hinna föstu starfsmanna á launalögum, sem mest stinga í augun, heldur eru það launagreiðslurnar og starfsmannafjöldinn í hinum nýrri stofnunum ríkisins. Kostnaður við útvarpið er nú með áætlaðri fyrningu á 5. hundr. þús., þó að vextir og afborganir komi ekki til greina, enda virðist svo sem sumum sé þar vel borgað lítið starf. Áfengisverzlunin hér í Rvík hefir 37 manns í sinni þjónustu og greiðir þeim 140 þús. kr. í laun, þar af eru ýmsu „lausafólki“, sem fjárlögin svo kalla, greiddar 25 þús. kr. Það er yfir 40 þús. kr. hærra en laun allra sýslumanna og bæjarfógeta á landinu. Innflutningsnefndin og starfslið hennar fær rúmar 74 þús. í laun; það eru að vísu 18 menn, að riturum og vélriturum meðtöldum, en þessi laun samsvara líka sem næst öllum ríkissjóðslaunum 137 barnakennara í lægsta launaflokki. Hin nýja tryggingarstofnun ríkisins fer nú þegar með sömu laun og 10 sýslumenn og bæjarfógetar. Fiskimálanefnd þarf með aðstoðarmönnum milli 60 og 70 þús. í laun fyrir utan annan kostnað, og síldarútvegsnefndin er þar hálfdrættingur. Bifreiða- og raftækjaeinkasölurnar komast hér ekki af með minna en 80 þús. kr. í laun. Og ein landsins minnsta stofnun, sem sett var á laggirnar nú síðastl. sumar, þarf nú þegar ekki minna en 25600 kr. í laun og annað eins í annan kostnað. Það er svonefnd Ferðamannaskrifstofa ríkisins. Hún hefir að vísu ekki nema 4 starfsmenn, forstjóra, „landkynni“, ef ég kann að nefna það, og svo skrifstofustjóra og bréfritara, en þeir 4 hafa sömu laun og allir kennarar Eiðaskóla, Hólaskóla og Hvanneyrarskóla, að skólastjóralaununum og bústjórnarlaununum meðtöldum öllum til samans. Ef maður tæki nú í eitt félag þessi tvö yngstu reifabörn hæstv.ríkisstj., ferðamannaskrifstofuna og raftækjaeinkasöluna, og bætti svo við aðeins þessum 5 nefndum, sem skýrslan er um, aftan við fjárl., þá eru þar á forum nýir launamenn upp á 322 þús. kr., eða rétt um 50 þús. kr. dýrari menn en allir kennarar háskólans, menntaskólans í Rvík og menntaskólans á Akureyri, stýrimannaskólans, vélstjóraskólans, Eiðaskólans og bændaskólanna beggja, að öllum skólastjórum meðtöldum til samans, og þó hafa ýmsir þessara manna bein og bitlinga og heil embætti þar fyrir utan. En þess er líka að gæta, að í þessum og því líkum nýlaunamannaflokki eru mennirnir, sem eru ánægðir með núv. hæstv.ríkisstj., menn sem hæstv. stj. getur notað til að reisa upp leiktjöldin að hætti Pótemkins, menn sem hæstv.ríkisstj. getur flutt á milli og sýnt, hvar sem er á landinu eins og Pótemkin, þegar hún vill sýna drottningu sinni, þjóðinni, hve vel hún haldi þegna sína og láti sér annt um ríki sitt.

*Jónas Guðmundsson: Ég skal ekki þreyta hv. þingheim með því að endurtaka hina glöggu skýrslu hæstv. fjmrh. Í skýrslunni kom það greinilega fram, að fjárlfrv. þetta er að öllu leyti í aðalatriðum eins byggt og fjárlfrv. fyrir árið 1937, sem sett var með fullu samkomulagi stjórnarflokkanna. Heildartekjur ríkissjóðs eru áætlaðar um 100 þús. kr. lægri en í fyrra, og heildarútgjöld eru áætluð um 200 þús. kr. lægri. Er því ekki um verulegar breyt. að ræða. Vil ég því ekki eyða tíma í að ræða einstakar gr. frv. En ég vil nota þær fáu mínútur, sem mér eru ætlaðar, til að minnast á nokkur atriði í ræðum tveggja síðustu ræðumanna, hv.þm. Vestm. og hv. 10. landsk. Bæði í blöðum andstöðuflokka stj. og eins nú við þessar umr. hefir starfsmannaskrá ríkisins verið talin bera vitni um, að meira sé greitt í kaup fyrir störf við ríkisstofnanir síðan núv. stj. tók við. Ég skal taka fram, að sú nýbreytni, að láta starfsmannaskrá fylgja fjárl., var tekin upp með fullu samkomulagi núverandi stjórnarflokka. Eru þessar skýrslur í alla staði sjálfsagt plagg með fjárl. til að sýna, hve miklu fé er eytt í launagreiðslur. Er það því ekki ámælisvert, heldur ættu allir að vera stj. þakklátir fyrir að hafa tekið upp þessa skýrslugerð. Meðan sjálfstæðismenn voru við völd, vantaði slíka skrá, og varð því að fara óraveg til að fá upplýsingar um þetta mál. Hv. síðustu ræðumenn töldu, að um 5 millj. kr. væru nú greiddar af ríkinu í ýmiskonar starfslaun, og er þetta rétt, svo langt sem það nær. En vitanlega ber að flokka þessa upphæð eftir stofnunum. T. d. fer 1 millj. og 345 þús. til stofnana, sem eru óháðar ríkinu í raun og veru, og náttúrlega voru flestar þessar stofnanir til, áður en núv. stj. tók við, og greiddu þær þá meira í starfslaun en nú. Stærst þessara stofnana er landssíminn. Þá eru önnur fyrirtæki, n. ýmsar og stj., sem núv. stjórnarflokkar hafa að nokkru leyti sett á laggirnar, en hafa líka að nokkru leyti verið til áður, eins og t. d. síldarbræðsla ríkisins. Er því algerlega villandi að halda því fram, að núv. stj. hafi hækkað launagreiðslurnar upp í 5 millj. kr. Mér þykir t. d. skorta á, að ekki skuli vera til skrá yfir launagreiðslur fisksölusamlagsins, sem í starfi sínu er sambærilegt við mjólkursölusamlagið, t. d. En það veldur því, að stj. hefir þar ekki með launagreiðslur að gera. En þar eru starfslaun upp undir 200 þús. kr. Af því sést, hvað er að byggja á skrafi sjálfstæðismanna um að þeir óski eftir niðurfærslu á launagreiðslum ríkisins. Þá minntist hv.þm. Vestm. á, að Alþfl. hefði talað um það fyrir kosningar, að lækka tolla á nauðsynjavörum, en hækka beinu skattana. Hann komst að þeirri niðurstöðu, að annað atriðið hefði flokkurinn þó ekki svikið, að hækka beinu skattana, því að þeir væru hér hærri en í nokkru öðru Evrópulandi, þar sem hann þekkti til. Hann sagði, að flokkurinn hefði ætlað sér að lækka tolla á nauðsynjavörum, og er það rétt. En Alþfl. er ekki svo blindur að setja þá kröfu ofar því, sem á hverjum tíma er nauðsynlegt þjóðarheildinni, því að stjórnarflokkarnir verða að gera sér far um að tryggja þjóðarbúskapinn svo vel, að þjóðarheildin bíði ekki tjón. Þó að flokkurinn hafi orðið að slá nokkuð af þeim kröfum, sem hann hefir sett fram í pólitískri agitation, mun hann síðar þegar tímarnir batna, ekki síður vinna að því að lækka tollana en hann hefir nú unnið að hækkun beinu skattanna. Þá minntist hv.þm. á hinar voðalegu fjármálaráðstafanir stj. Hæstv. fjmrh. benti á, að heildartekjur ríkissjóðs eru nú hærri en þegar stj. tók við. Og hann sýndi fram á, að þjóðin borgar ekki eyri meira í tolla og slíkt nú en áður. Að vísu stendur þjóðin verr að vígi nú en þá, en þó er ekki meira af henni tekið. Þetta er því skraf út í loftið. En stjórnarflokkarnir hafa hinsvegar notað skatta þá, sem ríkissjóður hefir tekið, til að vinna gegn hinu mikla böli, atvinnuleysinu. Þeir sjá, að það er engin leið til að lækka skattana nema því aðeins, að skornar séu niður opinberar framkvæmdir eða lækkaðir ýmsir styrkir til slíkra framkvæmda. Sjálfstæðismenn hafa oft verið beðnir að benda á, hvað þeir vilji, að lækkað sé af álögum þessum, en þeir hafa aldrei getað bent á neitt, sem máli skipti. Brtt. þeirra við fjárl. hafa nær eingöngu verið um lækkun á framlagi til verklegra framkvæmda, því að enginn treystir sér til að leggja til, að lækkað verði framlag til heilbrigðismála, menntamála eða dómgæzlu og lögreglustjórnar, enda gerðu sjálfstæðismenn á sínum tíma tilraunir til að auka þann kostnað að verulegum mun. En þetta eru aðalútgjöld ríkissjóðs, auk verklegra framkvæmda. Þeir myndu vafalaust líka vilja draga úr tryggingarkostnaðinum, en það yrði varla vinsælt, eins og sést á því, að 20 þús. manns skuli þegar fyrir áramót hafa greitt iðgjöld sín í Reykjavík einni. Sýnir þetta, að tryggingarnar eru vinsælar meðal fólksins og að það skilur gildi þeirra. Auk þess má geta þess, að eitt af því, sem Alþfl. er sérstaklega ákærður fyrir, er það, að hann hafi viljað vinna það til, svo að tryggingunum yrði komið fram, að leggja aðflutningsgjald á nauðsynjavörur, sem fátækur almenningur notar sér til matar. En Alþfl. sá, að ekki var hægt að rýra tekjur ríkissjóðs svo, að þetta fé væri tekið frá honum. Alþfl. hefir aldrei fylgt pólitík hv. 10. landsk. og hans líka, að krefjast stöðugt aukinna útgjalda, án þess að benda á leiðir til að afla fjár til þeirra. Ég man bara eitt tilfelli, þar sem hv. 10. landsk. hefir jafnframt bent á fjáröflunarleið. Það var, þegar hann vildi taka nokkuð af vegafé, til þess að byggja fyrir hlandforir uppi í sveit. Báðir þessir hv. ræðumenn minntust á skortinn í kaupstöðunum, Þeir minntust á það, að fyrir nokkrum kvöldum hefði verið frá því sagt í útvarpinu, að á Bíldudal væri hvorki til matvæli né eldiviður. Dettur nú þessum mönnum í hug að halda því fram, að þetta sé fyrir aðgerðir ríkisstj.? Þeir hafa báðir gengið fram hjá aðalatriðinu, sem er hinn mikli aflabrestur, sem orðið hefir mörg undanfarin ár. Eða vita þessir menn ekki, að afli á Vestfjörðum, Austfjörðum og jafnvel Faxaflóa, hefir verið svo margfalt minni heldur en nokkru sinni áður. Er það stj. að kenna? Og vita þeir ekki, að viðskipti vor við aðrar þjóðir hafa verið færð í þær viðjar, að vart er mögulegt að snúa sér við? Þeir gengu sem sagt báðir fram hjá því, sem er aðalatriðið, en það eru erfiðleikarnir á viðskiptum vorum við útlönd og hagnýtingu framleiðslunnar úr sjónum. En hvorugur minntist á þetta, ekki einu sinni hv.þm. Vestm., sem maður hefði þó getað gert þá kröfu til. Ég vænti þess ekki af hv. 10. landsk., því að hann sér aldrei neitt nema landbúnað og bændur. En hv.þm. Vestm. hefði átt að minnast á þetta og skýra, hvernig þessum erfiðleikum ætti að mæta. Hv. þm. Vestm. sagði, að stjórnarflokkarnir hefðu lofað að létta af sköttum, en þeir hefðu þyngt þá; þeir hefðu lofað að minnka atvinnuleysið, en þeir hefðu aukið það; þeir hefðu lofað að létta undir með atvinnuvegunum, en þeir hefðu íþyngt fyrir þeim. Ég hefi í því, sem ég hefi sagt, að nokkru svarað þessum ásökunum, en meginsvarið verður vitanlega að felast í því viðhorfi, sem á hverjum tíma verður til að uppfylla þau gefnu loforð, og ég hika ekki við að segja það, að stjórnarflokkarnir hafa gert allt, sem í þeirra valdi hefir staðið, til þess að uppfylla þessi loforð. Atvinnuleysið í landinu hefir minnkað, frá því sem áður var. Atvinnuleysisskráningarnar, sem hv.þm. Vestm. minntist á, eru enginn mælikvarði fyrir því, hvað atvinnuleysið var áður en stjórnarflokkarnir tóku við völdum, vegna þess að það er vitað, að bæði hér í Reykjavík og annarsstaðar komu menn ekki til skráningar, þar eð þeir vissu, að það hafði enga þýðingu. Nú vita þeir aftur á móti hið gagnstæða. Þeir vita, að stjórnarflokkarnir vinna að því að leysa atvinnuleysisvandræðin, og því koma menn til skráningar, og því er skráningin nú sú rétta, en eins og hún var áður, var hún ekkert nema kák. Það getur líka hver maður sagt sér sjálfur, hvort það ekki hefir áhrif á atvinnuleysið í landinu, að nú er varið 6 millj. kr. úr ríkissjóði beinlínis til verklegra framkvæmda og ýmsrar styrktarstarfsemi við atvinnurekstur landsmanna. Hefðu sjálfstæðismenn haft ráðin, þá er vafalaust, að þetta fé hefði ekki verið svona mikið, vegna þeirrar stefnu, sem þeir fylgja í atvinnumálum, sem er sú, að einkaframtakið sjái að sem mestu leyti fyrir atvinnurekstrinum í landinu. Þeir hefðu því ekki tekið ríkisfé til þess að létta róðurinn í þessu efni. Hefðu þeir gert það, þá hefðu þeir verið ósamkvæmir sinni stefnuskrá, sem byggist á því, að láta einstaklingana sjálfa sjá fyrir atvinnulífi landsmanna. Þessi sami hv.þm. sagði, að stj. hefði ekki létt undir með atvinnuvegunum, heldur íþyngt þeim með sköttum. En það er á fleiri vegu hægt að létta undir með atvinnuvegunum heldur en að létta af þeim sköttum. Og ég veit ekki til að nokkru sinni hafi verið gerðar stórfelldari tilraunir heldur en einmitt nú í tíð núverandi stjórnarflokka til þess að greiða fyrir smáútvegsmönnum um land allt og létta byrðar þeirra. Það hefir verið stofnaður skuldaskilasjóður vélbátaeigenda, til þess að létta skuldir þeirra, veita þeim hagkvæm lán og losa þá við skuldir, sem þeir urðu að dragast með á sínum atvinnurekstri. Þetta gleymdi hv.þm. Vestm. að minnast á. Hann gleymdi líka að minnast á það, að fyrir aðgerðir stjórnarflokkanna hefir margskonar nýbreytni verið tekin upp í verkun, útflutningi og hagnýtingu sjávarafurða, sem nú þegar hefir sýnt það, að með breyttu fyrirkomulagi má draga að verulegu leyti úr þeim vandræðum, sem þjóðfélagið mun komast í við það, að saltfisksalan stöðvast. Eins er það fyrir beinar aðgerðir stjórnarflokkanna, að síldarútvegurinn gat á síðastl. ári skilað jafnglæsilegum árangri og raun er á, því að ef þeir hefðu ekki beitt sér fyrir auknum síldarverksmiðjuiðnaði í landinu, hefði það gull ekki komið inn í landið, sem kom fyrir síldarafurðirnar. Allt þetta gleymdi hv.þm. Vestm. að minnast á, þegar hann hélt sína skörulegu ræðu áðan. Ég skal svo ekki þreyta þingheim með lengri ræðu. Hv. 10. landsk. finnst mér ég aldrei þurfa að svara neinu. Afstaða hans og hans flokks er þannig hér á Alþ., að það er eiginlega enginn, sem getur tekið tillit til hans. Meðferð hans á öllum málum er sú, að heimta og heimta eingöngu fyrir landbúnaðinn, en aldrei fyrir neitt annað, og koma aldrei með neinar till. til þess að mæta þeim auknu útgjöldum, sem þessi heimtufrekja myndi hafa í för með sér, ef henni væri að nokkru sinnt. Ég þykist því ekki þurfa að fara fleiri orðum um ræðu hans.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég ætla að segja hér nokkur orð í tilefni af þeim samanburði, sem nú hefir verið gerður á síðasta ári og árinu 1934 og að nokkru leyti árinu 1932. Ég skal játa það, að á árunum 1932–1934 var rekstrarhalli hjá ríkissjóði. Sá rekstrarhalli nam að meðaltali þessi 3 ár 1¾ millj. kr. á ári. En 2 síðustu árin, 1935–1936, mun aftur hafa orðið rekstrarafgangur hjá ríkissjóði, sem þó ekki mun hafa numið meira að meðaltali heldur en 300 þús. kr. á ári. Meðaltalsmunurinn á þessum 2 síðustu árum og 3 árunum þar áður er þess vegna um 1½ millj. kr. En þessi munur er minni heldur en sá munur, sem var á áfengistekjunum á árunum 1934 og 1935, því að sá munur mun hafa verið á þessum 2 árum um 1 millj. og 700 þús. kr. Nú var þessi ráðstöfun, afnám bannsins, að vissu leyti ópólitísk ráðstöfun, sem af tilviljun var gerð á árinu 1935 á fyrsta ári núverandi stj. Ef þessi breyting, afnám bannsins, hefði verið gerð á árinu 1932, þá er útlit fyrir, að þetta hefði allt verið jafnt, og ef þessi breyting væri ekki um garð gengin enn þann dag í dag, þá er útlit fyrir, að allt hefði líka verið jafnt á þessum 6 árum. - Auk þessa þá er sannarlega ástæða til að geta þess, að hin fyrstu ár, sem ég var fjmrh., fengust engir viðbótartollar né viðbótarskattar. Stjórnmálin í landinu voru komin í það öngþveiti, að stöðvunarvald Ed. gat hindrað alla nýja skatta og tolla, hversu nauðsynlegir sem þeir þó voru í byrjun kreppunnar. Ég hygg, að Ísland sé eina ríkið í álfunni, sem ekki hefir hækkað sína skatta og tolla á fyrstu árum kreppunnar. Frá þessu stafar vitanlega, að útkoman var 1931–1934 ekki betri heldur en þetta, sem ég hefi nú sagt. Síðasta stj. áorkaði meðal annars því að leysa íslenzku þjóðina úr þessu öngþveiti. Sú stj. leysti kjördæmamálið á þann hátt, að það opnuðust aftur möguleikar til að leggja á nýja skatta og tolla miðað við þarfir ríkissjóðs. Þessa starfs okkar nýtur nú núverandi stj. Það, sem við gerðum í þessu efni, kom ekki okkur til stuðnings, heldur þeirri stj., sem nú situr. Og hvað viðvíkur hinum nýju tollum og sköttum, þá hefi ég fyrir mitt leyti jafnan fylgt núverandi stj. til að koma þeim á. Ég hygg því, að þegar litið er til allra orsaka, þá sé munurinn á þessum árum, 1932–1934, og svo hinum 2 árunum, 1935–1936, ekki svo mikill. Það sama kemur fram, þegar litið er á verzlunarjöfnuðinn. Framsfl. hefir nú haft fjmrh. frá 1928 til þessa dags. Á árunum 1928–'31 er meðaltalsafgangur á verzlunarjöfnuðinum rúmlega 100 þús. kr. Á árunum 1932–'34, sem ég ber ábyrgð á, er meðaltalsafgangur á verzlunarjöfnuðinum 3 millj. og 200 þús., og á þessum 2 síðustu árum mun hann vera eitthvað tæpar 4 millj. kr. Á þessu meðaltali, 3200 þús. kr. og 3900 þús. kr., munar ekki miklu, a. m. k. ekki meira en því, sem maður getur búizt við af breyttri löggjöf um innflutning til landsins. Og ef ég á nú að standa fyrir utan þennan hóp, og aðeins má reikna með öðrum framsóknarfjmrh. á árunum 1928–'36, þá er meðaltalsafgangurinn á verzlunarjöfnuðinum á árunum 1928–'32 og 1935–'36 1600 þús. kr., sem er 2 millj. kr. lægri meðaltalsjöfnuður heldur en á þeim árum, sem menn vilja, og það ekki að ástæðulausu, láta mig bera ábyrgð á. Ég held þess vegna, að mínir gömlu og góðu flokksmenn græði heldur á því að telja mig með í hópnum í þessu sambandi, og að það sé ekki einasta vafasamt, heldur algerlega rangt, að ég einn beri ábyrgðina á árinu 1934. Það vill oft verða svo, að ár, sem bæði eru kosningaár og um leið stjórnarskiptaár, verða heldur dýrari ríkissjóði, heldur en önnur ár, og ég veit, að núverandi hæstv. ráðh. firtast ekki af því, þó að ég segi, að þeir hafi verið ógætnari á síðari hluta ársins 1934, þegar þeir störfuðu, eftir því sem þeir sjálfir segja, upp á mína ábyrgð, heldur en 2 síðari árin. A. m. k. kemur þetta bert fram á verzlunarjöfnuðinum, því að hann var í ágúst, þegar við létum af völdum, mjög áþekkur því, sem hann var í ágúst 1935, þegar núverandi stj. var búin að sitja í eitt ár. Ef verzlunarjöfnuðurinn 1934 hefir verið verri en 1935, þá er það því síðari hluta ársins 1934 að kenna. Stj. hefir því annað hvort ekki strax byrjað að beita því valdi, sem hún fékk í ágúst 1934, eða þá að hún hefir ekki ráðið við innflutninginn frekar heldur en við hefðum gert, ef við hefðum haldið áfram út það ár. Ég hygg því, að það sé nokkuð bert, að um þetta ár eigi að vera bræðrabylta, og að við komumst ekki lengra í réttlátri skiptingu á útkomu þess árs, að því er snertir verzlunarjöfnuðinn. Ég vil auk þess geta þess, að þetta ár, 1934, var í upphafi heldur sæmilegt, og oft er það svo, að útkoman verður lakari á þeim árum, sem byrja sæmilega og enda illa, heldur en á þeim árum, sem eins og 1936 byrja illa, en enda vel. Þetta gerir oft þann mun, sem stj. er vorkunn, að þær sjá ekki fyrir.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég kemst nú ekki til á þessum stutta tíma að minnast á nema fátt eitt af því, sem ég vildi. Hv. þm. V.-Ísf. ætla ég að segja það, að ég ætla ekki að fara út í neinn mannjöfnuð okkar í milli út af þeim niðurstöðum, sem fyrir liggja um árið 1934, en hitt vil ég þó segja honum, að ég get ekki fallizt á að skipta árinu bróðurlega á milli okkar. Til þess tel ég, að of miklu hafi verið ráðið um afkomu þess, þegar núv. stj. gat áhrif á það haft. - Hvað því viðvíkur, sem hv.þm. sagði, að afkoma ríkissjóðs á árunum 1932–'34 hafi verið svo slæm, af því að honum hafi verið neitað um tekjuöflun, þá er það alveg það sama og ég hefi alltaf haldið fram. Ég hefi aldrei beint ásökun minni til hans persónulega, heldur til Sjálfstfl., sem ekki vildi ganga inn á þá skyldu, sem honum bar, að afla ríkissjóði tekna. Þetta hefi ég talið höfuðástæðuna fyrir því, hvernig þessum málum var þá háttað. Hvað því viðvíkur hjá hv.þm. V.-Ísf., að hin betri útkoma nú sé aðeins áfengisverzluninni að þakka, þá má það vel vera að tölur hv.þm. í þessu sambandi hafi verið réttar, en hitt er náttúrlega vitað fyrir því, að ef ekki hefði verið von á þessum auknu tekjum, þá hefði annaðhvort verið reynt að skera niður á fjárl. fyrir þessari upphæð eða reynt að afla annara tekna í staðinn. Þá vil ég leyfa mér að leiðrétta það hjá hv. 10. landsk., að á landsreikningnum 1934 hafi verið óréttilega færð útgjöld til þess að gera útkomu þess árs hagstæðari. Ég skora á hann að gera frekari grein fyrir þessu síðar, en hann mun ekki geta fundið þessum orðum sínum stað frekar en svo oft áður. Þá var þessi sami hv.þm. að tala um innflutning áfengis á síðastl. ári, en hefir honum aldrei dottið það í hug, að meðan hann var ráðh. 1932–'33 var flutt inn áfengi og tóbak fyrir svo að segja alveg sömu upphæð og síðastl. ár? Hefir hv.þm. aldrei dottið í hug, að hann þyrfti að gera grein fyrir þessu? Hann veit þó, að samkv. þeirri afgreiðslu, er áfengismálið fékk, er skylt að flytja inn áfengi, ef ekki á að brjóta gegn þjóðarviljanum. Hv. þm. segir, að hægt hefði verið að kaupa vörubirgðir og forðast verðhækkun, ef ekki hefði verið flutt inn áfengi, en hann hefir víst aldrei athugað það, að gjaldeyrir sá, sem farið hefir í áfengiskaup á síðastl. ári, er innan við 400 þús. kr. Heldur nú hv.þm., að hægt hefði verið að kaupa miklar vörubirgðir fyrir þann gjaldeyri? Ég sagði í minni fyrri ræðu, að ýmislegt hefði verið reynt til þess að koma í veg fyrir, að menn viðurkenndu þann árangur, sem náðst hefir í viðskiptunum við útlönd, en nú hefir komið nýtt upp á teninginn. Nú þykjast hv. 10. landsk. og hv.þm. Vestm. ætla að sanna það, að innflutningshöftin hafi ekki verkað í þessa átt, af því að leyfi hafi verið gefin fyrir miklu hærri upphæð heldur en enn hefir verið flutt inn fyrir. Það vill nú svo vel til, að ég get afsannað þetta. Það er rétt, að innflutningsleyfi hafa verið gefin fyrir meira en inn hefir verið flutt, en við skulum nú athuga, hvaða innflutningsleyfi þetta eru. Það eru aðallega innflutningsleyfi fyrir útgerðarvörum og öðrum slíkum nauðsynjavörum. Og nú ætla þessir hv.þm. að halda því fram, að þessi leyfi hafi ekki verið notuð vegna gjaldeyrisskorts. En ég ætla, að allir viti, að gjaldeyririnn er alltaf látinn ganga til hinna brýnustu nauðsynja, enda hefir hér ekki verið neinn skortur á þessum vörum. Ég veit ekki, hvort þessir hv.þm. trúa þessu sjálfir, sem þeir eru að segja, en hitt er víst, að þeir, sem á þessar umr. hlýða, trúa þessu ekki, því að þeir vita, að innflutningsleyfi fyrir útgerðarvörum hafa ekki verið látin liggja vegna gjaldeyrisskorts, heldur vegna þess, að menn hafa beðið um ríflegri leyfi heldur en þeir þurftu að nota. Gjaldeyrisnefnd hefir jafnan fylgt þeirri reglu, að veita nægileg innflutningsleyfi fyrir útgerðarvörur, til þess að menn gætu ekki núið henni um nasir, að hún veitti ekki leyfi fyrir því, sem verður að teljast til hinna brýnustu nauðsynja. Þá var hv.þm. að óskapast yfir því, að ekki hefði verið keypt nægilega mikið af vörum, áður en verðhækkunin skylli á. Það má vel vera, að það hefði verið betra ástand nú, ef við ættum meira af íslenzkum og útlendum vörubirgðum í landinu. Ég verð að segja, að ég tek það sem traustyfirlýsingu til mín, að þessir menn hafa orðið fyrir vonbrigðum í því, að á síðasta ári hefir ekki tekizt hvorttveggja, bæði að ná fullum greiðslujöfnuði og safna fyrir birgðum af innlendum framleiðsluvörum og erlendum nauðsynjavörum. Og þetta allt virðast þeir hafa búizt við, að við gætum gert á sama ári og Spánarmarkaðurinn lokaðist að fullu. Á þessu hlýtur þessi málflutningur þeirra að byggjast, ef þeir vilja ekki láta heimfæra hann undir blekkingar af lélegustu tegund. Hann hlýtur að byggjast á því, að þeir telja, að illa hafi verið staðið í ístaðinu, að þetta skuli ekki allt hafa tekizt, bæði að safna birgðum og ná greiðslujöfnuði. Og hver væri svo afleiðingin af þeirri gagnrýni, sem hv.þm. Vestm. kom með? Hún væri sú, að innflutningshöftunum hefði verið of lítið beitt. En nú höfum við orðið fyrir sérstökum ofsóknum og árásum fyrir það, að þeim hafi verið of mikið beitt. Ég teldi gott, ef hv.þm. Vestm. og hv. 10. landsk. hefðu haft tíma á eftir, svo að hægt hefði verið að heyra, hvernig þeir vilja samrýma þessa gagnrýni og það, sem flokkar þeirra hafa sagt og talað um framkvæmd innflutningshaftanna daglega. Hv. 10. landsk. talaði um það hér áðan, að 1933 hefðu skuldir bankanna lækkað út á við, og þakkaði hann samsteypustjórninni það, en síðara árið hefðu skuldirnar aukizt. Það er rétt, að síðara árið jukust skuldirnar út á við. En það var ekki fyrir það, að viðskiptahalli hefði orðið á árinu, heldur fyrir hitt, að á þessu ári voru greiddar ýmsar lausar vöruskuldir frá fyrra ári, og það íþyngdi gjaldeyrisverzluninni. En af hverju var þetta? Það var af því, að fyrra árið fór fram stór lántaka erlendis, og lánsféð var flutt inn til bankanna og þess vegna batnaði aðstaðan. En á síðara árinu var ekkert erlent lánsfé flutt til bankanna, svo að þeir urðu að láta sér nægja þann gjaldeyri, sem féll til fyrir útfluttar vörur. Ég verð að segja, að ég get verið ánægður út af fyrir sig með þá gagnrýni, sem komið hefir fram frá hv. stjórnarandstæðingum á niðurstöðu viðskiptanna við útlönd, því að þar með hefir gefizt tækifæri til þess að gefa upplýsingar um mismuninn á leyfum og innflutningi og leiðrétta ranghermi, sem haldið, hefir verið uppi í blöðum andstæðinganna, án þess að tækifæri hafi gefizt til þess að leiðrétta það í útvarp. Hv. þm. Vestm. talaði um útgjöld ríkissjóðs og tekjur hans, og talaði jafnframt um, að öll kurl kæmu ekki til grafar á landsreikningunum. Hv. 6. landsk, svaraði því, sem hann sagði um skattana og tollana, og líka því, sem hann sagði um launin, en því er ósvarað, sem hann sagði um útgjöld ríkissjóðs. Hann sagði, að þau kæmu ekki öll til greina á fjárlfrv., því að útgjöld síma og pósts væru ekki talin með ríkisútgjöldunum, heldur væri aðeins talinn hagnaðurinn af þessum stofnunum. Ég veit, að hv.þm. er það kunnugt, að í engu menningarríki þekkist það, að annað sé fært á heildarreikninginn en annaðhvort tekjur eða gjöld. En rétt til þess að sýna mönnum, hve mikil fjarstæða þetta er, þá þarf ekki annað en benda á, að ef fylgja ætti þessari reglu, þá ætti að gera reikninga bæjarsjóðs Rvíkur þannig úr garði, að ekki aðeins ætti að telja útgjöld bæjarsjóðs, heldur líka útgjöld hafnarinnar, rafmagnsveitunnar, vatnsveitunnar, hitaveitunnar, sundhallarinnar og annara opinberra fyrirtækja, sem bærinn rekur. Það sjá allir, að þetta er annaðhvort misskilningur eða sagt gegn betri vitund að það sé eðlileg reikningsfærsla, að hafa þetta þannig. Ég er nú búinn með minn tíma. En það, sem mér finnst einkenna ræður andstæðinganna nú eins og áður, er, að þetta eru allt neikvæðar ræður. Það er ómögulegt að botna neitt í því, hvernig þessir menn ætla að skipa þessum málum, ef þeir hefðu vald til þess. Hv. þm. Vestm. talaði móti öllum sköttum og tollum. Ef eftir þessu væri farið og engin ný lög kæmu í staðinn, þá yrðu tekjur ríkissjóðs ekki yfir 12 millj. kr. Dettur nokkrum í hug, að þó að Sjálfstfl. færi með völd, að hann kæmist af með 12 millj. kr. ríkistekjur? Það dettur yfirleitt engum í hug, að hægt sé að skera niður 4 millj. kr. á fjárl., og hvað þá heldur, að hægt sé að gera það, án þess að skera niður fjárframlög til verklegra framkvæmda og tillög til atvinnuveganna, eins og hv.þm. Vestm. vildi halda fram.