Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg hef komið fram með brtill. við frv. í þá átt, sem jeg mintist á við síðustu umræðu. Í rauninni eru þær lítið annað en orðabreytingar. 1. brtill. er við 2. gr. og er aðalbrtill. Það er svo ákveðið í frv. stjórnarinnar, að þegar skipa skuli sjódóma, þá skuli leita álits bæjarstjórnar og sveitarstjórna um það, hversu stör sjódómaþinghá skuli vera, hversu margir sjódómsmenn, og í hvaða röð þeir skuli skipaðir. En í frv., eins og það er nú, eftir að tillögur nefndarinnar hafa verið samþyktar, er orðalagið óljósara, þar sem talað er um, að leita skuli álits sveitarstjórnar einungis um sjódómsmanna og röð þeirra, en um stærð sjódómsþinghár skuli leita álits bæjarstjórnar, hreppsnefnda og sýslunefnda. Mun þetta stafa af því, að nefndin hafi . viljað láta orðið sveitarstjórn í 2. og 3. málsgr. fela einnig í sjer orðið bæjarstjórn, því að, þar sem ætlazt er til, að þinghá geti bæði tekið yfir kaupstaði og sveitir, þá eru það suðvitað bæjarstjórn og sveitarstjórn, sem á að leita til, en þetta þarf að koma skýrt fram í lögunum, og því hef jeg komið með þessar brtill. Eftir því, sem tíðkast í lagamáli voru, þá eru aðgreind hugtökin „sveitarstjórn“ og „bæjarstjórn“, þó að hvortveggja sú stjórn fjalli nm samskonar mál fyrir sin svæði. Þannig er í sveitarstjórnarlögunum tekið beinlínis fram, að sveitarstjórn sje þettað tvennt: hreppsnefndir og sýslunefndir, og þau lög því aðeins um þeirra verksvið. Eins er í bæjarstjórnarlögum að eins talað um verksvið stjórnar í kaupstöðum og þegar um eitthvað það er rætt í öðrum lögum, sem snertir bæði sveitir og kaupstaði, þá eru venjulega nefndar til bæði sveitarstjórnir og bæjarstjórnir. Til þess að koma þessu frv. í samræmi við það, hef jeg komið með brtill. minar. Fyrsta brtill. fer fram á, að í 1. málsgr. sje í stað „bæjarstjórna, hreppsnefnda og sýslunefnda“ sett „bæjarstjórna og sveitarstjórna (hreppsnefnda og sýslunefnda)“ og vil jeg þar með svigunum benda á, við hvað átt sje með orðinu sveitarstjórn, svo að eigi þurfi að endurtaka nafn nefndanna. Þá fer jeg fram á, að í 2. málsgr. sömu greinar, þar sem segir að leita skuli álits „sveitarstjórna“ um, hve margir skuli vera sjódómsmenn í þinghá, skuli bæta við „og bæjarstjórnar, ef kaupstaður er í þinghánni“. 3. brtill. fer fram á hið sama, að bæta inn í 2. málsgr. þessarar greinar orðunum „og bæjarstjórna“. Aðrar breytingartill, eru ekki annað en orðabreytingar, sem jeg hygg, að menn geti orðið mjer sammála um að fari betur, eins og jeg hef sett þær fram.

Brtill. við 9. gr., b-lið, getur nefndin aðhylzt, a: að í stað orðanna: „muni rækja“ komi: „skuli rækja“. Það er lítill munur og varðar engu, hvort orðalagið er haft. En um a-liðinn, þar sem um er að gera að útvega túlk, þegar enginn sjódómsmanna „getur og vill túlka“, þá lítur nefndin svo á, að það muni að vísu litlu, hvort sagt er: „getur og vill“, eða „getur nje vill“. En hún hyggur þó, að rjettara sje að hafa „og“, því að það getur hugsazt, að maður geti túlkað, en vilji það ekki, eða vilji túlka, en geti það ekki. Nefndin getur því ekki mælt með þessari artill. Brtill. við 10. gr. aðhyllist nefndin. Þá er brtill. við 12. gr., að í staðinn fyrir „óforsvaranlega“ komi: „óhæfilega“. Lögfræðingar hafa sagt mjer, að í lagamálum sje ekki sama merking í þessum orðum. Jeg þykist vita, að háttv. þm. hafi komið fram með þessa tillögu af umhyggju fyrir móðurmálinu, og skal jeg sízt lasta það. Móðurmálið virði jeg mjög mikils og er honum þakklátur fyrir umvöndun hans í þá átt. En jeg held nú samt, að „óforsvaranlega“ sje forsvaranleg íslenzka; tel þó ekki forsvaranlegt, að fara lengra út í þá sálma. Víst er það, að þá væri vel, ef aldrei hrytu verri orð af vörum eða á pappírinn en þetta er. Síðustu brtill. við 14. gr. aðhyllist nefndin. Það eru því 3 brtill., sem nefndin fellst á, en hinar getur hún ekki sjeð að sje nauðsynlegar.

Einar Jónsson; Mjer er ekkert kappsmál um þessar brtill., en álit þær til bóta. Ef svo er, að háttv. deild skilur hið sama við orðin sveitarstjórn, sem sveitarstjórn og bæjarstjórn, þ. e. lætur orðið „sveitarstjórn“ einnig grípa yfir bæjarstjórn, þá hlýtur henni suðvitað að þykja brtill. minar óþarfar í því efni. Eftir því, sem jeg hef skilið nefndina og frumvarpið, þá skilur hún við „sveitarstjórn“ í 2. málsgrein og 4. málsgrein 2. gr. (sbr.: „að fengnum tillögum hlutaðeigandi sveitastjórna“), bæði „bæjarstjórn“ og „sveitarstjórn“. En mjer finst sveitarstjórnarlöggjöf vor gera skýran greinarmun á bæjarstjórn og sveitarstjórn. En háttv. deild sýnir auðvitað með atkvæði sínu, hvort hún er á sama máli, og er gott að það komi skýrt í ljós. Þá er brtill. mín við 9. gr. a., að „getur og vill“ verði „getur nje vill“. Fyrir mjer vakti eingöngu það, að snúa þessu til betra máls. Mjer þótti það blátt áfram rjettara mál, að hafa það svona, þar sem neitun var komin á undan. Hjer er verið að tala um tilfelli, er þarf að fá túlka, og þá, hvort þurfi að fá sjerstaka mann til þess. Ef einhver sjódómsmanna getur og vill túlka, þá er sjálfsagt, að hann geri það, og þarf þá ekki að kaupa túlk til þess. Ef einhver þeirra vill gera það, en getur það ekki, þá er sjálfsagt, að það verður að fá keyptan túlk. Ef einhver þeirra getur það, en vilt ekki, verður honum ekki þröngvað til þess, og er þá úr sögunni sem túlkur. Jeg hef átt tal við lögfræðing og hann góðan um brtill. mínar, og hann sá ekkert athugavert við þær, en áleit þær allar til bóta. Hjer er eingöngu að ræða um, hvað sje skýrara og betra mál. Það skiftir því í sjálfu sjer ekki miklu, hvort þær verða samþyktar eða ekki, en heldur ætti þó að kjósa það, sem er skýrara og rjettara mál.

Guðmundur Björnsson, framsögu maður: Nefndin hefur leyft sjer að gera fáeinar brtill. við frv., mest í því skyni að gera það ljósara. 1. brtill. nefndarinnar, við aðra gr., var gerð grein fyrir við 2. umr. Þá var boðað, að að hún mundi verða gerð, því að nauðsynlegt væri að, tiltaka eindaga á hallærisgjaldinu. 2. breytingartill. er leiðrjetting á prentvillu. Brtill. við 15 gr. eru ekki efnisbreytingar, heldur skýringar á, hvað við sje átt í greininni. Þetta geta hv. þingdm. sjeð, ef þeir bera breytingartillöguna saman við greinina. Þá er brtill. við 16. gr. Fyrri brtill. er til ýtarlegri skýringar. Í 15 gr. segir, að gera skuli samþykt um hagnýting þeirrar sjereignar, er sýslan eða kaupstaðurinn á í hallærissjóðnum. Þessu er nú bætt inn, sem í brtill. stendur, eftir ósk sumra h. þingdm. Seinni brtill. geymir aftur, að efni til, ný ákvæði. Þar er kveðið svo á, ef illa árar í einhverju hjeraði, og haust brigðir reynast litlar, að þá megi það hjerað taka til sjereignar sinnar til að tryggja sjer vöruforða. Jeg vona, að meira þurfi ekki að ræða um þessar tillögur. Þær eru ljósar og ofboð eintalt mál. Nefndin vonar, að frv. fái að fara til neðri deildar, svo að henni gefist kostur á að athuga það.



Jeg kann ekki vel við, að mál þetta fari svo út úr deildinni, að jeg geri ekki grein fyrir afstöðu minni til þess. Jeg lái hv. flm. ekki, þó að hann hafi komið fram með þetta frv. Jeg kannast fúslega við, að hjer sje um hið mesta og alvarlegasta mál að ræða. En það er ekki aðeins hið næsta alvörumál, það er líka hið mesta vandamál. Það er svo vandasamt, að jeg fæ ekki sjeð, að neitt eitt þing geti afgreitt það, svo að í góðu lagi sje. Ef það er nokkurt mál á þessu landi, er þyrfti eigi aðeins undirbúning eins þings, heldur undirbúning allra stjórnarvalda landsins, þá er það þetta mál. Ákvæði þess ná til allra einstaklinga landsins. Því væri það áriðandi, eins og jeg sagði, að öll stjórnarvöld, alt frá hreppsnefndum upp í stjórnarráð, væru spurð ráða. Jeg er þess viss, að sveitastjórnirnar mundu taka þetta merkilega mál til alvarlegrar íhugunar, ef það kæmi til þeirra kasta. Þær mundu flestar finna til þeirrar ábyrgðar, er þær bökuðu sjer, ef þær köstuðu slíku stórmáli frá sjer hugsunarlaust. Það er því siður en svo, að jeg telji mál þetta lítilsvert. Jeg tel það þvert á móti svo stórfelt og mikilsvert, að eigi megi hrapa að því að afgreiða það hugsunarlítið, áður en heyrðar eru tillögur þeirra manna, er sjerstaklega eiga að hafa framkvæmd laganna á hendi. Annars lít jeg svo á, að alt of mikið hafi verið gert úr hallærishættunni, er vofa á yfir landinu, í umræðum um þetta mál hjer í deildinni. Flm. hafa málað hana með alt of svörtum litum. Það hefur komið mjer svo fyrir sjónir, sem þeir töluðu eins og þeir fremur væru uppi á 18. öld, heldur en þeir væru uppi nú í byrjun 20. aldar. Það voru áður á öldum ekki altaf eldgos og hafís, sem öllu hallæri í landinu, heldur eins opt siglingaleysi til landsins. Langt fram á 19. öld kom aðeins eitt skip í sýslu á ári. Nú er þessi orsök til misæris að mestu leyti horfin. Nú koma skip svo hundruðum skiftir árlega til landsins, hlaðin lífsnauðsynjum landsmanna. Enginn getur heldur talið mig á þá skoðun, að hafís sje eins geigvænlegur nú, og hann áður var. Skipakostur er nú allur annar en í gamla daga; þá var siglt hingað á seglskipum, og þeim flestum illa útbúnum við það sem nú er. Nú eru slík skip horfin. Vjer vitum það, að seglskip þykja nú ófær í ís, enda þött þau sjeu mjög góð og vönduð. Gufuskipum og gufuskipaferðum stafar miklu minni hætta af hafís en áður. Þetta vil jeg taka fram gegn því, er talað hefur verið um allar þær skelfingar, er vofa eiga yfir landinu af hafísnum. Og enn vil jeg bæta því við, að því er svo varið og hefur verið það frá alda öðli, að það eru stór svæði á landinu, þar sem aldrei þarf að óttast að hafísinn tálmi skipagöngum. Á jeg hjer við strandlengjuna frá Horni og sunnan um land alt austur undir Austfirði. Á þessu svæði teppast samgöngur og siglingar aldrei af hafís, eða að minsta kosti örsjaldan. Á hinu svæðinu, þar sem samgöngur geta tepzt, er hættan miklu minni en áður var. Hafísinn er ekki gufuskipaferðunum eins hættulegur í því efni, og hann var áður seglskipaferðunum. Jeg get sagt dæmi þess, hver munur er á dirfsku og dugnaði skipa í hafísnum, en var fyr. Kringum 1884, kom jeg á „Lauru“ norðan af Sauðárkrók og ætlaði til Ísafjarðar. Skipstjórinn var Christjansen, duglegur maður, eins og menn vita. Þegar kom vestur fyrir miðjan Húnaflóa, sáust nokkrar ísspengur fyrir stafni, og áræddi skipstjóri þá ekki að halda áfram, heldur sneri við og hjelt kringum land. Daginn eftir fóru 2 norsk skip í gegnum þann ís, er „Laura“ hörfaði frá. Árlega fara gufuskip nú gegnum stórar hafísspildur. Hafíshættan fyrir siglingar að landinu er því áreiðanlega miklu minni nú, en hún hefur verið áður, og minkar ár frá ári eftir því, sem öllum útbúnaði gufuskipanna fer fram. Mjer dettur samt ekki í hug að neita. að það geti komið fyrir, að ís geti tept skipagang til landsins, en það má ekki gera of mikið úr henni. Samgöngur eru nú stórkostlega bættar frá því sem var. Hættan stafar miklu meir frá öðru en náttúrunni, og það er fyrirhyggjuleysi landamanna sjálfra. En á henni verður ekki ráðin veruleg bót með lagasetningu, eða jeg hef, að minsta kosti, litla trú á, að það takist. Jeg hef ekki gert neinar brtill. við frv. Jeg hef satt að segja ekki treyst mjer til þess. Málið er svo umfangsmikið, og hinsvegar ekki þannig undirbúið, að jeg hafi treyst mjer til að leggja út í slíkt. Samt tel jeg ýms ákvæði frv. mjög varhugaverð, og það undireins í 1. gr., þar sem sagt er, að sjóðurinn skuli vera til hjálpar í hallæri, er hlýzt af hafís eða eldgosum eða öðrum stórfeldum orsökum. En það eru til fleiri stórfeldar harðærisorsakir en hafís og eldgos, t. d. landskjálftar. Svo kemur það og fyrir í stórum sjávarhjeruðum, að fiskafli bregst, af því að fiskur gengur ekki inn á grunnmið um langan tíma. Af þessu getur orsakazt harðæri eða bjargarskortur á stærri og minni svæðum landsins. Heyrir það þá undir stórfeldar orsakir? Víst er um það, að mönnum eru fiskigöngur eins óviðráðanlegar og eldgos, hafís og landskjálftar. Þá er gjaldið. Það hefur verið allmikið talað um það við fyrri umr. Jeg kann illa við, að einum nefskattinum sje enn bætt við; þeir eru mjög óvinsælir og koma illa niður. Þó verð jeg að taka undir með hv. frsm., að hjer er um litla upphæð að ræða á móts við það, sem er í húfi. En mjer finst þetta gjald samt mjög ísjárvert. Það yrði mjög óvinsælt. Það, sem t. d. gerir sóknargjöldin svo óvinsæl, er það, að þau eru tekin jafnt af fátækum, voluðum, vönuðum, höltum og blindum, eins og af efnamönnum og þeim, sem alheilir eru. Hjer á að gera sama. Þá eru þó betri ákvæði ellistyrktarsjóðslaganna, þó þar sje líka um nefskatt að ræða. Hjer eru engir undanþegnir, þeir sem eru orðnir 20 ára að aldri. Jeg hefði kunnað betur við, að aldurstakmark þessa frumvarps hefði verið lægra að neðan, t. d. 18 ár, en verið eitthvað aldurstakmarkað að ofan, og eins að undanþegnir því væru þeir, sem þiggja af sveit. Annars er mikil eyða í þetta frv. Það stendur ekkert um, hvað gera skuli við sjóðinn, annað en ávaxta hann í Landsbankanum. Jeg heyri sagt, að hv. nefnd hafi frv. í smiðum um þetta, er ráði bætur á gloppunum í þessu frv. (Stgr. J.) Það er í neðri deild). Nei, það er nefndin hjer. Jeg hefði kunnað betur við, að það frumvarp hefði komið á undan þessu frv. Jeg hef trú á því, að með bættu eftirliti með heyásetningu og meðferð manna á búpeningi megi gera mikið til að koma í veg fyrir skepnufelli og þar af leiðandi harðæri, og hvað sem sagt er um horfellislögin, þá hafa þau áreiðanlega gert mikið gagn í þessu efni, og hefði þó mátt vera miklu meira, ef þeim hefði verið vel framfylgt. Mjer þykir, hallærisumdæmin samkv. frv. of stór. í sömu sýslunni getur verið mismunandi hallærishætta fyrir hina einstöku hreppa, og er meiri hvöt fyrir þá hreppa, sem hættan mest vofir yfir, að sjá sjer fyrir hallærisvörnum, heldur en fyrir hina. Ef umdæmin væru minni, yrði þar að auki öll framkvæmd þessa máls auðveldari og vafningaminni. - Jeg mun nú ljúka máli mínu, og vona jeg, að enginn skilji framkomu mína á þá leið, að jeg vilji frv. illa, því að svo er ekki. En hitt er satt, að jeg álít málið ekki tímabært nú sem stendur. Slíkt nýmæli sem þetta ætti stjórnarráðið að undirbúa og afla allra nauðsynlegra upplýsinga, áður en það er lagt fyrir þingið. Það skal vel vanda, sem lengi á að standa, og hjer er um eitt hið þýðingarmesta málefni þjóðarinnar að ræða.



Jeg gat þess við 2., umr., að jeg mundi gera nánari grein fyrir skoðun minni á þessu máli við 3. umr. - Jeg get nú verið stuttorður, því að hv. þm. Ísaf. hefur tekið margt af því fram, sem jeg vildi sagt hafa. Þó kemur okkur ekki saman í öllum atriðum. Hv. 6. kgk. sagði við 1. umr., að það væri saga þjóðarinnar, sem hefði knúð sig til þess að hreyfa þessu máli. Líf þessarar þjóðar hefði altaf gengið upp og ofan, góðæri og hallæri og drepsóttir hefðu jafnan skifzt á. Við annað tækifæri líkti hann íslenzku þjóðinni við Sisyfus. - Það er nú rjett, að hjer hefur oltið á ýmsu, hagur þjóðarinnar hefur oft eins og stungizt á endum. Mestu hefur loftslagið og tíðarfarið valdið um það. Það tjáir ekki að treysta á veðrið á voru landi, hjer verður aldrei gengið að neinu vísu, hjer er ekkert víst nema umhleypingarnir. Auðvitað hefur þetta haft hin mestu áhrif á þjóðina og að mörgu leyti mótað skapferli hennar - en þessu verður ekki breytt; við þetta verðum við að búa. Hin óblíða náttúra landsins hefur knúð fram alt hið bezta í þjóðinni, en líka margt, sem er miður gott. Af þessu miður góða vil jeg aðeins minna á eitt: hvað við erum lausir á kostunum, látum okkur lítið ant um landið og hlaupum burt í aðra heimsálfu, ef svo bíður við að horfa. En þó er rangt að segja, að vinna þjóðarinnar á móti harðindum og hallærum hafi ekki verið annað en Sisyfusarstrit. Þjóðin hefur að vísu lengi verið að stritast við mikið og þungt bjarg, en það er ekki rjett, að hún hafi ekkert komizt áleiðis, fremur en Sisyfus. Mjer stöndumst nú miklu betur harðæri, en fyr hefur verið: Á harðindaárunum 1881–1887 rýrnaði' að vísu efnahagur manna viðast um land en fólkinu fækkaði þó ekki til mikilla muna, og þar auki sendum vjer 6–7 þús. manns til Ameríku. Mjer virðist, að menn verði að gera. sjer grein fyrir, að til er tvenskonar hallæri. Önnur tegund hallæranna stafar af þeim orsökum, sem koma eins og þjófur á nóttu, t. d. hafís, eldgos, landskjálftar o. s. frv. Það er miklu hægara að reisa rönd við afleiðingum slikra hallæra, heldur en hinna, sem stafa af langvinnum harðindum, eins og t. d. 1881–1887, eða þegar afli bregst mörg ár í sjávarsveitum. Það er erfitt að hjálpa mönnum til að standast, þegar árferði versnar og efnahag þeirra hnignar ár frá ári. Þá getur ekkert hjálpað nema kraftur einstaklingsins. Hallærisvarnirnar ættu því aðallega að miða að því, að hjálpa mönnum til að hjálpa sjálfum sjer. Hv. 6. kgk. talaði um hinn versta förunaut harðæranna: manndauðann. Jeg vil í því sambandi leyfa mjer að benda á alt það stóra verk, sem hjer á landi hefur verið unnið til þess að vinna bug á drepsóttum og kippa heilbrigðismálefnum þjóðarinnar í betra horf. Læknaskipun landsins hefur tekið stórskostlegum breytingum Í frá því í upphafi 19. aldar, og þó ekki sje farið lengra aftur í tímann en til 1880. Læknunum hefur orðið mjög mikið ágengt í því, að auka og glæða áhuga almennings á þrifnaði og að kenna mönnum að haga lífernisháttum sínum betur eftir kröfum heilsufræðinnar, en áður hefur verið. Hjer er því einmitt eitt af þeim verkum, sem þjóðin hefur unnið á móti hallærishættunni. Þá má minnast á hinar stórbættu samgöngur vorar, sem ekki síður vinna í sömu átt. Í því efni getum vjer gert mikið enn þá. Það er hægt að útvega skip, sem komast í kringum landið, þótt ís liggi hjer alt árið. Slík skip eru til og eru víða notuð. Þau kosta auðvitað mikið, en samt sem áður væri gerlegt að útvega þau. Enn má minnast á eina allra beztu hallærisvörnina, en það er aukin menning í búnaði, sem gerir bændur að forsjálli og betri búmönnum. Í því efni hefur þegar verið gert mikið, og mikið hefur áunnizt, svo að jeg efast ekki um, að það muni sjást bezt í næstu harðindum, hvað framfarirnar eru miklar. Þýðingarmesta atriðið er hjer öll meðferð búpenings. Þegar hverjum bónda á landinu hefur verið innrætt sú óhagganlega sannfæring, að það sje ekki eingöngu hyggilegast heldur einnig siðferðisleg skylda, að fara vel með skepnurnar, þá er fundin bezta vörnin móti horfellinum. Þetta er í mínum augum aðalatriði málsins. Jeg álít, að frv. það, sem hjer liggur fyrir, miði í rjetta átt, og því hef jeg greitt því atkvæði mitt, þó að jeg sje ekki allskostar ánægður með það. En bráðasta nauðsynin virðist mjer þó það, að landssjóður takist á hendur að ábyrgjast, að jafnan sjeu nægar kornbirgðir fyrir hendi hjer á landi. Það varðar þó mestu, að bæði menn og skepnur hafi mat, og ef nóg er hjer af rúgi, þá mun alt komast af. Þetta mundi að vísu kosta mikla peninga, en kleyft ætti það þó að vera. Og ef landssjóður tæki að sjer einkasölu á rúgi og rúgmjöli, og skuldbindi sig til að hafa jafnan nægar birgðir af þeirri vöru á öllum höfnum landsins, þá mundi. öllu vera borgið. Ef þetta væri gert, þá er jeg ekki viss um, að neinn hallærissjóð þyrfti, en jeg greiði atkvæði með frv. í því trausti, að málið komist á einn eða annan veg í þessa stefnu.



Mjer virðist alt þetta hallæristal bera vott um einhverja veiklun, að minsta kosti lýsir það ekki miklu trausti á þjóðinni. Það er satt, að þungir tímar hafa gengið yfir þetta land, en á síðustu áratugum hafa líka verið gerðar margvíslegar ráðstafanir móti harðindum og hallærum. Síminn, samgöngubæturnar, læknafjölgunin og allar ráðstafanir yfir höfuð að tala eru ráðstafanir gegn hallærum. Jeg mintist á það við fyrri umræðu málsins, hvað mikið gott mætti gera við þá peninga, sem hjer er ráðgert að setja fasta í sjóð. Jeg vil nú leyfa mjer að taka eitt dæmi; Það er áætlað, að 60,000 kr. eigi árlega að renna í hallærissjóðinn. Það er jafnmikið og ætlað er til gufuskipaferða. Ef nú um þetta tvent væri að velja, hvort vjer ættum heldur að leggja fje í sjóðinn eða til skipanna, hvort setli yrði þá ofan á ? Skyldi mönnum ekki finnast meiri hallærisvörn í skipaferðunum heldur en í sjóðnum ? Jeg býst við, að allir yrðu sammála um það. Og eins finst mjer, að allir ættu að vera sammála um, að betra væri að verja þessum 60,000 kr. til aukinna samgöngubóta, heldur en að leggja þær í hallærissjóð. Það hefur verið sagt, að hafísinn banni oft allar samgöngur og megi menn því ekki byggja of mikið á þeim. En hvað ætli sjóðurinn dugi, ef allar hafnir eru lokaðar? Menn hugsa sjer þó víst ekki, að senda hjálpina með símanum ! Nei, ef stór óhöpp ber að hendi, þá á landssjóður að hlaupa undir bagga, að svo miklu leyti sem hann getur, en að öðru leyti verðum við að byggja alt á tápi og forsjálni landsmanna sjálfra. Jeg er annars hræddur um, að þetta hallæristal geti stórspilt fyrir landinu í útlöndum. Það má raunar segja, að það geri ekki mikið til, hvað menn skrafa, en jeg óttast þó, að allur þessi eymdaróður geti veikt lánstraust landsins til muna. Ef svo skyldi fara, að þessi sjóður yrði stofnaður, ætti hann að minsta kosti að heita eitthvað annað en hallærissjóður. - Jeg hef áður minzt á það, að menn ættu að fara gætilega í að leggja nýja skatta á þjóðina, því að af miklum sköttum getur leitt hallæri. En það lítur nú út fyrir, að alþingi sje ekkert verk ljúfara en að leggja nýja skatta á.

Guðmundur Björnsson, framsögnmaður: Jeg get í raun og veru verið þakklátur fyrir þær viðtökur, sem þetta frv. hefur fengið hjá háttv. deild. Næstum því allir hafa viðurkent, að hjer væri um mikið nauðsynjamál að ræða, og það er í mínum augum aðalatriðið. Jeg get því verið stuttorður, en verð þó að minnast á nokkur atriði, sem fram hafa komið í umræðunum. Háttv. þm. Ísaf. (S. St.) lagði mikla áherzlu á, hvað þetta væri mikið vandamál, og ætti því ekki að ráða því til lykta, án þess að leitað hefði verið álits manna víðsvegar um land. Þetta er nú að vísu rjett, en jeg vil þó leyfa mjer að benda á, að fult eins stór mál hafa verið borin upp hjer á þingi og ráðið til lykta að þjóðinni fornspurðri. T. d. voru lögin um sóknargjöld ekki lögð undir atkvæði almennings. Sama er að segja um vörutollinn, og er þó hvorugt þessara mála smámál. Ennfremur vil jeg benda á, að það mál, sem hjer liggur fyrir, er í raun og veru ekkert nýmæli, heldur hefur það um langan aldur verið á dagskrá þjóðarinnar. Hjer hafa verið samþykt þrenn horfellislög á alþingi og mikið hefur verið rætt og ritað um kornforðabúr. Þetta frv. er ekkert annað en stórt stig í sömu átt. Hinsvegar vil jeg alls ekki segja, að málið hefði ekki: átt að fá betri undirbúning, en það hefur fengið. Samgönguteppan er ekki eina stóra hættan, sem stafar af ísnum, þó hún hafi oft gert mikið mein og geti enn gert mein í náinni framtíð, því að þó samgöngurnar sjeu, eins jeg hef áður tekið fram, miklu betri, en þær voru áður, þá þyrftu þær þó að vera enn betri en þær eru nú, til þess að allri hættu væri afstýrt. Nei, það er ekki rjett, að samgönguteppan sje höfuðhættan; það er önnur stærri hætta, sem stafar af ísnum, og hún er sú, að hann breytir gersamlega loftslaginu, svo að jarðargróðinn verður margfalt minni en vant er, vegna þess hve sumrin verða stutt og köld, og vetrarhættan margfaltmeiri, af því að vetrarnir verða miklu lengri og strangari; allur afrakstur landsins verður þessvegna stórum minni en ella. Það er öldungis ekki rjett, sem einum hv. þingdm. sagði, að stóru svæði af landinu, það er að segja öllu Suðurlandi, væri engin hætta búin af hafísnum. Hvernig geta menn farið að tala svona, þegar þeir vita, að margir eru enn á lífi, sem muna, hvílíkan hnekki síðustu hafísár gerðu öllu Suðurlandi, vegna þess, að veðráttan var miklu verri en ella. Nei, þegar hafísinn kemur í almætti sínu, stafar sannarlega af honum hætta fyrir alt. landið, því að veðráttan spillist alstaðar, og búskaparerfiðleikarnir aukast, jafnt hjer á Suðurlandi, sem annarsstaðar á landinu. Hin vonda veðrátta, sem fylgir hafísnum, gengur jafnt yfir alt landið. Þetta er sú mikla hætta. sem stafar af hafísnum, og altaf fylgir honum jafnt fyrir það, þó að. við ættum hundruð skipa og hefðum síma heim á hvern bæ á landinu. - Einn háttv. þm. sagði, að til væru skip, sem gengju í gegnum ís. Þetta er alveg rjett. Jeg hef sjálfur sjeð þessi skip, þau heita ísbrjótar. En jeg hef aldrei sjeð skip, sem ganga í gegnum samfeldan hafís, og jeg veit líka, að þau eru ekki til. Það er rjett, sem sagt hefur verið, að síminn er mikils virði til þess að afstýra hallærishættunni, en ef skip komast ekki inn á hafnirnar, þá fæst þó kornið ekki með símanum, og ekki sprettur grasið betur, þótt siminn sje kominn, nje heldur verða veturnir skemri fyrir þá sök. (S. E.) Veg grasið betur, ef sjóðurinn verður stofnaður?), Nei, sjóðurinn er ekki til þess, heldur til þess að hjálpa, ef grasvöxtur bregst  (Sig. Eggerz: Það gerir síminn líka)  . Jú, jú, en ætli hungraðir aumingjar seðjist mikið á því, þó að sultarhljóðið heyrist í símanum. Háttv. þm. Ísaf. (S. St.) sagði, að eitt af okkar miklu meinum væri fyrirhyggjuleysið, þetta gamla þjóðarmein, sem allir vildu bæta, ef þær gætu, og háttv. þm. hefur sjálfur oft sýnt, bæði í orði og verki, að hann vill bæta þetta eins og mörg önnur mein, sem að þjóðinni ganga; en hann sagði, að það mundi ekki stoða, að setja lög til að bæta meinið. Getur ve1 verið, að margar tilraunir til þess að setja lög nm slíkt efni hafi mishepnazt. En þótt það mishepnist einu sinni, tvisvar, þrisvar, þá verður að halda áfram, kynslóð eftir kynslóð, þangað til meinið er bætt. Þessi háttv. þm. hefur sjálfur unnið að því að setja slík lög, nefnilega horfellislögin. Hann sagði ennfremur um 1. gr., að til væru fleiri stórfeldar orsakir til hallæris en hafís og eldgos. Já, einmitt rjett, og þessvegna stendur líka í greininni, að sjóðurinn eigi að vera til hjálpar í hallæri, sem stafar af hafís, eldgosum og öðrum stórfeldum orsökum. Það má deila um það, hvaða orsakir sjeu stórfeldar, og jeg er samdóma háttv. þm. Ísaf. (S. St.) um það, að langvint aflaleysi, sem veldur atvinnutjóni og þar af leiðandi hallæri, sje stórfeld orsök. Já, svo er verið að berja því við, að sá hængur sje á þessu máli, að það hafi í för með sjer aukna skatta, en þjóðin geti með engu móti þolað meiri skatta, og þegar þingmenn eru andstæðir einhverju nýju máli, sem hefur í för með sjer aukin útgjöld, þá segja þeir ávalt þetta sama það hljómar svo vel í eyrum; en þrátt fyrir þetta líður varla svo nokkurt þing, að eigi sjeu lagðir nýir skattar á þjóðina. Og þegar nú um það er að ræða, að leggja á nýjar álögur, verður að athuga, hvort þær eru nytsamlegar, og kannske enn nauðsynlegri en aðrar, sem fyrir eru. Þann samanburð óttast jeg ekki. Menn hafa líka fundið upp ráð til þess, að komast hjá því, að leggja nýja skatta á þjóðina, og það er að taka lán; en væri ekki vert að athuga það, hvort þessi lán eru nú í rauninni ekki ólán fyrir þjóðina. Það rekur þó að því, að lánin verður að borga, og hver er það þá, sem borgar ? Er það ekki þjóðin, sem að lokum verður að borga lánin ? Þetta úrræði, að hlífa þjóðinni við sköttum með því að taka. lán, er enn íhugunarverðara en að leggja á nýja skatta. Loks eru þeir, sem hafa það á móti þessum skatti, að hann eigi að vera nefskattur; en það sjeu þeir ranglátustu skattar, sem hægt sje að leggja á þjóðina. En hvernig stendur á því, að þeir menn, sem eru svona mikið á móti nefsköttum, koma ekki fram með tillögu um, að nema burtu þyngsta og versta nefskattinn, sem á þjóðinni hvílir, sem sje sóknargjöldin. Maður hlýtur að efast um, að þessir menn tali af einlægni. „Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá“, og þessir menn bera ekki þá ávexti, sem við mætti búast eftir tali þeirra. Einn háttv. þm. sagði, að það nauðsynlegasta væri, að koma á eftirliti með búskap og atvinnuháttum landsmanna. Jeg er honum alveg samdóma um, að þetta er afar mikilvægt atriði, og jeg álít að það sje einhver mesti vandinn að koma eftirlitinu nógu hyggilega fyrir. En jeg vil bæta því við, að hvað gagnar eftirlitið eitt, ef engin ráð eru til þess að hjálpa. Hvað gagnar það, að vita að menn vantar að borða; þeir verða að svelta eftir sem áður, ef engin ráð eru til þess að bæta úr hungrinu. En eftirlitið er undirstaðan; fyrst er að finna meinið, og síðan er að lækna það. En meinin verða ekki læknuð með eintómu eftirliti. Háttv. 3. kgk. (Stgr. J.) sagði, að jeg hefði haldið því fram, að þjóðin stæði ekki betur að vigi nú, en hún gerði áður fyr, og úr annari átt heyrði jeg sagt, að jeg talaði eins og maður á 18. öld. Mjer þykir leitt, að menn hafa ekki tekið betur eftir orðum mínum, en þetta. Jeg hef oft tekið það fram, að framfarirnar sjeu miklar hjá okkur, en að þær sjeu ekki nógu miklar til þess, að við sjeum úr allri hættu. Háttv. 3. kgk. þm. (Stgr. J.) sagði ennfremur, að meira en nokkur hallærissjóður mætti sín kraftur mannsins sjálfs til þess að vinna sigur á erfiðleikunum. En þar talaði hann ekki eins og maður á 18. öld. heldur eins og maður á 10. öld. Þá þótti sá mestur maðurinn, sem treysti sjálfum sjer, trúði á mátt sinn og megin. Þá var þetta aðalboðorðið: „Sjálfur leið þú sjálfan þig“. En síðan eru liðnar margar aldir, og menn hafa smámsaman komizt að þeirri niðurstöðu, að þetta sje ekki góð regla, heldur eigi hver að hjálpa öðrum. Menn eigi að sameina kraftana til þess að vinna bug á erfiðleikunum. Og hjer er um það að ræða, að sameina kraftana í öllum mönnum í einn stóran þjóðarkraft, til þess að vinna sigur á hallærishættunni. Einhver háttv. þm. sagði, að þjóðinni hefði ekki fækkað í seinustu hallærum. Það er rjett, að á árunum 1881–1888 fæddust fleiri en dóu, en svo margt manna fór af landi burt til Ameríku, að fólkinu fækkaði á þessum árum um 3229. Til Ameríku fóru alls um 6000 manna. Ef góðæri hefði verið, mundi þjóðinni hafa fjölgað um 5 þús. í stað þess að henni fækkaði um rúm 3 þús., svo að munurinn á þessum árum er 8 þús., sem þjóðin hefði verið fjölmennari 1888, ef hallærið hefði ekki komið. Jeg skal játa það, að hættan á því, að menn deyi úr hungri, þegar harðindin koma, er nú minni en áður, en það er komin önnur hætta í staðinn, hættan sú, að menn flýi land, fari til Vesturheims. Það er að vísu miklu viðkunnanlegra, að vita fólk fara af landi burt, en að sjá á eftir því ofan í gröfina, en jeg get ekki betur sjéð, en tjónið sje líkt fyrir þjóðina, fyrir þjóðarbúskapinn, og þeir, sem í grófina fara, taka þó ekki fje með sjer, en það gera þeir, sem fara af landi burt. - Við verðum því að leita allra bragða til þess að koma í veg fyrir, að fólk sje svona laust við landið. Við þurfum að búa til taug, sem tengir þjóðina Við landið, heldur kjarkinum í þjóðinni, svo að hún flýi ekki landið, þótt eitthvað á bjáti. Og jeg vona, að hallærissjóðurinn geti orðið einn þátturinn í þeirri taug. Jeg get ekki sezt niður án þess, að minnast með örfáum orðum á það, sem var mesta nýungin í ræðu háttv. 3. kgk., þar sem hann mintist á nauðsynina á því, að tryggja þjóðinni nægar matvörubirgðir á vetrum. Jeg er honum fullkomlega samdóma um þá miklu nauðsyn, sem er á þessu, en jeg ætla ekki að fara frekar út í það hjer, af því að frv. um viðauka við lögin um kornforðabúr er brátt væntanlegt frá Nd., og mun þá gefast kostur á að ræða þetta mál frekar hjer í deildinni. Um leið og jeg lýk máli mínu, vil jeg leggja áherzlu á það, að öll deildin er sammála um, að hjer sje um nauðsynjamál að ræða, en að jafnframt sje málið vandasamt og þurfi nákvæmrar íhugunar við. Það er því bezt að afgreiða málið til Nd., svo að henni gefist kostur á að athuga frv. Það gleður mig, að sjá þann áhuga, sem deildin hefur á þessu máli og jeg vil þakka ræðumönnum fyrir góðar undirtektir þeirra.



Það var eitt atriði í ræðu háttvirts 6. konungkjörins (G. B.), sem mig langaði til að minnast á. Það er það, sem hann sagði um hafísinn, því að hann er alt of hræddur við hann. Jeg hef sjálfur tvisvar sinnum verið í hafís, í fyrra skiftið árið 1861, og í seinna skiftið árið 1887 og þá komst jeg að raun um það, að hafísinn er ákaflega fljótur að breytast, hann er farinn frá þegar minst vonum varir. í fyrra skiftið var jeg á. seglskipi og við komum upp undir Langanes og þá var allur sjórinn þar fyrir norðan eins og stór hafísbreiða, sem virtist samfeld svo langt sem augað eygði. En svo fór að næsta dag sigldum við með fram Norðurlandi og komumst þann dag til Eyjafjarðar. Í hitt skiftið var jeg ásamt mörgum þingmönnum á skipinu „Laura“, en við gengum af henni á Sauðárkrók vegna hafíss og riðum suður, en þegar við komum hjer, var gufuskipið komið á undan okkur og hafði þó komið á margar hafnir á Vesturlandi og tafizt við það. Nei, hafísinn er ekki eins hættulegur og margir halda, það segi jeg ykkur alveg satt. Þá var því haldið fram, að hafísnum fylgdu vond veður, sem eyðilegðu grasvöxtinn, en um þetta get jeg ekki verið háttv. þingmanni samdóma. Það eru að vísu oft vond veður, meðan hafísinn er að nálgast landið, helzt á vorin, en það er ekki svo mikið, að það eyðileggi grasvöxtinn. Þegar hafísinn er orðinn landfastur er einmitt oft gott veður, stillur og blíðviðri. Vorið 1882 var að vísu leiðinleg veðrátta, en þó varð heyskapur í Eyjafjarðarsýslu alt að því eins góður og venjulega. Það er oft gert langt of mikið úr þeirri bættu, sem stafar af hafísnum. Þegar hákarlamenn við Eyjafjörð ætluðu að fara í legur, gengu þeir vanalega upp á fjall á undan, til að gá að ísnum, og þegar þeir komu niður aftur, sögðu þeir sumir, að hafþök væru úti –fyrir, allt væri ein hafísbreiða en þetta var ekki svo, heldur sýndist þeim það vegna þess að þeir stóðu ekki nógu hátt. Þá sýnast þeim allir jakarnir vera samfastir. Hafísinn er því grýla, sem talað er mikið um, þegar verið er að tala um hallæri. Í nefndarálitinu er heldur ekki minnzt á vonda veðráttu í sambandi við hafísinn, heldur er aðallega talað um samgönguteppuna, sem af honum stafi, en jeg segi, að á suðurströnd landsins er mönnum aldrei hætta búin af hafísnum og sjaldan á Austur nje Vesturlandi. Það er helzt á Norðurlandi, en þó er hún ekki mikil. Af eldgosum stafar sjaldan alment hallæri, en það getur stafað af þeim hallæri í einstöku hjeruðum. Hvað snertir útflutninga til Vesturheims héðan af landi árin 1880–90, þá stöfuðu þeir mikið af pólitískri óánægju, og þá komu hingað líka einatt vesturfaraagentar, er töldu menn á að fara til Vesturheims. Jeg sje því enga ástæðu til þess, að frumvarp það, er hjer liggur fyrir, verði afgreitt af þinginu að þessu sinni.



Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál, því það er öllum vitanlegt, að þar sem jeg er einn af nefndarmönnunum, og hef ekki gert neinn ágreining. muni jeg telja þetta gott mál. Þó vil jeg minnast á nokkur atriði. Háttv. þm. V.-Skaft. (Sig. Egg.) hóf mál sitt með því að tala um, að það væri hallærishljóð hjer í háttv. deild. Mjer finst það vera misskilningur, að hjer sje um hallærishljóð að ræða, því hallæri tel jeg það, er gerir verðtjón, mannfelli og allskonar miklar skemdir, en hjer er að ræða um fyrirtæki til þess að tryggja atvinnu manna, svo þeir verði betur færir um að þola óvænt óhöpp. Þessi sami háttv. þm. sagði, að þetta hallærishljóð væri sjúkleiki nei, það er ekki sá sjúkleiki, er þjáir þjóð vora, það er annað, „sem er mesti sjúkleiki hennar, og það er fyrirhyggjuleysið, og jeg lít svo á sem það, að stofna þennan sjóð, sje eitt ráðið til að lækna þann þjóðarsjúkdóm.

Háttv. þm. V: Skaft. (Sig. Egg.) sagði enn fremur, að hann teldi frumvarp þetta vott um, að menn vantaði trú á landinu, en þetta er rangt. Þeir sem hafa fulla trú á landinu verða að gera sér grein fyrir því, af hverju trú þeirra er sprottin, og hún á að vera bygð á þekkingu á landinu, kostum þess og löstum; án þeirrar þekkingar geta menn ekki lifað eftir þessari trú sinni, og ef menn sjá, að einhversstaðar sje hætta á ferðum, þá er skylda þeirra að reyna, að finna ráð til að fyrirbyggja hana, að vera viðbúinn til að standast hana. Sje þetta gert, geta menn fremur horft djörfum augum beint framan í hættuna. Og þetta er einmitt það, sem hjer er verið að gera, hjer er verið að reyna að tryggja sig gegn hættunni. Sami háttv. þm. (Sig. Egg.) sagði, að þetta hallæristal gæti orðið til hættu fyrir lánstraustið út á við. Jeg vil nú spyrja hann að því, hvað hann hugsi um bónda, er ver jörð sína vel fyrir hættum, Ef t. d. bóndi, sem verður þess var, að jörðinni hans er einhver hætta búin, t. d. af vatnságangi, hættu, sem öðrum hefur dulizt, og .hann tekur sig til og gerir ráðstafanir og ver fje sínu til að fyrirbyggja þessa hættu, og hann sjer, að ef hann gerir þetta, getur hann tekið miklu ókvíðnari við ókomnum tímum, mundi þá háttv. þm. fara til hans og segja: „Blessaður vertu, þetta máttu ekki gera, enginn sjer þessa hættu nema þú, en ef þú ferð að starfa í þessu, fá aðrir grun um hana, jörðin fellur í verði, og þetta spillir lánstrausti þínu“. Jeg hygg, að háttv. þm. mundi ekki segja þetta, heldur þvert á móti, og eins og þessi forsjálni bóndans mundi efla, en ekki veikja lánstraust hans, eflir það lánstraust landsins, en veikir ekki, að þjóðin gerir ráðstafanir til að tryggja sig gegn hættunni, svo hún geti unnið en öruggari að umbótastarfi sínu, að bæta landið. Það hefur verið sagt, að þetta væri ástæðulaust hjal; það væri nú búið að búa svo vel í garðinn, að þjóðin geti tekið hverju sem á dynur. En þótt svo væri, sem ekki er, að enn geti ekki orðið samgöngutepping af hafís, þá er það víst, að hann getur valdið hjer afskaplegu misæri. Hv. 2. kgk. þm. (d. Hav.) sagði, að hafísinn flytti okkur sól og sumar, hita og gróðursæld. Þegar hafísinn væri kominn að landi á vorin, þá þyti upp grasið og sóleyjar og fíflar klæddu túnin fögru litskrúði. Mjer skilst, að hv. 1. kgk. þm. vildi, ef unt væri, panta handa oss enn meiri hafís, til þess að fá alt þetta góðæri. En þrátt fyrir þessa skoðun þessa hv. þm., þá held jeg, að allir þeir, er hugsa um ræktun landsins og hafa fengizt við hana, sjeu sammála um það, að hafísinn og veðráttubreytingar þær, er af honum stafa, sjeu eitt hið mesta mein, og að þetta land væri eitt hið bezta á hnettinum, bara ef hafísinn væri ekki. Vjer getum ekki, því miður, með neinni ráðstöfun varnað því, að hafísinn komi að landinu, en vjer getum gert ýmislegt, sem gerir oss betur færa um að þola mikla og skyndilega óáran, er af honum stafar. Sumum finst þessi sjóðsstofnun ekki vera rjetta ráðið, og er eðlilegt, að um það geti verið misjafnar skoðanir. En finst mönnum það vera óskynsamlegt af einstökum manni, að leggja til hliðar fje til þess að tryggja sig gegn hættum? Ef mönnum finst það ekki vera, og um það býst jeg við að allir sjeu samdóma, þá er það ekki óhyggilegt fyrir þjóðina í heild sinni. Það er jafnrjett af henni sem heild, sem einstaklingnum, að leggja eitthvað til hliðar á góðu árunum, til þess að gripa til, er slæmu árin koma. Og jeg held, að við hefðum orðið þakklátari og ánægðari, ef slíkur sjóður hefði verið stofnaður fyrir svo sem einum mannsaldri síðan. Og jeg lít svo á, að afkomendur vorir verði oss þakklátir fyrir sjóð þennan, því að þá eru þeir ekki að öllu óviðbúnir, ef hart verður í ári. Og það er skylda vor, ef við sjáum, að við getum gert eitthvað til bóta, að gera það. Minzt hefur ennfremur verið á það í sambandi við þetta frv., að það sje óvinsælt, að leggja nýja skatta á þjóðina, og er það satt, en það skiftir miklu máli í hverju skyni það er gert. Og ef mönnum finst þetta vera frv. órjettlátt, er þá ekki eitthvað órjettlátt í núverandi sköttum til landssjóðs? Annars hygg jeg, að það, að almenningur er á móti nýjum sköttum, stafi af því, að honum finst að of mikið af því fje, er hann greiðir til landssjóðs, fari í súginn með ýmsu móti til lítillar nytsemdar, en of litlu af því sje varið til þess, að auka framleiðslur í landinu, eða efla atvinnuvegina. En hjer er það svo skýrt, að skatturinn gengur beinlínis til að vernda atvinnuvegi vora, að jeg tel víst, að almenningur verði ánægður með það. Hjer er einnig svo um búið, að gjaldendur sjálfir hafa fult ráð yfir því að þeim verði rjett varið. Mjer þykir vænt um, að þeir, er hafa talað um mál þetta, hafa allir talið það þarft og viljað gera eitthvað, þó þá greini á við okkur suma um aðferðina, og sízt vil jeg mæla á móti því, að nauðsyn beri til að vanda alt, er að þessu máli lýtur, sem bezt. Það er einmitt svo afar nauðsynlegt. Að lyktum vil jeg ítreka mótmæli mín gegn því að hallærishljóðið sje sjúkleiki. það er fyrirhyggjuleysið, er hefur verið það, og er stærsta mein vort, og gegn því þurfum við að tryggja oss svo vel sem unt er. Jeg vænti þess svo, að þeir, sem vilja láta athuga málið betur og vanda það, greiði atkvæði með því áfram til neðri deildar svo að þeirri deild gefist einnig kostur á að athuga málið.

Sigurður Stefánsson Háttv. 3. kgk. þm. (Steingr. J.) tók af mjer ómakið um sóknargjöldin, svo jeg get verið stuttorður. Sóknargjaldalögin eru samin af góðum og greindum mönnum, er sæti áttu í milliþinganefnd um kirkjumál landsins og þau lög fengu því góðan undirbúning, og alt annan undirbúning, en mál, sem litt hugsuðum er kastað hjer inn í þingsalinn, og þar síðan afgreidd í flughasti. Þar var breytt öðru gjaldi, eldgömlu og ranglátu, og því var breytt í rjettlátara gjald, sem allir játa að er miklu betra en hið gamla var. Og er þó gjald þetta víða óvinsælt, aðeins af því að það er persónugjald En jeg verð þó að segja það, að eigi persónugjald nokkursstaðar við, þá er það. einmitt þar, sem ræða er um eins persónulegt mál og sálusorg einstaklinganna. Samt eru gjöldin óvinsæl og það þrátt fyrir það, þó þau komi miklu rjettlátara niður en gömlu gjöldin. Háttv. frmsm. (G. B.) sagði, að hjer væri ekki um neitt nýmæli að ræða, og er það satt, að það er langt síðan, að tal að hefur verið um það, að ráða bót á hallærum. En það er alt annað að tala um það í ræðum og ritum, eða semja lög um það. Slík tilraun sem hjer, hefur ekki verið gjörð fyr, og það þarf mikla umhugsun og undirbúning innan þings og utan, áður en nokkur trygging sje fengin fyrir sanngjarnri og hagkvæmri löggjöf í þessu efni, og jeg álít, að við getum ekki forsvarað að afgreiða þetta mál með þeim tíma, er við höfum til þess, á þessu þingi. Jeg hef tekið það fram, að jeg skil lög þessi svo, að þau eigi að bæta úr bráðustu nauðsyn, ef hallæri kemur, og jeg veit, að hafísinn - sem ekki er eina hættan - hefur ýmsa annmarka í för með sjer, verri grassprettu o. fl. En komi slík hallærisár eða hörð ár hvert eftir annað, þá þurfum við miklu hærra gjald en hjer er farið fram á, ef að sjóðurinn á að koma að verulegu gagni, en þá má hækka gjaldið eftir frumv. En þó grasbrestur geti stafað af hafís, þá getur hann komið af fleiri orsökum, og við getum ekki stofnað, hvorki á þessu þingi nje því næsta, svo stóran sjóð, að örugt sje, að hann geti komið í veg fyrir afleiðingarnar af mörgum harðindaárum í röð; væri þá tekið til þeirra ráða að hækka og hækka gjaldið hvað eftir annað, þá mætti jafnvel óttast fyrir, að þær hækkanir gætu orðið áhrifameiri en nokkur Ameríkuferða-prjedikari. Sjóðurinn er því allsendis ónógur, gangi mörg hallærisár hvert eftir annað yfir landið, hvort heldur er þau stafa af hafís, fiskleysi eða öðru. Vitanlega gæti sjóðurinn gert eitthvert gagn, en það yrði að, eins lítið eitt. Og það jafnvel þótt langur tími líði til næsta hallæris frá stofnun hans, og hann því orðinn svo stór að milliónum kr. skifti. Jeg sagði, að það væri örðugt, ef ekki ómögulegt að bæta fyrirhyggjuleysið, en það er hjer versta meinið, og jeg stend við það. Að lokum skal jeg taka það fram, til að fyrirbyggja allan misskilning, að jeg er samþykkur háttv. frmsm. (G. Bj.) um, að það sje betra að leggja á nýja skatta, en að leggja út á lánabrautina. Hún er hál og hættuleg.



Mjer virðist háttv. framsm. (G. B.) og fjelagar hans hafa alt of mikla tröllatrú á sjóðstofnun sinni. Það er stór misskilningnr, að það sje bezti vegurinn til þess, að landið verði fært um að ganga á móti örðugum tímum, að hallærissjóður sje stofnaður. Það eru margfalt meiri hallærisvarnir í því, að bæta landið og efla atvinnuvegi á sjó og landi. Því betur, sem hver bletturinn er ræktaður, því síður bregst hann, þótt kuldatíð komi og grasbrestur á lítt ræktaðri jörð. Því meiri rækt, sem lögð er við sjávarútvegiun, og af því meiri kunnáttu, sem hann er stundaður, því minni hætta er á fiskileysi. Meira gras og sem misbrestaminst grasspretta, meiri og jafnari fiskiafli, það eru okkar öruggustu hallærisvarnir. Hvorttveggju þessu er hægt að ná, ef eigi skortir fje og fyrirhyggu. Þá eru símarnir.  (G. B.: Ekki flytja þeir þó björgina)  . En við gætum símað eftir björginni, kallað á skip til að færa okkur hana. Hv. framsm. (G. B.) virti mig ekki svo mikils, að hann tæki til íhugunar ítrekaða fyrirspurn mína til hans um það, hvort hann álíti fjenu betur varið með því að leggja það í sjóð, eða með því, að verja því til ræktunar landsins. Fyrst háttv. framsögumaður (G. B.) vill ekki svara þessu, þá vil jeg beina þeirri spurningu til háttv. bænda á þingi, sem, þótt undarlegt sje, virðast standa í þjettri fylkingu bak við frv. þetta. Mundu þeir heldur kjósa, að þær 54400 kr., sem búnaðarfjelaginu eru ætlaðar á ári, væru lagðar í sjóð, en að þeim væri varið til búnaðarbóta. Hvort hyggja þeir affarasælla fyrir framtíð landsins eða meiri vörn gegn hallæri. En svona fer hugsjónamönnunum. Þeir festa augun á einhverju einu fjarlægu, en gleyma öllu, sem í kring um þá er. Nú er það hallærissjóðurinn, sem þeir hafa komið auga á. Eina leiðin til að bjarga mönnum undan hallæri og harðrjetti er, að gera hann sem stærstan og sem bundnastan. Þeir sjá ekki, að þetta er einhver versta og ópraktískasta leiðin. Það er líkt eins og þegar menn áður fyr grófu fje sitt í jörðu eða Iögðu það á kistubotninn, svo það væri til taks, hvenær sem til þyrfti að grípa. Svona vilja þeir fara með fjeð, í stað þess að verja því til að rækta landið og bæta atvinnuvegina til lands og sjávar. Það er víst, að við stöndum betur að vígi, ef við verjum fje okkar til arðsamra fyrirtækja, en þó við söfnum fjenu í sjóð, og það jafnvel þótt við geymum þann sjóð í landsbankanum. Það er rjett og satt, að fyrirhyggjuleysi er hættulegt. En það er ekki líklegt, að fyrirhyggja landsmanna vagi við það, að þeir vita, að þeir eiga sjóð, sem þeir geta hallað sjer að, ef á bjátar. Háttv. framsm. (G. B.) kveðst ekki trúa, að þeim sje alvara, sem nú leggjast móti nefskattinum, þar sem þeir hafa ekki komið fram með neina tillögu um að afnema sóknargöldin. Jeg hef tekið það fram, að jeg álit þau afar ósanngjörn. En ástæðan fyrir því, að jeg hef ekki komið fram með beina tillögu um að afnema þau, er sú, að jeg veit, að hugarfar margra háttv. þm. er þannig, að það er ekki til neins annars að bera fram slíka tillögu en að eyða tíma þingsins til einskis. Aftur á móti vil jeg vinna af alefli á móti því, að lengra sje farið út á nefskattabrautina, því að hún er bæði óholl og óheppileg. Það má enginn skilja orð mín svo, þegar jeg var að tala um, að stofnun hallærissjóðsins mundi spilla lánstrausti landsmanna út á við, að mjer hafi komið til hugar, að sá væri tilgangur háttv, flutningsmanna. Fjarri fer því. En hitt er jeg sannfærður um, að þegar það frjettist til útlanda, með hvað miklum krafti og hvílíku ofurkappi er unnið að því, að koma þessum hallærissjóð upp, þá mun það þar verða skoðað sem síðustu örþrifaráð þeirra manna, sem búnir sjeu að missa trúna á landinu, til að bjarga landinu undan bersýnilegum háska. Ætli þetta verði til að auka álit okkar út á við og efla traust á okkur ? Jeg fyrir mitt leyti hef svo mikla trú á landinu, að ef við leggjum fram alt það fje, sem við megum missa, þá munum við standa svo miklu betur að vígi gegn hallæri, en við nokkurntíma áður höfum gert.

Guðmundur Björnsson, framsögumaður: Jeg ætla ekki að halda langa líkræðu yfir þessum þrem háttv. þingm., sem nú eru sálaðir; vona að þeir risi síðar upp til nýs og betra lífs í þessu máli. Jeg ætla alls eigi að svara ræðum háttv. þingmanna orði til orðs, heldur láta mjer nægja að minnast á sitt atriðið hjá. hverjum þeirra. Háttv. 3, kgk. (Stgr. J.) kvað þjóðarheillína undir því komna, að hver einstaklingur þjóðfjelagsins styrkti kraftinn í sjálfum sjer. En jeg segi, að það sje ekki kraftur hvers einstaklings, út af fyrir sig, sem mest er undir komið, heldur eru það sameinaðir kraftar allra einstaklinganna, sem stórvirkin vinna í baráttunni fyrir velfarnan þjóðanna. Þetta sjest æ betur og betur. Við Íslendingar ættum að vera farnir að sjá það og skilja, hvílík blessun getur fylgt samvinnunni, og hvílík efling atvinnuveganna henni er samfara. Vjer megum ekki loka augunum fyrir hinu nýja lögmáli, sem heimurinn beygir sig meir og meir undir nú á dögum, því lögmáli, að samvinnan og samúðin margfaldar þjóðarmáttinn. Þetta er alveg andstætt gamla lögmálinu, þegar hver bóndi vildi vera einvaldskóngur á bújörð sinni, vera sem mest sjálfum sjer nógur, og hafa sem minst saman við. aðra að sælda. Þá sný jeg mjer að háttv. þm. Ísafj. (S. St.) Hann sagði, að ef mörg hardindaár kæmu hvert eftir annað,. þá mundi það skamt hrökkva, þótt vjer ættum 3–4 miljónir króna í hallærissjóð. Þetta getur rjett verið, og það gladdi mig að heyra, að hinn mikilsmetni og ágæti þingmaður er undir niðri sömu skoðunar og jeg og margir aðrir, að stór hætta geti vofað yfir þjóðinni af harðindum. Við hljótum þá líka að vera sammála um það, að mesta þörf sje á því, að draga úr þessari hættu. En það er mesti baginn, að ekki eru nógu margir í þessu landi, sem reyna að leita sannfróðleiks, eins og háttv. 2. kgk. (E. Br.) komst að orði, um alla landsins hagi. Hefðum við marga sannfróða menn um þá á þingi og utan þings, þá mundi mál þetta ekki þurfa að verða mikið deiluefni. Háttv. þm. Ísaf. (S. St.) gerði ráð fyrir því, að hallærissjóðurinn mundi jetast upp á harðindatímum, og að hækka mundi þurfa gjöld til hans, en það mundi verða til að reka fólk úr landi. En getur háttv. þm. Ísaf. (S. St.) ekki hugsað sjer það, að fult svo líklegt sje, að fólk flýi úr landi undan harðæri, ef enginn sjóður er til, miklu fremur en þegar hallærissjóður er fyrir hendi að gripa til. Langt um lík legra sýnist, að sjóðurinn mundi festa menn í landinu, en flæma þá burt, og það þó dálítið gjald þurfi að greiða í hann. Svo mikils er jeg viss um að fólkið kann að meta trygginguna nú á þessari tryggingaöld. Loks hverf jeg til háttv. þm. V.-Sk. (S. E.), sem alt af er að tala um, að þessi sjóðstofnun muni spilla fyrir oss í augum annara þjóða, og skemma lánstraustið. Rjett er nú það. Jeg er viss um, að ef háttv. þm. V.- Sk. (S. E.) gæfi sjer tómstund til að hugsa um málið í einrúmi, þá mundi hann komast á þveröfuga skoðun. Hallærissjóðurinn er einmitt eitt hið vísasta ráð til að tryggja atvinnuvegina, og stofnun hans yrði sönnun þess, að hjer á landi býr forsjál og fyrirhyggjusöm þjóð, sem hugsar um að gera atvinnuvegi sína sem öruggasta. Og þetta ætti að veikja lánstraust landsmanna út á við ! Jeg held ekki; það getur ekki hjá því farið, að það mundi stórum aukast. Nú erum við taldir af mörgum óforsjálir ræflar. Með stofnun hallærissjóðsins sýnum við, að svo er ekki. Við sýnum, að við viljum trygga bjargræðisvegi okkar, eigi siður en aðrar þjóðir. (S. E.) Ekki hafa þær hallærissjóði). Það hafa þær víst, þær hafa tryggingarsjóði gegn atvinnubresti, og það er alveg sama. Það er mæða til þess að vita, þegar þeir, sem eiga að ráða vandamálum þjóðarinnar til lykta, eru eins og úti á þekju um allar þjóðlífshreyfingar nútímans. Háttv. þm V: Sk. (S. E.) er alt af að tala um, að það sje vitleysa að vera að safna fje í hallærissjóð. Eftir þeirri kenningu ættu allir tryggingarsjóðir að vera vitleysa; það ætti að vera vitleysa að vera að vátryggja hús sin, skip sín, lif sitt. Öll líftrygging ætti þá að vera vitleysa, og ellistyrktarsjóðurinn okkar ætti þá líka að vera vitleysa. Ja, hún ríður ekki við einteyming vitleysan í heiminum nú á dögum, ef kenning háttv. þm. V.- Sk. (S E.) er ekki vitleysa. Ef kreppir að með fjárhaginn, þá held jeg, að hollara væri fyrir háttv. þm. V.-Sk. (S. E.) að beita sjer fyrir því, að eitthvað væri klipið af skáldalaununum, eða einhver hjegóminn numinn úr fjárlögunum, heldur en að vera altaf að telja eftir þessar krónur, sem farið er fram á að landssjóður leggi í hallærissjóðinn.



Þetta mál er ekki stórmál, en þó tel jeg þörf á að sje tekið til skoðunar. Það er að vísu það leiðinlegt, að þurfa að fara að breyta lögum, sem ekki eru nema ársgömul. En þegar gallar sjást á lögum, og menn þykjast geta ráðið bót á þeim, þá má ekki horfa í að breyta, fyrir það eitt, að lögin eru ung. Mál þetta er komið frá h. Nd., en var lagt fyrir þingið af stjórninni. Þótt málið hafi verið athugað í h. Nd. og tekið þar bótum, mun eigi að síður rjettast, að það sje skoðað í nefnd í þessari deild, og sting jeg upp á, að 3 manna nefnd sje kosin í það, að lokinni umræðu.



Þetta frv, er komið frá h. Nd., og þar sem hjer er að ræða um nauðsynjamál, sem snertir annan aðalatvinnuveg vorn, þá legg jeg til, að skipuð sje í það 3 manna nefnd, að lokinni umræðu.



Um þetta mál er sama að segja sem hið næsta á undan; það er komið frá h. Nd. og hefur verið athugað þar og rætt. Það er um breyting á mjög þýðingarmiklum lögum, sem, eins og kunnugt er, allmismunandi skoðanir eru á hjá þjóðinni. Jeg tel nauðsynlegt, að nefnd sje skipuð í málið, og mun bezt fyrir því sjeð, með því, að menn með mismunandi skoðanir komist í nefndina, og mun jeg því leggja til, að 5 manna nefnd sje skipuð, að lokinni umræðu. Það sem meðal annars gerir nauðsynlegt, að málið sje athugað í nefnd, er að málaleitun hefur komið frá frönsku stjórninni hingað, um að undanþiggja sendiræðismann sinn hjer á landi frá aðflutningsbannslögunum. Hæstv. ráðherra hefur lofað að leggja brjefið með þessari málaleitun fyrir nefndina.