Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég tel mig ekki þurfa að gera frekari grein fyrir þessari till. en gerð er á þskj. 463. Ég tel eðlilegt, að umr. verði frestað, en málinu vísað til allshn.



Herra forseti. Það hefur verið ljóst nú um skeið, að mikil þörf er fyrir eflingu atvinnuvega í Stykkishólmi, og þó sérstaklega sjávarútveg, vegna aðgerða, sem þeir hafa með höndum þar, einkum vatnsveitu, rafmagnsveitu og hafnarmannvirkja. Hreppsfélagið sótti á sínum tíma um einn af hinum nýju togurum, en fékk engan. Var þá leitað fyrir sér um kaup á öðrum togara. Eftir töluverðar eftirgrennslanir voru fest kaup á eldri togara, Viðey, fyrir 1200,000,00 kr. Er talið, að hér sé um góð kaup að ræða. En til þess að úr þessum kaupum geti orðið, þarf ríkissjóður að ábyrgjast lán, allt að 1 millj. kr., til þess að hægt verði að koma þeim í framkvæmd. Það hafa verið bollaleggingar í Stykkishólmi um, hvernig togarinn verði gerður út, hvort togarinn verði gerður út af hreppsfélaginu sjálfu eða af hlutafélagi. Það er óskað eftir því, að það verði heldur hlutafélag, og hefur í því skyni verið stofnað hlutafélag í Stykkishólmi, þar sem hreppsfélagið er stærsti hluthafinn. En ég hef orðið þess var hér í hv. Alþ., að sumir hv. þm. telja ekki fært að veita ríkisábyrgð slíku félagi, jafnvel þó að hreppsfélagið sé stærsti hluthafinn. En eins og hv. þm. sjá, hef ég haldið báðum þessum leiðum opnum, og mun fjvn. taka ákvörðun um það, hvora leiðina skal fara. Það er ekki skilyrði, að það verði hlutafélag, en þeir mundu missa eitthvað af fjármagni, ef sú leið yrði ekki farin. Ég vil svo leggja til, að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. fjvn., og vænti þess, að hún afgreiði málið, svo fljótt sem kostur er.



Herra forseti. Eftir þessari till. að dæma hafa íbúar Stykkishólms áhuga fyrir því að eignast togara. Hv. flm. segir hér í grg., að þeim hafi boðizt til kaups gamall togari, sem Viðey heitir, fyrir 1200,000,00 kr., en mér skildist á flm., að þeir væru búnir að festa kaup á þessu skipi. Þetta skip, sem hér um ræðir, er nú ekki nýtt, það er 26 ára gamalt. Skip þetta hét áður Snorri goði og var þá eign Kveldúlfs. En svo seldi Kveldúlfur togarann hlutafélagi með sama nafni og skipið ber nú, Viðey. og var söluverð hans þá 9 hundruð þús. kr. Nú lítur út fyrir, að eigendur skipsins séu búnir að fá nóg af því og vilja láta það aftur, enda fyrir 1200,000,00 kr. og það á ábyrgð ríkissjóðs. Ég held, að þetta verð sé óeðlilega hátt. Það hafa nú undanfarið verið seld nokkur af gömlu botnvörpuskipunum til Færeyja, en verðið hefur verið lægra en þetta. Ég hygg, að það verð sé um það bil 1/3 lægra, eða 800–900 þús. kr. Með tilliti til þessa finnst mér það vera of hátt verð, sem þeir í Stykkishólmi eiga að borga. Ég vil nú benda á það, að nú bjóðast nýir togarar til kaups, að vísu fyrir nokkru hærra verð en þetta. Ég sá nú fyrir skemmstu auglýsingu í blöðunum frá Gísla Jónssyni, hv. þm. Barð., þar sem hann auglýsir eftir kaupendum að brezkum dieseltogurum fyrir verð, sem mun láta nærri, að sé 1700000,00 kr. Þetta er raunar hærra verð, en hér er um nýtt skip að ræða. Ég vil því mæla með því, þegar stuðningur er veittur til þess að stækka skipaflotann, að það sé athugað vandlega, að sú aðstoð komi að sem beztum notum, en ég tel mikið vafamál, hvort eigi að veita ábyrgð fyrir svona gömlu skipi fyrir svo hátt verð. Ég vildi láta þetta koma hér fram, áður en málið fer til n. Þá vil ég einnig benda á það, að vextir þeir, sem hér er um að ræða, eru hærri en hjá stofnlánadeild sjávarútvegsins, þar sem heimilt er að veita lán, allt að 2/3 kostnaðar, gegn 21/2% vöxtum, en hér er gert ráð fyrir 4%. Það er gert ráð fyrir, að greiddar séu 200 þús. kr. á ári, og ég efast um, að þeir verði færir um að borga þá fúlgu árlega í afborganir af þessu skipsverði. Það er óákveðið, hvort um hreppsfélagið eða hlutafélag verður að ræða, en engin ákvæði eru um það, að hreppsfélagið eigi að vera í ábyrgð fyrir því, ef hlutafélagið getur ekki staðið í skilum. Ég vænti þess svo, að hv. n. taki þessi atriði málsins til athugunar.



Herra forseti. Ég veit það vel, að það er nauðsynlegt, að Alþ. styðji hreppsfélög og bæjarfélög til að koma á hjá sér togaraútgerð. Það verður að gera þær aðgerðir, sem duga, þegar fátæk bæjarfélög eiga í hlut, sem ekki geta lagt peningana á borðið, eins og menn í Reykjavík. Í þessu augnamiði samþykkti síðasta Alþ. þál., þar sem gert er ráð fyrir, að ríkið ábyrgist 10% af kostnaðinum til viðbótar því, sem stofnlánadeild sjávarútvegsins veitir. Í þessari þáltill. er farið inn á sömu braut, hvað snertir Stykkishólm. Stykkishólmur sótti um togara, en fékk hann ekki vegna þess, að þeir treystu sér ekki til þess að borga þau 15%, sem tilskilið var, sem þá var búizt við að yrði 450000 kr. Ég held, að það sé nauðsynlegt, að þegar ríkið ætlar sér að hjálpa, þá geri það það myndarlega, svo að lagður sé varanlegur grundvöllur að atvinnurekstri, sem beri þá staði uppi, eins og það hefur borið Reykjavík uppi. N. ætti því að athuga, hvort ekki eru tök á að tryggja Stykkishólmi nýjan togara. Ef Stykkishólmur keypti nýjan togara, t.d. dieseltogara, sem er minni togari en Viðey, og ef þeir ættu að greiða 15%, sem gerir 1/4 lægra en þeir þurfa nú að borga, ef þeir kaupa Viðey, þá er augljóst, að það er engin frágangssök. Þegar Alþ. ætlar sér að koma stóratvinnutækjum út á land, þýðir ekki að fara eftir neinum venjulegum fjármálaleiðum eða duttlungum fjármálaspekinga í Reykjavík, það verður að koma tækjunum út á land og hætta á það, því að ríkið yrði að lána þessi 100%. Þetta verður að gerast. Það verður að stíga stór spor, ef ekki á að drepa nýsköpunina, og til þess verður ríkið og bankarnir að leggja fram meir en 85%. Þeir bæir, sem fengið hafa loforð fyrir skipum, eiga að borga þau á 20 árum með 21/2% vöxtum. Í till. um ríkisábyrgð var gert ráð fyrir, að ríkið greiddi 10%, en bæirnir hafa ekki enn fengið þessa greiðslu hjá Landsbankanum. Og hvað þýðir þá fyrir Alþ. að gera ráðstafanir til að koma upp stóratvinnurekstri úti um landið, ef bankarnir neita að hlýða? En þetta er nauðsynlegt og hefur eins mikið að segja fyrir bæina úti um landið, eins og var fyrir Reykjavík, þegar togararnir komu hér fyrst. En það verður að tryggja, að þetta sé gert. Bankarnir eru ekki enn búnir að gera skyldu sína, og ég skil ekki, hvaða vald Alþ. hefur, ef það getur ekki skipað bönkunum að hlýða. Ég get ekki skilið það, að þegar búið er að velta af sér dönsku embættismannavaldi, að þá sé ekki hægt að láta innlenda embættismenn hlýða Það er ekki nóg að gera samþykktir um framkvæmdir. Það verður að láta bankana hlýða. Þegar bæjarfélögin eru búin að fá þessa samþykkt í hendur, verða þau að gera út menn til þess að reyna að ná þessu fé, þessum 10%. Svona ástand getur ekki gengið. Svona nokkuð væri skiljanlegt, ef bankarnir væru einkaeign, en þegar þeir eru eign þjóðarinnar, er þeirra að hlýða vilja Alþ. Ég vil því nota þetta tækifæri til að spyrja um það, hvort bankarnir fari ekki bráðlega að greiða þetta fé. Það er nauðsynlegt að fá þetta upplýst sem fyrst, því að það er gengið út frá, að svona samþykktir séu framkvæmdar, en þær eru nú að stranda á bönkunum. Ég vænti svo, að fjvn. taki málið til vandlegrar athugunar, svo að málið komi sem fyrst fyrir þingið aftur, svo að það komi í ljós, hvort Alþ. hefur vald til þessara framkvæmda.



Herra forseti. Ég vil í tilefni af því, sem hv. þm. V-Húnv. beindi til mín, leyfa mér að upplýsa einstök atriði í sambandi við þetta mál. Fulltrúar frá Stykkishólmi, hreppstjórinn og kaupfélagsstjórinn, komu til mín um jólin og svo nokkru síðar til þess að ræða þessi mál við mig og fá leiðbeiningar frá mér sem tekniskum ráðunaut. Ég sendi þá bréf til útgerðarmanna til þess að vita, hvort þeir vildu selja nokkur skip. Við þessu komu aðeins 3 tilboð, 2 frá félögum, sem ég er meðeigandi að, og svo þetta hið þriðja. Það var langhagstæðast, og ráðlagði ég þeim að samþykkja það tilboð. Hvað því viðvíkur, að þetta verð sé hærra en þegar skipið var selt frá Kveldúlfi, þá ber það að athuga, að á milli kom klassaskoðun og klassaviðgerð. Þá var árið 1946 framkvæmd viðgerð á því fyrir 1 millj. kr. Það var þá byggt upp, skrokkurinn og vélarnar, þó að það sé auðvitað ekki nýtt, því að gömul skip verða aldrei ný. Þá er og þess að gæta, að í þessari upphæð eru innifalin kol og veiðarfæri, og er mér tjáð, að tilboðið sé á þann veg, að greiða eigi strax 200 þús. kr. og afganginn með jöfnum afborgunum á 5 árum með 4% vöxtum. Ég hygg, að ekki muni hægt að fá betra tilboð innanlands, þar sem skipið er byggt 1925, en ný vél sett í það 1929, og má segja, að það sé í góðu ástandi. Það er ekki hægt að bera þetta skip saman við þau, sem seld hafa verið til útlanda, því að þau hafa flest verið í mjög lélegu ásigkomulagi. Því til sönnunar má geta þess, að fyrrv. atvmrh. leyfði alls ekki útflutning skipa nema þeirra, sem voru í föllnum klassa eða mjög lélegu ástandi. Sem dæmi upp á þau skip, sem seld hafa verið út, má nefna Kára ásamt fleirum. Slík skip standast að sjálfsögðu engan samanburð við það, sem hér er um að ræða. Aths. hv. þm. V-Húnv. varðandi verðið eru því á misskilningi byggðar og sennilega fram komnar vegna ónógra upplýsinga í málinu. Þá vil ég geta þess, að dieseltogaratilboðið frá mér lá ekki fyrir, þegar málið var rætt. Það skip er byggt í Beverry 1946. Ég hef sent umboðsmanni mínum fyrirspurn um það, hvernig skipið hafi reynzt í reynsluför sinni, og spurði sérstaklega um eitt atriði, sem ég var ekki ánægður með. Nú hefur mér borizt svar þess efnis, að skipið hafi reynzt í alla staði vel, en fæ síðar nánari skýrslu um reynsluförina. Ég tel það athugandi fyrir Stykkishólm, hvort tilboðið sé heppilegra fyrir staðinn. Þetta skip er allmiklu minna, eða 133 fet í stað 140 á hinu skipinu, og lestatalan mun vera um 100 tonnum minni, en burðarmagnið tiltölulega meira, en fiskirúmið tæplega eins mikið og í Viðey. Ég mun nú ræða þetta mál nánar við flm. og í fullu trausti gefa mínar beztu upplýsingar. Þá lofa ég líka að taka málið fyrir til athugunar og afgreiðslu í fjvn. eins fljótt og mögulegt er.



Ég heyrði 2. þm. Reykv. tala með hávaða um vonda veröld og að Landsbankinn vildi ekki hlýða Alþ. Ég geri ráð fyrir, að þessi þm. verði ekki ánægður, fyrr en þessi stofnun lægi í rústum, sem honum vonandi ekki gefst, þó að skemmdarstarfsemi hans hafi mikið eyðilagt. Honum brást sú von að fá áfram að leika sér að verðmætum þjóðarinnar og sú ósk að ná undir sig og sitt fylgdarlið seðlaútgáfunni til fjármálaskemmtana. Í þess stað verður hann að láta sér nægja að sitja hér hjá okkur hinum niðri á jafnsléttu og hrópar bara um, hvað veröldin sé vond. Það er svo sem engin launung, hvað þessi þm. vill. Hann vill fá skipulag eins og í Rússíá, en til þess að koma þessu skipulagi á ætlar hann fyrst að leggja allt í rústir. Á meðan þessi þm. sat í stjórn, komst hann vel áleiðis með þessa skemmdarstarfsemi sína, en þó var það ein stofnun, sem honum tókst ekki að eyðileggja, og það var Landsbankinn. Nú gerir þessi þm. líka allt, sem í hans valdi stendur, til að breyta skipulagi þessarar stofnunar, sem var honum ofvaxin í eyðileggingarstarfseminni. Það má líkja þessum ofsóknum kommúnista á Landsbankann við það, þegar Eggert Gunnarsson fór upp á strompinn og leit yfir byggðina, en sá aðeins hálft annað kot óveðsett. Landsbankinn er nefnilega eins og þetta eina og hálfa kot, sem fyrrv. stjórn tókst ekki að koma fyrir kattarnef. Skipulagningu Landsbankans er nú þann veg farið, að fyrst eru yfir honum þrír bankastjórar, þá fimm manna bankaráð og síðan sextán menn í landsbankanefnd, svo að það virðist vera sæmilegur hópur stjórnenda. En svo kemur þessi þm. með þá vitleysu að bæta við 52 þm. til þess að stjórna þessu fyrirtæki og ákveða starfsemi þess. Það er fullvíst, að með því móti yrði fljótt gert út af við þessa stofnun, a.m.k. ef flokksbræður 2. þm. Reykv. réðu einhverju í þessum hóp, enda er það markmið þeirra. Skoðanir þessa þm. eru heldur ekki bornar fram nema af fíflum og fábjánum, að Landsbankinn eigi að vera háður duttlungum þingsins. Menn, sem halda slíku fram, ættu að vera þingrækir. 2. þm. Reykv. ætti því að halda sér saman, því að hann má vita, að gjamm hans verður að engu haft.



Ég þakka form. fjvn. fyrir hans góðu undirtektir. Þetta mál verður að sjálfsögðu athugað í fjvn., og vil ég endurtaka ósk mína um það, að það fái sem skjótasta afgreiðslu. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar á þessu stigi.

Skúli Guðmundsson Þm. Barð. drap á það í ræðu sinni, að Viðey hefði nýlega verið klössuð, sem kallað er. Rétt mun það vera, að skipið var lagfært 1945 fyrir um 1 millj. kr. En nú er svo ráð fyrir gert, að skip skuli klössuð á 4 ára fresti. Eftir tvö ár á því Viðey að fara aftur í klössun og má gera ráð fyrir, að viðgerðarkostnaður fari vaxandi, svo að það getur kostað mikla upphæð að lagfæra skipið þá. Þm. sagði, að skipið væri byggt 1925, en það mun vera byggt 1921. 



Herra forseti. – Ég hef borið hér fram á þskj. 489 till. til þál. um skýrslusöfnun um mál þeirra íslenzkra þegna, sem sakaðir hafa verið um samvinnu við Þjóðverja í síðustu styrjöld gegn hagsmunum Dana og Norðmanna og hlotið fyrir það álitshnekki, margvísleg óþægindi, fangelsanir, frelsisskerðingar, misþyrmingar og líflát án dóms og laga. Þykir mér rétt að gera hér nokkra grein fyrir því, að ég tel rétt og skylt, að hv. Alþ. láti þetta til sín taka. Eins og öllum almenningi er kunnugt, hertóku Þjóðverjar Danmörku og Noreg þann 9. apríl 1940. Sátu þeir með her í báðum þessum löndum, þar til í byrjun maí 1945, að þeir höfðu beðið fullan ósigur á öllum vígstöðvum. Norska þjóðin veitti innrásarhernum snarpa mótstöðu, sem mun verða rómuð um aldir, en hún var brátt yfirunnin - þó tókst henni að koma konungi og stjórn úr landi og halda uppi stjórnarfarslegri andstöðu gegn hernáminu öll styrjaldarárin frá öðru landi. Heima fyrir tókst aldrei almenn samvinna milli þýzka hersins og norsku þjóðarinnar, heldur aðeins á milli hans og nokkurra kvislinga, eins og Norðmenn nefndu alla þá menn frá upphafi, sem samvinnu höfðu við Þjóðverja. Og stjórnin, sem sat í útlegð, notaði hvert tækifæri til þess að hvetja þjóðina til andstöðu og spellvirkja og studdi hana í því á allan hátt. En þessu var allt öðruvísi farið með dönsku þjóðina. Tveimur dögum áður en innrásin hófst, voru allar danskar hafnir fullar af friðsömum þýzkum verzlunarskipum af öllum stærðum. Þau áttu aðeins eitt sameiginlegt - þau voru öll hlaðin kolum á þilfari. Almenningur skildi ekkert í þessu, að skyndilega voru hundruð skipa frá ófriðarþjóð komin fyrirhafnarlaust inn í landið, og það var enn torskildara, hvað þjóðin ætti að gera við öll þessi kol. Tveim dögum síðar var blæjunni lyft. Þá streymdu þúsundir þýzkra hermanna upp úr lestum þessara sömu skipa, og þúsundir smálesta af hergögnum fylgdu á eftir. Samtímis svifu herflugvélahópar yfir landinu, en herbifreiðar og brynvarðir skriðdrekar æddu inn í það eftir vegunum. Svo að segja engin mótstaða var veitt innrásarliðinu, og sól var ekki fyrr á lofti þennan morgun en þjóðin fékk fyrirskipun frá æðstu stjórn landsins að sýna herliðinu kurteisi og vináttu í öllum viðskiptum og öllu viðmóti og forðast alla árekstra. Nú gekk þess enginn lengur dulinn, að varðmenn þjóðarinnar hlutu að hafa vitað um allan undirbúning, þótt ekkert væri að gert, og að samvinna og samúð með innrásarhernum og þýzku þjóðinni í heild þótti á þeirri stundu langsamlega æskilegasta framkoman vegna heiðurs og hamingju dönsku þjóðarinnar. Tímarnir liðu og Þjóðverjar fóru sigurför með heri sína úr einu landi í annað. Því stærri sem sigur þeirra varð, því meiri grimmd sem þeir beittu varnarlausar þjóðir, því meira blóði sem þeir úthelltu, því háværari urðu fyrirmæli dönsku stjórnarvaldanna um að halda sem beztum friði við herinn þar í landi. Árangurinn varð líka sá, að hvergi var jafngott samkomulag á milli þýzka hersins og íbúanna og einmitt í Danmörku, enda notuðu Þjóðverjar þetta óspart í áróðri sínum, þar sem þeir ávallt og ævinlega bentu á Dani sem fyrirmyndarsambýlisþjóð. Það var ekki fyrr en Þjóðverjar fóru að fara halloka í styrjöldinni, að sambýlið fór að versna. Fyrirbænir og fyrirskipanir stjórnarvaldanna hafa ekki lengur sama mátt og fyrr. Nú rísa upp frelsishetjur, sem verða æ fleiri, því meira sem hallar á ógæfuhlið þýzka hersins. Spellvirki og hefndarráðstafanir ganga á víxl, og stjórnin fær ekki við neitt ráðið, því að frelsishetjurnar hafa nú tekið að sér að stjórna landinu og verja heiður þess og hamingju. Tortryggni og hatur gýs upp á milli manna, sem eru með eða móti frelsishetjunum eða jafnvel aðeins hlutleysingjar í þessum hildarleik. - Þannig er ástandið í landinu að morgni þess 5. maí 1945, þegar kirkjuklukkurnar hringja frið yfir landið, friðinn, sem allur heimurinn hafði þráð í meira en fimm löng og erfið ár. En sólin er ekki komin í hádegisstað - hljómur kirkjuklukknanna ekki þagnaður, þegar nýr ófriður dynur yfir, nýjar hörmungar hranna sig upp og falla yfir þjóðina með enn meiri þunga en nokkru sinni fyrr. Og það eru frelsishetjurnar, sem hafa forystuna. Þúsundir saklausra manna eru fangelsaðir og ákærðir fyrir samvinnu við Þjóðverja gegn hagsmunum þjóðarinnar. Þeir eru hæddir og hrjáðir, sumum er misþyrmt og aðrir líflátnir, og allt án dóms og laga. - Og enn réð stjórnin engu. Mennirnir, sem fengu kjarkinn til þess að rísa upp á móti óvininum í þann mund, sem honum var að blæða út, tóku sér þann rétt að gera allt í senn: að ásaka, dæma og fullnægja dómnum. Valdið og vopnið voru þeirra einu lög. Íslendingar, búsettir í Danmörku, fóru ekki varhluta af þessu æði. Guðmundur Kamban rithöfundur var fyrsta fórnin. Þegar hann rís upp vopnlaus og varnarlaus og neitar að láta handtaka sig saklausan og fara með sig sem glæpamann, er hann fyrirvaralaust skotinn í augsýn dóttur sinnar. Öll meðferð á jarðneskum leifum hans, unz hægt var að fá þær afhentar, er þann veg, sem ekki sæmir menningarþjóð. Næsta fórnin er 17 ára drengur, sonur Gunnars Hallssonar kaupmanns. Hann er hrifsaður hræddur og grátandi úr örmum móður sinnar, þar sem hann er einn með henni heima. Bænir hennar og fullyrðingar beggja um það, að barnið sé alsaklaust, fá engan hljómgrunn. Með byssum, beindum í hjartastað, er hann hrakinn upp á flutningabíl, meðal annarra sakborninga, og síðan er ekið með hópinn áleiðis á lögreglustöðina. Það er ekki verið að sýna þá mildi að fara stytztu leið eða þræða fámennustu göturnar. Nei, það er ekið götu úr götu, þar sem mannfjöldinn er mestur, og allan tímann eru þessi saklausu, óhamingjusömu fórnardýr villimennskunnar hrædd og hrjáð af fjöldanum. Þeim er fyrirskipað að þola allar raunir að viðlögðu lífláti, fyrirskipað að halda höndunum uppi yfir höfði sér tímunum saman. Það er sama, hvort kastað er í þá óþverra eða hrækt á þá, allt ber að þola möglunarlaust. Þegar drengurinn, magnþrota og yfirbugaður af slíkri meðferð, lætur annan handlegginn síga úr fyrirskipaðri stellingu, er hann skotinn til bana. Dögum saman fá foreldrarnir ekkert svar við fyrirspurnum um afdrif drengsins. Og það er hending ein. að lík hans finnst og þekkist innan um fjölda annarra, sem farið hefur verið með á sama hátt. Nær heill tugur annarra Íslendinga er fangelsaður og frelsi sviptur um lengri eða skemmri tíma, þar á meðal Gunnar Hallsson ásamt eldri syninum. Munu báðir enn vera í haldi. Nokkrir eru sóttir um borð í Esju. Vikum og mánuðum saman er þeim haldið í fangelsi, án þess að mál þeirra fáist tekin fyrir og dæmd. Munu flestir þeirra hafa reynzt alsaklausir af öllum ákærum. Hef ég hér í höndunum framburð þessara manna. En sú saga öll er svo sorgleg og svo viðbjóðsleg, að ég tel það engan veginn sæmandi að lesa hér á hv. Alþ. dæmin, sem sýna gleggst, hvernig ástandið í þessum málum hefur í raun og veru verið. - Þó tel ég rétt að geta þess hér, að af þessum mönnum eru teknar myndir til geymslu fyrir glæpamannasafn Dana, þar sem þeir eru merktir alveg sérstaklega sem íslenzkir glæpamenn. Er að sjálfsögðu nauðsynlegt að fá þessi gögn afnumin úr eign þeirra og eyðilögð. - Þá er, eftir því sem mér er kunnugt um, einn Íslendingur fangelsaður fyrir það eitt, að hann hefur haft á hendi verkstjórn fyrir danska skipasmíðastöð, sem gerði við skip fyrir Þjóðverja. Í 111/2 mánuð er honum haldið í fangelsi: Öll meðferð á honum minnir á miðaldamenningu og miðaldagrimmd Þegar loksins tími er til að sannfærast um það, að maðurinn er alsaklaus, er hann látinn laus og þar með álitið, að réttlætinu sé fullnægt. Afsakanir eða bætur fyrir heils árs fangelsi, misþyrmingar og smán, virðast vera algert aukaatriði í hinu nýja réttarfari þessarar þjóðar, sem þó stóð einna fremst í allri menningu fyrir stríð. Ég hef átt þess kost að kynnast persónulega öllum þeim gögnum, sem fyrir liggja í sambandi við ákæru á Guðmund Kamban. Fyrrv. hæstv. utanrrh. mótmælti samstundis verknaðinum og fyrirskipaði sendiráðinu í Kaupmannahöfn að fá málið rannsakað og senda fullkomnar skýrslur hingað til stjórnarinnar um allan gang þess. Í réttarfarsskýrslunni, sem send er dómsmrn. danska og er eitt auðvirðilegasta gagn, sem hugsazt getur í morðmáli, er gerð tilraun til þess að réttlæta verknaðinn með því, að upplýst þyki, að Kamban hafi haft samvinnu við Þjóðverja á eftirfarandi hátt - gegn hagsmunum dönsku þjóðarinnar: 1. Haldið fyrirlestra í danska útvarpið eftir 29. ágúst 1943. 2. Skrifað ritgerð um söl fyrir Þjóðverja 1944, sem gerði þeim mögulegt að seðja allan herinn og alla hina sveltandi Evrópu. 3. Og fyrir þessi glæpsamlegu störf hafi hann orðið uppvís að því að taka laun frá Þjóðverjum. Í bók, sem kom út í Kaupmannahöfn 1945, um danska útvarpið á styrjaldartímabilinu, þar sem mjög hörðum orðum er farið um allan þann fjölda danskra þegna, sem þátt tóku í starfsemi þess eftir 29. ágúst, er þess getið, að Kamban hafi á árunum 1943–'45 haldið alls 3 fyrirlestra í danska útvarpið af 311 fyrirlestrum, sem haldnir eru þar á þessu tímabili af ekki færri en 100 vísindamönnum, listamönnum og öðrum andans mönnum dönsku þjóðarinnar. Öll þessi erindi Kambans voru eingöngu bókmenntalegs eðlis og fjarri því að fela í sér snefil af áróðri fyrir Þýzkaland, enda er beinlínis á það bent í þessari bók, að Þjóðverjum hafi þótt Kamban draga um of taum menningar Norðurlanda í erindum sínum, og þar með einnig menningar dönsku þjóðarinnar, og því hafi þeir orðið að strika út úr erindum hans ýmis ummæli, er snertu þetta efni. Hvað viðvíkur þeirri ákæru, að Kamban hafi skrifað ritgerð um söl, þá er það rétt, að eitt af síðustu verkum hans er langt vísindarit um þessa sjávarplöntu. Ég hef átt þess kost að lesa þetta verk. Verður ekki annað séð en að hann hafi fyrst og fremst haft í huga að skrifa hér vísindarit, er hann síðar gæti varið sem doktorsritgerð við háskóla. Ritgerð þessi er þrungin af þeirri aðdáun, sem Kamban hafði á íslenzku þjóðinni fyrir þrautseigju hennar og þol að komast yfir alla þá erfiðleika, sem yfir hana dundu á mesta hörmungartímabili hennar, sem m.a. Danir áttu ekki svo lítinn þátt í að skapa, með verzlunareinokun, kúgun og skilningsleysi á högum hennar á þeim tímum. Einmitt vegna þess, að ritgerðin er byggð upp á hinum hárnákvæmu rannsóknum Kambans á þjóðlífi Íslendinga, verður hún hvort tveggja í senn, þrungið ádeilurit á dönsk stjórnarvöld þeirra tíma, og brennandi hvatningarorð til Íslendinga um það, að standa nú saman, unz fullkominn skilningur er fenginn. Hitt hefur víst engum manni dottið í hug í alvöru, og ekki einu sinni Dönum sjálfum, að þótt íslenzka þjóðin gæti fyrr á öldum forðað sér frá hungri að einhverju leyti með því að tína og éta söl á þeim tímum, þegar dönsk einokun og dönsk kúgun hafði sogið úr henni merg og blóð, að þá væri það leikur einn fyrir Þjóðverja, úr því að þeir ættu nú í ritgerð þessari lykilinn að leyndarmáli, að metta allan hinn sveltandi her og alla Evrópu á þessum einstæða sjávargróðri. Það reyndist líka svo, að eftir að rétturinn hafði kynnt sér þetta verk, þótti ekki stætt á því að nota það sem ásökunarefni. Um þriðja og síðasta ákæruatriðið, að Kamban hafi tekið á móti fé frá Þjóðverjum fyrir verk sín, skal aðeins farið nokkrum orðum. Í fyrsta lagi voru menn beinlínis hvattir til þess af stjórnarvöldunum að hafa vinsamleg viðskipti við herinn og þýzku þjóðina, eins og ég hef áður minnzt á. Meginhlutinn af iðnaði, landbúnaði og verzlun dönsku þjóðarinnar byggði bókstaflega tilveru sína á styrjaldarárunum á þessum viðskiptum og það svo, að án þeirra gat þjóðin á engan hátt framfleytt lífinu, svo lengi sem hernámið varði. Það gat því ekki verið meiri sök að taka greiðslu fyrir hlutlausar bókmenntir en fyrir svínslæri, smjör og að ég nú ekki tali um framleiðslu alls konar vopna í þágu hersins. En á þessu lifði þjóðin almennt. Í öðru lagi voru það danskir áhrifamenn, sem beinlínis neyddu Kamban til þess að leita sér tekna hjá Þjóðverjum, sem aldrei voru þó meiri en svo, að þær dugðu ekki honum og fjölskyldunni nema að litlu leyti til að draga fram lífið í eitt ár. Í aldarfjórðung hafði Kamban lifað og starfað í Danmörku, svo að segja óslitið. Flest verk sín hafði hann fengið gefin þar út, mörg af leikritunum tekin þar til sýningar á beztu leikhúsunum og sjálfur verið í þjónustu Dana sem leiðbeinandi um leiklist. Hann fór aldrei leynt með það allan þennan tíma, að hann var sannur Íslendingur, unni framar öllu öðru frelsi lands síns og mat heiður þess og gæfu framar öllu öðru. Langsamlega stærstu og flestu árekstrarnir, sem urðu á milli hans og danskra áhrifamanna, og þeir voru stundum hvorki fáir né smáir, stöfuðu af því, hversu fast hann hélt á rétti þjóðar sinnar og hversu mjög hann mat forna menningu hennar. Og því er það, að þegar íslenzkir stúdentar og menntamenn, búsettir í Danmörku, senda mótmæli gegn sambandsslitunum, sem lýst var hér yfir á Alþ. haustið 1943, að fram skyldu fara að l. 1944, þá var Kamban ekki í þeim hópi. Þvert á móti hóf hann þá baráttu í Danmörku fyrir skilnaðinum. Einmitt þá tekur hann sig til og þýðir úrval af ljóðum íslenzkra skálda yfir á danska tungu, eitt hið mesta snilldarverk og bókmenntaafrek, til þess að sýna dönsku þjóðinni, hversu föstum fótum menningin hafi jafnan staðið á Íslandi og standi enn. Hér eru þýdd 45 úrvalsljóð 11 frægustu skálda og andans manna þjóðarinnar. Það hefst á sálmi Hallgríms Péturssonar, „Allt eins og blómstrið eina“, og lýkur á einu af Kambans síðustu ljóðum, „Arinbjörn prestur“. - En nú bregður svo við, að fyrri útgefendur hans, sem biðu jafnan óþreyjufullir eftir hverri bók frá honum, vilja ekki gefa út þetta snilldarverk. Nú verður að leita til Einars Munksgaard og fá aðstoð frá Dansk-íslenzka félaginu til að koma bókinni út. Samtímis eru einnig lokuð fyrir honum öll leikhús, sem áður stóðu honum opin, og sambönd hans við menningarstofnanir, sem Danir réðu yfir, eru öll bókstaflega slitin. Eins og allir aðrir, er hann fangi í þessu landi, landi, sem neitar honum um að lifa, af því hann metur og elskar meira sína eigin þjóð en þá þjóð, sem hann dvelur með, og vill í engu skerða hennar rétt. Af öllum þeim gögnum, sem fyrir liggja, er bert, að fram að þessum tíma hefur Kamban engin viðskipti haft við Þjóðverja. Það er ekki fyrr en eftir að allt þetta hefur skeð, að hann neyddist til þess að selja verk sín til þeirrar þjóðar, sem situr yfir rétti Dana. Honum er þetta mjög um geð, en ha~n á einskis annars úrkost, nema að draga úr baráttunni fyrir fullu frelsi þjóðar sinnar, og það er honum á engan hátt að skapi, svo heilsteyptur sem hann var. Íslenzka þjóðin á kröfu á því að fá það að fullu upplýst, hvaða raunverulegar ástæður voru fyrir handtöku og vígi Kambans, hvort það er samvinna við Þjóðverja, ást hans á nazisma, löngun til að gera dönsku þjóðinni ógagn eða ást hans á Íslandi, þor hans og vilji til að halda hátt uppi merki þjóðar sinnar, þegar henni reið mest á. Hér á landi hefur danska stjórnin viðurkennt opinberlega, að engar ástæður hafi verið fyrir hendi, er réttlæti þennan verknað. Hér biður hún opinberlega afsökunar á óhappinu, eins og hún kallar það, og tilkynnir, að lífeyrir verði greiddur ekkju hans. Í Danmörku er þessu margneitað og almenningur þar látinn trúa því, að hann hafi verið sekur fundinn. Það er báðum þjóðum hollast, að blæjunni sé svipt af öllum þessum málum og sannleikurinn gerður kunnur í báðum löndunum. Ég hef heyrt því haldið fram, að Íslendingar í Danmörku hafi ekki orðið verr úti en sá stóri hópur danskra þegna, sem orðið hefur fyrir sömu meðferð af hálfu frelsishetjanna dönsku. Það kann vel að vera, að svo sé, en það er einkamál dönsku þjóðarinnar, hvernig hún gerir þau mál upp innbyrðis. Hitt er metnaðarmál vort og skylda að gæta réttar íslenzkra þegna og heiðurs þeirra lífs og liðinna. Mér er aðeins kunnugt um einn íslenzkan þegn, sem beittur hefur verið frelsisskerðingu í Noregi og sakaður um glæp gegn norsku þjóðinni. Ég skal hér ekkert fullyrða um sekt hans eða sakleysi. En vegna þess, að mjög hefur verið dregið í efa, að málsmeðferðin gegn honum hafi farið að alþjóðalögum og verið norskum yfirvöldum til sóma, er sjálfsagt og skylt að fá einnig þetta mál að fullu upplýst. Í sambandi víð þetta vil ég geta þess, að mér hefur borizt sú fregn, að norski sendiherrann hér líti svo á, að í þáltill. felist ásökun í garð norsku þjóðarinnar fyrir líflát íslenzkra þegna án dóms og laga. Ég get ekki fallizt á þennan skilning, og þykir mér rétt að gefnu tilefni að taka hér fram, að þannig ber ekki að skilja till., enda sjálfsagt fyrir þá n., sem fær till. til athugunar, að breyta orðalagi þannig, að hún verði á engan hátt misskilin. Íslendingar hafa verið fúsastir allra þjóða til þess að leggja fram sinn skerf til viðreisnar menningunni í Evrópu og til bjargar þeim, sem styrjöldin hefur sært og hrjáð. Þeir greiddu fyrstir allra þjóða sinn skerf til alþjóðahjálparstofnunarinnar, og þeir létu þau sorglegu atvik, sem ég hef lýst hér að framan, ekki hamla sér frá því að veita skjóta og drengilega hjálp þegnum þeirra þjóða, sem sök áttu hér á, og er það vel. En þess er þá einnig að vænta, að oss skorti ekki þrótt og drenglyndi til að halda uppi að fullu rétti þeirra þegna vorra, sem brotið hefur verið gegn, þótt af stærri þjóðum og voldugri sé. Ég leyfi mér að leggja til, að þáltill. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. utanrmn., og vænti þess, að hún leggi til, að till. verði samþ., sem og, að hv. þm. allir geti einnig fallizt á það - og greiði henni atkv.