Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JörB): Sá sorglegi atburður hefir gerzt hér við ströndina í nótt, að togarinn Skúli fógeti hefir farizt og 13 sjómenn látið lífið. Er hér enn á ný höggið stórt skarð í hóp vaskra drengja og mikið afhroð goldið í missi þeirra. Vil ég biðja háttv. þingdeildarmenn að votta minningu þessara manna virðing sína og aðstandendum samúð með því að rísa úr sætum sínum.

Frsm. fyrri kafla (Ingólfur Bjarnarson) Ég gat þess við 2. umr. málsins, að ef till.n. næðu samþykki, myndi tekjuhallinn verða um 16 þús. kr. En nú fór það svo eftir atkvgr., að tekjuhallinn varð um 52 þús. kr. Það má að vísu segja, að þessi aukning tekjuhallans sé vonum minni, þegar tekið er tillit til þess aragrúa af brtt., sem fyrir lágu til hækkunar. En hinsvegar mátti glöggt sjá af því, sem fram kom við atkvgr., að þdm. sáu ekki brýna nauðsyn bera til að skera svo mjög við neglur ýmsa bitlinga og fjárframlög til einstakra manna. Af þeim ástæðum er það, að n. álítur tilgangslítið að fara nú af nýju að bera fram frekari till. í sömu átt, sem hún þó hefði gert, ef sézt hefði við atkvgr., að d. vildi styðja viðleitni hennar í þá átt. Aftur á móti varð niðurstaðan sú, að n. hneig að því ráði að hækka til nokkurra muna framlög til verklegra framkvæmda og samgöngubóta. Þær hækkunartill., sem að vísu eru ekki margar, nema þó samtals 94 þús. kr. Verður þá tekjuhallinn, ef till.n. verða samþ., um 150 þús. kr. Með því er þó ekki séð fyrir mörgum stórfelldum útgjöldum, sem sjálfsögð eru og óhjákvæmileg, bæði samkv. heimildum ýmsum og 1. Þetta minntist ég á við 2. umr. og sé ekki ástæðu til að fara nánar út í það nú. Það er sýnilegt á þessu, sem ég hefi sagt, að afgreiðsla fjárl. er nú fremur óálitleg, eftir því sem nú horfir, nema þá að svo vel vilji til, að batni í ári, sem menn geta að vísu vonað, en sem n. treystist ekki til að byggja á, enda kom í ljós í n., að hún teldi eigi annað fært en að gera heimildarráðstafanir, sem grípa mætti til, ef á þyrfti að halda, og mun frsm. síðari kafla gera nánari grein fyrir þeim. Hæstv. forsrh. gat þess við 1. umr. fjárl., að hann hefði fyrirskipað að safna ýtarlegum skýrslum um kostnað við ýmsar ríkisstofnanir, til athugunar því, hvort ekki mætti koma þar á sparnaði. Nú fór það svo, að n. bárust ekki þessar skýrslur fyrr en svo seint, að hún gat ekki unnið úr þeim til þess að koma fram með till. því viðvíkjandi, nema að umr. tefðist til mikilla muna. N. tók því það ráð að afgr. frv. eins og það lá fyrir, en býst hinsvegar við að taka þetta mál fyrir síðar og bera þá fram niðurstöðuna hér í d. í þingsályktunarformi. Það liggja hér fyrir brtt. frá ýmsum hv.þdm., sem samtals eru töluvert háar, og ætla ég vitanlega ekki að taka þær til athugunar hverja fyrir sig, fyrr en flm. hafa mælt fyrir þeim. En eftir lauslegri athugun held ég, að þær nemi samtals 11% millj. kr., og treystir n. sér ekki til að mæla með þeim yfirleitt, þótt það álit liggi ekki beint fyrir nú. - Þá eru það fáeinar till., sem n. ber fram, sem ég vildi lítillega minnast á. Það eru nokkrar till. um hækkun á framlagi til vega. Fyrsta till. er um, að veittar séu 3000 kr. til Laugadalsvegar á Ísafirði. Það er fyrirhugað að koma á akvegarsambandi, svo fljótt sem unnt er, frá Ísafjarðardjúpi og austur yfir Steingrímsfjarðarheiði áleiðis til Hólmavíkur. Þetta er löng leið, og eftir skýrslu vegamálastj. myndi þetta samband að vísu kosta allmikið fé, en þó er þess að geta, að mikill hluti leiðarinnar yfir Steingrímsfjarðarheiði er mjög auðfarinn og myndi á löngum köflum fær bílum án mikilla viðgerða. Þar sem þarna er verið að byrja á mjög mikilsverðu vegarsambandi fyrir hlutaðeigandi héruð, og hinsvegar ekkert framlag ákveðið til vega í N.-Ísafjarðarsýslu í fjárl.frv., þótti n. rétt að þetta yrði veitt. Næsta till. er um að hækka framlagið til Þistilfjarðarvegar úr 5000 upp í 7000 kr. Þessi litla hækkun er miðuð við þá miklu nauðsyn, sem er fyrir héraðsbúa, að sem fyrst verði gerður akfær vegarkaflinn vestur frá Hafralónsá, sem nú er óbílfær. Því þegar komið er skammt vestur fyrir ána, tekur við greiðari leið, sem bílar komast um án nokkurra verulegra viðgerða. Þess vegna litum við svo á, að rétt væri að flytja þessa till. og leggjum til, að þessari upphæð verði bætt þarna við. Ég vil geta þess, að eftir þeirri fjárveitingu, sem nú er í fjárl., er gert ráð fyrir, að vegurinn komist að Hafralónsá í sumar. Þá leggur n. til, að tekinn sé upp nýr liður til Vopnafjarðarvegar, 4000 kr. Þessi liður hafði fallið niður í frv. stj., en hinsvegar hefir vegamálastjóri lagt til, að þarna væri veitt fjárframlag. Það væri nauðsynlegt og n. taldi það sanngjarnt, einnig sem lítilsháttar styrk vegna atvinnuleysis á þessu svæði. Um till. að hækka um 1000 kr. framlagið til Jökulsárhliðarvegar, sem er borin fram eftir ósk vegamálastjóra, er það að segja, að hún er miðuð við, að vegurinn komist út að Sleðbrjót. En þetta er svo lítil upphæð, að ekki þýðir að fjölyrða um hana. Þá kemur till. frá n. um að hækka lítilsháttar framlagið til Fjarðarheiðarvegar. N. hefir til samkomulags fallizt á að hækka þetta tillag dálítið, en treystir sér ekki að ganga lengra að þessu sinni, enda verður eigi annað sagt en að framlagið til þessa vegar þarna sé allsæmilegt og meira en til ýmsra hliðstæðra vega, og byggist það sérstaklega á þeirri þörf, sem þarna er fyrir auknar atvinnubætur, að dómi n. Þá eru smáhækkanir til tveggja vega: Breiðadalsvegar og Geithellahreppsvegar - 1000 kr. til hvors, og þýðir ekki um það að fjölyrða, en þess má geta, að till. eru fram bornar í samráði við vegamálastjóra. Þá er hér till. um að hækka styrkinn til Eimskipafél. Ísl. um 50 þús. kr. Styrkurinn er nú ákveðinn 250 þús. Hefir n. kynnt sér horfurnar fyrir félagið og komizt að þeirri niðurstöðu, að það geti eigi komizt af með minni styrk á árinu 1924 en er í núgildandi fjárl. og á því er till. byggð, enda má öllum vera það skiljanlegt, að svona krepputímar koma hart niður á félaginu, vegna eðlilegs samdráttar á öllum flutningum. Einnig vil ég taka það fram, að almenningi er ákaflega mikil nauðsyn á, að félagið geti sem bezt tekið tillit til þarfa hinna ýmsu staða umhverfis landið, og það er félaginu vitanlega miklu hægara, því ríflegri styrk sem það fær úr ríkissjóði. Og til þess ætlaðist n., að svo verði í framkvæmdinni. Þá liggur fyrir till. frá n. um að hækka framlag til bryggjugerða og lendingabóta um 11 þús. kr. samtals. Skal ég gera grein fyrir, hvernig n. ætlast til, að þessari hækkun verði ráðstafað. Það er þá fyrst, að hún leggur til, að 5000 kr. verði veittar til bryggjugerðar í Hnífsdal, 1/3 kostnaðar móti 2/3 annarsstaðar að. Til bryggjugerðar á Vattarnesi 1/3 kostnaðar, allt að 3000 kr., og í þriðja lagi til bryggjugerðar í Grafarnesi við Grundarfjörð 1/3 kostnaðar, allt að 3000 kr. - samtals 11 þús. kr. Vil ég minnast lítillega á hvern þessara liða, fyrst Hnífsdalsbryggjuna. Eins og hv.þm.N.-Ísf. upplýsti við 2. umr. fjárl., þá hefir verið unnið að henni tvö undanfarin ár og búið að leggja í þessa framkvæmd alls um 55 þús. kr. Árið 1931 var unnið fyrir 38900 kr. og 1932 fyrir 15800 kr. Upphaflega var ætlað, að bryggjan myndi kosta 81 þús. kr. Nú hefi ég sannfært mig um hjá vitamálastjóra, að kostnaður við bryggjuna fer töluvert fram úr áætlun. En þrátt fyrir það, að búið er að leggja svona mikið fé í bryggjuna, þá er nauðsynlegt að koma henni lengra, því að eftir því sem mér skilst á vitamálastjóra, þá mun hún koma að tiltölulega litlum notum nú, en vitanlega því meiri, sem meiru er hægt að bæta við hana. N. telur því sjálfsagt að veita þarna ákveðinn styrk, til þess að verkinu megi ljúka eftir því sem héraðsbúar geta lagt fé fram. Þá lá fyrir n. uppdráttur af bryggjugerð á Vattarnesi eystra og kostnaðurinn áætlaður 13500 kr., en beiðni lá fyrir frá héraðsbúum, að ríkissjóður legði að þessu sinni fram 3000 kr., og vill n. mæla með því, að því tilskildu, að 2/3 hlutar komi frá héraðinu, svo að alls verði upphæðin 9000 kr. Eftir þeim upplýsingum, sem n. gat fengið, hyggur hún, að með þessu framlagi megi vænta nokkurra nytja af þeirri byrjun, sem fyrir þetta fé yrði gerð. Nú sé ég, að hv. 1. þm. S.-M. hefir borið hér fram aðra till. um þetta sama atriði, og geri ég ráð fyrir, að hann hafi ekki vitað um till.n., og vænti því, að hann geti tekið sína till. aftur. - Frá hreppsnefndinni í Eyrarsveit liggur fyrir beiðni um 3000 kr. styrk til bryggjugerðar við Grafarnes í Grundarfirði. Þangað hefir áður verið veittur styrkur móti 2/3 hlutum frá hreppnum, og vill n. mæla með því, að þessar 3000 kr. verði veittar gegn 2/3 hlutum annarsstaðar að. En þó skal ég geta þess, að með þeirri upphæð, sem hér er til tekin og líklegt er að héraðið geti lagt fram á móti, verður verkið ekki fullgert, enda þótt sýnilegt sé, að þetta framlagt geti orðið að miklum notum. Ég vil láta þess getið um hina tvo síðasttöldu liði, til bryggjubygginga í Grundarfirði og á Vattarnesi, að vitamálastjóri hefir eindregið lagt það til, að verkinu yrði lokið í einu, en ekki á fleiri árum, og segir hann, að kostnaðurinn verði minni, ef það er gert í einu lagi. En nú hefir það svo berlega komið í ljós, að héruðin treystast ekki til að leggja fram nú þegar alla upphæðina til þess að fullgera mannvirkin. En hinsvegar virtust n. miklar líkur til, að þó verkinu yrði ekki lokið að fullu, þá kæmi það strax að talsverðum notum. Þess vegna treystir hún sér ekki til að taka þessa bendingu vitamálastjóra til greina. N. ákvað að synja ekki um þessa styrki nú, vegna hinna almennu vandræða, sem nú eru ríkjandi um að fá atvinnu, og af því að það er erfiðara fyrir héruðin að fá fé til framlags í einu lagi heldur en að leggja fram vinnu til verksins smámsaman. Um alla þessa styrki til bryggjubygginga vil ég f. h. n. vísa til þeirra skilyrða, sem hún hefir sett í nál. hvað snertir stjórn og umsjón með þessum framkvæmdum og afnot mannvirkjanna þegar búið er að reisa þau. Og að sjálfsögðu er það vitamálastjóri, sem á að hafa tryggilegt eftirlit með framkvæmdum þessara mannvirkja. Ég held svo, að það séu ekki fleiri till., sem ég; þarf að minnast á fyrir hönd n. við þennan kafla fjárl., og get því látið máli mínu lokið. Um afstöðu n. gagnvart brtt. einstakra þdm. mun ég engu lýsa, fyrr en flm. eru búnir að mæla fyrir þeim sjálfir.

Frsm. síðari kafla (Tryggvi Þórhallsson) Það er hvorttveggja, að það eru ekki margar till., sem fjvn. hefir borið fram við síðari kafla fjárl., og í annan stað eru ekki margir áheyrendur hér í deildinni nú, svo að ég sé ekki ástæðu til að vera margorður. Um fjárframlag ríkissjóðs til Búnfél. Ísl. var því lýst yfir af frsm. við 2. umr. fjárl., að n. vildi ekki fastákveða þetta framlag í 16. gr. fjárl., nema að fengnum tillögum frá Búnaðarþingi, samkvæmt áætlun þess, er fram yrði komin við 3. umr.Fjvn. hefir fengið frá Búnaðarþinginu skýrslur og grg. Búnaðarfél. Ísl. viðvíkjandi þessum lið, og vill n. verða við ósk þess um að láta þetta framlag standa óbreytt í frv., og þess vegna hefir hún ekki borið fram neina brtt. um það. Þá skal ég fyrst minnast á XXXIV. brtt. á þskj. 366. Hún er í þremur liðum, og er það úthlutun á styrkjum til þess að gera ræktunarvegi. Hv. frsm. fyrri kaflans gat um þá stefnu fjvn. að veita fé til vegagerða sem víðast um landið, til þess að það yrði jafnframt til atvinnubóta á sem flestum stöðum. Þessar till. fara í sömu átt eins og liðirnir henda til. Fjvn. leggur til, að framlagshlutföllin til þessara ræktunarvega verði hin sömu og áður. Í Vestmannaeyjum og í Hornafirði leggur ríkissjóður fram 2/3 til ræktunarvega, gegn 1/3 annarsstaðar að, af því að á þeim stöðum er um ríkiseign að ræða, og því meir sem þær eru bættar og skilyrði veitt til aukinnar ræktunar, því meiri tekjur fær ríkissjóður af þeim í aðra hönd. Ræktunarlöndin eru leigð út og ríkið fær af þeim allríflegar tekjur, sem fara vaxandi. Á Akranesi er allt öðru máli að gegna; landið er þar privateign og einstakir menn njóta þar arðsins og leigunnar af aukinni ræktun. Þess vegna er framlag ríkissjóðs til ræktunarvega þar ákveðið ¼ gegn 3/4 hlutum annarsstaðar að. Um síðasta lið XXXIV brtt. er það að segja, þar sem ætlazt er til, að skrifstofukostnaðurinn við rafmagnseftirlit ríkisins verði lækkaður um 1000 kr., þá er tilgangurinn sá, að þetta eftirlit beri sig sjálft, og ætlast n. til, að því verði hagað þannig. Þá flytur fjvn. á sama þskj. nokkrar brtt. undir XXXIX. lið, og eru sumar þeirra aðeins orðabreytingar. Fyrsti liður er um styrk til sjúkrasjóðs verkamanna á Akureyri, við 17. gr. 18. Sú kona, sem getið er um samkv. 3. lið, er látin, og þess vegna fellur sá eftirlaunastyrkur burt. En í síðasta liðnum eru ákveðin eftirlaun til handa ekkju prófessors Guðmundar G. Bárðarsonar, Helgu Finnsdóttur, 600 kr. á ári. Samkv. XLII. brtt. er felldur niður eftirlaunastyrkur Ólafar Sigurðardóttur frá Hlöðum, sem nú er látin. Þá er það loks XLIX. brtt. á sama þskj., þar sem ákveðið er, að ríkissjóður taki ábyrgð á allt að 60 þús. sterlingspunda láni, sem Eimskipafél. Ísl. ætlar að fá í Englandi og greiða með því skuldir félagsins í Danmörku, ásamt afborgunum í Hollandi, gegn fyrsta veðrétti í eftirtöldum skipum félagsins: Gullfossi, Goðafossi, Dettifossi og Lagarfossi. Samkv. því, sem getið er um í erindi Eimskipafél. til Alþingis, þá eru þessi lánskjör í Englandi mjög hagstæð fyrir fél. Jafnframt þessari tilfærslu lánanna frá Danmörku til Englands getur E. Í. flutt vátryggingar sínar frá Danmörku og fengið þær ódýrari í Englandi. En hingað til hafa Danir sett það skilyrði, að félagið vátryggði skip sin í dönskum tryggingarstofnunum á meðan það hefði þar samningsbundin lán. Þetta út af fyrir sig sparar félaginu nokkra tugi þúsunda kr. árlega, og það er beinn hagnaður. Það er ánægjulegt að geta losað Eimskipafél. undan þessari áþján, sem danskir bankar hafa bakað því undanfarið, og bætt þannig kjör þess bæði beint og óbeint. Ég hygg líka, að um það séu ekki deildar skoðanir, að þessu fylgi engin áhætta fyrir ríkissjóð, þar sem um er að ræða fyrsta veðrétt í 4 beztu skipum félagsins til tryggingar gagnvart ábyrgðinni. Þá kem ég að XXI. brtt. á þskj. 376, 1. lið, frá fjvn., þar sem meiri hl. fjvn. leggur til, að felld verði úr fjárlfrv. heimild til þess fyrir ríkisstj. að kaup. sýslumannshúsið í Borgarnesi. Það er ljóst, að n. stendur ekki öll að þessari till., eins og sjá má á þeirri brtt., sem ég flyt um þetta atriði á þskj. 386. - Hv. frsm. fyrri kaflans getur mælt fyrir þessari brtt. meiri hl. n., ef hann sér ástæðu til þess. Þá flytur n. undir 2. lið brtt. við sína eigin brtt. frá 2. umr. viðvíkjandi endurgreiðslu úr lífeyrissjóði embættismanna, að í stað VI. og VII. tölul. 22. gr. um endurgreiðslu úr lífeyrissjóði til Sig. Kristjánss. fyrrv. kennara og Jóns Halldórssonar fyrrv. ríkisféhirðis komi: „að greiða eftirlaunasjóði starfsmanna Landsbankans vegna Jóns Halldórssonar úr lífeyrissjóði embættismanna það fé, sem hann hefir greitt í sjóðinn“. Upphaflega voru þessar endurgreiðslur úr lífeyrissjóði heimilaðar vegna símameyja, er látið höfðu af störfum sínum, og fleira hefir komið á eftir, þannig að hér virðist vera tekin úr stífla fyrir kröfum um slíkar endurgreiðslur. Má ætla, að úr því kunni að verða óviðráðanleg skriða, ef eigi eru settar skorður við. Hinsvegar álítur n. rétt, að lögin um lífeyrissjóð embættismanna verði endurskoðuð. Lífeyrissjóðurinn vex ört, og virðist svo sem gjöld til hans megi vera hlutfallslega lægri en nú er. Það sýnist vera vafasöm krafa að ætlast til þess, að lagt sé hátt á 2. hundrað þús. kr. í sjóðinn árlega á slíkum tímum. Þess vegna beinir fjvn. þeirri ósk til hæstv. stj., að lögin um lífeyrissjóð embættismanna verði endurskoðuð og breytt ákvörðunum um gjöld embættismanna til sjóðsins og um endurgreiðslur úr honum. Á þskj. 276 er ennfremur XXV. brtt. frá n., um að ríkissjóður ábyrgist allt að 100 þús. kr. lán fyrir Vestmannaeyjakaupstað, gegn fullum tryggingum. Fyrir n. lá erindi um þetta, og taldi hún ekki annað fært en að veita kaupstaðnum þessa umbeðnu hjálp. Ástæður bæjarfélagsins eru erfiðar; það hefir orðið að grípa til ýmsra skyndilána til árlegs rekstrar. En hinsvegar er nokkur von um að fá erlent lán með betri kjörum, þannig að bærinn getur converterað skyndilánunum á þann hátt. Það mun mörgum þykja undarlegt, þar sem sagt er í brtt., að ábyrgðin skuli veitt gegn fullum tryggingum. En n. gerir ráð fyrir töluverðum tekjuauka fyrir bæjarfélagið samkv. lögum, sem nú eru um það bil að hljóta afgreiðslu í Ed., og ætlast n. til, að þær tekjur verði notaðar til greiðslu á þessu láni, og verður þá að breyta orðalagi tekjufrv. í þá átt. Loks kem ég að síðustu brtt.n. á þskj. 386, VI, um að á eftir 24. gr. komi ný gr. (25. gr.): „Ríkisstj. er heimilt, ef hún telur bera til þess brýna nauðsyn, að draga af öllum fjárveitingum fjárlaganna, sem ekki eru lögum bundnar, um allt að 25%, eftir því sem við verður komið, og ennfremur að fresta um ákveðinn tíma rekstri stofnana“. - Ég vil geta þess til skýringar þessari till., að fjvn. telur afgreiðslu fjárl. ekki eins varlega og vera ætti. Það liggur ekki ljóst fyrir ennþá, hvað samþ. verður á þessu þingi af tekjuaukalögum, né heldur hvað áætla þarf til þess að draga úr kreppunni vegna bænda, eða hvað gera þarf fyrir verkafólkið í kaupstöðunum til atvinnubóta. - Vitanlega er ekki hægt að láta afgreiðslu fjárl. bíða eftir niðurstöðu þessara mála. N. telur rétt að veita stj. þessa heimild, til þess að hún geti beitt henni, ef ástæður þykja til. Það er og mikilsverð ástæða fyrir þessari till., hversu langur tími líður frá því að gengið er frá fjárl. og þangað til þau koma til framkvæmda. Getur margt breytzt á því tímabili til hins lakara. - Ég mun ekki víkja að brtt. einstakra þdm. fyrr en þeir hafa mælt fyrir þeim sjálfir.

Frsm. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og sjá má á þskj. 348, leggur samgmn. til, að veitt verði sama upphæð til flóabátaferða eins og áætlað er í fjárl.frv. N. leitaði allra ráða til þess að þurfa ekki að hækka þessi útgjöld ríkissjóðs, jafnvel þó sjáanlegt sé, að það muni bregða til beggja vona um rekstur á a. m. k. tveimur flóabátum, sem styrktir hafa verið úr ríkissjóði til þess að halda uppi ferðum. En það verður að teljast óhjákvæmileg nauðsyn að halda þeim ferðum uppi. Þessir bátar eru Djúpbáturinn og Flateyjarbáturinn. Þeir hafa stöðugt verið reknir með tekjuhalla, og síðastl. ár var um 8000 kr. tekjuhalli á rekstri Djúpbátsins, en um 4000 kr. halli á Flateyjarbátnum. Þó að svona stæði á, hefir n. ekki séð sér fært að hækka styrk til þessara flóabáta fremur en annara. N. hefir gert mjög lítilfjörlegar frávikningar um styrki til bátaferða frá því, sem er í fjárl. þessa árs. Það er aðeins um að ræða lítilsháttar hækkun á tveimur liðum og lækkun á einum, og stenzt það á. Það hefir undanfarið verið megn óánægja yfir því, hvernig styrknum til Hornafjarðarbátsins hefir verið varið. Austfirðingar, sem stunda útgerð frá Hornafirði, hafa þótzt afskiptir um styrk þann, sem greiddur hefir verið til Hornafjarðarbáts. Samg.mn. hefir átt tal við hv.þm. A.-Sk. um þetta efni, og eftir áliti hans leggur n. til. að á vetrarvertíðinni verði úthlutað 4000 kr. styrk til Hornafjarðarbátsins, en til annara ferða 3500 kr., eða samtals 7500 kr. - Þá hefir n., eftir beiðni frá Öræfingum, borið fram till. um aukinn flóabátastyrk til þeirra. Skaftfellingur hefir annazt um flutninga þeirra að undanförnu. Öræfingar eiga afar-erfiða aðstöðu til flutninga á landi vegna vatna, sem sífellt eru ófær, og á sjó, sökum brims við sandana. Við Ingólfshöfða er mjög erfitt að ná vörum í land úr bátum. Undanfarin ár hefir Skaftfellingur fengið 24 þús. kr. styrk úr ríkissjóði árl., hæst allra flóabáta. Nú leggur n. til, að teknar verði af þessum styrk 600 kr. á næsta ári, og það fé ætlað sem sérstakur flutningastyrkur til Öræfinga. N. leggur til, að Skaftfellingur hafi viðkomur við Rangársand, þegar ástæður leyfa og þörf krefur. Mun það og hafa verið gert að undanförnu. Væntir n. þess, að hv.þm. V.-Sk. geti fallizt á þessa aths. við styrkinn til Skaftfellings. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um till. samgmn. að öðru leyti. Þá á ég sjálfur nokkrar brtt. við fjárl. að þessu sinni. Fyrst vil ég minnast á brtt. við 3. gr., um hækkun á fjárframlögum til nýrra símalína, er nemi 35 þús. kr., og að fyrir það fé verði lögð ný símalína frá Sandeyri um Stað í Grunnavík til Hesteyrar. - Ég hefi áður lýst þeirri miklu þörf, sem á því er, að fá þetta símasamband. Og allir þeir, sem eru kunnugir staðháttum, eru mér sammála í þessu efni. Á Hesteyri er loftskeytastöð, sem kostar í rekstri um 3600 kr. á ári. Hún er nálega eingöngu notuð í þágu veðurathugana. En sem viðskiptastöð gerir hún nálega ekkert gagn, sérstaklega af því að hún hefir ekkert samband við Ísafjörð. - Landssímastjóri hefir upplýst, að með þessari væntanlegu símalínu megi spara um 3000 kr. árl. á rekstri Hesteyrarstöðvarinnar. Ennfremur er það kunnugt, að á þessu svæði, sem símalínan á að koma að notum, eru um 800 manns. Tekjur stöðvarinnar á Hesteyri yrðu talsvert miklar, sérstaklega um síldveiðitímann, þegar síldarbræðslustöðin er þar í gangi. Geri ég ráð fyrir, að símastöð á Hesteyri mundi gefa svipaðar tekjur og stöðin í Bolungavík. En það eru um 3000 kr. árlega, umfram rekstrarkostnað. Fólkið á þessu svæði er um 150 manns færra en í Hólshreppi, en taka má tillit til hinnar miklu starfrækslu í sambandi við síldarverksmiðjuna. Þeir, sem vinna við verksmiðjuna, og hinir, sem selja þangað afla sinn, hafa að sjálfsögðu mikil símaviðskipti. Það er því ekki annað sýnilegt en að það sé fjárhagslegur gróði að því fyrir landssímann, að þessi lína verði lögð, og hygg ég, að landssímastjóri sé líka þeirrar skoðunar. Til símalagninga í Ísafjarðarsýslu hefir frá byrjun verið varið aðeins um 33800 kr. úr ríkissjóði, fyrir utan aðalsímalínuna til Ísafjarðar. Og nettótekjur landssímans af símakerfinu í sýslunni eru um 6500 kr. á ári. Það er ekki lítill búhnykkur fyrir ríkissjóð, jafnframt hinum miklu og víðtæku þægindum, sem símakerfið hefir fyrir íbúa héraðsins. Annars virðist svo, sem sumstaðar á landinu hafi ekki verið mikil þörf á símalagningu. Samkvæmt reikningum landssímans fyrir árið 1931 eru 22 landssímastöðvar taldar að gefa innan við 50 kr. árstekjur, og 29 stöðvar gefa 50-100 kr. tekjur. Ein loftskeytastöð gefur af sér 4 kr. í tekjur samkvæmt reikningum símans 1931. Til samanburðar má nefna, að tekjur af eftirlitsstöðinni í Æðey í Ísafjarðardjúpi var þetta ár 365 kr. Á þessari eyju eru aðeins tvö heimili. Það virðist hafa verið nokkuð meiri þörf á því, að leggja línu um þessa eyju, sem var alveg í leiðinni og beint hagræði til að komast yfir Djúpið, heldur en að byggja þessa loftskeytastöð í Papey. Annars er það furðulegt um margar þær línur, sem hafa verið lagðar á síðustu árum og þá oft og tíðum utan fjárl. og utan símalaga. Þannig er það, svo að ég nefni eitt eða tvö dæmi, um eina línu í Vestur-Ísafjarðarsýslu, út á Ingjaldssandi. Ég held, að notendurnir geti ekki verið yfir 70, enda voru tekjurnar um 74 kr. árið 1931, en kostnaðurinn við byggingu þessarar línu nam 15091 kr. Í Strandasýslu var á sama tíma lögð lína, sem kostaði 15-18000 kr., fyrir eitt einasta heimili. Það mætti telja fjöldamörg dæmi svipuð þessu og sum kannske engu betri. Landssímastjóri sagði mér, að þegar hann hefði lagt sínar till. fyrir n. að þessu sinni, þá hefði hann tekið upp það, sem áður hefði verið búið að leggja til, en hefði ekki athugað, hvar þörfin væri mest, þetta hafi verið ákveðið af fjvn. og landssímastjóra á fyrri árum, en ekki hægt að framkvæma eins og till. þá lágu fyrir. Ég skal benda á mestu fjarstæðurnar, sem mér virðist vera í þessum till., sem hér liggja fyrir. Það er þá fyrst símalína frá Kvígindisdal til Breiðuvíkur í Barðastrandarsýslu. Í Breiðuvík, Látravík og ég man ekki hvað ein víkin heitir, hefir íbúunum farið stórum fækkandi. Árið 1920 bjuggu þar 143, en árið 1930 113 manns, og mér er sagt, að síðan hafi fækkað um 11 manns. Þarna er engin aðstaða til þess að reka smábátaútgerð. Þarna á að byggja símalínu fyrir 18 þús. kr. Það má segja dálítið svipað um símalínuna frá Bíldudal að Selárdal og nú stendur á. Að leggja símalínu alla leið út að Selárdal, þó að á sumar eða vorvertíðinni séu þar kannske 7 bátar, það nær ekki nokkurri átt. Kostnaðurinn er áætl. 16 þús. kr. Hinsvegar að leggja línu út í Bakkaþorp, væri nokkru nær, þar er meiri útgerð og meira fjölmenni, og kostnaðurinn hálfu minni. Þá er ráðgert að leggja línu um Fnjóskadalinn, strjálbyggða sveit. Ég veit líka, að það er minni þörf að leggja stöðvarlínuna Ögur-Arngerðareyri fyrir 16 þús. kr., en þessa línu í norðurhreppana. Sama er að segja um línuna Arngerðareyri-Melgraseyri. Þarna norður frá er æðimikil útgerð. Þaðan ganga um 20 bátar í vetur og í fyrra vor og þaðan flytjast venjulega um 3000 skippund af fiski, jafnvel allt að 5000 skippund, þegar mest hefir verið. Strjálbýli er þar talsvert, en þó eru þar 3 þorp. Í einu þorpinu eru á þriðja hundrað, í öðru um hundrað og í því þriðja á annað hundrað manns. Ég sé ekki, að það sé með nokkru móti forsvaranlegt af ríkissjóði að neita um lagningu á þessum símalínum, sem allmikill hagnaður er fyrir ríkissjóð að leggja og koma auk þess margfalt fleiri landsbúum að notum en þær línur, sem ég hefi nú minnst á. Aðaltill. mín er á þskj. 376, I., en til vara er till. á þskj. 366, II. Ef hv. d. og hv.n. vill ekki fallast á að leggja þessa línu í einu lagi, þá verði a. m. k. lögð lína frá Sandeyri til Staðar í Grunnavík. Þó að það sé löng leið frá Hesteyri að Stað í Grunnavík, þá er víst, að fjöldi manna úr Sléttuhreppi mundi fara að Stað í Grunnavík, meðan línan væri ekki komin lengra, svo að sú lína mundi gefa fullar tekjur á við tilkostnaðinn. Ósamræmið, misréttið og hlutdrægnin í þessum málum hefir verið óþolandi. Ég vil þakka n. fyrir till. hennar um Laugadalsveginn og framhald bryggjugerðarinnar í Hnífsdal. - Þá á ég till., sem ég tók aftur til 3. umr., um 20 þús. kr. og til vara 10 þús. kr. framlag til brimbrjótsins í Bolungavík; því miður eru tillögur hreppsnefndarinnar í Hólshreppi ennþá ekki komnar til vitamálastjóra um það, hvernig þetta verk skuli unnið og meðan svo er, þá verður að sjálfsögðu ekkert unnið, því að það er sjálfsögð skylda, sem líka hv.frsm.n. tók fram, að slíkt verk sé unnið eftir till. og undir eftirliti vitamálastjóra. Þó að fjárveiting fengist, verður hún ekki notuð nema vitamálastjóri og hreppsnefndin komi sér saman um hvernig verkið verður unnið. Leyfi ég mér að flytja þessa till., þó að hún sé miður undirbúin en vera ætti og nauðsyn væri til. Þá á ég till. á þskj. 366 undir XLI. til Victoriu Bjarnadóttur kennaraekkju, 200 kr. og til vara 150 kr. Svo stendur á, að maður hennar sálugi, Sigurgarður Sturlaugsson, var lengi kennari á Bíldudal og fleiri stöðum og honum voru ætluð eftirlaun, 300 kr., á fjárl. 1932. Hann hafði lengi verið veikur og lá hér á Landakotsspítala í berklum í baki, en áður en kæmi til útborgunar þessara eftirlauna, lézt þessi maður. Ekkja hans er fátæk og býr með dóttur sinni ungri og föður sínum, sem nú er kominn yfir sjötugt. Hún kvað eiga erfitt og liggja við skorti, vænti ég þess að hv.n. athugi þetta og hv. d. geti fallizt á að veita þessi litlu eftirlaun. - Ennfremur á ég ásamt hv.þm. Seyðf. og hv.þm. Barð. till. um berklastyrk til Guðrúnar Böðvarsdóttur, 1200 kr., og til vara 600 kr. Þessi kona mun ekki hafa legið á sjúkrahúsi, en hefir verið í heimahúsum hjá frændfólki sínu og fékk í fjárl. yfirstandandi árs 1200 kr., en hv.n. hefir lagt til, að slíkir persónustyrkir verði felldir niður. Má vera, að það sé rétt í mörgum tilfellum, en ég hygg, að hér standi sérstaklega á og vildi mælast til þess, að a. m. k. lægri upphæðin væri samþ. - Þá er það út af till.hv.n. á þskj. 376 undir XXI., að ég vildi segja nokkur orð. Hv. fjvn. leggur til, að till. um útborgun á lífeyri Sigurðar Kristjánssonar fyrrv. barnakennara verði strikuð út, með þeim forsendum, að það yrði óþægilegt að standa á móti öllum þeim beiðnum, sem síðar kæmu um sama efni. Hv. frsm.n. gat þess, að lífeyrissjóðirnir hefðu vaxið svo mjög, að sum árin hefðu tekjurnar orðið 100 þús. kr. umfram útgjöldin. Mér virðist, þegar svo er, þá sé frekari ástæða til þess að endurgreiða án vaxta þeim, sem hafa lagt í sjóðina, en hverfa síðan frá sínum starfa, án þess að hafa fengið neinn lífeyri eða styrk frá viðkomandi sjóði; einmitt af því að sjóðirnir standa sig vel og virðast hafa tekið óþarflega há gjöld af meðlimum, þá sé meiri sanngirni að endurgreiða þeim þegar þeir hverfa frá starfa, heldur en ef sjóðirnir stæðu sig mjög illa. Hv. frsm. gat þess, að lífeyrissjóðir myndu hafa verið fyrst opnaðir fyrir símameyjarnar. Það er alveg rétt, að símameyjarnar fengu, þegar þær létu af störfum, útborgað það, sem þær höfðu borgað í sjóðinn án vaxta. Hinsvegar hafa ýmsir starfsmenn aðrir fengið endurgreitt án vaxta. Man ég eftir því, að það mun hafa verið í fyrsta skipti, að ekkju Bjarna heitins Jónssonar frá Vogi var greitt, það sem hann hafði borgað í sjóðinn. - Mér þætti undarlegt, ef þessi till.n. yrði samþ. eftir að 23 menn hér í hv. d. höfðu samþ.till. um að endurgreiða Sigurði Kristjánssyni þetta fé við 2. umr. þessa máls og ef úr því verður, sem hv.frsm. drap á, að stj. undirbúi einhverjar nýjar reglur þessu viðvíkjandi, þá væri a. m. k. ekki hætta vegna þess fordæmis, sem hér væri gefið, því að reglurnar mundu koma í veg fyrir, að fleiri kæmu á eftir, sem líkt stæði á með eins og með þennan mann. Ég vil mega vænta þess, að þessi till.n. verði felld. Ég sé ekki, að hv. dm. geti gengið svo á móti yfirlýstum vilja sínum við 2. umr. þessa máls, að þeir felli niður endurgreiðsluna til Sig. Kr., en láti till. um endurgr. til Jóns Halldórss. fyrrv. ríkisféhirðis standa, en sú till. var samþ. með færri atkv. en till. um endurgr. til S. Kr.

Guðbrandur Ísberg Ég á hér á þskj. 366 3 brtt. við fjárl. Tvær undir XXVI. og eina undir XXXVI. Ég tek þær allar í einu lagi, vegna þess að það er víst samband á milli þeirra. Þær snerta allar þrjá listamenn í tréskurði, nefnilega Ríkarð Jónsson, sem hefir starfað og starfar hér í Rvík, Guðmund Jónsson frá Mosdal, sem starfar á Vesturlandi og Geir Þormar, sem starfar á Akureyri. Þessir þrír listamenn hafa að undanförnu haft lítilsháttar styrk úr ríkissjóði. Þar sem hér er um mjög vinsæla og þjóðlega list að ræða, og þessir menn eru tvímælalaust styrksins verðir með tilliti til kunnáttu og reglusemi, og eru þar á ofan fátækir menn, sem eins og margir aðrir listamenn berjast þannig áfram, að þeir hafa rétt til hnífs og skeiðar eins og kallað er, þó að þeir hafi lítilsháttar styrk frá því opinbera, þá er það ekki réttmætt að mínu áliti að vera að reita af þeim þennan litla styrk, þó að hart sé í ári, því að vitanlega kemur harðærið niður á þeim eins og öðrum. Jafnframt því, að ég hefi borið fram till. undir XXVI. um að tekinn verði upp styrkurinn til Geirs Þormars, 600 kr., og til að undirstrika þessa kröfu, að styrkurinn verði tekinn upp aftur, þá hefi ég neyðst til að taka hina listamennina tvo með, Ríkarð Jónsson og Guðmund Jónsson frá Mosdal og gert að till. minni, að þeirra styrkir verði einnig felldir niður, ef hv. d. getur ekki fallist á að taka upp styrkinn til Geirs Þormars. Ég hefi fært G. Þ. fram fyrir R. J. Sú till. kemur fyrst til atkv. og verði hún samþ., tek ég hinar aftur. Annars vil ég gefa hv. dm. kost á að greiða fyrst atkv. um styrkinn til Geirs Þormars. Felli þeir þann styrk, neyðast þeir til, ef þeir vilja vera sjálfum sér samkvæmir, að greiða einnig hinum tillögum mínum atkvæði, að styrkurinn til hinna tveggja falli niður. Þó að ég hafi neyðzt til að hafa þessa aðferð, þá er síður en svo, að ég álíti réttmætt að styrkurinn til þessara tveggja manna falli niður. Ég hefi litlu við þetta að bæta. Ég tók það helzta fram viðvíkjandi styrknum til Geirs Þormars við 2. umr. og það er hér ekki öðru við að bæta en að um leið og það er móðgun við hann sjálfan að taka hann einan út, þá verð ég jafnframt að líta á það sem móðgun við kjördæmi mitt og Norðlendingafjórðung í heild. Geir Þormar hefir eins og hinir tveir listamennirnir, haldið fjölda námsskeiða og kennt fjölda manna. Og eins og það er viðurkennd vinsæi og þjóðleg list hér á Suðurlandi og á Vesturlandi að leggja stund á tréskurð, þá gildir það sama á Norðurlandi. Og ef það er réttmætt að fella styrkinn niður til Geirs Þormars, þá verður einnig samræmisins vegna að fella hina styrkina tvo niður. Ég vil svo ekki fjölyrða frekar um þessar till. Þetta kemur undir atkv.hv. dm. og þeim gefst kostur á að skera úr með atkv. sínu, hvort þeir vilja vera sjálfum sér samkvæmir eða ekki.

Halldór Stefánsson Ég leyfi mér að bera fram aðeins eina brtt. við fjárl. við þessa umr., XI. brtt. á þskj. 366, til Úthéraðsvegar 6000 kr. Ég bar fram nokkrar till. við 2. umr., sem allar hnigu eingöngu í þá átt að bæta lítilsháttar tillagið til nýbyggingar þjóðvega. Ég tók þá þessar till. aftur í samráði við fjvn., og hún tók þær til athugunar á milli umr. og hefir nú borið fram till. nokkuð í þá átt, sem mínar till. fóru fram á, en þó ekki að fullu eins og mínar till. voru við 2. umr. Ég er þakklátur n. fyrir það, sem hún tók til greina og hefir borið fram till. um að þessu leyti, en ég þykist ekki geta komizt hjá því að bera fram lítilsháttar viðbót við till.n. og það er þessi viðbót, þessi Úthéraðsvegur, sem n. hefir ekki séð sér fært að leggja með í till. sínum. Ég get getið þess, að það er að vísu meira, sem n. felldi niður af till. mínum við 2. umr., en til miðlunar og samkomulags við n., þá lét ég niður falla að ítreka till. mínar, nema aðeins að þessu eina leyti. Ég get vísað til þess að mestu, sem ég sagði um þörfina á þessum vegi við 2. umr. Annarsvegar er það hin brýna þörf til samgöngubóta í héraðinu, hinsvegar er þetta að nokkru leyti hugsað sem lítilsháttar atvinnubótavinna fyrir þá menn, sem þarna gætu komizt að til vinnu, og það er alveg í samræmi við hugsun n. og stefnu í sínum till. í vegamálunum, að dreifa fénu, sem fram er lagt, sem allra mest um landið, þar sem þarfirnar eru, en þær eru svo að kalla alstaðar. Þegar litið er á ýmsar till., sem samþ. voru við 2. umr., og á ýmsar þær till., sem hér liggja fyrir við þessa umr., og á ég þar við flestar hinar smærri till., sem fara fram á að veita lítilsháttar fé til einstakra manna eða persónulegar fjárveitingar, sem á alþýðumáli eru oft kallaðir bitlingar, þá trúi ég því vart, að hv. d. geti fellt svona hóflega, litla till. til samgöngubóta í einu stóru héraði landsins, sem jafnframt gæti orðið til atvinnubóta fyrir héraðið. Það eru að vísu fáir, sem heyra mál manna, sem hér tala, en ég hygg, að tilfinning hv. dm. tali fyrir því, að draga nú sem allra minnst úr því fé, sem veitt er til umbóta á högum almennings, og að það sé ekki þrengt svo að, að menn fari að fella svona litla till., því að ég hygg að segja megi um þessa till., að fjárhagur og afkoma ríkissjóðs veltur ekki á því, hvort hún er spöruð eða ekki, en hag þeirra manna og héraðsins, sem hlut eiga að máli, dregur það miklu meira.

Magnús Jónsson Ég er meðflm. að 2 till. að þessu sinni og skal tala fáeinum orðum fyrir þeim. Önnur till. er á þskj. 366 undir XXXI., um að veita nokkurn styrk til Sambands íslenzkra karlakóra. Það hefir komið fyrir áður, að það hafi verið veittur lítilsháttar styrkur til þess að hjálpa karlakórum til þess að hafa kennara og það er í framhaldi af því, að þessi till. er borin fram af okkur 3 þm. Reynslan er sú, að það sýnist ekki vera nokkur grein hljómlistarinnar, sem liggur betur fyrir Íslendingum en kórsöngur, sem meira hefir verið stundaður en blandaður kór. Það er hvorttveggja, að karlakórsöngur hefir reynzt vinsæll hér á landi, hvort heldur í söngsal eða í útvarpi, og líka þegar þessir karlakórar hafa farið til annara landa, hafa þeir vakið á sér töluvert mikla eftirtekt. Er það meiri vinna en almennt er álitið, sem þessir menn leggja á sig, og auk þess hafa þeir lagt á sig mikinn kostnað. Þessi félög eiga við tvö vandamál að fást. Fyrst það, að fá samsönginn svo fullkominn sem auðið er, og svo hitt, að gera einstakar raddir svo þjálfaðar sem með þarf, til þess að söngurinn geti orðið sem fullkomnastur. Ef þessi félög eiga að geta aflað sér orðstírs í útlöndum, verður þetta að vera svo, fullkomið sem frekast er unnt. Ef þau ættu kost á því að veita meðlimum sínum nokkra kennslu, gætu þau eflaust náð all-miklum hróðri í öðrum löndum, þar sem sönglist stendur annars á háu stigi. Og þó að þessi styrkur fengizt, ætlar Samband ísl. karlakóra ekki þar með að varpa af sér öllum skyldum, því að það ætlar að leggja fram jafnmikið fé sjálft, og eins ætlar það sér að hafa í þjónustu sinni bezta söngkennara, sem völ er á, til þess að fara á milli félaganna og kenna mönnum. Höfum við í till. farið fram á 3500 kr. eða 3000 kr. til vara. Þetta er ekki nema helmingur af kostnaðinum við það að hafa 1 söngkennara í þjónustu sambandsins. Hin till. mín o. fl. þm. er á þskj. 376 og er þar 15. till., um vinnumiðstöð kvenna. Við, þessir sömu þm., bárum fram samskonar till. við 2. umr., og var hún felld. Höfum við nú lækkað upphæð þá, sem farið er fram á, úr 2000 kr. niður í 1600 kr., og höfum tekið aftur orðin: „gegn jafnmiklu framlagi annarsstaðar að“. Hefir undanfarið mikið verið rætt um atvinnuleysið og talsvert fé verið lagt fram, til þess að bæta úr því. En fyrsta og sjálfsagðasta ráðið er þó að reyna að útvega sem flestum þá atvinnu, sem fyrir hendi er. Þessi till. gengur nú einmitt í þá átt. Þetta hefir líka verið viðurkennt með því, að í þessu skyni hefir verið veitt nokkur upphæð af atvinnubótafé. Það sem hér um ræðir er það, að sett hefir verið á stofn nokkurskonar ráðningaskrifstofa fyrir stúlkur, er vilja fara í vist. Hér hafa undanfarið nokkur þúsund stúlkur haft atvinnu af því að vinna í húsum. Það er oft svo, þegar heimili vantar vinnukraft og stúlka þarf að fá vinnu, að vinnusali og vinnukaupandi ná ekki saman. Úr þessu hefir skrifstofan bætt að mjög miklu leyti, og hefir árangurinn af starfi hennar orðið meiri en nokkurn óraði fyrir í upphafi. Hér liggja fyrir skýrslur um þetta. Vinnutilboð hafa verið 1466 allt starfsárið. Ráðningar, sem skrifstofan hefir annazt, voru um 1100. Þegar ekki er um annað að ræða en venjulega víst og hinsvegar venjulegan vinnusala, þá er hægt að ná saman með auglýsingum og öðru. En þegar um sérstök tilfelli er að ræða, vinnu stuttan tíma, íhlaupastörf, ræstingu á herbergi eða aðra þvotta, þá er nauðsynleg einhver miðstöð, þar sem báðir aðiljar geta fundizt. Slík atvinna, svokölluð dagvinna, hefir verið útveguð í 293 tilfellum. Þó er langt frá, að þessar ráðningar hafi eingöngu komið Reykjavík að gagni. Hefir hún orðið mikil hjálp í því að útvega vinnukonur á sveitaheimili. Hafa farið fram 240 slíkar ráðningar á starfsárinu, 189 á sveitaheimili úti um land og 51 á heimili í umhverfi Rvíkur. Það getur líka komið fyrir, að stúlka leiti sér vinnu, en sé svo veikluð, að um sérstök störf sé að ræða, er hún geti afkastað á fullnægjandi hátt. Verður þá slíku bezt til lykta ráðið á ráðningaskrifstofu. Hefir reynslan sýnt, að vinnumiðstöðin gat í mörgum tilfellum leyst úr slíkum þörfum. Því má auðvitað halda fram, að slík vinnumiðstöð sem þessi ætti að geta borið sig sjálf. En reynslan hefir sýnt, að erfitt er að koma því svo fyrir. Ef leggja á gjöld á þá, sem leita til miðstöðvarinnar, þá verður það ekki til annars en þess, að fólk hættir að leita þangað. Hér hagar líka svo til, að oft er erfitt að vita, hvort það er í raun og veru vinnumiðstöðin, sem ráðninguna framkvæmir eða ekki. Veit ég um mörg dæmi þess, að stúlkur væru ráðnar af því að vinnumiðstöðin var til, án þess þó, að hún stæði beinlínis fyrir ráðningunni. Er það áreiðanlegt, að sumir myndu vera svo smásmugulegir að skorast undan því að greiða gjaldið. Stúlkurnar myndu verða tregar á að greiða það, því að þær eru vanar því, að þeir, sem þurfa á vinnukraftinum að halda, auglýsi og beri kostnaðinn. Hefir það alstaðar reynzt svo, að ef slíkar ráðningaskrifstofur eiga að geta starfað, þá verða þær að fá fé frá því opinbera. Verður ekki um þetta deilt. Hv. d. hefir nú samþ. að veita nokkurn styrk, en hann er enganveginn fullnægjandi. Reikningar skrifstofunnar sýna, að árlegur kostnaður er að minnsta kosti 4000 kr. Hljóta þó hv.þm. að viðurkenna, að ekki er sóað fé í þessari starfsemi, eins og áætlunin sýnir. Eftir frv., eins og það er nú, á stofan ekki að fá nema 1600 kr. og þó með því skilyrði, að bærinn leggi fram tvöfalda þá upphæð. Mun ég svo ekki fjölyrða um þetta mál, en þá finnst mér hv. d. vilja fátt gera til þess að draga úr atvinnuleysinu, ef hún vill ekki stuðla að því með þessari 600 kr. hækkun, sem hér ræðir um, að nokkrir tugir eða jafnvel hundruð stúlkna geti fengið eitthvað að gera.

Jóhann Þ. Jósefsson Ég vil þakka hv.fjvn. fyrir það, hve vel hún hefir tekið í málaleitun Vestmannaeyjabæjar um að koma lausaskuldum bæjarfélagsins í betra form framvegis. Sömuleiðis fyrir till. um styrkinn til ræktunarvegar í Vestmannaeyjum. Ég hefi á þskj. 366 borið fram brtt. um 1000 kr. styrk til þýzks sendikennara hér við háskólann. Er það sök íslenzku stj., að háskólinn verður nú að vera án sendikennara, þar eð hún hefir kippt að sér hendinni um fjárveitingu. Hefir undanfarið verið varið til þess 2000 kr. að hafa sendikennara hér á landi. Komst á samkomulag í þessu máli milli háskólans og stj. þegar Bjarni frá Vogi dó 1926. Var hann dósent í grísku hér við háskólann, og var samkomulagið í því fólgið, að háskólinn fengi að halda nokkru af þeirri fjárhæð (4000 kr.), er verið hafði laun hans, til þess að hafa hér erlenda sendikennara. Síðan hafa ýmsir mætir útlendingar verið hér, svo sem Magnus Olsen frá Noregi, Gústaf Neckel og dr. Kejl frá Þýzkalandi, og e. t. v. fleiri, sem ég man ekki nöfn á. Háskólafyrirlestrar á þýzku hafa verið hér mikið sóttir, eins og eðlilegt er, því að viðskipti fara nú vaxandi milli Íslands og Þýzkalands og verða vafalaust meiri, þegar birtir aftur í álfunni. T. d. má búast við, að síldarútflutningur okkar til Þýzkalands muni þá aukast talsvert, þar eð Þjóðverjar nota meiri síld en almennt hefir verið álitið hér heima. En það er líka stórt atriði að viðhalda menningarsambandinu milli þessara tveggja landa. Við megum ekki sleppa þeim þráðum, sem tengja okkur vináttusambandi við aðrar þjóðir. Sendikennarar og slíkir menn eru nú líklegastir til að halda þessu menningarsambandi við. Hið lifandi orð verkar betur en blaðagreinar og bækur. Þeir læra íslenzka tungu, eins og t. d. dr. Keil, og kynnast þjóð og þjóðarhögum betur en aðrir ferðamenn. Þegar þeir svo koma heim, er vísast, að þar eigi Ísland jafnan talsmenn fyrir sínum málstað. Vil ég fastlega mæla með því, að þessar 1000 kr. verði veittar til þess að halda uppi þessu menningarsambandi við Þýzkaland. Meðal Þjóðverja er nú mikil þjóðleg vakning risin, og við þurfum ekki síður nú en áður, frá verzlunarsjónarmiði, að hafa góð og greið sambönd við þá. Ef við leggjum fram 1000 kr., mun sendikennarinn fá sömu upphæð frá þýzku stjórninni. Með því að stunda hér kennslu, getur hann lifað sæmilega af þessu öllu til samans. Þá er ég einnig, ásamt hv.þm. S.-M., flm. að lítilli brtt. um fjárveitingu henda Þórhalli Þorgilssyni, til þess að koma út kennslubók í ítalskri tungu. Hefir þingið áður styrkt þennan efnilega málfræðing til útgáfu kennslubókar í spönsku, og er þetta sjálfsagt áframhald, þar eð hann hefir þegar tilbúna kennslubók í ítölsku. Verzlunarviðskipti okkar við Spán og Ítalíu eru svo mikilsverð, að skylt er, að við veitum upprennandi verzlunarmönnum kost á að læra þessi mál. Þá er brtt. mín á þskj. 366 um hækkun á fjárveitingu til sundlauga. Undanfarin ár hefir þingið veitt nokkuð mikið fé til þess að koma upp sundlaugum hér á landi. En nú er þessi fjárveiting svo mjög skorin við neglur (5000 kr.), að þegar hún á að skiptast á margar sundlaugar, verður sama og ekkert handa hverri. Hefi ég því borið fram till. um að hækka tillagið upp í 15000 kr. Er rétt að geta þess, þó að allir viti það raunar, að sundlaugar eru verklegar framkvæmdir, og er mikið af því fé, sem til kostnaðar telst, borg að fyrir vinnu, en á því er sízt vanþörf nú á tímum. Vil ég svo ekki lengja þessar umr. með því að tala um till. annarra manna eða nefnda, að öðru leyti en því, að ég vil taka undir með hv.þm.N.-Ísf., í málinu um eftirlaunasjóði starfsmanna ríkisins og endurgreiðslu úr þeim, og lýsa yfir því, að ég kann ekki við það, að n. hefir nú breytt afstöðu sinni, þeirri er hún tók við 2. umr., að því er snertir einn mann, Sig. Kristjánsson ritstjóra. Veit ég ekki, hvernig á að réttlæta það, að iðgjaldi sé haldið fyrir manni, sem ekki á kost á að njóta styrks úr sjóðnum. Sá maður, sem hér ræðir um, hefir greitt iðgjald í sjóðinn og er sjálfsagt, að honum sé endurgreitt það, eins og ástatt er, þar sem hann á ekki tilkall til styrks úr sjóðnum síðar meir. Þá langar mig að minnast á brtt. á þskj. 376,XXIV, þar sem farið er fram á að veita Jóni Leifs allt að 10 þús. kr. lán til þess að koma tónsmíðum sínum á prent. Þykir mér vænt um þessa till. Mér er kunnugt um það mikla álit, sem þessi Íslendingur nýtur meðal Þjóðverja og hans þjóðlagatónsmiði, ekki hvað sízt af því, að hann er mjög norrænn í verkum sínum. Myndi það eflaust gleðja alla Íslendinga, ef hægt væri að koma tónsmíðum hans á prent, svo að heimurinn ætti kost á að kynnast þeim. Eftir því, sem upplýsingar herma, ætti að vera óhætt að veita þetta lán, ef allt gengur að óskum um prentun og sölu.

Ingólfur Bjarnarson Ég vil þakka hv. sjútvn. fyrir afgreiðslu þessa máls, enda þótt einn nm. hafi skrifað undir nál. með fyrirvara, vegna þess að hann telur hafnarlög þau, sem sett hafa verið síðustu árin, yfirleitt viðsjárverð. En í þessum fyrirvara felst ekki nein bending í þá átt, að hv.þm. ætli sér að vera á móti þessu frv. Þvert á móti hefir hann lýst því yfir, að hann áliti, að þessi hafnargerð hafi fyllilega jafnmikinn rétt til framlags úr ríkissjóði sem ýmsar þær hafnir, er lög hafa verið sett um. Ég treysti því fyllilega, að hv. dm. haldi áfram þeirri stefnu, sem tekin hefir verið upp í þessu efni, og samþ. frv.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Í frv. er aðeins um að ræða, hvað gera á, þegar fjárþröng ber að höndum, og gildir það jafnt um hreppsfélög sem kauptún, að þau geta ekki sótt um fjárstyrk til sýslufélaganna. 

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Ég vil þakka n. fyrir það, að hún hefir komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að undanskilja kaupstaðina í þessari löggjöf. Ástæður mínar fyrir því, að rétt væri að gera svo, eru ekki þaðan runnar, að mér sé þetta metnaðarmál fyrir hönd Rvíkurbæjar, heldur aðeins þær, að ég álít óhentugt fyrir kaupstaðina, að þessi löggjöf verði látin ná til þeirra. Ég get ekki fallizt á, að það sé rétt hjá hæstv.dómsmrh., að lögin gildi eingöngu um þau sveitarfélög, sem komin eru í þrot, því að 1. gilda að vissu leyti um sérhvert sveitarfélag, með því að þau koma til framkvæmda strax og sveitarfélagið er komið í þrot, en við allar lánveitingar t. d. af hálfu fjársöfnunarstofnana eins og tryggingarfélaga, er það föst regla, að félögin láta rannsaka, hver ákvæði löggjafarinnar koma til greina, ef skuldunautur getur ekki staðið í skilum. Hlýtur svo að verða litið á, að þessi löggjöf nái einnig til kaupstaðanna, af því að fyrir þá getur komið það ástand, sem lætur l. koma til framkvæmda, og álít ég það varhugavert, að kaupstaðirnir verði settir undir sérlöggjöf, sem sviptir lánardrottna þeirra og veðhafa þeim réttindum, sem þeir hafa samkv. almennri löggjöf. Það er og heldur ekki rétt, að kaupstaðir og hreppsfélög séu hliðstæð, þótt þau séu það að sumu leyti, því að kaupstaðirnir eru víðtækari og hliðstæðari sýslufélögunum, sem ekki eru tekin upp í frv., svo að það er ekkert ósamræmi í því, þótt kaupstöðunum væri sleppt líka.

Flm. (Jón Baldvinsson) Síðan þetta frv. var fyrst borið fram, á þinginu 1927, hafa verið uppi miklar umr. um það, hvað gera ætti til þess að halda fólkinu í sveitunum, og í þeim umr. hafa flestir verið sammála um það, að nauðsynlegt sé að gera fólkinu mögulegt að stofna eigin heimili í sveitinni. Sú stefna, sem mörkuð var með l. um byggingar- og landnámssjóð, fól í sér, að byggð yrðu upp hin fornu býli að nýju, en stofnaði ekki til nýbýla í sveitunum að neinu verulegu leyti. - Ég hefi ráðizt í að flytja þetta frv. nú enn á ný, enda þótt stórhugurinn, sem hér ríkti fyrir 1930, sé nú dvínaður vegna erfiðleika yfirstandandi tíma, vegna þeirrar miklu nauðsynjar fyrst og fremst, sem á því er, að komið verði í veg fyrir aðstreymið til kaupstaðanna. Veit ég ekki, hvar það lendir, ef fólkið heldur enn áfram að streyma til kaupstaðanna í stöðugt vaxandi mæli, í atvinnuleysið, sem þar er fyrir. Hér í Reykjavík eru þegar 30 þús. íbúar, sem fjölgar með hverju ári, sem líður, en Reykjavík hefir þó ekki upp á að bjóða eins og stendur nægilega atvinnu handa öllum þessum fjölda. Atvinnufyrirtækin hér eru svo takmörkuð, að þau geta ekki fullnægt þeim mannfjölda, sem hafa þarf lífsuppeldi sitt við þau. - Þótt landbúnaðurinn okkar íslenzki sé ekki rekinn með stórframleiðslusniði, nægir hann þó til eigin afnota, svo að menn geta lifað af honum í öllu venjulegu árferði, enda er nú talað mikið um nýbýli í sveitum, og það er einmitt sú hugsun, sem felst í þessu frv. Alþýðuflokksins. Fyrir þinginu nú liggur að vísu annað frv., sem fer í svipaða átt, frv. til l. um samvinnubyggðir, en það frv. tekur ekki beint á spursmálinu með því að ákveða, hvar hefja eigi nýbýlabyggingarnar. Samvinnubyggðafrv. er algerlega almenns eðlis. Þau tvö landsvæði, sem samkv. þessu frv. á að taka undir nýbýli, eru bæði hér sunnanlands, og eru allir, að ég held, sammála um, að þessi landsvæði séu heppilega valin undir nýbýli, því að þarna er landrými nóg, og auk þess mjög gott til ræktunar. Það hagar að vísu víðar svo til, að slík býlahverfi gætu komið upp, t. d. í Hnappadalssýslu og víðar, en þessi svæði eru valin með það fyrir augum, að þau liggja við þjóðveginn til Reykjavíkur, sem er einhver bezti markaðurinn fyrir landbúnaðarafurðir, sem völ er á hér á landi. Í frv. er fjárhæðin óbreytt frá 1928, sem veitt yrði til að framkvæma l. Ég geri reyndar ráð fyrir því, að á þessum tímum þurfi meir að taka tillit til nauðsynjar en þæginda, og gæti ég hugsað mér, að minni upphæð yrði veitt til hvers býlis en frv. gerir ráð fyrir, en ég vildi láta það vera á valdi þingsins, hvað veitt yrði í þessu skyni. Það er gert ráð fyrir, að ríkissjóður hafi forgönguna um þessi nýbýli, sem reist yrðu skv. frv. Hefi ég ekki trú á því, að slíkt fari af stað með neinum myndarskap, nema hið opinbera standi á bak við framkvæmdirnar. Það er auðvitað, að býlin, sem reist yrðu eftir frv., mundu hafa skilyrði til ýmissar samvinnu. Þetta mundu verða heil hverfi með ýmislegt sameiginlegt, svo sem vélar til jarðvinnslu, skóla o. s. frv. Yfirleitt allt það, sem nauðsynlegt verður talið fyrir slík býlahverfi, en þó er of dýrt til að einstaklingar geti veitt sér það. Ég tel sjálfsagt, að hv. d. leyfi þessu frv. að ganga til n., og vil ég gera það að till. minni, að frv. verði vísað til landbn. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að Sigurður Sigurðsson búnaðarmálastjóri, sem hefir mjög mikinn áhuga fyrir öllum jarðræktarmálum, hefir mjög hvatt til þess, að frv. væri borið fram nú enn á ný, enda var hann því mjög hlynntur, þegar það var borið fram fyrst. Telur hann, að frv. muni verða stórt spor í þá átt að halda fólkinu í sveitunum, þar sem það opni mönnum möguleika til að koma sér upp býlum, sem þeir geta lifað á að miklu leyti. Í frv. er að vísu gert ráð fyrir minna jarðnæði en nú er yfirleitt á bændabýlum. En hin nýja stefna í landbúnaðarmálum er sú, að hafa minna land undir og rækta það betur, og er ætlazt til, að svo verði hér. Frá því fyrsta hefir það og tíðkazt, að menn í sveitum hafi haft nokkra atvinnu af sjó einhvern hluta ársins. Þetta ætti bændum og bændasonum að veitast slíkt hægara, ef búið er ekki stórt. Þessi nýbyggð er svo skammt frá sjó, að mönnum er auðvelt að sækja þangað atvinnu. Tilgangur þessa frv. er sá, að bæta úr því atvinnuleysi í sveitum, sem þegar er orðið tilfinnanlegt og hlýtur að fara vaxandi, ef ekkert er að gert. Ég treysti því hv. landbn. til að taka þetta mál til alvarlegrar athugunar.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég vil geta þess um brtt.hv.þm. Seyðf., að n. ræddi hana lítilsháttar og kom ekki nein andstaða fram hjá n. gegn henni. N. tók þó ekki ákvörðun með henni, en hugsaði sér að bíða átekta og sjá, hvort fleiri brtt. kæmu frá einstökum þm., og taka frekari afstöðu til þeirra fyrir 3. umr. Vil ég því mælast til þess, að hv.þm. Seyðf. taki þessa brtt. aftur til 3. umr.

Jón Baldvinsson Af því að það mál, sem nú liggur fyrir, er mikið hitamál, sem líklegt er að valdi hörðum deilum, en þeir sorglegu atburðir, sem öllum eru kunnir, hafa gerzt í nótt, þá vil ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort hann sjái sér ekki fært að taka málið út af dagskrá nú og setja það á dagskrá á morgun.

Jón Auðunn Jónsson Af því að ég hefi átt kost á að kynna mér þörfina fyrir hafnargerð á Húsavík, vil ég segja fáein orð. Ég dvaldi þar um tíma haustið 1930 vegna fiskikaupa o. fl. Eftir að hafa séð aðstöðu til sjávarútgerðar þar og í Eyjafirði og alla leið til Skagastrandar, þá er það mitt álit, að á þessu svæði sé mest þörf á að byggja höfn á Húsavík. Þaðan er svo stutt að sækja mikinn afla. Bæði er þaðan stutt að sækja mikla síld á hverju sumri, og þaðan má í flestum árum afla mikið af ýmiskonar fiski, sem er hentugur til að setja í ís. Auk þessa mikla möguleika til sjávarútvegs er þarna mikið og frjótt uppland. Hafnargerð mundi verða til hagsbóta þessu héraði á tvennan hátt, með því að greiða fyrir verzlun þeirra við aðra landshluta og útlönd og í öðru lagi með því að skapa þeim aukinn markað fyrir sínar vörur í kauptúninu. Ég er sannfærður um það, að Húsavík yrði með góðri höfn bezta verstöð á Norður- og Austurlandi. Hv. 1. þm. S.-M. er óánægður út af því, að breytt var til 1928 og tillög ríkissjóðs til hafnargerða aukin. Ég lít nú öðruvísi á það mál. Ég sé þess greinilegan vott, að þar sem þessi framlög hafa komið niður, hafa tekjur ríkissjóðs aukizt, og það meira en sem framlögunum nemur, svo að ég er sannfærður um, að ríkissjóður fær sitt tillag til hafnargerða vel uppborið á mjög skömmum tíma. Auðvitað aukast tekjur ríkissjóðs samhliða því sem atvinnulíf blómgast í landinu.

Sveinn Ólafsson Í framhaldi af því, sem hv.flm.brtt. á þskj. 292 tók fram, vil ég bæta því við, af því að ég er staðkunnugur þarna, að þessi viti hefir fallið undan við samningu frv. vegna þess, að viti er þarna starfandi að nafninu til. En hann er orðinn gamall og lélegur og varla hæfur til að koma að gagni, og þarf þess vegna að byggja hann upp. Hann er búinn að standa á þriðja tug ára. Upphaflega var hann einkaeign, en nú er hann eign Seyðisfjarðarkaupstaðar. Það er í alla staði réttmætt, sem hv.þm. Seyðf. fer fram á, að þessi viti verði talinn með öðrum þeim vitum, sem þarf að byggja og ríkissjóður kostar.

Magnús Jónsson Ég stend aðeins upp vegna þess, að mér sýnist brtt.n. ekki vera alveg fullnægjandi eins og hún er. Það komst óvart skekkja í tilvitnun á l., sem breytt er með þessu, en það þarf að breyta því bæði í gr. og fyrirsögninni, en brtt. er einungis við fyrirsögnina. Ég býst við, að atkvgr. mætti haga þannig, að tilvitnunin breyttist á báðum stöðum, annars má auðvitað breyta þessu við 3. umr., ef forseti sér sér ekki fært að breyta þessu nú í báðum tilfellum.

Haraldur Guðmundsson Ég varð þess ekki var, að hv.frsm. nefndi brtt. á þskj. 292, um það, að í upptalningu í 9. gr., á eftir „Glettinganesi .... hljóðviti“ komi „Brimnesi við Seyðisfjörð .... ljósviti“. Ég hygg, að það hafi verið aðgæzluleysi, þegar frv. var samið, að þessi viti var ekki talinn með. Það stendur nákvæmlega eins á þar og um vitann á Hellisnesi við Norðfjörð. Hvorirtveggja eru innfjarðavitar, en samt nokkuð notaðir af skipum, sem sigla með ströndum fram. Ég hefi rætt þetta við nokkra sjútvnm., og nefndu þeir helzt, að þetta yrði tekið með, enda hefir enginn móti því mælt. Ég hefi minnzt á þetta við vitamálastjóra, og hann áleit, að eins standi á um þennan vita og vitann á Hellisnesi við Norðfjörð.

Halldór Stefánsson Ég skal í fjarvist hv.frsm.n. gera stutta grein fyrir afstöðu hennar til málsins. Þetta frv. er flutt af þeirri meginástæðu, að vitagjaldið fyrir skemmtiferðaskip sé hér á landi svo hátt, að ferðafélögin, sem látið hafa skip sín sigla hingað undanfarin ár og kvartað hafa um lengri tíma undan vitagjaldinu, hafi mjög á orði ýmist að draga úr eða hætta viðkomum hér, og óttast kunnugir menn um þetta efni, að svo muni verða. Aðrar þjóðir hafa allar miklum mun lægri vitagjöld fyrir skemmtiskip en vér, og sum ríki hafa fellt það með öllu niður, til þess að beina til sín þessum siglingum. Til n. hafa borizt allýtarlegar upplýsingar, sem staðfesta líkurnar fyrir því, að það sé á rökum byggt, að þessi félög fráfælist það að senda skip sín hingað, vegna hins háa vitagjalds. Þó að n. þyki út af fyrir sig ekki ástæða til að hlífa þessum félögum við gjöldum, þá telur hún þessar ástæður muni vera á rökum reistar og að vera megi - og enda líklegt -, að vitagjald af skemmtiskipum muni engu meiri tekjur gefa í ríkissjóð, þó því sé haldið óbreyttu, en þótt það verði lækkað nokkuð eftir till. frv., auk þess beina og óbeina hagnaðs annars, sem af þessum siglingum er. Það kom til tals í n. að gera ívilnun í þessa átt á þeim grundvelli t. d. að setja tvennskonar hámark fyrir vitagjaldinu, þannig, að annarsvegar væri ekki greitt meira en einhver hámarksupphæð að krónutölu fyrir hvert skip, hve stórt sem það væri, og hinsvegar ekki hærri upphæð en 10-15 kr. fyrir hvern farþega. N. féll þó frá þeirri hugmynd, með því að ferðafélögin myndu ekki telja sér það jafnhagstætt. N. er ekkert kappsmál um þetta frv., en þó varð niðurstaða hennar sú, að mæla með samþykkt frv. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Nefndin hefir athugað þetta mál gaumgæfilega og orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. Þó hefir einn nm., hv.þm. S.-M., áskilið sér nokkurn fyrirvara. - Það hefir komið fram innan n., að sumir álíta, að þingið hafi bundið ríkissjóði nokkuð þungan bagga, er lögfest var, að framlag til hafnargerða úr ríkissjóði skyldi hækkað upp í 2/3 kostnaðarins. Hefði þetta ekki þegar verið orðin viðtekin regla í öðrum hafnarlögum, hefði n. lagt til, að framlagið væri ekki nema 1/3. En hinsvegar álítur n. ekki rétt að taka þessa höfn út úr og samþ. til hennar lægra framlag en til annara. N. er og sannfærð um, að af þeim hafnarmannvirkjum, sem í ráði er að gera um land allt, sé þessi staður einna sjálfsagðastur til styrktar. Út frá Húsavík liggja ein allra fiskauðugustu mið landsins, sérstaklega þó síldauðugustu. Og mundi vegna aðstöðunnar til fiskiveiðanna o. fl. veitast auðvelt að moka síldinni á land, ef ekki yrðu menn að gjalda hafnleysis. Rækt er og mikil í kauptúninu sjálfu og afbragðs afkomumöguleikar fyrir þá menn, sem þar settust að t. d. til þess að stunda fiskveiðar, ef hafnar nyti við, svo að þeir fengju nytfært sér til hlítar þau hlunnindi, er hin auðugu fiskimið bjóða. Enn vil ég geta þess, að upp af Húsavík eru landkostahéruð, en hafnleysið er þeim erfiður Þrándur í Götu, því að eins og nú háttar eru þau svo að segja afskorin frá markaði fyrir afurðir sínar. En það er einmitt það, sem áherzluna á að leggja á, að efldur sé innanlandsmarkaður fyrir afurðir bænda. En með aukinni velmegun og aukningu fólks í kauptúnum eru skilyrði fyrir hendi til aukinnar afurðasölu þar, og með aukinni höfn opnast auk þess möguleiki til að nota sér betur markað annarsstaðar, bæði innanlands og utan. Af þessu má sjá, hversu stórkostlegur styrkur er í því bæði fyrir bændur og kauptúnsbúa, að höfnin verði gerð, svo að vissari samgöngur fáist í gegnum kauptúnið. Hvort sem litið er á hagsmuni sjávarútvegsins eða landbúnaðarins í héruðunum í kringum kauptúnið, má því gerla gera sér grein fyrir, hve aðkallandi þörf er, að þessu nauðsynjamáli verði komið í kring sem fyrst. Ég mun ekki fara nánar út í einstök atriði málsins, því að þetta er svo þaulrætt á undanförnum þingum, en vona, að þessir aðaldrættir og álit n. verði nógu þungt á metunum.

Frsm. (Magnús Torfason) N. hefir athugað þetta frv. og er sammála um að leggja til, að það verði samþ. Þó höfum við nm. borið fram brtt. við frv. Eru það mest orðabreyt., sem miða til þess að færa frv. til betra máls. En þó er 3. brtt., a-liður, dálítið meira en orðabreyting. Upphaf 16. gr. frv. er eins og það er nú nokkuð víðtækt. Þar stendur, að ríkissjóður skuli greiða allan þann kostnað, sem leiðir af þeim ráðstöfunum, sem gerðar verða samkv. lögum þessum. Þetta er of vítt og gæti valdið misskilningi. Vitanlega geta ýmsir menn orðið fyrir miklu tjóni vegna slíkra ráðstafana, t. d. ef setja þyrfti menn í sóttkví, en það er vitanlega ekki tilætlunin, að ríkissjóður beri það. Þess vegna leggur n. til, að upphaf þessarar gr. skuli orða þannig, að allan kostnað við opinberar ráðstafanir samkv. lögum þessum skuli greiða úr ríkissjóði. Ennfremur skal ég geta þess, að í 16. gr. er vísað til ýmissa fyrri gr. frv., en þær tilvitnanir eru undantekningarlaust skakkar. Stafar það af því, að nýrri gr. hefir verið bætt í frv., og við það raskaðist greinatalan, en ekki gætt þess, að breyta tilvitnunum um leið. Við litum svo á, að þetta stafaði einungis af óaðgæzlu og höfum beðið skrifstofuna að laga þetta, þegar frv. verður prentað upp eftir þessa umr. Fleira þarf ég ekki að segja um þetta mál að svo stöddu. Það hefir verið gerð grein fyrir því við 1. umr., og n. lítur svo á, að það horfi til nokkurra bóta að ýmsu leyti og sóttvarnarlöggjöfin verði þar með betri en áður, svo sem líklegt er, þar sem 1., sem hér er verið að breyta, eru meira en 25 ára gömul.

Sveinn Ólafsson Ég hefi ritað undir nál. á þskj. 352 með fyrirvara. Þetta má ekki skilja svo, að ég álíti, að Húsavík eigi ekki jafnríkan rétt til stuðnings um hafnarbætur sem aðrir hafnarstaðir, heldur vil ég enn sem fyrr minna á þá hættulegu braut, sem þingið hefir lagt inn á, er það breytti eldri ákvæðunum um framlag ríkissjóðs til hafnarbygginga 1929 úr ¼-1/3 í 2/5 byggingarkostnaðar. Þessi óheillabreyting byrjaði þá með lögum um hafnargerð á Skagaströnd, en síðan hafa 4 vafasamir hafnarstaðir fengið fyrirheit þingsins um 2/5 kostnaðar af hafnargerð og ábyrgð á láni að 3/5. Eðlilega krefjast Húsvíkingar nú sömu vilkjara. Ég vildi ekki kljúfa n. út af þessu, en fyrirvarinn er til kominn vegna þess, að ég hefi um nokkur ár reynt að fá þessum ákvæðum breytt til hins fyrra forms við meðferð hafnarmála, en allt hefir komið fyrir ekki. Upphæðir þær, sem nú eru fyrirheitnar höfnum á Eyrarbakka, Akranesi, Sauðárkróki, Dalvík, Hafnarfirði og Ólafsvík, nema nærri 2 millj. kr., beint framlag úr ríkissjóði, og 3 millj. króna í ríkisábyrgð, - eða alls sem næst 5 millj. kr. Er þar Hafnarfirði ætlaður kostnaður úr ríkissjóði, Ólafsvík ¼, en hinum öllum 2/5. Hefir ennþá mjög lítið af þessum hafnabótum komið til framkvæmda, en skuldbindingar ríkissjóðs vaxið árlega. Ég býst nú við, að þetta frv. verði samþ., enda þótt ég ætli að sitja hjá við atkvgr. Ég hefi á undanförnum þingum árangurslaust reynt að takmarka þessar skuldbindingar ríkissjóðs við hóflegar upphæðir, eða 1/3 af framlaginu. Ef frv. þetta verður samþ., bætist enn við, 1000000 kr., og nema þá þessi framlög, sem á ríkissjóði hvíla um bein framlög og ábyrgðir vegna nefndra hafna, nær 6 millj. kr. Auk þess liggur nú fyrir frv. til 1. um þá breyt. á hafnarlögum Ísafjarðar frá 1922, að hlutfallið ¼ úr ríkissjóði breytist í 2/5. Og það má ganga að því vísu, að aðrar hafnir hér á landi, sem fengið hafa áður fyrirheit um opinberan styrk til framkvæmda í þessu efni, miðaðan við ¼ eða 1/3, fari einnig fram á það, að þeim verði bætt það upp af ríkissjóði, að þær hafa lagt fram ýmist 2/3 eða 3/4 hluta kostnaðar. Við þessu má búast t. d. í Vestmannaeyjum.

Hvað er mikið búið að leggja fram af því opinbera til hafnargerðar í Vestmannaeyjum?

. Það var ákveðið ¼ kostnaðar á sínum tíma. En auk þess gæti Rvík krafizt líkrar ívilnunar um sína höfn. Eina leiðin út úr þessum vanda virðist mér að ákveða í almennum hafnarlögum eitthvert hámarksframlag úr ríkissjóði í þessu efni, og hygg ég, að rétt og sanngjarnt væri að hafa það hið sama og var til 1929, eða ¼-1/3 eftir aðstöðumun. Það er ekki sýnilegt annað en að á næstu árum muni verða mikið kapphlaup um að fá viðurkenningu þingsins fyrir þessum ábyrgðum og framlögum. Og þá er spurningin: Hverjir eiga að ganga fyrir? - Það er ljóst, að þegar ríkissjóður er búinn að binda sér 6-8 millj. kr. bagga með þessum framlagaloforðum, þá verður ekki öllu sinnt í einu, nema þá að mjög litlu leyti. Ég get hugsað mér, að meiri háttar ágreiningur geti orðið um það, hvar eigi að byrja á framkvæmdum, þegar svo er komið. Með þessu, sem ég hefi sagt, er þá gerð grein fyrir fyrirvara mínum við nál. En ég tek það aftur fram, að ég álít Húsavík eiga jafnan rétt og hinar hafnirnar til ríkissjóðsframlags að 2/5. Hinsvegar álít ég, að þeim hafi öllum verið ívilnað of mikið með fyrirheitinu um 2/5 framlags af ríkisfé, og sumum alveg að óþörfu.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Frv. þetta er komið frá Nd. og olli þar miklum ágreiningi. Þau einstöku atriði, sem deilt var um þar, hirði ég ekki að fara hér út í að svo stöddu, en vildi mælast til þess, að n., sem málið fær til meðferðar, vildi leyfa mér að koma á fund sinn til að skýra þessi atriði, sem aðallega var deilt um í Nd. - Frv. þetta lá fyrir allshn. í Nd., og óska ég, að það verði látið ganga til sömu n. hér.

Ingvar Pálmason Út af síðustu orðum hæstv.dómsmrh. vil ég vekja athygli á því, að hvað sem mannfjölda á Akranesi og Norðfirði líður, er aðstaðan allt önnur. Akranes heyrir þannig undir sýslufélag, en Norðfjörður og Seyðisfjörður ekki. Þessi aðstöðumunur gerir það að verkum, að ég álít rétt að aðskilja þetta. Bæjarfélög hafa venjulega víðtækari starfsemi með höndum en hreppsfélögin, enda starfa þau undir öðru fyrirkomulagi. Þarf að taka þetta til greina, því að það á að ráða skiptingunni, en ekki mannfjöldinn.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) N. hefir athugað frv. og leggur til, að það verði samþ. óbreytt. Hún hefir athugað um alla þá vita, sem þarna eru samþ., og eftir því, sem henni virðist, mun hafa verið tekið tillit til hinna helztu þarfa um vitabyggingar og sömuleiðis hins, sem búast má við, að hægt verði að framkvæma á næstu árum. Það komu fram raddir innan n. um það, að þörf væri að auka við vitum á stöku stöðum fram yfir það, sem frv. gerir ráð fyrir. N. mun taka þetta til athugunar, ef till. koma frá þeim dm. um þetta við 3. umr., sem sérstaka staðþekkingu hafa á einstökum stöðum. Fyrr sá n. ekki ástæðu til að gera sérstakar till. um þetta.

Frsm. (Magnús Torfason) Ég er nú steindauður við þessa umr.  Þá vil ég f. h. n. kynna mönnum brtt.n. á þskj. 373. Þar er lagt til að gera þá breyt., að sýslusjóðir skuli leggja fram helming móts við ríkissjóð, en í frv. stendur, að þeir skuli leggja fram jafnmikið. Ennfremur hefir n. til viðbótar við till.hv. 1. landsk. komið með breyt. við fyrirsögn frv., að þar standi „hreppsfélaga“ í staðinn fyrir sveitarfélaga, því að hv. 1. landsk. leggur til, að þessi ákvæði eigi aðeins að ná til hreppsfélaga, en ekki kaupstaða. Ég skil vel, að hv. 1. landsk. samkv. stöðu sinni vill gjarnan, að höfuðborgin sé undanþegin þessum ákvæðum; það er metnaðarmál fyrir hann að nokkru leyti. Hann hefir það til síns máls, að það er vitanlegt, að ef sú ógæfa kæmi fyrir, að Rvík þyrfti á slíkum 1. að halda, þá yrði bænum auðvitað hjálpað með sérstökum l. En hvað hina kaupstaðina snertir, þá er ekki svo að skilja, að ég líti svo á, að ekki geti að því rekið, að þeir þyrftu eftirgjafar við. Það er vitanlegt, að þeir kaupstaðir eru til, sem þyrftu mikillar eftirgjafar við, jafnvel svo hundruðum þúsunda skipti, hvernig sem hægt verður að skipa þeim málum. Ég vænti þess, eftir að ég hefi gefið þessa yfirlýsingu, að fulltrúar kaupstaðanna líti svo á, að við sveitakarlarnir megum vera nokkurnveginn einráðir um, hvernig eigi að haga þessum 1. að öðru leyti en þessu, að þau verði ekki öðrum að tjóni.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Það er rétt, að þessi l. koma til með að gilda um hvert sveitarfélag, sem kemst í þrot, en þar fyrir geta 1. ekki spillt lánstrausti sveitarfélaganna meðan þau eru ekki komin í þrot, frekar en löggjöfin um gjaldþrotaskipti spillir fyrir lánstrausti einstaklinga. Hér er líka um almenna löggjöf að ræða, en alls ekki neina sérlöggjöf.

Sýslufélögin eru þó undanskilin

. Það er rétt, og þótt kaupstaðirnir hafi að sumu leyti svipaða aðstöðu og sýslufélögin, skil ég ekki, að það geti spillt fyrir lánstrausti þeirra né sveitarfélaganna, þótt slík löggjöf sé um þá sett. Hinsvegar get ég ekki séð neina ástæðu fyrir því, að önnur löggjöf eigi að gilda fyrir Akranes, ef það kemst í þrot, en fyrir Norðfjörð eða Seyðisfjörð, þar sem Akranes auk þess hefir miklu fleiri íbúa. Eini munurinn, sem hér er á, er sá, að annað heitir kauptún, en hitt kaupstaður.

Magnús Jónsson Ég þakka hv.n. fyrir afgreiðslu þessa máls. Ég er henni sammála um það, að ég hefi engan áhuga á því að létta neinum gjöldum af þeim gufuskipafélögum, sem hingað sigla skipum sínum. Tilgangurinn með þessu frv. er einungis sá, að reyna að koma í veg fyrir, að landið verði af þeim hagnaði, sem því er samfara, að þessi félög haldi áfram ferðum sínum hingað til lands. Síðan málið fór til n. hefir borizt skeyti, þar sem Hamborgar-Ameríkufélagið getur þess, vegna fyrirspurnar, að það sé að vísu ekki rétt, að það hafi þegar strikað Ísland út af áætlun skipa sinna, en segir samt, að lækkun vitagjaldsins sé skilyrði til þess, að það geti látið viðkomur skipanna hér við land halda áfram. Ísland er ekki svo stór liður í þessum ferðum skipafélaganna, að þau eigi nokkuð erfitt með að strika það út. Það mun vera fátt af farþegum, sem fara með skipunum vegna þess, að þau koma hér við, en félögin vilja veita þeim þessa skemmtun, ef ekki stafar sérstakur kostnaður af. Frv. er borið fram til þess, að ríkissjóður verði ekki af þeim óbeina hagnaði, sem leiðir af viðkomum þessara skipa hér, af því að miklu fleiri skip mundu koma hingað frá þessum félögum, ef vitagjaldið yrði lækkað, og vænti ég þess, að hv.þdm.samþ. frv. Umr. frestað um stund, en síðar á sama fundi var umr. fram haldið.

Frsm. (Pétur Magnússon) Þetta frv. er borið fram fyrir beiðni bæjarráðs Reykjavíkur, sem hefir álitið, að heppilegra væri og ódýrara fyrir bæinn að láta borgarstjóraskrifstofuna hafa á hendi manntal í Reykjavík heldur en að fela lögreglustjóra það, eins og gert hefir verið hingað til. Þetta er líka vafalaust rétt, því að til borgarstjóraskrifstofunnar verður hvort sem er að sækja margar upplýsingar, sem nauðsynlegar eru við manntalið, og sú skrifstofa hefir haft með höndum ýmislegt þessu viðkomandi, t. d. samningu kjörskrár. Allshn. hefir haft þetta frv. með höndum, hefir fallizt á það og leggur til, að það verði samþ.