Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspurn: Hvaða aðgerðir eru fyrirhugaðar til að koma í veg fyrir tjón og hættuástand vegna bilana á rafmagnsflutningslínum til Grundarfjarðar og Hellissands? a) Er von endurbóta á flutningslínum? b) Er fyrirhugað að setja upp varastöðvar á þessum stöðum? Svar: Vegna anna á Alþingi er hér lagt fram skriflegt svar við þessari fyrirspurn í samráði við forseta sameinaðs þings og fyrirspyrjanda. Leitað var upplýsinga hjá Rafmagnsveitum ríkisins um málið og er fyrst og fremst stuðst við þær hér á eftir: Um a-lið fyrirspurnarinnar upplýsa Rafmagnsveiturnar eftirfarandi: 1. Unnið hefur verið að byggingu nýrrar 66 kV línu frá aðveitustöð að Vegamótum til nýrrar aðveitustöðvar í Ólafsvík og verður þessu verki lokið í sumar. Þessi framkvæmd eykur og treystir orkuöflun inn á norðanvert Snæfellsnesið til mikilla muna. 2. Eftirtaldar aðgerðir verða framkvæmdar á línunni frá Ólafsvík til Grundarfjarðar á komandi sumri og eru þegar hafnar: 2.1 Skipt verður um vír og einangra á línunni frá Ólafsvík til Búlandshöfða. 2.2. Skipt verður um vír á línunni frá Búlandshöfða (austanverðu) að Grundarfirði. 2.3. Línan yfir Búlandshöfða verður aflögð, en í hennar stað lögð ný lína, 6–7 km löng, norður yfir Búlandshöfða. Með þessum aðgerðum er aukin einangrun á línunni og vírgildleiki og þar með flutningsgeta hennar aukin verulega. Línan verður einnig traustari eftir þessar endurbætur, þar sem vírinn á línunni var víða orðinn mjög lélegur og bilanir á Búlandshöfða hafa verið mjög tíðar. 3. Aðgerðir á Hellissandslínu eru á framkvæmdaáætlun Rafmagnsveitnanna á næsta ári. Eins og það er orðað í framkvæmdaáætluninni: Stofnlína Ólafsvík - Rif - Gufuskálar 83 Mkr. Að sjálfsögðu er ekki búið að samþykkja þessa framkvæmdaáætlun fyrir árið 1981 og gerist væntanlega ekki fyrr en með gerð fjárlaga fyrir það ár. Um b-lið fyrirspurnarinnar er því til að svara, að ekki hefur verið fyrirhugað að setja upp vararafstöðvar á þessum stöðum. Varðandi raforkumál á Vesturlandi er því við að bæta, að iðnaðarráðuneytið tók undir þá tillögu stjórnar Rafmagnsveitna ríkisins á s. l. ári að stofnað yrði starf rafveitustjóra III á Vesturlandi með aðsetri í Stykkishólmi og hliðstætt starf rafveitustjóra fyrir Suðurland með aðsetri á Hvolsvelli. Hlaut mál þetta samþykki fjárveitinganefndar s. l. vetur. Er þess að vænta að með tilkomu manna í stöður þessar verði unnt að fylgjast betur með raforkukerfum á vegum Rafmagnsveitnanna í þessum landshlutum.



Umræðan fer þannig fram, að hver þingflokkur fær til umráða hálfa klukkustund. Auk þess fá sjálfstæðismenn, sem styðja ríkisstj., 20 mínútna ræðutíma. Umferðir verða tvær, 15–20 mínútur í fyrri umferð og 10–15 mínútur í þeirri síðari, en sjálfstæðismenn, sem styðja ríkisstj., fá til umráða 10–15 mínútur í þeirri síðari. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., sjálfstæðismenn sem styðja ríkisstj., Alþfl., Framsfl. og Alþb. Ræðumenn verða: Fyrir Sjálfstfl. Geir Hallgrímsson, 1. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Sverrir Hermannsson, 4. þm. Austurl., í þeirri síðari. Fyrir sjálfstæðismenn, sem styðja ríkisstj., Gunnar Thoroddsen forsrh. í fyrri umferð, en Pálmi Jónsson landbrh. í síðari umferð. Fyrir Alþfl. Benedikt Gröndal, 4. þm. Reykv., og Jóhanna Sigurðardóttir, 10. landsk. þm., í fyrri umferð, en Árni Gunnarsson, 6. þm. Norðurl. e., í þeirri síðari. Fyrir Framsfl. í fyrri umferð Ingvar Gíslason menntmrh., en í síðari umferð Steingrímur Hermannsson sjútvrh. Fyrir Alþb. tala Svavar Gestsson félmrh. og Skúli Alexandersson, 4. þm. Vesturl., í fyrri umferð, en Ólafur Ragnar Grímsson, 11. þm. Reykv., í síðari umferð. Hefst nú umr. og tekur fyrst til máls Geir Hallgrímsson, 1. þm. Reykv., og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Öllum er í fersku minni að baráttan gegn verðbólgunni var höfuðmál kosninganna fyrir tæpu misseri. Fráfarandi vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar hafði svo gersamlega misst allt taumhald á stjórn mála, að kratarnir rufu stjórnarsamstarfið og fyrirsjáanlegt var að öll fyrri verðbólgumet yrðu slegin. Sagt hefur verið, að landið hafi verið stjórnlaust meðan á kosningabaráttunni og eftirfarandi stjórnarmyndunartilraunum stóð og engar ráðstafanir hafi verið hægt að gera gegn vaxandi verðbólgu. En muna menn nú ekki lengur hvílíkt bjargráð efnahagslögin, sem samþ. voru hér á Alþingi fyrir ári voru talin? Framsóknarmenn og Alþfl.-menn rifust um höfundarréttinn að þessum lögum, og Alþb. veitti þeim brautargengi með öllum atkv. sínum á þingi. En allt kom fyrir ekki, verðbólgan óð áfram. Sannleikurinn er sá, að landið hefur verið stjórnlaust allt frá því að Ólafur Jóhannesson og Framsfl. gáfust upp 1978 í baráttunni gegn verðbólgunni og gengu í björg Alþb. og Alþfl. til að setja „samningana í gildi“, eins og það var kallað á kosningamáli. En efndir þess hafa verið með þeim hætti, að nú skortir um 15–20% á að náð sé þeim kaupmætti sem að var stefnt með hinum óraunhæfu kjarasamningum 1977. Myndun núv. ríkisstj. hefur ekki breytt því, að landið er enn stjórnlaust og verðbólgan veður hömlulaust áfram. Myndun núv. ríkisstj. leysti enga stjórnarkreppu. Við búum áfram við stjórnarkreppu. Það hefur því miður gerst, að nokkrir sjálfstæðismenn hafa tekið að sér það hlutverk sem jafnvel kratarnir treystu sér ekki til að gegna lengur, að spyrða saman og tryggja völd Alþb. og Framsfl., mestu skatta- og ríkisumsvifaflokkanna í landinu. Málefnasamningur núv. ríkisstj. er dæmigerður vinstristjórnarsamningur. Hann er merkilega svipaður vinstristjórnarsamningnum 1971, þegar óðaverðbólguflóðið hófst hér á Íslandi. Hann er loforða- og óskalisti að miklu leyti. Með afgreiðslu fjárlaga og fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar innsiglar ríkisstj. svo vinstristjórnarstefnuna. Talið er að vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar hafi aukið skattaálögur á landsmenn um 25–30 milljarða kr. á verðlagi yfirstandandi árs. Núv. ríkisstj. framlengir allar þessar skattaálögur, en lætur ekki þar við sitja, heldur hafa stuðningsmenn hennar samþ. álögur sem nema munu jafnhárri upphæð, 25–30 milljörðum, er leggjast munu til viðbótar á landsmenn nú í ár. Heildarskattbyrðin er því 50–60 milljörðum kr. þyngri nú í ár en hefði verið samkv. skattalögum er í gildi voru vorið 1978. Því miður eru gleymd orð Gunnars Thoroddsens í grein í Morgunblaðinu 28. nóv. s. l.: „Það er ekki lengur hægt að hækka skatta, þeir eru þegar orðnir nógu háir.“ Gleymst hefur 10% niðurskurður fjárl., sem hann gerði að till. sinni, og nú á að hækka niðurgreiðslur þótt þær hafi verið komnar úr hófi og spara mætti milljarða í niðurgreiðslum, svo að enn sé vitnað í grein Gunnars. Athyglisvert er að beinir skattar hafa þyngst að mun, líklega nálægt 30%, ef miðað er við tekjur greiðsluársins, frá því 1977 og fyrri hluta 1978. Hér er auðvitað einnig gengið beint gegn stefnu Sjálfstfl. Beinir skattar eru skattar á tekjuöflun og verðmætasköpun og draga því úr framtaki manna. Beinir skattar eru nú svo háir að ríkið tekur 2/3 af viðbótartekjum hjá verulegum hluta skattgreiðenda í landinu. Þar að auki hafa óbeinir skattar stórhækkað: söluskattur í 23.5% og vörugjald í 24%. Slík skattheimta dregur úr verðmætasköpuninni í þjóðfélaginu, þjóðarframleiðslu og þjóðartekjum. Það verður minna til skiptanna fyrir alla. Slík skattheimta er til þess fallin að freista manna til að skjóta tekjum undan skatti og skapar því skilyrði fyrir spillingu og virðingarleysi fyrir lögum, sem nóg er af fyrir. Slík skattheimta eykur kaupkröfur og verkar því eins og olía á verðbólgubálið. Bæði fulltrúar launþega og vinnuveitenda hafa bent á að lækkun skatta væru nauðsynleg til að koma á skynsamlegum kjarasamningum sem nú eru allir lausir. En ríkisstj. fer þveröfugt að. Ábyrgð ríkisstj. er því mikil ef kjarasamningar fara úr böndum. Þegar ég fór með stjórnarmyndunarumboðið lagði ég fram hugmynd um að allir flokkar tækju höndum saman og lækkuðu tekjuskatt eða verðu til tekjutryggingar um 17–25 milljörðum kr. til þess að rjúfa víxlhækkanir verðlags og launa og stuðla að skynsamlegum kjarasamningum. En auðvitað vildu Alþb. og Framsfl. heldur framkvæma ríkisumsvifa- og skattastefnu sína úr því að þeim bauðst óvænt aðstoð til þess. Fjárfestingar- og lánsfjáráætlunin er brennd sama marki aukinna ríkisumsvifa og fjárl. sjálf. Á sama tíma og búist er við að þjóðarframleiðslan aukist aðeins um 1% eða standi í stað og þjóðartekjur á mann minnka er gert ráð fyrir að fjármunamyndun aukist um nær 7% og samneysla um 2%, og öll hækkun fjármunamyndunar er í opinberum framkvæmdum sem aukast um 21% að magni. Það er ekkert við það að athuga að lækka framlög til fjárfestingarlánasjóðanna á fjárl. ef í því fælist samdráttur ríkisútgjalda, en því er ekki að heilsa. Það, sem sparast að þessu leyti, er notað í eyðsluhítina, til að hækka önnur útgjöld eða stofna til nýrra. Fjárfestingarlánasjóðirnir eiga svo að auka á erlendar lántökur. Greiðslubyrði erlendra lána, afborgana og vaxta hækkar snögglega úr 13–14% af gjaldeyristekjum, sem hingað til hefur þótt of hátt, í 16–17% á þessu ári og 18–19% á næsta ári. Vissulega er erlendum lántökum varið að hluta til orkuframkvæmda sem spara gjaldeyriseyðslu í framtíðinni. En svo vísdómslega fer ríkisstj. að ráði sínu að þrengja hag orkufyrirtækja með verðlagsákvörðunum og auka þar með þörf á erlendri lántöku. Löngum var við það miðað, að Landsvirkjun gæti staðið undir 27–30% af kostnaði nývirkjana með eigin fé. En engar líkur eru til að Landsvirkjun geti lagt krónu í nýjar framkvæmdir þar sem hún er rekin með milljarða tapi tvö undanfarin ár. Hitaveita Reykjavíkur hefur sett sér það markmið að kosta allar nýframkvæmdir af eigin fé, enda er verðlag heita vatnsins innan við 20% af því sem þeir, sem kynda híbýli sín með olíu, þurfa að borga. En ríkisstj. neitar Hitaveitu Reykjavíkur um verðhækkun. Afleiðingin er stöðvun framkvæmda og tengingar nýrra húsa, sem þá þurfa að hita með olíu, eða aukning á erlendum lánum. En fyrri reynsla af erlendum lántökum er slík, að verð heita vatnsins er nú hærra en þyrfti ef Hitaveitan hefði í tíma fengið umbeðnar verðhækkanir. Þannig rekst hvað á annars horn og ríkisstj. veit ekki sitt rjúkandi ráð. Sjálfsagt afsakar ríkisstj. sig með niðurtalningaraðferð Framsfl. og Alþb. En dæmi Hitaveitu og Landsvirkjunar sýna hversu haldlaus og skaðleg niðurtalningaraðferðin er í baráttu við verðbólgu. Það væri lítil „kúnst“ að ná verðbólgunni niður, ef það væri hægt með því að setja í lög að verðlag skuli ekki hækka nema um 8% á fyrsta ársfjórðungi, 7% á þeim næsta og 5% á þeim þriðja, enda segir reynslan allt annað. Nú spáir Þjóðhagsstofnunin að framfærsluvísitalan 1. júní hækki um rúm 13%, 1. sept. verði hækkunin ekki minni en 9% og 1. des. 10%. Þessar spár hafa alltaf verið í lægra lagi, svo að ekki er von á góðu: verðbólgan frá byrjun til loka árs yfir 50%. Heyrst hefur að ríkisstj. sé að velta fyrir sér að dreifa hækkun húsnæðiskostnaðar s. l. 12 mánaða, sem nú kemur fram einu sinni á ári í vísitölunni eftir á, á næstu 12 mánuði í framtíðinni og láta auknar niðurgreiðslur landbúnaðarvara koma til lækkunar verðbótavísitölu, þótt launþegar fái ekki verðbætur vegna hækkunar landbúnaðarvara um næstu mánaðamót fyrr en að þrem mánuðum liðnum. Í báðum þessum tilvikum þarf lagabreytingu og ég vil því spyrja Gunnar Thoroddsen hver sé fyrirætlun ríkisstj. í þessum efnum. Ráðh. Alþb. er svo sem vel trúandi til þess að vinna að því að draga úr verðtryggingu launa, gagnstætt fyrri yfirlýsingum, meðan verkalýðsforingjar Alþb. þykjast krefjast aukinnar verðtryggingar í kjarasamningum. Þykir ríkisstj. nú ekki nægilegt að senda Guðmund J., formann Verkamannasambandsins, til Stykkishólms? Á að senda Alþ. heim til þess að ríkisstj. geti gefið út brbl. um skerðingu á verðbótavísitölu? Slíkar aðgerðir eru auðvitað ekkert nema kák, Lúðvíska í algleymingi sem dugar ekki í baráttunni gegn verðbólgu, síst af öllu meðan þenslu-, skatta- og ríkisumsvifastefnan ræður ferðinni í ríkisfjármálum, verðlags- og peningamálum. Jafnvel þótt engar grunnkaupshækkanir verði - og grunnkaup hefur nú verið óbreytt í heilt ár - mun stefna ríkisstj. á öðrum sviðum því miður kynda verðbólgueldinn svo duglega að ekki verður séð fyrir afleiðingarnar. Spáð er 20 milljarða kr. viðskiptahalla á árinu, þótt ekki sé eingöngu horfið frá ráðleggingum fiskifræðinga um 300 þús. tonna hámarksafla þorsks, heldur einnig horfið frá samkomulagi og meðmælum útvegsmanna og sjómanna um 350 þús. tonna þorskafla og nú gert ráð fyrir 380–400 þús. tonna afla. Alls staðar er þannig látið undan síga og teflt á tæpasta vað og fjársjóðum framtíðarinnar eytt. Sparifjármyndun hefur stórlega dregist saman miðað við sama tíma í fyrra. Ávöxtun sparifjár er nú neikvæðari en um langt skeið þrátt fyrir ákvæði efnahagslaganna frá í fyrra, svo að seðlabankastjórinn segir það lagalega og siðferðilega skyldu að hækka vextina. Ég vil nota tækifærið og spyrja forsrh. hvort hann sé sammála þessu svo og aðrir stjórnarliðar og hvaða hækkanir á ávöxtun sparifjár og fjármagnskostnaði lántakenda séu ráðgerðar um næstu mánaðamót. Ef ekki tekst að auka sparifjármyndun, þá er fyrirsjáanlegt að taka verður upp harðvítuga lánsfjárskömmtun eða setja aukinn kraft í seðlaprentun, innistæðulausra seðla. Ekki síst hlýtur þróunin að verða þessi þar sem hið opinbera ætlar sér ráðstöfun mun stærri hluta sparifjárins en áður jafnhliða auknum erlendum lántökum. Þetta kom fram þegar ríkisstj. ætlaði að svipta lífeyrissjóðina ráðstöfunarrétti á verulegum hluta ráðstöfunarfjár þeirra. Ríkisstj. varð að vísu að hluta að hætta við áform sín að þessu leyti, en söm er hennar gerðin. Það er höfuðeinkenni málefnasamnings, fjárlaga-, fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar að auka umsvif ríkisins, en hlutur einstaklinganna, heimilanna og fyrirtækjanna er skertur og frelsi þeirra og framtaki þröngar skorður settar. Í atvinnumálum á allt að koma að ofan. Ríkisvaldið á að gera áætlanir og eftir að búið er að rýra eigin fjármagn einstaklinga, heimila og fyrirtækja með verðbólgu, óraunhæfum verðlagsákvörðunum og skattheimtu á e. t. v. náðarsamlegast að skammta einstaklingum og fyrirtækjum fé eftir vilja og geðþótta valdhafanna, skömmtunarstjórn verður í algleymingi og kerfið blæs út. Þar sameinast hugsjónir kommúnista og hagsmunir SÍS, en ekki sjálfstæðismanna. Nýjar atvinnugreinar og efling hinna eldri, aukin afköst og framleiðni, sem eru skilyrði bættra lífskjara, verða ekki að veruleika nema að frumkvæði einstaklinganna og samtaka þeirra. Stjórnvöld geta kæft slíkt frumkvæði eða hvatt. Þau geta skapað almenn skilyrði fyrir framþróun, en þau geta aldrei komið í staðinn fyrir framtak einstaklingsins og hins breiða fjölda. Núv. ríkisstj. hefur ekki skapað atvinnurekstri og fyrirtækjum viðunandi starfsskilyrði. Þau berjast í bökkum. Iðnaðurinn, sem hlýtur ásamt þjónustugreinum fyrst og fremst að veita unga fólkinu verðug viðfangsefni, á í vök að verjast. Sókn í nýjum orkuframkvæmdum og stóriðjuframkvæmdum er stöðvuð. Iðnrh. Alþb. hefur lagt stóriðjunefnd niður, og eitt fyrsta verk hans sem iðnrh. í vinstri stjórn Ólafs Jóhannessonar var að seinka framkvæmdum við Hrauneyjafossvirkjun. Afleiðingin hefur verið skömmtun á rafmagni og samdráttur í framleiðslu áls, járnblendis og áburðar, sem leiðir til minnkandi útflutningstekna eða aukins innflutnings og versnandi afkomu þjóðarheildar og einstaklinga. Hagsmunir þeir, sem við höfum af almennum iðnaði og stóriðnaði, fara auðvitað saman, en afstaða Alþb. og Framsóknar til stóriðnaðar er dæmi um afturhaldseðli þessara flokka, minnimáttarkennd og hræðslu við að eiga samskipti við erlenda aðila á jafnréttisgrundvelli. Í dag afgreiddi Alþ. þáltill. um samkomulag milli Noregs og Íslands um fiskveiðiréttindi og landgrunnsréttindi á Íslandshafi við Jan Mayen. Sjálfstæðismenn greiddu atkv. með þessu samkomulagi, þótt þeir væru ekki fyllilega ánægðir með það. En við þm. Sjálfstfl. teljum að í samræmi við þetta samkomulag og á grundvelli þess sé unnt og nauðsynlegt að vinna áfram að því að tryggja réttindi Íslendinga til fiskveiða og landgrunns á Jan Mayen svæðinu í samræmi við till. sjálfstæðismanna. Í dag samþykkti Alþingi einnig þáltill. um hafsbotnsréttindi Íslands og samvinnu við Færeyinga, sem er mjög mikilvægt hagsmunamál. Okkur Íslendingum er vissulega vandi á höndum í samskiptum við aðrar þjóðir til að tryggja sjálfstæði og öryggi landsins og viðskiptalega hagsmuni í válegri veröld, þar sem sjálfstæði ríkja er ekki virt þegar svo býður við að horfa, eins og innrás Sovétríkjanna í Afganistan ber gleggst vitni um. Það vakti því óhug þegar ekki var einu orði minnst á þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og varnarsamstarfið við Bandaríkin í málefnasamningi núv. ríkisstj. Í skýrslu utanrrh. hefur verið nokkuð úr því bætt. En þátttaka okkar í Atlantshafsbandalaginu tryggir ekki sjálfstæði okkar ef við kunnum ekki fótum okkar forráð að öðru leyti í innanlandsmálum og verðum upplausn og óðaverðbólgu að bráð, svo að við glötum efnahagslegu sjálfstæði okkar. Góðir hlustendur. Aðdragandi að þessari stjórnarmyndun, málefnasamningur ríkisstj., aðgerðir hennar og aðgerðaleysi sýna að Sjálfstfl. getur ekki átt neina aðild að þessari ríkisstj. Það er óneitanlega áfall, en tímabundið, að nægilega margir sjálfstæðismenn gengu til liðs við Alþb. og Framsfl. til að framlengja líf vinstri stjórnar þessara flokka. Því skiptir það nú höfuðmáli, ekki eingöngu fyrir Sjálfstfl., heldur og íslensku þjóðina í heild, að sjálfstæðismenn taki nú höndum saman, sýni einingu og samheldni í heiðarlegum og drengilegum vinnubrögðum í sókn og vörn fyrir stefnu Sjálfstfl. Auðvitað koma ýmis ágreiningsmál upp meðal þjóðarinnar. Það er sannfæring mín, að Sjálfstfl. sé og verði að vera sú kjölfesta í þjóðfélaginu að hann geti í stefnu sinni og starfi leyst slíkan ágreining, hvort sem hann stafar t. d. af mismunandi búsetu eða mismunandi störfum manna. Í þessum efnum þurfum við á málamiðlun að halda. En öll málamiðlun sjálfstæðismanna verður að byggjast á trúnaði við grundvallarstefnu Sjálfstfl., sem stofnendur hans mörkuðu í upphafi o'g sjálfstæðismenn, hvar á landi sem þeir búa og hvar í stétt sem þeir starfa, hafa þróað um áratugaskeið. Þessa dagana minnumst við sérstaklega nýlátins foringja okkar, Jóhanns Hafsteins fyrrv. forsrh., og þökkum fordæmi hans, fórnfýsi og leiðsögn. Ég beini því til allra þeirra, er mál mitt heyra, að styrkja Sjálfstfl. til þess að vera sú kjölfesta sem Íslendingum er nú meiri nauðsyn að eiga en oftast áður. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar ríkisstj. var mynduð 8. febr. höfðu árangurslausar tilraunir til stjórnarmyndunar staðið yfir í tvo mánuði. Myndun núv. stjórnar var þá orðin eini möguleikinn til þess að landið fengi þingræðisstjórn. Og hvað hefur stjórnin aðhafst þessa þrjá mánuði? Hún þurfti fyrst að fást við það verkefni að semja fjárlög, en til þess eru að jafnaði ætlaðir 4–5 mánuðir. Hún lauk því verki á einum mánuði. Fjárlagafrv. var lagt fram á Alþingi 10. mars. Fjárlög voru afgreidd frá þingi þrem vikum síðar, 2. apríl, en venjulega tekur meðferð fjárlaga á Alþingi rúma tvo mánuði. Að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun var unnið bæði jafnhliða og siðar. Hún var ásamt frv. til lánsfjárlaga lögð fram 3. maí. Um miðjan apríl tók ríkisstj. saman skrá um þau frv. og till. sem hún óskaði að næðu fram að ganga á þessu þingi. Þessi þingmál eru 37 að tölu. Listinn var afhentur þingforsetum og formönnum þingflokka og 1. maí hélt ég fund með þeim til þess að ræða þessa skrá og störf Alþingis. Þar var ágæt samstaða um þinghaldið og menn sammála um að stefna að þinglausnum 20. maí. Af hálfu ráðh. hefur málum verið fylgt eftir í samræmi við þessa verkefnaskrá. Þessi vinnubrögð af hálfu ríkisstj. hafa borið árangur. Af þessum 37 málum hafa nær 30 þegar verið afgreidd. Þau, sem eftir eru, verða væntanlega afgreidd næstu daga, en nauðsynlegt getur orðið að halda þingi áfram eitthvað fram eftir vikunni vegna þessara mála. Þegar þinglausnir fara fram í þessari viku ættu því öll þessi 37 stjfrv. og till. að hafa náð fram að ganga. Ég ætla að þess séu ekki dæmi áður að mál ríkisstj. hafi hlotið þennan framgang. Þetta er um þingmálin. En utan þeirra hafa ótalmörg mál verið tekin til meðferðar á þeim 40 ríkisstjórnarfundum sem haldnir hafa verið síðan stjórnin var mynduð. Þótt þingstörf og lagasetning sé grundvallaratriði og undirstaða í mörgum greinum veltur margt það, sem mikilvægt er, á framkvæmdinni sjálfri. Ekki á það síst við um viðnám gegn verðbólgunni, þar sem reynslan sýnir að löngum hafa lítt stoðað hyggileg lagaboð, frómar óskir og fögur fyrirheit. Það varðar mestu jafnan, nú sem áður, hvernig til tekst í framkvæmd. Við úrlausn þeirra fjölmörgu viðfangsefna, sem ríkisstj. þarf við að fást og leysa, hlýtur það að vera meginregla og leiðarljós hverrar ríkisstj. að reyna að sjá vítt yfir, hafa ekki asklok fyrir himin, heldur hafa heildarsýn. Þegar till. eða kröfur berast frá stéttum, stofnunum, fyrirtækjum, hagsmunahópum, sem þessir aðilar færa rök fyrir og eru oftast sjálfir sannfærðir um að rétt sé, þá verður ríkisstj. að líta til allra átta, meta áhrifin á hag heildarinnar, og skylda hennar er að veita viðnám, sanngjarnt en traust. Tökum dæmi: Hitaveita Reykjavíkur sótti um að hækka hitaveitugjöldin um 58%. Veigamikil rök fylgdu þessari beiðni og þarf ekki að rekja þau hér. En ríkisstj. verður að meta áhrif og afleiðingar á öðrum sviðum. Hitaveitugjöld í Reykjavík vega svo þungt í vísitölu, að hefði þessi beiðni verið samþ. hækkaði vísitalan við það um rúmlega 1% og þar með allt kaupgjald í landinu um þá tölu. Kaupgreiðslur í landinu eru áætlaðar í ár um 540 milljarðar. Hin umbeðna hækkun á gjaldskrá Hitaveitu Reykjavíkur hefði því haft í för með sér hækkun á launakostnaði launagreiðenda um 5.4 milljarða eða 5400 millj. kr. miðað við ár. En beinn launakostnaður Reykjavíkurborgar af gjaldskrárhækkuninni hefði orðið rúmar 300 millj. kr. á ári. Talsverður hluti þessa launakostnaðar hefði óhjákvæmilega runnið út í verðlagið og gjaldskrárhækkunin hefði því haft verðbólguáhrif langt umfram það sem nemur þessu eina prósenti sem kæmi beint inn í vísitöluna. Nú má gagnrýna þetta vísitölukerfi. En það gildir í dag. Fram hjá þeirri staðreynd verður ekki horft. Ríkisstj. féllst á tillögu gjaldskrárnefndar um 10% hækkun í stað 58%. Það eru þung spor að geta ekki orðið við óskum hins ágæta fyrirtækis, en hinar þjóðhagslegu afleiðingar hefðu orðið enn þungbærari. Nefnum annað dæmi: Litlu eftir að stjórnin var mynduð komu fulltrúar frystihúsanna á fund hennar. Þeir tjáðu henni erfiðleika frystiiðnaðar og færðu fram rök sín. Aðspurðir sögðu þeir að vart væri um aðra leið að ræða en gengislækkun. Ríkisstj. er það ljóst, að slíkur undirstöðuatvinnuvegur sem frystiiðnaður verður að hafa eðlilegan starfsgrundvöll og möguleika til góðrar afkomu. Hins vegar lá það fyrir, að afkoma frystihúsanna hafði verið sæmileg og sums staðar góð undanfarin tvö ár, að frystihúsin höfðu sjálf fáum vikum áður samþykkt að greiða 11% hærra fiskverð en áður og að breytingin á afkomu þeirra hafði orðið með mjög snöggum hætti. Með þessi atriði í huga og þegar litið er til þess, að lækkun krónunnar veldur verðhækkun innanlands og eykur verðbólgu, þótti ríkisstj. nauðsynlegt að kanna þessi mál allrækilega áður en ákvarðanir væru teknar. Ríkisstj. fékk kaldar kveðjur frá sumum fulltrúum frystiiðnaðarins, sem fannst furðulegt að stjórnin skyldi ekki umyrðalaust fallast á hugmyndir þeirra. Eftir rækilega könnun á stöðunni voru málin síðan leyst. Ég nefni þessi tvö mikilvægu dæmi af ótalmörgu, ekki sem gagnrýni eða ádeilu á þessa aðila, sem eru ötulir málsvarar umbjóðenda sinna, heldur til þess að minna á þá miklu nauðsyn að landsmenn allir reyni að líta lengra en á sinn hag, líta yfir sinn hóp, sína stétt, sitt fyrirtæki, sitt hérað, - reyni að sjá áhuga- og hagsmunamál sín í samhengi við önnur vandamál þjóðarinnar. Slíkur skilningur er forsenda þess, að árangur náist í baráttu við bólguna miklu sem hefur hrjáð þessa þjóð um alllanga hríð. Mér kemur í hug gömul saga. Hún er frá þeim tíma þegar flug á Íslandi var enn í bernsku. Eitt sinn birtu blöðin þá fregn, að flugmenn hefðu flogið í heiðríku veðri svo hátt upp í himingeiminn að þeir sáu allt Ísland í einu. - Herra forseti. Í stjórnarsáttmálanum frá 8. febr. 1980 segir, að meginverkefni ríkisstj. sé að treysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf, enda er það ein helsta forsenda fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Jafnframt leggur ríkisstj. áherslu á að efla menningarstarfsemi, auka félagslega þjónustu og jafna lífskjör. Ríkisstj. mun berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum, er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál. Varðandi viðnámið gegn verðbólgunni er sett þetta markmið: Ríkisstj. mun vinna að hjöðnun verðbólgu þannig að á árinu 1982 verði verðbólgan orðin svipuð og í helstu viðskiptalöndum Íslendinga. En þótt viðnám gegn verðbólgu sé aðalviðfangsefnið nú, þá má sú barátta ekki glepja okkur sýn. Við megum ekki missa sjónar á eflingu íslenskrar menningar og alhliða framför atvinnuveganna. Við skulum vera þess minnug, að á mörgum stundum hafa Íslendingar sýnt slíkan einhug og samtakamátt að mörgum þjóðum öðrum mætti vera til fyrirmyndar. Það mætti vera ósk mín og áskorun til þjóðarinnar, að í þeim miklu vandamálum, sem fram undan eru, beri hún gæfu til þess að sjá allt Ísland í einu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Núv. ríkisstj. varð til með ærið sögulegum hætti. Gamall og þrálátur klofningur í Sjálfstfl. braust upp á yfirborðið eins og eldgos, en í Alþb. rann kvika ósamkomulags fram og aftur og olli jarðhræringum sem enn er ekki séð fyrir endann á. Spurningin var og er hvort orkuver, sem hvílir á svo ótryggum jarðvegi, framleiði nokkra teljandi orku, eða hvort hið nýja stjórnarsamstarf verður ekki fjárhagslegur baggi á þjóðinni um mörg ókomin ár. Ekki varð því neitað, að lögleg meirihlutastjórn hafði verið mynduð. Þess vegna taldi Alþfl. að hún ætti rétt á að reyna sig og sýna hvers hún væri megnug. En Alþfl. fylgdi nú sem fyrr þeirri pólitísku reynslu, að ábyrg stefna ber árangur, og hafði flokkurinn þá ekki síst í huga að fyrir Alþingi lá fjöldi mála, sérstaklega þó veigamikil félagsmál sem ráðh. Alþfl. höfðu undirbúið í stjórn flokksins s. l. vetur og í ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar þar á undan. Forsrh. talar drýgindalega um 37 mál stjórnar hans sem hefðu legið hér fyrir og átt að afgreiða og væri búið að afgreiða meiri hluta þeirra. Sannleikurinn er sá, að yfirgnæfandi meiri hl. þessara mála var undirbúinn af öðrum, áður en þessi stjórn kom til, og hún á ekkert í þeim. Meira að segja fjárl. voru tilbúin, öll meginvinnan hafði verið unnin, það þurfti aðeins að breyta nokkrum tölum upp á við eins og þeim þóknaðist í Alþb. Í augnablikinu ríkir einhver mesta upplausn hér á Alþ. sem ég hef lifað á aldarfjórðungi og er ekki að sjá að því muni ljúka 20. þ. m., eins og áætlað var, heldur einhverjum dögum síðar og veit enginn hvað gerist í nótt eða næstu daga. En hvað sem leið skipan valdastóla hafði Alþfl. framar öllu áhuga á að félagsmálin, sem ég ræddi, næðu fram að ganga. En sum þeirra byggð á loforðum við verkalýðshreyfinguna og þau bæta lífskjör allrar alþýðu manna. Alþfl. er enn sem fyrr minnugur þeirrar staðreyndar, að félagslegar umbætur eru þær kjarabætur sem síst brenna á báli verðbólgunnar. Sum þessara frumvarpa hafa hlotið afgreiðslu hér á þingi nú þegar, en e. t. v, þurfa einhver þeirra að bíða betri tíma. Þessi félagsmál, sem eiga rót sína að rekja til síðustu tveggja ríkisstjórna á undan þeirri sem nú situr, eru eitt megináhugamál Alþfl. nú sem fyrr. Þau fjalla um ýmiss konar efni: starfsumhverfi og starfsheilsu, tryggingamál, húsnæðismál, réttindi sjómanna, lífsbaráttu gamla fólksins og öryrkjanna og fjöldamargt annað. Sem betur fer njóta þessi mál stuðnings þm. í öllum flokkum og á því byggist auðvitað vonin um framgang þeirra, því að við Alþfl.-menn getum það auðvitað ekki einir. Samt sem áður kostar það mikla baráttu að koma þeim fram, sérstaklega til að tryggja fjárhag þeirra á öruggan og ábyrgan hátt. Þeir þm., sem leggja sig fram í sambandi við hinar félagslegu umbætur, hljóta án efa oft og tíðum þakklæti þeirra sem umbótanna njóta. En það er sjaldgæft að kjósendur komi hingað í þinghúsið til að færa þm. blóm fyrir störfin, eins og kom fyrir Jóhönnu Sigurðardóttur þegar hún fékk slíka heimsókn nú fyrir helgina fyrir frv. um tæknimenntaðar heilbrigðisstéttir sem hún flutti og er nú orðið að lögum. Þróun hinna félagslegu mála, sem hrundið hefur verið af stokkunum síðustu tvö ár, eru einn jákvæðasti þáttur í íslenskum bjóðmalum á þessu tímabili. Hið sama verður því miður ekki sagt um aðra örlagaríka þætti þjóðarbúskapar okkar. Ríkisstj. hefur þegar setið 100 daga, en sá tími er oft notaður sem mælikvarði á stefnu og styrk nýrra stjórna. Það hefur komið í ljós, að stjórnin ræður á engan hátt við framvindu efnahagsmála þannig að íslenska þjóðin horfir nú fram til áframhaldandi verðbólgu og ofþenslu, áframhaldandi skuldasöfnunar og allrar þeirra ógæfu sem slíkri þróun fylgir. S. l. haust var hraði verðbólgunnar um nokkurra mánaða skeið kominn upp undir 80%. Meðan Alþfl. fór með ríkisstj. yfir vetrarmánuðina tókst með viðspyrnu og almennu andófi, að því er mælingar hjá opinberum stofnunum herma, að draga úr hraða verðbólgunnar niður undir 45%. En nú hefur þessi hraði aukist aftur til muna. Jafnvel sumir af ráðh., sem nú sitja í ríkisstj., sjá hvert stefnir og tala opinberlega um að stíga verði á hemlana. En á sama tíma hafa ráðh. Alþb. þrýst bensíninu í botn og mun það segja til sín í efnahagslífinu á komandi mánuðum. Það hefur komið í ljós, að þeir, sem mynduðu núv. ríkisstj., komu sér ekki saman um neina heildarstefnu í efnahagsmálum og glíma við þann vanda frá degi til dags, venjulega með þeim afleiðingum sem síst skyldi. Oft og tíðum kemur fyrir í stórmálum, að innan ríkisstj. næst ekkert samkomulag, og hafa þá stjórnarandstæðingar orðið að taka af skarið og sjá til þess að mikilvægar ákvarðanir væru teknar hér á Alþingi og síðan framkvæmdar. Enn gerist það, að ábyrg stefna annarra bjargar því sem bjargað verður meðan stjórnarflokkarnir deila innbyrðis. Við Íslendingar vorum furðulagnir að komast af við svo sem 10% verðbólgu árum saman. En núv. óðaverðbólga er sjúkdómur sem þjóðin mun ekki þola til lengdar. Það er t. d. óhjákvæmilegt með öllu, að svo mikil verðbólga dregur vextina með sér og þeir halda áfram að hækka. Hvernig íslenskir atvinnuvegir eiga að keppa við aðra á heimsmarkaði við þær aðstæður, veit ég ekki. Hvernig ungt fólk á að komast yfir húsnæði, veit ég ekki heldur. En hitt veit ég, að það er engin lækning til nema að lækka verðbólguna, ná valdi á henni. En flestar aðgerðir núv. ríkisstj. efnahagsmálum stefna í þveröfuga átt. Það var einna helst forvitnilegt við ríkisstj., þegar hún var stofnuð, og er enn, að Alþb. tók að sér stjórn fjármála. Ýmsum þótti djarft teflt að fá þeim svo valdamikið rn., en aðrir sögðu að rétt væri að þeir bæru ábyrgð á fjárhagnum úr því að þeir eru á annað borð í stjórn. Alþb.-ráðh. eru þekktir að því að vera eyðslusamir úr hófi fram á fé úr ríkissjóði, en algerlega ábyrgðarlausir í fjármálum þar fyrir utan. Það er nú þegar ljóst, að fyrsti fjmrh. Alþb. er meiri skattpíningamaður en nokkur fyrirrennari hans hefur verið og er alþýðu manna og hinum láglaunuðu engan veginn hlíft við þeirri hríð. Fjárlög hafa enn hækkað, en þrátt fyrir alla nýju skattana er fjarri því að tryggt sé að þau verði greiðsluhallalaus. Nú stefnir beint í enn eitt árið þegar ríkisfjármálin verða ein af meginorsökum áframhaldandi óðaverðbólgu. Og svo bætast lántökurnar við. Er ekki óðs manns æði að hlaða nýjum skuldaböggum á þjóðina erlendis eftir allt það sem á undan er gengið? Er ekki botnlaust ábyrgðarleysi að þyngja lánabyrðina svo að 11–17% af öllum gjaldeyristekjum þurfi til þess eins að greiða vexti og afborganir? Í þessum málum hefur Alþb. fengið að ráða ferðinni. Stefna þess er þenslustefna, verðbólgustefna, háskattastefna. Og svo til hver einasta fjölskylda í landinu finnur nú þegar fyrir versnandi kjörum. Útlitið í efnahagsmálum er því miður uggvænlegt. Það er ekki hægt að segja annað en að útlit sé fyrir áframhald á bullandi verðbólgu, bullandi vaxtahækkunum, bullandi verðhækkunum, bullandi skuldasöfnun og bullandi vandræðum í fjárhagsmálum hins opinbera, flestra fyrirtækja og einstaklinga. Íslenska þjóðin er í þessum málum að komast á ystu nöf. Það mun koma í ljós fyrir 1. júní og enn betur að hausti hversu erfiðleikarnir rista djúpt og hversu gersamlega óhæf ríkisstj. er til að finna á þeim neina lausn eða sameinast um nein úrræði sem mega að gagni koma. Síðdegis í dag afgreiddi Alþingi heimild fyrir ríkisstj. til að ganga frá samningunum við Norðmenn um Jan-Mayen. Ekki bar ríkisstj. gæfu til að standa saman í því máli frekar en öðrum sem miklu skipta. Alþb. snerist á móti samkomulaginu, nema Garðar Sigurðsson. Alþb. klauf stjórnina í erfiðu stórmáli sem örlítinn manndóm þurfti til að leysa. Enn einu sinni varð stjórnarandstaðan og þar með Alþfl. að sýna ábyrgðartilfinningu sína með því að bjarga málinu í höfn. Það var gert á skömmum tíma og án þess að flytja vantraust eða hrella ríkisstj. frekar, þótt klofningur í slíku máli mundi þýða stjórnarslit alls staðar nema hér á landi. Herra forseti. Góðir hlustendur. Veður eru nú öll válynd á jörðinni, ekki síst í efnahagsmálum og friðarmálum. Þegar svo horfir þurfa smáþjóðir eins og við Íslendingar að halda vel á málum sínum, treysta samheldni og einingu. Þá er jafnvel ekki nóg að sjá yfir Ísland allt, við þurfum að sjá út fyrir landsteinana. Við skulum þrátt fyrir deilur okkar í kvöld vona að vel rætist úr öllu þessu. - Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Það er athyglisvert nú í þinglok að íhuga innlegg ríkisstj. til að greiða fyrir komandi kjarasamningum, sem mikið veltur á að skili kjarabótum til láglaunafólksins og gangi fram án þess að auka hraða verðbólguhjólsins. Það hlýtur að valda launafólki vonbrigðum og vekja furðu margra, hvernig þar hefur verið haldið á málum og hvernig hvað eftir annað á þriggja mánaða valdaferli ríkisstj. hefur verið gengið í berhögg við sanngjarnar óskir verkalýðshreyfingarinnar til að höggva á þann hnút sem kjaramálin eru komin í. Það lofar aldrei góðu þegar ríkisstj. neitar að ganga í fararbroddi og draga sáman seglin á sama tíma og hún krefst aðhalds hjá launafólki, eins og þessi ríkisstj. hefur gert. Afleiðingin er stórfelldar skattaálögur. Það er framlag ríkisstj. nú til lausnar kjaradeilunni. Hún leggur því lítið á borð hjá sér til lausnar kjaramálanna. Alþfl. markaði stefnu í skattamálum sem verulega hefði getað liðkað fyrir í yfirstandandi kjaradeilu, enda var undir þá stefnu tekið af sambandsstjórn Verkamannasambandsins. Alþfl. lagði fram till. um niðurskurð í ríkisbúskapnum jafnframt því sem dregið yrði verulega úr tekjuskattsálögum landsmanna, eða um 7.5 milljarða kr. Svar ríkisstj. við þessari till. var: Launafólk getur sparað, en ekki við. - Hörð gagnrýni og andstaða Alþfl. við skattastefnu ríkisstj. bar þó þann árangur, að nokkuð var dregið úr skattpíningu á einstæða foreldra og tekjulága í þjóðfélaginu. Alþfl. lagði einnig fram raunhæfa till. til að leysa vanda sveitarfélaganna, sem var í því fólgin að auka hlutdeild sveitarfélaga í söluskattstekjum um 5 milljarða og dregið yrði úr ríkisumsvifum að sama skapi. Þessari leið var einnig hafnað, því að áfram skyldi haldið á skattpíningarbrautinni. Og sjálfur formaður Verkamannasambandsins gekk þar í fararbroddi í stað þess að velja leið sem leysti vanda sveitarfélaganna án aukinnar skattbyrði. Þessi ákvörðun Guðmundar J. var vissulega köld kveðja til umbjóðenda hans innan Verkamannasambandsins. Og í engu breytti það afstöðu Guðmundar J. eða annarra Alþb.-manna, að hér var um flatan skatt að ræða sem lagðist með fullum þunga á láglaunatekjur. Hvar var þá niður komin umhyggja Guðmundar J. og félaga fyrir láglaunafólki í landinu? Í skattagræðginni höfðu þeir augsýnilega gleymt fjárhagserfiðleikum láglaunamannsins og láglaunakonunnar, sem verða að framfleyta fjölskyldum sínum á sultarlaunum. Aðhaldsleysið og sóunin á fjármunum þjóðarinnar, sem sífellt kallar á þyngri skattbyrði heimilanna, eru orðin alvarlegt umhugsunarefni fyrir stjórnvöld. Staðreyndin er sú, að lágtekjuheimilin eiga lítið meira eftir til framfærslu heimilanna þegar upp er staðið þótt báðir foreldrar séu á vinnumarkaðinum. Rauntekjur skila sér ekki, því að ríkishítin hefur hirt aftur bróðurpart teknanna með skattakrumlu sinni. Það er víða í þjóðfélaginu sem við sjáum sorgleg dæmi um afleiðingar þessarar stefnu stjórnvalda. Valdaferill þessarar ríkisstj. sýnir okkur ljóslega, að ekki er að vænta neinnar stefnubreytingar. Þvert á móti hefur skattbyrðin og þenslan sjaldan verið meiri og verðbólguhjólið snýst á fleygiferð án nokkurrar sýnilegrar viðspyrnu stjórnvalda. Það var einmitt þessari gegndarlausu þenslustefnu, sem mest bitnar á láglaunaheimilunum, sem Alþfl. hafnaði og neitaði að fylgja þegar hann rauf stjórnarsamstarfið s. l. haust. Hann setti kosningasigur sinn 1978 frekar að veði en þurfa að framfylgja slíkri stefnu. Þjóðin kvað upp sinn dóm og reynslan er þar ólygnust. En það er einmitt kaldhæðnislegt, hvað Alþb.-menn, sem telja sig vera brjóstvörn láglaunafólksins í landinu, eru fljótir að gleyma erfiðleikum þessara heimila þegar þeir setjast í valdastóla. Þeir segjast vera fulltrúar láglaunafólksins, þessir herrar, en ef marka má gerðir þeirra vita þeir greinilega ekki hvað það er að þurfa að framfleyta fjölskyldu af sultarlaunum Sóknarkonunnar eða Dagsbrúnarverkamannsins. Verðbólgustefna þeirra er ferð án fyrirheits sem verst bitnar á slíkum fjölskyldum. Það er líka kaldhæðnislegt, að á sama tíma og þessir herrar boða 4.5% kjaraskerðingu og skattbyrði heimilanna þyngist verulega, þá er jafnframt tilkynnt að ekki sé svigrúm til grunnkaupshækkana, en þess í stað boðuð koma félagsmálapakka sem mestallt fjármagn vantar í. Með slíkt að veganesti er hæstv. fjmrh. Ragnar Arnalds ekki öfundsverður af því að ganga á fund launafólks og þurfa að standa í samningum við opinbera starfsmenn. Og Guðmundur J. á eftir að standa frammi fyrir sínum umbjóðendum í Verkamannasambandinu í kjarasamningunum, og þá þýðir lítið að endurtaka feluleikinn sem viðhafður var við afgreiðslu skattstigans. Stykkishólmur verður enginn griðastaður þá. Og hvað varð um niðurtalningarleiðina, töfraorð Framsfl. til lausnar verðbólguvandanum? Hún er sprengd í loft upp af þessari ríkisstj. með dyggu atfylgi verðlagsráðh. Tómasar Arnasonar og Framsfl. Í stjórnarsáttmálanum voru verðhækkun vöru og þjónustu sett ákveðin mörk, t. a. m. 8% 1. maí. Ekki halda þau loforð, enda ekki furða því bókstaflega allar aðgerðir ríkisstj. hingað til hafa stefnt í þveröfuga átt við niðurtalningastefnuna. Afrekaskrá ríkisstj. ber þess glöggt vitni, þar sem er gengislækkun, gengissig, gífurleg hækkun beinna og óbeinna skatta, sérstök söluskattshækkun, hækkun flugvallagjalds, hækkun á gjaldskrám opinberra stofnana, heimilaðar almennar verðhækkanir og stórauknar erlendar lántökur. Afleiðingin er að niðurtalningarstefnan hefur glutrast út úr höndum ríkisstj., verið sprengd í loft upp og forsendur þegar verðbólginna fjárlaga þar með brostnar, sem enn mun magna upp verðbólguna. Ekki er hún fallegri, kveðjan frá hæstv. ríkisstj. til launþega sem birtist í lánsfjáráætlun. Fyrir utan að bæta 85 milljörðum ofan á skuldabyrði landsmanna er ráðist með offorsi á lífeyrissjóði launþega. Þess er nú krafist, að ríkisstj. fái fé úr sjóðum launþega, enda vantar ríkisstj. fjármagn til að standa við félagsmálapakkann. Hann er enn umbúðir einar og því er sótt í sjóði launþega sjálfra. Það er gagnlegt fyrir verkalýðshreyfinguna að þekkja umskiptin sem orðið hafa á fjmrh. Ragnari Arnalds, en 1977 sagði hann í ræðu á Alþingi þegar þessi mál voru á dagskrá, að það væri Alþb. þyrnir í augum, - þyrnir í augum, sagði hæstv. ráðh. þá, að verið væri að taka fjármagn lífeyrissjóðanna traustataki með löggjöf. Lítum þá á félagsmálapakkann. Hvar er sá skerfur ríkisstj. til að greiða fyrir kjarasamningum nú við þingslit? Getur launafólk treyst á að kjarabætur felist undir skrautlegum umbúðum? Í málefnasamningi segir að 5–7 milljarða eigi að veita 1980–1981 til félagsmálapakkans. En þess sér enga stoð í fjárl. nú, að við þessi fyrirheit verði staðið. En hverju var lofað? Hér skal aðeins gripið niður í örfá atriði. Loforð nr. 1: Auka félagslegar íbúðabyggingar, fjölga hjúkrunar- og dvalarheimilum aldraðra, byggja fleiri dagvistarheimili og bæta aðstöðu öryrkja. - Hvar eru efndirnar? Jú, þeir sjóðir, sem m. a. hafa staðið undir þessum verkefnum, eru stórlega skertir: Byggingarsjóður ríkisins um 34% og Byggingarsjóður verkamanna er svo skertur, að þar er gert ráð fyrir að útlán lækki í krónutölu úr 1175 millj. á árinu 1979 niður í 1146 millj. 1980. Og sjóðir öryrkja eru skertir um hvorki meira né minna en 800–900 millj. Eitt er víst. Skerðingin á þessum sjóðum mun hvorki fjölga dagvistarheimilum, verkamannabústöðum né hjúkrunar- og dvalarheimilum aldraðra eða bæta aðstöðu öryrkja. Loforð nr. 2: Setja nýja löggjöf um gerbreytt húsnæðismálakerfi. - Hvar eru efndirnar? Jú, jafnvel þó sú húsnæðismálalöggjöf nái fram að ganga nú fyrir þingslit, þá er ljóst að sú löggjöf verður að marklausu plaggi í höndum stjórnarsinna, þar sem hvergi er séð fyrir nægu fjármagni til þess að standa við þær skuldbindingar sem það setur. Staðreyndir tala sínu máli í því efni, því að á sama tíma og ríkisstj. reynir með offorsi að knýja fram óraunhæf gylliboð í húsnæðismálum er fjármagn til húsnæðismála skert um 4 milljarða. Slík löggjöf er skrautlegar umbúðir utan um loforðalista sem allt fjármagn vantar í. Hún yrði sannkölluð sýndarmennska þessarar ríkisstj. Þar eru yfirboðnar raunhæfar till. Alþfl. í húsnæðismálum og þau gylliboð á efalítið að nota í formi félagsmálapakka til launafólks til að greiða fyrir samningum. Þegar slíkri löggjöf er veifað framan í verkalýðshreyfinguna, verður að fylgja með skuldbinding ríkisstj. um fjármagn þannig að við þá löggjöf verði hægt að standa. Annað er hræsni. Loforð nr. 3: Lög um fæðingarorlof sem nái til heimavinnandi jafnt sem útivinnandi foreldra. - Hvar eru þær efndir? Jú, nær tveim mánuðum eftir að það er lagt fyrir þing mannar hæstv. félmrh. sig fyrst til þess að mæla fyrir því, enda komst málið í eindaga á Alþingi. Og ríkisstj. hefur harla lítið gert til að greiða fyrir því máli þannig að mögulegt væri að afgreiða það fyrir þingslit. Auk þess vantar fjármagn þar eins og í aðra félagsmálapakka ríkisstj. Félmrh. Svavar Gestsson á því mörgu ósvarað. Hann á mörgu ósvarað við verkalýðshreyfinguna í komandi kjarasamningum. Góðir áheyrendur. Þannig er staðan og framlag ríkisstj. til kjaramálanna eftir þriggja mánaða valdaferil. Slík ríkisstj. á ekki skilið umburðarlyndi launafólks. Hennar ganga á fund verkalýðshreyfingarinnar verður því ekki þrautalaus ef hún uppsker eins og hún hefur til sáð. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj. Gunnars Thoroddsens hefur nú starfað rúma þrjá mánuði. Þetta er ekki langt valdaskeið og varla tímabært að kveða upp mikla dóma um stjórnarferilinn, hvort heldur sem menn eru hliðhollir stjórninni eða kunna að vera henni andsnúnir. Skynsamlegra mun að fara sér hægt í lofi og lasti á þessari stundu, en reyna heldur að leggja niður fyrir sér hvert ástand stjórnmála var þegar ríkisstj. tók við völdum og hverjar líkur voru þá fyrir hendi til lausnar á helstu vandamálum atvinnu- og efnahagslífsins sem þá og löngum fyrr hafa sett meginsvip á stjórnmálin. Það er alveg ljóst, að ríkisstj. tók við mjög slæmu ástandi í efnahagsmálum. Höfuðástæðan til þess, að núv. ríkisstj. stóð frammi fyrir hrikalegum efnahagsvanda, var þrálát óreiða íslenskra stjórnmála á tímabilinu október til febrúar í vetur. Núv. ríkisstj. starfar í skugga þessa upplausnartímabils sem vissulega verður kennt við Alþfl. Þá fáu mánuði, sem ríkisstj. hefur setið, hefur hún notað til þess að greiða úr óreiðu þessa upplausnartímabils, og má segja að það hafi gengið vel eftir atvikum, eins og fram kom í ræðu forsrh. áðan. Samstarfið í ríkisstj. er gott þrátt fyrir orð Benedikts Gröndals áðan. Ég finn ekki annað en fullur vilji sé hjá þeim, sem að ríkisstj. standa, að láta á reyna um það, að stjórnarsamstarfið haldist út kjörtímabilið. Að mínum dómi er slíkt reyndar mjög mikilvægt atriði. Fyrst og fremst er það mikilvægt vegna þess, að stjórnarsáttmálinn er miðaður við heilt kjörtímabil, en ekki þrjá mánuði, eins og virtist vera skilningur Jóhönnu Sigurðardóttur áðan. Ríkisstj. .þarf starfsfrið í a. m. k. þrjú ár til þess að geta sýnt árangur á hinum ýmsu sviðum þjóðmálanna, ekki eingöngu í efnahagsmálum, heldur í óðrum þjóðmálum sem ekki er minna um vert að sinna af kostgæfni. Þannig tel ég mikilvægt að horft sé fram á veginn og gert ráð fyrir löngu stjórnarsamstarfi. En þrátt fyrir mikilvægi þessarar ábendingar minnar verður ekki hjá því komist að minna á þá alvöru og erfiðleika sem við blasa hið næsta okkur. Þrátt fyrir fullan vilja og mikilvægar aðgerðir til þess að greiða úr óreiðu stjórnarsamvinnu Geirs Hallgrímssonar og Sighvats Björgvinssonar er mikill vandi fram undan í efnahags- og atvinnumálum og í kjaramálum. Ríkisstj. og þeir, sem að henni standa innan Alþingis, og almenningur, sem gerir sér vonir í sambandi við þetta stjórnarsamstarf, verða að gera sér grein fyrir að í sjónmáli er alda kaupgjalds- og verðlagshækkana sem finna verður sameiginleg ráð til að brotni áður en hún skellur á undirstöðum þjóðlífsins með ofurþunga sínum. Ríkisstj. hefur sett sér ákveðin mörk í verðlagshækkunum á þessu ári og hinum næstu. Hún hefur þá stefnu að draga úr verðhækkunum í áföngum á næstu tveimur árum með það markmið í huga, að verðbólgan verði þá komin niður í það sem gerist í helstu viðskiptalöndum okkar. M. ö. o.: ríkisstj. stefnir að því að sjá verulegan árangur í þessu efni árið 1982. Til þess að það megi takast verður þó strax að hefjast handa um að feta sig niður á við í verðlags- og kaupgjaldsstiganum, enda er verðbólgan í eðli sínu alltaf víxlverkun verðlags og kaupgjalds. Til þess að hægja á verðbólgunni er því ekki til önnur leið en að leita jafnvægis milli þessara þátta. Nú blasa við á næsta leiti, þ. e. 1. júní, miklar vísitöluhækkanir, og því er ekki að leyna, að ef þessar hækkanir koma fram, e. t. v. 11–12% samkv. verðbótavísitölu, þá mun örðugt fyrir ríkisstj. að standa við fyrirheit sín um niðurfærslu almenns verðlags sem lið í því að koma verðbólgu smám saman niður á viðráðanlegt stig. Þess vegna verður að finna leið til þess að milda áhrif vísitöluhækkananna 1. júní. Segja má, að þetta sé brýnasta viðfangsefnið eins og sakir standa. Um þessi mál verður að sjálfsögðu að eiga við launþegasamtökin. En hitt er ekki síður nauðsynlegt, að eiga um þessi mál við stéttasamtök bænda og sjómanna á fiskiskipaflotanum, sem eiga hag sinn undir ákvörðunum um verð á búvöru og fiskafla eftir þeim reglum sem gilda um þau efni. En fiskverð og búvöruverð eru að sjálfsögðu liðir í því sjálfvirka verðbólgukerfi sem ríkir hér á landi, og það er útilokað að koma fram niðurfærslu verðlags eftir áfangaleiðinni nema þessir þættir séu einnig hafðir í huga. Fiskverðs- og búvöruverðsákvarðanir geta vissulega verið verðbólguhvetjandi og eru það óhjákvæmilega í því verðbólguástandi sem hér hefur ríkt í 40 ár. Því er það, að samstarf um þessi mál í heild verður að takast milli ríkisvaldsins og allra hagsmunaafla í landinu, hvort sem það eru almennir launþegar, bændur eða sjómenn, svo að helstu hagsmunaaðilarnir séu nefndir. Því er gjarnan haldið fram, að tilslökun launþega, bænda og sjómanna frá forskriftum kerfisins þýði kjararýrnun fyrir hlutaðeigandi stéttir sem þær hafi ekki efni á að veita. Og satt mun það, að útreikningar af einföldustu gerð og einhliða viðmiðun styður slíka skoðun. En í þessu efni er á margt að líta. Miðað við þá óhjákvæmilegu víxlverkun verðlags og kaupgjalds sem verðbólgan er verður ekki hjá því komist að víkja af vegi vanans og rétttrúarstefnunnar í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Séð í því ljósi gera launþeginn, bóndinn og sjómaðurinn miklu meira en að hafa efni á að hliðra til í kerfinu. Sannleikurinn er sá, að þeir hafa ekki efni á að gera það ekki. Það verða allir landsmenn að leggja sitt af mörkum til þess að verðbólgan minnki. Áframhaldandi verðbólguvöxtur getur leitt til stöðvunar margra atvinnugreina og lamað atvinnulífið allt, og það er rangt að menn séu að fórna einhverju þótt þeir taki þátt í því að sínum hluta að tryggja skynsamlega verðlagsþróun. Ég veit að allur þorri fólks er mér sammála um þetta og almenningur vill að gengið sé til samninga um kaup og kjör á þeim grundvelli að niðurfærsla verðbólgunnar geti tekist. Fólk veit að með því tryggir það atvinnuöryggi sitt og þar með eigin hag best. Því miður hafa samningamálin dregist úr hófi. Enn er ósamið við Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Alþýðusamband Íslands. Ég tel æskilegast, ekki síst eins og nú er komið, að samflot verði haft í þessum samningamálum svo sem kostur er, og viðræður við bændastéttina eru einnig nauðsynlegar í sambandi við þessi mál almennt. Herra forseti. Sem eðlilegt er verður mönnum skrafdrjúgt um efnahagsmál og horfur í verðlags- og kaupgjaldsmálum. Ég hef að heita má eytt þessum tíma mínum til þessa til þess að fjalla um þau efni, en þó aðeins stiklað á stóru og sleppt mörgu, enda ekki gerlegt að ræða þessi mál í smáatriðum eða frá öllum hliðum. En þó strítt sé talað um erfiðleika atvinnulífsins og verðbólguvandans, þá má það ekki byrgja mönnum sýn til annarra landsmála né heldur loka augum manna svo að þeir sjái ekkert nema svart fram undan. Væri illa farið ef opinskáar umr. um brýnustu vandamál efnahagslífsins yrðu til þess að gera menn blinda á það sem bjart er og vel horfir. Sem betur fer er víða unnið að framfaramálum á ýmsum sviðum. Uppbygging er geysimikil í landinu og að sumra áliti meiri í heild en hollt er fyrir jafnvægi í efnahagsmálum og raunverulega getu okkar til framkvæmda. Atvinnuleysi er ekki á Íslandi nú fremur en mörg undanfarin ár, en atvinnuleysi er böl margra velmegunarþjóða. Landbúnaðurinn hefur um skeið gengið í gegnum erfiðleikatímabil sem á sér ýmsar orsakir. Markaðs- og framleiðslumálin eru að sjálfsögðu hinn stóri vandi landbúnaðarins og tilraun til úrlausnar á því sviði stendur nú yfir í landbúnaðinum. Það er verið að framkvæma þann samdrátt í búvöruframleiðslu sem framleiðsluráðslögin gera ráð fyrir og með þeirri aðferð sem valin var, svonefndu kvótakerfi. Það hefur ekki reynst auðvelt í framkvæmd og í því efni verða menn að læra af reynslunni eins og öðru. En vonandi horfir þó í rétta átt í þessu efni. Árferði var bændum víða um land afar óhagstætt á fyrra ári og olli miklu uppskeru- og afurðatjóni sem að nokkru hefur verið bætt með beinum aðgerðum, þó margt sé enn óbætt. Og að nokkru rættist betur úr en á horfðist vegna hagstæðs tíðarfars s. l. vetur. Það hefur einnig árað vel á þessu vori, og líkur benda til þess, að sumarið geti orðið gott hvað gróður snertir og fóðuröflun. Þess má geta, að lögin um forfalla- og afleysingaþjónustu í sveitum, sem sett voru í ráðherratíð Steingríms Hermannssonar, koma að hluta til framkvæmda 1. júlí n. k., en að fullu eiga þessi lög að taka gildi eða koma til framkvæmda á þremur árum. Það hefur komið í minn hlut í ríkisstj. að fara með menntamálin. Þetta er umfangsmikill málaflokkur sem skiptist í grófum dráttum í skólamál og almenn menningarmál. Skólamálin eru fyrirferðarmikil í þjóðlífinu og snerta í raun og veru hvern einasta mann í landinu. Þau hljóta því að vekja almennan áhuga, enda vona ég að þau geri það ýmsum málum fremur. Mörgum ægir að vísu útþensla skólanna, öðrum finnst ekki nóg að gert. Hið sanna er, að skólakerfið er í örum vexti. Í stuttu máli má segja að aðalstefnumarkið sé að koma á samfelldu skólakerfi og samræmingu á öllum skólastigum og vinna að jöfnun á námsaðstöðu. Verið er að framkvæma grunnskólalögin sem sett voru 1974. Þau skyldu koma til fullra framkvæmda á 10 árum. Lögin kváðu svo á, að 9 ára skólaskylda skyldi komin á haustið 1980. Að höfðu samráði við ýmsa aðila ákvað ég að leggja fyrir Alþingi frv. um að fresta framkvæmd 9 ára skólaskyldunnar um allt land um eitt ár. Alþingi hefur nú nýlega lögfest frestunina og á 9 ára skólaskyldan að koma til framkvæmda haustið 1981 í landinu öllu samkv. því. Á undanförnum árum hefur verið unnið mikið starf til undirbúnings því að samræma framhaldsskólastigið. Frumvörp hafa verið samin og flutt á Alþingi hvert á fætur öðru en ekki náð samþykki. Ég hef í hyggju að leggja frv. um þetta efni fyrir næsta Alþingi. En áður en það verður gert þarf að ryðja úr vegi ýmsum hindrunum fyrir framgangi málsins. Er þar ekki síst um að ræða fjármálaþátt þessa máls, þ. e. kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem verður að leysa, svo að ekki þurfi um að deila í hvaða hlutföllum ríki og sveitarfélög eigi að standa undir kostnaði af rekstri framhaldsskólanna. Segja má, að í öllum landsfjórðungum sé nú unnið að samræmingu framhaldsskólastigsins fyrir frumkvæði skólamanna og sveitarstjórnarmanna með atbeina og hvatningu menntmrn. Leyfi ég mér að þakka þeim fjölmörgu mönnum um allt land sem að þessu hafa unnið, enda er verk þeirra afar mikilsvert. Hin almennu menningarmál eru afar fjölþættur málaflokkur sem tekur sífellt meira rúm í starfi menntmrh. og starfsmanna rn., enda um að ræða mál sem snerta grundvallarþætti íslenskrar þjóðmenningar og viðleitni nútímamanna til að vernda og ávaxta fornan menningararf þjóðarinnar. Undir þennan málaflokk heyra m. a. listir, bókmenntir og safnamál, þ. e. allt skapandi menningarstarf í landinu. Þó að ég hafi ekki haft þessi mál með höndum nema í mjög stuttan tíma til þessa, þá get ég sagt það með sanni að mér hefur verið mikil ánægja að vinna með og kynnast í starfi því fólki sem vinnur að skapandi menningarmálum. Efast ég um að aðrir þegnar þessa lands vinni af meiri áhuga og fórnfýsi að sínum verkum en þetta fólk. Það er mikill misskilningur, að listamenn liggi uppi á náð ríkisins um afkomu sína. Þeir sjá fyrir sér sjálfir eins og aðrir vinnandi menn í þessu landi. Stuðningur við listir og menningarmál er að sáralitlu leyti í formi styrkja til einstaklinga. Af þeim verður enginn feitur. Ef svo skyldi vera að meðal fólks finnist tortryggni gagnvart vinnuframlagi listamanna og fordómar í þeirra garð, þá þarf að eyða slíkri tortryggni og fordómum. Herra forseti. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi, að varla er tímabært að kveða upp einhverja úrslitadóma um núv. ríkisstj., hvort heldur er til lofs eða lasts. Ríkisstj. hefur reynt að gera sitt besta í erfiðri stöðu og mun að sjálfsögðu halda því áfram. Í sjónmáli er hækkunaralda kaupgjalds og verðlags. Verði henni ekki eytt í tíma er mörgu hætt í sambandi við ásetning ríkisstj. í verðbólgumálum. Þótt að mörgu sé að hyggja, þá er brýnasta verkefni ríkisstj. nú að snúast til varnar gegn ótímabærum vísitöluhækkunum 1. júní og afleiðingum þeirra á verðlagsþróunina. Um það efni þarf að nást samkomulag við hagsmunaöflin í landinu. Herra forseti. Ég hef lokið máli, mínu. Ég þakka áheyrnina.



Góðir tilheyrendur. Herra forseti. Hlustendur hafa nú fengið að heyra um hríð sýnishorn af þeim ómerkilega málflutningi, sem stjórnarandstaðan hefur iðkað á Alþingi Íslendinga nú í vetur. Einkum kom þetta sýnishorn ákaflega glöggt fram í málflutningi Jóhönnu Sigurðardóttur í þessum ræðustól áðan. Grófust voru ósannindi hennar um sjóðina og félagslegar ráðstafanir ríkisstj. Ég lýsi því yfir, að núv. ríkisstj. mun standa við þau fyrirheit sem hún hefur gefið í félagslegum efnum, m. a, fyrirheit sem Alþfl. hljópst frá í þeirri ríkisstj. sem hann átti aðild að veturinn 1978–1979. Frá því að ríkisstj. var mynduð hafa gengið yfir nokkrir sviptivindar í stjórnmálum, en ekki háskalegir á nokkurn hátt. Stjórnarsamstarfið hefur í heild gengið vel og þau hafa verið drjúg, vorverkin. Fjárlög, sem lögð voru fram í frv.-búningi 10. mars, hafa verið afgreidd. Ríkinu hafa verið sett skattalög svo og sveitarfélögunum. Þýðingarmikil mál af félagslegu tagi hafa fengið afgreiðslu á Alþingi og í ríkisstj. Ekki spillir það, að árið 1979 kom vel út efnahagslega á marga lund, enda þótt popppólitík Alþfl. setji enn um sinn mark á skuggalegar verðbólgutölurnar. Vissulega hefur heiftarafstaða nokkurra þm. Sjálfstfl. í garð ríkisstj. ekki flýtt framgangi mála á Alþingi. Skaði hefur þó enn enginn hlotist af. Enn eru óafgreidd þrjú meginmál, þ. e. fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir yfirstandandi ár, lög um stuðning við þá, sem kynda með olíu, og húsnæðismálafrv. Undirbúin hafa verið þýðingarmikil réttindamál alþýðu. Ég vil nefna tvo slíka málaflokka. Það eru frv. til l. um nýtt húsnæðiskerfi og frv. um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sem var afgreitt sem lög frá Alþingi í síðustu viku. Í hinum nýju lögum, sem eiga rót sína að rekja til sólstöðusamninganna 1977, er lögð áhersla á að virkja launafólkið sjálft og atvinnurekendur sem best til þess að stuðla að öryggi á vinnustöðunum. Það er augljóst, að viðunandi ástand næst ekki nema með samstarfi fólksins, sem vinnur að framleiðslunni, við utanaðkomandi aðila eins og heilbrigðisyfirvöld á þessu sviði. Með ákvæðum hinna nýju laga svo og ákvæðum frv., sem liggur fyrir um hollustuvernd, á að vera tryggt að þessi tengsl séu viðunandi. Hitt málið, sem ég hyggst nefna hér, er húsnæðismálafrv., sem nú er í nefnd í síðari deild þingsins og ætti nú að vera unnt að afgreiða á næstu sólarhringum. Í þessu frv., eins og það liggur fyrir eftir breytingar núv. ríkisstj., er að fullu komið til móts við þau sjónarmið í húsnæðismálum sem verkalýðshreyfingin setti fyrst fram 1974, var lofað að þá næðu fram að ganga, en ekki hefur verið enn staðið við þrátt fyrir fjórar ríkisstj. síðan. Ég fullyrði að framganga þessa máls muni marka djúp spor í félagslegri aðstöðu launafólks á Íslandi. Í því sambandi minni ég aðeins á þessar meginbreytingar frv.: Í fyrsta lagi er framlag til félagslegra íbúðabygginga stóraukið eða tífaldað frá því sem nú er. Á síðasta áratug voru reistar að jafnaði 90 íbúðir á ári á félagslegum grundvelli. Frv. í núverandi mynd skapar forsendur til þess að byrjað verði á 1500 íbúðum í verkamannabústöðum á næstu þremur árum eða um 500 íbúðum á ári. Í öðru lagi er í frv. að finna, að gert er ráð fyrir stórfelldu átaki til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis. Í þriðja lagi er þar gert ráð fyrir því, að skyldusparnaður unga fólksins verði verðtryggður að fullu með bestu kjörum, en ástandið í þeim efnum hefur verið óviðunandi. Í fjórða lagi og síðast en ekki síst ber að nefna það, að í frv. þessu er nú gert ráð fyrir helmingsaðild verkalýðshreyfingarinnar að stjórnum verkamannabústaða og sérstökum fulltrúum Alþýðusambands Íslands í húsnæðismálastjórn. Í þessum bálkum báðum, sem hér eru til umr., þ. e. um öryggi á vinnustöðum og um húsnæðismál, er gert ráð fyrir sérstakri aðild BSRB eða opinberra starfsmanna bæði að stjórn Vinnueftirlits ríkisins og að stjórnum verkamannabústaðanna. Þessi tvö mikilvægu réttindamál eru einn þáttur framlags ríkisstj. til þeirrar kjaradeilu sem nú stendur yfir. Það er því ekkert annað en fjarstæðuraus, þegar því er haldið fram að ríkisstj. hafi verið aðgerðalaus á þessu sviði. Þvert á móti hefur hún beitt sér af alefli fyrir framgangi stórra og þýðingarmikilla mála á Alþingi og það væru blindir menn, sem ekki gerðu sér grein fyrir þeim afdrifaríku, jákvæðu áhrifum sem þessir málaflokkar geta haft fyrir líf og starf íslenskrar alþýðu. Umhverfi vinnunnar og húsaskjól er sú umgjörð sem mótar líf hvers manns framar öllu öðru. Á undanförnum árum hefur verið á það bent, að fjöldi fólks hafi flúið þetta land. Ástæðurnar til þessa eru margvíslegar. Oft er hér um að ræða sérfræðinga sem telja sig ekki fá störf við hæfi hér á landi. Miklu oftar er þó hér um að ræða launafólk sem ekki er einasta að sækjast eftir hærra útborguðu kaupi, það er að sækjast eftir bættum félagslegum aðbúnaði, einkum í húsnæðismálum. Íslenska stjórnkerfið hefur ekki boðið sömu kosti í húsnæðismálum og grannþjóðir okkar, og vissulega gerir húsnæðismálafrv. það ekki í einum áfanga, en forsenda frv. er sú, að fjármunirnir nýtist þeim sérstaklega sem helst þurfa á þeim að halda. Með átaki af þessu tagi í húsnæðismálum tel ég að við værum að draga mjög verulega úr hættunni á stórfelldum landflótta á næstu árum. Umbætur í húsnæðismálum snerta nær alla þætti samfélags okkar, og þess vegna leggur ríkisstj. á það ríka áherslu að mál þetta nái fram að ganga nú á næstu sólarhringum hér frá Alþingi, enda á það að vera unnt ef allt er með felldu. Því verður ekki trúað, að hér á Alþingi sitji menn sem vilji koma í veg fyrir þetta þýðingarmikla mál með ofbeldisaðgerðum eins og málþófi. Fleira mætti telja frá þessum vetri, sem starfað hefur verið, en ég tel að yfirlit mitt gefi nægilega skýrt til kynna að ríkisstj. hefur með aðgerðum sínum og afgreiðslu félagslegra réttindamála undirbúið vel næstu lotu verkefnalistans. Það er skoðun ríkisstj., að óhjákvæmilegt sé nú þegar á næstu dögum að ganga ötullega fram í því að kanna hvort unnt sé að ná kjarasamningum og með hvaða hætti. Aðilar hafa hist á nokkrum samningafundum, en lítið sem ekkert hefur miðað. Ber að gagnrýna slíkt þar sem mikil ábyrgð hvílir á samningsaðilunum. Alþb. leggur áherslu eftirfarandi meginatriði varðandi kjarasamningana sem í hönd fara: Í fyrsta lagi verður að tryggja kaup og kjör þeirra sem lakast eru settir. Þetta verður því aðeins gert að gripið verði til félagslegra ráðstafana af margvíslegum toga. Í öðru lagi er ljóst að kjör hinna lægst launuðu verða ekki bætt öðruvísi en að skerða kjör þeirra, sem hafa rakað saman gróða á undanförnum verðbólguárum, og þeirra, sem hafa allra hæstu tekjurnar. Hvaða réttlæti er í því að hálaunamaðurinn fái 220 þús. kr. um næstu mánaðamót í verðbætur á laun meðan láglaunamaðurinn fær aðeins um 30 þús. kr. Slíkt er óréttlæti af versta tagi. Í þriðja lagi verður að leggja áherslu á félagslegar úrbætur, eins og þær sem ég rakti hér að framan og fleiri, og þá verða menn að gera sér ljóst að milli félagslegra úrbóta og skattlagningar er beint samhengi. Af fréttum undanfarna daga má ljóst vera að nokkurrar óþolinmæði gætir viða orðið í samtökum launafólks og er það að vonum. Á næstu vikum verður að skera úr um það, hvort unnt er að koma á kjarasamningum með venjulegum hætti og hvernig. Þegar niðurstaða þeirrar lotu liggur fyrir ber að ákveða næsta skref. Ég tel að störf ríkisstj. til þessa hafi verið góður undirbúningur fyrir farsælar lyktir kjaradeilnanna. Góðir tilheyrendur. Í fjölmiðlum birtast daglega fréttir um veruleg átök í grannríkjum okkar í allri Vestur-Evrópu. Þessi átök koma fram með þeim hætti, að auðstéttin sækir fram og reynir að hrifsa til sín ávinninga verkalýðsstéttarinnar á liðnum áratugum. Hagvextinum eru takmörk sett. Það er að koma í ljós. Í kjölfar auðlindakreppunnar birtist allsherjarkreppa sem sagt er frá í fréttum oft á dag. Þar er sagt frá stórfelldum niðurskurði til félagslegra framkvæmda eins og í Danmörku, þar sem sósíaldemókratar fara með völd. Þar er sagt frá viðtækustu kjaraátökum á öldinni, eins og í Svíþjóð. Í kjölfarið sigla leiftursóknarmennirnir, eins og í Vestur-Þýskalandi, þar sem svartasta afturhald Vestur-Evrópu siglir upp til æðstu metorða. Hver hefði trúað því árið 1968, að Franz Josef Strauss ætti eftir að gefa kost á sér í fullri alvöru sem leiðtogi Vestur-Þýskalands? Hvarvetna eru lífskjörin skert og minnkandi hagvöxtur kemur þannig fyrst niður á fólkinu, en fjármagnið heldur sínu. Á Íslandi horfir þetta öðruvísi við. Hér standa kauplækkunaröflin ráðþrota. Hér er sótt fram til félagslegra réttinda. Hér er að komast á ákvörðunarstig frv. til l. um nýtt húsnæðislánakerfi. Hér tala menn um framfarir, annars staðar um afturför, niðurskurð og samdrátt. Hér er sótt fram til eflingar innlendra atvinnugreina og átaks í orkumálum meðan fjölþjóðahringar láta greipar sópa um frelsi smáríkjanna annars staðar í veröldinni. Vissulega eru mörg þeirra réttindamála, sem hér eru nú undirbúin, þegar komin fram annars staðar, en það er þó víst að bilið verður sífellt styttra. Góðir áheyrendur. Við lifum á síðasta fimmtungi viðburðarríkustu aldar okkar sögu. Á þeim átta tugum ára sem liðnir eru af öldinni, hefur átt sér stað bylting á öllum sviðum þjóðlífsins og umhverfis okkar verða byltingar af margvíslegum toga. Fram undan eru spurningar eftir hið mikla umrót. Óvissan er mikil og blikur á lofti umhverfis okkur. Frammi fyrir óvissunni er mest um vert að halda ró sinni og yfirsýn og láta ekki minni háttar storma skapa jafnvægisleysi. Á allra næstu árum munum við í verki svara þeirri spurningu, hvernig samfélag við búum afkomendum okkar á nýrri öld. Við skulum gera okkur þá ábyrgð vel ljósa þegar í stað og ganga hiklaust til verks. Það var þessi ábyrgð gagnvart samtíð og framtíð þjóðarinnar sem þá menn framast skorti sem hlupust undan árum snemma í októbermánuði s. l. og stefndu hér öllu í óefni. Þó illa horfði um sinn tókst Alþb. að beita stöðvunarvaldi sínu gagnvart fjármagnsöflum og leifturinnrás erlendra auðhringa. Sprengiöflin, sem ætluðu sér stjórnarráðið með áhlaupi í svartasta skammdeginu, verða nú að þola biðina ásamt mister X, huldumanninum mikla í utan gátta viðreisnarstjórn. - Ég þakka þeim sem hlýddu.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er nú liðið nokkuð á áttunda mánuð frá því að Alþfl. rifti samstarfi í hinni svokölluðu vinstri stjórn eftir liðlega árs stjórnarsetu með Framsfl. og Alþb. Rökin fyrir brotthlaupi Alþfl. eru enn í fersku minni. Alþfl.-menn treystu sér ekki, vildu ekki heiðurs síns vegna standa að ríkisstj. sem stjórnaði ekki landinu á þann hátt sem þeir töldu æskilegar. Sjálfstfl. verðlaunaði síðan Alþfl. fyrir að rifta stjórnarsamstarfinu með því að gera mikinn hluta þingflokks Alþfl. að ráðh. og með því að taka að sér að bera ábyrgð á ríkisstj. Alþfl. Sú skoðun okkar í Alþb. hefur síðan verið að staðfestast, að á starfstíma vinstri stjórnarinnar voru aðrir hlutir að gerast og betri en Alþfl. og Sjálfstfl. héldu fram á haustmánuðum s. l. Það kemur nú æ betur í ljós með hverjum deginum sem líður, hvers kyns öfugmælapólitík sú stefna er sem þessir flokkar hafa beitt sér fyrir og reyna að sumu leyti að hamra á enn. Ársfundur Seðlabanka Íslands var haldinn fyrir nokkrum dögum. Jóhannes Nordal seðlabankastjóri flutti við það tækifæri yfirlitsræðu sína um þróun efnahagsmála á árinu 1979. Seðlabankinn og bankastjórar hans verða varla ásakaðir um það að gefa of bjarta mynd af ástandi efnahagsmála. Það gerði seðlabankastjóri ekki heldur í ræðu sinni og varaði m. a. enn sem fyrr við þeirri verðbólgu sem við búum við. En dómur hans um efnahagsþróunina á árinu 1979 var þessi, með leyfi hæstv. forseta: „Sé litið til raunstærða og stöðu þjóðarbúsins út á við verður ekki annað sagt en á árinu 1979 hafi íslenskur þjóðarbúskapur verið í sæmilegu heildarjafnvægi, rauntekjubreytingar verið litlar og óvenju smástígar hreyfingar á einstökum þáttum þjóðarútgjalda.“ Og síðar í ræðunni segir seðlabankastjóri og á þar við árin 1978 og 1979: „Um þessi tvö síðustu ár má með gildum rökum segja að þau hafi verið með kyrrlátara móti metin eftir breytingum raunstærða. Bæði einkenndust þau af nokkrum, en þó ekki örum hagvexti, nægri og stöðugri atvinnu og hagstæðari viðskiptajöfnuði en Íslendingar hafa átt yfirleitt við að búa síðustu áratugi.“ Í þessu efnahagsástandi, sem Jóhannes Nordal seðlabankastjóri lýsir svo sem ég hef lesið hér á undan og í sumum tilfellum var betra en við höfum átt við að búa síðustu áratugi, þótti Alþfl. nauðsyn til bera að rjúfa stjórnarsamstarf. Kjósendur gerðu sér sem betur fer grein fyrir því hvert stefndi, og þeir höfnuðu boðskap Alþfl. og Sjálfstfl. í kosningunum í haust. Uppátekt Alþfl. varð til þess að marklaus ríkisstj. sat í stjórnarráðinu frá því í okt. og þar til 8. febr., er ríkisstj. Gunnars Thoroddsens var mynduð. Alþingi gat lítið starfað fyrr en ábyrg stjórn var til. Frá því núv. ríkisstj. var mynduð hefur starfstími Alþingis að stórum hluta farið í það að samþykkja fjárlög og ganga frá öðrum málum þeim tengdum. Með samþykkt fjárlaga og lánsfjáráætlunar fyrir árið 1980 er stefnt að útvegun fjármagns án mikils niðurskurðar nauðsynlegra framkvæmda. Til Vesturlands verður útvegað fjármagn til ýmissa góðra framkvæmda og ber þar hæst að nefna Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og svo framkvæmdir við tengingu Borgarfjarðarbrúar, en þær framkvæmdir eru nú í fullum gangi. Herra forseti. Á undanförnum árum hefur verið beitt aflatakmörkunum til verndunar fiskstofnum á miðunum hér við land og stundum beitt á þann hátt, að eðlileg samræming veiða og vinnslu hefur átt sér stað. Þetta hefur tekist sæmilega með síld, humar, rækju og hörpudisk. Í s. l. viku var gefin út reglugerð frá sjútvrn. um tilhögun þorskveiðitakmarkana á tímabilinu 1. maí til 15. ágúst. Þessi reglugerð er mér mikil vonbrigði. Ég hafði gert mér vonir um að með þessari fyrstu reglugerð um veiðitakmarkanir, sem hinn nýi sjútvrh., Steingrímur Hermannsson, hafði nokkurt svigrúm til að undirbúa, yrðu stigin fyrstu skrefin frá hinni óheppilegu bannstefnu sem fylgt hefur verið. Þessi bannstefna tekur ekkert tillit til breytilegra aðstæðna til veiða eftir árstíðum eða landshlutum, afkastamöguleikum fiskvinnslustöðva né til þess að leita þess fyrst og fremst að tryggja gott hráefni frá fiskiskipi svo og að fá góða nýtinga hráefnis : fiskvinnslustöðvum. Lokunar- og bannstefnan hefur það í för með sér, að hugsað er um það í allt of ríkum mæli að afla sem mest á stystum tíma. Það að setja veiðibann á þorsk snertir svo margfalt fleiri þætti en það eitt að þorskurinn skuli ekki veiddur. Veiðibann hefur tiltölulega lítil áhrif á einu svæði, en mikil á öðru. Yfir sumarmánuðina er smábátaútgerð snar þáttur í tekjuöflun heilla byggðarlaga víða um land Slíka staði skiptir það miklu máli að á 10 dögum á þessu tímabili séu veiðar hannaðar. Veiðibann á þorsk á Íslandi er svo stór ákvörðun og hefur svo margþættar afleiðingar að til slíks á ekki að grípa fyrr en aðrar leiðir hafa verið reyndar. Hvað mundu aðrir starfshópar á landinu en sjómenn og fiskvinnslufólk segja, ef þeim væri tilkynnt launalaust vinnubann? Hver yrðu viðbrögð annarra fyrirtækja en í sjávarútvegi, sem fengju þá tilkynningu að þau skyldu loka þetta eða hitt tímabilið, þau skyldu segja starfsfólki að fara heim. Það yrði mikill hávaði og það væri eðlilegt. Ræðutími minn nú og hér gefur ekki tækifæri til þess að ræða þetta mál til hlítar. Skoðanir eru skiptar um hvað þorskaflinn megi vera mikill á yfirstandandi ári. Það er stjórnvalda að ákveða hvað sá afli skuli vera mikill og um leið að þær takmarkanir, sem gera þarf, komi sem jafnast niður og raski ekki búsetuskilyrðum í landinu. – Góðar stundir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Talsmenn ríkisstj. éta nú allir úr þeim dalli, að allir erfiðleikar efnahagsmálanna séu fjögurra mánaða starfsstjórn Alþfl. að kenna. Það er kannske mannlegt, en stórmannlegt e,r það ekki. Raunar uppgötvaði frystihúseigandinn og verkalýðsforinginn, Sandarinn Skúli Alexandersson, að ástandið væri ekki eins bágt og menn létu af, og bar fyrir sig nýjan páfa sem hann hefur fengið sé.r og er seðlabankastjóri. Öðruvísi mér áður brá. Félmrh. Svavar Gestsson tók undir þennan söng. að öll ógæfa okkar stafaði af starfsstjórn Alþfl. Og hann vék að grófum ósannindum Jóhönnu Sigurðardóttur vegna fjármögnunar sjóðanna. Hvað stendur í 19. gr. lánsfjárlaga, Svavar Gestsson? Þar er talað um skerðingu á Byggingarsjóði verkamanna sem nemur hundruð millj. kr. Hvað segir 21. gr. lánsfjárlaga, Svavar Gestsson? Þar er um stórkostlega skerðingu á erfðafjárskatti að tefla, og allir vita til hvers hann er notaður. Hvað segir, Svavar Gestsson, í 22. gr. lánsfjárlaga um stórskerðingu, svo að nemur hundruðum milljóna, á Bjargráðasjóði, þeim hjálparsjóði sem nú þarf meira á að halda en nokkru sinni fyrr? Hvað skyldi standa í 23. gr. lánsfjárlaga, Svavar Gestsson, nema um stórskerðingu til Framkvæmdasjóðs þroskaheftra? Ætla þessir herrar að slík blekkingariðja sem þetta muni lengi gagna þeim? Eða hvað skyldi standa í 13 gr., þar sem Byggðasjóður er skorinn niður um einn milljarð? Hefur framsóknarmaðurinn Ingvar Gíslason menntmrh. kynnt sér það? Forsrh. Gunnar Thoroddsen hældi sjálfum sér og ríkisstj. fyrir að takast að afgreiða 37 mál og till. á Alþingi fyrir þinglausnir. Hann gleymdi að vísu að þakka stjórnarandstöðunni, en jafnþingvanur maður veit að án fyrirgreiðslu stjórnarandstöðunnar hefði slíkt ekki tekist. Hins vegar mun þinghald nú verða dregið á langinn vegna þess að sjálfstæðismenn beita sér harkalega gegn því að ný húsnæðismálalöggjöf nái fram að ganga, þar sem stefnt er í 10 þús. millj. kr. útgjaldaaukningu og þess að nein tilraun sé til þess gerð að afla fjár. Lögin eiga hvort sem er ekki að taka gildi fyrr en frá næstu áramótum, og er krafa Sjálfstfl. að næsta haust verði þessi mál öll tekin ti1 ítarlegrar umr. og athugunar. Því má svo bæta við, að þetta frv. inniheldur þau dæmalausu ákvæði, að Alþýðusamband Íslands skuli gefið leyfi til að skipa tvo stjórnarmenn í húsnæðismálastjórn ríkisins og má fyrr vera undirlægjuhátturinn. Stuðningsmenn ríkisstj. fjargviðrast mjög yfir því, að hún hafi haft skamman tíma til stefnu að ráða ráðum sínum. Rétt er það, þessi óáran hefur staðið skamma hríð. En ríkisstj, hefur samt gefist tími til að taka fjölda rangra ákvarðana. Hún er skjótvirk í slíkum vinnubrögðum. Spyrja má í annan stað, hvort tímaskorturinn neyði ríkisstj. til að bregðast gefnum loforðum og yfirlýsingum. Henni hefur a. m. k. unnist nægur tími til þess þótt skamma hríð hafi setið. Lítum á upphaf stjórnarsáttmála ríkisstj., þar sem segir að ríkisstj. telji það meginverkefni sitt að berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál. Forsrh. Gunnar Thoroddsen las þessa meginstefnu upp einnig hér áðan, en hann gleymdi að geta þess, hvernig miðaði í áttina. Hafi ríkisstj. skort tíma til að vinna að þessu meginverkefni sínu, þá er það vegna þess að hún hefur verið upptekin við að brjóta í bág við þessi fyrirheit. Í stað aðhaldsaðgerða er boginn spenntur til hins ítrasta á öllum sviðum, þannig að verðbólgan a Íslandi mun vaxa í áður óþekktar hæðir þegar líða tekur á árið. Stefna Alþb. í verðlagsmálum, niðurtalningin, sem ríkisstj. gerði óbreytta að sinni, hefur mistekist í fyrstu atrennu og vísitölur verðlags og kaupgjalds eru á fljúgandi ferð. Gengið sígur nú í rykkjum í höndum ríkisstj. og mun hún engu aðhaldi fá við komið ef svo fer fram sem horfir. Í peningamálum riðlast öll stefnumið. Sparifjármyndun dregst harkalega saman, enda brýtur ríkisstj. lög um vaxtarkjör innlána. Þökin á útlánum bankakerfisins eru fokin af fyrir mitt ár og óhugsandi að byrgja þann brunn á þessu ári, ella stöðvast atvinnureksturinn í landinu. En ríkisstj. seilist auk þess sjálf í ráðstöfunarfé bankanna til framfærslu sér. Erlendar lántökur eru stórauknar og nýju fjármagni er dælt inn í æðar verðbólgukerfisins. Viðskiptahalla er spáð við útlönd. sem nemur 20 þús. millj. kr., sem eykur á erlenda skuldabyrði þannig að miðað við gjaldeyristekjur nálgast afborgana- og vaxtabyrði erlendra lána óbærilegt mark. Í fjárfestingarmálum stefnir hið opinbera í yfir 20% magnaukningu á árinu. Það eru aðhaldsaðgerðir í lagi eða hitt þó heldur. Um ríkisfjármál er það að segja, að sett hafa verið eyðslufjárlög og í tilhlaupi að setja lánsfjárlög þar sem öll aðhaldsstefna er rokin út í veður og vind. Ég hef hér á undan vikið að 9 fyrstu línunum í stjórnarsáttmála ríkisstj. Næstu þrjár fjalla um það - og forsrh. las þær upp, að ríkisstj. muni vinna að hjöðnun verðbólgu þannig að á árinu 1982, eftir tvö ár, verði verðbólga á Íslandi orðin svipuð og í helstu viðskiptalöndum okkar. Forsrh. láðist að geta þess, í hvaða átt miðaði nú. Menn skilja þetta svo, að stefnt sé að 10–12% verðbólgu eins og þar tíðkast. Sem áfanga á þeirri leið ætlaði ríkisstj. að ná því marki að verðbólgan yrði 30% a þessu ári. Nú óttast menn hins vegar að hún muni verða tvöfalt hærri. Á 30% verðbólgustiginn hvíla forsendur bæði fyrir fjárl, og lánsfjárlögum. Þær forsendur eru því á sandi byggðar. Og þá er komið að 13. línunni í stjórnarsáttmálanum á 1. síðu. Þar segir, að á undanförnum árum hafi staðið yfir mikil átök um launamál. Ríkisstj. leggur höfuðáherslu á að leysa þau mál með samstarfi og samráði, og til þess hvatti menntmrh. æ ofan í æ og ákallaði forustumenn vinnumarkaðarins sárlega í ræðu sinni áðan. Fyrstu 12 línurnar eru sem sagt um meginverkefni, sú 13. er um höfuðáhersluna. Það er skemmst frá að segja, að venjulegum mönnum er með öllu óskiljanleg sú fyrirlitning sem ríkisstj. hefur sýnt aðilum vinnumarkaðarins. Alls ekkert samráð eða samstarf hefur verið við þá haft af hálfu ríkisstj. Nú er það öllum vitanlegt, að Dagsbrún og Verkamannasambandið annars vegar og Vinnuveitendasamband Íslands hins vegar hafa í samningum sínum verið mótendur þeirrar almennu launastefnu sem ráðið hefur í þjóðfélaginu um árabil. Þessir aðilar hafa ítrekað óskað eftir þríhliða samningaviðræðum við ríkisstj. um launakjarastefnu sem væntanlega gæti samrýmst markmiðinu um verðbólguhjöðnun. Ríkisstj. hefur ekki látið svo lítið að virða þessa aðila svars, hvað þá meir. Nú er komið að því að leita eftir viðræðum, þegar allt er að verða um seinan. Þess í stað heldur ríkisstj. áfram skattpíningarstefnu sinni með tugmilljarða nýjum álögum á almenning án þess svo mikið sem að virða viðlits ýmsa þá forustumenn launþegasamtakanna sem að öðru jöfnu hefðu getað talist hallir undir hana. Alþb. þóknast enn að hafa einn slíkan forustumann í þingliði sínu, Guðmund J. Guðmundsson. Svo mjög var að honum sorfið í skattaherferð ríkisstj. að hann neitaði að ljá lengur fylgi sitt og lagðist í strok vestur í Stykkishólm. Lá við borð að ríkisstj. yrði undir í örlagaríkri atkvgr. á Alþingi. Hékk líf hennar raunar á bláþræði. En hvernig skyldu sakir standa á vinnumarkaðinum eins og nú er komið málum? Allir samningar eru lausir og ríkisstj. hefur stórspillt fyrir möguleikum á skaplegri lausn í kaupgjaldsmálum. Er mönnum t. d. ljóst að kröfur Dagsbrúnar um breytta flokkaskipan samsvara 8% kauphækkun, og það er þeirra eigið mat. Fyrir liggur svo 5% kauphækkunarkrafa Alþýðusambands Íslands til viðbótar. Nýjustu upplýsingar benda til að vísitala framfærslukostnaðar hækki nú um 13.2% og kaupgjaldsvísitala um nær 12% frá 1. júní n. k. að telja. Ef svo fer fram sem horfir geta menn innan skamms staðið frammi fyrir hækkun almenns kaupgjalds í landinn um meira en 30%,. Og hvað þá, hæstv. ríkisstj.? Megum við fá meira að heyra af særingum ykkar yfir verðbólgudraugnum. Tími minn leyfir ekki að ég fletti við fyrsta blaðinu í stjórnarsáttmálanum. En á því aftasta stendur heilagt loforð um það, að staðið verði við fyrirliggjandi vegáætlun fyrir 1980–1982. Ég skal ekkert segja um það, hvernig viðhorfið er í hinum einstöku kjördæmum, en ég kann viðhorfið í Austurlandskjördæmi. Þar skortir á 600 millj. kr. að staðið sé við þá vegáætlun sem afgreidd var hér á þinginu í fyrra. 4.5 milljarða vantar til þess að standa við þetta dýra loforð í stjórnarsáttmálanum. Ég vil geta um þau tíðindi hér, að 18 stjórnarandstöðumenn Sjálfstfl. hafa í dag lagt fram á Alþingi till. til þál. um stefnumörkun í landbúnaði undir forustu Egils Jónssonar og Steinþórs Gestssonar. Mikilvægasta nýmælið í þeirri till. er að hafna hinu svonefnda kvótakerfi. Ítrekuð er áhersla sem er lögð á beinar greiðslur til bænda. Herra forseti. Það er trúlegt, þótt heimildir séu að vísu ekki traustar, að almenningur hafi bundið nokkrar vonir við breytingu til batnaðar um stjórn landsins við myndun núv. ríkisstj. A. m. k. er líklegt að fáir hafi trúað því, að þessi ríkisstj. yrði skilgetið afkvæmi 13 mánaða stjórnar Ólafs Jóhannessonar, þar sem nokkrir þm. Sjálfstfl. hafa tekið að sér hlutverk Alþfl. með enn minni áhrifum en hann hafði, að því er best verður séð. Stjórnarmyndunin átti einnig fylgi að fagna í röðum sjálfstæðisfólks í upphafi, enda þótt flokksráðið tæki einarða afstöðu til þess, að flokkurinn yrði í stjórnarandstöðu, þegar stjórnarsáttmálinn sjálfur hafði séð dagsins ljós. En það var ekki að undra þótt fólk léti blekkjast, eins og matreiðsla málanna var í fjölmiðlum án þess að vörnum yrði við komið. Hins vegar hefðu menn átt að geta látið stjórnarsáttmálann sjálfan sér að kenningu verða, a. m. k. sjálfstæðisfólk, því að þar var ekki að finna eitt einasta atriði sem máli skiptir af höfuðstefnumálum Sjálfstfl., fyrir utan almenn skrautblóm sem nælt var við þetta hrófatildur, eins og það að forsenda fyrir sjálfstæði þjóðarinnar sé að treysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf. Stjórnmálaflokkarnir voru harðlega gagnrýndir fyrir seinagang við stjórnarmyndun og á það hefur verið minnst hér á liðnum vetri. Sjálfstfl. vísar slíkum ásökunum á bug, nema að því leyti sem flokkurinn getur talist bera ábyrgð á varaformanni sínum. Sjálfstfl. komst aldrei á skrið í umr. um stjórnarmyndun við aðra flokka. Alþfl. þorði ekki, enda áhugi okkar lítill, en hinir tveir flokkarnir, sér í lagi Framsfl., allan tímann uppteknir af leikbrögðum Ólafs Jóhannessonar og varaformanns Sjálfstfl. Frá því að kosningaúrslitin lágu fyrir í desemberbyrjun og fram til þess dags að stjórnin var mynduð léku þeir tveir, Ólafur Jóhannesson og Gunnar Thoroddsen, á bak við tjöldin af mikilli snilld og bragðvísi. Að vísu unnu þeir lengst að því að ná saman stjórn Alþfl. og Framsfl. með stuðningi þm. úr Sjálfstfl., vegna þeirrar skoðunar Ólafs Jóhannessonar að Alþb.-menn væru óhæfir í ríkisstj. og mun hann sjálfsagt hafa heyjað sér þá reynslu í síðustu stjórn sinni. Þetta fór þó á annan veg. En tilganginum var þó náð þar sem báðir kapparnir fengu völd fyrir snúð sinn, þótt þau virðist ætla að verða dýru verði keypt fyrir þjóðina. Herra forseti. Það tjóar ekki að sakast um orðinn hlut, enda leikur hver eins og lund er til. Nú ríður á að allir sjálfstæðismenn nái höndum saman á nýjan leik að vinna að framgangi stefnu flokksins sem ein er þess megnug að brjóta þjóðinni leið út úr ógöngum óðaverðbólgu og öngþveitis sem nú blasir við. Áralöngu illvígu manntafli, sem lamað hefur starfsþrek Sjálfstfl., skal nú ljúka. Fátt er svo með öllu illt að ekki boði nokkuð gott. Sjálfstfl. er reynslunni ríkari og mun draga réttan lærdóm af henni. Mestu máli skiptir að innviðir hans eru svo sterkir, að átökin hafa ekki leitt til klofnings. Þegar af er þessi ótíð sem nú lifum við mun Sjálfstfl. ganga fram fyrir skjöldu á nýjan leik í stjórnmálum. heilsteyptur og harðskeyttur í þjóðmálastarfinu. Andstæðingum okkar væri nær að hugsa til leiksloka en að hlakka nú yfir vopnaviðskiptum. Þeir skyldu einnig líta sér nær, Alþb.-menn og framsóknarmenn, og hugleiða hvort til frama eða farsældar verður fyrir flokka þeirra að gefa sig að vinnubrögðum slíkum sem þeir viðhöfðu við myndum núv. ríkisstj. Þjóðin kýs menn á Alþingi til að fara með æðstu stjórn mála sinna. Í samningum stjórnmálaflokka um þá stjórn hlýtur þjóðin að krefjast þess að heiðarleiki og hreinskiptni ráði milli manna og á milli flokka. Ella eru lýðræðinu brugguð banaráð.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Alþingi það, sem nú er að ljúka störfum, hefur verið óvenjulegt á ýmsa lund. Það hefur verið stutt þing sem í raun og veru hóf ekki störf með markvissum hætti fyrr en eftir myndun ríkisstj. 8. febr. s. l. Áður hafði ríkt starfsleysi og kyrrstaða. Afleiðing þessa hefur verið sú, að ríkisstj. og stuðningslið hennar hefur þurft að vera í kapphlaupi við að vinna þau verk og afgreiða þau mál sem undir venjulegum kringumstæðum hefði verið lokið við mörgum mánuðum fyrr. Að þessu leyti og einnig á hinu almenna sviði efnahagsmála hefur ríkisstj. fengið erfitt hlutverk við að fást, líklega erfiðara en flestar eða allar ríkisstjórnir aðrar hér á landi. Þessi aðstaða hefur takmarkað eða nánast gert að engu það svigrúm sem ný ríkisstj. hefur venjulega fengið í upphafi starfsferils til stefnumarkandi kerfisbreytinga hvað snertir hin veigamestu mál. Svo var t. a. m. hvað varðar fjárlög og ýmis þýðingarmikil málefni sem þeim eru tengd. Þau varð að afgreiða með eins skjótum hætti og mögulegt var. En ríkisstj. tók einnig við uppsöfnuðum vanda og miklum fjölda óleystra mála í hinum ýmsu ráðuneytum. A. m. k. var það svo hvað landbúnaðinn áhrærði. Svokölluð starfsstjórn Alþfl., sem setið hafði í óþökk þorra landsmanna, en því miður á ábyrgð stærsta flokks þjóðarinnar, hafði sýnt hlýhug sinn í garð landbúnaðarins með því að stöðva ýmsar lögboðnar greiðslur og gera afturreka löglega teknar ákvarðanir sem snertu hagsmuni bændastéttarinnar. Breytinga var því þörf þegar stjórnarskipti urðu. Nú hefur verið leyst úr flestum þeim brýnu hagsmunamálum bænda sem kyrrsett höfðu verið í stjórnartíð Alþfl.-manna, en sum þeirra höfðu þó jafnvel frestast allt frá því að þingi lauk fyrir einu ári. Mörg viðfangsefni eru nú til meðferðar, sum er snerta erfið vandamál, en önnur sem vekja bjartsýni. Sett hefur verið nefnd til að móta landbúnaðarstefnu. Sú nefnd á einnig að gera till. um á hvern hátt verði mætt vanda bænda vegna óverðtryggðar framleiðslu á þessu verðlagsári. Þá er unnið að mati á þjóðhagslegu gildi landbúnaðarframleiðslunnar, einkum þess hluta hennar sem er umfram innanlandsneyslu. Ég geri mér vonir um að sú úttekt leiði í ljós með órækum hætti, að það sé þjóðinni í heild hagstætt að framleiða meira af sauðfjárafurðum en neytt er í landinu sjálfu. Á hinn bóginn virðist auðsætt að nauðsynlegt sé að draga saman mjólkurframleiðsluna því erlendi markaðurinn hefur brugðist á undanförnum árum, einkum vegna þess hvað verðlagsþróun hefur verið óheppileg hér innanlands í verðbólguflóðinu. Samdráttaraðgerðir þurfa að gerast í áföngum. Það kvótakerfi, sem forustumenn bænda hafa valið af nokkrum leiðum sem lagaheimildir eru fyrir, hefur sýnilega mikla vankanta og er torsótt í framkvæmd. Á þessari stundu verður ekki fullyrt um framgang þess nema takist að finna leiðir til þess að klippa af því verstu ágallana. Hafa ber þó í huga að allar samdráttaraðgerðir hafa ókosti sem torsótt verður að komast hjá. Stefnt verður að því að efla nýjar búgreinar og aukabúgreinar eftir því sem hagkvæmt kann að virðast, enn fremur að hraða byggingu graskögglaverksmiðja og endurreisa Bændaskólann á Hólum, sem er stórmál. Ný landgræðsluáætlun er í undirbúningi. Þá er ákveðið að hefja byggingu á sýruverksmiðju við áburðarverksmiðjuna í Gufunesi, en sú framkvæmd virðist vera sérlega hagkvæm. Landbúnaðarmál eru margslungin. Meginmarkmiðið á þeim vettvangi er efnalega og félagslega sjálfstæð bændastétt, traust búseta um byggðir landsins og framleiðsla sem samtímis þjónar þessum markmiðum og hagsmunum þjóðfélagsins í heild. Ríkisstj. hefur mætt harðari og óbilgjarnari stjórnarandstöðu en nokkur önnur ný ríkisstj. þann tíma sem ég hef setið á Alþingi. Í þessum umr. hefur raunar ekki mikið heyrst af þessum einkennum stjórnarandstöðunnar. Það kom í ljós hjá þeim ræðumönnum, sem slepptu þeirri hörku og óbilgirni sem einkennt hefur málflutning stjórnarandstæðinga að undanförnu, að málflutningurinn var daufur og kollhúfulegur. Meira að segja síðasti ræðumaður, Sverrir Hermannsson, megnaði varla að færa hlustendum vasaútgáfu af þeirri stjórnarandstöðu sem við höfum mátt búa við hér á hv. Alþingi nú síðustu vikur, enda er það svo, að hann er kunnur fyrir að vera bæði smáyrtur og orðprúður. En ekki hefur alltaf verið slík lognmóða í ræðum stjórnarandstöðunnar sem hefur verið hjá sumum fulltrúum hennar hér á Alþingi í kvöld. Tekjuöflun ríkisins og útgjöld samkv. fjárlögum hafa verið harðlega gagnrýnd. Alþfl. flutti nokkrar till. um niðurskurð á útgjöldum til landbúnaðarmála, en stjórnarandstaða Sjálfstfl. aðeins eina lækkunartill. sem hún stóð saman um. Það var 5 milljarða lækkun niðurgreiðslna, sem hefði, ef samþ. væri, hækkað vísitölu um 1.5% og launaútgjöld þjóðarinnar í heild um 9.6 milljarða á einu ári. Ekki ein einasta marktæk till. kom fram til lækkunar á öðrum liðum fjárlagaútgjalda. Hamast var gegn ríkisstj. vegna þess, hve áætlaðar lántökur samkv. lánsfjáráætlun væru óhóflegar. Ekki kom eitt einasta orð um það, hvar draga mætti saman. Á hinn bóginn var það stundum harðlega gagnrýnt að ekki skyldi meira fé útvegað til ýmissa framkvæmdaþátta. Ríkisstj. er úthrópuð fyrir samdrátt í vegamálum. Samt liggur það fyrir að raungildi vegaframkvæmda hækkar um 50% frá fyrra ári, og er þó ekki tekið með í reikningum það afgangsfé sem Byggðasjóður virðist hafa til þessa viðfangsefnis, sbr. seinustu fréttir þar um. Hitt er aftur rétt, að vegaframkvæmdir vaxa ekki jafnmikið og gert hafði verið ráð fyrir á síðasta ári. Skattamálaumr. hefur að mestu verið borin uppi af blekkingaleik. Í okkar verðbólguþjóðfélagi eru víða vandamál og þeim fylgja tíðum óánægjuraddir. Hafi stjórnarandstaðan haft grun um að erfiðlega horfi hjá einum starfshópi eða öðrum er ekki til sparað að freista þess að magna óánægju, glæða kröfugirni og skapa tortryggni og spennu. Jafnvel í sömu andránni er slegið á strengi gagnstæðra hagsmuna á víxl. Svo var t. a. m. á Alþingi í fyrradag, þegar einn þm. stjórnarandstöðunnar lagði sem oft áður nú um sinn kapp á að ögra forvígismönnum launþegasamtakanna til kröfugirni og nefndi jafnvel einstaka forustumenn þeirra með nafni í þeim tilgangi að særa þá til að láta ekki sinn hlut eftir liggja. Í sömu ræðunni gerðist hann annað veifið málsvari atvinnuveganna, sem hann kvað ekki þannig í stakk búna að þeir gætu bætt á sig útgjöldum. Ekki þýðir að afsaka þvílíkan málflutning með því að hann byggist á skilningsleysi eða fávisku. Það er ekki ástæðan, heldur mun þessi hráskinnaleikur stundaður af ráðnum hug í þeim tilgangi að ögra hagsmunahópum þjóðfélagsins til átaka og hóflausrar kröfugerðar í von um að okkar veika efnahagskerfi fari úr böndunum, því að þá muni ríkisstj. fá á baukinn. Á síðustu árum hafa sést merki þess, að óprúttni og blekkingar í stjórnmálum séu þjóðinni lítt að skapi. Þau dæmi, sem að framan eru rakin um stjórnarandstöðuna, gefa þó sum hver tilefni til þess að sterkari orð væru notuð. Ég vil á þessari stundu aðeins hvetja landsmenn til þess að veita því athygli, hverjir það eru sem fyrir slíkum vinnubrögðum standa. Þegar sjálfstæðismenn leggja slíkt fyrir sig, sem því miður er ekki einsdæmi nú um þessar mundir, þá vil ég einnig spyrja hvort líklegt sé að þetta sé leiðin til sátta í Sjálfstfl. Herra forseti. Ríkisstj. er staðráðin í því að takast á við dýrtíðina með festu og aðhaldsaðgerðum. Kerfisbreytingar þarf að undirbúa fyrir næsta Alþingi, t. a. m. í ríkisfjármálum og vísitölumálum. Á þeim vettvangi þarf ríkisstj. að leita sátta við aðila í þjóðfélaginu, bæði á sviði samtaka launamanna og atvinnurekenda. Það er mikils virði fyrir ríkisstj. og raunar alger forsenda, að hún hafi skilning og traust fólksins í landinu, svo að árangri verði náð. Hvert vísitölustig niður á við er spor í rétta átt. Þau spor verða ekki öll tekin í einu stökki. Við skulum minnast þess, að birtutíminn lengist frá vetrarsólstöðum til vors aðeins um eitt hænufet á dag, en endar þó í albjörtum degi. Ef svo tekst til í baráttu við verðbólguna er víst að ríkisstj. nær því, sem er höfuðmarkmið hennar, að treysta efnahagslíf og atvinnulíf íslenskrar þjóðar. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu. Ég þakka þeim sem hlýtt hafa. - Góðar stundir.



Herra forseti. Í umr. hér í kvöld hafa fulltrúar Alþb. sérstaklega státað af þremur frumvörpum. Þessi frv. eiga það sammerkt að þau hafa öll verið samin undir stjórn fyrrv. ráðh. Alþfl., Magnúsar H. Magnússonar. Þá var hæstv. forsrh. býsna góður með sig, þegar hann taldi upp þau mál sem afgreidd hefðu verið á Alþingi á skammri stjórnartíð núv. ríkisstj. En ekki er nú stjórnin á stjórnarliðinu meiri og betri en svo, að við afgreiðslu á lögum frá Nd. s. l. miðvikudagskvöld var svo stór hópur stjórnarliða fjarverandi að lögin rétt seigluðust í gegn með stuðningi stjórnarandstöðunnar. Herra forseti. Ég minnist þess ekki um langt árabil að hafa orðið var við jafnmikið öryggisleysi og jafnvel ótta við framtíðina eins og nú ríkir hjá miklum meiri hluta almennings um efnahag og afkomu. Þessu valda margir samtvinnaðir þættir. Fram undan eru erfiðir kjarasamningar þar sem hvergi grillir á ljósan blett. Stórfelldar skattahækkanir í formi útsvars, tekjuskattshækkana og söluskattshækkunar auk annarra nýrra álaga munu bitna harkalega á miklum fjölda launþega. Það verða engir tölvuútreikningar sem segja fólki hver kjör þess verða. Þar ræður kaupgetan. Það verða buddan og sparisjóðsbókin sem þar segja sannleikann. Horfur á vinnumarkaði eru óljósar, m. a. vegna rekstrarfjárskorts fyrirtækja, uppsagna í einstökum atvinnugreinum og vegna tímabundinna veiðistöðvana. Fiskifræðingar hafa dregið upp dökka mynd af ástandi fiskstofna, og gætt hefur sölutregðu á íslenskum fiski á Bandaríkjamarkaði. Þetta eru nokkur þeirra atriða er valda öryggisleysi og jafnvel svartsýni um næstu framtíð. Það er þó að mínu mati sýnu alvarlegast, að ríkisstj. hefur ekki mótað neina stefnu í kjaramálum aðra en þá að lýsa því yfir að grunnkaupshækkanir komi ekki til greina, og ekki bætir þvermóðska atvinnurekenda úr. Ofan á stefnuleysi ríkisstj. í kjaramálum bætist svo það, að um þessar mundir er stefna hennar í efnahagsmálum almennt afskaplega óljós og ekkert útlit fyrir að hún nái þeim fáu markmiðum sem hún setti sér í upphafi með svokallaðri niðurtalningu verðbólgu. Eyðurnar í efnahagsstefnunni eru margar. T. d. hafa engar ákvarðanir verið teknar um það, hvernig afla skuli fjár vegna mikillar umframþarfar á útflutningsupphótum, en þar er ekki hlaupið á millj. kr., heldur milljörðum kr. Eða hvað ætlar ríkisstj. að gera nú 1. júní? Hún hefur boðað að launahækkanir megi ekki verða meiri en 7–8%, en hækkun á framfærsluvísitölu er þegar komin yfir 13%. Líklega er ríkisstj. einmitt nú að reyna að senda þingið heim svo að hún geti sett brbl. og bundið launahækkanir. Þessu til viðbótar virðist stjórn fiskveiðimála vera að fara úr böndunum. Í orkumálum skortir stefnu að því leyti, að aðeins er ákveðið að auka rafmagnsframleiðsluna, en ekki hvernig nýta skuli orkugjafana þjóðinni til hagsbóta. Eftir slíka upptalningu hljótum við að spyrja hvort einhver batamerki séu fram undan. Það verður ekki séð í skjótu bragði. Tilurð og samsetning núv. ríkisstj. vekur ekki miklar vonir um mikinn árangur á næstu misserum. Það vekur ekki miklar vonir að sjá ráðh. í sömu ríkisstj. sitja hlið við hlið og vera ýmist með eða móti atkvgr. um veigamikið utanríkismál, eins og gerðist á þingi hér í dag, þegar Jan Mayen samningurinn við Norðmenn var afgreiddur. Það vekur ekki vonir manna um bjartari framtíð þegar líf ríkisstj. hangir á bláþræði örfárra manna sem klufu sig út úr Sjálfstfl. til að hljóta væntanlega einhverja umbun. Alþb. styður ekki þessa ríkisstj. í veigamestu málaflokkum utanríkismála og ekki í afdrifaríkum þáttum efnahagsmála, t. d. vaxtamálum og stóriðjumálum. Framsfl. er þungamiðjan í þessari ríkisstj. og því mun Framsóknaráratugurinn verða framlengdur, eins góða raun og hann hefur gefið - eða hitt þó heldur. Það er spá mín að Alþb. sé þessari ríkisstj. hættulegra en nokkru sinni núv. stjórnarandstaða. Þannig hefur það verið í öllum ríkisstjórnum sem Alþb. hefur setið í og þar sem nauðsynlegt hefur verið að takast á við alvarlegan efnahagsvanda. Alþb. getur stjórnað þegar nóg er til af peningum og hægt að sóa og sólunda. En þegar til kastanna kemur og erfiðrar ákvarðanatöku, þá velur Alþb. oftar en ekki þá stefnu að láta öðrum eftir að axla ábyrgðina og geta svo við hvaða aðstæður sem er staðið fyrir utan og gagnrýnt. Þess er skemmst að minnast, að það var Alþb. sem einkum lagðist gegn skynsamlegum till. Alþfl. í síðustu ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar, - till. sem hefðu forðað þjóðinni frá þeim vanda sem hún er nú komin í. Og því betur sem ég kynnist starfsháttum Alþb., því meir undrast ég hvernig því tekst að slá ryki í augu kjósenda sinna ár eftir ár. Núv. ríkisstj. er ekki öfundsverð af þátttöku Alþb., enda verður sá flokkur stjórninni fjötur um fót, sá fjötur er fellir hana að lokum. En hvernig eru þá horfurnar? kann einhver að spyrja eftir þessa voðalegu upptalningu. Við óhreyttar aðstæður, sama hvaða verðmælir er notaður, verður verðbólgan 45–50% á þessu ári. Í þeim útreikningum er ekki gert ráð fyrir grunnkaupshækkunum né öðrum hækkunum umfram það sem ríkisstj. telur unnt að leyfa. Það er ekki heldur reiknað með neinum skakkaföllum af ytri ástæðum, svo að lítið þarf að breytast til að þessar tölur hækki að mun. Vöruskiptajöfnuður þjóðarinnar er fremur hagstæður, enda veiddur meiri fiskur en fiskifræðingar telja heppilegt að gera. Ég hef nefnt hér orkumálin og iðnaðarmálin. Í nágrannalöndum okkar eru nú að koma fram að fullu áhrif olíuverðshækkana er koma fram í hækkandi innflutningsverði hér á landi á næstu mánuðum. Og enginn veit með nokkurri vissu hvað gerast kann á olíumarkaðinum. Það eru því hvorki ytri né innri ástæður til að vænta umtalsverðra breytinga til batnaðar á næstu misserum. En þó ég hafi nokkrar áhyggjur af þróun efnahagsmálanna, þá finnst mér jafnvel alvarlegri sú óáran sem ríkir hjá þjóðinni sjálfri í öllum afmörkuðum samskiptum. Ég hef margoft varað við þeirri þróun, að sambandið rofnaði á milli hinna dreifðu byggða og þéttbýlis. Þar eru sökudólgarnir röng landbúnaðarstefna og metingur, skilningsleysi milli þjóðfélagshópa. Af sömu rótum eru slit upprennandi þjóðfélagsþegna við atvinnulífið og alþýðumenningu. Það, sem af þessum vinslitum getur hlotist, er mun uggvænlegra en nokkurra ára verðbólga, ef mælt er í stikum aldanna. En ekki hvarflar að mér eitt augnablik að kenna núv. ríkisstj. um allan þennan vanda. Þessi vandi hefur verið að safnast saman og hrúgast upp á undanförnum árum, þegar allir stjórnmálaflokkar hafa farið með völd. Og í efnahagsóreiðunni er það alltaf lágtekjufólkið og hinir öldruðu og öryrkjar sem verða harðast úti. Svo verður áfram á meðan ríkisstjórnir stjórna ekki, en láta ávallt undan kröfum þrýstihópa, láta undan hinum háværa minni hl., það var m. a. ótti við þessa þrýstihópa sem olli því, að Alþb. og Framsfl. þorðu ekki að samþykkja efnahagstill. Alþfl. í síðustu ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Ríkisstjórnir hafa alltaf verið að gefa eftir í stað þess að skapa þjóðareiningu í baráttunni við vandann. Þess vegna æðir verðbólgan áfram og skerðir lífskjörin. Þjóðin er svo sem ekki að komast á neinn vergang, en ár eftir ár eyðir hún meiru en hún aflar og leggur að veði efnahagslegt sjálfstæði sitt og það illa gerist, að hinir efnuðu verða alltaf efnaðri, en hinir stöðugt efnaminni. Ég sé a. m. k. ekki merki þess, að hinir efnameiri hafi orðið að rifa seglin undanfarna mánuði á meðan stöðugt þrengist hagur láglaunaheimilanna. Hlustendur eru vafalaust hundleiðir á þessu stöðuga tali um verðbólguna og láglaunafólkið, en niðurstöðurnar eru engu að síður staðreyndir. Kannske skiptir það svo höfuðmáli, að almenningur er löngu hættur að taka mark á tilraunum ríkisvaldsins til að berja niður verðbólguna, og vart mun núv. ríkisstj. bæta úr því trúleysi. Það er mín persónulega skoðun, að stjórnmálaflokkarnir hafi í raun svikist undan þeirri frumskyldu sinni að reyna að ná samstöðu um þjóðareiningu, vekja og efla tilfinningu þjóðarinnar fyrir kostum þess að búa á Íslandi og njóta þess sem landið hefur að bjóða umfram flest önnur. Til að þetta megi takast þarf raunverulega þjóðarvakningu. En þar sem stjórnmálaflokkarnir hljóta að endurspegla vilja þjóðarinnar má kannske tala um svik í víðari merkingu. Fyrir tveimur áratugum varaði Alþfl. alvarlega við afleiðingum rangrar landbúnaðarstefnu. Allir muna hvernig fór. Fyrir tveimur árum varaði Alþfl. alvarlega við afleiðingum rangrar efnahagsstefnu og lagði til að henni yrði breytt. Því var hafnað. Við skulum þó vona að núv. ríkisstj. beiti einhverjum af vopnum Alþfl., rétt eins og hún hefur að undanförnu flutt hvert frv. á fætur öðru sem ráðh. Alþfl. létu ganga frá. Og enginn getur verið svo hatrammur andstæðingur núv. ríkisstj. að hann óski henni ekki velfarnaðar í baráttunni við höfuðóvin íslenskra alþýðuheimila, verðbólguna. Um leið hljótum við að bera fram þá ósk við þinglok og í sumarbyrjun, að þjóðinni í heild farnist vel til lands og sjávar og fram undan sé betri tíð með blóm í haga. - Gleðilegt sumar.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Sverrir Hermannsson lýsti hér áðan með miklu orðskrúði annars vegar þenslu og verðbólgu, en hneykslaðist hins vegar á niðurskurði á erlendum lántökum, m. a. hjá Byggðasjóði. Þetta er eflaust sú hreinskilni sem hv. þm. talaði svo mikið um. Þrengingar Byggðasjóðs eru þó ekki meiri en svo, að Sverrir Hermannsson telur sjóðnum fært að ráðstafa 700 millj. kr. í bundið slitlag á vegi. Verkefnið er mjög gott að vísu, en það orkar sannarlega tvímælis hvort það er mikilvægasta byggðamálið, enda segja skæðar tungur að við þessa tillögugerð hafi fremur verið haft í huga að bjarga uppáhaldsfyrirtæki þeirra sjálfstæðismanna, Olíumöl hf. Sverri Hermannssyni rann jafnframt blóðið til skyldunnar og varði setustjórn Alþfl. Staðreyndin er þó sú, að sá vetur, sem nú er liðinn, hefur verið óvenjuerilsamur og mjög erfiður íslensku efnahagslífi. Í stað þess að snúa sér af krafti og heilindum að því að þoka verðbólgunni niður kaus Alþfl. s. l. haust að hlaupa frá vandanum, rjúfa stjórnarsamstarfið, ganga til samstarfs við Sjálfstfl. og efna til vetrarkosninga. Skyldi það vera vopnið sem þm. Árni Gunnarsson var að tala um hér áðan? Við framsóknarmenn vorum þessu mótfallnir. Við vöktum athygli á því að slíkt ábyrgðarleysi hlyti að leiða til skemmra eða lengra stjórnleysis sem hafa mundi hin verstu áhrif á efnahagsþróun. Sú hefur einnig orðið raunin, eins og ég kem að síðar. Engu að síður gengum við framsóknarmenn af einurð til kosninganna. Við settum fram okkar stefnu í efnahagsmálum, sem byggir á því að ná verðbólgunni niður jafnt og þétt í samvinnu við launþega og atvinnurekendur, án atvinnuleysis og án byggðaröskunar, en með aðhaldi á öllum sviðum. Þjóðin mat stefnu okkar og störf þannig að við urðum sigurvegarar kosninganna. Það er og var skoðun okkar framsóknarmanna, að jafnaðar- og umbótaflokkarnir séu líklegastir til þess að ná þeirri samstöðu með launþegum sem nauðsynleg er til að ná verðbólgunni niður. Við gerðum því allt sem í okkar valdi stóð til þess að endurnýja samstarf þessara flokka. Það mistókst. Alþfl. kaus enn ábyrgðarleysið. Frjálslyndari menn í Sjálfstfl. hlupu hins vegar undir hagga, sem varð til þess að sú ríkisstj. var mynduð sem nú situr. Þessi ríkisstj. byggir á nánu samstarfi við launþega og aðra aðila vinnumarkaðarins. Hún leggur áherslu á félagslegar umbætur, atvinnuöryggi og jafnvægi í byggð landsins. Hún er tvímælalaust jafnaðar- og umhótastjórn. Starfstími þessa þings, sem nú er að ljúka, hefur verið stuttur, í raun og veru aðeins þrír mánuðir. Á þessum skamma tíma hafa þó verið eða munu ýmis mikilvæg mál verða afgreidd. Fjárlög, lánsfjáráætlun og skattalög eru að sjálfsögðu meðal stærstu mála þingsins. Um þessi mál ætla ég ekki að fjölyrða, en vek athygli á því, að tekist hefur að halda skattheimtu til ríkisins undir 29% þjóðartekna og erlendri lántöku um 85 milljarða. Hvort tveggja teljum við framsóknarmenn að vísu í hámarki, en teljum þó viðunandi miðað við gífurlega framkvæmdaþörf, ekki síst á sviði orkumála, og mikla fjárþörf ríkissjóðs, m. a. vegna félagslegra umbóta. Með afgreiðslu á þessu þingi er lokið endurskoðun þeirra skattalaga sem allir stjórnmálaflokkar eiga drjúgan þátt í. Í því sambandi hefur stjórnarandstaðan þyrlað upp miklu moldryki, sem fellur þó ekki síst á hana sjálfa. Það er ekki heiðarlegur málflutningur að halda því stöðugt fram, að skattar hafi hækkað, en þegja yfir hinu, að tollar hafa lækkað, m. a. vegna samninga okkar við Fríverslunarbandalag Evrópu. Vegna þess stjórnleysis, sem hér ríkti þá 4 mánuði sem stjórn Alþfl. sat undir verndarvæng Sjálfstfl., var ekki unnt að vinna samhliða að undirbúningi fjárl. og lánsfjáráætlunar eins og gera verður. Slík vinnubrögð verða hins vegar viðhöfð við undirbúning þessara mála fyrir næsta ár. Á þessu þingi hafa verið til meðferðar ýmis mjög mikilvæg mál félagslegs eðlis. Ég nefni lög um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum, sem tvímælalaust eru meðal merkari félagslegra umbóta sem í hefur verið ráðist. Þegar um svo viðamiklar umbætur er að ræða er hins vegar ekki óeðlilegt að lagfæra þurfi að fenginni reynslu. Frv. um Húsnæðisstofnun boðar jafnframt gífurlega kjarabót fyrir launþega. Við skulum vona að íhaldsöflunum takist ekki að stöðva framgang þess máls á þessu þingi. Ef svo fer verður málið að sjálfsögðu endurflutt þegar í haust. Ný lög um lögskráningu sjómanna hafa verið samþykkt. Þau tryggja stórum betur en verið hefur hlut sjómanna að þessu leyti. Breytingar á sjómannalögum eru til meðferðar og geri ég fastlega ráð fyrir að það frv. verði samþykkt. Með þeim lögum verða m. a. stórauknar bætur og tryggingar sjómanna í veikinda- og slysatilfellum. Það er von mín, að menn geti þá orðið sammála um að sæmilega sé staðið við þau loforð sem sjómönnum voru gefin af ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar um félagslegar umbætur. Ég vil jafnframt lýsa þeirri von minni, að launþegar almennt meti þær miklu félagslegu umbætur sem tryggðar hafa verið og fram undan eru. Það er einlæg von mín, að það komi fram í góðu samstarfi ríkisstj. og launþega um lausn á þeim gífurlega efnahagsvanda sem þjóðin stendur frammi fyrir. Benedikt Gröndal sagði áðan: Við lögðum fram öll góðu málin. - Rétt er það, að setustjórn Alþfl. lagði fram ýmis þau mál sem undirbúin voru m. a. í stjórn Ólafs Jóhannessonar. Staðreyndin er þó sú, að flest voru þau þannig lögð fram að það hefur kostað þingið gífurlega vinnu að færa þau í það lag sem viðunandi er. Ágætt dæmi um þetta er frv. til l. um breytingu á sjómannalögum sem var lagt fram, eins og í ljós kom, í fullkominni andstöðu við vilja sjómanna. Þessu stutta yfirliti yfir störf Alþingis verður ekki lokið án þess að minnast á Jan Mayen samningana. Vissulega hefðum við öll viljað hafa ýmislegt nokkuð á annan veg en þar er. Þó leyfi ég mér að fullyrða að samningurinn sé á heildina litið góður og í ýmsum atriðum mjög hagstæður fyrir okkur Íslendinga. Ég nefni sem dæmi heimild til þess að ákveða einir heildarveiði á loðnu. Þessi viðurkenning er að mínu mati ákaflega mikilvæg. Af þessari ástæðu var einnig m. a. mikilvægt að fá í samninginn að hann skuli lagður fram til jafns við drögin að hafréttarsáttmálanum í viðræðum við Efnahagsbandalagið sem reyndar eru þegar að hefjast. Full viðurkenning á 200 sjómílna fiskveiðilögsögu er að sjálfsögðu mikill sigur. Og fleira mætti nefna, sem ég sé þó ekki ástæðu til með tilliti til hinnar ítarlegu umr. sem undanfarna daga hefur farið fram um samning þennan. Þó vil ég geta þess, þar sem mér þykir það ekki hafa komið nægilega fram, að það atriði samningsins, sem mér þykir varhugaverðast, varðar rétt okkar til að koma í veg fyrir boranir eftir olíu á Jan Mayen svæðinu ef okkur þykir ekki nægilega tryggilega frá öllu gengið. Að vísu eru hagsmunir okkar í þessu sambandi ítarlega viðurkenndir, sem er að sjálfsögðu ólíkt betra en enginn samningur. Hins vegar er það staðreynd, að áhættan er mikil. Slys við olíuvinnslu gætu haft ófyrirsjáanleg áhrif. Í þessu sambandi þurfum við Íslendingar því að halda vöku okkar. Við verðum að beita okkur fyrir því á alþjóðlegum vettvangi, að settar verði hinar ströngustu reglur um olíuboranir neðansjávar og skyldur eins ríkis gagnvart öðru ef tjóni er valdið. Mér sýnist ástæða til að geta þess, að samstarfið í hinni íslensku samninganefnd var með ágætum. Þar lögðu allir, stjórnarsinnar, stjórnarandstæðingar og embættismenn, margt gott til mála sem stuðlaði að þeim hagstæða samningi sem við fengum. Það olli mér því sannarlega vonbrigðum og kom mér á óvart, með tilliti til þess sem á undan var gengið, að fulltrúi Alþb. og flokkur hans snerist gegn samningnum. Sannaðist þá enn, að oft er erfitt að breyta út af vananum. Engum er þó meira að þakka, hve vel tókst til, en utanrrh. Ólafi Jóhannessyni. Hans mikla reynsla og góða forusta var ómetanleg. Fram undan eru nú að ýmsu leyti erfiðari samningar við Efnahagsbandalag Evrópu. Þar eigum við mikilla hagsmuna að gæta. Viðræður hefjast nú í þessari viku við Dani. Það er mjög mikils virði að geta lagt fram samninginn við Norðmenn þegar í upphafi þeirra viðræðna. Ég vil leyfa mér að vona að okkur auðnist að standa vel saman um þá samninga. Eins og ég sagði í upphafi míns máls hefur þessi vetur orðið íslensku efnahagslífi erfiður. Setustjórn Alþfl. horfðist ekki í augu við vandann, honum var frestað. Jóhanna Sigurðardóttir var ekki sammála þessu hér áðan né Sverrir Hermannsson. Dæmin eru því æðimörg. Sem dæmi má nefna að þegar fiskverð var ákveðið í janúar var látið að því liggja, að fiskvinnsla gæti undir því staðið án verulegs gengissigs. Þegar dæmið var gert upp í febrúar kom hins vegar annað í ljós. Þá var afli frystihúsanna á ársgrundvelli áætlaður um 11 milljarðar. Þessum vanda varð ekki mætt nema m. a. með 8% gengissigi. Svipað má segja um ýmsar hækkanir til opinberra fyrirtækja sem höfðu verið geymdar með vaxandi skuldasöfnun og vandræðum. Þessa hluti varð að sjálfsögðu að leiðrétta. Því er vandinn meiri um næstu mánaðamót en ráð var fyrir gert. Við framsóknarmenn viljum mæta þessum vanda með því að fella niður eða fresta a. m. k. 2–3 vísitölustigum. Þetta má gera með auknum niðurgreiðslum í samræmi við stjórnarsáttmálann og með því að dreifa hækkun húsaleiguvísitölu yfir fleiri ársfjórðunga, sem ætti að vera unnt, ekki síst ef miklar félagslegar umbætur eru einhvers metnar. Að sjálfsögðu verður þó ekkert slíkt gert gegn vilja launþega, bænda og sjómanna. Án slíkra aðgerða er hins vegar ljóst, að ekki mun takast að telja verðbólguna eins hratt niður og að hefur verið stefnt. Í þessu sambandi er þó nauðsynlegt að hafa í huga að kjarasamningar allir eru lausir. Það veldur meiri vanda um þessi mánaðamót. Þótt því verði ekki neitað, að kröfur Alþýðusambands Íslands um grunnkaupshækkanir eru hógværar, er hitt þó staðreynd, að þjóðarbúið ber engar grunnkaupshækkanir eins og nú er ástatt. Að því hefur verið unnið ötullega að skapa grundvöll til samninga, bæði við Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, sem rúmast innan getu þjóðarbúsins. Við þessi stóru samtök ber að semja samhliða. Það er von mín, að það megi takast þannig að viðunandi sé fyrir alla aðila. - Vissulega eru ýmis hættumerki fram undan í baráttunni við verðbólguna. Ég get að vísu fallist á að varla er mikils árangurs að vænta á þremur mánuðum eftir fjögurra mánaða stjórnleysi. Hins vegar er jafnljóst nú eins og fyrr, árangur mun ekki nást nema með samræmdum aðgerðum á öllum sviðum. Því hef ég lagt til í ríkisstj. að þegar verði skipuð nefnd með tveimur mönnum frá hverjum aðila í ríkisstj. til þess að gera till. um samræmingu opinberra aðgerða á sviði fjármála, lánsfjáráætlunar, peningamála og hverju því öðru sviði sem áhrif hefur á verðbólguna, til að ná því höfuðmarkmiði að verðbólgan hér á landi verði árið 1982 orðin ekki meiri en í helstu viðskiptalöndum okkar. Á þetta hefur ríkisstj. fallist og mun það starf þegar hefjast. Til lengri tíma litið er lausn okkar efnahagsvanda hins vegar fólgin í aukinni framleiðslu og framleiðni á öllum sviðum atvinnuveganna. Landbúnaðarmálin eru þar í nokkrum sérflokki. Þar er vandinn mikill vegna söluerfiðleika, og ég vil leggja á það ríka áherslu, að mjög er mikilvægt, ekki síst fyrri bændur þessa lands, að landbúnaðarframleiðslan verði aðlöguð því ástandi sem ríkir. Ég er vongóður um það, enda er ríkisstj. ákveðin í að hlaupa undir bagga og veita bændum þann aðlögunartíma, sem nauðsynlegur er, og aðstoð til þess að hetja nýjar búgreinar. Engin ein atvinnugrein önnur hefur nálægt því eins mikil áhrif á afkomu okkar Íslendinga eins og fiskveiðar og fiskvinnsla. Því hefur áratugum saman árið verið talið gott ef afli var góður. Það má því heita kaldhæðni að nú skuli þurfa að beita hinum ótrúlegustu boðum og bönnum til þess að draga úr sjávarafla. Hjá þessu hefur þó ekki orðið komist í ár. Með nýju skipum og nýrri tækni er sóknarþunginn orðinn svo mikill að fiskstofnarnir fá ekki undir risið. Þegar núv. ríkisstj. tók við hafði samstaða náðst við fulltrúa sjómanna, útvegsmanna og fiskvinnsluna um takmarkanir á þorskveiðum á þessu ári. Eftir þeim hugmyndum hefur verið unnið, enda erfitt að söðla um í miðju fljótinu. Skúli Alexandersson harmaði þetta áðan, og undir það get ég að vísu tekið. En málið er miklu flóknara og viðkvæmara en hann virðist gera sér grein fyrir. Fiskifræðingar höfðu lagt til að þorskaflinn yrði takmarkaður við 300 þús. lestir í ár. Fyrrnefndar hugmyndir, sem samstaða hafði náðst um við hagsmunaaðila, eru hins vegar byggðar á 350 þús. lesta þorskafla. Þegar eftir 4 mánuði er þorskaflinn orðinn 227 þús. lestir. Ég hygg að mönnum sé nú orðið ljóst að þessi leið, sem nefna mætti skrapveiðileið gagnvart togurum, og takmarkalaus veiðibátanna á vetrarvertíðinni er ófær til stjórnunar á veiðimagni. Ég mun því leggja á það ríka áherslu að endurskoða þessar reglur fyrir árið 1981 og framtíðina. Skoðun mín er sú, að leita beri að leiðum til að tengja betur veiðar og vinnslu en gert hefur verið. Ríkisvaldinu ber að ákveða heildarramma veiðanna, en veita síðan hagsmunaaðilum viðtækt frelsi til þess að ráða veiðum innan þess ramma. Ég hygg að mönnum sé það öllum ljóst, að aldrei næst stjórn á fiskveiðum okkar Íslendinga nema nokkur stjórn sé á stækkun veiðiflotans. Því hef ég lagt til í ríkisstj. að fiskiskip verði tekin af frílista. Ég er jafnframt að skipa starfshóp til þess að athuga eðlilega stærð og endurnýjunarþörf báta- og togaraflotans og benda á leiðir til stjórnunar. Góðir hlustendur. Tíma mínum er senn lokið. Þessar fáu mínútur hef ég orðið að stikla á stóru. Mér hefur ekki unnist tími til að ræða svo mikilvæga þætti sem undir mín rn. falla, eins og t. d. samgöngumálin. Þar eru gífurleg verkefni fram undan. Í vegamálum t. d. tel ég að okkur Íslendingum heri að leggja höfuðáherslu á annars vegar að bæta þá vegi, sem snjóþyngstir eru, og að leggja bundið slitlag á aðalvegakerfi landsins. Ég geri mér vonir um að geta lagt fram í haust vegáætlun sem að þessu stefnir. En hvað sem líður þessum fjölmörgu verkefnum á sviði orkumála, samgöngumála, iðnaðarmála, sjávarútvegsmála, landbúnaðarmála o. s. frv., þá er það verðbólgan sem er meginviðfangsefni þessarar ríkisstj. og tvímælalaust mikilvægast fyrir íslenskt þjóðlíf að við verði ráðið. Sannarlega hafa ákvarðanir á flestum sviðum áhrif á gang verðbólgunnar. Ríkisstj. hefur sett sér það meginmarkmið, að verðbólgan hér á landi verði árið 1982 orðin svipuð og er í helstu viðskiptalöndum okkar. Það meginmarkmið verður að ráða því, hvað við getum leyft okkur á hinum ýmsu sviðum. Ríkisstj. verður dæmd og hana ber að dæma eftir því, hvernig það tekst. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Talsmönnum Geirsliðsins í Sjálfstfl. hefur í kvöld orðið tíðrætt um stjórnleysi og stefnuleysi. Slíkar ásakanir koma úr hörðustu átt. Við skulum skoða stefnufestu þeirra á nokkrum ólíkum, en mikilvægum sviðum. Fyrir kosningar settu þeir fram hina frægu leiftursókn í efnahagsmálum. Nokkrum vikum eftir kosningar var Geir Hallgrímsson gersamlega horfinn frá þessum tillögum og setti fram í stjórnarmyndunarviðræðum allt aðrar hugmyndir. Og það hefur verið hljótt um leiftursóknarboðskapinn hér í þingsölum. Jafnvel Friðrik Sophusson er hættur að kyrja þennan stríðssöng. Í baráttunni gegn verðbólgunni fer því lítt fyrir stefnufestu Geirsliðsins. Leiftursóknin er gleymd og grafin og í hennar stað hefur komið síendurtekið skattanöldur sem menn hafa fengið að heyra hér í kvöld. En hver skyldi svo vera stefna þessara herra í skattamálum? Í stjórnarandstöðu boða þeir afnám skatta, en um leið og ráðherrastólarnir yljuðu bossum þeirra 1974–1978 var færiband nýrrar skattaframleiðslu komið í fullan gang. Hver fann upp vörugjaldsskattinn? Jú, það var Matthías Á. Mathiesen í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Hver fann upp sjúkratryggingaskattinn? Jú, það var Matthías Á. Mathiesen í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Og hver stórhækkaði söluskattinn ? Jú, það var Matthías Á. Mathiesen í ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Og hver fann svo upp þessi nýju skattalög, sem menn hafa verið að puða hér við í allan vetur og nú á að framkvæma í fyrsta sinn? Hver annar en þessi sami Matthías Á. Mathiesen í þessari sömu ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar. Þannig er nú stefnufesta Geirsarmsins í skattamálum. Og nú hrópa þeir hér í kvöld og alla daga um skattpíningu, og fulltrúar Alþfl., eins og Jóhanna Sigurðardóttir, reyna eftir bestu getu að vinna sig í álit sem litla íhaldið í landinu og taka undir þennan söng. En skattseðlarnir í vor munu sýna láglaunafólki það, að Alþb. hefur gert tekjuskattinn léttari fyrir almennt launafólk en Matthías Á. Mathiesen ætlaði í upphafi. Fjmrh. Alþb. gerði skattkerfisbreytinguna mun hagstæðari láglaunafólki en Matthías Á. Mathiesen ætlaði í upphafi. Við í Alþb. kvíðum því engu þegar skattseðlarnir birtast í vor. Ætli það endurtaki sig ekki sama sagan og í fyrra, þegar Morgunblaðið fann engan nema fáeina atvinnurekendur sem voru óánægðir með skattana sína? Ætli veruleikinn muni ekki afhjúpa á ný þetta áróðursmoldviðri stóra íhaldsins í Geirsarminum í Sjálfstfl. og litla íhaldsins, vonsviknu viðreisnarkratanna. Og hvað með stefnufestuna í ríkisfjármálum og fjárhag sveitarfélaga? Nú krefjast þessir herrar tekjuafgangs ríkissjóðs, en í fjögur ár rak Matthías Á. Mathiesen ríkissjóð Geirs Hallgrímssonar með slíkum tugmilljarða halla að allar ríkisstjórnir síðan hafa verið að keppast við að greiða Seðlabankanum syndaskuldir Matthíasar Á. Mathiesen og hefur ekki dugað til. Og stefnufestan gagnvart sveitarfélögunum, sem á hátíðisdögum í Sjálfstfl. eiga að heita hornsteinn lýðræðisskipulagsins í landinu, lýsir sér best í því, að þegar meiri hl. Alþingis veitti sveitarfélögum aukið sjálfsforræði í fjárhagsmálum, sem Samband ísl. sveitarfélaga hafði margóskað eftir, þá greiddi Geirsliðið í Sjálfstfl. og litla íhaldið í Alþfl. atkv. gegn auknu fjárhagslegu sjálfsforræði sveitarfélaganna. En það er ánægjulegt að Alþfl.-menn í sveitarfélögum um allt land hafa haft aðra skoðun á því máli en Jóhanna Sigurðardóttir hér í kvöld. Hver var röksemd Geirsliðsins gegn því að leggjast hér gegn vilja sveitarfélaganna? Jú, hún var sú, að ríkið, fjárhagur ríkisins, sem nú var orðið óskabarn Geirsarmsins í Sjálfstfl., átti að þeirra dómi að hafa forgang. Það er lærdómsríkt fyrir sveitarstjórnarmenn um allt land og alla þá, sem vilja efla aukið lýðræðislegt vald fólksins sjálfs yfir eigin málum, treysta heimastjórn íbúanna og lýðræðislegt frumkvæði byggðarlaganna í atvinnumálum, félagsmálum og öðrum málaflokkum, að hugleiða þá staðreynd, að það var að frumkvæði Alþb. hér á Alþingi að fjárhagsgrundvöllur og þar með lýðræðiskraftur sveitarfélaganna var styrktur. Á þeirri stundu hrópaði Geirsklíkan í Sjálfstfl. á aukið vald ríkisins. Nei, þessir herramenn ættu sem minnst að tala um stefnufestu. Síðustu mánuði, síðustu vikur hafa þeir kúvent í hverju málinu á fætur öðru og nú síðustu dagana hlaupa þeir frá öllum fyrri stefnuatriðum Sjálfstfl. í Jan Mayen málinu og afhenda Norðmönnum algeran sigur yfirráð og allan rétt. Það var til lítils fyrir Alþb. - og við munum draga lærdóm af því - að mynda sameiginlega afstöðu með svo ístöðulitlu liði. Á úrslitastundu á hálfum sólarhring í Oslóborg hljóp Geirsarmurinn frá öllu saman. Ósigur Íslendinga í samningum við Norðmenn er fyrst og fremst sök Geirsarmsins í Sjálfstfl. Sjálfstfl. krafðist sameiginlegra yfirráða Norðmanna og Íslendinga hvað snertir nýtingu hafs og hafsbotns á Jan Mayen svæðinu, en nú samþykkir hann yfirráð Norðmanna einna. Sjálfstfl. krafðist sameiginlegrar fiskveiðilögsögu Norðmanna og Íslendinga. Nú samþykkir hann fiskveiðilögsögu Norðmanna einna. Sjálfstfl. krafðist jafnrar nýtingar á auðlindum hafs og hafsbotns. Nú samþykkir hann algeran yfirráðarétt Norðmanna yfir nýtingu auðlinda Jan Mayen svæðisins. Sjálfstfl. krafðist að Íslendingar ættu rétt á að veiða að jöfnu allan þann afla sem fengist á Jan Mayen svæðinu, bæði loðnu, kolmunna, síld og aðra stofna. Nú samþykkir hann tímabundið samkomulag um loðnuveiðar sem veitir Norðmönnum allan rétt innan fárra ára og staðfestir eftirgjöf á kröfum Íslendinga til ákveðinnar hlutdeildar í kolmunna, síld og öðrum stofnum. Sjálfstfl. krafðist þess, að veiðar annarra þjóða á Jan Mayen svæðinu yrðu útilokaðar. En nú samþykkir hann að Norðmenn hafi fullan rétt til að semja á hvern þann hátt sem þeim sýnist við aðrar þjóðir um Jan Mayen svæðið. Sjálfstfl. hélt til streitu landgrunnskröfum Íslendinga á Jan Mayen svæðinu, en nú samþykkir hann landgrunnsákvæði án nokkurrar tryggingar fyrir Íslendinga. Staðfesting Sjálfstfl. hér á Alþingi fyrr í dag á uppgjöfinni í Jan Mayen málinu sýnir ásamt stefnuleysi þeirra í efnahagsmálum, skattamálum, ríkisfjármálum og lýðræðismálum sveitarfélaganna, að íslenska þjóðin getur ekki tekið neitt mark á stefnu flokksins í einstökum málum. En því miður er það ekki aðeins gagnvart íslensku þjóðinni sem uppgjöf Sjálfstfl. í Jan Mayen málinu sýnir stefnuleysi, ístöðuleysi og alvöruleysi flokksins. Með uppgjöf sinni er flokkurinn einnig að gefa ríkisstjórnum annarra landa það til kynna, að í framtíðinni þurfi ekki að taka neitt mark á tillögugerð Sjálfstfl. Hvorki íslenska þjóðin né ríkisstjórnir annarra landa þurfa að taka mark á Geir Hallgrímssyni og hirð hans. Þess vegna ætti Geir Hallgrímsson að sjá sóma sinn í því að koma ekki hér og tala um ístöðuleysi og stefnuleysi. Leiftursóknin og Jan Mayen málið eru nægilegur vitnisburður um það, hve lítið mark er takandi á orðum formanns Sjálfstfl., hve innantómar eru þær yfirlýsingar sem flokkurinn hefur látið frá sér fara. Og þessu til viðbótar eru nú hollt að hv. þm. Geir Hallgrímsson, formaður Sjálfstfl., minnist þess vel og rækilega að sá, sem ekki getur stjórnað eigin flokki, á ekki að bjóðast til að stjórna þjóð. Sá, sem ekki getur staðið stundinni lengur á eigin stefnu, á ekki að ásaka aðra um stefnuleysi. Alþb. hefur haldið traust og örugglega á þeirri stefnu sem íslensku þingflokkarnir mótuðu sameiginlega í Jan Mayen málinu. Það eru aðrir sem hafa rofið það samkomulag flokkanna. Og það þýðir ekki fyrir Geir Hallgrímsson að bjóða þjóðinni upp á það grín, að vegna þess að hann skipaði Matthíasi Bjarnasyni að yfirgefa í Osló fyrri stefnu Sjálfstfl., þá eigi Alþb. að fara úr ríkisstj. og losa Geirsliðið þar með við þá martröð, sem greinilega kom fram hjá þeim hér í kvöld, að þurfa að horfa upp á Gunnar Thoroddsen í stóli forsrh. En það er ekki aðeins í þessu máli sem fulltrúar Alþb. á Alþingi hafa haldið stefnunni hátt á loft. S. l. laugardag fór hér fram umr. um skýrslu utanrrh. Þar var rækilega gerð grein fyrir þeirri ógnarhættu sem Alþb. telur að felist í herstöðinni í Keflavík og þeim grundvallarbreytingum sem orðið hafa á vopnabúnaði stöðvarinnar á síðustu áratugum. Það er mikill misskilningur, hættulegur misskilningur, sem kemur fram í skýrslu utanrrh. og stuðningsmannanna og hjá stuðningsmönnum NATO hér á Alþ., að herstöðin í Keflavík sé tiltölulega saklaus eftirlitsstöð, sem hafi litlar hættur í för með sér. Eðlisbreytingarnar, sem orðið hafa á herstöðinni, hafa gert hana að lykilþætti í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna í Norður-Atlantshafi og þar með sett Ísland í brennidepil ógnarkapphlaups stórveldanna. Eðli kjarnorkuvopnakapphlaups þeirra hefur á síðustu 10–15 árum breyst í það horf, að það eru fyrst og fremst herstöðvarnar sjálfar, staðsetning upplýsingatækja og vopnabúnaðar, sem skapa árásarhættuna. Á Norður-Atlantshafi er ógnarkapphlaupið af hálfu Bandaríkjanna grundvallað á þremur þáttum: Í fyrsta lagi á öflugu upplýsingakerfi frá undirdjúpaduflum. Í öðru lagi á flugvélum sem eiga að flytja sprengjur með kjarnaoddum. Í þriðja lagi á kjarnorkukafbátum sem ætlaðir eru vera helstu árásartækin í átökum. Herstöðin í Keflavík er lykilþáttur í framlagi Bandaríkjanna til þessa ógnarkapphlaups á Norður-Atlantshafi. Kaplarnir, sem liggja í sjó út frá Snæfellsnesi, Hornafirði og Reykjanesi og tengjast hinu flókna hlustunarkerfi Bandaríkjanna í undirdjúpum Norður-Atlantshafsins, Orion-flugvélarnar, sem ætlað er að flytja sprengjur með kjarnaoddum er þörf krefur, Awaes-flugvélarnar, sem hingað komu nýlega og hvergi annars staðar eru staðsettar í Norður-Atlantshafi og búnar eru tækjakosti til að stýra árás á annað ríki í kjarnorkuvopnaátökum, og kjarnorkukafbátarnir, sem sigla um höfin hér í kring, allt þetta gerir það að verkum að sú tæknilega eðlisbreyting, sem orðið hefur á herstöðinni í Keflavík, hefur gert hana að lykilþætti í kjarnorkuvopnakerfinu sem þróast hefur á Norður-Atlantshafi. Það er nauðsynlegt fyrir íslenska þjóð að átta sig á því, að það er ekki landfræðilega landsins, sem skapar hættu á árás ef til átaka kemur milli stórveldanna. Það er fyrst og fremst og eingöngu sá flókni tækjabúnaður, sú hernaðarlega aðstaða sem Bandaríkin hafa hér. Ógnir kjarnorkuvopnastyrjaldar eru hér við okkar eigin bæjardyr. Það er stórt og mikilvægt verkefni fyrir Alþingi Íslendinga, íslensk stjórnvöld og þjóðina alla að gera sér skýra grein fyrir þeirri tortímingarhættu sem okkur öllum stafar af þeim tækjabúnaði sem annað stórveldanna hefur á s. l. 10–20 árum fest í sessi í okkar landi. Tortímingarhættan, gereyðingarhættan, sem herstöðin í Keflavík skapar íslenskri þjóð, er umhugsunarefni, ömurlegt og hryllilegt, en nauðsynlegt umhugsunarefni fyrir alla þá sem unna framtíð íslenskrar þjóðar. Alþb. hefur hér á Alþingi vakið rækilega athygli á þessu umhugsunarefni. Og Alþb. vill í kvöld ljúka þessum umr. frá Alþingi með því að hvetja alla Íslendinga til að hugleiða í alvöru - rólegri og hleypidómalausri alvöru - þá miklu ógn sem felst í því að herstöðin hér hefur sett okkur í brennidepil kjarnorkuvopnakerfis annars stórveldanna. Slík ógn er okkur öllum hættuleg. Hún er börnum okkar hættuleg. Hún stefnir í hættu ekki aðeins efnahagslegu og pólitísku sjálfstæði Íslendinga, heldur einnig gervallri tilveru íslenskrar þjóðar. - Góða nótt.