Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv): Þessari útvarpsumr. verður hagað skv. ákvæðum 51. gr. þingskapa, þar sem segir, að útvarpa skuli framsöguræðu fjmrh. um frv. til fjárl. og, - ef óskað er, - hálfrar stundar ræðum af hálfu annarra þingflokka, enda hefur fjmrh. þá og rétt til stundarfjórðungs svarræðu. Þetta verður látið fara fram og einnig, þegar fjmrh. hefur lokið fyrri ræðu sinni, munu verða nokkrar umr. af hálfu þingflokkanna, eftir því sem tilkynnt hefur verið. Þá tekur til máls hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson.



Undanfarin tvö ár hafa umr. um fjárlfrv. farið fram með nokkuð öðrum hætti en venja hefur verið. Hefur hinni árlegu grg. um rekstur og fjárhagshorfur ríkisins verið skipt í tvennt með því að gera grein fyrir afkomu síðasta árs á vetrarþingi, en leggja fram fjárl. fyrir haustþing með þeirri grg., sem þeim verður að fylgja. Hefur þetta orsakazt af ástæðum, sem öllum eru ljósar. Hinn 3. marz í vetur gerði ég grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1943, og mun ég því ekki víkja að því efni nú. Ég mun hins vegar ræða um fjárlfrv. fyrir 1945, sem nú liggur fyrir, og í því sambandi drepa á ýmis atriði í afkomu yfirstandandi árs. Aðeins þrír mánuðir eru nú eftir af því ári, sem nú er að líða. Flestir búast nú við, að áður en það er á enda, muni styrjöldinni lokið í Norðurálfu og miklar breytingar hefjast í verðlagi og viðskiptum. Vegna útlits um skjót úrslit styrjaldarinnar eru margar þjóðir þegar farnar að hef ja undirbúning friðsamlegra starfa. Engum getur dulizt, að straumbreyting er þegar byrjuð hér á landi; þótt þess gæti ekki mikið enn þá vegna hins mikla fjár, sem enn er í umferð og stafar af hinum miklu fjárráðum almennings í landinu. Tekjur þjóðarinnar af ófriðarástandinu hér innan lands eru óðum að fjara út, og áhrif styrjaldarinnar til bættrar afkomu fyrir atvinnuvegina eru þverrandi og geta horfið, fyrr en varir. Fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir, er talandi vottur um þá breyt., sem er að gerast og í vændum er. Það er í rauninni fyrsta aðvörunarmerkið um það, að aldan hafi risið til fulls og sé nú byrjuð að hníga aftur. Þessi merki koma fram í því, að aðaltekjurnar rýrna jafnhliða því, sem gjöldin yfirleitt halda áfram að vaxa. Tveir stærstu tekjuliðirnir, skattar og tollar, eru eins og loftvog, sem fer eftir veðrabrigðum atvinnulífsins í landinu. Þeir sýna betur en flest annað hið raunverulega árferði og í hvaða átt hin alinenna afkoma stefnir. Ég skal nú gera grein fyrir tekjubálki frumvarpsins. Tekju- og eignarskattur er áætlaður 21 millj. kr. og hluti ríkissjóðs af stríðsgróðaskatti 4 millj. kr. eða skattar samtals 25 millj. kr. Samkvæmt upplýsingum, sem nú liggja fyrir, nemur álagður tekju- og eignarskattur á þessu ári 24.254.781 kr. og stríðsgróðaskattur samtals 9.520.042 kr. eða hluti ríkissjóðs 4.760.021 kr. Samtals er þá talið, að tekjur ríkissjóðs af þessum sköttum nemi 29.014.802 kr. En samkvæmt venju lækka skattarnir nokkuð í meðferð æðri skattanefnda, og má væntanlega áætla, að tekjur af þessum sköttum á árinu nemi um 28 millj. kr. móti áætluðum þessum tekjum næsta ár 25 millj. kr. Ég hef gert ráð fyrir því, að afkoma landsmanna á þessu ári yrði ekki öllu lakari en hún var 1943, og þess vegna hættulaust að áætla, að álagning þessara skatta nemi 1945 líkt og er á þessu ári. En það væri óverjandi að gera ráð fyrir, að öll sú fjárhæð fáist greidd á næsta ári, sem álagningin nemur, og er til þess mjög veigamikil ástæða. , Ef ófriðurinn hættir bráðlega, og verðbólgan minnkar mjög verulega á næsta ári, er sýnilegt, að allir skattþegnar í landinu munu fá laun sín greidd með miklu færri krónum en nú er. Á sama hátt mundi hagnaður fyrirtækja rýrna að krónutölu. Hins vegar væru skattar álagðir í samræmi við hina háu krónutölu tekna á þessu ári. Þegar svo stendur á, er hætt við, að margir, sem lítið eða ekkert hafa lagt fyrir af tekjum sínum á þessu ári, muni eiga erfitt með að standa í skilum með skattgreiðslur, og því mætti búast við talsverðum vanhöldum, þegar laun verða aftur greidd með færri krónum vegna minnkandi verðbólgu. Stríðsgróðaskattur var áætlaður á þessu ári samtals 12 millj. kr., en verður, eins og áður er sagt, rúmar 9 millj. kr. eða um 3 millj. lægri en áætlað var. Af skattinum kemur helmingur í hlut ríkissjóðs. Síðustu árin hefur stríðsgróðaskatturinn numið svo sem hér segir: 1941 2.887 þús. kr. 1942 12.772 - - 1943 13.504 - - 1944 9.520 - - (álagt) Af þessu sést, að stríðsgróðatekjur hafa náð hámarki á árinu 1942. (Skatturinn er lagður á ári eftir, að teknanna er aflað.) Stærsti tekjuliðurinn er nú eins og undanfarið beinu tollarnir. Vörmagnstollurinn er áætlaður eins og í fjárl. yfirstandandi árs 8 millj. kr. Fyrstu sex mánuði þessa árs hefur tollurinn reynzt 5.266 þús. kr., og mætti því búast við, með sama framhaldi, að hann næmi á þessu ári um 10 millj. kr. Verðtollurinn er í gildandi fjárl. áætlaður 30 millj. kr. Hann hefur orðið fyrstu sex mánuði ársins 15.579 þús. kr., og mætti því búast við, að hann gæti numið fyrir allt árið um 30–31 millj. kr., ef engin stórbreyt. verður á innflutningnum. Fyrri hluta ársins leit út fyrir, að verðtollstekjur mundu reynast talsvert lægri en áætlað hafði verið, og margt benti til þess, að innflutningurinn mundi dragast saman. En með ýmsum ráðstöfunum um útvegun vara, sem erfiðleikar hafa verið að kaupa, hefur tekizt að halda innflutningnum í horfinu. Má þakka þetta góðu starfi viðskiptaráðs, íslenzkra embættismanna í Bandaríkjunum og dugnaði innflytjenda. Þótt þetta hafi farið betur en á horfðist á þessu ári, hef ég ekki talið verjandi að áætla tekjur af verðtolli næsta ár hærri en 25 millj. kr. Innflutningur stríðsáranna hefur verið sem hér segir: Innflutningur. Verðtollur. 1940 74.210 þús. kr. 6.422 þús. kr. 1941 131.129 - - 16.699 - - 1942 247.747 - - 39.384 - - 1943 251.301 - - 33.933 - - 1944 (áætlað) 230.000 - - 31.000 - - Af þessu má sjá, að hámarki innflutningsins var raunverulega náð 1942. Hækkunin á innflutningi 1943 stafar eingöngu af hækkuðum flutningsgjöldum, en ekki auknu vörumagni. Flutningsgjöldin voru lækkuð í byrjun þessa árs, eins og kunnugt er. Verðtollur var ekki innheimtur af hinum hækkuðu farmgjöldum á árinu 1943. Þegar stríðinu er lokið, hlýtur verðmæti innflutningsins enn að minnka. Þótt búast megi við, að talsverð viðskipti hefjist við ýmis lönd, strax og leiðir opnast, og margt þurfi að kaupa, sem nú skortir, verður að gera ráð fyrir, að farmgjöld lækki mikið og einnig verð á ýmsum vörum. Slíkt mundi hafa mikil áhrif á umræddan tekjustofn, verðtollinn, og mæla því engin skynsamleg rök með því að áætla þessar tekjur eins og útlit er fyrir, að þær reynist á þessu ári. Munurinn á áætlun frv. og núgildandi fjárl. um beina skatta og tolla er sá, að frv. áætlar tekjurnar af sköttum 1 millj. kr. lægri og af tollum 4.900.000 kr. lægri. Alls er þá um lækkun að ræða á þessum tekjum, er nemur 5.900 þús. kr. Til þess að varast misskilning skal ég geta þess, að í gildandi fjárl. er allur stríðsgróðaskattur talinn með tekjum, einnig sá, er gengur til bæjar- og sveitarfélaga. En í frv. er aðeins tilfærður hluti ríkissjóðs. Framangreindar tölur eru að sjálfsögðu tekjur ríkissjóðs eingöngu. Breyt. á öðrum tekjuliðum í 2. gr. frv. eru mjög litlar, og samtals er áætlunin mjög svipuð því, sem er í gildandi fjárl. Er áætlunin gerð í samræmi við þá reynslu, sem fengizt hefur af innheimtu þessara tekjuliða á líðandi ári. Tekjur af ríkisstofnunum eru áætlaðar á næsta ári 20.668.076 kr., og er það 4.101.002 kr. hærra en á þessu ári. Hækkunin stafar af því, að tekjur:af áfengisverzluninni og tóbakseinkasölunni hafa á þessu ári orðið hærri en gert var ráð fyrir vegna þeirrar verðhækkunar á víni og tóbaki, sem ríkisstj. ákvað síðastl. haust. Gera má ráð fyrir, ef framleiðsla þjóðarinnar helzt í horfinu, að þessar tekjur haldist að verulegu leyti fram eftir næsta ári. Hagnaður af áfengisverzluninni er áætlaður 13 millj. 346 þús. kr. Það er að vísu talsvert lægra en útlit er fyrir, að hagnaðurinn nemi á þessu ári, því að eins og nú horfir, má búast við, að hann verði yfir 20 millj. kr. Þessi mikli hagnaður byggist á geipilega háu verði á flestum víntegundum og miklum peningaráðum almennings. En þess er að gæta, að þessi tekjustofn verður að teljast mjög ótryggur í þeim mæli, sem nú er. Um leið og peningaflóðið fjárar út að verulegu leyti, verður ekki hægt að selja vínin með því verði, sem nú er, og tekjustofninn hrynur. Líklegt er, að á síðari hluta næsta árs verði miklar breyt. til lækkunar á tekjum áfengisverzlunarinnar frá því, sem nú er. Þessi tekjustofn hefur gert kleift að halda uppi þetta ár fjárframlögum úr ríkissjóði til lækkunar á verðlagi innan lands. Hinar miklu tekjur á þessum lið eru eitt af fyrirbrigðum ófriðarástandsins. Þótt þessar tekjur hafi komið í góðar þarfir, eins og á stendur, er nauðsynlegt að gera sér ljóst, að það er hvorki æskilegt né heilladrjúgt til lengdar að láta áfengissölu ríkisins vera aðaluppistöðuna í fjáröflun til opinberra þarfa. Rekstrarhagnaður tóbakseinkasölunnar er áætlaður 885 þús. kr. hærri en í gildandi fjárl. eða samtals 6.585.901 kr., og er ástæða til að ætla, eftir afkomu þessa árs að dæma, að sú áætlun fái staðizt. Hagnaður af rekstri landssímans er áætlaður 616.900 kr., og er það lítið eitt hærra en í gildandi fjárl. Tap á rekstri póstsins er 346 þús. kr., og er það svipað því, sem áður hefur tíðkazt. Gert er ráð fyrir eignaaukningu landssímans, er nemi 1700 þús. kr. Framlag ríkissjóðs til pósts og síma verður því samkv. frv. um hálf önnur millj, kr. á næsta ári. Aðrar ríkisstofnanir, svo sem útvarpið og ríkisprentsmiðjan, hafa að vísu nokkurn tekjuafgang, en hann rennur allur til viðhalds og endurbyggingar þessara stofnana. Heildarrekstrartekjur ríkissjóðs næsta ár eru áætlaðar 86.810 þús. kr. Til samanburðar má geta þess, að í fjárl. þessa árs eru tekjurnar 88.306 þús. kr., þegar frá er dreginn hluti sveitarfélaga af stríðsgróðaskatti. Tekjur þessa árs fara væntanlega mikið fram úr áætlun. En þess er engin von, að svo verði um tekjur næsta árs, þótt allt gangi skaplega. Gjöldin eru áætluð samtals 88.868.996 kr., og eru þá meðtalin gjöld á sjóðsyfirliti. Heildarútgjöld gildandi fjárl. eru 95.950.548 kr., en aðgætandi er, að í þeim er talinn til gjalda hluti sveitarfélaga af stríðsgróðaskatti, 6 millj. kr. Sambærileg tala væri því 89.950.548 kr. En þótt heildarútgjaldatalan sé lítið eitt lægri í frv., orsakast það ekki af því, að rekstrarkostnaður ríkisins hafi lækkað. Þvert á móti, - hann hefur hækkað mjög verulega, og það er eitt af þeim hættumerkjum, sem gefa verður gaum nú, þegar útfallið fer að hefjast í tekjum ríkissjóðs. Það er eins um ríkissjóðinn og einstaklinginn: Hann má helzt ekki eyða meira en hann aflar, ef vel á að fara, og því eru takmörk sett, hversu lengi hann getur haldið uppi hallarekstri. En slíkur rekstur er að líkindum skammt fram undan, og má búast við, að hann standi, meðan atvinnulíf landsmanna leitar jafnvægis eftir styrjaldarástandið, nema betur takist um samræmingu framleiðslukostnaðar og afurðaverðs en nú horfir. Á 16. gr. gildandi fjárlaga eru ætlaðar 10 millj. kr. til verðbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir. Þessi liður er felldur burt úr frv., fyrst og fremst vegna þess, að áætlun tekna leyfði ekki, að slík fjárhæð væri tekin með, og enn fremur vegna þess, að það verður að teljast hlutverk Alþingis að ákveða um slík útgjöld. Ef þessi fjárhæð er dregin frá fjárl. og síðan gerður samanburður á þeim og frv., kemur í ljós, að heildarhækkun á útgjöldunum nemur um 9 millj. kr. Hækkun er í því nær öllum greinum, og þrátt fyrir mjög nákvæma athugun fjmrn. á hinum hækkuðu liðum, hefur ekki reynzt unnt að standa á móti þeim hækkunaráætlunum, sem gerðar hafa verið, nema að litlu leyti, ef forðast ætti að blekkja sjálfan sig. Þótt illt sé að þurfa að láta gjöldin hækka, eru það þó lítil hyggindi að setja þau lægra en líklegt er, að þau verði. Slíkt hefnir sín síðar, og er jafnan skammgóður vermir að þess konar sjálfsblekking. Ég skal þá gera grein fyrir þeirri útgjaldaaukningu, er máli skiptir. Alþingiskostnaður hækkar um 660 þús. kr. Er farið eftir till. frá skrifstofu Alþingis, sem telur rétt að áætla þingkostnaðinn eins og í frv. greinir, með tilliti til þess, hvernig háttað hefur verið þingsetu undanfarið. Fjárframlög til ríkisstj. (10 gr.) hækkar um 400 þús. kr. Af því er hækkun á ýmsum kostnaði ráðuneytanna 85 þús. kr., sem áætlaður er samkv. reynslu ársins 1943, og auknar kaupgreiðslur ráðuneytanna, er nema 107 þús. kr., og er um helmingur þess vegna aukningar á starfsliði endurskoðunardeildar fjmrn., sem skorti mjög starfskrafta, og endurskoðunin þess vegna mjög seinvirk. Þessu er nú verið að kippa í lag. Kostnaður við utanríkisþjónustu hefur hækkað um 173 þús. kr., og stafar það aðallega af stofnun sendiráðs í Moskvu á þessu ári. Dómgæzla og lögreglustjórn (11. gr.) hækkar um 1.7 millj. kr. Kostnaður við landhelgisgæzlu er áætlaður 750 þús. kr. hærri, vegna þess að reynsla þessa árs sýnir, að þessi . kostnaður hefur verið allt of lágt áætlaður í fjárl. Um það verður ekki sagt, hvort 2 millj. kr. fjárveiting nægir. Það verður að sjálfsögðu mikið undir því komið, hvernig hagað verður rekstri landhelgisgæzlunnar. - Nokkur hækkun hefur orðið hjá þeim embættum, sem fara með dómgæzlu og lögreglustjórn. Lögmannsembættinu hefur verið skipt í tvö ný embætti, og hefur það að sjálfsögðu nokkurn kostnað í för með sér. Af þessum embættum er kostnaður orðinn mestur við sakadómaraembættið, og hækkar hann nú um 60 þús. kr. Kostnaður við lögreglu hækkar um 180 þús. kr. Kostnaður vegna innheimtu tolla hækkar um 366 þús. kr. Útgjöld vegna skattanefnda og skattstofu Reykjavíkur vaxa um 150 þús. kr. Á þessu ári voru stofnuð þrjú skattstjóraembætti, og laun skattanefnda voru hækkuð nokkuð, enda voru þau talin lítt viðunandi vegna ört vaxandi dýrtíðar. Öll þessi útgjöld eru af greindum embættum og stofnunum talin óumflýjanleg. Erfitt er að bera brigður á slíkt án rannsóknar á öllum rekstri þeirra. En tími virðist nú kominn til að gera heildarathugun á embættum og stofnunum ríkisins, og kem ég að því síðar. Rekstur sjúkrahúsa er enn hækkandi. Á þessu ári er ætlað til ríkisspítala samtals 2.138.203 kr. Þessi liður er því áætlaður 210 þús. kr. hærri en á þessu ári. Hækkun er aðallega á rekstri geðveikrahælisins og heilsuhælanna tveggja, Vífilsstaða og Kristneshælis. Kostnaðurinn er áætlaður eins og hann hefur reynzt undanfarið. Reikningshald og yfirlit um reksturinn sýnist vera í bezta lagi, en að sjálfsögðu er það að mestu undir forstöðumönnum stofnananna komið, hversu hagkvæmur reksturinn er. Venjuleg endurskoðun getur lítilli gagnrýni beitt í því efni. Styrkur til að reisa læknisbústaði og sjúkraskýli hefur verið hækkaður um hálfa millj. kr., upp í 750 þús. Þörfin er mikil í þessu efni víða um land, og því miður er ekki hægt að bæta úr henni eins og skyldi. Til viðbótarhúsnæðis við ríkisspítalana er ætluð ein millj. kr. á 22. gr., og er það 200 þúsund kr. hærra en í gildandi fjárlögum. Samgöngumálin (13. gr.) eru að líkindum viðkvæmasti kafli fjárl. Þennan kafla nefna margir öðru nafni verklegar framkvæmdir, og hygg ég, að sjaldan sé svo lagt fram fjárlagafrv., að flestum þyki ekki of lítið lagt til hinna verklegu framkvæmda. Ég hef þegar fengið að heyra, að í frv. sé gerður stórfelldur niðurskurður á þessum framkvæmdum, og það er sagt á þann hátt, eins og allt atvinnulíf landsins sé í veði. Mér kemur ekki til hugar að neita því, að þeir þrír aðalkaflar, vegamál, samgöngur á sjó, vitamál og hafnargerðir, sem koma undir þessa grein fjárl., séu afar mikilsvarðandi og mikið undir því komið, að þeir skipi þann sess í fjárl., sem nauðsyn krefur og efnin leyfa. En ég tel með öllu ástæðulaust að æðrast í þessu efni, þótt nýbyggingar vega og hafnarmannvirkja séu ekki á toppi, eins og sakir standa, meðan lítið fæst fyrir hverja krónu og nægileg atvinna er í landinu. Í frv. er gert ráð fyrir heildarfjárveitingu til vegamála, er nemur 13.972.947 kr. á móti 14.213. 120 kr. á þessu ári eða lækkun, sem nemur aðeins 1–11/2%. Nokkur hækkun er á fjárveitingu til stjórnar og undirbúnings vegagerða, til þess að hægt sé að fjölga verkfræðingum til aðstoðar vegamálastjóra. Tæknileg aðstoð hefur undanfarið verið af mjög skornum skammti við mjög víðtækar mælingar, athuganir og útreikninga, sem vegamálaskrifstofan hefur jafnan með höndum. Væntanlega verður nú úr því bætt. Fjárveiting til nýrra akvega hefur verið lækkuð um 2.893 þús. kr., en viðhald og endurbætur þjóðvega hefur verið hækkað um 2.500 þús. kr., upp í 7 millj. kr. Á síðasta ári var varið til vegaviðhalds yfir 10 millj. kr., en af því var um helmingur greiddur af setuliðinu fyrir það slit, sem orsakast af ökutækjum hersins. Á þessu ári er gert ráð fyrir, að viðhaldið verði um 7,5 millj. kr., og af því er áætlað, að setuliðið greiði 1.6 millj. kr. Á næsta ári má búast við, að viðhaldskostnaður verði ekki. minni en nú, en hins vegar verður engu spáð um það, hver þátttaka setuliðsins verður um viðgerð veganna. Framkvæmdum ríkisins um nýbyggingar og viðhald þjóðvega eru að sjálfsögðu takmörk sett af fjárhagslegum ástæðum ríkissjóðs hverju sinni. Af áætluðum heildarrekstrartekjum samkvæmt. frv., 86.8 millj. kr., er gert ráð fyrir, að 9.750 þús. kr. fari til nýlagningar og viðhalds vega, eða 11.23%. Ef gerður er samanburður á tveimur síðustu fjárl., kemur þetta út: 1944 er varið 11.47% af heildarrekstrartekjum 1943 - - 11.50 % - Verður því ekki með sanngirni sagt, að hinum verklegu framkvæmdum í þessu efni sé skorinn þrengri stakkur í samanburði við afkomu ríkissjóðs en Alþ. hefur sjálft gert undanfarin tvö ár. Til brúargerða er áætlað 1.5 millj. kr., og er það 300 þús. kr. hærra en á gildandi fjárl. Af þessu er ein millj. ætluð til smíði Ölfusárbrúar. Áætlað er, að brúin muni kosta 2 millj. kr., og verður ekki hjá því komizt að smíða hana á næsta sumri. En þrátt fyrir það taldi ég rétt, að kostnaðinum yrði skipt á tvö ár, og hef því tekið helming kostnaðarins í frv., en geri ráð fyrir, að hinn helmingurinn verði tekinn í fjárl. fyrir árið 1946. Ég tel ekki líklegt, að ríkissjóður þurfi að stofna til skuldar vegna smíðinnar, þótt kostnaðinum verði skipt á tvö ár. Til strandferða ríkissjóðs eru áætlaðar 2.730.000 kr., og er það rúmlega einni millj. kr. hærra en nú er í fjárl. Þetta stafar af því, að í ljós hefur komið, að áætlun gildandi fjárl. er allt of lág, og verður ekki hjá því komizt að taka til greina hið raunverulega tap á strandferðunum og ætla fyrir því í fjárlögum. Undirbúning þyrfti að hefja nú þegar um gerbreyting á strandferðum ríkisins eftir stríð. Ég tel lítinn vafa á því, að reka mætti þær hagkvæmar fyrir ríkissjóð og til meira hagræðis fyrir landsmenn, ef önnur skipun væri á þeim gerð. Nauðsynlegt er að fá ný og heppileg skip. Það sýnir sig nú, að rekstur þess eina skips, sem nýtt er og hentugt til þess hlutverks, sem því er ætlað, sýnir langhagkvæmasta útkomu. Ég get ekki skilizt svo við þessa gr. frv., að ég minnist ekki á framlag til hafnarmannvirkja. Er það áætlað 2 millj. kr. eða rúmlega 200 þús. kr. lægra en nú er í fjárl. Þessi liður er ósundurliðaður, enda er venja, að Alþingi sjálft ákveði, hvernig fénu skuli skipt. Í hinni áætluðu fjárhæð er innifalið tillag til hafnarbótasjóðs, 300 þús. kr. Þessi sjóður er nú 3 millj. kr. og er ætlað hlutverk eins og nafn hans bendir til. Þessi fjárhæð hefur nú verið. tekin úr ríkissjóði og lögð í sérstakari reikning í Landsbankanum og verður væntanlega geymd þar, þangað til að sjóðurinn tekur til starfa. Kirkju- og kennslumál (14. gr.). Breyt. til hækkunar eru um 1 millj. kr. Til byggingar gagnfræðaskóla eru veittar 550 þús. kr., og er það hækkun um 220 þús. kr. með tilliti til þess, að lokið verði byggingu gagnfræðaskólahúsanna í Reykjavík og á Akureyri. Til húsabóta á prestssetrum eru veittar 500 þús. kr. Er það 400 þús. kr. hærra en nú er í fjárl. Þörfin á þessum húsabótum er nú talin svo brýn, að ekki verður hjá því komizt að hefjast handa í þessu efni. Stundakennslukaup við æðri skóla hefur verið hækkað um 50%. sökum þess að talið er, að kennslukaup það, sem verið hefur, sé óviðunandi og ekki sambærilegt við kaup, sem greitt er föstum kennurum fyrir sama verk. Nokkur hækkun er á launagreiðslum vegna almennrar barnafræðslu, og stafar hún af því, að nokkur fjölgun hefur orðið á kennaraliði í barnaskólum. Til atvinnumála (16. gr). Nokkur hækkun hefur orðið á rekstrarkostnaði Búnaðarfél. Íslands og Fiskifélags Íslands. Nýr liður er tekinn inn í þessa grein, sem áður hefur verið á heimildargrein, það er 300 þús. kr. byggingarstyrkur til nýrrar mjólkurstöðvar í Reykjavík. Enn fremur eru áætlaðar 2 millj. kr. til áburðarverksmiðju, og hafa þá samtals verið ætlaðar 4 millj. kr. til þeirrar framkvæmdar. Nokkuð hefur verið dregið úr kostnaði vegna sauðfjársjúkdóma. Kann sumum að finnast of lítið fram lagt. Þessi útgjöld hafa nú staðið frá ári til árs um langan tíma, og líklegt er, að erfitt verði að halda uppi þessum framlögum, þegar aftur þrengist í búi. Væri nauðsynlegt að taka allt þetta mál til gagngerðrar athugunar, því að vera mætti; að ný sjónarmið kæmu fram við gaumgæfilega endurskoðun. Sjúkratryggingar (17. gr.). Samkvæmt bráðabirgðaákvæði í l. frá 30. des. 1943 átti að fara fram á þessu ári atkvæðagreiðsla um stofnun sjúkrasamlaga um land allt, þar sem sjúkrasamlög eru ekki þegar komin á fót. Félagatala samlaganna var 43 þús. á síðasta ári, en á öllu landinu er tala tryggingarskylds fólks um 77 þús., auk um 8000 gamalmenna, sem rétt hafa til trygginga. Virðist því líklegt, að með nýjum samlögum geti fjölgun meðlima orðið 30–40 þús. Samþykkt hefur verið þegar að stofna ný sjúkrasamlög í 50 hreppum. Áætlað er, að tillög hinna nýju samlaga verði til jafnaðar um 4 kr. á mánuði eða 48 kr. á ári. Yrði þá framlag ríkissjóðs 331/3% eða 16 kr. á félagsmann, samtals 560–640 þús. kr. Tryggingastofnunin vill telja, að ekki sé varlegt að áætla framlag ríkissjóðs undir hámarki eða 640 þús. kr. Ríkissjóður greiddi áður 25% af greiddum iðgjöldum til samlaganna. En samkvæmt l. frá 30. des. 1943 var framlag ríkissjóðs hækkað upp í 331/3%. Kostnaður vegna þessara breyt. er áætlaður 105 þús. kr. Samtals er áætlað, að framlag til sjúkratrygginga hækki um 970 þús. kr. á næsta ári frá því, sem fjárl. 1944 áætla. Ellilaun og örorkubætur. Með l. frá 30. des. 1943 var ákveðið, að ríkissjóður legði fram (auk 200 þús. kr. framlags) það, sem á skortir, að framlag Lífeyrissjóðs Íslands nægi til að greiða 50% af heildarupphæð ellilauna og örorkubóta, en áður var framlag ríkissjóðs og Tryggingastofnunarinnar 50% til I. flokks, en 30% til II. flokks. Flokkaskiptingin fellur niður, en lágmark upphæða, sem framlag kemur á móti, var ákveðið 120 kr. auk verðlagsuppbótar. Ellilauna og örorkubóta njóta nú yfir 6000 manns, og er heildargreiðslan 41/2 millj. kr. Af því greiðir nú ríkissjóður og Tryggingastofnunin 1.4 millj. kr. En af breyt. þeirri, er ég nú nefndi, er talið, að leiði það, að framlagið, sem ríkissjóður þarf að greiða, hækkar um rúmlega 100% frá gildandi fjárl. eða úr 1180 þús. kr. upp í 2550 þús. kr. Samtals nemur þá hækkun til alþýðutrygginga 2.465.000 kr., sem að mestu stafar af lagasetningu á síðasta ári. Eftirlaun (18. gr.) hækka um 750 þús. kr. vegna framlags ríkissjóðs til lífeyrissjóðs samkvæmt l. frá 1943. Er þetta í fyrsta skipti, sem þessi útgjaldaliður er tekinn í fjárlög. Ég hef þá getið flestra þeirra hækkana og breytinga, sem nokkru máli skipta í útgjaldabálki frv. Vísitala frv. Öll gjöld frv. til dýrtíðaruppbóta eru byggð á vísitölu 250. Er það sami grundvöllur og hafður var við samning núgildandi fjárl. Þetta er að vísu lægri vísitala en nú er gildandi. En þegar þetta frv. var samið, var ógerlegt að spá nokkru um það, hvaða stefnu dýrtíðarmálin mundu taka, hvort dýrtíðin lækkaði eða hvort verðbólgan mundi vaxa öllu atvinnulífi landsmanna yfir höfuð. Útgjöld frumvarpsins, þau er dýrtíðaruppbót taka, voru því, meðan svo stóð, engu nær sanni, þótt til grundvallar væri lögð vísitalan 272. Hins vegar er auðvelt að áætla hækkun eða lækkun í þessu efni, eftir því sem útlit er fyrir, að stefni í dýrtíðarmálunum, þegar þingið leggur síðustu hönd á fjárl. Áætlað er, að hvert stig til hækkunar eða lækkunar gildi ríkissjóð 150–160 þús. kr. Meðalvísitala síðasta árs var 256. Áætlun um tekjuskattinn er byggð á afkomu síðasta árs. Ef meðalvísitala þessa árs sýnist ætla að verða hærri, mundi það orsaka nokkru hærri tekjuskatt á móti. Ég geri ráð fyrir, að á það muni verða bent, að frv. sé með þessu móti ekki látið sýna hina raunverulegu útgjaldafjárhæð. Ég býst enn fremur við, að einhverjir muni telja það sérstaka goðgá, að frv. var ekki lagt fyrir þingið, þegar er það kom saman í byrjun september. Því er til að svara, að hina raunverulegu útgjaldafjárhæð er fyrst hægt að ákveða, þegar þingið hefur komið dýrtíðarmálunum á fastan grundvöll. Í öðru lagi vil ég kalla frv. of snemma, en ekki of seint fram komið. Ástæðan til þess, að fjárlfrv. var ekki afgreitt á vetrarþingi, eins og lög standa til, var sú, að enginn treystist til að áætla afkomu ársins 1945 svo löngu fyrir fram. Dýrtíðarmálin voru óleyst, og ráðgátan um gang styrjaldarinnar sömuleiðis. Enn þá eru dýrtíðarmálin óleyst og því nær í fullri óvissu. Meðan svo stendur, er hvert fjárlfrv., sem fram er lagt, byggt á sandi, hversu vandlega og samvizkusamlega sem það er undirbúið. Dýrtíðarráðstafanir. Frv. gerir ekki ráð fyrir neinum framlögum til dýrtíðarráðstafana af þeirri einföldu ástæðu, að ríkisstj. er þeirrar skoðunar, að slík fjárframlög frá ríkissjóði verði að falla niður frá næstu áramótum. Afkoma ríkissjóðs samkvæmt frv. ber það með sér, að ekki er lengur hægt að standa undir slíkum greiðslum. svo að tugmillj. króna skiptir, nema nýjum, stórfelldum tekjuskatti yrði bætt á þjóðina. Stj. taldi ekki fært að bera fram slíkar tillögur, eins og nú standa sakir. Hún álítur, að verðlagið og kaupgjaldið verði að lækka frá næstu áramótum, án þess að uppbætur úr ríkissjóði komi til. Vegna þeirrar sannfæringar bar hún fram frv. sitt til dýrtíðarráðstafana, sem nú liggur fyrir þinginu, frv., sem þingflokkarnir og blöð þeirra hafa talið óalandi og óferjandi. Tíminn á eftir að leiða í ljós, að stefna stj. er rétt í þessu efni og líklega sú eina, sem framkvæmanleg er. Tollalækkun og vísitala. Í sambandi við baráttuna við dýrtíðina hefur því verið haldið fram af sumum, að ódýrast væri að lækka hana með afnámi tolla, og talið, að gera mætti þetta með helmingi lægra framlagi en nú er gert. Nú er áætlað, að það kosti ríkissjóð um 900 þús. kr. á ári að greiða niður hvert vísitölustig. Gerð hefur verið áætlun í viðskmrn. um, hvað hvert vísitölustig kosti ríkissjóð með afnámi tolla á þeim vörum erlendum, sem ganga inn í vísitöluna. Niðurstaðan af þeirri athugun er sú, að bein áhrif af afnámi tollanna mundi verða 10–12 stig og að hvert stig mundi kosta um 1.3 millj. kr. Slík athugun sem þessi er miklum vandkvæðum bundin, og verður því að taka niðurstöðurnar með nokkurri varúð. En ég hygg, að þessar tölur fari nokkuð nærri sanni. Bendir þá þessi athugun til þess, að það kosti ríkissjóð talsvert meira að lækka vísitöluna með afnámi tolla en með beinu fjárframlagi. Tekjur og gjöld ríkissjóðs á þessu ári. Ef athuguð er afkoma ríkissjóðs það, sem af er þessu ári, er ástæða til að búast við, að tekjurnar geti orðið um eða yfir 100 millj. kr. Samkvæmt fjárl. eru raunveruleg útgjöld um 89 millj. kr. Við það bætist framlag til dýrtíðarráðstafana vegna verðlækkunar, sem ekki stendur í fjárl. og er að líkindum 11–12 millj. kr., ef framlagið hækkar ekki frá því, sem verið hefur. Vitanlegt er, að einhverjir liðir fara fram úr áætlun, svo sem landhelgisgæzla. Með talsverðri bjartsýni mætti hugsa sér, að tekjur og gjöld ríkisins komi til að standa í járnum á þessu ári. En það er enn þá of snemmt að mynda sér skoðun í þessu efni, sem örugg mætti teljast. Lántaka. Á þessu ári hefur verið tekið lán að fjárhæð 10 millj. kr. samkv. heimild í l. frá 30. des. 1943. Lánið greiðist á mislöngum tíma eins og hér segir: 4 millj. kr. til 7 ára 3 - - - 10 3 - - - 20 Vextir af láninu eru 31/2%, og eru það lægstu vextir, sem ríkissjóður hefur greitt til þessa. Nokkuð af láninu var boðið út opinberlega af Landsbanka Íslands, en hitt var selt Tryggingastofnun ríkisins og Landsbankanum, og verða bréfin afhent fyrir áramótin. Á þessu ári hefur verið greitt brezkt lán frá 1921, að fjárhæð 6.187.668 kr. Þar af var hluti ríkissjóðs 3.511.917 kr. Öðru brezku láni, frá 1935, verður sagt upp til greiðslu á næsta ári. Hluti ríkissjóðs í því láni nemur 8.282.819 kr. Þegar það er greitt, skuldar ríkissjóður erlendis aðeins í Danmörku, og nemur sú skuld nú um 11.400.000 kr. Af því eru þegar fallnar í gjalddaga um 4 millj. kr. ísl. Innan lands skuldar ríkissjóður í handhafaskuldabréfum 21.409.000 kr., þegar út hafa verið gefin þau skuldabréf, er að ofan greinir. Framlag vegna alþjóðasamvinnu. Með skömmu millibili hefur Íslandi verið boðin þátttaka í tveimur mikilvægum ráðstefnum um alþjóðasamvinnu eftir stríð. Fyrri ráðstefnan fjallaði um endurreisnar- og hjálparstarfsemi hinna sameinuðu þjóða, sem Íslendingar hafa gerzt þátttakendur að, og nemur tillagið 1% af áætluðum þjóðartekjum. Í 22. gr. gildandi fjárl. er ríkisstj. heimilað að greiða þátttökugjald Íslands í samræmi við aðra þátttakendur. Fjmrn. hefur nú lagt til hliðar á sérstakan reikning 3 millj. kr. í þessu skyni, því að búast má við, að til útborgunar komi mjög bráðlega. Hin ráðstefnan fjallaði um fjárhags- og viðskiptamál, hin svokallaða Bretton Woods ráðstefna. Þar var ákveðið að stofna alþjóðabanka og gjaldeyrissjóð með þeim fyrirvara, að það næði samþykki hjá þingi og stjórn hvers lands. Tillag til þessara stofnana er greitt á tvennan hátt, með greiðslu í gulli eða frjálsum gjaldeyri og með greiðslu eða tryggingu í innlendum gjaldeyri í banka hér. Framlag Íslands til alþjóðabankans er áætlað 1 millj. dollara og sama fjárhæð til gjaldeyrissjóðsins. Af þessu á að greiða til sjóðsins 250 þús. dollara í gulli eða gullgildum gjaldeyri og til bankans 20 þús. dollara. Afganginn á að greiða í íslenzkum krónum með því að færa þær fjárhæðir þessum stofnunum til tekna í þjóðbankanum við inngöngu eða þegar kallað er eftir. Vegna þess að margir álíta, að hér sé um að ræða 13 millj. kr. bein útgjöld fyrir ríkissjóð, vil ég taka fram, að svo er ekki. Þótt framlag það, sem ég hef nú nefnt, geti ekki talizt með öllu áhættulaust, er engin ástæða til að ætla annað en höfuðstóllinn sé vel tryggður. Ég hef því hugsað mér, að hægt sé að fullnægja væntanlegum skuldbindingum í þessu efni án nokkurra beinna fjárframlaga frá ríkissjóði, heldur með samvinnu við þjóðbankann og hina bankana með notkun þess gulls, sem hér liggur nú vaxtalaust, og með tryggingum. Kostnaður af þessu ætti helzt enginn að vera fyrir ríkissjóð. Nauðsynlegt kann að vera að skipa þessu með l. í sambandi við væntanlega samþykkt Alþingis t,un, að Ísland gerist þátttakandi í áðurnefndum stofnunum. Með þetta fyrir augum hef ég talið rétt að taka ekki í fjárlfrv. greiðslu vegna vaxtataps vegna gjaldeyrisvarasjóðs samkvæmt l. nr. 50 27. júní 1941, en það eru 150.000 kr. á fjárl. þessa árs. Þessum l. verður að breyta, eins og nú er komið. Þau hlunnindi, sem áðurgreindar stofnanir veita beinlínis, eru innhlaup hjá sjóðnum til gjaldeyriskaupa fyrir íslenzka mynt, er nemur 13 millj. kr., og lánsmöguleikar hjá bankanum, ef nauðsyn krefur. En ég tel þó hin óbeinu hlunnindi mikilvægari fyrir viðskipti þjóðarinnar út á við. Endurskoðun á rekstri ríkisins. Eins og þetta fjárlfrv. ber með sér, er rekstur ríkisbúsins orðinn mikið bákn. Af rekstrarútgjöldunum, sem talin eru 81.6 millj. kr., eru nálega 4/5 hlutar föst útgjöld, sem bundin eru með l. eða óhagganleg á annan hátt. Það eru útgjaldaliðir, sem flestir eru ómissandi þættir í þjóófélagsbúskap nútímans. En þótt þessir þættir séu ómissandi, er ekki þar með sagt, að þeir séu starfræktir á þann hátt, er haganlegastan mætti kalla. Í litlu þjóðfélagi, sem vill lifa menningarlífi, getur oft orðið erfitt að láta endana ná saman, nema gætt sé hinnar ýtrustu hagsýni og gaumgæfni í opinberum rekstri. Því færri sem bökin eru, sem byrðarnar bera, því meiri nauðsyn er að hafa vakandi auga á því, að þeim séu ekki bundnir of þungir baggar. Þann stutta tíma, sem ég hef haft tækifæri til að fylgjast með ýmsum rekstri ríkisins, hef ég oft séð, að margt mætti betur fara og margt mætti reka á hagkvæmari hátt en nú er. En þótt einhverju sé kippt í lag á stöku stað, skiptir það litlu máli fyrir reksturinn í heild. Til þess að ná árangri, sem um munar, þarf að endurskoða allan rekstur ríkisins í heild með það fyrir augum að fella niður það, sem óþarft er, breyta því, sem aflaga fer, færa saman það, sem ofaukið er, og skera burt það, sem rotið er. Slík endurskoðun er mjög nauðsynleg einmitt nú eftir hina miklu þenslu ófriðarástandsins. Til hennar þarf að stofna strax, og til hennar þarf að vanda, svo að hún geri það gagn, sem að væri stefnt. Ástand og horfur. Fáum getur dulizt, að ríkissjóður á harða varnarbaráttu fyrir höndum, meðan atvinnulíf landsins er að ná jafnvægi eftir röskun styrjaldarinnar. Ef ekki fer flest betur en á horfist, er líklegt, að tekjustofnarnir bresti, áður en gjaldaliðirnir sýni nokkur veruleg merki til lækkunar. Eina vonin til þess, að hægt verði að forðast þung áföll, er sú, að atvinnuvegirnir og þá sérstaklega útflutningsframleiðslan geti starfað af fullum krafti og án hindrunar. Ef vinnustöðvanir verða af einhverjum ástæðum, sem rýra atvinnutekjur landsmanna að verulegum mun, getur svo farið, að afkomu ríkissjóðs verði mikil hætta búin. Það, sem nú þarf að forðast umfram allt, er, að ríkissjóður safni skuldum vegna rekstrarins. Öll þjóðin og um leið ríkissjóður á mikið í húfi, hvernig tekst um að færa framleiðslukostnaðinn til samræmis við söluverð afurðanna á hverjum tíma. Ef framleiðslan er rekin á heilbrigðan hátt án rekstrarhalla og án innbyrðis baráttu, þá mun ekki á skorta, að inneignir landsmanna erlendis verði notaðar til kaupa á nýjum atvinnutækjum. En ef deilur sjóða hlekki um hönd framleiðslunnar og hallarekstur nagar rætur hennar, þá missa menn trú á henni, og þá er hætt við, að hún verði yfirgefin eins og skip, sem orðið er lekt.

Forseti (GSv): Þá hefur hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson, lokið máli sínu, og hefst þá umræðutími þingflokkanna. Fyrstur tekur til máls hv. 3. landsk., HG, er talar af hálfu Alþfl., og talar hann í allt að 1/2 klst.



Herra forseti, góðir áheyrendur. - Það eru aðeins þrjú atriði í ræðu hæstv. fjmrh., er hann flutti hér áðan, sem ég sé sérstaka ástæðu til að víkja nokkrum orðum að. Í fyrsta lagi vildi ég minnast á frv. það, sem stj. lagði fram til lækkunar á dýrtíðinni eða um breyt. á dýrtíðarl. og hæstv. fjmrh. talaði um. Ég vil aðeins minna hann á það, að jafnvel þótt frv. verði samþ., yrði ómögulegt að halda jafnvel núverandi vísitölu óbreyttri án verulegra fjárframlaga úr ríkissjóði, auk þess sem á því eru þeir ágallar, að ekki er unnt að samþ. það. Hins vegar er ég sammála hæstv. fjmrh. um það, að ekki sé unnt að ganga frá fjárl., meðan Alþ. hefur ekkert ákveðið um það, hvað gert verði til varna vaxandi dýrtíð, en harma, að hann skuli ekki hafa bent á fleiri leiðir til úrbóta en hann hefur gert til þessa. - Þá vildi ég einnig minnast á það, sem hæstv. fjmrh. drap réttilega á, að nauðsynlegt væri að taka til endurskoðunar rekstur þjóðarbúsins. Um þetta er ég honum sammála, en ég harma það, að hæstv. fjmrh. skuli ekki hafa opnað augun fyrir þessu atriði fyrr en svo seint, eins og ég harma það, að þessi stj. skuli ekki hafa einmitt vegna aðstöðu sinnar tekið mjög aðkallandi mál til meðferðar, sem sé endurskoðun skattalöggjafarinnar, þar sem það er ópólitískt atriði, með að fyrir augum fyrst og fremst að tryggja betur en nú er skýr og rétt framtöl og setja reglur um, hvernig tekjur eigi að koma til skatts. Ef stj. hefði tekið að sér að leysa slík verkefni og tekizt að leysa þau, hefði hún áreiðanlega getið sér góðan orðstír. Hæstv. ríkisstj. lýsti yfir því, er hún tók við völdum fyrir tæpum 2 árum, að hún væri til þess mynduð að lækka dýrtíðina og koma þannig atvinnuvegunum á heilbrigðan grundvöll. Þetta skyldi vera hennar eina hlutverk auk venjulegra ópólitískra afgreiðslustarfa. Fyrrv. stjórnir, stj. Ólafs Thors og samstj. Framsfl. og Sjálfstfl., höfðu áður gefið svipuð fyrirheit, en með þeim árangri, að dýrtíðin hafði stöðugt aukizt. Nú skyldu verða umskipti, dýrtíðin tekin þeim tökum, sem að haldi kæmu. Hefur stj. tekizt að vinna bug á dýrtíðinni? Eru atvinnuvegirnir á traustum og heilbrigðum grundvelli? Vísitala framfærslukostnaðar var 272 stig, þegar stj. tók við fyrir 23 mánuðum. Hún er nú 272 stig eða nákvæmlega jafnhá. En sagan er ekki öll sögð með því. Hin raunverulega dýrtíð er langtum meiri en vísitalan segir til um. Tugir millj. hafa verið greiddir hvort þessara tveggja æviára stj. til þess að halda niðri verði landbúnaðarafurða. Væru þessar greiðslur felldar niður, yrði vísitalan allt að 330 stigum eða um 60 stigum hærri en þegar stj. tók við, að óbreyttu gildi ályktunar sex manna n. og samkv. áætlun kjötverðlagsn. - Undanfarið hefur verið greitt úr ríkissjóði nálægt 2 millj. kr. á mánuði til jafnaðar til verðuppbóta á landbúnaðarafurðir. Ef lækkun samkv. sex manna n. álitinu kæmi til framkvæmda, mundi þessi upphæð þurfa að hækka upp í nálega 3 millj. kr. á mánuði eða 35 millj. kr. á ári til þess að halda vísitölunni óbreyttri. Það er augljóst mál, að slíkt er ríkissjóði ofvaxið. Upphæð þessi samsvarar 2/5 eða 40% af öllum tekjum ríkissjóðs á næsta ári samkv. frv. hæstv. fjmrh. Hitt er ekki síður ljóst, að ef vísitalan hækkar upp í 330 stig, þá hlýtur mestur hluti útvegsins að stöðvast, jafnvel þótt það verð, sem hann nýtur nú, haldist óbreytt. Hæstv. ríkisstj. lagði fram snemma á þessu þingi frv. um breyt. á dýrtíðarl. Jafnvel þótt það frv. hefði verið samþ., svo fráleitt sem það að ýmsu leyti var, hefði þurft að greiða úr ríkissjóði tugi millj. til þess að halda vísitölunni óbreyttri, og hvorki frv. um breyt. á dýrtíðarl. né frv. það til fjárl., sem hér liggur fyrir, gerði ráð fyrir fjáröflun til þess að gera ríkissjóði fært að inna þær greiðslur af hendi. Þær staðreyndir, sem fyrir liggja, eru því þessar: Hæstv. ríkisstj. hefur gefizt upp í baráttunni við dýrtíðina. Hún hefur lagt árar í bát. Hún hefur hreinlega viðurkennt, að hún hafi ekki reynzt þeim vanda vaxin, sem hún færðist í fang, þegar hún tók við völdum. Viðurkenning hæstv. ríkisstj. sjálfrar á þessum staðreyndum liggur og fyrir. Hún hefur beðizt lausnar fyrir um þremur vikum og viljað vísa vandanum frá sér til Alþingis. Það er eins og hún sjái ekki dýrtíðina eða þann voða, sem af henni getur stafað. Frv. það til fjárl., sem hér liggur fyrir, er samið af ríkisstj., sem ekki gerir ráð fyrir sjálf að lifa og stjórna í samræmi við það, heldur ætlar öðrum að stýra rekstri þjóðarbúsins skv. því. Fjárl. eru jafnan talin ein hin allra þýðingarmestu l., sem Alþingi setur. Þau snerta mjög hag hvers einasta manns í landinu og segja fyrir um, hversu sameiginlegum tekjum þjóðarinnar skuli varið, svo að alþjóð verði að sem mestum notum. Fjárlfrv. er því mat þess ráðherra, sem semur það og leggur fram, á þörf þjóðarinnar til sameiginlegra aðgerða og á fjárhagsgetu hennar. Það er mat hans á framtíðarhorfunum og möguleikum þjóðarinnar til þess að ráða einhverju um, hvernig framtíðin verður. Frv. það til fjárl., sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, að tekjur ríkissjóðs verði nærfellt 87 millj. kr. árið 1945. Hrein rekstrargjöld eru áætluð um 82 millj., afborgun skulda um 3 millj. og greiðsluhalli um 300 þús. kr. En þrátt fyrir þessar háu upphæðir og bágbornu niðurstöðu er ekki einn eyrir ætlaður til dýrtíðarráðstafana, hvorki til að halda niðri verði innan lands né til þess að greiða verðuppbætur á útfluttar vörur. Um útflutningsbætur skal ég ekki ræða margt nú. Fyrirframskuldbindingar um slíkar greiðslur til einstakra stétta, meðan allt er í óvissu um afkomu annarra stétta, fjárhag ríkissjóðs og hvað fyrir vörurnar fæst, tel ég með öllu óverjandi, að Alþingi taki á sig. Nokkuð öðru máli gegnir um framlög til að halda verðinu niðri innan lands. Það hefur nú verið gert í tvö ár og mundi því valda stórfelldu raski og erfiðleikum, ef þær greiðslur yrðu felldar niður, eins og nú er ástatt, og dýrtíðarvísitalan látin hækka sem því nemur. En eins og áður er sagt, er í frv. enginn eyrir ætlaður til slíkra ráðstafana. Þá er það ekki síður athyglisvert, að framlög til ýmissa verklegra framkvæmda hafa verið lækkuð mjög verulega og heimild til að verja 2 millj. kr. til atvinnuaukningar hefur verið felld niður. Eigi að skoða þetta sem mat hæstv. ráðh. á atvinnuhorfum og þörfum verkalýðsins á næsta ári, hika ég ekki við að segja, að þetta mat sé rangt og lít svo á, að einmitt á næsta ári sé fyllsta ástæða til að gera ráð fyrir, að þörf verði á að auka atvinnu við verklegar framkvæmdir og jafnvel grípa til sérstakra atvinnubótaframkvæmda. Samkv. 16. gr. frv., sem fjallar um atvinnumál, er gert ráð fyrir, að varið verði til landbúnaðarmála um 7 millj. kr. auk tveggja millj. til áburðarverksmiðju eða samtals 9–10 millj. til landbúnaðar. Til sjávarútvegs er hins vegar aðeins gert ráð fyrir í sömu gr., að lagðar verði um 700 þús. kr. eða einn þrettándi hluti þess, sem ætlað er til landbúnaðar, að ótöldum uppbótum, og til iðnaðar aðeins 300 þús. kr. Ekki get ég neitað því, að mér virðist hæstv. ríkisstj. mislagðar hendur við skiptingu fjárins milli þessara þriggja höfuðatvinnuvega okkar. Mér finnst það gleymska hjá henni, að ekki er meira ætlað til sjávarútvegsins, sem þjóðin á þó mest undir, ef hún ætlar að halda uppi sambandi við aðrar þjóðir. Loks vil ég benda á, að frv. gerir ráð fyrir og miðar útgjaldaáætlanirnar við, að framfærsluvísitalan verði á árinu 1945 um 250 stig. Nú er vísitalan 22 stigum hærri eða 272 stig, en dýrtíðin raunverulega miklu meiri, allt að því 330 stig, ef niðurstaða sex manna n. gildir áfram og áætlanir kjötverðlagsn, standast. Fjárlfrv. staðfestir því það, sem áður er sagt, að ríkisstj. hefur lagt árar í bát, gefizt upp í baráttunni við dýrtíðina, lokað augunum fyrir staðreyndunum. Það væri rangt að gefa hæstv. ríkisstj. einni sök á, að ekki hefur tekizt að stöðva dýrtíðina, hvað þá að lækka. Alþingi, einstakir flokkar þess, eiga þar og sína sök, og fleira kemur enn til. Hin gegndarlausa hækkun landbúnaðarvara haustið 1942, Ingólfsstyttan, hleypti skriðunni af stað. Hæstv. fjmrh. upplýsti, að þær aðgerðir einar hefðu hækkað vísitöluna um 30 stig. Það hlutfall, er sex manna n. ákvað milli tekna bænda og verkamanna í sambandi við verðlag landbúnaðarafurða, varð til þess að hækka dýrtíðina verulega, þótt fagna beri þeirri ákvörðun svo langt sem hún nær. Hins vegar hefur Alþ. látið ríkisstj. í té mjög víðtækar heimildir til að halda dýrtíðinni niðri, bæði á vörum almennt og flutningsgjöldum, sem vænta hefði mátt árangurs af. Ríkisstj. kennir Alþingi um margt og telur samvinnuna ekki eins góða og vera ætti. En á þessu sviði hefur hún haft frjálsar hendur. Hvernig hefur þá ríkisstj. tekizt í þessu efni? Þrátt fyrir verðlagseftirlitið virðist verzlunum, einkum heildverzlunum, fara stöðugt fjölgandi. Svo er að sjá, sem þær þurfi engan tilkostnað að spara. Hver af annarri setja þær upp dýrar skrifstofur í Bandaríkjunum, samtímis því sem svokallað innflytjendasamband tekur í sínar hendur kaup ákveðinna fleiri og fleiri vörutegunda og situr eitt að þeim innflutningi. Allt þetta verða neytendur að greiða í vöruverðinu. Skattskýrslur sýna geysigróða sumra verzlunarfyrirtækja, þrátt fyrir verðlagseftirlitið, svo sem olíufélaganna, og síðast, en ekki sízt, er Eimskipafélag Íslands, sem hefur verið látið haldast uppi að græða. yfir 2 tugi millj. á flutningi til landsins s.l. ár þrátt fyrir ótvíræðar heimildir ráðherrans til að ákveða flutningsgjöldin. Og allur þessi gróði er fenginn á leiguskipum, sem ríkisstj. hefur fengið fyrir vinsemd Bandaríkjamanna, sem hafa nóg að gera við öll sín skip. Ofan á þennan feiknagróða bætast svo tollar og álagning verzlana, og getur því hver maður séð, hversu gífurlega þetta hefur hlotið að hækka vöruverð og dýrtíð. Er ekki von, að trú manna á aðgerðir ríkisstj. í dýrtíðarmálunum minnki, þegar þetta viðgengst undir handarjaðri þess ráðherra, sem fór í stjórn eingöngu til þess að berjast gegn dýrtíðinni? Vissulega hefur oss Íslendingum áskotnazt mikið fé á undanförnum árum, en við höfum samt engin efni á að láta eitt félag græða 20–25 millj. á ári á flutningum til landsins og leggja síðan tolla og verzlunargróða á þessa fúlgu. Við höfum ekki heldur efni á að greiða 35 millj. kr. á landbúnaðarafurðir né að greiða kr. 18,82 fyrir 1 kg af kjöti, eins og kjötverðlagsn. telur, að rétt sé og nauðsynlegt, en það væri sama og að stöðva sauðfjárbúskap Íslendinga. Þetta er dregið fram til að sýna, hvernig ástatt er nú og hverju er að mæta á næstunni. Þetta sýnir ljóst, hvernig dýrtíðarmálunum er nú komið, þegar landsstjórnin kveður eftir tveggja ára setu. En fleiri eiga sök á þessu en hún, eins og ég hef áður tekið fram. Ég vildi aðeins festa þetta í minni hv. þm. Núv. ríkisstj. er skipuð með sérstökum hætti. Hún nýtur ekki stuðnings meiri hl. Alþ. Hún var skipuð athafna- og fræðimönnum og óháð þingflokkunum. Þegar tilraunir til stjórnarmyndunar höfðu misheppnazt haustið 1942 innan þingsins, skipaði ríkisstjóri núv. ríkisstj., og tók hún við völdum í des. 1942. Ég hygg, að reynslan hafi sýnt, að ríkisstj., sem ekki er skipuð af flokkunum og því óháð þeim, geti ekki gefizt vel, og efa ég þó ekki, að núv. ríkisstj. skipa duglegir menn. Það verður því að mynda stj. með þingræðislegum hætti með ákveðinn þingmeirihluta að baki sér. Ég hygg, að þetta hafi verið að skýrast, síðan þessi stj. tók við völdum. Undanfarið hefur verið unnið að myndun nýrrar stj., en slitnað upp úr þeim umleitunum. Alþfl. hefur alltaf sett það skilyrði fyrir þátttöku í ríkisstj., að hann gæti sætt sig við málefnagrundvöll þann, sem byggt yrði á. Nú er svo ástatt, að annars vegar eru alveg sérstakir erfiðleikar innan lands um átvinnuhorfur vegna dýrtíðarinnar. Hins vegar er um meira fé að ræða, sem Alþ. getur tekið sér yfirráð yfir, en nokkru sinni áður. Það, sem nú liggur fyrir og mjög mikil nauðsyn ber til, er að stöðva dýrtíðina eða minnka hana, ef það er hægt. Það skal játað, að þetta er ekki karlmannlega mælt, en það er gert af ráðnum hug, þar sem það hefur ekki tekizt undanfarin ár. Þá verður að festa verð á landbúnaðarafurðum og tryggja vinnufrið í landinu, koma á heilbrigðri samvinnu milli atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna í landinu. Innstæður erlendis yrði að festa og binda þeim ákvæðum, að þær yrðu aðeins notaðar á sérstakan hátt til kaupa á skipum, til að reisa verksmiðjur, koma á fót rafveitum og fleira til tryggingar atvinnu í landinu. Það verður að nota innstæðurnar til þess að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Deilur milli verkalýðsstéttarinnar og bænda um afurðaverð verður að jafna, því að samvinna þessara stétta er nauðsynleg til þess að tryggja framtíð beggja stéttanna. Ef það lánast að breyta erlendum innstæðum í verðmæti, sem verða til þess að tryggja í framtíðinni þessar stéttir þjóðarinnar, verkalýð og bændur, og gera atvinnutæki landsmanna afkastameiri, hlýtur samvinna þeirra að verða óhjákvæmileg, ef þessum verðmætum á að ráðstafa þannig, að báðum verði til hagsbóta í framtíðinni.



Herra forseti. - Fjárlfrv. það, sem hér liggur fyrir, er af mörgum ástæðum einstætt í sinni röð. Fyrst er það, að á slíkum peningaveltutímum sem nú verður að teljast meira en lítið ábyrgðarleysi, jafnvel af hinni ábyrgðarlausu ríkisstj., sem nú situr, að leggja fram fjárl. með stórkostlegum tekjuhalla. Þá hlýtur það að vekja hina mestu undrun, að hæstv. ríkisstj. skuli leyfa sér að sleppa útgjaldaliðum, sem ekki verður komizt hjá, hvernig sem allt veltist. Þetta er því furðulegra, þegar þess er gætt, að sumir hinna „gleymdu“ útgjaldaliða nema millj. og tugmillj. kr. Hvernig stendur á því, að ekki eru teknir með í útgjöldum fjárl. liðir eins og útgjöld íslenzka ríkisins í sambandi við alþjóða-hjálparstarfsemina? En þau koma til með að nema 181/2 millj. kr., að því er nú er talið. Hvernig stendur á því, að verðuppbæturnar á landbúnaðarafurðir, sem talið er, að muni nema 25 millj. kr., eru ekki teknar með? Þótt þær séu ekki enn þá samþ. í þinginu, er á engan hátt hægt að afsaka sig með því, þar sem yfirgnæfandi meiri hl. þm. hefur lýst yfir fylgi sín við málið. Og varla þarf að efa, að hæstv. ríkisstj. sé þeim till. sammála, svo mjög eru þær í samræmi við hennar eigin till. Þá skortir mjög á, að hæstv. ríkisstj. hafi gefið fullnægjandi skýringar á því hátterni sínu að reikna með 250 stiga vísitölu í frv. sínu, þegar vísitalan er 22 stigum hærri. Ekki er ólíklegt, að útgjöld ríkissjóðs verði nokkrum millj. kr. hærri en áætlað er vegna þessarar skekkju. Auk þessa er sleppt mörgum smærri útgjaldaliðum úr fjárlfrv. þessu, sem mjög ósanngjarnt er að fella niður, og verklegar framkvæmdir eru skornar niður stórkostlega. Þá má ekki gleyma því, að nú liggja fyrir þinginu frv., sem hafa í för með sér milljóna kr. útgjöld, ef samþ. verða, eins og t.d. launalagafrv., sem flutt er í Ed. af mönnum úr öllum flokkum. Þá flytja Framsfl.menn og ýmsir nánustu samstarfsmenn þeirra í Sjálfstfl. frv. til l. um stórkostlega styrki úr ríkissjóði til ræktunar og byggingarframkvæmda í sveitum. Svo virðist sem hæstv. fjmrh. hefði átt að kynna sér, hvernig með þessi mál mundi verða farið. Aðstaða hans til þess að fá vitneskju um, hvernig mál þessi verða afgr. í þinginu, hlýtur að vera góð, þar sem hann mun sjálfur vera Sjálfstfl.-maður og nýtur nú mikils ástríkis hjá Framsfl. En ekki er tekið tillit til aukinna útgjalda þeirra vegna í fyrirliggjandi fjárlagafrv. Að öllu þessu athuguðu er varlega að orði komizt, að fjárlagafrv. þetta sé hið furðulegasta plagg. Og þegar það er skoðað niður í kjölinn, kemur í ljós, að það er fullt af firrum og blekkingum. Raunverulegur tekjuhalli er a.m.k. 50 til 60 millj. kr. eftir því sem séð verður. Rauði þráðurinn í frv. er þröngsýni, afturhaldssemi og fjandskapur við meiri hl. þjóðarinnar, hið vinnandi fólk, og alger misskilningur á þeim tímum, sem nú eru. Það er óforsvaranlegt með öllu að reyna að leyna þingið og þjóðina, hvernig ástandið er. Og það er háskaleg villa og smásmuguleg þröngsýni að halda, að nú dugi að skera niður framlög til vega- og brúargerða og annarra verklegra framkvæmda. Við slíkar ráðstafanir sparast ekki neinar stórfúlgur, en þær hafa skaðleg áhrif. Það, sem nú ber að gera fyrst og fremst, er að leggja grundvöll að varanlegri viðreisn atvinnuvega landsins og þá fyrst og fremst sjávarútvegsins, en fjárhagslega á þjóðin svo að segja allt undir afkomu hans. Nú nýlega skýrði blað ríkisstj., Vísir, frá því, að Englendingar væru að útbúa nokkra togara á veiðar og sennilega mundi enskum veiðiskipum fjölga á næstunni. Enn fremur getur sama blað þess, að búast megi við, að þetta geti orðið til þess að lækka fiskverðið. En ef erfiðleikar eru í nánd, þá er ástæða til þess að byrja strax á ráðstöfunum gegn þeim. Hæstv. ríkisstj. virðist ekki vera á sama máli um það, a.m.k. er ekki hægt að geta sér þess til við lestur þessa fjárlagafrv. Allur frágangur frv. og stefna þess ber ríkisstj. greinilega vitni um yfirborðshátt, þröngsýni, frámunalegt dugleysi og takmarkalaust skilningsleysi á því, hvernig leysa beri aðsteðjandi vandamál. Og þegar þetta fjármálaprógram hæstv. ríkisstj. loksins kemur fram, eru liðnar þrjár vikur af þingi, og mánuður er látinn líða, frá því að þing kom saman, þar til hæstv. fjmrh. lætur fjvn. í té fylgiskjöl og ýmis umbeðin gögn, til þess að n. geti tekið til starfa. Þannig eru þingstörfin tafin. Svo loks þegar frv. kemur, er það úr garði gert eins og ég hef drepið á. - Núv. ríkisstj. hefur frá byrjun talið það aðalhlutverk sitt að sporna við dýrtíðinni. Eins og kunnugt er hefur barátta hennar á því sviði heldur lítinn árangur borið, enda reyndist það svo frá byrjun, að ríkisstj. hafði lítinn áhuga á að lækka dýrtíðina, en gerði ýmislegt til þess að lækka vísitöluna og þar með kaupgjaldið. Læt ég nægja að benda í því sambandi á tilfæringar verðlags á ýmsum landbúnaðarvörum, kartöflum o.fl. Ég vil minnast á eina af tilraunum hæstv. ríkisstj. til þess að lækka dýrtíðina eða verðbólguna. Ég geri þá tilraun sérstaklega að umtalsefni, vegna þess að hún er einkennandi fyrir stefnu ríkisstj. í þessum málum, og einnig vegna þess, að svo margra missagna hefur gætt um hana. Ríkisstj. fékk Alþýðusambandið og Búnaðarfélag Íslands til þess að skipa sína þrjá mennina hvort í n. til þess að athuga möguleika fyrir samkomulagi þessara aðila um að lækka kaupgjald og verðlag landbúnaðar eftir hlutföllum, er þeir kynnu að koma sér saman um. Þessi n. var almennt kölluð síðari sex manna n. Ég átti sæti í henni af hendi Alþýðusambandsins og er því málavöxtum nokkuð kunnugur. Nú er það vitanlegt, að dýrtíðina má minnka á margan hátt, en það er ekki hægt að gera það svo, að það komi ekki illa við einhverja. Ef tilmæli ríkisstj. um skipun þessarar n. eru tekin bókstaflega, er það ætlun hennar, að verkamenn og bændur eigi að bera kostnaðinn af lækkun dýrtíðarinnar og að sanngjarnast sé, að þeir, en ekki hátekjumenn og stóreignamenn, geri það. Þetta er auðvitað í fyllsta samræmi við allt starf og stefnu ríkisstj. í þessum málum. Þótt mér væri ljóst, að ríkisstj. ætlaðist til þess, að tilmæli hennar væru tekin bókstaflega, þá datt mér aldrei í hug eða okkur fulltrúum Alþýðusamb. að taka sæti í n. þessari upp á þær spýtur. En okkur var það ljóst, að næði n., sem skipuð var fulltrúum frá svo fjölmennum samtökum í landinu eins og Alþýðusamb. og Búnaðarfél. Íslands, samkomulagi um lækkun á dýrtíðinni, voru nokkrar líkur til þess, að slíkar till. næðu samþ. Alþ., hvað svo sem ríkisstj. segði um þær. Á fyrstu fundum lýstum við Alþýðusamb.-fulltrúarnir yfir því, að við teldum, að um tvær aðalleiðir væri að ræða um lækkun dýrtíðarinnar. Önnur leiðin væri að gera það á kostnað tekju- og stóreignamanna. Hin leiðin að gera það á kostnað launþega og annarra lágtekjumanna. Við lýstum strax yfir, að það væri hin fyrrtalda leið, sem við vildum fara. í n. fóru umr. mjög vinsamlega fram, og virtust skoðanir Búnaðarfélagsfulltrúanna vera líkar skoðunum okkar í þessu efni, enda beinlínis tekið fram af formanni n., Steingrími Steinþórssyni búnaðarmálastjóra, að hann væri einnig á þeirri skoðun, að kostnað við lækkun dýrtíðarinnar ættu þeir ríku að greiða. N. hélt marga fundi, og ýmislegt bar þar á góma, og loks komu nm. sér saman um, að þeir skyldu hver í sínu lagi tala við „sína menn“, eins og það var orðað. En það er kunnugt, hvernig fór. Fulltrúar Búnaðarfél. lögðu til, að n. beitti sér fyrir lækkun kaupgjalds og lækkun afurðaverðs til bænda. Á þetta vildum við ekki fallast og sáum þá, að þýðingarlaust mundi að gera till. um lækkun dýrtíðarinnar, sem væru eingöngu á kostnað hátekju- og stóreignamanna. Við lögðum þá til, að n. flytti till. um afnám tolla á nauðsynjavörum. Við útreikninga, sem framkvæmdir voru í flýti, en hljóta þó að vera mjög nálægt hinu sanna, ef ekki alveg réttir, virtist svo sem afnám tolla á þeim vörum, sem vísitala kauplagsn. er reiknuð eftir, mundi lækka vísitöluna um a.m.k. 20 stig, en ekki kosta ríkissjóð nema 81/2 millj. kr. í töpuðum tolltekjum. Til samanburðar má geta þess, að þá keypti ríkissjóður niður vísitöluna um 14 til 15 stig með niðurgreiðslum á verði kjöts og mjólkurafurða, og námu þær greiðslur sem svaraði 14 til 15 millj. kr. á ári. Með afnámi tolla á nauðsynjavörum kostaði það ríkissjóð innan við hálfa millj. kr. að lækka vísitöluna um hvert stig. Með niðurgreiðslum á kjöti og mjólkurvörum kostaði hvert vísitölustig ríkissjóðinn um 1 millj. kr. Launþegar og bændur hefðu stórgrætt á því að afnema tolla á nauðsynjavörum. En heildsalar og ýmsir aðrir hefðu tapað á því. En fulltrúar Búnaðarfél. vildu ekki fallast á till. okkar, og n. klofnaði. Stefna ríkisstj. og Framsfl. hindraði það, að jákvæður árangur yrði af starfi n. Þegar ekki var hægt að nota n. til þess að flytja till. gegn hagsmunum bænda og verkamanna, en ríkisstj. vissi auðvitað, að n. þyrfti öll að standa að till., ef þær ættu að koma að notum fyrir áform hennar, þá var það næsta að kljúfa n. Hæstv. ríkisstj. hefur þótzt ætla að hafa hemil á dýrtíðinni með ströngu verðlagseftirliti. Í stuttu máli er árangurinn af því sá, að nokkrir smákaupmenn hafa verið eltir og sektaðir um tvö til þrjú hundruð kr. fyrir að selja 25 eða 50 aurum of dýrt einhverja vörutegund. Á sama tíma hafa hinir raunverulegu okrarar rakað saman óhófslegum stórgróða undir vernd og umvafðir föðurlegri umhyggju hæstv. fjmrh., en greinilegasta dæmið um það er Eimskipafélagshneykslið. Á s.l. ári líðst þessu félagi, sem nýtur skattfrelsis og margháttaðra ívilnana, að okra svo óhóflega á þjóðinni, að gróði þess er á þessu eina ári milli 20 og 30 millj. kr. Til þess eins að kóróna svívirðinguna skýrir stj. Eimskipafél. svo frá, að gróðinn sé ekki á skipum félagsins, heldur sé hann á leiguskipum, sem ríkisstj. fékk félaginu í hendur. Það má segja um þetta athæfi ríkisstj., að það eitt ætti að nægja til þess, að hún hefði ekki verið þoluð lengur. Annars er þetta auðvitað í fullu samræmi við stefnu hennar og allt starf. Henni hefur mistekizt við allt, sem hún hefur þótzt ætla að gera að gagni. Dýrtíðin vex, og fjárhagsafkoma ríkissjóðs versnar, og lítur helzt út fyrir óhjákvæmilegt gjaldþrot, ef ekki er tekið í taumana. Oft hafa setið afturhaldssamar ríkisstj. á Íslandi, en tæpast nokkur eins og þessi. Oft hafa setið þröngsýnar og athafnalausar ríkisstj., sem stóðu eins og glópar andspænis hverju vandamáli. Núv. ríkisstj. slær þó öll slík met, enda er svo komið, að hún á engan áhanganda nema afturhaldssömustu mennina í afturhaldssamasta flokknum, Framsfl. Meðan núv. ríkisstj. hefur ríkt - með þeim endemum, sem ég hef verið að gera tilraun til að lýsa, - hefur blað hennar, Vísir, dag eftir dag rægt Alþ. við þjóðina og afflutt gerðir þess. Blaðið hefur látizt harma það, að þingið gæti ekki myndað stjórn, og ýmist talið nauðsynlegt, að allir flokkar sameinuðust um lausn vandamálanna, eða hamazt gegn Sósfl. með sömu röksemdum og Hitler og nazistar um allan heim gera gegn verkalýðshreyfingunni, lýðræði og sósíalisma. Það eru meira að segja notuð sömu kjörorðin og nazistar nota. Þegar svo hefur litið eitthvað betur út fyrir, að samkomulag næðist milli flokkanna á Alþ., hefur blað ríkisstj. reynt eftir megni að spilla fyrir, að samkomulag næðist, og er nærtækt dæmi um þetta. Hæstv. núv. ríkisstj. ætti fyrir löngu að vera farin frá völdum. Ef til vill afsakar hún sig með því, að hún hafi þegar beðizt lausnar, en það verður varla tekið nema sem herbragð, úr því að hún situr áfram. Því var yfirlýst, að við sósíalistar mundum flytja vantraustsyfirlýsingu á stj., og það voru miklar líkur til, að hún yrði samþ. Þótt ríkisstj. hafi tekið við hverju, sem að henni hefur verið rétt, með mestu lítilþægð, hefði hún orðið að fara, hefði vantraust verið samþ. Þetta var ríkisstj. ljóst, og hún hlýtur að liggja undir þeim grun, að lausnarbeiðni hennar hafi verið fram borin í trausti þess, að hún yrði beðin að sitja áfram, þar til tækist að mynda aðra ríkisstj., en það yrði ekki að sinni og henni yrði því mögulegt að lafa svolítið lengur. Þinginu hefur ekki tekizt að mynda ríkisstj., og hefur þar lengst af strandað á tvískinnungshætti og óheilindum Framsfl., sem hefur þó alltaf þótzt vilja stjórnarsamvinnu, en sett fram afarkosti gagnvart öðrum flokkum, þegar á hefur átt að herða. Fyrst þóttist þessi flokkur vilja þriggja flokka vinstri stjórn og bauð Sósfl. og Alþfl. samstarf um það, að þeir svikju kjósendur sína í tryggðum, lækkuðu kaup verkamanna og hlíttu stjórn og umsjá Framsfl. Þegar Sósfl. vildi ekki ganga að slíkum afarkostum, en bauð upp á samvinnu um róttæka umbótastefnuskrá til hagsbóta fyrir bændur, verkamenn og alla alþýðu, sagði Framsfl., að ómögulegt væri að semja við Sósfl. um stjórnarsamvinnu. Það eina, sem hægt var að semja við Framsfl. þá, var, að hann ætti einn öllu að ráða, en samstarfsfl. að vera eins konar undirtyllur, sem þökkuðu fyrir að fá að vera með, eða með öðrum orðum svipað samstarf eins og í sínum tíma var haft við Alþfl. og leiddi hann út á þá braut svika og niðurlægingar, sem er nú að kosta hann tilveruna. Það hafa farið fram langar samningsumleitanir um myndun fjögurra flokka stjórnar, en engan árangur borið. Óhætt er að fullyrða, að í þeim samningum hefur Framsfl. verið erfiðastur og á honum strandað fyrst og fremst. Enda er það löngu alkunnugt, að Framsfl. vill ekki taka þátt í stjórn með Sósfl., og er höfuðástæðan fyrir því hræðsla forystumanna flokksins við sinn gamla formann, Jónas Jónsson, sem eins og kunnugt er, aðhyllist mjög skoðanir nazista upp á síðkastið og heldur uppi æsingum gegn sósíalistum og verkalýðshreyfingunni að dæmi þeirra. Þá veldur það og miklu, hve foringjar þessa flokks eru afturhaldssamir og einstrengingslegir gagnvart öllum málum kaupstaðanna, og sjávarútvegsins. Í þeim samningsumleitunum, sem farið hafa fram milli flokkanna um myndun ríkisstj., hefur oft verið vel tekið í þær stórfelldu till. okkar um kaup á nýtízku fiskiskipum og öðrum framleiðslutækjum, sem við berjumst fyrir og nú þegar hafa hlotið miklar vinsældir hjá þjóðinni. En Framsfl.-mennirnir og raunar fleiri hafa sífellt verið að klifa á því, að ekki þýði að kaupa skip og önnur framleiðslutæki, nema dýrtíðarflóðið væri stöðvað, og þá alla jafnan borið fyrir sig þá firru, að kaupgjaldið væri orsök dýrtíðarinnar. Stjórnarblaðið Vísir komst svo að orði, að það væri beinlínis glæpur að kaupa ný framleiðslutæki undir þessum skilyrðum. Síðan 1940 hefur grunnkaup verkamanna lítið hækkað. Sú grunnkaupshækkun hefur haft mjög lítil áhrif í þá átt að hækka vísitöluna, þótt hinu gagnstæða sé sí og æ haldið fram af andstæðingum launþega. Nokkur verkalýðsfélög sögðu upp samningum og kröfðust kauphækkunar seinni part sumars og nú í haust, og var þó aðallega að ræða um samræmingu á kaupgjaldi milli félaga og milli einstakra launaflokka. Hér var því síður en svo um nokkrar stórfelldar launahækkanir að ræða. En blöð afturhaldsins, Tíminn og Vísir, hófu slíkar æsingar, að sjaldan hefur sézt annað eins, þótt það sé vani þessara blaða í kaupdeilum að ganga fram fyrir skjöldu annarra með rógi, ósannindum og blekkingum um samtök og forystumenn verkamanna. Morgunblaðið tók undir sönginn, en þó af ólíkt meiri stillingu. Og svo var nú Alþýðublaðið. Það er mjög athyglisvert fyrir verkamenn um land allt, hvernig Alþýðublaðið hefur verið skrifað undanfarna mánuði. Yfirleitt hafa blöð allra flokka undanfarna mánuði lýst flokkunum afar vel. Í raun og veru er það skylda hvers einasta verkamanns um land allt að lesa blaðaskrifin um kaupdeilurnar í haust. Við næstu kosningar munu stjórnmálaflokkarnir allir halda því fram, að hver um sig sé í rauninni hollastur verkamönnum. Þegar veiða á atkvæði verkamanna, þá er ekki margt að þeim, en þá ættu verkamenn ekki fyrst og fremst að hlusta á hin fögru orð, heldur renna huganum til þeirra stunda, þegar eitthvað bjátaði á, þegar þeim og samtökum þeirra lá á stuðningi, því að sá einn er vinur, sem í raun reynist. Blað Sósfl., Þjóðviljinn, hefur eitt allra blaða stutt verkalýðsfél. í baráttu þeirra undanfarið, og hefur það reynzt, eins og ætíð endranær, þegar á reyndi hjá verkamönnum og alþýðunni, hinn skeleggi forsvari. Alþýðublaðið kennir sig við alþýðuna, en í kaupdeilum alþýðunnar í haust hefur það hamazt gegn hagsmunum alþýðunnar og keppzt við Vísi og Tímann í æsingum gegn verkalýðsfélögunum, sem í deilum stóðu. Í Iðjudeilunni, sem stóð lengst og var að ýmsu leyti harðvítugasta deilan, gekk Alþýðublaðið lengst allra blaða í fjandskap gegn félaginu og krafðist þess, að það yrði leyst upp. Þessi opinberi fjandskapur blaðs, sem telur sig og er af ýmsum talið málssvari verkalýðsins, stappaði stálinu í atvinnurekendur, og er það tvímælalaust, að Iðjudeilan stóð miklu lengur fyrir þessar aðgerðir blaðsins og Alþfl. Verkafólkið í Iðju stóð sig vel og lét ekki blekkjast eða tvístra samtökum sínum. Gegn því félagi beindi forysta Vinnuveitendafél. mestum ofsa og óbilgirni. Með hjálp Alþfl. og blaðs hans átti að berja Iðju niður og brjóta þannig skarð í múr verkalýðssamtakanna, er síðan gæfi hagstæð skilyrði til almennra kauplækkana. Þetta áform Vinnuveitendafél Ísl. hefur Iðja gert að engu, og standa öll launþegasamtök landsins í þakklætisskuld við Iðju fyrir þetta verk. Verkfalli Iðju er nú lokið með nokkrum kauphækkunum. Alþýðubl. á fyrst og fremst sök á því, að kauphækkanir urðu ekki meiri. Þótt blaðið sé að verðleikum fyrirlitið, þá nægði þó lóð þess á metaskálina með atvinnurekendum í þessari harðvítugu deilu til þess að koma í veg fyrir meiri hækkun. Í þessum kaupdeilum, sem hér hafa verið og eru háðar, er ekki krafizt nema mjög lítilvægra hækkana og þá aðallega hjá launalægstu flokkum, eins og t.d. hjá prenturum, en kröfur þeirra eru aðallega fyrir nema og lægst launuðu stúlkurnar. Yfirleitt hafa atvinnurekendur og launþegar getað komið sér saman um lausn á þessum deilum. En stjórn Vinnuveitendafél. Ísl. hefur gert það, sem hún hefur getað, til þess að hindra sættir, og stundum ekki leyft atvinnurekendum að semja, fyrr en við sjálft lá, að gremja þeirra yrði svo mikil yfir því að vera þannig sviptir sjálfsforræði, að þeir gengju úr Vinnuveitendafél. og gerðu samninga í trássi við hina freku stjórn þess, þrátt fyrir það að þeir áttu yfir höfði sér ofsóknir og fjársektir Claessens og stjórnar Vinnuveitendafélagsins. Uppblástur blaðanna út af þessum tiltölulega smávægilegum deilum, þar sem úlfaldi hefur verið gerður úr mýflugunni, hefur auðvitað átt sinn þátt í að hindra lausn þeirra. Ekki hvað sízt hafa æsingaskrif Alþýðublaðsins gegn verkalýðsfélögunum orðið til þess, því að þau hafa komið stjórn Vinnuveitendafél. til að trúa því, að verkamenn mundu vera ósammála um kaupkröfurnar, og því von til, að takast mætti að tvístra fylkingum þeirra. Þessar tiltölulega smávægilegu kaupdeilur, sem litla þýðingu hafa fyrir atvinnulífið í heild, hefur Framsfl. reynt að nota til þess að hindra samkomulag flokkanna um stjórnarmyndun. En forystumönnum verkalýðssamtakanna er ljóst, að það er hið mesta nauðsynjamál, ekki aðeins verkalýðnum, heldur og allri þjóðinni, að þingið geti myndað stj., sem með kaupum á framleiðslutækjum í stórum stíl og öðrum skynsamlegum ráðstöfunum hindri atvinnuleysi og fátækt á komandi tímum. Með þetta fyrir augum hefur stjórn Alþýðusambandsins boðið að beita sér fyrir því, að staðar verði numið með kauphækkanir næstu tvö ár að undanskildum smáhækkunum til samræmingar á kaupgjaldi. Þetta var viturlega boðið af Alþýðusambandsstj., og það má ekki gleyma því, að þetta var gert, þegar verkalýðssamtökin eru sterk og vel samstillt og geta hæglega knúið fram kauphækkanir. Hins vegar er það auðvitað betra fyrir verkamenn að halda sama kaupi og fá einhverjar tryggingar fyrir atvinnu en hækka kaupið og eiga nokkurn veginn víst að fá yfir sig atvinnuleysi innan skamms. Með þessu sáttaboði sínu reyndu forystumenn verkamanna að greiða fyrir samkomulagi um myndun ábyrgrar, dugandi stjórnar. En stjórnarblaðið Vísir og Tíminn vildu auðvitað ekki styðja slíka viðleitni og hafa afflutt tilboð verkamanna. Hins vegar var þeim framsóknarmönnum það ljóst, að almenningur myndi skilja og virða afstöðu verkamannasamtakanna, svo að eitthvað þurfti að gera til þess að blekkja almenning. Með þetta fyrir augum lét Framsfl. Búnaðarfél. halda búnaðarþing og bjóðast til þess að falla frá 9.4% hækkuninni, að vísu þó ekki án skilyrða, - aðeins gegn því lítilræði, að ríkissjóður greiddi uppbætur á útfluttar afurðir bænda, svo að þeir fengju sama verð fyrir þær og á innlendum markaði. Það er dálítið fróðlegt að rifja upp í þessu sambandi umr. um þetta svokallaða sex manna n. samkomulag um afurðaverðið. Allan tímann hafa framsóknarmenn haldið því fram, að samkomulag sex manna n. hafi verið það, að bændur ættu einnig að fá hið útreiknaða verð landbúnaðarafurða fyrir það, sem seldist á erlendum markaði, og mismuninn á söluverði erlendis og hinu útreiknaða verði ætti að greiða úr ríkissjóði, - annað væri brigðmælgi og samningsbrot. Viku eftir viku og mánuð eftir mánuð hefur Tíminn notað þessar blekkingar til hatursfullra árása á sósíalista. En svo gerist það, að JJ heldur svokallaðan bændafund á Selfossi til þess að hræða EystJ og HermJ, lætur gera samþykkt um að mótmæla tilboði búnaðarþings og notfærir sér, að nokkuð er gengið á hluta mjólkurframleiðenda til hagsbóta fyrir kjötframleiðendur. Ef til vill hefur JJ óttazt, að EystJ og HermJ væru að linast í andstöðu sinni gegn stjórnarsamvinnu fjögurra flokka og betra væri að hræða þá svolítið. En hvað sem því líður, er hræðslan við JJ mikil, og 26. sept. skrifar HermJ langa varnargrein í Tímann, þar sem hann segir svo orðrétt: „Dýrtíðarlögin, sem nú eru í gildi, eru frá árinu 1943. Það hafa margir misskilið þessi lög. Þeir hafa álitið, að með þeim tæki ríkissjóður ábyrgð á því, að bændur fengju tiltekið verð fyrir afurðir sínar. Svo er ekki.“ Síðar í sömu grein segir: „Ef n. (sex m.n.) yrði sammála, skyldi álit hennar lagt til grundvallar við verðlagningu landbúnaðarafurða. Ríkið tekur hins vegar ekki ábyrgð á, að bændur fái þetta verð.“ Þegar Hermann er hér í hræðslu sinni við JJ að verja sig, játar hann allan sannleikann í þessu máli og játar um leið, að allar hinar hatursfullu árásir Tímans á sósíalista út af þessu máli vegna skilnings þeirra á sex manna n. samkomulaginu eru markleysa og þvaður. Við þessu er ekki annað að segja en það, að það er alltaf gott, þegar menn éta ofan í sig það, sem rangt hefur verið sagt. Um tilboð búnaðarþings er það að segja, að auðvitað er þar ekki um neina fórn að ræða af bænda hálfu, nema þá helzt mjólkurframleiðenda, heldur búhyggindi, eins og ýmsir sniðugir menn hafa orðað það. Það virðist svo sem þetta tilboð búnaðarþings eigi vísan meiri hl. á Alþ., og verði gerðar stórfelldar ráðstafanir til þess að bæta aðstöðu útgerðarinnar um leið, - en að síðustu koma þessar 25 millj. kr., sem hinar umtöluðu uppbætur nema, niður á henni, - þá verður hægt að greiða þetta mikla fé. En hitt er jafnvíst, að verði allt látið fljóta áfram í sama fyrirhyggjuleysinu og nú er gert, getur þetta orðið vonarpeningur fyrir bændur. Nú hefur Framsfl. endanlega kastað grímunni og slitið formlega samningsumleitunum um fjögurra flokka stj. og leggur allt kapp á að tryggja núv. ríkisstj. setu áfram og hindra allar framkvæmdir við sjávarsíðuna. Framsfl.-foringjarnir þrá það að geta eyðilagt Sósfl. og eflt Alþfl., sem svo oft hefur reynzt þeim þægur og eftirlátur. Nú fara fram kosningar í verkalýðsfélögunum víðs vegar um allt land á fulltrúum á Alþýðusambandsþing. Framsfl. og stjórnarblaðið Vísir hafa með lifandi áhuga fylgzt með þessum kosningum, enda fara kosningarnar víða þannig fram, að Alþýðuflokksmenn njóta skipulegs stuðnings atvinnurekenda og afturhalds. Sums staðar er sameiginleg fylking, skipulögð af forystu Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. Hér í Rvík hafa atvinnurekendur smalað í bílum með Alþýðufl.-mönnum fólki á fundi verkalýðsfélaganna til þess að kjósa fulltrúa Alþfl. Þetta hefur þó lítinn árangur borið enn þá. Á Húsavík voru nýlega kosnir í verkamannafélaginu þrír fulltrúar á Alþýðusambandsþing. Samfylking íhalds, framsóknarmanna og Alþfl. gekk berserksgang og smalaði á fundinn. Segja Húsvíkingar, að aldrei hafi slíkur hiti verið í kosningum á Húsavík. En verkamenn áttuðu sig á, hvað var að gerast og hin þokkalega afturhaldssamfylking fékk um 80 atkv. gegn 110 atkv. hinna róttæku verkamanna. Þannig svara hyggnir og stéttvísir verkamenn. Og þetta glæsilega fordæmi Húsvíkinga, sem ætíð verður þeim til sóma, mun verða endurtekið næstu daga í mörgum verkalýðsfélögum. Í Iðju og prentarafélaginu kolféllu fulltrúar Alþfl., og svipaðar fregnir berast viða að, en því miður eru það mörg félög, sem hafa ekki verið á verði og látið andstæðingana ná fulltrúum, og þegar fregnir berast af slíku, hlakkar í Vísi og Tímanum. Það er sannarlega eftirtektarvert fyrir verkamenn, að blöð þau, sem mest og ofsalegast heimta kauplækkanir og níða niður verkalýðssamtökin, skuli gleðjast yfir kosningasigrum Alþfl. En margt bendir til þess, að afturhaldsöflin hrósi happi nokkuð snemma. Verkamennirnir eru víða vel á verði. Í stærsta félagi landsins, Dagsbrún, þorir afturhaldsfylkingin varla að stilla upp, og geri hún það, mun hún fara hina háðulegustu hrakför. Þannig er það viða. En þrátt fyrir það mega verkamenn ekki vera of bjartsýnir, ekki svo, að þeir verði andvaralausir. Það er sannarlega mikið í húfi með stj. Alþýðusambandsins á næstu tveim árum. Fái Alþfl. stj. í sínar hendur, eru allir sigrar undanfarinna ára unnir fyrir gýg. Samtökin verða eyðilögð innan frá, en verkalýðurinn uppsker kauplækkanir og réttindaskerðingar, en sambandið gert að flokkstæki Alþfl., sem stjórnað verður með einstrengingsskap og ofstæki. Þetta verða verkamenn að skilja og muna, þegar kosið er á Alþýðusambandsþing. Alþýðusambandið er alþýðunni of dýrmætt til þess, að hún fleygi því í hendur mannanna, sem sömdu við afturhaldið 1939 um að lækka kaup verkamanna og taka mannréttindin af þeim, mannanna, sem kröfðust þess, að Iðja yrði leyst upp í nýafstaðinni deilu, mannanna, sem seldu sjálfum sér eignir verkalýðsfélaganna fyrir einn tíunda verðs, mannanna, sem hafa óskipta tiltrú verstu andstæðinga verkalýðsins. Hinn 30. sept. segir Vísir: „Er sýnilegt, að verði ekki breyting á stjórninni á Alþýðusambandsþingi því, sem bráðlega kemur saman, er einskis annars að vænta en áframhaldandi truflana á vinnufriði í landinu.“ - Það er þýðingarmikil stéttarskylda hvers verkamanns að standa vörð um hina dýrmætu eign alþýðunnar, Alþýðusambandið. Hinn mikli skoðanamunur milli okkar sósíalista og framsóknarmanna liggur mikið í því, að við sósíalistar höldum fram, að landsmenn þurfi að byggja framtíðina á sjávarútvegi fyrst og fremst, enda hafa sjávarafurðir verið um 90% af útflutningi landsmanna síðustu ár, en landbúnaðarafurðir aðeins um 10%. Þá er landbúnaðurinn þannig á vegi staddur, að á undanförnum þrem árum hefur hann notið nærfellt 100 millj. kr. styrks úr ríkissjóði auk hinna óbeinu styrkja almennings í hærra verðlagi en markaðsverð er. Hins vegar er stefna Framsfl. skýrt mörkuð, og kemur hún fram í grg. fyrir þáltill. um rannsókn á skilyrðum til nýbýlamyndunar, sem flutt var á síðasta þingi af Sveinbirni Högnasyni, Eysteini Jónssyni og Páli Þorsteinssyni. Þar segir: „Landbúnaðurinn hefur þó verið og er enn sá atvinnuvegur, sem jafnan mun reynast traustastur á að byggja, hér eftir sem hingað til.“ Þingið þarf að gera sér ljóst, að það er fyrst og fremst sjórinn, sem landsmenn verða að byggja á, og að skortur á skilningi þessa augljósa máls hefur fyrr leitt yfir íslenzku þjóðina hungursneyð og eymd og mundi að öllum líkindum enn leiða fádæma eymd og fátækt yfir þjóðina. Þingið þarf enn fremur að gera sér ljóst, að þjóðarinnar og sjálfs sín vegna verður það nú að leysa núv. ríkisstj. af og mynda dugandi, athafnasama ríkisstj., sem strax gerir ráðstafanir til að mæta eftirstríðstímum með aukningu fiskiflotans og annarra framleiðslutækja og gerir strax ráðstafanir til að tryggja markaði fyrir framleiðslu landsmanna. Ef einhver einn maður eða flokkur skerst úr leik, verða hinir að gera þetta.

Forseti (GSv): Þá hefur hv. 2. landsk. þm. (ÞG) lokið máli sínu. Hann talaði fyrir Sósíalistaflokkinn. Næst tekur til máls hv. 2. þm. S.-M. (EystJ). Hann talar af hálfu Framsóknarflokksins allt að hálfri klukkustund.



Herra forseti. - Þegar þetta frv. var lagt fram, voru liðnar meira en þrjár vikur, frá því er Alþ. kom saman. Og ég hygg, að þau skjöl, sem fjvn. þarf að nota til þess að geta unnið að frv., hafi ekki verið lögð fram fyrr en í gær. Hæstv. fjmrh. reyndi að afsaka þetta sleifarlag með því að segja, að ekkert hafi legið á, það hafi verið svo óvíst, hve lengi stjórnin sæti, og mér skildist hann meina, að það hefði verið of snemmt að leggja fjárlfrv. fram fyrr en nú. Hæstv. fjmrh. ætti þó að vita, að meðferð fjárl. ákveður venjulega lengd þingtímans, þannig að eftir því sem seinna er byrjað á fjárl., eftir því verður þingið lengra. Þetta vita allir, sem til þekkja og kunnugir eru störfum á Alþ. Og það er ekkert annað en fyrirsláttur, að ekki sé hægt að vinna að fjárl., þótt ekki sé búið að ákveða til fulls stefnuna í dýrtíðarmálunum. Það er svo fjöldamargt, sem gera þarf, áður en gengið er frá till. um verklegar framkvæmdir og annað, sem mótar stefnú í fjárlagaafgreiðslunni yfirleitt. Þetta verður því til þess að lengja þinghaldið, og er full ástæða til að gagnrýna þetta mjög harðlega. Útgjöld þessara fjárl. á rekstri eru um 81,5 millj. kr., en sambærileg gjöld á gildandi fjárl. eru um 74 millj. kr. Hækkun á venjulegum útgjöldum er því 7,5 millj. kr. Og þó er hækkun á almennum gjöldum miklu meiri en þetta, því að verklegar framkvæmdir eru skornar niður um margar milljónir. Hækkun á venjulegum útgjöldum er talsvert yfir 10 millj. kr. Hér við bætist svo það, að í frv. er reiknað með vísitölunni 250, en hún er raunverulega 272 stig, svo að hér við bætast nokkrar millj. við leiðréttingar á upphæðum frv. eftir vísitölunni. Og þá er þess enn að gæta, að eftir stefnu þeirri, sem tekin hefur verið, þarf að leggja fram a.m.k. 20 millj. kr. á ári og þó sennilega meira til þess að halda dýrtíðinni í skefjum. Þennan lið vantar alveg í fjárlfrv. Niðurstaðan er því sú, þegar litið er á málið fljótlega, að þótt ekkert bætist við rekstrargjöld fjárlfrv. annað en hreinar leiðréttingar, þá yrðu þau yfir 100 millj. kr. fyrir utan fjárveitingu til eignaaukningar, svo að heildarútgjöldin munu því nema a.m.k. 115 millj. kr. Væri þó með því ekki bætt úr um verklegar framkvæmdir frá því, sem gert er ráð fyrir í fjárlfrv. Nú er þess að gæta, að 115 millj. kr. eru fyllstu tekjuvonir ríkisins á þessu ári, sem er ár mestu háspennu, sem dæmi eru til í öllu fjármálalífi landsmanna. En hver veit um það, hverjar tekjur landsmanna verða á næsta ári? Áreiðanlega býst enginn við aukningu, fremur verulegri lækkun. Og þá er eftir að athuga allar verklegar framkvæmdir og öll þau framfaramál, sem lögð hafa verið fram á Alþ. og hæstv. fjmrh. hefur ekki gert ráð fyrir í frv. - Nýir vegir eru skornir niður um 3 millj. kr., og framlag til vélasjóðs landbúnaðarins, sem var hálf millj. kr., er alveg strikað út, og virðist það einkennileg ráðstöfun, þegar allir eru sammála um, að mikil þörf sé á aukinni ræktun með nýtízkuvélum. En - gætu sumir spurt, - hver er þörfin fyrir verklegar framkvæmdir og framfarir, og er nokkur ástæða til þess að ríkið þurfi að stíga stórt í verklegum framkvæmdum á næstunni? Hvar, sem við förum, heyrum við talað um það, sem á og þarf að gera til framfara á næstu árum. Við heyrum jafnframt sagt: Íslendingar eru ekki lengur fátækir; Íslendingar eru orðin rík þjóð. - Við efumst ekki um, að þörfin er fyrir hendi um framfarir og vilji er hjá þjóðinni um framfarir og getan er einnig fyrir hendi, þegar litið er á efnahag þjóðarinnar sem heildar. Lítum svo á hina hlið málsins, möguleikana til þess, að vinnuafl verði fyrir hendi til þess að koma framförunum í framkvæmd og að þörf verði atvinnu. Atvinna hefur verið mikil í landinu undanfarið. Setuliðið hefur haft í þjónustu sinni fjölda fólks, en þó eru þeir miklu fleiri, sem óbeint hafa tekjur sínar af viðskiptum við herinn. Á síðustu tveimur árum hefur herinn borgað inn í landið allt að því jafnháar'fjárhæðir hvort ár og Íslendingar hafa fengið fyrir allar útfluttar framleiðsluvörur sínar. Þessi viðskipti fara minnkandi og hverfa von bráðar. - Og hversu rösklega, sem gengið verður að því að afla nýrra framleiðslutækja og auka atvinnureksturinn í landinu og framleiðsluna, þá kemur tímabil, þegar þörf verður fyrir mjög miklar verklegar framkvæmdir í landinu, til þess að ekki skapist atvinnuleysi. Allir eru sammala um, að atvinnuleysi sé hið mesta tjón, ekki aðeins fyrir þá, sem fyrir því verða, heldur fyrir þjóðfélagið. Þess vegna verður að koma því svo fyrir, að vinnuafl þjóðarinnar nýtist að fullu. En það er ástæða til þess að taka fram í þessu sambandi, að ef fullnægja á því, þá verða greiðslur til manna fyrir unnin störf að vera í samræmi við þjóðartekjurnar; annars kemst allt í sjálfheldu von bráðar. Enn fremur verða menn að gera sér ljóst, að þessu takmarki, að allir hafi atvinnu, getur ekki orðið náð með því, að hver einstaklingur vinni aðeins það, sem hann kýs helzt, heldur verða menn að starfa að því, sem nauðsynlegt er. Tökum dæmi um sveitaheimili. Hvernig færi á heimili, þar sem allt fólkið ætti að hafa nægilegt að starfa, ef allir segðu: Ég vil bara slá. - Eða ef allir segðu: Ég vil bara raka, - og enginn fengist til þess að slá eða sinna öðrum störfum? Slíkt heimili gæti ekki lengi staðizt. Ef halda á uppi atvinnu fyrir alla, verða menn að vinna að þeim verkefnum, sem mest nauðsyn er á að koma í framkvæmd. Það verður að hafa ráð á vinnuaflinu og beina því þangað, sem þörfin er mest. Annars er ekki hægt að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Það er engum vafa undirorpið, að eigi vel að fara um atvinnu í landinu, þá þarf að brúa bilið frá því, að setuliðið fer, og þangað til tekizt hefur að auka atvinnurekstur í landinu stórlega frá því, sem nú er. Og það verður að haga fjármálastefnunni í samræmi við stefnu þá, sem ákveðin verður í atvinnumálunum. Það hefur verið hrópað hátt um það úr sölum Alþ., að það sé ekki mikill vandi um öflun fjármuna, þar sem þjóðin eigi í erlendum innstæðum meira en 500 millj. kr. En það verður ekki lengi verið að éta upp þá fjárhæð, þótt há sé, ef framleiðslan í landinu stöðvast, og sést það bezt, þegar þess er gætt, að þjóðin kaupir frá öðrum löndum fyrir yfir 200 millj. kr. á ári. Það verður fljótt höggvið skarð í innstæður þessar, ef þjóðin eyðir meira en hún aflar, ef framleiðslan dregst saman. En hvað sem því líður, þá eru þessar inneignir stórkostlegur stuðningur við bakið um þær framkvæmdir, sem fram undan eru. En það sést bezt, þegar framtíðarverkefnin eru athuguð í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna, að það þarf meira til en upphrópanir einar, ef framfarir næstu ára eiga að ganga jafnört og greiðlega og æskilegt væri. Við ætlumst auðvitað til þess allir, að einstaklingar hafi miklar framkvæmdir með höndum eftir styrjöldina og svo fljótt sem við verður komið verði náð í ný framleiðslutæki. Við verðum einnig að setja okkur það mark að láta ekki innstæðurnar ganga til venjulegrar eyðslu, heldur til þess að kaupa fyrir ný framleiðslutæki, sem geti orðið undirstaða undir framleiðslunni til frambúðar. Og við verðum auðvitað að gera það með því að hafa fullkomið eftirlit og vald á gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Það verður einnig að gera þetta með því að búa þannig að framleiðslunni í landinu, að menn vilji kaupa atvinnutæki og framleiðslutæki og sjái til einhvers að eignast þau, - því að verði allt sett í þá sjálfheldu, að enginn hafi von um sæmilega afkomu af framleiðslunni, þá verður ekki .spurt eftir gjaldeyri til þess að kaupa fyrir hann framleiðslutæki. Þá mun svo fara, að innstæðurnar verða étnar upp og hverfa í taprekstur og ráðleysi. Aukning framleiðslutækjanna er því undir því komin, hvernig tekst að búa í haginn fyrir atvinnuvegina á næstu árum, þannig að innstæður eyðist ekki til þess að kaupa fyrir venjulegar neyzluvörur, heldur geti orðið notaðar til þess að kaupa fyrir þær ný atvinnutæki. - En þó að einstaklingar verði mikilvirkir, þá gera þeir ekki allar framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru á næstunni, og fjölmörg verkefni eru þannig vaxin, að hið opinbera verður að styðja einstaklingana við framkvæmd þeirra. Er rétt að minna á nokkur þessi verkefni við þessa 1. umr. fjárl. Við þm. Framsfl. höfum lagt fram sérstakt frv. um stórkostlegt átak í jarðræktarmálum landsins, og allir keppast við að lýsa yfir, að þeim sé ljóst, að þetta átak þurfi að gera. Og ekki verður komizt hjá því, að þetta kosti verulega aukin útgjöld fyrir ríkið. Það verður einnig að auka stórkostlega kaup á landbúnaðarvélum, og þau kaup verður að styðja. Framsfl. hefur beitt sér fyrir athugun á sjávarútvegsmálum, og í því sambandi eru tekin til meðferðar þýðingarmikil nýmæli fyrir þá atvinnugrein. Það verður að efla Fiskimálasjóð verulega frá því, sem nú er, og verður að verja enn meiri fjárhæðum en búið er að veita til þess að stækka fiskiskipaflotann. Það verður að byggja fullkomnar fiskiskipahafnir á nokkrum stöðum á landinu, m.a. til að koma því þannig fyrir, að bátaflotinn nýtist mun betur en nú á sér stað. Þetta kostar fé. Raforkumálin eru í undirbúningi. Við þurfum að framleiða miklu meiri raforku en nú er gert í landinu. Raforkan er undirstaða undir hvers konar framförum og lífsþægindum, og okkur dreymir varla um þau verðmæti, sem hægt er að framleiða hér á landi, ef nægileg raforka er fyrir hendi. En framkvæmd raforkumálanna kostar stórfé, sem verður ekki lagt fram af einstaklingum einvörðungu. Ríkið verður einnig að koma þar til. Við þurfum að koma samgöngumálunum í mun betra horf en þau eru nú í. Við þurfum að eignast annað strandferðaskip á borð við Esju sem fyrst og fleiri strandferðabáta. Við þurfum að auka flugsamgöngur okkar, og til þess þurfum við að kaupa nýjar flugvélar. Sumpart má gera ráð fyrir, að einstaklingar leggi fé til flugmála, en ríkið verður einnig að koma til. Við þurfum að auka og efla landhelgisgæzluna, og til þess þurfum við fleiri varðbáta en nú eru. - Allt kostar þetta peninga. Öll sjúkrahús landsins eru of lítil, og víða vantar sjúkrahús. Flestir skólar í landinu eru of litlir, og margar sveitir vantar alveg skólahús. - Okkur vantar öflugar rannsóknarstofnanir í þágu atvinnuveganna. Nú er svo komið, að tæplega er hægt að reka landbúnað né aðra framleiðslu til lands eða sjávar nema styðjast við síma og fullkomið vegasamband. Það þarf að hefja byggingar í sveitum og við sjó til þess að bæta það upp á næstu árum, sem vanrækt hefur verið í þessum efnum á stríðsárunum. Þessi og mörg önnur eru áhugamál manna. En hvernig eru horfurnar um að hrinda þessu í framkvæmd, og hvar er hægt að taka féð til þess? Nú eru ástæður þannig, að ríkissjóður hefur í tekjur 115–120 millj. kr., en samt er hverjum einasta eyri eytt, og þó eru framkvæmdir í landinu fremur litlar. Þó að við gerum ekki annað en leiðrétta fjárlfrv., þá verða fjárl. svo há, að sérstaka tekjuöflun þarf til þess að halda ríkisbúskapnum gangandi á næsta ári, þótt peningaflóðið sjatni ekki frá því, sem nú er, - hvað þá, ef við bætum við einhverju af því, sem við þurfum að framkvæma, og bætum á fjárl. Hér við bætist, að bráðlega getur svo farið, að þjóðartekjurnar og þar með tekjur ríkissjóðs fari dagminnkandi, en þarfirnar fyrir athafnir ríkisins til framkvæmda dagvaxandi. Jafnvel þótt við búumst við sama peningaflóði næsta ár og verið hefur, þá þurfum við að auka tekjur ríkisins, ef halda á niðri dýrtíðinni í samræmi við þá stefnu, sem mótuð er í frv. því, sem liggur nú fyrir þinginu um dýrtíðarráðstafanir, - ég tala nú ekki um, ef hægt á að verða að veita fé til bráðnauðsynlegra framkvæmda. Sjóðir ríkisins eru svo smáir, að þeir hverfa sem dögg fyrir sólu, jafnskjótt og straumhvörf verða, - þegar tekjur ríkissjóðs taka að falla, jafnframt því, sem þörfin á því að halda uppi og auka verklegar framkvæmdir vex. Þannig er nú ástatt um fjárhag ríkisins og horfur um fjárhagsafkomu ríkisins um þær mundir, sem öll þessi óleystu verkefni bíða fram undan, og um þær mundir, sem tekjur hans eru meira en fimmfaldar á við það, sem var fyrir stríð, um þær mundir, sem það mesta góðæri stendur yfir, sem sögur fara af. - Allt stafar þetta af því, að dýrtíðinni var gefinn laus taumurinn. Ef það hefði ekki verið gert, þá hefði ríkið haft tekjuafgang, svo að tugum milljóna skipti, þrátt fyrir lélega fjármálastjórn, og átt nú vænan skerf af þeim yfir 550 millj. kr., sem þjóðin hefur eignazt á stríðsárunum. En senn er komið að skuldadögunum, og það mun hefna sín, hvernig að hefur verið farið á stríðsárunum. Fjárfrekar framkvæmdir krefjast úrlausnar. Þótt einstaklingarnir geri sitt til þess að verja fé í ný atvinnutæki, þá verður ríkið að annast og kosta stórfelld nývirki. Hvað verður þá til ráða? Hvar eru þessar 550 millj. kr.? Ekki á ríkissjóður þær. Afleiðing þessarar ráðsmennsku í fjármálum þjóðarinnar verður því aðeins ein: Auknir skattar og álögur, sem koma, þegar verst gegnir. Framfarirnar hummar enginn fram af sér, og þær kosta mikið fé. Nú er svo komið, að það þarf mikinn og almennan skilning á þeim vandamálum, sem á næstunni verður að leysa í sambandi við fjáröflun til framfara í landinu, ef vel á að fara. En það er sízt til þess fallið að glæða skilning á þeim vanda, að leika sér að því eins og barn að reikna út, hvað hægt sé að kaupa fyrir allt reiðufé allra landsmanna. Það gera ekki aðrir en þeir, sem af einhverjum ástæðum vilja stinga höfðinu í sandinn og fá aðra til þess að gera hið sama. Ég sagði áðan, að afleiðing þess, sem gert hefði verið, yrðu auknir skattar og álögur, þegar verst gegndi. Þar með er ekki sagt, að það verði með skattálagningu einni saman hægt í tæka tíð að draga saman það fé, sem ríkið þarf á að halda á næstu árum til þess að styðja þá stefnu í atvinnumálum, sem fylgja verður, og það þótt gripið verði til eignajöfnunar í einhverju formi í því sambandi til hagsbóta fyrir ríkissjóð. Það verður vafalaust að grípa til þess einnig, að ríkið taki að láni nokkrar fjárhæðir innan lands, í stað þess, að þær fjárhæðir hefði átt að taka úr sjóðum þess eftir gróðaárin. En þó verður það að vera undirstaða fjármálastefnunnar á næstu árum, að lántökur eigi sér ekki stað nema til arðgæfra framkvæmda. Á þessu Alþ. sýnist mér ekki munu verða lengra komizt í þessum efnum en fá samtök um afgreiðslu fjárl. og nýja tekjuöflun, sem líkleg sé til þess að tryggja framkvæmd dýrtíðarmálsins og nauðsynlegra verklegra framkvæmda, að ytri ástæðum lítið breyttum og þannig, að fjárl. séu afgreidd tekjuhallalaus. Verður slíkt ærinn vandi, eins og allt er í pottinn búið. Það er auðsætt orðið þeim, sem hér eru kunnugir, að á þessu þingi verður ekki lagður traustur grundvöllur að hagnýtum úrræðum í þeim vanda, sem auðsær ætti að vera flestum skyggnum mönnum, að fram undan er. Til þess eru hugmyndir sumra of draumkenndar. Sú úrlausn, sem fyrirhuguð er í dýrtíðarmálinu til bráðabirgða, sýnir þetta gleggra en nokkuð annað. En hún byggist á því, að bændur séu þeir einu, sem nokkuð leggi af mörkum til þess að stöðva þann hrunadans, sem aukning dýrtíðarinnar er, og ríkissjóður leggur fram 20 millj. kr. til þess að halda vísitölunni niðri, svo að útflutningsframleiðslan stöðvist ekki - á sama tíma sem fiskur er seldur við hæsta stríðsverði. Sjá allir, að þetta er ekki úrlausn til frambúðar. Þar með dreg ég ekkert úr því þakklæti, sem bændur landsins eiga skilið fyrir það að koma í veg fyrir algert hrun fjármálakerfisins þegar á þessu hausti. Það er sýnishorn af skilningi sumra manna hér á hæstv. Alþ. á þessum málum, að fulltrúi þriðja stærsta þingflokksins heldur hér hrókaræður um það sem lausn á dýrtíðarmálinu til frambúðar að afnema alla tolla á nauðsynjavörum. Allt útsöluverð erlendra vara gerir 50–60 stig í vísitölu, sem er 272 stig. Þó að tollarnir væru afnumdir, mundi það ekki muna nema 10–20 stigum á vísitölunni og ekki nægja einu sinni á móti þeirri niðurgreiðslu á dýrtíðinni með ríkisfé, sem nú er framkvæmd. Það er sýnishorn af því, hvernig menn stinga enn höfðinu í sandinn, að menn skuli leyfa sér að ræða málin þannig í áheyrn alþjóðar. Það er mikið rætt í landinu um stjórnarmyndun. Um tvö ár hefur ekki tekizt að mynda þingræðisstjórn. Fyrst var gerð tilraun til að mynda þriggja flokka vinstri stjórn, ekki sízt vegna þess, að sósíalistar höfðu sagt fyrir kosningarnar næstu á undan, að þeir ætluðu sér þátttöku í slíkri stjórn. Þeir segja nú, að sú stjórn hafi átt að byggjast á kauplækkunum, það hafi verið skilyrði Framsfl. En þetta er ósatt, og sósíalistar vita það vel. Stjórnarmyndunin strandaði á því, að þeir settu hvert skilyrðið fyrir stjórnarmyndun öðru fáránlegra. Þeir settu það að skilyrði, að þingrofsvaldið væri í höndum hvers flokks út af fyrir sig og sett yrðu í vinnulöggjöfina ákvæði um, að pólitísk verkföll yrðu leyfð, og annað svipað settu þeir upp. Og þegar þeim, sí~an var boðin stjórnarmyndun um umbótastefnuskrá, sem birt var alþjóð, þá var lýst yfir því í Þjóðviljanum, að ekki væri hægt fyrir sósíalista að ganga til stjórnarmyndunar á öðrum grundvelli en þeim, að hinir flokkarnir féllust á stefnu Sósfl. Og Brynjólfur Bjarnason, formaður flokksins, lýsti yfir því í sérstöku riti, að það hefði gengið glæpi næst, ef sósíalistar hefðu léð máls á því að ganga þá að stjórnarsamvinnu. En sósíalistum er kunn sú andúð, sem á þeim er fyrir að koma í veg fyrir þessa. stjórnarmyndun, og síðan hafa þeir verið gersamlega flumósa og stöðugt staðið á gatnamótum og hrópað, að þeir vildu umfram allt vera með í myndun ríkisstj. Þeir áttu þátt í samtölum um stjórnarmyndun í þinginu, sem haldið var í vor s.l. um lausn lýðveldismálsins, og mun á sínum tíma verða sögð sagan af framkomu þeirra við þær umræður, sem var ekki síður söguleg en umr. voru á sínum tíma um þriggja flokka stjórn. Á þessu þingi hafa einnig farið fram viðræður um myndun stjórnar allra þingflokkanna. Þessar umr. hafa engan árangur borið enn þá, hvorki í vor né nú í haust. Í haust voru þessar viðræður teknar upp á þeim grundvelli, að stöðva þyrfti dýrtíðina, og væri það frumskilyrði þess, að stjórn gæti orðið mynduð. Fljótlega kom þar málum, að til þess sýndust ekki aðrar leiðir færar en þær, að bændur landsins féllu frá því að hækka afurðaverð sitt og legðu þar með fram til úrlausnar málsins 9,4% af verði afurða sinna. Aðrir voru ófáanlegir til lækkunar og töldu sér ekki viðkomandi, hvað fram undan væri. Jafnframt var það rætt frá öndverðu, að samningar yrðu að nást milli allsherjarsamtaka verkamanna og atvinnurekenda um óbreytt kaupgjald nema á stöku stað, þar sem lægstu starfslaun yrðu færð til samræmis. Bændur á búnaðarþingi buðu lækkun á afurðaverðinu af sinni hálfu. Frá allsherjarsamtökum verkamanna hefur ekkert komið nema óákveðnar uppástungur um breyt. á kaupi víðs vegar, sem atvinnurekendur telja allsherjarkauphækkun, og hefur hvorki gengið né rekið um allsherjarsamninga, enda síður en svo verið nokkuð að því unnið af þeirra hálfu, sem hæst og mest tala um hina miklu þjóðarnauðsyn á samvinnu og samstarfi allra við alla og ráðin hafa nú í allsherjarsamtökum verkamanna. Þess í stað hafa þeir enn sem fyrr verið hinum fyrri þjóðkunnu starfsaðferðum sínum trúir og unnið að því af kappi að koma af stað og halda uppi kauphækkunarkröfum ýmissa þeirra starfsmannahópa, sem bezt eru launaðir. Ég er alveg sannfærður um, að langflestir landsmanna gerðu fastlega ráð fyrir því og litu raunar á það sem sjálfsagðan hlut, að tilboði bændanna um lækkun verðlags yrði svarað með því a.m.k., að fallið yrði frá kröfum um kauphækkanir í landinu nema þá leiðréttingum á kaupi hinna lægst launuðu. - En fljótlega kom í ljós, að þessi var ekki tilætlun þeirra, sem hér ráða mestu nú í málum þessum. Sú hálf önnur vika, sem liðin er nú, frá því að bændur buðu sitt drengilega boð, hefur ekki verið notuð til þess að ganga til móts við þá. Þessir dagar hafa ekki verið notaðir til þess að aflýsa kauphækkunarkröfum og undirbúa allsherjarsamninga á þeim grundvelli, sem um hafði verið rætt frá öndverðu, heldur þvert á móti til þess að halda áfram deilum og leggja út í nýjar deilur, sem sízt eru til samræmingar tekjum bænda né daglaunamanna. Hér ráða þeir fyrir, sem fegurst hafa mælt um nauðsyn samstarfs og tjónið, sem af því hlytist, ef ekki væri hægt að koma slíku við. Með þessum starfsaðferðum hafa þeir haldið samningunum um fjögurra flokka stjórn í fullkominni sjálfheldu, og mér skilst ekki annað en allsherjarsamkomulag um kaupgjaldsmálin á þeim grundvelli, sem upphaflega var ræddur, sé jafnfjarri nú og nokkru sinni fyrr. - Er þessum mönnum ómögulegt að skilja það, að þeim mun skærara ljósi sem brugðið er yfir nauðsyn samstarfs og umbóta, þeim mun verri verður hlutur þeirra sjálfra, sem berir eru að því, bæði fyrr og síðar, að hafa komið í veg fyrir, að samstarf geti tekizt? Ef þeir meina nokkurn hlut með því að segja, að nauðsyn sé að koma á samstarfi, hvers vegna vinna þeir þá ekki að því, að tilboði bænda um lækkun á afurðaverði sé a.m.k. svarað með því að hætta að halda fram kröfum um hækkun á kaupi þeirra stétta, sem bezt eru launaðar í landinu? Hefur þessum mönnum ekki tekizt að skilja það, að það er of blygðunarlaust til þess að koma að nokkru gagni, að halda því fram, að þeir, sem hafa fyrst og fremst beitt sér fyrir því, að fram hefur komið boð frá bændum landsins um lækkun á verði landbúnaðarafurða, séu þeir, sem friðnum spilla og ekki vilja heilbrigt samstarf? Hvað hafa þeir gert á móti? - svarað eintómum vífilengjum því, sem að þeim hefur verið beint og varðar þátt þeirra á dýrtíðarmálinu, ráðizt á bændur með köpuryrðum á Alþ. út af boði þeirra um lækkun á afurðum og róið öllum árum að nýjum kröfum um kauphækkanir til handa ýmsum, sem hafa miklu hærri tekjur en meðaltekjur bænda hefðu orðið, þótt þeir hefðu fengið hina nýju hækkun heim, - og það þvert ofan í allt, sem um hefur verið rætt fyrr og síðar um stöðvun kaupgjalds og afurðaverðs. Er nokkur svo skyni skroppinn, að hann ímyndi sér, að þetta séu vinnuaðferðir þeirra manna, sem fullir séu áhuga á því að koma á samstarfi, sem að nokkru minnsta gagni geti komið? Ég hef lýst því hér á undan, að eftir fimm vikna viðræður nú í þessari síðustu lotu er allt jafnfjarri um grundvöllinn í kaupgjaldsmálum og í byrjun og þó raunar í enn meiri óvissu. Auk þess er allt í óvissu um önnur mál, - fjárhagsvandamálin varla verið rædd og allt í óvissu um afstöðu sumra flokkanna til úrlausnar í dýrtíðarmálinu. Skyldi nokkur undrast, þótt Framsfl. segði, þegar hér var komið sögu, að hann teldi þýðingarlaust að taka þátt í viðræðum áfram, nema afstaðan breyttist frá því, sem verið hafði, og eitthvað ákveðið lægi fyrir í 12 manna n., sem samið hefur um stjórnarmyndun? Sósíalistar hafa talað mikið um það tjón, sem hlotizt hafi af því, að ekki hafi verið mynduð þingræðisstjórn. Það er rétt, að af því hefur hlotizt mikið tjón, og þau tækifæri, sem þar hafa glatazt, koma ekki aftur. En eftir því sem þeir tala meira um þetta og draga meira fram tjónið, sem af þessu hafi hlotizt, því verri verður hlutur þeirra. Og það verður ófagur reikningur, sem þeir fá frá alþýðu þessa lands fyrir framkomu sína þetta tímabil, sem þeir hafa setið tíu samari á þingi. Þá verður spurt, hverju þessi tiltölulega stóri þingflokkur hafi komið fram fyrir verkamenn, sem þeir telja sig ekki sízt umboðsmenn fyrir. Ég gat um það áðan, að takast þyrftu á þessu Alþ. samtök um afgr. fjárhagsmálanna á þeim grundvelli til bráðabirgða, sem lagður er með frv. því til dýrtíðarl., sem meiri hl. fjhn. flytur og byggt er á boði bændastéttarinnar um framlög til úrlausnar dýrtíðarmálanna. Það ber því nauðsyn til, að á Alþ. verði mynduð þingræðisstj. til forstöðu þessum málum og til þess að tryggja framkvæmd þeirrar stefnu, sem ofan á verður, og jafnframt til þess að beita sér fyrir samþykkt þeirra umbótamála, sem mest eru aðkallandi og bezt undirbúin. Þetta verður að leitast við að gera jafnt fyrir því, þótt ekki reynist unnt að koma á nú samtökum þeirra, sem líklegastir eru til að eiga samleið um þá umbóta- og framfarastefnu, sem hér verður að framfylgja á næstu árum, ef vel á að fara. Þá er nauðsynlegt, að þingræðisstj. hefji margvíslegan undirbúning að framtíðarverkefnum þjóðarinnar. Enn fremur verður að hefja samninga við önnur ríki sem skjótast um verzlunarviðskipti eftir stríðið, ekki sízt með það fyrir augum að tryggja sölu á afurðum landsmanna og ná kaupum á atvinnutækjum og efni til nýrra framkvæmda. Menn eru ýmsir óþolinmóðir út af því, að seint gangi um framkvæmdir í þessu efni, og skal ég ekki draga úr því, að menn þyrftu að vera viðbragðsfljótari. Hitt vil ég þó um leið benda á, að þeir, sem hlýða nú á þessar umr. um fjárhagsmálin, fá ofurlitla hugmynd um, hvers eðlis þau verkefni eru, sem við er að fást, og skilja þá ef til vill betur en áður, að ekki er áhlaupaverk að koma á samtökum um ákveðna stefnu, eins og nú er komið málum.



Ég verð að taka undir það með hæstv. fjmrh., að áætlunin um tekjubálk þessa fjárlfrv. megi teljast að verulegu leyti á sandi byggð. Tekjuskatturinn og hluti ríkisins af stríðsgróðaskatti er á þessa árs fjárl. áætlaður 26 millj. kr., en á frv. 25 eða aðeins 1 millj. kr. lægri. Álagður tekjuskattur í ár hefur að vísu orðið 41/4 millj. kr. hærri en áætlað var, en bæði er þá það að athuga, að eins og tekið er fram í aths. við þetta frv., má gera ráð fyrir, að sú upphæð lækki í meðförum yfirskattan. og ríkisskattan., og svo er hitt, að samkvæmt því, sem tekið er fram í aths., hefur stríðsgróðaskattur orðið álagður 21/2 millj. kr. lægri en áætlað var eða hluti ríkissjóðs 11/4 millj. lægri. Og um stríðsgróðaskattinn gildir að sjálfsögðu það sama eins og um tekjuskattinn, að gera má ráð fyrir lækkun á honum í meðförum yfirskattan. og ríkisskattan., svo að vafasamt er, að endanlega álagðir verði þessir skattar nokkru, sem nemi, hærri en nú er áætlað í frv. fyrir næsta ár. Og enn ber að athuga, að þó að ganga megi út frá, að afkoma atvinnuveganna í ár verði sæmileg, eins og komizt er að orði í aths., þá er sjálfsagt hæpið að gera ráð fyrir því, að hún verði eins góð og s.l. ár, og ef hátekjurnar lækka, sem nokkru nemur um skattinn af, þá er þess að gæta, að skatturinn lækkar þá einnig nokkuð ört. Og hvað verður svo um innheimtu skattsins á næsta ári, ef verulegur afturkippur kemur í atvinnureksturinn? Ég er hræddur um, að þá kunni enn að verða nokkur vanhöld á tekjum ríkissjóðs af þessum tekjustofni. Yfirleitt borga skattþegnarnir skattana ekki af þeim tekjum, sem þeir eru lagðir á, heldur eftir á af tekjum næsta árs, og ef þær tekjur eru rýrar, þá er hætt við, að mörgum skattþegninum veitist örðugt að greiða háa skatta frá fyrra ári. Ég verð því að álíta, að tekju- og stríðsgróðaskatturinn séu fremur óvarlega áætlaðir í frumvarpinu. Um áætlun annarra tekjuliða - og þá einkum innflutningstolla og tekjur af rekstri ríkisstofnana - má segja, að mjög sé rennt blint í sjóinn. Ef Norðurálfuófriðnum lýkur á þessu ári, þá má að sjálfsögðu búast við lækkun á flutningsgjöldum og þar af leiðandi lækkun á verðlagi á verðtollavörum, eins og í aths. við frv. segir, og því varlegra að gera ráð fyrir lækkun á tekjum ríkissjóðs af þeim tekjustofni. Hins vegar varð eftir síðasta stríð stórkostleg hækkun á öllu verðlagi erlendis og það allt að því í tvö ár. Og eins er það, að ef kaupgeta okkar minnkaði ekki, þá mætti gera ráð fyrir auknum innflutningi sem svaraði verðlækkun, ef um slíkt yrði að ræða. Hins vegar kynni svo að fara, að kaupgeta okkar minnkaði mjög verulega, og ef verðlag erlendis stæði í stað eða hækkaði, þá yrði afleiðingin vafalaust minni innflutningur og minni verðtollur. Og sama hættan vofir þá yfir tekjunum af rekstri ríkisstofnana. Það er m.ö.o. svo komið, að óvissan um tekjuöflun ríkissjóðs er nú orðin svo mikil, að full ástæða er til að fara sem allra varlegast í áætlunum um þær. Samkvæmt gildandi fjárl. eru rekstrartekjurnar áætlaðar 88,3 millj. kr. á yfirstandandi ári. En samkvæmt frv. eiga rekstrartekjur næsta árs að verða 86,8 millj. kr. eða aðeins 11/2 millj. kr. lægri. Skattar og tollar eru áætlaðir 5,8 millj. kr. lægri. En tekjur af ríkisstofnunum eru svo áætlaðar 4 millj. kr. hærri og aðrar tekjur 0,3 millj. kr. Þó að tekjur yfirstandandi árs fari sjálfsagt talsvert fram úr áætlun, ef tekjuáætlunin samkv. gildandi fjárl. reynist þannig að hafa verið allmiklu lægri en reynslan sýnir, að hún hefði mátt vera, þá er hæpið að treysta því, að svo reynist einnig um áætlunina fyrir næsta ár. En þó að svo væri, að gera mætti ráð fyrir nokkru meiri tekjum en áætlað er í frv., þá má hins vegar ekki síður gera ráð fyrir því, að gjöldin fari einnig fram úr áætlun. Um yfirstandandi ár verður það vafalaust svo, og sama mun verða reynslan á næsta ári. M.a. verður meðalverðlagsvísitalan vafalaust mun hærri á yfirstandandi ári en reiknað var með í fjárl. ársins. Og allar líkur eru til þess, að munurinn verði enn meiri á næsta ári, en eins og kunnugt er, þá er verðlagsuppbót af launum í þessu frv. miðuð við vísitölu 250 eins og í fjárl. yfirstandandi árs og undanfarinna ára. Meðalverðlagsvísitala ársins 1943 varð rúmlega 250. Í ár hefur vísitalan farið hækkandi jafnt og þétt og er nú komin upp í 272 stig, en meðalvísitalan verður vafalaust yfir 270 stig. Hæstv. fjmrh. hefur orðið fyrir nokkru aðkasti fyrir að, að í fjárlfrv. er reiknað með vísitölu 250. Ég get ekki tekið undir það aðkast. Hæstv. ríkisstj. hefur viljað vinna að því að halda dýrtíðinni í skefjum, og hún hefur á þessu þingi lagt fram frv. um dýrtíðarráðstafanir, sem miðuðu að því, og ég get ekki fallizt á, að það sé vítavert, þó að hún hafi gert ráð fyrir því, að undir þær till. yrði tekið á annan veg en gert var. Aðeins skal þó játað, að betur hefði farið á því að geta þess í aths. við frv., samkv. hvaða vísitölu verðlagsuppbótin væri reiknuð. En svo er þá líka hitt staðreynd, að vísitalan er nú komin upp í 272 stig, og litlar líkur eru til þess, að hún lækki fyrst um sinn, og fyrir þá sök eru gjöldin samkv. frv. vafalaust 2–3 millj. kr. of lágt áætluð, ef gert er ráð fyrir, að vísitalan lækki ekki á árinu, frá því sem nú er, og hún er auðvitað mörgum millj. kr. of lágt áætluð, ef ekki verða gerðar ráóstafanir til þess að koma í veg fyrir hækkun hennar. En til þess verður ekki aðeins að halda áfram þeim greiðslum úr ríkissjóði, sem til þessa hafa verið inntar af hendi til þess að halda niðri verði á landbúnaðarafurðum innan lands og til þess að bæta upp. verð á útfluttum landbúnaðarafurðum. En fyrir slíkum útgjöldum er ekkert áætlað í frv., og verður þó að sjálfsögðu að gera það, ef ekki verða fundin önnur ráð til þess að hamla á móti dýrtíðinni. Þó að allt sé í mikilli óvissu um tekjuöflun ríkissjóðs á næsta ári, þá er nokkuð öðru máli að gegna með útgjöldin. Við vitum, að rekstrarútgjöld ríkissjóðs lækka ekki frá því, sem þau eru áætluð í frv., rekstrarkostnaðurinn er að mestu leyti bundinn. Og lögbundin útgjöld ríkissjóðs hafa farið síhækkandi ár frá ári, ekki aðeins vegna aukinnar dýrtíðar, heldur einnig vegna þess, að á ríkissjóð er alltaf verið að leggja nýjar og nýjar kvaðir, sem hafa í för með sér stórkostleg útgjöld. Og eins og nú er komið, er yfirleitt varla um það að ræða að lækka útgjaldabálkinn nema með því að skera niður verklegar framkv. Gjaldabálkur fjárl. hefur farið síhækkandi undanfarin ár. Samkv. gildandi fjárl. eru rekstrarútgjöldin 89765 þús. kr., en þar með eru taldar 10 millj. kr. til dýrtíðarráðstafana, sem felldar eru niður í þessu frv. Samkv. frv. eru rekstrarútgjöld ársins 1945 áætluð 81.675.277 kr. eða nálega 2 millj. kr. hærri en samkv. fjárl. yfirstandandi árs að slepptum dýrtíðarráðstöfunum. Fyrir stríð voru rekstrarútgjöld ríkissjóðs 16–17 millj. kr. samkv. fjárl., og 16.705.791 kr. voru þau árið 1938. Ef gert væri ráð fyrir því, að útgjöld ríkissjóðs hefðu ekki þurft að hækka meira en svaraði hækkun verðlagsvísitölunnar og reiknað með vísitölunni 250, ætti að áætla þau nú 41.764.477 kr., en samkv. frv. verða þau um 40 millj. kr., hærri, og er það nálega 100% hækkun umfram verðlagsvísitölu. Nú var árið 1938 kreppuár og mjög þröngt um fjárhag ríkissjóðs, svo að ætla mætti, að þessi tvö ár séu varla sambærileg. Það er þá líka fróðlegt að bera saman, hvað fæst fyrir þessar feikna-fjárhæðir, sem nú eru greiddar úr ríkissjóði, samanborið við það, sem fékkst fyrir fé ríkissjóðs 1938. Eins og menn sjá, þá eru útgjöldin sem næst því að svara til fimmfaldra útgjalda ársins 1938. Og það mun líka láta nærri, að verklegar framkvæmdir séu sem því svarar dýrari nú. Og nú skulum við athuga einstakar fjárveitingar til verklegra framkvæmda samkv. þessu frv. og bera þær saman við fjárveitingar ársins 1938. Samkv. frv. er gert ráð fyrir að verja til nýlagninga og viðhalds Árið 1945 Árið 1938 Þjóðvega .......... 9150 þús. kr. 1193 þús. kr. Brúargerða ........ 1500 - - 70 - - Sýsluvega ...........445 - - 92 - – Malbikana ......... 50 - - 20 - - Samgangna á sjó 3380 - - 654 - - Hafnargerða ....... 2000 - - 301 - - Nýbýla ........... ...360 - - 155 - - Samkv. jarðræktarl. 995 - - 640 - - Bygginga í sveitum 550 - - 325 - - sandgræðslul) ...... 275 - - 30 - - Skógræktarl) .......... 330 - - 28,5 - - Samtals 19635 3608,5 Þegar það er nú athugað, sem ég sagði áðan, að verklegar framkvæmdir muni nú kosta um það bil fimmfalt á við það, sem þær kostuðu 1938, þá verður niðurstaðan, að þessar 19.635 þús. kr., sem gert er ráð fyrir samkv. frv., að veittar verði til. framangreindra verklegra framkvæmda á árinu 1945, svara aðeins til þess, að á árinu 1938 hefðu verið veittar til þeirra 3.927 þús. kr., en þá voru veittar 3.608.5 þús. kr. til slíkra framkvæmda eða tæplega 10% minna. Og það var kreppuár. Það fer því að fara mesti ljóminn af tugmilljónafjárveitingunum og framkvæmdum þessara síðustu ára. Ég vek athygli á því, að miðað við verðgildi árið 1938 er ráðgert að veita aðeins 1.950 þús. kr. til nýlagninga og viðhalds þjóðvega á árinu 1945, og er það að vísu sem næst 50% hærri fjárveiting en 1938, en að krónutölu er fjárveitingin 1945 71/2-föld. Til sýsluvega er á árinu 1945 ráðgert að veita sem svarar verðgildi 89 þús. kr. árið 1938, en þá voru veittar 92 þús. kr., til hafnargerða 1.945 sem svarar 400 þús. 1938, en þá voru veittar 301 þús. kr. og fjárveitingin 1945 að krónutölu hátt upp í það sjöföld. Til nýbýla er áætlað 45 þús. kr., sem svarar 72 þús. 1938, en þá voru veittar 155 þús. kr. Greiðslur samkvæmt jarðræktarl. eru áætlaðar árið 1945 sem svarar 199 þús. kr. 1938, en þá voru veittar 640 þús. kr., - til bygginga í sveitum 1945 sem svarar 110 þús. kr. 1938, en þá voru veittar 325 þús. kr. Já, og strandferðirnar. Til þeirra eru áætlaðar 3.380 þús. kr. og þykir gífurlegt, en skyldi það vera raunverulega miklu hærra en 676 þús. 1938, en það ár voru veittar 654 þús. eða aðeins 22 þús. kr. minna, og er ekki nokkuð vafasamt, að ferðirnar nú séu jafnvel þeim mun betri, hvað þá, að not þeirra séu ríflega fimmföld á við það, sem var 1938? Ég veit það, að þó að þessar 19.635 þús. kr. af áætluðum fjárveitingum til verklegra framkvæmda á árinu 1945 hefðu þótt óskapleg upphæð 1938, enda nær 3 millj. kr. hærri en öll rekstrarútgjöld fjárl. þá, þá vex mönnum hún ekkert í augum nú og síður en svo. Mönnum þykir blátt áfram skömm til koma, og ég held, að það hafi mátt heyra það á ræðum hv. ræðumanna, sem hafa talað hér á undan mér, og það er nærri því að vonum, þegar þess er gætt, að það er raunverulega aðeins 10% meira en tilsvarandi fjárveitingar á kreppuárinu 1.938. Við erum m.ö.o. þrátt fyrir allt peningaflóðið í landinu og í ríkissjóðinn í rauninni að horfast í augu við krepputíma í verklegum framkvæmdum. Og þetta er sköpunarverk okkar sjálfra, - ekki þingsins sérstaklega, það verður að taka skýrt fram. Það er sköpunarverk fólksins í landinu, sem alltaf hefur viljað fá meira og meira af lífsins gæðum fyrir sama framlag af sinni hálfu. Það hefur fengið hærra kaup, hærra verð fyrir afraksturinn af atvinnurekstri sínum, en þessi hækkun hefur í heild verið aðeins á pappírnum. Tekjurnar hafa orðið hærri að krónutölu, en þeim mun rýrari að notagildi. Þessi ár hefðu getað orðið ágæt ár, ef fólkið hefði ekki verið haldið þeirri blindni að hugsa sér, að það geti slegið fimm krónupeninga úr sama efni, sem einn krónupeningur var sleginn úr áður. En maður rekur sig nú á það, einnig í sambandi við afgr. fjárl. á Alþingi, að þetta er ekki hægt, verðgildi peningsins vex ekkert við það, að hann er flattur út. Og þó er verið að streitast við að fletja út peninginn með áframhaldandi kauphækkunarkröfum. Í þessu sambandi verð ég að minna hv. 3. landsk. þm. á það, að „Ingólfsstyttan“ stendur ekki ein að því, í hvert óefni er komið. Það eru fleiri, sem eiga styttur sínar á þeirri leið en form. kjötverðlagsn., hvað sem nú um þá styttu má segja. Og víst voru það aðrir, sem lögðu gjörva hönd á byggingu undirstöðunnar undir þá styttu. Og úr því að ég vík máli mínu að hv. 3. landsk., þá verð ég að bæta því við, að þó að hann gerði grein fyrir ýmsum atriðum, sem á góma hefur borið í sambandi við umr. um stjórnarmyndun, hefur mér ekki skilizt, að Alþfl. sé fáanlegur til að taka þátt í myndun ríkisstj., - já, nærri því, hvað sem í boði er. Nú eru uppi háværar raddir um það hér í þinginu, að óhjákvæmilegt sé að hækka framlag til verklegra framkvæmda frá því, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég hef heyrt talað um svona 8 millj. kr. Samkv. því ættu rekstrarútgjöldin að hækka upp í allt að 90 millj. kr. Svo bætist þar við a.m.k. 20 millj. kr. til dýrtíðarráðstafana og ef til vill meira. Og hvaða ráð sjá menn til þess að afla tekna, sem þessu svarar, - allt að 30 millj. kr.? Verðum við ekki að fara að gera okkur það ljóst, að við erum að spenna bogann svo hátt, að hann hlýtur að bresta þá og þegar? Jafnvel þó að einhver ráð væru til þess að reyta saman tekjur handa ríkissjóði til þess að standast þessa útgjaldaaukningu, þá er alveg auðsætt, að við stöndum bara þeim mun verr að vígi á eftir. Það er engin leið til þess að afla þessara tekna nema með því móti, að við spillum aðstöðu okkar í framtíðinni að miklum mun. Ég býst ekki við því, að nokkrum manni komi til hugar að hækka tolla í því skyni. Og hvað þá um beina skatta? Tekjuskattstiginn er kominn upp í 90% af hæstu tekjum. Þó er að vísu þess að gæta, að framleiðslufyrirtækjum er leyft að draga frá nokkurn hluta tekna sinna, áður en skattur er lagður á, með því skilyrði að binda það fé í því skyni, að því verði varið til að afla nýrra framleiðslutækja í stað útslitinna tækja, sem mjög er haft á orði, að vart geti talizt nothæf lengur. Það er ofarlega í huga sumra stjórnmálamanna að svipta fyrirtækin þessum fríðindum, en þess er þá ekki gætt, að með því er verið að veikja fjárhagsaðstöðu þjóðarbúsins í framtíðinni. Í rauninni er það alveg sambærilegt við það að nota höfuðstól sinn til daglegrar eyðslu - eða, eins og það er orðað í daglegu tali, að éta út eignir sínar. Það hefur líka verið talað um þessar 580 millj., sem bankarnir eru taldir eiga í inneignum erlendis, en í rauninni er geymslufé, sem þeir verða að svara til, þegar sparisjóðsinnstæður eru krafðar af þeim. Þá má að sjálfsögðu einnig tala um að leggja skatt á sparisjóðsinnstæðurnar! En hverjum dettur það í hug í alvöru, að farið verði að taka hluta af sparifé manna til þess að verja því til daglegra útgjalda ríkissjóðs? - En í rauninni er þetta tvennt alveg sambærilegt, að taka fé, sem ætlað er til að byggja upp frambúðar-fjárhagsaðstöðu þjóðarinnar, hvort sem það er sparifé einstaklinga eða varasjóðir eða varasjóðstekjur fyrirtækja, sem ætlaðar eru til endurnýjunar á framleiðslutækjum. Við höfum nú dansað kringum ímyndaðan gullkálf um alllangt skeið. Við höfum stigið þann dans svo gálauslega, að okkur hefur láðst að gæta þess, að sá dans hefur smátt og smátt færzt út á hyldýpisbarm fjárhagsöngþveitis. Og gullkálfurinn hefur samtímis verið að breytast. Gullljóminn er að fölna. Gyllingin, sem okkur hefur orðið svo starsýnt á, er alltaf að þynnast og mást af. Við verðum að stöðva þennan dans, áður en við hröpum ofan í hyldýpið.

Forseti (GSv) Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) hefur lokið máli sínu og talaði fyrir Sjálfstfl. Umferðartími þingflokkanna er þar með á enda. Loks tekur til máls hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson, og talar allt að fjórðungi stundar.



Herra forseti. Ég get verið stuttorður í svari, fyrst og fremst vegna þess, að umr. flokkanna hafa lítið snúizt um sjálft fjárlfrv. nema ræða hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem talaði af stillingu og hyggni um málið. Hv. 3. landsk. (HG) sagði, að ríkisstj. hefði tekið að sér að vinna bug á dýrtíðinni, - en hvernig hefði það tekizt? - Hún hefði gefizt alveg upp. Já, það er svo. En hvað hefur hæstv. Alþ. gert sjálft? Sat það í helgum stein, meðan ríkisstj. háði sína baráttu? Hann sagði, að ríkisstj. hefði vísað vandanum til Alþ. Já, - hvílík goðgá að vísa vandanum til Alþ., það skyldi enga stjórn henda. En hitt er svo annað mál, hvort þjóðin lítur svo á, að Alþ. sé til þess að sneiða hjá því að leysa vandamálin. Það virðist koma úr hörðustu átt, er sumir hv. þm. hlakka nú yfir því, að ríkisstj. hafi ekki tekizt að vinna bug á dýrtíðinni, eftir að hún hafði tekið við málunum, þegar dýrtíðinni hafði verið siglt í fullt óefni af fyrrv. ríkisstjórnum og eftir að Alþ. hafði staðið á móti allri viðleitni og tillögum stj. Alþ. eitt getur gert þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru, en samt koma hv. þm. og tala með miklum fjálgleik um það, að ríkisstj. hafi gefizt upp við dýrtíðina, þótt ríkisstj. verði að sækja allar heimildir til Alþ. og geti ekkert gert án þess samþykkis, sem allir vita, hvernig gengið hefur. Ráðagerðir hv. 3. landsk. sjálfs um stöðvun dýrtíðarinnar virðist mér æði þokukenndar, og sýnist mér þær aðallega stefna að því að gera hærra boð en 2. þm. Reykv. (EOl) hefur nýlega gert um sæluríki hér á landi eftir stríðið. Hafði ég þó hugsað, að þessi hv. þm. væri of greindur og athugull til þess að halda sig fjarri staðreyndum og gefa sig á vald þeirri freistingu að sýna leikni hins æfða stjórnmálamanns frammi fyrir allri þjóðinni. Hv. 2. landsk. (ÞG) talaði um, að ég hefði ekki gert grein fyrir framlagi til Viðreisnar- og hjálparstofnunarinnar, sem væri 181,2 millj. kr. Hvaðan hv. þm. hefur fengið þessa fjárhæð, skil ég ekki. Hún er þrefalt hærri en hin rétta tala. Annars er málflutningur þessa hv. þm. venjulega ekki talinn svara verður. Hann hefur ekki brugðið vana sínum að þessu sinni, og mun ég því halda þeirri reglu, sem skapazt hefur, og láta stóryrði hans liggja milli hluta. Hv. 2. þm. S.-M. (EystJ) mun þykjast geta úr flokki talað sem fyrrv. fjmrh. Gagnrýni hans snerist aðallega um það, að frv. hefði ekki verið lagt. fram 2. sept., og kvað hann slíkt stórvítavert. Ég hef litlu við það að bæta, sem ég sagði um þetta atriði í framsöguræðu minni. En ég vil auk þess benda hv. þm. á, að þingið var sjálft búið að samþ., að það kæmi ekki saman fyrr en 15. sept. Það var stj., sem ákvað, að þingið kæmi saman 2. sept. til þess að ráða fram úr dýrtíðarmálunum fyrir 15. sept. Ef farið hefði verið eftir ákvörðun þingsins, hefði það ekki komið saman fyrr en 15. og þá ekki tekið fjárl. til athugunar fyrr en eftir þann tíma. - Annars skilst mér, að þingið hafi haft nóg að starfa undanfarinn mánuð og hafi enn. Hv. þm. ræddi mjög hávært um fjármálaóstjórn. Þykist ég af því skilja, að hann álíti, að glerhús það, sem hann býr í sem fyrrv. fjmrh., sé æði óbrotgjarnt. Finnst mér ekki mannúðlegt að hrófla við þeirri sjálfsblekking hv. þm. Eins og við var að búast, hafa flokkarnir notað þessar umr. til þess að kveðja stj. með viðeigandi vinsemd og sanngirni í hennar garð. Verður helzt ekki annað skilið en létt sé af þinginu miklu fargi, engu líkara en nú sé létt af hernámi, sem framfylgt hafi verið með kúgun og illindum, og nú skuli gerðir upp reikningarnir. Stj. mun ekki taka sér nærri þau svigurmæli, sem til hennar hefur verið beint í þessum umr. Ef þær eru vissum aðilum einhver hugsvölun, þá skal sú svölun ekki eftir talin. En ég get ekki varizt að benda hv. ræðumönnum á það, að stj. hefur oft lýst yfir því, að hún mundi fara frá á þeirri stundu, sem þingið myndaði stjórn. Stj. hefur beðið í nálega tvö ár eftir að þingið myndaði ríkisstj. Nú hefur hún sagt af sér, að því er skilið verður, til mikillar gleði öllum flokkum þingsins, en enn bíður hún eftir, að þingið myndi stjórn. Hin sameiginlega; gleði yfir burtför stj. ætti að.geta samstillt hugina svo, að nú verði hægt að taka á málunum af drengskap og heilindum. Mér finnst erfitt að sætta mig við þá hugsun, að mestallt, sem hér hefur verið sagt af hendi flokkanna, sé ábyrgðarlaust hjal og Pílatusarþvottur frammi fyrir allri þjóðinni í helgustu stofnun hennar. Þeir tímar, sem nú standa yfir, virðast þó krefjast annars hugarfars, ef flokkarnir á Alþingi Íslendinga ætla sér ekki að stýra málefnum þjóðarinnar að algerðu hruni.

Forseti (GSv): Hæstv. fjmrh., Björn Ólafsson, hefur nú lokið máli sínu, og er þar með þessari útvarpsumr. lokið. - Þessari 1. umr. um fjárlfrv. er frestað og malið tekið af dagskrá.