Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Jeg skal strax geta þess, að jeg býst við, að framsaga mín í þessu máli verði síður en skyldi, og fer það að vonum, þar sem öllum má ljóst vera, að jeg ber ekki meira skyn á þetta mál en flestir aðrir. En til þess að geta skoðað það rjettum augum og dæmt af þekkingu, þyrfti embættismann til eða mann, sem væri talsvert kunnugur á ýmsum sviðum. Annað, sem gerir framsöguna talsvert erfiða, er það, að nefndin í þessu máli hafði talsvert sundurleitar skoðanir, og það má segja um ýms atriði málsins, að þau voru studd af mismunandi meiri hluta, og ýms atriði voru jafnvel samþ. af meiri hluta eftir því, hvernig lá á nefndinni í það og það skiftið. En það er ekkert undarlegt, þótt skoðanir manna sjeu sundurleitar um þetta mál, því að það má segja, að síðan fyrst voru sett laun embættismanna hjer á landi, þá hafi stöðugt á einhvern hátt verið óánægja yfir þeim, annaðhvort frá hálfu embættismanna eða þjóðarinnar eða þá hvorra tveggja, og það má vera, að það sje það algengasta. Naumast hefir nokkurt þing verið svo háð, að einhverjar raddir hafi ekki heyrst um það, hve mikil byrði þjóðinni embættismennirnir væru, og ýmsir þm. hafa skoðað sig vera sjálfkjörna talsmenn þessarar skoðunar. Á framboðsfundum hefir það oft verið aðaltrúarjátning margra frambjóðenda, að eitt af því fyrsta, sem þyrfti að gera, væri að fækka embættismönnum, jafnvel draga úr launum þeirra og afnema eftirlaun. Og þessi skoðun var og átti að vera töluð út úr hjörtum kjósendanna. Sparnaður á landsfje, ekki síður á þessum sviðum en öðrum, hefir verið talinn ekki það lakasta til þess að ná kjörfylgi. Aftur á móti hefir frá hálfu embættismanna, sjerstaklega nú á síðari árum, verið umkvörtun um of lág laun. Og nú á stríðsárunum hafa, af eðlilegum ástæðum, kröfurnar orðið ákveðnari, og má segja, að nú hafi þær náð hámarki, þar sem embættismannastjettir landsins hafa bundist samtökum um það, að fylgja fram þessum kröfum í það ítrasta. Frá þingsins hálfu hefir ýmislegt verið gert til þess að reyna að koma jöfnuði á laun embættismanna og útkljá þetta mál með sanngirni. Þannig var með konungsúrskurði 9. des. 1914 skipuð milliþinganefnd í launamálið, sem starfaði, þar til í júlí 1916, og eru skýrslur hennar allmikið verk. Till. þessarar nefndar mættu misjöfnum dómum og allhörðum frá sumum embættismönnum landsins, og áttu þó sæti í nefndinni háttstandandi embættismenn þjóðarinnar. Og þeir dómar hafa að líkindum gert það að verkum, að ekki hefir verið lögð áhersla á að koma till. milliþinganefndarinnar í framkvæmd. Aftur hafa frá alþýðu manna litlir dómar verið lagðir á þetta starf. En enn þá er þó sjálfsagt lifandi sú skoðun úti um land, að síst beri að hækka laun embættismanna, og þaðan af síður að skapa ný embætti. Og það sýnist eins og milliþinganefndin hafi verið snortin af þessar skoðun. En það undarlega kemur fyrir, þegar tilraun á að gera til þess að fækka embættum, að þá vilja engir missa embættismanninn. Síðan prestaköllunum var breytt og þau sameinuð hafa komið fram ákveðnar óskir um að liða þau í sundur aftur og fjölga prestunum. Þegar ræða var hjer nýlega um það í háttv. deild að sameina Dala- og Strandasýslur undir einn sýslumann, þá kom fram ákveðin mótstaða, og málinu var vísað til stjórnarinnar, til þess víst að fá yfirlýsingu hlutaðeigenda og láta þá ráða. Þetta sýnir það fyrst og fremst, að það hefir aldrei verið rótgróin skoðun alþjóðar að fækka embættum. Öll mótstaða gegn embættismönnum mun hafa stafað af því í fyrsta lagi, að með launalögunum 1875 hafa laun embættismanna verið of hátt sett eftir okkar mælikvarða, og í öðru lagi af því, að embættismennirnir voru lengi talsvert fjarlægir alþýðunni. En embættisvirðingin hjelt þeim langt fyrir ofan fáfræði alþýðunnar. Ýmsir erfiðleikar, sem yfir þjóðina gengu og skildu þar eftir glögg og greinileg spor, snertu of lítið embættismennina. Þeirra aðstaða var betri. En alþýðan fann það, og hún þóttist of góð til að vinna fyrir embættismönnunum, sem væru landsómagar. Í þessum kolum hefir altaf lifað. En skoðanirnar eru nú að breytast eftir því, sem skilningur á því hefir vaxið hjá alþýðunni, að til þess að halda uppi skipulagi þjóðfjelagsins þurfi ákveðna embættismenn og starfsmenn, hefir því orðið samfara sú skoðun, að það sje metnaður í því, að láta þessa menn lifa sæmilegu lífi. Engin metnaðarþjóð, engin sæmdarþjóð vill kvelja þá, sem hún á að sjá um. En hún heimtar líka að fá dugandi menn í embættin. Þetta er það, sem þjóðin heimtar nú. Og hún heimtar það af því, að embættismennirnir eru að ganga úr sjer, sumir flokkar þeirra að minsta kosti. Við höfum nú fáa menn í embættum, sem nokkrir skörungar eru. Og lítið er nú um þann ljóma, sem fyr stóð af þeim mönnum. Og nú vofir sú hætta yfir, að í embættin veljist úrkastið úr mentalýð landsins. Það er reyndar búist við því af milliþinganefndinni í launamálinu að engin hætta geti verið í því efni, þó meiri laun verði boðin annarsstaðar, vegna þess, að embættin sjeu fastar og tryggar stöður, sem sjeu teknar fram yfir valta atvinnu hjá einstökum mönnum, og altaf sýni það sig, að fjöldi sæki um hvert embætti, sem losnar. En nú er alt annað uppi. Verkefnunum hefir fjölgað og margir framtíðarmöguleikar skapast, sem áður voru lítt þektir eða óþektir, og alstaðar má segja, að rúm sje fyrir mentaðan og duglegan mann. Af þessu leiðir það, að nú verður að setja þau laun, sem sæmileg mega teljast, og sjer nefndin ekki, eins og nál. ber með sjer, að stjórnin hafi farið hjer of frekt í sakirnar í frv. sínu, og verð jeg að skírskota til þess, sem þar er tekið fram um launahæðina. Jeg held, að mjer sje nú óhætt að segja, að meiri hluti nefndarinnar sje ekki á móti þeirri launahækkun, sem frv. fer fram á, en hún er miðuð við það, að verðlag það, sem nú er, muni aldrei fara niður úr því, að vera 25% hærra en það var 1914 En þá varð nefndin að skera úr því, hvort þessi „normal“-laun væru sett hæfilega há. Þá kemur það fyrst til greina, að launin, sem sett voru 1875, hafa ekki hækkað fram til 1914, þrátt fyrir það, að verðlag á allri vinnu hefir breyst mjög á þeim tíma. Verkamannakaup hefir hækkað um helming, og þegar athugað er dagsverk í verðlagsskrám, hefir það hækkað upp um 30%, og er þó altaf seinfara hækkun í verðlagsskrám. Kaupgjald alt hefir því hækkað að miklum mun. Það verður því ekki sjeð, að stjórnin hafi sett launaákvæðin of hátt, enda ganga till. nefndarinnar ekki í þá átt, að lækka þau heldur oftast að hækka. Nefndin hefir gert æðimargar breytingar, og skal jeg nú drepa á þær flestar og gera stutta grein fyrir þeim. Það er þá fyrst brtt. 1, við 1. gr. frv. En hún er sett til þess að tryggja það, að ríkissjóður beri ekki viðhaldskostnað á húsum þeim, sem embættismenn hafa til ókeypis afnota, nema þar sem húsið er algerlega notað í þarfir hins opinbera. Fyrri hluti greinarinar hljóðar svo: „Embættismaður, sem lagt er til ókeypis húsnæði, skal um viðhald íbúðar sinnar sæta sömu kjörum sem leigjendur alment.“ Samkvæmt því yrði ríkissjóður að bera ábyrgð á viðhaldi hússins, en nefndin telur það ekki rjett, nema húsið sje eingöngu notað í landsins þarfir, og vill því bæta við á eftir orðunum „ókeypis húsnæði“: „í húsi, sem að öðru leyti er notað í þarfir hins opinbera“. Þar með er við því sjeð, að ríkissjóður greiði viðhaldskostnað á húsum, sem að einhverju leyti kynnu að vera notuð í annara þarfir. Þá er brtt. 2. við 8. gr. frv. Sú brtt er komin frá sambandi starfsmanna ríkisins, eins og svo margar aðrar, og er hún aðallega til að stytta gr. frv. og gera ákvæðið skýrara. Brtt. hljóðar svo: „En greiða skal hinn gjald í tryggingar- eða lífeyrissjóð embættismanna, af viðbót þeirri er hann kann að fá við laun sín eftir þessum lögum, enda fær hann lífeyri greiddan af þeirri upphæð, samkvæmt lögum um lífeyrissjóð embættismanna.“ Það var að eins um greiðsluna af þessari viðbót, sem ákveða þurfti, bar sem um hitt fer eftir gildandi lögum. Þá er brtt. 3, við sömu gr., að aftan við hana bætist þetta: „Þá skal og talinn til þjónustuára þeirra embættismanna, sem hlut eiga að máli, sá tími, sem þeir hafa gegnt stunda- eða aukakennaraembætti við skóla ríkisins, með eigi minni stundafjölda á viku en krafist hefir verið af föstum kennurum.“ Þessi brtt. er líka frá sambandi starfsmanna ríkisins, og þótti nefndinni rjett að fallast á hana, þar sem þessir menn gegna sömu störfum og þeir, sem embætti hafa fengið, enda gildir þetta ákvæði einnig annarstaðar. Þá er brtt. 4, við 9. gr., að í stað 500 kr. í 2. málsgr. komi 1000 kr. Eru það viðbætur við talningarfje ríkisfjehirðis. Þótti nefndinni rjett að hækka þá upphæð upp í 1000 kr., og er það líka eftir till sambands starfsmanna ríkisins. Þá er brtt. 5, við 10. gr. frv. Nefndin fjekk tilmæli um það frá háttv. allsherjarnefnd, að taka upp í frv. laun dómara í hæstarjetti, í stað dómaranna í landsyfirrjettinum, og tók nefndin upp till. hennar og hefir engu breytt. Er það gert af því, að frv. um hæstarjett er nú að verða að lögum frá þinginu. Þá kemur brtt. 6, við 11. gr. Sú breyting er að eins til skýringar og færir saman alla þá sýslumenn, sem líka eru bæjarfógetar. Þetta var að eins óljóst orðað í frumvarpsgreininni. Með brtt. 7, við sömu gr., hefir nefndin felt niður Dala- og Strandasýslu, og byggist það á því, að frv. hæstv. stjórnar um sameining þeirra var felt hjer í deildinni. Með brtt. 8 eru þær aftur sundurgreindar og settar inn á sinn stað í frv. Þá er brtt. 10, við sömu gr. Nefndinni barst erindi frá fangaverðinum um það, að gleymst hefði að taka hann upp í frv. Hefir nefndin með brtt. þessari tekið hana upp og ákveðið laun hans í samráði við hæstv. stjórn. Þá kemur að 12. gr. frv., og hefir hún tekið miklum breytingum í nefndinni. Fyrsta málsgr. er um laun landlæknis. Hefir nefndin lagt til að hækka byrjunarlaun hans um 1000 kr. og sömuleiðis hámarkslaun; enn fremur skrifstofufjeð um 500 kr. Nefndin leit svo á, að hjer væri um svo erfitt embætti að ræða, að ekki veitti af hækkun þessari, og þótt skrifstofufjeð sje hækkað um 500 kr., mun það tæpast nógu hátt, því að ekki verður komist af með minna handa aðstoðarmanni; en skjöl þau, sem embættinu fylgja, eru nú orðin svo mikil, að núverandi landlæknir telur sig ekki hafa húsrúm fyrir þau lengur í sínum húsum, og gefur þá að skilja, að skrifstofufje þetta er helst til lítið, ef leigja verður hús fyrir þau. En nefndin hefir þó ekki farið lengra en þetta. Jeg sje, að jeg hefi hlaupið yfir eina brtt. Er það brtt. 9, við 11. gr., um lögreglustjórann á Siglufirði. Honum voru ákveðin 2000 kr. laun á þinginu 1917. Nefndinni þótti það of lágt, og setur hún honum byrjunarlaun 2500 kr. og hámarkslaun 3500 kr., og er það í samræmi við önnur ákvæði. Þá kemur brtt. 12, við 12. gr. frv., um laun læknanna, og er það önnur mesta breytingin, sem nefndin hefir gert, og ein aðalbreytingin á launahæðunum. Eftir frv. stjórnarinnar eiga allir hjeraðslæknar að hafa 1800 kr. árslaun, en um kaup fyrir störf sín eiga þeir að fara eftir gjaldskrá, er ráðherra semur, með ráði landlæknis. Við þetta fekk nefndin brtt. frá læknafundinum, og hefir hún fallist á till. hans. Samkvæmt því er læknishjeruðum skift í flokka, og er miðað aðallega við fólksfjölda, þannig, að í fólksflestu hjeruðunum eru launin lægst; þar eru þau ákveðin 2500 kr. og miðað að við 2000 íbúa. Í öðrum flokki eru launin 3000 kr. og miðað við 1000 íbúa og þar yfir, að 2000, og í þriðja flokknum eru launin 3500 kr. og miðað við fólksfjölda innan við 1000. Alt eru þetta byrjunarlaun, sem hækka um 1000 kr. í hverjum flokki, með ákveðinni hækkun. Það voru mjög skiftar skoðanir um þetta í nefndinni og ekki stór meiri hluti með þessari brtt. En meiri hlutinn leit svo á, að ekki væri sanngjarnt, að þjóðin ætti ekki jafnan aðgang að þessum starfsmönnum landsins sem öðrum, vegna þess, hve lágt þeir væru launaðir. Í öðru lagi kom fram svo megn ójöfnuður, að láta líf lækna að miklu leyti vera komið undir praxis þeirra. Nú standa ýms læknishjeruð auð, og er augljóst, að orsökin er sú, að læknar búast ekki við að geta lifað í þeim með þeim launakjörum, sem nú eru, þar sem aukatekjur eru litlar eða engar. Fyrir því má altaf gera ráð, að aukatekjur verði svo litlar í ýmsum læknishjeruðum, að læknar geti ekki haldist þar við, nema því að eins, að íbúar þeirra taki á sig byrðar. Þetta telur meiri hlutinn ekki rjett og hvarf því að tillögu læknafundarins um það, að taka þessa breytingu inn í launafrumvarpið. Í sambandi við þetta má geta þess, að nefndinni barst erindi frá stjórnarráðinu, þar sem henni er sent brjef frá landlækni, er fer fram á það, að stjórnarráðið sjái einhver ráð til þess, að svo há laun verði ákveðin handa lækni í Síðulæknishjeraði, að einhver fáist til að setjast þar að. Jafnframt er þess getið, að læknirinn í Mýrdalslæknishjeraði afsegi að þjóna í Síðuhjeraði, og er því algerlega læknislaust þar. Þar sem örðug læknishjeruð eru er alls ekki að furða, þó læknislaust sje, þegar litið er til þess, að launin eru svo lág, að ómögulegt er fyrir lækni að lifa án praxis, en hún þá jafnframt oft rýr í þeim hjeruðum. Engum dylst þó, hvers virði það er að vernda líf og heilsu manna og að ekki sje rjett að gera mönnum ómögulegt að ná til læknis fyrir það eitt, að hann helst ekki við sakir lágra launa. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, að nefndin kom með þessa brtt.; en auðvitað hefir hún mikla útgjaldahækkun í för með sjer fyrir ríkissjóð, eða um 80 þús. kr. Þá hefir og nefndin komið með þá brtt., að aðstoðarlæknirinn á Ísafirði skuli hafa í byrjunarlaun 2500 kr., er hækki upp í 3500 kr. Aðstoðarlæknar hafa verið tveir, annar á Ísafirði, en hinn á Akureyri. Á Akureyri er nú ekki aðstoðarlæknir lengur, og býst nefndin ekki við, að slíkur læknir verði skipaður, og ekki heldur á Ísafirði, þegar sá, sem nú er, hættir starfi þessu. Þessi hækkun er því að eins miðuð við núverandi fyrirkomulag og þótti nefndinni rjett að hafa upphæð byrjunarlaunanna jafna byrjunarlaunum hjerðslæknis, með tilliti til þess, að maður sá, er gegnir þeirri stöðu, hefir þegar gert það um langt skeið fyrir mjög lág laun. Í sambandi við þessa hækkun á launum hjeraðslækna hefir nefndin aftur á móti gert þá brtt., að taxti sá, er nú er falið eftir, haldist óbreyttur. Þá hefir nefndin gert þá brtt. við 13. gr. frv., að holdsveikralækni sá, sem nú er, skuli fá 1000 kr. árlega launauppbót, með því skilyrði, að hann hafi jafnt eftirleiðis sem hingað til á hendi kenslu við háskólann. Ástæðan fyrir þessari brtt. er sú, að nefndinni barst áskorun frá holdsveikralækni um launabætur. Átti hann að hafa ásamt launum sínum leigulausan bústað í holdsveikraspítalanum, en getur ekki notað þau hlunnindi vegna þess að laun hans eru svo lág, að hann getur ekki lifað án þess að hafa praxis með fram; en til þess að hafa hana verður hann að búa inni í bæ. Þar við bætist, að þó að læknirinn hefði sjeð sjer fært að búa inni á holdsveikraspítala, er íbúðin, sem honum er ætluð, svo úr garði gerð, að hún verður að álítast óhæfileg læknisíbúð. Af þessari ástæðu sá nefndin sjer ekki annað fært en að sinna þessari málaleitun, þó með því skilyrði, sem fyr er nefnt. Brtt. við 14. gr. eru um laun dýralækna. Samkvæmt frv. stjórnarinnar eru þeim ákveðin jöfn laun og mannalæknum. - Nefndin hefir fært þau upp á sama hátt og laun lækna. Þó hefir hún ekki sjeð sjer fært að launa þá nema eins og lægsta flokk mannlækna, og kemur það til af því, að taxti dýralækna er ekki lögákveðinn, og má því ná ósamræminu upp með praxis. Brtt. við 15. gr., um að í 3., 4. og 5. málsgrein komi „tveggja“ í stað „þriggja“, er flutt eftir ósk sambands starfsmanna ríkisins, og fanst nefndinni sanngjarnt, að hækkunin færi fram á styttri fresti en til var tekið í stjórnarfrv. Við 4. málsgrein er gerð sú brtt., að í stað 2000 kr. komi 2400 kr. Meiri hluti nefndarinnar áleit rjett að hækka byrjunarlaun póstafgreiðslumannanna í Reykjavík og á Seyðisfirði um 400 kr. - Jeg get ekki sagt, hvort þessi hækkun byggist á greinilegum ástæðum, saman borið við starf annara slíkra starfsmanna, en hygg þó, að launin megi ekki vera minni. Við 15. gr. er það athugandi, að brtt. eru gerðar áður en póstskipuninni var breytt. Er nú komin brtt. til að koma samræmi á þetta, og því óþarfi að fjölyrða um hana fyr en flutningsmaður hennar hefir tekið til máls. Nefndin tók greinina eins og hún var í stjórnarfrv., þar sem hún vissi ekki, hvern enda frv. um breyting á póstskipuninni mundi fá. Við 16. gr. hafa verið gerðar ýmsar smábreytngar, mest til að samræma og þræða saman laun samsvarandi starfsmanna, t. d. stöðvarstjóra. Er ætlast til, að þeir fái ókeypis húsnæði, ljós og hita, auk launa sinna, og með það fyrir augum er svo ákveðið, að stöðvarstjórinn í Reykjavík fái 500 kr. á ári í húsaleigustyrk, uns landssíminn reisir hús með stöðvarstjóraíbúð. - Einstaka starfsmönnum er bætt inn í 16. gr., svo sem varðstjórum við ritsímann, svo og áhalda- og efnisverði. - Þá leggur og nefndin til, að í stað „talsímameyjar“ komi „talsímakonur“, og er það gert til að koma samræmi á í greininni. Enn fremur er lagt til, að laun þeirra hækki á tveggja ára fresti um 200 kr., upp í 1500 kr. í stað þess, sem hækkunin í stjórnarfrv. var 100 kr. á þriggja ára fresti, upp í 1300 kr. Þótti nefndinni þetta sanngjarnt, og þarf ekki annað en að bera launakjörin saman við kjör vinnumanna, sem hafa 1000–1500 kr. á ári og auk þess „alt frítt“, og hins ber og að gæta, að þetta starf er allerfitt. Talsvert var rætt um það í nefndinni, hvort rjett væri að taka alla starfsmenn upp í launafrv., en eftir upplýsingum frá stöðvarstjóra, er benti á, að ef svo væri, mundi auðveldara að fá gott fólk á stöðvarnar, gat nefndin eftir atvikum fallist á, að það væri gert. Hvað 17. gr. viðvíkur er bætt inn nýjum starfsmanni, sem sje húsameistara. Stjórnin hafði ráðið Guðjón Samúelsson, sem fullnuma er í byggingafræði, til að sjá um húsabyggingar ríkisins fyrir þessi laun, og þar sem nefndinni þótti þetta vel ráðið, þegar tekið er tillit til þess, að slík vinna er vel borguð, og hins vegar full þörf hennar, leggur hún til, að stofnað verði fast embætti handa þessum manni, með þeim launum, er í greininni segir. Þá eru engar brtt. frá nefndinni fyr en við 22. gr., þar sem lagt er til, að byrjunarlaun biskups verði færð upp um 500 krónur, en hámarkið látið haldast. Meiri hluti nefndarinnar var með þessari brtt. og áleit rjett að setja byrjunarlaunin hærri en gert var í stjórnarfrv., þar sem í biskupsembættið veljast venjulega að eins rosknir menn. Af sömu ástæðu er lagt til, að launin hækki eftir 5 ára skeið upp í hæstu laun, í stað þess, að eftir stjórnarfrv. þurfti að þjóna embættinu í 10 ár til þess að ná hæstu launum. Biskupi er í fjárlögum ætlað skrifstofufje, sem ætlast er til að hann haldi, og þykir því ekki ástæða til, að ákvæði um það verði sett inn í þetta frv. Við 2. lið 22. gr. er gerð sú brtt., að í stað 5 ár komi 3 ár. Þá er lagt til af nefndinni, að samþykt verði viðaukatill. við 22. gr., sem hafi inni að halda ákvæði um laun prófasta. Þeir eru ekki nefndir á nafn í stjórnarfrv., og má það sennilega kenna gleymsku. En frá sambandi starfsmanna ríkisins kom till. um að taka þá inn í frv. - Niðurstaða sú, er nefndin komst að og sjest í brtt. hennar, átti af ýmsum ástæðum mjög hverfulan meiri hluta innan hennar. - Komu fram í henni ýmsar brtt. Þar á meðal að þeir prófastar, er nú hafa 100 kr., fengju 500 kr., en hinir 1006 kr., sem 200 kr. laun hafa nú. Var þá ætlast til, að visitasiulaun þeirra fjellu niður. Sú hefir þó orðið niðurstaðan, að lagt er til, að þeir haldi visitasiulaunum sínum og laun þeirra hækki auk þess upp í 400 og 700 kr. Útkoman mun þó verða nokkuð lík, því gera má ráð fyrir, að visitasiulaunin sjeu 200–300 kr. Hafa komið fram ýmsar brtt. við þessa gr., svo þingmenn hafa nóg að greiða atkvæði um, og finn jeg því ekki ástæðu til að fjölyrða um hana. Þá hefir nefndin komið fram með brtt. við 23. gr., sem hefir inni að halda ákvæði um laun prófessora og dócenta við háskólann. Í frv. stjórnarinnar eru byrjunarlaun þeirra sett 4500 kr., sem hækka upp í 6000 kr. Komu fram óskir frá sambandi starfsmanna ríkisins um það, að byrjunarlaunin yrðu hækkuð upp í 5000 kr., og hefir það orðið ofan á í nefndinni. Ástæðan fyrir þessari hækkun er sú, að í þessi embætti eru valdir bestu og hæfustu menn í hverri grein, og þykir því rjett að setja þá á borð við skrifstofustjóra í stjórnarráðinu. Að vísu má segja, að skrifstofustjórarnir sjeu bundnir alt árið, en prófessorarnir hafi sumarfrí, en nefndin sá þó ekki ástæðu til að gera upp á milli þeirra, þar sem um svo þjóðnýta menn er að ræða. Sama brtt. hefir verið gerð viðvíkjandi dócentum, og af sömu ástæðum. Við 24. gr. er gerð sú brtt., að byrjunarlaun kennara mentaskólans, sem í stjórnarfrv. voru ákveðin 3000 kr., verði færð upp í 3400 kr., og að jafnframt verði feld niður laun yfirkennara, og að allir þeir fastir kennarar, sem verið hafa 16 ár við skólann, verði yfirkennarar. Þessi brtt. hefir nokkra hækkun í för með sjer. Jeg sje, að háttv.þm. eru farnir að ókyrrast, og skal jeg því fara fljótar yfir sögu og sleppa ýmsum smábreytingum, sem óþarft er að tala um. Við 29. gr. er gerð sú brtt., að reki skólastjórar á búnaðarskólum bú skólans á jörðinni fyrir eigin reikning, skuli þeir hafa í byrjunarlaun 1800 kr., er hækki upp í 2800 kr. Er þetta gert í samræmi við till launamálanefndar, þar sem gera verður ráð fyrir, að skólastjóri græði á búskapnum. Þá hefir nefndin bætt skjalaverði inn í frv. í stjórnarfrv. var gengið út frá, að frv. um sameining landsbókavarðar- og landsskjalavarðarembættanna yrði samþ. Eins og hv.þm. er kunnugt, var það frv. felt, og því sjálfsagt að taka þennan embættismann upp í launafrv. Þá hefi jeg drepið á helstu brtt., er nefndin hefir gert við launin sjálf, og er kominn að 33. gr. frv., sem fjallar um dýrtíðaruppbót á laununum. Ef launin eru hæfilega sett eins og nefndin hefir gengið frá þeim, er að eins einfalt reikningsdæmi að finna út dýrtíðaruppbótina, svo nákvæmt sje. Krafan um dýrtíðaruppbótina er rjettlát krafa. Þegar peningar lækka mjög í verði af óviðráðanlegum orsökum, eins og átt hefir sjer stað á styrjaldartímunum, er ekki nema eðlilegt, að starfsmenn, hvort heldur þeir vinna hjá einstökum mönnum eða hinu opinbera, krefjist þess, að laun þeirra hækki að sama skapi, sem dýrtíðin eykst, eða m. ö. o. sem peningar falla í verði. Nefndin hefir líka viljað líta sanngjarnlega á þetta mál, og yfirleitt gert litlar brtt. við þetta atriði frv. Þó hefir hún gert eina mikilvæga breytingu, sem ekki verður neitað að brýtur bág við rjettlæti, og hún er sú, að setja hámark fyrir því, hversu miklu laun og dýrtíðaruppbót megi nema. Jeg sagði áðan, að þetta væri órjettlátt, og jeg segi það enn, því þessi brtt. rjettlætist ekki af neinu öðru en erfiðum fjárhagsástæðum ríkissjóðs. En það hefir líka verið það, sem stöðugt hefir takmarkað dýrtíðaruppbætur til starfsmanna þjóðarinnar á undanförnum þingum. Önnur ástæða fyrir því er líka sú, að þessir starfsmenn eigi á einhvern hátt að taka þátt í þeim erfiðleikum landsmanna, sem heimsófriðurinn hefir skapað. Og þetta hefir enn þá orðið ofan á, til þess að hlífa ríkissjóðnum. Og þetta er ekki að ástæðulausu, þegar launin að viðbættri dýrtíðaruppbót eru orðin 9600 kr.; má segja, að hver sá embættismaður, sem ekki hefir því stærri fjölskyldu, ætti að geta gert sig ánægðan með slík laun, jafnvel þótt ekki sje fylgt fylstu sanngirni. Það virðist ekki vera ósanngjörn krafa, að embættismenn landsins líti dálítið á kröggur ríkissjóðsins og láti sjer þau laun nægja, sem þeir geta komist af með. Nú hafa komið fram ýmsar brtt. við frv. og brtt. nefndarinnar, og er erfitt að segja um, hvað þar kann að verða ofaná. Brtt. við þessa gr. eru þó smáar, t. d. að „ Reykjavík“ á tveim stöðum falli burt. Stjórnin ætlaðist til, að uppbótin væri miðuð við verðlag í Reykjavík; en nefndinni þótti rjett að miða líka við stærstu verslanir úti um land, og taka svo meðaltal af verðinu. Það er auðvitað, að verðið er dálítið breytilegt á hinum ýmsu stöðum úti um land, en hins vegar er ókleift að segja um, hversu sá munur er mikill. Annars er nefndinni þetta atriði ekki neitt áhugamál. Þá hefir nefndin lagt það til, að fyrir orðin „næsta haust á undan stríðinu“ komi: haustið 1914. Og nefndin hefir mið að uppbótina við hlutfallið, sem hagstofan hefir fundið milli verðlagsstuðlanna 1914 og 1918. Hins vegar vissi nefndin það ekki fyr en eftir á, að hagstofan hafði ekki miðað verðlagsstuðulinn 1914 við haustið 1914, heldur við verðlag í júlímán. þetta ár. Þetta varð nefndinni fyrst kunnugt þegar brtt. komu. Þetta veldur dálitlum mun, því að vörur munu hafa hækkað um 10% frá því í júlí til haust. Gæti ef til vill komið til mála að draga atkvæðagreiðsluna, þangað til búið er að greiða atkvæði um hina brtt., sem fer í líka átt, eða að hækka hina dauðu % úr 25 upp í 35, því þá kemur hið sama út. Þá er annað atriði í þessari grein, sem skiftir miklu máli. Það er, að síðasta málsgrein greinarinnar, um launauppbót presta, falli burt. Eftir launafrv. stjórnarinnar fá prestar utan kaupstaða aldrei meira en 500 kr. launauppbót. Þetta ákvæði vill nefndin fella burtu, og hefir sú breyting meiri útgjöld í för með sjer en breyting nefndarinnar við 12. gr. En stjórnin hefir aftur á móti ætlast til, að laun prestanna ættu að vera tiltölulega lág vegna hlunninda þeirra, sem þeir nytu með prestssetrunum. Það er rjett, að prestar hafa haft mikil hlunnindi af þeim, sem erfitt er að reikna til peninga. En nefndin lítur svo á, að þetta horfi nú öðruvísi við. Nú á tímum er svo erfitt að byrja búskap, að engum fátækum kandídat dytti í hug að kaupa búslóð og byrja búskap í sveit, og það yrði sennilega allvíða ofan á, að þeir gætu ekki sætt þeim kjörum, sem prestum stendur til boða. Að öðru leyti er þess að gæta, að hið lága mat, sem nú er á afgjaldi prestsetranna, má ekki búast við að standi lengur, þar sem á að meta þau öll upp á næsta ári. En nefndinni virðist hins vegar rjett, að þessum mönnum sje gert jafnhátt undir höfði sem öðrum embættismönnum þjóðarinnar. Þá kemur ný grein, þar sem lagt er til, að „lög þessi gangi í gildi 1. jan 1920. Þó skal dýrtíðaruppbót fyrir síðara missiri 1919 teljast af núverandi launum eftir reglunum í 33. gr.“ Nefndinni barst ósk um það frá starfsmannasambandinu, að lögin væru látin gilda frá 1. jan 1919. En henni þótti óviðkunnanlegt að láta lögin gilda þannig aftur fyrir sig, en vildi hins vegar reikna dýrtíðaruppbótina frá 1. júlí. Nú er búið að borga hana út til 1. júlí, og telur nefndin rjett að láta þessi síðari greiðslu fara eftir þessum lögum. Þá vildi jeg beina þeirri spurningu til stjórnarinnar, hvað hún á við með ákvæðinu í byrjun 33. gr., um að allir starfsmenn landsins skuli fyrst um sinn fá launauppbót, auk hinna föstu launa, meðan dýrtíð sú helst, sem hófst með heimsstyrjöldinni. Þetta hefir nefndin skilið svo, að hjer væri átt við alla starfsmenn úti um land, sem ekki væru nefndir í frv. Þetta skiftir ekki litlu máli, því að þessir starfsmenn eru ærið margir, laun þeirra lág og því eigi síður þörf á að bæta þau upp; mundi þetta valda mikilli breytingu á frv. Ef hjer er átt við eftirlaunamennina, má geta þess, að sú fúlga nemur um 52 þús. Þá eru og starfsmenn við síma. Laun þessara manna munu nema um 50 þús., og landssímastjórinn gerir ráð fyrir, að þau hækki upp í 60 þús. á næsta ári, því altaf bætast einhverjir við. Þetta er því einnig umfram það, sem gert er náð fyrir í frv. Þá má nefna ýmsa fleiri, t. d. starfsmenn við skóla og sjúkrahús, hjúkrunarkonur o. fl. Ef þetta starfsfólk fengi dýrtíðaruppbót, mundi hún nema um 30 þús. kr., miðað við prósentur þær, sem 33. gr. gerir ráð fyrir. Enn fremur má nefna póstmenn utan Reykjavíkur, sem ekki eru nefndir í frv. Laun þeirra munu nema um 19 þús. kr. samtals. Enn má gera ráð fyrir, að hreppstjórar geri sömu kröfu, og gæti dýrtíðaruppbót handa þeim numið um 20 þús. kr. Samtals mundi þetta geta numið um 170 til 180 þús. kr. Hjer er því ekki um smáa fjárhæð að ræða, og þess vegna vill nefndin, að það sje skýrt ákveðið, hvar dýrtíðaruppbótin á að takmarkast, hvort hún nær til allra starfsmanna landsins eða að eins þeirra, sem getið er í frv. Nefndin væntir þess, að hún fái greinileg svör um þetta frá stjórninni. Þá skal jeg geta þess, að nefndinni hafa borist ýms erindi, sem hún hefir ekki tekið ákvörðun um, en býst við að athuga þau fyrir 3. umr. Loks skal jeg geta þess, að komnar eru margar brtt. við till. nefndarinnar. Mun varla eiga við að minnast frekar á þær að svo stöddu; það yrði svo langt og leiðinlegt mál, enda geta þær vel beðið, þangað til flutningsmenn þeirra hafa gert grein fyrir þeim. Ýmsar þessar brtt. eru samhljóða till. nefndarinnar, og aðrar valda tiltölulega litlum breytingum. Sumar fara fram á að klípa 100 til 300 kr. af launum ýmsra embættismanna. En nokkra breytingu gera þær þó samanlagðar. Brtt. á þgskj. 499 er róttækust. Hún fer í þá átt, að fyrir 25% í 33. gr. frv. komi 35%, og að fyrir 3000 kr. komi 2000 kr. Á það hefir verið minst áður, að ef verðlagsstuðullinn er miðaður við júlí 1914, í stað okt. 1914, þá næmi sú hækkun 10%. En þegar þessi prósentutala er hækkuð, færast hlutföllin saman, og verður því verðstuðullinn lægri eða 2,38, í stað 2,52, eða að prósentutalan af öllum launum yrði um 89, í staðinn fyrir 100. Þetta er þegar mikil breyting, og þegar þess er þar á ofan gætt, að 3000 eru færð niður í 2000, vex breytingin að miklum mun. Eftir þessum stuðli nemur uppbótin aldrei meiru en röskum 3000 kr., í stað 4500 kr. En þetta kæmi órjettlátlega niður, því að munurinn yrði tilfinnanlegastur á lægri laununum. Þessi lækkun þurftarlauna úr 4500 niður í 3500 kr. er órjettlát. Stjórnin hafði miðað hámark sitt við háskólaskýrsluna um þurftir meðalheimilis. Eru þar áætlaðar 4500 kr., sem nefndinni þykir sennilegt að ekki geti verið lægra. Og nefndin er því mótfallin röskun á þessu ákvæði. Hinsvegar er ekki hægt að segja, hvernig fara muni um þessa brtt. Jeg býst við, að nefndin hafi óbundnar hendur um þetta atriði. Þá á jeg að eins eftir að minnast á eitt atriði. Það hefir verið haft orð á því, að starfsmannasambandið hafi gengið helst til langt í kröfum sínum, og að embættismenn mundu yfirgefa embættin, ef þeir fengju þær ekki uppfyltar. Menn hafa litið heldur köldum augum á kröfur þeirra og sagt, að þær væru gerðar í því skyni að hræða nefndina. En þetta hefir ekki haft hin minstu áhrif á nefndina. Hún hefir litið svo á, að í kröfunum fælist svo mikil sanngirni, að skylt væri að taka tillit til þeirra. Henni var það ljóst, að ekki gæti komið til mála, að allir embættismenn landsins gengju úr embættum sínum, þótt kröfum þeirra væri ekki sint. En hitt þótti henni líklegt, að sumir yngri embættismenn gætu leitað sjer annarsstaðar atvinnu, þótt aðrir sjeu svo settir, ýmsir eldri embættismenn, að þeir gætu ekki yfirgefið embættin, til þess að leita sjer lífvænlegrar stöðu. Og nefndin lítur svo á, að það sje órjettlátt gagnvart þessum mönnum að kúga þá til þess að yfirgefa embættin, þar sem þeir hafa haft samtök við hina. Þjóðarheildinni má standa á sama, þó að stöku einstaklingar hennar geri svo við starfsmenn sína, að þeir gangi úr vistinni. En henni má ekki vera sama um það, þar sem sæmd hennar er í veði, að bola bestu mönnunum burtu úr embættunum fyrir smásálarskap, og því hefir nefndin ekki viljað ganga í berhögg við það, sem henni fanst vera sanngjarnt og rjett.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get verið samdóma tillögum nefndarinnar að mörgu leyti og skrifað undir margt af því, sem háttv. frsm (Þór. J.) hefir sagt. Jeg get þess vegna verið stuttorður. Jeg finn enga ástæðu til að hafa neitt á móti því, að nefndin hefir hækkað nokkuð sum föst laun embættismanna. Jeg gat þess við 1. umr., að allir mundu ekki vera á sama máli um föstu launin. Jeg hefi ekki orðið var við, að nefndin hafi breytt til lækkunar neinu af till. stjórnarinnar nema launum þjóðmenjavarðar. Og jeg verð að segja, að jeg veit ekki hvernig á því stendur. Mjer finst það vera kynlegt, að einn maður skuli vera tekin þannig undan. Jeg get heldur ekki álitið brtt. nefndarinnar við 1. gr. nauðsynlega. Þarf að athuga hana í sambandi við frv. um stofnun lífeyrissjóðsins. Þriðju brtt.háttv. nefndar tel jeg rjettmæta, og jeg bjóst altaf við því, að þegar fastir aukakennarar yrðu gerðir að embættismönnum, þá mundu þjónustuár þeirra í aukakennarastöðunni verða reiknuð með til hækkunar launanna. Um stundakennara er dálítið öðru máli að gegna, en jeg finn þó ekki ástæðu til að amast við ákvæðunum um þá. Sjötta brtt. nefndarinnar er lagfæring á stj. frv., og fellst jeg fullkomlega á hana. Í sambandi við 6. og 7.brtt. nefndarinnar get jeg þess, að vera má rjett, að öll sýslumannaembætti, að undanteknum þeim, þar sem sýslumennirnir eru jafnframt bæjarfógetar, sjeu gerð jöfn að launum, eins og farið er fram á í brtt. á þgskj. 489; og eigi mundi það gera mikinn mun á útkomunni, því að tillit mundi tekið til erfiðleika og tilkostnaðar, þegar farið yrði að ákveða skrifstofukostnaðinn. Það má vel vera, að rjett hefði verið að taka Skaftafellssýslu út úr þeim flokki, sem hún er sett í stjórnarfrv. Þó mundi það ekki hafa gert verulegan mun, því að tilætlun stjórnarinnar var að bæta upp erfiðleikana með auknu skrifstofukostnaðarfje. Það má vel vera, að það sje vandaminna að ákveða jöfn laun handa sýslumönnunum, því að það verður jafnan nokkurt álitamál, hvernig sýslum skuli skipað í flokka. Þar á móti get jeg ekki fallist fyllilega á 9. brtt.háttv. nefndar, ekki þó af því, að jeg hafi móti því, að lögreglustjórinn á Siglufirði fái hækkuð laun. En jeg held, að ef á annað borð á að fara að breyta, þá sje rjettara að setja hann í flokk með skyldum embættismönnum, og láta gilda hið sama um hann sem þá, og að allar aukatekjur hans renni í ríkissjóð. Vel má vera, að það sje rjett hjá háttv. nefnd að ákveða laun lækna á þann veg, sem hún hefir gert: og jeg býst við, að samkvæmt þeirri niðurstöðu, sem varð á þinginu í fyrra, þá sje þetta vænlegast til samkomulags og framgangs. En jafnframt vil jeg taka það fram, að eigi megi skoða læknataxtann sem lágmarkstaxta, held sem fastan taxta, sem óheimilt sje að fara fram úr, og að hin hækkuðu laun lækna sjeu miðuð við það, að þeir fylgi þeirri gjaldskrá. Í sambandi við þetta stendur, að ef á að ákveða lík laun handa dýralæknum sem öðrum læknum, þá verður og að heimta, að þeim sje settur fastur taxti til að fara eftir, og má hann ekki vera hár. Jeg bendi að eins á þetta. Við 14. brtt.háttv. nefndar hefi jeg ekkert að athuga; hjer á hlut að máli heiðursmaður, sem á alt gott skilið. Þó teldi jeg rjett, að tekið væri fram með berum orðum, að launahækkunin væri uppbót fyrir húsnæði; þá mundi ekki þurfa að taka sjerstaklega fram, að læknir þessi haldi áfram sömu kenslustörfum við háskólann sem hingað til, því líkt er ástatt með fleiri af kennurum háskólans sem þennan, og mun þá ekki tilætlunin að leysa þá frá kenslustörfum þar. Jeg vil mæla með tillögu þessari, og þykir vænt um, að hún er fram komin. Jeg vildi gjarnan fá skýring hv. nefndar á 22. brtt. hennar. um fulltrúa stöðvarstjórans á Seyðisfirði. Mig minnir að Stóra norræna ritsímafjel. eigi að standa straum af ritsímastöðinni á Seyðisfirði. (Þór. J.: Að eins stöðvarforstjóranum! Mig minnir, að áskilið væri, að fjelagið lengi 200. kr. til rekstrarins. Að öðru leyti bíð jeg frekari upplýsinga um þetta atriði. Jeg hefi ekki á móti 31. brtt.hv. nefndar um að byrjunarlaun prófessora sjeu hækkuð upp í 5000 kr. og hámarkslaunin upp í (6000 kr. En jeg hefi dálítið á móti samanburðinum við skrifstofustjórana í stjórnarráðinu. Prófessorarnir koma venjulega fremur ungir að embættum sínum. Að vísu er hjer lítil reynsla komin á þetta, og væru líkindi fyrir að margir dósentar yrði við háskólann, þá mundi ekki ástæða til að setja laun prófessoranna. öllu lægri en laun skrifstofustjóranna en nú bendir heldur í þá átt, að tilhneiging sje til að breyta dómaraembættunum í prófessorsembætti. Að jeg fór yfirleitt ekki hærra með föstu launin en gert er í stjórnarfrv. kom ekki til af því, að mjer þætti eigi ástæða til þess, heldur af hinu, að jeg bjóst varla við, að það mundi fá framgang í þinginu, auk þess sem jeg var í efa um, að fjárhagur landsins þyldi hærri laun, einkum með tilliti til tilhneigingar þingsins til að hafa embættin mörg. En þetta sem jeg hefi minst á, er í mínum augum ekki aðalatriði í málinu. Það sem fyrir mjer er aðalatriðið, er 33. gr. frv., og er jeg ekki ánægður með meðferð hv. nefndar á henni. Jeg álít það eitt rjett að lofa henni að halda sjer óbreyttri eins og hún er í frv. stjórnarinnar, nema má ske að ástæða hafi verið til að hækka nokkuð dýrtíðaruppbót sveitapresta. Síðan frv. var samið hefir útlitið breyst þannig, að líklega er ekki rjett að gera jafnmikinn mun á dýrtíðaruppbót sveitapresta og kaupstaðapresta eins og frv. gerir. Jeg tel það varúðarvert að breyta 33. gr. svo nokkru verulegu nemi. Hún var vandlega hugsuð, og alt í henni reiknað út af færum mönnum eftir bestu gögnum, sem fyrir hendi voru. Þar sem nú nefndin virðist viðurkenna, að reglur þær, sem eftir var farið, sjeu rjettar, þá hefði verið sönnu næst að láta greinina vera óbreytta. Jeg held það sje áreiðanlega rjettast að miða dýrtíðaruppbótina við ástandið áður en stríðið byrjaði; þess vegna er jeg ekki ánægður með 39. brtt.hv. nefndar. Jeg sje ekki heldur, að það sje rjett, þegar það er á annað borð viðurkent, að dýrtíðaruppbótin sje bygð á rjettum grundvelli, að takmarka hæstu launaupphæð eins og gert er í 41. brtt.hv. nefndar, eða að minsta kosti sje það takmark sett of lágt. En að minni skoðun ætti það ekki að eiga sjer stað, því að hjer er meginregla brotin. Þegar jeg hefi talað um brtt. hjer að framan, hefi jeg ekki tekið með læknana. Má vera, að rjett hafi verið að ráða því máli til lykta eins og hv. nefnd hefir gert, og má ske hefir þar verið nauðugur einn kostur. Sje svo, þá er ekki um neitt að deila, síst þegar vel má að öðru leyti verja það, sem hv nefnd hefir gert. Jeg held það hafi ekki verið fyllilega athugað hjá háttv. nefnd, þar sem hún ræður til að fella orðin „í Reykjavík“ burt úr 33. gr. frv. Jeg átti rjett áðan tal við hagstofustjórann um hana, og taldi hann breytinguna varúðarverða, og að ilt mundi verða að átta sig á afleiðingum hennar og hún gera alt málið erfiðara viðfangs; meðal annars mundi örðugt að jafna saman stórverslun í Reykjavík, og hvað stórverslun mætti kalla úti um land, og vandi að kveða á, hvað kallast ætti stórverslun á þeim og þeim stað. Jeg vildi því mega skjóta því til háttv. nefndar, hvort hún mundi ekki tilleiðanleg að láta þessa brtt. falla niður, og það því fremur, sem hún mun varla hafa gert sjer grein fyrir, hvaða áhrif hún mundi hafa á niðurstöðuna, nje hve miklum vafningum og örðugleikum hún mundi geta valdið. Eins og jeg hefi sagt, geri jeg mig yfirleitt ánægðan með brtt.háttv. nefndar. Jeg er auðvitað mótfallinn brtt. þeim, sem komið hafa fram frá hv.þm. um lækkanir á þeim. Jeg taldi það eigi rjett hjá háttv. nefnd að vilja draga úr tillögum 33. gr. frv., og því síður tel jeg það þá rjett að ganga enn lengra í þá átt, eins og brtt. á þgskj. 499 gerir. Jeg tek undir með háttv.frsm. (Þór. J.), að ef ekki á einungis að miða við verðlagið haustið 1914, eins og háttv. nefnd gerir, heldur þar á ofan að hækka frádráttartölu verðstuðulsins um 10%, þá sje freklega gengið í þá átt, að lækka dýrtíðaruppbótina. Jeg vona að hv.flm. (Sv. Ó. og H. K.) falli því frá þessari brtt. sinni. þegar þeir athuga það, að hv. nefnd hefir þegar hækkað frádráttartöluna um sem svarar 10%. Þá verð jeg að telja það brot á þeirri reglu, sem stjórnin hefir sett, og flestir hafa talið sanngjarna, að fara fram á, að dýrtíðaruppbótin sje miðuð við 2000 kr., í stað 3000 kr., eins og er í stjórnarfrv. Jeg man svo ekki, að fleira sje í brtt. einstakra þm., sem jeg hirði um að fara út í að sinni. Skal jeg þá að lokum svara fyrirspurn þeirri, sem háttv.frsm. (Þór. J.) beindi að stjórninni, um það, hvort í 33. gr. frv. sje einungis átt við þá starfsmenn ríkisins, sem frv. nefnir, eða ætlast sje til, að ákvæði greinarinnar nái til fleiri. Jeg játa, að ástæða er til þess, að fyrirspurn þessi kom fram, til að taka af allan efa, þótt það virðist liggja nokkurn veginn í augum uppi, að hjer muni að eins átt við þá eina, sem frv. talar um. Í upphafi greinarinnar stendur: „Auk hinna föstu launa fá allir embættis- og sýslunarmenn landsins fyrst um sinn, meðan dýrtíð sú helst, sem hófst með heimsstyrjöldinni“. Sýnir þetta allljóst við hverja er átt, þar sem talað er um föst laun. Jeg bjóst við, að frá þinginu mundu koma fram sjerstakar tillögur um dýrtíðaruppbót handa eftirlaunafólki og ýmsum starfsmönnum ríkisins, sem ekki eru á föstum launum, þótt sumir þeirra hafi fult starf í ríkisins þágu. Því er svo háttað bæði með ráðsmenn við spítalana, vitaverði o. fl., að kaup þeirra er ekki fastákveðið í eitt skifti fyrir öll, heldur fer það eftir samningum í það og það sinn, og er eigi hægt að ákveða fasta dýrtíðaruppbót handa slíkum mönnum, þar sem gera má ráð fyrir, að kaup þeirra muni, að meira eða minna leyti, vera miðað við dýrtíðina. Jeg ætlaðist sem sagt ekki til, að dýrtíðaruppbótin næði til annara en þeirra, sem tilgreindir eru í frv. stjórnarinnar, og þeirra nýrra embættismanna, er við kunna að bætast. Jeg bjóst við, að launamálanefndirnar mundu ráðstafa dýrtíðaruppbót annara, sem til mála geta komið, í samráði við stjórnina, og býst við því enn. Hreppstjórar hafa verið nefndir, og má vel vera, að rjett sje að bæta laun þeirra. Jeg gleymdi áðan að minnast á brtt. um laun prófasta. Þar vil jeg minna á, að prófastslaun þeirra eru ákveðin með sjerstökum lögum, en háttv. nefnd mun ekki hafa lagt til, að þau lög væru numin úr gildi, þótt hún ætlist til, að ákvæðum þeirra sje breytt. En jeg hafði ekki fundið ástæðu til að taka það upp í frv., því að starf prófasta er algert aukastarf, og á því að vissu leyti ekki heima í þessum lögum, þótt verið geti, að það megi vera þar. Þá vil jeg leyfa mjer að minnast á till.háttv. nefndar um prestana. Jeg hafði í fyrstu samið frv. svo, að uppbót þeirra var alveg ótakmörkuð, eins og annara. En þegar jeg fór að reikna út hækkunina, varð jeg hræddur við þingið, og fór þá að draga úr uppbótinni, því að jeg sá, að þessi uppbót munaði mjög miklu. Og þar að auki vissi jeg, að það var sumra meining, að prestar í sveit ættu betra með að komast af en margir aðrir embættismenn. En jeg verð að viðurkenna, að eftir því, sem á horfist nú um sveitabúskapinn í nánustu framtíð, þá getur vel verið, að þessi munur á sveitaprestum og öðrum sje ekki rjettur, og að háttv. nefnd hafi því alveg rjett fyrir sjer. Jeg verð þess vegna heldur að hallast að stefnu hv. nefndar. En af því þó, að jeg er ekki alveg sannfærður um, að aðstaða sje alveg hin sama og presta í kaupstöðum, þá væri má ske rjettara að láta það koma niður á föstu laununum. Það væri má ske sanngjarnara en að skerða þá reglu, að láta uppbótina halda sjer. Hvaða takmörk sem sett eru í þessu, verður altaf nokkurt handahóf, eins og hlýtur að vera, hve nær sem einhver regla er afmörkuð, einhver takmörkun sett. Jeg skýt þessu fram til athugunar, en get sagt það, að eftir því sem nú lítur út um sveitabúskapinn, sjerstaklega að því er kaupgjald snertir, þar sem kaupa verður dýrum dómum hvert verk og viðvik, þá munu prestar eiga erfitt með að græða mikið á búskapnum. Því að ekki geri jeg ráð fyrir, að til þess sje ætlast, einkum ef menn hallast að því alment að hafa prestaköllin stór, að prestarnir vinni nokkuð að bústörfum sjálfir. Jeg hefi minst á brtt. á þgskj. 489. Hefi jeg ekki neitt við þá reglu að athuga, sem þar er tekin upp. Hún má vel vera, og er sjálfsagt fullkomlega eins heppileg og regla stjórnarfrv. Enda hygg jeg ekki, að hún þurfi að hafa veruleg áhrif. Þá hefi jeg og minst á samskonar brtt. á þgskj. 494, tölul. 1 og 2. Hvað snertir 3. lið á því þgskj., þá tel jeg nauðsynlegt, að sú brtt. verði samþ., og er hún sanngjörn og sjálfsögð á allan hátt. Að eins skal jeg geta þess, að jeg álít ekki, að laun aðalpóstmeistara megi vera minni en hjer er farið fram á. Enn fremur vil jeg mæla með brtt. á þgskj. 495, og sýnist hún alveg rjettmæt og í samræmi við brtt.hv. nefndar um, að sá tími, sem menn gegna stunda- eða aukakennarastörfum við skóla ríkisins, skuli teljast til þjónustuára. Hitt er gömul venja, sem styðst við ákvæði í lögum, að telja ekki það ár, sem prestar eru aðstoðarprestar, til þjónustuára. Skal jeg svo ekki ræða málið frekar að þessu sinni.

Sveinn Ólafsson Jeg stend ekki upp sjerstaklega til að mótmæla hv.frsm. (Þór. J.), og var þó ýmislegt í framsögu hans, sem jeg get ekki verið samþykkur. Það lætur og að líkindum, því að hann hlaut að mæla fyrir munn meiri hluta nefndarinnar, sem vitanlega er sjálfri sjer sundurþykk eftir þeim víðtæka fyrirvara nál. Að sjálfsögðu er jeg nefndinni að svo miklu leyti samþykkur og brtt. hennar, að jeg hefi getað undirritað nál. með þeim rúmgóða fyrirvara. En hitt er víst, að á allmörgum sviðum er jeg hv.frsm. (Þór. J.) og meiri hluta nefndarinnar gersamlega ósamþykkur. Jeg stóð fyrst og fremst upp vegna brtt. þeirra, sem jeg á ásamt hv.þm. Barð. (H. K), á þgskj. 499. Móti þessum till. hefir þegar verið mælt af hv.frsm. (Þór. J.) og hæstv. forsætisráðherra (J. M.). Auðvitað hafa mótmæli þeirra einkum snúist um brtt. við 33. gr. frv., en ekki hinar. Það má auðvitað ekki skilja brtt. okkar svo, að við sjeum nefndinni sammála um alt það, er við gerum ekki brtt. um. Og heldur ekki má skilja þær svo, að við fylgjum í einu og öllu stjórnarfrv. á þgskj. 26, þar sem við höfum ekki gert brtt. Það verður ýmist svo, að við hljótum að fylgja frv., og það í mörgum greinum, en ýmist brtt. okkar eða annara nefndarmanna, þar sem okkur greinir á við aðaltill. nefndarinnar eða frv. En nú vill svo til, að komið hafa frá öðrum hv. þgdm. brtt. um sitthvað í frv. og brtt. nefndarinnar, sem við ella hefðum gert brtt. um, og fer auðvitað eftir atvikum, hvort við getum fylgt þeim eða ekki, en yfirleitt miða brtt. þessar í sömu átt og okkar. Það er nú svo um brtt. á þgskj. 499, að hún stefnir aðallega í þá átt, að draga úr útgjöldum ríkissjóðs, þar sem það virtist mætti gera, svo eigi sakaði. En ekki miða þær þó allar til þess. Sumar lúta að því, að bæta við mönnum, sem ekki eru nefndir í stjórnarfrv., og okkur virtist rjett að taka upp, og ein eða tvær að því, að hækka laun frá því, sem stjórnarfrv. tiltók. Brtt. eru alls 6, við 11., 12., 14., 16., 22. og 33. gr. frv. Brtt. við 11. gr. fer í þá átt, að bæta við manni, sem fallið hefir úr í stjórnarfrumvarpinu, eða stjórnin hefir ekki hugsað sjer að taka í frv. Er það fangavörðurinn. Við höfðum talið 1800 kr. hæfileg byrjunarlaun handa honum, en að þau hækki á hverjum tveggja ára fresti um 200 kr., í 2400 kr. Það er að vísu lægra en nefndin hefir lagt til, en okkur virtist þetta sanngjarnlegt, með tilliti til þess, að starf hans er ekki umfangsmikið, en hann hefir húsnæði, ljós og hita kauplaust. Brtt. við 12. gr. fer fram á að hækka ritfje landlæknis úr 1000 kr. upp í 1500 kr. Þessi brtt. er að vísu samstæð brtt. nefndarinnar, en nefndin leggur til frekari breytingar á launakjörum þessa manns, og viljum við ekki fallast á þær. Við 14. gr. flytjum við till. um breyting á launum dýralækna, að í stað 1800 kr. í stjórnarfrv. fái þeir 2000 kr., og launin hækki upp í 3000 kr. eftir tiltekið árabil. Þetta er gert með það fyrir augum, að brtt. á þgskj. 493, frá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), gangi fram, og verði þá samræmi í launakjörum lægsta launaflokks hjeraðslækna og dýralæknanna. Brtt. við 16. gr. snertir áhalda- og efnisvörð símans, sem ekki er talinn í stjórnarfrumvarpinu. Við höfum ekki getað orðið nefndinni sammála um eins hjá laun honum til handa og nefndin vill ákveða. Auðvitað skiftir lækkun þessi ekki miklu máli, en er þó sett samræmis vegna, því að starf þetta er ekki sjerlega erfitt nje vandasamt. Virðist því rjett að færa launin niður frá því, sem nefndin hefir lagt til. Þá er brtt. við 22. gr. Eins og hv.frsm. (Þór. J.) tók fram, hefir verið ágreiningur um, hvernig ákveða eigi laun prófasta. Virtist okkur, að þar sem nefndin gerði ekki ráð fyrir, að feld yrðu undan skoðunarlaun prófasta á kirkjum, þá væru laun þau, er hún ætlaði þeim, óþarflega há. Leggjum við því til, að launin verði 300 kr. hjá þeim, er áður höfðu 100 kr., og 500 kr. þar, sem áður voru 200 kr. Alls munu vera 20 prófastar á landinu. Þar af hafa átta 100 kr., en tólf 200 kr. Mundi því öll þessi launahækkun þeirra nema 5200 kr. Sjötta og síðasta brtt. snertir 33. gr. Er það hún, sem sætt hefir mestum andmælum. En jafnframt er það hún, sem mestu máli skiftir og mest hefir áhrif á úrslit þessa máls og upphæð þess fjár, sem ríkissjóði verður gert að greiða með lögum þessum. Þessar brtt. við 33 gr. falla í fjóra stafliði. Stafliður a. snertir undirbúning dýrtíðaruppbótarinnar, verðlagsskrá þá, sem nota á til að ákveða dýrtíðaruppbótina eftir árlega. Gengur hún að því leyti lengra en tillaga nefndarinnar, að hún gerir ákveðið ráð fyrir að miða ekki við verðlag í Reykjavík einni, heldur verðlag í 4 aðalkaupstöðum landsins. Þetta virðist vera fullkomlega eðlileg og sanngjarnleg breyting, því að verðlag er ekki nándar nærri hið sama um alt land, og hjer á einmitt að leita meðalverðs, en ekki Reykjavíkurverðs. Enda eiga þeir menn að njóta dýrtíðaruppbótarinnar, sem búsettir eru víðs vegar um landið, og verður næst komist rjettlátlegu verðlagi með landsmeðalverði. Stafliður b. fer í þá átt, að hækka þá „dauðu prósentu“, sem leggja á við verðlagið haustið 1914, áður en ákveðin er uppbótarprósentan. Leggjum við til, að í stað 25% komi 35%. Byggjum við það á því, að föst laun þau, sem gert er ráð fyrir, og sennilega verða ákveðin, fara talsvert fram úr 25% hækkun frá þeim launum, sem voru 1914. Þau fara víðast langt fram yfir 35% og eru ekki óvíða 100% hærri en þau voru 1914 og fyr. Verði það ofan á, sem lagt er til af nefndinni um hjeraðslæknana, verður hækkun launanna hjá þeim sumum með uppbótinni jafnvel þreföld, eða um 200%. En af því að þessi hækkun launanna frá því sem var 1914 er svo breytileg og misjöfn, er ómögulegt að fá eina algilda reglu, sem á við alla. Þegar þessar 25% falla undan uppbót, fer því svo, að einn munar meira um og annan minna, eftir því, hve mikil hækkunin hefir verið á þeim föstu launum. Nær hæfi hefir okkur því virst 35%. Í skrá þeirri yfir embættismenn og laun þeirra, sem birt er í aths. við stjórnarfrv., hefi jeg ekki fundið einn einasta manni, sem ekki hefir verið ætluð meiri hækkun á föstum launum en 25%, en ekki vil jeg fortaka, að dæmi kunni að finnast þess. Hitt er víst, að allur fjöldinn hefir fengið 50–80% hækkun, og margir þó hækkaðir enn meira eftir till. nefndarinnar. C-liður brtt. fer fram á það, að færa niður hámarkið á þeim 2/3 hlutum launanna, sem uppbótin á að reiknast af, úr 3000 kr. niður í 2000 kr. En háttv frsm. (Þór. J.) rangfærði þessa till. og ljet á sjer skilja, að við hefðum breytt hlutfallinu. 2/3 launa. Við höfum einmitt látið það óhaggað. En hins vegar ætlumst við til, að sú upphæð, sem dýrtíðaruppbótin greiðist af, verði færð úr 3000 kr. niður í 2000 kr. Af því að það hefir verið látið í ljós hjer, að þessi brtt. yrði þess valdandi, ef hún gengi fram, að uppbótin yrði óforsvaranlega lág, og enn fremur með áherslu fram tekið af háttv.frsm. (Þór J.) að hún kæmi sjerstaklega niður á þeim lægst launuðu, ætla jeg að leyfa mjer að hafa yfir dálitla töflu, sem jeg hefi gert, til að sýna, hvernig þetta verður eftir þeim verðstuðli er myndast þegar miðað er við verðmun 1914 og 1918, og verðstuðulinn því miðaður við laun og uppbót, sem ætti að vera í ár, ef lögin væru komin í gildi. Taflan sýnir mismuninn, sem verður frá stjórnarfrv., og því sem við leggjum til grundvallar. Er hún á þennan veg: 1590 kr. - 3030 kr. 2850 kr. 180 kr. 2000 - 4040 - 3800 - 240- 2500 - 5050 - 4750 - 300 3000 - 6000 - 5700 - 360 - 3500 - 7070 - 6200 - 730 - 4000 - 8080 - 6700 -1380 - 4500 - 9990 - 7200 - 1890 - 5000 - 9590 - 7700 - 1890 - 5500 - 10090 - 8200 - 1890 - 6000 - 10590 - 8700 - 1890 - 6500 - 11090 - 9200 - 1890 - 7000 - 11590 - 9500 - 2090 - 7500 - 12090 - 9500 - 2590 - 8000 - 12590 - 9500 - 3090 - 8500 - 13090 - 9500 - 3590 - 9000 - 13590 - 9500 - 4090 - 9500 - 14090 - 9500 - 4590 - 10000 -14590- 10000- 4590 - Af þessu er það auðsætt, að niðurfærsla okkar kemur síst niður á þeim lægst launuðu. en þvert á móti á þeim hæst launuðu og það er sú regla, sem fylgt hefir verið og fylgja ber um dýrtíðaruppbót, að sjá þeim borgið, sem mesta hafa þörfina lægst eru launaðir. Jeg held annars, að allir, sem ekki hafa þegar bitið sig í stjórnarfrv. og till. nefndarinnar, eins og óbreytilega vjefrjett, verði að kannast við, að uppbót sú, sem stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, eftir töflu þeirri, sem jeg las upp, sje langt úr hófi fram, og að t. d. 14590 kr. laun, eins og taflan sýnir hæst, sje öllu meira en þjóðfjelagið hefir efni á að greiða, einkum með þeim sæg opinberra starfsmanna, sem nú er - og verða munu - jafnvel þótt nokkrir hafi launin lægri. Þeir eru þó fjölda margir með 10000 kr. Síðasti stafliðurinn snertir dýrtíðaruppbót presta, sem nefndin hefir lagt til að yrði sú sama og fyrir aðra embættismenn. Við viljum breyta því þannig, að í stað þess, að stjórnarfrv. vill ekki láta dýrtíðaruppbót sveitapresta fara fram úr 500 kr., viljum við setja hámarkið 1200 kr. Ef brtt. þeirra hv. 1. þm.N.-M. (J. J.) og þm. Stranda. (M. P.), um hálfa launauppbót presta, nær samþykki, verður útkoman svipuð. Loks skal jeg hnýta við þetta, sem jeg hefi sagt um brtt. okkar, nokkrum almennum athugasemdum. Ástandið hjer á landi um þessar mundir er ekki ólíkt því, sem var um og eftir 1874. Þá höfðu gerst stórviðburðir í landi hjer, er stjórnarskráin var gefin og löggjafarvaldið fluttist frá Kaupmannahöfn og hingað heim, að sínu leyti svipuð tímamót og nú, er fullveldisviðurkenning landsins er fengin. Eitt af því, sem mest bar á eftir að við föngum stjórnarskrána 1874, var það, að laun embættismanna voru hækkuð og skattalögin sett. Launalögin frá 1877 gerðu mikla breytingu á kjörum embættismanna hjer á landi og urðu þess um leið valdandi, að megn óánægja kom upp í landinu, ekki að eins vegna þess, að launin þóttu of há, heldur og vegna þess, að skattalögin voru jafnhliða sett, svo að fólkið víða áleit þau afleiðingu af launahækkuninni einni. Lítur helst út fyrir, að hvorttveggja ætli að endurtaka sig nú. Mjer er enn í fersku minni atburðir þess tíma og almannarómur, og jeg heyrði oft óánægju fólksins með hvortveggi þessi lög kent um útflutning þann til Ameríku, sem þó hófst og þyngst var landplága hjer um langt skeið. Embættislaunin og skattarnir var talið óbærilegt í sambandi við erfitt árferði, og fólkið flýði vestur um haf. Jeg felli engan dóm um það, hvort skoðanir fólksins í þessu efni voru á rökum bygðar eða ekki; jeg skýri að eins frá þeim eins og þær birtust í viðræðum manna, í blöðum og á mannfundum. Illa væri farið, ef vjer nú með óvægilegri skattalöggjöf og hóflausum launalögum gæfum af nýju útflutningshreyfingunni byr í seglin og fólk tæki að flýja land. Jeg er jafnvel ekki fjarri því, að til sje nú þegar vísir þeirrar hreyfingar, og þótt ýmsir haldi því fram, að ekki sje neitt að flýja undan sköttum, þá eru leiðir til Grænlands eigi torsóttar, og vel hugsanlegt að það verði „opnað.“ Það er alls eigi hættulaust að knýja fram í þinginu launalög, sem eru langt fram yfir efni þjóðarinnar og vekja gremju hennar. Á málinu eru tvær hliðar; snýr önnur að almenningi, en hin að starfsmönnum þjóðarinnar. Hvortveggi verða að eiga atkvæði um svona mál; en í núverandi horf er því komið fyrir harðfylgi hinna opinberu starfsmanna og fylgifiska þeirra í þinginu. Það er óhætt að segja, að allur almenningur vill láta launa opinberum starfsmönnum sómasamlega og eftir afrekum þeirra, en hann miðar þó jafnan við getu og efni. Hjer er fjöldi embættismanna meiri en annarsstaðar, og verkahringur hvers eins því oftast lítill. Þess vegna er eigi þess að vænta, að hjer sje hægt að sníða launin eftir stórskornari útlendum fyrirmyndum, enda engin ástæða til annars en að ætla þeim, er tíma hafa afgangs embættisstörfum, að nota hann sjer til tekjubóta. Nú á jeg von á því, að hjer verði farið að líkt og áður, þegar um dýrtíðaruppbót hefir verið að ræða, að okkur, sem viljum takmarka gegndarlausa fjáreyðslu, verði núið því um nasir, að við sjeum þeir nirflir, að vilja ekki gjalda starfsmönnum landsins sómasamlega. Slíkar ákúrur læt jeg sem vind um eyrun þjóta, því að slíkir áfellisdómur eru oft feldir af römmustu eigingirni, en sá er nirfilshátturinn verstur, að unna eigi þjóðinni að njóta ávaxtanna af starfi sínu, en eyða litlum efnum hennar í tildur, brutl og bitlinga eða opinber starfslaun, sem lítið er unnið fyrir af sumum. Annars er stefnan sú sama í brtt. okkar og fylgt hefir verið undanfarin ár með dýrtíðaruppbót, þ. e. að sjá þeim borgið, sem lág laun hafa og síst geta staðist dýrtíðina, en bæta þeim minna, sem hærri hafa launin og eru því meir sjálfbjarga, og þessarar reglu sjást líka merkin í stjórnarfrv., þótt skemra sje farið en hjá okkur, því að ákvæðið um uppbót af 3000 kr. hæst sýnir einmitt, að stjórnin viðurkennir þá stefnu rjetta. Jeg ætla ekki að taka neina afstöðu til annara brtt., sem fram hafa komið. Hún mun koma fram við atkvgr. *) Hámark launa og uppbótar til samans 9500 kr.

Magnús Guðmundsson Jeg hefi leyft mjer að koma með fáeinar brtt., á þgskj. 494, og skal jeg skýra frá ástæðum til þess. Eins og háttv. deild eflaust rekur minni til, flutti fjárhagsnefndin á öndverðu þingi, eftir tilmælum stjórnarinnar, frv. um breytingu á póstmálum landsins. Við umr. um þetta frv. tók jeg það fram sem framsögumaður, að jeg ætlaðist til, að nefndin í launamálinu breytti launafrv. í samræmi við hin nýju póstlög. Þetta hefir nefndin ekki gert, og hefi jeg því talið mjer skylt að koma með brtt., til þess að samræma launalögin við póstlögin. Till. hefi jeg sniðið eftir frv. stjórnarinnar, með hliðsjón af breytingum á póstmálunum, enda skildist mjer háttv.frsm. (Þór. J.) ganga inn á till. mínar, og sje jeg því ekki betur en að nefndin geti tekið brtt. sínar við 15. gr. aftur. Jeg hefi gert ráð fyrir 500 kr. hærri launum hjá póstmeistaranum í Reykjavík vegna þeirrar ábyrgðar, sem hann verður að bera á peningum póstsjóðs. Tilefnið til 1. og 2. brtt. minnar er það, að jeg tel Skaftafellssýslu svo örðugt umdæmi, að telja verði hana í fyrra flokki hvað launin snertir. Og mjer skildist á hæstv. forsætisráðherra (J. M.), að hann hefði ekkert við þær brtt. að athuga. Þá skal jeg geta þess, að þegar jeg sá 33. gr. frv., þá skildist mjer, að ákvæðin um launauppbótina ættu við alla embættis- og starfsmenn landsins, en þetta virðist ekki vera skoðun hæstv. forsælisráðherra. Jeg held því, að breyta verði orðalaginu þannig, að greinin verði ekki misskilin, og taka fram, að hún nái að eins til þeirra, sem frv. nær til.

Sigurður Sigurðsson Enda þótt jeg sje nokkuð kvefaður og þar af leiðandi ekki vel upplagður til að tala, þá held jeg samt, að jeg verði að segja nokkur orð, sumpart út af brtt. á þgskj. 496 og sumpart af öðrum ástæðum. Jeg skal strax taka það fram, að jeg hefði helst kosið, að ekkert launafrv. hefði verið lagt fyrir þetta þing og ekki fyr en dýrtíðinni væri lokið. Fram að þeim tíma, að dýrtíðinni ljetti, vildi jeg láta bæta launin með dýrtíðaruppbót, eins og gert hefir verið að undanförnu, og lofa dýrtíðaruppbótarlögunum að gilda áfram með einhverjum breytingum, og laga á þeim gallana. Hæstv. stjórn hefir ekki sýnst heppilegt að fara þessa leið, heldur komið fram með frv. það, sem nú liggur fyrir þinginu. Háttv. nefnd hefir líka tekið það til greina, fallist á það með nokkrum breytingum, í stað þess að taka upp hina leiðina, eða rjettara sagt halda þeirri stefnu, sem tekin var í byrjun dýrtíðarinnar í þessu máli. Við frv. þetta hefi jeg komið fram með nokkrar brtt., á þgskj. 496. Jeg ætla ekki að rekja einstaka liði þeirra; vil að eins geta þess, að till. eru fjarri því að vera róttækar, en miða að eins að því, að jafna laun embættismanna, og þá sjerstaklega lækka laun þeirra hæst launuðu. Jeg tel ekki rjett, að laun embættismanna fari mikið fram úr 6000 kr., að undanteknum launum ráðherra og hæstarjettardómstjóra. Hingað til hafa slík laun, 6 þús. kr., verið talin há. En með tilliti til dýrtíðarinnar má segja, að þau sjeu nú að minsta kosti sómasamleg ásamt dýrtíðaruppbótinni samkvæmt 33. gr. frv. En annars er þessi 33. gr. frv. að ýmsu leyti viðsjárverð. Það vill brenna við hjá stjórninni að gera meiri mun launanna en ástæða er til. En allir þurfa að lifa, og eins þeir, sem lægra eru settir. Og þótt jeg fallist á, að meiri ábyrgð hvíli á hinum svokölluðu æðri embættismönnum en þeim lægri, þá er þess að gæta, að æðri embættismennirnir hafa tíðast marga undirmenn í sinni þjónustu, svo að störfin dreifast á marga. Sumstaðar í brtt. mínum er farið fram á það að lækka bæði hámarks- og lágmarkslaunin, sumstaðar að jafna lágmarkið og annarsstaðar að færa niður hámarkið. Viðvíkjandi 5. lið skal jeg geta þess um laun biskups, að jeg hefi álitið, að hann ætti að sitja við sömu laun og landlæknir en jafnframt hefi jeg stungið upp á 500 kr. til hans í ritfje. Einnig skal jeg taka það fram viðvíkjandi 7. og 8. lið, að þar er brtt. um lækkun á launum forstöðumanna Eiðaskólans og Stýrimannaskólans, miðuð við það, að þessir menn fá ókeypis húsnæði, hita og ljós. Mjer finst ástæða til að taka tillit til þess. Á tímum eins og nú eru, þegar húsnæði er svo vandfengið og dýrt, og hitun og lýsing einhver dýrasti pósturinn í útgjaldalið hvers einasta búandi manns í landinu, hvort sem er í sveit eða kaupstað, þá er ekki ástæða til að fara hátt með föstu launin hjá þeim, er þeirra hlunninda njóta. Það er vissulega ekki lítils virði að hafa slíkt ókeypis, og með tilliti til þess er niðurfærslan gerð. Þá hefi jeg komið með brtt. við brtt. nefndarinnar, og eru þær á þgskj. 495 og 497. Brtt. á þgskj 495 er við brtt. launanefndarinnar á þgskj. 439.3 og í því fólgin, að aftan við bætist svo hljóðandi málsgrein: „Sömuleiðis skal telja til þjónustuára hjá prestum þau ár, er þeir hafa gegnt sem aðstoðarprestar.“ Þetta er komið fram í því skyni, að prestar missi ekki af launum sínum, þó þeir hafi t. d. byrjað sem aðstoðarprestar. Prestar taka sjer sjaldan aðstoðarprest fyr en þeir eru farnir að eldast, eða að þeir taka að sjer önnur störf, og verður það þá altaf svo, að nærri öll prestsstörf lenda á aðstoðarprestinum. Þessi ár eru þess vegna fullkomin embættisár, og engin sanngirni í öðru en að þau verði talin með sem embættisár. Hin brtt. mín, á þgskj. 497, fer í svipaða átt og aðrar brtt. mínar við frv. stjórnarinnar. Eins og mönnum er kunnugt, þá er það mín stefna að gera launin jafnari, og þá með því að lækka hæstu launin. Fyrsti liðurinn miðar að því að lækka laun dómstjóra í hæstarjetti úr 10.000 kr. í 8.000 kr. Þetta er vitanlega virðulegt embætti, en þó sje jeg ekki ástæðu til að launa það betur en t. d. ráðherraembætti. Næsti liðurinn fer fram á að lækka hjá hinum dómendum hæstarjettar úr 8000 kr. niður í 6000. Jeg tel þá fullsæmda af að hafa sömu laun og t. d. póstmeistari og aðrir sem hafa ábyrgðarmiklum stöðum að gegna. Aðrar till. mínar fara í líka átt, en óvíða munar það nokkru verulegu. En jafnvel þó till. sjeu ekki stórvægilegar, þá dregur það sig þó saman, og þegar alt kemur til alls verður þessi sparnaður 40–50 þús. kr. Jeg taldi meiri líkur á því, að till. mínar næðu fram að ganga, ef þær væru hógværar og sanngjarnar, en það verð jeg að telja þær. Þær geta á engan hátt kallast róttækar, enda mundu slíkar tillögur á hjer lítinn byr. Annars verður reynslan að skera úr því, hvernig þessu reiðir af. Jeg geri ráð fyrir því að háttv.þm. geri sjer ljóst, að hjer er um stórmál og vandamál að ræða og því full ástæða til að fara varlega. Annars verð jeg að segja það, að embættismannafjöldinn og launafúlgan sem til embættismanna gengur árlega, er að vaxa þjóðinni yfir höfuð. Það er sjálfsagt hægra um að tala en gera við því. Og þær tilraunir, sem gerðar hafa verið til að reyna að ráða bót á þessu, hafa engan árangur borið. Eins og bent hefir verið á, er stöðugt verið að fjölga embættum. Á sumum þingum að undanförnu hefir verið bætt við milli 10 og 20 nýjum embættum, og lítur út fyrir að þetta þing ætli ekki að verða eftirbátur í því efni. Nú hefir hæstirjettur verið stofnaður. Og þó að hann hlyti að koma fyr eða síðar, þá verður ekki sagt, að nein aðkallandi nauðsyn hafi ráðið stofnun hans nú á þessu þingi. Annað embætti er búið að stofna, og er það húsagerðarmeistari, sem vel hefði mátt bíða. Mörg þau embætti, sem stofnuð hafa verið í seinni tíð, hafa að vísu verið meira og minna þörf, og sum nærri óhjákvæmileg. En þó eru margir þeirrar skoðunar, að oft hafi meiru ráðið um stofnun embætta ákafi í það, að koma einstökum mönnum í stöður, en aðkallandi nauðsyn eða þjóðarþörf. Það er satt, að þjóðin hefir stundum átt nokkurn þátt í þessari embættafjölgun. En þeir menn, sem hún óskar helst eftir, eru læknar, bæði manna- og dýralæknar. Þá vilja sumir og fjölga prestum, en ekki kveður þó eins mikið að því. Það verður því á engan hátt sagt, að þjóðin sje sök í allri þeirri embættafjölgun, sem átt hefir sjer stað. Hún vill einmitt fara varlega í stofnun nýrra embætta. Það er því ekki farið að vilja hennar alment, þegar verið er að stofna ný embætti og fjölga embættismönnum. Svo er annað, að þegar búið er að stofna embættin, þá er ekki eins auðvelt að fá þau afnumin, þó þau sjeu og reynist ónauðsynleg. Þegar búið er að leiða asnann inn í herbúðirnar. þá er ekki eins gott að fá hann út aftur. - Það hefir komið fyrir, að menn hafa verið keyptir úr embættum, þegar þeir voru orðnir gamlir eða ómögulegir af öðrum ástæðum, en embættin hafa ekki verið lögð niður. En þessi embættafjölgun, sem eykst ár frá ári, er meira alvörumál en margur heldur. Embættismennirnir gera þá kröfu, sem vonlegt er, að þeim sje launað, sem þeir kalla, sómasamlega. En þegar litið er á fjölda þeirra og hag landsins, þá reynist það ómögulegt að fullnægja kröfum þeirra í þessu efni. Ef ætti að sinna þessari kröfu, og það lítur úr fyrir, að hjá því verði varla komist, þá er eina ráðið að athuga, hvort ekki sje unt, þjóðinni að skaðlausu eða skaðlitlu, að fækka embættum. Þetta væri vel þess vert að vera athugað. Og jeg er þeirrar skoðunar, að það megi gera án nokkurs tjóns fyrir þjóðina. En hitt er annað mál, hvað auðvelt verður að koma því í framkvæmd. Það er sjálfgefið, að meðan þetta ástand er, meðan embættismönnum er ekki fækkað, þá verður að fara hóflega í það að ákveða laun þeirra. Jeg vænti þess því fastlega, að mínar till. og aðrar þær, sem miða að því að draga úr laununum, verði samþ. Jeg skal viðurkenna það, að stjórnin hefir virst ætla að taka rögg á sig, og gert tillögu um fækkun tveggja embætta. Það er frv. um sameining Dala- og Strandasýslu, og frv. um söfnin. En allir vita um afdrif þessara frv. Um söfnin er það að segja, að lítill sparnaður hefði af því orðið; sparnaðarhugmyndin var þar sprottin af ókunnugleika stjórnarinnar. Og um sameining Dala- og Strandasýslu er það að segja, að eigi þótti við eiga að þessu sinni að gera það. Jeg býst því við, að því yrði tekið dauflega, ef jeg eða aðrir færu að bera fram frv. í þá átt, að fækka prestum, kennurum eða öðrum embættismönnum og sameina embætti. En úr því menn vilja ekki fækka, þá verða þeir að taka afleiðingunum, og þær geta orðið alvarlegar, ef haldið er áfram á þeirri braut, sem nú er verið að fara.

Matthías Ólafsson Það er aðallega eitt atriði, sem jeg verð að gera athugasemd við, og hefi borið fram brtt. í þá átt. Jeg get ekki verið meiri hluta nefndarinnar sammála um, að rjett sje að ákveða laun lækna eins og gert er, láta hækkunina koma fram á föstum launum þeirra, en láta gjaldskrána halda sjer. Jeg hjelt því fram, að úr því farið væri fram á að bæta kjör lækna, þá ættu að sjálfsögðu þeir að gera það, sem læknana nota, og væri þá rjettast að hækka gjaldskrána. Þegar farið var að fjölga læknum fyrir alvöru, var ætlast til, að aðaltekjur þeirra yrði „praxis“, og þeim voru ætlaðar einar 1000 kr. samkvæmt því. En um leið og þetta var gert var þeim markaður bás með gjaldskrá. Hún var svo lág, að læknum reyndist ómögulegt að lifa af tekjum sínum, og þá var valin sú óhappaleið, að hækka laun þeirra, í stað þess að afnema eða hækka gjaldskrána. Þetta var í alla staði ósanngjarnt, að skella þessu öllu á landssjóð, en láta þá, sem lækninn nota, sleppa. Vitanlega borga landsmenn þessa upphæð með tollum og sköttum, en það gera allir, líka þeir, sem aldrei þurfa á lækni að halda, og er þetta því órjettlátt. Læknastjettin fór fram á það á þingi 1917 að fá ráðna bót á þessu, fá hækkaða gjaldskrána. Þingið vildi ekki sinna því, og þess vegna er komið sem komið er. Læknar verða að fá bætt kjör, og úr því hin leiðin er ekki fær, þá hafa þeir valið þá, að fá launin hækkuð. Sú hækkun, sem farið er fram á, mundi nema líku og ef gjaldskráin væri hækkuð um 50%. Læknarnir töpuðu engu, en landssjóður sparaði 25,000 kr., auk dýrtíðaruppbótar af þeim 25,000, eða alls sem næst 50,000 kr. Þetta yrði sparað á þann hátt, að þeir, sem lækna notuðu, borguðu það, í stað þess að nú gera það allir meira eða minna. Það hefir mikið verið talað um það, að hjer væri verið að leggja skatt á sóttir og sjúkdóma, og menn hafa með fjálgleik og mælgi reynt að slá á þá strengi. Jeg veit ekki betur en að sjúkdómar leggi á okkur svo marga skatta, að læknagjaldið sje hverfandi. Það mætti eins tala um, að landið ætti að borga útför og greftrun manna. Það er hægt að segja, að dauðinn leggi svo mikið á menn, að vert sje að ljetta undir. Þannig mætti fleira telja. Jeg gæti bent á, að 8 manna heimili má vera meira en lítið óheppið, ef það þarf að borga meira í lækniskostnað en það borgar í tolla, sem lagðir verða á neyslu þess eingöngu til að greiða laun lækna. Það eru heldur ekki altaf fátækustu mennirnir, sem borga læknunum; þeir hafa oft og tíðum ekki ráð á að leita til læknis við hvað lítilfjörlegum lasleika sem er. Læknarnir lifa oftast á efnamönnunum; þeir hafa ráð á að borga. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) var hræddur um, að menn færu að flytja af landi burt vegna þess, hve laun embættismanna verði há. Jeg er ekkert hræddur um, að menn fari að fara til Ameríku eða Grænlands, þó gjaldskrá lækna verði hækkuð. Það væri að fara úr öskunni í eldinn. Því þó gjaldskráin yrði hækkuð um 54%, þá yrði það þó minna en er í Ameríku. Jeg ætla að beina því til hæstv. forseta að bera upp síðari lið till. á undan hinum fyrri. Ef gjaldskráin verður ekki hækkuð, þá vil jeg ekki verða til þess, að laun lækna standi í stað. Það ætti öllum að vera ljóst, að það verður að bæta kjör þeirra; þeir geta ekki lifað sómasamlega við þau kjör, sem nú eru. Þá á jeg aðra brtt., um að nema burt hámarkið fyrir dýrtíðaruppbótinni. Jeg lít svo á, að ef launin eru í upphafi rjettlát, þá sje líka rjett, að þau hækki í rjettu hlutfalli við verðfall peninga. Ef 9500 kr. eru sæmilegt til að lifa af nú, þá verður það ekki sæmilegt ef peningar lækka um 30–50%. Það á alls ekki að fyrirbyggja það, að menn með sparnaði geti lagt upp. Þá er eitt, sem virðist varla hafa verið tekið til greina, og það er að embættismenn verða af þessum launum sínum að borga líftryggingarfje fyrir sig og í ekknasjóð. Fram hjá þessu hefir verið gengið. Það á að afnema eftirlaun, og eiga embættismenn að borga þau sjálfir. Það verður að taka tillit til þessa þegar laun embættismanna eru ákveðin. Þá er 4. liðurinn, og get jeg tekið hann aftur, því jeg get fallist á brtt. á þgskj. 480. Þá er eitt, sem jeg vildi taka fram, viðvíkjandi flokkun læknishjeraða. Nefndin hefir þar farið eftir till. læknafundar, en hann hefir miðað við fólksfjölda. Það er ekki rjett, því að 1000 menn við sjó gefa meiri „praxis“ en 1000 menn í sveit. Þeir eiga hægra með að ná í lækni og nota hann meira. Og eru þá ótaldar allar þær tekjur, sem læknar hafa af skipum, og veit jeg, að þær eru oft ekki litlar. Í sveit verða læknar að ferðast langt og fá lítið, og fleira mætti tilfæra. En jeg er ekki svo kunnugur, að jeg geti komið með ákveðna tillögu í þessa átt.

Jón Jónsson Jeg á með öðrum háttv.þm.brtt. á tveim þgskj. Jeg ætla fyrst að minnast á þær fyrri, á þgskj. 480. - Fyrri liðurinn er um laun prófasta, og er hún ekki stórvægileg. Háttv. frsm. (Þór. J.) gat þess, að nefndin hefði í brtt. sínum hækkað laun prófasta, og að samkvæmt till. nefndarinnar væru vísitasíulaunin ekki feld burtu. En upphaflega var það ætlun nefndarinnar að nema burtu vísitasíulaunin, en hækka sjálf launin. Það kann að vera, að þetta sje rjett, að vísitasíulaun haldist,en jeg held, að þá sjeu launin ákveðin fullhátt. Hins vegar tel jeg brtt. okkar alveg sómasamlega og hæfilega. Þá er hinn liðurinn á sama þgskj., sem fer fram á, að prestar, sem eigi er skylt að búa í kaupstað eða verslunarstað, fái hálfa launauppbót. Eins og menn vita, þá er ákvæðið í frv. stjórnarinnar þannig, að þeir prestar, sem ræðir um í till. okkar, mega ekki fá meiri uppbót en sem nemur 500 kr. á ári. Það er mun minna en till. okkar fer fram á; því þótti okkur rjett að fara meðalveginn, þannig, að uppbótin sje að eins borguð af hálfum launum. Það er vafalaust heppilegra en að hafa fastákveðna peningaupphæð. En samkvæmt till. okkar verður þetta breytilegt eftir laununum, og getur fallið burtu ef dýrtíðin minkar. Þessi tillaga byggist á því, að prestar, sem hafa góðar jarðir til ábúðar, verða ekki eins varir við dýrtíðina og hinir, sem búa í kauptúnum. Þeir geta því verið rólegir, þó þeir fái ekki eins mikla uppbót. Jeg býst við, að flestir prestar mundu heldur kjósa að halda bújörð sinni heldur en fá alla uppbótina og vera án jarðanna. Það er ekki að eins það, að jarðirnar sjálfar eru venjulega góðar, heldur fylgja þeim mörgum þar að auki ýms hlunnindi, sem eru mikils virði fyrir prestinn, miklu meira virði en þau eru metin upp í laun. Jeg hefi lauslega athugað, hvað mikið mundi sparast með þessu fyrirkomulagi. Mjer taldist til, að þeir prestar, sem undir þetta kæmu, væru 75 talsins. Og nú verða meðallaun 2500 kr. Þá yrði öll uppbótin eftir reglunum alls 187 þús. kr. Með öðrum orðum, ef þetta næði fram að ganga, mundu sparast 93½ þús. kr., eða helmingur allrar uppbótarinnar. Og verður ekki annað sagt en að það sje upphæð, sem nokkru nemur, þó mönnum hins vegar blöskri ekki alt lengur. Jeg skal játa, að sparnaðurinn verði að vera bygður á sanngirni. En við getum með engu móti sjeð, að ósanngirni kom fram í till.; hins vegar um verulega fjárhæð að ræða, sem engin ástæða er til að greiða. Þá er brtt. á þgskj. 481, um hámark uppbótarinnar, við brtt. nefndarinnar á þgskj. 439. Okkur þótti eigi alls kostar rjett að hafa þetta hámark eins ákveðið og nefndin leggur til. Enda varð þetta talsvert ágreiningsatriði innan nefndarinnar. - Sumir vildu ekkert hámark hafa, en aftur voru aðrir, sem vildu hafa það hærra en ofan á varð. - Nú er það uppástunga okkar, að í staðinn fyrir 9500 komi 10500 krónur. Þegar litið er á, hvaða menn það eru, sem þetta kemur niður á, þá vil jeg benda á, eins og líka vitanlegt er, að það eru hinir hærra launuðu mennirnir. Og þeir eru nær eingöngu búsettir í Reykjavík. Þeir hafa á hendi hin og önnur trúnaðarstörf, og er því mikið af þeim heimtað. Enda eiga þeir skilið, að þeim sje goldið sómasamlega. Mjer hefir talist til, að þessi takmörkun næði til skrifstofustjóra í stjórnarráðinu, hæstarjettardómara, bæjarfógeta, nokkurra sýslumanna, landlæknis, póstmeistara, biskups, vitamálastjóra, landsskjalavarðar, landsbókavarðar, landssímastjóra, vegamálastjóra, húsameistara og prófessora. Þetta eru þeir sem fá lægri uppbót en ella ef till. nefndarinnar verða samþ. Menn sjá að þetta skiftir nokkrum þús. kr. Og eftir till. okkar fá þeir allflestir 1000 kr. meira en annars. Jeg geri ráð fyrir, að mönnum finnist það muna dálitlu fyrir hvern einstakan. Aftur á móti gæti hitt valdið óánægju. Og þegar litið er til þess, að ekki sparast við till. nefndarinnar nema eitthvað um 27 þús. kr., sem ekki er stór upphæð af allri launafúlgunni, þá sje jeg ekki, að neitt verulegt sje unnið við þetta. Það er öllum kunnugt, að þeir, sem búa í Reykjavík og hafa stórt hús og mikið um sig, þurfa meira en lítið til að lifa af. Þeir verða að hafa góð laun, ef þeir eiga að geta komist sómasamlega af með sig og sitt fólk. Og það þætti víst tæplega rjett að gera þessum mönnum einn kostinn nauðugan, að takmarka sig í að fjölga mannkyninu. Jeg skal geta þess, að við leggjum ekki svo mikla áherslu á, hvort sett sje nokkurt hámark eða ekki, því það skiftir í sjálfu sjer litlu máli, að minsta kosti ef slept er hæstarjettardómurum. Eftir ákvæðum launafrv. fá þeir hærri laun en aðrir embættismenn, en þar að auki jafna uppbót á við aðra. Það virðist tæplega rjett, þar sem svo er ástatt, að þeir standa einir sjer hvað snertir launaupphæðina. Í þessu eina tilfelli vildi jeg mæla með hámarkinu. Hitt skiftir meira máli, ef lágmark meiri hlutans yrði til þess, að einhverjir af þessum trúnaðarmönnum okkar segðu lausum embættunum og tækju annað fyrir. Yrðu það sennilega ekki hinir sístu. Jeg hefi nú minst á brtt. okkar, og skal nú drepa á eitt atriði, sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) talaði um. Hann benti á það, háttv.þm., að rjettara væri að fara varlega í sakirnar í þessu máli. Því svo gæti farið, að alþýðu manna ofbyði svo kvaðir þær, sem á hana væru lagðar, að fólk flytti burt úr landi fyrir þá sök. En þetta er misskilningur hjá hv.þm. (Sv. Ó.). Hann vildi í ræðu sinni áðan setja fólksflutningana til Ameríku í samband við launalögin, sem þá gengu í gildi. 1885, og skattalögin. En það mun miklu fremur hafa átt rót sína að rekja til verslunarástandsins, sem þá var mjög slæmt í landinu. Eins og kunnugir muna eftir, þá flutti margt burtu úr Vopnafirði. Og mun það hafa verið að kenna slæmum efnahag í sambandi við verslunina, og auk þess var mikið harðæri um þessar mundir, sem vakti óánægju og óhug hjá fólkinu. Þetta mun hafa átt miklu meiri þátt í þessum flótta manna heldur en launalögin og þeir skattar, sem hvíldu á mönnum. Það lokkaði líka fólk, að því var heitið „gulli og grænum skógum“ þar fyrir vestan. Nú hefir alt þetta breyst, eins og menn vita. Verslunin hefir tekið stórum framförum, og þjóðin þroskast mikið og mannast. Svo að nú skilur hún miklu betur þau skilyrði, sem eru fyrir hendi, og hvað hjer er hægt að gera. Framtíðarhorfur eru allar aðrar nú, og því alt öðru máli að gegna. Þó að við nú samþ. launafrv. það, sem hjer liggur fyrir, og þar sje allhátt farið, þá geri jeg ekki ráð fyrir, að það muni valda neinni verulegri óánægju. Jeg held ekki, að sá hugsunarháttur sje ríkjandi í kjördæmi háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), eða á Austfjörðum yfirleitt, að menn þurfi að óttast slíkt. Það hefir má ske komið í ljós hjá einstaka manni, að þeir hafa talið eftir laun til embættismanna. En nú er það líka mjög sjaldgæft. Fólk skilur það nú orðið, að kröfur embættismanna hljóta að vaxa í samræmi við annað, og að slíkt er ekki til frambúðar, eins og hefir verið hingað til, að þeir eigi við verst kjör að búa. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) mintist enn fremur á till. sína, sem fer fram á, að dýrtíðaruppbót sje ekki borguð af hærri launum en 3000 kr. Þessi till. finst mjer engan veginn sanngjörn. Þeir verða æðimargir, sem hafa hærri laun en 3000 kr., og gjalda þessa ákvæðis. Við vitum, að það eru fjöldamargir embættismenn hjer í Reykjavík, sem þetta mundi koma allhart niður á, og það eru einmitt þeir, sem einna síst ætti að kreppa að, því eins og jeg drap á áðan, eiga embættismenn hjer, sem hafa margt fólk í húsi, einna erfiðast. Ef lækka ætti þetta á annað borð teldi jeg rjettast, að það næði til embættismanna alment, en eins og till.hv.þm. (Sv. Ó.) er, finst mjer hún vera ósanngjörn. Þá vildi jeg rjett drepa á það sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) sagði um launin. Hann var enn á ný að tala um það, að okkur væri ekki kleift að standa straum af öllum þessum sæg af embættismönnum. Jeg skal benda á eitt atriði, sem snertir þetta. Hjer er nú á ferð, eins og kunnugt er, till. um að skilja ríki og kirkju. Ef hún næði fram að ganga, sem sennilegt er, og kirkjan yrði skilin frá ríkinu, þá losnaði ríkið við að gjalda öllum prestum á landinu. Og væri þá ljett af því þeim kostnaði, sem nemur talsvert miklu. Með tilliti til annara embættismannaflokka sje jeg ekki, að verulegur sparnaður komi þar til greina. Þeir verða að teljast ómissandi. Það liggur og í augum uppi, að eftir því sem atvinnuvegum fjölgar og framfarir verða í landinu, þá hlýtur líka embættismönnum að fjölga að sama skapi, og jeg tel ekki skynsamlegt að skamta þeim alt úr hnefa. Það mun láta næst sanni, þegar á alt er litið, að það sje búhnykkur að gjalda þeim nægilega há laun, svo að þeir geti rækt embætti sitt eins og vera ber, en þurfi ekki að vera að snapa eftir hinu og öðru, til að geta fleytt fram lífinu. Það er verulegt atriði fyrir hag þjóðarinnar í heild sinni, að embættismenn hennar geti notið krafta sinna í fullum mæli í þjónustu síns embættis. En eins og launakjör þeirra hafa verið hingað til, mun það vera vafasamt, hvort svo hafi verið.

Þorsteinn Jónsson Jeg verð að gera dálitla grein fyrir lítilli brtt., sem jeg á á þgskj. 498, við brtt. nefndarinnar. Hún gengur út á að flytja Hróarstungulæknishjerað úr öðrum flokki og yfir í hæsta flokk. Þessi tillaga mín byggist á því, að læknafundurinn lagði það til, að þessu hjeraði væri skipað í hæsta launaflokk. Nefndin gerði litlar breytingar við tillögur læknafundarins, en í þessu tilfelli þóknaðist henni að víkja frá þeim. Þetta bygði háttv. nefnd á því, að hún taldi, að læknirinn í Hróarstunguhjeraði hefði haft svo miklar aukatekjur nú á síðustu árum, og vegna þess, hvað hjeraðið væri fólksmargt, ætti læknir þessi að vera í öðrum launaflokki. Ef ekki lægju önnur drög til þessa máls en þetta, þá hefði nefndin má ske haft rjett fyrir sjer. En hjer ber þess að gæta, að þetta hjerað mun vera eitt af erfiðustu hjeruðum landsins. Jeg býst við, að þar sje líkt á komið og með Síðuhjeraðið, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) fer fram á samskonar málaleitun fyrir. Það er ekki rjett að taka eingöngu tillit til fólksfjöldans í hjeraðinu, heldur líka, og ekki síður, erfiðleika þeirra, sem eru á að gegna því. Hvað snertir þessar miklu aukatekjur, sem nefndin talar um, þá hygg jeg, að þær hafi verið meiri síðastliðið ár en venja er, vegna þess, að veikindi voru í meira lagi. Jeg vænti þess, að háttv. deild taki að minsta kosti jafnmikið tillit til þekkingar og álits læknafundarins á þessu máli og nefndarinnar. Þó jeg eigi ekki fleiri brtt. við launafrv. en þessa einu, þá er jeg ekki alls kostar sammála nefndinni í öllu. Sumar þær breytingar, sem nefndin hefir gert frá frv. stjórnarinnar, tel jeg ekki rjettar, og kysi heldur, að óbreytt verði frá frv. stjórnarinnar. T. d. get jeg ekki felt mig við þá breytingu nefndarinnar, að miðað skuli við verðlagsskrá haustið 1914, í staðinn fyrir næsta haust á undan stríðinu. Háttv. frsm. (Þór. J.) tók fram þann mismun, sem þetta gerði, og var það rjett athugað, að það kæmi svo að segja í sama stað niður, hvort miðað væri við 35%, sem ætti að leggjast við verðlagsskrá haustið 1913, eða þá 25% við verðlagsskrá haustið 1914, eins og brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) og háttv.þm. Barð. (H. K.) fer fram á. Jeg kann betur við, að sú till. nái fram að ganga, og miðað verði við verðlagsskrá haustið 1913. Hvað snertir þá till. sömu hv.þm., að reikna ekki uppbót nema af 3000 kr. launum, þá get jeg fallist á þá till. þeirra. Enda klofnaði nefndin um þetta atriði, og jeg var einn þeirra, sem áleit, að rjett væri að veita uppbót af 3000 kr. launum. Það eru að sjálfsögðu nauðþurftarlaun. Má ske mætti segja, að veita ætti uppbót jafnt af öllum launaupphæðum. En nú hefir stjórnin brotið þessa reglu, og við því er ekkert að segja. Viðvíkjandi því, að gera mismun á launum presta til sveita og presta í kaupstöðum, er það að segja, að mjer hefði þótt eðlilegra, að uppbótin væri hin sama, en aftur kanni þetta fram á laununum, því að ef sveitaprestar þurfa ekki eins mikla uppbót og hinir, þá þurfa þeir ekki heldur jafnhá frumlaun. Þó jeg álíti, að ekki sje til neins að koma með brtt. í þá átt, vil jeg þó geta þess, að jeg tel ekki alls kostar rjett að miða við sveitapresta eingöngu, heldur alla þá embættismenn, sem búa í sveit, svo sem jafnt sýslumenn og lækna. Og þess verður að gæta, að prestar verða að greiða afgjald af jörðum þeim, sem ríkið veitir þeim til ábúðar, en hingað til hefir það ekki verið talið verra að sitja á sínum eigin jörðum en leigujörðum að minsta kosti hefir svo verið litið á hjer á þingi. Það sýna þjóðjarðasölulögin. Út í aðrar brtt. við frv. stjórnarinnar skal jeg ekki fara; jeg mun sýna það við atkvgr., hverja afstöðu jeg hefi tekið til þeirra.

Sigurður Stefánsson Jeg skal ekki tefja með langri ræðu. Jeg vildi sjerstaklega segja nokkur orð um dýrtíðaruppbót prestanna. Um hana hafa nú komið fram þrjár till. Fyrst er till.hæstv. stjórnar, þá till.háttv. nefndar og í 3. lagi till.háttv.þm. Stranda. (M. P.). Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) hefir nú viðurkent það, að sú dýrtíðaruppbót, sem þeim er ætluð í stjórnarfrv., sje alt of lítil, og tjáir hann sig fylgjandi hækkun á henni, og er það vel farið, því að einar 500 kr. er svo lítið, að ótrúlegt má heita, að slíkt skyldi vera sett í frv., þegar miðað er við uppbót annara embættismanna. Jeg fyrir mitt leyti mun verða fylgjandi till.háttv. nefndar í þessu atriði. Mjer er sem sje ekki ljóst, á hverju menn byggja þann mikla mun, sem þeir vilja gera á sveitaprestum og öðrum embættismönnum landsins. Það hefir lengi verið klifað á þeim hlunnindum, sem þeir hefðu af sveitabúskapnum. En þau hlunnindi fara nú síminkandi, og ekki að eins það, að svo sje heldur eru bújarðir prestanna, sem hingað til hafa verið mestu hlunnindi þeirra, nú orðnar hreinasti byrðarauki mörgum þeirra. Dæmin um það eru deginum ljósari, og gæti jeg tilfært dæmi um það, að prestar eru nú farnir að ganga frá bújörðum, sökum þess, að þeim, sökum verkafólksskorts og verkakauphækkunar, er ómögulegt að notfæra sjer jarðirnar. Þetta sýnir, að þessi búskaparhlunnindi prestanna eru meiri í orði en á borði. Það eru að vísu til prestar, sem gætu lifað með þessa uppbót, og þeir gætu alveg eins lifað með enga. En það eru að eins fáir, sem búið hafa í mörg ár og verið orðnir efnaðir fyrir ófriðinn. En þeim fer óðum fækkandi. Það nær því engri átt að minka uppbótina til allra fyrir þessa fáu menn. Þannig horfir þessu nú við, og jeg vil segja, að enginn þurfi fremur við dýrtíðaruppbótarinnar en einmitt prestastjettin. Þarf ekki annað en líta til þeirra, sem nú vígjast til prests ár frá ári og verða að taka að sjer stórjarðir um leið og þeir setjast í embættin. Það má svo heita, að þeim sje með öllu ókleift að reisa bú á jörðum þessum, eins og nú lætur í ári. Byrjunarlaun þeirra hrökkva tæplega til að gjalda einum duglegum vinnumanni, auk heldur að þeir hafi nokkurn eyri til að setja saman bú með. En þegar nú svo er um flesta unga presta, þá liggur í augum uppi órjettur sá, sem þeim er ger með helmingi minni dýrtíðaruppbót en aðrir embættismenn. Bújarðirnar, sem hingað til hafa haldið lífinu í prestunum, eru orðnar þeim byrðarauki; svo hafa tímarnir breyst. En þó að til sjeu gamlir og grónir gróðamenn í þessari stöðu - jeg skammast mín ekki fyrir að viðhafa þau orð um stjettarbræður mína - þá get jeg ekki sjeð, að löggjafarvaldið þurfi að setja þessa ófrávíkjanlegu reglu og miða hana að eins við þá fáu menn. Annars lít jeg svo á alt þetta mál, að jeg tel þess fulla nauðsyn að bæta úr skák. Og jeg hefi sagt það fyr og segi það enn, að jeg áfelli ekki stjórnina fyrir það, að flytja þetta mál á þingi nú. Jeg þykist viss um það, að þeir fáu þm., sem ofbýður sú fjárfúlga, sem til starfsmanna landsins fer eftir frv. þessu, þeir gleymi að líta á nema aðra hlið málsins. Þeir gleyma verðfallinu, að krónan er ekki meira virði nú en 25–30 aurar áður. En þessi ástæða er svo knýjandi, að fyr hefði átt að bæta úr. Það er í alla staði óviðkunnanlegt, að ríkið sje versti vinnuveitandinn í landinu. En nú hefir kaup verkafólks jafnvel sexfaldast. Það verður því alls ekki sagt, að launin sjeu ákveðin of há í stjórnarfrv., heldur miklu fremur alt of lág, þegar miðað er við aðra kauphækkun. Embættismennirnir verða jafnvel eftir sem áður ver úti en óbrotnir verkamenn. Jeg lái þeim það að vísu ekki, sem vex í augum sú upphæð, sem eftir þessu frv. gengur til að launa starfsmönnum ríkisins, en hitt lái jeg þeim, að þeir í röksemdum sínum taka ekki fram nema aðra hlið málsins, þótt það kunni að láta vel í eyrum óþroskaðra kjósenda. Það var alveg rjett tekið fram hjá síðasta ræðumanni (Þorst. J.), að það eru fleiri embættismenn en prestarnir, sem stunda sveitabúskap. Það eru sjálfsagt einir 9 eða 10 læknar. Það væri því ástæða til að athuga, hvort ekki mætti draga af þeim dýrtíðaruppbót. Auk þess hafa sýslumennirnir í Árnessýslu og Rangárvallasýslu búið hingað til stórbúi. Að vísu mun núverandi sýslumaður Árnesinga eiga hvergi heima, en hugsast getur, að hann verði þar stórbóndi með tímanum, eins og sá heiðursmaður, sem þar ljet síðast af embætti. Til þessa mætti líka taka tillit af þeim, sem hafa vilja þennan mismun á embættismönnum. Skal jeg svo ekki þreyta menn á lengra máli, en vil að eins geta þess að síðustu, að brtt.háttv. nefndar líka mjer flestar vel, en brtt. annara háttv.þm. margra mun jeg verða mótfallinn.

Gísli Sveinsson Jeg skal geta þess, að jeg stend ekki upp til þess að gera grein fyrir atkvæði mínu til þessa máls í einstökum atriðum. Það yrði of langt mál að rekja það alt, og mun það koma í ljós á sínum tíma. Jeg vildi að eins víkja örfáum orðum að brtt. mínum. Reyndar er það nú svo, að augljóst er, hvað þær fara fram á. Er þar að kalla engu breytt í því, sem mestu þykir varða, hækkun eða lækkun, að eins fært um set. Brtt. á þgskj. 490 er brtt við brtt. nefndarinnar. Jeg hefi skilið það svo, að nefndin hafi í læknalaunamálinu farið eftir till. læknafundarins um það, hvernig raða skuli niður læknishjeruðum og launa eftir því. Og samkvæmt 12. brtt. nefndarinnar, við 12. gr. frv., hafa læknar mismunandi laun eftir því, hvar þeir sitja. Föstu launin eru hæst, þar sem strjálbygðust eru hjeruðin og erfiðust og minstar vonir um aukatekjur. Þetta felli jeg mig vel við. En brtt. mín á þgskj. 490 fer fram á það, að eitt af þeim hjeruðum, sem nefndin hefir sett í miðflokkinn, verði fært upp í efsta flokkinn. Það er Síðulæknishjerað. Það uppfyllir einmitt þau skilyrði, sem nefndin setur fyrir því, að hjeruð geti lent í þeim flokki, þar sem hæst eru launin. Það er bæði örðugt yfirsóknar og strjálbygt, og ástæður þar svo nú, að embættismenn sækja þangað helst ekki, enda er þar læknislaust nú, þrátt fyrir það, hversu hjeraðið er í sjálfu sjer skemtilegt. Síðustu ár hafa að eins verið þar ungir kandídatar, settir um stundarsakir, en enginn hefir sótt. En úr því að hjeraðið er til, þarf að ganga svo frá, að þangað fáist læknir. Og eina ráðið til þess er að gera launin viðunandi og lífvænleg. Þetta hjerað verður því að vera í þeim flokknum, þar sem best eru launin, því að engin von er þar um miklar aukatekjur. Jeg skal ekki segja, hvort víðar skakkar hjá nefndinni í þessum sökum, en komið hefir fram önnur samskonar till., frá hv.þm.N.-M. (Þorst. J.), og efast jeg ekki um, að hún sje á rökum bygð. En það, sem jeg hefi sagt um þessa brtt. mína, er sannanlegt, enda er landsstjórninni kunnugt um það, að jeg hefi verið að reyna að fá lækni í hjerað þetta, því að nú er læknislaust frá Hornafirði til Víkur. Er því ekki annað sýnna en hjerað þetta verði læknislaust áfram, svo framarlega sem ekki eru boðin þar sæmileg kjör. Jeg geng því út frá því sem gefnu, að háttv. deild fallist á brtt. þessa. Þá er önnur brtt., á þgskj 489, og á hún að breyta ákvæðum stjórnarfrv. um sýslumannsembættin þannig, að þeim verði að eins tvískift. í 1. fl. verða þeir, sem bæði eru sýslumenn og bæjarfógetar í senn, en í 2. fl. allir aðrir sýslumenn. Það virðist ekki hægt að gera upp á milli sýslumanna að föstu laununum, þótt auðvitað sjeu embættin misstór. En fyrir þeim mismun er gert í síðasta lið 11. gr. í stjórnarfrv., þar sem ákveðið er, að kostnaður við starfræksluna greiðist að nokkru sjerstaklega úr ríkissjóði, og þar á munurinn að koma fram, en alls ekki á föstu laununum. Ein af brtt.háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) fer og í sömu átt, að sýslumenn þessir skuli vera jafnir að föstum launum. Hæstv. forsætisráðherra (J. M.) tók einnig í sama strenginn. Um embætti mitt er það að segja, að jeg gæti, ef jeg væri að eins að hugsa um það, látið mjer nægja þá brtt.hv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að Skaftafellssýsla sje tekin í hærri flokkinn, enda væri það mjög áberandi, ef svo væri ekki, þar sem það er líklega örðugast og mest hætta því samfara, að þjóna því embætti. Og það væri því meir óverjandi, þar sem hún er nú í hærri flokknum eftir gildandi lögum. Jeg vona því, ef brtt. mín verður ekki samþ., að þá nái brtt.hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fram að ganga. Þá er þriðja brtt., á þgskj. 488. Fer hún fram á það, að laun fulltrúanna í stjórnarráðinu hækki, lágmarkið úr 3000 kr. upp í 3500 kr., og hæstu laun úr 4000 kr. upp í 4500 kr. Þetta er að eins til þess að koma á meiri jöfnuði en er í stjórnarfrv. Með þessu eru þeir settir mitt á milli skrifstofustjóranna og aðstoðarmannanna. Virðist það sanngjarnt, þar sem starf þeirra gengur oft nærri starfi skrifstofustjórannna, og í embætti þessi verða ekki teknir nema góðir starfsmenn, enda eiga þeir að geta gegnt störfum skrifstofustjóra, ef þörf krefur. Um aðrar brtt. eða málið yfirleitt læt jeg mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt, á undanförnum þingum. Munu nú líka margir komnir að þeirri niðurstöðu, sem sýn var fyrir nokkrum árum, að ekki dugir að halda launum embættismanna fyrir neðan það, sem lifað verður af, og það því síður, þegar til þess er ætlast, að í embættin fáist hæfir menn, sem vilji við þau una. Brtt. sumra háttv.þm. eru óneitanlega þannig vaxnar, að þær rýra gildi laganna, ef þær ná fram að ganga. Brtt. hv. 1. þm. Árn. (S. S.) eru flestar mjög smávægilegar, niðurfærslur hans nema þetta 100–200 kr. á mann, og má segja, að það muni hvorugan. En ef ríkissjóður ber á annað borð kostnaðinn við embættisrekstur landsins, þá má ekki segjast, að hann láti sig muna um slíkt, þegar þess er gætt, að engum kemur til hugar, að mönnum verði of hátt launað. Meira að segja munu launin ekki komast svo hátt eftir lögum þessum, sem rjettmætt væri, og sje nokkur sá, er dirfist að vefengja það, þá er auðvelt að sýna fram á það með einföldu reikningsdæmi, að svo er ekki. Þau meðmæli, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) ljet fylgja brtt. sínum, voru annars þann veg vaxin, að jeg skil tæpast, að menn hópist að þeim þess vegna. Margt af því, sem hann sagði, var líka að eins fullyrðingar, sem háttv.þm. (Sv. Ó.) mun eiga bágt með að standa við, ef til kæmi. Jeg vil t. d. benda á það, sem hann sagði um áhrif fyrri launalaganna, frá 1877, því það var alt saman sögulega rangt, eftir þeim gögnum, sem fyrir hendi eru. Orsakir Vesturheimsflutninganna voru vitanlega að mestu leyti alt aðrar en hv.þm. (Sv. Ó.) taldi fram. Að vísu sagðist þm. vera orðinn svo gamall, að hann myndi þetta alt sjálfur „eftir sjón og heyrn“ - og verður því að vísu ekki neitað, því að minsta kosti má sjá ellimörkin allskýrt á till. hans og rökstuðningi þeirra -, en þó er það nokkuð skrítið, að þessar ástæður skuli hvergi vera til nema í minni þessa hv.þm. (Sv. Ó.). Því að í minni annara manna, eða bókum og blöðum samtímans, finst ekkert, sem eigi nokkuð skylt við ástæður hv.þm. (Sv. Ó.). Samkvæmt þeim heimildum, sem verða að teljast rjettar, voru meginorsakir útflutninganna hjeðan um 1880 alt aðrar, sem sje ilt árferði, slæm viðskifti og að sumu leyti ýmsar álögur, sem einstökum mönnum þótti ilt undir að búa. Í fljótu bragði kann nú grunnhygnum mönnum að finnast svo, sem þetta síðasta atriðið sje í mótsögn við það, sem jeg hefi áður sagt. En svo er þó ekki. Því að vitanlega voru þessar álögur, sem hjer er um að ræða, ekki eingöngu eða að minstu leyti fram komnar sakir launalaganna, því að það er sennilega öllum augljóst, nema kann ske Sunnmýlingum, að fleira hefir þurft að gera á þessu landi síðan kringum 1880 en að launa embættismenn. Það er líka ilt að heyra ætíð klingja við eyru sjer þetta endalausa nudd og nöldur, að allar álögur á landslýðinn stafi af því, að starfsmenn þjóðarinnar þurfi að fá kaup. Nú orðið hjelt jeg, að enginn heilvita maður legði trúnað á slíkt; að minsta kosti virðist mjer svo, sem Alþingi ætti að vera upp úr því vaxið, að eyða tíma sínum í slíkt hugsunarleysishjal fávísra manna. Fávísra manna segi jeg og segi satt. Því að með öllum almenningi er nú ekki einungis heimtað, heldur líka greitt margfalt hærra kaup en áður. Eða má jeg spyrja: Hvað eru þeir margir opinberu starfsmennirnir, sem hafa tólf þúsund króna laun á ári, eins og t. d. jafnvel bændur sjálfir eru nú farnir að gjalda sínum starfsmönnum, eins og sláturfjelagsforstjóranum? Þeir eru engir. Það er þess vegna rangt og árangurslaust að vera að ala á þessum eftirtölum um embættismannalaun, þegar það er vitanlegt, að þau eru nú of lág og allir aðrir vinnuveitendur gjalda hærra, og verða að gera það. Jeg held líka, að það sje megnasti misskilningur, að nú orðið sje hægt að telja nokkrum skynsömum manni trú um, að 3–6 þús. kr. laun sjeu svo yfrið há laun fyrir helstu trúnaðarmenn landsins, að þess vegna sje ástæða til að kalla þá landssjóðsómaga eða blóðsugur, eða segja eins og einn hv.þm., að þjóðin geti ekki risið undir því að borga þetta. Eða að minsta kosti, ef svo er komið nokkrum manni í alvöru, þá er að því komið, að þessir menn þurfa að fara að gera það upp við sjálfa sig, hvort ríkið hefir yfirleitt ráð á því að halda embættismenn, eða m. ö. o. hvort íslenska þjóðin hefir ráð á því að vera til. Því að sennilega er enginn hjer svo stæltur afturhaldsburgeis, að hann vilji halda því fram, að þjóðfjelagið geti verið til án starfsmanna. Nei - sannleikurinn er sá, að alt þetta hálaunaglamur og sparnaðarnöldur er notað í tíma og ótíma eins og innantóm slagorð, en er í raun rjettri staðleysustafir. Eða er nokkur vitglóra í því, þegar verið er að tala um hjer á þingi „gegndarlausa eyðslu“ í embættalaunum, eins og háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) komst að orði. Ef rjett merking er í þessu orði, gegndarlaus, þá ætti það að merkja sama sem langt úr hófi fram eða því líkt. En er unt að kalla þau laun langt úr hófi há, sem áætluð eru rjett til nauðsynlegs lífsframfæris nú og í framtíðinni? Eða er hægt að tala um fjáreyðslu, þar sem að eins er um að ræða óhjákvæmilegar og nauðsynlegar greiðslur. Nei - það er ókleift að tala hjer um eyðslu, nema í sambandi við nauðsynjalausa sóun. Kaupgreiðsla heitir ekki gegndarlaus eyðsla.  (B. St.: Er þá t. d. kolaeyðsla nauðsynjalaus sóun.)  Nei - en það kemur þessu máli heldur ekki við, þó til sjeu í daglegu tali mismunandi merkingar sama orðsins. En svo að jeg snúi mjer aftur að efninu, þá er mergurinn málsins sá, að það er óverjandi að lækka laun embættismanna, svo að þeir geti ekki lifað af þeim og flýi þau því, nema því að eins, að sannað verði, að embættin sjeu óþörf. Og það hefir svo sem ekki vantað, að klingt hafi hjer yfir okkur þing eftir þing raunarolla eins hv. deildarmanns um óþörf embætti, sem ætti að afnema. Flestir þm. munu nú orðið kunna það syndaregistur nokkurn veginn orðrjett utan að - svona frá almennu sjónarmiði - og að svo miklu leyti sem menn annars kæra sig um að kunna nokkuð utan að eftir hv. 1. þm. Árn. (S. S.). En það hefir annars verið aðaleinkenni allra þessara sparnaðarpistla, að þeir hafa verið fullmikið frá almennu sjónarmiði. Það hefir verið talað um það, og talað hátt, að svona og svona mörg embætti væru nú óþörf og allsendis óþörf og gersamlega óþörf og alls ekki til nokkurs nýt, og að það ætti að vera búið að afnema þau fyrir löngu - það væri vilji alþýðunnar og háttvirtra kjósenda, enda sannanlegt bæði frá sjerstöku og almennu sjónarmiði. En þessum hv.þm. (S. S.) hefir þó ávalt láðst að geta um það, hvaða embætti þetta væru. Og nú vil jeg beina þeirri áskorun til hv. 1. þm. Árn., að hann semji nú skrá eða lista yfir öll þessi óþörfu embætti, til leiðbeiningar fyrir okkur fáfræðingana, sem ekki þekkjum þau. Því sennilega þarf ekki að efa, að hann hafi þessa skrá í höfðinu - og því síður þarf að efast um, að svo skýrum manni verði skotaskuld úr því, að gera okkur hinum hana skiljanlega. En best væri vitaskuld, að hv.þm. kæmi beinlínis með frv. um það, að leggja öll þessi embætti niður - því sennilega eru þau svo mörg, að það mundi verða töluvert róttæk sparnaðartillaga að skera þau öll í einu niður við sama trogið. En í sambandi við sparnaðinn vil jeg enn þá einu sinni skjóta fram einni athugasemd. Ef þessum hv.þm., sem hæst tala hjer um sparnað, er nokkur alvara með hann, þá gefst þeim nú innan skamms færi á því að sýna það í verki, sem sje þegar till. um skilnað ríkis og kirkju kemur til meðferðar. Því finnist þeim fjáraustur nú um skör fram, opnast með þeirri till. leið til þess að ljetta af ríkissjóði um ¼ milj. kr. á ári. En við sjáum nú til, hvað sparnaðarástin á sjer djúpar rætur.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Það er tiltölulega fátt, sem jeg þarf að svara af þeim ummælum, sem fram hafa komið. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) gat lítillega um brtt. og hafði lítið við þær að athuga, nema þá helst 2. brtt., og má vera, að rjettara sje að haga því máli eins og hann gerði ráð fyrir, þó að jeg búist hins vegar við því, að hvorttveggja komi nokkurn veginn í sama stað niður. Hæstv. forsætisráðh. (J. M.) mintist á þá till., að setja sýslumennina alla í einn flokk, og var henni meðmæltur, en áleit, að jafna mætti muninn á hjeruðum þeirra með því, að ákveða þeim mismunandi skrifstofufje, og hafði það atriði komið til tals í nefndinni, þó ekki næði það meiri hluta. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir líka komið fram með svipaða till., sem nefndin hefir þó ekki átt kost á að athuga, en mjer fyrir mitt leyti finst mikið efamál, hvort rjettlátara yrði eða happasælla, að láta þingið ákveða skrifstöfufjeð, en stjórnina. En annars býst nefndin við að gefa dómsmálaráðherranum bendingar um það, hvað henni þykir hæfilegt í skrifstofukostnað þessara embætta, sem auðvitað verður mjög mismunandi. Að því er snertir lögreglustjórann á Siglufirði, þá er það rjett, að hann er að vísu talinu á eftir þeim sýslum sem aukatekjur eiga að falla niður hjá, en með því er auðvitað ekki sagt, að hann sje undanþeginn þessu ákvæði, enda mun ýmislegt af störfum hans heyra undir og vera að rjettu lagi unnið fyrir bæjarfógetann á Akureyri, meðan fyrirkomulag bæjarmála Siglufjarðar er eins og það er nú. En því að eins hækkaði nefndin laun hans, að hún ætlaðist ekki til, að hann nyti aukatekna, fremur en aðrir, en vel má breyta þessu til 3. umr., svo fullskýrt sje. Um dýralæknana sagði hæstv. forsætisráðherra (J. M.) það, sem líka er rjett, að um leið og laun þeirra eru hækkuð ætti að setja þeim fastan taxta, eins og öðrum læknum, og mun nefndin fallast á það. Það var sömuleiðis rjett, að launahækkun læknisins við holdsveikraspítalann væri grundvölluð á því, að hann notaði sjer ekki rjett sinn til ókeypis bústaðar í spítalanum, sem teljast verður öldungis ónothæf íbúð. Hins vegar finst mjer ekki óþarft, eins og hæstv. forsætisráðherra (J. M.) hjelt fram, að taka það fram að læknirinn eigi eftir sem áður að kenna við háskólann. Að því er snertir ummæli hans um fulltrúa stöðvarstjórans á Seyðisfirði, má vel vera, að nefndin hafi ekki fengið rjettar upplýsingar um það mál. En hún hefir haft það fyrir reglu að snúa sjer ætíð til sjerfræðings í hverri grein, eða kunnugustu manna, þar sem því var við komið, og í þessu tilfelli sneri hún sjer til landssímastjórans, eða í fjarveru haus til stöðvarstjórans í Reykjavík. En hann gaf þær upplýsingar, að stöðvarstjórinn á Seyðisfirði hefði hálf laun frá Stóra Norræna, en landssíminn borgaði að öllu fulltrúanum, þrátt fyrir það, þú fulltrúinn gegndi starfi stöðvarstjórans í fjarveru hans í útlöndum. Sýnist þetta ósanngjarnt, og væri vel, ef ráðin yrði bót á. Má því vel vera, að rjett sje að gera ekki þennan fulltrúa að föstum starfsmanni og samþykkja því ekki till. En um þetta atriði þarf auðvitað að ganga alveg úr skugga með athugun samninganna. Um hækkunina hjá prófessorunum, sem nefndin hefir lagt til að hækka launin hjá, samkvæmt áskorun frá sambandi starfsmanna ríkisins, skal jeg ekki deila, en að eins benda á og undirstrika nauðsyn þess, að í embætti þessi þurfa að veljast mjög nýtir og góðir menn, sem auðvitað fást ekki fyrir nein sultarlaun. Þá var hæstv. forsætisráðh. (J. M.) heldur ekki ánægður með breytingar á 33. gr. En um þær er það að segja, að þó að meiri hluti sje fyrir þeim, þá er það ekki altaf sami meiri hlutinn, og kappsmál er honum þetta ekki. Miklu fremur voru þær gerðar til samkomulags, hvernig sem árangurinn verður. Um áhrif þau, sem úrfelling á orðinu „Reykjavík hefir, mun verða leitað ábyggilegs álits hagstofunnar. En viðvíkjandi brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) skal jeg taka það fram, að jeg er þess alveg óviss, að í þeim yrði nokkur bót, og það af því, að ávalt mundi vafa bundið að ákveða fjórða kaupstaðinn, hvort það ætti að vera Hafnarfjörður eða Siglufjörður, því Seyðisfjörður getur ekki komið til mála, ef miða á við verslunarmagn. Enn fremur svaraði hæstv. forsætisráðh. (J. M.) fyrirspurn minni um það, hve víðtæk ákvæði frumvarpsins ættu að vera viðvíkjandi öðrum starfsmönnum en þar eru nefndir, og mun nefndin samkvæmt því setja nánari ákvæði um þetta atriði í frv. Sömuleiðis sagði hæstv. forsætisráðh. (J. M.), að það væri ekki af gleymsku, að próföstunum hefði verið slept, heldur hinu, að til væru um laun þeirra sjerstök lög, sem ekki væru enn úr gildi gengin, og má vera að svo sje, og verður það athugað. Annars tjáði hann sig hlyntan till. nefndarinnar, og þarf jeg ekki að svara fleiru í ræðu hans. Næst kem jeg að hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). Brtt. hans hefir nefndin ekki getað athugað sjerstaklega. En að því er snertir það, sem hann drap fyrst á, sem sje að lækka laun fangavarðar, þá fanst nefndinni, að þau mættu tæpast naumari vera, enda færði hann þar engan samanburð. Og þó gat ekkert rjettlætt till. annað en það, að öðrum væri gert rangt til, því til sparnaðar gat hún ekki verið. Hann mintist einnig á það, hvað kæmi í staðinn fyrir orðið „Reykjavík“ í 33. gr. En jeg get slept að svara því að þessu sinni, af því að jeg hefi minst á það áður, en sjálfsagt er það bót, ef tekin yrðu fram nöfn kaupstaðanna. Þá talaði hann um hækkunina á launum. Það er rjett, að sum laun hafa hækkað um meira en 25%, en önnur um minna. Sum eru lítið eitt lægri, önnur hærri, en meðaltalið af öllum launaflokkunum er rjett um 25%. Þessa hækkun má sjá greinilega í aths. við launafrv. stjórnarinnar. Og jeg hefi spurt hagstofustjórann að hvort þetta væri ekki rjett, og kvað hann svo vera, þar sem hagstofan hefir unnið þetta fyrir stjórnina, enda hefi jeg einnig athugað þetta nákvæmlega sjálfur sem skrifari nefndarinnar. Í sambandi við þessa hækkun vil jeg geta þess, út af till.háttv.þm. (Sv. Ó.) um hækkun á dauðu % upp í 35, sem á að vera til þess að jafna þessa misskildu launahækkun, að háttv.þm. (Sv. Ó.) mintist í dag á þá till. nefndarinnar, að miða verðlagsstuðulinn við haustið 1914. Þó að það hefði í för með sjer samskonar lækkun og þetta á uppbótinni, þá var það nefndinni óafvitandi. Hún hjelt, að gengið hefði verið út frá haustinu. Nefndin vissi það fyrst í morgun, að verðlagsstuðullinn hafði verið miðaður við verðið eins og það var í júlí, en frá þeim tíma til hausts hækkuðu vörur um ca. 10%. Fyrir nefndinni vakti ekki að lækka prósentuna: hún vildi halda sjer við stjórnarfrv., að frá skildu hámarki launa. Jeg tel æskilegt, að brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) verði borin upp á undan till. nefndarinnar, því að nefndin tekur sína till. aftur ef hin verður samþykt, og jafnvel hvort sem er. Þá mintist sami þm. (Sv. Ó.) á það, sem jeg hefi talað um áður, að breyting á verðstuðlinum næði ekki til lægstu launanna. Þetta er ekki rjett. Lækkun á verðstuðlinum hefir í för með sjer lækkun á uppbót lægstu launanna. Maður, sem hefði 1200 kr. laun, fengi 1200 kr. uppbót eftir frv. stjórnarinnar. En ef þessi till. yrði samþ., fengi hann að eins 1072. Hann tapaði því á annað hundrað kr. Sá, sem hefði 1500 kr. eftir frv. stjórnarinnar, fengi 1340 kr., og sá, sem hefði 3000 kr., fengi 2680 kr. eftir þessari till. Þetta verður að telja órjettlátt, ef bæta á nokkurn veginn upp verðmismuninn á lífsnauðsynjum. Þessi verðstuðull veitir aldrei meira en 3000 kr.; en áður var hámarkið 4500 kr. Niðurfærsla á þurftarlaununum er órjettlát. Fyrir stríðið voru þau um 4500 kr., en nú um 9 þús. Og hefir það alls ekki verið hrakið. Þá mintist háttv.þm. (Sv. Ó.) á ástæður ríkisins í sambandi við þessa lækkun. Það er rjett, að þessi breyting lækkar dálítið útgjöldin. En sú lækkun er ekki stórkostleg. Og jeg get ekki skilið, að þessi till. tæki fyrir flutninga til Grænlands. Svo veigamikil er hún ekki, þó að hún næði samþ. Annars hefir það verið tekið fram af hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), að þetta tal þm. um fólksflutninga af landi burt sje grýla, til þess að fá menn til að samþykkja brtt. hans. Jeg get ekki fundið nein rök til þess, að fólk hafi flust til Ameríku um 1875 fyrir þá skuld, að laun embættismanna hafi verið svo há, enda hefi jeg aldrei heyrt þessu slegið fram fyr. Jeg hygg, að það hafi einkum verið verslunarástandið og alls konar óáran, sem olli þessum flutningum. Hygg jeg, að jeg hafi þá svarað þessum háttv.þm. (Sv. Ó.). Þá skal jeg víkja örfáum orðum að ræðu háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Nægir mjer að geta þess, að nefndin hefir ekki tekið afstöðu til þessara brtt., en hún vissi, að nauðsyn bæri til að lagfæra þessa grein, ef breyting á póstlögunum yrði samþykt. Þá sagði hann, að þessi gjaldkeri póststofunnar væri ekki til. Jeg skal taka það fram, að nefndin hefir tekið þessa brtt. upp eftir óskum frá starfsmannasambandi ríkisins. Og þar stendur í athugasemdunum, að þetta sje gert í samráði við óskir póstmeistara. Annars tel jeg rjett, að þessar brtt. sjeu bornar upp á undan brtt. nefndarinnar, því að ef þessar verða samþyktar, eru hinar fallnar eða verða teknar aftur. Þá kem jeg að háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Hann óskaði, að þetta mál hefði aldrei komið fram. Og jeg efast ekki um, að hann mæli þetta af sannfæringu. Hann taldi 33. gr. vera viðsjálsgrip. En enga ástæðu færði hann fyrir þeirri staðhæfingu. Viðsjálleikinn hlýtur þá að vera fólginn í því, að nefndin hefir uppfylt þessa rjettlætiskröfu, sem embættismenn ríkisins eiga heimtingu á að sje tekin til greina. Háttv. þm. (S. S.) mintist ekki á einstakar brtt., en talaði yfirleitt um nauðsynina á að lækka útgjöldin. Ekki sagði hann margt um þessa 20 þús. kr. lækkun, sem till. hans hafa í för með sjer, enda nemur sú fjárhæð ekki miklu. En það er aðgæsluvert, að helmingurinn af þessum 20 þús. mundu sparast á hæstarjetti, óskabarni hins fullvalda ríkis. Það er ærið einkennilegt, þegar þingið hefir samþykt lög um stofnun hæstarjettar vegna fullveldis, og um leið ákveðið laun starfsmannanna við þessa stofnun, ef það skæri laun þessara manna svo við neglur sjer, að til vansæmdar horfði. Annars má líta svo á, að till.háttv.þm. (S. S.) væri einskonar stefnuskrá hins fullvalda ríkis. En þótt jeg hafi sjeð margar stefnuskrár langar og leiðinlegar, þá hefi jeg þó fáar sjeð jafnljelegar þessari. Þá er brtt. á þgskj. 490. Jeg hygg, að mjer sje óhætt að lýsa því yfir, að nefndin gangi að þessari till. Nefndin hefir áður samþykt samskonar till., og jeg geng að því vísu, að þeir, sem ljeðu henni fylgi sitt, muni einnig samþykkja þessa. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) mintist á óþarfa embættismenn, og nú liggur fyrir honum fyrirspurn um, hverjir þessir óþörfu embættismenu sjeu. Í ræðu sinni mintist hann að eins á einn, sem sje húsagerðarmeistarann. Jeg tók það áður fram, að það væri tvímælalaust sparnaður að taka hann í flokk fastra embættismanna, heldur en að greiða honum eftir reikningi. Jeg tel það mjög vel ráðið, að hann hefir verið gerður að föstum embættismanni. Hitt blandast mjer ekki hugur um, að hann hefir meira en nægilegt að starfa og verður þjóðinni ómissandi. Jeg gat þess líka, að viðfangsefni þjóðarinnar tækju svo miklum breytingum, að stór nauðsyn bæri oft til að fjölga embættismönnunum eða föstum starfsmönnum, og ónýtti jeg þar með þá staðhæfingu 1. þm. Árn. (S. S.), að óþarft væri að fjölga embættismönnum. Og enginn hefir á þessu þingi unnið jafnósleitilega að því að fjölga óþörfum embættismönnum eins og háttv.þm. (S. S.). Enn fremur mintist hann á hæstarjett sem óþarft embætti. Jeg hefi áður minst á þessa stofnun og álít ekki taka tali að fara frekar út í þá sálma. Þá skal jeg minnast á ræðu háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) Hann talaði um sína brtt., sem snertir lækkun á launum lækna. Hann gat þess, hversu sjálfsagt væri að hækka læknataxtann, og þó að læknum væru greidd laun úr ríkissjóði, yrðu samt einstakir menn að borga þeim fyrir læknishjálp. Ef læknum væru ekki greidd laun úr ríkissjóði, sem öðrum embættismönnum, lenti þessi skattur alveg á einstökum mönnum og einkum þeim, sem síst væru færir um að bera hann. Hv. þm. (M. Ó.) tók það fram, að eftir hans till. kæmi borgunin rjettlátlega niður og að sjúklingana munaði ekki um að greiða læknum fult kaup, því að það væri að eins lítill hluti þess kostnaðar, sem sjúkleikinn hefði í för með sjer. En þetta er kynleg kenning. Það er sama sem sagt væri, að ef einhver borgar mikið, muni hann ekki um að borga meira. Slíkur hugsanagangur stenst ekki rök heilbrigðrar skynsemi. Þegar fátæklingar þurfa ef til vill að greiða lækni mikinn hluta af launum hans, auk alls þess kostnaðar, sem sjúkdómar hafa í för með sjer, gæti það leitt til þess, að þeir yrðu sviftir borgararjettindum. Og það eitt út af fyrir sig verður að teljast úr hófi órjettlátt. Slík óhöpp eru mönnum ósjálfráð, og ef ríkið á ekki að hlaupa undir bagga með mönnum þegar svo stendur á, þá veit jeg ekki, hve nær það á að gera það. Jeg ætla ekki að deila frekar við hv.þm. (M. Ó.) um þetta atriði; geri ráð fyrir, að atkvgr. taki þar af skarið. Brtt. sama háttv.þm. (M. Ó.) um hámark á launum og dýrtíðaruppbót lækna þarf jeg ekki að svara. Þá er brtt.háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) og þm. Stranda. (M. P.) á þgskj. 480, um lækkun á launum prófasta og dýrtíðaruppbót presta, sem búa utan kaupstaða eða verslunarstaða. Jeg álít, að hækkun á launum prófasta sje of há í hlutfalli við hækkun á launum annara embættismanna, og mæli jeg því ekki sjerstaklega með henni. Síðari brtt., um dýrtíðaruppbót presta, hefir verið svarað af háttv.þm.N.-Ísf. (S. St.). Hann tók það fram, að prestar sem hefðu bú og stæðu á gömlum merg, mundu ekki vilja fara frá búum sínum. Þetta er rjett. En þótt brtt. sje rjettlát gagnvart þessum mönnum, þá er álitamál, að hún sje sanngjörn gagnvart þeim prestum, sem öðruvísi er ástatt fyrir, og þeir eru fleiri, og álít jeg, að taka beri tillit til þeirra. Annars hefir nefndin ef til vill gengið helst til langt, svo að hálf uppbót gæti verið nokkur meðalvegur. Eftir till.háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) og háttv.þm. Stranda. (M. P.) færi uppbót presta aldrei fram úr 1500 kr., en eftir till. nefndarinnar gæti hún orðið 3000 kr. Annars hefir meiri hluti nefndarinnar óbundin atkv. um þessa till. Hámarkstill. er áður svarað. Jeg hefi getið þess, að maður, sem hefði 6000 kr. laun, misti 1000 kr., ef þessi till. yrði samþykt, og sá, sem hefði 7000 kr., misti 2000 kr. Þetta skiftir töluverðu máli. En aftur er þess að gæta, að þegar launin eru orðin svona há, þá fara þau að verða viðunandi, þrátt fyrir þessa rýrnun á uppbótinni. Þá er brtt.háttv. 2. þm.N.-M. (ÞorstJ.), um að Hróarstungulæknishjerað verði tekið í flokk hæstlaunaðra læknishjeraða. Nefndin hafði hjer farið eftir till. læknafundarins og undirnefndar. Jeg er ekki kunnugur á þessum slóðum, en það er ekki rjett, að launin sjeu að eins miðuð við fólksfjölda, heldur er líka tekið tillit til ýmsra annara ástæðna. Annars býst jeg við, að nefndin geri þetta ekki að kappsmáli. og sem ókunnugur á þessum stöðvum geri jeg það ekki heldur. Það er að vísu gert ráð fyrir, að Síðuhjeraði verði bætt í þennan flokk, en þar til liggja miklar ástæður, þar eð ókleift er að fá lækni í þetta hjerað nú sem stendur. Það hefir mjög lítið með rökum verið fundið að till. nefndarinnar, og vænti jeg því, að þær fái greiðlega framgang, en aftur á móti að brtt. einstakra háttv.þm. fái flestar lítinn byr.

Sveinn Ólafsson Eftir umræðunum í deildinni í dag að dæma lítur út fyrir, að brtt. okkar háttv.þm. Barð. (H. K.) hafi ekki fundið náð hjá háttv. ræðumönnum. Þó hafa mótmæli þau, sem fram hafa komið, einkum snúist gegn orðum þeim, er jeg ljet fylgja þeim, en miklu síður gegn brtt. sjálfum eða efni þeirra. Þetta bendir mjer á, að háttv. þingdm. muni þeim eigi mjög fráhverfir inst í hjarta sínu, en hreyfi mótmælum fyrir siða sakir til að forðast ónáð. Jeg get ekki verið að svara öllu því, sem sagt hefir verið um mig og brtt., en að eins grípa niður á nokkrum stöðum í ræðu háttv.frsm. (Þór. J.), og ef til vill eitthvað fleira. Ummæli háttv.frsm. (Þór. J.) voru reyndar eigi óvingjarnleg í minn garð, og að því er snertir 1.–5. lið brtt., virtist hann vera á svipuðu máli og við tillögumennirnir. En hjá honum lýsti sjer þó köld undiralda. Eins og vænta mátti, hafði hann mest að athuga við 6. liðinn. Við a-lið brtt., þar sem farið er fram á, að setja í stað „Reykjavík“: í 4 aðalkaupstöðum landsins, hafði hann það helst að athuga, að eigi væri tekið til í brtt., hverjir þessir 4 aðalkaupstaðir skyldu vera; gæti svo farið, að teknir yrðu t. d. tveir á Norðurlandi og tveir á Suðurlandi. Jeg hygg, að málvenjan hafi helgað orðtækið nægilega, að þegar nefndir eru fjórir aðalkaupstaðir landsins, þá sje átt við Reykjavík, Ísafjörð, Akureyri og Seyðisfjörð. Annars er ekkert hægra en að bæta við kaupstaðanöfnunum í brtt., ef þurfa þykir. Þá kemur b.-liðurinn, eða sú brtt., að dauðu prósenturnar skuli hækka úr 25% upp í 35%. Jeg heyrði óglögt hvað hv. frsm (Þór. J.) sagði um brtt.; þó hygg jeg, að hann hafi ekki tilfært allsendis rjett, hver áhrif brtt. þessi mundi hafa á launauppbæturnar, eftir því, hvort fylgt væri frv. stjórnarinnar eða tillögum okkar. Til að taka af allan vafa tek jeg það fram, að dýrtíðaruppbótin eftir frv. stjórnarinnar á í ár að vera eftir þeim verðstuðli, sem hjer hefir verið reiknað með, 102% af þeim hluta launanna, sem hún nær til, en eftir till. okkar og töflu þeirri, er jeg áður las hjer upp, yrði hún 90% launaupphæðar þeirrar, sem við ætlumst til að dýrtíðaruppbót sje goldin af. Eftir till. okkar mundi uppbótin verða 2700 kr. hæst, ef hún þryti við 3000 kr. föst laun, en eftir stjórnarfrv. yrði hún 3060 kr., og munurinn því þar 360 kr. til sparnaðar í þessu tilfelli, og virðast mjer engin neyðarkjör fyrir 3000 kr. mann að fá kauphækkun í 5700 kr. Það má auðvitað deila um það, hve há sú upphæð eigi að rjettu lagi að vera, sem uppbót er veitt af, og getur jafnan verið nokkurt álitamál. En úr því bæði stjórnin og hv. nefnd hefir komist að þeirri niðurstöðu, að eigi skuli dýrtíðaruppbót greidd af allri launaupphæð hvers eins, þá hlýtur það að verða hreint og beint álitamál, hvar hámarkið skuli sett; einum sýnist þetta, öðrum hitt. Okkur finst nú uppbót sú, er brtt. okkar gerir ráð fyrir, vera allviðunanleg. Hv. frsm. (Þór. J.) kvað hinar tvær brtt. okkar, undir stafliðum c. og d., ekki muna miklu, en vildi þær þó feigar. Ekki hefi jeg athugað, hve miklu þær muna einar, en allar tillögurnar. Í sambandi við hámarkstillöguna um 9500 kr., sem nefndin tók upp frá mjer, mundu nema sem næst 200 þús. kr. á öllum embættislaunum, og er sá sparnaður ekki óverulegur, en hann er í alla staði forsvaranlegur. Jeg legg áherslu á það, að við ætlumst til, að launauppbótin sje tiltölulega minst hjá þeim, sem hæst hafa föst laun og minsta hafa því þörfina. Og ef það er rjett, sem hv.frsm. (Þór. J.) sagði, að landssjóð munaði lítið um þennan sparnað, þá munar ekki heldur mikið um það, sem á hvern kemur, þegar fúlgan dreifist á hendur ca. 600 manna. Mig furðaði, að hv.frsm. (Þór. J.) hafði það eftir mjer að jeg hefði sagt, að flutningur manna úr landi hjer fyrir næstliðin aldamót hefði stafað af breytingu þeirri, sem gerð var á launum embættismanna 1877. Tók hann þetta eftir öðrum hv.þm., sem endurtekið hafa þessa afbökun orða minna. Þetta er skuggi, sem hv. mælendur hafa verið að glíma við, því að jeg talaði aldrei þau orð, sem þeir herma upp á mig. Jeg sagði, að hækkun sú á launum embættismanna, sem varð með lögunum 1877, og þar með fylgjandi aukin skattabyrði, hefði átt nokkurn þátt í útflutningi fólks í kringum 1880. Og þetta er nokkuð annað en andmælendur mínir hafa lagt mjer í munn. Jeg er í engum vafa um, að jeg hefi hjer rjett fyrir mjer. En það, sem að öðru leyti átti mestan þátt í burtflutningi fólksins, var ekki verslunarástandið, eins og hv. 1. þm N.-M. (J. J.) var að fræða oss um, heldur hafísar og harðindi. En jeg tek það aftur fram, að breytingar á skattalöggjöfinni áttu og allmikinn þátt í útflutningnum og óánægju fólksins. Þarf ekki annað en fletta upp í blöðunum frá þeim árum t. d. „Norðanfara“, til að sannfærast um það, hverjum augum þá var litið á launalögin og skattalögin frá 1877. Fleiri en hv.frsm. (Þór. J.) hnutu um þessi ummæli mín, og lögðu mjer jafnframt orð í munn, sem jeg mælti ekki. Einna fastast kvað þó að orði hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), því að hann fullyrti, að jeg hefði sagt, að launalögin 1877 hefðu flæmt fólk úr landi hjer. Hv. þm. (G. Sv.) vítti einnig stóryrði, sem hann taldi mig hafa notað, sagði, að jeg hefði verið að tala um gegndarlausa fjáreyðslu, og vildi auðsjáanlega þýða orð mín svo, að jeg hefði viðhaft orðið eyðsla í sömu merkingu og fjársóun eða óþarfa fjáraustur. Jeg viðhafði nafnorðið eyðsla, eins og gefur að skilja, í mótsetningu við sparnaður, og er engin ástæða eða jafnvel heimild til hártogana á þessu, og misskilningi hans er eigi til að dreifa. Hv. þm. (G. Sv.) vildi halda því fram, að útflutningurinn hefði stafað af því, að í kringum 1880 hefði þjóðin ráðist í ýmislegt, sem hefði haft allmikil útgjöld í för með sjer, og sumum blöskrað það. Jeg kannast ekki við, að þetta sje rjett. Það voru aðallega embættalaunin, bygging Alþingishússins og einhverjar vegabætur hjer nærri Reykjavík, sem fje var lagt til, og fólkinu ofbauð, og það var eftir öllum atvikum ekki undarlegt, þótt almenningi þætti djúpt tekið í árinni, því að fátæktin var mikil og almenn og alþýða manna eigi víðsýn eða framsækin, sem eðlilegt var, eftir aldagamla kúgun og kotungslíf. Tveir af mælendum hafa getið þess, að verðstuðull sá, sem miðað er við, sje bygður á verðlaginu í júlí 1914, og því lægri en haustið 1914, en aftur hærri en haustið 1913; og hafi hv. nefnd því yfirsjest, er hún vill miða hann við haustið 1914. Jeg get ekki með fullri vissu dæmt um verðhækkun frá júlí til október 1914; þó hygg jeg, að hún nemi eigi miklu; getur verið, að kornvara hafi verið einhverju dýrari í október en í júlí; aftur á móti hefir kjöt eflaust verið dýrara í júlí en október, og líklega einnig smjör, sem selt var úr landi um sumarið. Þess vegna lít jeg á þetta eins og hótfyndni. Því hefir verið haldið fram, að eigi væri ástæða til að bera fram brtt., er til lækkunar horfðu. Til þess að sýna fram á, á hve miklum rökum þetta er bygt, ætla jeg að bregða upp ofurlítilli fjárhagsmynd fyrir hv. þingdm. Samkvæmt því, sem stendur í nefndaráliti hv. launanefndar, ættu laun embættismanna og starfsmanna þeirra, er þar ræðir um, að verða, að viðbættri dýrtíðaruppbót, nokkuð yfir 2 milj. króna. Þó er þess að gæta, að þar eru ekki taldir með alþýðukennarar, ekki póstar, ekki ullarmatsmenn nje síldarmatsmenn, ekki ýmsir símamenn úti um land, ekki yfirsetukonur, sem nú eiga að taka laun úr landssjóði, eða eftirlaunafólk. Allir þessir þurfa þó að fá dýrtíðaruppbót, ekki síður en hinir, ef sanngirni er sýnd. Kemst þetta því eflaust upp í 3 miljónir króna, sem er sama sem 32 kr. skattur á nef hvert á landinu. Þetta er þó ekki nema minni hlutinn af því, sem greiða þarf til landsþarfa. Eftir er að leggja fram fje til samgangna, verklegra fyrirtækja, vísinda o. fl. Auk þessa eru ótalin sýslugjöld og sveitatillög. Þegar alt þetta og fleira er til tínt, mun vera óhætt að þrefalda upphæðina, sem til launa gengur, og setja öll opinberu gjöldin röskar 9 miljónir króna, eða um 100 kr. á hvert mannsbarn á landinu. Jeg skal ekkert um það segja, hvort gjaldabyrðin hjá grannþjóðunum er meiri eða minni fyrir nef hvert; mig brestur nákvæmar skýrslur um það. En það er hvorki rjett að miða við höfðatölu eða upphæð króna í þessu, heldur verður að miða við allan hag og ástæður gjaldendanna, og hjer er hann ekkert glæsilegur. Mjer mun verða svarað því, að mikið af gjöldum þessum sje borgað af efnamönnum, og að þeir sjeu færir um að bera þau. Eigi að síður legst þó gjaldabyrðin allþungt á efnalitla menn, og áreiðanlegt er það, að fái nýmælin öll framgang, sem nú er verið að ýta áfram í þinginu, verða opinber gjöld hjer á landi miklu meiri en almenning hefir dreymt um að þau yrðu. Jeg tel þýðingarlaust að tefja tímann með langri ræðu; hv. þingdm. munu hafa gert það upp með sjálfum sjer, hvernig þeir ætla að greiða atkvæði, og hafa vonandi gert sjer málið og afleiðingar þess nokkurn veginn ljósar. Þess vil jeg þó geta, áður en jeg lýk máli mínu, að lúalegar þykja mjer þær aðdróttanir samverkamanna minna í launanefndinni, að jeg hafi borið fram brtt. til að afla mjer gengis hjá kjósendum. Jeg gæti vissulega sagt þeim til óþurftar eitthvað enn lakara um hvatir þeirra til fylgis við frv., ef jeg vildi, og má vera, að þeir vænti þó góðrar uppskeru af því. Hins vegar liggur mjer brigsl þeirra í ljettu rúmi, og veit vel, að jeg kaupi fárra höfðingja hylli með brtt. mínum, en gerðir mínar get jeg varið fyrir sjálfum mjer, og það nægir. Jeg þykist sjá glögt miður góðar afleiðingar af því, sem verið er að gera, og vildi að mínu leyti reyna að draga úr þeim. En jeg vildi mega beina því að andstæðingum mínum, að þeir byrji á sjálfum sjer og sópi fyrir eigin dyrum. Einstökum öðrum aðfinslum, sem að mjer hefir verið beint, læt jeg ósvarað, því að mjer finst þær ekki hafa verulega þýðingu í sambandi við þetta mál.

Sigurður Sigurðsson Þegar jeg talaði í dag, gleymdi jeg að geta um tvær af brtt. mínum, og skal jeg nú minnast á þær og nota tækifærið til að sýna fram á, að þær eru alls eigi óverulegar. Fyrri brtt. er á þgskj. 496, undir tölulið d., og á við 11. gr. stjórnarfrv. Í þessari 11. gr. frv. er í 5. málsgrein þannig að orði komist, að kostnaðurinn við starfrækslu embætta þeirra, sem í greininni eru nefnd, skuli greiðast úr ríkissjóði sjerstaklega, og að dómsmálaráðherra ákveði fyrirfram fyrir hver 5 ár í senn, hve mikill kostnaður þessi skuli vera í hverju lögsagnardæmi fyrir sig. Nokkurn hluta þessarar málsgreinar vildi jeg orða öðruvísi. Jeg vildi hafa hann þannig, að kostnaðurinn væri ákveðinn eftir tillögum dómsmálaráðherra og samþykki Alþingis fyrir hver 5 ár í senn. Hv. frsm. (Þór. J.) mintist á þetta í dag og takli aðferðina óbrotnari eftir frv. en till. minni. Mjer skildist á honum, að hann væri hræddur um, að það mundi ganga lengri tími til að ákveða kostnaðinn eftir till. minni en eftir stjórnarfrumvarpinu. Má vera, að svo yrði. En mjer finst stjórnarfrv. selja dómsmálaráðherrunum nokkuð mikið sjálfdæmi. En þeir geta verið misjafnir, eins og aðrir menn, og vil jeg því eigi, að þeir sjeu einvaldir um þetta, heldur sje það látið koma undir þingið. Hin brtt. er á þgskj. 497, 6. töluliður, og er við 43. brtt.hv. nefndar, sem er um það, að lög þessi gangi í gildi 1. janúar 1920. Þó skuli dýrtíðaruppbót fyrir síðara missiri 1919 teljast af núverandi launum, eftir reglunum í 33. gr. Þessi síðari málsliður greinarinnar legg jeg til að falli burt. Það er verulegt atriði og miðar til ekki svo óverulegs sparnaðar. Jeg, sem sagt, vek athygli á þessari brtt., tel hana þýðingarmikla, og vænti þess vitanlega, að hún verði samþ. Úr því að jeg stóð upp á annað borð, skal jeg leyfa mjer að segja nokkur fleiri orð, aðallega út af ýmsum ummælum hjer í deildinni í dag, sem sumpart hafa verið stíluð til mín. Jeg er þakklátur háttv.frsm. (Þór. J.) fyrir undirtektir hans undir till. mína á þgsk. 495. Út af því, sem hann sagði um sparnaðinn við að samþ.till. mínar, skal jeg geta þess til leiðrjettingar, að sá sparnaður mun nema 40–50 þús. kr., fyrir utan síðustu brtt. mína á þgskj. 497, um að síðasti málsliðurinn í brtt. nefndarinnar falli burt. Ef sá sparnaður væri tekinn með, þá myndi hann vitanlega nema miklu meiru en 40–50 þús. kr., sennilega á annað hundrað þús. kr. Þá skal jeg leyfa mjer að leiðrjetta misskilning háttv.frsm. (Þór. J.), þar sem hann mintist á húsameistarann. Jeg tók hann að eins sem dæmi þess, að stöðugt væri verið að smíða ný embætti, en fór ekkert út í það, hvort hann væri þarfur eða óþarfur. Það getur vel verið, að það verði ekki kostnaðarsamara að hafa þenna mann á föstum launum, úr því að ráðið er, að hann verði meira og minna í þjónustu hins opinbera. Jeg gat þess líka, að jeg hefði helst óskað, að frv. þetta hefði aldrei fram komið. Það er satt, og jeg stend við það. En jeg bætti því við, að jeg hefði talið rjettara að láta sjer nægja að þessu sinni að lappa upp á dýrtíðaruppbótarlögin. Annars vil jeg vekja athygli á því, að jeg sje ekki, að dýrtíðarlögin frá síðasta þingi sjeu numin úr gildi með þessu frv., ef það verður að lögum. Það er kann ske álit nefndarinnar, að þau falli þá úr gildi af sjálfu sjer. En það tel jeg vafasamt. Svo að þá ættum við þarna tvenn dýrtíðarlög að fara eftir. Háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) gat þess, í sambandi við það, sem jeg hafði sagt, að embættismenn myndu rækja því betur stöður sínar, sem þeim væri hærra launað. Orð hans fjellu á þessa leið. Jeg skal geta þess, að jeg held, að allir betri embættismenn landsins, sem eru starfi sínu vaxnir, leysi störf sín vel af hendi. En þeir eru auðvitað misjafnir embættismennirnir, eins og aðrir. Og um suma embættismenn er það að segja, að þeir geta ekki, ýmissa hluta vegna, leyst störf sín vel eða viðunanlega af hendi, vegna ýmissa orsaka, ellilasleika, heilsubrests eða annara galla - Hitt er vafasamt, hvort aukin laun gera embættismennina betri eða skylduræknari. Háttv. þm.N.-Ísf. (S. St.) sagði, að við, sem viljum halda í og ekki fara altof geist í launahækkunum, litum að eins á málið frá annari hliðinni, og tækjum alls ekki tillit til þess, hve dýrt er að lifa vegna verðfalls peninga. Jú. Okkur er þetta fyllilega ljóst. Jeg hefi oft tekið það fram, að mjer er raun að því að mæla á móti launahækkunum alment. Jeg get vel unnað mönnum þess, að þeim líði öllum sem best, og ekkert síður starfsmönnum landsins en öðrum. En nauðsyn brýtur lög. Og jeg segi það aftur: Fjöldi embættismannanna er orðinn svo mikill, að þjóðin hefir naumast ráð á að launa þá alla sem sumir kalla ,,sómasamlega.“ Skal jeg þá koma að því, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) beindi til mín. Hann beindi til mín þeirri spurningu í sambandi við það, sem jeg sagði áðan, að nauðsyn væri að fækka embættum, ef þess væri nokkur kostur, og launa hinum þá þeim mun betur, hvaða embætti það væru, sem talist gætu óþörf. Mæltist hann til, að jeg semdi skrá, eða jafnvel flytti frv. um að leggja þau embætti niður, sem óþörf væru. Án þess að fara langt út í þá sálma, skal jeg gera það hv.þm. (G. Sv.) til geðs að nefna nokkrar opinberar sýslanir, sem jeg tel, að vel mættu missa sig, þjóðfjelaginu að skaðlausu. Jeg mintist áðan á örfáa pósta, en háttv.þm. (G. Sv.) hefir líklega ekki tekið eftir því. Þegar um óþörf embætti er að ræða, er fyrst að nefna ráðherraembættin, að vísu ekki öll. Við gætum byrjað með að fækka þeim um tvo. Jeg var upphaflega á móti fjölgun ráðherra, og er enn ekki orðinn sannfærður um, að sú fjölgun hafi gert gagn landi eða þjóð, nema síður sje. Enn fremur er mjer sagt, að nú bregði svo kynlega við, að töluverð ráðherra-ólyst sje komin í háttv.þm. Sá sjúkdómur mun vera nýr og áður óþektur. En þá virðist vera aukin ástæða til að fækka ráðherrum. Má vel vera, að 1916–17, þegar ráðherrunum var fjölgað, hafi nokkuð ráðið um fjölgunina, hvað margir þá vildu verða ráðherrar, enda var það mjög haft á orði. Þá má sjálfsagt fækka eitthvað kennurum háskólans. Ef t. d. ríki og kirkja yrði aðskilin, mætti fækka um einn eða tvo kennara í guðfræðisdeildinni. Og ef vel væri leitað, mundi mega finna tvö til þrjú embætti önnur við þessa stofnun, sem vel mættu missa sig.  Hv. frsm. (Þór. J.) hneykslaðist á ummælum mínum um 33. gr. frv. Jeg tek það ekki aftur, sem jeg sagði. Greinin er stórgölluð. En verði samþ.brtt. þær, sem fram eru komnar við greinina, þá er alt öðru máli að gegna. Annars legg jeg áherslu á það, að ef greinin verður að lögum eins og hún er orðuð í stjórnarfrv., mun hún binda þjóðinni þann bagga, sem erfitt verður undir að rísa. Og auk þess er alls ekki útilokað, að ákvæðum hennar verði misbeitt. Skal jeg svo ekki tefja tímann lengur. Hefi jeg svarað því helsta, sem vikið hefir verið að mjer, og læt því staðar numið.

Magnús Pjetursson Jeg sá engan biðja sjer hljóðs, en kunni ekki við að láta verða hlje á umr. Jeg bjóst alls ekki við, að svo fljótt myndi niður falla umr. um þetta mál. Þótt jeg búist ekki við að segja mikið sjerstaklega nýtt um þetta mál, sem ekki hefir verið sagt einhvern veginn áður, vil jeg þó undirstrika sumt. En sjerstaklega eru það þó nokkrir sundurlausir þankar út af brtt. á þgskj. 499. Má segja, að allur sá aragrúi af brtt., sem kominn er fram í þessu máli, sje smávægilegur í samanburði við síðustu brtt. á þessu þgskj., við 33. gr. Það er meginatriði alls frv., og hlýtur að ráða mestu um það, hvernig þessu máli lyktar, ekki að eins hjer á þingi, heldur og meðal þjóðarinnar. Þessi till. er nokkurskonar sprengidufl, sem getur valdið hinum mesta glundroða, ekki að eins innan þingsins, heldur og á öllum sviðum þjóðfjelagsins. Afleiðingarnar yrðu alveg ófyrirsjáanlegar, ef brtt. þessi verður samþykt. Vjer vitum, að embættismenn og starfsmenn ríkisins yfirleitt hafa sætt sig við stjórnarfrv., þótt mörgum þyki launin þar skorin við nögl. Og þó að nefndin, eða meiri hluti hennar, sem borið hefir fram brtt., hafi ekki tekið að öllu leyti til greina kröfur og óskir starfsmanna ríkisins, verður það þó vonandi ekki mikill ásteytingarsteinn. En hitt er jeg í litlum vafa um, að það getur orðið mikill ásteytingarsteinn, ef þingið breytir eins út frá rjettri stefnu í þessu máli og brtt. gera. Hv. þingdm. verða að athuga vel, hvert þeir fara, áður en þeir samþykkja þessar brtt. Það er athugavert við þessar brtt., að þær eru svo vel og kænlega dulbúnar, að menn geta ekki sjeð strax, að hjer er tekin önnur stefna en hjá stjórninni. Jeg býst við, að flutningsmenn hangi í því, að þeirri stefnu sje haldið, að veita dýrtíðaruppbót eftir verðlagsskrá. En það er óhætt að segja, að það er slumpareikningur út í loftið, fjarri því, sem er í 33. gr. frv. Því að þessir 2/3 launanna eru þannig til orðnir, að ekki eru teknar nema nokkrar vörutegundir, þegar reiknaður er út verðstuðullinn. Og af því að hagstofan gerir ráð fyrir, að teknar sjeu að eins þær vörur, sem hækka mest í verði, og verðlagsstuðullinn þannig verður þeim mun hærri, þá eru teknir að eins 2/3 launanna. En það sjá allir, að þegar þessir 2/3 eru komnir niður í 2000 þús. kr. að hámarki, þá er langt frá því, að bætt sje upp í þessi svo kölluðu „þurftarlaun“. Sjálfsagt hefir það vakað fyrir hv. flutningsmönnum þessarar brtt, að spara fje með þeim. Og það er satt, að í svipinn sparast fje með þessu. En jeg býst ekki við, að það sje sparnaður eða hagur fyrir þjóðfjelagið, ef brtt.hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) ná fram að ganga. Hv. 1. þm. S. M. (Sv. Ó.) sagði, að það, sem frv. fer fram á, sje meira en við höfum ráð á að bjóða. En jeg vil snúa þessu við og segja: Við höfum ráð á öllu fremur en að missa okkar bestu starfskrafta. Er það að búa í haginn fyrir framtíðina, að ganga svo frá, að framar fáist ekki hæfir menn til að vinna fyrir þjóðfjelagið. Það er bersýnilegt, að ungir menn, sem eitthvað eiga undir sjer og hæfir eru til að verða nýtir starfsmenn, hyllast ekki til að búa sig undir stöður hjá ríkinu, ef það er versti vinnuveitandinn. Það er hin mesta hætta. Við megum því ekki vinna að því, að starfsmenn ríkisins verði í framtíðinni óhæfari til að gegna störfum sínum en verið hefir. Það er svo laukrjett, sem hv.frsm. (Þór. J.) sagði, að ríkið á að launa þannig, að það eigi altaf víst að geta valið úr mönnum. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að búast mætti við, og jafnvel bólaði þegar á, að útflutningur manna hjeðan af landi gæti aukist, ef frv. þetta og brtt. meiri hlutans yrðu að lögum. Þessu hefir þegar verið svarað á ýmsan hátt. Getur verið, að ýmsir menn flyttu af landi burt af þessum sökum, en jeg held, að þeir yrðu ekki margir, sem landinu væri eftirsjá í. Yrði það þá heldur landhreinsun, ef þeir hugsuðu á líka leið og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.). En ef brtt. þessa hv.þm. (Sv. Ó.) verða samþyktar, þá verður áreiðanlega útflutningur. Þá fara hjeðan hæfustu og bestu starfsmenn landsins þangað, sem þeir búast við að geta lifað. Sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði, að svo mikil óánægja myndi af því rísa, ef frv. með brtt. nefndarinnar yrði samþykt, að hún gæti orðið óviðráðanleg. Jeg fyrir mitt leyti óttast það ekki, og það jafnvel þótt þessi hv.þm. (Sv. Ó.) færi um alt land og hjeldi þar sömu ræðuna, sem hann hjelt hjer. Þjóðin er of þroskuð til þess, að slíkt geti verkað á hana. En ef brtt.hv.l.þm. S.-M. (Sv. Ó.) verða samþyktar, þá verður óánægja meðal allra starfsmanna ríkisins, sem gæti orðið óviðráðanleg, og þjóðin mun engar þakkir kunna þinginu fyrir þesskonar ráðstafanir, þesskonar hjálparráð.  (Sv. Ó.: Jeg er dauður.)  Flutningsmenn brtt. eru tveir, og getur hinn þá svarað fyrir hinn látna. Eitt var enn, sem sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði í síðari ræðu sinni, að til sín hefði verið beint þeim aðdróttunum, að hann og kann ske fleiri töluðu svo í þessu máli til að geðjast kjósendum. Jeg drótta því alls ekki að honum, því að jeg veit, að hann þekkir íslenska kjósendur betur en svo. Hann veit, að þeir standa á hærra menningarstigi en svo, að hann gæti ímyndað sjer, að þeir taki slíkri framkomu vel, eða telji hana frambærilega til þjóðþrifa. Á undanförnum þingum hefir stöðugt verið rætt um það, að ráða fram úr svo kölluðum bjargráðamálum. Menn hafa ekki álitið, að neitt slíkt lægi fyrir þessu þingi nú, þegar ófriðnum er lokið. En það gæti farið svo, að þetta mál reyndist ekki síður mikið bjargráðamál en sum önnur. Ef þessu máli er ráðið þann veg til lykta, að trygging sje fyrir, að ríkið geti jafnan fengið þá hæfustu starfsmenn, sem unt er að fá, þá er það bjargráð fyrir framtíðina, sem kemur til góða bæði sjálfum okkur og niðjum okkar, sem við vinnum fyrir. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) var að tala um, að þjóðin hefði ekki ráð á, að borga starfsmönnum það, sem kallað er sómasamlega. Jeg tók fram áðan, hvað það væri, sem þjóðin hefði ekki ráð á. En það liggur í hlutarins eðli, sem og hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir tekið fram, að ef ríkið hefir ekki ráð á að borga embættismönnum sínum, þá getur ekki þjóðarbúskapurinn staðist, eða þjóðfjelagið. Jeg held, að báðir hv. flutningsmenn brtt. á þgskj 499, sem eru bændur, kannist við það, að ef þeir gætu ekki fengið hæfa vinnumenn til að starfa að búum sínum, þá yrðu þeir að hætta að búa. Eins er það með ríkið. Ef það getur ekki fengið góða menn í sína þjónustu, veit jeg ekki, hvernig þjóðarbúið á að geta staðist. Jeg ætla ekki að fara neitt sjerstaklega út í brtt. mínar og hv. 1. þm.N.-M. (J. J.). því hann hefir þegar gert grein fyrir þeim. En jeg vildi að eins vekja athygli hv. deildarmanna á þeim atriðum málsins, sem jeg hefi minst á, því jeg tel of mikið lognmók yfir mönnum í öðru eins stórmáli og hjer er á ferðinni, og getur því ekki skaðað að ýta við þeim.

Gísli Sveinsson Það er tiltölulega fátt, sem jeg hefi að segja að þessu sinni. Fyrst vil jeg gera stutta athugasemd við það, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði um útflutninginn til Vesturheims. Hann sagði í fyrri ræðu sinni, að útflutningurinn um 1880 hefði með fram stafað af launalögunum frá 1877. Þessu verð jeg að mótmæla, og tel að hjer sje skýrt rangt frá, þetta sje sögulega rangt. Hv. þm. (Sv. Ó.) minti á, að ekki þyrfti annað en að slá upp í gömlum „Norðanfara“ og „Þjóðólfi“ til að ganga úr skugga um þetta. Jú, það er rjett, að í „Norðanfara“ skrifaði einu sinni maður um launamálið og fann launahækkun embættismanna margt til foráttu. En þarna kom að eins fram skoðun þessa eina manns, en þar var ekki skrifað um, að menn flyktust burtu úr landinu vegna launalaganna. Enda mun það hugarburður eða óljós endurminning hv.þm. (Sv. Ó.), að þetta hafi átt nokkurn þátt í útflutningnum. Hann taldi líklegt, að þessi löggjöf sem hjer er á ferðinni, mundi leiða til hins sama. Ef launalögin yrðu nú samþykt, mundi fólkið flykkjast burtu af landinu. En mjer er spurn: Hvert heldur hv.þm. (Sv. Ó.) að fólkið fari? Hvar heldur hann að fólk komist nú hjá því, að greiða gjöld og þunga skatta. Heldur hann, að minni muni álögurnar í þeim löndum, sem styrjöldin hefir lamað? Alstaðar hvíla gífurlegar álögur á mönnum, bæði nú og munu gera, að minsta kosti í nánustu framtíð. Svo er öðru máli að gegna með launin þá og nú. Þá voru launin miklu hærri en þau eru nú, miðað við hve dýrt er nú að lifa, en ódýrt þá. Og þó að alþýða hefði verið óánægð með laun embættismanna þá, sem jeg leyfi mjer að draga í efa, þá er ekki ástæða til að ætla, að hún verði það nú. Hitt er annað mál, hvort útgjöld landssjóðs fari, vegna þessarar hækkunar, mikið fram úr því, sem alþýða hefir búist við. Það má vera. En það kemur þá til af því einu, að almenningur hefir ekki gert sjer neina grein fyrir því, hvernig sakir standa. Og þess var ekki að vænta, því hvorki stjórn landsins eða sjálft Alþingi hafa gert það, alt til þessa. Almenningur gat því ekki gert sjer neina hugmynd um það, hve miklu hækkunin, hin sjálfsagða hækkun, mundi nema. Og þess vegna er það alveg út í hött að segja, að farið sje fram úr því, sem almenningur ætlist til, ef frv. nær fram að ganga. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) talaði um, að kostnaðurinn við starfrækslu sýslumannaembættanna ætti ekki að úrskurðast af dómsmálaráðherra, heldur af Alþingi. Rökin fyrir þessu sagði hann þau, að dómsmálaráðherrar gætu verið misjafnir og þess vegna væri varhugavert að leggja þetta undir þeirra úrskurð einna. En þm. geta líka verið misjafnir. Og þótt jeg vilji ekki halda því fram, að ráðherra geri þetta altaf með rjettsýni, þá hefir hann þó miklu betri tök á því en þingið. Við vitum báðir, að þótt Alþingi samþykki eitt í dag, getur það samþykt annað á morgun. Því miður heyrði jeg ekki merkilegasta kaflann úr ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), því að jeg var kallaður frá. En jeg heyri sagt, að hann hafi verið að gefa skýrslu um þau embætti, sem óþörf væru og afnema ætti. Meðal annars hafði hann viljað afnema ráðherraembættin, og hafa að eins einn ráðherra. Gott og vel. En meðan allur þorri þm. telur þrjá ráðherra þarfa, þá er það ekki nóg, þótt t. d. jeg og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) vilji láta afnema þá. Þá hafði hann farið að tala um óþarft sendiherraembætti, en jeg veit ekki til, að búið sje að skipa nokkurn sendiherra, svo þetta er eitthvað út í bláinn hjá háttv.þm. (S. S.). Enn fremur hafði hann talið tvö prófessorsembættin við guðfræðisdeild háskólans óþörf, þegar aðskilnaður ríkis og kirkju væri kominn á. Jeg held nú, að fullsnemt sje að gera ráð fyrir afnámi þeirra á þessu stigi, meðan það mál er að eins í fæðingunni. Loks hafði hann klykt út með því, að vilja afnema kennaraskólann.  (S. S.: Jeg sagði að jeg hefði heyrt mann telja hann óþarfan)  . Nú, en álítur háttv.þm. (S. S.) hann það þó ekki sjálfur? Loks hafði háttv.þm. (S. S.) lofaði að gefa síðar fyllri skrá, og finst mjer ekki veita af því, eftir því, hvað þessi ætlar að reynast ófullkomin.