Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta frv., ásamt þeim tveim frv., sem næst eru á dagskrá á eftir því (frv. til l. um embættiskostnað sóknarpresta og aukaverk þeirra og frv. til l. um kirkjur), er eitt af þeim frv., sem kirkjumálanefndin hafði lokið við í fyrra og lögð voru fyrir Ed. þá í þinglokin, svo að kjósendum í landinu mætti gefast kostur á að kynnast þeim, því að þess var engin von, að þingið í fyrra gæti afgr. þau. Hinsvegar má búast við, að frv. nái nú samþykki Alþingis, og þá ef til vill í eitthvað breyttri mynd. Frv. lýtur að því, að prestum sé gert kleift að koma sér upp bókasöfnum, trúfræðilegs og menningarlegs efnis, og séu bókasöfnin eign prestakallsins eða landsins, svo sem staður og hús. Er hér um nýjung að ræða, sem ekki hefir verið reynd fyrr. Frv. fylgir allýtarleg grg., sem ég vil ekki fara að endurtaka. Leyfi ég mér svo að leggja til, að frv. verði vísað til menntmn., að lokinni umr.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég þarf ekkert sérstakt að taka fram í sambandi við þetta frv. að þessu sinni, en vildi aðeins óska, að því yrði vísað til fjhn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta frv. er ef til vill enn meiri nýjung en frv., sem næst var á dagskrá á undan því og fjallaði um bókasöfn prestakalla. þykir mér einnig sennilegt, að það muni ef til vill þykja athugavert eins og það er lagt fyrir. Í sem stytztu máli sagt er hér um launahækkun handa prestum að ræða. Sjálfir kalla þeir það embættiskostnað, og því verður ekki í móti mælt, að þeir færa sterk rök fyrir - sínum málstað, enda býst ég ekki við, að deilt verði um það, að prestunum sé full þörf á launahækkun. Hitt getur frekar orðið deiluefni, hvort landið sé fært um að verða við kröfum þeirra. Ég sé ekki ástæðu til að fara um frv. fleiri orðum, en vildi leggja til, að því yrði vísað til fjhn., að lokinni umr.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Þetta frv. fer ekki fram á aukin útgjöld fyrir ríkissjóð, heldur er með því stefnt að betra skipulagi um meðferð kirkna. Það er kunnara en frá þurfi að segja, hvílíkir misbrestir eru á því, að meðferð kirkna hér á landi sé svo sem vera skyldi. Hinsvegar hefir reynslan orðið sú, allsstaðar þar sem komið hefir til mála að færa saman prestaköll og fækka prestum, að söfnuðurnir hafa borið fram eindregin mótmæli gegn því, svo að helzt lítur út fyrir, að menn vilji halda óbreyttri þeirri prestatölu og kirknatölu, sem nú er. Af slíku getur að sjálfsögðu ekki annað leitt en að komið verði í veg fyrir, að kirkjurnar séu vanræktar svo mjög sem nú eru þær. Það er ekki vansalaust fyrir okkur sem menningarþjóð, að kirkjurnar eru víða notaðar til að þurrka þvott í, t. d. að taka, auk þess sem algengt er, að þær séu notaðar til almennrar geymslu. Hefi ég ekki óvíða séð það, þar sem mig hefir borið að kirkjustað, að þvottur hefir verið breiddur á kirkjubekkina. Má nærri geta hverjum augum útlendingar muni líta á slíka meðferð kirkna, þeir sem ferðast um hér á landi. Það er nauðsynlegt að kippa þessu til betra horfs. Frv. gengur í þá átt, að komið verði föstu skipulagi á meðferð kirkna, og er það eina leiðin til þess að ráða bót á þessu efni. Treysti ég því, að hv. deild sjái, að frv. stefnir í rétta átt og veiti því brautargengi. Að svo mæltu vildi ég leggja til, að frv. yrði vísað til allshn., að umr. lokinni.

Héðinn Valdimarsson Ég ætla ekki að fara að hefja umr. út af þessu frv., en í sambandi við það vildi ég leyfa mér að gera fyrirspurn til hæstv. stj. viðvíkjandi stjfrv. yfirleitt. Svo er mál með vexti, að ég hefi orðið þess var, að ýmsir stuðningsmenn stj. hafa fengið stjfrv., áður en þeim hafði verið útbýtt meðal þm. Að minnsta kosti hefi ég ekkert stjfrv. séð, fyrr en hér á þingi, og sama hefir verið um þá þm., sem ég hefi átt tal við um þetta. Er það mjög vítavert, ef þm. er að þessu leyti gert lægra undir höfði en stuðningsmönnum stj., því að þm. eiga að sjálfsögðu að fá frv. fyrstir manna, og sem fyrst, svo að þeir geti rakið efni frv. á þingmálafundum og þannig gefið kjósendum sínum tækifæri til að taka afstöðu til þeirra. Vildi ég gjarnan heyra, hverju hæstv. stj. hefir til þessa að svara.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég held að það sé um misskilning að ræða hjá hv. 2. þm. Reykv., hvað þetta snertir. Núverandi stj. hefir í þessu efni fylgt venju fyrirrennara sinna. Meðan við framsóknarmenn vorum í andófi, fengum við aldrei að sjá stjfrv. fyrir en á þing var komið. Minnist ég þess, að á meðan hv.þm. Dal. var ráðh., fékk enginn neitt að vita um það, sem hann var að brugga. Fæ ég ekki séð, að það sé átöluvert nú fremur en áður, þó að stj. sendi frv. ekki til þm. löngu áður þing kemur saman. Hitt er annað mál, þó að horfið væri frá þessari venju, sem er ein af þeim fáu venjum, sem núverandi stj. hefir haldið frá fyrirrennurum sínum. Annars er það tilgangslaust að vera að sýna hv. 2. þm. Reykv. og hans flokksbræðrum stjfrv., því að til þessa hafa jafnaðarmenn ekki látið svo litið að halda þingmálafundi með kjósendum sínum. Þar gegnir öðru máli um íhaldið og okkur framsóknarmenn. Ég get að lokum látið þess getið, að ég minnist þess ekki, að aðrir þm. en hv. 2. þm. Rang. hafi spurt mig um stjfrv. Sagði ég honum lauslega frá efni þeirra, og lét hann sér það nægja. Þessar ákúrur hv. 2. þm. Reykv. ná því ekki til mín.

Sigurður Eggerz Ég verð að játa það, að ég man ekki allt það, sem gerðist í minni stjórnartíð, enda skal ég ekkert fullyrða um það, sem hæstv.dómsmrh. beindi til mín. Hitt þykir mér undarlegt, að annar af stuðningsflokkum stj. skuli fá stjfrv. á undan hinum og ég finn sárt til með sessunaut mínum, hv. 2. þm. Reykv., út af því ranglæti, sem stj. hefir sýnt honum með þessu.

Héðinn Valdimarsson Hv. þm. Dal. hefði getað sparað sér hluttekningu sína, því að hann veit vel, að við jafnaðarmenn erum ekki stuðningsmenn núverandi stj. Hæstv. dómsmrh. þótti það afsökun á þessu framferði stj., sem ég lýsti í fyrri ræðu minni, að hið sama hefði átt sér stað í tíð íhaldsins. Fæ ég nú reyndar ekki séð, að nein afsökun sé fólgin í þessu. Annars þarf ekki meira um þetta að ræða. Hæstv. Dómsmrh. hefir lýst því ótvírætt yfir, að við jafnaðarmenn höfum ekkert að gera með það að fá stjfrv. og ættum því ekki að fá þau, heldur aðeins Framsóknar- og Íhaldsflokkurinn. ég hygg annars, að við jafnaðarmenn afrækjum ekki kjósendur okkar meira en aðrir flokkar í landinu, nema síður sé. Það kann að vera, að við höldum minna af þingmálafundum, en við höldum í þess stað flokksfundi. Og ég veit ekki betur en að sumir af fundum hæstv. ráðh. hafi verið réttir og sléttir flokksfundir. Hæstv. ráðh. ferst því ekki að vera að hafa hátt um þetta.

Lárus Helgason Mér þykja þær ádeilur harla einkennilegar, sem nú er verið að hefja á stj. Ég er víst talinn einn af flokksmönnum stj.

Nema heima í héraði

og ekki hefi ég neitt frv. séð, fyrr en hér á þingi. Veit ég og ekki betur en að sú hafi verið venja til þessa, að þm. hafi ekki fengið stjfrv., fyrr en á þing var komið. Getur því ekki gefið neitt tilefni til að fara a5 deila á stj., og hlýtur að vera á misskilningi byggt.

Jóhann Jósefsson Úr því að verið var að hefja þessar umr. á annað borð, get ég ekki látið hjá líða að taka í sama streng og hv. 2. þm. Reykv. Það vildi svo til fyrir skömmu, að ég var staddur á fundi með þessum hv.þm. og dýralækni stj. En ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ég hefi aldrei fengið stjfrv. svo snemma, að ég hafi getað haldið fundi um þau með kjósendum mínum, og mega þó teljast greiðar póstgöngur til Vestmannaeyja. Þótt ég hafi dregið fram á síðustu viku fyrir þing að halda fundina, hefir það komið fyrir ekki, og ég hygg að það sé regla hjá hæstv. stj., að beita þeirri aðferð við andstæðinga sína. Hæstv. dómsmrh. hvað þessa reglu hafa gilt í tíð fyrrverandi stjórna, en hv.þm. Dal. hefir mótmælt því, að svo hafi verið í sinni stjórnartíð, og má ætla, að aðrar fyrrverandi stjórnir hafi fylgt sömu reglu og hann í þessu efni. Ég verð að telja það mjög ámælisvert af stjórninni að halda fyrirætlunum. sínum leyndum, svo að þingmönnum gefist ekki kostur á að fá álit kjósenda sinna um þær. Þetta á jafnt við, hvort sú stjórn, sem að völdum situr er Tímastjórn eða ekki. Ég hefi kvartað undan þessari aðferð við hæstv.dómsmrh. einslega, og hefir hann sagt, að sömu aðferð hafi verið beitt við sig, meðan hann var í stjórnarandstöðu. En hvað sem því líður, er það jafnóþolandi. þessi þjóð hefir sannarlega nóg að bera af sköttum og álögum, auk ýmiskonar gerræðis og ofbeldis af hálfu stjórnarvaldanna í seinni tíð, þó að kjósendur séu eigi sviftir þessum rétti sínum, að láta í ljós álit sitt á þeim málum, sem stjórnin leggur fyrir þingið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég vil benda hv.þm. Vestm. á það, að þar sem hann talar um rétt, sem tekinn sé af kjósendum, þá er hér ekki um fornan rétt að ræða, heldur nýjung, sem vel getur verið að sé æskileg. Hitt er ekki satt, að neinn forn réttur hafi verið brotinn á kjósendum með því að senda þeim ekki stjfrv. fyrir þing. Ég hefi sjálfur átt sæti á þingi í 8 ár, þar af 5 í stjórnarandstöðu, og fékk á þeim 5 árum ekki eitt einasta frv. fyrir þing. - Eins og hv.þm. V.-Skaft. hefir þegar tekið fram, hefir þessi stjórn yfirleitt ekki sent nokkrum þingmanni stjfrv., a. m. k. hefi ég ekki gert það. Ég vil minna hv.þm. Vestm. á eitt óskabarn hans, frv. um ríkislögreglu, sem unnið var að í flokki hans mikinn hluta vetrar, en haldið leyndu fyrir öllum landslýð, unz á þing kom. Finnst nú hv.þm. Vestm. ekki, að rétt hefði verið af Jóni Magnússyni að lofa sjómönnunum í Vestmannaeyjum að sjá frv. í tæka tíð, svo að þeir hefðu getað lagt blessun sína yfir það, áður en það kom fyrir þingið?

Hannes Jónsson Á þingmálafundum í Vestur-Húnavatnssýslu hefir þráfaldlega verið undan því kvartað síðustu 6 – 7 árin, hve óheppilegt væri að hafa ekki stjfrv. fyrir sér. Man ég, að þáverandi þm. kjördæmisins, Þórarinn Jónsson, ataldi þetta harðlega á sínum tíma. Það mun rétt vera, að þetta hafi ekki verið venja í tíð fyrrverandi stjórnar. En ef nauðsynlegt er, að það verði venja, er rétt að hv.þm. láti vilja sinn í ljós um það. Aðalatriðið er hér sem oftar, að breyta til batnaðar, en ekki að sakast um orðinn hlut. Ég vil taka það fram, að mér hafa engin frv. verið send. Hinsvegar hafði ég fengið að vita um efni sumra þeirra með því að gera fyrirspurnir. En það er ekki nóg. Kjósendur þurfa að hafa frv. sjálft fyrir sér, svo að þeir geti látið álit sitt á þeim í ljós, þótt það álit sé að vísu eigi ávallt staðgott, þar sem oft er lítill tími til að athuga og rökræða málin á stuttum fundum. Vestfirðingar hafa tekið upp þá aðferð að halda lengri fundi, þar sem menn fá tækifæri til að rannsaka málin og koma með rökstutt álit. Myndi mjög til bóta, að slíkt fundarsnið yrði tekið upp víðar. Ég skal svo eigi fara fleiri orðum um þetta efni, en vona að stjórnin breyti sem fyrst um reglu.

Hákon Kristófersson Án þess að ég vilji verða þátttakandi í umræðum þeim, sem hér hafa farið fram, sem ég tel að athuguðu máli eðlilegar, vil ég taka það fram, að ég hefi jafnan litið svo á, að orsökin til þess, að þingmenn hafa ekki fengið stjfrv. fyrir þing, væri sú, að frv. væru eigi svo snemma tilbúin, að slíkt væri hægt. Ég skal ekki segja, að hæstv. núverandi stjórn hafi farið í þeim efnum hægra en fyrrverandi stjórnir, en ekki er mér grunlaust um það, að eitthvað sé þó til í þeim ásökunum. Ég hefi hér fyrir framan mig framhaldsnál. póst- og símamálanefndar, og finnst mér, að eins hægt hefði verið að senda það þingmanninum og öðrum í sama héraði. Mér er m. a. kunnugt um, að ekki var það sent til mín, eins og þó hefði verið mjög vel hægt. Að ég átti kost á að sjá það fyrir þing, kom af því, að ég sá það á heimili eins vinar míns, sem látinn er fyrir 7 árum. Honum hafði verið sent það! 

Kaupfélagsmönnum

. Ég sá hana þó hjá einum, sem ekki er í neinu kaupfélagi. Ef þessar tvær bækur mega ekki eins sjást af Sjálfstæðismönnum sem öðrum, tel ég það illa farið, allra helzt þegar þær eru gefnar út fyrir fé úr ríkissjóði. Hæstv. dómsmrh. hefir lýst yfir því, að hann hafi engin frv. fengið í tíð fyrrverandi stjórna. Þótt ég rengi ekki orð hans um það, sé ég þó ekki betur, en aðstaða hans til að afla sér frv. eða fá upplýsingar um efni þeirra sé ólíkt betri en okkar utanbæjarmanna. Þau ummæli, er hann hafði viðkomandi frv. um ríkislögreglu, sanna líka bezt, að svo er, því að hann segir, að sér hafi verið kunnugt um efni þess löngu áður en það kom fyrir augu annara þingmanna. Ég átel ekki stjórnina fyrir að hafa ekki sent út frv., af því að ég geri ráð fyrir, að þau hafi ekki verið tilbúin, en hitt tel ég ámælisvert, ef allir fá ekki sömu möguleika til að kynnast þeim málum, er stjórnin hugsar sér að leggja fyrir næsta þing, hver svo sem er.

Forseti (JörB): Ég vil biðja hv.þm. að halda sér við efnið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er ekki undarlegt, þó að raddir komi fram um þetta efni. En ástæðurnar fyrir því, að frv. stjórnarinnar hafa ekki verið send til þingmanna, eru einkum tvær. Önnur er sú, að frv. eru oftast ekki fullprentuð fyrr en skömmu fyrir þing. Hin ástæðan er sú, að í 21. gr. stjórnarskrárinnar er gert ráð fyrir, að konungur geti lagt fram frv. Það hefir ekki þótt viðkunnanlegt að gera efni frumvarpa opinbert, og að blaðamáli, fyrr en frumvörpin hafa verið lögð fyrir konung. Hinsvegar stendur öllum opið að fá vitneskju um efni þeirra, t. d. með því að gera fyrirspurnir. Frv., sem landbúnaðinn snerta, hafa verið lögð fyrir Búnaðarþingið. En þess er jafnan getið, er svo stendur á, að frv. sé ennþá eigi opinbert mál. Hinsvegar mun ég eigi setja mig upp á móti því, að nýr siður verði upp tekinn, ef það er fært. Mér kemur það undarlega fyrir, sem hv.þm. Barð. sagði, að bókin, „Samvinna bændanna“, hefði eingöngu verið send Framsóknarmönnum. Við útsendinguna var farið eftir síðustu skýrslum um framteljendur í landinu, og um hana annazt af samvizkusömum manni. Ég á því bágt með að trúa því, að ummæli hv.þm. Barð. hafi við rök að styðjast.

Einar Jónsson ég er nýkominn á fundinn og því ekki vel kunnugur, um hvað umræður hafa snúizt, en mér skilst að deiluefnið sé það, að stjfrv. sé eigi útbýtt nógu snemma meðal þingmanna áður en þing er sett. Við þm. Rang. héldum fundi skömmu fyrir þing, en á þeim fundum hafði ég ekkert plagg í höndum um fyrirætlanir stjórnarinnar á næsta þingi. Ég gerði að vísu ráð fyrir, að mál, sem óútrædd voru á síðasta þingi og máli þóttu skipta, kæmu aftur fyrir í vetur, en aðrar upplýsingar gat ég ekki gefið um mál, sem tekin yrðu til meðferðar á þessu þingi. Samþingismaður minn hafði að vísu tekið eitthvað af stjfrv. með sér austur, en svo illa tókst til, að hann týndi þeim eða gleymdi áður en til funda kæmi. Mér finnst það næsta ranglátt, að þeir þm., sem búa í Rvík, njóti hærri réttar en aðrir í þessu efni, með öðrum orðum, þm. Reykv. eiga enga kröfu til þess, að fá stjfrv. á hönd, áður en þing er sett, frekar en aðrir þm., sem fjær búa. Tel ég þá miklu nær að láta engan þingmann sjá frv., fyrr en á þing er komið. Annars álít ég, að sú stjórn, sem nú situr, hafi hér nokkra afsökun, þar sem hún mun ekkert semja af frv. sínum sjálf, heldur ræður sérstakar nefndir eða sérstaka menn til þess fyrir sína hönd. Hún veit því ef til vill ekkert um, hvað samning frumvarpanna líður. Það hefir verið regla um langa liðna tíð, að frv. stjórnarinnar kæmust ekki í hendur þm. fyrr en í þingbyrjun. Hvort sem breytt verður þeirri reglu eða ekki í framtíðinni, þá legg ég áherzlu á, að meðan allir fá ekki frv., fái enginn þau. En af því, sem ég sagði hér að framan, er auðsætt, að stj. hefir metið sína flokksmenn meira en aðra, þar sem samþingismaður minn fékk frv. með sér, en ég ekkert, enda þótt svo færi, að hvorki honum né kjósendum hans kæmu þau að notum, vegna gleymsku eða vangar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) mér er ekki kunnugt um, að neinn þm. hafi fengið neitt af mínum stjfrv. Hitt er rétt, að ég sagði hv. 2. þm. Rang. í samtali ágrip af þeim rétt fyrir þingið. En fyrsti maður, sem ég úthlutaði stjfrv., hygg ég hafi verið hv.fyrrv.þm. V.-Sk., sem situr nú hér í blaðamannaherberginu fyrir hönd Morgunblaðsins.

Gunnar Sigurðsson Það er rétt hjá hæstv.dómsmrh., að ég átti lauslegt samtal við hann um stjfrv. hans áður en ég fór austur. Hinsvegar biðum við eftir frv., sem okkur þótti miklu varða, þ. e. frv. um brýr og fyrirhleðslur á vatnasvæðinu eystra, en það frv. gátum við ekki fengið, af því að vegamálastjóri hafði það ekki til. Það var aðeins eitt þingmál, sem ég hafði sérstakan áhuga fyrir að nái, vegna þess að það snerti sérstaklega mitt kjördæmi. Það var um vatnamál Rangæinga. Það frv. fékk ég á síðustu stundu. Vissi ég, að það stafaði af því, að frv. var ekki fyrr tilbúið frá vegamálaskrifstofunni. - Hv. samþingismaður minn sagði að ég hefði gleymt að hafa frv. með á fundina. En það er að mestu leyti misskilningur. Ég hafði það með á tveimur fundum, en vegna þess að ég fór mjög snemma morguns af stað á þriðja fundinn, þá gleymdi ég að láta frv. í töskuna. Þetta kom þó ekki að sök, því að ég mundi vel efni frv. Ég get tekið undir það, að óþægindi eru að því fyrir þm., að stjfrv. eru eigi svo snemmbúin, að þm. geti lagt þau fyrir til umræðu á þingmálafundum. En ég vil þó skjóta því til hæstv. fors., að mér finnst ærið óviðkunnanlegt að blanda slíku máli inn í það mál, sem nú er virkilega á dagskrá. Vona ég að það komi ekki fyrir oftar.

Jóhann Jósefsson mér fannst hv. 2. þm. Rang. komast í nokkra mótsögn við sjálfan sig í niðurlagi ræðu sinnar. Hann vildi ekki láta ræða þetta mál, en vildi þó hinsvegar fá því breytt. Skil ég ekki í þeim tvíveðrung. - Það sem hæstv.forsrh. lagði til þessa máls, fannst mér sanngjarnt. Hann var sammála mér og öðrum um það, að óheppilegt væri að hafa ekkert af fyrirætlunum stjórnarinnar til umræðu á þingmálafundum. Ég get vel trúað því, að hann vilji kippa þessu í lag. - En til að minna á, hvernig þetta hefir verið framkvæmt, þá dugar að segja frá umburðarbréfum þeim, sem send hafa verið út um land frá skrifstofu Tímans, eða undan handarjaðri stjórnarinnar. Í bréfi, er sent var út fyrir jólin, hefi ég fyrir satt, að flokksmönnum hæstv. stjórnar hafi verið gefið fyrirheit um, að þeim yrðu send stjfrv. á sínum tíma. Í öðru bréfi, sem kom eftir áramótin, er sagt frá þessum frv. Er þar gengið svo langt, að þar er getið frv., sem stjórnin ætli að leggja fyrir þingið, en sem enn hafa eigi komið fyrir augu þm. Svo er t. d. um fimmtardómsfrv. Sakleysi og hlutleysi hæstv. stjórnar lýsir sér þá á þennan hátt. Ég skal litlu svara hæstv.dómsmrh. - Hann talaði um ríkislögreglufrv. Það var satt, að það kom eigi fram fyrir þing. Þótt hæstv. ráðh. talaði háðslega um ríkislögreglufrv., þá ætti hann manna sízt að gera það, hann, sem bæði hefir haft lögregluvörð og einkavörð um sig af hræðslu við bolsana.

Bolsarnir hafa verið góðir við mig

.

Gunnar Sigurðsson Hv. þm. Vestm. taldi mig hafa verið tvísaga. Það er ekki rétt. Ég vildi aðeins láta ræða þetta mál sérstaklega, t. d. með þál.

Það hefði átt að gerast 1924!

, en eigi sem kirkjumál.

Benedikt Sveinsson Ég stend upp vegna þess, að ég mun vera einna fyrstur þm., sem átalið hafa, að stjfrv. koma jafnan síðla fram. Það var í stjórnartíð Hannesar Hafsteins. Ég mun einnig hafa ýtt við næstu stjórn, sem par kom á eftir, um þetta. En niðurstaðan vill ávallt verða sú hin sama, að stjórnarfrv. verða síðbúin. Munu, þegar bezt lætur, tók á fyrir þá þm., sem búsettir eru í Reykjavík, að sjá frv. nokkrum dögum fyrir þing, en sjaldan tími til þess að senda þau út um land áður þingmenn fari heiman, því síður, að færi sé að bera þau undir kjósendur. Hæstv. forsrh. lýsti ástæðum að þessum töfum, meðal annara þeirri, að frv. þurfa að leggjast fyrir konung. - En þótt frv. væru eigi fullsamin að öllum frágangi, þá væri þó hagkvæmt að landsmönnum væri kynnt meginefni þeirra áður, t. d. í stjórnarblöðunum, svo að færi gæfist á að ræða þau á þingmálafundum, og kjósendur ættu kost á að athuga þau og ræða um við fulltrúa sína, áður á þing kæmi. Ef umræður þessar gætu orðið til þess, að horfið væri að því ráði, að stjórn vor birti landslýð höfuðatriði þeirra frv., er hún ætlar sér fram að bera, þá væri heim ekki til einskis varið. En hitt er satt, að þau mál, sem nú eru á dagskrá, gefa naumast mikla ástæðu til þess að þessar umr. hafi farið fram. Þau eru ýmist sjálfsögð á hverju þingi, svo sem er með tvo fyrstu málin, eða þá að þau voru kynnt á síðasta þingi. Svo er um 3., 4. og 5. mal. - Það væri þá helzt 6. málið, sem er þáltill. um að Ísland sæki um upptöku í þjóðabandalagið. En um það mál hefir mikið verið rætt og ritað. Meðal annars hafa fræðimenn skrifað um það í tímarit og haldið fyrirlestra um það í útvarp. - Þessar löngu umr. eru því óþarfar í sambandi við þau mál, sem nú eru á dagskrá. - En svo sem ég hefi þegar sagt, þá er þeim þó ekki á glæ kastað, ef þær mættu til þess verða, að betra skipulag fengist um birting stjórnarfrumvarpa framvegis.

Sigurður Eggerz Ég get vel fallizt á, að æskilegt væri, að stjórnarfrv. væru fyrr tilbúin og send út. En venjulega eru stjórnirnar seinar á sér um tilbúning þeirra. Það er sá djúpi sannleikur í málinu. Ég er lítið kunnugur þeim tilkynningum, sem hv.þm. Vestm. talaði um að kæmu frá stjórninni. En ég hefi þó heyrt, að maður nokkur hafi ferðast um Dalina og boðað símalagningu á vissu svæði, heim á hvern bæ. Ef þetta er rétt, þá get ég verið hæstv. stjórn hjartanlega þakklátur fyrir það.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég hygg tilgangslítið að fylgja máli þessu úr garði með langri tölu. Það er öllum kunnugt, að þegar stjórnarskrárbreytingar eru á döfinni, er gjarnan reynt að sæta lagi um að hrinda þeim áleiðis, þá er reglulegar kosningar fara fram, til þess að komast hjá sérstökum kosningum. Því var það, að fyrrverandi stj. bar fram á þinginu 1927 frv. um breytingar á stjórnarskránni, sem þá náði fram að ganga á því þingi, en þessi hv. d. felldi á þinginu 1928. Aðalbreytingin, sem þingið 1927 vildi gera á stjórnarskránni var að fækka þingum, þannig að hafa fjárlagaþing einungis annaðhvort þar. Sú breyting er ekki tekin upp í þetta frv. Deildin er nú skipuð að mestu sömu mönnum og 1928, og þess er tæplega að vænta, að hún mundi nú fallast á þær hinar sömu breytingar, sem hún felldi 1928. Auk þess hefir reynsla síðustu ára verið á þann veg, að ég tel mjög tvísynt, að það sé í raun og veru framkvæmanlegt að heyja reglulegt þing annaðhvort ár. Við Íslendingar erum í örum vexti á flestum sviðum, breytingarnar eru stórfelldar frá ári til árs, bæði í viðskiptamálum öllum og atvinnuháttum, og peningamál vor eru enn ekki komin í varanlegt horf, meðan gjaldeyrir okkar hefir ekki fast verðgildi. Að þessu vel athuguðu, hygg ég, að stjórnarskrárbreyting í þá átt að fækka þingum, verði ekki talin æskileg, enda hafa ekki heyrzt raddir um það frá kjósendum í seinni tíð, svo teljandi sé. Ég hefi ástæðu til þess að halda, að þjóðin æski ekki breytinga í þá átt. Með þessu frv. er aðallega gert ráð fyrir tveim breytingum á stjórnarskránni frá 1920. Önnur atriði frv. standa síðan í sambandi við þær tvær höfuðbreytingar. Önnur aðalbreytingin er um það, að fækka þm. niður í 36, með því að afnema landskjörið. Að þessi breyting náði ekki fram að ganga á þinginu 1927, var ekki fyrir þá sök, að hún ætti þar ekki raunverulegt fylgi, því að 6 af 7 nefndarmönnum, sem um málið fjölluðu í hv.Nd., báru fram till. um þetta, sem var felld með 14:14 atkv., af ótta við það, að till. mundi verða felld hér í þessari hv. d. Þeir, sem stóðu að þessari till. þá, voru ýmsir áhrifamenn úr flokki núverandi stjórnarandstæðinga, og má þar nefna Þórarin Jónsson á Hjaltabakka. Ég skal leyfa mér að benda á nokkrar almennar ástæður fyrir afnámi landskjörsins og fækkun þingmanna. Ég lít svo á, að landskjörið eigi í rauninni ekki tilverurétt. Reynslan hefir synt, að þær vonir, sem menn gerðu sér um landskjörið, hafa mjög brugðizt. Það hefir ekki komið að því gagni, sem til var ætlazt af hálfu formælenda þess. Má og geta þess, að tilorðning landskjörsins var upphaflega tilviljun ein. Þegar konungkjörnu þingsætin voru lögð niður, voru í þessari deild ýmsir áhrifamenn, sem þá hefðu lent út úr þinginu, ef ekki hefði verið gripið til landskjörsins, til þess að afla þeim þingsætis áfram. Fækkun þm. hlyti að hafa í för með sér ekki óverulegan sparnað við þinghaldið. En auk þess, að ríkissjóði sparaðist við það nokkrir tugir þúsunda, væri öllum landslýð sparaður mikill kostnaður og óþægindi. Það er í rauninni næsta furðuleg tilhögun að stefna saman öllum landslýð til þess eins, að kjósa þrjá þingmenn og kosta til þess stórfé úr ríkissjóði, og baka kjósendum um allt land stórkostlega fyrirhöfn og kostnað. Loks munu engir halda því fram, að þm. séu of fáir, þótt þeim væri fækkað niður í 36. Og sízt er ástæða til að óttast, að þingstörf gengu ógreiðara en nú, þótt þm. væri fækkað. Það er vafalaust, að við höfum hlutfallslega miklu fleiri þm. en aðrar þjóðir, og hlutfallslega miklu dýrara þinghald. Að öðu leyti vil ég um afnám landskjörsins leyfa mér að vísa til umr. á þinginu 1927. Um hina höfuðbreytinguna skal ég vera fáorður. Hún er sú, að færa aldurstakmark kosningarréttar og kjörgengis til Alþingis niður í 21 árs aldur, til samræmis við aldurstakmarkið við kosningar í malefnum sveita og kaupstaða, sbr. 1. nr. 23 frá 1929. Enda þótt lítil reynsla sé enn fengin um þá breyt., þá hygg ég þó, að hún bendi fremur til þess, að þessi rýmkun kosningarréttar og kjörgengis hafi verið fyllilega réttmæt, og þau hin sömu rök hníga að þeirri breyt. á stjskr., sem hér er um að ræða. Ég þori að fullyrða, að margir þeirra, sem voru á móti nefndri réttarbót í kosningum sveita og kaupstaða á þinginu 1929, séu nú orðnir á annari skoðun. Ég vænti þess því fastlega, að þessi breyt. muni ekki valda deilum í þessari háttv. deild. Það hefir jafnan verið venja að kjósa sérstaka nefnd til þess að athuga stjórnarskrárbreytingar, sem fram hafa komið. Ég legg til, að svo verði og gert í þetta sinn, og ennfremur, að málinu verði vísað til þeirrar nefndar, að lokinni þessari umræðu.

Jón Baldvinsson Þegar ég fór að lesa þetta frv., urðu mér það hin mestu vonbrigði, hversu skammt það gekk. Sum atriði frv. ganga að vísu í rétta átt, en fyrst á annað borð er farið að hreyfa við stjskr., þá nægir ekki að taka nokkur atriði út úr, sem breytinga þurfa við, heldur verður að taka öll þau atriði, sem almenn krafa er um, að betur færu á annan veg. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, er kák eitt. Það hefir að geyma tvær breyt., sem að vísu eru báðar stórar breytingar, nefnilega afnam landskjörsins, sem vel getur verið að réttmætt sé, og svo hin breytingin, sem er stórmerk, en það er að rýmka kosningarréttarskilyrðin. Hér hefði átt að fylgja með að afnema skipting Alþingis í tvær deildir. Þessi tvískipting Alþingis er ekkert annað en svikamylla, sem ráðugir stjórnmálamenn hafa fundið upp til þess að flækja mál milli deilda og tefja afgreiðslu þeirra. Það er alkunnugt, að mörg ágæt mál stranda í deildunum einungis á því, að haft er í hótunum að fella þau í hinni deildinni, þegar þau koma þangað. Tvískipting þingsins gerir þannig öll störf þingsins ógreiðari og þinghaldið í heild miklu lengra og dýrara, auk þess sem það gerir niðurstöður þingmála oft aðrar en meirihlutavilji þingsins stendur til. Ef þessi breyt. yrði tekin upp og Alþingi gert að einni málstofu, væri sjálfsagt viðeigandi að breyta þingsköpum eitthvað, til þess að tryggja betri athugun á málum, en um það býst ég við, að yrði fullt samkomulag, er til kæmi. Það aðalatriði frv., að færa aldurstakmark við kosningar til Alþingis niður í 21 ár, er alveg sjálfsögð breyt., en undarlegt er það, að núv. stj., sem áður hefir lagt fyrir þingið frv. um rýmkun kosningarréttar í málefnum sveita og kaupstaða, skuli ekki þora að ganga jafnlangt í þessu frv. sem í frv. um kosningar í malefnum sveita og kaupstaða. Það hefir mörgum litizt svo á við lauslegan yfirlestur þessa frv., að í því felist sama réttarbótin um kosningarrétt til Alþingis og felst í lögum nr. 23 frá 1929 um kosningar í málefnum sveita og bæja. En það er langur vegur frá, að svo sé. Úr þessu frv. er sleppt einu stóru atriði, nefnilega að veita þeim, sem þegið hafa opinberan styrk, einnig kosningarrétt og kjörgengi til Alþingis. Hæstv. stj. taldi ekkert varhugavert að veita þessum mönnum kosningarrétt og kjörgengi í málefnum sveita og kaupstaða, en nú er hún svo íhaldssöm allt í einu að þora ekki að taka samskonar ákvæði upp um alþingiskosningar. Þetta eru rangindi og hringlandaháttur af hálfu stj. Það eru nógu margir smánarblettir á stjskr. okkar, þótt þessi væri þveginn burtu. Þetta ákvæði stjskr. á að afnema tafarlaust, og það því fremur, sem sjálft þingið leyfir að hafa undanbrögð um þetta atriði og gefur hreppsnefndum vald til að fara í kringum nefnd ákvæði stjskr. og þannig brjóta anda hennar. En þrátt fyrir þetta þorir hæstv. stj. ekki að koma fram með till. um þetta. Það má jafnvel búast við því, að meðan nefnt ákvæði stendur óhaggað í stjskr., þá geti einhverjir farið að draga í efa, hvort réttindaákvæði ýmissa laga séu í gildi, t. d. berklavarnalaganna, sem mæla svo fyrir, að enginn skuli missa neins í af opinberum réttindum við að þiggja styrk skv. berklavarnalogunum. Það eru enn ótalin mörg atriði í stjskr., sem þurfa breyt. við, og gefst síðar tækifæri til að ræða það til nokkurrar hlítar, þegar málið kemur í nefnd og til frekari meðferðar í deildinni. Það er í rauninni ofur skiljanlegt, að hæstv. stj. skyldi einmitt taka rýmkun kosningarréttaraldursins upp í frv. Það hafa komið fram svo háværar kröfur um það í seinni tíð, að hún hefir ekki þorað að standa á móti þeim, einkum eftir að félag ungra framsóknarmanna sendi á öndverðu þingi áskorun um að breyta þessu. Félög jafnaðarmanna hafa stöðugt haldið þessu fram, og síðan íhaldið fór að skipta sér af samtökum ungra manna í landinu, hafa þeir víst líka látið í ljós samskonar óskir. Það getur því ekki talizt nein sérstök dyggð eða siðferðislegt afrek hjá hæstv. stj., þótt hún hafi tekið þetta ákvæði upp í frv., en hitt er alveg fráleitt, að hún skuli ekki um leið hafa lagt til að breyta síðari málsgr. 29. gr.stjskr. í samræmi við þá breyt., sem gerð var 1929 á kosningalögum sveita og bæja.