Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Það hefir dregist nokkuð að afgreiða þetta mál úr nefndinni til 2. umr. Hefir hún haft málið til meðferðar á mörgum fundum, með því að lítið hefir verið að gera í nefndinni. Þetta mál er eitthvert merkilegasta og nauðsynlegasta málið, sem fyrir þessu þingi liggur. Eins og allir vita, hafa búfjársjúkdómar gert mjög mikið tjón hjer á landi bæði fyr og síðar. Áður var það einkum fjárkláðinn og bráðapestin, en nú hefir mönnum í seinni tíð tekist, fyrir vaxandi þekking og rannsóknir, að finna ráð og meðul til þess að vinna bug á eða minsta kosti draga úr því böli, sem þessir tveir aðalsjúkdómar hafa fyr og síðar leitt yfir landbúnaðinn íslenska. Þó vantar ennþá herslumuninn, en jeg vona nú, að þingið sjái sóma sinn í því að láta nú ekki öllu lengur dragast að ganga milli bols og höfuðs á kláðanum. Í seinni tíð kveður einna mest að lungnaormaveiki og fjöruskjögri og fleiri búfjársjúkdómum, sem stafa af illu eða skemdu fóðri. Jeg get að vísu ekki gefið neina skýrslu um það tjón, sem þessir sjúkdómar valda árlega. Reyndar var safnað skýrslum um alidýrasjúkdóma samkv. lögum frá 1905, en þó undarlegt sje, held jeg, að aldrei hafi verið unnið úr þeim skýrslum. En hvað sem því líður, þá skal jeg geta þess, að árið 1927 hrundi niður búfje bænda í mörgum hjeruðum landsins, og eru dýralæknar ekki á einu máli um, af hverju hafi stafað. Sumir telja það lungnaorma, aðrir lungnabólgu og loks hefir því verið haldið fram, að orsökin hafi verið skemt fóður. En það eitt er víst, að ekki stafaði fjárfellir þessi af heyleysi, því það ár voru heybirgðir manna með mesta móti. Þá má hiklaust fullyrða, að árlega sje bændum bakað stórtjón af völdum fjöruskjögurs, Hvanneyrarveiki og fleiri þvílíkra kvilla. Þegar nú þessu er þannig háttað, ættu allir að vera sammála um það, að fylsta nauðsyn sje til að reyna að finna orsakir sjúkdómanna og ráð við þeim. Að þetta mætti takast, er ekki ósennilegt, og það með ekki ýkjamiklum kostnaði Flestir þeir menn, sem helst hafa vit og sjerþekkingu á þeim málum, munu líta svo á. Að minsta kosti þeir, sem jeg hefi talað við um þetta og leitað álits hjá. Sjálfur hefi jeg vitanlega litla þekking á þeim atriðum. Hinsvegar hefir verið leitað álits læknadeildar háskólans. Bendir álitið eindregið í þá átt, að þótt slíkar rannsóknir sem hjer ræðir um sjeu nokkuð kostnaðarsamar og taki langan tíma, þá sjeu þær líklegar til að leiða til árangurs, þannig að vinna að verulegu leyti bug á þessum sjúkdómum. Í sömu átt bendir og álit Skúla Guðjónssonar læknis í Kaupmannahöfn, sem er fræðimaður á þessu sviði. Hann telur þetta frv. æskilegt og líklegt að leiði til árangurs. Þess má og geta, að rannsókn búfjársjúkdóma er ekki hið eina hlutverk þessarar stofnunar. Engu síður er brýn þörf á að fá fóður rannsakað. Loks ætti slík stofnun sem þessi að geta framleitt bóluefni við bráðapest. Hingað til hafa verið nokkur mistök í því efni, og hygg jeg það hafi stafað af því, að ekki var hægt að prófa bóluefnið á sauðfje um leið og það var búið til. Með því að framleiða bóluefnið hjer ætti að fást meiri trygging fyrir því, að það væri góð vara. Þegar nú svo stendur á, virðist tæplega álitamál, að hefjast þurfi handa þegar í stað, eftir því sem efni og ástæður leyfa. Að vísu er ekki hægt að segja fyrirfram nákvæmlega, hvernig framkvæmdum skuli hagað eða hvaða kostnað slíkt hefði í för með sjer. Gert er þó ráð fyrir, að byrjað sje í smáum stíl, t. d. ráðinn einn kunnáttumaður, sem beiti sjer fyrir þessum málum og helgi þeim krafta sína óskifta. Svo er og gert ráð fyrir, að aðrar rannsóknarstofnanir landsins leggi liðsinni, og sömuleiðis aðrir kunnáttumenn í ýmsum greinum. Því næst sjeu keypt áhöld nokkurnveginn eftir þörfum. Þetta á alt að vera í smáum stíl í byrjun, en sje aukið um leið og nauðsyn og reynsla krefur og eftir því sem þing og þjóð sjer sjer lært. Að lokum vil jeg benda á, að þetta frv. er aðeins heimildarlög fyrir stj., og jeg efast ekki um, að hún noti þá heimild varlega, og ekki nema að vel rannsökuðu máli. En þetta mál skiftir landbúnaðinn miklu, og er því þessi heimild ekki að ófyrirsynju gefin. Með tilliti til þess leggur meiri hl. til, að frv. verði samþykt.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Landbúnaðarnefnd gat ekki orðið á eitt sátt um afgr. frv. þessa, enda þótt hún sje öll á einu máli um það, að nauðsyn beri til að ráða bót á því, sem frv. er ætlað að laga. Frv. þetta á að verða heimildarlög fyrir stj. til þess að setja á stofn rannsóknar- og tilraunastofu í þarfir atvinnuveganna, eftir nánari ákvæðum, sem um það verða sett. Að jeg gat ekki orðið samnefndarmönnum mínum samferða um afgreiðslu frv., er sökum þess, að jeg tel það ekki nægilega undirbúið til þess að verða að lögum á þessu þingi. Hefi jeg því borið fram sjerstakt nál., á þskj. 185. Hvað snertir 3. gr. frv., þá virðist mjer hún benda til þess, að stofnun sú, sem hjer ræðir um, geti ekki einu sinni orðið vísir til slíkrar stofnunar sem 1. og 2. gr. ræða um, því að í 1. gr. er talað um, að stofnun þessi geti látið efnarannsóknarstofu ríkisins eða rannsóknarstofu háskólans athuga fyrir sig. Í 2. gr. frv. er það tekið fram, hvert verkefni rannsóknarstofu þessarar skuli vera, og er það samkvæmt henni svo víðtækt, að óhugsandi er, að einn maður geti int það alt af hendi. Það, sem henni er ætlað að gera, er: 1. Efnafræðilegar rannsóknir. 2. Gerla- og sýklarannsóknir. 3. Fjörvirannsóknir. 4. Jurtasjúkdóma. 5. Ýmsar aðrar rannsóknir, sem heyra undir allar þessar tegundir. Allar þessar , rannsóknir eru svo sundurleitar, umfangsmiklar og vandasamar, og jeg þekki engan einn mann með þeirri þekkingu, að hann geti int alt þetta af hendi. Þá verður að athuga alt vel í sambandi við þær, áður en byrjað er á þeim, til þess fyrst og fremst, að þær komi að tilætluðum notum, og í öðru lagi að þær verði ekki alt of kostnaðarsamar fyrir landið. Jeg tel því með öllu ógerlegt að hrapa svo mjög að þessu sem með frv. þessu virðist gert. í 5. gr. frv. er svo kveðið á, að ríkisstjórnin skipi stofnun þessari forstöðumann, sem hafi nægilega vísindalega mentun til starfans, og jafnframt á hún að fá honum nægilega aðstoð. Eftir þessu skilst mjer, að forstöðumaðurinn eigi að ráða því sjálfur, hve mikla aðstoð hann fær, en að þingið eigi engu þar um að ráða. Þá er og í 6. gr. ákveðið, að ríkissjóður leggi fram nægilegt fje til rekstrarkostnaðar stofnun þessari, og það eflaust eftir till. forstöðumannsins. Virðist mjer því, að honum sje með þessu fengið ærið mikið vald í hendur til þess að heimta fje úr ríkissjóðnum. Mjer hefði því fundist rjettara að flýta máli þessu ekki svo mjög sem hjer virðist gert, þar sem ekki eru athugaðir í sambandi við það jafnsjálfsagðir hlutir sem þetta. Jeg fyrir mitt leyti hefði því getað fallist á, að skipuð væri t. d. 5 manna nefnd til þess að undirbúa mál þetta fyrir næsta þing, og virtist mjer vel til fallið, að nefnd sú væri t. d. skipuð forstöðumönnum rannsóknarstofanna, háskólans og ríkisins, og sínum fulltrúanum frá hvoru, Fiskifjelaginu og Búnaðarfjelagi Íslands, og einum af dýralæknum landsins. Þegar maður nú lítur á störf þau, sem stofnun þessari er ætlað að vinna, þá er það ljóst, að mestur hluti þeirra fellur nú undir efnarannsóknarstofu ríkisins, en í frv. er ekkert talað um annað en að hún eigi að halda áfram eftir sem áður án viðbótarstyrks af fje og starfskröftum, þó að þessi nýja rannsóknarstofa verði sett á stofn. Það er þó ætlast til, að hún bæti á sig störfum fyrir þessa nýju rannsóknarstofu. Það virðist því ekki hjá því verða komist að auka að einhverju leyti starfskrafta við hana og þar af leiðandi fjárframlög til hennar. Þetta verður líka að athuga áður en hlaupið er til framkvæmda í þessu máli. Auk þess þarf að útvega henni ýmisleg áhöld og rúmbetra húsnæði. Um efnarannsóknastofu háskólans er hið sama að segja. Hún hefir of lítið húsrúm og þarfnast ýmsra tækja til þess að geta starfað hliðstætt við aðrar slíkar stofnanir. Erlendis eru slíkar rannsóknarstofur sem þessar víða mjög stórar og fullkomnar, en að sjálfsögðu verðum við í þessu efni sem öðru að sníða okkur stakk eftir vexti. Það, sem okkur ríður mest á að fá rannsakað, eru húsdýrasjúkdómarnir. Rannsókn á þeim yrði sennilega að felast dýralækni, sem jafnframt væri vel að sjer í dýrasjúkdómafræði (Pathologi), en slíkum mönnum höfum við ekki á að skipa. Teldi jeg því rjettast, að stjórnin sneri sjer til landbúnaðarráðuneytanna í nágrannalöndunum og fengi leiðbeiningar hjá þeim í þessum efnum og jafnframt bendingu um hæfan mann til starfans. Það tel jeg nauðsynlegt, og mun jeg því bera fram tillögu um, að fje verði veitt í fjárlögum stjórninni til umráða í þessu skyni. Af húsdýrasjúkdómunum munu lungnaormasjúkdómarnir vera erfiðastir viðfangs og þeim næst fjöruskjögrið, sem er mjög algengt þar, sem fjörubeit er hjer á landi. Að rannsóknum á því hefir verið unnið dálítið í vetur af þýskum manni og skólastjóranum á Hvanneyri, og munu þeir telja, að vöntun bætiefna í fóðrið sje aðalorsök þess. Úr því má bæta með því að láta ærnar ekki ganga í fjöru um meðgöngutímann. Jeg skal og geta þess í þessu sambandi, að einn glöggur og greinagóður maður hefir sagt mjer, að honum hafi tekist að útrýma fjöruskjögri með því að lóga því fje, sem vott hefði af fjöruskjögri, og fá nýjan stofn í staðinn, er lifað hefði við ólíka staðháttu. Það, sem jeg því finn frv. þessu aðallega til foráttu, er það, að engin áætlun fylgir um það, hvern kostnað það muni hafa í för með sjer. Er því ekki hægt að ætlast til, að þingmenn gangi inn á það, þar sem þeim er falið af kjósendum sínum að viðhafa alla gætni í fjármálum. Hjer er ekki svo mikið sem gefin minsta hugmynd um, hvaða laun forstöðumaðurinn eigi að hafa, hvað þá meira. Af þessum ástæðum ræð jeg hv.þm. til þess að skjóta frv. þessu á frest til næsta þings til frekari undirbúnings, en legg til, að til bráðabirgða verði fenginn erlendur sjerfræðingur til þess að rannsaka þá húsdýrasjúkdóma, sem mestum spjöllum valda hjá okkur. Legg jeg því til, að rökstudda dagskráin á þskj. 185 verði samþ. Hún hljóðar þannig: „Með því að deildin telur málið mikilsvert, en ekki nægilega undirbúið, ályktar hún að vísa því til stjórnarinnar til frekari undirbúnings og væntir þess, að honum verði lokið svo snemma, að stjórnin geti lagt fyrir næsta þing frv. um þetta efni“.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vii leyfa mjer að þakka hv. nefnd fyrir afgreiðslu þessa máls, enda þótt hún hafi dregist nokkuð lengi. Það er ljóst af nál. beggja nefndarhlutanna, að þeir telja hvorirtveggja, að hjer sje um þýðingarmikið mál að ræða, enda þótt þeir komist að ólíkri niðurstöðu út frá sömu forsendum. Hv. meiri hl. felst á að fá stjórninni í hendur heimild þá, sem frv. ræðir um, og jeg skal jafnframt geta þess hjer, að það eru fleiri en hann, sem sjá og skilja hina miklu nauðsyn þessa máls. Búnaðarþingið fjekk frv. þetta einnig til meðferðar, og hafði sjerstök nefnd þar það til meðferðar, og bar hún fram svo hljóðandi tillögu: „Búnaðarþingið mælir eindregið með því, að frv. til laga um rannsóknir í þarfir atvinnuveganna nái fram að ganga á næsta Alþingi“. Var svo tillaga þessi samþ. af öllum fulltrúum bændanna, sem þar áttu sæti alstaðar að af landinu.  Hv. minni hl. vill aftur á móti ekki fá stjórninni í hendur heimild þá, sem í frv. þessu felst, og leggur því til, að öllum framkvæmdum í þessum efnum verði skotið á frest til næsta þings, aðallega sökum þess, að hann telur málið ekki nægilega undirbúið, og þá sjerstaklega að því leyti, að ekki liggur fyrir sundurliðuð skýrsla um kostnað þann, sem af því muni leiða. Um þetta atriði töluðum við þegar við fyrstu umræðu málsins hjer í deildinni, og tók jeg þá fram, að ekki væri hægt að segja neitt ákveðið um kostnaðarhlið málsins, meðan ekki væri víst, hver yrði forstöðumaður rannsóknarstofunnar og hversu fyrirkomulaginu um hana yrði háttað yfirleitt. Eins og jeg mun hafa getið um, þá er ekki hægt að segja um, hvort hægt muni verða að fá þann mann, sem jeg sjerstaklega hefi haft augastað á, sem sje Skúla Guðjónsson lækni, eða hvort taka verður erlendan mann. Um þetta er að sjálfsögðu heldur ekkert hægt að segja með vissu, fyr en stjórnin er búin að fá heimild þingsins til þess að ráða einhvern mann í þessu skyni. Þegar sú heimild er fengin, er fyrst hægt að fastráða mann og segja eitthvað ákveðið um kostnaðinn. Mjer finst því, að þótt dagskrá hv. minni hl. verði samþ., þá sje ekki hægt að gera meira í málinu en hjer er farið fram á. Jeg tel þetta svo mikið nauðsynjamál, að ekki megi dragast lengur að hefjast handa í því. Og jeg er þeirrar skoðunar, að það hefði átt að vera búið fyrir löngu að veita stjórninni heimild til framkvæmda í þessu máli. Þá sagði hv. minni hl., að með frv. þessu væri hrapað að framkvæmdum málsins. Sjerstaklega var það þó hin fjárhagslega hlið þess, sem honum fanst varhugaverð. Slík varfærni finst mjer ofureðlileg hjá manni úr andstöðuflokki stjórnarinnar, því að venjan er sú, að þeir eru altaf staðari og treysta stjórninni ver en flokksmenn hennar. Vilja þeir þar af leiðandi altaf fá henni sem minst völd í hendur. Eitt af því, sem hv.frsm. minni hl. hjelt fram gegn frv., var það, að hann taldi, að forstöðumaður rannsóknarstofunnar gæti heimtað þá aðstoð, sem honum sýndist. En þetta er ekki rjett, því að í 5. gr. frv. stendur, að ríkisstjórnin ráði forstöðumanninn og fái honum nægilega aðstoð. Hjer er beinlínis átt við það, að ríkisstjórnin ákveði laun aðstoðarmannanna og einnig hve margir þeir verði. Þá sagði hann ennfremur, að laun forstöðumannsins væru hvergi ákveðin. En í 6. gr. stendur: „Allur kostnaður við stofnun og rekstur stofunnar skal greiddur úr ríkissjóði, og skal í fjárlögum ákveða laun starfsmanna og nægilegt fje til annars rekstrarkostnaðar“. Það er því ekki hægt að láta þennan mann fá hærri laun en Alþingi ákveður. Jeg vona, að frv. nái fram að ganga, þó að nokkur dráttur hafi orðið á afgreiðslu þess. Og jeg skal lýsa yfir því, að þó að stjórninni verði veitt heimild sú, sem farið er fram á í frv., þá mun hún eigi notuð til að eyða fje ríkisins fram yfir það, sem bráðnauðsynlegt er. En heimildina þarf stjórnin að hafa, til þess að geta hafist handa í alvöru í þessu efni og m. a. til þess að geta samið við þær stofnanir, sem að einhverju leyti mundu eiga samvinnu við þessa væntanlegu rannsóknarstofu í þarfir atvinnuveganna.

Frsm. minni hl. (Jónas Kristjánsson) Það kom fram í ræðu hæstv.forsrh., eins og jeg hafði búist við, að hann viðurkennir, að undirbúningur þessa frv. sje ónógur. Um kostnaðinn getur hann svo gott sem ekkert sagt, og það er af því, að hæstv. stjórn hefir alveg vanrækt að leita ráða sjerfróðra manna í þessu efni. Það er ekki hægt að ámæla henni, þó að hún hafi ekki sjálf næga þekkingu til að annast undirbúning slíks máls, svo að í lagi sje, en það er alveg óafsakanlegt af henni að leita ekki til fagfræðinga. Hún hefði líka átt að leita samkomulags við þær ríkisstofnanir, sem eiga að aðstoða rannsóknarstofuna, áður en frv. var flutt hjer á Alþingi. Yfirleitt virðist mjer allmjög að frv. hrapað. Það er að vísu rjett, að nauðsyn stofnunar sem þessarar er mjög brýn. En alt um það má undirbúningurinn ekki vera svo ljelegur, að vonlaust sje um árangur þess vegna. En svo held jeg, að sje í þessu máli enn sem komið er. Jeg get ekki bent á aðra leið heppilegri en að fá útlendan sjerfræðing til að rannsaka búfjársjúkdómana hjer á landi. Leiðbeiningar um val þess manns gæti stjórnin sjálfsagt fengið hjá atvinnumálaráðuneytunum á Norðurlöndum. Hæstv. forsrh. gat þess, að hann hefði átt tal við Skúla lækni Guðjónsson um þessar væntanlegu rannsóknir, og mundi hann hafa góða þekkingu á þeim efnum. Það er að vísu rjett, að Skúli Guðjónsson hefir lagt stund á eina tegund þessara rannsókna, nefnil. fjörvirannsóknir. En hann er, ekki efnafræðingur og ekki heldur dýralæknir. Jeg þekki þennan mann persónulega, því að hann hefir verið aðstoðarlæknir hjá mjer. Mjer er kunnugt um, að hann er sjerlega duglegur maður og áreiðanlega vel að sjer í sínu fagi. En maður, sem á að hafa á hendi rannsóknir á dýrasjúkdómum, þarf að hafa þekkingu á dýralækningum, en hana hefir Skúli Guðjónsson ekki. Jeg er hræddur um, að þó að þetta frv. yrði samþ. nú, þá yrði verkefnið, sem á að leysa af höndum, eftir sem áður að ýmsu leyti óleyst. Mig undrar það ekki, þó að bændur vilji gjarnan fá hjálp gegn alidýrasjúkdómunum, og helst sem fyrst. En slíkar rannsóknir verða að vera í höndum fagfróðra manna. Hæstv. forsrh. gefur í skyn, að launin sjeu ákveðin í 6. gr. frv. Það er rjett, að sú grein talar um laun starfsmanna. En ekki verður af henni sjeð, hve margir starfsmennirnir eiga að vera. Þetta er eins og annað í frv., lítt hugsað. En það er áríðandi að gera sjer glögga grein fyrir þessum framkvæmdum eins og þær eiga að verða, alveg eins og menn hafa fyrir framan sig teikningu af húsi, áður en það er bygt. Jeg held, að heppilegt mundi vera að veita einhverja upphæð í fjárlögum þessu máli til undirbúnings. Þessu fje ætti svo stjórnin að verja til þess að leita aðstoðar erlendis. Og jeg held áreiðanlega, að erlendur sjerfræðingur myndi ráða betur fram úr þeim málum, er viðkoma dýralækningum, en mannalæknar. En þó að Skúli Guðjónsson geti ekki rannsakað alidýrasjúkdóma til hlítar, þá eru samt nóg verkefni fyrir hann. Hjer á landi þyrfti nauðsynlega að rannsaka innfluttar fóðurvörur og matvörur. Til þess væri Skúli Guðjónsson vel fallinn, og þar kæmi sjerþekking hans honum að góðum notum. Hjer er látið fara fram mat á öllum eða flestum útfluttum vörum, svo sem kjöti og fiski. En innflutta varan er aldrei metin. Og væri þó eigi síður þörf á því. Mjölið, sem hingað flytst, er oft alveg óboðleg vara til manneldis. Stundum er það margra ára gamalt. Hveiti er stundum gert hvítt með því að bleikja það með saltpjetursýrlingi og fleiri efnum, sem eitruð eru og skemma það. Malað korn heldur ekki fullu næringargildi lengur en 4-6 vikur. Gamalt mjöl er á sinn hátt alveg eins og hrakið hey, svift næringarefnum. Að endingu vænti jeg þess, að hv. deild geri sjer það ljóst, að með því að samþykkja dagskrá þá, er jeg hefi borið fram, er málinu best borgið og um leið opnuð leið til þess, að sjerfróðir menn geti fengið það til meðferðar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. frsm. minni hl. bar fram margt í ræðu sinni, sem mælir með því, að frv. fái að ganga fram einmitt nú. Þær ástæður skal jeg eigi ræða frekar að svo stöddu. En hann færði aðallega fram þrjú atriði til mótmæla, og þeim vil jeg gera skil í fám orðum. Það fyrsta, sem hv.frsm. fann stjórninni til foráttu í þessu máli, var það, að hún hefði eigi leitað til fagfræðinga við undirbúning frv. Þetta er mishermi. Stjórnin hefir einmitt leitað til þeirra fagfræðinga, sem völ var á. Hún hefir leitað til þess eina manns íslensks, sem lagt hefir stund á þær rannsóknir, sem hjer er um að ræða, og sá maður er Skúli læknir Guðjónsson. Staðhættir hjer á landi eru svo sjerstæðir, að erfitt er fyrir erlenda menn að gera sjer fulla grein fyrir þeim og taka tillit til þeirra. Því kaus jeg heldur að snúa mjer til manns, sem sjálfur þekkir þessa staðhætti. Jeg hefi líka ráðgast um þetta mál við menn á efnarannsóknastofunni. Sömuleiðis hefi jeg leitað ráða dýralæknanna, og einn þeirra hefir haft málið til meðferðar á Búnaðarþinginu og lagt samþykki sitt á þetta frv. Þá sagði hv.frsm., að stjórnin hefði átt að semja við rannsóknarstofnanirnar, áður en hún flutti frv. Þetta gat stjórnin alls ekki gert. Til þess hafði hún ekkert í höndunum. Ef stj. á að geta komið fram sem samningsaðili og með fullum myndugleik gagnvart þessum stofnunum, þarf hún að hafa til þess heimild Alþingis. Loks kom hv.frsm. að fjárhagshliðinni og sagði, að frv. tæki ekkert fram um það, hvað starfsmenn stofnunarinnar ættu að vera margir. En það verður á valdi Alþingis á hverjum tíma. Það ákveður sjálft, hversu mikið fje skuli leggja stofnuninni, og eftir því fer starfsmannafjöldinn. Veiti þingið t. d. laun handa tveim starfsmönnum, þá verða tveir starfsmenn ráðnir o. s. frv.

En er það nóg?

. Ja, það er alveg á valdi þingsins, hversu mikið það leggur í sölurnar fyrir stofnunina. Stj. fær þar engu um þokað. Eiginlega hefi jeg með þessu frv. bundið landsstjórnina meira en venjulegt er. En það er gert samkv. því „principi“, að heimildir í fjárlögum eigi að vera fyrir þeirri eyðslu, sem þarf að eiga sjer stað. Og mjer er óhætt að lofa því, að þessi heimild skuli ekki verða misnotuð í minni stjórnartíð. Jeg þykist heldur ekki hafa gefið Alþingi ástæðu til að ætla annað en jeg muni fara gætilega með heimildir. Á síðasta þingi var mjer t. d. veitt heimild til að láta ríkið taka upp verslun með tilbúinn áburð. Sumir hjeldu þá, að stjórnin myndi setja upp eitthvert afskaplegt verslunarbákn til að annast áburðarkaupin. En reyndin hefir orðið sú, að aðalverslun bændanna sjálfra annast þessi viðskifti fyrir litla borgun. Eins og jeg fór varlega með þessa heimild, svo mun jeg og fara með þá heimild, sem mjer yrði veitt, ef það frv., sem nú liggur fyrir, næði samþykki.

Halldór Steinsson Nauðsyn þeirra rannsókna, sem gert er ráð fyrir í frv., liggur eiginlega í augum uppi. En um frv. sjálft er öðru máli að gegna. Verði þetta frv. að lögum, verður sýnilega ekkert nema tómt kák úr framkvæmdum þeim, sem frv. gerir ráð fyrir, eftir því sem til þess er stofnað, og sjálf stofnunin hlýtur að verða mjög kostnaðarsöm. Eigi verkefni hennar að verða eins mörg og frv. gerir ráð fyrir, hygg jeg, að ekki muni veita af að minsta kosti 3 sjerfræðingum til að starfa við hana. Jeg verð að segja það, að þó að þörf sje allra þeirra rannsókna, sem nefndar eru í frv., þá er hún samt mismunandi brýn. Brýnust þörf er þeirra rannsókna, sem talað er um í 1. lið 2. gr. Og mjer finst, að þær hefðu átt að nægja í bráðina. Eftir að kominn væri fram árangur af þeim, mætti altaf fikra sig upp á skaftið og fjölga verkefnum. Hitt er sýnilega alveg ókleift, að einn maður annist alt þetta, og þó að maður sá, sem stjórnin hefir snúið sjer til, sje hæfur læknir, er hann ekki fær um að taka það að sjer. Það er alveg rjett, sem hv. 5. landsk. (JKr) sagði, að sá, sem veitir stofnuninni forstöðu, þarf að hafa þekkingu á dýralækningum. Hafi stjórnin dregið í efa, að þekking dýralæknanna hjer á landi nægði, var henni innan handar að snúa sjer til erlendra dýralækna. Jeg get heldur ekki litið á Skúla lækni Guðjónsson sem alveg óhlutdrægan mann í þessu máli, þar sem hann á í vændum vel launaða stöðu við stofnunina, ef hún kemst á fót. Jeg felli mig vel við ummæli hv. 5. landsk. um að fela nefnd manna að athuga þetta mál. Væri það gert, fengist nokkur trygging fyrir því, að næsta frv. um þetta efni yrði svo úr garði gert, að af því mætti vænta árangurs. Mjer sýnist stjórnin vel geta unað því að fá heimild í fjárlögum til þess að verja nokkurri fjárupphæð til að rannsaka alidýrasjúkdóma, enda ríður mest á því. Hæstv. forsrh. talaði lítið um till.hv. 5. landsk., og ræð jeg af því, að hann telji hana ófullnægjandi. En þar er jeg á öðru máli. Hæstv. forsrh. sagði, að Skúli Guðjónsson væri allra manna færastur til að veita þessari stofnun forstöðu.

Íslenskra

. Jeg verð að draga þetta mjög í efa. Jeg tel að minsta kosti tvo Íslendinga færari til þess en hann, og það eru dýralæknarnir tveir, sem mesta hafa æfinguna. Skúli Guðjónsson er aðeins sjerfræðingur í einni grein. Og um hin verkefnin, sem stofnunin á að hafa með höndum, álít jeg hann eigi dómhæfan. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri ekkert nýtt, að stjórnin fengi í sínar hendur slíkar heimildir sem þessa, og nefndi lögin um tilbúinn áburð. Jeg skal fúslega viðurkenna, að stjórninni hefir farið framkvæmd þeirra laga vel úr hendi. En hjer er um þýðingarmeira mál að ræða og engin trygging fyrir því, að lausn þess takist jafnvel.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hjelt, að jeg hefði getið um það við fyrstu umr. frv., hvernig þetta mál hefir breytst í höndum mínum, síðan jeg tók það fyrst til meðferðar, en af ræðu hv.þm. Snæf. sje jeg, að svo muni eigi hafa verið. En fyrir mjer vakti í upphafi, að starf stofnunarinnar yrði a. m. k. fyrst um sinn takmarkað við það verkefni, sem hv.þm. talaði um. Í mínum augum er rannsókn búfjársjúkdómanna langstærsta atriðið í þessu máli. Og ef hv. deild óskar þess, er jeg fús til að fallast á, að verksviðið verði þrengt í þá átt. Það var eftir tillögum samverkamanna minna, starfsmannanna hjá Búnaðarfjelagi Íslands, að jeg lagði frv. fram í því formi, sem það hefir nú. Þeir töldu rjettara að láta rannsóknirnar ná til atvinnuveganna yfirleitt, úr því að til þeirra væri stofnað á annað borð. Og þeir töldu, að frv. mundi fremur eiga framgangs von með því fyrirkomulagi. En komi það í ljós, að það sje líklegra til fylgis, ef verksviðið er þrengt, skal ekki standa á mjer að samþykkja það. Hv. þm. (HSteins) átaldi það, að jeg skyldi hafa snúið mjer til Skúla Guðjónssonar í þessu máli. En það gerði jeg einmitt fyrir áskoranir þeirra manna hjer á landi, sem helst bera skyn á þessi mál. Jeg skal taka það fram, að rannsóknir á fjöruskjögri hafa einmitt verið gerðar í samráði við þennan mann. Þannig hefir hann þegar látið til sín taka í þessum efnum, og það sem sjálfboðaliði. Viðvíkjandi því, sem sagt hefir verið um nauðsyn dýralæknisþekkingar, vil jeg benda á, að frv. gerir beinlínis ráð fyrir því, að dýralæknarnir verði samverkamenn stofnunarinnar. Upphaflega ætlaðist jeg til, að dýralæknirinn í Reykjavík yrði skyldur til að láta í tje aðstoð í þessu efni. Þeir hv.þdm., sem talað hafa gegn þessu frv., vilja gefa stjórninni bendingu um að ráðgast við nefnd manna um framkvæmd þessa máls. En enga ástæðu sje jeg til að tefja frv. þess vegna, því að stjórnin hefir þegar leitað ráða fróðustu manna hjer á landi, og mun einnig gera svo framvegis, þegar til framkvæmda kemur. En það skal vera reiðilaust af minni hálfu, þó að starfssviðið sje eitthvað þrengt, enda kemur það heima við fyrirætlanir sjálfs mín, eins og jeg gat um áðan.

Halldór Steinsson Jeg get verið mjög vel ánægður með þessa ræðu hæstv.forsrh., því að hann hefir lýst yfir því, að hann er mjer algerlega sammála um að leggja áherslu á 1. lið 2. gr., sem er um það, að reyna að finna orsakir þeirra sjúkdóma, sem mestu tjóni valda á búfje landsmanna. En þar sem þetta hefir verið sannfæring hæstv. ráðh. og er, að því er mjer skilst, ennþá, þá fer þetta frv. í dálítinn bága við þessa sannfæringu. Jeg hefði kunnað betur við, að aðeins þessi 1. liður 2. gr. hefði staðið í þeirri gr., en jeg treysti því, ef þetta frv. verður samþ., þá hagi hæstv.forsrh. framkvæmdum þessa máls samkvæmt hans skoðun, þeirri, sem hann nú hefir lýst yfir.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þetta frv. á þskj. 10 er shlj. bráðabirgðal. frá 19. júlí síðastl. Þau bráðabirgðal. voru sett vegna þess, að sum ákvæði í 1. nr. 35 frá 29. júní 1922, um út flutningsgjald af síld o. fl., þóttu óskýr og sumpart ekki tæmandi. Þess vegna hafði það komið fyrir, að sum ákvæði þeirra 1. voru skilin á tvo vegu, og ekki eins á öllum tímum. Sjerstaklega varð þessi misskilningur bagalegur, þegar átti að gera greinarmun á fóðurmjöli og áburðarefnum. Þetta tvent var óhjákvæmilegt að skilja að, vegna þess að útflutningsgjaldið var ekki jafnhátt fyrir báðar tegundirnar. Á fóðurmjöli var útflutningsgjaldið 100 au. á hver 100 kg., en fyrir áburðarefni var það 25 au. á sama þunga. Úr þessu bættu bráðabirgðal. og að sjálfsögðu einnig þetta frv., ef það verður að lögum. Í þessu frv. er einnig bætt úr því, hve lögin frá 1922 eru takmörkuð, því að þar er ekkert minst á hráefni, eins og t. d. síld, nje fiskiúrgang, þurkaðan eða óþurkaðan, sem flutt er út til vinslu. Úr þessum annmörkum er bætt með þessu frv. Fjhn., sem haft hefir þetta mál til meðferðar, er sammála um að leggja til„ að frv. verði samþ. Hinsvegar hafa einstakir nm. áskilið sjer rjett til að koma með brtt. við frv., og jeg sje, að ein slík till. er þegar komin fram, á þskj. 208. Jeg hefi ekki neitt um þá till. að segja að svo stöddu; n. tók að sjálfsögðu enga afstöðu til þeirra till., sem síðar kynnu að koma fram, en annars munu flm. sjálfsagt gera grein fyrir þeim, þegar þar að kemur. Fleira hefi jeg ekki um frv. þetta að segja, en vil að lokum ítreka þau tilmæli n., að frv. þetta verði samþ. að lokinni umr.

Forseti (GÓ): Útbýtt hefir verið brtt. á þskj. 208. Til þess að hún geti komið til umr. og atkv., þarf að leita afbrigða frá þingsköpum.

Ingvar Pálmason Jeg hefi komið með brtt. á þskj. 208. Skal jeg geta þess, að sú breyt. er að mestu shlj. frv., sem lá fyrir Ed. í fyrra og var afgr. til Nd., en náði þar ekki afgreiðslu. Ástæðan til þess, að slík brtt. er komin fram, er sú, að eftir söluverði saltsíldar er útflutningsgjald á henni óeðlilega hátt, borið saman við toll á síldarafurðum, svo sem síldarmjöli og síldarolíu. Síldartollurinn hefir ekki fengist lækkaður, og virðist því full ástæða til að hækka tollinn á verksmiðjuafurðum, sem út flytjast, eins og till. gerir ráð fyrir, og sömuleiðis af hráefnum og hálf- eða óunnum efnum, sem flutt eru út. Þar sem þetta frv. var rætt hjer í fyrra, sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða um það nú, enda er d. að mestu skipuð sömu mönnum og þá, svo að ætla má, að deildinni sje málið fullkunnugt. Jeg vil þó geta þess, að í brtt. er prentvilla í þriðju línu. Þar stendur „af hverjum 100 kg. af síldarmjöli, fiskmjöli þurkuðu og fóðurkökum 100 aura“, en á að vera 200 aura. Það er samhljóða frv. frá í fyrra. Að öðru leyti tel jeg ekki ástæðu til að tefja umr. um málið, en vænti þess, að brtt. verði samþ. Jeg gæti að vísu farið betur út í þetta mál, en af því að það var rætt á síðasta þingi, sje jeg ekki ástæðu til þess að sinni.

Jón Þorláksson Jeg verð að leggja til, að þetta mál sje tekið út af dagskrá að svo stöddu, svo að betri tími gefist til að athuga það, enda mun þess full þörf, þar sem prentvilla er einmitt í meginmálinu, sem ekki er gott að leiðrjetta í fljótum hasti.

Frsm. (Páll Hermannsson) Jeg vil taka undir með hv. 3. landsk. um að taka málið af dagskrá, og það því fremur, sem hæstv. fjmrh. er ekki viðstaddur í d. Væri æskilegt að heyra hans álit um málið áður en gengið verður til endanlegrar ákvörðunar.

Forseti (GÓ): Jeg vil verða við beiðni þessara tveggja hv.þdm. um að taka málið af dagskrá að sinni.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Um frv. þetta er ekki margt að segja. Venjulega þegar slík mál hafa legið fyrir þinginu, hafa þau náð fram að ganga. Þetta frv. fer fram á, að í Breiðavík í Vestur-Barðastrandarsýslu og í Sigurðarstaðavík á Melrakkasljettu skuli vera löggiltir verslunarstaðir. N. hefir ekkert við frv. að athuga og leggur því óskift til, að það verði samþ.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Sú breyt. á lögunum um skráning skipa, sem hjer er farið fram á í þessu frv., er ekki mjög stórvægileg, en hún er í því fólgin, að viðskiftafulltrúar landsins erlendis hafi rjett til þess að neita um útgáfu þjóðernisskírteinis, ef grunur leikur á, að ekki sje fullnægt þeim skilyrðum, sem uppfylla ber, eða með öðrum orðum, að viðskiftafulltrúar landsins hafi sama rjett og lögreglustjórar hafa nú samkv. gildandi lögum. En í þessu felst það öryggi, að ekki á að vera hægt að „leppa“ skip undir íslenskan fána erlendis. Ákvæði um þetta var ekki til áður í lögunum, en hjer er ráðin bót á þessu, enda hefir hv.Ed. litið sömu augum á þetta mál. Getur sjútvn. fallist á frv. og leggur til, að hv. d. samþ. það með lítilfjörlegri breyt. á einum stað, og er það eiginlega aðeins málfræðileg breyt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta frv., eins og það liggur fyrir á þskj. 170, var samþ. í hv.Nd. með yfirgnæfandi meiri hl., og þótt í því sjeu allmörg ákvæði, þá var það ekki nema eitt ákvæði, sem þar olli verulegum ágreiningi. Tilefnið til þess, að þetta frv. er flutt, er það, sem öllum er kunnugt, að samning þessara laga, nr. 43 15. júní 1926, um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, hefir orðið þannig, að það eru ákvæði í þeim lögum, sem ósamrýmanleg eru. Bæði fyrverandi stjórn og núverandi stjórn hnigu að því ráði að fela á vald hverrar bæjarstjórnar, hvernig lögin skyldi framkvæma á hinum ýmsu stöðum. Afleiðingarnar urðu þær, að t. d. hjer í Reykjavík og á Ísafirði fóru fram kosningar með ólíkum hætti. En þetta er óviðunandi, að haldi áfram, og enginn ágreiningur um, að þetta þyrfti að laga, svo ekki verði áframhald á því við næstu kosningar. En úr því að farið var fram á breytingar á þessum lögum á annað borð, þótti rjett að bera fram nokkrar fleiri, þær, sem hjer eru í þessu frv. 1. gr. frv. fer fram á rýmkun kosningarrjettarins, með því að færa aldurstakmarkið niður, og hinsvegar með því að fella niður það ákvæði, að menn missi kosningarrjett fyrir að hafa þegið af sveit. Um þessi atriði var eiginlega enginn ágreiningur í Nd.; öll allshn. var sammála um þennan aukna kosningarrjett. Í öðru lagi er ætlast til þess samkv. frv., að allir fulltrúar bæjarstjórna sjeu kosnir í einu, til þess að hlutfallskosningin njóti sín betur; t. d. er það svo hjer í Reykjavík, að þegar kosnir eru 5 fulltrúar, þá er það einn af flokkunum, sein engan fulltrúa fær, en það er mjög óeðlilegt, að frjálslyndi flokkurinn eigi engan fulltrúa í bæjarstjórn, sem annars mundi fá eina tvo, ef kosið væri í einu. Í sambandi við þetta er stytting kjörtímabilsins, sem er og sjálfsagt, ef hitt er tekið upp, og sömuleiðis, þegar allir fulltrúar eru kosnir í einu, þá á líka að kjósa varamenn, því að það raskar allri hlutfallskosningu, ef þarf að vera að kjósa einn og einn mann á milli, og sömuleiðis myndi af því stafa ekki alllítill kostnaður, svo að jeg hygg, að það atriði muni ekki valda ágreiningi, nje heldur þau önnur, sem jeg nefndi. Það atriðið, sem aftur á móti varð ágreiningur um í Nd., var það, hvernig bæjarstjóra skuli kjósa. Þeir eru nú kosnir af öllum bæjarbúum, en í frv. er stungið upp á því, að það sjeu bæjarstjórnirnar, sem kjósi bæjarstjórann. Menn halda því fram, að það væri meira „demokratiskt“ að láta alla bæjarbúa kjósa, en jeg fyrir mitt leyti álít, að það sje óeðlilegt, að slíkt sje gert. Alveg eins og þingið tilnefnir ráðherra og hreppsnefnd kýs sjer oddvita, eins álít jeg, að bæjarstjórnirnar eigi að kjósa sjer sinn oddvita, borgarstjórann; hann á að vera framkvæmdastjóri bæjarstjórnanna, og er því eðlilegt, að hann sje kosinn af þeim, sem hann starfar fyrir. Það getur líka komið fyrir, að borgarstjóri sje í fullkomnu ósamræmi við meiri hl. bæjarstjórnar á hverjum tíma; það getur verið, að frambjóðandi sje svo vel kyntur eða hafi slík sambönd, að hann vinni kosningu, þótt meiri hl. bæjarstjórnar sje á móti honum. Það færi t. d. ekki vel á því hjer í Reykjavík, ef borgarstjórinn væri íhaldsmaður, en meiri hl. bæjarstjórnar sósíalistar. Til þess að tryggja meiri festu í öllum þeim störfum, sem fyrir koma hjá bæjarstjórnum, þar sem bæjarstjóri er starfandi í öllum nefndum bæjarstjórnar, þá er nauðsynlegt, að trygt sje, að sama stefna í aðalatriðum ríki hjá báðum, en það er best trygt með því, að bæjarstjóri sje kosinn af bæjarstjórn. Mun jeg svo ekki ræða þetta frekar, en aðeins óska þess, að frv. verði vísað til allshn. að þessari umr. lokinni.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það eru þegar orðnar langar umr. um þetta mál, og jeg ætla því ekki að lengja þær mikið. Jeg geri ráð fyrir, að hv. andstæðingar þessa frv. hafi nú lokið við að tína fram þær ástæður, sem þeim hafa hugkvæmst gegn þessu frv., og þarf víst ekki að búast við neinum nýjum, markverðum röksemdum frá þeirra hlið úr þessu. Með þessu er ekki sagt, að andmælin, sem komið hafa fram við þessa umr. gegn frv., hafi verið svo sjerlega veigamikil eða þung á metunum. Þvert á móti. Það virðist svo, að andstæðingar málsins hafi reynt að halda því of fjarri veruleikanum, og flutt það inn á tilfinningasviðið. Frá þeim sjónarhól hafa þeir svo sett fram fullyrðingar, sem ekki eru á rökum bygðar, um svik við sparifjáreigendur, ríkisgjaldþrot, álitshnekki hjá erlendum þjóðum o. fl. þesskonar. Þetta eru enganveginn nýjar staðhæfingar, þær eru allar margsagðar og marghraktar áður. Það sem hjer kemur aðallega til greina er það, hvað verður, ef verðfesting fer fram, og hvað gerist, ef krónan er hækkuð. Í fyrra tilfellinu gerist ekki neitt, það verður alveg sama ástand og áður. Enginn verður var neinna missmíða eða byltinga á verðlagi. Núverandi ástand þekkja menn, og þjóðin er farin að byggja sínar framtíðarfyrirætlanir og atvinnuvegi á því. Gengið hefir staðið óhreyft í 3½ ár, og það hefir verið samkvæmt ákvörðun Alþingis, og eftir afskiftum undanfarinna þinga af málinu, má gera ráð fyrir að ætlast sje til þess, að alt sitji við það sama framvegis. Hv. þm. Dal. vildi halda því fram, að afstöðu Alþingis bæri svo að skilja, að ætlast væri til hækkunar. Er það fjarri rjettu lagi, því að miklu fremur má lesa það út úr ákvörðunum þingsins, að ekki eigi að breyta til frá því sem nú er í framtíðinni. Þjóðarbúskapurinn hefir lagað sig eftir verðlaginu, og með því fengist nokkurt samræmi í verðlagið innanlands. Um afstöðuna til skulda ríkisins í útlöndum þarf jeg ekki að tala. Það er búið að margsanna það, að ríkissjóður stendur þar við allar sínar skuldbindingar. Gengismálið er því algert innanríkismál, sem við getum ráðið til lykta eingöngu eftir eigin geðþótta. Þá er hin spurningin. Hvað gerist, ef ákveðið er að hækka krónuna upp í gullgildi? Það er játað af öllum, að það mundi valda truflunum á öllu verðlagi í viðskifta- og atvinnulífi þjóðarinnar. Framkvæmdafyrirtæki mundu bíða þann hnekki, sem þau gætu ekki rönd við reist, og mörg þeirra falla í rústir. Skuldir frá lággengisárunum og þeim tíma, sem nú er að líða, mundu hækka stórkostlega, þar sem greiða ætti með stærri krónu heldur en út var lánuð. Atvinnuvegirnir kæmust í ný vandræði, og bankarnir ættu ilt með að standa straum af hækkuninni. Allir vita, hvað atvinnuvegirnir og bankarnir hafa liðið við gengishækkunina á síðari árum, og eru þeir alls ekki búnir að ná sjer svo nú, að þeir sjeu færir um að taka á móti nýrri hækkun. Ef hækkunarstefnan væri látin ráða, mundu framkvæmdirnar stöðvast og atvinnuvegirnir lamast um ófyrirsjáanlegan tíma. Þetta er í rauninni játað af öllum, líka flestum hækkunarmönnum, en þeir reyna að breiða yfir sannleikann aðallega með tvennu móti. Fyrst og fremst með því, að gera sem minst úr þessu, og í öðru lagi með því, að halda því fram, að ef krónuhækkunin sje nógu hægfara, þá verði menn hennar lítt varir. Þessi hægfara hækkun, sem þeir lofa svo mjög, er barnaskapur, því að þegar ákveðið er, að hækkun skuli framkvæmd og krónan er farin að hreyfast, megum við vera þess fullvissir, að við missum tökin á hækkuninni, og krónan getur farið upp í gullgildi á stuttum tíma. Við höfum dæmið fyrir okkur, þar sem hvorki Danir nje Norðmenn gátu haft hemil á hækkuninni hjá sjer, og eru ekki líkur til þess að okkur takist betur, þar sem við erum færri og máttarminni. Afleiðingunum af þessari hraðfara hækkun þarf jeg ekki að lýsa, enda hefi jeg tekið þær fram áður. Í sambandi við hækkunina hafa hv. andmælendur þessa frv. talað mikið um það rjettlæti, sem felist í hækkuninni, en halda því hinsvegar fram, að með verðfestingu sje framið ranglæti. Sannleikurinn er sá, að hvaða leið, sem farin er í þessu máli, er engu fullkomnu rjettlæti hægt að ná, en rjettlæti og ranglæti getur verið misjafnlega mikið. Fyrir okkur, sem veljum þá leiðina er í frv. felst, vakir, að stöðva það, að ranglætið aukist frá því, sem orðið er nú, og með því gefa rjettlætinu meiri byr í seglin. Ef krónan er hækkuð, er verið að taka frá þeim, sem ekkert eiga, og gefa hinum efnaðri, því að þá hækkar inneign þeirra, sem lögðu inn í bankana þegar krónan var í lægra verði og hafði minni kaupmátt. Undanfarin ár hefir verið mikill framfarahugur í mönnum, og hafa mörg stór fyrirtæki hlaupið af stokkunum. Lánsstofnanir hafa risið upp til þess að ljetta undir með fólkinu, sem rekur atvinnu í stærri stíl. Þessar lánsstofnanir eru t. d. veðdeildin, Ræktunarsjóðurinn og Byggingar- og landnámssjóður. Þeir menn, sem fengið hafa fje að láni í þessum stofnunum til aukinna framkvæmda, eru sviknir með hækkun krónunnar, þar sem þeir verða að borga aftur með stærri krónum en þeir fengu upphaflega. Ef hækkunarstefnan verður ráðandi má gera ráð fyrir þjóðarböli, og meira böli heldur en því, sem beinlínis snertir gjaldeyrinn sjálfan. Ef krónan verður hækkuð, má búast við, að við verðum heimsóttir af meira böli en áður, hvað kaupdeilur snertir. Hækkun krónunnar hlýtur óhjákvæmilega að hafa nýjar kaupdeilur í för með sjer. Með þessu er ekki sagt, að kaupdeilur geti ekki komið fyrir, án þess að hækkun eigi sjer stað, en víst er um það, að hækkun yrði til að auka á slíkar deilur og þau vandræði, sem af þeim leiða. Mjer virðast hækkunarmenn horfa of mikið til baka í þessu máli. Þeir vilja fórna áframhaldandi þróun atvinnu- og viðskiftalífs þjóðarinnar á altari smávægilegs metnaðar um sameiginleg myntlög fyrir okkur og nágrannaþjóðirnar á Norðurlöndum. En fólkið vill horfa fram og sækja fram á sviði atvinnulífs og viðskifta. Þá er krónuhækkunin hættulegur Þrándur í Götu á þeirri leið. Og í mínum augum er framþróun athafnalífs þjóðarinnar stórum veigameira atriði heldur en það, hvort okkar gullkálfur er nákvæmlega eins skapaður og gullkálfur nágrannaþjóðanna, og jeg sje ekki, að miklu máli skifti, þó að rófan á okkar gullkálfi sje ögn styttri en á gullkálfum þeirra. Jeg sje enga ástæðu til að fara út í sjerstök andmæli, sem komið hafa fram gegn frv. Hv. flm. (ÁÁ) hefir fullkomlega haldið sínum hlut í þeirri viðureign og mun gera það framvegis. Það er svo að sjá, að íhaldsflokkurinn og jafnaðarmenn, sem aldrei eru sammála um neitt, ætli hjer að blanda blóði til andstöðu. Þó skilst mjer, að hvatirnar sjeu ekki af sömu rótum runnar hjá báðum. Mjer hefir skilist, að háttv. 1. þm. Reykv. (MJ) hafi haft aðalframsögu af hálfu Íhaldsflokksins í þessu máli:  Hv. þm. Dala. (SE) sagði, að hækkun krónunnar fylgdi vitanlega áreynsla fyrir atvinnuvegina og lánsstofnanirnar, og hvíld væri nauðsynleg eftir þessa áreynslu. Taldi hann heppilegast, að krónan væri hækkuð í smá stökkum, og þjóðin fengi að hvíla sig á milli. Um þetta er hægt að tala, en slíkt er með öllu óframkvæmanlegt. Mjer heyrðist á hv.þm. Ísaf. (HG) að hann áliti, að hækka hefði átt krónuna meira eða minna síðastliðið ár. En hv.þm. Dal. sagði að hvíldin væri ekki orðin nógu löng enn þá frá síðustu hækkun. Þetta er dálítið erfitt að samríma, og virðist ekki gott að vita, hvenær hv.þm. Dal telur hentugt fyrir atvinnuvegina og bankana að krónan taki að hækka. Hann virðist, satt að segja, kvíða fyrir þeirri stund. Hann er eins og barn, sem viðurkennir, að laxerolía sje góð, en vill þó bíða með inntökuna til morguns.  Jeg læt þessi fáu orð nægja í bráðina. Jeg býst við að málið fari að verða fullrætt við þessa umr. og að tækifæri verði til að tala nánar um það við 2. umr. ef þörf gerist.

Flm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg tel rjett, að jeg taki nú til máls, þar sem flestir andmælendur frv. hafa þegar flutt mótbárur sínar. Það er sameiginlegt með öllum andmælendum mínum, að þeir hafa byrjað á afstöðu stjórnarinnar til frv. Það er rjett, eins og ræða hæstv. fjmrh. (EÁ) sýndi, að stjórnin stendur á bak við frv., eða öllu heldur Framsóknarflokkurinn. Það er og rjett, að óvíst er um örlög þessa máls. En hitt er ekki rjett, sem hv.þm. Dal. hlakkaði yfir og kveið fyrir á víxl, að óvíst væri um áframhaldandi skráning núverandi gengis, ef frv. yrði felt. Hv. þm. Ísaf. (HG) tók rjettilega fram, að stjórnin hefir skráning gengisins í hendi sjer. Stjórnin hefir skráninguna í hendi sjer og mun hafa, meðan hún situr. En Framsóknarflokkurinn vill með þessu frv. lögfesta núverandi gengi svo að aðrir fái ekki síðar aðstöðu til að breyta því gengi, sem stjórn hans hefir borið gæfu til að halda föstu til þessa. Í gengisnefnd eiga nú sæti: einn fulltrúi fyrir landsstjórnina og fulltrúar fyrir sinn hvorn bankann. Nú vill landsstjórnin halda genginu föstu, og meiri hluti bankastjórna beggja bankanna er á sömu skoðun. Mætti því ætla, að trygt væri, að núverandi gengi yrði haldið föstu, hvort sem frv. verður afgreitt eða ekki. En þó svo færi sem vart er hugsanlegt, að meiri hluti gengisnefndar skyldi bregðast, þá er landsstjórninni opin sú leið, að taka ábyrgð á gjaldeyrisversluninni, eins og hv. 3. landsk. (JÞ) gerði 1925 og með sömu heimild. Með því er trygður öruggur kaupandi að erlendum gjaldeyri og ríkissjóði engin hætta búin, nema sú, er honum kann síðar að verða sköpuð af hækkunarmönnum er þeir komast til valda, en þeim er í sjálfsvald sett, hvort þeir láta ríkissjóð verða skaðlausan eða baka honum tjón. Allur þingheimur veit, að þannig stendur gengismálið hjá þeim aðiljum, sem þingið hefir falið umráð skráningarinnar. Ef þingið er ósamþykt þeirri stefnu, sem nú er fylgt af þessum aðiljum, verður það að taka jákvæða ákvörðun um það á þessu þingi, annaðhvort skifta um stjórn eða taka af henni ábyrgðarheimildina og skifta um gengisnefnd.  Hv. þm. Dal. þarf því engan kvíðboga að bera fyrir stjórninni eða gengisbreytingum, meðan hún situr, þótt frv. verði ekki samþykt. Og þar sem stefna Framsóknarflokksins í gengismálinu er þannig trygð, a. m. k. til næstu kosninga, þá er engin ástæða til að flýta kosningum vegna þessa máls - síst þar sem stefna Framsóknarflokksins stendur því betur að vígi sem lengra líður frá síðustu gengisbreytingum. Þá skal jeg víkja að hinum almennu mótbárum - eða viðbárum - hækkunarmanna. Hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Dal. sögðu, að jeg legði minni áherslu nú en áður á að verkföll og atvinnuleysi leiði óhjákvæmilega af gengishækkun. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að verkföll hefðu átt sjer stað bæði fyr og síðar, og hv.þm. Dal. sagði, að nú hefði eitt hið harðvítugasta verkfall. staðið í 3 mánuði, þrátt fyrir þriggja ára fast gengi. Mjer hefir aldrei dottið í hug að halda því fram, að gengisbreytingar væru hin eina orsök verkfalla og kaupdeilna. Jeg hefi sagt að þær væru eina af orsökunum. Það afsannar alls ekki, að hiti fylgi lungnabólgu, þó að hiti sje algengur í sambandi við aðra sjúkdóma. Spyrjið hv.þm. Ísaf., hvað hann segi um verkföll í sambandi við hækkun krónunnar. Var hann ekki að tala um „viðspyrnu verkalýðsins gegn kauplækkunartilraunum“ og ætlaðist hann ekki til, að verkalýðurinn græddi á hækkun krónunnar með því að halda óbreyttu nafnverði kaupsins, þó kaupmáttur þess færi vaxandi? Þessir hv.þm., þm. Dal., þm. Ísaf. og 1. þm. Reykv., geta nú allir verið í sömu kröfugöngu gegn verðfestingunni, enda þótt þeir fari í hár saman undir eins og búið væri að hækka. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að jeg hefði ekki talið þá röksemd gegn hækkun krónunnar, að Norðmenn stæðu betur að vígi á fiskmarkaðinum, ef hækkun yrði hjá okkur, vegna þess að þeir hefðu orðið á undan okkur að hækka krónu sína upp í hið gamla gullgildi, og framleiðslukostnaður okkar yrði því hærri. Jeg get sagt hv.þm. það, að það er svo margt sem mælir með festingu krónunnar, að jeg hefi ekki komist yfir að telja nema höfuðástæðurnar. En hvers vegna mundi hækkunin valda örðugleikum í samkepni við Norðmenn og hækka framleiðslukostnað okkar móts við tilkostnað þeirra? Ætli það sje ekki vegna „viðspyrnu“ hv.þm. Ísaf.? Er ekki hv. 1. þm. Reykv. með þessu að sanna, að verkföll, verkbönn og atvinnuleysi muni sigla í kjölfar gengishækkunar? Ummæli eins og þau annars vegar, að verkföll komi hvort sem er, og stafi aldrei al gjaldeyristruflunum, og að við hinsvegar stöndum höllum fæti vegna aukins framleiðslukostnaðar, minna mann á andatrúarfund, þar sem sama röddin hljómar úr öllum áttum. Gengishækkun þýðir það, að um leið og krónan hækkar, verður vöruverð og kaupgjald að lækka að sama skapi, ef hækkun gengisins á að verða varanleg. Af þessu leiðir ávalt verkföll, verkbönn, kreppu og atvinnuleysi. Þessu má enginn leyfa sjer að neita. En háum framleiðslukostnaði, atvinnuleysi og minkandi framleiðslu fylgir það, að mörg fyrirtæki verða að hætta með öllu, eða draga stórum saman seglin. Og við hækkun gengis er sá ávalt hygnastur, sem dregur seglin sem mest saman, uns óveðrinu er slotað. Hv. þm. Ísaf. kallaði það „hreinsun“, að fyrirtæki yrðu að gefast upp sökum hækkunarinnar. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þeir, sem missa atvinnu sína af þessum orsökum, taki undir með honum. Þau fyrirtæki, sem falla fyrir sigð hækkunarinnar, falla ekki fyrir sverði rjettlætisins. Þau, sem svo eru stödd, að þau eigi að velta, þurfa ekki gengishækkunar með til þess að safnast til feðra sinna. Það er hægt um vik að kalla þá „braskara“, sem hníga undir skuldabyrðinni af völdum krónuhækkunarinnar, atvinnurekendur og bændur, sem ekki hafa annað unnið til saka en að reka atvinnu sína undir ranglátri stjórn peningamálanna. Það er eins og einhver sagði um þessa menn. Þeir eru kallaðir „smart“, þegar vel gengur, en „braskarar“, þegar illa lætur í ári. En það bætir ekki atvinnuleysið, að klína „braskara“-nafni á píslarvotta hækkunarstefnunnar. Með þeirri hækkun, sem eftir er að framkvæma, ef sú leið er farin, færist 10 milj. skuldabyrði yfir á herðar útgerðar og landbúnaðar, til hækkunar á sparifje, sem engan rjett hefir til hækkunar, og þaðan af meira til hækkunar á öðru lánsfje sem þessir atvinnuvegir starfa með. Þessi byrði lendir á atvinnurekendum til lands og sjávar og verkalýð, sem missir atvinnu sína vegna kreppunnar. Það má auðvitað segja um þessa menn, að þeir sjeu „braskaralýður“ sem engan rjett eigi á sjer. En það er lítil huggun, nema þá fyrir þá, sem valdir eru að hækkuninni. Þeir verða orðnir margir „braskararnir“ áður en lýkur. Ástandið batnar ekki við það, að bankarnir verða að halda háum vöxtum, meðan á hækkuninni stendur. Í fyrsta lagi verða þeir að gera það til þess að fá eitthvað upp í töp þeirra fyrirtækja, er falla í valinn, og í öðru lagi til að halda seðlaútgáfunni innan þröngra takmarka. Aðra vaxtapólitík geta bankarnir ekki haft. Þeir verða að hlaða háum vöxtum ofan á aukna skuldabyrði atvinnurekenda. Jeg tala um ranglæti í þessu sambandi, enda þó að hv. 1. þm. Reykv. segði í sinni ræðu, að ranglæti eða rjettlæti kæmi þessu máli ekki við. Hv. þm. talaði um, hve mikið ranglæti hefði átt sjer stað í fortíðinni vegna gengisbreytinga. Var ekki hægt að skilja hann öðruvísi en svo, að hann ætti við, að úr því að svo mikið ranglæti, sem ekki væri hægt að bæta úr, hefði átt sjer stað í sambandi við eldri gengisbreytingar, færist engum að tala um rjettlæti í sambandi við gengismál. Hjelt jeg þó að nógu skýrt væri tekið fram í greinargerð frv., að enda þótt ekki verði bætt alt það ranglæti, sem liðið er, sje ætlunin sú, að koma í veg fyrir ranglætið í framtíðinni. Hv. 1. þm. Reykv. fullyrðir, að í fyrsta lagi komi rjettlæti þessu máli ekki við, og í öðru lagi hafi gífurlegt ranglæti átt sjer stað vegna gengisbreytinga, og í þriðja lagi sje það „honesty“ - eða rjettlæti - að hækka nú krónuna upp í sitt gamla gildi. Þessar þrjár forsendur hv.þm. minna á manninn, sem ákærður var fyrir að hafa brotið ílát, er hann fjekk að láni, og afsakanir þær, er hann hafði fram að færa, en þær voru þessar: „í fyrsta lagi fjekk jeg ílátið aldrei lánað, í öðru lagi var það brotið, er jeg tók við því, og í þriðja lagi var það heilt þegar jeg skilaði því aftur.“ Jeg leyfi mjer að sannfærast ekki um, að hjer sje óviðeigandi að tala um rjettlæti vegna þess, hve mikið ranglæti sje áður búið að fremja með gengishækkunum. Yfirleitt er hækkunarmönnum óheimilt að nota orðtækið „Honesty is the best policy“, sem hv. 1. þm. Reykv. vildi gera að einkunnarorðum hækkunarstefnunnar. Það er sá, sem hefir fengið 80 kr. að láni og á það á hættu að vera krafinn um 100 kr. sem einn hefir rjett á að taka sjer þau orð í munn. Hann hefir ástæðu til þess að koma til ríkisvaldsins með þessa setningu á vörunum og heimta, að ríkisvaldið sjái um, að hann sje ekki beittur ranglæti, svo að hann sjálfur geti verið heiðarlegur. Hv. 1. þm. Reykv. hafði enn einn pistil til þess að lesa yfir þessum aumingja manni, sem á að borga 100 kr. fyrir hverjar 80. Hann segir, að það verði allir atvinnuvegir að ganga í gegnum örðugleika, það væri t. d. æskilegt, að það væri heitara hjer á landi en raun er á, en kuldinn skapi þrótt o. s. frv. Hv. þm. hefir í þessu sambandi lagt út af guðspjallinu um „The Survival of the fittest“. Alt sje þetta til þess að þroska vesæla menn - þeir eigi að sækja á brattann, og megi ekki gefast upp. Þetta hljómar ekki óáheyrilega og kann að virðast nógu hreystilega mælt. En einhvern veginn er það þannig, að menn leggja ekki á sig örðugleika nema til einhvers sje að vinna, og fæstum mun finnast ástæða til þess að búa til örðugleika ofan á þá, sem móðir náttúra leggur á götu vora. Hjer við bætist svo, að það sækja ekki allir á brattann fylktu liði, undir göfugu merki. Nei, þannig er ekki fylking sú, er sækist eftir gullkrónunni. Skuldunautarnir, hið starfandi afl í landinu, verða að draga lánardrotnana, hið dauða fjármagn, á eftir sjer upp á fjallið. Slík er sú skrúðganga! Þegar upp er komið hampar hið dauða fjármagn sinni „stóru gullkrónu“, eins og hv.þm. Dal. kemst að orði, framan í framleiðsluna, sem sest aðgerðarlaus og blæs af mæði. Væri nú ekki kristilegra fyrir hv. 1. þm. Reykv. að segja nokkur vel valin orð við þá, sem í vagninum sitja, um það, hvað það sje holt að ganga, þó ekki væri nema á jafnsljettu og undir sjálfum sjer, en að eyða mælsku sinni í það, að lesa yfir hinum, sem Vagninn draga, hvílík guðsblessun það sje, að mega sækja á brattann með sem mest í eftirdragi! Þá hjelt hv.þm. Ísaf. því fram, að verkamenn og aðrir launamenn, sem urðu fyrir halla af minkandi kaupmætti krónunnar, geti náð aftur ógoldnu kaupi sínu með hækkun krónunnar, og þá helst, ef hækkunin tæki jafnlangan tíma og lækkunin. Gengis- og verðlagstruflanir væru þá einfalt mál, ef hægt væri að snúa öllu aftur á bak, eins og þegar fata, sem sökt hefir verið í brunn, er undin upp aftur full af svalandi vatni. Ef þetta væri svona einfalt mál, þá skyldi jeg ekki deila á hækkunarstefnuna. Hins vegar fæ jeg þá ekki skilið, hvers vegna hinir miklu verkamannaforkólfar, bolsevíkar Rússlands, sem tóku við gjaldeyri sínum í því ástandi, að 100 pappírsrúblur svöruðu til einnar gullrúblu, festu hann 1923, þegar 100 miljónir pappírsrúbla þurfti til að jafngilda 1 gullrúblu, í stað þess að vinda hjól lífsins aftur á bak, svo að verkalýðurinn fengi rjettlátlega útmælt hið ógoldna kaup.

Þetta er ekki sambærilegt.

Jú, það er sambærilegt, því þó bolsevikar greiði máske nú sæmilegt kaup, þá vantar þó alveg endurgreiðslu ógoldna kaupsins, þar sem þeir höfðu ekki ráð hv.þm. Ísaf. í meðferð hins rússneska gengismáls. Nei, gengisbreytingar eru ekki svona einfalt mál. Sannleikurinn er sá, að hækkun og lækkun kaupmáttar, eða gengis, skapar hvorttveggja ranglæti - þó óskiljanlegt megi virðast þeim, sem óvanir eru að hugsa um þessi efni - og ranglæti verður aldrei bætt með ranglæti! Tímakaup mun lengst af frá 1914 hafa fylgt verðlaginu nokkurn veginn, þótt það um skeið yrði dálítið aftur úr. Nú er það fyrir ofan verðlagið. Tímakaup er nú þrefalt á við það sem var 1914, en verðlagið ekki nema rúmlega tvöfalt. Eitthvað af „ógoldna“ kaupinu hlýtur því að vera þegar endurgreitt, ef hægt er að tala um endurgreiðslu í þessu sambandi. Raunveruleg gengishækkun þýðir það, að kaupið verður að lækka með öllu öðru verðlagi. Ef krónan á að fá aukinn kaupmátt, verður hún að geta keypt meiri vinnu eins og meiri vörur. Við þá baráttu, sem nauðsynleg er til að breyta hækkun á skráðu gengi í aukinn kaupmátt krónunnar, jetst mismunurinn, ef einhver er, fljótlega upp af húsaleigu og sköttum, sem fellur enn tregara en verkakaupið - að ógleymdu atvinnuleysinu. Hugsum okkur tjónið af atvinnuleysinu og kaupdeilunum, alt það verðmæti, sem látið er ógert að skapa, en framleitt hefði verið, ef verkamenn og atvinnurekendur hefðu búið við öruggan gjaldeyri! Afleiðing gengishækkunar er, að þjóðin í heild sinni verður fátækari en hún hefði getað verið á verðföstum tímum. Gengislækkun og gengishækkun er ekki sama og að ganga inn um dyr og svo út um þær aftur. Kaupið hlýtur að lækka fyrir gengishækkun, ef hún á að verða varanleg. En jeg skal benda hv.þm. Ísaf. á annað, sem ekki lækkar. Það er fjármagnið, sparifjeð, sem hefir hækkað um 22%, „kapitalið“, sem jafnaðarmenn hafa hingað til ekki talið sinn aldavin, lækkar ekki aftur. Það er staðreynd, að gengishækkunin gerir þá ríku ríkari, og þá fátæku fátækari, - hið dauða fjármagn hækkar í gildi, en hverjir borga? Atvinnulífið í landinu! Þetta skildu jafnaðarmenn í Noregi. Í áliti þeirra frá því í fyrra, þar sem þeir mótmæltu hinni „stóru gullkrónu þjóðarmetnaðarins“, stendur meðal annars: „Það segir sig sjálft, að hin mikla hækkun gjaldeyrisins hefir sett fjárhagsástandið úr jafnvægi og haft í för með sjer hinar mestu truflanir: fjárhagskreppu, stórfelt atvinnuleysi, sem lítur út fyrir að verða varanlegt, gífurlega aukningu á skuldum og skattabyrðum hins vinnandi fólks.“ Þeir segja ennfremur: „Arðskröfur fjármagnsins hafa aukist stórum og hluttaka hins starfandi fólks í arðinum af framleiðslunni hefir minkað að sama skapi.“ En þótt sýnt sje skýrum stöfum fram á það, að með verðfestingu gjaldeyris verði mestu rjettlæti náð í framtíðinni meðal þegnanna, og bestum arði fyrir alla, sem nálægt framleiðslu koma, jafnt verkamenn og atvinnurekendur, vegna þess öryggis, er fastur gjaldmælir skapar, þá eru formælendur hækkunar hjer í deildinni eigi af baki dottnir. Þá úthella þeir tárum sínum yfir þann álitshnekki og lánstraustsspjöll, sem „þessi litla þjóð“ úti á hala veraldar verður fyrir erlendis. Og sýni menn svo álit erlendra sjerfræðinga í þessu efni, þá segir hv.þm. Dal. og hv. 1. þm. Reykv. að það sje ekkert að marka, hvað þessir erlendu sjerfræðingar segja. Nei, það er „dómur útlendinga um þessa litlu þjóð, sem hafi orðið að gefast upp við að sækja á brekkuna sem við viljum hlusta á,“ segja þeir. Mjer er ekki fullljóst, hvernig jeg á að skilja þetta. Það hlýtur að vera ágallinn, að hjer er um sjerfræðinga að ræða. Jeg játa það, að jeg gætti þess ekki, að leita til fáfræðinga, en það er mála sannast, að þeir hrópa hæst og kyrja gullkrónugloríur - einnig erlendis. En áður en jeg vík nánar að álitum þessara sjerfræðinga vil jeg segja hv.þm. Dal., að hjer er ekki um að ræða að gefast upp við neitt. Það er sannarlega ekki fyrst og fremst vegna örðugleikanna á að sækja á brattann, að lagt er til að krónan verði verðfest með lögum. Framsóknarflokkurinn hefir aldrei ætlað sjer að lyfta krónunni upp í sitt gamla gildi og gefst því ekki upp við neitt slíkt. Þjóðin hefir heldur ekki gefist upp, því að hún hefir aldrei ákveðið að koma krónunni upp í gullgildi. Hitt kemur manni minna við, þótt hv.þm. Dal. hafi haft aðra stefnu, en ekki heldur hann gefst upp, meðan hann spyrnir á móti broddunum. Við teljum ekki æskilegt að hækka krónuna, enda þótt það væri auðveldara en það er, vegna alls þess misrjettis, sem slíkt hefir í för með sjer. Það eru ekki örðugleikarnir út af fyrir sig, sem valda okkar stefnu, heldur hitt að við viljum ekki að þjóðin leggi á sig örðugleika til að skapa misrjetti meðal þegnanna. Það er sannarlega nóg fyrir. Og við hv. 1. þm. Reykv. vil jeg segja það, að hjer er ekki að ræða um neinn skort á vilja til þess að standa við skuldbindingar. Íslenska ríkið svíkst ekki um neitt, þótt krónan verði verðfest, það græðir ekkert og tapar engu. - Hækkunarmenn, t. d. hv. 3. landsk., mæla bót ríkjum, sem þurftu að festa gjaldeyri sinn, meðal annars vegna þess, að þau gátu ekki greitt ríkisskuldir sínar ef gjaldeyririnn hækkaði, eins og t. d. Frakkland. Um þau ríki er alt öðru máli að gegna. Þau eru ekki ámælisverð, að þeirra dómi. En um okkur, sem viljum festa án nauðsynjar ríkissjóðs vegna þegnanna, segja þeir, að við „sýnum ekki nægan vilja til þess að standa við gerðar skuldbindingar“ og að hjer sje um „sviksamlegt gjaldþrot ríkisins“ að ræða. Þessi orðatiltæki hækkunarmanna styðjast við engin rök. Sá, sem í þessu sambandi talar um „skort á vilja til þess að standa við gerðar skuldbindingar“, getur ekki staðið við orð sín, sem eru ein tegund skuldbindinga. Og sá, sem talar um „sviksamlegt gjaldþrot“ þjóðar sinnar í þessu sambandi, er kominn í sviksamleg rökþrot. Hvarvetna sem þess er getið í erlendum blöðum, að eitthvert ríki hafi fest gjaldeyri sinn, er það talið meðal gleðifregna. Það er hvergi nema hjer, að menn nota þessi sterku orð eins og grýlur til að hræða fólk, sem lítið vit hefir á þessum málum og litla möguleika til að kynnast áliti erlendra þjóða. - Og þeir, sem elska þjóð sína heitt og innilega, ættu síst að tala í þessum dúr. Þegar svo þeir Moll, Adolf av Jochnich, Wallenberg og Krusenstjerna segja: Lánstraust ykkar er ekkert háð því, hvar þið festið krónuna, heldur möguleikum til endurgreiðslu og ávaxta, þá kemur hv. 1. þm. Reykv. og segir, að þetta sje bara vitleysa, hann þurfi ekki að láta þess útlendinga segja sjer neitt um það. Lánskjörin fari eftir því, hver leggi skjölin á borðið, og hjer sje um ríki að ræða, sem hafi ekki viljað standa við gefnar „skuldbindingar“, það hafi „gefist upp fjárhagslega“ o. s. frv., og það geti því ekki notið óskerts lánstraust. Þessum ágætu sjerfræðingum, sem auðvitað hafa fult vit á þessu máli, mun aldrei hafa komið til hugar, að um nein svik eða pretti sje að ræða í þessu sambandi. Og þeim hefði áreiðanlega ekki skotist yfir það, ef um nokkuð slíkt hefði getað verið að ræða. Þegar menn segja um svör þessara manna, að það sje ekkert annað en vitleysa, sem þeir segja, þá gera hv.þm. sjer varla ljóst um hverja þeir eru að tala, nje við hverja. - Þeir halda sennilega, að þeir sjeu að tala við kjósendur, sem eigi að heyra bergmálið af orðum þeirra, og varðveita þau. En hverjir eru mennirnir, sem þannig er talað um? Það eru nokkrir merkustu fjármálamenn Norðurlanda. Einn þeirra er eftirlitsmaður með bönkum og sparisjóðum í Svíþjóð, annar forseti bankaráðsins, þriðji ríkisbankastjóri, fjórði auðugasti og mest metni einkabankastjóri á Norðurlöndum. Þetta eru mennirnir, sem hv. 1. þm. Reykv. segir um, að viti ekkert um lánsskilyrði og lánstraust. Til samanburðar við þessi ummæli hv.þm., get jeg getið þess, að jeg kom í Englandsbanka og átti þar viðtal við Sir Ernst Harvey, head controller of the Bank of England, - en það er regla Englandsbanka, að láta ekki skriflegar umsagnir í tje, þegar erlendir stjórnmálamenn leita ráða hjá þeim um fjármál þjóðar sinnar. Er jeg sagði honum frá umsögnum Svíanna, varð honum að orði: „Það, sem Moll og Wallenberg segja ykkur að gera, getið þið örugt treyst að sje rjett.“ Það er eitthvað annað, hljóðið í Englandsbanka en ummælum hv. 1. þm. Reykv. um þessa sjerfræðinga. Svo kemur hv.þm. Dal. Hann varðar ekki heldur um þektustu fjármálamenn þroskuðustu fjármálaþjóðar á Norðurlöndum. Og hvers vegna? Jú, vegna þess, að hann vill fara eftir því, sem „útlendingar“ segja um okkur á eftir, - en varðar þar af leiðandi ekkert um, hvað þeir ráðleggja okkur fyrirfram! Þeir fá útreiðina hjer, þessir Svíar sem hafa ekkert unnið til saka, annað en að verða við þeim tilmælum, að láta álit sitt í ljós um gengismál okkar. En það mun þó varla vera ástæða fyrir þá að hryggjast, þótt jeg hryggist hins vegar yfir þessum ummælum. Því eins og sólin kemur upp, þótt enginn hani gali, þá munu þeir ekki eiga orðstír sinn undir árgölum gullkrónunnar hjer í deildinni. Hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Dal. eiga bágt með að skilja það, að þessir sænsku bankamenn ráða okkur nú til að festa, en sjálfir fóru Svíar upp með sína krónu fyrir 5 árum. Þetta virðast þeir ekki skilja, og er það þó auðskilið. Í því felst engin mótsögn. Hin rjetta aðferð í gengismálum er ekki ein og hin sama, undir öllum kringumstæðum, heldur fer það eftir ástæðum, hvað er rjett að gera. Það er engin mótsögn í því, að það er heitt í dag, þó að það væri kalt í gær, eða að hann sje á sunnan í dag, þótt hann bljesi á norðan í gær! En hitt vilja þeir ekki skilja, að það er eins eðlilegt að breyting verði á aðstöðu manna til gengistruflana með tímanum. Það sem mestu ræður um rjetta aðferð, er tíminn, sem líður, og þær breytingar, sem hann hefir í för með sjer á gildi skuldbindinga, innstæðum og verðlagi. Fram að Genúafundinum, árið 1922, voru stefnur vart skýrar í gengismálinu. Fæstir stjórnmálamenn höfðu þá glöggar hugmyndir um eðli hins nýja viðfangsefnis. Næstu árin fer að rofa til. En þó vanst ekki nægur tími fyrir hinn rjetta skilning að ryðja sjer braut, fyr en eftir að margar þjóðir höfðu leyst málið með ýmsum hætti, heppilegum og óheppilegum. Það má vera okkur Íslendingum ljósast, að hinn rjetti skilningur var lengi á leiðinni, því hjer á landi var ekki talað um gengismálið með ljósum rökum, fyr en á þinginu 1925, og þó öllu heldur þinginu 1926. Líkt var það í Noregi; þar komst hinn rjetti skilningur ekki að, fyr en krónan var undir það komin í fult gullgildi. En hvað sem þessu líður, þá sýndu þó flestir hinir bestu menn Svía glöggan skilning á gengismálinu á undan öðrum þjóðum. Þeir hækkuðu sína krónu eingöngu af því, hvað skamt var um liðið frá því að hún fjell. Og þó hikuðu þeir. Ef lengur hefði dregist, nokkur ár eða svo, þá hefðu þeir orðið manna fyrstir til að fylla hóp þeirra þjóða, sem festu sinn gjaldeyri. Nú eru allar ástæður og þá um leið álit manna víða um lönd, gerbreytt frá því sem var fyrir 1926. Það er fagnað hverju nýju ríki, sem festir gjaldeyri sinn, án tillits til þess, hvar hann er festur. Þær þjóðir einar, er allra fyrstar voru til að hækka, Svíar, Bretar, Hollendingar og Svisslendingar, geta talist að hafa heiður af að fara upp í gullgildi, - hjá þeim voru fæstar skuldbindingar miðaðar við lágt gengi, - allar aðrar vanheiður. Það er sama, hvaða mikilsháttar fjármálamaður í Svíþjóð væri spurður að því, hvað Svíar mundu nú gera, ef þeir hefðu ennþá 22% fallna krónu, svarið mundi alstaðar verða hið sama: „Við mundum festa hana þar“. Og það sem þeir mundu gera núna sjálfir, það ráðleggja þeir okkur að gera. Jeg sje, að hv.þm. Dal. hristir höfuðið. Er það vegna þess, hve hækkunarviljinn er ofarlega í hug manna og gullkrónugleðin sterk í nærliggjandi löndum? Jeg skal bregða upp mynd af skrúðgöngu Norðmanna, segja nokkuð nánar frá norska þinginu, þegar hin „stóra króna“ þjóðarmetnaðarins hafði verið gerð innleysanleg. Um það leyti, sem norska krónan hafði verið verðfest í sínu forna gengi í ½ ár, fóru nýjar kosningar fram í Noregi. Hvernig fór þá? Þá urðu þeir menn í meiri hluta, er voru eindregið fylgjandi verðfestingu og myndu hafa fylgt henni fram, ef sú leið hefði enn verið opin. Hægri menn - en þeir höfðu barist fyrir hækkuninni, - hríðfjellu. Sósíalistar, er voru eindregnir festingarmenn, og bændaflokkurinn, er þá var að komast á rjetta skoðun í málinu, náðu stórum meiri hluta. Þá var ekki sunginn neinn sigursöngur í norska þinginu. Nei, þá braust út rjettlát reiði og gnístran tanna yfir því ranglæti, er framið hafði verið. Framsögumaður bændaflokksins norska segir þá svo í þingræðu: „Jeg geri að vísu ráð fyrir, að þjóðin sje svo heilbrigð og þróttmikil, að henni takist að yfirstíga þá örðugleika, sem Mowinkel-stjórnin hefir lagt í götu hennar.  Þetta er fyrsta erindið í gullkrónusöngnuni norska. Foringi jafnaðarmannaflokksins, en það var þá stærsti þingflokkurinn, komst svo að orði: „Raunin er sú, að „pari-krónan“ þýðir festingu á kreppunni, festingu á hóflausu vaxtaráni, - framundan er niðurskurður á launum, niðurskurður á fjárveitingum til fjelags- og menningarþarfa, nauðungaruppboð, gjaldþrot, bankahrun og óþor og kjarkleysi mikils hluta hins vinnandi fólks!“ Þetta er annað versið úr gullkrónugloriu þessa lands. Nú hefi jeg lesið upp það, sem sagt var um hækkunina í Noregi, þessu landi, sem á að verða okkur til fyrirmyndar. Það er tæplega sá gleðisöngur, sem hv.þm. Dal. hefir gert sjer í hugarlund. „í þessu máli er margföld ástæða til að hugsa um, hvernig aðrar þjóðir dæma á eftir,“ segir þessi hv.þm. Nú hefir hann fengið að heyra það. Það er enginn efi á því, hvernig þessir menn mundu dæma hækkunina hjá okkur. Aðalmaður hækkunarinnar norsku, Rygg bankastjóri, áfellir okkur heldur ekki, þó við viljum verðfesta. Það kemur nægilega skýrt fram í áliti hans. Þannig eru allir flokkar í því landi, er vera á okkur til fyrirmyndar, nú á einu máli. Þá hefir hv.þm. Dal. fundið að því, að hinir erlendu sjerfræðingar, er leitað hefir verið til, sjeu of lærðir! „Það er ekki hægt fyrir hið praktiska líf að fara að ráðum hinna stofulærðu,“ segir hann. Sleppum því, að þetta eru stærstu bankamenn á Norðurlöndum. Er ekki hæpið að telja álit sjerfræðinganna aðalhættuna? Jeg veit ekki hvaða „líf“ hv.þm. á við. Það er eitthvert undirlíf, sem ekki er gott að koma auga á! Á hverju eru kenningar hinna vitrustu manna í þessum efnum bygðar öðru en rökum lífsins sjálfs. Þær eru raunvísindi. Og hvað eru sjerfræðingar í þessum efnum annað en þeir menn, er hlustað hafa með mestri athygli á rödd lífsins og skilið hana best? Er ekki öll okkar ógæfa í því fólgin, að við höfum ekki nógu snemma farið eftir rjettum kenningum hinna lærðustu manna? Þótt sannindi þeirra næðu ekki nógu fljótri útbreiðslu, þá verða þeir ekki áfeldir fyrir það, heldur lýðurinn, sem er lengi að átta sig. Nei, það hjálpar síst að fara að eins og Hákon jarl, að skjóta öllum lærðum mönnum á land og sigla svo út á haf „lífsins“. Við skulum heldur kalla þá um borð og láta þá skýra okkur stefnu „lífsins“. Kenningar þeirra eru safinn úr reynslu þjóðanna. Þess vegna fór jeg til Cassels og bað hann að greiða sundur rök okkar gengismáls. Það er ekki þar fyrir, að hækkunarmenn hafi ekki sínar „teoriur“. En sá er munurinn, að sumar þeirra eru gamlar, og gátu aðeins átt við fyrir stríð, en eiga ekki við nú, undir gerbreyttum kringumstæðum, en aðrar eru rangar og hafa aldrei annað verið. Það sem er undarlegast, er að heyra skorpnaðar kenningar kallaðar „lífið“! Það er ekkert fjarskyldara lífi hinnar líðandi stundar. Það má virða hækkunarmönnum það til ágætis, að þeir eru stöðugt að kasta fleiri og fleiri af þessum kenningum sínum fyrir borð. Í upphafi gengismálsins var það á hvers manns vörum, að það mætti til að hækka krónuna, til þess að ljettara yrði að greiða erlendar skuldir. Þá þyrfti færri krónur upp í greiðslurnar. Gjaldeyrisfræði eftirstríðsáranna, - sem er raunar uppvakin hagfræði Ricardo's og tímabilsins eftir Napóleonsstyrjaldirnar, - sem hafði gleymst um stund, af því það var ekki brúk fyrir hana - hefir nú algerlega rutt þessum misskilningi burt. Þessi fávíslega kenning hefir heldur ekki heyrst undir þessum umr. Önnur kenningin var sú, að hækkun krónunnar yrði til að minka dýrtíðina í landinu. Jeg hefi heldur ekki heyrt neinn koma með þessa fullyrðingu undir þessum umr. Enda er það alrangt, því auðvitað verður hlutfallsleg kauplækkun að fylgja verðlækkuninni, og þá verður engin breyting á dýrtíðinni. Þarna er búið að kasta öðrum höfuðlærdómnum fyrir borð. Hinn þriðji lifði lengst. Því var haldið fram, að það væri rjettlætiskrafa sparifjáreigenda að láta krónuna hækka. Þetta hefir klingt við til skamms tíma, en nú er því snúið upp í það, að ekki eigi við að tala um rjettlæti í þessu sambandi. En þótt hækkunarmenn hafi nú kastað þessum „dogmum“ sínum fyrir borð, þá hafa þeir samt ekki boðið hinni nýrri gjaldeyrisfræði far. Þeir kjósa heldur að sigla sjerfræðingalausir. Nú er einungis tvent eftir af því, sem hækkunarmenn hafa fyrir sig að bera. Annað er það, að lánstrausti þjóðarinnar sje hætta búin af festingu. Hv. 1. þm. Reykv. var svo óheppinn að nefna Belga þessu til sönnunar. Athugum Belga. Þeir urðu að taka dýrt lán til að koma á hjá sjer verðfestingu gjaldeyrisins. Þeir fengu útborgaða 94 af 100, en nú standa hin sömu skuldabref í 107. Vextir ríkisbankans voru þá 7%, nú eru þeir 4–4½%. Þetta er hegningin, er sökudólgurinn hefir fengið fyrir að „svíkjast undan gefnum skuldbindingum“! Belgar eru einmitt ágætt dæmi til að afsanna lánstraustsspjöllin. Þeir áttu við ill lánskjör að búa, því fjárhagsástand þeirra var ilt. Nú njóta þeir góðra kjara, því ástand þeirra hefir batnað í skjóli hins verðfasta gjaldeyris. Nei, þessi „höfuðlærdómur“ fer sömu leiðina og hinir. Á næsta þingi verður varast að nefna þessa ástæðu, þó svo færi, að þessi mál yrðu þá til umræðu. Það sem jeg geri ráð fyrir að lengst verði tönglast á, þegar allar aðrar hlífar eru klofnar, er þetta, að hin gamla og góða gullkróna sje sá helgi dómur, að það gangi guðlasti næst að hreyfa við henni, og svo reyna andstæðingar frv. að koma því inn hjá fólki, að við stuðningsmenn þess ætlum að skera sneið úr hinni heilögu gullkrónu, rjett eins og þegar skorin er sneið úr osti. Þeir segja, að við gerum okkur seka í myntfölsun samskonar og þjóðhöfðingjarnir fornu, sem blönduðu myntina með ódýrum málmi og sviku hana svo út meðal almennings að honum óvörum. Til þess vilja andstæðingarnir endilega halda í „stýfingar“-heitið, að auðveldara sje að koma þeim skilningi inn hjá almenningi, að verið sje að skera sneið úr núgildandi krónu. Jeg vona nú, að hv. 1. þm. Reykv. skilji, hvers vegna jeg vil halda í verðfestingarheitið, sem er rjettnefni. Hjer er um það að ræða, að verðfesta núgildandi krónu, en ekki hitt, að stýfa hana. Er þar ólíku saman að jafna. Það að draga vísvitandi úr gildi gjaldeyris er áfellisvert - hitt að verðfesta gildandi gjaldaura er þjóðnytjaverk.

Er ekki búið að blanda krónuna?

Alveg rjett! Það eru flokksmenn hv.þm., íhaldsmenn og hv.þm. Dal, sem hafa átt mestan þátt í því, að blanda hana með seðla flóði því, er þeir hleyptu yfir landið. Með seðlaútgáfu var krónan stýfð eða blönduð. Nú er um það eitt að ræða, að festa hennar raunverulega gildi. Annars skal jeg ekki í þessu sambandi áfella neinn. Jeg geri ekki ráð fyrir að einn hafi þar haft vit fyrir öðrum þegar þetta var að gerast. En óneitanlega hefði verið skemtilegt, ef einhver hefði þá haft vit hinna „stofulærðu“, þó ekki hefði nú verið á flóknara máli en því, að seðlaflóð hlýtur óhjákvæmilega að draga úr gildi gjaldeyrisins. Sá „stofulærdómur“ hefði óneitanlega getað forðað þjóðinni frá stórtjóni. En annars er nú málið svo vaxið, að þessi gullkróna, sem verið er að guma af, og sem svo mikið ríður á að vernda, er alls ekki til raunverulega. Það getur verið, að hún hangi einhversstaðar uppi í himinhvelfingunni, en hún sjest hvorki í búðum nje bönkum.

Hefir þm. ekki sjeð ríkissjóðinn

. Jú, við höfum báðir sjeð hann og fáum okkar skerf af honum mánaðarlega. En jeg geri kröfu til þess, ef einhver mynteining er svo heilög, að öllu öðru beri að offra hennar vegna, að fá þó að minsta kosti að sjá kjörgripinn. En það er nú svo, að íslensk gullmynt hefir aldrei verið til. Það er líklegt, að hv.þm. Dal. hafi einhverntíma sjeð danskan gullpening, en íslenskan hefir hann áreiðanlega aldrei sjeð. Hið eina, sem almenning varðar, er það, hvað við gerum við þá pappírspeninga, sem nú eru okkar eini gjaldeyrir - og hinn eini tilgangur gjaldeyrisins er að vera verðmælir og gjaldmiðill. Engum dettur í hug að falla fram og tilbiðja aðra mælikvarða eins og t. d. hina gömlu „tommu“, hún er alt of fátækleg til þess að nokkur maður gerði hana að skurðgoði. Og engum dettur í hug, að „tomman“ hafi verið „stýfð“ þegar centimetrinn var tekinn upp. Nei, það sem mest er undir komið er það, að hver mælikvarði, og þá ekki síst gjaldeyririnn, sje fastur, svo að það sje ekki heimt inn eftir stórum mælikvarða, sem lánað var eftir litlum. Það sem blekkir menn og í þessu efni, er hinn guli litur hins þjetta leirs, eins og meistari Jón nefnir gullið. Það er þessi gullglýja, sem villir menn og kemur þeim til að halda, að hjer sje um sjerstakan og sjálfstæðan verðmæli að ræða, þó enginn hafi hann handa á milli eða sjái hann nú orðið. Afstaða gullsins til gjaldeyrisins, seðlanna, er alt önnur nú en áður. Fyrir stríðið var frjálst verð á gullinu og hjelst þá sama verðið langan tíma, því að framboð var furðanlega jafnt. En nú dettur jafnvel Englendingum ekki í hug að setja gull í umferð, heldur er það einungis notað sem stjóri fyrir kaupmátt seðlanna. Gjaldeyrismálum þjóðanna er nú stjórnað svo, að það er bæði forneskjulegt og spaugilegt að sjá menn dansa í kringum þennan gullkálf, sem á að vera þjónn mannanna, en ekki húsbóndi. Gullið getur verið góður þjónn, en gullkálfurinn er illur húsbóndi. Jeg skal ekki hafa þetta öllu lengra. Það er þegar orðið bert, að ýmsir vilja hvorki nje geta, vegna gullglýjunnar, sjeð þarfir þjóðarinnar í þessu máli nje þarfir bæði verkamanna og framleiðenda til lands og sjávar. Það getur verið, að þeir sjeu ekki margir, sem tárfella yfir því, þó að verkamenn sjeu atvinnulausir, og ef til vill ennþá færri, er gráta tap útgerðarmannsins, en jeg skil þó ekki í öðru en að fulltrúar bænda sjeu viðkvæmir fyrir því, að bændum sje svo íþyngt með gengishækkun, að þeir geti varla undir risið. Bóndi, sem byrjað hefir búskap síðustu 10 árin, þarf við margt að berjast og á við marga erfiðleika að stríða. Fyrst þarf bóndinn að fá sjer jarðnæði og bústofn. Hann eignast konu og börn. Það sem hann aflar sjer af sínum búskap kemur seint, og hann þolir því allra atvinnurekenda verst snöggar verðbreytingar og hækkun á skuldabyrði sinni. Hins vegar getur hann, ef verðlag er sæmilega stöðugt og skuldir verðfastar, staðið við allar skuldbindingar sínar, þó að það útheimti oft og einatt mikinn dugnað og festu. Því er það, að þeir sem finna til með bændum, en helmingur þeirra hefir byrjað búskap síðan verðlagstruflanirnar hófust, fylgja þessu frv. Hv. 1. þm. Reykv. var nú svo góður að benda bændum meðal annars á það, að þeir væru í raun og veru gengisbraskarar með því að vera að leggja út í búskap, en bætti svo við, og það með rjettu, að þeir væru neyddir til þess að vera það, þar til krónan væri verðfest. Það er nú nokkuð til í þessu. En hver veldur? Er það bóndinn, sem giftist og setur bú á rjettum aldri? Er það rjettmætt að heimta af honum að bíða þar til hækkun er að fullu framkvæmd? Nei, sá sem veldur eru þeir, er vilja halda lausgenginu um óákveðinn tíma og sjá ekki skyldu ríkisvaldsins til að skapa festu og öryggi fyrir þegna sína hið allra bráðasta. Sökin verður þeirra, er tekið hafa trú á heilaga gullkrónu, - sem hvergi er til nema í lögum, sem ekki eru í gildi - og loka augunum fyrir nauðsyn landsfólksins. Sú króna er fitnar af erfiði annars en þess, er á hana, yrði aldrei annað fyrir framleiðslu- og viðskiftalíf þjóðarinnar en sannkölluð þyrnikróna.

Sigurður Eggerz Jeg vona, þar sem jeg hefi átt í orðakasti við svo marga, að hæstv. forseti verði ekki strangur við mig, þó athugasemd mín verði í lengra lagi. Mjer datt í hug, þegar hv.þm. V.- Ísf. (ÁÁ) var að tala, hvort ekki mundi líta öðruvísi út í heiminum, ef hann hefði talað fyr. Hv. þm. bannfærði hækkunarmennina. En flestir voru þeir nú samt hækkunarmenn í sínu landi, sem hann sótti ráðin til í utanförinni. Þeir rjeðu til að gera það hjer, sem þeir rjeðu frá að gera í sínu eigin landi. Eftir dómi hv.þm. voru þeir því vitrir er þeir rjeðu oss, en skelþunnir er þeir gáfu ráðin heima hjá sjer. Annars skal jeg fara fljótt yfir sögu og drepa aðeins á höfuðatriðin, get jeg og að miklu leyti vísað til þess, er jeg hefi sagt áður. Skal jeg þá fyrst víkja að hv.flm., þm. V.-Ísf. Jeg sagði í gær, að svo framarlega sem ekki væru gerðar sjerstakar ráðstafanir til þess að halda krónunni fastri, væri ekki víst að það tækist. Því ef t. d. svo mörg pund bærust að Landsbankanum, að hann þyrði ekki að kaupa fleiri, mundi það verða til þess, að pundin fjellu, en krónan hækkaði. Hv. þm. sagði, að við þessu væru þegar gerðar ráðstafanir og það ætti þm. Dal. að vita. Átti hann þar við það, er fyrv. fjmrh., Jón Þorláksson, ábyrgðist Landsbankanum, að hann skyldi ekki hafa halla af því, þó hann keypti svo og svo mikið af erlendum gjaldeyri. En fyrir þessari ábyrgð var engin heimild. Meira að segja vissi gengisnefndin ekkert um þetta. Það var aðeins milli Landsbankans og ríkisstjórnarinnar. Og til sönnunar því, að jeg fari hjer með rjett mál, skal jeg geta þess, að jeg átti áðan tal við fyrv. fjmrh., Jón Þorláksson, og leyfði hann mjer að hafa þetta eftir sjer. Mjer er sem jeg sjái framan í útgerðarmenn, ef ætti að fara að beita þá þeim nauðungarráðstöfunum, að taka af þeim gjaldeyrinn fyrir ákveðið verð. Hræddur er jeg um, að það yrði ekki eintóm gleði kringum þá stjórn. Það yrði ekki tómur sigursöngur, sem henni væri sunginn.

Það er þó betra að afhenda pundið fyrir 22 en 20

. Það veit nú enginn, hvað verðið á gjaldeyrinum yrði, þegar búið væri að taka hann einokunartökum. En hitt veit jeg, að útgerðarmenn langar ekki til þess að láta taka af sjer gjaldeyrinn. Og því slæ jeg föstu, að ekki er nein heimild til í lögum fyrir ríkisstjórnina til þess að verja fje til þess að standa á bak við Landsbankann, ef hann þarf að kaupa mikið af pundum, nema heimildin felist í þeirri almennu ábyrgð, sem ríkissjóður hefir á Landsbankanum. Þá verð jeg að minnast lítið eitt á þær ávítur, er jeg sætti frá hv. 2. þm. Árn. (MT). Hann var að áfellast mig fyrir það, að jeg sagði, að það væri gott að rifja upp fyrir sjer þær almennu þingræðisreglur, er gilda hjá nágrannaþjóðum vorum. Meðal annars það, að þegar stjórn á mál, sem hún leggur jafnmikla áherslu á og hæstv. landsstjórn leggur á þetta, þá er það gullvæg regla, að fái hún það ekki samþykt, þá er tvent fyrir hendi. Annaðhvort að stjórnin fari frá eða rjúfi þingið og spyrji þjóðina. Það voru þessi ummæli mín, sem hv.þm. vítti. En má jeg spyrja? Er það árás á stjórnina þó henni sje bent á, að fara þær leiðir, er allar þingræðisstjórnir telja sjer skylt að fara undir slíkum kringumstæðum? Jeg mótmæli því harðlega. Það er beinlínis skylda mín sem þm. Og það er því meiri ástæða fyrir stjórnina að fara þessa leið, þar sem því verður ekki neitað, að ef frv. kemst ekki gegnum þingið, verður litið svo á erlendis, - eftir að því hefir verið lýst yfir að stýfa skuli, - að stjórnin vilja stýfa en geti það ekki, eða með öðrum orðum, að hækkunarstefnan sje ráðandi í landinu. Og þá kemur freistingin fyrir „gengisspekulantana“, og þá getur svo farið, að krónan þjóti alt í einu upp í gullgildi, en það gæti orðið of mikil áreynsla fyrir atvinnuvegi þjóðarinnar. Ef því stjórninni er alvara í þessu máli, þá verður hún að fara þessa leið, er jeg hefi bent á. Jeg get þess vegna ekki skilið, að nokkur beri svo litla virðingu fyrir þingræðisreglum, að hann álíti það árás, þó hæstv. stjórn sje bent á að fara þessa leið. Þar sem hv. 2. þm. Árn. er nú ekki viðstaddur, skal jeg fara fljótt og vægilega yfir það sem hann sagði annað. Það kom fram í ræðu hans, að það mundi auðvitað valda bönkunum bæði tapi og erfiðleikum að hækka krónuna. Þetta er vitanlega nokkuð rjett, því það sem er erfitt fyrir atvinnuvegina, er og erfitt fyrir bankana. Út af því, er hv.þm. sagði um reikninga Íslandsbanka, í þá átt, að þeir væru svo óglöggir, að ekki væri gott að átta sig á þeim, skal jeg aðeins geta þess, að þeir eru eins og reikningar annara banka, og búnir til eptir ágætum fyrirmyndum. Jeg vildi ennfremur staðfesta það, sem jeg hefi áður sagt, en hv.þm. hefir borið á móti, því að hann sagði, að ekkert væri búið að draga inn af seðlum, en eins og jeg sagði, hefir bankinn þegar dregið inn 3 milj. kr., en í rauninni er það þó meira, því að af 12 milj. kr., sem úti stóðu, eru nú aðeins 5 milj. kr. eftir. Það hefir verið mikið talað um erfiðleika bankanna í sambandi við gengishækkunina, og hefi jeg einnig fallist á þá. En hinu má þó eigi gleyma, að banki, sem hefir lán hjá útlandinu, þarf færri íslenskar krónur til að greiða þau, ef krónan stígur. T. d. ef Íslandsbanki ætti að greiða ensk lán með kr. í 47 gullaurum í stað kr. í fullu gullgildi, sjest, að hann þarf helmingi fleiri smákrónur en gullkrónur. Hitt er satt, að krónan má ekki hækka mjög ört, því að þá aukast örðugleikar bæði fyrir bankana og atvinnuvegina, enda þótti mjer hækkun hennar altof hraðfara. Jeg hefi skilið hv.þm. V.-Ísf. svo, að þótt gullverð okkar krónu sje nú ákveðið í lögum, þá skuldbindi það okkur ekki, svo að við getum breytt því hvenær sem er, en ef ákvæðin í gömlu lögunum hafa enga þýðingu, þá hafa hin, sem til verða búin, heldur enga þýðingu. Yfirleitt er það ljóst, að ef gullþyngd krónunnar verður breytt eftir því, hvernig pappírskrónan hringlar til, þá er ekki að ræða um neina stöðvun í peningamálunum. En þær sveiflur aftur, sem skapast á verði gullsins, og hafa síðan áhrif í gegnum það á krónuna, ráðum við ekkert við. Það eru stórþjóðirnar aðallega, sem þar grípa inn í, og nú er það Ameríka, sem mestu ræður. Jeg held því fram, og er sannfærður um það, að það skiftir meira máli, hvað þjóðir, sem hafa átt við svipaða erfiðleika að stríða, hafa gert, heldur en álit sjerfræðinga og ráðleggingar þeirra. Af hverju hafa Norðurlandaþjóðirnar ekki farið að orðum Cassels, sem rökstyður kenningar sínar svona vel? Af því að hinir „praktisku“ menn trúðu ekki á „teoriur“ Cassels; þeir lögðu meira upp úr reynslunni. Hv. þm. las upp niðrandi ummæli um krónuhækkunina, sem komið höfðu fram í þinginu norska, og gat þess, að Mowinkel hefði verið forsrh. þegar hækkunin varð. En hver er það nú? Það er einmitt þessi sami maður, og það eitt er víst, að hann myndi ekki sitja ennþá í þeirri stöðu, ef þjóðin væri óánægð með gerðir hans í þessu máli. Hvaða norski maður er það, sem nú er verið að vitna í hjer? Hann heitir Rygg, og hann barðist með hnúum og hnefum fyrir hækkun norsku krónunnar. Þess vegna væri það dálítið einkennilegt, ef hann rjeði okkur til að stýfa, enda gerir hann það ekki, eins og þegar er komið fram. Hann gengur út frá því, að stýfing sje ákveðin, og byggir það á ummælum forsrh., og með það fyrir augum svarar hann þeim fyrirspurnum, er til hans voru sendar. Þegar spurt er, hvort óttast þurfi, að þetta muni hnekkja áliti landsins, þá segir hann, að hann eigi „bágt með að trúa því, að þetta valdi nokkrum álitsspjöllum til lengdar“, en eftir þessum ummælum hans að dæma, virðist hann þó álíta, að stýfing hafi álitsspjöll í för með sjer, að minsta kosti í bili. Hv. 2. þm. Árn. gerði nokkrar aths. við orð mín, en þær voru bygðar á misskilningi. Jeg álít, að ef skuldari getur ekki staðið í skilum, þá sje ekkert eðlilegra en að hann leiti samkomulags, og fái t. d. 25% eftir gefið. Á því geta báðir aðiljar grætt. En ef maðurinn gerir slíka samninga og á nóg fje í sparisjóðsbók, þá er það sviksamlegt. Eins er það með þjóðir, sem hafa möguleika á því, að hækka. Eina afsökunin, sem getur komið þar til greina, er, að annað sje ekki hægt, eins og t. d. hjá Frökkum. Vjer eigum að gera það sem í okkar valdi stendur til þess að hækka krónuna, en ef vjer ekki getum, þá verðum vjer að beygja oss fyrir nauðsyninni. En trú mín er sú, að Ísland eigi nóg fje til að leysa þessa þraut, í sparisjóði framtíðarinnar. Þá ætla jeg að snúa mjer að lofsöng hv.þm. V.-Ísf. um að yfirgefa gullkrónuna. Jeg get viðurkent, að hann heldur vel á málinu, en jeg hygg, að allir þeir, sem á hlýða og hafa næmt eyra, heyri falska tóna.

Það heyrir enginn maður

. Jeg held, að trúarofsi hafi gripið hv.þm. V.-Sk., sem jeg annars met svo mikils, og því má vera, að hann greini ekki tónana. Sökum þess, hversu tíminn er naumur, verð jeg að geyma margt það, er jeg vildi sagt hafa, til næstu umr., t. d. hefði jeg gjarnan viljað segja nokkur orð við hv. fjmrh., og þakka honum þau ummæli hans, að hann bæri hag bankans fyrir brjósti, og er það að vísu rjett, að stjórnin hefir það sem af er verið bankanum velviljuð. Vegna hækkunar þeirrar, sem orðin er, greiðir nú bankinn 4 miljónum færri íslenskar krónur upp í ensku lánin en hann ella hefði þurft að gera. Jeg legg enn áherslu á það, að jafnframt og jeg er hlyntur hækkuninni, vil jeg ekki, að hún sje of ör. Þetta hefi jeg oft sýnt áður að er vilji minn. Hv. forseti vill ekki leyfa mjer að hafa aths. mína lengri, og það er nú varla von, og því verð jeg að láta hjer staðar numið.

Haraldur Guðmundsson Mjer nægja vitanlega ekki 10 mínútur til að ljúka máli mínu, en þó vil jeg nota þær til að byrja með. Í ræðu minni á laugardaginn benti jeg á það, að nafnið á frv. væri rangnefni. Jeg sýndi fram á það, að ekki er um neina verðfestingu að ræða umfram það, sem var fyrir gengishrunið síðasta. Þá voru í gildi ákvæði um gullinnlausn seðla, en þau reyndust einskisnýt, þegar á herti. Nú er ekki í þessu frv. gert ráð fyrir nokkru öðru til að festa gengið.  Allar forsendur flm. hníga í þá átt, að hækkun sje ranglát. Þeir, sem samþykkja frv. hljóta að gera það af því, að þeir fallast á forsendurnar; telja að gengishækkun hljóti að valda rangindum og sje því ranglát. Setjum svo, að það óhapp bæri aftur að höndum, að krónan lækkaði niður í t. d. 40–50 aura, og verkalýður og launamenn af þeim sökum biði stórtjón, en útflytjendur, sem vinnuna kaupa, græddu að sama skapi. Þá væri, að dómi þeirra sem frv. samþykkja, ranglæti að láta krónuna aftur hækka, og bæta með því þeim, sem töpuðu á lækkuninni. Þá ætti aftur að „festa“ krónuna þar, sem hún kæmist lengst niður; láta verkalýðinn sitja með tapið, hina með gróðann! - Það er hreint og beint blygðunarleysi af manni, sem telur alla hækkun rangláta, að bera fram frv. um „festingu“, án þess með fylgi öruggar ráðstafanir gegn því, að festingin bili. Jeg benti á það fyr, að hv.þm. hættir við að blanda saman tveim óskyldum hugtökum, verðlagsbreytingum alment, og gengisbreytingum krónunnar, miðað við gull. Verðlagsbreytingarnar eiga auðvitað að nokkru leyti rót sína að rekja til gengisbreytinga, en gengisbreyting hjer er ekki nema um 1/6 hluti verðlagsbreytingarinnar. Gengismálið er í sjálfu sjer ákaflega einfalt. Hvorra hagsmuni á meira að meta þeirra, sem kaupa vinnu, eða hinna, sem selja vinnu. Það er algert innanríkismál, en breytir engu um verslunarjöfnuð okkar út á við, eins og haldið hefir verið fram. Í því er jeg sammála hv.flm. Það hefir verið um það deilt, hvernig hinum rennandi straum starffjárins verði rjettlátlega veitt út til stjettanna í landinu. Þetta breytist ekki, þótt hv.flm. hafi talað í líkingum og orðskviðum. Hver maður hlýtur að viðurkenna, að það er algerlega órjettlátt, að ein stjettin græði sífelt á gengisbreytingunni, en önnur tapi. Það er beint ranglæti, að flytja þannig fjeð úr vösum einnar stjettar þjóðarinnar í vasa annarar. Nú eru þessar 10 mínútur liðnar, og vildi jeg því, með leyfi hv. forseta, geyma mjer orðið til morguns.

Forseti (JörB): Jeg skal verða við tilmælum hv.þm. Ísaf., og geyma honum orðið til morguns.