Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 392, um lögbundnar nefndir innan sveitarfélaga og náttúruvernd, frá Jódísi Skúladóttur.

Virðulegi forseti. Í gær var mánuður liðinn frá því að átök brutust út fyrir botni Miðjarðarhafs. Það leið mánuður án þess að utanríkisráðherra fordæmdi þá skelfilegu stríðsglæpi sem við höfum orðið vitni að af hálfu Ísraelshers og án þess að sami ráðherra gerði skýra kröfu um vopnahlé strax. Það var af þeim sökum sem ég lagði fram dagskrártillögu í gær til þess að þingið gæti rætt hver stefna Íslands er í þessum málum, komist að sameiginlegri niðurstöðu og sent skýr skilaboð. Frá því að ég sendi þessa dagskrártillögu hefur orðið sú þróun að fram er komin tillaga frá utanríkismálanefnd allri sem sameinar alla flokka í skýrri tillögu, sem er auðvitað ekki 100% eins og ég hefði orðað hana sjálf, en er mikilvæg málamiðlun og sendir mikilvæg og skýr skilaboð til bæði ráðherra og alþjóðasamfélagsins um stöðuna og okkar afstöðu, verði hún samþykkt. Ég mun því draga dagskrártillöguna mína til baka og þingsályktunartillöguna sem ég og nokkrir aðrir flutningsmenn höfum lagt fram mun ég einnig draga til baka í nafni samstöðu. 

Virðulegi forseti. Það liggur þannig í málum að þingflokkur Viðreisnar lagði líka fram þingsályktunartillögu um þetta mál og ástandið fyrir botni Miðjarðarhafs. Sú tillaga sem utanríkismálanefnd hefur sameinast um er efnislega samhljóða þeirri tillögu okkar og okkar tillaga var byggð á þeirri breytingartillögu sem Kanada lagði fyrir þing Sameinuðu þjóðanna og allir bandamenn okkar í Evrópu og víðar sættust á þá. Þróun mála hér í þinginu í dag hefur því verið mjög ánægjuleg. Þingflokkur Viðreisnar dregur því þingsályktunartillögu sína til baka og við styðjum heils hugar þá lendingu sem náðist á fundi utanríkismálanefndar í morgun. Ég vil nota tækifærið og þakka nefndarmönnum og öðrum sem að komu fyrir gott samstarf.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka nefndarmönnum hv. utanríkismálanefndar kærlega fyrir samstarfið. Ég tek undir með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur varðandi það hversu mikilvægt það er að þessi málamiðlun hafi náðst um þessi mikilvægu skilaboð frá Alþingi Íslendinga. Tillagan, málamiðlunin, byggir efnislega á ályktun Jórdaníu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna með breytingartillögu Kanada. Það er mikilvægt að Alþingi geti náð saman þar um, allir flokkar, eins erfitt og viðkvæmt mál og um ræðir. Ég hef, samkvæmt samtali við hæstv. forseta, vilyrði fyrir því að málið komist á dagskrá á morgun ef Alþingi samþykkir.

Dregin hefur verið til baka dagskrártillaga sem til stóð að greidd yrðu atkvæði um hér við upphaf þingfundar og kemur því ekki til atkvæðagreiðslunnar.

Hæstv. forseti. Nýliðinn októbermánuður var sá hlýjasti frá upphafi mælinga. Árið í ár verður án nokkurs vafa það hlýjasta frá upphafi mælinga, er fullyrt í fréttum frá Loftslagsstofnun Evrópusambandsins í dag. Eins og staðan er núna hefur hlýnun jarðar numið tæplega 1,5°C en við vitum öll að í París árið 2015 komu ríki sér saman um að halda hlýnuninni sem næst 1,5°C eins og hægt væri og alltaf innan 2°C. Innan nokkurra vikna hefst 28. aðildarríkjaþing loftslagssamningsins og þar verða þessi brýnustu mál samtímans til umfjöllunar eina ferðina enn. Mig langar af tilefni fréttaflutnings í dag í alþjóðapressunni að vekja athygli þingmanna á fréttum af hlýnuninni og áhrifum hennar á ofsaveður, öfgaþurrka og í rauninni hrikaleg lífsskilyrði fólks víða um heim. Þar segir að miklir þurrkar eins og þeir sem fólk átti að venjast t.d. bæði í Sýrlandi og Írak og komu á 250 ára fresti komi núna á tíu ára fresti. 250 ára þurrkatíð komi á tíu ára fresti. Í Íran er talað um að 80 ára þurrkarnir komi á fimm ára fresti. Það þarf enginn hér inni að velkjast í vafa um hvaða áhrif þetta hefur á matvælaframleiðslu, á lífsskilyrði fólks og í rauninni ýtir undir bæði ójöfnuð, fátækt og oftar en ekki átök á þessum sömu svæðum.

Virðulegur forseti. Öryggi vegfarenda og styttri ferðatími, öruggar og traustar samgöngur - um þetta snúast samgöngumál fyrir okkur sem búum á landsbyggðinni. Ég tel brýnt að skoða allar mögulegar leiðir til að bæta samgöngur á landsbyggðinni og flýta framkvæmdum sé þess kostur. Sameiginlegt markmið okkar hlýtur að vera að auka öryggi vegfarenda og tengja saman svæði og stytta leiðir. Þannig sköpum við fólki og fyrirtækjum aukin atvinnutækifæri og betri búsetuskilyrði. Lög um samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum, sem voru samþykkt á Alþingi árið 2020, heimila samstarf hins opinbera og einkaaðila um tilteknar framkvæmdir við samgöngumannvirki og gjaldtöku vegna þeirra. Markmið laganna er að flýta uppbyggingu mikilvægra samgönguinnviða enn frekar, stytta vegalengdir og auka umferðaröryggi. Í öllum framkvæmdunum munu vegfarendur hafa val um aðra leið og ekki greiða gjald fyrir á þeirri leið. Ein af þeim framkvæmdum sem áætlað er að unnin verði sem samvinnuverkefni og er einmitt tilvalin sem slíkt, er eitt brýnasta og arðsamasta jarðgangaverkefni sem er á samgönguáætlun. Hér erum við að tala um láglendisveg í Mýrdal og jarðgöng undir Reynisfjall. Þarna er um að ræða baráttumál til áratuga en það hefur nú verið fært aftar í röðina í samgönguáætlun og lýsi ég yfir miklum vonbrigðum með þá ákvörðun. Það sem helst mælir með því að flýta þessari framkvæmd er að fækka slysum og umferðaróhöppum sem hafa verið mjög tíð á vegarkaflanum sem verður aflagður og tíðar vegarlokanir á veturna. Stytting ferðatíma verður gríðarleg en Vík í Mýrdal er einn fjölsóttasti ferðamannastaður landsins og getur umferð nú farið upp í um 5.000 bíla á dag. Þjóðvegurinn þverar nú þorpið en þar hefur nokkrum sinnum legið við alvarlegum slysum. Ég skora á hæstv. innviðaráðherra  
            

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að taka undir með hv. þingmanni um að þessi gangagerð í gegnum Reynisfjall er afar hagkvæm og góð leið. En ég ætla að tala um kviku undir mannlífi og undir yfirborði jarðar á Suðurnesjum. Lífið einkennist af mikilli óvissu á Suðurnesjum um þessar mundir og það er mikilvægt að viðbragð og undirbúningur til að takast á við við náttúruvá sé samtaka. Ég hef heyrt í dómsmálaráðherra sem segir mér að hún og ríkisstjórnin, sveitarfélögin, ríkislögreglustjóri, almannavarnir, Veðurstofan, almenningur, atvinnulífið og fólkið séu öll á sömu blaðsíðu á Suðurnesjum um að vinna saman í því takast á við þann vanda sem við getur blasað, komi til þess að það verði gos á svæðinu, sem kannski eru meiri líkur á en minni. Það er auðvitað ekki vitað nákvæmlega hvar slíkt gos myndi koma upp en það er gríðarlega mikilvægt að almenningur sé vel upplýstur um þá stöðu sem kemur upp hverju sinni og að sú kvika sem er í mannlífinu verði róuð sem mest. Ég var í Grindavík á föstudagsmorgninum og hitti þar nokkra eldri borgara í Kvikunni þar sem við ræddum saman og ég fann auðvitað að þeir bera kvíðboga, ekki aðeins fyrir sjálfum sér heldur fyrir fjölskyldum sínum, börnum og barnabörnum, verðmætum og öðru slíku. Við þurfum öll að standa vörð um að upplýsa almenning sem fyrst. Það er líka mjög mikilvægt að vísindamenn, jarðvísindamenn og menn í hættuvörnum, vinni saman að hættumati og upplýsi íbúana. Virðulegur forseti. Til sjós er það skipið sem er besti staðurinn til björgunar, þannig er það, þar til allt um þrýtur. Það vona ég svo sannarlega að heimili Suðurnesjamanna, að heimili okkar allra, Grindvíkinganna, að það verði sú björg sem brýtur á, komi til einhverrar vár á Suðurnesjum.

Virðulegur forseti. Við Íslendingar höfum stært okkur í gegnum tíðina af leikskólastiginu, stóra jöfnunartækinu okkar, kerfinu sem hefur gert konum kleift að sinna sinni vinnu, stunda nám, brjótast úr fátækt eða samböndum, kerfinu sem á að sjá um að kenna börnum af erlendum uppruna íslensku og aðlagast samfélaginu okkar, kerfinu sem grípur börn sem búa við ofbeldi og vanrækslu, kerfinu sem hefur tryggt íslensku samfélagi fremstu stöðu meðal þjóða í jafnréttismálum og einhverja hæstu atvinnuþátttöku kvenna á heimsvísu. Það er nefnilega ástæða til að gjalda varhug við þeirri ákvörðun Garðabæjar að skera niður í leikskólaþjónustu í þá átt sem farin hefur verið í Kópavogi, líkt og heyrist nú af í fréttum. Þetta eru aðgerðir sem eiga að vera til þess fallnar að leysa mönnunarvanda, fækka á biðlistum og bæta starfsaðstæður, aðstæður sem leiða af áralöngu vanmati á kvennastéttum sem vinna störf sem voru unnin endurgjaldslaust áður fyrr. Virðulegur forseti. Á meðan það er látið ógert þá gengur dæmið hreinlega ekki upp. Á meðan stærstur hluti vinnandi fólks vinnur í kringum átta tíma vinnudag, 40 stunda vinnuviku, getur ekki talist sjálfbært að stytta leikskóladaginn ef það kemur ekkert á móti frá sveitarfélögunum sem boða þennan niðurskurð. Það væri mögulega eitthvert mark takandi á þessum aðgerðum ef sveitarfélögin kærðu sig um að stytta vinnutíma foreldra og færu þar á undan með góðu fordæmi til hvatningar fyrir atvinnulífið, enda eru ekki nokkrar einustu líkur á því að atvinnulífið stígi fyrsta skrefið í átt að styttri vinnuviku í kjölfar þjónustuskerðingar sveitarfélaga. Þetta, herra forseti, mun fyrst og fremst bitna á konum og fækka börnum sem yfir höfuð skila sér inn á leikskólastigið sem hvað mest þurfa á því að halda. Ég neita að fylgjast þegjandi með stóra bakslaginu í íslenskum jafnréttismálum. Menntun kostar og börnum líður vel á leikskóla og ég kalla eftir þjóðarsátt um leikskólastigið.

Hæstv. forseti. Nú síðustu daga höfum við þingmenn Framsóknar í Norðvesturkjördæmi verið mjög mikið á ferðinni í kjördæminu og það er ljóst að tækifæri þar til uppbyggingar eru fjölmörg. En það er líka ljóst að það eru margar áskoranir. Við höfum haldið opna fundi þar sem hefur verið rætt um ýmis atvinnutækifæri í landbúnaði, á sjó, nýsköpun, iðnaði og í opinberum störfum. En eitt af því sem hefur einkennt nær alla fundi sem við höfum setið er umræða um samgöngumál. Í fyrradag var ég við opnun á nýjum Þverárfjallsvegi, nýjum kafla á Skagastrandarvegi og nýrri tvíbreiðri brú yfir Laxá í Refasveit. Heildarvegalengd nýrra vega og brúar þar er um 12 km. Í síðustu viku var ég við formlega opnun á Þorskafjarðarbrú sem styttir Vestfjarðaveg um tæpa 10 km. Þessu ber að fagna því að hver einasta samgöngubót skiptir gríðarlegu máli fyrir samfélögin í kring. Það skiptir nefnilega mjög miklu máli að samgöngur séu öruggar og þessir áfangar eru til þess að bæta öryggi. En á meðan við fögnum öll þessum áföngum er það ljóst að þeir eru bara bitar í stóru púsli samgöngukerfisins. Þegar við þingmenn erum á ferðinni heyrum við fljótlega á öllum fundum að samgöngumál brenna á fólki því að við vitum öll hversu miklu máli það skiptir að samgöngur í kringum okkur séu í lagi. Jarðgöng, vetrarþjónusta, sjúkraflug, ferjur og viðhald á vegum - þetta eru allt mjög mikilvægir hlutir fyrir samfélagið og það er mikilvægt að halda því á lofti, sérstaklega þegar samgönguáætlun er hér í umræðu í nefndum þingsins. Samgöngur skipta okkur nefnilega öll máli og vegirnir eru lífæð samfélaganna.

Virðulegi forseti. Dagskrá Alþingis stendur nánast auð þessa dagana. Ekkert heyrist frá ríkisstjórnarflokkunum um hvernig ríkisstjórnin ætlar að koma böndum á verðbólgu. Forystan ver öllum kröftum í vandræðaleg rifrildi. Öll starfsorka ríkisstjórnarinnar fer í að reyna að lifa þetta samstarf af. Stærsta verkefni samfélagsins liggur óhreyft á meðan; glíman við verðbólgu og ógnarháa vexti. Í sterkri umsögn BHM um fjárlagafrumvarpið bendir bandalagið á merkilegar staðreyndir um veruleika almennings. Kaupmáttur meðallauna hefur sveiflast fjórum sinnum meira síðastliðin 20 ár á Íslandi en kaupmáttur innan OECD-landa. Verðbólga jókst um helming milli ágúst 2022 og 2023 sem er einsdæmi. Þessi óstöðugleiki hagkerfisins er okkar helsta meinsemd og almenningur er langþreyttur á ástandinu. Vextir eru rúmlega tvöfaldir á við nágrannalönd. Fólk sem nýlega keypti fasteign og er með mikil útgjöld vegna barna og námslána finnur mjög rækilega fyrir ástandinu. Þetta er millistéttin á Íslandi. Ríkisstjórnin hefur hins vegar engin svör fyrir þetta fólk og þessi hópur er skilinn eftir. Jöfnuður í tekjum er meiri á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum og nú blasir við stöðnun um lífskjör, ekki síst hjá millistéttinni, fólki sem greiðir háa skatta og finnur rækilega fyrir vaxtahækkunum. En af hálfu BHM hefur komið fram að 70% skatta og gjalda eru borin af þriðjungi þjóðarinnar. Í þessum hópi er meginþorri háskólamenntaðra. Á fólk ekki að sjá ávinning í háskólamenntun eða í því að búa á Íslandi eftir háskólanám? Hagfræðistofnun Íslands hefur bent á launaþróun á Íslandi frá aldamótum. Laun háskólamenntaðra hafa þar staðið í stað, laun ófaglærðra hafa hækkað nokkurn veginn jafnt og þétt. Það er auðvitað af hinu góða að laun ófaglærðra hækki en það er áhyggjuefni, hitt, hvernig við verðleggjum menntun, 

Virðulegi forseti. Nú er kominn tími á einn af mínum reglulegu raforkupistlum. Í vikunni gekk ísingarveður yfir Austurland sem olli rafmagnstruflunum en mér sýnist að betur hafi farið en á horfðist. Hver atburður af þessu tagi minnir okkur samt á mikilvægi þess að koma öllu dreifikerfi Rariks í jörð og endurnýja byggðalínuna. Þá að raforkukostnaði. Í landinu eru tvær gjaldskrár vegna dreifingar raforku; dreifbýlisverð og þéttbýlisverð. Íbúar og fyrirtæki í dreifbýli borga umtalsvert hærra verð. Ríkisstjórnin hefur sett fjármagn í að jafna dreifikostnaðinn en samt sem áður er innbyggð óvissa í fyrirkomulagið eins og það er. Almannajöfnunin og samningar við garðyrkjubændur byggjast á skiptingu á ákveðinni fjárveitingu milli þeirra sem njóta jöfnunar. Þannig er enginn hvati til að fjölga notendum í dreifbýli eða garðyrkju og má raunar segja að þvert á móti sé skammtímahvati til að fækka notendum. Ef aftur á móti væri litið á heildarmyndina og til langtímasjónarmiða væri það allra hagur að fjölga notendum raforku í dreifbýli því að þá skiptist dreifikostnaðurinn á fleiri. En af hverju jöfnum við ekki bara dreifikostnaðinn á alla landsmenn? Stjórnvöld verða a.m.k. að leita fyrirsjáanlegri lausna við jöfnun dreifikostnaðar, hvort sem er til almennra notenda eða í stuðningi við garðyrkju. Í því sambandi er rétt að rifja upp að samkvæmt stjórnarsáttmála er ætlunin að auka grænmetisframleiðslu með föstu niðurgreiðsluhlutfalli á raforkuverði til ylræktar. Dreifikerfi í jörð, þrífösun rafmagns og fyrirsjáanleiki í dreifikostnaði raforku eru brýnustu hagsmunamálin fyrir fyrirtæki sem staðsett eru í dreifbýlinu, jafnt fyrirtæki í ferðaþjónustu og matvælaframleiðslu eins og landbúnaði og á ýmsum öðrum sviðum. Nýsköpun, orkuskipti, nýliðun og öll framtíð dreifðra byggða er háð því að orka fáist, hún sé afhent á öruggan hátt og á samkeppnishæfu verði.

Virðulegur forseti. Suðurnesin standa mér nærri. Þar hef ég búið nánast alla mína tíð, alið upp börnin mín, og þar vil ég vera áfram. Svæðið er gjöfult og mannlífið er gott. Suðurnesjafólki hefur fjölgað mikið hin síðari ár og í mínum huga er það engin tilviljun. Við erum svo heppin á fyrri tíð að eiga frumkvöðla sem allt frá miðri síðustu öld fóru að leita leiða til að nýta þá miklu krafta sem búa í jarðhitanum á Reykjanesskaga. Það skilaði sér síðan í því að Hitaveita Suðurnesja var stofnuð árið 1974 og var fyrstu varmaskiptastöðinni komið fyrir árið 1976 í Svartsengi og var heitu vatni hleypt á hús í Grindavík það sama ár. Þessar gjöfulu náttúruauðlindir sem þjónað hafa Suðurnesjum og reyndar landinu öllu í hálfa öld sýna nú á sér aðra hlið. Reykjanesskaginn hefur rumskað allhressilega eftir að hafa lúrað í u.þ.b. 700 ár. Það minnir okkur Íslendinga á hvað við erum smá við hlið náttúruaflanna. Ef illa fer gæti þetta raskað búsetuskilyrðum á svæðinu öllu en ég vona að slík sviðsmynd verði ekki að veruleika. Það sem er mér hins vegar efst í huga á þessu stigi er þakklæti til þeirra sem standa í eldlínunni þessa dagana við að tryggja öryggi okkar hinna. Grindvíkingar hafa nú þegar haldið upplýsingafund og er slíkur fundur fyrirhugaður í Reykjanesbæ í kvöld. Það er ekki annað hægt en að dást að Grindvíkingum og allri þeirri framvarðasveit sem þar starfar af mikilli eljusemi og yfirvegun við erfiðar aðstæður. Virðulegi forseti. Það veitir okkur hinum öryggi að hafa í stafni einstaklinga sem taka á óvissunni og hættunni af miklu æðruleysi. Við erum lánsöm að hafa aðila sem fylgjast með hverri hreyfingu og miðla upplýsingum nánast í rauntíma. Fyrir það ber að þakka.  
            

Herra forseti. Í þingsályktun um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland, sem samþykkt var í febrúar á þessu ári, er lögð áhersla á víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir lýðræðislegum gildum, mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi. Einnig er áhersla á að efla enn frekar norræna samvinnu um öryggis- og varnarmál. Norrænu ríkin hafa staðið þétt saman um stuðning við Úkraínu eftir innrás Rússa líkt og öll Vesturlönd hafa gert. Nú geisar einnig stríð við botn Miðjarðarhafs. Ísrael og Gaza hafa verið í klóm pólitískra öfgaafla um langt skeið. Börn og óbreyttir borgarar líða fyrir ástandið sem er hræðilegt og fer versnandi. Sagt er að barn látist í árásum Ísraelsmanna á tíu mínútna fresti. Norrænu ríkin hafa komið fram á alþjóðavettvangi sem boðberar friðar og hvatt til alþjóðlegra samninga um frið og afvopnun. Því voru það tíðindi og vonbrigði að þau hafi klofnað í afstöðu sinni til ályktunar á þingi Sameinuðu þjóðanna um hlé á árásum af mannúðarástæðum til að koma særðu, sjúku og svöngu fólki til hjálpar. Ríkisstjórn Íslands hefur ekki enn fordæmt árásir á Gaza. Ísland samþykkti ekki tillöguna um vopnahlé. Ég tel að það hafi gengið gegn áherslum á friðsamlegar lausnir og afvopnun í gildandi þjóðaröryggisstefnu. Þrátt fyrir eftiráskýringar hæstv. ráðherra hefur hjáseta Íslands 

Herra forseti. Ég vil nota tækifærið hér í störfum þingsins og ræða aðeins um vinnubrögð okkar hér á Alþingi og í stjórnmálunum almennt. Við höfum orðið vitni að því hér í dag að það getur vel verið hægt að ná lendingu í erfiðum, viðkvæmum og flóknum deilumálum hér innan húss ef allir leggjast á eitt og eru sammála um að það sé eitt allsherjarmarkmið sem stefna skuli að og allir þurfi mögulega þá að slá eitthvað af sínum ýtrustu kröfum. Það gerðist núna í dag á fundi utanríkismálanefndar þar sem nefndin sættist á að leggja fram þingsályktunartillögu sem er efnislega samhljóða þeirri breytingartillögu sem Kanada lagði fram á þingi Sameinuðu þjóðanna en var felld. Eftirmálana þekkjum við, það var ekki samstaða í ríkisstjórn Íslands, hjá utanríkisráðherra og forsætisráðherra m.a., um það hvernig atkvæði Íslands á þeim vettvangi ætti að falla. Þingið reyndist hins vegar í dag stærra heldur en ríkisstjórnin, vil ég meina, með því að ná sameiginlegri lausn fram hér á vettvangi þingsins sem allir geta sameinast um. Þar er verið að fordæma öll óhæfuverk og grimmdarverk beggja aðila. Þar er verið að kalla eftir mannúðarhléi, verið að kalla eftir því að fólk sem þjáist á Gaza-ströndinni og víðar fái aðstoð, kalla eftir því að lausn gísla verði höfð í fyrirrúmi, að þeim verði sleppt sem fyrst. Þetta er eitthvað sem þingið mætti gera oftar, að reyna koma sér saman um erfið, viðkvæm og flókin deilumál, því að ég held að það sé algerlega ljóst að það sameinar okkur Íslendinga alla og alla flokka að við erum á móti ofbeldi, við viljum fordæma það á alþjóðavettvangi. Ef það er leiðarljósið frekar en það að festast í einhverjum undirliggjandi deiluefnum getur röddin verið skýr og að mínu mati verður hún það með þessari tillögu sem Alþingi samþykkir vonandi.

Virðulegi forseti. Nú hefur jörð skolfið á Reykjanesi í um tvær vikur og íbúar eru að vonum áhyggjufullir. Það er skiljanlegt og eðlilegt í ljósi aðstæðna. Þegar ég var barn man ég eftir skjálftum á svæðinu og heyrði eldra fólk nefna að á skaganum væru eldstöðvar sem gætu vaknað af löngum svefni sínum. Nú hefur náttúran vaknað og þrjú gos á þremur árum á Reykjanesi staðreynd. Enn á ný sjáum við landris við fjallið Þorbjörn í Svartsengi. Hingað til hafa eldgosin á Reykjanesi verið á heppilegum stöðum, ef svo má segja, fjarri byggð og helstu innviðum. Það er því miður óskhyggja að halda að svo verði alltaf raunin og því verðum við að vera við öllu búin. Það er einmitt þess vegna sem allt kapp er lagt á að undirbúa okkur fyrir verstu mögulegu sviðsmynd, sem ég vona sannarlega að raungerist ekki. Ég fullyrði að við Íslendingar eigum vísindamenn á heimsmælikvarða og almannavarnakerfið okkar er gríðarlega sterkt. Lykillinn að réttum forvörnum og viðbrögðum byggist þó á samvinnu og góðri upplýsingagjöf á milli allra aðila, og þá sérstaklega til almennings. Ég vil því nota þetta tækifæri og þakka bæjaryfirvöldum í Grindavík, almannavörnum, Veðurstofunni, þjónustuaðilum og fleirum á svæðinu fyrir upplýsingagjöf að undanförnu og treysti því að hún haldi áfram. Eins og hér hefur verið nefnt undir störfum þingsins þá verður íbúafundur í Reykjanesbæ kl. 20 í kvöld og honum verður einnig streymt á netinu. Ég held að það sé mikilvægt fyrir alla íbúa og þá sem áhuga hafa að kynna sér það sem þar fer fram.

Virðulegi forseti. Þær hryllilegu árásir sem við horfum upp á dag eftir dag fylla okkur viðbjóði og vanmætti. Saklausu blóði er úthellt í sjálfhverfum byssuleik valdamikilla karla sem enga ábyrgð taka á gjörðum sínum og skella skollaeyrum við ákalli alþjóðasamfélagsins um vopnahlé. Einn af hörmulegum fylgifiskum stríðsátaka er bakslag í stöðu kvenna. Stríðsátök hafa tilhneigingu til að auka tíðni kynferðisofbeldis og konur og stúlkur eru þar fyrst og fremst fórnarlömb. Nauðganir, kynsjúkdómar, þar með talið alnæmi, og óæskilegar þunganir eru hluti þeirra afleiðinga sem konur líða á stríðshrjáðum svæðum. Ofan á þetta hryllilega ástand bætist svo að nauðsynleg þjónusta, svo sem heilbrigðis- og félagsþjónusta sem ekki síst konur þurfa á að halda, raskast mjög og liggur þjónustan jafnvel alveg niðri vegna átakanna. Virðulegi forseti. Við megum hvergi hvika frá baráttunni fyrir kvenfrelsi. Við Íslendingar eigum sterkasta kvenleiðtoga heims, Katrínu Jakobsdóttur, hæstv. forsætisráðherra, sem með orðum sínum og gjörðum hefur talað fyrir kvenfrelsi og friði á heimsvísu um árabil. Í næstu viku mun fara fram ráðstefna kvenleiðtoga í Reykjavík og treysti ég því að staða kvenna á stríðshrjáðum svæðum verði tekin á dagskrá því að samstaða kvenna um allan heim skiptir máli.  
            

Virðulegi forseti. Það voru ánægjuleg tíðindi í gær þegar hæstv. mennta- og barnamálaráðherra, í sérstakri umræðu sem ég óskaði eftir um fyrirhugaða sameiningu framhaldsskólanna, sagðist hafa sett fyrirhugaðar sameiningar til hliðar. Það er nefnilega að mörgu að hyggja og þegar þessi mál eru rædd þarf að líta til þess að skólar eru stofnanir með sögu og menningu og sterk tengsl út í samfélagið. Það er ekki sjálfgefið að rífa þá upp með rótum eða jafnvel leggja niður til að mæta spám um skammtímasveiflur í aðsókn. Eins og við höfum séð og heyrt er þetta mjög viðkvæmt og í augum flestra risastórt, enda erum við að tala um börnin okkar og unga fólkið og það er ekki óeðlilegt að það hafi verið og séu áhyggjur. Þetta er mikilvægt, ekki síst þegar horft er til þess að almenn líðan ungs fólks er alls ekki nægilega góð. Aukin geðheilsuvandamál og almennt óöryggi, auk mikillar skautunar í umræðunni er veruleiki sem ungt fólk býr við. Skólar eru stór partur af daglegu lífi ungs fólks og þegar gera á afdrifaríkar breytingar á því án þess að þau séu höfð með í ráðum þá er eðlilegt að brugðist sé við með harkalegum hætti eins og gerðist nú, enda ef við meinum það sem við segjum þegar við tölum um að hlusta eftir röddum barna og unglinga þá þarf auðvitað að hafa þau með í ráðum. Það er alveg ljóst að ýmislegt þarf að gera til þess að framhaldsskólarnir, nemendur og starfsfólk blómstri, hvort sem við erum að tala um að byggja upp góða aðstöðu fyrir verknám og/eða styrkja starfið með öðrum þeim hætti sem þarf. Svo þarf að fara vel yfir blessað reiknilíkanið og muna að ekki geta allir skólar fallið undir sömu skilgreininguna og það er mikilvægt að horfa til fjölbreytileikans. Mig langar á þessum tímapunkti að þakka nemendum og starfsfólki framhaldsskólanna fyrir að taka þátt í umræðunni og gera grein fyrir sínum áhyggjum og afstöðu. Umræðan skiptir máli og getur breytt stöðunni í flóknum málum eins og þessum. Þannig samfélag viljum við, ekki síst fyrir unga fólkið og komandi kynslóðir.

Virðulegur forseti. Þann 17. október síðastliðinn birtist á Vísi grein eftir Ölmu Möller landlækni sem bar titilinn: Fíknivandinn – við verðum að gera meira. Í þeirri grein er fjallað um stöðu málaflokksins í landinu og hvar þarf að gefa í og bæta. Stærsta atriðið að mínu mati er að hér á Íslandi hefur engin samræmd stefna í áfengis- og vímuvörnum verið í gildi í tæp þrjú ár. Gamla stefnan var sett árið 2010 og rann út árið 2021. Það er kannski skiljanlegt að ýmislegt hafi setið á hakanum akkúrat það árið, þar með talin endurskoðun á þessari stefnu, en hér er samt ekki hægt að bíða endalaust. Síðan gamla stefnan var sett hefur líka ýmislegt breyst í málaflokknum, bæði hvað varðar viðhorf í samfélaginu og vinnuna sem er unnin á gólfinu, og til að festa þessar breytingar í sessi og ná í gegn varanlegum og víðtækum breytingum þarf stuðning við þær að ofan og skýr skilaboð í formi stefnu og svo innleiðingu breytinga í formi lagasetningar, fjármögnunar og annars sem til þarf. Hér er margt undir, fjölbreytni í meðferðarúrræðum, sérstakar áskoranir vegna ópíóíðafaraldursins og fentanýls og ekki síst skaðaminnkun þar sem hugað er að því að markmiðið er ekki alltaf endilega að útrýma allri neyslu heldur getur það líka verið að draga úr skaðanum sem neysla veldur. Þetta er járn sem réttast væri að hamra meðan það er heitt. En með hverju ári sem líður án þess að til sé formleg stefna um þennan málaflokk kólnar þetta járn með tilheyrandi skaða fyrir þá Íslendinga sem glíma við fíknivanda.

Virðulegi forseti. Tæplega 40% svarenda hjá Reykjavík síðdegis, um stöðu heimilanna í landinu og stöðu einstaklinganna í landinu, um það hvort þeir næðu endum saman, sögðu nákvæmlega: Nei. Tæplega 40% ná ekki endum saman. Það er ekki hægt að ætla að loka augunum fyrir því hversu gríðarlega mikill vöxtur er í fátækt í landinu í dag. Það hefur ekki farið fram hjá neinum, hvort sem þessi ríkisstjórn viðurkennir það eða ekki. Því til rökstuðnings má nefna að talsmaður Hjálparstofnunar kirkjunnar, framkvæmdastjórinn þar, segist aldrei hafa séð annan eins vöxt í beiðnum um hjálp og aðstoð eins og nú. Hún segir: Það sorglega er að þeir eru að koma núna og biðja um hjálp sem ekki hafa þurft að leita til Hjálparstofnunar kirkjunnar í mörg ár. Þeir gerðu það fyrir mörgum árum síðan en hafa á þessu tímabili, í einhver ár, getað komið sér þokkalega fyrir. En núna er öldin önnur. Þetta á við um okkar minnstu bræður og systur, þetta á við um fjölskyldurnar, heimilin, millistór, meðalstór fyrirtæki og jafnvel þá sem eru millitekjufólk. Það þarf ekki endilega að vera á almannatryggingagreiðslum til að geta flokkast undir það að ná ekki endum saman og virkilega hafa það erfitt í samfélaginu. Ég vil nefna það að í næsta mánuði er jólamánuðinn að renna upp. Ætlar þessi ríkisstjórn að sýna þá mannúð að koma til móts við fólkið okkar sem í þúsundatali mun ekki getað haldið gleðileg jól? Ætlar þessi ríkisstjórn að koma með jólabónus fyrir þetta fólk, eins og við höfum gert tvenn síðastliðinn jól, eða ætlar hún ekki að gera það? Ég skora hins vegar á þau að gera það. Ég er búin að fá mýmarga pósta frá fólki sem spyr: Ætlið þið, ágætu þingmenn, að hjálpa okkur nú sem aldrei fyrr svo að við getum fengið að halda gleðileg jól?

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 77/2019. Með frumvarpinu er ætlunin að tryggja lagastoð til innleiðingar fimm reglugerða Evrópuþingsins og ráðsins og einnar tilskipunar. Efni frumvarpsins var að mestu lagt fram á 153. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Með frumvarpi þessu hafa ákvæði er varða innleiðingu reglugerða og tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins verið skilin frá öðrum ákvæðum og er um að ræða hreint innleiðingarfrumvarp. Þá hafa minni háttar leiðréttingar verið gerðar auk þess sem ákvæði til innleiðingar einnar gerðar til viðbótar hefur bæst við, sem ég mun gera nánar grein fyrir hér á eftir. Með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2018/956 er mælt fyrir um kröfur er varða vöktun og skýrslugjöf vegna koltvísýringslosunar og eldsneytisnotkunar nýrra þungra ökutækja. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, í tilviki EFTA-ríkjanna er veitt heimild til að leggja á sektir þegar skýrslugjöf framleiðenda ökutækja er ekki í samræmi við gerðar kröfur og ekki er hægt að réttlæta frávik frá þeim með fullnægjandi hætti. Felur frumvarpið í sér lagastoð heimildarinnar. Það skal þó tekið fram að nú um stundir er enginn framleiðandi ökutækja í skilningi reglugerðarinnar hér á landi og áhrif á innlenda aðila takmarkast sökum þess. Viðmiðunargildi fyrir koltvísýringslosun nýrra þungra ökutækja eru svo ákveðin samkvæmt reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2019/1242, og er henni einnig búin stoð til innleiðingar með frumvarpinu. Framleiðendum ökutækja eru samkvæmt henni veittar losunarheimildir og geta þeir hvort heldur sem er átt inneign eða staðið í skuld. Verði framleiðandi innan EFTA-ríkjanna talinn bera ábyrgð á umframlosun koltvísýrings á tilteknu skýrslutímabili frá og með árinu 2025 er ESA falið að leggja á gjald vegna hennar. ESA er samkvæmt núgildandi umferðarlögum heimilt að leggja á umframlosunargjald þegar vegið meðaltal útblásturs er yfir mörkum og er nú lögð til smávægileg orðalagsbreyting á ákvæðinu svo að heimildir ESA samkvæmt reglugerðinni falli einnig skýrlega þar undir. Benda má á að líkt og vegna fyrri reglugerðar er enginn framleiðandi ökutækja í skilningi reglugerðarinnar hér á landi og áhrif þessarar heimildar gagnvart innlendum aðilum því takmörkuð í ljósi þess. Með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2018/858 eru tilteknar breytingar gerðar á reglum um vélknúin ökutæki, eftirvagna þeirra og kerfi, íhluti og aðskildar tæknieiningar. Er aðildarríkjum samkvæmt henni skylt að tilnefna viðurkenningar- og markaðseftirlitsstjórnvald á þessu sviði. Hér á landi annast Samgöngustofa viðurkenningar ökutækja, íhluta o.fl. og er lagt til að mælt verði með skýrum hætti fyrir um það hlutverk í lögum. Þá er lagt til að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði falið markaðseftirlit þar sem Samgöngustofa getur ekki með góðu móti sinnt því samhliða viðurkenningarhlutverki sínu án verulegra breytinga á skipulagi stofnunarinnar. Löggjafinn hefur þegar falið Húsnæðis- og mannvirkjastofnun markaðseftirlitshlutverk með lögum nr. 18/2021, um breytingu á lögum um Neytendastofu og fleiri lögum, varðandi stjórnsýslu neytendamála. Með áðurnefndri reglugerð ESB er aðildarríkjum einnig falið að setja reglur um viðurlög við brotum markaðsaðila og grípa til ráðstafana til að tryggja að þeim sé beitt. Viðurlögin skulu vera skilvirk í réttu hlutfalli við brot og hafa varnaðaráhrif. Innan EES-svæðisins er ESA þá í ákveðnum tilvikum heimilað að leggja sektir á markaðsaðila vegna þess að ökutæki, kerfi, íhlutur eða aðskilin tæknieining uppfyllir ekki þær kröfur sem mælt er fyrir um. Til að svo megi verða þarf í umferðarlögum að heimila stofnuninni að leggja slíkar sektir á markaðsaðila. Heimildin hefur helst verið talin hafa þýðingu gagnvart framleiðendum ökutækja og viðurkenndum tækniþjónustum og er þá aðila ekki að finna hér á landi. Með reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 1054/2020 hafa breytingar verið gerðar á gildandi reglum um aksturs- og hvíldartíma ökumanna í farþega- og farmflutningum í atvinnuskyni. Meðal þeirra breytinga er að reglurnar taka nú til ökutækja að meðtöldum eftirvögnum eða festivögnum yfir 2,5 tonnum að heildarþyngd þegar um ræðir farmflutninga þvert á landamæri eða gestaflutninga en í gildandi umferðarlögum er kveðið á um að þær taki aðeins til ökutækja yfir 3,5 tonnum að heildarþyngd. Sökum þess er lagt til að ákvæðið verði lagað að þeim breytingum sem orðið hafa. Því til viðbótar er í reglugerðinni mælt fyrir um að flutningsaðili skuli skipuleggja vinnu ökumanns svo hann komist að jafnaði aftur á bækistöð flutningsaðilans þar sem hann hefur aðsetur og þar sem vikulegur hvíldartími hans hefst. Þá er flutningsaðila gert að skrásetja hvernig hann uppfyllir þær skyldur og geyma gögn þar um á athafnasvæði sínu til framvísunar að beiðni eftirlitsyfirvalda og að bera kostnað af hvíldaraðstöðu ökumanns sem er við störf fjarri eigin heimili. Í ljósi þessa er lagt til að reglugerðarheimild ráðherra verði skýrð og við hana aukið svo að nánar megi útfæra fyrrgreindar skyldur. Þá hafa verið gerðar breytingar á reglum um endurmenntun ökumanna sem stjórna ökutækjum til farþega- og farmflutninga í atvinnuskyni og mælt er fyrir um í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 645/2018. Nánar tiltekið snúa þær að kröfum um að aðeins megi kenna tiltekinn hluta endurmenntunar í fjarnámi. Þó að fengist hafi ákveðin aðlögun að þessum kröfum hér á landi þarf að kenna einhvern hluta endurmenntunar í verklegu staðnámi. Er lögð til breyting á umferðarlögum til samræmis við það. Við efni frumvarpsins eins og mælt var fyrir því á 153. löggjafarþingi hefur þá bæst ákvæði vegna innleiðingar reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2022/1280 um sértækar og tímabundnar ráðstafanir í ljósi innrásar Rússlands í Úkraínu, varðandi skjöl fyrir ökumenn sem gefin eru út í Úkraínu í samræmi við löggjöf landsins. Með reglugerðinni er sameiginlegum ramma komið á um tímabundna viðurkenningu og útskipti ökuskírteina sem útgefin eru í Úkraínu og starfshæfnisvottorð ökumanna, sem aka ákveðnum ökutækjum í atvinnuskyni, eftir að handhafar þeirra hafa hlotið alþjóðlega vernd. Þá er einnig gert ráð fyrir mögulegri útgáfu ökuskírteina í stað þeirra sem glatast hafa. Það er í því skyni að draga úr álagi á einstaklinga sem njóta tímabundinnar verndar sem og yfirvöld. Með því má, auk þess að auðvelda daglegt líf fyrrgreinds hóps, stuðla að aðlögun hans hér að nýju samfélagi. Rétt þykir í ljósi skýrleika að kveða sérstaklega á um að leiði það af skuldbindingum Íslands samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið að erlent ökuskírteini skuli gilda hér á landi vegna aðstæðna í útgáfuríkinu, eða að íslenskt ökuskírteini skuli útgefið í stað þess, skuli ráðherra mæla nánar fyrir um það í reglugerð. Virðulegi forseti. Ég hef nú farið yfir helstu efnisatriði frumvarpsins og vísa að öðru leyti til frumvarpsins sjálfs og greinargerðar sem því fylgir. Það er mitt mat að samþykkt frumvarpsins komi til með að stuðla að auknu umferðaröryggi auk þess að stuðla að því að íslenska ríkið uppfylli alþjóðlegar skuldbindingar sínar. Legg ég því til að eftir 1. umræðu verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011. Frumvarpið felur í sér minni háttar breytingar á þeim úthlutunarreglum sem gilda um flutningsjöfnunarstyrki sem veittir eru á grundvelli laganna. Styrkjunum, sem ætlað er að styðja við framleiðsluiðnað og atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni, var komið á með setningu laga um svæðisbundna flutningsjöfnun sem tóku gildi 1. janúar 2012. Var markmiðið að jafna flutningskostnað framleiðenda sem staðsettir eru fjarri innanlandsmarkaði eða útflutningshöfn og búa því við skerta samkeppnisstöðu vegna hærri flutningskostnaðar. Samkvæmt lögunum hefur Byggðastofnun umsjón með afgreiðslu flutningsjöfnunarstyrkja, leggur mat á umsóknir og kallar eftir þeim gögnum sem nauðsynleg eru. Frekari upplýsingar um svæðisbundna flutningsjöfnun er að finna í skýrslu innviðaráðherra sem gefin er Alþingi ár hvert um framkvæmd og þróun svæðisbundinnar flutningsjöfnunar. Í skýrslu ráðherra um svæðisbundna flutningsjöfnun frá árinu 2022 er rakið að fjárheimildir ársins til veitingar styrkja voru 166,6 millj. kr. Þegar samþykktar umsóknir eru hærri en fjárveiting ársins að frádregnum kostnaði Byggðastofnunar eru styrkveitingar lækkaðar hlutfallslega í samræmi við það, sbr. 4. mgr. 6. gr. laganna. Samþykktar styrkumsóknir voru 242,4 millj. kr. á árinu 2022 og var útgreiðsluhlutfall því 67,4%. Í skýrslunni eru styrkveitingar jafnframt flokkaðar nánar, m.a. eftir atvinnugreinum og landsvæðum. Tilefni þessa máls má rekja til þess að í þjónustukönnun innviðaráðuneytisins og stofnana á vegum þess sem fram fór haustið 2022 barst ráðuneytinu ábending um að flutningsjöfnunarstyrkir sem veittir eru á grundvelli laganna skiluðu sér ekki með nægilega sanngjörnum hætti til minni framleiðenda. Ráðuneytið leitaði því eftir afstöðu Byggðastofnunar og í svari stofnunarinnar sagði að borið hefði á gagnrýni frá umsækjendum um að lægstu styrkir væru of lágir en þeir sem sækja um lægstu styrkina eru almennt þeir sem standa höllustum fæti vegna smæðar sinnar. Hætti þeir að sækja um muni styrkfjárhæðir til stærri aðila aukast og samkeppnisstaða minni aðila því versna sem því næmi. Benti stofnunin á að í skýrslum ráðherra undanfarin ár um framkvæmd flutningsjöfnunarstyrkja komi fram að tíu stærstu styrkhafar hafi fengið um og yfir 50% af útgreiddum styrkjum. Lagði Byggðastofnun til að gerðar yrðu breytingar á úthlutunarreglum svæðisbundinnar flutningsjöfnunar til að auka styrkveitingar til minni framleiðenda og að reglurnar endurspegli betur hvernig framkvæmd vöruflutninga er háttað fyrir minni framleiðendur á landsbyggðinni. Í frumvarpi þessu er horft til tillagna Byggðastofnunar og lagðar eru til tvær breytingar á úthlutunarreglum svæðisbundinnar flutningsjöfnunar sem hafa það markmið að auka vægi minni framleiðenda við úthlutun styrkjanna. Annars vegar er lagt til að endurgreiðsluhlutfall flutningskostnaðar verði hækkað þannig að framleiðendur á svæði þar sem sérstaklega er þörf á byggðastuðningi og er nánar skilgreint í lögunum geti sótt um 20% endurgreiðslu af flutningskostnaði ef lengd ferðar er 150–390 km og 30% endurgreiðslu ef ferð er lengri en 390 km. Framleiðendum á öðrum svæðum verði gert kleift að sækja um 10% endurgreiðslu ef lengd ferðar er 150–390 km en 15% endurgreiðslu ef ferð er lengri en 390 km. Hins vegar er lagt til að styrkveitingar verði ekki lækkaðar hlutfallslega á samþykktum umsóknum sem eru lægri en 1,25% af heildarfjárveitingu hvers árs. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi áhrif á ríkissjóð en samfélagslegur ávinningur breytinganna felur fyrst og fremst í sér aukinn stuðning til minni framleiðenda á landsbyggðinni. Sem dæmi um áhrif breytinganna þá hefðu 48 umsóknir fengið fullan styrk ef 1,25% markið hefði verið til staðar í úthlutun ársins 2021 en 19 umsóknir hefðu fengið lækkun. Umsóknir þeirra fyrirtækja sem myndu fá lækkun voru árið 2022 að fjárhæð 3,3–28,9 millj. kr. þar sem hver umsókn var að meðaltali 10 millj. kr. og miðgildi 6,9 millj. kr. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umræðu.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna á þessu máli sem ég tel vera mikilvægt. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það sem kom fram í máli hans, ef ég skildi hann rétt, að væru þessar reglur í gildi sem núna er verið að leggja til þá myndu 48 hafa fengið fullan styrk en 19 lægri styrk. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki efni til þess að auka fjármagn til þessa málaflokks, til styrkveitinganna, og líka þá kannski að einfalda umsóknarkerfið þannig að það nái betur til minni umsækjenda og það sé auðveldara fyrir þá að sækja um. Það væri líka fróðlegt að fá að vita það hvaða landsvæði eru að fá mestan styrk, hvaða svæði það séu á landinu, hvort hann sé með tölur yfir það. Eru það Vestfirðir og norðausturhornið, allra dreifbýlustu svæðin sem fá minnstan styrk? Ég fann því miður ekki skýrsluna sem hann minntist á í framsögu sinni en vil spyrja hvort þetta hafi skilað miklum ábata til þeirra svæða sem hafa fengið mesta styrki og hver þau svæði séu.

Virðulegur forseti. Styrkirnir skiptast þannig, þetta eru bara upplýsingar úr skýrslunni og hv. þingmaður getur eins og aðrir hérna dýpkað þekkingu sína enn frekar ef hann vill, að um 46% umsókna koma frá Norðurlandi eystra, 20% af Vestfjörðum og önnur svæði eru með 10% eða minna. Framlögin eru vissulega ekki nema 60% af framreiknuðu framlagi frá árinu 2013 og væri auðvitað ágætt að hækka þau. En ég veit að hv. þingmaður á sæti í fjárlaganefnd og gerir sér þar af leiðandi mjög vel grein fyrir því að á þeim tímum sem við búum við í dag, í verðbólgu, er jú mikilvægt að halda frekar aftur af aukningu fjármuna í fjárlögum en ella því að stærsta verkefnið er að ná niður verðbólgunni og vöxtunum. Það myndi örugglega gagnast þessum fyrirtækjum enn betur en að bæta í alla peninga sem ríkið sendir út. Að öðru leyti vil ég bara segja að kerfið og ferlið er í sjálfu sér mjög einfalt. Auðvitað má alltaf gera betur og er sjálfsagt að skoða það ef hv. þingmaður er með góðar hugmyndir og ábendingar um það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, vissulega á ég sæti í fjárlaganefnd en ég tel að ef aukin framlög færu í þennan málaflokk, sem er mikilvægur til jöfnunar búsetu og atvinnu í landinu, þá myndi það ekki auka verðbólgu. Ég tel að þessum peningi sé vel varið til þessara dreifðu byggða og minni hæstv. ráðherra á atvinnuuppbygginguna sem hefur átt sér stað t.d. á Vestfjörðum, í laxeldi, og ég tala nú ekki um stöðu bænda í hinum dreifðu byggðum. Ég tel að hlutverk Framsóknarflokksins sé ekki síst mikilvægt til að rétta þá stöðu. Ég held því að það mætti skoða það að auka fjárframlög í þennan málaflokk. Ég þarf greinilega að finna út hvar þessi skýrsla er, hvar hana er að finna svo ég geti skoðað þetta nánar, sérstaklega hvað varðar mitt kjördæmi. En gæti hæstv. ráðherra upplýst þingheim um það í hvaða atvinnuvegi þessir styrkir fara; fara þeir mest til landbúnaðar og sjávarútvegs? Hvaða atvinnuvegir eru að njóta þessa best og framleiðendur á hvaða sviðum njóta best þessara styrkja? Eru kannski einhver tækifæri fyrir enn frekari atvinnuuppbyggingu með þessari leið, að auka svæðisbundna flutningsjöfnun þannig að það bæti lífskjör í öllu landinu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara aðeins í dýpkun á þessu mikilvæga máli og ég tek bara undir að það er mikilvægt að geta komið til móts við minni aðila og það er auðvitað tilgangur þessarar breytingar, að færa svolítið þungann yfir á smærri aðila. Eins og kom fram í mínu fyrra andsvari er stærsti hlutinn að fara einmitt í kjördæmi hv. þingmanns, þ.e. á Norðurland eystra og Vestfirði, 46% umsókna eru frá Norðurlandi eystra en 20% frá Vestfjörðum. Það er þannig að 50% fara til fiskafurða, 20% í grænmeti, aðrar afurðir 10% og minna, eins og drykkjarvörur, kjötafurðir og önnur matvælaframleiðsla. En það er líka rétt að geta þess að gildistími þessara laga, þessarar svæðisbundnu flutningsjöfnunar, er til loka árs 2025. Það má því búast við að regluverkið verði tekið til frekari skoðunar og ávinningur af þessu áður en að þeim tíma kemur. Ég vil því bara hvetja þingmanninn og þingheim til að setja sig aðeins inn í það til að geta hjálpað til við þá endurskoðun, af því að ég er sammála þingmanninum, þetta er mikilvægt fyrir minni aðilana og þess vegna held ég að þessi breyting, ef af verður, sé mjög góð.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um þjóðarmarkmið um fastan heimilislækni og heimilisteymi. Tillagan er borin upp af þingflokki Samfylkingar og hljóðar svo, með leyfi forseta: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna að þjóðarmarkmiði um að allir Íslendingar fái heimilislækni og heimilisteymi á heilsugæslu. Stefnt verði að því að markmiðið náist á næstu tíu árum. Á næstu fjórum árum verði einstaklingar yfir 60 ára, langveikir og öryrkjar í forgangi. Í tillögunni er einnig aðgerðalisti í þremur liðum sem ráðast þarf í til að markmiðum tillögunnar verði náð. Við þurfum öll að reiða okkur á heilbrigðiskerfið og þegar það virkar sem skyldi þá veitir það okkur öryggi. Stjórnmálafólk ber ábyrgð á stjórn heilbrigðismála í landinu og það er okkar að tryggja skipulag, veitingu fjármagns og skynsamlega nýtingu þess innan heilbrigðiskerfisins til að kerfið geti starfað með eðlilegum hætti í þágu fólksins í landinu. Af samtölum við fólkið í landinu og niðurstöðum kannana á því hvað fólk telur til brýnustu samfélagsmálanna til úrlausnar hér inni eru umbætur í heilbrigðisþjónustu efstar á blaði. Fólk vill öryggi og vill hafa fullvissu um að það hafi aðgengi að öflugu heilbrigðiskerfi þegar á reynir. Þess vegna settum við í Samfylkingunni af stað metnaðarfullt málefnastarf síðastliðinn vetur og gerðum það að markmiði að opna starfið upp á gátt, færa málefnavinnuna nær almenningi og bjóða öllum að taka þátt. Við ferðuðumst um landið og héldum hátt í 40 opna fundi þar sem við ræddum heilbrigðismál við fólkið í landinu, sem deildi með okkur reynslusögum, áhyggjum og þekkingu sinni. Að auki héldum við fjölda funda með starfsfólki og sérfræðingum sem starfa í kerfinu og veita fólki heilbrigðisþjónustu alla daga. Þetta fólk þekkir áskoranirnar af eigin raun. Afrakstur þessarar vinnu voru fimm þjóðarmarkmið, Örugg skref í heilbrigðis- og öldrunarmálum, sem komu út nú á dögunum. Ég vil vekja athygli á því í þessum málaflokki að Samfylkingin áttar sig alveg á að þetta eru risavaxin verkefni og flokkurinn boðar engar töfralausnir. Við vitum að ef vel á að takast þarf að vanda til verka og við verðum að vera ærleg við þjóðina. Við verðum að viðurkenna að við verðum að verja auknum fjármunum í heilbrigðiskerfið, á réttu stöðunum og fjárfesta í sterkara og betur reknu kerfi til að draga úr kostnaði síðar meir. Óbreytt ástand er ekki valkostur að okkar mati. Fyrsta markmiðið sem settum við fram í Öruggu skrefunum snýr að því að fólk fái fastan heimilislækni eða fast heimilisteymi innan tíu ára. Til að byrja með verði þau sem eru í brýnustu þörfinni í forgangi, einstaklingar 60 ára og eldri og öryrkjar sem og langveikir. En þetta er fólkið sem þarf mest á heimilislækni að halda. Þetta fyrsta þjóðarmarkmið er lykillinn að því að kerfið virki í heild sinni, bæði til að bæta þjónustuna, en líka til að fara betur með fjármagn. Skortur á föstum tengilið í heilbrigðiskerfinu sem þekkir sitt fólk og hefur yfirsýn veldur miklu óöryggi hjá fólki. Þetta veldur álagi, bæði innan heilsugæslunnar sem og annars staðar í kerfinu. Óöryggið er jafnframt óhagkvæmt og rannsóknir sýna að innlagnir á sjúkrahús eru 30% algengari hjá þeim sem hafa ekki fastan heimilislækni. Að auki hefur fólk með heimilislækni bæði lægri dánartíðni og betri lífsgæði. Þess vegna er brýnt að stefna að því þjóðarmarkmiði að tryggja öllum Íslendingum fastan heimilislækni eða, þar sem því verður ekki við komið, fastan tengilið við teymi heilbrigðisstarfsfólks á heilsugæslu, svokölluðu heimilisteymi, á næstu tíu árum. Aðgerðir að þessu markmiði falla í þrjá flokka. Í fyrsta lagi verður komið á fót heimilisteymum á heilsugæslum og heimilislækningar styrktar. Grundvallaratriði í því markmiði er að fastur heimilislæknir og heimilisteymi hafi rými til að sinna því fólki sem er skráð hjá viðkomandi lækni og teymi. Þess vegna þarf að setja í forgang vinnu við að fjölga heimilislæknum og hvetja til þess að heilsugæslurnar taki upp svokölluð heimilisteymi. Samfylkingin leggur til að heilsugæslum verði tryggður fjárhagslegur hvati til að koma upp teymum heilbrigðisstarfsfólks til að sinna föstum hópi einstaklinga og heimila til að tryggja samfellu í veitingu heilbrigðisþjónustu. Heimilisteymi auka aðgengi, skilvirkni og umrædda samfellu í þjónustu. Einungis hluti þeirra sem kemur á heilsugæslu þarf tíma hjá lækni. Margir þeirra sem þangað leita þurfa annars konar þjónustu hjá öðru heilbrigðisstarfsfólki, svo sem hjúkrunarfræðingi eða sálfræðingi. Þess vegna liggur alveg fyrir að teymi getur vel virkað fyrir fjölda heimila. Þá leggur Samfylkingin áherslu á að sérnám í heimilislækningum verði áfram styrkt og fjármagn tryggt til að fjölga í náminu. Á undanförnum árum hefur fjölgað í hópi sérnámslækna í heimilislækningum og tryggja þarf áframhaldandi þróun þar á. Til viðbótar er lagt til að heilbrigðisvísindasviði Háskóla Íslands verði tryggt fjármagn til að fjölga nemendum í læknadeild Háskóla Íslands í samræmi við núverandi áætlanir. Viðbótarfjárveitingar til Háskóla Íslands á undanförnum árum hafa runnið í meira mæli til annarra sviða, til að styrkja grunnrekstur þeirra. Ef átak á að verða í menntun lækna hér á landi verður að tryggja að fjármagn sé eyrnamerkt í þá vegferð. Lykilatriði í þeirri vegferð er að fjölga nemendum í læknanámi og þess vegna verðum við að fjármagna betur helstu kennslustofnun landsins í heilbrigðisvísindum, sem er Landspítali - háskólasjúkrahús. Spítalinn hefur ekki treyst sér til þess að taka við fleiri nemum í verknám án þess að það komi niður á gæðum námsins. Ég vil vekja athygli á því í þessu samhengi að forsvarsmenn Landspítala komu í morgun á fund fjárlaganefndar og þar kom m.a. fram að sérnám sem veitt er inni á spítölunum í dag, sem snýr auðvitað ekki að heimilislækningum í mörgum tilvikum, en er almennt sérnám, er ekki fjármagnað, það koma ekki sérfjárveitingar inn til háskólasjúkrahússins okkar til að sinna þessu þannig að við sjáum að það eru ágallar á kerfinu. Að lokum bendum við á mikilvægi þess að sérnámi í héraðslækningum verði komið á fót, líkt og lagt var til í stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024 á sínum tíma. Þar var hugmyndin að koma á tveggja ára námi sem búi heilsugæslulækna undir starf í dreifbýli með það að markmiði að fjölga heilsugæslulæknum á landsbyggðinni. Við leggjum áherslu á að þessi aðgerð verði endurvakin enda er þetta mikilvæg sérgrein þegar kemur að heilbrigðisþjónustu í dreifðari byggðum. Í öðru lagi, ef við snúum okkur að aðgerðunum í átt að þessu tíu ára markmiði um fastan heimilislækni, þarf að tryggja fólki fasta tengingu við heilbrigðiskerfið um land allt. Á höfuðborgarsvæðinu er vissulega fjöldi fólks án heimilislæknis en læknaskortur er áþreifanlegur og viðvarandi utan höfuðborgarsvæðisins. Nú eru aðeins um 50% Íslendinga með fastan heimilislækni. Í Noregi er hlutfallið 95%, þannig að það liggur alveg fyrir að hér er langt í land. Það hefur gengið illa að manna fastar stöður, sér í lagi á landsbyggðinni, og víða er stuðst við verktaka í vinnu sem hafa ekki fasta tengingu við nærsamfélagið. Áreiðanleg heilbrigðisþjónusta er grundvöllur byggðar hringinn í kringum landið þannig að heilbrigðisþjónusta er í þessu tilviki ekki síður byggðamál en velferðarmál. Við erum þess vegna á þeirri skoðun í Samfylkingunni að sérstakir hvatar eða ívilnanir til að tryggja fastráðningar á heilsugæslustöðvum séu réttlætanlegar til að tryggja byggðafestu. Þess vegna leggjum við fram í þessari tillögu að námslán lækna, sem ráða sig til lengri tíma á svæðum þar sem læknaskortur er viðvarandi, verði felld niður. Slík niðurfelling getur náð til hlutalána eða til námslána að fullu leyti eftir því hversu lengi viðkomandi læknir starfar á umræddu svæði. Það er mjög mikilvægt, forseti, að fyrirkomulag niðurfellingar sé með þeim hætti að það verði tryggt að langtímasamband komist á milli læknis og heilsugæslu en stuðli ekki að frekari verktakavæðingu þar sem föst tenging við íbúa er takmörkuð. Þá leggjum við til að skoðað verði að nýta hluta nýrra námsplássa við læknanám í Háskóla Íslands fyrir fjölbreyttari inntökuleiðir en nú eru í boði. Núna stendur til að fjölga námsplássum í læknisfræði úr 60 í 75 á næsta ári og markmið Háskóla Íslands í samstarfi við ráðuneytið er að fjölga plássum á næstu árum í 90. Í tillögunni sem við leggjum hér fram er lagt til að skoðaður verði möguleikinn á því að halda eftir hluta af þessum nýju plássum fyrir inntökuform þar sem aðrir þættir en hæsta einkunn á inntökuprófi eru skoðaðir. Þá erum við að horfa til þess að bakgrunnur eða tengsl við svæðið þar sem læknaskortur er viðvarandi verði ein breyta sem litið verði til, sem og fyrri reynsla úr heilbrigðiskerfinu. Forseti. Í umræðu um fjölbreytt inntökuskilyrði í læknadeild hér á landi þarf að taka til greina að ríkisreknir háskólar eru fjármagnaðir með skattfé allra landsmanna óháð búsetu. Aðeins er boðið upp á læknanám í einum háskóla á Íslandi og aðgengið hefur verið sögulega erfitt fyrir nemendur utan höfuðborgarsvæðisins. Í ljósi mikilvægis heilbrigðisþjónustu til að viðhalda byggð landið um kring, og sér í lagi grunnþjónustu á borð við heilsugæslu, þarf að vera sveigjanleiki innan ríkisrekinna háskóla til að sinna landinu öllu. Þá er víða skortur á læknum í öðrum greinum en heimilislækningum á sjúkrastofnunum. Að lokum, í þessum hluta, þurfum við auðvitað að vera raunsæ gagnvart því að þar sem ekki hefur tekist að manna stöður heimilislækna verðum við að tryggja heilsugæslum fjármagn til að efla til muna möguleikana á að nýta fjarheilbrigðisþjónustu í meira mæli þar sem við erum til að mynda með hjúkrunarfræðing í forsvari. Heimilisteymin þurfa þannig að hafa greitt aðgengi að sérfræðiþekkingu heimilislæknis þó að það sé annars staðar á landinu. Ég minnist á þetta í þessu samhengi því að það er auðvitað alveg ljóst, eins og ég sagði, að fjölgun útskrifaðra lækna mun ekki leysa þann vanda sem blasir við í hinum dreifðari byggðum, a.m.k. ekki strax, og þess vegna þurfum við að horfast í augu við að það þarf að gera breytingar á skipulagi heilsugæsluþjónustu ef við ætlum að tryggja þetta örugga aðgengi. Við erum líka að leggja til að skoðaðar verði mismunandi leiðir til aukinnar samvinnu við heilsugæslustöðvar á þéttbýlli svæðum, t.d. að fara þá leið að á heilsugæslustöðvum þar sem ekki tekst að manna stöður heimilislækna verði tekin upp samvinna við aðrar heilsugæslur til að tryggja aðgengi að læknum og auka samvinnu. En þetta er auðvitað algerlega háð því að annað öflugt heilbrigðisstarfsfólk sé á svæðinu, svo sem hjúkrunarfræðingur, sálfræðingur eða sjúkraliði. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég fara hér yfir mikilvægi þess að bæta starfsaðstæður í heilsugæslunni af því að við vitum auðvitað að mönnunarvandi er viðvarandi vandamál. Þetta er stærsta áskorun kerfisins og við vitum að innan heilsugæslunnar hefur verkefnum fjölgað umtalsvert undanfarin ár. Þangað hafa verkefni verið flutt frá Landspítala og öðrum sjúkrastofnunum, oft án nægilegs undirbúnings og samráðs og í sumum tilfellum hefur þessu ekki fylgt nægjanlegt fjármagn. Þess vegna leggjum við áherslu á að það þarf að styrkja grunninn í heilsugæslunni áður en farið verður í að fjölga verkefnum hennar enn frekar. Það er ekki bara hægt að láta heilsugæsluna fá fjármagn sem fylgir nýjum verkefnum ef grunnverkefnin og grunnþjónustan eru ekki fjármögnuð. Við viljum líka leggja áherslu á í þessu samhengi að starfsaðstæður séu bættar með til að mynda nýrra húsnæði fyrir heilsugæslustöðvar í nýjum hverfum eða að tryggja nýju og nútímalegt húsnæði fyrir eldri heilsugæslustöðvar. Þetta kann að hljóma smámál en fyrir fólk sem starfar í grein þar sem er mikið álag þá skiptir starfsumhverfið gríðarlega miklu máli. Það hafa verið gerðar mælingar á þessu innan heilsugæslunnar sem sýna að þar sem er verið að vinna í nýrra og nútímalegra húsnæði líður fólki almennt betur í vinnunni. Virðulegi forseti. Ég ætla að láta þetta nægja í bili en segi í lokin að þó að þetta sé fyrsta málið sem kemur fram út úr þessu útspili þá verður þetta ekki það eina. Við ætlum til að mynda að koma með fleiri þingmál sem snúa að því að bæta starfsaðstæður heilbrigðisstarfsfólks, sér í lagi þingmál er snúa að stoðþjónustu, vegna þess að við vitum að það þarf að fjárfesta í nýjum tæknilausnum og draga úr þeim tíma sem fer í skriffinnsku hjá framlínustarfsfólki. Við erum hins vegar mjög meðvituð um að það þarf líka að ráðast í aðrar aðgerðir, til að mynda uppbyggingu hjúkrunarheimila, styrkja heimahjúkrun og þess háttar. Þetta eru þeir þættir heilbrigðiskerfisins sem munu kosta hvað mesta peninga. Staðan í heilbrigðisþjónustu í dag mun ekki skána nema við séum tilbúin að leggja alvörufjármagn þarna inn til þess að losa um svigrúm annars staðar í kerfinu. Svo vil ég bara segja hér að lokum að við óttumst ekki umræðu um svona stóran málaflokk. Einhvers staðar þarf að byrja til að veita fólki ákveðna von og skýra framtíðarsýn, vegna þess að við sáum það á samtali okkar við fólkið úr kerfinu að það upplifir að stefnumótun til framtíðar sé óskýr. Þetta er liður í okkar verkefni að undirbúa okkur fyrir næsta kjörtímabil þar sem við vonumst eftir að geta veitt m.a. heilbrigðismálunum skýra forystu. Ég vil líka bara setja það sem hvatningarorð inn í þingið að við eigum það til að ofmeta hvað er hægt að gera á einu ári en vanmeta hvað er hægt að gera mikið á einum áratug. Þess vegna er þessum tillögum, sem m.a. má finna í þessu þingmáli, ekki ætlað að koma til framkvæmda á einu kjörtímabili. Við erum að horfa á þetta sem tveggja kjörtímabila vegferð. Við ætlum okkur ekki að fara í nein heljarstökk heldur bara örugg skref og þetta þingmál í dag er eitt slíkt skref.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir sína framsögu í þessu ágæta máli. Það vakna náttúrlega ýmsar spurningar eins og hv. þingmaður réttilega bendir á og fyrsta spurningin - ég ætlaði eiginlega ekki að koma í andsvar en það stuðaði mig svolítið þegar verið var að tala um að fara að mismuna þegnunum því það er tryggt í 65. gr. stjórnarskrár að það eigi allir að vera jafnir fyrir lögum, óháð kynþætti, stétt eða stöðu. Í þessari þingsályktunartillögu kemur hreinlega fram að það eigi að reyna að örva læknanámið og tryggja það betur með því að fella jafnvel niður námslán að fullu ef ákveðnir heimilislæknar eru tilbúnir að vera úti á landi, í ég veit ekki hvað langan tíma. Það væri gaman að vita hvort það væri komin einhver sviðsmynd á það. Hér er talað svolítið um að tryggja kostnað og viðbótarkostnað þannig að mig langar líka til að inna hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur eftir því hvort það sé kominn einhver verðmiði á þessar áætlanir. Svo er líka hitt, það er eitt að fá heimilislækni. Maður þekkti það í gamla daga að það var heimilislæknir og héraðslæknir í hverju einasta krummaskuði úti um allt land og við sem bjuggum við slíkt höfðum öryggi af því. En það brá líka við að við einangruðumst vegna vályndra veðra og annað slíkt og við komumst hvorki lönd né strönd frá sveitarfélaginu okkar til að leita aðstoðar á sjúkrahúsunum ef fólk hefði þurft að fara og sækja aðgerðir og annað slíkt. Hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér að ætla að tryggja í rauninni það að fólk komist til og frá sveitarfélaginu sínu þrátt fyrir hinn góða heimilislækni sem ætlar þá að senda viðkomandi í nauðsynlega bráðaaðgerð hér eða hvar þegar við vitum og þekkjum að innviðirnir okkar eru því miður ekki tilbúnir til að fylgja því eftir? Það er svona þetta til að byrja með.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Varðandi þáttinn sem snýr að niðurfellingu lána þá er þetta fyrirkomulag sem er þekkt í öðrum löndum, m.a. er þetta þekkt í Noregi þar sem þessi leið hefur verið farin. Það eru víða um heim ákveðnar ívilnanir sem snúa að því að reyna að hvetja fólk til að setjast að á ákveðnum svæðum. Í Bandaríkjunum til að mynda er sú staða að ef þú vilt starfa sem heilbrigðisstarfsmaður getur þú fengið landvistarleyfi til lengri tíma í ákveðnum ríkjum ef þar er fámenni. Það eru því ýmis fordæmi sem snúa að þessu. Ég held að mikilvægasta spurningin í þessu samhengi snúi einmitt að því að tryggja aðstoð við viðkomandi lækni sem starfar á tilteknu svæði með nána tengingu. Það sem við höfum mestar áhyggjur af er að þetta fari inn í þessa verktakavæðingu sem hefur verið hingað til þar sem læknar hafa verið eða koma í eitt og eitt skipti og fólk hefur ekki þekkt þann einstakling. Við viljum ekki að þetta verði einhvers konar ívilnun fyrir einstaklinga sem þannig eru að taka þátt í kerfinu. Ég skil þessa spurningu, mér finnst hún eðlileg í þessu samhengi en ég vek bara athygli einmitt á því að þetta er leið sem hefur verið farin annars staðar. Síðan getum við líka tekið langa umræðu um jöfn tækifæri, og jöfnuð, og hvar þau hefjast. Við höfum tekið þá ákvörðun að vera með landið í fullri byggð hérna þó að fólk geti fært fyrir því rök að það hafi kannski ekki verið unnið nógu vel að því markmiði á undanförnum áratugum. Fólk sem býr á landsbyggðinni borgar jafn háa skatta og aðrir í landinu og á að hafa aðgengi að ákveðinni heilbrigðisþjónustu. Ef það þarf að fara í ákveðna hvata og breytingar á kerfinu til að tryggja það þá finnst mér og okkur í Samfylkingunni það vera eðlilegur hvati. Ég ætla kannski að fá að koma að því í seinna andsvari mínu varðandi verðmiða á þessari áætlun, vegna þess að það er svolítið mikið að taka inn í einni spurningu þessa tvo þætti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir svarið. Já, við skulum taka verðmiðann eftir augnablik. En burt séð frá ívilnun sem við sjáum og þekkjum kannski að komi frá öðrum löndum, og hv. þingmaður tiltekur sérstaklega Noreg í því tilviki, þá er ekkert sem kemur í veg fyrir að við eigum 65. gr. stjórnarskrárinnar sem segir alveg skýrt að það eigi allir að vera jafnir fyrir lögum. Því finnst mér sem lögfræðingi þetta svolítið áhættusamt fordæmi sem á að fara að setja þarna, vegna þess að það eru aðrir og aðrar stéttir sem telja sig eiga sama rétt og eiga að vera jafnir að lögum. Þannig að nú kemur skemmtilega spurningin til hv. þingmanns: Eigum við ekki bara að sammælast um að fara að gera eitthvað í þessu námslánakerfi, bara almennt, fyrir alla Íslendinga sem vilja mennta sig og sækja hér nám? Og ég hlakka líka til að heyra um verðmiðann því að hann hlýtur að vera svolítið öflugur, ef hv. þingmaður er með sviðsmyndirnar svona nokkurn veginn á hreinu.

Virðulegi forseti. Ég vil kannski koma að því varðandi niðurfellingu á námslánum í þessu tilviki að læknisfræðinámið er náttúrlega svolítið sérstakt. Það er bara ein deild á Íslandi sem kennir læknisfræði. Þeir sem komast inn í þá deild borga ekki neitt fyrir það nám. Þeir þurfa vissulega námslán til að halda sér kannski á floti en síðan erum við með fjöldann allan af einstaklingum sem getur ekki sótt þetta nám, fer erlendis til Slóvakíu eða Ungverjalands og kemur heim kannski með 20 milljónir á bakinu eftir uppihald þar. Þetta er öðruvísi en viðskiptafræði eða meira að segja lögfræði, þar sem vissulega eru inntökuskilmálar, en það er samt þannig að það er miklu breiðara rými til að komast inn í ákveðið nám. Varðandi verðmiðann á þessari áætlun: Við erum með ákveðinn verðmiða sem snýr að allri áætlun okkar í heilbrigðismálum sem er í kringum 1% af landsframleiðslu. Verðmiðinn á áætluninni sem snýr að heimilislæknum og að styrkja heilsugæsluna er ekkert ofboðslega hár. Stærsti staki kostnaðurinn í heilbrigðiskerfinu mun snúa að uppbyggingu hjúkrunarrýma og að manna heimahjúkrun. Niðurfelling námslána er vissulega eitthvað sem þarf að horfa til en þetta er ekki það fjölmennur hópur. Ég myndi því segja að sem hlutfall af þessu 1% þá er þetta, held ég, vel innan við 10% í því samhengi.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir sína framsögu í þessu máli, að flytja þetta mál. Það er margt mjög áhugavert sem kemur fram í þessari tillögu. Það er t.d. mikið talað um stöðuna fyrir utan höfuðborgarsvæðið, stöðuna á landsbyggðinni. Málið er bara að margt sem kemur fram í þessari þingsályktunartillögu er nú þegar í vinnslu í ráðuneytinu. Spurning mín er: Var þingmaðurinn búin að skoða þau mál sem eru í gangi í heilbrigðisráðuneytinu? Ástæðan fyrir að ég nefni það er nú bara, eins og hún sagði sjálf áðan, að margt af þessu tekur mjög langan tíma og þetta er komið í farveg. Mig langar að nefna hérna eitt sérstakt dæmi: Það var starfshópur sem skilaði tillögum til jöfnunar á aðgengi að sérfræðiþjónustu á heilbrigðissviði, óháð búsetu. Ef maður fer í gegnum þetta eru t.d. ívilnanirnar nefndar og þær eru tvenns konar. Þær komu sem sagt í gegnum Menntasjóðinn, þegar hann kom fram á síðasta kjörtímabili, frá Lilju Alfreðsdóttur þegar hún var menntamálaráðherra. Þar er ein sérstök ívilnun vegna námsgreina. Þá er það eins og með læknaskort að læknanemar fá sérstaka ívilnun þegar þeir hafa lokið námi en það getur líka verið ákveðin starfsstétt á ákveðnum svæðum. Mig langar að nefna sem dæmi að þegar vantar hjúkrunarfræðing í litlu sveitarfélögunum þá geta þeir sótt um að fá ívilnun. Þetta er sem sagt í vinnslu. Fyrsta skýrslan sem vinnur að þessu er komin. Það er verið að vinna þetta áfram með Byggðastofnun til að skoða svona mál, til að koma fram með að það verði sérstök ívilnun fyrir starfsstéttir á ákveðnum svæðum á landsbyggðinni. Af því að það er talað sérstaklega um það hér og lagt til að námslán lækna sem ráða sig til lengri tíma á svæðum þar sem læknaskortur er viðvarandi verði felld niður og niðurfellingin geti náð til hluta lána eða námslána að fullu leyti, þá er það í vinnslu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er auðvitað margt sem er í vinnslu í ráðuneytinu, við gerum ekki athugasemdir við það. Við erum hins vegar á þeim stað að þessi ríkisstjórn er búin að sitja í að verða sex ár og á einhverjum tímapunkti þarf líka aðeins að ýta við hlutunum. Ég nefni hér að margir þeir þættir sem við erum að leggja áherslu á, ég tek t.d. sérnám í héraðslækningum - já, þetta var lagt fram á sínum tíma en svo var þessu ýtt út af borðinu af alls konar ástæðum. Það eru aðrir þættir hér, til að mynda fjarlæknaþjónusta. Það hefur verið ályktað um fjöldann allan af þessum þáttum en vandinn hefur oftar en ekki verið skortur á fjármagni. Við vorum síðast í morgun, eins og ég nefndi áðan í ræðu minni, að ræða við aðila Landspítalans. Það eru ýmis loforð og þættir sem eru í vinnslu en það hefur ekki verið tryggð fjármögnun á þessum verkefnum. Ég get alveg tekið undir að það hefur verið farið í ákveðnar leiðir í umræðunni um niðurfellingu námslána. Við erum þá bara með þessari þingsályktunartillögu að ýta enn frekar eftir því og sýna að við höfum áhuga á að taka undir þetta. En það eru aðrir þættir þarna sem ég vil vekja athygli á, til að mynda fjármögnunin á fjölgun læknanema í læknadeild Háskóla Íslands. Sú fjármögnun liggur ekki fyrir í núverandi fjármálaáætlun. Það liggur heldur ekki fyrir, eins og ég segi, almenn fjármögnun á sérnáminu, eins og kom til að mynda fram í umræðu við Landspítalann í morgun, þar sem hún er ekki eyrnamerkt þarna inn. Þannig að í þessu samhengi snýr þetta líka að því að við ýtum við ríkisstjórninni og sýnum að við erum tilbúin að leggja fjármagn að veði á bak við svona þingsályktunartillögu. Eins og hv. þm. Inga Sæland spurðist fyrir um áðan þá er líka fjármögnunaráætlun hjá okkur og það hefur oft vantað upp á hjá þessari hæstv. ríkisstjórn. Það hefur vantað fjármögnunina á bak við þessa þætti. Þá vil ég líka nefna þriðja þáttinn hérna, og ég set það bara sem hvatningu til ríkisstjórnarinnar, að taka til í húsnæðismálum og hvernig farið er um í eignaumsýslunni í tengslum við fjármálaráðuneytið, af því að ég veit að húsnæði fyrir heilsugæsluna strandar m.a. bara á samtölum þar innan húss um að koma fólki í betra húsnæði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir svarið. Gott að heyra að hluti af þessum tillögum sé bara til að styðja við þær tillögur sem eru í gangi í ráðuneytinu, af því þetta er mjög yfirgripsmikill málaflokkur og margt af þessu tekur gríðarlega langan tíma. Ég met það sem svo að það hafi kannski bara ekkert verið rætt við ráðuneytið hvort sumar af þessum hugmyndum séu í gangi, af því að margt af þeirri undirbúningsvinnu sem er í gangi hefur ekki komið fram. En þetta með ívilnunina er komið fram og við erum að vinna í fyrstu skrefunum varðandi það. Þessar ívilnanir eru risastórt skref í því að tryggja sérfræðiþjónustu á svæðum sem hefðu mögulega annars ekki efni á því að hafa þessa sérfræðiþjónustu. En þetta er bara eitt skref af mörgum sem við þurfum að taka og ég lít þá svo á að þið séu bara að styðja þá tillögu.

Virðulegi forseti. Já, auðvitað liggur það alveg fyrir að ef það er undirbúningsvinna í gangi sem hefur ekki litið dagsins ljós þá geta stjórnarandstöðuflokkarnir lítið um það sagt. Það sem við getum hins vegar sagt er að þetta eru ekki tillögur sem komu upp úr prívat samtali við þrjá aðila innan flokks heldur töluðum við við fjöldann allan af einstaklingum á sjúkrastofnunum, heilsugæslum, fólk sem hefur unnið í heilbrigðiskerfinu og hefur væntanlega m.a. verið boðað á fjöldann allan af fundum í ráðuneytinu. Þetta eru allt áherslupunktar sem koma frá þeim. Það kann að vera að þessi undirbúningsvinna sé eitthvað sem þau eru ekki heldur meðvituð um, en þetta er ósk sem er að koma innan úr samfélaginu. Ég held að það veiti þessum tillögum bara styrk að það eru fleiri flokkar hérna inni sem hafa áhuga á að koma þeim í gegn og ég vek athygli á því, eins og hv. þingmaður veit örugglega mætavel, að vandinn inni í þessum sal og í meiri hlutanum í ríkisstjórninni hefur ekkert endilega alltaf verið tillögur sem komu frá Framsóknarflokknum heldur hvar þær stranda og í hvaða ráðuneyti þær stranda. Þannig að hér erum við líka að tala um að vera með raunsæ markmið varðandi fjármögnun á þessum tillögum og mun Samfylkingin fylgja því fast eftir ef við fáum til þess hlutverk.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir framsöguna um þessa þingsályktunartillögu um þjóðarmarkmið um fastan heimilislækni og heimilisteymi, sem tengist auðvitað í víðara samhengi orðræðu um heilbrigðismál og bara mjög mikilvægt að við ræðum heilbrigðismálin hér. En það sem ég velti fyrir mér á þessum tímapunkti er annars vegar: Telur hv. þingmaður að þarna séu atriði sem er almennt ágreiningur um á milli stjórnmálaflokkanna, einhverjar af þessum tillögum, eða er þetta eitthvað sem við gætum öll verið sammála um? Og svo hins vegar: Hvaða atriði eru það í þessum tillögum sem ekki er búið um í lögum, reglugerðum eða stefnu nú þegar?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurningarnar frá hv. þingmanni. Þetta eru svo sem keimlíkar spurningar og komu hér áðan og að einhverju leyti keimlíkar spurningar sem komu þegar við kynntum okkar útspil, svona: Ja, það er ekkert nýtt þarna, við erum búin að tala um þetta allan þennan tíma. Já, það er enginn ágreiningur um þetta í samfélaginu. Það er hárrétt. Af hverju hefur þá ekki verið ráðist í mörg þessara verkefna? Ég held að það ætti að vera spurningin sem við spyrjum okkur að í þessum sal. Tilraun okkar í Samfylkingunni með að koma m.a. með þessa þingsályktunartillögu er að sýna að það er hægt að fara skipulega í þessa málaflokka og sýna líka á spilin varðandi kostnað þeirra og fjármögnun. Það hefur vantað. Það er ekki nóg að segja að þetta sé eitthvað sem við erum öll sammála um. Við í Samfylkingunni erum ekkert sérstaklega að leita að málum sem er einhver ofboðslegur ágreiningur um. Við erum að reyna að koma hlutum í framkvæmd. Ég nefndi hér áðan sérnám í héraðslækningum. Þetta var fellt út af borðinu. Fólk er búið að bíða í langan tíma eftir því að þetta sérnám komist aftur af stað. Við erum bara miklir hvatamenn þess að ráðuneytið taki þetta aftur upp úr skúffunni sem það var lagt ofan í. Það er eins með, eins og ég nefndi áðan, húsnæði heilsugæslunnar. Já, það eru allir sammála um það, en það er samt fólk, t.d. fólk sem vinnur í miðbæjarheilsugæslunni, sem starfar í kjallara af því að það fær ekki almennilegar starfsaðstæður. Þetta snýst ekki um að tala um eitthvað sem einhver lagði einhvern tímann fram. Munurinn á Samfylkingunni og Framsóknarflokknum er að Framsókn er í ríkisstjórn. Samfylkingin er ekki aðili að þessu ríkisstjórnarsamstarfi þannig að það er Framsóknar að reyna að framfylgja þessum atriðum sem þau telja að sé ekki ágreiningur um. Þannig að mín spurning ætti þá kannski frekar að vera til baka: Ef það er ekki ágreiningur um það hér inni og ef Framsókn styður þessa tillögu, af hverju hefur Framsókn ekki í þessi tíu ár sem hún hefur setið í núverandi ríkisstjórn komið þessu í gegn? Þess vegna stöndum við hér og eigum þetta samtal. Ég held að það sé það sem skipti langmestu máli og þetta er það sem Samfylkingin hefur einmitt verið að leggja áherslu á, að við sameinumst um það sem við erum sammála um og framkvæmum það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og það er gott að átta sig á því að þarna getum við öll unnið í sömu átt og höfum raunar stefnu sem leiðir okkur áfram í því. Kannski þurfum við þá að koma því betur út, með einhvers konar formi hér í þinginu, hvernig verkum miðar. En það var gaman að hv. þingmaður nefndi einmitt héraðslækningar sem voru komnar á töluverðan skrið síðast þegar Framsókn var í heilbrigðisráðuneytinu, það var síðan lagt til hliðar einhvern tímann á seinni hluta fyrsta áratugar aldarinnar. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur nú hafið vinnu við það aftur og ég veit að héraðslækningar og námskrá í héraðslækningum hefur verið til umfjöllunar í þeim hópi sem vinnur með námskrár, ég hef það staðfest. En hins vegar veit ég ekki nákvæmlega hvar vinnan er stödd núna, þetta er auðvitað sérfræðingahópur sem vinnur að námskrárgerðinni.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að heyra að þetta sé komið aftur af stað. Ég held að fólk bíði í ofvæni eftir að þetta komist loks út úr ráðuneytinu vegna þess að fólk gerir mjög lítið við vinnuna á meðan hún er föst þarna inni. Ég vil bara vekja athygli á því í þessu samhengi, eins og ég nefndi hérna áðan og þreytist ekki á að nefna, að á bak við þetta þarf að vera fjármagn, þessu þarf að fylgja fjármagn. Það eru vandræði í dag á Landspítalanum út af sérnámi sem þaðan er sinnt. Það skiptir gríðarlega miklu máli að við höfum þetta sérnám hér á landi, ekki bara fyrir þá sem við náum að mennta í þessu námi heldur er þetta líka auðvitað vinnuafl og þekkingarviðbót á þessum stöðum. Hið sama munum við sjá í heimilislækningum og héraðslækningum, þarna mun þá flykkjast að fólk sem mun setjast að á ákveðnum stöðum á meðan það er í sérnáminu og taka þátt í samfélaginu í staðinn fyrir að vera mögulega í eins konar héraðslækningum í Svíþjóð eða í Danmörku eða í Noregi og vera til stuðnings samfélögunum þar. Það ætti að vera hvatning til okkar hvernig sum af löndunum í kringum okkur gera þetta. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kristrúnu Frostadóttur fyrir framlagða þingsályktunartillögu og flutning og býð hana hér með velkomna í Framsóknarflokkinn vegna þess að þetta hefur verið á stefnu okkar í 20–30 ár,  Ég ætla að byrja á því sem stöllur mínar voru að nefna fyrr í ræðu og það er t.d. með Menntasjóðinn, varðandi ívilnun námsmanna. Það er komið inn í Menntasjóðinn. Í VII. kafla í lögum um Menntasjóð námsmanna eru ákvæði um sértækar aðgerðir sem lúta að tímabundnum ívilnunum við endurgreiðslu námslána við sérstök skilyrði. Þetta höfum við talað um í nokkuð langan tíma. Og það er annað sem við höfum líka talað um í langan tíma og ekki hefur komist til framkvæmda - og það er nú bara því að kenna að við höfum ekki haft hljómgrunn þeirra sem stjórna með okkur en gott að það eru komnir fleiri á vagninn hvað það varðar - og það eru sérstakar ívilnanir hvað varðar tekjuskatt þeirra sem búa á svæðum eins og eru í Noregi. Ég held að við gætum unnið saman frekar að þeim tillögum. Það segir í VII. kafla laga um Menntasjóð að skv. 28. gr. laganna sé heimilt að bæta við umræddri ívilnun til að bregðast við ástandi þar sem skortur er á menntun einstaklinga á ákveðnum svæðum. Þegar ég fer yfir þessar tillögur get ég ekki verið í andstöðu við þær því að þær eru allar mjög góðar. Þegar ég hugsa til svæða úti á landi sem eru hreinlega læknislaus, og heilu héruðin kannski eða svæði læknislaus, og hvernig við getum unnið í því þá er hér ein tillaga um að styrkja heimilisteymi á heilsugæslum og heimilislækningar. Þessu hefur verið unnið að og ég veit að það er heimilisteymi með hjúkrunarfræðing í forsvari þar sem er ekki fastur heimilislæknir. Ég veit að það er unnið með þetta í því sem er kallað Víkur- og Klausturmódelið; einn læknir sem sinnir báðum svæðum með hjúkrunarfræðing á hvorum stað og öfluga fjarlæknaþjónustu. Þannig að það er verið að vinna með þetta módel. Síðan var náttúrlega á síðasta kjörtímabili unnið með tillögur um að heilsugæslan yrði fyrsti viðkomustaður. Ég veit það t.d. með Heilbrigðisstofnun Vestfjarða að á heilsugæslunni á Ísafirði þá hringir maður inn og fær viðtal við hjúkrunarfræðing, því að maður getur ekki fengið fastan heimilislækni þar og það hefur ekki verið hægt undanfarin 15 ár kannski, og þá er það svona teymi sem tekur við manni og beinir í rétta átt. Hv. þingmaður talar svolítið um að við eigum að leggja niður þessa verktökulækna en staðreyndin er sú, hvernig sem við lítum á það, að þetta sé kannski ekki mjög gott form, að þetta er að bjarga þessum stöðum úti á landi og þetta er mjög gott fyrirkomulag. Ég held að við megum ekki fara frá þessari hugmyndafræði fyrr en við erum búin að tryggja að við getum fest lækna til búsetu. Það er svo margt annað en umhverfi og framboð á læknum sem breytir því að ekki er hægt að festa þessar stöður úti á landi eða manna þessar stöður og það er líka hvernig ungt fólk sér fyrir sér sína framtíð. Það er erfitt að vera einn læknir í einu héraði og þú ert læknir þegar þú ferð út í búð og þú ert læknir þegar þú ferð í tennis eftir vinnu og þegar þú ferð í skólann með börnin ertu læknir staðarins. Þú ert á sólarhringsvakt. Þannig að ég held að það sé ekki bara ein leið sem tryggir þetta. En eitt sem hv. þingmaður nefnir, og ég held að það sé mjög góð hugmynd sem þurfi að vinna, er samvinna meðal héraðslækna á svæðum. Vil ég nefna t.d. Snæfellsnes. Þar eru nokkrar heilsugæslustöðvar og þar er kannski einn læknir, ef hann er fyrir, á hverri stöð. Síðan eru náttúrlega fleiri heilbrigðisstéttir eins og hjúkrunarfræðingar og ljósmæður sem gætu þá unnið í teymi og ég held að það þurfi að gera svolítið meira af því. Ég held að það sé vilji til þess því að það er náttúrlega mikilvægt fyrir þessar stöður að vera með bakland. Það er fleira sem ég vildi koma að. Það hefur verið nefnt hérna áður sérnám í heimilislækningum. Það hefur verið unnið að þessu og aldrei hafa fleiri stundað sérnám í heimilislækningum en nú. Tæplega 100 læknar eru skráðir í námið en til samanburðar voru þeir 38 árið 2017. Þannig að eitthvað hefur nú gerst í tíð Framsóknarflokksins í ríkisstjórn. Frá þeim tíma hafa að jafnaði sjö til átta læknar útskrifast úr sérnáminu ár hvert. En skipað gæti ég væri mér hlýtt og það er ekki bara í ráðuneytinu sem þetta þarf að vinna, það er náttúrlega líka í háskólanum og á Landspítalanum, háskólasjúkrahúsi, og ég veit að það er vinna í gangi þar til að koma að þessu, hvernig er hægt að fjölga læknum. Eins líka í mönnun í fleiri geirum á heilbrigðissviði. Við stöndum líka frammi fyrir því víða úti um land að það vantar ljósmóður, það vantar sálfræðing, það vantar hjúkrunarfræðinga. Nóg er kannski til af þeim sem útskrifast en það er bara hvernig við getum komið þeim út um landið allt. Ég er bæði að koma hérna upp til að taka undir þessar tillögur og ítreka að þessar tillögur eru víða í farvegi og verið að vinna þær, sumar eru hreinlega komnar á dagskrá og aðrar að líta dagsins ljós. En það er gott að það séu fleiri komnir á vagninn til að vinna þetta með okkur, ekki veitir af, og það er gott að vita að við séum að horfa í sömu átt.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir ágæta ræðu og hvatningu til okkar í Samfylkingunni um að halda þessu striki. Það er ýmislegt rétt sem fram hefur komið hér en mig langar kannski til að nefna sérstaklega niðurfellingu á námslánunum. Ég ræddi þetta við fjöldann allan af einstaklingum sem vinna á heilsugæslustöðvum úti á landi og á flestum þessum stöðum, nema það hafi verið eitthvert samkomulag sem ég vissi ekki af og var ekki minnst á í samtali okkar, var fólk komið þarna inn á einhvers konar niðurfellingu. Það liggur alveg fyrir að þetta hefur a.m.k. ekki komist almennilega í framkvæmd eða er ekki mikið um það talað. Einhvers staðar er pottur brotinn í því. Ég efast ekki um þessa breytingu sem átti sér stað á menntasjóðslögunum, en það liggur alveg fyrir að af einhverri ástæðu þá er þetta ekki að nýtast sem skyldi vegna þess að fólk nefndi þetta sérstaklega að fyrra bragði á öllum þessum heilsugæslustöðvum. Eitthvert samskiptaleysi er þarna í gangi, kannski er þetta bara rétt að fara af stað, en það er síðan allt annað mál. En ég held að það liggi alveg fyrir að þetta gæti reynst mjög vel. Mig langar samt að spyrja hv. þingmann um þá efnahags- og velferðarstefnu sem þarf að undirbyggja framgang svona máls. Fyrst það er svo margt sem hún getur tekið undir, hver telur hún að sé helsta ástæðan fyrir því að sú staða er uppi núna í heilbrigðiskerfinu sem oft hefur verið talað um, þ.e. það vantar enn þá þessa lækna, það vantar enn þá þetta starfsfólk? Það hefur illa gengið að koma þessum verkefnum áfram, sumum hverjum. Telur hún að meira fjármagn þurfi að koma til í heilbrigðiskerfið eins og sakir standa?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið og spurningarnar. Varðandi Menntasjóð og þessa ívilnun þar inni þá veit ég að það er verið að vinna með þetta í Byggðastofnun og það eru þá sveitarfélögin og það er eitthvert teymi sem þarf að fara í gang og hefur farið í gang. Ég veit ekki til þess að það vanti fjármagn, það er verið að nýta þetta á einhverjum stöðum. Vissulega hefur þetta farið nokkuð hægt af stað. Ég þekki ekki hvort það er eftirspurnin eða formið sem vantar, en þetta er alla vega komið inn í lögin, það var gert á síðasta kjörtímabili og það er farið að vinna eftir þessu. En ég hef ekki stöðuna eða upplýsingar um það hversu margir eru að nýta þetta eða hvort eftirspurnin hefur verið nógu mikil, fyrirspurnirnar nógu margar. Hvað varðar mönnun á heilbrigðisstarfsfólki þá er sá skortur náttúrlega ekki séríslenskt fyrirbæri og er vandamál víða um heim og orðinn mikill skortur á læknum sérstaklega og það er orðið verulega mikið vandamál á sumum stöðum. Hvort það vantar meira fjármagn - kannski er hægt að laga stöðuna eitthvað með því en það er fleira sem þarf að koma til. Það eru bara, eins og ég nefndi áðan, breytt lífsviðhorf fólks líka varðandi það að vilja vinna við þessar aðstæður. Þetta er gríðarleg ábyrgð og annað. En ég veit að það er verið að vinna með þetta hér á landi því að það hlýtur að vera hægt að vinna að þessu máli með séríslenskum leiðum hér á landi eins og er kannski verið að gera annars staðar. En þetta er alþjóðlegt vandamál.

Virðulegi forseti. Ég nefni sérstaklega fjármagnið í þessu samhengi vegna þess að það liggur alveg fyrir ef maður skoðar til að mynda fjárveitingar til heilbrigðiskerfisins frá árinu 2017, ef við tökum frá nýja Landspítalann sem er ekki að nýtast fólki í rekstri í dag, þá hafa þær staðið í stað þrátt fyrir að hjúkrunarþyngd hafi aukist og öldrunarþyngd aukist. Frá þessum sjúkrastofnunum, sem eru oft beintengdar m.a. við heilsugæsluna, hafa komið ítrekaðar kvartanir til fjárlaganefndar á undanförnum misserum um að þar hafi fjárveitingar ekki fylgt launakostnaði, ekki verðlagi og þær standi víða mjög illa. Það er líka þekkt fyrirbæri á sumum stöðum að það sé verið að reyna að færa úr einum sjóði í annan, beint af sjúkrastofnun yfir í aðra þætti. Ég held að við hljótum öll að standa frammi fyrir þeirri spurningu hvort t.d. ein af ástæðunum fyrir því að fólk vill síður setjast að fyrir utan höfuðborgarsvæðið sé til að mynda starfsaðstæður. Ég veit að þær eru heldur ekki auðveldar hér í bænum en sérstaklega út af þessu aukna álagi sem hv. þingmaður kemur inn á, að vera einn á svona stað t.d. sem læknir eða hjúkrunarfræðingur, þá hljótum við að geta sammælst um að setja þrýsting á ákveðna aðila í þessari ríkisstjórn um að setja meira fjármagn til þessara sjúkrastofnana. Því velti ég því aftur upp hvort það sé eitthvað sem Framsóknarflokknum hugnist í þessu samhengi vegna þess að við höfum fengið skýr skilaboð frá þáverandi hæstv. fjármálaráðherra um það, og ég geri ráð fyrir að núverandi fjármálaráðherra sé á þeirri skoðun, að vandi heilbrigðiskerfisins sé ekki fjárveitingavandi heldur mönnunarvandi en við vitum mætavel að þessir tveir þættir tengjast. Þannig að ég bara impra á þessu svona í lokin, hvort það sé vilji innan Framsóknarflokksins til þess að við gefum aðeins í. Það eru enn þá nokkrir dagar í 2. umræðu fjárlagafrumvarps og ég veit til að mynda að Landspítalann vantar 700 milljónir og það er spurning hvort hæstv. heilbrigðisráðherra væri ekki til í að veita þær.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Ég veit að það hefur verið bætt inn fjármagni, aukafjármagni, bæði í fjárlögum og með aukafjárveitingum inn í heilbrigðiskerfið. Það voru nú skilaboð frá forstjóra Landspítalans eftir síðustu fjárlög að það vantaði ekki fjármagn. Ég þekki ekki alveg tölurnar en ég veit að það er verið að bæta verulega í núna, aukalega, inn í heilbrigðisþjónustuna. Það hefur verið gert síðustu ár sérstaklega. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni að það eru starfsaðstæðurnar úti um land sem hamla því að læknar vilji setjast þar að og heilbrigðisstarfsfólk. En það verður kannski ekki endilega bætt með auknum fjármunum. Það er kannski hægt með samvinnu, eins og varðandi fram komna húsnæðisstefnu, það skiptir líka máli að við séum með nægt húsnæði, að við séum með leikskólapláss. Það eru margir þættir sem við getum bætt án þess að bæta inn sérstökum fjármunum í heilbrigðiskerfið hvað þetta varðar. En þá vil ég sérstaklega nefna þessi dæmi og það hefur nú verið í þeirri húsnæðisstefnu sem hefur verið við lýði og farið eftir síðustu ár, það hefur komist á skrið, að það er verið að byggja miklu meira úti á landi, jafnvel verið að byggja á þeim stöðum sem ekki hefur verið byggt í 20–30 ár. Við erum að tala um á annað hundrað íbúðir úti um landið. Við þurfum að gera betur í þessum málum. Við þurfum kannski að koma á einhverju teymi sem horfir til sveitarfélaganna og sveitarfélögin þurfa kannski að vinna saman á ákveðnum svæðum. Eins og var gert hérna með kennaraskortinn á sínum tíma fyrir 30 árum, þá var farið í ákveðnar aðgerðir hvað það varðaði. Þetta er svona samspil margra þátta sem þarf að vinna að til þess að bæta úr í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég ætla að endurtaka mig frá síðasta þingi þegar ég deildi þeirri persónulegu reynslu sem ég varð fyrir fyrir fjórum, fimm árum síðan. Þá vaknaði ég um miðja nótt með verkjum og óttasleginn og fór beint upp á bráðadeild og var þar í þrjá tíma. Það var ágætlega tekið á móti manni þar af alls kyns ung-lingum, ungkandídötum og einhverjum ungverskum ungkandídat sem tók alla mögulega púlsa og blóðprufur og allt þetta sem leiddi til þess, þremur og hálfum tíma síðar, að ég var útskrifaður með eilítið of háar magasýrur og töflur til að taka við því. Ég var á leiðinni til útlanda tveimur dögum síðar með fjölskyldunni í löngu ákveðna ferð. Hefði ég ekki haft á þeim tíma heimilislækni þá væri ég ekki hér í dag. Hann hafði samband við mig að fyrra bragði daginn eftir og vildi taka mig í hið árlega heilsutékk eins og góðir heimilislæknar gera og hafa frumkvæði að, hafandi þekkt mig til margra ára og áratuga. Ég sagði honum af næturbrölti mínu á Borgarspítalanum, Landspítala, og hann sagði samstundis: Veistu, ég treysti ekki bráðamóttökunni. Komdu eins og skot strax niður á Domus Medica, ég hef aðgang þar í gegnum gömul sambönd föður míns, ég ætla að koma þér beint í ómun. Ég hafði farið í ómun að næturlagi þarna, en ekkert fannst. En það voru varla liðnar tvær mínútur af ómun á Domus Medica þegar mér var sagt: Þú ert ekki að fara neitt til útlanda, minn kæri, það er að springa í þér gallblaðran. Hefði ég farið, þá hefði ég komið heim í líkkistu. Þetta er bara dæmisaga um mikilvægi þess að hafa, á hvaða aldri sem maður kann að vera, heimilislækni sem þekkir mann eða gerir sér far um að kynnast manni, annast um og greina mann. Það er sama hvort það er sálfræðingur eða geðlæknir eða einhver sem er að hjálpa þér, hann þarf að öðlast kynni og innsæi og með eðlisávísun sinni og þeirri reynslu sem þessi ágæti heimilislæknir bjó að bjargaði hann lífi mínu. Síðan gerðist það að hann náði þeim bannfærða aldri sem 70 árin eru. Þó að það sé verið að reyna að laða sjötuga lækna aftur til starfa, grátbiðja þá um að koma og leysa úr þeim vanda sem blasir við öllum, þá fá þeir að vísu ekki sömu kjör og aðrir læknar. Þeir eru skertir um framlag vinnuveitandans, ríkisins, samkvæmt þeim hugmyndum sem eru á lofti. Ég ætla bara að lýsa því hér yfir nú öðru sinni, vonandi síðasta sinni, að það er gjörsamlega óþolandi í þessu moldríka velferðarsamfélagi sem við byggjum hér að það sé ekki hægt að bjóða fólki upp á heimilislækna hér eftir sem hingað til. Ég skráði mig eins og skot hér í heilsugæslu miðborgar til að fá heimilislækni. Já, þú færð hann á næsta ári, var sagt. Svo beið ég. Svo í fyrra var sagt: Ja, þetta verður á næsta ári. Í tvígang sagt á næsta ári eða eftir tvö ár. Svo fæ ég bara að vita: Því miður, það er bara enginn heimilislæknir í boði fyrir þig, minn kæri. Og mér er ekki skemmt. Ábyrgur fjölskyldumaður, faðir og eiginmaður á mínum viðkvæma aldri þarf að fá heimilislækni fyrir framlög sín til samfélagsins í öll þau ár sem raun ber vitni. Þetta er lágmarkskrafa. Allt hitt kemur þar á eftir hvað mig varðar og ég er tilbúinn að borga fyrir það sem þarf. En það er algerlega óásættanlegt að við venjumst þessu, að vera bara með Heilsuveru í einhverju fjarspjalli og geta ekki náð sambandi við einhvern tiltekinn. Heilsuvera segir þér bara eftir einn eða tvo daga að hafa ekki áhyggjur og fá þér bara einhverjar pillur eða eitthvað. Það eru ekkert allir sem eru með það á valdi sínu að nota einhvern fjarstaddan rafrænan lækni til að bjarga lífi sínu, að benda sér á hvað eigi að gera. Þá komum við að þessu sem hér er verið að reyna að verja og sagt að það sé svo erfitt að ná í lækna hér sem annars staðar. Vilji er allt sem þarf. Jú, jú, peningar líka. Við verðum bara að horfast í augu við það að við erum ekki lengur að þjónusta hér 270.000 manns eins og var þegar ég fékk heimilislækni á sínum tíma. Þetta er orðið 370.000 plús þessi tvær og hálfa milljón sem verður sú þriðja eftir nokkur misseri og fjórar og fimm. Heilsugæslan hefur viðurkennt það fyrir mér að hér hefur margfaldast álagið og eftirspurnin eftir heilsugæslu og öllu sem því fylgir, hvort sem það eru þeir 80.000 sem starfa hér í þjónustugeiranum, í ferðaþjónustu, byggingargeira og hverju öðru sem er. Þetta þarf bara að leysa. Það er hægt að leysa þetta með erlendu fólki. Ef við getum notast við erlent þjónustufólk, erlenda afgreiðslumenn í verslunum og fyrirtækjum og erlenda menn í byggingariðnaði og erlenda aðila sem eru ófáanlegir hér meðal Íslendinga í dag þá er að horfast í augu við það að heilsugæslan - að einhverju leyti er þar verið að nýta erlenda krafta og ég held að 80% þjóðarinnar myndu geta sætt sig við enskumælandi heimilislækni. Það er sérstök borg á Indlandi sem fjöldaframleiðir heilbrigðisstarfsmenn, lækna og hjúkrunarkonur og aðra. Komi þeir fagnandi. Það þarf bara einhver að hafa fyrir því að sækja þá og borga þeim og koma þeim hér fyrir því að óbreyttu munum við láta venja okkur á það að heimilislæknirinn sé liðin tíð og við verðum bara að stóla á öppin og einhverja tölvupósta um hvað við gerum hugsanlega. Ég vona að þessi reynslusaga mín, sem er ekkert skemmtileg, sögð hér í annað skipti, opni augu og eyru einhverra fyrir því að þetta er lífsnauðsynlegt í mörgum tilfellum. Við sáum það í Kveik að það eru 90 heilablóðföll og það eru vaxandi alls kyns undarleg dauðsföll og sjúkdómar og hvað það er. Við þurfum heimilislækna, og þó fyrr hefði verið, til að lækna þessa meinsemd í samfélaginu. Það er grunnstoð velferðarsamfélags, nútímalegs velferðarsamfélags, að hafa heilsukerfið í lagi og fullmannað. Opnum augu okkar fyrir því að við sem þjóð sem tekur á móti jafn mörgum gestum og nýjum þegnum eins og við höfum verið að gera hér á örfáum árum vorum ekki undir þetta búin. Við erum að vakna upp við að það þarf að bregðast við og sérstaklega er áskorunin stór og alvarleg á landsbyggðinni þar sem samgöngur eru auðvitað ekki ásættanlegar allan ársins hring og þarf að stórbæta og fækka einbreiðum brúm og fjölga tvíbreiðum brúm á vegum og öðru slíku og skapa samfélag sem venjulegt fólk með langa menntun og menntaskuldir á bakinu getur sætt sig við að búa í, oft og tíðum ungt fólk sem er nýbyrjað að starfa. En það að höfuðborgin Reykjavík með sína, hvað 280.000 þegna, á Stór-Reykjavíkursvæðinu, skuli vera stödd á þessum stað - það er engin afsökun þarna. Það næst ekki í þetta fólk eða það eru ekki til peningar til að borga því. Klárum þetta mál í eitt skipti fyrir öll og ekki seinna en á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa innsýn og mér finnst þessi ræða segja í kannski aðeins færri orðum en ég í mínum 15 mínútna inngangi hvað þetta þingmál snýst um. Það snýst um fókus og að forgangsraða. Heilbrigðisráðuneytið er risastórt ráðuneyti og ég er alveg viss um að það er fullt af tillögum sem hafa einhvern tímann borist þangað inn og liggja þar einhvers staðar í skúffu eða er verið að vinna í einhverjum vinnuhópi. En það sem hér er verið að reyna að leggja áherslu á er að það sé fókus í því hvernig það er forgangsraðað í heilbrigðismálum og að fólk átti sig á því að í staðinn fyrir að vera að setja 100 eða 200 eða 700 milljónir í að leysa einn biðlista sem síðan poppar upp annars staðar nokkrum mánuðum seinna þarf orkan að vera á réttu stöðunum og það á að vera forgangsmál að tryggja að fólk fái fastan heimilislækni. Hér var hv. þingmaður í rauninni að lýsa þeirri stöðu og þeirri þekkingu sem býr að baki rannsóknum erlendis sem sýna mikilvægi þess að vera með fastan heimilislækni. Í Noregi eru 95% landsmanna með fastan heimilislækni, á Íslandi 50%. Það eru 30% minni líkur á því að þú þurfir á flóknari innlögn að halda ef þú ert með fastan heimilislækni. Eins og hv. þingmaður var að vitna til þá ertu með einstakling sem þekkir þig, einhvern sem getur áttað sig á því, til að mynda í þessu tilviki þegar hv. þingmaður var að kvarta yfir einhverju, að það er ekki eðlilegt, þekkist ekki í hans tilviki vegna þess að viðkomandi aðili þekkir fjölskyldusöguna. Þetta er í rauninni mjög góð lýsing á því af hverju við erum að leggja þessi öruggu skref fram með þessum hætti og þessa þingsályktunartillögu. Þetta snýst um fókus og að fólk viti hvert Samfylkingin myndi fara með heilbrigðisráðuneytið og hafa sinn fókus. Mig langar í þessu samhengi, af því að hv. þingmaður kom inn á það að afla, hvað á ég segja, vinnuafls eða mannafla til að sinna heilbrigðisþjónustustörfum hér á landi, að spyrja hann hvort hann geti ekki tekið undir markmið okkar hér að við styrkjum okkar eigin þekkingarframleiðslu frekar en að við séum að flytja okkar fólk út, m.a. til þess að fara í nám erlendis sem sest svo þar að, og náum að mennta þetta fólk hér heima í mörgum tilfellum.

Ég get vottað það hér og staðfest að ef Flokkur fólksins tæki við heilbrigðisráðuneytinu þá yrði þessu kippt í lag á innan við einu ári.  Hvers vegna í dauðanum erum við búin að hafa hér einhverja áhrifamenn úr læknastétt að ákveða hverjir fái að komast að og klára nám hér við læknadeild Háskóla Íslands? Því er borið við að við höfum ekki nógu mörg tækifæri til starfsþjálfunar eða eitthvað slíkt. Svo er fólk að kaupa sér menntun í Ungverjalandi eða einhvers staðar annars staðar. Það er náttúrlega bara galið. Það á bara að framleiða þá og mennta þá sem vilja starfa við læknisþjónustu og hjúkrun hér á Íslandi og koma upp aðstöðu til þess að þjálfa þá og skipta þeim þá út eftir atvikum. Það er löngu úrelt 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi skoðanaskipti. Ég ætla svo sem ekki að lengja þetta mikið en mig langar bara að taka undir, þó kannski ekki orðalagið að fullu leyti en ýmislegt sem hér hefur verið sagt varðandi menntun á okkar fólki. Það er mikilvægt að við séum með ungt fólk sem sækir nám erlendis og fær reynslu en staðreyndin er sú að í ákveðnum stéttum, klínískum stéttum þar sem t.d. reynir á starfsnám og að fólk sé til staðar á meðan það er að sinna sinni menntun, hefur það reynst okkur mjög þungt að missa mikið af fólki erlendis í nám. Það liggur t.d. fyrir að eins og inntakan er í Háskóla Íslands í dag þá byggir hún að miklu leyti á getu Landspítalans, háskólasjúkrahússins, til þess að sinna þessum nemendum. Þetta mikla álag og vanfjármögnun sem hefur verið á Landspítalanum smitar út í getu spítalans til að taka við nemendum. Mín tilfinning hefur ekki verið frá læknasamfélaginu að þau vilji ekki fjölga fólki í læknanámi hér heima. Það er einmitt hið öfuga. En vandinn er þessi fjármögnunarvítahringur sem við erum komin í t.d. á Landspítalanum þar sem skortur á mannafla gerir það að verkum að við náum ekki að vinna upp mannafla sem þarf að koma inn á móti. Þess vegna skiptir svo miklu máli að eftir allar þessar ræður sem hafa verið fluttar hér, m.a. af hv. þingmönnum Framsóknarflokksins sem vilja meina að það sé í rauninni ekkert að í heilbrigðismálunum nema bara að öll verkefnin eru í gangi og munu einhvern tímann rata út úr ráðuneytinu og fjármögnun er ekki vandamál - það er augljóslega ekki að horfast í augu við það að okkur tekst ekki að manna, m.a. af því að okkur tekst ekki að þjálfa, af því að okkur tekst ekki að fjármagna. Þannig að við verðum að koma okkur saman um það hér inni að fjármagna heilbrigðiskerfið betur til að komast út úr þessum vítahring. Aðeins þannig munum við draga úr þessum vítahring veikinda, mannaflaskorts og fleiri þátta sem valda gríðarlegum rekstrarkostnaði í kerfinu. En ég er ekki með spurningu fyrir hv. þingmann.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt innlegg. Ég er á því að ef við eigum ekki til nægar vatnsbirgðir á Íslandi til að svala þorsta, eðlilegum, þá verðum við að fara að flytja inn vatn. Ef það eru ekki til læknar og hjúkrunarfólk til að sinna þeim mikilvægu störfum sem hér eru ómönnuð þá þarf að flytja það inn þangað til við þjálfum þetta fólk upp sem við vildum auðvitað helst geta gert með einum eða öðrum hætti. Það hvernig læknadeildin hefur verið að senda fólk í þriggja ára leiðangra til að komast inn í deildina, fella það á fyrsta ári og svo aftur jafnvel og aftur í þriðja skipti er náttúrlega bara til þess að draga úr mætti, krafti og fjármagni, sem mögulega gæti verið að skila okkur prýðilegu fólki. Það er allt of mörg dæmi um það að menn þurfi að fara þrisvar sinnum í fyrsta árs prófin sem innibera alls kyns svona almennan fróðleik um hitt og þetta, eins og þetta sé einhvers konar spurningakeppni, Gettu betur eða eitthvað svoleiðis. Af almennum fróðleiksskorti er mönnum meinað að halda áfram í náminu. Það er verið að sía út þegar akkúrat þyrfti að vera að hvetja fólk til að halda áfram. Hvernig komum við síðan fólki í starfsþjálfun? Það má þá skipta slíku fólki eftir atvikum inn á völlinn eða senda það í starfsþjálfun eitthvert annað í millitíðinni. Þetta er bara verkefni til að leysa. Það er ekkert í vegi fyrir því að laga þetta mál. Ef mér yrði falið þetta væri ég búinn að lækna þetta á nokkrum mánuðum, ég fullyrði það.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda og lögum um nauðungarsölu. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Frumvörp sem stefna að sama markmiði og frumvarp þetta hafa verið lögð fram a.m.k. tíu sinnum áður, síðast á 153. löggjafarþingi. Með frumvarpinu er gerð tillaga um hófsamlega breytingu sem getur þó haft mikla þýðingu fyrir neytendur í greiðsluerfiðleikum sem leiða til þess að þeir missa húsnæði sitt í nauðungarsölu. Þetta er í raun og veru svokallað lyklafrumvarp. Frumvarpið er að stofni til sprottið af frumkvæði Hagsmunasamtaka heimilanna og byggist á sömu rökum og færð voru fyrir hinum fyrri frumvörpum sama efnis. Samkvæmt upplýsingum frá þeim ágætu samtökum eru mál sem varða eftirstöðvar fasteignalána í kjölfar nauðungarsölu meðal þeirra algengustu sem hafa komið inn á þeirra borð og eru jafnvel dæmi um að neytendur séu enn krafðir um meintar eftirstöðvar þótt þær hafi fengist að fullu greiddar við nauðungarsölu fyrir löngu. Jafnvel þó að það samræmist ekki lögum að krefja neytendur um eftirstöðvar sem markaðsverð fasteignar nægði fyrir að lokinni nauðungarsölu eru samt fjölmörg dæmi um slíkt. Þar standa neytendur illa að vígi, bæði vegna þess að þeir þekkja ekki rétt sinn og leita hans því augljóslega ekki, en líka vegna þess að ekki er jafnræði milli þeirra og kröfuhafa. Neytendur hafa einfaldlega ekki efni á slagnum sem myndi fylgja í kjölfarið, enda á fólk sem misst hefur húsnæði sitt almennt ekkert fé handbært og er því auðveld fórnarlömb. Þar sem nú er gerð sú krafa, í 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda, nr. 118/2016, að bjóða verði önnur úrræði áður en krafist er nauðungarsölu er líklegt að allt annað sé fullreynt áður en til þess kemur. Þar af leiðandi hlýtur að liggja fyrir það mat lánveitanda að neytandi hafi ekki fyrirsjáanlega greiðslugetu til að standa undir þeim skuldbindingum sem á húsnæði hans hvíla. Það ætti því að vera augljóst að neytandinn á enga möguleika á að standa undir auknum kröfum hans þegar búið er að selja heimili hans á nauðungarsölu. . Það liggur því í hlutarins eðli að skilyrði eru fyrir því að fella niður veðskuldir umfram verðmæti fasteignar en það er einmitt það sem þetta frumvarp felur í sér. Nú væri hugsanlega hægt að halda því fram að ekki sé nauðsynlegt að setja lög af þessu tagi en reynsla þúsunda frá bankahruninu 2008 sýnir samt, svo ekki verður um villst, að full þörf er á því. Fjölmörg mál þar sem verið var að elta fólk fram í rauðan dauðann eftir að búið var að selja eign þeirra á uppboði, hafa komið inn á borð Hagsmunasamtaka heimilanna. Einnig má vitna í opinberar tölur um árangurslaus fjárnám frá hruni máli þessu til stuðnings en þau eru núna orðin 163.386 talsis. Þessum málum halda bankarnir nefnilega vakandi og þetta er fólk sem hefur svo sannarlega verið jaðarsett í íslensku samfélagi með grófum hætti. Það á engin fjárhagsleg réttindi, getur ekki fengið kreditkort, ekki skrifað undir leigusamning, ekki keypt sér þvottavél á afborgunum eða gert nokkuð af því í lífinu sem kostar einhvers konar fjárhagslega skuldbindingu. Markmið frumvarpsins er að stuðla að vandaðri lánastarfsemi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna, það er viðkomandi fasteign, og ganga skuldlausir frá borði ef í harðbakkann slær. Frumvarpið er þannig mikilvægur liður í því að dreifa áhættutöku í fasteignalánum og færa innlenda lánastarfsemi úr því horfi að áhætta sé einhliða á hendi lántaka. Það er einnig markmið frumvarpsins að stuðla að skilvirkri innleiðingu og framkvæmd tilskipunar 2014/17/ESB, frá 4. febrúar 2014, um lánasamninga fyrir neytendur í tengslum við íbúðarhúsnæði og fleira. Efnisákvæði tilskipunarinnar hafa að mestu leyti verið lögfest hér á landi með lögum um fasteignalán til neytenda. Með hliðsjón af þeim ábendingum sem hafa borist um framkvæmd laganna er stefnt að því að skerpa enn frekar á þeim til að efla og skýra betur réttindi neytenda á þessu sviði. Með frumvarpi þessu er lagt til að lögfest verði nokkurs konar efndaígildi, datio in solutum, í fasteignalánum. Efndaígildi lýsir sér þannig að kröfuhafi viðurkennir aðra greiðslu sem fullnægjandi þannig að kröfusambandi kröfuhafa og skuldara ljúki með öðrum hætti en upphaflega var stefnt að. Þannig gerir frumvarp þetta ráð fyrir því að kröfuhafa, samkvæmt samningi um fasteignalán, þar sem endurgreiðsla lánsins er tryggð með veði í hinni keyptu fasteign, verði gert að samþykkja að afhending umræddrar eignar í sínar hendur teljist fullnaðargreiðsla af hálfu skuldara sem jafngildi því að skuldbindingin hafi verið efnd að fullu. Gengið er út frá því að á þetta reyni ekki nema í neyð, t.d. þegar greiðslufall hefur orðið af hálfu skuldara og lögbundinn réttur kröfuhafa til að leita fullnustu á kröfum sínum er orðinn virkur. Í skýrslu alþjóðlega ráðgjafarfyrirtækisins London Economics frá árinu 2012, um úrræði til handa neytendum í fjárhagserfiðleikum, er ítarlega fjallað um efndaígildi á borð við það sem hér um ræðir. Þar kemur fram að sambærileg úrræði hafi lengi þekkst í mörgum ríkjum Bandaríkjanna og hafi frá fjármálahruni rutt sér til rúms í Evrópu, einkum á Spáni. Jafnframt koma fram í viðmiðunarreglum Evrópska bankaeftirlitsins frá 1. júní 2015, um vanskil og nauðungarsölu, nánari leiðbeiningar um hvernig fara skuli með slík mál. Af þeim má ráða að gerðarbeiðandi eigi að gæta fyllsta meðalhófs í slíkum aðgerðum gagnvart neytanda. Sú hefur ekki verið raunin hér á landi. Fjölmörg dæmi eru um að meðalhófs hafi ekki verið gætt og farið með offorsi gegn neytendum í þágu kröfuhafa. Brýn nauðsyn þess að lögfesta úrræði á borð við það sem frumvarp þetta felur í sér kom bersýnilega í ljós í kjölfar fjármálahrunsins 2008 þegar gengi krónunnar hríðféll með þeim afleiðingum að gengistryggðir lánasamningar urðu skuldurum ofviða. Verðlagsáhrif gengisfallsins höfðu sambærilegar afleiðingar fyrir verðtryggða lánasamninga. Úrræðaleysið sem blasti við neytendum olli fordæmalausu uppþoti í samfélaginu sem dró dilk á eftir sér. Nauðsynlegt er að læra af reynslunni og innleiða úrræði til að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig. Að fenginni þeirri reynslu yrði til mikilla bóta að styrkja stöðu skuldara fasteignaveðlána með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um. Auk þess að færa skuldurum í hendur nauðsynlegt úrræði til að mæta ófyrirséðum fjárhagslegum örðugleikum myndi sú áhættudreifing sem í því felst hvetja lánastofnanir til að ástunda vandaðri lánastarfsemi en ella. Þannig er frumvarpið til þess fallið að gera að verkum að hagsmunir lánveitanda og neytanda færu saman umfram það sem nú er með því markmiði annars vegar að neytandi geti staðið undir afborgunum af fasteignaláni sínu og hins vegar að raunverulegt virði fasteignar verði ekki miklu minna en virði lánasamningsins heldur sambærilegt. Þannig yrði dregið úr líkum á myndun fasteignabólu í líkingu við þá sem myndaðist árin fyrir hrunið 2008 eða á tímabilinu 2019–2022. Til langs tíma litið myndi breytt umhverfi að þessu leyti leiða til vandaðri lánastarfsemi samfélaginu öllu til bóta. Í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölu og gjaldþrotaskipti árið 2018, sem og svari félags- og jafnréttismálaráðherra við fyrirspurn um nauðungarsölu og greiðsluaðlögun sama ár, kom fram að á undanförnum tíu árum hefðu a.m.k. 9.195 fasteignir einstaklinga verið seldar nauðungarsölu eða vegna greiðsluaðlögunar. Án efa hafa fleiri fjölskyldur misst heimili sín eftir öðrum leiðum sem ekki liggja fyrir neinar opinberar tölur um. Þar sem allir gera allt sem þeir geta til að semja áður en til nauðungarsölu kemur er varlegt að áætla að þeir sem misstu heimili sín eftir öðrum leiðum, eins og t.d. eftir gjaldþrot eða nauðasamninga við bankann, hafi a.m.k. verið jafnmargir. Hagsmunasamtök heimilanna hafa rætt um 15.000 fjölskyldur sem hlýtur að teljast varlega áætlað. Það skýtur hins vegar verulega skökku við og er hreinlega til skammar að ekki skuli vera til nákvæmari tölur yfir þessar fjölskyldur, en það er önnur saga sem ekki verður rædd hér. Litlar varnir hafa verið reistar í þágu heimilanna þrátt fyrir þessa reynslu. Til vitnis um það segir í skýrslu dómsmálaráðherra, um framkvæmd sýslumanna á lögum um aðför og lögum um nauðungarsölu frá 149. löggjafarþingi, að ekki sé gætt sérstaklega að því hvort lánveitandi hafi fullnægt skilyrðum 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda við framkvæmd nauðungarsölu. Með frumvarpinu er ætlunin að gera úrbætur á þessu neytendum til hagsbóta. Samkvæmt 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda er lánveitendum skylt að gefa neytendum kost á úrræðum, svo sem endurfjármögnun eða skilmálabreytingu láns, sem gætu leyst úr greiðsluerfiðleikum neytenda áður en krafist er nauðungarsölu. En eins og kom fram í svari dómsmálaráðherra er sú ekki raunin. Þannig er sá vilji löggjafans ljós að skipa nauðungarsölu þann sess að verða úrræði til þrautavara í slíkum tilvikum þegar allar aðrar leiðir reynast ófærar, þar á meðal samningaleiðin. Þegar svo ber undir hlýtur fjárhagur neytenda jafnan að vera bágborinn með tilliti til skuldastöðu og er því málefnalegt að veita úrræði til að leysa neytanda í þeirri stöðu undan slíkum byrðum, líkt og hefur verið leitast við í seinni tíð, t.d. með lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti og með lögum um fjárhagsaðstoð til greiðslu tryggingar fyrir kostnaði vegna gjaldþrotaskipta. Í þeim tilvikum, þegar allt annað hefur verið fullreynt áður en krafist er nauðungarsölu, má jafnan telja óhætt að álykta að skilyrði greiðsluaðlögunar séu sjálfkrafa uppfyllt hvað varðar niðurfellingu veðskulda umfram verðmæti fasteignar. Er það því til þess fallið að auka mjög á skilvirkni úrlausnar mála í slíkum tilvikum að samkvæmt frumvarpinu verði tekin upp sú meginregla að eftirstandandi skuldir vegna fasteignalána falli niður í kjölfar nauðungarsölu á fasteign neytenda. Við þessa útfærslu frumvarpsins hefur verið tekið mið af athugasemdum sem hafa komið fram á fyrri stigum, þar á meðal frá embætti umboðsmanns skuldara með vísan til laga um nauðungarsölu. Samkvæmt núgildandi 57. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991, getur veðkröfuhafi sem ekki fær kröfum sínum fullnægt við nauðungarsölu ekki krafið skuldara um greiðslu eftirstöðva krafna sinna nema að því leyti sem hann getur sýnt fram á að markaðsvirði eignar á þeim tíma hefði ekki nægt til greiðslu þeirra krafna. Þetta getur aðeins átt við í þeim tilvikum þegar söluverð eignar á nauðungarsölu er undir markaðsvirði hennar. Ef veðkröfurnar eru hærri en markaðsverð hinnar veðsettu eignar getur skuldari setið uppi með að skulda enn þann hluta þeirra sem var umfram markaðsverðið og hefur glatað veðtryggingu í eigninni vegna nauðungarsölunnar. Sú staða ætti reyndar aldrei að koma upp því kröfuhafa væri í lófa lagið að fara fram á sölu eignar á markaði til að forðast þá stöðu, auk þess sem þar væri um skrýtið fasteignalán að ræða ef það hækkar sjálfkrafa umfram verðmæti veðsins sem það var lánað út á. Séu veðkröfurnar hins vegar undir markaðsvirði eignarinnar leiðir ákvæðið til þess að skuldari verður laus allra mála. Þetta gildir óháð tegund kröfu og á jafnt við um alla skuldara, hvort sem þeir eru lögaðilar eða einstaklingar. Hér má frummælandi málsins til með að skjóta því inn að séu kröfurnar undir markaðsvirði ætti skuldarinn að sjálfsögðu að fá mismuninn á því sem hann skuldar og virði eignarinnar í sinn vasa. En svo er ekki og því miður er ekki tekið á því í þessu frumvarpi, það bíður betri tíma. Staðfestar frásagnir af eignum sem kröfuhafinn, oftast banki, keypti á nauðungarsölu langt undir markaðsverði en seldi svo aftur skömmu síðar á markaðsverði eru fjölmargar. Til að bæta gráu ofan á svart hefur það í mörgum tilfellum ekki verið nóg fyrir bankana heldur hafa þeir líka elt upp skuldarann fyrir það sem þeir segja að vanti upp á. Sómi og heiður þeirra er því miður ekki meira en svo. Það er ekki skrýtið að bankarnir hafi hagnast mikið frá hruni. Meginákvæði þessa frumvarps miðast við að alveg sama hvort eign skuldara stendur undir kröfunum eða ekki sé skuldari laus allra mála að uppboðið loknu. Eins og áður hefur komið fram hlýtur það að heyra til algjörra undantekninga að eign skuldara standi ekki undir kröfum kröfuhafa þannig að sé um að ræða kröfur sem upphaflega stofnuðust vegna fasteignalána til neytenda myndi meginákvæði frumvarpsins leiða til þess að skuldari yrði þá engu að síður laus allra mála. Frumvarpið nær eingöngu til krafna sem hafa stofnast á grundvelli fasteignalána til neytenda en ekki annarra tegunda krafna, enda er það ekki markmið þess. Verði frumvarpið að lögum gengur það því framar ákvæði 57. gr. nauðungarsölulaga þegar kröfur byggðar á samningi um fasteignalán til neytenda eiga í hlut. Ákvæðið heldur hins vegar gildi sínu gagnvart öðrum kröfum, til að mynda kröfum sem byggjast á samningi um fasteignalán til lögaðila. Í 5. gr. frumvarpsins er lagt til að málsgrein bætist við 57. gr. nauðungarsölulaga þessu til skýringar. Til að stuðla að skilvirkari framkvæmd 38. gr. laga um fasteignalán til neytenda eru enn fremur lagðar til ákveðnar breytingar á lögum um nauðungarsölu til að tryggja betur að skilyrði þeirrar greinar séu uppfyllt í 2. til 6. gr. frumvarpsins. Varnir neytenda á fjármálamarkaði eru litlar sem engar. Aðstöðumunur neytenda og banka er svo gríðarlega mikill að líkingin við Davíð og Golíat nær engan veginn að lýsa stöðunni eins og hún er. Það er staðreynd að eftirlit með bankastarfsemi er í molum og að þeir fara sínu fram hvað sem tautar og raular. Neytanda sem upplifir að brotið sé á sér stendur til boða að leita réttar síns fyrir dómstólum. Það er kallað jafnræðisgrundvöllur. - Einn launamaður, kannski á meðallaunum, við það að missa eða búinn að missa heimili sitt og með galtóma vasa, gegn fjársterkum banka. Það getur aldrei orðið jafn leikur. Þetta kallar réttarríkið Ísland samt jafnræði. Þegar svo bætist við að dómarar við íslenska dómstóla virðast líta á neytendarétt eins og eitthvað ofan á brauð, álegg sem þeir hafa hálfgert ógeð á, þá er ekki von á góðu. Neytandinn má sín lítils gegn þessu valdi. Af því hef ég persónulega og ljóta reynslu sem er því miður ekki einsdæmi. Það er því okkar, löggjafans, að sjá til þess að réttindi neytenda séu svo skýr í lögum að það sé aldrei á færi dómara að snúa út úr þeim á nokkurn hátt. Þetta frumvarp er aðeins einn liður í þeirri vegferð. Þetta er réttlætismál. Þegar kröfuhafi hefur fengið eignina sem er að veði fyrir láninu er hann augljóslega búinn að fá það sem honum ber og hefur öll ráð í hendi sér með hvernig hann ráðstafar þeirri eign. Gerðarþolinn sem í mörgum tilfellum hefur misst heimili sitt situr hins vegar eftir í mjög slæmri stöðu. Þetta frumvarp snýst um að gefa honum tækifæri til að koma fótum undir sig á ný og það gerist ekki ef hann er með lánastofnun, sem þegar hefur svipt hann öllu, á bakinu um mörg ókomin ár. Ég treysti á stuðning ykkar allra til að svo megi verða.

Virðulegi forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fasteignalán til neytenda og lögum um nauðungarsölu, nauðungarsala og eftirstöðvar. Hér er um mjög mikilvægt frumvarp að ræða og ekki síst nú á tímum þar sem fyrirsjáanlegt er jafnvel að húsnæðiseigendur og lántakendur munu lenda í gríðarlegum greiðsluerfiðleikum. Fasteignamarkaðurinn er nú þegar frosinn og ekki ólíklegt að eign húsnæðiseigenda og lántakenda í húsnæði sínu verði neikvæð þar sem lánin hafa vaxið gríðarlega mikið. Við erum núna með stýrivexti sem eru 9,25% og verðbólgu sem er sennilega eitthvað í kringum 8–9%. Það er ekkert ólíklegt að núna, verði frumvarpið að lögum, muni reyna á þetta, reyna á það einfaldlega að húsnæðiseigendur og lántakendur geti skilað fasteign sinni til bankanna aftur án þess að sitja eftir með skuldahala næstu ár og áratugi vegna hárra húsnæðislána. Þegar kemur að uppboði, nauðungarsölu, eru fasteignir oft seldar á hrakvirði, á lágu verði þar sem bankinn leysir til sín eign á mjög lágu verði sem er langt undir markaðsvirði. Þetta sýnir hversu mikið það myndi bæta réttarstöðuna ef lántakendur, neytendur fasteignalána, gætu einfaldlega skilað húsnæðinu og gengið skuldlausir frá borði þegar í harðbakkann slær, eins og kemur fram í frumvarpinu. Markmið þessa frumvarps er mjög skýrt, að stuðla að vandaðri lánastarfsemi með því að færa skuldurum að fasteignalánum í hendur þann möguleika að láta af hendi veðandlag lána sinna, þ.e. viðkomandi fasteign sem þeir hafa fengið lán fyrir til íbúðarkaupa, á þeirri íbúð. Hérna er verið að dreifa áhættunni af fasteignalánum til bankans líka. Það er ekki hægt eins og er í dag að fasteignaeigendur og lántakendur húsnæðislána beri bæði verðbólguáhættuna og áhættuna af því að markaðsvirði fasteignar sem þeir hafa keypt muni hrynja og þeir sitji bara eftir með skuldina af húsnæðiskaupum eftir uppgjörið, eftir að búið er að selja fasteignina á uppboði sýslumanns, á nauðungarsölu. Markmiðið, eins og kemur fram í frumvarpinu er að stuðla að skilvirkri innleiðingu og framkvæmd tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá 2014 um lánasamninga fyrir neytendur í tengslum við íbúðarhúsnæði og fleira. Þá vil ég benda á að með þingsályktun frá 2019 samþykkti Alþingi að stjórnskipulegum fyrirvara af Íslands hálfu við ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar um upptöku gerðarinnar í EES-samninginn yrði aflétt. Efnisákvæði tilskipunarinnar hafa að miklu leyti verið lögfest hér á landi með lögum um fasteignalán til neytenda. Hér er verið að tala um ákveðið úrræði sem er kallað efndaígildi, á latínu datio in solutum, í fasteignalánum, þ.e. að kröfuhafinn viðurkenni aðra greiðslu en peningagreiðslu fyrir húsnæðislánið. Hann viðurkennir að hann taki við eigninni sem lánað var fyrir. Þetta er gert í mörgum Evrópuríkjum, eins og kemur fram í greinargerðinni, einkum á Spáni og í mörgum ríkjum Bandaríkjanna. Þetta er eins konar lyklafrumvarp, eins og það er kallað. Þetta úrræði er mjög algengt í Bandaríkjunum enda er fjármálastofnun að lána í ákveðnum tilgangi, það er verið að lána fyrir húsnæðiskaupum, íbúðakaupum, og það er áhættan sem bankinn ber. Það er ekki hægt að segja að þegar íbúðaverð lækkar síðan eigi íbúðarkaupandinn og skuldari húsnæðislánsins að standa uppi með skuldirnar einn og sér til margra áratuga. Það er gríðarlegt óréttlæti í því og ósanngirni. Þetta myndi, eins og kemur fram í frumvarpinu og er augljóst mál, minnka áhættu lántakenda af húsnæðiskaupum. Þetta myndi líka færa meiri aga til bankastofnana og fjármálastofnana við lánveitingar, sem er gríðarlega mikilvægt. Það er ekki verið að fara fram á það að fjármálastofnanir, bankar og lífeyrissjóðir, muni bera einhverja gríðarlega áhættu þar sem fasteignir eru sennilega ein tryggasta fjárfesting sem til er á Íslandi, bæði sýnir sagan það og það á líka við um ókomna framtíð. Það er ekkert sem bendir til þess að fasteignaverð á Íslandi muni fara að hrynja í verði eða lækka í verði eða neitt slíkt til lengri tíma litið. Það er mjög nauðsynlegt að læra af reynslunni, að við innleiðum þetta úrræði til að fyrirbyggja að sagan endurtaki sig. Og hvaða saga er það? Jú, það er sagan frá hruninu, saga fjármálahrunsins og það sem gerðist í kjölfar fjármálahrunsins í október 2008. Að fenginni þeirri reynslu yrði til mikilla bóta að styrkja stöðu skuldara fasteignaveðlána með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um og auk þess myndi það færa skuldurum í hendur nauðsynlegt úrræði til að mæta ófyrirséðum fjárhagserfiðleikum sem sú áhættudreifing felur í sér og hvetja lánastofnanir til að stunda vandaðri lánastarfsemi til húsnæðiskaupenda. Þetta er ákveðin frelsun fyrir íbúðakaupendur og lántakendur húsnæðislána ef í harðbakkann slær og ef fasteignir verða með neikvætt eigið fé, ef þeir enda með neikvætt eigið fé., þ.e. ef skuldin verður mun hærri en eignin sem þeir fengu lánað fyrir. Við getum tekið dæmi. Segjum að það sé lánað fyrir 50 millj. kr. íbúð og skuldin sé allt í einu komin upp í 60–70 millj. kr. Þótt markaðsvirðið sé 50 milljónir getur íbúðin verið seld á miklu lægra verði í nauðungarsölu, kannski á 40 milljónir. Þá erum við að tala um að skuldin sé komin upp í 60 milljónir og að það sé 20–30 milljóna skuld að baki sem hvílir á lántakandanum og fyrrum húsnæðiseiganda eftir nauðungarsölu. Þið getið rétt ímyndað ykkur hvernig lífshlaup þess einstaklings verður næstu árin við að greiða þann stabba niður. Ég tel að þetta sé mikilvægt frumvarp og ekki síst nú á tímum miðað við það hvernig verðbólgan er og miðað við gríðarlega háa stýrivexti. Við bíðum nú öll eftir snjóhengjunni, þegar lánaskilmálar fastvaxtalánanna fara að breytast nú á næstu mánuðum. Þetta er bara gríðarlegt réttaröryggi. Ég vonast til að málið fái góða meðferð í nefnd og verði vonandi að lögum fyrr en síðar.

Virðulegur forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um þyrlupall á Heimaey. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Birgir Þórarinsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Óli Björn Kárason, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Njáll Trausti Friðbertsson. „Alþingi ályktar að fela innviðaráðherra að gera nú þegar ráðstafanir til að Isavia geti hannað og staðsett þyrlupall á Heimaey til að auka enn frekar öryggi í sjúkra- og neyðarflugi til Vestmannaeyja.“ Eftirfarandi greinargerð fylgir. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram á 149., 150., 151., 152. og 153. löggjafarþingi og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Þyrlur Landhelgisgæslunnar hafa farið tugi ferða á undanförnum árum til Vestmannaeyja í sjúkraflug þegar engin önnur leið er fær milli lands og Eyja. Sjúkraflugferðir til Vestmannaeyja eru um 100 á ári en flugið er mörgum annmörkum háð. Aðkallandi sjúkraflug sem Landhelgisgæslan hefur farið í síðastliðin ár skipta tugum og hafa þyrlur Landhelgisgæslunnar oft þurft að lenda við afar erfiðar aðstæður þegar flugvöllurinn er lokaður allri umferð. Í slíkum neyðartilvikum þarf að notast við Hamarsveg, vestan Dverghamars, sem lendingarstað. Að þurfa að lenda björgunarþyrlu á vegi með almennri umferð í slæmu skyggni getur ekki talist örugg aðferð til langframa. Ekkert merkt svæði eða lendingarpallur er í Vestmannaeyjum í slíkum tilfellum og mikilvægt að auka öryggi íbúanna með gerð þyrlupalls. Staðsetningu þyrlupalls þarf að ákveða í samráði við Isavia í Vestmannaeyjum, yfirstjórn sjúkraflutninga HSU, Flugdeild Landhelgisgæslu Íslands og skipulagsyfirvöld í Vestmannaeyjum. Að útbúa þyrlupall opnar á möguleika að gera svokallað GPS (RNAV) aðflug að pallinum, jafnvel stutt EGNOS-leiðréttingamerki í framtíðinni, sem myndi auka á öryggi flugs. Það tekur um það bil tvær klukkustundir að undirbúa og koma sjúkraflugvél til Eyja frá því að útkall kemur og þar til vélin lendir í Eyjum. Staðsetning sjúkraflugs á Akureyri er nánast lengsta mögulega flugleið frá landsbyggðinni til Eyja. Veður getur breyst eins og hendi sé veifað í Vestmannaeyjum og það gerist að sjúkraflugvél sem lögð er af stað til Eyja á ekki möguleika á að lenda þar. Þar getur verið mjög misvindasamt, skýjahæð undir 500 fetum og oft krefjandi aðstæður sem sjúkraflugvél ræður ekki við. Við þær aðstæður þarf að kalla út þyrlu Landhelgisgæslunnar til að sækja sjúka eða slasaða til Eyja. Í Vestmannaeyjum búa samkvæmt tölum Hagstofu Íslands 4.523 manns við áhættusækið atvinnulíf og skerta sjúkrahúsþjónustu í alvarlegustu tilfellum. Fæðingarþjónusta er rekin með ljósmæðravakt, en ekki er rekin sérfræðiþjónusta lækna allan sólarhringinn. Sjúkraflug er því mikilvægur öryggisventill sem alls ekki má bregðast þegar neyðarástand skapast í Eyjum. Fyrirséð er að þyrla verður áfram mikilvægt öryggistæki fyrir sjúkraflug frá Eyjum þegar flugvöllurinn er lokaður, Herjólfur ekki í siglingum og Landeyjahöfn jafnvel lokuð. Það er því mikilvægt að búa þannig að þyrlufluginu að besta mögulega aðstaða verði gerð sem fyrst og nýtist þegar flugvöllurinn í Eyjum lokast vegna veðurfarsaðstæðna sem enginn ræður við eins og gerist iðulega fyrirvaralítið í Eyjum. Einnig þarf vel skilgreind þjónusta að fylgja þyrlupallinum eins og sjálfvirk veðurstöð, ljósabúnaður og blindaðflug. Þá má auðvitað bæta því við, virðulegi forseti, að sjúkraþyrla sem fyrirhuguð er á Suðurlandi þarf líka góða aðstöðu og lendingaraðstöðu til að hægt sé að bregðast við og nota við hvers konar aðstæður. Það er einnig náttúruvá sem hvílir nú yfir Suðurlandi og við þurfum að útbúa okkur sem best til að geta tryggt öryggi íbúa í Eyjum. Þetta er í sjötta skipti sem ég flyt þessa þingsályktunartillögu. Það vekur athygli mína að svona tiltölulega lítið mál á mælikvarða þingsins en stórt mál varðandi öryggi og sjúkraflug til Eyja skuli ekki ná í gegn. Ég vona að á þessu þingi fái málið farsæla afgreiðslu og við náum að lenda því farsællega í höfn fyrir Eyjamenn og bætt öryggi þeirra.

Frú forseti. Ég vildi hlaupa upp í pontu Alþingis og taka undir þessa þingsályktunartillögu og mikilvæg er hún. Sjálfur er ég á þessari fínu þingsályktunartillögu um þyrlupall á Heimaey. Það skiptir máli. Vestmannaeyingar treysta gríðarlega mikið á sjúkraflug og það er mikill fjöldi fluttur með flugvélum nú þegar. Eins og kemur fram í greinargerð málsins, þegar veður eru válynd og ekki er hægt að lenda hefðbundnum flugvélum vegna skyggns eða skýjahæðar, þá hefur oft þurft að fá aðstoð frá Landhelgisgæslunni og þyrlu á vegum Gæslunnar. Þess vegna skiptir mjög miklu máli, eins og kemur fram í greinargerðinni, að það sé ekki verið að nota vegi í bænum undir þessa starfsemi, að lenda þyrlunni þar sem er ekkert vel verndað svæði endilega í kringum lendingarstaðinn eða þar sem lent er. Hér er rætt um að það sé sérstakur þyrlupallur í Vestmannaeyjum í nágrenni við bæinn eða í bænum sem er þá sérmerktur með ljósum. Annað sem er líka mikilvægt hér og kemur fram í greinargerðinni er varðandi gervihnattaleiðsögu, GPS og EGNOS, sem sá sem hér stendur hefur talað mikið fyrir að nái yfir Ísland allt. Það nær inn á hluta austurhluta landsins en er ekki komið inn á vesturhlutann. Það skiptir miklu máli. Það gerir að verkum að það er hægt að fljúga aðflug inn á þyrlupallinn og fá aðstoð við að lenda í verri veðrum og skýjahæð. Þannig að ég vildi bara rétt hlaupa hér upp í pontu Alþingis og taka undir það sem hér kemur fram í þessari fínu þingsályktunartillögu. Ég tek undir orð framsögumanns, sem hefur margoft borið þetta mál upp í þinginu, væntanlega núna í fimmta skiptið eða svo, að það fái framgöngu í sumar vegna þess að þetta er heilmikið öryggismál fyrir Vestmannaeyjar og þá sem heimsækja Eyjar.

Frú forseti. Ég mæli hér í þriðja sinn fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, nr. 160/2008 (heiti stofnunar). Með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins. Það voru engir aðrir sem sáu ástæðu til að aðstoða okkur við að breyta þessu nafni en ég býst við því að það sé bara gáleysi af því að ég trúi því að hver einasti þingmaður sjái ástæðu til að koma til móts við þetta stórundarlega og yfirgripsmikla nafn með því að einfalda það eins og hér er farið fram á. En með mér á þessu frumvarpi eru sem sagt Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. 1. gr. laganna orðist svo: „Í stað orðanna „þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu“ í 1. mgr. 1. gr. laganna kemur: Sjónstöðina.“ 2. gr. „Eftirfarandi breytingar verða á 8. gr. a laganna: a. Í stað orðanna „Þjónustu- og þekkingarmiðstöð” í 1. mgr. kemur: Sjónstöðin. b. Í stað orðsins „Miðstöðin” í 2. mgr. kemur: stofnunin. c. 3. mgr. orðast svo: Rísi ágreiningur um ákvörðun skv. 1.–2. mgr. er heimilt að kæra ákvörðunina til ráðuneytisins.“ 3. gr. „Heiti laganna verður: Lög um Sjónstöðina.“ 4. gr. „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu, sem ég hef, eins og ég nefndi, lagt fram áður á 152. og 153. löggjafarþingi, 94. mál, og náði þá ekki fram að ganga - ég átta mig ekki enn þá á því út af hverju, það er einhver stórkostlegur misskilningur að það skyldi ekki bara fljúga í gegn eiginlega átölulaust því að þetta nafn er náttúrlega svo yfirgripsmikið og algerlega út úr öllu korti. Bara núna ef ég reyni ekki að lesa þetta af blaði þá get ég hreinlega ekki sagt það. Ég er bara búin að gleyma því þar sem þetta eru náttúrlega yfir 90 stafir og ég man ekki hvað mörg orð. Þannig að þetta frumvarp er nú lagt fram eina ferðina enn. Umsagnir bárust náttúrlega um frumvarpið, eins og t.d. á 152. löggjafarþingi, frá bæði starfsmönnum og stjórnendum stofnunarinnar sem um er rætt og sem ég ætla að segja nafnið á einu sinni enn, ókei - fyrirgefðu, forseti, að ég skyldi segja ókei, ég meinti allt í lagi - en hér heitir stofnunin þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu. Umsagnaraðilar fögnuðu allir því markmiði frumvarpsins að leiðrétta og laga þetta óþjála heiti og mæltu með samþykki þess algerlega af heilum hug. Í frumvarpi þessu er lagt til að heiti þessarar stofnunar, sem sinnir þjónustu við blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, verði þar af leiðandi breytt. Stofnunin heitir núna - ég er náttúrlega endalaust að segja það sem ég hef áður sagt, að stofnunin heiti þessu óþjála nafni - því óþjála nafni, og ég ætla að prófa, frú forseti, hvort ég muni það utan að, þetta er alveg ótrúlegt: Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir sjónskerta  Lengst af hét stofnunin lögum samkvæmt Þjónustu- og endurhæfingarstöð sjónskertra en gekk undir nafninu Sjónstöðin. Við endurskoðun laga í gegnum árin hefur heitið ítrekað tekið breytingum og stafafjöldinn hefur þar af leiðandi aukist. Það koma sem sagt alltaf einhverjir nýir að borðinu og þá þarf eitthvað að munstra, setja sinn merkimiða á það. Það tíðkast almennt ekki í heiti annarra stofnana að telja upp hvert og eitt einasta viðfangsefni sem viðkomandi stofnun er að sinna og því er engin ástæða til að beita þeirri aðferð einungis gagnvart þessari stofnun. Nú er því kominn tími til að gefa stofnuninni venjulegt nafn, bara venjulegt heiti. Nafnið Sjónstöðin lýsir vel hlutverki stofnunarinnar sem er að aðstoða þá sem eru blindir, sjónskertir og með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, auk þess sem margir kannast við heitið enda var starfrækt Sjónstöð frá 1987–2008. Þess ber að geta - þótt það sé ekki akkúrat frumvarpið í sjálfu sér sem er í rauninni mikilvægt fyrir Sjónstöðina að fá í gegn þannig að lögin standi skýr um það að hún þurfi ekki að heita öllu þessu 13 orða nafni með 90 stöfum - að það skiptir miklu máli að við fáum Sjónstöðina aftur eins og ég kynntist henni. Bara svona til gamans og alveg fram hjá öllu þá verð ég að viðurkenna að þegar ég kom til Reykjavíkur á sínum tíma með mína sjónskerðingu þá gjörbreytti Sjónstöðin allri minni tilveru til hins betra og gaf mér tækifæri í lífinu sem ég hafði aldrei í rauninni látið mig dreyma um. Það er einmitt fyrir Sjónstöðina sem ég stend hér í dag. Þau gáfu mér tækifæri til að ganga menntaveginn, hjálpuðu mér að stækka stafina mína. Ég veit ekki hvort þið, ágætu vinir mínir, sjáið hvernig stafirnir mínir eru en til að ég geti lesið af blaði þarf ég stóra stafi. Sjónstöðin er kraftaverkastofnun fyrir alla þá sem þurfa á hjálpinni að halda, þannig að ég segi: Það væri bragur að því að við tækjum utan um Sjónstöðina okkar. Við viljum breyta nafninu úr, og einu sinni enn ætla ég að fara með þetta nafn, þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu einfaldlega í hið fallega nafn Sjónstöðin. Ég ætla að vona að það vefjist ekki fyrir þingheimi að hreinlega gera það því að það er ekki eins og þetta sé eitthvað sem er að fara sliga ríkissjóð eða koma efnahagskerfinu á hliðina. Þetta er einfaldlega til hagræðingar og fegrunarásýndar myndi ég segja líka, svo það sé sagt. Mér þykir náttúrlega alveg ofurvænt um Sjónstöðina okkar og veit að það á við, og hér tala ég fyrir munn þeirra hundraða einstaklinga og jafnvel þúsunda sem hafa öðlast betra líf með þjónustu þessarar frábæru yndislegu stofnunar. Þannig að: Áfram veginn. Ég mun alltaf kalla hana Sjónstöðina og vona að Alþingi Íslendinga muni samþykkja að gera það líka lagalega.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi um breytingu á lögum um þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu, nr. 160/2008. Hér er um mjög einfalt mál að ræða, að við breytum nafninu úr því sem ég las upp hér áðan í einfalt og laggott nafn sem er Sjónstöðin, að þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og einstaklinga með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu fái einfaldlega nafnið Sjónstöðin. Bara í nafni gagnsæis og einföldunar í stjórnsýslu þá ætti þetta að vera - ég veit að ég má ekki sletta, frú forseti, en mig langar að segja ákveðin ensk orð, að þetta væri, ég segi ekki „no-brainer“  Mér finnst þetta vera mikilvægt mál og ekki síst að formaður flokks míns, flokks okkar, sem er að flytja þetta mál, er lögblind og hún hefur fengið frábæra þjónustu hjá þessari merku stofnun. Mér finnst að þingheimur eigi bara að sýna formanni Flokks fólksins þá virðingu að samþykkja þetta frumvarp, samþykkja þetta einróma. Það er enginn kostnaður við þetta og stjórnin myndi því miður ekki falla við að samþykkja þetta frumvarp. Það myndi ekkert gerast, pólitísk áhætta hjá ríkisstjórnarflokkunum og stjórnarmeirihlutanum við að samþykkja þetta frumvarp er engin, sama og engin. Nú er kominn tími til að gefa stofnuninni venjulegt heiti. Það er ekki verið að fara fram á mikið heldur að gefa stofnuninni venjulegt heiti og nafnið Sjónstöðin lýsir hlutverki stofnunarinnar, þ.e. að aðstoða þá sem eru blindir, sjónskertir og/eða með samþætta sjón- og heyrnarskerðingu eins og segir í frumvarpinu. Það kannast margir þetta heiti enda var starfrækt Sjónstöð á árunum 1987–2008 þannig að það þekkja allir heitið Sjónstöðina, a.m.k. þeir sem voru virkir þátttakendur í samfélaginu á þessum tíma, á þessu 21 árs tímabili. Þetta er ekki stórmál en ég skora á þingheim og stjórnarmeirihlutann að taka undir þetta mál og samþykkja það þannig að við þurfum ekki að fara að flytja það eina ferðina enn. Allir starfsmenn og stjórnendur eru sammála þessu, það eru allir sammála nema stjórnarmeirihlutinn sem hefur dagskrárvald í þessu húsi.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér með þingsályktunartillögu minni um ókeypis getnaðarvarnir fyrir einstaklinga yngri en 25 ára. Flutningsmenn tillögunnar eru, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Þórarinn Ingi Pétursson, Gísli Rafn Ólafsson, Oddný G. Harðardóttir og Inga Sæland. Tillagan var áður lögð fram á 152. og 153. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Hæstv. forseti. Forvarnir og kynfræðsla fyrir ungt fólk hefur batnað mjög síðastliðin ár en við höfum séð á öllum tölum að ungmenni eru að stunda óöruggt kynlíf í meira mæli. Þetta kemur m.a. fram í alþjóðlegu rannsókninni Heilsa og líðan skólabarna, sem lögð hefur verið fyrir hér á landi frá árinu 2006, og einnig í tölfræði klamydíusmita sem má finna á heimasíðu sóttvarnalæknis. Á heimasíðu sóttvarnalæknis kemur fram að það er mjög mikill munur á fjölda smita meðal einstaklinga fyrir og eftir 25 ára aldur. Kynheilbrigði er lýðheilsumál og öruggt kynlíf skiptir þar öllu máli. Notkun getnaðarvarna er meginþáttur þess. Við eigum að stuðla að því að ungmenni geti ávallt stundað öruggt kynlíf og gefa þeim tækifæri á að hafa meiri stjórn á sínu lífi. Fjárhagslegar ástæður eiga ekki að hafa úrslitavald um það hvort ungmenni noti getnaðarvarnir eða ekki, en fram hefur komið að fjárhagur geti komið í veg fyrir að ungt fólk noti getnaðarvarnir, sérstaklega dýrari gerðir þeirra sem teljast sýna meiri árangur til lengri tíma. Það eru til sögur af einstaklingum sem sleppa því að nota getnaðarvarnir til að spara pening. Eitt af því sem getur fylgt kynlífi eru kynsjúkdómar og þá fylgja einnig ávallt líkur á barneignum. Til að koma í veg fyrir þungun eru til ýmsar gerðir getnaðarvarna; smokkurinn, pillan, lykkjan, stafurinn, sprautan og hringurinn eru dæmi um getnaðarvarnir. Það er komin mikil fjölbreytni í þennan flokk en þetta eru getnaðarvarnir sem eru hannaðar til að koma í veg fyrir þungun en smokkurinn er það eina sem við höfum í dag sem getur komið í veg fyrir kynsjúkdóma. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að einstaklingar nota getnaðarvarnir en þær varða almennt barneignir. Einstaklingur hefur ekki áhuga á barneignum, t.d. á ákveðnu tímabili, eða telur sig ekki vera tilbúinn til barneigna eða telur sig ekki hafa burði til þess að eignast börn. Þetta getur almennt tengst ungum aldri og notkun getnaðarvarna er algengust meðal ungs fólks, þó ekki nægilega mikil. Fjárhagur ungs fólks er breytilegur enda er fjöldi þess bara í hlutastarfi eða vaktavinnu með námi og það kemur fyrir í sumum mánuðum að peningaskortur neyði ungt fólk til að hagræða og það eru líkur á því að það hætti að kaupa getnaðarvarnir sem bitnar þá á kynheilbrigði þeirra. Tillaga þessi er um að gera getnaðarvarnir ókeypis fyrir 25 ára og yngri. Hún er til þess fallin til að grípa ungt fólk sem neyðist til að taka slíkar ákvarðanir og veita þeim greitt aðgengi að getnaðarvörnum með tilheyrandi jákvæðum áhrifum á almennt kynheilbrigði og lýðheilsu þjóðarinnar. Slík aðgerð er ekki nýnæmi á alþjóðagrundu og getnaðarvarnir eru ókeypis í fjölda ríkja. Það er mismunandi hvaða verjur eru aðgengilegar að kostnaðarlausu og hverjum þær eru aðgengilegar. Innan Evrópu eru getnaðarvarnir aðgengilegar ungmennum þeim að kostnaðarlausu, þar á meðal í Þýskalandi, Belgíu, Hollandi, Noregi, Bretlandi og Frakklandi. Í þessu samhengi ætla ég að líta til Frakklands. Frakkland hefur nýlega gert getnaðarvarnir ókeypis fyrir konur sem eru yngri en 25 ára og meðal röksemda ríkisstjórnar Frakklands fyrir þeirri aðgerð eru áhyggjur um að konur hætti nota getnaðarvarnir af fjárhagslegum ástæðum. Leiðarljósið er almennt það sama meðal annarra ríkja og í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. að fjárhagslegar aðstæður eigi aldrei að liggja til grundvallar á vali milli öruggs og óöruggs kynlífs. Ungt fólk mun stunda kynlíf og það er staðreynd. Okkar hlutverk er að styðja það við að taka réttar ákvarðanir um notkun getnaðarvarna eftir þörf. Kynsjúkdómar er eins mismunandi og þeir eru margir en þeir eiga þó eitt sameiginlegt, þeir hafa allir neikvæð áhrif á lífsgæði einstaklinga, jafnvel geta þeir verið hættulegir í langan tíma eða jafnvel ævilangt. Þeir geta leitt til ófrjósemi og ýmissa veikinda. Sem dæmi er talið að klamydía sé algengasta ástæða ófrjósemi meðal ungs fólks. Það er mikilvægt lýðheilsumál að spornað sé við útbreiðslu kynsjúkdóma eftir fremsta megni. Þeir geta reynst hættulegir ef þeir eru ekki meðhöndlaðir tímanlega og á réttan hátt. Þeir geta í sumum tilvikum reynst ólæknandi og þá kemur einungis til greina að draga úr einkennum og hindra framgang þeirra tímabundið. Þeir koma stundum aldrei í ljós á áberandi hátt og því þurfa einstaklingar að huga að kynheilbrigði í hvívetna, nota verjur og fara reglulega í skoðun ef tilefni er til þess. Ég ætla að nefna eitt dæmi sem er sérstakt vandamál í dag. Það er nefnilega lekandafaraldur. Það hefur verið mikil aukning í tilfellum lekanda á þessu ári og síðasta ári. Það er ekki búið að finna ákveðna skýringu á því hvað veldur þessari aukningu en það er ljóst að ef fólk myndi nota smokkinn myndi það minnka líkurnar á smiti allverulega. Það má því velta því fyrir sér: Er notkun á smokknum að minnka? Við höfum ekki gert sérstakar rannsóknar á þessu hér á landi en það er verið að rannsaka þetta í öðrum löndum. Þetta er nefnilega oft einkennalaus sjúkdómur sem getur haft mjög alvarlegar afleiðingar og í sumum löndum hefur aukningin verið mest í yngri aldurshópum. Það hafa líka komið fram sýklalyfjaónæmar lekandabakteríur sem þýðir að þær eru síðan ónæmar fyrir þeim lyfjum sem eru notuð gegn sjúkdómnum. Það er mat flutningsmanna tillögu þessarar að stjórnvöld hér á landi eigi að fylgja fordæmi annarra landa og gera getnaðarvarnir aðgengilegar einstaklingum undir 25 ára þeim að kostnaðarlausu. Ungt fólk á að geta stuðlað að kynheilbrigði og sporna við óskipulegum barneignum án áhyggja um hvaða áhrif það hefur á veskið hverju sinni. Með samþykkt tillögunnar myndi Alþingi fela heilbrigðisráðherra að útfæra þessi áform, m.a. með tilliti til takmarkana og þeirra staða þar sem getnaðarvarnirnar yrðu aðgengilegar einstaklingum yngri en 25 ára þeim að kostnaðarlausu. Með takmörkunum er aðallega átt við afhendingu smokka, þ.e. að einstaklingur geti ekki komið og óskað eftir þúsundum smokka á einu bretti. Hæstv. forseti. Ég bind miklar vonir við að þingheimur standi saman með ungu fólki og kynheilbrigði þjóðarinnar með samþykkt tillögunnar og ég þakka öllum þeim sem standa að tillögunni með mér. Að lokum óska ég eftir því að hún gangi til hæstv. velferðarnefndar.

Virðulegi forseti. Þetta góða mál er lagt fram með stuðningi fleiri þingmanna Sjálfstæðisflokksins. Meðflutningsmenn eru þau Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Jón Gunnarsson og Ásmundur Friðriksson. Ég lagði frumvarpið líka fram á síðasta vetri og reyndar þarsíðasta en það komst því miður ekki á dagskrá fyrst og náði ekki fram að ganga á síðasta vetri. Það eru ekki allir sem trúa þessu þegar ég segi þetta en breytingar á lögum um starfsmannahald ríkisins voru mér ofarlega í huga þegar ég ákvað að gera atlögu að því að ná kjöri til Alþingis. Eða kannski réttara sagt: Munurinn á réttarstöðu fólks á hinum almenna markaði og þeim opinbera var mér ofarlega í huga. Ég starfaði í nokkur ár sem lögmaður á almennum vinnumarkaði áður en ég var ríkisstarfsmaður. Þar áður hafði ég starfað hjá Reykjavíkurborg, svo ég hef ágætisreynslu af samanburðinum, hef komið víða við. Á þeim tíma sem er liðinn frá því að ég hóf störf á almennum vinnumarkaði fyrir rétt rúmum áratug síðan hefur staðan gjörbreyst. Frá því að þessi lög um ríkisstarfsmenn voru sett árið 1996 er breytingin enn umfangsmeiri, hvað þá ef við lítum aftur til ársins 1954 þegar lög um ríkisstarfsmenn tóku upphaflega gildi. Markmið laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins frá árinu 1996 var aukin hagkvæmni í ríkisrekstri og bætt þjónusta hins opinbera. Í greinargerð með frumvarpi til laganna kemur fram gagnrýni á starfsmannahald ríkisins sem er sagt minna á, með leyfi forseta, „fyrirtæki sem hefði orðið undir í samkeppni á frjálsum markaði“. Þar var m.a. lögð áhersla á aukinn sveigjanleika í starfsmannahaldi og að réttarstaða opinberra starfsmanna yrði sem líkust réttarstöðu starfsmanna hjá einkafyrirtækjum. Virðulegi forseti. Tilgangur þeirra lagabreytinga sem ég mæli hér fyrir er einmitt sá að auka sveigjanleika í starfsmannahaldi ríkisins. En hvað hefur breyst á þessum árum frá því að lögin voru sett árið 1996 sem kallar á þessar breytingar eða hreinlega frá árinu 1954? Umræddar reglur um áminningu og uppsögn, sem frumvarpið tekur til, hafa í meginatriðum haldist óbreyttar frá árinu 1954. Starfsmannahald hins opinbera hefur vaxið jafnt og þétt og fjölgun opinberra starfa hefur verið mikil. Samkvæmt tölum Hagstofunnar eru launþegar hjá hinu opinbera orðnir um þriðjungur af heildarfjölda launafólks í landinu. Þriðjungur. Laun opinberra starfsmanna hafa líka hækkað mun hraðar á undanförnum árum en laun á almenna markaðnum. Þar er að verða viðsnúningur frá því sem áður var. Laun og tengdur kostnaður er um fjórðungur af útgjöldum ríkisins. Það er mikilvægt að þessir fjármunir nýtist sem best og að starfsemin sé eins hagkvæm og skilvirk og mögulegt er. Rökin fyrir réttarverndinni hafa einkum verið þau að gera ríkisstarfsmenn óháða þrýstingi frá valdhöfum hverju sinni, að tryggja að þeir verði ekki fórnarlömb geðþóttaákvarðana og séu jafnvel látnir fjúka fyrir vini og vandamenn. Þessi rök geta ekki átt við um fjölmörg störf, jafnvel meiri hluta starfa, innan ríkisgeirans, t.d. innan heilbrigðis- og menntakerfisins. Við þetta er að bæta að verkefni ríkisins hafa breyst, eru orðin umfangsmeiri og oft og tíðum hliðstæð verkefnum á almennum markaði auk þess sem stofnun umboðsmanns Alþingis og setning stjórnsýslulaga hafa stóraukið starfsöryggi ríkisstarfsmanna. Þessi umræða hefur verið tekin margoft hér á Alþingi en frumvörp í þessa veru hafa verið lögð hér fram í nokkur skipti, ekki bara af mér sem sagt. Ríkisendurskoðun hefur sömuleiðis gert athugasemdir við málsmeðferð við uppsagnir ríkisstarfsmanna og lagt til að lögunum verði breytt á þennan hátt. Til þess að taka þetta saman þá hefur réttarstaða opinberra starfsmanna styrkst og kjör þeirra batnað en samhliða þeirri þróun hefur opinberum starfsmönnum fjölgað mjög mikið. Ferlið, sem hér er lagt til að sæti breytingum, er bæði þunglamalegt og tímafrekt og getur leitt til þess að starfsmenn sem hafa gerst brotlegir eða eru óhæfir hafi ríkari vernd en til var ætlast. Svo ég reki nú stuttlega venju samkvæmt í hverju breytingartillögur flutningsmanna felast þá eru í frumvarpinu lagðar til nokkrar breytingar á starfsmannalögum, m.a. að felld sé niður sú skylda forstöðumanns að áminna starfsmann með formlegum hætti vegna brots á starfsskyldum hins síðarnefnda eða þegar hann hefur ekki staðið undir þeim kröfum sem leiða af starfi hans. Þá er lögð til breyting til áréttingar á því að unnt sé að setja starfsmann tímabundið í embætti, m.a. vegna skipulagsbreytinga, en samhliða er lögð til sú breyting að í stað eins árs geti setning embættismanns í þessum tilvikum að hámarki varað í sex mánuði enda er almenna reglan sú að auglýsa skuli laus embætti og því ætti undanþágan að vara sem styst. Að lokum langar mig að ræða tvennt, tveir mikilvægir punktar í þessa umræðu. Mikill meiri hluti ríkisstarfsmanna eru hæfir starfsmenn sem vinna verkefni sín samviskusamlega í samræmi við gildandi lög og stjórnsýsluhætti. Þessar tilteknu breytingar varðandi áminningarskylduna varða aðeins þá sem gerast brotlegir í starfi sínu eða sinna ekki starfi sínu með fullnægjandi hætti. Þegar svo stendur á gera ákvæði starfsmannalaga ríkinu mjög erfitt fyrir að gera breytingar á starfsmannahaldi. Það sýnir framkvæmdin okkur og notkun þessa tækis. Mig langar síðan að leggja áherslu á skilaboð sem hafa vafist fyrir einhverjum. Það verður ekki nógu oft áréttað að það verður auðvitað almenn krafa eftir sem áður að málefnaleg sjónarmið liggi til grundvallar starfslokum og lausn frá embætti. Það eru auðvitað almenn sjónarmið á vinnumarkaði en auk þess tryggja stjórnsýslulög ríkisstarfsmönnum aukna réttarvernd í starfi. Réttaröryggi opinberra starfsmanna í samskiptum við vinnuveitanda sinn verður því áfram meira en það sem launþegar búa almennt við. Frumvarpið boðar ekki breytingar á því, aðeins aukinn sveigjanleika í opinberu starfsmannahaldi og einfaldari reglur um starfslok. Að lokum legg ég til að málið gangi að lokinni 1. umræðu til hv. velferðarnefndar.