Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Fundur er settur í sameinuðu Alþingi. Gengið er til dagskrár og fyrir tekið eina dagskrármálið, landhelgismál - útvarpsumr. Umræðan í kvöld skiptist í tvær umferðir, 25–30 mín. á flokk í fyrri umferð, en 15–20 mín. í síðari umferð, eða samtals 45 mín. Röð flokkanna er þessi: Sjálfstæðisflokkur, Samtök frjálslyndra og vinstri manna, Alþýðuflokkur, Framsóknarflokkur og Alþýðubandalag. Ræðumenn verða fyrir Sjálfstfl. í fyrri umferð Jóhann Hafstein, í síðari umferð Matthías Á. Mathiesen og Jón Árnason, fyrir SF í fyrri umferð Björn Jónsson, í síðari umferð Hannibal Valdimarsson, fyrir Alþfl. í fyrri umferð Emil Jónsson og Birgir Finnsson, í síðari umferð Eggert G. Þorsteinsson, fyrir Framsfl. í fyrri umferð Ólafur Jóhannesson og Steingrímur Hermannsson, í síðari umferð Þórarinn Þórarinsson fyrir Alþb. í fyrri umferð Lúðvík Jósefsson og Jónas Árnason og í síðari umferð Gils Guðmundsson. Hefst þá umr., og fyrstur tekur til máls Jóhann Hafstein forsrh. og talar af hálfu Sjálfstfl.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Landhelgismál Íslendinga eru að minni hyggju hafin yfir pólitískar flokkadeilur og erjur. Mér er það gleðiefni að geta lýst yfir, að við Íslendingar stefnum allir að einu marki, þótt ágreiningur sé nokkur um leiðir að þessu marki eða aðferðir til framkvæmda. Sá ágreiningur er of lítilfjörlegur til þess að geta verið uppistaða í umr. frá Alþ. um þetta örlagaríka mál þjóðarinnar. Hitt er mikilvægt, að Alþingi Íslendinga geri umheiminum ljóst, að hverju við stefnum, hver sé kjarni málsins. Ég leyfi mér að vitna til orða eins helzta brautryðjanda Íslendinga í baráttu þeirra fyrir réttindum landsmanna yfir hafinu umhverfis landið, Ólafs Thors, þegar hann sagði á landsfundi Sjálfstfl. í marzmánuði 1959: „Við viljum, að umheimurinn fái að vita, að: 1. Á Íslandi getur engin ríkisstj. setið að völdum, nema hún hagnýti til hins ýtrasta rétt Íslendinga til friðunar á fiskimiðum. 2. Á Íslandi getur engin þjóð búið, nema því aðeins að friðunartilraunirnar takist.“ Við Íslendingar þurfum ekki mörg orð til þess að lýsa stefnu okkar. Úthafseyjan Ísland er nyrzt í Atlantsálum, og landgrunn þess er eitt. Þegar ég gerði grein fyrir stefnu ríkisstj., er Alþ. kom saman á s.l. hausti, vék ég m.a. á eftirfarandi hátt að landhelgismálinu: „ Ríkisstj. telur hagsmunagæzlu Íslendinga og réttarvernd á landgrunninu eitt veigamesta viðfangsefnið á næstunni. Leggja ber áherzlu á samstöðu landsmanna á þessum vettvangi, sbr. þáltill. frá 5. maí 1959, er allir þingflokkar stóðu að, þar sem Alþ. lýsir yfir, að það telur Ísland eiga ótvíræðan rétt til 12 mílna fiskveiðilandhelgi og að afla beri viðurkenningar á rétti þess til landgrunnsins alls, svo sem stefnt var að með lögunum um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins frá 1948.“ Enn fremur minnti ég á lögin frá 24. marz 1969 um yfirráð íslenzka ríkisins yfir landgrunninu sjálfu umhverfis Ísland, þar sem lýst er yfir, að íslenzka ríkið eigi fullan og óskoraðan yfirráðarétt yfir landgrunni Íslands, að því er tekur til rannsókna á auðæfum landgrunnsins og vinnslu og nýtingar þeirra. Ég taldi, að auka bæri vísindarannsóknir og efla landhelgisgæzluna í tengslum við þetta lífshagsmunamál þjóðarinnar. Ég minnti á, að ríkisstj. Íslands væri því samþykk, að kvödd væri saman alþjóðaráðstefna varðandi réttarreglur á hafinu, enda yrði verksvið hennar nægilega víðtækt til að fjalla um öll atriði varðandi réttindi strandríkisins á svæðum, sem liggja að ströndum þess. Ísland var meðflutningsaðili að tillögu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í haust, sem ákveður, að hafréttarráðstefna skuli koma saman á árinu 1973. Ég lýsti þeirri skoðun, að strandríki eigi rétt á að ákveða takmörk lögsögu sinnar innan sanngjarnra takmarka með hliðsjón af landfræðilegum, jarðfræðilegum, efnahagslegum og öðrum sjónarmiðum, er þýðingu hafa. Ég taldi, að fiskveiðilögsaga Íslands og umráð yfir landgrunni þess og hafinu yfir því væri sanngjörn og réttlát og verðskuldaði viðurkenningu samfélagsþjóðanna. Í samræmi við þessi sjónarmið hefur ríkisstj. Íslands nú með stuðningi þingflokka sinna lagt fram á Alþ. till. til þál. um réttindi Íslendinga á hafinu umhverfis landið. Þessi till. mótar stefnu okkar og viðhorf með þeirri grg., sem henni fylgir. Ég verð að láta mér nægja tímans vegna að vitna til þessarar till. til þál. ásamt grg., en draga saman í sem fæstum orðum meginefnið. 1. Allir þingflokkar vinni sameiginlega að því að undirbúa frv. til laga um rétt Íslendinga til landgrunnsins og hagnýtingar auðæfa þess, er lagt verði fyrir næsta Alþingi. 2. Landgrunnsmörkin verði þannig ákveðin í væntanlegri löggjöf, að 50 sjómílur frá grunnlínu sé lágmark fiskveiðilandhelginnar, sem á vissum svæðum gæti hins vegar orðið verulega breiðari. 3. Í lögunum verði ákvæði um óskertan rétt Íslendinga til fiskveiða í hafinu yfir landgrunninu, eins og rétturinn til hafsbotnsins hefur þegar verið tryggður með lögum frá 24. marz 1969 um yfirráðarétt Íslendinga yfir landgrunninu sjálfu umhverfis landið. 4. Nægjanlega víðtækar ráðstafanir séu gerðar til þess að tryggja eftirlit af Íslands hálfu og varnir gegn því, að hafið kringum Ísland geti orðið fyrir skaðlegum mengunaráhrifum vegna úrgangsefna frá skipum eða af öðrum ástæðum. 5. Áréttuð sé sú stefna, sem ríkisstj. Íslands mótaði í orðsendingu til alþjóðalaganefndar Sameinuðu þjóðanna 5. maí 1952 og hefur síðan og reyndar fyrr, en síðan statt og stöðugt haldið fram, að ríkisstj. Íslands sé rétt og skylt að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir á einhliða grundvelli til að vernda auðlindir landgrunnsins og þar á meðal fiskistofnana til hagnýtingar fyrir landsins börn. 6. Nú þegar verði undirbúnar friðunaraðgerðir fyrir öllum veiðum til verndar ungfiski á landgrunnssvæðinu fyrir utan 12 mílna mörkin. Þetta eru meginatriðin. En um hvað deilum við þá, svo að ég víki örlítið að þeirri hlið málsins, þar sem fyrir liggja tvær till. til þál. í þessu máli, önnur frá ríkisstj. og stjórnarflokkunum, en hin frá stjórnarandstæðingum? Um það var samstaða í landhelgisnefnd þingflokkanna að leggja ekki fram till. á Alþ., fyrr en fullreynt væri, hvort samstaða gæti orðið um eina sameiginlega till. Það er missögn, sem fram kemur í grg. fyrir þáltill. stjórnarandstæðinga, að af þessum sökum hafi þeir frestað því mánuðum saman að leggja till. sínar fyrir Alþ. Fyrirkomulag tillöguflutnings á Alþ. var rætt á fundi landhelgisnefndar 22. jan. s.l., og þá var samkomulag þar um. Frumdrög að till. allra aðila voru fyrst lögð fram á fundi landhelgisnefndar þann 9. febr. s.l. Stjórnarandstæðingar lögðu fram till., sem þeir sögðust hafa samstöðu um, á fundi landhelgisnefndar þann 23. febr. s.l. Á þeim fundi lá fyrst fyrir, að tvær till. yrðu fluttar á Alþ., og var till. stjórnarandstæðinga lögð fram í þinginu samdægurs. Mér þykir rétt að benda á þetta um leið og ég fagna góðri og gagnlegri samvinnu í landhelgisnefndinni, enda þótt okkur hafi ekki auðnazt að standa allir sem einn að tillöguflutningi hér á hinu háa Alþingi. Stjórnarandstæðingar vilja í sinni till. lýsa yfir nú þegar, að við munum færa út landhelgina í 50 mílur 1. sept. 1972. Við viljum á þessu stigi málsins ekki binda okkur við þessi mörk. Þau kynnu að geta orðið víðtækari, eins og ég hef áður vikið að. Í öðru lagi er að ófyrirsynju að taka að þessu leyti ákvörðun nú. Við erum að hefja viðræður við aðrar þjóðir samkv. okkar eigin till. á þingi Sameinuðu þjóðanna um það, hvað rétt sé og eðlilegt í slíkum efnum, og alveg sérstaklega með hliðsjón af aðstöðu strandríkja eins og Íslands, sem hefur sína sérstöðu. Það er úthafseyja, er hvílir á stöpli, landgrunninu, sem er mjög skýrt afmarkað. En utan þess tekur svo úthafsdýpið við. Að vísu þurfum við að mæla og rannsaka landgrunnið nánar, en það getum við hæglega gert á skömmum tíma. Í því, sem ég hef sagt, felst ekki, að ekki kynni að vera ráðlegt að færa út landhelgina, áður en hafréttarráðstefnan 1973 kemur saman. En það yrði þá síðari tíma ákvörðun, byggð á frekari athugun málsins af okkar hálfu og jafnframt af meiri kunnugleika á afstöðu annarra þjóða, en við Íslendingar erum ekki einir í heiminum. Ég tel það einfaldlega siðaðra manna hátt og gætinna að hafna ekki möguleikum til þess að kynna sér afstöðu annarra þjóða og undirbúa sínar eigin rannsóknir og athuganir í svo veigamiklu máli vandlega. Í till. stjórnarandstöðunnar segir, að það mundi tvímælalaust verða til styrktar á hafréttarráðstefnunni, bæði fyrir Ísland og önnur ríki, sem líkra hagsmuna hafa að gæta, ef fiskveiðilandhelgi Íslands hefði verið færð út, áður en ráðstefnan kemur saman. Sannleikurinn er sá, að Ísland skipaði sér þegar árið 1948 í flokk þeirra ríkja, sem telja sig hafa rétt til lögsögu yfir öllu landgrunnshafinu. Það sjónarmið var síðast ítrekað af Íslands hálfu á fundi undirbúningsnefndar ráðstefnunnar í marz s.l. Ísland er því á engan hátt talið meðal þeirra ríkja, sem telja 12 mílna mörkin hámark. Þvert á móti er það nú alkunnugt um allan heim, að Íslendingar telja sig hafa yfirráð yfir landgrunnshafinu öllu. Það, sem nú er um að ræða, er einmitt að afla viðurkenningar annarra þjóða á þessari afstöðu. Um það atriði snýst nú þátttaka Íslendinga í undirbúningi að hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sem er hinn rétti vettvangur í því efni. Þá er hitt atriðið, sem stjórnarandstæðingar leggja til í sinni till., að við eigum að lýsa því nú yfir fyrir umheiminum, að við Íslendingar séum ekki reiðubúnir til þess að standa við orð okkar og samninga. Hér er átt við samkomulag og yfirlýsingu á milli Íslands og Stóra-Bretlands og Vestur-Þýzkalands frá árinu 1961, sem var sáttargerð í illvígri deilu, sem ég leyfi mér að halda fram, að hafi verið stofnað til að ófyrirsynju og af lítilli fyrirhyggju. Í deilum um þetta mál fyrr og síðar hafa andstæðingar þeirra, sem að samningagerðinni við Breta stóðu, því miður viljað halda því fram, að með henni væru íslendingar að afsala sér rétti til einhliða útfærslu, sem ella hefði verið fyrir hendi. Þeirri spurningu hefur aldrei verið svarað, hvernig hægt sé að afsala sér rétti með því að fá aðra til að skuldbinda sig til þess að leggja hugsanlega deilu undir ákvörðun dómstóls. Enn fremur hefur annarri spurningu ekki verið svarað: Ef Íslendingar áttu annan rétt til einhliða útfærslu landhelginnar 1958 en þeir eiga nú, hvers vegna takmörkuðu þau stjórnvöld, sem þá réðu á Íslandi, útfærsluna við 12 mílur, en ekki 50 mílur, eins og nú er lagt til? Um samkomulagið við Breta sagði Bjarni heitinn Benediktsson í ræðu á Alþ., þegar málið var þar til umr.: „Með þessu bindur Ísland sig hvorki við viðurkenningu, sem kynni að fást með málaleitan eða samningum við einstök ríki, Bretland eða önnur, né við alþjóðasamninga, heldur áskiljum við okkur rétt til að gera einhliða ákvarðanir um stækkun, jafnskjótt og við teljum, að einhver sú réttarheimild sé fyrir hendi, sem alþjóðadómstóllinn viðurkennir. Á þennan veg hafa Íslendingar tryggt sér að njóta góðs af allri þeirri þróun alþjóðaréttar, sem kann að verða, okkur til hags í þessum efnum. Á hvern hátt er betur hægt að tryggja sér þá viðurkenningu, sem Alþ. hefur hinn 5. maí 1959 lagt fyrir ríkisstj. að afla?“ Sú viðurkenning, sem hér er átt við, tekur til réttar Íslendinga yfir landgrunninu öllu. Í tengslum við þennan lögfræðilega skilning þykir rétt að minna á það, sem prófessor Ólafur Jóhannesson, formaður Framsfl., sagði í umr. á Alþ. um þetta mál 14. nóv. 1960, en það er á þessa leið: „Vissulega er það svo, að smáþjóð verður að varast það að ganga svo langt, að hún geti ekki alltaf verið við því búin að leggja mál sitt undir úrlausn alþjóðadómstóls, því að sannleikurinn er sá, að smáþjóð á ekki annars staðar skjóls að vænta heldur en hjá alþjóðasamtökum og alþjóðastofnunum, af því að hún hefur ekki valdið til að fylgja eftir sínum ákvörðunum eins og stórveldin, og þess vegna hefði að mínu viti hvert eitt spor í þessu máli átt að vera þannig undirbúið, að við hefðum verið við því búnir að leggja það undir úrlausn alþjóðadómstóls.“ Í þessu sambandi vil ég leggja áherzlu á, að öll þessi mál eru nú í deiglunni og eiga eftir að skýrast mjög á næstu misserum. Ef útfærsla fiskveiðitakmarkanna við Ísland yrði nú lögð fyrir alþjóðadómstól, er mjög líklegt, að dómur yrði ekki kveðinn upp fyrr en að ráðstefnunni lokinni. Sú hraðfara þróun, sem nú á sér stað, styrkir okkar málstað. Tíminn vinnur fyrir okkur Íslendinga, er ótrauður bandamaður. Ég hef bjargfasta trú á því, að við hljótum á næstu misserum alþjóðaviðurkenningu á rétti okkar til fiskveiðilandhelgi á landgrunnssvæðinu öllu. Við Íslendingar höfum frá upphafi þessa máls fylgt þeirri stefnu að vinna að breytingum á alþjóðalögum varðandi fiskveiðilögsögu. Þannig tókst að ráða niðurlögum þriggja mílna reglunnar á Genfarráðstefnunni 1958, og enda þótt þar væri ekki gengið formlega frá 12 mílna víðáttu, var þó ljóst, að yfirgnæfandi meiri hluti þjóðanna var fylgjandi 12 mílum, að vísu með 10 ára umþóttunartíma. Var það því með stoð í þeim árangri, sem náðist með Genfarráðstefnunni 1958 og 1960, að 12 mílna lögsaga var ákveðin við Ísland. Af Íslands hálfu var aldrei fallizt á það á Genfarráðstefnunni, að 12 mílur væri hámark fiskveiðilögsögu, enda greiddi sendinefnd Íslands atkvæði gegn þeirri till. Síðan hefur þróunin haldið áfram, og hafa margar þjóðir fært landhelgi sína út fyrir 12 mílna mörk og sumar langt umfram það. Óhætt er að fullyrða það, að nú á næstu misserum mun gefast gullvægt tækifæri til að styrkja okkar aðstöðu, sem nota verður út í yztu æsar, með því m.a. að skýra málstað okkar enn frekar, afla fylgis við hann og fá staðfesta afstöðu annarra ríkja á þeim fundum, sem nú eru hafnir og haldið verður áfram í sumar og á næsta ári, enda er hér um að ræða lokaþáttinn í því starfi Sameinuðu þjóðanna, sem við Íslendingar stofnuðum til á allsherjarþinginu 1949, er samþykkt var sú till. fulltrúa Íslands, Hans G. Andersens þjóðréttarfræðings, að alþjóðalaganefndin tæki til meðferðar í fyrirhuguðu starfi réttarreglur á hafinu í heild, þar á meðal um fiskveiðilögsögu og landgrunnsmál. Ég vil forðast að ýfa upp deilur í þessu efni, en Íslendingum verður sjálfum að vera ljóst inntak málsins og efni án undanbragða og áróðurs, sem því miður vill blossa upp, þegar kosningar fara í hönd. Við eigum mikið verk að vinna með færustu vísindamönnum okkar og sérfræðingum á fleiri sviðum. Veltur þar á miklu að samhæfa rannsóknir og störf þeirra stofnana, sem margar tengjast sameiginlega þeim viðfangsefnum, sem við er að fást. Þess vegna fól ríkisstj. ráðuneytisstjórum fimm ráðuneyta undir umsjón forsrh. að skipuleggja áætlun og samræmd vinnubrögð á þessu sviði. Fyrsta bráðabirgðaskýrsla þeirra var lögð fram í landhelgisnefnd ásamt fleiri gögnum þann 9. febr. s.l. Hér er aðeins um upphaf að ræða, sem kappkosta verður að halda áfram. Þessi bráðabirgðaskýrsla ber þó glöggt með sér, hversu viðfangsefnið er margþætt. Til þess að varpa á það nokkru ljósi, er hún prentuð sem fylgiskjal með þáltill. ríkisstj. Þeir þættir, sem mestu varða, eru þessir: 1. Vísindalegar rannsóknir á landgrunninu, þ. á m. dýptarmælingar og kortlagning og skipulegar rannsóknir í samvinnu við erlenda aðila. 2. Fiskstofnar við Ísland, þ. á m. verndun og hagnýting þeirra. 3. Beiðnir, sem liggja fyrir frá erlendum aðilum um leyfi til leitar að olíu og jarðgasi í landgrunninu, og reglugerðarákvæði um leit að olíu og öðrum jarðefnum í íslenzka landgrunninu. 4. Mengun hafsins, þ. á m. undirbúningur Stokkhólmsráðstefnunnar 1972, þar sem þau mál verða væntanlega ítarlega rædd. Íslendingar tóku þátt í Norðurlandaráðstefnu í Osló í jan. í ár um varnir gegn mengun hafsins, og haldið er áfram slíku samstarfi. 5. Stefnumörkun varðandi ytri mörk landgrunnsins og tengsl þess máls við stefnuna varðandi fiskveiðitakmörkin. Rannsóknaráð ríkisins skipaði landgrunnsnefnd, sem samkv. skipunarbréfi dags. 13. okt. 1969 skyldi gera till. um rannsóknir á íslenzka landgrunninu með tilliti til hugsanlegrar hagnýtingar náttúruauðæfa, sem kynnu að finnast á sjávarbotni. Lauslega hefur verið áætlað, að verja þurfi um 20 millj. kr. til tækjakaupa til rannsókna, sem um ræðir, og um 14 millj. kr. á ári í skipakostnað, tækjakaup, laun og annan rekstur miðað við tveggja mánaða starfstíma skips á ári, en með slíkum starfstíma er talið, að allgóð byrjunarmynd af íslenzka landgrunninu fáist á 2–3 árum. Árlegan starfstíma mætti auka til þess að ná fljótari niðurstöðu. Hins vegar eru áætlaðar fjárhæðir í fullkominni óvissu. Hefur því ekki þótt rétt að leita enn fjáröflunar með lántöku eða á annan hátt. Ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir fjáröflun, eftir því sem þörf gerist, í trausti öruggs stuðnings Alþ., þegar þar að kæmi. Sagt hefur verið frá því, að ríkisstj, hafi fallizt á tilmæli Sheli í Hollandi um að fá að rannsaka landgrunnið með tilteknum hætti í sumar frá rannsóknarskipi. Það er tilskilið, að íslenzkur vísindamaður fylgist með rannsóknunum um borð í skipinu og niðurstöður þeirra séu látnar íslenzku ríkisstj. í té. Þessari rannsókn fylgja engar skuldbindingar af hálfu íslenzkra stjórnvalda. Eigi er vitað, hvað sparast í kostnaði af okkar hálfu af þessum sökum eða hvers vænta má af niðurstöðum rannsóknanna. Landhelgisgæzlan hefur fyrirmæli um að fylgjast náið með ferðum fiskiskipa á landgrunnssvæðinu, og hafa þær verið kortlagðar tvisvar í mánuði frá því í sumar. Í febr. s.l. gekk samstarfsnefnd um fiskveiðihagsmuni Íslendinga á landgrunnsmiðum frá ítarlegri grg. til ríkisstj. Í nefnd þessari eiga sæti Hans G. Andersen, ráðunautur utanrrn. í þjóðarétti, Jón L. Arnalds, ráðuneytisstjóri sjútvrn., Jón Jónsson, forstjóri Hafrannsóknastofnunarinnar, og Már Elísson fiskimálastjóri. Nefndin mun hafa öll þessi mál í stöðugri athugun undir yfirstjórn ríkisstj. með tilliti til undirbúnings hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Ríkisstj. hefur einnig átt viðræður við fulltrúa helztu samtaka útvegsmanna, sjómanna og fiskvinnsluaðila um veigamikla þætti þessa máls og mun halda þeim tengslum áfram. Utanrrh. mun í þessum umr. greina nánar frá málarekstri á erlendum vettvangi. Allt skyldi þetta og fleira líkt stefna að því að brynja okkur sem bezt í þeirri baráttu, sem fram undan er. Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Látum nú einskis ófreistað til að sameina orku okkar og vilja til þess að ná sem örugglegast því marki, sem við öll stefnum að. Við skulum slíðra sverð innbyrðis sundurlyndis, sem er í sjálfu sér lítið og skiptir ekki meginmáli. Látum umheiminn aðeins sjá eina hlið á okkur Íslendingum, þar sem við hreinskilnir og einarðir stöndum saman og tengjum hönd við hönd í lífshagsmunamáli íslenzku þjóðarinnar.



Herra forseti. Heiðruðu tilheyrendur. Verður Íslands óhamingju nú allt að vopni? mun nú vafalaust verða spurt um byggðir Íslands, þegar menn standa andspænis þeirri staðreynd, að íslenzkir stjórnmálaflokkar geta ekki nú á örlagastundu orðið á eitt sáttir í mesta og stærsta lífshagsmunamáli þjóðarinnar, landhelgismálinu. Það mun sem betur fer hverju mannsbarni ljóst, að fiskistofnarnir kringum landið eru sá burðarás, sem heldur uppi sjálfstæði og efnalegri, stjórnmálalegri og menningarlegri tilveru þessarar þjóðar. Af öllum þeim þjóðum, sem veiðar stunda hér við land, erum við sú eina, sem eigum nærri allt bjargræði okkar þeim að þakka. Því verðum við að hafa lögsögu yfir landgrunninu öllu og geta einir sett ákvæði um vísindalega vernd þeirra. Sá ágreiningur, sem nú er uppi í landhelgismálinu, er vissulega harmsefni. Fyrst og fremst vegna þeirrar algeru sérstöðu, sem þetta mál hefur í þjóðmálunum, hvað mikilvægi snertir. Og jafnframt sökum þess, að landhelgismálið er það mál, sem þjóðin vafalaust er algerlega einhuga um og gerir því óhjákvæmilega þá kröfu, að stjórnmálaflokkarnir allir fylgi stefnu hennar fram af þeirri festu, sem ein sæmir fullvalda þjóð, sem á hvort tveggja í senn lífshagsmuni sína og sæmd að verja. A því er rík nauðsyn að allir Íslendingar geri sér glögga grein fyrir efni og orsökum þess ágreinings, sem hér er uppi, og í annan stað fyrir því, hvora stefnuna henni ber að fylkja sér um nú og síðar. Til skilnings á þeim ágreiningi, sem nú skiptir Alþ. í tvær fylkingar í landhelgismálinu, er óhjákvæmilegt að gera sér í fyrsta lagi grein fyrir þeim tveimur meginstefnum, sem nú eru uppi um óleyst vandamál um réttarreglur á hafinu og um eignar- og umráðarétt yfir föstum sem hreyfanlegum náttúruauðlindum hafsbotnsins og hafsins í grennd við meginlandsstrendur, og í öðru lagi, hvernig stefna ríkisstj. í þessu máli tengist með hinum ógæfusamlegasta hætti þeirri þægðarafstöðu, sem þessir flokkar hafa aðhyllzt og mótað gagnvart stórveldunum í vestri og hernaðarbandalagi þeirra. Skal nú að þessu tvennu vikið í fáum orðum. Það er sameiginleg stefna risaveldanna, Bandaríkjanna, Bretlands og Sovétríkjanna, og raunar fleiri stórvelda að takmarka fiskveiðilögsögu strandríkja sem allra mest og að ganga þar hið lengsta inn á 12 mílna lögsögu sem hámark eða alþjóðlega lögfestu og algilda reglu nema þá með sérstökum milliríkjasamningum. Varðandi rétt til auðlinda hafsbotnsins er stefnan hins vegar sú, að einkarétturinn og eignarrétturinn sé sem víðtækastur eða helzt allt að 200 mílum frá ströndum. Hagsmunirnir, sem hér liggja að baki, eru nátengdir heimsvalda- og útþenslupólitík þessara stórvelda og þrotlausri leit þeirra að auknum yfirráðasvæðum og náttúruauðlindum. Þessi stórveldi eiga stórfelldá möguleika á gífurlegri nýtingu og öflun iðnaðarhráefna á hafsbotninum og jafnvel í sjónmáli nútímatækni, sem þessi ríki ráða ein yfir, möguleika á að reisa neðansjávariðnaðarborgir og bókstaflega færa mannabyggðir út yfir strendur landanna. Stefnan hér er því sú að bæta upp þurrð iðnaðarhráefna á þurrlendi jarðar með beinni útþenslu landamæra allt að 200 mílum á haf út. Þótt hin rökrétta ályktun þessarar stefnu gagnvart eignarrétti á hafsbotninum væri vitanlega sú, að slík útfærsla landamæra næði einnig til hinna hreyfanlegu auðlinda fiskstofnanna, eru hagsmunir hér aðrir og stefnan önnur. Kjörorð risaveldanna um frelsi á úthöfunum byggist á því, að sakir yfirburða fjármagns og tækni hentar þeim sú stefna í fiskveiðimálum að halda rétti sinum til að beita æ fullkomnari og æ meira gereyðandi veiðitækni hvar sem er á úthöfunum og sem næst ströndum fiskveiðiþjóða, þar sem mest er von afraksturs og afla. Fiskveiðistefna þessara ríkja er sú að hafa sem opnastar leiðir til þess að ausa upp sem mestum fiskafla hvar sem er og hvenær sem er, án alls tillits til hagsmuna smárra strandríkja, sem af fjárhagslegum og tæknilegum ástæðum verða fyrst og fremst að treysta á fiskimiðin hið næsta sínum eigin ströndum. Stefna fiskveiðistrandríkja, sem byggja afkomu sína að meira eða minna leyti á sjávarafla, er í þessum efnum gerólík. Þau hyggja ekki á stóriðju og enn síður á útfærslu mannabyggða á hafsbotni af þeirri ástæðu, að til slíks hafa þau ekki bolmagn hvorki fjárhagslegt né tæknilegt og geta því sætt sig við tiltölulega þrönga landhelgi að því er tekur til auðlinda hafsbotnsins sjálfs, en leggja hins vegar höfuðkapp á að tryggja og þá helzt með alþjóðareglum sem allra víðasta fiskveiðilögsögu, sem færir þeim einkarétt til nýtingar náttúruauðæfa þeirra, sem liggja ofar hafsbotninum sjálfum, þ.e. fiskstofnanna. Á öllum þeim fjölmörgu alþjóðaráðstefnum og fundum, þar sem fjallað hefur verið um þessi mál undanfarin ár og áratugi, hefur þessi djúpstæði ágreiningur á milli risaveldanna og hinna smærri strandríkja orðið æ berari, en hins vegar er jafnframt orðið ljósara, að stórveldin hafa stöðugt orðið að sæta minni samúð í samfélagi þjóðanna og smáríkin sótt á í baráttu sinni og nú síðast í des. á s.l. ári náð þeim mikilvæga áfanga að ná fram á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna samþykkt gegn vilja stórveldanna um samanköllun alþjóðaráðstefnu, þar sem tilraun væri gerð til að útkljá deilumál með alþjóðasamþykkt. Ráðgert er, að þessi ráðstefna verði haldin 1973, en þó ber að hafa á því allan fyrirvara og sömuleiðis á því, hvort slík ráðstefna fær valdið verkefni sínu og hvort hún lýkur störfum með þeim hætti, að réttur smærri fiskveiðiþjóða verði tryggður. Í orði kveðnu hefur hin yfirlýsta íslenzka stefna verið í fullu samræmi við stefnu annarra hinna smærri strandríkja, en andstæð meginstefnu stórveldanna. Greinilegar brotalamir hafa reynzt á því, að íslenzkir stjórnmálaflokkar væru á eitt sáttir um aðgerðir til framkvæmdar þessari stefnu. Þær brotalamir stafa og hafa stafað af tengslum þessa máls við hina almennu utanríkisstefnu, sem borgaraflokkarnir mótuðu við lok heimsstyrjaldarinnar síðari, þeirrar stefnu að innlima landið og þjóðina í hernaðarbandalag vestrænna þjóða og gera landið að víghreiðri Bandaríkjanna með herstöðvasamningnum 1951. Þessi utanríkisstefna hefur óhjákvæmilega leitt íslenzku borgaraflokkana, sem verið hafa við völd hart nær óslitið frá ófriðarlokum, til margháttaðrar þægðarstefnu við stórveldin í vestri, og hefur landhelgismálið goldið hennar. Geigvænlegust reyndust þessi tengsl í meðferð landhelgismálsims af hálfu núv. stjórnarflokka um og eftir að vinstri stjórnin færði íslenzka fiskveiðilögsögu út að 12 mílna mörkunum 1958, og í beinu framhaldi af framferði þeirra þá voru nauðungarsamningarnir við Breta og Vestur- Þjóðverja gerðir, þar sem tvö afgerandi óheillaspor voru stigin í senn. Í fyrsta lagi það að ómerkja á mikilvægan hátt 12 mílna útfærsluna með því að veita Bretum og Vestur-Þjóðverjum tímabundna veiðiheimild innan fiskveiðimarkanna og í annan stað, sem margföldu tjóni og hættum gæti valdið, að þvinga Alþ. til að fallast á samninga við þessi ríki um að öll frekari útfærsla fiskveiðilögsögunnar út fyrir 12 mílna mörkin væri háð samþykki þeirra eða dómsúrskurði alþjóðadómstólsins í Haag, sem aðallega er skipaður fulltrúum stórveldanna. Þessi samningur var nauðungarsamningur að því leyti, að hann var samþykktur á Alþ. meðan byssukjöftum herskipa bandamanna okkar í NATO var beint að íslenzkum fiskimönnum og fleytum þeirra. Hitt er líka staðreynd, að hann var gerður í þann mund sem Bretar voru að gefast upp fyrir almenningsálitinu, bæði heima fyrir og vítt um veröld, en eins er það líka staðreynd, að samningurinn við Breta og síðar Þjóðverja var lögformlegur gerningur og samþykktur með lögmætum meiri hl. á Alþingi Íslendinga. Auðsætt er, að þessi samningur var þverbrot á þeirri stefnu, sem lögfest var af Íslands hálfu með landgrunnslögunum frá 1948, sem byggð voru á þeirri kenningu og afstöðu, að íslenzk lögsaga um fiskveiðar og vernd fiskstofna skyldi ná til endimarka landgrunnsins og breyta mætti með einhliða aðgerðum í formi reglugerðar lögsögumörkunum hvenær sem nauðsyn bæri til. Þessir samningar sköpuðu okkur Íslendingum algjöra sérstöðu meðal þjóða heims. Allar aðrar þjóðir hafa haldið fram rétti sínum til einhliða ákvarðana um mörk fiskveiðilögsögu, meðan ekki giltu um þau efni óvefengjanlegar alþjóðasamþykktir. Við einir erum nú bundnir samningi, sem tók þennan rétt af okkur og svipti okkur því ákvörðunarvaldi, sem allar aðrar þjóðir hafa. Í dag blasir við sá kaldi veruleiki, að ekkert verður aðhafzt eða gefinn möguleiki til að aðhafast til óhjákvæmilegrar verndar íslenzkra fiskstofna utan 12 mílna markanna, nema fyrst allra aðgerða sé horfið að því að losa þjóðina undan bindingarákvæðum brezka og vestur-þýzka nauðungarsamningsins. Ekkert verður gert nema með yfirlýsingu af okkar hálfu um, að hann sé úr gildi numinn eða honum verði á annan hátt sagt formlega upp. Engin skrúðmælgi getur breytt þessum veruleika, þessari höfuðstaðreynd landhelgismálsins, eins og það horfir við í dag. Því er það, að við í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna og hinir stjórnarandstöðuflokkarnir erum einhuga um, að fyrsta skrefið í landhelgismálinu hljóti að vera það, að ríkisstj. á grundvelli samþykktar Alþingis segi þessum samningi upp. Stjórnarflokkarnir eru hins vegar ófáanlegir til að lýsa nokkru yfir, sem fyrirheit geti gefið um, að við Íslendingar höldum ekki áfram að vera bandingjar títtnefndra tveggja stórvelda og leyfum okkur að aðhafast eitthvað, sem þeir vilja ekki náðarsamlegast veita okkur samþykki til. En sé litið til stefnu þessara ríkja í málefnum varðandi fiskveiðilögsögu, þarf engum getum að því að leiða, hver útfærsla yrði samþykkt með þeirra leyfi og þeirra náð. Af þessari ástæðu er stefna okkar gerólík stefnu stjórnarflokkanna, sem ekki þora eða vilja lýsa neinu yfir um það, að þeir muni skilyrðislaust losa þjóðina undan hinum niðurlægjandi ákvæðum brezk-þýzku samninganna. Vilja ekki tjá þann vilja sinn, að oki þeirra verði aflétt, hvorki með uppsögn eða öðrum hætti. Það er líka bert, að enn ber það á milli, að stjórnarflokkarnir vilja ekki gefa nein fyrirheit, hvorki um ákveðna útfærslu né um það, hvenær hún skuli í síðasta lagi fara fram. Að því er bezt verður séð, er stefna þeirra sú, að engin útfærsla fiskveiðilögsögunnar fari fram fyrr en í fyrsta lagi, er Bretar og Vestur-Þjóðverjar leyfa, og í öðru lagi ekki fyrr en fiskveiðilandhelgi hefur verið ákveðin með alþjóðasamþykkt. En allir vita, að engin trygging er fyrir því, að slíkt verði gert á næstu árum eða jafnvel áratugum, þótt líta megi með nokkurri óvissri bjartsýni til ráðstefnunnar 1973 og þeirrar baráttu, sem þar verður háð milli risaveldanna og smáríkjanna. Stjórnarandstöðuflokkarnir allir líta svo á, að slíkar hættur vofi nú yfir fiskstofnunum á Íslandsmiðum, að lífshagsmunir þjóðarinnar krefjist þess, að nú þegar sé bráður bugur undinn að því að undirbúa og framkvæma útfærslu fiskveiðilögsögunnar hið fyrsta og framkvæmdin verði ekki dregin lengur en til 1. sept. á næsta ári, þannig að útfærslan liggi fyrir sem staðreynd á ráðstefnunni 1973, staðreynd, sem hvort tveggja í senn tryggi íslenzka hagsmuni og styðji réttarkröfur fiskveiðistrandríkjanna til enn frekari útfærslu, eftir því sem þær kunni að reynast nauðsynlegar. Hætturnar, sem nú blasa við, eru bæði margar og geigvænlegar, svo geigvænlegar, að fullkomin tortíming þeirra fiskstofna, sem eru undirstaða atvinnulífs og afkomu Íslendinga, dynur yfir á næstu árum, ef ekki er þegar brugðizt skjótt og djarflega við vandanum. Sakir standa nú m.a. þannig, að flestar Vestur-Evrópuþjóðir hafa þegar eytt fiskimiðum sínum, svo að til algjörrar ördeyðu horfir þar. Stór innhöf eru þegar svo eitruð af hvers konar mengun frá efnaiðnaði og úrgangsefnum stórborga, að hættulegt er orðið heilsu manna að neyta þess fisks, sem þar hjarir enn. Öðrum hafsvæðum hefur verið lokað í von um, að nær aldauðir fiskstofnar þar kunni aftur að hjarna við á löngu árabili algjörrar friðunar, og þá er stefnan tekin og verður tekin á fjarlægari mið, og þar eru Vestur-Þjóðverjar og Bretar síður en svo einir á ferð. Tvö önnur risaveldi gerast æ mikilvirkari á nær öllum heimshöfum. Japanskir og sovézkir flotar, verksmiðjutogarar af æ fullkomnari gerðum, æða um höfin, eirandi engu, sem á sér bærir í djúpum hafsins. Togarar, sem auðveldlega skafa botninn allt niður í 700–1000 m dýpi, eru þegar staðreynd. Margir slíkir eru búnir nær öllum hugsanlegum veiðitækjum, svo fullkomnum í tortímingarmætti, að ekkert er eftir skilið, þar sem þeir fara, annað en svifið í sjónum. Slíkir togarar hafa m.a. nú nýlega verið teknir að ólöglegum veiðum innan fiskveiðimarka annarra þjóða, rannsakaðir og óhugnanlegum eyðingarmætti þeirra lýst í heimsblöðum. Enn má nefna, að veiðar með hjálp rafstraums eru þegar hafnar og munu senn af tilraunastiginu. Er slík tæki komast í gagnið, verður trúlega unnt að reka hvert kvikindi, sem í djúpunum leynist, inn í iður hinnar fljótandi stórverksmiðju. Rányrkja og aftur rányrkja, án nokkurs tillits til afleiðinganna fyrir smáþjóðirnar og raunar fyrir allt mannkyn, er það, sem setur svip á fiskveiðistefnu stórveldanna, ef ekkert er að gert og smáþjóðirnar þjappa sér ekki saman með álit almennings í öllum löndum að baki sér til þess að stöðva þá helstefnu, sem nú er í uppsiglingu. Hætturnar, sem hér blasa við, eru síður en svo fjarlægar. Þær eru við bæjardyrnar. Ég hef hér fyrir framan mig nákvæma áætlun um fyrirhuguð veiðisvæði brezka togaraflotans á þessu ári, og kemur þar fram ákvörðun um að beina öllum eða því nær öllum veiðimætti úthafstogaranna á Íslandsmið upp úr miðju þessu ári. Miðað við 1969 verður um tvöföldun úthaldsdaga að ræða í ágúst n.k. og heldur betur í sept. og okt. Í nóv. verða úthaldsdagar á Íslandsmiðum þrefaldaðir frá 1969 og í árslok þessa árs fimmfaldaðir. En þetta er aðeins vísbending, lítið dæmi, um hættuna, sem yfir Íslandsmiðum vofir. Í kjölfarið munu sigla Vestur-Þjóðverjar með a.m.k. 130 stórtogara, Frakkar, sem nú gera út um 500 nýtízkutogara, svo og vafalaust Norðmenn og fleiri Vestur-Evrópuþjóðir, sem þegar hafa nær þurrausið sín heimamið og lokað mikilvægum veiðisvæðum, svo sem við Bjarnarey og í Barentshafi. Og við má bæta líklegri stórsókn Japana og Rússa, sem byggt hafa gífurlegan úthafsveiðiflota með þúsundum skipa og móðurskipa, sem enginn blettur úthafanna er öruggur fyrir. Er líklegt, að þessar þjóðir sneiði hjá Íslandsmiðum fremur en öðrum líklegum veiðisvæðum? En fyrir flota þessara risavelda á heimshöfunum væri það fljótlegt verk að gereyða íslenzkum fiskstofnum á örskömmum tíma. Þegar til þessa er litið, hljóta allir raunsæir menn að spyrja, hvor stefnan, stefna ríkisstj. eða okkar stjórnarandstæðinga, sé líklegri til að bægja frá þeim þjóðarvoða, sem hér vofir yfir. Stjórnarflokkarnir lýsa því yfir, að þeir ætli að halda sig í einu og öllu nú og framvegis við nauðungarsamningana, sem þeir gerðu við Breta og Vestur-Þjóðverja, og kom það greinilega hér fram í ræðu hæstv. forsrh. Bein afleiðing þess er og verður sú, að engin útfærsla verður framkvæmd né heldur nokkrar friðunaraðgerðir aðrar utan 12 mílna markanna, sem þessar þjóðir ekki samþykkja. Og dýrkeypt reynsla og öll raunsæ hugsun sannar, að úr þeirri átt er einskis að vænta og raunar miklu síður nú en áður. Stjórnarflokkarnir fullyrða í öðru orðinu, eins og hér var gert hjá síðasta ræðumanni, að þeir vilji ekki og muni ekki afsala okkur rétti til einhliða ákvarðana um útfærslu fiskveiðilögsögunnar, en segja í hinu orðinu, að auðvitað hljóti Haag-dómstóllinn að skera úr, ef útfærsla yrði ákveðin. Ella gerðumst við samningsrofar, sem enginn tryði eða treysti í milliríkjasamskiptum. En allir, sem vilja vita, sjá auðvitað, að dómsniðurstaða yrði ekki annað en um óbreytt ástand, enda engin alþjóðalög til að dæma eftir. Við stjórnarandstæðingar segjum hins vegar: Eina færa leiðin til bjargar fiskstofnum og fiskimiðum við Ísland er hin sama og allra annarra fiskveiðiþjóða, sú að ákveða einhliða útfærslu, óbundnir af oki nauðungarsamnings, sem við einir þjóða heimsbyggðar höfum lotið svo lágt að gera um sjálfa lífshagsmuni okkar. Undan oki hans verður þjóðin að losa sig nú þegar með því að segja honum upp. Og til þeirrar uppsagnar höfum við bæði siðferðilegan rétt og fullan lagarétt samkv. öllum viðteknum venjum um samninga þjóða í milli. Sá réttur er jafn óyggjandi, þó að stjórnarliðið virðist telja samninginn eilífan og óuppsegjanlegan. Fyrst þegar þessi smánarsamningur ríkisstj. er þannig úr sögunni, er opnuð raunhæf leið til að færa út fiskveiðilögsöguna til endimarka landgrunnsins sem fyrsta skref í 50 mílur frá grunnlínum og síðan allt til marka djúphafsins niður á 1000–2000 m dýpi eða í 200 sjómílur frá grunnlínum í samfélagi og samvinnu við þær þjóðir, sem mestar kröfur gera um þetta efni. Það leiðir af sjálfu sér, að stjórnarflokkarnir vilja ekki og geta ekki vegna stefnu sinnar gefið þjóðinni nein fyrirheit um neinar tímasetningar um, hvenær þeir hyggist færa út íslenzka fiskveiðilandhelgi. Þeir láta lönd og leið þá samhljóða kröfu, sem rís nú hærra með hverjum degi sem líður meðal allra landsmanna, að sókn verði nú þegar hafin og tryggt, að raunhæfar aðgerðir verði ekki látnar bíða, þar til flotar erlendra yfirgangsmanna hafa eytt Íslandsmið með líkum hætti og margar þjóðir hafa nú þegar gert með ofveiði og mengun innan fiskveiðimarka sinna, en reyna nú að bæta sér orðinn skaða með eflingu úthafsflota og rányrkju á miðum þeirra strandríkja, sem enn hafa ekki tekið sjálfar fullan rétt sinn til eigin náttúruauðlinda við strendur sínar. Við stjórnarandstæðingar segjum hins vegar: Þjóðin á rétt á skýrum svörum um ákveðin tímamörk fyrir fyrsta skrefið, 50 mílna útfærslu. Við leggjum heiður okkar við, að sú útfærsla fari fram fyrir 1. sept. á næsta ári, ef þjóðin gefur okkur umboð til þess í alþingiskosningunum að vori. Og við í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna bendum jafnframt hiklaust á, að lykillinn að farsælli lausn landhelgismálsins er, að sú ríkisstj. verði felld, sem unnið hefur sér það hvort tveggja til óhelgi að reyra fjötra brezka og vestur-þýzka nauðungarsamningsins að þjóðinni og neitar síðan að segja honum upp nú, þegar líf liggur við. En bezta ráðið til þess er að efla flokk okkar til úrslitaáhrifa á Alþ. í komandi kosningum. Verði það ekki gert, halda stjórnarflokkarnir velli og fljóta sofandi að feigðarósi í þessu stærsta og mesta máli þjóðarinnar, sem og mörgum öðrum. Ég lýsi því jafnframt yfir í umboði flokks míns, að hann mun engan hlut eiga að myndun nokkurrar þeirrar ríkisstj., sem ekki tryggir framgang allra þeirra fyrirheita, sem í þál. stjórnarandstöðuflokkanna þriggja felast. Ég minnist svo að lokum á fleyg orð, sem Ólafur Thors, þá sjútvmrh., mælti á sjómannadaginn 1953, er hann ræddi landhelgismálið og viðræður, sem hann þá nýlega átti við McMillan, forsrh. Breta: „Og loks sagði ég í viðræðunum við stjórn Bretlands; að hvorki núv. ríkisstj. né nein önnur vildi víkja í þessu máli. Það gæti heldur engin ríkisstj. gert, þótt hún vildi. Sú ríkisstjórn Íslands, sem það reyndi, yrði ekki lengur stjórn Íslands, hún yrði að láta sér nægja að vera fyrrv. ríkisstj.“ Og enn sagði Ólafur Thors: „Tillögur ríkisstj. liggja ljóst fyrir, þeim verður ekki breytt. Það fyrirheit tei ég mig geta gefið íslenzkum sjómönnum á þessum hátíðisdegi þeirra, enda treysti ég því, að sérhverri ríkisstj., sem reynir að bregðast hagsmunum Íslands í þessu máli, muni tafarlaust vikið frá völdum.“ Núverandi ríkisstjórn Íslands hefur brugðizt í landhelgismálinu. Hún hefur gert það með samningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja, og hún hefur endurtekið svik sín nú með enn háskalegri hætti með því að rjúfa þá sjálfsögðu þjóðareiningu, sem nú gat skapazt um þetta brýnasta mál Íslendinga, en útilokað var, að tekizt gæti, nema ríkisstj. hyrfi frá villu síns vegar og sameinaðist stjórnarandstöðunni um einarðlega og óhvikula stefnu, sem ein sæmir fullvalda þjóð, þegar um lífshagsmuni hennar er að tefla. Og þess vegna á hún nú að sæta dómsorðum ólafs Thors frá 1953 að láta sér nægja að vera fyrrv. ríkisstj. og verða tafarlaust vikið frá völdum. Ég þakka áheyrnina og býð góða nótt.



Herra forseti, háttvirtu áheyrendur. Langþýðingarmesta og ég vil segja örlagaríkasta málið, sem við eigum nú við að glíma, er landhelgismálið, þ.e. útfærsla fiskveiðimarkanna. Fiskveiðar eru langstærsti atvinnuvegurinn, hefur verið það og er það. Frá honum hafa að undanförnu komið um 90 hundraðshlutar af því fé, sem þjóðin hefur haft til ráðstöfunar til vörukaupa erlendis. Það er því mjög skiljanlegt, að okkur Íslendingum sé það viðkvæmt mál og hugleikið, hvernig með þá fiskstofna er farið, sem lifa hér á landgrunninu eða koma þangað á vissum tímabilum. Undanfarin ár og áratugi hafa verið blikur á lofti, sem gætu bent í þá átt, að ýmsar hættur væru hér á ferð, sumar gamlar og þekktar, aðrar nýjar og meira og minna óþekktar. Á ég þar við ofveiðina, sem er gamalþekkt fyrirbrigði, og mengunina, sem ekki var farið að gefa gaum fyrr en fyrir fáum árum. Fleiri hættur steðja einnig að. Þá hlýtur að vakna sú spurning, hvort ekki séu til einhver ráð til að bægja þessum hættum frá. Hefur þar aðallega verið minnzt á tvennt, takmörkun veiðanna við ákveðið magn og útfærslu fiskveiðilögsögunnar til verndar fiskstofnunum og til hagsbóta fyrir íslenzka fiskimenn. Ég hygg, að enginn ágreiningur sé um það hjá okkur, að síðari leiðina beri að velja, enda liggur ekkert fyrir um raunhæfa lausn á öðrum grundvelli. Fyrir því eru líka ýmis sterk rök frá okkar sjónarmiði. Engin þjóð, sem stundar fiskveiðar við Ísland, er eins háð þessum veiðum og Íslendingar, og því er engum eins treystandi til að gera þær ráðstafanir, sem duga til viðhalds fiskstofnunum. Því hefur verið haldið fram af stjórnarandstöðuflokkunum, að núv. ríkisstj. hafi ekkert gert í þessu máli til að vinna að útfærslu fiskveiðimarkanna. Þetta er alrangt, því að mörg undanfarin ár hefur íslenzka ríkisstj. unnið að því á erlendum vettvangi að kynna okkar málstað og afla honum fylgis. Þetta hefur aðallega verið gert á allsherjarþingum Sameinuðu þjóðanna, þar sem ítarlega hefur verið gerð grein fyrir málinu, og einnig á milli þinga og utan funda með viðtölum við fastafulltrúa þeirra þjóða, sem líklegar þóttu til að hafa sömu eða svipaða skoðun á málinu og við. Ég tel mig mega fullyrða, að ekkert tækifæri hafi verið látið ónotað í þessu skyni. Á utanríkisráðherrafundum Norðurlanda hefur málið verið flutt, í Strasbourg hjá Evrópuráðinu og á fundi Suður-Ameríkuríkjanna, sem haldinn var í Lima í Perú, og víðar, t.d. hjá NATO. Í grg. fyrir till. til þál., sem átta framsóknarmenn standa að á þskj. 89, er það talið til vanrækslu hjá ríkisstj., að enginn fulltrúi frá Íslandi hafi verið sendur á fund, sem haldinn var í maímánuði s.l. í Montevideo í Uruguay, um þessi mál með Suður-Ameríkuríkjunum. Um þetta vil ég aðeins segja það, að okkur Íslendingum var ekki gefinn kostur á að mæta á þessum fundi, enda var hann, að því er mér er tjáð, aðallega undirbúningsfundur undir Lima-fundinn, sem ég hef áður getið um og var sóttur af þrisvar sinnum fleiri þjóðum en Montevideo-fundurinn, en Lima-fundurinn og fundur, sem haldinn var í Lusaka s.l. sumar, eru einu fundirnir, sem mér er kunnugt um, að haldnir hafi verið á s.l. árum um landhelgismál á alþjóðavettvangi, þar sem Íslendingar hafa ekki átt fulltrúa. En Lusakafundurinn var eingöngu sóttur af hlutlausu þjóðunum, og landhelgismálið var aðeins eitt af mörgum málum, sem þar voru tekin til umr. Ég tek þetta aðeins fram vegna þess, að því hefur verið haldið fram, að það sýni, hversu andvaralaus ríkisstj. hafi verið í málinu, en ég tel, að ekkert tækifæri hafi verið látið ónotað á alþjóðavettvangi til að kynna okkar málstað og leitast við að afla honum fylgis. Ég tel það líka hafa verið árangur af þessari kynningarstarfsemi okkar m.a., að Sameinuðu þjóðirnar ákváðu á síðasta allsherjarþingi í des. s.l. að halda alþjóðaráðstefnu um réttarreglur á hafinu árið 1973 og undirbúningsfundi fyrir þessa ráðstefnu 1971 og 1972, tvo hvort árið. Þessir undirbúningsfundir hafa nú verið hafnir í Genf, og stóð sá fyrsti 1.–26. marz s.l., og var honum því alveg nýlokið nú fyrir nokkrum dögum. Í þessum undirbúningsfundum taka þátt fulltrúar frá 86 þjóðum, og áttum við Íslendingar þar tvo fulltrúa. Þessi undirbúningur allur er við það miðaður, að reynt verði að ná samkomulagi á hafréttarráðstefnunni 1973 um landgrunnsmörkin og fiskveiðilögsöguna. Mér er það ljóst, að nokkur ríki, aðallega Suður-Ameríkuríkin, hafa fært út sín fiskveiðimörk einhliða, án þess að leita samkomulags við aðra. En hver hefur svo árangurinn orðið? Sífelldir árekstrar, upptaka skipa og afla og harðar deilur við þá, sem fyrir því haf Á orðið, nákvæmlega eins og var hjá okkur á tíma þorskastríðsins, að einu atriði þó undanskildu. Þessar þjóðir allar hafa herskipaflota til að halda uppi vörnum fyrir sitt landhelgissvæði og stugga út þeim, sem á það leita, til að taka þá og refsa þeim, sem óhlýðnast. Þessa aðstöðu höfum við ekki. Við höfum enga möguleika til að halda uppi vörnum fyrir okkar svæði, ef á það verður leitað með valdbeitingu. Það verður nægilega erfitt fyrir okkur að verja það stóra svæði, sem við óskum eftir að fá, þó um það geti orðið samkomulag, sem við vonumst eftir að verði við aðrar þjóðir, þó að ekki verði út í einhliða útfærslu farið í ósamkomulagi við allt og alla, sem telja verður nánast óviðráðanlegt, ef til átaka kemur. Ríkisstj. hefur líka stefnt að því að reyna að ná allsherjarsamkomulagi hér heima fyrir, þó að það hafi ekki tekizt. En það er augljóst mál, hversu aðstaða okkar í málinu verður styrkari, ef öll þjóðin stendur saman um málið. En þetta hefur ekki tekizt, eins og ég sagði, og er það nú talið fullreynt eftir mánaða þóf. En hvað ber þá á milli? Ég tel mig mega segja, að um það, hvaða kröfur beri að gera efnislega, beri ekkert á milli. Það, sem á milli ber, er, hvaða aðferð skuli höfð við framkvæmdina. Ríkisstj. telur, að leita beri samkomulags til hins ýtrasta, en stjórnarandstaðan vill ákvarða nú þegar og einhliða, hver fiskveiðimörkin skuli vera og að samningunum við Bretland og Þýzkaland skuli sagt upp nú þegar og ekkert leitað eftir samkomulagi við einn eða neinn. Ríkisstj. telur það siðlausa ævintýrapólitík í milliríkjaviðskiptum að boða fyrst til alþjóðaráðstefnu til þess að leita eftir samkomulagi um málið, en ákveða síðan einhliða og án þess að ræða við neinn, hversu málið skuli leyst. Ætli hinum erlendu viðsemjendum okkar þyki ekki skrýtið að vera kallaðir á alþjóðaráðstefnu til að taka ákvörðun um mál, sem einn af samningsaðilum er búinn að taka ákvörðun um, hvernig leyst skuli, áður en farið er að tala saman. Enn eru tvö ár þangað til ráðstefnan verður haldin. Á þeim tíma verða fjórir undirbúningsfundir haldnir hið minnsta. Ríkisstj. telur, að á þessum undirbúningsfundum verði komið fram nokkurn veginn örugglega, hvernig hugur þessara 86 þjóða, sem þar eru samankomnar, muni vera til málsins, þó að þessum fundum sé ekki ætlað að taka endanlega ákvörðun. Ef illt á að ske og ekki er útlit fyrir, að neitt samkomulag náist, er þó enn tækifæri til að gera einhliða ákvarðanir. Einhliða ráðstafanir, eftir að vitað er, að ekki muni nást samkomulag, er neyðarráðstöfun, vegna þess að það er okkar síðasta úrræði, en einhliða ráðstafanir, áður en farið er að tala saman, eru óafsakanlegar og siðlausar. Og þær þjóna þar að auki engum tilgangi. Ég vil ekki, og Alþfl. er sammála um að vilja ekki vera með í slíku. Við viljum ekki halda þannig á málum, að umheimurinn fái ástæðu til að halda, að hér á Íslandi lifi einhverjir furðufuglar, sem hagi sér þannig að bjóða fyrst til fundarhalda um mál, en taki síðan einhliða ákvarðanir, áður en samtölin hafa farið fram. Hitt er svo annað mál, að ef ekki næst samkomulag, sem við getum unað við, þá verðum við tilneyddir að taka slíkar ákvarðanir til að freista þess að vernda líf okkar og afkomu. Um uppsögn samningsins við Breta er svipað að segja. Í samningnum er ekkert ákvæði um uppsögn, þannig að ég tel sjálfsagt, að við þá verði rætt, áður en rokið er til að segja samningnum upp fyrirvaralaust. Samningurinn er raunar ekki um annað í aðalatriðum en það, að verði fiskveiðilögsagan færð út fyrir 12 mílna mörkin, geti Bretar leitað til alþjóðadómstólsins í Haag um það, hvort útfærslan samrýmist alþjóðalögum. Komist alþjóðaráðstefnan um réttarreglur á hafinu að þeirri niðurstöðu 1973, að útfærsla sé heimil, þarf ekki að efa niðurstöður dómsins, ef til hans verður þá leitað, sem ég tel ólíklegt. En í öllu falli er það siðaðra manna háttur að ræða við hinn aðilann, áður en farið verður í uppsögn. Ágreiningsatriðin við stjórnarandstöðuna liggja því svo augljóslega fyrir, að ég efast ekki um, að þeir menn, sem um málið hugsa í alvöru, komist að þeirri niðurstöðu, að bíða beri eftir, að upplýsingar fáist um afstöðu aðilanna, og að fljótfærnislegar ákvarðanir, áður en þær fást, verði okkur til óþurftar. Hitt er svo annað mál, hvað við kunnum að neyðast til að gera, ef málið fær ekki þá afgreiðslu, sem við óskum eftir, á undirbúningsfundunum og ráðstefnunni. Því er stundum haldið fram af þeim, sem vilja fara út í róttækar aðgerðir strax, að við höfum ekki ráð á að bíða. Sóknin á miðin af erlendum veiðiskipum sé svo ört vaxandi, hættan á ofveiði sé svo mikil, að aðgerðir í málinu þoli ekki neina bið. Landhelgisgæzlan heldur uppi stöðugri könnun á því, hve mörg erlend veiðiskip séu hér á miðunum á hverjum tíma kringum landið. Niðurstaðan hefur verið sú, að þau séu sízt fleiri nú en oft áður, og raunar talsvert færri nú um skeið. Þó að það sé óæskilegt, að þau séu hér nokkur, þá sýnir þessi talning Landhelgisgæzlunnar, að þeim hefur ekki fjölgað, heldur þvert á móti. Vitaskuld verður ekki vitað, hvort eða hve mikið þeim muni fjölga í næstu framtíð, en eins og er gefur þessi erlendi veiðiskipafjöldi ekki ástæðu til að fara óvarkárlega fram, sem getur komið okkur í koll síðar. Að sömu niðurstöðu hafa fiskifræðingar okkar komizt í ítarlegri skýrslu, sem þeir hafa gefið ríkisstj. um málið, en samkv. ákvæðum landgrunnslaganna ber að leita álits þeirra, áður en hafizt sé handa um aðgerðir. Hv. síðasti ræðumaður taldi sig hafa um það upplýsingar, að sókn brezkra togara á Íslandsmið mundi mjög fara vaxandi á næstu mánuðum, en ég leyfi mér að efast um, að það séu óyggjandi upplýsingar, sem hann hefur um það, og ég efast um, að upplýsingar um það fyrir fram séu raunverulega til. En það eru fleiri hliðar á þessu máli, sem vert er að athuga. Þeir, sem koma til með að missa mest, þegar fiskveiðimörkin við Ísland verða flutt út, eru nágrannar okkar í Vestur-Evrópu, þjóðir, sem við um áraraðir höfum átt góð samskipti við og sem um aldir hafa sótt fisk á Íslandsmið. Það fer ekki hjá því, að þessar þjóðir taki eftir því, hvernig að þessari breytingu verður staðið. Hvort leitað verður eftir samkomulagi um málið eða hvort ákveðið verður með einhliða þjösnaskap, hvernig með það verður farið. Við þessar þjóðir höfum við átt áratuga, já, aldalangt gott samstarf á svo fjöldamörgum sviðum og þurfum að eiga gott samstarf við þær í framtíðinni. Þetta erfiða uppgjör við þær getur farið fram með vinsemd, og það eigum við að reyna og freista þess að koma þeim í skilning um, að þetta verðum við að gera til að halda við lífsafkomu okkar, og þá vænti ég, að þær skilji nauðsyn þess, sem verið er að gera, og reyni ekki að koma í veg fyrir það. Ef hins vegar verður staðið að málinu af okkar hálfu með einhliða ákvörðunum, án þess að leitazt verði við að ræða við þær til þess að koma þeim í skilning um nauðsyn okkar, þá er ósköp hætt við, að sambúð okkar við þær verði ekki jafngóð og áður. Svo er enn önnur hlið á málinu. Í hópi þessara nábúa okkar eru þjóðir, sem kaupa af okkur mikið af ferskum fiski og frystum, og mér þætti ekki ólíklegt, að ef við færum okkar fram, án þess að ræða við einn eða neinn, mundu þessi mjög svo nauðsynlegu viðskipti okkar ekki halda áfram að vera jafngóð og þau hafa verið hingað til. Ég minni á, hvernig fór með ísfisksölur okkar í Bretlandi, þegar við færðum út einhliða 1958. ÖII þau viðskipti voru þá stöðvuð, og ísfisksölur frá Íslandi til Bretlands féllu niður. Það, sem bjargaði okkur þá úr þeim mikla vanda, var, að aðrar þjóðir komu til og keyptu af okkur fiskinn hraðfrystan, sem við gátum ekki selt til Bretlands. Nú eru ekki líkur á, að til slíks geti komið, því að þær þjóðir, sem þá voru til hjálpar, virðast nú vera hvað ákveðnastar í að halda sig við 12 mílna mörkin. Ég nefni þetta aðeins til þess að benda á, að það geta orðið ýmis ljón á veginum, ef við förum ekki fram með gát og egnum aðrar þjóðir upp á móti okkur með hvatvíslegum aðgerðum, sem teknar eru í fljótræði og án þess að gera okkur grein fyrir afleiðingunum. Ég er ekki að hvetja til undanlátssemi, þvert á móti, heldur hins að fara aðeins fram með varkárni og skynsemi og grípa ekki til fljótfærnislegra örþrifaráða, sem við þurfum ekki að grípa til og sem annaðhvort virðast sprottin af því, að menn gera sér ekki grein fyrir alvöru málsins, eða af því, að þeim sé ósárt um, þessum mönnum, þó að skerist í odda milli Íslands og þessara nábúa okkar. Eins og ég hef áður tekið fram, er fyrsta undirbúningsfundi undir hafréttarráðstefnuna nýlokið í Genf, en honum lauk nú fyrir fimm dögum eða 26. marz s.l., og fulltrúar okkar, sem þennan fund sóttu, eru nýkomnir heim. Á þessum fundi gafst tækifæri til að kynnast viðhorfum og afstöðu hinna ýmsu ríkja, og enn betra tækifæri mun gefast á fundunum í sumar. En nú þegar að afloknum þessum fyrsta fundi er það mat okkar íslenzku fulltrúanna á fundinum, að aðstaða Íslands nú hafi verið allt önnur og betri en á ráðstefnunum 1958 og 1960. Nú sé fyrir hendi miklu meira fylgi við að taka raunhæft tillit til hagsmuna strandríkis en þá var. Gildir það fyrst og fremst um hin fjölmörgu nýju ríki, sem bætzt hafa í samfélag þjóðanna síðan 1960, en auk þess hefur afstaða sumra þeirra ríkja, sem lengst hafa barizt gegn sérhagsmunum strandríkis, mjög breytzt til batnaðar frá okkar sjónarmiði. Þau sjónarmið, sem við Íslendingar höfum byggt okkar mál á, þ.e. að taka verði fullt tillit til aðstæðna á staðnum og virða sérstöðu strandríkis, sem byggir afkomu sína á fiskveiðum, eiga nú vaxandi fylgi að fagna. Því hefur verið haldið fram af stjórnarandstöðunni, að nauðsynlegt sé að færa út fiskveiðimörkin áður en til ráðstefnunnar kemur til þess að fyrirbyggja það, að aðstaða okkar verði verri eftir ráðstefnuna en nú er. Virðist þá miðað við það, að ráðstefnan muni e.t.v. ganga frá reglum, sem andstæðar verði hagsmunum strandríkis, og erfiðara yrði þá að gera nauðsynlegar ráðstafanir. Það var greinilegt á fundinum í Genf nú í marz, að straumar liggja ekki þannig. Yfirgnæfandi líkur eru einmitt fyrir því, að hagsmunir strandríkisins verði virtir, og skyldi svo fara, að ekki fáist 2/3 atkv. fyrir lausn á þeim grundvelli er hitt öruggt, að ráðstefnan fer þá út um þúfur án nokkurs samkomulags. Ef svo skyldi fara, verður aðstaða okkar sterkari en nú er, því að þá mun liggja fyrir, svo að ekki verður um villzt, að málstaður okkar mun þá njóta meiri stuðnings á alþjóðavettvangi en nú er hægt að sanna. Er það m.a. vegna þess, að margar þjóðir bíða nú með frekari aðgerðir einmitt til þess að sjá, hvað úr þessari ráðstefnu verður. Raunhæft mat á aðstöðunni í dag leiðir því til þess, að höfuðáherzlu beri að leggja á það, að vandamál okkar verði leyst í lokaáfanga í starfi Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði, sem nú er að hefjast. Hitt verður svo jafnan að hafa í huga, að ef aðstæður breytast verulega á Íslandsmiðum á næstu misserum, að því er varðar sókn á miðin og ástand fiskstofna þar, gæti reynzt nauðsynlegt að gera ráðstafanir þegar í stað, jafnvel fyrir ráðstefnuna, en þau mál verður að hafa í stöðugri athugun. Heildarstefnan verður því að vera tvíþætt: Annars vegar verður að óbreyttum aðstæðum að leggja allt kapp á að færa málstað Íslands fram til sigurs á ráðstefnunni 1973, og hins vegar, að stöðugt sé haft í huga, að grípa verði til ráðstafana fyrr, ef aðstæður á Íslandsmiðum krefjast þess og neyða okkur til þess. Starf Sameinuðu þjóðanna varðandi réttarreglur á hafinu var hafið fyrir tveim áratugum fyrir forgöngu Íslendinga. Mikill árangur náðist með Genfar-ráðstefnunum 1958 og 1960, og nú er lokaspretturinn hafinn. Horfurnar eru þannig, að á ráðstefnunni munum við hafa allt að vinna og engu að tapa. Þetta mat fulltrúa okkar á útlitinu eftir fyrsta fundinn tel ég að lofi góðu um horfurnar fyrir okkar málum.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Athygli jarðarbúa beinist nú í æ ríkara mæli að auðæfum hafsins. Varðandi málefni þess á sér stað hraðfara þróun, sem býður upp á marga möguleika, eins og hæstv. forsrh. vék að í ræðu sinni áðan. Árlegur fiskafli úr skauti hafsins nemur nú um 60 millj. tonna og hefur margfaldazt á tiltölulega skömmum tíma. Samhliða stóraukinni veiði og afkastamikilli veiðitækni hafa menn víða áhyggjur af ofveiði, t.d. á Norður-Atlantshafi. Það er komið á daginn, svo að ekki verður um villzt, að fiskstofnar þola ekki ótakmarkað veiðiálag. Af því leiðir, að alþjóðleg samvinna og skipulagning er nauðsynleg til þess að fyrirbyggja ofveiði og tryggja það, að fiskstofnar gefi framvegis af sér góðan arð og leggi mannkyninu til holla og góða fæðu. Augu manna hafa einnig opnazt fyrir því, að fiskstofnum og öðrum lífverum í hafinu stafar mikil hætta af mengun. Miklir olíuflutningar eiga sér stað með skipum, og fara þannig um höfin um 1.3 þús. millj. tonna af olíu á ári eða meiri hluti allrar þeirrar olíu, sem unninn er úr jörðu. Er talið, að í þeim flutningum tapist árlega um 1 millj. tonna í hafið, en það getur aðeins leyst upp um 1/1000 hluta þess olíumagns. Er nú mikið reynt til þess að finna upp og fullkomna aðferðir til þess að eyða olíu úr hafinu, og á því sviði á sér stað víðtæk alþjóðleg samvinna. Alls konar úrgangsefni, sem í hafið eru látin, eru einnig stórhættuleg lífverum ekki síður en olían, en alþjóðleg samvinna til þess að fyrirbyggja mengun af völdum eiturefna og skolps er rétt í byrjun. Það er fyrst á síðustu tímum, sem mönnum er að verða ljós þessi hætta, en þegar er sýnt, að henni verður ekki bægt frá nema með sameiginlegu átaki margra þjóða. Jafnhliða þeim vandamálum, sem ég hef nú drepið á varðandi hafið, eru mjög á dagskrá á alþjóðlegum vettvangi þau vandamál, er varða hafsbotninn. Í hafsbotninum hafa víða fundizt margir verðmætir málmar í miklu magni. Þar er einnig mikið magn af olíu og jarðgasi. S.l. ár var svo komið, að um 17% af olíuframleiðslu heimsins var unnið úr hafsbotninum á landgrunnum hinna ýmsu landa, en samt er það svo, að rannsóknir á auðæfum hafsbotnsins eru skammt á veg komnar. Það getur gefið hugmynd um þessi auðæfi, að á einum stað í Mexíkóflóa er talið, að séu um 90 þús. millj. tonna af olíu og 45 millj. tonna af gasi. Mörg vandamál þjóða í milli í sambandi við hafsbotninn eru óleyst, svo sem það, hvernig eigi að fyrirbyggja mengun út frá þeirri starfsemi við olíuboranir og annað, sem fram fer á hafsbotninum. Hins vegar voru þjóðirnar fljótari til að setja reglur um skiptingu hafsbotnsins sín á milli en um skiptingu hafsins yfir honum með tilliti til fiskveiða. Þetta höfum við Íslendingar þegar notfært okkur og tryggt okkur réttinn til hafsbotnsins á landgrunninu með lögum frá 24. marz 1969, um yfirráðarétt Íslands yfir landgrunninu umhverfis landið. Til þessa atriðis er vitnað í 2. tölul. þeirrar þáltill., sem stuðningsflokkar ríkisstj. hafa borið fram um réttindi 1slendinga á hafinu umhverfis landið og hér er til umr. Þar er því lýst yfir, að við teljum, að rétturinn til fiskveiða á hafinu yfir landgrunninu eigi að vera óskertur á sama hátt og rétturinn til hafsbotnsins. Mér virðist liggja í hlutarins eðli, að þetta hljóti að vera mjög mikilvægt atriði í sambandi við útfærslu fiskveiðilandhelginnar, ekki sízt vegna þess, að fiskveiðar hafa margfalt meiri þýðingu fyrir lífsafkomu þjóðarinnar en hugsanlegir möguleikar á að ná verðmætum úr hafsbotni í nánd við landið. Einnig tel ég, að þær miklu umræður og samningaumleitanir, sem nú eiga sér stað varðandi þau atriði, sem ég hef lauslega drepið á hér að framan, hljóti óhjákvæmilega að leiða til niðurstöðu, sem verði málstað okkar í landhelgismálinu til styrktar. Ráðstafanir til verndunar fiskstofna munu t.d. verða tvíþættar. Annars vegar verður að þeim staðið með útfærslu fiskveiðilandhelgi, en hins vegar með alþjóðlegum ráðstöfunum til þess að forða vissum tegundum frá ofveiði. Í sambandi við fiskveiðilandhelgina kemur til það sjónarmið, sem við hljótum að leggja megináherzlu á, að fiskveiðar eru veigamesti þátturinn í þjóðarbúskap Íslendinga og undirstaða þess menningarlífs, sem Íslendingar lifa nú á tímum. Þá er þess einnig að geta, að með stöðugt vaxandi tækni færast hagnýtingarmörk til fiskveiða út á meira dýpi og lengra frá ströndum, en slík mörk verða áreiðanlega að einhverju leyti höfð til viðmiðunar, þegar þjóðirnar ákveða skilgreiningu á því, hvað sé landgrunn. Þess vegna finnst mér hyggilegt að hafa í þessu tilliti nokkurt svigrúm, eins og gert er í I. tölul. þáltill. stjórnarflokkanna, þegar stefna Íslands í landhelgismálinu er mörkuð í megindráttum. Þar er svo ráð fyrir gert, að skilgreining á landgrunni Íslands verði miðuð við sem næst 400 m jafndýpislínu, möguleg hagnýtingarmörk, eða 50 mílur eða meira frá grunnlínum umhverfis landið, eftir því sem frekari rannsóknir segja til um, að hagstæðast þyki. Nú er rætt um 400 m jafndýpislínu. En þegar landgrunnslögin voru sett árið 1948, var gengið út frá 200 m jafndýpislínu. Þannig breytast viðhorfin með árunum. Nú er það engan veginn fjarstætt að miða hagnýtingarmörk við allt að 1000 m dýpi. Með hliðsjón af þessu m.a. tel ég, að Alþ. megi ekki binda hendur fulltrúa Íslands um of, þegar þeir mæta á þeim mörgu alþjóðlegu fundum, sem fram undan eru og fjalla munu um þessi mál. Varðandi mengunina, sem fjallað er um í 3. lið till., tel ég fráleitt að einskorða rétt okkar til að fyrirbyggja hana við ákveðinn mílufjölda, eins og gert er í þáltill. prófessors ólafs Jóhannessonar o.fl. um landhelgismál, sem einnig er hér til umr. Á því sviði verður alþjóðlegt samstarf áhrifaríkast, og skiptir ekki höfuðmáli, hversu stórt hafsvæði við tökum að okkur til umsjónar. Í sambandi við þáltill. hv. stjórnarandstæðinga vil ég annars segja þetta: Það ber að harma það, að Framsfl.. Alþb. og SF skyldu ekki fallast á það sjónarmið, að gæfulegast væri fyrir þjóðina, að í landhelgismálinu ríkti alger eining um þá stefnu, sem Alþ. markar. Eftir þessu var vissulega leitað við þá, eins og fram hefur komið í þessum umr. Landhelgismálið er hvort tveggja í senn innanríkis- og milliríkjamál, og fylgir því mestur vandi að því er tekur til hins síðara. Þess vegna er þjóðareining um aðgerðir okkar mikilvægari en flest annað. Þetta vita forsprakkar stjórnarandstöðuflokkanna jafn vel og aðrir, en þeir hafa að þessu sinni kosið að setja flokkshagsmuni ofar þjóðarhagsmunum, og er það ekki í fyrsta skipti. Skýringin á þessu atferli blasir við. Kosningar eru fram undan, og nú á að beita því agni fyrir hv. kjósendur í kosningunum til Alþingis þann 13. júní n.k., að þjóðinni verði færð 50 mílna landhelgi og 100 mílna mengunarlögsaga á silfurfati frá og með t. sept. næsta ár. Það á svo samkv. kenningum Ólafs Jóhannessonar lagaprófessors og félaga hans að vera okkar mesti styrkur á alþjóðaráðstefnunni árið 1973 um réttarreglur á hafinu, að af okkar hálfu sé allt saman búið og gert og í raun og veru höfum við ekkert frekar um að tala við aðrar þjóðir varðandi þessi efni. Getur það verið, að sá prófessor Ólafur Jóhannesson, sem slíkt lætur frá sér fara, sé kennari í alþjóðarétti við Háskóla Íslands? Jafnframt leggja prófessor Ólafur og félagar hans áherzlu á að réttlæta sjálfa sig í tillögugerð sinni og taka þá upp þann þráð, sem þeir spunnu árið 1961. Það ár viðurkenndu Bretar 12 mílurnar eftir langvinnar og harðar deilur og mestu átök, sem Íslendingar hafa nokkru sinni lent í við aðra þjóð. Það ár var grunnlínustöðum breytt og landhelgin aukin um rúmlega 5 þús. ferkm. Voru þau svæði, sem aukningin tók til, aðalhrygningarsvæði nytjafiska við Ísland og mikilsverðar ungfisksstöðvar. Það ár var Bretum og fleiri þjóðum tilkynnt, að áfram yrði unnið að útfærslu landhelginnar við Ísland á grundvelli samþykktar Alþingis frá 5. maí 1959. Verði frekari útfærsla tilkynnt með sex mánaða fyrirvara, og rísi ágreiningur um ráðstafanir okkar, skulu þær bornar undir alþjóðadómstólinn. Það ár var stjórnarandstaðan ófyrirleitnari í áróðri sínum en oftast áður eða síðar. Síður Tímans og Þjóðviljans voru svartar af svika- og landráðabrigzlum. M.a. stóðu í Tímanum þessi orð: „Svikul íhaldsstjórn hefur kropið erlendu ofbeldi og fallizt á smánarsamning, sem stofnar til tjóns og hættu og niðurlægir þjóðina í augum heimsins.“ Samningurinn við Breta átti í einu og öllu að vera haldlaus, veiðileyfin á svæðinu milli 6 og 12 mílna yrðu framlengd o.s.frv., o.s.frv. En hættulegast af öllu átti það ákvæði að vera, að Íslendingar skyldu lýsa því yfir, að í gerðum sínum framvegis mundu þeir taka nokkurt tillit til annarra og að þeir væru reiðubúnir til þess að láta dómstól skera úr ágreiningi, er rísa kynni. Þessi atriði eru enn í dag mesti þyrnir í augum lagaprófessorsins og félaga hans, eins og fram kom í ræðu Björns Jónssonar hér áðan. Þessi atriði á sem sé að ógilda. Það er 1. tölul. og þungamiðjan í þáltill. þeirra félaga. Þannig taka þeir upp þráðinn frá 1961, þótt reynslan hafi sýnt og sannað, að allt þeirra tal þá voru blekkingar og markleysur. Sérstaklega er þetta áberandi að því er snertir lagaprófessor Ólaf Jóhannesson. Hann sagði eftirfarandi orð þann 14. nóv. 19b0 í Ed., þegar landhelgismál voru þar til umr.: „Ég verð að segja og vil láta það koma fram í sambandi við þetta, að ég tel raunar eina veikleikamerkið í okkar málstað hér vera það, ef rétt er hermt, að við höfum neitað að leggja þetta mál til úrlausnar hjá alþjóðadómi.“ Síðar í sömu ræðu sagði prófessor Ólafur Jóhannesson þau orð, sem hæstv. forsrh. vitnaði til áðan, um það, að smáþjóð eigi sér ekki annars staðar frekar skjóls að vænta en hjá alþjóðasamtökum og alþjóðastofnunum, af því að hún hafi ekki valdið til þess að fylgja eftir sínum ákvörðunum eins og stórveldin, og þess vegna hefði að hans viti hvert eitt spor í þessu máli átt að vera þannig undirbúið, að við hefðum verið við því búnir að leggja það undir úrlausn alþjóðadómstóls. Þegar prófessor Ólafur Jóhannesson talar þannig, þá geta menn freistazt til að trúa því, að hann sé kennari í alþjóðarétti við Háskóla Íslands. Fróðlegt verður svo að heyra, hvernig hann hagar orðum sínum hér á eftir, en staðreynd er, að allar aðgerðir Íslendinga í fiskveiðilögsögumálinu hafa byggzt á réttargrundvelli, og það hefur jafnan verið okkar styrkur og forsenda unninna sigra. Megi svo áfram verða. Þegar prófessorinn flutti þá ræðu, sem ég vitnaði til hér að framan, var hann að tala um frv. allrar stjórnarandstöðunnar í Ed., sem miðaði að lögfestingu grunnlínustaða samkv. reglugerð frá 1958. Töldu þeir þá vonlausa þá grunnlínubreytingu, sem fékkst með samningunum við Breta og Þjóðverja 1961. Sýndi sú till. hvort tveggja skammsýni og fljótfærni stjórnarandstöðunnar, og því miður ber sú þáltill. þeirra, sem hér liggur fyrir, sömu einkenni. Með samþykkt hennar yrði ekki lagður traustur grundvöllur að frekari útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Farsæl framvinda landhelgismálsins er öðru fremur undir því komin, að ábyrgir aðilar forðist öll gönuskeið. Því miður hefur forusta Framsóknar fyrr og nú látið það henda sig að setja áróðurssjónarmiðin ofar öðrum í hamslausu kapphlaupi við kommúnista um það, hvor flokkurinn megi sín betur í stjórnarandstöðunni. Í þessu kapphlaupi hefur fræðimennsku og réttsýni prófessors Ólafs Jóhannessonar miskunnarlaust verið ýtt til hliðar af áróðursmeisturum eins og Þórarni Þórarinssyni. En prófessorinn hefur enn eitt tækifæri til að sýna af sér manndóm og röggsemi. Báðum þeim þáltill., sem hér eru ræddar í kvöld, verður vísað til utanrmn. að umr. lokinni. Þar gefst enn eitt tækifæri til þess fyrir Framsókn að taka höndum saman við stjórnarflokkana í þessu lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Verður fróðlegt að fylgjast með því, hvort Framsókn tekur sig á í málinu. Einnig gæti hugsazt, að Frjálslyndir og vinstri sinnaðir bættu ráð sitt, en af kommúnistum er ekki mikils að vænta. Till. stjórnarflokkanna markar skýra og djarfa stefnu í landhelgismálinu, sem gengur á vissan hátt lengra en till. stjórnarandstöðunnar. Það verður mikið og vandasamt viðfangsefni fyrir hverja þá stjórn, sem við tekur að afstöðnum kosningum, að framfylgja þeirri stefnu. Þáttur Emils Jónssonar utanrrh. í mótun stefnunnar er mikilvægur. Undir forustu hans hefur á undanförnum árum markvisst verið unnið að því að kynna öðrum þjóðum málstað okkar og sjónarmið, og hefur mikið áunnizt. Því starfi þarf að halda áfram á mörgum vígstöðvum, og er það sannfæring mín, að það muni bera ríkulegan ávöxt. Hvort svo verður árinu fyrr eða seinna, skiptir ekki meginmáli, en mikilvægt er, að við náum settu marki án stórátaka og illinda við aðrar þjóðir. Málstaður okkar í landhelgismálinu mun sigra, þrátt fyrir andstöðu stórveldanna í austri og vestri, og það er aðalatriðið. Ég þakka áheyrnina. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég held, að stækkun landhelginnar sé stærsta mál þjóðarinnar um þessar mundir. Þar er ekki um neina stundarhagsmuni að ræða, heldur framtíðaröryggi þjóðarinnar og jafnvel tilverugrundvöll, því að um langa framtíð mun lífsafkoma Íslendinga byggjast öðru fremur á fiskveiðum og hagnýtingu sjávarafla. Vegna breyttra aðstæðna er 12 sjómílna landhelgi orðin allsendis ófullnægjandi. Útfærsla fiskveiðimarkanna og skynsamleg hagnýting landgrunnsfiskimiðanna er lífshagsmunamál fyrir þjóðina. Um það verður naumast deilt á innlendum vettvangi. En nauðsyn okkar er aðeins önnur hlið þessa máls. Hin hliðin er rétturinn. Hver er hinn lagalegi réttur okkar til að stækka fiskveiðilandhelgina einhliða eftir þörfum? Það er hin stóra spurning, sem samhljóða svör fást varla við, því að skoðanir þjóða eru skiptar um það, hverjar skorður alþjóðalög setja einstökum ríkjum í þessu efni. Auk þess koma hér til landhelgissamningarnir við Breta og Þjóðverja frá 1961, sem fela í sér sérstakar og óvenjulegar kvaðir. Landhelgismálið er ekki aðeins innanríkismál, heldur öðrum þræði utanríkismál. Þess vegna er okkur vandi á höndum, og þess vegna er landhelgismálið enginn leikur við að fást, heldur erfitt mál og vandasamt. Af því höfum við reynsluna. Á því þarf vissulega að halda með djörfung og festu, en líka hæfilegri gætni. Vegna þess hversu landhelgismálið er vandasamt og vegna væntanlegrar utanaðkomandi andstöðu er mikil nauðsyn, að um aðgerðir í málinu sé sem mest samstaða. Að baki aðgerðum þarf helzt að standa einhuga þjóð. Á það hefur Framsfl. jafnan lagt ríka áherzlu. Þess vegna voru það rétt vinnubrögð, er sett var á stofn samstarfsnefnd stjórnmálaflokkanna til þess að kanna, hvort samstaða gæti ekki náðst þeirra í milli um markmið og leiðir í landhelgismálinu. Því miður hefur ekki tekizt að ná samkomulagi allra flokka um málið. Stjórnarflokkarnir voru ekki á þessu stigi reiðubúnir til ákveðinna og afgerandi ákvarðana. Þeir vildu skjóta slíkum ákvörðunum á frest, svo sem framlögð þáltill. þeirra ber vitni um. Samt er það síður en svo að mínum dómi, að starf landhelgisnefndarinnar hafi orðið árangurslaust. Það hefur stuðlað að og leitt í ljós, að allir flokkar virðast sammála um viss grundvallaratriði varðandi landhelgismálið, svo sem t.d. að næsti áfangi, hvenær sem að honum kemur, miðist við það, að fiskveiðilandhelgin verði a.m.k. 50 sjómílur, eða sem sagt, taki til fiskimiða landgrunnsins, að sett skuli sérstök mengunarlögsaga og allir þingflokkar skuli hafðir með í ráðum, þegar fjallað er um þetta mál. Mér finnst ástæða til að undirstrika þetta, því að þrátt fyrir allan ágreining mega þau atriði ekki gleymast, sem allir virðast þó sammála um, og ég held, að í raun og veru séum við allir Íslendingar sammála um markmið í landhelgismálinu, þó að skoðanir séu skiptar um leiðir og hraða í aðgerðum. En það er einkum tvennt, sem ber á milli stjórnarandstöðuflokkanna og stjórnarflokkanna í þessu máli. Við viljum tafarlausar aðgerðir og að ný fiskveiðimörk taki gildi eigi síðar en í sept. næsta ár. Stjórnarflokkarnir vilja enn láta sitja við fallegar yfirlýsingar, en fresta öllum endanlegum aðgerðum og ekki binda sig til eins eða neins á þessu stigi. Við viljum segja upp landhelgissamningunum við Breta og Þjóðverja, af því að við teljum kvaðir þeirra óeðlilegar og til þess fallnar að torvelda nauðsynlegar aðgerðir í landhelgismálinu. Stjórnarsinnar vilja halda dauðahaldi í bindingarákvæði þessara samninga og þá líklega annaðhvort af því að þeir telja þá óuppsegjanlega eða bindingarákvæði þeirra séu ekki varhugaverð. Þegar þrautreynt var í landhelgisnefndinni, að full samstaða gat ekki á þessu stigi náðst um aðgerðir, hlaut málið að koma til kasta Alþ. Hafa nú eins og kunnugt er verið lagðar tvær till. fyrir Alþ. um málið, önnur frá stjórnarandstöðunni, hin frá ríkisstj. Það er að mínum dómi mikilvægt, að samstaða skuli hafa náðst um þetta mál á milli stjórnarandstöðuflokkanna. Það sýnir vilja manna til samstarfs um þetta mál, hvað sem ágreiningi um önnur mál líður. Till. stjórnarandstöðuflokkanna hefur verið birt, og ég tel því ekki ástæðu til að lesa hana hér. Kjarni hennar er sá, að nú þegar skuli hafizt handa um stækkun fiskveiðilandhelginnar, þannig að hún taki til fiskimiða landgrunnsins og verði 50 sjómílur frá grunnlínum allt í kringum landið, og komi sú stækkun til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. næsta ár. Það skref, sem hér er lagt til, að stigið sé, er í fullu samræmi við fyrri yfirlýsingar og aðgerðir Íslendinga og eðlilegt framhald þeirra. Lögin um vísindalega verndun fiskimiða landgrunnsins, sem sett voru árið 1948, eru byggð á þeirri forsendu, að landgrunnið tilheyri íslenzku yfirráðasvæði. Og árið 1969 voru á grundvelli alþjóðasamþykktar sett lög um yfirráðarétt íslenzka ríkisins yfir hafsbotninum á landgrunninu umhverfis Ísland. Og það er auðvitað eðlilegt og rökrétt, að rétturinn til hafsbotnsins og auðæfa sjávarins yfir honum fylgist að. Önnur niðurstaða er í raun og veru andstæð heilbrigðri skynsemi. Samt er það staðreynd, að í dag skortir mikið á, að þessi skilningur eigi nægu fylgi að fagna. Margar þjóðir, þ. á m. stórþjóðir, eru honum andvígar. En ég trúi ekki öðru en honum vaxi fylgi. Enn fremur má nefna yfirlýsingar íslenzkra stjórnarvalda, Alþ. og ríkisstj., bæði frá 1959 og 1961 um rétt til landgrunnsins og öflun viðurkenningar annarra þjóða á þeim rétti. Sama sjónarmið kom fram í orðsendingu ríkisstj. til þjóðréttarnefndarinnar árið 1952. Hér er því í rauninni aðeins um að ræða framkvæmd margyfirlýstrar stefnu íslenzkra stjórnarvalda. Væntanlega vill enginn halda því fram, að framangreindar yfirlýsingar hafi verið markleysa. Það er réttur hvers ríkis að ákveða sjálft landhelgi sína að því leyti, sem þjóðarétturinn setur þeim ákvörðunarrétti ekki skorður. En þjóðarétturinn er að þessu leyti til ákaflega ófullkominn, og þess vegna deila ríkin um það, hvað þjóðarétturinn leyfi í þessu efni. Og þar eru það oft hagsmunirnir, sem mestu ráða um afstöðuna, og rétturinn er skoðaður frá því sjónarhorni. En það er held ég staðreynd, hvort sem mönnum líkar hún betur eða verr, að það eru ekki til neinar viðurkenndar þjóðréttarreglur um víðáttu landhelgi. Ríkin ákveða landhelgi sína með svo mismunandi móti og hafa jafnan gert, að það er útilokað að halda því fram, að um það hafi myndazt nokkur þjóðréttarvenja. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, bæði af hálfu gamla Þjóðabandalagsins og Sameinuðu þjóðanna, hefur ekki tekizt að fá gerða neina alþjóðasamþykkt eða samning um víðáttu landhelgi. Ráðstefnurnar 1930, 1958 og 1960 hafa allar að því leyti til orðið árangurslausar. Hér er eigi heldur við að styðjast nein fordæmi frá alþjóðadómstóli. Skoðanir þjóðréttarfræðinga á því, hver vera ætti víðátta landhelgi, hafa verið mjög breytilegar frá einum tíma til annars. Ég held þó, að fullyrða megi, að skoðanir þeirra hafi yfirleitt færzt í þá átt að viðurkenna rýmri landhelgi en áður. Í framkvæmd hefur réttarþróunin gengið í sömu átt. Árið 1952 heyrði það til undantekninga, að gert væri ráð fyrir stærri landhelgi en 4 sjómílum. Sex árum síðar var hægt að færa út í 12 sjómílur, m.a. vegna þess álits, sem þá var komið frá þjóðréttarnefndinni. Síðan hafa mörg ríki fært landhelgi sína út, og yfir 20 ríki hafa ákveðið stærri landhelgi en 12 sjómílur, sum jafnvel allt upp í 200 sjómílur. Þessi réttarþróun byggist vitaskuld á þörfum þjóðanna vegna breyttra aðstæðna af völdum nýrrar tækni, stækkandi skipa og aukinnar sóknar. Sjálfsagt hafa komið fram mótmæli gegn 200 sjómílna landhelgi. En mér er ekki kunnugt, að gripið hafi verið til neinna verulegra gagnaðgerða gegn þeim ríkjum, sem lengst hafa gengið í landhelgisútfærslu. Þegar litið er til réttarframkvæmdarinnar og þess, hve efni þjóðaréttarins er hér óljóst, get ég ekki séð, að hægt sé að halda því fram með rökum, að þjóðréttarreglur séu því til fyrirstöðu, að Íslendingar færi fiskveiðilandhelgi sína út í 50 sjómílur. Það er því að mínum dómi fráleitt að telja slíka útfærslu brot á alþjóðalögum. En sérstaka áherzlu vil ég leggja á það, að vegna sérstöðu sinnar og lífshagsmuna hljóta Íslendingar í þessu efni að eiga þann rétt, sem þjóðir geta mestan átt. Það er kjarni málsins. Það er sterkasta röksemd okkar fyrir útfærslu. Þau rök hljóta að hafa áhrif á almenningsálitið í heiminum, og fram hjá því geta alþjóðastofnanir ekki heldur gengið. En þó að mér finnist rök þessi góð og gild, þýðir ekki að neita því, að uppi eru önnur sjónarmið og aðrar skoðanir og þá ekki hvað sízt á meðal gamalla forréttindaþjóða. Það þarf því enginn að ætla, að umsvifalaust verði fallizt á málsástæður okkar, og það er meira en vafasamt, að alþjóðadómstóllinn í Haag mundi fallast á þau sjónarmið, sem ég hef sett hér fram. Við skulum þess vegna alveg reikna með því, að það geti reynzt þungur róður að settu marki. Því meiri þörf er á því, að þjóðin standi einhuga að ákvörðun um 50 sjómílna landhelgi, en það er að þessu sinni hæfilegt skref að mínum dómi. Í tillögu okkar stjórnarandstæðinga er gert ráð fyrir því, að stækkun fiskveiðilandhelginnar komi til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972. Með því er tryggt, að hún komi til framkvæmda, áður en fyrirhuguð ráðstefna um réttarreglur á hafinu kemur saman, en henni er m.a. ætlað að fjalla um víðáttu landhelgi. Við teljum óvarlegt að fresta ákvörðun fram yfir þessa ráðstefnu. Á þessu stigi verður auðvitað ekkert fullyrt um það, hverjar niðurstöður verða á þeirri hafréttarráðstefnu. Auðvitað vonum við, að þær verði hagstæðar okkar sjónarmiðum og að viðurkennd verði heimild ríkja til að ákveða sem víðtækasta landhelgi. Að þeirri þróun þjóðaréttar ber okkur að stuðla á allan hátt, bæði með eigin aðgerðum fyrir ráðstefnuna og með samstarfi við þær þjóðir, sem berjast fyrir sem stærstri fiskveiðilandhelgi, svo sem lagt er til í till. okkar, og við framsóknarmenn höfum reyndar áður gert till. um. En málstað þeirra þjóða styðjum við einmitt bezt með því að sýna samstarfsvilja okkar í verki og stækka fiskveiðilögsöguna fyrir ráðstefnuna. Því fleiri ríki, sem hafa ákveðið stærri landhelgi en 12 mílur, áður en ráðstefnan hefst, því minni líkur eru til þess, að 12 sjómílna reglan verði staðfest á ráðstefnunni sem alþjóðalög. En við vitum, að það er einmitt yfirlýst markmið voldugustu stórþjóðanna. Áhrif þeirra geta orðið nokkuð mikil á ráðstefnunni. Þess vegna megum við ekki loka augunum fyrir þeim möguleika, að svo kunni að fara, að 12 sjómílna reglan hljóti þar staðfestingu, en í því falli gæti það haft sína þýðingu að hafa þegar fært út fiskveiðimörkin, því að e.t.v. yrði tekið tillit til þess og rýmri landhelgi, sem komin væri til framkvæmda, látin haldast. Hitt er einnig hugsanlegt, að ráðstefnan ráði ekki við hin viðamiklu verkefni sín, henni verði að einhverju leyti frestað eða ný ráðstefna kvödd saman síðar. Biðin gæti því orðið nokkuð löng, og svo getur ráðstefnan orðið árangurslaus, eins og hinar fyrri. Af ástæðum þeim, sem hér hafa verið greindar, teljum við sjónarmið ríkisstj. að því er þetta varðar óráðleg og algjörlega óviðunandi, en í till. hennar er endanlegum ákvörðunum og framkvæmdum öllum slegið á frest um óákveðinn tíma eða a.m.k. fram yfir fyrirhugaða ráðstefnu. Vitaskuld segir það alls ekkert um endanlegar ákvarðanir um gildistöku fiskveiðimarka, þó að semja eigi frv. um landhelgi og leggja það fyrir næsta Alþ. Það gæti bara reynzt snuð. Í till. ríkisstj. eru sem sagt allar dyr látnar standa opnar. Ég vek athygli á því, að með tímasetningunni 1. sept. 1972 á að fást nægilegt svigrúm til nauðsynlegs undirbúnings. Hér er því ekki verið að hrasa að neinu fyrirhyggjulaust. En að réttu lagi ættu auðvitað margar undirbúningsaðgerðir þegar að hafa verið gerðar. Að því hefði stjórnin átt að vinna. Auðvitað er ég ekki með þessu að segja, að endilega þurfi að bíða til 1. sept. 1972, því fer fjarri. Ef við erum tilbúnir fyrr og erum lausir undan landhelgissamningunum við Breta og Þjóðverja, þá er ekki eftir neinu að bíða. Hér er aðeins um lokamark að ræða. Við teljum, að eðlilegur undanfari útfærslunnar sé sá, að Ísland segi upp landhelgissamningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja. Því er í till. okkar lagt til, að þeim samningum sé sagt upp. Samningar þeir hafa með réttu verið kallaðir nauðungarsamningar. Samt sem áður voru þeir gerðir af réttum stjórnarvöldum og á löglegan hátt. Þeir verða því ekki virtir að vettugi, enda hlýtur það að vera eitt fyrsta boðorð Íslendinga að standa við allar skuldbindingar gagnvart öðrum þjóðum. En í samningum þessum skuldbinda Íslendingar sig til að tilkynna samningsaðilum um fyrirhugaða landhelgisútfærslu með sex mánaða fyrirvara, áður en kemur til framkvæmda, og að hlíta úrskurði alþjóðadómstólsins um lögmæti slíkrar útfærslu, ef um hana kemur til ágreinings og annar hvor samningsaðili ber málið undir dóminn. Þessi ákvæði eru bæði óviðeigandi og óvenjuleg. Það er óviðeigandi að játast undir slíka tilkynningarskyldu og getur opnað leið fyrir einhvers konar samningaumleitunum og óeðlilegum utanaðkomandi þrýstingi. Það er óeðlilegt að binda sig þannig fyrir fram gagnvart einstöku ríki og áður en nokkuð er vitað, hvernig ágreiningurinn er vaxinn, til að hlíta úrskurði alþjóðadómstóls. Það er hætt við, að slíkt ákvæði verki sem hemill á aðgerðir íslenzkra stjórnarvalda í landhelgismálum, og í mínum huga er enginn efi á því, að það er brezki samningurinn, sem nú heldur aftur af ríkisstj. í málinu. Þess vegna er skynsamlegast að segja þessum samningum upp og losa sig þannig undan bindingarákvæðum þeirra. Nú er það að vísu svo, að í þessum samningum eru engin uppsagnarákvæði. Samt verður því naumast haldið fram, að þeir eigi að gilda um alla eilífð. Ég held, að slíkum samningum verði a.m.k. sagt upp með hæfilegum fyrirvara vegna brostinna forsendna, enda þótt engin bein uppsagnarákvæði séu í þeim. Ég hygg einmitt, að fyrir því sé gert ráð í samþykkt um milliríkjasamninga, sem þjóðréttarnefndin samdi uppkast að á sínum tíma. En við viljum einmitt byggja uppsögnina á lífshagsmunum þjóðarinnar og breyttum aðstæðum frá því að samningarnir voru gerðir, þ.e. á brostnum forsendum. Vel má vera, að þennan skilning megi eitthvað hártoga og um hann verði deilt, en ég held, að önnur niðurstaða sé andstæð heilbrigðri skynsemi. Við viljum sem sagt byrja á því að segja þessum samningum upp með hæfilegum fyrirvara. Er sjálfsagt að leita ráða hinna fróðustu manna um það, hvað sé hæfilegur fyrirvari. Auðvitað er rétt að byrja á því að ræða við þessar þjóðir, og má vel vera, að þær vildu þá fallast á að leysa okkur undan þessum kvöðum, og þyrfti þá ekki til neinnar uppsagnar að koma. Að gefnu tilefni vil ég taka það sérstaklega fram og leggja á það áherzlu, að mér hefur vitaskuld aldrei til hugar komið, að Íslendingar gætu látið svo sem þessir samningar væru ekki til. Stjórnarflokkarnir vilja ekki segja þessum samningum upp. Að sjálfsögðu má færa fiskveiðimörkin út, þrátt fyrir samningana, m.a. 50 sjómílur út frá grunnlínum. Við því er ekkert bann í samningunum. En stjórnarsinnar hljóta þá að gera ráð fyrir því að eiga það undir úrskurði alþjóðadómstólsins, hvort sú útfærsla sé lögleg eða ekki. Ég persónulega tel málstað Íslands svo góðan, að ég vil gjarnan trúa því, að niðurstaða dómsins yrði Íslandi hagstæð. Enda getur enginn fullyrt um niðurstöður fyrir fram, þegar við engar skýrar réttarheimildir er að styðjast. En hitt veit ég, að færustu þjóðréttarfræðingar eru þeirrar skoðunar, að dómstóllinn mundi ekki, eins og sakir standa og hann er skipaður í dag, fallast á að viðurkenna 50 sjómílna fiskveiðilandhelgi. Ég tel fráleitt að virða álit slíkra manna að vettugi. Ég held því, að menn verði að horfast í augu við það, hvort sem þeim þykir það ljúft eða leitt, að því fylgir mikil áhætta, eins og málin standa í dag, að leggja spurningu um lögmæti 50 sjómílna landhelgisútfærslu undir úrskurð alþjóðadómstólsins. Auðvitað eiga dómendur alþjóðadómstólsins að vera óháðir og eru það sjálfsagt, en óhjákvæmilega eru þeir háðir kenningum, sem þeir hafa lært í heimalandi sínu og litaðar eru af þeim viðhorfum, sem þeir hafa alizt upp við. En landhelgismálið er ekki bara lagaspurning. Það er pólitískt mál. Voldugustu stórþjóðir eru andsnúnar okkar sjónarmiðum, og þegar þannig stendur á, verður valdið stundum réttinum yfirsterkara. Í till. okkar er lagt til, að mengunarlögsaga sé ákveðin 100 sjómílur og sú ákvörðun þegar í stað tilkynnt öðrum ríkjum. Þarf naumast að fjölyrða um nauðsyn þess eins og á stendur. Eins og áður er sagt, er þáltill. ríkisstj. fyrst og fremst um samningu frv. um réttindi yfir landgrunninu og hagnýtingu auðæfa þess. Þar eru nefnd ýmis atriði, sem frv. á að fela í sér eða taka afstöðu til. Það er furðulegt tómlæti af stjórnarflokkunum að hafa ekki þegar gert upp hug sinn í þeim efnum. Frv. á að leggja fyrir næsta Alþ., en lengra ná fyrirætlanir stjórnarflokkanna ekki. Ekki orð um það, að frv. skuli afgreitt á næsta þingi, því síður vikið að gildistöku slíkra laga og ekkert um það sagt, hvorki í till. sjálfri né í grg., hvenær hugsanlegt sé, að stækkun landhelginnar komi til framkvæmda. Í till. eru því allir endar lausir, að því er landhelgina varðar. Það er sagt, að ráðrúm þurfi til að kynna sjónarmið Íslendinga og afla viðurkenningar annarra þjóða á þeim. Það hefur stjórnin átt að gera á undanförnum áratug. Það segist hún einnig hafa verið að gera, a.m.k. í kyrrþey, og sannleikurinn er auðvitað sá, að íslenzkir embættismenn og fulltrúar Íslands erlendis hafa verið að vinna að þessu. Það virðist því ekki þörf á neinu frekara ráðrúmi en gert er ráð fyrir í till. okkar. Að því leyti, sem í till. stjórnarinnar er vikið að friðunaraðgerðum, þá er rétt að taka það fram, að um það efni er enginn ágreiningur, að þörf sé friðunaraðgerða utan núgildandi fiskveiðimarka, en rétti strandríkis til friðunaraðgerða á einhliða grundvelli utan landhelgi eru þröngar skorður settar. Það er hætt við, að þær mæti ekki síður mótspyrnu en stækkun fiskveiðilögsögunnar. Vegna þess, hve tillaga ríkisstj. er óákveðin og afslepp, er rétt að beina nokkrum spurningum til talsmanna hennar. Þjóðin á rétt á að fá við þeim skýr svör. 1. Telur ríkisstj., að stækkun landhelgi eigi að bíða fram yfir hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna? 2. Telur stjórnin, að landhelgissamningarnir við Breta og Vestur-Þjóðverja séu óuppsegjanlegir? 3. Telur stjórnin ráðlegt að eiga það undir úrskurði Haag-dómstólsins, hvort fiskimið landgrunnsins tilheyri Íslendingum einum? Í niðurlagi þeirrar grg., sem fylgir till. okkar stjórnarandstæðinga, segir svo: „Það er efalaust, að landhelgismálið er eitt allra stærsta mál þjóðarinnar. Því er mikilvægt, að um það mál geti ríkt sem mest þjóðareining. Af þeim ástæðum hafa stjórnarandstöðuflokkarnir frestað því mánuðum saman að leggja tillögur sínar fyrir Alþ., en fulltrúar þeirra í landhelgisnefndinni unnið að því að ná samkomulagi allra flokka um málið. Því miður hefur slík samstaða ekki náðst. Það er von og trú þeirra flokka, sem að þessari till. standa, að hún marki þá stefnu, sem allir flokkar eigi eftir að sameinast um, þótt það hafi ekki tekizt að sinni.“ Með þessum orðum vil ég ljúka máli mínu hér í kvöld, en bæti því við, að það er á valdi þjóðarinnar, á valdi kjósenda að koma því til leiðar. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Í ágúst 1970 samþykktu 20 Suður-Ameríkuríki svo nefnda Lima-yfirlýsingu um réttindi strandríkja til auðæfa hafsins. Í stuttu máli eru meginatriði yfirlýsingarinnar þessi: Það eru landfræðileg, efnahagsleg og félagsleg tengsl á milli sjávar, lands og fólksins, sem byggir strandríki, sem veita íbúum strandríkis skilgetin forréttindi til þess að hagnýta sér náttúruauðæfi hafsvæðisins, bæði sjávar og landgrunns. Réttur strandríkis er því ótvíræður til þess að ákveða landhelgi sína innan skynsamlegra marka með hliðsjón af landfræðilegum og félags- og efnahagslegum aðstæðum og þörfum íbúanna. Eins og fram kom hjá hæstv. utanrrh. áðan, tóku Íslendingar ekki þátt í þessari yfirlýsingu og hafa ekki skrifað undir hana. Líklega er þó engin þjóð svo háð auðæfum hafsins sem Íslendingar. Um það bil þriðjungurinn af þjóðarframleiðslunni er fluttur úr landi, þar af eru um 80–90% fiskur og fiskafurðir. Lífskjör þjóðarinnar byggjast þannig fyrst og fremst á sjávarútvegi, og svo mun verða áfram. Þegar leitað er að nýjum atvinnugreinum, má því aldrei gleymast að styrkja þennan grundvöll. Á þá staðreynd má einnig benda, að sjávarútvegurinn hefur fleytt stjórnlausri viðreisnarskútunni yfir þá hrollvekju dýrtíðar og efnahagsóstjórnar, sem hv. þm. Sjálfstfl., prófessor Ólafur Björnsson, hefur bezt lýst. Á áratugnum 1950–1960 var ötullega að því unnið að styrkja grundvöllinn. Hvert átakið var gert eftir annað. Grunnlínur voru lagfærðar, fært var út í 4 sjómílur og loks mörkin færð þrefalt utar í 12 sjómílur Árið 1958. Við strendur landsins væri eflaust ördeyða nú, ef það skref hefði ekki verið stigið. Á rúmum áratug viðreisnarstjórnarinnar hafa hins vegar litlar sem engar breytingar orðið. Sá áratugur hefur einkennzt af vægast sagt vafasömum yfirlýsingum ráðh. og af störfum sérfræðinga, sem eru að vísu virðingarverð, en hafa verið hindruð af stefnuleysi hæstv. ríkisstj. Einn daginn hefur virzt eiga að vinna að samkomulagi um friðun, þann næsta um skiptingu aflans við Íslandsstrendur á meðal þjóða með svo nefndu kvótakerfi og þann þriðja kórónar hæstv. utanrrh. stefnuleysið með óljósum ræðum á þingum Sameinuðu þjóðanna, sem jafnvel má skilja svo, að við Íslendingar séum reiðubúnir til þess að samþykkja 12 sjómílna fiskveiðilögsögu sem alþjóðareglu, ef við fáum sjálfir einhverja undanþágu, einhvern mola úr hendi stórveldanna, og snúa þannig baki við þeim þjóðum, sem drengilegast hafa barizt fyrir rétti strandríkis til þeirrar fiskveiðilögsögu, sem það þarfnast. Hins vegar hafa á síðustu árum orðið mjög miklar breytingar á fiskveiðum og tækni. Erlendir togarar á Íslandsmiðum eru flestir orðnir hin fullkomnustu skip, sem nota langtum stórtækari veiðitæki en áður þekktust og geta verið við veiðar í næstum því hvaða veðri sem er, og þarf ég ekki að endurtaka það, sem áður hefur verið sagt í þessum umr. um það efni. Áhrifin hafa komið glöggt fram í afkomu fiskstofnanna. Athuganir fiskifræðinga á þorski, sem hafa verið birtar, sýna t.d., að stofninn er í stórri hættu. Því er ljóst, að gera verður róttækar ráðstafanir hið fyrsta, ef takast á að koma í veg fyrir eyðingu fiskstofna með skynsamlegri eigin veiði og friðun og von á að vera um vaxandi afla. Við skulum vona, að allir stjórnmálaflokkar séu orðnir sammála um þetta. Hins vegar eru skiptar skoðanir um leiðir, eins og fram hefur komið. Eins og alþjóð veit, var árið 1961 gerður svo nefndur landhelgissamningur við Breta og Þjóðverja. Þessi samningur hefur verið nefndur nauðungarsamningur. Satt að segja felli ég mig ekki sem bezt við þá skýringu. Þjóðin veit, að sigur hafði unnizt í deilunni. Því getur varla verið um nauðung að ræða. Hitt þykir mér líklegra, að þarna komi fram sá undirlægjuháttur viðreisnarstjórnarinnar við erlent vald, sem síðar hefur hvað eftir annað orðið vart við. Það var harður dómur, en eflaust réttur, sem Hans G. Andersen, aðaltalsmaður ríkisstj. í landhelgismálinu, kvað upp um samninginn við Breta í ræðu á fullveldisdegi okkar Íslendinga, 1. des. s.l. Hann taldi tilgangslaust eins og er að leggja fyrir alþjóðadómstólinn í Haag nokkra útfærslu umfram 12 sjómílur. En eins og kunnugt er, er Bretum hins vegar með samningnum í sjálfsvald sett að leggja ágreining um útfærslu fyrir dómstólinn, eins og hæstv. utanrrh. staðfesti áðan, þótt þetta væri hins vegar æði óljóst í orðum hæstv. forsrh. Það er og skoðun okkar stjórnarandstæðinga, að nauðsynlegt sé að losna undan klafa samningsins. Það á vitanlega að vera á okkar valdi hverju sinni, hvaða mál okkar er lagt fyrir dómstólinn. Því leggjum við til, að samningnum verði sagt upp án tafar. Á síðustu 10 árum hafa, eins og áður er rakið, orðið gífurlegar breytingar á veiðitækni, og fiskstofnar eru í hættu. Forsendur samningsins hafa því gerbreytzt. Það eitt ætti að vera næg forsenda fyrir uppsögn samningsins, ef hennar er þörf. Forsrh. virtist álíta, að um samningsbrot væri að ræða, ef samningnum væri sagt upp. Í samningnum er ekkert ákvæði, sem heimilar uppsögn né bannar. Þeir, sem þægastir eru við Breta, túlka það svo, að samningnum verði ekki sagt upp. Við spyrjum hins vegar, hvort nokkrum detti í hug, að ein ríkisstj. geti skuldbundið þjóð sína ævarandi. Það kemur ekki til mála. Þarna ber afar mikið á milli í till. hæstv. ríkisstj. og okkar stjórnarandstæðinga. Á uppsögn mega íhald og kratar ekki heyra minnzt. Í öðrum lið þáltill. stjórnarandstöðunnar er skýrt tekið fram, að hefjast beri nú þegar handa um að færa út fiskveiðilögsöguna, þannig að hún verði 50 sjómílur frá grunnlínum allt í kringum landið. 50 sjómílna línan er valin sem næsta skrefið, m.a. vegna þess, að hún fylgir fyrir vestan, norðan og austan land allvel 400 m dýptarlínunni, sem telja má að marki landgrunn Íslands, eins og það er eðlilegast. Hún er hins vegar langt fyrir utan þá dýptarlínu við suðurströndina og raunar nokkru víðar. Nauðsynlegt er að fylgja sem mest eðlilegum landgrunnsmörkum. Stórveldin hafa í skjóli máttar síns kastað eign sinni á landgrunn sín eins langt og þau eru nýtanleg, og það verður stöðugt lengra og lengra. óðum vex hins vegar þeirri skoðun fiskur um hrygg, að rétturinn til auðæfa hafsins hljóti að fylgja réttinum til nýtingar hafsbotnsins. Á þetta var m.a. lögð áherzla í athyglisverðum leiðara stórblaðsins New York Times nýlega, þar sem Bandaríkjastjórn var ávítuð fyrir árásir á smáríkið Ecuador, þegar það ríki færði fyrir skömmu út í 200 sjómílur sína fiskveiðilögsögu. Blaðið taldi, að engin heilbrigð skynsemi gæti aðskilið annars vegar réttinn til auðæfa landgrunnsins og hins vegar auðæfa hafsins. Því gæti Bandaríkjastjórn kennt sjálfri sér um útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Í till. hæstv. ríkisstj. er hins vegar mjög óljóst til orða tekið, eins og greinilega kom fram hjá Birgi Finnssyni áðan, þegar hann las till. Þar segir, að miða skuli sem næst við 400 m jafndýptarlínu eða möguleg hagnýtingarmörk eða 50 mílur eða meira. Þannig er raunar öll till. hæstv. ríkisstj. réttnefnd, ef eitthvað er, já, já, nei, nei, frá upphafi til enda. Óvissan á eflaust rætur sínar að rekja til þess, sem kom fram hjá hæstv. forsrh. áðan, þegar hann sagði: „Við erum að hefja viðræður og kynningu á málstað okkar íslendinga.“ Og utanrrh. staðfesti þetta hvað eftir annað í sinni ræðu, þegar hann lagðist gegn útfærslu, áður en farið væri að tala saman. Er furða, þótt þjóðin spyrji: Hvað hafa þessir menn verið að gera allt frá árinu 1959, þegar Alþ. fól ríkisstj. að vinna að framgangi þessa máls? Alvarlegast er e.t.v. það, að ekkert er um það sagt, hvenær útfærslan skuli koma til framkvæmda. Öllum má vera ljóst, að útfærsla fiskveiðilögsögunnar er þegar orðin brýn nauðsyn. Hins vegar er nokkur aðdragandi eðlilegur m.a. vegna þess, að rétt er að segja samningunum við Breta og Þjóðverja upp með nokkrum fyrirvara. Ég tek undir það, að sjálfsagt er að ræða við þessar þjóðir í því sambandi. Öllum ætti einnig að vera ljóst, að við Íslendingar verðum að hafa markað ákveðna stefnu fyrir hina mikilvægu ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna vorið 1973. Loks á þjóðin kröfu á því að fá að vita, hvenær gera má ráð fyrir útfærslu, ekki sízt sjómenn okkar, sem stöðugt eiga í útistöðum við erlenda togara á sínum heimamiðum og verða fyrir gífurlegu veiðarfæratjóni af þeirra völdum. Því leggjum við stjórnarandstæðingar áherzlu á, að útfærslan komi til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972. Þetta er annar meginágreiningurinn milli hæstv. ríkisstj. og stjórnarandstöðunnar. Við leggjum til í 3. tölulið till., að ákveðin verði 100 sjómílna mengunarlandhelgi, eins og Kanadamenn hafa þegar gert. Okkur ber að gera allt, sem við megnum, til þess að koma í veg fyrir mengun hafsins. Vitanlega nær þetta þó aðeins skammt. Eiturefni berast langar leiðir með straumum. Því verðum við jafnframt að vera vakandi og ákveðnir á alþjóðavettvangi í þessu sambandi. Það er ekki nóg að treysta á það, að aðrar þjóðir spyrni við fótum, eins og t.d. frændur okkar Norðmenn gerðu, þegar fréttin barst um þá ætlun þýzku iðnfyrirtækjanna að kasta eiturefnum í hafið á milli Noregs og Íslands. Við getum þakkað öðrum, að svo varð ekki í það sinn. Um þetta er einnig allt á reiki í till. hæstv. ríkisstj. Allir eru sammála um, að leggja beri áherzlu á þjóðareiningu í sambandi við útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Því er lagt til, að samstarfsnefnd þingflokkanna verði komið á fót. Það geta hins vegar ekki verið nein rök fyrir því, að halda eigi Alþ. og þjóðinni allri áfram í óvissu aðgerðarleysisins í þessu mikilvægasta máli hennar. Þjóðin hefur þegar beðið í 12 ár eftir ákveðnum till. hæstv. ríkisstj. Góðir hlustendur. Við útfærslu í 4 sjómílur árið 1952 og í 12 árið 1958 vorum við Íslendingar í sveit forustuþjóða í stækkun fiskveiðilögsögu. Við áunnum okkur þá það alþjóðaálit í þessum málum, sem við höfum búið að. Þessari forustu glötuðum við með samningunum við Breta árið 1961. Síðan hafa aðrar þjóðir haldið fram af dugnaði þeim málstað, sem á að vera okkar, á meðan við höfum tvístigið í kringum stórveldin. Þessari forustu verðum við að ná aftur. Það gerum við með því að segja hið bráðasta upp smánarsamningnum við Breta og marka hið fyrsta stefnu okkar með útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Ég tek undir það, sem fram hefur komið, að frá þeirri stefnu megum við ekki hvika. Þannig ber okkur að leggja lóð okkar á vogarskálina með þeim þjóðum, sem vilja virða sjálfsagðan rétt strandríkisins til auðæfa hafsins. Það verður barátta, en sjálfstæðisbarátta smáþjóðar er ævarandi, og sigur vinnst því aðeins, að með drengskap, áræði og festu sé á málum haldið.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Eitt mesta vandamál í nútíma lýðræðisþjóðfélagi er að tryggja heilbrigða og frjálsa skoðanamyndun. Það tekst misjafnlega, eins og allir vita. Alls konar fjölmiðlar, eins og blöð og fréttastofur, útvarp og sjónvarp og ýmsir fleiri, tilreiða fréttirnar á sinn hátt, og oft er því miður staðreyndum snúið við eða alls óskyldum aukaatriðum flækt inn í málið, þannig að hinn almenni maður áttar sig ekki á neinu eða villist gersamlega á réttu og röngu. Þessa dagana er eitt dæmi af þessu tagi að gerast hér hjá okkur. Landhelgismálið er aftur á dagskrá. Stjórnmálaflokkarnir hafa orðið ósáttir um það, hvað gera skuli í málinu. Tvær till. um málið koma fram á Alþ., önnur frá ríkisstj., hin frá stjórnarandstöðuflokkunum. Ef allt hefði verið með felldu, hefðu blöð, útvarp og sjónvarp átt að skýra afdráttarlaust frá því, um hvað ágreiningur aðilanna snerist. En því var sannarlega ekki að heilsa. Þegar till. ríkisstj. var lögð fram, - en hún var lögð fram nokkru eftir að við í stjórnarandstöðunni höfðum lagt fram okkar till., - gerðist það, að blöð stjórnarflokkanna lýstu till. stjórnarinnar á furðulega villandi hátt. Alþýðublaðið skrifaði með stóru letri: Landhelgin miðist við 60 mílur. Morgunblaðið sagði: Landgrunnsmörkin 50 sjómílur eða meira. Og bæði sögðu blöðin, að till. ríkisstj. gengi í ýmsum greinum lengra en till. stjórnarandstöðunnar, m.a. gerði hún ráð fyrir friðun utan 12 mílna, en á friðun minntist stjórnarandstaðan ekki einu orði. ÖII voru þessi skrif stjórnarblaðanna stórfurðuleg. Innan um öll stóru orðin um 60 mílna landhelgi og sérstaka friðun utan 12 mílna flutu svo setningar um, að í rauninni væri lítill sem enginn ágreiningur um málið milli stjórnmálaflokkanna. Munurinn lægi aðallega í því, að stjórnarflokkarnir væru ábyrgir, en stjórnarandstaðan óábyrg. Þannig var málflutningurinn allur gerður til að rugla fólk. Um kjarna málsins var ekki rætt. Um það, hvað ágreiningi olli milli aðila og hvað til þess leiddi, að landhelgisnefndin klofnaði og tvær till. voru fluttar, um það var forðazt að ræða. - Ágreiningurinn í landhelgisnefndinni var ofur einfaldur og skýr. Við stjórnarandstæðingar töldum óhjákvæmilegt, að nú þegar yrði ákveðin stækkun fiskveiðilandhelginnar, stærð hennar og gildistaka stækkunarinnar. Þetta gat ríkisstj. ekki fallizt á. Hún neitaði að taka ákvörðun um stækkun. Hún vildi bíða og helzt sjá, hvað gerðist á væntanlegri alþjóðaráðstefnu um hafið. Við stjórnarandstæðingar töldum, að rétt væri að lýsa því yfir, að Íslendingar teldu sig ekki bundna af samningunum við Breta og Þjóðverja frá 1961 og því skyldi þeim formlega sagt upp. Ríkisstj. var á móti slíkri yfirlýsingu og á móti því, að samningunum væri sagt upp. Um þetta var ágreiningur í landhelgisnefndinni og um þetta er ágreiningurinn á milli stjórnarflokkanna annars vegar og stjórnarandstæðinga hins vegar, sá ágreiningur, sem fram kemur við flutning tveggja till. um málið á Alþ. Í till. ríkisstj. er hvorki lagt til að stækka fiskveiðilandhelgina út í 50 mílur né út í 60 mílur. Í till. er lagt til, að kosin verði fimm manna nefnd, skipuð fulltrúum allra flokka á þingi, og henni falið að semja frv. fyrir næsta þing. Till. ríkisstj. er með öðrum orðum um það að setja landhelgismálið í eina nefndina enn. Í till. ríkisstj. segir orðrétt: „Skal frv. lagt fyrir næsta Alþ. og m.a. fela í sér eftirfarandi atriði: 1. Skilgreiningu á landgrunni Íslands miðað við sem næst 400 m jafndýpislínu, möguleg hagnýtingarmörk eða 50 mílur eða meira frá grunnlínum umhverfis landið, eftir því sem frekari rannsóknir segja til um, að hagstæðast þyki.“ Hér er um furðulega grautargerð að ræða, og er undravert, að ríkisstj., sem á að hafa kynnt sér undirstöðuatriði landhelgismálsins, skuli senda frá sér slíka endileysu sem þessa. Það þarf enga nefnd til að skilgreina landgrunnið við Ísland. Lög um landgrunnið hafa nýlega verið sett, eða árið 1969, og þar er landgrunnið skýrt á sama hátt og gert er í alþjóðasamþykkt um landgrunnsmál. Að tala um að skilgreina landgrunnið við 400 m dýpi, möguleg hagnýtingarmörk eða 50 mílur, er alveg út í hött. Möguleg hagnýtingarmörk ná langt út fyrir 400 m dýpi og langt út fyrir 50 mílur, svo að hér er verið að hringla með hugtök, sem viðkomendur sýnilega skilja ekkert í. Í öðrum lið till. ríkisstj. segir, að setja skuli ákvæði um óskertan rétt Íslendinga til fiskveiða í hafinu yfir landgrunninu o.s.frv. Ekki er þessi liður till. síður furðulegur en sá fyrsti. Í lögunum frá 1948 er skýrt tekið fram, að íslenzk stjórnvöld geti einhliða sett reglur um allar fiskveiðar á landgrunnshafinu við landið. Samkv. þessum lögum, sem nú eru orðin 23 ára gömul, höfum við gert allar okkar ráðstafanir til friðunar og til stækkunar á fiskveiðilandhelginni síðan lögin voru sett. Samkv. þeim voru dregnar nýjar grunnlínur fyrir Norðurlandi 1950, samkv. þeim var landhelgin færð út í 4 sjómílur og grunnlínum breytt 1952, og samkv. þeim var fiskveiðilandhelgin ákveðin 12 mílur 1958. Nú á það að verða verkefni þingflokkanefndarinnar að endursemja þessi lög og segja með nýju orðalagi, að við einir ráðum yfir fiskveiðunum á þessum stöðum. Í till. ríkisstj. er lagt til, að Alþ. feli ríkisstj. að undirbúa nú þegar friðunaraðgerðir fyrir öllum veiðum á svæðum utan 12 mílna markanna. Slíkur undirbúningur hefur átt sér stað í mörg ár, og till. hafa m.a.s. verið lagðar fram af Íslands hálfu um slíka friðun. Úr henni hefur hins vegar ekkert orðið, vegna þess að ekki hefur verið viðurkennt af öðrum þjóðum, að nægilegar fiskifræðilegar rannsóknir lægju fyrir. Friðun utan 12 mílna, sem bannar jafnt okkur sjálfum sem öðrum allar veiðar á tilteknum svæðum, er alls ófullnægjandi, eins og nú er komið. Það, sem nú skiptir máli, er að taka fyrir alla veiði útlendinga á landgrunnshafinu við landið, svo að Íslendingar einir hafi rétt til fiskveiða í fiskveiðilandhelgi, sem nái 50 sjómílur út frá grunnlínum umhverfis landið. Slík fiskveiðilandhelgi mundi hafa í reynd miklu meiri friðunaráhrif en friðlýsing smærri veiðisvæða utan við 12 mílur, og hún mundi jafnframt gera okkur Íslendingum fært að auka verulega hlutdeild okkar í heildaraflanum, sem veiddur er á miðunum við landið. Það er staðreynd, sem við skulum ekki gleyma, að um langan tíma hafa útlendingar veitt nær helming á móti Íslendingum af þeim fiskafla, sem veiddur hefur verið á miðunum við landið. Þessu hlutfalli þarf að breyta. Íslendingar geta auðveldlega veitt allan þann fisk, sem hér er óhætt að veiða, án þess að fiskstofnunum sé stefnt í hættu. Ég hef nú vikið að öllum helztu efnisatriðunum í till. ríkisstj. um landhelgismálið. Eins og öllum má ljóst vera af því, sem ég hef sagt, og með því að lesa till. með opinni athygli, þá felur till. ríkisstj. ekki í sér neina ákvörðun um stækkun fiskveiðilandhelginnar, ekki neina ákvörðun um stærð hennar, hún segir ekkert til um, hvenær eigi að færa fiskveiðimörkin út. Till. fjallar um nefnd, um að semja þurfi frv., skilgreina eigi landgrunn, rannsaka skuli nýtinguna og undirbúa friðun, sem þó hefur verið í undirbúningi í mörg ár. Þvílík tillaga, drottinn minn! Öllu þessu er hrúgað saman til þess að leiða athyglina frá því, að ríkisstj. vill ekki taka neina bindandi ákvörðun í landhelgismálinu. Hún er ekki viðbúin, hún vill bíða. Hún þarf enn að ræða við útlendinga um málið, þó að hún hafi verið að ræða við þá síðastliðin 12 ár. Allir vita, að ein meginástæðan fyrir því, að ríkisstj. vill enga ákvörðun taka í málinu, er sú, að hún telur sig bundna af samningum þeim, sem hún gerði árið 1961 við Breta og Vestur-Þjóðverja, þar sem því var lýst yfir, að ef upp risi ágreiningur um frekari stækkun fiskveiðilandhelginnar við Ísland, þá skyldi hver samningsaðili fyrir sig hafa rétt til að skjóta málinu til alþjóðadómstólsins. Ef þessir samningar verða látnir standa áfram, ef eftir þeim verður farið, verða Íslendingar eina þjóðin í heiminum, sem er bundin því að láta alþjóðadómstólinn úrskurða um stærð landhelgi sinnar. Varðandi samningana frá 1961 er það raunverulega aðeins samningurinn við Breta, sem skiptir máli. Sá samningur var gerður undir ofbeldishótunum og við aðila, sem hér ráðskaðist með herskip í íslenzkri landhelgi og braut íslenzk lög og reglur. Það er næstum ótrúlegt að heyra það úr munni forsrh. landsins nú, að hann skuli kenna Íslendingum um það, sem gerðist hér, þegar þorskastríðið svo nefnda stóð yfir 1958 og 1959, en forsrh. sagði hér í umr. í kvöld, að til þeirra deilna hefði verið stofnað að ófyrirsynju og af lítilli fyrirhyggju. Svona getur undirlægjuhátturinn náð langt. Samningurinn við Breta verður að skoðast sem nauðungarsamningur og marklaust plagg. Afstaða okkar Alþb.-manna til þessa samnings er sú sama og hún var, þegar samningurinn var gerður. Við teljum, að samningurinn bindi þjóðina á engan hátt. Við teljum, að engin ríkisstj. geti samið um sjálfstæði þjóðar né um lífsafkomu hennar við erlenda ríkisstj., þannig að bindandi geti talizt. Till. okkar stjórnarandstæðinga er jafneinföld og skýr og till. ríkisstj. er ruglingsleg og óljós. Í till. okkar er skýr ákvörðun um stækkun fiskveiðilandhelginnar í 50 mílur umhverfis landið. Þar er ákveðið, að stækkunin taki gildi ekki síðar en 1. sept. á næsta ári. Þar er ákveðið að lýsa yfir 100 mílna mengunarlögsögu, svo hægt sé að setja reglur til að koma í veg fyrir hættulega mengun sjávar, og í till. okkar er því afdráttarlaust lýst yfir, að Íslendingar telji sig ekki bundna af samningunum við Breta og Vestur-Þjóðverja og þeim samningum þar af leiðandi sagt upp að formi til. Tilburðir ríkisstj. til að gera mikið úr till. sinni eru afar skoplegir, og allir takast þeir tilburðir með afbrigðum illa. Þegar Emil Jónsson utanrrh. reynir að skýra skraf sitt um 60 mílna landhelgi, segir hann í viðtali við Alþýðublaðið, orðrétt eftir honum haft í blaðinu: „Mín hugmynd er sú,“ sagði Emil Jónsson, „að ef í ljós kemur, að mögulegt sé fyrir togara og önnur veiðiskip að fiska á hallanum milli 200 og 400 m jafndýpislína, þá verði landhelgin miðuð við þá fjarlægð, þar sem 400 m dýpið er lengst frá landi.“ Þvílík speki! Sem sagt, ef í ljós kemur, að togarar geti fiskað á 200–400 m dýpi, þ.e. á 100–200 faðma dýpi, ef þetta skyldi nú koma í ljós, þá á að miða landhelgina við það. Hvers konar rugl er þetta eiginlega? Veit Emil Jónsson, sem þó hefur verið sjútvrh. í mörg ár, ekkert um það, hvernig veiðum íslenzkra togara er háttað né hvar þeir yfirleitt veiða? Eða getur utanrrh., sem hefur á hendi forustu í ríkisstj. í landhelgismálinu, sagt hvaða endileysu sem er, án þess að aðrir ráðh. veiti því svo mikið sem athygli? Stækkun fiskveiðilandhelginnar er orðin aðkallandi nauðsyn. Fleiri og stærri skip sækja á miðin við landið. Fiskiskipafloti okkar stækkar, og floti útlendinganna gerir það líka. Skipin eru búin margfalt afkastameiri veiðitækjum en áður var, hættan á ofveiði fer því vaxandi. Við megum því ekki draga öllu lengur að stækka fiskveiðilögsöguna við landið. Önnur ástæða knýr einnig á. Ákveðin er alþjóðleg ráðstefna á vegum Sameinuðu þjóðanna um hafið. Ráðgert er, að hún verði haldin árið 1973. Vitað er, að öll stórveldin, sem þar mætast, munu berjast hart fyrir því, að settar verði reglur um, að hámark landhelgi verði 12 sjómílur. Þessum stórveldum fylgja allar þjóðir Evrópu og margar þjóðir annars staðar að úr heiminum. Það er að vísu einnig vitað, að margar aðrar þjóðir munu standa gegn því, að slíkar reglur verði settar, en úrslitin eru öldungis óviss. Og breytir þar engu um, þó að utanrrh. Íslands hafi ekki gert sér grein fyrir því. Það væri hrapalleg skyssa af okkur Íslendingum að bíða fram yfir ráðstefnuna með stækkun landhelginnar. Sú bið gæti orðið til þess, að við yróum að bíða lengi, þar til talið yrði fært að ráðast í einhliða útfærslu. En getum við þá fært fiskveiðilandhelgi okkar út í 50 mílur með einhliða yfirlýsingu? munu ýmsir spyrja. Mundu ekki Bretar beita okkur herskipavaldi nú eins og 1958 og gera okkur ókleift að verja slíka landhelgi? Því er til að svara, að allar þjóðir, sem stækkað hafa landhelgi sína, hafa orðið að gera það með einhliða yfirlýsingu. Með einhliða yfirlýsingu, og breytir þar engu um, þó að utanrrh. Íslands kalli slíkt óafsakanlega og siðlausa ráðstöfun. Þegar við Íslendingar tókum okkur 12 mílna landhelgi 1958, urðum við að gera það með einhliða yfirlýsingu. Þá höfðu 20 þjóðir þegar tekið sér 12 mílna landhelgi. Nú hafa 22 þjóðir lýst yfir stærri landhelgi en 12 mílum, flestar 50–200 mílum. Þjóðirnar, sem nú hafa tekið sér 12 mílur, eru 84. Enginn vafi er á því, að Bretar mundu mótmæla 50 mílna fiskveiðilandhelgi okkar og e.t.v. mundu þeir reyna að láta herskip vernda togara sína við veiðar í okkar landhelgi. Mér þykir þó ótrúlegt, að þeir reyni að endurtaka hinn misheppnaða herskipaleik sinn frá 1958 og 1959. Þeir vita fullvel af fenginni reynslu, að engin tök eru á að stunda fiskveiðar með árangri undir herskipagæzlu. Við mundum því örugglega sigra að lokum í slíkum leik. Góðir Íslendingar. Landhelgismálið er komið á dagskrá. Því verður ekki vikið til hliðar með því að setja það í nefnd eða með ruglingslegum tillöguflutningi. Stækkun fiskveiðilandhelginnar verður að fara fram. Nú duga engin undanbrögð, ekkert hik, engin hálfvelgja og engir undansláttarsamningar. Við verðum að halda fram málstað okkar af fullri djörfung og sanna öðrum þjóðum, að við erum að berjast fyrir rétti þjóðarinnar til að geta lifað í þessu landi. Við skulum ekki kvarta, þó að við tökum á okkur nokkurn vanda, því að um mikið er að tefla. Enginn vafi leikur á, að öll íslenzka þjóðin er einhuga í landhelgismálinu. Í því máli standa saman sjómenn og útvegsmenn, verkamenn og atvinnurekendur, bændur, iðnaðarmenn, skrifstofumenn, fólk úr öllum stéttum og úr öllum flokkum. Fái vilji fólksins, vilji hins almenna manns að koma fram hreinn og skýr, ótruflaður af rangsnúnum áróðri, þarf enginn að efast um niðurstöður. Nú reynir á skilning sjómanna og útvegsmanna, á dómgreind verkamanna, bænda, iðnaðarmanna og alls vinnandi fólks. Nú reynir á manndóm þjóðarinnar, sem úrslitum getur ráðið. En úrslit málsins geta oltið á þeirri forustu, sem þjóðin velur sér, og hver verður hún eftir næstu kosningar? Landhelgismálið er stærsta mál þjóðarinnar í dag, það mál verður hver einasti hugsandi Íslendingur að hafa í huga og láta ekki ímyndaðan flokkstrúnað villa sér sýn, þegar gengið verður til kosninga í sumar. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Hv. 5. þm. Vestf., Birgir Finnsson, fullyrti hér áðan, að með flutningi þeirrar þáltill. okkar stjórnarandstæðinga, sem hér er til umr., hefðum við gerzt sekir um að rjúfa þjóðareiningu í landhelgismálinu. Já, þeir klifa á þessu heldur betur talsmenn hæstv. ríkisstj. Hvernig hefðum við þá samkv. þessu átt að tryggja þessa þjóðareiningu? Að sjálfsögðu með því að standa með ríkisstj. að flutningi þeirrar till. hennar, sem hér er til umr. Túlkar þá þessi till. ríkisstj. vilja þjóðarinnar? Hvar er að leita svars við þeirri spurningu? Á skrifstofum stjórnarráðsins? Eða hefur kannske sjálf þjóðarsálin búið um sig í fundarherbergjum stjórnarflokkanna hér í þessu húsi, þannig að nóg sé að kveðja þar dyra til að hitta þann eina, sanna þjóðarvilja? Eða ganga kannske hæstv. ráðh. með hann upp á vasann? Ætli það. Ætli væri ekki vissara að leita víðar til að fá óyggjandi vitneskju um vilja þjóðarinnar í þessu máli? Og nú væri kannske rétt að segja svolitlar fréttir. Það eru fréttir af þjóðarviljanum, komnar vestan af Snæfellsnesi. Þar stendur nú yfir undirskriftasöfnun undir svo hljóðandi áskorun, með leyfi hæstv. forseta: „Undirritaðir kjósendur skora á Alþ. að samþykkja á því þingi, sem nú situr, stækkun fiskveiðilandhelgi Íslendinga, svo að hún verði 50 sjómílur frá grunnlínum, og komi sú stækkun til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972.“ Samkv. upplýsingum, sem ég fékk í símanum í kvöld, hafa nú rúmlega 300 skrifað undir þessa áskorun í Stykkishólmi, en það eru rúmlega 60% skráðra kjósenda á staðnum. Í Grundarfirði 150 af 240 skráðum kjósendum eða rúmlega 62%. Í Ólafsvík lágu ekki fyrir nákvæmar upplýsingar, enda er undirskriftasöfnunin enn í fullum gangi á þeim stöðum, sem ég nú nefndi. Henni er hins vegar lokið á Hellissandi og í Rifi og á Gufuskálum, því byggðarlagi, sem einu nafni nefnist Neshreppur utan Ennis. Undirskriftagögnin þaðan voru lögð fram í skrifstofu Alþ. núna rétt áðan. Þar gefur að líta 199 nöfn undir þessari áskorun eða 65% þeirra, sem þarna eru skráðir á kjörskrá, en nú eru kjósendur að sjálfsögðu ekki allir heima, aldrei hægt að ná til allra í slíkri skyndisöfnun undirskrifta. Fyrir þá, sem til náðist, mun hlutfallstalan a.m.k. 75%. Þrír af hverjum fjórum hafa skrifað undir þessa áskorun, en sé Rif tekið eitt út af fyrir sig, þá er útkoman 100%. Hver einn og einasti kjósandi í Rifi hefur skrifað undir þessa áskorun. Fólkið í Rifi, þessu byggðarlagi, sem risið hefur við hina nýju höfn á tiltölulega fáum árum, á allt sitt, bókstaflega allt sitt, undir þeim verðmætum, sem úr sjónum fást. Sú staðreynd ræður að sjálfsögðu mestu um þessa einarðlegu afstöðu þess í landhelgismálinu, og dómur þess ætti því líka að verða þeim mun þyngri á metunum. En þegar minnzt er á Rif, þá hygg ég, að mörgum verði hugsað til þess atburðar árið 1467, sem fróðlegt væri kannske að hugleiða nánar í þessu sambandi, tildrög hans og afleiðingar, þess atburðar, þegar enskir ofríkismenn, landhelgisbrjótar þeirra tíma, hjuggu Björn Þorleifsson. En slíkum hugleiðingum verður sleppt að sinni. Ég hef hér 10–12 mín. til umráða. En svona var sem sé það svar, sem í kvöld barst um þjóðarviljann vestan af Snæfellsnesi. Þó að þeir séu kannske að einhverju leyti frábrugðnir öðrum, Snæfellingar, þá er hitt alveg vist, að í landhelgismálinu eru skoðanir þeirra nákvæmlega þær sömu og annarra Íslendinga, sem kosið hafa að heyja lífsbaráttu sína við strendur þessa lands og byggja tilveru sína fyrst og fremst á sjávarafla. Allur þorri þess fólks tekur án efa undir þessa áskorun Snæfellinga, og því má líta á hana sem óyggjandi vísbendingu um það, hvaða leið var líklegust og hvaða leið er enn líklegust til að skapa þjóðareiningu í landhelgismálinu. Þetta fólk sættir sig ekki við þá afstöðu, sem fram kemur í þáltill. stjórnarflokkanna. Það biður ekki um óljósar fyrirætlanir um að gera eitthvað einhvern tíma eftir dúk og disk. Það krefst ákvarðana, það krefst aðgerða, eins og gert er ráð fyrir í till. okkar stjórnarandstæðinga, „og komi sú stækkun til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972“, segir í áskorun Snæfellinga. Þjóðareining í anda þeirrar stefnu, sem stjórnarflokkarnir boða, er óhugsandi, vegna þess að hún er andstæð ekki aðeins hagsmunum þjóðarinnar, heldur einnig og ekki síður metnaði hennar. Stjórnarflokkarnir virðast raunar gera sér þetta ljóst, því að í áróðri þeirra er lögð sérstök áherzla á að reyna að slæva metnað þjóðarinnar, draga úr henni kjark, vekja hjá henni efasemdir um styrk sinn og rétt. Þar kveður raunar við sama tón og hér um árið í sambandi við útfærslu landhelginnar í 12 mílur. Þá var þjóðareining í landhelgismálinu. Þjóðareining, sem byggðist á heilbrigðum metnaði alls þorra Íslendinga, og þessi þjóðareining tryggði okkur sigur undir forustu þess manns, sem talaði hér næstur á undan mér. Og það er alveg rétt, sem hv. þm. Björn Jónsson sagði. Bretar voru alveg að gefast upp á hernaðarbrölti sínu í landhelginni. Þeir fundu, að með því urðu þeir sér meir og meir til skammar í augum heimsins, höfðu einnig séð sem var, að hver og einn sá þorskur, sem þeir veiddu undir vernd voldugra herskipa, var allt of dýr þorskur. Og þær sárabætur, sá plástur, sem brezka ljónið fékk með samningnum 1961, var einkaframlag nokkurra forustumanna stjórnarflokkanna, en þjóðin sjálf átti þar enga aðild að. En allan tímann meðan stóð á undirbúningi útfærslunnar í 12 mílur og eftir að hún var komin til framkvæmda og þorskastríðið hafið, kvað við úr herbúðum stjórnarflokkanna sami söngurinn og í dag, að fara varlega, gæta þess, að við værum lítilsmegandi smáþjóð og yrðum sem slíkir að taka tillit til voldugra vinaþjóða. Einkum og sér í lagi auðvitað þeirra nágrannaþjóða okkar í Vestur-Evrópu, sem hæstv. utanrrh. nefndi hér áðan ágætar um leið og hann spáði því, að þær mundu verða bæði sárar og reiðar, ef farið yrði að till. okkar stjórnarandstæðinga í landhelgismálinu og þar með að vilja alls þorra Íslendinga. Og þessar ágætu þjóðir mætti umfram allt ekki styggja, auðheyrilega fyrst og fremst vegna þess, að þær mundu þá kannske hætta að vera svona ágætar. En mér liggur við að spyrja, hvort hæstv. utanrrh. Íslendinga hafi fengið umboð til þess að hafa í frammi hótanir við Íslendinga fyrir hönd hinna ágætu þjóða, Breta og Vestur-Þjóðverja. Mér dettur ekki í hug að halda því fram, að forustumönnum stjórnarflokkanna hafi ekki verið það fullljóst fyrir 12 árum og sé það ekki fullljóst í dag, að öll rök, öll íslenzk rök a.m.k., mæla skilyrðislaust með því, að við færum út landhelgina. En þeir eru bundnir á klafa þessir menn í landhelgismálinu, eins og öðrum hinum mikilvægustu málum, sem snerta samskipti okkar við aðrar þjóðir. Þetta er klafi þess ósjálfræðis, sem yfirtekur þá í hvert sinn sem íslenzkir hagsmunir rekast á hagsmuni voldugra vinaþjóða svo nefndra. Hér er raunar um að ræða flóknara mál og stærra en svo, að því verði gerð nein teljandi skil í stuttri ræðu, en svo langt getur þetta gengið, að lagt sé að Íslendingum að láta rétt sinn fyrir tilteknum þjóðum, jafnvel beygja sig fyrir ofríki þeirra, af því einfaldlega, að þær séu svo miklir og einlægir vinir þeirra. Vesaldómur heitir ekki allt í einu vesaldómur, heldur sjálfsögð kurteisi. Engin furða, þó að málflutningur, sem grundvallast á slíkum viðhorfum, fari æði oft á skakk og skjön. Hér er eitt dæmi. Í ritstjórnargrein Vísis í fyrradag, sem bar háðsyfirskriftina: Hetjur ríða húsum, stendur m.a. þetta um okkur stjórnarandstæðinga, með leyfi hæstv. forseta: „Þeir hirða ekkert um þá staðreynd, að við höfum engan skipakost til að verja 50 mílna landhelgi.“ Þetta segir eitt helzta málgagn ríkisstj., þeirrar sömu ríkisstj., sem þykist þó í orði kveðnu vilja vinna að því, að landhelgin verði nú alveg á næstu árum færð út í 50 sjómílur eða jafnvel meira. Vísir lætur ósagt, hvaða skipakost hann telur okkur þurfa, til að slíkt megi takast. En á það má benda, að við útfærslu úr 12 mílum í 50 mundi landhelgin því sem næst þrefaldast að flatarmáli. Það eru fimm skip, sem hafa það hlutverk að verja núverandi landhelgi. Yrðum við þá ekki samkvæmt kenningum Vísis að þrefalda þann flota, áður en óhætt yrði að færa landhelgina út í 50 mílur? Og fyrir hverju mætti gera ráð t.d. með þeim vinnubrögðum, sem núv. ríkisstj. hefur tamið sér? Hvað mætti gera ráð fyrir, að það tæki langan tíma að tryggja okkur þessi 10 skip til viðbótar? Mundi duga minna en svo sem 2–3 ár fyrir hvert skip, og táknar þá ekki þessi kenning Vísis í raun og veru það, að ef núv. ríkisstj. fengi að ráða ferðinni, yrði ekki talið óhætt fyrir okkur að færa landhelgina út í 50 mílur fyrr en í fyrsta lagi eftir 20–30 ár? Eitt er víst: þessi kenning Vísis, eins helzta málgagns ríkisstj. sýnir það, eins og aðrar þær kenningar, sem stjórnarsinnar hafa elt uppi í þessu máli, að ríkisstj. er harla lítil alvara með tali sínu um, að hún vilji vinna að útfærslu landhelginnar í heild. Vegna yfirvofandi kosninga veifar hún fyrirheitum framan í þjóðina, og til þess telur hún sig neydda vegna þjóðarviljans, þess þjóðarvilja, sem fram kemur í kröfu okkar stjórnarandstæðinga um tafarlausar aðgerðir. Öll þessi fyrirheit, svo fagurlega sem þau hljóma í málflutningi stjórnarsinna, eru ekki fyrirheit um neitt annað en það, að fái stjórnin haldið velli í kosningunum, mun hún svíkja þau, svíkja þau öll, ef þarf, til að þóknast voldugri vinaþjóð. Vissulega munum við þurfa að kosta meir til gæzlu landhelginnar, þegar hún verður komin út í 50 mílur. En ef þeir aðilar, sem líklegastir eru til að hóta okkur ofbeldi í þessu sambandi, gerðu alvöru úr þeim hótunum, þá mundi engu breyta, hvort heldur við gætum teflt fram 15 varðskipum eða bara fimm. Röksemdir fallbyssukjafta geta aldrei orðið okkar röksemdir í þessu máli né öðru. Enn síður geta fallbyssur orðið okkar styrkur. Í því efni er vonlaust fyrir okkur að etja kappi við andstæðinga okkar og alla þeirra stóru og miklu fallbyssukjafta. Röksemdir okkar hljótum við að byggja á þeirri óumdeilanlegu og ómótmælanlegu lífsnauðsyn, sem stækkun landhelginnar er fyrir þessa litlu þjóð. Og styrkur okkar mestur, hann verður sá að ganga fram í máli þessu af manndómi og djörfung og fullri reisn. Þannig höfum við áður sigrað, þrátt fyrir tilraunir andstæðinganna til að yfirbuga okkur með röksemdum fallbyssukjafta. Og ef slíkt ástand skapast aftur, ef svo ólíklega vill, til, að andstæðingar okkar kjósa að endurtaka mistök sín frá l958 og 1959, þá munum við einnig aftur sigra þannig. Um þetta viðhorf og aðeins þetta viðhorf getur orðið þjóðareining í landhelgismálinu. Um þetta viðhorf skal verða þjóðareining, það skulum við láta sannast, Íslendingar, í kosningunum í vor, um leið og við höfnum endanlega stefnu ríkisstj. og veitum henni verðuga ráðningu fyrir þá ósvinnu hennar að láta sér til hugar koma, að um það gæti orðið þjóðareining að leggjast á hnén í landhelgismálinu. - Þökk fyrir áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti, góðir Íslendingar. Því verður ekki á móti mælt, að lífsafkoma íslenzku þjóðarinnar hefur um aldaraðir byggzt mjög á sjávarafla, og svo mun verða um ókomin ár. Með aukinni veiðitækni, stækkun fiskiskipa og áframhaldandi iðnþróun verðum við að gæta að okkur enn betur en verið hefur, ef ekki á illa að fara og fiskstofninn við strendur landsins að skerðast. Það er því allt undir því komið, að okkur takist að friða hrygningar- og uppeldisstöðvar fisksins, að okkur takist að fyrirbyggja mengun fiskimiðanna, að okkur takist að tryggja okkur sérréttindi til hagnýtingar fiskstofnsins á landgrunninu og auðæfa hafsbotnsins, að okkur takist að haga svo málum okkar, að við komum þessari höfuðútflutningsvöru okkar á markað. Þau grundvallaratriði, sem ég hef nú talið upp, hafa frá upphafi verið meginsjónarmið sjálfstæðismanna í baráttu þeirra fyrir auknum yfirráðum, friðun og nýtingu á hafinu í kringum Ísland. Skref fyrir skref hefur forusta sjálfstæðismanna tryggt landsmönnum þennan rétt í ríkari mæli allt frá setningu landgrunnslaganna 1948 undir forustu þeirra Ólafs Thors og Bjarna Benediktssonar, og ætíð þegar sjálfstæðismenn hafa farið með völd, hefur þannig verið unnið að málum, að öll þau atriði, sem ég minntist á í upphafi, hafa verið höfð að leiðarljósi. Allt fram til 1956 var það samstarf milli lýðræðisflokkanna í þessum málum, sem þjóðarnauðsyn krafði. En við myndun vinstri stjórnarinnar var landhelgismálið falið ráðherra kommúnista, og þá var ekki að sökum að spyrja. Sjálfstæðismenn voru settir til hliðar og ekkert samráð við þá haft. Í alla staði var þannig haldið á málum, sjálfsagt samkvæmt fyrirmælum, að væri mögulegt að kljúfa Ísland frá vestrænu samstarfi, skyldi þjóðareiningu fórnað og landhelgismálið notað til þess. Ég rifja þetta hér upp til þess að vekja athygli manna á því, hvað nú er að gerast í þessu máli. Er sagan að endurtaka sig? Eins og fram hefur komið og flestir vita, beitti dr. Bjarni Benediktsson, þáv, forsrh., sér fyrir samstarfi allra þingflokkanna í málinu á síðastliðnu vori, og hefur núv. forsrh., Jóhann Hafstein, haldið því starfi áfram og freistað þess til hins ýtrasta að ná þjóðareiningu í þessu þýðingarmesta utanríkismáli okkar Íslendinga. Það hefur nú því miður komið í ljós, að slíkt tókst ekki. Það ber vissulega að harma, en það, sem sorglegra er, er, að lýðræðisflokkur eins og Framsfl. hefur myndað samstöðu með stjórnmálaflokki, sem hefur allt aðra hagsmuni en íslenzka að leiðarljósi. Hin neikvæða stjórnarandstaða Framsóknar hér á Alþ. í hartnær 12 ár hefur oft verið óskiljanleg, en vel má vera, að einhver skýring sé til. Hitt er ljóst, að hún hefur ekki borið árangur og er ekki líkleg til að bera árangur. Hvers vegna framsóknarmenn telja sig nú eiga samstöðu með Alþb.-mönnum í landhelgismálinu, verður ekki skilið á annan veg en þann, að þeir freisti þess nú að mynda vinstri stjórn að næstu alþingiskosningum loknum, ef sá möguleiki skyldi verða fyrir hendi, og þá skal einingu lýðræðisflokkanna í landhelgismálinu fórnað fyrir það. Þannig er því komið, að þjóðareiningu í mesta lífshagsmunamáli þjóðarinnar er nú fórnað af framsóknarmönnum aðeins með stundarhagsmuni flokksins fyrir augum. Ég spyr ykkur, hlustendur góðir: Eru slíkir menn þess trausts verðir, að þjóðin feli þeim forustu sína? Ég segi nei, og ég veit, að mikill meiri hluti ykkar er mér sammála. Stjórnarandstaðan ver samstarfið í landhelgismálinu og leggur fram till. til þál. í landhelgismálinu, sem eingöngu miðar að því að reyna að slá pólitískar keilur, og lagt er til, að haldið verði upp á afmæli þorskastríðsins 1. sept. 1972 og starfsaðferðir Lúðvíks Jósefssonar fyrrv. sjútvrh. teknar upp, en eins og frægt er orðið og komið hefur hér fram í umr., lá svo mikið á að gefa út reglugerðina 1958, að ekki mátti með nokkru móti koma fram breytingum á grunnlínupunktunum, sem þýddi stækkun á landhelginni um 5065 km2, og því haldið þá fram, að slíkt fengist aldrei. Það fór hins vegar svo, að leiðrétting fékkst á grunnlínunum, þegar núv. stjórnarflokkum tókst að leysa landhelgisdeiluna 1961. Það má ekkert huga að því, með hvaða hætti skynsamlegast skal staðið að málunum né heldur með hvaða hætti hagsmunir þjóðarinnar skuli bezt tryggðir. Aðeins skal vaðið áfram og vinnubrögðin þau sömu og kommúnistar mótuðu í vinstri stjórninni. Vinnubrögð stjórnarandstöðunnar eru því fordæmanlegri, þegar sú staðreynd liggur fyrir, að kröfur okkar til landgrunnsins eiga sér djúpar rætur í þjóðernisvitund okkar Íslendinga og þar koma engin sérsjónarmið stjórnarflokkanna til. Samfara því er vaxandi skilningur hjá vinveittum þjóðum fyrir þörf okkar á aukinni fiskveiðilandhelgi. Við skulum og minnast þess, að fyrr á öldum var landhelgi okkar miklu stærri en hún er nú, og það hefur verið og er vilji þjóðarinnar að endurheimta svo stóra landhelgi sem unnt er. Spurningin er, hvaða aðferðum skal beitt við það. Till. ríkisstj. gerir ráð fyrir, að þingnefnd skuli kosin, sem skili till. sínum til Alþ. um æskileg vinnubrögð í þessu máli. Það er skoðun okkar sjálfstæðismanna, að þannig skuli farið að í máli þessu, að stuðzt verði við lög og rétt og við séum ávallt viðbúnir að hlíta úrskurði alþjóðadómstóls um það, hvort svo sé eða ekki. Það, sem meira er, er, að formaður Framsfl., Ólafur Jóhannesson prófessor, er okkur stuðningsmönnum ríkisstj. sammála í þessum málum, eins og fram hefur komið hér í kvöld, en hæstv. forsrh. og hv. þm. Birgir Finnsson lásu upp úr ræðu þessa hv. þm., er hann flutti hér á Alþ. 14. nóv. 1960, en í þeirri ræðu lagði prófessor Ólafur áherzlu á, að málin væru alltaf svo búin, að við værum viðbúnir að leggja mál okkar til úrlausnar alþjóðadómstóls. En einmitt þessi skoðun hv. þm. Ólafs Jóhannessonar var það sjónarmið, sem fram kom í samningunum við Vestur-Þjóðverja og Breta 1961, að við skyldum ávallt vera reiðubúnir til að leggja landhelgisákvarðanir okkar fyrir alþjóðadómstól, ef þess yrði óskað. Ræða Ólafs Jóhannessonar er að vísu haldin fyrir um það bil ellefu og hálfu ári. En grunur minn er sá, að prófessor Ólafur hafi ekki skipt um skoðun. Það er hins vegar endalaus eyðimerkurganga flokks hans í neikvæðri stjórnarandstöðu, sem hefur skapað mikla ólgu í Framsfl. og leiðir af sér örvæntingarfullar tilraunir þeirra til að undirbúa nýtt vinstra samstarf um ríkisstj., sem fær prófessor Ólaf og flokk hans til þess að víkja frá þeim grundvallarreglum, sem þeir telja, að smáþjóð verði að lifa eftir. Óskynsamlegra athæfi væri ekki hægt að hugsa sér fyrir þjóð, sem býr yfir engu öðru afli en því, sem lög og réttur, hófsemi og sanngirni veitti henni. Í umr. hér í kvöld var því haldið fram af hv. þm. Birni Jónssyni, að í samningunum frá 1961 hafi Íslendingar afsalað sér einhliða rétti til þess að færa út landhelgina. Ég mótmæli þessu sem röngu og skora á hv. þm. eða flokksbróður hans í ræðutíma þeirra hér á eftir að lesa upp þá grein, sem þeir vitna til. Verði það ekki gert, veit þjóðin, að annaðhvort veit þm. ekki betur eða hann hefur farið visvitandi með rangt mál. Hv. þm. Ólafur Jóhannesson varpaði hér fram þremur spurningum í umr. í kvöld. Sú fyrsta var: Telur stjórnin, að stækkun landhelginnar eigi að bíða fram yfir hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna? Eins og fram kom í ræðu forsrh. svo og utanrrh., geta þau atvik skapazt, m.a. þau atvik, sem hv. þm. Björn Jónsson var að spá hér í kvöld, að ekki verði beðið eftir ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna með útfærslu landhelginnar. En hugleiðingar Björns Jónssonar sýna okkur, hversu fráleit till. stjórnarandstæðinganna er um útfærslu landhelginnar einhvern ákveðinn dag. Þegar spurt er um, hvort stjórnin telji, að landhelgissamningurinn við Breta og Vestur-Þjóðverja sé óuppsegjanlegur, er svarið neitandi. Þriðja spurningin: Telur stjórnin ráðlegt að eiga það undir úrskurði Haag-dómstólsins, hvort fiskimið landgrunnsins tilheyri Íslendingum einum? Eins og er teljum við óráðlegt að eiga það undir Haag-dómstólnum. Eins og fram kom í ræðu forsrh., vinnur tíminn fyrir okkur og með okkur, og það er trú okkar, að við munum öðlast alþjóðaviðurkenningu á rétti okkar til fiskveiðilögsögu á landgrunninu öllu á næstu misserum. Vonast ég til, að þessi svör hafi komizt til skila. Góðir hlustendur. Í stað till. stjórnarandstæðinga, sem stefnir að því að setja landhelgismálið öðru sinni í hnút, flytur ríkisstj. með stuðningi Sjálfstfl. og Alþfl. till. um skipan þn., sem semja skuli frv. að lögum um rétt Íslendinga til landgrunnsins og hagnýtingar auðæfa þess, er lagt skuli fyrir næsta Alþ. Þá verður tekin ákvörðun um friðun hrygningar- og uppeldisstöðva fisksins. Þá verður tekin ákvörðun um það, með hvaða hætti við fyrirbyggjum mengun hafsins. Þá verður tekin ákvörðun um sérréttindi til hagnýtingar fiskstofnsins á landgrunninu og auðæfanna á hafsbotninum. Þannig vilja sjálfstæðismenn vinna, og undir forustu þeirra hafa Íslendingar unnið hvern landhelgissigurinn af öðrum. Það þekkir þjóðin og gerir sér grein fyrir. Sjálfstæðismenn hafa í þessu máli sem öðrum átt forustumenn, sem fylgt hafa fast og örugglega fram þjóðarhagsmunum, og svo mun enn reynast. Íslenzka þjóðin kveður upp sinn dóm í komandi kosningum. Þeim dómi kvíða sjálfstæðismenn ekki. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir áheyrendur. Segja má, að íslenzka þjóðin standi nú á vegamótum í einu mesta lífshagsmunamáli sínu, landhelgismálinu. Eins og upplýst hefur verið, hafa að undanförnu staðið yfir viðræður á milli stjórnmálaflokkanna um það, á hvern hátt skyldi staðið að því að marka stefnuna og stíga næsta skrefið í útfærslu landhelginnar. Fullyrða má, að það hafi verið von flestra landsmanna, að Íslendingar bæru gæfu til þess að standa saman sem ein heild um þetta fjöregg sitt, en notuðu það ekki til pólitísks áróðurs í kosningabaráttunni. Því miður hefur þessi von nú brostið. Stjórnarandstöðuflokkarnir gerðu ágreining innan landhelgisnefndar til þess eins að geta notað málið pólitískt og hafa nú í þeim anda borið fram sérstaka till. til þál. Nú telja þessir flokkar eðlilegt, að ný útfærsla sé tilkynnt með 18 mánaða fyrirvara, þó að þeir gagnrýndu á sínum tíma harðlega það ákvæði samkomulagsins við Breta, að þeim skyldi tilkynnt með 6 mánaða fyrirvara næsta ákvörðun Íslendinga um nýja útfærslu. Stjórnarandstaðan telur einnig, að nú beri að segja upp því ákvæði samkomulagsins, þar sem því var heitið, að Íslendingar skuli fara að alþjóðalögum. Þetta eru meginforsendurnar fyrir því, að stjórnarandstaðan rauf viðræðurnar og bar fram sína till. til þál. um landhelgismálið. Í till. ríkisstj. um réttindi Íslendinga á hafinu umhverfis landið er kveðið á um, að Alþ. kjósi nú fimm manna nefnd, einn frá hverjum þingflokki, og skal sú nefnd semja nýtt frv. til laga um rétt Íslendinga til landgrunnsins og hagnýtingar á auðæfum þess. Þetta frv. skal lagt fyrir næsta Alþ., sem væntanlega kemur saman á komanda hausti. Í þáltill. er síðan tilgreint nánar, hvaða atriði skuli felast í frv. Þar er t.d. gert ráð fyrir, að útfærsla landhelginnar skuli byggð á 400 m jafndýpislínu, en Alþ. getur leyft, að útfærslan geti orðið a.m.k. allt að 60–70 mílur, en ekki 50 mílur eins og till. stjórnarandstæðinga felur í sér. Þessi mikli munur getur átt sér stað sérstaklega hér út af Vesturlandi. Þessi munur einn getur haft verulega þýðingu fyrir fiskveiði Íslendinga, því að með aukinni tækni og stækkun fiskiskipanna getur hagnýting fiskimiðanna náð á enn meira dýpi en áður hefur átt sér stað. Þá skal þetta frv. fela í sér ákvæði um ráðstafanir, sem séu nægilega víðtækar til þess að tryggja eftirlit af Íslands hálfu og varnir fyrir hvers konar mengun eða áhrifum frá skaðlegum efnum í hafinu umhverfis landið. Öllum er ljós hættan, sem stafar af því, ef þess er ekki gætt í tíma að forða frá þeirri hættu, sem af því getur leitt, að skaðlegum efnum sé fleygt í hafið. Getur svo farið fyrr en varir, að af hljótist það tjón, sem seint verður bætt. Um það verður ekki deilt, að hér verður að setja einhver mörk. Hvort það eiga að vera 100 sjómílur, eins og lagt er til í till. stjórnarandstæðinga, eða eitthvað annað, hygg ég, að sé erfitt að fullyrða um í dag. Hafstraumar eru ekki lengi að berast 100 mílur, en það eitt er víst og allir ættu að vera sammála um, að hér er um mikið alvörumál að ræða og því höfuðnauðsyn, að allar þjóðir heims taki höndum saman um raunhæfar aðgerðir, sem að gagni mega koma. Í till. ríkisstj. vil ég vekja sérstaka athygli á því atriði, sem veit að friðunarráðstöfunum utan 12 mílna markanna, þó að hv. þm. Lúðvík Jósefsson vildi lítið gera úr því efni till. í ræðu sinni hér áðan. En þar segir, að Alþ. feli ríkisstj. að undirbúa nú þegar friðunaraðgerðir fyrir öllum veiðum til verndar ungfiski á landgrunninu utan 12 mílna markanna, þar sem viðurkennt sé, að um uppeldisstöðvar ungfisks sé að ræða. Ég tel, að hér sé um mjög mikilsvert atriði að ræða, sem eigi tvímælalaust að koma til framkvæmda þegar á komanda sumri. Fiskifræðingum og sjómönnum er löngu kunnugt um hafsvæði fyrir Norðausturlandi, sem eru miklar uppeldisstöðvar fyrir ungfisk á vissu aldursskeiði. Á þessu veiðisvæði hefur um langt árabil átt sér stað gegndarlaus rányrkja og verið ausið upp ókynþroska fiski. Slíka rányrkju ber að stöðva og það tafarlaust. Þáð er einnig rétt, að Íslendingar veki athygli á því, hvaða ráðstafanir þeir sjálfir hafa gert innan fiskveiðilandhelginnar til þess að forða síldarstofninum við Suðvesturland frá algerri eyðingu. Takmörkun á veiðimagni og friðun á hrygningartímum er vissulega spor í rétta átt, en það er þó ekki nóg að banna síldveiði í Faxaflóa um hrygningartímann, ef fiskibátum með veiðarfæri svo sem botnvörpu líðst á sama tíma að toga yfir klakstöðvarnar með þeim afleiðingum, að hrognaklasinn kremst í sundur. Stækkun fiskveiðilandhelginnar hér við land hefur um langt árabil verið eitt af heitustu baráttumálum íslenzku þjóðarinnar. Með hverjum áfanga, sem náðst hefur, hafa vonir um betri lífsafkomu glæðzt, og öll þjóðin fagnað því innilega. Óhætt er að fullyrða, að öll íslenzka þjóðin fylgist af miklum áhuga og með athygli með afgreiðslu Alþ. á þessu mikla lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Á stjórnarfundi Landssambands ísl. útvegsmanna, sem haldinn var í dag, var samþykkt ályktun um landhelgismálið. Segist stjórn LÍÚ fagna þeim áhuga, sem fram hefur komið hjá þjóðinni um útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Jafnframt harmar hún, að ekki hefur tekizt samstaða á Alþ. um væntanlegar aðgerðir í málinu, þótt fyrir liggi, að allir aðilar virðist keppa að álíka markmiði. Stjórn LÍÚ telur, að leita eigi eftir samkomulagi við aðrar þjóðir um útfærslu fiskveiðilögsögunnar og bíða beri með einhliða aðgerðir, þar til séð verður, hvort samkomulag tekst eða ekki á fyrirhugaðri hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um, hver réttur þjóða skuli vera til víðáttu fiskveiðilögsögu. Þegar að útfærslu fiskveiðilögsögunnar kemur, má hún ekki ná skemmra að áliti stjórnar LÍÚ en að 400 m dýptarlínu, sem mun í framkvæmd leiða til a.m.k. 60–70 mílna fiskveiðilögsögu við Vesturland og um 50 mílna annars staðar við landið. Jafnframt hvetur stjórn LÍÚ til þess, að svo fljótt sem hægt er verði gerðar nauðsynlegar ráðstafanir til verndar ungfiski fyrir öllum veiðum á landgrunnssvæðinu, þar sem viðurkennt er, að helztu uppeldisstöðvar ungfisks séu. Ályktun þessi var samþykkt á almennum stjórnarfundi LÍÚ, þar sem mættir voru bæði aðalmenn og varamenn í stjórninni. Hún var samþykkt með 15 atkv. gegn einu. Ályktun þessi er skýr, og hún talar sínu máli til Alþ. í stjórn LÍÚ eiga sæti fulltrúar úr öllum stjórnmálaflokkum, alls staðar að af landinu, og á fundinum í dag voru fulltrúar frá Austfjörðum, af Norðurlandi, frá Vestfjörðum, af Vesturlandi og af Suðurlandi. Þeir blanda ekki stjórnmálum inn í þetta lífshagsmunamál sitt og allrar þjóðarinnar, en taka afstöðu til málsins með ábyrgðartilfinningu fyrir því, hvað þjóðinni sé fyrir beztu. Segja má, að það sé ótrúlega skammt til baka til þess tíma, að fyrst fór að rofa til í landhelgismálum Íslendinga. Allt til ársins 1952 máttum við búa við landhelgi, sem aðeins náði 3 sjómílur frá landsteinunum, en þá fengust verulegar úrbætur, er landhelgin var færð út í 4 sjómílur frá yztu annesjum, þannig að innan landhelginnar voru allir flóar og firðir kringum allt landið. Með 12 mílna útfærslunni 1958 er svo stærsta skrefið stigið. Þá stækkaði landhelgin frá því að hafa verið 24 530 km2 með þriggja mílna landhelginni í 69 809 km2. Á meðan samningarnir við Breta stóðu enn yfir á árinu 1960, skeði það, að allir þm. Framsfl. og Alþb. í Ed. Alþ. báru fram frv. til laga um að lögfesta þau grunnlínumörk öll, sem ákveðin höfðu verið með reglugerðinni frá 1958. Þessi ákvörðun stjórnarandstöðunnar, eins og á stóð, var af ýmsum talin mjög hæpin og gat raunverulega spillt fyrir því, að unnt væri að ná samkomulagi um hagstæðari grunnlínumörk en í þeirri reglugerð voru, en að því var þá unnið. Sem betur fór náði þetta frv. ekki að skaða málið, og ný grunnlínumörk, sem fólu í sér stækkun landhelginnar um 5065 km2 til viðbótar, komu til framkvæmda skv. þál. ríkisstj. um lausn fiskveiðideilunnar við Breta, sem samþykkt var á Alþ. þann 9. marz 1961. Þannig hafði á þessu tímabili eða frá útfærslunni, sem átti sér stað 1952, eða á tæpum 10 árum, tekizt að þrefalda íslenzka fiskveiðilögsögu. Eins og fram kemur í grg. með till. stjórnarflokkanna um landhelgismálið, hefur það verið sameiginlegt álit allra þeirra flokka, sem fulltrúa áttu í landhelgisnefnd, að kominn væri tími til þess að marka nýjar aðgerðir í landhelgismálinu. Til undirbúnings þeim aðgerðum var að frumkvæði ríkisstj. mynduð landhelgisnefnd. Í lengstu lög vildu menn treysta því, að þetta lífshagsmunamál íslenzku þjóðarinnar yrði ekki haft að pólitísku bitbeini í kosningabaráttunni, heldur stæði þjóðin öll og einhuga saman um þær ráðstafanir, sem gerðar yrðu. Þetta fór því miður á annan veg. Af hálfu þríflokkanna var ákveðið, að málið skyldi notað í pólitískum kosningaáróðri og ekki horft í afleiðingarnar. Þróun landhelgismála hjá öðrum strandríkjum virðist í flestum tilfellum stefna í þá átt, að tíminn sé að vinna með okkur. Megi íslenzka þjóðin hafa sem mesta sæmd og árangur, þegar til þess kemur, að ákvörðun verður tekin um næsta áfanga í útfærslu íslenzkrar fiskveiðilögsögu. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir hlustendur. Líklegast á engin þjóð veraldar orð á sinni tungu, sem nákvæmlega feli í sér það sama og okkar íslenzka orð landhelgi. Þetta orð býr yfir einhverju, sem er stærra og meira í ætt við háleitt markmið en hliðstæð orð á öðrum tungum. Og í kvöld erum við að ræða og því miður að deila um landhelgi Íslands. Við þm. Samtaka frjálslyndra og vinstri manna höfðum fullan hug á, að um þetta mál, landhelgismálið, næðist full samstaða, bæði stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga, að reynt yrði til hins ýtrasta að sameina þjóðina um lausn þess, eins og jafnan áður, og forða því, að það yrði að bitbeini í orrahríð kosninga. Við komum okkur því fyrst niður á það, hvað hlytu að verða ófrávíkjanlegar lágmarkskröfur, bæði með tilliti til ástandsins nú og í næstu framtíð á fiskislóðum landgrunnsins og eins aðstæðna á alþjóðavettvangi. Geigvænleg hætta og sívaxandi blasir nú þegar við fiskstofnunum. Hins vegar er í undirbúningi alþjóðleg ráðstefna um landhelgismál árið 1973. Við töldum því, að útfærslan yrði í síðasta lagi að vera komin í framkvæmd fyrir þá ráðstefnu. Með því veittum við öflugastan stuðning þeim ríkjum, sem ýtrastar kröfur gera, og stuðluðum á áhrifaríkan hátt að því, að sú ráðstefna gangi frá sem rýmstum alþjóðlegum ákvæðum í þessum efnum. Enn fremur er ekki útilokað, að ef tilskilinn meiri hl. á ráðstefnunni gengi frá alþjóðlegum reglum, sem gengju skemur í útfærsluátt en við og fleiri krefjumst, þá yrði e.t.v. undanþága gerð fyrir þau ríki, sem hefðu lýst yfir stærri landhelgi en þar yrði viðurkennd. Fyrsta staðreynd málsins er því sú, að ástand fiskstofnanna á Íslandsmiðum og alþjóðlegar aðstæður krefjast útfærslu ekki síðar en síðla árs 1972. Annað grundvallaratriði, sem athuga þurfti, var, hvernig standa skyldi að útfærslunni. Öllum mun kunnugt um, að samkv. landgrunnslögunum frá 1948 lýsti Ísland yfir einhliða rétti sínum til yfirráða yfir öllu landgrunninu, þannig að útfærsla landhelgi væri algert innanríkismál, ákveðin á hverjum tíma með einfaldri reglugerðarbreytingu ráðherra. Þannig höfum við líka alltaf staðið að málum, og það hefur skilað okkur vel áfram. Þannig hafa allar þjóðir farið að, sem fært hafa út landhelgi sína. En árið 1961 gerðu núv. stjórnarflokkar illu heilli samning við Breta og ári síðar við Vestur-Þjóðverja, og var ein grein hans á þessa leið: „Ríkisstjórn Íslands mun halda áfram að vinna að framkvæmd ályktunar Alþingis frá 5. maí 1959 varðandi útfærslu fiskveiðilögsögunnar við Ísland, en mun tilkynna ríkisstjórn Breta slíka útfærslu með 6 mánaða fyrirvara. Rísi ágreiningur um slíka útfærslu, skal honum, ef annar hvor aðilinn óskar þess, skotið til alþjóðadómstólsins.“ Og hvað þýðir þetta? Það þýðir í fyrsta lagi algert fráhvarf frá þeirri stefnu, sem þeir höfðu markað með landgrunnslögunum frá 1948 og ítrekað með þál. frá 5. maí 1959, sem allir flokkar stóðu þá að, að landgrunnið allt væri undir íslenzkri lögsögu og lög og reglugerðir þar að lútandi væru íslenzk innanríkismál, sem þar af leiðandi yrði ekki skotið til neinna erlendra dómstóla. Það þýðir einnig, að við hverja útfærslu út fyrir 12 mílurnar verðum við að tilkynna Bretum framkvæmdina með 6 mánaða fyrirvara, og geri þeir ágreining, þá skal alþjóðadómstóllinn í Haag skera úr. Að sjálfsögðu mundi útfærslan tefjast meðan málið væri rekið fyrir dómstólnum, og er það eitt nógu illt út af fyrir sig. Eins og ástandi fiskstofnanna er háttað, þolir útfærslan ekki margra ára bið. En eftir hverju á svo alþjóðadómstóllinn að dæma? Engin alþjóðleg lög eða samþykktir eru til, sem hann getur farið eftir. Það á einmitt að vera hlutverk ráðstefnunnar 1973, eins og það var á alþjóðaráðstefnunum 1958 og 1960, sem þó ekki tókst, að slá föstum einhverjum alþjóðlegum reglum í þessum efnum. En alþjóðadómstóllinn gæti reynt að draga saman allar þær sundurleitu reglur, sem nú eru í gildi meðal þjóða heims, og draga af þeim einhverja almenna og algilda ályktun. Það er alveg víst, að í slíku tilfelli mundi hann gæta ýtrustu varfærni og draga hin þrengstu hugsanlegu takmörk. Félli úrskurður hans fyrir landhelgisráðstefnuna, þá væri þar með búið að binda hendur hennar fyrir fram og við miklu þrengri mörk, jafnvel 12 mílur, á þeim forsendum, að það er nú um þessar mundir algengasta reglan, - við miklu þrengri mörk en líklegt er, að ná megi fram að ganga á alþjóðlegri ráðstefnu á annað hundrað ríkja. Alþjóðadómstóllinn gæti líka vísað málinu frá á þeim forsendum, að engin alþjóðleg lög séu til til þess að dæma eftir og núgildandi lög þjóðríkja séu of sundurleit til þess, að af þeim yrði dregin nokkur almenn regla. Hvar stæðum við þá t.d. gagnvart Bretum? Stæðum við þá ekki í sömu sporum og 1958? Jú, nákvæmlega í sömu sporum. En eitt gæti alþjóðadómstóllinn ekki úrskurðað. Hann gæti að vísu úrskurðað, að útfærsla okkar ætti ekki stoð í gildandi réttarreglum, en hann gæti ekki úrskurðað, að útfærslan væri brot á nokkrum gildandi alþjóðareglum eða lögum. Á þessu höfum við byggt alla baráttu okkar. Það hefur verið meginstefnan í öllum aðgerðum okkar, hvort sem þær hafa verið meiri eða minni, frá 1950 til 1958, að þær eru í fyrsta lagi einhliða og þær hafa allar verið gerðar vegna lífsnauðsynjar íslenzku þjóðarinnar. Það hefur verið knýjandi nauðsyn, sem ekki mátti bíða, og svo er það enn. En þær voru allar gerðar í samræmi við þjóðarétt, eins og hann hefur verið á hverjum tíma. Við fórum ekki lengra en í 4 mílur 1952, af því að við höfðum þá ekki annað fyrir okkur en úrskurð alþjóðadómstólsins í málum Norðmanna og Breta, og sá dómur fjallaði fyrst og fremst um rétt grunnlínupunkta og lokun flóa og fjarða. En hann fjallaði alls ekki efnislega um alþjóðareglur um víðáttu landhelgi. Við sættum okkur við það þá, allir þingflokkar,.að fara ekki lengra í það sinn. Við sættum okkur við þær grunnlínur þá, vegna þess að þær voru þá a.m.k. hámark þess, sem þjóðarétturinn leyfði. Árið 1958 var það víðátta landhelginnar, sem var aðalatriðið, og við breyttum ekki grunnlínum þá, þó að það væri hægt samkv. alþjóðasamþykkt,-það var gert síðar, - af því að 12 mílurnar voru aðalatriði. Við fórum ekki lengra en í 12 mílur þá, til þess að enginn gæti leitað samninga við okkur á þeim forsendum, að við hefðum farið lengra en áreiðanlega væri leyfilegt að þjóðarétti. Við höfðum þá fyrir okkur álit alþjóðalaganefndar Sameinuðu þjóðanna frá 1956, sem við byggðum þessa skoðun á að verulegu leyti, auk allra annarra íslenzkra raka okkar. Margir voru bjartsýnir á það þá, að við hefðum getað fengið 12 mílurnar viðurkenndar fyrir alþjóðadómstólnum. En enginn þingflokkur lagði til, að sú leið væri þá reynd. Og hvers vegna ekki? Um það spurði forsrh. í kvöld. Svarið er einfalt, og hann skal fá það. Það var vegna þess, að þá hefðu 12 mílurnar orðið alþjóðleg regla og loku skotið fyrir frekari útvíkkun landhelgi af okkar hálfu eftir lagalegum leiðum. Um 25–30 ríki höfðu lýst yfir 12 mílna landhelgi, þegar við bættumst í hópinn. Barátta okkar átti drjúgan þátt í, að sú regla sigraði og varð algeng og almenn regla. Þetta gerðist án þess að binda hendur okkar um frekari útvíkkun. Nú hafa 20 ríki víðari fiskveiðilögsögu en 12 mílur, allt frá 18–25 og upp í 200 mílur, og er það síðast talda algengast. Af þessum 20 hafa 11 fært út landhelgi sína eftir 1960. Þjóðarétturinn er því enn í örri þróun á þessu sviði. Því er okkur það lífsnauðsyn, að alþjóðadómstóll slái engu föstu í þessu efni miðað við ástandið í dag. Okkur er jafnframt lífsnauðsyn að færa út landhelgina vegna ástands fiskstofnanna og einnig til þess að geta lagt okkar lóð á vogarskálarnar um frekari þróun þjóðaréttarins í átt að takmarkinu, sem við settum okkur 1948, eins og við gerðum það með útfærslunni 1958. En hér er brezk-þýzki samningurinn hindrun í vegi. Lágmarksgrundvöllur fyrir samstöðu allra flokka um landhelgismálin nú var að dómi okkar í Samtökum frjálslyndra og vinstri manna sá, að brezk-þýzka samningnum yrði sagt upp og útfærsla kæmi til framkvæmda fyrir alþjóðaráðstefnuna 1973. Um þetta vildum við fá samstöðu. Við vissum, að það var máske til of mikils mælzt, að stjórnarflokkarnir féllust nú á þau orð okkar stjórnarandstæðinga, þegar samningurinn var gerður 1961, að hann væri nauðungarsamningur, gerður frammi fyrir gínandi byssukjöftum brezka flotans og því að engu hafandi af Íslendingum. Nú, áratug síðar, er hann orðinn staðreynd. Í honum eru að vísu engin uppsagnarákvæði, en þjóðaréttur þekkir ekki og viðurkennir ekki, að til séu nokkrir samningar, sem séu ævarandi og óuppsegjanlegir, sízt ef upphaflegar ástæður og forsendur fyrir gerð hans eru ekki lengur fyrir hendi, eins og í þessu tilfelli. Við vildum fá stjórnarflokkana til þess að segja honum upp vegna gerbreyttra aðstæðna. Og hverjar eru þær aðstæður, sem breytzt hafa? Jú, Björn Jónsson dró upp mynd af því hér í kvöld, hvernig á síðasta áratug hafa komið upp risaflotar stórveldanna, sem æða nú um heimshöfin og eira engu kviku. Flottrollið hefur þróazt gífurlega þennan áratug, og nú er ekki aðeins botninn skafinn heldur hafa menn fullkomið vald á að beita því upp um allan sjó, frá botni til yfirborðs. Rafeindatæknin hefur verið fullkomnuð, og netsjáin getur gefið greinilega mynd af hverjum einstökum smáfiski framan við kjaft vörpunnar. Nú þarf með öðrum orðum engar torfur til. Menn eru meira að segja að komast upp á lag með að beita gervitunglum til þess að afla upplýsinga um fiskgöngur og senda þær samstundis til skipanna. Síldarstofni Norðaustur-Atlantshafsins var næstum því gereytt svo að segja undir nefinu á forustuvísindamönnum þriggja þjóða. Barentshafið og hafið út af Norður-Noregi verður sennilega friðað í vor, og þá stefna stórvirkir flotar gereyðingarmætti sínum hingað á okkar íslenzku fiskimið. Hæstv. ráðh. Emil Jónsson leyfði sér áðan að vefengja tölur þær, sem Björn Jónsson flutti um fyrirhugaða aukna ásókn Breta á Íslandsmið, en þær tölur eru óvefengjanlegar, það get ég sagt ráðh., því að þær eru fengnar beint úr skýrslu frægustu vísindastofnunar Breta um fiskveiðimál, þó að hæstv. utanrrh. þykist ekkert um þessar tölur eða skýrslur vita. Jón Jónsson forstöðumaður Hafrannsóknastofnunarinnar benti nýlega á það í blaðaviðtali, að á árunum 1935–1939 hrygndi hver meðalþorskur 2.4 sinnum á æviskeiði sínu. 30 árum síðar, 1965-1969, hafði viðkomumöguleiki þorsksstofnsins rýrnað um helming, því að þorskurinn gat aðeins hrygnt 1.2 sinnum á æviskeiðinu. Og Jón bætti við: Það er augljóst, að stofninn er í hættu, ef þetta ástand heldur áfram. Hann veltir svo fyrir sér, hvort ekki væri betra að ákveða leyfilegt heildarveiðimagn, kvóta þorsks á Íslandsmiðum, og útdeila kvóta til einstakra þjóða, áður en við fáum flotann frá Barentshafi eða lengra að hingað á miðin. Slíkt kann að vera fullnægjandi fyrir þjóðir, sem ekki eiga afkomu sína nema að örlitlu leyti undir fiskveiðum. En það væri óþolandi fyrir okkur Íslendinga, sem eigum líf okkar undir þeim. Okkur dugir ekkert minna en stórfelld útvíkkun fiskveiðilögsögu okkar, annars væru aðrir farnir að skammta okkur úr okkar eigin matbúri. Þannig eru ástæður gerbreyttar frá því fyrir 10 árum, en stjórnarflokkarnir hafa ekki viljað hlusta á þessi rök. Því síður vilja þeir fallast á, að þau réttlæti uppsögn brezk-þýzka samningsins. Þeir bæta gráu ofan á svart. Þessi samningur er í þeirra augum heilagur. Við verðum stimplaðir sem samningsrofar á alþjóðavettvangi. Við missum traust vinveittra þjóða, segja þeir, ef við dirfumst að segja upp, þó með drjúgum fyrirvara sé, venjulegum milliríkjasamningi. óskapleg hræðsla er þetta. Og þeir ganga lengra. Þeir segja, að einmitt samningarnir við Breta séu okkar stórsigur í landhelgismálinu og okkar gæfa, okkar haldreipi, segja þeir. Já, laglegt haldreipi það, sem bindur okkur á höndum og fótum eins og haft og getur innan skamms hert að hálsi okkar líka, ef ekki verður á það skorið. Með brezka samningnum var þvert ofan í alvarlegar aðvaranir stjórnarandstæðinga í fyrsta sinn sáð frækornum varanlegrar sundrungar. Þeir sömu menn höfnuðu nú þeim grundvelli, sem einn getur aftur skapað einingu um landhelgismálið. Brezka ljóninu, gömlu og sljóu, hefur enn þá einu sinni tekizt það, sem heimsveldi þess eitt sinn byggðist á, að deila og drottna. Við Íslendingar höfum nú um tveggja ára skeið notið stöðugs og síbatnandi verðlags á fiskafurðum okkar erlendis og reist við á skömmum tíma eftir verðhrunið 1967–1968. Alþjóðlegar fjármálastofnanir hafa nýlega gefið út spár um þróun fiskiðnaðarins á næstu árum, þessum áratug og jafnvel fram á hinn næsta. Það, sem einkennir þær allar, er mikil bjartsýni. Fiskiðnaðurinn er talinn verða ein ábatasamasta iðngrein á þessum árum. Margir okkar kunna að vera uggandi um, að nú hljóti hámarki hagstæðrar verðþróunar að vera náð og þróunin fari síðan að snúast við á hinn veginn, en þessa uggs gætir þó ekki hjá hinum annars gætnu fjármálamönnum. Þeir spá áfram stöðugu og síhækkandi verðlagi. Þetta ætti að vera okkur öllum Íslendingum mikið ánægjuefni. Það þýðir, að við getum áfram búið að okkar auðlindum með sívaxandi velmegun án þess að vera á nokkurn hátt neyddir til að raska náttúru okkar eða spilla umhverfinu með stóriðjuverum, spýtandi úrgangi í loft, láð og lög, og án þess að þurfa að raska búsetu okkar frekar en orðið er með mannflutningum til stórverksmiðja, sem auðvitað verða ekki reistar annars staðar en í þéttbýli, án þess að þurfa að grípa til þess ráðs að umsnúa öllum ám og vötnum til framleiðslu á raforku, sem selst á vægu verði. Í þessum efnum getum við haft frjálst val. Án allra efnahagslegra þvingana getum við valið og hafnað að vild. Fiskurinn mun skapa okkur meiri velmegun en nokkur stóriðja megnar, ef - og það er nú þetta stóra ef - já, ef við getum ráðið sjálfir hagnýtingu fiskimiða okkar. Landhelgin er þar það mikilsverðasta. 50 mílna útfærsla er stórt skref, en takmarkið allur landgrunnsstöpullinn, sem landið hvílir á. En við verðum líka að fara að sýna í verki, að þar kunnum við með að fara. Við eigum ekki aðeins að láta nægja að krefjast þess af okkur og öðrum, að við stillum í skynsamlegt hóf sókn okkar í fiskstofnana. Við eigum líka að hjálpa náttúrunni. Ekki stunda bara fálmkennda veiðimennsku heldur hefja ræktun, ræktun í sjónum ekki síður en á landinu. Og þarna geta sumar þær þjóðir, sem nú stunda hvað hamslausasta rányrkju í heimshöfunum, orðið okkur til fyrirmyndar. Japanir, Bretar, Frakkar og V.-Þjóðverjar hafa nú þegar hafið fiskrækt í stórum stíl, ekki aðeins á vatnafiski eins og laxi og silungi, heldur á hvers konar flatfiski t.d. og einnig á rækju. Heimsframleiðslan á þessu sviði nemur nú þegar um 3 millj. tonna auk 1 millj. tonna af skelfiski. Og því er spáð, að þessi framleiðsla muni hafa aukizt upp í 20 millj. tonna árið 1985 eða sem svarar til rúmlega þriðjungs alls þess aflamagns, sem nú er með gegndarlausri rányrkju skóflað upp úr heimshöfunum. Danir flytja nú þegar ræktaðan fisk út fyrir milljarða króna. Hér á landi blasa við ótæmandi verkefni á þessu sviði, bæði á sjó og í vötnum. Ég vil benda á það myndarlega átak, sem nokkrir áhugamenn hafa þegar gert í Lárósi á Snæfellsnesi í sambandi við laxarækt. Ég vil benda á fjörð eins og Hamarsfjörð á Austfjörðum, sem var svo fullur af kola fyrir nokkrum árum, að hann lá í þykkum lögum og fékk ekki nóg vaxtarskilyrði. Hvað mætti ekki gera þar, ef náttúrunni væri hjálpað ögn? Ég vil benda á þá fjölmörgu firði á Vestfjörðum, sem hafa sjálfrennandi heitt vatn upp á að bjóða í flæðarmáli eða á sjávarbotni. Ég vil minna á þá stórbrotnu hugmynd nokkurra áhugamanna að loka mynni Þorskafjarðar með uppfyllingu, sem jafnframt yrði vegarstæði, og hefja síðan fiskrækt í stórum stíl innan hennar. Ég nefni þessi fáu dæmi af handahófi. Þeir eru fjölmargir, þeir firðir, þær víkur og þeir vogar, sem bjóða hin beztu skilyrði fyrir það ræktunarstarf, sem ungir og áræðnir framtaksmenn hljóta að verða fljótlega að hefjast handa um. Hér þarf skipulag, fjármagn og framtak, og þá mun uppskeran ekki láta á sér standa. Það virðist ekki heldur ýkja fjarlægt, að hafið sé uppeldi á nokkrum helztu nytjafiskum okkar, eins og þorski og ýsu. Herra forseti, góðir hlustendur. Ég hef nú lýst þeim glæsilegu framtíðarhorfum, sem blasa við fiskiðnaði okkar á næstu árum. Til þess að þær verði að veruleika. þarf aðeins að tryggja eitt, nægilegt hráefni. Eins og horfir fyrir fiskstofnunum, er útfærsla fiskveiðilögsögu okkar svo fljótt sem auðið er það einasta, sem það getur tryggt. Ég hef bent á, hvernig brezk-þýzki samningurinn hefur hindrað okkur í því, hvernig hann hefur verið rekinn eins og fleygur inn í samstöðu okkar, gert höfuðandstæðingnum kleift að deila og drottna. Þetta haldreipi okkar, sem stjórnarsinnar nefna svo, fjötrar okkur á höndum og fótum og getur, eins og ég áðan sagði, áður en varir herpzt að hálsi okkar. Aðeins ein leið er nú til, sem gæti aftur skapað einhuga samstöðu í þessu máli: Að kjósendurnir svipti núv. ríkisstj. þingmeirihluta sínum í kosningunum, sem fram undan eru, og geri það svo rækilega, að þótt núv. stjórnarflokkar, annar hvor eða báðir, semji sig inn í næstu ríkisstj., treysti þeir sér ekki til annars né minna en þess, sem lagt er til í þeirri till., sem stjórnarandstaðan, þrátt fyrir allan annan ágreining, stendur nú sameiginlega að. Ég vil mega treysta því, að hvorugur hinna stjórnarandstöðuflokkanna vilji vinna það til fyrir stjórnarstóla að slaka á þeim meginatriðum, sem hér hafa verið sett fram. Brezk-þýzka samningnum sé sagt upp. Útfærsla ákveðin ekki minni en 50 mílur og framkvæmd ekki síðar en 1. sept. 1972. Samtök frjálslyndra og vinstri manna munu setja það að skilyrði fyrir myndun hverrar þeirrar ríkisstj., sem þau kynnu að eiga aðild að. Afnám brezk-þýzka samningsins í eitt skipti fyrir öll í þessum kosningum. Opnum á ný leiðina til samstöðu. Höldum áfram að eiga þátt í þróun þjóðaréttar til takmarks okkar, sem er óskoruð yfirráð yfir öllu landi okkar ofan sjávar og neðan. - Góða nótt.



Herra forseti, góðir Íslendingar. Svo sem glögglega er nú komið í ljós, er höfuðágreiningur stjórnar og stjórnarandstöðu í þessu máli fólginn í því, að stjórnarandstæðingar gera nú till. um stækkun fiskveiðilandhelginnar í 50 sjómílur frá grunnlínum í kringum landið og komi stækkun þessi til framkvæmda eigi síðar en 1. sept. 1972, en stjórnarmeirihlutinn á Alþ. vill í þessu efni miða við landgrunnið, 50 sjómílur eða meira, þegar aðstæður krefjast og slík útfærsla er skynsamleg að mati Alþ. og ríkisstj. Út frá till. sinni ræða stjórnarandstæðingar nú um uppsögn landhelgissamningsins við Breta og Þjóðverja frá 1961, eða að þeir samningar teljist ekki bindandi. Skal ekki hér farið út í þá sálma, heldur aðeins vikið að þeirri spurningu, sem mestu máli skiptir, hvort einhliða aðgerðir af Íslands hálfu þegar í stað með fyrir fram tilkynningum séu æskilegar eða ekki. Samkv. niðurstöðum þeim, sem daglega liggja fyrir um ástand fiskstofnanna við Ísland, verður ekki talið, að nú sé um ofveiði að ræða á aðalstofnunum, þorski og ýsu. Þorskstofninn við Ísland er ekki talinn í yfirvofandi hættu í dag, nema aðstæður á Íslandsmiðum gerbreytist frá því, sem nú er. Sókn erlendra veiðiskipa hefur farið minnkandi undanfarið, og hlutdeild Íslendinga í heildarveiðinni á Íslandsmiðum hefur aukizt. Verður því ekki sagt, að þessar aðstæður geri útfærslu landhelginnar meira aðkallandi nú en áður, þótt útfærsla sé að sjálfsögðu jafnan æskileg. Einhliða útfærslu landhelginnar í dag mundu erlendar þjóðir virða að vettugi, og Bretar og Þjóðverjar mundu stefna málinu fyrir alþjóðadómstólinn í Haag. Talið er öruggt, að dómur mundi ekki falla í málinu fyrr en eftir lok Genfar-ráðstefnunnar 1973. Þessar aðgerðir mundu því ekki flýta niðurstöðu málsins eða tryggja okkur réttinn fyrr en ella. Vafalaust er, að slíkar einhliða aðgerðir mundu lítil áhrif hafa á alþjóðaþróun og mundu því varla bæta stöðu okkar á hafréttarráðstefnunni í Genf 1973 að því leyti. Íslendingar hafa þegar lýst yfir yfirráðum yfir landgrunninu og eru því í hópi annarra þjóða, er krefjast enn þá meira en 12 mílna. Hefur það sjónarmið verið ítrekað, margítrekað á alþjóðavettvangi. Aftur á móti gætu slíkar aðgerðir haft í för með sér, að samúð annarra þjóða á ráðstefnunni og í undirbúningi að henni yrði minni. Íslendingar yrðu að gefa skýringu á því, af hverju ekki mætti fresta aðgerðum í skamman tíma. Það reyndist okkur sérlega sterkur málflutningur og mikill styrkur á Genfar-ráðstefnunni 1958 að halda því fram, að aðgerða hefði löngu fyrr verið nauðsyn, en Íslendingar hefðu ákveðið að bíða ráðstefnunnar og niðurstöðu hennar, en lengur gætum við ekki beðið. Það, sem hér er sagt um einhliða aðgerðir af Íslands hálfu fyrir ráðstefnuna 1973, er byggt á óbreyttum aðstæðum varðandi sókn og ástand fiskstofnanna nú. Nauðsynlegt er, að sífelld athugun fari fram á sókninni í fiskstofnana og áhrifum hennar á stofnana, þannig að jafnóðum sé hægt að taka afstöðu til nauðsynlegra ráðstafana hverju sinni. Aukin veiðitækni og vaxandi sókn er líkleg, og verður á þeim grundvelli að undirbúa frekari framkvæmdir svo fljótt sem verða má. Á hinn bóginn verður að telja það óskynsamlegt, ef við Íslendingar að óbreyttum aðstæðum og jafnvel meðan hlutur okkar fer vaxandi í sókninni lýsum því yfir fyrir fram með einhliða aðgerðum, að við ætlum að fara okkar leiðir og gera okkar ráðstafanir, án tillits til niðurstöðu ráðstefnunnar í Genf 1973. Eftir þá ráðstefnu væri ófriður út af aðgerðum, sem sumir vilja gera nú þegar, e.t.v. óþarfur eða okkur a.m.k. auðveldari. Alþjóðleg þróun er Íslendingum í hag í þessum efnum. Vænta má, að hagsmunir strandríkis verði virtir á ráðstefnunni 1973. Spyrja má, hvort rétt sé að taka þá áhættu að gera ráðstafanir fyrr en þróunin er að okkar dómi orðin nægjanlega hagstæð. A.m.k. getur það ekki talizt skynsamlegt að ákveða aðgerðir, áður en nokkuð er vitað um raunverulega alþjóðlega stöðu málanna í dag. En það atriði er sérstaklega til athugunar í öllu undirbúningsstarfi, sem nú fer fram á vegum ráðstefnunnar. Eins og í upphafi var sagt, þá gerir stjórnarandstaðan nú till. um stækkun landhelginnar í 50 mílur, en stjórnarmeirihlutinn á Alþ. vill í þessu efni miða við landgrunnið, 50 mílur eða meira. Af hverju þarf að breyta hinni upphaflegu landgrunnskröfu Íslendinga? Við höfum fært að því rök, að landgrunnið og hafið yfir því sé ein heild og miða beri við aðstæður á hverjum stað. Landgrunnskrafan hefur verið grundvaltarkrafa okkar alla tíð. Við megum ekki veikja stöðu okkar á alþjóðavettvangi með því að víkja frá þeirri grundvallarkröfu, sem við höfum ávallt byggt allan okkar málstað á fram til þessa. Það er furðuleg staðhæfing stjórnarandstöðunnar, að alþjóðadómstóllinn í Haag sé ekki hæfur til að tryggja það, að við njótum gildandi alþjóðalaga eins og þau eru á hverjum tíma. Það hlýtur að vera meginregla, sem ekki fyrnist í skiptum þjóða, að dómstóll úrskurði í deilum. Íslendingar ættu allra þjóða sízt að afneita slíkri réttarvenju. Alþjóðadómstóllinn er hluti af sáttmála Sameinuðu þjóðanna, og Íslendingar hljóta að meta þá tryggingu, sem slíkur dómstóll veitir þeim. Það er, að lög og réttur gildi, en ekki máttur hins sterkara. Þáltill. ríkisstj. hefur nú verið lögð fram á hinu háa Alþingi, en hv. þm. Lúðvík Jósefsson átti erfitt með að skilja hana í ræðu sinni áðan og ákallaði í því efni drottin guð sinn, sem ég hef í minni 18 ára þingsetu aldrei heyrt hann ávarpa fyrr. Mér þykir því eðlilegt, að þessi ályktun sé lesin, svo að alþjóð megi heyra: ,.Alþingi minnir á friðunarráðstafanir Íslendinga sjálfra á hrygningarsvæðum síldar við Suðvesturland, sem koma munu í veg fyrir eyðingu á þessum fiskistofni. Alþ. felur ríkisstj. að undirbúa nú þegar friðunaraðgerðir fyrir öllum veiðum til verndar ungfiski á landgrunnssvæðinu utan 12 mílna markanna, þar sem viðurkennt er, að um helztu uppeldisstöðvar ungfisks sé að ræða. Jafnframt felur Alþ. fulltrúum Íslands við undirbúning hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna að kappkosta, að sett verði skýr ákvæði um friðunarsvæði til verndar fiskistofnum í samræmi við niðurstöður vísindalegra rannsókna, enda sé þá jafnframt gætt sérstæðra hagsmuna strandríkis eins og Íslands, sem byggir efnahagslega afkomu sína og sjálfstæði á nýtingu þess hafsvæðis, er umlykur Ísland á landgrunni þess.“ Á 5. ársfundi Norðaustur-Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar í maí 1967 lögðu fulltrúar Íslands til, að lokað yrði svæði, er takmarkaðist að vestan af 16. gráðu v. l. og að sunnan af 65. gráðu og 30. mín. n. br., fyrir öllum togveiðum á tímabilinu júlí - des. ár hvert í 10 ár. Jafnframt því var farið fram á, að Alþjóðahafrannsóknaráðinu yrði falið að skipuleggja rannsóknir á áhrifum þessarar lokunar á íslenzku fiskstofnana. Afgreiðsla málsins fór á þann veg, að Norðaustur-Atlantshafsnefndin fól sérstakri nefnd vísindamanna og embættismanna að athuga tillöguna nánar, og kom sú nefnd saman í Reykjavík í jan. 1968. Nefnd þessi komst ekki að samkomulagi um íslenzku tillöguna, en gerði ákveðnar tillögur um auknar rannsóknir á þorsk- og ýsustofnunum við Ísland. Á 6. ársfundi Norðaustur-Atlantshafsnefndarinnar í Reykjavík í maí 1969 var íslenzka tillagan rædd enn þá frekar. Enn þá tókst þó ekki að ná endanlegu samkomulagi um lokun svæðisins. En nefndin samþykkti að fara þess á leit við Alþjóðahafrannsóknaráðið, að það skipulegði þær rannsóknir, er janúarfundurinn hafði lagt til, og yrðu þær svo lagðar fyrir ársfund nefndarinnar í maí 1971. Íslenzk, brezk og þýzk rannsóknarskip hafa síðan unnið að rannsóknum þessum. Tillaga Íslands um lokun svæðis út af Norðaustur-Íslandi fyrir öllum togveiðum í júlí–des. á hverju ári í l0 ár verður tekin til meðferðar á ársfundi nefndarinnar, þ.e. Norðaustur-Atlantshafsnefndarinnar, í byrjun næsta mánaðar. Þar verða birtar niðurstöður þriggja ára rannsókna á þorsk- og ýsustofnunum við Ísland. Mun íslenzka sendinefndin fylgja fast eftir tillögu Íslendinga í þessu efni. Með tilliti til þess, að hér hefur verið minnzt á rannsóknir á undanförnum árum, - en stefna okkar í landhelgismálinu hlýtur að verulegu leyti að byggjast á vísindalegum rannsóknum á ástandi fiskstofna, - þá má geta þess, að fjárframlög til haf- og fiskrannsókna hafa aukizt úr 27.3 millj. kr. árið 1965 í 72.7 millj. kr. á þessu ári eða um 166%. Á þessu tímabili hafa bætzt í rannsóknarflotann tvö glæsileg og fullkomin leitar- og hafrannsóknarskip, sem kostað hafa yfir 300 millj. kr. Stjórnarandstaðan gerir nú till. um 100 sjómílna mengunarlögsögu. Er því óhjákvæmilegt að víkja nokkrum orðum að þessum lið till. Aðalhættan á mengun sjávar í kringum Ísland stafar af losun efna í sjó. Reynslan hefur sýnt, að þau geta borizt með straumum milli landa, t.d. eru málmar eða DDT-efni í sjó eða sjávarlínu við Ísland vafalaust komin langt að frá öðrum löndum og jafnvel frá öðrum heimsálfum. Höfuðatriðið er því það að koma algjörlega í veg fyrir losun úrgangsefna á öllu úthafinu. Unnið hefur verið að því undanfarið að leysa mengunarvandamálið með alþjóðlegu samkomulagi. Verður ekki betur séð en að mjög góðir möguleikar séu á því að fá viðunandi lausn, enda eru flestar þjóðir nú sammála um nauðsyn hennar. Hafa m.a. verið uppi ráðagerðir um bann við losun eitraðra úrgangsefna á ákveðnum svæðum eða samstöðu um, að viðkomandi þjóðþing hvers lands setji löggjöf, er banni eigin þegnum að losa þessi efni í sjó. Íslendingar hafa ekki látið sinn hlut eftir liggja í þessari viðleitni. Einmitt í dag, 1. apríl, stendur yfir í Osló fundur norrænnar samstarfsnefndar um sjávarútvegsmál, þar sem um þessi mál er fjallað. Fulltrúar Íslands á þeim fundi fylgja fast eftir okkar sjónarmiðum þar. Svo að aftur sé vikið að 100 mílna mengunarlögsögunni, þá má geta þess, að Ísland er aðili að alþjóðasamningum frá 1954 gegn óhreinkun sjávar af völdum olíu. Bannað er að losa olíu úr skipum í sjó innan 100 mílna fjarlægðar frá Íslandi. Að sjálfsögðu geta íslenzk stjórnvöld hvenær sem er einnig sett þau skilyrði, sem þau telja nauðsynleg í samningum um kaup á olíu til landsins, t.d. um útbúnað þeirra skipa, er farminn flytja. Vitnað hefur verið til, að ríkisstj. Kanada hafi gefið fordæmi um 100 mílna mengunarlögsögu. Þetta er ekki alls kostar rétt. Löggjöf Kanada er miðuð við heimskautahafið og er ætlað að koma í veg fyrir eyðileggingu á umhverfi þar af völdum mengunar og vegna olíuflutninga um Norðvesturleiðina svo kölluðu, sem kanadísk stjórnvöld viðurkenna ekki sem alþjóðlegt sund. Er þar sérstök hætta á því vegna loftslags, að frosin olía geti valdið varanlegum skemmdum á umhverfi. Því hefur verið haldið fram, að þótt erfitt gæti verið að hafa eftirlit með svo stórri mengunarlögsögu sem 100 mílum frá núgildandi grunnlínum, þá muni slík yfirlýsing Alþ. þó að einhverju leyti bægja mengun frá landinu. Síður yrði um að ræða losun úrgangsefna í nánd við landið, þar sem yfirlýsingin skapaði vissan ótta. Þessi staðhæfing fær varla staðizt. Þeir erlendir aðilar, sem hyggjast losa efni í sjó, mundu vafalaust álykta svo, að þar sem losun væri bönnuð innan 100 mílna, hlyti hún að vera leyfileg utan 100 mílna. Sú niðurstaða væri okkur Íslendingum til lítilla bóta, þótt hún liti vel út við fyrstu sýn. Við skulum þó gæta þess, að sá fiskur, sem hér við land veiðist, er víða kominn að, og við ráðum ekki ferð hafstraumanna. Og okkar fiskiskip afla í dag á ýmsum erlendum fiskislóðum. Sjálfum finnst okkur vart óeðlilegt, að þessar þjóðir beri fram sambærilegar kröfur og við gerum til sinnar landhelgi. Ég minni aðeins á Norðursjóinn og Grænlandsmiðin í þessu efni. En eins og áður sagði, er nauðsynlegt að leysa mengunarvandamálin með alþjóðasamkomulagi, vegna þess að eiturefni berast með straumum, og mun því affarasælast að leggja höfuðáherslu á fiskveiðilögsöguna sem slíka og blanda ekki öðrum hlutum saman við það mál. Hins vegar skal skýrt tekið fram, að enda þótt mengunarvandamálið verði helzt leyst með alþjóðasamkomulagi, þarf hvort tveggja að koma til, alþjóðasamkomulag og löggjöf hinna einstöku þjóða. Við Íslendingar deilum ekki um markmið í landhelgismálinu, heldur leiðir. Við megum ekki láta deilur um leiðir verða til þess að spilla fyrir markvissri sókn okkar í þessum efnum. Því er það raunasaga, að stjórnarandstaðan skuli hafa freistazt til þess að nota þetta sameiginlega hagsmunamál Íslendinga allra sér til ímyndaðs framdráttar í væntanlegum alþingiskosningum. Hér hafa verið rakin ágreiningsatriði stjórnar og stjórnarandstöðu. En að lokum vildi ég segja þetta: Með hliðsjón af heildarmyndinni virðist ljóst, að stefna Íslands í landhelgismálinu ætti að vera þríþætt. Það er í fyrsta lagi að berjast áfram fyrir því sjónarmiði, að víðátta fiskveiðilögsögunnar skuli miðuð við landgrunnshafið og þá fyrst og fremst þau svæði á því, sem mesta þýðingu hafa. Er þá sjálfsagt að halda áfram náinni samvinnu við þau ríki, sem slíkri stefnu eru fylgjandi. Í öðru lagi að hafa nána samvinnu við aðrar þjóðir um nauðsynlegar ráðstafanir til verndar fiskstofnum almennt á úthöfunum. Í þriðja lagi að tryggja forgangsrétt Íslendinga á hafsvæðum utan fiskveiðilögsögunnar miðað við þarfir þeirra og sérstöðu. Á fyrirhugaðri ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og í undirbúningsnefnd hennar verður að vinna að framkvæmd þessara sjónarmiða. Þegar litið er á þýðingu fiskveiða og fiskiðnaðar fyrir þjóðarbú Íslendinga, er auðsætt, hvílíkt áfall síldveiðibresturinn varð okkur á sínum tíma. Ef svipað ástand skapaðist einnig í þorskveiðum, mundu hinar efnahagslegu afleiðingar verða alvarlegri en orð fá lýst. Engan þarf því að undra, þótt Íslendingar horfi með nokkrum ugg á þróunina annars staðar, bæði með tilliti til minnkandi fiskstofna og áframhaldandi smíða stórra og afkastamikilla fiskiskipa frá ýmsum þjóðum, sem beitt kynni að verða á Íslandsmiðum. Áríðandi er, að höfuðáherzla sé lögð á að kynna sem bezt þetta sjónarmið í viðræðum við aðrar þjóðir. Við erum ekki einir strandríkja í heiminum. Einnig er að sjálfsögðu nauðsynlegt, að sífelld athugun fari fram á sókninni í fiskstofnana og áhrifum hennar á þá, þannig að jafnóðum sé hægt að taka afstöðu til nauðsynlegra ráðstafana á þessu sviði. Við höfum sýnt í þeim efnum fulla alvöru og ábyrgðartilfinningu, sem m.a. sést á því, hvaða fjármunum hefur verið eytt af okkar hálfu til hafrannsókna af okkar takmörkuðu fjárhagsgetu ásamt kostnaðarsamri þátttöku í alþjóðasamtökum undanfarin ár. Til hvers hefur þetta starf verið unnið, ef ekkert á að byggja á því og ekkert með það að gera? Hv. stjórnarandstæðingar hafa mjög kvartað yfir því nú síðustu vikur þingsins, að of mikið hafi borizt af stjfrv. og talið þau of seint fram komin, þannig að erfitt væri að komast til botns í þeim. Frv. um 500 millj. kr. aukningu á bótum almannatrygginga, elli- og örorkulaunum lífeyrisþega o.s.frv. þótti m.a. of seint fram komið. Sérfróð, stjórnskipuð nefnd hafði þó haft málið til meðferðar um 9 mánaða skeið og allir þingflokkar uppkast að frv. í 21/2 viku. Samt var það nú talinn of mikill hraði að afhenda þessa peninga til þeirra, sem hlut áttu að máli, þó að það ætti að taka 8 mánuði að afla þess fjár hjá þeim aðilum, sem greiða eiga bæturnar. Engin endanleg endurskoðun mun nokkurn tíma fara fram á slíkri löggjöf. Það er öllum hv. alþm. ljóst. Hún verður að vera í stöðugri endurskoðun. Það mál, sem hér er til umr., íslenzk fiskveiðilögsaga og viðurkenning annarra þjóða á þeirri lögsögu, þarf hins vegar ekki að dómi stjórnarandstæðinga nema 3–4 daga umr. hér á Alþ. og á þó ekki að öðlast gildi fyrr en eftir eitt og hálft ár. Fiskveiðilögsaga okkar, yfirráð og full viðurkenning annarra þjóða á henni, er þó af öllum landsmönnum talinn grundvöllur alls lífs í landinu. Um samanburð á slíkum málflutningi ætla ég ekki að setjast í dómarastól. Sá samanburður er svo auðveldur hverjum Íslendingi, að óþarft er frekar um að ræða. Ég þakka þeim, sem hlýtt hafa. - Góða nótt.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. kvaðst vænta þess, að stjórnarandstaðan yrði fús til að styðja að því, að fjármagn fengist til þeirra rannsókna á landgrunninu, sem hann taldi réttilega mjög aðkallandi. Fulltrúar Framsfl. hafa þegar lagt fram þá till. í fjhn. Nd. í sambandi við frv. um framkvæmdalán, að 35 millj. kr. verði varið til þessara rannsókna á þessu ári. Við bíðum nú eftir svari frá stjórnarflokkunum um það, hvort þeir vilja styðja þessa till. En óhætt er að segja, að þessar rannsóknir eru mjög aðkallandi til styrktar hinni nýju sókn í landhelgismálinu. Forsrh. hefði ekki átt að minnast á orsök þorskastríðsins 1958. Það er opinbert leyndarmál, að Bretar héldu, að Íslendingar væru klofnir í málinu og vinstri stjórnin mundi gefast upp strax og brezku herskipin birtust í landhelginni. Þessa röngu ályktun sína byggðu Bretar á því, að Sjálfstfl. hafði haldið uppi miklu andófi gegn útfærslunni, tortryggt hana á allan hátt og á síðustu stundu viljað vísa henni til Atlantshafsbandalagsins. Ef Bretar hefðu haft rétta vitneskju um einhug þjóðarinnar, hefðu þeir sennilega aldrei beitt ofbeldinu. Það hefur verið háttur flestra stjórnarsinna í þessum umr., að forðast sem mest rökræður, en þyrla upp sem mestu moldviðri um það, að stjórnarandstaðan væri að reyna að gera landhelgismálið að kosningamáli með tillöguflutningi sínum í málinu. Mér finnst rétt að benda á það í tilefni af þessu, að í landhelgisnefndinni voru fulltrúar allra flokka sammála um, að landhelgismálið væri af ýmsum ástæðum komið á alveg nýtt stig og þess vegna væri eðlilegt, að Alþ. gerði nýja ályktun um málið, áður en þessu þingi lyki. Því fer þannig fjarri, að stjórnarandstaðan sé án tilefnis að flytja till. um landhelgismálið vegna kosninganna, þar sem allir flokkar eru sammála um, að Alþ. þurfi að gera nýja ályktun. Ég vil jafnframt benda á, að í till. okkar stjórnarandstæðinga er ekki að finna neitt, sem ekki er í fyllsta samræmi við fyrri stefnu okkar og vinnubrögð. Við höfum alltaf verið á móti landhelgissamningunum við Bretland og V.-Þýzkaland og talið uppsögn þeirra vera óhjákvæmilegan undanfara þess að færa út fiskveiðilandhelgina. Við töldum það rétt vinnubrögð að færa út fiskveiðilandhelgina 1958 eða nokkru fyrir hafréttarráðstefnuna, sem þá var sýnt, að yrði haldin 1959 eða 1960. Það reyndust líka rétt vinnubrögð, því að útfærsla Íslendinga í 12 mílur hafði úrslitaáhrif á gang ráðstefnunnar 1960. Það er ekki sízt vegna þeirrar hagstæðu reynslu, sem við leggjum megináherzlu á það nú, að fiskveiðilandhelgin verði færð út fyrir ráðstefnuna 1973. Annars held ég, að það séu stjórnarsinnar sjálfir, sem setja mestan kosningablæ á umr. um landhelgismálið. Það hefur áreiðanlega ekki farið fram hjá þeim, sem hafa hlustað á þessar umr., að það eru stjórnarsinnar, sem notað hafa stóru orðin og brigzlin. Þeir hafa sagt, að stjórnarandstæðingar gerðu sig seka um ævintýrapólitík, siðleysi og ábyrgðarleysi, eins og hæstv. ráðh. Emil Jónsson gerði hér rétt áðan. Enn lengra gekk þó hv. þm. Birgir Finnsson í skammarvaðli sínum um hv. þm. Ólaf Jóhannesson. Ég mun láta það ógert að svara þessum hv. þm. í sömu mynt. Ég held, að landhelgismálið sé þjóðinni svo mikilvægt, að við ættum að forðast mikil brigzlyrði í sambandi við það og ræða ekki um það eins og götudrengir. Ég trúi því ekki um andstæðinga mína, að þeir hafi ekki áhuga á, að árangur náist í landhelgismálinu. En okkur greinir á um leiðir og aðferðir. Það, sem okkur ber að gera, er að leggja það sem ljósast fyrir þjóðina, hver ágreiningsefnin eru, án allra brigzla og æsinga, og það er svo hennar að dæma, hvaða leið eða aðferð hún vill velja. Þótt stjórnarflokkunum og stjórnarandstæðingum beri sitthvað á milli í landhelgismálinu, veldur tvennt mestum ágreiningi. Annað er, að stjórnarandstaðan telur nauðsynlegt að segja upp landhelgissamningunum við Bretland og V.-Þýzkaland, er hafizt er handa um útfærslu. Stjórnarflokkarnir virðast hins vegar telja, að halda eigi þessa samninga til eilífðar. Hitt er það, að stjórnarandstaðan telur, að útfærsla fiskveiðilandhelginnar eigi að koma til framkvæmda fyrir hafréttarráðstefnuna 1973. Stjórnarflokkarnir telja, að við eigum að bíða eftir úrslitum hafréttarráðstefnunnar eða lengur, eftir því hver réttarþróunin í heiminum verður. Þeir vilja enga ákvörðun taka um það nú, hvort útfærsluna eigi að gera eftir 2 ár, 10 ár eða 20. Það á allt að fara eftir réttarþróuninni í heiminum. Rétt er að athuga nokkru nánar fyrra ágreiningsatriðið, uppsögn landhelgissamninganna. Samkv. þeim geta Bretar og V.-Þjóðverjar krafizt þess, ef Íslendingar færa út fiskveiðilögsöguna, að það verði lagt undir úrskurð alþjóðadómstólsins, hvort útfærslan samrýmist alþjóðalögum eða ekki. Engir alþjóðlegir samningar eru nú fyrir hendi um víðáttu fiskveiðilandhelgi og ekki heldur nein viðurkennd hefð. Hins vegar hafa flest ríki 12 mílna fiskveiðilandhelgi. Samkv. því er það skoðun helzta sérfræðings ríkisstj., Hans G. Andersens, að 12 mílna reglan hafi nú gildi sem alþjóðalög. Þótt vefengja megi með gildum rökum þessa kenningu, er eigi að síður mikil ástæða til að óttast, að úrskurður alþjóðadómstólsins gæti fallið á eitthvað svipaða leið. Þess ber nefnilega að gæta hér, að dómstólar eru yfirleitt íhaldssamir, ef ekki er hægt að fara eftir glöggum lögum, samningum eða viðurkenndri hefð. Samkv. þessu geta Íslendingar því ekki örugglega vænzt hagstæðs úrskurðar alþjóðadómsins fyrr en a.m.k. helmingur strandríkja hefur fært fiskveiðimörk sín út fyrir 12 mílur. Hvort það verður eða hvenær það verður, getur enginn sagt nú. Ef Íslendingar ætla þannig vegna bindingarákvæða landhelgissamninganna að bíða eftir þróuninni í þessum efnum, verða þeir meðal þeirra síðari eða síðustu, sem færa út fiskveiðilandhelgina, í stað þess, að þeir ættu að vera meðal þeirra fyrstu, þegar þess er gætt, að engin þjóð er færari í fiskveiðum en þeir. Það er ekki hægt fyrir okkur Íslendinga að vera þannig meðal þeirra öftustu í röðinni og þurfa að bíða eftir því upp á von og óvon, að nógu margar þjóðir verði til þess að færa út fiskveiðilandhelgina á undan okkur og skapi þannig alþjóðlega reglu, sem alþjóðadómurinn metur gilda. Fiskimið okkar geta verið þurrausin, áður en slík þróun á sér stað. Í þessu sambandi er ástæða til að árétta það, að fram að þessu hefur nær öll útfærsla á fiskveiðilögsögu orðið með þeim hætti, að einstök ríki hafa tekið sér einhliða rétt til að helga sér stærri landhelgi en samrýmdist þeirri alþjóðavenju, sem þá gilti. Það er þessi einhliða réttarbreyting einstakra ríkja, sem hefur átt mestan þátt í réttarþróuninni varðandi stækkun landhelginnar. Á áratugnum 1950–1960 vorum við Íslendingar í fararbroddi þeirra þjóða, sem höfðu forustu um þessa réttarþróun. Þetta gerðu Íslendingar með útfærslunum 1952 og 1958. Síðan 1961, er umræddir samningar voru gerðir, hafa Íslendingar orðið að halda að sér höndum og bíða eftir því, að nógu margar aðrar þjóðir færðu út landhelgina og sköpuðu þannig nýjar réttarreglur. Þess vegna munum við verða meðal þeirra síðustu í stað þess að vera áfram meðal hinna fyrstu, meðan við segjum samningunum ekki upp og endurheimtum hinn einhliða rétt að nýju. Þetta eru meginrökin fyrir því, að stjórnarandstæðingar vilja losa þjóðina undan bindingarákvæðum landhelgissamninganna við Breta og V.-Þjóðverja. Hagsmunir okkar leyfa okkur ekki, að við bíðum eftir því að vera meðal hinna síðustu í röðinni. Við getum ekki vegna lífsafkomu okkar verið bundnir á þennan hátt einir allra þjóða. Þess vegna höfum við fyllsta rétt til að segja upp þessum samningum, þó að þeir hafi ekki nein uppsagnarákvæði. Enginn samningur er eilífur, þótt hann hafi ekki sérstök uppsagnarákvæði. Í umræddum samningum er ekki heldur neitt, er bannar uppsögn. Aðeins ein tímamörk eru í samningunum, þriggja ára undanþága, sem brezkir og þýzkir togarar fengu til að veiða innan 12 mílna markanna. Þau þrjú ár eru liðin og sjö ár til viðbótar. Þetta ásamt mörgu öðru styður rétt okkar til uppsagnarinnar, en mikilvægast er þó það, að það er vafalítið mesta lífshagsmunamál þjóðarinnar að færa fiskveiðilandhelgina út. Ég kem þá að því ágreiningsatriðinu, hvort færa eigi út fiskveiðilögsöguna fyrir eða eftir hafréttarráðstefnuna 1973. Stjórnarflokkarnir segja, að við eigum að bíða eftir úrslitum hennar, því að margt bendi til, að niðurstaða hennar geti orðið okkur hagstæð. Ályktanir sínar um þetta byggja stjórnarflokkarnir einkum á því, að allir játa nú í orði, að gera þurfi sérstakar ráðstafanir gegn ofveiði, og margir játa einnig í orði að veita beri strandríkjum vissan forgangsrétt. Þetta gera ekki sízt Bandaríkjamenn og Rússar, en þeir og hinir mörgu fylgismenn þeirra vilja ekki gera þetta á þann veg, að fiskveiðilandhelgin verði færð út, heldur verði hún bundin við 12 mílur og strandríki fái einhvern mjög takmarkaðan forgang utan þeirra marka. Að öðru leyti verði samið um hámark veiðinnar á svæðinu utan 12 mílna markanna og henni sé skipt milli þeirra þjóða, sem áður hafa stundað veiðar þar, eftir vissum hlutföllum. Fyrir Íslendinga væri það hið mesta áfall, ef þessi stefna yrði ofan á. En það getur að sjálfsögðu enginn fullyrt nú, og vafasamt, að það skýrist til fulls fyrr en í lok ráðstefnunnar. Það er algengt á slíkum ráðstefnum, að mörg ríki breyti afstöðu sinni á síðustu stundu, m.a. vegna hrossakaupa um brtt. Í því sambandi má vitna til þess, að á síðustu fjórum dögum hafréttarráðstefnunnar 1960 snerust 11 ríki til fylgis við landhelgistillögu Bandaríkjanna, eftir að hafa áður annaðhvort greitt atkv. gegn henni eða setið hjá. Það gæti t.d. alveg ráðið úrslitum nú varðandi fiskveiðilandhelgina, hvort Bandaríkin og Sovétríkin fallast á hugmyndir þróunarríkjanna svo nefndu varðandi væntanlega alþjóðastjórn á hagnýtingu úthafsins, en frá sjónarmiði þeirra er það miklu stærra mál en fiskveiðilögsagan. Það eitt er nú örugglega víst í sambandi við hafréttarráðstefnuna 1973, að helztu og áhrifamestu stórveldi heims, þ.e. Bandaríkin, Sovétríkin og Japan, mann á ráðstefnunni og þá sérstaklega í lok hennar beita öllum sínum áróðursmætti, og sá máttur er mikill, til að fá 12 mílna fiskveiðilandhelgina samþykkta ásamt ófullnægjandi sérrétti fyrir strandríkin utan hennar. Það er af þessum ástæðum, sem stjórnarandstæðingar telja, að ekki sé hyggilegt að draga útfærsluna fram yfir hafréttarráðstefnuna 1973. Úrslit hennar geta ekki síður orðið okkur óhagstæð en hagstæð. Um slíkt vitum við ekki með neinni vissu fyrr en í lok ráðstefnunnar. Og þá getur verið orðið of seint að bregðast við. Ef úrslitin verða okkur hagstæð, er engu tapað, þótt við höfum fært út fiskveiðilandhelgina áður. Ef úrslitin verða óhagstæð, getur verið torvelt að færa út landhelgina eftir ráðstefnuna. Þess vegna megum við ekki bíða. Ef við færum út fiskveiðilandhelgina fyrir ráðstefnuna, mun það áreiðanlega verða til að styrkja þar stöðu okkar og annarra þeirra, sem svipað er ástatt um, og gera hinum óhægra fyrir, sem vilja gera 12 mílurnar að bindandi reglu. Við töpum engu með því að færa út fyrir ráðstefnuna, en getum tapað miklu, ef við drögum að gera það. Stjórnarflokkarnir hampa því talsvert, að það geti leitt til árekstra við nábúa okkar, ef við færum út fiskveiðilandhelgina fyrir ráðstefnuna. Vafalaust verða árekstrarnir einhverjir, en þeir geta líka orðið alveg eins miklir eða meiri eftir ráðstefnuna. Um það verður ekkert fullyrt á þessu stigi. Ákaflega er það ósennilegt, að þetta leiði til nokkurra alvarlegra árekstra. Landhelgisdeilurnar 1952 og 1958 hafa aukið skilning á því, að Íslendingum er það meira hagsmunamál en nokkurri annarri þjóð að vernda fiskimiðin við landið. Það hefur líka sýnt sig, að ekki er hægt að buga Íslendinga með löndunarbanni eða þorskastríði. Þess vegna er ákaflega ólíklegt, að Íslendingar verði að þessu sinni beittir einhverjum hefndaraðgerðum. Fari samt svo, að það ólíklega gerist, að slíkt verði reynt, munu Íslendingar mæta því með festu og þrautseigju alveg eins og 1952 og 1958. Það eru eðlileg viðbrögð þjóðar, sem veit, að hún er ekki að gera sig seka um neinn órétt eða ofríki, heldur eingöngu að þjóna sjálfsagðasta réttinum, réttinum til að lifa. Íslendingar mega því ekki láta neitt tal um áhættu eða hefndaraðgerðir aftra sér frá því að gera það, sem nauðsynlegt er. Það er ekki til nema ein mikil áhætta í þessu máli, og hún er fólgin í því að gera ekki neitt eða vera of seinn. Við framsóknarmenn hvetjum þjóðina eindregið til að forðast þá áhættu. En fyrst og fremst hvetjum við þjóðina til þess að íhuga þetta mál rólega og æsingalaust. Þá kvíðum við ekki dómi hennar. - Góða nótt.



Herra forseti. Ræðumenn stjórnarflokkanna hér í þessum umr. ásaka okkur stjórnarandstæðinga fyrir að hafa rofið þjóðareiningu um landhelgismálið. Ég sé ástæðu til að fara nokkrum orðum um þessa staðhæfingu og færa rök að því, að hún er fleipur eitt, fleipur manna, sem hafa að vonum vonda samvizku í þessu máli. Jóhann Hafstein forsrh. og aðrir stjórnarliðar gera sér það vitanlega ljóst, að þjóðin ætlast til þess, að stjórnendur hennar og kjörnir fulltrúar standi saman um þetta stórmál. Allir vita, að hér er ekki lítið í húfi. Hér er um það að tefla, hvort Íslendingar fái í reynd hagnýtt þann rétt, sem þeir fyrir meira en 20 árum lýstu yfir, að þeir ættu, lögsögu og yfirráð yfir landgrunnssvæðinu öllu án íhlutunar annarra. Með hvers kyns vífilengjum og markleysishjali hafa forustumenn stjórnarflokkanna mánuðum saman reynt að fá aðra flokka til að fallast á að gera ekki neitt í landhelgismálinu. Upp á slíka samstöðu hafa stjórnarliðar boðið og ekki nokkurn skapaðan hlut annan. Sannast það raunar glögglega á þáltill. þeirra um landhelgismálið, þeim furðulega grautarhausasamsetningi, sem Lúðvík Jósefsson lýsti svo eftirminnilega hér í kvöld. Till. stjórnarflokkanna hefur ekki að geyma eitt einasta ákvarðandi atriði umfram það, sem allir flokkar höfðu samþykkt fyrir 23 árum með landgrunnslögunum frá 1948. Mér er nær að halda, að íslenzk þjóð ætlist nú til annars og meira en þess, að stefnumarkandi ákvæði hinna 23 ára gömlu laga séu enn einu sinni ítrekuð, vafin í þykkar umbúðir, án þess að ætlunin sé að gefa þeim aukið veruleikagildi með ákvörðunum og framkvæmdum. Ég er þess fullviss, að mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur óskað eftir einingu um tilteknar og tímaákvarðaðar aðgerðir í landhelgismálinu. Það er slík þjóðareining, sem stjórnarflokkarnir voru illu heilli að rjúfa. Það eru því viðbrögð manna með heldur bágan málstað, sem birtast í þeim hrópum stjórnarliða, að stjórnarandstæðingar hafi gert mál þetta að pólitísku bitbeini. Og þegar stjórnarherrarnir hafa undanfarnar vikur og mánuði krafizt samstöðu um að gera ekkert, bókstaflega ekkert í mesta lífshagsmunamáli þjóðarinnar, þá var þar um að ræða örvæntingartilraun óttasleginna manna, sem telja sig bundna af gömlum óhappasamningi, tilraun til að binda einnig hendur annarra. Nú leggja stjórnarliðar ofurkapp á að sverta málstað stjórnarandstöðunnar og saka hana um að rjúfa þjóðareiningu um landhelgismálið. Slíkt fleipur situr illa á talsmönnum þeirra flokka, Sjálfstfl. og Alþfl., sem bera einir allra ábyrgð á því, að með samningagerðinni við Breta árið 1961 var rofin á hinn svívirðilegasta hátt alger samstaða og þjóðareining, sem ríkt hafði um landhelgismálið þá um skeið. Það voru leiðtogar þessara flokka, sem í óþökk meiri hluta þjóðarinnar sömdu á þann veg, að síðan hefur engin útfærsla landhelginnar átt sér stað í heilan áratug og mun ekki eiga sér stað á næstu árum, ef núv. stjórnarflokkar fá að ráða. En fá þeir að ráða í þessu örlaga- og lífshagsmunamáli? Ljóst er af málflutningi þeirra, að þeir óttast fyrst og fremst, að þrátt fyrir allt sameinist þorri þjóðarinnar um aðgerðir, um athafnir í málinu, myndi þjóðareiningu um kröfurnar, 50 mílna fiskveiðilögsögu á næsta ári, 100 mílna mengunarlögsögu þegar í stað. Ég held, að ekki sé úr vegi að segja hér nokkur orð til viðbótar um landhelgismál og einingu lítillar þjóðar. Árið 1948 stóð íslenzka þjóðin sameinuð að baki ríkisstj. og Alþ., þegar lög voru sett um landgrunnið og lýst yfir íslenzkri lögsögu á landgrunnssvæðinu öllu. Þar var svo mælt fyrir, að síðar mætti með útgáfu reglugerðar ákvarða, á hvern hátt Íslendingar hagnýttu yfirráðarétt sinn og væri þar um einhliða ákvarðanir að ræða af þeirra hálfu. Alþ. og landsmönnum öllum var vitanlega fullljóst þá, að einhverjar erlendar þjóðir mundu vefengja rétt okkar til landgrunnsins og það kynni að taka tíma að ná honum í reynd. Slíkt yrði trúlega að gerast í áföngum. Um hitt voru allir Íslendingar sammála að standa á þessum rétti sínum og neita því, að um hann yrði samið við aðrar þjóðir né málið borið undir erlenda dómstóla. Allar ákvarðanir um stækkun íslenzkrar fiskveiðilögsögu, sem síðan hafa verið teknar, byggjast á landgrunnslögunum frá 1948. Þegar landhelgin var stækkuð í 12 mílur árið 1958, var yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar sammála um þá ákvörðun. En eftir að ljóst var, að Atlantshafsbandalagið ætlaði að skipta sér af málinu, skarst Sjálfstfl. úr leik, og mjóu munaði, að Alþfl. fylgdi honum eftir. Með stöðugum vífilengjum og málskotum til erlendra aðila reyndu úrtölumenn þá að draga ákvarðanir á langinn, drepa málinu á dreif. Allir vita, að ástæðan til þess, að forustumenn Sjálfstfl. rufu þjóðareiningu um landhelgismálið árið 1958, var óttinn við hótanir Breta og undirlægjuháttur gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Svo tæpt stóð málið sumarið 1958, að það hefði vafalaust tapazt og vinstri stjórnin guggnað á útfærslu, ef ekki hefði komið tvennt til, aðild Alþb. að ríkisstj. og einbeitt og þróttmikil frammistaða Lúðvíks Jósefssonar, sem þá var góðu heilli sjútvrh. og átti öllum öðrum stærri hlut að því að hrinda málinu í framkvæmd. Þó hefði einbeitt afstaða Alþb. og dugnaður Lúðvíks Jósefssonar fráleitt nægt, ef hinir stjórnarflokkarnir hefðu ekki fundið öflugan og eindreginn vilja almennings, sem krafðist útfærslunnar. Það var samstaða alls þorra Íslendinga, þ. á m. margra ágætra fylgjenda Sjálfstfl., sem bjargaði málinu og kom því heilu í höfn. Eftir að ákvörðunin hafði verið tekin og stækkunin framkvæmd, þögnuðu úrtölumennirnir og blygðuðust sín. Það var því einhuga þjóð, sem Bretar áttu hér að mæta, þegar þeir gerðu tilraun til að kúga okkur með vopnavaldi og hófu að stunda hér landhelgisþjófnað undir herskipavernd. Þegar kom fram á árið 1961, var öllum ljóst orðið, að Bretar höfðu tapað þorskastyrjöldinni svo kölluðu. Allar tilraunir þeirra til að hnekkja ákvörðunum Íslendinga um 12 mílna lögsögu höfðu mistekizt. Einbeitt og djarfleg barátta Íslendinga fyrir lífshagsmunum sínum hafði vakið heimsathygli, og brezka ríkisstj. átti naumast öðru að mæta en háði og fyrirlitningu fyrir misheppnaðan hernað sinn gegn vopnlausri smáþjóð. En nú var ný ríkisstj. tekin við völdum á Íslandi, samstjórn Sjálfstfl. og; Alþfl., oft kölluð viðreisnarstjórn, síðari árin einungis í háðungarskyni. Og þá fer Atlantshafsbandalagið enn að nýju á stúfana. Í höfuðstöðvum NATO hafði það lengi verið nokkur höfuðverkur, að tvær aðildarþjóðir, Bretar og Íslendingar, skyldu eiga í illvígri deilu, þar sem önnur þjóðin hafði jafnvel beitt hina vopnavaldi. Ég geri ráð fyrir, að af hálfu leiðtoga í NATO hafi verið lagt fast að íslenzkum stjórnarvöldum að semja við Breta, svo að hægt væri að tilkynna, að endir væri bundinn á þorskastyrjöldina. Ég finn a.m.k. enga hugsanlega skýringu aðra á smánarsamningi núv. stjórnarflokka við Breta árið 1961 en undanlátssemi gagnvart NATO. NATO lagði kapp á, að úrslit fengjust í þessu máli, úrslit, sem brezka stjórnin þættist geta við unað. Íslenzk stjórnarvöld beygðu sig fyrir þessum kröfum, gerðu samning við Breta og síðar við Vestur-Þjóðverja, þar sem þau hétu því, að frekari stækkun landhelginnar skyldi tilkynnt þessum þjóðum með hálfs árs fyrirvara og alþjóðadómstóllinn í Haag skera úr um réttmæti stækkunar, ef ekki næðist samkomulag. Með samningi þessum töldu Bretar bundinn endi á frekari sókn Íslendinga í landhelgismálinu. Enda þótt við Alþb.-menn og raunar aðrir stjórnarandstæðingar teljum þaö fráleitt, er staðreynd, að óhappasamningur þessi er aðalástæðan til þess, að ekkert hefur verið aðhafzt í landhelgismálinu af hálfu Íslendinga í heilan áratug. Og þessi samningur er vafalítið meginorsök þess, að stjórnarflokkarnir þora sig enn hvergi að hræra og reyna að fá samstöðu um að gera ekki nokkurn skapaðan hlut. Og þeir herrar, sem nú tala með tungumýkt um nauðsyn þjóðareiningar og ásaka aðra ranglega fyrir að rjúfa hana, þeir voru ekki að sameina þjóðina árið 1961. Þá var þjóðareiningu um landhelgismálið fórnað á altari Atlantshafsbandalagsins. Þá knúðu þeir fram örlagaríkan samning, beittu til þess naumum þingmeirihluta, en virtu að vettugi víðtæk mótmæli fulltrúa, sem studdust við ríflegan helming kjósenda. Þá þurftu þeir ekki á samstöðu allrar þjóðarinnar að halda. Þeir þóttust einfærir um að binda hana á klafa í skjóli örlítils meiri hl. á Alþingi. Stjórnarandstöðuflokkarnir lýstu því yfir þegar árið 1961, að þeir litu á samning þennan sem nauðungarsamning. Það hefur verið og er grundvallarskoðun okkar Alþb.-manna, að um náttúrugæði landsins, landgrunnsins og hafsins yfir landgrunninu þurfi íslenzka þjóðin ekki að semja við nokkra aðra þjóð. Það sé skýlaus réttur landsmanna að setja þær reglur um hagnýtingu og verndun þessara náttúrugæða, sem hagkvæmastar eru þjóðinni. Við teljum því, að undansláttarsamningurinn við Breta og Þjóðverja frá 1961 sé marklaus samningur, bæði sakir þess, að hann var gerður við þjóð, sem beitti vopnavaldi og knúði fram vilja sinn með ofbeldi, en ekki síður vegna hins, að með samningnum var afsalað landsréttindum, samið um náttúrugæði, sem eru undirstaða að lífi þjóðarinnar í landinu. Við teljum, að slíkur samningur geti ekki talizt bindandi fyrir nokkra þjóð. Af ástæðum, sem þegar hefur verið gerð grein fyrir, telur Alþb. nú orðið óhjákvæmilegt að hefjast handa um nýja útfærslu landhelginnar á grundvelli landgrunnslaganna frá 1948. í allan vetur höfum við lagt okkur fram um að ná samstöðu um málið við aðra flokka og ekki látið nein minni háttar atriði torvelda hana. En tvennt var ófrávíkjanlegur kjarni málsins að okkar dómi, ákvörðun á þessu þingi um tiltekna útfærslu, t.d. út í 50 mílur, og ákvörðun um það, hvenær útfærslan skyldi taka gildi. Samstaða hefur náðst milli stjórnarandstöðuflokkanna allra, sem nú standa sameiginlega að till. um athafnir. Hins vegar var nokkurn veginn ljóst þegar frá upphafi, að stjórnarflokkarnir ætluðu ekkert að gera, en drógu málið hins vegar á langinn með vífilengjum. Þeir voru auðsjáanlega hræddir við aðgerðarleysið, hræddir við að koma fram fyrir kjósendur í sumar og játa uppgjöf sína. Þess vegna hafa þeir lagt í það töluverða vinnu að gera sem fyrirferðarmestar umbúðir utan um það, sem ekkert er umfram það, sem Íslendingar hafa marglýst yfir og endurtekið ótal sinnum í fulla tvo tugi ára. Með rökleysum reyna stjórnarherrarnir að fela aðgerðarleysi sitt af ótta við, að afleiðingar ógæfusamningsins frá 1961 komi þjóðinni í koll. Þeir skírskota mjög til alþjóðaráðstefnu um réttarreglur á hafinu, ráðstefnu, sem kann að verða haldin eftir rúm tvö ár, e.t.v. þó ekki fyrr en síðar, og láta í það skína, að á slíkri ráðstefnu verði okkur færð víðáttumikil landhelgi á silfurfati. Þetta er sagt gegn betri vitund. Mjög ólíklegt er, að á slíkri ráðstefnu, þótt af henni verði árið 1973 eða síðar, fáist endanleg niðurstaða um alþjóðafiskveiðilögsögu. Hitt er ljóst, að því fleiri þjóðir sem fyrir ráðstefnu þessa hafa helgað sér stærri landhelgi en 12 mílur, því minni verður hættan á, að 12 mílna reglan verði þar samþykkt sem alþjóðalög. Vissulega ber okkur að taka þátt í starfi á vegum Sameinuðu þjóðanna að lausn landhelgismála og hafa þar sem annars staðar fulla samstöðu með þeim þjóðum, sem krefjast víðáttumikillar landhelgi. En við höfum ekki tíma til að bíða eftir óvissu ráðstefnuhaldi, og enn þá óvissari úrslitum slíks ráðstefnuhalds, meðan fiskimiðin umhverfis land okkar eru í bráðri hættu af ofveiði og mengun. Í sívaxandi mæli stefna nú aðrar þjóðir flotum sínum á íslenzk fiskimið. Lífshagsmunir okkar eru í húfi, og okkur ber bæði réttur og skylda til að vernda þá. Stjórnarsinnar halda því fram, að þar sem við Íslendingar séum löghlýðin smáþjóð, getum við ekkert haft við það að athuga að skjóta hugsanlegum aðgerðum okkar í fiskveiðilögsögumálum til alþjóðadómstóls og hlíta úrskurði hans. Slík afstaða þýðir í raun, að við séum bundnir í málinu um ófyrirsjáanlega framtíð og fáum okkur hvergi hrært. Alþjóðadómstóll mundi vafalaust dæma eftir því, sem hann teldi almennasta venju. Slík viðmiðun er að vísu breytingum háð, en þær breytingar eru seinvirkar og dómstólar oftast íhaldssamir og fremur á eftir þróuninni en undan. Þessar breytingar gerast með því móti, að einstök ríki eða ríkjahópar taka sér aukinn rétt, ætíð með einhliða ákvörðun, og þegar slík ríki eru orðin mörg, hafa þau unnið hinum aukna rétti hefð. Fullvíst má telja, að ef útfærsla okkar í 12 mílur árið 1958 hefði verið borin undir alþjóðadómstól, hefði hann á þeim tíma dæmt hana ólöglega og aðeins talið fjögurra mílna landhelgi heimila að alþjóðalögum. Með djarflegri ákvörðun áttum við drjúgan þátt í þeirri þróun, sem varð á næstu árum. Nú mundi alþjóðadómstóll vafalaust fallast á 12 mílna landhelgi, en trúlega alls ekki stærri enn sem komið er. Það er því fráleitt með öllu að ætla að bera ákvarðanir okkar um stækkaða landhelgi undir alþjóðadómstólinn í Haag, enda er með því algerlega vikið frá þeirri meginhugmynd, sem landgrunnslög okkar frá 1948 byggjast á, að við höfum lögsögurétt yfir landgrunninu öllu. Sú stefna stjórnarflokkanna að una samningnum við Breta frá 1961 og málskoti til Haag-dómstólsins er sönnun þess, að þeir ætla sér ekki að gera neitt að gagni í fiskveiðilögsögumálum. Í dag engu síður en árið 1958 er það undir þjóðinni sjálfri komið, fólkinu í landinu til sjávar og sveita, hvort fiskveiðilögsagan verður færð út í 50 mílur á næsta ári eða ekki. Áhugamenn um þetta mál um land allt, látið fulltrúa stjórnarflokkanna verða þess rækilega vara, að þið ætlizt til aðgerða í þessu lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Með fundasamþykktum, undirskriftum og á annan hátt getið þið tekið kröftuglega undir kröfurnar um uppsögn landhelgissamningsins við Breta, um 50 mílna fiskveiðilögsögu og 100 mílna mengunarlögsögu. Það er enn hægt, þrátt fyrir mistök forustumanna stjórnarflokkanna, að ná víðtækri samstöðu um þetta stórmál, mynda um það þá þjóðareiningu, sem dugar til sóknar og sigurs. - Góða nótt.