Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 14.30 í dag fer fram umræða utan dagskrár um stöðu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Málshefjandi er hv. þm. Vigdís Hauksdóttir. Dómsmálaráðherra Ögmundur Jónasson verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Mörgum þeim sem fjölluðu í fyrsta skipti um fjárlagafrumvarp í þinginu fyrir ári komu hinir svokölluðu safnliðir spánskt fyrir sjónir. Málefnanefndum þingsins er fengið það verkefni að deila fjármagni til ólíkra aðila sem hafa sent fjárlaganefnd erindi um styrki eða fjárstuðning úr ríkiskassanum. Ég sagði mig frá umfjöllun um þetta í heilbrigðisnefnd síðasta vetur þar eð ég taldi að ég hefði engin efnisleg rök til að deila út þessum takmörkuðu fjármunum. Það breyttist lítið sem ekkert þótt fulltrúar þeirra félaga sem áttu inni umsóknir mættu og útskýrðu mál sitt. Allir höfðu góðan málstað að tala fyrir en ég tel það eiga við um okkur öll í þessum sal að við höfum engin efnisleg rök til að skipta þessum fjármunum á milli margra verðugra. 
             Fyrrverandi formaður fjárlaganefndar, núverandi hæstv. ráðherra Guðbjartur Hannesson, sagði um þetta efni í ræðu í desember í fyrra, með leyfi forseta: „Fara þarf yfir allt þetta ferli við úthlutun styrkja til alls kyns verkefna og endurbæta það og endurskoða.“ Ég á ekki lengur sæti í neinni þeirra málefnanefnda sem fer með það hlutverk að deila og drottna í þessu tilliti, en eftir því sem mér heyrist tíðkast enn hið sama vinnulag og gerði fyrir ári. Ég spyr því formann fjárlaganefndar, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur: 1. Er það rétt að engar breytingar hafi orðið hvað þetta varðar? 2. Hefur verið tekið saman hve há fjárhæð fellur í frumvarpi ársins í ár undir svokallaða safnliði? 3. Eru einhverjar áætlanir um að afnema þetta gamaldags fyrirgreiðslufyrirkomulag?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir spurði um safnliði og vinnulag við skiptingu þeirra. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að 477 millj. kr. verði úthlutað á safnliðum sem Alþingi veitir styrki úr en upphæðin hefur verið skorin niður um 35% frá fyrra ári. Hæstv. ráðherra Guðbjartur Hannesson fylgdi orðum sínum í ræðu í desember eftir með því að skipa vinnuhóp innan fjárlaganefndar til að endurskoða vinnulagið sem hefur verið viðhaft svo árum skiptir. Sú er hér stendur á sæti í þeim vinnuhópi. Snemma á þessu ári hafði vinnuhópurinn komið sér saman um hvað ætti að nota til viðmiðunar við breytt og betra vinnulag, en það er fyrst og fremst það að farið sé betur með opinbert fé og að þarfagreining, aðhald og eftirlit aukist er varðar verkefni er fá úthlutað þessum fjármunum. Það verður gert með því að auka hlutverk lögbundinna sjóða en einnig með öðrum hætti, svo sem með því að auka fjármagn til menningarráða sveitarfélaganna og auka ábyrgð þeirra á úthlutun og eftirliti. Þetta krefst breytinga á menningarsamningunum við sveitarfélögin og útvíkka þarf starfssvið þeirra. Þá þarf einnig að finna farveg fyrir þau verkefni sem þarna detta á milli hluta og passa ekki fyrir lögbundna sjóði eða menningarráðin. Það er skemmst frá því að segja að vinnuhópurinn náði ekki að klára störf sín fyrir mitt ár en þá þurfti að liggja fyrir nákvæmlega með hvaða hætti breytingin yrði útfærð eftir samráð við fagnefndir, ráðuneyti o.fl. Vinnan í fagnefndunum er með svipuðum hætti í ár en allir þeir sem sækja um styrk á safnliðum munu fá orðsendingu snemma á næsta ári um það í hverju breytingarnar verða fólgnar og hvernig þeir eiga að haga sér varðandi beiðni um styrk á árinu 2012. Ef þessi áætlun nær fram að ganga er þetta í síðasta skipti sem það vinnulag verður viðhaft sem hv. þingmaður kallar gamaldags fyrirgreiðslufyrirkomulag.

Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða vinnulag í hv. viðskiptanefnd og hv. heilbrigðisnefnd, bara að koma sérstaklega upp og þakka samstarfsfólki mínu og formönnum í þessum hv. nefndum fyrir gott samstarf. Mér finnst þeir vinna hlutina mjög vel og ég efast ekkert um að þau orð sem ég hef núna um samstarfsmenn mína, bæði í stjórnarliðinu og stjórnarandstöðu, verði í öllum helstu fjölmiðlum í kjölfarið. 
             Hins vegar eru efnisatriði sem við erum að fást við eðli máls samkvæmt mjög alvarleg og ég ætla sérstaklega að tala hér um hv. heilbrigðisnefnd. Við höfum að tillögu okkar sjálfstæðismanna, mín og hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur, fengið í heimsókn fulltrúa stofnana og það kemur í ljós að ekki hefur verið nein samvinna eða samráð á þessum tveimur árum frá því að hrunið varð, frá því að þessi ríkisstjórn tók við, við þessa aðila um hvernig eigi að vinna úr þessum málum. Mest áberandi hefur verið sá mikli vandi sem snýr að heilbrigðisstofnunum úti á landsbyggðinni og það erfiðasta í því máli er að ekkert hefur verið undirbúið, því miður. Minna hefur hins vegar farið fyrir gríðarstórum upphæðum sem við eigum eftir að finna lausn á og sá vandi snýr að Sjúkratryggingum Íslands. 2.800 millj. kr. halli átti að vera á þessu ári en varð 1.800 millj. kr. af því að það var 1.000 millj. kr. gengishagnaður og miðað við þær forsendur sem lagt er upp með í frumvarpinu er ljóst að það verður u.þ.b. 3.000 millj. kr. halli, 3 milljarða kr., á þessu ári nema tilkomi ákvörðun um hvernig eigi að koma í veg fyrir það. Ríkisendurskoðandi fór sérstaklega yfir það að síðasti hæstv. heilbrigðisráðherra sinnti ekki starfi sínu með því að vera ekki með stefnumótun hvað þetta varðar og við megum ekki láta það gerast aftur. Þess vegna er afskaplega mikilvægt að við tökum þessa umræðu af hreinskilni því að þetta vandamál 

Hæstv. forseti. Í þingsal fer reglulega fram umræða um umsóknarferli Íslands að Evrópusambandinu. Því miður er ég ekki alltaf nógu ánægð með þá umræðu sem fer fram um þetta aðildarferli, hvort sem er í þingsal, fjölmiðlum eða almennri umræðu. Sú umræða sem jafnan fer fram um málið í þingsal finnst mér góðra gjalda verð en ég tel hana ekki nægilega upplýsandi og hún verður auðvitað aldrei talin hlutlaus. Ég verð að segja að mig þyrstir í upplýsingar um þetta aðildarferli, upplýsingar sem ég get nálgast hjá óháðum aðila, og ég veit að ég tala fyrir munn margra þegar ég segi að aðildarferlið sé alls ekki nógu gagnsætt. Í nefndaráliti frá meiri hluta utanríkismálanefndar um þingsályktunartillögu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu kemur skýrt fram að öll upplýsingamiðlun til almennings, fjölmiðla, félagasamtaka og alþjóðasamfélagsins eigi að vera í föstum skorðum og einkennast af fagmennsku og hlutlægni. Í nefndarálitinu segir enn fremur, með leyfi forseta: „Veruleg áhersla hefur verið lögð á kynningarmál meðal ýmissa ríkja sem sótt hafa um aðild á undanförnum árum og áratugum. Nær þetta ekki einvörðungu til kynningar í tengslum við lokaskref ferlisins (þjóðaratkvæði) heldur ekki síður meðan á aðildarviðræðum stendur. Þetta atriði telur meiri hlutinn afar mikilvægt, þ.e. að upplýsa almenning um möguleg áhrif aðildar að ESB og um gang aðildarviðræðna.“ Í þessu skyni lagði meiri hluti utanríkismálanefndar til að stjórnvöld kæmu á fót sérstökum óháðum hópi sem bæri ábyrgð á upplýsingamiðlun almennt og leitaði eftir samstarfi við háskólasamfélagið á breiðum grunni. Nú mundi ég vilja fá svör frá hv. formanni utanríkismálanefndar um hvað þessu starfi líði og hvenær við megum vænta þess að óháð upplýsingaveita um umsóknarferlið hefji störf.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Soffíu Sigurðardóttur fyrir að vekja máls á þessu atriði. Það er rétt sem hún segir og vísar m.a. í nefndarálit meiri hluta utanríkismálanefndar frá 2009 þegar fjallað var um umsóknina um aðild að Evrópusambandinu að í því nefndaráliti er mikil áhersla lögð á upplýsingamálin, að ferlið sé gagnsætt og að allir geti fylgst með því frá degi til dags, nánast. Nú er ljóst að upplýsingamiðlun verður einkum og sér í lagi í þremur hlutum, í fyrsta lagi upplýsingamiðlun sem samninganefnd Íslands við Evrópusambandið mun sjálf veita um sína vinnu. Í öðru lagi verða upplýsingar sem baráttusamtök, ýmist með eða á móti aðild að Evrópusambandinu, munu á sínum forsendum koma á framfæri en síðan er mikilvægt að það verði miðlæg einhvers konar hlutlaus upplýsingagjöf. Um þetta er fjallað í nefndaráliti meiri hlutans. Utanríkismálanefnd ákvað að setja á laggirnar sérstakan starfshóp til að fjalla um upplýsingamiðlunarmálið og utanríkismálanefnd hefur nú fengið í hendur hugmyndir frá þessum hópi um stofnun sérstakrar upplýsingaveitu Alþingis um Evrópusambandið þar sem markmiðið á að vera hlutlæg og fagleg upplýsingagjöf byggð á staðreyndum um löggjöf, stefnu og áætlanir Evrópusambandsins, um stofnanir þess, um aðildarríki þess og afstöðu þeirra til einstakra málaflokka og að þarna verði veitt skilvirk og ókeypis þjónusta við kjósendur um allt land. Það er lögð áhersla á að þarna verði ákveðin starfsemi með nokkrum starfsmönnum en til viðbótar við þetta er lagt til að veittir verði styrkir til fræðslu- og útgáfumála vegna aðildarviðræðna Íslands við ESB. Í umsögn meiri hluta utanríkismálanefndar til fjárlaganefndar sem afgreidd var á fundi í morgun var einmitt gert ráð fyrir því að setja fjármagn til þessara þátta í fjárlögum næsta árs, um 65 millj. kr. samanlagt sem gerð er tillaga um að verði teknir af öðrum liðum utanríkisráðuneytisins, en þetta er í 

Virðulegi forseti. Hér á Alþingi í gær var til umræðu staða Össurar, stoðtækjafyrirtækisins, og einnig staða Icesave-samninganna. Ég veit ekki hvort það var tilviljun en í morgun var viðtal í útvarpinu við forstjóra fyrirtækisins þar sem hann sagði m.a. að Icesave-deilan hefði haft gríðarleg áhrif á viðskiptalífið og að erlendir markaðir hefðu nánast verið lokaðir íslenskum fyrirtækjum vegna hennar. Óleyst deilan hefði haft mjög neikvæð áhrif á ímynd Íslands og möguleika til fjármögnunar erlendis. Svipaða sögu heyrum við frá forstjóra Landsvirkjunar sem fullyrðir að óleyst Icesave-deilan hafi tafið uppbyggingu og fjármögnun Búðarhálsvirkjunar og svo kom það fram í morgun að Moody's-lánshæfismatið telji að leysist deilan muni lánshæfismat Íslands lækka, en slíkt hefur bein áhrif  Frú forseti. Ég er ekki hingað kominn til að velta mér upp úr fortíðinni - ég held að fortíðin skipti ekki máli, við getum öll fullyrt að við höfum haft rétt fyrir okkur í þessu máli. Það er vel að nú hillir undir betri samninga en áður en hins vegar hefur óleyst deilan haft mikinn kostnað í för með sér. Við getum skemmt skrattanum og farið að velta okkur upp úr fortíðinni, horft í baksýnisspegilinn í þessum sal en ég vona svo innilega að okkur takist að lyfta okkur upp úr þeirri orðræðu. Nú reynir á Alþingi. Munu þingmenn geta unnið saman að lausn þessa máls? Ég held að atvinnulífið, heimilin og þeir 13 þúsund einstaklingar sem mæla göturnar eigi það skilið af okkur hér inni að þingmenn standi saman og freisti þess að leysa þetta mál  Nú er það undir þingmönnum komið að horfa ekki of mikið í baksýnisspegilinn og fara að karpa um hver sagði hvað, hvenær og hvers vegna, heldur hitt: Hvernig leysum við þetta mál á sem bestan hátt fyrir land og þjóð? Nú er það þingmanna að standast þetta próf og kannski geta þeir um leið lækkað og bætt lánshæfismat sitt. 
            

Frú forseti. Það sætir tíðindum að Icesave-málið skuli vera komið í almenna umræðu, ég tala ekki um að það sé orðið tilefni til sérstakra kynningarfunda stjórnvalda með hagsmunaaðilum úti í bæ. En það er ekki verið að ræða það á þinginu, það er t.d. ekki verið að ræða það og kynna stöðu þess fyrir utanríkismálanefnd. Ekki eitt sinn hefur málið verið kynnt fyrir utanríkismálanefnd á þessu þingi. Hingað kom upp hv. þm. Magnús Orri Schram, sem hefur verið mikill talsmaður þess að gengið yrði frá þessu máli, og margt sagt sem er afar athyglisvert að skoða eftir á að hyggja þó að hann vilji helst líta fram veginn. Þannig var andstaða okkar við Icesave-málið í hans huga lýðskrum. Það er ekkert öðruvísi. Þeir sem sögðu rangt að ganga að afarkostum Breta og Hollendinga á sínum tíma voru lýðskrumarar að mati hv. þingmanns. Nú hefur samninganefndin verið að störfum. Vonandi mun það starf leiða til mun betri og sanngjarnari niðurstöðu í málinu en þingið ákvað að afgreiða undir lok síðasta árs. Við skulum vonast til þess. Við erum auðvitað öll að reyna að vinna hér gagn en þegar við kölluðum eftir samstöðu um lausn Icesave-deilunnar á síðasta ári vorum við uppnefnd lýðskrumarar af stjórnarliðum. Við skulum vonast til þess að umræðan um þetta mál geti verið á hærra plani og að þingið rísi undir þeirri kröfu þjóðarinnar að standa sameinað, heilt með íslenskum hagsmunum gegn ásælni og ásókn þeirra sem að okkur hafa sótt í þessu máli. Um það hefur Icesave-málið snúist frá upphafi, að það væri í samningaviðræðum, að það ætti að leiða fram lausn sem væri samboðin fullvalda þjóð.

Virðulegi forseti. Hvað er það sem hv. þm. Magnús Orri Schram er að fara fram á með ræðu sinni? Er hann að hvetja ríkisstjórnina, sem hann styður sjálfur, til að ganga frá samningi við Breta og Hollendinga? Er hann að fara fram á að þeir verði í kjölfarið samþykktir af þinginu? Það er ekki hægt að skilja orð hans með öðrum hætti. Það er hlutverk réttkjörinnar ríkisstjórnar að ganga til samninga við önnur ríki enda hefur hún tryggan meiri hluta á bak við sig svo að hv. þingmaður ætti að beina orðum sínum til hæstv. forsætisráðherra. Fréttir hafa borist af því að aðilum úti í bæ hafi verið kynnt samningskjör sem séu mun hagfelldari en þau sem ríkisstjórn hv. þingmanns skrifaði í tvígang undir og hv. þingmaður hvatti eindregið til að yrðu samþykkt enda blasti ísöld við Íslandi ella. Það var ekkert annað, það voru engin smáorð. Sem betur fer hafnaði forsetinn þeim samningum, eftir mikla baráttu stjórnarandstöðunnar á þingi og fleiri, og þjóðin sjálf hafnaði síðan þessum samningskjörum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég spyr: Hefur hv. þingmaður fengið kynningu á þeim samningum sem nú eru kynntir út um allan bæ? Treysta menn sér til að kveða upp úr um það í hverju þessir samningar felast án þess að hafa séð þá? Höfum við ekki gert nóg af því hingað til? Hvað finnst hv. þingmönnum um það yfirleitt að nú séu aðilar úti um allan bæ að ræða kjör á Icesave-samningum en ekki þingið? Fyndist hv. þingmönnum ekki rétt að vita nákvæmlega hvað hér er á ferðinni áður en menn samþykkja niðurstöðuna eins og hv. þingmaður nánast gerði áðan? Hæstv. forseti. Væri ekki réttara að hv. þingnefndum, sem fóru með þetta mál á síðasta þingi, sé sýnd sú lágmarksvirðing að fá upplýsingar um það hvað er á seyði í kýrhausnum áður en forstjórar úti í bæ eru farnir að tjá sig í fjölmiðlum um málið?

Frú forseti. Við hv. þm. Magnús Orra Schram vil ég segja að auðvitað er Icesave-málið skaðlegt og auðvitað vildum við öll vera án þess. En nú þegar forsvarsmaður fyrirtækis, sem því miður hefur ákveðið að skrá sig úr Kauphöllinni, lýsir því yfir að Icesave-málið sé skaðlegt fyrir fyrirtækin í landinu hleypur hv. þingmaður til. Ég heyri ekki betur en hann vilji undirrita nýjan Icesave-samning sem sagður er liggja á borðinu en ég hef reyndar ekki lesið ekki frekar en hv. þingmaður sjálfur. Ég vil hins vegar biðja hv. þingmann um að hafa sig hægan í málinu, m.a. vegna forsögu sinnar, því hann hefur viljað samþykkja allar útgáfur þeirra Icesave-samninga sem Bretar hafa veifað framan í ríkisstjórn Íslands, m.a. þann síðasta sem 98% þjóðarinnar höfnuðu vegna baráttu stjórnarandstöðunnar, vegna aðgerða forsetans og vegna samstöðu þjóðarinnar. Guð hjálpi okkur ef hv. þingmaður hefði þá náð fram vilja sínum og ríkisstjórnin dansað með honum í því. Hvernig væri staðan þá? Þó að Icesave-málið kunni vissulega að vera slæmt fyrir fyrirtækin þá er það fyrst og fremst slæmt fyrir íslenska skattgreiðendur, fólkið í landinu, og því verður ekki lokið nema það sé verjandi fyrir þjóðina. Ég vil biðja hv. þingmann og menn aðra að anda með nefinu í þessu máli. Tafir þess hafa sparað almenningi tugi ef ekki hundruð milljarða kr. og það munar um það á krepputímum.  Ég vil síðan spyrja hv. þm. Magnús Orra Schram: Er ekki ríkisstjórn í landinu? 

Forseti hvetur þingmenn til að virða tímamörk. Það er knappur tími til þessarar umræðu.

Virðulegi forseti. Þetta fer að verða árviss viðburður. Það líður að aðventu og þá hljótum við að fara að taka Icesave-málið upp á þinginu, Icesave-aðventan kemur senn. Hv. þm. Magnús Orri Schram leggur til að þingið taki höndum saman og að við leggjumst öll á eitt við að leysa Icesave-málið. Það er góð og gild ósk frá hv. þingmanni. Þá vil ég leggja til að við horfum á þetta mál í heild sinni. Við erum, eins og hér hefur komið fram, að horfa upp á það að verið er að kynna samningsdrög úti um allan bæ án þess að það sé rætt á þingi, það hefur komið fram. Við vitum líka að til stendur að ríkisstjórnin skili áliti, svari Eftirlitsstofnun EFTA, fyrir 7. desember og ég held að það sé engin tilviljun að þetta mál fer á flug í fjölmiðlum núna. Nú er að koma enn einn fresturinn á þessu máli og allt ríður á að klára það fyrir þennan ákveðna frest. Við þekkjum þessa sögu. Svona hefur þetta verið í gegnum alla sögu þessa máls. Við munum 23. október 2009, 24. október átti varla að renna upp ef ég man rétt. Við munum pressuna fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Við þekkjum þetta. Nú er komin dagsetningin 7. desember sem farið er að veifa framan í atvinnulífið og forsvarsmenn þess eru því farnir af stað. Ég vil gera það tilboð til ríkisstjórnarinnar að sýna stjórnarandstöðunni þá virðingu að tala um þetta mál heildstætt. Og við hv. þm. Magnús Orra Schram segi ég: Setjumst endilega yfir málið, setjumst yfir það heildstætt. Skoðum stöðu Íslands með hagsmuni Íslands að leiðarljósi. Er það betra fyrir Ísland að taka þau samningsdrög sem nú liggja á borðinu, að við göngum þann veg til enda og klárum það þannig? Eða er betra að fara með málið fyrir dómstóla, fara með það og klára það hjá ESA? 
             Við getum ekki tekið ákvörðun í þessu máli án þess að öll gögn málsins liggi fyrir og þess vegna segi ég: Tökum málið heildstætt, 

Virðulegi forseti. Nú er Icesave-grýlan komin á kreik eina ferðina enn og verið að vitna í forstjóra Össurar, Jón Sigurðsson, um að það hafi verið gríðarlega skaðlegt íslensku efnahagslífi að þetta mál skuli ekki vera leyst. Mér er helst að halda að sá maður hafi verið of mikið erlendis til að fylgjast með þeirri umræðu og þeirri þróun sem hér hefur verið. Ég vil vitna til fullyrðinga forstjóra Landsvirkjunar sem ítrekað hefur sagt, bæði á fundum með iðnaðarnefnd Alþingis og í nýlegum sjónvarpsþætti, að Icesave-málið væri ekkert að skaða þá og samningaviðræður þeirra um lánsfjármagn. Þeir heyrðu á þetta minnst en þetta væri ekki að þvælast fyrir þeim.  Ég vil vitna í skýrslu sem var gerð fyrir Fjárfestingarstofu af Pricewaterhouse Coopers í Hollandi, skýrsla sem nýlega var birt um samkeppnishæfi okkar og við voru borin saman við Belgíu, Svíþjóð og Möltu. Við fengum falleinkunn í þessari skýrslu, Íslendingar. Og hver var rauði þráðurinn í gegnum þá falleinkunn? Hann var sá að hér væri stjórnmálaleg óvissa, hér væri pólitísk óvissa. Það væri engin stefnumörkun, það vantaði stefnumörkun til lengri tíma. Þetta var falleinkunnin sem við fengum í samanburði við þessi lönd. Þetta er ástæðan fyrir því að stöðnun er í íslensku efnahagslífi og íslensku atvinnulífi. Það er hægt að nefna dæmi eins og Magma, eins og ECA-verkefnið, eins og orkufrek verkefni á Bakka eða álverið í Helguvík. Hvernig hefur þessi ríkisstjórn hagað sér? Það er þarna sem rót vandans liggur. Hún liggur ekki í Icesave-málinu og við skulum ekki fara að gera þá grýlu lifandi aftur. Það er nóg komið af henni.

Virðulegi forseti. Svo ekkert fari á milli mála þá vík ég nú að öðru máli. Virðulegi forseti. Það er mikið rætt um virðingu og traust Alþingis, það er umræðan sem m.a. snýr að okkur alþingismönnum með beinum hætti. Margt hefur ósatt og ósanngjarnt verið sagt um störfin á Alþingi. Því miður á það líka við um sumt af því sem þingmenn hafa sagt úr þessum ræðustóli um þessi mál. Í gær urðum við hins vegar vitni að máli sem er gott dæmi um hlut sem ég tel að ekki eigi að eiga sér stað á Alþingi. Um miðjan dag í gær var dreift til okkar þingmanna þingmáli frá ríkisstjórninni sem krafðist, að sögn ráðherra, hraðrar og afbrigðilegrar málsmeðferðar. Þjóðarhagsmunir, hvorki meira né minna, væru í húfi. Það er aldrei gott að stór mál séu afgreidd með leifturhraða í gegnum þingið, það sýnir reynslan okkur. En að sjálfsögðu vitum við líka að tilvik kunna að koma upp sem gera það að verkum að óhjákvæmilegt sé að bregðast hratt við og það sýndist mér eiga við um málið í gær. Við stjórnarandstæðingar brugðumst vel við þessu, málið fór á hraðferð í gegnum þingið. Við sáum þingmálið fyrst um kl. 3 í gær, það var komið til afgreiðslu í þinginu aftur rétt um kl. 6. En þá tók verra við. Svo illa var mætt í þingsalinn að ekki var unnt að hefja atkvæðagreiðslu. Málið var borið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar, stjórnarliðar á Alþingi eru 35, eingöngu 17 þeirra tóku þátt í atkvæðagreiðslunni, sem sagt innan við helmingur stjórnarliða. Hér var þó um að ræða stórmál sem varðaði gríðarlega þjóðarhagsmuni að sögn þess ráðherra sem málið bar fram. Lítið skárra tók við í 3. umr. og við lokaafgreiðslu málsins. Þar gerðist það helst að lögð var fram breytingartillaga sem fól í sér að felld var úr gildi sú eina breytingartillaga sem þingið hafði samþykkt korteri fyrr. Í lokaafgreiðslu málsins tóku 19 þingmenn ríkisstjórnarflokkanna þátt. Málið var að sjálfsögðu borið upp og afgreitt á ábyrgð stjórnarsinna en það segir hörmulega sögu að rétt um helmingur þeirra sá sér fært að sinna málinu og ómaka sig til atkvæðagreiðslunnar sem að öllu eðlilegu hefði ekki átt að taka nema um það bil korter. Ég ætla að spara stóryrði um þetta tilvik. Af þessu eigum við á hinn bóginn að læra og sjá til þess að slíkt gerist ekki aftur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir ræðuna. Hann snerti á mikilvægum punktum um samvinnu og samstöðu sem ég held að sé í anda þess sem við eigum að vinna eftir. Ég ætla þess vegna ekki að falla sjálfur á prófinu og halda langa ræðu um Icesave-málið þá og Icesave-málið sem var, eins og hv. sumir þingmenn gerðu í þessum ræðustól á síðustu mínútunum.  
            

Það voru 98% á móti.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem talað hafa um gott samstarf í nefndum þingsins. Í gær náðist einstaklega gott samstarf í viðskiptanefnd um að keyra þjóðhagslega mikilvægt frumvarp hratt í gegn. Það á að tryggja jafnræði meðal kröfuhafa. Því miður hefur ekki enn komið frumvarp frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra til viðskiptanefndar sem tryggir jafnræði milli lántakenda og lánveitenda, að þeir 185 milljarðar kr. sem ofteknir eru af lántakendum fari aftur til þeirra. Frú forseti. Í ljósi þessa býð ég sem formaður viðskiptanefndar fram krafta mína til að keyra frumvarp um vexti og verðtryggingu hratt í gegnum þingið. Það setur þak á vexti fasteignalána þannig að þeir verði bara um 3%.

Heyr, heyr.

Heyr, heyr.

Lækkun vaxta í 3% mun lækka greiðslubyrði 73 þús. heimila, það mun koma 4 þús. heimilum úr vanda, lækka leigu hjá fjölda manns og þrýsta vöxtum almennt niður auk þess sem sú vaxtalækkun mun örva eftirspurnina í samfélaginu og auka skatttekjur ríkissjóðs. Kostnaðurinn af vaxtalækkuninni mun dreifast á 40 ár þannig að ekki á að þurfa að koma til lækkunar á lífeyri. Frú forseti. Vextir umfram langtímahagvöxt fela í sér eignatilfærslu frá skuldsettum heimilum til fjármagnseigenda, þar með talið lífeyrissjóðanna. Lífeyrissjóðirnir hafa 

Rétt.

Frú forseti. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að hafin er mikil áróðursherferð fyrir nýjum Icesave-samningi þó að hann sé ekki tilbúinn. Ég hefði nú reyndar talið eðlilegt að menn kláruðu slíkan samning áður en þeir fara að reyna að selja hann úti um allt. En hvað um það, gamlir vinir úr Icesave-deilunni skjóta upp kollinum hér og hvar, m.a. í sölum Alþingis. Þeir forstjórar sem voru hvað mest á bandi ríkisstjórnarinnar á sínum tíma láta í sér heyra og meira að segja eru lánshæfismatsfyrirtækin mætt til leiks í gegnum samfylkingarmanninn á Bloomberg, lánshæfismatsfyrirtækin  En hvað um það. Það áhugaverðasta í þessu núna er að tekin hefur verið upp ný aðferð, fjármálaráðuneytið reynir að fá Samtök atvinnulífsins og aðra stórkapítalista til að beita sér fyrir samþykkt hins nýja samnings. Þá er komin upp sú sérkennilega staða að sósíalistarnir hafa náð saman við stórkapítalistana um tvö verkefni sem þeir vilja vinna að samtímis, annars vegar að koma skuldum gjaldþrota banka yfir á íslenskan almenning og hins vegar að koma í veg fyrir að íslenskur almenningur fái leiðrétt stökkbreytt lán sín í íslenskum bönkunum. 
            

Virðulegi forseti. Ég hef hér utandagskrárumræðu um stöðu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Þótt það mál sé einungis til umræðu er ekki verið að gera minna úr þeim vanda sem lögreglan á við að glíma um land allt og þeim niðurskurðartillögum sem þeim fylgja. Eins og flestir vita var embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu stofnað 1. janúar 2007 og varð það til við sameiningu þriggja lögregluembætta, í Reykjavík, Hafnarfirði og Kópavogi. Undir embættið heyra um 200 þús. manns þannig að embættið er gríðarstórt en stofnun þess var liður í víðtækum breytingum á skipun lögreglumála á landinu öllu. Lögreglan er einn af hornsteinum samfélagsins og gegnir lögbundnu hlutverki, þ.e. hún á að halda uppi lögum og reglu í samfélaginu. Forgangsröðun stjórnvalda nú er því sérlega undarleg í ljósi þess að hún segist vera vinstri velferðarstjórn en hefur þó ekki gert annað en að skera niður það fjármagn sem lögreglunni er ætlað. Sem dæmi má nefna markmið í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2011 um að áfram er gert ráð fyrir 5% samdrætti hjá lögregluembættunum og þeim gert að takast á við enn frekari niðurskurð. Talað er um að heildarfjárveiting til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu dragist saman um tæpar 200 millj. kr. á milli ára samkvæmt nýju fjárlagafrumvarpi. Að vísu vega þar upp á móti launa- og verðlagsbætur að fjárhæð 100 millj. kr. og munar þar mest um hækkun vegna úrskurðar gerðardóms í kjaradeilu lögmanna frá því í sumar. Það vita allir að lögreglumenn hafa ekki verkfallsrétt og geta ekki varið rétt sinn eins og venjulegir launamenn. Því er samspil milli stjórnvalda og lögreglunnar afar mikilvægt og brýnt að þar ríki trúnaðartraust, en ég ætla ekki að fara frekar í kjarasamninga lögreglunnar að sinni. Til þess að mæta aðhaldsmarkmiðum ríkisstjórnarinnar hefur lögreglan á höfuðborgarsvæðinu brugðist við með því að gera umtalsverðar breytingar á skipulagi lögreglunnar. Því hefur verið tekið upp nýtt vaktafyrirkomulag og verkefni og verkferlar hafa verið endurskoðuð og endurskipulögð. Hópur lögreglumanna þarf að taka á sig mikla yfirvinnu þegar skortur er á starfsfólki og mikið um að vera í samfélaginu. Starfsumhverfi það sem lögreglumönnum er búið er oft erfitt, þeir þurfa að vera í vinnunni á kvöldin og um helgar þegar flestir aðrir eru í fríi. Bitnar það mest á yngri lögreglumönnum sem eru fjarri fjölskyldum sínum og vinum á sama tíma. Í skýrslu sem ríkislögreglustjóri lét vinna í nóvember 2008 sem ber heitið Könnun á streitu og líðan lögreglumanna kemur fram að lögreglumenn á höfuðborgarsvæðinu upplifa frekar stöðugar breytingar á stefnu embættisins, skort á starfsfólki, of mikið skrifræði, skort á kennslu á nýjan búnað, ósamkvæman stjórnunarstíl, skort á úrræðum og ófullnægjandi búnað. Í skýrslunni kom einnig fram að merkjanlegur munur var á lögreglumönnum á landsbyggðinni og á höfuðborgarsvæðinu, lögreglumenn á höfuðborgarsvæðinu voru stressaðri, þunglyndari, kvíðnari og óhamingjusamari en kollegar þeirra á landsbyggðinni. Það var nokkuð einkennilegt sem fram kom í skýrslunni að þeir sem lokið höfðu námi við Lögregluskólann höfðu sömu einkenni, sem gætu þá jafnvel stafað af aukinni ábyrgð sem menntaðir lögreglumenn hafa. Mikið vatn hefur runnið til sjávar síðan þessi skýrslan var gerð, en það var í nóvember 2008 eins og ég kom inn á. Þá tala ég um ég að hér hrundi heilt bankakerfi og um mótmælin sem spruttu í kjölfarið, búsáhaldabyltinguna og fjölda mótmæla á Austurvelli nú í haust. Á bak við lögreglubúninginn eru venjulegir borgarar. Lögreglan býr við mikið álag og lögreglumenn eru mannlegir eins og aðrir. Þarna eru einstaklingar sem eiga börn og fjölskyldur, þessir menn eru líka með skuldir og eru jafnvel jafnmikið á móti þeirri verklausu ríkisstjórn sem við sitjum uppi með. Þeir þurfa samt að standa í lappirnar og sýna ekki svipbrigði. Það er undarlegt í ljósi þess sem ég hef farið yfir hversu ráðþrota ríkisstjórnin er gagnvart lögreglunni sjálfri, að ríkisstjórnin fari fram á niðurskurð. Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra sem er nýtekinn 

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál. Ég skal byrja á því að svara þeirri spurningu sem hv. þingmaður beindi til mín í lokaorðum. Nei, það er ekki stefnubreytingar að vænta við ráðherraskiptin. Forveri minn í starfi hélt afar vel á málum að mínum dómi við erfiðar aðstæður og það eru þær sem við megum náttúrlega ekki gleyma. Ég hef áður staðið í ræðustól og lýst áhyggjum yfir fjárframlögum til löggæslunnar í landinu. Staðreyndin er hins vegar sú að á Íslandi hefur orðið efnahagshrun. Í þessu efnahagshruni hafa tekjur ríkissjóðs og sveitarfélaga hrunið. Við þær aðstæður þurfum við að draga saman, einnig í löggæslunni, einnig hjá lögreglunni. Auðvitað er það áhyggjuefni, við þurfum að vanda okkur í þeim efnum og gæta að afleiðingum gjörða okkar. Það var vikið að mun sem kann að vera á störfum lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu og annars staðar í landinu. Það er stigsmunur og munur á þessum störfum en þó held ég að ekki eigi að gera of mikið úr honum. 
             Ég átti mjög góðan fund með lögreglumönnum á Suðurlandi í gær þar sem þeir lýstu starfsaðstæðum og hvernig samdráttur í útgjöldum til löggæslunnar hefði áhrif á störf þeirra. Það er ekki síður ástæða til að hlusta á það en áhyggjur manna á höfuðborgarsvæðinu. Ég tek líka undir með hv. fyrirspyrjanda um að við megum aldrei gleyma því að lögreglumenn eru að sjálfsögðu einstaklingar eins og við öll hin með fjölskyldur og búsorgir og eru undir álagi líka sem einstaklingar. Í ofanálag koma síðan skyldur sem tengjast hruninu og við höfum orðið svo áþreifanlega vör við í þessu húsi. Þessu fylgir líka mjög mikið álag. Ég vil segja það almennt um lögreglustarfið að það er mjög vandasamt starf og það er mjög mikils metið í samfélaginu. Virðing fyrir störfum lögreglunnar sprettur ekki af sjálfu sér, heldur á hún rætur að rekja til þess að menn vinni störf sín af alúð og árvekni. Ég held að við lítum öll svo á að íslensku lögreglunni hafi tekist vel til hvað þetta snertir. Ég vil nefna það að reynt hefur verið að bregðast við auknu álagi á lögregluna innan löggæslunnar með margvíslegum stuðningi. Á hitt ber líka að líta að með markvissari vinnubrögðum í vaktafyrirkomulagi í öllum samskiptum eykst líka álagið á lögregluna. Með breyttu vaktafyrirkomulagi og breyttum stjórnunarháttum beinum við starfskröftum einstaklinganna inn í álagspunkta í ríkari mæli þannig að álagið fer einnig af þeim sökum vaxandi. Það er staðreynd að fjárframlög til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu hafa verið skorið umtalsvert niður á undanförnum árum, ekki bara á þessu ári og ekki einvörðungu á komandi fjárlagaári heldur á undanförnum árum. Frá 2007 reiknast okkur til að niðurskurðurinn nemi um 380 millj. kr. Það eru 22 millj. kr. á árinu 2008, 155 millj. kr. 2009 og 205 millj. kr. á árinu 2010. Niðurskurðurinn á komandi ári nemur 5,4% sem jafngildir 170 millj. kr. Er þetta áhyggjuefni? Já. Er íslenska efnahagshrunið áhyggjuefni? Já. Þarf að bregðast við því? Já, að sjálfsögðu þurfum við að gera það. Þá segi ég þetta: Við reynum að forgangsraða eftir mætti, við reynum að ráðast í skipulagsbreytingar sem eru líklegar til að við nýtum fjármunina á hagkvæmari og markvissari hátt 

Hæstv. forseti. Ég held að við getum verið sammála um það sem fram hefur komið hjá fyrri ræðumönnum, löggæslustarfsemi er auðvitað grundvallarstarfsemi í þjóðfélaginu. Hún er ekki lúxus, hún er ekki eitthvað sem við bætum í eða höldum uppi sem ríkt samfélag. Öflug löggæsla er nauðsyn, hefur lykilhlutverki að gegna varðandi öryggi borgaranna og er ein af grunnstoðunum. Það er rétt sem fram hefur komið hjá hæstv. dómsmálaráðherra, hin almenna löggæsla hefur ekki þurft að taka á sig alveg jafnmikið og krafan hefur verið um í fjárlögum almennt. Engu að síður leyfi ég mér að halda því fram að það sé of langt gengið hvort sem horft er til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu eða lögreglunnar almennt. Það er rétt hjá hæstv. dómsmálaráðherra að fjármunirnir eru af skornum skammti. Þeir peningar sem við höfum úr að spila hafa dregist mjög saman en engu að síður sjáum við, þegar við horfum á fjárlagafrumvarp það sem núna liggur fyrir og einstök frumvörp sem hér hafa komið fram um önnur mál, fjöldamörg önnur verkefni, ný verkefni, nýjar stofnanir, fjölgun starfa á ýmsum sviðum þar sem verið er að bæta í kostnaðinn, í verkefni sem vissulega geta verið jákvæð og góð en eru ekki hluti af grunnstarfseminni, grunnkerfinu, snúast ekki um lágmarksöryggi borganna, öryggi gagnvart því að lífi, 

Virðulegi forseti. Það hefur verið mikið álag á lögreglumönnum undanfarið, ekki síst höfuðborgarsvæðisins. Lögreglan stendur sig almennt með einstakri prýði í erfiðum störfum sínum og mér finnst sérstaklega vert að minnast á störf þeirra sem hafa tengst miklum og stórum mótmælum undanfarið með vissu millibili. Það eru aðstæður sem má sem betur fer segja að lögreglulið okkar hafi ekki átt að venjast. Því má kannski segja að afleiðingar hrunsins hafi komið niður á lögreglumönnum, ekki bara eins og okkur öllum hinum í erfiðari efnahagsaðstæðum heldur hefur það gert störf þeirra mun erfiðari en þau voru áður. Ég held að ég tali fyrir munn allra þegar ég segi að þeir hafi staðist þetta álag á höfuðborgarsvæðinu af mikilli prýði. Það varð mikil breyting þegar lögreglan á höfuðborgarsvæðinu var sameinuð árið 2007. Ég held af hyggjuviti mínu og þykist reyndar einnig minnast þess að lögreglustjóri höfuðborgarsvæðisins hafi skýrt frá því á fundi í allsherjarnefnd í fyrravetur að þessi skipulagsbreyting hafi gert það að verkum að auðveldara hafi verið að mæta þeim niðurskurði sem hefur verið á lögreglunni. Eins og hæstv. ráðherra minntist á kemur hann til vegna þess að hér þarf að skera allt niður. Ég vek athygli á því að það á að lækka rekstrargjöld lögreglustjóraembættisins í Reykjavík um 2,2% á næsta ári. Það er þrátt fyrir allt minna en gerist annars staðar en þó er vont 

Frú forseti. Ég þakka þessar umræður. Mig langar fyrst og fremst að vekja athygli á skorti á verkfallsrétti hjá lögreglunni, hve lengi samningar þeirra hafa verið lausir og hvað það er erfitt fyrir stéttir eins og lögreglumenn, slökkviliðsmenn og aðra mikilvæga starfsmenn að hafa ekki verkfallsrétt ef í harðbakkann slær. Það hlýtur að vera álag og mikil óvissa ofan á allt hitt að hafa ekki launakjör sín á hreinu. Þá er annað sem mig langar til að vekja athygli á, þeirri staðreynd að ef lögreglumaður verður gjaldþrota eins og mjög margir Íslendingar eru að ganga í gegnum núna fær sá hinn sami ekki að halda starfinu sínu. Þetta er nokkuð sem mér þætti vert að skoða í ljósi þeirrar stöðu sem við erum í sem þjóð. Það er mjög ósanngjarnt. Þá langar mig líka að benda á að rétt eins og lögreglumenn sem flokkast undir löggæslu eru aðrir liðir sem flokkast undir grunnstoðir, eins og heilbrigðismál og menntamál. Það er mjög mikilvægt að þessar grunnstoðir samfélagsins hrynji ekki undan okkur og því hvet ég til þess að róið verði að því öllum árum að tryggja að ekki verði vegið svo hart að grunnstoðunum, þessum þrem sem ég talaði um núna, í þeim fjárlögum sem nú er verið að fjalla um að þær hreinlega brotni undan okkur.

Virðulegur forseti. Við getum verið mjög stolt af lögreglunni okkar. Hún mælist mjög há í trausti. Um 80% landsmanna treysta lögreglunni vel og það er óvenjumikið traust þannig að við getum verið mjög stolt af framgangi lögreglunnar. Það hafa orðið mjög miklar breytingar á högum lögreglumanna, breytingar á embættum. Hér hefur verið talað um breytingarnar árið 2007 sem voru mjög miklar á höfuðborgarsvæðinu, sameining embætta. Síðan þá hefur lögreglumönnum fækkað um meira en 40 manns og það er hlutfallslega mikil fækkun. Talsvert færri lögreglumenn vinna sömu verkin og jafnvel erfiðari verkefni en fyrir fækkun. Þetta eykur auðvitað mjög mikið álag eins og frummælandi lýsti mjög vel, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir. Það er mjög mikið álag á lögreglumönnunum okkar. Það hefur heyrst í umræðunni að gera eigi frekari breytingar og ég vil gjarnan spyrja hæstv. dómsmálaráðherra út í þær. Ég átta mig ekki á því hversu djúpt þær hugmyndir rista og hvort hrinda eigi þeim í framkvæmd eða ekki. Fyrir stuttu lýsti Snorri Magnússon, formaður Landssambands lögreglumanna, því í fjölmiðlum að það væri mjög mikil og almenn andstaða hjá lögreglumönnum um allt land við því að færa svokallaða landsdekkandi starfsemi, þ.e. sérsveitina og fjarskiptamiðstöðina, frá ríkislögstjóraembættinu til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Þar sem lögreglumenn almennt, miðað við orð Snorra, telja engin rök fyrir þessu vil ég gjarnan fá að spyrja hæstv. ráðherra hvar þessar hugmyndir séu núna. Er hæstv. ráðherra að vinna að þessu máli eða er þetta eitthvað sem verður bara lagt til hliðar vegna mikillar andstöðu innan lögreglunnar 

Frú forseti. Eins og svo mörgum hér á landi verður mér það fyrst fyrir þegar skammdegismyrkrið leggst yfir að seilast í Sturlungu og bergja af menningararfinum og hverfa fyrir svefninn aftur til 13. aldar. Það var róstusöm öld og sá grundvallarmunur var á þeirri öld og þeirri sem við nú lifum, þótt margt sé svipað, að þá var engin lögregla í landinu. Þá var líf almennings skelfilegt, þá hrundi íslenskt þjóðfélag. Á okkar öld, þótt skammt sé af henni liðið, riðaði þjóðfélag okkar til falls, að sjálfsögðu með nokkuð öðrum hætti en á 13. öld. Þjóðfélagið okkar riðaði til falls og ég hygg að það fall hefði getað orðið miklu meira. Það hefur miklu minna munað á því að það fall og það hrun yrði víðtækara og enn þá skelfilegra en það sem við þurftum að upplifa. Það tókst að afstýra algjöru hruni. Hluta af því ber að þakka þeim stofnunum ríkisins sem virka vel. Þar er lögreglan í hæsta flokki. Lögreglan stendur sig með þvílíkum sóma að þeim peningum sem varið er til löggæslu er vel varið. Hér eru óeirðir, hér ríkir óvissa, öryggisleysi, fátækt og atvinnuleysi en engu að síður virka stofnanir þjóðfélagsins, álagið á þeim er meira en 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem er afar mikilvæg. Í mínum huga er það verkefni ríkisstjórnarinnar að styrkja lögregluna og styðja við bakið á henni en því miður ber fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar þess merki að það ætli hæstv. ríkisstjórn ekki að gera. Löggæslan er grunnþjónusta sem verður að vera í lagi, grunnþjónusta sem byggir á því að tryggja öryggi borgaranna. Hún verður að vera í forgangi en annað að víkja, jafnvel þótt hér hafi verið kreppa. Við horfum upp á að þessi ríkisstjórn telur sig hafa fjármuni til að setja á fót nýjar stofnanir sem spretta upp eins og gorkúlur. Gríðarlegum fjármunum er eytt í aðildarumsókn að Evrópusambandinu, hér eru haldnir fundir sem kosta 100 millj. kr. fyrir einn dag o.s.frv. en menn telja sig ekki hafa fjármuni til að styrkja og efla lögregluna. Lögreglan hefur árum saman kallað eftir því að fjölgað yrði í starfsliði hennar og starfsöryggi og starfsumhverfi lögreglumanna bætt. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að störf lögreglumanna eru rosalega erfið og starfsumhverfið alltaf að harðna með skipulegri glæpastarfsemi og alls kyns ómennsku sem því miður veður uppi í samfélaginu. Álagið er gríðarlega mikið, svo mikið reyndar að lífaldur lögreglumanna er lægri en flestra annarra stétta. Allt er þetta í býttum fyrir tiltölulega lág laun. Þeir sem hér sitja 

Virðulegi forseti. Við búum við erfiða stöðu í þjóðarbúskapnum. Skera þarf niður víðast hvar í stjórnkerfinu og eru löggæslumál því miður þar engin undantekning. Gerð er 5% niðurskurðarkrafa til embættisins en við vitum öll sem hér erum að víðast hvar er niðurskurðarkrafan miklu meiri. Við búum við erfiða stöðu og að mínu mati er mikilvægt að skýr rammi fjárlaga standi, hann þarf að halda enda er það forsenda endurreisnar að við náum sjálfbærni í ríkisbúskapnum. Því skiptir það máli að laga útgjöld okkar að þeim tekjum sem við búum við. Þess vegna þurfum við því miður að skera niður í uppbyggingu löggæslumála. Það er erfið staða hjá fjölmörgum opinberum starfsmönnum og álag sökum þessa niðurskurðar en þá kannski sérstaklega, eins og hér hefur komið fram, hjá lögreglumönnum enda búa þeir ekki bara við sparnaðinn heldur líka aukið álag í starfi sökum þess umróts sem er í samfélaginu. Við þurfum víða að ganga hart fram eins og við þekkjum. Í því fjárlagafrumvarpi sem hér liggur fyrir þarf að frysta ýmsar lífeyrisgreiðslur, það þarf að skera niður í viðkvæmri heilbrigðisþjónustu víða um land, enda er mikilvægt að skýr rammi fjárlaga haldi. Það er mikilvægt fyrir okkur að ná sjálfbærni enda erum við um þessar mundir að greiða 100 milljarða króna úr okkar sameiginlegu sjóðum í vaxtakostnað af því sem við skuldum. Við verðum bara að vona að framtíðin leiði það í ljós að ekki hafi verið hoggið of nærri grunnþjónustunni og þegar betur árar verði hægt að styrkja löggæsluna víða um land og hér á höfuðborgarsvæðinu og eftir standi sterkar, hagkvæmar stofnanir sem geti sinnt þjónustu sinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram, þær eru mikil hvatning til hæstv. dómsmálaráðherra að breyta af stefnu sinni. Ég varð fyrir vonbrigðum með ráðherrann þegar hann beitti því bragði ríkisstjórnarinnar að telja að ekki væri svo mikill niðurskurður hjá lögreglunni vegna þess að aðrir aðilar hefðu þurft að skera meira niður. Þetta er málflutningur sem ég get ekki sætt mig við, að það sé bara allt í himnalagi vegna þess að hægt sé að benda á einhverja aðra sem hafa það verra. Á höfuðborgarsvæðinu, eins og hefur komið fram, eru oftar en ekki stóru glæpirnir, hér eru stóru vandamálin. Hér eru mótmælin, hér er stjórnsýslan, hér er Stjórnarráðið, hér búa yfir 200 þúsund manns. Hlutföllin eru svo ofboðslega stór hér. Þess vegna verður að taka fast á þessum málum og gera eitthvað í því að auka fjármagn til löggæslunnar á höfuðborgarsvæðinu ef ekki á hreinlega að fara illa. Hæstv. dómsmálaráðherra sat hér sjálfur í þinghúsinu þegar síðustu mótmæli gengu yfir og þeir voru ekki öfundsverðir þeir lögreglumenn sem stóðu hér og vörðu Alþingishúsið. Þó að erfið staða sé í þjóðarbúskapnum - hv. þm. Magnús Orri Schram kom hingað upp og var að tala um að ekki væri hægt að veita meira fé til löggæslumála vegna ástandsins sem við búum við, hann var hér fyrir hálftíma að mælast til þess að ríkisstjórnin mundi sturta yfir íslenska þjóð öllum Icesave-reikningunum. Hvers lags málflutningur er þetta hjá ríkisstjórnartalsmanni? Þetta rekst allt hvert á annars horn og ef ríkisstjórn getur ekki séð til þess að grundvallarmannréttindum sé framfylgt, eins og því að hafa löggæslu sem getur starfað í landinu, þeirri ríkisstjórn er ekki við bjargandi. Ég skora á hæstv. dómsmálaráðherra að endurskoða hug sinn og spyr á ný: Er ekki einhver leið til þess að fresta 

Hæstv. forseti. Að ýmsu leyti er þetta mjög góð umræða fyrir íslensku lögregluna vegna þess hve jákvæð hún er frá hendi allra sem tekið hafa til máls. Menn gagnrýna síðan ríkisstjórnina og fjárveitingavaldið. Þá vil ég biðja menn um að hafa eitt í huga, að það sem við erum fyrst og fremst að hæla íslensku lögreglunni fyrir er framgangsmáti hennar við erfiðar aðstæður, hvernig henni hefur tekist að sýna stillingu og þar með styrk sinn. Við höfum orðið vitni að því hér við Alþingishúsið að settar hafa verið upp miklar járngrindur en lögreglunni hefur auðnast að skapa velvilja og tiltrú beggja vegna grindanna og það er afrek út af fyrir sig. Það er þessi stilling sem við þurfum líka á að halda innan dyra, yfirvegun og stilling. Ætlar hæstv. ráðherra, spyrja menn, ekki að breyta stöðu mála? Það er eitt sem ég og ríkisstjórnin getum ekki breytt, það er að við búum við erfiða fjárhagsstöðu ríkissjóðs. Úr því fáum við ekki bætt í einu vetfangi, þetta er staðreynd.  Spurt var hér áðan: Stendur til að færa landsdekkandi starfsemi, sem hefur verið á vegum ríkislögreglustjóra, annað og þess vegna út í umdæmin? Hvar eru þau áform? Ég hygg að þau séu stödd í skúffu á 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara. Frumvarp það sem hér er lagt fram er samið í kjölfar dóma Hæstaréttar 16. júní og 16. september sl. þar sem tekist var á um gildi gengistryggingar á lánum fyrir Hæstarétti. Eins og kunnugt er varð það niðurstaða Hæstaréttar í þessum málum að slík trygging stæðist ekki og jafnframt fólst í dómnum 16. september ákvörðun um með hvaða hætti skyldi þá reikna vexti í stað hinnar ólögmætu gengistryggingar og veitt leiðsögn um hvernig uppgjöri skyldi háttað. Í kjölfar þessa dóms varð það niðurstaða ráðuneytisins að rétt væri að leggja fram löggjöf af þeim toga sem hér er nú lögð fram til að draga úr þeirri óvissu sem óhjákvæmilega leiddi af niðurstöðu Hæstaréttar. Það má segja að í Hæstarétti hafi verið veitt leiðsögn um hvernig fara skyldi með bílalán í tilteknu tilviki en að öðru leyti blasir við að vegna almennra réttarfarsreglna um málsforræði muni þurfa býsna mörg dómsmál til að leysa úr eftirstandandi ágreiningi um aðra bílasamninga og auðvitað líka um gildi gengistryggingar í húsnæðislánum. Það var mat ráðuneytisins og ríkisstjórnar að ekki væri ásættanlegt að viðhalda óvissu um umfang skulda heimila sem nemur gengistryggðum skuldbindingum og mikilvægt með löggjöf að skýra réttarstöðuna og mæla með sanngjörnum hætti fyrir um meðferð allra gengislána með sama hætti og fólst í dómi Hæstaréttar. Það er afskaplega erfitt að rökstyðja að það sé eðlilegt eða réttlætanlegt að fólk í fullkomlega sambærilegri stöðu, sem býr jafnvel hlið við hlið og tók algjörlega sambærilegt lán, sé í grundvallaratriðum í ólíkri stöðu eftir orðalagi þess samnings sem að baki láninu liggur. En sú niðurstaða er vissulega möguleg nú að óvissa sé uppi um hvort gengistryggingin er skuldbindandi í einstökum samningum og að orðalag samninga geti þar ráðið en ekki nein efnisrök að öðru leyti. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu sem hér er lagt fram er gert ráð fyrir að veita öllum einstaklingum með bílalán og öllum einstaklingum með gengistryggð íbúðalán sama rétt og fólst í dómi Hæstaréttar. Alls er um að ræða 37 þús. heimili, um þriðjung heimila í landinu, og við gerum ráð fyrir því að í kjölfar löggjafar af þessum toga muni skuldir heimilanna lækka um nærri 50 milljarða kr., að meðaltali um nærri 1,5 millj. kr. á heimili með gengisbundið lán. Markmið frumvarpsins er sem fyrr segir að tryggja sanngirni, þ.e. að allir lántakendur fái þann ávinning sem dómar Hæstaréttar boða, óháð orðalagi lánasamnings í hverju og einu tilviki. Jafnframt er kveðið á um skilvirkar uppgjörsreglur og lagt til að lánastofnunum verði veittur stuttur frestur til að endurreikna gengisbundin lán. Ég mun nú fara stuttlega yfir helstu atriði frumvarpsins. Í því er kveðið á um að gengisbundin húsnæðislán einstaklinga og öll bílalán verði talin falla í sama flokk óháð orðalagi samninga í hverju og einu tilviki. Allir lántakendur fá því lækkun eftirstöðva lána sinna til samræmis við dóm Hæstaréttar frá 16. september sl. Í tilviki bílalána er ekki um neinn afmörkunarvanda að ræða, en hvað heimilin varðar er farin sú leið að skilgreina réttinn við þau veðlán sem uppfylla skilyrði til vaxtabóta, þ.e. ef þau eru tekin innan þess tímaramma sem áskilinn er í lögum sem forsenda þess að íbúðalán geti talist hæf til vaxtabóta. Til vaxtabóta geta einnig talist endurbótalán sem veitt hafa verið af Íbúðalánasjóði en það er eðlilegt að hugsa hér um jafnræði milli lánastofnana og að öll endurbótalán sem fólk hafi tekið og almennt uppfylla efnisleg skilyrði laga falli undir endurreikninginn þegar að honum kemur. Það verður heimilt án álags eða vanefndaafleiðinga að greiða upp skuld af ólögmætu gengisbundnu láni. Jafnframt er í frumvarpinu sett regla um uppgjör sem stuðlar að því að allar greiðslur af láni gangi inn á vexti og höfuðstól skuldar og ekki verði heimilað að reikna dráttarvexti eða önnur vanskilaálög af slíkum kröfum við uppgjör. Það verður þannig ekki heimilt fyrir eignarleigufyrirtækin að reikna dráttarvexti á vangreiðslur. Með sama hætti njóta skuldarar greiðslu dráttarvaxta ef þeir hafa greitt dráttarvexti af bílalánum eða húsnæðislánum á undanförnum árum eða missirum og slíkar greiðslur teljast eins og greiðslur af láninu. Nokkur umræða hefur orðið um uppgjörsreglurnar sem beitt er í frumvarpinu, sérstaklega þá staðreynd að til þess getur komið við endurreikning að sú greiðsla sem kræf var í upphafi sé hærri við endurreikning en greiðsluseðill hljóðaði á um á þeim tíma þó svo að síðar komi til endurgreiðslu. Hægt er að hugsa sér, svo við notum tilbúnar tölur, að fyrirtæki hafi sent út greiðsluseðil vegna gengisbundins láns á árunum 2006 og 2007 upp á 25.000 kr. en við endurreikning nú komi í ljós að ef um íslenskt lán hefði verið að ræða hefði greiðslan sem átt hefði að inna af hendi átt að vera 30.000. Þá er þarna mismunur upp á 5.000 sem ber þá við endurreikning núna vexti. Eðlilega er spurt hvort slíkt sé sanngjarnt. Á móti eru allar endurkröfur á hendur fyrirtækjunum líka vaxtaðar með sama hætti. Því er til að svara að reiknireglan er byggð á ákvörðun Hæstaréttar frá 16. september síðastliðnum og útfærð hér með sama hætti og Hæstiréttur útfærði endurgreiðsluna þá. Í þeim tilvikum þar sem eigendaskipti hafa orðið og fleiri en einn lántakandi koma að málum er miðað við að sá lántakandi sem varð fyrir tjóni fái það bætt úr hendi viðkomandi lánveitanda. Með því er hagur fyrri lánveitanda tryggður eftir því sem unnt er. Við þekkjum öll dæmi þess að á síðustu missirum hafa bílar sérstaklega gengið kaupum og sölum með miklum afföllum vegna þess að á þeim hafa hvílt mjög há gengistryggð lán og fólk jafnvel þurft að borga með bílunum sínum. Sá sem keypti bíl eða fékk bíl með þeim kjörum hefur í sjálfu sér ekki orðið fyrir neinu tjóni og ekki sanngjarnt að hann njóti ávinningsins af umreikningnum nú heldur frekar sá sem varð fyrir tjóninu og þurfti að selja bílinn frá sér á undirverði. Ef ábyrgðarmenn hafa greitt af lánum ganga kröfur þeirra fyrir öðrum kröfum og þeir hafa afmarkaðan tíma til þess að setja kröfu sína fram. Jafnframt er lögð til regla um uppgjör ágreiningsmála ef áhöld eru um hver eigi rétt til endurgreiðslu eða uppgjörs. Með lögunum eru lánastofnunum settir tímafrestir vegna endurútreikninga á ólögmætum gengisbundnum lánum. Fresturinn er 60 dagar að hámarki og jafnframt er kveðið á um að uppgjör skuli fara fram innan 90 daga. Lántakendur hafa tímabundna heimild til að breyta lánum sínum yfir í gild erlend lán kjósi þeir svo. Það er kunnara en frá þurfi að segja að auðvitað er til fólk sem hefur tekjur í erlendum gjaldmiðli og hefur því hag af því að vera með skuldir með sama hætti, í erlendum gjaldmiðli. Hér er því opnað fyrir þann möguleika að lántakendur geti breytt lánunum yfir í gild erlend lán en þá fellur auðvitað jafnframt niður réttur þeirra til sérstakrar leiðréttingar. Lántakendum húsnæðislána verður boðið að breyta lánum sínum yfir í verðtryggð eða óverðtryggð kjör að eigin vali. Enginn verður þvingaður til að breyta húsnæðisláni sínu en fólki býðst að flytja sig annaðhvort yfir í lægstu óverðtryggðu vexti Seðlabankans eða lægstu verðtryggðu vexti Seðlabankans sem síðan sæta endurskoðun eftir fimm ár. Með frumvarpinu er jafnframt vikið frá almennum tímafrestum til endurupptöku dómsmála hvað varðar gengisbundin lán, enda geta verið fallnir dómar um greiðsluskyldu og allir frestir til endurupptöku þeirra mála liðnir. Því er nauðsynlegt að opna þá fresti og gera mögulegt að rjúfa slíkt réttarástand þannig að fólk geti leitað réttar síns. Í þeim tilvikum sem lánveitandi hefur leyst til sín bifreið en endurútreikningur sýnir óhagstæða niðurstöðu fyrir lántakanda er gert ráð fyrir sérstakri uppgjörsreglu sem var jafnframt í frumvarpi því sem ég lagði fram sem félagsmálaráðherra hér í vor, um breytingu bílalána. Þar er sem sagt gert ráð fyrir því að skuldari eigi þá kost á að endurgreiða skuldina á þremur árum og að fyrir hverja krónu sem greidd er lækki skuldin um krónu á móti. Jafnframt er að finna í frumvarpinu samsvarandi ákvæði og í frumvarpinu um bílalánin frá í vor um að ekki megi ganga að heimili skuldara vegna eftirstæðra skulda vegna bílalána. Virðulegi forseti. Eins og hér hefur verið rakið fjallar frumvarpið að efni sínu um það að veita öllum einstaklingum með bílalán og íbúðalán sama rétt og fólst í dómi Hæstaréttar frá 16. júní og 16. september. Að því er varðar aðila í atvinnurekstri breytir frumvarpið ekki í grundvallaratriðum réttarstöðunni. Það eru ýmis sjónarmið sem eru annars konar um aðila í atvinnurekstri heldur en um einstaklinga þegar kemur að gengistryggðum lánum. Aðilar í atvinnurekstri geta fært til kostnaðar í bókhaldi fyrirtækis vaxtagjöld vegna gengistryggðra lána. Fyrirtækjum býðst fremur en einstaklingum að kaupa sér varnir gegn gengisójöfnuði og auðvitað er mjög algengt, sérstaklega í ákveðnum atvinnugreinum, útflutningsgreinum aðallega, að fyrirtæki séu beinlínis með þorra tekna sinna í erlendum gjaldeyri og séu því náttúrlega varin fyrir gengisójöfnuði. Það er því ekki sjálfgefið að sömu sjónarmið eigi við hvað varðar neytendavernd og tillit til lántaka hvað varðar gengistryggð lán fyrirtækja og einstaklinga. Í frumvarpinu er kveðið á um það að lögaðilum og öðrum aðilum í atvinnurekstri verði almennt heimilað að gera gengistryggða lánasamninga í ljósi þessara aðstæðna og jafnframt kveðið á um að fari svo að lánasamningar teljist ólögmætir, lánasamningar sem lögaðilar eru aðilar að, verði heimilt við endurgreiðslu til þeirra að líta til allra lánaviðskipta milli fjármálafyrirtækisins og viðkomandi lögaðila og draga frá þann ávinning sem lögaðili kann að hafa haft vegna ólögmætis gengisbundins láns. Svo tekið sé dæmi er hægt að hugsa sér tilvik þar sem eignarleigufyrirtæki hefur gert fjölmarga samninga við eitt og sama fyrirtækið um lán til kaupa á bílum eða öðrum rekstrartækjum. Það eru í sjálfu sér engin sérstök sanngirnisrök sem mæla með því að viðsemjandinn geti innleyst hagnað af einum samningi en að hinum viðsemjandanum í þessu heildstæða samningssambandi, þ.e. fjármálafyrirtækinu, sé ekki heimilt að líta til heildarjafnvægisins í samningum aðila á milli, enda engin sérstök efnisrök fyrir því að fyrirtæki í atvinnurekstri geti kosið að innleysa hagnað af ólögmæti í einum samningi en varist kröfu um tillit til þess að viðsemjandinn, fjármálafyrirtækið, hagnist í öðru tilviki. Til þess að mæta þeim fyrirtækjum, fjölmörgum verðmætaskapandi fyrirtækjum í landinu, sem eru með gengistryggð lán, leggjum við áherslu á það samhliða þessu frumvarpi að hrinda af stokkunum stórfelldu átaki í meðferð skuldamála lítilla og meðalstórra fyrirtækja en það hefur gengið allt of hægt að leysa úr því í bankakerfinu. Við höfum unnið með Samtökum fjármálafyrirtækja á síðustu vikum sem og Samtökum atvinnulífsins og helstu hagsmunasamtökum í atvinnulífinu að stórfelldu átaki í meðferð skuldavanda lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Fyrir liggja í öllum grunndráttum helstu atriði samkomulags um það. Nú eru þau til meðferðar hjá samkeppnisyfirvöldum sem við vonumst til að muni gefa grænt ljós á þetta verkefni fljótlega. Með því er ætlunin að lítil og meðalstór fyrirtæki, í allt talin á bilinu 5.000–7.000, fái tilboð um úrlausn sinna skuldamála fyrir sumarið og þannig komum við litlum og meðalstórum fyrirtækjum á þurrt mjög hratt og greiðum úr skuldavanda þeirra. Það er nefnilega ekki þannig að gengistryggð lán séu einu vandamálin sem lítil og meðalstór fyrirtæki eru að kljást við í dag. Almennt má segja að vegna minnkandi eftirspurnar, minnkandi tekna og hækkandi lána hafi ójafnvægi skaðað fjöldamörg fyrirtæki. Þess vegna sé mikilvægt að taka með almennum hætti á skuldavandanum, óháð því af hvaða lánategund hann stafar. Þess vegna er kveðið á um breytingu á lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins þess efnis að sett verði á fót sérstök úrskurðarnefnd um sértæka skuldaaðlögun fyrirtækja til að greiða úr ágreiningi kröfuhafa um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja. Úrskurðarnefndin mun starfa samkvæmt samkomulagi sem við erum með á lokastigi eins og ég rakti milli allra hagsmunasamtaka atvinnulífsins, banka og sparisjóða og efnahags- og viðskiptaráðuneytisins. Að síðustu er í frumvarpinu að finna ákvæði sem heimilar efnahags- og viðskiptaráðherra að fela umboðsmanni skuldara að bjóða fólki upp á endurreikning á lánum viðkomandi einstaklinga í því skyni að hafa eftirlit með útreikningum fjármálafyrirtækja og tryggja að réttur sé ekki brotinn á fólki. Virðulegi forseti. Það er að mínu viti mjög mikilvægt að þetta frumvarp fái hér skjótan framgang enda skiptir það miklu máli til þess að leggja grunn að því að við getum að öðru leyti tekið á skuldastöðu heimila og fyrirtækja. Það er mjög mikilvægt að fá botn í hver skuldastaða heimilanna nákvæmlega er í kjölfar gengislánadómsins. Eina leiðin til að skapa þá vissu fljótt er að kveða á með löggjöf um umbreytingu þorra gengistryggðra lána heimilanna með þeim hætti sem hér er lagt til. Slíkt mun breyta í grundvallaratriðum helstu tölum sem við höfum haldbærar um skuldastöðu heimila og lækka mjög hættuskuldir heimilanna og fækka í þeim hópi sem er mjög veðsettur umfram eignavirði. Í kjölfarið þarf síðan frekari úrvinnslu til að loka því dæmi að öðru leyti. En þetta frumvarp er nauðsynleg forsenda þess að okkur miði áfram í viðureigninni við skuldavanda heimilanna. Það er líka rétt að hafa í huga að gengistryggð bílalán eru mjög stór hluti af vanda þeirra heimila sem teljast eiga erfitt með að láta enda ná saman og af heimilum í vanda, samkvæmt greiningu Seðlabankans frá því síðasta vor, eru yfir 42% með gengistryggð bílalán. Því er ljóst að umbreyting þessara lána í eðlilegt horf, með lækkun höfuðstólslánanna og minnkandi greiðslubyrði bílalánanna, skiptir mjög miklu máli fyrir afkomu almennings og úrlausn á skuldavanda heimilanna. Virðulegi forseti. Ég legg svo til að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til efnahags- og skattanefndar.

Frú forseti. Okkur er nokkur vandi á höndum þar sem í þrjá mánuði var algjör óvissa um hvort fjármálamarkaðurinn stæðist eða ekki og enn er ekki komin lausn í það mál. Frumvarpið sem við ræðum hér er tilraun til að leysa það mál en ég sé þar ýmis vandkvæði. Og þó að ég vilji ekki vera leiðinlegur vil ég benda á að lán sem hafa verið dæmd ógild eru meðhöndluð mismunandi eftir því hver skuldarinn er, hvort hann er fyrirtæki eða einstaklingur eða sveitarfélag, og hver notkunin var, hvort það var notað til íbúðarkaupa, sumarbústaða, báta, bíla eða slíkt. Fyrsta spurningin er því sú: Er nægilega mikið jafnræði á milli skuldara? Hvað gerist með mann sem keypti sumarbústað með svona láni og flutti það svo yfir á íbúðina sína eða keypti íbúð með slíku láni og flutti það yfir? Hvernig ætla menn að afmarka það?

Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er reiknað með að umtalsverð tapáhætta leggist á fjármálafyrirtæki sem felst í því að við leggjum til að breytt verði samningum sem ekki liggur fyrir dómur um að skuli breyta. Þegar af þeirri ástæðu verðum við auðvitað að sníða okkur þröngan stakk eftir vexti því að annars erum við í sjálfu sér að gera upptækar eignir bankanna án fullnægjandi rökstuðnings. Það er auðvitað þannig að bankakerfið hefur lögmæta hagsmuni af því og ákveðinn rétt til þess að fá að láta dóm ganga um hvern og einn samning. Sá meðalvegur sem við freistum þess að rata hér er að verja húsnæðisöryggi fólks í þröngum skilningi og taka hinni almennu leiðsögn um bílalánin sem Hæstiréttur er sannarlega búinn að veita og gefa hvoru tveggju almennt gildi. Við teljum það réttlætanlegt gagnvart kröfuhöfum og gagnvart bönkunum vegna þess að meiri hagsmunir en minni eru af því að fá í frumvarpinu og í heildstæðum lögum greitt almennt úr því hvert virði 

Frú forseti. Nú hafa lánveitendur ekki síður hag af því að þessari óreiðu linni. Hefur verið leitað samkomulags við þá um að leysa þessi mál á einu bretti? Síðan kemur fram í umsögn fjármálaráðuneytisins, í lokaorðunum, að þetta kunni að hafa áhrif eða það sé áhætta í sambandi við þetta mál. Hefur hæstv. ráðherra látið meta þá áhættu og hvaða skuldbindingu samþykkt þessa frumvarps gæti valdið ríkissjóði?

Virðulegi forseti. Já, við höfum lagt mat á þá áhættu sem er í þessu máli og teljum hana ásættanlega miðað við þá heildarhagsmuni sem í húfi eru. Við höfum auðvitað leitað eftir því við fjármálafyrirtækin að þau vinni eftir þessari meginreglu og ég vænti þess að mörg þeirra geri það og flest þeirra geri það. Við sjáum að Landsbankinn er þegar að bjóða lausnir varðandi umbreytingu á húsnæðislánunum í samræmi við það sem kveðið er á um í þessu frumvarpi og ég á von á því að aðrar fjármálastofnanir geri slíkt hið sama. Þessi óvissa snýr eiginlega fyrst og fremst að húsnæðislánunum því að um þau hafa ekki gengið dómar. En við verðum líka að vega á móti almannahagsmunina af því að greiða hratt úr þessum málum og við þurfum líka að leggja mat á heildarhag. Hver og ein fjármálastofnun verður auðvitað að svara málum fyrir sig og út frá sínum þröngu sérhagsmunum. En það er hlutverk almannavaldsins að taka ákvarðanir út frá almannahagsmunum. Ég tel að út frá almannahagsmunum sé ekki fært að bíða með úrlausn á skuldavanda heimila með gengistryggð íbúðalán og bíða eftir að um þau gangi dómar í hverju og einu tilviki.

Virðulegi forseti. Þetta er vissulega umfangsmikið mál og það varðar tugi og hundruð milljarða lesi menn greinargerðina. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra nánar út í það sem hv. þm. Pétur H. Blöndal var að spyrja út í. Hefur verið framkvæmt áhættumat vegna mögulegrar skaðabótaskyldu sem þetta kann að skapa á hendur ríkissjóði? Hæstv. forseti talaði um að áhættan væri ásættanleg en ég vil fá það upplýst hversu há og hversu mikil sú áhætta er. Við skulum ekki gleyma því að hæstv. ráðherra hefur óskað eftir því að fá í hendur skaðleysisyfirlýsingar frá bönkunum, hann hefur hins vegar ekki fengið þær. Lögmenn sem vinna fyrir kröfuhafa úti í bæ hafa verið með hótanir á hendur skilanefndum og hótað þeim málsóknum undirriti þeir slíkar skaðleysisyfirlýsingar. Svo hafa t.d. fræðimenn eins og Benedikt Bogason bent á það í fyrirlestri að svona löggjöf kunni að kalla á málaferli og hugsanlega skaðabótaskyldu. Við þurfum því að vita hvert umfang hennar er.

Vegna orða hv. þingmanns tekur forseti fram að hún hefur ekki tekið til máls í þessu máli. Það er hæstv. ráðherra en ekki hæstv. forseti.

Afsakið.

Virðulegi forseti. Það er gott að tekinn er feill á ráðherra og forseta í dag. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir að yfir þetta þarf að fara vandlega í nefndinni. Fyrir liggur næmnigreining af hálfu Fjármálaeftirlitsins um það sem þarna liggur undir. Heildarfjárhæðin, eins og ég rakti í framsöguræðu, og heildaráhrifin af breytingunni eru 50 milljarðar sem heimilisskuldir munu lækka í kjölfar breytingarinnar. Við teljum að sú tapáhætta sem fjármálastofnanirnar þurfa að axla vegna gengistryggðu íbúðalánanna sé hverfandi og ég held að rétt sé að fara yfir það ítarlega í nefndinni á hverju það byggir. Það er líka rétt að nefndin fái öll þau fjölmörgu lögfræðiálit sem ráðuneytið hefur fengið um af hverju við teljum þetta fært. Grundvallaratriðið er alltaf það að kröfuhafar verða að sanna ýmislegt annað en að þeir geti sýnt fram á fræðilega tapáhættu eða þeir geti sýnt fram á að eign hafi rýrnað á pappírnum. Þeir verða auðvitað að sýna fram á að það hafi verið raunverulegur valkostur hjá þeim að innheimta hana og fyrir því hafi verið jafnt viðskiptalegar og efnahagslegar forsendur.

Frú forseti. Ég fagna því sem fram kemur hjá hæstv. ráðherra, að hann telji að það sé full ástæða til þess að sú nefnd sem mun fjalla um málið fái í hendur öll lögfræðiálitin og öll þau möt sem gerð hafa verið bæði varðandi þá fjárhagslegu áhættu sem í þessu frumvarpi kann að felast fyrir ríkissjóð og líka varðandi þann lagalega grundvöll sem frumvarpið byggir á. Þó svo að við séum öll, hygg ég, í öllum stjórnmálaflokkum á Alþingi þeirrar skoðunar að grípa þurfi til aðgerða út af gengistryggðu lánunum verðum við engu að síður að hafa vaðið fyrir neðan okkur, kynna okkur öll þau gögn sem fyrir liggja til að reyna að tryggja sem frekast er unnt að með samþykkt frumvarpsins sé ekki verið að baka ríkissjóði skaðabótaskyldu sem hægt væri að komast hjá. Ég fagna því að hæstv. ráðherra vilji beita sér fyrir því að öll gögn málsins verði lögð fram og það er auðvitað forsenda þess að hægt sé að ræða málið og vinna það í sátt allra flokka.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessi málefnalegu og uppbyggilegu viðbrögð hv. þingmanns. Ég held að hann skilji það auðvitað manna best, enda fær lögmaður í fyrra starfi, að það er auðvitað rétt að fara yfir þessa hluti í heild sinni og þar mun ekkert skorta á í upplýsingagjöf í nefndinni, fyrir liggja allar næmnigreiningar. En við vitum auðvitað líka og sjáum það að mikil harka er af hálfu lögmanna erlendra kröfuhafa sem sitja mjög yfir höfðum stjórnenda fjármálastofnana og mér finnst algjör óþarfi að við gerum þeim lífið léttara við að torvelda okkur úrlausn þessara mála.

Virðulegur forseti. Ég mun sem formaður efnahags- og skattanefndar kalla eftir þeim gögnum sem hér hafa verið til umræðu og þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta greinargerð með málinu um leið og ég vonast eftir góðu samstarfi við vinnslu þess í nefndinni. Það eru auðvitað sterk rök fyrir því að meðhöndla skuldbindingar heimila eins og hæstv. ráðherra leggur til í þessu máli en ég vil nota tækifærið og spyrja hann hvort ekki standi alveg sömu rök til þess að meðhöndla með sama hætti skuldbindingar fyrirtækja, ekki síst kannski í því ljósi að oft og tíðum áttu heimilin val en mörg fyrirtæki áttu ekkert val. Þeim var einfaldlega gert af viðskiptabönkum sínum að endurfjármagna sig í erlendri mynt sem síðan hefur stökkbreyst og skapað gríðarlegan greiðsluvanda fyrir mikinn fjölda fyrirtækja sem varðar mikla almannahagsmuni að forða hratt og vel frá altjóni.

Virðulegi forseti. Til andsvara því held ég að við verðum að horfa til þess hvað getur réttlætt inngrip af hálfu löggjafans. Það er alveg rétt eins og kom fram í andsvörum við hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson áðan að við erum auðvitað bundin af ákvæðum stjórnarskrárinnar og eignarréttarvernd kröfuhafanna. Ef við ætlum að hlutast til með löggjöf um verðmæti krafna kröfuhafanna verðum við að hafa fyrir því efnisleg rök. Við höfum efnisleg rök þegar við getum bent á húsnæðisöryggi fólks og við höfum efnisleg rök þegar við getum bent á afkomuöryggi fjölskyldna. En það er erfiðara að segja að með löggjöf eigi að dæma ógild öll gengistryggð lán fyrirtækja þegar við vitum t.d. að í mörgum tilvikum voru þessi fyrirtæki að taka lán sem hentuðu þeim best og lán sem þau hafa aldrei orðið fyrir tjóni af að borga af. Tökum dæmi, segjum sjávarútvegsfyrirtæki með allar sínar tekjur í erlendum gjaldmiðli og það var kannski með allar sínar tekjur í evrum, það tók lán í evrum, og það hefur bara ekki orðið fyrir neinu tjóni. Ætlum við þá að senda því fyrirtæki í pósti tékka í formi lækkunar á láninu og gera því kleift að taka aftur lán í erlendum gjaldmiðli daginn eftir? Ég held að það sé ekki skynsamleg leið.

Virðulegur forseti. Það eru rúmlega tvö ár frá hruni og enn þá vita tugþúsundir heimila í landinu ekki hvað þau skulda. Það leggur þá skyldu á herðar okkar í þinginu að afgreiða þetta mál fyrir jól til að fólk viti hver staða þess er. Sami vandi blasir við gagnvart fyrirtækjunum. Ég get skilið þau meðalhófsrök sem hæstv. ráðherra setur fram hvað þau varðar en þá vil ég hvetja ráðherrann til þess að ganga hart fram í því að þeim silagangi sem verið hefur í bankakerfinu við fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækjanna ljúki. Það verði gengið hratt og vel í að leysa úr skuldavanda fyrirtækjanna vegna þess að það er að verða helsti þröskuldurinn í vegi fyrir efnahagsuppbyggingu á Íslandi í dag hve hægt gengur að taka á því og skapa með því skilyrði til aukinnar verðmætasköpunar, fjárfestingar og uppbyggingar í atvinnulífinu hér.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt, þetta er mikið vandamál hversu hægt hefur gengið í meðferð skuldamála fyrirtækjanna. Ég held hins vegar að vegna þeirra stjórnskipunarraka sem ég færði hér fram áðan sé óhjákvæmilegt að við nálgumst fyrirtækin og vinnum úr skuldavanda þeirra með almennum hætti. Fyrir liggur, eins og ég rakti í framsöguræðu minni, samkomulag við hagsmunasamtök í atvinnulífi og við bankana um hraða meðferð þeirra mála. Og það sem meira er, ég hef líka sett fram þau sjónarmið við bæði Fjármálaeftirlit og Samkeppniseftirlit að aðgerðir þeirra verða auðvitað að styðja okkur í því að hvetja til hraðrar umbreytingar á skuldum fyrirtækjanna og gera það erfitt fyrir banka að hanga á lánum sem ekki hefur verið komið í skil en greiða fyrir því svo bankar hafi hag af því að koma lánum í skil og styðja við nákvæmlega þá nauðsynlegu efnahagsuppbyggingu sem hv. þingmaður nefndi. Vegna þess að ef við fáum ekki fyrirtæki sem vita hvað þau skulda og eru tilbúin að takast á við ný verkefni munum við ekki auka atvinnu hér á landi eða koma verkefnum af stað í atvinnulífinu.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hæstv. ráðherra um sjávarútvegsfyrirtækin bið ég hann að útskýra hvernig hann skilgreinir sjávarútvegsfyrirtæki. Eru það fyrirtæki sem eingöngu hafa tekjur í erlendri mynt eða sjávarútvegsfyrirtæki sem hafa tekjur í innlendri mynt? Mig langar líka að biðja hæstv. ráðherra að fara yfir það sem kemur fram í frumvarpinu að fyrirtækin hafi verið með raunverulegar eða keyptar gengisvarnir. Mundi hann vilja útskýra fyrir mér hvað er nákvæmlega átt þarna við? Að lokum langar mig að spyrja hæstv. ráðherra um það sem kemur fram í frumvarpinu. Þessir 50 milljarðar sem fella þarf niður hjá einstaklingum, í heildina eru þetta 108 milljarðar og þar af eru 58 milljarðar sem falla af fyrirtækjum. Ef hæstv. ráðherra vildi útskýra fyrir mér eða upplýsa mig hvaða fyrirtæki er átt við með þessum 58 milljarða niðurfellingum.

Virðulegi forseti. Ég óttast að ég geti ekki gefið hv. þingmanni fullnægjandi svar í örstuttu andsvari. Fyrir það fyrsta eru þessir 58 milljarðar álitin heildarumfang lánanna sem Fjármálaeftirlitið telur líklegt að gætu fallið miðað við dómafordæmi Hæstaréttar. Að baki tölunnar liggur nánari greining af hálfu Fjármálaeftirlitsins. Ég var að svara hv. þingmanni í skriflegri fyrirspurn um svigrúm sem ætlað er í bönkunum til að taka á skuldum fyrirtækja. Þessir 58 milljarðar mundu þá dragast frá þeim 1.400 sem þar eru til ráðstöfunar, því þetta er umfram það sem þar er gert ráð fyrir. Það sem ég á við með keyptum eða raunverulegum gengisvörnum er að ef fyrirtæki hafa allar sínar tekjur í erlendum gjaldmiðli og eru með lán í sama gjaldmiðli þá er það fullkomlega gengisvarið. Það getur annaðhvort gerst vegna þess að þannig hefur það tekjur eða vegna þess að það hefur farið í banka og keypt sér samning til þess að verja sig fyrir gengisáhættu. Í báðum tilvikum hefur fyrirtækið ekki orðið fyrir tjóni af gengisþróuninni og 

Virðulegi forseti. Aðeins út af þessu með gengisvarnirnar. Það er þannig með útflutningsfyrirtæki sem kaupa sér gengisvarnir að það er á tekjuhliðina, ekki efnahagshliðina. Það var því miður þannig fyrir bankahrunið að þá keyptu menn og gerðu samninga með evruna kannski um 90, 92–93 kr. Síðan hrundu bankarnir eins og við þekkjum öll og evran fór upp um 200 kr. Þannig að gengisvarnir fyrirtækjanna sem voru í 95% tilfella á rekstrargrunninn eða á tekjustreymi fyrirtækjanna kom í kollinn á þeim en ekki eins og hæstv. ráðherrar halda fram að hægt sé að gera. Hvað varðar fyrri spurninguna mína þá vil ég ítreka við hæstv. ráðherra að hann svari mér hvernig hann skilgreinir sjávarútvegsfyrirtæki eins og talað er um í textanum með frumvarpinu: Er það eingöngu fyrirtæki sem hefur tekjur sínar í erlendum gjaldmiðli eða er það sjávarútvegsfyrirtæki sem hefur tekjur sínar eingöngu í íslenskum gjaldmiðli?

Virðulegi forseti. Það er hægt að draga upp og nefna ýmsar hörmungarsögur af þróun gengisvarna samhliða hruninu. Hitt eru bara ákveðin grundvallarrök sem torvelda að með löggjöf sé hægt að láta sömu reglur gilda um fyrirtæki og einstaklinga. Það geta verið ólíkir hagsmunir. Það geta verið, eins og ég rakti áðan, aðstæður þar sem fyrirtæki hafa ekki orðið fyrir neinu tjóni. Þvert á móti geta þau haft hag af því að vera með lán í erlendum gjaldmiðlum. Varðandi skilgreininguna á sjávarútvegsfyrirtækjum sem byggt er af ráðherra í rökstuðningi í greinargerðinni er sjávarútvegsfyrirtæki óháð því hvernig tekjustreymið er. Vissulega eru einhver þeirra ekki bara með tekjur í erlendri mynt, svo þeirri spurningu sé svarað. Þetta er greining sem kemur frá Fjármálaeftirlitinu á niðurbroti á hlut gengistryggðra lána milli einstakra atvinnugreina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir góða umfjöllun um frumvarpið sem hér er rætt og tekur á gengistryggðum lánum. Um er að ræða breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þm. Helga Hjörvar um nauðsyn þess að við þingmenn gerum allt sem við getum til þess að fólk með gengistryggð lán fái sem allra fyrst á hreint hvað það skuldar í raun og veru og að þessi skuldaskil taki ekki bara mið af hagsmunum lánveitenda, heldur líka af hagsmunum lántakenda. Það hafa komið upp ýmsar efasemdir um að þetta frumvarp tryggi það. Ég vil skýra hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra frá því að margir nefndarmenn í viðskiptanefnd hafa fengið tölvupósta frá fólki sem er í öngum sínum út af því hvernig fjármálastofnanir endurreikna lánin eftir dóm Hæstaréttar. Fólk gagnrýnir sérstaklega að vangreiddar afborganir séu vaxtareiknaðar. Það er skilningur sumra lögfræðinga að fjármálastofnanir eigi ekki rétt á því að vaxtareikna vangreiðslur vegna þess að þeirra eru mistökin en ekki lántakenda. Ráðuneytisfólk hefur skýrt efnahags- og viðskiptanefnd frá því að fallið hafa dómar í Hæstarétti sem taka af allan vafa varðandi útreikning á vangreiddum afborgunum og að Hæstiréttur hafi í raun og veru talað skýrt um að það eigi að vaxtareikna þetta. Ég óska eftir að hv. efnahags- og skattanefnd skoði þetta atriði sérstaklega. Ef við víkjum aftur að frumvarpinu þá er það í raun og veru að stoppa ferlið sem hæstv. fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra hóf með því að hvetja einstaklinga með gengistryggð lán að leita réttar síns í dómskerfinu. Hæstv. fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra mátti vera ljóst að slík lausn á vanda hópsins yrði tímafrek og dýr. Ég hef frá upphafi gagnrýnt að sú leið skuli hafa verið farin. Í ljósi þess að nú situr nýr einstaklingur í embætti hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra þá vil ég vita hvort hæstv. ráðherra sé sammála mér að það hafi verið mistök að láta þennan hóp fara í gegnum dómskerfið eins og frumvarpið ber með sér. Farsælla hefði verið að flytja öll lánin yfir í Íbúðalánasjóð og leiðrétta þau þar. Ekki síst í ljósi þess að núna felst í því ákveðin hætta að ríkið verði skaðabótaskylt ef við samþykkjum frumvarpið. Hæstiréttur gæti túlkað frumvarpið þannig, þegar það er orðið að lögum, að gengið hafi verið á eignarrétt bankanna eða að eignir bankanna hafi verið teknar eignarnámi. Ég er líka komin hingað upp til að gagnrýna rökstuðninginn fyrir því að frumvarpið nær bara yfir einstaklinga en ekki yfir lögaðila nema að því leytinu til að með frumvarpinu er lögaðilum og öðrum aðilum í atvinnurekstri heimilt að vera með gengistryggða lánasamninga. Það er ekki ætlunin að skýra réttaróvissuna sem er í gangi um það hvort lán lögaðila séu ólögleg eða ekki. Rökstuðningurinn í frumvarpinu fyrir því að lögaðilar eða aðilar í atvinnurekstri eru ekki með er að þessir aðilar eru með erlendar tekjur. Eins og við vitum flest þá fengu mörg þjónustufyrirtæki gengistryggð lán til að fjármagna fjárfestingar í húsnæði. Þessi þjónustufyrirtæki eru ekki með erlendar tekjur og eru oft á tíðum samansett af engu öðru en húsnæði og nokkrum störfum fyrir eigendur og starfsmenn. Í þessum fyrirtækjum starfa oft á tíðum margar konur. Þetta eru í flestum tilfellum lítil og meðalstór fyrirtæki. Það eru sögusagnir um að bankarnir hafi verið duglegir að neyða þessi litlu og meðalstóru fyrirtæki til þess að setja eignir að veði fyrir gengistryggðum lánum og að eignirnar hafa oft á tíðum verið húseignir eiganda fyrirtækjanna. Ég mundi gjarnan vilja fá upplýsingar um það frá hæstv. ráðherra hvernig tryggja á að fólk sem er í slíkri stöðu, eða með veðskuld á húseign sinni vegna fyrirtækjaskulda, geti haldið húseigninni svo framarlega sem það er borgunarfært. Ég vil líka lýsa yfir áhyggjum mínum af því að það á að gefa aðilum í atvinnurekstri tækifæri til þess eða leyfa þeim að vera með gengistryggð lán. Aðallega í ljósi þess að við erum ekki enn búin að afnema gjaldeyrishöftin og það að lögleiða gengistryggð lán eykur áhættuna af afnámi gjaldeyrishafta. Þetta á nú reyndar líka við um heimilin. Heimilin eru í miklum mæli með verðtryggð fasteignalán og afnám gjaldeyrishafta þýðir mikil áhætta fyrir þau. Það er reynsla flestra þjóða að afnám þeirra þýði gengislækkun og verðbólguskot, nema ef farin er sú leið að skattleggja útstreymið. Ég sakna í frumvarpinu að ekki er tekið almennt á greiðslubyrði skulda heimilanna eða greiðslubyrði heimilanna og hefði viljað sjá breytingu við 3. gr. laganna þannig að þar yrði svohljóðandi setning: „að verðtryggt lánsfé skuli ekki bera hærri vexti en 2%“. Frumvarp um slíka breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu var áður lagt fram af flokksfélögum mínum, hæstv. dómsmálaráðherra Ögmundi Jónassyni, hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Jóni Bjarnasyni og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Katrínu Jakobsdóttur. Þau rökstuddu frumvarpið þannig að nauðsynlegt væri að taka verðtryggingu lána í heild sinni til endurskoðunar, en þar til slíkt hefur verið gert er mikilvægt að ná fram lagabreytingunni sem hér er lögð til sem lágmarksvernd fyrir lántakendur verðtryggðra lána. Frú forseti. Ég tel að þessi rökstuðningur eigi meira við í dag en áður. Þess má jafnframt geta að nú er að störfum nefnd sem er að skoða hvernig hægt er að afnema verðtrygginguna. Nefndin starfar undir formennsku hv. þm. Eyglóar Harðardóttur. Ég á von á því að fljótlega komi, eða fyrir áramót, fram tillögur frá nefndinni um afnám verðtryggingar. Frú forseti. Fram að þeim tíma tel ég brýnt að farið verði í lagabreytingu sem felur í sér þak á vexti verðtryggðra lána sem eru í flestum tilfellum fasteignalán. Það mundi örva eftirspurn í hagkerfinu og jafnframt þrýsta á vaxtalækkun, ekki bara hjá heimilunum heldur líka hjá fyrirtækjunum. Eins og ég hef áður sagt mundi slík vaxtalækkun koma niður á lífeyrissjóðunum, á 40 ára tímabili. Lífeyrissjóðirnir miða lífeyri við að þeir fái um 3,5% raunávöxtun á sínar fjárfestingar. Sú ávöxtunarkrafa er hærri en langtímahagvöxtur hefur verið þannig að okkur hefur tekist að byggja upp lífeyrissjóðakerfi sem er mun stærra en verg landsframleiðsla eða um 1.800 milljarðar á móti 1.600 milljörðum í verga landsframleiðslu. Það eru fáar þjóðir sem geta státað af jafnstórum sjóðum. Því má ekki gleyma að það er mjög dýrt að reka svona sjóði. Það kostar um 3 milljarða á ári. Það er líka auðvelt að tapa úr þessum sjóði. Það hafa komið fram upplýsingar um að tap lífeyrissjóðanna á útrásartímabilinu hafi verið um 400–600 milljarðar. Flestar þjóðir í kringum okkur eru ekki bara með sjóðssöfnun heldur líka með gegnumstreymislífeyrissjóðskerfi. Ég tel nauðsynlegt að við tökum upp slíkt kerfi sem allra fyrst til þess m.a. að létta byrðunum af þeim sem eru á vinnumarkaði sem hafa ekki aðeins þurft að safna upp sjóði fyrir eigin lífeyri heldur líka upp sjóði fyrir þá sem taka lífeyri í dag. Þessar vinnandi kynslóðir eru á barmi gjaldþrots vegna forsendubrestsins sem varð eftir bankahrunið. Frú forseti. Það er brýnt að við tökum á lífeyrissjóðakerfinu og ekki síst ávöxtunarkröfu þeirra og lækkum hana til þess að draga úr eignatilfærslunni sem hefur verið á undanförnum áratugum eða frá því fólk fór að greiða í lífeyrissjóði upp úr 1969 og hefur m.a. þýtt að það eru að verða til kynslóðir sem standa uppi eignalausar eftir fullt ævistarf. Frú forseti. Þetta voru helstu hugleiðingar mínar um frumvarpið sem við ræðum. Það er von mín að við tökum jafnframt á þungri greiðslubyrði þeirra sem eru með verðtryggð lán og setjum þak á vexti verðtryggðra lána sambærilegt við frumvarp sem félagar mínir lögðu fram árið 2001. Auk þess er brýnt að taka á vanda þeirra sem eru með lítil og meðalstór fyrirtæki, annaðhvort með breytingum á þessu frumvarpi eða með öðrum aðgerðum, þannig að fólk njóti jafnræðis á við aðra sem tóku gengistryggð lán.

Frú forseti. Við ræðum stórmál er snertir skuldastöðu íslenskra heimila sem er tilkomið í kjölfar dóms Hæstaréttar sem dæmdi lán sem tengd voru erlendri mynt ólögleg á grundvelli laga sem Alþingi setti á sínum tíma. Þetta mál kemur sem sagt nú til kasta Alþingis til afgreiðslu og er ekki einfalt, svo ekki sé stærra tekið upp í sig í þeim efnum. Við erum að tala um að ef þetta frumvarp verður að lögum er gert ráð fyrir því að útgjöld heimila, eins og málið er lagt upp, muni lækka um 50 milljarða kr. vegna bílalána og fasteignalána. Ég ætla á eftir að fara yfir þá nálgun sem ég er einfaldlega ósammála. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga áður en ég ræði málið almennt. Ég spyr hvort sá sem mælir fyrir málinu sé á svæðinu.

Hæstv. ráðherra er hér í næsta herbergi, hv. þingmaður.

Hann er hér í næsta herbergi og ég treysti því að hann hlusti. Ég velti því í fyrsta lagi fyrir mér, í ljósi verklagsins á vettvangi þingsins þar sem bæði efnahags- og skattanefnd og viðskiptanefnd hafa skoðað þessi mál í heild sinni og jafnvel haldið sameiginlega fundi um skuldastöðu heimilanna og þetta er hluti af afrakstrinum, hver skoðun hæstv. ráðherra, án þess að hann ráði nokkru um það, sé gagnvart því að efnahags- og skattanefnd og viðskiptanefnd fari sameiginlega yfir þetta mál. Í báðum nefndunum er yfirgripsmikil þekking sem snertir málið. Við þingmenn Framsóknarflokksins höfum rætt í þessum nefndum, ég og hv. þm. Eygló Harðardóttir, hvort vinnan innan nefndanna yrði ekki skilvirkari og þekkingin einfaldlega meiri ef menn ynnu saman og nefndirnar færu þannig sameiginlega yfir þetta stóra og mikla mál. Mig langar í öðru lagi að spyrja hæstv. ráðherra um það er snertir lánamál eða erlendu lánin og hvort heimila eigi fyrirtækjum í framtíðinni að njóta áfram þeirra kosta að velja á milli innlendra og erlendra lána, sem ég vil nú ekki tala gegn, og hvort ekki hafi komið til tals í ráðuneytinu að banna sveitarfélögum að taka erlend lán. Við höfum mörg dæmi þess að sveitarfélög hafa skuldsett sig heilmikið í erlendri mynt með þeim afleiðingum að gríðarlega alvarleg staða blasir nú við í skuldamálum þeirra og mikill niðurskurður á velferðarþjónustu gagnvart íbúunum. Þess vegna spyr ég hvort hæstv. ráðherra hafi ekkert hugsað út í þau mál til framtíðar litið við gerð þessa frumvarps. Í öðru lagi velti ég fyrir mér - og tek enn og aftur fram að ég tel fortakslaust að fyrirtækjum eigi ekki að vera heimilt að taka erlend lán - hvort einhvern tímann hafi komið til tals að takmarka þær heimildir að einhverju leyti þannig að tekjur viðkomandi fyrirtækja þyrftu að vera í ákveðnu hlutfalli í erlendri mynt eða þar fram eftir götunum. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra að öðru. Það geri ég á grundvelli þeirra fyrirspurna og bréfa, bara broti af þeim bréfum, sem við alþingismenn höfum fengið á undanförnum vikum er snerta mál sem þessi. Nú eru ekki öll gengislán vegna húsnæðiskaupa með fasteignaveði í viðkomandi húsnæði. Það á sérstaklega við um fólk sem keypti húsnæði í byggingu og var því ekki veðheimild á þeirri eign. Einhverjir lentu í því að bankar stóðu gegn því að veðið færðist yfir á húseignina, þess í stað héldust þau til að mynda á ákveðnum jarðarskika. Þetta fólk stendur frammi fyrir því að veðið er ekki á húseigninni sjálfri heldur einhverju öðru. Maður veltir fyrir sér hver staða þessa fólks er nú. Ætlum við að skilja þetta fólk eftir vegna þess að það lenti í því að ná ekki að færa veðið yfir á viðkomandi húseign þó svo lánið hefði sannarlega verið tekið til að byggja viðkomandi eign? Hefur hæstv. ráðherra hugsað sér að taka eitthvað á þeim afmarkaða vanda sem blasir við nokkuð mörgum fjölskyldum í landinu og þetta frumvarp tekur ekki á, svona við fyrstu sýn? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hann sjái einhver úrræði í því sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir vék að áðan, þ.e. vaxtagreiddar vangreiðslur þar sem menn reikna dráttarvexti á innheimtur sem aldrei hafa verið innheimtar. Þetta hljómar náttúrlega fáránlega og er það í eðli sínu. Í einu bréfi sem allir þingmenn fengu sent tekur viðkomandi dæmi um að hún og eiginmaður hennar hafi verið með bílalán upp á 2.079.000 kr., með leyfi frú forseta. Áfram heldur: „Síðan var svo komið að lánin voru dæmd ólögleg.“ Síðar í bréfinu heldur hún áfram: „Þann 5.6. árið 2006 greiddum við samtals 31.058 kr. af láninu en hefðum átt að greiða 37.768 kr. Gott og vel. Þarna er mismunur upp á 6.710 kr. sem fer inn á svokallaðan veltureikning. Það sem vakti athygli mína“ - heldur bréfritari áfram - „var það að við virðumst vera að borga vexti af þessum mismun frá deginum í dag allt [aftur] til ársins 2006, samtals 5.353 kr. Í prósentum reiknast þetta 80% vextir.“ Mér er kunnugt um að Hæstiréttur komst að þessari niðurstöðu. Erum við ekki í raun og veru að tala um algjörlega nýja túlkun þegar kemur að innheimtu á vöxtum, dráttarvöxtum? Maður veltir fyrir sér hvaða áhrif þetta hefur til framtíðar litið. Það er engin sátt um þetta. Með hvaða hætti getum við undið ofan af þessu? Hæstv. ráðherra hélt ágæta ræðu og rökstuddi mál sitt ágætlega og sagði að þegar við ræddum svo stórt þjóðhagslegt mál hlytu hugtök eins og jafnræði og sanngirni að vera mikið í umræðunni.  Við fórum yfir skuldastöðu heimilanna í gær, við hæstv. ráðherra. Hann benti réttilega á að 73.000 heimili skulda í íbúðarhúsnæði í dag. Ef við tökum neyslustöðu Hagstofunnar má gera ráð fyrir að 20.000 heimili af þessum 73.000 séu í vandræðum. Þá erum við bara að tala um húsnæðisskuldirnar. Hér undir erum við með 37.000 bílalán. Það eru sem sagt hátt í 40.000 fjölskyldur sem skulda bílalán sem leggjast ofan á stökkbreytt húsnæðislán þeirra, svo að við tölum ekki um skuldir þessara heimila hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna, meðlagsgreiðslur, dráttarvexti og fleira mætti nefna. Það er ljóst að mjög stór hluti íslenskra heimila glímir við gríðarlega erfiða stöðu við að borga skuldir sínar. Hæstv. ráðherra talar um sanngirni og jafnræði þegar kemur að jafnumfangsmiklum málum og bílalánin eru. Maður veltir því fyrir sér hvers vegna í ósköpunum hann viðhefur ekki sömu orðræðu þegar við ræðum um húsnæðisskuldir heimilanna í landinu. Hvers vegna á ekki að taka á þeim gríðarlega vanda, sem hæstv. ráðherra segir að sé meginvandi íslenskra heimila, með sanngirni og jafnræði að leiðarljósi rétt eins og gert er hér? Það er ekki hægt, sagði hæstv. ráðherra, að dæma í hverju einasta máli og fella niður bílaskuldir. Það er einfaldlega of tímafrekt. Við horfum fram á miklu stærri stabba sem eru húsnæðisskuldir þjóðarinnar. Þegar stór hluti heimilanna ræður ekki við að borga af skuldum sínum og hæstv. ráðherra nefnir hvað sé mikilvægt að vinda ofan af þessu tiltekna máli eins fljótt og hægt er vil ég minna hann á, en hann hefur verið ötulasti talsmaður gegn því að leiðrétta stökkbreyttar húsnæðisskuldir heimilanna, að við í Framsóknarflokknum og þingmenn úr öðrum flokkum lögðum fram í upphafi árs í fyrra, fyrir rúmlega einu og hálfu ári, tillögu um að leiðrétta höfuðstól stökkbreyttra skulda um 20%. Mér þætti voðalega vænt um ef hæstv. ráðherra gæti setið í stól sínum og hlustað á ræðuna frekar en gjamma í hliðarsölum þingsins. Þetta er einfaldlega miklu stærra mál en svo að menn geri grín að tillögum ákveðinna stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna vegna þess að þeir séu ósammála þeim. Við höfum lagt fram þessa tillögu og haldið ítrekað til haga. Menn hafa skrifað í The Economist nýlega um að í Bandaríkjunum þurfi að fara þessa leið. Ef við horfum til Japans, hver var staða Japans fyrir 20 árum? Það var ofurskuldsett samfélag, heimili ofurskuldug. Menn réðust ekki í neinar leiðréttingar á húsnæðisskuldum landsmanna. 20 árum síðar er staðreyndin sú að hagvöxtur hefur nær enginn verið í Japan vegna þessa, nær enginn, vegna þess að menn brugðust ekki við og fóru ekki í aðgerðir til að leiðrétta skuldir heimilanna. Mér finnst hæstv. ráðherra kominn í mótsögn við sjálfan sig þegar hann leggur þetta mál fram. Hann talar um að málið verði að afgreiða eins fljótt og hægt er. Á meðan horfum við upp á miklu stærri vanda í húsnæðismálum, stökkbreytt lán heimilanna sem voru einungis bundin við krónuna og verðtrygginguna hafa stórhækkað eftir hrun. Við hljótum að kalla eftir að fá því svarað af hverju hæstv. ráðherra lítur skuldamál heimilanna er varða bílalán allt öðrum augum en það grundvallarmál sem lýtur að húsnæðisöryggi fólks í landinu. Ef maður ætti að velja á milli þess að eiga þak yfir höfuðið og bifreið, af tveimur erfiðum og slæmum kostum, held ég að húsnæðisöryggið vegi þyngra. Ég spyr hæstv. ráðherra: Af hverju í ósköpunum getur ríkisstjórnin ekki skoðað hvaða þjóðhagslegi ávinningur yrði af flatri leiðréttingu á skuldum heimilanna? Menn hafa reiknað hvað það kostar að fara í slíkar aðgerðir en menn hafa ekkert reiknað hvaða ávinning þær framkvæmdir hefðu í för með sér. Ekkert reiknað. Menn taka bara brúttóáhrifin, þ.e. hvað þetta kostar, ekki nettóáhrifin, hver ávinningurinn á móti yrði. Maður veltir líka fyrir sér í þessari umræðu hve fáránlegt það er tveimur árum eftir hrun að við skulum ekki hafa neina heildarsýn yfir hverjar skuldir íslenskra heimila eru, þ.e. hversu margar fjölskyldur á Íslandi geta einfaldlega ekki staðið undir þeirri háu greiðslubyrði sem margir mismunandi þættir hafa orsakað í kjölfar hrunsins. Það eru stóru spurningarnar sem við stöndum frammi fyrir. Ég vil sem fulltrúi framsóknarmanna í nefndinni lýsa yfir fullum vilja til að vinna ötullega að því að skoða þetta mál til hlítar. Mörg álitamál snerta frumvarpið og okkur ber skylda til að fara yfir þau. Í fljótu bragði tel ég að náin samvinna þurfi að vera á milli efnahags- og skattanefndar og viðskiptanefndar við úrlausn málsins. Við hljótum að kalla eftir því að líka verði almennt ráðist í að leiðrétta stökkbreyttan höfuðstól húsnæðislána hjá heimilunum í landinu. Það er viðurkennd staðreynd að með tilkomu nýju bankanna voru lánasöfnin færð yfir á tilteknum afslætti. Aðgerðaleysið hefur leitt til þess að greiðsluvilji í samfélaginu hefur minnkað. Hann hefur minnkað. Það er mórall í samfélaginu þegar kemur að skuldugum heimilum. Fólk segir einfaldlega: Ég læt þetta óréttlæti ekki yfir mig ganga og ég ætla að hætta að greiða reikningana mína. Ekki ætla ég að mæla fyrir því, en þetta aðgerðaleysi og að mörgu leyti skilningsleysi gagnvart skuldugum heimilum í landinu veldur því að okkur gengur hægar en ella að koma okkur upp úr þeirri kreppu sem blasir við okkur. Ég vil ekki horfa upp á að Ísland lendi í því að verða eins og Japan eftir 20 ár ef við skoðum þróunina í því landi. Það var mjög skuldugt land fyrir 20 árum með skuldug heimili. Ekkert var gert í málefnum heimilanna og staðreyndin er sú að lítill sem enginn hagvöxtur hefur verið á því 20 ára tímabili. Það ætti að segja okkur að við þurfum að gera eitthvað meira og róttækara fyrir skuldug heimili í landinu.

Virðulegi forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingar á lögum um vexti og verðtryggingu sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra lagði fram. Svo að ég segi það í upphafi þá er margt gott í frumvarpinu en margt mjög varhugavert. Kannski fyrst að því sem verið er að leiðrétta hér til að bregðast við dómi Hæstaréttar frá því í vor - þeir sem voru með þessi gengistryggðu lán eru þá komnir, ef ég mætti orða það þannig, á svipaðar slóðir og þeir sem voru með íslensku lánin. Þeir þurfa þá eingöngu, þó það sé nú hálfsérkennilegt orðalag, að búa við þann stökkbreytta höfuðstól sem verður af hækkun á verðtryggingunni. Þetta er nú kannski ekki nýtt í umræðunni hér í þingsal. Fyrir rúmu ári vorum við að ræða skuldavanda heimilanna og þá tók ég til máls og benti á að þetta væri hugsanleg leið til að ná einhverjum sáttum. Heimilin sem tóku gengistryggðu lánin urðu fyrir miklu meira áfalli, þó að nóg sé nú hjá hinum heimilunum, þegar gengið stökkbreyttist og rúmlega tvöfaldaðist. Þeir sem tóku þau lán eru þá komnir með svipuð kjör og þeir sem voru með lánin í íslenskum krónum. Því er ekki að neita að það þarf samt að gera meira fyrir heimilin, það liggur alveg fyrir. Nú er hæstv. ríkisstjórn búin að láta sérfræðingahóp vera að störfum í nokkrar vikur. Hann er búinn að skila af sér þeim útreikningum sem honum var falið að gera. Ég vænti þess að ríkisstjórnin fari nú að girða sig í brók og koma með einhverjar tillögur. Maður er búinn að heyra mjög lengi að þær séu væntanlegar eftir næstu helgi, sú helgi hlýtur að fara að ganga í garð. Það er mjög mikilvægt að menn taki á þessum vanda í eitt skipti fyrir öll. Því má heldur ekki gleyma að aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar hafa verið í þá veru að leggja frekari álögur á heimilin með því að hækka skatta og þar fram eftir götunum. Það hefur ekki verið til að bæta ástandið. Það er gríðarlega mikilvægt að komið verði til móts við skuldsett heimili og svo að fjölskyldurnar komist út úr því óöryggi sem þær hafa í allt of langan tíma lifað við. Mig langar líka að velta því fyrir mér í þessari umræðu, þó að þetta sé nú bara 1. umr., hvort ekki mætti líka takmarka það hverjir mættu taka erlend lán. Nú er verið að tala um að heimilt verði að gera það hér eftir og þá koma sveitarfélögin fyrst upp í hugann. Ég teldi mjög skynsamlegt fyrir hv. efnahags- og skattanefnd að skoða það sérstaklega. Sú umræða hefur reyndar verið í hv. samgöngunefnd að menn geri það með því að sveitarfélögum sem ekki hafi tekjur í erlendri mynt verði nánast bannað að taka slík lán eða það skoðað mjög alvarlega hvað þau mega skuldsetja sig hátt í erlendri mynt. Virðulegi forseti. Mig langar að staldra aðeins við, og kannski velta því upp við hæstv. ráðherra, ef hann gæti komið að því í seinni ræðu sinni, ákvæðið í I. kafla í frumvarpinu þar sem heimilt verður fyrir fyrirtæki að taka erlent lán. Verið er að bregðast við dómi Hæstaréttar þar sem kveðið var upp úr um það að erlend lán eða lánin með gengistryggingu væru að sumu leyti ef ekki öllu leyti ólögleg, þ.e. ef fyrirtæki hafa tekið erlend lán og fengið útgreiddan erlendan gjaldeyri, greitt af lánunum í erlendum gjaldeyri, eru þau lögleg eins og þetta er skilið. Hæstv. ráðherra hefur komið inn á það á undanförnum dögum að mjög mikilvægt sé að ráðist verði í fjárhagslega endurskipulagningu lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Það er til háborinnar skammar að um 7.000 fyrirtæki þurfa þessa leiðréttingu en rúmlega 200 hafa fengið hana, eins og hæstv. ráðherra hefur bent á. Að sjálfsögðu hefði þetta þurft að vera löngu búið. Þetta stendur því fyrir þrifum að hér geti orðið betri þróun í efnahagsmálum en verið hefur. Ef hæstv. ráðherra beitir sér fyrir því gagnvart lánastofnununum að þau fari í þessa vinnu hvað mun þá gerast lagalega séð gagnvart þeim fyrirtækjum sem fara í endurskipulagningu? Hvað gerist hjá fyrirtækjum sem hugsanlega eru, samkvæmt dómi Hæstaréttar, þó eftir eigi að dæma í sambærilegum málum þeirra fyrirtækja, með ólögleg erlend lán? Bankarnir eru að ganga að þeim og ég spyr hvort þau lokist þá inni í nýjum samningum. Ég tel mjög mikilvægt að þetta verði skoðað sérstaklega þannig að lánastofnanirnar geti ekki pínt lítil eða meðalstór fyrirtæki inn í einhverja nýja samningaleið og skuldaleiðréttingu án þess að tryggt sé að fyrirtækið tapi ekki þessum rétti sínum ef hann er fyrir hendi. Ég vil líka nota þetta tækifæri til að taka undir það með hv. þm. Helga Hjörvar að það er gríðarlega mikilvægt að þessum verkefnum verði flýtt. Hæstv. ráðherra sagði í ræðu sinni hér áðan að þessari vinnu ætti að vera lokið fyrir sumarið. Ég tel mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra komi því til leiðar að það verði þá í síðasta lagi um vorið en ekki að það dragist um heilt ár í viðbót. Það er algjörlega óásættanlegt að mínu viti. Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að koma inn á það sem kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu. Í frumvarpinu er bent á að fjármálafyrirtækjunum var ljóst að lán með gengistryggingu í erlendum gjaldmiðli væru ólögleg. Það er rakið í fylgiskjölum með frumvarpinu að lánastofnanirnar vissu að þetta fyrirkomulag á lánveitingum hvort heldur var til einstaklinga eða fyrirtækja sem fengu ekki greidd út í erlendri mynt inn á erlenda gjaldeyrisreikninga væri ólöglegt. Það er tekið fram hér og sérstaklega er hnykkt á því. Það kemur líka fram að lánastofnanir eða fjármálafyrirtækin gerðu einmitt athugasemdir þegar frumvarpið var afgreitt 2001 um að því þyrfti að breyta til að þetta væri löglegt. Síðan kemur líka fram að frumvarpinu var í engu breytt þrátt fyrir þessar ábendingar lánastofnananna eða fjármálafyrirtækjanna en eftir sem áður halda fjármálastofnanirnar áfram að lána með gengistryggingu í erlendum gjaldmiðli. Ég verð að viðurkenna að það kemur mér spánskt fyrir sjónir að þegar lesið er áfram í athugasemdum með frumvarpinu er algjör þversögn miðað við það sem að framan stendur. Þar kemur fram, með leyfi forseta, ég ætla að fá að lesa það hér upp: „Fyrirtækin eru oftar en ekki með raunverulegar eða keyptar gengisvarnir, eins og augljóslega má ráða af tölum um hlutfall sjávarútvegsfyrirtækja í þessum hópi skuldara samkvæmt tölunum hér að framan. Slík fyrirtæki hafa engu tjóni orðið fyrir og því bersýnilega ósanngjarnt að þau njóti einhvers ávinnings á kostnað viðsemjenda sinna vegna samninga sem þau sjálf sóttust eftir að gera með gengisviðmiðun.“ Mér finnst þessi fullyrðing algjörlega innstæðulaus. Að ætla að halda því fram að fyrirtækin hafi sett bönkunum skilyrði til þess að veita sér gengistryggð lán, það er bara alrangt. Ég vil líka minna á það, af því ég nefndi það sem stóð hér að framan, að þó að mörgum fyrirtækjum, stórum eignarhaldsfyrirtækjum eða stórum fyrirtækjum í rekstri, hafi verið þetta ljóst þá höfðu margir þeirra sem reka lítil eða meðalstór fyrirtæki ekki hugmynd um að þetta væri ólöglegur gjörningur. Mér finnst það því algjörlega óviðunandi að þessi texti skuli vera þarna. Þetta er rangt, ég fullyrði það. Ég tel mikilvægt að efnahags- og skattanefnd breyti þessari vitleysu svo að hún verði ekki til ævarandi skammar. Ég vil líka gera athugasemd við það sem hæstv. ráðherra sagði í andsvari við mig áðan - tíminn er nú mjög lítill, ekki nema ein mínúta í andsvari. Fullyrt er að sjávarútvegsfyrirtæki hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni í efnahagshruninu. Hvers konar endemis vitleysa er þetta? Eru menn ekki farnir að átta sig á því enn að það voru bankarnir sem hrundu yfir fyrirtækin en ekki fyrirtækin yfir bankana? Það er nú bara einu sinni þannig. Þessi útskýring hæstv. ráðherra á því hvað eru sjávarútvegsfyrirtæki - það eru bara öll fyrirtæki sem starfa í sjávarútvegi, en ég verð bara að minna á að það eru tugir ef ekki hundruð fyrirtækja í sjávarútvegi sem hafa ekki tekjur í erlendri mynt. Vitnað er til þess hér að fyrirtækin hafi getað keypt sér gengisvarnir. Þeir sem voru ekki með tekjur í erlendri mynt gátu ekki keypt sér gengisvarnir vegna þess að þegar þessir framvirku samningar um gengishagnað voru gerðir var að stærstum hluta verið að selja gjaldeyri fram í tímann. Það gátu þeir einir gert sem höfðu tekjurnar í gjaldeyri. Það var gert á þann veg að menn gerðu samninga, kannski til eins árs eða tveggja, um að selja evrur eða einhvern þann gjaldmiðil sem viðkomandi fyrirtæki var að selja vöruna í, fengu þá álag miðað við gengið sem skráð var þann daginn. Við skulum segja að fyrirtæki hafi verið búið að endurnýja slíkan samning tvisvar eða þrisvar, þá var það, ef við segjum að evran hafi verið 90 kr., kannski að fá 95 kr. fyrir evruna sem verið var að gera gengisskiptasamninginn í. Það sem varð hins vegar mjög erfitt fyrir mörg fyrirtæki eru hinir svokölluðu framvirku samningar sem mörg fyrirtæki eru með. Þeir eru reyndar margir hverjir óuppgerðir í dag, þeir virkuðu nefnilega öfugt fyrir fyrirtækið þegar gengið hrundi. Þá voru menn búnir að selja framleiðsluna sína, þ.e. tekjuflæði fyrirtækisins fram í tímann, jafnvel heilt ár eða meira, á föstu gengi sem var kannski 95 kr. þegar evran fór upp í 200. Þessi fullyrðing stenst enga skoðun. Ég vænti þess að hv. efnahags- og skattanefnd fari vel yfir þetta þannig að svona vitleysur séu ekki inni. Þetta stenst ekki. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að þessi fullyrðing, um að sjávarútvegsfyrirtækin hafi ekki orðið fyrir tjóni, er alröng. Ég vil líka koma aðeins inn á það sem hæstv. ráðherra sagði þegar hann svaraði skriflegri fyrirspurn í gær - og fyrir hana ætla ég að þakka. Ég var búinn að reyna að ná svari út úr forvera hans og fékk ekkert svar, spurningin var nákvæmlega eins orðuð en ég fékk ekkert nema útúrsnúninga, ekki neitt annað. Ég ætla því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að bregðast við fyrirspurn minni, svara henni á þennan veg, það er mjög mikilvægt að þetta komi fram. Í svari hæstv. ráðherra kemur fram að bankarnir eða fjármálastofnanirnar keyptu fyrirtækjalánin að meðaltali með 60% afslætti. Ég hef verulegar áhyggjur af því, virðulegi forseti, að bankarnir eða fjármálastofnanirnar muni á endanum ekki skila þeim afslætti til fyrirtækjanna, ég hef af því verulegar áhyggjur. Upp í hugann kemur, af því að maður var að ræða þetta fyrir nokkrum mánuðum, allur sá mikli hagnaður fjármálastofnana sem var á fyrsta árinu eftir hrun. Hvað veldur honum? Það er ekki það að þær séu að lána til einhverra fyrirtækja, það er allt í frosti þar. Bankarnir hirða vaxtamun út úr Seðlabankanum sem fer síðan út úr ríkissjóði, þetta er svona hringur, vítahringur. En fjármálastofnanirnar hafa verið að gera annað, þær hafa verið að hækka vaxtaálagið á mörg fyrirtæki í landinu, ég þekki það. Vaxtaálagið sem fyrirtæki voru með var kannski í kringum 2%, frá 1,7 upp í rúm 2%. Hvað gera síðan lánastofnanirnar þegar þær eru að endurnýja lánin eða semja við fyrirtækin eða bara breyta þeim einhliða? Þær eru í mörgum tilfellum búnar að setja vaxtaálagið í 4% og rúmlega 4%. En það sem þær gera, og er öllu verra, er það að í þeim tilfellum sem þær kaupa með 60% afslætti hækka þær vaxtaálagið á alla kröfuna. Fyrirtæki skuldaði kannski einn milljarð við fall bankanna, bankinn kaupir það á 400 milljónir inn í nýja bankann en síðan setur hann vaxtaálagið upp um helming á milljarðinn. Þeir eru því búnir að fimmfalda vaxtaálagið á viðkomandi fyrirtæki miðað við það sem var. Þetta er algjörlega glórulaust. Þetta er kannski eitt af því sem er líka að lama fyrirtækin, draga úr því að þau taki þátt í hinni efnahagslegu endurreisn - ég er algjörlega sammála hæstv. ráðherra um að það er gríðarlega mikilvægt að fyrirtæki nái fótfestu til þess að koma súrefni inn í hagkerfið. Gæti verið hætta á því að bankastofnanirnar, sem eru þá í flestum tilfellum að vinna fyrir erlenda kröfuhafa, muni ná að mjólka öll þau fyrirtæki sem í landinu eru þannig að þau verði skuldaþrælar bankanna? Ég hef miklar áhyggjur af því og sporin hræða. Ég tel ekki sjálfgefið að þær muni skila þessu, a.m.k. ekki algjörlega mótþróalaust. Það er þó kannski stærsta málið hvort frumvarpið skapi á einhvern hátt skaðabótaskyldu fyrir ríkissjóð og hve mikil hún er þá. Ég er mjög þakklátur fyrir það, og tel það mjög skynsamlegt, eins og hæstv. ráðherra sagði hér áðan, að þegar hv. efnahags- og skattanefnd fer yfir málin fái hún öll þau gögn sem eru í ráðuneytinu. 

Herra forseti. Við ræðum hér stórt mál, mjög stórt mál sem sett er fram til þess að leysa ákveðinn vanda, mjög stóran vanda. Mér finnst menn ekki almennt gera sér grein fyrir því hver vandinn er. Nú er það svo að í þróuðu nútímaþjóðfélagi vilja menn hafa starfandi fjármálakerfi, banka til þess að lána bæði einstaklingum til húsakaupa, bílakaupa o.s.frv. og einnig til fyrirtækja til fjárfestinga, til að skapa atvinnu og annað slíkt. Þetta fjármálakerfi hefur verið í ákveðinni hættu. Dómur Hæstaréttar frá 16. júní sem sagði að öll gengistryggð lán væru ólögleg en sagði ekki jafnframt hvað ætti að gera við slík lán, setti upp þá stöðu að hvorki skuldarinn né kröfuhafinn, þ.e. bankinn, vissi hvað annar skuldaði og hinn átti. Þetta er náttúrlega alveg óþolandi og það var ekki fyrr en 16. september, herra forseti, sem leyst var úr þessum vanda að heil þjóð - og ég held að það sé einsdæmi - að í þrjá mánuði vissi heil þjóð ekki hvort fjármálakerfi hennar stóð eða féll. Þetta er náttúrlega alveg óþolandi ástand. Reyndar má segja að gjaldeyrishöftin hafi kannski mildað þetta eitthvað en það vissi enginn hvort íslenska fjármálakerfið stóð eða féll eða hvort ríkissjóður stóð eða féll vegna þess að ef hann hefði þurft að borga það sem menn gátu ímyndað sér hæst hefði farið mjög illa. Ég skil því vel og hef fullan skilning á því sem hér er reynt að gera með þessu frumvarpi, og þó að ég gagnrýni ýmislegt sem kemur fram hér á eftir er það ekki vegna þess að ég skilji ekki nákvæmlega vandann sem um er að ræða. Það er mikilvægur þáttur sem talað er um á síðu 9, með leyfi herra forseta: „Með þeirri afmörkun er verndarandlag aðgerða löggjafans skilgreint afar þröngt, eða hið sama verndarandlag og nýtur stjórnarskrárbundinnar verndar skv. 71. gr. stjórnarskrár, þar sem er rétturinn til friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Ekki verður séð að vernd kröfuhafa skv. 72. gr. sé altækari eða virðismeiri en vernd heimilis og einkalífs skuldara skv. 71. gr. stjórnarskrárinnar.“ - Sem fjallar um eignarréttinn. Hann segir jafnframt að sé eignarrétturinn brotinn að einhverju leyti - það er hægt að taka eignarrétt af mönnum ef almenningsheill krefur en þá skuli bætur koma fyrir, þ.e. skaðabætur. Það er það sem málið snýst um og er kannski það hættulegasta við þetta frumvarp, að það verði litið á þetta sem eignarnám og að í staðinn komi bætur. Þetta limbó sem hefur verið í gangi, vegna þess að þrír mánuðir liðu á milli dóma Hæstaréttar, gerir það að verkum að heimilin vita ekki hvað þau eiga. Þau vissu það ekki, vita það kannski eilítið betur núna en samt ekki nóg. Það er ekki hægt að skipta dánarbúum, ég get ekki séð það. Það er ekki hægt að skipta við skilnað, ég get ekki séð það. Komi einhvers staðar nálægt því búi eitthvað sem heitir gengistryggt eitthvað veit enginn hvert verðmæti þess er eða hve mikil skuldin er. Sama gerist við gjaldþrot, það er ekki hægt að gera upp gjaldþrot. Þetta er náttúrlega algjörlega óþolandi staða og ég hvet alla aðila til þess að flýta þessu uppgjöri, flýta því að fá hreint borð. Þeir eru náttúrlega aðallega dómstólakerfið, dómskerfið, héraðsdómur og Hæstiréttur, sem hafa reyndar unnið hratt í þessum málum en alls ekki nægilega því að mér sýnist þurfa ein 20, 30 mál í viðbót til að taka á öllum þeim afbrigðum sem geta komið upp. Í þessu frumvarpi er gerð tilraun til þess að laga þetta og það er, eins og ég segi, virðingarvert en mér finnst það vera dálítið varasamt. Menn gætu náttúrlega til þess að flýta uppgjörinu, svo ég komi inn á það því að ég tel að það sé bara þjóðhagsleg nauðsyn að ganga frá skuldum fyrirtækja, smærri fyrirtækja jafnt sem stærri, og gera þau upp þannig að þau geti farið að starfa. Eins þarf að ganga frá því að almenningur fari að fá ljós á það hvað hann skuldar. Í því skyni mætti hugsanlega setja inn fyrningar, fyrningar á slíkar kröfur sem eru gengiskröfur, þannig að skuldin, t.d. allir vextir og verðbætur fyrnist kannski fyrir næsta haust og síðan skuldin sjálf einu eða tveimur árum seinna. Það yrði óskaplegur hvati fyrir aðila til að ganga frá sínum málum, alla vega fyrir bankana. Þá hefur líka komið fram gagnrýni á það að fólk segist ekki treysta útreikningum, það koma út alls konar útgáfur. Mér finnst að ráðuneytið eigi að setja upp almenna reiknivél í excel - það er ekki mikið mál að búa það til - þannig að hver einasti maður geti bara stimplað inn sínar greiðslur því að þetta gengur út á það, hvað greiddi hann og hvernig? Síðan vita menn náttúrlega vexti Seðlabankans. Slík reiknivél gæti nánast reiknað þetta út. Þá eru engar deilur um það, þá vita menn hvernig þetta er reiknað og hvernig það gerist. Ég skora á hæstv. ráðherra að setja í gang svona reiknivél í excel. Frumvarpið breytir ákveðnum gengislánum í það að vera óverðtryggð með lægstu vöxtum Seðlabankans, vera verðtryggð með lánstíma miðað við fimm ár með lægstu verðtryggðum vöxtum Seðlabankans eða að menn geti verið með gengistryggð lán ef þeir eru með fyrirtæki og síðan er óvissa. Eftir sem áður er einhver hópur skuldara og kröfuhafa í óvissu og þarf að fara í dómsmál engu að síður. Það sem er óeðlilegt við þetta frumvarp og ég er ekki alveg sáttur við varðar lánin sem eru ólögleg. Það er tekið á þeim ef notkunin er rétt og ef skuldarinn er réttur. Það er sem sagt háð notkun og skuldara. Ef menn keyptu fyrir þetta íbúð sem þeir búa í og kemur til útreiknings vaxtabóta er lánið meðhöndlað svona en ekki ef keyptur hefur verið fyrir það t.d. tjaldvagn. Ef þeir tóku lán út á bílinn var það í lagi en ef þeir tóku lán út á tjaldvagninn var það ekki í lagi, þá er það ekki leyst. Þannig að þetta er mismunandi, algjör tilviljun hvernig þetta er leyst. Auðvitað gátu menn ef þeir keyptu bíl og tjaldvagn annaðhvort haft lánið út á tjaldvagninn eða út á bílinn. Síðan eru bátar t.d. ekki inni í þessu, sem ég mundi setja jafngilt bílum, sérstaklega fyrir þá sem þurfa að fara á bátum í vinnuna, einstaka maður kannski, ég veit það ekki. Þetta er svona dálítil tilviljun. Síðan er viðhald íbúða og annað slíkt sem er spurning með. Ég efast um að þetta frumvarp standist jafnræðisreglu vegna þessara tilviljana, ég verð bara að segja það, og sérstaklega að hafa bíla undir því að það getur varla verið að bíllinn falli undir friðhelgi heimilisins eða einkalífsins, en heimilið, jú vissulega. En það hvort friðhelgi heimilisins gangi framar eignarréttinum, ja, þá fer maður að velta fyrir sér hvort það sé nokkurn tíma hægt að bjóða upp íbúð vegna þess að þá er friðhelgi heimilisins raskað til að viðhalda einhverjum eignarrétti kröfuhafa. Það er alveg ný túlkun á Íslandi. Ég gat um það áðan að skuldarinn getur verið einstaklingur og þá er það í lagi en ef hann er fyrirtæki er það ekki í lagi, þá er hans mál ekki leyst. Hvað með bændur sem oft og tíðum eru bæði einstaklingar og fyrirtæki? Hvað með trillukarla sem oft og tíðum taka veð á húsið sitt um leið og þeir keyptu það og um leið og þeir keyptu bát? Þetta finnst mér vera dálítið óljóst. Ég er sammála því að menn þurfa að horfa dálítið til framtíðar og auðvitað vil ég ekki vera með forsjárhyggju en ég hef sagt það á undanförnum árum aftur og aftur að menn eiga að taka lán í sömu mynt og þeir hafa tekjur í, það er afskaplega einfalt, eða í hlutfalli við þá mynt sem þeir hafa tekjur í. Þetta ætti að vera, ég segi ekki kennt í grunnskóla en þetta er eitthvað sem fólk ætti að vera meðvitað um. Það er spurning um að lánveitendur upplýsi menn um þetta þó að ekki sé verið að taka fram fyrir hendur á mönnum. Þeir sem vilja spila Monte Carlo-leik og eitthvað slíkt og vilja taka áhættu og spila, að sjálfsögðu finnst mér að þeir megi það en það á að upplýsa þá um áhættuna. Til framtíðar finnst mér að sveitarfélögin eigi ekki að taka lán í erlendri mynt vegna þess að þau hafa yfirleitt alls ekki tekjur í erlendri mynt, þau hafa tekjur í íslenskum krónum. Mér finnst reyndar persónulega, herra forseti, að sveitarfélög eigi bara ekki að skulda, það eigi bara ekki að leyfa þeim að skulda nokkurn skapaðan hlut. Það eigi frekar að leyfa þeim að hækka útsvarið alveg upp í topp eða meira en það í staðinn fyrir að skulda. Ég geri mér alveg grein fyrir þeim vanda sem þetta frumvarp á að leysa, ég er í þeirri nefnd sem fær það til umsagnar, hv. efnahags- og skattanefnd sem því verður vísað til. Ég mun kalla eftir gögnum þar og vinna mjög vel að þessu vegna þess að ég skil alveg hvað menn eru að leysa með þessu frumvarpi. Það sem ég óttast mest er að litið verði á þetta sem eignarnám og að ríkið þurfi þá að borga skaðabætur sem geta orðið ansi háar. Við erum með ríkissjóð í mjög slæmri stöðu, það er verið að skera niður mjög illilega og jafnframt er verið að hækka skatta á fyrirtæki og heimili sem eru illa lemstruð fyrir, sem er bara stórhættulegt, og ég vil ekki að þetta frumvarp geri þá stöðu miklu verri. Hins vegar átta ég mig alveg á því hvað þessu frumvarpi er ætlað að leysa og ég mun reyna að vinna eins og ég get að því.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum hér, frumvarp til laga um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu, lögum um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins og lögum um umboðsmann skuldara, er vissulega mikið að vöxtum og varðar auðvitað þætti sem snúa að heimilunum og varðar mjög mikla hagsmuni þeirra. Ég hef viljað reyna að nálgast þetta mál með jákvæðum hætti og undirstrika hér vilja minn til þess að þingið tryggi að tekið verði á málum þeirra sem tóku gengistryggð lán og urðu fyrir gríðarlegum búsifjum vegna forsendubrests. Þetta frumvarp er auðvitað framlag ríkisstjórnarinnar og hæstv. ráðherra til að bregðast við þeirri stöðu sem upp hefur komið og er auðvitað skilgetið afkvæmi dóma Hæstaréttar í málum SP-Fjármögnunar og Lýsingar um ólögmæti gengistryggðra lána og dóma um vaxtakjör hinna ólögmætu lána sem féllu þann 16. júní og 16. september sl. Frumvarpið er mikið að umfangi og 1. umr. þess getur aldrei orðið annað en nokkuð yfirborðskennd þar til málið hefur verið unnið og vandlega farið yfir það. Það eru auðvitað fjölmörg álitamál sem vakna þegar fram kemur frumvarp sem á að taka á svo stóru viðfangsefni. Það þarf ekki að lesa mikið í greinargerð með frumvarpinu til að átta sig á því að það varðar gríðarlega hagsmuni, tugi og jafnvel hundruð milljarða. Það felur í rauninni í sér eignatilfærslu frá lánveitendum og yfir til lántakenda til þess að reyna að rétta af stöðu þeirra sem upp er komin vegna forsendubrestsins sem varð hér á landi í tengslum við efnahagshrunið. Þegar svona mál koma fram og menn vilja ráðast í slíkar tilfærslur vakna eðlilega upp spurningar um skaðabótaskyldu og ég vék að því í andsvari mínu við hæstv. ráðherra fyrr í umræðunni. Það segir nefnilega m.a. í kostnaðarumsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sem fylgir frumvarpinu að fram hafi komið sú skoðun að óvissa geti verið fyrir hendi um það hvort lögfesting þessa frumvarps muni kalla á skaðabótaskyldu á hendur ríkissjóði, og að frátöldum þeim óvissuþætti og öðrum muni frumvarpið ekki hafa teljandi áhrif á afkomu A-hluta ríkissjóðs verði það óbreytt að lögum. Þarna er auðvitað skautað mjög hratt yfir risastórt álitamál, þ.e. það hvort samþykkt þessa frumvarps eins og það er lagt fram kunni að baka ríkinu skaðabótaskyldu gagnvart lánveitendum. Okkur er kunnugt um að hæstv. ráðherra hefur margoft sagt það bæði í ræðustól þingsins og opinberlega að hann hafi óskað eftir því að fjármálafyrirtækin leggi fram skaðleysisyfirlýsingar eða undirriti yfirlýsingar um það að þau muni ekki höfða mál til þess að innheimta eða tryggja sér bætur vegna þeirra aðgerða sem hér er verið að mæla fyrir. Fjármálafyrirtækin hafa ekki fallist á að undirrita slíkar skaðleysisyfirlýsingar sem bendir til þess að þau séu ekki reiðubúin til að sætta sig við þá niðurstöðu sem fram kemur í þessu frumvarpi. Við höfum líka orðið vitni að því að fluttar hafa verið fréttir af því að Ragnar Aðalsteinsson hæstaréttarlögmaður, sem gætir hagsmuna erlendra kröfuhafa, hefur sent harðort, svo ekki sé meira sagt, hótunarbréf til einstaklinga sem sitja í skilanefndum bankanna og hótað þeim persónulegum málsóknum riti þeir undir slíkar skaðleysisyfirlýsingar og afsali þar með fjármálafyrirtækjunum málshöfðunarrétti vegna þess tjóns sem þau kunna að verða fyrir við samþykkt frumvarpsins. Þetta bendir auðvitað til þess að fjármálafyrirtækin séu ekki reiðubúin til að falla frá þeim rétti sem þau kunna hugsanlega að eiga vegna þeirra aðgerða sem hér eru boðaðar. Það að menn velti því fyrir sér hvort frumvarpið hafi í för með sér skaðabótaskyldu á hendur ríkissjóði er álitamál sem í sjálfu sér er ekki nýtt af nálinni. Þann 20. september sl. var haldið málþing í Háskóla Íslands þar sem Benedikt Bogason, lektor við Háskóla Íslands og kennari í kröfurétti, lýsti þeirri skoðun sinni að stjórnvöld gætu bakað sér skaðabótaábyrgð verði það frumvarp sem við ræðum hér og ætlað er að jafna stöðu þeirra sem hafa tekið gengistryggð lán að lögum, að slíkt gæti bakað ríkissjóði skaðabótaskyldu. Í fyrirlestri sínum varaði lektorinn við slíkri lagasetningu og hvatti til þess að stjórnvöld reyndu að ná samkomulagi við lánafyrirtækin um lausn málsins. Auðvitað hefði það verið æskilegasta niðurstaðan ef menn hefðu getað sest niður og komið sér saman um hvernig með þessi mál ætti að fara. Það hefur enn ekki tekist og eins og ég rakti áðan eru ýmsar vísbendingar um að það muni ekki takast. Fleiri lögfræðingar hafa sagt skoðun sína á þessum þætti málsins, nú síðast Björn Þorri Viktorsson hæstaréttarlögmaður sem gefur þessu frumvarpi ekki háa einkunn í viðtali við Pressuna í dag og segir að ríkið taki á sig skaðabótaábyrgð með því gagnvart lánþegum. Það er að ýmsu að huga í þessu og ég er ekki kominn hingað upp til þess að kveða upp úr um það eða segja mína skoðun á því hvort svo sé. Ég vil bara vekja athygli á því að ýmsar hættur fylgja þessu frumvarpi og þær leggja þær skyldur á þá hv. þingmenn sem fá málið til umfjöllunar að fara yfir öll þau lögfræðiálit sem liggja því til grundvallar og sömuleiðis að fara yfir þau áhættumöt sem gerð hafa verið varðandi efnisinnihald frumvarpsins. Það er nefnilega mjög mikilvægt, komi til þess að höfðað verði skaðabótamál, að þingið sé upplýst um það hvert umfang slíkra mála getur orðið og hverjar heildarkröfurnar gætu verið sem beint yrði að ríkinu. Hæstv. ráðherra lýsti því yfir í andsvari í dag að slík áhættumöt hefðu verið gerð af hálfu ráðuneytisins, þau verði lögð fram, og það sama gildi um öll lögfræðiálit að öðru leyti. Það er auðvitað sérstakt fagnaðarefni vegna þess að að öðrum kosti verður þingmönnum ómögulegt að meta þennan mikilvæga þátt málsins. Eins og áður sagði er þetta frumvarp skilgetið afkvæmi þeirra dóma sem fallið hafa í Hæstarétti um gengistryggð lán og vaxtakjör þeirra. Það er hins vegar þannig og ég hef sagt það hér oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að ýmis álitamál eru uppi í dómskerfinu sem snúa að þessum lánum og ýmsum skilmálum þeirra sem ágreiningur er um milli aðila og inn í réttarkerfið. Þó svo að hér sé tekið á ákveðnum hluta vandans með þeim hætti sem hæstv. ráðherra leggur til er viðbúið að réttarkerfið allt muni loga í málaferlum vegna ýmissa þátta sem snúa að gengistryggðum lánum og skilmálum þeirra. Það var af þeirri ástæðu sem ég lagði fram áður en þingið fór í sumarfrí frumvarp til breytinga á lögum um meðferð einkamála sem mælti fyrir um það að mál þar sem deilt er um lögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við verðlag eða við gengi erlendra gjaldmiðla eða um skilmála slíkra skuldbindinga, svo sem um vexti, skyldu fá skilyrðislausa flýtimeðferð í dómskerfinu. Því miður var ekki fallist á það af hálfu meiri hlutans á þingi. Þetta mál er ekki pólitískt heldur einfaldlega lagt fram til að reyna að hraða svokölluðum hrunmálum í gegnum kerfið og þau fengju skilyrðislausa flýtimeðferð. Á það var ekki fallist af hálfu meiri hlutans hér, því miður. Ég hef mælt fyrir því aftur og málið er hjá hv. allsherjarnefnd en hefur ekki fengið þar efnislega umfjöllun. Hæstv. forsætisráðherra lýsti því yfir hér fyrir sumarhlé að hún ætlaði að skipa nefnd til þess að fara yfir þessi mál og kynna niðurstöður að hausti en eftir því sem mér skilst hefur sú nefnd aldrei verið skipuð og engin niðurstaða liggur fyrir. En með þessari kerfisbreytingu gæti Hæstiréttur flýtt öllum hrunmálum á sinni dagskrá og afgreitt og leyst úr þeim ágreiningi sem upp kemur vegna ýmissa þátta sem varða gengistryggð lán. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að skora á hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra að ýta við hæstv. forsætisráðherra og öðrum ráðherrum í ríkisstjórninni til þess að tryggja það að þetta mál fái framgang hér og að út í þessa mikilvægu lagabreytingu verði ráðist. Farið hefur verið yfir ýmsa þætti í umfjöllun þessa máls um útreikning vaxta þeirra lána sem frumvarpið nær til og ég ætla svo sem ekki að lengja þá umræðu. Það eru auðvitað fjölmörg álitamál þar sem hljóta að koma til skoðunar og eftir því sem Björn Þorri Viktorsson hæstaréttarlögmaður segir í fyrrnefndu viðtali á Pressunni í dag má búast við að rekin verði dómsmál um endurútreikning lána. Ég hef t.d. velt því fyrir mér hvort það standist að fjármálafyrirtækin ákváðu einhliða að hætta að senda út greiðsluseðla eftir að héraðsdómurinn féll 16. júní, hvort þeim væri stætt á því á meðan þau hugleiddu hvernig þau ættu að bregðast við niðurstöðu þessa dóms um ólögmæti lánanna að krefja lántakendur um vexti af lánunum á því tímabili, hvort sem þau voru vangreidd eða í skilum. Miðað við þá útreikninga sem ég hef séð fæ ég ekki betur séð en að lántakendur hafi þurft að sæta því að greiða vexti á þeim tíma sem fjármögnunarfyrirtækin þurftu að taka sér til að velta því fyrir sér hvernig þau ættu að bregðast við dómnum. Þetta er svona eitt álitamál sem menn hljóta að skoða við meðferð þessa máls. Síðan eru auðvitað ýmsir agnúar á málinu almennt sem við förum betur yfir, eins og t.d. það af hverju fyrirtækin eru ekki hér undir og lögaðilar. Á því eru ýmsir agnúar. Það eru alls kyns litlir rekstraraðilar sem eru með sinn rekstur í mismunandi rekstrarformi. Ég nefni t.d. bændur, sumir bændur eru með sinn rekstur í hlutafélagaformi en aðrir reka sinn búrekstur á persónulegri kennitölu. Hinir fyrrnefndu gætu ekki að því er mér skilst nýtt sér þau úrræði sem þetta frumvarp býður upp á en sá sem er með sinn rekstur á eigin kennitölu gæti gert það. Það sama má segja t.d. um gröfumanninn sem rekur sína gröfu á eigin kennitölu. Hann fær niðurfellingu en ekki sá sem rekur sína gröfu í einkahlutafélagi, jafnvel þó að 

Virðulegi forseti. Ég vil í lok 1. umr. þakka málefnalega og góða umræðu um þetta mál og þau jákvæðu viðbrögð sem það hefur hlotið. Ég ætla að reyna að fara yfir þau atriði sem beint hefur verið að mér í umræðunni. Fyrst kemur það sem er afmörkun í lagafrumvarpinu: Hvað á að liggja hér undir? Af hverju eru bílalán þarna undir? spurði hv. þm. Pétur Blöndal. Svarið við því er ósköp einfaldlega það að um bílalánin hefur Hæstiréttur tjáð sig en eftir stendur að til að hægt sé að ganga frá uppgjörum með skilvirkum hætti þarf löggjöf, því að fyrirtækin geta ekki kosið ein og sér að láta aðila sem þegar hefur selt frá sér bíl njóta ávinningsins af frumvarpinu. Um það verðum við að taka ákvörðun í lögum sem og um uppgjörsreglur að öðru leyti. Hér var rætt um réttarstöðu bænda. Almennt liggja lán sem bændur eru með vegna íbúðarhúsnæðis á bújörðum og falla undir vaxtabótaskilgreiningu þarna undir. Þegar um er að ræða lán sem eru til búrekstursins skiptir í sjálfu sér ekki máli hvort þau eru á eigin kennitölu viðkomandi bónda eða á kennitölu búsins ef búreksturinn er fyrirtæki, enda er í báðum tilvikum væntanlega um rekstrarlán að ræða. Þau koma þá bæði undir þau sérákvæði sem þegar er búið að setja í lög um meðferð skuldamála bænda og lántakenda og njóta aðgangs að embætti umboðsmanns skuldara, endurgjaldslausan aðgang sem þeim er tryggður þar í úrvinnslu skuldamála bænda. Varðandi minni atvinnurekendur að öðru leyti er einfaldlega best að taka á skuldamálum þeirra í heild, horfa til þeirra eins og þau eru vaxin, óháð tilurð skuldanna, og meta stöðuna í hverju og einu tilviki. Út á það gengur það samkomulag sem við höfum þegar náð við hagsmunasamtök í atvinnulífi og við fjármálafyrirtækin í stórum dráttum. Í máli hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar kom fram sá misskilningur að um væri að ræða dráttarvaxtareikning á vangreiðslum. Í frumvarpinu er mælt fyrir um vexti á greiðslum í báðar áttir en engir dráttarvextir eru reiknaðir, það er beinlínis komið í veg fyrir að fyrirtækin, sem að öðrum kosti ættu að geta reiknað sér dráttarvexti, geti það. Vaxtaformúlan að öðru leyti er fundin út frá fordæmum Hæstaréttar og við teljum ekki mögulegt að víkja frá þeim, enda hefur Hæstiréttur tjáð sig með skýrum hætti að því leyti. Sú spurning var sett fram af hálfu hv. þm. Lilju Mósesdóttur hvort óeðlilegt hefði verið að vísa meðferð þessara mála í dómskerfið og betra hefði verið að flytja öll gengistryggð íbúðalán yfir í Íbúðalánasjóð. Ég held að það hafi verið óhjákvæmilegt að fá úrlausn dómstóla um lögmæti gengistryggingarinnar og fá þann vegvísi sem frá Hæstarétti kom annars vegar 16. júní og svo 16. september. Hitt er svo aftur annað mál hvort til hefðu orðið einhverjir nýir peningar við flutning lánanna yfir í Íbúðalánasjóð. Hættan er sú að ef við hefðum flutt öll lán og þar á meðal gengistryggð lán yfir í Íbúðalánasjóð, eins og ég var kominn á fremsta hlunn með að leggja til í septemberlok í fyrra þegar ég gegndi embætti félagsmálaráðherra, hefðum við líka verið að ríkisvæða áhættuna af þessum lánum. Núna erum við þó að skilja hana eftir hjá þeim sem eru með þau á sínum bókum. Spurningu var líka beint til mín um aðstæður fólks sem er með veð á eigin íbúðarhúsnæði vegna fyrirtækjaskulda. Eitt af þeim atriðum sem við hyggjumst taka á í samkomulaginu um meðferð skulda lítilla og meðalstórra fyrirtækja er að greiðslumetin verði staða ábyrgðarmanna sem að baki standa, þannig að við búum ekki til nýjan greiðsluvanda hjá heimilum smárra atvinnurekenda heldur leysum vandann í heild sinni. Þegar við tökum á skuldavanda lítils eða meðalstórs fyrirtækis verði jafnframt metin greiðslugeta ábyrgðarmanns og hann greiði í samræmi við greiðslugetu en ekki meira. Nokkuð hefur verið rætt um þá stöðu að við gerum ráð fyrir að gengistryggð lán fyrirtækja verði heimil. Menn hafa velt hér upp ýmsum spurningum um það, hvort slíkt sé skynsamlegt og hvort ekki beri að takmarka það. Á meðan gjaldeyrishöftin vara eru auðvitað í gildi þær hömlur að fyrirtækjum er ekki leyft að taka gengistryggð lán nema þau séu með a.m.k. 80% tekna sinna í erlendum gjaldmiðli. Það eru hömlurnar sem eru í gildi í dag. Á vegum samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis eru í vinnslu hugmyndir um hömlur á möguleika sveitarfélaga til að taka lán í erlendum gjaldmiðli og ég held að það sé mjög skynsamlegt. Hitt er svo annað mál að mér finnst við vera komin að grundvallarspurningu um framtíð íslensku krónunnar. Telja menn yfir höfuð að hún geti virkað án hafta? Ef menn telja að hún geti virkað án hafta og hún sé skynsamlegur framtíðargjaldmiðill fyrir þjóðina er líka alveg óhugsandi að setja einhverjar hömlur á það hverjir mega taka lán í íslenskum krónum almennt séð. Það er í sjálfu sér enginn eðlismunur á gengistryggðu láni og gengisláni þegar kemur að áhrifum þess á fjármálastöðugleika og áhrifum þess á gengi krónunnar, þar er fyrst og fremst um að ræða formið. Efnisákvörðunin, sem við þurfum einhvern tíma að fara að ræða í þessum sal og því fyrr því betra, er hvort það sé yfir höfuð hægt að sjá fyrir sér þær aðstæður að almenningur og fyrirtæki hafi fullt frelsi til að taka lán í erlendum gjaldmiðli. Er íslenska krónan það afl að við ætlum fólki það aftur að taka gengistryggð lán? Hvernig getum við vegið upp á móti þeirri hættu? Ein leið er auðvitað sú að auka áhættu banka af slíkum lánum, það er full ástæða til þess, en í grunninn munum við ekki geta bannað það. Ég fékk í dag bréf frá Eftirlitsstofnun EFTA þar sem hún tilkynnir að borist hafi kvörtun vegna gengislánadómanna og veltir upp þeirri spurningu hvort bann við gengistryggðum lánum samrýmist EES-samningnum. Ég tel að svarið við því sé ósköp einfalt, að almennt fyrirkomulag þar sem við bönnum fólki að taka lán í erlendum gjaldmiðli gangi ekki. Það kann að vera unnt og ég held að rétt sé að gera þann greinarmun að hægt sé að viðhalda banni á að taka gengistryggð lán. En það er eins og ég segi enginn efnislegur eðlismunur, það er enginn munur á fjármálastöðugleika á gengistryggðu láni og gengisláni, og ef við ætlum að uppfylla skyldur okkar samkvæmt EES-samningnum getum við ekki bannað fólki að taka lán í erlendum gjaldmiðli. Þá erum við aftur komin að gömlu spurningunni, hvort við sjáum fyrir okkur sama óstöðugleikann og íslenska krónan skapaði á árunum í aðdraganda hrunsins þegar menn flúðu krónuna og vaxtastig hennar yfir í erlend kjör og skelltu skollaeyrum við hættunni af gengisáhættunni, jafnt fyrirtæki og einstaklingar. Og þá kemur sú spurning: Hvernig sjá menn þá fyrir sér - ef þeir sjá ekki fyrir sér að það sé umhverfi framtíðarinnar - hvernig sjá þeir sem mæra mjög tilvist íslensku krónunnar fyrir sér framtíð okkar sem þjóðar með þennan hörmulega gjaldmiðil? Mitt svar er alveg skýrt: Ég sé bara ekki fyrir mér íslensku krónuna sem burðarás fyrir íslenskt efnahagslíf til lengri tíma litið. Land í höftum kemst ekki úr höftum nema hafa alvörugjaldmiðil sem unnt er að skapa tiltrú á. Aðeins var rætt hér hvort rétt væri að setja hámarksvexti. Ég held að það sé ekki raunsær kostur að setja þá með lögum, enda er það náttúrlega þannig að að baki íbúðalánunum liggja í mörgum tilvikum skuldbindingar og sérstaklega í tilviki Íbúðalánasjóðs hafa lánin verið veitt á grundvelli skuldabréfa sem aðrir aðilar eiga. Það er því búið að loka þeim hring og það verður ekki auðveldlega veittur afsláttur af þeim vöxtum nema á kostnað ríkisins. Hér var velt upp möguleika sem hefur verið eitthvað í umræðunni, um mögulega skaðabótaábyrgð gagnvart lánþegum vegna þessa frumvarps. Ég tel að það sé afskaplega langsóttur möguleiki, enda er almenningi auðvitað í sjálfsvald sett að láta reyna á ríkari rétt sinn ef fólk telur að þessi réttur sé ekki fullnægjandi. Það eina sem hér er reynt að gera er að lesa í leiðsögn Hæstaréttar og veita henni almennt gildi og færa fólki þannig betri rétt en það ella hefði, en það er enginn réttur tekinn af fólki. Varðandi fyrirtækin og meðferð þeirra mála er það hárrétt sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson rakti hér að það er hægt að horfa á aðstæður sjávarútvegsfyrirtækja frá mörgum hliðum. Það er kannski fullbratt að leggja málið þannig út að í greinargerðinni felist sú staðhæfing að ekkert sjávarútvegsfyrirtæki hafi orðið fyrir gengistjóni. Hins vegar eru mjög mörg sjávarútvegsfyrirtæki með tekjur í erlendum gjaldmiðli og þau hafa ekki orðið fyrir gengistjóni. Auðvitað er hægt að finna dæmi um hitt, að sjávarútvegsfyrirtæki hafi tekjur í íslenskum krónum fyrst og fremst og þau hafi orðið fyrir tjóni. Um þau verður þess vegna að gilda það sama og með öll önnur lítil og meðalstór fyrirtæki að þau eigi rétt á hraustlegri skuldameðhöndlun og skuldahreinsun sem ætlunin er að hrinda af stað núna og hefur dregist of lengi. Af hverju hefur hún dregist of lengi? Ég held að hún hafi dregist of lengi vegna þess að bankarnir vissu ekki fyrr en í upphafi þessa árs hvaða grundvöll þeir hefðu til að taka á skuldamálunum og líka vegna þess að innan bankakerfisins var gríðarleg tregða til að byrja að skila svigrúminu til fyrirtækja í landinu. Það er ekki við löggjafann að sakast í því efni og ekki við ríkisstjórnina. Ég mælti fyrir frumvarpi fyrir rúmu ári, í október í fyrra, um sérstakar aðgerðir vegna gjaldeyrishrunsins. Þar var kveðið á um það grundvallarviðmið að miða skyldi skuldsetningu á fyrirtæki við virði þeirra, ekki meira heldur virði þeirra að hámarki. Síðan gengu hins vegar ýmsir bankar fram og reyndu alltaf að hengja meiri skuldsetningu á fyrirtækin en virði þeirra nam og það er auðvitað mjög ámælisvert. En nú loksins höfum við náð takti gagnvart fjármálafyrirtækjunum, þau eru tilbúin að horfast í augu við það núna að hér þarf að gera átak hratt. Ég held að þau sjái líka loksins að þau hafa heldur enga nýja kúnna til að lána, þau geta ekki lánað fyrirtækjum sem eru skuldsett upp fyrir rjáfur því að ekki geta þau fyrirtæki bætt á sig lánum. Það eru því hagsmunir allra að koma þessu hratt og örugglega í horf. Markmiðið er, til að svara spurningu hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar, að skila öllu því svigrúmi sem bankarnir hafa til fyrirtækjanna hratt. Það er markmiðið með aðgerðinni og ég hef lagt á það áherslu við forsvarsmenn fjármálafyrirtækjanna að það skipti meira máli að gera þetta hratt en að skoða hvert og eitt fyrirtæki. Þess vegna byggir aðferðafræðin á því að meta fyrir fram og setja grunnforsendur um virðismat fyrirtækja og síðan eigi að vera hægt að vinna verkefnið mjög hratt þannig að fyrirtækin fái strax tilboð um úrlausn sinna mála. Þess vegna hefur það líka verið hluti af þessari stefnumörkun að einfalda allar reglur í kringum þetta. Það er t.d. alveg ómögulegt að hafa svona kerfi ef öll 6 þúsund fyrirtækin sem þurfa að fara í gegnum svona ferli þurfa að hringja í lögmann sinn eða endurskoðanda til að fá að vita hvort þau lenda í skattskyldu á niðurfellingu á þeim skuldum sem verða felldar niður. Það er algjört grundvallaratriði að það liggi fyrir fyrir fram hver ramminn er þannig að allir geti mátað sig inn í hann með einföldum hætti hratt og örugglega. Það er grundvallaratriði fyrir efnahagslega endurreisn að fyrirtækin fari að fá fast land undir fætur. Á meðan fyrirtækin vita ekki hvað þau skulda bæta þau ekki við sig fólki heldur hugsa frekar um að losa sig við fólk. Við eigum allt undir því að innanlandsfjárfesting vinni með okkur núna vegna þess að við getum ekki tryggt neitt hvað varðar erlenda fjárfestingu, sérstaklega ekki meðan Icesave er óklárað sem er auðvitað mikilvægasta verkefni okkar hvað varðar erlenda fjárfestingu eins og gleggst má sjá með ákvörðun stoðtækjafyrirtækisins Össurar nú að skrá sig úr íslensku Kauphöllinni. Það er algjört lykilatriði að leysa það mál ef við ætlum okkur að halda í alþjóðavætt atvinnulíf og laða erlenda fjárfestingu að landinu. Aðferðafræðin sem er hugsuð í meðferð málanna gagnvart fyrirtækjunum er sú að fyrirtækin fái að sjá hvað þau fengju ef dómur félli þeim í vil miðað við gengislánadóma Hæstaréttar og svo sjái þau tilboð fjármálafyrirtækjanna. Við teljum að í langflestum tilvikum verði tilboðið sem í boði er fyrirtækjunum hagstæðara og betra þannig að þar með verði þá gengið frá málum. Fjármálafyrirtækin fá það auðvitað út úr þessu að vera örugg um að viðkomandi lán séu komin í skil og þau séu þá ekki í óvissuflokknum lengur. Báðir aðilar græða á því að semja með þessum hætti um úrlausn málsins frekar en að fara í langdregið dómstólaþras. Að síðustu, vegna þess að spurt var hvort málið ætti að fara til viðskiptanefndar líka, held ég að það sé eðlilegt að efnahags- og skattanefnd meti það. Mörg dæmi eru fyrir því að nefndir leiti álits annarra nefnda og ef menn telja ástæðu til að leita álits viðskiptanefndar verður sá háttur hafður á. Að lokum þakka ég aftur fyrir góða og málefnalega umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir það hvernig hann fór yfir málið. Hann gerði það samviskusamlega, hirti upp spurningar sem vöknuðu hjá hv. þingmönnum í umræðunni og eftir því sem ég tók eftir sleppti hann engu þar úr. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um orð hans í restina. Þar sagði hann frá undirbúningnum sem við í þinginu vitum ekki nákvæmlega hver er. Ég tek undir með hæstv. ráðherra að það er mikilvægt að flýta þessari vinnu og eftir því sem hann lýsti því tel ég hann vera á réttri leið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess ef frumvarpið verður samþykkt eins og það er. Segjum sem svo að fyrirtæki hafi tekið erlent lán með þessari gengistryggingu, sumir hafa vonir um að það verði dæmt ólöglegt vegna þess að borgað er með íslenskum krónum og þar fram eftir götunum. Telur hæstv. ráðherra, sérstaklega í ljósi endurskipulagningar sem nú á sér stað, að lánastofnanirnar geti að einhverju leyti sett stólinn fyrir dyr viðkomandi fyrirtækis með því að gera við það nýjan samning sem fellur undir þessi lög og þar af leiðandi fyrirgeri fyrirtækið hugsanlega rétti sínum? Það eru mörg fyrirtæki í þeirri stöðu að þau hafa nánast enga stöðu, ef ég mætti orða það þannig, vegna þess að líf og dauði ræðst af því hvað viðkomandi lánastofnun vill gera. Telur hæstv. ráðherra einhverjar líkur á því að lánastofnanir muni pína fyrirtækin inn í nýja lánasamninga eftir að lögin voru sett, þannig að þau munu þá fyrirgera rétti sínum?

Virðulegi forseti. Til að svara spurningunni beint þá tel ég ekki hættu á því. Það er ekkert í frumvarpinu sem breytir réttarstöðu fyrirtækjanna gagnvart því að bera fyrir sig óréttmæta lánasamninga. Hitt held ég að verði niðurstaðan að á borðinu verði annars vegar að halda til streitu ágreiningi sem fyrirtækið getur náttúrlega gert, það getur kosið að fara í mál, eða hins vegar að taka tilboði um fjárhagslega endurskipulagningu. Ég held að það sé augljóst að fjármálafyrirtæki býður ekki upp á fjárhagslega endurskipulagningu og fer í mál um gildi samninga á sama tíma. Ég held að menn verði að velja aðra hvora leiðina, auðvitað verða fyrirtækin að gera það. Ég er sannfærður um að miðað við þær tölur sem við höfum séð og verið að skoða úr fyrirtækjaflórunni að í þorra tilvika verði tilboðið sem byggir á verðmati á fyrirtækinu byggt á sjóðstreymi og framtíðarhorfum þess miðað við skuldsetningu að hámarki 100% af virði fyrirtækisins hagstæðara. Með þeim leiðum sem við erum að útfæra verði í upphafi greitt af 70% og svo hækki hlutfallið með ákveðnum hætti. Það er betri úrlausn fyrir fyrirtækið í öllum þorra tilvika en vera í óbreyttri stöðu miðað við að vinna mál um umbreytingu á gengistryggðu láni. En það er fyrirtækisins að meta í hverju tilviki. Tilboðið stæði á borðinu fyrir fyrirtækið að taka.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um hugmyndina sem verið er að vinna með í ráðuneytinu og með Samtökum atvinnulífsins, ef ég veit rétt, og lánastofnunum. Það er m.a. það sem maður hefur séð í fréttum. Þá hefur líka verið talað um að það sé hámarksskuld viðkomandi fyrirtækis. Þetta gildi fyrir fyrirtæki sem skuldi ákveðna upphæð að hámarki sem væri skilgreining á lítil og meðalstór fyrirtæki. Ef það er inni í þessu ákvæði hámark, segjum bara 750 millj. eða 1 milljarður eða eitthvað svoleiðis, þá mundi fyrirtækið sem skuldar eitthvað yfir þessu hámarki hugsanlega geta lent í þeirri stöðu að fara ekki í þessa fjárhagslegu endurskipulagningu sem hæstv. ráðherra benti á. Ég get að mörgu leyti tekið undir að aðferðafræðin er skynsamlegt. Þá getur viðkomandi fyrirtæki lent í því ef lánastofnunin kemst ekki í gegnum ferlið þá muni það sitja uppi með að geta ekki endurskipulagt sín mál með því að lengja í lánum eða eitthvað svoleiðis eða gefa út breytingu á gjaldmiðli sem gert er núna. Fyrirtæki gæti hugsanlega lent í þeirri stöðu að þurfa einmitt að falla frá kröfunni sem hæstv. ráðherra lýsti réttilega áðan, þú ferð ekki fyrst í endurskipulagningu. Eins og hæstv. ráðherra lýsti, þá munu menn taka tillit til þess sem er væntanlegt ef dómur mundi falla eða þar fram eftir götunum. Á sama tíma fer bankinn ekki að gera samning og síðan í málaferli við sama fyrirtækið. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra. Þess vegna langar mig að vita hvort hæstv. ráðherra geti upplýst mig eða þingið hvort það sé þak á þessu þannig að fyrirtækið gæti ekki lent í því. Ég ítreka spurninguna. Ef fyrirtækið mundi ekki lenda í þessum ramma, færi í fjárhagslega endurskipulagningu eftir að nýju lögin voru sett, gæti þá verið hugsanlegt, og væri ráðherrann ekki ósáttur við það, ef að lánastofnunin mundi pína viðkomandi fyrirtæki inn í einhverja leið og falla frá rétti sínum?

Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við höfum verið að vinna með viðmið sem eru skuldir að hámarki 1.000 millj., 1 milljarður. Fyrirtæki með skuldsetningu innan þeirra marka færu í gegnum þennan einfaldari feril. Ef fyrirtæki skuldar 1.250 þá gildir í sjálfu sér engin önnur grundvallarviðmið um úrlausn skuldavanda út frá bankalegum forsendum. Það er þá alla vega mál sem eðlilegra er að bankinn skoði í hverju og einu tilviki, enda kunna þar að vera önnur sjónarmið sem skipta máli eins og hvort rétt sé að skipta um eignarhald í fyrirtækinu eða skipta upp fyrirtæki, taka á markaðsráðandi stöðu o.s.frv. Með stærri fyrirtækin er þetta oft flóknari sýn. Grunnaðferðafræðin sem við höfum þróað byggir á viðurkenndum vinnubrögðum í skuldameðferð fyrirtækja og efnahagslegri endurreisn sem er margþróuð og reynd úr öðrum hagkerfum og miðar að því að gera fyrirtækjunum skynsamlegt og kleift að vinna sig út úr aðstæðunum. Menn hafi ákveðinn hag af því að gera það því við vitum að það verður mikið tjón ef við setjum öll fyrirtækin í gjaldþrot og það er samfélagslegur hagur okkar af því að endurreisa öflug fyrirtæki. Fyrirtæki sem leita til bankanna lúta meðferð mála þeirra. Þau lúta eftirliti eftirlitsnefndarinnar um sérstaka skuldaaðlögun þannig að ef gengið er fram með óeðlilegum hætti þá falla málin þar undir. Með því að taka þennan stóra málafjölda í gegnum sérstakan ramma verður meira ráðrúm í bönkunum til að vinna úr stærri og flóknari málum og eyða tíma í þau.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta og málefnalega ræðu. Hann fór reyndar út fyrir efnið undir lok ræðunnar þegar hann kom með stikkorðið Icesave og það kveikti strax í mér því ég hef rætt mikið um Icesave. Hann minntist á viðtal við forstjóra Össurar í morgun sem óskaði eftir því að skrifað yrði fyrirvaralaust undir Icesave og að við ættum að ganga í Evrópusambandið sem ég veit að hæstv. ráðherra er heldur ekki mikið á móti. Hann nefndi hvorki Evrópusambandið né evruna því að hvort tveggja - sérstaklega stendur evran veikt núna og svo er spurning hvort hún lifir á morgun og hvað þá eftir þessi 10 ár sem það tekur okkur að fá …  Svo vil ég benda á að bara vextirnir af Icesave hefðu verið 38 milljarðar 2009 og yfir 40 milljarðar á þessu ári. Við erum að tala um niðurskurð í heilbrigðiskerfinu upp á 30 milljarða og skattahækkun upp á 10. Bara vextirnir af Icesave hefðu verið meiri á þessu ári en bæði skattahækkanirnar og niðurskurðurinn.

Virðulegi forseti. Ég er sömu skoðunar og forstjóri Össurar. Það hefði borgað sig að ganga frá Icesave-málinu í upphafi árs jafnvel með þeim kjörum sem þá voru í boði. Nú glittir blessunarlega í betri kjör og ég held að það sé rík ábyrgð okkar allra að ljúka málinu vegna þess að þetta hefur tjón í för með sér. Það er rétt sem hv. þingmaður segir. Það er ekkert í hendi hvað varðar endurreisn og traust en traust verður ekki endurreist nema menn byrji á að endurreisa það og það gera menn með því að loka málum sem við vitum að valda vandræðum í samskiptum við alþjóðlegan fjármálamarkað. Á öðrum dögum kemur hv. þingmaður og flokksbræður hans og -systur og skamma ríkisstjórnina fyrir að standa í vegi erlendra fjárfestinga. Ekkert hamlar erlendri fjárfestingu eins og sú staðreynd að við erum ekki í sambandi við hinn alþjóðlega fjármálamarkað út af Icesave. Við höfum ekki lokið við málið og það er eins og fleinn í holdi okkar. Það skiptir öllu að koma málinu í eðlilegt form. Við verðum líka að leggja traustan grunn fyrir endurreisnina. Það er alveg sama með hv. þingmann og aðra sem eru sannfærðir um að íslenska krónan muni lifa miklu lengra og heilbrigðara lífi heldur en evran að þeir geta ekki útskýrt hvernig á að vera hægt að hafa hér krónu án hafta. Krónubisnessinn okkar er rekinn upp á sker og það getur enginn stjórnmálaflokkur sem talar gegn aðild að Evrópusambandinu komið fram með trúverðugan valkost. Það er staðreynd mála. Það getur enginn forustumaður þessara flokka sem tala gegn aðild að Evrópusambandinu sagt: Hvernig á að reka íslenska krónu án hafta? Það er hin augljósa staðreynd og það er staðreynd sem þingheimur verður einhvern tíma að horfast í augu við.

Herra forseti. Ég er hræddur um að bankastjórar í Evrópu sem töpuðu helming af fjárfestingum sínum eða lánveitingum til íslenskra fyrirtækja verði ekki ginnkeyptir til að lána til Íslands næstu 10–15 árin, alveg sama hvað gerist með Icesave. Þeir hafa þurft að líða fyrir það, örugglega verið skammaðir aftur og aftur og einhverjir þeirra misst vinnuna. Varðandi framtíðina þá er það þannig að skuldugur maður er alltaf ósjálfstæður og því ósjálfstæðari sem hann skuldar meira. Það sama á við um fyrirtæki. Það sama á við um sveitarfélög og ríkið. Það er ekkert náttúrulögmál að Íslendingar séu endalaust skuldugir. Ef við hefjum ráðdeild og sparsemi til vegs og virðingar og förum að eiga fyrir því sem við skuldum, nema kannski íbúðarhúsnæði og námsláni. Ég hef lagt til að þjóðin byrji að spara. Hún er reyndar hætt að kaupa sér bíla, flatskjái og annað slíkt að einhverju leyti vegna skatta hæstv. ráðherra en líka vegna þess að hún er búin að sjá að það er ekkert skynsamlegt að skulda svona undir drep. Ég hugsa að ef menn breyta þessari hegðun í svona 10–15 ár, þetta er langtímahlaup, þá getum við á endanum keypt okkur þann gjaldeyri sem við viljum nota. Ef Íslendingar eiga innstæðu í útlöndum munu þeir bara kaupa þann gjaldeyri sem þeir þurfa og flytja hann inn. Þá þurfa þeir hvorki að spyrja Evrópusambandið né kóng eða prest að því hvort þeir megi það eða ekki. Þá erum við búin að leysa vandamálið með krónuna. Ég hugsa að þegar við erum komin í þá stöðu verði krónan orðin gjaldgeng. Fyrst þurfum við að losa okkur við allar skuldirnar. Það eru þær sem pína okkur í þessum málum. Aðalvandi íslensku þjóðarinnar er gífurleg skuldsetning og það að við skulum tala niður til ráðdeildar og sparsemi og tala um fjármagnseigendur sem er ljótt orð sem einu sinni hét sparifjáreigandi eða sparandi eða maður sem frestaði neyslu og lagði fyrir.

Virðulegi forseti. Það er ein leið til að líta á hlutina að líta á skuldugt fólk, skuldug fyrirtæki og skuldugar þjóðir sem ófrjálsar. Það fer eftir því til hvers til skuldanna er stofnað. Þegar ég kom heim frá námi skuldugur af námslánum og skuldugur við að kaupa mína fyrstu íbúð leit ég ekki á mig sem ófrjálsan mann. Með þessari skuldsetningu hafði ég lagt grunn að frelsi og sjálfstæði. Það er með þeim hætti sem verður að nálgast þá vegferð sem við erum á núna. Við erum að axla byrðar og verðum að axla byrðar af því að loka Icesave. Við erum að axla byrðar vegna hrunsins. Við erum að axla byrðar sem ríkissjóður. Þær byrðar gera okkur að frjálsri þjóð vegna þess að þær gera okkur kleift að ráða eigin örlögum. Það getur vel verið að það sé hægt að búa til aðra framtíðarsýn eins og hv. þingmaður gerir. Við sitjum bara heima, segjum okkur úr tengslum við umheiminn og förum til útlanda og berum heim gjaldeyri í ferðatöskum næstu 15–20 árin. Það getur vel verið að það sé framtíðarsýn sem hv. þingmanni hugnast en ég held að hún sé ekki boðleg framtíðarsýn fyrir metnaðargjarnt fólk sem vill sambærileg lífskjör og eru í boði í nágrannalöndunum. Það er ekki framtíðarsýn sem er til þess fallin að okkur takist að halda í höfuðstöðvar metnaðarfulls fyrirtækis á Íslandi eins og Össurar eða halda Marel í landinu, svo að annaðhvort fyrirtækið sé nefnt, eða skapa forsendur fyrir hagvöxt á næstu árum. Þetta er val um það hvort menn vilji þetta gamla ferðatöskuhagkerfi sem hv. þingmaður stingur upp á. Það er valkostur hvort menn fara og bera gjaldeyri milli landa í ferðatöskum eða hvort menn vilja vera hluti af alþjóðlegu hagkerfi. Val mitt er alveg skýrt og ég vona að það séu ekki fleiri í Sjálfstæðisflokknum sem hugsa eins og hv. þingmaður og vilji ferðatöskuhagkerfið aftur.

Herra forseti. Eftir þessa makalausa ræðu þar sem mér voru lögð í munn alls konar orð sem ég ekki sagði varð ég að taka til máls aftur. Ég talaði aldrei um ferðatöskuhagkerfi. Ég talaði einmitt um að menn ættu að fjárfesta í íbúðarhúsnæði með lánum og í menntun með lánum en engu öðru. Ég talaði um að venjuleg neysla eins og að kaupa flatskjá eða síma, bíl eða eitthvað annað slíkt yrði allt saman staðgreitt. Það er gert mjög víða. Þetta var gert í Þýskalandi þegar ég var þar við nám. Það datt ekki nokkrum Þjóðverja í hug, eða fæstum, að kaupa sér bíl nema eiga fyrir honum. Það er þetta sem ég er að tala um. Ég er að tala um ráðdeild og sparsemi þar sem menn leggja fyrir áður en þeir kaupa. Þeir fresta neyslu, leggja fyrir og eiga fyrir hlutnum þegar þeir kaupa þá, svona venjulegar neysluvörur. Það er það sem ég er að tala um. Þessa hugmyndafræði sem var í gangi fyrir langalöngu á Íslandi er löngu búið að troða niður. Það þykir ljótt og menn eru bara nirflar ef þeir vilja ekki kaupa jeppa, nirflar og aurasálir. Þannig er talað um þá og nú er farið að tala um vonda fjármagnseigendur. Fjármagnseigendur, hverjir skyldu það nú vera? Það eru í grunninn alltaf heimilin, alls staðar. Það eru ekki útrásarvíkingar sem eiga sparifé, nei. Þeir áttu skuldir. Það er ekki ríkissjóður sem á sparifé. Nei, hann á skuldir. Það eru ekki sveitarfélögin sem eiga sparifé, ó nei, og ekki fyrirtækin. Það eru alltaf einstaklingar. Það vill svo til að mesta sparifé á Íslandi, lífeyrissjóðirnir, er í eigu sjóðfélaganna. Hver einasta fjölskylda á Íslandi á að meðaltali 15 milljónir í lífeyrissjóðum. Það er sparifé í eigu fjölskyldunnar. Hún er þá fjármagnseigandi. Nú er hún orðin fjármagnseigandi og hún er ljót. Fjölskyldan er ljót af því að hún er fjármagnseigandi. Það er alltaf verið að tala um að þessir vondu fjármagnseigendur séu að klekkja á okkur. Bankarnir fengu lán erlendis frá frá bönkum í Þýskalandi, Austurríki og víðar sem eru líka í eigu sparifjáreigenda, þýskra og austurrískra fjölskyldna. Uppruni fjármagnsins er alltaf frá heimilunum og þau eru hinn svokallaði vondi fjármagnseigandi. Núna tala menn eins og það sé gott að skulda og við eigum að ganga inn í Evrópusambandið til að laga skuldastöðu okkar. Það sem ég var að segja var að við ættum öll, og ég veit að þjóðin er farin að gera það, að eiga fyrir skuldum okkar. Ef allir gera það og ríkissjóður líka þá eigum við eignir en ekki skuldir í útlöndum. Ef við eigum eignir í útlöndum er ekki nokkurn skapaðan hlut að óttast. Þá kemur ekki kreppa á Íslandi. Þá getur enginn ráðist á krónuna því að við eigum eignir og getum bara borgað og látið krónuna fara í hring. Vandamál okkar er vegna skuldsetningar, vegna neysluskulda einstaklinga, fyrirtækja og ríkissjóðs. Ég get sagt, herra forseti, að maður tók andköf fyrir þremur árum, 2007, þegar menn keyptu nýleg einbýlishús til að rífa þau og maður tók andköf yfir veislum þar sem heimsfrægum listamönnum var boðið að troða upp fyrir 2 milljónir. Maður velti fyrir sér: Er ég orðinn ruglaður eða er þetta lið orðið ruglað? Svo þegar ég legg til að þjóðin taki upp gömul gildi ráðdeildar og sparsemi þá er sagt að ég sé að tala um töskuhagkerfi. Ó, nei. Ég er að tala um að við hættum að eyða um efni fram. Vöruskiptajöfnuðurinn segir mér að við séum farin að gera það, vöruskiptajöfnuðurinn með afgang mánuð fyrir mánuð. Hingað til landsins kemur gjaldeyrir í hverjum einasta mánuði og lagar stöðu okkar hvern mánuð. Það er vegna þess að heimilin eru farin að spara og greiða niður skuldir en ekki eyða. Ef við gerum þetta í nokkuð mörg ár, það þarf mörg ár, herra forseti, kannski 10 ár, kannski 15 ár, verður allur vandi horfinn að þessu leyti. Ég fyrirbýð hæstv. ráðherra að gera mér upp skoðanir og meiningar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um fjölmiðla sem er hv. þingheimi nokkuð kunnuglegt því að um er að ræða að uppistöðu mál sem var flutt á síðasta þingi en ekki klárað. Mæli ég því fyrir því aftur og ætla að fara annars vegar yfir helstu atriði frumvarpsins og síðan þær breytingar sem gerðar hafa verið á því á milli þinga. Það er kunnara en frá þurfi að segja að mikil gróska og örar breytingar hafa einkennt íslenskan fjölmiðlamarkað allt frá því að útvarpslögum var breytt árið 1986. Lagaumhverfi fjölmiðla á þessum tíma hefur verið einfalt hérlendis, litlar sem engar hindranir hafa verið fyrir stofnun nýrra fjölmiðla og fjölmiðlafyrirtækja og hér eins og í fjölmörgum öðrum ríkjum heims hefur þróunin orðið sú að fjölmiðlafyrirtæki hafa stækkað og eflst auk þess sem samruni fjölmiðla-, tölvutækni- og fjarskiptafyrirtækja hefur orðið. Ör tækniþróun, ekki síst á fjölmiðlamarkaði, hefur kallað á heildstæða löggjöf sem nær m.a. til þeirrar samþættingar sem orðið hefur á sviði fjölmiðlunar og fjarskipta og var kannski engum fyrirsjáanleg fyrir rúmum áratug. Við þessar aðstæður hefur sífellt aukinn þungi færst í þá umræðu að þörf sé á ítarlegri löggjöf um starfsemina. Ég held að við getum öll verið sammála um mikilvægi fjölmiðla, ekki síst á okkar tímum, en í raun má segja að það eigi við á öllum tímum. Þeir gegna lykilhlutverki í sérhverju lýðræðissamfélagi sem vettvangur umræðu, skoðanaskipta, upplýsinga, afþreyingar, menningar og fróðleiks. Með þessu frumvarpi er í fyrsta sinn stefnt að því að setja eina heildstæða löggjöf um fjölmiðla og starfsemi þeirra hér á landi. Með því er lagt til að samræma og sameina ýmis ákvæði útvarpslaga frá árinu 2000 um hljóð- og myndmiðla og laga um prentrétt frá 1956 hvað varðar prentmiðlana. Það má kalla það talsvert nýmæli að fjölmiðlar séu teknir saman í eina heild. Að sjálfsögðu snýst það í raun um þær breytingar sem hafa orðið á tækniumhverfinu sem gerir það að verkum að munur á prentmiðlum og hljóð- og myndmiðlum verður æ óljósari. Tilurð frumvarpsins og helsti hvati að gerð þess má upphaflega rekja til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 65 frá 11. desember 2007, um breytingu á tilskipun ráðsins, nr. 552/1989, sem snerist um samræmingu tiltekinna ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum í aðildarríkjunum um sjónvarpsrekstur. Vegna skuldbindinga EES-samningsins er íslenska ríkinu skylt að laga efni tilskipunarinnar að landsrétti. Þó að gildandi útvarpslög séu ekki gömul, eða frá árinu 2000, var talið nauðsynlegt og eðlilegt að endurskoða löggjöfina í heild sinni samhliða lögleiðingu þeirra breytinga sem efni tilskipunarinnar felur í sér. Fyrir þeirri tilhögun eru fjölþætt rök. Í fyrsta lagi hafa þróun og tækniframfarir sem ég nefndi áðan verið afar hraðar frá setningu gildandi útvarpslaga og eru því þegar úrelt um margt, til að mynda um gildissvið og ýmis viðmið. Einnig má nefna að grundvallarhugtök á borð við sjónvarp, sjónvarpsstöð og fleiri slík eru skilgreind of þröngt í gildandi löggjöf. Bann er lagt við að byggja upp fjölrásasjónvarp á því tíðnisviði sem nágrannaþjóðir Íslands nota og skortur er á jafnræði milli sjónvarpsstöðva af þeirri einföldu ástæðu að gildandi lög gera eðlilega ekki ráð fyrir slíkum tækniframförum. Í öðru lagi eru flest þeirra ríkja sem við kjósum helst að bera okkur saman við komin talsvert lengra í þróun löggjafar og þess starfsumhverfis sem ljósvakamiðlar á 21. öldinni kalla óhjákvæmilega á, sem verður æ alþjóðlegra og óháð landamærum. Það er nauðsynlegt að bregðast við breyttu umhverfi nú þegar svo að við drögumst ekki frekar aftur úr. Loks eru ákvæði hinnar nýju tilskipunar bæði viðamikil og útheimta verulegar breytingar á gildandi lögum. Frá gildistöku núgildandi útvarpslaga hafa orðið nokkrar breytingar á samsetningu og gerð íslensks fjölmiðlamarkaðar. Í kjölfar þess hafa skapast miklar umræður í samfélaginu um frekari reglusetningu og skipan mála á því sviði. Tvær viðamiklar skýrslur voru gerðar í tilefni af lagafrumvörpum á árunum 2004 og 2005. Árið 2004 setti Alþingi lög um breytingu ýmissa lagaákvæða sem varða fjölmiðla en eins og kunnugt er voru þau lög felld úr gildi eftir að forseti Íslands synjaði staðfestingu þeirra. Í tvígang árið 2006 var mælt fyrir frumvarpi til breytinga á útvarpslögum, lögum um prentrétt og samkeppnislögum en það frumvarp fékk ekki brautargengi á Alþingi sem bendir til þess, í ljósi þess að þetta er í annað sinn sem ég mæli fyrir þessu frumvarpi, að allerfitt sé að koma fjölmiðlalögum í gegnum þingið. Við verðum að sjá hvernig það mun takast að þessu sinni. Margar tillögur sem koma fram í fyrrgreindum skýrslum sem ég nefndi áðan og varða grundvallaratriði í rekstri og starfsumhverfi fjölmiðla eiga erindi í ný lög á þessu sviði og hafa þær verið nýttar við gerð þessa frumvarps. Mig langar einnig að nefna að í stjórnarsáttmálanum eru tilgreind áform um að sameina í eina löggjöf þær reglur sem lúta að fjölmiðlum og starfsemi þeirra í víðtækasta skilningi. Þar er einnig litið til fjölmiðla í prentuðu formi og fjölmiðla sem miðla ritefni með rafrænum hætti, svo sem netútgáfu dagblaða, tímarita og annarra sambærilegra netmiðla. Lagaleg staða slíkra miðla sem má kalla á mörkum hljóð- og myndmiðla og svo prentmiðla hefur verið óljós í þeirri hröðu þróun fjölmiðla og fjölmiðlatækni á undanförnum árum og er nauðsynlegt að bregðast við því. Við samningu frumvarpsins þótti einnig nauðsynlegt að víkka sjóndeildarhringinn verulega frá þeirri afmörkun sem liggur til grundvallar gildandi útvarpslögum og prentlögum. Þetta felst m.a. í tillögum um gagnsæi eignarhalds á fjölmiðlum, reglum um aðgang efnisveitna að ólíkum dreifiveitum, flutningsrétt dreifiveitna á efni auk grundvallarbreytinga á stjórnsýslu á þessu sviði. Þá eru ábyrgðarreglur samræmdar fyrir allar tegundir fjölmiðla en þau mál hafa einmitt verið talsvert til umræðu, ekki síst á meðal þeirra sem starfa hjá fjölmiðlunum, blaðamönnum og fréttamönnum. Þetta útheimtir, auk smíði nýrrar heildarlöggjafar, breytingar á ákvæðum nokkurra annarra laga, svo sem höfundalaga og laga um eftirlit með aðgengi barna að kvikmyndum og tölvuleikjum. Við samningu frumvarpsins var víða leitað fanga. Aflað var álits fjölmargra sérfróðra aðila og hagsmunaaðila og fyrirmynda leitað erlendis frá. Yfirfarin voru tilmæli, yfirlýsingar og leiðbeinandi reglur Evrópusambandsins og Evrópuráðsins um fjölmiðla. Enn fremur, eins og ég nefndi áðan, hefur verið stuðst við þá faglegu vinnu sem hefur verið unnin á þessu sviði innan lands og liggja auðvitað mikil verðmæti í þeim skýrslum sem við eigum. Haustið 2009 var þetta frumvarp lagt fram til almennrar kynningar á vef mennta- og menningarmálaráðuneytisins, bréf sent öllum helstu hagsmunaaðilum til að vekja athygli þeirra á frumvarpinu og þeir hvattir til að gera athugasemdir. Fjölmargar athugasemdir bárust í þeim umgangi og tekið var nokkurt tillit til þeirra áður en mælt var fyrir frumvarpinu þann 4. mars árið 2010 á Alþingi. Jafnframt bárust menntamálanefnd athugasemdir hagsmunaaðila þegar hún tók málið til umfjöllunar og var tekið tillit til nokkurra þeirra í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar frá 2. september 2010. Þær athugasemdir og breytingartillögur meiri hluta menntamálanefndar hafa verið færðar inn í frumvarpið. Þá vil ég nefna að í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 er bent á að leitað verði leiða til að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því að styrkja bæði fagleg og fjárhagsleg skilyrði fjölmiðlunar. Þá er bent á að styrkja þurfi sjálfstæði ritstjórna og setja eignarhaldi á fjölmiðlum hófleg mörk. Þá er sett fram sú krafa að upplýsa verði hverjir séu eigendur fjölmiðla á hverjum tíma til að almenningur geti lagt sjálfstætt mat á hvort þeir dragi taum eigenda sinna. Að lokum er vakin athygli á því að faglegt eftirlit með fjölmiðlum þurfi að vera fyrir hendi sem stuðli að því að þeir ræki af ábyrgð hlutverk sitt sem fjórða valdið í lýðræðisríki og verndi almannahagsmuni. Í frumvarpinu er leitast við að koma til móts við allar ábendingar rannsóknarnefndarinnar og hefur efni hennar verið fléttað inn í greinargerðina. Má þar nefna ákvæði um gagnsæi eignarhalds á fjölmiðlum og sjálfstæði ritstjórna og jafnframt er reynt að koma á mikilvægum réttarúrbótum fyrir blaðamenn með því að samræma áðurnefndar ábyrgðarreglur, en þær snúast til að mynda um hver skuli greiða fébætur í dómsmálum og um reglur um áminningar og brottvikningu blaða- og fréttamanna. Allt er þetta gert til að þeir geti starfað sjálfstætt, sinnt hlutverki sínu sem fjórða valdið og eigi það ekki á hættu að vera dregnir til ábyrgðar fyrir tilvitnanir sem hafðar eru beint eftir heimildarmönnum. Jafnframt er skerpt á ákvæði um vernd heimildarmanna sem er afar mikilvæg í öllum lýðræðisríkjum. Öll þessi ákvæði held ég að skipti máli og rætt hefur verið um og kallað eftir á þinginu, m.a. á undanförnum dögum, að mikilvægt sé að við tökum þau til umræðu hér. Gerðar eru veigamiklar breytingar á núverandi reglum um auglýsingar og kostun til að koma til móts við kröfu fjölmiðla um að nýta nýja tækni til að skapa nýja tekjugrunna og má í þessu sambandi nefna svokallaðar sýndarauglýsingar og vöruinnsetningar. Einnig er lagt til að nú þegar verði skipuð nefnd til að gera tillögur í frumvarpsformi um eignarhald á fjölmiðlum og skal sú nefnd skipuð fulltrúa allra flokka á Alþingi. Það er breyting frá fyrra frumvarpi sem gerði ráð fyrir að slík nefnd mundi starfa að lokinni málsmeðferð. Ég mun í framhaldi af 1. umr. í dag óska tilnefningar frá öllum þingflokkum til að nefndin geti hafið störf og starfað núna í vetur. Að lokum er í frumvarpinu brugðist við þeirri athugasemd rannsóknarnefndar Alþingis að koma á faglegu eftirliti með fjölmiðlum vegna þess mikilvæga hlutverks sem fjölmiðlar gegna í lýðræðisríkjum. Er því lagt til - um er að ræða breytingu sem ég ræði aðeins ítarlegar á eftir - að fjölmiðlanefnd, sjálfstæðri stjórnsýslunefnd, verði gert skylt að hafa eftirlit með framkvæmd fjölmiðlalaga líkt og gert er í öðrum lýðræðisríkjum og reynt að tryggja eins og kostur er sjálfstæði hennar gagnvart hinu pólitíska valdi. Þess ber að geta að sambærilegar athugasemdir birtust svo í skýrslu þingmannanefndarinnar sem fjallaði um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Þó að frumvarpið sé allítarlegt og nákvæmt um hljóð- og myndmiðla, þar með talið á netinu, vegna alþjóðlegra skuldbindingar Íslands má segja að það setji einungis lágmarkslagaumgjörð um starfsemi annarra fjölmiðla. Auk þess gera nýjar miðlunarleiðir, tæknibreytingar annars vegar og sjónarmið um jafnræði og þverpólitískar kröfur um gagnsæi hins vegar, þessar tillögur óhjákvæmilegar. Með frumvarpinu er komið til móts við sjónarmið um að réttaróvissu verði eytt, hlutlægi og gagnsæi aukið og jafnframt stuðlað að auknu réttaröryggi þeirra sem starfa á fjölmiðlum. Síðast en ekki síst er mikilvægt að sambærilegar reglur gildi um mismunandi fjölmiðla og miðlunarleiðir sem hefur skort nokkuð á hér á landi hin síðari ár. Ég ætla í eins stuttu máli og unnt er að víkja að helstu nýjungum sem felast í frumvarpinu sem tekur til allra fjölmiðla sem miðla efni sem ætlað er almenningi hér á landi, að teknu tilliti til ákvæðis um lögsögu fjölmiðlaþjónustuveitenda sem miðla myndefni. Um lögsögu þeirra gilda reglur tilskipunar ESB nr. 65/2007. Samkvæmt frumvarpinu er öll starfsemi fjölmiðla sem undir lögin falla skráningarskyld sé hún ekki leyfisskyld. Almenn skráningarskylda af þessum toga er ný af nálinni og felur vissulega í sér auknar kröfur á hendur þeim aðilum sem eiga og reka fjölmiðla. Við mat á þeim álögum má kalla kröfurnar fremur léttbærar og snúa þær fyrst og fremst að upplýsingagjöf. Skráningar- eða tilkynningarskylda af þessu tagi á rætur að rekja til tillagna hinnar þverpólitísku fjölmiðlanefndar frá apríl 2005. Í þeim tillögum sagði m.a. að gera þyrfti greinarmun á ljósvakamiðlum annars vegar og prentmiðlum og netmiðlum hins vegar hvað varðar opinber leyfi. Nefndin gerði ekki tillögu um grundvallarbreytingu á því fyrirkomulagi að starfsemi ljósvakamiðla væri í meginatriðum háð leyfi en annað gilti um prentmiðla og raunar einnig netmiðla. Nefndin taldi að skoða bæri þá tilhögun að mismunandi reglur giltu um ólíka fjölmiðla og hvað ljósvakamiðla varðaði yrði sum starfsemi ekki leyfisskyld heldur skráningarskyld til að stjórnvöld hefðu fullnægjandi yfirsýn á hverjum tíma. Þegar nefndin skilaði tillögum sínum taldi hún ekki brýnt að leggja til að þessari skipan yrði komið á en staðreyndin er á hinn bóginn sú að mikil gerjun hefur átt sér stað síðan vorið 2005 þegar þessi niðurstaða var fengin. Augljósari rök standa nú en áður til að þessi leið verði farin og þá í tilviki allra fjölmiðla, enda ekki ástæða til að gera þar greinarmun á, m.a. vegna jafnræðissjónarmiða. Í öðru lagi leiðir það af auknum kröfum hljóð- og myndmiðlunartilskipunarinnar að því stjórnvaldi sem sinnir eftirlitshlutverki á þessu sviði að nauðsynlegt er að geta fylgst með allri starfsemi hverju nafni sem hún nefnist og án tillits til þess hvort hún sé leyfisskyld eða ekki. Til að geta fylgt markmiðum frumvarpsins um að hafa eftirlit með lögunum þarf fjölmiðlanefnd að hafa yfirlit yfir þá fjölmiðlaþjónustuveitendur sem ekki eru leyfisskyldir en heyra undir lögin að öðru leyti. Einnig er mikilvægt í þessu efni að með alþjóðavæðingu fjölmiðla, þar sem sent er út frá einu ríki og efninu beint að öðru eða öðrum ríkjum, er nauðsynlegt að stjórnvöld hafi á hverjum stað yfirlit yfir þá fjölmiðlaþjónustuveitendur sem þar starfa. Í hljóð- og myndmiðlunartilskipuninni er gert ráð fyrir að þessi fyrirtæki veiti stjórnvöldum ýmsar upplýsingar um starfsemina sem almenningur getur haft greiðan og beinan aðgang að og sem þau nota í upplýsingagjöf til eftirlitsstofnana á vegum EFTA og Evrópusambandsins. Í þriðja lagi er skráningarskyldan nauðsynleg forsenda þess að hægt sé að fá upplýsingar um eignarhald fjölmiðlaþjónustuveitenda. Í því sambandi skal bent á að það er ekki einsdæmi að fjölmiðlar séu allir skráningarskyldir. Á Norðurlöndum eru fordæmi fyrir því að allir sem reka eða hyggjast setja á stofn fjölmiðla þurfi að tilkynna það til stjórnvalda, tilgreina samhliða því ábyrgðarmann viðkomandi fjölmiðils. Hefðbundnir ljósvakamiðlar þurfa jafnframt leyfi. Kostur þess að láta skrá sig sem fjölmiðil felst í þeim réttindum sem fjölmiðlar njóta umfram önnur fyrirtæki, svo sem um vernd heimildarmanna og sjálfstæði ritstjórna. Í frumvarpinu er lagt til að hljóð- og myndmiðlun sem á uppruna hér á landi og krefst þar með tíðniúthlutunar frá Póst- og fjarskiptastofnun þurfi leyfi fjölmiðlanefndar nema annað sé sérstaklega ákveðið í lögum. Er ákvæðið sambærilegt gildandi útvarpslögum. Þeim var fyrst og fremst ætlað að taka til hefðbundinna útvarps- og sjónvarpsstöðva sem senda út í loftið, svokallaðra ljósvakamiðla, en frumvarpi þessu er hins vegar ætlað að ná til allra hljóð- og myndmiðlunar óháð þeirri tækni sem notuð er til dreifingar og óháð því hvort um línulega dagskrá er að ræða eða efni eftir pöntun. Hér á landi hefur útvarpsréttarnefnd veitt leyfi af þessu tagi frá árinu 1986 þegar útvarpslögum var breytt. Ekki þykir rétt að gera breytingar á þessu fyrirkomulagi að öðru leyti en því sem hlýst af breyttri tækni og stjórnsýslu. Í V. kafla frumvarpsins er fjallað um réttindi og skyldur fjölmiðlaþjónustuveitenda í víðtækum skilningi. Reglurnar í kaflanum eiga sér að nokkru leyti samsvörun í reglum IV. kafla núgildandi útvarpslaga um skyldur útvarpsstjóra. Sambærilegar reglur hafa ekki áður verið settar um prentmiðla en eðli málsins samkvæmt þykir rétt að ýmsir þeirra eigi jafnt við um alla tengda fjölmiðla. Í V. kafla er líka kveðið á um ritstjórnarlegt sjálfstæði sem leiðir beint af tillögum fjölmiðlanefndarinnar hinnar síðari. Því næst kemur ákvæðið um vernd heimildarmanna og síðan er fjallað um vernd tiltekinna grundvallarréttinda í næstu ákvæðum, þ.e. lýðræðislegar grundvallarreglur, bann við hatursáróðri og vernd barna gegn skaðlegu efni - þar er ein breyting sem ég mun nefna nánar á eftir. Því næst eru fyrirmæli um tal og texta á íslensku og aðgengi sjón- og heyrnarskertra að myndmiðlunarefni og þá er fjallað um skyldur fjölmiðlaþjónustuveitenda vegna almannaheilla. Enn fremur er fjallað skyldu til auðkenningar, dagskrárframboð og hlutfall dagskrárefnis frá sjálfstæðum framleiðendum, skyldu til varðveislu á fjölmiðlaefni og loks um rétt til andsvara. Ákvæðið um ritstjórnarlegt sjálfstæði er í samræmi við tillögur hinnar þverpólitísku fjölmiðlanefndar frá árinu 2005. Hún lagði til að fjölmiðlaþjónustuveitendur settu sér reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði þeirra starfsmanna sem sinna fréttum og fréttatengdu efni. Í skýrslu nefndarinnar er tekið fram að slíkar reglur hafi e.t.v. ekki úrslitaáhrif um ritstjórnarlegt sjálfstæði einar sér en með öðrum úrræðum gegni þær þó tilteknu hlutverki. Engin viðurlög liggja við brotum á þessum tilteknu fyrirmælum. Á hinn bóginn bæri fjölmiðlanefnd að taka það fram á heimasíðu sinni ef tiltekinn fjölmiðill hefði til að mynda ekki sett sér reglur af þessu tagi. Tilgangurinn með ákvæðinu er jafnframt sá að vera nauðsynlegur hvati þess að fjölmiðlar setji sér reglur um sjálfstæði ritstjórna. Þess er vænst að viðkomandi starfsmenn, eftir atvikum stéttarfélög þeirra, og síðast en ekki síst almenningur veiti aðhald sem verði öllum viðurlögum öflugra. Verndun trúnaðar á milli fjölmiðlafólks og heimildarmanna er eitt af grundvallarskilyrðum þess að fjölmiðlar geti lagt sitt af mörkum til virks lýðræðis og er einn af hornsteinum tjáningarfrelsis og felst í þessu tilviki í réttinum til að taka við og miðla upplýsingum sem eiga erindi til almennings. Til að tryggja tjáningarfrelsi verði fjölmiðlafólk að geta heitið heimildarmönnum sínum nafnleynd og haldið það heit. Nú þegar er kveðið á um vernd heimildarmanna í réttarfarslöggjöfinni en rétt þykir að mæla einnig fyrir um það í lögum um fjölmiðla enda er frumvarpinu ætlað að mynda heildstæðan ramma um starfsemi allra fjölmiðla hér á landi. Fyrirmæli frumvarpsgreinarinnar um bann við hatursáróðri eru nýmæli í löggjöf fjölmiðla. Viðleitni stjórnvalda til að verja börn og ungmenni gegn skaðlegu hljóð- og myndefni er því miður óþrjótandi viðfangsefni en að sama skapi brýnt að taka á því. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um þessi mál. Meginefni þess lýtur þó fyrst og fremst að liðnum hljóð- og myndefni, þó er einnig ráðgert að taka upp almennar vísireglur sem taka til annarra fjölmiðlaþjónustuveitenda. Í frumvarpinu er mælt fyrir um reglur um rétt þeirra sem telja að á sér hafi verið brotið með því að rangt hafi verið farið með staðreyndir í fjölmiðli. Ákvæði þar að lútandi er nú um sinn í gildandi lögum um prentrétt og útvarpslög. Í inngangsorðum hljóð- og myndmiðlunartilskipunarinnar er sérstök áhersla lögð á að aðildarríki tryggi rétt til andsvara í netmiðlum. Í inngangsorðum og tilmælum Evrópusambandsins, nr. 952/2006, er mælst til þess að aðildarríkin tryggi að andsvarsréttur gildi jafnt um nýja miðla sem hefðbundnar sjónvarpsútsendingar. Þá er í tilmælum Evrópuráðsins, nr. 16/2004, um andsvarsrétt í nýju fjölmiðlaumhverfi gerð ítarleg grein fyrir mikilvægi þess að aðilar hafi rétt til andsvara án tillits til þess um hvers konar miðil er að ræða hverju sinni. Með hliðsjón af framangreindu þykir rétt að með tilkomu nýrrar tækni á vettvangi fjölmiðlunar verði réttur þessi útfærður með samsvarandi hætti. Því er lagt til að allir þeir fjölmiðlaþjónustuveitendur sem frumvarpið tekur til verði bundnir af ákvæðinu. Ég gæti farið allítarlega í það efni frumvarpsins sem snýr að viðskiptaorðsendingum og af hverju því hugtaki er beitt í stað auglýsingahugtaksins en orðsendingarhugtakinu er ætlað að ná yfir allar tegundir auglýsinga en líka svokallaðar orðsendingar eða hljóð- og myndsendingar í viðskiptaskyni. Þessar breytingar koma einkum til vegna örrar tækniþróunar í miðlun efnis. Sem dæmi má nefna að áhorfendur geta nú í auknum mæli sniðgengið auglýsingar með notkun nýrrar tækni, svo sem stafrænna upptökutækja og auknu úrvali rása, auk þess sem stafræn gagnvirk miðlun gefur fjölmiðlaþjónustuveitendum tækifæri til að afla tekna með fjölbreyttari hætti en áður. Í raun er verið að bregðast við þessari þróun með því að gera fjölmiðlaþjónustuveitendum mögulegt að þróa nýjar leiðir til tekjuöflunar. Mikill munur var innan og utan EES-svæðisins á tekjuöflunarmöguleikum fjölmiðlaþjónustuveitenda á vettvangi hljóð- og myndmiðlunar vegna þeirra takmarkana sem sjónvarpstilskipunin setti. Í nýju hljóð- og myndmiðlunartilskipuninni er leitast við að koma til móts við kröfur evrópskra fjölmiðlaþjónustuveitenda um að rýmka ýmsar íþyngjandi takmarkanir í reglum um hljóð- og myndsendingar í viðskiptaskyni. Það skýrir flest þau ákvæði sem þar er að finna um fyrirkomulag þessara viðskiptaorðsendinga en um leið eru sett fram sérstök ákvæði sem eiga að vernda börn sérstaklega fyrir viðskiptaorðsendingum. Við undirbúning á lögleiðingu hljóð- og myndmiðlunartilskipunarinnar í landsrétt einstakra ríkja var lagt til að settar yrðu miklar hömlur á viðskiptaorðsendingar þar sem óhollur matur er auglýstur fyrir börn. Ekki var samstaða um að banna slíkar orðsendingar en ýmis ríki innan EES, til að mynda Danmörk, hafa þegar sett siðareglur sem banna auglýsingar af því tagi hljóð- og myndmiðlunarefnis. Þær tóku gildi um áramótin 2007/2008 og slíkt bann hafði þá þegar verið sett í Bretlandi í sjónvarpi og síðar hljóðvarpi. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði ákvæði um rétt og skyldu til flutnings á sjónvarpsútsendingum sem er ætlað að stuðla að aðgengi notenda að fjölbreyttu sjónvarpsefni og draga úr áhrifum lóðrétts eignarhalds á fjölmiðlum og dreifikerfum. Ákvæðin eiga við um stafræn fjarskiptanet sem flutt geta sjónvarpsútsendingar. Lögð er til í þessu frumvarpi breytt stjórnsýsla. Þær breytingar eru annars vegar til komnar vegna þeirra skyldna sem hvíla á íslenska ríkinu samkvæmt EES-samningnum og hins vegar vegna áforma um að setja heildstæða löggjöf um fjölmiðla. Í hljóð- og myndmiðlunartilskipuninni er ekki gerð bein krafa um sjálfstæða stjórnsýslustofnun sem fari með eftirlit með fjölmiðlaþjónustuveitendum en eigi að síður eru ákvæði tilskipunarinnar þannig að tilvist sjálfstæðrar stjórnsýslunefndar er talin óhjákvæmileg. Enn fremur liggja fyrir tilmæli frá Evrópuráðinu um að aðildarlönd þess skuli koma sér upp sjálfstæðum eftirlitsstofnunum á þessum vettvangi. Í tilmælunum er mikilvægi slíkra stofnana sérstaklega áréttað og áhersla lögð á þá sérþekkingu á þessum málaflokki sem þannig stofnanir búi yfir. Leitast er við að fylgja þessum tilmælum í frumvarpinu en þó með breyttum hætti. Ákvæði gildandi laga um útvarpsréttarnefnd hafa lengst af reynst vel en þau eru þó um allt ófullnægjandi í þessu sambandi, ekki síst nú þegar umræddri stjórnvaldsnefnd er ætlað að taka til allra fjölmiðla. Með frumvarpinu er því lagt til að fjölmiðlanefnd leysi útvarpsréttarnefnd af hólmi um það stjórnvald sem fer með eftirlit og umsjón með starfsemi hljóð- og myndmiðla auk þess sem henni er ætlað að hafa sambærilegt eftirlit og umsjón með starfsemi allra annarra miðla. Ein þýðingarmesta forsenda þeirra breytinga sem lagðar eru til er sú að skýrt verði tekið af skarið um stjórnsýslulegt sjálfstæði fjölmiðlanefndar. Ljóst er að verkefni hinnar nýju stjórnvaldsnefndar verða umfangsmeiri en verið hefur. Þar koma bæði til ný verkefni, vegna þess að allir fjölmiðlar heyra nú undir stjórnvaldið auk nýrra fyrirmæla í hljóð- og myndmiðlunartilskipuninni, og frekari verkefni sem leiða af tilmælum frumvarpsins um lögfestingu tillagna hinnar þverpólitísku fjölmiðlanefndar um gagnsæi eignarhalds, flutningsreglur og fleira. Virðulegi forseti. Í því fjölmiðlafrumvarpi sem nú er lagt fram hafa tillögur meiri hluta menntamálanefndar frá því í haust verið felldar inn í frumvarpið. Tillit hefur verið tekið til skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og þingmannanefndarinnar auk þess sem nokkrar breytingar hafa verið gerðar á frumvarpinu, m.a. vegna þeirra athugasemda sem komu fram í opinberri umræðu. Lokabreytingar sem ég ætla ekki að tíunda er að finna í meirihlutaáliti menntamálanefndar, þær eru aðgengilegar öllum. Breytingarnar eru eftirfarandi: 1. Fjölmiðlastofa sem lögð var til í fyrra frumvarpi er orðin að fjölmiðlanefnd sem ætlað er að vera sjálfstæð stjórnsýslunefnd. Með þessu er m.a. verið að koma til móts við þau sjónarmið að draga þurfi úr kostnaði í því árferði sem nú er. Eigi að síður er bent á það sérstaklega, bæði í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og skýrslu þingmannanefndarinnar, að faglegt eftirlit með fjölmiðlum hér á landi sé nauðsynlegt. Umfangi og starfi slíkrar nefndar fylgir ákveðinn kostnaður. Í frumvarpinu er leitast við að gera stjórnsýsluna sjálfstæðari en nú er auk þess sem gert er ráð fyrir að þessi nefnd hafi eftirlit með öllum fjölmiðlum eins og þekkist í þeim ríkjum sem við berum okkur saman við. 2. Nefna má þær breytingar sem gerðar hafa verið á ákvæðinu um bann við hatursáróðri. Verið er að innleiða tiltekið ákvæði hljóð- og myndmiðlunartilskipunarinnar auk þess sem stuðst er við tilmæli Evrópuráðsins um bann við hatursáróðri sem Ísland hefur samþykkt. En breytingin snýr að orðalagi og þar er vitnað til orðalags í 65. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæðis í almennum hegningarlögum. Því hefur orðið „stjórnmálaskoðanir“ verið fellt brott og í stað þess komið orðið „skoðanir“. Ég vil ítreka, af því að þetta var rætt talsvert, að þó að ákvæðið um bann við hatursáróðri sé nýmæli í löggjöf um fjölmiðla á það sér stoð í öðrum lögum og í stjórnarskrá. 3. Gerð hefur verið smávægileg breyting á þeirri málsgrein sem snýr að því að meiri hluti efnis í hljóð- og myndmiðlun skuli vera „íslenskt efni og annað evrópskt efni“ en áður stóð eingöngu „evrópskt“. Ákvæðið er nú orðað á sambærilegan hátt og í gildandi útvarpslögum að teknu tillit til breytts gildissviðs frumvarpsins. 4. Tekin eru af öll tvímæli um að ákvæði um vernd heimildarmanna eigi við um fjölmiðla sem hafa leyfi eða eru skráningarskyldir samkvæmt frumvarpinu. Kveðið er á um vernd heimildarmanna í lögum en ákvæði í fjölmiðlafrumvarpinu tekur til fleiri aðila og veitir meiri vernd. Þykir rétt að tiltaka sérstaklega að slík aukin réttindi eru aðeins nauðsynleg fjölmiðlum vegna þeirrar mikilvægu skyldu sem þeir hafa í lýðræðissamfélögum. Leitast er við að gera þetta ákvæði skýrara. 5. Gildisákvæðinu er breytt. Nýtt ákvæði er sett um lagaskil þar sem gert er ráð fyrir að frumvarpið taki gildi um leið og það er samþykkt. Er það lagt til í ljósi þess að EES-ríki áttu að vera búin að innleiða tilskipun þá sem frumvarpið byggist á fyrir 19. desember 2009. Virðulegi forseti. Ég hef farið yfir meginþætti frumvarpsins. Með því er í meginatriðum fylgt þeirri stefnumótun í fjölmiðlamálum sem nágrannalönd okkar í Evrópu hafa fylgt fram til þessa. Innleidd er tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 65/2007, um breytingu á tilskipun ráðsins, nr. 552/1989, um samræmingu tiltekinna ákvæða í lögum og stjórnsýslufyrirmælum í aðildarríkjunum um sjónvarpsrekstur. Einnig er brugðist við tilmælum Evrópuráðsins um hvernig tryggja beri fjölbreytni á fjölmiðlamarkaði. Ég legg áherslu á að fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki í lýðræðissamfélögum. Þeir miðla fréttum og upplýsingum til almennings svo hann geti myndað sér skoðanir, tekið sjálfstæða afstöðu. Sá munur er því á fjölmiðlum og öðrum fyrirtækjum á markaði að þeir hafa gríðarleg áhrif á viðhorf almennings til manna og málefna og gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki við að koma sem fyllstu upplýsingum á framfæri. Mál það sem ég hef mælt fyrir er á margan máta sérstakt. Aðdragandi þess ber því órækan vitnisburð. Ég held að þetta sé mikilvægt mál sem varðar miklu um það hvernig þeirri umræðu sem er nauðsynleg í sérhverju lýðræðissamfélagi vindur fram. Ég átta mig líka á því að þetta mál leysir svo sannarlega ekki öll vandamál fjölmiðla, hvorki hér á landi né annars staðar, en ég hvet til þess að málið fái ítarlega og gaumgæfilega meðferð í þinginu. Það er trú mín að þetta sé mikilvægur áfangi í því að bæta fjölmiðlaumhverfi á Íslandi. Að þessu mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar Alþingis að 1. umr. lokinni.

Virðulegur forseti. Við ræðum að nýju frumvarp til laga um fjölmiðla. Eins og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra hefur sagt er það að hluta til breytt frá því frumvarpi sem lagt var fram 4. mars sl. en hlaut ekki afgreiðslu á síðasta þingi. Sjálfsagt verður ekki um það deilt að skynsamlegt er að setja samræmda rammalöggjöf um starfsemi fjölmiðla. Markmiðið hlýtur þá að vera að styrkja starfsemi fjölmiðla, efla frjálsa og óháða fjölmiðlun og auðvelda almenningi aðgang að upplýsingum og fjölmiðlum almennt. Ég tek heils hugar undir þau meginmarkmið sem fram koma í markmiðsgreininni, 1. gr., þar sem segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að stuðla að tjáningarfrelsi, rétti til upplýsinga, fjölmiðlalæsi, fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlun sem og að efla vernd neytenda á þeim vettvangi. Markmið laganna er jafnframt að koma á samræmdri löggjöf á vettvangi fjölmiðlunar óháð því miðlunarformi sem er notað.“ Þessu ber að fagna, virðulegur forseti, en það er hins vegar dálítið sérstakt, og var jafnsérstakt í frumvarpi til laga um fjölmiðla sem lagt var fram í mars á árinu 2010, að ekkert er tekið á Ríkisútvarpinu, einum stærsta fjölmiðli landsins. Ekki er tekin afstaða til þess hvernig Ríkisútvarpið eigi að vera sem fjölmiðill. Ekki er tekið tillit til þess sem Samkeppniseftirlitið hefur margsinnis farið fram á, að Ríkisútvarpið, sem er á auglýsingamarkaði, aðgreini í það minnsta í fjárhag sínum í hvað þau gjöld sem skattborgarar greiða til þess fara og í hvað auglýsingatekjur renna. Því hefur ekki verið fylgt eftir. Það er dapurlegt að engin tilraun er gerð til þess, í þessu annars ágæta frumvarpi, að taka Ríkisútvarpið á nokkurn hátt fyrir. Það er, eins og ég segi, enginn aðskilnaður fyrir hendi hjá Ríkisútvarpinu sem kemur í veg fyrir að opinbert fé, skattpeningar, séu nýttir til að niðurgreiða auglýsingastarfsemi en þar eiga fjölmiðlar í samkeppni. Þeir keppa á auglýsingamarkaði og þar nýtur Ríkisútvarpið ákveðinnar sérstöðu sem aðrir fjölmiðlar njóta ekki. Í umræðum um frumvarpið hefur margoft verið talað um að verið sé að uppfylla ýmsar reglugerðir frá Evrópusambandinu og EES. Ég leyfi mér að benda á að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur sérstaklega bent á að undirboð fyrirtækja, sem veita útvarpsþjónustu í almannaþágu, geti ekki samræmst hlutverki þeirra og mundi undir öllum kringumstæðum hafa áhrif á viðskiptakjör á markaði og samkeppni sem færi gegn almannahagsmunum. Ég skora því á hv. menntamálanefnd, hvar ég á sæti sjálf, að skoða ríkisfjölmiðilinn og taka Ríkisútvarpið ohf. inn í frumvarpið. Það er óásættanlegt í mínum huga að vera hér með frumvarp til laga um fjölmiðla án þess að yfir höfuð sé minnst á Ríkisútvarpið. Ekki ætla ég að eyða mörgum orðum í skilgreiningarnar í 2. gr., þær hafa svo sem ekki tekið neinum breytingum frá því sem áður var. Það er verkefni ákveðinna íslenskufræðinga að fara yfir það og reyna að gera þetta þjálla í munni og nýta mörg af þeim gömlu góðu orðum sem við eigum og geta verið ágæt. Ég ætla að taka fyrir örstutt III. kaflann, sem er stjórnsýslan. Fallið hefur verið frá Fjölmiðlastofu svokallaðri og fjölmiðlanefnd sett í staðinn. Ég get samt ekki séð að í III. kafla sé mikil breyting á verksviði fjölmiðlanefndar, hún getur ráðið sér framkvæmdastjóra og aðra starfsmenn til að annast í umboði sínu daglega framkvæmd og stjórnun þeirra verkefna sem nefndinni eru falin samkvæmt lögum þessum. Mér sýnist að ekki sé mikil breyting á þessari stjórnsýslu, Fjölmiðlastofa er fallin út en fjölmiðlanefnd komin í staðinn sem á að ráða til sín starfsfólk á nákvæmlega sama hátt og Fjölmiðlastofa gat áður gert. Ekki er lengur verið að tala um stofnun heldur nefnd sem ræður til sín starfsfólk til að fylgja lögum eftir. Þetta kann að verða ódýrara en enn ein eftirlitsstofnunin og verðum við að sjá hvað verður. Fjölmiðlanefnd hefur yfir að ráða sömu tækjum og tólum og Fjölmiðlastofa hefði annars haft hefði hún verið sett á laggirnar og ákvörðun fjölmiðlanefndar, samkvæmt lögum þessum, verður ekki skotið til annarra stjórnvalda. Það sama átti við um Fjölmiðlastofu. Sá fjölmiðlaþjónustuveitandi, þetta er nýtt orð yfir þann sem á eða rekur fjölmiðil, kalli eitthvað á eftirlit og harkalega ákvörðun fjölmiðlanefndar getur hann ekki sent úrskurð nefndarinnar til neins annars, hann verður að fara með málið fyrir dómstóla. Það segir sig sjálft að þá er fjölmiðillinn dauður. Miðað við það hve hægt gengur í dómskerfinu mun enginn fjölmiðill bíða eftir því, ef hann er sviptur réttindum, að fara með málið fyrir dómstóla og klára það. Þetta er öfgakennt dæmi en það getur engu að síður komið upp. Mig langar líka aðeins að velta upp starfssviði fjölmiðlanefndar og eftirlitshlutverki hennar, það stangast á, að mínu mati. Ég get ekki séð við snöggan yfirlestur á frumvarpinu að því hafi verið breytt. Ég tel að eftirlitshlutverk fjölmiðlanefndar, eins og í fyrra frumvarpinu, skarist á við ákvæði laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Það hlutverk er falið Neytendastofu og þar mun valdsvið fjölmiðlanefndar og Neytendastofu skarast. Við þekkjum það í þessu annars ágæta landi að óskýr valdmörk skapa frekar vandamál en að þau leysi úr þeim svo að ég tel rétt að þessir þættir verði skoðaðir. Þegar talað er um að fjölmiðlanefnd eigi að veita leyfið þarf hún að sækja um tíðni til Póst- og fjarskiptastofnunar og þar geta hlutverk skarast. Ég velti því upp hvort ekki sé skynsamlegra að binda reglur um hljóð- og myndmiðla samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins í lög með breytingu á lögum nr. 81/2003, um fjarskipti, frekar en að setja það í rammalög um fjölmiðla. Þetta mun hv. menntamálanefnd væntanlega fara yfir. Það er margt ágætt í frumvarpinu. Þó að margt sé þess eðlis að ég sé því ekki sammála vil ég þó halda því til haga að margt er gott í því. Eins og áður tel ég að síðasta málsgreinin í 26. gr. og 27. gr., sem er bann við hatursáróðri, skarist. Gæti reynst erfitt að vega og meta hvort er hvað þegar talað er um fjölmiðil sem hefur þann yfirlýsta tilgang að beita sér fyrir tilteknum málstað og þarf ekki að ræða málstað annarra eða ólíkar skoðanir. Það getur verið mjótt á munum þar og þess sem getið er í 27. gr. og hugsanlega erfitt að skilja þar á milli. Í 29. gr., um tal og texta á íslensku, segir, með leyfi forseta: „Fjölmiðlaþjónustuveitendur skulu eftir því sem við á stuðla að almennri menningarþróun og efla íslenska tungu.“ Ég hefði kosið að þarna hefði komið inn það sem bent var á í umræðunni, að þeir setji sér málstefnu. Það verður að segjast eins og er að tilfinning fyrir tungumáli, ég leyfi mér að taka mér í munn orð frú Vigdísar Finnbogadóttur þegar hún sagði: Það er ekki hægt að gúgla innri málkennd. Það er alveg ljóst að margur fjölmiðlamaðurinn þarf með einhverjum hætti að efla sína innri málkennd. Ég tek bara dæmi úr þessu dásamlega tungumáli okkar, sem er ríkara af sagnorðum en flest önnur tungumál, að einkum eru þeir sérkennilegir margir íþróttafréttamennirnir. Segjum að verið sé að tala um aukaspyrnu. Þá eru knattspyrnumenn allt í einu farnir að „framkvæma spyrnuna“ í staðinn fyrir einfaldlega „að spyrna“. Það eru ótal dæmi í þá veru sem eru ekki eðlileg íslenskri tungu og því væri kannski nauðsynlegt að setja inn að menn settu sér málstefnu og færu í saumana á því með hvaða hætti fjölmiðlamenn, margir hverjir, ræða málin og hvernig þeir hægt og bítandi ná að breyta gerð tungumálsins vegna þeirra áhrifa sem fjölmiðlar almennt hafa. Ég fagna 30. gr., virðulegur forseti, um aðgengi sjón- og heyrnarskertra að myndmiðlunarefni, það er þarft. Ég mun af heilum hug taka þátt í vinnslu þessa fjölmiðlafrumvarps og vænti þess að innan hv. menntamálanefndar fari fram málefnaleg umræða og menn verði tilbúnir til að skoða fleiri þætti en hér eru.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér mikilvægt mál sem getur haft og mun vafalítið hafa mikla þýðingu í lýðræðissamfélagi okkar á komandi árum. Hér er um að ræða frumvarp sem, ef það nær fram að ganga, verður fyrsta heildstæða löggjöfin um fjölmiðla á Íslandi. Mikilvægi vandaðrar fjölmiðlunar verður seint ofmetið í lýðræðissamfélögum samtímans. Í samfélagi eins og okkar sem hefur orðið illa fyrir barðinu á efnahagslegum hamförum er hlutverk fjölmiðla enn þýðingarmeira sem vettvangur lýðræðislegrar umræðu, öflugasta tæki almennings til að nálgast upplýsingar um samfélagsleg málefni svo ekki sé minnst á hlut fjölmiðla í sköpun og útbreiðslu íslenskrar menningar. Markmið þessa frumvarps um fjölmiðla eru háleit eins og hæstv. menntamálaráðherra og aðrir ræðumenn hér hafa farið vel yfir, að stuðla að tjáningarfrelsi, tryggja rétt almennings til upplýsinga, fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlun, að efla neytendavernd á fjölmiðlamarkaði o.s.frv. Rannsóknarnefnd Alþingis bendir á í sínu merka verki að fjölmiðlar gegni þríþættu hlutverki í samfélagi okkar þegar kemur að umfjöllun um samfélagsmál: Aðhald gagnvart stjórnvöldum og ráðamönnum, upplýsingaskylda gagnvart almenningi þar sem byggt er á hlutlægum og faglegum upplýsingum, vettvangur borgaranna til að taka þátt í þjóðfélagsumræðu með greinaskrifum, með viðtölum í fjölmiðlum, með innhringingum í þætti ljósvakamiðla, athugasemdum á netmiðlum o.s.frv. Virðulegi forseti. Eignarhald og sjálfstæði ritstjórna eru lykilhugtök sem rannsóknarnefnd Alþingis bendir á í umfjöllun sinni um þátt fjölmiðla í aðdraganda bankahrunsins. Sjálfsritskoðun er þar hættulegust því að hún er í eðli sínu ógagnsæ og almenningur hefur engin tök á að verjast henni. Sjálfsritskoðun fréttamanna á fréttum af málefnum eigenda fjölmiðlafyrirtækjanna sem borga laun þeirra er vandamál sem verður að huga sérstaklega að og vinna gegn með aðgerðum sem tryggja vernd fréttamanna gagnvart íhlutun yfirboðara sinna, eigenda fjölmiðlafyrirtækjanna. Þess vegna er ákvæðið um ritstjórnarlegt sjálfstæði lykilákvæði í frumvarpinu og ég tel að við eigum ef eitthvað er að styrkja það enn frekar með því að kveða skýrar að orði um þá vernd sem fréttamönnum verði tryggð í nýju lagaumhverfi. Það hlýtur t.d. að koma sterklega til álita í meðförum þingsins á frumvarpinu að skoða hvort setja eigi sérstakar reglur er reisa skorður við fyrirvaralausum uppsögnum fréttamanna eins og dæmi eru til um í löggjöf annarra landa. Ég tel líka að ræða þurfi hvort það sé nægjanleg vörn fyrir fréttamenn á einstökum fjölmiðlum að það sé á ábyrgð yfirboðara þeirra að setja reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði fréttamanna, að sönnu í samráði við starfsmenn og eftir atvikum starfsmannafélög þeirra. Til dæmis má velta fyrir sér hvort fagfélög fréttamanna þurfi að hafa meira og skýrara hlutverk í þeirri vinnu til að tryggja ákveðna lágmarksvernd fréttamanna sem ekki sé háð túlkun og mati yfirboðara á hverjum fjölmiðli. Þetta eru atriði sem þarf að skoða sérstaklega og verður gert í meðförum menntamálanefndar á málinu. Virðulegi forseti. Saga fjölmiðla á Íslandi er að mörgu leyti saga pólitískra afskipta allt fram á síðari ár þegar stjórnmálamenn losuðu loks hin formlegu tök á Ríkisútvarpinu en í staðinn ummyndaðist íslenskt samfélag í samfélag undir stjórn fjármálamanna sem réðu lögum og lofum í viðskiptalífinu en í reynd samfélaginu öllu og lögðu sig fram um að eignast fjölmiðla til að efla og verja viðskiptaveldi sín. Fjölmiðlarnir hafa því í ákveðnum skilningi farið úr öskunni í eldinn og því miður eimir enn eftir af þeirri skipan þar sem stjórnmálamenn, reyndar fyrrverandi stjórnmálamenn, og viðskiptajöfrar eru enn fyrirferðarmiklir í stjórn einstakra fjölmiðla á Íslandi. Verkefnið er þó skýrt, að skapa eðlilegt og heilbrigt umhverfi sem gerir fjölmiðlum á Íslandi kleift að rækja lýðræðislegt hlutverk sitt án íhlutunar stjórnmálamanna eða viðskiptavelda. Hugtökin boðvald og aðlöðun eru áberandi í umfjöllun rannsóknarnefndar Alþingis um samskipti fjölmiðla við stjórnmálamenn og viðskiptajöfra. Glíma fjölmiðla við stjórnmálin einkenndist lengi vel af boðvaldi þar sem stjórnmálamenn freistuðu þess að stýra fjölmiðlaumfjöllun sér í hag með boðvaldi að ofan. Fjölmiðlarnir eru í einhverjum skilningi vanir því að fást við þess háttar íhlutun og hafa fyrir margt löngu komið sér upp vörnum sem að stórum hluta hafa haldið nokkuð vel, sérstaklega hin síðari ár. Vandamálið varðandi samskiptin við viðskiptalífið var hins vegar að þau voru miklu lúmskari, meira eins og net sem fjölmiðlamönnum hætti til að flækjast í, því að samhengið var ekki pólitísk íhlutun að ofan heldur oft og tíðum vinsamleg samskipti þar sem óbein hlunnindi, kokteilboð og jafnvel samskipti við gamla kollega af fréttastofunni sem komnir voru á mála sem upplýsingafulltrúar hjá fjármálafyrirtækjum, voru áberandi. Þetta er það sem rannsóknarnefndin kallar aðlöðun, hvernig viðskiptavildin laðaði að sér fjölmiðla og fjölmiðlamenn eins og köngulóin flugur þar til flugan sat föst í netinu og gat sig hvergi hrært. Afleiðingin varð andvaraleysi, skortur á gagnrýninni hugsun og aðhaldi sem hið nýríka fjármálakerfi þurfti svo sárlega á að halda. Nú höfum við í höndunum fjölmiðlafrumvarp og tækifæri til að læra af reynslunni. Og hvað er það í frumvarpinu sem getur nýst okkur til að skapa heilbrigðara og faglegra fjölmiðlaumhverfi? Í því eru mikilvægar tillögur um gagnsæi eignarhalds á fjölmiðlum. Ábyrgðarreglur eru samræmdar til að styrkja réttarstöðu fjölmiðlamanna og skerpt er á ákvæði um vernd heimildarmanna og ákvæði um rétt einstaklinga og aðila til andsvara sem telja sig hafa beðið tjón af fréttaflutningi og sínu máli hallað. Eiga þau ákvæði ekki einungis við um hefðbundna miðla sem við höfum alist upp við eins og prent- og ljósvakamiðla, heldur sömuleiðis nýju miðlana eins og netmiðlana. Vernd barna gegn auglýsingum og ótilhlýðilegum viðskiptaorðsendingum er aukin og svo má áfram telja. Eins og fram hefur komið í máli hæstv. menntamálaráðherra er það nýmæli í þessari útgáfu frumvarpsins að lagt er til að skipuð verði nefnd til að gera tillögur um eignarhald á fjölmiðlum og mögulega takmörkun þess. Nefndin skal skipuð fulltrúum allra þingflokka og fær tíma til 1. maí 2011 til að skila tillögum í frumvarpsformi um viðeigandi takmarkanir á eignarhaldi fjölmiðla. Lagt er til að komið verði á faglegu eftirliti með fjölmiðlum sem sérskipuð stjórnsýslunefnd, fjölmiðlanefnd, hafi með höndum. Þarna er á ferðinni skýrt samræmi við niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um að koma þurfi á slíku eftirliti sem hafi það markmið að tryggja að fjölmiðlar á Íslandi ræki af ábyrgð hlutverk sitt í lýðræðisríki og verndi almannahagsmuni. Einn af þeim lærdómum sem við drögum af skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er mikilvægi þess að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því m.a. að styrkja fagleg og fjárhagsleg skilyrði fjölmiðlunar. Nú verður það að viðurkennast að þröng staða ríkissjóðs setur því vissulega skorður að hrinda í framkvæmd beinum fjárstuðningi við veikburða fjölmiðla t.d. á landsbyggðinni, eins og mætti rökstyðja að full þörf væri fyrir, en það er rétt að nýta tækifærið sem gefst með frumvarpinu til að fara yfir hvernig menn vilja standa að fjárhagslegum stuðningi við fjölmiðla á Íslandi ef menn telja efni vera til þess. Fordæmin eru vissulega til í löndunum í kringum okkur. Miklar og heitar tilfinningar en ekki síður harðir viðskiptahagsmunir tengjast umræðunni um eignarhald á íslenskum fjölmiðlum og gerðu það í þeim stormi sem brast á í tengslum við fjölmiðlafrumvarp ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks á miðjum síðasta áratug. En ég vil lýsa því yfir sem formaður menntamálanefndar að ég geng til verksins með fullkomlega opnum huga að skoða hvort tilefni er til að takmarka eignarhald á fjölmiðlamarkaðnum. Ég tel að það séu skýr rök fyrir því að dreifð eignaraðild sé heppilegt fyrirkomulag á íslenskum fjölmiðlamarkaði og líklegust til að viðhalda trúverðugleika fréttaflutnings íslenskra fjölmiðla gagnvart almenningi. Vitanlega er rétt að vega og meta jafnframt þau rök sem borin hafa verið fram í skýrslum fjölmiðlanefnda á síðasta áratug þess efnis að reglur um eignarhald megi ekki vera svo hamlandi að þær kippi í reynd fótunum undan fjölmiðlum á einkamarkaði. Meðalið má auðvitað ekki drepa sjúklinginn. En ég vil að það komi skýrt fram að ég lít á spurninguna um takmörkun eignarhalds sem réttmæta spurningu út frá almannahagsmunum og að við eigum að reyna með yfirveguðum hætti að leiða það mál til farsælla lykta hér í þinginu á næstu mánuðum og þar með hefja okkur yfir það gjörningaveður sem geisaði í tengslum við fjölmiðlafrumvarpið alræmda fyrir nokkrum árum. Ég vil árétta að lokum að ég tel að hér sé grundvallarmál á ferðinni fyrir íslenskt samfélag og við eigum að líta svo á að með frumvarpinu gefist okkur dýrmætt tækifæri til að leggja grunn að nýju faglegu umhverfi fjölmiðla á Íslandi sem starfi í þágu almennings og hafi til þess bæði rétt til sjálfstæðis gagnvart eigendum sínum, stjórnvöldum og viðskiptalífi en líka skyldur til upplýsingar, gagnsæis og fagmennsku gagnvart umbjóðendum sínum, almenningi.

Virðulegi forseti. Hér er stórmál á ferðinni og kannski ekki furða þótt ekki hafi tekist að afgreiða það á einu þingi. Það er eðlilegt að löggjafarsamkundan þurfi að velta málum af þessu tagi fyrir sér og nauðsynlegt að fjölmiðlalög séu mjög vel ígrunduð í alla staði. Ég ætla ekki að dvelja við einstakar greinar eða fara yfir frumvarpið eins og það er heldur aðeins segja að það sem rak mig til að taka til máls er að mig langar að beina beiðni til menntamálanefndar. Það fyrsta sem mig langar að nefna er það sem kom fram í ræðu hæstv. menntamálaráðherra, að tilurð frumvarpsins og helsta hvata að gerð þess má upphaflega rekja til tilskipunar Evrópusambandsins og ráðsins frá 2007. Það vill nefnilega bregða við að þegar lög eru sett, ég tala nú ekki um svona viðamikil lög eins og þessi, á grundvelli tilskipana frá Evrópusambandinu koma inn í slík lög alls konar ákvæði sem ekki er endilega kveðið á um í tilskipuninni sjálfri. Í tilskipunum eru gerðar lágmarkskröfur en oft er aðildarríkjum, og í okkar tilfelli EES-ríki, heimilt að gera strangari kröfur í ákveðnum efnum. Það getur verið í auglýsingum og raunar hverju sem er. Síðan er enginn greinarmunur gerður á því hvað Evrópusambandið kallar á, hvað tilskipunin kallar á og hvar við göngum kannski lengra. Síðan tala menn um boð og bönn og að Evrópusambandið banni hitt og Evrópusambandið banni þetta eða leyfi ekki eitthvað annað. Mig langar því að fara þess á leit við menntamálanefnd að hún geri í starfi sínu greinarmun á því sem kallað er eftir frá Evrópusambandinu eða í tilskipuninni og þegar við göngum lengra. Mér þætti vænt um að sjá fylgiskjal með nefndaráliti þar sem þetta væri sett upp. Ég held að það væri mjög fróðlegt. Ég minnist þess, fyrir nokkuð mörgum árum síðan að vísu, að ég hlustaði á ræðu viðskiptaráðherra Breta sem þá var Michael Heseltine. Hann hafði látið fara í gegnum nokkur lög sem sett voru á grundvelli tilskipana í Bretlandi. Hann sagði að 65% af þeim reglum og lögum sem urðu til á grundvelli tilskipananna væru heimatilbúin og hefðu lítið eða ekkert með tilskipunina að gera. Þess vegna langar mig að fara fram á að menntamálanefnd taki saman svona lista og hann fylgi nefndaráliti. Mig langar líka, virðulegi forseti, fyrst ég er komin hér, að tala aðeins um 8. gr. um skipan fjölmiðlanefndar. Þar stendur: „Nefndarmenn og varamenn þeirra skulu hafa sérþekkingu á fjölmiðlamálum og/eða menntun sem nýtist á þessu sviði.“ Við erum vissulega brennd af því hér á landi að misfarið er með vald til að skipa í embætti og einnig í nefndir. Stundum skiljum við ekki - og það er svo sem ekkert endilega horfið - hvernig fólk er skipað í nefndir eða embætti. Á hinn bóginn tel ég ekki að lærdómurinn af því sé sá að við þurfum að binda alla hluti í lög. Ég velti fyrir mér: Hvað þýðir að hafa sérþekkingu á fjölmiðlamálum? Er það að hafa verið blaðamaður, er það að hafa unnið á auglýsingastofu? Hvað er það? Til er á íslensku mjög gott orðatiltæki, við segjum stundum að eitthvað sé gert að bestu manna yfirsýn. Það er til alls konar fólk sem hefur þekkingu á hlutum, er víðsýnt og hefur, þótt það sé ekki með próf eða hefur ekki unnið í ákveðinni grein, vit á alls konar hlutum. Þess vegna finnst mér ekki gott að binda í lagagreinar að fólk skuli hafa sérþekkingu eða próf upp á vasann í ákveðnum greinum. Ég er þó ekki að mæla með því að fólk sé tekið tvist og bast og menn ráði vini sína og vandamenn í störf. Ég er alls ekki að tala um það heldur að það á ekki að þurfa að binda alltaf í lög að við eigum að haga okkur eins og fólk. Síðan vil ég taka undir það sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir nefndi áðan, ég sakna þess líka að hér sé sett frumvarp til laga um fjölmiðla en ekkert talað um Ríkisútvarpið. Ég tel nauðsyn á því að fara yfir hvernig starfsemi Ríkisútvarpsins er komið fyrir og þá á ég ekki eingöngu við auglýsingar og annað heldur tel ég að nauðsynlegt sé að fara yfir það mál, hvort sem það yrði tekið inn í þetta frumvarp eða eitthvað annað. Ég vil að lokum líka taka undir orð hennar um að það væri gott að gera ástkæra ylhýra málinu greiða og fara í gegnum heitin á skilgreiningum í frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að nota tækifærið og þakka fyrir umræðuna um frumvarpið. Mig langar að gera örfáar athugasemdir. Sú fyrsta snýr að Ríkisútvarpinu. Mér finnst í sjálfu sér eðlilegt að sérlögin um Ríkisútvarpið verði skoðuð í kjölfar þessarar lagasetningar. Ég lít svo á að með þessu frumvarpi sé lagður til heildarramminn um fjölmiðlaumhverfið. Undir þau lög mun Ríkisútvarpið falla. Mér finnst eðlilegt að sérlögin um Ríkisútvarpið verði skoðuð í kjölfarið. Ég lít líka svo á að mikilvægt sé að gera þetta í ákveðnum áföngum. Það hefur verið mín sýn. Mér hefur fundist mikilvægt að hinum almenna ramma væri náð fram fyrst og síðan yrði almannafjölmiðillinn í eigu íslensks almennings tekinn til sérstakrar skoðunar. Hvað varðar þær athugasemdir sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir kom fram með um tengingu og hvort eðlilegra væri að flétta lög um fjölmiðla meira saman við lög um fjarskipti, þá var það rætt talsvert og skoðað í aðdraganda frumvarpssmíðarinnar. Horfið var frá slíkum hugmyndum í ljósi þess að fjölmiðlar hafa þetta sérstaka valdsvið sem hv. þingmenn hafa margir hverjir nefnt í dag, og við köllum stundum fjórða valdið. Það felst m.a. í gríðarlega mikilvægu aðhaldshlutverki. Ekki er færi á að fella það undir lög um fjarskipti sem eðli máls samkvæmt snúast fremur um tæknilegar hliðar málsins. Það er ástæðan fyrir því að gerð eru sérstök lög um fjölmiðla en ekki farið í að fella þetta inn í lög um fjarskipti. Við tökum þó sérstaklega fram í greinargerð að við sjáum þarna ýmsa samlegð og hugsanlegt er að fjölmiðlanefnd geti nýtt sér ýmsa aðstöðu þar, til að mynda hjá Póst- og fjarskiptastofnun. Ég lít á þetta sem ákveðið faglegt markmið sem mér finnst mikilvægt að við reynum að ná fram með lagasetningu sem þessari. Hvað varðar valdsvið fjölmiðlanefndar þykist ég vita að það verði að sjálfsögðu rætt í nefndinni en ég hef að sjálfsögðu gert nefndinni þegar grein fyrir fyrirhuguðum breytingum úr stofu í nefnd. Ég leit svo á að þar væri fyrst og fremst verið að koma til móts við þau rök sem höfðu heyrst að ný stofnun á erfiðum tímum væri kannski ekki viðeigandi, sérstaklega í ljósi þess að stofnanir hafa tilhneigingu til að stækka. Þá tilhneigingu er kannski erfiðara að heimfæra upp á stjórnsýslunefndir, jafnvel þó að þær hafi ákveðið umfang, starfsmannahald, og markmiðin sem á að ná séu óbreytt sem og eftirlitshlutverkið sem nefndin á að hafa. Ég get tekið undir hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur að stundum er óþarfi að festa í lög að fólk hagi sér eins og menn, eins og ég held að hv. þingmaður hafi sagt. Hér leitumst við auðvitað við að sýna fram á að nefndin sem stjórnsýslunefnd sé sjálfstæð með því að setja ákveðnar kröfur um hæfi nefndarmanna. Það getur verið hins vegar að þarna sé of langt gengið og ég legg það í hendur hv. menntamálanefndar að skoða það. Þarna erum við fyrst og fremst að reyna að tryggja ákveðinn faglegan grundvöll undir starf nefndarinnar en höfum þetta þó opið að því leyti að reynsla getur auðvitað verið ansi víðfeðmt hugtak í lagatexta og kannski ekki skilgreint neitt sérstaklega. Mig langar að taka undir það sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir nefndi um tilskipunina, ég held að ágætt væri að skoða hvað felst í henni og hverju er bætt við. Það er vissulega rétt að frumvarpið er umtalsvert víðtækara en sjálf hljóð- og myndmiðlunartilskipunin. Menn hafa farið ýmsar leiðir í að benda á hver sé að banna og boða, hvort það sé menntamálaráðherra eða Evrópusambandið sem ætli sér að fara í þann leik. En ég held að þetta væri mjög gott og er eitt af því sem ætti að vera tiltölulega auðvelt að veita hv. menntamálanefnd upplýsingar um í vinnu hennar með málið. Að lokum langar mig sérstaklega að koma því á framfæri að ég er hjartanlega sammála því sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir ræddi, um nauðsyn þess að fjölmiðlar setji sér málstefnu. Inn í frumvarpið er komin grein þar sem segir: „Fjölmiðlar sem miðla hljóði og texta á íslensku skulu í því skyni marka sér málstefnu.“ Ég held satt að segja að ekki sé vanþörf á. Þetta er auðvitað í samræmi við þingsályktunina sem við samþykktum um íslenska málstefnu og ég held að það sé ekki vanþörf á að fjölmiðlar, eins og ýmsar aðrar stofnanir í samfélaginu, marki sér málstefnu. Ég veit reyndar og vonast til að við höfum tækifæri til að ræða þau mál betur síðar í vetur þegar ég mun leggja fram frumvarp til laga um stöðu íslenskrar tungu og táknmáls. Að öðru leyti þakka ég fyrir umræðuna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um úrvinnslugjald. Lög þessi hafa tekið nokkrum breytingum frá því að þau voru sett árið 2002 en gert var ráð fyrir í upphafi að upphæð gjalda samkvæmt lögunum mundi breytast reglulega. Þær breytingar sem frumvarpið mælir fyrir um varða hækkun á fjárhæð úrvinnslugjalds á olíumálningu, blýsýrurafgeymum, pappa- og pappírsumbúðum, plastumbúðum og heyrúlluplasti, ísócyanötum, leysiefnum, halógeneruðum efnasamböndum, olíuvörum, framköllunarefnum og hjólbörðum. Hækkun þessara gjalda er lögð til til að minnka sjóðshalla sem átt hefur sér stað í framangreindum flokkum. Frumvarpið byggist á tillögum stjórnar Úrvinnslusjóðs í samræmi við lög. Tekjur sjóðsins af úrvinnslugjaldi ráðast af innflutningi og innlendri framleiðslu af vörum sem falla undir lögin og upphæð gjaldsins í hverjum vöruflokki. Vegna mikils samdráttar í verslun og viðskiptum er erfitt að áætla tekjur sjóðsins til langs tíma. Unnið er út frá þeim forsendum að álagt magn árið 2011 verði heldur meira en árið 2010. Kostnaður af rekstri Úrvinnslusjóðs, annar en skrifstofukostnaður, ræðst af magni úrgangs sem er safnað og ráðstafað af þjónustuaðilum annars vegar og upphæð þjónustugjalds sem greitt er til þeirra þegar staðfesting á ráðstöfun liggur fyrir hins vegar. Greitt er fyrir flutning og ráðstöfun. Í áætlun Úrvinnslusjóðs er safnað magn áætlað út frá þróun í söfnuðu magni undanfarinna ára. Við mat á ráðstöfuðu magni er auk þess stuðst við þróun skilahlutfalls síðustu ára. Meiri óvissa er í þessari spá en áður vegna mikilla sveiflna í innflutningi og framleiðslu vegna hinna sérstöku aðstæðna sem ríkja nú í íslensku þjóðfélagi. Nokkur tími líður frá því að vara er sett á markað þar til úrgangur af hennar völdum fellur til. Þessi tími er frá einhverjum mánuðum upp í mörg ár og fer eftir vörum. Óvissa í mati á úrgangi af þessum völdum er meiri þegar hagsveiflur eru miklar. Stærsti kostnaðarliður Úrvinnslusjóðs er greiðsla til þjónustuaðila, greiðsla skilagjalds í tilfelli ökutækja, fyrir ráðstöfun, þ.e. endurnýting, endurvinnsla og förgun. Almennt er miðað við að þessi kostnaður, þ.e. magntengd greiðsla til þjónustuaðila, hækki um allt að 5% milli 2010 og 2011. Í öllum vöruflokkum nema smurolíu og ökutækjum er hækkun á þessum greiðslum ákveðin hverju sinni af stjórn sjóðsins. Samningur er við olíufélögin um söfnun smurolíuúrgangs og eru greiðslur þar vísitölubundnar. Upphæð skilagjalds á ökutæki er bundin í lögunum. Tillögur um breytingar á úrvinnslugjaldi miða við langtímamarkmið um að eigið fé í hverjum vöruflokki taki mið af ársveltu í viðkomandi flokki. Eigið fé er ætlað á móti framtíðarskuldbindingum sem koma til vegna þess að kostnaður við endurvinnslu fellur oft ekki á sjóðinn fyrr en nokkrum árum eftir álagningu úrvinnslugjalds. Miðað er við að ná viðeigandi sjóðsstöðu vöruflokka á næstu þremur til fimm árum og að sjóðir verði að jafnaði ekki lægri en 30% af árskostnaði við vöruflokkinn. Í 1. og 2. gr. eru lagðar til breytingar á úrvinnslugjaldi á pappa- og pappírsumbúðir og plastumbúðir sem og heyrúlluplast. Innflutningur og innlend framleiðsla á þessum vörum hefur dregist saman síðustu tvö ár en með söfnun pappaumbúða til endurvinnslu virðist hlutfallslega vera að aukast. Ákvæði í löggjöf um meðhöndlun úrgangs mæla fyrir um endurvinnsluhlutfall sem ná á fyrir árslok 2011. Áætlun sjóðsins gerir ráð fyrir að þau markmið náist. Í lok árs 2008 féll verð á endurvinnslumörkuðum verulega. Til að halda söfnun gangandi hækkaði sjóðurinn greiðslur til þjónustuaðila tímabundið. Fylgst er náið með þróun á verði fyrir úrgangspappa og pappír á endurvinnslumarkaði erlendis sem hefur verið að braggast auk þess sem íslenska krónan hefur verið tiltölulega stöðug gagnvart evru á árinu 2010. Þetta hefur gefið svigrúm til að lækka greiðslu til þjónustuaðila. Þó að ekki hefði komið til þessarar tímabundnu hækkunar á greiðslum til þjónustuaðila hefði þurft að hækka úrvinnslugjald m.a. vegna hækkandi skilahlutfalls. Gerð er tillaga um hækkun úrvinnslugjalds á pappa og pappírsumbúðir úr 12 kr./kg í 15 kr./kg og á plastumbúðir úr 5 kr./kg í 12 kr./kg. Hér inni er úrvinnslugjald á heyrúlluplast en í ársbyrjun 2008 var heyrúlluplast og plastumbúðir sameinaðar í einn vöruflokk. Við þetta lækkaði gjald á heyrúlluplast úr 25 kr./kg í 3 kr./kg. Tilkostnaður við innsöfnun á plastumbúðaúrgangi er tiltölulega meiri en vegna pappaumbúða, sérstaklega innsöfnun á heyrúlluplasti þar sem mjög góður árangur hefur náðst. Í 3. gr. er lögð til hækkun á úrvinnslugjaldi á olíuvörur aðrar en brennsluolíu. Álagt gjald á olíuvörur hefur verið óbreytt í tæp fjögur ár. Allur tilkostnaður við meðhöndlun úrgangsolíu hefur aukist verulega. Gerð er tillaga um hækkun úrvinnslugjalds úr 13 kr./kg í 30 kr./kg. Í 4. gr. er lögð er til hækkun úrvinnslugjalds á tiltekin leysiefni úr 7 kr./kg í 15 kr./kg. Innflutningur á þeim efnum hefur verið sveiflukenndur á liðnum árum og heldur farið minnkandi. Vöruflokkurinn halógeneruð efni hefur verið rekinn með neikvæða sjóðsstöðu í nokkurn tíma og erfitt hefur reynst að rétta sjóðinn af. Stórir farmar af uppsöfnuðum úrgangi hafa borist m.a. vegna fyrirtækja sem hafa hætt starfsemi. Reksturinn stefnir í að verða neikvæður á þessu ári og því er í 5. gr. lögð til hækkun úrvinnslugjalds úr 160 kr./kg í 220 kr./kg. Í 6. gr. er lögð til hækkun á ísócyanöt úr 2,50 kr./kg í 5 kr./kg. Um er að ræða lítinn vöruflokk þar sem lítið þarf út af að bregða til að reksturinn verði neikvæður. Í 7. gr. er gerð tillaga um hækkun úrvinnslugjalds á olíumálningu úr 30 kr./kg í 35 kr./kg, en rekstur vöruflokksins hefur verið erfiður undanfarin ár. Úrvinnslusjóður hefur átt í samstarfi við framleiðendur, innflytjendur og þjónustuaðila um leiðir til að ná niður kostnaði við meðhöndlun og förgun á þessum efnum. Meðalkostnaður hefur lækkað nánast stöðugt frá árinu 2003 þegar hann var um 144 kr./kg en hann er um 136 kr./kg núna. Álagt magn blýsýrurafgeyma hefur minnkað verulega síðustu tvö ár en ekki hefur dregið úr söfnun rafgeymaúrgangs að sama skapi og hefur því skilahlutfallið hækkað á milli ára. Óljóst er hver þróunin verður á næstu árum, en innflutningur bíla hefur dregist verulega saman og stefnir í að svo verði áfram. Því er í 8. gr. lögð er til 40% hækkun á úrvinnslugjaldi til að mæta auknum mismun á milli útgjalda sjóðsins og minnkandi tekna. Undanfarin ár hefur taprekstur verið nokkur á rekstri sjóðs framköllunarefna og erfitt hefur reynst að fá úrvinnslugjald til að standa undir rekstri þess vöruflokks. Skýringin er sú að notkun á þessum efnum fer stöðugt minnkandi vegna stafrænnar tækni við ljósmyndun. Til að bæta upp sjóðstap er í 9. gr. frumvarpsins lögð til 17% hækkun á grunngjaldi. Í 10. gr. er lögð til veruleg hækkun úrvinnslugjalds á hjólbarða eða 167% hækkun. Í ársbyrjun árið 2003 þegar fyrst var ákveðið að leggja úrvinnslugjald á hjólbarða var gjaldið ákveðið 36 kr./kg. Þá höfðu að meðaltali verið flutt inn á milli 5.000 og 6.000 tonn á hjólbörðum fimm árin þar á undan. Hjólbarðar koma bæði stakir og undir bílum og tækjum til landsins. Árið 2003 voru flutt inn um 5.000 tonn og tekið á móti um 1.615 tonnum til förgunar. Árið 2004 var innflutningur hjólbarða 6.300 tonn og móttekin til meðhöndlunar 4.000 tonn. Innflutningur á hjólbörðum jókst síðan stig af stigi og fór mest í um 9.000 tonn árið 2007 og móttekið magn til endurnýtingar, þar sem bann við urðun hjólbarða tók gildi 2006, var 6.500 tonn. Við þetta varð mikil sjóðsmyndun í vöruflokknum og var gjald á hjólbarða lækkað í 30 kr./kg í ársbyrjun 2005 og aftur í 20 kr./kg 2006 og enn á ný í 15 kr./kg í mars 2007 en við það gekk verulega á hjólbarðasjóðinn. Nú hefur innflutningur hins vegar minnkað mikið eða í 2.600 tonn árið 2009 og móttekið magn til endurnýtingar var 4.600 tonn. Þetta hefur haft verulega neikvæð áhrif á afkomu sjóðsins og því er ofangreind hækkun lögð til á úrvinnslugjaldi í 40 kr./kg eða rúmlega 10% hærra en það var árið 2003. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfisnefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðhöndlun úrgangs. Í frumvarpinu sem ég mæli hér fyrir eru lagðar til breytingar á lögum um meðhöndlun úrgangs og samhliða nauðsynlegar breytingar á lögum um úrvinnslugjald og lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Með frumvarpinu er lagt til að innleidd verði tilskipun um meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði og tilskipun um rafhlöður og rafgeyma með hliðsjón af nýrri tilskipun um úrgang sem verður hluti af EES-samningnum. Meginefni frumvarpsins varðar drykkjarvöruumbúðir, rafhlöður og rafgeyma og úrgang frá námuiðnaði og breytingar til einföldunar á framkvæmd mála varðandi raf- og rafeindatæki. Í frumvarpinu eru m.a. lögð til þau nýmæli að útgáfa starfsleyfa fyrir alla meðhöndlun úrgangs aðra en förgun úrgangs og meðhöndlun spilliefna verði í höndum heilbrigðisnefnda. Þessi ákvæði eiga að einfalda framkvæmd og skýra verkaskiptingu milli heilbrigðisnefnda og Umhverfisstofnunar. Við samningu frumvarpsins var höfð til hliðsjónar ný úrgangstilskipun, tilskipun 2008/98/EB, um úrgang. Þessi tilskipun verður hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Unnið verður að innleiðingu úrgangstilskipunarinnar hér á landi á næsta ári en að ósk Sambands íslenskra sveitarfélaga var ákveðið að frumvarpið tæki til ákvæða tilskipunarinnar er varða úrgangsáætlanir til að gera lagaákvæði er lúta að slíkum áætlunum skýrari og einfalda framkvæmd þeirra. Stærsti efnisþáttur frumvarpsins lýtur að upptöku skilakerfis með framleiðendaábyrgð fyrir einnota drykkjarvöruumbúðir sem leysi af hólmi núverandi fyrirkomulag. Í frumvarpinu er í 6. gr. fjallað um drykkjarvöruumbúðir og meðhöndlun þeirra en lög um ráðstafanir gegn umhverfismengun af völdum einnota umbúða fyrir drykkjarvörur falla úr gildi 1. janúar 2011, sbr. lög nr. 135/2009. Frá árinu 1989 hefur verið sérstakur farvegur fyrir meðhöndlun einnota drykkjarvöruumbúða þegar sett voru sérstök lög utan um málaflokkinn Um nokkurt skeið hefur verið fyrirhugað að færa framkvæmd vegna drykkjarvöruumbúða í þá átt sem önnur úrgangsmeðhöndlun er í dag, þ.e. til aukinnar framleiðendaábyrgðar, og setja drykkjarvöruumbúðir í svipað kerfi og það kerfi sem raf- og rafeindatæki eru í. Í því ljósi er gert ráð fyrir að rekstur Endurvinnslunnar hf. breytist. Vegna þessa er í frumvarpinu lagt til að sett verði framleiðendaábyrgð á drykkjarvöruumbúðir í stað núverandi skilagjalds og umsýsluþóknunar. Þannig verði framleiðendum og innflytjendum gert kleift að starfrækja skilakerfi á eigin ábyrgð sem uppfylli sett markmið samkvæmt lögum um meðhöndlun úrgangs. Lagt er til að framleiðandi og innflytjandi drykkjarvöruumbúða beri ábyrgð á þeim drykkjarvöruumbúðum sem framleiddar eru hér á landi eða fluttar inn og eru settar á markað og seldar hér á landi. Í þessari ábyrgð felst að þeir skuli fjármagna og tryggja meðhöndlun drykkjarvöruumbúðaúrgangs. Framleiðendur og innflytjendur drykkjarvöruumbúða skulu uppfylla skyldur sínar með rekstri eigin skilakerfis fyrir drykkjarvöruumbúðir eða með aðild að sameiginlegu kerfi fleiri framleiðenda og innflytjenda. Lagt er til að ráðherra verði heimilt í reglugerð að kveða á um að framleiðendur og innflytjendur drykkjarvöruumbúða starfi allir saman í einu skilakerfi. Þetta ákvæði á sér fyrirmynd í dönsku umhverfislöggjöfinni. Slíkt leyfi til aðeins eins skilakerfis yrði að hámarki veitt til sex ára í senn en gerð er tillaga um það í frumvarpinu að hvert og eitt skilakerfi fyrir drykkjarvöruumbúðir skuli sjá til þess að koma á söfnun og móttöku á drykkjarvöruumbúðum um land allt. Gert er ráð fyrir í frumvarpinu að áfram verði greitt skilagjald þegar drykkjarvöruumbúðum er skilað, að lágmarki 14 kr. á hverja umbúðareiningu. Skilakerfið getur haft þessa upphæð hærri ef það kýs svo eða þörf krefur. Mikilvægt er talið að halda í skilagjaldið þar sem það er hvatning til að skila notuðum drykkjarvöruumbúðum. Með frumvarpinu er einnig lagt til að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2006/66/EB, um rafhlöður og rafgeyma og notaðar rafhlöður og rafgeyma. Samkvæmt tilskipuninni skulu aðildarríki hvetja til flokkunar og söfnunar á notuðum rafhlöðum og rafgeymum. Dreifingaraðilum færanlegra rafhlaða og rafgeyma skal gert að taka við notuðum rafhlöðum og rafgeymum um leið og ný rafhlaða eða rafgeymir er afhentur nema önnur söfnunarkerfi séu til staðar sem nái markmiðum tilskipunarinnar. Gerð er tillaga um það í frumvarpinu að nýta þessa heimild þannig að þeim sem selja og dreifa rafhlöðum og rafgeymum beri að taka við notuðum rafhlöðum og rafgeymum á sölu- eða dreifingarstað gjaldfrjálst og tryggja viðeigandi ráðstöfun. Í frumvarpinu er lagt til að núverandi kerfi hér á landi verði viðhaldið og að rafhlöður og rafgeymar beri áfram úrvinnslugjald og verði safnað á sama hátt og verið hefur. Í 8. gr. frumvarpsins eru ákvæði sem varða úrgang frá námum og jarðefnavinnslu og sett til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2006/21/EB, um meðhöndlun úrgangs frá námuiðnaði. Í frumvarpinu eru settar fram reglur um meðhöndlun úrgangs frá jarðefnavinnslu, við meðferð og geymslu á steinum og steinefnum og frá námuvinnslu og um þær námur þar sem spilliefni eru notuð eða falla til við námuvinnsluna og úrgangurinn er meðhöndlaður á staðnum. Námuúrgangsstaðir þurfa starfsleyfi og er í frumvarpinu gerð tillaga um að það falli að hinu hefðbundna kerfi um starfsleyfi fyrir mengandi starfsemi. Í frumvarpinu er gerð tillaga um að krefjast skuli fjárhagslegrar tryggingar af framkvæmdaraðilum og er það í sama ferli og almennt gildir um urðunarstaði. Hafa skal eftirlit með starfsleyfisskyldum úrgangsstöðum fyrir námuúrgang og halda skal skrá yfir námuúrgangsstaði sem hefur verið lokað. Námuúrgangsstaðir sem þurfa starfsleyfi og eru starfandi 1. maí 2008 skulu uppfylla skilyrði tilskipunarinnar fyrir 1. maí 2012. Hins vegar er rétt að benda á að sennilega munu engir staðir hér á landi falla undir þessi ákvæði. Ábyrgð framleiðenda og innflytjenda á raf- og rafeindatækjum og úrvinnslu þess úrgangs sem af þeim hlýst tók gildi 1. janúar 2009 með lögum nr. 73/2008, um breytingu á lögum nr. 55/2003, um meðhöndlun úrgangs. Frá þeim tíma sem liðinn er hefur komið í ljós að nokkur ákvæði laganna má einfalda til að bæta framkvæmd mála er varða framleiðendaábyrgð á raf- og rafeindatækjum en með þessu frumvarpi er ætlunin að bæta úr ágöllum á framkvæmdinni og stuðla að því að hún gangi betur. Breytingarnar felast einkum í því að skýra framkvæmdina og gera hana einfaldari. Þá er lagt til að Úrvinnslusjóður fari með hlutverk stýrinefndar raf- og raftækjaúrgangs til að gera starf stýrinefndar markvissara og hagkvæmara og er gert ráð fyrir að bætt verði við stjórn Úrvinnslusjóðs fulltrúa Félags atvinnurekenda þar sem innan vébanda þess eru innflytjendur raf- og rafeindatækja sem ekki eiga aðild að stjórn Úrvinnslusjóðs í dag. Stýrinefndinni er ætlað það hlutverk að hafa umsjón með starfsemi skilakerfa, þ.e. að þau uppfylli skyldur sínar, tryggja að þau virki og að safna saman upplýsingum frá þeim. Lögð er til í frumvarpinu gjaldtökuheimild fyrir Umhverfisstofnun annars vegar og Úrvinnslusjóð hins vegar fyrir veitta þjónustu, eftirlit og verkefni stofnananna vegna raf- og rafeindatækjaúrgangs. Upphæð gjalda skal taka mið af kostnaði við veitta þjónustu og verkefni sem Umhverfisstofnun og Úrvinnslusjóði ber að sinna varðandi raf- og rafeindatæki. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfisnefndar að lokinni 1. umr.