Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt fleiri þm. að flytja hér þáltill. á þskj. 348 um rannsókn á heppilegum stað fyrir áburðarverksmiðju. Eins og till. segir, er ætlazt til, að ríkisstj. skipi þriggja manna nefnd til þess að rannsaka, hvar æskilegast sé, að fyrirhuguð áburðarverksmiðja verði reist, sérstaklega með tilliti til þess, að áburðurinn verði sem ódýrastur þeim, sem aðallega koma til með að nota hann. Í sambandi við þessa rannsókn skuli svo gaumgæfilega rannsaka aðstöðuna til þess að byggja verksmiðjuna í Þorlákshöfn. - Það hefur mikið verið rætt um hina fyrirhuguðu áburðarverksmiðju, en þar hefur ekki bólað á neinu ákvæði um það, hvar hún skuli reist. Þetta er eðlilegt, þar sem vitað er, að rannsókn hefur ekki verið hafin um það, hvar sé heppilegasti staðurinn fyrir þessa væntanlegu verksmiðju. Ég geri þess vegna ekki ráð fyrir, að þm. væru tilbúnir að greiða atkvæði um það, hvar áburðarverksmiðjunni skuli valinn staður. Við, sem flytjum þessa till., álítum af leikmannsviti okkar, að Þorlákshöfn væri sérstaklega heppilegur staður fyrir verksmiðjuna. Hins vegar viljum við, þrátt fyrir það að við höfum þetta álit á þessum stað, að fram fari gaumgæfileg rannsókn sérfróðra manna til þess að staðfesta eða hrinda þessu áliti okkar flm. Þm. eru ókunnugir á þessum stað, og get ég því búizt við, að þeir muni ekki vilja slá neinu föstu um þetta. En ég get líka búizt við, að þeir vilji ekki að órannsökuðu máli segja nei við því, að þarna yrði verksmiðjan reist, og það er þess vegna, að við flm. teljum víst, að Alþ. muni fallast á þessa till. Við flm. leggjum ekki aðeins áherzlu á, að sá staður, sem við nefndum í till., verði rannsakaður af nefndinni, heldur og allir aðrir staðir, sem til greina koma, og dómur á þá lagður. Ég sé, að fram hafa komið tvær brtt. við till. okkar, önnur á þskj. 366, frá hv. þm. Borgf. um, að Akranes verði sérstaklega athugað, og hin á þskj. 388, frá hv. þm. Ak. og fleiri, þar sem sérstaklega er farið fram á, að möguleikarnir á að staðsetja verksmiðjuna á Akureyri verði athugaðir. Það er vitanlegt, að nefndin mun ekki loka augunum fyrir neinum stöðum, sem til greina geta komið, enda er það höfuðnauðsyn, að réttur staður sé valinn. Sumir munu ef til vill segja, að óþarfi sé að kjósa sérstaka nefnd til þessarar athugunar, það sé hlutverk hinnar væntanlegu verksmiðjustjórnar, en ég segi það, að hér er um svo mikilsvert atriði að ræða, þegar reisa á fyrirtæki, sem er áætlað, að kosti 40–50 millj. kr. og á að framleiða áburð, sem sé meiri en nógur handa landsmönnum, þá er mikið í húfi, að vel takist um að velja þessu fyrirtæki stað, og kostnaðurinn við nefndarskipun í því skyni er lítilræði hjá kostnaðinum við þetta stóra fyrirtæki. Ég býst enn fremur við, að hin væntanlega verksmiðjustjórn hafi í æðimörg horn að líta fyrst í stað við að byggja þetta fyrirtæki upp af grunni, þó að hún hafi sér til aðstoðar nefnd sérfróðra manna, sem sérstaklega athugi þá hlið málsins, sem till. okkar fjallar um. Vissulega getur svo verksmiðjustjórnin, eftir því, sem henni vinnst tími til, athugað staðarvalið og kynnt sér, hvaða staðir eru heppilegastir, enda er til þess ætlazt, að nefndin, sem við fim. viljum, að skipuð sé, leggi niðurstöður sínar fyrir verksmiðjustjórn, áður en ákvörðun um staðarvalið er tekin. Það er vissulega þannig, að betur sjá augu en auga, og hér er um svo þýðingarmikið mál að ræða, að ekki má horfa í kostnaðinn við að skipa nefnd sérfróðra manna til þess að athuga það. Það er svo ekkert aðalatriði, í hvaða landsfjórðungi eða sýslu verksmiðjan verður, heldur hitt, að finna þann stað, sem að sem flestu leyti er heppilegastur fyrir þann atvinnurekstur, sem hér á að setja upp. Ég ætla svo ekki að fara um þetta fleiri orðum að sinni, en vænti þess, að till. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Enda þótt ég hafi flutt brtt. við þessa þáltill., þá felur það ekki það í sér, að ég mundi hafa átt frumkvæði að flutningi slíkrar þáltill., því að, að sjálfsögðu er það eitt af hlutverkum hinnar væntanlegu verksmiðjustjórnar að ákveða verksmiðjunni stað, og er þeirri væntanlegu verksmiðjustjórn enginn stakkur skorinn um að leita upplýsinga og tillagna um það efni, enda geri ég ráð fyrir, að frá þeim stöðum, sem sérstaklega vilja fá verksmiðjuna til sín, muni verksmiðjustjórninni berast upplýsingar um aðstöðuna á þeim stöðum, svo að jafnan mundu fyrir verksmiðjustjórninni liggja yfirgripsmiklar og víðtækar upplýsingar um aðstöðuna til verksmiðjurekstrar á hverjum stað og flutningamöguleika frá þeim stöðum út um hinar dreifðu byggðir landsins. En af því að þessi till. er fram komin, þótti mér rétt að benda á þann stað, sem um getur í minni brtt , því að ég tel hann hafa mikla yfirburði yfir þann stað, sem sérstaklega er bent á í þáltill., og skal ég færa nokkur rök fyrir því. Það, sem sérstaklega þarf að hafa í huga, er slík verksmiðja er reist, er það, að staðsetja hana þar, sem ódýrast er að framleiða áburðinn, og verður þá að miða við, að flutningskostnaður frá staðnum til notenda áburðarins verði sem minnstur, því að flutningskostnaðurinn er mjög verulegur hluti hins endanlega kostnaðarverðs. Augljóst er, að þegar undan er tekið Suðurlandsundirlendið og Vestur-Skaftafellssýsla, þá verður Akranes heppilegri staður en Þorlákshöfn hvað þessa hlið snertir. Það er alllangt í land með það, að hafnargerð í Þorlákshöfn sé komin það áleiðis, að þaðan sé hægt að flytja áburðinn á hvaða tíma árs sem er, svo að flutningar þaðan yrðu fyrst um sinn að miðast við vissa árshluta, og yrðu þeir þá aðallega á landi, og til Vesturlands, Norðurlands og Austurlands yrðu þeir þá allmiklu dýrari heldur en ef verksmiðjan væri á Akranesi. Nú er hafnargerð svo langt komin á Akranesi, að hvaða skip sem eru geta komið þar á hvaða tíma sem vera skal, svo að allan ársins hring er hægt að afgreiða vörur þaðan. Augljóst er, að þau atriði, sem ég nú hef drepið á, skipta miklu um áburðarverðið. - Nú, um raforkuna, sem til þessara framkvæmda þarf, þá má það vera, að hún sé hvergi nægilega mikil eins og stendur. Það er vitað, að á svæði Sogsvirkjunarinnar er ekkert rafmagn aflögu, því að sú raforka, sem nú er framleidd, er hvergi nærri fullnægjandi. Á Akranesi er aftur á móti nokkurt afgangsrafmagn, en þó vissulega ekki nægilegt til að knýja slíka verksmiðju. Hins vegar eru þar verulegir aukningarmöguleikar, eins og annars staðar, og skal ég þó ekki fullyrða, að með aukningarmöguleikum Andakílsárvirkjunarinnar yrði fullnægt þeirri þörf. Hins vegar hefur það legið í loftinu, þegar rætt hefur verið um auknar raforkuframkvæmdir, að tengja saman raforkuframkvæmdir í Borgarfjarðarhéraði og raforkuframkvæmdir Reykjavíkurbæjar og ríkisins við Sogið, og bæri þá að sama brunni, á hverjum þessara staða verksmiðjan yrði reist. Raforkan verður náttúrlega afgerandi atriði, þegar til framkvæmdanna kemur, en með tilliti til flutningskostnaðar er það alveg gefið, að verksmiðjan verður bezt sett í Þorlákshöfn fyrir Suðurlandsundirlendið og Vestur-Skaftafellssýslu, en áburðurinn fyrir alla aðra landshluta yrði dýrari að því er landflutninga snertir, en um þá er aðallega að ræða fyrst um sinn, þótt vonir standi til, þegar lengra líður, að bæta megi svo lendingarskilyrði í Þorlákshöfn, að þar megi að staðaldri afgreiða stærri skip. Ég mun svo ekki hafa um þetta öllu fleiri orð: Ég tel ekki mikla þörf á því að skipa sérstaka nefnd um þetta, heldur tel ég, að fela beri væntanlegri verksmiðjustjórn þessa athugun, því að hún hefur sömu aðstöðu og sú þriggja manna nefnd, sem flm. þáltill. vilja skipa, til þess að kynna sér öll atriði, er máli skipta um staðsetningu hinnar væntanlegu áburðarverksmiðju.



Herra forseti. Ég hef raunar ekkert við þessa till. að athuga, því að það að velja áburðarverksmiðjunni stað er æði mikið vandaverk og þarf nákvæmrar rannsóknar með, og er raunar til þess ætlazt, að hin væntanlega verksmiðjustjórn hafi þá rannsókn með höndum, og yrði það eitt af hennar fyrstu verkefnum. Hins vegar er ekkert við því að segja, ef Alþingi óskar eftir því, að fleiri manna ráð komi til við rannsókn þessa. Ég geri ráð fyrir, að sú hv. n., sem væntanlega fær þessa till. til meðferðar, athugi þetta afriði, en ég vil segja það, að þótt ég samþykki till. við þessa umr., þá vil ég ekki leggja í hana þá meiningu, sem virðist vera meining hv. flm., að Þorlákshöfn sé eini staðurinn, sem athuga eigi gaumgæfilega, en handahófsathugun ein fari fram á öðrum stöðum, og þótt fram komnar brtt. verði samþ., þá vil ég einnig taka fram, að ég legg ekki þann skilning í till., að þeir einir staðir, sem nefndir eru í till. og brtt., skuli vera athugaðir gaumgæfilega, því að það verður að athuga alla staði, sem til greina geta komið, hvort sem þeir eru nefndir í till. eða ekki. Þetta vildi ég aðeins taka fram, en ég hef ekkert á móti því, þótt Alþingi kveðji sérstaklega þrjá menn til þess að athuga, hvaða staður sé heppilegastur fyrir verksmiðjuna.



Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar, að þegar um staðsetningu þessa fyrirtækis er að ræða, þá sé sjálfsagt að athuga alla staði, sem til mála koma, enda duldist mér ekki, þegar ég ásamt fleiri hv. þm. bar fram mína brtt., að Akureyri er staður, sem er mjög álitlegur í því sambandi. Í fram kominni þáltill. er lögð áherzla á að athuga gaumgæfilega einn stað, og til þess að víkka út þann þrönga hring, sem þar er markaður, fluttum við þessa brtt., því að sjálfsagt er að benda á aðra heppilega staði, til þess að þeir verði einnig vandlega athugaðir. Hv. þm. Borgf. rann fyrstur á þetta hljóð, en síðan ég ásamt hv. meðflm. mínum. Ég þarf ekki að halda langa ræðu til þess að leiða rök að því, að athuga beri vandlega möguleikana á því að reisa áburðarverksmiðjuna á Akureyri. Þar eru næstmestir raforkumöguleikar á landinu, því að Laxá er annað mesta fallvatn með bergvatni á landinu, svo að hægt er að framleiða þar rafmagn með constant straumi. Nú er Laxá hvergi nærri fullvirkjuð, en í aðsigi er að auka virkjunina nú á næstunni upp í 10–12 þúsund hestöfl, en ef neðri hluti árinnar væri tekinn við Brúarfossa, gætu fengizt um 40 þúsund hestöfl, og með viðbótarvirkjun telja fróðir menn, að auka mætti raforkuna upp í 70–80 þúsund hestöfl. Önnur skilyrði eru í ríkum mæli fyrir hendi á Akureyri. Þar er hin ákjósanlegasta höfn, svo að hvergi er betra að flytja út en þaðan, og vegakerfið frá Akureyri er gott og nær mjög langt út um land. Við flm. brtt. á þskj. 388 höfum því sérstaklega bent á Akureyri, því að þar má sízt ganga fram hjá við athugun á staðsetningu hinnar væntanlegu áburðarverksmiðju.



Herra forseti. Það hefur líklega fallið niður hjá hv. flm. þessarar till., að kostnaðurinn við n. skuli greiddur úr ríkissjóði, því að ég geng út frá því, að ætlunin sé ekki sú, að n. vinni þetta verk ókeypis. Það er í sjálfu sér virðingarverð viðleitni að bæta nú þessari n. við aðrar n., og ekki óeðlilegt, að þm. bæti nú við n., því að það hefur sýnt sig, að n. hafa jafnvel verið settar til þess að athuga, hvort framkvæma ætti l., sem þegar hafa verið sett. Ég skil þetta því vel, en ég er hissa á því, hvernig hv. þm. hugsa sér undirbúninginn. Það er ákveðið að skipa stj. verksmiðjunnar undireins, sem ríkið á að bera allan kostnað við. Hvernig sem l. verða afgr., verður starf verksmiðjunnar órjúfanlega tengt staðsetningu hennar. Það er því einkennilegt, ef stj. verksmiðjunnar er ekki fær um að ætla verksmiðjunni stað. Enn fremur er til n., sem á að hafa með höndum yfirstj. allra þessara mála, fjárhagsráð, en það á að skipuleggja allan þjóðarbúskapinn. Það er einhver dýrasta n. í landinu, skipuð 5 mönnum, en hefur auk þess fjölda manna í þjónustu sinni. Skipun þessarar n. verkar því næstum eins og vantraust á fjárhagsráð. Annars vildi ég benda hv. flm. á, að staðsetning verksmiðjunnar er ekki einfaldur hlutur. Segjum, að n. ákveði verksmiðjunni stað í Þorlákshöfn, eins og flm. þessarar till. hafa í huga. Þá er ekki nóg, að n. ákveði, að verksmiðjan skuli þarna sett. Það er langt frá því. Það þarf vitanlega að gera fleiri hluti. Það þarf að byggja höfn, hvort sem verksmiðjan verður stór eða lítil, þar sem gert er ráð fyrir því, að hún stækki seinna. Það þarf því að athuga hafnarskilyrðin. Þá þarf mikið vinnuafl í sambandi við framkvæmdirnar, og þess vegna þarf að gera ráðstafanir til þess að koma upp bústöðum fyrir verkafólk og starfsmenn. Það verður að gera ráð fyrir því, að þarna rísi upp aðrar verksmiðjur en áburðarverksmiðjan, sem vinna úr aukaefnum, er til falla. Það þarf því m. ö. o. að gera ráðstafanir til þess að skapa þarna bæ. Það er það eina rökrétta. Það þarf samræmdar aðgerðir. Eins og ég gat um áður, var það ætlunin, er fjárhagsráð var skipað, að það hefði þessi mál með höndum, enda er það eðlilegt, að valdið yfir þessum málum öllum sé á einum og sama stað, til þess að tryggja samræmdar aðgerðir. Hv. flm. hefðu því átt að ræða málið við fjárhagsráð, ef það væri ekki svo, að það hefur aldrei um þessi mál hugsað, þótt það ætti að gera það. Þetta vildi ég hafa sagt almennt um stefnuna í þessari till., sem er viðleitni í þá átt að ráða bót á getuleysi, sinnuleysi og fyrirhyggjuleysi þeirra, sem átt hefðu að hugsa um þessa hluti. Hvað snertir innihald till., sem er aðalatriðið fyrir flm., er það að segja, að mikið hefur verið rætt um það, að Þorlákshöfn eða Akranes komi alveg sérstaklega til greina í þessu sambandi. En það eru fleiri staðir á Suðurlandsundirlendinu, sem ekki er vert að gleyma, t. d. Reykjavík. Ég held, að ekki verði hjá því komizt að taka þá einnig til athugunar. Höfnin í Reykjavík er einhver sú bezta á landinu og vinnukraftur og tæki til framkvæmda ekki betri annars staðar. Eins og hæstv. atvmrh. minntist á, er því einnig þannig varið, að ekki veitir af því, að lagt sé í allmiklar framkvæmdir í Reykjavík, ef þar á ekki að verða atvinnuleysi á næstunni. Þegar svo er ástatt, er ekki hægt að samþ. athugun á þessum málum, nema skilyrðin í Reykjavík séu einnig athuguð sérstaklega. - Þetta vildi ég segja við þessa umr. Ég geri ráð fyrir því, að till. verði athuguð betur í allshn. En ekki þætti mér það góð afgreiðsla, ef það ætti að hafa áhrif á afgreiðslu málsins, að kosningar standa fyrir dyrum. Ég held, að það sé gagnlegt að ræða þetta mál, en ég er vantrúaður á það, að skynsamleg niðurstaða fáist með því að samþ. till.



Ég álít, að það sé gott, að þetta mál sé rætt, og það var rétt af hv. þm. Ak. að minnast á Norðurland í þessu sambandi og Laxárvirkjunina. Þar eru skilyrði, sem gera það að verkum, að verksmiðjan gæti verið þar, en ég álit, að umr. ættu að hníga að því, að verksmiðjan verði reist þar, er bezt er til langframa. Ég vil í þessu sambandi minna á þann ágreining, sem verið hefur um staðsetningu skóla, t. d. Eiðaskóla, Möðruvallaskóla og Hvanneyrarskóla, þar sem álitið var, að þeir mundu hafa meiri þýðingu fyrir nágrennið en landið í heild. Raunin hefur orðið sú á Hvanneyri, að þar eru fleiri úr fjarsveitum en úr næstu sýslum. - Hv. þm. Borgf. minntist á Þorlákshöfn. Ég álít, að ekki þurfi að líta á framtíð Þorlákshafnar með bölsýnisaugum. Héraðið í nánd er það stærsta á landinu, og ekkert hérað þarf eins mikið af áburði. Í öðru lagi er því þannig varið með höfnina, að ekki ætti að vera langt þar til að strandferðaskipin geta lagzt þar, eftir framkvæmdirnar í fyrra og hittiðfyrra og þær framkvæmdir, sem fyrirhugaðar eru þar í sumar. Hvar sem verksmiðjan verður reist, verður áburðurinn aðallega fluttur með skipum. Varðandi Reykjavík vildi ég benda á þá hættu, sem því er samfara að draga alla slíka iðju saman í Reykjavík. Þó að Reykjavík sé ekki stór, ef hún er borin saman við borgir erlendis, er hún stór á okkar mælikvarða. Nú er hvarvetna í heiminum reynt að dreifa iðnaðinum, og menn eru farnir að harma það, hve mjög hann hefur verið staðsettur í borgum, bæði vegna hernaðarhættunnar og vegna þeirrar hættu, sem af því stafar fyrir allt mannlegt líf. Næst Keflavík er Reykjavík hættulegasti staðurinn á landinu. Í Reykjavík - og kannske á Akureyri - er hernaðarhættan mest. Reykjavík hefur stækkað svo, að hún er orðin eins og höfuð, sem líkaminn getur ekki haldið uppi. Verði Þorlákshöfn fyrir valinu, geta flestir bændur í nábýlinu flutt áburðinn á vögnum heim til sín, og höfnin liggur vel við til útflutnings, samtímis sem mesta vatnsmagn á Suðurlandsundirlendinu er í nánd. Þessar athugasemdir vildi ég láta fylgja málinu til n.



Herra forseti. Ég skal ekki metast á um, hvar verksmiðjunni skuli valinn staður, því að till. er flutt í þeim tilgangi, að það verði athugað, og við viljum sætta okkur við úrskurð n. um það. Mér kom það því einkennilega fyrir sjónir, er hv. þm. Borgf. talaði í villandi tón um þetta. Það er ólíkt honum, og ég bjóst ekki við því, að hann mundi færa fram blekkingar til varnar Akranesi, en hann gerði það svo augljóslega, að jafnvel þeir, sem aldrei hafa til Akraness eða Þorlákshafnar komið, hlutu að sjá, að hann fór með blekkingar. Hv. þm. sagði, að Þorlákshöfn væri ekki heppilegur staður fyrir verksmiðjuna, því að þar væru ekki hafnarskilyrði. Það er þó alkunnugt, að á undanfarandi árum hefur verið veitt fé í fjárl. til hafnarinnar og mikið verk verið unnið fyrir það. Um það leyti sem verksmiðjan verður til, verða líka hafnarskilyrði til staðar í Þorlákshöfn. Röksemdir hans um landflutninga falla því fyrir borð, og skil ég ekki, að jafnmætur þm. skuli halda slíku fram. Hann hefði getað haldið fram kostum Akraness, þó að hann hefði sleppt þessu. Hv. þm. minntist á raforkuna og sagði, að umframorka væri til staðar, sem ekki væri notuð. En þó að Andakílsfossar væru virkjaðir að fullu, yrði það ekki nóg fyrir verksmiðjuna og Borgarfjarðarhérað, því að þeir hafa allir ekki nema 12 þús. hestöfl. Ég hygg líka, að héraðið sé svo blómlegt, að það mundi þurfa á allri þeirri orku að halda. Ég tel ástæðulaust að orðlengja þetta frekar við hv. þm. Borgf. Við erum áreiðanlega báðir sammála um það, að ekki eigi að metast um, hvar verksmiðjunni verði valinn staður, heldur beri að reisa hana þar, sem það verður praktiskast fyrir nútíð og framtíð. - Hæstv. atvmrh. taldi jafnvel gott, að n. væri skipuð, og er það gleðilegt, að hæstv. ráðh. hefur skilning á nauðsyn þess, að ráð margra góðra manna komi hér saman. - Hv. 2. þm. Reykv. er að vísu ekki hér, en ég vil þó taka það fram, að mér þykir það kynleg staðhæfing hjá honum, að þetta sé verkefni fjárhagsráðs. Þess hlutverk er að veita innflutningsleyfi til verksmiðjunnar, en ekki að ákveða, hvar hún skuli vera. Hv. þm. sagði líka, að verksmiðjan þyrfti mikið rafmagn, en varðandi það eru skilyrðin hvergi betri, en í Þorlákshöfn, enda mælti hv. þm. ekki gegn því. Hann sagði líka, að byggja þyrfti bústaði. Ég hélt nú, að þessi hv. þm. léti sér ekki bregða við það, þó að byggja þyrfti verkamannabústaði. Annars gæti ég trúað því, að menn byðust til að byggja yfir sig sjálfir, ef um trygga atvinnu er að ræða. Þess er einnig vert að minnast, að verksmiðjan þarf ótrúlega fáa verkamenn. Það ætti ekki að þurfa að vera til fyrirstöðu, þó að byggja þyrfti bústaði fyrir þá, enda þurfa þeir húsaskjól, hvar sem verksmiðjan verður reist. Ég læt svo þessu lokið, en vil að endingu lýsa ánægju minni yfir góðum undirtektum.



Herra forseti. Ég tel þessa till. algerlega óþarfa, borna fram bara til þess að sýnast og til þess að koma peningum í lóg. Það er verkefni stj. verksmiðjunnar að velja henni stað, en ekki þingkosinnar n. En það er tvennt, sem ég vildi segja varðandi þetta mál. Í fyrsta lagi vona ég, að sú ósvinna hendi ekki, að verksmiðjunni verði fyrst ákveðinn staður og síðan verði farið að hugsa um að kaupa lóðina. Þá verður að sæta kjörum svipuðum og í Njarðvíkum og Egilsstaðaþorpi og mörgum fleiri stöðum. Svo, eftir að staðurinn hefur verið ákveðinn, þá koma menn og segja við Pétur og Pál: Nú þurfum við að fá þarna lóð. Og lögfræðingar koma svo og segja, að með því að verksmiðjunni hafi verið ákveðinn þarna staður, þá sé nú þessi blettur orðinn nokkur hundruð þúsund króna eða kannske milljóna virði. Annað, sem ég vildi benda á, er þetta: Ég tel hæpið, hvort það á að ákveða staðinn með tilliti til þess, hvort þar sé rafmagn fyrir hendi. E. t. v. er það nóg nú, en það verður það máske ekki eftir nokkur ár. E. t. v. á að hugsa um sérstaka rafveitu í sambandi við verksmiðjuna. Sérstaklega hef ég þar í huga Hvalfjörð og árnar þar, því að þar mætti fá feikna mikla stöð með því að veita þeim saman. Þegar stjórn verksmiðjunnar hefur verið skipuð og tekur til starfa, má hún ekki gleyma þessu. Þá þarf einnig að taka flutningana mjög til athugunar. Það mundi verða svo, að um meira en helminginn af landinu yrði þetta flutt á bílum, en ekki með skipum, því að það er miklu ódýrara, þar sem ekki er um meiri vegalengdir að tala, en 200 km. Og nokkuð þarf að miða staðsetningu verksmiðjunnar við þetta. Þetta vildi ég benda á, og vænti þess, að okkur hendi ekki sú skyssa að skipa nýja launaða nefnd til þess, sem eðlilegast er, að verksmiðjustjórnin hafi með höndum í samráði við ríkisstjórnina.



Herra forseti. Mér finnst þessar umræður um staðsetningu verksmiðjunnar nokkuð einkennilegar. Það kemur fram, að það eigi að skipa sérstaka nefnd til að ákveða verksmiðjunni stað. Og menn eru þegar teknir að skiptast í flokka um ákveðna staði. Einn flokkurinn heldur með Akureyri, annar með Akranesi og þriðji með Þorlákshöfn. Undirstaðan, sem hér þarf fyrst og fremst að byggja á, er orkan. Þá þurfa enn fremur að vera góð hafnarskilyrði á þessum stað. Og eftir því sem mér er sagt, þarf líka mikið vatn, eða álíka og Elliðaárnar, til þess að unnt verði að starfrækja verksmiðjuna.

Vatn mundi nú verða nóg í sjónum, þótt árnar þrytu.

Það mundi bara verða nokkuð kostnaðarsamt að hreinsa það. En hvaða munur þarf nú að vera á þeim sérfræðingum, sem nú á að láta staðsetja verksmiðjuna, og hinum, sem eiga að ráða byggingarframkvæmdunum? - Hver er munurinn og hvað þurfa þeir sérstaklega til brunns að bera? Og ef þeir síðarnefndu segja, að hún ætti að vera annars staðar, hvorir eiga þá að ráða? En það er nú raunar ekki þetta, sem vakir fyrir flm. Það er nákvæmlega eins og hv. þm. Borgf. sagði, að þetta er flutt af því, að bent hafði verið á ákveðinn stað. Og meiri þörf væri nú á því, að menn væru sammála um frumskilyrðið, að leggja til stóra virkjun í þessu skyni. Það væru skemmtilegri vinnubrögð heldur en þau, að hv. þm. fari að toga hver í sinn skækil og skara eld að sinni köku og rífast um, í hvaða héraði verksmiðjan verði reist. Viðvíkjandi því, sem einn ræðumaður tók fram áðan, að það væri svo margt fólk í Rvík, að ekki væri heppilegt, að verksmiðjan væri reist þar, því að hún mundi taka svo mikið vinnuafl frá öðrum atvinnuframkvæmdum, þá get ég ekki skilið, að þeir menn, sem vinna við verksmiðjuna, verði ekki teknir frá annarri framleiðslu, hvar sem verksmiðjan kemur til að standa. Hitt er annað mál, að það má ekki gleyma því, að hér í Rvík er iðnaðurinn kominn lengst, og margir sérfræðingar, sem hafa haft áburðarverksmiðjumálið með höndum, segja, að áburðarverksmiðjan gefi mörg tækifæri til framleiðslu á ýmsum aukaefnum, sem verði mikils virði fyrir iðnaðinn, og því sé eðlilegast vegna flutninga, að þau séu framleidd þar, sem iðnaðurinn er mestur fyrir. Um Þorlákshöfn sérstaklega er það að segja í þessu sambandi, að ég hygg, að engum sérfræðingi mundi detta hún í hug. Vatnið úr Hvítá þyrfti að hreinsa. Plássið er ekki unnt að verja fyrir sandfoki, hvað sem gert er til græðslu á landinu, því að sandurinn er ágangssandur úr Hvítá.



Herra forseti. Þegar það er athugað, hvar reisa skuli þessa verksmiðju, þarf að taka tillit til þess í fyrsta lagi, hvort rafmagn sé fyrir hendi, í öðru lagi kælivatn og í þriðja lagi hafnarskilyrði. Auk þessa koma til greina ýmis önnur atriði, svo sem vistarverur fyrir starfsmannafjöldann, og þarf að vega og meta vandlega alla þessa hluti. Og ég geri ráð fyrir, að eðlilegast verði, að verksmiðjustjórnin, sem mun verða þriggja manna stjórn, geri sínar tillögur um staðsetningu og ríkisstj. taki svo endanlega ákvörðun. Það liggur í hlutarins eðli, að það hlyti að verða kostnaðarminnst að reisa verksmiðjuna í námunda við kaupstað, þar sem umrædd skilyrði væru fyrir hendi. Komið gæti til greina að byggja utan um hana sérstakt kauptún, en þá verða menn að gera sér grein fyrir því, að þar yrði um milljóna aukakostnað að ræða. Ég er því út af fyrir sig ekkert andvígur, þótt sérstök n. athugaði þetta. En þá yrði sú nefnd að athuga þetta hlutlaust og alla staði, sem til greina koma. Það er talað um það alveg sérstaklega, að athuga beri Þorlákshöfn gaumgæfilega. En hvers vegna er það sérstaklega tekið fram um hana umfram aðra staði? Vafalaust koma Akureyri, Akranes og Rvík engu síður til greina. Og Alþ. verður að afgreiða þessa nefndarskipun svo, að nefndin starfi hlutlaust í þessu efni. Ég vildi því mega skjóta því fram, að ef till. fær að fara til n., þá felli n. niður þessa setningu um það, að sérstaklega beri að rannsaka Þorlákshöfn og hún sé þannig látin ganga fyrir öðrum stöðum.

Pétur Ottesen Hv. 2. þm. Rang. var mjög gleiður yfir því, hvað honum hefði tekizt að kveða niður blekkingar og fjarstæður, sem ég hefði viðhaft í ræðu minni. Ég óska honum innilega til hamingju, þar sem þetta mun verða eina ánægjan, sem hann hefur af tillögu sinni, og verður hann að teljast vel að henni kominn. Ég hef sagt, að allmikið af flutningum frá verksmiðjunni mundi fara fram á landi og sjálfsagt sé að taka tillit til þess við staðsetningu verksmiðjunnar, að flutningar þaðan yrðu sem ódýrastir fyrir landið í heild. Það er alveg áreiðanlegt, hvað sem þessi hv. þm. segir, að eins og það er algengt nú, að bílar fari með fullfermi á milli Akureyrar og Rvíkur og Húsavíkur og Rvíkur, þá kemur til með að gegna svipuðu máli um áburðarflutningana, og því meira yrði um þá flutninga sem sunnar dregur, og til Vestfjarðakjálkans mundi mikið af flutningunum fara fram á landi. Og það leiðir af sjálfu sér, að ef áburðarverksmiðjan verður staðsett svo, að hún liggi hentuglega með hliðsjón af flutningum á landi, þá verður meiri hluti áburðarins fluttur þann veg. Uppskipun og útskipun er orðin afar dýr, og þó að landflutningar séu kostnaðarsamir, þá reynast þeir á fjölda leiða ódýrari en flutningar á sjó. Ég skal ekki deila mikið um hafnarskilyrði í Þorlákshöfn. Ég hef komið þangað sjálfur og séð, hvað hafnargerðinni er komið áleiðis. Ég þekki líka, að hafnargerð á Akranesi hefur staðið í 20 ár, og nú fyrst eru mannvirkin komin það vel á veg, að veruleg úrlausn er fengin. Það er líka verið að byggja við innstu voga Faxaflóa, en í Þorlákshöfn fyrir opinni strönd úthafsins. Hafnargerð í Þorlákshöfn mun taka æði mörg ár þar til vörn er fengin gegn ágangi hafs og stórsjóa, en sú aðstaða þarf í þessu tilfelli að vera fyrir hendi. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta; ég tel það ástæðulaust. En eins og ég gat um í upphafi, þá álít ég tilgangslaust að flytja till. eins og þá, sem hér er fram komin. Það á að vera í höndum stj. að ákveða staðinn að tillögum verksmiðjustjórnar. Hv. þm. sagði, að það væri ekki um neinn meting að ræða af sinni hálfu í þessu máli - og það er nú víst ekki, þó að það sé tekið fram um Þorlákshöfn eina staða, að það beri að athuga skilyrðin þar gaumgæfilega! Hæstv. landbrh. benti á, hvað í þessu felst. Það er svo sem eitthvað annað en metingur!



Herra forseti. Hv. síðasti ræðumaður hélt því fram, að áburðarflutningarnir mundu aðallega fara fram á landi, og mér skildist af ræðu hans, að ef verksmiðjan væri á Akranesi, væri hún bezt sett í því tilliti. - Ég er á annarri skoðun. Til Vestur-, Norður- og Austurlands mundu flutningarnir aðallega fara fram á sjó, og þeir yrðu þá ekkert ódýrari frá Akranesi en Þorlákshöfn; það yrði sami taxti með strandferðaskipunum. Þegar hv. þm. endurtekur það, að hafnarskilyrði í Þorlákshöfn verði ekki fyrir hendi í náinni framtíð, þá vil ég segja honum það, að verkfræðingar telja, að með svipuðum fjárframlögum til hafnarinnar í næstu þrjú ár verði þau skilyrði sköpuð, og þeir munu vera bærari um það að dæma en hv. þm. Borgf. Enda þótt - eins og hann kom að í lok ræðu sinnar - Þorlákshöfn sé sérstaklega nefnd í till., þá sé ég ekki, að nefndin hefði ekki eftir sem áður óbundnar hendur og bæri engu að síður að rannsaka skilyrði á öðrum stöðum. Þetta er ekkert annað en útúrsnúningur hjá hv. þm. Borgf. og fleiri hv. þm. Um hv. 8. þm. Reykv. vil ég segja það, að það hlýtur að vera rangt, að hann sé kunnugur í Þorlákshöfn. Má vera að hann hafi einhvern tíma komið þangað. En þegar hann talar um sandfokið, er augljóst, að hann er ókunnugur. Hann veit ekki, að landið er að gróa upp, og sandurinn mun því ekki verða þarna að meini. Þarna er líka hægt að fá nóg vatn, og mun það koma að fullu í ljós við nánari rannsókn. Ég skal svo ekki orðlengja þetta að sinni.



Herra forseti. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þessa þáltill. Hún er fyllilega rökstudd í hinni stuttu grg., sem henni fylgir. Það er sem sé staðreynd, að full þörf er á því, að landssíminn, sem er eigandi talstöðvanna, sem af sjómönnum eru taldar beztu öryggistækin, sem tekin hafa verið í notkun hér á landi, og hefur því einn rétt og skyldu til að halda þessum tækjum við, þyrfti sannarlega að sjá betur fyrir því, en hingað til hefur verið gert, að slík tæki geti alltaf verið í góðu lagi, og jafnframt leysa úr almenningsþörfinni með því að koma upp viðgerðarstöð í Vestfirðingafjórðungi, sem héldi þessum tækjum í rekstrarhæfu standi. Þetta mál var flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki fram að ganga. Ég ræddi þetta einnig þá við póst- og símamálastjórnina, en hún bar við skorti á efnivið til viðhalds slíkum tækjum og erfiðleikum vegna vöruskorts á því að setja upp slíkar viðgerðarstöðvar t. d. í öllum landsfjórðungum. Nú aftur á móti ber hún eingöngu við gjaldeyrisskorti, en ég efast um, að það væri gjaldeyrisfrekara að hafa viðgerðarstöð t. d. í hverjum landsfjórðungi, en hafa lager í Rvík og sjá um viðgerð á öllum þessum tækjum út frá þeirri einu stöð. - Ég treysti því, að Alþingi sjái þessa þörf og till. nái samþykki.



Herra forseti. Okkur er öllum kunnugt um það, að Íslendinga vantar nú mjög veltufé, og eins vita allir, að við höfum orð á okkur fyrir að vera allt annað en sparsamir og erfiðlega gengur að fá fólkið til að spara. Ég skal benda á sem dæmi um það, hvað við erum illa settir með veltufé, að þegar Reykjavíkurbær og Kveldúlfur lögðu í að gera verksmiðju í Örfirisey í sumar, þá áttu þessir aðilar ekki til þess nándar nærri nóg sparifé og þurfti erlent fjármagn að koma til. Þetta kann að þykja langsótt og þúsund önnur dæmi nær okkur, en ég tel það nokkuð sláandi, þegar efnaðasti bærinn og sennilega efnaðasta fyrirtæki landsins geta ekki komið upp fyrirtæki án erlends fjár. Ég býst ekki við, að þessi till verði samþ. á þessu þingi, en ég ber hana fram til þess að vekja athygli á því, að ef við viljum safna sparifé, þá þarf að grípa til nýrra ráðstafana, og skal ég benda á það, að Danir hafa ákveðið að vernda spariféð fyrir sköttum, því að þeir halda, að það verði að tryggja spariféð á einhvern hátt, ef fólkið á að fást til að spara. Ef litið er á, hvað tilfinnanleg vöntun er hér á veltufé, þá vænti ég, að þetta þyki athyglisverð uppástunga, og vænti þess, að till. verði látin ganga til hv. allshn.

Flm. (Jónas Jónsson) : Herra forseti. Í grg. fyrir þessari till. hef ég fært fram rök fyrir því, að ástæða sé til þess að taka upp verzlunarskipti við Spán, og get ég því verið fáorður um þessa till. Ég álít, að ástæðurnar til þess, að viðskiptum við Spán var hætt, hafi verið af heimspólitískum ástæðum, og tel, að við höfum skaðazt á því, og þar sem svo virðist nú, eftir að till. er fram borin, að hraðfrystur fiskur muni lækka í verði, svo að við verðum að stefna að aukinni saltfiskframleiðslu, þá á till. enn þá meiri rétt á sér. Legg ég svo til, að till. verði vísað til hv. allshn.

Forseti (JPálm): Út af þessari fyrirspurn hv. 6. þm. Reykv. skal ég taka fram, að það er samkv. ósk fjmrh., að frestað er að taka þetta mál fyrir, og til þess liggja mjög eðlilegar orsakir. Fyrirspurnin er svo víðtæk, að leggja þarf fram mjög mikla vinnu til þess að henni geti orðið svarað, og vænti ég, að hv. þm. geti vel sætt sig við það, að þessari fsp. sé frestað. Til þess liggja eðlilegar orsakir, og er 1. mál þess vegna tekið af dagskrá.

Forseti (JPálm): Út af þeirri fsp., sem hv. 1. þm. N-M. minntist á, skal ég taka fram, að á sínum tíma svaraði hæstv. fjmrh. henni að nokkru leyti, en ekki nema að nokkru leyti, og síðan hefur hún ekki verið tekin á dagskrá.

Á ekki að svara henni nema að nokkru leyti?

Það verða þeir að úrskurða um.

Forseti (JPálm): Ég skal geta þess, að fyrri fyrirspurninni á þskj. 442 getur ekki orðið svarað nú vegna fjarvistar hæstv. ráðh.



Herra forseti. Það er út af þessari tilkynningu hæstv. forseta, að þessari fyrirspurn, sem er beint til hæstv. ríkisstj., geti ekki verið svarað vegna fjarvistar helmingsins af hæstv. ríkisstj., sem nú er í Ameríku. Fyrirspurnin er borin fram fyrir það löngu síðan, að hæstv. stj. hefur haft þann frest, sem nægja á að lögum, og ég veit ekki til, að ekki sé hægt að afla þeirra upplýsinga, sem þar er beðið um, svo að það er hægt að svara af hálfu þess hluta hæstv. stj., sem enn sem komið er, er eftir á Íslandi. Ég álit, að meginið af þessum fyrirspurnum muni snerta fjmrn. Ég held því, að það ætti að vera hægt að fá upplýsingar um þetta mál, og ég legg ákaflega mikið upp úr því, að það sé gert. Ég vildi þess vegna fá þær upplýsingar, sem hægt er að gefa nú, og ef það er ekki hægt, vil ég fá að vita, hvaða upplýsingar það eru, sem þeir hæstv. ráðh., sem nú eru í Ameríku, sitja einir með, svo að aðrir vita ekki um það.



Út af þessari aths. hv. 2. þm. Reykv. vil ég segja það að, að svo miklu leyti sem það kann að vera fjmrn. að afla upplýsinga viðvíkjandi fyrirspurninni á þskj. 442, þá er þess að gæta, að þeir menn, sem fjmrn. hefur í því að afla upplýsinga viðvíkjandi fyrirspurnum, eru enn þá í öðrum fyrirspurnum og eru ekki enn búnir að skila til ráðh. svörum við þeim. Meðan þeir eru ekki búnir að ljúka því, hef ég ekki tök á að láta vinna þetta verk. Nú hef ég litið svo á, að þetta snerti fleiri en eitt rn. að afla upplýsinga viðvíkjandi fyrirspurninni á þskj. 442. Mér finnst ekki aðalatriðið, hvað hratt er hægt að svara fyrirspurnum. Aðalatriðið er, að upplýsingarnar, sem koma, séu sem réttastar og ýtarlegastar. Þess vegna er það, að það er ekki alltaf, að sá frestur nægi, sem liður milli þess, að fyrirspurn er leyfð, og þar til hún er tekin á dagskrá, eins og raun hefur orðið á um fyrirspurn frá hv. þm. S–Þ. á þskj. 391,3. Hún var fengin í hendur tollstjóra til athugunar, en hann hefur af skiljanlegum ástæðum verið bagaður frá að sinna sínu embætti nú um tíma, af því að hann er sáttamaður hins opinbera, eins og allir vita. Það er önnur fyrirspurn, sem líka á að svara af þessu rn., fyrirspurn 413,1. Seinast í morgun var ég að ganga úr skugga um, að það er ekki búið að afla allra þeirra upplýsinga, sem þar skipta máli. Þetta vildi ég sagt hafa út af aths. hv. 2. þm. Reykv. út af fyrirspurn hans á þskj. 442. Það eru þegar mjög margar fyrirspurnir komnar á sama rn., og það eru takmörk fyrir, hvað miklu er hægt að afkasta á stuttum tíma með að svara þeim. Eins og ég sagði áðan, tel ég, að megináherzluna beri á það að leggja, að svörin séu sem ýtarlegust og réttust, en ekki, hvort þau koma viku fyrr eða seinna.

Forseti (JPálm): Ég vil taka fram út af aths. hv. 2. þm. Reykv., að auðvitað verður þessari fyrirspurn svarað, en svarið frestast nú vegna þess, að tveir hæstv. ráðh., utanrrh. og flugmrh., sem þessi fyrirspurn var líka send til, eru fjarstaddir, og samkvæmt upplýsingum hæstv. fjmrh. er hann ekki viðbúinn að svara þeim fsp., sem heyra undir hann.



Herra forseti. Það er nú svo með þessa fyrirspurn, eins og ég tók fram áður og eins og hæstv. fjmrh. hefur nú líka fallizt á, að meginið af þessum fyrirspurnum heyra undir fjmrh., en ekki undir utanrrn. eða flugmrn. Hins vegar hef ég orðið var við í sambandi við umr., sem áður hafa orðið í sambandi við þetta mál, að utanrrn. hefur beinlínis gripið inn í og skipt sér af því, sem heyrir undir fjmrn., sem sé tollafgreiðslu vara. Það urðu mjög langar umr. um þau mál hér á þingi fyrir rúmu ári síðan, og þess vegna hef ég haldið, að þegar spurningar eru lagðar fram um þessi mál, mundi vera hægt að afgr. þær nokkuð fljótt, vegna þess að hæstv. ríkisstj, mundi hafa nokkurt eftirlit með því vegna þess aðhalds, sem hún hefur fengið frá þinginu, hvernig þessum málum er háttað. Ég hef ekki lagt fram margar fyrirspurnir í þinginu, aðeins eina aðra en þessa. Mér þykir þess vegna dálítið hart, ef það er afsakað að fresta að svara á lögmæltum tíma svona fyrirspurn, vegna þess að embættismenn rn. séu svo önnum kafnir við að undirbúa svör við öðrum fyrirspurnum. Hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða, hvorki meira né minna, en efndir á þeim samningi, sem gerður var við stj. Bandaríkjanna 1946. Hæstv. stj. hefur einu sinni áður átt að standa reikningsskap fyrir framkvæmdina á þessum samningi, því að hún hafði í umr. hér á þingi lofað að láta fram fara þá rannsókn á málinu, sem við á, og eftir að hæstv. utanrrh. hafði farið hraklega út úr umr., þá greip hann til þess ráðs að neita að vísa málinu til n. og lét þar með viðhafa óþinglega meðferð á slíku máli. Og þegar ég nú ber fram fyrirspurn, sem aðeins er um einfaldar upplýsingar, upplýsingar, sem í raun og veru ætti að vera hægt fyrir fjmrn. að gefa, svo framarlega sem íslenzk l., sem fjmrn. og tollstjóri eiga að sjá um að framkvæma, eru ekki brotin eftir fyrirskipun frá utanrrn. Þá kann ég illa við að fresta slíkum fyrirspurnum fyrir það, að ráðh. séu staddir í Washington. Ég held, að það hefði verið skyldara að gera skil á, hversu vel þessi samningur hefur verið haldinn, en að fara að kynna sér, hvers konar nýja samninga ætti að gera við Bandaríki Norður-Ameríku. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. forseta, af því að hann segir úr forsetastóli, að auðvitað yrði þetta mál tekið fyrir og því svarað, hvaða tryggingu hæstv. forseti hefur fyrir því. Ég sé ekki betur, en að ákvæði þingskapa séu alveg ákveðin viðvíkjandi þessum málum. Hæstv. ríkisstj. ber lagaleg skylda til að svara þessu máli. Ég er ákaflega hræddur um, að um það leyti, sem hæstv. ráðh. koma til baka frá Washington, þá muni þeir segja við þingið, að þeir séu með mjög þýðingarmikið uppkast með sér, sem þeir vilji, að þingið ræði, og ég er ákaflega hræddur um, að þeir muni reyna að koma sér hjá að svara þessari spurningu, sem hér hefur verið lögð fram viðvíkjandi Keflavíkurflugvelli. Ég vil þess vegna eindregið mælast til þess, að hæstv. fjmrh. láti sína starfsmenn rannsaka þetta mál nú þegar, þann hluta af þessum spurningum, sem heyra undir fjmrn., þannig að hægt sé að svara þessu á morgun og taka málið á dagskrá þá. Ég vil beina til hæstv. forseta, hvort hann vill verða við því.

Forseti (JPálm): Út af þeirri efasemd, sem kom fram, hvort þessari fyrirspurn yrði svarað, þá er hún ástæðulaus. Það hefur áður komið fyrir og getur oft komið fyrir, að verði að fresta að svara fyrirspurnum. Eins og ég tók fram, verður að fresta að svara þessari fyrirspurn nú og þar til í næsta fyrirspurnatíma, sem er næsta miðvikudag. Ég trúi ekki, að það velti á miklu, hvort þessari fyrirspurn er svarað nokkrum dögum fyrr eða síðar.



Ég álit það ekki heppilegt, að það sé látið bíða í viku að svara þessari fyrirspurn. Það hefur verið tilkynnt í blöðum, að líklegt sé, að þessi helmingur ríkisstj., sem er í Ameríku, muni innan skamms koma heim með eitthvert samnings uppkast. Sem sé, þá má búast við því, að þeir muni vilja hraða þeim málum í þinginu, og ég þykist þekkja þá hæstv. ráðh., sem eru vestan hafs nú, svo vel, að ég þykist vita, að þeir muni ekki kæra sig um að ræða mikið Keflavíkursamninginn og framkvæmd á honum, meðan þetta samningsuppkast liggur fyrir þinginu. Það mun vafalaust verða sagt þá, að það liggi mikið á því máli, sem þeir koma með Ég vil því eindregið fara fram á það við hæstv. forseta, af því að hann hefur gert það áður um fyrirspurnir, að það verði haldinn fundur í Sþ. á morgun og að þessi fyrirspurn verði þá tekin fyrir og reynt, hvort ekki er hægt að fá hæstv. fjmrh. til að gefa þessar upplýsingar. Þetta eru einfaldar statistiskar upplýsingar, sem tollstjóri og skattstofan hljóta að hafa hjá sér, svo framarlega sem tollur hefur verið greiddur af þessum vörum. Ég vil því eindregið fara fram á, að þetta verði gert, ekki sízt vegna þess að hæstv. forseti hefur frestað fleiri málum, sem fyrir lágu, svo að svör fáist, áður en sá helmingur ríkisstj., sem enn er hér á landi, er floginn burt.

Fjmrh. (Jóhann Jósefsson) Hv. 2. þm. Reykv. virðist hafa eitthvað allt annað í huga með þessu þrætugjarna kvabbi sínu en það, sem stendur á þessu þskj. Hann hefur í orðum sínum látið falla ásakanir í garð hæstv. utanrrn. um ágengni inn á stjórnarsvið annarra. Í sömu andránni leggur hann áherzlu á, að þetta mál sé rætt áður en sá hæstv. ráðh. sé viðstaddur, sem ætti þá að svara til sakar. Það getur verið þægilegt frá hálfu hv. 2. þm. Reykv. að hafa þessa málfærslu, en mér finnst hún einkennileg, af því að hann hefur dregið fram í umr., að hér sé um einhverja sök að ræða hjá hæstv. utanrrh., og leggur mikla áherzlu á, að málið sé rætt og því svarað, án þess að hæstv. ráðh. sé viðstaddur. Ég ætla, að þetta sé nokkuð augljós þingræðisleg glompa hjá hv. þm. Í þingsköpum er gert ráð fyrir, að fyrirspurnum sé svarað, en ég sé ekki, að þau banni, að þeir, sem eiga að svara, fái tóm til athugunar og undirbúnings. Á þessari fyrirspurn hefur enginn óeðlilegur dráttur orðið og eðlilegt, að svör liggi ekki fyrir hendi. Það stappar nærri frekju af hv. 2. þm. Reykv. að fara fram á, að þingið taki þetta mál á dagskrá á morgun, þegar það liggur fyrir, að málið er ekki fullundirbúið enn. Ég veit, að hann er það greindur maður, að hann sér, að sá frestur er svo stuttur, að ekki væri hægt að láta fram fara nema mjög handahófslega athugun á öllum þessum liðum, og þeir snerta ekki heldur allir fjmrn., þótt sumir þeirra geri það.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka fram út af þessum umr., sem fram hafa farið, og ítrekunum hv. 2. þm. Reykv. að fá þessari fyrirspurn, sem hér liggur fyrir frá honum, svarað í dag eða á morgun, að það er viðtekin regla hér á þingi, sem framkvæmd er af forsetum Alþingis, bæði í Sþ. og deildum, að taka til greina, ef mál er á dagskrá, sem varðar einhvern þm. eða ráðh., og taka málið ekki fyrir meðan hlutaðeigandi er fjarvistum. Og þegar þeir tveir ráðh., sem þetta mál samkvæmt eðli sínu snertir, hæstv. utanrrh. og hæstv. menntmrh., sem með flugmálin fer, eru fjarvistum í embættiserindum, þá finnst mér það ekki ná nokkurri átt og stappa nærri ósvífni, að þess skuli vera krafizt, að mál, sem heyrir undir þá, skuli verða tekið til umr. hér á þingi. Ég veit, að hæstv. forseti hefur sýnt hv. 2. þm. Reykv. ætíð þá tilhliðrun, sem hann hefur óskað eftir, að mál yrði ekki tekið fyrir, - vegna þess að hann væri óviðbúinn að ræða það eða þyrfti að vera fjarvistum, - sem hann vildi vera viðstaddur. Þá hefur hæstv. forseti ætíð sýnt honum tilhliðrunarsemi eins og öðrum hv. þm. Þá er það augsýnilegt, þegar hæstv. ráðh. eru fjarvistum í embættiserindum fyrir ríkið, að það er skylt og sjálfsagt að taka til greina ósk, sem fram er borin um það réttilega, að fyrirspurnir, sem snerta þá beint eða óbeint, verði ekki teknar fyrir, meðan þeir eru fjarverandi í embættiserindum fyrir ríkið, enda veit ég það, að þegar ég minntist á það við hæstv. forseta í gær, þá taldi hann það sjálfsagt. Þetta er regla, sem ávallt hefur verið fylgt, líka gagnvart hv. 2. þm. Reykv., en krafa hans sýnir, hvernig hann vill láta hegða sér gagnvart öðrum, en honum sjálfum.



Tilgangurinn með þessari fsp. er sá, að þjóðin fái við því svar, hve margs konar verðtaxtar það eru á rafmagni, sem neytendur eiga nú við að búa.



Ég mun í aðalatriðum leitast við að svara þessari fsp. eins og um er spurt. Hvað það atriði snertir, hvernig verðið á raforkunni er ákveðið, gildir yfirleitt það sjónarmið, bæði að því er heildsölu frá orkuverum og aðalorkuveitum og smásölu frá héraðsrafmagnsveitum snertir, að verðið er ákveðið með tilliti til þess, að hlutaðeigandi fyrirtæki beri sig fjárhagslega, þ.e.a.s. standi undir viðhaldi, rekstri og eðlilegum aukningum, en ekki reiknað með, að þessi fyrirtæki séu rekin sem gróðafyrirtæki. Í stærri kaupstöðum og sérstaklega þar, sem rafveiturnar eru orðnar gamlar, hlýtur verðið því að jafnaði að vera lægra, en í minni kauptúnum, og í hinum minni kauptúnum með nýjar rafveitur mun núgildandi verð tæpast vera nógu hátt til þess að standa undir veitunum. Fram til þessa hafa rafveitur ekki verið reknar nema í kaupstöðum og kauptúnum hér á landi. Hafa þær yfirleitt staðið undir sér fjárhagslega, en á nokkrum stöðum, þar sem orkuveitur eru í byrjun, er ekki talið fært að fara það hátt með verðið, að veiturnar fái staðið alveg undir sér fyrstu árin, og því í þeim tilfellum leyft að haga verðinu þannig, að það er að vísu fyrirsjáanlegur halli á rekstri veitnanna fyrstu árin, en gert ráð fyrir, að það lagist á næstu árum, þegar nokkurn veginn er búið að ná því marki, sem að var stefnt. Þetta er um hinar almennu veitur að segja. Um sveitaveiturnar er öðru máli að gegna. Vegna strjálbýlisins verður stofnkostnaðurinn þar svo hár, að engin von er til, að rekstrartekjurnar geti staðið undir honum og verð á rafmagninu þó ekki verið óhæfilega hátt. Þess vegna hefur það ákvæði verið tekið í l., að ríkið greiði niður nokkuð af stofnkostnaði héraðsveitna, það mikið, að ekki þurfi að setja verðið hærra en svo, að það verði nokkuð nærri rafmagnsverði annars staðar á landinu, þótt það sé sums staðar lítið eitt hærra. Ég vil nú snúa mér sérstaklega að fsp. og í því sambandi gefa eftirfarandi upplýsingar: Á Hvanneyri telst ekki vera almenningsveita, og hefur því ekki verið staðfest gjaldskrá fyrir raforkusölu þar. Aftur á móti kaupir skólinn orku frá Andakílsárvirkjuninni á 380 kr. árskílówattið, en ekki munu hafa verið ákveðin gjöld fyrir notkun einstakra heimilisnotenda þar. - Hinir staðirnir, sem um er spurt, hafa gjaldskrár, staðfestar af atvmrn. og birtar í B-deild stjórnartíðindanna. Gjaldskrárnar eru allar með sama eða mjög líku sniði og því auðvelt að bera þær saman. Raforkuverð til heimilisnota er aðallega miðað við þrenns konar notkun: (a) til lýsingar, (b) til almennrar heimilisnotkunar, (c) til húshitunar. Skal hér tilgreint verðið á rafmagni til þessara nota á þeim stöðum, sem um er að ræða, og jafnframt gert í sem stytztu máli grein fyrir tilhögun raforkusölunnar, eftir því sem tilefni virðist til. Það er þá fyrst verð á rafmagni til lýsingar. Í Rvík er ljósaverðið kr. 0,93 á hverja kwst., á Akureyri kr. 1,20, í Sandgerði kr. 1,44, á Selfossi kr. 1,20, í Þykkvabæ kr. 1,25, á Grenjaðarstað kr. 1,25 og á Akranesi kr. 1,20. - Þess skal getið, að í gjaldskrám flestra rafveitna er heimild til 20% hækkunar á raforkuverðinu án sérstakrar staðfestingar rn. Rafveita Sandgerðis hefur ákveðið að notfæra sér þessa heimild, og er raforkuverðið þar því 20% hærra en hjá hliðstæðum rafveitum, þ.e. kr. 1,44 pr. kwst., eins og fyrr segir. Þá er verð á rafmagni til heimilisnotkunar. Á þeim gjaldskrárlið, sem algengastur er til heimilisnotkunar, er innheimt bæði kwst.-gjald og fastagjald. Kwst.-gjaldið er miðað við verð á orku til suðu, en fastagjaldið við áætlaða ljósanotkun. Fastagjaldið er sett til þess að komast af með aðeins einn kwst.-mæli á heimilunum í stað þess að hafa tvo. Á Akureyri, Akranesi og Grenjaðarstað er þessi gjaldskrárliður enn fremur miðaður við notkun til herbergjahitunar með lausum ofnum. Því er þannig hagað, að fyrir notkun umfram áætlaða ljósa- og suðunotkun er kwst.-gjaldið hækkað. Verðið er sem hér segir: Í Rvík eru greiddir 19 aurar pr. kwst. (fyrsta notkun), á Akureyri 20 aurar, í Sandgerði 36 aurar, á Selfossi 27 aurar, í Þykkvabæ 30 aurar, á Grenjaðarstað 30 aurar og á Akranesi 30 aurar. Auk þess er herbergisgjald, sem grípur hér inn í. Í Rvík er það 2 kr. af hverju herbergi, á Akureyri 20 aurar af fermetra gólfflatar, í Sandgerði 6 kr. af fyrsta herbergi og kr. 3,60 af öðrum herbergjum, á Selfossi 5 kr. af fyrsta herbergi og 3 kr. af öðrum herbergjum, á Grenjaðarstað og á Akranesi er gjaldið hið sama og á Selfossi, og á Akranesi er gjaldið 4 kr. af hverju herbergi. Loks er verð á rafmagni til húshitunar. Rafmagn til fullrar húshitunar er selt um sérmæla og einungis til fasttengdra tækja, sem straumur er tekinn af á vissum tímum með klukkurofum. Við daghitun er straumurinn rofinn á tímum mesta álags rafveitnanna um hádegið og síðdegis. Við næturhitun er straumurinn rofinn frá kl. 8 á morgnana til kl. 11 á kvöldin. Verðið er sem hér segir: 1. Daghitun: Í Rvík 9 aurar á kwst., á Akureyri 10 aurar, í Sandgerði 16,8 aurar, á Selfossi 12 aurar, í Þykkvabæ 15 aurar, á Grenjaðarstað 15 aurar og á Akranesi 12 aurar. Sandgerði er hér hæst, og stafar það af 20% álaginu. 2. Næturhitun: Í Rvík 3,7 aurar á kwst., á Akureyri 5 aurar, í Sandgerði 6 aurar, á Selfossi 4 aurar, í Þykkvabæ 5 aurar, á Grenjaðarstað 5 aurar og á Akranesi 5 aurar. Nú hefur eingöngu verið spurt um rafmagnsverð í sambandi við vatnsraforkustöðvar, en þótt ekki hafi verið um það spurt, skal ég til fróðleiks lesa til samanburðar raforkuverð í þeim kaupstöðum landsins, sem hafa olíurafstöðvar, en verð til lýsingar um sérmæli er þar sem hér segir: Í Neskaupstað kr. 1,50 á kwst., í Stykkishólmi kr. 1,50, á Flateyri kr. 1,50, í Hrísey kr. 2,00, í Dalvík kr. 1,80, á Eskifirði kr. 1,75. Ég held, að það sé ekki öllu meira, sem ástæða sé til að svara í sambandi við þessa fyrirspurn.



Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir góð svör, en vildi aðeins spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvað valdi því, að Sandgerðisbúar einir hafa farið þá leið að leggja meira á rafmagnið, en aðrir.



Ég held, að sú ákvörðun Sandgerðisbúa að nota einir sér þessa heimild að hækka gjaldið um 20% sé eingöngu byggð á því, að þeir vilji tryggja þetta fyrirtæki, koma fótum undir það, því að sá afgangur, sem verður af rekstri veitunnar, rennur allur í varasjóð fyrirtækisins, en varasjóðnum á að verja bæði til aukningar og útbreiðslu kerfisins, ef þess þykir með þurfa, og einnig til þess að standa undir fyrningum og uppbyggingu stöðvarinnar, þegar hún eða ýmsir einstakir liðir hennar fara að ganga úr sér. Ég held, að þetta sé m.ö.o. búmannsráðstöfun þeirra í Sandgerði til þess að tryggja rekstur fyrirtækisins í framtíðinni.