Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Af því að ég sé, að hæstv. forsrh. er nú staddur hér, en það ber fremur sjaldan við, vil ég leyfa mér að spyrja hann, hvenær verði birt skýrsla um herstöðvamálið svonefnda. Það mun vera eindregin ósk alls almennings, að birt sé skýrsla um þetta mál, og skal ég ekki rökstyðja það frekar nema tilefni gefist.



Mér er ánægja að hitta hv. þm. Str. hér á þingi, en hann mun oft hafa vantað á fundi undanfarið. Varðandi fyrirspurn hv. þm. um herstöðvamálið, þá er því til að svara, að ég hef ekkert um það mál að segja að svo stöddu.



Mér þykir undarlegt, að hæstv. forsrh. skuli færast undan að gefa upplýsingar í þessu máli hér á hæstv. Alþingi. En þrátt fyrir það, þótt ekki megi ræða þetta mál hér, þá er talið leyfilegt að ræða það á sölum Alþingis og í útvarpið. Ég tel, að meðferð sem þessi á utanríkismáli sé algerlega óþolandi. Ef það á að vera leynd um þetta mál, þá á að vera alger leynd um það, annars ræða það opinberlega. En ég geri ráð fyrir, að ef farið verður áfram með þetta mál sem hingað til, þá sé ekki hægt að líta á það sem leynd, og því sé öllum heimilt að ræða það opinberlega. Ég vil beina því til hæstv. forsætis- og utanríkisráðh., hvort ekki sé fært að birta skýrslur um málið, en ég tel það nauðsynlegt.



Ég vil segja fáein orð út af ummælum hv. þm. Str. Í máli hans gætti misskilnings á því, hvað væri opinbert og heimilt að ræða opinberlega. Þetta mál hefur legið fyrir undanfarin ár og hefur verið rætt í blöðum. Ég tel leyfilegt, bæði fyrir þingmenn sem utanþingsmenn, að ræða svo stórt atriði sem þetta hvar sem er, og get ekki ætlað, að um slíkt sé hægt að deila. Á svölum Alþingis ræddi ég þetta efnislega eins og það hefur áður verið rætt. Þetta eru opinberir hlutir, og ég álít, að ég hafi ekki brotið neina leynd með orðum mínum. Og hv. þm. Str. ætti að líta á þskj. 251 og frhgrg. á þskj. 311, en þar segir m. a.: „Bandaríkin hafa boðið Íslandi að framlengja herverndarsáttmálann, og hefur íslenzka þjóðin ekki enn svarað þeirri málaleitun.“



Ég hef ekkert um þetta mál að segja að svo stöddu, en ef hv. þm. Str. telur mig hafa leynt einhverjum mikilsvarðandi atriðum í þessu sambandi, þá skal ég endurvekja minningar, sem mundu ef til vill koma óþægilega við hv. þm.



Herra forseti. Án þess að blanda mér inn í þetta mál, vil ég spyrja hæstv. forseta, hvort ekki sé unnt að taka á dagskrá till. á þskj. 122, um flugvelli. Þetta er nokkuð skylt mál, því að ef farið verður fram á herstöðvar, þá eru þetta hinar sömu stöðvar. Og óska ég eftir, að leitað verði samkomulags um meðferð þessara stöðva, hvað sem orðsendingu Breta líður. Hitt er svo annað mál, að það þarf að birta, hvað hefur gerzt í þessu máli, og orðsendinguna þarf að birta, og eru allir hissa, að það skuli ekki þegar hafa verið gert. Og ekki veit ég ástæðu til þess, að ríkisstj. haldi þessu leyndu.

Forseti (JPálm) : Út af fyrirspurn, sem hér hefur komið fram, vil ég segja það, að það er ekki ákveðið, hvenær næsti fundur verður. Það eru margar tillögur, sem liggja fyrir, og hef ég ekki ákveðið, hvernig því verður háttað um þessa tillögu.



Með þeim forsendum, sem ég hef þegar getið, að ég tel kjörbréfið út af fyrir sig gilt, greiði ég atkv. með því, þótt ég telji, að gera skuli grein fyrir forföllum, en það er mál út af fyrir sig, og segi ég því já.



Út af ummælum, sem hér hafa fallið, vil ég segja það, að ég hef ekki talað digurbarkalega um þetta. Mér reyndari menn hafa tjáð mér, að þegar um vandamál væri að ræða sem þetta, þá væri oft venja, að slík plögg væru ekki birt fyrr en mörgum árum seinna, en þó mætti e. t. v. birta aðalefni þessa. En ég vil svo tilkynna það, að ég get ekki verið lengur við þessar umr., því að ég þarf að fara til þess að taka á móti sendiherra Rússa.

félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Í útvarpsumræðunum hér í gærkvöld heyrði ég, að hv. þm. Str. (HermJ) gerði að umtalsefni frv., sem ég hef beðið félmn. Ed. að flytja, og gaf í skyn, að það frv. væri grunsamlega líkt öðru frv., sem hann hefði flutt á Alþ. ásamt öðrum þm., og hefði því verið útbýtt nokkru áður en mitt frv. kom til félmn., og hv. þm. Str. komst svo að orði, að þessi frv. væru svo lík, að jafnvel sömu prentvillurnar væru í síðara frv. eins og í hinu fyrra frv. Ég vildi út af þessu, þar sem gefið hefur verið í skyn, að hér hafi eitthvert hnupl átt sér stað, lýsa yfir því, að það frv. sem ég hef lagt fram, tveir fyrstu kaflar þess, voru samdir nokkru áður en frv. hv. þm. Str. kom fram á Alþ. En í skrifstofunni, þar sem frv. var samið, er að vísu starfandi einn framsóknarmaður, og ég vil ekki, fyrr en annað reynist, trúa því, að sá ágæti maður hafi gert sig sekan um að misnota aðstöðu sína til þess að láta hv. þm. Str. hafa kafla úr mínu frv. til að flytja hér á Alþ.



Mig undrar ekkert, þó að hæstv. ráðh. blygðist sín fyrir það, hvernig hann hefur komið fram í húsnæðismálunum, því að það er dæmalaust, hvernig þessi stj. hefur hagað sér í þeim allt s. l. ár. Það vita allir, að það er ekki nema 3–4 daga verk fyrir einn mann að semja frv. eins og það, sem hér liggur fyrir, og það hefur tekið stj. allt árið. Það er hægt að upplýsa það, að það frv., sem ég lagði fram, er fyrirmynd að því frv., sem hér var borið fram af hæstv. ráðh. Skekkjan, sem tekin er upp í frv. ráðh., er sú, að það er tekið fram í einni gr., og ég varaði við því, þegar ég flutti frv., - að þeir, sem kaupa hús og kaupa þau með hærra verði en má selja þau, þeir eiga að borga mismuninn til byggingarlánasjóðs, ef sá, sem hefur selt, getur ekki greitt það sjálfur. En villan er sú, að í gr. stendur, að þetta skuli því aðeins gert, að það sannist, að sá, sem keypti, hafi ekki verið í góðri trú. Með öðrum orðum, það er ekki hægt að sanna það, það átti að standa. í frv., að hann átti að borga þetta, hvort sem hann væri í góðri trú eða ekki, vegna þess að hægt var að fá vottorð um, að búið væri að fá leyfi þess félags, sem hlut átti að máli, til þess að selja. Þetta er tekið upp orðrétt, skekkjan úr frv., sem ég flutti, og ég veit, að það var verið að semja þetta frv. eftir að mitt frv. kom fram, þess vegna kom það heldur ekki fram fyrr en hálfum mánuði seinna en mitt frv. Það er ekkert að undra, þó að stj. svíði undan þessu, þar sem það er ekki nema 2–3 daga verk að semja slíkt frv., en það hefur tekið hana allt árið, og hún vaknar ekki fyrr í þessu máli en stjórnarandstaðan flytur málið. Það vita allir þm., að það er ekki nema 3–4 daga verk að setja saman frv. eins og þetta, þar sem svo er frá því gengið, að það þarf að lesa það allt yfir vegna þess, að það er flaustursverk. Þess vegna er það, sem ég hef sagt í þessu máli, alveg rétt. Þeir, sem gengu frá því frv., sem ég flyt fyrir Framsfl., vita, að það er meira til þess vandað, og sá maður, sem samdi það, hefur verið erlendis til þess að kynna sér þessi mál, þ. e. Guðlaugur Rósinkranz. Ég get ekkert gert að því, þó að stj. svíði undan þessu, það er ekki nema eðlilegt, því að annar eins trassaskapur og hún hefur sýnt í húsnæðismálunum er dæmalaus og á hvergi sinn líka nokkurs staðar, þar sem byggingarefni hefur verið hrifsað út og stj. hefur horft upp á það allt árið og kemur svo ekki með þetta frv. fyrr en Framsfl. hefur beitt sér fyrir því máli. Um þjófnað í sambandi við þetta mál hjá framsóknarmanni í skrifstofu hjá ríkinu, þá vísa ég því til baka, það er ekkert annað em eðlilegur sársauki þessa hæstv. ráðh., sem kemur honum til að tala önnur eins orð. Maðurinn mun vera Jens Hólmgeirsson, og ég hygg, að hæstv. ráðh. sé á engan hátt að bættari að drótta slíku að honum, og ég álít, að hæstv. ráðh., þó að hann sé reiður út af þessu máli og hafi hlaupið á sig, ætti að láta vera að drótta því að þeim manni.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Mér datt ekki í hug að fara að gera frv., sem liggur fyrir d., að umtalsefni í sameinuðu þingi eins og hv. þm: Str. gerði. Hitt er það, að ég taldi mér skylt og nauðsynlegt að leiðrétta á réttum vettvangi ummæli, sem hv. þm. Str. lét sér sæma að hafa hér um mig, þegar hann vissi, að ég var fjarverandi og gat ekki borið hönd fyrir höfuð mér. Þessi aðferð hans er í fullu samræmi við þann gorgeir, ofstopa og undarlega geðofsa, sem hann sýndi hér við umr. í gærkvöld. Nú er vitanlega til skýring á því, hvers vegna þessi atriði gætu verið lík í þeim tveim frv., sem hann nefndi, og hún er sú, að stj. leitaði álits allra byggingarsamvinnufélaga í landinu og allra bæjarstjórnum það, hvað gera bæri í húsnæðismálunum. Þetta álit kom svo og var sent til skrifstofu eftirlitsmanns sveitarstjórnarmálefna, og ég sé á þeim upplýsingum, sem hv. þm. Str. er með hér aú, að einhvern veginn hafa þessar upplýsingar komizt til Framsfl., á hvaða hátt sem það hefur orðið, og Framsfl. þannig orðið aðnjótandi við samningu slíks frv. upplýsinga og tillagna, sem stj. hefur fengið hjá byggingarsamvinnufélögum. Á hvaða hátt það hefur orðið, skal ég ekkert um segja, en þegar ég veit það, að frv. stj. er samið alllöngu áður en frv. hv. þm. Str., sem lá fyrir Ed., þá get ég ekki annað en ályktað, að hv. þm. sé að drótta því að starfsmanni nákomnum Framsfl., að hann hafi hnuplað einhverju af þeim upplýsingum, sem stj. hefur sent til skrifstofu eftirlitsmanns sveitarstjórnamálefna. Ég trúi þessu ekki fyrr en ég tek á, því að ég þekki þennan mann að meiri ráðvendni en hv. þm. Str. og var þess vegna að bera af honum sakir.



Ég hélt satt að segja, að það ætti að hafa verið nóg fyrir stj. að fá þrisvar sinnum lengri ræðutíma en stjórnarandstaðan, þó að hún þyrfti ekki að gera tilraun til þess að byrja eldhúsdag strax á eftir. Ég get vel skilið þetta, vegna þess að það fór þannig úr hendi, að þegar einn talaði í vestur, þá talaði annar í austur, þar sem ráðh. rifust sín á milli um helztu stofnunina í landinu. Þetta er kannske ekkert undarlegt, en ég hélt satt að segja, að þó að útvarpsumr. í gær hefðu farið þannig úr hendi af hálfu stj. sem raun hefur á orðið, þá þyrfti þetta ekki að koma fyrir, því að náttúrlega hafði hæstv. dómsmrh. hér til forsvars fyrir sig ekki einn, heldur marga. Ég vil aðeins segja það út af þessu frv., að náttúrlega stendur stj. varnarlaus í þessu máli, því að meðferð hennar í húsnæðismálunum er gersamlega óverjandi, að horfa á það allt árið, að byggingarefni er rifið út og samvinnufélög hafa ekki byggingarefni, vitanlega var hægt að leiðrétta þetta með því að gefa út bráðabirgðal. Það er ekki til neins að telja okkur trú um, að það taki marga daga að semja svona frv., ef stj. hefði viljað gera eitthvað í málinu. Hæstv. ráðh. segir, að það hafi verið leitað eftir upplýsingum frá byggingarsamvinnufélögum. Veit ekki þessi hæstv. ráðh., að Guðlaugur Rósinkranz er einn af þeim mönnum, sem fyrst og fremst er forsvarsmaður byggingarsamvinnufélaganna? Svo kemur hæstv. ráðh. og segir: Við höfum leitað álits og upplýsinga hjá byggingarsamvinnufélögum. - Hvað gengur að hæstv. ráðh. ? Hann segir, að frv. hafi verið til. Hvers vegna kom það ekki fram fyrr en hálfum mánuði eftir að frv. Framsfl. kom fram, ef við höfum fengið upplýsingar úr hans frv.? Þetta stangast allt saman og rekur sig hvað á annars horn, eins og ráðherrarnir í útvarpsumr. í gær.



Það er aðeins fyrirspurn um það til hæstv. forseta, hvort meiningin er að halda hér áfram eldhúsumræðum. Ef svo er, erum við reiðubúnir til þess að taka upp umr. Ég vil aðeins undirstrika það, sem hv. þm. Str. benti á, að það er mjög athugavert, að eftir að eldhúsdagsumr. hafa farið fram tvö kvöld, par sem stj. hafði ¾, en stjórnarandstaðan ¼ ræðutímans, þá skuli stj. telja sig til knúða að standa hér upp á Alþ. til þess að moka frá dyrunum þeim óþverra, sem hún hefur hlaðið þar upp. Það sýnir, að stj. finnur, hversu veik hún stendur fyrir. - Ég vil svo ítreka þá fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort hér eigi að hefja eldhúsdagsumr. að nýju, því að auðvitað höfum við ekkert á móti því, að þær haldi áfram, ef stj. óskar.

forseti (JPálm): Forseti neðri deildar hefur skrifað mér svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 11. des. 1945. Lúðvík Jósefsson, 6. landsk. þm., hefur í dag skrifað mér á þessa leið: „Sakir annríkis heima fyrir verð ég að hverfa af þingi um sinn, og óska ég þess með skírskotun til 144. gr. laga nr. 80 7. sept. 1942, um kosningar til Alþingis, að næsti varamaður flokks míns, Gunnar Benediktsson, taki sæti á Alþingi í minn stað að liðnum deginum í dag.“ Jafnframt því að tilkynna yður þetta, herra forseti, leyfi ég mér að óska þess, að boðaður verði sem fyrst fundur í sameinuðu Alþingi til þess að rannsaka kjörbréf þessa varaþingmanns. Barði Guðmundsson. Til forseta sameinaðs Alþingis.“ Kjörbréfanefnd mun þegar hafa haft með höndum kjörbréf umrædds varaþm. til rannsóknar, og tekur hv. frsm. nefndarinnar til máls.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Kjörbréfan., þ. e. a. s. 4 nm., hv. þm. V.-Ísf. var ekki viðstaddur, hefur á nefndarfundi athugað kjörbréf Gunnars Benediktssonar, og það var sameiginlegt álit þeirra, er á fundi voru, að þeir tækju kjörbréfið gilt. En aftur á móti lá ekki fyrir hjá n. skýrsla um það, hver væru forföll Lúðvíks Jósefssonar, en bréf hans hefur verið lesið upp af hæstv. forseta og hefur verið tilkynnt á þann hátt að um það atriði er þingheimi kunnugt. Ég tek það fram, að n. var sammála um það, að kjörbréf Gunnars Benediktssonar yrði gilt tekið.



Það, sem hv. frsm. um þetta sagði, er rétt frá skýrt, en ég tel þó rétt að vekja athygli Alþ. á því, að með þessu er, a. m. k. að nokkru leyti, gengið inn á alveg nýtt fordæmi. Það hefur, eftir því sem ég, man bezt, verið skipt um þingfulltrúa á þann hátt, að t. d. Sigurjón Ólafsson hefur tekið hér sæti í stað 4. þm. Reykv. (StJSt), þegar hann var erlendis. Enn fremur Ásmundur Sigurðsson í stað 11. landsk. þm. (STh), þegar hann var einnig erlendis, enn fremur Katrín Thoroddsen í stað 2. þm. Reykv. (EOl), einnig þegar hann var erlendis. Það hefur enn fremur verið tekið gilt, að Haraldur Jónasson tæki hér sæti í stað 2. þm. Skagf., og þau forföll, sem þá lágu fyrir, voru störf hans á búnaðarþingi og í mþn., sem Búnarfélagið hafði skipað hann í, og átti hann því mjög annríkt. Nú er ákvæði greinarinnar þannig, að ef landsk. þingmaður er forfallaður sökum veikinda eða annars, tekur varamaður sæti í hans stað, en hann skýrir forseta frá, í hverju forföllin eru fólgin og hversu lengi þau muni vara o. s. frv. Ég hef ekki fengið neinar upplýsingar um það, í hverju þessi forföll eru fólgin, og ef við göngum inn, á það, að einhver þingmaður geti horfið af þingi og sagt: Ég þarf að fara burt, - án þess að gera nánari grein fyrir, þá verðum við að gera okkur það ljóst, að við erum að ganga inn á alveg nýtt fordæmi. Ég vil þess vegna vekja athygli á því, að ég hygg, að það hafi ekki verið til þess ætlazt, að þingmenn gætu gengið hér út og inn og tilkynnt forseta, að þeir þyrftu að fara burtu, án þess að gera nánari grein fyrir því, og senda svo varamann hingað í sinn stað. En ég hygg, að það sé á valdi Alþ., en ekki forseta, að úrskurða um það, hvort forföll séu þannig, að það beri að taka þau gild, og það beri að leggja það undir atkv. Alþ.

Forseti (JPálm) : Ég vil taka það fram, út af ummælum hv. þm. Str., að það er venja, að viðkomandi þingdeild taki ákvörðun um setu þingmanna. Fyrir þessum fundi liggur einungis áthugun kjörbréfs.

Frsm. (Þorsteinn Þorsteinsson) : Það er óþarfi, að ég standi hér upp, úr því að forseti hefur tekið þetta fram. Hlutaðeigandi þingmaður á að snúa sér til deildarforseta, í þessu tilfelli forseta neðri deildar, og skal hann svo meta þau gögn, sem fyrir liggja. Síðan er það verk kjörbréfanefndar að kveða á um gildi kjörbréfs.



Ég skal ekki þreyta umr. um þetta mál, en vil aðeins vekja athygli á því, að ég tel nauðsynlegt, að forseti fái upplýsingar um, hver eru forföll viðkomandi þm., og skal svo forseti tilkynna þau deildinni. Þetta hefur ekki verið gert í þessu tilfelli, og er það ekki til eftirbreytni.



Ég vil beina því til hæstv. forseta, hvort ekki væri rétt að fresta þessu máli. Að vísu mun ekkert vera að athuga við kjörbréf, en verði það samþ., mun viðkomandi þm. þar með taka sæti á Alþingi, en það tel ég ekki rétt, meðan ekki liggja fyrir ástæður um forföll.

Forseti (JPálm) : Ég vil vekja athygli á því, að forseti Nd. hefur tekið forföllin gild og þess vegna sent kjörbréfið til samþykktar. Nú skilst mér, að kjörbréfanefnd hafi tekið kjörbréfið gilt, og mun ég nú láta fara fram atkvgr. um það.



Með skírskotun til aths. þm. Str. segi ég já.



Með því að ég tel ósannað, að fyrir hendi séu lögmæt forföll viðkomandi þm., greiði ég ekki atkv.

Einar Olgeirsson,: Með því að sá þm., sem vék af þingi, hefur gert forseta grein fyrir forföllum sínum og hann vísað málinu til kjörbréfanefndar og hún dæmt það gilt, þá segi ég já. Þessu næst skrifaði hinn nýi þingmaður, Gunnar Benediktsson, undir drengskaparheit um að halda stjórnarskrána.



Ég vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort sá hv. þm., sem hér var verið að samþ. kjörbréf fyrir, tekur þátt í þingstörfum.

Forseti (JPálm) : Hann mun taka þátt í þingstörfum, þangað til rökstudd kæra kemur fram.



Þar sem ekkert hefur fram komið um þetta í Nd., vil ég fara fram á, að atkvgr. verði látin fara fram um það, hvort þessi hv. þm. á að taka sæti hér á Alþingi.



Það er að vísu eðlilegt, að nýmæli komi hér fram, en ég minnist þó varla að hafa heyrt slíkan málflutning hér á Alþingi sem þennan. Í rauninni skiptir ekki miklu máli, hvaða maður það er, sem fer með þetta vald, og verða hv. þm. að gera sér ljóst, að um leið og kjörbréf hefur verið samþ., þá hefur viðkomandi þm. rétt til að starfa á Alþingi, hvernig svo sem hann er þangað kominn. Þá vil ég spyrja, hvort nokkur slík rekistefna hafi átt sér stað í svipuðum tilfellum áður, t. d. þegar varamaður tók sæti hv. 2. landsk.? Ég tel, að forseti, geti ekki, eins og þessu máli er nú komið, meinað þessum hv. þm. að taka þátt í störfum þingsins. Ég veit ekki betur en þm. hafi oft horfið af þingi áður og ekki orðið af því nein rekistefna, og virðist mér sýnt að láta þetta kyrrt vera, sem venja hefur verið til.

Forseti (JPálm) : Ég vil leyfa mér að mælast til, að umr. um þetta mál verði ekki haldið lengur áfram.



Mér finnst hálfeinkennilegur rökstuðningur hv. 10. landsk., þar sem hann segir, að það skipti ekki máli, hverjir eigi sæti á Alþingi, varamenn eða aðalmenn. Ég tel tvímælalaust, að réttkjörnir þm. skuli eiga þar sæti, nema lögleg forföll séu fyrir hendi.



Það var hér minnzt á af einum hv. þm., að það hefði áður komið fyrir, að þm. hefðu horfið af þingi og varamenn tekið sæti. En í þeim tilfellum hefur forseti einatt fengið í hendur skýrslu um forföll og fallizt á þau. Í þessu tilfelli liggur ekkert slíkt fyrir.



Ég vil benda hv. þm. Str. á, að það er alls kostar sams konar dæmi, þegar hv. 2. landsk. hvarf af þingi og varamaður tók sæti. Það er ekki venja hér á Alþingi að vefengja forföll þingmanna og ekki ástæða til að byrja á því nú.

Forseti (JPálm) : Ég sé ekki ástæðu til að halda þessum umr. áfram lengur, og er þeim hér með lokið.



Herra forseti. Eins og þáltill. á þskj 319 ber með sér, er þar farið fram á, að ríkisstjórninni verði heimilað að ábyrgjast lán til vatnsveitu og holræsagerðar í Keflavík, allt að 1500 þús. kr. Varðandi rök fyrir þessu máli læt ég nægja að vísa til grg. Þar er allt tekið fram, er máli skiptir. Ég vænti, að Alþ. sjái þörf þessa máls og samþ. það. - Vil ég mælast til, að málinu verði að umr. lokinni vísað til fjvn.



Eins og tekið er fram í grg. þessarar till., er hún fram komin vegna þess, að hæstv. dómsmrh. hefur ekki talið sér fært án viljayfirlýsingar Alþ. að veita nokkrum Þjóðverjum, sem hér höfðu dvalið fyrir 1939, landsvistarleyfi. Það stendur nú svo á um þessa menn, að þeir voru fluttir burt af Bretum, en er nú sleppt. Þessir menn eiga hér konur og börn, sem eru illa stödd og komast á vonarvöl, ef mönnum þessum verður ekki veitt hér landsvistarleyfi. En að sjálfsögðu er hér bara átt við þá menn, sem hafa ekki orðið uppvísir að því að reka hér erindi erlendra þjóða, sem hættuleg eru hagsmunum Íslendinga. Þetta er mannúðarmál, og tel ég sjálfsagt, að Alþ. gefi þá yfirlýsingu, svo að þessir menn fái landsvist. Ég óska svo eftir, að hraðað verði afgreiðslu þessa máls, því að vitað er, að þessir menn verða fluttir til Þýzkalands, og veldur það miklum erfiðleikum, ef svo verður.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Ég tel mér skylt að veita þær upplýsingar um starfsemi Þjóðverja hér fyrir stríð, sem fyrir hendi eru. Það, sem ríkisstj. hefur borizt fyrst og fremst, er um njósnamálin. Það er kunnugt, að Þjóðverjar reyndu að fá Íslendinga til þess að reka njósnir hér. Sá, sem stóð fyrir þessu, var dr. Lotz, sem stundaði hér refarækt, en með nokkuð einkennilegum hætti, og hafði hann hana bara að yfirskini. En ég tel ekki rétt að fara út í þetta nánar. Sumir Íslendingar segja, að þeir hafi orðið að gefa vilyrði til þess að fá að fara heim, en þeir eru nú fyrir dómi. Aðrar upplýsingar, frá árunum 1939 og '40, eru frá Sveini Björnssyni, tilkynning um, að hér væri rekin víðtæk starfsemi af Þjóðverjum. Og mér er nær að halda, að hv. þm. Str. hafi ekki gert opinbert um þessa tilkynningu. Í bréfi frá 2. marz 1939 og í viðtali, sem sendiherrann átti við dönsku leynilögregluna, er sagt, að í Danmörku hafi verið rekin víðtæk starfsemi, og línurit sýndi, að þræðirnir lágu til danska flotamálaráðuneytisins. Þeir, sem höfðu tekið að sér þessar njósnir, höfðu gert það fyrir hótanir frá nazistum í Berlín. - Ég sé ekki ástæðu til að lesa þessi bréf. Þó að þau líkist glæparóman, er þetta allt bláköld alvara. - Sendiherrann lætur þess getið, að þræðir þessara njósna liggi til Íslands, og danska leynilögreglan sé reiðubúin til samstarfs við íslenzku lögregluna til þess að grafast fyrir þessa þræði. Loks stingur sendiherrann upp á því, að til Danmerkur verði sendur ungur íslenzkur lögfræðingur til þess að afla upplýsinga í þessu máli. Hann segir, að yfirlögreglustjórinn í Danmörku hafi fallizt á þessa ráðstöfun, og hann mundi fús að taka á móti slíkum manni. En að sjálfsögðu verði þetta að vera sérstakur hæfileikamaður, sem njóti fyllsta trausts ríkisstj., og auk þess svo vel launaður, að Þjóðverjar geti ekki freistað hans með mútum. Ég hef ekki fundið neitt, sem bendir á, að þessu bréfi hafi verið svarað, enda skrifað sem einkabréf, en með þeim tilgangi augsýnilega að flytja þjóðinni þessar fréttir með því að senda þær forsætis- og dómsmálaráðherra. En það er hvergi sjáanlegt, að aðrir hafi fengið að vita um þetta en dómsmrh. - Ekki sést, að farið hafi verið eftir ráðleggingu sendiherrans í einu eða neinu. Í næsta bréfi frá sendiherra, sem ritað er 10. marz, er sagt frá njósnum í hernaðar- og pólitísku augnamiði og einnig njósnum um flóttamenn. Algengt er að senda menn til Danmerkur og draga þá síðan inn í njósnakerfið, sem mest starfar í hópum. - Í einu bréfinu er sagt frá handtöku Hartungs. Yfirmaður leynilögreglunnar dönsku upplýsir, að meira muni um slíkar njósnir á Íslandi en menn hafi almennt hugmynd um. Það er sömuleiðis gefið í skyn, að benzínbirgðir séu geymdar hér fyrir þýzka kafbáta, annaðhvort sökkt niður í sjó í fjörðunum eða grafið í jörðu. Ég veit ekki til, að slíkt hafi komizt upp, en snemma í stríðinu höfðust kafbátar mikið við á Arnarfirði vestra. Mér er ekki kunnugt um, að þáv. forsrh. hafi á nokkurn hátt látið rannsaka þetta eða gefið aðvörun í þessu sambandi, enda þótt þetta væri stórhættulegt fyrir öryggi landsins. - Í þessu sama bréfi, 10. marz 1939, er lögð áherzla á yfirlýsingu leynilögreglunnar dönsku, að meira muni hér um njósnir en menn hafi hugmynd um, og er þess vegna talið mjög æskilegt, að íslenzkur maður komi til Danmerkur að kynna sér þessi mál, en skemmri dvalartími en 3 mánuðir verði árangurslaus, þar sem þetta sé svo víðtækt mál. Þriðja bréf, sama efnis, er dagsett 28. marz 1939. Skýrir sendiherra Íslands þar frá því, að hann hafi séð eina möppu í máli Pflugk-Hartungs merkta Ísland, en flest bréfin hafi verið ómerkileg, svo að hann hafi ekki séð ástæðu til þess að taka neitt þeirra til sérstakrar íhugunar. Í fjórða bréfi frá sendiherra, 24. jan. 1940, skýrir yfirmaður leynilögreglunnar dönsku frá því, eftir heimildum, sem hann segist ekki geta tilgreint, að fregnir um ferðir skipa Bandamanna berist frá leynilegri stöð einhvers staðar í Danmörku til þýzka ræðismannsins í Reykjavík og þaðan til Þýzkalands. Óskaði lögreglustjórinn, að þetta yrði athugað, og bauð enn aðstoð dönsku öryggislögreglunnar, og hann benti á, að Danir gætu lesið dulmál, sem Íslendingar hefðu ef til vill ekki aðstöðu til að lesa. Í þessu sambandi minnist sendiherrann á, að líklegt megi telja, að slíkar fregnir hafi valdið því, að Royalpindi var sökkt. Ekki er mér kunnugt um, að þessar upplýsingar hafi verið notaðar eða ráðstafanir gerðar þeirra vegna. Ég hef getið þessara skýrslna í sambandi við landsvistarleyfi fyrir þessa Þjóðverja, vegna þess að þær sýna, hvernig starfselni Þjóðverja var háttað hér á landi fyrir styrjöldina. Í sumar fór ríkisstj. þess á leit við herstjórn Breta og Bandaríkjamanna að fá til afnota skjöl þau, sem tekin voru hér í þýzka sendiráðinu. Loks fékkst skýrsla um Þjóðverjana, sem hér voru búsettir fyrir stríð. Kom þar í ljós, að með örfáum undantekningum voru þeir meðlimir í Deutsche Arbeitsfront eða nazistaflokknum þýzka. Hins vegar neituðu Bretar og Bandaríkjamenn, að nokkur skjöl væru til varðandi þýzka sendiráðið hér, þar til nú fyrir nokkrum dögum, að yfirlitsskýrsla úr því fannst í þýzka ræðismannsbústaðnum. Þar sést, að Gerlach aðalræðismaður er sendur hingað í alveg sérstökum erindagerðum. Í skjölum þessum var bréf frá Gerlach til Himmlers, þar sem tekið er fram, að hann fari hingað ekki sem venjulegur konsúll, heldur til þess að reka erindi nazistaflokksins hér á landi. Þýzka utanríkisráðuneytið hafði tekið Gerlach illa, og hótar hann því að fara beint í Ribbentrop, ef hann fái ekki fyllstu aðstoð í starfi sínu eða fara sem sérstakur sendimaður nazistaflokksins til Íslands. Af skjölunum er ljóst, að erindi Gerlachs var útbreiðsla. nazismans hér á landi með því að ná sambandi við alla Þjóðverja hér á landi, með viðureign við ríkisstj. og með því að skipuleggja fimmtu herdeild hér á landi. Þessi viðureign var í því fólgin, að í hvert skipti, sem sagt var frá grimmdarverkum nazista, fór Gerlach til forsrh., Hermanns Jónassonar. Forsrh. setti stundum ofan í við útvarp og blöð, en mestum árangri mun Gerlach hafa náð, er bannað var að sýna kvikmyndir með andnazistisku efni, og bók Langhoffs um fangabúðirnar þýzku, „Die Moorsoldaten“, var bönnuð. Í skjölum þessum má sjá, að Gerlach hefur ekki fengið alls staðar þær móttökur, er hann vænti. Lætur hann óspart í ljós fyrirlitningu sína á Íslendingum og hvetur þýzk stjórnarvöld til að þjarma að Íslendingum í viðskiptasamningum og á annan hátt fyrir andúð þeirra gegn nazistum. Þá munu Þjóðverjar hafa haft njósnara hér við höfnina og sent fregnir um ferðir skipa í byrjun stríðsins. Mér er ekki kunnugt, hvaða reglur gilda í Deutsche Arbeitsfront, en telja má víst, að ef til innrásar hefði komið hér, á sama hátt og í Danmörku og Noregi, hefðu Þjóðverjar hér, undir stjórn Gerlachs, verið stórhættulegir fyrir öryggi landsins. Með hliðsjón af því tel ég óvarlegt að veita þeim landsvistarleyfi á ný. Nú verð ég að segja, að mér er erfitt að neita um þessi landsvistarleyfi frá mannúðarlegu sjónarmiði. Margir segja, að þegar stríðið er búið, eigi að láta sakir niður falla og geymt verða gleymt. Það er nærri mér að samþykkja þetta, en mér finnst það ekki, með þeim upplýsingum, sem fyrir hendi eru. Það hefur verið talað um það, að aðstandendur, þessara manna muni líða skort, en þeir eiga rétt á því, að íslenzka ríkið sjái þeim farborða. Meðan á stríðinu stóð, fengu þeir styrk af þýzku innstæðunum hér. Bretar hafa nú tekið þessar innstæður, en þessir aðilar hafa rétt til þess að snúa sér til síns sveitarfélags. Nú hef ég talið rétt að láta rannsaka mál þessara manna sérstaklega, en sú rannsókn hefur gengið vonum seinna vegna þess, hvað erfitt er að fá ýmis skjöl varðandi þessi mál. En ég álít slíka rannsókn nauðsyn fyrir framtíðina. Það hlýtur alltaf að vera varhugavert að hafa hóp manna í landinu, sem er undir lögum annars lands, og sömuleiðis hlýtur að vera hættulegt að hafa þá menn búsetta í landinu, sem eru félagar í flokkum, sem boða öfgar og ofbeldi eins og nazistar. Ég skal svo ekki fjölyrða meir um þetta að svo stöddu, en það virðist augljóst, að ekki er heppilegt að hafa hér menn, sem telja sig skuldbundna að bera vopn á íslenzka þjóð. Ég skal ekkert um það fullyrða, hverjir þessara manna hafa verið fúsir til slíkra verka, en ég tel líklegt, að ef til hefði komið, þá hefðu ekki allir skorizt úr leik. Ég ímynda mér, að ýmsir, sem skrifað hafa undir þessa till., geti sætt sig við, að málið fari til n. til frekari athugunar.



Herra forseti. Sökum þess, að hæstv. dómsmrh. fór rangt með viss atriði viðvíkjandi störfum mínum meðan ég sat í ráðherrastóli, hlýt ég að gefa skýrslu, sem fer í bága við það, sem hann sagði, og var óþarft, ef hann hefði talað við mig um þetta mál. Það er ekki ágreiningur milli okkar hæstv. ráðh. um sjálfa till. Mér kom ekki til hugar að skrifa undir nokkuð annað en að þeir Þjóðverjar, sem saklausir væru, fengju hér landsvistarleyfi, og þar að auki er algerlega lagt á vald hæstv. ríkisstj., hvenær þetta leyfi er veitt. Ég get tekið undir það með hæstv. ráðh., að ég tel ekki æskilegt að hafa í landinu hóp manna, sem telur sér skylt að hlýða lögum annarra þjóða. En þeir Þjóðverjar, sem ekkert hefur sannazt á og eru saklausir, ættu ekki að gjalda hinna seku. Njósnir eru vitanlega reknar á öllum tímum, og vitanlegt er, að njósnarkerfi Þjóðverja í Danmörku var fullkomið. Nú fyrir skömmu er komin út bók um njósnir Þjóðverja á Norðurlöndum og þá m. a. á Íslandi. Þetta er nokkurs konar reyfari og eru þar nefndir menn, sem eru saklausir, og væri full þörf á að fá sannari heimildir. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að aðalnjósnarinn á Íslandi mun hafa verið Gerlach. Aðaltilefni þessarar till. telur hæstv. dómsmrh. að sé bréf, sem ég hafi fengið, og segir, að ég hafi ekki borið það undir samstarfsmenn mína. En þetta bréf var nýlega lagt fyrir utanrmn. og mun hæstv. forsrh. minnast þess. Annað atriði, sem hæstv. dómsmrh. minntist á, eru einnig staðlausir stafir. Hann hélt því fram, að slælega hefði verið gengið fram í því á sínum tíma að komast fyrir starfsemi þýzkra njósnara hér á landi. En það var gert allt, sem hægt var, til að finna einhver spor. Við fengum upplýsingar um að gefa sérstaklega gaum að Gerlach, en viss atvik höfðu komið mér til að gruna þennan mann áður, enda munu ekki finnast í skjölum þessa manns vinsamleg ummæli til mín. Þegar eftir að lögreglustjóri var kominn heim úr ferð sinni til Danmerkur, lét ég hafa gætur á Gerlach. Hann kvartaði undan þessu við mig, en ég sagði honum, að ég hefði hann grunaðan, og strax þegar upplýst var, að hann hefði sendistöð, var séð um að eyðileggja hana. - Ég gæti sagt þessa sögu lengri, en hv. alþm. er þetta nokkuð kunnugt, en það, sem vakir fyrir mér í þessu máli, er það, að hinir saklausu verði ekki látnir gjalda hinna seku. Viðvíkjandi njósnum hér var ekkert að finna í Danmörku eða hjá ensku leyniþjónustunni. Það var því teflt á tvær hættur að ganga lengra í þessu máli en gert var. Sex vopnaðir menn voru hafðir til taks og maðurinn stöðugt skyggndur. - Þá talar það sínu máli, að þeir menn, sem komu hingað til að sækja um herstöðvar, voru sendir svo búnir með sama skipinu og þeir komu með. Nei, það var ekkert vanrækt í þessu efni. Ég get látið hæstv. ráðh. fá skýrslur þeirra manna, sem út voru sendir til að athuga þetta mál, en á þeim er ekkert að græða annað en það, að upplýst var, að æðar þýzka njósnarkerfisins lágu hér heim. Ég vil svo að lokum lýsa yfir því, að ég tel alveg hættulaust að samþ. þessa till., og skil satt að segja ekki, af hverju mótspyrna hæstv. ráðh. er sprottin.



Herra forseti. Ég vildi gjarnan gefa þessari till. færi á að ná afgreiðslu í dag. - Það er rétt, að 30 þm. sendu hæstv. dómsmrh. bréf, þar sem farið var fram á hið sama og gert er í þessari till., en þá taldi hæstv. ráðh. sig ekkert geta gert, nema vilji þingsins kæmi fram. Ég vil taka það fram út af þeim umr., sem hér hafa orðið, að í þessari till. er á engan hátt verið að mæla bót moldvörpustarfsemi Þjóðverja. Og þátt hæstv. ráðh. hafi sjálfsagt réttilega bent á ýmis dæmi, svo sem dr. Lotz o. fl., þá sannar það engan veginn, að réttmætt sé að láta dragast að veita þessi leyfi. Dr. Lotz er ekki á þeim lista, sem við höfum sent. Það er ekki vandi að taka dæmi um njósnir Þjóðverja, en það haggar ekki þeirri staðreynd, að til eru margir Þjóðverjar, sem eru saklausir. Kjarni þessa máls er ekki að rifja upp einstök dæmi, heldur að gera upp á milli saklausra og sekra. Ég vil, áður en lengra er farið, láta í ljós þá skoðun, að þótt rannsókn þessa máls hafi gengið fremur seint, sé ég ekki ástæðu til að ásaka hæstv. dómsmrh. svo mjög, þar sem við ýmsa örðugleika mun vera að etja. En þó munu liggja til þess nokkur rök, að hraða hefði mátt rannsókninni meir. Síðan styrjöldinni lauk í Evrópu er nú um hálft ár, og á þeim tíma hefði átt að mega fá fullnægjandi skýrslur. Ég viðurkenni þó, að hæstv. ráðh. hefur nokkur rök til síns máls. En á meðan slík skýrsla liggur ekki fyrir, virðist mér nokkuð hæpið að ræða þessa menn í sama númeri og þá glæpamenn, sem hæstv. ráðh. minntist á. Ég vil svo láta í ljós þá ósk, að þessi till. komist til n. og að n. starfi greiðlega að afgreiðslu hennar.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég verð að mótmæla þeirri stafhæfingu hv. þm. N.Ísf., að ekki hafi verið rekið á eftir þessu máli af stj. Strax í vetur fékk ríkisstj. bráðabirgðaskýrslu hjá herstjórninni um hvern einstakling. Þessi skýrsla þótti ekki nógu nákvæm, og var þá spurt um, hvort ekki væru til réttarhöld yfir þessum mönnum. Eftir langan tíma kom það svar, að engin slík réttarhöld hefðu farið fram. Síðan hefur verið spurzt fyrir um þetta í Danmörku, en þar virðast ekki vera fyrir hendi nein skjöl um þessa menn. Hv. þm. N.-Ísf. taldi réttara að hraða rannsókn þessa máls en láta saklausa gjalda hinna seku. Þetta er ekkert annað en hringavitleysa. Þessir menn eiga engan rétt. Spursmálið er, hvort eigi að veita þeim þennan rétt. Hitt er annað mál, hvort rétt væri að setja lög um, að erlendir menn fengju íslenzkan ríkisborgararétt við að giftast íslenzkum konum. En við eigum enga öryggisþjónustu og höfum engar ástæður til að koma slíkri stofnun á fót. Það er þessvegna hættulegt fyrir okkur að veita erlendum mönnum landsvistarleyfi. Það er ekki rétt að gefa landsvistarleyfi um óákveðinn tíma til manna, sem hafa ekki ríkisborgararétt. Ég held, að bæði hv. þm. Str. og hv. þm. N.-Ísf. hafi komizt þannig að orði, að það sé ekki farið fram á í till. að leyfa landsvist öðrum en þeim, sem eru saklausir. Saklausir af hverju? Hv. þm. Str. gat ekki um það, en hv. þm. N.-Ísf. sagði „saklausir af að hafa unnið á móti hagsmunum landsins, eða hafa brotið af sér við íslenzka ríkið.“ Ég veit ekki, hvort nokkur þessara manna hefur brotið nokkuð af sér við íslenzka ríkið. Annað mál er það, að þessir menn hafa undantekningarlaust verið meðlimir í félagsskap þýzka ríkisins hér á landi, þar sem þeir hafa svarið hollustueiða.

Hæstv. ráðh. fer hér út í veður og vind

. Ég hef í höndum skrá frá Gerlach, svo að það er hæpið að koma og segja, að ég vaði hér reyk.

Ég heyri, hvernig hæstv. ráðh. talar

. Hv. þm. ætti þá að skilja það, sem ég segi. Nei, það verður kannske aldrei hægt að sanna, hverjir hafi viljað taka þátt í því að bera vopn gegn íslenzka ríkinu. Þess vegna er till. hæpin, af því það verður kannske aldrei hægt að vita, hverjir eru saklausir og hverjir sekir. Ef hv. þm. vildu koma með nöfn mannanna, sem þeir vilja fá leyfi fyrir, taka á sig ábyrgðina á því, þá lítur málið öðruvísi út. Það er einkennileg röksemd að halda því fram að mennirnir hafi ekki látið knýja sig inn í nazistafélagsskapinn þýzka, heldur flúið þaðan, og það eftir að nazistar náðu völdum, komið síðan hingað til Íslands, þar sem þeir voru frjálsir ferða sinna, þar sem Þjóðverjar gátu alls ekki beitt þá neinu ofbeldi, en einmitt þar hafi þeir verið knúðir inn í félagsskapinn. Ég hafði haldið, að þýzku nazistarnir hefðu staðið miklu betur að vígi að sýna mönnum ofbeldi í Þýzkalandi en hér á landi, þar sem þeir voru búsettir hingað og þangað úti um þær dreifðu byggðir. Þeir höfðu engin ráð á að flytja þessa menn heim, engin ráð á að setja þá í fangelsi. Mennirnir unnu fyrir sér hér á landi. Þess vegna var náttúrlega miklu auðveldara fyrir mennina að halda sér utan við allan slíkan félagsskap hér á landi en í Þýzkalandi. Ég skal ekki segja, hvað hefst upp úr því, ef ríkisstj. fær loks þau skjöl, sem gengið hefur verið eftir hjá brezku og amerísku ríkisstj. Ég veit þó, að þar eru ýmis gögn, sem sanna það, sem ég hef verið að segja. En það getur vel verið, að það þurfi að leita alla leið til Nürnberg til að fá fullar upplýsingar. Ég sá fyrir nokkru getið um, að fyrirhuguð hefði verið innrás í Ísland. Þá getur verið, að þar séu skjöl varðandi Ísland eins og tugi annarra landa. Ég held, að ég þurfi svo ekki að segja fleira um þetta að sinni, en ég vil spyrja hv. þm. Str., hvort hann hafi fengið einkaskýrslu hjá lögreglustjóranum um för hans eða opinbera skýrslu. Ég hef ekki getað fundið hana í dómsmálaráðuneytinu, en ef hún hefur verið opinber, þá á hún að vera þar. Mér þætti vænt um, ef hann gæti vísað mér á, hvar þessi skýrsla er, m. a. vegna þess, að það kemur ekki fram af bréfi sendiherrans, sem er dagsett 24. jan. 1940, að lögreglustjórinn hafi verið í Kaupmannahöfn í þessum erindum, sem hv. þm. Str. gat um.

Efast hæstv. ráðh. um, að ég segi það satt?

. Ég er ekki að bera brigður á þetta, en vil aðeins spyrja um, hvar skýrslan mundi vera niður komin, m. a. vegna þess, að fyrrv. hæstv. utanrrh. hefur ekki getað munað um það, að hann hafi séð neitt þessu viðvíkjandi, þegar ég minntist á það við hann fyrir nokkrum dögum. Hins vegar minnist ég þess, að hv. þm. Str. vakti máls á þessum skjölum á utanríkismálanefndarfundi, sem var haldinn einhvern tíma í sumar eða haust.

Forseti (JPálm) : Það er sýnilegt, að umr. getur ekki orðið lokið á þessum fundi. Fjórir eru á mælendaskrá. Umr. er því frestað.