Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það var fyrir 15 árum að fyrst var ákveðið að sveitarfélögin skyldu fá hluta af söluskatti og skyldi sá hluti renna í Jöfnunarsjóð sveitarfélaganna, en þaðan skyldi honum úthlutað til sveitarfélaganna í samræmi við fólksfjölda. Þessi ráðstöfun varð mikil lyftistöng fyrir sveitarfélögin og lagfærði mjög fjárhag þeirra og jók olnbogarúm þeirra. Síðan hafa nokkrar breytingar orðið í þessu efni, þannig að nú fá sveitarfélögin eða Jöfnunarsjóður þeirra bæði hluta af söluskatti og af tolltekjum ríkissjóðs. Þessar greiðslur úr Jöfnunarsjóði til sveitarfélaganna fara fram þrisvar á ári, 30. apríl, 30. sept. og 31. des. Nú hefur Samband ísl. sveitarfélaga óskað þess, að þessar greiðslur úr Jöfnunarsjóði til sveitarfélaganna dreifðust jafnar yfir árið en nú er, og miðað við greiðslustöðu og greiðsluerfiðleika margra sveitarfélaga mundi það greiða mjög úr málum þeirra og létta fjárhagsörðugleika þeirra ef greiðslur úr Jöfnunarsjóði til þeirra færu fram mánaðarlega. Efni þessa frv. er að lögunum verði breytt á þá lund að í staðinn fyrir að sveitarfélögin fá þessar greiðslur nú þrisvar á ári skuli þau fá þær mánaðarlega. Er þannig orðið við óskum sveitarfélaganna í þessu efni. Skv. gildandi lögum skal ríkissjóður, sem innheimtir þetta fé, endurgreiða það til Jöfnunarsjóðs mánaðarlega, og að þessu leyti mundu þær greiðslur vel geta fallið saman. Í 2. gr. þessa frv. er svo staðfesting á þeirri lagabreytingu sem gerð var á síðasta þingi um auknar tekjur til Lánasjóðs sveitarfélaga, en þá var ákveðið að hann skyldi efldur verulega með auknum framlögum, bæði frá ríkissjóði og Jöfnunarsjóði. Ég vænti þess, að þetta frv. fái góðar undirtektir í hv. d., og legg til að því verði vísað til félmn.



Herra forseti. Ég vil fagna þessu fram komna frv. Það hefur verið, eins og hæstv. ráðh. drap á, áhugamál sveitarstjórnarmanna að fá fram þessa breytingu. Það var stórt skref stigið þegar Jöfnunarsjóður var myndaður. Á yfirstandandi ári munu tekjur sveitarfélaganna af framlagi Jöfnunarsjóðs vera á bilinu frá 12–18% af hinum almennu tekjum sveitarfélaganna. Af því sést að þetta er þýðingarmikill tekjustofn fyrir sveitarfélögin og þar af leiðandi til mikilla hagsbóta fyrir þau að það sé greitt mánaðarlega, en ekki eins og verið hefur, á 4 mánaða fresti. Ég endurtek, herra forseti, ég fagna fram komnu frv.



Herra forseti. Þessi þáltill., sem hér er fram borin, hefur nú verið hér í sölum þingsins nokkurn tíma og á þeim tíma hafa gerst allmiklir hlutir í þessu máli, þ. e. a. s. að fiskiskipafloti Íslands á stórum svæðum við landið sigldi að landi, m. a. til að mótmæla sjóðakerfi sjávarútvegsins. Sem betur fer hefur sú deila leyst í bili. En það, sem hér er fram borið, á samt jafnbrýnt erindi og áður. Menn hafa fengið það mikið innlegg í málið, að ég ætla að þeir séu betur undir það búnir að taka á móti till. Ég vil þó leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það sem hér stendur. „ Till. til þál. um afnám Olíusjóðs fiskiskipa. Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að leggja niður Olíusjóð fiskiskipa og afnema þau útflutningsgjöld er honum við koma. Endurskoðaðar verði allar greiðslur sjávarútvegsins í formi útflutningsgjalda með lækkun þeirra fyrir augum. Fiskverð verði hækkað sem þessum leiðréttingum nemur. Greinargerð. Á undanförnum árum hafa vaxið mjög afskipti Alþ. af deilum sjómanna og útgerðarmanna um kaup og kjör. Hafa afskipti þessi löngum orðið á þann veg að stærri og stærri hluti fiskverðsins hefur verið greiddur utan skipta. Þetta hefur verið gert með myndun sameiginlegra sjóða af útflutningsgjöldum á sjávarafurðum. Með þessu móti nýtur hvert skip ekki lengur að fullu þess afla sem það færir að landi. Þetta kerfi brýtur öll hagfræðilögmál, skapar rangar hugmyndir um það, hvað sé arðbært í sjávarútvegi á hverjum tíma, og stuðlar að rangri ákvarðanatöku. Skal ég nú leitast við að skýra þetta nánar. Í sumar fór af verði bræðslufisks meira en helmingur af fiskverðinu í sjóðina, tekið sem útflutningsgjöld. Ég læt hér fylgja sem sýnishorn hvernig greiðslur útflutningsgjalda geta orðið. Hér fylgja einnig útreikningar Þjóðhagsstofnunar á útflutningsgjöldum sjávarafurða. Þeir ættu að opna augu manna fyrir því um hvaða upphæðir er að ræða.“ Sem dæmi um hvernig þetta kemur út gagnvart einstökum skipum er tekið gamalt skip, gert út frá Patreksfirði, Garðar BA 64. Aflamagnið er 936 tonn. Þetta er þorskur á vetrarvertíð. Aflaverðmæti er um 30 millj. kr. Það er það sem greitt er fyrir aflann sem fiskverð. Útflutningsverðmæti - aflinn er verkaður í saltfisk og þá er um tvöföldun að ræða - er 60 millj. kr. Útflutningsgjöld af saltfiski eru 18.3% og það gerir samtals 10 millj. og 980 þús. Svo kemur að ráðstöfun gjaldsins. Ég tel að sumir þeirra sjóða, sem hér eru upp taldir og fá lítið í sinn hlut, eigi mun meiri rétt á sér en aðrir. Ég vil nefna sem dæmi í því sambandi bæði samtök sjómanna og Landssamband ísl. útvegsmanna, sjávarrannsóknirnar, hafrannsóknaskipið. Ég veit ekki hvort Fiskimálasjóður sem slíkur styrkir útgerðina beint, en hann styrkir þó t. d. tilraunastarfsemi varðandi útflutning á sjávarafurðir. En svo eru tveir sjóðir sem taka bróðurpartinn af þessu fé, og það eru Olíusjóður og Tryggingasjóður. Ég vil biðja menn alveg sérstaklega að athuga þessa tvo sjóði. Tryggingasjóðurinn tekur 1 millj. 527 þús. kr. af þessum eina bát, sem er orðinn gamall eins og ég sagði áður, og þetta er miklu meira gjald en tilheyrir honum til greiðslu á sinni tryggingu. Olíusjóðurinn aftur á móti tekur 6 millj. 900 þús. - og fyrr má nú rota en dauðrota. Útreikningar koma á næstu bls. varðandi Olíusjóðinn sem ég vil biðja menn alveg sérstaklega að athuga. Notkunin hjá bátnum er 51 þús. lítrar. Verðið á þessari olíu, eins og honum er seld olían, er 5.80 á lítra. Það gerir 295 800 kr. Þetta er hann látinn borga beint yfir borðið fyrri olíuna, en framlagið, sem hann er látinn greiða í Olíusjóð, er 6 millj. 900 þús. Samtals er hann látinn greiða fyrir olíu 7 195 800 kr. Rétt kostnaðarverð á olíu er 20.20 kr. Eigin greiðsla, sem ætti þá að dragast þarna frá, er 5.80 kr. Mismunurinn, það sem hann hefur fengið greitt úr sjóðnum, er 14.40 kr. Samtals hefur báturinn greitt fyrir olíu, eins og við sjáum þarna neðst, 7 195 800 kr., sú tala var komin áður, og ef deilt er með lítrafjöldanum í þetta, þá kemur í ljós að hann hefur þurft að borga fyrir hvern lítra af olíu 141 kr. Ég ber þá virðingu fyrir Alþ., að ég vil halda því fram að þm. hafi alls ekki gert sér grein fyrir því, hvað þeir voru að samþ., þegar Olíusjóðurinn var samþ. í því formi sem hann er núna, eins og þetta er framkvæmt. Ég tel að þegar sum skip eru skattlögð til að borga upp í 141 kr. fyrir lítra af olíunni, þá sé um mistök í framkvæmd að ræða, þetta hafi ekki getað verið ætlun eins eða neins. Að mínu viti er á hreinu að þessu verður að breyta. Svo vil ég taka fyrir seinni hluta þessa og þar fæst hugmynd um hvaða upphæð er hér um að tefla, og það er mat Þjóðhagsstofnunar. Þessar tölur eru byggðar á afla fram til 15. sept., en áætlaðar það sem eftir er af árinu. Það er Tryggingasjóður fiskiskipa - þetta eru milljónir - 1247. Olíusjóður fiskiskipa 1550. Viðbót við Olíusjóð skv. frv. 1440. Aflatryggingasjóður, almenn deild, 440. Aflatryggingasjóður, áhafnadeild, 530. Fiskveiðasjóður 457. Ferskfiskmat ríkisins 50. Fiskimálasjóður 28. Aðrir viðtakendur, þ. e. sjávarrannsóknir, samtök sjómanna og útvegsmanna, 38. Þetta eru allt millj. kr. Þetta gerir samtals 5 milljarða 790 millj. kr. Ég held að allir, sem leitt hafa hugann að þessu kerfi, geri sér grein fyrir því að tilvist þess er sjávarútveginum til lítillar blessunar. Halda menn að hið alranga olíuverð hvetji menn til sparnaðar í meðferð olíunnar? Deilur um skiptakjör á fiskiskipum verður að leysa á annan veg, og hvert skip verður að fá réttar greiðslur fyrir þann afla sem það kemur með að landi. Menn hafa e. t. v. veitt því athygli, ef þeir bera saman útreikninga Þjóðhagsstofnunar annars vegar á olíugjaldinu, hvað það er stór hluti af útflutningsgjaldinu í heild, og hins vegar hvað það er stór hluti þegar þeir skoða þetta hjá bátnum, sem tekinn er hér sem dæmi, þá kemur í ljós að þetta er til muna stærri hluti hjá þessu eina fiskiskipi sem þarna er um að ræða, og það stafar af því að útflutningsgjöldum af saltfiski er þannig skipt að af þessum 18.3% fara um 11.5% í Olíusjóðinn sé um saltfisk að ræða, en venjulega er þetta nálægt 8%. Eins og Þjóðhagsstofnun reiknar fær Olíusjóðurinn rúman helming af því sem hér er um að ræða. Hann fær sem sagt 3 milljarða af 5 milljörðum 790 millj. Ég ætla ekki að hafa um þetta mjög langt mál fram yfir það sem ég hef sagt, en vil þó aðeins geta þess, að Olíusjóður er stofnaður og sú ákvörðun er tekin hér á Alþ. þegar verðhækkun verður á olíu og það veruleg. Hvort olía aftur á móti er í dag miklu dýrari, miðað við verð á fiski, heldur en t. d. á árunum 1930–1940 hef ég ekki kynnt mér, en ég er mjög í vafa um að það sé. Aðalatriðið í málinu virðist mér vera það, að hvert skip verði að fá andvirði þess afla sem það kemur með að landi, en ekki setja þetta þannig upp að heil byggðarlög séu e. t. v. látin greiða ógrynni fjármagns í olíu fyrir einhverja aðra. Það tel ég að sé alveg forkastanleg ráðstöfun, svo að ekki sé meira sagt. Mér er til efs að slíkt geti nokkurn tíma leitt til annars en að liggi við uppreisnarástandi á flotanum, eins og verið hefur undanfarið. Ég vil leyfa mér að óska þess, að þessari till. verði vísað til sjútvn. Ed., með leyfi hæstv. forseta. Svo þakka ég fyrir.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja nokkur orð um þetta mál og byrja á því að leiðrétta það, sem fram kom í framsöguræðu flm., að flotinn hafi nú siglt til lands út af sjóðakerfinu. Það var skýrt tekið fram af þeim, sem voru í viðræðunefndinni, að ágreiningurinn og orsökin fyrir því, að þeir komu í land, eru af öðrum toga spunnin. Það er út af ágreiningi um fiskverðið. En þeir undirstrika að það verði unnið að endurskoðun á sjóðakerfinu, eins og ákveðið hafði verið og stefnt var að með þeirri nefndarskipun sem komið var á, eins og öllum þm. er kunnugt um. Ég vil líka mótmæla því að þm. hafi ekki vitað hvað þeir voru að gera þegar ákvörðun var tekin um þessa ráðstöfun í sambandi við olíuverðhækkunina. Það var vissulega um mikinn vanda að ræða þegar svo skyndileg hækkun átti sér stað sem vitað var að greip verulega inn í rekstrarkostnað útgerðarinnar. Ef ekkert hefði verið gert á þeim tíma, þá hlaut það að leiða af sér að það var ekki hægt að halda fiskiskipaflotanum úti. Hvort þetta var það réttasta, sem gert var, það skal ég ekki um segja, en það var álit þm. á þeim tíma. Þetta hefur verið gert oftar en einu sinni vegna þess að verðhækkanir hafa oft orðið. Þetta var það sem horft var að, og ég held að það hafi verið gert á sínum tíma að yfirveguðu ráði, vegna þess m. a. að menn bjuggust ekki í upphafi við því að það yrði um slíkt langvarandi hækkað verð að ræða á olíunni eins og raunin hefur á orðið og allt bendir til að verði í framtíðinni. Það er ekki sjáanlegt í dag að um verðlækkun verði að ræða á olíunni. Þess vegna er sjálfsagt - og það var Alþ. búið að sjá - að endurskoða þessi mál í ljósi þess að hér væri um verulega verðhækkun að ræða á þessum þýðingarmikla kostnaðarlið útgerðarinnar. Annars má segja að sú till., sem hér liggur fyrir, till. til þál. um afnám Olíusjóðs fiskiskipa, sé angi af því deilumáli sem staðið hefur undanfarna daga varðandi kjör sjómanna og kostnaðarhlutdeild útgerðarinnar og hvernig hún verði upp borin. Hins vegar er, eins og ég hef vikið að, ekki um nýtt mál að ræða varðandi endurskoðun á sjóðakerfinu í heild. Hv. þm. er kunnugt um þær umr. sem áttu sér stað í sambandi við lausn fiskverðsins og erfiðleika útgerðarinnar á síðustu vertíð, þar sem upp kom mikill ágreiningur um þessi mál. Það varð að samkomulagi, sem kunnugt er, að endurskoða þessi mál öll í heild, þ. e. sjóðakerfið, með það fyrir augum að draga stórlega úr kerfinu eða fella það niður, eftir því sem talið yrði rétt að athuguðu máli. Það voru tilmæli beggja samningsaðila að þannig yrði að málinu staðið, og í samræmi við það var af hendi sjútvrn. skipuð n. eftir tilnefningu aðila til þess að vinna að lausn þessa máls í heild. Í þessari n. eiga sæti Jón Sigurðsson forstjóri Hagrannsóknastofnunarinnar, en hann er form. n., en aðrir nm. eru Óskar Vigfússon frá Sjómannafélagi Hafnarfjarðar, en hann var jafnframt form. þeirrar viðræðunefndar sem staðið hefur í viðræðum við ríkisstj. undanfarna daga, Hilmar Jónsson frá Sjómannafélagi Reykjavíkur, Pétur Sigurðsson frá Alþýðusambandi Vestfjarða, Sigfinnur Karlsson frá Alþýðusambandi Austurlands, Ingólfur Stefánsson og Ingólfur Karlsson frá Farmanna-og fiskimannasambandi Íslands, Kristján Ragnarsson og Ágúst Flygenring frá Landssambandi ísl. útvegsmanna og Ingimar Einarsson frá Félagi ísl. botnvörpuskipaeigenda. Eins og sjá má af þessari nefndarskipan er ljóst að allir þeir aðilar, sem mestra hagsmuna eiga að gæta, eiga fulltrúa í n. sem hefur með höndum þessa endurskoðun sem búið var að ákveða. Það var þegar í upphafi lögð á það megináhersla af hendi hæstv. sjútvrh. að n. tæki strax til starfa og miðaði störf sín við það að niðurstöður og till. lægju fyrir eigi siðar en 1. des. n. k. Það er með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt, að ég tel fram komna þáltill. á þskj. 24 óþarfa. Að ætla sér að taka þannig sérstaklega einn þátt í sjóðakerfinu út úr, eins og hér er lagt til, er ekki heldur æskilegt. Mál þessi eru og hafa verið í athugun hjá þeim mönnum sem ættu að þekkja best til, og er vonandi að þeim takist að komast að sameiginlegri niðurstöðu, eins og að er stefnt, fyrir 1. des. n. k. Í 8. lið þess samkomulags, sem nú hefur verið undirritað af hendi fulltrúa viðræðunefndarinnar og fulltrúa ríkisstj., er undirstrikað það sem ég hef hér sagt, en þar segir, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir því að störfum tillögunefndar um breytingar á sjóðakerfi og hlutaskiptum í sjávarútvegi verði hraðað og að því stefnt að till. komi fram fyrir mánaðamótin nóv.-des. n. k. Ríkisstj. metur þær ábendingar, sem fram hafa komið frá sjómönnum um ágalla sjóðakerfisins, og mun beita sér fyrir sem nánastri samvinnu við samtök sjómanna og útvegsmanna í þessu máli. Hreinni hlutaskipti og launakerfi, sem stuðlar að því að þeir, sem vel afla og fara vel með afla og útgerðarvörur og eldsneyti, njóti þess í sínum hlut, er tvímælalaust brýnasta framfaramál sjávarútvegsins um þessar mundir. Á hitt verður þó að benda, að vegna þess hve þetta mál er margslungið og snertir ekki aðeins löggjöf, heldur ekki síður kjarasamninga, er naumast við því að búast að það verði leyst í skyndi í heilu lagi. Að þessu verður kappsamlega unnið næstu vikur.“ Það kom líka fram - og ég veit að þm. hafa veitt því eftirtekt - í þeim viðræðum sem fjölmiðlar hafa haft við þá viðræðunefnd sem hefur verið í forsvari fyrir sjómenn að undanförnu, að þeir teldu að hér væri um svo mikið vandamál að ræða að það væri ekki hægt að leggja þetta niður í einni svipan, heldur yrði að vinna þetta upp þannig að það yrði tekið í áföngum. Nú skal ég ekkert um það segja, hvað sú n., sem hefur þessi mál til meðferðar, kemst að niðurstöðu um. Það mun koma í ljós þegar n. skilar störfum. En eins og ég hef vakið hér athygli á, er m. a. þessi þáttur sjóðakerfisins, sem hér er lagt til að taka út úr einan sér og afgreiða, til meðferðar hjá n. sem skipuð var eftir tilnefningu og ábendingu frá sjómönnum, útgerðarmönnum og oddaaðilinn er frá ríkisstj. Ég vil vænta þess að þessi n. ljúki störfum á tilsettum tíma. Okkur er öllum ljóst að hér er um mikið vandamál að ræða. Í upphafi, þegar þetta var sett á, var ábyggilega gert ráð fyrir að þetta fyrirkomulag þyrfti ekki að verða svona langvarandi. Menn gerðu sér vonir um að olíuverðið lækkaði aftur. En sú hefur raunin orðið á, að það hefur heldur farið hækkandi en lækkandi, og þess vegna er þörfin enn brýnni en áður að þessi mál verði tekin til endurskoðunar, eins og nú er að unnið.



Herra forseti. Í sjálfu sér er hér hreyft miklu máli, eins og síðasti ræðumaður drap á og varla þess að vænta að það verði tekið eitt sér. Eftir þær umr., sem átt hafa sér stað um sjóðamyndun sjávarútvegsins, og afleiðingar af því fyrirkomulagi er nú öllum landslýð málið mætavel ljóst og þess vegna þarf ekki að fara mjög nákvæmlega í þessi mál að sinni. Þau munu örugglega fyrr eða síðar koma inn í þingsalina að nýju og þá gefst betra tækifæri til að ræða þessi mál. Flm. sagði, held ég nokkurn veginn orðrétt, að þm. hefðu ekki gert sér grein fyrir því hvað þeir samþykktu. Ég vil ekki taka þetta til mín, heldur mótmæla, því að ég kom hér oft upp, og í hvert skipti sem aukning átti sér stað varaði ég við þessu, hvað við værum að fara út í. Og ég held að þó að aðrir hafi staðið að samþykkt um þetta til að fylgja fram stefnu tveggja ríkisstj. í þessu efni, þá hafi þeir vitað hvað þeir voru að gera. En það má, held ég, segja eins og síðasti ræðumaður sagði, að þetta hafi þróast í verri átt en menn ætluðust til. Ég mótmælti þessu margoft á sínum tíma og hef hér nál. um það, sagði að það væri verið að tjalda hér til nokkurra mánaða, eins of; segir orðrétt í nál. mínu: „í 5–6 mánuði, heldur en að reyna að takast á við vandann og leysa hann betur til frambúðar.“ En menn eru jafnan bjartsýnir og vona að þó að syrti í álinn einstöku sinnum, þá birti skjótt upp aftur. Nú hafa menn komist að raun um að útlitið er ekki þannig á næstu mánuðum og e. t. v. ekki á næstu árum og þess vegna verði menn að horfast í augu við þá staðreynd að stokka kerfið upp. Á þeirri forsendu er ekkert óeðlilegt að hv. þm. flytji till. um að taka þetta til meðferðar og það fyrr en siðar. Hins vegar hefur komið rækilega fram í öllum þessum umr. og kom skýrt fram áðan að í sérstaka, stóra n. hafi verið skipaðir valinkunnir menn til að fjalla um þetta mál og taka það fyrir í heild. Myndun sumra þessara sjóða, - ég vil taka það fram: sumra þessara sjóða, eins og Olíusjóðsins og Tryggingasjóðsins, - var neikvæð ráðstöfun og ég var sannfærður um það allt frá upphafi að það væri neikvæð ráðstöfun. Vegna hvers? Vegna þess að það skapaði ekki aðhald, heldur hið gagnstæða. Það hvatti heldur til óeðlilegrar eyðslu í úthaldinu og ekki til vöruvöndunar og ekki til þeirrar árvekni sem nauðsynlegt er að eigi sér stað, ekki aðeins í sjávarútvegi, heldur alls staðar. Og ef það er rétt, sem frsm. segir, að svo ofsaleg skekkja geti ríkt að það komi fyrir að menn borgi yfir 100 kr. raunverulega vegna álagsins í olíu pr. lítra, þá sjá allir hvers lags fjarstæða þetta er. Það er enn verra en mér datt nokkurn tíma í hug að það gæti orðið. Ég hef ekki tök á því að draga þessar upplýsingar í efa, sem hv. þm. leggur hér fram, en manni hrýs hugur við að sjá slíkar tölur, að slíkt hafi getað átt sér stað. Mér datt aldrei í hug að það væri kannske um fjórföldun, fimmföldun að ræða, eins og þetta var skýrt á sínum tíma, en að um tugföldun sé að ræða, fyrr má nú rota en dauðrota. Hljóta allir að sjá að við erum komnir út í algert fen og nær ekki nokkurri átt annað en að gera úr því raunveruleika að þetta komist í lag og málin séu öll stokkuð upp. Tryggingasjóðurinn líka er stórhættulegur og býður upp á mikla misnotkun, þó mjög mismunandi mikla eins og gengur. En ekkert vafamál er að menn hafa trassað umgengni um skip og pössun vegna þess að mörg tjón eru bætt almennt séð og menn bera litla ábyrgð sjálfir. Því miður er þetta svo. Það er kannske erfitt tölulega að sanna slíkt. En þeir, sem fylgjast vei með, hafa séð hvað er að ske. Þó að samhjálp sé eðlileg og sjálfsögð, eins og á sér stað við vissa sjóði, eins og Aflatryggingasjóðinn og sumt fleira í þessu kerfi, þá má hún ekki vera með þeim hætti að hún sé neikvæð og stuðli að trassaskap í meðferð á bátum og í meðferð á afla. Þá hefur hún alveg þveröfug áhrif. Og það kemur nú í ljós og hefur verið rökstutt, bæði af frsm. og í umr. af sjómönnum, að þetta nýja sjóðakerfi, þessir síðustu tveir stærstu sjóðir hafa haft þessi leiðinlegu áhrif. Sjómenn hafa nú kröftuglega mótmælt sjóðakerfinu, og ég held að ekki hafi verið síður ástæða eða átylla hjá þeim að stofna til þessara óyndisúrræða sem þeir gerðu, að sigla í land skipum sínum, sú aukning, sem varð á sjóðakerfinu undanfarna mánuði, en bara fiskverðið, þó að það væri kannske sú kveikja sem setti þessa hreyfingu af stað. En sú geysilega mismunun, sem mönnum er gert að taka á sig í gegnum þessa sjóðamyndun, er búin að grafa um sig í marga mánuði. Og þegar samningum manna var komið þannig á bátaflotanum að yfir helmingur var tekinn af óskiptum afla áður en gildandi kjarasamningar gátu fengið að njóta sín, þá ofbauð mönnum bókstaflega. Við fulltrúar Alþfl. á Alþ. höfum margmótmælt þessari þróun undanfarin ár. Við töldum þetta stefna út í öfgar og hafa öfug áhrif. Við vorum alltaf til umr. um að stokka þessi mál upp og reyna að finna æskilega lausn. En ákveðinn þingmeirihl., bæði hjá núv. ríkisstj. og þeirri síðustu áður en þessi tók við, fylgdi þessu fram til tímabilsbundinnar lausnar, sem átti að gilda vertíð fyrir vertíð, en ekki hefur verið fundin endanleg lausn, nema hún sé þá í augsýn núna, eftir því sem lofað hefur verið. En það er rétt hjá síðasta ræðumanni, að ekki er hægt að taka einn sjóðinn skyndilega úr kerfinu og skipta honum upp eða líta svo á sem hann sé afnuminn. Það er orðið of flókið til þess að það sé hægt. Þess vegna er það eins og samkomulag liggur fyrir um hjá báðum aðilum og raunar þremur aðilum, því að hér er um mál að ræða er snertir ríkisvaldið, útgerðaraðilann og svo skipshafnir, þá verða þessir aðilar að koma sér saman um heilbrigt og nýtt kerfi og raunverulega taka þessi mál öll frá grunni og koma með nýja skipan. Önnur lausn fæst ekki að mínu mati í þessu máli, svo að til frambúðar verði. Það er nú að sýna sig að þetta hefur svo neikvæð áhrif og gerir mönnum svo mishátt undir höfði í sínum rekstri að það getur ekki talist frjáls atvinnuvegur lengur á Íslandi sem býr við slíkt skipulag.



Herra forseti. Ég tel fullkomna ástæðu til þess að fagna þáltill. sem hér um ræðir. Ég tel hana ekki síður tímabæra vegna þess að sjómenn gripu til þeirra ráða, sem þeim vafalaust voru þó ekki kær, að hætta vinnu og sigla í land til þess að undirstrika kröfur sínar um úrbætur á ófremdarástandi sem nú ríkir í kjaramálum sjómanna. Það er e. t. v. þarflaust að deila hér um meginatriðin sem því ollu nú að sjómenn urðu að grípa til þessara ráða. Eftir því sem ég kemst næst og hef best fylgst með, þá voru það ekki síst vandkvæðin sem af sjóðakerfinu stafa sem þessu olli, þ. e. a. s. hið óheyrilega, óréttláta skiptaverð sjómanna. Ég get tekið undir með 2. þm. Vestf. um þann grun hans, að þm. hafi ekki vitað til hlítar hvert horfa mundi með samþykktinni á myndun Olíusjóðsins á sínum tíma. Þeir voru sér mjög vel meðvitandi um nauðsyn þess að gera sérstakar ráðstafanir á þessum tíma til þess að bægja frá aðkallandi vanda vegna hækkunar á olíuverði. En ég hef staðfastan grun um að í heild hafi þeir ekki gert sér grein fyrir því með hvaða hætti stofnun þessa sjóðs mundi koma af stað algerlega óviðunandi ranglæti í útveginum hjá okkur, með hvaða hætti gjöldin til Olíusjóðsins mundu mismuna einstökum útgerðarmönnum og einstökum greinum útgerðarinnar og með hvaða hætti stofnun þessa sjóðs og gjöldin til hans mundu leggjast af ofurþunga á smábátaútveginn á Íslandi. Hefðu þeir gert sér grein fyrir því, þá hefði verið öðruvísi að unnið, ætla ég, við ákvarðanir varðandi Olíusjóðinn. Það má vera að erfitt reynist að taka nú Olíusjóðinn einn út úr sjóðakerfi útvegsins á svipstundu. Þar af leiðandi má rétt vera að fjallað verði um alla sjóðina og tilvist þeirra í heild. En ég tel ekki fráleitt af hv. Alþ., sem samþykkti Olíusjóðinn, fjalli einnig um þessa þáltill. sem varðar nauðsyn þess að afnema hann eða koma á breyttri skipan frá því sem þar er ráð fyrir gert. Ég tel ekki óeðlilegt að hv. Alþ. geri það, og ég tel ýmislegt benda til þess að þessi þáltill. geti veitt hæstv. ríkisstj. eðlilegt aðhald og orðið nokkurt keyri á hana að láta nú vinna vasklega að þessum málum, áður en óréttlæti sjóðakerfis sjávarútvegsins stefnir fiskiskipaflotanum í land öðru sinni.



Herra forseti. Á þskj. 20 höfum við hv. 5. þm. Norðurl. v. og ég leyft okkur að flytja till. til þál. um skólaskipan á framhaldsskólastigi, svo hljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta semja og leggja fyrir næsta reglulegt Alþ., frv. að löggjöf um skólaskipan á framhaldsskólastigi. Megintilgangur frv. verði að leggja grundvöll að samræmdum framhaldsskóla, þar sem kveðið sé skýrt á um verkaskiptingu og tengsl hinna ýmsu skóla og námsbrauta. Jafnframt þarf frv. að vera stefnumótandi um hlutdeild ríkis og hugsanlegra mótaðila í stofnkostnaði, rekstri og stjórnun framhaldsskólanna: Ég flutti fyrir þessu máli á síðasta þingi, síðla þá, ítarlega framsögu. Það er óþarft að gera nú jafn nána grein hér fyrir þessu máli. Ég bendi aðeins á það, að ef þessi till. yrði nú samþ., þá gefst betri tími en þá hefði gefist til þess að íhuga þetta mál og n., sem fær þetta mál til meðferðar, gefst enn betri kostur á að leita umsagnar, þar sem málið kemur svo snemma fram nú á þessu þingi. Ég vil treysta því, að n. sjái sér fært að afgreiða þessa till. Ég hygg að um markmiðið sjálft, sem hér er að stefnt, séu ekki miklar deilur. Ég vil drepa á nokkur þau helstu atriði sem liggja til grundvallar þessum tillöguflutningi. Hér er í raun og veru um beint og rökrétt framhald grunnskólalaganna að ræða, því að í lögum um skólakerfi, sem samþ. voru um leið, segir einmitt að frumfræðslunni skuli skipt í þrjú skólastig: skyldunámsstig, framhaldsskólastig og háskólastig. Það er um miðstig þessa skólakerfis, sem alla heildarlöggjöf hliðstæða grunnskólalögunum vantar, og það er verkefni sem knýr fastar á með ári hverju. Um grunnskólalögin urðu miklar deilur. Það var oftlega deilt um aukaatriði, en þó var einnig um grundvallarágreining að ræða. Það eru litlar líkur á því að full eining takist þegar í upphafi um þetta stig námsins, einkanlega þegar að því er gætt að hér er um miklu yfirgripsmeira svið að ræða og óskipulagðara en var um barna- og unglingafræðslu fyrir setningu grunnskólalaganna. Það er því full ástæða til þess að hraða undirbúningi nýrrar löggjafar um þetta stig námsins, ekki hvað síst þegar þess er gætt að vandkvæðin aukast ár frá ári fyrir það unga fólk sem þarf að velja sér námsbraut utan þeirrar hefðbundnu menntaskóla- og háskólabrautar sem í dag er svo afgerandi sem raun ber vitni um. Ekki má skilja orð mín svo að ekkert hafi á umliðnum árum verið gert varðandi annað nám en undirbúning fyrir háskólastigið. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar, sumar reynst hið besta, en aðrar tekist miður til. Um það skulu ekki rakin dæmi hér, þótt um hvort tveggja mætti hafa langt mál. En aðalatriði þessa máls er þó í fyrsta lagi að alla heildarskipulagningu hefur skort. Um samræmda stefnu hinna ýmsu námsbrauta hefur ekki verið að ræða. Í öðru lagi hefur allt, sem lotið hefur að verklegum þáttum menntunarinnar, verið vanrækt og því markaður bás sem óæðra nám. Að því hníga t. d. fjárveitingar allar glögglega, bæði til stofnkostnaðar og rekstrar. Samanburður í fjárl. þeim, sem nú liggja fyrir þinginu í frv.-formi, er hrikalegri en svo að ég treysti mér að þylja hann yfir hv. þm. Það er samanburður t. d. á fjárveitingum til menntaskóla annars vegar, iðnskóla hins vegar, en hinn ógurlegi mismunur endurspeglar ljóslega hið ólíka mat sem hér hefur verið og er enn á lagt. Í þriðja lagi þarf að fjölga námsbrautum í beinum tengslum við atvinnulíf okkar, auka starfsþjálfun almennt og hefja hana um leið á annað og æðra stig. Vanmat ungs fólks á frumframleiðslu okkar og þýðingu hennar er algengara í dag en nokkurn grunar og er bein afleiðing skólastefnu okkar að verulegu leyti. Sem betur fer ætti sá hugsunarháttur að vera horfinn, að engin þörf væri á aukinni undirstöðumenntun við t. d. þau störf sem lúta að sjávarútvegi og landbúnaði, eins og ég man frá bernsku minni að var algengt. Ágætur vinur minn sem lengi sat hér á hinu háa Alþ., en var þá að berja í mig sögu þjóðar okkar, sagði meira að segja: „Það getur hver sem er búið, til þess þarf enga menntun.“ En svo bætti hann við: „En tímarnir eru að breytast og hver veit nema allir þurfi eitthvað að læra áður en þeir fara að hokra við búskap.“ Vanmat á landbúnaði sem slíkum var þó þessum ágæta fyrrv. þm. víðs fjarri, enda hvort tveggja greindur og raunsær og hafði sjálfur stundað þennan atvinnurekstur. Tímarnir hafa breyst, þróunin orðið örari en hann eða nokkurn grunaði, og við stöndum ótvírætt andspænis því viðamikla verkefni að þjálfa og mennta fólk til starfa við hinar ýmsu greinar í frumframleiðslu okkar og um leið að hefja hana til nýs vegs, opna nýjar leiðir til að auka hana og bæta. Ég varð þess greinilega var í fyrra að ýmsir litu svo á að þessi till. okkar væri fyrst og fremst andstæð menntaskólanáminu, væri jafnvel yfirlýst stefna okkar að klekkja á þeim námsbrautum sem að háskólastigi stefndu. Hið rétta í þessu er að nýjar brautir á sviði verknáms og atvinnulífs og sem fyllst jafnræði með þeim og menntaskólabrautinni sígildu eiga ekki að verða á kostnað menntaskólanna, nema þá að því leyti sem ásókn í þá einhæfu braut minnkaði, svo sem full þörf er á. Ég vitnaði í fyrra í orð einhvers hæfasta menntaskólafrömuðar okkar nú, Guðmundar Arnlaugssonar rektors við Hamrahlíð, er hann lýsti áhyggjum sínum af sífellt vaxandi ásókn nemenda á menntaskólastigið. Því yrði að breyta og finna nýjar leiðir sem hefðu svipað menntunargildi og réttinda, en mundu um leið verða þjóðarheildinni farsælli og þjóðarbúinu notadrýgri. Á því hefur verið vakin athygli hve meðaleinkunnir í menntaskólunum fari lækkandi. Engan þarf á því að undra þegar fjöldinn eykst án tilsvarandi áhuga, þegar ýmsir telja sig verða að fara þessa braut til þess eins að gera eitthvað í námi, sem að gagni mætti koma á lífsleiðinni, og öll þjóðfélagsgerð okkar beinist að þessu námsstigi umfram önnur sem æðri og virðulegri brautar. Ekki er svo að skilja að meðan þetta nám taldist til hreinna forréttinda hinna efnameiri, þá væri þar um eintómt hæfileikafólk að ræða, síður en svo. Það fór margur óverðugur upp allan stigann af þeirri ástæðu einni að auður réð ferðinni. En það breytir ekki þeirri staðreynd sem í dag blasir við og er afleiðing þeirrar ofdýrkunar og ofmats, sem ríkt hefur í framhaldsnámi okkar um menntaskólabrautina sem forréttindabraut í flestu eða öllu. Mér er enn ofarlega í huga það slys sem gerðist varðandi kennaramenntunina í landinu þegar hún var hafin á háskólastig, einvörðungu með þeim afleiðingum t. d. að góð námsbraut, tiltölulega alhliða þroskandi og stutt, lokaðist mörgu því fólki sem nú fetar einstigi menntaskólabrautarinnar til að ná sama marki. Þar með er ekki sagt að ég hefði ekki gjarnan viljað viðbót við kennaramenntunina í landinu, og vel þekki ég það af eigin raun hve gremjulegt það var eftir þriggja ára nám í Kennaraskólanum gamla að eiga þá einskis framhalds völ nema fara til þess erfiðar krókaleiðir. Nú þarf 7–8 ára nám til þessa sama starfs sem ég þurfti 3. En maður þarf ekki endilega að vera til þess rúmlega helmingi færari þó að gráðan sé virðulegri. Enginn má misskilja það, eins og gert var í fyrra, að ég vanmeti kennaramenntunina í dag. Það var aðeins of langt gengið, ofgert, fyrir utan þann óhjákvæmilega kennaraskort, sem af þessu leiðir í ríkari mæli á næstu árum en nokkru sinni, einkum úti á landsbyggðinni, og er þegar farinn að koma í ljós á nýjan leik. Kennaramenntunin áður var dæmi um blindgötu í skólakerfinu. Þær blindgötur viljum við flm. að verði sem fæstar með nýrri allsherjarskipun framhaldsnáms. Í dag er hún hins vegar hreinræktuð menntaskólabraut með háskólastigi sem hinu eina raunhæfa lokamarki. Hún er því dæmigerð bæði fyrr og nú fyrir það sem varast ber. Ég benti á þetta í fyrra og geri það enn, um leið og ég undirstrika hve rangt það er að vera að tina eina og eina námsbraut út úr og auka gildi hennar án tengsla við neina heildarstefnu, - þá heildarstefnu sem við erum hér einmitt að leggja til að upp verði tekin í beinu framhaldi af endurbættri löggjöf framhaldsskólastigsins. Ég vakti þá enn athygli á því, sem ég taldi sveigjanleika grunnskólalaganna, og hinum rúmu endurskoðunarmöguleikum á lögum sem, ef rétt verður með farið, gefa þeim aukið gildi, þannig að laga megi þau á hverjum tíma að breyttum aðstæðum, þótt ávallt beri að gæta varfærni að því að hlaupa ekki í blindni eftir hverri nýjung, eins og dæmin sanna að gert hefur verið. Valfrelsi um nám í efsta hluta grunnskólans þarf að vera sem mest og virkast. Þar óttast ég ætíð vandkvæðin úti á landsbyggðinni. En ef ráðuneyti menntamála og hinar nýju fræðsluskrifstofur koma nógu jákvætt til eða koma þar til liðs við heimaaðilana á að vera kleift að auka til muna valfrelsið frá því sem nú er. En ég bendi einnig á að þetta valfrelsi nýtist ekki til fulls ef framhaldið vantar, ef það liggur ekki þá þegar ljóst fyrir nemendum hverra kosta þeir eiga völ að loknum grunnskóla og þá verði möguleikarnir sem flestir og um leið jafnastir, að ein og sama leiðin verði ekki hlutskipti of margra, eins og er í dag. Góð og skjót framkvæmd grunnskólalaganna hvað valfrelsi snertir kemur ekki að tilætluðum notum ef framhaldsnámið hefur ekki á sama hátt verið skipulagt, þannig að hvort tveggja verði tryggt: námsleiðir verði sem greiðastar og jafnastar og að blindgötueinkennin í dag verði afmáð sem mest með nýju heildarskipulagi allrar framhaldsmenntunar. Um þetta skal ég ekki fjölyrða frekar nú. Vangaveltur sem slíkar eru endalaus möguleiki, þótt um þessi mál þurfi að verða vakandi umr., jafnt meðal skólamanna, námsmanna og auðvitað þm. sem og úti í þjóðfélaginu sjálfu almennt. Breytt þjóðfélagsgerð, ör þróun á öllum sviðum krefst þess að skólamálin almennt séu stöðugt í brennidepli, að ekki liggi eftir hlutur skólakerfisins í þá átt að auka möguleika á fjölhreyttari þróun atvinnuhátta og betri og virkari þátttöku vel menntaðs ungs fólks í meginatvinnugreinum okkar. Við samningu till. þessarar í fyrra höfðum við flm. fengið til liðs við okkur Hjörleif Guttormsson líffræðing í Neskaupstað sem hyggst einmitt gera tilraun til þess að marka nýja stefnu í skólamálum Austurlands með tilkomu nýs menntaskóla þar, gera þar djarfhuga og róttæka tilraun til nýrrar umsköpunar þess náms, þar sem samtengist bæði hið verklega og bóklega nám, auk þess sem fáir eru Hjörleifi fróðari um fjölbrautaform þau sem mjög eru nú í sviðsljósinu. Einnig kom þar við sögu Gunnar Guttormsson fulltrúi í iðnrn., sem hefur sérstaklega í starfi sínu þar haft með iðnfræðslu og verklega mennt og þjálfun að gera. Báðir miðluðu þeir okkur ótæpilega af þekkingu sinni og m. a. benti Gunnar Guttormsson okkur þá á nýlega un. sögn til Alþ. frá iðnfræðslunefnd svokallaðri, þar sem þessar setningar er að finna, með leyfi hæstv. forseta: „Aftur á móti er það álit n. að hraða beri undirbúningi nýrra laga um allt framhaldsskólakerfið, og við þá lagasmið er nauðsynlegt að þess sé gætt að samræma starfsemi framhaldsskólanna, gera verkefnaskiptinguna ljósari og fyrirbyggja eftir megni að láta ýmsar námsbrautir lenda í blindgötum eins og nú er tilfellið. Á það skal bent að mikið er ógert fyrir utan beina lagasmið til þess að unnt sé að samræma alla framhaldsskóla landsins. Má þar nefna m. a. stjórnun og undirbúning námsefnis, því að samræming skólanna útheimtir að námsframboð, kennslustaða og prófkröfur þurfa að vera hinar sömu, að svo miklu leyti sem hinir ýmsu skólar hafa sömu námsbrautir eða hluta af braut.“ Þetta segir í áliti iðnfræðslulaganefndar þar sem tekið er í raun sterklega undir þessa till. okkar til þál. um skólaskipan á framhaldsskólastigi. Í grg. með þessari till. ræðum við frekar um þessar blindgötur og þær hindranir sem geta verið í vegi fyrir því að fólk geti síðar lagt inn á nýjar námsbrautir, annaðhvort í reglulegu skólanámi eða með stuðningi af fullorðinsfræðslu í öðru formi. Við bendum á það að víða í grannlöndum okkar er unnið að slíkum sveigjanleika skólakerfisins og það megi margt læra af reynslu þeirra. Við bendum á það í grg., að þær áætlanir, sem þegar hafa verið gerðar um samræmt fjölbrautanám á nokkrum svæðum á landinu, séu vísir að mótun þess heildarskipulags náms á framhaldsskólastigi sem hér um ræðir. Það er m. a. gert ráð fyrir að námsskrá skólastigsins verði samræmd af fræðsluyfirvöldum og námið byggt upp í formi eininga þar sem ein taki við af annarri og unnt er að raða námseiningum saman á skilgreindum námsbrautum sem nemandi getur valið sér í samræmi við áhugasvið og getu. Veigamikill kostur slíks námsskipulags er sveigjanleiki, sem m. a. gerir nemendum kleift að ljúka námi með nokkrum réttindum eftir stutta skólagöngu, t. d. 1–2 ár, og auka síðan við án þess að byrja frá grunni. Slík skipan á í senn að geta lyft verkmenntun í landinu til meiri vegs en nú er, til hagsbóta fyrir atvinnuþróun, og einstaklingarnir fá um leið tækifæri til að reyna sig í starfi áður en þeir lokast inni í mjög sérhæfðu eða löngu námi. Þeirri endurskipan, sem hér um ræðir, er þó ekki stefnt gegn þeim sérskólum sem fyrir eru í landinu því að allir munu þeir geta gegnt mikilvægu hlutverki í tengslum við samræmt fjölbrautanám hver á sínu sviði og betur en nú er, þar sem þeir þurfa auk sérkennslunnar að sinna margháttaðri almennri undirstöðufræðslu. Í fyrra staldraði ég við og nefndi ýmsar þær námsbrautir sem samræma þyrfti í nýskipan framhaldsmenntunar. Ég benti þar á t. d. hjúkrunarfræðsluna, verslunar- og viðskiptanám ýmiss konar og húsmæðrafræðsluna, auk iðnfræðslunnar sjálfrar sem nú er í megnasta ólestri. Námið í þessum einstöku greinum er mjög mislangt. En einangruð fræðsla í tilteknum greinum einum á ekki að vera ríkjandi fyrr en á lokastigi. Við flm. leggjum einmitt á það sérstaka áherslu að skólaskipanin nýja á að vera í þágu nemandans, en ekki kerfisins, reyna að gera hann ánægðari, fjölfróðari og víðsýnni í námi sínu svo sem nokkur kostur er. Um framkvæmdina hlýtur allaf að mega deila og hún getur vitanlega orðið misjöfn, en sveigjanleiki og víðfeðmi í skólaformi eiga að tryggja möguleika á betri framkvæmd og bættri alhliða menntun á framhaldsskólastiginu. Því er síst að leyna að hér er hægara um að tala en úr að bæta. Það gerum við okkur fyllilega ljóst. Hér er mjög mikið starf óunnið og mörg ljón vissulega á veginum. Ég bendi á það að sérskólasjónarmiðin eru býsna sterk og samræming að því er virðist ólíkra námsbrauta ekki leikur einn, enda reiknum við ekki með neinni alhæfingu eða neinni stökkbreytingu í þessum efnum, en heildarskipulag verður þó alla vega að hafa. Fálmkenndar tilraunir, sem er verið að gera á einstökum sviðum, geta gert illt verra og því þarf heilsteypta rammalöggjöf, svo sem hér er að stefnt. Sú er aðalástæðan fyrir flutningi þessarar till. okkar, að við óttumst að allur dráttur á þessu kunni að reynast alvarlegur, fyrst og fremst í þeim greinum sem nú þurfa og eiga að fá uppreisn í okkar skólakerfi, - öllum þeim greinum sem lúta að atvinnulífi okkar og verkmenntun í landinu. Í grg. okkar segir einnig að brýnt sé vegna byggðarsjónarmiða að framhaldsnám eflist í landshlutunum svo að jafnað verði það bil sem óðum fer breikkandi milli þeirra og höfuðborgarsvæðisins varðandi námskosti og fjölbreytni í námsvali. Það er sjónarmið flm. að endurskoðun sú, sem till. gerir ráð fyrir, sé ekki síst mikilvæg fyrir þróun framhaldsskólanáms úti um land og um leið atvinnuþróun landsbyggðarinnar. Einnig þar á samræmt fjölbrautanám undir forustu kjarnaskóla að geta orðið vegvísir, sem tryggir landsbyggðinni betri stöðu til að halda til jafns við höfuðborgarsvæðið um menntunarkosti, enda njóti slík uppbygging jafnræðis og helst forgangs um fjármögnun. Við bendum á að allt nám á framhaldsskólastigi eigi að sitja við sama borð hvað fjárveitingar snertir. Hér var sérstaklega vikið að því sem við höfum fengið lánað frá Hjörleifi Guttormssyni og nefnt er kjarnaskóli, þ. e. a. s. að hér yrði um að ræða kjarnaskóla sem yrðu forustuaðilar í mótun framhaldsnáms á tilteknum svæðum, svipað og fyrirhugað er með skólann á Egilsstöðum. Það er að vísu flókið mál að fara náið út í það, en ég bendi á helstu þættina í því sem í dag eru fyrirsjáanlegir og eru fyrirhugaðir varðandi menntaskólann á Egilsstöðum eða fjölbrautaskólann þar. Það er í fyrsta lagi fyrirhuguð tenging við verkmenntun í Neskaupstað og víðar í fjórðungnum. Síðar kæmi Höfn í Hornafirði sem eins konar útibú frá þessum skóla inn í dæmið. Þar kæmi Hallormsstaður inn með sína húsmæðrafræðslu eða hvað hún nú mun heita, búnaðarfræðsla væntanleg og sjálfsögð í tengslum við tilraunastöðina á Skriðuklaustri, útibú frá Fiskvinnsluskóla, eins og rætt hefur verið um, og þannig mætti áfram telja og nefna til viðbótar t. d. hjúkrunarbraut í tengslum við sjúkrahúsið Neskaupstað. En þó að möguleikarnir séu miklir og margvíslegir, þá þykir okkur rétt að taka undir hugmynd Hjörleifs um að ákveðinn kjarnaskóli hafi forustu. Framhaldsbrautir hinna einstöku greina yrðu þar og um leið stefnumótun almennt um samtengingu námsbrautanna þegar lengra verður komið og þá yrði auðvitað fræðsluráð hvers skóla með þetta að miklu leyti í höndum sér. Við vitum að forgangur í fjármögnun hefur verið nokkuð mikill miðað við aðalþéttbýlissvæðið, og ég held að það mæli fátt gegn því af sanngirni að um tíma hafi landsbyggðin forgang varðandi framhaldsmenntunina. Um fjármögnun til hinna einstöku greina menntunarinnar, að hún sé sem jöfnust, þá ætti það ekki að þurfa rökstuðnings við. Atvinnuvegir okkar kalla allir á aukna menntun, a. m. k. lágmarksmenntun, og verkmenntunin þarf og á að vera jafnrétthá hinni bóklegu án þess að þar myndist nein menntastigsgjá á milli eins og nú er. Að lokum segjum við í grg. að óhjákvæmilegt sé að frv. kveði skýrt á um hver eigi að vera hlutur ríkisins og aðila í fræðsluumdæminu í stofnkostnaði, rekstri og stjórn framhaldsskólanna. Flm. telja að sú kostnaðarskipting, sem bundin er í heimildarlöggjöfinni um fjölbrautaskóla, sé óraunhæf og þarfnist endurskoðunar. Við vitum hvernig þetta hlutfall er til komið í löggjöf í dag, þ. e. a. s. 60% af hálfu ríkisins, 40% af hálfu heimaaðila. Það er óraunhæft og ósanngjarnt. Þar er aðeins um tilraun að ræða við alveg sérstakar aðstæður, og endurskoðun þess er sjálfsögð og ég held meira að segja að hún sé í fullum gangi í aukna réttlætisátt fyrir þá aðila er á móti ríkinu eiga að leggja sitt framlag. Það má segja að grg. ein hafi ekki sagt hér alla sögu. Hún er aðeins vegvísir til þeirrar nýskipunar sem hér þarf að komast á sem fyrst. En nokkur almenn orð hljóta alltaf að fljóta með og í sumu kann eins og venjulega að vera ofsagt, því að vissulega er ég ekki að vanmeta þá námsbraut sem menntaskólanámið er í dag út af fyrir sig, aðeins alhæfingu hennar og hve afgerandi hún er og ríkjandi í okkar skólakerfi. En fyrir okkur landsbyggðarmenn er þetta verkefni í hvívetna mjög brýnt. Við þurfum að tryggja hvort tveggja, að vinna upp sem best grunnskólanámið, sem þegar er tiltölulega fullkomin löggjöf um þó að henni megi vissulega alltaf breyta, og ekki síður jafnhliða framhaldsnám í nýjum búningi, laust við fjötra sérhæfingar og forgangs menntaskólanámsins, svo sem er í dag. Til að ýta á eftir þessari brýnu lagasetningu er till. þessi flutt. Hún er engan veginn tæmandi. Til þess er ekki ætlast og við leggjum einmitt sérstaka áherslu á að löggjöf, sem sett yrði um framhaldsnám í landinu, yrði sveigjanleg, hún hefði næga endurskoðunarmöguleika og hún eigi á hverjum tíma að geta breyst í samræmi við breytta þróun og við skulum vona betri og fullkomnari atvinnuhætti. Ég held að það sé mál allra í dag að það sé fátt meiri þjóðhagsleg nauðsyn, eins og svo oft er haft á orði, en að beina ungu fólki inn á nýjar menntabrautir sem nýtast þjóðarheildinni og einstökum landshlutum svo vel sem kostur má vera. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að óska eftir því að þessari till. verði vísað til hv. menntmn.

Flm. (Helgi F. Seljan) : Herra forseti. Nú ég vil þakka hv. 2. þm. Norðurl. e. fyrir vinsamlegar undirtektir undir till. í heild og leggja einmitt á það áherslu að vegna skiptra skoðana okkar um framhaldsnámið, bæði okkar og fjölmargra annarra um þessi mál almennt, þá er einmitt nauðsynlegt að taka þessi mál upp sem allra fyrst og einmitt í tengslum við þau lög sem við getum auðvitað deilt endalaust um hvort hafi verið góð eða slæm, en þó a. m. k. gilda nú. Ég lagði á það áherslu þegar grunnskólalög voru hér samþ. og get tekið undir það, að auðvitað er það framkvæmdin á þeim sem skiptir öllu máli. Lögin sjálf leysa út af fyrir sig engan vanda, ef t. d. efsti hluti grunnskólans er skilinn eftir á þann hátt sem hv. þm. var að lýsa áðan og kannske farið út á ranga braut þar, sem getur vel verið að sé rétt, ég hef ekki fylgst svo vel með þessu þau tvö síðustu ár sem þetta hefur komið sérstaklega til. Ef t. d. það valfrelsi, sem ég áleit að væri aðalkostur við efsta hluta grunnskólans, ef þetta valfrelsi er ekki framkvæmt, ef það er ekki virkt, þá vitanlega ná lögin ekki þeim tilgangi sem ég taldi einn aðalkost þeirra. Mér fannst einmitt að þarna opnuðust leiðir fyrir ýmsa nemendur á 13–14 ára aldursskeiði til þess að fara í nokkru aðrar leiðir en hina hefðbundnu bóknámsleið og ef lögin eru rétt lesin og rétt framkvæmd, þá eiga þau að vera með þann möguleika í fullum gangi. Verði það ekki framkvæmt, þá vitanlega er þessi, að ég tel, aðalkostur laganna fyrir bý, og það er miður ef framkvæmdin verður slík. Almennt um grunnskólalögin og námsleiða eða áhugaleysi nemendanna og allt það, um það ætla ég ekki að fara út í nýjar deilur hér. Um það deildum við hv. þm. t. d. og fleiri á sínum tíma, um hinar ýmsu ástæður. Ég benti þá á ýmsar aðrar ástæður áhugaleysisins hjá nemendum en þær sem hv. þm. kom hér réttilega inn á áðan. Hann minntist einnig á að við þyrftum að skapa nemendum aðstöðu til þess að kynnast andrúmslofti atvinnulífsins. Þrátt fyrir það að skólatíminn hafi lengst, þá er það nú svo úti á landi að þar kynnast nemendur býsna vel andrúmslofti atvinnulífsins og eru í góðum tengslum við það. Ég reikna með að það sé hér í þéttbýlinu, mesta þéttbýlinu, sem séu hvað mest vandræði hvað snertir það atriði. Þá á ég auðvitað ekki við að blessuð börnin hér kynnist ekki nógu vel ýmsum þáttum atvinnulífsins, svo sem verslun, því að þau hafa mjög góða og mikla reynslu allt frá því að þau eru næstum að segja hvítvoðungar í því að umgangast þann hluta atvinnugreina okkar sem lýtur að verslun og viðskiptum, og eru sjoppurnar auðvitað besti staðurinn sem þau eiga völ á hvað það snertir. En kannske er það ekkert meira en sjoppurnar sem þau hafa fyrir augunum og kynnast hér í þéttbýlinu. En hjá okkur úti á landi er þessu öðruvísi farið, sem betur fer. Ég tek alveg undir það að nemendurnir þurfa bæði hér sem annars staðar að kynnast andrúmslofti atvinnulífsins almennt séð og sem best og mest. Það var ekki von að mér tækist að gera hv. þm. fullkomlega skiljanlegt orðin „samræmdur framhaldsskóli“ eða „kjarnaskóli“. Þessu reyndi Hjörleifur Guttormsson að gera mér grein fyrir í fyrra á heilu kvöldi og tókst að mestu leyti, en auðvitað alls ekki svo að ég gæti miðlað öðrum af þeirri þekkingu. Ég vék rétt að því áðan hvernig þessi kjarnaskóli væri t. d. hugsaður eystra hjá okkur og vitnaði þar í eins konar forustuskóla, sem sæi um samtengingu hinna ýmsu námsbrauta, sæi um að hinir ýmsu námsbrautir, sem farnar væru í fjórðungnum, eins og t. d. varðandi búnaðarfræðslu, húsmæðrafræðslu og ýmislegt annað, þær lokuðust ekki, heldur væru möguleikar nemenda í þeim til þess að halda áfram námi annars staðar, á öðrum námsbrautum. Hitt er annað, að ég hef ekki trú á því að með þessu kjarnaskólakerfi sé Hjörleifur Guttormsson að elta einhverja tískustefnu í þessum efnum. Ég held einmitt að hann sé að fara þarna inn á nýja og mjög athyglisverða braut. En ég verð sem sagt hreinlega, ef ég á ekki að fara að verða hér allt of langorður, að vísa hv. þm. í nám til Hjörleifs hvað þetta snertir. Ég veit að hann er fús til þess að miðla öllum af mikilli þekkingu sinni og viti um þetta mál. En sem sagt, samræmdur framhaldsskóli er í okkar vitund það, að framhaldsskólamenntunin sé sem mest samræmd, brautirnar gangi ekki á misvíxl án tengsla hver við aðra. Það er okkar meining með þessum samræmda framhaldsskóla. Það mætti kannske orða það öðruvísi og segja: „með samræmdu framhaldsnámi þar sem kveðið sé skýrt á um verkaskiptingu og tengsl hinna ýmsu skóla og námsbrauta“. Það kynni vel að vera að það væri rétt, en um samræmingu þessara þátta ætti ekki að þurfa að deila. Ég bendi aðeins á það að í fyrra minntist ég á fullorðinsfræðsluna. Hún var á sama tíma hér til umr. á Alþ., og ég benti þá á að það væri samhliða nauðsyn að hyggja að henni, jafnframt því sem við athuguðum betur og betur en gert hefur verið um framhaldsskólastigið. Þetta ætti einmitt að fylgjast að, framhaldsskólastigið og fullorðinsfræðslan. En ég skal sem sagt fara í það, ef hv. þm. vill, að miðla honum af þekkingu minni varðandi þennan kjarnaskóla, en ég þykist geta vísað til svo góðs læriföður varðandi útskýringar á því að þess sé ekki þörf hér.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Frv. um þetta efni, frv. til l. um sóknargjöld, var lagt fyrir síðasta Alþ., en svo seint á því þingi að það náði þá ekki afgreiðslu. Þau lög, sem nú eru í gildi um sóknargjöld frá árinu 1948, eru að ýmsu leyti orðin úrelt ef miðað er við aðstæður nú og nokkuð orðin einstæð í gjaldakerfi því sem við búum við. Þessu frv. er ætlað að breyta þeirri skipan og leysa þessi lög frá 1948 af hólmi. Samkv. þeim lögum, sem nú gilda, lögunum frá 1948, eru sóknargjöld persónugjöld eða nefskattur sem allir menn á aldrinum 16–67 ára eiga að greiða. Þau geta verið mismunandi eftir einstökum sóknum, því að söfnuðirnir hafa innan vissra marka ákvörðunarvald um álagningu gjaldsins. Eftir þá lagabreytingu, sem gerð var árið 1972, þegar almannatryggingagjaldið var fellt niður, mun sóknargjaldið vera eini nefskatturinn sem enn er lagður á. Þetta veldur m. a. óhagræði og auknum kostnaði við framkvæmd álagningar og innheimtu opinberra gjalda og þá ekki hvað síst hér í Reykjavík, þar sem allmargir tekjulitlir gjaldendur greiða nú engan annan skatt en sóknargjald. Breytingin, sem felst í þessu frv., er sú að horfið er frá því að leggja sóknargjöld á sem nefskatt, en í stað þess á það að leggjast á sem ákveðinn hundraðshluti af útsvari gjaldanda. Kosturinn við þessa tilhögun er sá að hún tryggir sjálfkrafa hækkun á sóknargjöldum í samræmi við hækkun á verðlagi og í samræmi við útgjöld safnaðanna og nemur auk þess af það óhagræði sem fylgt hefur innheimtu þessa nefskatts. Í frv. er sem sagt gert ráð fyrir því að sóknargjöld verði framvegis greidd aðeins af útsvarsgjaldendum og að gjaldið nemi ákveðnum hundraðshluta af útsvari, 1%, en getur þó undir vissum kringumstæðum verið heimilað að hækka það í 11/2%. En jafnframt er tekið fram að jafnan skuli þó gjaldandi sóknargjalds greiða tiltekna lágmarksfjárhæð, 600 kr. fyrir einstakling og 1000 kr. fyrir hjón. Kirkjuþing hefur fjallað um þessi mál og þar var samþ. frv. um þetta efni. Það frv., sem hér er nú lagt fram, er í meginatriðum sniðið eftir því frv. sem Kirkjuþing gekk frá á sínum tíma, a. m. k., eins og ég sagði, í öllum aðalatriðum. En það eru þó gerðar á því nokkrar hreyt. og þær breyt. miða helst í þá átt að það er gengið nokkru skemmra í gjaldheimtunni en gert var ráð fyrir í frv. því sem afgr. var á Kirkjuþingi. Þetta frv., er auk þess að vera sniðið í meginatriðum, eins og sagt var, eftir frv. því sem Kirkjuþingið samþ. á sínum tíma, samið af dóms- eða kirkjumrn. og fjmrn., þ. e. a. s. að menn frá báðum þeim rn. hafa um það fjallað og gert þær breyt. á því, eins og það kom frá Kirkjuþingi, sem eðlilegra þótti og þóttu horfa til nokkurs hagræðis. Í aths. þeim, sem fylgja frv., er gerð grein fyrir þessum breyt., í athugasemdum við einstakar gr., og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv, menntmn.