Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. um verðjöfnun á olíu og benzíni, sem hér liggur fyrir á þingskjali 40, er ekki nýtt mál hér í hv. þingi. Eins og skýrt er frá í grg. frv., er þessu máli fyrst hreyft hér á Alþingi árið 1949 af hv. þm. V-Húnv. og mér. Þá var af okkur flutt frv. um verðjöfnun á benzíni. Síðan hafa á hverju þingi verið fluttar þáltill. um þetta sama efni. Bjuggust sumir menn við því, að ríkisstj. gæti framkvæmt verðjöfnunina með samþykkt þáltill. bak við sig. En nú í sumar birti hæstv. viðskmrh. tilkynningu í útvarpi þess efnis, að hann teldi sér ekki kleift að framkvæma verðjöfnunina nema með lagasetningu. Þess vegna höfum við nú, nokkrir þm., sem áður höfum haft áhuga á framgangi þessa máls, sameinað okkur um flutning þessa frv. Það sjónarmið hefur nokkuð verið uppi í umr. um þetta mál áður, að olíufélögin gætu og ættu sjálf að jafna verðið á þessari vöru. En okkur, sem byrjuðum undirbúning þessa máls 1949 og kynntum okkur aðstæður að því, varð strax ljóst, að á því voru allmiklir örðugleikar, enda býst ég við, að ráðuneytið hafi, þegar til kom, rekið sig á það sama og við gerðum í upphafi. Örðugleikarnir byggjast sérstaklega á því, að hér á landi er um nokkra aðila að gera, sem annast bæði sölu og dreifingu á olíu og benzíni. Ef olíufélögin ættu sjálf að jafna þetta verð, þá liggur í augum uppi, að það mundi verða óhagkvæmt fyrir þau, sem selja mest af þessari vöru úti um landið, samanborið við hin félögin, sem selja mest af þessum vörum á innflutningsstað. Ég býst við því, að árangurinn yrði sá, að ekkert af olíufélögunum vildi selja þessar vörur úti um landið, þar sem flutningskostnaður er mikill og allra sízt þar sem flutningskostnaðurinn er mestur og lengst að flytja. Til þess að framkvæma verðjöfnunina, þetta réttlætismál, sýnist því ekki vera annar kostur fyrir hendi en að mynda verðjöfnunarsjóð. Um hann fjalla 2. og 3. gr. frv., sem hér liggur nú fyrir, þar sem ákveðið er samkv. 2. gr., að verðjöfnunargjald skuli tekið af olíu og benzíni, sem til landsins er flutt, og í 3. gr. frv. eru ákvæði um það, að af þessu verðjöfnunargjaldi myndist sjóður, sem úr sé greiddur flutningskostnaður þessara vara til annarra útsölustaða á landinu. Við flm. höfum ekki í frv. ákveðið upphæð verðjöfnunargjaldsins, heldur lagt til, að viðskmrn. ákveði það fyrir eitt ár í senn. Við teljum óheppilegra að binda það í lögum, hversu hátt það skuli vera, því að gjaldið byggist eingöngu á því, hversu flutningskostnaður varanna út um landið er mikill. En að flutningskostnaðinum geta verið áraskipti. Hann getur verið mismunandi mikill frá ári til árs. M.a. byggist flutningskostnaðurinn á þessum vörum mjög mikið á verði vörunnar sjálfrar, því að olía og benzín eru vörur, sem eru rekstrarvörur til flutninganna, og eru þar af leiðandi vörur, sem hafa áhrif á flutningskostnað bæði á sjó og landi. - Hráolía og brennsluolía eru, eins og allir vita, mikilsverðar rekstrarvörur fyrir sjávarútveginn. Þeir menn úti um landið, sem eins og svo margir aðrir berjast við að halda áfram útgerð til framleiðslu og atvinnu fyrir þorp og kauptún, mega sannarlega ekki við því að greiða miklu hærra verð fyrir þessa vöru, en starfsbræður þeirra, sem næst búa innflutningshöfnum. - Benzínið er hins vegar sérstaklega rekstrarvara landbúnaðarins og til allra landflutninga. Flestar landbúnaðarvélar, sem bændur nota, ganga fyrir benzínmótorum, og rekstrarafkoma búanna hjá bændum er því mjög undir því komin, hvert verð þess er, en þó alveg sérstaklega rekstrarafkoma bænda, sem verða að nota mjög langar landflutningaleiðir bæði til aðdrátta á nauðsynjum búanna og til flutnings á afurðunum á markaðsstaði og meira að segja til flutnings á sjálfum sér. Aðstaða bænda hvað þetta áhrærir er fjarska misjöfn. Þeir bændur, sem verða að nota langar landflutningaleiðir, þurfa miklu meira að nota af þessari vöru, benzíni, til framleiðslu sinnar en þeir, sem búa nærri sölu- eða markaðsstað. Eins og nú er um verð benzíns, verða þeir, sem lengstar landleiðir hafa til flutninga, að greiða allt að 20 aurum meira fyrir hvern lítra, en starfsbræður þeirra, sem búa við skemmstar flutningaleiðir. Nú munu skattar og tollar til ríkissjóðs vera um 60 aurar af hverjum benzínlítra. Til þess að sýna fram á það, hversu sá skattur kemur misjafnt niður á þjóðfélagsþegnana, vildi ég taka hér ósköp lítið dæmi. Bóndi, sem býr t.d. 25 km frá kaupstað, eða markaðsstað, þar sem hann verzlar eða selur afurðir sínar, þarf að nota til flutninga og ferðalaga þessa 25 km leið. - ja. við skulum segja t.d. 300 lítra af benzíni yfir árið. Af verði þessara 300 lítra, sem hann notar til flutninganna yfir árið, renna 180 kr. í skatt til ríkissjóðs. Bóndi, sem býr 250 km frá kaupstað eða markaðsstað, sem er meðalflutningaleið fyrir menn og vörur t.d. í Vestur-Skaftafellssýslu, þarf vitanlega að nota yfir árið til flutninga á jafnmiklu afurðamagni og hinn bóndinn tíu sinnum meira benzín, eða 3.000 lítra. Af verði þessara 3.000 lítra fara vitanlega þarna eftir sömu hlutföllum og hjá hinum bóndanum 1.800 kr. í ríkissjóð. - Ég skal ekkert segja um það, hvort þetta dæmi um benzínlítraeyðsluna hjá þessum bændum er rétt eða ekki. En það bara gerir ekki nokkurn hlut til. Hlutföllin á milli þessara framleiðenda eru nákvæmlega þau sömu, hvort sem svo er eða ekki. Aðstöðumunur þessara bænda sýnist nú vera ærið nógur, eins og þetta dæmi sýnir, þótt ekki bætist það þar ofan á, að bóndinn, sem þarf að nota tíu sinnum meira benzín, verður að greiða eins og nú er 15 aurum meira fyrir hvern lítra heldur en bóndinn, sem skemmri leiðina hefur til flutninga. Við Íslendingar búum í harðbýlu og hrjóstrugu landi. Okkur þýðir ekkert annað, en að viðurkenna það, þó að margt sé gott um það. Og okkur liggur lífið á því að nota alla möguleika, sem fyrir hendi eru, til þess að framleiða sem mest, bæði til lands og sjávar. Við megum alls ekki við því, að sjávarþorp, þar sem skilyrði eru til fiskveiða, leggist í eyði og auðn, þótt á afskekktum stað sé á landinu. Við megum líka alls ekki við því með nokkru móti, að góð landbúnaðarhéruð séu ekki fullnytjuð, þó að þau séu þannig í sveit sett, að langar leiðir séu til markaðsstaða. En til þess að bændur og útvegsmenn á þessum afskekktari stöðum uni sínu hlutskipti, verðum við að reyna að gera eitthvað til þess að skapa þeim að einhverju leyti svipaða aðstöðu og starfsbræður þeirra hafa annars staðar. Þetta frv. er aðeins lítið spor í þá átt. - Ég vil nú ekki á þessu stigi málsins ræða meira um þetta, en legg það til að, að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv., sem ég hef leyft mér að leggja fram ásamt hv. 2. landsk. þm., fjallar um breyt. á lögum nr. 11 12. febr. 1940, um sölu og útflutning á vörum. Á þeirri lagasetningu frá 12. febr. 1940 byggist nú allt það einokunarvald, sem ríkisstj. landsins hefur á útflutningi á íslenzkum afurðum. Og eins og hv. þm. vita, þá hefur engin tilslökun verið gerð á þessu valdi ríkisstj. yfir útflutningnum, þó að hins vegar hafi mikið verið um það talað - og á sumum sviðum ofur lítið af því framkvæmt - að skapa nokkru meira frelsi, a. m. k. í orði kveðnu, um innflutninginn. Þessi lög voru sett í byrjun síðustu heimsstyrjaldar með tilliti til þess að reyna að tryggja afstöðu Íslands þá út á við viðvíkjandi útflutningnum og sjá um, að þær vörur, sem Ísland ætti, færu ekki út úr landinu, án þess að það fengist þá sem tiltölulega bezt verð fyrir þær, og enn fremur þurfti þá líka að gera ýmsa samninga við erlend ríki til þess að tryggja það að koma okkar vörum burt frá landinu, og ríkisstj. áleit þess vegna, að hún þyrfti að hafa þetta vald í sínum höndum, og fékk það. Þá var raunverulega gengið út frá því, að þessi lög mundu falla úr gildi, þegar stríðinu lyki. Hins vegar héldust þessi lög nokkru lengur, sérstaklega eftir að fiskábyrgðin kom til greina, vegna þess að það þótti að ýmsu leyti eðlilegt, að ríkisstj., sem tæki á sig ábyrgð á öllum útflutningsvörunum, hefði um leið nokkurt vald yfir því, hvernig þær væru seldar, og var það ekki óeðlilegt. Nú er öllum kunnugt, hvað Ísland á mikið undir útflutningnum, þar sem upp undir helmingurinn af öllu því, sem við framleiðum og vinnum í landinu, er flutt út, og hvernig afkoma landsbúa þess vegna er alveg sérstaklega undir því komin, hvort eins mikið er unnið að útflutningnum og eins mikið framleitt og kraftar eru til í landinu og hvort öll þau tækifæri, sem landið hefur út á við til þess að koma sínum afurðum í verð, eru hagnýtt. Og ég held það sé engum efa bundið, að það hljóti allir að vera sammála um, að það sé sjálfsagður hlutur fyrir Íslendinga að einbeita öllum þeim kröftum, sem á annað borð hafa áhuga fyrir því að fást við útflutninginn, að því að framleiða sem mest og að selja sem mest erlendis, og að þetta verði að gerast án tillits til þess, hvers konar hagkerfi eða hvers konar lönd og þjóðskipulög það eru, sem við seljum til, og án tillits til þess, hvers konar verðlagssvæði það eru, sem við seljum til. Og eins og hv. þm. er kunnugt, þá er um allmörg verðlagssvæði þannig að ræða í heiminum. Á sumum verðlagssvæðum er máske gefið minna t. d. fyrir þá vöru, sem við flytjum út, en vörurnar, sem við þurfum að kaupa, eru þar aftur ódýrari. Á öðrum verðlagssvæðum er máske gefið hærra fyrir þá vöru, sem við þurfum að flytja út, og sumar vörur, sem við þurfum þar að kaupa, dýrari. En almennt mun þetta samt vera þannig, að ef hægt er að hagnýta viðskiptin við öll verðlagssvæðin á skynsamlegan hátt, þá er hægt að ná á þeim öllum mjög praktískum viðskiptum, ef fylgt er þar eftir með kunnáttu á því, hvaða vörur sé hentast að kaupa frá hverju svæði og hvaða íslenzkar vörur sé hentast að selja til hvers svæðis. Þetta frv. miðar þess vegna í fyrsta lagi að því að gefa öllum þeim, sem áhuga hafa á og möguleika til að efla okkar útflutning og koma okkar útflutningsvörum í verð, tækifæri til þess; skapa m. ö. o. nokkurt frelsi á þessu sviði í staðinn fyrir þá algeru einokun, sem nú á sér stað. Eins og ég minntist á áðan, þá var það að mörgu leyti eðlilegt, á meðan ríkið tók að sér að ábyrgjast útflutningsverðið á fiskinum, að ríkið gæti þá líka ráðið allmiklu um söluna. Það var ekki nema eðlilegt, þegar ríkið ef til vill átti að borga svo skipti millj. kr. fyrir fisk, sem ekki seldist á nægilega háu verði, að ríkisstj. áskildi sér íhlutun um, hvernig fiskurinn væri seldur, og hefði jafnvel sjálf með höndum sölu á honum. Nú hefur hins vegar fiskábyrgðin verið afnumin. Það þýðir m. ö. o., að sá maður, sem framleiðir fisk á Íslandi, hefur enga tryggingu frá ríkinu fyrir því, að hann fái kostnaðarverð fyrir þennan fisk. Engu að síður, þó að þessi fiskframleiðandi hafi enga tryggingu fyrir því, að hann fái kostnaðarverð fyrir sína vöru, þá getur ríkisstj. neitað honum um það að koma þessari eign sinni í verð, neitað honum um það að selja þessa vöru út úr landinu. Og sem stendur er ástandið þannig, að svo og svo mikið af mönnum í landinu, sem framleiða fisk, fær ekki frelsi til þess að selja þennan fisk erlendis, fær ekki frelsi til þess að vinna að því að koma honum í verð erlendis og kaupa fyrir hann aftur nauðsynjar til landsins. Þetta getur m. ö. o. þýtt það, að svo og svo mikið af mönnum, sem lagt hafa sína vinnu í það og sitt fé að framleiða slíka vöru, er neytt til þess að sitja uppi með vöruna, láta falla á hana mikinn kostnað, láta hana jafnvel skemmast á endanum í höndunum á sér eða verða óseljanlega, - eða láta allar vöruskemmur hjá sér, hvort sem það eru hraðfrystihús, saltfisksgeymslur eða annað, fyllast og verða að hætta að framleiða, eins og nú hefur átt sér stað í stórum stíl, og það allt saman án þess, að ríkisstj., sem neitar mönnum um það frelsi, sem þeir þurfa að hafa til þess að geta selt sínar afurðir, hafi nokkra ábyrgð á þessum hlutum. Eins og ég gat um áðan, þá var það að vissu leyti eðlilegt, að ríkisstj. hefði slíkt vald, meðan hún tók að sér ábyrgð á sölu fisksins. Þegar ein ríkisstj. hins vegar sleppir því að taka á sig þessa ábyrgð, þá á hún ekki heldur að svipta eigendur fisksins réttinum og frelsinu til að selja. Ef fiskframleiðandinn á sjálfur að hafa ábyrgð á sínum fiski og bera sjálfur tapið af því, ef ekki er hægt að selja, eða tapið af því, ef hann stöðvar sína útgerð, þannig að hann þori ekki að framleiða meira. þá verður hann líka sjálfur að hafa valdið til þess að mega selja hann eða a. m. k. að reyna það. Meðan fiskábyrgðin er ekki tekin upp aftur, sem ég fyrir mitt leyti hef oft látið í ljós, að ég áliti skynsamlegt og alveg sjálfsagt fyrirkomulag, svo framarlega sem ríkisstj. heldur áfram að hafa í sínum höndum einokunarvald yfir fiskútflutningnum, þá er þess vegna óviðunandi annað en að þeir menn, sem vinna að því að framleiða fiskinn í landinu eða setja sitt fjármagn í það, hafi frelsi til þess að selja hann erlendis. Undanfarin ár hefur sem sé ríkisstj. verið ábyrgðarlaus í þessum efnum, en valdið hins vegar verið hjá ríkisstj., og slíkt skapar alltaf vandræðaástand, verður alltaf grundvöllur að meira eða minna gerræðislegri misnotkun á valdi, eða þá að því, að ekki eru notuð þau tækifæri, sem fyrir hendi eru til þess að greiða götu fyrir íslenzka útflutningnum, og það þá venjulega með þeim afleiðingum, að meiri eða minni stöðvun í útflutningnum hljótist af. Eins og við vitum allir, þá hefur það verið svo upp á síðkastið, að sú hæstv. ríkisstj., sem nú situr að völdum, hefur svo að segja einbeitt sér að því og auðsjáanlega trúað á það sem höfuðstefnu í þessum málum, að það bæri fyrst og fremst að selja allar íslenzkar útflutningsvörur fyrir pund og dollara og raunverulega væri ekkert annað peningar heldur en pund og dollarar - og jafnvel pund og dollarar væru ekki einu sinni fyrst og fremst peningar til að kaupa vörur til landsins, heldur væri svo að segja takmark í sjálfu sér að öðlast þessa mynt. Hins vegar vitum við ósköp vel, að það, sem við þurfum að gera við okkar fiskútflutning, er að kaupa nauðsynjavörur inn í landið aftur í staðinn, og þess vegna getur það verið alveg jafnpraktískt fyrir okkur, stundum meira að segja praktískara, að selja okkar vörur á þann hátt, að við getum keypt aðrar vörur þar í staðinn, þó að við þurfum að gera það í öðrum myntum en pundum eða dollurum. Hæstv. ríkisstj. virðist hins vegar auðsjáanlega hafa trúað á það, máske að nokkru leyti eftir ráðleggingu síns efnahagsráðunauts, að það væri í þeim löndum, sem geta greitt í pundum og dollurum, alltaf nægur markaður fyrir allt það, sem Ísland getur framleitt. Það höfum við hins vegar rekið okkur á, að er síður en svo rétt, enda var það þegar sagt fyrir 1947–48, þegar Marshallaðstoðin hófst, að það mundi lítill markaður verða fyrir íslenzkan fisk í Vestur-Evrópu eftir 1950, og mátti þess vegna alltaf ganga út frá því fyrir alla þá, sem til þekktu í þessu, að við mundum, þegar að þeim tíma kæmi, þurfa að vera búnir að koma okkur upp öruggum mörkuðum í ýmsum öðrum löndum. Nú hefur það líka sýnt sig, hvernig farið hefur með þann markað, sem við um tíma höfðum í Englandi, Hollandi, Belgíu, Frakklandi, þ. e. Vestur-Evrópulöndunum, og nú virðist ríkisstj. seint og síðar meir vera að sjá það, að það mundi hafa verið heppilegra að fara fyrr inn á að gefa Íslendingum möguleika til þess að afla sér markaða fyrir okkar framleiðslu sem víðast. Einbeitingin að því að framleiða svo að segja einvörðungu okkar fisk til sölu til þeirra landa, sem geta borgað pund og dollara, hefur reynzt háskasamleg fyrir landið. Sökum þessarar einbeitingar höfum við á undanförnum árum sleppt því að vinna að öflun markaða úti um allan heim, sem við hefðum getað náð í, í stórum stíl. Og við höfum látið okkar keppinauta, Norðmenn og aðra slíka, sópa greipar svo að segja um þessa markaði, komast inn til þessara landa, einmitt á sama tíma sem þessi lönd höfðu hvað mesta þörf fyrir fiskinn og við hefðum getað unnið þann markað fyrir okkar vörur, sem eru hvað gæði snertir alltaf mun betri, en þeirra. Nú hins vegar rekum við okkur á það og höfum sérstaklega orðið áþreifanlega fyrir barðinu á því nú á þessu ári, að markaðirnir í Vestur-Evrópu hvað hraðfrysta fiskinn snertir hrynja, og hefur þess vegna verið dregið stórkostlega úr okkar framleiðslu á þessari aðalútflutningsvöru okkar, og möguleikarnir til þess að hagnýta okkar togara til stórkostlegnar framleiðslu á því sviði með því að láta þá leggja upp í frystihúsin um allt land hafa ekki verið hagnýttir, m. a. vegna þess, að öll frystihús hafa verið full og ríkisstj. talið mönnum trú um, að það væri mjög erfitt að selja meira, og ekki gefið mönnum rétt til þess að gera það. Við erum sem sé vegna rangrar verzlunarstefnu í þessum efnum komnir í erfiðleika, sem hafa hindrað framleiðsluna stórum fyrir okkur nú í ár og gert okkur ókleift að hagnýta þá stórkostlegu möguleika, sem Ísland hefur, í fyrsta lagi vegna þeirra tækja, sem við eigum, togara- og bátaflotans og okkar fiskiðjuvera, sem geta framleitt mörg hundruð millj. kr. meira verðmæti, en þau hafa framleitt í ár eða í fyrra, og í öðru lagi hafa ekki verið hagnýttir þeir möguleikar, sem staðið hafa til boða á undanförnum árum með markaði úti um allan heim, og í því sambandi vil ég greinilega taka fram, að ég á þar jafnt við markaði í þeim kapítalistísku löndum eins og þeim sósíalistísku. Ég efast ekki um, að það hafi verið jafnlítið hagnýttir ýmsir þeir markaðir, sem við gætum haft í Brazilíu og Afríku, eins og þeir hafa verið vanræktir í Austur-Evrópu. Og það er enginn efi á því, að þrátt fyrir ýmislegt, sem álasa mætti íslenzkri verzlunarstétt fyrir, þá hefði það verið okkar þjóð miklu hentugra á undanförnum árum, að allur sá fjöldi manna, sem í verzlunarstéttinni starfar, hefði fengið að beita sínum kröftum að því að reyna að afla íslenzkum fiski markaðs úti um allan heim, heldur en að einbeita þeim öllum saman við slagsmálin um leiðina upp á Skólavörðustíg, og það hefði verið eitthvað nær að láta keppa við Norðmenn í öllum löndum heimsins um að koma okkar fiski inn, heldur en að skapa stöðugt umsátursástand árum saman, eins og verið hefur, um alla þá í fjárhagsráði eða gjaldeyrisnefndum, sem veitt hafa leyfi til innflutnings. Slíkt var hægt með því að rýmka um útflutninginn og gefa mönnum leyfi til þess að fá að flytja út. Og þetta frv., sem við leggjum hér fram, var einmitt upprunalega hugsað sem praktísk till. um, hvernig hæstv. ríkisstj. og Alþingi gætu út frá þeirri stefnu, sem í orði kveðnu á að ríkja nú, komið slíku fyrir. Þetta frv. er ekki neitt prinsipmál. Það er aðeins og hefur aldrei verið flutt öðruvísi, en sem praktísk tillaga um, hvernig, miðað við núverandi aðstæður, miðað við það t. d. að hafa ekki fiskábyrgð og annað slíkt, væri hentugast að koma þessum málum fyrir. Þegar ég flutti þetta frv. fyrst hér á Alþingi 1950, þá lét ég fylgja með því frv. allýtarlega grg. og sýndi fram á möguleika, sem ég víssi að væru fyrir hendi um markaði fyrir íslenzkar afurðir í Austur-Þýzkalandi. Það frv. mitt þá var þá á þskj. 23 á þinginu 1950, og þar var birt allýtarleg grg. um viðskiptamöguleikana við Austur-Þýzkaland. Ég sýndi þá fram á, að það væri hægt að selja til Austur-Þýzkalands íslenzkar vörur, og hafði í höndunum og lagði fram og lét fylgja með þessu frv. bréf frá verzlunarmálaráðuneyti Þýzkalands um, hvers konar vöruskiptum væri hægt að koma þarna á, að það væri hægt að selja íslenzkar vörur fyrir um 2 millj. dollara eða um 32 millj. íslenzkra króna og kaupa í staðinn ýmsar vörur, sem eru líka taldar hér upp, þar sem fyrst er talin vefnaðarvara, rafmagnsvara, byggingarvara, járn, gler og glervörur og annað slíkt. Og það varð aldrei neinn maður til að bera brigður á það, að þessir möguleikar væru fyrir hendi. Hæstv. ríkisstj. hins vegar gaf út ýmsar yfirlýsingar út af þessu til þess að reyna að hnekkja þessu. Ég gaf út yfirlýsingu þá á móti, sem ég birti líka í þessari grg., og skoraði á ríkisstj. að gera gangskör að því að leyfa samninganefndum íslenzkra aðila að fara út til Þýzkalands til þess að semja og sýndi fram á, hvernig bæði Danir, Svíar og Norðmenn væru að semja við Þýzkaland. Hæstv. ríkisstj. gerði aldrei neitt í þessum málum nema koma með yfirlýsingar gagnvart þjóðinni, blekkjandi yfirlýsingar til að reyna að draga úr trú almennings á það, að þessir möguleikar væru fyrir hendi. Ég gat sýnt, að það var hægt að gera þetta 1950, og hafði lagt sannanirnar á borðið. Ég vissi, að það var hægt að gera þetta líka í fyrra, og ég veit, að það er hægt að gera þetta í ár. Og ég veit, að nú, þegar hæstv. ríkisstj. er búin að koma sölumálum á hraðfrysta fiskinum og öðru í öngþveiti með vitlausri stjórnmálastefnu og með því að hirða ekki nokkurn skapaðan hlut um allar þær aðvaranir, sem hún hefur fengið, þá getur hún ekki lengur lokað augunum fyrir því, að þessir möguleikar eru til og liggja jafnvel á borðinu fyrir henni núna. Og það væri raunar æskilegt að fá upplýsingar um það, hvort hæstv. ríkisstj. sé orðin sannfærð um það nú, að það sé hægt að selja hraðfrystan fisk, 2 þús. tonn, 3 þús. tonn, og jafnvel meira af vörum til Austur-Þýzkalands og fá þaðan nýtar vörur í staðinn. Ég býst nú við, að hæstv. ríkisstj. mundi ekki nú svara þessu með sama yfirlætinu eins og hún gerði og sams konar yfirlýsingum eins og hún kom með 1950, þegar hún lýsti því yfir, að hún hefði sótzt eftir að fá í Austur-Þýzkalandi sykur, fóðurvörur og rúgmjöl, - nokkrar þær vörur, sem hún sízt gat fengið þar, - og látið svo við það sitja að vera ekkert að athuga með aðrar vörur, sem ég lagði nákvæmlega fyrir þá að hægt væri að útvega. Á þeim tveim árum, sem t. d. þessir möguleikar ekki hafa verið hagnýttir, hafa allar Norðurlandaþjóðirnar gert mikil viðskipti bara við þetta eina land, og er þetta þó ekki nema lítið land, sem þarna er um að ræða, en land, sem ég veit að getur tekið miklu meira en 2 eða 3 þús. tonn af íslenzkum hraðfrystum fiski, land, sem raunverulega er og hefur verið einn af okkar beztu fiskmörkuðum hér áður fyrr, ef það er notað. Berlín og Saxland, þessi iðnaðarsvæði Þýzkalands, hafa alltaf verið miklar fiskætur, ekki sízt á íslenzka fiskinn, sem fluttur var til Þýzkalands fyrir stríð. Ég minnist aðeins á þetta núna vegna þess, að þetta er dæmi, sem mér er persónulega vel kunnugt um og ég hef áður lagt hér fyrir til þess að reyna að fá hæstv. ríkisstj. til þess að hugsa um þessi mál, en ég veit, að það munu vera mörg lönd, sem eins er ástatt um. Og mér finnst það ákaflega hart, ef það þarf að skaða þjóðina um 5060 millj., máske upp í 200 millj. kr. á hverju ári með því að sleppa að framleiða verðmæti, sem við getum selt erlendis, bara vegna þess að landsmönnum er ekki gefið frelsi til þess að fá að flytja út úr landinu þær vörur, sem þeir treysta sér til þess að selja sjálfir. Ég er, eins og hv. þm. er kunnugt, ekki á móti ríkisafskiptum, en vilji ein ríkisstj. taka að sér að stjórna þjóðarbúskap, þá verður hún að gera það með því að hafa ábyrgð á því, sem hún gerir. Ef ein ríkisstj. hér á Íslandi ætlar að taka að sér að hafa valdið um allan útflutning Íslendinga, þá á hún að segja við landsmenn: Þið megið allir framleiða eins mikið og þið getið af fiskafurðum. Við tryggjum ykkur þetta hér ákveðna verð, og við tökum alla framleiðsluna og seljum hana. - Ef ein ríkisstj. treystir sér ekki til að gera þetta, þá á hún að gefa landsmönnum frelsi til þess að mega framleiða og selja eins og þeir bezt geta sjálfir. Aftur á móti er nauðsynlegt, að með slíku frelsi sé haft visst og ákveðið eftirlit, og við höfum þess vegna í þessu frv. reynt að bóka í hverri einstakri grein þess eftirlit ríkisins til þess að tryggja almenningshag í þessum efnum, eins og ég nú skal athuga og skýra stuttlega. Ég vonast sem sé til þess, að hv. þm. geti verið mér sammála um það, að möguleikarnir séu nægir fyrir hendi í heiminum til þess að selja allt það, sem Íslendingar geta framleitt, og að svo fremi sem ein ríkisstj. tekur ekki að sér að tryggja slíkt, þá sé rétt að gefa landsmönnum sjálfum frelsi til þess að reyna það. Hins vegar þurfi af hálfu ríkisstj. að hafa visst eftirlit með, að þetta frelsi sé ekki misnotað, og út á það að tryggja slíkt eftirlit ganga þessar einstöku brtt., sem við flytjum við hverja af þessum greinum. Ég skal taka það fram þeim þm. til skýringar, sem ekki hafa kynnt sér lögin sjálf, að ef þetta frv. yrði samþ. eins og það liggur fyrir, þá hljóða lögin alveg eins og það er, þar er hverri grein breytt. Í 1. gr. er slegið föstu, að það sé frjálst að bjóða til sölu og selja og flytja út íslenzkar afurðir með þeim takmörkunum, sem þessi lög ákveða eða ákveðnar eru í öðrum lögum um gjaldeyrisverzlun. Það þýðir sem sé gjaldeyriseftirlit, menn verða að skila gjaldeyrinum, en annars afnemur þetta þau gömlu lagaákvæði, að það megi ekki selja vöru eða bjóða út nema með leyfi ríkisstj. Þá segir í 2. gr., að ríkisstj. sé heimilt að auglýsa lágmarksverð á hverri vöru, sem út er flutt, og hver útflytjandi sé skuldbundinn til þess að bjóða ekki út eða selja undir því lágmarksverði. Eins og öllum hv. þdm. er kunnugt, þá var sú hætta í þeirri gömlu frjálsu samkeppni hér heima fyrrum, að menn áttu til að undirbjóða hver annan, og enn fremur hitt, að þegar margir voru seljendur, þá leit þannig út fyrir útlendum kaupanda, er hafði tilboð frá mörgum stöðum, ef máske sama magnið af vöru var boðið út á mörgum stöðum og máske af mörgum seljendum til sama kaupandans, að það væri miklu meira magn á markaðnum, heldur en raunverulega var. Þetta gat valdið því, að verð þess vegna félli, án þess að ástæður væru til. Til þess að koma í veg fyrir þetta er í þessum lögum ríkisstj. heimilað að ákveða lágmarksverð á íslenzkri vöru. Eins og gefur að skilja, er slíkt lágmarksverð af hálfu ríkisstj. ákveðið með tilliti til þess verðs, sem fáanlegt er á hverjum tíma. Hæstv. núverandi ríkisstj. hefur t. d. raunverulega framkvæmt þennan hlut á víssan hátt. Í hvert skipti sem útflytjandi nú biður um leyfi til þess að flytja út, þá spyr ríkisstj., hvaða verði hann geti selt á, eða segir jafnvel: Það má þá ekki selja fyrir lægra verð heldur en þetta og þetta. - Ég vil aðeins geta þessa vegna þess, að einstaka sinnum hafa menn, svona meira í gríni, heldur en í alvöru, verið að segja, að það væri nú nógu þægilegt, ef ríkisstj. gæti bara sagt: Þetta þurfum við Íslendingar nú að fá fyrir okkar vöru, og þetta er lágmarksverð, - þótt ekki nokkur lifandi maður í heiminum geti borgað það. Og náttúrlega dettur engum manni í hug neitt slíkt nema einstöku blöðum kannske. Það, sem hér er um að ræða, er, að ríkisstj. með sínum samböndum við þá, sem sérþekkingu hafa, eða með aðstoð sinna sérfræðinga ákveður, hvað óhætt sé á hverjum tíma með tilliti til erlends markaðs að setja sem lágmarksverð á vöru. En þegar lágmarksverð er sett á íslenzka vöru, þá skapast þeir erfiðleikar, að verðið er mismunandi á hinum ýmsu stöðum í heiminum. Það er annað verð í Bandaríkjunum, en í Englandi, annað verð á Spáni, en á Ítalíu, annað verð í Hollandi, en í Tékkóslóvakíu o. s. frv. Og við hvað á þá ríkisstj. að miða lágmarksverð? Getur hún farið að miða það við hvert land út af fyrir sig? Ég álít, að það mundi vera eðlilegast fyrir Ísland, ef við eigum að reyna að skapa frjálsa verzlun á þessum sviðum, að miða lágmarksverð á útflutningsvörunni við eitt ákveðið verðlagssvæði. Við skulum segja t. d., að ef ríkisstj. ákveður að miða við brezka verðlagssvæðið, þá segir hún: Jú, það er leyfilegt að flytja út íslenzka vöru, miðað við það verð, sem við álitum nú að fáist í Bretlandi, - og tilkynnir það verð og segir um leið: Hins vegar munum við miða alla verðlagningu á innlendum vörum og hámarksverð þar við þetta sama verðlagssvæði, - og kem ég að því betur síðar, hvað það muni þýða í praktískri framkvæmd. M. ö. o.: Á Íslandi sjálfu getur helzt ekki gilt nema eitt verðlagssvæði. Það þýðir, að þegar við ætlum að reyna að ákveða hér samfellt verðlag. Þá verði þess vegna að miða við eitthvert af þeim verðlagssvæðum, sem við skiptum við. Í 3. gr. er síðan ákveðið, að svo framarlega sem ríkisstj. gerir samning við önnur ríki um sölu ákveðinnar vörutegundar þangað, þá sé henni heimilt að ákveða, að ekki megi bjóða til þess ríkis eða selja þangað það magn af vörutegundum, sem hún hefur samið um sölu á. M. ö. o.: Ríkisstj. hefur eftir sem áður, þrátt fyrir samþykkt þessara l., möguleikann til þess að gera samninga við ákveðið ríki um svo og svo mikið magn af vöru, sem hún selur út úr landinu, og þá geta engir aðrir aðilar farið að undirbjóða ríkisstj. eða á nokkurn hátt orðið til þess, beint eða óbeint, að spilla fyrir þeirri sölu. Þar hefur hún alveg sitt gamla vald, svo framarlega sem hún hefur sjálf samið um ákveðið magn af vöru til slíks lands. Í 4. gr. er ákveðið, að svo fremi sem útflytjandi selji ekki vörur sínar gegn frjálsum gjaldeyri né upp í samninga samkv. viðskiptasamningum ríkisstj., þá sé honum heimilt að kaupa í staðinn vörur til innflutnings, svo fremi sem innflutningur slíkra vara sé ekki bannaður samkv. 5. gr. frv. Þá komum við að því atriði, sem snertir það, sem oft er hér mikið um rætt, sem sé vöruskiptin eða clearing-kerfið eða annað slíkt. Nú skulum við segja, að það sé selt til einhvers lands samkv. slíku kerfi, þ. e. selt upp í vörur, sem keyptar eru ýmist í einu lagi eða smátt og smátt á móti. Og hvernig hefur nú hátturinn raunverulega verið undanfarið í verzlun hvað þetta snertir? Hann hefur verið þannig, að þegar selt hefur verið til clearing-landanna, þá hefur t. d. hraðfrysti fiskurinn verið seldur á mun hærra verði, en hann hefur verið seldur til Belgíu og Bretlands. Hraðfrysti fiskurinn hefur þá jafnan verið seldur á framleiðslukostnaðarverði, jafnvel stundum yfir það. Varan, sem keypt hefur verið í staðinn, hefur hins vegar verið keypt stundum á nokkru hærra verði, en hún hefði verið keypt t. d. í Bretlandi eða Bandaríkjunum. Þegar samsvarandi fiskur hins vegar hefur verið seldur t. d. til Bretlands, þá hefur hann máske verið seldur 30% undir framleiðsluverði, og útflytjandinn hefur síðan með bátaútvegsgjaldeyriskerfinu bætt sér upp þetta 30% tap á sölunni til Bretlands með því að fá að leggja á helminginn af andvirði þeirra vara, sem hann kaupir inn í staðinn, 60% álagningu, sem kölluð er bátaútvegsgjaldeyrir. Afleiðingin af þessu hefur verið sú, að sumpart hafa komið vörur frá þessum löndum með þessu sérstaka leyfi, og það hefur verið bein einokun á innflutningi þeirra vara, bátaútvegsgjaldeyrisvaranna. Hins vegar hafa svo komið inn vörur fyrir hinn helminginn, sem ekki var bátaútvegsgjaldeyrir, sem hafa þá verið keyptar fyrir punda- eða dollaragjaldeyri, sem fenginn er með því að selja vörur 30% undir framleiðsluverði, og eru síðan seldar hérna heima með venjulegu móti. Á sama tíma hafa svo verið keyptar fyrir íslenzku vöruna, sem seld hefur verið í clearing-löndunum á framleiðslukostnaðarverði, samsvarandi vörur og vörurnar frá Englandi og Bandaríkjunum, sem ekki lentu undir bátaútvegsgjaldeyrinum, heldur frjálsa hluta gjaldeyrisins þar, og síðan hefur átt að selja vörurnar frá clearing-löndunum í samkeppni við þær hérna heima. Með þessu móti hefur allt verðlag ruglazt á þessum hlutum, þannig að menn hér heima hafa ekki getað dæmt um það, hvar er heppilegast að verzla frá þjóðarbúskap Íslendinga séð. Hvernig væri nú hægt að koma þessu fyrir, svo framarlega sem það ætti að vera jafneðlilegt fyrir íslenzkan einstakling að kaupa sína vöru t. d. frá einhverju clearing-landi og fyrir þjóðarbúið í heild að skipta við það? Það eðlilegasta væri, ef 2. og 4. gr. í þessu frv. væru framkvæmdar og bátaútvegsgjaldeyriskerfið afnumið. Útflytjandinn, sem selur sina vöru hvort heldur er til Bretlands, Bandaríkjanna, Tékkóslóvakíu eða til annars lands, verður til allra landanna að selja að minnsta kosti á sama lágmarksverðinu, sem ríkisstj. ákveður og við skulum segja t. d. að sé miðað við brezkt verðlagssvæði. Þegar þessir aðilar síðan kaupa inn í staðinn eða hafa sín skipti við heildsala eða S. Í. S. hér heima, þá verða þeir að kaupa inn í þessum löndum, hvort það er Bretland, Bandaríkin eða clearing-löndin, og jafna sjálfir á milli sín verðmismuninum, þ. e. útflutningsverðinu á íslenzka fiskinum og innkaupsverðinu á vörunni, sem þeir kaupa í þessum löndum. Ef maður, sem flytur út fisk til Bretlands eða Bandaríkjanna, fær þar 30% minna en kostnaðarverð, þá verður hann að leggja þessi 30% á þá vöru, sem hann kaupir fyrir þessi pund og þessa dollara, sem aflað hefur verið á þennan dýra hátt, þegar hún er flutt hér inn í landið, til þess að ná þannig sínum kostnaði, og hann er látinn gera það núna á víssan hátt með bátaútvegsgjaldeyrinum. Maðurinn, sem selur til Austur-Evrópulandanna eða annarra clearing-landa og fær þar framleiðslukostnaðarverð eða jafnvel hærra, verður, þegar hann kaupir vörur frá þessum löndum, að lækka þá vöru til þess að geta keppt við þá vöru, sem kemur ef til vill á ódýrara verði frá Bretlandi eða Bandaríkjunum. Og vörutegundirnar, sem streyma inn í landið frá þessum mismunandi verðlagssvæðum, verða að jafnast þannig í samkeppninni hér heima. Engum manni getur haldizt uppi að selja út úr landinu með tapi, öðruvísi en þannig, að hann tryggi sér þá jafnhliða að fá það bætt upp erlendis. Þannig kemur það greinilega í ljós fyrir þjóðina, hvar viðskiptin eru heppilegust, en um leið notast til fulls allir þeir möguleikar, sem hér væru, hvort heldur væri á almennum, frjálsum markaði í auðvaldslöndunum eða á markaði clearing-landanna eða annarra slíkra, til þess að koma út íslenzkum afurðum. Og 4. gr. miðast við það að gera þessa verðjöfnun að lögum. Þar er síðan ákveðið, þegar keypt er inn t. d. frá clearing-löndunum: „Eigi þarf innflutningsleyfi fyrir innflutningi vara, sem þannig eru keyptar, en tilkynna skal fjárhagsráði vörutegundir, verð, magn og komutíma. Skulu vörur þessar verðlagðar samkv. venjulegum álagningarreglum og einnig heimilt, ef þörf þykir, að setja á þær sama hámarksverð í smásölu og gildir um samsvarandi vörutegundir keyptar inn í landið fyrir frjálsan gjaldeyri, enda sé lágmarksverð samkv. 2. gr. miðað við sama verðlagsgrundvöll.“ - Það hafa stundum orðið deilur um þessi atriði, en eins og ég vona að menn skilji, mundi með þessu móti vera tryggt, að á markaði hér heima mundu þessir aðilar fyllilega fá að keppa og verðlagssvæðið íslenzka að jafna þann mismunandi verðlagsgrundvöll, sem væri í þeim ýmsu löndum, sem við skiptum við. Enn fremur segir þarna: „Þyki þörf á slíku, skal það hámarksverð auglýst sem almennt smásöluverð viðkomandi vörutegunda.“ Undir sumum kringumstæðum gæti þetta vafalaust þýtt, að þeir menn, sem seldu til sumra landa, þar sem erfitt væri að afla okkur markaða, mundu um tíma, ef þeir keyptu inn vörur frá þessum löndum aftur í staðinn og það væru frekar óhagstæð viðskipti, verða að leggja að sér, þeir mundu verða að taka mjög lítinn hagnað á slíkum viðskiptum og tryggja þannig það, sem þeir byggjust við að yrðu okkar framtíðarviðskipti, með því að fórna augnablikshagsmunum sínum fyrir framtíðarhagsmuni. Enn fremur segir þarna í 4. gr.: „Afhenda skal gjaldeyriseftirlitinu sölu- og kaupreikninga allra slíkra vöruskipta, og er því skylt að athuga, að ekki sé framinn gjaldeyrisflótti með slíkum vöruskiptum.“ M. ö. o.: Hvað snertir þá almenningshagsmuni, sem þarna eiga í hlut, að viðskipti við vöruskiptalöndin yrðu ekki til að hækka verðlagið í landinu, þá væri með framkvæmd þessarar greinar komið í veg fyrir það. Það er einn hlutur, sem ég vil greinilega taka fram, vegna þess að það hafa oft komið fram undarlegar skoðanir hér í hv. deild í sambandi við þetta efni. Það hafa komið þær skoðanir fram, að viðskipti við clearing-löndin væru okkur óhagstæðari, en viðskiptin við frjálsu verzlunarlöndin. Þessi viðskipti virðast því aðeins óhagstæð, að bátaútvegsgjaldeyrisskipulagið sé notað til þess að bæta upp útflytjendunum allt það tjón, sem þeir bíða á því að selja fiskinn til Bretlands og annarra slíkra landa, þar sem hann er seldur undirverði og bátaútvegsgjaldeyrisfyrirkomulagið þannig notað til þess að dylja raunverulega fyrir þjóðinni tapið á viðskiptunum við þau lönd. Hins vegar vil ég benda á, og það væri raunverulega full ástæða til þess að gera nokkra gangskör að því að athuga það betur, að bátaútvegsgjaldeyrisfyrirkomulagið hefur verið notað til þess að leggja bátaútvegsgjaldeyri á vörur frá clearing-löndunum, vörur frá löndum, sem greiða fullt framleiðsluverð fyrir freðfiskinn, þannig að það er enginn réttur til þess að leggja neitt bátagjaldeyrisgjald á þann lið. Þegar freðfisksútflytjendur fá framleiðsluverð fyrir sína vöru, þá eiga þeir, eins og bátaútvegsgjaldeyriskerfið raunverulega var hugsað, engan rétt á því að heimta neina extra álagningu á þá vöru, en sannleikurinn er, að þetta hefur verið framkvæmt á þann hátt, að það hefur verið lagt sérstakt aukagjald á vörurnar frá clearing-löndunum til þess að gera þær ósamkeppnisfærar hér heima við vörurnar frá frjálsu verzlunarlöndunum og til þess að dylja fyrir þjóðinni tapið á viðskiptunum við Belgíu og Bretland. Þetta er eitt af því, sem hægt er að dylja í öllum þeim glundroða af mismunandi innflutningskerfum, sem nú er beitt á Íslandi. Það er hægt að dylja þetta og fara í svoleiðis skollaleik og blindingaleik og blekkingaleik frammi fyrir alþýðu manna, að hún hafi ekki hugmynd um, hvar heppilegast sé fyrir hana að verzla, eða hvort vara er raunverulega þjóðhagslega séð dýr frá þessu landi eða ódýr frá öðru, því að það eina, sem við getum raunverulega miðað við, er alls ekki peningaverð hérna heima, heldur hitt, hvað við fáum - næstum því eins og við reiknuðum á landsvísu - í hverju landi fyrir hverja einingu af þeim afurðum, sem við flytjum út. Ég hef nú oft áður reynt að skýra þessar uppástungur, sem í þessu frv. felast, fyrir hv. þm., og ég hef að vísu orðið var við það, að þetta frv. hefur aldrei sætt neinum mótmælum og það hefur aldrei verið hægt að fá fram eina einustu aths. við það hér á þingi, ekki einu sinni í fjhn., eða nein rök um, að þetta kerfi geti ekki gengið. Þetta frv. var afgr. frá fjhn. í fyrra, án þess að nokkur í fjhn. treysti sér til þess að segja nokkurn skapaðan hlut á móti því, en meðnm. mínir vildu ekki heldur taka afstöðu með því. Vera má, að nú væri nokkur annar grundvöllur fyrir hv. þm. til að taka afstöðu til þessa máls með tilliti til þess efnahagsástands, sem núna ríkir í landinu. Og þó að það sé seint, þar sem þetta er nú þriðja þingið, sem þetta mál hefur verið flutt á, þá gæti það þó að minnsta kosti, að mínu áliti, afstýrt ýmsum skaða á næstunni. ef það væri gert. Í 5. gr. er ríkisstj. heimilað að banna innflutning á vissum vöruflokkum, sem álitið er að þjóðin hafi ekki efni á að flytja inn. Ég á með þessu við það, að það sé ekki rétt, meðan þjóðin þarf á annað borð að neita sér um að hafa frjálsan innflutning á vörum, að láta flytja svo og svo mikið af óþarfavörum til landsins, og með þessu væri ríkisstj. gefin heimild til að banna bókstaflega innflutning á slíkum vörum. Hins vegar væri leyft að flytja til landsins alveg frjálst allar þær nauðsynjavörur, sem aldrei væri eðlilegt að takmarka þannig, matvörur, vefnaðarvörur, byggingarvörur eða annað slíkt, og við settum þessa grein eiginlega inn upphaflega vegna þess, að það hefur stundum þótt, að einmitt frá clearing-löndum væri reynt að flytja inn hina og þessa óþarfavöru, og að vísu hefur nú sama gilt, sérstaklega í ríkum mæli upp á síðkastið, um frjálsu verzlunarlöndin, en þessi heimild ætti að vera til, og eins og allir sjá, gæti hún verið mjög heppileg, ef rétt væri notuð. Í 6. gr. er gengið út frá, að sams konar rétt til þess að kaupa aftur fyrir sínar vörur, sem fluttar eru út, skuli menn ekki aðeins hafa viðvíkjandi fiskútflutningnum, sem hér er gengið út frá. heldur hafi menn, ef þeir fara að flytja út íslenzkar iðnaðarvörur t. d., sem ekki hafa verið fluttar út áður, rétt til þess að ráðstafa gjaldeyrinum fyrir þær, eins og gert er ráð fyrir að menn hafi almennt eftir 4. gr. Ég efast ekki um það, að íslenzkur iðnaður hefur fyllilega möguleika á því að stunda útflutning í stórum stíl, svo framarlega sem hann aðeins hefur fullt frelsi til þess. Og það er til það mikið af verksmiðjum hér á Íslandi, sem hvað tækni snertir og vinnuaðferðir eru fyllilega sambærilegar við erlendar verksmiðjur, að svo framarlega sem þessar verksmiðjur eru reknar af fullum krafti, - og þegar ég tala um fullan kraft, þá meina ég með tveimur vöktum að minnsta kosti og árið um kring, - þá geta þær náttúrlega orðið margfalt samkeppnisfærari en þær eru núna, en það þýðir, að slíkar verksmiðjur verða að fá að flytja inn hráefni ótakmarkað, án þess að þurfa að spyrja nokkurn aðila að því, og það þýðir, að þær verða að fá að geta ráðstafað sínum gjaldeyri til að flytja inn slík hráefni. Nú sem stendur er íslenzkur iðnaður, sumpart með ráðstöfunum ríkisstj. og sumpart með ráðstafanaleysi hennar, meira eða minna eyðilagður. Öll sú gífurlega framleiðslugeta, sem í honum felst, fæst ekki hagnýtt með þeim aðferðum, sem nú eru, að menn þurfi að hafa svo að segja í hverju iðnfyrirtæki tvo forstjóra, annan til þess að hanga yfir gjaldeyrisnefndinni eða fjárhagsráði til þess að reyna að blekkja út úr henni einhver leyfi, til þess að láta síðan verksmiðjurnar ganga einhvern hluta af árinu og venjulega þá næstum því með tapi og til þess að framleiða vöru, sem sé framleidd á þann allra ópraktískasta hátt, gera fólkið svo þess á milli atvinnulaust og reka það út á gaddinn. Með slíku móti er alls ekki hægt að reka nýtízku iðnað, svo að nokkurt vit sé í. - Og með þessari 6. gr. væri gengið út frá því að gefa íslenzkum iðnaði möguleika til þess að geta þannig keypt sér hráefni inn fyrir vörur, sem hann flytur út, án þess að þurfa að spyrja nokkur yfirvöld að því. Og ég get nú satt að segja ekki séð, hvað ætti að vera í vegi fyrir slíku, nema það sé eitt af því, sem uppálagt sé í sambandi við þann innflutning, sem hér hefur verið framkvæmdur fyrir pund og dollara á erlendum iðjuvarningi, nema því aðeins að það sé bókstaflega uppálagt að eyðileggja íslenzka iðnaðinn með þessu. Þetta frv. fer sem sé í stuttu máli fram á, að fyrst ríkisstj. tekur ekki að sér að tryggja ábyrgðarverð á útflutningsvörunum, þá fái þjóðin að reyna að bjarga sér sjálf, fái frelsi til þess, með því eftirliti þó, sem í þessu frv. er tryggt að ríkisstj. geti haft í sínum höndum, gegn því annars vegar, að hægt sé að selja íslenzkar vörur erlendis fyrir allt of lágt verð, og gegn því hins vegar, að hægt sé að nota aðstöðuna til þess að fara að okra á almenningi hérlendis. Ég vil nú vonast til þess, með tilliti til þess ástands, sem nú er komið í landinu, að þetta frv. finni nú náð fyrir augum okkar hv. þingdeildar, og vil leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og fjhn.

Flm.. (Gylfi Þ. Gíslason): Herra forseti. Í þessu frv. felst það, að persónufrádráttur skuli hækkaður mjög verulega frá því, sem nú er, eða að hann skuli um það bil tvöfaldaður. Gert er ráð fyrir, að persónufrádráttur fyrir einstakling skuli vera 7 þús. kr., fyrir hjón 14 þús. og fyrir hvert barn 6 þús. kr., miðað við meðalvísitölu yfirstandandi árs. Þingmenn Alþfl. hafa á undanförnum þingum hvað eftir annað flutt frumvörp í aðalefni samhljóða þessu frv., en þau hafa til þessa ekki náð fram að ganga. Hér er um að ræða tilraun til að bæta úr einum af mörgum ágöllum skattalöggjafarinnar eins og hún er nú, en ég tel, í stuttu máli, að á gildandi skattakerfi séu einkum þessir þrír gallar: 1) Að hlutdeild óbeinu skattanna sé orðin óhæfilega mikil. 2) Að mestur hluti óbeinu skattanna er söluskattur, sem hvílir mjög þungt á öllum almenningi, en skilar sér illa í ríkissjóð, og tollar á ýmsar nauðsynjavörur. 3) Að beinu skattarnir hvíla mjög misþungt á einstökum þjóðfélagsstéttum. Ef athuguð er skipting ríkisteknanna samkvæmt fjárlfrv. því, sem hæstv. fjmrh. hefur nú lagt fyrir þetta þing, þá kemur í ljós, að gert er þar ráð fyrir því, að beinir skattar ríkisins nemi aðeins 14% af heildartekjum ríkisins, tekjur af ríkisstofnunum ýmsum hins vegar 22%, en tekjur .af tollum og ýmsum óbeinum sköttum hvorki meira né minna en 62% af tekjum ríkisins. - Hæstv. fjmrh. gat þess í fjárlagaræðu sinni, að ríkistekjurnar væru hér svipaðar í hlutfalli við þjóðartekjurnar og í nokkrum nágrannalandanna, og efast ég ekki um, að þetta sé rétt reiknað, en hins vegar gleymdi hæstv. ráðh. að geta þess, að hlutfallið milli beinna og óbeinna skatta er hér allt annað, en í þessum sömu löndum, sem hann nefndi. Þar skiptast tekjur ríkis og sveitarfélaga samanlagt um það bil til helminga milli beinna og óbeinna skatta, þ. e. a. s. ríki og sveitarfélög afla sér í Danmörku, Svíþjóð og Bretlandi t. d. um það bil helmings tekna sinna með beinum sköttum. Allir beinir og óbeinir skattar hér til ríkis og sveitarfélaga munu vera um 540 millj. kr., en beinir skattar af því aðeins um 200 millj. Beinir skattar eru hér aðeins um 10% af þjóðartekjunum, en óbeinu skattarnir 17%, og er hér átt við bæði skatta til ríkis og sveitarfélaga. Þ. e. a. s., óbeinu skattarnir eru hér tiltölulega miklu hærri hluti af heildartekjuöflun ríkis og sveitarfélaga heldur en í löndunum í kringum okkur, og í því fyrst og fremst kemur fram hinn gífurlegi munur, sem er á tekjuöflunaraðferðum íslenzka ríkisins eða hinna opinberu aðila á Íslandi og landanna í kringum okkur. En þótt beinu skattarnir hér á Íslandi séu aðeins um 10% af þjóðartekjunum, þá eru þeir samt sem áður óbærilega þungir fyrir fjölmargar þjóðfélagsstéttir og þó sérstaklega ýmsar launastéttir. Atvinnurekendur hafa hins vegar, svo sem kunnugt er, margvísleg skilyrði til þess að skjóta undan skatti, auk þess sem þeir njóta margs konar hlunninda í skattgreiðslu, varasjóðsfrádráttar t. d., sérstakra reglna um fyrningarafskriftir og þar fram eftir götunum. Það er raunar ekkert sérstakt fyrir Ísland, að tekjur allar af atvinnurekstri komi ekki fram við skattaframtal. Athugun, sem gerð var í Danmörku á þessu efni, leiddi í ljós, að tæplega 30% af tekjum af landbúnaði komu þar ekki til skatts, tæplega 20% af tekjum af iðju, iðnaði og verzlun komu ekki til skatts, en aðeins rúmlega 10% af öðrum tekjum, þ. á m. tekjum opinberra starfsmanna og margra launamannastétta, komu ekki til skatts. Þ. e. a. s., skattaundanbrögðin þar í landi voru næstum þrefalt meiri í landbúnaði, næstum tvöfalt meiri í iðju, iðnaði og verzlun heldur en átti sér stað um flestar mikilvægustu launastéttirnar. Heildarundanbrögðin hér eru vafalaust meiri en á sér stað í Danmörku. Um skiptinguna á einstakar tekjustéttir verður hins vegar ekki sagt, þar eð engin slík athugun hefur farið hér fram, en margt bendir þó til þess, að sú staðhæfing sé rétt, að tekjuskattarnir hér á landi séu fyrst og fremst launaskattar, að þeir hvíli tiltölulega langþyngst á þeim mönnum, sem hafa föst laun. Gallinn, sem nú er á óbeinu sköttunum, sem hér eru innheimtir á Íslandi, er fyrst og fremst sá, að þeir eru of almennir, þeir hvíla of þungt á allri almennri neyzlu. Ýmsa óbeina skatta, sem einkum hvíla á eignamönnum, vantar hér alveg, svo sem t. d. verðhækkunarskatta, og aðrir skattar, sem einkum lenda á þeim, sem hæstar hafa tekjur og mestar eignir eiga í þjóðfélaginu, svo sem erfðafjárskattar, eru hér mjög lágir. Hins vegar eru ýmsir óbeinir skattar, sem hvíla beinlínis á neyzlu jafnvel tekjulágra manna, tiltölulega mjög háir. En það er ekki aðeins, að óbeinu skattarnir hvíli of þungt á öllum almenningi og tekjulágu fólki, heldur gera beinu skattarnir það líka, og er það undarlegra og fullkomið sérkenni á skattakerfi okkar Íslendinga, og skattabyrði af beinu sköttunum er nú tiltölulega þyngri en hún var, þegar núgildandi skattalög fyrst voru sett, þ. e. a. s. 1935. Það er grundvallaratriði í flestri skattalöggjöf, að hreinar þurftartekjur skuli undanþegnar skattgjaldi. Reglum þeim, sem settar eru um persónufrádrátt, er ætlað að tryggja slíkt. Samkvæmt rannsókn, sem skipulagsnefnd atvinnumála gerði á raunverulegum tekjum verkamanna hér í Rvík 1935, eða sama ár og gildandi tekjuskattslög voru sett fyrst, leiddi í ljós, að meðaltekjur verkamanna hér í Rvík voru þá 2.500 kr. Gera má ráð fyrir, að þetta hafi verið algerar þurftartekjur, enda voru þessar tekjur skattfrjálsar samkv. tekjuskattslögunum frá 1935. Verkamaður hefði á því ári haft 3.300 kr. í tekjur, ef hann hefði haft fulla vinnu og unnið 8 tíma á sólarhring alla vinnudaga ársins. Miðað við væntanlega vísitölu yfirstandandi árs mundu verkamannstekjur verða 33 þús. kr., ef unnið væri 8 tíma á dag alla vinnudaga ársins, eða um það bil tífaldar fullar árstekjur ársins 1935. Virðist því ekki vera úr vegi að gera ráð fyrir því, að peningatekjur hafi á þessu tímabili, fyrir margar launastéttir a. m. k., tífaldazt, og er þá fróðlegt að bera saman, hvaða skatt mönnum var ætlað að greiða samkvæmt tekjuskattslögunum 1935, samanborið við tífaldar peningatekjur nú samkv. ákvæðum þeim, sem nú gilda á þessu ári. Ég gat þess áðan, að verkamaður með 2.500 kr. tekjur 1935, kvæntur verkamaður með 3 börn á framfæri, hefði engan skatt þurft að greiða 1935. Kvæntur verkamaður með 3 börn, sem hefði haft 25 þús. kr. tekjur í fyrra, átti nú í ár að greiða 101 kr. í skatt. Hann átti að greiða skatt, þó að tekjurnar hlytu að teljast hreinar þurftartekjur. Af 3.500 kr. tekjum 1935 hefði kvæntur verkamaður með 3 börn á framfæri þurft að greiða aðeins 0,1% af tekjum sínum í skatt, þ. e. a. s., hann var raunverulega skattfrjáls. Á þessu ári hefði kvæntur verkamaður með 3 börn og 35 þús. kr. tekjur þurft að greiða 548 kr. í skatt. Sami maður með 4.500 kr. tekjur 1935 hefði líka raunverulega verið skattfrjáls. Hann hefði þurft að greiða aðeins 0,37% af tekjum sínum í skatt, aðeins 17 krónur. Á þessu ári hefði kvæntur verkamaður með 3 börn og 45 þús. kr. tekjur þurft að greiða 1.185 kr. í skatt, eða 1.018 kr. meira en hann hefði þurft að gera, ef um væri að ræða sambærilegar skattgreiðslur og 1935. Af 6.000 kr. tekjum 1935 þurfti heimilisfaðir með 3 börn á framfæri sínu aðeins að greiða 1% af tekjum sínum í skatta, en af 60 þús. kr. tekjum á árinu 1951, sem greiddir eru skattar af á þessu ári, hefði þurft að greiða 2.629 kr. í skatta til ríkisins. Af þessum tölum sést mjög greinilega, að skattþunginn hefur aukizt mjög verulega á sambærilegum tekjum frá því, sem gert var ráð fyrir að hann yrði 1935. Ef skattur ætti að vera sambærilegur, þá ætti maður með 25 þús. kr. tekjur engan skatt að greiða, eins og ég tók fram áðan. Fjölskyldufaðir með 3 börn á framfæri, sem hefði haft 35 þús. kr. tekjur í fyrra, hefði aðeins átt að greiða 35 kr. í skatt, en greiddi raunverulega 548. Hann greiðir þannig rúmum 500 kr. meira en hann hefði gert 1935. Af 45 þús. kr. tekjum ætti slíkur fjölskyldufaðir nú raunverulega að vera skattlaus, þ. e. a. s., hann hefði átt að greiða 166 kr. í skatt, en er raunverulega látinn greiða 1.185 kr. Og jafnvel þótt slíkur fjölskyldufaðir hefði haft 60 þús. kr. tekjur, þá hefði hann aðeins átt að greiða 600 kr. í tekjuskatt, ef sömu reglur hefðu gilt nú og giltu 1935, en hann greiðir 2.629 kr. í skatt, þ. e. a. s., skattbyrðin hjá slíkum fjölskylduföður af 60 þús. kr. tekjum er 2.029 kr. meiri en verið hefði samkv. reglunum frá 1935. Um það er því ekki að deila, að þungi beinu skattanna er nú miklu meiri á öllu þessu tekjubili, frá 25 þús. upp í 60 þús. kr., en gert var ráð fyrir að hann væri samkv. reglunum frá 1935. Höfuðástæðan fyrir þessu er sú, að persónufrádráttur var þá ákveðinn tiltölulega miklu hærri en hann er nú reiknaður. 1935 var persónufrádráttur heimilaður 800 kr. fyrir einstakling, 1.500 fyrir hjón og 500 kr. fyrir hvert barn. Nú á þessu ári hefur hann hins vegar verið reiknaður 3.654 kr. fyrir einstakling, 4.308 kr. fyrir hjón og 2.842 kr. fyrir eitt barn í Rvík. en utan Rvíkur 2.436 kr. Þannig hefur persónufrádráttur aðeins 4-5-faldazt á þessu tímabili, þótt tekjur hafi allt að tífaldazt, eins og ég gat um áðan, og það er þetta fyrst og fremst, sem veldur því, hversu þungi beinu skattanna á launum hefur aukizt gífurlega. 1935 var persónufrádráttur einstaklings 32% af raunverulegum meðaltekjum verkamanns og persónufrádráttur hjóna 60% af þeim. En sé gert ráð fyrir því, að meðaltekjur verkamanns 1951 hafi numið um 30 þús. kr., er persónufrádráttur einstaklings aðeins 12% þessara tekna og hjóna aðeins 26%. Þetta nær auðvitað engri átt. Sú hlutfallslega lækkun, sem hefur orðið á persónufrádrættinum, er mjög ósanngjörn. Hitt er hins vegar rétt, að það er ekki nóg að lagfæra þetta, það er ekki nóg að hækka persónufrádráttinn við útreikning á tekjuskatti til ríkisins. Það þarf einnig að breyta þeim reglum, sem gilda um útsvarsálagningu á tekjur. En þar eð niðurjöfnunarnefndir fylgja yfirleitt hliðstæðum reglum og gert var við álagningu tekjuskattsins, má búast við því, að slík hækkun á persónufrádrætti í skattalögunum mundi verða til þess, að niðurjöfnunarnefndir hækkuðu einnig persónufrádrátt við álagningu útsvara. Útsvarsálagningin hér í Rvík er þannig, að af 25 þús. kr. tekjum á s. l. ári hefðu hjón með 3 börn þurft að greiða 1.291 kr. í útsvar. 25 þús. kr. tekjur eru, eins og ég sagði áðan, hreinar þurftartekjur og ósvinna að leggja nokkurn skatt á slíkar tekjur, hvort sem er til ríkis eða bæjar. Engu að síður innheimtir bæjarsjóður Reykjavíkur 1.291 kr. í útsvar af slíkum tekjum. Af 35 þús. kr. tekjum er útsvarið meira að segja 2.719 kr., og þarf ég ekki að fara fleiri orðum um það, að í þessu felst slíkt ranglæti, að við svo búið má ekki lengur standa, hefur raunar staðið allt of lengi. Ég skal svo að síðustu gera svolitla grein fyrir því, hvaða áhrif samþykkt þessa frv. hefði á greiðslu tekjuskatts og enn fremur á greiðslu útsvars, ef gert er ráð fyrir því, að reglum um útsvarsstigann hér í Rvík yrði breytt þannig að persónufrádráttur þar yrði tvöfaldaður, eins og gert er ráð fyrir að persónufrádráttur við ríkisskattaálagningu verði samkv. þessu frv. Af 25 þús. kr. tekjum greiðir verkamaður með 3 börn á framfæri nú 101 kr. í skatt og 1.291 kr. í útsvar, en yrði skattfrjáls og útsvarsfrjáls, ef þessum reglum yrði breytt. Af 35 þús. kr. tekjum greiðir kvæntur maður með 3 börn nú 548 kr. í ríkisskatt og 2.419 kr. í útsvar. Ríkisskatturinn lækkaði hjá honum um 509 kr. og útsvar um 1.409 kr. Samtals yrði lækkun hans á opinberum gjöldum 1.918 kr. Af 45 þús. kr. tekjum er skattgreiðslan nú 1.185 kr. og útsvarsgreiðslan 4.609 kr. Skattgreiðslan mundi lækka um 949 kr., útsvarsgreiðslan um 1.499 kr. og greiðsla skatta og útsvars samtals þannig um 2.448 kr. Um þetta mundi muna mjög verulega fyrir launamenn með þessar tekjur. Það mundi bæta mjög verulega úr því ranglæti, sem nú á sér stað, að jafnvel beinu skattarnir hvíla með óeðlilegum þunga á þessum launastéttum, og það má vissulega ekki dragast lengur, að leiðréttingar séu gerðar á skattalöggjöfinni að þessu leyti. Ríkissjóður mundi missa nokkuð í tekjum við samþykkt þessa frv. Það er mjög erfitt að áætla, hvað sá tekjumissir mundi nema miklu, en það liggur að sjálfsögðu beinast við að reyna að bæta hann upp með bættu skatteftirliti. Skatteftirlitinu hér á Íslandi er mjög ábótavant, og það er enginn vafi á því, að ekki koma nálægt því allar raunverulegar tekjur fram til skatts. Það mætti auka tekjur af beinum sköttum mjög verulega með því að taka upp nýjar og betri aðferðir við skattheimtuna, og ég er þess fullviss, að það mætti auka skatttekjurnar með bættu skatteftirliti um það bil um þá sömu upphæð og tekjurnar mundu minnka vegna þess hækkandi persónufrádráttar, sem hér er gert ráð fyrir. Ég vil svo að síðustu leyfa mér að óska þess að, að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. um þetta efni var flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki fram að ganga. Nú hefur því verið breytt dálítið til þess að gera sigur þess vísari á þessu þingi, þannig að framlag það, sem ríkissjóði er ætlað að leggja til raforkulánadeildar við Búnaðarbanka Íslands, skiptist á 3 ár. Væntum við flm. þá, að með þessu móti verði málinu komið fram til sigurs. Eins og kunnugt er, þá hefur á undanförnum árum verið lagt töluvert af rafmagnsveitum út um sveitir landsins. Þeir, sem fá rafmagnið, verða að greiða ¼ kostnaðar í heimtaugagjöldum, auk þess sem þeir þurfa um leið að kaupa öll tæki, sem rafmagninu fylgja, og lagnir í húsin, og hafa - óhætt að segja flestir - komizt í hálfgerð vandræði í sambandi við það að greiða þessi heimtaugagjöld. Hafa þeir orðið að taka víxla, sem hvíla á þeim með þungum byrðum, og er nauðsynlegt, að á þessu verði ráðin bót, ekki aðeins vegna þeirra, sem nú þegar hafa fengið rafmagnið og búa við víxilskuldir, heldur og einnig vegna hinna, sem eiga eftir að fá rafmagn og við væntum að muni fá það áður, en langur tími líður. Það er draumur þeirra, sem í sveitum búa og í kauptúnum, sem ekki enn hafa fengið rafmagn, að það komi áður en langur tími liður. Það munu nú ýmsir segja, að það sé ekki nóg að leysa þennan þátt rafmagnsmálsins, sem að bændunum eða fólkinu lýtur úti í sveitunum, hvað heimtaugagjald snertir. Það er aðeins ¼ hluti af kostnaði við veiturnar. Það verður vitanlega ekkert lagt af veitum, nema einnig sé bætt úr hinu, sem að ríkissjóði lýtur, og gerðar séu ráðstafanir til þess, að ¾ hlutar kostnaðarins verði einnig greiddir. Þá komum við að þeim vanda, hvernig á að fara að því að útvega ríkissjóði fé í þessu efni. Á s. l. þingi flutti ég frv., ásamt þrem öðrum þm., um að tvöfalda framlag ríkissjóðs árlega til raforkusjóðs, þannig að í staðinn fyrir 2 millj., eins og nú er lagt til samkv. raforkulögunum, kæmu 4 millj. Okkur var ljóst, að þetta var raunverulega allt of lítið til þess, að raforkuframkvæmdir gætu haldið ört áfram. En við fluttum nú frv. í þeirri trú, að það yrði samþ. og að það gæti bætt úr að einhverju leytl. Nú er komið fram frv. um sama efni, flutt að vísu af öðrum þm., þar sem lagt er til, að í staðinn fyrir 2 millj. komi 5 millj., og það er ljóst, að með stöðugt vaxandi dýrtíð verður þetta einnig of lítið, þó að það frv. nái fram að ganga. Það mun að vísu bæta töluvert úr, en það mun ekki verða nóg til þess, að hægt verði að halda raforkuframkvæmdum áfram og byggingu veitna á næstu árum með svipuðum hraða og var á árunum 1947, 1948 og 1949. Það er þess vegna enginn vafi á því, að enda þótt þetta frv., sem ég nú nefndi, verði samþ., þá þarf, til þess að geta haldið nokkurn veginn svipuðum hraða og verið hefur á undanförnum árum, enn fleira að koma til, og ég held þá, þar sem ríkissjóður hefur alltaf yfir takmörkuðu fjármagni að ráða, að það verði ekki hjá því komizt á þessu þingi að flytja frv. um heimild til lántöku fyrir ríkissjóð í þessu skyni að einhverju vissu marki, enda þótt frv. um aukningu á framlagi til raforkusjóðs nái fram að ganga. Verði þetta frv. samþ., þá má fullyrða, að það geti bætt að miklu leyti úr þeim vandræðum, sem margir eru í, þegar þeir eiga að fara að greiða heimtaugagjöld, því að það væri eðlilegt, þar sem fé þessarar deildar er mjög takmarkað, að við útlán væru þeir látnir sitja fyrir, sem hefðu mesta þörf fyrir það og kæmu með vottorð frá hreppsstjóra eða oddvita um það, hvernig efnahagurinn væri, og að það væri raunveruleg þörf að hjálpa þessum manni um lán. Það væri óeðlilegt, að þessi deild, meðan hún hefur mjög takmörkuð fjárráð, færi að veita þeim mönnum lán, sem hefðu þess ekki beinlínis þörf og gætu hjálpað sér sjálfir án lántöku. Með þessu frv. er ekki séð fyrir áframhaldandi tekjum eða framlagi, eftir að þessi 3 ár eru liðin og þessar 5 millj. hafa komið fram, að öðru leyti en því, sem afborgun af lánum gefur og vaxtatekjur, sem yrðu 3%, fram yfir það, sem rekstur deildarinnar kæmi til með að kosta. Það er lagt til, að lánað sé með 3½% vöxtum, en Búnaðarbankinn taki aðeins ½% af útistandandi skuldum deildarinnar fyrir það að sjá um rekstur hennar. Þess vegna mundi deildin, þegar hún hefur lánað út þessar 5 millj., hafa árlegar tekjur, sem svarar ½ millj. kr., og væri það að vísu nokkuð til þess að velta áfram, en að sjálfsögðu of lítið. Þótt ekki sé nú lagt til um framhald tekna fyrir deildina, tel ég, að það gætu komið tímar og ráð til þess síðar meir, þegar reynslan af rekstri deildarinnar er fyrir hendi og Alþingi og alþjóð er ljóst, hversu nauðsynleg hún er að öllu leyti. Ég tei nú ekki ástæðu til að svo komnu að fjölyrða meira um þetta mál. Við væntum þess, flm., að það nái nú fram að ganga að þessu sinni, vegna þess að nú er greiðslunni skipt á 3 ár og ríkissjóði ætti ekki að verða íþyngt um of með þessum framlögum. Ég vil mælast til þess að, að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Þeir, sem muna ástand og horfur í atvinnu- og efnahagslífi Íslendinga áratuginn næsta fyrir styrjöldina, muna einnig, að það markaðist m. a. af tvennu, í fyrsta lagi því, að í kreppunni og fyrst eftir að henni fór að létta var mjög mikið hér um atvinnuleysi og efnahagur alls almennings í bæjum þessa lands mjög erfiður, og í öðru lagi því, hvað snerti annan aðalatvinnuveg þjóðarinnar, landbúnaðinn, að mjög erfitt var að selja vörur hans einmitt vegna hins erfiða fjárhagsástands meðal alls almennings í bæjum og kauptúnum landsins. Þetta breyttist nokkuð, þegar fram á stríðsárin kom. Byrjaði það raunar strax að breytast á fyrsta ári stríðsins og breyttist þannig, að atvinna jókst, tekjur almennings hækkuðu og því fylgdu aftur á móti stóraukin afurðasala og vaxandi framleiðslumöguleikar fyrir landbúnaðarvörur. Og svo var ástandið breytt, þegar komið var nokkuð fram á stríðsárin, að þá var ekki nærri því fullnægt eftirspurn eftir landbúnaðarvörum, vegna þess að þá hafði kaupgeta almennings aukizt svo mikið, að þrátt fyrir það að framleiðsla þeirra hafði vaxið að mun, var eftirspurninni ekki nærri fullnægt. Og það sýndi greinilega, hversu langt var frá því, að áratuginn fyrir styrjöldina hefði almenningur fengið nægju sína af þessum vörum, eða réttara sagt getað keypt nægju sína af þessum vörum. Í sambandi við þetta má benda á það, að árið 1942 var tekið upp nýtt fyrirkomulag hér á landi í kaupgreiðslum, og var þá tekið fyrir að mæla dýrtíðina, ef svo mætti komast að orði, þ. e. a. s. að nota vísitöluna sem mælikvarða á dýrtíðina, og ákveðið jafnframt, að laun skyldu greidd í samræmi við hækkandi vísitölu og hækkandi dýrtíð. Þetta varð til þess m. a. að tryggja launakjörin og tryggja einnig sölu þeirra vara, sem hér er um að ræða. Þetta hélzt út öll stríðsárin og raunar fram yfir stríð. En segja má, að nokkur þáttaskipti verði í þessu eftir stríðið, og má telja, að þau hefjist í raun og veru þegar Alþ. ákvað að binda kaupgreiðslur við 300 stiga vísitölu í árslok 1947, en það var samþ. í árslok 1947 og byrjaði í ársbyrjun 1948. Þetta varð til þess, að þá var kaupgjald slitið að nokkru leyti úr sambandi við hækkandi verðlag, og þýddi raunverulega lækkaðar kaupgreiðslur, sem þó urðu ekki mjög áberandi fyrst í stað. Ástæðan til þess, að þetta virtist ekki fyrst á eftir koma mjög mikið fram í lækkuðum tekjum almennings, var tvímælalaust það, að með auknum atvinnutækjum, sem þá voru að berast inn í landið, sköpuðust möguleikar til þess að auka útflutningsframleiðsluna, og meðan hægt var að selja hana úr landi fyrir allgott verð, þá mátti segja, að ekki bæri mjög mikið á þeim erfiðleikum, sem þessi lækkun kaupgreiðslna að öðru leyti hlaut að valda öllum almenningi. Það verður þess vegna í raun og veru fyrst árið 1950, þegar gengislækkunin er samþ., sem verulega má segja að verði þáttaskipti hvað það snertir, að kaupgeta almennings fór verulega að rýrna. Með gengislækkunarlögunum var ákveðið að breyta vísitölufyrirkomulaginu mjög mikið. Þá var ákveðið, að sú 300 stiga vísitala, sem kaup- og launagreiðslur höfðu verið miðaðar við áður, skyldi nú sett niður í 100 stig, og síðan skyldi eftir vissum reglum hækka kaup í samræmi við hækkandi vísitölu, þó aldrei fyrr, en nokkuð eftir á. Sú staðreynd liggur fyrir núna, að síðan þetta var ákveðið hefur hin nýja vísitala hækkað um 62 stig, eða rúmlega um 3/5, 60%. Þetta upplýsti m. a. hæstv. fjmrh. í fjárlagaræðu hér á Alþ. núna fyrir stuttu. Hins vegar hefur alltaf verið haldið áfram að reikna út vísitölu eftir hinu eldra fyrirkomulagi, og sá útreikningur sýnir það, að sú vísitala, sem nú er reiknað með í öllu viðskiptalífi, þ. e. hin nýja vísitala, sem ákveðin var með gengislækkunarlögunum, sýnir alls ekki hina réttu mynd af dýrtíðinni eins og hún er orðin. Hin raunverulega vísitala, sem miðað skal við og miðuð er við sama útreikning eins og var áður, er núna komin nokkuð upp yfir 600 stig, en var 328 stig þegar kaupgreiðslur voru fyrst festar í ársbyrjun 1948, og þess vegna má segja, að eftir þeim útreikningi, sem er tvímælalaust hinn réttasti, þá hafi dýrtíðin eða verðlag í landinu hækkað um allt að því helming síðan þá. Enn fremur má benda á það, að núverandi kaupgjaldsvísitala, sem mun vera núna um 154 stig, nær ekki því, að greidd séu laun í samræmi við hina raunverulegu dýrtíðarvísitölu, og þess vegna liggur mjög beint við að álykta og er rétt að álykta, að það vantar verulega mikinn hluta á það, að launþegi, hvort sem það er verkamaður eða opinber starfsmaður, hafi launagreiðslu núna í samræmi við það, sem áður var. Það mun óhætt .að fullyrða, að launagreiðslur séu núna 34 til 1/3 lægri en vera ætti, samanborið við það, sem var á stríðsárunum, meðan fylgt var hinni eldri reglu um vísitöluútreikninginn. Við þetta hefur svo bætzt það einmitt núna á síðustu árum, að mjög hefur vaxið atvinnuleysi í öllum bæjum og kauptúnum landsins, svo að segja, og það hefur gert að verkum, að tekjur almennings hafa þorrið mun meira heildarlega heldur en bæði nýrri og eldri vísitöluútreikningur bendir til. Þetta hefur mjög komið fram núna á síðustu árum í minnkandi sölu landbúnaðarafurðanna, og það er það, sem er býsna óálitlegt, ekki aðeins fyrir framleiðendur landbúnaðarvaranna, heldur ekki síður fyrir þann hluta þjóðarinnar, sem þarf að kaupa þær til neyzlu, því að það er viðurkennt af öllum, að framleiðsluvörur landbúnaðarins séu einn nauðsynlegasti þáttur í lífsframfæri þjóðarinnar og ekki sízt nauðsynlegar fyrir hina yngstu kynslóð, sem er að vaxa upp. Sérstaklega gildir þetta þó um mjólk og mjólkurvörur. Enn þá liggja ekki fyrir nákvæmar opinberar tölur um lækkun á söluvörum þessum fyrir það, sem liðið er af því ári, sem nú er yfirstandandi. En ég get bent á það, að það liggja fyrir alveg opinberar tölur um það, að mjólkursalan frá samsölunni hér í Reykjavík lækkaði á s. l. ári um milli 400 og 500 þús. lítra, og það er hreint ekki lítið, þegar miðað er við það, að sífellt er einnig fólkinu að fjölga og framleiðslan að aukast. Lækkun rjóma var þó hlutfallslega miklu meiri en þetta, og það hefur allt saman komið fram í því, að orðið hefur að vinna meiri vinnsluvörur úr þeirri mjólk, sem ekki hefur selzt. Þær hafa síðan, bæði smjör og ostar, safnazt verulega fyrir hjá mjólkurbúunum, ekki selzt, og núna á s. l. sumri greip ríkisstj. til þess ráðs, til þess að reyna að koma út einhverju meiru af smjörbirgðunum, að auka niðurgreiðsluna á smjörinu. Eins og ég tók fram áðan, þá er þetta einmitt mjög alvarlegt mál fyrir þjóðina í heild, ekki sízt það, að mest hættan er á því, þegar kaupgeta almennings minnkar, að mest minnki kaupgeta þeirra, sem mesta þörf hafa fyrir að kaupa nægilegt af þessum vörum, en það eru barnafjölskyldurnar, þar sem eins manns laun þurfa að sjá fyrir hlutfallslega stærstu heimill, og það mun ekki neinn vafi á því vera, að það séu einmitt þær, sem mest hafa þurft að draga við sig kaup þessara vara. Þetta frv. er flutt til þess að gera tilraun til að bæta dálítið úr þessu, meðan núverandi ástand ríkir í þessum málum. Ég skal benda á það í þessu sambandi að miðað við núverandi mjólkurverð mundi 7 manna fjölskylda, sem ætlaði að leyfa sér að kaupa 6 lítra af nýmjólk á dag, þurfa að kosta til þess 7–8 þús. kr. á ári. Það sér hver heilvita maður, að þetta er svo mikill hluti af tekjum eins heimilisföður, að hann verður að hafa ekki aðeins þau venjulegu verkamannalaun, sem nú eru ákveðin í landinu, hann verður a. m. k. að hafa vinnu hvern einasta virkan dag ársins, til þess að hann eigi að geta nálgazt þær tekjur að geta keypt svona mikla mjólk fyrir sitt heimili. Þess vegna er það álit okkar flm., að hið opinbera verði, meðan ástandið er svona í þessum efnum, að hlaupa undir bagga til þess að reyna að hindra þá minnkun þessarar neyzlu, sem mjög er farið að bera á og mjög er hætt við að fari vaxandi, ef svo heldur áfram í efnahagsmálunum sem nú horfir. Í sambandi við þetta vil ég enn fremur benda á það, að mjög er mikið um það talað og ýmislegt til þess gert að örva landbúnaðarframleiðsluna. Það er verið að fjölga býlum í landinu. Til þess að vinna að því starfar sérstök stofnun, sem Alþingi hefur sett á stofn. Það er verið að auka vélainnflutning til landbúnaðarins, og það er stöðugt verið að leggja kapp á að auka ræktunina, bæði með framlagi þeirra einstaklinga, sem þar eiga hlut að máli, og með sérstökum ráðstöfunum ríkisins í því efni. Þetta allt saman má segja að sé út í hött, ef ekki er séð fyrir því, að hægt sé að selja framleiðsluvörur þær, sem landbúnaðurinn lætur af hendi. Og það getur ekki svo farið, að ef svo heldur áfram sem núna virðist horfa, að áframhald verði á frekar minnkandi sölu á framleiðsluvörum landbúnaðarins, þá hlýtur þessi framfaraþróun hans að stöðvast líka. Hjá því verður ekki komizt. Þess vegna teljum við flm., að þetta frv. þjóni tvennu í senn, það þjóni hagsmunum tveggja aðila, bæði þeirra, sem þurfa á þessum vörum að halda til neyzlu, og þeirra, sem framleiða þær. Ég vil enn fremur benda á það, hvað útlit er fyrir að þetta muni kosta ríkissjóð mikil útgjöld. Ég veit það vel, að það munu margir þm. vera, - og mér þykir það út af fyrir sig ekkert undarlegt, - sem kysu heldur, að ekki þyrfti að taka aftur upp í stórum mæli hið gamla fyrirkomulag um niðurgreiðslur varanna úr ríkissjóði. Og það er ekki heldur meining okkar flm. að slá því föstu með flutningi þessa frv., að svo eigi að vera um ófyrirsjáanlega framtíð. Þess vegna höfum við sett tímatakmark í frv. og gert ráð fyrir, að það gildi fyrst um sinn aðeins það sem eftir er af þessu ári og næsta ár, vegna þess að næsta ár ætti að vera búið að laga það atvinnuástand, er hefur skapað þá fjárhagskreppu, sem er orsök þeirra söluerfiðleika, sem ég hef rætt hér. En hvað snertir væntanleg útgjöld ríkissjóðs, þá vil ég benda á það atriði, sem raunar er líka tekið fram í grg., að samkv. lauslegri áætlun hagstofustjóra, sem er að vísu miðuð við barnafjölda í kaupstöðum og stærri kauptúnum landsins árið 1940, við næstsíðasta manntal, vegna þess að það liggja ekki fyrir nákvæmar tölur frá síðasta manntali, og miðað við það, að hlutfallið milli barna á þessum aldri, 14 ára og yngri, og fullorðins fólks sé svipað og þá, þá ætti sá barnafjöldi núna að vera rúmlega 30 þús. að tölu. Væri um að ræða 30 þús. börn, sem fengju að njóta þeirra hlunninda, sem frv. gerir ráð fyrir, þá mundi upphæðin verða 5,4 millj. kr. Nú má benda á það, að í mörgum kauptúnum landsins, einkum hinum smærri, er verulega mikil mjólkurframleiðsla, þ. e. a. s., það er fjöldi af fjölskyldufeðrum þar, sem framleiða næga mjólk fyrir sig og sín heimili, og þess vegna má óhætt fullyrða, að sá fjöldi barna, sem þessara réttinda kynnu að njóta, muni verða nokkrum mun minni heldur en ætti að vera samkv. þessari áætlun hagstofustjóra. Ég hef þess vegna gert lauslega ráð fyrir því í grg. frv., að þessi upphæð mundi ekki fara yfir 5 millj. kr., og tel ég það ekki óhóflega farið í sakir að leggja til, að ríkissjóður leggi á næsta ári þessa upphæð fram til jafnmikils nauðsynjamáls og það er að tryggja það, að yngsta kynslóðin, sem er að vaxa upp í landinu, fái nægilega mikið af þessum vörum í neyzlu sinni, og líka það, að sú framleiðsla, sem framleidd er af bændunum og þyrfti til að fullnægja þessari neyzlu og þessari eftirspurn, geti selzt. Ég vil svo leggja það til að, að þessari umr. lokinni verði frv. vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Þetta frv. er hv. þdm. kunnugt frá því á síðasta þingi, þar sem það var flutt þá í sama formi og það er flutt nú, svo að ég get látið mér nægja fáein orð til þess að mæla með því. Í frv. er lagt til, að bætt verði í almanna tryggingalögin ákvæði um nýjan flokk bóta, mæðralaun. Það er tilgangurinn með þessum ákvæðum að greiða einstæðum mæðrum, sem hafa fleiri en eitt barn á framfæri sínu, sérstakar bætur, þannig að kona með tvö börn fái sem svarar þriðjungi lífeyris eins og hann er nú, kona með þrjú börn 2/3 lífeyris og kona með fjögur börn eða fleiri sem svarar fullum lífeyri samkv. gildandi lögum. Þegar tryggingalögin voru endurskoðuð á árinu 1948, þá mælti nefnd sú, sem það gerði, með því, að ákvæði um mæðralaun væru tekin í lögin, enda má segja, að það sé sá galli þeirra, sem sé mest áberandi. Á næsta þingi samþykkti Ed. tillögur um þetta efni, en þá stöðvaðist málið hins vegar í Nd. Síðan hafa till. oftar en einu sinni verið fluttar um þetta, en aldrei náð fram að ganga. Málið er þó mikið réttlætismál og á stuðning margra aðila. Fjölmargir aðilar, einkum ýmis kvennasamtök, hafa sent Alþingi áskoranir um að samþ. slík ákvæði sem þessi. Það má segja, að móðir, sem hafi aðeins fyrir einu barni að sjá og fær greiddan með því lögskipaðan barnalífeyri, eigi yfirleitt að geta komizt af án nokkurs frekari styrks. En þeim mun fleiri sem börnin eru, er móðirin að sjálfsögðu bundnari af þeim, og þegar börnin eru orðin fjögur, má gera ráð fyrir því, að öll vinna móðurinnar sé bundin við það að annast börn sín, og því ekki ósanngjarnt, að hún njóti sem svarar fullum lífeyri sem þóknunar fyrir það starf. Langmesti hluti þeirra kvenna, sem mæðralauna mundu njóta, ef ákvæði þessa frv. yrðu samþ., yrðu ekkjur og fráskildar konur, því að langflest óskilgetin börn eru einbirni mæðra sinna. Ég vil síðan óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn. að lokinni þessari umr.