Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Eins og nál. á þgskj. 930 ber með sjer, hefir hv.Ed. gert nokkrar breytingar á frv. Er það þá fyrst, að ákvæðið um kunnáttu í íslenskri tungu er niður felt. Þetta var atriði, sem nefndin tók aldrei ákveðna afstöðu til, heldur hafði hver einstakur þm. óbundið atkvæði þar um, og svo er enn. Nefndin hefir ekki fundið ástæðu til að breyta þessu á ný, og þarf jeg því ekki að fjölyrða um það. Sama er að segja um ákvæðið um heimilisfestuna. Breyting hv.Ed. á því var ekki talin efnisbreyting, og varð því samkomulag um það í nefndinni að samþykkja breytingu efri deildar með því fororði, er nál. greinir. Þá hefir nefndin samþykt að bera fram nokkrar smábrtt., sem raunar eru ekki annað en breytingar á orðfæri. Eru þær fremur lítilsverðar, enda hafa sumir skrifað undir nál. með því fororði, að þeir gæti varla greitt þessum brtt. atkvæði. Er það heldur eigi svo rík sannfæring mín, að þær sje til bóta, að jeg geti mælt með þeim. Er þar fyrst, að í stað ,,lögráða“ komi ,,lögráður“. En nú heyri jeg hljóð úr horni, þar sem er háttv. 2. þm. Árn. (E. A. ) Mun þá verða ötullega fyrir þessar breytingu barist, og skal jeg spara mjer að gera það. Hitt annað er svo lítilfjörlegt, að engu máli skiftir. Það má telja mesta fagnaðarefnið þessari hv. deild, að búsetuákvæðið hefir náð samþykki þingsins, og eigi að eins hv. deild, heldur allri hinni íslensku þjóð, sem ætla má að hefði tekið því illa, ef annað hefði orðið ofan á.

Einar Arnórsson Jeg heyri nú, að hv. frsm (B. Sv.) mælir móti þeim brtt., er nefndin og hann sjálfur með hafa skrifað undir. Nefndin leggur til, að sett sje sterka myndin ,,lögráður“ fyrir ,,lögráða“ Er það meðal annars fyrir þá sök að sterka myndin er þegar komin inn í sambandslögin. Fer illa á því, að hún standi í sambandslögunum, en ekki í stjórnarskránni, heldur sje það sitt á hvað. Það var gert til samkomulags við hv.Ed. að halda veiku mynd lýsingarorðsins í lögræðislögunum á Alþingi 1917, en jeg held, að hún sje ekki alment notuð síðan. Að minsta kosti er hún ekki notuð við kenslu í háskólanum. Jeg held, að kennarinn í þessari grein við háskólann, Lárus H. Bjarnason, noti eingöngu sterku myndina, og býst jeg við, ef bækur verða skrifaðar um það efni, að þá verði sú myndin jafnan notuð. Þá hefir og þingið í sumar afgreitt lög, þar sem sú mynd er höfð, landamerkjalögin. Það virðist því, að þótt veika myndin hafi slæðst inn í lögin 1917, þá sje ekki ástæða til að halda henni í stjórnarskránni. Vitanlega er þetta ekki stórt atriði. En vitanlegt er, að þessi mynd var tekin upp í Ed. fyrir frumkvæði eins manns. Þeir voru svo fastheldnir þar við gamla formkreddu frá 1917.

Pjetur Jónsson Þegar þetta nál. var lagt fyrir mig til undirskriftar, þá skrifaði jeg undir það, því jeg var samþykkur aðalniðurstöðunni og gat fallist á, að það yrði samþykt óbreytt eins og það kom frá Ed. Fundust mjer smáorðabreytingar ekki svo mikilvægar, að það tæki því að fara að flækja málinu milli deilda fyrir þær. Jeg get því fallist á, að þær verði teknar aftur, enda er það best, að hægt væri að afgreiða málið frá þinginu nú; því fyr er hægt að efna til nýrra kosninga.

Bjarni Jónsson Mjer þykir nú bregða einkennilega við, að þegar deildin sendir frá sjer frv. með snotru orðalagi, þá skuli hún síðar fallast á annað ljótara orðalag, fyrir það eitt, að Ed. sýnist það betra. Jeg sje ekkert á móti því, að málið komi í Sþ., því jeg fæ ekki sjeð annað en það sje jafnmerkilegt mál og hundaskatturinn. Veika myndin á aðallega við kvenkynið, eins og t. d. gylta af göltur. Mætti því eins vel kalla háttv.þm. blæsma, breima, álægja og yxna o. s. frv. Sje jeg ekki, hvað háttv.þm. gengur til að vilja láta ríkiserfinga sinn hafa sömu málmynd og gylta. Jeg skil því ekki, hvaða hætta getur stafað af því, þótt breytt sje aftur og frv. þurfi að fara þennan óraveg, inn um dyrnar þarna og inn í Ed. Hugsa jeg, að málfræðingarnir þar þurfi að láta í ljós sína skarpskygni, og hver veit nema eitthvað upplýsist alveg nýtt í málfræðinni við slíka för.

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Þó að nefndin hafi lagt til, að þessi orðabreyting yrði gerð, þá er sannfæringin ekki svo sterk hjá einstökum nefndarmönnum, að þeir yrðu mjög reiðir, þó þessi málamyndaorðabreyting yrði ekki samþykt. Jeg verð að kannast við, að hin orðmyndin getur staðist, þótt háttv.þm. Dala. (B. J.) sje að reyna að gera hana hlægilega. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að einn hv.þm. í Ed. sagði, að töluvert væri varhugavert að hafa veiku myndina, t. d. eins og að segja að Ísland væri fullvalda, því það ætti að segja, að Ísland væri fullvalt. Það sjest því á þessu, að hv.Ed. er full svo snjöll í málfræðinni eins og sumir hv. þm hjer.

Einar Arnórsson Tveir nefndarmenn, sem skrifað hafa undir nál. án nokkurs fyrirvara, eru móti því, sem nefndin leggur til. Mjer er spurn, hvers vegna sögðu þeir ekki frá þessu fyr, því það hefði þá ef til vill getað orðið til þess, að nefndin hefði slept að koma með þessar breytingar

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg sje enga ástæðu til þess fyrir hv.þm. að fjölyrða svo mjög um þetta mál. Þessi hugtök eru bæði notuð í lögum, og notar t. d. háskólinn sterku myndina, en jeg fæ ekki betur sjeð en að hann muni samt beygja sig fyrir þessu, þegar það er orðið lögfest.  (E. A.: Hitt er líka lögfest)  .

Forseti: Til þess að brtt. á þgskj. 958 og 954 komist að þarf að leita afbr. frá þingsköpum. Að fengnu leyfi ráðherra leyfi jeg mjer að bera það upp. Afbrigðin samþ. með 18:5 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: H. K., J. J., J. M., J. B., M. G., M P., M. Ó., P. O., P. Þ., S. S., S. St., Þorl. J., Þór. J., B. Sv., B. J., B. K., Ó. B. nei: E. J., G. Sv., P. J., Sv. Ó., E. A. Þrír þm. (Þorst. J., B. St. og E. Árna.) fjarstaddir.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg bið forseta að fyrirgefa, en það er eins og mig minni, að lántökur sje ekki hægt að fela stjórninni nema með lögum. Nú felst lántökuheimild í brtt. á þgskj. 958, og sýnist mjer því, að hæstv. forseti vísi henni frá.

Forseti: Þrátt fyrir það, þótt samþykt hafi verið, að brtt. á þgskj. 958 kæmist að, samkvæmt undanþágu frá þingsköpunum, þá eru þó á henni aðrir gallar sem brjóta í bág við 26. gr. stjórnarskrárinnar, og getur hún því ekki komið til meðferðar í deildinni.

Pjetur Jónsson Jeg hefi hugsað mjer að láta ekki þessa till. hverfa svo úr deildinni, að jeg minnist ekki á hana og fossamálið yfirleitt. Jeg hefi hvort eð er ekki lengt mikið umr. á þessu þingi. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) var við fyrri umræðuna að tala um þá þm., sem fossafjelögin hefðu tangarhald á. Hann fór að vísu fremur meinleysislegum orðum um þetta. En hv.þm. Dala. (B. J.) hefir aftur kveðið fastara að, því hann hefir bæði talað um þm. og utanþingsmenn, sem ánetjaðir væru fossafjelögunum, og hefir hann farið þeim orðum um þessa menn, eins og þeir væru einhver versta tegund föðurlandssvikara og landráðamanna. Mjer hefir fundist þetta undarleg aðferð að kasta slíkum ásökunum út eins og í bláinn. Hitt hefði verið sök sjer, að beina þessu beint að mjer, því jeg veit ekki til, að aðrir hv.þm. sjeu riðnir við nein fossafjelög á neinn hátt. Það má kann ske segja, að það fjelag, sem jeg er stjórnandi í, hafi einskonar taugarhald á mjer, og þá er þar að mjer að ganga. En sje verið að víkja þessu að öðrum líka, af einhverskonar hlífð við mig, svo jeg sje ekki eins úr merktur, þá er það óþarfi og mjer engin þægð í slíku. Jeg kveinka mjer ekki, þótt jeg sje borinn slíkum brigslum, því jeg mun halda uppi sóma mínum fyrir þeim. En svo má og vera, að þetta sje gert í enn lakari tilgangi, eða í þeim tilgangi, að koma inn hjá einföldum mönnum skaðlegum hleypidómum. Útlendir menn, útlend auðfjelög og innlendir leppar, það eru slagorðin, það eru meðulin, sem notuð eru til þess að smeygja þessum hleypidómum inn í fólkið; býst jeg við, að þau meðul hafi nokkur áhrif. En allir sjá, hversu bardagaaðferðin er lúaleg, því þessir hleypidómar munu, eins og allir aðrir hleypidómar, gera það eitt, að villa mönnum sýn á því, sem rjett er. Jeg skal játa það, að fossafjelög og önnur samskonar fjelög geta verið misindisstofnanir, að jeg ekki tali um fossaprangara. En það geta líka verið heiðarleg fjelög, og það er nauðsynlegt fyrir okkur að líta á þetta hleypidómalaust, til þess að geta notfært sjer þau fjelög, sem að gagni geta orðið og heiðarleg eru. Hjá öðrum smærri þjóðum hefir oftast til að byrja með verið notað erlent fje og þekking til þess að koma í framkvæmd stærstu þarfafyrirtækjum og eigi verið hneykslast á því. En nú eru það þeir, sem hæst gala sem reyna að fæla menn frá slíku með allskonar forynjum í þessu efni. Í þessu er skamt öfganna á milli. Það er ekki langt síðan þeir, sem höfðu hæst, básúnuðu auðsuppsprettur landsins og töldu ekki annað vanta en nóg fje og fólk frá útlöndum til þess að notfæra þær. Báðar þessar öfgar eru álíka heimskulegar og skaðlegar. Nú vil jeg víkja að því máli, sem þessi till. gefur tilefni til. Mín skoðun er sú, að ekki sje rjett að vinna á móti því, að einhverjir hinna stærri fossa verði teknir til virkjunar. En hitt er líka rjett, að mínu áliti, að ekki mun heppilegt að hleypa af stað mörgum slíkum fyrirtækjum í náinni framtíð. Jeg álít ekki heldur, að þetta fossafl sje svo mikil fjeþúfa, að hingað sæki fólk frá útlöndum í stórhópum, þegar litið er á afstöðu landsins og landsháttu. Hitt sýnist mjer líklegra, að örðugt verði að fá nægilegt fólk til stóriðju hjer, hvort heldur er útlent eða innlent. En hverjir eiga að virkja fossana? Þar er ágreiningurinn um, hvort það eiga að vera fjelög og einstakir menn eða ríkið, hinn eiginlegi ágreiningur. Næsta spurningin verður því: Hver á að virkja Sogið? Mörgum virðist það sjálfsagt, að ríkið geri það, og byrji svo fljótt, sem verða má. Jeg vjek að því við fyrri umr. þessa máls, að jeg væri ekki ósammála þeim, sem vilja láta ríkið virkja, ef það væri fært um það og gæti gert það fljótt. En ef málið er betur athugað, þá verður niðurstaðan sú, að ríkið er ekki undir virkjun búið af eigin ramleik eingöngu á næstu árum eða jafnvel áratugum. Jeg hefi drepið á það áður að virkjun Sogsins mundi kosta 20–40 miljónir. Þessu hefir verið mótmælt af hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), en jeg held, að áætlun hans sje ekki rjett. Nokkrum árum fyrir stríðið kostaði í allri Evrópu til jafnaðar yfir 400 kr. að virkja hestaflið. Það er enginn vafi á því, að nú mun það þrefalt dýrara Vinnukraftur er þrefalt dýrari, og er ekki útlit fyrir, að hann lækki í bráð. Flutningur allur, járnbrautarlagning og rekstur er sennilega einnig þrefalt dýrari, og mun flest annað fara eftir því. Hjer er einungis miðað við meðalverð í Evrópu þá, en sennilegt er, að hjer verði kostnaður meiri, frekar en minni. En tökum nú bara 400 kr. á hestafl. Ef virkja á 60 þús. hestöfl, þá kostar það 24 miljónir. Þá er leiðsla til hafnar og nágrennis, til þess að koma orkunni í gagn, og nemur það aldrei minnu en 6–10 miljónum. Svo er einnig iðjuver, til þess að öll orkan verði notuð, og jafnframt þarf að fá járnbraut. Af þessu ætti það að vera ljóst, að hjer er ekki um litlar upphæðir að ræða, sem taka þarf að láni. Og hvaða veð hefir landið að bjóða gegn láni til slíks, auk annara lána, sem óhjákvæmilegt er að fá? Jeg sje ekki betur en að landið verði að binda sig með húð og hári, ef það á að setja veð fyrir 30–40 miljónum, eða jafnvel miklu meira. Í „principinu“ hallast jeg að ríkisvirkjun, eins og áður er drepið á. En jeg get ekki verið með henni fyr en ríkið er fært um að leggja út í hana, hefir kringumstæður til þess. En nú er það ekki fært um það, hefir ekki fjeð, ekki vinnukraftinn og ekki sjerþekkinguna, sem með þarf. Þetta verður að fá að miklu leyti frá öðrum. Jeg verð því að telja ríkisvirkjun á þessu stigi málsins hreinustu „Svindel“-hugsun. Jeg mintist á við fyrri umr., að virkjun í stærri stíl væri hugsanleg með samvinnu milli ríkisins og einhvers fossafjelags með útlendu fje. Jeg ætla ekki frekar að rekja þá hugsun. En hún er engin goðgá, engin föðurlandssvik, ekkert „Svindel“. Mig furðar á því, að sú galgopahugsun, sem er undirstaða þessarar þingsályktunartillögu, skuli hafa fengið jafnmörg atkv. hjer og raun er á orðin, en nú vona jeg, að menn sjái sig um hönd.

Bjarni Jónsson Mjer er líkt farið og hv.þm. S.-Þ. (P. J.), að jeg vil ekki láta þetta mál fara svo í gegnum deildina, að jeg láti því ekki fylgja nokkur orð. Og þar sem hann hefir nú litið á það með þeim hætti, sem orð hans lýstu, þá vil jeg ekki láta það fara svo út úr neðri deild Alþingis, að ekki verði litið á það íslenskum augum. Jeg vil geta þess, að inngangi, að jeg þykist hafa orðið þess var, að hv.þm. sje það ljóst, að nauðsynlegt er, að löggjöfin hafi glögt yfirlit yfir þarfir og skyldur þjóðarinnar, engu síður en landsstjórnin. Jeg hefi sjeð, að menn hafa haft opin augun, þegar þeir hafa beint þeim út á við. Þeir hafa staðist þær árásir, sem gerðar hafa verið á hag og sóma þjóðarinnar í utanríkismálum á þessu þingi Jeg læt mjer nægja að nefna eitt dæmi - sendiherrann. Þingið hefir nú veitt honum svo virðulegt nafn og stöðu, að hann getur þess vegna unnið að því, sem honum er ætlað, þótt einstakir þm. ljeti glepjast af lítilmótlegu og fávíslegu þvaðri um það mál. Jeg hirði ekki að nefna fleiri dæmi, en treysti því, að þetta yfirlit reynist landinu happadrjúgt í framtíðinni. En það er ekki síður þörf, að menn hafi yfirlit yfir þarfir þjóðarinnar í innanlandsmálum. Jeg ætla að benda á tvær hliðar - skólamál og menta og vísinda annars vegar, og atvinnumál á hina hliðina. Það er nauðsynlegt, að skipulag sje á þessum málum, og má ekki lengur una við það tildur í skólamálum, sem nú er. Börnum og unglingum er skipað að læra graut í hinum og þessum tungumálum og fá nasasjón af mörgum námsgreinum, en það verður til þess, að þau ösla á hundavaði yfir helstu námsgreinar, án þess að kunna eða skilja nokkuð til hlítar. Nú skilst mjer, að menn sjeu komnir á þá skoðun, að það, sem kent sje, verði kent svo, að að gagni komi, kent svo, að nemendur læri að læra, skilja og kunna, og sje ekki hafðar til þess erlendar tungur eða því um líkt, heldur einkum móðurmálið. Þingið hefir fengið það yfirlit í þessu máli, sem nauðsynlegt er. Það sýna þær áskoranir og till., sem fram hafa komið um þessi efni og verið samþyktar á þinginu, og er mjer ánægja að því, að geta sagt þetta með sanni? Þá er jeg kominn að atvinnumálunum. Það er ekki lítið undir því komið, að menn hafi yfirlit yfir kosti og galla landsins, yfir máttuleika atvinnuveganna og hættur þær, sem þeim ógna. Það er ekki nægilegt að einblína á einhvern einn atvinnuveg og vilja hlaða undir hann á kostnað annara. Útveg á vitanlega að efla og auka, en þó verður að gæta þess, að hann verði ekki búnaði landsins ofjarl, því að þá væri illa farið. Þingmanni er því eigi nóg að bera skyn á þann atvinnuveg einan. Þó að landbúnaðurinn fylli ekki eins gullkisturnar og aðrir atvinnuvegir, þá mun hann þó verða drýgstur til viðhalds og eflingar menningu og mentun. Þó tjáir eigi löggjafanum að líta eingöngu á hag þeirrar atvinnugreinar, heldur á heildina og hag alþjóðar. Það verður ekki sagt, að maður hafi þetta nauðsynlega yfirlit, sem sjer framtíð landsins í handiðn, þótt hún sje nauðsynleg. Því síður hefir sá yfirlitið, sem blindar augu sín með því að stara í gullsólina nýju - stóriðnaðinn. Það þýðir ekki að líta á gullið eitt, það verður að athuga það, hvaða áhrif þessi iðja hefir á aðra atvinnuvegi landsins, efnahag þjóðarinnar yfirleitt, menningu hennar og einkenni. Vjer getum í þessu efni farið að dæmi annara þjóða og þurfum því eigi að rannsaka sjálfir nje hlaupa af oss hornin. Jeg hefi áður látið prenta brjef frá norskum verkfræðingi um áhrif stóriðju í Noregi. Það er ekki hægt að telja vitnisburð þessa manns markleysu eina, því að hann er viðurkendur dugnaðarmaður og meðal fremstu verkfræðinga þar í landi, og hefir unnið við flestar stórvirkjanir í Noregi, svo sem Rjukan og víðar, og síðan verið forstöðumaður iðjuvers í Vestur-Noregi. Hans vitnisburður er sá, að stóriðjan hafi raskað svo jafnvægi atvinnuveganna, verðmæti eigna í landinu, að til vandræða horfi. Landbúnaðinum er stórhætta búin, og hefir það sýnt sig frá upphafi, því að vinnukraftur er orðinn svo dýr, að bændur hafa ekki efni til að kaupa hann og verða að láta sinn eigin nægja. Þetta eru nú áhrifin í Noregi og býr þar þó þjóð, sem telur þrjár miljónir íbúa og hefir yfir miklum auðæfum að ráða. Og það sagði hann afdráttarlaust, að ef hjer á landi yrði leyft eitt slíkt stóriðjuver, hvað þá tvö, að eftir tuttugu ár væri eigi framar um neina íslenska þjóð að ræða. Jeg skil ekki annað en reynsla Austmanna verði til þess, að hv.þm. skoði huga sinn um afleiðingar stóriðju hjer á landi. Hjer býr fámenn og fátæk þjóð í víðlendu landi. Það er strjálbygt og samgöngur ófullkomnar. Ef stóriðja risi upp þá yrði hún til þess að draga svo fólk frá landbúnaðinum, að jarðir legðust í eyði, því að enginn væri til að reka þær. Fasteignir yrðu verðlitlar, svo enginn samanburður vari við það, sem nú er, að þeim jörðum undanteknum, sem næst lægju iðjuverinu. Þar mundu nokkrar hræður hokra, til að fylla þarfir lýðsins, sem í verksmiðjunum ynni. Stórbændur hrökluðust af höfuðbólum sínum og yrðu þjónar iðjuhöldanna. Þetta yrði afleiðing stóriðjunnar, hún legði atvinnuvegi landsins í kalda kol, hún gerði að engu menningu vora og þjóðerni, því að varla væri hægt að tala um oss sem sjerstaka þjóð, og gullið rynni út úr landinu og yki á auð efnamanna úti í löndum, sem hefðu landið að fjeþúfu. Erlendur verkalýður flyttist inn í landið og afmannaði Íslendinga. Fyrst mundi tekinn allur sá vinnukraftur, sem hjer væri að fá, þar til sveitirnar væru tæmdar og landbúnaðurinn í eyði. Síðan yrði að sækja til útlanda. Það yrði stóriðjunni ekki nægilegt að breyta bændaliði landsins í iðnaðarlýð, heldur rændi hún þá síðan þjóðerninu, og þá færi gróði hennar að verða tvísýnn. Menn skilja betur, hver hætta er á ferðum, ef þeir athuga, hve mikils mannafla þarf. Það er gert ráð fyrir, að einn mann þurfi á hver 80 hestöfl í iðjuveri, og eru þá ekki taldir þeir, sem vinna að því að koma því á fót. Þetta er að eins til starfrækslunnar. Ef gert er ráð fyrir, að 500 þús. hestöfl sjeu virkjuð, þá þyrfti til þess 6250 verkamenn, og margfaldaðir með fjölskyldutölunni 5 verða það sem næst 32 þús. manns. Nú lifa 48 þús. manna á landbúnaði, og hossaði það ekki hátt, þó að hann yrði rændur öllum vinnuhjúum sínum. Afleiðingin yrði sú, að flytja þyrfti inn milli 20 og 30 þús. manns, auk þess sem landbúnaðurinn yrði eyðilagður og það að orðið, sem jeg hefi áður lýst. Þessi útlendingar hlytu að raska jafnvæginu hjer innanlands. og ekki mundu þeir sætta sig við að læra íslensku sem móðurmál, heldur færu þeir eðlilega fram á að nota sitt eigið mál bæði í skólum, lögsögu o. fl. Hver væri gróðinn fyrir Íslendinga þá? Þeir fengju að losna við þjóðerni sitt, sem þeir hafa orðið að sitja uppi með í margar aldir. Þeim gæti orðið það afsökun á dómsdegi, að þeir hefðu glatað þjóðerni sínu af ósigrandi orsakarnauðsyn, en ekki af uppskafningshætti einum. Peningahagnaður landsmanna yrði enginn, því ágóðinn rynni allur til iðjuhöldanna. Kaupgjald færi að vísu í vasa landsmanna, en í þess stað fjellu atvinnuvegir þeirra til grunna, og jarðeignir yrðu verðlausar í fjórum fimtu hlutum landsins. Ef minna yrði virkjað, þá yrðu áhrifin minni, en sama eðlis. Þeir af hv.þm., sem yfirlit hafa yfir atvinnuvegi landsins, hljóta að sjá, að ekki er stofnað til gróða fyrir Ísland með stóriðju. Hv. þm. S.Þ. (P. J.) bar mjer það á brýn, að jeg hefði farið óvirðulegum orðum um hann og aðra þá, sem væru honum sammála. Jeg get ekki kannast við þetta, en hitt skal jeg kannast við, og standa við, að jeg hefi farið rjettum orðum um till. þeirra og skýrt afleiðingar þeirra, ef þær ná fram að ganga. Þeir verða að eiga það við samvisku sína, hverjar hvatir þeirra eru, jeg ætla ekki að gera þeim mein. En svo langt er nú gengið fylgi Íslendinga við erlend fossafjelög, að jeg verð að undrast. Mjer þykir það ekki sama, að íslenskir þingmenn eða embættismenn, eða menn á biðlaunum, taki að sjer vinnu fyrir erlend fjelög, sem komist hafa yfir fallvötn á miður höfðinglegan hátt. Jeg á hjer ekki við hv.þm. S.-Þ. (P. J.) eða fjelag það, sem hann er í því að það er heiðarlegt fjelag, að minsta kosti veit jeg ekki betur. En það er alkunna, að fallvötn hafa verið gint út úr mönnum fyrir hlægilega lítið verð. Leppar og sendisveinar erlendu fjelaganna hafa riðið um sveitir og glapið menn til að selja sjer rjettindi sín. Þeir hafa bent á mórauða jökulelfina, skolpið, sem til einskis var nýtt, og boðið fje í það. Þeir hafa talið mönnum trú um, að þeir hefðu gott af að selja, en kaupendunum gengi ekkert annað til en sjerviska. Á þennan hátt hafa þeir keypt fossa fyrir 200 krónur eða minna. Með slíkum hætti hafa menn þóst fá umráð yfir miklu vatnsafli. Ekki eiga þó öll fjelög sammerkt um þetta, þau er leitað hafa hófanna hjer um fossakaup. Þannig hafa þau fjelög, sem upp á síðkastið hafa keypt hjer vatnsrjettindi, borgað þau betur en fyrri gerðu. Kunnugt er um fjelag það, er hv.þm. S.-Þ. (P. J.) er í stjórn þess, að það hefir engin vatnsrjettindi keypt hjer, en að eins leigt lítinn hluta úr Soginu, rúmar 11,000 hestorkur. Það, sem jeg hefi sagt um kaup á vatnsrjettindum hjer á landi, á því ekki við það fjelag. Hv. þm. (P. J.) þarf því ekki að stökkva upp á nef sjer og reiðast út af því, sem jeg talaði um prang, að öllu óviðkomandi honum og fjelagi hans. Það er naumast rjett, að jeg sje meðal þeirra, sem hæst gala hjer um vatnamálin. Jeg hefi ekki sóst eftir að selja eða leigja neitt af gæðum landsins, nje heldur því, að að vera í stjórn þeirra fjelaga, sem hugsa sjer að græða á afllindum Íslands. Þeir hanar gala hæst, sem láta til sín heyra út yfir hafið alla leið til útlanda, og vísa með gali sínu hröfnum á bráð hjer heima. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta; hv.þm. (P. J.) má vera mjer reiður eða óreiður, eftir því sem honum þóknast. En hann má ekki taka orð mín öðruvísi en jeg sagði þau og meinti. Jeg þekki það ekki, að vera sá mannaþræll, er eigi þori að halda uppi rjetti hinnar íslensku þjóðar, hver sem í hlut á, og verja hann gegn yfirgangi og græðgi útlendinga. Hv. þm. (P. J.) tók það illa upp fyrir mjer, er jeg mintist á þá stjett manna, er leppar nefnast. Það er þó ekki ófyrirsynju, að á þá er minst, því að hjer er meira af þeim en víðast annarsstaðar, og liggja auðsæ rök að því. Hjer hafa verið leppar fyrir síldveiðamenn, fyrir fossabraskara, fyrir þá, sem vildu græða á ýmsa lund, en voru vant við komnir sjálfir. Jeg vænti þess, að hv. Alþingi, sem hefir skýrt yfirlit yfir þörf atvinnuveganna, gæti þess, að leppar eru hjer ekki torfengnir fyrir þá, sem vilja ná tangarhaldi á fossaiðnaði hjer eða öðrum atvinnugreinum vorum. Þegar hegningarlög vor verða endurskoðuð, má ekki gleyma leppunum, heldur leggja þungar refsingar við leppmensku, því að hún er þjófnaði verri og stórhættuleg fyrir þjóðlíf vort. Um vatnamál vor hefi jeg það að segja, að jeg tel rjett vera að byrja á því að virkja smávötnin, svo að alþýða manna geti þaðan aflað sjer ljóss og hita. Vjer ættum að geta klofið kostnað við þetta, þótt leiðslutækin verði dýrari hjá oss en annarsstaðar til notenda, sökum strjálbygðarinnar. Víða hagar hjer þó svo til, að það borgar sig best að hafa orkuverin smá, en víða, til að komast hjá löngum leiðslum. Á þennan veg hygg jeg, að það muni borga sig að lýsa upp bæi og hita, og að þannig mætti afla raforku til að draga plóga, mala áburð og knýja fram smáiðnaðarvjelar. Til þessa þyrfti ekki stórfje og ekki meira en landsmenn gætu sjálfir lagt til; þyrfti þá ekki að fara til útlanda til að sækja fje þangað. Við þetta sparast vinna, svo að ávinningur yrði áreiðanlega meiri en tilkostnaður. Þetta er hinn rjetti vegur, sá vegur, sem Íslendingar ættu að fara í þessu máli. En þar sem jeg hefi lagt til, að Íslendingar tækju Sogið, þá er það af tveim ástæðum. Fyrst og fremst verður ekki spyrnt móti broddunum. Eitthvað verður að gera og einhvern stærri fossanna verður að taka til virkjunar. Íslendingar eru svo ákafir framfaramenn, að þeir geta ekki unað við að byrja smátt, fikrað sig svo áfram og beðið eftir því að læra af reynslunni. Þetta sást best þegar þeir á skömmum tíma keyptu smáa og þilfarslausa vjelbáta, lítt hæfa til fiskveiða hjer, fyrir einar 3 miljónir króna. Þetta gerðu þeir áður en nokkur veruleg reynsla væri á það komin, hvernig bátar þessir mundu gefast, og fór sem fór, að þar var miklu fje varpað í sjóinn, að heita mátti sökum bráðláts framfarahugar, en manndrápsbollar í aðra hönd. En þótt land þetta sje gagnauðugt, einkum sjórinn, verða atvinnuvegirnir að vera ærið arðvænlegir, eigi þeir að þola slíka skelli. Jeg vil hjer láta undan bráðlæti manna með því, að Sogið sje tekið til virkjunar, því að eigi mun það ofviða fyrir oss, þótt margt hefði mælt með því, að byrja enn smærra og þreifa sig áfram og læra af reynslunni. Það hefir verið talað um að fá 60,000 hestorkur úr Soginu. Jeg hygg, að 30,000 af þeim yrðu hagnýttar í þarfir Reykjavíkur, Hafnarfjarðar, Eyrarbakka, Stokkseyrar og einhverra af sveitabæjum í Árnessýslu og Gullbringu- og Kjósarsýslu og víðar, þangað sem fært væri að veita orkunni. Þá væru eftir 30,000 hestorkur, sem stjórnin gæti selt til atvinnurekstrar, sem hættuminstur væri fyrir höfuðatvinnuvegi landsins. T. d. mætti nota 6–10,000 hestorkur til saltvinslu úr sjó. Mundi þá, ef vel gengi, fást nóg salt handa Íslandi og meira til. Þetta er ekki mannfrekur atvinnurekstur. Þá eru eftir 20,000 hestorkur, sem mundi mega gera arðberandi á einhvern hátt, t. d. við smáiðnað ýmiskonar, og ef til vill með því að vinna áburð úr loftinu með aðferð Huberts hins þýska. Eftir henni þarf miklu minni orku til áburðarvinslu en með aðferð þeirra Birkelands og Eides, og mundi ekki þurfa meira en 20.000 hestorkur til að afkasta jafnmiklu með þýðversku aðferðinni, sem unnið fengist með 200 þús. hestorkum eftir norsku aðferðinni. Til þessarar iðju mundi ekki þurfa fleira fólk en fá mætti úr Reykjavík einni, henni að skaðlausu. Iðjuver mætti svo setja í nánd við Reykjavík, t. d. við Kollafjörð. Þetta gæti orðið vísir til iðnaðarstundunar, er þroskaðist smátt og smátt á tveim til þrem öldum, að hættulausu fyrir þjóðernið og aðra atvinnuvegi landsins. Vjer höfum svipað dæmi hjá Englendingum. Þeir voru fram eftir öldum aðallega bændaþjóð, og seldu ull sína óunna til Niðurlanda. En svo tóku þeir smátt og smátt að gefa sig við iðnaði, og á 300–400 árum hafa þeir úr bændaþjóð orðið ein mesta iðnaðarþjóð heimsins, án þess að því hafi fylgt snöggar byltingar eða þjóðernisháski. Ef iðnaðarflóðið hefði steypst af skyndingu yfir England, þá mundi þar öðruvísi umhorfs en nú er, og efasamt, hvort enskt þjóðerni væri þá ekki horfið úr sögunni, og hvort enska ríkið væri þá til. Þetta dæmi þurfa Íslendingar að hafa fyrir augum og setja sterkan hemil á skjótan vöxt stóriðnaðar hjer á landi, til að forða þjóðinni frá að sökkva niður í það fen og foræði, er enginn fái hana upp úr dregið. Þótt þessu dæmi væri fylgt, mundi nú þegar hættulaust að taka Sogið til virkjunar, ef málið er í höndum góðrar stjórnar, er nýtur aðstoðar vel hæfs vatnastjóra. - Jeg skal skjóta því hjer inn í, að jeg tel þjóðráð, að stjórnin fengi slíkan ráðunaut frá „kungliga vattenfallsstyrelsen“ í Svíþjóð, þar sem vatnsvirkjan af ríkisins hálfu er svo langt á veg komin; og ekki mætti horfa í, þótt greiða þyrfti þaulvönum manni nokkrum þúsundum króna hærra kaup en einhver viðvaningur kynni að fást fyrir. Jeg hefi átt tal við hina útlendu forstjóra fossafjelagsins „Íslands“, og sögðu þeir, að ekki gæti komið til mála að byrja á virkjun Sogsins af þeirra hálfu, þótt leyfi fengist, fyr en 5–6 árum eftir ófriðarlokin. Það þarf því ekki að detta ofan yfir menn, þótt stjórnin geti ekki þegar í stað hafið virkjan Sogsfossanna; hún þarf sinn undirbúningstíma til þess, ekki síður en fjelagið. Þá hefir hv.þm. S.-Þ. (P. J.) og aðrir fleiri látið það í veðri vaka, að ríkið mundi ekki geta fengið lán, sem þyrfti til að framkvæma verkið. Einmitt það, þessir herrar ætla, að ríkinu mundi ganga ver að fá lán en einstökum mönnum eða fjelögum. Enginn dregur í efa, að fossafjelagið „Titan“ geti fengið lán til miljónafyrirtækis síns; munu þó þeir, sem kunnugir eru í Noregi, ekki telja hag þess blómlegri en íslenska ríkisins. Jeg veit, að það muni satt vera, er hv.þm. S.-Þ. (P. J.) gefur í skyn, að fossafjelagið „Ísland“ muni hafa fje á reiðum höndum, því að þar standa að auðugir menn, sem vísa eiga aðstoð bankanna dönsku, einkum ef von væri um að geta með því lagt undir Dani atvinnumál konungsríkisins Íslands, ríkið sem þeir mistu úr höndum sjer í fyrra. En enginn getur sagt, nema þessir sömu menn mundu fáanlegir til að lána íslensku stjórninni fje til að virkja Sogsfossana. Þess hefir eflaust ekki verið farið á leit enn. Annars er jeg viss um, að hvert á land sem farið er mun auðið fyrir ríkið að fá fjelán til þessa fyrirtækis, svo arðvænlegt sem það er. Það verður því ekki hörgull á fje. Svo er einn vegur enn. Í 5. gr. fossafrv. frá mjer, 1917, stendur svo: „Nú vilja aðrir gerast hluthafar í þeim fyrirtækjum, sem hjer ræðir um, og skal það heimilt, svá fremi hið íslenska ríki hefir alla stjórn og yfirumsjón fyrirtækisins, og hefir eigi minna en helming atkvæða á hluthafafundi“. Mjer heyrðist hv.þm. S.-Þ. (P. J.) tala um, að þessi vegur væri frumhugsaður af honum. En hjer hefi jeg fyrir mjer prentað mál, sem sannar og sýnir, að jeg hefi ekki lengra farið frá upphafi, en jeg hefi álitið það heppilegra og hættulaust, að ríkið tæki útlendinga eða innlenda í fjelag með sjer, að eins að það hefði töglin og hagldirnar um alla stjórn fyrirtækisins. Á þennan hátt eru dæmi til að ríkisfyrirtæki hafi verið stofnuð; svo er um ríkisbankann þýska, og fleira mætti til nefna. Það þykir ekki hætta, þótt útlent fje flytjist inn í löndin, ef stjórn þess er í innlendum höndum, einkum ríkisins sjálfs. Einu gleymdi jeg þegar jeg var að tala um, til hvers nota mætti aflið úr Soginu. Það var járnbrautin. Það hefir lengi verið talað um, að leggja þyrfti járnbraut austur yfir Fjall, og jeg hefi altaf verið á því, að svo ætti að verða, þegar svo langt væri komið, að rafmagn yrði notað við rekstur hennar, en fyr eigi; því að ófært mundi að reka hana með kolaorku. Hitt er órökstutt mál, þegar því hefir verið haldið fram, að járnbrautarrekstur með raforku mundi ekki borga sig, enda er nú sú reyndin á orðin í Svíþjóð, að þar borgar það sig mætavel. Hafa Svíar gert tilraunir með það ár eftir ár, og eru nú smám saman að breyta kolavögnunum í raforkuvagna. Og orkustöð ríkisins við Porjus, langt uppi í Norrlandi, er einkum gerð til þess að reka járnbraut þar, æði langa, til finsku landamæranna, og er það vitað þar í landi, að sú braut hefði ekki getað borið sig, ef raforkan úr Porjus hefði ekki verið notuð við rekstur brautarinnar. Það er svo langt frá, að sænska stjórnin sje hrædd við að nota raforku til járnbrautarrekstrar og annara starfa, að hún eykur árlega stórum raforkustöðvar sínar við Porjus, Älvkarleby og við Trollhättan. Sáum vjer fossanefndarmenn þá viðbót í fyrra, og var hún mikil og verkleg. Reynslan hefir sýnt það tvent í Svíþjóð: að raforkufyrirtæki ríkisins borgar sig, og að það er þjóðráð að hagnýta raforku við járnbrautarekstur. Hið sama mundi og sýna sig hjer á landi. Að minsta kosti mundi ekki sýnast álitlegt að hafa kol til að reka áfram járnbrautarvagna, með því verði, sem á þeim er og á þeim mun verða. Jeg hefi nú hjer að framan reynt að lýsa afstöðu atvinnuvega verra sín á milli, og hver áhrif stóriðja mundi hafa á þá; en vera má, að mjer hafi ekki tekist að gera það nógu ljóslega. En þessi rök, sem jeg hefi að framan nefnt, liggja til þess, að jeg legg til, að stjórnin taki vatnið í Soginu í sínar hendur, svo að hún hafi í sinni hendi, með hverju móti og að hve miklu leyti stóriðja sje rekin hjer á landi. (Ókyrð). Menn óar við að hugsa til þess, að aðalsparnaðarmenn þingsins skuli ekki gefa sjer tíma til að hugsa um þetta stórmál, slíkt mál, sem etið gæti upp æfilangt nurl þeirra á einu augnabliki. En hvað sem þessu líður, vona jeg þó, að allir hv. þingdeildarmenn muni samþykkja tillöguna, og að stjórnin framkvæmi síðan sem fyrst og viturlegast það, sem fyrir hana er lagt í tillögunni. Byrjunin á að vera sú, að fara til aðallandeigenda við Sogið, eða með öðrum orðum til eiganda Úlfljótsvatns, og leita samninga við hann. Liggur þá beint við að semja við hann um að fá dómsúrskurð um það, hver sje hinn rjetti eigandi vatnsins. Reyndar er það ekki svo mikils um vert um Sogið, því að andvirði vatnsins verður þar aldrei nema mjög lítill hluti kostnaðarins við virkjunina; eigi að síður er það nauðsynlegt, til þess að fá skorið úr rjettaróvissunni, og til þess að stöðva vatnssöluna hjer í landi, sem er þjóðinni til stórskaða. Að öðrum kosti fer svo, að Íslendingar verða að kaupa vatnsaflið í sínu eigin landi dýrum dómum af útlendingum, sem hafa fengið það fyrir nálega ekkert, en með allskonar brutlsölu komið því í afarverð. Vel má svo fara, að bóndi, sem selt hefir vatnsafl frá sjer fyrir t. d. 1000 kr., borgi síðar á að eins 3 árum upphæð þessa fyrir notkun þess, og verði svo árlega að borga sömu upphæð eða þaðan af meira. Fyrir hálsinn á þessum ófögnuði þarf að taka. Jeg skil enn ekki í því, hvers vegna stjórnin varð ekki við tilmælum milliþinganefndarinnar um að stöðva fossabraskið meðan nefndin sæti að störfum. Það hefði orðið til góðs fyrir málið, og sparnaður fyrir ríkið. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um málið, enda mun það óþarfi, því að eftir því, sem jeg lýsti afstöðu þingsins til hinna ýmsu atvinnumála, kom það ljóst fram í því yfirliti, hve glögt yfirlit hv. þing hefir yfir atvinnuvegina í heild og samband þeirra sín á milli, og af þeim sökum hlýtur þessu máli að vera vel borgið í höndum þessarar hv. deildar.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg skal játa það, að lánsheimild fyrir stjórnina er rjettast að samþykkja með lögum frá Alþingi. Jeg kom fram með brtt við þessa þingsályktun, og sú brtt. fór í þá átt, að stjórninni væri heimilað í þingsál tillögu að taka lán, ef á þyrfti að halda, til þeirra framkvæmda, sem hjer er um að ræða. Kom jeg meðfram með þessa breytingartill. til þess, að vöntunin á lánsheimild yrði ekki brúkuð sem átylla til þess að fella gott mál, en einn hv.þm. hefir þegar borið þessa átyllu fram. Hins vegar var mjer við nánari athugun ljóst, að hægt er að komast af án lánsheimildar, og hefði jeg því getað dregið breytingartillöguna til baka. En nú hefir hæstv. forseti (Ó. B.), meðan jeg var fjarverandi, úrskurðað, að þessi brtt. geti ekki komið til meðferðar eða atkvgr., vegna þess, að það stríði á móti stjórnarskránni, því að í 26. gr. hennar sje svo ákveðið, að ekki megi stjórnin taka lán nema með lagaboði. Þessi úrskurður fer í bága við þær þingvenjur, sem orðnar eru um lík mál, og einnig í bága við aðra úrskurði hæstv. forseta. Ef brtt. hefði verið samþ., þá var stjórninni með því ekki veitt fullgild lánsheimild, en að eins fyrirheit af þingsins hálfu, að það mundi ekki átelja stjórnina fyrir lántökuna, og enn fremur fyrirheit um að staðfesta síðar lánsheimildina á formlegan hátt. Hæstv. forseta er kunnugt um, að samkvæmt 27. gr. stjórnarskrárinnar má ekkert gjald greiða af hendi án heimildar í fjárlögum eða fjáraukalögum. En þrátt fyrir þetta hefir stjórninni hvað eftir annað verið heimilað að greiða fje úr landssjóði með þingsályktunartill., og í dag er verið að ræða eina slíka tillögu, þar sem stjórninni er heimilað að verja stórfje úr landssjóði, án fjárlaga- eða fjáraukalagaheimildar, og hæstv. forseti hefir ekki gert nokkra athugasemd við þá þingsályktunartillögu. Hjer stendur nú alveg eins á, þótt um lánsheimild sje að ræða. Á þingi 1914 var mikið um það deilt, hvort þetta skyldi leyft, en úrskurður fjell svo, að það væri heimilt. Hæstv. forseti vill ef til vill skjóta sjer undan með því, að slíkar fjárveitingar verði samþyktar í fjárlögum eða fjáraukalögum síðar. En engin vissa er fyrirfram fyrir slíku samþykki, enda gildir alveg sama um lánsheimild með þingsályktunartillögu; hana má á eftir staðfesta með lögum. En auðvitað þýða þessar heimildir ekki annað en það, að ekki verði komið fram ábyrgð á hendur stjórninni, þótt hún noti fje þetta. Og alveg hið sama er að segja um þessa lánsheimild. Jeg get því ekki sjeð annað en að hjer komi fram mjög svo mikið ósamræmi í þessum úrskurði hæstv. forseta, svo mikið, að mig stórfurðar á úrskurðinum.

Forseti: Eins og tekið hefir verið fram, hefir það komist í venju hjer á þingi, að stjórninni hafa verið heimilaðar fjárveitingar úr ríkissjóði með þingsályktunum. En jafnframt hefir það þá verið gert með þeim fyrirvara, að slíkar heimildir í tillöguformi sjeu ekki fullkomnar heimildir, þar sem svo er ákveðið í 27. gr. stjórnarskrárinnar, að ekkert gjald megi greiða af hendi, nema heimild sje til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Slíkar ófullkomnar heimildir til að greiða fje úr ríkissjóði hafa því ekki getað stuðst við annað en það, að þær fjárveitingar yrðu síðar teknar upp í fjárlög eða fjáraukalög og samþyktar þannig eftir á af þinginu. Að eins í trausti þess hefir stjórnin getað tekið slíkar heimildir til greina. Þá er þess að gæta, að þessari aðferð hefir að eins verið beitt um fjárveitingar úr ríkissjóði, en aldrei um lánsheimildir, enda er svo ákveðið í 26. gr. stjórnarskrárinnar, að ekki megi taka lán, er skuldbindi Ísland, nema slíkt sje með lagaboði ákveðið. Jeg get ekki talið rjett að leggja nú inn á þá nýju braut, að taka lánsheimildir upp í þingsályktunartillögur, og gefa með því stjórninni undir fótinn með lántökur, ef til vill stórar upphæðir, án þess að hún hafi lögfullar samþyktir að baki sjer. Samkvæmt þessu get jeg ekki betur sjeð en að hinn umræddi úrskurður sje í fullu samræmi við 26. gr. stjórnarskrárinnar, og þar með er þetta mál í rauninni útkljáð, og frekari umr. um það geta því ekki komist að.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það er rjett hjá hæstv. forseta, að hjer er ekki um fullkomna heimild að ræða, heldur verður að treysta því, að slíkar fjárveitingar verði samþ. síðar í fjáraukalögum. En sama er að segja um lánsheimildina. Hún væri að eins gefin stjórninni í því trausti, að þær gerðir hennar yrðu samþyktar síðar. Jeg skal geta þess, að í vetur tók stjórnin á sig ábyrgð á láni til rafveitu Reykjavíkur, í trausti þess, að þingið veitti ábyrgðarheimildina síðar. Öll stjórnin, forsætisráðherra einnig, var samþykk þessari ráðstöfun. Nú er það sýnilegt, að það er jafnmikil áhætta fyrir ríkissjóð að binda hann við stórar ábyrgðir eins og að binda hann við lán. Ef nú ákvæði stjórnarskrárinnar væru tekin eins stranglega og bókstaflega og hæstv. forseti vill vera láta nú, þá mundi þessi ábyrgð stjórnarinnar sjálfsagt teljast brot á stjórnarskránni. Engum hefir þó dottið í hug að ákæra stjórnina fyrir slíkt brot. Undir þeim sjerstöku kringumstæðum, sem fyrir hendi voru, taldi þingið með samþykki sínu, að stjórnin hefði farið rjett að. Jeg býst líka við, að stirt yrði um ýmsar fjárgreiðslur, ef aldrei mætti víkja neitt frá því, sem í fjárlögunum stendur. Mín till. er því í fullu samræmi við þær venjur, sem hjer hafa gilt, og jeg get ekki sjeð, að sú heimild, sem í henni felst, sje að neinu leyti hættulegri en þær heimildir, að veita fje úr ríkissjóði með þingsályktunum, sem nú við gangast, og hæstv. forseti hefir á ný látið við gangast, með því að gera langa athugasemd við það, þó með þessari þingsályktunartillögu sje heimilað að veita stórfje úr landssjóði, án nokkurrar fjárlagaheimildar. Ósamræmið hjá hæstv. forseta er greinilegt. Það er öllum auðsætt, sem vilja líta í stjórnarskrána. Annars var mjer ekkert kappsmál, að tillaga þessi væri samþykt, af ástæðum þeim, sem jeg tók fram hjer að framan.

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og till. liggur nú fyrir, get jeg ekki litið öðruvísi á en að stjórnin verði að hafa heimild til þess eins, að leita fyrir sjer um það, hvernig hægt sje að ná þessum rjettindum landinu til handa. Jeg tel því ekki mikinn mun á till. og þeirri rökstuddu dagskrá, sem hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) bar fram, en feld var við fyrri umr. málsins. Jeg held, að eftir báðum sje stjórnin skyldug til að leita fyrir sjer með að ná þessum rjetti. En meira skil jeg ekki að hægt sje að gera að svo stöddu en þetta, og leggja svo samningana eða svörin fyrir næsta Alþingi. En jeg saknaði þess, sem nú er fram komin brtt. um, að haldið verði áfram þeim rannsóknum, sem þegar er byrjað á þar. Jeg tel það mjög mikils virði, að þeim verði haldið áfram, þar sem það gæti flýtt mjög fyrir verkinu. Til þess eins þarf því stjórnin að halda á fje fyrir næsta þing. Jeg hefi oft tekið það fram, að jeg tel það stríða á móti stjórnarskránni að samþykkja útgjöld úr ríkissjóði í tillöguformi. En það er brot, sem þingsköpin hafa komið á, og stjórnin hefir látið sjer lynda slíkar heimildir. En það er í rauninni misbrúkun á þingsál., og ruglar þar að auki allar áætlanir fjárlaganna, að samþykkja slíkar fjárveitingar með þingsál. Annars var það hjer áður fastur siður, að hver fjárveiting varð að vera ákveðin í fjárlögunum. Jeg man, að þegar jeg var fyrst við riðinn umboðsstjórn landsins, þá þóttist stjórnin ekki geta greitt annað fje en það, sem heimilað var í fjárlögunum. En nú er þetta alt orðið reikult og fljótandi, og er það til skaða. En von er um, að það lagist, þegar farið verður að halda þing á hverju ári. Í sumum löndum er þetta svo, að ríkisfjehirðir neitar að borga, ef ekki er heimild til þess í fjárlögum. En nú er þessi venja hjer á komin, og er því sjálfsagt óhætt að samþykkja brtt.hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að nota fje til að halda rannsóknunum áfram. Jeg tel ekki annað fært en að samningar og till. allar verði lagðar fyrir mesta þing, áður en lengra er farið. En um hitt er jeg fyllilega samdóma hv.þm., að svo beri að sjá um, að landið nái fullum eignarrjetti á Soginu, með tímanum. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. gera sig ánægða með þennan skilning minn á till., ef hún verður samþ. En ef svo er ekki, verða þeir að gera aðrar ráðstafanir til framkvæmda málsins. Hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) talaði um það um daginn, að stjórnin hefði látið undir höfuð leggjast að bera undir fossanefndina erindi bæjarstjórnar Reykjavíkur um það, að ná tökum á Sogsfossunum. En hv.þm. (J. B.) hefir ekki athugað það, að sú beiðni var tekin aftur. Í brjefi frá bæjarstjórninni, sem hv.þm. (J. B.) getur fengið að sjá, ef hann vill, stendur, að bæjarstjórnin geri ráð fyrir að komast að haganlegum samningum við fossafjelagið ,,Ísland“ og þess vegna tekur hún þessa beiðni aftur. Stjórnin gat því ekki borið annað undir fossanefndina en till. þingsins. En þessu hefir hv.þm. (J. B.) gleymt, að erindi þetta var reglulega tekið aftur. Stjórnin á því enga sök á því þótt hún bæri það ekki undir fossanefndina. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið, enda tel jeg það ekki til neins; að eins vil jeg benda á það, að ef einhver hefir annan skilning á till. en þann, sem jeg hefi lýst fyrir mína hönd, þá þarf það að koma fram nú þegar.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Bæði jeg og aðrir lögðu áherslu á það við fyrri umr. þessa máls, að þær ráðstafanir gætu tekist sem fyrst, sem þarf til fullra ríkisumráða á Soginu. Jeg færði fram sem ástæður fyrst og fremst þörf Reykjavíkur og nágrennisins á raforku til heimilisþarfa, og í öðru lagi það, að því lengur sem þetta drægist, því meira mundi verða að gjalda fyrir þessi rjettindi, þar sem bæði land og vatn mun hækka í verði. Það kom skýrt fram hjá sumum hv. l þm., að landinu mundi ofvaxið að hagnýta vatnsaflið, þó það væri tekið, og þess vegna voru sumir tregir til að greiða till.atkv. Þeir voru þeirrar skoðunar, að vatnið myndi liggja ónotað eftir sem áður í langan tíma. En út af þessu vildi jeg segja nokkur orð. Slíkt fyrirtæki sem þetta þarf ekki endilega að komast á í einum rykk. Virkjunin þarf ekki öll að fara fram á 1–2 árum. Hún gæti farið fram á 10–15 árum, og þó komið tiltölulega fljótt að notum. Giska mætti á, ef beisluð væru 60,000 hestöfl, að notaðar yrðu 5 spaðavindur, hver 12,000 hestafla, og kæmi ein á hverjum þriggja ára fresti. Jeg skal þessu til sönnunar benda á, að ríkisfyrirtækið við Trollhattan í Svíþjóð hefir verið á prjónunum frá því um aldamót. Þar er nú búið að virkja 166 þús. hestafla, og hefir það tekið allan þennan tíma, og virkjun eigi lokið enn. Auðvitað þyrfti, um leið og byrjað væri að virkja Sogið, að vinna ýms undirbúningsverk að fullu eða til frambúðar, eins og t. d. vatnsmiðlun alla og skurðgröft frá stíflutjörn að safnbrunni þeim, sem vatnið ætti að steypast úr í pípum ofan í aflstöðina, sem líklega yrði neðan við Kistufoss, en frá safnbrunni mundi svo pípum fjölgað smám saman, eftir því sem vjelum yrði fjölgað í aflstöðinni, og þar til alt vatn sem áður rann farveg Sogsins, rynni um pípurnar og aflið væri fullnotað. En virkjunin þarf ekki að koma öll í einu. Henni má haga eins og öllum stærri virkjunum í nágrannalöndunum, t. d. við Trollhättan, og að nokkru leyti við Rjukan í Noregi, að taka virkjunina fyrir smátt og smátt. Þegar þessa er gætt, geta það ekki talist neinar öfgar, að landið smám saman vinni verkið og afli fjár þess, sem með þarf, jafnvel án stórlána, enda eigi ósennilegt, að fleiri gætu átt þátt í fyrirtækinu, þótt ríkið ætti mest og rjeði fyrirtækinu. Þetta vildi jeg nefna, til þess að hrekja þann efa, sem fram hefir komið hjá ýmsum hv.þm. um það, að þetta gæti tekist. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) hjelt, að treglega mundi ganga að fá fje til þessa fyrirtækis hjer á landi, þótt það hefði gengið greiðlega í nágrannalöndunum. En jeg held, að þegar um jafnhagkvæmt vatnsfall er að ræða og Sogið, þá megi eins búast við því gagnstæða, því að auðvitað er því auðveldara að fá fjeð, því betri sem aðstaðan er og fyrirtækið álitlegra. En það er eitt, sem ekki hefir verið dregið fram, sem jeg tel einna alvarlegustu tálmunina fyrir þessu. Það er vegaleysið austur að Sogi. Þangað vantar járnbraut, til þess að flytja að öll gögn og annað, sem til fyrirtækisins þarf. Það verður því að reikna með því, að járnbraut verði að leggja, og með það fyrir augum get jeg kannast við, að fyrirtækið fari fram úr þeirri áætlun, sem gerð var af okkur stuðningsmönnum till. fyrir nokkru, eða 8–12 milj. króna. En þó trúi jeg ekki, að kostnaðurinn verði nálægt því, að komast upp í 30–40 milj. kr., eins og hv.þm. S.-Þ. (P. J.) hjelt fram. Mannvirkin við Rjukan, þar sem virkjuð eru um 300 þús. hestöfl, hafa kostað rúmar 100 milj. kr. Fyrirtækið við Trollhättan hefir kostað, eftir því sem mig minnir, um 70 milj. kr., og er þar þó með talinn skipastiginn sá hinn mikli fram hjá Trollhättastrengjunum upp í Væni, sem kunnur er orðinn og talinn eitt af helstu mannvirkjum Norðurlanda. Jeg held því, að þetta fyrirtæki þurfi ekki að vaxa mönnum í augum, þó um sje að ræða 12–20 milj. kr., þegar þess er gætt, að þá upphæð má greiða smátt og smátt á löngu árabili. En þetta fyrirtæki verður ríkið sem fyrst að taka í sínar hendur, ef það á ekki að verða útlendingum að bráð. Um brtt.hv. 1. þm. Árn. (S. S.) að bæta því við till., að halda skuli áfram rannsóknum og mælingum við Sogið, hefi jeg það eitt að segja, að jeg tel ekki þörf þeirrar viðbótar nú. Þær mælingar eru þarflitlar, ef ekkert yrði úr samningum eða lögnámi á Soginu. Til þess er líka nógur tími, þegar fengin er vissa fyrir því, að Sogið verði ríkiseign. Þetta má líka ákveða á næsta þingi, ef svo langt er þá komið, að fyrirsjáanlegt sje, að landið nái bráðlega Soginu til eignar og umráða fullra.

Einar Jónsson Því miður er nú svo komið öllum þessum fossamálum, að eftir alt stritið og stríðið, sem fossanefndin og þessi hv. deild hafa átt í, geta menn ekki lengur sjeð rjetthverfu þeirra mála, heldur snýst ranghverfan upp í greip manns, hvar sem á er tekið. Jeg hjelt þó, að í fossanefndina hefði verið valið svo, að við starf hennar gætti mest framsýni og framsókn, svo að þessi gæði landsins gætu komið að notum sem best og sem fyrst. En í stað þess er alt, sem frá henni kemur, eintómt afturhald og ónýtt verk, sem orsakast af því, að nefndin hefir orðið ósamþykk innbyrðis. En aðallega var það ræða hv.þm. Dala. (B. J.), sem kom mjer til að biðja um orðið. Hið fyrsta hugsanlega hjá hv.þm. Dala. (B. J.) er að gera eitthvað 6 árum eftir stríðslok. En hvers vegna er þá þessi undirbúningur nú? Alt, sem þessi hv.þm. (B. J.) hefir skrifað um málið, og það er ekki alllítið orðið, hefir reynst til sundurþykkis og bölvunar. Hann er altaf að tala um hættuna, sem stafa muni af innflutningi útlendinga, og jafnframt um þá stórhættu, að innlendir menn, bændur og búalið, mundu leita atvinnu við stóriðnaðinn, og stóriðnaðurinn mundi þannig gleypa landbúnaðinn. En til hvers á að flytja inn útlendingana, ef ekki í þarfir iðnaðarins? Jeg held, að innlendir menn gætu setið áfram við sitt starf, að minsta kosti fyrst um sinn. Svo vil jeg bæta því við, að ef till. á þgskj. 936 felur það í sjer, að lögnám Sogsins eigi að verða dómstólamál, þá get jeg ekki greitt henni atkvæði. En ef svo er ekki, þá greiði jeg atkvæði með henni.

Benedikt Sveinsson Jeg hygg ekkert það felast í till., sem bendi í þá átt, að þetta mál eigi að verða dómstólamál, og tel ástæðulaust að óttast, að svo verði. Aðalatriðið er, að bærinn fái fljótan úrskurð um, hvort hann eigi að fá Sogið eða ekki. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) hjelt, að þjóðinni mundi finnast sjer það ofvaxið að ráðast í virkjun Sogsfossanna. En það lýsir töluverðu vantrausti á þjóðinni, ef henni er ekki trúandi til að leggja út í það gróðafyrirtæki, sem þetta sannanlega er. Og þar sem þm. (P. J.) sagði, að hann væri í „principinu“ með till., vona jeg, að hann hætti nú að ,,fungera“ hjer sem talsmaður fossafjelagsins „Íslands“, heldur greiði till. atkvæði sitt sem þm. S.-Þ.

Jörundur Brynjólfsson Það var örstutt athugasemd út af orðum hæstv. forsætisráðh. (J. M.). Það, sem jeg fann stjórninni til foráttu, var, að hún hafði ekkert gert til að afgreiða það erindi, sem hv. fjárhagsnefnd kom með út af frv. hv.þm. Dala. (B. J.) og þingið þá vísaði til stjórnarinnar. Tilætlun fjárhagsnefndar og þingdeildarinnar var sú, að stjórnin athugaði og undirbyggi þetta mál sem fyrst að unt væri, og einmitt þau atriði, er frv. fjallaði um. Mjer er ekki kunnugt um, að stjórnin hafi gert nokkuð í þessu. Jeg vona, að það sjeu ekki mjög margir með líkum hugsunarhætti og þm. S.-Þ. (P. J.). Hann talaði um, að fram kæmi galgopaleg hugsun í málinu frá okkur flm. þessarar tillögu og þeim, er greiddu henni atkvæði. En sje litið á málið frá sjónarmiði þjóðfjelagsins, en ekki frá sjónarmiði fossafjelagsins „Íslands“, þá er jeg í engum vafa um, að hjá honum í þessu máli lýsir sjer hið mesta ábyrgðarleysi, og ólíkt meira en okkur, sem viljum fá till., samþ.

Forsætisráðherra (J. M.) Það er órjettmætt af hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) að finna að þessu við stjórnina, sem hann var að tala um, vegna þess, að þegar sama þing var að skilja, var alt málið lagt í hendurnar á fossanefndinni. Og það veit þm. (J. B.) að var ætlun þingsins, að fossanefnd fjallaði um alt málið, og stjórnin gat hvorki nje átti að gera neitt meðan nefndin var að starfa. Hv. þm. Dala. (B. J.) var enn að finna að því, að stjórnin hefði ekki bannað sölu á vatni. En hvers vegna kom þá þm (B. J.) ekki fram með frv. um þetta á fyrra þinginu 1918? Jeg skoða það svo, sem milliþinganefndin í fossamálinu hafi horfið frá því, að stjórnin bannaði sölu á vatni. Öðruvísi var ekki hægt að taka þögn þeirra þm., sem voru í nefndinni og áttu sæti á fyrra þinginu 1918.

Bjarni Jónsson Jeg skal undir eins svara þessu. Það var af tveim ástæðum, að jeg kom ekki fram með frv., eins og hæstv. forsætisráðh. (J. M.) talar um. Í fyrsta lagi þorði nefndin ekki að bera þetta undir þingið, þegar meiri hluti stjórnarinnar var á móti því. Og í öðru lagi var þetta af því, að þegar kom fram á þing, var búið að selja mikið af vatni, og þar á meðal nálega alla Hvítá, sakir þess að stjórnin fekst ekki til að taka í taumana.