Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um kl. 3.30 í dag, að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma, fer fram umræða utan dagskrár um fjárhagslega stöðu Álftaness og annarra sveitarfélaga. Málshefjandi er hv. þm. Magnús Orri Schram. Samgönguráðherra, Kristján L. Möller, verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Forseti. Ég hef áhuga á því að heyra hæstv. fjármálaráðherra ræða stöðu og framkvæmd fjárlaga. Það sem ég hef áhyggjur af er sérstaklega tekjuhliðin. Þó að maður heyri af því að einstakar stofnanir eru þegar farnar að gera ráðstafanir til að eyða og ráðstafa óhöfnum fjárveitingum sem stafa frá árinu 2008 hef ég meiri áhyggjur af tekjuhlið fjárlaganna. Hæstv. ráðherra upplýsti m.a. í síðustu viku á Alþingi um áhyggjur sínar af minni veltu í samfélaginu og þar af leiðandi samdrætti þeirra tekna sem ætlað var í fjárlagagerðinni að innheimta með sköttum og þjónustugjöldum. Mig langar að heyra frá hæstv. fjármálaráðherra hvar þessi samdráttur kemur fram, í hvaða tekjustofnum þetta er og hvar helstu frávikin liggja. Það væri mjög gott að heyra þetta því að þrátt fyrir yfirlýsingar um að í fjárlaganefnd verði farið mánaðarlega yfir framkvæmd og stöðu fjárlaga hefur hún ekki fengið eitt einasta plagg og skilirí um þetta enn þá, hvað svo sem veldur því. Þetta er ekki bara í minni veltu, heldur hefur maður líka heyrt af því að álagning á kolefnisgjald og forsendur fyrir henni séu að einhverju leyti brostnar. Þar var ráðgert að innheimta 2,6 milljarða kr. Nú liggur fyrir, eftir því sem ég heyri, að samkvæmt alþjóðasamningum sem Ísland hefur gert um flugmál sé óheimilt að leggja umrætt gjald á millilandaflug. Mig langar að fá upplýsingar frá hæstv. ráðherra um hvort hann geti staðfest þessar upplýsingar. Ef þetta reynist rétt leggst kolefnið eingöngu á innanlandsflugið og einhver hundruð milljóna króna gjaldtaka 

Frú forseti. Við erum að bíða eftir að fá í hús alveg á þessum dögum fyrstu upplýsingarnar af þessu ári og ég verð vonandi betur í stakk búinn til að svara hv. þingmanni og öðrum mjög fljótlega í þeim efnum. Já, það er rétt, ég sagði fyrir nokkrum dögum að ég hefði áhyggjur af því að það væri að einhverju leyti hægari snúningur á hlutunum núna eftir áramótin en við höfðum átt von á. Þegar bornir voru saman mánuðirnir desember 2008 og 2009 var staðan komin í gott jafnvægi en þetta virtist vera lakara í janúarmánuðum 2009 og 2010. Svo koma aðrar upplýsingar sem benda ekki til þessa sama, svo sem um kortaveltu. Hún er í góðu jafnvægi og er heldur upp á við og þótt kannski sé ekki hávísindalegt að nefna það leyfi ég mér það samt, blómasalan í gær var meiri en á konudaginn  Varðandi álitamál sem tengjast innheimtu kolefnisgjalda gildir það sama um þau. Ég hef ekki fregnað af því alveg síðustu daga en ég veit að það var í skoðun hvernig þessu véki við með flugið. Það voru deildar meiningar um hvort hægt væri t.d. að leggja á erlend flugfélög sem hingað kæmu og tækju eldsneyti. Þá er náttúrlega ekki gott í samkeppninni að leggja það eingöngu á okkar flugfélög, ég tala ekki um ef millilandaflugið í heild sinni yrði undanskilið. Þetta er þá bara mál sem menn verða að takast á við ef það verða einhverjir meinbugir á því sem við fáum ekki leyst, að taka þessi gjöld, og þá munar að sjálfsögðu 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra blómlegt svar þó að illt verði að pikka mikið út úr því. Engu að síður er þessi staða grafalvarleg ef við horfum fram á minni veltu í hagkerfinu í bland við það að einhver áform um skattlagningu ganga ekki eftir. Þetta er sérstaklega alvarlegt þegar við höfum í huga hvert viðfangið er fyrir fjárlagagerð ársins 2011. Við horfum upp á að þurfa kannski að skera niður í ríkisrekstrinum upp á 10–15%, 50–60 milljarða kr. eins og sagt hefur verið. Í lokin langar mig ekki síst að heyra frá hæstv. ráðherra hvar vinna við gerð nýrrar þjóðhagsspár liggur, hvenær við megum vænta þess að fá fram nýja þjóðhagsspá. Þær upplýsingar sem við fengum í tengslum við fjárlagagerðina voru mjög ófullkomnar þar sem lögð voru fram einhvers konar drög að þjóðhagsspánni fyrir árið 2011. Okkur bráðvantar 

Frú forseti. Ég held að það væri mjög æskilegt að við gætum skotið á fundi sem fyrst, ég kæmi í heimsókn til fjárlaganefndar og færi yfir það hvar vinnan er á vegi stödd. Það er búið að samþykkja verk- og tímaáætlun um fjárlagagerðina og ráðherranefnd um ríkisfjármál hefur afgreitt það fyrir sitt leyti. Hún er tímasett með markmiðum því að ætlunin er að reyna að vera að sjálfsögðu miklu fyrr á ferðinni og nær eðlilegu vinnulagi á þessu ári en var á síðasta ári sem var allt með mjög miklum ólíkindum. Ég tel að sjálfsögðu eðlilegt að hafa áhyggjur af stöðunni mánuð frá mánuði en aðalatriðið er þó að við fáum þann viðsnúning í hagkerfinu sem við þurfum að fá á þessu ári, að hann gangi okkur ekki úr greipum og að á síðari hluta ársins fari að birta til. Þá fyrst fer að taka harkalega í ef það bregst okkur. Varðandi þjóðhagsspána vonumst við til að Hagstofan skili henni í mars. Það hefur ekki flýtt fyrir og ekki auðveldað leikinn að þessi flutningur varð á verkefnum innan Stjórnarráðsins, þjóðhagsspáin fór frá fjármálaráðuneyti og hluti þeirra starfa fluttist í 

Frú forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. utanríkisráðherra um aðild að Evrópusambandinu. Í síðustu viku var stödd hér á landi Diana Wallis, varaforseti Evrópuþingsins. Í samtali við fjölmiðla sagði hún að þjóð eins og Íslendingar sem glímir við efnahagsvanda mætti ekki líta á inngöngu í Evrópusambandið sem einhverja skyndilausn. Því til staðfestu nefndi hún Grikkland sem dæmi um að hvorki evran né ESB væri töfralausn á efnahagsvanda þjóða. Það var einnig ágætisáminning frá varaforsetanum að skynsamlegt sé fyrir ríkisstjórnina að fara sér að engu óðslega í aðildarviðræðum og að mikilvægt sé að sátt sé um málið meðal íslensku þjóðarinnar. Íslenska þjóðin er fyrir löngu búin að átta sig á því að ESB-aðild er ekki sú töfralausn sem ríkisstjórnin hefur haldið fram og ljóst er að þær kannanir sem hafa verið gerðar benda til þess að mikill meiri hluti þjóðarinnar er andvígur aðild að Evrópusambandinu. Samtök iðnaðarins hafa t.d. látið gera könnun sem sýnir mikla andstöðu, Samtök atvinnulífsins hafa nýlega birt könnun meðal atvinnurekenda sem sýnir að 60% þeirra eru á móti aðild og þekkt er andstaða hagsmunaaðila í landbúnaði og sjávarútvegi. Enn fremur er kunn staða margra stjórnarliða úr röðum Vinstri grænna og skemmst er að minnast ummæla hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að hann hefði aldrei verið andvígari en einmitt nú. Einkar athyglisvert var er hann sagði, með leyfi forseta: „Skrifræðisbáknið í Brussel er óseðjandi ófreskja.“ Af framansögðu er ljóst að vafi leikur á meiri hluta fyrir málinu á þingi og því eðlilegt að velta fyrir sér hvort nú sé ekki rétti tíminn til að endurskoða málið svo ekki myndist hin nafntogaða gjá milli þings og þjóðar. Mig langar því að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort til greina komi í ljósi þessarar andstöðu almennings og þingmanna 

Frú forseti. Framkvæmdarvaldið lýtur löggjafanum. Alþingi Íslendinga ákvað að sækja um aðild að Evrópusambandinu og það var ákvörðun sem var tekin að undangengnum löngum og ströngum umræðum. Niðurstaðan varð sú að láta á það reyna. Það liggur ljóst fyrir þannig að það er alveg klárt að ríkisstjórnin framfylgir vilja Alþingis. Ef sú staða kemur upp að Alþingi endurskoði afstöðu sína hefur það ákveðnar afleiðingar eins og hv. þingmaður hlýtur að skilja. Þinginu er algjörlega frjálst að leggja fram, rökræða og samþykkja hvaða tillögu sem það vill þannig að þetta er undir þinginu komið. Við erum að framfylgja ákvörðun þingsins. Hv. þingmaður dró í efa að hér væri meiri hluti fyrir því að sækja um aðild að Evrópusambandinu og láta kjósa um það í þjóðaratkvæðagreiðslu þegar samningar liggja fyrir. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega hv. þm. Ögmund Jónasson og að hann hefði ítrekað andstöðu sína við aðild að Evrópusambandinu. Má ég þá rifja upp fyrir hv. þingmanni að í sama viðtali sagði umræddur þingmaður það algjörlega skýrt að hann mundi hins vegar verja rétt Íslendinga til að fá sjálfir að taka afstöðu í atkvæðagreiðslu. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, eins og sakir standa hafa veður skipast í lofti varðandi Evrópusambandið. Ég tel og hef rökstutt það í þessum stóli að það stafi ekki síst af þeim deilum sem hafa spunnist millum okkar og annarra þjóða út af Icesave. Ég bendi samt sem áður á að af þeim 18 skoðanakönnunum sem Samtök iðnaðarins hafa látið gera á umliðnum árum hefur verið meiri hluti fyrir aðild í öllum nema tveimur. Í þeirri könnun sem hv. þingmaður vísaði til og var gerð á vegum Samtaka iðnaðarins kom líka alveg skýrt fram að það var sterkur meiri hluti meðal þeirra sem tóku þátt í þeirri könnun fyrir því að skipta um gjaldmiðil. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þetta svar. Það var ágætt sem hann sagði í sinni ræðu, að hér hafa skipast veður í lofti og staðan er breytt í þjóðfélaginu. Þess vegna er eðlilegt að menn hafi þetta alltaf í endurskoðun hverju sinni. Það er rétt sem hann sagði, auðvitað verður þingið að ákveða það og væri kannski skynsamlegast að fram kæmi þingsályktunartillaga um það. Þó að menn dragi í efa skoðanakannanir og annað slíkt er mjög mikilvægt að menn taki slíkt mál út af borðinu ef það er ekki vilji þjóðarinnar að fara í gríðarlega kostnaðarsamt aðildarferli. Þegar ljóst er að meiri hluti þjóðarinnar mun segja nei er mjög eðlilegt að hugsa um hvernig maður ver fjármunum ríkisins á hverjum tíma.

Frú forseti. Það er ekki ljóst fyrir fram að meiri hluti þjóðarinnar muni segja nei. Ég leyfi mér t.d. að draga í efa að sá hópur landbúnaðarins sem hv. þingmaður hefur staðið fyrir, þ.e. sauðfjárbændur, muni þegar til kastanna kemur segja nei. Af hverju? Vegna þess að ég tel t.d. að aðild að Evrópusambandinu muni leiða til þess að ákveðnir geirar landbúnaðarins komi betur út innan Evrópusambandsins en ekki. En ég þarf ekki að segja þjóðinni það, ég þarf ekki að segja þinginu það. Það geta menn ákveðið sjálfir þegar samningurinn liggur fyrir. Ég leyfi mér að efast um að fyrir fram sé hægt að segja að afstaða þjóðarinnar muni falla á einn eða annan veg. Ég tel t.d. að þingmenn Framsóknarflokksins sem eru bæði vel upplýstir og greindir og umburðarlyndir muni láta hinn raunverulega samning ráða afstöðu sinni. Lengi er von á einum, en ég hef alltaf verið fullur af trúnaðartrausti gagnvart getu 

Frú forseti. Í Icesave-deilunni allri hefur helsta vopn Breta og Hollendinga verið að geta þjarmað að okkur Íslendingum innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og komið í veg fyrir að efnahagsáætlun sjóðsins og ríkisstjórnarinnar gengi fram. Það er mjög alvarlegt mál og því hefur öllu skipt fyrir okkur Íslendinga í baráttunni gegn óbilgjörnum kröfum þessara tveggja þjóða að við beittum okkur af alefli fyrir því að losa um það tak sem Bretar og Hollendingar hafa á okkur innan sjóðsins. Sérstaklega skiptir máli að hafa góð samskipti við Bandaríkin í þessu máli því að Bandaríkin eru það ríki innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem einna öflugast er. Á dögunum voru tveir íslenskir sendimenn á fundi hjá staðgengli sendiherra í bandaríska sendiráðinu - en hér hefur lengi ekki verið sendiherra frá þessu stóra og mikla ríki - og þar var rætt um hagsmunamál Íslendinga og kallað eftir stuðningi Bandaríkjanna við málstað Íslands. Ýmislegt annað fór fram á fundinum sem kannski má heita umdeilanlegt, en spurning mín til hæstv. forsætisráðherra er þessi: Hefur hæstv. forsætisráðherra haft samband við einhverja ráðamenn Bandaríkjanna, utanríkisráðherra, forseta eða aðra bandaríska ráðamenn, annaðhvort með því að kalla eftir fundum eða fá símtöl eða eitthvað þess háttar? Hafa slík samtöl átt sér stað og hver var þá niðurstaða þeirra samtala? Hvað kom þar fram? Hvað hefur þessi mikla vinaþjóð okkar, Bandaríkjamenn, sagt við okkur hvað varðar þetta risahagsmunamál íslensku þjóðarinnar? Ástæðan fyrir því að ég beini þessu til hæstv. forsætisráðherra er auðvitað sú að í svona stórum málum skiptir öllu að við sýnum t.d. vinaríki eins og Bandaríkjunum hversu miklu máli skiptir fyrir hagsmuni okkar að sjálfur forsætisráðherrann hafi samband, að sjálfur forsætisráðherrann 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni, ég þakka honum fyrir þessa fyrirspurn. Það er alveg nauðsynlegt að losa um það tak sem Bretar og Hollendingar virðast hafa að því er varðar endurskoðun á áætlun okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Að því höfum við auðvitað unnið. Ég ræddi þetta síðast ítrekað við Barroso á fundi mínum með honum í Brussel, að það væri ólíðandi og óþolandi að það væri verið að tengja endurskoðunaráætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins við t.d. Icesave-málið. Þetta hefur víðar verið tekið upp. Á vettvangi utanríkisráðuneytisins hefur verið rætt við alla sendiherra hér á landi um stöðuna að því er varðar endurskoðun á áætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins með það að markmiði að þeir styðji okkur í því að ekki sé verið að tengja þetta saman sem ég tek fram að er alveg ólíðandi. Af því að sérstaklega er spurt um Bandaríkin hef ég ekki talað við - nefndi hv. þingmaður ekki utanríkisráðherra Bandaríkjanna? Ég hef ekki gert það. En á mörgum vígstöðvum, eins og ég hef komið inn á, hefur verið unnið að því af alefli að aftengja þetta og ganga eftir því að menn séu ekki að nýta sér aðild sína að Evrópusambandinu eða annars staðar til að fá stuðning við það að Bretar og Hollendingar komi í veg fyrir endurskoðunina hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Við höfum verið í sambandi við forsvarsmenn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um að það sé óþolandi. Mér finnst þeir taka undir að þetta séu óskyld málefni sem eigi ekki að tengja saman og það gerði t.d. forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins í samtölum mínum við hann, hann taldi ekki eðlilegt að tengja þetta saman.

Frú forseti. Það kemur mér á óvart að hæstv. forsætisráðherra skuli ekki hafa gert tilraun til að ná sambandi við forustumenn í bandarískum stjórnmálum, sérstaklega forseta auðvitað, eins utanríkisráðherra eða aðra þá sem geta aðstoðað okkur Íslendinga í því að brjótast undan því taki sem Hollendingar og Bretar hafa náð á okkur innan Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Ég hef reyndar margsinnis kallað úr þessum ræðustól eftir upplýsingum um það til hvaða aðgerða hafi verið gripið varðandi Norðurlöndin til að brjóta upp þá stöðu sem þar hefur myndast. Það er náttúrlega fullkomlega og algjörlega óeðlilegt að hún skuli hafa fengið að myndast. Ég kalla þá eftir svari að þessu sinni frá hæstv. forsætisráðherra við spurningunni: Hverjar eru skýringarnar á því að hæstv. forsætisráðherra hafi á þessum tímum, við þessar aðstæður, ekki 

Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan hafa verið samtöl og fundir með mörgum forráðamönnum Evrópuþjóða um þetta mál og ég veit að utanríkisráðherra okkar, Össur Skarphéðinsson, hefur óskað eftir samtölum við utanríkisráðherra Bandaríkjanna um þetta mál. Það var ítrekað á föstudaginn svo við skulum vona að einnig náist samtöl við Bandaríkin um málið. Það er mikilvægt að á öllum vígstöðvum sé reynt að koma þessum sjónarmiðum okkar að. Ég tel að þetta sé að komast til skila og met það út frá afstöðu forráðamanna Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem við höfum átt samtöl við nýlega.

Virðulegi forseti. Á undanförnum vikum hefur skapast mikil umræða í samfélaginu um málefni Ríkisútvarpsins í tengslum við boðaðan niðurskurð stofnunarinnar á innlendri dagskrárgerð, fréttaþjónustu og þjónustu svæðisútvarpsstöðvanna. Ríkisútvarpið þarf að spara eins og aðrar stofnanir í samfélaginu en það er ekki sama hvernig það er gert. Það vekur sérstaka athygli hve hart þessi niðurskurður kemur niður á tveimur meginstoðum RÚV, innlendri dagskrá og fréttaþjónustu, einmitt á þessum tímum. Það er að mínu mati ámælisvert að segja upp níu fréttamönnum, sjötta hverjum fréttamanni, þar á meðal þrautreyndum fréttamönnum og fagmönnum, á þessum krefjandi tímum þegar krafa þjóðarinnar og þörf fyrir vandaða, faglega fréttaþjónustu er meiri en nokkru sinni fyrr.  Virðulegi forseti. Í þjónustusamningi Ríkisútvarpsins og menntamálaráðuneytisins er kveðið á um það að Ríkisútvarpið skyldi verja 200 millj. kr. árið 2009 í kaup á innlendu dagskrárefni frá sjálfstæðum framleiðendum. Það er ljóst að því marki var ekki náð. Kvikmyndagerðarmenn halda því fram að einungis 108 millj. kr., þ.e. ríflega helmingi þessarar fjárhæðar, hafi verið varið í kaup á innlendu dagskrárefni í fyrra en forsvarsmenn RÚV halda því fram að upphæðin hafi verið 175 millj. kr. og telja þá með talsetningu á erlendu barnaefni. Nú langar mig að spyrja menntamálaráðherra tveggja spurninga, í fyrsta lagi: Hver er skilningur hennar á þessum lið í þjónustusamningnum, þ.e. getur talsetning á erlendu barnaefni talist til nýsköpunar í innlendri dagskrárgerð? Í öðru lagi: Telur hún að RÚV hafi brotið þjónustusamninginn á síðasta ári hvað þetta varðar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessum efnum. Um þjónustusamninginn sem gerður var af hálfu menntamálaráðuneytis við Ríkisútvarpið ohf. má segja að þarna sé stjórntæki enn í mótun eins og hefur raunar komið fram í umræðum um Ríkisútvarpið. Upphæðin sem nýtt hefur verið til kaupa á efni af sjálfstæðum framleiðendum hefur rokkað aðeins milli ára þannig að heildarviðmiðin teljast hafa náðst en það sem ágreiningur hefur staðið um er hins vegar það sem hv. þingmaður nefnir, það hvort 67 millj. kr. sem veitt er til að kaupa talsetningu á barnaefni, vissulega af sjálfstæðum framleiðendum, geti talist nýsköpun í innlendri dagskrárgerð. Mitt mat er að svo sé ekki, en hins vegar þarf hugsanlega að skýra það betur innan þjónustusamningsins. Sú endurskoðun á samningnum stendur yfir í viðræðum við Ríkisútvarpið, þ.e. menntamálaráðuneytið fer núna yfir þjónustusamninginn og skilgreinir markmið sín betur og hvað megi betur fara í samningnum. Það hefur þegar verið fundað með stjórn Ríkisútvarpsins um þau markmið sem við viljum sjá fara þar inn. Þetta hefur líka verið rætt af þeirri sem hér stendur við menntamálanefnd þingsins og í framhaldinu munum við síðan funda með Ríkisútvarpinu til að skilgreina þetta betur. Eins og ég sagði áðan er kannski erfitt að tala um bein brot á samningnum af beggja hálfu því að í þjónustusamningnum er líka kveðið á um vaxandi fjármagn af hálfu ríkisins til RÚV. Tekjustofn RÚV sem áætlaður er í útvarpsgjaldinu svokallaða - Ríkisútvarpið hefur fengið umtalsvert umfram heimtur af þeim skatti bæði á árinu 2009 og í fjárlögum ársins 2010 þar sem Ríkisútvarpið fékk u.þ.b. 3,5 milljarða kr. í fjárlögum ársins 2009 en einungis um 3 milljarðar kr. innheimtust 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir þessi svör. Ég vek athygli á því að breska ríkisútvarpið, BBC, ver um 35% af tekjum sínum til kaupa á innlendu dagskrárefni frá sjálfstæðum framleiðendum. Sambærilegt hlutfall hjá íslenska Ríkisútvarpinu er innan við 4%, jafnvel þó að við gefum okkur að skilgreining Ríkisútvarpsins sjálfs á nýsköpun í dagskrárgerð sé notuð. Í ljósi þeirra frétta sem hafa borist okkur um niðurskurðinn á Ríkisútvarpinu og þeirrar forgangsröðunar sem birtist í því vali þess að skera harkalegar niður hjá fréttaþjónustunni og í kaupum á innlendu dagskrárefni langar mig að forvitnast um afstöðu menntamálaráðherra almennt til þess niðurskurðar sem stjórnendur RÚV hafa boðað og hvort hún sé sátt við þá forgangsröðun sem þar birtist.

Virðulegi forseti. Ég þykist vita að hvert og eitt okkar í þessum sal hafi sína skoðun á nákvæmri forgangsröðun niðurskurðar og útgjalda hjá Ríkisútvarpinu. Það er líka mikilvægt að minnast þess að Ríkisútvarpinu ohf. er ætlað að vera sjálfstæður fjölmiðill og því skiptir máli að við minnumst þess að við treystum stjórnendum þess til að fara með vald sitt til að forgangsraða skynsamlega. Það sem ég tel hins vegar mikilvægt við þá umræðu sem orðið hefur er að hin pólitíska hlið fari yfir þær áherslur sem hún vill sjá birtast í þjónustusamningnum sem er það stjórntæki sem hið pólitíska vald hefur og myndast í almannaþjónustu. Það held ég að sé mjög mikilvægt. Ég get til að mynda tekið undir með hv. þingmanni um að Ríkisútvarpið gæti vafalaust forgangsraðað betur t.d. í kaupum á efni af sjálfstæðum framleiðendum. Það liggur samt fyrir að helst viljum við líka sjá Ríkisútvarpið standa undir veglegri dagskrárgerð á eigin vegum og undir veglegri fréttaþjónustu þannig að þetta þarf auðvitað að fara yfir en við munum reyna að sýna áherslur okkar við endurskoðun þessa samnings sem ég nefndi áðan.

Frú forseti. Fyrirtæki borga 18% skatt af hagnaði árið 2010 en hann var 15% í fyrra. Aftur á móti geta fyrirtæki dregið uppsafnað tap tiltekins árs frá hagnaðarskatti á næstu þremur árum. Ætla má að mörg fyrirtæki séu með gengistryggð lán og að frá árinu 2008 hafi orðið gengistap vegna þeirra. Því mætti gera ráð fyrir að skatttekjur á árunum 2009, 2010 og 2011 verði fyrir verulegum áhrifum til lækkunar vegna þessa. Nú spyr ég hæstv. viðskipta- og efnahagsráðherra hvort skoðað hafi verið hve mikið skatttekjur ríkisins skerðist í heild vegna gengistaps fyrirtækja af þessum sökum.

Hæstv. forseti. Hér er mikilvægt mál á ferðinni, en ég verð að byrja á að vekja athygli á því að væntanlega er það fjármálaráðherra og ráðuneyti hans sem fyrst og fremst safnar tölum og leggur mat á þessa þætti. Ég get því ekki komið með neinar slíkar tölur, séu þær til eru þær í fjármálaráðuneytinu en mér hafa ekki verið sýndar þær. Hins vegar er það alveg rétt sem hv. þingmaður nefnir, að afar slæm afkoma íslenskra fyrirtækja á undanförnum árum og sérstaklega á árunum 2008 og 2009, ekki reyndar bara vegna gengistaps af erlendum lánum heldur af ýmsum öðrum orsökum líka, veldur því að mjög mörg þeirra eru með uppsafnað skattalegt tap. Það er því alveg fyrirsjáanlegt að mörg þeirra muni ekki greiða neinn tekjuskatt alveg á næstunni sem vitaskuld er meðal þess sem veldur því að hallinn á rekstri ríkisins er jafnmikill og raun ber vitni. Mörg þessara fyrirtækja eru að fara í gegnum fjárhagslega endurskipulagningu og fá í einhverjum tilfellum felldar niður skuldir. Í einhverjum tilfellum fara þau í gegnum nauðasamninga eða gjaldþrot og það er ekki alveg ljóst hvernig úr þessu uppsafnaða skattalega tapi spilast við þær aðstæður. Það getur vel verið að eitthvað af því fyrnist og nýtist aldrei til lækkunar á skattgreiðslum sem er þá ágætt frá sjónarhóli fjármálaráðuneytisins geri ég ráð fyrir þótt það sé ekki gott frá sjónarhóli þeirra sem fjárfesta í þessum fyrirtækjum. Í ljósi þess að ég hef ekki séð neina rannsókn sem áætlar nákvæmlega hvernig þetta kemur við fjárhag hins opinbera treysti ég mér ekki til að svara nákvæmara en svona.

Ég þakka hæstv. viðskipta- og efnahagsráðherra fyrir hreinskilið svar, eins langt og það náði, en ég vil nota tækifærið og hvetja ráðherra til að beita sér fyrir leiðréttingu á þeim forsendubresti sem hefur skollið á lántakendum, ekki síst núna þegar við bíðum niðurstöðu Hæstaréttar um lögmæti gengistryggðra lána, og losa þar með um a.m.k. hluta þeirra klakabanda sem stökkbreyttar skuldir fyrirtækja halda efnahagslífinu í. Það mundi auka neyslu og hjálpa til við að koma hjólum atvinnulífsins í gang.

Virðulegur forseti. Það er vissulega rétt að eitt af því sem þarf til að koma hjólum efnahagslífsins aftur í gang og á fullan snúning er að finna lausn á þeim bráða vanda sem steðjar að bæði íslenskum heimilum og fyrirtækjum vegna skulda, bæði erlendra skulda og skulda sem óumdeilanlega eru í innlendri mynt. Það hefur vitaskuld einnig áhrif á hag ríkissjóðs eins og ég ræddi í mínu fyrra andsvari. En vegna þess að hv. þm. Margrét Tryggvadóttir nefndi sérstaklega þá réttaróvissu sem komið hefur í ljós vegna lána í erlendri mynt eða gengistryggðra lána, og við vorum að ræða þetta í samhengi við skuldir fyrirtækja, er það minn skilningur að það sé talsvert annað upp á teningnum hvað varðar skuldir fyrirtækja en t.d. bílalán í þessu samhengi, sérstaklega hvað varðar lán til fyrirtækja. Þá er miklu sjaldgæfara að ágreiningur sé um að lánin hafi í raun verið í erlendri mynt.

Virðulegi forseti. Birtingarmynd efnahagshrunins verður okkur Íslendingum sífellt skýrari. Fyrst hrundu fjármálafyrirtækin og við það brustu allar rekstrarforsendur heimilanna, ríkisvaldsins og fyrirtækjanna, og nú við upphaf ársins 2010 eru vandamál sveitarfélaganna að koma betur og betur í ljós. Heildarskuldbindingar sveitarfélaganna í landinu jukust úr 300 milljörðum kr. í 487 milljarða kr. frá árinu 2007 til 2008. Hlutfall heildarskulda var á árinu 2008 komið í 228% af tekjum en var um 150% árið áður. Sveitarfélagið Álftanes er öðrum þræði á dagskrá hér enda er þar á ferð ágætt sýnidæmi um stöðu mála heilt yfir. Sveitarfélagið er nú komið undir fjárhaldsstjórn en það má kannski segja að sveitarfélagið sé í svipaðri stöðu og margir íbúar þess. Þarna er barnafjöld, ráðist var í umfangsmiklar fjárfestingar á miklum þenslutímum og við hrun gjaldmiðils brustu allar tekju- og skuldaforsendur. Því er sveitarfélagið, rétt eins og íbúarnir að mörgu leyti, í verulegum fjárhagsvandræðum. Á undanförnum árum hefur afkoma Álftaness versnað verulega og nú nema skuldir og skuldbindingar 7,4 milljörðum kr. Veltufé frá rekstri hefur verið neikvætt í nokkur ár sem þýðir að sveitarfélagið hefur ekki getað greitt af langtímaskuldum sínum með afkomu frá rekstri. Til að bregðast við slæmri stöðu hefur sveitarstjórnin nýlega kynnt hugmyndir um hækkun gjalda og skerðingu á þjónustu sem bætir afkomuna um 230 millj. kr. árið 2010 og 290 millj. kr. árið 2011. Það er engu að síður niðurstaða úttektar endurskoðenda að þrátt fyrir tillögur um hagræðingu í rekstri, skuldbreytingar lána og niðurfellingu á hluta skuldbindinga getur sveitarfélagið ekki skilað hallalausum rekstri eða staðið við skuldbindingar sínar. En hvað þýða svona tölur fyrir íbúa Álftaness? Ef hugmyndir um sparnað og hækkanir ganga eftir verður, svo eitthvað sé nefnt, staða félagsmálastjóra lögð niður, stöður fræðslustjóra og leikskólafulltrúa lagðar niður, staða íþrótta- og tómstundafulltrúa lögð niður, útsvar hækkað um 10%, en það er nú þegar í hæstu stöðu, fasteignaskattar verða hækkaðir, heimgreiðslum til foreldra verður hætt, leikskólagjöld verða hækkuð um 15%, gjaldskrá frístundastarfs verður hækkuð um 10%, framlag til tónlistarskóla verður skorið niður um 40% og vinnuskóli unglinga lagður niður. Sá sem hér stendur er talsmaður þess að ýtrasta hagræðis verði gætt við rekstur hins opinbera, og Álftnesingar þurfa að geta búist við því að þurfa að greiða fyrir sína þjónustu. En við getum líka gengið of langt. Hverjar yrðu afleiðingar þess ef of hart yrði gengið fram gagnvart Álftnesingum? Við mundum væntanlega horfa fram á flótta þeirra íbúa sem geta selt húsin sín eða búa í leiguhúsnæði. Færri íbúar, minni skatttekjur og eftir stendur, að ég óttast, annars flokks sveitarfélag sem getur ekki staðið undir lágmarksþjónustu. Hagsmunasamtök íbúanna hafa nú risið upp en óskir þeirra eru að njóta sambærilegrar þjónustu og aðrir íbúar á höfuðborgarsvæðinu. Kannski erum við hér komin með skilgreint afkvæmi búsáhaldabyltingarinnar og það úti á Álftanesi, enda ríkir nú mikið vantraust milli íbúa og kjörinna fulltrúa. Samtökin hafa óskað eftir aðkomu að fjárhagslegri endurskipulagningu og hafa í því sambandi komið fram með hugmyndir um sparnað í rekstri. Fjölmörg önnur sveitarfélög búa við erfiða skuldastöðu. Er því ekki ljóst að við köllum eftir miklu skýrari fjárhalds- og aðhaldsreglum fyrir sveitarfélög í landinu? Það er í raun ótækt að sveitarfélög geti komið sér í jafnvonda stöðu með jafnskelfilegum afleiðingum fyrir íbúa þeirra. Það má heldur ekki gleymast að önnur sveitarfélög hafa mikla hagsmuni af því hvað verður um Álftanes því að verði gengið til nauðasamninga mundi það hafa áhrif á lánshæfismat allra annarra sveitarfélaga í landinu. Í þessari stöðu hljótum við líka að vilja skoða sameiningarmál á höfuðborgarsvæðinu af einhverri alvöru. Sex sjálfstæðar stefnur í skipulagsmálum kosta okkur mikla fjármuni og nú er krafist hagræðingar. Fram hefur t.d. komið að áætlaður ávinningur Álftnesinga af sameiningu sé um 100 millj. kr. en það er sú upphæð sem spara á í rekstrinum á þessu ári. Ég vildi beina eftirtöldum spurningum til ráðherra: 1. Munu íbúar Álftaness þurfa til langframa að búa við hærri álögur og minni þjónustu en aðrir íbúar á höfuðborgarsvæðinu? 2. Óttast ráðherra ekki vítahring fólksflótta og minnkandi tekna? 3. Hver er skoðun ráðherrans á fjármálum sveitarfélaga heilt yfir? 4. Hver er stefna hans í sameiningarmálum? 5. Hver verða næstu skref ráðuneytisins gagnvart íbúum á Álftanesi? Staða Álftaness í dag vekur upp margar áleitnar spurningar um rekstur sveitarfélaga í landinu, hvernig eigi að taka á skuldamálum þeirra og ekki síst hvort ekki sé kominn tími til róttækra skrefa í samvinnu- og sameiningarmálum. Um leið og við áttum okkur á mikilvægi þess að gæta hagræðis í rekstri, og ég held að Álftnesingar sjálfir viti það manna best, megum við ekki gleyma því að í öllum þessum húsum við allar þessar götur býr fólk sem tekið hefur á sig skattahækkanir, verðfall á húsnæðismarkaði, hækkun lána og minnkandi tekjur, allt vegna þess að efnahagsstefna stjórnvalda í þessu landi var kolröng í 18 ár. Það býr fólk við þessar götur og verði gengið of hart fram gagnvart þessu fólki munum við lenda í vítahring fólksflótta og minnkandi tekna og þá verður til annars flokks samfélag án allra innviða.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrir það fyrsta þakka hv. þingmanni og málshefjanda, Magnúsi Orra Schram, fyrir frumkvæði að þessu brýna umfjöllunarefni sem er fjárhagsleg staða allra sveitarfélaganna í landinu, ekki bara Álftaness. Því miður hefur efnahagskreppan haft gríðarlega neikvæð áhrif á rekstur og fjárhagslega stöðu margra sveitarfélaga í landinu. Árið 2007 var eitt besta ár í hagsögu sveitarfélaganna, en svo kom skellurinn 2008. Tekjur hafa dregist saman hjá flestum sveitarfélögum að raungildi, félagsleg útgjöld hafa vaxið, fjármagnskostnaður er mun meiri en áður og skuldir hafa margfaldast. Kreppan bitnar ekki hvað síst á hinum svokölluðu vaxtarsveitarfélögum, þ.e. þeim sveitarfélögum sem voru í miklum vexti fyrir hrunið og höfðu ráðist í miklar fjárfestingar í innviðum til að mæta áætluðum íbúavexti eins og var á Álftanesi. Þessar miklu fjárfestingar voru að umtalsverðu leyti fjármagnaðar með lánum teknum í erlendri mynt. Eins og bent var á í áfangaskýrslu tekjustofnanefndar sem kom út í lok síðasta árs hafði efnahagshrunið ekki síst neikvæð áhrif á þau sveitarfélög sem skulduðu hlutfallslega meira en önnur, sérstaklega ef skuldirnar voru að hluta tengdar í erlendum gjaldeyri. Komst nefndin því að þeirri niðurstöðu að meginvandi sveitarfélaganna um þessar mundir væri skuldavandi. Þetta mat tekjustofnanefndar fær stoð í þeirri greiningu sem fram hefur farið hjá eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum hefur nefndin á síðustu mánuðum átt samskipti við 10 sveitarfélög vegna þróunar í fjármálum þeirra. Fjárhagsleg staða þeirra er vissulega misjöfn sem og forsendur þeirra til að takast á við vandann. Flest eiga þau sammerkt að vera flest hin svokölluðu vaxtarsveitarfélög eins og áður sagði. Það er breyting frá fyrri árum þegar athuganir nefndarinnar voru aðallega bundnar við sveitarfélög á landsbyggðinni sem tókust á við fjárhagslega aðlögun í kjölfar mikillar fólksfækkunar. Af þessum 10 sveitarfélögum hafa tvö sveitarfélög farið í frekara eftirlitsferli á grundvelli 75. gr. sveitarstjórnarlaga. Það þýðir að viðkomandi sveitarfélög voru komin í fjárþröng og gátu ekki staðið í skilum. Því bar þeim að tilkynna það til eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga. Þetta eru sveitarfélögin Bolungarvíkurkaupstaður og Sveitarfélagið Álftanes. Í báðum tilvikum var aukaálag lagt á útsvar í kjölfar samnings viðkomandi sveitarstjórna við eftirlitsnefndina og gjaldskrár voru hækkaðar, auk þess sem unnið var að hagræðingaraðgerðum svo ná mætti sjálfbærni í rekstri sveitarfélaganna á næstu 3–4 árum. Munurinn á þessum tveimur sveitarfélögum er hins vegar sá að áætlanir sýndu fram á að hægt væri að ná sjálfbærni í rekstri Bolungarvíkur með almennum stuðningsaðgerðum en fjárhagsvandi Álftaness reyndist mun umfangsmeiri og alvarlegri. Ég vonast til þess að vandi Bolungarvíkur verði leystur þegar samningi við eftirlitsnefnd lýkur á næsta ári en hægt var að minnka útsvarsálögur um helming á þessu ári, þ.e. úr 10% í 5%. Hvað Sveitarfélagið Álftanes varðar komst eftirlitsnefnd að þeirri niðurstöðu þann 14. desember sl. eftir að hafa látið fara fram ítarlega rannsókn á fjármálum þess að sveitarfélagið væri komið í greiðsluþrot, skuldir og skuldbindingar utan efnahags væru um 7,2–7,4 milljarðar kr. og sveitarstjórn væri ómögulegt án verulegrar utanaðkomandi aðstoðar að koma fjármálum sveitarfélagsins á réttan kjöl. Nefndin lagði því til með vísan til 2. mgr. 76. gr. sveitarstjórnarlaga að frestur yrði veittur til 20. janúar sem síðan var framlengdur til 27. janúar til að koma fjármálum sveitarfélagsins á réttan kjöl. Áskorun þar að lútandi var kynnt með bréfi ráðuneytisins þann 17. desember 2009, auk þess sem eftirlitsnefnd og sveitarfélögin gerðu með sér samkomulag um fjárhagslegar aðgerðir á tímabilinu sem kvað á um aukningu tekna, gerð rekstraráætlunar og fyrirframgreiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Sveitarfélagið hafði á þessum tímapunkti ekki laust fé til að borga laun og annan nauðsynlegan rekstrarkostnað og því þurfti Jöfnunarsjóður sveitarfélaga að hlaupa undir bagga. Virðulegi forseti. Það var mat eftirlitsnefndar að þrátt fyrir tillögu um hagræðingu í rekstri, auknar álögur, skuldbreytingu lána og niðurfellingu skuldbindinga í einhverjum mæli gæti sveitarfélagið ekki skilað hallalausum rekstri eða staðið við skuldbindingar sínar. Til að gera sveitarfélagið rekstrarhæft taldi nefndin að sveitarfélagið þyldi vart meiri skuldir og skuldbindingar en 2–2,5 milljarða kr. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu lagði nefndin til að sveitarfélaginu yrði skipuð fjárhagsstjórn sem hafði forustu um endurskipulagningu fjármála sveitarfélagsins og leitaði allra tiltækra leiða til lausnar á vandanum. Við í ráðuneytinu fórum vel yfir þessar tillögur, ég fundaði bæði með minni og meiri hluta sveitarstjórnar, kynnti jafnframt tillögur fyrir samtökum sveitarfélaga og lánardrottnum og í framhaldi af því tók ég ákvörðun um skipun fjárhagsstjórnar eins og þingheimi er kunnugt um. Það eru vissulega vonbrigði, virðulegi forseti, að grípa hafi þurft til þess neyðarúrræðis að skipa sveitarstjórn Álftaness fjárhagsstjórn en það hefur ekki verið gert síðan árið 1988. Því miður verða íbúar sveitarfélagsins fyrir barðinu á þessu ástandi, verkefnið er að leita allra leiða til að aðlaga rekstur sveitarfélagsins að þeim tekjugrundvelli sem er til staðar. Það getur ekki verið öðruvísi  Virðulegi forseti. Í seinni ræðu minni fer ég yfir það sem hv. þingmaður spurði um, þ.e. hvað þessar álögur muni standa lengi, 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hér fer fram vegna skuldavanda sveitarfélaganna í landinu. Ég vil fyrst segja um það sem hv. þm. Magnús Orri Schram kom inn á, að þetta væri vegna efnahagsstefnu stjórnvalda síðustu 18 ár, að það er náttúrlega alrangt. Þetta er vegna efnahagsstefnu Sveitarfélagsins Álftaness. Það skilar okkur ekki áfram í umræðunni ef við ætlum að vera með svona upphrópanir sem standast engan veginn. Vandi sveitarfélagsins á Álftanesi, virðulegi forseti, er mjög mikill. Skuldir sveitarfélagsins nema 7,4 milljörðum kr. en það er áætlað að sveitarfélagið sjálft geti staðið undir 2–2,5 milljörðum kr. Það er það sem við stöndum frammi fyrir. Þá er spurningin: Hvernig er hægt að koma til móts við það að Sveitarfélagið Álftanes finni út úr þessum vanda? Það gæti hugsanlega verið með sértækum úrræðum í gegnum jöfnunarsjóð en ég vara hins vegar mjög við því vegna þess að það kemur til með að bitna á þeim sveitarfélögum sem standa verst og eins sveitarfélögum úti á landsbyggðinni. Menn verða að fara mjög varlega þar. Síðan er það sem hefur oft verið gert, sameining sveitarfélaga með svokölluðu skuldajöfnunarframlagi. Það hefur margoft verið gert í gegnum tíðina en það verður að gera innan eðlilegra marka. Þá vil ég líka benda þeim hv. þingmönnum sem hafa talað eins og hv. þm. Magnús Orri Schram á að ekki stóð á hv. þingmanni í sumar og núna í desembermánuði þegar ég andæfði því mjög að ríkið sjálft færði tekjur frá sveitarfélögunum. Það sem gerðist árið 2009 var að ríkið færði 2,5 milljarða yfir á sveitarfélögin frá ríkinu, annars vegar með hækkun tryggingagjalds og hins vegar í frumvarpi hæstv. félagsmálaráðherra vegna atvinnuleysistrygginga. Ég held að hv. þingmenn verði að vera samkvæmir sjálfum sér. Þegar þeir greiða atkvæði með því að færa tekjustofna frá sveitarfélögunum til ríkisins verða þeir líka að viðurkenna að hin almenna stjórnsýsla gildir um allt, hvort heldur eru fjárlög sveitarfélaga eða ríkisins. Mikilvægast í þessu er þó að við þurfum að læra af þeim mistökum sem þarna voru gerð. Við þurfum að ræða þetta á þeim nótum hvernig við getum brugðist við. Eftirlitsnefnd sveitarfélaga er alltaf að vinna úr gömlum gögnum  
            

Frú forseti. Staða margra sveitarfélaga er afar erfið og fer versnandi. Bág fjárhagsstaða Álftaness er ekki einsdæmi þótt slíkt mætti stundum ætla af einsleitri umræðu um málið. Það er mikilvægt að hjálpa íbúum Álftaness að verja samfélag sitt og láta ekki vanhugsaðan niðurskurð eyðileggja það til frambúðar. Hvers kyns tilskipanir án samráðs eru stórvarasamar. Þannig á ekki að knýja íbúana til sameiningar með refsivönd niðurskurðar og sérskatta yfir höfðum sér. Íbúar Álftaness hafa áður hafnað sameiningu og vilja reka sjálfstætt sveitarfélag. Það er eðlilegt að Álftnesingar, sem aðrir, komi að nauðsynlegri umræðu um kosti sameiningar sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og/eða stóraukinni samvinnu þeirra í milli en þeir eiga að gera það sem jafningjar annarra á svæðinu öllu og þar sem horft er til framtíðar. Fyrir slíkri lýðræðislegri aðkomu hafa fulltrúar Á-listans á Álftanesi talað og það ber að virða. Þeir hafa líka lagt áherslu á sérstöðu Álftaness hvað varðar íbúasamsetningu og bent á að ef Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefði tekið sanngjarnt tillit til aldurssamsetningar á Álftanesi og stórfelldra útgjalda þar að lútandi væri staða sveitarfélagsins mun sterkari. Hlutfall barna og unglinga er á Álftanesi u.þ.b. 40% hærra að meðaltali en annars staðar. Sigurður Magnússon, fyrrum bæjarstjóri, hefur sýnt fram á að með réttlátari úthlutunarreglum úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga með tilliti til barnasamfélagsins mætti stórbæta stöðu sveitarfélagsins. Hann hefur lagt til að slík leiðrétting yrði látin ná aftur í tímann. Ég tel eðlilegt að þetta verði kannað og að þingmönnum kjördæmisins verði sérstaklega veitt aðkoma að umræðu um málið. Með langtímahagsmuni samfélagsins að leiðarljósi þarf að sýna fyrirhyggju, falla ekki frá framkvæmdum sem þegar er búið að fjármagna og beita ekki niðurskurðarhnífi eða aukaálögum  
            

Virðulegur forseti. Það er ljóst að mörg sveitarfélög eru í miklum vanda. Níu þeirra fengu bréf frá eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga. Álftanes er auðvitað í mjög miklum vanda en það eru líka sveitarfélög eins og Hafnarfjörður, Reykjanesbær og fleiri. Þegar við ræddum þetta hérna síðast sagði hæstv. ráðherra Kristján L. Möller að ekki væri komið að því að hugsanlega sameina Álftanes við önnur sveitarfélög. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er komið að því núna? Það er alveg ljóst eins og hér hefur komið fram að skuldirnar eru mjög miklar. Sveitarfélagið stæði ekki undir þeim þótt þær væru meira en helmingi minni. Þó að farið væri í allt það sem hér hefur verið sagt af mikilli sanngirni, m.a. hækkuð meðgjöf vegna barna, dygði það samt engan veginn til. Þetta er hinn grimmi raunveruleiki. Skuldirnar eru mjög miklar. Þá er spurningin: Hvað á að gera? Á að láta íbúa Álftaness bera allar þessar byrðar? Eða er möguleiki á að sameina? Margrét Jónsdóttir bæjarfulltrúi hefur fengið samþykkta tillögu um að gerð verði skoðanakönnun þegar þjóðaratkvæðagreiðslan um Icesave fer fram 6. mars, um viðhorf til sameiningar hjá íbúunum og þá til hvaða sveitarfélaga ætti helst að leita. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ef slík skoðanakönnun sýnir afgerandi skoðanir bæjarbúa, t.d. með sameiningu og við eitthvert ákveðið sveitarfélag, mun það hafa áhrif á hæstv. ráðherrann þannig að hann grípi til 79. gr. sem heimilar sameiningu við önnur sveitarfélög þegar vandinn er mjög mikill? Eða telur ráðherrann æskilegt að bíða og sjá hvort hægt sé að koma sveitarfélögunum á réttan kjöl þó að tölurnar bendi ekki til þess, því miður, í augnablikinu? Það er mjög mikilvægt að við fáum skýr svör. Það stefnir í sveitarstjórnarkosningar og menn verða að vita á allra næstu dögum 

Virðulegur forseti. Sem íbúi á Álftanesi fagna ég þessari umræðu og þakka hv. þm. Magnúsi Orra Schram og hæstv. samgönguráðherra fyrir að vera með þetta hér í gangi. Sem íbúi á Álftanesi fagna ég því að vissu leyti að Álftanes er fyrsta sveitarfélagið sem þetta kemur í ljós með. Álftanes hefur ekki sérstöðu miðað við önnur skuldug sveitarfélög nema að því leytinu til að skuldirnar eru töluvert hærri. Engu að síður er vandinn af sama meiði eins og eftirlitsnefnd sveitarfélaga hefur sagt. Þetta gerir það að verkum að Álftnesingar sjálfir fá tækifæri í komandi sveitarstjórnarkosningum til að segja álit sitt á þeim sveitarstjórnarmönnum sem nú eru við völd. Er það vel. Ég legg mikla áherslu á það við hæstv. samgönguráðherra, og mun leggja fram fyrirspurn þar að lútandi, að fjárhagsstaða þeirra sveitarfélaga sem í vandræðum eru verði gerð kunnug íbúum þeirra tímanlega fyrir kosningar þannig að íbúar allra þeirra sveitarfélaga fái upplýsingar um hvað sveitarstjórnendur þeirra hafa verið að gera og í hvaða stöðu sveitarfélög þeirra eru. Auknar álögur og niðurskurður eins og boðað er á Álftanesi er ekki þolanlegt fyrir íbúana nema í mjög skamman tíma. Þetta er einfaldlega of bratt farið og íbúar munu einfaldlega reyna eftir bestu getu að flytja í burtu ef svo fer fram sem horfir og ef þessar álögur verða látnar vara í meira en eitt ár. Eftirlitsnefnd sveitarfélaga hefur lýst því yfir að vandi Álftnesinga, sem annarra sveitarfélaga, verði eingöngu leystur með yfirtöku skulda. Það er ágætt að samgönguráðuneytið fari þá strax í þá vinnu að vinna einhvers konar áætlun um framkvæmdina. Það er hvorki ásættanlegt fyrir íbúa á Álftanesi né annars staðar að þeir verði neyddir til sameiningar 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Magnúsi Orra Schram fyrir að eiga frumkvæðið að þessari umræðu hér í dag. Úr því sem komið er í þeirri erfiðu fjárhagsstöðu sem Sveitarfélagið Álftanes er í er það fagnaðarefni að fjárhaldsstjórn sé komin í sveitarfélagið. Það er mjög brýnt verkefni að koma fjármálum þess í sjálfbært horf þannig að tekjugrunnur sveitarfélagsins standi til lengri tíma litið undir skuldunum. Til þess þarf aðkomu fjárhaldsstjórnarinnar til að endurskipuleggja skuldir sveitarfélagsins. Þar þurfum við að velta við hverjum steini og ríkisvaldið þarf að koma að til að koma skuldsetningunni í eðlilegt horf. Það eru takmörk fyrir því hvað hægt er að ætla íbúum að bera, annars vegar í þjónustuskerðingu og hins vegar í hækkuðum gjöldum. Fólk er auðvitað frjálst að því að flytja. Þarna er um hárfína línu að ræða. Ég hef hrifist af því að sjá vakninguna meðal íbúa Álftaness og vilja íbúa til að taka á sínum málum. Það var athyglisvert að sjá fundahöldin um helgina og mjög jákvætt að sjá þann víðtæka vilja sem þar kom fram til að íbúar kæmu að málinu og hefðu eitthvað um það að segja með hvaða hætti þeir öxluðu byrðar. Auðvitað er eðlilegt að íbúar hafi ákveðið svigrúm til að velja með hvaða hætti þeir axla byrðarnar. Margar athyglisverðar hugmyndir komu þar fram. Það er mikilvægt að við leggjum sem fyrst traustan grunn undir þetta sveitarfélag. Það er ekki rétt sem hér var sagt, að einhverjar aðgerðir núverandi ríkisstjórnar á síðasta ári hefðu skapað þennan vanda. Vandinn er afleiðing af 

Virðulegi forseti. Við ræðum fjárhagsvanda Sveitarfélagsins Álftaness í Suðvesturkjördæmi. Mér er spurn í þessari umræðu hér sem og annars staðar um vanda sveitarfélaga: Hver er ábyrgð hins fjölskipaða valds, bæjarstjórnar, í nútíð og framtíð? Hver ber í raun ábyrgð á þeim offjárfestingum sem ráðist er í í sveitarfélögum? Er það ekki grunnspurning sem við stöndum frammi fyrir? Sveitarfélagið Álftanes hefur offjárfest og bundið sig með skuldbindandi samningum vegna leigu á íþróttahúsi og sundlaug, vegna leigu á þjónusturými fyrir aldraða og vegna leigu á þjónustubyggingu sem er á núvirði 4,1 milljarður kr. Það gefur augaleið að sveitarfélag af stærð Álftaness mun aldrei standa undir slíkum skuldbindingum. Þess vegna þarf að velta fyrir sér ábyrgð þess fjölskipaða valds og með hvaða hætti það fer með valdið í sveitarfélaginu. Hér sem og annars staðar þarf líka að huga að því að sveitarfélögin eiga að veita lögbundna þjónustu. Undir henni þurfa þau að standa. Hvernig fara þau að því? Hvar ná þau í fjármagn? Það eru tekjur sveitarfélagsins, tekjur íbúanna, sem standa undir slíkri lögbundinni þjónustu. Verðum við þá ekki að velta fyrir okkur, og hæstv. samgönguráðherra sem fer með byggðamálin, hvort við þurfum að skoða að sveitarfélögunum eigi einfaldlega að vera óheimilt að taka lán í annarri mynt en þeirri sem tekjuöflun þeirra er í? Ef svo væri stæði Sveitarfélagið Álftanes ekki í þeim sporum sem það stendur nú í, frekar en mörg önnur sveitarfélög á landinu. Ég bið menn um að fara varlega í sameiningaráformum undir slíkum kringumstæðum. Ég bið menn um að fara varlega í því að koma með ríkissjóð 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að rekja hvernig skuldir urðu til á Álftanesi. Þær urðu ekki til í gær, fyrradag eða á síðasta ári. Þær hafa verið að hlaðast upp í langan tíma og margir komið þar að sem bera ábyrgð á því. Það sem hins vegar hefur gerst í hruninu, í skuldasprengingunni, hefur hent Álftanes ekki síður en önnur sveitarfélög. Vergar skuldir sveitarfélaganna í landinu árið 2007 voru 135 milljarðar en eru áætlaðar á þessu ári 210 milljarðar. Hreinar skuldir þegar tekið hefur verið tillit til skulda og eigna eru um 67,2 milljarðar. Þarna hvíla nokkrir milljarðar á sveitarfélaginu Álftanesi. Ef við setjum þetta síðan í rétt samhengi hlutanna þá er verið að ræða núna að ýmsir útrásarfjárfestar séu að koma aftur inn í efnahagslífið, einn með 200 milljarða á bakinu og niður eftir öllum hryggnum. Það er verið að tala um að afskrifa tugi milljarða hjá þessum aðilum. Við skulum skoða skuldastöðu þessa litla samfélags í því ljósi líka til að gæta sanngirni. Það hafa engin stór afglöp verið framin á Álftanesi. Hins vegar hefur það hent Álftnesinga að vera hluti af íslensku samfélagi og efnahagskerfi sem hefur lent í hremmingum. Er hægt að bæta úr þessu? Já, það er hægt. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa lagt til að reglur í Jöfnunarsjóði sveitarfélaga verði endurskoðaðar og tillit tekið til samsetningar samfélagsins. Það mundi gagnast Álftnesingum verulega. Það þarf að endurskoða reglurnar. Það þarf að horfa aftur í tímann og fram á við. Þetta er eitt úrlausnarefnið en síðan er það hitt: Það á ekki að nota þessar hremmingar til að berja Álftnesinga til hlýðni. Það á ekki að ráðast í 

Virðulegi forseti. Við ræðum mjög alvarlega stöðu Sveitarfélagsins Álftaness og annarra sveitarfélaga. Ég vil taka aðeins annan pól í hæðina en margir aðrir og velta fyrir mér tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga til langs tíma. Ef við lítum nokkur ár aftur í tímann, þ.e. árin fyrir hrun, þá voru allt að 70% sveitarfélaga á landinu með neikvæðan rekstur. Það voru sveitarfélögin á landsbyggðinni sem voru ekki á þenslusvæðinu, ekki sveitarfélög eins og Reykjanesbær, Fjarðabyggð, Borgarbyggð og öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, ekki síst Hafnarfjörður og kannski Álftanes, sem tóku þátt í þenslunni miklu, fóru í brask með lóðir og fengu inn verulega auknar tekjur. Hæstv. sveitarstjórnarráðherra sagði að árið 2007 hefði verið besta ár í hagsögu sveitarfélaganna. Það var vegna þessara plattekna sem menn fengu á lóðasölu sem hafa ekkert með rekstur sveitarfélaga að gera. Það hafði hins vegar mikið að gera með samkeppni milli sveitarfélaganna, ekki síst hérna á höfuðborgarsvæðinu og á vaxtarsvæðunum, að bjóða niður alls kyns þjónustu og gera reksturinn mjög óhagkvæman og óarðbæran. Sveitarfélögin á landsvísu hafa hins vegar setið við það í mjög langan tíma að tekjuskipting milli ríkis og sveitarfélaga er skökk og hún hefur ekkert breyst. Það þarf að skoða. Við þurfum að velta því fyrir okkur hvað sé hægt að gera núna. Það er auðvitað augljóst mál að ríkisvaldið ber talsverða ábyrgð á því þótt ég ætli ekki að taka ábyrgðina af kjörnum fulltrúum í Sveitarfélaginu Álftanesi, sem hafa greinilega gengið lengra en allir aðrir í að bjóða of góða þjónustu fyrir of lítið af fjármunum. Það verður að spyrja hæstv. ráðherra núna hvað muni gerast á næstunni, hver stefna ráðuneytisins sé. Verður gripið til afskrifta eða þvingaðra sameininga? Íbúarnir geta ekki beðið. Þeir verða að fá svör. Einnig er nauðsynlegt að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé ekki líka nauðsynlegt að gera heildarendurskoðun á tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga til þess að leiðrétta þá skekkju sem hefur verið í mjög langan tíma á heildartekjuskiptingu milli allra sveitarfélaga 

Virðulegi forseti. Hér hefur margt komið fram sem sýnir að það þarf að fara í gagngera endurskoðun á m.a. tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga og er það vel. Mig langar að leggja mikla áherslu á að ekki verði gripið til neinna afgerandi ákvarðana hvað varðar Sveitarfélagið Álftanes í bráð heldur verði beðið eftir að þar komi til valda ný sveitarstjórn og að samráð verði haft við þau íbúasamtök sem voru stofnuð á Álftanesi í síðustu viku og bera vitni um að íbúarnir sjálfir vilja greinilega fá að taka þátt í endurskipulagningu sveitarfélagsins. Hafa ber í huga að þær ákvarðanir sem komu Álftanesi í þessa stöðu eru ákvarðanir fjögurra manna. Það er sá meiri hluti sem þarf í sveitarfélagi á stærð við Álftanes eins og sveitarstjórnarlög eru núna. Það þarf fjóra einstaklinga til þess að keyra málin í klessu. Í Reykjavík þarf átta. Við höfum lagt fram frumvarp um fjölgun sveitarstjórnarmanna. Það tryggir ekki endilega fjárhagslegt aðhald en það gefur vísbendingar um að það þurfi að taka tillit til fleiri sjónarmiða við rekstur sveitarfélaga en til dæmis fjögurra manna klíku. Það er skref í rétta átt. Það er líka fráleitt að Álftnesingar, eins og margir aðrir, skuli ekki fá að notfæra sér persónukjör sem nú liggur sofandi í allsherjarnefnd. Það er óþolandi að þeir geti ekki strikað út og afskrifað þá fulltrúa sem verða í boði í sveitarstjórnarkosningum til að lýsa vanþóknun sinni á því hvernig þeir hafa hagað sér. Sumt af þessu sama fólki ætlar að stilla sjálfu sér upp í kosningum og það er miklu verra og erfiðara að stofna ný framboð en taka alvöru lýðræðislega afstöðu í gegnum persónukjör. Þarna er því komin enn ein ástæðan fyrir persónukjöri. Sameining við Garðabæ leysir kannski eitthvað en ekki allt. Það þarf að huga að sameiningu í stærra samhengi. Ég er alveg sannfærður um að stórfelld sameining á höfuðborgarsvæðinu yrði öllum sveitarfélögum þar til góðs. Ég mun tala fyrir slíkri sameiningu, vel ígrundaðri sameiningu en ekki sameiningu eins og sumir hafa talað fyrir hér, undir svipuhöggum 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmönnum og ráðherra fyrir málefnalega umræðu um stöðu Sveitarfélagsins Álftaness og almennt um stöðu sveitarfélaganna í landinu. Það er ljóst að ráðherra er með erfitt úrlausnarefni fyrir framan sig. Eins og fram kom í máli hans bitnar kreppan hvað verst á vaxtarsveitarfélögunum sem flest komu sér upp fölsku skjóli þar sem byggt var upp fyrir framtíðartekjur, eða lánsfé öllu heldur. Fjölmargir þingmenn hafa komið fram með áhugaverðar hugmyndir eða grundvöll til umræðu. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir minntist á ábyrgð stjórnvaldsins. Kallað er eftir heildarendurskoðun, samþættingu fjármála ríkis og sveitarfélaga og skýrum fjárhaldsramma fyrir sveitarfélög til framtíðar. Hér er kannski ekki vettvangur fyrir skoðanaskipti þar sem aðrir þingmenn sem tóku þátt í þessari umræðu eiga þess ekki kost að koma upp aftur, þannig að ég mun kannski ekki svara efnislega þeim spurningum sem beint var til mín. Ég vil þó segja að efnahagshrunið á Íslandi átti að mínu viti upptök sín í efnahagsstefnu stjórnvalda undanfarin ár. Það sjáum við birtast ágætlega í málefnum Álftaness, ónógum og óskýrum eftirlátsheimildum stjórnvalda og gjaldmiðilsstefnu. Eins og kom fram í máli ráðherra er ljóst að Álftanes þolir ekki meira en 2–2,5 milljarða í skuldabyrði, sem þýðir væntanlega að það er sú upphæð sem íbúarnir eiga eftir að standa undir, og ljóst er að núverandi breytingar eru tímabundnar. Það er ánægjulegt. Ég held að það sé mikilvægt að leyst verði úr mikilvægum erfiðum úrlausnarefnum fyrir hönd Sveitarfélagsins Álftaness og annarra sveitarfélaga og ég hef fulla trú á ráðherra samgöngu- og sveitarstjórnarmála til þess. Við viljum að þetta sveitarfélag sem önnur geti snemma og strax farið að snúa vörn í sókn.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hér er. Þótt hún standi aðeins í hálftíma hefur hún verið góð. Hún hefði sannarlega þurft að vera meiri en það gefst kannski tækifæri til þess síðar. Ég kemst ekki yfir allar þær spurningar sem hér hafa komið fram en vil þó svara hv. þm. Siv Friðleifsdóttur varðandi sameiningu eða skoðanakönnun. Ég hef séð þetta líka, eða lesið, að þar var samþykkt að gera skoðanakönnun meðal íbúa. Það finnst mér ágætt. Hvað varðar sameiningu er það seinni tíma mál. Fjárhaldsstjórnin vinnur núna, hún getur skilað tillögum sínum og þar með lagt til að það þurfi að fara í sameiningu og þá er hlutverk ráðuneytisins að fara í það. Aðeins varðandi það sem hér hefur komið fram: Hver er ástæðan og hver ber ábyrgð á þessu? Auðvitað er það sambland af hruninu sem varð - þetta sveitarfélag skuldaði mikið í erlendri mynt - og offjárfestingar sem hefur gert þetta að verkum. Talað hefur verið um fjármálareglur og annað slíkt fyrir sveitarfélögin - já, það er verið að vinna að þeim í góðri sátt við Samband íslenskra sveitarfélaga og fjármálaráðuneytið og vonandi tekst það núna fyrir sumarbyrjun eða fyrir haustið. Virðulegi forseti. Eins og ég sagði fyrr í þessari stuttu umræðu, sem ég þakka fyrir, er alveg ljóst að það hefur verið staðfest hér og öllum er kunnugt að fjárhagsvandi Sveitarfélagsins Álftaness er gríðarlegur og á honum verður ekki tekið með því einu að hækka álögur á íbúa eða skera niður þjónustu í sveitarfélaginu. Það vil ég taka alveg skýrt fram. Hvort tveggja á sér ákveðin sársaukamörk sem ég hef skilning á og þess vegna féllst ég á þessar álögur, hvort sem við köllum þær hóflegar eða minni álögur en hægt var að gera miðað við sveitarstjórnarlög. Þetta er risavaxinn vandi. Ég vek athygli á því að slíkar álögur eru aðeins tímabundnar og það er stefna mín að þessar álögur lækki sem allra fyrst eins og við sjáum að nú er að gerast í Bolungarvík. Virðulegi forseti. Ég fagna því líka að utan við hinn pólitíska ramma á Álftanesi séu komin upp samtök íbúa í sveitarfélaginu sem vilja taka saman höndum með sveitarstjórn og öðrum og vinna með fjárhaldsstjórninni og sveitarstjórninni við að tryggja forgangsröðun og fleira. Ég hitti þau áðan og þau afhentu mér lista sem er yfirlýsing og undirskriftasöfnun sem á eftir að bæta við. Ég fagna því og ég sagði við þetta ágæta fólk sem þar kom 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Með frumvarpinu er lagt til að sýslumanni beri að ósk gerðarþola að fresta nauðungarsölu fasteignar um allt að þrjá mánuði að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Með lögum nr. 23/2009, um breyting á lögum um nauðungarsölu, var ákveðið að sýslumaður skyldi að ósk gerðarþola fresta öllum nauðungarsölum fasteigna fram yfir 31. október 2009. Var úrræðunum m.a. ætlað að auka svigrúm einstaklinga í greiðsluerfiðleikum til að leita úrræða, endurskipuleggja fjármál sín og hugsanlega komast þannig hjá því að eignir þeirra væru seldar nauðungarsölu. Með lögum nr. 108/2009 var fallið frá því að fresta öllum nauðungarsölum en þess í stað kveðið á um að sýslumanni bæri að verða við ósk gerðarþola um að fresta töku ákvörðunar um framhald uppboðs fram yfir 28. febrúar 2010. Þannig var gert ráð fyrir að nauðungarsölubeiðnir yrðu teknar fyrir og fyrri sala færi fram en frestað yrði að taka ákvörðun um hvenær síðari sala færi fram. Þannig færi lokasala fasteignar ekki fram fyrr en eftir 28. febrúar 2010 ef gerðarþoli óskaði eftir fresti. Rétt er að rifja upp að við undirbúning þessara lagabreytinga gerði ráðuneytið ekki ráð fyrir að um frekari frestun á nauðungarsölum yrði að ræða og þess var sérstaklega getið í greinargerð með frumvarpi því sem varð að fyrrgreindum lögum nr. 108/2009. Aftur á móti tók allsherjarnefnd sérstaklega fram í nefndaráliti sínu við þinglega meðferð málsins að hún teldi ekki rétt að útiloka þann möguleika að fresturinn yrði lengdur heldur teldi nefndin eðlilegt að það mál yrði skoðað sérstaklega í ljósi reynslunnar og hvort nauðsyn krefði. Í frumvarpi því sem hér er lagt fram er lagt til að gerðarþoli geti áfram óskað eftir því við sýslumann að ákvörðun um síðari sölu fasteigna, þ.e. lokasölunni sjálfri, verði frestað í allt að þrjá mánuði. Er hér um sömu reglu að ræða og kveðið er á um í þeim lögum sem renna út í lok þessa mánaðar. Vissulega kom til álita að framlengja frestinn ekki frekar. Í því sambandi verður þó ekki horft fram hjá því að hundruð eigna eru nú á lokafresti. Vísbendingar eru um að ekki séu komin til framkvæmda af fullum þunga þau úrræði sem löggjafinn samþykkti sl. haust um sértæka skuldaaðlögun og fleira, sbr. lög um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja vegna banka- og gjaldeyrishrunsins, nr. 107/2009. Því má segja að sanngirnisrök mæli með því að gefa einstaklingum frekara ráðrúm í þessum efnum. Einnig gefi þetta stjórnvöldum ráðrúm til að huga betur að því að bæta réttarstöðu lánþega en þegar er hafin vinna við slíkar úrbætur og verða tillögur vonandi kynntar innan tveggja til þriggja vikna. Í þessu ljósi er lagt til að fresturinn verði framlengdur þótt íslensk stjórnvöld hafi lýst því yfir við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn að svo yrði ekki. Þá kemur til álita hvort fresta eigi öllum lokasölum þar til ákveðnu tímamarki er náð. Sú leið er ekki valin í þessu frumvarpi heldur lagt til að hver og einn geti óskað eftir þriggja mánaða fresti í stað þess að fresta öllum málum fram yfir ákveðið tímamark. Verði ákvæði frumvarpsins samþykkt óbreytt munu nauðungarsölur þær sem koma til framkvæmda dreifast á sex mánaða tímabil sem hefst í byrjun júlí. Eins og áður hefur margoft komið fram hefur frestur á nauðungarsölu að beiðni gerðarþola verið talinn nauðsynlegur svo að einstaklingum gefist kostur á að leita tiltækra úrræða til að ná tökum á greiðsluvanda sínum. Á síðustu missirum hafa verið lögfest úrræði til aðstoðar einstaklingum í greiðsluerfiðleikum eins og ég kom inn á áðan. Þykir rétt að frestur á nauðungarsölu verði enn á ný framlengdur að öllu þessu virtu svo að skuldarar fái möguleika á að nýta sér þau úrræði sem í boði eru. Eins og áður er frestunin ekki sjálfkrafa heldur verður gerðarþoli að óska eftir henni, einnig þótt eignin hafi áður verið í nauðungarsölufresti. Beiðni um frestun er unnt að leggja fram á tímabilinu frá gildistöku laganna fram til 31. ágúst 2010. Sé beiðni lögð fram 31. ágúst er unnt að fresta nauðungarsölu til desemberloka 2010. Sömu skilyrði eru fyrir því að unnt sé að fresta nauðungarsölu og áður hefur verið, þ.e. að um sé að ræða fasteign þar sem gerðarþoli heldur heimili og hefur skráð lögheimili og um sé að ræða húsnæði sem ætlað er til búsetu samkvæmt ákvörðun skipulags- og byggingaryfirvalda. Virðulegi forseti. Ég hef nú reifað efni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að hafa lagt þetta mál fram. Ég er með nokkrar spurningar. Mig langar að spyrja hvort eitthvað hafi verið rætt um hvort hugsanlega komi til greina að hafa frestinn lengri en þessa þrjá mánuði, þó að hæstv. ráðherra hafi aðeins imprað á því í ræðu sinni að menn gætu ekki ýtt hlutunum endalaust á undan sér. Ég hefði líka áhuga á að heyra nánar frá hæstv. ráðherra um þau úrræði sem er verið að ræða og hugsanlega koma fram eftir 2–3 vikur, hvað hún á við með því að þarna sé um að ræða betri úrræði fyrir skuldara. Síðan hefði ég áhuga á því að heyra hvort hæstv. ráðherra hafi lesið frumvarp sem ég er 1. flutningsmaður að, um frestun nauðungarsölu og flýtimeðferð einkamála vegna gengistryggðra lána. Hver er skoðun ráðherrans á ákvæði varðandi flýtimeðferð á þessari tegund mála? Síðan varðandi nauðungarsöluna, er það ekki rétt skilið hjá mér að þetta frumvarp taki aðeins á lögheimilum einstaklinga en ekki öðrum eignum sem hugsanlega yrði gengið að vegna þessara tegunda lána og kaupleigusamninga?

Virðulegi forseti. Ég þakka spurningarnar. Ég ætla að reyna að svara eins miklu og ég get í þessu fyrra andsvari. Það var rætt um lengri frest við undirbúning málsins og þegar við tölum um lengri frest koma til álita bæði kostir og gallar. Í fyrsta lagi mundi lengri frestur e.t.v. verða til þess að einstaklingar teldu sig hafa meiri tíma til að leita úrræða. Það yrði líka hugsanlega til þess að bankar og lánastofnanir teldu sig hafa nægan tíma til að leysa úr þessum málum og í þriðja lagi gæti það valdið því að stjórnvöld teldu sig hafa nægan tíma til að huga að þessari stöðu. Virðulegi forseti, ég tel að tíminn sé ekkert óskaplega langur og hann vinni alls ekki með okkur. Í rauninni var grundvallaratriði að ákveða þennan frest með þessum hætti en síðan kom héraðsdómurinn um myntkörfulánin sem veldur því að það má spyrja sig: Er þessi frestur e.t.v. of skammur? Við lögðum upp með þetta svona því að Alþingi og stjórnvöldum gefst þá hugsanlega kostur á því að endurmeta stöðuna, t.d. þegar líða tekur á maímánuð og Alþingi situr enn þá. Vissulega kemur hin leiðin til greina, að hafa frestinn lengri miðað við þá réttarstöðu sem er komin upp varðandi þessi tilteknu lán. Hvað varðar úrræðin sem verið er að vinna að þá erum við að skoða breytingar á lögum um greiðsluaðlögun, við erum að skoða breytingar á lagaákvæðum hvað varðar nauðungarsölu sem bæta réttarstöðu lánþega eða gerðarþola og síðan erum við líka með hópmálsókn og fleiri úrræði. Ég sé þó að það eru líka komin fram þingmannamál um þetta þannig að það er kannski ekki svo óskaplega flókið að finna út úr þessu. Hvað varðar flýtimeðferðina og það frumvarp, ég fæ kannski að koma inn á það á eftir.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svör hennar og hlakka til að heyra framhald þeirra. Ég vil hins vegar ítreka að eins og þetta frumvarp er orðað er fyrst og fremst talað um lögheimili fólks, fasteignir þar sem fólk heldur heimili og húsnæði sem ætlað er til búsetu samkvæmt ákvörðun skipulags- og byggingaryfirvalda. Hins vegar eru margir af þeim lánasamningum sem eru af þeirri tegund sem ég nefndi áðan tilgreindir í íslenskum krónum en miðast við dagsgengi erlendra gjaldmiðla eða svokallaða gengistryggingu. Þar erum við að tala um annars konar veð en fasteignir fólks. Sem dæmi má benda á að rúmlega 40.000 einstaklingar eru með svokallaða bílasamninga, þannig að það væri áhugavert ef ráðherrann hefði tíma í andsvari sínu til að greina frá því hvort hún hafi einhverja ákveðna skoðun á því hvort allsherjarnefnd gæti samræmt þetta í sinni vinnu.

Virðulegi forseti. Ég lít einmitt á það mál sem hv. þingmaður nefndi og er 1. flutningsmaður að, um frestun nauðungarsölu - þetta frumvarp sem hér er til umræðu varðar einungis lögheimili, eins og spurt var um, þannig að það frumvarp er í rauninni hrein viðbót við það mál sem hér er til umræðu. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að þessi mál verði rædd saman ef vilji þingsins stendur til þess. Þetta eru ólík mál og þarna er í raun ekki um að ræða samkeppni um hversu langur fresturinn eigi að vera heldur sitt hvort málið. Ég vil bæta við varðandi þennan lengri frest. Það getur verið að þeir sem eiga lögveð í fasteign gangi fyrir og njóti forgangs við nauðungarsölu. Þar eru m.a. kröfuhafar sem eru húsfélög og við höfum af því fregnir að einhver húsfélög gætu lent í stórkostlegum vandræðum ef þessi frestur verður mjög langur. Þess vegna er ágætt fyrir allsherjarnefnd, ef henni sýnist svo, að íhuga bæði kosti og galla og hvaða afleiðingar það hefur að hafa frestinn langan. Hvað varðar frumvarpið um flýtimeðferð í lögum um breytingar á einkamálalögunum, frumvarpinu sem verður líka til umræðu á eftir, tel ég að þar séu líka ákveðin sjónarmið sem allsherjarnefnd getur rætt. Það er ekkert því til fyrirstöðu að ræða einmitt þá leið að hafa sérstaka flýtimeðferð.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra fyrir ræðuna, svo langt sem hún nær. Frumvarpið og ræðan gátu lítið um þau úrræði sem ættu að vera til. Nú er komið eitt ár og þrjár vikur síðan ríkisstjórnin tók við og enn er ekki komin fullnægjandi lausn á vanda þeirra sem bíða uppboðs. Hér er lagt til að fresta því að menn verði boðnir upp. Á sama tíma, fyrir u.þ.b. mánuði síðan, dembdi Íbúðalánasjóður út 1.000 beiðnum um nauðungarsölu, þ.e. ekki Íbúðalánasjóður heldur tölva Íbúðalánasjóðs. Í því tilfelli var ekki mikið verið að spá í að hvert einasta bréf var harmleikur fyrir viðkomandi fjölskyldu. Lítið hefur gerst. Hér er lagt til að fresta þessum úrræðum. Hvað þýðir það? Auðvitað getur maðurinn ekkert annað gert en að taka því. Þetta er í rauninni ekkert val, hann verður að taka því en á meðan tikka dráttarvextir. Skuldin hækkar, krafan versnar og staðan versnar. Í stað þess að taka á vandanum, sem hæstv. ríkisstjórn á að gera en hefur ekki gert af því að hún er að sinna einhverju allt öðru, þá erum við í þeirri stöðu í dag að vegna úrræðaleysis eru menn að lengja þennan frest. Íbúðamarkaðurinn er frosinn og það gerist ekki neitt. Ég legg til að hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra taki sér tak, sem og öll ríkisstjórnin, og komi með almennilegar reglur til að leysa vanda heimilanna í landinu, fyrir utan að það þarf líka að leysa vanda fyrirtækjanna.

Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg hárrétt að frestun á nauðungarsölum ein og sér leysir engan vanda og á það hef ég margoft bent. Það er ekki lausn í sjálfu sér að fresta nauðungarsölum. Hins vegar má segja að fresturinn gefi ákveðið ráðrúm. Eins og ég kom inn á í ræðu minni áðan gerðum við í dómsmálaráðuneytinu ekki ráð fyrir frekari fresti vegna þess að við teljum að fresturinn skapi í sjálfu sér vanda með því að hundruð salna hrannast upp og bíða þess að vera boðnar upp. Það er vandamál í sjálfu sér. Hvað varðar þau úrræði sem til staðar eru tæpti ég á því áðan í ræðu minni að e.t.v. eru ekki öll úrræði komin að fullu til framkvæmda en ég tel að það sé sameiginlegt verkefni okkar að finna út úr því. Gætu einhver fleiri úrræði komið til álita? Það er það sem við erum að ræða. Við ræðum t.d. úrbætur á greiðsluaðlögun en ég verð að segja að greiðsluaðlögunin er að mínu áliti ekki lausnin fyrir hinn breiða hóp heldur verða að koma til önnur úrræði. Það eru þá viðbótarúrræði sem ekki eru á sviði fullnusturéttarfarsins sem dómsmálaráðuneytið fer með heldur yrði að koma eitthvað á undan því sem þar fer fram. Þau lög sem ég nefndi áðan, sem voru til hjálpar einstaklingum og heimilum með sértækri skuldaaðlögun og fleira, voru að vísu úrræði sem hafa verið nefnd til sögunnar til að leysa ákveðin vandamál. Hvort þau leysa allan vandann skal ég þó ekki segja.

Frú forseti. Aftur þakka ég svar hæstv. ráðherra. Svarið segir mér í rauninni að ekki hafi verið unnið nægilega. Greinargerðin með frumvarpinu segir líka að ekki hafi verið unnið nægilega í að leysa vanda heimilanna í landinu og skoðanakannanir sem m.a. ASÍ gerði sýna að fólki finnst að ekki hafi verið unnið nægilega. Það er unnið of hægt í stjórnsýslunni. Menn gefa sér of langan tíma til að skipa í nefndir, sitja fundi og annað slíkt. Það er engin lausn fyrir menn að framlengja fresti og hlaða upp dráttarvöxtum þegar allt er í hers höndum. Menn eiga að taka á vandanum. Það er búið að ræða bæði um greiðsluaðlögun og skuldaaðlögun, menn eiga að vinna þær tillögur og læra af reynslunni, því sem hefur gerst, og reyna að bæta þær hugmyndir sem menn hafa til lausnar. Það þarf að leysa þennan vanda og menn þurfa að gera það fyrr en seinna. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn og hæstv. dóms- og mannréttindaráðherra að taka á honum stóra sínum og hvetja stjórnsýsluna til dáða í því að vinna hratt og vel að því að koma með reglur sem nýtast þessu fólki þannig að hægt sé að ganga frá hlutunum en ekki fresta endalaust uppboðum og dæla út ógnvekjandi hótunarbréfum á borgara þessa lands.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að ítreka það sem ég sagði áðan. Við erum að vinna að því að skoða betur þessi úrræði og endurskoða þau að fenginni reynslu þannig að það er ekki hægt að saka okkur um að sitja aðgerðalaus í þeim efnum. Það erum við einmitt að gera t.d. hvað varðar greiðsluaðlögunina, að skoða hvort hægt sé gera það úrræði betur úr garði þannig að það gagnist fleirum. Það að saka okkur um að sitja og gera ekki neitt tel ég ekki vera alveg sannleikanum samkvæmt.

Virðulegi forseti. Þetta mun vera í þriðja sinn sem frumvarp er lagt fram á Alþingi um frestun á nauðungarsölu. Fyrsta frumvarpið varð að lögum snemma árs 2009 og við afgreiðslu þess máls var því mjög haldið fram að þegar gripið sé til slíkra neyðaraðgerða sé það fyrst og fremst til að skapa skjól fyrir skuldara og þann vanda sem þeir standa frammi fyrir en einnig gefa ríkisstjórninni rými til að koma fram með nauðsynleg úrræði til að mæta þeim vanda sem skuldarar, eða íslensk heimili vil ég heldur segja, eru í. Nú erum við í þriðja sinn með slíkt frumvarp fyrir framan okkur og þetta fer auðvitað til hv. allsherjarnefndar til meðhöndlunar. Það vekur þó mjög mikinn ugg í brjósti manns að sjá að nú ári síðar erum við með nákvæmlega sama úrræði fyrir framan okkur og við töldum vera tímabundið neyðarúrræði í upphafi árs 2009. Nú er lagt til að þetta ákvæði verði fellt úr gildi 31. ágúst 2010 og ég vona svo sannarlega að það verði ekki raunin að í lok árs 2010 eða í upphafi þings núna í september - hið síðara þing í september, ég er að tala um hálfan mánuð - eigum við von á fjórða frumvarpinu frá hæstv. dómsmálaráðherra um frestun nauðungarsölu hjá Íslendingum. Hér er verið að skjóta vandanum á frest og það er mjög alvarlegt vegna þess að auðvitað safna þessar skuldir vöxtum allan þennan tíma og þetta mikla skjól sem reynt er að veita heimilunum getur snúist upp í andhverfu sína með mjög áþreifanlegum og stórhættulegum hætti. Undanfarna mánuði höfum við kallað eftir því að tillögur séu lagðar fram til að leysa vanda heimilanna og síðast í haust náðist um það samstaða á Alþingi, og Sjálfstæðisflokkurinn stóð að því, að smíða úrræði sem gagnaðist íslenskum fjölskyldum. Birtingarmynd þessa frumvarps er þó sú að það úrræði er alls ekki orðið nógu virkt eða hefur a.m.k. ekki skilað þeim árangri sem að var stefnt. Við erum alltaf að tala um að ákveðinn hluti fjölskyldna sé í verulega miklum vanda og þetta úrræði beinist kannski fyrst og fremst að þeim fjölskyldum sem hafa verið í vanda í nokkurn tíma. Þar fyrir utan er stór hópur heimila sem sér fram á vaxandi vanda næstu mánuði og þau úrræði verðum við að fara að sjá koma fram. Á vegum hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra er nú starfandi nefnd sem fulltrúar allra flokka koma að og hefur það verkefni að skapa og smíða slík úrræði. Tíminn er því miður að hlaupa frá okkur og hæstv. dómsmálaráðherra getur í umboði sínu sem ráðherra einungis komið fram með frumvörp sem gagnast þeim eða eru til þeirra sem eru komnir mjög langt í skuldaferlinu, sem hafa skuldað í langan tíma og eru komnir inn í fullnustukerfið. Það er alveg sjálfsagt. Þar hafa menn verið að tala um að það þurfi að gera breytingar. Við höfum samþykkt lög t.d. um skuldaaðlögun til að reyna að forða fólki frá gjaldþroti, við samþykktum á síðasta ári að einstaklingar gætu leitað nauðasamninga til að komast hjá þeim ósköpum að verða gjaldþrota. Allt eru þetta úrræði sem nýtast fólki sem er komið mjög langt á skuldabrautinni en okkar vandi er sá að vaxandi hópur Íslendinga er ekki enn þá kominn yfir þessi 100% skuldamörk sem bankakerfið hefur núna boðað, svokallaða 110% leið. Sá hópur er ekki inni í því og þetta gagnast þeim ekkert. Stór hópur Íslendinga glímir við verulegar skuldir sem hann stendur samt sem áður undir og þarf ákveðið hlé á því. Þegar við núna erum komin með þennan nauðungarsölufrest í þriðja skiptið verð ég að hvetja ríkisstjórnina eindregið til að koma með úrræði sem nýtist þessum heimilum þannig að við munum ekki standa frammi fyrir því mánuð eftir mánuð að þurfa að breyta fullnusturéttarfarinu til að forða stórtjóni. Það er ekki hægt að mæta vandanum á þessari hlið einvörðungu þó að sjálfsögðu sé, eins og ég sagði áðan, ástæða til að gera breytingar til að forða fólki frá þeim ósköpum að verða gjaldþrota. Gjaldþrotarétturinn var náttúrlega ekki hugsaður við þær aðstæður sem nú eru uppi hér, að á sumum stöðum sé annað hvert heimili komið í verulega erfiðleika. Það var ekki hugsað fyrir slíku hruni sem hér hefur orðið, að menn ættu á hættu að stór hluti Íslendinga kæmist í slíkt þrot að gjaldþrot blasti við. Í því efni er greiðsluaðlögunin mjög mikilvægt tæki til að forða þeim frá að verða gjaldþrota en ég segi það enn og aftur, þetta mál verður að snúast um að leita lausna sem gagnast fólki í þessum vandræðum, venjulegum Íslendingum sem lentu í þeim ósköpum að vera allt í einu orðnir stórkostlegir skuldamenn. Ég held að það sé enginn ágreiningur um það í þessum sal að til slíkra úrræða verður að grípa og mér liggur við að segja að það hefði verið gagnlegt að hafa hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra með okkur í dag til að fylgjast með þessari umræðu vegna þess að þetta er allt svo samtengt. Ég er líka farin að halda að eins og stjórnkerfi okkar er uppbyggt hafi skuldir heimilanna - maður er í vandræðum með að sjá hvar það best á heima. Ég hygg að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra ætti enn fremur að hafa töluverða aðkomu að því hvernig farið er með þessi mál vegna þess að vandinn sem íslensk heimili eru í er náttúrlega efnahagslegt vandamál. Þetta er ekki bara félagslegt vandamál eða vandamál hvað varðar fullnusturéttarfar eða dómsýslu. Þetta er efnahagslegur vandi sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir. Ég hef haldið því fram og mun áfram halda því fram að þegar við förum í það, sem ég vonast til að verði sem allra fyrst, að grípa til aðgerða til að hleypa auknu súrefni inn í íslenskt atvinnulíf þá þurfum við auðvitað að hafa hraustar fjölskyldur til að taka þátt í slíku en ekki brotin heimili vegna stöðugs skuldavanda og þurfa síðan að horfa upp á það þegar nauðungarsölum er frestað að endalausir dráttarvextir leggist ofan á höfuðstól skulda. Í þessari umræðu vil ég brýna hæstv. ríkisstjórn til að snúa sér að þessu mikilvæga efni. Við í hv. allsherjarnefnd munum fara yfir þetta mál og sjá hvernig þetta mun allt líta út. Við sjálfstæðismenn höfum fram til þessa stutt frestun á nauðungarsölum en ég verð að segja alveg eins og er að það er ekki hægt að styðja það úti í það óendanlega án þess að úrræði séu í sjónmáli a.m.k. Ég held að það sé eitt albrýnasta verkefni þessarar ríkisstjórnar að snúa sér að því að koma fram með slíkar tillögur.

Frú forseti. Það þarf kannski í sjálfu sér ekki að hafa mörg orð um þetta frumvarp sem hér liggur frammi, frumvarp til laga um breyting á lögum um nauðungarsölu. Eins og fram hefur komið í umræðum þeirra sem hafa talað á undan mér hefur þessi frestur verið framlengdur nokkrum sinnum og þá höfum við talað efnislega um þetta í þinginu. Gert er ráð fyrir að þetta mál fari til allsherjarnefndar á fund strax í fyrramálið og mín hugmynd um málsmeðferð er sú að þetta verði tekið hratt í gegnum nefndina og afgreitt inn til þingsins vonandi í þessari viku þannig að hægt verði að gera þetta að lögum fyrir mánaðamótin. Það er auðvitað mjög brýnt, eins og hefur komið fram í þessari umræðu, að við klárum þetta mál hratt og örugglega. Í mínum huga getur vel komið til greina að allsherjarnefnd geri einhvers konar breytingartillögu um að þessi frestur verði lengdur enn frekar. Ég vil bara nefna það í þessari umræðu, það er ekkert útilokað í þeim efnum. Það er auðvitað rétt sem kom fram í máli hæstv. ráðherra að framlengingin ein og sér kannski bjargar ekki öllu en hins vegar skiptir mjög miklu máli að þessi tími fáist núna á næstunni til þess að þeir aðilar og þær fjölskyldur sem eru með sín mál í meðferð hafi þá tíma og ráðrúm til að vinna úr sínum málum. Ég vil taka undir með hæstv. ráðherra þegar hún sagðist telja að ekki væru öll úrræði fullnýtt nú þegar. Ég held að það sé rétt. Ég vil hins vegar nefna það að auðvitað eiga stjórnvöld á hverjum tíma alltaf að vera með í endurskoðun þau úrræði sem uppi eru hverju sinni eins og núna varðandi skuldamál heimilanna. Við vitum það og höfum fundið á undanförnum vikum og mánuðum að vandinn fer heldur vaxandi en hitt og hann er ekki að hlaupa frá okkur ef svo má að orði komast. Ég tel að stjórnvöld þurfi að fara í ákveðna endurskoðun á þessum úrræðum. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að menn kortleggi hvaða fjölskyldur og hvaða einstaklingar hafa nýtt sér þessi sérstöku úrræði sem þó hafa verið í boði og hverjum þau hafa nýst. Ef í ljós kemur að þau dugi ekki einhverjum tilteknum hópum eða nái kannski yfir höfuð ekki þeim markmiðum sem stjórnvöld settu sér, þá eigum við að sjálfsögðu að vera fólk til að viðurkenna að þetta þurfi að endurskoða. Hugsanlega þurfa menn að koma fram með ný úrræði. Ég verð fyrsta manneskjan til að viðurkenna það og reyndar held ég, frú forseti, að hæstv. félagsmálaráðherra og gott ef ekki líka hæstv. forsætisráðherra hafi sagt allt frá því að þessi úrræði voru kynnt á sínum tíma að ef í ljós kæmi á einhverjum tímapunkti að þessi úrræði gögnuðust ekki mundu menn að sjálfsögðu setjast niður, endurskoða þau og koma með ný úrræði. Ég er ekki frá því að við séum í þeim sporum núna. Það breytir hins vegar ekki því að það er afar mikilvægt að þetta tiltekna frumvarp fái flýtimeðferð á þinginu og við afgreiðum þetta hratt og vel þannig að lögin geti tekið gildi. Miðað við þær dagsetningar sem hér eru uppi kann að vera óheppilegt að vera með þetta kannski hangandi yfir höfðinu á löggjafarþinginu næsta haust þegar þingið á að koma saman þannig að það getur vel komið til greina að þessum dagsetningum verði eitthvað hnikað. Frú forseti. Ég ætla í sjálfu sér ekki að hafa fleiri orð um þetta efnislega núna, svo oft sem þetta hefur verið rætt áður, en málið fer til allsherjarnefndar og ég geri ráð fyrir að mæla fyrir nefndaráliti nefndarinnar síðar í þessari viku.

Frú forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu er til marks um að það er enn langt í land þegar kemur að því að bregðast við þeim mikla vanda sem nú steðjar að íslenskum heimilum, vanda sem vissulega má færa sterk rök fyrir að hafi verið allt að því ómögulegt fyrir venjuleg heimili að bregðast við eða sjá fyrir. Vissulega voru íslensk heimili orðin mjög skuldsett fyrir hrun en við hrunið myndaðist staða á fjölda íslenskra heimila sem er óviðráðanleg. Þau plön sem fólk hafði gert um fjármál sín eru öll upp í loft og í raun og veru er mjög víða þannig komið málum að engin úrræði eru til af hálfu þeirra sem skulda peninga, m.a. vegna kaupa á íbúðarhúsnæði, og það hefur verið góð sátt um það á Íslandi að við höfum miðað á að fólk gæti keypt sér sína eigin íbúð og sín hús, ætti sínar fasteignir. Það hefur kallað á að tekin væru lán fyrir því og með því má skýra að hluta til meiri skuldsetningu íslenskra heimila en víðast annars staðar þar sem leigumarkaður er stærri hluti af íbúðamarkaði. Það breytir ekki því að staðan er grafalvarleg. Ég get tekið undir með hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur og eins með hv. þm. Ólöfu Nordal, það er nauðsynlegt að við skoðum þetta mál vel og að það fái nokkuð hraðan framgang í þinginu. Ég vil þó benda á að við verðum að vanda þetta mál og hugsa það aðeins út. Ég tek undir athugasemdir hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur um dagsetningar. Það verður að hafa í huga að sú staða kann að vera að það þurfi að framlengja þetta aftur og þá er skynsamlegt að horfa til dagsetninga þannig að þing sé aftur komið saman í haust svo ekki þurfi að beita bráðabirgðalögum eða kalla þingið sérstaklega saman til að gera slíkt. Það eru nokkur atriði sem ég vil líka velta upp sem snúa að stöðu heimilanna hvað þetta varðar. Meðan við náum ekki að leysa þennan vanda og erum að ýta honum á undan okkur eins og hér er verið að gera hleðst upp vaxtakostnaður og dráttarvextir. Ég hef verið svolítið hugsi varðandi einmitt hugtakið dráttarvexti við aðstæður eins og þær sem eru uppi núna í hagkerfi okkar. Almennt eru rök fyrir því að menn borgi vexti af skuldum af því að peningar hafa minna gildi þegar tíminn líður, þ.e. ef það er vaxtalaus greiðsla á pening sem skal greiða eftir eitt ár er sú greiðsla verðminni þegar kemur að henni ef hún hefur ekki verið með einhverjum hluta verðbætt. Dráttarvextirnir sem einhvers konar refsivextir fyrir að standa ekki í skilum eiga auðvitað fullan rétt á sér en sú spurning hlýtur að koma upp við aðstæður eins og þær sem nú eru hversu mikinn rétt á sér slíkt fyrirbæri á þegar heilt hagkerfi hrynur og hversu skynsamlegt það er að ganga jafnlangt og við gerum við eðlilegar aðstæður í beitingu á slíkum úrræðum. Vandinn og hættan fyrir samfélag okkar og efnahagslíf er að heimilin standi alltaf verr og verr, neyslan minnki og minni neysla þýðir einfaldlega færri störf, minni umsvif sem aftur þýða minni laun sem aftur kalla á minni umsvif, minni eftirspurn heimilanna og koll af kolli svo úr verður vítahringur. Við verðum að rjúfa þennan vítahring. Við Íslendingar eigum allt undir því að stöðva þessa þróun sem illu heilli er komin af stað. Þess vegna, frú forseti, var það svo mikið óráð og ólán að tekin skyldi hafa verið sú ákvörðun að hækka skatta á heimilin í landinu sem þá þegar höfðu orðið fyrir því að lánin höfðu keyrst upp úr öllu valdi og tekjurnar dregist saman. Þá mátti ekki undir nokkrum kringumstæðum auka álögur á heimilin. Það sem var auðvitað sárgrætilegast í því var að útfærð tillaga lá fyrir, útfærð og útreiknuð um það hvernig hægt væri að mæta þörfum ríkissjóðs án þess að fara þessa ógæfuleið. En því miður var það gert og þess vegna fer vandi heimilanna vaxandi dag frá degi. Okkur hefur ekki auðnast að leggja fram tillögur um það hvernig eigi að taka á skuldamálunum og okkur hefur heldur ekki tekist að koma fram með ályktanir eða tillögur á Alþingi sem hafa fengið hljómgrunn hjá framkvæmdarvaldinu um það hvernig eigi að auka hér umsvifin í hagkerfinu. Okkur hefur heldur ekki tekist að koma í veg fyrir þær auknu álögur sem ég lýsti áðan sem birtast í skattahækkunum. Þess vegna erum við að lengja þennan frest, lengja í þessari ól, en tíminn er mjög naumur. Þessu skylt, þ.e. umræðunni um dráttarvexti og hversu skynsamlegt er að því úrræði sé hægt að beita við þessar aðstæður, vil ég vekja athygli frú forseta á frétt sem mér var sýnd sem birtist á heimasíðu Ríkisútvarpsins og væntanlega hefur verið spiluð á útvarpsstöðinni. Hún fjallar um að hámark innheimtukostnaðar hafi verið hækkað. Mér þykir þetta nokkuð áhugavert og merkilegt í ljósi þeirrar umræðu sem hér fer fram. Ég ætla, með leyfi virðulegs forseta, að lesa aðeins upp úr fréttinni: „Hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar hefur verið hækkuð um 4–10% vegna launahækkana hjá skrifstofufólki innheimtufyrirtækjanna. Gylfi Magnússon, viðskiptaráðherra segir hækkanirnar smávægilegar en nauðsynlegt sé að meta þennan kostnað á málefnalegan hátt.“ Svo heldur þetta áfram þar sem tiltekið er hversu miklar hækkanir um er að ræða og síðan er vitnað í hæstv. ráðherra: „Gylfi Magnússon efnahags- og viðskiptaráðherra segir þessa breytingu ekki stóra. Breytingarnar taki tillit að einhverju leyti til hækkunar launakostnaðar starfsmanna innheimtufyrirtækjanna. Gylfi telur hækkunina óverulega og að hún hafi ekki mikil áhrif á þá sem innheimta þarf skuld hjá. Fjárhæðin þurfi hins vegar að endurspegla kostnaðinn sem af innheimtunni hljótist. Taka verði tillit til kostnaðar með málefnalegum kostnaði. Þó launin hafi ekki hækkað mikið verði að taka tillit til þess.“ Ég verð að segja eins og er, frú forseti, að mér þykir heldur kaldlynt hjá ráðherranum að segja að það sé hans mat að þetta hafi ekki mikil áhrif á þá sem innheimta þarf skuld hjá. Þegar fólk er komið í þá stöðu að innheimtuaðgerðir eru komnar af stað er ekki mikið til skiptanna. Þetta ætti hæstv. ráðherra að vera algjörlega ljóst. Það er einmitt svona nálgun, þessi tónn og þessi framsetning sem ærir og særir allt venjulegt fólk, heiðarlegt og vandað fólk sem allt í einu stendur frammi fyrir óleysanlegum vanda í fjármálum sínum. Þá held ég að mönnum þyki heldur súrt í broti að viðskiptaráðherra segi að þetta sé nokkuð sem skipti ekki svo miklu máli, þetta sé málefnalegt af því að launin hafi hækkað hjá innheimtufyrirtækjunum á sama tíma og launin hafa verið að lækka alls staðar annars staðar í þjóðfélaginu. Reyndar verð ég sem hef tekið þátt í rekstri fyrirtækja að segja að mér þætti ansi gott ef ég gæti gengið að því vísu að ef kostnaður hækkar hjá mér gæti ég strax velt því út í verðlagið með því að hækka verðið á þjónustu minni án þess að þurfa að hafa nokkrar áhyggjur af því að eftirspurnin drægist saman. Það er ekki alveg þannig að sú þjónusta sem þarna er veitt sé drifin áfram af framboði og eftirspurn. Ég held að eftirspurnin sé kannski ekki mjög mikil. Þetta leiðir hugann að því að við verðum að átta okkur á að þær aðstæður sem eru uppi núna eru það óvenjulegar og um leið skelfilegar að venjuleg viðmið sem við höfum eðlilega, þau að allir skuli greiða skuldir sem þeir hafa stofnað til o.s.frv., eiga ekki við. Ef við ætlum að nálgast þennan skuldavanda heimilanna og raunverulega þann vanda sem uppi er í íslensku efnahagslífi með því að segja að hér sé um venjulegan vanda að ræða, þetta séu venjuleg vandamál, mun fara illa hérna. Það er engin spurning. Það sem mun gerast ef við grípum ekki til ráðstafana er að eftirspurnin mun dragast saman, eins og ég nefndi áðan, vegna þess að heimilin hafa ekki peninga til að eyða og þegar heimilin hafa ekki peninga til að eyða mun vinnan í landinu dragast saman um leið. Nú þegar er allt of mikið atvinnuleysi og það mun vaxa ef heimilin geta ekki keypt vöru og þjónustu. Það er uppspretta og upphaf þessarar vinnu. Framleiðslan hangir á eftirspurninni, í það minnsta sú sem snýr að þörfum innan lands. Það er því eðlilegt, frú forseti, að við köllum enn á ný eftir aðgerðum ríkisstjórnarinnar í lánavanda heimilanna. Sá vandi verður ekki leystur í gegnum dómsmálaráðuneytið þótt ágætt ráðuneyti sé. Þetta er ekki á verksviði þess. Þetta frumvarp er að sjálfsögðu góðra gjalda vert. Það kaupir einhvern tíma, en þessi tími er bara ekki falur. Tíminn er að renna út, frú forseti, og þó að við skrifum hér upp á frumvarp sem veitir lengri frest breytir það ekki hinum undirliggjandi þáttum sem eru þeir að okkur hefur ekki enn þá tekist að setja fram lausnir í fjármálum heimilanna. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar er ekki sú sem þarf að vera til að hvetja atvinnulífið áfram til að búa til verðmæti og auka auðsköpun. Meðan svo er er hætta á að við sjáum svona frumvörp koma aftur og aftur meðan við reynum að fresta vandanum þangað til í fullkomið og algjört óefni er komið og ekki verður lengur frestað. Því skora ég, frú forseti, á þá þingmenn sem hér sitja í salnum og eru fylgismenn núverandi ríkisstjórnar að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að ýta við ríkisstjórninni, til að vinda ofan af þeirri skelfilegu og hættulegu hugmynd að hafa hækkað skatta á allt launafólk í landinu við þessar aðstæður, hækkað skatta á framleiðsluna og dregið þar með úr möguleikum fyrirtækja til að setja af stað nýja framleiðslu til að stuðla að nýsköpun í efnahagslífinu, til að vekja ríkisstjórnina upp með það að við Íslendingar eigum möguleika. Við eigum gríðarlegar orkulindir, íslenska þjóðin er mjög menntuð og vinnufús, við eigum alla möguleika en til að við getum nýtt þá heimilunum og fólkinu í landinu til hagsbóta þarf að breyta um stjórnarstefnu og það verður að gerast strax, frú forseti.

Virðulegi forseti. Við erum með til umfjöllunar frumvarp hæstv. dómsmála- og mannréttindaráðherra til laga um breyting á lögum um nauðungarsölu. Það felur í sér heimild gerðarþola til 31. ágúst á þessu ári til að óska eftir frestun í allt að þrjá mánuði hjá sýslumanni um framhald uppboðs eða ráðstöfun eignar á almennum markaði. Virðulegi forseti. Það er ekki annað hægt en að verða við þessari beiðni um frestun þar sem fyrir liggur að ekki hafa allir þeir sem í vanda eru staddir fengið tilhlýðilega lausn á vandanum. Úrræði og aðgerðir stjórnvalda og fjármálastofnana hafa leyst einhvern hluta vandans en þó alls ekki allan og nauðsynlegt er að næstu skref verði tekin í að leysa vanda heimilanna. Samkvæmt könnun ASÍ telja 80% þeirra sem tóku þátt að úrræðin sem nú eru til staðar dugi ekki. Það er nokkuð sem við getum ekki sætt okkur við. Þetta frumvarp er staðfesting þess að ekki hefur tekist að leysa vanda heimilanna, að ég tali ekki um hina margumræddu skjaldborg um heimilin líkt og stjórnvöld voru m.a. kosin til að gera. Greiðsluvandaúrræðin komu of seint og bið er á frekari úrræðum. Það er nauðsynlegt að heimilin fái frest til að leysa úr vandamálum sínum og því er þessi frestur á nauðungarsölu nauðsynlegur. Vandinn fer vaxandi og staðan versnar. Við sem hér erum vitum öll að þessi frestur leysir engan vanda. Ég tek undir það sem komið hefur fram hjá öðrum hv. þingmönnum um að þetta er ekki lausnin á vandanum og að við verðum að grípa til frekari úrræða. Það er lykilatriði að menn vinni saman að þessu til að hægt sé að koma þessu til framkvæmda. Ég veit að fyrir þinginu liggja m.a. nokkur frumvörp frá þingmönnum sem miða í þá átt að einfalda málið og hjálpa fólki við að leysa þennan vanda. Virðulegi forseti. Við hljótum að þurfa að skoða þær aðferðir sem beitt er við að einfalda vanda heimilanna. Einn maður í Héraðsdómi Reykjavíkur vinnur við það að samþykkja eða synja beiðni heimilanna um greiðsluaðlögun. Þúsundir umsókna liggja þar á borðinu og við getum ekki látið fólk bíða á línunni eftir svari um hvort beiðni þess verður samþykkt eða henni hafnað á meðan einn maður vinnur. Við verðum að taka á vandanum strax. Ég ætla að greiða atkvæði með þessu frumvarpi dómsmálaráðherra því að þetta er eina leiðin, heimilin eiga það inni hjá okkur að þau fái lengri frest því að úrræðin komu seint.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls fyrir ræður þeirra, því að ég hef verið svo hjartanlega sammála þeim sem hafa komið upp og talað um mikilvægi þess að stjórnvöld fari að gera meira fyrir heimilin. Ég tek líka undir þau orð sem hafa fallið í ræðustól þess efnis að það sem er verið að gera og það sem er verið að leggja til einmitt í þessu frumvarpi er náttúrlega engin lausn, þarna er verið að fresta vandanum. Mig langar í ræðu minni að minnast á þrjár fréttir sem ég fann eftir mjög litla leit á vefsíðu Alþýðusambands Íslands. Þann 28. janúar er frétt með fyrirsögninni „Sérstök úrræði fyrir skuldsett heimili hjálpa fáum“, 1. febrúar „91% segja ríkisstjórnina þurfa að gera meira fyrir heimilin“, og 10. febrúar kemur miðstjórn ASÍ saman og ályktar um rétt fólksins, ekki rukkaranna. Með leyfi forseta, langar mig til að lesa þessa ályktun frá miðstjórn ASÍ: „Miðstjórn ASÍ krefst nú þegar aðgerða af hálfu stjórnvalda til að bregðast við greiðsluvanda þeirra heimila sem verst standa. Ríkisstjórnin hefur haft heilt ár til að bregðast við fjárhagslegu hruni þúsunda heimila. Aðgerðirnar hafa verið í skötulíki. Bankar og fjármálastofnanir hafa verið fengnar til að útfæra björgunaraðgerðir, stofnanir sem hugsa fyrst og fremst um að lágmarka eigin skaða en ekki endilega um heill skuldarans. Þetta er aðferðafræði sem miðstjórn ASÍ hafnar. Stjórnvöld eiga að hafa kjark og þor til að setja heimilin í landinu í fyrsta sæti. Frá yfirtöku ríkisins á bönkunum hefur milljörðum verið varið til skilanefnda bankanna sem hafa það hlutverk að lágmarka tjón og hámarka eignir. Heimili landsmanna eru í sömu stöðu og bankarnir hvað þetta varðar en samfélagslegt verðmæti þeirra og velferð fjölskyldnanna í landinu eru hins vegar ómetanlegir hagsmunir allrar íslensku þjóðarinnar. Því krefst miðstjórn ASÍ aðgerða fyrir heimilin strax.“ Ég held að við höfum líka öll heyrt auglýsingar sem ASÍ hefur staðið fyrir þar sem einmitt hefur verið kallað eftir þessum aðgerðum. Því verð ég að viðurkenna að ég stoppaði við þegar ég hlustaði á ræðu hæstv. dómsmálaráðherra þar sem hún sagði að nú væri unnið að frekari úrræðum fyrir skuldara og þau yrðu væntanlega ekki tilbúin fyrr en eftir 2–3 vikur. Ég verð því að spyrja: Hvað hafa stjórnvöld verið að gera hingað til? Ég hefði talið að vinnan við það að auka rétt fólksins, eins og ASÍ kallar eftir, hefði átt að vera löngu, löngu byrjuð. Og ég verð að segja að þrátt fyrir að búið sé að skipa þverpólitíska nefnd hef ég alla vega frétt mjög lítið af því nákvæmlega sem er í gangi í þeirri nefnd, því miður. Það tók langan tíma að skipa eftirlitsnefnd með endurskipulagningu skulda heimila og fyrirtækja og þegar maður spyr hverju þetta sæti, hver sé ástæðan fyrir þessu, virðist það jafnvel vera svo að ráðherrarnir hafi ekki verið vissir um hverjir ættu að bera ábyrgð á þeirri vinnu. Nú er það svo að dómsmálaráðherra hefur farið með gjaldþrotalöggjöfina, og ég tel að það hafi verið mjög gott og jákvætt skref að samþykkt voru lög eða lagabreyting sem tekur á greiðsluaðlögun en það hefur alltaf legið fyrir að við setjum náttúrlega ekki heila þjóð eða þó að það væru ekki nema 20 eða 30% af þjóðinni í greiðsluaðlögun. Við förum ekki með stóran hluta af íslensku þjóðinni í gegnum gjaldþrotalöggjöfina, við verðum að vera með einhver önnur úrræði og það er náttúrlega ein af ástæðunum fyrir því að í greinargerð með því frumvarpi var talað um 100–200 manns. Það er eðlileg tala vegna þess að á hverju ári fyrir sig eigum við ekki að horfa á fleiri en nokkur hundruð einstaklinga fara í gegnum greiðsluaðlögun en það eru ekki eðlilegar aðstæður núna. Síðan kemur hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra og leggur fram frumvarp um greiðslujöfnun og það mál fer til félags- og tryggingamálanefndar eins og að það sé félagslegt úrræði en þetta er samfélagslegt vandamál. Hv. þm. Ólöf Nordal talaði einmitt um það í ræðu sinni að þetta sé efnahagslegt vandamál sem við þurfum öll að takast á við. Og þó að það hafi líka verið bent á að meiri hluti heimila eigi ekki í þessum vanda kom nýlega fram í könnun frá Neytendasamtökunum eða í rannsókn sem þau unnu að Seðlabankinn sé væntanlega að vanmeta vandann mjög mikið, þau tala um að allt að því þriðjungur heimila eigi í vandræðum eða stefni óðfluga í það að komast í mikla fjárhagslega örðugleika. Rannsókn sem ASÍ gerði, sem ég vitnað í í fréttinni frá þeim, sýnir að 91% aðspurðra í skoðanakönnunum segja að ríkisstjórnin þurfi að gera meira. Hún sýnir líka fram á samdrátt í neyslu heimilanna, að þar er verið að bregðast við. Þetta er fólk sem samt sem áður hefur verið að nýta sér úrræðin sem þegar eru í boði, en nefnir síðan dæmi um það þegar það er spurt hvað það vilji sjá gerast nákvæmlega, eins og leiðréttingu eða lækkun á höfuðstól, aðgerðir til að koma til móts við fólk með síhækkandi húsnæðislán og 12% nefna afnám verðtryggingar. Það er því eiginlega nánast ósanngjarnt gagnvart hæstv. dómsmálaráðherra að hún þurfi að svara fyrir þetta vegna þess að þetta er efnahagsvandi, þetta er málefni sem fellur undir hæstv. forsætisráðherra, þetta er málefni sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra ætti að takast á við og ríkisstjórnin í heild. Ég hef mjög miklar áhyggjur af þessu. Ég reyndi að fá það fram í andsvari við hæstv. dómsmálaráðherra með því að spyrja einmitt um þessi úrræði: Hvað erum við að tala um? Hvaða lögum getum við breytt? Til hvaða aðgerða getur framkvæmdarvaldið gripið til að koma betur til móts við heimili í vanda? Eitt af því sem menn hafa sagt er að við verðum bara að horfast í augu við staðreyndir, að einhver hópur fólks verði gjaldþrota, að við getum ekki frestað því endalaust, það komi að því að ganga þurfi að eignum fólks. En þurfum við þá ekki að tryggja að þeir einstaklingar sem urðu fyrir þessum forsendubresti og gerðu ekkert annað af sér en að kaupa sér húsnæði, kaupa sér bíl og leyfðu sér jafnvel að kaupa flatskjá verði ekki hundeltir út yfir gröf og dauða, því að eins og núverandi lög um fyrningu á kröfum eru er mögulegt að halda kröfum lifandi þannig að hægt er að gera kröfur í dánarbú einstaklinga? Þetta er eitt af því sem þarf að taka á. Talað hefur verið um hópmálsóknir, ég veit ekki hvað lengi, en einmitt í dag er ætlunin að ræða slíkt frumvarp sem hv. þm. Árni Þór Sigurðsson er 1. flutningsmaður að. Það er nær samhljóða frumvarpi sem hv. þm. Álfheiður Ingadóttir, núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, var 1. flutningsmaður að á sínum tíma. Það er því ekki eins og það sé nýtt að verið sé að tala um mikilvægi þess að koma með löggjöf um hópmálsókn. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að ráðherrar hafa verið að vísa fólki á að eina leiðin til að það geti sótt rétt sinn sé einmitt að fara fyrir dómstóla og þá er náttúrlega mjög erfitt ef einstaklingar, sem eru jafnvel í miklum fjárhagslegum erfiðleikum, þurfa að fara að finna sér lögfræðing, þurfa að standa í því að leggja fram gögn og jafnvel mæta fyrir dóm út af þessum vanda. Það er margt sem ríkisstjórnin getur gert en því miður hefur það sem hún hefur verið að gera, að mínu mati, fyrst og fremst verið að fresta því að taka á vandanum og ýta honum á undan sér. Ég held að við séum ekkert ósammála þeim sem hafa tekið til máls um að þetta sé eitthvað sem þurfi að samþykkja en það þarf þá að liggja fyrir hver eru næstu skref og ég held að hæstv. dómsmálaráðherra sé sammála því. Það kom fram í orðum hennar að auka þurfi þrýsting á stjórnvöld til að fara að ákveða nákvæmlega hvað það er sem þau eru tilbúin að gera og hvað þau geta gert.

Frú forseti. Ég verð að segja að almennt í þessari umræðu, þó að ég sé að bregðast við ræðu hv. þm. Eyglóar Harðardóttur, finnst mér gæta nokkurrar ósanngirni í málflutningi þegar því er haldið fram að ekkert hafi verið gert varðandi skuldamál heimilanna. Við getum hins vegar alltaf deilt um hvort gengið hafi verið nógu langt en mér finnst ósanngjarnt þegar menn tala þannig að ekki hafi verið gripið til neinna úrræða og ekkert hafi verið gert. Ég vil minna hv. þingmann á að til eru úrræði sem hafa gagnast þó nokkrum hópi fólks og fjölskyldna hér á landi sem duga þeim hópi. Við skulum ekki gleyma greiðslujöfnuninni þar sem greiðslubyrðin var færð aftur til 1. janúar 2008 - ég hef hitt mjög margt fólk, fjölskyldur og einstaklinga, og auðvitað áttar fólk sig á því að það er verið að færa greiðslubyrðina aftur en þetta gagnast hins vegar fólki mjög mikið vegna þess að það eykur ráðstöfunartekjur þess tímabundið að færa þetta aftur með þessum hætti. Þetta gagnast ákveðnum hópi. En ég skal vera fyrsta manneskjan til að viðurkenna það, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, að það er alveg ljóst að þessi úrræði gagnast ekki öllum og þá eigum við bara að viðurkenna það og setjast yfir vandann og koma með ný úrræði. En ég vísa því alfarið á bug og verð að segja að mér fannst það blettur á annars þokkalegri ræðu þingmannsins að tala með þessum hætti niður þau úrræði sem þó eru í gangi og gagnast þó nokkrum hluta almennings í landinu.

Frú forseti. Það er kannski ekki endilega markmið hjá mér að fá einkunnina þokkalegt í einu eða neinu sem ég geri. Hins vegar ítreka ég það sem ég sagði í ræðu minni, ég er að vitna í kannanir sem hafa verið gerðar fyrir ASÍ á vegum Capacent Gallup þar sem kemur fram að níu af hverjum tíu segja að ekki sé nóg gert. Ég skal alveg viðurkenna, eins og ég nefndi í ræðu minni, að ákveðnir hlutir hafa farið í gegnum þingið. Ég var mjög sátt við það að greiðsluaðlögun skyldi vera leidd í lög og hefði átt að gera það fyrir lifandis löngu. En við sjáum það bara á þessu frumvarpi að það er verið að fresta vandanum, það er verið að ýta honum á undan sér. Og þó að fólk hafi tekið ákvörðun um að taka greiðslujöfnun er ekki þar með sagt að það upplifi það sem einhverja lausn, að það sé í raun og veru búið að gera eitthvað annað fyrir það en fresta vandanum. Þetta er sett inn á einhvers konar reikning, svokallaðan greiðslujöfnunarreikning í viðkomandi banka og enginn veit hvað á að gera við þann reikning, þetta er bara einhver bókhaldsbrella hjá bönkunum. Það kom einmitt líka fram í orðum hæstv. dómsmálaráðherra að það þurfi frekari úrræði. Það er kominn tími til, kannski í þessu máli eins og mörgum öðrum stórum málum, að menn fari raunverulega að vinna saman og það sé ekki þannig að úrræði komi frá ríkisstjórninni eftir 2–3 vikur og þau verði keyrð í gegnum þingið með afbrigðum, eins og var með greiðslujöfnunarfrumvarpið, heldur fáum við ráðrúm og allir flokkar komi að vinnunni, þannig að við getum öll verið fyllilega sammála um að þar séum við búin að gera eins vel og við getum, en ekki eins og t.d. var með greiðslujöfnunina að við hugsuðum að þetta væri skárra en ekki neitt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að viðurkenna að ýmislegt gott hafi verið gert í tíð þessarar ríkisstjórnar til hjálpar skuldugum heimilum þó að við getum verið sammála um að það hafi kannski ekki gagnast öllum hópum nægilega vel. Ég hygg að við séum þá sammála um þær aðgerðir sem verður að fara í en þá skiptir mjög miklu máli að kortleggja hvar vandinn liggur. Mér finnst oft í umræðum á þingi gleymast sú staðreynd að heilt efnahagskerfi hrundi.  Að níu af hverjum tíu telji að ekki sé nægjanlega langt gengið í úrræðum kemur mér ekki sérstaklega á óvart þegar fólk horfir framan í það að ráðstöfunartekjur hafa minnkað, skattar hækkað og öll aðföng heimilanna hækkað. Það er orðið miklu dýrara að reka heimili. Auðvitað vilja flestir við þær aðstæður að stjórnvöld komi inn með einhverjar töfralausnir. En því miður, hv. þingmaður, er ég ansi hrædd um að þær töfralausnir séu ekki til, ella væru stjórnvöld væntanlega búin að grípa til þeirra. Við þurfum að átta okkur á því hvar vandinn liggur, hvaða hópar það eru sem eru að detta milli skips og bryggju í þessu máli. Við þurfum að grípa til aðgerða fyrir þá hópa og við verðum að gera það fyrr en síðar. Þetta frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra sem við ræðum hér er liður í því að gefa fólki möguleika á að vinna úr sínum málum á næstunni til að því gefist ráðrúm til að fara yfir þau úrræði sem nú eru í gangi af hálfu stjórnvalda. Ég endurtek það sem ég held að ég hafi sagt í þrí- eða fjórgang, ég tel fulla ástæðu til að við förum enn einn snúning á þessu máli og náum einhverri niðurstöðu um úrræði sem gagnast þá þeim hópum sem þessi úrræði gagnast ekki í dag.

Frú forseti. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir virðist einmitt telja það ágætiseinkunn að einhver segi að það sé skárra en ekki neitt sem ríkisstjórnin hafi gert. Það sem ég tel að hafi verið helsti vandi stjórnarinnar, og þá Samfylkingarinnar mundi ég segja, er að viðurkenna vandann. Menn hafa farið fram með einhvers konar klisjur eins og um velferðarbrúna og að þeir ætli að byggja einhverja skjaldborg utan um heimilin en hafa samt neitað að horfast í augu við hve gífurlegur vandi það er sem við erum að fást við. Núna kemur t.d. könnun um að þriðjungur heimila á Íslandi standi frammi fyrir gífurlegum vanda. Í skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eftir fyrstu endurskoðun eru tölurnar sem maður les þar mjög sláandi, vandinn er mjög stór. Þess vegna finnst mér það koma úr hörðustu átt þegar hv. þingmaður fer að tala um að hér hafi orðið hrun og menn verði að gera sér grein fyrir því. Mín tilfinning hefur einmitt verið að menn hafi algjörlega hunsað hve gífurlegur vandi það er sem við erum að fást við. Það gengur ekki að fresta hlutunum og ýta þeim á undan sér. Þegar við framsóknarmenn komum fram með efnahagstillögur okkar á sínum tíma vorum við annars vegar að tala um leiðréttingu á skuldum sem efnahagsaðgerð - þá vorum við að tala um 20%, að það yrði til að koma efnahagslífinu aftur af stað - og síðan þyrfti að grípa til sértækra aðgerða gagnvart þeim sem 20% mundu ekki duga fyrir. Eitt af því sem ég hef átt í miklum erfiðleikum með að skilja er hvernig stendur á því að ríkisstjórnin hefur ekki verið tilbúin til að takast á við vanda þeirra sem eru með gengislánin. Menn hafa vísað þeim málum aftur og aftur á dómstóla. Það er eins og menn eigi að leysa allt saman fyrir dómstólum og ef ekki þar eigum við að treysta á bankana 

Virðulegi forseti. Ég er hissa á því að hv. þm. Eygló Harðardóttir skuli ekki hafa heyrt neitt af störfum þverpólitískrar nefndar sem hefur fengið það hlutverk að skoða skuldaúrræði stjórnvalda. Í þeirri nefnd sitja allir fulltrúar flokkanna, þar á meðal framsóknarmaðurinn Guðmundur Steingrímsson. Ég vil hins vegar upplýsa hv. þingmann um störf þessarar nefndar og geta þess að hún skilaði í dag stuttri skýrslu um þau álitamál sem eru uppi varðandi núverandi úrræði stjórnvalda. Í nefndinni er bent á ýmsar breytingar sem þarf að gera á löggjöfinni, breytingar sem þarf jafnframt að gera á framkvæmd laganna og að lokum eru fjórar tillögur að úrbótum fyrir ráðherra. Þá erum við að tala um þrjá ráðherra, ráðherra efnahags- og viðskiptamála og dóms- og mannréttindamála auk félags- og tryggingamálaráðherra. Þessar fjórar tillögur sem nefndin gerir eru í fyrsta lagi að það þarf að finna farveg fyrir óháða ráðgjöf til einstaklinga. Í öðru lagi þarf úrræði fyrir þá sem hafa takmarkaða greiðslugetu miðað við fasteign, í þriðja lagi þarf heildstæðara utanumhald um greiðsluaðlögunarferlið og í fjórða lagi þarf að kanna svigrúm fjármálafyrirtækja til að afskrifa eða færa niður lán. Virðulegi forseti. Það er von mín að þessir ráðherrar taki þessa skýrslu til skoðunar og komi sem fyrst 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur kærlega fyrir að upplýsa okkur um þessa skýrslu. Ég held að það væri tilvalið að hún yrði send til hvers einasta þingmanns. Ég held að það væri líka örugglega ágætt að hæstv. dómsmálaráðherra fengi hana því að ég fór í andsvör við ráðherrann og spurði sérstaklega út í úrræðin og hvað ríkisstjórnin væri að tala um að gera. Ég verð hins vegar að halda því fram að hlutirnir hafi ekki gengið sérstaklega hratt fyrir sig. Ég held að hv. þingmaður geti örugglega tekið undir það með mér. Ég held að það sé ein af ástæðunum fyrir því að hún hefur sem formaður viðskiptanefndar lagt mikla vinnu á sig við að reyna að fá upplýsingar frá bönkunum um nákvæmlega hvaða skuldaúrræði þeir bjóða upp á, bæði gagnvart heimilum og fyrirtækjum. Ég held að það hafi tengst, ég hef a.m.k. metið það þannig, því að hv. þingmaður hefur talið að aðrar nefndir sem hafa komið nálægt þessu máli hafi ekki sinnt því nægilega vel. Við höfum lagt í mikla vinnu og viðskiptanefnd hefur líka skilað skýrslu nákvæmlega um þetta til þessarar nefndar sem tengist áhyggjum okkar af því að þau skuldaúrræði sem eru þegar til staðar séu alls ekki nægjanleg og það þurfi að gera meira. Ég fagna því hins vegar að þessi skýrsla sé komin fram og vænti þess að hver einasti þingmaður verði búinn að kynna sér hana sem allra fyrst ef nefndinni þóknast að senda hana til þingmanna.

Virðulegi forseti. Já, ég tel það vera hlutverk nefndarmanna að senda skýrsluna til þingflokka sinna og mun hvetja þá til að gera það. Ég tek undir með þeim sem hafa fagnað þessari frestun sem á að gera á nauðungarsölu. Það er líka eitt af þeim atriðum sem kemur fram í skýrslu þverpólitísku nefndarinnar. Ég er jafnframt sammála þeim sem tala um að það gangi allt of hægt að finna varanlegar lausnir á skuldavanda heimilanna og hef miklar áhyggjur af því að við séum að hægja á atvinnulífinu vegna þess að okkur skortir að vissu leyti kjark til að taka á þessum vanda. Ég hef sjálf ekki verið mjög fylgjandi því að halda áfram að fresta nauðungarsölunni því að ég vil þrýsta á okkur stjórnmálamenn að fara nú að taka ákvörðun um hvernig við ætlum að taka á vandanum, sérstaklega þeirra sem ekki geta staðið undir 80% skuldahlutfalli, þ.e. skuldum sem nema 80% af markaðsvirði, og líka á skuldavanda þeirra sem eru kannski ekki svo illa settir hvað varðar skuldahlutfallið, heldur eiga erfitt með að standa undir greiðslubyrðinni. Það er þá millistéttin í landinu. Hvað ætlum við að gera fyrir hana?

Frú forseti. Ég held að að meginefni til sé ég sammála því sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir sagði í andsvari sínu. Þó að komið hafi fram tillögur um úrræði þarf að útfæra þau. Það hefur verið mér mikið áhyggjuefni að heyra hvernig ráðherrar tala, m.a. þeir ráðherrar sem hv. þingmaður nefndi, sem þessum tillögum hefur verið vísað til. Dómstólar eiga að taka á gengistryggðu lánunum og þó að það komi jafnvel niðurstaða frá dómstólum um að ákveðnir lánasamningar séu ólöglegir þýðir það ekki að þeir ætli sér að taka á þessu á heildstæðan máta í framhaldinu. Ég fagnaði því mjög þegar ég hlustaði á hv. þm. Atla Gíslason í útvarpsviðtali á Bylgjunni þar sem hann talaði fyrir því að ef t.d. liggur fyrir að ákveðin tegund af lánasamningum sé ólögleg verði ekki beðið eftir næsta máli heldur verði reynt að taka á þessu á heildstæðan máta. Ég vísa þá sjálf til tillagna frá talsmanni neytenda þar sem hann talaði um gerðardóm. Ég held að við séum öll, og það er það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar, sammála um að það þurfi að gera meira. Ég held að næsta skrefið sé að þó að þessi þverpólitíska nefnd sé búin að skila af sér setjist fólk enn á ný niður og við vinnum sameiginlega að úrræðum að lausn á vanda heimilanna, þá ekki hvað síst eins sem hv. þingmaður nefndi, þeirra sem eru þá verst stödd með lægstu tekjurnar og þeirra sem hafa kannski minnstar líkur á því að geta unnið sig út úr þessu til framtíðar litið. Ég held að við séum miklu meira sammála en við viljum stundum vera láta í ræðustól.

Virðulegi forseti. Það er svo sem kannski ekki meiru við akkúrat þetta mál að bæta sem er til umræðu hér, þ.e. frestun nauðungarsölu. Það sem ég vildi koma inn á í ræðu í staðinn fyrir andsvar er það sem við erum að gera á vettvangi dómsmála- og mannréttindaráðuneytis. Þegar hrunið varð var löggjöf okkar ekki því viðbúin. Lög um greiðsluaðlögun voru sett í fyrravor og þá var jafnframt frestað nauðungarsölum. Um haustið voru svo sett lög, nr. 107/2009, sem voru um aðgerðir í þágu einstaklinga, heimila og fyrirtækja. Núna erum við á þeim tímapunkti að við sjáum mörg hundruð eignir sem bíða nauðungarsölu og samkvæmt okkar upplýsingum, sem eru reyndar mjög ófullkomnar, bendir ekki mikið til þess að margar hafi verið afturkallaðar. Það er einmitt það sem er áhyggjuefni vegna þess að fresturinn er ætlaður til þess að hægt sé að leysa málin og sölurnar verði afturkallaðar í einhverjum mæli þótt það eigi ekki við um þær allar. Það sem ég vildi segja var að þau úrræði sem við erum að skoða núna til að bæta stöðu lánþega lúta í fyrsta lagi að greiðsluaðlögun. Nú ætla ég aðeins að segja hvað það felur í sér. Við erum að huga að því hvernig unnt er að styrkja stöðu einstaklingsins í þessu greiðsluaðlögunarferli, gefa einstaklingnum aukin vopn í hendur í gegnum bætta réttarstöðu í gegnum lög. Það sem við erum líka að huga að er hvort það þurfi ekki aukna aðkomu opinberra aðila til að rétta einstaklingum hjálparhönd í stöðunni. Frumvarp þessa efnis er í smíðum og það stendur ekki á mér að senda bæði stjórnarþingflokkum og stjórnarandstöðuþingflokkum drög að því frumvarpi þegar þau liggja fyrir sem verður vonandi innan skamms. Það er það sem við erum að gera varðandi greiðsluaðlögunina. Hvað varðar hópmálsókn hefur oft verið talað um að það þurfi að koma henni á. Ég tel að það sé brýnt og gott að mál þess efnis sé fyrir þinginu. Það þarf nefnilega að auka hér neytendavernd og það getur vel verið að hún verði ekki aukin mikið til baka þegar við lítum á undanfarin ár en við getum þó a.m.k. litið fram og aukið hana. Það er partur af lengra vinnuplani hjá okkur. Það sem við erum líka að skoða hvað varðar nauðungarsöluna, að styrkja stöðu gerðarþola þar, er að endurskoða ákvæði varðandi uppgjör við kröfuhafa að lokinni sölu á eign. Þá ræðum við líka hvort unnt sé að takmarka hversu mikils innheimtukostnaðar er hægt að krefjast við nauðungarsölu og auk þess erum við að skoða fyrningarfrest við gjaldþrot. Ég býst við að margt af því sem við erum að skoða nú þegar sé líka að finna í þeirri skýrslu sem nefnd var áðan. Það er gott að leggja saman kraftana og alveg nauðsynlegt, en við erum auðvitað að tala um að það er verið að skoða ýmis úrræði á vettvangi dómsmálaráðuneytisins til að styrkja réttarstöðu lánþeganna í þessu ferli öllu saman og það tel ég í rauninni alveg bráðnauðsynlegt.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir 197. máli á þskj. 221 sem varðar gjaldþrotaskipti o.fl. Við lifum við mjög sérstakar aðstæður í íslensku samfélagi og höfum þurft að grípa til margvíslegra sérstakra ráðstafana af því tilefni. Eitt af því sem við þurfum að hafa áhyggjur af er að miklu skiptir að í aðdraganda gjaldþrots fyrirtækja komist menn ekki upp með að grípa til alls kyns óeðlilegra ráðstafana við að ráðstafa eignum út úr fyrirtækjum sem eru á leið í þrot. Til þess að koma í veg fyrir slíkt höfum við haft almenn ákvæði í lögum sem hafa gefið bústjórum heimildir til að rifta óeðlilegum ráðstöfunum aftur í tímann, lengst gagnvart nákomnum. En þeir tímafrestir sem áður voru settir, 6, 12 og 24 mánuðir eru hins vegar með þeim hætti að þeir duga engan veginn við þær aðstæður sem nú eru. Hættan er sú að í íslensku samfélagi muni fjöldi kröfuhafa koma að hlutafélögum sem búið er að hreinsa að innan með óeðlilegum ráðstöfunum í aðdraganda gjaldþrots og að eitthvað af þeim ráðstöfunum sé komið fram yfir frest þannig að hægt sé að rifta þeim gjörningum. Þess vegna er þetta einfalda mál flutt. Það er flutt í þriðja sinni. Það var í fyrsta sinn flutt og lagt fram 3. apríl í fyrra eða innan við 6 mánuðum frá hruni, en heimildir bústjóra til að rifta samningum aftur í tímann eru ýmist 6, 12 eða 24 mánuðir, eftir því gagnvart hverjum gjörningarnir hafa verið hverju sinni. Síðan var frumvarpið lagt fram á ný á sumarþinginu og mælt fyrir því 11. júní. Fór það þá til nefndar og umsagnar. Var tekið undir það í nokkrum umsögnum, í öðrum voru ekki gerðar við það athugasemdir og ein skilanefndanna benti á að ganga þyrfti sömuleiðis í að breyta öðrum fyrningarákvæðum. En málið komst því miður ekki til 2. umr. frá hv. allsherjarnefnd en er nú lagt fram þriðja sinni. Ég tel að í ljósi þess hversu langt er nú liðið frá hruni sé mjög mikilvægt að málið nái fram að ganga á þessu þingi og verði að lögum til að, eins og við flutningsmenn segjum, undirstrika það að bústjórar í þrotabúum við þessar sérstöku aðstæður hafi nokkuð ríkulegar heimildir fjögur ár aftur í tímann til að ógilda gjörninga sem menn hafa gripið til. Það er því miður staðreynd og reynslan sýnir okkur að þegar menn eru í fjárhagserfiðleikum og stefna í þrot freistast þeir til að gera ýmsar ráðstafanir sem ekki geta talist eðlilegar. Þær bitna á þeim sem í grandaleysi hafa lánað viðkomandi félögum til rekstrar. Hér eru hlutir til að mynda eins og að greiða sum lán fyrr en önnur, lán sem eru frá sjálfum eigendunum eða rekstraraðilunum, lán sem eru frá tengdum aðilum, ráðstafanir á eignum út úr félögum þrotamanna og ýmsar aðrar óeðlilegar ráðstafanir þrotamanna. Hér er gert ráð fyrir því að vegna þess hvers mörg mál eru í gangi og vegna þess að alls staðar í samfélaginu gefa menn greiðslufrest, þeir fá svigrúm til að standa í skilum og færi á því að standa lengur að rekstri en í venjulegu ári þar sem þeir eiga í greiðsluerfiðleikum, að sú viðleitni verði til að hjálpa fyrirtækjum og einstaklingum í greiðsluerfiðleikum, ekki til að menn komi síðan að tómum búum þar sem frestir til að rifta gjörningum séu liðnir. Það var gert ráð fyrir því þegar við lögðum málið fram, og er svo enn hvað það varðar, að þetta eigi við tímabilið frá 6. október 2008 og út árið 2011, en frá því að málið var lagt fram hefur mátt ráða það af fréttaflutningi að hætt sé við því að einhverjir hafi séð fyrir þá atburði sem urðu í byrjun október 2008 og kunni að hafa gripið til ráðstafana fyrr á því ári. Ég vil þess vegna beina því til hv. allsherjarnefndar að hún skoði sérstaklega hvort ekki sé rétt að láta þetta einfaldlega gilda frá upphafi árs 2008 þannig að þeir gjörningar sem menn kunna að hafa gripið til í aðdraganda hrunsins, þ.e. fyrir 6. október, séu líka undir. Ég held að það sé þverpólitísk samstaða um að leita sem flestra og bestra leiða til að tryggja að menn geti komist upp með sem allra minnst af óeðlilegum gjörningum vegna fyrninga eða annarra slíkra formsatriða. Ég árétta að sú lengda heimild sem gert er ráð fyrir er auðvitað einvörðungu til bústjóra þegar þeir telja að ráðstafanirnar hafi verið óeðlilegar. Þetta er þess vegna ekki með neinum hætti íþyngjandi fyrir þá sem átt hafa í eðlilegum viðskiptum. Það er einfaldlega verið að tryggja að hægt sé að stöðva óeðlilegar ráðstafanir ein fjögur ár aftur í tímann. Klárlega mundi það gilda um félög sem kæmu inn til skipta eftir að þetta verður að lögum. Þá gildir það fjögur ár aftur í tímann gagnvart þeim. Einhver áhöld kunna að vera um þau félög sem farið hafa í þrot frá hruni og til þess dags sem málið verður að lögum en ég tel a.m.k. að í þeim tilfellum þar sem fresturinn er enn ekki liðinn til riftunar eftir gildandi lögum mundi frumvarpið verða til að lengja þann frest í fjögur ár. Ég held raunar að í þessu efni eigi menn að ganga eins langt og nokkur kostur er, en eðlilegt er að hv. allsherjarnefnd fari yfir þá þætti málsins hversu langt aftur hægt er að ganga í þessu efni. Það er líka mikilvægt að menn hafi það aðhald þegar þeir berjast í sínum fjármálum við þær aðstæður sem núna eru að þeir viti að búið sé að gera ráðstafanir af hálfu löggjafans til að hægt sé að ógilda allar óeðlilegar ráðstafanir, það geti líka orðið til þess að bæta viðskiptasiðferði og auka aga og aðhald með aðgerðum manna við þær erfiðu aðstæður sem margir glíma við í dag. En það er með öllu óþolandi ef kröfuhafar þurfa að verða fyrir því æ ofan í æ að koma að þrotabúum þar sem þrotamennirnir hafa í aðdraganda gjaldþrots gripið til ráðstafana sem eru óeðlilegar og misbjóða freklega öllum hugmyndum okkar um eðlileg viðskipti og siðferði. Það er ekki nema sjálfsagt og eðlilegt að Alþingi geri það sem það getur til að varna því að slíkir hlutir fyrnist óeðlilega hratt við þessar aðstæður. Þess vegna er mikilvægt að hv. allsherjarnefnd fari yfir málið hratt og vel og þetta verði gert að lögum á yfirstandandi þingi. Meðflutningsmenn mínir að málinu eru hv. þm. Sigmundur Ernir Rúnarsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málið verði sent til umfjöllunar hv. allsherjarnefndar.

Hæstv. forseti. Eins og fram kom hjá hv. þm. Helga Hjörvar er þetta í þriðja sinn sem málið er lagt fram. Það var tekið til umræðu í hv. allsherjarnefnd síðasta sumar, þ.e. það var sent til umsagnar og nokkrar umsagnir bárust. Ég tel brýnt að hv. allsherjarnefnd fari rækilega yfir þetta mál. Það er margt í málinu sem horfir mjög til bóta vegna þess að það er rétt sem kemur fram hjá hv. málshefjanda að það tekur langan tíma að leysa úr þeim álitaefnum við þær aðstæður sem hér eru uppi og eftir það hrun sem hér hefur orðið, ekki síst vegna þeirra félagaflækna sem við höfum horft upp á undanfarin missiri. Það tekur tíma að leysa úr þeim. Það þarf auðvitað að gæta þess að þau bú sem um er að tefla tapi ekki að óþörfu vegna fyrninga. Varðandi þetta mál áskil ég mér rétt til að fara rækilega yfir það í hv. allsherjarnefnd, ekki síst ef litið er til ákveðinna réttarfarslegra þátta í málinu sem snúa að því hvort um afturvirkni er að ræða í einhverjum tilvikum, hvernig þetta horfir við varðandi þau bú sem þegar hafa verið tekin til gjaldþrotaskipta á tímabilinu, hvort gengið sé of langt þegar litið er til réttarfarsreglna. Það er enginn vafi á því að þegar um er að ræða bú sem ekki hafa verið tekin inn í slíka meðferð er enginn vandi að lengja fyrningarfrest, sé til þess vilji. En það kallar á ákveðnar spurningar varðandi afturvirkni laga. Í mínum huga er mjög nauðsynlegt að fara algerlega með réttum hætti að því efni. Ef það er ekki gert held ég að við stígum þar skref sem gæti valdið vandræðum í dómstólum á síðari stigum, ef menn 

Virðulegur forseti. Ég held að áhyggjur af afturvirkni ættu einmitt að verða nefndarmönnum í hv. allsherjarnefnd hvatning til að ljúka afgreiðslu málsins svo fljótt sem auðið er. Hv. þingmaður nefndi líka atriði sem vert er að hafa í huga í þessu sambandi sem eru félagaflækjurnar, sem hún nefndi svo. Þegar löggjafinn setti bústjórum heimildir á sínum tíma til að rifta gjörningum 6 mánuði, 12 mánuði eða 24 mánuði aftur í tímann var það gert í allt öðru umhverfi en við búum við nú. Þá var til að mynda yfirleitt bara eitt fyrirtæki um hvern rekstur. En þessar miklu fyrirtækjasamstæður eða grúppur sem við höfum kynnst á seinni árum voru auðvitað ekki hluti af veruleikanum. Nú er það hins vegar þannig að fyrst þurfa menn að ganga að einu félagi og þegar þeir hafa komist með það félag í gegnum fullnustuferli þurfa þeir að ganga að næsta félagi og síðan jafnvel að þriðja félaginu. Allt er þetta auðvitað miklu tímafrekara og tafsamara en það var í hinum eldri og einfaldari veruleika sem menn bjuggu við þegar þeir settu þessa fresti. Það er enn ein málefnalega ástæðan fyrir því að lengja þá fresti sem hér er um að ræða. Ég held að við eigum sannarlega, þótt gæta þurfi að réttarfarsreglum þarna, að ganga eins langt og við getum í þessu efni, vegna þess að það sem hér er verið að gefa heimildir til að rifta eru þegar allt kemur til alls óeðlilegar ráðstafanir.

Frú forseti. Ég hygg að það sé rétt munað hjá mér að þegar þetta frumvarp var fyrst lagt fram voru þær spurningar sem við erum að velta fyrir okkur um afturvirkni ekki uppi á borðinu vegna þess að þá var frumvarpið lagt fram innan þeirra fresta sem um þær fyrningar eiga. Eins og ég sagði í fyrra andsvari mínu er nauðsynlegt fyrir hv. allsherjarnefnd að fara rækilega yfir þessa þætti mála. Þær reglur sem réttilega gilda um þetta voru kannski barn síns tíma að því leyti til að við höfðum þá ekki fyrir framan okkur svo flókið umhverfi sem síðan hefur orðið kannski enn flóknara en löggjafinn sjálfur hafði hugmyndaflug til að átta sig á. Lagasetningar eru oft töluvert á eftir því sem er að gerast úti á hinum almenna markaði. Ég segi fyrir mitt leyti að ég held að það sé nauðsynlegt fyrir hv. allsherjarnefnd að fara rækilega yfir málið en það eru atriði í málinu sem eru mjög til bóta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni góðar undirtektir en í tengslum við sjónarmið um afturvirkni held ég að um leið þurfum við að hafa í huga að við settum á Alþingi m.a. sérstök neyðarlög sem auðvitað undirstrika það einstaka ástand sem hér hefur skapast í efnahagslífi og viðskiptalífi þjóðarinnar, einmitt á því málasviði sem hér er undir. Eitt af þeim gríðarlega mikilvægu verkefnum sem við stöndum frammi fyrir til að tryggja almannaheill og halda uppi viðskiptasiðferði í landinu er að tryggja það að þó að þessar sérstöku aðstæður hafi skapast og þó að hér verði væntanlega þúsundir þrotabúa til meðferðar, sem er miklu meira en nokkurn tíma er hægt að ætlast til með góðu móti að komist í gegnum kerfi okkar innan eðlilegra fyrri tímamarka, þá lengjum við þau tímamörk og það séu fullkomlega málefnaleg sjónarmið.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þetta frumvarp. Ég tel það vera mjög brýnt og mjög mikilvægt. Afgreiðsla þess sýnir því miður ákveðið sleifarlag hjá nefndinni og hjá ríkisvaldinu að keyra ekki meira á þetta mál. Fjöldi mála er mikill og flækjustigið og upplýsingarnar sem þarf að afla eru orðnar svo gífurlega miklar í dag að erfitt getur orðið að finna út úr því hvaða gerningum er ástæða til að rifta og oft þurfa menn að fara mörg þrep aftur á bak í fyrirtækjastrúktúr til að finna hvar uppspretta vandans er. Frestir til að rifta gerningum eru hins vegar yfirleitt veittir í þessum málum til að einhvern tíma sé hægt að klára þau og þegar búið er að klára þau geta menn sagt: Svona er þetta, þessi samningur og þessi gerningur stendur. Þá kem ég að hinum endanum sem er því miður sá að í svona hruni og kreppum láta mannréttindi oft fyrst undan síga og menn þurfa að gæta alveg sérstaklega að þeim. Nú skulum við hugsa okkur og ég vil endilega undirstrika það, frú forseti, að ég er ekki að leggja það til en við skulum hugsa okkur að frestur sé þegar liðinn í einhverju ákveðnu máli hvort sem búið er að lýsa gjaldþroti eða ekki. Þeir sem eiga þá kröfu reikna með að hún sé orðin föst, þetta standi og þeir geti farið að vinna með það eins og annað. Nú er þessu allt í einu kippt í burtu með þessu frumvarpi. Þetta er svipað og ef menn breyttu umferðarlögunum og segðu: Það er leyfilegt að ganga yfir á rauðu en það er bannað að ganga yfir á grænu, líka í fyrra. Og réttarríkið er hrunið. Við þurfum að gæta alveg sérstaklega að þessu. Ég vil endilega að þetta verði samþykkt sem fyrst. Menn þurfa að gæta alveg sérstaklega að afturvirkninni og ég skora á hv. nefnd að halda fund strax í kvöld og ræða þetta mjög ítarlega því að þessir frestir eru að líða núna.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar undirtektir og brýningu til nefndarinnar. Ég held að hv. þingmaður hafi bætt við nýjum þætti í málið sem er í raun og veru hversu miklu flóknari viðfangsefnin eru í þrotum í mörgum tilfellum, sérstaklega í þessum stóru samsteypum, heldur en áður var og hv. þingmaður þekkir það auðvitað býsna vel með sína stærðfræðimenntun og yfirgripsmiklu reynslu og þekkingu á bæði efnahagsmálum og viðskiptamálum almennt. Ég ítreka þakkir til þingmannsins fyrir undirtektirnar.

Frú forseti. Ég vil aftur brýna hv. nefnd sem fær þetta til meðhöndlunar að vinna hratt en líka mjög vandlega og alveg sérstaklega í þessum þætti þar sem menn telja að ákveðinn samningur eða gerningur sé samkvæmt lögum orðinn fastur, þ.e. að honum verði ekki rift. Einhver getur hafa keypt þann gerning eftir á, gæti hafa keypt hann í gær af því að fresturinn var runninn út og hann vissi að nú væri þetta orðið fast þannig að nefndin þarf að skoða þetta sérstaklega. Ég vil ekki að við hverfum frá hugmyndinni um réttarríkið jafnvel þótt vandinn sé mikill. Við megum ekki gera það og því miður var þetta frumvarp ekki samþykkt strax og það kom fram í fyrsta skipti. Þá hefði þetta verið miklu léttara. Ég held að menn þurfi að vinna mjög hratt í þessu, þannig að þeir frestir sem eru að líða núna séu þá innan marka þeirra laga sem við setjum.

Virðulegur forseti. Auðvitað er sjálfsagt að gæta að þeim atriðum sem hv. þingmaður nefnir en hins vegar er það ekki þannig að þegar menn kaupa gerninga á markaði skoði þeir hvort tiltekinn frestur til að rifta ákveðnum aðgerðum sé í gildi ef viðkomandi félag færi í þrot og hvort hann nái þá aftur til viðkomandi gerninga. Ég held að það sé kannski fullhátt flækjustig og ég held að það sé algerlega ótvírætt að þessi lög hljóti að ná til þeirra búa sem kæmu til skipta eftir að þessi lög hafa tekið gildi. Hins vegar kann að vera meira álitamál um þau bú sem hafa farið inn til skipta nú að undanförnu þar sem frestirnir eru í gildi en ég tel engu að síður að það eigi að lengja þá fresti sem þegar eru fyrir hendi í lögum vegna sérstakra aðstæðna með vísan til almannaheilla og þess neyðarástands sem er í efnahags- og viðskiptamálum þjóðarinnar og það eigi sér málefnalegar og réttlætanlegar forsendur.

Frú forseti. Ég fagna eins og svo margir aðrir þessu frumvarpi og tel að það sé mjög miður að Alþingi skyldi ekki auðnast að samþykkja frumvarpið á síðasta löggjafarþingi. Ég vonast þó til að þetta verði eitt af mörgum þingmannamálum sem fara í gegn á yfirstandandi þingi. En ég er komin upp í ræðustól til að spyrja hv. þm. Helga Hjörvar hvers vegna gerð er tillaga um að tímamörkin verði fjögur ár en ekki sex og hvort hann hafi jafnvel íhugað að lengja tímamörkin tímabundið. Ég hef líka áhuga á að vita hvort skoðað hafi verið hver tímamörkin eða frestirnir á hinum Norðurlöndunum eru og hvort kannski sé betra að miða við löggjöf nágrannaríkja okkar hvað varðar þennan árafjölda.

Virðulegur forseti. Þeir tímafrestir sem settir eru fram í frumvarpinu eru tillaga til þingsins um fjögur ár. Ég tel fullkomlega koma til greina af hálfu nefndarinnar að hafa það heldur fimm ár ef hún telur það réttara eða sex ár. Ég hygg að hinn upphaflegi frestur, tvö ár, sé nokkuð í líkingu við það sem var þegar lögin voru sett í nágrannalöndum okkar en sá tímafrestur sem við erum að leita að núna miðast auðvitað við aðstæður okkar í kjölfar efnahagshruns þar sem lítið og vanburðugt kerfi fer að mörgu leyti með gjaldþrot alþjóðastórfyrirtækja sem ég held að eigi sér engan samjöfnuð í nágrannaríkjum okkar. Hér er hið opinbera kerfi að fást við skipti á fyrirtækjum sem í mörgum tilfellum eru miklu stærri en ríkisvaldið sjálft og það eru meira að segja aðstæður sem hvergi annars staðar eru og hljóta að kalla á alveg sérstaka tímafresti eðli málsins samkvæmt. En ég held að almennt um tímafrestinn í venjulegu árferði sé það rétt hjá hv. þingmanni að best fari á því að hann sé sá hinn sami og í nágrannalöndum okkar og sjálfsagt að afla nánari upplýsinga um það.

Frú forseti. Ég flyt frumvarp til laga um frestun nauðungarsölu og flýtimeðferð einkamála vegna gengistryggðra lána. Ásamt mér eru flutningsmenn hv. þingmenn Gunnar Bragi Sveinsson, Sigurgeir Sindri Sigurgeirsson, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir, Ásmundur Einar Daðason, Birgitta Jónsdóttir, Þór Saari, Ólöf Nordal, Ólína Þorvarðardóttir, Þráinn Bertelsson, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Árni Þór Sigurðsson, Atli Gíslason og Erla Ósk Ásgeirsdóttir. Ég vil byrja á að geta þess í upphafi máls míns hversu ánægjulegt það er að á þessu máli eru fulltrúar allra þingflokka og þingmanns utan flokka. Við sjáum hér, eins og var rætt ítrekað fyrr í dag, þegar við vorum að tala um frumvarp hæstv. dómsmálaráðherra, að við getum náð samstöðu á milli flokka, þverpólitískri samstöðu, um úrræði til að takast á við skuldavandann og við getum líka sýnt að hægt er að bregðast hratt og vel við þegar mál koma upp eins og hvað varðar þetta hér. Hinn 12. febrúar sl. féll dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur, í máli nr. E 7206/2009, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að ákvæði lánasamnings um gengistryggingu væri ólögmæt verðtrygging þar sem lánið var veitt í íslenskum krónum. Áður hafði fallið annar dómur, E 4501/2009, við sama dómstól þar sem komist var að gagnstæðri niðurstöðu í mjög svipuðu máli. Það er ljóst að þar sem þetta er sami dómstóll, tveir dómarar að vísu, er komin upp fullkomin réttaróvissa um þau álitaefni sem verið var að fjalla um í þessum málum, sem er gengistrygging lána. Úr henni verður ekki skorið nema með dómi í Hæstarétti. Að vísu hefur verið bent á að Hæstiréttur er ekki alltaf samkvæmur sjálfum sér en ég geri ráð fyrir því, miðað við hversu stórt mál er um að ræða og mikla hagsmuni, að það verði fjölskipaður Hæstiréttur sem muni taka á þessum málum. Ég hef það á orði að verið sé að tala um gífurlega mikla hagsmuni en það kom fram í svari hæstv. viðskiptaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar um bílalán í erlendri mynt, eða svokölluð gengistryggð lán, frá því í júlí 2009 að 40.414 einstaklingar væru með fjármögnun bifreiðar í slíku lánsformi. Í flestum tilvikum eru bílasamningar þannig að lánafyrirtæki hefur 1. veðrétt í bifreiðinni eða eignaleigufyrirtæki með eignarrétt á bifreiðinni meðan á samningstíma stendur. Ef skuldari stendur ekki í skilum er bifreiðin seld og skuldara ber að greiða eftirstöðvar skuldarinnar rétt eins og um veðskuld sé að ræða. Heildarupphæð þessara samninga var þá áætluð rétt ríflega 115 milljarðar kr. Í svari sem hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra gaf við fyrirspurn hv. þm. Helgu Sigrúnar Harðardóttur, um gengistryggð húsnæðislán, kom fram að gengisbundin skuldabréf til heimila væru 315 milljarðar í lok september það ár og um 107 milljarðar skilgreindir sem erlend íbúðarlán. Ekki hafa legið fyrir nákvæmar upplýsingar um fjölda en um 6.200 erlend lán með veði í íbúðarhúsnæði voru útistandandi hjá stærstu innlánsstofnunum á þessum tíma. Í lok september voru þannig tæp 9% af húsnæðisskuldum heimilanna gengisbundin lán samkvæmt skilgreiningu innlánsstofnana en verðtryggð húsnæðislán til heimilanna voru á sama tíma um 122 þúsund eða samtals að fjárhæð 1.100 milljarðar kr. Þarna erum við ekki einu sinni farin að tala um upphæðina sem tengist lánasamningum fyrirtækja þannig að við sjáum, hvort sem við lítum á hagsmuni einstaklinga, fjölskyldna og heimila eða bara fjárhæðirnar sem eru á bak við þessa lánasamninga, að þarna er um að ræða gífurlega hagsmuni. Í þessu máli er annars vegar verið að leggja til breytingu eða bráðabirgðaákvæði á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, að hægt sé að óska eftir flýtimeðferð fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Ákvæðið er svohljóðandi: „Nú er ágreiningur milli aðila um lán eða kaupleigusamning sem er tilgreindur í íslenskum krónum en miðast við dagsgengi erlendra gjaldmiðla (gengistrygging). Hyggist aðili höfða mál vegna slíks ágreinings getur hann óskað eftir því að málið sæti meðferð eftir ákvæðum XIX. kafla um flýtimeðferð einkamála. Ákvæði þetta fellur úr gildi 31. desember 2010.“ Ástæðan fyrir því að lagt er til að setja þetta bráðabirgðaákvæði er sú að það er raunar ekki heimild í núverandi lögum til að hleypa þessari tegund af málum fram fyrir í dómstólakerfinu og það er að sjálfsögðu þannig að dómstólar, sem þriðja valdið í stjórnskipan landsins, taka ekki við fyrirmælum um forgöngu mála, hvorki frá ráðherrum né öðrum. Það má jafnvel telja einsýnt að dómstólar telji sér óheimilt að flýta málum þar sem reynir á lögmæti innlendra lána og kaupleigusamninga í erlendri mynt og/eða gengistryggðra umfram önnur mál en eins og hefur komið fram margítrekað í fjölmiðlum er óvenjumikið álag á dómstólum landsins í kjölfar bankahrunsins. Síðan hafa lögfræðingar og hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra bent á að þó að komin væri niðurstaða, sem tengist því að talað er um 31. desember 2010, í þessum tveimur málum fyrir Hæstarétti er ekki sjálfgefið að þessir dómar hafi almennt fordæmisgildi vegna þess að gengistryggðir lánasamningar eru ekki allir af sama toga. Þeir eru orðaðir mismunandi og þar sem ekki eru ákvæði í íslenskum lögum um hópmálsóknir þá eru náttúrlega einu úrræðin fyrir einstaklinga eða fyrirtæki að sækja rétt sinn í einstökum málum. Menn hafa verið að reyna að leita leiða til að komast einhvern veginn fram hjá þessu en svona er lagaumhverfið sem við búum við. Seinna ákvæðið í þessu frumvarpi er í 2. gr. Þar er lagt til að komi annað ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: „Frá gildistöku laga þessara ber sýslumanni að fresta fram yfir 31. desember 2010 töku ákvörðunar um framhald uppboðs eða ráðstöfun eignar á almennum markaði ef leitað er nauðungarsölu skv. 6. gr. á grundvelli lána eða kaupleigusamninga sem eru tilgreindir í íslenskum krónum en miðast við dagsgengi erlendra gjaldmiðla (gengistrygging). Hafi þegar verið ákveðin ráðstöfun slíkrar eignar til fullnustu kröfu skv. 6. gr. við byrjun uppboðs eða framhald þess eða á almennum markaði en uppboði hefur ekki verið lokið eða boð á almennum markaði samþykkt í eign skal sýslumaður við gildistöku þessara laga fresta þeim aðgerðum fram yfir 31. desember 2010.“ Ólíkt því sem er í frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra, þar sem gerðarþoli þarf sjálfur að fara fram á frestunina, þá er það þannig að sýslumaður mundi samkvæmt þessu ákvæði, ef það yrði að lögum, sjálfkrafa verða að fresta þessum aðgerðum, nauðungarsölu. Rökin fyrir þessu eru þau að í ljósi réttaróvissunnar sem skapast hefur er hreinlega ósanngjarnt, óheiðarlegt og hættulegt fyrir sáttina í samfélaginu að þeir einstaklingar og fjölskyldur sem hlut eiga að máli þurfi að þola nauðungarsölur meðan beðið er niðurstöðu dómstóla. Þá ber sérstaklega að hafa í huga þá staðreynd að samkvæmt gildandi lögum er lánardrottnum hér á landi heimilt að halda áfram innheimtu hjá lánþegum eftir að veðtrygging hefur verið fullnustuð og sækja áfram að lánþegum með eftirstöðvar samninga. Lýkur slíkum innheimtum oftast með aðfaragerðum og í mörgum tilfellum gjaldþroti lánþega. Þetta er eitthvað sem margítrekað hefur verið bent á, skýrslur frá Seðlabankanum væntanlega, ný skýrsla frá þverpólitískri nefnd um skuldir heimilanna - við vitum að veðið sem er á bak við þessa samninga er að mörgu leyti mun verðminna en lánasamningarnir eða þær kröfur sem eru á þessum eignum. Þá erum við að horfa fram á það að þarna er verið að halda áfram. Eftir að búið er að fullnusta í veðinu sjálfu er haldið áfram með aðfaragerðum og í verstu tilfellum erum við jafnvel að tala um gjaldþrot lánþega. Það varðar mjög miklu að við komumst hjá svo alvarlegum aðgerðum á meðan fullkomin óvissa er um lögmæti þessara samninga. Með þessu ákvæði - og þetta er það sem ég tel að hafi ekki komið nógu vel fram í fjölmiðlum - er líka verið að gæta hagsmuna fjármálastofnananna sjálfra því þær gætu reynst bótaskyldar gagnvart neytendum ef þær halda áfram innheimtu á ólögmætum gengislánum. Það mátti greina það í yfirlýsingu stjórnenda fjármálafyrirtækis fyrst eftir að dómurinn féll að þeir virtust ekki vera nægilega vel upplýstir um að það er ákvæði um nauðungarsölu, með leyfi forseta, sem er svohljóðandi: „Hafi gerðarbeiðandi krafist nauðungarsölu sem síðar er leitt í ljós að skilyrði skorti til ber honum að bæta allt það tjón sem aðrir hafa beðið af þeim sökum.“ Ég held að einhverjar fjármálastofnanir séu farnar að gera sér grein fyrir því að það er kannski betra að hægja aðeins á sér. En maður veit ekki hvort allar þessar stofnanir og starfsmenn þeirra geri sér fyllilega grein fyrir þessu. Þetta er eitthvað sem talsmaður neytenda benti á á vefsíðu sinni í lok árs 2009 og líka að ekki væri útilokað að jafnvel stjórnendur fyrirtækja og almennir starfsmenn þessara fyrirtækja gætu borið meðábyrgð á hugsanlegu tjóni neytenda ef og þegar Hæstiréttur staðfestir ólögmæti gengisbundinna lána, samanber hinn svokallaða sanngirnismælikvarða. Það var sem sagt verið að vísa til skaðabótalaganna þar sem kveðið er á um að líta skuli til sakar og stöðu starfsmannsins og atvika að öðru leyti og hagsmuna tjónþola en að vísu er hægt að benda á að í sömu lögum eru ákvæði sem gætu komið til álita til mildunar á hugsanlegri skaðabótaábyrgð. Það er því ljóst að það skiptir geysilega miklu máli að skorið verði úr um lögmæti þessara lánasamninga, og það verði gert hratt og vel enda gætum við séð fram á mikinn ófrið og jafnvel upplausnarástand í samfélaginu ef innheimtum og fullnustugerðum verður fram haldið á meðan þessi mikla óvissa varir. Það er því nauðsynlegt að lögin öðlist þegar gildi til að draga sem mest úr réttaróvissunni, forða hugsanlegum bótamálum og tryggja hraða meðferð þessara mála í dómskerfinu. Enda er í 3. gr. talað um að lögin öðlist þegar gildi um leið og Alþingi væri búið að fjalla um málið og samþykkja þannig að þetta eru rökin fyrir þessu. Ég vonast til þess að í lok þessarar umræðu muni allsherjarnefnd vinna þetta mál, og önnur mál sem hafa verið rædd í dag, hratt og vel. Þau skipta öll máli. Eins og hæstv. dómsmálaráðherra benti á þá er það þannig að þó að ríkisstjórnin sé að leggja fram ákvæði um frestun nauðungarsölu á fasteignum, lögheimili einstaklinga, þá tekur það ekki á því sem verið er að tala um hér, þessari ákveðnu tegund af lána- og kaupleigusamningum sem réttaróvissa er um. Þess vegna segjum við að sýslumönnum beri í þessu tilviki skylda til að fresta nauðungarsölum og síðan að gefa dómstólum heimild til að taka þessi mál í flýtimeðferð ef málsaðilar óska þess.

Virðulegi forseti. Ég fagna mjög þessu frumvarpi til laga um frestun nauðungarsölu og flýtimeðferð einkamála vegna gengistryggðra lána. Í 2. gr. frumvarpsins stendur að lagt sé til að nauðungarsölum vegna lána eða kaupleigusamninga, sem eru tilgreindir í íslenskum krónum en miðast við dagsgengi erlendra gjaldmiðla (gengistrygging) verði frestað sjálfkrafa til 31. desember 2010 í ljósi réttaróvissunnar. Eins og ég sagði er ég mjög ánægð með að þetta frumvarp er lagt fram og að þverpólitísk samstaða hafi náðst um það. En ég er að velta fyrir mér stöðu þeirra sem standa frammi fyrir því að verið er að ganga að þeim á grundvelli laga um lána- og kaupleigusamninga, að ganga að eigum þeirra, að upptöku eigna og aðför að eignum ef viðkomandi er kominn í vanskil. Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér varðandi það bil sem myndast fram að þeim tíma sem þessi lög hugsanlega öðlast gildi á Alþingi? Mér skilst að einn banki, Arion banki, hafi veitt sambærilegan frest, fram að áramótum, og verið er að tala um í frumvarpinu. En maður heyrir að fjármögnunarfyrirtæki eru að ganga mjög hart að þeim sem eru komnir í vanskil og eru í vandræðum. Hvaða úrræði sér hv. þingmaður í stöðunni varðandi þá aðila sem mundu lenda í þessu bili þar til þessi lög yrðu hugsanlega að lögum frá Alþingi?

Frú forseti. Varðandi þær eignir sem þegar er búið að bjóða upp, sem sagt uppboði er lokið og búið að framkvæma nauðungarsöluna, þá er ekki í þessu ákvæði neitt tekið á því. Ég mundi mælast til þess að það sé eitt af því sem allsherjarnefnd skoði í framhaldinu. En við þurfum líka að bíða niðurstöðu Hæstaréttar varðandi þennan dóm. Varðandi þá sem eru í ferlinu er í seinni hluta ákvæðisins talað um að uppboði hafi ekki verið lokið þó að ferlið sé byrjað, það tekur á því. En varðandi þær eignir sem þegar er búið að ganga að - við höfum heyrt mikla óánægju varðandi þá sem eru með bílalánasamninga, þegar verið er að taka bílana af þeim, verið að bæta alls konar gjöldum ofan á, verið að lækka verðmæti bílanna, eins og talað er um nánast að engu, og síðan eru þeir krafðir um það sem vantar upp á. Ég sé ekki að þetta frumvarp taki á því. Ég tel mjög mikilvægt að allsherjarnefnd fjalli um þetta og ég mundi telja að þetta væri líka eitt af því sem þessi þverpólitíska nefnd, sem starfar varðandi skuldir heimilanna og þennan vanda, skoði þetta líka sérstaklega upp á hvaða úrræði eru möguleg. Þá tengist það náttúrlega því sem ég er að vísa hérna til að það er hugsanleg skaðabótaábyrgð. Við sjáum ekki endilega fram á endalok málaferlanna þó að Hæstiréttur staðfesti þetta. Það skiptir því máli að ríkisstjórnin reyni að skoða þetta eins heildstætt og hægt er og við hér á Alþingi beitum okkur eins og við getum mögulega í nefndum og í starfi þingsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Ég vil bara undirstrika hversu brýnt er að hraða þessu máli sem mest því að það skiptir auðvitað sköpum fyrir hag þeirra einstaklinga sem standa frammi fyrir því núna að mál þeirra eru í meðferð, að þetta gangi hratt fyrir sig. Oft og tíðum eru þetta ekki bara samningar um einkabíla heldur er verið að tala um ýmis atvinnutæki sem greiða á með íslenskum krónum verðtryggt miðað við erlenda mynt. Það skiptir því miklu fyrir viðkomandi að hann geti haldið áfram rekstri fyrirtækis síns og lendi ekki í því að atvinnutækið verði tekið af honum meðan réttaróvissa ríkir varðandi þessi mál. Svo vil ég undirstrika að ég tel mjög brýnt að vinnu við frumvarpið verði hraðað í nefnd eins og hægt er svo það geti orðið að lögum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvar hennar. Ég vil benda á í framhaldi vegna vinnunnar innan allsherjarnefndar að það var með vilja sem við skilgreinum þetta þröngt, hin svokallaða gengistrygging er tilgreind í íslenskum krónum en miðast við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Nú þegar eru mál komin fyrir héraðsdóm þar sem látið er reyna á skilgreininguna á því hvað erlent lán er í sjálfu sér. Getum við t.d. sagt að erlent lán sé erlent lán þótt það sé á milli tveggja innlendra aðila og engin gjaldeyrisviðskipti eiga sér nokkurn tímann stað á milli þessara aðila, þótt í sjálfu sér sé talað um svokallaða gengistryggingu? Það er eitt af því sem ég t.d. tel að allsherjarnefnd þurfi að skoða, hvort við eigum að halda okkur við það að taka einmitt á þessum dómi, þeim málum sem þegar hafa verið dæmd fyrir héraðsdómi og hina svokölluðu gengistryggingu, eða hvort við viljum opna þetta meira og tala um gengislán eða erlend lán þannig að það gefist svigrúm til að láta reyna á þau mál líka. Ég er ekki viss um að fólk geri sér almennt grein fyrir því hversu fjölbreytilegir þessir lánasamningar eru, bara út frá umfjöllun í fjölmiðlum og öðru, eða hversu miklum breytingum þeir hafa tekið frá því farið var að bjóða upp á þetta. Það virðist vera að fjármálastofnanirnar hafi ekki gert sér fyllilega grein fyrir lagaumhverfinu þannig að skilmálar viðkomandi samninga tóku stöðugt breytingum. Í þessum dómi er hins vegar bent á að það eru fjármálastofnanirnar, bankar og fjármögnunarfyrirtæki, sem skrifa skilmálana. Þau skrifa samningana þannig að í rauninni er sönnunarbyrði þeirra, þ.e. að skýra hver ástæðan var fyrir þessu, miklu þyngri en þeirra sem tóku lánið því að þeir skrifuðu ekki samninginn, þeir skrifuðu bara undir hann. Ég hef heyrt alla vega um einn lánasjóð sem íhugaði að taka upp erlend lán en þar var síðan tekin ákvörðun um að gera það ekki vegna þess að talið var að lagaumhverfi fyrir þessari tegund af lánum væri of óskýrt og óvíst hvernig ætti að útfæra þetta nákvæmlega. Það getur vel verið að bjallan hjá mér sé aðeins biluð,

Já.

en ég þakka kærlega fyrir andsvarið.

Það reyndist nú rétt að klukkan stóð á sér.

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem við erum með til umfjöllunar tekur til frestunar á nauðungarsölu og flýtimeðferð einkamála vegna gengistryggðra lána. Nýverið hafa fallið tveir mismunandi dómar um lögmæti gengistryggðra lána í héraðsdómi og því er afar brýnt að úrskurðað verði um lögmæti erlendra lána í Hæstarétti, bæði bílafjármögnunarlána og húsnæðislána, sem allra fyrst þannig að réttaróvissunni verði eytt. Líkt og kom fram í ávarpi hv. þm. Eyglóar Harðardóttur eru annars vegar rúmlega 40.000 manns með bifreiðar sínar fjármagnaðar með þessum hætti, sem eru u.þ.b. 115 milljarða ísl. kr. Hins vegar eftir því sem næst verður komist eru rúmlega 6.000 einstaklingar með erlend íbúðalán upp á 107 milljarða kr. þannig að vandinn er mjög umfangsmikill. Fjöldi þeirra einstaklinga sem er í þessari stöðu er hátt í 50.000. Það er því annars vegar lagt til í þessu frumvarpi að sett verði inn bráðabirgðaákvæði um flýtimeðferð í lög um meðferð einkamála sem tekur til þeirra sem tóku lán eða gerðu kaupleigusamning sem tilgreindur er í íslenskum krónum en miðast við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Hins vegar er lagt til að nauðungarsölum vegna fyrrgreindra lána og kaupleigusamninga verði frestað sjálfkrafa til 31. desember á þessu ári í ljósi þeirrar réttaróvissu sem skapast hefur um erlend lán í ljósi nýfallins dóms um lögmæti fyrrgreindra lána. Ljóst er að gengistryggðir lánasamningar geta verið ólíkir eftir lánveitendum og því er ekki augljóst með fordæmisgildi dómanna. Því er afar mikilvægt að nauðungarsölum verði frestað og að þessi mál fái flýtimeðferð í dómskerfinu eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu sem nú liggur fyrir.

Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér um ræðir, 1. flutningsmaður þess er hv. þm. Eygló Harðardóttir, er þess eðlis að það borgar sig ekki að lengja umræðuna um það mikið, heldur koma því til nefndar sem allra fyrst. Ég mun ekki hafa mörg orð um þetta mál heldur leggja áherslu á að nefndin vandi vinnu sína eins og ég veit að hún mun gera, og reyni að hraða málinu. Þetta er eitt af fjölmörgum málum sem þingmenn hafa komið fram með eða rætt sín á milli sem lúta að því að bæta hag og vernda þá sem skulda í íslensku samfélagi. Það hefur verið lögð mikil áhersla á að halda utan um þá sem eiga fjármuni eða einhverjar eignir og er það að sjálfsögðu ágætt. En það verður að taka miklu meira tillit til þeirra sem skulda og er þetta liður í því, þ.e. að veita þeim einstaklingum sem eru með skuldir af þessu tagi ákveðið svigrúm, ekki síst á meðan réttaróvissa ríkir. Það er nokkuð góð sátt hér á þingi um að ná fram bótum fyrir skuldara. Því er mikilvægt að við tökum nú höndum saman og reynum að koma einhverju af þeim fjölmörgu málum sem lögð hafa verið hér fram, í gegnum þingið þannig að staða þessa fólks batni til muna. Við verðum að fara að spýta í lófana til að koma góðum málum eins hinu ágæta frumvarpi sem kallað er „lyklafrumvarpið“, sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir er 1. flutningsmaður að, og mörgum öðrum í framkvæmd.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp um frestun nauðungarsölu og flýtimeðferð einkamála vegna gengistryggðra lána. Er þetta eitt af nokkrum málum sem við ræðum hér í dag, sem öll eru þess eðlis að þau taka á ákveðnum vanda sem komið hefur upp skyndilega og menn þurfa að leysa dálítið hratt. Ég skora á hv. nefnd að vinna þetta mál hratt og horfa ekki endilega á hver er 1. flutningsmaður málsins heldur hvað málið er gott. Það virðist vera þannig að stundum er horft á flutningsmennina og ef þeir eru ekki í réttum flokki er málið ekki gott í hugum sumra. Það var ákveðinn forsendubrestur varðandi gengistryggðu lánin. Maður spyr sig náttúrlega fyrst, frú forseti: Af hverju tóku menn gengistryggð lán í íslensku þjóðfélagi? Flestir voru með tekjur í íslenskum krónum. Hvers vegna voru þeir að taka áhættu af því að taka lán í annarri mynt en þeir höfðu tekjur í? Það er náttúrlega vegna þess að vextirnir voru miklu lægri. Af hverju voru vextirnir miklu lægri? Það er vegna þess að Íslendingar hafa ekki viljað spara í lengri, lengri tíma. Það eru svo fáir sem spara og margir sem vilja taka lán, þess vegna eru vextir háir á Íslandi. Þessu er öðruvísi farið í útlandinu, þar eru vextir lágir vegna þess að margir spara og tiltölulega fáir vilja taka lán. Þetta er nú skýringin. Menn geta flokkað það undir græðgi eða hvað sem þeir vilja, að vilja hlaupa eftir lágum vöxtum, en þetta er nú staðreyndin. Svo standa menn uppi með það núna að þessi áhætta er skollin á og héraðsdómur hefur fellt tvær mismunandi niðurstöður. Mér finnst mjög brýnt að fá úr því skorið hratt og vel hvernig málin standa. Kemur spurningin „hvað gerist í kjölfarið“? Hvernig dæmir Hæstiréttur í þessu máli? Dæmir hann vextina óbreytta, liborvexti sem oft voru alveg svakalega lágir, í íslenskum krónum? Eða verður þetta verðtryggt? Hvað gerir hann við þetta lán? Hver er niðurstaðan úr svona málaferlum? Það liggur ekki einu sinni fyrir. Svo kemur það versta í þessu. Það er tilviljunarréttlæti, vil ég kalla það, þar sem algjör tilviljun ræður því hvar menn lenda. Maður keypti sér fallega jeppann sem hann hafði alltaf dreymt um og gat keypt hann með miklum lánum með lágum vöxtum. Hann gerði samning, skrifaði undir eitthvert plagg, en samningurinn er gagnkvæmur. Þetta er tvíhliða samningur milli tveggja aðila. Það var alveg undir hælinn lagt hvernig orðalagið á samningnum var. Það gat verið þannig að það stóð að maðurinn hefði keypt jeppa fyrir 7 milljónir og fengið lán upp á 7 milljónir og það var talað um 7 milljónir kr. Svo getur verið að einhver annar hafi tekið lán, jafnvel hjá sama fyrirtæki eða öðru fyrirtæki, og þar stóð ekki 7 milljónir kr. heldur einhverjar hundruð þúsundir evra. Það var allt í einu orðið löglegt vegna þess að samkvæmt EES-samningnum er ekki bannað að taka lán á Íslandi í erlendri mynt. Hins vegar má færa það í lög að það sé bannað og það er það sem héraðsdómur komst að niðurstöðu um í öðru málinu, að það sé bannað að verðtryggja miðað við erlenda mynt. Þá gerist það að tveir menn kaupa nákvæmlega sömu tegundina af jeppa með nákvæmlega jafnháu láni, annar þarf að fara að borga tvöfalt, þrefalt til baka, hinn ekki. Það er þetta tilviljunarréttlæti sem maður eins og ég sætti mig eiginlega mjög illa við. Auðvitað hefði maður viljað að menn hefðu fundið einhverja skynsamlega og réttláta lausn á þessu öllu saman. En það hefði þurft að finnast miklu fyrr því að nú er sá sem nýtur þessa tilviljunarréttlætis og græðir á öllu saman með því að borga lán með lágum vöxtum, sem enginn fær á Íslandi ef það verður niðurstaðan, verður ekki tilbúinn að gefa þetta eftir, á meðan hinn vinur hans sem lenti af tilviljun í því að skrifa undir öðruvísi lánasamning, verður jafnvel gjaldþrota eða að bíllinn verður þvílíkur myllusteinn um hálsinn á honum. Maður hefði náttúrlega viljað að þetta yrði leyst einhvern veginn almennt, að í þjóðfélaginu yrði sátt um að þetta verði leyst með gerðardómi eða einhverju slíku. Ég sé alveg fyrir mér að menn hefðu getað breytt þessum lánum frá lántökudegi í verðtryggð lán, með venjulegum hefðbundnum vöxtum, plús eitthvert álag fyrir að fá að breyta. Ég get alveg séð fyrir mér t.d. 3% álag fyrir að fá að breyta, eða eina milljón í breytingarkostnað. Það er heldur ekki hægt að láta menn fá verðtryggt lán án nokkurs breytingarkostnaðar því að þá er verið að verðlauna þá af því að þeir tóku sénsinn á að taka lán með lágum vöxtum. Svo allt í einu eru þeir komnir með lán eins og sá tók sem ekki tók sénsinn. Það hefði því þurft að vera einhver breytingarkostnaður. Nú held ég að við séum komin fram hjá þeim tímapunkti og þessi dómur segir að menn geti ekki fundið réttlætisnefnd í þessu máli. Það er ekki hægt að finna eitthvert réttlæti þar sem menn gætu með sanngirni sagt: Þetta er sanngjarnt og réttlátt. Því miður. Það má segja að bæði þingmenn og stjórnvöld hafi sofið á verðinum hvað þetta varðar. Það hlaut náttúrlega að koma að þessu. Maður sendi mér tölvupóst um daginn, hann keypti sér einbýlishús á 40 milljónir, þ.e. lánið var 40 milljónir en er nú komið upp í 140 milljónir. Hann keypti líka jeppa, þar voru hlutföllin eitthvað svipuð, lánið tvöfaldaðist ekki bara, það nánast þrefaldaðist. Þetta er náttúrlega vandi sem er nánast óviðráðanlegur fyrir venjulegar fjölskyldur og hefði átt að leysa miklu fyrr. En þetta er hluti af því að við höfum sofið á verðinum. Við höfum verið að dunda okkur við að breyta lögum um Seðlabanka og sækja um inngöngu í Evrópusambandið. Og Icesave er búið að taka ógurlegan tíma - sem betur fer, segi ég nú bara. Ég segi nú bara góðan daginn, frú forseti, því að hver dagur sem Icesave dregst er góður dagur. Það er greinilegt að aðstaða okkar og samningsstaða eru alltaf að batna. En varðandi þetta frumvarp tel ég mjög brýnt að fá úr þessu skorið sem allra fyrst. Þótt menn hafi þrískiptingu valdsins þar sem dómstólar eiga að vera sjálfstæðir, óháðir framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu - og við erum einmitt að brjóta regluna - held ég að það sé ekki mjög alvarlegt brot á þrískiptingu valdsins og ekkert í námunda við það sem við vorum að tala um hér fyrr í dag. Þar talaði ég um að réttarríkið væri jafnvel farið að bresta þegar menn breyttu forsendum aftur í tímann. Ég tel að það sé í lagi og að dómsvaldið muni nú fyrirgefa hæstv. löggjafarvaldi.

Frú forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Í framhaldi af henni vil ég taka á nokkrum atriðum. Ég legg áherslu á að þetta frumvarp tekur ekki, eins og kom fram í orðum hv. þm. Péturs Blöndals, á efnisatriðum dómanna. Við förum ekki að neinu leyti í lög um vexti og verðtryggingu heldur varðar þetta málsmeðferðina. Enn á ný, punktur nr. 2, get ég ekki séð að um neina afturvirkni sé að ræða t.d. varðandi bráðabirgðaákvæði um nauðungarsöluna eins og það er orðað. Þótt við höfum rætt það aðeins, hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir og ég, er það eitthvað sem þyrfti að taka á annars staðar en með því að við setjum inn einhver afturvirk ákvæði í lög frá Alþingi. Ég tel reyndar að við eigum alls ekki að skila frá okkur þess háttar lögum. Ég vona svo sannarlega að það muni ekki skipta máli í meðferð málsins hjá allsherjarnefnd hvaða flokki 1. flutningsmaður þess tilheyrir. Ef svo er tel ég þetta skipta það miklu máli að ég mundi ekki gera neina athugasemd við það þótt þessar tillögur yrðu settar fram sem breytingartillögur við mál hæstv. dómsmálaráðherra um nauðungarsölur, ég tel að það væri einfalt mál fyrir allsherjarnefnd að bæta því við. En ef við horfum á mál hv. þm. Helga Hjörvars held ég að það sé eitthvað sem er almennt sátt um í þinginu. Ég held að það hafi líka margítrekað komið fram í máli fylgismanna og þingmanna þeirra flokka sem fara með völdin núna að þegar þeir voru í stjórnarandstöðu sluppu sjaldnast nein þingmannamál í gegn og það var eitthvað sem þeir vildu gjarnan sjá breytast. Ég vona svo sannarlega að á þessu þingi sjáum við einhver þingmannamál fara í gegn. Þótt það verði kannski ekki þetta getur vel verið að það verði eitthvert annað mál. Ég er mjög ánægð með að hæstv. dómsmálaráðherra skuli hafa setið hér í gegnum umræðuna í allan dag. Hv. þm. Pétur Blöndal talaði um hálfgerða réttlætisnefnd. Ég held að það sé kannski það sem talsmaður neytenda lagði upp með þegar hann kom með tillögur sínar um gerðardóm, að við verðum að komast að einhverri niðurstöðu þar sem við sem ábyrgir stjórnmálamenn segjum: Þetta er það sem við höfum svigrúm til að gera. Þetta er það sem við getum gert fyrir þennan hóp lántakenda sem er í miklum vandræðum. Við sjáum ekki fram á að þeir geti nokkurn tímann komist út úr þeim skuldum sem þeir sitja uppi með núna. Þennan hóp verður því miður mun minna hægt að gera eitthvað fyrir. Svo verðum við líka, eins og við framsóknarmenn höfum alltaf talað fyrir, að horfa á aðgerðir sem varða efnahagslífið í heildina. Tillaga okkar um 20% niðurfærslu á öllum lánum var alltaf hugsuð fyrst og fremst sem efnahagsaðgerð til þess að koma efnahagslífinu aftur af stað en við gerðum okkur grein fyrir því að það mundi engan veginn duga til fyrir þá sem verst voru staddir, það þyrfti meira til. Að lokum vil ég gjarnan að þetta mál fari sem fyrst til allsherjarnefndar og að það verði unnið þar hratt og vel.