Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Kl. 1.30 fer fram umræða utan dagskrár um kjaradeilu sjómanna og útvegsmanna. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Sjútvrh. Þorsteinn Pálsson verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 50. gr. þingskapa og ráðgert er að hún standi í um 45 mínútur. Ræðutími einstakra ráðherra og þingmanna verður hins vegar að öðru leyti samkvæmt þingsköpum eða tvær mínútur en málshefjanda og ráðherra fimm mínútur við upphaf umræðunnar. Forseti vill tilkynna áður en gengið er til dagskrár að eftir viðræður við forustumenn þingflokka, svo og hæstv. samgrh., gerir forseti það að tillögu sinni að dagskrármálin, till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð og till. til þál. um vegáætlun 1998--2002, verði ræddar saman. Samkomulag er milli þingflokka um að ræðutími verði sem hér segir: Í 1. umferð fær ráðherra 20 mínútur, í annað sinn 15 mínútur og í 3. umferð 10 mínútur. Talsmenn þingflokka fá 16 mínútur í fyrri umferð og 8 mínútur í síðari umferð. Aðrir þingmenn fá 12 mínútur í fyrri umferð og 8 mínútur í síðari umferð. Andsvör verða leyfð eins og venjulega. Þá er þess að geta að stefnt er að því að ljúka umræðum um dagskrármálin á þessum degi.

Verður dagurinn þá framlengdur, eða hvað?

Dagurinn getur orðið langur, já.

Herra forseti. Á síðasta þingi var samþykkt tillaga að vegáætlun sem tók einungis til tveggja ára, þ.e. áranna 1997 og 1998. Þá var því lýst yfir að tillaga að nýrri vegáætlun yrði lögð fram á yfirstandandi þingi og skyldi sú tillaga taka til ársins 1998 og næstu ára. Þegar farið var að vinna að þeirri áætlun sl. haust varð ljóst að æskilegt væri að leggja einnig fram tillögu að langtímaáætlun, þ.e. 12 ára áætlun. Tillaga að langtímaáætlun felur í sér umtalsverðar breytingar bæði á tekjuhlið og nýbyggingarliðum gjaldahliðar. Með hliðsjón af því að vegáætlun 1998 lá fyrir og þar var búið að úthluta öllu nýbyggingarfé til ákveðinna verkefna var eðlilegt að fyrsta tímabil langtímaáætlunar hæfist 1999. Hvert tímabil er fjögur ár og fyrsta tímabili lýkur þá 2002. Tenging vegáætlunar og langtímaáætlunar er nauðsynleg því að vegáætlunin er nánari útfærsla á fyrsta tímabili langtímaáætlunar. Með það í huga er nauðsynlegt að vegáætlun taki til fimm ára, þ.e. til ársins 1998 og svo fyrsta tímabils langtímaáætlunar, þ.e. áranna 1999--2002. Verður nú vikið að innihaldi þessara áætlana og þá fyrst að langtímaáætluninni og farið nokkrum orðum um þá stefnubreytingu sem þar kemur fram. Um langt skeið hefur tíðkast að skerða markaða tekjustofna sem renna eiga til vegamála. Hluti þeirra hefur þá farið í ríkissjóð. Á síðustu árum hefur komið framlag úr ríkissjóði á móti og hefur það dregið úr skerðingunni. Samkvæmt tillögunni verður millifærslum hætt og hinir mörkuðu tekjustofnar renna alfarið til vegamála að undanskildu umsýslugjaldi sem nemur hálfu prósentustigi af tekjunum. Ríkisframlög falla þá einnig niður. Gert er ráð fyrir að tekjustofnar hækki um 3,5% til 1. júní 1998 og eftir það í samræmi við verðlag auk 2% hækkunar til viðbótar 1. júní 1998. Gert er ráð fyrir að umferð vaxi áfram og verður reiknað með að tekjur aukist af þeim sökum um 1,6% á ári á fyrsta tímabili, 1,2% á öðru tímabili og 1% á því þriðja. Með þessum forsendum mun ráðstöfunarfé aukast umtalsvert á allra næstu árum en fara síðan hægt vaxandi í samræmi við aukningu umferðar. Á síðasta ári fyrsta tímabils langtímaáætlunar, þ.e. á árinu 2002, verður ráðstöfunarfé til vegamála tæplega 9 milljarðar kr. og er það meira fjármagn en áður hefur farið til vegáætlunar. Það ár fara tæplega 4 millj. kr. til nýrra þjóðvega en á síðustu 20 árum eru það einungis árin 1993--1995 sem sýna hærri tölur til nýrra þjóðvega í vegáætlun, en þessi ár voru í gangi sérstök átök, m.a. vegna ástands í atvinnumálum. Rétt er að geta þess að ekki er reiknað með að breyting á lögum um þungaskatt sem taka á gildi um nk. áramót hafi áhrif á fjáröflunina enda er ein meginforsendan fyrir breytingunni að hún hafi ekki áhrif á heildarupphæð tekjustofnsins sem rennur til vegamála. Skipting útgjalda á liði er með svipuðu sniði og verið hefur í vegáætlun undanfarin ár að öðru leyti en því að verulegar breytingar eru á skiptingu fjár til stofnvega. Gildandi meginreglur um úthlutun fjár til stofnvega eru orðnar mjög gamlar og hafa ekki tekið miklum breytingum í tímans rás. Hlutföll milli kjördæma eru reiknuð út frá kostnaði, ástandi og arðsemi vega í framtíðarkerfi sem er svo umfangsmikið að jafnan tæki það upp undir 30 ár að ljúka verkefninu eins og það hefur verið skilgreint á hverjum tíma. Þegar litið er til svo langs tíma verður óvissa í skilgreiningu verkefnisins mjög mikil, hvað skuli tekið með og hverju sleppt. Ekki verður komist hjá misræmi á milli kjördæma. Þessir vankantar komu ekki mikið að sök meðan vegakerfi landsins var í heild þurfandi fyrir úrbætur og kom þannig inn í dæmið. Eftir því sem vegakerfið hefur tekið framförum hafa gallar aðferðarinnar vaxið. Nokkur síðustu árin hefur hluta fjár til stofnvega verið skipt í hlutfalli við íbúatölu. Að öllu samanlögðu hafa verið miklar deilur um skiptinguna hér í þinginu eins og kunnugt er og því ærin ástæða til breytinga. Á undanförnum árum hafa vaxið mjög kröfur um aukin framlög til vegamála. Þær kröfur koma jafnt frá landsbyggðinni sem höfuðborgarsvæðinu. Á landsbyggðinni lúta þessar kröfur að því að leysa það sem mætti kalla frumþarfir byggðarlaga en það er að vegur með fullu burðarþoli og bundnu slitlagi tengi öll stærri þéttbýli landsins. Þá þarf einnig að tengja saman nálæga þéttbýlisstaði til að auka samvinnu og samnýtingu. Ferðaþjónusta er atvinnuvegur í örum vexti og þarf á því að halda að bundið slitlag sé lagt á fjölförnustu ferðamannaleiðir. Loks má nefna kröfur um aukið umferðaröryggi og hefur ríkisstjórnin mótað þá stefnu að fækka umferðarslysum. Með hliðsjón af þessu var reynt að skilgreina nokkur framkvæmdamarkmið á vegakerfinu sem ljúka skyldi við á gildistíma langtímaáætlunar og er gerð grein fyrir þeim í athugasemdum með tillögunni. Verkefni þau sem falla undir framkvæmdamarkmiðin eru metin alls á tæplega 20 milljarða kr. og eru því skilgreind sem stórverkefni í tillögunni. Þessi verkefni eru talin upp í athugasemdum og í tillögunni sjálfri er þeim raðað á tímabil innan langtímaáætlunar. Ekki er fjallað um jarðgöng í þessari langtímaáætlun. Ef til slíkra framkvæmda kemur á áætlunartímabilinu er gert ráð fyrir að það verði samkvæmt sérstakri ákvörðun stjórnvalda þar sem einnig verði tekin afstaða til fjármögnunar. Lagt er þó til að veita nokkurt fé til jarðgangarannsókna á Austurlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum. Eins og áður sagði tekur hinn nýi stórverkefnalisti til þeirra verkefna sem falla undir framkvæmdamarkmiðin. Nú er ljóst að ýmis verkefni falla utan ramma þeirra auk þess sem ýmis ný verkefni bætast við á svo löngum tíma sem hér er til umræðu og verður að sjá fyrir fjármagni í þessu skyni. Fjárveiting til almennra verkefna á stofnvegum nýtist til þess að leysa þessi verkefni en rúmlega fimmti hluti alls fjármagns til stofnvega utan höfuðborgarsvæðisins fer til almennra verkefna. Í tillögunni er gert ráð fyrir að þessu fjármagni sé skipt jafnt á milli kjördæma annarra en höfuðborgarsvæðisins. Á höfuðborgarsvæðinu snýr þörfin einkum að því að auka umferðaröryggi auk þess sem ný byggðahverfi kalla á nýjar aðfærsluæðar. Mörg brýn verkefni bíða þegar úrlausnar á þessu svæði og íbúaþróun í mörg undanfarin ár hefur sem kunnugt er verið slík að þörf fyrir úrbætur á stofnvegakerfi svæðisins hefur vaxið hröðum skrefum. Reynt er að mæta þessu að nokkru í tillögunni með auknum fjárveitingum en þær hækka í sömu hlutföllum og fjármagn til stofnvega utan höfuðborgarsvæðisins. Ef íbúafjöldi höfuðborgarsvæðisins vex áfram með svipuðum hraða og undanfarið má þó búast við að fjármagn samkvæmt tillögunni dugi ekki til. Kemur þá til greina að beita óhefðbundnum aðferðum við fjármögnun vegaframkvæmda á svæðinu. Slíkar aðferðir hafa verið skoðaðar lauslega og sýnast framkvæmanlegar. Ef til kemur að fara óhefðbundnar leiðir við fjármögnun verða þau mál lögð fyrir Alþingi. Viðhaldsliðir fara nokkuð vaxandi á tímabilinu og á það við um þá alla. Síauknar kröfur eru gerðar um þjónustu á vegakerfinu og verður að kosta nokkru til ef koma á til móts við þær. Þá vex verðmæti vegakerfisins stöðugt og fjárþörf til viðhalds verðmætinu vex þá einnig. Þetta er sama þróun og orðið hefur í öðrum löndum en hún er þó skemmra á veg komin hér. Á seinni hluta áætlunartímabilsins er í fyrsta sinn gert ráð fyrir að viðhaldsliðirnir nemi hærri upphæðum en útgjöld til nýrra framkvæmda. Verður nú nánar vikið að vegáætlun en eins og áður sagði tekur hún til 1998 og síðan fjögurra ára að auki. Tillagan fyrir 1998 gengur út frá gildandi vegáætlun fyrir það ár. Endanleg tala er að vísu 9 millj. kr. lægri og örlitlar tilfærslur eru á einstökum liðum útgjalda. Framlög til allra stóru liðanna, viðhalds og nýframkvæmda, eru þó hin sömu og í gildandi áætlun. Tekjuhliðin 1998 er með svipuðu sniði og undanfarin ár. Hluti af mörkuðum tekjum til vegamála er færður í ríkissjóð. Á móti kemur framlag og lánsfé úr ríkissjóði sem dregur úr skerðingu ráðstöfunarfjár. Ríkissjóður lagði mikið lánsfé til vegamála vegna átaks í atvinnumálum sem hófst 1993. Segja má að millifærslur undanfarinna ára hafi farið til endurgreiðslu þessa lánsfjár. Miðað við tillöguna lýkur endurgreiðslunni á þessu ári og raunar rúmlega það. Frá og með árinu 1999 verður sú áðurnefnda breyting að markaðir tekjustofnar renna alfarið til vegamála að frádregnu hálfu prósentustigi sem greiðist í ríkissjóð. Með þessu einfaldast tekjuhliðin því að ríkisframlag og lán úr ríkissjóði falla einnig niður. Á árinu 1999 er greitt af lánum vegna Skeiðarársands og framkvæmdaátaksins sem hófst 1995. Lán til vegtenginga við Hvalfjarðargöng verður greitt niður á árunum 1999--2003. Ráðstöfunarfé til vegamála vex samkvæmt tillögunni umtalsvert árin 1999--2000 en síðan er vöxturinn eingöngu tengdur eðlilegri stækkun tekjustofna. Framlög til nýframkvæmda á stofnvegum hækka þegar 1999 en haldast síðan nokkuð stöðug. Útgjöld til þessa liðar 1999 markast nokkuð af því að þá var veitt fé til að greiða lán vegna framkvæmdaátaksins, svo og til að ljúka endurbyggingu hringvegarins um Skeiðarársand. Á því ári og hinu næsta eru einnig fjárveitingar til að bæta vegasamband við Þingvelli vegna kristnihátíðarinnar. Að öðru leyti fer fjármagnið til stórverkefna og almennra verkefna utan höfuðborgarsvæðisins eins og áður var getið, svo og til höfuðborgarsvæðisins. Tengivegir og brúargerð fá aukið framlag eftir því sem líður á tímabilið og er mikil þörf fyrir hvort tveggja. Margir tengivegir bera mikla umferð sem kallar á uppbyggingu þeirra með bundnu slitlagi. Þá mun breikkun brúa stuðla að auknu umferðaröryggi. Viðhald þjóðvega er annar stærsti útgjaldaliður veg\-áætlunar. Þar fara allir liðir vaxandi út áætlunartímabilið. Vegagerðin hefur reynt að meta fjárþörf hinna ýmsu liða viðhaldsins. Matið gefur hærri tölur en nemur fjárveitingum á öllum liðum. Þessi flokkur verkefna mun taka til sín meira fé á næstu árum eins og nefnt var í tengslum við langtímaáætlun. Tillagan gerir ráð fyrir að kostnaður við stjórn og undirbúning fari vaxandi á tímabilinu. Undanfarin ár hefur þessi liður verið lækkaður frá því sem hann var frá árunum í kringum 1990. Á þessum tíma hafa verkefni á þessu sviði orðið æ viðameiri og Vegagerðinni hafa verið falin ýmis ný verkefni. Verður ekki hjá því komist að hækka þennan lið og er miðað við að hann verði svipaður í lok tímabilsins og hann var á árunum kringum 1990. Framlög til safnvega, landsvega, styrkvega og reiðvega fara vaxandi út tímabilið. Þessir liðir eru ekki stórir en undir þá falla mikilvæg verkefni sem snerta búsetu í hinum dreifðu byggðum, ferðamennsku og öryggismál. Samkvæmt tillögunni fara milli 400 og 500 millj. til flóabáta. Tekur sú upphæð bæði til rekstrar ferja og greiðslu vaxta og afborgana af stofnkostnaði þeirra. Miðað er við að smíðað verði nýtt skip til siglinga milli Hríseyjar og Árskógssands og kostnaður við það sé greiddur á tímabilinu. Þá er reiknað með að rekstrarstyrkur til Akraborgar falli niður með tilkomu Hvalfjarðarganga. Herra forseti. Ég legg til að báðum þessum tillögum verði vísað til samgn. og síðari umr. Ég legg áherslu á að nefndin hraði störfum sem kostur er, þó ekki á kostnað þess að vel og vandlega sé hugað að einstökum atriðum í tillögunum.

Virðulegur forseti. Ég efa ekki að af hálfu embættismanna og Vegagerðarinnar hafi verið lögð alúð í undirbúning þessa máls, nú sem löngum áður. Við upphaf umræðu um vildi ég hins vegar spyrja hæstv. ráðherra um það hvort að baki þessari áætlunargerð hafi farið fram stefnumótandi vinna af hálfu ráðuneytisins eða ríkisstjórnar varðandi samgöngustefnu í landinu. Mér finnst að hvort sem verið er að móta áætlun til tólf eða fjögurra ára í vegagerð, þá þurfi það að vera liður í samræmdri samgöngustefnu fyrir Ísland og samskipti okkar við umheiminn. Hvar er þessi stefna? Önnur spurning: Hefur við mótun þessara áætlana verið tekið mið af líklegum skuldbindingum Íslands í sambandi við losun gróðurhúsalofttegunda og þeirrar stefnu sem ætti að liggja fyrir af hálfu íslenskra stjórnvalda um hvað samgönguþátturinn eigi að taka á sig í þeim efnum. Auðvitað hlýtur það að tengjast m.a. vegagerð í landinu. Fyrir liggur að samgöngumálin valda um þriðjungi af þeirri losun gróðurhúsalofttegunda sem frá Íslandi kemur og hæstv. umhvrh. hefur sagt að allir ættu að leggja þar nokkuð af mörkum til að glíma við væntanlegu skuldbindingar. Hvernig fellur það að þessum áætlunum?

Herra forseti. Varðandi síðari fyrirspurn hv. þm. þá starfar á vegum samgrn. nefnd sem fæst við hvernig unnið skuli að því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, svo notað sé orðalag hv. þm. Jón Rögnvaldsson aðstoðarvegamálastjóri er formaður þeirrar nefndar. Mér er kunnugt um að þessi mál hafa sérstaklega komið til umræðu í sambandi við vegaframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, milli tæknimanna borgarinnar og vegamálastjóra. Varðandi það hvort unnið sé á vegum ráðuneytisins að samræmdri samgöngustefnu er það að segja að hin síðustu ár og missiri hafa orðið miklar breytingar. Þarfir hafa breyst mjög á samgöngusviðinu. Það er augljósast í sambandi við hafnargerð. Stærri skip, djúpristari skip en áður, bæði flutningaskip og fiskiskip valda því að þörf er á dýpkun og lengri hafnargörðum en áður. Því er mjög örðugt að átta sig á því hvernig rétt sé að marka stefnu í hafnamálum fram í tímann en jafnframt er unnið að því að átta sig á breyttum viðhorfum og hvernig staðið skuli að stefnunni, auðvitað í tengslum við samgöngukerfið í heild sinni. Eins og þessi langtímaáætlun ber með sér er fyrst og fremst við það miðað, horfi maður til dreifbýlisins, að byggja vegakerfið upp til þeirra staða þar sem 200 eða fleiri búa.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans. Ég verð þó að segja að mjög eru þau í skötulíki í sambandi við það mál sem við erum að ræða um. Það er lítið vit í að ætla sér að taka á málum eftir á varðandi áætlanir um fjárveitingar til vegamála og þess stóra þáttar í samgöngumálum ef síðan koma upp nýjar hugmyndir og kröfur um það að breyta til vegna annarra sjónarmiða sem þörf er á að taka með í reikninginn. Þá á ég við loftslagsbreytingarnar og framlag Íslands í því efni. Menn virðast ekki hafa náð því að taka hlutina í réttri röð. Ég vil bara hvetja til þess að á meðan fjallað er um þessar áætlanir af hálfu þingnefndar þá verði það athugað hver staðan er í þessum efnum. Sama gildir auðvitað um samþætta samgöngustefnu. Hún ætti að vera forsenda þess sem hér er verið að fjalla um. Ef litið er á þetta einangrað þá hefur Vegagerð ríkisins ekki bein stefnumótandi fyrirmæli sem taka þarf tillit til, þannig að hér fer lítið fyrir samþættri samgöngustefnu. Hæstv. ráðherra nefndi mjög stóra og veigamikla þætti í sambandi við skipaflutninga og hafnamál. Vafalaust er það alveg rétt að þar eru breyttar forsendur í mörgum greinum sem þarf að taka afstöðu til. Sama gildir auðvitað um þungaflutninga á vegum og spurninguna um hvernig með þau efni skuli farið í framtíðinni.

Herra forseti. Hv. þm. er myndríkur og ég er að reyna að rifja upp hvernig skata lítur út svo ég sjái sjálfan mig glöggt þegar ég stend hér í stólnum úr því að ég kom hingað í skötulíki síðast þegar ég var hérna. Út af því sem hv. þm. vék að hér áðan vil ég aðeins segja að vitaskuld er langtímaáætlunin miðuð við þarfir samfélagsins eins og þær blasa við okkur í dag. Þess vegna er útúrsnúningur að segja að við höfum ekki í huga bæði þarfir einstakra byggðarlaga og þarfir fyrir flutninga. Ég sagði það hér áðan að menn væru að reyna að leysa umferðarvandamálin í þéttbýli með það fyrir augum að draga úr loftmengun. Það er því ekki rétt hjá hv. þm. að þessum málum sé ekki gaumur gefinn. Að tillögugerðinni er vel staðið enda gerði ég áðan glögglega grein fyrir forsendum hennar og eru þeim gerð betri skil í greinargerð með tillögunni.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við ekki eingöngu hefðbundna vegáætlun til fjögurra ára heldur undir sama hatti svokallaða langtímavegáætlun sem þýðir 4 plús 8 ár. Ég vil strax í upphafi lýsa þeirri skoðun minni að vinnubrögð af þessum toga eru mjög til fyrirmyndar og væri betra ef við stæðum þannig að verki á fleiri sviðum að reyna að marka stefnu til lengri tíma. Hins vegar er lítið með slíka áætlanagerð að hafa ef ekki er farið eftir henni og vissulega hlýtur maður að skoða eilítið þessa vegáætlun til næstu fjögurra, raunar fimm ára, annars vegar og langtímavegáætlun langt fram á næstu öld í því ljósi. Og sporin hræða. Veruleiki málsins í dag er sá að í raun er engin veg\-áætlun í gildi því að meiri hluti þingheims tók þá ákvörðun að tillögu hæstv. ráðherra að leggja af þá tillögugerð sem kynnt hafði verið á öndverðu síðasta ári um vegáætlun fram yfir aldamót. Í staðinn var gripið til þess óyndisúrræðis að endurskoða eingöngu gildandi vegáætlun 1995--1998. Í raun og sanni stendur Alþingi frammi fyrir því í dag að engin raunveruleg, hefðbundin vegáætlun er í gildi heldur hefur Alþingi eingöngu ákveðið, bæði með fjárveitingum við fjárlagagerð og einnig með hefðbundinni þáltill., að marka stefnu til áætlunargerðar í vegamálum fyrir yfirstandandi ár. Annað er ekki fyrirliggjandi um markmið og leiðir í vegamálum. Því segi ég, virðulegi forseti, í þessum efnum hræða auðvitað sporin. Sporin hræða enn frekar þegar skoðuð eru markmið og efndir í þessum efnum á yfirstandandi kjörtímabili. Þar er niðurstaðan og afrekaskráin með endemum og þarf ekki annað en að horfa á það að á þeim þremur árum sem ríkisstjórnin hefur verið við lýði hefur það ár ekki liðið að undanskildu árinu 1995 --- enda voru menn þá að vinna samkvæmt markmiðum síðustu ríkisstjórnar --- að markaðar tekjur til Vegasjóðs hafi ekki í stríðum straumum runnið í ríkissjóð en ekki til vegagerðar. Væri nú ágætt, virðulegi forseti, að hæstv. ráðherra gæfi sér tíma og ráðrúm til að hlusta á umræðuna og vildi ég biðja forseta að stoppa klukkuna á meðan þar til náð verður í ráðherrann.

Nærveru hæstv. ráðherra er óskað í þingsal.

Ég hef fullan skilning á því að hæstv. samgrh. iði og sé á ferð og flugi undir umræðunni og eigi erfitt með að leggja við hlustir. Afrekaskrá hans á umliðnum árum er slík að það sker í eyru á að hlýða. Auðvitað er erfitt að viðurkenna þennan veruleika. Ég ætla ekki að fara langt aftur í tímann, ég ætla aðeins að fara til þess árs sem við lifum í dag, þess einasta árs sem einhver áætlunargerð er í gildi. Þar eru afrekin ekki til að hrópa yfir. Samgöngunefndin öllsömul, minnihlutamenn og meirihlutamenn, kváðu upp úr með það einum rómi síðasta haust, raunar við fjárlagagerð, þar sem menn gengu þannig fram að heill milljarður og rúmlega það var tekinn af mörkuðum tekjum til vegagerðar á Íslandi. Þetta var harðlega gagnrýnt í samgn. en allt kom fyrir ekki og þetta var samþykkt á hinu háa Alþingi við fjárlagagerðina með þeim hætti sem raun ber vitni um. Þar á meðal voru þeir hv. þm. sem gagnrýndu það hátt og snjallt við meðferð málsins að svona skyldi gengið fram í vegamálunum. Því er nauðsynlegt, virðulegi forseti, að hafa í huga þegar menn koma núna fram fyrir alþjóð og standa keikir og stoltir með áætlun til næstu tólf ára, hvorki meira né minna, áætlun þar sem er ekki gert ráð fyrir því eitt einasta ár að ríkissjóður ætli að læsa sinni stóru og þungu krumlu í neitt af þessu fé, og það aðeins tveimur mánuðum eftir að hæstv. ráðherra og hirð hans varð undan að láta og skila heilum milljarði af fjármunum sem áttu að renna til vegagerðar í ríkissjóð. Meiri hluti þingmanna á hinu háa Alþingi, þingmenn stjórnarinnar --- sem hafa upp á síðkastið farið mikinn í fjölmiðlum um mikilvægi vegagerðar í landinu --- létu þetta yfir sig ganga, ýttu á hinn græna hnapp og tóku þessa skerðingu á sig. Er þá ástæða til þess, virðulegi forseti, að taka allt of mikið mark á svonefndri áætlunargerð til næstu tólf ára þegar mönnum tókst ekki einu sinni að láta endurskoðaða áætlun til tveggja ára standast mánuðinn út, missirið út, áður en menn fóru að skera þvers og kruss og tæta hana niður liðið fyrir lið? Er ástæða til að taka allt of mikið mark á áætlunargerð aðila sem hafa orðið sekir um annað eins? Nei, segi ég. Þess vegna hljótum við að taka ýmsum þeim tillögum sem hér er að finna með miklum fyrirvara. Hér er ég ekki eingöngu að ræða um hina svonefndu langtímaáætlun heldur er ég ekki síður að tala um áætlun til skemmri tíma, þ.e. hina hefðbundnu áætlun 1998--2002. Þar er einnig ástæða til að hræðast. Jafnvel á fyrstu árum slíkrar áætlunargerðar, a.m.k. svo lengi sem núv. ríkisstjórn er við völd --- og því miður þurfum við að lifa enn eitt árið undir hennar stjórn. En svo gætu málin farið að breytast og nýir tímar runnið upp og þá getur það hugsanlega verið að áætlunargerð af þessum toga sé meira en orðin tóm, sé meira en tölur og frómar óskir á blaði eins og hér liggur fyrir. Það er því alveg ljóst, virðulegi forseti, að mörg þau stóru verkefni sem eru nefnd til sögunnar eru lítið annað en óskalisti, eru lítið annað en opinn konfektkassi sem menn geta tínt úr og notað að vild. Það er ástæða til þess líka, virðulegi forseti, að undirstrika það strax núna að þessi tillögugerð er sannarlega ekki af hálfu hæstv. ráðherra eins eða starfsmanna hans í Vegagerðinni. Sú tillögugerð sem um er að ræða er á ábyrgð ríkisstjórnarinnar og þingmeirihlutans því að auðvitað hefur almenningur tekið eftir því á síðustu dögum að einstakir þingmenn stjórnarinnar, stuðningsmenn stjórnarinnar, hafa komið fram í fjölmiðlum og lýst yfir efasemdum um eitt og annað í áætlunargerðinni, komið fram með gagnrýni og svo jafnvel nokkrum dögum síðar barið sér á brjóst og lýst því yfir að þeir hafi komið inn tilteknum breytingum á vegáætlunina. Nefni ég þar til sögunnar sérstaklega þingmenn Norðurl. v. og einnig get ég ekki látið hjá líða að nefna þingmenn Austurl. í hópi stjórnarliða. Ábyrgðin á tillögugerðinni er ríkisstjórnarinnar allrar og meiri hluta þingsins og í því ljósi ber að skoða einstakar tillögur sem ég mun víkja nánar að rétt á eftir. Kannski er rétt að gera það nú þegar því að það vekur sérstaka athygli í þeirri tillögugerð, sem er lögð fram til næstu tólf ára, að ekki er gert ráð fyrir því að staðið verði við gefin fyrirheit um jarðgöng. Ósköp var það aumingjalegt, virðulegi forseti, hjá hæstv. ráðherra þegar hann reyndi að halda því fram við upplestur á athugasemdum við langtímavegagerð að ef til þess kæmi að mönnum sýndist skynsamlegt og arðbært að ráðast í jarðgangagerð yrði það ákvörðun síns tíma og mundi lúta sérstökum lögmálum sértækrar fjármögnunar. Ja, mikill er nú metnaðurinn. Er þörf á texta sem þessum í áætlun til vegagerðar? Segir það sig ekki sjálft ef jarðgöng er ekki að finna í áætlun til næstu tólf ára að það sé þá ákvörðun síðari tíma, komi til þess að í þau verði ráðist? Ef ekki er að finna fjármagn í þessum áætlunum er það líka sértæk ákvörðun hvernig beri að fjármagna þau. Það er því alveg sama hvernig menn snúa þessu, upp eða niður, að í þessum tillögum er ekki gert ráð fyrir jarðgöngum, hvorki á Norðurlandi vestra né á Austfjörðum, svo einfalt er það, svo skýrt er það. Eitthvert almennt hjal um að síðar megi hugsanlega skoða þessa möguleika er algjörlega marklaust á þessu stigi máls ef við erum að ræða tiltekna áætlunargerð sem ég vænti að hæstv. ráðherra og hv. stjórnarliðar ætlist til að standist. Hæstv. ráðherra nefndi sérstaklega í þessu samhengi að það hefði verið skoðað lítils háttar að það væri gerlegt og mögulegt að koma við sértækri fjármögnunarleið við jarðgangagerð --- þá á hann væntanlega við Austurland annars vegar og Norðurland vestra hins vegar því að það eru þau mál sem hafa ekki síst verið nefnd til sögunnar. Fróðlegt væri að heyra það strax hjá hæstv. ráðherra hvaða athuganir það eru sem hann hefur látið gera og hvernig hann hefði hugsað sér að láta þessa sértæku fjármögnun ganga fram. Ég vænti þess að hann eigi þá við að innheimtur verði vegtollur svipað því sem gerst hefur í Hvalfjarðargöngum því að aðra leið þekki ég ekki. Nema hann sé að nefna til sögunnar lántökur utan þessarar áætunar, að fullu eða öllu. Við þessu þarf að fá svör, hálfkveðnar vísur eru verri en hitt, eru verri en það sem stendur ekki í áætluninni --- engin jarðgöng á þessu áætlunartímabili. Það er auðvitað veruleikinn sem við ræðum og sá sem við blasir. Ég get út af fyrir sig fallist á að ekki sé óskynsamlegt að fækka þessum liðum, þessum heitum í vegáætlun. Þær hafa verið af ýmsum toga og gert það að verkum að stundum hefur reynst býsna erfitt að lesa úr vegáætlun hvers árs og hvers tímabils og bera saman við eldri. Í þessari áætlun er gert ráð fyrir því að fella niður hið svokallaða framkvæmdaátak. Út af fyrir sig ætla ég ekki að gera mikið með það en vek þó athygli á því, og ástæða er til að staldra við það, að þetta segir kannski meira en mörg orð, að framkvæmdaátakinu er einfaldlega lokið. Það er ekkert átak lengur í gangi í vegamálum og hefur ekki verið síðustu þrjú árin. Mér sýnist miðað við þá reynslu og þegar hún er lesin í gegnum þessi plögg að a.m.k. sé ekki ástæða til bjartsýni í tíð núverandi stjórnarmeirihluta. En framkvæmdaátakinu er lokið og það er gert núna, kvitt og klárt, með þessari áætlun til vegagerðar, liðurinn er einfaldlega felldur niður. Á hinn bóginn vil ég líka minna á í þessu samhengi að framkvæmdaátakinu var auðvitað skipt eftir öðrum formerkjum en hin hefðbundna skipting er, og það vekur upp spurningar og nauðsyn á frekari athugunum um skiptingu fjármagns til þéttbýlis annars vegar, þ.e. höfuðborgarsvæðis, og dreifbýlis hins vegar. Ég ætla hins vegar ekki að gera það að umræðuefni við 1. umr. Hins vegar er einnig umhugsunarefni að svo mikið er kappið á hin stóru verkefni, á þessi ,,monument`` sem stundum hafa verið nefnd, sem eru auðvitað fyrst og síðast til þess gerð --- við skulum orða hlutina eins og þeir eru --- að einstakir þingmenn einstakra kjördæma geti farið út í hérað --- og þar fer auðvitað hæstv. ráðherra fremstur í flokki --- og veifað því hér og þar að einhvern tíma inn í næstu öld ættu menn að láta sverfa til stáls, tengja Þórshöfn, þeir ætli sér --- svo ég nefni bara verkefni af handahófi --- að lagfæra Lágheiðina einhvern tíma á næstu öld. Það er ósköp þægileg pólitík að geta farið heim í hérað með þessum hætti en trúverðug getur hún tæpast talist --- og enn og aftur ekki síst í ljósi reynslunnar. En hinn almenni liður, þar sem þingmenn hafa komið að, er hins vegar að sama skapi skorinn allverulega niður þannig að hin smærri verkefni sem þingmenn einstakra kjördæma hafa komið að eru orðin býsna lítil og ekki til stórræðanna. Ég hef áhyggjur af því að þegar fram líða stundir kunni menn að auka þrýsting á að hann þurfi að hækka verulega og þá auðvitað á kostnað hinna stærri verkefna. Hér er markmiðsáætlun sett upp í nokkrum liðum, sem ég fagna. Ég get þó ekki látið hjá líða að lýsa grundsemdum mínum þegar ég les að fyrst hafi tillagan verið frágengin og síðan hafi markmiðin verið búin til því að liðir eins og t.d. ferðamannavegir eru mjög þröngt skilgreindir þegar tillagan sjálf er skoðuð. Það eru einkum og sér í lagi ferðamannastaðir á Suðurlandi sem þess njóta. Ég verð þess ekki var að til míns kjördæmis til að mynda, Reykjaneskjördæmis, sé horft, eða Krýsuvíkurvegar, Reykjanestáarinnar og víðar. Mér sýnist í fljótu bragði að þarna hafi menn fyrst skipt kökunni og síðan búið til markmiðin. En ég get verið sammála þeim í meginatriðum og að skynsamlega sé að verki staðið ef menn ætla a.m.k. að fara eftir þeim. Virðulegi forseti. Við erum hér við 1. umr. þessa máls. Það er margt athugavert. Ég nefni þar til sögunnar stórar upphæðir í flóabáta. Þar þarf mjög að ígrunda og skoða hvort rétt stef er slegið, sérstaklega stórar fjárhæðir til endurbóta á Hríseyjarferju. Það þurfa menn að skoða mjög gaumgæfilega. Höfuðborgarsvæðið er algjörlega opin bók. Þar eru engar skiptingar að finna. Ekki fyrir margt löngu hafa hins vegar komið tillögur frá forsvarsmönnum sveitarfélaga  Mín lokaorð skulu vera þau að ljóst er að mikil vinna er fram undan hjá samgn. við yfirferð þessara mála. Hún mun vanda sitt verk en hennar verk byggir á því að hinar pólitísku og fjárhagslegu forsendur standist. Annars er allt tal um áætlanagerð til tveggja ára, til fjögurra ára eða tólf ára hreint og klárt ómark. 

Herra forseti. Það eru einungis þrjú atriði sem ég vil nefna. Hv. þm. sagði áðan að gefin hefðu verið fyrirheit um jarðgöng og væri fróðlegt að fá fram hjá honum skýrt við umræðuna í hvaða röð hann telji að jarðgöng eigi að koma, hvort byrja eigi á Austurlandi eða á Norðurlandi vestra eða hvaða jarðgöng hann vilji ráðast í á Austurlandi. Úr því að fyrirheitin voru gefin um jarðgöngin þá hlýtur hann að vita hvaða jarðgöng það eru sem fyrirheit voru gefin um. Í annan stað vil ég segja þegar hann spyr um hina sérstöku fjármögnun á höfuðborgarsvæðinu, þá hélt ég að hv. þm. og þingheimi væri kunnugt að Vegagerðin hefur unnið að því í samvinnu við samgrn. að leggja fram tillögur og gera athugun á því hvort heppilegt kunni að vera að taka hér upp svokölluð skuggagjöld eins og gert er í nálægum löndum þegar um mjög viðamikla framkvæmd er að ræða. Við getum látið okkur detta í hug t.d. tvöföldun Reykjanesbrautar eða veginn yfir Kleppsvog og upp í Mosfellssveit. Þetta mál er ekki komið það langt að það sé komið á framkvæmdastig en við verðum að vinna á þessum nótum hér á landi eins og í nálægum löndum, í þéttbýlinu þar sem kostnaður við umferðarmannvirki er mjög mikill. Að síðustu vil ég aðeins taka fram, herra forseti, að þegar talað er um að færa fé í ríkissjóð í þessari vegáætlun, þá er gert ráð fyrir endurgreiðslu lánsfjár, 210 millj. kr., sem ákveðin var í síðustu ríkisstjórn. Þá réðumst við í framkvæmdaátak í samvinnu við Alþfl. og var þá einmitt ákveðið að fara hraðar í byrjun, taka lán til að geta flýtt vegaframkvæmdum. Hér er gert ráð fyrir að endurgreiða síðustu 210 millj. af þeim lánum sem þá voru tekin. Það er því rétt hjá hv. þm. að framkvæmdaátakinu lýkur með þessari áætlun.

Virðulegi forseti. Fyrst það síðasta. Það er deginum ljósara að framkvæmdaátakinu er lokið og við skulum vera algerlega sammála um það. Átaki hæstv. samgrh. í samgöngumálum og vegamálum er lokið. Við skulum kasta rekunum yfir þetta átak hér og nú. Ég skal vera fyrstur manna til að viðurkenna staðreyndir og það er ljóst að ég og hæstv. ráðherra erum sammála um það. Því átaki, sem Alþfl. beitti sér fyrir og gat dregið hæstv. ráðherra út í á sínum tíma, er lokið. Nú tekur hversdagsleikinn við. Það sem er verra er að hæstv. ráðherra er að skila í ríkissjóð ekki eingöngu einhverju lánsfé, eins og hann nefnir, heldur verulegum fjármunum öðrum á yfirstandandi kjörtímabili. Um það þurfum við þá ekki að deila og er það fagnaðarefni. Hæstv. samgrh. spyr mig: Hvaða jarðgöng vill þingmaðurinn? Kemur hér með áætlun til næstu tólf ára sem hann er búinn að vinna að væntanlega hin síðari ár og spyr stjórnarandstöðuna: Hvaða jarðgöng viljið þið? Við viljum og hefðum talið eðlilegt að hæstv. samgrh., hæstv. ríkisstjórn og hv. þingmenn stjórnarliða hefðu unnið heimavinnuna sína í þessum efnum og haft raunverulega valkosti í jarðgangagerð bæði norðan og austan heiða. En því er ekki að heilsa. Það hafa engir fjármunir farið til þessa málaflokks í tíð núv. ríkisstjórnar. Það gerir það að verkum að menn eru ekki í stakk búnir til þess hér og nú, og ekki ætla ég að kveða upp dóma um það í hvaða röð, hvernig og undir hvaða formerkjum það eigi að gerast, enda liggja engar upplýsingar fyrir um það. En það er merkilegt að hæstv. ráðherra hefur ekki nokkrar hugmyndir um málið og það ættu þingmenn þessara tveggja kjördæma að íhuga, þingmenn á borð við Jón Kristjánsson og Hjálmar Jónsson.

Háttvirta þingmenn.

Í lokin þetta. Það var athygli vert að hæstv. ráðherra nefndi skuggagjöld í samhengi við Reykjanesbrautina og stórverkefni á höfuðborgarsvæðinu. Þar liggur hans hugur þegar þessar 

Herra forseti. Það kom ekki á óvart að hv. þm. vefðist tunga um tönn þegar hann var spurður beint að því á hvaða jarðgöng hann vildi helst leggja áherslu. Við heyrðum að svörin voru nokkuð óljós þegar þar kom hans máli. En ég ítreka spurninguna: Á hvaða jarðgöng vill hv. þm. fyrst og fremst leggja áherslu nú? Í öðru lagi vil ég taka fram að á árinu 1997 var varið beint af vegáætlun 3 milljörðum kr. til nýframkvæmda og ef Hvalfjarðargöng eru tekin með er verið að tala um 5 milljarða kr. Á þessu ári, 1998, er um 3,4 milljarða að ræða og ef Hvalfjarðargöng eru tekin með eru það rétt tæpir 5 milljarðar, við getum sagt 5 milljarðar kr. Vegaframkvæmdir eru því mjög miklar í landinu nú. Ég hygg að einungis einu sinni hafi nýframkvæmdir til þjóðvega verið meiri. Það var á árinu 1973, 5,6 milljarðar kr.

Virðulegi forseti. Það dugir ekki fyrir hæstv. ráðherra að lesa upp stórar tölur sem framlög til vegamála. Vissulega erum við að ræða stórar tölur næstu tólf árin og lætur nærri að það sé eitthvað í kringum 100 milljarða kr. Það er auðvitað auðvelt og létt verkefni fyrir hæstv. ráðherra að segja að svo og svo miklum fjármunum hafi verið breytt. Það breytir ekki þeirri staðreynd, virðulegi forseti, að samkvæmt hagdeild hjá undirstofnun ráðherra sjálfs er að finna nákvæmlega nóteraðar upplýsingar, og ég ætla að gefa hæstv. ráðherra þetta blað á eftir, þar sem kemur skýrt fram upp á punkt og prik hvernig jöfnuðurinn annars vegar sem innheimtar markaðar tekjur til vegamála, og hins vegar þeir fjármunir sem Vegagerðin þarf til ráðstöfunar standast ekki. Vegagerðin fékk meira til ráðstöfunar í tíð síðustu ríkisstjórnar en henni bar. Í tíð þessarar ríkisstjórnar eru fjárlög til vegamála að skila sér inn í ríkissjóð. Árið 1996 er þessi upphæð 638 millj., 1997 740 millj. og 1998 984 millj. Hæstv. ráðherra er sjálfur að slá öll eigin met á yfirstandandi ári. Það er veruleiki málsins. Það er verið að tína þá fjármuni út úr því markaða verkefni sem eiga að renna til að bæta vegi og samgöngur á Íslandi, inn í ríkissjóð. Það er veruleikinn. Varðandi jarðgangagerðina --- hvers konar dans er þetta eiginlega og menntaskólahúmor? Ég sagði það nákvæmlega að ef hæstv. ráðherra kæmi með plöggin á borðið fyrir framan mig, skoðuð og vandlega yfirfarin þar sem allir valkostir væru skýrt afmarkaðir þá stæði ekki á mér að taka um það ákvörðun. 

Herra forseti. Þau þykku þingskjöl sem hér liggja fyrir til umræðu um langtímaáætlun í vegagerð og vegáætlun fyrir næstu fimm ár hlaðin löngum talnarunum verður að skoða í því ljósi að Ísland er vanþróað ríki í vegamálum. Satt best að segja er leitun að þeirri þjóð a.m.k. í þessari heimsálfu sem er eins illa á vegi stödd og við Íslendingar hvað vegamál varðar. Mjög stór hluti okkar vegakerfis er án bundins slitlags með holóttum vegum þannig að vegfarendur eru í stöðugu rykkófi og allt of margir mikilvægir fjallvegir eru ófærir meiri hluta ársins. Auk þess vantar mjög víða bráðnauðsynlegar tengingar sem gætu stytt fjarlægðir milli þéttbýlisstaða og stækkað atvinnusvæði. Við hljótum því að draga þá ályktun af þeirri staðreynd að fjármagn til vegamála hefur verið langt frá því nægilegt á undanförnum árum. Það hefur ekki verið í neinu samræmi við þær brýnu þarfir sem við blasa og það verður allt of lítið áframhald ef þær áætlanir sem hér eru lagðar fram ná fram að ganga. Samkvæmt þessum áætlunum eru markaðir tekjustofnar Vegagerðarinnar áfram stórskertir á því ári sem nú er að líða. Það munu vera um 814 millj. sem eru teknar í ríkissjóð þegar tillit er tekið til þess framlags sem ríkið leggur þar á móti. En brúttó er skerðingin, eins og hér hefur komið fram, tæpar 1.200 millj. kr. Í lok þessa árs mun ríkissjóður skulda Vegasjóði einhvers staðar á milli 600--700 millj. kr. og samt á áfram að færa fé úr Vegasjóði með afborgunum af áhvílandi lánum. Áform um að frá árinu 2000 verði allt fé markaðra tekjustofna lagt í Vegasjóð eru vissulega góðra gjalda verð en þau eru tortryggileg úr því að þessu fyrirheiti er skotið á frest yfir á næsta kjörtímabil. Ég tel það vissulega lofsvert að lögð er fram langtímaáætlun til tólf ára. Það er bráðnauðsynlegt að fá gott yfirlit yfir þau verkefni sem vinna þarf að á næstu árum og slíkt yfirlit auðveldar okkur ákvarðanatökuna á komandi árum og ég þakka hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherra fyrir þá vinnu sem í þetta hefur verið lögð. En ég vek á því athygli að reynslan kennir okkur að þegar vegáætlanir eru lagðar fram til nokkurra ára jafnvel aðeins tveggja eða fjögurra ára og þar gefin mikil fyrirheit um stóraukin framlög til vegamála á 3. eða 4. ári, þá hefur því miður niðurstaðan oftast orðið sú þegar til kastanna hefur komið að sú aukning hefur verið skorin niður með stórfelldu fjárnámi af fé Vegasjóðs í ríkissjóð. Á seinasta ári var fé Vegasjóðs skert verulega, eða um 800 millj. brúttó, líklega einhvers staðar í kringum hálfan milljarð nettó, og svo hefur verið allan þennan áratug að átt hefur sér stað mikill tilflutningur á fé úr Vegasjóði í ríkissjóð þótt þar á móti hafi að vísu komið nokkurt lánsfé til framkvæmdaáætlunar. Ég tel því að nokkurt áróðursbragð sé af vegáætlun, sem er nú lögð fram ári fyrir alþingiskosningar, og felur í sér áframhaldandi stórskerðingu á mörkuðum tekjustofnum á því ári sem er að líða þó að fyrirheit fylgi um bót og betrun eftir næstu alþingiskosningar. Samkvæmt þessari vegáætlun á að verja tæpum 4 milljörðum á ári hverju til uppbyggingar nýrra þjóðvega og brúa og ég legg áherslu á það hér, í upphafi máls míns, að þetta er allt of lítið fjármagn. Þetta er ekki nema rétt um 2,3% af útgjöldum ríkisins eða um 0,7% af vergri landsframleiðslu. Fé til vegamála má vissulega auka margvíslega. Í fyrsta lagi má hverfa frá þeim skerðingaráformum sem er að finna í þessari áætlun. Það má endurgreiða skuld ríkissjóðs við Vegasjóð en eins og menn sjá, sem skoða þessa áætlun, er ekki gert ráð fyrir því að sú skuld sé nokkurn tímann gerð upp. Ég tel líka að kostnað vegna vegtengingar Hvalfjarðarganga ætti að greiða af öðru fé en ekki af vegáætlun. Það er ljóst að ríkissjóður mun hljóta verulegan virðisaukaskatt af því veggjaldi sem þar verður innheimt og mætti verja því fé í því skyni. Ég tel að flóabátarnir eigi ekkert heima í vegáætlun. Þeir eiga að hverfa þaðan út. Það er mál sem þarf að taka sérstökum tökum og endurskoða frá grunni og það mundi létta á vegáætluninni sem nemur tæpum hálfum milljarði á ári hverju á komandi árum og mundi þá verða til að auka nýbyggingar vega sem því nemur. Auk þess má nýta tekjustofna Vegasjóðs miklu betur en gert hefur verið í samræmi við heimildir laga. Nýja vegáætlunin felur hins vegar í sér verulega stefnubreytingu frá því sem verið hefur. Um langt skeið hefur fé til stofnvega verið skipt samkvæmt sérstakri skiptireglu sem hefur verið miðuð við ástand, kostnað og arðsemi veganna. Síðan var farið að taka einstök verkefni út fyrir sviga, verkefni sem voru sérstaklega erfið eða dýr og fyrstu verkefnin af þessu tagi hygg ég að hafi verið svokallaðir Ó-vegir. Það var Ólafsfjörður, Ólafsvík og Óshlíð. Þetta voru verkefni sem voru tekin út fyrir sviga. En síðan var fylgt í kjölfarið með fleiri og fleiri stórverkefni. Síðan framkvæmdaáætlanir og framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Almennu verkefnin hafa því smám saman orðið æ minni hluti vegafjár og fyrir tveimur árum voru þau orðin aðeins þriðjungur af fé til stofnvega. Á því ári sem nú er að líða stefnir í að þau séu aðeins fjórðungur, 25% af því fé sem veitt er til stofnvega og síðan er ætlunin að á næsta ári, 1999 og á árunum þar á eftir, verði almennu verkefnin aðeins 12% eða 1 / 8 hlutinn af því fé sem veitt er til nýbyggingar vega. Þar á móti hefur stórverkefnaflokkurinn stækkað mikið og fær þrisvar sinnum meira í framtíðinni en hann hefur fengið í seinni tíð og ljóst er að höfuðborgarsvæðið fær stóraukið fé. Á næstu tólf árum er áformað að verja um 12,5 milljörðum kr. til vegaframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu eða u.þ.b. 1 / 3 af öllu nýbyggingarfé til vega. Því til viðbótar kemur svo tvöföldun Reykjanesbrautar frá Hafnarfirði til Keflavíkur sem á að kosta um 2,4 milljarða kr. Því miður hafa þingmenn ekki fengið í hendur framkvæmdalistann sem liggur að baki þessum framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu og því er mjög erfitt að átta sig á langtímaáætlun í heild þegar svo mikilvægan þátt vantar. Tenging þéttbýlisstaða, sem styttir verulega vegalengdir milli þéttbýlisstaða, er eitt allra brýnasta verkefnið í vegamálum til að stækka atvinnusvæði og þétta dreifðar byggðir. Brýn verkefni af þessu tagi blasa við á Austurlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum en þeim er lítt sinnt samkvæmt þeim áætlunum sem liggja fyrir. Langtímaáætlunin hlýtur að vera Austfirðingum mikil vonbrigði að þessu leyti en þar er brýn þörf á að mynda samfellt atvinnusvæði frá Seyðisfirði til Fáskrúðsfjarðar með góðri tengingu við Egilsstaði en ekki er að sjá að því verkefni verði sinnt á næstu tólf árum. Sama gildir um tengingu Siglufjarðar, Ólafsfjarðar og Dalvíkur með jarðgöngum og vegi um Héðinsfjörð. Sú tenging yrði mikil lyftistöng fyrir alla þessa staði en nú þegar er mikil samvinna þar á milli í atvinnumálum eins og best sést á samvinnunni milli Ólafsfirðinga og Siglfirðinga í stórfyrirtækinu Þormóður rammi--Sæberg. Á Vestfjörðum er brýnasta verkefnið jarðgangagerð, að tengja saman norðurfirðina og suðurfirðina með göngum um Dýrafjörð og Arnarfjörð undir Hrafnseyrarheiði en bílferja gæti síðan gengið milli Bíldudals og Hrafnseyrar nokkrum sinnum á dag. Að gefnu tilefni er sérstök ástæða til að vara við því að fólk láti blekkjast af því að í þeim áætlunum sem liggja fyrir er áformað að verja 10 millj. á ári hverju til jarðgangarannsókna. Það er alveg ljóst að með þessari áætlun, ef samþykkt verður, er verið að útiloka jarðgangagerð á næstu tólf árum. Það verður einfaldlega að horfast í augu við þá staðreynd að samkvæmt þessari áætlun verða engin jarðgöng grafin á næstu tólf árum. Að halda öðru fram er ekkert annað en tálvon og blekking. Hvað Norðurland varðar er þetta alveg sérstaklega undirstrikað með tillögu um 680 millj. kr. vegagerð um Lágheiði á árunum 2003--2010. Ljóst er að jarðgöng verða ekki gerð milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar næstu 20 árin ef 680 millj. kr. verður varið til að byggja upp Lágheiðina. Ég tel það lágmarkskröfu, hvað þessa tengingu varðar, að orðalaginu í langtímaáætluninni sé breytt og þar standi ekki Lágheiði eins og þar er með 680 millj. kr. fjárveitingu, heldur verði liðurinn orðaður svo: Vegtenging milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Þá kæmi það í hlut næstu ríkisstjórnar, á nýju kjörtímabili Alþingis, að móta stefnuna í jarðgangagerð við gerð vegáætlunar fyrir árin 2003--2006 og þeir alþingismenn sem kjörnir verða í næstu alþingiskosningum gætu þá tekið endanlega ákvörðun um það hvort um yrði að ræða lausn í anda nýrrar aldar eða þá vegur þarna um snjóþunga heiði sem verður því miður aldrei talin viðunandi lausn. Mjög mörg önnur brýn og bráðnauðsynleg verkefni eru skilin eftir í þessum áætlunum. Sem dæmi mætti nefna veginn um Fróðárheiði sem tengir Ólafsvík við suðurhluta Snæfellsness og síðan stystu leið í Borgarnes. Annað dæmi eru vegamálin í Borgarfirði sem eru enn að gjalda fyrir það hvað Borgarfjarðarbrúin var fjárfrek á sínum tíma. Þar eru vegamál í miklum ólestri og ekki sjáanlegt að á þessari áætlun verði þar mikil úrbót gerð. Enn eitt dæmi er svo vegurinn sem tengja á Blönduós og Skagaströnd við Sauðárkrók um Þverárfjall. Sá vegur styttir leiðina milli Skagastrandar og Sauðárkróks um 70 km, úr 100 km í rúma 30, og verður hluti strandvegarins frá Húnaflóa um Sauðárkrók og Siglufjörð til Ólafsfjarðar og Dalvíkur. Þetta mikla verkefni hefur þó ekki hlotið náð fyrir augum þeirra sem settu saman langtímaáætlunina og er það miður. Ég vil líka nefna að margar framkvæmdir eru allt of seint á ferðinni og vil ég sérstaklega nefna norðausturleiðina, þ.e. leiðina frá Húsavík til Þórshafnar sem er ein allra brýnasta vegaframkvæmdin sem við stöndum frammi fyrir. Hún er vissulega mjög dýr og meginþungi þessarar framkvæmdar lendir á seinasta áætlunartímabilinu, þ.e. eftir átta ár. Þarna hefði þurft að hraða verkum meira en áformað er. Þeir vegir sem ég hef gert að umtalsefni eru svonefndir stofnvegir en það er hringvegurinn ásamt aðalvegum til þéttbýliskjarna, sannkallaðar slagæðar vegakerfisins. En háræðarnar sem út frá þeim ganga um sveitir landsins nefnast tengivegir. Tengivegirnir hafa lengi verið herfilega vanræktir enda öll áhersla lögð á uppbyggingu stofnveganna. Þegar farið er að gera áætlanir um margra milljarða framkvæmdir við Sundahöfn í grennd við höfuðborgina ætti að huga að því hvort ekki sé tímabært að auka framlög til tengiveganna. Vegamálastjóri orðaði það þannig í gærmorgun að verkefnin í tengivegunum væru endalaus og ég get tekið undir það að þau eru auðvitað endalaus meðan allt of lítið fé fæst til að sjái fyrir endann á þessum framkvæmdum. Herra forseti. Tími minn er þrotinn. Ég segi að endingu: Ísland er stórt land og við verðum einfaldlega að verja miklu meira fé til að byggja upp vegakerfi okkar en gert hefur verið. Það verður að vera tiltækt meira fé þannig að viðunandi lausn fáist á þessum mikla vanda okkar.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. sagði að það má segja að Ísland sé vanþróað land í vegamálum. Vegáætlunin snýr að því að reyna að fullnægja frumþörfum í vegamálum en er ekki einhver óskalisti um það hvernig hægt sé að ljúka öllu því sem gott væri að geta lokið á næstu þremur eða fjórum árum. Það er laukrétt hjá hv. þm. að þeir vegir sem falla undir þriðja og síðasta tímabilið eru seinast á ferðinni í áætluninni en ef hugmyndin er að ráðast í öll þau jarðgöng sem hv. þm. minntist á áðan, bæði á Austurlandi, Norðurlandi og Vestfjörðum á áætlunartímabilinu býst ég varla við að hægt sé að gera mikið í tengivegum eða flýta vegaframkvæmdum til Þórshafnar. Það er því alveg laukrétt niðurstaða hjá hv. þm. að miðað við þær skoðanir sem hann hefur í vegamálum og þær þarfir sem hann lýsti áðan, ef ætti að fullnægja öllum þeim óskum, er að sjálfsögðu óhjákvæmilegt að stórauka fé til vegamála. Um það erum við sammála en við verðum stundum að sætta okkur við að fjármagn er takmarkað og svo er það nú. Aðalatriðið er að hér er reynt að standa vel að verki og ég vil að það sé tekið fram að það er ekki tilviljun að tólf ára vegáætlun er lögð fram með þeim hætti sem gert er nú á þessari stundu. Það stendur einungis þannig á að ítarlegar tilraunir og athuganir sýndu að fyrri aðferð við samningu vegáætlunar gekk ekki lengur upp. Þá var nauðsynlegt að stýra verkefnum öðruvísi. Hin tilviljanakennda stórverkefnastefna sem við höfum gengið inn á á síðasta áratug hafði gengið sér til húðar og þess vegna reyndum við að koma öðruvísi að málinu.

Herra forseti. Að sjálfsögðu getum við hæstv. samgrh. verið innilega sammála um að ekki er hægt að ráðast í allar þær framkvæmdir sem ég var að nefna í ræðu minni öðruvísi en að til komi meira fjármagn. Það er einfaldlega ekki meira hægt að gera ef ekki fæst frekara fjármagn. En þetta er kjarni málsins. Það er einfaldlega kjarni málsins að vegáætlunin er ekki fullnægjandi. Það er ekki aflað nægilegs fjár miðað við þau gífurlegu verkefni sem blasa við okkur og þar af leiðandi ber okkur að leita nýrra leiða til þess að auka fé til vegamála til að unnt sé að sinna þessum margvíslegu verkefnum. Ég benti þar á ýmsar leiðir sem mættu koma að gagni. Ég minnti á skerðingu ríkissjóðs á vegafé á árinu. Ég minnti á að skuld ríkisins við Vegasjóð verður aldrei gerð upp og ég minnti á flóabátana sem eiga ekkert erindi í vegáætlun en taka til sín tæpan hálfan milljarð á hverju ári frá uppbyggingu vegakerfisins og margar aðrar leiðir mætti nefna. Mér finnst að ráðherrann ætti að ræða við okkur hvort ekki væru möguleikar á því að stíga skrefið djarfara og reyna að ná miklu meira fjármagni til vegamála en gert hefur verið og ætlunin er að gera samkvæmt áætlunum sem liggja fyrir.

Herra forseti. Út af ummælum hv. þm. í síðari ræðu sinni þá vil ég taka fram að auðvitað er Vegasjóður og framlög til vegamála hluti af stefnu ríkisstjórnarinnar í fjármálum ríkisins í heild sinni. Nú er það metið svo að ekki séu skilyrði til að leggja frekara fé fram til vegamála en hér er gert, að teknu tilliti til þeirra miklu framkvæmda sem nú eru í Hvalfirði. Það verður að sjálfsögðu að líta á allt í samhengi þegar við erum að meta heildarfjárfestingu í vegamálum. Ég vil jafnframt minna á að það er nokkuð liðið síðan við Sverrir Sveinsson, rafveitustjóri á Siglufirði, fluttum á Alþingi tillögu um að athugað yrði hvort rétt væri að fara í jarðgangagerð milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Hann var þá varaþm. Framsfl. Ef ég man rétt þá treysti enginn þingmaður Norðurl. v. sér til að taka undir þessa skoðun á þeim tíma. Ég hef á hinn bóginn löngum barist fyrir bættum samgöngum milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Ég er ekki úrtölumaður í þeim efnum en þar sem þingmenn Norðurl. v. hafa mjög áfellst mig fyrir það að taka ekki jarðgöng inn milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar þá minni ég á að þeim jafnkunnugt um það og mér að það er ekki samstaða um það á Alþingi í hvaða jarðgöng skuli næst ráðist ef af verður. Hér er gert ráð fyrir því að fara í jarðgangarannsóknir á næstu árum. Um það var samkomulag í stjórnarflokkunum. En ég geri mér líka grein fyrir því að þingmenn Norðurl. v. munu þrýsta mjög á að fá jarðgöng á Norðurlandi og hið sama munu þingmenn á Austurlandi að sjálfsögðu gera varðandi jarðgöng þar eystra.

Herra forseti. Ég minnist þess þegar fyrstu tillögur komu fram um jarðgöng á leiðinni milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar sem hæstv. ráðherra nefndi hér áðan. Það er mikill misskilningur hjá hæstv. ráðherra að flm. tillögunnar hafi staðið þar einn og þingmenn ekki stutt hann í þeim efnum. Ég var meðflm. að tillögunni ásamt fleiri þingmönnum. Hann stóð ekki einn í þeim efnum. Þetta er sem sagt gömul hugmynd, gamalt áhugamál sem við höfum lengi barist fyrir og þessi ummæli ráðherrans byggð á misskilningi. Hjá hæstv. ráðherra mátti skilja það svo að vegna þess hve Hvalfjarðargöng tækju mikið fjármagn til sín og athafnalífið væri mikið í kringum þau þá væri ekki ráðrúm, vegna þensluáhrifa, til aukinna vegaframkvæmda á þessu ári. Ég minni á að það er engin þensla í atvinnumálum á Austfjörðum og það er engin þensla í atvinnumálum á Norðurlandi eða Vestfjörðum. Það hefði vissulega verið þörf á því, á þeim tímum að miklar stóriðjuframkvæmdir eru í gangi á suðvesturhorninu, að auka vegaframkvæmdir á Austfjörðum, Norðurlandi og Vestfjörðum og annars staðar þar sem þessara þenslu\-áhrifa gætir ekki. Ég hefði talið, í sambandi við jarðgöngin, eðlilegra að taka frá eins og einn milljarð á hverju ári til jarðgangagerðar næstu tólf árin. Vissulega getum við deilt um það í hvaða röð ætti að taka framkvæmdirnar, hvort Austfjarðagöng yrðu þau næstu eða Norðurlandsgöng. Það skiptir ekki öllu máli. Ég hygg að öllum þeim verkefnum sem við blasa á Austfjörðum, Norðurlandi og Vestfjörðum mætti sinna með miklum sóma með því að taka frá eins og einn milljarð á ári hverju á næstu tólf árum.

Herra forseti. Við ræðum hér mikilvægan málaflokk sem er vegáætlun og langtímaáætlun til næstu tólf ára. Ef litið er á tekjuhlið tillögunnar um langtímaáætlun þá er gert ráð fyrir auknu fjármagni til vegamála á áætlunartímabilinu. Með sífellt aukinni umferð er raunhæft að gera ráð fyrir því að markaðir tekjustofnar skili auknum tekjum til Vegasjóðs. Hins vegar er mikilvægt að verja hina mörkuðu tekjustofna þannig að fjármagnið sem þeir mynda renni til Vegasjóðs og þeirra verkefna sem þeim er ætlað að fjármagna. Sá liður í tillögunni sem helst er litið til eru áætlanir um nýframkvæmdir í hinum ýmsu vegflokkum. Sú grundvallarbreyting er gerð á ráðstöfun fjármagns til stofnvega að sett er fram stórverkefnaáætlun sem miðast við ákveðin og afmörkuð verkefni á landsvísu. Gert er ráð fyrir ákveðnu fjármagni til höfuðborgarsvæðisins og einnig til almennra verkefna. Þar með eru eldri aðferðir við skiptingu fjármagns eftir kjördæmum lagðar af eins og fram hefur komið hér hjá hæstv. samgrh. Sú tillaga um langtímaáætlun stórverkefna sem hér er til umræðu byggir á framkvæmdamarkmiðum sem fram koma í greinargerð tillögunnar. Þar ber fyrst að nefna að ljúka á að leggja hringveginn bundnu slitlagi og vegi af honum til þéttbýlisstaða með yfir 200 íbúa. Í mínum huga er þetta mjög mikilvægt markmið því mjög margir þéttbýlisstaðir á landsbyggðinni eru án slíks vegasambands í dag og það hlýtur að teljast sjálfsögð og eðlileg krafa þjóðarinnar allrar að þetta markmið gangi eftir. Sem dæmi má nefna að á Vesturlandi eru aðeins tveir þéttbýlisstaðir tengdir við hringveginn með bundnu slitlagi. Það eru Akranes og Borgarnes. Það ætti því ekki að þurfa að eyða mörgum orðum í það hve sjálfsagt er að þéttbýlisstaðirnir á Snæfellsnesi og Búðardalur tengist hringveginum á þennan hátt. Auk þessa markmiðs er miðað við að tengja saman með uppbyggðum vegi og slitlagi nálæga byggðakjarna með fleiri en 1.000 íbúum á hvorum stað. Bundið slitlag verður lagt á ferðamannaleiðir með sumarumferð yfir 200 bíla á dag. Á helstu flutningaleiðum verða endurbyggðar brýr sem ekki þola fullan þunga og vegir með mikla umferð verða breikkaðir þannig að flutningsgeta og umferðaröryggi verði ekki vandamál. Vegkaflar með mikla umferð, þ.e. yfir 500 bíla á dag, sem hafa reynst hættulegir þar sem bundið slitlag var lagt á gamla vegi án endurbóta, verða endurbyggðir. Loks er lagt til að einbreiðar brýr á hringveginum, sem hafa yfir 400 bíla umferð, verði breikkaðar. Þetta eru þau helstu framkvæmdamarkmið sem koma fram í geinargerð með tillögunni um langtímaáætlun. Mín skoðun er að sú hugmyndafræði sem tillagan byggir á sé rökrétt. Hún kemur heim og saman við þá umræðu um byggðamál sem verið hefur undanfarna mánuði. Tillagan miðar að því að á áætlunartímabilinu verði sérstök áhersla lögð á uppbyggingu vega á svæðum sem hafa átt undir högg að sækja í byggðaþróuninni enda eru þar flest verkefni óunnin í vegamálum. Þessi tillaga um langtímaáætlun er því mikilvægt innlegg sem aðgerð til að treysta byggð í landinu. Það er ljóst að skiptar skoðanir eru um einstök verkefni á einstökum landsvæðum. Þannig hefur það alltaf verið í umræðum um vegáætlanir og þannig mun það alltaf verða meðan svo mikið er óunnið í uppbyggingu vegakerfisins í landinu. Víða er mikil þörf og mikið óunnið alls staðar á landinu. Nærri liggur að kostnaður vegna verkefna sem óunnin eru á stofnvegum sé um eða yfir 40 milljarðar. Miðað við þessa tillögu verða líklega óunnin verkefni sem nema yfir 15 milljörðum eftir að áætlunartímabilinu lýkur. Auk tillögu um stórverkefnaáætlun er gert ráð fyrir verkefnum á höfuðborgarsvæðinu og við almenn verkefni á landsbyggðinni eins og ég hef áður vikið að. Áætlun um almenn verkefni gerir ráð fyrir að hvert kjördæmi hafi til umráða um 64 millj. kr. árlega til annarra verkefna á stofnvegum en gert er ráð fyrir í stórverkefnaáætlun. Það er mikilvægt að leggja áherslu á þetta þar sem mörg verkefni eru óunnin víða á stofnvegum og reyndar í öðrum vegflokkum. Í greinargerð með tillögu um langtímaáætlun er gert ráð fyrir að skapaðir séu möguleikar til að tímabundið megi færa til fjármagn allt að 200 millj. kr. innan hvers kjördæmis á áætlunartímabilinu. Tilfærslan getur verið milli verkefna á stórverkefnalistanum eða verkefna á mikilvægum stofnvegum milli nálægra þéttbýlisstaða sem ekki eru á listanum og falla því undir almenn verkefni. Ég tel reyndar að þetta eigi ekki að vera bundið við mikilvæga stofnvegi milli nálægra þéttbýlisstaða heldur einnig mikilvæg verkefni á stofnvegum sem ekki er gert ráð fyrir í stórverkefnaáætlun. Ég mun, við meðferð málsins í hv. samgn., leggja áherslu á að um þetta verði fjallað sérstaklega. Í langtímaáætluninni er gert ráð fyrir að Vegasjóður endurgreiði lán vegna framkvæmda við vegtengingar við Hvalfjarðagöng. Endurgreiðslan falli til á árunum 1999--2003 og er um að ræða 400 millj. kr. auk fjármagnskostnaðar. Þetta er helmingur kostnaðarins við verkefnið, hinn helmingurinn verður fjármagnaður af vegtollum sem Spölur hf. mun innheimta af umferð um göngin. Ég tel rök fyrir því að taka upp umræðu um að a.m.k. hluti af þessari endurgreiðslu sem Vegasjóði hefur verið ætluð verði fjármögnuð með tekjum ríkissjóðs af virðisaukaskatti af veggjöldum sem innheimt verða af umferðinni gegnum göngin. Ég legg til að þetta mál verði tekið til sérstakrar umfjöllunar í hv. samgn. við meðferð málsins og ég hef reyndar þegar fjallað um þetta mál í nefndinni. En ég vil, herra forseti, leyfa mér að fjalla sérstaklega um þau verkefni sem tillagan gerir ráð fyrir í stórverkefnaáætlun fyrir Vesturland. Þar er gert ráð fyrir að ljúka yfirstandandi framkvæmdum við Gilsfjarðarbrú. Framkvæmdir í Búlandshöfða eru áætlaðar á fyrsta tímabili. Varðandi þetta verkefni er rétt að rifja það upp að verkefnið Búlandshöfði nær yfir uppbyggingu vega í Búlandshöfða og uppbyggingu vega sitt hvorum megin við Búlandshöfðann sjálfan. Á síðustu þremur árum hafa framkvæmdir staðið yfir og hefur kostnaðarhluti Vesturlandskjördæmis í framkvæmdinni nú verið fjármagnaður af vegáætlun. Það sem eftir er verður fjármagnað af stórverkefnasjóði. Þar er um að ræða framkvæmdir í Búlandshöfðanum en þetta verkefni er mjög mikilvægur áfangi við að efla samgöngur milli þéttbýlisstaða á norðanverðu Snæfellsnesi. Sveitarstjórnir hafa um árabil lagt megináherslu á þetta verkefni. Tillagan gerir ráð fyrir uppbyggingu vegarins í Kolgrafarfirði og með tilkomu verkefnanna tveggja verður vegur milli þéttbýlisstaðanna á norðanverðu Snæfellsnesi byggður með bundnu slitlagi. Það er ein helsta forsendan fyrir viðgangi byggðanna á svæðinu sem er eitt atvinnu- og þjónustusvæði með yfir 4.000 íbúa. Gert er ráð fyrir nýjum vegi um Vatnaheiði sem komi í stað núverandi fjallvegar um Kerlingarskarð. Sá vegur er afar lélegur malarvegur og eru ekki margir stofnvegir í kjördæminu í lakara ástandi. Tillagan gerir ráð fyrir endurbyggingu vegarins um Bröttubrekku og í Svínadal en þetta skiptir sköpum fyrir Dali og reyndar einnig fyrir samgöngur við Vestfirði um Gilsfjörð. Hálsasveitarvegur að Húsafelli telst vera fjölfarinn ferðamannavegur og er gert ráð fyrir uppbyggingu hans með bundnu slitlagi. Loks er gert ráð fyrir endurbyggingu þjóðvegar 1 í Stafholtstungum og breikkun brúa í kjördæminu. Þau stórverkefni sem koma fram í tillögunni samrýmast að mestu þeim áherslum sem sveitarstjórnarmenn á Vesturlandi hafa sett fram en eins og á öðrum landsvæðum er þó hvergi nærri komið til móts við allar óskir þar um. Reikna má með að þegar stórverkefnaáætlun og langtímaáætlun lýkur verði óunnin verkefni á stofnvegum á Vesturlandi sem nemur einhvers staðar nálægt 3,5 milljörðum kr. Aðeins Austurland mun samkvæmt þessu eiga meira óunnið í uppbyggingu stofnvega. Stórverkefnaáætlun langtímaáætlunar segir ekki allt um vegaframkvæmdir næstu ára því fjármagn til almennra verkefna er ætlað til þess að önnur verkefni verði unnin á stofnvegum. Í þessu sambandi er vert að nefna þá umfjöllun sem verið hefur í fjölmiðlum um þessi mál, en í nokkrum tilfellum hefur hún verið villandi og röng. Þar hefur því verið haldið fram að einstök verkefni sem ekki koma fram í stórverkefnaáætlun séu ekki á dagskrá og er þar um að ræða verkefni sem mikil áhersla er lögð á af heimamönnum á viðkomandi svæðum. Um þetta nefni ég sérstaklega tvö verkefni sem fjölmiðlar hafa fjallað um á þennan hátt á Vesturlandi, þ.e. uppbyggingu vegarins um Fróðárheiði og uppbyggingu Borgarfjarðarbrautar. Þótt þessi verkefni séu ekki á stórverkefnaáætlun, þá munu þau verða fjármögnuð sem almenn verkefni og það er rangt sem fram hefur komið í fjölmiðlum að þessi verkefni séu ekki á dagskrá. Hins vegar eiga þingmenn eftir að fjalla nánar um hin almennu verkefni og því er ekki tímabært að hafa uppi frekari yfirlýsingar um þessi efni að svo stöddu. Eins hefur ekki verið tekin afstaða til margra annarra verkefna sem óunnin eru í kjördæminu en umfjöllun um þau mun fara fram á næstu vikum við vinnslu vegáætlunar næstu fimm ára. Ég hef aðeins, herra forseti, fjallað um afmarkaðan hluta þessa máls sem hér er til umfjöllunar en að sjálfsögðu eru margir aðrir og mikilvægir liðir í áætluninni sem í raun eru ekki síður mikilvægir en nýframkvæmdir á stofnvegum. Um þá aðra liði áætlunarinnar mun ég nánar fjalla við umfjöllun málsins í hv. samgn. Við afgreiðslu fjárlaga ársins 1998 fyrir síðustu jól voru einstakir hv. þm. stjórnarandstöðunnar með upphrópanir og fullyrðingar um að fram undan væri stórfelldur niðurskurður á vegáætlun fyrir árið 1998 sem samþykkt var sl. vor. Þessar fullyrðingar komu fram vegna þess að í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að háar fjárhæðir af mörkuðum tekjustofnum Vegasjóðs rynnu í ríkissjóð. En samkvæmt þeim tillögum um vegáætlun sem hér liggur fyrir er ekki gert ráð fyrir að áður samþykkt vegáætlun um framkvæmdir verði skert. Þessar upphrópanir eiga því ekki við rök að styðjast samkvæmt því sem hér liggur fyrir. Við undirbúning fjárlagafrv. á síðasta ári var útlit fyrir að lagt yrði til að vegáætlun 1998 yrði skert vegna tilfærslu markaðra tekjustofna frá Vegasjóði í ríkissjóð. Ég gerði við þetta athugasemdir og lýsti því að ég væri andvígur þessum áformum um skerðingu vegáætlunar. Í nefndaráliti samgn. við fjárlagafrv. lýsti nefndin öll óánægju með að markaðir tekjustofnar rynnu í ríkissjóð. Þetta hefur reyndar komið fram hér hjá hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni og er rétt fram komið. Fyrst og fremst kom þetta fram vegna mikilla þarfa við vegaframkvæmdir í landinu sem hér hefur verið fjallað um. Þessi afstaða samgn. stendur út af fyrir sig óhögguð í mínum huga. Hins vegar fellst ég á þá niðurstöðu sem er í fjárlögunum þar sem sýnt var að framkvæmda- og vegáætlun 1998 yrði ekki skorin niður og taldi mikilvægt að ríkissjóður nyti hluta markaðra tekjustofna til Vegasjóðs að þessu sinni til þess að ná mikilvægum markmiðum um hallalaus fjárlög sem skiptir þjóðfélagið allt mjög miklu máli, ekki síst heimilin í landinu. Herra forseti. Samgöngur eru grundvallarbyggðamál hvort sem er á landsbyggðinni eða í þéttbýlinu og gegnir vegakerfið þar lykilhlutverki. Þetta er mikilvægur málaflokkur sem alltaf verða mjög skiptar skoðanir um, sérstaklega þegar kemur að því að forgangsraða verkefnum. Ég lýsi ánægju með það að þessi langtímaáætlun er komin fram og til umfjöllunar í hv. Alþingi. Það er mikilvægt að áætlunin verði afgreidd á yfirstandandi þingi og ég mun leggja mitt af mörkum til þess að svo megi verða.

Virðulegi forseti. Aðeins til þess að maður geti áttað sig á því hvað hv. þm. var að fara. Hann vísaði til þess sem rétt er og ég hef nefnt áður í umræðunni að í desember samþykkti hv. þm. Magnús Stefánsson, varaformaður samgn., ályktun sem var samþykkt samhljóða í samgn. þess efnis að samgn. lýsti óánægju sinni með þá niðurstöðu að um væri að ræða 6% lækkun fjárveitinga til nýframkvæmda frá vegáætlun þeirri sem samþykkt var sl. vor, þ.e. vorið 1997. Nefndin nefndi það líka til sögunnar að hún lýsti óánægju sinni með þá lækkun fjárveitinga til nýframkvæmda sem var á árinu 1997 sem nam 18--19%. Nú vill hv. þm. hins vegar ætla að ekkert hafi verið að marka þetta þó að sjá megi í þessari þáltill. að þessar tölur ganga auðvitað hér eftir, enda verður ekki meiru varið til vegamála en fjárlög hvers árs segja fyrir um. Það er mergurinn málsins. Því vil ég spyrja hv. þm. hvort hann sé í hjarta sínu, eftir reynslu sína sem liðsmaður núv. ríkisstjórnar, mjög bjartsýnn á að þær tölur og áform sem er að finna í skammtíma- og langtímaáætlun til vegagerðar komi til með að standast tímans tönn, a.m.k. ef við búum við áframhaldandi meirihlutasamstarf Framsfl. og Sjálfstfl. inn í næstu öld. Er ástæða til þess? Er hann trúaður á það í hjarta sínu að þessar tölur sem er að finna hér á blaðinu séu trúverðugar í ljósi þess niðurskurðar sem hann hefur sjálfur samþykkt á síðustu þremur árum við hið háa Alþingi þegar veruleiki máls rís upp við fjárlagagerð hvers hausts?

Herra forseti. Eins og ég sagði í minni ræðu, þá stendur í mínum huga óhögguð sú óánægja sem ég lýsti ásamt öðrum hv. þm. í nefndaráliti samgn. með það að hluti markaðra tekjustofna rynni í ríkissjóð. Það hefur ekkert breyst. Hins vegar, eins og ég sagði, þá féllst ég á að afgreiða fjárlögin svona vegna þess að það blasti við að vegáætlun eða áætlun um framkvæmdir vegamála á þessu ári yrði ekki skert miðað við það sem var afgreitt á síðasta ári. Ég vona að þetta sé skýrt. Hv. þm. spyr hvort ég sé bjartsýnn á að sú áætlun sem hér liggur fyrir gangi eftir. Ég er það reyndar. Hv. þm. stjórnarliðsins hafa samþykkt, líklega tvö síðustu ár, að skerða vegáætlun til að ná mikilvægum markmiðum í ríkisfjármálum, þ.e. að ná hallalausum fjárlögum og það er mjög mikilvægt að það takist og það höfum við margoft rætt og ég hygg að við séum sammála um það. Þessar aðgerðir voru liður í því að þau markmið næðust og þannig svara ég þessari spurningu. En ég er bjartsýnn á að þessi markmið gangi eftir sem hér eru lögð fram.

Virðulegi forseti. Þetta fer nú að hljóma eins og gömul biluð plata. Framsóknarmennirnir, sérstaklega hér í þingsölum, hafa gjarnan hlaupið í þetta hornið þegar í harðbakkann hefur slegið, þ.e. að auðvitað þurfi umfram allt að halda fjármálum ríkissjóðs innan eðlilegra marka og ná niður hallanum á ríkissjóði og vissulega eru allir sammála um það. En á hv. þm. þá ekki von á því að þau markmið eigi við á komandi hausti, eða telur hann að þá gildi allt önnur lögmál og þá hætti hv. þm. Jón Kristjánsson að tala um mikilvægi þess að ná niður hallanum á ríkissjóði og ná hagstæðum tekjuafgangi þar, að þá byrji einhver nýr kapítuli í lífi þessarar ríkisstjórnar og þá allt í einu verði nægir peningar til vegamála? Er ástæða til að ætla að þá verði allt í einu hætt við þau markmið og þá allt í einu standist stór og mikil áform manna til endurbóta í vegagerð? Er það mjög trúverðugur málflutningur að koma hér og halda þessu fram? Nei, ég hlýt að svara því alfarið neitandi. Það getur ekki verið því veruleikinn sem við okkur blasir er reynsla síðustu þriggja ára og hann er algerlega skýr hvernig sem menn velta því fram og til baka, upp og niður. Hann er að finna í þeim tölum sem frá Vegagerðinni sjálfri hafa komið þar sem sýnt er upp á krónur og aura að peningar hafa runnið úr mörkuðum tekjustofnum til Vegagerðar beint inn í ríkissjóð og hv. þingmenn stjórnarinnar eru ábyrgir fyrir þeim gjörningi hvað sem öðru líður. Mér sýnist á öllu að hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar raunar líka hafi ekki þetta blað þannig að ég ætla að ljúka þessu andsvari mínu með því að rétta hv. þm. blaðið þannig að hann hafi þessar tölur á hraðbergi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir gögnin. En ég á þetta til þannig að ég þarf ekki á því að halda. Ég hef í sjálfu sér ekki neinu að bæta við það sem ég hef áður sagt. Hins vegar er spurningin hvað muni gerast á næsta kjörtímabili ef núv. stjórnarflokkar, a.m.k. framsóknarmenn, verða ekki við völd. Við munum að sjálfsögðu vinna markvisst að því að þau markmið haldi sem koma fram í þeim áætlunum sem verða afgreiddar. En við höfum rætt það af hverju hlutir þróuðust eins og gerðist á síðustu tveimur árum. Það voru markmiðin um ríkisbúskapinn í heild sinni og þar þurfti víða að taka á og leggja til í því efni. Þau markmið eru að nást. Ég ætla í sjálfu sér ekki að fara að ræða neitt um efnahagsmálin í víðum skilningi, en þau markmið eru að nást fram og staða okkar hefur styrkst verulega efnahagslega m.a. með því að þurfa að fórna því að leggja fjármagn frá vegáætlun til ríkissjóðs og það er auðvitað mjög mikilvægt og mergurinn málsins í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég hjó eftir því í máli hv. þm. að hann upplýsti okkur um að ekki væri gert ráð fyrir að skera niður vegáætlun fyrir yfirstandandi ár, 1998. Ég vil rifja það upp svo að það falli ekki í gleymsku að þegar er búið að skera niður vegáætlun fyrir árið 1998 einu sinni og það ekki um neinar smáfjárhæðir. Mörg hundruð millj. kr. voru skornar af samþykktri vegáætlun og fjárhæðir lækkaðar sem því nemur. Það sem gerðist á sl. hausti var að ríkisstjórnin með stuðningi hv. þm. Magnúsar Stefánssonar lagði til við Alþingi að skerða þessi framlög í annað sinn en frá því var fallið. Hvernig? Jú, með því að hækka bensíngjald. Engu að síður tókst hæstv. fjmrh. með stuðningi þingmanna Framsfl. að ná auknum peningum í ríkissjóð umfram áætlaðar skerðingar því að menn fundu það út að markaðir tekjustofnar Vegagerðarinnar mundu skila tekjum um 120 millj. kr. umfram það sem áætlað var og spurningin var: Áttu þá ekki þessir peningar að renna til Vegagerðar? Nei, það gerðist nefnilega ekki. 20 millj. fóru til að endurgreiða þungaskatt hjá sérleyfishöfum í dreifbýlinu sem halda uppi áætlunarferðum en 100 millj. runnu í ríkissjóð. Engar af þessum nýju tekjum fóru til vegagerðar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að víkja mér undan þeim ákvörðunum sem hafa verið teknar m.a. með mínum stuðningi í hv. Alþingi. Ég hef margoft gert grein fyrir því og dettur ekki í hug að víkja mér undan því. En það sem ég hins vegar var að ræða hér áðan varðandi vegáætlun 1998 var að ég gerði athugasemdir við það á sínum tíma, á sl. ári þegar upp komu hugmyndir eða það svona leit út fyrir að það þyrfti að gera atlögu að þeirri áætlun aftur vegna þess að menn voru að vinna að markmiðum í ríkisfjármálum. En sem betur fer liggur nú fyrir að þess þurfti ekki og það verður ekki gert. Ég ætla ekki að víkja mér undan því að ég tók þátt í því að skapa ríkissjóði tekjur frá vegáætlun á síðustu þremur árum. Ég vil vera fullkomlega heiðarlegur í því og standa við það. Ég held að ég hafi ekkert meira um þetta að segja.

Herra forseti. Það er einmmitt kjarni málsins sem þarf að koma fram að þingmenn núverandi stjórnarflokka hafa látið beygja sig í duftið í samgöngumálum. Þeir hafa verið svínbeygðir ár eftir ár allt þetta kjörtímabil. Hvert einasta ár hefur verið afgreitt með því að skera niður vegaframkvæmdir og niðurskurðurinn hefur verið vaxandi og aldrei sem á yfirstandandi ári, rúmar 1.160 millj. kr. Það er kjarni málsins. Hvernig verja menn núna þennan niðurskurð? Með því að segja: ,,Það er þensla og það þarf að skera niður vegaframkvæmdir til að koma í veg fyrir óæskileg áhrif af þenslu.`` Gott og vel. En hvað gerir sama ríkisstjórn og sömu þingmenn? Hún samþykkir í fjárlögum að hefja hverja stórframkvæmdina á fætur annarri hér á höfuðborgarsvæðinu fyrir lánsfé upp á milljarða kr. Þá þarf ekki að tala um þenslu. Ég spyr hv. þm. Magnús Stefánsson: Býr þenslan bara í vegunum? Býr hún ekki í stórframkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu?

Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. að sú þensla, sem hv. þm. ræddi um, er aðallega á höfuðborgarsvæðinu eða suðvesturhorninu. Ég hef sagt það áður í máli mínu, t.d. þegar rætt hefur verið um byggðamál. Það er m.a. eitt af því sem ég óttast fyrir hönd dreifbýlisins, þ.e. hin mikla uppbygging og þensla sem hefur verið á því svæði, sem er út af fyrir sig ágætt fyrir þjóðfélagið í heild, ekki má draga úr því. Það skarast hins vegar við hagsmuni ýmissa annarra byggða. Þetta er nú svona, þetta búum við við. Ég vil bara segja að lokum að sú langtímaáætlun sem við erum að ræða, er að mínu viti markviss og hugmyndafræðin rökrétt og góð. 

Virðulegi forseti. Hér fer fram mjög mikilvæg umræða og væntanlega verður hún fyrirferðarmikil enda er um að ræða mál sem krefst þess að um þau sé fjallað talsvert ítarlega. Ég hef að vísu stundum látið koma fram við svipuð tilefni að mér finnst áhuginn á þeim stóra, mikla og þýðingarmikla málaflokki vera einskorðaður við tiltölulega fáa. Við sjáum oft einmitt í umræðum um vegamál að það eru ekki mjög margir sem eru viðstaddir þá umræðu. Kannski undirstrikar það ákveðinn misskilning um þetta mál, þetta sé landsbyggðarmál sem sé fyrst og fremst umræðuefni fyrir landsbyggðarmenn að fjalla um, en svo er auðvitað alls ekki. Það er alveg rétt sem fram hefur komið í umræðunni að gríðarlega margt er óunnið í vegamálum hér á landi. Við erum illa stödd að þessu leyti. Við þurfum ekki annað en að bera saman vegakerfi okkar við vegakerfi víða annars staðar þá sjáum við að okkar staða er miklu lakari en víða í löndunum í kringum okkur. Engu að síður hefur gríðarlega mikið verið gert. Ég minni t.d. á Vestfjarðagöngin í mínu kjördæmi og ýmsar stórkostlegar vegabætur sem hafa átt sér stað. Við þurfum ekki annað en að líta 10--15 ár aftur í tímann til að sjá að þrátt fyrir allt og þrátt fyrir að okkar þjóðarbú hafi verið að ganga í gegnum ýmsa og mikla erfiðleika á þessu tímabili hefur sem betur fer tekist á margan hátt að byggja hér upp myndarlegt vegakerfi við mjög erfiðar aðstæður fyrir litla þjóð í strjálbýlu landi. Ég held að það skipti máli fyrir okkur þegar við ræðum slík mál að ræða þau í einhverju samhengi, og átta okkur á því hversu tröllaukið og mikið verkefni það er að byggja upp vegakerfi í landi eins og okkar. Þegar svo við bætist að við búum við þær aðstæður að sívaxandi kröfur héðan af höfuðborgarsvæðinu eru um gríðarlega miklar framkvæmdir sem virðast fá aukinn þunga með hverju árinu sem líður, þrátt fyrir að verið sé að auka mjög verulega framlög úr Vegasjóði til vegamála á höfuðborgarsvæðinu. Það sem gerir það að verkum að krafan eykst ár frá ári um bætta vegi er m.a. að við erum að keppa við þjóðir sem eru með mjög myndarleg innri samgöngumannvirki og mjög öflugt vegakerfi. Sú breyting hefur líka orðið að flutningar á landi fara vaxandi, krafa markaðarins er um aukna tíðni og þess vegna hefur það einfaldlega gerst, með líka batnandi vegakerfi, að þessi flutningsmáti hefur færst af sjó upp á land og við því verður ekkert gert. Það er bara eðlilegur hluti af nútímavæðingu þjóðfélags okkar. Við sjáum það ef við lítum til landanna í nágrenni við okkur, að þar er lögð mjög mikil áhersla á að bæta einmitt vegakerfið, infrastrúktúrinn í sjálfu samgöngukerfinu, vegna þess að menn gera sér grein fyrir því að það er lykillinn að svo mörgu öðru. Þetta nefni ég vegna þess að við erum núna að ræða í senn tvær áætlanir. Annars vegar hefðbundna vegáætlun, að þessu sinni til fimm ára af ástæðum sem hæstv. samgrh. hefur rakið, og enn fremur langtímaáætlun. Ég held að það skipti óskaplega miklu máli fyrir okkur að okkur takist á þessum vetri að ljúka þeirri áætlanagerð. Það er einfaldlega mjög mikilvægt fyrir eitt þjóðarbú að geta byggt á áætlanagerð til lengri tíma við framkvæmdir sem skipta miklu máli fyrir þjóðarbúið.

Fimm ára áætlun hefur verið gerð.

Fimm ára áætlunin snerist um allt aðra hluti, hv. þm., og ég vona að hinn gamli sósíalisti sem er nú sem óðast að ganga af þeirri trú, hv. 5. þm. Vestf., geri sér grein fyrir því að talsverður munur er á efnahagslegum áætlunum sósíalismans í Sovétríkjunum og framkvæmdaáætlunum sem við höfum verið að fjalla um hér í vegamálum. Það er ,,en helt anden sag`` eins og Daninn segir. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að sjá aðeins lengra fram í tímann þótt við þurfum eðli málsins samkvæmt, vegna þess að þjóðfélag okkar er að breytast, að taka þessar áætlanagerðir upp með reglubundnu millibili. Á sl. ári tókst að afgreiða hafnaáætlun til fjögurra ára í fyrsta skipti frá Alþingi og það fer ekkert milli mála að því hefur almennt verið fagnað af sveitarstjórnarmönnum sem þurfa að vinna eftir slíkri áætlun. Þar með er komin ákveðin festa sem menn geta byggt á. Það er reyndar alveg rétt sem menn hafa sagt að Alþingi getur á hverjum tíma breytt síðan vegáætluninni með fjármögnun. Engu að síður er hér kominn ákveðinn rammi sem menn vinna út frá og við sjáum að þrátt fyrir að vegáætlun hafi verið skorin niður mjög oft á mörgum árum í tíð allra ríkisstjórna, sem allir stjórnmálaflokkar hafa átt aðild að, hefur vegáætlunin á hverjum tíma samt sem áður haft mjög mikið gildi. Ég held að það væri sérstakt fagnaðarefni ef okkur tækist, sem okkur verður að takast, að afgreiða þessa langtímaáætlun vegna þess að þannig getum við reynt að skoða lengra fram fyrir okkur og sett okkur eðlileg markmið til að stefna að. Ég held að mjög þýðingarmikið sé að menn geri sér grein fyrir að þetta mun hafa í för með sér mjög breytt vinnubrögð. Að mínu mati er það óhjákvæmilegur fylgifiskur þess að við afgreiðum vegáætlun með þessu móti, að við verðum oft að taka stærri áfanga en við höfum verið vön. Við verðum að búa svo um hnútana að hægt verði að bjóða út stærri verk sem ná yfir lengra tímabil en eitt ár í senn. Þar verðum við að sjálfsögðu að hafa í huga lög þau sem gilda um fjárreiður ríkisins, en einnig þá vinnu sem samgn. lagði í þegar við vorum að afgreiða hafnaáætlunina og gaf tóninn um hvernig hægt sé að vinna að verkum á grundvelli samþykktrar verkáætlunar eins og vegáætlunar eða hafnaáætlunar. Ég held að mjög mikilvægt sé að við áttum okkur á þessu af því að það plagg sem hér liggur til grundvallar og við erum að ræða gerir ráð fyrir að við séum að ráðast í mjög stór verk á ýmsum sviðum. Það er alveg óhjákvæmilegt að þau verk verði unnin í heildstæðum áföngum í mörgum tilvikum. Þess vegna verður það oft og tíðum örugglega upp á teningnum að við verðum að bjóða út verk sem taka yfir lengri tíma en eitt ár jafnvel þótt fjárlög séu ekki samþykkt nema eitt ár í senn. Þetta höfum við líka gert í ýmsum tilvikum. Ég tek sem dæmi þverun Gilsfjarðar en útboð þess verks var mjög vel heppnað. Það var boðið út þannig að það var í raun valkvætt. Verktakarnir áttu val um hvort þeir kláruðu verkið á tveimur eða þremur árum og var í þeirra hag að bjóða þannig í það að verkinu yrði lokið á styttri tíma. Það hefur tekist mjög vel. Ég tel í sjálfu sér ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega um einstök verkefni heldur langar mig að nota tækifærið við 1. umr. til að fjalla almennt um þessa vegáætlun því að ég hef að sjálfsögðu tækifæri til að fara ofan í einstök verk í þeirri umræðu sem fer fram á næstu vikum í samgn. Alþingis. Þess vegna langar mig aðeins að velta þessu upp á annan hátt. Ég nefndi áðan þýðingu samgöngubóta fyrir þjóðarbúið. Hverju það breytir þegar við fáum betri vegi. Ég held að mjög mikilvægt sé að við áttum okkur aðeins á því. Hver er hin þjóðhagslega þýðing bættra samgöngumannvirkja? Hverju hafa þau skilað okkur? Ég er t.d. ekki í nokkrum vafa um að það mikla átak sem gert var á síðasta kjörtímabili á sinn hlut í því að við höfum upplifað meiri hagvöxt núna en dæmi eru um á liðnum árum. Nýlega kom út dönsk skýrsla ,,hinna vitru``, held ég að þeir séu kallaðir. Það er eins konar efnahagsráð Danmerkur, skipað aðilum úr stjórnsýslunni, úr atvinnulífinu, háskólunum og er sjálfstæð stofnun sem tekur til meðhöndlunar efnahagslega hluti og reynir að greina þá og taka afstöðu til þeirra. Í síðustu skýrslu sem þeir gáfu út á liðnu hausti fjölluðu þeir m.a. ekki síst um vegamál og umhverfismál. Að hluta til reyndu þeir að meta þýðingu samgöngubóta fyrir þjóðarbúið í heild. Þeir vöktu athygli á því að með batnandi samgöngumannvirkjum eigi heimilin völ á fleiri vörutegundum en áður á lægra verði. Þetta er nákvæmlega það sem kemur heim og saman við það sem við þekkjum. Í öðru lagi fjölgar starfstækifærum sem eykur líka sveigjanleika á vinnumarkaði. Þetta sjáum við þegar atvinnusvæðin og þjónustusvæðin stækka. Það kemur líka heim og saman við það sem við höfum verið að halda fram. Lægri flutningskostnaður, segja þessir menn, og tímasparnaður því samfara hefur í för með sér öflugri framleiðslu og aukna framleiðni. Það er mjög fróðleg niðurstaða sem þeir komast að með tölulegri athugun, að 1% vöxtur í mannvirkjagerð á sviði samgöngumála lækkar framleiðslukostnað danska útflutningsiðnaðarins um allt að 0,16% á ári. Ég veit ekki nákvæmlega hvaða forsendur liggja hér að baki en ef við skoðum þetta í íslensku samhengi, þá mundi þetta þýða að 1% aukning í mannvirkjagerð á sviði samgöngumála lækki framleiðslukostnað útflutningsgreinanna um 0,16%. Þetta mundi væntanlega þýða fyrir sjávarútveginn sem flytur út fyrir 100 milljarða á ári um 160 millj. kr. útgjaldalækkun. Ef vöruútflutningurinn í heild er tekinn sem er 130 milljarðar, þá eru þetta um 200 millj. kr. að mér sýnist á ári. Þetta sýnir okkur hversu þýðingarmikið þetta er og væri fróðlegt fyrir okkur að reyna að gera sambærilegar athuganir. En mig grunar að þær mundu leiða til þess að tilkostnaður útflutningsgreinanna lækkaði hraðar hjá okkur vegna þess að samgöngutengdur kostnaður, flutningstengdur kostnaður, er örugglega hærri hér á landi en á hinni flötu Danmörku. Mig langar aðeins að koma að þessari áætlun og hvernig hún er uppbyggð. Ég held að það hafi verið orðið mjög þýðingarmikið fyrir okkur og raunar óhjákvæmilegt að brjótast út úr þessu öngstræti sem við vorum komin í. Það er alveg rétt sem talsmaður Alþb., hv. 4. þm. Norðurl. v., Ragnar Arnalds, hefur verið að tala um, hann vék aðeins að því í þessari umræðu en sérstaklega í umræðunni sem fram fór vorið 1996 um vegáætlunina, að við vorum komin í ákveðið öngstræti. Við vorum með almennu vegaskiptinguna sem byggðist á þríliðunni frægu, við vorum komin með stórverkefni, brúargerð og öryggisþætti og alls konar hluti sem voru utan við þessa frægu skiptingu. Það var höfðatölureglan, það var höfuðborgarsvæðið, það var framkvæmdaáætlun hér og framkvæmdaáætlun þar. Við vorum á vissan hátt komin í mikið öngstræti. Og við sáum vissulega hvað mundi gerast við umræður um vegáætlunina á þessum vetri. Að sjálfsögðu mundu kjördæmin hvert um sig krefjast aukins hlutar utan hinnar hefðbundnu skiptingar. Menn voru þegar komnir í þær stellingar. Þess vegna skiptir það mjög miklu máli og ég tek því mjög undir orð talsmanns Alþb. í þessari umræðu að þessu leytinu, að við brjótumst út úr þessu. Hvernig er hægt að gera það? Ég held að það hafi verið gert í þessum tillögum mjög skynsamlega. Hér er lagt til að við reynum einfaldlega að skilgreina fyrir okkur ákveðin markmið. Að hverju ætlum við að stefna til ársins 2010. Hvað er það sem við viljum ná? Hvað er raunhæft að við náum? Hvernig getum við raðað því í forgangsröð? Og hvernig er það gert í þessari áætlun? Í fyrsta lagi er lögð áhersla á uppbyggingu bundins slitlags. Það er gert með því að stefnt er að því að ljúka hringvegi með bundnu slitlagi sem er auðvitað mjög þýðingarmikið fyrir stóra hluta landsins eins og norðausturhornið og Vestfirðina og vegum að honum til þéttbýlisstaða með 200 íbúa eða fleiri. Í öðru lagi. Að tengja saman með uppbyggðum vegi nálæga byggðakjarna með fleiri en 1.000 íbúa á hvorum stað. Í þriðja lagi. Leggja bundið slitlag á mikilvægar ferðamannaleiðir með mikla umferð. Í fjórða lagi er talað um burðarþolið, sem við vitum að er orðið of lítið miðað við þá vaxandi umferð sem er um vegina í þungaflutningum. Í fimmta lagi er fjallað um umferðaröryggismálin. Ég get vitnað í ýmsa talsmenn hv. stjórnarandstöðu sem hafa m.a. lagt mikla áherslu á það að útrýma einbreiðum brúm. Þingmaður eins og t.d. hv. þm. Hjálmar Jónsson hefur margoft vakið athygli á hættunum í sínu kjördæmi vegna þessa, þrátt fyrir að ég viti að hann keyri mjög hægt og gætilega. Við sjáum að öll þessi markmið eru sjálfsögð og eðlileg markmið og ég trúi því ekki að hér í þingsölum sé ágreiningur um það að við viljum stefna að því einmitt að reyna að ná þessu á þessu árabili. Nú getum við auðvitað sagt: Þetta ætti ekki að gera fyrir árið 2010, þetta á bara að gerast á morgun. Og ég held að út af fyrir sig gætu allir tekið undir að það væri óskaplega gott að vera búinn að ljúka þessu öllu á morgun. En lífið er bara flóknara og þetta kostar mikla peninga. Þess vegna er raunhæfara markmið að orða þetta svona eins og gert er í tillögunni. Ef við hins vegar víkkum út það sem við viljum gera á þessum árum þá þurfum við einfaldlega meiri peninga eða þá að við verðum að fresta einhverju öðru af því sem hér er verið að tala um. Við náum því ekki öllu á þessum tíma. Við stöndum einfaldlega frammi fyrir því að við verðum að reyna að setja okkur raunhæf markmið miðað við þær tekjuforsendur sem við teljum líklegt að standist og vinna í samræmi við það. Hér hefur verið fundið að því að vegáætlun hafi verið skert. Það er ekki svo, virðulegi forseti, að verið sé að skerða vegáætlun í fyrsta skipti í Íslandssögunni á þessu kjörtímabili. Eins og ég nefndi áðan hefur hver einasta ríkisstjórn og allir stjórnmálaflokkar komið að því að skerða vegáætlun og við getum síðan deilt um hvers hlutur er verstur. En hér er þó alla vega verið --- kannski í ljósi þeirrar bitru reynslu --- að fitja upp á nýrri aðferð sem er sú að í stað þess að vera með lánveitingar til átaks í þetta skiptið, og greiðslu af því átaki í þetta skiptið, sem hefur orðið dálítið ruglingslegt, eins og hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson nefndi áðan, þá er tekin upp sú aðferð að Vegasjóður njóti tekjupósta sinna en greiði þess í stað tiltekið fast umsýslugjald til ríkisins. Ég held að þetta sé líka aðferð til að brjótast út úr því öngstræti sem menn hafa verið að vitna hér til og sem er alveg rétt að við höfum verið í og við höfum verið að taka mikinn slag um. Ég vil síðan segja í lokin, virðulegi forseti, vegna þess að tíminn líður miklu hraðar en maður reiknar með, að mjög mikilvægt er að menn átti sig á því að 20% af stofnvegaframlaginu eiga síðan til viðbótar við þau verkefni sem hér eru talin upp að renna til almennra verkefna í kjördæmunum. Enn fremur er gert ráð fyrir því að á árunum 1998--2002 muni framlag til tengivega, sem er mjög þýðingarmikið fyrir ýmis kjördæmi, t.d. Suðurland, hækka um 20%. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, 

Herra forseti. Við erum að ræða tvö mál saman, annars vegar þáltill. um vegáætlun fyrir árin 1998--2002 og einnig þáltill. um langtímaáætlun í vegagerð. Eins og komið hefur fram í þessari umræðu erum við að temja okkur ný vinnubrögð með þessari áætlun. Við erum að horfa lengra fram í tímann og auðvitað er það jákvætt og til bóta. Menn verða að horfa fram í tímann og það er verið að nota nýjar aðferðir í forgangsröðun. Það hefur verið gagnrýnt hér í umræðum um vegamál, bæði af stjórnarliðum og stjórnarandstæðingum, að vinnubrögð okkar voru komin í óefni. Engu að síður, þó svo að við séum að tala um þetta, þá verð ég að segja að vinnubrögðin við vegáætlun og afgreiðslu hennar frá því að ég settist hér á hið háa Alþingi, gera það að verkum að maður efast um að þessi plögg séu mikið meira en hálfgerðir kosningapésar, hálfgerð áróðursplögg núna ári fyrir kosningar. Það er ekki mjög trúverðugt þegar lagður er fram svona óskalisti núna þegar kjörtímabilið er farið að síga á seinni hlutann eftir að maður hefur séð hvernig unnið hefur verið hingað til. Það hefur verið tekið meira og minna fé af mörkuðum tekjustofnum til vegagerðar og sett beint í ríkissjóð. Áætlanir hafa verið skornar niður. Áætlanir sem hafa verið samþykktar í þinginu hafa ekki staðist. Þær hafa verið lagðar fram hér eins og einhver skrautplögg. Og í því plaggi sem var samþykkt fyrir síðustu kosningar stóð ekki steinn yfir steini eftir kosningar. Skorið var niður um 36% á höfuðborgarsvæðinu og 18% á landsbyggðinni, næsta ár á eftir heldur minna og nú fyrir jól var verið að taka á annan milljarð af mörkuðum tekjustofnum í ríkissjóð. Samgn. öll mótmælti þessu eins og komið hefur fram í umræðunni. Þegar fjárlögin voru síðan endanlega afgreidd þá var það nú ekki svo að þessi milljarður og 64 milljónir sem ákveðið var að taka af mörkuðum tekjustofnum í ríkissjóð dygðu. Nei, það þurfti að seilast í aðeins meira þannig að 100 milljónir til viðbótar voru teknar af þessu fé til að setja í ríkissjóð. Og auðvitað eru öll þessi vinnubrögð alls ekki líðandi. Það tók náttúrlega steininn úr á vordögum rétt fyrir þinglok þegar hæstv. ráðherra treysti sér ekki til að samþykkja fjögurra ára vegáætlun eins og hún hafði verið í unnin bæði af Vegagerðinni og einnig samgn. Hann guggnaði á verkinu og endaði í þeirri aumu niðurstöðu að samþykkja vegáætlun til tveggja ára sem vafi leikur á hvort standist lög. Þetta var nú um þessa áætlun og trúverðugleika hennar til framtíðar. Við erum aðeins farin að kíkja á þessa vegáætlun í samgn. og munum vinna í því áfram og ég fagna náttúrlega markmiðum eins og þeim að markaðir tekjustofnar skuli framvegis fara til vegamála. Þetta eru náttúrlega fróm markmið hæstv. ráðherra í lok kjörtímabilsins. En við skulum sjá hvað setur. Það fer dálítið eftir því hver heldur á málum á næstu áratugum. Mér fannst líka svolítið sérkennilegt --- og vonast nú eftir frekari skýringum frá hæstv. ráðherra um hina óhefðbundnu fjármögnun sem hann gerði að umtalsefni í ræðu sinni í morgun --- þegar hann talaði um höfuðborgarsvæðið og kröfur um auknar fjárveitingar þangað, þ.e. hvaða skuggalegu gjöld þetta voru sem hann gerði að umtalsefni. Skuggagjöld! Mér fannst þetta dálítið skuggalegur málflutningur. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða gildi hefur langtímaáætlunin? Má gera ráð fyrir því að ef sveitarfélög vilja flýta framkvæmdum sem eru á þeirri vegáætlun, þá geti þau fengið heimild til þess að hefja þær fyrr ef búið er að samþykkja þær á langtímavegáætlun eins og gildir um venjulegu vegáætlunina í dag? Og vegna þessa vil ég minnast á eitt verkefni sem ég tel vera eitt brýnasta verkefnið á höfuðborgarsvæðinu. Það er breikkun Gullinbrúar. En framganga ríkisstjórnarflokkanna í vor varð til þess að ekki var hægt að hefja framkvæmdir við að breikka Gullinbrú fyrr. Það var vegna þess að ekki var hægt að samþykkja nema tveggja ára áætlun og þar var Gullinbrú ekki inni þannig að það er algjörlega á ábyrgð sjálfstæðismanna og ríkisstjórnarflokkanna að ekki hefur verið hægt að ráða bót á því öngþveiti, umferðaröngþveiti og vandræðagangi í umferðinni sem er í Grafarvoginum um Gullinbrú, bæði úr og í Grafarvog. Ég vil gjarnan vita hvaða gildi þessi langtímaáætlun hefur hvað þetta varðar. Ég vil líka leggja áherslu á tvö önnur verkefni á höfuðborgarsvæðinu, í fyrsta lagi Reykjanesbrautina og tvöföldun hennar. Það er mjög brýnt að það stórverkefni verði klárað því að þetta er náttúrlega okkar þjóðbraut til og frá landinu og mikilvægt að fjárveitingar til tvöföldunar Reykjanesbrautar hafi ekki áhrif á aðrar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Sama gildir um Sundabraut sem þjónar bæði höfuðborgarsvæðinu og landinu öllu, og mikilvægt að verði sem stórverkefni. Þar sem umhverfismálin komu aðeins til umræðu fyrr í morgun vil ég leggja áherslu á að framkvæmdir vegna hávaðamengunar komi af vegáætlun, sérstaklega þegar verið er að koma í veg fyrir hávaðamengun við þjóðvegi í þéttbýli. Mig langar einnig til að koma aðeins að greiðslu til ferja og flóabáta af vegáætlun. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni nýja ferju í Hrísey þar sem orðið er nauðsynlegt að endurnýja þá ferju sem fer á milli lands og eyjar og ég skal ekki rengja það. En það stendur til að setja 115 millj. í 130 manna ferju til Hríseyjar og vel getur verið að það sé nauðsynlegt vegna ferðamanna til þessa 300 manna byggðarlags. En ég leyfi mér að koma með ákveðnar efasemdir um hvort þetta ráðslag hæstv. ráðherra standist samkeppnislög því að gert er ráð fyrir því að hin nýja Hríseyjarferja annist vöruflutninga einnig og fyrir á þessari leið eru vöruflutningar á vegum Flutningamiðstöðvar Norðurlands. Ég velti því fyrir mér hvort að það standist samkeppnislög að ríkið fari þarna í samkeppni um vöruflutninga við einkafyrirtæki á þessari leið. Og ég velti því fyrir mér hvort hér sé enn eitt málið komið upp sem Samkeppnisráð þarf að hafa afskipti af og snýr að hæstv. samgrh. Ég ætla að vona að svo sé ekki en mér finnst full ástæða til að velta þessu fyrir sér því að ég get ekki séð annað en að með þessu sé ríkið að fara í ákveðna samkeppni við þetta einkarekna fyrirtæki á þessari leið. Herra forseti. Það er náttúrlega ýmislegt sem maður vildi gjarnan koma að í sambandi við þessa vegáætlun. Það er gagnrýnivert að ekki sé gert ráð fyrir jarðgöngum í áætluninni og maður veltir fyrir sér hvað menn ætli sér í þeim efnum og hefur reyndar komið fram í orðaskiptum milli hæstv. ráðherra og þingmanna í umræðunni að lítið er um svör í þeim efnum. Því miður hef ég ákveðnar efasemdir um þetta ákveðna plagg og það verður að koma í ljós á næstu árum hvort þessi áætlun stenst eða ekki. Ég tel það ekki vera neina afsökun í umræðunni að fyrri áætlanir hafi ekki staðist eins og kom fram í máli hv. formanns samgn. sem sagði að aðrar vegáætlanir hjá öðrum ríkisstjórnum hefðu ekki staðist. Menn leggja áætlanir fram til þess að láta þær standast þannig að það eru engar afsakanir að aðrir hafi ekki staðið við áætlanir sínar. Það verða að vera trúverðug plögg sem menn leggja fram. Að ýmsu leyti eru þau vinnubrögð sem eru að hefjast í vegamálum til bóta en ég hef efasemdir um að áætlunin standi. En ég mun koma að málinu frekar í samgn. þegar það verður til umræðu þar og síðan í síðari umr. í þinginu.

Herra forseti. Hv. þm. spurði hvaða gildi langtímaáætlun hefði, hvort hún gæfi heimild fyrir sveitarfélög til að þau gætu flýtt framkvæmdum í trausti áætlunarinnar með því að greiða lántökukostnað. Eins og hv. þm. er kunnugt hafa verið samþykkt lög um fjárreiður ríkissjóðs og þau takmarka vitaskuld umsvif ríkisstjórnar til að flýta framkvæmdum þó svo aðrir beri fjármagnskostnað af þeim. Þess vegna er ekki um það að ræða að án atbeina Alþingis geti sveitarfélög fjármagnað framkvæmdir sem eru eingöngu langtímaáætlun. Í sambandi við það hvort rekstur Sævars í Hrísey standist samkeppnislög má velta því fyrir sér hvort Alþingi sé heimilt að veita sérstaka styrki til flóabáta til þess að halda uppi samgöngum til Grímseyjar, í Norðurfjörð, til Hríseyjar, í Mjóafjörð, til Vestmannaeyja. Þessi mál eru öll í skoðun. Við í samgrn. höfum þegar reynslu af útboðum á flóabátum. Þannig fékk t.d. það einkafyrirtæki sem rekur Grímseyjarskipið Sæfara reksturinn í útboði. Það skip er í eigu ríkissjóðs og áður hafði einnig verið boðinn út rekstur á því skipi skömmu eftir að ég varð samgrh. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvernig staðið verði að rekstri á hinni nýju Hríseyjarferju en Sævar, sem er nú á þessari leið, var á sínum tíma smíðaður fyrir forgöngu Byggðastofnunar og hefur verið í eigu Hríseyjarhrepps.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég velti því fyrir mér hvort það standist samkeppnislög að ríkið fari í beina samkeppni við einkafyrirtæki sem er með vöruflutninga á þessari leið yfir í Hrísey. Vegna umræðunnar um lántökurnar þá hefur heyrst að 500--600 millj. kr. séu í pípunum vegna flýtiframkvæmda á sveitarfélögunum. Samt hefur ekkert verið samþykkt um framkvæmdir eftir að fjárreiðulögin tóku gildi og ég spyr hæstv. ráðherra hvort honum sé kunnugt um það hversu mikið fjármagn sé í pípunum hvað varðar flýtiframkvæmdir, hvort verið sé að flýta framkvæmdum sem sveitarfélög hafa farið fram á.

Herra forseti. Það er misskilningur hjá hv. þm. að halda að því Hríseyjarferjan Sævar sé fyrst og fremst vöruflutningaskip. Það er alls ekki svo. Sævar er farþegaferja á milli lands og eyja og er því miður of lítil. Ferjan stenst ekki hollustukröfur og er óhjákvæmilegt að endurnýja hana. Við skulum ekki gleyma því að skólabörn í Hrísey fjölmenna oft um borð í þessa ferju á leið til lands. Ef við viljum hafa öryggi þessara litlu eyjarskeggja í huga hygg ég að óhjákvæmilegt sé að almennilegt skip sé notað til slíkra flutninga. Eins og ég sagði hafa þessi mál verið í athugun hjá okkur í samgrn. og hjá Vegagerðinni. Við höfum þegar nokkra reynslu af útboðum á flóabátum og erum með frekari útboð í undirbúningi og erum að vinna að þeim. Ég hygg að enginn vafi sé á því að okkur Íslendingum sé eins og öðrum Evrópuþjóðum heimilt að vera með nokkra byggðastyrki til þess að halda uppi samgöngum til hinna afskekktustu staða og skiptir þá ekki máli hvort við erum að tala um Ísland eða Norður-Noreg og aðra slíka staði. Það verður aldrei við því að búast að hægt sé að brúa sundið milli lands og Hríseyjar. Einhvern veginn verða Hríseyingar að eiga kost á því að geta komið til lands á hverjum degi með ódýrum hætti, ekki einungis einu sinni á dag heldur oft á dag, kvölds og morgna og um miðjan daginn. Börnin sækja skóla til landsins, menn leita lækninga og annað þvílíkt. Auðvitað ber okkur að horfa til þarfa eyjarskeggja í þessu efni.

Herra forseti. Þetta er alls ekki það sem ég var að spyrja hæstv. ráðherra um. Ég var að tala um vöruflutninga. Ég efast ekki um að það þyrfti að endurnýja ferju fyrir fólksflutninga. Ég læt það liggja milli hluta hvort 130 manna ferja er sú stærð sem þarf að vera þarna á milli. En ég var að ræða um vöruflutninga og samkeppni í vöruflutningum á milli lands og eyjar vegna þess að ákveðið flutningafyrirtæki, Flutningamiðstöð Norðurlands, er með vöruflutningaferju milli Hríseyjar og lands. Ég er að velta fyrir mér hvort það standist samkeppnislög að ríkið fari í samkeppni við þann rekstur og hvort samkeppnisráð þurfi að koma að því máli eins og svo mörgu öðru sem hæstv. ráðherra hefur því miður verið að fást við í samgöngumálum.

Ríkið á Sæfara.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs utan dagskrár vegna hins alvarlega ástands sem blasir við í kjaradeilu sjómanna og útvegsmanna. Ef svo heldur sem horfir þá stöðvast fiskiskipaflotinn á næstu dögum með því að verkfall skellur á nk. mánudag. Flotinn mun halda til hafnar aðfaranótt þriðjudags og veiðar allra skipa yfir 12 tonnum stöðvast. Að vísu rétt að hafa í huga að þegar skip koma úr löngu úthaldi þá eiga þau eftir að taka út sín lögbundnu frí eða inniveru þannig að í þeim skilningi kemur verkfallið ekki að fullu til framkvæmda fyrr en að nokkrum dögum liðnum. Staðan í deilunni er þannig að síðustu sáttafundir hafa verið árangurslausir þó enn reyni menn að tala saman. Ég held að ég ljóstri ekki upp neinu leyndarmáli hér þó að ég segi að mat þeirra sem til þekkja er að andrúmsloftið í samskiptum deiluaðila sé óvenjuerfitt. Öllum er ljóst að mikið er í húfi. Fram undan eru verðmætustu mánuðir fiskveiðiársins, loðnuvertíð í febrúar og mars. Sem dæmi mætti taka að á árinu 1997, síðustu vertíð, veiddust í febrúarmánuði 457 þús. tonn af loðnu sem gáfu á milli 5 og 6 milljarða kr. í útflutningstekjur. Í febrúar 1996 veiddust sömuleiðis yfir 400 þús. tonn þó útflutningsverðmætið hafi reyndar verið enn meira á því ári sökum betri loðnufrystingar og hærra verðs. Þá er eftir að meta tapið af þeirri röskun sem verður í hefðbundinni framleiðslu á vetrarvertíð í söltun, frystingu, rækjuiðnaði o.s.frv. Ekki má heldur gleyma þeirri röskun sem orðið getur á útflutningsmörkuðum ef framleiðslan stöðvast um langan tíma. Síst má gleyma því að þúsundir fiskverkafólks og annarra starfsmanna í landi munu missa vinnu sína og sjómenn munu missa laun sín í verkfalli, eins þeir sjómenn sem ekkert hafa haft nema kauptrygginguna í síðasta mánuði. Deilan er að því leyti sérstæð, herra forseti, að hún snýst öðrum þræði um tæknileg atriði eða aðferðir. Hún snýst um aðferðir við verðlagningu á fiski, einkum þegar tengsl eru við viðskipti með veiðiheimildir. Að hluta er um sömu ágreiningsatriði að ræða og tvívegis áður hafa orðið tilefni harðra deilna milli sjómanna og útvegsmanna. Það liggur í eðli þessa bakgrunns deilunnar og sjálfri kröfugerðinni að komið getur til kasta stjórnvalda og löggjafans að eiga hlut að lausn deilunnar, þó ekki með því að setja lög á sjómenn eða deiluna. Það væri versti kosturinn að slá því þannig enn einu sinni á frest að reyna að finna aðferðir sem friður getur orðið um auk þess sem íhlutun í vinnudeilur er aldrei annað en neyðaraðgerð. Nei, hitt er jafnljóst að sum atriði deilunnar eða a.m.k. kröfugerðarinnar, svo sem aukin veiðiskylda á eigin kvóta og breyttar reglur um framsal veiðiheimilda, snúa beint að fiskveiðilöggjöfinni. Önnur atriði eins og fyrirkomulag verðlagningar eða verðmyndunar á fiski gætu einnig tengst henni. Þetta er hið sérstaka eðli deilunnar, herra forseti, auk þess hversu stórt og alvarlegt málið er í þjóðhagslegu samhengi. Allt þetta gerir það að verkum að ég tel óhjákvæmilegt að taka málið upp og fara yfir stöðu þess á þessum næstsíðasta starfsdegi Alþingis áður en verkfall skellur á nk. mánudag ef svo heldur sem horfir. Ég vil því að lokum, herra forseti, beina spurningum til hæstv. sjútvrh. í þessu sambandi auk þess sem ég vænti þess að fleiri hæstv. ráðherrar, hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. til að mynda, reifi sín sjónarmið. Ég spyr hæstv. sjútvrh.: 1. Hvernig metur hæstv. ráðherra stöðuna í deilunni nú? 2. Hvað hefur ríkisstjórnin aðhafst til að reyna að koma á samningum eða a.m.k. hreyfingu á viðræður? 3. Hyggst ríkisstjórnin grípa til einhverra aðgerða eða íhlutunar og þá af hvaða toga? Ég held að afar mikilvægt sé að það liggi skýrt fyrir, bæði hér á Alþingi og ekki síður gagnvart deiluaðilunum sjálfum, hvort og þá af hvaða toga íhlutun stjórnvalda gæti orðið.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hefur vakið máls á mjög alvarlegri stöðu sem við blasir þar sem allsherjarverkfall er yfirvofandi á fiskiskipaflotanum. Eðlilegt er að Alþingi taki þetta mál til umfjöllunar. Á hinn bóginn er ljóst að við munum ekki frekar nú en endranær í umræðu sem þessari leysa deilu sem samningsaðilar þurfa að fjalla um. Hér eru miklir hagsmunir í húfi eins og hv. málshefjandi vakti réttilega athygli á. Reikna má með að sá loðnukvóti sem óveiddur er og væntanlega þarf að veiða á næstu fjórum til fimm vikum geti gefið 6--7 milljarða í útflutningstekjur. Það jafngildir 4--5 milljörðum í tekjum þjóðarinnar. Ef þessi verðmæti töpuðust, þá jafngilti það 1,5% í kaupmætti ráðstöfunartekna heimilanna. Hér eru býsna miklir hagsmunir í húfi. Þessi deila er sérstök að því leyti að hún snýst fyrst og fremst um verðmyndun á sjávarfangi. Inn í hana blandast önnur atriði eins og sérkröfur vélstjóra. Þær kröfur hafa gert það að verkum að samtök sjómanna hafa ekki átt samleið í þeirri kjaradeilu sem nú stendur fyrir dyrum. Ef við rifjum aðeins upp þróun verðlagsmálanna þá var með samkomulagi allra aðila ákveðið að hverfa frá miðstýrðu fiskverði árið 1992 með nýrri löggjöf sem þá var samþykkt. Árið 1994 þegar ljóst var að óánægja væri um framkvæmdina í einstökum atriðum af hálfu sjómanna voru ákvæði um sérstaka samráðsnefnd lögfest. Hún dugði ekki til þess að greiða úr og leysa óánægjuna þannig að með sérstöku samkomulagi eftir verkfallið 1995 var lögfest sérstök úrskurðarnefnd til þess að taka á málum þar sem óánægja var varðandi fiskverð. Þetta hefur heldur ekki reynst nægjanlegt til að eyða tortryggni og óánægju af hálfu sjómanna. Ríkisstjórnin hefur fylgst með þróun þessa máls og þróun viðræðnanna en satt best að segja hefur sú þróun verið lítil og deiluefnið ekki þroskast mjög mikið á milli aðila. Fyrir tæpum tveimur vikum átti ég samtöl við forustumenn deiluaðila og gerði það að tillögu minni að þeir mundu koma til óformlegra viðræðna til þess að kanna hvort hægt væri að koma umræðum á skrið. Að höfðu samráði við ríkissáttasemjara og forustumenn deiluaðila fengum við Ásmund Stefánsson, fyrrv. forseta ASÍ, til að stýra þeim viðræðum. Þær stóðu í síðustu viku. Sl. sunnudag varð uppstytta í þeim viðræðum en á fundi ríkissáttasemjara í gærmorgun ákváðu aðilar að taka þær umræður upp aftur. Þær stóðu í gærkvöldi og í morgun en mér er óhætt að segja að þrátt fyrir þessar tilraunir horfi þunglega um lausn deilunnar. Ég tel þó að þær þreifingar sem farið var út í með tilliti til þess hversu hægt hafði miðað og sérstaks eðlis deilunnar, þ.e. að hún snýst fyrst og fremst um verðmundun, hafi verið til gagns og skýrt stöðuna þó nokkuð. Varðandi þá spurningu hv. þm. um lagaumhverfi, þá hef ég lýst því yfir við samningsaðila að ríkisstjórnin væri tilbúin til viðræðna við þá sameiginlega varðandi breytingar á lagaumhverfinu. En viðræður þeirra innbyrðis hafa ekki leitt til þess að þeir gætu komið sameiginlega að því borði til lausnar á slíkum viðfangsefnum. Á þessu stigi gildir fyrst og fremst að hvetja samningsaðila til að nýta þann skamma tíma sem til stefnu og finna lausn. Á þeirra herðum hvílir höfuðábyrgðin. Við hljótum að senda þeim þau skilaboð í dag að við ætlumst til þess að þeir nýti tíma sinn til að finna lausn á þessu máli sem hefur svo mikla þýðingu og snertir svo margra hagsmuni.

Virðulegi forseti. Deila sú sem hér er rædd utan dagskrár á Alþingi lýtur að gríðarlegum hagsmunum og veiðum við Íslandsstrendur á þeim mánuðum sem hvað mestu hafa skilað til íslensku þjóðarinnar. Þó er þessi deila er fyrst og fremst á ábyrgð samningsaðilanna sjálfra. Skoðun mín er sú að í umræðu hér á þingi verði að fara mjög varlega og gæta þess að styggja ekki eða skemma fyrir þeim viðræðum sem nú eiga sér stað. Því miður hefur mér fundist, virðulegi forseti, sumir hæstv. ráðherrar ganga fulllangt í yfirlýsingum í þessum málum. Þar af leiðandi hefur a.m.k. annar samningsaðilinn virst fullrólegur í þessum viðræðum þrátt fyrir að loðnuvertíð sé að skella á. Samkvæmt viðtali sem Morgunblaðið birtir í dag við formann Vélstjórafélags Íslands lýsir hann m.a. yfir undrun sinni á því hversu rólegir útgerðarmenn virðast og skýrir svo að þeir séu vissir um að ríkisvaldið muni beita sér fyrir lagasetningu á Alþingi til að stöðva verkfall ef til þess kemur. Í mínum huga er það mjög afdrifaríkt ef ríkisvaldið hefur sent þessi skilaboð frá sér því að þessi deila á fyrst og fremst að vera á ábyrgð samningsaðila. Skoðun mín er sú að ráðherrar eigi að fara varlega í yfirlýsingum um mál sem eru og eiga að vera á ábyrgð samningsaðila. Óábyrgar yfirlýsingar geta haft mjög neikvæð áhrif á samningsferlið og ég er hræddur um að það hafi að þessu sinni átt sér stað. Það skýrir að verulegu leyti þá ró sem hvílir yfir samningaviðræðunum.

Hæstv. forseti. Sú umræða sem hér fer fram um svo gríðarlega mikilvægt mál sem verkfall sjómanna er verður ekki rædd til neinnar hlítar á svo skömmum tíma sem gefst á þessum fundi. Virðulegi forseti. Ég legg þunga áherslu á við þá sem eiga í þessari deilu að þeir geri sér grein fyrir því að sá réttur og sú ábyrgð sem þeim hefur verið fengin til nýtingar auðlindar, sem deilan snýst um, er mikil. Þjóðhagslegir hagsmunir eru einnig gríðarlega miklir um að skjót og skynsamleg lausn finnist á deilunni. Ég vil því með þessum fáu orðum leggja enn og aftur mjög þunga áherslu á að þeir sem hafa fengið nýtingarrétt að auðlindum hafsins finni ásættanlega lausn á þessari alvarlegu deilu. Annað er gersamlega óásættanlegt.

Herra forseti. Helsti vandinn í málinu er að mínu mati sá að aflahlutur sjómanna hefur frá aldaöðli reiknast af aflaverðmæti þess afla sem skipið veiðir. Með nýjum lögum sem komið hafa til á síðustu árum hefur orðið veruleg breyting á þessu. Nú er verðmætið ekki lengur fólgið í fiskinum sem veiddur er heldur líka í réttindum sem veitt eru til að veiða þann fisk. Verðmæti þeirra réttinda er utan við hlutaskiptakerfið. Þess vegna er núverandi fiskveiðistjórnarkerfi með framseljanlegum veiðiheimildum ósamrýmanlegt núverandi hlutaskiptakerfi. Úrræði til bóta hljóta að markast af því hvernig menn afmarka vandann. Eins og ég nálgast málið sé ég fyrir mér tvær lausnir. Sú fyrri er að færa hlutaskiptakerfið yfir verðmæti leigðra veiðiheimilda. Það kemur til álita að mínu viti en á þeirri leið sé ég þó ýmsa þá annmarka sem lúta að verðmyndun í núverandi kerfi. Hin leiðin er að draga úr verðmætum réttindanna til að róa til fiskjar eða færa þau með einhverjum hætti aftur inn í verðmæti fisksins sjálfs. Það má gera með því að draga úr rétti til að framselja veiðiheimildir, auka skyldu skipa til að veiða kvóta sinn og í þriðja lagi að setja lágmarksverð á nýjan leik á afla eins og var áður. Ég hygg að líti menn á þessar leiðir til þess að leysa þann vanda sem við blasir verði mönnum ljóst að vandinn liggur fyrst og fremst hér, hjá Alþingi, í löggjöf sem það er sett um stjórn fiskveiða en ekki hjá samningsaðilum.

Herra forseti. Það er eðlilegt að Alþingi Íslendinga ræði málin þegar kjaradeila sjómanna og útvegsmanna virðist komin í hnút eins og sannarlega virðist nú og stefnir í verkfall þeirrar greinar sem skapar mest verðmæti í þjóðarbúi okkar. Auðvitað er það ástand mjög alvarlegt og eðlilegt að menn hafi áhyggjur. Fram undan er sjáanlegt mikið tap verðmæta sem verður ekki unnið upp og líklegt að engu breyti þó að starfsemi hefjist aftur. Það sem er þó alvarlegast er að fjölskyldur verða fyrir miklum skaða og þar á meðal fjölskyldur sem hafa engin áhrif á deiluaðila, hafa engin áhrif haft á hvernig þeir hafa haldið á málum til þessa eða hvernig þeir vinna úr deilunni eins og hún stendur nú. Það er laukrétt að deiluefnin sem eru alvarlegust eru verðmyndun aflans og áhrif sem stafa af viðskiptum með veiðiheimildir. Um þetta hafa staðið langvinnar deilur þessara aðila og væri rangt að telja það ný efni í stjórnmálum eða kjaramálum á Íslandi. Það sem er þó verst er að þær umleitanir sem hafa orðið til sáttaumleitana eru gersamlega árangurslausar enn sem komið er og verður ekki annað sagt en að allt sem fram kemur sýni að andrúmsloftið milli deiluaðila sé mjög slæmt. Síðustu viðbrögð í fréttatímum sýna að það er laukrétt lýsing. Ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til að taka undir þær skoðanir sem hæstv. sjútvrh. lét í ljós að kjaradeilu af þessu tagi verða menn að leysa með samkomulagi og til þess verða deiluaðilarnir sjálfir að sýna samningsvilja í framkvæmd.

Virðulegi forseti. Nú er senn að bresta á þriðja verkfall sjómanna þar sem deilt er um sömu atriði. Í húfi eru gífurlegir þjóðarhagsmunir og því eðlilegt að málið sé rætt á Alþingi. En hvernig stendur á þessu? Eru sjómenn ekki tekjuhæstir allra launþega og hvað eru þeir eiginlega að kvarta? Hvernig væri að konurnar í frystihúsunum fengju eitthvað af launum þeirra? Hvað eru þeir eiginlega að kvarta? Þessar raddir heyrast svo sannarlega í þjóðfélaginu. Jú, sjómenn þola ekki frekar en aðrir það fyrirkomulag á stjórn fiskveiða og ákvörðun fiskverðs sem löggjafinn hefur lögfest. Það fyrirkomulag særir reyndar réttlætiskennd allrar þjóðarinnar. Því er ég á því að ábyrgð okkar stjórnmálamanna sé mikil og því verði að breyta núverandi löggjöf í þá veru að þjóðin og sjómenn geti sætt sig við hana. Ekki þýðir að grípa inn í kjaradeiluna með einfaldri frestun. Það þarf að gera grundvallarbreytingar á löggjöfinni og þótt fyrr hefði verið. Alþingi á að setjast yfir þetta strax og láta málið hafa algeran forgang. Það er ekki lengur hægt að búa við löggjöf sem hvetur sjómenn til að brjóta gegn eigin samvisku dag hvern og horfa um leið upp á það hvernig eðlileg markaðstenging á fiskverði er sniðgengin og þeir þvingaðir til að taka þátt í kaupum og leigu á kvóta. Sjómönnum og þjóðinni allri er misboðið með þessu kerfi og því er verkfall sjómanna óhjákvæmilegt að óbreyttum lögum.

Herra forseti. Ég ætla mér ekki þá dul að leggja til lausnir á þessari erfiðu vinnudeilu úr ræðustól á Alþingi. Ég vil nota þessa örstuttu stund til að undirstrika hve gífurlegir hagsmunir eru í húfi fyrir þjóðarbúið. Um 1% samdráttur í hagvexti myndi leiða af bresti í loðnuvertíðinni og loðnan bíður ekkert eftir okkur. Hún bíður ekki eftir því að menn nái samningum eða breyti lögum. Þess vegna er ábyrgð samningsaðila mikil. Það er rétt sem kom fram áðan að þeir hafa fengið þessa auðlind til notkunar og þess vegna er ábyrgð þeirra mikil að setjast niður og ná samkomulagi undir þeim leikreglum sem gilda eða þá gera tillögur hverju þeir vilja að sé breytt. Ábyrgðin er mikil. Allt er tilbúið til að taka á móti loðnu á þeim svæðum sem hafa byggt sig upp til þess. Fjárfestingar hafa verið gífurlegar á síðari árum í þeirri grein. Vertíð hefur verið döpur fram að þessu. Síldveiðarnar hafa brugðist að nokkru leyti þannig að hér yrði afar alvarlegt ástand á vordögum ef þetta verkfall gengur fram og allir verða að leggjast á eitt að koma í veg fyrir það, löggjafinn og samningsaðilar. Með því er ég ekki að segja að löggjafinn eigi að grípa inn í deiluna. Ábyrgð samningsaðilanna er ótvíræð í þessu efni.

Herra forseti. Engum dylst mikilvægi sjómannastéttarinnar. Hér hafa menn rætt um að nauðsynlegt sé að deiluaðilar taki höndum saman. En hvað skyldi standa í kjarasamningum sjómanna um það atriði sem snýr að verðmyndun aflans og það sem mest er líka deilt um, nú í þriðja skipti á skömmum tíma, þ.e. framsal kvótans og það kvótabrask sem sjómenn hafa talað um? Í kjarasamningum segir svo, með leyfi forseta: ,,Útgerðarmaður hefur með höndum sölu aflans og hefur til þess umboð áhafnar að því er aflahlut hennar varðar. Hann skal tryggja skipverjum hæsta gangverð fyrir fiskinn.`` Og síðan stendur: ,,Ekki er heimilt að draga frá verðmæti afla kostnað vegna kaupa á veiðiheimildum, sbr. 1. gr. laga nr. 24/86, 10. gr. laga nr. 79/94 og breytingu á lögum nr. 24/86, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun, með síðari breytingum.`` Svo tala menn um að það sé kannski rétt að löggjafinn komi betur að því máli sem lýtur að kvótaúthlutun og hvernig með skuli fara. Hér liggur það fyrir svart á hvítu hvernig eigi að fara með aflann, hvernig verðmyndunin eigi að vera en það dugir ekki til. Með hvaða hætti getur þá löggjafinn gripið inn í? Svo eru menn að tala um að launakjör sjómanna séu há. En alltaf er það sama sagan að það gleymist að skoða hver er vinnutímalengdin sem liggur að baki þessum tekjum. Þeir sem hafa hæstu tekjurnar eru teknir og gerðir að útgangspunkti tekna sjómanna eins og raun ber vitni um. Því miður hefur allt of stór hluti sjómanna lág laun eða kauptryggingu upp á 70 þús. kr. eins og málshefjandi talaði um áðan. Að síðustu vil ég líka koma inn á það starf sem sjómenn inna af hendi. Ég hef talað um mikilvægi sjómennskunnar og sjómannastarfsins. Það er ótvírætt. Þá er heldur ekki úr vegi að geta hinnar miklu slysatíðni við sjómannsstörfin. Ég tel að það hafi haft á sínum tíma mjög slæm áhrif þá. Hæstv. utanrrh. gat þess að hann ætlaði ekki að fara í opinberar erindagjörðir erlendis vegna þess að hann ætlaði að fylgjast með gangi mála hvað áhrærði deilur sjómanna og útgerðarmanna.

Herra forseti. Ef stjórnvöld hefðu viljað þá hefðu þau fyrir löngu getað verið búin að breyta starfsumhverfi sjávarútvegsins þannig að deilan um verðlagningu sjávarafla hleypti ekki samskiptum sjómanna og útvegsmanna reglulega í harðan hnút. Stór hluti þessa starfsumhverfis er nefnilega bundinn í lögum. Aðilar hafa auðvitað lengi verið missáttir við það umhverfi, ekki síst sjómenn sem hafa verið mjög ósáttir við kvótabrask og viðskipti sem einstaka útgerðarmenn hafa verið að eiga við sjálfa sig. Óbreytt starfsumhverfi þjónar útgerðarmönnum fyrst og fremst enda bendir málflutningur þeirra ekki til þess að þeir kæri sig um breytingar og þeir virðast ráða vilja stjórnvalda þegar kemur að starfsumhverfi sjávarútvegsins. Ekki hefur vantað stóryrðin eða hótanirnar úr þeirri áttinni gagnvart tillögum til breytinga. Ég minni á þegar forsvarsmaður útgerðarinnar hótaði því að frekar yrði síldin látin synda hjá óveidd en að þeir greiddu fyrir veiðileyfi. Nú stefnir í að loðnan syndi hjá vegna þess að útvegsmenn virðist skorta vilja til að taka þátt í þeim breytingum á kerfinu sem skapað gætu vinnufrið. Er staðhæfing Helga Laxdals í Morgunblaðinu í dag e.t.v. rétt? Það versta sem gæti gerst núna væri að stjórnvöld frystu óbreytt ástand. Það verður að taka á þeim skipulagsvanda sem við er að etja og það verður að gerast þó það komi við einhverja útvegsmenn. Vinnufriðurinn er líka einhvers virði. Herra forseti. Útvegsmenn eiga ekki fiskinn í sjónum. Hann er þjóðareign. Það hlýtur að vera okkur öllum mikið áhyggjuefni að sjá hvernig þeir sem fengið hafa aðgang að sameiginlegri auðlind axla þá ábyrgð sem því fylgir.

Herra forseti. Sjómannadeilan er að komast á mjög alvarlegt stig og illt að vita til að aðilar deilunnar skuli varla talast við. Afkoma þjóðarbúsins er undir þessum atvinnuvegi komin eins og hér hefur margítrekað komið fram. Það skal viðurkennt að lausn deilunnar er mjög flókin og rekst hvað á annars horn þegar kröfugerð sjómanna er skoðuð. Krafan um allan fisk á markað stangast t.d. á við stjórnarskrána að mati lögmanna. Krafan um að auka veiðiskyldu skipa með aflaheimild úr 50% annað hvert ár í 90% hvert ár gæti haft mjög alvarlegar afleiðingar á sumum stöðum landsins ef samþykkt yrði. Í fyrsta lagi mun atvinna hundruð manna vera í hættu en á síðasta fiskveiðiári keyptu aðilar í Reykjaneskjördæmi um 19.000 þorskígildistonn af leigukvóta. Einfalt er að benda á að eitt stærsta fiskvinnslufyrirtækið á Suðurnesjum, þar sem starfa á þriðja hundrað manns sem vinna 11 þúsund tonn af fiski á ári, keyptu leigukvóta fyrir um 150 millj. á síðasta ári. Tugir manna frá þessu fyrirtæki munu tapa vinnunni ef leigukvótinn verður tekinn af. Það er staðreynd málsins, sama hvaða hug menn bera til þessa fyrirkomulags. Staða þeirra sem áfram hafa vinnu hjá fyrirtækinu yrði erfiðari og ótryggari. Í öðru lagi mun leigukvótaverðið hækka upp úr öllu valdi ef framsalið verður aflagt. Framboðið verður miklu minna og nánast lítið en eftirspurnin óbreytt. Í þriðja lagi munu varanlegar aflaheimildir hækka verulega. Þeir sem hingað til hafa leigt munu sækjast eftir kaupum. Þróunin yrði því þvert á það sem almenningur vill, þ.e. að svokallaðir sægreifar mundu græða meira en nokkru sinni á sameign þjóðarinnar vegna hækkandi verðs bæði á leigu- og eignarkvóta. Þetta er því, herra forseti, vítahringur og ég held að allar kollsteypur í stjórn fiskveiða leiði aðeins til óöryggis hjá sjómönnum og fiskvinnslufólki og geri fyrirtækjum nánast ókleift að skipuleggja starfsemi sína fram í tímann.

Herra forseti. Á stundum sem þessum skilur þjóðin hversu háð við erum fiskinum í sjónum. Sjávaraflinn er þjóðinni lítils virði ef hann er ekki sóttur á haf út og fluttur til lands til frekari vinnslu og verðmætasköpunar fyrir fólkið. Til þessa verkefnis hefur þjóðin trúað sjómönnum og útgerðarmönnum. Það er rangt sem hér hefur komið fram að rót deilunnar liggi í gildandi lögum um stjórn fiskveiða. Frá því að útgerð hófst hér á landi hafa reglulega komið upp deilur milli sjómanna og útgerðarmanna óháð því hvaða kerfi hefur verið gildandi hverju sinni. Það er gömul saga og ný, enda snýst deilan fyrst og fremst um verðmyndun á afla. Við stöndum á tímamótum. Við stöndum frammi fyrir því að milljarðaverðmæti kunni að glatast með tilheyrandi afleiðingum fyrir þjóðina alla. Þúsundir einstaklinga kunna að missa vinnu sína og laun, ekki bara sjómenn og fjölskyldur þeirra heldur og fólk í fiskvinnslu og þeirri þjónustu sem fylgir sjávarútvegi. Margar af byggðum landsins standa höllum fæti. Verkfall gæti riðið baggamuninn. Mikilvægir markaðir eru í uppnámi og gætu glatast. Stöðugleikinn kann að hverfa sem dögg fyrir sólu með þeim afleiðingum að vextir rjúki upp og kaupmáttur hrapi. Herra forseti. Sjómannadeilan er mál þjóðarinnar allrar. Sjómönnum og útgerðarmönnum hefur verið treyst fyrir hinni mikilvægu auðlind okkar. Það er þess vegna sem þeim ber að axla þá ábyrgð og sjá til að deilur þeirra sigli þjóðarskútunni ekki í strand. Þeim ber að setja deilur sínar niður og tryggja áframhaldandi vöxt í efnahagslífi þjóðarinnar.

Virðulegi forseti. Á þessu stigi samninganna er ástæða til að spara stóru orðin en vekja þó athygli á því hve ábyrgð samningsaðila er mikil. Það reynir á reisn þeirra og ábyrgð til þess að hnýta þá hnúta sem nú standa lausir því ljóst er að ef til verkfalls kæmi við sjávarsíðuna í febrúarmánuði, þá mundi það rugga bátnum alvarlega í flestum sjávarplássum landsins. Alvarlegar breytingar yrðu verulegar á högum margra, ekki bara einstaklinga heldur einnig fyrirtækja. Svo gífurlega hefur verið fjárfest í sjávarútvegi á undanförnum missirum að verkfall mundi valda miklum skaða. Því reynir fyrst og fremst á samningsaðila að ljúka þessari aðgerð og gera klárt á sínu dekki.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin og þakka fyrir þessa umræðu. Ég hafði vænst þess að heyra skýrari svör hjá hæstv. ríkisstjórn varðandi það hvort hæstv. ríkisstjórn hefði hugleitt íhlutun í deiluna. Ég held að það sé mjög nauðsynlegt að þau skilaboð sem deiluaðilar fá héðan séu alveg skýr hvað það snertir. Hæstv. utanrrh. hefði ekki síst haft ástæðu að taka af skarið um sína afstöðu í þeim efnum en nokkurs misskilnings hefur gætt í framhaldi af þeirri ákvörðun hans að fresta Afríkuför sinni þar sem hann telji sig þurfa að vera hér á vettvangi vegna hugsanlegrar íhlutunar stjórnvalda. Varðandi það sem sagt hefur verið um samhengi þessarar deilu við lögin um stjórn fiskveiða, þá tek ég undir það sem hæstv. sjútvrh. sagði. Svo skjótt sem deiluaðilar koma sér saman um breytingar á þeirri umgjörð þá vænti ég að auðsótt verði að lögfesta þær hér á Alþingi. Hitt þarf að vera alveg ljóst og niðurstaðan af tilraunum undangenginna ára til að taka á þessari deilu er skýr. Hún er sú að deiluaðilar verða að finna efnislega lausn. Þeir verða að koma sér saman um aðferð hvað verðlagningarþáttinn snertir og slíkt samkomulag þarf að halda. Það er engin lausn og verri en engin lausn ef menn veldu þann kost, hugsanlega að undangengnu nokkurra vikna verkfalli, að lögfesta íhlutun og frestun á deilunni. Við hljótum auðvitað að beina eindreginni hvatningu héðan frá Alþingi og eindregnum tilmælum til deiluaðila um að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að reyna að finna lausn á málinu á þeim dögum sem enn eru til stefnu áður en verkfall hefst.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. 4. þm. Norðurl. e. og þakka þær málefnalegu umræður sem hér hafa farið fram um þetta mikilvæga og alvarlega viðfangsefni sem þjóðin stendur frammi fyrir. Ábyrgð samningsaðilanna er mikil og ég held að í lok þessara umræðna sé hægt að draga saman þá niðurstöðu að héðan frá Alþingi sendi menn alveg skýr skilaboð til forustumanna sjómanna og útvegsmanna um að til þess sé ætlast að þeir axli ábyrgð sína næstu daga og geri allt sem í þeirra valdi stendur til að komast að skynsamlegri niðurstöðu og koma í veg fyrir að sú vinnustöðvun skelli á sem ella blasir við. Í húfi eru miklir þjóðarhagsmunir sem snerta hverja einustu fjölskyldu í landinu ef illa tekst til. Ég fagna þeim samhljómi sem verið hefur við umræðuna í dag og vona að þau skilaboð létti mönnum róðurinn við samningaborðið fremur en hitt.

Virðulegur forseti. Við ræðum tvö mikilvæg mál varðandi vegagerð í landinu, þ.e. vegáætlun til fjögurra ára, 1998--2002, og síðan langtímaáætlun til tólf ára. Hvort tveggja eru væntanlega afar þýðingarmikil mál í augum margra ef ekki allra landsmanna og skiptir miklu hvernig á er haldið. Ég ætla að gera að umtalsefni fáein atriði til viðbótar því sem fram hefur komið af hálfu fulltrúa Alþb. í samgn., hv. þm. Ragnari Arnalds, sem kom með margar ábendingar varðandi málið. Ég tek undir þær og alveg sérstaklega varðandi hið takmarkaða fjármagn til þessa málaflokks miðað við þær brýnu þarfir sem fyrir liggja. Afleiðingarnar eru að sjálfsögðu þær að hér er mun minna til skiptanna en þyrfti að vera til vegaframkvæmda. En aðrir þættir þurfa hér einnig umræðu. Að mínu mati skortir nýja hugsun í sambandi við þessa áætlunargerð og vöntun á því að jafnhliða henni liggi fyrir samgöngustefna fyrir landið, heildstæð samgöngustefna sem framkvæmdir í vegamálum taki mið af og falli að. Á það skortir mjög og það viðurkenndi hæstv. samgrh. í morgun í andsvari. Hann svaraði ábendingum mínum með því að bæta þyrfti úr eða þannig skildi ég orð hans. Annar þáttur sem ég mun nefna hér varðar þörfina á því að draga úr notkun innlends eldsneytis í okkar vegasamgöngum, okkar samgöngum á landi ekki síður en í öðrum þáttum okkar þjóðarbúskapar vegna þeirra skuldbindinga sem við þurfum að búa okkur undir að uppfylla og liggja raunar þegar fyrir í rammasamningi um loftslagsbreytingar sem við erum aðilar að. En það mun reyna á í mjög auknum mæli á komandi árum að við tökum til hendi og búum okkur undir að uppfylla skuldbindingar sem við þurfum á okkur að taka og liggja fyrir í stórum dráttum eftir ráðstefnuna í Kyoto. Þar á auðvitað þáttur eins og samgöngur á landi, vegasamgöngurnar, sinn hlut að, því þær valda hátt í þriðjungi af losun koldíoxíðs út í andrúmsloftið og um fjórðungi ef litið er til allra gróðurhúsalofttegunda samanlagt þannig að þar er mjög stórt mál á ferðinni. Ég sé ekki í þessari áætlun að neitt sé verið að hugsa um þau efni og hæstv. ráðherra vék ekki einu orði að þessu þýðingarmikla máli í framsöguræðu sinni. Síðan eru það mál sem snúa að landsbyggðinni og mínu kjördæmi sérstaklega sem ég ætla að minna hér á og þar hlýt ég fyrst af öllu að koma að því sem hefur þegar verið minnst á í umræðunni, þ.e. að jarðgangaframkvæmdum er ýtt algerlega til hliðar í þessari langtímaáætlun og þar með horfið frá framkvæmdaáformum sem menn hafa gert ráð fyrir að væru í sjónmáli á því fjögurra ára tímabili sem tillaga að vegáætlun er um, en ekkert slíkt er á ferðinni. Jarðgöng eru eingöngu á blaði með fjárveitingu til 12 ára upp á 120 millj. kr. til rannsókna og skiptir það auðvitað sáralitlu fyrir framkvæmdir þó að rannsóknir þurfi auðvitað að koma til. Varðandi þessa stöðu þá liggur málið þannig að Austfirðingar hafa staðið í þeirri trú --- þá á ég við almenning á Austurlandi, sveitarstjórnarmenn og okkur þingmenn, a.m.k. þann sem hér talar og væntanlega flesta þar til þá nýlega að þessi áætlun var mótuð og liggur fyrir --- að á næsta áætlunartímabili, næstu tveimur árum eða a.m.k. næstu fjórum árum, yrðu undirbúnar og hafist handa við framkvæmdir vegna jarðganga á Austurlandi. Á síðustu langtímaáætlun sem lá fyrir Alþingi og fjallað var um í þingnefnd þó hún yrði ekki endanlega samþykkt, var gert ráð fyrir því að framkvæmdir við jarðgöng á Austurlandi hæfust 1998. Okkur var ljóst eftir að ráðist var í Vestfjarðagöngin og þeim hraðað, að einhver dráttur kynni að verða, eitt eða tvö ár, á því að við þetta væri staðið. Ýtt hefur verið á eftir þessum málum eftir föngum úr kjördæmi, af sveitarstjórnarmönnum, af sambandi þeirra og almenningi, að við þessi markmið yrði staðið. En nú blasir það við að svo er ekki. Þeim er ýtt algerlega til hliðar. Jafnhliða eru settar fram óskir um jarðgangaframkvæmdir af þingmönnum annarra kjördæma sem ég veit ekki hvort eigi að taka alvarlega út af fyrir sig svo augljóst sem það er að röðin er komin að Austurlandi í þessum málum samkvæmt fyrri stefnumótun og allri sanngirni og ber að sjálfsögðu að vísa frá hugmyndum um brigður í þeim efnum. Í rauninni má segja að ákvarðanir um Hvalfjarðargöng hafi gengið gegn þeim loforðum sem sneru að Austurlandi. Þó að þau séu fjármögnuð á annan hátt er ljóst að þau taka til sín verulegar upphæðir í vegafé, hundruð millj. kr. og kannski hátt í milljarðinn þegar allt er samanlagt sem kemur af vegafé til þeirra framkvæmda og tenginga við þau jarðgöng þannig að þau taka auðvitað frá öðrum framkvæmdum. Af hálfu hæstv. samgrh. hefur því gjarnan verið svarað til þegar jarðgöng ber á góma á Austurlandi að ekki sé samstaða um það í fjórðungi hvar eigi að byrja. Þetta er málflutningur sem sæmir ekki hæstv. ráðherra því að það er alveg augljóst að á því stendur ekki á Austurlandi að menn taki saman á því verkefni þegar ljóst er að um alvöru er að ræða að ráðast í það að koma sér saman um þetta. Á síðasta ári voru þau mál rædd í hópi þingmanna Austurlands þar sem ég hef ýtt á eftir því að þessi mál væru rædd og stefna mótuð. Þar komu yfirlýsingar frá öllum um að menn mundu leggja sig fram um að móta sameiginlega stefnu, ekki mundi standa á því í hópi þingmanna Austurlands að finna málamiðlun í sambandi við það hvar skuli ráðist í næstu jarðgöng. Allur fyrirsláttur um að það standi á því að vísa á verkefni í jarðgangagerð er út í bláinn og ekki sæmandi ráðherra samgöngumála að hafa slíkt uppi í sambandi við þessi mál. Það eru mikil vonbrigði að staðan skuli nú vera með þessum hætti þegar þessar áætlanir birtast á Alþingi og mikið undrunarefni í raun að á þetta skuli fallist. Það kemur kannski ekki á óvart með hæstv. samgrh. sem lengi hefur verið við það heygarðshorn að ýta frá framkvæmdum í jarðgangagerð. Hitt kemur meira á óvart að samstarfsflokkurinn í ríkisstjórn skuli hafa fallist á að leggja fram þessar áætlanir með þeim hætti sem hér blasir við. Ég gæti vitnað til margra ummæla sem varða þetta efni. Ég ætla að spara mér það því að tími er hér naumur. En ég minni m.a. á það sem frá Sambandi sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi hefur komið og frá framkvæmdastjóra þeirra samtaka sem skrifaði m.a. í Morgunblaðið 22. feb. 1997 um þetta efni, auðvitað mjög hvetjandi, og þessi mál verða til umræðu áfram því að við þetta verður ekki unað. Margir aðrir stórir þættir varðandi samgöngumál á Austurlandi eru ekki hér á blaði að ég fæ séð. Ég nefni vegalagningu yfir Breiðdalsheiði, þ.e. framkvæmdir á þeim vegi sem ég sé ekki að reiknað sé með að komi til hér eins og á við um þéttbýlisstaði og á það er eðlilega minnt af Austurlandi að svo er ekki og það skiptir mjög miklu máli að stefna sé tekin varðandi þau mál. Það er ljóst að takmarkað fé, allt of naumt skorið fé, verður til þess að ýmsum framkvæmdaþáttum er ýtt til hliðar. Þar eru jarðgöngin stærsti þátturinn en fjölmörg önnur nauðsynjamál koma þar einnig til. Í sambandi við nýmælin ítreka ég að þar skortir mjög á að eitthvað komi fram sem máli skiptir í þeim efnum. Það er ekki við hæfi að við skulum ekki leitast við hér á samræmdan hátt að draga úr notkun innflutts eldsneytis. Þar eru kostirnir margir. Lagning rafbrauta eða járnbrauta í einhverju formi á að vera til alvarlegrar skoðunar hér og nú. Ekki er orð um þetta. Sama gildir að sjálfsögðu um upptöku rafknúinna bifreiða og aðstöðu til þess að hefja notkun þeirra í þéttbýli sem og í sambandi við nýtt eldsneyti sem liggur kannski eitthvað lengra fram í tímann. Þetta er stórmál sem á að ræða í sambandi við þessar áætlanir og ég mun e.t.v. taka til máls frekar um það síðar í umræðum.

Herra forseti. Vegna orða hv. 4. þm. Austurl. um það að framkvæmdir við Hvalfjarðargöng hafi orðið til þess að seinka öðrum verkefnum á sviði jarðgangagerðar þá vil ég segja að þar er um nokkurn misskilning að ræða vegna þess að eins og allir vita eru göngin fjármögnuð með tilteknum hætti sem ekki skerðir vegafé. Hins vegar eru tengingar við göngin fjármagnaðar að hluta af vegafénu. En þá er til þess að líta að ef ekki hefði verið farið í Hvalfjarðargöngin þá hefði þurft nú þegar að ráðast í mjög umfangsmiklar framkvæmdir í Hvalfirði og það hefði verið fjármagnað annars vegar af almennu vegafé og hins vegar af Stórverkefnasjóði vegna þess að þá hefði þurft að gera ráð fyrir mikilli brúargerð í Hvalfirðinum, á öðrum stað en brúað var og framar, til þess að stytta leiðir. Þetta hefði orðið mjög kostnaðarsamt og leitt til mun meiri útgjalda en sem nemur því sem tengingarnar við Hvalfjarðargöngin kosta. Ég vildi koma þessu á framfæri hér við umræðuna því hér var misskilningur á ferðinni.

Virðulegur forseti. Ég sagði ekki í mínu máli að framkvæmdir við Hvalfjarðargöng hefðu orðið til að seinka öðrum framkvæmdum. Ég sagði að þær hefðu komið þarna á milli og að fjárveiting sem tengist þeim hefði verið tekin af öðrum framkvæmdum á sama tíma. Hitt er jafnljóst að þær ábyrgðir og annað sem þessu tengdist minnti á þau fyrirheit sem gefin voru 1990--1991 í sambandi við langtímaáætlun þá og hafa í raun legið fyrir síðar, um að Austfirðingar yrðu næstir í röðinni þegar ráðist yrði í meiri háttar vegaframkvæmdir. Þetta er kjarni málsins. Það er alveg ljóst sem hv. þm. minnir á að Hvalfjarðargöng koma að góðu gagni sem vegaframkvæmd og auðvitað verður ekki farið í sömu uppbyggingu í Hvalfirði eftir tilkomu þeirra. Það er auðsætt mál. En þegar það síðan gerist að hér kemur áætlun til 12 ára þar sem frekari jarðgöngum er ýtt til hliðar, þá verður þessi niðurstaða hörmuleg. Ég skil ekki að nokkur geti réttlætt það að standa þannig að máli í sambandi við áætlanagerð hér, sem á að taka til vegaframkvæmda í heild, að setja nauðsynjamál eins og jarðgangaframkvæmdir til hliðar. Þær verður auðvitað að vinna stig af stigi í áföngum og þar eru verkefnin mörg og brýn. Þess vegna er ekki við hæfi að leggja þær til hliðar eins og hér er gert og kistuleggja slíkar framkvæmdir.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort það er til þess að greiða fyrir því að þingmenn ættu að ná samkomulagi um jarðgöng þegar hv. þm. segir að hann viti ekki hvort taka eigi alvarlega óskir um jarðgöng milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Ég vil annars segja, herra forseti, að það er alveg út í hött hjá hv. þm. að halda því fram að skortur sé á nýrri hugsun í þeirri áætlunargerð sem hér er lögð fram og að hér sé ekki um heildstæða stefnu í samgöngumálum að ræða. Þetta er úr lausu lofti gripið eins og ég hygg að hv. þm. sé ljóst. Hann hefur glöggt auga fyrir áætlunargerð og hefur áreiðanlega tekið eftir því að sá mikli munur er á þessari langtímaáætlun og þeim sem áður hafa verið fram lagðar, að hér eru sett fram skýr markmið sem miða að því að reyna að fullnægja frumþörfum þéttbýlisstaða sem ná 200 íbúum eða fleiri, þeim frumþörfum að þangað liggi vegur inn á hringveginn, ekki margir vegir, en að sé hægt komast inn á hringveginn á fullgildum vegi með fullum þunga og bundnu slitlagi. Það er þessi hugsun sem veldur því að vonir standa til þess að Alþingi nái saman um að marka þessa heildstæðu stefnu sem skiptir mestu máli fyrir þá staði sem afskekktastir eru. Í því sambandi vil ég nefna Ísafjarðardjúp. Ég vil nefna Patreksfjörð--Barðaströnd. Ég vil nefna Norður-Þingeyjarsýslu og ég vil líka nefna staði eins og Vopnafjörð og Norður-Múlasýslu sem hv. þm. eru kunnir. Auðvitað má alltaf, herra forseti, ræða um það að leggja meira fé til vegagerðar en ríkisstjórn leggur fram á hverjum tíma. Þó yrði nú seint svo komið að stjórnarandstaðan mundi kvarta yfir því að of mikið væri lagt fram, of mikil áhersla væri lögð á nýbyggingar vega. Óttaðist ég það raunar ekki núna. Að síðustu vil ég segja um 

Virðulegur forseti. Einu sinni var sagt um einn ágætan frambjóðanda austur á landi að hann væri einfasa. Þá var m.a. til umræðu nauðsynin á þrífösun á rafmagni til sveita. Mér datt þetta í hug þegar ég heyrði viðbrögð hæstv. samgrh. Í máli mínu fann ég að því að ekki lægi fyrir heildstæð samgöngustefna. Hæstv. ráðherra bregst við með því að segja: Ja, er þetta ekki bara heilmikið og gott sem liggur fyrir í vegamálum? Ég er að sjálfsögðu að tala um samgöngur í heild sinni. Við fáum áætlun sem tekur til vegamála eingöngu en ríkisstjórnin hefur ekki mótað neina heildstæða samgöngustefnu sem tekur til samgangna að flutningum meðtöldum á sjó, á landi og í lofti. Það er það sem er um að ræða. Hæstv. ráðherra losnar ekkert frá því að áætlanagerðin hangir í lausu lofti að þessu leytinu til. Í sambandi við nýtingu innlendra orkugjafa til samgangna er alveg skelfilegt að heyra frá hæstv. samgrh. að hann hefur ekki einu sinni haft fyrir því að kynna sér stöðu mála um þær athuganir sem fyrir mörgum árum fóru fram um hugsanlega lagningu á rafbraut milli Reykjavíkur og Keflavíkur. Hver er þessi athugun og hver var kostnaðurinn? Gott væri að hæstv. ráðherra upplýsti okkur um það hér og nú. Ég fullyrði að það er eðlilegt mál og ætti að liggja skýrt fyrir við vinnu að þessari áætlun, hvaða möguleikar eru á því að taka í notkun innlenda orkugjafa í samgöngum á landi í auknum mæli, ekki síst með rafmagni, þar á meðal með lestum á teinum, ekki bara til Keflavíkur heldur miklu víðar á landinu. Ég hef nefnt austur á land eða til Hafnar í Hornafirði, á sléttu landi, og auðvitað innan bæjar í þéttbýli.

Herra forseti. Ég vil fyrst taka það fram að það gerðist í fyrsta skipti á sl. vori að hafnaáætlun var samþykkt í þinginu. Nú er stefnt að því að ná því fram að langtímaáætlun í vegagerð verði samþykkt á þessu þingi og það yrði þá í fyrsta skipti sem slík langtímaáætlun næði samþykki þingsins svo langt ég man. Í þriðja lagi liggur flugmálaáætlun fyrir þinginu þannig að þess er að vænta að heildstæð áætlun um samgöngumál geti orðið afgreidd nú. Og síðan, lögum samkvæmt, ber að leggja nýja hafnaáætlun fyrir á hausti komanda. Eins og lög standa til hefur verið rétt staðið að þessu. Ég vil í annan stað segja að ekki er rétt hjá hv. þm., og er ekki um það að fást og ekkert við því að segja þó honum sé það ekki kunnugt, að möguleikar á að leggja einhvers konar járnbraut milli Keflavíkur og Reykjavíkur hafa verið ræddir erlendis bæði af vegamálastjóra og flugmálastjóra óformlega og kannski formlega --- ég veit það ekki --- við menn sem hafa sem hafa reynslu í þessum efnum. Ég er algjörlega sammála hv. þm. um að ég tel rétt að samgn. kalli til sín þessa embættismenn og fái fram hugmyndir þeirra um hvort það sé raunhæft, t.d. að ráðast í einhverjar þær framkvæmdir sem sýndu að hagkvæmt væri eða mögulegt fyrir okkur Íslendinga að nýta okkur innlenda orkugjafa í almenningssamgöngum. Ég er síður en svo á móti því. En þær upplýsingar sem ég hef fengið um þau efni hafa ekki bent til að svo hafi verið.

Herra forseti. Fyrst þetta með innlendu orkugjafana. Einhver óformleg samtöl vegamálastjóra og flugmálastjóra, líklega við einhverja menn erlendis. Það eru öll svörin sem við fáum. Er það boðlegt, hæstv. forseti, að ráðherra, sem mælir fyrir tólf ára áætlun í vegamálum, komi og fræði okkur á því að það hafi ekki verið litið á það í alvöru hvort möguleiki væri á því að nýta innlenda orkugjafa í samgöngum á landi í staðinn fyrir mjög kostnaðarsamar framkvæmdir sem sama áætlun er að fjalla um, og vísa ég þar m.a. til Reykjanesbrautar, á þriðja milljarð kr. sem er verið að tala um leggja þar í tvöföldun á þeirri akbraut. Þetta gengur ekki upp og ég hvet hæstv. samgrh. til að bæta ráð sitt við fyrstu hentugleika. Síðan kemur þetta með þessa þrífasa áætlunargerð, hafnir, flug og vegir. Gallinn við þá áætlanagerð, sem vel kann að vera að sé unnin samkvæmt lögum, ég ætla ekki að fullyrða neitt annað en það sé farið að lögum í þeim efnum en það eru bara einfasa vinnubrögð hverju sinni. Það er bara litið á eitt hverju sinni, hafnaáætlun út af fyrir sig, vegáætlun út af fyrir sig og flugið út af fyrir sig, og allar samtengingar vantar í dæmið. Það er þar sem þessi einfösun liggur, þessi einfeldningslega framsetning á framkvæmdum sem taka stórfé og skipta sköpum í sambandi við slagæðar í þjóðlífi okkar að séu samræmdar, auðvitað með hagkvæmni í huga, og jafnframt með það í huga að við nýtum okkar eigin orkulindir sem best til þess að knýja farartækin.

Herra forseti. Til umræðu er vegáætlun ásamt langtímaáætlun til tólf ára. Það sem telst til nýmæla er að í langtímaáætluninni er fólgin stefnubreyting varðandi markmið og skiptingu í vegamálum. Vonandi fær langtímaáætlunin afgreiðslu á Alþingi nú en síðasta langtímaáætlun fékk ekki afgreiðslu sem ályktun þingsins. Stefnubreytingin hefur verið rakin hér, að það er sett það markmið að tengja þéttbýliskjarna með 200 íbúa og fleiri við hringveginn eins og það er kallað. Þetta felur í sér nýja skiptingu og að hin gamla kjördæmaskipting er þá lögð til hliðar. Hvað varðar Austurland er að mínum dómi ekki eftirsjá fyrir okkur að gömlu skiptingunni. Eftir að hún hefur verið notuð um alllangt árabil stöndum við mjög illa í vegamálum svo vægt sé að orði komist. Þar eru eftir mjög mikil verkefni eins og hægt er að komast að raun um ef gluggað er í þann verkefnalista sem fylgir áætluninni. Ef fram gengur hefur áætlunin í för með sér miklar framfarir fyrir Austur- og Norðausturland í almennri vegagerð með einstöku undantekningum sem ég kem nánar að á eftir. Þörf er á því að endurskoða vegáætlun og endurskoða markmiðin og einnig að endurskoða verkefnin í takt við breytta tíma. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr hafa orðið gífurlegar breytingar í umferð á vegum á undanförnum árum, þungaflutningar hafa færst upp á land í auknum mæli og gámaflutningar eru gífurlegir hvort sem þeir eru um fjallvegi eða láglendi. Umferðarmannvirkin þola ekki umferðina. Vegir voru gjarnan lagðir eftir landinu í sparnaðarskyni, ef svo má að orði komast, þar sem umferð var ekki mjög mikil, brýr eru einbreiðar og þola ekki þann þunga sem nýtískuflutningatæki bjóða upp á núna. Eðlilega koma ný verkefni inn í langtímaáætlunina, t.d. í endurbyggingu brúa sem kosta mjög mikla fjármuni. Þegar farið er yfir langtímaáætlun í vegamálum sem á að gilda til tólf ára vekur það mest umtal sem ekki er í áætluninni. Það er ekki þar fyrir að ég vil minnast á nokkur atriði sem rétt væri að taka til sérstakrar skoðunar í samgn. sem fær frv. til meðferðar að lokinni 1. umr. Talað er um að tengja þéttbýlisstaði við hringveginn eins og það er kallað. En það er ekki reiknað með því að klára hringveginn á þessum tólf árum. Vegurinn um Breiðdalsheiði tilheyrir þjóðvegi 1, sem hefur til þessa verið kallaður hringvegur. Mér er kunnugt um að reiknað er með því að fara leiðina með fjörðum og klára hana. Það er mikið fagnaðarefni því að þar eru mjög erfiðir farartálmar en eigi að síður er erfitt að skiljast við þessa áætlun án þess að lokið sé við veginn frá Egilsstöðum til Breiðdals um Breiðdalsheiði eða fundin leið innan ramma áætlunarinnar til þess að ljúka við hann á þessum tíma. Hér hafa spunnist umræður um jarðgangamál. Ég vil aðeins taka fram við 1. umr. örfá atriði í því efni til að undirstrika það sem gert hefur verið á þeim vettvangi. Á Austurlandi hafa um langan tíma verið umræður og undirbúningur undir ákvarðanatöku um jarðgangagerð. Sérstök nefnd hefur skilað skýrslu um þau mál, velt upp ákveðnum kostum þar sem lögð voru til Austfjarðagöng og þar sem lögð var til ákveðin leið, þ.e. að tengja Norðfjörð, Seyðisfjörð aðalvegakerfinu með jarðgöngum um Mjóafjörð. Sú skýrsla liggur fyrir. Þessir kostir hafa verið skoðaðir á Austurlandi um nokkurt skeið og vissulega hefur sýnst sitt hverjum, ég neita því ekki, og skoðanir hafa verið skiptar um forgangsröðun í málinu. Hins vegar er ljóst að algjör samstaða er um að hlíta þeirri niðurstöðu sem sveitarstjórnarmenn og alþingismenn setja í forgang í þessu efni. Ég hef enga trú, og tek undir með 4. þm. Austurl. í því efni, að það verði til trafala varðandi jarðgangagerð. Hins vegar er það rétt að ekki er gert ráð fyrir jarðgöngum í þessu plaggi nema tiltölulega takmörkuðu fjármagni til rannsókna. Það breytir því ekki að við höldum að sjálfsögðu undirbúningnum áfram á Austurlandi og komumst að niðurstöðu um hvar eigi að byrja, þrengjum hringinn, til þess að það sé hægt að beina rannsóknum að ákveðnum kosti og undirbúa hvar eigi að byrja. Ég lít svo á að Alþingi hafi sagt sitt álit í þessu efni og ég trúi ekki að farið verði að hverfa frá þeirri röð. Í síðustu langtímaáætlun, þó að hún hlyti ekki endanlega afgreiðslu, er staðfest að vilji þingsins var þá að Austfjarðagöng yrðu tekin á öðru og þriðja tímabili þeirrar áætlunar. Það liggur fyrir í þingskjölum. Ég tel því að Alþingi hljóti að taka mið af sínum fyrri verkum í þessu efni og þeim umræðum sem þar hafa verið, því að þessi jarðgangaferill nær allt til ársins 1987, svo ekki sé farið lengra aftur, þegar framkvæmdir voru hafnar við Ólafsfjarðarmúla og göng þar. Var samkomulag um að Vestfirðingar kæmu næst og síðan var uppi sú almenna skoðun að Austfjarðagöng kæmu þar á eftir. Ég lýsi yfir vilja mínum til að vinna í þeim málum og undirbúa ákvarðanatöku um jarðgöng því að ég tel að þrátt fyrir þessa áætlun eigi það ekki að hafa áhrif á þá undirbúningsvinnu, og vinna verði að því að fá ákvörðun um jarðgangagerð. En aðstæður m.a. á Austurlandi geta leitt til þess að fara verði yfir þetta mál upp á nýtt og fá fram ákvörðun í því máli en ég lýsi því yfir að ég tel að við þingmenn Austurlands eigum að halda okkar striki varðandi þetta mál. Það var einkum þetta tvennt sem ég vildi koma á framfæri um málefni kjördæmisins. Ég tel að þó að Hvalfjarðargöng hafi verið tekin inn á milli, ef svo má segja, sé það algerlega sérákvörðun. Það voru sérlög frá Alþingi. Það var framkvæmd sem var utan við Vegasjóð og fjármögnuð með veggjaldi og lántökum. Ég tel því að það eigi ekki að hafa áhrif á þá hugsanlegu framkvæmdaröð sem yrði í jarðgangagerð. Nefna mætti fleiri atriði sem þyrfti að huga að og vafalaust verður hugað að þeim, því áætlunin er til endurskoðunar á fjögurra ára fresti hvað verkefni snertir. Ekki er gert ráð fyrir nýrri tengingu um Hornafjarðarfljót, svo dæmi séu nefnd, í þessari langtímaáætlun. Það er mál sem hefur verið til umræðu á heimavettvangi og væri full ástæða fyrir samgn. að rýna í það mál. Það er ábending frá minni hálfu og mætti lengi telja. Ég efast ekki um að ábendingar eru nægar í þessu efni. Ég vil ljúka máli mínu með því, enda er tími minn búinn, að hvetja til þess að áætlanirnar hljóti vandaða umræðu, sem ég efast ekkert um, og verði samþykktar sem ályktun Alþingis fyrir vorið.

Virðulegur forseti. Við hv. þm. Jón Kristjánsson höfum átt ágætt samstarf í sambandi við vegamál í kjördæminu eins og gildir með fáum undantekningum um þingmenn Austurlands og miðað við þann fjárlagaramma sem hefur verið við að fást hverju sinni sem ríkisstjórn hefur markað eins og við þekkjum. Út af fyrir sig sýnist mér sú aðferð sem hér er upp tekin, sem er kannski ekki mjög auðveld til samanburðar, vera heldur til bóta hvað varðar hinar almennu framkvæmdir sem blasa við í kjördæmi okkar. Ég er alveg sammála hv. þm. um að auðvitað hljótum við þingmenn Austurlands sem aðrir að hugsa til jarðgangagerðar þó ekki sé bjartara yfir þeim málum en raun ber vitni og ekki ætla ég að skorast undan því að eiga hlut að því máli. En er ekki heldur dapurlegt að standa hér árið 1998, og miðað við þær áætlanir sem liggja fyrir væri það fyrst eftir 2010, að 12 árum liðnum, og miðað við þá bjartsýni yrði byrjað fljótlega á framkvæmdum eftir að því langtímaáætlunartímabili lyki? Þetta segi ég með fullri virðingu fyrir vilja hv. þm. í þessum efnum en Framsfl. er núna aðili að ríkisstjórn með Sjálfstfl. og hefur skrifað upp á þá áætlunargerð. Ég tel það vera undrunarefni að jarðgangaframkvæmdir skuli lagðar til hliðar á þann hátt sem hér blasir við. Og þó að menn séu að nefna eitthvað hugsanlega og ef o.s.frv. í því sambandi, þá er þetta það sem við lesum úr þeim plöggum.

Herra forseti. Mér er ljúft að taka undir það að við hv. 4. þm. Austurl. höfum átt ágætt samstarf um vegamál á Austurlandi og reyndar allur þingmannahópurinn. Um það hvort mér finnist þessi áætlun vera dapurleg eða ekki þá get ég tekið undir það að vissulega hefði ég viljað sjá áætlun um jarðgöng á næstu tólf árum. Það er alveg ljóst. Hins vegar er því ekki að neita að verkefnin í almennri vegagerð eru mjög mikil og þar á meðal hjá okkur. Þau hafa verið tekin í þessa áætlun í meira mæli en áður var og það er jákvætt. En ég vona svo sannarlega að þannig ári á næsta tólf ára tímabili að lag sé til að taka sértæka ákvörðun um jarðgöng. Ég ætla ekki að gefa neinar yfirlýsingar um hvenær ég tel að slíkt gerist. Það væri ekki ábyrg yfirlýsing af minni hálfu en ég vona að okkur takist að stýra efnahagsmálum okkar þannig að við getum aukið í að þessu leyti. Ég tel þá að ef menn vilja auka í væru jarðgöng í forgangi. Hins vegar hefur það verið svo, því miður, að ríkisfjármálum hefur verið þannig háttað á undanförnum árum að áætlanir hafa ekki staðist en vonandi verður þar breyting á.

Virðulegur forseti. Ekki var mikill sannfæringarkrafturinn hjá hv. 2. þm. Austurl. að það hlaupi á snærið í sambandi við jarðgangaframkvæmdir þó að úr raknaði. Ég deili þeim áhyggjum sem komu óbeint fram í máli hv. þm. að það þurfi nokkuð til. Tilhneigingin hefur verið sú að ýta svona stóru verkefni til hliðar og það var það sem farsællega var gert 1988 að breyta þessu og ákvarða að ráðist yrði í kostnaðarsamar framkvæmdir. Vestfirðir urðu þá fyrir valinu með stuðningi Austfirðinga. Þetta gerist ekki nema með mjög mikilli ákveðni að sjálfsögðu, pólitískri ákveðni, að taka inn mál af þessum toga og því þarf sú stefna að vera uppi að jarðgangagerð sé fastur liður í vegaframkvæmdum hverju sinni og það er af nógu að taka af verkefnum. Það er langfarsællegast að ganga þannig til verka en ekki að ýta þessu frá eins og hér er gert. Hæstv. samgrh. er lagstur í sýslulýsingar. Ég ætlaði að spyrja ráðherrann um safnvegina en það verður að bíða betri tími og ekki færi á því undir andsvari af þessum toga.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Austurl. þykir vanta sannfæringu í orð mín. Ég vil ganga að þessum málum með fullu raunsæi. Við höfum sett upp áætlun sem er nokkuð metnaðarfull en hins vegar vona ég, eins og ég sagði áðan, að okkur takist að stýra efnahagsmálum okkar þannig að það ári til þess að leggja meira fjármagn til vegagerðar og þá tel ég að framkvæmdir í jarðgangamálum eigi að hafa forgang. Það getur einnig komið til þess að stækka þurfi atvinnusvæði, rjúfa einangrun og einhverjar aðstæður kalli á það. Þá tel ég að ráðast eigi í það. Það skiptir t.d. máli hvort af áformum verður um stórfellda uppbyggingu í atvinnumálum á Mið-Austurlandi. Það gerbreytir þessari aðstöðu.

Hefur þingmaðurinn trú á því?

Herra forseti. Hér er til umræðu annars vegar till. til þál. um langtímaáætlun og hins vegar vegáætlun fyrir árin 1998--2002. Það eru vissulega ánægjuleg tíðindi og gott tilefni til að fá tækifæri til að ræða vegamál og fjalla um langtímaáætlun. Það hefur vissulega skort nokkuð á að við reyndum að horfa til lengri tíma hvað varðar framkvæmdir í samgöngumálum en með því að leggja fram langtímaáætlun í vegagerð er komið til móts við þau sjónarmið. Áætlun um vegagerð er vissulega áætlun um tiltekna byggðaþróun. Ég lít á viðfangsefnið þeim augum því bættar samgöngur auðvelda skipulag allrar þjónustu samfélagsins. Bættar samgöngur lækka kostnað við flutninga á milli landshluta og gera fyrirtækin vítt og breitt um landið samkeppnisfærari til að sinna þjónustu. Bættar samgöngur lækka vöruverðið og eru þess vegna mjög mikilvægt hagsmunamál fyrir landsmenn alla og ekki síst þá sem þurfa að kaupa vöru sem flutt hefur verið af höfuðborgarsvæðinu út um landið. Eins og allir vita er langmest af því sem flutt er inn til landsins af þjónustu og vöru og selt út um landið selt héðan af höfuðborgarsvæðinu. Auk þess bæta vegasamgöngur möguleika okkar til að efla ferðaþjónustuna og gera þá atvinnugrein fýsilegri kost til atvinnuuppbyggingar. En allt sem gera þarf í vegamálum eins og öðru þarf fjármuni og þessari tillögu fylgir áætlun um tekjuöflun. Gert er ráð fyrir að verulegir fjármunir gangi til vegaframkvæmda og á þessu ári séu tekjur til vegaframkvæmda ríflega 7,5 milljarðar en hækki síðan á hinu fjögurra ára áætlunartímabili upp í tæplega 9 milljarða. Það hefur verið gagnrýnt nokkuð gegnum tíðina að ekki skuli allir fjármunir sem innheimtir eru af umferðinni ganga til vegaframkvæmda. Sú gagnrýni er eðlileg en við höfum hins vegar staðið frammi fyrir því að þurfa að skerða markaða tekjustofna, nýta þá fjármuni til annars svo sem til heilbrigðismála eða mennta- og menningarmála. Við höfum því ekki náð að setja alla þá fjármuni í vegaframkvæmdir sem e.t.v. hefði þurft að gera. Hins vegar er það eðlilegt viðfangsefni og eðlilegt umfjöllunarefni að taka afstöðu til þess hversu miklir fjármunir fari til vegagerðar. Niðurstaðan er sú sem hér birtist og ég geri engar athugasemdir við hana í ljósi stöðu ríkisfjármála þrátt fyrir mikinn bata í þeim. Samgöngunefnd fær tillögurnar til umfjöllunar og hlýtur þá að líta á þessa vegáætlun og langtímaáætlunina í ljósi annarra samgönguáætlana. Við hljótum að verða að meta nauðsyn framkvæmda í vegagerð út frá stöðunni í siglingum, uppbyggingu hafnarmannvirkja og þróun þeirrar þjónustu sem veitt er með strandsiglingum. Eins hljótum við að líta á þörfina fyrir uppbyggingu vegakerfisins í ljósi þeirrar þróunar sem hefur orðið á undanförnum árum í flugsamgöngum. Það er ástæða til að hvetja hv. samgn. til að skoða vegaáætlun í þessu ljósi. Hér liggur fyrir áætlun um framkvæmdir allt fram til ársins 2010 og tillögur um tilteknar framkvæmdir. Sú veigamikla breyting hefur hér orðið á vinnubrögðum að þingmenn koma ekki eins að tillögugerðinni, skiptingu milli einstakra framkvæmdaáfanga, eins og áður hefur verið. Ég geri ráð fyrir að hæstv. samgrh., sem mælir fyrir þessari tillögu og hefur kynnt hana, hún hefur verið rædd í þingflokkum stjórnarflokkanna og áður í ríkisstjórn, hafi komið að þessari vinnu með einum eða öðrum hætti. Hins vegar er ljóst að Vegagerðin hefur lagt meginlínurnar. Mér sýnist svo vera og sakna þess að hafa ekki haft tækifæri til að koma fyrr að þessu verki en raun ber vitni. Mér þykir síðra að hafa tillöguna fyrirliggjandi án þess að geta rönd við reist nema þá í gegnum störf samgn. Ég vil að hæstv. samgrh. heyri að ég hefði viljað fá tækifæri til að koma að þeirri vinnu eins og eðlilegt er að þingmenn kjördæma fái. En nóg um það. Þessi leið er valin og við þurfum að fjalla um hana. Þegar við lítum á vegáætlunina sjáum við að mikil áhersla er lögð á viðhald og þjónustu í sambandi við vegakerfið. Kostnaður við almenna þjónustu er mikill. Á fyrsta tímabili langtímaáætlunar er gert ráð fyrir að setja 4 milljarða í almenna þjónustu og 6,3 milljarða í viðhald vega. Þetta eru miklar fjárhæðir en sýna okkur vel hversu umfangsmikið verkefnið er. Eins og við er að búast vil ég fara nokkrum orðum um það sem snýr að mínu kjördæmi, Vesturlandskjördæmi. Þar hafa orðið heilmiklar framfarir við vegaframkvæmdir á umliðnum árum. Við höfum náð stórum áföngum þó margt sé ógert enn. Í því sambandi vek ég athygli á því sem ég sagði fyrr að það hafa orðið heilmiklar breytingar á Vesturlandi vegna þess að flugsamgöngur hafa nánast lagst af og siglingar til hafna á Vesturlandi tekið miklum breytingum. Nánast allir flutningar sjávarafurða fara landveg þannig að áherslan á uppbyggingu vegakerfisins er enn mikilvægari en áður ef litið er til þeirrar hliðar. Flutningar á sjávarafurðum um vegakerfið valda miklu álagi á vegina sem ekki eru alls staðar mjög burðugir og í því ljósi þarf að meta aðstæðurnar. Eins og fram kemur í áætluninni eru helstu verkefnin þau --- ég tel ástæðu til að nefna þau hér því hér er um mikilvæg framkvæmdaáform að ræða --- að gert er ráð fyrir að ljúka tengingu við Hvalfjarðargöngin sem eru mikilvæg samgöngubót og munu gjörbreyta samgöngum á Vestur- og Suðvesturlandi. Stefnt er að því að byggja upp hluta af veginum í Norðurárdal þar sem hann fullnægir ekki þeim kröfum sem gera þarf um þjóðveg 1. Gert er ráð fyrir að byggja upp veginn um Bröttubrekku, Vestfjarðaveginn og Svínadal. Byggja á nýjan veg um svokalla Vatnaheiði sem tengir Snæfellsnesið, suður- og norðursvæðið í stað Kerlingarskarðs. Auk þessa er gert ráð fyrir vegi um Kolgrafarfjörð og gert ráð fyrir framkvæmdum við breikkun brúa. Allt eru þetta mikilvægir áfangar en engu að síður hlýt ég að nefna atriði sem ekki er tekin afstaða til. Tímans vegna verð ég að segja frá því í stuttu máli. Fyrst vil ég nefna að ég tel einsýnt að leita þurfi leiða til að lengja endurgreiðslutímabilið vegna fjármögnunar tenginga við Hvalfjarðargöngin. Það er nauðsynlegt að líta til þess og vil ég því nefna það sérstaklega vegna framkvæmda sem nauðsynlegt er að hraða. Í þessari áætlun er ekki tekið á vandamálinu við uppbyggingu vegar um Fróðárheiði og Borgarfjarðarbrautarinnar sem eru mjög mikilvægir hlekkir í samgöngukerfinu. Á Snæfellsnesinu er hins vegar tekið á uppbyggingu vegar um Vatnaheiðina en í mínum huga er nýr vegur um Vatnaheiði og varanleg lausn á samgöngum í Kolgrafarfirði nátengd atriði og nauðsynlegt að líta á þau í samhengi. Ég hefði því kosið að í þessari áætlun væri gert ráð fyrir að fara yfir Kolgrafarfjörð en ekki fyrir hann. Þá vil ég að lokum, herra forseti, nefna að safnvegir mjög víða eiga mjög langt í land, ekki aðeins á Vesturlandi heldur um landið allt. Ég tel mjög nauðsynlegt að samgn. líti til þess að tryggja þarf framkvæmdir og uppbyggingu safnvegakerfisins ekki síður en aðra þætti vegakerfisins.

Herra forseti. Þær áætlanir sem ræddar eru hér í dag, önnur til ársins 2002 og hin langtímaáætlun í vegagerð fyrir árin frá 1999--2010 --- það má, herra forseti, deila um metnað eða metnaðarleysi í framsetningu þessara áætlana. Ég tel þó gott að fá tækifæri til að ræða vegagerð til lengri tíma á hinu háa Alþingi þannig að menn geti gagnrýnt fyrirætlanir og lagt fram rök með og á móti framkvæmdum, hvernig þeim er raðað og hve mikil áhersla á þær lögð. Ég gagnrýni að ekki skuli gert ráð fyrir jarðgangagerð á áætlunartíma til ársins 2010. Þó hér sé um áætlun að ræða mun engin sátt verða nema jarðgöng verði gerð á ákveðnum samgönguleiðum á þessu tímabili. Ég nefni t.d. kröfu Siglfirðinga, Ólafsfirðinga og Dalvíkinga um jarðgöng um Héðinsfjörð og þær kröfur sem Austfirðingar hafa lagt fram. Auðvitað þarf að gera mun nákvæmari úttektir á möguleikum annars staðar á landinu með hagkvæmni, öryggi og úrbætur í vegamálum fyrir augum. Jarðgangagerð, herra forseti, er komin til að vera sem möguleiki í vegagerð og á næstu árum verður tekist á um þau mál. Allir landshlutar munu setja fram kröfur þar að lútandi. Þá er spurning aðeins um forgangsröðun og ég segi við hæstv. samgrh.: Hvað sem öllum áætlunum líður og umræður um þær þá munu menn þegar tíminn kemur knýja fram jarðgangagerð hvað sem tautar og raular. Hæstv. ráðherra veit að sjálfsögðu að það er rétt. Ég vil gjarnan víkja örlítið að Vesturlandskjördæmi og segja að milli þingmanna, sveitarstjórnarmanna, og viðkomandi aðila er nokkuð góð sátt um vinnubrögð og hvernig raða skuli verkefnum. Við leggjum fyrst og fremst áherslu á að tengja byggðirnar, tryggja samgöngur innan byggðarlaga og samgöngur sem eru boðlegar sameinuðum sveitarfélögum. Þarna er um að ræða öryggismál, atvinnumál og jafnréttiskröfu á við aðra landsmenn. Ég minni á að vegurinn um Fróðárheiði á Snæfellsnesi er í Snæfellsbæ, sameinuðu sveitarfélagi, og vegurinn um sunnanvert Snæfellsnes er í sameinuðu sveitarfélagi. Ég efast um að nokkurs staðar innan sveitarfélags á Íslandi séu óöruggari leiðir eða verri en þær sem hér um ræðir. Vegurinn milli Ólafsvíkur í Snæfellsbæ til Grundarfjarðar og vegurinn frá Grundarfirði í Stykkishólm er á köflum óþolandi. Enn fremur er vegurinn um Skógarströnd í Dali, það er ágætt fyrir hæstv. samgrh. að heyra, stundum nefndur fóstureyðingabrautin vegna þess hve slæmur hann er yfirferðar og í raun má segja hið sama um veginn um Svínadal í Gilsfjörð og einnig um Bröttubrekku sem er hluti af Vestfjarðavegi. Ýmsar aðgerðir við brýr, við verstu snjóastaði og aðra tálma, þola að mínu mati enga bið. Ég gæti um leið nefnt þá hörmung sem vegurinn um Kerlingarskarð er. Klæðning veganna og uppbygging er gífurlega brýn. Þó svo að menn séu að ræða um nýja leið sem heitir Vatnaheiði verða menn að gera töluvert miklar aðgerðir á þeim leiðum sem ég hef nefnt til að samgöngur séu boðlegar fyrir fyrirtækin sem þurfa að koma vörum að og frá og íbúana sem þurfa að fá til sín vörur og koma frá sér framleiðslunni. Ég tel að ýmsar lagfæringar á hringvegi og á tengivegum milli byggða hafi forgang. Þá á ég við slitlagsgerð og breikkun brúa en þau verkefni verður að ráðast í strax því að þar er um öryggismál að ræða sem varða líf og heilsu vegfarenda um Ísland og þyrfti að fara fram sérstök úttekt vegna þessa. Herra forseti. Ekki er tími til að ræða nákvæmlega einstök atriði víða um land. Þó get ég ekki látið hjá líða að nefna Borgarfjarðarbraut sem deilur hafa staðið um í þrjú ár hvort leggja eigi veg þar um gróin tún á einu af myndarlegri býlum landsins eða um svæði sem er vegtæknilega fyllilega jafngott ef ekki betra. Ég vona að slík saga sé einstök og menn læri af því hvernig á ekki að standa að undirbúningi vegagerðar. Þeirri deilu verður að ljúka. Hún er til vansa fyrir alla sem hafa ætlað að beita valdi til að koma vilja sínum fram varðandi vegstæði á svæðinu frá ánni Flóku að Kleppjárnsreykjum. Herra forseti. Ég minni á að mér finnst koma fram metnaðarleysi í vegáætlun til margra ára þegar menn segja ekkert um hálendisvegi, ekkert um möguleika til að stytta leiðir milli landshluta svo tugum kílómetra skiptir og e.t.v. yfir 100 km og þar er ég að ræða um vegi um hálendi. Ég bendi mönnum á að í bók Trausta Valssonar skipulagsfræðings og Birgis Jónssonar, verkfræðings og jarðfræðings, er kafli um möguleika og óathuguð mál um vegagerð um hálendi Íslands sem er ástæða til að séu gaumgæfð alvarlega og tengist það mjög þjóðlendu- og skipulagsmálum hálendis sem deilur standa um. Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og nefna það aðeins að hv. formaður samgn. átti í upphafi ræðu sinnar þau orð að lítill áhugi væri á umræðum um samgöngumál á hæstv. Alþingi. Ég vil þó nefna að enda þótt aðeins séu sjáanlegir sex þingmenn í salnum er 15 þingmönnum fleira sem taka þátt í umræðu um vegáætlun en tóku þátt í umræðu um fjárlög. Þó er vegáætlun aðeins lítið brot af því sem við þurfum að fjalla um. Ég tel að það sé mikill áhugi, ekki eingöngu hjá landsbyggðarmönnum heldur og hjá þeim sem búa á þéttbýlisstöðunum á suðvesturhorninu á þessum málum, og er það vel. Herra forseti. Ég nefndi áðan bók Trausta Valssonar skipulagsfræðings og Birgis Jónssonar sem heitir Ísland hið nýja og þar vil ég fá að vitna í nokkur atriði, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Hugmyndir um vegi. Í engum öðrum málaflokki er jafnbagaleg vöntun á stefnu af hálfu stjórnvalda og í samgöngu- og vegamálum þegar kemur að því að ákveða hvaða stöðu miðhálendið á að hafa í heildarvirkni landsins í framtíðinni. Hér er alvarlegt mál á ferðinni. Sú ákvörðun svæðisskipulagsnefndar að vegir á miðhálendinu eigi ekki að verða hluti af almennu vegakerfi landsins heldur aðeins fjallvegir, hugsaðir fyrir sumarnotkun, útilokar í raun, ef hún verður staðfest af umhvrh., að nokkurn tíma í fyrirsjáanlegri framtíð geti kjörin stjórnvöld landsins mótað þá stefnu að almennir vegir verði lagðir yfir hálendið, vegir sem geta stytt vegalengdir milli byggðarlaga mestan hluta ársins. Þessir vegir gætu einnig bætt þá flutningsþjónustu sem nú tengist með sjó og minnkað þörf fólks fyrir að ferðast með dýru flugi. Í þessu dæmi verður vöntun á landsskipulagsstigi sem getur lagt línurnar, t.d. að því er varðar vegakerfi landsins í heild og mjög augsýnileg.`` Herra forseti. Sú athugasemd sem felst í þessari umsögn er svo mikilvæg að ég tel að hv. samgn. verði að taka hana til skoðunar. Það hlýtur að liggja í valdi hæstv. samgrh. að taka þessar athugasemdir og skoða þær hvort ekki sé ástæða til að tengja þetta langtímaáætlun í vegagerð. Það er ótrúlegt ef við erum að útiloka með frv. um þjóðlendur möguleika til vegagerðar á hálendinu. Það getur ekki verið meining manna. Enn má ég til, herra forseti, að vitna til þessarar bókar: ,,Það er landlæg sú tilfinning að vetrarumferð um miðhálendið sé mun erfiðari en yfir aðra fjallvegi eins og t.d. Möðrudalsöræfi og Öxnadalsheiði sem báðar eru á hringveginum. Þetta eru ýkjur sem ekki má gera að forsendu þegar verið er að skipuleggja framtíðarvegakerfi landsins. Það þarf að byggja að sjálfsögðu þjónustustöðvar á miðhálendinu vegna vetrarumferðar þar vegna þess að það er lengra á milli byggða þar en á öðrum fjallvegum.`` Þessi atriði ítreka ég enn að fyllsta ástæða er til að taka til skoðunar og ekki er minnst á einu orði í langtímavegáætlun. Þar tel ég, herra forseti, að komi fram metnaðarleysi. Ég hygg að það sé bara að óathuguðu máli frekar en það sem ég sagði. Hér segir enn fremur: ,,Sú ákvörðun svæðisskipulagsnefndar að halda vegaframkvæmdum á hálendi í lágmarki og að uppbygging vegakerfis taki fyrst og fremst mið af sumarumferð þýðir ekki annað en það að nefndin sem hér er um að ræða er að taka sér það vald í framtíðarstefnumótun í samgöngumálum landsins sem ætti að vera hjá ríkisvaldinu.`` Það eru þessi atriði, hæstv. samgrh., sem ég vil benda á og óska eftir að verði tekin til skoðunar áður en sú vegáætlun sem fyrir liggur verður endanlega samþykkt.

Herra forseti. Það eru einkum tvö atriði sem mig langar til að gera að umræðuefni. Annars vegar er laukrétt hjá hv. þm. að það væri gaman að geta gert meira í vegamálum. Ég man á hinn bóginn ekki eftir því frá síðasta kjörtímabili að flokkur hans hafi verið áhugasamari en Sjálfstfl. um vegagerð og allra síst þegar kom inn fyrir Elliðaár. Hugmyndin um hálendisveg hefur oft verið rædd mjög ítarlega. M.a. var það í lok síðasta áratugar, frekar en árið 1990, sem ráðstefna var haldin í Mývatnssveit einmitt um möguleika þess að leggja veg yfir Sprengisand og þá í tengslum við það ef kæmi til þess að leggja háspennulínu suður sandinn. Var þá gert ráð fyrir því að reyna að nýta fjármagn svo að kæmi að notum við vegagerð, bæði vegna línulagnar og eins vegna þjóðvegarins sem yrði þá norður í Bárðardal. Vegalanging af þessu tagi er auðvitað mjög dýr, kannski 2 milljarðar, og mikið hagsmunamál fyrir Norðlendinga og Sunnlendinga ef slíkur vegur yrði lagður. En því miður höfum við enn ekki fullnægt frumþörfunum. Því miður er ekki enn svo komið að búið sé að leggja sómasamlegan veg yfir Snæfellsnesfjallgarð né um Bröttubrekku þannig að maður mundi kannski halda að þingmanni Vesturlands þætti liggja meira á ýmsu öðru en að leggja allan metnað sinn í hálendisvegi.

Herra forseti. Ég átti von á öðru frá hæstv. samgrh. en að hann reyndi að snúa út úr þeim orðum sem ég viðhafði um hvað er að gerast varðandi framtíðarsýnina um hálendið, þ.e. með þjóðlendufrv. er verið að útiloka framtíðarvegagerð ef rétt er farið með úr þeirri bók sem ég vitnaði hér til, Ísland hið nýja, eftir Trausta Valsson og Birgi Jónsson. Ég ræddi ekki nokkurn skapaðan hlut um að það ætti að fara í þessa vegagerð á undan annarri heldur er ég að benda hæstv. samgrh. á að verið er að útiloka möguleikana til framhalds með þeirri aðgerð sem felst í þjóðlendufrv. og því er tekið eins og að sá sem hér stendur hafi ekki áhuga á að klára þau mál sem ég rakti upp í máli mínu sem lýtur að samgöngum á Snæfellsnesi og annars staðar á Vesturlandi. Ég legg áherslu á, eins og kom fram í ræðu minni, að áherslumálin eru eins og ég dró þau fram. Ætlar hæstv. ráðherra að segja að Alþfl. hafi ekki haft áhuga á vegagerð? Ætlar hæstv. ráðherra að segja að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hafi ekki haft áhuga á vegagerð? Ætlar hæstv. ráðherra að segja mér að hv. fyrrv. þm., núv. sendiherra, Eiður Guðnason, hafi ekki haft áhuga á vegagerð um Vesturland? Þvílíkt bull. Hverjir stóðu að sérstöku átaksverkefni um vegagerð á síðasta kjörtímabili ef það voru ekki Alþfl. og þá Sjálfstfl. saman? Ætli það hafi ekki þurft að nugga hæstv. samgrh. til þess að fara í a.m.k. sumar þær framkvæmdir?

Herra forseti. Aðeins til að það komi fram þá skal ég ekki segja hvort samstarf á milli Landsvirkjunar og Vegagerðar hafi hafist á þessum árum 1989--1991 um að reyna að glöggva sig á því hvað það kostaði og hvar rétt væri að leggja veg yfir Sprengisand sem yrði fyrsti hálendisvegur sem lagður yrði. Þetta samstarf var formlegt og vel skipulagt á sínum tíma og raunar er enn unnið að því þannig að það er ekki rétt að slík vinna liggi niðri. Hitt er augljóst að það er of snemmt að setja slíkan veg í umhverfismat eða hanna hann því að við sjáum ekki fram á að við eigum aflögu 2 milljarða kr. í veg af því tagi en ég ítreka að slíkur vegur er náttúrlega mjög þýðingarmikill bæði fyrir Sunnlendinga, Austfirðinga og Norðlendinga, hvort sem við erum að tala um vegna beinna viðskipta og samskipta milli Norður- og Suðurlands eða að velta fyrir okkur nýjum möguleikum í ferðaþjónustu.

Herra forseti. Ég kunni betur við tóninn í hæstv. samgrh. núna í stað þess bera það á mig að ég vilji ekki fullnægja frumþörfunum fyrst áður en kemur að þeim málum sem ég var að gera að umræðuefni. Ég vildi benda hæstv. samgrh. á að með þeim frumvörpum sem eru að koma inn á Alþingi er verið að útiloka ákveðna möguleika. Ég bendi hæstv. ráðherra á bókina Ísland hið nýja eftir Trausta Valsson og Birgi Jónsson þar sem fjallað er sérstaklega um vegagerð og vegagerðarmál og fari ég með rangt mál eftir þeirri bók má leiðrétta það. En ég spyr og bið hæstv. ráðherra að svara því: Er það þá rangt sem sett er þar fram að með þessum svæðisskipulagstillögum sé verið að útiloka vegagerð að vissu marki á hálendinu í framtíðinni? Við erum sammála hæstv. ráðherra um að það beri að fullnægja frumþörfum í vegagerð, það beri að lagfæra brýr og vegi á hringveginum þannig að það verði boðlegt með tilliti til öryggis umferðar. Síðan tel ég að samgöngur beri að tryggja innan sveitarfélaga og bendi þá sérstaklega á Snæfellsbæ í mínu kjördæmi þar sem hefur í rauninni verið lofað að gera úrbætur langt umfram það sem nú er, herra forseti.

Herra forseti. Í dag ræðum við þáltill. um vegáætlun fyrir árin 1998--2002 og einnig langtímaáætlun í vegagerð fyrir árin 1999--2010, eða alls í um 12 ár. Ég tel að þessar áætlanir séu spor í rétta átt og að hér sé á vissan hátt um ákveðna stefnubreytingu að ræða varðandi áætlanagerð í vegamálum. Það er nauðsynlegt fyrir þingmenn og aðra þegna þessarar þjóðar að fá nokkurs konar heildarmynd af því hvernig vegakerfið kemur til með að líta út í framtíðinni vegna þess að við þurfum að horfa inn í framtíðina hvað samgöngur snertir. Samgöngur eru mjög stór þáttur í allri byggðaþróun og hafa mjög mikil áhrif á byggðamunstur á Íslandi. Þessi missirin er mjög mikið talað um sameiningu sveitarfélaga og greiðar samgöngur eru stór þáttur í því að mögulegt sé að sameina sveitarfélög, sameina atvinnusvæði og þess háttar. En eins og oft áður vantar sárlega fjármagn inn í þennan málaflokk eins og reyndar í svo marga aðra málaflokka. Ég er á vissan hátt óánægður með það hve seint þingmenn koma að þessu máli. Við höfðum of skamman tíma til að hafa áhrif á grunnvinnuna. En ég treysti því að þegar þáltill. þessi fer til samgn., verði tekið tillit til ýmissa atriða sem ég vil gera athugasemdir við. Eins og þingheimur veit eru um 25% tengivega landsins í Suðurlandskjördæmi. Alls er vegakerfið á Suðurlandi um 2.900 km en einungis 700 km af þessum 2.900 km eru malbikaðir. Okkur hefur gengið illa að fá fjármagn í tengivegina en það er örlítið komið til móts við okkur varðandi nýjan flokk vega sem kallaðir eru ferðamannaleiðir. Mér finnst hins vegar vanta inn í þann flokk, þegar við erum að velta fyrir okkur þessum ferðamannaleiðum, vegi eins og t.d. Landveginn, þ.e. veginn sem liggur um Landmannahrepp upp að Galtalæk, inn í Landmannalaugar og þar inn að hálendinu. Þessi vegur er einnig mikið notaður til vikurflutninga og það er mjög brýnt að Landvegur verði flokkaður sem ferðamannavegur. Nákvæmlega á sama hátt er vegurinn að Bakkaflugvelli í Landeyjum ekkert annað en ferðamannavegur. Bakkaflugvöllur er samgönguæð má segja, ein af samgönguæðum Vestmannaeyinga við fastalandið og þess vegna finnst mér mjög eðlilegt að flokka þann veg undir ferðmannaleið. Það er og vert að vekja athygli á því í þessari umræðu hve dýrt er fyrir Vestmannaeyinga að nýta sér þjóðveginn milli lands og eyja, þ.e. að nýta Herjólf. Það er gríðarlega dýrt fyrir Vestmannaeyinga og full ástæða til þess að skoða þau mál enn þá nánar. Annað vekur athygli mína í umræðunni þegar verið er að tala um t.d. gangagerð, að þá er Suðurland aldrei nefnt á nafn. Mér finnst full ástæða til þess að menn skoði af alvöru hvort ekki sé ástæða til þess að kanna hvort t.d. ætti ekki að grafa göng í gegnum Hellisheiði og tengja þannig Suðurland betur við höfuðborgarsvæðið. Ég ek þessa leið nánast á hverjum einasta degi og það er gríðarleg umferð á þessum slóðum. Ég er fyrst og fremst að tala um að kanna hvort þessi þáttur sé arðbær. Þá er ég líka að velta fyrir mér hlutum eins og að fjármagna slíka framkvæmd líkt og Hvalfjarðargöngin. Það styttist einnig í þáltill. um göng til Vestmannaeyja og þess vegna finnst mér engin ástæða til annars en að Suðurland sé með í umræðunni þegar menn tala um gangagerð. Við þurfum líka að taka tillit til þess hve mikil umferð er á þessum svæðum og ég hvet þess vegna hæstv. samgrh. til að hafa okkur með í því tali. Það er annað sem mér finnst full ástæða til þess að vekja athygli á og verja ákveðnu fé til þess að rannsaka, þ.e. arðsemi framkvæmda eins og t.d. svokallaðs Suðurstrandarvegar sem tengir Suðurland við Reykjanes. Það mundi gjörbreyta samskiptum og atvinnumynstri á þessum svæðum. Mér finnst líka full ástæða, eins og hv. þm. Gísli Einarsson benti á áðan, að rannsaka möguleika á hálendisvegi á milli Suðurlands og Norðurlands, reikna út arðsemi og þar fram eftir götum. Við getum líka nefnt framkvæmdir eins og við Uxahryggjaveg og tengja þannig saman Suðurland og Vesturland. Ég er ekki að tala um að við eigum að ráðast strax í þessar framkvæmdir heldur að könnun verði gerð á því hvort það sé arðsamt. Enginn má þó skilja orð mín þannig að ég geri mér ekki grein fyrir því að við þurfum að fullnægja öllum grunnþörfum í vegamálum áður en ráðist er í jafnstórar og miklar framkvæmdir og ég er að benda á. En mér finnst þegar við erum að skyggnast inn í framtíðina að þá sé sjálfsagt að hafa þetta inni. Ég sé líka í þessari áætlun, og það gleður mig mjög, að Vegagerðin er að ráðast í breikkun brúa. Með bættu vegakerfi hafa þessar þröngu brýr okkar verið ákveðinn farartálmi og ákaflega hættulegar en í þessari áætlun er gert ráð fyrir að ráðast í framkvæmdir hvað það varðar. Að lokum vil ég að það komi fram að hér er um spor í rétta átt að ræða. Mér finnst engu að síður þegar við fjöllum um vegamál til svona langs tíma að við þurfum að vera nokkuð djarftæk í hugmyndaflugi og hugflæði.

Hæstv. forseti. Það verður að segjast eins og er að Sunnlendingar eru nú kannski ekki þeir landsmenn sem við bágastar aðstæður búa varðandi vegakerfið og ber auðvitað að fagna því. Bæði er nú að landið okkar er þeim að sumu leyti mildara en annars staðar og veðrið einnig. En þegar verið er að tala um vegakerfið í heild þá kemur mér það oft afskaplega spánskt fyrir sjónir hvað menn eru hræddir við að setja fram ákveðna forgangsröð. Ég hef margsagt það áður að mér gjörsamlega óskiljanlegt af hverju menn taka breikkun Reykjanesbrautar fram fyrir Suðurstrandarveginn. Sá vegur ætti fyrir löngu að vera staðreynd, vegurinn frá Grindavík og niður á ströndina.  Ég verð að segja alveg eins og er að ég þarf nú að kyngja þrisvar áður en ég set í forgangsröð að komast í gegnum Hellisheiðina og vildi bara spyrja: Er ekki hægt að taka þar verstu veðravítin af með hreinlega einhvers konar skála eða yfirbyggingu? Ég mundi frekar líta til Hafnarfjallsins heima hjá honum hv. þm. Gísla Einarssyni, þar sem menn eru í lífshættu helminginn af árinu við að reyna að bögglast þarna fram hjá. Auðvitað má vegáætlun aldrei fara út í það að verða keppni milli hinna ýmsu kjördæma. Þar verðum við að reyna að stríða við þetta land okkar, berjast við verstu veðravítin og setja í forgangsröð þá vegarkafla sem mest skortir á hverjum tíma.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir góðar undirtektir við hluta af ræðu minni. Ég skil vel að hv. þm. þurfi að kyngja þrisvar þegar talað er um samkeppni um göng og annað slíkt. Það er ekkert óeðlilegt. Ég er fyrst og fremst að benda á þessa fjölförnu leið og þennan möguleika þegar við erum að ræða um jarðgöng. Af hverju eru ekki göng í gegnum Hellisheiði inni í myndinni? Mér finnst það nauðsynlegt mál, hvenær svo sem við kæmum til með að framkvæma þetta. Ég tel, og við hv. þm. erum mjög sammála um það, að við ættum að ráðast fyrr í svokallaðan Suðurstrandarveg heldur en að gera Reykjanesbrautina tvíbreiða. Um það skulum við sameinast og fyrir því skulum við berjast.

Herra forseti. Ég staldraði aðeins við hugmynd þingmannsins um jarðgöng í gegnum Hellisheiði að hluta til. Mér finnst það dálítið djörf hugmynd svo ekki sé nú fastar að orði kveðið en auðvitað er það hugmynd sem er vert að skoða. Vissulega er það oft þannig að ýmsar gagnlega framkvæmdir hafa í upphafi komið fram sem óvæntar hugmyndir. Þannig að það að hugmynd þyki djörf er ekki ástæða til að vísa henni á bug. Hins vegar finnst mér að nær mundi vera fyrir Sunnlendinga og þjóna þeirra hagsmunum betur og að byggja upp svokallaðan Suðurstrandarveg og koma þar á mjög öruggum samgöngum milli Suðurlandsundirlendis og Suðurnesja og síðan þaðan til Reykjavíkur ef á þarf að halda. Það hefði líka þann kost sem vegabætur á Hellisheiði hefðu ekki, að tengja saman sjávarútvegssvæðið á Suðurnesjum og Hafnarfirði við sjávarplássin á Suðurlandi, þ.e. Þorlákshöfn og Vestmannaeyjar, sem ég held að væri mjög áhugavert að gera. Ég vil svo að lokum, herra forseti, segja að ef menn eru að velta fyrir sér hugmyndum af stærðargráðu eins og þeirri að grafa jarðgöng í gegnum Hellisheiði að einhverju leyti --- sem ég veit ekki alveg hvað gætu orðið löng en ímynda mér að það hljóti að vera vegalengd upp á sex til átta eða níu kílómetra --- hvort ekki væri þá ástæða til að breyta hugmyndinni lítils háttar, einkum í ljósi þess sem ég segi um Suðurstrandarveg, og skoða möguleikana á jarðgöngum til Vestmannaeyja.

Herra forseti. Ég vil þakka hinum víðsýna þingmanni, sem að hluta til fékk uppeldi sitt á Suðurlandi ef ég man rétt, fyrir að taka vel í þessar hugmyndir. Hv. þm. velti fyrir sér lengd þessara jarðganga sem ég er í raun að ræða um á algerum byrjunarreit. Ég hef látið mæla út ákveðið svæði á þessum stað sem er liðlega 8 km. Talið er að slík jarðgöng mundu kosta svipað og Hvalfjarðargöngin kosta í dag. Þetta er ekki eitthvað sem gerist í dag eða á morgun en það er sjálfsagt að slá þessum hugmyndum fram og sjálfsagt að skoða þetta í þaula. Það er hárrétt sem kom fram hjá hv. þm. að Suðurstrandarvegur er mörgum Sunnlendingum og reyndar Reyknesingum mjög hugleikinn vegna þess að ef hann yrði að veruleika þá værum við sannarlega að tengja saman atvinnusvæði bæði hvað fiskiðnað snertir og einnig varðandi ferðaþjónustu. Þetta eru atriði sem vert er að skoða.

Herra forseti. Það er vel við hæfi í umræðu um langtímaáætlun í vegamálum þar sem menn horfa 12 ár fram í tímann að velta fyrir sér hugmyndum sem virðast vera fjarri nútímanum. Við skulum minnast þess að ekki eru nema 15 ár síðan það var einróma álit þingmanna Vestfjarðakjördæmis og Vegagerðar ríkisins að um tómt mál væri að tala að gera 3,5--4 km löng jarðgöng um Óshlíð. Það var talið óviðráðanlegt verkefni bæði tæknilega og fjárhagslega. Í dag væri það ekkert áhorfsmál að menn mundu velja þann kostinn ef þingmenn kjördæmisins stæðu frammi fyrir því í dag sem var fyrir 15 árum, þ.e. að velja á milli jarðgangahugmyndar og endurbyggingar á þáverandi vegi. Ef við horfum aðeins fram í tímann skulum við minnast þess að í dag eru uppi miklar hugmyndir um að gera jarðgöng á milli landa. Þar nefni ég göng á milli Englands og Frakklands, sem reyndar eru orðin að veruleika, og líka milli Englands og Írlands. Það eru líka svipaðar hugmyndir uppi á Norðurlöndum, þ.e. að gera göng á milli eyja og landa. Það er því ekki fráleitt að eftir 10--15 ár stöndum við frammi fyrir allt öðrum veruleika hvað þetta varðar en við gerum í dag. Það er því ekki nema eðlilegt að menn velti fyrir sér að draga slíkar hugmyndir inn í umræðuna og ég skora á hv. þm. að beita sér fyrir því sem þingmaður Suðurlandskjördæmis að láta skoða í alvöru þá hugmynd að gera jarðgöng til Vestmannaeyja.

Herra forseti. Enn þakka ég hv. þm. fyrir að taka þessum djörfu hugmyndum jafn vel og raun ber vitni. Á vissan hátt er ég hálffeiminn þegar ég legg svona hugmyndir fram vegna þess að menn hafa mikla tilhneigingu til að misskilja slíkar hugmyndir, eins og við myndum ætla að ráðast í framkvæmd sem þessa í dag eða á morgun. Það er alls ekki um það að ræða. Við erum að skyggnast inn í framtíðina. Það á bæði við um jarðgöng í gegnum Hellisheiði, jarðgöng til Vestmannaeyja og þess vegna einhvers staðar víðar. Það er sjálfsagt að vekja máls á þessu í umræðu um vegaframkvæmdir en ég geri mér grein fyrir því að líka er mjög brýnt að fullnægja þeim grunnþörfum sem eru í vegagerð í landinu. Það er mjög brýnt. Ég er alls ekki að tala um að framtíðarverkefni eins og þau sem við höfum verið að ræða í dag eigi að spilla fyrir þeim grunnþörfum sem við erum að tala um, en það er sjálfsagt að vekja máls á þessu framtíðarmáli.

Herra forseti. Ég vil leggja nokkur orð í belg þessarar umræðu um vegáætlun og langtímaáætlun í vegagerð sem verið er að ræða. Saga þessarar áætlunargerðar er með nokkuð skrautlegum hætti í tíð hæstv. samgrh. Til að mynda er þannig ástatt um þessar mundir að starfað er samkvæmt hálfri vegáætlun. Það nýmæli var tekið upp síðast að afgreiða vegáætlun til tveggja ára. Nú kemur langtímaáætlun sem að vísu tekur samkvæmt vegalögum til tólf ára tímabils en margt mætti líka segja um aðdraganda hennar og langar fæðingarhríðir sem þar eru á undan gengnar. Það er t.d. athyglisvert að þetta er fyrsta áætlunin sem hér er lögð fram, ef ég veit rétt, af núv. hæstv. samgrh. eftir tæp sjö ár í embætti, þannig að á ýmsu hefur gengið. Ég verð einnig að segja, herra forseti, sögunnar vegna að ég harma það að hæstv. ráðherra skyldi ekki standa svipað að undirbúningi þessarar áætlunar eins og áður hafði tíðkast, þ.e. að kalla fulltrúa allra þingflokka að því undirbúningsstarfi. Ég held að það sé mjög miður að menn ,,pólaríseri`` vinnu af þessu tagi þegar um langtímaáætlunargerð og stefnumótun í málaflokki er að ræða, eins og hér er á ferðinni, áætlanagerð og stefnumótun til þriggja kjörtímabila og rúmlega það þannig að vænta má þess að pólitískir sviptivindar þýði einhver stjórnarskipti og breytingar á áherslum á þeim tíma. Þá liggur það í hlutarins eðli, herra forseti, að miklu betra sé fyrir stöðugleika og fagleg vinnubrögð á þessu sviði að reynt sé að leita þverpólitískrar samstöðu um grundvöll áætlunargerðarinnar og undirbúningsvinnuna. Það verður best gert með því að gefa fulltrúum allra stjórnmálaflokka og þingflokka kost á að koma að því verki. Þannig hafði það ætíð verið í tíð margra samgönguráðherra á undan þeim sem nú situr, í minni tíð, í tíð Matthíasar Bjarnasonar, í tíð Steingríms Hermannssonar, Ragnars Arnalds og ég hygg jafnvel fleiri hæstv. samgönguráðherra sem komið hafa að verki á þeim tíma sem áætlunargerð af þessu tagi hefur tíðkast. En auðvitað verður hver að velja sér verklag og hæstv. ráðherra hefur sem kunnugt er að mestu leyti horfið frá því að hafa þverpólitískt samstarf um hlutina og situr að sjálfsögu uppi með afleiðingarnar og ábyrgðina af því. Herra forseti. Gallinn á þeirri ágætu vegáætlun og langtímaáætlun, sem hér er lögð fram, er sá að hún byrjar jafnilla og hún á endar fallega. Þannig er um glæst áform að þau verða þeim mun trúverðugri sem menn hafa staðið sig betur í raunveruleikanum og hafa af meiru að státa í verkum sínum sem af er. Staðreyndin er sú að það eru verkin sem tala skýrast og eru hinn eini raunhæfi dómur á frammistöðu manna og hæstv. samgrh. verður að kyngja því að hann hefur látið fara verr með sig en nokkurn samgrh. fyrr og síðar, a.m.k. fyrr, hvað varðar það að stela tekjum Vegasjóðs í ríkissjóð. Herra forseti. Það er harla ótrúverðugt að leggja fram vegáætlun af þessu tagi, sem felur í sér að hætta eigi með öllu að krukka í tekjur Vegasjóðs frá og með næsta eða a.m.k. þar næsta ári, þegar talað er út frá þeirri staðreynd og á því ári þegar meira er gert upptækt af tekjum Vegasjóðs í ríkissjóð í miðju góðærinu en nokkru sinni fyrr. Hér er á ferðinni sá hæstv. ráðherra sem hefur orðið að sæta því flestöll árin í embætti að meira eða minna af tekjum Vegasjóðs hefur verið gert upptækt úr höndunum á honum og runnið í ríkissjóð. Sú skerðing er núna samkvæmt fjárlögunum sem afgreidd voru fyrir jólin upp á litlar 1.164 millj. kr. Það er drjúgur hluti af fjárlögunum. Það er yfir 1% eða nálægt 1%  Mér urðu það t.d. mikil vonbrigði hvernig ákveðin verkefni hverfa úr þessari langtímaáætlun þó að þau séu þar á blaði. Ég nefni þar, og kemur kannski ekki á óvart, hið stóra átak sem er að koma norðausturhorni landsins í nútímalegt vegasamband. Þar eru á ferðinni t.d. bara á leiðinni frá Húsavík til Þórshafnar, 2.600 millj. kr. framkvæmdir að áætlað er, en þunginn af þeim framkvæmdum á að vinnast á síðasta tímabili áætlunarinnar. Ekki er auðvelt að sjá að það vegakerfi geti beðið að miklu leyti án úrbóta í átta ár. Ég held að það hefði breytt miklu fyrir fólk á því svæði og gagnvart þeirri framkvæmd ef menn hefðu spýtt í lófana og gert myndarlegt átak þó ekki hefði verið nema fyrstu eitt, tvö árin, t.d. í að ryðja út versta þröskuldinum sem er Tjörnes eða Auðbjargarstaðabrekka, þó menn hefðu jafnvel orðið að sætta sig við að slaki hefði komið í framkvæmdirnar aftur. En að byrja þetta með niðurskorinni vegáætlun ársins í ár þar sem eru nánast engar framkvæmdir og síðan minna en helmingi á fyrsta tímabili á við það sem á að vera á því síðasta er ekki mjög trúverðugt. Það er von að fólk verði tortryggið þegar því eru sýndir slíkir pappírar. Ég vil leyfa mér að spyrja að því hvort útilokað sé að einhver tilflutningur verði innan verkefna í verkefnaflokknum Ný verkefni sem svo heitir og er rökstutt m.a. út frá þeirri forsendu að markmiðið sé að koma bundnu slitlagi til allra þéttbýlisstaða með 200 íbúum eða fleiri. Herra forseti. Ég geri þá sérstöku athugasemd við þessa vegáætlun að ég held að það sé langt frá því að settur sé nægur kraftur í að bæta úr þeim hluta vandans sem er mest knýjandi nú, þ.e. að er að útrýma malarvegunum og koma vegum með bundnu slitlagi í grófum dráttum til allra helstu byggðarlaga í landinu. Ég held að það hefði átt að gera alveg sérstakt þjóðarátak í því að koma þessum vegum fortíðarinnar út úr myndinni, út úr heiminum. Þetta eru ekki vegir í skilningi dagsins í dag. Þeir þjóna á engan hátt þeim markmiðum sem við hljótum að setja okkur varðandi umferðaröryggi, burðarþunga, afnotagildi og annað því um líkt. Þó að það sé aldrei ámælisvert að fara á flug og vera með vangaveltur um að það ætti að kanna þetta og hitt upp á framtíðina, eins og jarðgöng til Vestmannaeyja, jarðgöng undir Hellisheiði eða hálendisveg eða hvað það nú er finnst mér menn býsna borubrattir að vera í slíkum vangaveltum á meðan ástandið er jafnhörmulegt og raun ber vitni hvað varðar grundvallarsamgöngur heilla byggðarlaga og landshluta. Átakið þarf að beinast að því að koma þeim landshlutum og þeim byggðarlögum sem eftir eru í nútímalegt vegasamband. Það eru Vestfirðir, það er vestanvert landið að hluta til og það er norðausturhornið og svæði á Austfjörðum. Þessi svæði standa algjörlega upp úr hvað það varðar að samgöngur heilla byggðarlaga og landshluta eru á malarvegum svo tugum eða hundruðum kílómetra skiptir á landi. Þetta gengur ekki, eins og ég veit að hæstv. samgrh. gæti átt til að taka til orða. Það er allt of mikill hægagangur í því að lofa fólki einhverjum úrbótum þegar liðinn verður næstum áratugur af næstu öld. Ég held t.d. að einhver allra besta fjárfesting sem menn hefðu getað ráðist í og þá ráðstafað til þess tekjum úr ríkissjóði en ekki sífellt að hafa það fjárstreymi öfugt, að vera að stela tekjum af Vegasjóði, væri að leggja eins og milljarð kr. á ári í þrjú til fjögur ár af skatttekjum til viðbótar vegafénu í að gera sérstakt átak í þessum efnum. Menn geta fært það sem byggðaátak alveg eins og samgöngupólitískt átak mín vegna ef þeim líður eitthvað betur. Ég segi þetta, herra forseti, og ég áskil mér allan rétt og hef allan fyrirvara á um það að geta stutt þá útfærslu sem hér er lögð til, t.d. hvað varðar dreifingu framkvæmdafjárins á framkvæmdum á norðausturleiðinni. Ég minni á tillögu mína til þál. á þskj. 60, sem ég flyt ásamt fleiri hv. þm. úr þingflokki Alþb. og óháðra um sérstakt átak í vegtengingu afskekktra landshluta. Mig undrar, herra forseti, að hér skuli jarðgöngum í raun og veru vera ýtt út af borðinu. Ég verð að segja alveg eins og er að fyrir nokkrum árum hefði ég seint trúað þeirri niðurstöðu að t.d. þingmenn Austurlands stæðu að tillöguflutningi af því tagi. Nokkuð þykja mér þeir orðnir geðlitlir þeir garpar að sætta sig við að tillaga af þessu tagi komi á inn á borð þingmanna þar sem jarðgöng eru hvergi inni í myndinni, engin einasta króna ætluð í þau. Auðvitað liggur í hlutarins eðli að það verður mjög erfitt ef menn ætluðu síðan að reyna að koma þeim inn í áætlun sem búið væri að samþykkja og ryðja þá öðru út. Menn skulu þá átta sig á því að verið er að leggja til að ekkert verði ráðist í slíkar framkvæmdir næstu tólf árin. Það er ég ekki tilbúinn til að skrifa upp á, m.a. vegna þess að ég lít svo á að um það hafi verið gert pólitískt samkomulag, sem mönnum beri nokkur skylda til að reyna að efna, að röðin kæmi að Austurlandi í kjölfar þess að framkvæmdum lyki á Vestfjörðum. Orð skulu standa, herra forseti, og ég vil a.m.k. standa við minn hlut í þeim efnum. Herra forseti. Margt fleira hefði ég gjarnan viljað segja en tíminn leyfir það ekki. Því miður verð ég að láta nægja að endurtaka þau orð mín að það dapurlega við þessa áætlun er að hún á að enda jafnfallega og hún byrjaði illa.

Herra forseti. Ég er auðvitað sammála hv. þm. Steingrími Sigfússyni um að brýn nauðsyn er til þess að gera átak til þess að ryðja burt malarvegunum. Ég er líka sammála honum um að mönnum er vandi á höndum þegar þeir eru að gera það upp við hvaða framkvæmd eigi að sitja fyrir annarri. Svo ég taki kjördæmi okkar var það t.d. álitamál hvort Fljótsheiði ætti að sitja fyrir Tjörnesi, svo ég taki gott dæmi. En niðurstaðan varð nú að láta Fljótsheiðina sitja fyrir eins og hv. þm. man. Ég vek líka athygli á því að hv. þm. lauk ræðu sinni eins og ýmsir aðrir sem hafa talað hér með því að flytja eggjunarorð um að það væri geðleysi að sætta sig við að ekki væri gert ráð fyrir jarðgöngum á þessu 12 ára tímabili. Rök hans voru þau að síðar væri ekki hægt að koma inn jarðgöngum nema ryðja öðru út. Orð hans verða ekki skilin öðruvísi en að hann telji að erfiðlega muni ganga í framtíðinni að ná meiri fé til vegamála en hér er gert ráð fyrir að því leyti sé áætlunin raunsæ. Ég er að vísu ekki sammála honum um það og tel óhjákvæmilegt að ráðast í stórframkvæmdir á þessu 12 ára tímabili sem eru ekki inni í áætluninni. En ef það er skoðun þingmannsins að ekki sé hægt að koma jargöngum inn í þessa 12 ára áætlun nema ryðja öðru út þá hlýtur það líka að eiga við ályktunina eins og hún liggur fyrir hér þannig að orð hans verða ekki skilin öðruvísi en að hann telji að jarðgöng og kostnaður við slík ættu að ryðja ýmsum vegaframkvæmdum út sem þó er gert ráð fyrir.

Herra forseti. Þetta er hálfgerður útúrsnúningur hjá hæstv. ráðherra um jarðgöngin sem ég sé varla ástæðu til að svara. Það liggur gjörsamlega í hlutarins eðli að það er miklu þyngri róður að berjast fyrir verkefnum sem hafa ekki þá hlotið náð fyrir augum manna að vera settar einhvers staðar inn í áætlun eða framkvæmdaröð á næstu 12 árum. Það verður a.m.k. ekki gert öðruvísi en annað tveggja komi til, hreint viðbótarfjármagn sem nemur öllum þeim kostnaði eða að annað verður að víkja því að sama krónan verður ekki notuð til að borga mismunandi hluti. Þetta er augljós staðreynd. Einnig er alveg ljóst að það er miklu sársaukafyllra fyrir menn að sætta sig við að verkefni sem er þó búið að sýna í áætlun verði skorin niður. Það er verra að gera það vegna þess að það á að reyna að byggja upp tiltrú og traust á þessum áætlunum. Þar hefur hæstv. samgrh. verið að vísu verri en enginn því að hann hefur einmitt ekki umgengist þegar samþykktar áætlanir og ákvarðanir Alþingis um framkvæmdaröð af nægjanlegri virðingu að mínu mati og mætti þar færa ýmis dæmi til sönnunar. Það grefur undan tiltrú manna á þessu, það grefur undan trausti þeirra sem eiga að fá úrlausn mála sinna aftarlega á ætlunartímanum. Til þess að sæmileg sátt og friður geti verið um hlutina og menn sættist á að bíða úrlausnar sinna mála í einhver ár á grundvelli þess að hún komi seinna á áætlunartímanum verður að ríkja traust og trúnaður hvað það varðar að mönnum sé alvara. Þetta er alveg augljóst mál. Þess vegna er mjög erfitt að sjá það fyrir sér nema undur og stórmerki gerist í sambandi við stóraukið fé umfram það sem er á dagskrá að mjög fyrirferðarmiklum og dýrum framkvæmdaflokki eins og jarðgöngum verði auðveldlega komið inn á nýjan leik ef þeim verður hent út, en það er það sem verið er að leggja til. Jarðgöng hafa verið hluti af áætlanagerðinni um langt árabil, þau hafa verið þar alveg frá því fyrir 1990 þangað til nú að hæstv. samgrh. leggur til að þau séu þar ekki á blaði nema með einhverju óljósu orðalagi um að þau geti þá komið til sögunnar sem hrein viðbót.

Herra forseti. Vegna jarðgangaumræðunnar vil ég segja við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon að það er ekki skilningur minn að Alþingi hafi skuldbundið sig um framkvæmdaröð með frv. að vegáætlun sem náði ekki samþykki hér á sínum tíma. Ég minni sérstaklega á að í næstu vegáætlun á undan sem samþykkt var 1983 var gert ráð fyrir byrjunarframlögum til vegarins yfir Lágheiði en ég hef ekki séð að þessi þingmaður né aðrir þingmenn Norðurl. e. hafi samt sem áður talið að Lágheiði ætti að sitja fyrir ýmsum framkvæmdum öðrum sem ráðist hefur verið í í Norðurl. e. Það er því allt til um það að skoðanir manna á því hvað sé brýnast breytast með tímanum, þarfirnar breytast, atvinnuhættir breytast. Við sjáum þetta glöggt nú ef við hugsum til Siglufjarðar og Ólafsfjarðar. Samruna fyrirtækja í þessum tveim kaupstöðum sá enginn maður fyrir á síðasta áratug. Það er hálfbroslegt að leggja þá framtíðarsýn sem menn höfðu þá til grundvallar þegar menn eru að velta fyrir sér nauðsynlegum vegtengingum milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Út af fyrir sig virði ég það við hv. þm. að hann skuli lýsa því yfir að hann telji eðlilegt að jarðgöng á Austurlandi sitji fyrir jarðgöngum milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar.

Herra forseti. Hæstv. samgrh. er nú stórbrotinn þegar hann kemst á flug í útúrsnúningum sínum. Ég sagði ekkert af því tagi sem hæstv. ráðherra var að reyna að segja áðan. Að ég hefði lýst því yfir að jarðgöng á Austurlandi ættu að sitja fyrir jarðgöngum milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, ég sagði ekkert af því tagi. Ég fór yfir bakgrunn málsins og söguna eins og hún liggur fyrir. Það er best að nota rétt orð í þessum efnum, ég talaði um pólitískt samkomulag og það var pólitískt samkomulag. Það var auðvitað meira en það vegna þess að Alþingi samþykkti endurtekið í vegáætlun eftir vegáætlun fé til undirbúnings jarðgangaframkvæmd á Austurlandi. Þetta veit ég að hæstv. samgrh. hlýtur að vita, a.m.k. geta rifjað upp og þá með hjálp góðra manna ef ekki vill betur til. Þetta liggur alveg fyrir. Í ljósi þessa sagði ég að mig undraði það geðleysi þingmanna Austurlands að samþykkja þetta plagg til framlagningar. Hitt er svo alveg rétt hjá hæstv. ráðherra, og auðvitað er tilgangurinn með því að endurskoða vegáætlun eins og aðra áætlanagerð, að aðstæður breytast. Menn geta að sjálfsögðu tekið nýjar pólitískar ákvarðanir. Menn framselja ekki vald eða ganga ekki frá því um aldur og ævi þó að stefna sé mótuð. Þar af leiðandi ber t.d. að endurmeta aðstæður þegar þær hafa breyst eða nýir hluti komið til sögunnar eins og segja má að gerist nú á Mið-Norðurlandi hvað varðar tengingu Siglufjarðar og Ólafsfjarðar og reyndar í stærra samhengi hugmyndir sem ég tel að séu mjög áhugaverðar, sem er einhvers konar stór bogi til norðurs, strandleið, þar sem vegur yfir Þverárhlíðarfjall gæti verið hluti af og myndað nýja samgönguæð sem tengdi byggðakeðjuna og þéttbýlisstaðina við ströndina frá Blönduósi um Skagaströnd, Sauðárkrók, Hofsós, Siglufjörð, Ólafsfjörð, Dalvík og áfram inn á Akureyri. Enginn vafi á því að slík megintenging gegnum byggðina með ströndinni væri geysilega spennandi kostur sem framtíðarmarkmið í þessum efnum þó það hljóti að taka nokkur ár. En auðvitað þarf alltaf að hafa þessa hluti til endurmats og skoðunar en eftir sem áður ber að reyna að láta orða standa og gangast við hlutunum eins og þeir liggja fyrir og það hef ég a.m.k. ætlað mér að gera, hvort sem það snertir jarðgöng á Austurlandi eða eitthvað annað.

Herra forseti. Ég vil í upphafi fagna því að í fyrsta skipti er lögð fram þáltill. sem gerir ráð fyrir því að hægt sé að skipuleggja vegaframkvæmdir 12 ár fram í tímann. Í mínum huga eru það stórpólitísk tíðindi að samgrh. skuli hafa styrk til að geta lagt slíkt plagg fram og ég hygg að ekki hafi áður reynt í raun eins rækilega á það hvað hægt er að ná fram með mikilli vinnu eins og mér finnst vera í þessu tilviki. Að sjálfsögðu er bæði stórpólitískt og mikið byggðamál að átta sig á því hvaða leiðir eru fram undan og hvernig leysa á úr þeim þáttum sem snúa að byggðinni í heild og hvernig löggjafinn og framkvæmdarvaldið hugsa sér að gera það saman. Ég er einn af þeim sem hafa haft mikið mál um það í hv. Alþingi hversu brýnt sé að malbika t.d. allan hringveginn ásamt tengingum til allra þéttbýlisstaða landsins enda er það eitt mesta byggðamálið sem hugsast getur að koma samgöngum í það horf að hægt sé að tala um að við séum á 20. öldinni eða jafnvel í upphafi 21. aldarinnar. Ef eitthvað er hefur þetta dregist allt of lengi. Ég fagna því að menn sjá fyrir endann á þessu þó framkvæmdir séu ekki komnar af stað en unnið verður samkvæmt þessari áætlun. Og ég held að engin ástæða sé til að ætla, þegar plagg eins og þetta hefur verið samþykkt í þinginu, að þó svo að nýtt kjörtímabil hefjist á næsta ári verði það til þess að menn fari að hlaupa út undan sér og svíkja það sem Alþingi hefur ákveðið, eins og í þessu tilfelli, eins og kom fram í máli hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur áðan, að efast um heilindi á bak við plagg eins og hér liggur fyrir.

Hafa þær ekki allar verið sviknar?

Hv. þm. kallar hér fram í og spyr hvort þær hafi ekki allar verið sviknar. Ég held að það sé misjafnt og í þessu tilfelli held ég að engin ástæða sé til að ætla það, enda geri ég ráð fyrir því að Sjálfstfl. fari með þessi mál á næsta kjörtímabili og þá getum við staðið við það sem hér hefur verið lagt fram. Ég vona að kjósendur sjái til þess að svo verði, að við fáum styrk til að stýra þessum málaflokki áfram. Það er þó a.m.k. trygging fyrir því að hægt sé að standa við það sem hér er lagt til. Ég vil fagna því líka hversu mikið af þeim málefnum sem kjördæmin hringinn í kringum landið hafa lagt fram á undanförnum árum, koma fyrir í þessari áætlun. Það er ekki einungis að verið sé að malbika hringveginn og tengivegi eins og á Vestfjörðum, Snæfellsnesi og víðar heldur er einnig verið að laga leiðir sem lengi hafa þótt erfiðar eins og yfir Snæfellsnesfjallgarðinn með vatnaleiðinni og yfir Tröllatunguheiði, með styttingu leiðarinnar vestur á firði til Ísafjarðar með þeirri tengingu og fleiri leiðir sem hafa verið hér til umræðu. Með þessari áætlun er einnig gefinn möguleiki á að hægt að sé að ljúka við aðrar þjóðvegaframkvæmdir eða stofnvegaframkvæmdir, eins og nefndar eru í þessari áætlun, með framlögum sem þingmenn geta sjálfir skipt og þar lít ég svo á að hægt sé að sinna verkefnum sem ekki koma fram í áætluninni beint. Vil ég þá nefna leiðir eins og Suðurstrandarveg sem hefur verið á óskalista Reyknesinga og Suðurlandskjördæmis. Slík leið mundi skiptast nokkurn veginn að jöfnu milli kjördæmanna en hvort kjördæmi um sig hefur 750 millj. á þessu tímabili til að sinna slíkum óskráðum verkefnum, verkefnum sem ekki eru skráð í þessari áætlun. Bæði kjördæmin ættu því að hafa möguleika á að koma þeirri leið á enda á tímabilinu. Hvort það tekst fyrr verður að koma í ljós. Aðrar leiðir koma einnig þarna inn í og vil ég sérstaklega tiltaka leiðina út á Snæfellsnes yfir Fróðárheiði og vestur á fjörðum sem gæti hæglega, eftir því sem þingmenn kjördæmisins velja, orðið með bundnu slitlagi mun fyrr en gert er ráð fyrir í þessari áætlun vegna þess að þingmenn telja brýnt að ljúka þeim leiðum. Ég held því að opnað sé fyrir það að koma brýnum verkefnum af stað sem ekki eru á áætluninni og eins eru gríðarlega mikilvæg verkefni á þessari áætlun sem sjá dagsins ljós. Þar vil ég sérstaklega tiltaka Reykjanesbrautina sem verður samkvæmt þessari áætlun tvöfölduð alla leið til Reykjanesbæjar frá Kópavogshálsi. Leiðinni frá Kópavogshálsi og niður Breiðholt og þaðan eftir Sæbraut og niður á Granda verður væntanlega breytt þannig að gatnamót sem eru þar verulega mikil verða gerð mislæg sem er reyndar mjög dýrt. Gatnamótin við Kringlumýrarbraut verða mislæg og svo mætti lengi telja. Breytingar á Hringbrautinni eru líka inni í þessari áætlun og lagfæringar vegna mikillar mengunar sem kvartað hefur verið yfir af íbúum þessa svæðis. Við erum því að tala um feiknalegar breytingar á höfuðborgarsvæðinu jafnframt því sem við erum að fylla upp í þær glufur sem menn hafa horft til á Reykjanessvæðinu sjálfu. Þegar þessi áætlun hefur runnið sitt skeið verðum við búin að sjá að Reykjanesbrautin verður tvöföld alla leið til Reykjanesbæjar ásamt lúkningu Suðurstrandarvegar, eins og ég sagði áðan. Tengivegir sem hafa þar að auki vægi í þessari áætlun, eins og vegur um Bláfjöll, Nesvegur frá Reykjanestá til Grindavíkur, Meðalfellsvegur, Ósabotnavegur og fleiri vegir eru innan áætlunar sem tengivegir. Annar stofnvegur sem mætti minnast á er vegurinn út á Álftanes sem gert er ráð fyrir að falli innan höfuðborgarsvæðisins. Hann er einnig inni á þessari áætlun. Ég held því að þó svo að menn sjái þetta ekki á næstu tveimur til fjórum árum, þá geri það okkur kleift, þar sem við erum með fjármuni til allra þessara verkefna, að flýta þeim ef þingmenn og framkvæmdarvaldið telja það nauðsynlegt. Hvað varðar Reykjanesbrautina tel ég að þar höfum við möguleika á að flýta tvöfölduninni verulega með t.d. svonefndu skuggagjaldi sem hefur oft verið til umræðu og felst í því að verktaki er fenginn til að framkvæma verkið og fjármagna það um leið, en endurgreiðslan fari fram í formi fjárveitingar á vegáætlun í takt við þá umferð sem um vegina fer og gæti fjármögnun og endurgreiðsla hennar þá tekið mun lengri tíma en áætlunin gerir ráð fyrir. Það væri að sjálfsögðu samningsatriði. En aðalatriðið er að hægt væri að ljúka verkefninu miklu fyrr en ella. Þannig hef ég a.m.k. séð fyrir mér að við gætum flýtt Reykjanesbrautinni þótt það sé ekki komið á neitt annað stig en að vera til umræðu manna á meðal. Ég mun alla vega sem þingmaður Reyknesinga leggja áherslu á að sú framkvæmd gæti orðið mun fyrr en gert er ráð fyrir í þessari áætlun. Ég hygg að margir hafi hug á að gera eitthvað slíkt en það kemur í ljós hvernig það vinnst. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, herra forseti, en vil ítreka ánægju mína með þessa áætlun og þann mikla stórhug sem fylgir henni. Ég veit að margt vantar eflaust upp á að öllum finnist sinn hlutur nógur og skil ég það vel að Austfirðingar vilji fá göng. En eins og komið hefur fram eru það framkvæmdir sem ekki er útilokað að verði fyrr á ferðinni en þessi áætlun gerir ráð fyrir og þá fjármagnaðar með öðrum hætti.

Virðulegi forseti. Nokkrar athugasemdir og spurningar til hv. þm. Í fyrsta lagi: Er það ekki rétt munað, af því hv. þm. var trúaður á að þessi áætlunargerð gæti staðist, að frá því hv. þm. kom til þings í upphafi þessa kjörtímabils, hafi hann aldrei við fjárlagagerð afgreitt framlög til vegamála í samræmi við markaða tekjustofna til vegamála? Með öðrum orðum, hann hefur alltaf staðið að því, öll þau ár sem hann hefur setið á þingi, öll þessi þrjú ár, að skera þau niður. Er ástæða til að ætla að þar verði breyting á í framtíðinni? Í öðru lagi. Hv. þm. nefndi með réttu að í þessa listun vantaði algerlega Suðurstrandarveg. Hann greip hins vegar til þess ráðs, eins og raunar kollegi hans annar, hv. þm. Magnús Stefánsson, fyrr í dag, að segja að það þýddi ekki að þessi mál væru ekki á dagskrá. Þingmenn viðkomandi kjördæma gætu einfaldlega notað almenna liðinn til að verja til slíkra verkefna. Ég hugsa að þótt þingmenn kjördæmisins yrðu ásáttir um að nota allan þennan almenna lið sem til staðar er þá dygði það tæpast til að ljúka þessu stóra og mikilvæga verkefni sem Suðurstrandarvegurinn er og þá undanskil ég ekki vegtengingu frá Krísuvík í Hafnarfjörð. Það eru því hreinar blekkingar þegar menn fara fram með þessum hætti og eru að halda því fram við allan almenning og kjósendur í viðkomandi kjördæmi að þessi mál séu á dagskrá þótt þau séu ekki hér niðurskrifuð, þegar þau eru það alls ekki í raun og sanni því verkefnin eru það stór og fjárfrek. Virðulegi forseti. Hefur hv. þm. og aðrir þingmenn engar áhyggjur af því að þetta sé nú frekar vonarpeningur en hitt, að raunveruleikinn eigi þar að ráða ferð, þegar 60% mikilvægs verkefnis eins og Reykjanesbrautar eigi í þessari langtímaáætlun að framkvæma á síðasta tímabili? Eða eins og hér hefur verið orðað: Desember fyrir áramótin 2009/2010. Með öðrum orðum, langstærsti hluti þeirra fjármuna sem eiga að renna til þessa stóra verkefnis er á síðasta tímabilinu, rétt fyrir árið 2010, eftir tólf ár. Er það trúverðugt, virðulegi forseti?

Herra forseti. Hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson beinir til mín nokkrum spurningum. Ég get ekki sagt að ég ábyrgist 100% að slíkar framkvæmdir verði á næsta kjörtímabili eða samkvæmt þessari áætlun. En samkvæmt minni reynslu af því sem gerst hefur á þessu kjörtímabili hef ég enga ástæðu til að ætla annað en að svo verði. Ég get alveg rifjað það upp með hv. þm. að framkvæmdir t.d. á Suðurnesjum eins og Garðvegurinn, lýsing Reykjanesbrautarinnar, ýmsar framkvæmdir uppi í Mosfellssveit o.fl. hafa verið samkvæmt áætlun, á undan áætlun eða samkvæmt samkomulagi við heimamenn. Við getum t.d. tekið seinkunina upp í Mosfellssveit sem kemur einvörðungu vegna þess að framkvæmdin var miklu dýrari en upphaflega var gert ráð fyrir. Hún var nærri helmingi dýrari. Í stað þess að vera 140 millj. varð hún 240 millj. Þannig að það er ýmislegt sem kannski má segja að hafi orðið til að seinka framkvæmdum en ekki er hægt að kenna áætlanagerðinni einvörðungu um. Suðurstrandarvegurinn kemur til með að kosta um 1 milljarð eftir því sem Vegagerðin áætlar núna, það er mjög gróf áætlun að vísu. Þetta óskipta fé er um 750 millj. í hvoru kjördæmi þannig að frá hvoru kjördæmi þyrftu að koma um 500 millj. til að ná þessum milljarði. Ég get ekki séð, alla vega hvað varðar Reykjanesskjördæmi, að það ætti að vera mikið vandamál þar sem aðrir stofnvegir eru fullkláraðir á þessu svæði samkvæmt þessari áætlun og þær 250 millj. sem eftir yrðu ættu að duga til að ljúka þeim framkvæmdum. Aðrir vegir eins og Ósabotnavegur og Nesvegur eru tengivegir sem koma ekki stofnvegaáætluninni við.

Ég lít þannig á að hv. þm. hafi svarað spurningu minni, sem var ósköp einföld og skýr, játandi. Hann hefur ekki lifað annað en að skera niður markaðar tekjur til vegamála. Hann hefur í öll þau skipti sem hann hefur tekið þátt í afgreiðslu fjárlaga dregið peninga út úr vegamálum og inn í ríkissjóðshítina. Svarið er með öðrum orðum jákvætt. Hv. þm. sagði að ýmislegt mætti nú gera þó ekki væri það á blaði og vísaði til þess að hv. þm. kjördæmisins hefðu í góðu samstarfi fjármagnað ýmsar aðrar markverðar framkvæmdir, Garðveg, Mosfellsbæ, og það er rétt. En af því hann nefndi hér sérstaklega, það er ástæða til að leiðrétta það í eitt skipti fyrir öll og bóka, þá hefur hv. þm. gjarnan talað um lýsingu Reykjanesbrautar eins og sitt einkamál. Að stærstum hluta voru fjármunir til lýsingar Reykjanesbrautar uppsafnaðir peningar frá síðasta kjörtímabili. Og ákvörðun um lýsingu Reykjanesbrautar var tekin af þingmannahópi sem var hér á síðasta kjörtímabili, hv. þm. var þá ekki kominn til skjalanna. Ég vildi bara hafa þetta á hreinu þó það skipti auðvitað ekki sköpum um þá framtíð sem við erum að skoða. Ætlar hv. þm. að fullyrða hér og standa við það að nánast hver einasta aukatekin króna sem hér er frátekin til almennra verkefna eigi að fara í Suðurstrandarveg, þetta eina verkefni? Dettur honum í hug að ekki falli til ýmis önnur verkefni á svæðinu frá Hafnarfirði og suður úr? Mér dettur ekki í hug að ætla annað. Það er auðvitað fullt af verkefnum sem annaðhvort eru í deiglunni eða munu koma. Þar eru smáverkefni og kannski miðlungsstór verkefni þannig að auðvitað er ekkert um það að ræða að menn geti hér og nú ráðstafað heilum 750 millj. kr. til almennra verkefna í eitt verkefni, sem sannarlega er stórverkefni og á að lista það sem slíkt en ekki einhvers staðar á óskrifuðu blaði.

Herra forseti. Hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson brestur algjörlega minni þegar hann ræðir um framkvæmdir eins og þær hafa verið skipulagðar bæði á þessu kjörtímabili og því síðasta. Þegar hann talar um lýsingu Reykjanesbrautar, eins og það hafi verið ákveðið á síðasta kjörtímabili, þá er það algjör misskilningur. Þær tillögur sem komu inn á borð þingmanna á fyrstu mánuðum þessa kjörtímabils voru allt aðrar en að lýsa Reykjanesbrautina. Þær tillögur gengu út á að að setja eina akrein sitt á hvað sem kosta átti 650 milljónir með mislægum gatnamótum á leiðinni. Ekki var minnst á að lýsa ætti Reykjanesbraut. Það var ekki einu sinni í tillögum. Við sem komum nýir inn í þingið báðum um að fá það inn í tillögurnar hvað það mundi kosta að þessi leið yrði lýst. Síðan var reynt að meta þetta ásamt tillögum sem sérstakur hópur frá Vegagerðinni hafði gert fyrir atbeina þingmanna. Tillögur þessa hóps, sem skipaður var á síðasta kjörtímabili fólu ekki í sér lýsingu Reykjanesbrautarinnar. Hv. þm. virðist þannig algjörlega hafa gleymt því hvernig hópurinn frá Vegagerðinni varð til og að tillögur hans á kjörtímabilinu eru allar á þann veg að breikka brautina í stað þess að lýsa hana. Varðandi tvöföldun á síðasta tímabili... 

Herra forseti. Ég held að menn eigi nú ekki að vera að kýta um hver eigi heiðurinn af lýsingu Reykjanesbrautar. Ég veit ekki betur en þingmenn hafi allir verið sammála um að farið yrði í það verkefni. En ég kem í andsvar vegna ummæla hv. þm. þar sem hann vék að máli mínu frá því fyrr í dag, þar sem ég efaðist um að staðið yrði við þær vegáætlanir sem hér eru til umræðu. Hann höfðaði til skynsemi kjósenda í þeim efnum. Ef kjósendur hér á landi horfa til þess hvernig sjálfstæðismenn hafa staðið að verki í vegamálum á þessu kjörtímabili þá finnst mér ólíklegt að þeir vilji kalla það yfir sig aftur, hv. þm. Kristján Pálsson. Tveggja ára áætlun í stað fjögurra ára áætlunar í vor. Stór hluti markaðra tekjustofna beint í ríkissjóð. Aftur og aftur á kjörtímabilinu eru samþykktar vegáætlanir þar sem ekki stendur steinn yfir steini. Telur hv. þm., herra forseti, að þetta sé það sem kjósendur vilji? Auðvitað vilja kjósendur að staðið verði við þær áætlanir sem lagðar eru fram. Auðvitað vonum við að það verði staðið við þær. En það eru ekki miklar líkur á því miðað við vinnubrögðin á þessu kjörtímabili. Vissulega vona ég að allir til þess markaðir tekjustofnar renni til vegamála í framtíðinni. En óskalisti eins og sá sem hér er lagður fram til umræðu undir lok kjörtímabilsins, er frekar ótrúverðugur miðað við vinnubrögðin undanfarin ár.

Herra forseti. Út af fyrir sig er ekki verið að kýta um lýsinguna á Reykjanesbrautinni en ég er neyddur til að leiðrétta hv. þm. þegar þeir fara hér með rangt mál um tilurð framkvæmdarinnar. M.a. var fullyrt af hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni að þetta hafi verið uppsafnað fé frá síðasta kjörtímabili. Það er algjör misskilningur. Auðvitað verður að leiðrétta misskilning þann sem fram kemur frá hv. þingmönnum Alþfl. Að öðru leyti held ég, herra forseti, að hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir sé ósköp vel inni í því hvernig staðið hefur verið að vegamálum. Ég tek alveg undir að auðvitað má gera betur í þeim. Ég hefði sannarlega viljað geta gert betur en eigi að síður finnst mér hafa verið unnið að þessu með mikilli ábyrgð og festu. Við komum því í fyrsta skipti í sögunni inn áætlun til langs tíma sem gefur þingmönnum og sveitarstjórnarmönnum möguleika á því að flýta framkvæmdum þar sem þær eru komnar á áætlun. Slíkt hefði ekki verið mögulegt ef ekki hefði verið um slíka áætlun að ræða. Ég tel að við séum að opna dyr sem ekki hafa verið opnar áður og eiga að geta fleytt okkur áfram með þau verkefni sem ég minntist á áðan, Suðurstrandarveginn, tvöföldun Reykjanesbrautarinnar og mörg önnur verk í kringum landið sem fólkið bíður eftir.

Herra forseti. Hv. þm. segist gjarnan viljað hafa gert betur. Hann hafði vissulega tækifæri til að gera betur við fjárlagaumræðuna fyrir jól. Frammi lágu t.d. tillögur um aukið fjármagn til Reykjanesbrautar svo flýta mætti tvöföldun hennar. Því verki lýkur ekki fyrr en langt verður liðið á næstu öld. Hv. þm. greiddi atkvæði gegn þessum tillögum, hann var á móti því að tvöföldun Reykjanesbrautar yrði flýtt. Út af kýtum þingmanna um fé það sem kom til lýsingar á brautinni þá fagna ég því að hún skuli hafa verið lýst upp og ég veit ekki betur en að þetta sé uppsafnað fé til Reykjanesbrautar frá síðasta kjörtímabili.

Herra forseti. Ég minnist þess að hv. þm. Alþfl. komu með einhverja sýndartillögu fyrir jólin um að setja 23 milljónir í tvöföldun Reykjanesbrautarinnar. Hvers lags sýndarmennska er það að ætla 23 milljónir í tvöföldun á braut sem mun kosta 2,4 milljarða? Á sama tíma var verið að byggja upp ábyrga áætlunargerð sem gerði ráð fyrir því að hægt væri að ljúka þessari framkvæmd á ákveðnum tíma. Eins og ég sagði áðan, hv. þm., að koma slíkri framkvæmd á áætlun er í raun forsenda þess að hægt sé flýta og fjármagna framkvæmdir með öðrum hætti en þeim sem kemur fram á blaðinu. Þetta er gríðarlegt skref og ég tel að menn geti með fullri virðingu fyrir þessari tillögu frá hv. þm. áttað sig á því að þar var einungis verið að reyna að koma af stað moldviðri. Þ.e. tilraun til að gefa þingmönnum Alþfl. skárri stöðu í Reykjanesi. Þeir gætu þá sagt okkur hafa verið á móti tillögunni, aðra þingmenn kjördæmisins sem styðja ríkisstjórnina. Auðvitað sjá allir í gegnum svona málflutning. Hann virkaði sem betur fer ekki enda vilja kjósendur sjá ábyrg vinnubrögð hvað þetta varðar og getað trúað því að staðið verði við það sem um er talað.

Eins og vinnubrögð Sjálfstfl.

Já.

Að gefnu tilefni vill forseti minna hv. þm. á þingsköp og að ekki skulu viðhöfð samtöl þingmanna í milli úr ræðustól.

Herra forseti. Vegáætlun sú sem hér er lögð fram er um margt metnaðarfull og greinargóð. Hún er til langs tíma, hún er framtíðarsýn á vegamál og um hana hafa farið fram ágætar umræður, kýtur á köflum samkvæmt orðum sumra hv. þm. Samgöngur á landi eru sífellt að verða mikilvægari. Sjóflutningar eru komnir upp á land, á þjóðvegina og umferðarþunginn orðinn miklu meiri. Flugsamgöngur hafa líka verið að breytast og því má reikna með að innan skamms verði fastar áætlunarferðir með flugi aðeins til Vestfjarða, Norðausturlands, Austurlands og Vestmannaeyja. Það kallar á betri og öruggari samgöngur til hinna landshlutanna og vissulega stefnir í þá átt. Því þarf að auka fjármagn til vegamála, um það munu allir sammála. Viðhald stofnvega tekur meira til sín vegna vaxandi umferðarþunga, svo mjög undanfarin ár að fé til tengivega er orðið mjög af skornum skammti. Til þeirra vantar sárlega meira fé. Herra forseti. Við þessa umræðu hefur hvað mest verið talað um þann þátt vegamálanna sem ekki er að finna í áætluninni, þ.e. jarðgangagerð. Jarðgöng eru raunhæfur kostur á samgönguvanda sumra byggða í landinu fyrir norðan, austan og vestan. Auðvitað væri best að þessi staðreynd væri viðurkennd og þeir jarðgangakostir sem nú eru í umræðunni yrðu metnir til hlítar. Þá mætti rannsaka og jafnvel reikna með að sérstök áætlun yrði gerð um þessa kosti og í hvaða röð ætti að ráðast í þá. T.d. er reiknað með því, herra forseti, að leggja nýjan, uppbyggðan heilsársveg um Lágheiði. En komi nú í ljós að skynsamlegra sé að gera jarðgöng milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar um Héðinsfjörð, á þá samt að leggja veg um Lágheiði vegna þess að það er hér í áætlun, þrátt fyrir það að jarðgöng verði sífellt ódýrari og ódýrari? Oft verða umræður í þjóðfélaginu um ákvarðanir Alþingis og það er vissulega gott. Um margar þeirra ríkir almenn sátt, um aðrar ekki. Stundum er gerður munur á pólitískum ákvörðunum og skynsamlegum ákvörðunum. Best er að þetta fari saman og oftast er það svo. En að leggja fé í rannsóknir á jarðgöngum en hafna þeim um leið, það er ekki skynsamlegt að mínu mati. Það þarf að vera nokkurt svigrúm í áætluninni og vissulega er það svo á marga lund og því er ekki eðlilegt að merkja beinlínis inn Lágheiði eingöngu í stað þess að láta þennan lið áætlunarinnar heita Vegtengingu milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar. Þá er auðvelt að breyta um ef jarðgangarannsóknir leiða í ljós að gangagerð sé eða verði skynsamlegri kostur. Herra forseti. Á undanförnum árum hefur verið vísað til þess að fyrir löngu síðan hafi forgangsröðun í jarðgangagerð verið ákvörðuð og því sé ástæðulaust að fjalla mikið um það núna. Enn er hér við þessa umræðu talað um samkomulag sem gert hafi verið fyrr á öldinni, pólitískt samkomulag hét það í máli hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar fyrrv. samgrh. Þarna er aftur dæmi um mun á pólitískri ákvörðun og skynsamlegri ákvörðun að mínum dómi, þ.e. ef búið er að taka ákvörðun áður en farið er að rannsaka málið. Ég er alls ekki á móti því að allir þessir kostir séu metnir. Það er sjálfsagt að gera og ég mun standa að ákvörðun með þeim kosti sem skynsamlegastur þykir, hagkvæmastur í gangagerð, hvað skili mestu, hvað skili hámarksárangri. Jarðgöng verða grafin á Íslandi á næstu árum og það er alveg víst að umræðan um þau verður ekki stöðvuð, jafnvel ekki þótt þagað sé um hana í vegáætluninni sem á margan hátt er, eins og ég sagði, ágætlega unnin. Umdæmisskrifstofur Vegagerðarinnar á Sauðárkróki og Akureyri hafa unnið kostnaðaráætlun um lagfæringar á veginum frá Ketilási í Fljótum til Ólafsfjarðar en vegna þess að langtímaáætlun í vegagerð reiknar nú með 680 millj. í Lágheiði á árunum frá 2003 til 2010 er komið stopp á það mál. Ég lít svo á að Lágheiðarvegur verði seint talinn viðunandi lausn á vegtengingu milli austurs og vesturs á Tröllaskaga. Það þarf að viðurkenna og leggja fram einhverja tugi milljóna til að styrkja og bæta veginn fram Austur-Fljótin og Stífluna, Lágheiði og til Ólafsfjarðar án þess að reikna með að þar geti verið heilsársvegur. Hins vegar þarf að reikna þarna með jarðgöngum eins og ég hef margtekið fram. Þann möguleika eigum við að viðurkenna í ályktunum Alþingis. Hv. þm. Ragnar Arnalds nefndi fyrr í umræðunni þá hugmynd að lagður yrði 1 milljarður til hliðar fyrir framkvæmdir við jarðgöng, 1 milljarður á ári. Mér líst vel á það og ég treysti því að hv. samgn. taki þetta sem annað margt til athugunar í því mikilvæga starfi sem hún á nú fram undan áður en þáltill. verður lögð fram til síðari umræðu.

Herra forseti. Það er ekki rétt hjá hv. 2. þm. Norðurl.v. að þagað sé um jarðgöng í þessari vegaáætlun. Þvert á móti er gert ráð fyrir því að leggja fé til jarðgangarannsókna næstu ár. Það liggur fyrir og er hv. þingmönnum kunnugt að menn treysta sér ekki á þessari stundu að segja til um það hvar besti kosturinn sé, --- að jarðgöng komi milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar --- hvað þá að menn geti með einhverri sannfæringu lagt fram kostnaðaráætlun. Ég vil líka minna á að hér stóð upp einn þingmaður áðan og sagði að hann vissi ekki hvort ætti að taka alvarlega óskir um jarðgöng milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Það sýnir þá samstöðu sem er í þinginu um það að taka ákvörðun um að slík jarðgöng verði látin ganga fyrir og upplýst af mörgum þingmönnum, þó ég sé ekki í þeirra hópi, að þeir telja að þingið hafi bundið sig á sínum tíma um það að næstu jarðgöng kæmu á Austurlandi og þær hugmyndir sem hér hefur verið lýst í þeim efnum, þó óljósar væru í dag sumar hverjar a.m.k., benda ekki til þess að þar sé um smáfjárhæðir að ræða. Ég held því að það sé alveg óhjákvæmilegt að hv. þingmenn geri sér grein fyrir því að ákvörðun um hvar næstu jarðgöng komi verður að bíða að þessu sinni. Við erum að tala um verulegar fjárhæðir og það er fullkomlega óskiljanlegt að mínum dómi hvers vegna þingmenn geta ekki unað því að menn reyni fyrst að átta sig á því hvar jarðgöng eigi að vera, kostnaðaráætlun og öðru slíku, en inn í áætlun séu settar fastar fjárhæðir í þeim efnum.

Herra forseti. Það er vissulega rétt að það eru lagðir aurar í jarðgangarannsóknir. Það tók ég fram. Það er nánast útilokað að farið verði í jarðgöng til 2010 samkvæmt vegáætluninni. Ég hef lesið það út úr henni. Ég vil hins vegar árétta það að við eigum að viðurkenna að jarðgangagerð geti komið til fyrir árið 2010. Það vil ég gera að höfuðmáli.

Herra forseti. Ég held að líka sé nauðsynlegt að taka fram að hér er gert ráð fyrir að 680 millj. fari til vegagerðar yfir Lágheiði. Nú liggur fyrir að snjóþyngsli á þessum slóðum eru þvílík að eins og nú standa sakir býst Vegagerðin ekki við að um heilsársveg geti orðið að ræða á milli Fljóta og Ólafsfjarðar. Mætti búast við því að síðari hluta vetrar, í marsmánuði og jafnvel fram í apríl, yrðu snjóþyngsli slík að ógerningur yrði að halda vegi opnum. Eftir sem áður erum við að tala um 20% af þeim kostnaði sem búast má við að jarðgöng kosti milli Ólafsfjarðar og Dalvíkur. Ég er ekki viss um að í annan tíma hafi verið lagt meira fé til hliðar í vegáætlun en þetta, fyrir fram, svo mörgum árum áður til þess að fara í jarðgöng, ef sá kostur verður fyrir hendi. Þess vegna skil ég ekki þegar hv. þingmenn eru að amast við því að þarna séu 680 millj. eyrnamerktar Lágheiði. Og það er heldur ekki rétt að með þessu sé verið að útiloka jarðgöng síðar meir. Ég hef lýst því yfir og ég hygg að aðrir þingmenn séu mér sammála um það, að óðs manns æði væri að leggja veg yfir Lágheiði ef menn ætluðu síðan að fara í jarðgöng milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Þessar 680 millj. greiða fyrir því að hægt sé að taka slíka ákvörðun, spilla ekki fyrir því, og menn verða að gera upp við sig á næstu fjórum árum þangað til fjögurra ára áætlunin verður ákveðin næst, hvernig eigi að fara að því að tengja Ólafsfjörð og Siglufjörð. Það má raunar vera að menn telji byggðalega og atvinnulega þýðingu slíks vegar slíka að menn vilji jafnvel flýta göngum meir.

Herra forseti. Það er full ástæða til að þakka hæstv. samgrh. fyrir þetta dýrmæta svar. Það var mikilvægt. Hann sagði að sjaldan eða aldrei hefði verið lagt meira fé til hliðar ef ske kynni að jarðgöng væru skynsamlegri kostur en uppbyggður vegur á Lágheiði. Í raun og veru er hann að segja að það geti komið til að vegtengingin milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar verði jarðgöng en ekki Lágheiðarvegur. Ég vissi að hæstv. samgrh. ætti meira inni en komið hafði fram í vegáætluninni beinlínis og ég fagna þessari yfirlýsingu hans hér í andsvari og hef engu við að bæta.

Herra forseti. Í dag hefur nokkur gagnrýni komið fram á þá langtímaáætlun í vegagerð sem hér er til umræðu og eðlilegt er að menn hafi skiptar skoðanir á því í hvaða verkefni skuli ráðist á næstu árum og þá í hvaða röð. Sjálfur hefði ég ugglaust raðað málum í eitthvað aðra röð en hér er gert ef ég hefði samið þetta plagg, en ólíkt því sem er við gerð vegáætlunar var þessi langtímaáætlun ekki gerð í samráði við þingmenn kjördæmanna og það finnst mér að vissu leyti miður. Yfirleitt held ég að þingmenn hvers kjördæmis séu mjög samstiga í vegamálum og a.m.k. er það svo um okkur þingmenn Vesturlands sem höfum átt mjög gott samstarf um þessi mál. En það sem skiptir þó mestu máli er að þessi langtímaáætlun í vegagerð er metnaðarfull og skiptir landsbyggðina miklu máli. Þarna er lagt til að Alþingi álykti að verja skuli 110--111 milljörðum til framkvæmda í vegamálum á árunum 1999--2010 og ég tel að það skipti miklu máli í þeirri miklu umræðu sem er um þessar mundir um búseturöskun í landinu og flutning fólks af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Það skiptir miklu máli að Alþingi sýni fram á hvert markmiðið er í vegagerð á næstu árum, allt til ársins 2010. Samgöngumálin eru einn þeirra málaflokka sem hvað mestu valda um búsetu fólks og það höfum við glöggt heyrt í stjórn Byggðastofnunar sem höfum ferðast vítt og breitt um landið á síðustu tveimur árum og hitt heimamenn í flestum þéttbýlisstöðum landsins. Við höfum orðið mjög varir við það að eitt af því sem stendur upp úr hjá þessu fólki er áherslan á vegamálin. Á bls. 4 er í sjö liðum drepið á að hverju helst skuli stefnt á þessu tímabili. Það er í fyrsta lagi að ljúka hringveginum með bundnu slitlagi og vegum af honum til þéttbýlisstaða með 200 íbúum eða fleiri. Þetta finnst mér afar gott markmið. Enn eru á hringveginum talsvert langir kaflar sem ekki hafa verið lagðir bundnu slitlagi og það hlýtur að vera metnaðarmál okkar að ljúka því að leggja þjóðveg 1 bundnu slitlagi. Í öðru lagi er það að tengja saman með uppbyggðum vegi nálæga byggðarkjarna með fleiri en 1.000 íbúum á hvorum stað. Þetta tel ég líka ágætis markmið og get nefnt í því sambandi að sveitarfélögin á norðanverðu Snæfellsnesi, Stykkishólmur, Grundarfjörður og það sem nú heitir Snæfellsbær, náðu samkomulagi fyrir nokkrum árum um að höfuðmarkmið í vegagerð á því svæði væri að tengja byggðirnar á norðanverðu Snæfellsnesi á þennan hátt. Það verk er reyndar komið í gang og nokkuð á veg og ég er ekki í vafa um að þessi tenging mun efla mjög þessa þrjá þéttbýlisstaði og þess vegna held ég að þetta sé ágætis markmið sem geti átt vel við víða um land. Í þriðja lagi er það að leggja bundið slitlag á mikilvægar ferðamannaleiðir með mikla umferð. Talið er að ferðaþjónustan sé eitt af því sem við eigum kannski hvað mesta möguleika á að auka störf í á næstu árum og ekki er vafi á því að bundið slitlag á þessar ferðamannaleiðir skiptir mjög miklu máli ef ná á upp aukinni þjónustu á þessu sviði. Ég get nefnt sem dæmi Húsafell sem er nú einn þeirra staða á landinu sem ég tel að eigi hvað mesta möguleika í ferðaþjónustu. En það stendur þeim stað verulega fyrir þrifum að hafa ekki bundið slitlag á leiðinni inn að Húsafelli. Ég er ekki í vafa um að þegar það verður komið mun Húsafell verða einhver vinsælasti ferðamannastaður á landinu og eiga gríðarlega möguleika. Í fjórða lagi að endurbyggja brýr á helstu flutningaleiðum sem ekki þola fullan þunga. Þetta er mjög mikilvægt líka. Það er staðreynd að á undanförnum árum hefur álagið á vegina aukist gríðarlega og brýr margar hverjar þola illa stóraukna umferð þungra bíla sem hefur fyrst og fremst komið til með fiskmörkuðunum þar sem gríðarlegir fiskflutningar eru þvers og kruss um landið frá þessum mörkuðum og einnig vegna þess að skipafélögin hafa á undanförnum árum nánast lagt strandferðirnar af, þ.e. að sækja afurðirnar á einstakar hafnir. Allt fer þetta nú fram með risastórum flutningabílum sem þræða þjóðvegina á nóttu sem degi og vegakerfið og ekki síst þessar brýr er, illa undir þetta búið. Þetta er því að mínu áliti mjög mikilvægur liður í þessari áætlun. Í fimmta lagi að breikka vegi þar sem umferð er svo mikil að flutningsgeta og umferðaröryggi verða vandamál. Sjálfsagt er einhvers staðar þörf á því, kannski fyrst og fremst á Reykjanesbrautinni. Einhverjir kaflar hennar þyrftu breikkun. Ég hef hins vegar efasemdir um að nauðsynlegt sé að breikka þá leið alla, þ.e. Reykjanesbrautina, eins og sumir hafa haldið hér fram. En einstakir kaflar hennar þurfa tvímælalaust á því að halda. Í sjötta lagi að endurbyggja kafla með mikla umferð þar sem bundið slitlag var lagt á gamla vegi án endurbóta og reynst hafa hættulegir. Þetta er mjög aðkallandi verkefni. Við þekkjum öll þessa kafla vítt og breitt um landið þar sem malbiki eða einhverjum slíkum efnum var slett á gamla veginn, oft kannski á veginn miðjan og ekki út í kantana. Víða skapar þetta mikla slysahættu í dag og er mjög aðkallandi að ráðast í viðgerðir og endurbætur á þessu. Í síðasta lagi að breikka einbreiðar brýr á hringveginum þar sem umferð er mikil. Þetta er auðvitað einnig mjög aðkallandi og hefur reyndar oft verið rætt í þinginu á undanförnum mánuðum og árum. Við vitum öll að einbreiðar brýr eru mikill slysavaldur og hafa því miður valdið mjög alvarlegum slysum. Eina sem ég finn að þessum lið er að ég hefði kannski viljað hafa þetta 400 bíla mark eitthvað lægra. Ég held að brýr á vegum þar sem er eitthvað minni umferð séu í mörgum tilfellum einnig mjög hættulegar. Þar hafa orðið mjög alvarleg slys þannig að ég hefði viljað binda þetta við eitthvað lægri tölu en 400 bíla. En markmiðið er gott. Tekið er fram að verkefni á höfuðborgarsvæðinu séu ekki tekin með og þau hafi verið undir sérstökum lið og verði svo áfram. Það er út af fyrir sig eðlilegt en auðvitað bíða stór verkefni á því svæði líka og er það ekkert einkamál Reykvíkinga heldur okkar allra sem eigum leið til borgarinnar og vitum að leiðirnar að og frá borginni, vegirnir næst borginni, þola illa þá miklu umferð sem þar er og þar bíða vissulega veruleg verkefni. Hér er tekið fram að jarðgöng séu ekki á þessum nýja verkefnalista og ef til slíkra framkvæmda kemur á áætlunartímabilinu er gert ráð fyrir að það verði samkvæmt sérstakri ákvörðun stjórnvalda þar sem einnig verði tekin afstaða til fjármögnunar, eins og hér segir. Ég efast ekkert um að á þessu tímabili verða gerð jarðgöng. Í framsöguræðu sinni fyrr í dag nefndi hæstv. samgrh. möguleikann á því að beita mætti óhefðbundnum aðferðum til að fjármagna vegaframkvæmdir og e.t.v. verður það gert við næstu jarðgangagerð líkt og var með Hvalfjarðargöngin og gafst afskaplega vel. Hér er einnig til umræðu vegáætlun fyrir árin 1998--2002. Þar kemur fram það markmið að fjáröflun til vegagerðar verði frá og með árinu 1999 alfarið byggð á mörkuðum tekjustofnum og millifærslum í ríkissjóð hætt. Ég held að það sé ágæt breyting, þá eru nokkuð hreinar línur í því hvað er til útgjalda ár hvert. Hér er getið um breytingu sem fyrirhuguð er, þ.e. að taka upp olíugjald í stað þungaskatts um næstu áramót og að ein af forsendum þeirrar breytingar sé að tekjustofninn skili sömu tekjum og áður í ríkissjóð og þessi tillaga miðast við það. Ég vil aðeins nefna í þessu sambandi, þó það komi kannski ekki þessu þingmáli við, að ég sá dæmi um það nýlega hjá bifreiðarstjórum á Snæfellsnesi að þessi breyting mun leiða til aukinna útgjalda hjá þeim, misjafnt þó eftir því hversu mikil notkun bifreiðar er. Ég er sammála því að þessi breyting skili sömu tekjum og áður til vegagerðar og sé ein af forsendunum fyrir þessu plaggi en þessi kerfisbreyting má ekki verða til þess að íþyngja þeim sem við þessa skattheimtu búa. Hér er kafli um vetrarþjónustu þar sem lagt er til að hún aukist nokkuð á næstu árum. Snjómokstur hefur verið stóraukinn á undanförnum árum og það er vel því að víða er fólk mjög háð þessari þjónustu, t.d. vegna atvinnustarfsemi og skólaaksturs. Þessi aukna þjónusta á undanförnum árum hefur mælst mjög vel fyrir þó að auðvitað megi alltaf gera betur. Þannig er t.d. nokkur óánægja með það á utanverðu Snæfellsnesi að aðeins skuli vera mokað fjórum sinnum í viku á Fróðárheiði en sjö sinnum á Kerlingarskarði þar sem umferð um þessa fjallvegi er mjög svipuð og munar þar aðeins samtals um þúsund bílum sl. fjóra mánuði. Þess verður þó að geta að það er mokað alla daga vikunnar milli þéttbýlisstaðanna á norðanverðu nesinu. Félagar mínir, hv. þm. Vesturl., hafa rætt nokkuð um vegamálin í okkar kjördæmi og hvað þar er mest aðkallandi. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það. Eins og ég gat um fyrr í ræðu minni er samstaða okkar góð um þessi vegamál og við erum yfirleitt mjög sammála um þau þannig að ég ætla ekkert að vera að endurtaka það sem þau höfðu hér fram að færa um einstaka kafla í okkar kjördæmi. Ég vil aðeins nefna í lokin sem ég hef oft nefnt áður að ég er ekki sáttur við það að helmingur af kostnaði við vegtengingar Hvalfjarðarganga skuli tekinn af vegafé þeirra kjördæma sem liggja að göngunum, en langstærstur hluti þess kostnaðar lendir á Vesturlandi. Hvalfjarðargöngin eru fyrst og fremst stórkostleg samgöngubót fyrir alla landsmenn. Þau stytta hringveginn um yfir 40 km og nýtast landsmönnum öllum. Auðvitað koma þau Vestlendingum til góða en ekki síður Vestfirðingum og Norðlendingum auk allra þeirra fjölmörgu landsmanna sem leið eiga um hringveginn. Mér finnst því að það þurfi að endurskoða þessa niðurstöðu og að litið verði á vegtengingarnar sem hluta af kostnaði við göngin og þær fjármagnaðar samkvæmt því. Verði ekki samkomulag um það tel ég að endurgreiðslutími þessara lána þurfi að vera lengri en fimm ár eins og gert er ráð fyrir í þessari áætlun.

Herra forseti. Þegar ráðist var í Hvalfjarðargöngin var gert ráð fyrir því að 400 millj. kr. yrðu fjármagnaðar af vegáætlun. Það er gert hér samkvæmt þessari áætlun og er ekki eyrnamerkt einu eða neinu kjördæmi heldur er einungis um endurgreiðslu á þessu fé að ræða og kemur inn í áætlunina sem slíkt. Þessi áætlun er ekki þannig byggð upp að fyrir fram séu fundnar deilitölur einstakra kjördæma heldur reyndu starfsmenn Vegagerðar að setja fram skynsamlega framkvæmdaáætlun sem búast mætti við að staðið yrði við og þingmenn mundu fallast á og væri nokkuð í takt við framkvæmdaþörf. Auðvitað er þörfin alls staðar mikil. Alveg eins og þegar nú er verið að borga lán vegna Reykjavíkur, þá verða greiðslurnar alltaf vegna vega á höfuðborgarsvæðinu. Eins er það svo að engu máli skiptir hversu lengi dregst eða dregst ekki, né hvar fyrir er komið endurgreiðslu á láni vegna vega á Vesturlandi. Endurgreiðslan verður alltaf vegna lána fyrir vegum á Vesturlandi. Þetta var ekki þannig hugsað að verið væri að taka eyrnamerkt fé Vesturlands til greiðslu á þessum lánum.

Herra forseti. Mér er fullkunnugt um að þetta var ein af forsendunum þegar ráðist var í Hvalfjarðargöngin og tekin ákvörðun um þau á Alþingi. Ég var hins vegar alltaf ósammála þessu og hef alltaf haldið því fram að mér fyndist eðlilegast að vegtengingarnar væru hluti af kostnaðinum við göngin. Sé það svo að þetta lendi ekki að neinu leyti á Vesturlandi, þá hef ég orð hæstv. samgrh. fyrir því og vil bara fagna því.

Hæstv. forseti. Í till. að langtímaáætlun í vegagerð sem hér liggur fyrir er ljóst að verið er að leggja nýjar og allt aðrar áherslur en verið hafa varðandi skiptingu á vegafé til einstakra verkefna. Hér er lagt upp með sjö meginmarkmið sem menn ætla að ná á þessu tólf ára tímabili. Áður hafa fjárveitingar til vega verið reiknaðar út sem hlutfall á milli kjördæma og þá verið reiknað út frá kostnaði, ástandi og arðsemi vega. Það hefur leitt til þess að mjög stór verkefni hafa orðið eftir og á það sérstaklega við á Austfjörðum, Norðurl. e. auk Vestfjarða. Það er augljóst að ef á að ljúka þessum verkefnum einhvern tíma þá verður að breyta vinnubrögðum við úthlutun vegafjár og miða þá við framkvæmdaþörf. Á síðustu árum hafa menn farið að líta á það sem nokkurs konar frumþarfir eða grundvallarþarfir að bundið slitlag sé á öllum helstu þjóðvegum landsins. Því markmiði er einfaldlega ekki hægt að ná með þeim aðferðum sem notast hefur verið við og því verður að breyta um vinnubrögð. Því hafa verið í þessari langtímaáætlun skilgreind ný markmið sem verða þá þau verkefni sem ætlað er að ljúka á tímabili þessarar langtímaáætlunar. Það er í fyrsta lagi að ljúka hringveginum með bundnu slitlagi og vegum af honum til þéttbýlisstaða með 200 íbúum eða fleiri. Þetta er ákaflega mikilvægt með tilliti til byggðaþróunar eins og margoft hefur verið tekið hér fram. Í öðru lagi að tengja saman nálæga byggðarkjarna. Í þriðja lagi að leggja bundið slitlag á mikilvægar ferðamannaleiðir. Í fjórða lagi að endurbyggja brýr á helstu flutningaleiðum sem ekki þola fullan þunga samkvæmt Evrópustöðlum. Í fimmta lagi að breikka vegi með tilliti til umferðaröryggis. Í sjötta lagi að endurbyggja kafla þar sem bundið slitlag hefur verið lagt á gamla vegi. Í sjöunda lagi að breikka brýr á hringveginum þar sem umferð er mikil, en það er sjálfsagt öryggismál. Þau verkefni sem talin voru stórverkefni hér áður samkvæmt eldri skilgreiningu eru á þessum nýja verkefnalista önnur en jarðgöng, en þau eru ekki fyrirhuguð á þessu tímabili eins og áætlunin er hér lögð fram. Gert er ráð fyrir 10 millj. kr. á ári til jarðgangarannsókna á þessu tólf ára tímabili, 120 milljónum í allt, þannig að gera má ráð fyrir að að þessu tólf ára tímabili liðnu þá muni vera svigrúm til þess að huga að jarðgangagerð aftur ef ekki koma til aðrar áherslur og ný tækifæri á tímabili langtímaáætlunarinnar. Fram undir það síðasta hafa menn litið á jarðgangagerð sem þátt í því að rjúfa vetrareinangrun byggða. Í skýrslu nefndar um jarðgangaáætlun frá því 1987, eða eins og hv. þm. Hjálmar Jónsson nefndi hér áðan ,,fyrr á öldinni`` --- það er sem sagt fyrir um ellefu árum síðan --- var þess freistað að raða verkefnum í forgangsröð og þar var mælt með því að að lokinni gangagerð í Ólafsfjarðarmúla yrði ráðist í jarðgangagerð á Vestfjörðum en síðan á Austfjörðum og voru færð sterk rök fyrir því hvers vegna svona skyldi að farið. Nú þarf ekki að koma neinum á óvart að Austfirðingar hafa beðið nokkuð óþolinmóðir eftir því að farið yrði að huga af alvöru að jarðgangamálum þar. Nefnd sem þáv. samgrh. skipaði 1988 um jarðgangagerð á Austurlandi skilaði verkefni sínu í skýrslu árið 1993. Í skýrslunni var jarðgangaverkefni til samgöngubóta á Austurlandi skipt í þrjá áfanga. Í fyrsta áfanga var gert ráð fyrir jarðgöngum sem mundu leysa vetrareinangrun Seyðisfjarðar og Norðfjarðar og mundu stuðla að allþéttum byggðarkjarna á Mið-Austurlandi með 7.000 íbúa svæði. Í öðrum áfanga átti að vinna jarðgöng sem mundu tengja einstök byggðarlög við þetta kjarnasvæði. Þar var í fyrsta lagi átt við göng sem tryggja mundu vetrarsamgöngur milli Vopnafjarðar og Héraðs og eins göng sem mundu stytta vegalengdina milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar. Í þriðja áfanga átti að vinna jarðgöng sem mundu stytta leiðina milli Fáskrúðsfjarðar og Stöðvarfjarðar um 16 km og milli Stöðvarfjarðar og Breiðdalsvíkur um 7 km. Það er alveg ljóst að kostnaður við þessa þrjá áfanga var geysimikill eða 13--16 milljarðar á þágildandi verðlagi. Nýlega hafa áætlanirnar verið endurreiknaðar lauslega og kemur í ljós að kostnaðurinn hefur ekki breyst mjög mikið þrátt fyrir að tími sé liðinn síðan þar sem raunkostnaður við jarðgangagerð hefur lækkað allverulega. Ef farið yrði eftir þeim tillögum sem gert var ráð fyrir í skýrslu jarðganganefndarinnar, þ.e. með þrennum göngum; milli Seyðisfjarðar og Mjóafjarðar, Mjóafjarðar og Norðfjarðar og Mjóafjarðar og Héraðs, svokallaður Gafall, yrði heildarkostnaður við alla þá jarðgangagerð um 6,7 milljarðar. Tenging Vopnafjarðar með jarðgöngum yrði á bilinu 800 milljónir upp í 1,9 milljarða eftir því hvaða leið yrði valin. Tenging Norðfjarðar og Eskifjarðar 1,7 milljarðar, tenging Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar 2,1 milljarður og tenging Stöðvarfjarðar og Breiðdalsvíkur 1,4 milljarðar. Ljóst er að þegar menn unnu þessa skýrslu var litið á það sem meginmarkmið með jarðgangagerð á Íslandi að rjúfa vetrareinangrun byggða eins og ég sagði áðan. Markmiðið að stytta vegalengdir eða tengja nálæga byggðakjarna kæmi þar á eftir. Þessi forgansröðun hefur eitthvað brenglast í hugum manna upp á síðkastið. Er þar skemmst að minnast jarðganga undir Hvalfjörð sem eru gerð í þeim tilgangi að stytta vegalengdir. Menn hafa farið að ræða tengingu byggðakjarna eins og Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Á Austurlandi hafa menn rætt um að tengja byggðakjarna betur, svo sem milli Eskifjarðar og Norðfjarðar eða að stytta vegalengdir eins og á milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Öll þessi mál verður væntanlega að endurmeta og skoða aftur í því ljósi að nú er búið að byggja upp vegi, m.a. til Seyðisfjarðar og Norðfjarðar. Tiltölulega auðvelt er að halda þessum vegum opnum, a.m.k. í þeim snjóléttu vetrum sem hafa verið að undanförnu. Það er alveg ljóst að það breytir mjög hugmyndum manna að það skuli vera komin sjö daga vetraropnun á þá vegi sem eru svo gríðarlega mikilvægir og að það skuli vera hægt að halda þeim opnum með mjög miklu öryggi og minnkandi kostnaði. Árið 1996 gerði Hagfræðistofnun Háskóla Íslands skýrslu fyrir Vegagerðina um greiningu á arðsemi vetrarþjónustu Vegagerðarinnar. Með leyfi forseta stendur þar: ,,Bætt vetrarþjónusta minnkar þörf á jarðgöngum til Seyðisfjarðar og Norðfjarðar og stuðlar því að frestun þeirra. Ávinningur frestunar um eitt ár er af stærðargráðunni 300 millj. kr. en kostnaðurinn við góða vetrarþjónustu af stærðargráðunni 20 millj. kr. Arðsemi vetrarþjónustu á Fjarðarheiði og Oddskarði er því allt að 1.500%. Af ofangreindu ætti að vera ljóst að það er tvímælalaust réttlætanlegt að veita daglega þjónustu á Fjarðarheiði og Oddskarði.`` Þetta segir hins vegar ekkert um annan arð af hugsanlegri jarðgangagerð, t.d. tenginu atvinnusvæða og önnur byggðaleg áhrif. Þetta segir hins vegar það að nú er hægt að skoða aðrar áherslur og forgangsröðun með því að komnir eru uppbyggðir vegir sem hægt er að halda opnum með litlum tilkostnaði. Það er samt ljóst að í þessari langtímavegáætlun er ekki gert ráð fyrir öðru varðandi jarðgangagerð en að nota tímann til rannsókna og skoðana. Megináherslur liggja í því að koma bundnu slitlagi á alla helstu stofnvegi og ég held að við getum öll verið sammála um að það er gríðarlega mikilvægt að það takist á þessu tímabili. Nú eru auðvitað mörg önnur verkefni sem þarf að huga að en þau að koma á bundnu slitlagi. Samkvæmt kostnaðaráætlun Vegargerðarinnar þarf að leggja 40 milljarða kr. í þörfustu verkefnin fyrir utan höfuðborgarsvæðið. Til þessara verkefna fara þó ekki nema 25 milljarðar samkvæmt frv. Eftir þetta tímabil á því eftir að framkvæma fyrir um 15 milljarða án jarðgangagerðar. Af þessum 15 milljörðum eru 4,5 milljarður eftir á Austurlandi en þrátt fyrir mikið átak er langmest eftir í því kjördæmi. Þó vantar inn í töluna, þessa 4,5 milljarða, stórverkefni eins og brú á Hornafjarðarfljót og þau jarðgangaverkefni sem áður eru talin. Ljóst er að sjáanlegar framfarir á vegakerfinu verða mjög miklar á næstu árum samkvæmt tillögunum sem eru að ég tel mjög svo raunhæfar. Ég bind miklar vonir við að með breyttum áherslum og markmiðum getum við byggt upp öflugar vegasamgöngur til eflingar þjóðarhag og byggðum landsins.

Virðulegi forseti. Aðeins ein spurning: Mun hv. þm. samþykkja till. til þál. um langtímaáætlun í vegagerð eins og hún liggur fyrir, þ.e. án þess að fyrirheit séu gefin um jarðgöng á Austurlandi?

Hæstv. forseti. Ég mun samþykkja vegáætlunina eins og hún er lögð fram enda eru í henni mjög góð markmið og ég tel að þar sé verið að vinna mjög skipulega að því að bæta vegakerfi landsins. Ég hef samt þá bjargföstu trú og skoðun að næstu jarðgöng sem verður farið í verði á Austurlandi. Ég held að það liggi algjörlega ljóst fyrir.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að verða til þess að draga úr trú hv. þm. á það að jarðgöng á Austurlandi verði næst í röðinni og jafnvel svo að þau verði á þessu áætlunartímabili. En það breytir ekki þeirri staðreynd að í þeirri áætlun sem við erum að fjalla um, og munum væntanlega samþykkja á þessu vorþingi, er ekki kveðið á um þá framkvæmd. Ég spyr því hv. þm. enn á ný hvort henni og kjósendum hennar þyki það ekki býsna létt í vasa að einhverjir hv. þm. hér eða þar hafi þá trú að þrátt fyrir það að hæstv. ráðherra og áætlunin hér segi það hreint og klárt að ekki verði ráðist í framkvæmdir við jarðgöng samkvæmt skrifuðum texta þessarar þáltill. þá trúi viðkomandi því samt. Er þá ekkert að marka þetta plagg? Er eitthvað annað í plagginu sem er okkur dauðlegum ekki sjáanlegt en öðrum trúuðum kannski frekar? Spurning mín er því þessi: Skipta þá engu máli þau fyrirheit sem þingmenn Austfjarða og raunar þingið allt hafa gefið kjósendum á Austurlandi og íbúum þar um langt árabil um að ráðist verði í þessa jarðgangagerð? Skiptir það þá engu máli í raun og sann þegar kemur til kastanna og menn ætla að sýna það svart á hvítu að það er ekki að finna hér? Er þetta plagg þá bara sumpart marktækt en að öðru leyti marklaust?

Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst hvað stendur í þessu plaggi. Þar er gert ráð fyrir 120 millj. kr. á þessu tímabili til rannsókna á jarðgöngum. Ekki hefur verið tekin ákvörðun um að byrja á neinum jarðgöngum, hvorki á Austurlandi né annars staðar. Ég held að það sé alveg ljóst að samkvæmt allri þeirri forvinnu sem unnin hefur verið og áliti manna sem hefur birst víða í gegnum tíðina hljóti það að vera forgangsverkefni í jarðgangagerð að næstu jarðgöng komi á Austurlandi.

Hæstv. forseti. Sú till. sem er til umfjöllunar um þál. um vegáætlun fyrir 1998--2002 og till. til þál. um langtíma\-áætlun í vegagerð eru báðar allmerk plögg. Þess vegna er ástæða til að þakka fyrir þá vinnu sem hefur verið lögð í stefnumörkunina og þá tilraun sem þar er gerð til að horfa fram í tímann og forgangsraða verkefnum og framkvæmdum eftir mikilvægi þeirra. Að mínu áliti má segja að allvel hafi tekist til að mestu leyti en þó er þarna allmikill hængur á sem ég tel að þurfi að laga í meðförum þingsins. Hængurinn er sá að gengið er út frá því í upphafi að ekki skuli ráðist í gerð jarðganga á þessu tímabili, þ.e. frá 1998 og til loka langtímaáætlunarinnar. Ég tel að ekki sé rétt stefnumörkun að útiloka þannig jarðgangagerð og að það þurfi að vega það og meta með tilliti til annarra framkvæmda og með tilliti til þeirra þarfa sem eru til staðar á viðkomandi stöðum. Það sem snýr fyrst og fremst að okkur þingmönnum Norðurl. v. er að sjálfsögðu umræðan um jarðgöng á milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar um Héðinsfjörð. Rætt hefur verið um þessi jarðgöng í nokkur ár. Ég hygg óhætt að nefna það að Sverrir Sveinsson, rafveitustjóri á Siglufirði, sem hefur oft komið inn sem varaþingmaður, hefur verið mjög ötull við að koma því máli á framfæri í þinginu. Síðan hafa Siglfirðingar og Ólafsfirðingar mjög horft til þessara ganga sem leiðar til þess að tengja saman byggðirnar. Eftir því sem tíminn hefur liðið hafa væntingar íbúa á þessum stöðum vaxið til þess að unnt væri að leggja göngin. Fyrir nokkrum árum má segja að sú skoðun hafi verið útbreidd að jarðgöng á milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar væru ekki raunhæfur kostur, að þau væru allt of dýr og í rauninni ekki á færi okkar að leggja þau. Þá var lögð allmikil áhersla á það að fá uppbyggðan veg yfir Lágheiði milli Fljóta og Ólafsfjarðar. Eftir því sem tíminn hefur liðið og jarðgöng eru almennt að verða ódýrari og auðveldari í lagningu hefur þetta breyst. Hin allra síðustu ár hafa sífellt fleiri álitið og nú er það orðin almenn skoðun á þessum stöðum, Siglufirði og Ólafsfirði og um utanverðan Eyjafjörð og um Skagafjörð, að jarðgöng milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar séu eina raunhæfa tengingin og eina lausnin sem er eitthvað vit í þegar horft er til framtíðar. Þess vegna er ekki auðvelt fyrir mig að lofa því að samþykkja að eftir svo og svo mörg ár eigi að leggja veg yfir Lágheiði sem er lausn sem er ekkert í takt við tímann og er lausn sem hefði kannski verið raunhæf fyrir 10--15 árum en er alls ekki raunhæf í dag. Ég vil láta þetta koma fram strax við fyrri umr. málsins og vona að hægt sé að taka tillit til þess í meðförum málsins í þinginu. Ég að rétt sé að nefna að það er ekki eins og enginn trú hafi verið á byggð eða framtíð þessara staða. Það er búið að fjárfesta fyrir gífurlegar upphæðir í atvinnulífinu á Siglufirði. Ólafsfjörður hefur átt í töluverðum erfiðleikum en ég vona að þeir séu tímabundnir og að menn muni aftur fá trú á því að fjárfesta þar og byggja þar upp atvinnulíf jafnmyndarlega og tekist hefur að gera á Sigulfirði á undanförnum árum. Ég tel þess vegna að það sé eðlilegt hlutverk ríkisvaldsins að sjá til þess að þær fjárfestingar sem verið hafa í atvinnulífinu nýtist sómasamlega og að þær fjárfestingar sem gerðar eru í samgöngumannvirkjunum stuðli að frekari atvinnuuppbyggingu á þessum stöðum. Ég tel að vegur yfir Lágheiði sé ekki nægilega góður stuðningur við það samstarf sem er nú komið milli atvinnulífsins á Siglufirði og Ólafsfirði og heldur ekki nægilega mikill stuðningur við þá viðleitni sem er á þessum stöðum að sameina þau byggðarlög í eitt sveitarfélag. Ég tel því að einboðið sé að ekki megi afskrifa þann möguleika sem er á jarðgöngum milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar með þeim hætti sem gert er í langtímavegáætluninni. Ef hún yrði samþykkt óbreytt mætti skilja það svo að verið væri að samþykkja að byggja veg yfir Lágheiðina en göngin væru ekki inni í myndinni. Og ég vil ekki að hægt sé að segja það um mig að ég hafi samþykkt að leggja þann veg. Það er mjög gott að ákveðið skuli vera að leggja fé í rannsóknir á jarðgöngum á Norðurlandi, Austurlandi og Vestfjörðum. Ég tel því eðlilegra að í stað þess að ræða um Lágheiðarveginn beint væri því orði skipt út fyrir hugtakið: vegtengingu á milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, þannig að þetta yrði opið. Ég tel að það væru fjárfestingarmistök að leggja fé í Lágheiðina og þess vegna ætti ekki að gera það miðað við þá stöðu sem uppi er í málinu. Málið er komið til umræðu og fer til hv. samgn. og það verður væntanlega ekki afgreitt fyrr en í vor. Ég tel að þvílíkir úrvalsmenn séu í samgn. og það mikill skilningur á þessu máli hjá samgrh. sem hefur verið annt um jarðgöng milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, að hægt ætti að vera að skoða þetta mál. Ég hef ekki trú á öðru en það endi með því að þessu verði breytt þannig að í staðinn fyrir að þarna standi Lágheiði komi inn orðið vegtenging. Ég treysti á að þeir samgöngunefndarmenn sem þekktir eru að réttsýni, sanngirni og drengskap muni taka þetta mál fyrir og hafa forustu um að þessu verði breytt í góðu samkomulagi við hæstv. samgrh.

Herra forseti. Ég vil eins og hv. síðasti þm. taka undir að nú á sér stað mikið og gott samstarf milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar í atvinnumálum. Ég hélt satt að segja --- en það er kannski ókunnugleiki minn --- að verið væri að byggja upp fiskvinnslu á Ólafsfirði og að því leyti væri bjart yfir staðnum, en ég rifja það kannski upp næst þegar ég kem til Ólafsfjarðar hvort ég man það rétt. Ég vil aðeins segja um jarðgöng milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar að við erum þar að tala um 4 milljarða kr. Nú held ég menn verði að gæta sín að stíga ekki á stokk. Til stórverkefna á þriðja tímabili er varið 6,6 milljörðum, 760 millj. kr. Ef hugmyndin er að taka 4 milljarða af þessu og eyrnamerkja jarðgöngum milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar er ég hræddur um að miklir áróðursmeistarar verði að vera í þinginu til telja þingmenn annarra kjördæma á að þeir eigi að gefa svo mikið fé eftir. Það er þess vegna ekki um það að ræða að á meðan við erum með þessa vegaáætlun innan þess ramma sem hún er að við getum tekið milljarða króna hvort heldur við tölum um jarðgöng fyrir austan, norðan eða vestan og látið sem svo að raunhæft sé og að þingmenn muni fallast á það. Ég vil líka benda á að þessi langtímaáætlun er mjög gætileg. Þannig er svipað fé til stórverkefna á öllum tímabilunum, hinu fyrsta, hinu öðru, hinu þriðja, 6,4 milljarðar, 6,7 og 6,7. Þar er því farið mjög gætilega. Áætlunin gerir ráð fyrir því að opið sé síðar meir að taka ákvörðun um stórverkefni. Gert er ráð fyrir að vel verði staðið að rannsóknum á næstu árum og ég held að menn eigi ekki að vera hræddir við að segja eins og satt er, að í þessari áætlun er miðað við Lágheiðarveg. Við blekkjum engan mann með því að breyta um orð.

Hæstv. forseti. Allra síst vil ég standa að því að beita blekkingum við gerð þessarar áætlunar. Ég vil kannski þess vegna velta því fyrir mér hvort ekki sé verið að blekkja með því að setja inn þetta orð, Lágheiði, vegna þess að ég tel að sá vegur verði í rauninni aldrei lagður og ekkert þýði um það að tala að bjóða fólki upp á það á næstu öld að leggja þennan veg og hafa tengingu milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar á þann hátt sem alls ekki er í takt við þá tíma og þær þarfir sem þar eru til staðar. Þess vegna tel ég að skynsamlegra væri að kalla þetta vegtengingu, þannig að þetta væri opið. Það væri alveg hugsanlegt að færa fjármagnið þarna til þannig að fjárveitingin byrjaði á þriðja tímabili að stærstum hluta, og að við værum í rauninni að reikna með því að hafin væri jarðgangagerð milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar á þriðja tímabili sem síðan gengi yfir á tímabilið eftir 2010, og yrði fjármögnun á því verki þá lokið. Ég tel þess vegna að það væri útlátalaust fyrir þingmenn og í rauninni ekki frá neinum tekið að breyta þessu orði, Lágheiði, yfir í vegtengingu milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar og það mundi þess vegna ekki ganga á hagsmuni neinna annarra.

Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því af hverju verið er að reyna að gera þessa áætlun tortryggilega með því að tala um Lágheiðina með þessum hætti. Ég er hiklaust þeirrar skoðunar að það geti ekki beðið í 14 eða 15 ár að koma á vegasambandi milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar. Og að láta sér detta í hug að það geti staðist að ekki verði farið að huga að jarðgöngum á milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar fyrr en síðast á þriðja tímabili, eftir 12 ár. Það verður að vera komin niðurstaða í tengingu þarna á milli fyrir þann tíma. Ég er raunar þeirrar skoðunar að niðurstaða verði að vera komin í það á næstu fjórum árum hvort ráðist verður í göng milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar. Með því að setja 680 millj. kr. í Lágheiðina er komið 20% af því fé sem búast má við að jarðgöng kosti. Ef hv. þm. Norðurl. v. kýs á hinn bóginn að við á þessum vetri látum sverfa til stáls um það hvort á næstu 12 árum verði ráðist í ein jarðgöng á Austurlandi eða Norðurlandi, þá er ég ekki viss um, eins og mál standa núna, að það verði neitt bjartara yfir þeirri niðurstöðu. Ég held þess vegna að þingmenn bæði Austurlands og Norðurlands eigi aðeins að athuga sinn gang, leggja fé til rannsókna og gera sér grein fyrir því hvernig þeir vilji standa að málum þegar að jarðgangagerðinni kemur. Það eru ekki forsendur fyrir því að hægt sé að heimta jarðgöng hér og jarðgöng þar. Ef við lítum á allt það fé sem er til stofnbrauta, ætli það sé ekki eitthvað í kringum 25--26 milljarðar á þessum 12 árum. Bara hér í dag er búið að stinga upp á jarðgöngum í fjórum fjórðungum sem er sennilega tvöföld sú fjárhæð. Um hvað eru menn að tala? Er þetta raunhæft?

Hæstv. forseti. Hæstv. samgrh. ræðir um að á næstu fjórum árum eigi að skoða málið varðandi jarðgöng milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar. Ég held að betur færi þá á því að í tillögunni stæði: vegtenging milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar, fyrst það er á annað borð eitthvað skoðunarvert. Ef þar stæði einungis Lágheiðarvegur eða Lágheiði og eyrnamerkt ákveðin upphæð sem er nægileg til að leggja þann veg þá munu þingmenn náttúrlega koma eftir fjögur ár og halda því fram að Alþingi hafi samþykkt að leggja veg yfir Lágheiði en ekki samþykkt jarðgöng milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar. Þetta liggur að sjálfsögðu fyrir og ætti því að vera algerlega útlátalaust að breyta þessu orði, að kalla þessa tengingu vegtengingu milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar í staðinn fyrir veg yfir Lágheiðina. Ég veit að íbúum á Siglufirði og Ólafsfirði mundi líða betur að vita af því að gera ætti jarðgöng þarna og byrja á þeim eftir tíu, ellefu ár eða vonandi níu ár eða átta ár frekar en vera með það í hendi að leggja veg yfir Lágheiði eftir sex eða sjö ár og standa þá frammi fyrir því að tómt mál væri að tala um göng, ekki bara á fyrri hluta næstu aldar heldur jafnvel á síðari hluta næstu aldar líka. Ég vil því eindregið hvetja samgrh. og samgn. til að hnika þarna til þessu orði og sýna ákveðinn sveigjanleika sem er algerlega útlátalaus fyrir þá og fyrir alla aðra þingmenn á hinu háa Alþingi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með þá langtímaáætlun í vegagerð sem hér er til umræðu og lögð hefur verið fram, áætlun sem gildir fyrir árin 1999--2010. Sérstaklega lýsi ég ánægju minni með þau breyttu vinnubrögð sem nú eru notuð þar sem á að stokka upp gamla úthlutunarreglu á því fé sem varið er til stofnvega. Hlutföll milli kjördæma hafa í langan tíma verið reiknuð út frá kostnaði, ástandi og arðsemi vega. Það er nokkuð ljóst að þegar menn eru með áætlun þar sem fyrirséð er að um 30--50 ár taki að koma almennilegu vegasambandi á úti í hinum dreifðu byggðum, þá eru slík vinnubrögð oft næsta marklítil. En núna er ríkisstjórnin að gera átak í því að koma þéttbýlissvæðum með 200 íbúum eða fleiri í almennilegt vegasamband við hringveginn. Ég held að flestir þingmenn séu mjög sáttir við það þótt menn kunni að greina á um hvernig röðun skuli háttað innan áætlunarinnar. Það er alveg ljóst að í mínu kjördæmi, á Vestfjörðum, er ástandið mjög erfitt. Þessa dagana er vegurinn um Ísafjarðardjúp nánast ekki fær, ekki sakir snjóalaga heldur þess hversu erfitt hefur verið að halda þeim vegi akfærum vegna þess að skort hefur fé til viðhalds á veginum. Í áætluninni felst að menn ætla að gera átak í því að koma Ísafjarðarbæ og byggðunum þar í kring, Bolungarvík og Súðavík, í almennilegt vegasamband við hringveginn á næstu tveimur tímabilum, en fyrra tímabilið er frá 1999--2002, þar sem verja á 530 millj. kr. í Ísafjarðardjúpið og síðan 510 millj. á síðara tímabilinu, sem er frá árinu 2003--2006. Rétt er að taka fram að þó að það séu nokkurn veginn jafnar fjárhæðir sem koma á hvort tímabil er næsta ljóst að á fyrra tímabilinu má laga mjög stóran hluta af veginum um Ísafjarðardjúp þó að ákveðnir erfiðir og dýrir kaflar verði skildir eftir eins og vegurinn inni í Ísafirði þar sem á honum eru nokkrar erfiðar brýr sem þarf að endurbyggja. Það er ekki eins og það taki þessi tvö tímabil að gera Djúpið að góðum vegi heldur mun stór hluti af því vinnast strax á fyrsta tímabilinu. Auðvitað skyggir nokkuð á gleði okkar við að sjá fram á að Vestfirðir komist í samband við hringveginn að ekki er gert ráð fyrir því í áætluninni að komið verði á vetrarhringtengingu um Vestfirði þannig að enn um sinn mun verða lokað að vetri til úr Dýrafirði og yfir í Arnarfjörð. Hins vegar hafa menn þar verið með hugmyndir um að leysa þá tengingu með jarðgöngum úr Kjaransstaðadal og yfir að Mjólká. Rétt er að taka fram að í áætluninni eru 120 millj. kr. sem verður m.a. varið til rannsókna á jarðgöngum og vegarstæði í kringum þau á Vestfjörðum og fleiri stöðum á landinu. Vestfirðinga greinir á um forgangsröðun vissra hluta á Vestfjörðum. Eitt af því sem hefur kannski valdið hvað mestum deilum er vegurinn frá Hólmavík og tengingin við hringveginn. Í uppkasti að vegáætluninni var miðað við að sá vegur yrði um svokallaðan Arnkötludal en eftir að hæstv. samgrh. var bent á ýmsa vankanta í því sambandi féllst hann á þá þáltill. sem er síðan til umfjöllunar þar sem gert er ráð fyrir því að það verði annað hvort vegurinn um Strandir eða svokallaður Tröllatunguvegur. Að vísu er rétt að taka fram, og ég bið hv. samgn. að taka það til athugunar, að það þarf að breyta þeim orðum sem notuð eru því að Hólmavíkurvegur er einungis vegurinn frá skemmu Vegagerðarinnar við Hólmavík og niður á höfn og að verja 700 milljónum í þann veg er náttúrlega vel í lagt því að það mundi þýða að hægt væri að gera býsna mikið á þessum stutta kafla fyrir þann pening. En auðvitað er þarna átt við að verja 700 millj. í veginn um Strandir til þess að laga veginn frá Hólmavík og að vegtengingu við Brú í Hrútafirði. Í rauninni er þetta kaflinn frá Þorpum og suður að Prestbakka, og ég treysti því að hv. samgn. lagi þessi orðamistök þarna. Í mínum huga er ekki nokkur efi á að við þurfum að ljúka við veginn um Strandir áður en farið verður að huga að nýjum vegum eins og veginum um Arnkötludal en mér vitanlega hefur þar ekki enn þá farið fram nein athugun hvorki á snjóalögum né hversu fýsilegt sé að leggja veg um þann dal. Ég vonast til þess síðar að við fáum bæði almennilegan Strandaveg og veg um Arnkötludal en í mínum huga þarf að klára Strandaveginn fyrst áður en menn geta farið að huga að Arnkötludalsvegi. Samgöngur við Vestur-Barðastrandarsýslu eru nánast engar í hefðbundnu vetrarárferði nema með ferjunni sem gengur úr Stykkishólmi í Brjánslæk. Hér er með miklum metnaði gert ráð fyrir að ljúka tengingunni Patreksfjörður í Bjarkarlund eða Gilsfjarðarbrú á því tímabili sem er til umræðu. Að vísu skiptist þetta á þessi þrjú tímabil þar sem byrjað er á því að ljúka við veginn frá Patreksfirði í Brjánslæk. Ég vek athygli á því að fyrirséð er að sú lausn sem nú er, þ.e. að vera með ferju frá Brjánslæk í Stykkishólm, þarf að vera áfram eða fram til þess tíma að vegtengingunni er lokið yfir í Gilsfjörðinn og það þarf að bæta þær ferjusamgöngur á meðan. Ég treysti hæstv. samgrh. til þess, núna þegar hann losnar við að þurfa að kosta ferjuna sem gengur upp á Akranes, að koma á betri ferjusamgöngum milli Stykkishólms og Brjánslækjar. Við megum heldur ekki gleyma því að þó að talað hafi verið um Ísafjarðardjúp þarf auðvitað að gera átak í því að auka öryggi á veginum um Óshlíð. Það er líka mjög dýr aðgerð sem þarf að gera á vegtengingunni við Bolungarvík, á Ósánni þar, og það þarf að huga að öryggi á Súðavíkurvegi. Þingmenn hvers kjördæmis hafa 700 millj. kr. úr að spila til þess að raða niður á verkefni sem er ekki skipt upp samkvæmt þeirri vegáætlun sem fyrir liggur. Við hljótum að verja hluta af þeim fjármunum í þau mál sem ég hef hér nefnt, þ.e. að auka öryggi á Óshlíðinni og Súðavíkurvegi. Auk þess hljótum við að þurfa að laga Ennishöfðann í Strandasýslu strax því að þar er einn helsti farartálminn að vetri og Kollafjörðurinn norðan megin þó að ég reikni með því að endanleg vegagerð þar sé hluti af þeim 700 millj. kr. sem á að verja til þess að tengja Hólmavík við hringveginn. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að mjög margir kostir séu fyrir Vestfirði að vetri að tengjast frekar hringveginum yfir á Holtavörðuheiði því að Holtavörðuheiðin er það þýðingarmikill hlekkur í samgöngum á landinu öllu að þar mun um ókomna tíð verða meiri snjómokstur en menn leyfa sér á öðrum vegum og þess vegna held ég að mikill kostur sé að fara þá leið þó að hitt komi til skoðunar síðar. Í ánægju okkar með að hinar dreifðu byggðir geti farið að horfa fram á betri vegsamgöngur megum við ekki gleyma því að til eru svæði á landinu sem þarf að muna eftir, svo sem Árneshreppur þar sem eru þó um 80 manns og einnig þarf að muna eftir Kollsvíkurveginum. Nokkuð mikið mál var gert úr styrkveitingu til flugsamgangna á Norðurlandi eystra en ég tek fram að mér fannst, eins og hæstv. samgrh. stóð að því, að þar hafi verið fljótt og vasklega að verki staðið. Ég efast um að rétt sé að menn þurfi að vera að hlaupa með hvern smálegg og bjóða hann út á einhverju Evrópsku efnahagssvæði. Ég vænti þess að menn leysi málefni Árneshrepps og samgöngur þangað án þess að blanda Evrópska efnahagssvæðinu í það með einhverri kröfu um að menn séu að bjóða það út suður um alla Evrópu. Mér finnst það hreint rugl sem búið er að róta upp í því máli. Ég var mjög sáttur við hvernig hæstv. samgrh. leysti það mál á Norðurlandi eystra og vonast til þess að menn fari ekki að tefja mál í Árneshreppi þegar þau mál verða leyst, vonandi sem allra fyrst.