Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Heilbr.- og trn. hefur fjallað um þetta frv. og mælir með því að það verði samþykkt óbreytt. Hér er um að ræða breytingu á lögum um lyfjadreifingu, þ.e. 44. og 45. gr., þar sem um er að ræða að Lyfjaverslun ríkisins verður eins og var fyrir 1982 undir yfirstjórn fjmrn. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla um þetta frekar. En eins og a.m.k. sumum hv. alþm. mun kunnugt bar á góma í umr. í Nd. hvort ekki væri ástæða til að gera breytingar á 43. gr. laga um lyfjadreifingu, þ.e. þar sem þess er getið að Lyfjaverslun ríkisins annist framleiðslu lyfja og birgðahald Almannavarna. Hæstv. ráðh. gat þess við umr. í Nd. að það væri full ástæða til að setja nánari reglur í þessu efni, en til þess skorti lagastoð. Sannleikurinn er sá að þess er hvergi getið hvert það birgðahald, eins og nefnt er í lögum um lyfjadreifingu, skuli vera, né heldur hverjir eigi að kosta það birgðahald. Ég vil skýra frá því að ég hafði í þessu efni samband við Guðjón Petersen forstöðumann Almannavarna ríkisins og innti hann eftir því hvort ekki væri ástæða til að gera þarna breytingar á, að lágmarki að setja þá inn í lagagreinina eitthvað á þá leið að nánari ákvæði verði sett í reglugerð um framkvæmd og kostnað vegna birgðahalds fyrir Almannavarnir ríkisins. Hann tjáði mér að lög um almannavarnir væru til endurskoðunar um þessar mundir og líklega kæmi fram frv. um almannavarnir áður en langur tími liði. Þessi mál, þ.e. lyfjamálin að því er varðar birgðahald Almannavarna ríkisins, heyra undir landlæknisembættið. Forstöðumaður Almannavarna taldi eðlilegast að þegar þetta frv., sem ég gat um, um Almannavarnir væri komið fram yrði fremur athugað um þær skyldur Lyfjaverslunar ríkisins að sjá um birgðahald fyrir Almannavarnir. Þetta mál yrði því látið bíða. Virðulegi forseti. Ég taldi rétt að þetta kæmi fram við þessa umr. Eins og fram kemur og ég hef þegar greint frá leggur heilbr.- og trn. einróma til að þetta frv. verði samþykkt óbreytt.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um sjálfskuldarábyrgð ríkissjóðs af lánum vegna byggingar stálvölsunarverksmiðju á þskj. 312. Á fundi ríkisstj. 23. ágúst 1984 var ákveðið að fjmrh. undirbyggi frv. til l. um heimild til ríkisábyrgðar að erlendu láni er Stálfélagið hygðist taka. Stálfélagið hf. áformar byggingu stálverksmiðju í Fögruvík í Vatnsleysustrandarhreppi til framleiðslu steypustyrktarstáls og stangastáls til smíða. Efnahagslegar forsendur framleiðslunnar er fyrst og fremst stöðugur markaður innanlands fyrir afurðir, innlent brotajárn og hagstæð samkeppnisskilyrði vegna fjarlægðar annarra framleiðenda. Verksmiðja Stálfélagsins verði „mini“-verksmiðja, þ.e. lítil eining með staðbundnar rekstrarforsendur sem notar ekki járngrýti sem hráefni. Talsvert hefur verið byggt af slíkum verksmiðjum í seinni tíð. Í Bandaríkjunum hafa þannig verið byggðar um 40 „mini“-verksmiðjur síðustu tvo áratugina. Halmstads Järnverk í Svíþjóð hefur síðustu árin haft stærstu markaðshlutdeild steypustyrktarstáls hérlendis. Verð á stálinu í sænskum krónum hefur farið hækkandi og sem næst tvöfaldast frá 1977. S.l. vetur tryggði Stálfélagið sér á hagstæðum kjörum notaða verksmiðju sem var í eigu Halmstads Järnverk, en það fyrirtæki keypti hana af fyrri eigendum fyrir nokkrum árum til að öðlast markaðshlutdeild hennar á sænskum markaði. Verksmiðjan er í mjög góðu ásigkomulagi, nýlega endurnýjuð og hentar markaðsmöguleikum hér vel. Skv. áliti matsaðila um verksmiðjuna er óvenjulegt að hægt sé að finna notaðar verksmiðjur sem henta aðstæðum annars staðar. Halmstads Järnverk, sem verður einn af stærri hluthöfum Stálfélagsins, kemur til með að styðja Stálfélagið við uppbyggingu framleiðslunnar hér, bæði tæknilega og markaðslega. Stofnfjárþörf völsunarverksmiðjunnar er á októberverðlagi 103 millj. kr., sem fjármagnast með hlutafé að 30%, láni frá Norræna fjárfestingabankanum að um 50% og leigukaupum af tækjum að 20%. Hlutafé skiptist þannig að um 700 einstaklingar og 300 fyrirtæki innlend verða með 51%, Framkvæmdasjóður með 30% og Halmstads Järnverk með 19%. Tryggt hefur verið 13 millj. kr. framlag Vatnsleysustrandarhrepps í formi aðstöðu og fasteignagjalda fyrstu 5–10 árin sem notað verður til uppbyggingar bræðslustöðvar. Áfram verður unnið að öflun hlutafjár í samræmi við samþykkt síðasta aðalfundar félagsins. Þannig er hátt eiginfjárhlutfall fyrirtækisins tryggt. Afkastavextir fyrirtækisins eru áætlaðir um 15% á föstu verðlagi miðað við 15 ára rekstrartímabil og lægsta afurðaverð í Skandinavíu. Gert er ráð fyrir að arðsemismöguleikar aukist þegar framleiðsla smíðastáls hefst, sem áætlað er að verði um áramótin 1986/87 á svipuðum tíma og brotajárnsbræðsla byrjar. Fyrir liggja hagstæð tilboð í bræðslutæki sem lækka mun stofnkostnað bræðslustöðvar verulega frá því sem fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. þessu verði vísað til hv. fjh.- og viðskn. og 2. umr. að lokinni umr. hér í þessari hv. deild.



Virðulegi forseti. Fá orð duga um þetta mál, svo oft sem ég hef rætt það hér í þessari hv. deild. Almennur stuðningur minn liggur þegar fyrir við meginatriði málsins. Fæðingarorlof er ótvírætt jafnréttismál og sjálfsagt að það sé eins langt og unnt er. Hér er um samfélagslegt verkefni að ræða sem vissulega hlýtur að vera eitt af þeim fremstu sem við verðum að leggja alúð við. Eins og oft hefur komið fram hér áður í hv. deild skipta samskipti móður og barns fyrstu mánuði miklu meira máli en annað. En vissulega hefur framfærslu- og tekjuspurningin komið ríkulega hér inn í myndina, alveg sérstaklega í umr. um þetta mál á fyrri stigum. Þessu máli hefur þokað áleiðis, allt of hægt finnst eflaust sumum, en ótvíræðar réttarbætur hafa þó fengist og um það deilum við ekki. Spurningin um tekjuviðmiðunina hefur ævinlega verið mjög til umfjöllunar í öllum umr., alveg sérstaklega þegar þetta mál var síðast hér til umr. sem stjfrv. Hér á ég alveg eins við launamismun almennt og um hitt atriðið er varðar launatekjur fyrir fulla vinnu utan heimilis, hálfa vinnu eða heimilisstörfin ein, eins og það er nú oft orðað. Um heimilisstörfin ætla ég ekki að ræða. Það hefur verið gert svo oft áður. Vanmat á þeim störfum hefur víða komið fram og þarf vissulega að taka þau mál frá grunni. Spurningin er aðeins um það á hvern hátt menn nálgast það mat þótt greinilegt sé að viðhorf séu að breytast til þess máls. Ég nefni sem dæmi að inn í þetta fæðingarorlofsmál hefur oft komið spurningin um hinar misjöfnu aðstæður heimavinnandi. Ég tek dæmi um konu með erfitt heimili m.a. vegna umönnunar eldra fólks eða þá barnafjölda eða annarra aðstæðna, svo sem heilsufars. Hv. 6. landsk. þm. fjallaði nokkuð um slíkar aðstæður varðandi skattamál á dögunum. Ég get út af fyrir sig tekið undir hans mál að öðru leyti en því sem sneri að skattamálunum beint, þar var ég nokkuð á öndverðum meiði. Þessi kona hefur aldrei náð að ávinna sér þann rétt sem er bundinn ótrúlega mörgu sem beinar launatekjur færa. Þá á ég ekki einungis við fæðingarorlof heldur margs konar réttindi önnur. Þó vissulega sé oft um tvöfalt vinnuálag að ræða hjá þeim sem stunda hvort tveggja er réttur enginn. Einstæð foreldri hafa einnig sína sérstöðu sem ekki þarf að rekja, en þar eru aðrir þættir í lífsaðstöðu og kjörum enn þá meira afgerandi. Við höfum líka oft rætt um húsmæður í sveit sem vinna ótaldar vinnustundir að búskapnum og hafa sína sérstöðu. Með vissum aðgerðum hefur þegar verið reynt að tryggja réttindi þeirra að nokkru leyti. Það var gert með lögum um lífeyrissjóð bænda á síðasta þingi. Ber að fagna því. Hér er um vanmetið vinnuframlag í verðlagsgrunni að ræða og þó kannske enn frekar varðandi skattframtöl. Ég hef íhugað það nokkuð að sama fæðingarorlof var lengt með tilheyrandi lágmarksgreiðslu, það kallar enn á spurningar sem tengjast launamismuni almennt og mér finnst skipta miklu. Þær spurningar eru ekki hér til umræðu frekar en annars staðar og ætti kannske að taka þær fyrir úti á launamarkaðinum. Þar er rétti vettvangurinn til að bæta úr launamismuninum þannig að öll áunnin réttindi fylgi í kjölfarið. Á fundi með konum á Eskifirði nú í haust bar þessi mál á góma og það var greinilegt að þar voru ekki allar á eitt sáttar um það hvernig með þessi mál skyldi farið. Þar var t.d. á það bent að fæðingarorlof konunnar á lágmarkstaxtanum væri allt annað en þeirrar sem hefur vel launaða stöðu. Nefnt var dæmi um tvær systur sem báðar vinna fulla vinnu. Báðar fengu þriggja mánaða fæðingarorlof en fengju sex mánaða orlof skv. þessu frv. Tekjugrunnur annarrar var 14 700 á mánuði, hinnar 33 600 ef ég man þessar tölur rétt. Greiðslumismunur fæðingarorlofs var 56 700 en yrði 112 400 skv. þessu frv. eftir að það yrði að lögum. Því mér sýnist lágmarksviðmiðunin vera nokkuð svipuð í þessu frv. Þar kom fram sú hugmynd, sem ég vil benda á án þess að gera hana beinlínis að minni, að fæðingarorlofsgreiðsla ætti að vera hin sama til allra og það væri kannske næsta skref sem stíga ætti í þessum efnum. Ég benti á það á þessum fundi að dæmi af þessu tagi væru því miður nokkuð „absúrd“ ef svo má segja, þ.e. að ekki væri svo mikið um það að konur ynnu á háu töxtunum. Þarna er þó a.m.k. um rífleg meðallaun að ræða, þ.e. 33 600 á mánuði, og ekki mörg dæmi af því tagi. En á þetta var þarna lögð áhersla. Máske verður þessum launamismuni breytt svo sem þörf er, en ekki er sú þróun byltingarkennd svo ekki sé meira sagt. En ég varpa þessu aðeins fram hér varðandi þetta tryggingamál þó ég geri mér grein fyrir því að þá kemur aftur hin hliðin um það að foreldri missi einskis í tekjum. Sem tryggingamál væri þessi leið, jöfn greiðsla til allra miðað við eðli málsins, að mörgu leyti leið sem ætti að skoða jafnhliða lengingu á fæðingarorlofinu. Ég vil leggja því lið að þoka þessu máli áfram á sama hátt og gert hefur verið til jöfnunar fyrst og síðast og aukningar að sjálfsögðu einnig. Ég hygg að í hugum margra sé spurning um það hvert næsta skref eigi að vera svo árangur þess megi koma þar að mestu gagni sem mest er þörfin. Ég hef heyrt um það margar greindar meiningar á hvern hátt það skuli gert og þá þarf að huga að tekjuviðmiðuninni. Málið er mál áfangasigra og þá áfangasigra verður áfram að tryggja. Því legg ég þessu frv. lið á þann hátt sem ég get. Það er greinilegt af öllu að hæstv. núv. ríkisstj. er ekki með neitt slíkt á prjónunum. Það verður a.m.k. ekki séð af þeirri málaskrá sem lögð er fyrir þetta þing að svo sé og kannske bíður bjartari tíð ef þessi ríkisstj. nær þá að lifa nokkra bjartari tíð yfirleitt. En á þessu þingi er greinilega einskis þaðan að vænta. Það er því að vonum að þolinmæði sé á þrotum jafnvel hjá stjórnarliðinu eins og best sést á því að í Nd. hafa tveir hv. þm. Framsfl. flutt frv. um fæðingarorlof. En ég vek líka athygli á því að þar kemur glögglega fram hver var á sínum tíma fyrsti flm. þess máls fyrir næstum tveim árum, þ.e. hæstv. núv. félmrh. Hæstv. ráðh. er nú ekki staddur hér í þessari deild og vil ég því aðeins segja að það er heldur hljótt um hann í þessu máli nú. En hann hafði býsna hátt um þetta mál á sínum tíma og taldi að menn hefðu gert heldur lítið í þessum málum. Þó hafði hann tekið þátt í stjórnarsamstarfi um fjögurra ára skeið án þess að til hans hefði heyrst mikið fyrr en rétt fyrir kosningarnar. En hins vegar hefur þessi hæstv. ráðh. nú vitanlega góða aðstöðu til að hnippa í félaga sinn, hæstv. heilbr.- og trmrh., og saman gætu þeir þokað þessu virkilega vel á veg. Ég man vel eftir umr. um þetta mál síðast þegar það var á dagskrá. Þá kom fram gagnrýni á málsmeðferð þess úr röðum sjálfstæðismanna sem þá voru í stjórnarandstöðu. Ég þykist þess því fullviss að vandalaust sé að fá öflugt atfylgi stjórnarliða í þessu máli ef þeir aðeins myndu eftir því nú að þörf væri einhverra úrbóta eins og þeir töldu þá. Nýir áfangar sem allra lengst leggja grunn að betra þjóðfélagi, velferð þeirra yngstu er aldrei of vel tryggð og því skal undir meginmál þessa frv. tekið. Ég vek á því athygli og tel það lofsvert að jafnhliða því að þetta frv. er lagt fram er lagt fram frv. um tekjuöflun á móti, nokkuð sem gerist allt of sjaldan. Ég get vel hugsað mér hana í þessu eða svipuðu formi, enda man ég það frá umr. í fyrra um tryggingamál almennt að ég benti á leið af þessu tagi sem gjarnan mætti hafa í huga sem æskilega tekjuöflunarleið. Ég get því lýst stuðningi við fylgifrv. þetta í leiðinni.



Virðulegi forseti. Þetta frv. var hér til umr. á s.l. þingi og tók ég þá mjög undir efni þess. En í mínum huga er hlutverk ríkisvaldsins að jafna aðstöðu fólks. Í því sambandi er mikilvægt að allar konur hafi rétt til fæðingarorlofs án tillits til þess hvort konur eru heima- eða útivinnandi. Jafnframt er mikilvægt að lengja fæðingarorlof til þess að gefa foreldrum tækifæri til að annast börn sín heima fyrstu æviár þeirra. Það er ein efasemd sem ég hef við þetta frv. og hún er í sambandi við að allir skuli halda þeim tekjum sem þeir hafa á hinum almenna vinnumarkaði. Þetta gæti leitt til þess að forstjóri sem hefði 150 þús. á mánuði, eins og við heyrum dæmi um í dag, mundi fá það framlag á einum mánuði sem tæki almenna launakonu sex mánuði að ná. Þetta held ég að sé alls ekki rétt miðað við stöðuna sem við erum í. Þetta tel ég vera svonefnt yfirboð. Við verðum að vera raunsæ og rétta fyrst og fremst hlut þeirra kvenna sem hafa engan rétt á fæðingarorlofi nú, sniða okkur stakk eftir vexti og leggja fyrst og fremst áherslu á að ná til þeirra sem engan rétt hafa því að ríkisvaldið hefur ekki yfirráð yfir hinum almenna vinnumarkaði. Ef eitthvert fyrirtæki hefur tök á því að greiða sínu fólki mjög há laun getur það sama fólk ekki gert kröfu til þess að ríkisvaldið greiði því sömu laun á meðan það er í fæðingarorlofi. Þetta fólk er líka betur í stakk búið til að taka sér frí og annast sín börn en þær konur sem vinna í fiskvinnslu eða öðrum illa launuðum störfum eða heimavinnandi húsmæður sem hafa engan orlofsrétt. Ég vil endilega undirstrika þetta. Mér láðist að sjá þetta í frv. áður en það kom til umr. á s.l. ári. Ég ræddi við konur sem voru að dreifa þessu frv. úti á landi í sumar og spurði þær um þetta atriði og þær höfðu ekki hugmynd um þetta. Ég vil því endilega undirstrika það í þessari umr. og heyra rök fyrir því að þetta þurfi endilega að vera inni í frv.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Ég hygg að það hafi komið fram í máli mínu áðan og ég vil undirstrika það enn frekar nú að ég veit vel að aðalbreytingin verður vissulega að gerast úti á hinum almenna launamarkaði. Þar verður launajöfnunin að koma til og áunnin réttindi svo að fylgja í kjölfarið. Það geri ég mér alveg fullkomlega ljóst og það er meginmálið. Spurningin er svo um það hvers eðlis fæðingarorlofið er í sjálfu sér. Er það aðeins hlé frá vinnu eða er það spurning um ákveðna tryggingu, ákveðið tryggingamál? Ég lít svo á að þetta mál snerti hvort tveggja. Þetta er ákveðið tryggingamál. Þar með komum við inn á eitthvað sem heitir jafnar greiðslur. Ég minni á það sem sú kona, sem hafði helst orð fyrir þeim á Eskifirði, sagði, að ef slíkt fyrirkomulag á að halda áfram um að fullum launum sé haldið, þá er verið að viðhalda forréttindum þess sem hæst hefur launin, eins og hún orðaði það, og verið að refsa hinum. Það er málið, sagði hún. Ég tek það bara nákvæmlega eins og hún sagði það. Þar af leiðandi gætu það ekki verið fullgild rök í þessu máli út frá því sjónarmiði hennar að hér væri um samfélagslegt tryggingamál að ræða framar spurningunni um hinar almennu launatekjur. En hún tók líka fram mjög skýrt - til þess að það misskiljist ekkert enda hefur hún verið í þeirri baráttu sjálf - að á hinum almenna launamarkaði þyrfti að vinna betur að jöfnun kjara, alveg sérstaklega að hækka konur í launum til þess að þessi mismunur yrði ekki slíkur sem hann er óneitanlega í dag. Kannske ekki í mörgum tilfellum en býsna mörgum þó. Sem betur fer er nokkur hluti kvenna vel launaður og vonandi fer sá hópur mjög vaxandi um leið.

Árni Johnsen Hæstv. forseti. Í umr. um þetta mál í hv. deild á síðasta ári benti ég á að þessi merking Kvennalista á fjárlögum varðaði um nær 2% fjárlaga. Hv. þm. og flm., Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, sagði í máli sínu að það gæti ekki verið og undirstrikaði þá að hún hafði ekki gert sér grein fyrir því um hvað væri að ræða í peningum. Það er ósköp einfalt að koma hér upp með till. mánaðarlega eða árlega sem marka tekjustofna samfélagsins og binda þá, en það er hins vegar spurning um það hvort slíkar till. eru ekki fremur sýndarmennska en alvara. Það er mikið misrétti fólgið í því að gerður sé slíkur greinarmunur sem frv. hv. þm. gerir grein fyrir, á rétti nýborins barns. Þarna hlýtur einnig að eiga að fjalla um rétt barnsins ekki síður en foreldris. Að tryggja öllum laun, bæði móður og föður, það er að sjálfsögðu út í hött og er ekki einu sinni tímabært að fjalla um slíkt í alvöru. Það er hægt að velta svona hlutum fyrir sér á margan hátt. Ef við horfum nú í eigin garð og veltum fyrir okkur hvaða fjölskyldur innan þingflokka skyldu hafa hæst meðallaunin þá kemur í ljós að líklega er þar Kvennalistinn efstur á blaði með hæstar ráðstöfunartekjur á fjölskyldu. Líklega hefur meiri hluti Kvennalista allt að 10–12 sinnum meiri ráðstöfunartekjur en almenn verkamannafjölskylda í landinu. Er Kvennalistinn með slíku frv. að tryggja þannig eigin rétt? Kvennalistinn hefur verið þekktur fyrir það að vitna í vini sína í ummælum á Alþingi. Er listinn e.t.v. að tryggja þarna eigin rétt í tekjuöflun umfram aðra og almenna þegna þessa lands? Gert er ráð fyrir að faðir geti tekið fæðingarorlof og ég ætla ekki að endurtaka það sem ég fjallaði um þetta mál í umr. á síðasta þingi. En það er mikil hætta á því að ef slíkt frv. nær fram að ganga byrji hrossakaup í sambandi við fæðingar barna, að tekjuháir feður fari að taka sér fæðingarorlof til þess að ná fram ákveðnum möguleikum í peningum á kostnað móðurinnar sem málið á þó allt að snúast um. Ég vil því leyfa mér að kalla slíkt frv. Kvennalista fyrst og fremst sýndarmennsku. Það er full ástæða til þess hins vegar að rétta hlut þeirra kvenna sem sitja hjá í þessu máli í dag. Það eru um 1400 konur sem hafa skertan rétt skv. síðustu tölum á móti, ef ég man rétt, 2700 sem hafa haft fullan rétt. Það er þarna sem þarf að taka á, að það sé sami réttur allra kvenna til fæðingarorlofs, að ekki sé tekið tillit til þess hvar fólk hefur lent í þjóðfélagsstiganum, að það sé sami réttur fyrir hvert nýborið barn í landinu en sé ekki verið að hossa þeim sérstaklega sem betur standa fjárhagslega. Það er kannske ekki eðlilegt að aðilar, sem hafa eins háar rauntekjur og þeir sem standa að baki flutningi þessa máls í nafni Kvennalista, hugsi svo smátt að taka fyrst og fremst tillit til þeirra lægst launuðu og þeirra sem hjá sitja í rétti til fæðingarorlofs í landinu. En það er a.m.k. ástæða til að benda aðilum á að velta slíku fyrir sér og eyða þarna tortryggni og misrétti í staðinn fyrir að stuðla að því að það sé aukið.



Virðulegi forseti. Hv. þm. Árni Johnsen kom hér og talaði um að það ætti að vera sami réttur fyrir hvert nýborið barn í þessu landi. Vill þá ekki hv. þm. Árni Johnsen flytja einhverjar till. um það og sem gera það að verkum að hver fjölskylda hefði sömu aðstæður til að ala upp börn hér á landi? Vill þá ekki hv. þm. flytja till. um tekjujöfnun í þessu samfélagi, um jafna og réttláta dreifingu á skiptingu þjóðartekna? Væri það ekki nær? Síðan bendi ég hv. þm. á að lesa frv. og sjá að þær 1400 konur, sem í dag bera skertan hlut frá borði vegna þess að þær eru heimavinnandi eða ekki í fullu starfi, fá fulla greiðslu fæðingarorlofs með þessu frv.  Við getum verið síðan, hv. þm. Helgi Seljan og ég, á mismunandi skoðun um tekjuviðmiðun. En ég vil að lokum segja það að ég undrast að forseti skuli ekki gera athugasemd við það þegar hv. þm. draga persónulega hagi annarra þm. hér í ræðustól.



Virðulegi forseti. Á þskj. 152 ber ég fram frv. til l. um breyting á lögum nr. 103/1980, um breyting á lögum um almannatryggingar, nr. 67/1971, með síðari breytingum. Hér er um að ræða fylgifrv. með frv. til l. um fæðingarorlof sem ég hef hér þegar flutt. Í grg. með frv. segir, með leyfi forseta: „Frv. gerir ráð fyrir 1% hækkun á framlagi atvinnurekenda til lífeyristrygginga og er flutt til þess að afla tekna til aukinna fæðingarorlofsgreiðslna, sbr. frv. til l. um breyting á lögum nr. 91/1980, um fæðingarorlof, breyting á lögum um almannatryggingar nr. 67/1971, með síðari breytingum. Á fjárlögum 1984 er gert ráð fyrir að lífeyristryggingagjald atvinnurekenda nemi 410 millj. kr. og miðað við þá upphæð er hér um að ræða 205 millj. kr. tekjuaukningu ríkissjóðs.“ Ég vil láta þess getið að ef þessar tölur eru hækkaðar um 25%, miðað við nýgerða kjarasamninga, þá verða 410 millj. að 512.5 millj. og tekjuaukningin því um 260 millj. kr. en ekki 205 millj. kr. Þessi tekjuaukning nemur ríflega 2/3 þess kostnaðar sem lenging fæðingarorlofs hefur í för með sér. Síðan segir áfram í grg. með frv., með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í gögnum Þjóðhagsstofnunar um framvindu og horfur í efnahagsmálum, dags. 24. sept. 1984, er hagur atvinnurekstrar í landinu, að undanskildum sjávarútvegi, allgóður um þessar mundir. Á það einkum við um verslun, iðnað og ýmsar greinar þjónustu og munu þessar atvinnugreinar því auðveldlega geta borið þá gjaldaaukningu sem hér er lögð til. Bætt aðstaða foreldra og ungabarna, sem lenging fæðingarorlofs felur í sér, skilar sér án nokkurs vafa í heilbrigðari einstaklingum. Á það jafnt við um börnin sem í hlut eiga og um foreldra þeirra sem nú eru uppistaða vinnuafls í landinu. Öllum atvinnurekstri er hagur að því að fá til starfa heilbrigða einstaklinga og því er sjálfsagt að atvinnurekendur leggi nokkuð af mörkum til þess að svo megi vera.“ Hér lýkur grg. með frv. og ég vil aðeins taka það fram að lagagreinin sjálf er óbreytt frá gildandi lögum að öðru leyti en því að í stað 2% kemur 3%. Ég hef nýverið lokið við að gera ítarlega grein fyrir nauðsyn á lengingu fæðingarorlofs svo að ég sé ekki ástæðu til að endurtaka röksemdir mínar þar um nú. Það frv. sem hér er á ferðinni felur einfaldlega í sér öflun tekna til að standa straum af kostnaði vegna lengingar fæðingarorlofs þannig að ekki þurfi að treysta alfarið á fé úr ríkissjóði til þess hluta. Það þarf í sjálfu sér lítið meira um þetta frv. að segja nema e.t.v. að hér er varla verið að ganga nærri atvinnurekstri í landinu. Hann hefur blómgast að undanförnu í skjóli núv. ríkisstj. eins og allar tölur sýna og sanna og ætti því að geta borið þá gjaldaaukningu sem hér er lögð til án stórskaða. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umr. um frv. óska ég eftir því að því verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Þessu máli var útbýtt hér í Ed. rétt fyrir helgina og nú fyrir fáeinum mínútum barst á borð okkar þm. brtt. í sjö liðum við þetta frv. Ég vil mælast til þess, ef þetta mál verður tekið hér til 2. umr. nú, að þá verði gefið hlé til þess að þm. hafi færi á að kynna sér efni þessara till. áður en að atkvæðagreiðslu kemur.



Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem er býsna þýðingarmikið hvernig fer um afgreiðslu á hér í þinginu. Hér sáum við að vísu fyrr á fundinum nál. frá iðnn. þar sem nm. skrifa undir með fyrirvara þannig að vissulega gátum við átt von á brtt. En ég sé að á þskj. 322 eru brtt. um öll grundvallaratriði þessa máls og ég tek því fyllilega undir það að mönnum gefist nokkurt ráðrúm til þess að líta á þetta. Að öðru leyti vil ég ekki að málið verði tafið á nokkurn hátt en að gefið verði nokkurt hlé til þess að átta sig á því hvað þessar till. fela í sér áður en menn greiða um þær atkv.



Samkvæmt óskum þdm. verður umfjöllum um 2. dagskrárlið frestað til síðari hluta fundar sem fyrirhugað er að halda milli 6 og 7 að loknum þingflokksfundum.



Herra forseti. Ég hef hlustað á andmæli hv. dm. við því að frv. um verðjöfnunargjald af raforku skuli hafa borið svo brátt að með þessar brtt. En ég vil skýra frá því að ég tjáði formanni n. að ég mundi hugsanlega leggja till. fram. Og annað er það að hafi menn lesið frv. sjálft og þau fskj. sem því fylgja, þá eru þessar till. allar í því, þannig að það ætti ekki að vera til hindrunar þó þessar brtt. hafi komið fram hér. Þessar till. eru í samræmi við það álit sem sérstök nefnd, sem skipuð var til að fjalla um þessi mál, sendi frá sér. Þykir mér því afar slæmt að málinu skuli frestað nú. Ég tel það alveg þarflaust.



Virðulegi forseti. Aðeins út af ummælum hv. 6. landsk. þm. Eitt er að lesa frv. og fylgigögn þess, annað að taka afstöðu til grundvallaratriða sem felast í mismun á frv. og fylgigagni.



Það hefur orðið að samkomulagi að frsm. iðnn. mæli fyrir nál. nú og einnig frsm. fyrir brtt., en síðan verði umr. um málið frestað til klukkan 6.

Frsm. (Þorv. Garðar Kristjánsson) Hæstv. forseti. Iðnn. hefur tekið þetta frv. til meðferðar. Hún hafði að vísu skamman tíma. En leitast var við að athuga málið af samviskusemi. Nefndin fékk þess vegna á sinn fund Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóra og fékk álit Kristjáns Haraldssonar orkubússtjóra. Þetta var gert með tilliti til þess að verðjöfnunargjaldið snertir fyrst og fremst eða nær eingöngu tekjulega séð fyrirtæki þessara framkvæmdastjóra, þ.e. Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða. Þeir lýstu yfir að þeir hefðu ekki við frv. að athuga. N. leggur til að frv. verði samþ. Undir það skrifa allir nm., en þrír nm. með fyrirvara, Karl Steinar Guðnason, Stefán Benediktsson og Skúli Alexandersson. Þetta frv., sem hér er lagt fram, er gamall kunningi þó að það beri að nú í öðru formi en venjulega og árlega hefur borið að á hv. Alþingi. Eins og þm. er kunnugt áttu lög nr. 83/1975, um verðjöfnunargjald af raforku, upphaflega að gilda í eitt ár og síðan hafa þessi lög verið framlengd árlega um eitt ár. En það hafa stundum verið gerðar breytingar á upphæð verðjöfnunargjaldsins. Síðasta breytingin var gerð fyrir, að mig minnir, tveimur árum þegar gjaldið var hækkað upp í 19%. Þetta frv., sem við höfum nú hér til meðferðar, er samhljóða lögum nr. 83/1974, um verðjöfnunargjald af raforku, nema að það eru felld niður úrelt ákvæði varðandi Rafmagnsveitur ríkisins. Að öðru leyti er hér um gamlan kunningja að ræða, ef svo má komast að orði. Þó eru tvær breytingar í þessu frv. frá gildandi lögum. Það er annars vegar að verðjöfnunargjaldið er lækkað úr 19% í 16% og svo hins vegar að verðjöfnunargjaldið á samkv. frv. að greiða beint til Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, en ekki gegnum Orkusjóð eins og áður hefur tíðkast. Þessi breyting á greiðslunni er gerð vegna þess að talið er að það skipti engu máli að hafa þennan millilið í þessu efni og einn óþarfa milliliður er lagður niður í þessu sambandi. Aðalatriðið er lækkun verðjöfnunargjaldsins. Það hefur verið gert ráð fyrir að Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúinu sé bætt upp það tekjutap sem þessi fyrirtæki verða fyrir á næsta ári eða því eina ári sem lögunum er ætlað að gilda ef frv. verður samþykkt. Það er gert með því að koma við skuldbreytingum lána hjá þessum fyrirtækjum. Skuldbreyting lána er í sjálfu sér ekki óafturkræft framlag eða styrkur eins og felst í verðjöfnunargjaldinu. Hins vegar hefur þessi ráðstöfun í för með sér að fyrirtækin verða ekki í greiðsluerfiðleikum á næsta ári vegna þessarar lækkunar verðjöfnunargjaldsins. Það hefur verið talað um að halda lengra á þeirri braut að lækka verðjöfnunargjaldið. Ég skal ekki fara út í þá sálma hér. Þegar hefur verið talað um það. Þá hefur verið gert ráð fyrir því að á móti tekjutapi Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða vegna niðurfellingar verðjöfnunargjaldsins verði gerðar ráðstafanir sem bæta þessum fyrirtækjum þetta tjón. Í því efni læt ég mér nægja að vísa til þeirrar yfirlýsingar sem hæstv. iðnrh. gaf um þetta efni við 1. umr. þessa frv. En í þeirri yfirlýsingu tók ráðh. fram að það yrðu gerðar ráðstafanir til að bæta fyrirtækjunum þann tekjumissi sem þau yrðu fyrir með afnámi verðjöfnunargjaldsins og ríkisstj. mundi leggja fyrir Alþingi í síðasta lagi haustið 1985 frv. til l. sem ræður þessu máli til lykta, eins og komist var að orði. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál eða fara að ræða hér sérstaklega spurninguna um verðjöfnunargjaldið, gildi þess forms á tekjuöflun fyrir Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða. Það mál hefur verið rætt svo oft hér áður. Eins og ég hef þegar tekið fram er þetta frv. í þessu sambandi einungis um það að lækka verðjöfnunargjaldið úr 19% í 16%. Ég endurtek svo að iðnn. leggur til að frv. þetta verði samþykkt og það leggur iðnn. til í heild, en þrír nm., eins og áður hefur verið tekið fram, hafa fyrirvara að þessu áliti.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni fékk iðnn. til fundar við sig Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóra og þar kom fram að raforka mun hækka nú um áramótin um 22%, þannig að mér sýnist að sú lækkun sem hér er tilgreind í frv. um 3%.hafi lítið að segja til lækkunar á rafmagnsverði til almennings. Niðurstaðan er sú að rafmagn mun þrátt fyrir þetta hækka um 20% frá áramótum. Ég hef leyft mér að bera fram nokkrar brtt. við þetta frv., brtt. sem reyndar voru mótaðar af nefnd sem ráðh. skipaði með bréfi dags. 27. jan. á þessu ári, nefnd sem hélt 16 bókaða fundi og skilaði ítarlegu áliti sem tilgreint er í þessu frv. Í niðurstöðum nefndarinnar segir: „Niðurstaða nefndarinnar er sú að verðjöfnunargjaldið skuli afnumið. Nefndin telur þó ekki unnt að gera það að fullu um næstu áramót, en tillaga hennar er sú að gjaldið verði afnumið í áföngum. Er því lagt til að gjaldið, sem nú er 19% verði 10% árið 1985 og 1986, 5% árin 1987 og 1988, en falli síðan niður. Auk þessarar megintillögu er lagt til að sala raforku til allrar rafhitunar (ekki einungis húshitunar eins og nú er) verði undanþegin verðjöfnunargjaldi að fullu frá og með 1. jan. 1985. Sama tillaga er gerð um sölu raforku til dælingar hitaveitna á heitu vatni, til skipa í höfnum og til varmadæla. Ætla má að greitt verðjöfnunargjald af þessari tölu sé nú um 20 millj. kr. Þótt vitað sé að prósentuálagning verðjöfnunargjalds sé að því leyti óskynsamleg að hún leggst þyngst á það verð sem hæst er fyrir þykir ekki ástæða til að breyta álagningaraðferðinni nú þar eð verðjöfnunargjaldið fellur niður að tiltölulega skömmum tíma liðnum ef farið verður að tillögum nefndarinnar, enda fylgja slíkri breytingu ýmis tæknileg vandkvæði. Til að mæta þeim tekjumissi Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða sem í niðurfellingu verðjöfnunargjaldsins felst eru eftirfarandi tillögur gerðar: 1. Þar eð tekjur af raforkusölu til hitunar standa ekki undir kostnaði verði veitunum bættur mismunurinn með kostnaðarþátttöku ríkissjóðs. 2. Ríkissjóður aðstoði fyrirtækin að öðru leyti með tvennum hætti: a) Félagslegur þáttur framkvæmda, sbr. skilgreiningu í fskj. 2 d, verði árlega að fullu greiddur úr ríkissjóði. b) Ríkissjóður yfirtaki 1. jan. 1985 20% áhvílandi lána Rafmagnsveitna ríkisins og 7.5% áhvílandi lána Orkubús Vestfjarða. Þeim hluta lána, sem eftir standa hjá fyrirtækjunum, verði breytt í jafngreiðslulán til 10 ára með raunvöxtum eigi hærri en 8% árin 1985–1987 og 6% árin 1988–1993. Enn fremur er gert ráð fyrir nokkurri taxtahækkun hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða til samræmis við verðlag á raforku hjá öðrum rafveitum, eins og nánar er gerð grein fyrir hér á eftir. Sérstaklega ber þó að geta þess að þótt tillögur séu gerðar um nokkra taxtabreytingu hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða verður ekki um hækkun orkuverðs til notenda að ræða á árinu 1985, raunar um nokkra lækkun hjá Orkubúi Vestfjarða þegar tekið er tillit til lækkunar verðjöfnunargjalds um 10%. Með þessum aðgerðum, sem nefndin telur framkvæmanlegar, er þó ekki gengið lengra en svo á þessu stigi að meðalverð Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða á annarri raforku en til húshitunar verður því sem næst vegið meðaltal 15 rafveitna sveitarfélaga. Skýringar á því að hlutverk Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða og afkoma þessara fyrirtækja gerir kröfu til sérstakra aðgerða af hálfu ríkisins eru raktar hér á eftir. Ítarlegir útreikningar hafa verið gerðir til að leiða líkur að því að afkoma fyrirtækjanna verði viðunandi ef farið verður að tillögum nefndarinnar. Í þessu sambandi ber að hafa í huga að verðjöfnunargjaldið hefur farið til þess að mæta þeim vandkvæðum sem eru á rekstrarafkomu þessara fyrirtækja. 1. Stefna ríkisvaldsins í húshitunarmálum hefur leitt til þess að verulegt tap er á orkusölu til húshitunar hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða. 2. Meðalverði á annarri raforkusölu en til húshitunar hefur verið haldið tiltölulega lágu hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða. Hefur m.a. sætt gagnrýni að orkuverð þessara veitna til notenda er lægra en hjá flestum sveitarfélagarafveitum. Þennan mun verður að jafna. Í afkomuáætlunum nefndarinnar er þó gengið tiltölulega skammt í þeim efnum. 3. Tekjur af framkvæmdum við stofnlínur og aðveitustöðvar, sem Alþingi hefur samþykkt, hafa ekki staðið undir kostnaði. Því er talin ástæða til að ríkissjóður standi straum af óarðbærum hluta þessara framkvæmda. 4. Stefna ríkisvaldsins hefur verið sú, að Rafmagnsveitur ríkisins hafa á undanförnum árum ekki fengið að leita hagkvæmustu lána til framkvæmda og eigin fjármögnun hefur verið lítil sem engin.“ Í áliti nefndarinnar, sem er mun ítarlegra en ég mun tilgreina hér, er rökstutt frekar hvernig þessar leiðir eru hugsaðar, en í lokaorðum segir: „Raforkuverð til notenda hér á landi er orðið tiltölulega hátt, m.a. í samanburði við verð í grannlöndum. Heildsöluverðið er sömuleiðis orðið hátt. Hlutfall gjalda vegna orkukaupa og tekna af raforkusölu er hjá flestum rafveitum á bilinu 60–70%. En verulegur þáttur í hinu háa orkuverði er skattlagning sem er hærri hér en víðast annars staðar. Afnám verðjöfnunargjalds er því liður í þeirri viðleitni að lækka raforkuverð í landinu. Verðjöfnunargjald af raforku hefur jafnan verið umdeilt, allt frá því að það var fyrst lagt á með lögum nr. 96/1965... Þróun raforkuverðs hefur orðið sú á síðustu árum að mjög margar af rafveitum sveitarfélaga hafa orðið að selja raforku við hærra verði en þær veitur er verðjöfnunargjaldsins njóta, þ.e. Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða. Ljóst er því að gjaldið er orðið mjög óréttlátt. Því hefur nú þótt tímabært að endurskoða gildandi lög um gjald þetta. Orkusala skv. sömu gjaldskrá frá öllum afhendingarstöðum í stofnlínukerfi Landsvirkjunar felur að sjálfsögðu í sér mikla verðjöfnun raforku um landið. Fjárhagsaðgerðir ríkisins nú til að auðvelda niðurfellingu verðjöfnunargjaldsins eru m.a. studdar eftirtöldum rökum: Stjórnvöld hafa ekki heimilað fyrirtækinu raunhæfa verðlagningu á orku. Þau hafa ákveðið hröðun ýmissa framkvæmda umfram áætlanir fyrirtækjanna. Þau hafa aðeins að hluta greitt sannanlega óarðbærar aðveituframkvæmdir (félagslegan þátt). Þau hafa ekki heimilað Rafmagnsveitum ríkisins að leita hagkvæmustu lána á erlendum lánamarkaði. Verðjöfnunargjaldið hefur verið mikilvægur tekjustofn fyrir Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða. Það stuðlaði því í upphafi að minni verðmun en ella. Á síðari árum hefur það hins vegar ekki leitt til þeirrar verðjöfnunar sem að var stefnt. Hið nýja misræmi í raforkuverði hinna ýmsu rafveitna í landinu telur nefndin nauðsynlegt að leiðrétta svo sem kostur er. Nefndin telur því að ríkinu beri skylda til að greiða fyrir afnámi gjaldsins með aðgerðum þeim sem lýst er í grg. þessari og meðfylgjandi frv. til laga.“ Undir þetta nál. rita Birgir Ísl. Gunnarsson alþm., sem er formaður nefndarinnar, Kjartan Jóhannsson alþm., Stefán Guðmundsson alþm., Kristján Jónsson rafmagnsveitustjóri og Aðalsteinn Guðjohnsen rafmagnsstjóri. Ég hef tekið þessa tillögu nefndarinnar upp hér sem brtt. við það frv. sem hér liggur fyrir. Það er rétt hjá hv. 4. þm. Vestf. að óþarfi hefði verið að hafa það frv. sem hér liggur fyrir frá hendi rn., svo margoft sem það kemur fram, þegar eingöngu er um að ræða framlengingu á þessu gjaldi með lítilli 3% lækkun. Ég legg áherslu á að rn. hefur ekki treyst sér til að fylgja tillögum nefndarinnar, tillögum sem að mínu mati eru mun skynsamlegri en þær tillögur sem rn. lét frá sér fara og er meira í takt við þær yfirlýsingar, sem hæstv. ráðh. hefur látið frá sér fara að undanförnu, að leggja beri verðjöfnunargjaldið niður. Ég vænti þess að hv. þm. skoði þessar tillögur vel og sjái að með samþykkt þeirra er farið í réttan farveg. Ég minni á að þegar verðjöfnunargjaldið var sett á á sínum tíma barðist Sjálfstfl. með kjafti og klóm á móti þessu gjaldi og trúi ég ekki öðru en ég fái þá til fylgis við mig við að afnema það hér. Ég tel að almenningur á Íslandi verði undrandi á þeirri ráðstöfun að samþykkja hér smánarlækkun á verðjöfnunargjaldi, en jafnframt liggur það ljóst fyrir að rafmagn mun ekki lækka. Það mun hækka um 22% þegar um áramótin sem verður eins og köld gusa framan í orkukaupendur. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri nú, en vænti þess að hv. þdm. sjái að starf nefndarinnar, sem fjallaði um þetta, hafi verið af hinu góða og stefni í rétta átt.



Virðulegi forseti. Þetta frv. um verðjöfnunargjald af raforkusölu virðist vera og er veigamikill lagabálkur upp á einar 13 greinar, enda lofaði hæstv. iðnrh. því hér á Alþingi fyrir ári að hann mundi láta vinna nýtt frv. með breyttum áherslum í sambandi við stuðning við almenningsorkuveitur og sá árlegi viðburður mundi varla endurtaka sig að verðjöfnunargjald yrði framlagt enn einu sinni á óbreyttum grundvelli. Á undanförnum árum hefur efni frv. um framlengingu verðjöfnunargjalds verið breyting á einu ártali í gildandi lögum. Í stað yfirstandandi árs hefur í lögin verið sett komandi ár. Þegar frv. það sem hér er til umr. er skoðað og borið saman við gildandi lög kemur í ljós að lítið meira er verið að gera nú en áður. Hér er hin árlega framlenging verðjöfnunargjalds af raforkusölu enn einu sinni á ferðinni, en í stað þess að bera fram frv. um breytingu á einni grein laganna er lagabálkurinn allur prentaður upp og kemur hér fram í frv.-formi. Frv. fylgir allmikil grg. og fskj. Þegar þetta lesefni er skoðað kemur í ljós að þar er að finna alvörufrv. um hvernig hætta skuli álagningu þessa gjalds og hvaða ráðstafanir á að gera til að niðurfelling verðjöfnunargjaldsins sé möguleg. Það kemur sem sagt í ljós að alvörufrv. er bara fskj. við endurprentaðan lagabálk sem kallaður er frumvarp til laga. Meðan aðrar leiðir eru ekki valdar til að tryggja fjárhag Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða er ég samþykkur framlengingu verðjöfnunargjaldsins þó að mér finnist að það hefði mátt gera með frv. í færri greinum en þetta. Verðjöfnunargjaldið hefur sína galla, sem margoft hafa verið upp taldir, og þar sýnist sitt hverjum. Kostir verðjöfnunargjaldsins eru þeir að með því hefur verið hægt að jafna orkukostnaðinum í landinu nokkuð. Á síðustu árum hefur t.d. verið hægt að halda verði orku frá Rafmagnsveitum ríkisins innan við 25% verðmun miðað við Rafmagnsveitu Reykjavíkur, en eins og kunnugt er var sá verðmunur um 90% 1978. Hvað er þá í frv. sem hér er til umr.? Í fyrsta lagi framlenging verðjöfnunargjaldsins á raforkusölu árið 1985 og í öðru lagi lækkun á þessu gjaldi úr 19%, sem það var í ár, í 16% sem það skal vera á næsta ári, 1985. Aðalbreytingin felst í lækkun gjaldsins úr 19% í 16%. Maður skyldi halda að allir fögnuðu því. Lækkar ekki orkuverð um það sem þessu nemur hjá öllum orkukaupendum? Svarið við þessari spurningu er nei. Það lækkar ekki hjá þeim aðilum sem nutu þess, þ.e. hjá Orkubúi Vestfjarða og Rafmagnsveitum ríkisins, nema eitthvað komi í staðinn fyrir þann tekjumissi sem felst í lækkun verðjöfnunargjaldsins fyrir þessar veitur. Skv. frv. er ekki séð fyrir nýjum tekjum, en skv. aths. við frv. á að bæta tekjumissi RARIK og Orkubúsins með skuldbreytingum áhvílandi lána hjá fyrirtækjunum, þ.e. fresta greiðslu afborgana, en ekki yfirtaka lán né heldur bæta stöðu þeirra á annan máta, t.d. með nýjum tekjustofnum eða beinum ríkisframlögum. Hér er farið inn á mjög vafasama braut. Skuldbreytingin breytir engu öðru en greiðslustöðu fyrirtækisins ákveðinn tíma. Í þessu tilfelli léttir hún greiðslustöðu næsta árs, en þyngir greiðslustöðuna síðar. Þar ofan í kaupið upplýsti rafmagnsveitustjóri, Kristján Jónsson, okkur um það á fundi iðnn. að skuldbreytingin bætti stöðu RARIK næsta ár um 47 millj. kr., en tekjumissirinn við lækkun verðjöfnunargjaldsins væri áætlaður um 59 millj. kr. Þarna vantar því upp á 12 millj. til þess að hlutur RARIK skerðist ekki beint. Ég hef því fullan fyrirvara á þessari útfærslu á jöfnun á stöðu RARIK og Orkubúsins og tel að í stað skuldbreytingar á lánum hefði ríkissjóður átt að yfirtaka lán fyrirtækjanna eða leggja þeim til fé eða þá að skapa hefði átt nýjan tekjustofn. Skuldbreytingin bætir ekki stöðu fyrirtækjanna. Hér er aðeins um frestun á vandamáli að ræða. Með því er verið að efna í hækkun orkuverðsins síðar. Í nál. sem fylgir frv. er sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur komist að þeirri niðurstöðu að eðlilegt sé að bera saman verð fyrirtækjanna tveggja annars vegar og verð 15 rafveitna sveitarfélaga hins vegar, þannig að rafveitur höfuðborgarsvæðisins og Rafveita Akureyrar, Rafveita Akraness og Rafveita Siglufjarðar séu undanskildar. Þessi samanburður er sýndur á fskj. 3c. Með hliðsjón af þeim samanburði telur nefndin eðlilegt að öflun eigin tekna af orkusölu hinna tveggja fyrirtækja verði á þessu stigi a.m.k. aukin sem svarar hækkun meðalverðs (án sölu til rafhitunar) í því sem næst vegið meðaltal orkuverðs hinna 15 veitna. Hjá Rafmagnsveitum ríkisins jafngildir þetta tekjuaukningu um 35.4 millj. kr. og hjá Orkubúi Vestfjarða um 2.8 millj. kr.“ Hér er raunverulega verið að segja að það skuli hækka orkuverð frá RARIK og Orkubúinu til að jafna þessa stöðu. Á fundi í iðnn. upplýsti rafmagnsveitustjóri að hér þyrfti að ná um 7% hækkun til að ná jöfnuði við aðrar veitur á landsbyggðinni sem sumar eru með hærra verð en RARIK. Hér er því verið að búa til nýja viðmiðun. Áður var miðað við að halda orkuverði innan við 25% mismun á við Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Nú er farið út í jöfnunarviðmiðun á landsbyggðinni sem í sjálfu sér er réttlát ef ekki er um leið horfið frá fyrri viðmiðun, þ.e. við Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Þá ber einnig að undirstrika að markmiðið var og er vonandi enn að minnka mismun á orkuverði hjá landsbyggðinni og á Reykjavíkursvæðinu. Heyrst hefur að Landsvirkjun muni hækka sinn heildsölukostnað nú um 14% til viðbótar við þá 5% hækkun sem varð í vor. Rafmagnsveitustjóri upplýsti í iðnn. að RARIK hefði gert áætlun um hve mikla hækkun þyrfti nú að gera á orkuverði RARIK til að mæta þessari hækkun Landsvirkjunar svo og til að mæta gengisfellingu og verðlagsþróun. Rafmagnsveitustjóri nefndi að hækkun RARIK þyrfti að vera 17% á hitatöxtum og 22% á öðrum töxtum veitnanna. Í þessum hækkunum væri þó innifalin sú jöfnunarhækkun sem ég nefndi áður, þ.e. sú 7% hækkun sem rafmagnsveitustjóri gat um og kemur fram í nál. að þyrfti að eiga sér stað til að jafna þessar 15 rafveitur á landsbyggðinni. Ef þessar hækkanir ná fram að ganga hjá RARIK, og trúlega er um að ræða þörf fyrirtækisins, er mjög líklegt að hér sé um að ræða mun meiri hækkun en vænta má hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur og að nú hnígi í þá átt á nýjan leik að bilið milli orkuverðs á landsbyggðinni og hér á Reykjavíkursvæðinu aukist. Mér sýnist að allt bendi til þess að þrátt fyrir fögur fyrirheit hjá talsmönnum stjórnarliðsins standi nú fyrir dyrum sú þróun mála að orkuverð hækki meir á köldu svæðunum en hér á Reykjavíkursvæðinu, það þróist í þá átt að orkukostnaður á landsbyggðinni verði óhóflegur og orsaki aukinn mismun lífskjara eftir búsetu. Ég vil leyfa mér að beina þeim spurningum til hæstv. iðnrh. hvort sú þróun blasi nú við, sem ég hef hér nefnt, að sú viðmiðun sem notuð hefur verið undanfarin ár, þ.e. það að orkuverð verði ekki hærra á landsbyggðinni en sem nemur um 25% yfir Reykjavíkursvæðinu, breytist í þá átt að orkuverðið á landsbyggðinni verði hærra í hlutfalli við það orkuverð sem er á Reykjavíkursvæðinu. Það er ekki mikið fagnaðarefni fyrir landsbyggðina, þó að verið sé að lækka verðjöfnunargjaldið og breyta grundvelli verðlagningar á orku, ef það hnígur í þá átt að orkuverðið hækki og hlutur landsbyggðarinnar verði verri en áður var.



Virðulegi forseti. Ég þakka hv. iðnn. fyrir vel unnin störf og skjóta afgreiðslu þessa máls. Ég gerði sömuleiðis fsp. til Rafmagnsveitna ríkisins, hver þeir hygðu að yrði þróunin hjá því fyrirtæki. Eins og fram kom í ræðu hv. 4. þm. Vesturl. hefur verið áformað að samræma nokkuð almenna taxta RARIK við það sem gerist hjá allmörgum öðrum rafmagnsveitufyrirtækjum á landsbyggðinni. Þeirra áform, fyrstu svör voru að meðaltalshækkun kynni að þurfa að verða alls um 20%. En menn minnast þess að við síðustu hækkun heildsöluverðsins, 5% 1. maí s.l., varð engin hækkun á smásöluverði. Það er frá því að segja að það var óskað eftir að þeir tækju sérstakt tillit til húshitunartaxtans og það gerðu þeir með því að setja þá fram nýjar hugmyndir um 17% hækkun húshitunartaxtans og 22% hækkun á öðrum töxtum sem mundi þá þýða aðalálag á iðnað. En hafa ber í huga að um 60% af rafmagnssölu RARIK eru til húshitunar, þannig að menn geta þá gefið sér að yrði um 19% meðaltalshækkun á öllum töxtum hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Ég hef gert fsp. til Rafmagnsveitu Reykjavíkur um þeirra áform og svarið var sömuleiðis munnlegt: 20% hækkun sem þeir telja sér nauðsyn á að nái fram að ganga. Fyrir því hlýt ég að svara hv. 4. þm. Vesturl., að eins og stendur er ekki líklegt að dragi sérstaklega sundur um þær viðmiðanir sem verið hafa milli landsbyggðar og Rafmagnsveitu Reykjavíkur að þessu leyti. Nóg er nú samt því að ískyggileg er þessi þróun og þeir sem þekkja til á landsbyggðinni vita hve lítt bærilegur og nánast að segja óbærilegur þungi það er hjá almenningi að standa undir kostnaði við hitun híbýla sinna. En málum er ekki ráðið til lykta enn vegna þess að ekki hefur verið tekin lokaafstaða til þess sem kann að verða ráðstafað til niðurgreiðslu húshitunar á fjárlögum. Við þekkjum að sú tala hefur enn staðið inni sem 200 millj. kr. Ég er þó ekki að mála málið öðrum litum en vera ber. Ég er hóflega bjartsýnn á að neinu verulegu þoki í þá átt að fá aukið fjármagn til niðurgreiðslu til húshitunarinnar. Ég vil aðeins, þótt fullsnemmt sé eins og ég segi að ræða þessi mál til neinnar hlítar þar sem upplýsingar eru aðeins óformlegar, geta þess hver verðþróunin hefur orðið á raforku til húshitunar og á öðrum heimilistöxtum hjá Rafmagnsveitum ríkisins frá 1. ágúst 1983 þegar síðasta hækkun átti sér stað á orku í smásölu frá Rafmagnsveitum ríkisins og raunar Orkubúi Vestfjarða einnegin. Ef menn gefa sér þá viðmiðunina 100 um 1. ágúst 1983 hefur verðþróun raforku til húshitunar orðið sú að raungildi hennar er nú miðað við um 77. Ef við einnegin gefum okkur að fallist verði á að úr þessum framkvæmdum verði, sem menn hafa haft á orði, um 14% hækkun heildsölunnar og þessar hækkanir, sem RARIK hefur verið að fitja upp á, sem ekki hafa komið til neinna álita að sjálfsögðu því að þær hafa ekki borist enn iðnrn., þá mundi þessi viðmiðun, ef sú ákvörðun yrði tekin miðað við 1. jan. n.k., verða miðað við töluna 100 1. ágúst 1983 um 94 hinn 1. jan. n.k., ef allar þessar hækkanir næðu fram að ganga. En þrátt fyrir þessa verulegu raforkuverðshækkun mundi raunverð raforku fara lækkandi út eftir öllu næsta ári og miðað við þær spár, sem ég hef í höndunum um heimilistaxtana, sem eru mjög svipaðir nema stökkið yrði minna nú, þar sem verðjöfnunargjaldið lækkar um 3%, þá yrði, miðað við þá spá sem ég hef í höndum, meðalverð áranna 1984 og 1985 mjög svipað, þannig að þegar yrði komið fram í des. 1985 mundi verðþróun beggja þessara taxta nálgast töluna 80 miðað við 100 1. ágúst 1983. Ekki þarf ég að skýra eða rekja ástæður fyrir þessari þróun. Ef verðlagsforsendur hefðu staðist, eins og menn voru að ýta úr vör með á miðju ári, áður en sprengingarnar miklu urðu í verðlagsþróun, þá var það eindregin stefna að halda þessu verði óbreyttu út árið 1985. Af auðskildum ástæðum heyra þau áform sögunni til. Að vísu er auðvitað mest upp úr því leggjandi hver þróunin er í raungildi orkunnar en ekki tölum sem breytast auðvitað beggja megin við þær breytingar og sprengingar, eins og ég segi, sem orðið hafa. Ég sé á þskj., sem ég hef að vísu ekki undir höndum, að hv. 6. landsk. þm. Karl Steinar Guðnason ber þar fram tillögur sem eru að því er mig minnir í sjö liðum og er þar greinilega að finna allar helstu tillögur, meginefni a.m.k. þeirra tillagna, sem stjórnskipuð nefnd lagði fyrir í frv.-formi nú eigi alls fyrir löngu, á útlíðandi nóvembermánuði ef ég man rétt. Ég vildi gjarnan gera þær tillögur strax að mínum og leitaði fast á um að þær næðu fram að ganga eins og nefndin hafði gengið frá þeim. Um það gat ekki orðið samkomulag. Það náðist sem sagt ekki samkomulag um það innan ríkisstj. - eða við getum svo sem þrengt það svið og sagt að það hafi ekki náðst samkomulag milli mín og hæstv. fjmrh. um þær aðferðir. Á það sínar skýringar því að hér var um verulega stórar fjármunalegar framkvæmdir að tefla og tíminn naumur til að ná viðhlítandi skipan á þau mál eins og fjármálum okkar er öllum saman þröngur stakkur skorinn. Á hinn bóginn vil ég minna á þá yfirlýsingu sem ég birti við 1. umr. málsins þar sem ég vísaði til yfirlýsinga minna frá því í des. í fyrra þar sem því var lýst yfir að verðjöfnunargjald yrði afnumið, enda yrði fyrir fjárhag þeirra fyrirtækja séð sem þess nutu, Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, og að í síðasta lagi haustið 1985 mundi ríkisstj. flytja frv. til laga þar sem þessum málum með þeim hætti yrði ráðið til lykta. Þetta verður ekkert skilið og á auðvitað ekki að skilja á annan veg en þann að þessi áform eru samþykkt af hálfu núv. ríkisstj. Ég hef þá viðmiðun, sem er breyting frá því sem var lagt til af hinni stjórnskipuðu nefnd og tekið var upp í brtt. hv. 6. landsk. þm., að ég mun beita mér fyrir frv. til l. sem innihéldi 4% lækkun á ári í fjögur ár frá 1. jan. 1986 að telja, þannig að afnám þess yrði einu ári síðar en tillögur nefndarinnar gera ráð fyrir og með þessum jafna hætti en ekki í tveimur stökkum eins og áður hafði verið áformað, 10% frá 1. jan. n.k., eins og nefndin lagði til, í tvö ár og síðan 5% í enn önnur tvö ár. En þetta mál mun ég áreiðanlega leggja til að verði unnið af fulltrúum iðnrn. og fjmrn. þegar á nýju ári, að menn reyni að finna lausnir á þessu vandamáli. Til þess gafst okkur ekki tími nú, eins og ég sagði og eins og ég líka tók fram, af því að hæstv. fjmrh. er genginn í salinn, þá var það sér í lagi tímaskorti um að kenna að við náum ekki landi með þetta verðjöfnunargjaldsmál með öðrum hætti en fram kemur í því frv. sem hér liggur fyrir til umr. með svo þeirri yfirlýsingu sem ég hafði yfir við 1. umr. málsins.



Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hæstv. iðnrh. að hér væri málefni á ferðinni sem varðaði fjmrh. miklu. Þykir mér við hæfi að hann sé þá viðstaddur, en reki ekki bara inn nefið okkur þdm. til ánægju eitt andartak, en sé svo óðara horfinn á braut.

Það munu verða gerðar ráðstafanir til að ná í hæstv. fjmrh.

Frv. sem er til umr. er þess eðlis að með því er lagt upp í mikla göngu sem ekki sér fyrir endann á. Gangan á að stefna að því marki að fella niður verðjöfnunargjald með öllu, en þeir aðilar sem notið hafa verðjöfnunargjaldsins eiga að fá það uppi borið með greiðslum úr ríkissjóði með einum eða öðrum hætti. Eins og kunnugt er er aðeins gerð tillaga um 1. áfanga, þ.e. lækkun úr 19% í 16%, en hv. þm. Alþfl. Karl Steinar Guðnason hefur flutt brtt. sem marka brautina til enda. Þar er sýnt hvernig þessi lækkun á að gerast og hefur hæstv. iðnrh. lýst yfir sérstökum stuðningi sínum við þá tillögugerð og nánast gert þær till. að sínum. Það eru tvær spurningar í þessu máli sem skipta öllu. Önnur er sú: Hvernig ætlar ríkissjóður að standa undir þeim stóraukna tilkostnaði og útgjöldum, sem á honum mun lenda ef þessi leið er farin, án þess að jafnhliða séu gerðar einhverjar sérstakar ráðstafanir? Hér er ekki um neinar smáupphæðir að ræða vegna þess að í fjárlagafrv. kemur ljóst fram að áætlað er að verðjöfnunargjaldið gefi 420 millj. kr. á einu ári. Hv. alþm. hljóta því að vera harla forvitnir að vita, úr því að hæstv. iðnrh. hefur lýst yfir sérstökum stuðningi sínum við till. Alþfl. sem hafa verið hér fluttar, hvort ekki séu uppi einhverjar ákveðnar hugmyndir um hvernig ríkissjóður á að standa undir þessum stórauknu útgjöldum. Ég vil leyfa mér að spyrja sérstaklega hæstv. fjmrh. í fyrsta lagi: Hvernig hyggst hann sem aðalforsvarsmaður ríkissjóðs mæta þeim tekjumissi sem bersýnilega hlýst af samþykkt þessa frv.? Í öðru lagi vil ég spyrja hæstv. iðnrh. hvort það sé stefna hans að þessum útgjöldum, sem á verðgildi næsta árs nema um 420 millj. kr. á ári, verði öllum velt yfir á ríkissjóð án þess að nokkur tilraun sé gerð til að afla nýrra tekna þar á móti og hvort hann geri sér ekki grein fyrir því að slíkt væri býsna mikið ábyrgðarleysi gagnvart þeim sem eiga að hafa áhyggjur af fjármálastjórn hér á landi á komandi árum. Gerir hann sér ekki grein fyrir að með þessu væri verið að búa til býsna stórt gat á ríkissjóð sem kynni að verða erfitt að fylla? Ég vil sérstaklega spyrja hæstv. ráðh. um afstöðu hans til þessa máls. Ég vil líka spyrja hæstv. iðnrh., úr því að hann var að lýsa sérstökum stuðningi sínum við tillögur Alþfl., sem mér þykja harla ábyrgðarlausar, hvort hann hafi ekki í sínum huga einhverjar hugmyndir um hvernig þetta gat yrði fyllt eða hvort hann sé bara að gefa þessa yfirlýsingu til að þóknast þeim sem kynnu að líta það velvildaraugum að verðjöfnunargjaldið yrði lækkað án þess að hugsa nokkuð um að þar yrði einn óskaplega stór endi laus á ríkisfjármálum. Enn fremur vil ég spyrja hæstv. iðnrh. vegna þess að við óttumst að afleiðingin verði sú að orkuneytendur í dreifbýli verði látnir borga brúsann þegar allt kemur til alls og það lendi endanlega á þeim. Auðvitað óttast maður að vaxandi verðmunur verði á orku í fjölbýlinu annars vegar og svo hins vegar í dreifbýlinu með þeirri stefnu sem hér er verið að móta. Þá hlýtur jú spurning að vakna sem ég var að byrja að tæpa á: Getur hæstv. iðnrh. fullvissað okkur alþm. um að orkuverð í dreifbýli muni ekki hækka sem afleiðing af samþykkt þessa frv. og að ekki dragi í sundur með orkuneytendum í dreifbýli og þéttbýli? Ég veit að hæstv. iðnrh. var að tæpa á því áðan við hvaða raforkuverðshækkun mætti búast á næstunni. En mér er það ekki nóg að hann hugleiði málið með þeim hætti sem hann gerði áðan. Ég vil, úr því að verið er að hreyfa við þessu verðjöfnunargjaldi í lækkunarátt, fá hreina yfirlýsingu frá hæstv. ráðh. um að hann muni sjá til þess að orkuverð í dreifbýli muni ekki hækka vegna samþykktar þessa frv. og að ekki dragi í sundur með dreifbýlismönnum og þéttbýlismönnum hvað þetta snertir.



Virðulegi forseti. Það er auðvitað dálítið sérkennileg túlkun á orðum mínum hér áðan að ég hafi verið að lýsa yfir stuðningi við brtt. hv. 6. landsk. þm. eins og þær liggja nú fyrir við það frv. sem ég er flm. að.

Ég lýsti stefnu.

Já, rétt er það, en auðvitað held ég fast við það frv. sem samkomulag hefur orðið um og hér er flutt. Ég tók fram að ég hefði fellt mig við stefnumótun sem stjórnskipaða nefndin mótaði og flutti í frv.-formi, en samkomulag hefur orðið um annað og það er sú niðurstaða sem liggur hér fyrir til afgreiðslu. Vegna samþykktar þess frv. liggur ljóst fyrir að sú fjármálalega gáta er ráðin með skuldbreytingu þar sem það hefur verið samið um frestun afborgana á lánum sem hafa horfið til Rafmagnsveitnanna og Orkubús Vestfjarða, í 5 ár. En þetta er auðvitað stórmál að ráða fram úr og ég vil ekki fullyrða nú og hér að það þurfi ekki að grípa til einhvers konar annarrar tekjuöflunar. Ekki vil ég fullyrða það. En okkur gafst ekki tími til að vinna málið nægilega vel. Niður verður sest við það nú væntanlega fljótlega upp úr áramótum. En það er stefna mín að þessar aðgerðir um að fella niður verðjöfnunargjaldið muni ekki verða til þess sérstaklega að hækka orkuverð á landsbyggðinni. Það vil ég að komi alveg skýrt fram vegna þess að sá er ekki tilgangurinn með því að fella niður þetta ósanngjarna gjald, sem verðjöfnunargjald á raforku er, þar sem menn borga langhæst að sjálfsögðu sem hæsta orkuverðið greiða. Árum saman, allar götur frá 1974 trúi ég, hafa menn ekki treyst sér til að biðja um framlengingu á þessu gjaldi nema ár í senn, af því að fulltrúar allra flokka hafa lýst yfir andstöðu við þessa aðferð við skattlagningu og það hefur verið siðurinn sá ævinlega, svo langt aftur sem ég hef kynnt mér málin, að bera þessi frv. fram á allra síðustu dögum fyrir þinghlé eða jólahlé, þannig að menn ættu engra annarra kosta völ en að húrra því áfram af því sem þarna væri um stórkostlega fjármuni að tefla sem ríkissjóður gæti ekki séð af, ef ætti að halda fram þeirri stefnu, sem menn hafa verið sammála um, að jafna orkuverðið í landinu. Sú stefna er enn þá uppi. Okkur hefur ekki tekist að ná nægilega langt í því, en verulegum árangri hefur verið náð. En það þarf að gera með öðrum hætti en því að beita til þess þessari aðferð um skattlagningu.



Virðulegi forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v., fyrrv. hæstv. fjmrh., veit að það er sjálfsblekking að ætlast til að ríkissjóður taki á sig verðjöfnunargjald sem kann að verða fellt niður. Ég get því ekki annað en svarað þeirri spurningu, sem hann beindi til mín, þannig að ég sé ekki að ríkissjóður geti gert það. Annað væri að reyna að blekkja mann sem þekkir betur til í fjmrn. en margir. Ég sé því ekki hvernig verðjöfnunargjald verður borið uppi af ríkissjóði. Svar mitt við þeirri spurningunni hvernig ríkissjóður ætli að standa undir stórauknum útgjöldum af verðjöfnunargjaldi, sem til mín var beint, er einfaldlega það sem fram hefur komið. Það er staðreynd sem allir þm. eiga þátt í að ríkissjóður er frá einum tíma til annars, ekkert frekar í dag en í liðinni tíð og ég reikna með að hann haldi áfram að vera bað í framtíðinni, gersamlega vina- og munaðarlaus. Ég ætla mér að taka þátt í að finna lausn á þeim vanda sem hæstv. iðnrh. glímir við, og er virðingarvert að hann skuli trúa því, og ég trúi á hans mátt og megin, að hægt sé að losna við þetta verðjöfnunargjald án þess að það falli á ríkissjóð. Hagur ríkissjóðs þyrfti að vænkast ansi mikið og skjótlega ef hann ætti að bera þetta gjald. Ég sé ekki að hann geti það nema þá að á skylli heimsstyrjöld. Þegar síðari heimsstyrjöldin braust út var ríkissjóður gersamlega blankur og hér var allt í volæði. Innan tíðar var það mikið til hér af gjaldeyri að þeir sem áttu fengu honum ekki skipt lengur í Landsbankanum. Landsbankinn átti svo mikið af gjaldeyri. En við skulum átta okkur á því að við erum illa á vegi stödd ef við ætlum að taka lán til að virkja fallvötn okkar og síðan að taka annað erlent lán. Ríkissjóður verður að taka erlend lán núna til að greiða niður orkuna sem við notum frá virkjununum sem eru byggðar fyrir erlend lán. Hvar erum við þá á vegi stödd? Ríkissjóður hefur ekki, því miður, svo miklum peningum úr að spila að hann geti tekið slíkt á sínar herðar.



Virðulegi forseti. Allshn. Ed. hefur fjallað um þetta mál og mælir með því að það verði samþ. óbreytt.