Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 2. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson) : Þetta frv.. hefir tekið breyt. í hv. Nd. Breyt. eru við 2. gr. þess, þar sem á eftir orðunum „einni og hálfri millj. kr.“ kemur: eða jafngildi í erlendri mynt, og við 3. gr., þar kemur í staðinn fyrir orðin „nr. 14 9. jan. 1935“: um síldarverksmiðjur ríkisins. Auk þess hafði gleymzt að geta um gildistöku l., og hefir því í Nd. verið sett inn ný gr., um að l. öðlist þegar gildi. Breyt. eru þess eðlis, að varla getur orðið neinn ágreiningur um þær, og er n. þeim samþykk.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Frv. hefir tekið þeim breyt. frá því það fór úr þessari hv. d., að 4. gr. er færð til samræmis við tilsvarandi ákvæði fjárl. Þar eru taldir þeir vegir, sem í fjárl. er áætlað fé til af benzínskatti. - Þá var sett í frv. ný gr., 6. gr., þar sem ríkisstj. er heimilað að endurgreiða fiskveiðagufuskipum vörutoll af kolum, sem þau nota til fiskveiða í salt, og að falla frá innheimtu aðflutningsgjalds af salti, þó ekki nema hlutaðeigandi bæjar- eða hreppsfélög veiti slíkar undanþágur. Ef ríkisstj. notar þessa heimild, þá er henni heimilt að hækka skatt- og tollviðauka þann, sem um ræðir í 5. gr. l., úr 11% í 12%. Ég geri ráð fyrir, að það gefi þá því sem næst sömu upphæð og þegar það kom frá d. Ég vil mælast til þess, að d. fallist á að samþ. frv. svona breytt, þar sem nú er komið að þinglokum og málið búið að fara milli d., eins og kunnugt er.

*Jóhann Jósefsson: Þegar þetta mál var hér á ferð síðast, þá flutti ég brtt. um, að Vestmannaeyjar væru þarna gerðar jafnréttháar öðrum þeim héruðum, sem njóta góðs af benzínskatti til vega. Ég bjóst þá við, að þetta bæri öðruvísi að í Sþ. og það yrði tækifæri til þess að bera fram um þetta till. við afgreiðslu fjárl. í Sþ. En þetta kom ekki fram þar í því formi, sem ég hafði búizt við, en hefði ég vitað það, þá hefði ég ekki tekið brtt. mína aftur við 3. umr. hér í þessari d. Ég get ekki varið það að falla frá þeirri kröfu, að benzínskattur sá, sem fellur til í Vestmannaeyjum, sé að mestu leyti látinn ganga til þess að bæta vegina þar, af þeim ástæðum, sem ég hefi áður lýst og skal því ekki fara frekar út í hér. Og þó það sé að vísu leitt að fara fram á það, að málið fari aftur til Nd., horfir það þannig við frá mínu kjördæmi, og ég veit, að kjósendur mínir búast áreiðanlega við, að ég haldi fast við þessa kröfu. Ég sé því ekki annan kost en leggja fram skriflega brtt. við frv., þegar það kemur hingað nú, sem er shlj. þeirri brtt., sem ég tók aftur á sínum tíma. En ég tók hana aftur af þeim ástæðum, sem ég hefi þegar lýst. Ég vona svo, að hv. d. sjái, að ég flyt hér rétt mál, og geri sitt til þess að sætta líka þennan hluta landsmanna, sem hér um ræðir, við benzínskattinn, með því að samþ. þessa till., sem ég nú afhendi hæstv. forseta.

Forseti (EÁrna): Mér hefir verið afhent skrifl. brtt. frá hv. þm. Vestm. Hún er við 4. gr. 2. lið, að þar komi nýr liður: Til Vestmannaeyjavega 5000 kr. - Þessi brtt. er skrifleg og kom fram á fundinum, og þarf því tvöföld afbrigði.



Ég tel ómögulegt að hrekja málið milli deilda nú og segi því nei.



Ég hefi ekkert á móti því að hrekja málið milli d. og segi því já.



Þó ég sé ekki ánægður með þá skiptingu, sem er í frv. á benzínskattinum, og ég veit, að margir fleiri eru óánægðir með hana og þar á meðal hæstv. forsrh., en við ætluðumst til, að tillit væri tekið til óska okkar í hv. Nd., en það hefir því miður ekki orðið, og þar sem Vestmannaeyingar fá stóran skammt af benzínvegafénu nú, og með því að ég vil láta sitja við það, sem komið er, en hygg á hefndir síðar, þá segi ég nei.



Með því að Vestmannaeyjar hafa haft nokkra tilhneigingu til þess að vera konungsríki út af fyrir sig móti föðurlandinu, og ég hefi haft þá ánægju að hjálpa við sérstöku máli þeirra vegna í dag, þá finnst mér það vera einskonar aðskilnaðarpólitík, að samþ. tvö mál fyrir Vestmannaeyjar sama daginn, og segi því nei.



Þar sem í hinni nýju samþ. fjárl. er gert ráð fyrir þeim tekjuöflunum, sem farið er fram á í þessu frv., og ég tel mjög hæpið, að málið nái fram að ganga, ef það er nú látið fara til Nd., og þó ég hafi nokkra löngun til þess, vegna aðfara þeirra, sem eru að ske í Nd. gegn síldarverksmiðjunum, að tefja þetta mál, þá segi ég samt af þeim ástæðum sem ég hefi tekið fram, nei.

forseti (EÁrna) : Með þessum fundi er nú lokið störfum þessarar deildar að þessu sinni. Við hverfum nú héðan og heim til heimila okkar, og ég vil vona, að við höfum nú margar góðar endurminningar frá samstarfinu á þessu þingi. Ég vil sérstaklega þakka öllum hv. deildarmönnum fyrir samvinnu og samstarf, því að það hefir verið mér sérstaklega ánægjulegt. Ég óska þeim svo góðs í framtíðinni, gleðilegra jóla og farsæls nýárs og þakka þeim fyrir samveruna.



Ég vildi a. m. k. fyrir mína parta, og ég hygg margra hér í hv. deild, þakka hæstv. forseta fyrir alla samvinnu við okkur þdm. Ég hygg, að það muni mál manna, að þessi deild hafi verið mikil friðardeild í vetur og sjaldan verið hér stormur. Og það er án efa ekki eingöngu okkur deildarmönnum að þakka, heldur sérstaklega okkar friðsama forseta, sem er sannur friðarmaður og hefir alltaf verið, og sem með sinni framkomu og sinni stjórn hefir nú eins og endranær síðan hann varð forseti hjálpað til að setja þann blæ á deildina, sem mjög hefir orðið til að auka hennar hróður og létta henni starfið. Ég veit það, að hæstv. forseti mun nú fljótlega leggja af stað heimleiðis, í heldur erfiða ferð yfir land og haf. Ég veit, að sumir kjósendur hans, sem hafa talað við mig undanfarna daga, eru nokkuð kvíðandi um, að hann og samþingismaður hans kunni að geta mætt vondu veðri á þessum tíma. Ég óska þess - og ég veit, að ég segi það fyrir hönd okkar allra hér -, að hann og félagi hans fái jafnmikið logn og frið og ró með sér heim eins og hann hefir hjálpað til að hafa mikið sólskin og mikla ró yfir störfum deildarinnar í ár.



Af því að mér virtist síðasti ræðumaður hafa nokkurn fyrirvara um það, hvort hann talaði fyrir hönd allra hér í þessari hv. deild, þegar hann þakkaði hæstv. forseta fyrir góða fundarstjórn og góða samvinnu á því þingi, sem nú er að enda, og þar sem ég gæti hugsað mér, að hann kannske meinti það sérstaklega til þeirra, sem eru í stjórnmálaandstöðu við forsetann, þá vil ég aðeins – án þess að bæta nokkuð um þau fögru orð í garð hæstv. forseta - taka það fram, að ég hygg alveg óhætt að þakka hæstv. forseta fyrir hönd okkar allra. Það er að rísa ágreiningur um málefnin, og kannske ekki óblandin ánægja um allt, sem starfað hefir verið á þessu þingi, eins og oft vill verða. En það er alveg víst, að það snertir ekkert stjórn hæstv. forseta, sem hefir verið með jafnmiklu réttiæti og mildi eins og af honum má vænta. Ég vil einnig taka undir þá góðu kveðju og ósk um ferðina norður. Og ég vil segja fyrir hönd okkar Reykvíkinga, að honum er velkomið að dvelja hér hjá okkur þangað til næsta þing kemur saman.





Við þökkum forseta og stöndum upp. .

Forseti (EÁrna): Ég vil þakka öll þessi hlýju orð, sem mælt hafa verið í minn garð, og aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan, að þakka fyrir allar ánægjustundir, sem ég hefi haft með mönnum hér í deildinni; ég óska þeim svo góðs árs og friðar og segi fundi slitið.

*Jóhann Jósefsson: Hæstv. forsrh. sagði til andsvara því, sem ég sagði hér í fyrri ræðu minni, að hann teldi mjög vafasamt, að nærsveitirnar hefðu haft gott af því, að menn þaðan leituðu til sjósóknar og aðdrátta, t. d. til Vestmannaeyja, eins og áratugum saman hefir verið síður í Skaftafellssýslum, Rangárvallasýslu og Árnessýslu. Ég lét svo um mælt, að þeir og þeirra búskapur myndi hafa haft gott af því. Það getur vel verið, að hæstv. forsrh. sé þessarar skoðunar. E n ég er viss um, að margir mætir menn í þeim sýslum hafa oft og tíðum kannazt við það, að þeir hafi sótt mikið bjargræði í þennan kaupstað eða í þessa verstöð. Lengi vel var það siður, að sá vinnukraftur, sem var uppi í sýslunum að karlmönnum til, fékk sitt árskaup goldið með því, að þeir áttu vertíð sína í Vestmannaeyjum og unnu svo að öðru leyti heima hjá bændunum. En hér þýðir ekki að deila um þetta, enda væri það tilgangslaust, því það mun líklega vera svo um okkur báða, hæstv. forsrh. og mig, að við værum hvorugur einir saman færir um að leggja þar neinn fullnaðarúrskurð á. En hitt er annað mál, að hvor fyrir sig getur haft sína skoðun á því máli. Þá talaði hæstv. forsrh, um það, að hann liti þannig á, að hinn bezti sveitabúskapur væri sá, og þeim farnaðist bezt í sveitinni, sem hugsuðu eingöngu um sinn búskap og hvörfluðu engan veginn frá honum, og að því er mér virtist notuðu sjálfir sínar afurðir sér til lífsviðurværis. Það getur vel verið, að þetta sé rétt á sumum stöðum, og ég skal fúslega játa, að ég ber mikla virðingu fyrir sveitabúskap, þar sem hann er í góðu lagi. Ég játa, að sú rótfesta, sem fylgir því búskaparlagi, sem hæstv. forsrh. benti á sem fyrirmynd í þessum efnum, sú rótfesta við feðrajörðina hefir margt til síns ágætis. Mér virðist samt sem áður, að þó hæstv. forsrh. líti þannig á, þá hafi hann sjálfur með ýmsum opinberum afskiptum sínum kannazt við, að þetta sé ekki alstaðar einhlítt, heldur verði bændum að selja afurðir sínar, sem eru umfram það, sem þeir framleiða til heimilisþarfa. Sjálfur hefir hann átt mikinn þátt í því, t. d. með afurðasölul., að beina búskapnum í öfuga átt við það, sem hann sjálfur hefir lýst yfir, að væri sín skoðun, að væri bezta tilhögunin.

Það þarf að selja við sæmilegu verði það, sem þeir selja

. Já, maður gengur út frá því. Mér virðist, ef við lítum á afurðasölulöggjöfina sem heild, þá sé með henni stefnt að því, að bændur selji allt, sem þeir geta án verið af sinni framleiðslu, við sem beztu verði og á sem hentugustum stöðum, og er ég ekki á neinn hátt að lasta það. En hæstv. ráðh. hlýtur að sjá, að það kemur töluvert í bága við þá kenningu, að hver eigi að búa að sínu að öllu leyti og ekki hafa nein skipti eða mök við nágrennið og ekki heldur fjarlæga staði með sínar afurðir. Hv. 9. landsk. hefi ég ekki miklu að svara. Ég benti á það, sem við köllum stefnumál okkar. Hann sagði til áréttingar sínum fyrri ummælum, að það hafi ávallt verið sín stefna að styðja einstaklingsframtakið.

Nei, ég orðaði það ekki þannig

. Að styðja bjargráð einstaklinganna, en ég hygg, þótt það sé orðað á þann veg, þá hljóti meiningin að vera sú, að styðja framtak einstaklinganna. Öll viðleitni einstaklinga, hvort sem það eru verkamenn eða bændur, til þess að bjarga sjálfum sér, verður fyrst og fremst að byggjast á þeirra eigin dugnaði eða framtaki. En hitt sagði hv. 9. landsk., að væri jafnframt sín stefna, að allt það, sem stórt væri, og eins og hann orðaði það, að þau fyrirtæki, sem líkleg væru að gefa arð, ætti ríkið að reka.

Þetta er misskilningur

. Ég skrifaði þetta þó upp eftir hv. þm.

Hv. þm. má skrifa hvað sem hann vill

. Hann sagði, að hann vildi, að þeim fyrirtækjum, sem gæfu beztan arð, væri stjórnað og þau væru rekin af ríkinu. Mér þykir leiðinlegt, ef ég hefi misskilið hv. þm., en ég gat ekki betur skilið en hann meinti þetta, enda virðist mér það koma heim við þau afskipti, sem hann og hans flokkur hefir haft af ýmsum stórum atvinnugreinum, að hann vilji, að ríkið reki þær. Um síldarverksmiðjur ríkisins tók hann fram, eins og fleiri munu kannast við, að það hafi a. m. k. framan af verið ofurefli einstökum mönnum að ráðast í þær í jafnstórum stíl og ríkið hefði rekið þær. Ef þetta hefir ekki verið meining hv. 9. landsk., að hann vildi, að ríkið ræki það, sem gefur beztan arð, þá skal ég ekki fara lengra út í það. Ég vil aðeins benda á það, sem ég annars ætlaði að gera, að það er dálítið bogið við þá hugsun, að maður ætli þegnunum í landinu, einstaklingunum, að baslast við það, sem gefur litla von um arð, og það, sem getur aldrei orðið mikill arður af, en vilji hinsvegar, að ríkið taki að sér það, sem nokkurn veginn er víst, að gefi góðan arð. En hv. þm. hefir gefið mér til kynna, að þetta væri ekki sín meining, svo ég skal þess vegna ekki fjölyrða meira um þessa skoðun. En svo ég víki að till., sem hér liggur fyrir, þá vil ég segja það, að mér virðist, að sú hugsun, sem liggur þar til grundvallar, sé eftir atvikum þörf og rétt, en hitt getur ef til vill verið dálítið vafamál, hvort hana beri að í því formi, að rétt sé á þessu stigi málsins að samþ. hana. Ég mun að sjálfsögðu við atkvgr. sýna það, að hverju ég hallast í þessu efni. En hvað sem um það er að segja, þá tel ég, að það sé hvarvetna í kaupstöðum mjög æskilegt, að hægt sé að stuðla að því, að sem flestir geti haft dálítið jarðnæði og dálitla ræktun. Ég hefi séð þess beztan vottinn í mínu eigin byggðarlagi, hversu stórfelld bót er að því í öllum búskap manna, að þeir eigi þess kost að hafa dálítil ræktuð lönd til umráða. Ég þekki varla dæmi til annara eins breytinga og orðið hafa í þessu efni í Vestmannaeyjum, síðan ég var að alast upp. Þá mátti heita, að mjólk væri ófáanleg. Þurrabúðarlífið var það eina, sem um var að velja. Af því að ég hefi þetta skýrt fyrir augum, hefi ég mikla samúð með þeirri meginhugsun, sem í till. felst. Hitt er kannske vorkunnarmál, þó að mér og ýmsum öðrum sé dálítið erfiðara að vita, hvort sú aðferð, sem hér er hugsað að viðhafa, sé sú heppilegasta og réttasta.

*Jónas Jónsson: Ég vildi segja fáein orð út af till. á þskj. 438 og leggja henni nokkurn stuðning, ef þess þyrfti með. Það er að minni hyggju merkilegt nýmæli, sem hér kemur frá tveimur fulltrúum verkamannaflokksins hér í Reykjavík, þess efnis að undirbúa nýrækt í sveit fyrir þeirra fólk. Ég segi þetta ekki af því, að þetta sé ekki bundið miklum erfiðleikum, - öll ræktun er það, með þeim kröfum, sem menn gera nú á tímum. Sú vegarlagning, sem við hv. fyrri flm. till. (JBald) beittum okkur fyrir um Krýsuvík til Suðurlandsláglendisins, er undirstaða þess, að nú verði hægt að gera þetta laganýmæli, eins og það vakir fyrir hv. flm. Ég hygg, að þegar þessi vegur er fullgerður, svo að hægt er að fara hvern dag vetrarins milli Hafnarfjarðar og Ölfuss, þá muni fjöldi manns úr bæjunum - ekki sízt togarasjómenn - búa þar austur frá og bæta hag sinn og lifnaðarhætti með landbúnaði í hjáverkum, heldur en að búa hér á mölinni. Ef við athugum framtíð togaraútvegsins hér í Reykjavík og Hafnarfirði, þá kemur maður að þessu atriði, hvernig hægt er að minnka framleiðslukostnaðinn. Ef það lítur út fyrir, að ómögulegt verði að gera út togara nema með stórkostlegum tekjuhalla, verður að reyna að finna hentugri leiðir en nú til að bjarga afkomu manna. Sjómaðurinn er ekki vel settur, þótt hann fái borgaðar allt að því 100 kr. á viku til að framfleyta fjölskyldu með hér í Reykjavík. Það er sizt of mikið til að uppfylla brýnar þarfir, eins og nú hagar til. Það sýnist ætla að verða brennandi spursmál í næstu framtíð, hvernig hægt sé bæði að bæta kjörin og auka atvinnuna við sjávarútveg hér í Reykjavík og Hafnarfirði. Þá verður reynt að reikna með hverjum möguleika, sem er fyrir því, að konan og börnin geti unnið fyrir nokkrum hluta þess, sem heimilið þarfnast. Annað, sem ég hygg mjög sennilegt, að bæjarstjórnir verði að taka til athugunar, er sá mikli fjöldi fólks, sem er á bænum vegna atvinnuskorts og fær ekki neitt að gera við framleiðslu hér í framtíðinni. Ég veit, að greindum mönnum hefir dottið í hug, að bæjarfélögin þyrftu einhverntíma að gera nýlendu fyrir fólk, sem þyngir byrðar borgaranna í bænum og elur sín börn upp undir okkar erfiðu kringumstæðum - fyrir sig og landið. Ég vildi aðeins benda á, hve geysimikil þörf er á að þreifa sig áfram eftir þessum leiðum. Ég veit, að þótt þessi till. verði samþ., er kannske ekki neitt mikið fengið, en það er þó spor í áttina. Ég man, að hv. 9. landsk. hefir oft minnzt á ræktunarlandið í Ölfusinu. Og mér hefir líka fundizt það einhver mesta vanrækslusynd ríkisins, að það skuli ekki vera fyrir löngu búið að kaupa þetta og skera fram og taka til ræktunar. En þetta bíður nú framkvæmdanna. - Ég vissi, að austur í Holtum liggja stærstu ræktunarlönd, sem til eru nokkursstaðar á Íslandi, og þar sem þúsundir manna geta lifað af jarðrækt. Ég sé alls ekki ástæðu til að hræðast, að það fólk yrði of margt. Þessi landsvæði bíða eftir mönnum, - sumpart mönnum, sem setjast þar alveg að, og að nokkru leyti fólki, sem hefir annan fótinn í stóru kaupstöðunum við Faxaflóa. - Þegar Ölfus og Krýsuvík eru tengd við Hafnarfjörð með vegi, sem er farinn alla daga ársins, svo að sjómenn geta brugðið sér austur án áhættu hvern landlegudag, og þegar jarðhitinn í Ölfusinu hefir verið nytjaður á allan mögulegan hátt til ræktunar, iðnaðar og heimilisþarfa í hinu þéttbýla landnámi, þá er mikill draumur vissulega farinn að rætast. Þess vegna vil ég þakka hv. flm. fyrir till., vona, að henni farnist hér vel, og ennþá betur, þegar hún kemur út í lífið.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég er sammála hv. flm. um, að það er nauðsynlegt að taka þessi landsvæði til ræktunar. Og að því leyti á ég samleið með hv. þm. S.-Þ. En ég tel algerlega rangt að taka ákveðin landsvæði handa ákveðnum kaupstöðum og að þetta verði tekið undan þeirri stjórn, sem á að ráða fyrir þessu landnámi og bíður aðeins eftir fjárveitingum frá Alþingi til þess að kaupa löndin og hefja starfið. Vitanlega eiga allar slíkar framkvæmdir að koma undir nýbýlastjórnina, og hún á ekki að vera bundin við það að láta menn úr ákveðnum kaupstöðum fá nýbýlin, heldur taka tillit til allrar aðstöðu í hverju tilfelli. Ég vil t. d. benda á, að þeim mundi þykja það hart, sem stunda útveg frá Þorlákshöfn, ef tekin væru öll afgangslönd í Ölfusi handa mönnum hér í Reykjavík, en þeim þar austur frá ekkert skilið eftir. Það, að samþ. þál. um, að ríkisstj. sé skylt að koma með undirbúna löggjöf á næsta þingi um eignarnám í þessum tilgangi, sem hv. flm. ætlast til, það missir eiginlega marks. Það er að vísu sjálfsagt að hefja þarna framkvæmdir undir eins og fé er fyrir hendi, en um það þarf ekki nýja löggjöf. Ég efast um. þó að þessi till. verði samþ., að hv. þdm. mundu fúsir til að samþ. slíka eignarnámsheimild. Og a. m. k. mundu þeir ekki halda lengra áfram á þeirri braut. Svo mikið er víst.

*Magnús Jónsson: Í minni fyrri ræðu lýsti ég undrun minni yfir þessari till., þar sem mér virtist fyrirsögnin þýða eitt, till. annað og grg. hið þriðja. Nú hefir þetta mál verið allmikið upplýst af hv. fyrri flm. Tilgangurinn er þá sá, að taka eignarnámi landsvæði, sem eru sérstaklega hentug til afnota fyrir ákveðna kaupstaði og kauptún, til þess að þau geti hagnýtt slík svæði fyrir sína eigin borgara, eftir því sem þörf gerist. Þó að ekkert sé um það sagt, hvernig þessi „deportation“ verði framkvæmd, virðist mér hugmyndin að ýmsu leyti nýtileg. Hættu sé ég ekki í því að samþ. a. m. k. þessa þál. Oft hafa jarðir fyrr verið teknar eignarnámi, og er með slíkar heimildir sem annað, að mestu veldur, hver á heldur. Sjálfsagt er aliur varinn góður, þegar gengið verður frá löggjöf um málið. En þau andmæli, sem ég hefi heyrt, að í till. sé gengið að óþörfu framhjá nýbýlastjórn og gildandi lögum um þessi efni, verða að minn áliti ekki því til fyrirstöðu, að stj. sé falið að athuga málið. Og ég sé ekki, að það sé neitt fáheyrt eða óframkvæmanlegt, að ákveðnir kaupstaðir fái heimild til eignarnáms á ákveðnum landsvæðum. Hv. þm. Vestm. hefir dregið það fram, hve mikilsverð viðurkenning sé fólgin í þessari till., þar sem hún styður að því að skapa fólki sjálfstæða atvinnumöguleika, í stað þess að krefjast styrkja frá því opinbera. - Ég trúi hv. flm., að það sé ekki í fyrsta sinn, sem hann lætur þessa skoðun í ljós. En það er í fyrsta sinn, að hann leggur áherzlu á hana. Og þess væri óskandi, að sá skilningur á málstað okkar sjálfstæðismanna færi vaxandi hjá honum og flokki hans, en að það yrðu ekki einhverjir í þeim herbúðum, sem héldu áfram „agitation“ með kröfum um meiri og meiri opinbera styrki, af því að þeim finnst það ganga vel í fólkið. Það er hægt að láta sig dreyma glæsta drauma um það, hve mikið má gera með hinar grösugu og blómlegu sveitir austanfjalls. - Ég vil aðeins minna á eitt þeirra atriða, sem geta brugðið skugga yfir þær vonir: Bara að það fari ekki alveg eins með þennan nýja búskap og þann, sem risið hefir hér við Reykjavík. Fyrst ganga öll ósköp á að koma þessu á fót og fá menn til að leggja eigur sínar í það. Svo koma menn með sín mjólkurlög og fara að leggja þetta og skipuleggja í rúst. Ef sérstaða þessara nýræktarsvæða er einskisvirt, ef landnemarnir verða að keppa með slæmri aðstöðu við þúsundir annara bænda, þá getur farið eins og hér við Reykjavík, að þó að runnið hafi þúsundir og jafnvel milljónir í framkvæmdir, sem næstu kynslóðir áttu að njóta, komi allt fyrir ekki, - hinn blómgandi búskapur landnemanna verði drepinn, skipulagður í rúst. - Það er kannske gaman að hafa í dálkum þingtíðindanna, að það hafi verið varað við þessu í byrjun.

* Flm. (Jón Baldvinsson): Ég vil leiðrétta það, sem hv. þm. Vestm. hafði eftir mér um þau fyrirtæki, sem ríkið ætti að reka. Ég orðaði það alls ekki þannig. Ég sagði aðeins, að það væru þesskonar fyrirtæki. sem erfið eru í einstaklingsrekstri og þurfa mikið fé. Þess vegna tel ég, að smáiðnaður, sjávarútvegur á vélbátum, landbúnaður og annar slíkur atvinnurekstur eigi að vera í höndum einstaklinga. Frekar ætla ég ekki að svara hv. þm., því að við vorum sammála um aðalatriðið, og þá skulum við ekki fara að karpa um hitt.

Heyr!

. Hv. þm. S.-Þ. hefir bent á þá möguleika, sem Krýsuvíkurvegurinn opnar í þessu máli, og réttilega tekið fram, að með því móti væru möguleikar fyrir sjómenn úr Reykjavík og Hafnarfirði til að eiga bú og heimili þarna austur frá. Þó að sjómenn eigi heimili sitt þar nú, er aldrei þorandi að vetrarlagi að treysta færð og veðrum á Hellisheiði, þar sem það getur breytzt á örfáum klukkutímum, svo að öll farartæki liggja föst í snjó. Með Krýsuvíkurveginum koma einnig fleiri lönd til greina en nú. Ég verð að játa, að mér fannst undarlegur tónninn í ræðu hæstv. landbrh. Það var eins og honum fyndist bæirnir ómögulega mega e:gnast ræktunarlönd og ný starfssvið fyrir fólkið, sem þeir eru í vandræðum með. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvað hann gæti sagt við því, ef t. d. Reykjavíkurbær keypti landið í Ölfusinu.

Það eru ýmsir, sem eiga forkaupsrétt á undan Reykjavik, t. d. viðkomandi hreppur

. Ég veit vel um forkaupsréttinn, sem þar gengur á undan, en ég set þetta upp sem vel hugsanlegt dæmi. Því skyldi ekki bærinn geta keypt þarna land eins og einstakir menn, og komizt framhjá forkaupsrétti, eða að honum verði hafnað? Ég get ekki skilið, að hæstv. forsrh. og fl. hans mundi beita sér fyrir því, að slíkt land yrði tekið af bænum, eða hann hindraður í að nota það. Mér þykir það ótrúlegt og of smátt, ef ótti væri um það, að bændur fyrir austan fjall teldu þessu stefnt gegn sér um samkeppni á markaði. Sennilega yrðu þetta lítil lönd, og meiri hluti framleiðslunnar gengi til heimilanna sjálfra. En þó að menn gerðu betur á þessum löndum, þá finnst mér þeir ættu að fá fulla þátttöku eins og aðrir bændur; þeir eru fullkomlega sambærilegir. Ég get ekki skilið, að slík ástæða spillti jafnmiklu máli og það er, og hún má það ekki að minnsta kosti. Það má ekki spilla því, að hægt sé að koma ýmsu því fólki upp í sveit, sem langar þar að vera, og ala upp börn sín í hollu umhverfi, spilla því með ótta um það, að þetta fólk kunni að selja pund af osti eða smjöri, nokkur egg eða kartöflur. Út af þessum ummælum hæstv. forsrh. og undirtektum undir málið í heild sé ég ekki, að sé til neins að vísa einfaldlega til hans. Þess vegna tel ég mikla nauðsyn að samþ. till. sem áskorun Ed., til þess að hann gæti ekki gengið algerlega framhjá henni. Hv. 1. þm. Reykv. hefir nú fengið upplýsingar um það, hvað fyrir flm. vakir, og hans afstaða til málsins er nú önnur en hún var í dag. Þykir mér vænt um að eiga stuðning hans til þessa máls. En hann lét þó í ljós nokkra vantrú um þetta, og benti þar á „Síberíu“, að það þyrfti ekki nema litið, jafnvel ekki nema eitt orð, til þess að enginn vildi búa þar. Það getur nú vel verið, að það fáist nógir til að taka þessi „Síberíu“-lönd, þó að þau heiti nú svona köldu nafni. En ég álít staðinn satt að segja heldur óheppilega valinn. Það er mjög ólíkt um að litast niðri í Flóa, móts við graslendið, sem bíður eftir ræktun í Ölfusinn. Það er eins og hv. þm. Vestm. og hv. 1. þm. Reykv. hafi aldrei heyrt fyrr þessa yfirlýsingu frá okkur jafnaðarmönnum um það, að við teldum það allra æskilegast, að atvinnuvegirnir gætu framfleytt þjóðinni, - að það þyrfti ekki að leggja fé frá bæjum til þess að styrkja menn, eða að fá ríkið til þess að halda uppi atvinnubótavinnu. Þetta er það, sem allir vitanlega óska. En meðan atvinnuleysið er eins gífurlegt eins og það er nú, og atvinnuvegirnir ganga svo, að fólkið getur ekki haft sitt lífsuppeldi af þeim, þá er þetta óhjákvæmileg nauðsyn. Og ég segi, að það sé ill nauðsyn, og ég stend við það, en óhjákvæmileg eins og stendur. Ég man ekki betur en að helzti postuli sjálfstæðismanna hafi sagt, að hann teldi nauðsynlegt að hafa atvinnubætur meðan þannig stendur. Ég verð að segja, að það er dálítið öðru máli að gegna með ræktun landsins í kaupstöðunum kringum Faxaflóa eða á svæðum austanfjalls (eða jafnvel vestan), hvað fyrst og fremst landið ætti að vera ódýrara í sveit, og ræktun miklu ódýrari heldur en þegar er verið að þekja holtin, rifa upp grjót í mörg ár og síðan brjóta landið og rækta. Það er virðingarvert, hve mikið er ræktað í kringum kaupstaðina; en það er ákaflega dýr ræktun. Og ég tel, að koma ætti þessari ræktun í það horf í framtíðinni að menn reyndu sem allra mest að rækta grænmeti og jarðarávexti á slíku landi, sem auðseljanlegir eru í bæjunum, sem að liggja, heldur en að fara í kapphlaup um framleiðslu á vörum, sem eru framleiddar á ákaflega ódýru landi og oft hentugra til ræktunar. Þó hafa þeir, sem rækta hér á bæjarlandinu, sæmilega aðstöðu, en það er ekki tími til að fara neitt út í það hér. Mér þykir sem þetta mál hafi nokkuð upplýstst við þessar umr., og ýmsir góðir menn í deildinni hafa snúizt til fylgis við það, svo að ég vænti, að það nái að ganga fram, og þá taki hæstv. landbúnaðarráðh. það til þeirrar meðferðar, sem vakir fyrir d. með samþykkt þess. Vona ég, að við sjáum þá fruman í löggjöf um þetta efni, sem ég teldi eðlilegt, að hann bæri þá undir hlutaðeigandi kaupstaði. Og mér finnst hreint ekkert móðgandi fyrir hann eða landbúnaðinn. þó að þetta væri utan við þá nýbýlalöggjöf, sem hefir verið sett. Helzta hlutverk þeirrar löggjafar er að búa skilyrði til að taka við því fólki, sem annars flytti úr kaupstöðunum. En þetta er hugsað til að flytja það fólk, sem er búið að vera lengi í kaupstöðum, aftur til sveitanna. Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að það er erfitt að hræra fólkið, þegar það er komið á mölina, eins og hann orðaði það. En ég þekki þó fjölda manna, sem gjarnan vildu nota slíkt tækifæri, ef þeir ættu völ á hentugu og ekki allt of dýru jarðnæði. Það er náttúrlega ekki nokkur leið að taka við jarðnæði og byggingum, sem nema tugum þúsunda, og standa undir því með þeim litla búskap, sem hægt er að hafa á þessum löndum. Það verður að finna einhverjar hentugri aðferðir. Og þær eru til. Í Ölfusinu er bægt að setja kerfið í samband við orkuveituna frá Soginu með ljós, og ef til vill til að ylja híbýlin líka. Og ekki þurfa byggingarnar að vera þessi háu, steinsteyptu hús, sem illu heilli hafa verið víða reist í sveit og ekki komið mönnum að því gagni, sem til var ætlazt, en eru að sliga margan manninn með skuldum, þrátt fyrir það, þótt styrkur sé mikill og lágir vextir af lánum. Þessar byggingar hafa víða mistekizt, en ekki svo mikið við því að segja, af því að þetta eru tilraunir, en tilraunir, sem menn þurfa að draga lærdóm af og færa til betri vegar það, sem miður hefir tekizt.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég ætla ekki að lengja þessar umr. meira, en vildi aðeins taka það fram, af því að tilefni hefir gefizt til þess, að það er fullkominn misskilningur, að ég sé mótfallinn þeirri hugsun, sem liggur til grundvallar fyrir till., að þetta land verði tekið til ræktunar, eins og mér virtist koma fram hjá hv. fyrri flm. En ég er aðeins mótfallinn því, eins og ég hefi skýrt tekið fram, að þetta sé framkvæmt á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir. Og ef flm. þessarar till. og aðrir hv. alþm. vilja vera því fylgjandi, að þetta land eða eitthvert annað land verði tekið eignarnámi og verði séð fyrir fé til þess, og jafnframt séð fyrir fé til þess að byggja þessi nýbýli, - sem nú er ekki gert og hefir ekki verið gert hingað til, - þá stendur ekki á mér að fylgja því; og að framkvæmdir verði síðan almennar, og ekki fyrir neinn sérstakan aðilja. Og þá koma þessir menn, sem búa í þeim kaupstöðum, sem till. ræðir um, að sjálfsögðu til álita eins og aðrir, og ekki síður. Þetta er aðalatriðið fyrir mér. Því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði um ofsókn á ræktunina, ætla ég ekki að svara. Það hefir verið gert út af umr. um mjólkurmálið. En ég get minnt á það, að það sitja engir við svipuð kjör og þeir. sem búa á ræktuðu landi í Reykjavík, neinstaðar þar, sem mjólkurskipulag gildir í nágrannalöndunum. Þessi undanþága er alveg sérstök. Og henni hefir verið haldið frá byrjun vegna þess, að því var lofað af mér, að þetta skyldi verða gert. Það er hárrétt, sem hv. flm. sagði um landið kringum Reykjavík, að það er illa notað, og slíkt er vissulega rannsóknarefni, og ekki minna en till., sem hér liggur fyrir. Sem betur fer eru augu manna að opnast fyrir því. A. m. k. einn maður hér í nágrenni er byrjaður á þeim búskap að sameina garðrækt og mjólkurframleiðslu. Og það mun sýna sig, að það er ekki sambærilegt, sem hann hefir upp úr sínu landi, við það, sem eingöngu er notað til mjólkurframleiðslu. Það er hart að geta ekki hér fengið algenga garðávexti, þegar nauðsynlegt er að geta fengið þá, seinni part sumars. Þetta væri auðvelt, ef nokkur forsjá væri um ræktun þeirra. Þess vegna er þess skammt að bíða, að miklu af Því landi, sem nú er komið í tún kringum bæinn, verði breytt í garða, svo að það geti margfalt meira af sér. Þá er túnræktin góð undirstaða undir garðræktina, bæði framræslan og ræktin í landinu.

*Páll Zóphóníasson: Herra forseti! Mér finnst þessi till. byggjast á nokkrum misskilningi og vera algerlega óþörf. Ef það liggur fyrir, að t. d. nokkrir menn í þorpi suður með sjó vilja það, sem í till. stendur, fá land og stofna nýbýli, þá er opin leið eftir l. um nýbýli að mynda félag og heimta land eignarnámi og reisa nýbýli. Þeir geta nú þegar myndað samvinnubyggðafélag og heimtað land þar, sem þeir helzt óska. Þess vegna finnst mér þessi till. að nokkru leyti byggð á misskilningi. Tvennt er annað, sem fram kom í þessum umr., sem ég vildi leiðrétta. Annað er það, að hv. 9. landsk. bar það saman, þegar hæstv. forsrh. talaði um, að menn mundu verða óánægðir, ef land yrði tekið eignarnámi, og hitt, ef Reykjavíkurbær keypti einhversstaðar land. En áður en Reykjavíkurbær getur keypt land, þarf ábúandi þess að afsala sér forkaupsréttinum, og svo kemur allur hreppurinn. En í trássi við alla hreppsbúa er hægt að taka landið eignarnámi. Þetta er svo gerólíkt, að ekki er hægt að bera það saman. Þá var hv. 1. þm. Reykv. að tala um það, að þó að samþ. séu einhver l. um skipulag á ræktuðu landi, sem búið er að leggja í kostnað fyrir, þá kæmu önnur l. og bökuðu mönnum tjón. Og vitnaði hann í það, að landið kringum Reykjavík væri mönnum lítils virði vegna mjólkurl. Ég ætla nú ekki að fara út í mjólkurl., en benda honum á það. að til þess að samvinnubyggðir geti myndazt, hverjir sem að þeim standa, þarf fyrst og fremst skipulag. Og ég geri aldrei ráð fyrir, að samvinnubyggðir verði myndaðar þar, sem hætta er á, að bæjarfélagið taki aftur landið af mönnum, sem þeir eru búnir að kosta miklu til að rækta og byggja á. En í þeirri hættu eru allir, sem eru kringum Reykjavík. Og þannig hefir farið með ræktaða landið kringum Reykjavík. Það myndi eitthvað líða þangað til sú hætta vofði yfir samvinnubyggðunum fyrir austan. Þessi hætta er alltaf til staðar kringum bæina, því lengur sem árin liða og bæirnir stækka. Og ef við lítum upp úr gröf okkar eftir nokkur hundruð ár, þá verður allt þetta ræktaða land hér í kring komið undir byggingar. En ég er ekki neitt hræddur um, að neitt slíkt eigi fyrir nýbýlunum að liggja. Að lokum endurtek ég það, að ég tel till. þessa óþarfa fyrir þær ástæður, sem ég hefi greint, að fullnæg löggjöf er þegar fyrir hendi til að stofna nýbýli í landinu.