Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hæstv. menntmrh. og hv. þm. Str. gagnrýndu í ræðum sínum allhvasslega samningsuppkast það, sent hér er til umræðu. Ég tel nú að vísu þá gagnrýni að verulegu leyti byggjast á allmiklum misskilningi, þegar athugað er, hvað raunverulega stendur í þessu uppkasti. En áður en ég vík nánar að því, vil ég byrja með því að fallast á, að orðalag 4. gr. er ekki eins og það gæti skýrast verið, eins og fram kom hjá hv. ræðumönnum, þótt þeir gengju reyndar út frá því, að tilgangurinn væri augljós. Í samningsuppkastinu stóð upphaflega, að liðið skyldi flutt burt úr Rvík svo „forthwith“ sem auðið væri, en annað lið Bandaríkjanna, sem er á Íslandi, skuli flytja burt innan 180 daga frá gildistöku samningsins. Hugsunin í þessari gr. er sú, að liðið verði strax flutt burt úr höfuðstaðnum, en burt úr landinu innan 180 daga. Það mundi taka einn, í lengsta lagi tvo mánuði að flytja liðið burt úr Rvík. Ég get hvenær sem er fengið skriflega viðurkenningu frá samningamönnum Bandaríkjastjórnar um, að þessi skilningur er lagður í gr., enda ber hún það skýrt með sér. Það þarf því ekki að hafa neinar áhyggjur út af þessu. Varðandi gagnrýni á 3. gr. vil ég segja, að sú gr. er ekki rétt þýdd. Í enska frumtextanum er talað um víss réttindi veitt „civil aircraft“. Við eigum e.t.v. ekkert orð yfir þetta, ég veit ekki, hvað málhagir menn segja við því. Það er naumast hægt að þýða með „kaupflugvélar“, sbr. kaupskip og herskip, og því hefur verið gripið til þess ráðs að umskrifa í þýðingunni. Ég skal viðurkenna, að hinn löggilti skjalaþýðandi hafði nauman tíma til stefnu. Skjalið barst kl. 10 á fimmtudagsmorgun, og vélrituð þýðing á því barst mér í hendur tveimur til þremur tímum seinna. Ég áleit nauðsynlegt að láta hraða þýðingunni, svo að samningsuppkastið gæti farið í prentun og borizt formönnum flokkanna sem allra fyrst. En vegna þess að ekki er til íslenzkt orð yfir „civil aircraft“, notar þýðandinn það, sem kalla mætti skýringarþýðingu, „flugförum öðrum en hervélum“. En þetta veldur misskilningi, því að 3. gr. er jákvæð gr., sem fjallar ekki um nein neikvæð atriði. Bandaríkjamenn ætlast til, að Keflavíkurflugvöllurinn verði stór heimsvöllur, og vilja, að það komi skýrt fram. Ég er á móti íslenzku þýðingunni hér og beini því til hæstv. forseta, að úr henni þurfi að bæta. Samkv. samningsuppkastinu ráðum við vellinum. Ef Englendingar, Rússar eða Frakkar t.d. vildu fá að koma þar við, ef þeir væru t.d. að fara með hervélar á sýningu í Norður- eða Suður-Ameríku og bæðu um leyfi til þess, þá þyrftum við ekki að spyrja Bandaríkin um það, hvort við mættum leyfa þetta. Við megum ráðstafa flugvellinum í einu og öllu eftir eigin geðþótta, ef það skerðir ekki þau réttindi, sem Bandaríkjunum eru veitt. Hv. þm. Str. talaði um það í ræðu sinni, að í rauninni væri óviðeigandi að taka upp í 1. gr. samningsins fyrirmæli um, að stjórnir Íslands og Bandaríkjanna féllust á, að herverndarsamningurinn frá 1941 sé úr gildi fallinn með gildistöku þessa samnings  Hv. þm. Str. spurði um, hvað kosta mundi .að gera við flugvellina, um ár legan rekstrarkostnað og hverra tekna væri von af þeim. Ég hef of litla þekkingu í þessum efnum til þess að ég geti vænzt þess, að fullyrðingar mínar þar að lútandi verði teknar trúanlegar. Ég held þó, en ekki þori ég að fullyrða það, að flugmálastjóri hafi einhver ummæli um þetta haft (ég tek það skýrt fram, að ég ber hann ekki fyrir þessu), að 20 –25 millj. kr. þyrfti að verja til þess að gera Reykjavíkurflugvöllinn að góðum flugvelli. Um rekstrarkostnaðinn veit ég ekkert greinilegt annað en það, að hæstv. fjmrh. hefur tjáð mér, að 4–5 millj. kr. hafi gengið til vallarins á fáum mánuðum.  Um rekstur þessa flugvallar þori ég ekki að fullyrða, en mér er sagt, að reksturinn kosti tugi millj. kr. Um tekjur er erfitt að gera sér hugmynd, en einhverjar upplýsingar munu liggja fyrir um rekstur flugvallarins við Rvík, sem mikið er notaður á svipaðan hátt og þessi flugvöllur mundi verða. Af þessum flugvelli reiknast 2 millj. kr. tekjur miðað við, að 10 flugvélar lendi þar á dag og hver vél borgi 500 kr. fyrir að lenda. Ég hef talið mér skylt að svara hv. þm. Str. spurningum hans, þótt nokkuð kunni það að vera gert af vanefnum hjá mér, en það er gert eftir þeim beztu heimildum, sem ég hef ráð yfir. Hv. þm. Str. sagði, að samkv. þessu samningsuppkasti réðu Bandaríkin algerlega, hversu margir Íslendingar lærðu flugtækni á flugvellinum. Það er mikill misskilningur, því að Íslendingar geta haft eins marga menn á flugvellinum og þeir vilja, en eini annmarkinn, sem þar er á, er, að Bandaríkjamenn vilja ekki borga öðrum kaup en þeim, sem þeir þurfa þar á að halda í sambandi við starfsemi sína á flugvellinum. Íslendingar geta, ef þeir vilja, haft 10 menn að baki hvers faglærðs Ameríkumanns og sagt þessum 10 mönnum að fylgja þessum lærða manni frá morgni til kvölds til þess að læra þar öll störf. En Bandaríkin segja, að þau þurfi ekki á öllum þessum 10 mönnum að halda og vilji þess vegna ekki greiða þeim öllum kaup. Getum við þá borgað þeim sjálfir og haft eins marga menn þar og við viljum. Hv. þm. Str. sagði, að óviðeigandi væri, að ég kveði ekki sterkara að ákvæði 7. gr., um það, að stj. Bandaríkjanna og Íslands skuli í samráði setja reglugerðir um rekstur, öryggi og önnur mál, er varða afnot allra flugfara af flugvellinum. Ég verð því miður að viðurkenna, að einnig þessi þýðing er ónákvæm, en það er óþarfi að fagna yfir því, því að ég hef ekki þýtt það sjálfur, heldur hafa gert það löggiltir skjalaþýðendur, og þeir hafa haft stuttan tíma. En það skiptir sama og engu máli, því að þótt þessi þýðing sé ónákvæm, er það þó heldur í okkar hag á ensku tungunni. Þetta verður að sjálfsögðu athugað í n. En ég get ekki séð neitt óviðeigandi í því, að stj. beggja landa komi sér saman um reglugerð til þess að tryggja öryggi á flugvellinum. Þó að ég sé mjög ófróður um rekstur flugvalla, þá minnir mig, að ef við ættum að hafa þennan rekstur í eigin höndum, þá yrðum við að hlíta reglum um rekstur þessa flugvallar, sem settar eru ekki af okkur einum, heldur af 50 þjóðum. Mér fannst að öðru leyti margt af því, sem hv. þm. Str. sagði, vera byggt á misskilningi. Hann sagði, að Bandaríkin hefðu tryggt það, að vandlega væri séð fyrir nauðsynlegum fyrirmælum um það, sem varðaði þeirra hagsmuni og fríðindi, en þetta hefði alveg láðst af hendi Íslendinga, og taldi hann upp í því sambandi, að hvergi er tekið fram, að Ameríkumenn þurfi að afla sér dvalar- eða atvinnuleyfis né að hlíta íslenzkum lögum og lögsögu og greiða tolla, og þaðan af síður gætum við haft nokkurt minnsta eftirlit með því, hvað margir þessir menn væru. Ég vil í fyrsta lagi benda á það, að að svo miklu leyti sem snertir þau atriði samningsins, sem Íslendingar hafa sótzt eftir að fá viðurkenningu á, þá eru þau öll viðurkennd í 1., 2. og 4. gr. samningsuppkastsins. Það er alveg skýlaust kveðið á um, að niður falli samningur frá 1941 og herinn fari frá Íslandi og Bandaríkin skuli afhenda okkur flugvöllinn í Keflavík. Þegar svo kemur að því að semja um réttindi þau, sem Bandaríkin hafa á Íslandi, þá er það náttúrlega alveg úr lausu lofti, að í þeim kafla samningsins eigi að fara að telja upp, hvaða réttindi Íslendingar hafi á Íslandi. Það mætti æra óstöðugan, þegar maður veitir einhverjum aðila einhver réttindi á Íslandi, ef í slíkum samningum ætti að telja upp allan þann rétt, sem Íslendingar hafa í sínu eigin landi. En það er nauðsynlegt að telja upp, hvaða rétt Bandaríkin hafa á Íslandi, vegna þess að þau fá engan annan rétt en þann, sem upp er talinn. Það er alveg eins ástæðulaust að vera að tala um íslenzka lögsögu, dómsvald og tollgæzlu suður á Keflavíkurflugvelli eins og taka það fram á öðrum opinberum stöðum, t.d. hér í Reykjavík, hvort sem hér eru staddir 1, 2 eða 400 erlendir menn í dag eða á morgun. Í þessari gagnrýni á samningsuppkastinu kemur fram mikill misskilningur. Þó að það geti hent ófróða menn í þessum efnum, þá er ég hissa á., að jafnfróðir og greindir menn, sem komið hafa hér með slíka gagnrýni, skuli geta látið glepja sér sýn. Við afhendum Ameríkumönnum viss réttindi með þessum samningi, en engan rétt annan en þann, sem tilgreindur er þar. Um hitt atriðið, hvort við höfum nokkur tök á að fylgjast með því, hve margir menn eru á flugvellinum frá Bandaríkjunum, vil ég benda á, að ef Íslendingar taka upp á því að neita hverjum Ameríkumanni, sem biður um dvalarleyfi, þá er það brot á anda samningsins. Þá stendur hitt eftir, að enginn getur þangað komið, nema hann hafi dvalar- og atvinnuleyfi frá íslenzkum yfirvöldum, og í því liggur meðal annars aðstaða íslenzkra stjórnarvalda til þess að hafa nákvæma tölu á þeim, sem hér dveljast. Og til viðbótar vil ég svo upplýsa, sem ég hef áður tekið fram, að Bandaríkin hafa skriflega tjáð íslenzku ríkisstj., að þau ætli þörf sína vera 600 menn að óbreyttum kringumstæðum. Nú skulum við segja, að Bandaríkin bæðu um dvalarleyfi fyrir 1000 menn, þá gera þau íslenzkum stjórnarvöldum á hverjum tíma grein fyrir því, hvaða breyting hefur orðið á kringumstæðum frá því, er þeir töldu sig þurfa að hafa 600 menn. Við höfum því algerlega aðstöðu til þess að fylgjast nákvæmlega með því, hversu margir menn eru á Keflavíkurflugvellinum á hverjum tíma. Að mínu viti er þarna vel um hnútana búið. Ég harma það, hversu mikill misskilningur ríkir um ýmis atriði þessa samningsuppkasts. Því hefur verið haldið fram, að ekki sé nógu greinilega afmarkaður réttur Íslendinga í þessu samningsuppkasti, en sá misskilningur tel ég að liggi í því annars vegar, að menn hafi ekki gert sér grein fyrir, að það er ekki eðli málsins samkvæmt að fara að telja upp rétt Íslendinga á Íslandi. Við erum húsbóndinn á heimilinu. Að öðru leyti fannst mér hv. þm. Str. vilja leggja áherzlu á það, að hann væri mikill vinur Bandaríkjanna og teldi Íslendingum afar mikla nauðsyn að hafa vinsamlega sambúð við þá þjóð, og er ég honum sammála um það, að það er mikið hagsmunamál fyrir okkur að halda vínfengi við þá þjóð eins og aðrar þjóðir. Hv. þm. taldi hins vegar, að hér væri of langt gengið vegna þarfa þeirra. Ég skal auðvitað ekki um það deila við hann, en ekki hafa Bandaríkin álitið það, og það hefur tekið alllangan tíma að fá Bandaríkin til þess að fara niður í þetta og fá þau til þess að fallast á það allra minnsta, sem þau geta komizt af með En varðandi þá skilmála, sem hv. þm. Str. talar um að setja fyrir samþykkt þessara óska Bandaríkjanna, er það nú svo, að margt af þeim er þegar innifalið í samningnum, en annars er þetta það grundvallarsjónarmið, sem ég var að skýra frá. En um önnur atriði mun ég og hv. þm. Str. vera sammála, t.d. að æskilegt væri að fá eins árs uppsagnarfrest. Þótt ég geti ekki annað sagt en ég hafi ekki komizt lengra, þá er það hans að gera betur það, sem hann telur nauðsynlegt. Hv. þm. gerði að lokum í ræðu sinni að umtalsefni, hve mjög væri nauðsynlegt í slíkum samningum að athuga nákvæmlega og gaumgæfilega hvert orð og hverja setningu, og það er rétt. Hann gerði það að umræðuefni jafnframt, að það væri mjög illa til fallið að leggja málið fyrir hæstv. Alþ. í því formi, að það yrði að segja annaðhvort já eða nei, og nefndi hann í því sambandi sérstaklega herverndarsamninginn frá 1941, sem hann taldi vel hugsaðan og vel orðaðan og að öllu leyti þar formlega og rétt farið að. Það skal sízt verða mitt hlutskipti að hafa á móti því, að samningurinn frá 1941 sé vel orðaður. Við hv. þm. Str. vorum báðir í ríkisstj., en borgarstjórinn í Rvík samdi þennan samning frá orði til orðs, þó að fleiri legðu þar hönd að, svo að ég nefni fyrst herra Svein Björnsson, ríkisstjóra, sem var í forsæti þeirrar samkundu, sem ræddi þetta mál. Ég get ekki séð, að í frumtexta þessa samnings - og það verður að viðurkenna, að enskan er frummálið - sé nokkuð, sem ég hefði viljað hafa öðruvísi orðað, en í síðustu breyt., sem urðu á 4. gr., hefur orðalagið brenglazt, og því hef ég þegar gert grein fyrir. En varðandi það, hvort heppilegra hefði verið að leggja slíka samninga fyrir Alþ., þegar þeir eru gerðir, þá held ég - en ég er svo illa að mér í utanríkismálum, en ég held þó, að það sé almenn venja, að samningar séu gerðir milli ríkisstjórna og síðan leggi þær samningana fyrir þingin eða alls ekki, eins og Íslendingar hafa oft gert. Við höfum oft gert þýðingarmikla samninga, en ekki lagt þá fyrir þingið. Við gerðum t.d. samninginn við Breta um flugvöllinn hér í Rvík án þess að bera það undir Alþ., og slíkt hefur oft verið gert, eftir því sem þurfa hefur þótt í hvert skipti. Margt fleira var í ræðu hv. þm. Str., sem gæti gefið tilefni til aths., en ég ætla ekki í þessu máli fremur en mín er venja að vera með fleiri aths. en nauðsynlegt er. Margt af því, sem ég hef sagt í sambandi við ræðu hv. þm. Str., snertir að sumu leyti ræðu hæstv. menntmrh., og ummæli hans einnig í ýmsum efnum á svipaðan hátt, og ætla ég ekki að endurtaka þau atriði, þó að ég viki að öðrum atriðum í ræðu hans. Mér fannst andmæli hæstv. menntmrh. gegn samningsuppkastinu vera af vanefnum gerð. Ég veit, að hann er mótfallinn þessum samningi, en mér fannst hann ekki hafa sterk rök gegn honum, og það er auðvitað hægt í slíku máli að vera á móti máli, þó að maður geti ekki lagt skjölin á borðið og sýnt hvers vegna, og fannst mér líka bresta á það hjá hæstv. menntmrh. Hæstv. ráðh. beindi því að mér, að mér hefði verið falið að semja við Bandaríkin um efndir á samningnum frá 1941, en í þess stað hefði ég samið um ný fríðindi til handa Bandaríkjunum. Ég hafði lofað að ræða við Bandaríkin um niðurfellingu og fullnægingu samningsins. Ég held, að ég hafi efnt það, og ég hef skilað þeim árangri, að Bandaríkin viðurkenna, að samningurinn sé fallinn niður, og fullnægja samningnum með því að flytja her sinn héðan úr landi, og í öðru lagi með því að afhenda okkur flugvöllinn í Keflavík. Hæstv. ráðh. sagði, að með þessu nýja samningi hefðu Bandaríkin öðlazt rétt til raunverulegra herstöðva hér á landi, og hann rökstuddi þessa staðhæfingu sína með því að segja, að Bandaríkin megi samkv. honum hafa það starfslið, sem þau teldu nauðsynlegt, og gætu haft lið á vellinum svo þúsundum skiptir, aðeins sé það ekki í hermannabúningi. Ég get búizt við því, að Bandaríkjunum þyki ekki miður, ef þessi skilningur er skjalfestur í þingtíðindunum, þegar búið er að staðfesta samninginn. En það er einmitt tryggt í samningnum, að slíkt sé ekki hægt, heldur þvert á móti. Það er einmitt tryggt í samningnum, að þetta sé ekki hægt, og Bandaríkin mega alls engan hermann hafa á flugvellinum né neins staðar á Íslandi og heldur ekki hergögn eða neitt það, sem beint eða óbeint heyrir til vígbúnaðar. Þarna er ekki miðað við mátt Bandaríkjanna, heldur aðeins við þörf þeirra á starfsmönnum á flugvellinum. Þetta er samkv. 5. gr., sem fjallar um réttindi þeirra, en ekki miðað við, hvað þau óski eftir að hafa mikið lið, heldur hvað þau geti komizt af með til þess að geta innt af hendi þær skuldbindingar, sem þau hafa tekizt á hendur gagnvart herstjórn og eftirliti í Þýzkalandi. Og þeir hafa kveðið upp úr með það, hvað marga menn þeir þurfi að hafa á flugvellinum að óbreyttum kringumstæðum, og það er við þessa raunverulegu þörf, sem þeirra réttur er miðaður, en ekki við mátt þeirra. Mér dettur ekki í hug að ætla, að Bandaríkjamenn svíki þennan samning, en ef þeir fara út fyrir þetta, hafa þeir að sjálfsögðu brotið samninginn, og yrði þá að sjálfsögðu málinu skotið til alþjóðadómstóls samkv. gerðardómsl. frá 1930 eða dómstóla, sem fjalla um ágreiningsmál hinna sameinuðu þjóða. Ráðh. lét þau orð falla, að Ísland mundi aldrei þora að segja upp samningnum og ekki heldur að kæra, þó að út af brygði. Ég vil þá bara segja við hæstv. ráðh., að hann þekkir þá Íslendingseðlið illa, því að fram að þessu hafa Íslendingar þorað að segja sína meiningu, hver sem í hlut hefur átt. Og ég held, að það megi segja okkur til hróss, að ef okkur er misboðið, þá höfum við ekki verið feimnir við að segja okkar meiningu. En það á náttúrlega ekkert skylt við það, að menn megi ekki út af fyrir sig æskja eftir að neita öðrum þjóðum um það, sem þær þurfa á að halda, og við megum veita okkur að meinfangalausu. Það er vegna þessa vanmats á manndómi Íslendinga, sem hann taldi höfuðgalla á þessum samningi, að hann rennur ekki út án uppsagnar. Ég hef bent á, að hann gerir það að lokum, sé honum ekki sagt upp, þegar herstj. Bandaríkjanna lýkur í Þýzkalandi. Menn eru að tala um það, að því starfi verði ekki lokið fyrr en eftir marga áratugi, sumir segja 20 ár, aðrir 50 ár. Ég er ekki spámannlega vaxinn, og ég geri mig ekki að spámanni, en það skyldi þó aldrei eiga eftir að verða á okkar vegi í þessu efni, að við þurfum ekki á manndómi eða karlmennsku að halda, því að ástandið yrði það breytt í heiminum áður en sex og hálft ár er liðið. Ég vona, að heimurinn haldi ekki áfram því brjálæði í sex og hálft ár, að herseta í Þýzkalandi verði þá eins og hún er nú, og ég vona, að löngu áður en sá frestur er liðinn, verði komin á friðsamari öld en kannske eru nú horfur á. Þá sagði hæstv. ráðh., að Bandaríkin geti notað þennan samning til þess að undirbúa árás á aðrar þjóðir. Þá er því til að svara, að íslenzk stjórnarvöld hafa eftirlit með öllu, sem gerist á flugvellinum, og flugmálastjóri getur verið þar daglega og haft þar svo marga menn sem hann vill. Og við getum fylgzt með öllu því, sem þar gerist á flugvellinum. Og ef eitthvað er grunsamlegt þar á ferðinni, eigum við heimtingu á að fá að rannsaka það, og sé um undirbúning árásar að ræða, þá er samningur þessi gerbrotinn. Annars fannst mér gæta langt úr hófi í ræðu hæstv. ráðh., að samningurinn væri lítils virði af því, að þegar sá veiki væri búinn að semja, þá réði hinn sterki skilningi samningsins. Þetta er misskilningur. Ég get ekki séð, að sá veiki hafi yfirleitt nokkurn rétt annan en þann, sem hann getur tryggt sér á grundvelli siðferðislögmáls og samninga, og þá sérstaklega þegar samið er við þá þjóð, sem þekkt er að því að virða samninga.

Eins og Bandaríkin okkar samninga

. Já, eins og Bandaríkin.

Eins og Bandaríkin okkar samninga nú

. Já, eins og þau virða þá nú, eða héldu hv. þm., að ég hefði átt við eitthvert annað stórveldi?

Nei, nei

. Hæstv. menntmrh. sagði, að ég hefði gefið í skyn, að það væri bein óvinátta við Bandaríkin, ef þessum samningi væri hafnað, og þetta væri því réttur nauðungarsamningur. Ég lét engin orð um það falla á þann hátt, sem hæstv. menntmrh. sagði. En ég hef litið svo á þetta mál og ég hef aldrei efast um það, að lýðræðisþjóð eins og Bandaríkin skildi það, að önnur lýðræðisþjóð. þótt minni sé, hefði ekki séð sér fært að verða við þeirri beiðni, sem borin var fram 1. okt. í fyrra um leigu á herstöðvum á Íslandi. En hitt þykir mér fremur orka tvímælis, að Bandaríkin telji það í samræmi við vinfengi okkar að hafa neitað þeim um þennan rétt til þess, að þau gætu innt af hendi skuldbindingar sínar, er þau hafa gagnvart Bretum, Rússum og fleiri hinna sameinuðu þjóða, þar sem sá réttur, sem þau fara fram á, að sé veittur sér, er okkur að meinfangslausu. En svo get ég trúað því, að það sé rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að ef Bandaríkin fengju synjun á þessari beiðni sinni og við óskuðum þess, að þau færu burtu, þá mundu þau gera það. En Íslendingar verða að gera upp við sig, hvort þeir eigi að neita Bandaríkjunum um þetta og hvort þeir eigi að biðja þá um að fara. Íslendingar verða að gera það upp við sjálfa sig, hvort þeir telja, að slíkt samrýmist betur íslenzku sjálfstæði og íslenzkum hagsmunum. Það er þetta, sem okkur greinir á um. Ég er ekki að ásaka hann fyrir hans skoðun, en ég hef aðra skoðun. Loks sagði hæstv. ráðh., að vegna meðferðar þessa máls væri fallinn niður grundvöllurinn undir sjálfu stjórnarsamstarfinu. Um hina efnislegu hlið ætla ég ekki að fjölyrða frekar, en ég tel, að málefnasamningur ríkisstj. sé ekki brotinn, þótt þetta samningsuppkast verði samþ., og vegna meðferðar málsins hygg ég, að hæstv. ráðh. geti ekki stefnt að mér réttmætum ádeilum. Alþ. í júlí fór að vissu leyti fram atkvgr. um þetta mál. Ég gerði þá till. um málsmeðferð og gaf í því sambandi þá yfirlýsingu, að ég mundi tala upp umr. um þetta mál við stjórn Bandaríkjanna, og lagði til, að málið yrði afgr. í samræmi við þá yfirlýsingu mína. Að mínum vilja og óskum fóru í þessu efni Sjálfstfl. og Alþfl., en gegn mínum óskum Sósfl. og Framsfl. Það er ekki nema eðlilegt, að ég fullnægi þeim fyrirheitum, sem ég gaf þá, og geri það í samráði við þá menn, sem báru það traust til mín að fela mér að fara með þessa samninga. Og ég kannast ekki við að hafa brotið af mér í þessu efni. Ég ætla ekki að þessu sinni að rekja það, hvort ég hafi undan nokkru að kvarta í þeirra garð í sambandi við þetta mál eða varðandi málsmeðferð einhverra annarra mála, en það er ekki óeðlilegt, þegar menn með mismunandi skoðanir starfa saman um langan tíma, að þá líki ekki öllum allt. En ég tel ekki réttmætt að dæma mig fyrir þessa málsmeðferð. Ég tel hana frá minni hendi alveg í fullu samræmi við eðli málsins. Ég get að lokum sagt sama um ræðu hæstv. ráðh. og ræðu hv. þm. Str., þar er margt fleira, sem ég gæti gagnrýnt, en ég held, að ég hafi með þessum aths. drepið á það, sem okkur ber á milli í aðalatriðum í þessu máli, og hirði því ekki um minni atriðin, þar sem þau hafa ekki úrslitaþýðingu í málinu.



Herra forseti. - Það er næsta eðlilegt, þegar umr. eru hafnar um þetta mál, að athyglin beinist að herverndarsamningum frá 1941, sem segja má, að sé upphafinu með því máli, sem hér liggur fyrir. Í sambandi við það mál hélt hæstv. menntmrh. því fram, að sú samningagerð af hálfu Alþ. Íslendinga væri nauðungargerð, og að þeir, sem að þeim samningi stóðu, hefðu verið til þess knúnir af ótta við aðra íhlutun, ef ekki væri orðið við því tilboði, sem fyrir lá. Ég get ekki talað fyrir munn annarra flokka en míns flokks, Alþfl., varðandi þetta mál. Ég get skýrt frá því, að af hálfu Alþfl. var þetta engin nauðung knúin fram af utan að komandi öflum. Alþfl. greiddi heils hugar atkv. með verndarsamningnum frá 1941. Ef hæstv. kennslumrh. renndi augunum yfir þingtíðindin frá þeim tíma, yfir þau fáu orð, sem ég sagði um málið, þá mundi hann ekki finna einn einasta stafkrók um það, heldur þvert á móti. Og það er í fullu samræmi við afstöðu Alþfl. í þeim málum. Hann hafði þá skoðun, ekki frá 22. júní 1941, heldur frá 1. sept. 1939, að heill og velferð mannkynsins væri undir því komin, að sameinuðu þjóðirnar ynnu styrjöldina við öxulríkin. Þessi skoðun Alþfl. var ekki bundin við tímatakmörkin 22. júní 1941. - Út frá þessu sjónarmiði vil ég undirstrika það, sem hv. þm. Str. sagði um þetta efni. Frá hans hálfu var það engin nauðung að samþykkja þennan samning, og ég vil skýrt taka það fram, að af hálfu Alþfl. var gengið heils hugar til samþykkis á þeim samningi. Næst ber að staldra við meðferð þessa máls, þegar merkileg ný tíðindi gerast. 1. okt. 1945 berst íslenzkum stjórnarvöldum beiðni Bandaríkjanna um herstöðvar hér á landi til langs tíma. Ég ætla ekki að rekja sögu þess máls, hún er öllum þingheimi kunn. É.g mun að sjálfsögðu í þessu efni aðeins tala fyrir munn míns flokks. Alþfl. tók það skýrt fram, þegar svarnótan var send Bandaríkjastjórn 6. nóv. 1945, að hann vildi ekki ljá máls á því að ræða við Bandaríkin um slíkan samning, eins og hann var þá borinn fram fyrst af hálfu Bandaríkjanna, 1. okt. 1945. Afstaða Alþfl. hefur verið skýr og greinileg. Næst skal staldrað við og minnzt þeirra yfirlýsinga, sem stjórnmálaflokkarnir gáfu fyrir kosningarnar, er fram fóru 30. júní 1946. Hæstv. menntmrh. tók skýrt fram, að Alþfl. hefði gefið um það skuldbindingu og yfirlýst, að hann væri á móti því, að samið yrði um herstöðvar á Íslandi. Það er rétt. Alþfl. gaf um það yfirlýsingu í kosningastefnuskrá sinni, og mun ég lesa hana upp ásamt litlum formála, með leyfi hæstv. forseta: „Á 18. þingi Alþýðuflokksins var í ályktun sératök áherzla lögð á, að þess verði vandlega gætt í meðferð íslenzkra utanríkismála, að staðið sé vel á verði gegn hvers konar ágengni og ásælni erlends valds til umráða og áhrifa á fjárhagsmálefni, stjórnmál og þjóðernismál, og að gjalda beri einkum varhuga við umráðum og áhrifum erlends auðmagns og öllum tilraunum, er miða í þá átt, að erlend stórveldi styðji einstaka stjórnmálaflokka eða stéttir til áhrifa á íslenzk þjóðmál í anda þess eða þeirra stórvelda, er með afli fjár eða annarra áhrifa sveigja flokka eða stéttir til hlýðnisafstöðu við erlent vald. Erlendur her hefur dvalið á Íslandi meginhluta stríðsáranna og með beinum samningum á milli íslenzkra stjórnarvalda og Bandaríkjastjórnar. En þótt Íslendingar lánuðu land sitt til hernaðarþarfa á stríðsárunum, og aðstoðuðu þannig lýðræðisþjóðirnar í baráttu þeirra gegn einræði og ofbeldi, vilja þeir ekki hafa hér á landi neinar herstöðvar. Alþýðuflokkurinn kvað fyrst upp úr um það, síðastliðið haust, að hann væri því eindregið andvígur, að léð yrði máls á, að nokkrar samningaumleitanir færu fram við Bandaríkin um slíkar herstöðvar. Þeirri stefnu, sem flokkurinn hefur þannig markað, mun hann ótrauður fylgja, hver sem í hlut á.“ Þetta er að mínu viti skýrt og ótvírætt í kosningastefnuskrá Alþfl. En þá kem ég að því, sem er þungamiðja þessa máls og ég mun minnast nokkrum orðum á, er verið er að ræða um samning um herstöðvar á Íslandi. Áður en ég kem að því, þykir mér rétt að drepa á það í sambandi við uppkast það, sem fyrir liggur, að nokkur skýlaus og ákveðin atriði eru í samningsuppkastinu, sem eru þannig, að hver og einn einasti sannur Íslendingur hlýtur að gleðjast yfir þeim. Þau atriði er að finna í fyrstu greitt samningsuppkastsins um það, að herverndarsáttmálinn frá 1. júlí 1941 skuli niður falla. Þetta er fyrsta atriðið. Og þrátt fyrir það að það sé og hafi verið íslenzkur málstaður, að herverndarsáttmálinn hafi af sjálfu sér fallið niður við stríðslokin, þá er það víst og áreiðanlegt, að til þessa hefur ekki fengizt viðurkenning á því af hálfu hins samningsaðilans. Það er því ekki þýðingarlaust atriði að fá skýlausa og ákveðna viðurkenningu hins samningsaðilans á því, að herverndarsamningurinn sé niður fallinn. - Annað atriðið, sem mun gleðja alla, er niðurlag 2. gr., þar sem talað er um, að flugvöllurinn sé skýlaus eign íslenzka ríkisins. - Þriðja atriðið er í 4. gr. samningsins. Þar er því lofað, að Bandaríkin skuldbindi sig til að flytja á brott allt herlið og sjólið Bandaríkjanna innan 180 daga frá gildistöku samningsins. Og út af deilum og mismunandi skilningi, sem komið hefur fram í þessu efni varðandi brottflutning herliðsins frá Reykjavík, þá vil ég taka undir það með hæstv. forsrh., að mér er vel kunnugt um, að það er skýlaus fyrirætlun Bandaríkjastjórnar hvað herliðið í Reykjavík snertir að flytja það burt mun fyrr en herliðið frá Keflavíkurflugvellinum. Og ég er ekki í vafa um, eins og hæstv. forsrh. hefur lýst yfir, að það er auðvelt að fá um þetta skýlausa yfirlýsingu frá fulltrúum Bandaríkjastjórnar hér á landi. Ég tel því 4. gr. samningsins mikils virði fyrir Íslendinga, ef hún er rétt og eðlilega skýrð. - Fjórða atriðið, sem ég tel mikils virði, er í 6. gr. Þar er ákvæði um það, að Bandaríkjamenn skuldbindi sig að svo miklu leyti sem kringumstæður leyfa til að þjálfa íslenzka starfsmenn í tækni flugvallarekstrar, svo að Ísland geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins, að svo miklu leyti sem frekast er unnt. Efni þessarar gr. er, að þetta skuli gert eftir því, sem Ísland geti lagt fram menn til þess að fá þá þjálfaða í flugvallarekstri og meðferð. Verða þeir þá þjálfaðir með það fyrir augum, að þeir geti síðar leyst ameríska starfsliðið af hólmi, þegar þar að kemur. - Svo er það niðurlag 7. gr., sem er mikils virði: Slík ákvæði raska þó ekki úrslitayfirráðum ríkisstj. Íslands hvað umráð og rekstur flugvallarins snertir. - Ég vildi aðeins draga fram þessi atriði til þess að sýna, að í samningi þessum felast skýlaus ákvæði, sem hljóta að gleðja alla sanna Íslendinga. Þá kem ég að því atriði, hvort ákvæði samningsins um tímabundin og tiltekin fríðindi fyrir Bandaríkin séu sama og dulbúin herstöð, eins og haldið hefur verið fram hér á Alþ. Ef slíkt væri rétt, þá skyldi ég taka undir það með hæstv. menntmrh., að samþ. slíks samnings væri brot á yfirlýstum vilja og skoðunum a.m.k. Alþfl. síðan í síðustu alþingiskosningum, og væntanlega mætti segja sama um fleiri flokka. En hvað er það þá, sem um ræðir í samningnum um tímahundinn og tiltekinn afnotarétt Bandaríkjanna af flugvellinum, sem telja mætti hættulegt eða skylt herstöðvum? Í 5. gr. er hægt að sannfærast um það, hvort um dulbúna herstöð sé að ræða eða ekki. Og það skulu menn gera sér ljóst, að það væri alvarlegt mál, ef um slíkt væri að ræða, þar sem í yfirlýsingum Bandaríkjanna er ekkert slíkt látið í veðri vaka. Ef þetta reyndist nú vera svo, þá væru Bandaríkin í fyrsta lagi að svíkjast aftan að okkur með brögðum. Og við, sem viljum vinna að þessari samningagerð, værum þá einnig svo fávísir og fáfróðir, að við sæjum ekki við brögðunum eða vildum svíkja áður gefnar yfirlýsingar. Þess vegna er þetta alvarlegt mál og alvarlegur áburður á hendur þeim, sem fengizt hafa við þessa samningagerð. En hvað er það þá, sem er fólgið í 5. gr. samningsuppkastsins? Það er að sjálfsögðu aðalatriði málsins. Ég mun með leyfi hæstv. forseta lesa upp upphaf gr.; þar segir: „Flugförum þeim, sem rekin eru af Bandaríkjastjórn eða á hennar vegum í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu, er Bandaríkin hafa tekizt á hendur, að hafa á hendi herstjórn og eftirlit í Þýzkalandi, skulu áfram heimil afnot af Keflavíkurflugvellinum.“ Þetta er þungamiðjan. Ég hef leitt rök að því og það hefur verið gert áður, að flugvöllurinn er undir íslenzkum yfirráðum og allir hermenn eru farnir brott a.m.k. eftir 6 mánuði. Þess vegna er aðeins um það að ræða, að flugvélar Bandaríkjastjórnar hafa samkv. samningi við íslenzku ríkisstj. rétt til að lenda á alíslenzku yfirráðasvæði, meðan Bandaríkin eru að fullnægja skuldbindingum sínum um hersetu Þýzkakands. Og er það rétt að kalla slíka herstöð? Hvað er eiginlega herstöð? Mér finnst, að það hljóti að liggja í hlutarins eðli, að herstöð sé aðsetursstaður hers, þar sem séu yfirráð hers og herstjórnar. Ég sé ekki, að hægt sé að skilgreina herstöð með öðru móti en því, að tvennt þurfi að vera til staðar: her og tæki til að beita ef á þarf að halda. Hvernig er það, hvað þetta snertir, á flugvellinum? Flugvöllurinn er óskoruð eign Íslendinga og undir stjórn íslenzku ríkisstj. Og eftir 6 mánuði verður þarna ekki einn einasti hermaður. Þá skortir á þetta skilyrði. En sé þetta allt svo lævíslegt, að það sé aðeins ætlunin að færa hermennina úr herbúningnum og láta þá fara í borgaralegan klæðnað til þess að gera þetta sem ólíklegast, þá er hitt atriðið eftir. Hvar eru hertækin? Það skilyrði er ekki heldur fyrir hendi. Þar verður engin loftvarnabyssa, enginn hermaður og yfirleitt engin vopn. Er svo hægt að tala um, að þarna sé hernaðarbækistöð? Og reyni einhver að halda því fram, þá skal hann koma með fullkomnari skilgreiningu á því, hvað sé hernaðarbækistöð, hvaða skilyrði þurfi og séu þarna til staðar. Ég tel, að þessi tvö skilyrði þurfi að vera þar til staðar, en hvorugt sé þar. Ég vil slá því föstu, að hér sé ekki um samning að ræða, sem hafi í sér fólginn hinn minnsta rétt fyrir Bandaríkin til að hafa herstöðvar á Íslandi. En ég vil segja það við þá menn, sem hafa hina verstu trú á Bandaríkjunum - og þeir menn eru vissulega til hér á Alþ., - að án þess að ég ætli að fara að gerast talsmaður þeirra hér, þá er samt hægt að viðurkenna þá staðreynd, að viðskipti okkar við Bandaríkin hafa yfirleitt ekki verið þannig, að menn hafi þurft að kvarta yfir þeim. Og hverjir voru fyrstir til að viðurkenna sjálfstæði Íslendinga? Voru það ekki Bandaríkin? Ég vil slá því föstu fyrir mitt leyti, að í þessum samningi felist ekki neitt það atriði, sem sé þess valdandi, að hægt sé með nokkrum rökum að segja, að hér verði herstöð. Þegar þessa er gætt, þá er það næsta auðsætt, að Alþfl. gengur ekki á nokkra fyrri yfirlýsingu sína varðandi herstöðvar á Íslandi, þótt hann vilji samþykkja þennan samning. En er þá eitthvað í þessum samningi, sem er svo óhagstætt og illa við unandi eða að það skerði sjálfstæði landsins þannig, að við getum þess vegna ekki samþykkt hann? Ég skal ekki fara nákvæmlega út í hverja einstaka gr. samningsins. Það hefur verið gert nokkuð að því og verður gert betur síðar, þegar málið verður athugað í n. Það, sem mér skilst, að helzt geti bent til þess, er, að hópur útlendra manna á að dveljast á íslenzkri grund, sem gæti þó ekki orðið lengur en sex og hálft ár, nema Íslendingar kysu það. Þessir menn væru að vinna að ákveðnum rekstri flugvallarins og auka flugvallarstarfsemina, og til þess þarf að flytja inn talsvert mikið af efni frá Bandaríkjunum. Það á ekki að greiða neina tolla af því efni, sem þarf til að halda við flugvelli okkar og auka hann og reisa mannvirki. Er það atriði óeðlilegt? Ég segi nei, þegar af þeirri ástæðu, að allt þetta fellur í hlut Íslendinga að samningstímabilinu loknu, allt, sem ekki er hreyfanlegt á vellinum. Og mestur hluti þess, sem lagt er í kostnað á vellinum, er til viðhalds, aukningar og endurbóta á flugvellinum sjálfum og einnig húsabyggingar og þess háttar. Þá er það með þessa menn, við skulum segja 600, eftir því sem fyrir liggur nánast, að gætu orðið þarna fyrst í stað. Þó að ekki sé ákveðið loforð um, að ekki fari fram úr þessari tölu, þá hefur hæstv. forsrh. lesið upp bréf, þar sem m.a. segir, að Bandaríkin skuldbindi sig til að hafa tölu þessara borgaralegu starfsmanna sem allra lægsta að þeir geti komizt af með. Og þeir geta ekki hugsað sér, að talan þurfi að fara yfir 600. Þetta er rétt að hafa í huga, þegar rætt er um málið. En er þá vera þessara manna og vinna á íslenzkum flugvelli skerðing fyrir sjálfstæði Íslands og óviðurkvæmileg vegna stolts ríkisins? Ég held, að tæplega sé hægt að álíta það. Ég veit, að hæstv. atvmrh. er manna kunnugast um, að okkur skortir mjög lið til að halda uppi rekstri okkar íslenzka flugvallar í Reykjavíkurbæ, sem við tókum við af Bretum. Það mun æði stór hópur brezkra þegna vinna þar, og dettur engum í hug, að neitt sé óeðlilegt, meðan við eigum á að skipa aðeins fámennum hópi íslenzkra kunnáttumanna á þessu sviði, flugvallatækninni. Hygg ég þess vegna, að tilvist eitthvað 600 amerískra manna suður á Keflavíkurflugvelli undir íslenzkri stjórn og íslenzkum fána ætti ekki að vera neitt ógurlegt og hættulegt fyrir sjálfstæði og stolt íslenzku þjóðarinnar. Það hefur verið sýnt fram á það ótvírætt eftir samningnum, að þessir menn eru undir íslenzkri lögsögu. Þeir hafa samkv. samningnum víss takmörkuð fríðindi, sem eru tæmandi upp talin í samningnum. Allt, sem ekki er þar talið, fer að íslenzkum réttarreglum. Það er sú venjulega lögskýring í samningum yfirleitt og venjulegri löggjöf. Það þarf ekki að orða það sérstaklega í samningnum, að allt annað en það, sem beinlínis er talið upp í samningnum, hlíti fyrirmælum íslenzkra laga, íslenzkri lögsögu og dómsvaldi. Og ég ætla, að þeir amerísku menn þyrftu jafnvel að leita til eins hv. þm., sem hér er í salnum, um leyfi til að bera byssu, þ.e.a.s. sýslumanns Gullbringu- og Kjósarsýslu.  (Rödd af þingbekkjum: Það er nú ekki lamb að leika sér við!)  Ég veit, að hann mun gæta íslenzkra laga og réttinda ekki síður en önnur yfirvöld. Ég gleymdi einu atriði í sambandi við hugleiðingar mínar um það, hvort hér væri um herstöðvar að ræða, ef við leyfum Bandaríkjamönnum að lenda hernaðarflugvélum á flugvelli á Íslandi undir íslenzkri stjórn. Mér er kunnugt, að á meginhluta flugvalla hér í Evrópu, í hlutlausum ríkjum og ríkjum, sem í stríðinu voru og eru nú laus, er það algengt, að erlendir hermenn starfi. Margir Íslendingar, sem komið hafa á Brommaflugvöllinn rétt við Stokkhólm, hafa séð hermenn í amerískum herklæðum. Slíkt er ekki sjaldgæf sjón í sambandi við móttökur á þeim velli. Það er alveg víst, að á meginhluta flugvalla á meginlandi Evrópu hjá fullkomlega sjálfstæðum ríkjum, sem halda uppi virðingu sinni og vilja halda uppi ákveðinni utanríkismálastefnu, má sjá hernaðarflugvélar lenda með góðu samkomulagi við hlutaðeigandi ríkisstjórnir. Ég fyrir mitt leyti hef slegið því föstu, að ég vil ekki hafa neinar herstöðvar hér, og hef reynt að færa rök að því, að ekkert sérstakt sé í samningnum, sem geri það að verkum, að Íslendingar þurfi að blygðast sín vegna sjálfstæðis síns og sjálfsvirðingar. En þá er eftir spurningin um það, hvort það sé samt rétt og eðlilegt að veita Bandaríkjunum þau ákveðnu, tímabundnu og takmörkuðu fríðindi, sem í samningnum felast. Ég verð þá að segja fyrir mitt leyti, að ég álít ákaflega örðugt, eins og á stendur, að neita ágætri vina- og viðskiptaþjóð um það, sem flestar aðrar þjóðir mundu gera. Það eina, sem mér skilst yfirleitt að sé þungamiðjan í þessu efni hjá þeim mönnum, sem ráðast á samninginn, er tortryggni og aftur tortryggni í garð Bandaríkjanna um, að þau muni misnota samninginn, beita smáþjóðina bola- og fantatökum. Það er þessi tortryggni, sem vakir í brjósti þessara manna. En ég segi fyrir mig, að ég ber ekki í brjósti þessa tortryggni til Bandaríkjanna og tel alveg útilokað, að þeir vilji með yfirdrepskap og lymskulegum hætti ná yfirráðum eða tökum á Íslandi. Ég ber þeim ekki slíkt á brýn. Það skal gert af öðrum hér í þessum þingsal. Það virðist sem þetta mál ætli að verða mikið æsingamál. Og svo er æði oft um málefni hér á Íslandi, sem snerta afstöðuna út á við. Það verða í reyndinni heitustu deilumálin. Það eru oft hörð stundarátök um ýmis hagsmunamálefni innan hins íslenzka þjóðfélags, en það eru venjulega bara áhlaup í sprettum og skammæ. En það er eins og búi í undirdjúpinu einhver straumur, sem stundum kemur upp á yfirborðið. Þessi straumur á rætur sínar að rekja til misjafnra lífsskoðana og viðhorfa til alheims stjórnmála yfirleitt. Og í þessu máli kemur sá þungi straumur nú upp á yfirborðið. Menn tala bæði um vestrænt og austrænt lýðræði og vestræna og austræna „blokk“, og menn reyna að skilgreina hvort tveggja, lýðræðið og „blokkirnar“. En við skulum vona, að ekki komi til þess, að myndaðar verði fjandsamlegar „blokkir“, austræn og vestræn, - við skulum vona það okkar sjálfra vegna. Ég fyrir mitt leyti vil ekki, að Íslendingar vinni að því vitandi vits að gerast þátttakandi í ákveðinni „blokk“. En ég neita algerlega fyrir mitt leyti, þegar um hagsmunamál Íslands er að ræða og við vínveitt ríki að eiga, að þá eigi vinsemdin og ástúðin gagnvart austrinu að ráða aðgerðum okkar. Á Alþingi 1941, þegar rætt var um herverndarsamninginn, lét ég svo um mælt, að frá mínu sjónarmiði og sjónarmiði Alþfl. væri það afgerandi að vera með herverndarsamningi, af því að við álitum það hagkvæmast og eðlilegast fyrir Ísland. Okkur þótti það líka ánægjulegt, að slíkt gat orðið til hagsmuna fyrir þá aðila, sem við höfðum fulla samúð með í heimsstyrjöldinni. Ég vil nú segja út af þessu máli eins og árið 1941. Mín afstaða og afstaða Alþfl. mótast af því eingöngu, hvað er hagsmunamál Íslendinga, en ekki öðru, hvorki vilja Bandaríkjanna né Rússlands, - aðeins hvað bezt verður talið fyrir öryggi og framtíð íslenzku þjóðarinnar. Við höfum á því trú, að gera eigi slíkan samning eins og liggur fyrir, vegna hagsmuna Íslands, og einmitt þess vegna mun ég fyrir mitt leyti greiða honum atkv.

Einar Olgeirsson Hæstv. forsrh. sagði áðan, að hann eða við værum húsbóndi á okkar heimili. Hann hefur nú um nokkurt skeið staðið í samningum um það að fá „gestina“, sem dvalizt hafa hér, til að fara burt af okkar heimili, af því að við álítum, að dvöl þessara gesta sé lokið, samkv. samningi. Hvernig hefur honum gengið að vera húsbóndi á sínu heimili? Hann skýrir árangurinn svo, að gestirnir líti öðruvísi á, að það séu ekki við Íslendingar, sem ráðum, hve lengi gestirnir dvelja, og að gestirnir hafi rétt til að vera lengur.

Það hlýtur að standa á boðskortinu dálítið lengri frestur

. Gesturinn túlkar samninginn á sinn hátt. En þegar Gamli sáttmáli var gerður var sett í hann það ákvæði, að Íslendingar skoðuðu hann niður fallinn, ef hinn aðilinn gerðist sekur um trúnaðarbrot. Og Íslendingar hafa litið svo á í allri sinni sjálfstæðisbaráttu, að skilningur okkar gagnvart þessu atriði skyldi ráða, en ekki hins ríkisins, þótt voldugra sé en við. Hæstv. forsrh. minntist líka á, að samningar væru öryggið fyrir þann veika. Vissulega er það svo venjulega. Þess vegna er lögð áherzla á það af hálfu hins veika, að svo sé frá samningum gengið, að þeir tryggi rétt hins veika. En þó rekum við okkur á, að þegar svo vel er gengið frá samningi eins og ætla mætti um samninginn frá 1941 um herverndina, þá ráðum við þó ekki, hvernig slíkur samningur er túlkaður og hvernig réttindi, okkar eru framkvæmd í okkar eigin landi. Ég held, að einmitt þetta, sem hæstv. forsrh. sagði áðan, að við værum húsbændur á okkar heimili, hafi verið frekar óheppilega orðað, - einmitt vegna þess, sem nú liggur hér fyrir. Hann hafði tekið að sér á fyrri hluta þessa þings að semja við Bandaríkjastjórn um brottför hersins, sem hér hefur dvalizt. Hann hefur nú sagt fyrir þessu sama þingi, að hann fái herinn ekki til að fallast á skilning Íslendinga í þessu máli, og vegna þess að hann fái ekki herinn til þess, þá sé ekki hægt að fá Ísland laust við hersetuna, nema með því að gera þennan samning, sem hér liggur fyrir frá hendi forsrh. Hann hefur nú lagt hér fyrir till. til þingsályktunar um heimild fyrir ríkisstj. til að gera samning við Bandaríki Ameríku um niðurfelling herverndarsamningsins frá 1941 o.fl. Og í allri röksemdafærslunni, sem flutt er fram, er það sagt, að allur síðari hluti þessa samnings sé skilyrði fyrir því, að Bandaríkin standi við þann samning, sem þau gerðu 1941, og er þá átt við sjónarmið Íslendinga. Í upphafi þess bréfs, sem sendiráð Bandaríkjanna skrifaði og hér er birt, standa þessi orð, með leyfi hæstv. forseta: „Árið 1941 fól ríkisstjórn Íslands Bandaríkjunum herverrnd landsins. Sú hætta, sem þá steðjaði að Íslandi og meginlandi Ameríku, er nú hjá liðin með hernaðaruppgjöf möndulveldanna.“ Það, sem Íslendingar og Bandaríkjamenn hafa deilt um undanfarið, er það, hvort hættan, sem skapaðist 1941, sé úti og stríðið, sem þá stóð og Bandaríkin drógust inn í, sé búið eða ekki. Íslendingar halda fram, að það sé búið, hættuástandið liðið hjá með uppgjöf möndulveldanna. Hér stendur í bréfinu: „Hættan er nú liðin hjá með hernaðaruppgjöf möndulveldanna:“ Í sjálfum samningnum viðurkennir Bandaríkjastjórn það, sem Íslendingar halda fram í þessu máli. Við höfum staðið fast á þessum skilningi, og öll sagan kennir okkur, að það er nauðsynlegt fyrir okkur sem smáþjóð að standa fast á þeim skilningi, sem við höfum á málinu. Við höfum í sjö aldir haft staðfastan skilning á ákveðnum sáttmála, og ekki viðurkennt annan skilning, þó að staðreyndir hafi verið í ósamræmi við sáttmálann. Við héldum staðfastlega við þann skilning, að konungurinn, sem við tókum 1264, væri konungur íslenzku þjóðarinnar, en erlent ríki ætti engu að ráða um þjóðfélag á Íslandi og stjórn hér. Og þó að erlent ríki hefði hrifsað til sín völd og ráð, þá höfum við neitað að viðurkenna slíkt. Í sjálfstæðisbaráttu okkar var staðið með mikilli festu á okkar skilningi á þeim samningi, sem við höfðum gert, þó að við værum veikari þjóðin. Og það verður ekki til heilla í þeirri sjálfstæðisbaráttu, sem við þurfum að heyja nú, að víkja frá okkar eigin skilningi á málinu, eins og hér á að gera. Ég fyrir mitt leyti vil heldur búa við það, ef erlendu stórveldi þóknast að haga sér í trássi við íslenzk lög, en að það fái okkur til að ganga inn á samning, sem við ella mundum ekki ganga inn á. Það hefur verið minnzt á það í þessum umr., að það væri ekki vottur af vináttu við Bandaríkin, ef ekki er gengið að því samningsuppkasti, sem fyrir liggur. Hæstv. forsrh. orðaði það svo, að sendimenn Bandaríkjanna þykjast vera búnir að ganga svo langt, að ekki væri vinsamlegt að neita. Mér er kunnugt, að herfróðir menn í Bandaríkjunum, sem spurðir hafa verið um þýðingu Íslands og sáttmálans milli Íslands og Bandaríkjanna, hafa sagt, að án þessa sáttmála mundi að öllum líkindum England hafa verið svelt til uppgjafar, og að sá sáttmáli hafi stytt stríðið að minnsta kosti um 10%. Mætti þá reikna, að í peningaútgjöldum fyrir ríkissjóð Bandaríkjanna mundi það svara til 30 þúsund millj. dollara, sem Ísland hefur sparað Bandaríkjunum í herkostnað, svo að við alls ekki reiknum með þeim mannslífum, sem bjargað hefur verið. Ég býst nú við, að þegar þar að auki er á það litið, að Ísland hefur misst hlutfallslega eins mikið eða meira af mannslífum í ófriðnum en Bandaríkin, þá sé hart að bera íslenzku þjóðinni á brýn, að það sé vottur um óvináttu gagnvart Bandaríkjunum að standa fast á rétti sínum, - á þeim rétti, sem slíkur samningur veitir, á þeim rétti, sem Íslendingar hafa veitt Bandaríkjunum um tíma og gefið hafa Bandaríkjunum aðra eins hagsmuni og þessi samningur hefur gert. Ég álít þess vegna fjarri lagi og algerlega óviðeigandi röksemd og í raun og veru sama sem hótun um nauðung að beita því í þingsal, að það sé óvinsamlegt gagnvart Bandaríkjunum að neita að gera þennan samning. Hitt mætti miklu fremur segja, að óvinsamlegt væri af hálfu Bandaríkjanna eftir öll þau fríðindi, sem þau hafa notið í krafti þessa samnings, að standa ekki við hann með þeim skilningi, sem Íslendingar hafa á honum, ekki sízt eftir að Bandaríkin sjálf í bréfi eru búin að lýsa yfir, að sú hætta, sem knúði menn til að gera samninginn, sé liðin hjá. Það nær engri átt að nota „vináttu Bandaríkjanna“ sem svipu á þm., og ég vil frábiðja mér, að ráðh. eða neinir aðrir þm. noti slíka röksemd í umr. hér. Það erum við Íslendingar, sem eigum kröfu á, að Bandaríkin sýni það, að þau kunni að meta það, sem við höfum fyrir þau gert. Við erum jafnrétthár aðili, og það í okkar landi, af því að við höfum leyft þeim okkar land um tíma og sparað þeim mannslíf og fjárfúlgur, og - eftir því, sem sumir segja - hafa þeir á því unnið styrjöldina. Þess vegna er fjarri lagi fyrir Bandaríkin að gera annað en það, sem er vinsamlegt og samkvæmt óskum íslenzku þjóðarinnar. Og er nokkur hér inni, sem efast um, að íslenzka þjóðin óskar þess, að Bandaríkin fari héðan með her sinn? Hvers vegna verða Bandaríkin ekki við slíkri ósk? Hæstv. forsrh. minntist áðan á, að Íslendingar væru yfirleitt ekki feimnir að láta í ljós skoðanir sínar. Ég veit þó, að það er af feimni, að hæstv. forsrh. hefur ekki kunnað við að láta þá skoðun í ljós við Bandaríkin, að þau ættu að fara héðan samkv. samningnum. Hann kann ekki við að minnast á það við þjóð, sem við viljum eiga vínáttu við og sýnt hefur aðra eins vináttu og Bandaríkin, - kann ekki við að segja þeim, að tími sé kominn til að fara burt, án þess að gera kröfu um nokkur fríðindi í staðinn. Svona eru nú Íslendingar stundum feimnir, þegar á á að herða. Hæstv. ráðh. gat þess líka áðan, að ekki væri samrýmanlegt við vinfengi þjóðarinnar að neita henni um þennan samning. Ég trúi þessu ekki. Ég trúi bókstaflega ekki, að það liggi hér fyrir, að Bandaríkin skoði það sem óvinsamlegt athæfi gagnvart sér að neita að samþykkja þennan samning.

En ég skoða það svo

. Það varðar íslenzku þjóðina ekkert um. Það, sem okkur varðar í þessu tilfelli, er það, ef við heyrðum, að Bandaríkin skoðuðu neitun okkar sem óvínsamlegt athæfi. Við vitum, hvað það þýðir á diplómatísku máli, og það er þá bezt, að það liggi fyrir, ekki bara yfirlýsing forsrh., hvað hann skoðar í þessu sambandi, heldur hvað er Bandaríkjanna skoðun. Það er æskilegt, að það komi alveg beint fram. Það má vafalaust allmikið deila um þann samning, sem gerður var 1941, og ætla ég ekki í þessari ræðu að gera hann að sérstaklega miklu umtalsefni. En öðruvísi hefðu Íslendingar tvímælalaust gert þennan samning, ef ekki hefði verið hér her í landinu og ríkisstj. ekki verið settur svo að segja 24 stunda frestur, - og sama daginn sem Alþ. samþykkti samninginn, steig amerískur her á land. Það þarf ekki að bollaleggja mikið, undir hvers konar kringumstæðum hann var skapaður. Hitt er staðreynd, að að áliti okkar Íslendinga er samningurinn rofinn, og Bandaríkin hafa hervald í þessu landi í dag í trássi við okkar ríki. En þau rök, sem liggja fyrir þessari till., eru þau, að Bandaríkin álíta, að þeim beri ekki skylda til að fara burt með her sinn, en muni hins vegar gera það, ef þau fái þennan samning, sem hér um ræðir. M.ö.o. þau ætla ekki að flytja herinn burt nema þau fái þennan samning, þó að við Íslendingar álítum, að þeim beri að fara samkv. fyrri samningi. Hvað þýðir þetta? Það á í krafti þess hervalds, sem þegar er í landinu, og í trássi við vilja íslenzku þjóðarinnar að knýja fram samninginn, sem liggur fyrir Alþ., vegna þess að þjóðinni þykir þó betra að fá slíkan samning en neyðast til að þola þá lengur í landinu. Þetta þýðir það, að í krafti þess hervalds, sem nú er í landinu, er verið að þvinga þessum samningi upp á okkur. Það eru rökin fyrir þeim mönnum, sem tala með þessum samningi, og það er þetta, sem er algerlega óviðeigandi í þessum samningi. Við eigum að gera þennan samning við Bandaríkin, á meðan her þeirra er í þessu landi og undir þeirri forsendu, að við fáum þá ekki til að fara burt öðruvísi en að gera þennan samning. Við höfum áður orðið að gera samning, þegar her hefur verið í landi okkar, en íslenzka þjóðin hefur aldrei tekið slíkan samning alvarlega. Hún leit aldrei á það sem gildandi samning, sem gerður var í Kópavogi, og mun aldrei líta á þann samning sem gildandi, sem gerður er, á meðan erlendur her dvelur í landinu í trássi við vilja hennar og skilning hennar á, hvernig gera beri samninga. Þetta verða þau rök, sem íslenzka þjóðin mun bera fyrir sig bæði inn á við og út á við í hverri þeirri deilu, sem kemur til með að rísa út af þessu. Það, sem Bandaríkjunum bar að gera, ef þau ætluðu að semja við okkur sem jafnréttháan aðila, var að fara með her sinn burt úr landinu og mælast síðan til þess, að samningur yrði gerður. Hitt er vægast sagt óviðfelldið. Aðstaða sú, sem við höfum til að gera þennan samning, er okkur ósamboðin. Það er okkur ósamboðið, að ekki skuli rætt við okkur sem frjálsa menn og að okkur skuli vera boðið að gera samning til lengri tímá en til stóð, svo framarlega sem fyrri samningurinn á að vera úr gildi fallinn. Þess vegna er það algerlega óviðeigandi, að samningurinn komi hér fram, og ég álít það ekki vansalaust fyrir Alþ. að ganga að slíkum samningi. Þá vil ég í öðru lagi taka það fram, að ég álít undirbúning þessa samnings algerlega óverjandi. Það er siður, þegar samningar fara fram milli ríkja og það um minni mál en þetta, að opinberlega sé sett nefnd. Slíkt hefur verið gert, þegar um minni mál hefur verið að ræða en þetta; t.d. í handritamálinu, sem okkur er hjartfólgið, og í fleiri málum hefur verið sett sérstök n. til þess að ræða um þau. Það hefur ekki verið vani, að verið væri með mikið laumuspil um slíka samninga, og hefði ég talið rétt undir þessum kringumstæðum, að allir flokkar hefðu átt fulltrúa, þegar þannig samningur var undirbúinn, eða a.m.k. hefði átt að bera hann undir utanrmn. Það hefur aldrei komið fyrir, að samningur væri borinn fram án þess að hann væri fyrst ræddur í stjórninni. Nú vill svo undarlega til, að sendimaður Bandaríkjastjórnar, sem hér hefur verið, hefur varla verið opinberlega tilkynntur. Það hefur ekki verið skipuð nein n. Danir sendu hingað menn út af dönsku samningunum, og máttu þeir sitja hér á mörgum fundum út af þeim. En hér fer ekkert slíkt fram, og hæstv. forsrh. hefur skýrt svo frá, að hér í þ. hafi ekki verið nema tveir flokkar, sem á fyrri hluta þess vildu fella till. um að krefjast þess, að Bandaríkjamenn færu með herinn úr landinu, og að hann hafi litið svo á, að ekki væri rétt, að aðrir tækju þátt í þessum umr. en þeir, sem ekki vildu krefjast þess, að herinn færi burt. Það er undarlegt, ef eingöngu þeir, sem ekki vildu krefjast þess, að Bandaríkjamenn færu burt með her sinn, eiga að taka þátt í þessum umr., ef tilgangurinn er að ná sem beztum kjörum. Það hefur aldrei þótt verra að hafa þá kröfuhörðustu með, - það hefur aldrei þótt óþægilegra, til þess að ná sem beztu út úr samningum. Ég skil ekki þá röksemd að vilja eingöngu hafa þá menn með, sem vildu fella till. um, að herinn færi burt. Það er undarleg röksemdafærsla. Þegar þar við bætist, að það er ekki einu sinni stj. öll, sem er með í þessum samningi, og að hann hefur ekki einu sinni verið lagður fyrir utanrmn., þá eru það undarlegar aðferðir, sem beitt er við að ná sem beztum samningum. Það er að minnsta kosti einkennilegt, þegar hæstv. forsrh. kemur fram og segir: „Þetta eru beztu samningarnir“, þegar aðrir hafa ekki fengið að reyna, hvort ekki er hægt að fá betri samninga. Móti slíkum vinnubrögðum er aðeins til eitt vald í höndum allra þeirra þm., sem hvergi hafa nærri þessum samningi komið, og það er að reyna að knýja fram breyt. á honum. Það er forsrh. að kenna sjálfum, sem hefur undirbúið þennan samning, ef nú verða lagðar fram þær brtt.., sem reyna til fulls á það, hve langt Bandaríkjamenn eru reiðubúnir að ganga. Þess vegna er undirbúningur þessa samnings óhæfur af hendi forsrh., og hann hefur engan um að saka nema sjálfan sig, ef umr. verða meiri og hvassari og öðruvísi en hann hefði kosið, þegar þessi samningur kom fyrst til þings og þjóðar. Ég skal svo koma að þessu samningsuppkasti sjálfu. Forsrh. sagði sjálfur, að rök þessa samnings og ástæðan til þess, að Bandaríkjamenn færu fram á að fá hann samþ., væri sú, að þeir þyrftu að fá hér flugréttindi. Við Íslendingar höfum samning við Bandaríkjamenn um flugréttindi, samning, sem var samþ. hér 24. janúar 1945, samning um loftflutninga milli Íslands og Bandaríkjanna og rétt fyrir Bandaríkin til að flytja áfram til hvaða lands sem vera skal farþega og póst. Þeir mega koma hér við á ferðum sínum til endastöðva sinna. Þennan samning hafa Bandaríkin við okkur, og samkv. honum geta þeir flutt eins mikið af farþegum og þeir vilja og eins mikið af flutningi og l. samkv. er leyfilegt að flytja til Evrópu. Ég hef ekki enn þá skilið, hvað það er, sem vantar í þennan samning, til þess að Bandaríkjamenn geti fullnægt þeim skuldbindingum, sem þeir hafa tekið á sig víðvíkjandi herstjórninni í Þýzkalandi. Ég vildi gjarnan fá upplýsingar um, hvað það er, sem Bandaríkin ætla að flytja samkv. þessum samningi, sem ekki er hægt að flytja samkv. þeim samningi, sem nú er í gildi. Það virðist svo sem hermenn geti, samkvæmt þeim samningi, sem nú gildir, verið farþegar í flugvélum. Ég veit ekki til þess, að flugvélarnar neiti að taka hermenn sem farþega. Meira að segja hermenn sína geta Bandaríkin flutt til Evrópu. Hvað er það, sem Bandaríkjamenn vilja tryggja sér, sem þeir hafa ekki með þeim réttindum, er þeir nú hafa í Keflavík? Það liggja ekki fyrir um það upplýsingar. Forsrh. sagði aðeins, að þá vantaði viss flugréttindi, og þeir hafa viss flugréttindi. Þá kem ég að þeirri fullyrðingu, að Bandaríkjamenn segjast hafa tekið að sér skuldbindingar og í krafti þeirra skuldbindinga þurfi þeir að hafa hér flugvöll. Eru þessar skuldbindingar gagnvart Englandi, Frakklandi, Rússlandi og sameinuðu þjóðunum ? Það hefur ekki verið sagt neitt um það, hvaða skuldbindingar þeir hafi tekið að sér í Þýzkalandi, sem þurfi að fullnægja samkv. þessum samningi hér. Þegar þeir segja, að þeir hafi tekið á sig skuldbindingar, hvernig stendur þá á því, að ekki fylgja meðmæli um það, að vegna skuldbindinga, sem þeir hafi tekið á sig, þá þurfi að láta í té þau réttindi, sem farið er fram á í samningsuppkastinu, sem hér liggur fyrir? Eitt af því, sem tekið er fram í samningi sameinuðu þjóðanna, er það, að meðmæli skuli fylgja kröfum um réttindi vegna skuldbindinga þeim til handa, og eitt af því, sem við Íslendingar ræddum mikið um í sambandi við inngöngu okkar í samband sameinuðu þjóðanna, var það, að við vildum standa vel á verði gegn því, að nokkur þjóð gæti aukið hér rétt sinn á kostnað annarrar. Þessi réttur til yfirferðar mundi fyrst og fremst þýða herflutninga. Ég býst ekki við, að Bandaríkin hafi rétt til herflutninga samkv. þeim samningi, sem þegar hefur verið gerður við þau. Er meiningin með þessum samningi, að þau eigi að hafa leyfi til herflutninga? Getur hæstv. forsrh. upplýst okkur um það? Það er búið að segja okkur Íslendingum það svo ýtarlega, að við ættum að vera farnir að víta það nokkurn veginn nú orðið, hverja þýðingu land okkar hefur hernaðarlega séð, m.a. vegna þess, að héðan er hægt að „Hombardera“ Evrópu og mikinn hluta af gamla heiminum. l:g býst víð, að langt sé frá því, að við viljum samþykkja að láta nota okkar flugvöll til slíks, og það hefur komið fram í því, sem hér hefur verið sagt, að slíkt vilja Íslendingar ekki gera. En ef hér er flugvöllur, þar sem Bandaríkin geta í krafti þess mikla liðs, sem þeir hafa þar, raunverulega haft öll völd, þá geta farið þar fram flutningar hergagna, án þess að við ráðum þar nokkru um, og þá geta þeir hvenær sem er breytt slíkri stöð í herstöð. Í þessu liggur það, að þessi samningur er dulbúinn herstöðvasamningur. Það liggur í því, að það er mögulegt að gera hann að herstöðvasamningi hvenær sem aðilar vilja slíka breytingu, og það er það, sem þarf að athuga í þessu sambandi. Það er aðeins undir einu skilyrði, sem við viljum ljá máls á því, að herflutningar yrðu leyfðir yfir land okkar, og það er, ef sameinuðu þjóðirnar álitu, að hernaðarástand væri að skapast. Það er þess vegna undarlegt að krefjast þess af okkur, að við leyfum þetta. Hvað er að því, að Íslendingar sem meðlimir hinna sameinuðu þjóða spyrji að því, hvort Bandaríkin hafi svo gífurlega skuldbindingarsamninga, að þeir geti ekki fullnægt þeim með þeim loftflutningum, sem þeir hafa leyfi til? Ég skal þá taka fyrir greinarnar hverja fyrir sig. Um 2. gr. er ekki mikið að segja. 3. gr. er nokkuð undarlega orðuð - ekki bara á íslenzku, heldur líka á ensku, sem virðist vera orðin frummálið hér. Á íslenzku hljóðar þessi gr. svo: „Umferðaréttindi og réttindi til lendingar og nauðsynlegrar viðdvalar skal veita flugförum, öðrum en hervélum, allra þjóða, er fá slík réttindi hjá ríkisstjórn Íslands.“ Hver er hugsanagangurinn á bak við þessa gr., þegar sagt er: “Umferðaréttindi skal veita flugförum“? Hver skal veita þau? Af hverju er verið að setja þetta inn í samninginn? Er það einhver annar en íslenzka stj., sem hefur rétt til að veita þau? Af hverju stendur „skal veita réttindi“? Hvern er verið að skylda? Er verið að skylda amerísku stjórnina sjálfa? Ég skal lesa gr. á ensku: „Transit and technical stop rights at the airport will be accorded to civil aircrafts of all nations which are granted such rights by the Government of Iceland.“ „Will be accorded?“ Hvaða hugsunarháttur liggur á bak við þetta orðalag? Það lítur út fyrir, að veita skuli ákveðin réttindi og samkv. þeim hugsunarhætti, sem á bak við liggur, skuli Ameríkumenn ráða, því að svo framarlega sem gengið er út frá því, að Íslendingar ráði, þá þarf ekki að skuldbinda þá. Ef til vill eru þetta leifar frá fyrri samningi, og væri bezt, að þær leifar féllu burt. Ég býst líka við, að ef hæstv. forsrh. athugar þetta, þá sjái hann meira að segja, að frá okkar sjónarmiði er þetta óheppilegt. Það er svo mikið búið að tala um vorn rétt og að það séu vor lög, sem ráði. Hvers vegna er þá verið að tala um þetta þarna? Í 4. gr. segir: „Stjórn Bandaríkjanna mun svo fljótt sem auðið er flytja á brott það herlið og sjólið Bandaríkjanna, sem nú er í Reykjavík, og innan 180 daga frá gildistöku samnings þessa mun hún smátt og smátt flytja á brott allt annað herlið og sjólið Bandaríkjanna, sem nú er á Íslandi.“ Já, það er tilkynnt, að þetta muni geta orðið innan 1–2 mánaða. Það stóð líka í samningnum, sem Íslendingar gerðu við Bandaríkin árið 1941, „immediately“, þ.e. „undir eins“ eftir að stríðinu væri lokið. Nú er meira en ár síðan stríðinu var lokið, og enn er herinn ekki farinn, og nú virðist eiga að kaupa hann burtu með samningi, sem gildi a. m. k. til 61/2 árs. Það er ekki nema eðlilegt og nauðsynlegt, að Íslendingar séu tortryggnir, og til þess eru m.a. venjulega hafðir mjög reyndir og færir lögfræðingar með í samningagerðir til að passa upp á allt, sem hægt væri að smjúga í gegnum. Við höfum líka rekið okkur á það, að hægt er að smjúga, fyrst ekki var hægt að treysta stjórn Bandaríkjanna til þess að fara burt samkv. samningnum 1941. Þá er það 5. gr., sem er aðalgr. þessa samnings. Hæstv. forsrh. sagði frá því og vildi róa okkur með því, að Bandaríkjastjórn mundi þurfa að leggja 80 millj. kr. í flugvöllinn til þess að geta þetta. Ég á bágt með að skilja það, að ef einn stærsti flugvöllur heimsins, Keflavíkurflugvöllurinn, hefur dugað til þess að heyja stærstu styrjöld heimsins, þá sé ekki hægt að láta hann nægja til þess að halda uppi 100 þús. manna herliði í Þýzkalandi, þó að eingöngu sé treyst á samgöngur við Ísland. Hvað er það þá, sem fyrir þeim vakir? Og hvaða hag höfum við Íslendingar af því, að hann sé stækkaður? Það er tekið fram í þessu sambandi, að þetta sé af því, að þeir hafa tekið að sér að hafa á hendi herstjórn og eftirlit í Þýzkalandi, og skuli þeim því heimilt að halda uppi á eigin kostnað þeirri starfsemi, þeim tækjum og því starfsliði, sem nauðsynlegt kann að vera til slíkra afnota. Forsrh. leggur mikla áherzlu á það, að einmitt þetta sé nauðsynlegt til þess að tryggja það, að flugvöllurinn verði ekki notaður sem dulbúnar herstöðvar. Við skulum nú segja, að stríð yrði í Evrópu, milli Ítalíu og Bandaríkjanna eða Þýzkalands og Bandaríkjanna í Þýzkalandi. Hvernig ætlum við að „kontrollera“ það, sem fram fer á Keflavíkurflugvellinum í krafti þessa samnings? Hvernig eigum við að gæta þess, að þetta sé ekki notað í stríði? Ef við höldum því fram, að þetta sé notað til einhvers annars en leyfilegt er, höfum við þá rétt til að segja: „Nú hafið þið brotið þennan samning. Nú hafið þið brugðizt okkar trúnaði?“ Getum við sagt þeim að fara? Nei. Þá getum við, eftir því sem forsrh. segir, lagt málið í dóm, annaðhvort gerðadómsins í Haag eða dómstóls sameinuðu þjóðanna. Og hvað gerist á meðan? Hvernig gengi að fá það gert? Það gæti tekið eitt eða tvö ár. Og hvað gerist á meðan? Það væri gengið út frá því af hálfu Bandaríkjanna, að samningurinn stæði, og hvaða vald hefðum við til þess að láta hann hætta, annað en þetta dómsvald? Það, að mál, sem kynni að verða þarna að ágreiningsatriði, eigi að leggjast fyrir þennan alþjóðadómstól, þýðir ekki það, að Ísland eigi að ráða. Það þýðir, að það yrðu þá aðrir aðilar en Ísland, sem eiga að gera út um þetta. Við afsölum okkur þarna réttindum til annarra aðila en Íslands til að gera út um þetta. - ( Fundarhlé.] Ég ætla að byrja að ræða um 5. gr. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að það kemur skýrt fram í gr., hvað hún á að tákna. Mér sýnist orðalag þessarar gr. vera miðað við það að dylja með því. Gr. byrjar á þessa leið : „Flugförum þeim, sem rekin eru af Bandaríkjastjórn eða á hennar vegum í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu, er Bandaríkin hafa tekizt á hendur, að hafa á hendi herstjórn og eftirlit í Þýzkalandi, skulu áfram heimil afnot af Keflavíkurflugvellinum.“ - Hvað þýðir þetta? Hvaða flugför eru þetta? Það eru hernaðarflugvélar ameríska hersins. Efast nokkur um það? Þetta er vafalaust tilgangurinn með samningnum, og það er engin ástæða til þess að vera að draga fjöður yfir það. Þá heldur gr. svo áfram: „Í þessu skyni skal stjórn Bandaríkjanna heimilt að halda uppi á eigin kostnað, beinlínis eða á sína ábyrgð, þeirri starfsemi, þeim tækjum og því starfsliði, sem nauðsynlegt kann að vera til slíkra afnota. Taka skal sérstakt tillit til sérstöðu slíkra flugfara og áhafna þeirra; hvað snertir tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði. Engin lendingargjöld skal greiða af slíkum flugförum.“ Hvað þýðir þetta, að taka skuli sérstakt tillit til sérstöðu slíkra flugfara og áhafna þeirra, hvað snertir tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði? Þetta þýðir, að taka skuli sérstakt tillit til amerískra herflugvéla á flugvellinum og þær skuli hafa sérstöðu hvað snertir tolla og önnur formsatriði. Hvaða formsatriði eru þetta? Það virðist ekki vera aðalatriðið, hvað tollana snertir. En hváð þýðir þetta þá? Það þýðir það, að Bandaríkin eiga að fá rétt til að lenda herflugvélum á flugvellinum ótakmarkað og líka til að láta þær dvelja þar. Og áhafnir flugvélanna, hermennirnir, eiga að njóta sérstöðu hér á landi hvað snertir tolla, landvistarleyfi og annað slíkt. Hvaða þýðingu mundi t.d. Ísland þá hafa í stríði? Það mundi vera miðstöð hernaðarflugvéla, mundi sem sagt gera þeim mögulegt að bera meira af hergögnum en þær gætu að öðrum kosti. Það er þetta, sem sérstaklega er lögð áherzla á. Og við eigum þess engan kost að fylgjast með þessu. Það væri æskilegt, áður en lengra er haldíð þessum umr., að þetta væri skýrt játað af hálfu þeirra, sem standa með þessum samningi. Þeir eiga við það, að með þessum samningi sé verið að veita amerískum hernaðarflugvélum þessi sérréttindi. Ef einhver vill skýra þetta svo, að hér væri ekki um hernaðarflugvélar að ræða, þá vil ég álíta, að bezt sé að setja það inn í samninginn. Það leikur þá enginn vafi á því, hvað við er átt. En ég býst ekki við, að þeir, sem með þessum samningi eru, ætli að neita því, að hér sé átt við hernaðarflugvélar ameríska hersins. Svo lýsir hæstv. forsrh. yfir því, að Bandaríkin megi engin hergögn né hermenn hafa á flugvellinum. Þetta þýðir, að sprengjuflugvélar megi aldrei standa á flugvellinum. En ef engin sprengjuflugvél má standa á vellinum, hví má þá ekki taka það fram í samningnum? Og ef hermennirnir mega ekki standa við, hví er það þá ekki tekið fram í samningnum, hver þá stjórni því, hvort þeir eru hér nokkra klukkutíma eða nokkra daga? Það er talað um, að Bandaríkin megi engin her gögn hafa á flugvellinum. Nú er það ekkert aðalatriði hjá Bandaríkjamönnum, aðalatriðið er að geta lent með hergögnin til að taka benzín og halda áfram eftir stutta viðdvöl. Hver sprengjuflugvél getur haft upp undir helmingi meiri farm með því móti en ella. Það er þetta, sem verið er að semja um í 5. gr. Getur nokkur hugsað sér, að Bandaríkin þurfi að hafa þennan rétt vegna hersetunnar í Þýzkalandi? Það hefur ekki þurft að beita vopnavaldi við þýzka borgara eftir að sigurinn var unninn yfir Þjóðverjum. Ef uppreisn brytist út í Þýzkalandi á hernámssvæði Bandaríkjanna, þá mundu sameinuðu þjóðirnar bæla slíkt niður. Og þá væri e.t.v. farið fram á, að Íslendingar leyfðu amerískum flugvélum að lenda hér. Það er sýnilegt, að Bandaríkin ætla að nota flugvöllinn í hernaðarskyni. Þess vegna eru það blekkingar að halda því fram, að þessi stöð sé ekki raunverulega dulbúin herstöð. Þetta er miðstöð í herflutningakerfi, sem á að fullnægja Bandaríkjunum, ef til stríðs kemur. Það er langsótt, hvernig skilja eigi orðið herstöð, ef slík flutningamiðstöð hefur enga þýðingu í því tilliti. Og var Ísland ekki einmitt slík herstöð í síðustu styrjöld, og það mikilvægasta herstöð í heimi af sumum talin? Hæstv. forsrh. minntist á, að við gætum litið eftir þessu, við gætum haft þarna 6000 manns, ef Bandaríkin hefðu 600. En ætli það yrði ekki nokkuð dýrt að hafa þarna 10 Íslendinga með hverjum einum Bandaríkjamanni? Og ætli Bandaríkjamönnum þætti þá ekki nokkuð þröngt á vellinum? Ég held, að það þurfi ekki að slá slíku fram. Þá sagði hæstv. forsrh., að ef Bandaríkin notuðu þennan flugvöll til árásar á aðrar þjóðir, þá gætum við gert aðrar ráðstafanir. Ef Bandaríkin fá þarna lendingarrétt og styrjöld hæfist milli þeirra og annarra þjóða, þá yrði samningurinn rofinn og við gerðum okkar ráðstafanir. Og hverjar yrðu þær? Við gætum krafizt rannsóknar. Og þegar því væri lokið, gætum við kært fyrir gerðardómi. Hvernig voru árásir gerðar í síðasta stríði? Og hvernig er búizt við, að þær verði gerðar í næsta stríði? Árásir í stríðsbyrjun verða með því móti, að flugvélafloti einnar þjóðar ræðst fyrirvaralaust á aðalborgir og hernaðarstöðvar annarrar þjóðar. Þannig er stríðið hafið, og sá, sem hefur þetta forhlaup, hann hefur unnið mikið á í því stríði, sem þannig byrjar. Þegar árásir á aðrar þjóðir væru hafnar, þá er styrjöldin þannig byrjuð, að búið væri að nota Ísland sem mikilvægan stað í þeim átökum. En við gætum sem sagt krafizt rannsóknar og heimtað dóm. Það væri þá orðið lítilmótlegt atriði, sem aðeins hefði sögulega þýðingu seinna meir, en enga praktíska þýðingu. Með því að veita Bandaríkjastjórn þessi sérréttindi er verið að gera henni mögulegt að nota völlinn í skyndi, þegar henni þætti við horfa. Og þetta er vafalaust öllum augljóst og þeim ekki sízt, sem ætla að samþ. þennan samning. Það er ef til vill enn hættulegra að samþ. samning, sem gefur Bandaríkjunum slíka möguleika, eins og horfir í Bandaríkjunum í dag, heldur en hefði verið á tímum Roosevelts sáluga. Það er önnur pólitík, sem rekin er nú. Það er einmitt núna verið að reka burt úr bandarísku stj. þá ráðh., sem vilja halda uppi þeirri stefnu af hálfu Bandaríkjanna, er tryggir það, að friður haldist í heiminum. Og það hættulegasta við þetta er, að ef þessi samningur verður samþ., þá verður það, sem þarna er gert, gert á ábyrgð okkar Íslendinga. Það erum við, sem léðum þennan flugvöll, það erum við, sem áttum að stjórna honum. Og það var á okkar ábyrgð, sem herstjórn Bandaríkjanna gat misnotað þennan flugvöll til þess að ráðast á aðrar þjóðir. Þetta er sú ábyrgð, sem ég fyrir mitt leyti vil ekki, að Alþ. Íslendinga taki á sig. Ef Bandaríkin ætla að gera eitthvað líkt þessu, þá er bezt, að þau hafi fyrir því að lenda flugvélum sínum hér í trássi við okkur og taki okkur með valdi. - Hv. 5. landsk. var að tala um, að það væri ekki hægt að nota völlinn sem herstöð. Hann sagði, að fyrst þyrftu að vera hermenn þar. Það er rétt, en hermenn mundu í fyrsta lagi vera til staðar í flugvélum þeim, sem stj. hefur rétt til að láta lenda hér, og í öðru lagi óvopnaðir menn, sem Bandaríkin hafa ú flugvellinum, sem samkv. reynslu síðasta stríðs geta fengið vopn í hönd á réttu augnabliki án þess að spyrja sýslumanninn í Gullbringu- og Kjósarsýslu að því. Slíkt væri hægt að gera á nokkrum klukkutímum, þegar á þarf að halda, og ég býst ekki við, þótt sýslumaðurinn sé voldugur maður og lögfróður, að hann sjái sér fært að hindra það. Í öðru lagi taldi hv. 5. landsk., að vopn þyrftu að vera á staðnum, ef um herstöð væri að ræða. Ég vil spyrja : Hvað er þetta, sem Bandaríkin ætla að flytja? Ætli það sé bara súkkulaði fyrir stúlkurnar í Reykjavík, en ekki bombur? Ég skil ekki, hverslags börn þeir menn eru, sem sjá ekki, hvaða hætta liggur í þessu fyrir litla þjóð, samkv. reynslu síðustu styrjaldar. Og ég skil ekki, hvernig menn geta talað með slíkum sannfæringarkrafti sem l . 5. landsk. gerði áðan og lokað augunum gersamlega fyrir staðreyndum. 5. landsk. tók líka það fram, að það væri víst hvað þennan samning snerti, að allt, sem þyrfti að skýra betur, væri lagaskýringar, sem færu eftir íslenzkum l. Það er rétt, að þegar íslenzkir dómstólar dæma, þá dæma þeir eftir íslenzkum lagaskýringum. En hér er um að ræða samning við hernaðarlegt stórveldi. Og eftir hverju verður dæmt, þegar það telur okkur hafa rofið samninginn? Það verður dæmt af sérstökum dómstóli, sem komið hefur verið sér saman um að alþjóðalögum, og það verður dæmt eftir þeirra skýringum. Þess vegna er það bezt, að inn í samninginn séu settar hinar mörgu skýringar, sem hv. 5. landsk. og hæstv. forsrh. hafa komið með hér í sambandi við samninginn og margar eru mjög hagstæðar fyrir okkur. Ef slíkt væri gert, þá þyrftum við ekki heldur að eiga það undir náð fámenns dómstóls, hvernig á þetta verður litið. - Ég held þess vegna, að samkv. 5. gr. þessa samnings þá sé Keflavíkurflugvöllurinn í fyrsta lagi miðstöð til lendingar fyrir herflugvélar. Bandaríkjahersins, og áhafnir slíkra flugfara koma til með að hafa sér stöðu um tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði. Sá hópur Bandaríkjamanna, 600 menn eða fleiri, eru ekkert annað en mögulegt herlið fyrir Bandaríkin á því augnabliki, sem þeir þurfa á því að halda. Getum við samkv. reynslu Norðmanna litið á það öðruvísi? Ég vil þá líta á 6. gr. samningsins, sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í sambandi við rekstur flugvallarins munu Bandaríkin, að svo miklu leyti sem kringumstæður leyfa, þjálfa íslenzka starfsmenn í tækni flugvallarekstrar, svo að Ísland geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins, að svo miklu leyti sem frekast er unnt.“ Lítið á orðalagið: „munu Bandaríkin, eftir því sem kringumstæður leyfa, þjálfa íslenzka starfsmenn í tækni flugvallarekstrar“ o.s.frv. Hvernig er þessu varið? Fylgjendur samningsins túlka hann þannig, að Íslendingar ráði bandaríska sérfræðinga í sína þjónustu, Íslendingar hafi yfirstjórn flugvallarins og fyrirskipi því starfsmönnum, hvað þeir eigi að gera. Við þurfum ekki að spyrja aðra þjóð, hvort við megum segja manni, sem vinnur hjá okkur, að hann eigi að kenna öðrum mönnum. Hann er í okkar þjónustu, og hann á að hlýða okkur. Hvers vegna þurfa Bandaríkin að lofa því að kenna Íslendingum „að svo miklu leyti sem kringumstæður leyfa“? Eru það ekki okkar menn, sem stjórna á flugvellinum? Þetta þyrfti ekki að setja í samninginn, ef flugvöllurinn væri undir algerri íslenzkri stjórn og hinir bandarísku sérfræðingar væru í þjónustu Íslands. Þetta virðist því benda til þess, að Bandaríkin eigi að hafa yfirráðin á flugvellinum. Þessir menn eiga að hlýða Bandaríkjastjórn. Hún á að taka á sig skuldbindingar varðandi það, hvað þessir menn eiga að gera. Og hverjir eru það svo, sem eiga að dæma um þessar kringumstæður? Ætli það séu ekki þeir, sem ráða kringumstæðunum? Það erum við, sem eigum að segja við Bandaríkin: Við viljum fá svona marga sérfræðinga í þessari grein og svona marga í hinni og þeir eiga að kenna þetta mörgum Íslendingum og svona fljótt. Þessar „kringumstæður“ eru það, sem við eigum að á kveða. Síðar í samningnum stendur : ... „svo að Ísland geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins að svo miklu leyti sem frekast er unnt.“ - Þetta er með því teygjanlegra, sem ég hef séð í samningum. Hví stendur ekki, að þetta skuli vera eftir því, sem íslenzka ríkisstj. ákveður? Ef það er svo sjálfsagt, að Íslendingar ráði yfir vellinum, er þá ekki rétt að gera það, sem ríkisstj. íslenzka telur nauðsynlegt? - Í 7. gr. er sagt, að stjórnir Bandaríkjanna og Íslands skuli í samráði setja reglugerðir um rekstur, öryggi og önnur mál, er varða afnot allra flugfara af flugvellinum. Eru það ekki Íslendingar einir, sem eiga að semja slíka reglugerð? Og hvað mundi það þýða, ef Bandaríkin gengju hart fram? Hvað mundum við gera, ef ekki tækist samkomulag? Svo er rétt að gera sér það ljóst í sambandi við 9. gr., að óhugsanlegt er ekki, að til ýmissa árekstra og óhappa kunni að draga þar, sem dvelja 600 erlendir menn og við skulum segja 100 íslenzkir. Þessir menn eru með allt annan hugsunarhátt. Þeir sitja þarna samkv. sérstökum samningi, en ekki sem okkar starfsmenn. Það er nokkur munur á því, hvort íslenzka ríkisstj. ræður ákveðna útlendinga í sína þjónustu eða hvort hún gerir sérstakan samning um það, að slíkir menn skuli meira eða minna ráðnir af stjórn stórveldis til að stjórna þeim málum, sem viðkomandi stórveldi hefur í hyggju að framkvæma. Það gekk yfirleitt vel með hersetu Bandaríkjamanna hér á landi, og ég býst við, að við höfum gert okkar til þess. Þó drap herinn hér á fyrsta ári þrjá menn, auk ýmislegra annarra árekstra, og munu sumir þeirra enn liggja óbættir hjá garði. Það er alltaf hugsanlegt, er fjölmennur hópur erlendra manna er valinn með tilliti til herflutninga, að til árekstra geti komið, og við viljum forðast þá. Togstreita yrði um rétt og vald beggja, okkar og segjum 600 manna í okkar þjónustu, sem ætíð hefðu tilhneigingu til að taka afstöðu með Bandaríkjunum. Eitt af því, sem gefur stórveldum jafnan tilefni til íhlutunar, eru þess háttar árekstrar. Væru t.d. drepnir menn fyrir Bandaríkjunum í þessu liði, gæti hið stóra herveldi talið óhjákvæmilegt að setja á land her til verndar borgurum sínum, eins og það mundi verða kallað. Það skapar hættu að hafa mikið af borgurum erlends ríkis innan sinna vébanda. Það á að forðast. Þeir líta á sig sem sérstaka „grúppu“. Allt þetta er rétt að hafa í huga, þegar rætt er um slíkan samning. - Í 9. gr. stendur: „Eigi skal leggja neina tolla eða önnur gjöld á efni það, útbúnað, nauðsynjar eða vörur, sem inn er flutt til afnota fyrir stjórn Bandaríkjanna eða umboðsmenn hennar samkvæmt þessum samningi eða til afnota fyrir starfslið það, sem dvelur á Íslandi vegna starfa, er leiðir af framkvæmd samnings þessa.“ Með þessu er verið að veita ákveðnum borgurum framandi ríkis skattfrelsi og tollfrelsi. Ég sé ekkí, að hægt sé að gera þetta með þál. Hér eru til l. um skatta og tolla framandi borgara, og hingað til hefur ekkí verið hægt að afnema l. hér á Alþ. með þál. Ég held því, að auk þess sem málið hefur fengíð slæman undirbúning - Og án slíks getur þessi samningur ekki öðlazt gildi. Þessi samningur, eins og hann er lagður fyrir, er a.m.k. að því er þetta snertir líka formlega séð brot á íslenzkum l., og þessi þáltill. getur þess vegna ekki öðlazt gildi fyrr en þá að búið væri að samþ. þetta með l. hér á Alþ. Þá er það viðvíkjandi sjálfu efnisinnihaldinu í þessu, tollfrelsinu. Mér þætti gaman að heyra, hvernig þeim mikla og volduga sýslumanni Gullbringu- og Kjósarsýslu hefur gengið fram þessu að hindra það, að nokkur svartur markaður eigi sér stað á Keflavíkurflugvellinum, og hve vel hann treystir sér til að koma í veg fyrir, að svo verði, ef þessi tollfrelsisákvæði verða lögleidd hér á Íslandi. Ég er hræddur um, að það mundi verða nokkuð mikið um það fyrirbrigði. Það er farið að tíðkast nokkuð nú þegar. Þá vil ég einnig vekja eftirtekt á því, að þeir íslenzkir starfsmenn, sem þarna mundu vinna í þjónustu ríkisins, mundu fyrst vera sem almennir verkamenn og heyra undir íslenzka lögreglu, og það vita allir, hvers konar rétt íslenzkir verkamenn hafa í sambandi við verkföll og slíkt. Það ætti að ganga út frá, að á flugvelli undir íslenzkri stjórn gildi íslenzk l. og réttur íslenzkra verklýðsfélaga, m.a. til verkfalla. En hvað haldið þið þá, að Bandaríkjastjórn mundi segja, ef samningur þessi um samstarf væri í gildi? Það eru ekki fáir árekstrar, sem eru mögulegir, ef binda á með milliríkjasamningum starfsemi flugvallar, sem er undir íslenzkri yfirstjórn, án þess að ganga á þau réttindi, sem viðkomandi stórveldi ætlar sér að hafa, eins og túlkaðir eru hervaldasamningar. Og ég er hræddur um, að ef málaferli fara fyrir alþjóðadómstól út af rekstri flugvallarins og skarpt væri haldið á íslenzkum málstað, þá yrðu slík mál mörg fyrir alþjóðadómstólnum og öllum rekstri flugvallarins haldið áfram af Bandaríkjunum á meðan. Einmitt af því, hvað við erum lítil þjóð, verðum við aðeins a ð treysta á, að okkar skýlausu samningsréttindi með úrslitavaldið hjá okkur í öllum málum geti tryggt okkur í þessu máli, en engin skírskotun til neins gerðardóms. Þegar Gamli sáttmáli var gerður, sem löngum er vitnað í, fylgdi það ákvæði, að hann skyldi gilda svo lengi sem konungur héldi trúnað við okkur. Þeir voru að vísu blekktir,, okkar forfeður, en þeir héldu þó því valdi að úrskurða, hvenær trúnaðurinn var rofinn. Og slíkt úrskurðarvald þurfa Íslendingar að hafa, hvaða samning sem þeir gera. Og þessi samningur, ef svo illa skyldi til takast, að hann verði samþ. hér á Alþ., er hálfu verri en ella, ef ekkí er frá þessu gengið þannig, að það séu Íslendingar einir, sem hafa þetta vald, enda er þeirra vald yfir vellínum ekki fullkomið án slíks. Þá er annað stærsta atriðið, en það er 12. gr., uppsagnarfresturinn. Hæstv. forsrh. hefur lýst yfir, að hann og flokkur hans hafi viljað fá uppsagnarfrestinn eitt ár. Er enginn efi, að það er vilji íslenzku þjóðarinnar. Hæstv. forsrh. sagði: „Ég er búinn að gera allt, sem ég get, til þess að fá þetta ákvæði inn: Ég efast ekki um, að vald hans er mikið, og líka gagnvart Bandaríkjunum. En Alþ. og íslenzka þjóðin hafa vonandi meira vald en hann. Hæstv. forsrh. átti eftir að gera eitt, sem hann gat gert, - að segja við Bandaríkin: Ég neita að semja nema upp á þessar spýtur. Ég legg ekki samningsuppkastið fyrir Alþ. Íslendinga nema ákveðinn sé eins árs uppsagnarfrestur. - Hví gerði hann það ekki? Alþingi Íslendinga hefur vald til að gera þetta. Alþingi Íslendinga getur sagt: Ég samþ. ekki þennan samning nema með ákvæði um eins árs uppsagnarfrest. - Og ef hæstv. forsrh. hefur gert allt, sem hann gat í þessu efni, þá á ég bágt með að skilja, að hann hafi á móti því, að Alþ. noti þetta vald, sem það hefur til þess að gera eins árs uppsagnarfrest að skilyrði, eins og forsrh. óskaði eftir. Og eins og hv. þm. Str. minntist á í ræðu sinni, ætti stjórn Bandaríkjanna ekki að þurfa að óttast, að slíkum samningi væri sagt upp af Íslendinga hálfu, ef engin óánægja ætti sér stað út af misnotkun. Ég held þess vegna, að ef Alþ. Íslendinga ættar að gera svona samning, eigi að setja svona ákvæði þar, a.m.k. að segja þetta við Bandaríkin: Alþ. hefur valdið, og ábyrgðin á því, sem gert er, verður aldrei tekin af herðum þeirra þm., sem taka hana á sig. Í dag erum það við, sem skýrum þennan samning og setjum í hann ákvæði sem skilyrði fyrir samþ. hans, ef á að samþ. hann. Við höfum þetta vald nú, en ekki eftir að búið er að gera samninginn. Þá er það of seint fyrir þá menn, sem vilja tryggja rétt Íslendinga, ekki síður en með Gamla sáttmála, og fannst okkur það kúgunarsamningur. Svo að síðustu um þá framtíð, sem þessi samningur mundi skapa, ef hann yrði samþ. Minn ótti er sá, að hann mundi verða sá litli fingur, sem Bandaríkin smeygja í reipið og muni nota til að auka vald sitt og áhrif. Og í hvert skipti, sem okkur Íslendingum þætti of mikið að gert, þá yrði sagt : Hvað er þetta? Eruð þið ekki vinir Bandaríkjanna? Ætlið þið að sýna ykkur í óvináttu við Bandaríkin? Og það yrði svo notað sem rök fyrir því, að við mættum ekki standa á því, sem ótvírætt er okkar réttur. Ég veit, að stjórn Bandaríkjanna hefur marga möguleika til að knýja fram það, sem hún vill. Ég veit líka, að þar er tilhneiging til þess að beita því valdi, ef þeim mönnum finnst við nota frelsi okkar á þann hátt, sem þeim ekki líkar. Það er ekki langt síðan - það var í síðasta mánuði - að það átti að neita Íslendingum um þau hráefni, sem þeir þurfa til smjörlíkisgerðar frá Bandaríkjunum, vegna þess að þeir hafa leyft sér aðra eins ósvinnu og að selja nokkuð af síldarolíunni til landa, sem eru utan yfirráðasvæða hringanna. Það átti að „boycotta“ þá til þess að refsa þeim og fá þá til að afsala sér verzlunarfrelsi. Það er engum efa bundið, að voldugt ríki og auðugt hefur mörg tækifæri til þess að sýna okkur í tvo heimana. En því betur stöndum við þó að vígi sem við stöndum fastar saman um þau réttindi, sem okkur hafa áskotnazt, og hindrum, að nokkuð af þeim sé látið burt. Hver hefur orðið neikvæða afleiðingin af dvöl Bandaríkjahers hér? Sú, að þeir hafa eignazt hér embættismenn, sem hafa, þegar þeir fóru fram á herstöðvar, unnið sleitulaust að því, að þær yrðu veittar. Hver verður afleiðingin af svona samningi, ef hann gildir í 61/2 ár, þegar þróunin ef til vill gerist hraðar en nokkru sinni fyrr? Hver verður afleiðingin af 600–1000 manna dvöl í 61/2 ár, án þess að við getum sagt þeirri víst upp, afleiðingin af árekstrum og öðru slíku? Við skulum aðgæta, hvað er að gerast í dag. Við höfum möguleikana nú að segja stopp við þessu. Eða í öðru lagi, ef meiri hl. Alþ. ekki kýs það, þá að búa svo um hnúta, að við einir ráðum. Ef við glötum því tækifæri nú, getum við ekki endurheimt það í næstu 61/2 ár og vitum ekki, hvernig kann að vera þá um hnúta búið hér heima. Þegar herverndarsamningurinn var gerður milli Íslands og Bandaríkjanna, var ég staddur í Bretlandi og las í brezkum blöðum um þau bréf, sem fram fóru milli Roosevelts og Hermanns Jónassonar. Var þetta mál á fremstu síðu í öllum heimsblöðum. „Times“, stórblaðið enska, skrifaði leiðara, þar sem minnzt var á það, að nú hættu Englendingar að ráða á Íslandi í krafti hervalds síns og Bandaríkin tækju við. Endaði greinin með því, að Bandaríkin mundu fá að reyna, að Íslendingar væru ógurlega viðkvæmir í öllum málum, er snerta frelsi þeirra. Og það lá svo að segja í greinarkorninu, að þau mundu fá sig fullsödd að eiga við Íslendinga, svo þrályndir mundu þeir vera, „stubborn“ var orðið, sem notað var. Það hefur lengi farið þessi hróður af Íslendingum, og það svo mjög; eins og hv. þm. kannast víð, að það þótti ekki fært að kaupa Ísland, þegar Englandskonungi var boðið það til kaups, vegna þess hve íslenzk alþýða væri óþæg og yndi illa yfirráðum annarra. Þetta virðist reynslan hafa verið enn sem komið er. Bandaríkin hafa líklega furðað sig á, að Íslendingar skyldu ekki vilja ganga inn á herstöðvasamninginn, og það sýnir, hve lítið þeir þekkja Íslendinga, að þeir skyldu fara fram á slíkt. Það er undir okkur komið, sem sitjum á þingi, hvort við höldum áfram þessum metnaði þjóðar okkar, að sjá til þess að ljá engan fangstað á okkar grund. Við höfum valdið til þess núna, og við eigum að nota það. Og ef við treystum okkur ekki til að nota það sjálfir, þá eigum við að gefa þjóðinni möguleika til að segja já eða nei. Ef við treystum okkur ekki til að hagnýta það vald, sem þjóðin hefur fengið okkur í krafti þeirrar yfirlýsingar, sem við gáfum fyrir nokkrum árum, þá eigum við að láta þjóðina dæma aftur. Þeir, sem ekki þora að leggja þetta mál undir þjóðaratkvæðagreiðslu, þeir óttast þá hennar dóm. Hæstv. forsrh. skírskotaði áðan til vilja þjóðarinnar og kvaðst vera að gera það, sem meiri hluti þjóðarinnar vildi. Þá er rétt, að þessi samningur gangi til þjóðaratkvæðagreiðslu til úrskurðar um þetta. Þess vegna munum við bera fram undir meðferð þessa. máls till. um það, - ef sýnt þykir, að Alþ. muni ekki bera gæfu til að rækja þá skyldu gagnvart þjóðinni að fella þennan samning, - að samningurinn verði látinn ganga til þjóðaratkvgr., svo að þjóðin fái tækifæri til að segja álit sitt.



Herra forseti. - Þegar Bandaríkin fóru 1. okt. s.l. fram á herstöðvar hér á landi til langs tíma á þrem stöðum, í Keflavík, Reykjavík og Hvalfirði, þá vakti sú málaleitun ólgu og andstöðu íslenzku þjóðarinnar. Það var fjöldi af fjölmennustu félagssamtökum landsmanna, sem reis upp og mótmælti. Ástæðurnar fyrir þeirri ólgu og andstöðu, sem þetta vakti, voru augljósar. Ef hið erlenda stórveldi hefði fengið herstöðvar eins og það fór fram a, hefði það haft víss landssvæði af íslenzku landi á sínu valdi og undir sínum yfirráðum. Hersvæðin og þeir útlendu herflokkar, sem hefðu haft gæzlu stöðvanna á hendi, hefðu orðið utan við landslög og rétt á Íslandi. Íslenzk yfirvöld hefðu engum lögum getað þar fram komið, íslenzkir dómstólar ekki dæmt mál þessara manna, íslenzkir borgarar, sem teldu á hlut sinn gengið af hálfu hersins, ekki náð rétti sínum nema eftir milliríkjaleiðum. Íslendingar hefðu ekki verið frjálsir ferða sinna um sitt eigið land, heldur þurft til þess leyfi annarra. Um áhrifin á þjóðerni okkar, sjálfsvitund, álit okkar út á við, þarf ekki heldur að fara mörgum orðum. Í augum umheimsins hefðum við tæplega talizt til fullvalda þjóða, þegar þrjár herstöðvar væru í landinu, og yfirráð okkar yfir því þar með skert, jafnvel með herstöð í hjarta okkar eigin höfuðborgar. Málaleitunin um herstöðvar af hálfu Bandaríkjanna var gersamlega ósamræmanleg sjálfstæði Íslands. Og mín skoðun er sú, að til lítils hafi þá verið skilnaðurinn við Dani og stofnun lýðveldisins, ef skömmu síðar hefði átt að gera slíka skerðingu á sjálfstæði okkar. En íslenzka þjóðin reis upp, - að vísu ekki sem einn maður, en yfirgnæfandi hluti hennar lýsti sig andvígan þessari málaleitun. Og í alþingiskosningunum var þetta staðfest. Þær raddir og óskir hér á landi, sem vildu herstöðvar, hafa verið kveðnar niður í eitt skipti fyrir öll. Málstaður þjóðarinnar sigraði. Þessi ákvörðun íslenzku þjóðarinnar stendur óhögguð, að leyfa engu erlendu ríki herstöðvar í landi okkar. Á Alþ., sem haldið .var í júlímánuði s.l., var skýrt tekið fram í nál. utanrmn., sem staðfest var af Alþ., að við vildum engar erlendar herstöðvar hafa í landinu, hvorki á vegum erlends stórveldis né heldur þjóðabandalagsins. Bandaríkjastjórn, sem hafði borið fram þessa ósk, ákvað, eftir að hafa heyrt svör íslenzku stjórnarinnar og þjóðarinnar, að láta málið falla niður í bili, eins og það var orðað. En herstöðvamálið var ekki það eina, sem íslenzka þjóðin bar áhyggjur út af um þessar mundir. Það var ekki síður hitt, hvenær Bandaríkjaherinn, sem hér sat samkv. herverndarsáttmálanum frá 1941, færi af landi brott. Á Alþ. í júlí s.l. gaf hæstv. forsrh. yfirlýsingu um, að hann mundi hef ja víðræður við stjórnarvöld Bandaríkjanna um niðurfellingu og fullnægingu herverndarsáttmálans. Þegar forsrh. hóf þessar víðræður, lá tvennt fyrir. Í fyrsta lagi höfðu Bandaríkin ekki fallið frá ósk sinni um herstöðvar á Íslandi, heldur lýst yfir, að málið væri látið falla niður í bili. Enginn vissi, hvenær þau tækju málið upp að nýju. Í öðru lagi var alveg óvíst, hvenær Bandaríkin ætluðu að fara brott með herlið sitt. Eins og hæstv. forsrh. tók fram, hafa Bandaríkin haldið fram öðrum skilningi á vissum ákvæðum í samningnum en við. Skyldu þeirra til að fara brott með herliðið strax og ófriðnum er lokið hafa þeir túlkað eins og hæstv. forsrh. hefur lýst. Samkv. þeirra skilningi er ófriðarástandi ekki lokið fyrr en gerðir hafa verið friðarsamningar eða þing Bandaríkjamanna hefur lýst yfir, að ófriðnum sé lokið, og tekið hervaldið af forsetanum, en það mun hann hafa enn. Þegar víðræður hófust, var þessi ólíki skilningur fyrir hendi og óvíst, hve lengi þyrfti að bíða þess, að Bandaríkjaher færi úr landi. Og í þriðja lagi lá fyrir, að Bandaríkin töldu sér brýna nauðsyn á lendingarrétti hér á landi fyrir herflugvélar, vegna hernámsins í Þýzkalandi. Þegar á þetta er litið, má það teljast sérstakt afrek hjá hæstv. forsrh. að hafa náð þeim árangri, sem felst í þessu samningsuppkasti. Árangurinn er fyrst og fremst að þakka ötulleik hans og lagni. Með þessu uppkasti er fullnægt meginatriðum í margendurteknum óskum okkar. Í fyrsta lagi hafa Bandaríkin fallið frá herstöðvakröfum sínum, og í öðru lagi flyzt allur her burt af íslenzkri grund. Ekki sízt ætti þessi árangur að gleðja flm. till. á þskj. 13, um brottflutning Bandaríkjahers, þm. Sósfl., þar sem sú till. er nú óþörf orðin. Ég skal þá víkja að samningi þeim, er hér liggur fyrir, og þeirri gagnrýni, er hann hefur sætt. Með þeim hártogunum og rangfærslu á orðalagi samningsins, sem hér hafa verið hafðar í frammi, er tilgangurinn vitaskuld sá, að menn missi sjónar á þeim aðalatriðum málsins, að Ísland losni við hið erlenda herlið, að íslenzk lög nái til allra manna, innlendra og útlendra, sem á Íslandi dveljast, að Ísland fær nú aftur yfirráð yfir öllu landi sínu, og að herstöðva kröfurnar eru niður fallnar. Eitt meginatriðið í gagnrýni hæstv. menntmrh., Brynjólfs Bjarnasonar, og hv. þm. Str., Hermanns Jónassonar, var það, að öll réttindi Bandaríkjamanna væru skýrt orðuð í samningnum, en að láðst hefði að kveða skýrt á um réttindi Íslendinga. Þannig sé ekkert á það minnzt, að þeir erlendu menn, sem hér kynnu að dveljast samkv. samningnum, skuli heyra undir íslenzk lög, dómsvald og tollgæzlu. Ég verð að segja, að þetta er lítt afsakanlegur misskilningur á þeim grundvelli, sem samningurinn er byggður á. Svo virðist sem þessir hv. þm. hafi gleymt því, að Ísland er fullvalda ríki. En það er viðurkennt um allan heim, að af fullveldi ríkis leiðir, að það ræður því eitt, hvaða lög gilda í landi, og að lög þess nái til allra manna, sem í landinu eru, hvort sem þeir eru innlendir eða útlendir borgarar. Af fullveldi Íslands leiðir, að íslenzk lög, dómsvald og lögsaga ríkir yfir öllu íslenzku landi og nær til allra manna, sem í landinu dveljast, án þess að slíkt þurfi að tryggja með samningi við Bandaríkin. Þær takmarkanir, sem fólust í samningnum frá 1941, falla nú niður. Hæstv. menntmrh. og hv. þm. Str. segja, að þetta þurfi að taka fram í samningnum. É g tel víst, að Bandaríkin hefðu ekkert á móti því, að slík ákvæði væru tekin inn. En mér virðist það mjög óviðeigandi frá íslenzku sjónarmiði. Bandaríkin fá hér engin réttindi önnur en þau, sem sérstaklega eru fram tekin í þessum samningi, og bandarískir borgarar lúta í einu og öllu íslenzkum lögum, nemi annað sé fram tekið í samningnum, og það er gert varðandi skattgreiðslu þeirra. Það er leitt, að þessir tveir menn, núv. og fyrrv. ráðh., skuli gera sig seka um slíka glapsýni. Þeir virðast líta á Ísland sem ósjálfstæða nýlendu, en ekki sem fullvalda lýðveldi. Ef fylgja ætti þessum hugsanahætti út í yztu æsar, hefði 1. gr. samningsins átt að hljóða svo: „Stjórn Bandaríkjanna fellst á, að á Íslandi skuli gilda íslenzk lög.“ Og 2. gr.: „Stjórn Bandaríkjanna fellst á, að í málum manna á Íslandi skuli íslenzkir dómstólar dæma.“ Og þá hefði einnig mátt ákveða í 3. gr.: „Stjórn Bandaríkjanna samþykkir, að Alþ. Íslendinga skuli ráða því, hverjir séu ráðherrar á Íslandi.“ Þetta grundvallaratriði ætti að vera mönnum ljóst. Það væri óviðeigandi gagnvart sjálfstæði Íslands, ef upp í þennan samning væri tekið samþykki Bandaríkjanna til þess að Íslenzk lög skyldu ná til Bandaríkjaborgara hér á landi. En um leið og menn átta sig á þessu, er grundvellinum kippt undan meginatriðunum í gagnrýninni á samningsuppkastinu. Af fullveldi Íslands leiðir tvímælalaust, að þeir amerísku starfsmenn, sem samkv. samningnum yrðu á flugvellinum, væru háðir íslenzkri lögsögu, dómsvaldi, tollgæzlu, lögregluvaldi o.s.frv. Við skulum nú athuga nánar, hvað gerist, ef samningurinn er samþ. og gengur í gildi. Allur herinn fer á brott, og allt landssvæði Íslands kemst undir íslenzk yfirráð: Keflavíkurflugvöllurinn, Hvalfjörður, herbúðirnar í Rvík. Bandaríkjastjórn fer fram á, að bandarískir starfsmenn og sérfræðingar, ekki hermenn, starfi við flugvöllinn. Enginn þeirra getur verið hér, nema með landvistarleyfi íslenzka dómsmrh. Hann getur að sjálfsögðu ekki sagt: „Ég veiti engum landvistarleyfi,“ en hann getur neitað tilteknum mönnum, ef honum sýnist svo, og ef tala hinna erlendu starfsmanna er komin upp í það, sem eðlilegt má teljast, getur hann neitað að veita fleiri mönnum leyfi. Það er því alrangt, þegar hæstv. menntmrh. segir, að Bandaríkin megi hafa allt það starfslið á vellinum, sem þeim þykir nauðsynlegt, mannafla svo að þúsundum skiptir. Ef Íslendingum þykir Bandaríkin óska eftir fleiri starfsmönnum en eðlilegt má teljast, verða Bandaríkin að færa sönnur á það fyrir íslenzkum stjórnarvöldum, að slíkt sé brýn nauðsyn, samkv. samningnum, og fá leyfi þeirra. Þegar þessir menn taka til starfa á flugvellinum, fá þeir ekki svokallaðan „exterritorial“ rétt, eins og starfsmenn sendisveita eða hermenn þeir, sem nú dveljast hér. Þeir verða að hlýða íslenzkum lögum og fyrirskipunum íslenzku lögreglunnar. Ef þeir brjóta af sér, getur lögreglan tekið þá fasta. Þeir verða leiddir fyrir íslenzka dómstóla og dæmdir af þeim og afplána refsinguna í íslenzku fangelsi, nema þeim sé þegar vísað úr landi. Þeir njóta engra sérréttinda nema þeirra, sem beint eru fram tekin í samningnum, en þau eru, að þessir menn skuli ekki greiða tekjuskatt af þeim tekjum, er þeir fá erlendis frá. Það er nauðsynlegt að minnast á nokkur einstök atriði samningsins og leiðrétta misskilning, sem fram hefur komið. Fyrst er að nefna 1. gr. samningsins. Hæstv. menntmrh. og hv. þm. Str. telja hana óheppilega, af því að herverndarsamningurinn frá 1941 sé fallinn niður fyrir meira en ári síðan. Þetta er misskilningur. Margar gr. samningsins eru ótímabundnar. Og við Íslendingar höfum alls ekki haldið því fram, að samningurinn í heild væri niður fallinn. En það er ágreiningur milli íslenzku og bandarísku stj. um skilning á 1. gr. herverndarsáttmálans, þ.e.a.s. um það, hvenær herliðið skuli fara á brott. Bandaríkin halda því fram eins og fyrr er getið, að þau hafi enn rétt til að hafa herinn hér í landinu. Við Íslendingar höldum því hins vegar eindregið fram, að herinn hafi átt að fara, þegar ófriðnum lauk eftir okkar skilningi, þ.e. fyrir meira en ári síðan. Hæstv. ráðh. slær því föstu, að skilningur Bandaríkjanna sé fáránlegur. Í augum okkar Íslendinga er skilningur þeirra rangur. En hitt er staðreynd, að þessi ágreiningur er fyrir hendi. Og það er fjarstæða, sem fram hefur verið haldið, að í henni felist viðurkenning af Íslands hendi á því, að skilningur okkar hafi verið rangur. Þvert á móti. Bandaríkin falla með 1. gr. uppkastsins frá því að byggja á sínum skilningi. Gagnrýnin á 1. gr. uppkastsins er því á misskilningi byggð. Um 3. gr. samningsins vil ég segja þetta: Í mínum augum er gr. óþörf. En á hinn bóginn getur hún á engan hátt skert réttindi eða hagsmuni Íslands. Gr. er stefnuyfirlýsing um, að Keflavíkurflugvöllurinn skuli vera opinn kaupflugförum allra þjóða, sem stj. Íslands veitir slík réttindi. Það er Ísland eitt og engir aðrir, sem veitir slík réttindi. Í gr. felst, að völlurinn skuli vera alþjóðaflugvöllur undir stjórn Íslands. Þetta ákvæði nefnir aðeins kaupflugför (civil aircraft), en nefnir ekki hernaðarflugvélar og takmarkar ekki rétt Íslendinga til að veita öðrum þjóðum en Bandaríkjunum lendingarrétt fyrir herflugvélar. Í 5. gr. segir, að Bandaríkjastjórn sé heimilt, í sambandi við framkvæmd skuldbindinga þeirra, sem á Bandaríkjunum hvíla, um herstjórn í Þýzkalandi, að halda uppi á Keflavíkurflugvellinum þeirri starfsemi, tækjum og starfsliði, sem nauðsynlegt kann að vera í þessu skyni. Hæstv. menntmrh. slær því föstu, að það séu Bandaríkin, sem ákveða, hvað sé nauðsynlegt í þessu efni. Hann segir: Þeir mega hafa það starfslið og starfsemi, sem þeim þykir nauðsynleg. Hvar stendur þetta í samningnum? Hvar er heimildin til þessarar ályktunar? Hvergi nema í heilabúi ráðh, og löngun hans til að túlka samninginn Íslendingum í óhag. Í 7. gr. samningsins eru skýr ákvæði um, að Íslendingar hafi úrslitayfirráð yfir flugvellinum. Liggur þá ekki nær að álykta, að Íslendingar hafi eitthvað um það að segja, hvaða starfsemi og hvaða starfslið megi hafa á vellinum? Hæstv. ráðh. gagnrýnir mjög 7. gr. Hann telur óviðeigandi, að við setjum reglur um rekstur og öryggi á flugvellinum í samráði við aðra þjóð. Hann gleymir því, að sem meðlimir í PICAO, alþjóðaflugmálasambandinu, eigum við að setja reglur í samráði við 50 aðrar þjóðir. Ráðh. segir: Bandaríkin geta neitað till. Íslendinga í sambandi við þessar reglur, þá verður engin reglugerð sett, og þá hafa Bandaríkin öll ráðin á flugvellinum. Þetta er ákaflega haldgóð ályktun. Ætli lægi ekki nær, þar sem Íslendingar hafa úrslitayfirráð um rekstur og umráð vallarins, að álykta, að það séu Íslendingar, sem í því tilfelli gætu ráðið þar reglum? Till. verður vísað til utanrmn., og ef einhver ákvæði samningsins þykja óljós, verður það að sjálfsögðu athugað þar. Ýmis fleiri atriði í gagnrýninni hefði verið ástæða til að nefna, en hæstv. forsrh. og hv. 5. landsk. þm. (StJSt) hafa gert því svo góð skil, að þar þarf engu við að bæta. Gagnrýnin á þessum samningi mótast mjög af misskilningi á grundvallaratriðum og vísvitandi löngun til að leita ekki að eðlilegum skilningi, heldur að rangfæra samninginn okkur í óhag. Ég ætla, að eftir þær umr., sem fram hafa farið, standi ekki mikið eftir af þessari gagnrýni, en þá er eitt vígið eftir, sem hæstv. menntmrh. drap á í gær, og þar mun hann og flokksbræður hans ætla að hafast við, þegar öll sund eru lokuð. Hann sagði: „Við höfum enga ástæðu til að ætla, að Bandaríkin haldi hinn nýja samning.“ Þeir um það, hv. þm. Sósfl., ef þeir ætla að byggja utanríkispólitík Íslendinga á því, að víss stórveldi séu ekki samningshæf. Ég tel, að öll þau ríki, sem við eigum skipti við, séu samningshæf. En hitt fer maður að efast um, hvort ráðh., sem þannig tala, séu stjórnarhæfir. Ég tel, að Íslendingar eigi að semja við aðrar þjóðir um hagsmunamál og ágreiningsmál, og að þennan samning eigi að gera, þar sem hann leysir viss hagsmuna- og ágreiningsmál þessara tveggja ríkja, án þess á nokkurn hátt að skerða sjálfstæði og landsréttindi Íslendinga. Það hefur verið fundið upp vígorðið „dulbúnar herstöðvar“, og sósíalistar reyna að telja þjóðinni trú um, að það sé jafnvel farið fram á raunverulegar herstöðvar, eins og beðið var um 1. okt. s.l. Ég veit, að þessi málflutningur er vonlaus iðja. En það er bert, að sósíalistar vilja ekki semja við Bandaríkin, og gremja þeirra stafar ekki sízt af því, að nú sjá þeir ganga úr greipum sér hið langþráða tækifæri að kæra Bandaríkin fyrir öryggisráðinu. Hvað tekur við, ef ekki takast samningar? Þá er hugsanlegt, að Bandaríkin haldi fast við sinn skilning á herverndarsáttmálanum og hafi her sinn hér áfram. Ég vil nefna eitt dæmi enn um málflutninginn af hendi sósíalista. Í Þjóðviljanum í gær var birt samningsuppkastið. En við hlið þess var stór mynd af húsaþyrpingu í Reykjavík, þar sem ameríski fáninn blakti við hún. Og blaðið spurði: Hve lengi á ameríski fáninn að blakta á íslenzku landi? Með þessu var gefið í skyn, að samkv. samningsuppkastinu ætti ameríski fáninn að blakta hér áfram yfir íslenzku landi. Hann kann að blakta hér áfram, ef samningurinn verður felldur. En verði hann samþ., mun íslenzki fáninn dreginn að hún í stað hins ameríska. Því hefur verið haldið fram, að þetta sé einhliða samningur, þannig að Bandaríkin fái allar óskir sínar uppfylltar, en Íslendingar fái ekkert á móti. Hvað fá Bandaríkjamenn með þessum samningi? Þeir fá hinn margumrædda umferðarétt á flugvellinum og rétt til að hafa þar nokkurt starfslið. Hvað fá Íslendingar? Bandaríkjastjórn, sem hingað til hefur ekki viljað viðurkenna skyldu sína til að flytja herinn á brott, fellst nú á að flytja allt herlið af landi burt, afhenda Íslendingum aftur fullan yfirráðarétt yfir landi þeirra, falla frá herstöðvakröfum sínum og tryggja fjárhagslegan rekstur Keflavíkurflugvallarins. Ég tel, að með þessu samningsuppkasti, þegar það er rétt skilið og eins og á að skilja það, en ekki gersamlega rangfært, þá sé svo mikið unnið fyrir Íslendinga, að ekki sé rétt að hafna því.

Í gildandi lögum um flugvelli og lendingarstaði fyrir flugvélar eru þessi ákvæði varðandi flugvellina í Keflavík og Reykjavík: 1. gr. - Flugvellir skulu flokkaðir í 4 flokka eftir stærð þeirra, gerð og búnaði til notkunar og rekstrar. Fullnægja skulu þeir eftirtöldum skilyrðum: 1. flokkur. Rennibrautir skulu vera ekki færri en þrjár, gerðar úr steinsteypu, malbiki eða öðru varanlegu slitlagi. Skulu þær fullnægja aðalvindáttum. Lengd brauta og breidd skal nægileg fyrir stórar millilandaflugvélar. Skulu þar vera byggingar þær, tæki og búnaður, sem nauðsynlegt telst til þess að fullnægja millilandaflugi. 2. gr. - Flugvellir skulu vera á eftirtöldum stöðum: a ) Í 1. flokki: 1. Í Reykjavík. 2. Á Reykjanesi. Þetta er sá grundvöllur að því er snertir rekstur Reykjavíkurflugvallarins, og hef ég á þessum grundvelli látið gera áætlanir um rekstur hans og Keflavíkurflugvallarins í framtíðinni. Að því er snertir eigin þarfir okkar Íslendinga, hvort heldur er til innanlands- eða millilandaflugs, er engin þörf á að reka Keflavíkurflugvöllinn á eins fullkominn hátt og lög heimta. Reynslan hefur sýnt, að millilandaflugvélar af stærstu gerð, sem nú eru til, og jafnframt af stærstu gerð, sem sérfræðingar telja, að notaðar verði í framtíðinni til flutninga yfir Atlantshaf um Ísland, geta lent fullfermdar á flugvellinum í Rvík og tekið sig upp þaðan án nokkurra erfiðleika, og meira að segja án þess að nota nándar nærri alla lengd flugbrautanna, þótt í logni sé. Þær flugvélar af stærri gerð, sem nú er verið að undirbúa smíði á, hafa enga þýðingu fyrir land vort, þar sem þær eru eingöngu miðaðar við að fljúga á mjög löngum vegalengdum, svo sem frá New York til Lundúna, Parísar eða Moskvu án viðkomu. Mundi oss því nægja að reka Keflavíkurflugvöllinn sem nauðlendingaflugvöll, þ.e. völl, sem hægt er að lenda á, ef snjóar, þoka eða ísing hindra um stundarsakir lendingu á Rvíkurflugvellinum. Með þessu fyrirkomulagi er hægt að reka Keflavíkurflugvöllinn án þess að árlegur rekstrarkostnaður fari fram úr 800 þús. kr. En eins og tekið var fram, gera gildandi lög ráð fyrir því, að Keflavíkurflugvöllurinn, eins og Rvíkurflugvöllurinn, verði rekinn sem fullkominn millilandaflugvöllur, og fyrir þessu hef ég að sjálfsögðu beygt mig. Hef ég því fengið sérfræðinga til að gera áætlun um rekstur Keflavíkurflugvallarins á þessum grundvelli. Áætlun þessa hafa þeir flugvallarfræðingarnir Sigfús H. Guðmundsson og Gunnar Sigurðsson gert, og sýnir hún, að árlegur rekstrar- og víðhaldskostnaður nemur aðeins kr. 1800000 og stofnkostnaður hvað tæki snertir ekki nema 2 millj. kr., þó að rekstur hans sé miðaður við fyllsta öryggi, meðal annars að því er snertir blindfluglendingarútbúnað. Hins vegar gerir áætlunin ráð fyrir, að flugvöllurinn verði rekinn sem útibú frá flugvellinum í Rvík að því er snertir skrifstofuhald og ýmisleg störf, sem starfsmenn Reykjavíkurflugvallarins gætu annazt fyrir báða flugvellina. Þá er gert ráð fyrir 43 manna starfsliði fyrir Keflavíkurflugvöllinn sérstaklega. Að því er Rvíkurflugvöllinn snertir, sýnir rekstraráætlun hans fyrir árið 1947, að árlegur kostnaður við rekstur hans nemur kr. 3150000. Það er ósatt, að rekstrarkostnaður hans í þrjá og hálfan mánuð frá yfirtökunni hafi numið tveimur og hálfri millj. kr., eins og Morgunblaðið staðhæfir. Rekstrarkostnaður fyrir yfirstandandi ár, þar með talinn allur kostnaður við undirbúning og þjálfun starfsmanna, áður en afhendingin fór fram, mun ekki verða meiri en ca. 1720000, en hins vegar varð samkv. hinum upprunalega samningi um flugvöllinn að borga fyrir allar vélar, áhöld, tæki og annan útbúnað, sem á vellinum var og ekki gat talizt múr- og naglfast, og nemur sá stofnkostnaður um 2 millj. kr. Að telja þennan stofnkostnað með rekstrarkostnaði, eins og Morgunblaðið sýnilega gerir, á sér enga stoð. - Það kostar þá innan við 5 millj. kr. að reka báða flugvellina, Keflavíkurflugvöllinn og Rvíkurflugvöllinn, í samræmi við ákvæði flugvallal., og er þá um svo fullkominn rekstur að ræða, að vér eigum óvefengjanlega kröfu til alþjóðatillags upp í þann kostnað samkv. ákvæðum Chicago-sáttmálans um alþjóðaflugmál. Nú er það engan veginn svo, að ekki komi neinar teljandi tekjur á móti þessum kostnaði. Miðað við núverandi ástand, þ.e., að Keflavíkurflugvöllurinn starfar sem aðalmillilandaflugvöllur og ríkissjóður fær engar tekjur af þeim flugvélum, sem þar lenda og því forðast að öðru jöfnu að lenda á Rvíkurflugvellinum, eru tekjur þessa flugvallar áætlaðar kr. 600000 á næsta ári. Ef báðir flugvellirnir væru í íslenzkum höndum, má því gera ráð fyrir mun meiri tekjum og ekki ósennilegt, að þær svari kostnaðinum. Þá hefur ríkisstj. áskilið sér rétt til að taka gjöld af öllu Atlantshafsflugi þeirra flugfélaga, sem sótt hafa um og fengið leyfi til lendinga á Keflavíkurflugvellinum, þegar þeim þykir það hagkvæmt, án þess þó að hafa fastar flugsamgöngur um Ísland. - Samkv. þessu er heildarkostnaðurinn við að reka báða vellina tæpar 5 millj. kr. Tekjurnar eru áætlaðar af Rvíkurflugvellinum miðað við nær eingöngu innlent flug um 600 þús. kr. Hins vegar hefur flugvöllurinn í Keflavík oft tekið á móti 10 millilandaflugvélum á dag, svo að ef báðir flugvellirnir væru í íslenzkum höndum, eru allar líkur til þess, að tekjurnar af þeim báðum stæðu undir kostnaðinum – eða meira. Þegar það er athugað, að við rekum strandferðir okkar með milljóna króna tekjuhalla og síma okkar einnig, sem fyllilega er sambærilegt við það, sem hér um ræðir, en það getur mest orðið 1–2 millj. kr. tekjuhalli, þá er það fáránlegt, að nokkur maður skuli láta sér sæma að reyna að færa rök fyrir því, að við séum ekki menn til að standa undir þeim kostnaði, sem þarf til að halda uppi rekstrinum. Þessar háu tölur, sem nefndar hafa verið, eru eingöngu byggðar á fleipri, sem ýmsir menn kasta fram. Ég veit t.d. ekki, hvaðan það kemur um þessar 30 millj. kr., sem hæstv. forsrh. talaði um áðan. Ég býst ekki við, að nokkur maður vilji binda nafn sitt við þá tölu. Það er eitt af því sorglega við þann samning, sem hér liggur fyrir, að það hefur engin rannsókn farið fram. Utanrrh. hefur ekki látið fara fram nokkra rannsókn um það, hvað þetta kostaði. Og þó er þessi kostnaður notaður sem veruleg röksemd í þessu máli. Ég veit, að utanrrh. veit, að þetta eru engin rök, þessu er aðeins slegið fram, svo að fólkið verði síður vart við, hvað er aðalatriði málsins. - Þá vil ég geta þess, að flugmálastjóri hefur síðan stríðinu lauk farið fram á bæði við Englendinga og Ameríkumenn að fá að setja menn inn á vellina til að láta kenna þeim, svo að Íslendingar gætu orðið búnir til að stjórna völlunum. Englendingar svöruðu fljótt játandi, og þangað voru ráðnir menn til að láta kenna stjórn flugvallarins, enda kom það fljótt á daginn, að Englendingar afhentu okkur völlinn mjög skömmu eftir að stríðið hætti. En enn þá hefur ekki fengizt leyfi til að láta menn læra að stjórna Keflavíkurflugvellinum eða kynna sér meðferð hans. Ameríkumenn hafa verið mjög strangir í þessu efni. Það situr því ekki á þeim mönnum, sem vilja gera þennan samning, að vera að álasa nokkrum fyrir, að ekki hafa verið settir menn inn á Keflavíkurflugvöllinn. Það eru Ameríkumenn, sem þar hafa staðið á móti. Þetta vildi ég segja um flugvellína. En. ég sagðist mundu ræða nánar um þær tölur sem hæstv. forsrh. nefndi í sambandi við þær lagfæringar, sem hann taldi, að gera þyrfti á Keflavíkurflugvellinum. Hæstv. ráðh. nefndi 30 millj. kr., sem þyrfti til að endurbæta völlinn strax fyrir og e.t.v. 60–70 millj. kr. síðar. Ég mun ræða þetta mál síðar, því að þetta kastar miklu ljósi á málið, og það hefur ekki komið fram áður. Sá samningur, sem hér liggur fyrir, er sennilega verst undirbúinn af öllum samningum, sem Íslendingar hafa gert varðandi utanríkismál. Það er áberandi, hvað kastað er höndunum til þessa. Þegar hæstv. forsrh. útbýtti honum til flokkanna í íslenzkri þýðingu, var þýðingin ekki letri en það, að þegar skjalið kemur prentað, er búið að breyta því á 10 stöðum. Og þrátt fyrir þessa breyt. verður forsrh. að lýsa yfir, að þýðingin sé flaustursleg. Ég býst víð, að margar aðrar þjóðir mundi reka í rogastanz, ef forsrh. þeirra fylgdi jafnþýðingarmiklu plaggi og þetta er þannig úr hlaði. Þetta sýnir, hvernig höndunum hefur verið kastað til þessa samnings, þar sem ekki var hægt að gefa sér tíma til að þýða hann rétt. Það hafa verið svipuð vinnubrögð við samningsgerðina sjálfa, enda tók hæstv. forsrh það fram, að hann hefði rætt eingöngu við þá menn, sem hann gat treyst, þá menn, sem honum voru sammála. Það var sem sagt ekki rætt við þá, sem voru á annarri skoðun en hann, til þess að sjá, hvað menn læsu úr hinum ýmsu ákvæðum. Það er geysilega þýðingarmikið, að utanríkismálasamningar séu vel orðaðir, svo að enginn vafi geti orðið um það, við hvað er átt. Og það er ekki hvað sízt þýðingarmikið þegar um samning er að ræða milli stórveldís og smáþjóðar. Þegar skilja má samninginn á tvo vegu, hefur sá sterki betri aðstöðu til að láta sinn skilning vera ríkjandi. Ég býst við því, að ekki hafi verið hægt að kveða öllu skýrar á um endalok herverndarsamningsins en gert var, en þó hefur verið reynt að draga í efa, að Bandaríkjaherinn ætti að fara við lok stríðsins, þrátt fyrir það þótt orðalagið sé eins ákveðið og frekast mátti vera. Ég álít, að þótt menn hefðu séð „situationina“ eins og hún er nú, þá hefðu þeir ekki getað haft orðalagið öllu skýrar. Þetta sýnir, hve veigamikið það el að athuga hverja setningu, svo að enginn vafi geti leikið á um það, hvað hver setning eigi að þýða. Það var svo að skilja á ræðu þjóðréttarfræðingsins Gunnars Thoroddsens sem það væri allt í lagi með mismunandi skilning á samningnum, því að við réðum yfir vellinum og segðum þar síðasta orðið. Þetta eru svigurmæli og mannalæti, sem smáþjóð sæmir ekki. Og ein ástæðan fyrir því, að við stöndum veikir þegar ákvæðin eru tvíræð, er sú, að hér á þ. sitja ekki kraftmeiri menn en þessi hv. þm. Þegar við þorum ekki að neita að gera svona samning, þorum við þá að standa á rétti okkar þegar um vafaatriði er að ræða? Það hefur hér verið margbent á, að þessi samningur er langt frá því að vera þannig úr garði gerður, að í honum felist ekki mörg vafaatriði, sem leggja megi mismunandi skilning í. Fyrir skömmu samþ. Alþ., að Ísland gengi í bandalag sameinuðu þjóðanna. Þá voru sérfræðingar látnir rannsaka, hvers konar skuldbindingar, hve víðtækar og hvers eðlis, það væru, sem Ísland tæki á sig með því að ganga inn í samtökin. Þetta álit sérfræðinganna var svo lagt fyrir þm. til leiðbeiningar. Engar slíkar rannsóknir hafa verið gerðar á samningi þeim, sem hér liggur fyrir, enda ekki tími til þess, þar sem ekki hefur gefizt tími til að þýða samninginn á íslenzku, svo að í lagi sé. En þetta þyrfti að gera, og það þarf vandaðri þjóðréttarfræðinga en hv. þm. Snæf. til að annast það verk. Það þyrfti jafnvel að leita til þjóðréttarfræðinga nágrannalanda okkar til þess að gefa okkur hlutlaust álit um það, hvað felist í þessum samningi.

Væri ekki öruggara að fara austur?

Við skulum ekki blanda inn í þessar umr. mismunandi sjónarmiðum á utanríkismálum. Þetta væri jafnnauðsynlegt, þótt við værum að semja við Sovétríkin. Ég veit, að hæstv. forsrh. er brandaramaður mikill, og ég ætla ekki að fara í einvígi við hann á því sviði. En það er leitt til þess að vita, ef hæstv. ráðh. hefur talið þennan samning brandara og ekki gengið til samningagerðarinnar með meiri alvöru en hann svarar andstæðingum sínum hér.

Er þetta brandari?

Nei, mér er ekki brandari í hug nú. Við eigum að ræða um þetta mál af alvöru og hugsa um, hvað er íslenzku þjóðinni fyrir beztu. Við erum að gera hluti, sem eiga eftir að hafa mikil áhrif á þjóðlíf Íslendinga í langan tíma, kannske áratugi. Það getur farið svo, að afkomendur okkar rannsaki þennan samning af sams konar kostgæfni og undanfarandi kynslóðir hafa rannsakað og byggt rétt þjóðar innar á Gamla sáttmála. Ég álít, að það sé óverjandi að samþ. þennan samning áður en fyrir liggur álit um hann frá þjóðréttarfræðingum, er við getum treyst, svo að við vitum, hvað í greinum hans felst. Fyrst þegar slíkt álit liggur fyrir, getur þjóðin gert sér grein fyrir, hve langt er gengið með samþykkt hans. Ég hef ekki enn þá fengið skýringu á því, hvers vegna slíkt álit liggur ekki fyrir. Það þótti sjálfsagt að láta slíkt sérfræðingaálit fylgja, þegar samþ. var inntökubeiðnin í bandalag sameinuðu þjóðanna. En það er margfalt sjálfsagðara, þegar um þennan samning er að ræða. Enda er það þegar komið á daginn, að menn draga mismunandi skilning út úr greinum hans. Þessi samningur hefur ekki inni að halda sumt af því, sem Bandaríkin telja sig eiga hér á landi. Bandaríkin telja sig eiga tvö flugvélaskýli á Reykjavíkurflugvellinum, og þar að auki braggahverfi, svokallað „mangernose“, sem er mikið mannvirki. Þetta allt er margra millj. virði, þar sem eitt flugvélaskýli er talið kosta a.m.k. 2 millj. kr. Englendingar höfðu afhent Íslendingum þetta mannvirki, en þegar til kom báðu þeir afsökunar og sögðust ekki hafa átt það, þar sem Bandaríkin gátu tekið það aftur samkv. láns- og leigul. Þetta eru mjög nauðsynlegar byggingar og vont að láta taka þær burtu þaðan. Það er því mikilvægt, að samið sé um þetta. Og hafi þetta verið ensk eign, eins og gert var ráð fyrir þegar samið var við Englendingana, þá voru þetta eignir, sem Englendingar áttu að láta fylgja endurgjaldslaust. - Svo er það annað atriði, sem ekki hefur verið samið um. Það er Hvalfjörður. Það er eins með hann og flugskýlin. Ameríkumenn afhentu Englendingum flotastöð sína og olíugeymslustöð í Hvalfirði, sem mun rúma 140 þús. tonn af olíu, en tóku hana svo aftur samkv. heimild úr láns- og leigul. Síðan var olíustöðin afhent umboðsfélagi Standard Oil, Hinu íslenzka steinolíufélagi, og þar starfar eitthvað af erlendum mönnum. En það verður að gera ráðstafanir varðandi það, hvað verða á um þessar eignir. Ríkisstj. getur ekki sætt sig við það, að eignirnar séu afhentar einstaklingum til eignar. Hún gat t.d. ekki sætt sig við það hvað braggaeignirnar snerti. Þá vil ég fara nokkrum orðum um samninginn sjálfan. Mun ég leitast við að ræða þau atriði, sem ekki hafa verið rædd áður. - Því hefur verið lýst yfir, að það sé geysilegur vinningur að fá þennan samning, því að Bandaríkin fari þá með her sinn af landi burt. Ég verð að segja, að það sé rannsóknaratriði, hver vinningur okkur sé við það, að herliðið fari upp á þessi býti. Bandaríkjaliðið er skyldugt að fara héðan samkv. herverndarsamningnum. Það er því fyrsta gjöfin, sem Íslendingar fá með þessum samningi, að þessi samningur falli niður. Þetta er því gersamlega gert út í bláinn og ekki sett í samninginn í öðrum tilgangi en þeim að flagga með það og nota það sem röksemd fyrir því, að veitt skuli þau hlunnindi, sem síðar koma í samningnum. Það er þó eitt, sem er dálítið óheppilegt fyrir okkur, ef samningurinn verður samþ. eins og hann liggur fyrir. Það er, að þarna er því slegið föstu, sem Bandaríkin hafa viljað halda fram opinberlega, að þau væru ekki skyldug að fara héðan með herinn og að þeirra skilningur væri réttur. En þetta viðurkennum víð, ef við samþ. þetta þannig. Það hefði því verið hægt að gera samning um hlunnindin eingöngu, því að þetta var ekki annað en það, sem þeir áttu að fullnægja og voru búnir að draga of lengi. 3. gr. er um það, að flugvöllurinn í Keflavík skuli verða íslenzk eign. Um þetta hefur verið gerður sérstakur samningur, og var það í forsætisráðherratíð Ólafs Thors 1942, sérstakur bindandi samningur milli íslenzku ríkisstj. og Bandaríkjanna um það, að þessi flugvöllur skyldi verða íslenzk eign. Það er því engin nauður, sem rekur til að taka upp þennan samning. Þetta er aðeins gert í þeim tilgangi að gefa þessu fallegra útlít, að hér sé um fallegan samning að ræða, en ekki afsal frá Íslands hálfu. Að því er snertir 3. gr., var helzt að heyra á hv. þm. Snæf., að hann teldi hana ekki eiga heima í þessum samningi, og hefði hún slysazt af vélritun úr annarri átt. Kom það fram hjá hæstv. utanrrh., að þýðingin þarna væri röng, og að orðin „öðrum en hervélum“ ættu ekki að vera þarna. Ef maður les þýðinguna, sér maður, að þýðingin er rétt, og er þetta undirstrikað vafalaust til þess að útiloka herflugvélar, og þurfa menn ekki að vera neitt hissa á því, þegar þeir athuga fyrirætlanir Bandaríkjamanna, þó að þeir vilji áskilja sér, að Íslendingar geti ekki veitt flugvélum annarra ríkja aðgang að þessum velli. Í 4. gr. segir, að stjórn Bandaríkjanna muni svo fljótt sem auðið er flytja á brott það herlið og sjólið Bandaríkjanna, sem nú er í Rvík, og innan 180 daga frá gildistöku samnings þessa muni. hún smátt og smátt flytja á brott allt annað herlið og sjólið Bandaríkjanna, sem nú er á Íslandi. Þetta er ekki annað en það, sem fellur undir 1. gr. og þeir eru búnir að draga of lengi, og hafa þeir gert sér það ljóst. Þá er eiginlega talið það, sem Bandaríkjastjórn lætur Íslendingum í té gegn þeim hlunnindum, sem hún síðar í samningnum áskilur sjálfri sér. Öll þessi atriði er óþarft að taka fram í samningnum, því að það liggja fyrir aðrir samningar um þessa hluti, sem Bandaríkjastjórn er skylt að uppfylla, þannig að þessi ákvæði eru óeðlileg og því ekki Bandaríkjastjórn, sem hefur ýtt þessu inn í samninginn, heldur þeir menn, sem vildu hafa samninginn í því formi, að þeir gætu frekar fengið íslenzku þjóðina til þess að fallast á hann, þannig að það mundi fremur vera innlend stjórnkænska, sem kemur fram í þessu. Þá kem ég að þessari makalausu 5. gr. samningsins, sem menn hafa mikið deilt um og sumir telja dulbúnar herstöðvar, en aðrir sönnuzt fyrir því, að við höfum óskorað vald yfir þessum flugvelli. Ég man ekki, hvernig hæstv. forsrh. orðaði það, að Íslendingar fái óskorað vald yfir flugvellinum. En ég held, að breyta mætti þessum orðum og segja, að Íslendingar fái óskoraða ábyrgð á því, sem þar verður gert gagnvart öðrum þjóðum. Í gr. segir: „Flugförum þeim, sem rekin eru af Bandaríkjastjórn eða á hennar vegum í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu, er Bandaríkin hafa tekizt á hendur, að hafa á hendi herstjórn og eftirlit í Þýzkalandi, skulu áfram heimil afnot af Keflavíkurflugvellinum.“ - Byggir Bandaríkjastjórn þessa ósk sína, um að fá að nota flugvöll okkar, á því, að hún hafi tekizt á hendur skyldur í sambandi við hernám Þýzkalands. Í hvaða skyni er hernám Þýzkalands gert? Í því skyni að fyrirbyggja, að Þjóðverjar geti gert nýtt herhlaup á nágranna sína og valdið þeim tjóni. Þetta eru þær skyldur, sem Bandaríkjamenn hafa tekið á sig gagnvart nágrönnum Þýzkalands og bandamönnum sínum í styrjöldinni. Má í því sambandi nefna ýmsa, sem Hitler réðst á, svo sem Frakka, Englendinga, Pólverja og fleiri. Nú, - segjum, að þau hafi tekið á sig þessa ábyrgð. En hvers vegna að taka bara endilega orð Bandaríkjamanna trúanleg, en spyrja ekki þá, sem eru kunnugir þessum skyldum? Hví ekki að spyrja Frakka, Breta og fleiri þær þjóðir, sem hér um ræðir: „Er það til þess að fullnægja skyldum gagnvart ykkur, að Bandaríkjamenn þurfa þessa aðstöðu?“ Hví ekki að spyrja þessar þjóðir, spyrja öryggisráðið? Vegna þess, að sú niðurstaða yrði neikvæð, það kæmi neitandi svar úr þessari átt. Og svo mikið er víst, að Bandaríkin væru síður en svo ánægð með að þurfa að taka þetta fram, þar eð þau vita, að þessar þjóðir ekki einasta óska ekki eftir, að þau fengju þessi réttindi, heldur eru beinlínis andvígar því. Þetta er bara gert til þess að sýnast hér, það er dálítið hægara að segja íslenzku þjóðinni, að við verðum að gera þetta, þegar Bandaríkin segja sjálf, að þetta sé skylda, sem Bandaríkin hafi tekið á sig gagnvart bandaþjóðum sínum í styrjöldinni. Þá kem ég að 2. málsl. þessarar gr.: „Í þessu skyni skal stjórn Bandaríkjanna heimilt að halda uppi á eigin kostnað, beinlínis eða á sína ábyrgð, þeirri starfsemi, þeim tækjum og því starfsliði, sem nauðsynlegt kann að vera til slíkra afnota.“ - Úr þessari gr. má lesa ýmislegt, en þó hygg ég, að enginn þjóðréttarfræðingur mundi líta svo á, að út úr þessu mætti lesa það, að Íslendingar ættu að hafa hin endanlegu yfirráð á flugvellinum. Það stendur: „Í þessu skyni skal stjórn Bandaríkjanna heimilt að halda uppi á eigin kostnað, beinlínis eða á sína ábyrgð ...“ Þetta „að halda uppi“ er miklu nær meiningunni að segja „að reka“, og yrði þá setningin þannig : „Í þessu skyni skal stjórn Bandaríkjanna heimilt að reka á eigin kostnað, beinlínis eða á sína ábyrgð, þá starfsemi, þau tæki og það starfslið, sem“ o.s.frv. Það er sýnilegt, að þarna eru það Bandaríkin, sem eiga að reka flugvöllinn á sína ábyrgð og reka hann beinlínis. Það er engum vafa undirorpið. Þá stendur og í samningsuppkastinu, að stjórnir Bandaríkjanna og Íslands skuli í samráði setja reglugerðir um ýmislegt, sem snertir flugvöllinn, og að slík ákvæði raski þó ekki úrslitayfirráðum ríkisstj. Íslands hvað rekstur og umráð vallarins snertir. Hugsum okkur nú, hvernig getur íslenzk framkvæmd úrslitayfirráða verið yfir flugvelli, sem Bandaríkjastjórn rekur á sína ábyrgð, hugsum okkur framkvæmdina á þessu. Það er hugsanlegt, að þetta yrði framkvæmt þannig, að skipaður yrði einhver forstjóri tilnefndur af Íslendingum. Hvernig gæti hann snúið sér til einstakra starfsmanna Bandaríkjastjórnar og sagt þeim fyrir verkum? Þessu hefur ekki verið svarað hérna. Í hvert skipti, sem þennan mann langaði til að gera eitthvað, yrði hann að snúa sér til amerísks höfuðsmanns, og hann mundi segja: „Ég skal taka þetta til athugunar“, - og þar með væri það úr sögunni. Þetta eru skipanir Bandaríkjastjórnar, Bandaríkin reka þetta á sína ábyrgð, og þó á þetta í engu að raska úrslitayfirráðum ríkisstj. Íslands yfir flugvellinum. Það hefur ekki verið skýrt, hvernig þessi tvö atriði geta heyrt saman. Þetta er atriði, sem hefði sérstaklega þurft að liggja fyrir þjóðréttarfræðingum, og ekki aðeins þeim eina, sem við höfum hér, - ég hef ekki mikla trú á honum, eftir að hafa hlustað á ræðu hans og aths., - heldur hefði þurft að fá aðra menn, hlutlausa menn, og ég álít, að við getum svo vel treyst nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum, að við gætum leitað til þeirra um skýringar á þessu. Svo kemur 3. málsgr. 5. gr.: „Taka skal sérstakt tillit til sérstöðu slíkra flugfara og áhafna þeirra, hvað snertir tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði: - Þarna er verið að tala um þau flugför, sem þarna megi koma, um þann mannafla, sem á að setja á völlinn til að gæta þeirra. Vitanlega verða það ekki hermenn, bara fínir menn í jakkafötum, sem geta smogið inn alls staðar, án þess að vera komnir í ástandið. Það er atriði, sem ég mun koma að síðar, ef það skyldi reynast rétt, sem kom fram hjá þjóðréttarfræðingnum, að þeir heyrðu undir íslenzka lögsögu, og mun ég koma að því síðar, hve mikil vinna það yrði fyrir íslenzku þjóðina, ef það skyldi reynast rétt. En þessir menn mega vera eins margir og Bandaríkjastjórn lízt. Þjóðréttarfræðingurinn var að reyna að skýra þetta atriði. Stjórn Íslands, Finnur Jónsson, gefur út landvistarleyfin. Svo sér hann, að komið er of mikið af leyfum, þá á hann að dæma, að nú sé of mikið á flugvellinum. Finnst þjóðréttarfræðingnum sennilegt, að svona sé framkvæmanlegt fyrir íslenzka ríkið, sennilegt, að við getum með árangri fylgzt með því, hve mikið starfslið Bandaríkjamenn hafa á flugvellinum. Hann veit, að þetta er fjarstæða, við höfum ekki minnstu aðstöðu til þess. Við vitum það eitt, að þeir Bandaríkjamenn, sem áttu að vera hér fyrst um sinn, eru margfalt fleiri en nauðsynlegt er til að reka flugvöllinn. Þetta vita íslenzkir flugmenn. Til þess að reka þennan völl þarf 43 menn, en þeir eru hér 600, og eru engin takmörk fyrir því hvað þeir mega vera margir. Ég spurði hæstv. forsrh., hvaða takmörk hann léti sér detta í hug fyrir þessari tölu. Hann sagði fullum fetum: Fjöldi þeirra manna, sem þarf að vera á vellinum að áliti Bandaríkjastjórnar, því að hún ætti að meta þetta og færi það eftir því, hvernig hún meti ástandið í Evrópu. Þetta sagði forsrh., og þetta er alveg rétt, Bandaríkin eiga að meta, hvenær þörfin er mest. Ef Ísland hefur vald til þess að setja þar einhverjar skorður, þ.e. má með samningi setja skorður, er nauðsynlegt, að það sé sérstaklega tekið fram, vegna smæðar Íslands, hvað við höfum vonda aðstöðu til að koma fram rétti okkar, ef hann er ekki fram tekinn í samningnum. - Þetta er nú um þetta lið, sem þarna er. Svo þurfum við að veita þeim byssuleyfi, undir ströngu eftirliti íslenzkra stjórnarvalda. Við vitum, hvaða aðstöðu við höfum til að gera þetta. Það getur svo sem verið nógu gott að vera með flottar skýringar, en það þarf þrek til þess að standa á skýringunum þegar vafaatriði eru og íslenzka sjónarmiðið rekst á það ameríska, þá þarf meira en fræðimennsku til staðar. Og því miður höfum við orðið að reka okkur á það, að það hefur ekki alltaf verið mikið til af þreki hjá þeim mönnum, sem hafa talið sig gegna þýðingarmestu störfunum fyrir þjóðfélagið. Annars er ekki að neinu leyti tekið fram, að þessir menn skuli falla undir íslenzk l. að öðru leyti, því að það væri talin móðgun í garð hins íslenzka fullveldis. Það er gert eftir ásetningi að móðga ekki hið íslenzka fullveldi, en „taka skal sérstakt tillit til sérstöðu slíkra flugfara og áhafna þeirra, hvað snertir tolla, landvistarleyfi og önnur formsatriði.“ Það er formsatriði landvistarleyfið. Hvað þýðir, að taka eigi sérstaka tillit til slíkra flugfara? Ég sé ekki, að það geti haft annan tilgang en þann, að þessi flugför megi koma til Íslands, eins mörg og Bandaríkjastjórn sýnist, vera á Íslandi eins lengi og þeim sýnist og hafa eins stórar áhafnir og þeim sýnist. Ég sé ekki, að lesa megi annað út úr þessu. Annars vegar á að taka sérstakt tillit til þessa, en hins vegar eru það svo formsatriði. Eins og þetta liggur fyrir, eru engin takmörk fyrir þessu. Bandaríkjastjórn getur hvað sem henni sýnist í þessum efnum. Því hefur verið haldið fram af hæstv. forsrh., að til þess að gera Keflavíkurflugvöllinn nothæfan þurfi yfir 30 millj. kr., eða, eins og hann komst að orði, 5 millj. í dollurum. Mér er kunnugt um það, að Keflavíkurflugvöllurinn er í mjög góðu ástandi og mjög vel við haldið. Ég skildi ekki í fyrstu, hvernig stóð á þessari háu tölu, hélt, að þetta væri út í loftið. En það var dálítið atvik, sem gerði að verkum, að mér datt í hug, að þarna væri meiri alvara á bak víð, en það var, að atvmrn. var að taka eignarnámi land undir flugvöll við Keflavík nú um þessar mundir, og gerði ráð fyrir, þegar það ákvað takmörk þess lands, sem eignarnámi skyldi taka, að þar yrðu byggðar brautir eins og þær stærstu, sem hin alþjóðlega stofnun gerir ráð fyrir, en þær brautir, sem eru þarna, eru tæplega 7 þús. fet. En þá kemur orðsending frá utanrrh. þess efnis, að tekið sé svo stórt svæði, að byggja megi brautir upp á 10 þús. fet. Ég varð dálítið hissa og tók að afla mér upplýsinga um þetta. Jú, tilfellið var, það er til í heiminum, að flugbrautir þurfa að vera 10 þús. fet. Það eru brautir fyrir risaflugvirki, sem þurfa að vera þetta stórar, og lagið þarf helzt að vera margfalt sterkara en á þeirri braut, sem nú er í Keflavík. Ef það er rétt, að Bandaríkjamenn hafi sagt, að þeir þurfi að gera við flugvöllinn fyrir 5 millj. dollara, þá er það því til þess að byggja flughöfn fyrir risaflugvirki. Þau voru byggð í Ameríku með tilliti til Kyrrahafsstyrjaldarinnar og hinna gífurlegu vegalengda, sem þurfti að fara í árásarskyni. Þau voru aldrei í styrjöldinni notuð í Evrópu, aldrei send til árása á Þýzkaland. Meðan sú barátta stóð, var ekki þörf fyrir risaflugvirki í Evrópu. Nú hefur Bandaríkjastjórn, að því er bezt verður séð, fengið augastað á flughöfn fyrir risaflugvirki hér á Íslandi, og þessi tala, 10 þús. fet, er sú lengd á flugbraut, sem talin er nauðsynleg fyrir þessi flugvirki. Ég býst við, að það sé ekki af sérstakri flugvélaþekkingu hjá ráðh., að hann óskar eftir, að mögulegt verði að stækka flugvöllinn svona mikið, heldur fyrir tilmæli Bandaríkjastjórnar, svo að þau geti lengt brautina svona mikið. Þá standa sakir þannig, að við stöndum kannske andspænis því, að Bandaríkin séu að byggja hér á Íslandi flugstöð, þá fyrstu í Evrópu, fyrir þessi risaflugvirki. Það kann að vera, að þau hafi gert bráðabirgðaflugstöð í Þýzkalandi, - ég hef ekki heyrt um það, - en þetta yrði fyrsta varanlega flugstöðin fyrir risaflugvirki, sem byggð yrði. Þegar það er athugað, að við höfum ekkert vald til að segja Bandaríkjamönnum fyrir verkum hvað þeir eiga að byggja þarna, eigum að hafa yfirstjórn á þessu samkv. samningnum og höfum flugvallarstjóra, sem ber ábyrgð á öllu saman, og verðum að horfa á Bandaríkjamenn búa til sinn flugvöll, - meira getum við ekki gert, - þá er tekið fram okkur til hugarléttis, að við eigum ekki að borga flugvöllinn. Það er nú gott, en því nær sama hvort það er tekið fram eða ekki, því að við hefðum ekki getað það. En það er það eina, sem tekið er fram í því sambandi. - Ef það er tilfellið, að eftir að þessi bráðabirgðaviðgerð upp á 5 millj. dollara hafi farið fram, þá þurfi að gera enn endurbætur upp á um 70–80 millj., eins og hæstv. forsrh. sagði, þá er þetta meira en lítill flugvöllur. Keflavíkurflugvöllurinn var um skeið annar stærsti flugvöllur í heimi. Ég veit ekki, hvort hann er það nú, en hann var það um eitt skeið. En þegar búið er að setja í hann 100 millj. íslenzkra króna í viðbót, hvað verður hann þá stór? Nú kann einhver að segja sem svo: Hvað kemur þetta okkur við, Bandaríkin borga okkur það? En þetta kemur okkur við að því leyti, að við verðum ekki dregnir til sérstakrar ábyrgðar fyrir hvert atvik, sem þarna er gert. Ég vil leyfa mér að bera saman herstöðvasamninginn samkv. nótu Bandaríkjanna frá 1. okt. 1945 og þann samning, sem hér er verið að ræða. Ég álít, að það sé stórt rannsóknaratriði, og það kannske fleiri en þjóðréttarfræðinga að finna út, að hvaða leyti sá samningur, sem hér liggur fyrir, sé betri en herstöðvasamningur Bandaríkjanna frá 1. okt. 1945. Þetta er vitanlega hlutur, sem við hefðum ekki getað sætt okkur við og þjóðin hefði talið brot á sínu sjálfstæði. En ef við hefðum gert þennan samning, þá hefðum við ekki borið ábyrgð á því, sem fram fór innan gaddavírsgirðinganna. En það er hægt að draga okkur til ábyrgðar, ef eitthvað slettist upp á vinskap Bandaríkjanna og evrópiskra þjóða fyrir að hafa leyft flugvélum þeirra að setjast hér, leyft þeim að undirbúa sig í hverju nákvæmu atriði. Við höfum haft mann, sem borið hefur alla ábyrgðina. Ég skal segja ykkur, að ég er í stórkostlegum vafa um það, hvort betra sé fyrir íslenzku þjóðina að hafa hér gaddavírsgirðingar eða hvort við eigum að hafa hér íslenzkan fána og íslenzkan flugmálastjóra, sem getur ekki annað en horft á, hvað Bandaríkjamenn gera. Það er enginn vafi á því, að það, sem við verðum að varast, ef við viljum forða okkur frá því að dragast algerlega inn í deilur annarra þjóða, er að setja íslenzkan fána og íslenzka embættismenn yfir það, sem þarna fer fram undir stjórn Bandaríkjanna, samkv. þessum samningi. Ég tel það stórkostlegt vafamál, hvort það er betra en herstöðvamálið. Munurinn er aðeins sá, að hægt er að spyrja okkur um einstök atriði. Erlendar þjóðir geta komið og spurt okkur um hvert einstakt atriði, hve margar flugvélar við höfum hér og hve marga menn, og dregið okkur til ábyrgðar. Ef við hefðum gaddavírsgirðingarnar, gætum við alltaf sagt það sama, að við vissum ekkert um það. Þjóðin getur haft sína skoðun á því, hvort rétt sé að gera þennan samning. En það mundi þó ekki vera hægt að draga okkur til ábyrgðar sérstaklega. Ég get trúað því, að þjóðréttarfræðingurinn segi, að ég muni halda þessu fram vegna þess, að búizt er við, að Bandaríkin ráðist á Rússland. Þetta er komið fram til þess, að menn hætti að hugsa málið. Ég er sannfærður um, að þótt Bandaríkin hefðu hér engan hernaðarstyrk, þá hefðu þau þann hernaðarmátt að geta gert hvað sem þau vildu með flugvélamóðurskipum sínum. En sá stóri munur er á, hvort við tökum sérstaka afstöðu eða fáum ekkert að gert. Það getur enginn ásakað þjóð með 126 þús. íbúum fyrir það, sem við hana er gert, en það er hægt að ásaka hana fyrir slíkan samning. Það hefur e.t.v. engin áhrif á gang málsins, hvort við segjum já eða nei. Heimsviðburðirnir ganga fyrir sig með svipuðum hætti og áður, en við höfum bara hreina samvizku. Það er verulegt atriði. Þjóðin getur ekki varið sig með vopnum. Við treystum á siðferðislegan rétt, treystum, að friður haldist og allar þjóðir virði rétt hennar. En eftir að hún er búin að stíga þetta skref, þá er hún búin að missa þennan siðferðislega rétt, ef hún stígur þetta skref, sem allar þjóðir telja hlutleysisbrot á sér, að við höfum veitt einu ríki herstöðvar til undirbúnings árása á annað. Það er þetta, sem mér finnst ekki koma nógu rækilega fram. Við getum vitaskuld ekki haft nein áhrif á gang mála úti í heimi. Við verðum að hugsa um sjálfa okkur, hugsa um það, að við séum hlutlaus, að engin þjóð geti komið til okkar og lagt hnefann á borðið og sagt: Þið hafið hjálpað andstæðingunum til að undirbúa árásir á okkur. Það kann að vera, að einhver sé svo barnalegur að halda, að einhver stoð sé í slíkum herstöðvum. En vitanlegt er það, að vera erlends herliðs getur á engan hátt tryggt þjóðina. Ég efast ekki um það, að ef stórkostleg styrjöld brytist út, sem við vonum, að komi ekki til, og ég er þeirrar skoðunar, að engin ástæða sé til að búast við, að styrjöld verði, a.m.k. í náinni framtíð, og er það álit manna yfirleitt, sem horfa æsingalaust á málið, - að þá kann að vera, að það verði barizt um Ísland hvort sem er. Það verður rás viðburðanna að skera úr um. En það er bara þetta, að ef við veitum einni þjóð hernaðaraðstöðu hér á landi, þá eigum við sök á því, að barizt verði hér frá fyrstu mínútu. Ef við leyfum einni þjóð að hafa hér bækistöðvar, sem gefa henni aðstöðu til að vera hér með herstöðvar og flugvélar, getur það orðið til þess, að barizt verði um Ísland frá fyrsta degi, sem allir vona samt, að verði ekki. En þá getum við ekki komið til þessara þjóða og sagt, að það hafi verið ráðizt á saklausa smáþjóð. Ef við veitum einu ríki rétt umfram annað, erum við búnir að missa hinn siðferðislega rétt smáþjóðar. Tveim ræðumönnum var sérstaklega hugleikið a ð sanna, að hér væri ekki verið að ræða um herstöðvar, sérstaklega þjóðréttarfræðingnum, hv. þm. Snæf. (honum er nú vorkunn vegna ræðunnar, sem hann flutti 1. des. s.l.) og enn fremur formanni Alþfl., hv. 5. landsk., og mér fannst r æður þeirra bera vott um, að þeim væri dálítið erfitt um að útskýra, hvað væru herstöðvar. Þessir amerísku menn eru allir í jakkafötum, hafa engin vopn og verða að fá landvistarleyfi hjá Finni Jónssyni. En þegar stríð skellur á, verður ekki spurt um þjóðréttarstöðu, þá verður spurt um, hvað margar flugvélar þarf til að gera árás. Þá veit ég ekki, hvað margar flugvélar þarf að hafa hér, þær geta verið þúsundir, geta verið fullar af hermönnum og vopnum. Þá geta þeir klætt sig úr jökkunum og gripið til vopna. Samningurinn hjá hv. þm. Snæf. er í framkvæmdinni um hernaðarstöðvar. Ef byggður er fyrsta flokks flugvöllur, sérstakir menn hafðir til að annast völlinn sjálfir, með fjölda flugvéla, þá getur enginn horft á þetta öðruvísi en sem hernaðarstöð, og þá býst ég við, að þegar til þess kemur, þá verði lítið um þjóðréttarskýringar þm. Snæf. Þegar búið er að veita einu herveldi hér leyfi til að hafa stöðvar, þá , eru þær ekki lengur á okkar valdi. Þetta eru herstöðvar og ekkert annað. Þetta eru raunverulegar herstöðvar, dulbúnar í augum þjóðarinnar, vegna þess að þjóðin er búin að hafna herstöðvum, og þess vegna þýddi ekki að koma með það. Og það er því sérstök nauðsyn og þjóðin á heimtingu á því að segja álit sitt um þennan samning. - Þá eiga Bandaríkjamenn að þjálfa hér sérstaka menn, eins og hæstv. forsrh. sagði. En ef þeir hafa 600 menn og taka ekki aðra en þeir þurfa, þá taka þeir enga. Og þeir þurfa ekki á neinum að halda, en við höfum hér nóga menn, sem við gætum treyst til að reka þennan völl algerlega íslenzkt. Þá er það hér í 7. gr., þar sem segir svo: „Stjórnir Bandaríkjanna og Íslands skulu í samráði setja reglugerðir um rekstur, öryggi og önnur mál, er varða afnot allra flugfara af flugvellinum.“ Það er ekki tekið fram, hvor aðili eigi að setja slíka reglugerð. Við eigum ekki að setja þessa reglugerð í samráði við Bandaríkin, heldur stjórn Bandaríkjanna í samráði við okkur. Það er alveg ugglaust, að þessi reglugerð verður ekki sett nema báðir aðilar verði sammála. Það er algerlega ugglaust, að þessi reglugerð eigi að vera um rekstur, öryggi og önnur mál, sem varða völlinn. Hæstv. forsrh. var að tala um, að það væri eins hægt að hafa samráð við Bandaríkjastjórn, fyrst við höfum samráð við 50 aðrar þjóðir. Ég vil segja, að Bandaríkin voru með í að semja þessa reglugerð. Það er þess vegna engin nauðsyn á því að taka það fram sérstaklega um að semja öryggisreglur. Það er búið að semja ýtarlega reglugerð. Það sannar, að ekki er átt við þetta hér. Það er, að fyrirkomulagið á stjórn Íslendinga á þessum velli á að vera í samráði við Bandaríkjastjórn. Hún á að hafa úrslitavaldið, hún á að segja þjóðinni, hvernig fyrirkomulagið á þessari stjórn á að vera. Og í öðru lagi á Bandaríkjastjórn að hafa völdin um það, hvaða annarra þjóða flugvélar megi koma á flugvöllinn. Þannig er mergurinn málsins. Ég hef aldrei efazt um það eitt augnablik, að Bandaríkin mundu ekki sætta sig við, að flugvélar allra þjóða mættu koma á þennan völl, eftir að þeir væru búnir að útbúa völlinn eins og þeir vildu. Svo kom seinni hluti þessarar gr., sem mikið hefur verið talað um og hljóðar svo: „Slík ákvæði raska þó ekki úrslitayfirráðum ríkisstj. Íslands hvað umráð og rekstur flugvallarins snertir.“ Í fyrri málsgr. er það tekið fram, að stjórnir Bandaríkjanna “og Íslands þurfi að hafa samráð varðandi rekstur og afnot flugfara á vellinum. Á eftir kemur, að slík ákvæði raski þó ekki úrslitayfirráðum Íslendinga hvað rekstur flugvallarins snertir. Þarna er ekki tekið fram, hvað snertir afnot og rekstur flugfara. Það er til þess að undirstrika það, að samþykki Bandaríkjastjórnar sé óhjákvæmilega nauðsynlegt, áður en flugför annarra þjóða gætu komið á þennan flugvöll. Það má segja, að það sé eiginlega árangur þessa samnings, sem kemur fram í þessari gr. Í fyrri málsgr. kemur fram það, sem Bandaríkin vilja, en í seinni hlutanum það, sem forsrh. segir, að Íslendingar yrðu að fá til þess að hægt væri að fallast á samninginn. Það á að ganga til samkomulags við Bandaríkin, ef mögulegt væri að fá þjóðina, sem búin er að hafna herstöðvasamningnum, til að fallast á þetta. Hv. þm. Snæf. hafði sérstaklega orð á því, hvað mundi ske, ef þessi samningur yrði ekki gerður. Það voru voðalegir hlutir. Það, sem ske mundi, væri, að Bandaríkjamenn mundu sennilega vera hér áfram. Eðlilega þyrfti að gera ráð fyrir því. Ég vil benda þjóðréttarfræðingnum á það, að Bandaríkjastjórn var svo nærgætin, að sama daginn sem forsrh. hafði samninginn fyrir þingið, birti hún í blöðum í Bandaríkjunum hótanir um, að yrði samningurinn ekki samþykktur, þá yrði herinn látinn sitja áfram í landinu. En ég er ekki trúaður á það, að þeir yrðu langan tíma í landinu, og ástæðan er sú, að ég álít, að forráðamenn Bandaríkjanna sjái, að það er langt frá því, að styrjöld sé í aðsigi, og þeir hætti við að vera hér. Ég er svo bjartsýnn. Það hefur sætt gagnrýni, að í Bandaríkjunum eru hernaðarfjárlög núna eins há og síðasta stríðsárið, og hefur þess verið krafizt, að þau yrðu lækkuð, og ég held, að það sé ekkert einstakt með Bandaríkin. Það tekur sinn tíma að kippa þessu í lag. Þetta liggur m.a. í því, að hershöfðingjarnir sjá fram á, að þeir eru að missa völd sín, og vilja endilega verða stjórnmálamenn. Þetta er ekki fyrirbrigði, sem á sérstaklega við Bandaríkin, þetta hefur verið svo í flestum löndum og sennilega komið fyrir eftir svo að segja hverja einustu styrjöld. Þess vegna álít ég, að við ættum ekki að fallast á þennan samning. Við viljum vera laus við allar þjóðir, hlutlaus, eins og við vorum fyrir stríðið. Þetta svar er vitanlega það, sem við áttum að gefa, og það hefði borið mestan árangur. Það held ég sé okkur fyrir beztu, að Bandaríkin hafi her sinn áfram eins og er, og ég held, að það væri eins gott og að gera þennan samning. Ég er þeirrar skoðunar. Ég held, að það nái engri átt að gera slíkan samning meðan bandarískur her situr enn hér í trássi við gefin loforð. Af því gætum við haft þjóðréttarlegan skaða að gera þennan samning. Það hefði átt að vera eitt af þeim atriðum, sem utanrrh. léti sérfræðinga rannsaka, og þá væri sérstaklega þýðingarmikið að leita til norrænu grannríkjanna, því að ég býst við, að samningurinn muni snerta þau, eftir því sem komið hefur fram í blöðum í Skandinavíu, að þær þjóðir gætu e.t.v. orðið fyrir áreitni, sem annars hefði ekki orðið, ef við hefðum ekki gert þennan samning. Þm. Snæf. lét þess getið, að sú gagnrýni, sem fram hefur komið gegn þessum samningi, væri svona og svona í garð málstaðar Íslands. Þetta sögðu þeir alltaf, eldri þm., konungkjörnu þm. í gamla daga. Í hvert sinn, sem þm. sjálfur gerði aths., þá var alltaf sagt eins og nú er sagt um gagnrýnina á þessum samningi, að það væri verið að veikja aðstöðu Íslands. Og nú kemur þessi þjóðréttarfræðingur og segir, að það sé verið að veikja aðstöðu Íslands. Ég vil minna á, að þessir samningar hafa verið gerðir bæði á bak við mig og Brynjólf Bjarnason, bak við Framsfl., Alþfl. og Sósfl.

Nei, þetta er ekki rétt, ég svaraði öllum spurningum. Það er ekki erfitt að bera hér úr einkaviðtölum okkar, ef ljúga á af mér æruna

. Hv. þm. Snæf. sagði, að við, þm. Sósfl., virtumst hafa gleymt því, að Ísland væri fullvalda ríki. Nei, við höfum ekki gleymt því, því að ef svo v ær i, þá værum við ekki að bjástra á móti samþykkt þessa samnings og hefðum ekkert við hann að athuga, en það er einmitt vegna þess að við vitum, að Ísland er fullvalda ríki, að við getum ekki sætt okkur við þennan samning, og það er ekki fyrst og fremst vegna þess að við erum sósíalistar, heldur er fjöldinn allur af þjóðinni á móti samningi eins og þessum, vegna þess að hún er sannfærð um það, að þessi samningur samrýmist ekki. fullvalda þjóð. Ef þessi samningur yrði gerður, gætum við ekki sagt frammi fyrir nokkurri þjóð Evrópu, að við værum hlutlaus, og ef stríð brytist út að nýju, gætu hinar þjóðir Evrópu komið til með að segja við okkur: Það eruð þið, sem veittuð stórveldi aðstoð til þess að vígbúast og neydduð okkur þannig til að vígbúast á móti. Við mundum því standa mjög illa að vígi, ef við þyrftum að liggja undir slíkri ákæru. Það er því óljákvæmilegt, ef við Íslendingar eigum að geta haldið sjálfstæði okkar, að vera miskunnarlausir gagnvart öllum þjóðum, sem fara fram á herstöðvar á Íslandi. Við verðum að vera fullkomlega og undantekningarlaust miskunnarlausir og segja blátt nei við slíkum kröfum, hvað sem í húfi er. Þetta mál snýst um tilveru þjóðarinnar, og ef svona samningur hefði verið borinn fyrir Dani, Svía eða Norðmenn, þá veit ég ekki, hvað orðið hefði um þann forsrh. þeirra, sem hefði viljað verða við slíkum kröfum. Ég er hræddur um, að ef meiri hl. íslenzku þjóðarinnar féllist á svona samning, þá hafi hún ekki enn þá öðlazt þroska til þess að vera sjálfstæð, og ef til vill væri það þá vegna þess, að hún hefur ekki þurft að fórna nógu miklu fyrir sjálfstæði sitt. Ég hef þó ástæðu til að ætla, að íslenzka þjóðin skilji aðstöðu sína til herstöðvamálsins og skilji þær hættur, sem í þessum samningi felast. Ástæðan fyrir því, að þetta samningsuppkast er nú lagt fram og ætlazt er til, að það verði samþ., er sú, að kosningar eru nú nýafstaðnar og því reiknað með því, að svo langt verði um liðið þegar næstu kosningar fara fram, að kjósendur verði búnir að gleyma þessu máli, og það hefði áreiðanlega enginn þorað að sýna svona samning mánuði áður en kosningar fóru fram í vor. Ég vil undirstrika það, að ég álít, að þjóðin eigi heimtingu á að segja sitt orð um samninginn með þjóðaratkvæðagreiðslu.



Herra forseti. - Ég tók það fram í höfuðatriðum í gær, sem ég taldi ástæðu til að setja fram í þessu máli, og ég býst ekki við að taka þátt í þessum umr. með sama móti og mér virðist vera gert, þótt á því séu að vísu nokkrar undantekningar, vegna þess að svo lítur út sem þ. skipi sér í tvær fylkingar, þar sem a.m.k. annars vegar er fjöldi hv. þm., sem telja þennan samning vera þannig, að engum stafkrók megi breyta, þótt á marga galla hafi verið bent. Ég vil þó og alveg sérstaklega benda á, hvernig þessi samningur er undirbúinn, og bendi þar á atriði, sem fram hafa komið að gefnu tilefni vegna fyrir spurna frá mér í gær. Ég spurði þá um það, hvað það mundi kosta að reka flugvellina við Rvík og Keflavík. Ég spurði og um það, hverjir væru tekjumöguleikar af þessum flugvöllum og hvaða stefnu hæstv. ríkisstj. hefði hugsað sér að taka í flugmálum Íslands og að hve miklu leyti hefði verið hugsað fyrir því að samræma þennan samning, sem hér er verið að gera við erlenda þjóð, við okkar eigin hagsmuni og þá stefnu, sem við tökum viðkomandi flugvöllum okkar og flugmálum. Það stendur ekki á að upplýsa um þetta atriði í Morgunblaðinu í morgun, og þar er það jafnvel talin firra af mér að spyrja. Það eru gefnar upplýsingar um þetta af hæstv. forsrh., þar sem hann segir, að það muni kosta um 30 millj. kr. að reka flugvöllinn við Keflavík, en síðan kemur hæstv. flugmálaráðh. rétt á eftir og segir, að það muni kosta um 5 millj. kr. að reka báða flugvellina og að allar líkur séu til þess, að tekjur af flugvöllunum muni svara nokkurn veginn til útgjaldanna. Það munar ekki nema tífalt á kostnaðaráætlunum hæstv. forsrh. og hæstv. flugmálaráðh., en það skiptir engu smávægilegu máli í sambandi við þetta, hvort hægt væri að fara þá leið, sem ég hef ekki aðeins stungið upp á í gær, heldur fyrir ári síðan, þegar rætt var um þetta mál, - kannske var það á lokuðum fundi, - en það er atriði, sem ég get sagt frá sjálfur og hv. þm. er ef til vill enn í minni, að Íslendingar tækju sjálfir að sér rekstur þessara flugvalla að öllu leyti með þeim hætti, sem ég sjálfur stakk upp á í gær, og að þannig væri hægt að öllu leyti að fullnægja þeim þörfum, sem Bandaríkin m.a. telja sig þurfa að hafa á flugvellinum við Keflavík, því að ég fæ ekki séð, vegna hvers rekstur okkar á flugvöllunum og viðkomuréttur Bandaríkjanna á fullkomlega reknum flugvelli eins og í Keflavík ætti ekki að nægja þeim þörfum, sem þau bera fram, að þau þurfi að hafa hér vegna þess, að þau þurfa að fljúga flugvélum yfir Atlantshafið, en ef sú leið væri athuguð, þá skiptir það nokkru máli, hvað rekstur flugvallanna kostar, og það er sláandi dæmi um undirbúning þessa máls, að aðrar eins upplýsingar og ég minntist á skuli nú koma fram frá tveim ráðh. í hæstv. ríkisstj., en ég ætla ekki að ræða svo mjög eða a.m.k. ekki meira en nauðsyn krefur um undirbúning þessa máls. Þó verð ég vegna ummæla hæstv. forsrh. að minnast á nokkur atriði. Hann bar undirbúning þessa máls saman við undirbúning herverndarsáttmálans og taldi hann að ýmsu leyti líkan. Það er nokkur ástæða til þess að minnast á þetta vegna þess, að ég hygg, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, líti út fyrir að verða eða geti orðið, ef ekki er vikið frá þeim vinnubrögðum, sem hér hafa verið viðhöfð í dag, vandræðamál. Þegar herverndarsáttmálinn var gerður, stóð vissulega allt öðruvísi á. Það er ekkert launungarmál lengur, að ríkisstj. fékk að vita um það, - sem líka hefur verið upplýst af ríkisstj. Bretlands síðan, - að á árinu 1941 voru Bretar næst þrotum komnir. Þá fékk ríkisstj. að vita um flutningaerfiðleikana að vestan, þótt hún mætti ekki segja frá því, en með herverndarsáttmálanum tóku Bandaríkin að sér flutninga inn í Hvalfjörð. Liðið, sem flytja átti, var tilbúið fyrir vestan og þetta þurfti allt að gerast með sérstökum hraða, vegna þess að óvinaþjóðirnar máttu ekki fá um það að vita, að liðsflutningar stæðu fyrir dyrum, þar sem því fylgdi mikil áhætta fyrir hlutaðeigandi herlið, og ekki hvað sízt hefði slíkt verið hættulegt fyrir okkur sjálfa, þar sem hergögnunum var skipað upp í Rvík um nágrenni hennar. En þó að þessi samningur væri gerður með svo nauðsynlegum hraða, þá voru haldnir fundir hvað eftir annað af ríkisstj. í heild og hinum mörgu áhrifamönnum flokkanna undir forustu núv. forseta Íslands, herra Sveins Björnssonar. Þá voru settar fram, eftir því sem við bárum bezt skynbragð á, þær kröfur, sem við töldum nauðsynlegar, til þess að herverndarsáttmálinn væri þannig, að við héldum, að við gætum við hann unað. Það er síðan rétt, að núv. borgarstjóra í Reykjavík var ásamt núv. forseta Íslands, herra Sveini Björnssyni, falið að ganga frá þessum atriðum, sem þeir gerðu af mikilli kostgæfni. - Það er nú sannast að segja dálítið ólíkur undirbúningur, sem farið hefur fram viðkomandi þessu máli, eftir því sem við fáum séð. Sannleikurinn er sá, að samningurinn er það rúmur, að við vitum ekki gerla, hvað úr framkvæmd hans verður. En herstöðvamálið, þegar það bar að höndum fyrir ári síðan, var þannig með farið, að ekki voru gerðar í því neinar till., því ekki svarað í langan tíma og ekki bornar fyrir hæstv. Alþ. till. um það að svara því neitandi og taka upp viðræður við Bandaríkin á einhverjum ákveðnum grundvelli. Nú hefur þetta mál borið að í öðru formi, og þá var þannig að farið, að hæstv. forsrh. lýsti yfir því hér, að hann hafi ekki talið nauðsynlega þörf á að hafa samráð við aðra en Alþfl.; aðrir flokkar hefðu ekki trúað sér fyrir því að ganga frá þessum samningi, og þess vegna hefði ekki verið þörf á því að tala við þá áður. Hefði nú ekki verið hyggilegra að reyna að sameina hugi manna um þetta mál og finna þá lausn í sameiningu, sem líklegt er, að hefði mátt finna, eða a.m.k. manni finnst öll rök standa til, þegar litið er á þörf Bandaríkjanna í þessum efnum, að hefði mátt finna?

Kvaddi þáv. forsrh. stjórnarandstöðuna til ráða?

Það voru þrír flokkar, sem þá stóðu að ríkisstj., og þeir voru allir kvaddir til ráða og m.a. má benda á það í þessu sambandi, að utanrmn. var öll kvödd til ráða undir forustu núv. forseta Íslands, herra Sveins Björnssonar, en þáv. stjórnarandstaða átti engan fulltrúa í utanrmn. Álítur hæstv. forsrh., að það hefði ekki verið heppilegra að fá þær aths. fram undir umr., sem við teldum nauðsynlegar að gera í sambandi við þetta mál, og reyna þannig að ná heppilegri samningum af Íslands hálfu en nú liggja frammi samkv. því samningsuppkasti, sem við höfum fundið að með eðlilegum rökum, en ef til vill er erfitt að breyta nú, vegna þess að það lítur út fyrir, að jafnvel hv. meiri hl. Alþ. sé því fylgjandi og vilji engum stafkrók róta? Hvernig verður þá aðstaða Íslands í þessu máli til þess að fá þá þjóð, sem að samningnum stendur, til að breyta honum nú, eftir að hæstv. forsrh. hefur hér lýst yfir því og sett embætti sitt að veði fyrir því, að þetta uppkast verði að samþykkjast án nokkurra breyt. Ég ætla ekki að halda neinu fram og hef ekki haldið neinu fram í þessu máli, sem ég samkvæmt beztu samvizku álít ekki eðlilegt af mér sem alþm. og fulltrúa þjóðarinnar að halda fram, og ég vil segja, að það stappar nærri lagabroti, ef það er ekki lagabrot að ganga frá atriði sem þessu án þess að ræða það við hv. utanrmn., því að það er skylda samkvæmt l. um utanrmn. að hafa samráð við hana um þýðingarmikil utanríkismál, og er þar sérstaklega tekið fram „milli þinga“. Það er hér mjög talað um það, að við, sem erum óánægðir með þennan samning, séum að ala á tortryggni gagnvart þeirri þjóð, sem að þessum samningi stendur, þ.e. Bandaríkjunum. Þetta er vitanlega alger firra. Efni samnings er ekki það, sem talað er um, og ekki það, sem maður óskar sér, að standi í honum; efni samnings er það, sem í samningnum stendur - og honum einum. Ef við lítum á þennan samning, þá er það auðsætt mál, að af hálfu Bandaríkjanna er mjög örugglega gengið frá öllum atriðum, og þetta er ekki lastsvert, heldur þvert á móti. Það er eðlilegt, að duglegir fulltrúar, sem gera samning af hálfu þjóðar sinnar, reyni fyrst og fremst að sjá um þetta atriði. En það er alveg sama, hvort við gerum samning við einstakling, jafnvel þótt einstaklingurinn sé sá, að við treystum honum vel, þá verðum við að taka fram í samningnum allt það, sem við álítum okkur vera nauðsynlegt að tryggja, og ganga aldrei þannig frá samningi, hvorki fyrir okkur sjálfa né aðra, að við látum þá, sem við okkur semja, taka fram öll þau atriði, sem þeir vilja tryggja, með gaumgæfilega yfirveguðu orðalagi, en sleppum því, sem við þurfum að tryggja fyrir okkur sjálfa eða fyrir einstaklinginn, sem við semjum fyrir, í þeirri von, að það verði skilið á þann veg, sem við óskum, vegna þess að við getum ekki gert kröfur til neins annars, eftir að samningurinn hefur verið undirritaður, heldur en þess, sem tryggt er samkvæmt orðalagi samningsins sjálfs. Og þó að þetta sé nauðsynlegt í viðskiptum við einstaklinga, þá er enn þá nauðsynlegra að tryggja þetta í viðskiptum milli ríkja. Ég hygg, að hæstv. forsrh. reki minni til þess frá ýmsum samningum, sem gerðir hafa verið, hversu þýðingarmikið það er, að vel sé frá þeim gengið. Ætla ég ekki að nefna hér sérstök dæmi, en gæti þó nefnt eitt, þar sem það kostaði ríkisstj. harðvítuga baráttu að koma fram atriði, sem hún hafði ekki talið nauðsynlegt að taka fram í samningi þessum, og skipti það tugum milljóna fyrir íslenzka hagsmuni, hvort þetta atriði kæmist fram eða ekki. Ég ætla ekki að rekja hér einstök atriði samningsins, því að ég rakti þetta mál í ræðu minni í gær, nema það sem ég get bent á og teldi eðlilegra að breyta til þess að sæmilega væri frá samningnum gengið. Ég vil aðeins minnast á það, þótt það sé kannske smávægilegt atriði, að í enska textanum er Bandaríkjastjórn alltaf talin upp á undan og í íslenzku þýðingunni líka, sem er öfugt við það, sem vanalega er í slíkum samningi, sem hér um ræðir. Í 7. gr. samningsuppkastsins er minnzt á, að stjórnir Bandaríkjanna og Íslands eigi að setja sameiginlega reglugerð um flugvöllinn við Keflavík. Þetta er smáatriði. Hvers vegna mátti ekki í 1. gr. standa, ekki að samningurinn skuli niður falla, heldur sé úr gildi fallinn? Þetta er þó ekki stærsta atriðið í þessu máli, en óviðeigandi að byrja 1. gr. þannig, þó að ekki væri nema vegna þess, að þá er stungið upp á því, að herverndarsamningurinn standi áfram. Mikið hefur veríð talað um, að sleppa beri 8. gr. Við þurfum engan samning um það við aðra þjóð, að erlendar þjóðir fái að lenda flugvélum á Íslandi, sbr. gr. á undan. Sérstaklega vil ég minnast á, að í gr. stendur, að við leyfum aðeins civilflugvélum lendingu, en megum ekki leyfa öðrum flugförum slík réttindi. Þetta má lagfæra moð því að sleppa einu orði, orðinu „civil“. - Það er viðurkennt, að breyta þurfi 4. gr. í þessu samningsuppkasti, því að samkv. orðum hennar þarf ekki að flytja herliðið úr Reykjavík um óákveðinn tíma. Ég rek ekki samningsuppkastið lið fyrir lið. Ég vil þó benda á, að skv. 6. gr. eiga sérfræðingar Bandaríkjanna á flugvellinum við Keflavík að þjálfa Íslendinga í tækni flugvallarrekstrar, að svo miklu leyti sem Bandaríkjastjórn óskar. Um rétt þessara nemenda er allt óvíst. Hæstv. forsrh. sagði, að Íslendingar gætu látið 10 menn á móti hverjum einum Bandaríkjamanni til að læra flugvallarrekstur. Þetta er vitanlega ekki annað en útúrsnúningur. Það er á valdi Bandaríkjamanna, hve marga menn þeir taka. Það er leiðinlegt, að Íslendingar taki flugvöllinn smátt og smátt, í vaxandi mæli í stað alveg. - Það má óneitanlega álykta, að er við tökum við gæzlu flugvallarins, má álíta, að völlurinn falli undir íslenzka lögsögu. Í einni gr. stendur, að hvorugri ríkisstj. sé skylt að greiða nokkurn kostnað nema þann, sem henni þykir nauðsynlegur vegna eigin þarfa. Hvers vegna má ekki koma sér saman um kostnaðinn? Er við tökum við stjórn flugvallarins, þurfum við stóran hóp lögreglu- og tollmanna og annarra starfsmanna. Kostnaður við þessa starfsemi næmi hundruðum þúsunda, og er ekki að efa, að það dragi úr ríkissjóði að leggja fram svo mikið fé á erfiðum tímum. Hvers vegna mætti ekki taka fram, að kostnaður íslenzka ríkisins yrði endurgreiddur í hlutfalli við lendingargjaldið af flugvélunum? Eitt er ótalið, stærsta atriðið. Í samningum sem þessum eru venjulega ákvæði um það, hvert skjóta eigi ágreiningsatriðum, hvort það yrði til alþjóðadómstólsins í Haag eða til öryggisráðsins. Sjálfsagt er að taka slíkt fram. Sannleikurinn er sá, að þannig er frá samningnum gengið, að það er blátt áfram sorglegt, hvernig það er gert. - Af þessu leiðir, að samningurinn er það rúmur, óákveðinn og óskýr, að því er snertir rétt Íslendinga og á annan hátt, að við vitum lítið, hvernig hann yrði í framkvæmd. Hið sanna um samninginn er, að enginn veit, hvernig hann verður í framkvæmd. Ég álít og er fullviss um rétt mál, að hann getur orðið viðunandi, en líka gagnkvæmt. Slíka samninga má lítil þjóð ekki gera. Glöggir samningar eru hennar einu vopn. Í stað þess að safna liði um samninginn og breyta honum ekki væri rétt að snúa á þá braut að fullkomna yfirtekt Íslendinga á flugvellinum, sem er eðlileg krafa á hendur Bandaríkjunum. Þetta er engan veginn ókleift. Fáist það ekki, er að taka mest beztu leiðina: í stað andstöðu þingmanna ættu þeir að laga samninginn til betri. vegar. Það er betra en þriðja leiðin, að safna liði um samninginn og samþykkja hann án breytinga. Samningurinn er eins og ég hef sagt, að við vitum ekki, hvað úr honum verður í framkvæmd.



Herra forseti. - Ég lagði fram í dag nokkrar fyrirspurnir til lögfróðra manna um undirbúning samningsins. Hv. þm. Snæf. svaraði mér engu. Síðan sá ég, að hv. 10. landsk. var á mælendaskrá á undan mér. Hann er lögfræðingur og bjóst ég við, að hann sem fyrrv. prófessor í lögum og specialisti í samningagerð frá 1941, mundi svara einhverju. Eru það samtök, að þingmenn Sjálfstfl. svara ekki? Er það hnefi Sjálfstfl. sem ræður? Hvað veldur, að hv. þm. stökkva frá fullyrðingum sínum? Ég spurði um flugvélar hersins, sem lenda hér fullar af vopnum. Ég vona og veit, að einhver hv. þm. svari þessu. Hvernig stendur á þessu? Er þetta herverndarsamningur að nýju? Skýrið þetta, hv. sjálfstæðismenn. Þar er talað um samninga, sem Bandaríkin hafa gert við önnur ríki. Af hverju liggur slíkt ekki fyrir? Hæstv. forsrh. hefur talað hér um samninga Bandaríkjanna við ýmis ríki. Hvers vegna megum við ekki stúdera þetta rækilega, eins og inngöngu okkar í sameinuðu þjóðirnar? Þá er minnzt á tortryggni hjá okkur sósíalistum. Það þykir sjálfsagt, þegar menn gera samninga, að gera ráð fyrir því versta, því að það góða skaðar ekki. Hvað er nú um þá hlið málsins, að hætta sé að sýna almenna tortryggni í sambandi við samninginn, segja, að við séum ófróðir um stórpólitík þeirra stóru? Í samningnum er farið í kringum flugför, sem rekin eru á þennan veg. Af hverju? Er það vegna, þess, að þm. sjá, að þá eru þeir horfnir frá því, að þetta gæti ekki orðið herstöð? Það er hart, að forsvarsmenn samningsins þori að segja, að flutningur hernauðsynja í sambandi við hernámsskyldu Bandaríkjanna í Þýzkalandi sé aðalatriðið og að slíkar flugáhafnir skuli hafa sérstöðu. Hv. 5. landsk. sagði, að ef í samningnum væri um að ræða her eða hergögn, væri hann óhæfur. Hann hefur ekki svarað. Ef til vill eru aðrar skýringar u málinu. - Í dagblaðinu „Vísi“ stendur í dag meðal annars í leiðara: „Mikið öryggi fyrir þjóðina felst í samningnum, einkum meðan horfur eru ískyggilegar í alþjóðamálum og komið getur til styrjaldar hvenær sem er, vegna tilefna, sent gefast daglega: Einn af helztu stjórnmálamönnum heimsins, Henry Wallace, sagði í gær, að ef utanríkismálastefna Bandaríkjanna héldi þannig áfram, væri siðmenningu og tilveru mannkynsins hætta búin. Þetta var enginn marxisti. Þetta var fyrrv. varaforseti og verzlunarmálaráðh. Bandaríkjanna og hefði verið forseti í dag, ef ósk Roosevelts hefði náð fram að ganga. Höfum við nú, smáþjóð á Íslandi, er við ræðum um rétt Bandaríkjanna, höfum við ekki ástæðu til að taka tillit til aðvarana? Er hægt að segja, að það sé tortryggni af okkar hálfu sérstaklega í garð Bandaríkjanna, þó að við tökum tillit til þess, að sjálfur fyrrv. varaforseti Bandaríkjanna skuli líta svo ískyggilega á sjálfa utanríkisstefnu þeirra, að hann telji, ef illa takist til, að af henni geti leitt tortímingu siðmenningarinnar og jafnvel alls mannkyns. Hann er ekki vanur að nota jafnstór orð að ástæðulausu. Og þetta er maðurinn, sem almennt er talið, að tala muni nú líkast því í Bandaríkjunum og Roosevelt mundi hafa gert, ef hann hefði verið á lífi. Ég held því, að það sé óverðskuldað að bera fram hér, að það væri mælt af óvináttu til þessarar miklu þjóðar í vestri, þótt við vildum komast hjá að gera samninga við þá, sem hafa forustu um þá utanríkismálastefnu, sem Wallace er að deila á. Mér sýnist því rétt að ræða ýtarlega þau rök, sem fram eru flutt í þessu máli, svo að fram komi það, sem mælir með og móti. Ég kann ekki við, að þeir hv. þm., sem með þessum samningi standa, grípi til þagnarinnar og flokksagans einvörðungu, það er a.m.k. mikill ábyrgðarhluti, þegar verið er að útkljá slíkt mál. Svo er spursmálið fyrir okkur, fyrir utan allt, sem áður hefur verið rætt, hvaða hættu samþykkt samningsins skapar jafnvel fyrir okkar eigin tilveru, er önnur þjóð er búin að fá aðstöðu til að fá hér geymt, þótt ekki væri nema daglangt, er henni hentaði bezt, flugvélar hlaðnar hergögnum og hermönnum. Þá skapaðist hér áhætta vegna annarra þjóða, er kynnu að lenda í stríði við Bandaríkin. Við verðum að horfast í augu við þessa hættu. Hingað til höfum við aðeins eygt einn möguleika til öryggis, að hér væru ekki „stasjoneraðar“ neinar herflutningaflugvélar. Í sumar fannst mér við vera sammála um að komast hjá þessu. Hv. þm. virðast vera að hverfa frá þeirri stefnu, og í bættu er þá allt, sem við ætluðum að vinna með öllum þeim varnöglum, er við slógum, er við gengum í bandalag sameinuðu þjóðanna, með bréfaskriftum og öðru. Hv. þm. Snæf. talaði um það í dag í ræðu sinni, að varasamt væri að sleppa því, sem við gætum hreppt með þessum samningi, þótt við yrðum að taka því að leigja Keflavíkurflugvöllinn til 61/2 árs a.m.k. Þessi röksemd hefur jafnan á síðustu öld verið flutt fram af hálfu þeirra manna, sem hafa viljað slaka til í sjálfstæðisbaráttunni og sætta sig við það, sem að þeim var rétt í það og það sinnið, en fórna réttindum þjóðarinnar og kröfum hennar um alger yfirráð yfir landi sínu. Þetta hafa verið rök allra þeirra, sem staðið hafa með öllum uppköstum í íslenzkri sjálfstæðisbaráttu. En íslenzka þjóðin hefur jafnan borið gæfu til að hafna þess háttar tilboðum. Og mér finnst hv. þm. ekki bera Thoroddsens nafnið með rentu, er hann ljær slíku uppkasti fylgi sitt og gerist forsvarsmaður þess. En þjóðin hefur alltaf hafnað slíkum uppköstum, og hún mundi enn þá gera það, ef henni gæfist færi á því.



Það er áreiðanlegt, að margir Íslendingar gengu fyrir nauðungar sakir undir herverndarsamninginn 1941, enda var hann líka leiðinlega til kominn. Á meðan verið var að afgreiða hann hér, sigldu herskip með hermennina að landi, þannig að tekið var að framkvæma samninginn áður en búið var að samþykkja hann. En einn kostur var þó við þennan samning, þar var gefið skýlaust og ótvírætt loforð um það, að Bandaríkjamenn hefðu sig á brott með allan herafla sinn strax að stríðinu loknu. Á þinginu í sumar tókst hæstv. forsrh. þann vanda á hendur, að leita efnda á þessu loforði, sem gefið var 1941. Hann lofaði því, og nú er hann kominn með árangurinn af því loforði. Og ég hygg, að þess hafi verið vænzt, að hann kæmi með skýlaust já eða nei. En hvað kemur hann með? A.m.k. ekki eintómt já. Hann kemur með drápsklyfjar af nýjum skuldbindingum, rétt eins og klyfjum hlaðinn baggahestur, áburðarklár. En var þá alveg óumflýjanlegt að kaupa sig á einhvern hátt undan hinu skýlausa loforði? Ég skil ekki, að neinnar kaupmennsku hafi verið þörf. Okkur er sagt, að hér strandi á mismunandi skilningi Íslendinga og Bandaríkjamanna á því, hvort stríðinu sé enn þá lokið eða ekki. En hefði þá ekki með nokkru móti verið unnt að fá úr því skorið, hvort stríðinu væri lokið í dag eða ekki? Var ekki hægt að fá úr því skorið með neinum dómi, sem heiminum var skylt að virða og hlíta og Bandaríkin voru fullsæmd af án beygja sig fyrir ? Jú. Hér hefur verið upplýst, að væri um ágreining að ræða út af milliríkjasamningi, sem Ísland væri aðili að, þá ætti alþjóðadómstóllinn í Haag að skera úr. Hefði verið goðgá að leita úrskurðar þessa dómstóls um það, hvort Ísland eða Bandaríkin hefðu á réttu að standa um stríðslok? Menn segja, að það hefði verið óvingjarnlegt gagnvart Bandaríkjunum. En guð hjálpi okkur, ef svo er komið, þá eru Íslandi allar bjargir bannaðar um það að halda á sínum málstað á kurteisan hátt. Þótt við séum smáþjóð, er okkur heimilt að leita ásjár alþjóðadómstóls, er við teljum, að samningsbundinn réttur okkar sé skertur, og það ein þess að aðrir þurfi að þykkjast víð. Við höfum skýlausan rétt til að leita úrskurðar slíks dómstóls, og það er þrautalending þess, sem á réttu hefur að standa. Þó bera menn það fram kinnroðalaust, að við megum ekki hafna þessu samningsuppkasti, það væri óvild og ókurteisi gagnvart Bandaríkjunum, þá værum við ekki vinir þeirra. Mig minnir, að sagt hafi verið við vissa persónu sögunnar: „Ef þú gerir ekki þetta eða hitt, þá ert þú ekki vinur keisarans: Þora Íslendingar þá ekki lengur að halda fram réttum málstað Íslands af ótta við að verða kallaðir óvinir keisarans? Ef það er rétt, að Íslendingar megi ekki segja nei við jafnvolduga þjóð og Bandaríkjamenn eru, þá er illa komið fyrir Íslandi. Ef við þurfum að játa öllu, er þeir fara fram á, fyrir vináttu sakir, þá hafa tekizt með okkur of sterkar ástir. Ofurást er aldrei af því góða. Henni fylgir jafnan blinda. En þegar svo sterkar ástir takast, er annar aðilinn ekki lengur sjálfstæður gagnvart hinum, þá er hann orðinn undirlægja og ekkert annað. Það er langt frá því, að um óvild sé að ræða, þótt við neytum þess sjálfsagða, siðferðislega réttar að segja nei er svo ber að gera. Mér er nær að halda, að önnur leið hefði verið heppilegri til að knýja fram efndir á herverndarsamningnum um brottflutning heraflans, þ.e. að þola þá heldur um skeið, að sá samningur væri áfram í gildi með sínu gullvæga loforði, þar til við hefðum verið gengnir í bandalag sameinuðu þjóðanna. Ef við hefðum þá kvartað um, að á okkur væri brotinn samningur af annarri bandalagsþjóð, þá væri bandalagið hvorki mikils megnugt né heldur viljugt til að tryggja rétt smáþjóðanna, ef það hefði ekki getað tryggt okkur efndir á herverndarsamningnum. Þá hefðum við þó verið lausir allra mála, án nokkurra nýrra skuldbindinga. Hvað við kynnum þar á eftir að hafa tekið á okkur samkvæmt beiðni viðskiptaþjóðar, er annað mál. En hæstv. forsrh. fór kaupskaparleiðina. En þá er að skyggnast eftir því, hvað er í drápsklyfjunum, sem áburðarklárinn kom með inn í sali Alþingis. Það sést þegar að nokkru leyti í hinum 12 gr., hvað er í böggunum, en að sumu leyti sést það ekki. Það upplýsist nú, þegar menn eru að gefa skýringar á, hvað meint er með þessu og hinu samningsákvæði, einnig með því að skírskota til einkaviðtala þeirra, er gerðu samningsuppkastið, og skilnings þeirra á hinu og þessu. Því getur falizt miklu meira í böggunum en við sjáum. Það er alls ekki víst, að allt hafi enn þá verið upplýst. Mér virðist 3. gr. skýra frá réttindum, sem allar þjóðir eiga að njóta hér, og sá réttur er umferðaréttur til lendingar og nauðsynlegrar viðdvalar fyrir flugför, önnur en hernaðarflugvélar. Þessi réttur virðist vera viðurkenndur til handa öllum þjóðum. En í 5. gr. get ég ekki betur séð en Bandaríkjunum einum sé heimilaður víðtækari réttur en sá, sem 3. gr. fjallar um, eða m.ö.o. heimilaður réttur til að hafa áfram afnot af Keflavíkurflugvellinum fyrir allar þær hernaðarflugvélar, er þeir telji sig þurfa, til þess að uppfylla hernámsskyldur sínar í Þýzkalandi. Þar er ekki um að ræða farþega- eða flutningaflugvélar einar, heldur fyrst og fremst hernaðaflugvélar, sem nú eru að vísu óvopnaður að því er sagt er. Það er því greinilegt, að með 5. gr. er Bandaríkjunum einum veittur einkaréttur umfram allar þjóðir, réttur til handa hernaðarflugvélum í sambandi við hernám Þýzkalands. Menn hafa reynt að skýra, hvað hernaðarstöð þýði, það sé staður, þar sem vopn séu á staðnum, þar sem vopnað lið stjórni og vopnað lið sé til varnar. En er hér þá ekki um hernaðarstöð að ræða? Ég held, að sá staður verði að teljast hernaðarbækistöð, þar sem herflugvélum eru leyfðar bækistöðvar. Þótt ekki væri annað en það, að Keflavíkurflugvöllurinn verður aðsetursstaður hernaðarflugvéla samkv. þessum samningi, væri það nóg til þess, að ég væri honum andvígur. En þó ber þar fleira til. Ekki er það ákveðið í samningsuppkastinu, hve fjölmennt lið megi dveljast hér. Hæstv. forsrh. hefur sagt okkur, að staðfest hafi verið í bréfi til hans, að undir venjulegum kringumstæðum yrðu hér um 600 manns. En hvorki hann né aðrir, sem verja samninginn, geta um tölu liðsins undir óvenjulegum kringumstæðum. Fróðlegt væri að heyra þá tölu nefnda, það er hún, sem skiptir máli. Þjóðerninu er að vísu ekki stórhætta búin af 600 mönnum, ef tryggt væri, að sú tala margfaldaðist ekki. Háskinn, sem stafar af þessu, er í sambandi við hinar óvenjulegu kringumstæðum. Ýmsir telja það meginkost samningsins, að allir hermenn hverfi héðan á brott samkvæmt honum. En hverju skiptir það eiginlega, hvernig útlendingarnir séu klæddir? Um þetta erlenda lið í borgaralegum fötum mætti sennilega segja það, sem kemur fram í þessum vísuorðum Þorsteins Erlingssonar: „Ef að úr buxunum fógetinn fer og frakkanum svolitla stund, þá má ekki greina, hver maðurinn er ....“ En gæti ekki einmitt af því hlotizt jafnvel meiri þjóðernisleg hætta en af hinum einkennisklæddu hermönnum? Mér er nær að halda, að svo gæti farið. Þá mætti spyrja um það, hvort þessir menn eigi að dveljast hér ásamt fjölskyldum sínum eða ekki. Ég mundi telja heppilegra, að starfsliðið mætti hafa hér fjölskyldulið sitt. Gæti það e.t.v. orðið til þess, að færri bíla þyrfti til flutnings íslenzkra stúlkna til Keflavíkur, enda er mál komið til, að sá smánarblettur hverfi. Þá kem ég að því, að starfslið það, sem hér um ræðir, er óákveðin tala. Einnig er það óákveðið með öllu, hvaða tæki teljist nauðsynleg. Í þriðja lagi sést ekki, að heimild Bandaríkjanna sé bundin við flugvöllinn sjálfan. Af því að þetta er eitt af því fjölmarga, sem óljóst er í samningnum, vil ég spyrja, hvort hernaðarmannvirki hers og flota Bandaríkjanna í Hvalfirði eru meðal þeirra tækja, sem samningurinn heimili, eða hvort þau verði óumdeilanleg eign Íslands með gildistöku samningsins. Brottflutningur liðsins er í rauninni líka óákveðinn í samningnum, því að í 12. gr. hans segir: „Samningur þessi skal gilda á meðan á stjórn Bandaríkjanna hvílir sú skuldbinding að halda uppi herstjórn og eftirliti í Þýzkalandi; þó má hvor stjórnin um sig, hvenær sem er, eftir að fimm ár eru liðin frá gildistöku samnings þessa, fara fram á endurskoðun hans.“ Einnig er það fram tekið, að ef slíkar viðræður leiði eigi til samkomulags innan sex mánaða frá því að fyrst kom fram beiðni um endurskoðun, þá sé hvorri stjórninni heimilt að segja samningnum upp með eins árs fyrirvara. - Þannig er þá fyrst og fremst gert ráð fyrir því, að samningurinn sé í gildi meðan Bandaríkin séu skuldbundin til herstjórnar og eftirlits í Þýzkalandi. Og hvað getur það orðið lengi? Ýmsir nefna 24–25 ár eða jafnvel lengri tíma. Það hefur verið viðurkennt í umr., að orðalag 4. gr. samningsins sé óljóst og gr. þurfi breyt. við. Ég minnist því ekki á hana fyrr en ég sé hana í nýrri mynd, en ætla mér þessu næst að ræða um 6. gr. samningsins. Hún byrjar svo: „Í sambandi við rekstur flugvallarins munu Bandaríkin að svo miklu leyti sem kringumstæður leyfa, þjálfa íslenzka starfsmenn í tækni flugvallarekstrar, svo að Ísland geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins, að svo miklu leyti sem frekast er unnt.“ Hér eru vafningar í bak og fyrir, og þó eru þeir aðalinnihald gr. Bandaríkin ætla að þjálfa fyrir okkur menn í flugvallatækni, að svo miklu leyti sem þeim þóknast. Einhver sagði í dag, að ekkert það fælist í 6. gr. samningsins, sem íslenzkt sjálfstæði þyrfti að bera kinnroða fyrir. Því miður tel ég þetta ofmælt. Ég tel sjálfsagt, að ef Íslendingar þurfa og ætla að þjálfa menn í flugvallatækni, þá verði það að gerast af sérfræðingum í íslenzkri þjónustu, en ekki af mönnum undir stjórn erlends veldis. Er það ekki lítillækkandi fyrir Íslendinga, ef erlendri þjóð yrði leyft að ráða yfir menntun íslenzkra manna? Ég veit þá ekki, hvað er lítillækkandi. Lokaorð gr., „svo að Íslendingar geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins, að svo miklu leyti sem frekast er unnt“, villa neinum sýn. Með þeim er reyndar fullskýrt fram tekið, að Íslendingar hafi ekki stjórn flugvallarins í byrjun nema að mjög litlu leyti, og því fer fjarri, að það sé gefið í skyn, að stjórn vallarins verði nokkurn tíma fengin okkur í hendur til fulls. Einn ræðumaður sagði hér í dag, að í 6. gr. fælist það, að eftir því sem tæknifróðir íslenzkir menn á þessu sviði væru fyrir hendi, skyldu þeir verða teknir til starfa á flugvellinum, jafnskjótt og þess yrði óskað af íslenzkum stjórnarvöldum, þar til Íslendingar tækju flugvöllinn undir sína stjórn að fullu. - Það væri gott og blessað, ef þetta væri efni gr., og væri reynandi að bera fram brtt. við hana þannig, að þetta kæmi skýrt og skýlaust fram. Þá er það 7. gr. samningsins. Það er varla von, að nokkur Íslendingur geti sætt sig við hana eins og hún er. Hún felur það ótvírætt í sér, að Bandaríkjunum sé heimilað að hafa frumkvæði að setningu reglugerðar um rekstur, öryggi og önnur mál, er varða afnot allra flugfara af vellinum. Það er nokkuð nýstárlegt, ef aðrir en Íslendingar sjálfir geta samið reglugerðir um slík afnot. Einhver hv. þm. spurði í dag: „Er nokkuð það í samningnum, sem skerði sjálfstæði vort eða þjóðarheiður?“ Já, hvað segja menn t.d. um annað eins og þetta að heimila Bandaríkjunum að eiga hlut að setningu reglugerðarákvæða? Skerðir það ekki bæði sjálfstæði vort og þjóðarheiður? Menn óttast að vonum, að Bandaríkin, en ekki Ísland, kynnu að setja svip sinn á þá reglugerð og að hún yrði ekki mótuð af íslenzkum vilja. Skárra væri þó að orða þetta t.d. á þá leið, að ríkisstj Íslands setji reglugerð hér að lútandi að fengnum till. Bandaríkjastjórnar. En lengra mætti alls ekki ganga um þetta atriði. Þannig mætti tryggja, að íslenzkur vilji setti svip sinn á reglugerðina í aðalatriðum, enda verður það undir öllum kringumstæðum að vera tryggt. Um 9. og 10. gr. samningsins vil ég aðeins segja það, að ég er þeim algerlega andvigur. Og hver er sá, sem ekki hlýtur að vera andvígur tolla- og skattaívilnunum handa útlendum mönnum hér á landi. Það var víst hv. 2. þm. Reykv., sem sagði, að óheimilt væri að breyta íslenzkum lagaákvæðum með þingsályktun. Og vissulega er það ekki heldur hægt, þó að hér sé tolla- og skattalöggjöfinni ætlað að víkja fyrir fylgiskjali með þingsályktun. Þá vildi ég segja þetta að lokum: Ég óttast það, ef ein þjóð, þótt vinveitt sé, á að fá hér hernaðarleg sérréttindi, þá geti það einmitt orðið til þess að gera Ísland að þrætuepli milli stórveldanna. Og sá „vináttusamningur“ væri dýru verði keyptur, sem til þess yrði. Ávallt áður í sögu Íslands, þegar farið hefur verið fram á það, að erlend ríki fengju séraðstöðu á Íslandi, þá hefur verið látið heita svo sem beðið væri um lítilræði eitt og undir yfirskini vináttunnar. Svo var það t.d., er beðið var um Grímsey. Og höfðingjarnir á þeim tíma sögðu, að um lítilræði eitt vær í beðið. Grímsey er bara sker. Sama aðferðin er nú viðhöfð. Það er svo sem ekki beðið opinskátt um herstöðvar, heldur ósköp sakleysislega og meinlausa hluti. Það var þó þjóðargæfa, að vinsamlegum konungi var neitað um eyðiskerið Grímsey. Grímsey var og er nefnilega meira er sker. Hann er hluti af Íslandi, og það er Keflavíkurflugvöllurinn líka. Til eru þeir menn, sem tala um, að við þurfum öryggi fyrir Rússum. Er þessi samningur þá trygging gagnvart háska frá þeirri þjóð? Alls ekki, nema þá að eitthvað allt annað felist í honum en látið er í veðri vaka. Það getur ekki verið nein trygging gagnvart Sovétríkjunum í 600 Bandaríkjamönnum í jakkafötum, berhentum og allslausum. hrá þeim fáum við ekkert öryggi fyrir Rússum. Ég ber síður en svo meira traust til þeirra en jafnmargra íslenzkra sjómanna. En sem vörn gegn Rússum er allt slíkt hlægilegt. Þjónustusemi þeirra manna, sem samþykkja vilja samninginn óbreyttan, verður pí ekki einu sinni skýrð með ímyndaðri hræðslu við ógnir og skelfingu, sem að okkur steðji austan frá Rússlandi. Þess vegna ættu allir að geta orðið sammála um að snúast gegn þessum ókjarasamningi, ef ekki fást á honum breyt. í grundvallaratriðum.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Herra forseti. - Ég ætla að gera hér grein fyrir afstöðu minni í þessu máli með fáum orðum, og mun ég ekki fara út í hin einstöku ágreiningsatriði, sem komið hafa hér fram, en tala um málið almennt. Ég undir strika þau orð hv. 3. landsk. þm., að í þessari þáltill. er ekki um að ræða neinar herstöðvar né skerðingar á landsréttindum, og á þeim grundvelli greiði ég samningsuppkastinu atkv. og vona, að hv. 3. landsk. sjái sér fært að greiða atkv. með flokki sínum á þeim grundvelli. Við Íslendingar höfum verið kvaldir undir erlendri kúgun árum og öldum saman. Það er því ekki nema eðlilegt, að Íslendingar hræðist að semja við sér sterkari þjóðir. Við Íslendingar höfum dýrkeypta reynslu af kúgurum um aldir, og er því ekki að furða, þótt okkur sé oft brugðið um tortryggni inn og út á við. Annað mál er það, að frá því að einvaldskonungar réðu fyrir Danmörku, hafa tvö öfl komið upp í heiminum, lýðræðis- og kúgunarstefna. Í samskiptum við aðrar þjóðir verða menn að gera sér það ljóst, hvaða öfl það eru, sem við höfum skipti við. Nýlokið er ægilegustu styrjöld, sem háð hefur verið, og hvernig sem menn líta á ýmsa kúgun, sem auðvaldið beitir gegn smáþjóðum, þá verður því vart neitað, að Bandaríkin unnu á móti kúgunaröflunum í styrjöldinni. Fáir Íslendingar munu neita þessu. Ég lái ekki mönnum, þótt þeim finnist það tryggara að semja við lýðræðisríki en einræðisríki, sem brjóta öll mannréttindi. Og frá sjónarmiði hv. 3. landsk. hygg ég, að samningurinn við Bandaríkin sé hagkvæmur fyrir þjóð okkar. Þrátt fyrir þá gömlu tortryggni, sem við höfum alið öldum saman, megum við ekki gleyma því að taka tillit til nýrra lífsviðhorfa í heiminum. Ég hef lært Gamla sáttmála og verið kunnugt um efni hans frá þeim tíma, er ég varð læs, og ég ber mikla virðingu fyrir Einari Þveræing. Ég hef ætíð verið ákveðinn skilnaðarmaður, og ég veit ekki til þess, að nokkur maður hafi leyft sér að efa, að ég hafi ávallt staðið með rétti Íslands. Í þessu ljósi uppeldis Gamla sáttmála, sem ég hef lært af skilnaðarmönnum, og þjóðernistilfinningu, tel ég rétt að samþykkja samningsuppkastið. Ég er þess fullviss, að með samþykkt samningsins séu óskir þorra þjóðarinnar uppfylltar. Herlið það, sem hér hefur dvalizt, hverfur úr landi, og brottflutningur sjóhers Bandaríkjanna mun hefjast á mánudaginn, samkv. fréttum, sem borizt hafa í kvöld. Við Íslendingar fáum full umráð yfir landi okkar og flugvöllunum. Enginn blettur verður á landinu okkar, sem okkur Íslendingum verður bannað að koma á. Ég hef verið látinn bíða í 20 mínútur við girðingarhlið suður við Keflavíkurflugvöllinn, og eins fyrir það, þótt ferð okkar, sem þarna vorum, væri lögleg. Ef þessi samningur verður samþykktur, þá verða álíkar tálmanir firra. Íslenzkir verðir verða þá við flugvöllinn, ef þurfa þykir, í stað erlendra. Ég tek þetta einfalda dæmi til þess að sýna aðstöðumuninn, og ég er hissa á þeim mönnum, sem kjósa heldur það ástand, sem nú ríkir, að Íslendingum sé bönnum umferð um stór svæði í landi þeirra. Mér finnst það skipta nokkuð í tvö horn skeleggra ræðumanna, ef þeir æskja þess, að hér dveljist hópar manna í „uniformi“. Margt hefur komið fram í umr. hér, t.d., að það vantaði í samninginn ákvæði um meðferð ágreinings, er upp kynni að koma, og þó er upplýst, að Bandaríkin og Ísland eru bundin ákvæðum frá 1930 um, að milliríkjaágreiningur skuli leggjast fyrir alþjóðadómstólinn í Haag. Í öðru lagi erum við Íslendingar löglegir meðlimir í bandalagi hinna sameinuðu þjóða, þar sem skýrt er ákveðið, hvernig farið er með ágreiningsmál milli þjóða í bandalaginu. Þetta er eitt dæmi af mörgum. Annað dæmi, sem ég vil nefna aðeins, er, - og það kom fram hjá ræðumanni -, að ef hernaðarflugvélar kæmu við á flugvellinum, þá væri hann í raun og veru orðinn herstöð. Samkv. þessu hafa Bandaríkjamenn, Bretar og Norðmenn og ég veit ekki hvað margar þjóðir aðrar herstöðvar á Brommaflugvellinum hjá Stokkhólmi, því að þar eru iðulega hernaðarflugvélar. En um viðkomu hernaðarflugvéla held ég, að gildi það sama og um herskip og hernaðartæki önnur, bæði herskip og herflugvélar geta átt viðkomu í hlutlausu landi og haft þar einhverja viðdvöl og farið svo eftir ákveðinn tíma án þess að um nokkrar herstöðvar sé að ræða. Ég tel, að sú reynsla, sem við Íslendingar höfum síðan ófriðurinn hófst af samskiptum við Bandaríkin, réttlæti það, að menn geri sér fulla von um, að þau haldi aðra samninga við Íslendinga. Ég tel, að sú reynsla, sem við Íslendingar höfum yfirleitt af lýðræðisríkjunum, styðji það, að við höfum fullt leyfi til þess að gera okkur vonir um það og telja alveg víst, að svo verði. Það var einhver, sem sagði það áðan, að verið væri að telja fram til stuðnings þessum samningi, að við yrðum að játa öllu, sem Bandaríkin færu fram á, annars værum við ekki vinir Bandaríkjanna. Ég tel, að þessi orð séu á miklum misskilningi byggð. Með þessum samningi látum við ekki nema mjög lítinn hluta af því, sem Bandaríkin fóru fram á. Við erum búnir að neita því, sem þau fóru fram á fyrst og fremst og töldu sér mest virði, við erum búnir að neita því, að þau fái að hafa her hér og herstöðvar. Með því að játa því, sem nú er farið fram á, mundum við þess vegna ekki gera vilja Bandaríkjanna nema að mjög litlu leyti, en ekki virðist þá annað sýnt, ef því væri einnig neitað, en að það væri af beinni óvináttu við Bandaríkin. Það, sem við getum gert sem frjáls og sjálfstæð þjóð, og það, sem við getum gert með fullri sjálfsvirðingu, er að gera samninga af frjálsum vilja við aðra miklu stærri þjóð, og það er vitanlega ekki nein nauðung fyrir okkur, og ég fyrir mitt leyti er reiðubúinn að greiða atkv. með þessum samningi, ekki af því, að um nauðungarsamning sé að ræða, heldur af því, að ég tel, að þarna sé á ferðinni samningur, sem sé okkur að öllu leyti samboðinn sem frjálsri og fullvalda þjóð. Ég tel, að með samningi þessum sé okkur tryggt fullt vald yfir þeim stöðvum, sem við höfum nú ekkert vald yfir í okkar landi. Það hefur verið minnzt á, að það hefði verið rétt að leggja þetta mál fyrir þjóðaratkvgr., en ég fyrir mitt leyti tel það ekki svo stórt mál, að nein ástæða sé til slíks. Ef hér hefði verið að ræða um herstöðvar eða eitthvað í þá átt, þá hefði verið ástæða til að leggja það undir úrskurð þjóðarinnar. En þegar hér er ekki um neitt annað að ræða en að fá fullnægingu á kröfum mikils þorra þjóðarinnar, þá fullnægingu, að herinn fari burt úr landinu, að við fáum full yfirráð yfir flugvelli okkar og fáum fullkomið dómsvald og löggjafarvald yfir þeim mönnum, sem Bandaríkin ætla að hafa í landinu, þá er ekki um svo mikið stórmál að ræða, að ástæða sé til að leggja það fyrir þjóðaratkvgr. Það hefur verið og verður sjálfsagt þyrlað upp ákaflega miklu í kringum þennan samning. Hann verður togaður og teygður á alla enda og kannske reynt að telja þjóðinni trú um það, að þeir, sem að þessum samningi standa, séu hreinir landráðamenn, sem séu nú að selja landið Ameríkumönnum. Ég hef þá trú á dómgreind þorra íslenzku þjóðarinnar, að þegar hún veit alla málavöxtu, verði hún þeim mönnum þakklát, sem að þessum samningi hafa staðið.

Það er bezt að lofa henni að dæma um það sjálfri

. Hún mun dæma um það, þegar hún heyrir alla málavöxtu.

Hví ekki að lofa henni að greiða atkv. um það þá?

. Af þeim ástæðum, sem ég hef talað um áður.

Að þetta sé smámál

. Já, að það sé ekki stórmál og ekki um neitt réttindaafsal að ræða eða nokkuð í þá átt, heldur sé beinlínis verið að gera að vilja meginþorra þjóðarinnar.

Þá á að lofa henni að undirstrika það með þjóðaratkvgr. og leggja þannig blessun sína yfir það

.