Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (HG) : Áður en tekið verður til fundarstarfa, vil ég minnast nokkrum orðum nýlátins fyrrv. þingmanns, Lárusar Helgasonar, sem andaðist að heimili sínu, Kirkjubæjarklaustri, aðfaranótt síðast liðins laugardags, 1. þ. m., 68 ára að aldri. Lárus Helgason fæddist að Fossi á Síðu 8. ágúst 1873, sonur Helga Bergssonar bónda þar og konu hans, Höllu Lárusdóttur bónda í Mörtungu Stefánssonar. Hann ólst upp hjá foreldrum sínum og naut ekki annarrar skólavistar en lítils háttar farkennslu um fermingaraldur. Árið 1901 reisti hann bú í Múlakoti á Síðu og bjó þar til 1905, en þá fluttist hann búferlum að Kirkjubæjarklaustri og bjó þar til dauðadags, eða alls 36 ár. Snemma hlóðust á hann margvísleg trúnaðarstörf í héraðinu. Á fyrstu búskaparárum sínum í Múlakoti varð hann hreppsnefndaroddviti og sýslunefndarmaður Hörgslandshrepps og gegndi þeim störfum þar til hann fluttist úr hreppnum. Tveim árum síðan, 1907, var hann kosinn í hreppsnefnd Kirkjubæjarhrepps og sýslunefndarmaður sama hrepps 1910, en oddviti hreppsnefndar 1913. Þessum störfum gegndi hann óslitið síðan. Formaður stjórnar Kaupfélags Skaftfellinga var hann frá 1911 og í stjórn Sláturfélags Suðurlands frá 1916, en eftirlitsmaður þess félags frá 1911–1918, er hann tók að sér stjórn útibús félagsins í Vík í Mýrdal. Þá var hann og formaður í stjórn hlutafélagsins „Skaftfellings“ alla tíð frá stofnun þess, 1917, til þess er félaginu var slitið í fyrra, Þingmaður Vestur-Skaftfellinga var hann 1922–1923 og 1928–1933 og sat alls á 9 þingum. Lárus Helgason var héraðshöfðingi, gildur bóndi og rausnarmaður í hvívetna, karlmenni í sjón og raun og þó hið mesta ljúfmenni, enda átti hann almennum vinsældum að fagna, bæði í héraði og á þingi. Hann var meðal forgöngumanna um flest þau mál, er horfðu til framfara í sveit hans og sýslu, og var bæði laginn og atorkusamur að koma þeim fram. Má þar einkum nefna stórfelldar framfarir, er orðið hafa á sviði samgöngumála í héraðinu og hann átti hlut að. Heimili hans að Kirkjubæjarklaustri hefur ekki eingöngu verið miðstöð sveitarinnar og eitt hið mesta höfuðból héraðsins, heldur og fjölsótt athvarf ferðamanna, innlendra og erlendra, og mjög rómað fyrir gestrisni og myndarbrag á öllu. Ég vil biðja hv. þm. að votta minningu þessa látna bændahöfðingja virðingu sína með því að risa úr sætum sínum. 
            

Forseti (HG) : Áður en gengið er til umr. um það mál, sem hér liggur fyrir, vil ég skýra frá bréfaviðskiptum, sem farið hafa fram um málið milli forseta Sþ. og ritstjóra Morgunblaðsins : „Reykjavík, 29. okt. 1941. Í Morgunblaðinu 25. þ. m. er í grein, með fyrirsögninni „Brezka stjórnin bauð Íslendingum að rifta fisksölusamningnum. Alþingi einhuga um, að hann gildi áfram.“ birt frásögn af því, er fram hafi farið á lokuðum fundi í sameinuðu Alþingi í síðast liðinni viku, er ræddur hafi verið fisksölusamningurinn við Breta, og kveðst blaðið hafa haft sannar spurnir af því, er gerzt hafi. Að þessu er og síðar vikið í greinum í blaðinu 26. og 28. þ. m. Með því að Alþingi ályktaði, að mál þetta skyldi rætt fyrir luktum dyrum og í því verður að teljast fólgin skuldbinding af hálfu þingmanna um að segja ekki frá því, er á fundinum gerðist, allra sízt til birtingar í opinberu blaði, leyfi ég mér að spyrjast fyrir um, hvaðan blaðinu hafi komið þær fregnir af fundunum, er það hefur birt, og vænti ég svars hið allra fyrsta. Haraldur Guðmundsson, forseti sameinaðs þings. Ritstjórn Morgunblaðsins: ` Þessu bréfi svarar Morgunblaðið á þessa leið : „MORGUNBLAÐIÐ. Reykjavík, 1. 11. 1941. Herra Haraldur Guðmundsson, forseti sameinaðs þings. Með bréfi, dags. 29. þ. m., spyrjist þér fyrir um, hvaðan Morgunblaðinu hafi borizt fregnir naf atkvæðagreiðslu um brezk-íslenzka viðskiptasamninginn, sem fram fór á lokuðum fundi í sameinuðu Alþingi á dögunum. Út af þessu skal yður tjáð eftirfarandi : Almenningi var kunnugt, að umræður fóru fram á lokuðum fundum Alþingis um ýmis utanríkismál, m. a. um brezk-íslenzka viðskiptasamninginn. Fregnir höfðu einnig borizt um það, að Bretar hefðu lagt það einhliða á vald okkar Íslendinga að losna við samninginn. Þetta var á vitorði margra utan þings, og vitað var, að Alþingi átti að ákveða, hvort halda skyldi samningnum eða segja honum upp. Af þessu leiðir, að þess var beðið með mikilli eftirvæntingu, hvaða ákvörðun Alþingi tæki. Úrslit atkvæðagreiðslunnar á Alþingi varð því brátt heyrum kunn, enda bárust blaðinu fregnir af henni frá ýmsum mönnum utan þings. Valtýr Stefánsson.“

Flm. (Sveinbjörn Högnason) : Það mun hafa verið þann 24. f. m., sem brezk-íslenzki fisksölusamningurinn var til umr. á lokuðum fundi í sameinuðu þingi. Að því er ég man bezt, var fundurinn lokaður fyrst og fremst eftir ósk hæstv. stj., og þá auðvitað sérstaklega þess ráðh., sem þessi mál heyra undir. Daginn eftir birtist síðan í Morgunblaðinu frásögn frá gangi þessa máls hér á þingi, og stendur hún í blaðinu þann 25. f. m. M. ö. o., strax og fundi er lokið, þá er þessi fregn borin í Morgunblaðið, því að eins og ég sagði, þá kemur það með fregnina daginn eftir að fundurinn var haldinn. Þar segir svo um þetta mál, með leyfi hæstv. forseta: „Síðan hafa þessi mál verið rædd á lokuðum fundum í sameinuðu Alþingi: M. ö. o., blaðinu er fullkunnugt um, að þetta er lokaður fundur. „Eftir miklar umr. á þessum fundum Alþ. og allar upplýsingar komið þar fram varðandi þessi mikilvægu mál, var samþ., með atkv. allra viðstaddra þm. í öllum flokkum, að fráteknum kommúnistum, að taka ekki tilboði brezku stjórnarinnar um riftun samningsins. Kommúnistar greiddu ekki atkv., en munu þó efnislega ekki hafa verið þess fýsandi, að samningnum yrði riftað. Nær allir þm. voru viðstaddir, er atkvgr. fór fram.“ Hér er þess að geta, að jafnhliða því, að blaðið er þess vitandi, að það er að skýra frá því, sem gerzt hefur á lokuðum fundi, er frásögnin alls ekki tæmandi og á allar hliðar að ýmsu leyti hlutdræg. Öllum þeim þm., sem telja sig bundna gagnvart samþykktum Alþ. að segja ekki frá því, sem gerist á lokuðum fundum þar, er enginn kostur að skýra frá þessu máli, meðan þingið hefur ekki leyst þá frá þagnarskyldunni eða komið fram ábyrgð á hendur þeim, sem gerzt hafa brotlegir í þessu efni. 28. okt. kemur grein í sama blaði, þar sem reynt er að verja það, sem gert hafði verið, er fyrri greinin var skrifuð. Greinin heitir: „Krafa þjóðarinnar að fá að vita sannleikann.“ Þar er haldið fram ýmsum atriðum varðandi þetta mál, og vægast sagt er sú grein mjög ruddalega skrifuð og borið ýmislegt á þá menn, sem víttu þetta, sem þeir geta ekki borið á móti, meðan þeir telja sig bundna af því drengskaparheiti, sem þeir hafa gefið um að þegja um það, sem gerist á lokuðum fundum. Ég get ekki hjá því komizt að lesa upp nokkur atriði úr þessari grg. blaðsins, vegna þess að það sýnir nokkuð þá afstöðu, sem það tekur, og finnur alls ekki til sektarkenndar, heldur vill halda því fram, að þjóðin eigi kröfu í að fá að vita sannleikann, og er þá vitanlega hægt að halda því fram um hvaða lokaðan fund sem er og hvaða leyndardóm sem er. En ef það er krafa þjóðarinnar að fá að vita það, sem gerzt hefur í þessu máli, þá er það ekki síður krafa hennar að fá að vita, hver eða hverjir hafa gerzt sekir um trúnaðarbrot við Alþ., og það á þessum tímum og í jafnmikilvægu og viðkvæmu máli og við vitum, að þetta er. Ég vil segja það, að öll meðferð þeirra, sem hafa staðið að þessum samningum við Breta, er þannig, að það er eins og verið sé að reyna að gera allt, sem hægt er, til þess að egna sem flesta menn í þjóðfélaginu upp á móti þessum samningum. Það er eins og þeim, sem hafa haft þetta mál með höndum, og ekkert síður þeim, sem hafa viljað verja samninginn, hafi tekizt svo óhönduglega til í þeirri vörn, að því meir, sem þeir hafa viljað verja samninginn, því fleiri tugir og hundruð manna hafi risið upp á móti honum fyrir þessa málsvörn. Ég álít, að samningurinn sé að ýmsu leyti hagstæður og óumflýjanlegt hafi verið að gera hann á sínum tíma, en þegar svo langt er gengið í þessari vörn, að segja má, að einskis sé svifizt, þá getur það ekki leitt til annars en að jafnvel þeir, sem hafa verið honum fylgjandi, fari að fá óbeit á þessu framferði, og ég er einn í þeirra tölu, og af þessu hlýtur að leiða það, áður en langt líður, að annaðhvort verður að nema hann úr gildi eða það verður að fela framkvæmd hans öðrum manni, því að ef þessu fer fram, hlýtur svo að fara, að öll þjóðin verði á móti samningnum. Það er eins og verið hafi skipulagsbundinn áróður af hendi þeirra manna, sem eiga að hafa framkvæmd samningsins með höndum, að fá sem flesta menn á móti honum. Í þessari grein Morgunblaðsins segir m. a. svo, með leyfi hæstv. forseta : „Það er ekki að furða að rógberana svíði undan snoppungum, þegar Alþ. svo að segja einum rómi, Finnur Jónsson líka, hafnar því boði að ganga frá samningnum.“ (Það er ekki verið að velja fögur orð, og það í skjóli þagnarskyldunnar.) „Hitt er þó veigameira atriði, að almenningur átti kröfu til að verða ekki leyndur því, sem gerzt hafði. Ríkisstj. hafði ekki leyfi til þess að dylja það.“ Hver á að ákveða, hvað er leyfilegt að birta um lokaða fundi? Er það Morgunblaðið, eða er það Alþ.? Þetta verða hv. þm. að gera sér ljóst. Á það að vera á valdi hvaða blaðs sem er að ákveða, hvað birt skuli af því, sem sameinað Alþ., hefur samþ., að halda skuli leyndu? Ef svo er, hvað á þá að þýða sá skollaleikur að halda fundi fyrir lokuðum dyrum. Ég sé ekki, að þá sé til neins að taka til meðferðar á Alþ. nokkurt það málefni, sem má ekki fara samstundis út um hvippinn og hvappinn. Svo segir blaðið loks í grein 29. okt., sem heitir „Skjól leyndarinnar“: „Mál það, sem um ræðir, samningagerðin við Breta, snerti fjölmarga menn og hafði af óhlutvöndum mönnum verið notað sem árásarefni á einstaka forustumenn þjóðarinnar. .............. Þessir menn kusu að leyna fólkið því, sem gerzt hafði. Morgunblaðið kaus það gagnstæða, og það hefði kosið að greina nánar frá þessum málum.“ M. ö. o., röksemdin, sem fyrir þessu er færð, að það hefði verið nauðsynlegt að birta þetta, þó að það hefði gerzt á lokuðum fundi í Alþ., var sú, að það hefði snert marga menn og Morgunblaðið hefði kosið að gera það. Ég vil nú spyrja: Er nokkurt það mál til, sem Alþ. ræðir á lokuðum fundi, sem snertir ekki marga menn, sem snertir ekki alla þjóðina? En ef það á að vera á valdi einhvers blaðs, hvað það gerir í þessu efni, þá er nauðsynlegt, að þetta blað viti, í hvert sinn sem lokaður þingfundur er haldinn, hvaða mál þar eru til umr. og hvernig með þau er farið, og svo sé á valdi þess að skýra frá því og þá á þann hátt, sem því bezt líkar. Með þessu er þá rofin gersamlega sú leynd, sem á að ríkja um þá fundi, sem ákveðið er, að skuli vera lokaðir. Blaðið játar með þessu, að það hafi ekki einu sinni fregnir af þessum lokaða fundi, heldur yfirleitt af hverjum lokuðum fundi, sem haldinn er, hvort sem það hirtir þær fregnir eða ekki. Ég vil nú spyrja: Til hvers er að halda lokaða fundi, ef það á að verða til þess, að þeir, sem óvandaðir eru í hópi þm., eigi að fá að sverta samþm. sína í skjóli drengskapartilfinningar þeirra? Ef þetta á að ganga þannig, þá er tilvalið fyrir þá, sem telja sér heimilt að brjóta þetta þagnarheit, að beita þessu vopni gagnvart þeim þm., sem vilja halda með drengskap það loforð, sem þeir hafa gefið um að segja ekki frá því, sem á þessum fundum gerist: En ef svo er, þá veit ég ekki, hvaða þm. vill láta beita sig slíku vopni eða sitja fundi með þeim, sem þannig haga sér. Það hefði eitthvað verið sagt, ef eitthvert annað blað, t. d. Nýtt dagblað, blað kommúnista, hefði hagað sér þannig. Hvaða Ramakvein halda menn, að hefði þá komið upp hér á Alþ.? Þá hefði verið heimtað hreint og beint, að þm. þess flokks yrði bannað að koma á lokaða fundi á Alþ. framvegis. En þó er það miklu alvarlegra, þegar eitt stærsta blað þessa lands, blað stærsta stjórnmálaflokksins, hagar sér þannig en þó að það hefði verið blað minnsta flokks þingsins. Auk þess vil ég benda á, að þetta er því alvarlegra sem þetta er það blað, sem ákafast styður þann ráðh., sem þetta mál heyrir undir og vildi hafa fundinn lokaðan, og er mjög handgengið honum í flestum málefnum, ekki sízt í sambandi við samninga þá, sem komið hafa fram frá hans hendi. Að lokum vil ég segja þetta: Ef Alþ. gerir ekkert til þess að verjast þeirri atlögu, sem gerð hefur verið að því með þessu framferði, þá má segja, að svipað sé orðið ástatt fyrir því og einum góðum borgara, sem blöðin sögðu frá um daginn. Útidyrahurð hans var stolið, og ekki tókst að handsama. þjófinn. Þessi góði borgari hefur því orðið að sofa fyrir opnum dyrum. Eins virðist mér nú vera farið með Alþ., ef ekkert er gert í þessu máli. Þá er búið að svipta hurðinni frá öllu öryggi þess. Má vera, að sjáist. til hins seka, en það er eftir að handsama hann, og þess er áreiðanlega þörf, ekki síður en þarf að handsama þá, sem tóku hurð um nótt frá dyrum óbreytts borgara hér í bænum. Þingið verður því að fela stj. að láta dómstólana rannsaka þetta mál og komast eftir því sanna. Mér hefur verið bent á, að kannske hefði verið eins eðlilegt að fela forsetum þingsins þetta mál. Hæstv. forseti Sþ. hefur skrifazt á við blaðið, eins og hann hefur skýrt þingheimi frá, og hefur það ekki leitt til neins. Forsetar hafa heldur ekkert framkvæmdavald, en stj. hefur vald til að framkvæma þingviljann. Ég álít því, að þáltill. sé rétt stíluð og framkvæmdavaldið eigi að fá þetta mál og að það láti hraða því sem mest, svo að hægt sé, ef þjóðarnauðsyn krefur, að ræða vandamál þjóðarinnar án þess að það fari út til allra samstundis.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Alþ. hefur nú setið þrjár vikur, og stundum hefur mætt meira á þm. við störf en að þessu sinni. Að sönnu er það svo, að margir þeirra þm., sem hafa tilhneiging til að hugsa um vandamálin, sem á þjóðina stríða, hafa haft nógu að sinna og nóg við að glíma. En þar hefur ekki komið til kasta sumra hv. þm. Sýnist svo sem þeim þyki þá betra illt að gera en ekki neitt, er till. sem þessi er borin fram, nema henni sé ætlað að vera meiningarlaust grín. Það þótti einstakur viðburður og ekki góðs viti, þegar þeir gerðust vinir, Hitler og Stalin. Jafnundarlegt mun það hafa þótt á Rangárvöllum eða t. d. í Keflavík, þegar fréttist, að hv. l. þm. Rang. styddi sömu ríkisstj. og ég, og það gat ekki farið vel til loka, hlaut að enda skyndilega, - því fyrr, því betra fyrir hann og hans baráttuhug, - ég vil nú orða það þannig. Mér fyndist það mjög illa gert af mér og ekki í samræmi við eðli málsins, ef ég færi að taka honum þetta illa upp, þótt hann sé að reyna að stinga mig einhverjum títuprjónsstungum; - þær eru mér ósköp meinlausar, en ég veit, hversu mjög hefur reynt á hann, meðan flokkur hans studdi stjórnina, að vera neyddur til að stilla sitt ríka geð og ríkar hvatir. Ég vil þvert á móti þakka honum fyrir það hóf og þá mildi, sem fram kemur í orðalagi till. hans og ræðu. Það er beinlínis ólíkt honum, siðprýði, sem fylgir kannske hans nýja embætti: að vera ritstjóri kirkjumála og kristindóms í Tímanum. Hv. þm. virðist harma það eitt í málinu, að í einu dagblaðanna hafi verið skýrt frá niðurstöðu Alþ. á lokaða fundinum um það, að eigi bæri að segja upp samningnum. Hann kveðst samþykkur því, sem Alþ. gerði, en það mátti bara ekki gera uppskátt, að hann o. fl. þm. væru samþykkir því. Til hvers var verið að ræða þetta á lokuðum fundi, ef síðan mátti segja frá því: blöðum? spyr hann. Það getur oft verið nauðsynlegt, að umr. séu öllum lokaðar, þótt niðurstaða þeirra megi verða öllum opin. Þessa leiðinlegu umr. voru lokaðar til þess, að hv alþm. gætu talað eins og þeir vildu, í þeim til gangi var fundarins óskað af ríkisstj. og þ. á m mér. Launungin þurfti fyrst og fremst að liggja á, þangað til niðurstaða væri fengin á Alþ Niðurstaðan fékkst, samþ. að kalla einróma Var hún þess eðlis, að hættulegt væri, að hún yrði birt? – Áður en þm. gengu til atkv., las ég upp það svar, sem ríkisstj. mundi senda fulltrúa sínum í London til að svara Bretum, ef Alþ. tæki þá ákvörðun að rifta samningnum ekki. Þetta svar kveður skýrt og skorinort um það, að Íslendingar ætli ekki að rifta samningnum. Ef þm. telur það ekki líka goðgá að birta nú þetta svar, löngu eftir að það er komið leiðar sinnar, ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það upp. Það var á þessa leið: Á Íslandi er öllum kunnugt, að brezki fisksölusamningurinn er gerður með samþykki og á ábyrgð allrar ríkisstjórnarinnar. Það liggur þess vegna í hlutarins eðli, að ríkisstjórnin hefur reynt að vinna gegn allri óánægju með samninginn og mun gera það áfram. Hins vegar hefur íslenzka ríkisstjórnin alls ekkert vald til þess að hindra gagnrýni á einstökum atriðum samningsins beinlínis, vegna þess að hér gilda svipaðar reglur í þeim efnum sem í Bretlandi Ríkisstjórnin hefur hvorki né mun óska riftingar samningsins. Öðru leyti tilvísast dagskeytis viðskiptanefndar. Þetta svar vissu alþm., að ríkisstj. mundi gefa brezku stjórninni, ef Alþ. ákvæði að rifta ekki samningnum. Skeytið var sent. Engin tilmæli fylgdu, að þessu yrði leynt í Bretaveldi, og ekki ástæða til. Það var kunnugt í Bretaveldi, að þegar svarið var gefið, sat Alþ. að störfum, það var m. ö. o. yfirlýsing stjórnar, sem hafði tekið móti valdboði þingsins í málinu. Það, sem skeð hefur, er, að Íslendingar hafa fengið að vita það, sem Alþ. lætur ríkisstj. gera öllum kunnugi í Bretaveldi. Var nú sú uppljóstrun til ills eða góðs? Ég held til góðs. Ég trúi því, að íslenzka þjóðin sætti sig betur við málið, ef hún veit, að Alþ. hefur gert þá ályktun næstum í einu hljóði að óska ekki eftir að fella samninginn úr gildi Það mun að vísu brátt viðurkennt af öllum, hve hagstæður hann er okkur í mörgum greinum, ekki sízt þegar við fáum afurðirnar greiddar í dollurum, eins og nú eru horfur á. En því fyrr sem menn sjá það, því betra. Ég held því, að það hafi ekki aðeins verið leyfilegt, heldur nauðsynlegt, að þetta álit Alþ. kæmi fram. Hitt er annað mál, á hvern hátt það kom fram. Ég veit, að þm. skilur, að það fer ekki mjög leynt, sem búið er að ræða - og útræða - af 49 þm. og ýmsum öðrum. Allir ritstjórar dagblaðanna vissu þetta vafalaust, enda bar bréfið frá ritstjóra Morgunblaðsins það með sér að þeim hafði verið það kunnugt, áður en þeir birtu það. Þeir þurftu ekki að leita til mín eða neinna annarra þm. um upplýsingar. Hvenær fregnin hafi borizt þessu blaði eða öðrum blöðum, get ég ekkert um sagt. Ég veit, að hv. þm. leyfir sér ekki að segja að það hafi verið málefninu til bölvunar, að þetta var birt þjóðinni. Það má kalla það yfirsjón ríkisstj. að sjá ekki um, að ísl. þjóðin fengi fulla og nákvæma vitneskju um afstöðu Alþ. í málinu, eftir að brezku stjórninni hafði verið gerð hún kunn. Úr því hefur verið bætt af hendi þessa blaðs. - Að tala um þetta eins og eitthvert stórslys og að Alþ. sé varla starfhæft af þessum ástæðum, það er auðvitað aðeins gott gaman. Ég vil, meðan ég á sæti í ríkisstj., sem verður kannske ekki lengi, og eftir að ég fer úr ríkisstj., mega vænta þess, að þm. hugsi ekki eins og þessi hv. þm. talaði. Ég vil ekki segja, að orð hans sýni hugsanir hans eða innri mann. Mér virðast þau ummæli hans dæmafá, sem betur fer, að hann hafi að vísu verið með þessum samningi frá öndverðu, en ef haldið sé áfram að skýra frá réttum gangi þessara mála, verði hann að lýsa sig mótsnúinn samningnum. Ég vona, að hann láti aldrei spana sig til þess að styðja og snúast síðan móti svo stórkostlegu hagsmunamáli landsins. Getur það komið fyrir nokkurn þm.? Slíkt ábyrgðarleysi má ekki heyrast á Alþ. Mér dettur ekki í hug, að þetta hafi verið mælt að yfirlögðu ráði, en hann á að hugsa mál sitt betur en svo, að slíkar umsagnir falli á Alþ. Ég skal ekki fara að ræða um það nú, hver ástæða sé til þess að gagnrýna samninginn. Það yrði þá rökræða um, hvort rétt hafi verið hin einróma. samþykkt Alþ. fyrir skemmstu. Ég tek þá afgreiðslu gilda sem sönnun þess, að samningurinn sé okkur mikilsverður og ekki rétt að rifta honum. Ég gæti auk þess lagt á borðið þau gögn, sem ég hef fyrir því, að samningnum bar eigi að rifta, en mér nægir alveg að vitna þar til vilja Alþ. Það, að mér sé að því sérstakur styrkur, að afgreiðsla Alþ. á málinu varð lýðum ljós, gæti vel verið rétt hjá hv. þm. Mér hefur verið kennt um samninginn sérstaklega, og nú telur Alþ. óráðlegt að afsala sér þeim fríðindum, sem hann veitir. Ég vil gjarnan, að það verði opinbert. En hefði ég lagt á það sérstaka áherzlu, gat ég óskað þess, að afgreiðsla málsins yrði opinber eða endurtekin á opnum fundi. Hvers vegna gerði ég það ekki? - Af því að ég hef aldrei trúað því, að óbilgjörn gagnrýni gæti skaðað mig sérstaklega. Ég gat neytt Alþ, til þess að leggja kortin á borðið, en notaði mér það ekki, þóttist ekki þurfa neins slíks mín vegna. Ég veit ekki, hvort hv. þm. telur það benda til þess eða ekki, að það hafi verið ég, sem komið hafi fregninni á framfæri í blaðinu. Hitt er ljóst, að mér var opin önnur sjálfsögð leið, hefði ég talið, að það hefði mikilsverð áhrif á dóma manna um mig eða málið, að allt hið sanna yrði sem ljósast. Ég vildi með þessu hafa sannað : 1) Það er á engan hátt Íslendingum til óhags, að vitneskja var gefin hér á landi um niðurstöðu þeirra umræðna, er skáru úr um, hvort rifta skyldi samningnum eða eigi. 2) Þetta var á vitorði mjög margra manna, þegar eftir að gengið hafði verið til atkvæða, - og tek ég þar algerlega undir það, sem segir í bréfinu frá ritstjórum Mbl. til forseta Alþ. 3) Mér var það í lófa lagið að sjá um, að atkvgr. yrði opinber, svo að engin persónuleg freisting gat verið fyrir mig að fara aðra leið til að gera þetta uppskátt. Að lokum vil ég spyrja hv. 1. þm. Rang., hvað hann hefur fyrir sér í því, að einn ráðherranna - og mun því beint til mín - hafi verið riðinn við það, sem er sakargift till. hans. Þetta er í sjálfu sér nauðaómerkilegt, ég hef bara gaman af að vita, hvað hann hefur fyrir sér í því. Annars má hann gjarnan ráða málflutningi sínum. Ég þykist hafa annað þarfara að gera en taka slíka hluti allt of hátíðlega.



Herra forseti! Ég verð nú að segja það, að ef hæstv. atvmrh. er eins opinskár í tali við flokksmenn sína og hann er hér á Alþ., a. m. k. í þessari ræðu, þurfa þeir ekki að hafa mikið vit í kollinum til að ráða fleira af orðum hans en beint á að vera opinbert. Hvað átti hann nú t. d. við með orðum sínum áðan, þar sem skilja mátti, að svo hefði um samizt, að íslenzkir útflytjendur fengju afurðir greiddar í dollurum framvegis? Það væri gaman að heyra meira um það. Enn fremur voru mjög athyglisverðar bendingar í skeyti því, sem ríkisstj, sendi til brezku stjórnarinnar út af fisksölusamningnum og ráðherra las. Þar segir, að það liggi „í hlutarins eðli, að ríkisstj. hefur reynt að vinna gegn allri óánægju með samninginn og mun gera það áfram,“ en um leið er eins og kvartað sé yfir því að hafa ekki „vald til þess að hindra gagnrýni á einstökum atriðum samningsins beinlínis.“ Mér þætti fróðlegt að vita, hvers vegna ríkisstj. þykist þurfa í slíku skeyti að bera sig upp undan því, að enn sé hér nokkurt ritfrelsi. Hvaða ástæðu hafði hún til að setja þetta í skeytið? Vonandi ber ekki að skilja það sem hjálparbeiðni í innanlandsmáli, en það er þá a. m. k. mjög óviðeigandi auðmýktarafsökun þess, að ríkisstj. hefur mistekizt að bæla niður með flokkavaldi alla óánægju með samninginn. Hæstv. ráðh, talaði mest um það, hvort samningurinn væri góður eða vondur, þótt það mál sé ekki til umr., heldur hitt, hvort rétt eða rangt hafi verið að ljóstra því upp, sem gerðist á lokuðum fundi Alþ. Hann óskaði þess, að þær umr. væru lokaðar, - fyrst og fremst umr., en síður niðurstaða þeirra, segir hann nú. Ekkert var tekið fram annað en að fundurinn með öllu, sem þar gerðist, skyldi vera lokuð bók. Hví gerði ráðh. það ekki strax að till. sinni, að ályktun fundarins yrði gerð fyrir opnum dyrum? Ætli hann hafi ekki haft sérstakar ástæður til þess þá að óska þess ekki? Það er ríkisstj. innan handar og eðlileg leið, og þá hafa þeir menn, sem hafa sérstaka afstöðu til þessa máls, tækifæri til þess að koma fram með hana. Nú er ákveðnum mönnum bannað að koma opinberlega fram með sína skoðun á sama tíma sem öðrum er leyft að túlka skoðanir þeirra á rangan hátt. Hæstv. ráðh. vildi sannfæra menn um, að það væri málefninu einungis til góðs, að niðurstaða hins lokaða fundar hefði komið opinberlega fram. - Hér er ekki verið að ræða um það. Hæstv. ráðh. gæti kannske sannað, að það væri málefninu til góðs, en það réttlætir ekki aðferðina, sem viðhöfð er við birtinguna. Hæstv. ráðh. sagði enn fremur, að málefnalega sé það ekki aðeins heimilt, heldur skylda að skýra þjóðinni frá þessu. Hæstv. ráðh. hefði þá átt að rækja þá skyldu sína með því að hafa opinberar umr. og opinbera atkvgr. um málið. Svo kórónar hæstv. ráðh. ummæli sín með því að segja, að Morgunblaðið hafi með því að koma þessari vitneskju til þjóðarinnar bætt fyrir yfirsjónir Alþ.! Ó, hvað við eigum gott að eiga svona indælt blað! Ef Alþ. hefur ekki vit á því, hvað er þjóðinni fyrir beztu, kemur Morgunblaðið og bætir úr ávirðingum þess! Það er ekki amalegt að hafa slíkan dóm yfir Alþ. og sízt þörf á að örvænta um hag þjóðarinnar meðan svo er. - En mætti ég spyrja hæstv. atvmrh.: Ef Morgunblaðið hefði fengið vitneskju um það, hvað hér var að gerast skömmu fyrir hernámið, segjum 9.–10. apríl 1940, og það hefði þá skýrt þjóðinni frá því, hefði það þótt þjóðinni til góðs? Var þá sjálfsagt að skýra frá þeirri vitneskju, og hvað hefði hæstv. ráðh. þá sagt? Það má vel vera, að einhverjum hefði þótt það gott, en ekki hæstv. ráðh. Það hefur komið fyrir, að þótt málefni hafi verið rædd á opnum fundum, þá hefur hæstv. ráðh. stundum kunnað því illa, ef reynt hefur verið að koma víða út frásögnum. - En hér er ekki verið að ræða um þetta málefnalega. Ég get verið þeirrar skoðunar, að það sé bezt fyrir mig og mitt blað að fá að segja sem allra mest frá hinum lokaða fundi og finnst hart að vera enn bundinn, - en það getur aldrei verið rétt, að eitt blað eigi að hafa dómsvald til að kveða á um það, hvort Alþ. eigi að birta opinherlega málalok af lokuðum fundi þess. Hv. flm. minntist á, að ef það hefði verið mitt blað, sem skýrði frá þessu, mundi hafa kveðið við annan tón, þá hefði ekki skort gagnrýni hjá hæstv. ráðh. Ég býst við, að slíkt hefði þá verið kallað landráð. - En það var ekki ég eða mitt blað, - nú var það Morgunblaðið, sem bætti úr yfirsjónum Alþ. Þó skilst mér, að það sé einkum að bæta úr yfirsjónum hæstv. atvmrh., að láta ekki fram fara opinberar umr. um málið. Ég verð að óska alvarlega eftir, að við fáum rétt til að skýra frá okkar afstöðu, eftir að svo mikið hefur komið fram um afstöðu hæstv. ráðh., sem raun er á orðin. En það snertir að sjálfsögðu fisksölusamninginn, en ekki það mál, sem hér er til umræðu. Er trúnaðarbrotið við Alþ. réttlætanlegt? - um það verður Alþ. að fella sinn úrskurð. Þessi till. er því engan veginn neitt grínplagg, eins og hæstv. ráðh. vill vera láta. Ég er þess einnig fullviss, að það hefði ekki verið skoðað sem grín, ef mitt blað hefði átt hlut að máli. Ég veit það fullvel, að ritstjórar blaðanna vita oft fullvel ýmislegt, sem þeir þó jafnvel ekki segja frá.

Hvað þýðir þetta „jafnvel“?

Það þýðir, að ef ég væri bundinn við eitthvert blað, mundi ég telja það skyldu mína að sjá svo um, að blaðið ljóstraði ekki því upp, sem ég ætti að þegja um, hvaðan svo sem blaðið hefði sína vitneskju. Ég hef verið ritstjóri við blað áður,en ég varð þm. og veit vel, hvernig hægt er að ná fréttum frá þingmönnum. Venjulega hefur samheldnin verið það mikil, að þjóðstjórnarflokkarnir hafa séð svo um, að blöð þeirra birtu ekki slíkar fréttir. Nú bregður öðruvísi við. Nú skerst eitt blaðið úr leik til þess að skýra frá máli á lokuðum fundi Alþ., það blað, sem talið er blað hæstv. atvmrh., birtir viðtöl við hann og fylgir algerlega hans stefnu. Þetta blað reynir að nota sé., hve aðrir eru bundnir, og segir rangt frá afstöðu þeirra í skjóli þess. - Ég verð nú að segja, að þegar þannig er brotinn trúnaður við Alþ., sé ég enga ástæðu til þess að verðlauna trúnaðarbrotið með því að gefa blaðinu tækifæri til þess að afflytja andstæðingana. - Alþ. verður að taka ákvörðun um þetta mál. Nú vil ég bera fram eina spurningu til hæstv. ríkisstj. Till. sú, sem hér liggur fyrir, er áskorun til ríkisstj. um að láta fram fara rannsókn á því, hver gerzt hefur brotlegur við trúnað Alþ. Af hálfu ríkisstj. hefur hæstv. atvmrh. einn talað. Ef Alþ. samþykkir þáltill., má Alþ. þá treysta því, að sú athugun fari fram? Sú rödd, sem heyrzt hefur frá ríkisstj., lofar ekki góðu um það. - Þætti mér vænt um að fá svar við þessari fyrirspurn minni.

Flm. (Sveinbjörn Högnason) : Hæstv. atvmrh. byrjaði ræðu sína á sama hátt og hann oft gerir: að barma sér yfir því, hve miklar annir hann hafi. Þetta er sjálfsagt rétt hjá hæstv. ráðh., en hann má vita það, að það eru margir þm., sem hafa miklum störfum að gegna, en bera ekki annir fyrir sig í hvert sinn. Og ég get fullvissað hæstv. ráðh. um það, að ég vildi mjög gjarnan verja tíma mínum til annars en deila á slíkar yfirsjónir sem þessa. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðh., að hér sé um tómstundaverk eða grín að ræða, og það, að hæstv. ráðh. lætur sér slík orð um munn fara, bendir ótvírætt í þá átt, að það, sem hér hefur gerzt, sé að einhverju leyti honum að kenna. Ég get ekki skilið, að nokkur þm., sem ekki væri við þetta riðinn, - og þá sízt ráðherra -, muni vilja afsaka það, að þm. gerist brotlegir um uppljóstranir af lokuðum fundum Alþ. Það væri gaman að láta fara fram atkvgr. um það. - Ég skil ekki, hvernig réttarvitund þeirra manna er, sem þannig tala. Hæstv. ráðh. fór um það nokkrum orðum, að mér mundi ekki ljúft að styðja ríkisstjórn með honum í ráðherrastóli og að skap mitt væri svo mikið eða skapbrestir, að ég ætti erfitt með að sætta mig við það. - Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvort skapbrestir mínir hafi verið til mikils trafala fyrir hann í stjórnarsamvinnunni eða hvort ágreiningur hafi risið þeirra vegna. Mér er ókunnugt um það. Hitt er mér ekki grunlaust um, að skapbrestir hans sjálfs eða réttara sagt skapleysi hafi orðið þess valdandi, að ríkisstj. neyddist til að beiðast lausnar. Það er alveg rétt, að ég hef ekki borið neitt sérlegt traust til hæstv. atvmrh. En það verður stundum að gera fleira en gott þykir til þess að það samkomulag haldist, sem talið er nauðsynlegt vegna þjóðarheildarinnar. Ég held, að hvað stjórnarsamvinnuna snertir sé ekki frekar upp á mig að kvarta en marga af flokksmönnum hæstv. atvmrh. Þá talaði hæstv. ráðh. um það, að það gæti verið gagnlegt að láta umræður vera leyndar, en birta síðan niðurstöður þeirra. Þetta getur vel verið, en væri þá ekki rétt, að öllum vær í heimilt að birta niðurstöðurnar og það væri ákveðið að gera það. Nú vil ég spyrja: Ef ég greiði atkv. með málinu, en með sérstökum skilyrðum, er mér þá leyfilegt að birta þau skilyrði? Ég tel mig ekki hafa leyfi til þess, þótt mér finnist forsendur mínar skipta miklu máli og mig langi til þess. Ég hafði ákveðnar forsendur, en nú er hægt að sverta mig bæði af hæstv. atvmrh. og öðrum.

Þetta skil ég ekki.

Ég geri ekki heldur þá kröfu til hæstv. ráðh., en meiri hl. Alþ. mun skilja, að þegar birtar eru slíkar niðurstöður opinberlega, þarf einnig að skýra frá því, hvernig slíkar niðurstöður eru til orðnar. Ég mótmæli því eindregið, að það séu sérréttindi eins manns að birta niðurstöður hins lokaða fundar, þegar allir aðrir verða að þegja. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri málinu til góðs eins, að þetta birtist opinberlega. Ég er sannfærður um, að það er því til ills eins. Það var nóg tortryggni fyrir um þennan samning, þótt ekki væri bætt gráu ofan á svart með slíku framferði, sem hér um ræðir. Þetta veit hæstv. ráðh. Ég vil mótmæla í því, að það sé á valdi eins manns að meta það í hvert skipti, hvort það er þjóðinni til góðs að vita, hvað fram fer á lokuðum fundum Alþ. Þar með væri þingleyndin alveg rofin. Það er vitanlegt, að svo er margt sinnið sem skinnið, og eflaust mundi alltaf einhver þm. hafa þá skoðun, að sjálfsagt væri, að þjóðin fengi vitneskju um, hvað fram færi. Hæstv. ráðh., segir, að öll blöðin hafi vitað, hvað gerðist á fundinum, og það hafi ekki þurft að sækja til hans eða nokkurs þm. vitneskju um það. Þetta er mér alveg óskiljanlegt, því að ekki voru aðrir en þm. á fundinum. Að vísu er sagt, að veggirnir hafi eyru, en ég vona þó, að Morgunblaðið hafi ekki komið sér upp sérstökum hlustunartækjum í veggjum Alþ. Morgunblaðið hlýtur því að hafa vitneskju sína frá einhverjum þm. eða ráðherra. Þá vildi hæstv. ráðh, telja það ábyrgðarleysi af mér, og hélt víst, að það væri gáleysi, þegar ég sagði, að það mætti fara svo með mál, að það væri óverjandi að styðja það. Ég sagði þetta með fullri vitund og fullri ábyrgð. Og ég finn það bezt á því, hvernig farið hefur með þetta mál, að meðferð þess hefur orðið til þess að koma upp leiðinlegum hugmyndum - að ég kveði ekki fastar að orði - hjá brezku stjórninni, og það er ef til vill hægt að halda þannig á málum, að orðið geti háskalegt fyrir okkar frelsi. Og ég vil heldur engan samning, þótt ég viti, að hann gefi milljónir króna í aðra hönd, ef hann tekur af okkur frelsi til þess að lifa. Ég segi því að yfirlögðu ráði og með fullri ábyrgð, að það má vel fara svo með þennan samning, að það verði óforsvaranlegt að styðja hann og láta hann vera í gildi. Hæstv. ráðh. talaði allmikið um sjálfan sig í sambandi við þetta mál, hvað honum hefði komið vel, að hann hefði orðið fyrir óréttmætri gagnrýni, að honum hafi staðið margar leiðir opnar til eigin framdráttar, ef hann hefði óskað. Þetta er sjálfsagt rétt, en fyrir Alþ. skiptir það ekki máli, hvað honum er fyrir beztu, heldur hvað þjóðinni er fyrir beztu. Það er rétt, að hæstv. ráðh. stóð opin leið að halda opinn fund á Alþ. og krefjast atkvgr. um málið, en þá stóð það jafnframt öðrum þm. opið að láta almenning vita, hver var afstaða þeirra og hvers vegna hún var slík. Við þetta var ekkert að athuga. Þetta var þingræðislega rétt og hverjum þm. sæmandi, og hefði enginn kvartað yfir því, þótt það kæmi til vitundar þjóðarinnar. Ég er ekki heldur að kvarta undan því, þótt það kæmist til vitundar þjóðarinnar, en það er hægt að gera það með þeim hætti, að það verði þjóðinni til ills. Ef allar leiðir hafa staðið opnar til þess að láta þjóðina fá vitneskju um vilja Alþ. í þessu máli, var sjálfsagt að velja heiðarlega leið, en ekki óheiðarlega. Hér var valin óheiðarleg leið, sem allir þm. hljóta að vera mótfallnir. Þetta er það, sem um er að ræða: Á að halda slíkum skollaleik áfram snertandi lokaða fundi Alþingis? Hæstv. ráðh. beindi þeirri spurningu að lokum til mín, hvers vegna mundi vera átt við sig, þegar talað er um í ástæðum fyrir þáltill., að grunur leiki á, að einn ráðherranna sé við mál þetta riðinn. Hæstv. ráðh. veit, að þegar talað var um mál þetta hér utan dagskrár, kom það fram í umr., að átt væri við hann. Það er því sannað, að þessi grunur var fyrir hendi, þótt ég hins vegar fullyrði ekkert um, að hann sé réttur. Auk þess kemur hér fleira til greina, því að frétt þessi birtist í blaði, sem er hæstv. ráðh. mjög nákomið. Hæstv. ráðh. hefur ritað í þetta blað um samninginn, og það mundi engum verða til framdráttar öðrum en honum að birta þetta á þennan veg. Persónulega verð ég að segja, að fyrsta varnargreinin, sem birtist í blaðinu 28. okt., ber í mínum augum mjög sterkan keim af rithætti hæstv. atvmrh. Ég sé ekki, að það séu margir, sem skrifa með þvílíku orðbragði, jafnvel þótt hjá Morgunblaðinu sé, og það bendir í vissa átt og vekur grun hjá fleirum en mér, og loks hefur enginn á Alþ. mælt þessu trúnaðarbroti bót nema hæstv. ráðh.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég þarf ekki að gera langar aths. við ræður þeirra tveggja hv. þm., sem tekið hafa til máls síðan ég hélt mína síðustu ræðu. Það er einn sameiginlegur misskilningur, sem kemur fram hjá þeim báðum, en hann er sá, að vegna þess að eitthvað hefur verið sagt á lokuðum fundi á Alþ., þá megi það aldrei koma fram undir neinum kringumstæðum. Þetta væri einkennileg regla og gæti bókstaflega orðið til þess að inniloka um aldur og ævi þýðingarmikinn sannleika. Hv. 4. þm. Reykv. hefur þá skoðun, að það beri að gagnrýna brezka samninginn. En af því að á Alþ. hafa farið fram umr. um þennan samning fyrir luktum dyrum, heldur þm., að honum sé ekki heimilt að láta í ljós skoðun sína á þessum samningi. Af því að frá því hefur verið skýrt á lokuðum fundi á Alþ., að við hefðum von um að fá okkar vörur borgaðar í dollurum, þá heldur þm., að aldrei sé leyfilegt að skýra frá þessu opinberlega. Þetta er barnalegur og undarlegur hugsunarháttur. sem ég skil ekki. Ég bið hv. þm. að athuga, að þetta gæti verið nokkuð róttæk aðferð, ef hún væri tekin alvarlega, til að loka fyrir munn alþm., ef ekki þyrfti annað en að kalla þá á lokaðan fund og skora á þá að segja ekki frá því, sem þar gerðist, og þar með væru þeir múlbundnir. Eftir það gætu þeir ekki haldið fram sínum skoðunum á öðrum vettvangi. Sjá ekki allir, hvað þetta er barnalegt og fjarri sanni? Ég sagði frá því, að í þessu skeyti, sem ég las upp og sent var brezku stj., þar stóð, að ríkisstj. vildi gera allt,. sem í hennar valdi stæði, til að lægja óánægjuna með samninginn. Finnst mönnum það nokkuð undarlegt, þótt ríkisstj., sem sjálf hefur gert þennan samning, vilji gera allt, sem hægt er, til þess að minnka óánægjuna með hann? Það liggur í augum uppi, að stj. kæri sig ekkert um, að hann sé tættur í sundur. Hins vegar tókum við það sérstaklega fram, að við hefðum ekkert vald til að hindra gagnrýni á samningnum. Ég tel það þess vegna fullkomlega leyfilegt fyrir hv. 1. þm. Rang. og 4. þm. Reykv. að telja, að þeir hafi ekki fallið fram og tilbeðið þennan samning, jafnvel þó þeir á lokuðum fundi á Alþ. hafi sagt sínar skoðanir um hann. Ég verð að segja, að ég skil ekki þeirra hugsunarhátt. Hv. 4. þm. Reykv. spurði, hvers vegna ég hefði ekki neytt Alþ. til þess að segja sína skoðun fyrir opnum tjöldum. Ég er búinn að segja, að það var vegna þess, að ég taldi þá gagnrýni, sem stefnt hefur verið að mér fyrir þennan samning, ekki svo hættulega mér, að ég teldi persónulega nokkra ástæðu til þess að heimta nýjar umr. um þetta á opnum fundi. Ég skil satt að segja ekki, hvað hv. 4. þm. Reykv. er að fara, þegar hann talar um, að eitthvað hafi ekki verið birt, sem fram fór á lokuðum fundum rétt áður en hertaka landsins fór fram. Ég segi það fyrir mig, að þegar hertaka landsins fór fram, þá kom hún mér jafnóvart og öllum öðrum. Ég man, að ég var vakinn upp um miðja nótt af 3 mönnum, sem skýrðu mér frá því, að erlend herskip væru komin á ytri höfnina og létu ófriðlega. Ég sagði þessum mönnum, að ég mundi sofa áfram fyrir því. Ef þetta væru Englendingar, þá mundu þeir tala við mig á morgun, en ef það væru Rússar, þá mundu þeir sækja mig heim. Ég ætlaði þess vegna að sofa áfram og bað þá að ónáða mig ekki frekar. En að nokkrar umr. hafi farið fram á Alþ. um þetta, þess minnist ég ekki. Hv. þ.m. talaði um, að það væri skylda alþm. að beita sér fyrir því, að það bærist ekki út, sem sagt væri á lokuðum fundum. Það er nú svo, en eitt er skylda og annað geta. En varðandi það mál, sem hér er rætt um, þá tel ég, að það hafi verið svo fjarri, að það væri skaðlegt, að birt væri atkvgr. um það, að ég tel efnislega, að það hafi verið þjóðinni til góðs. Ég held, að það hafi ekki verið fleira í ræðu hv. 4. þm. Reykv., sem gaf tilefni til andsvara, og það var ekki heldur margt í ræðu flm., sem ég þarf að svara. Það skiptir litlu máli og er ekki ástæða til að margræða það, hvert sé skapferli þessa hv. þm. og hvort það hafi komið að ógagni í stjórnarsamvinnunni eða ekki. Ég hef enga yfirlýsingu gefið um það. Ég sagði, að hann mundi hafa tekið heldur nærri sér að styðja stj., sem ég á sæti í. Ég hef ekki haft mikla samvinnu við þennan þm. persónulega, en ég hef orðið var við það af því litla, sem ég hef haft saman við hann að sælda, að ummæli mín eru ekki gripin úr lausu lofti. Ég hirði ekki að fara að endurtaka rök mín fyrir því, hvort það hafi orðið til góðs eða ills, að þessi vitneskja barst út, en ég miðaði ekki mína umsögn sérstaklega við sjálfan mig í því efni. Ég viðurkenni, að það getur vel verið, að ef ég væri nógu nærgætinn við sjálfan mig, þá hefði ég átt að láta fara fram opinbera atkvgr. um málið, en ég sagði jafnframt, að ég hefði látið það undir höfuð leggjast vegna þess hve litlu ég sinnti fram kominni gagnrýni. Hitt er svo annað mál, að ég taldi, að málefnalega væri það til góðs, að þjóðin fengi að vita, að Alþ. ályktaði eftir fengnar upplýsingar, að þessi samningur væri öllum landsmönnum svo mikils virði, að ekki bæri að samþ. riftun á honum. Þessa ályktun dró ég af því, að flm. varpaði fram þeirri skoðun, að því fleiri landsmenn, sem vildu una við samninginn, því betra væri það fyrir þá og málefnið. En ég taldi, að því fleiri landsmenn mundu una samningnum, þegar þeir heyrðu um ályktun Alþ., því fleiri, sem hafa meira traust á öllu Alþ. en ríkisstj. einni. Ég taldi, að þetta mundi sætta þá landsmenn við samninginn, sem vegna ósanngjarnrar gagnrýni höfðu fengið andúð á honum, og ég held, að þetta sé rétt. Ég sagði, að blöðin - og ég taldi öll aðalblöðin - mundu hafa vitað um niðurstöðu atkvgr. eftir að hún hafði farið fram og á þeirri stund, sem þessi fregn var birt, og að blöðin hefðu ekki þurft að sækja þessa vitneskju til neins hv. þm., og þetta stafar af því, eins og hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það er ósköp auðvelt fyrir blaðamenn að komast að því, hvað gerist í svona málum.

Er þá ekki einhver hv. þm., sem ljóstrar því upp?

. Ég sagði, á þeirri stundu, sem þessi fregn var birt. Það er alveg rétt, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að hann áður en hann kom á Alþ. gat fengið vitneskju um það, sem gerzt hafði í slíkum tilfellum. Þannig er það líka víst, að ritstjórarnir, sem standa að stjórnarblöðunum, hafa, bæði frá þm. og öðrum, getað aflað sér þessara upplýsinga. Og það er upplýst af ritstjórum Morgunblaðsins, að þeir höfðu ekki sínar upplýsingar frá neinum þm., heldur frá almannarómi í bænum daginn, sem þetta skeði. Hv. flm. sagði, að svo mætti með gott mál fara, að það væri ómögulegt að styðja það. Hvað er það í meðferð þessa mikla máls, þar sem Íslendingar selja framleiðsluvörur sínar fyrir 100 milljónir kr. og fá að sumu leyti fyrir þær það verð, sem þeir óska, hvað er það, sem hneykslar þennan hv. þm. svo mjög, að það orki að spana ábyrgðartilfinningu hans gegn því máli, sem hann segist hafa verið fylgjandi? Ég gat þess sérstaklega eftir undirritun samningsins, að eftir atvikum mætti hann teljast góður hvað verðlag þessara afurða snertir, en gat þess jafnframt sérstaklega, að ef hann væri skoðaður einn út af fyrir sig, þá lægi hann opinn fyrir gagnrýni, og að hann væri gerður í fullu trausti þess, að Bretar stæðu við loforð, sem þeir hefðu gefið. Ég trúi því ekki, að samningur, sem gerður er af allri ríkisstj., af því að hann er talinn góður, geti orðið vondur í augum þessa hv. þm., þó ég hafi látið orð falla um það, að hann væri hagstæður. En hvað getur það verið, sem hefur slík áhrif á ábyrgðartilfinningu þessa hv. þm.? Ég get ekki séð, að nein sú málsmeðferð hafi hér verið viðhöfð, sem geti afsakað það, að ábyrgur þm. lýsi yfir því, að hann vegna málsmeðferðarinnar vilji snúast gegn því, sem hann hefur talið rétt að gera í jafnþýðingarmiklu máli fyrir þjóðina eins og þetta mál er. Hv. þm. sagði, að ef hægt hefði verið að fara opna leið, hefði verið skylda að gera það. Auðvitað gat Morgunbl. ekki gert neina kröfu til þess. Ég gat það hins vegar, og einmitt það getur verið til að benda til þess, að það hafi ekki verið jafnnáið samband milli mín og Morgunbl. um þetta eins og hv. þm. vill vera láta. Ég gat farið opna leið, og ég get vitnað til hæstv. forseta um það, að mér var fullvel ljóst, að þessi möguleiki var fyrir hendi. Ég kom að máli við hæstv. forseta í hliðarherbergi þingsins, og við ræddum þar um það, hvernig atkvgr. skyldi fara fram, og ég lagði enga áherzlu á, að atkvgr. væri opinber, vegna þess, eins og ég hef margtekið fram, að ég lagði ekki svo mikið upp úr gagnrýninni. Hv., l. þm. Rang. reyndi að færa ýmis rök að því, að það hefði verið ég, sem skýrði Morgunbl. frá þessu. Fyrstu rökin voru þau, að hann hefði heyrt tvo þm. segja það, að það væru miklar líkur til þess, að það hefði verið ég. Ég sé ekki, að það geri lygina neitt sennilegri, þótt fleiri menn endurtaki hana. Önnur rökin voru þau, að enginn þm. hafi reynt að verja þetta nema ég. Ég vil bara segja hv. þm. það, að það er eðlilegt, að ég standi hér fyrir svörum, því það er sérstaklega verið að tala um mig í þessu sambandi. Og ég held líka, að það mætti benda hv. þm. á það, að enginn af hans flokksbræðrum hefur tekið til máls. Hv. þm. sagði, að það væru líkur til þess, að grein um þetta mál, sem birtist í Morgunbl., væri eftir mig. Heldur þessi þm., að þó hann sjái vel skrifaða grein í Morgunbl., þá þurfi hún endilega að vera eftir mig? Ég skal játa, að ég las þessa grein í Morgunblaðinu og þótti hún góð, eins og flest annað, sem ég les í Morgunblaðinu. Ekki dettur mér í hug - nema síður sé -, þótt ég sjái vel skrifaða grein í Tímanum, að hún sé eftir hv. 1. þm. Rang.



Tveim dögum eftir að þessi umrædda grein birtist í Morgunbl. baðst ég undan að þurfa að þegja yfir þessu máli og fékk þá það svar, að slíkt leyfi væri ekki hægt að gefa. Hæstv. atvmrh. hefur lesið hér upp plagg, sem mun eiga að lýsa afstöðu þingsins til málsins, en það er nú ekki svo tæmandi, að það lýsi afstöðu einstakra þm. né heldur ríkisstj. á umræðufundunum. Ég mun af skiljanlegum ástæðum ekki fara út í þetta nánar, en vænti þess, að hv. þm. muni þetta með mér. Það eru alleinkennilegar umr., sem hér hafa farið fram um þessa till. Hæstv. atvmrh. vill endilega taka hana í glensi. Hann segir, að flm. till. þyki sjáanlega betra að aðhafast illt en ekki neitt, og till. sé ekkert annað en grín. Nú hefur verið deilt á hæstv. atvmrh. fyrir þá fregn, sem birt hefur verið um fundinn. Og hæstv. ráðh. hefur tekið upp vörn í þessu máli. Mér virðist af þeim umr., sem fram hafa farið, þá bendi sterkar líkur til, að hæstv. atvmrh. hafi átt hér einhvern hlut að máli. Það er óneitanlegt, að eins og fregnin var birt, þá hlaut hæstv. ráðh. að hafa sérstaka hagsmuni af henni. Fregnin var birt á þá lund, að Alþ. hefði lýst ánægju sinni yfir brezka samningnum, sem hæstv. atvmrh. hafði áður verið að hæla. Þessu hefur hann ekki getað neitað, heldur hefur hann sagt: Morgunblaðið kann að hafa miðað þessa frétt við hagsmuni mína, en sjálfum hafði mér nú ekki dottið þetta snjallræði í hug. - Og í samræmi við þetta finnst svo ráðh., sú leið réttlætanlegri, að birta þessa fregn á óheimilan hátt, heldur en að fara eftir þingræðisleiðum, sem hann er tvisvar búinn að lýsa yfir, að hann hefði getað. Hæstv. ráðh. sagði, að um það mætti deila, hvort Alþ. ætti að taka ákvörðun um þetta sjálft eða einstakir þm. ættu að taka sér það vald að birta svona lagað. En nú er það svo, að þessi hæstv. ráðh. hefur komið til Alþ. og beðið um leynd um mál.

Hef ég sérstaklega beðið um það?

Því var skilað til Alþ. frá allri ríkisstj. En samt finnst honum það afsakanlegt, að farin hefur verið sú óheimila leið um birtingu þessarar fregnar, sem raun er á orðin. Ég skal játa, að það er náttúrlega ekki nema mannlegt, þar sem hæstv. ráðh. hefur viljað eigna sér einum heiðurinn af brezka fisksölusamningnum, að hann vilji láta líta svo út, að allur þingheimur hafi verið eins ánægður með samninginn og hann. Hitt er svo annað mál, að það samræmist ekki hagsmunum landsins að vera alltaf að láta í ljós ánægju með samning við erlent ríki, sem vitanlegt er um, að stj. þarf að byrja á því að mótmæla brotum á eftir nokkrar vikur frá undirskrift hans, brotum, sem þó ekki er hægt að segja, að séu beinlínis brot á bókstaf samningsins, heldur á anda hans. Annars er hér í raun og veru ekki deilt um, hvað segja mátti um þennan samning, heldur er um það deilt, hvort Alþ. á að halda sínar samþykktir eða ekki. Hæstv. ráðh.. sagði, að hann hefði getað haft margar leiðir til þess að koma málinu á opinberan vettvang, meðal annars með því að óska eftir, að atkvgr. færi fram fyrir opnum tjöldum. En því gerði hann þetta ekki? Fannst honum viðkunnanlegra, að hans aðalstuðningsblað bryti hans eigin samþykkt og samþykkt Alþ? Það er svo um fleiri samninga heldur en þennan, að deila má um, hver andi ríkir í þeim. Annars er hér ekki verið að deila um, hvað hafi verið sagt um brezka samninginn, heldur hvort Alþ. á að halda sínar samþykktir eða ekki. Hæstv. atvmrh. benti á, að hann hefði getað farið margar leiðir til að koma þessu máli á opinberan vettvang, og meðal annars hefði hann getað fengið atkvgr. um það. En hvers vegna fór hæstv. ráðh. ekki þá leið, ef hún var möguleg? Finnst honum hin leiðin eðlilegri, að sumir hv. þingmenn brjóti samþykktir sínar? Hvernig stendur á því, að hæstv. ráðh. finnst þetta ekki annað en meinlaust gaman? Hvernig á. að vera hægt að koma með utanríkismál til Alþ., ef það á að vera undir mati hvers einstaks þm., hvort sagt er frá því, sem ríkisstj. og Alþ. ákveða á lokuðum fundum? Það er þetta, sem deilan er um, en í raun og veru ekki um, hvort rétt hafi verið að segja frá því, sem gerðist um brezka samninginn. Deilan er um það, hvort Alþ. á að halda trúnað við sínar samþykktir eða ekki. Ég get ekki verið sammála hæstv. atvmrh. um, að hér sé gaman á ferðinni. Hæstv. ráðh. lýsti því, að honum hefðu verið margar leiðir færar til þess að gera mönnum málið heyrum kunnugt á heiðarlegan hátt. Hvers vegna var hann þá að verja þá óheiðarlegu leið, sem farin var í málinu? Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, en ég tel, að sú till., sem hér liggur fyrir, sé nokkurs konar prófsteinn um, það hvort Alþ. sé þess umkomið að fara með utanríkismál landsins. Ef það á að vera undir mati þm., hvenær á að segja frá því, sem hér gerist, þá virðist alls ekki vera óhætt fyrir nokkra ríkisstjórn að koma með utanríkismálin til Alþ. Á þessum tímum, sem nú standa yfir, er áreiðanlega betra að sýna nokkra varfærni í því, sem gert er og sagt. Ég hygg, að ríkisstj. hafi komið með þær óskir til okkar þm. að hafa þessar umr. fyrir luktum dyrum af því, að henni hafi fundizt ástæða til þess. Ef einhverjum okkar annarra þm. hefði fundizt ástæða til að segja frá þessum fundi, er hætt við, að hæstv. atvmrh. hefði ekki fundizt vera gaman á ferðinni. Við megum vita það, ef við afgreiðum ekki þessa till. frá hv. .1. þm. Rang. í einu hljóði og ef við látum ekki fara strax fram rannsókn á þessum málum, að hér eftir þýðir ekki fyrir nokkra stjórn að koma með utanríkismálin til Alþ. í því skyni að vænta fullrar þagmælsku af þm. Ég álít því, að hér sé ekki meinlaust gaman á ferðinni.