Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Benedikt Gröndal) : Herra forseti. Þm. Alþfl. hafa öðru sinni lagt fram till. til þál. um öryggismál Íslands. Þær hugmyndir, sem hreyft er með þessari till., komu fyrst fram innan raða flokksins á þingi hans fyrir liðlega ári og voru skömmu síðar fluttar inn á Alþ. Hlutu þær nokkra meðferð á síðasta þingi, var vísað til utanrmn., en náði ekki fullnaðarafgreiðslu í n. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég rifja upp efni till. með því að lesa hana upp: „Þar eð tæknibreytingar síðustu ára hafa valdið því, að hernaðarleg þýðing Íslands felst nú að langmestu leyti í eftirliti með siglingum í og á hafinu milli Grænlands, Íslands og Færeyja, ályktar Alþ. að fela ríkisstj.: 1. að láta rannsaka, hvort Ísland geti verið óvopnuð eftirlitsstöð í sambandi við það öryggisbandalag, sem landið er aðili að, en síðar meir á vegum Sameinuðu þjóðanna, og 2. að rannsaka, hvort íslendingar geti með fjárhagslegri þátttöku bandalagsins komið upp sveit fullkominna, en óvopnaðra eftirlitsflugvéla, svo og nauðsynlegum björgunarflugvélum, og tekið við þessum þýðingarmesta hluta af verkefni varnarliðsins og stjórn varnarsvæðanna.“ Till. þessi gengur ekki lengra en að leggja til, að rannsakað verði, hvort þær hugmyndir, sem í henni felast, eru líklegar til að geta orðið lausn á öryggisvandamálum Íslands um nokkra framtíð eða hvort þær verða taldar óraunhæfar eða ólíklegar til að gegna því hlutverki. Allmiklar umr. hafa orðið um þessa till. síðan hún kom fyrst fram, og má á þeim heyra, að áhugi á þessum málum er mikill í landinu og menn velta fyrir sér, hvernig rétt verði að haga þessum málum á næstunni. Hefur raunar gefist ærið tilefni til umr. um öryggismálin í sambandi við stefnu núv. ríkisstj., eins og henni var lýst, þegar stjórnin kom til valda, og það, sem gerst hefur á þessu sviði síðan. Í umr. till, hafa smám saman komið í ljós hópar, sem eru henni að verulegu leyti andsnúnir, svo og aðrir, sem telja hana líklega til að verða grundvöllur undir lausn öryggismálanna. Þeir, sem andsnúnir eru till., eru það að vísu af mjög mismunandi ástæðum. Svo virðist sem hugmyndir Íslendinga um öryggismál landsins falli aðallega í þrjá meginflokka. Í fyrsta flokknum eru þeir, sem vilja, að Ísland verði áfram í Atlantshafsbandalaginu og að Varnarlið Íslands, sem svo heitir, verði fyrst um sinn áfram í landinu. Í öðru lagi eru þeir, sem vilja, að varnarliðið fari úr landinu, og skiptast þeir aftur í minni hópa eftir því, hvort þeir vilja, að Ísland verði áfram í bandalaginu eða ekki, svo og eftir því, hverjar forsendur þeirra fyrir þessari afstöðu eru. Í þriðja lagi eru þeir, sem hafa, eins og Alþfl.-menn, leitað að einhverri leið, sem gæti sameinað það, að Íslendingar héldu áfram nánu samstarfi við nágranna sína um öryggis- og varnarmál, að Ísland yrði fyrst um sinn, þangað til betri skipan kemst á friðarmál í Evrópu og Norður-Atlantshafi, hluti af því varnarkerfi, sem það hefur verið í, en jafnframt þessu, að fullnægt verði þeirri vaxandi kröfu Íslendinga, og þá sérstaklega yngri kynslóðarinnar, að erlent herlið verði hér ekki um ófyrirsjáanlega framtíð. Um fyrstu leiðina, að varnarliðið skuli vera hér um kyrrt vegna þess, hvernig ástand er í heimsmálum, hversu víða er ófriðlegt og hversu mikill vopnabúnaður er á hafinu í kringum okkur, er það að segja, að ýmsa er farið að gruna, að þær skoðanir kunni að leiða til þess, að varnarliðið verði hér um ófyrirsjáanlega framtíð. Það þarf mikinn bjartsýnismann til að búast við svo friðvænlegu ástandi, að ekki megi draga einhver stríð einhvers staðar á heimskringlunni fram sem rök fyrir því, að varnarlið þurfi að vera hér áfram. Það er þessi hætta á, að við venjumst slíku ástandi og förum að telja það eðlilegt, sem veldur því, að ýmsir, sem hafa stutt dvöl varnarliðsins hér, leita í huga sínum eftir því, hvort aðrar leiðir séu ekki finnanlegar. Þegar rætt er um varnarliðið, sem hér er, virðast flestir gera ráð fyrir, að það sé fyrst og fremst samansett til að verja Ísland eitt gegn hugsanlegri árás, sem kynni að verða gerð á landið. Í grg. með till. þeirri til þál., sem Alþfl.-menn hafa flutt, er rakin sú þróun, sem hefur orðið á samsetningu varnarliðsins og hvernig það hefur breyst frá því að vera upphaflega herlið búið til þess að verja strendur landsins yfir í það, sem það er í dag: fyrst og fremst eftirlitssveitir, sem fylgjast með höfunum umhverfis landið. Ég leyfi mér að halda því fram, að lítill hluti af varnarliðinu, sem staðsett er hér á Íslandi í dag, sé beinlínis ætlaður til þess að verja landið í þeim bókstaflega skilningi að beita vopnum gegn hugsanlegum innrásaraðila. Gerðar eru samþykktir um, að eftirlitsstöð sé ekki nóg, hér verði að vera varnarlið. Með þessum samþykktum er gerður greinarmunur á eftirlitsstöð með og án varnarliðs. Þá kemur til hugar, hvort raunverulegt efni slíkrar samþykktar sé það að krefjast stóraukinna varna Íslands, því að beint varnarlið er hér svo lítið. Samkv. prentuðum heimildum, sem komið hafa fyrir sjónir manna hér á Íslandi, er samsetning varnarliðsins í dag þannig, að til þess teljast 3147 menn. Af þessum mönnum eru 2000 í bandaríska flotanum. Verulegur hluti þeirra annast almenn störf, sem mætti kalla heimilisrekstur, samgöngur og annað slíkt á flugvellinum. Annar hluti þessara sjóliða flýgur sumum af þeim eftirlits- og björgunarflugvélum, sem eru á flugvellinum. Þær eru ekki miklum vopnum búnar. Þessir 200 liðsmenn úr flotanum eru því ekki beinlínis varnarhermenn, heldur eru þeir það óbeinlínis, með því að í eftirlitinu sjálfu er kjarni varnanna fólginn. Þá er sagt, að hér séu um 1000 menn úr bandaríska flughernum, og þeir annast líka flug eftirlitsflugvéla, þ. á. m. nokkurra orrustuflugvéla, sem sendar hafa verið til að leita uppi sovéskar flugvélar og hafa tekið myndir af þeim. Það er nokkur vörn í þessum örfáu orrustuflugflugvélum, en varla svo, að það eitt mætti sín mikils. Hins vegar er það eftirlitshlutverk þessara aðila, sem veitir Íslandi þá vörn, sem það hefur. Þá kem ég að þeim hluta varnarliðsins, sem er hermenn, þjálfaðir í vopnaburði daglega og beinlínis er ætlað til þess að beita vopnum gegn hugsanlegum árásaraðila. Þetta eru menn úr hinum annáluðu landgöngusveitum bandaríska flotans og eru 130 talsins, að sjálfsögðu notaðir fyrst og fremst sem öryggisverðir eða lögreglumenn. Í upphafi var varnarliðið að langmestu leyti skipað mönnum úr bandaríska landhernum. Þeir skiptu þá þúsundum. Þeir höfðu þau vopn, sem venjuleg eru til strandvarna. Nú eru aðeins tveir menn úr bandaríska hernum í varnarliðinu. Við þetta bætast 15 menn úr strandgæsluliði, sem munu hafa með loranstöðvar að gera, ef réttar eru þær heimildir, sem ég gat um, að væru birtar, ég hef ekki fengið þessar tölur hjá opinberum aðilum. Til fróðleiks get ég bætt því við, að við þessi 3 þús. manns bætast 2 þús. úr fjölskyldum þeirra, 68 kennarar og um 700 bandarískir og íslenskir borgarar, sem ekki eru einkennisklæddir, en búa á bækistöðinni. Alls eru þetta rétt yfir 5900 manns. Það er augljóst af samsetningu þessa liðs og því, sem hún gefur til kynna, að varnir Íslands eru fólgnar í því, að landið er hluti af viðtækri varnarkeðju og að þetta lið heldur bækistöðvunum hér tilbúnum, ef á þeim þyrfti að halda. Það ætti að vera tiltölulega auðvelt mál að fá liðsauka, ef þess gerðist brýn þörf. Þetta lið ber þess engan vott, að það eigi von á beinum árásum, heldur er það allt sniðið við eftirlitsstörf. Þá vil ég víkja örlítið að þeim hugmyndum, að varnarliðið eigi að hverfa úr landi. Ég tel að þeir, sem hafa þær skoðanir, skiptist í stórum dráttum í tvo flokka. Annars vegar sá hópur manna, sem vísvitandi berst fyrir því að gerbreyta utanríkisstefnu Íslands, og er í stystu máli hægt að einkenna þá menn svo, að þá dreymir um að Ísland fái svipaða pólitíska stöðu og t. d. Kúba, bæði hvað innanlands- og utanríkismál snertir. Mikill meirihluti þeirra, sem hafa krafist þess, að varnarliðið fari, munu þó ekki vera í þessum hóp, heldur eingöngu íslenskir þjóðernissinnar, sem geta ekki sætt sig við, að hér sé erlent lið. Býst ég við, að langflest af æskufólkinu teljist til þess hóps. Í grg. með till. okkar er sagt berum orðum, að við teljum, að það sé óhugsandi að láta varnarliðið fara skyndilega, án þess að eitthvað annað komi í staðinn. Ég hygg, að þeir, sem vilja, að varnarliðið fari, án þess að hafa gert sér grein fyrir nýrri pólitískri stöðu, sem Ísland kæmist þá í, hafi lítið hugsað um, hvað geti tekið við, ef varnarliðið færi. Ástæðan til þess, að við teljum, að það verði eitthvað að koma í staðinn fyrir varnarliðið, er sú, að flugvöllurinn verður í Miðnesheiði áfram, ekki er ætlun okkar að eyðileggja hann, því að við þurfum sjálfir á honum að halda til annarra nota. Landfræðileg staða Reykjaness og landsins alls verður óbreytt, þýðing þessara staða og svæðisins alls verður eftir sem áður hin sama, jafnvel þó að varnarliðið verði tekið í burtu. Það er ekki hægt að stinga hausnum í sandinn hvað allt þetta varðar og láta eins og menn viti ekki af því. Það fékkst dálítil reynsla af þessu í lok síðasta heimsófriðar 1946, þó að aðstæður væru þá að ýmsu leyti ólíkar því, sem nú er. Þegar Bandaríkin báðu Íslendinga um að veita sér herbækistöðvar til 99 ára, sameinuðust allir stjórnmálaflokkarnir í landinu um að svara þeirri ósk neitandi. Hygg ég, að aldrei hafi verið meiri eining í íslenskum utanríkismálum en þá var. Af þessu leiddi, að bandarískt herlið, hvaða nafni sem það nefnist, var kallað heim frá landi okkar. Þegar það ástand blasti við, varð þáv. forsrh. og öðrum, sem reyndust svipaðrar skoðunar og hann, ljóst, að það varð eitthvað að taka við, það varð eitthvað að gera við þessar stöðvar, það var ekki hægt að skilja þær eftir mannlausar, það var ekki hægt að sprengja þær í loft upp eða fjarlægja þær. Því gerðist það, að þáv. forsrh. Ólafur Thors hafði forustu um að gera samninginn, sem þá var gerður við Bandaríkjamenn, Keflavíkursamninginn. Ég hygg, að enginn maður muni ætla honum það látnum að það hafi verið um nokkur svikráð að ræða, því að hann var engin undantekning frá öðrum alþm. um að vilja, að bandaríska berliðið, sem hafði verið hér á stríðsárunum, hyrfi heim. Þegar horfst var í augu við staðreyndir málsins, var ekki hægt að ganga fram hjá því, að eitthvað varð að taka við af því liði, sem farið var, það varð að gera eitthvað við þau mannvirki, sem búið var að reisa í landinu. Af þessum staðreyndum hefur sprottið það, sem kalla mætti þriðju leiðina í varnarmálum og þessi till. hallast að, sem sagt viðleitni til að gera sér grein fyrir því, hvort Íslendingar geti ekki smám saman tekið við stjórn þessara mannvirkja og tekið við mörgum af þeim störfum, sem talið er nauðsynlegt, að gegnt sé í sambandi við varnarmannvirkin, án þess þó að taka upp herþjónustu eða vopnabúnað. Það er eitt meginatriði í þeim hugmyndum, sem till. fjallar um, að breyttar aðstæður kunni að gera þetta kleift, þar sem þýðing stöðvanna á Íslandi felist nú í eftirliti, sem útheimti í sjálfu sér ekki vopnaburð. Mér er fullkomlega ljóst, að allar slíkar stöðvar þurfa að hafa öryggisgæslu, alveg eins og við þurfum vafalaust, Íslendingar að hafa einhverja gæslu til þess að tryggja, að 25 Arabar komi ekki fljúgandi um eina helgi og taki lýðveldið Ísland. Það væri hægt að taka alla ríkisstj. og forseta Íslands í einu litlu húsi í miðbænum í Reykjavík. Sem betur fer hefur þeim ekki dottið þetta í hug, en ég er ekki frá því, að þetta gæti gerst, og við hljótum að hugsa eitthvað fyrir slíkum hættum. Ég efast ekki um, að íslensk yfirvöld hafi gert það, enda hefur íslensk lögregla verið viðbúin ýmsu slíku allt frá árum síðari heimsstyrjaldarinnar. Þegar litið er á till. okkar Alþfl.-manna og hún íhuguð, hlýtur að verða ljóst, að hana má framkvæma á margvíslegan hátt, og í öðru lagi, að það hlýtur að taka töluverðan tíma og verður að gerast í áföngum. Mikið af þeim störfum, sem um er að ræða, er þess eðlis, að það þarf að þjálfa fólk til þeirra, og mundi taka nokkurn tíma, bæði að fá fólk, sem vill sinna slíkum störfum, og þjálfa það. Þetta getur ekki gerst á einni nóttu og er það að því leyti til miklu flóknari lausn á málinu en að segja varnarliðinu hreinlega að hypja sig fyrir einhvern ákveðinn dag. Ég tel að það mundi verða nauðsynlegt að framkvæma þessa till. í áföngum. Mætti hugsa sér sem áfanga að taka við sjálfri yfirstjórn flugvallarins. Þar á ég ekki við neina herstjórn, heldur stjórn vallarins eins og einni borg er stjórnað, en hann er 6. þús. manna bær. Það mætti í öðru lagi hugsa sér sem áfanga, að nokkrir tugir eða jafnvel hundruð Íslendinga tækju við ýmsum störfum, sem menn yrðu sammála um, að þyrftu að verða varanleg, til þess að þessi bækistöð yrði áfram til í því formi, sem við viljum hafa hana. Þá er hugsanlegt, að Landhelgisgæslan taki algerlega við björgunarflugi, og gæti það byrjað á þann hátt, að Atlantshafsbandalagið legði til flugvélar og greiddi einhvern hluta af kostnaði. Efast ég ekki um, að á nokkrum tíma gætu Íslendingar tekið við því starfi. Mér er tjáð, að það séu til tæplega 100 íslenskir flugmenn, sem ekki hafa getað fengið störf hjá íslenskum flugfélögum og eru víðs vegar um veröldina. Það gefur nokkurt hugboð bæði um áhuga, sem er á slíkum störfum, og getu. Mér finnst, að það væri ekki illa viðeigandi, að Landhelgisgæslan okkar annaðist allt björgunarflug á þessu svæði og gæti þá haft þar með ýmislegt eftirlitsflug, bæði með landhelgi okkar og mengunarhættu, og annað slíkt. Varla þarf að nefna þá framkvæmd, að farþegaflugsafgreiðsla verði algerlega aðskilin frá öllu öðru á flugvellinum og að vel verði yfir hana byggt, svo að hún sómi okkur sem anddyri þessa lands fyrir þá, sem hingað koma. Það mál hefur þegar hlotið nokkurn undirbúning, og ég vona, að það haldi áfram. Á síðara stigi virðist hugsanlegt, að Íslendingar gætu tekið við stjórn radarstöðvanna og þeirrar einu loranstöðvar, sem við stjórnum ekki nú þegar. Þá væri í raun og veru ekki mikið eftir annað en sjálft eftirlitsflugið, og gæti það síðar, þegar fyrri áfangar hafa komist í höfn, orðið ákvörðun íslenskra stjórnvalda, hvort því yrði breytt og það rekið frá öðrum löndum eða Íslendingar kærðu sig um að taka á einhvern hátt óvopnaðan þátt í því. Ég vil leggja ríka áherslu á, að framkvæmd slíkra hugmynda hlyti að verða í áföngum og hún hlyti að taka nokkurn tíma, enda væri verið að leggja grunn að því, að við gætum síðan varanlega annast stjórn þessara stöðva á hvern þann hátt, sem ríkisstjórnir íslands í framtíðinni kjósa. Það er talið nauðsynlegt fyrir stjórnir landa, ekki síst í öryggismálum, að eiga jafnan valkosti. Ég tel það fram sem einn meginkost þessara hugmynda, ef framkvæmdar væru, að ríkisstjórnir Íslands á komandi árum mundu jafnan eiga mismunandi kosti, sem þær gætu valið eftir því, hvernig þær meta öryggi landsins og stöðu þess gagnvart öðrum löndum, svo og alþjóðaástand. Ef íslensk ríkisstj. metur ástandið svo, að hætta sé á ferðum, getur hún kallað til aðila, sem hún kann að hafa bandalag við, hvort sem það er Atlantshafsbandalagið eða eitthvað, sem kynni að taka við af því eða koma fram á næstu áratugum. Ef ríkisstjórnir Íslands á hinn bóginn meta ástand heimsmála svo, að það sé orðið nægilega friðvænlegt, til þess að allt þetta eftirlitsflug og annað, sem því fylgir, geti farið héðan, verður við búnir að byggja upp mannafla og skipuleggja starfsemi þannig, að við getum látið þessa aðila fara, en haldið þó jafnframt við þeim mannvirkjum, sem ástæða er talin til. Þessi lausu er því byggð á þeirri grundvallarhugmynd, að Ísland verði fyrst um sinn áfram í Atlantshafsbandalaginu. Þær skoðanir eru ríkjandi innan Alþfl., að svo þurfi að vera, þangað til núv. samningaviðleitni, sem stendur yfir í Evrópu leiðir til þess, að komið verður upp öðru öryggiskerfi, sem við teljum betra. Í öðru lagi tel ég, að með þessu móti yrði ekki á stundinni raskað þeirri staðreynd, að Ísland er hluti af varnarkerfi, sem nágrannaþjóðir, eins og t. d. Norðmenn, hafa miklar áhyggjur af og telja sér nauðsynlegt. Ísland þarf því ekki að verða neins konar tómarúm eða valda þessum nágrönnum okkar sérstökum áhyggjum með því að sú þróun, sem hér er um að ræða, mundi taka tíma. Til viðbótar mundi hún opna möguleika á því, að íslensk yfirvöld gætu leitað aðstoðar frá þjóðum eins og Norðmönnum eða Dönum ekki síður en frá stórveldunum, ef mönnum sýndist svo og það reyndist vera nauðsynlegt. Herra forseti. Ég vil leggja áherslu á það, sem ég benti á í upphafi með því að lesa till., að hún fjallar um að láta ranasaka þessar leiðir. Okkur er ljóst, að við höfum sem lítill stjórnarandstöðuflokkur mjög takmarkaða aðstöðu til að meta þessi mál að fullu, og við höfum því ekki viljað stíga skref til fulls með því að leggja til þá stefnubreytingu, sem ég hef gert að umræðuefni, heldur er þetta lagt fram sem hugmynd til athugunar. Er ánægjulegt að heyra, að aðrir flokkar og einstaklingar hafa íhugað þessi mál sumir komist að öðrum niðurstöðum, en margir að þeirri niðurstöðu, að þetta sé leið, sem rík ástæða sé til þess að kanna vandlega. Með þessum tillöguflutningi er það ásetningur okkar Alþfl.-manna að reyna að koma öryggismálum Íslands út úr þeirri sjálfheldu, að þar sé ekki um neitt að velja annað en varnarlið um ófyrirsjáanlega framtíð eða að varnarliðið hypji sig innan nokkra mánaða. Við teljum, að hvort tveggja sé þetta óraunhæft eða óviðunandi, og erum við að leita að leiðum, sem gætu orðið til þess, að við leystum þetta vandamál, sem hefur vafist fyrir íslenskum stjórnmálamönnum frá því fyrir aldamót, á þann hátt, að við höfum sjálfir af því fulla sæmd og fullt öryggi, að við verðum taldir góðir nágrannar meðal þeirra þjóða, sem búa næst okkur, og að við getum sjálfir af veikum mætti stuðlað að því, að það verði friður og öryggi á því svæði, sem við búum á. Herra forseti. Ég legg til, að till. verði vísað til utanrmn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að segja hér aðeins örfá orð við 1. umr. um þáltill. á þskj. 6. Þessi till. Alþfl.-manna er nú hér öðru sinni til meðferðar á hv. Alþ. Hún var hér til umr. í fyrra, en varð ekki útrædd, kom aldrei úr utanrmn. Eins og fram hefur komið hjá hv. 1. flm., er till. um það í fyrsta lagi að láta rannsaka, hvort Ísland geti verið óvopnuð eftirlitsstöð í sambandi við það öryggisbandalag, sem landið er aðili að, þ. e. a. s. Atlantshafsbandalagið, en síðar meir á vegum Sameinuðu þjóðanna, og í öðru lagi að rannsaka, hvort Íslendingar geti með fjárhagslegri þátttöku bandalagsins komið upp sveit fullkominna, en óvopnaðra eftirlitsflugvéla, svo og nauðsynlegum björgunarflugvélum og tekið við þessum þýðingarmesta hluta af verkefni varnarliðsins og stjórn varnarsvæðanna. Þegar þessi till. var til umr. hér í fyrra, sagði ég, að ég teldi hana góðra gjalda verða og að ég liti á hana sem tilraun í þá átt að hrinda í framkvæmd því ákvæði málefnasamnings ríkisstj., er um öryggismálin fjallar. Tilhögun sú, sem hér er gert ráð fyrir, að rannsökuð verði, hlýtur vissulega að verða eitt af þeim atriðum, sem til greina kemur og verður athugað í sambandi við þá endurskoðun, sem yfir stendur. Ég sagði jafnframt, að ég teldi sjálfsagt, að þessi till. fái gaumgæfilega athugun í hv. utanrmn. og að ég gæti fyrir mitt leyti lofað henni atkv. mínu, þegar hún kæmi þaðan. Það má kannske út af fyrir sig segja, að hennar sé ekki bein þörf, þar eð hvort eð er verður nokkuð könnuð sú leið, sem þar er bent á, en engu að síður vil ég segja það hér nú, að ég er sama sinnis og ég var í fyrra og vil láta það koma fram. Nú stendur yfir endurskoðun varnarsamningsins. Hinn 25. júní s. l. ritaði ég Atlantshafsráðinu bréf og bað um álitsgerð þess um málið, eins og skylt er samkv. 7. gr. varnarsamningsins, og tilkynnti jafnframt, að 6 mánaða frestur sá, er gr. gerir ráð fyrir til endurskoðunarinnar, hæfist þá um leið. Það er því 25. des. n. k., sem sá frestur er liðinn, og þá verður hægt að segja til um það, hvort til uppsagnar kemur eður eigi. Þegar NATO-ráðið fékk þetta bréf, bað það um frest til þess að láta herfræðinganefnd sína fjalla um málið. Sá frestur stóð þangað til Josep Luns framkvæmdastjóri kom hingað hinn 16. sept. s. l. og kynnti okkur sjálfur efni skýrslunnar, eins og menn muna. Í þessari skýrslu var, eins og fram hefur komið, þung áhersla lögð á mikilvægi varnarstöðvarinnar, bæði fyrir Ísland og fyrir aðrar bandalagsþjóðir og bandalagið í heild, en efni hennar að öðru leyti gef ég ekki rakið, þar sem skýrslan er leyndarskjal NATO, og þann trúnað vil ég ekki brjóta. Ekki var talið fært að hefja samningaviðræður við Bandaríkin fyrr en umrædd NATO-skýrsla lægi fyrir. Var því lítið gert framan af sumri í þessum málum. Ég fékk þó lögfræðing, Sigurð Gizurarson, til að vera mér hjálplegur við ýmsar athuganir í þessu sambandi, og fór hann m. a. til Bandaríkjanna til upplýsingar- og kynningarferðar í sept. s. l., og hefur skýrsla hans um þá ferð ásamt skýrslu Haralds Kröyers sendiherra, sem með honum var, verið afhent utanrmn., Alþ. og ríkisstj. Það varð svo að samkomulagi milli mín og Bandaríkjamanna, að ég skyldi í sambandi við dvöl mína á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna fara til Washington til viðræðna við ráðamena þar, og það gerði ég hinn 3. og 4. okt. s. l. Ég hitti þar að máli ýmsa málsmetandi menn, bæði í varnarmálaráðuneytinu og utanríkisráðuneytinu, en það varð að ráði, að allar samningaviðræður, sem fram kynnu að fara um endurskoðun varnarsamningsins, yrðu á vegum utanrrn. Bandaríkjanna undir forustu aðstoðarráðherra að nafni Willian Porter. Á fundunum í Washington komu fram ýmsar hugmyndir Bandaríkjamanna um breytt fyrirkomulag herstöðvarinnar, sem ég get ekki greint hér frá í einstökum atriðum, enda hvergi um endanlegar till. að ræða, heldur aðeins hugmyndir á þróunarstigi, sem eflaust eiga eftir að taka miklum breytingum, áður en þær komast í endanlegt horf. Ég hef þegar gert ríkisstj. og utanrmn. Alþ. grein fyrir þessum viðræðum, en allt er þetta trúnaðarmál á þessu stigi, og ég get ekki greint frá neinu, sem þarna fór fram, nema því, að rætt var um það, að ameríski hervörðurinn hyrfi úr hliðinu á Keflavíkurflugvelli og svo var gert hinn 1. þ. m. Er þar auðvitað um algert smáatriði að ræða og aukaatriði. En það hefur þó angrað margan manninn, sem leið hefur átt þarna um, að þurfa að fá leyfi erlends hermanns til að koma eða fara frá íslenskri flugstöð. Í s. l. viku fóru svo fram í Reykjavík viðræður um þessi mál, en hingað kom sendinefnd frá Bandaríkjunum undir forsæti áðurnefnds Williams Porters. Voru hugmyndir Bandaríkjamanna um breytingar á herstöðinni þar útfærðar nánar og skipst á skoðunum um það, hvernig koma mætti þessum málum fyrir í framtíðinni. Ég mun gera bæði ríkisstj. og utanrmn. Alþ. grein fyrir efni þessara viðræðna alveg á næstunni, en vegna veikinda formanns utanrmn. hefur ekki verið unnt að kalla saman fund þar, en að öðru leyti get ég því miður ekki greint frá efni viðræðnanna. Ég get þó sagt það, sem auðvitað er augljóst mál, að um þrjá valkosti er að ræða: 1. Að allt verði óbreytt. Sá valkostur kemur ekki til greina frá sjónarmiði íslensku ríkisstj. 2. Að herinn fari algerlega burtu á kjörtímabilinu. Sá valkostur er mjög óaðgengilegur frá Bandaríkjanna hálfu. 3. Að finna leið, sem gæti farið þarna einhvers staðar á milli og þá fyrst og fremst yrði fólgin í því, að starfseminni yrði haldið uppi frá öðrum stöðum. Ég skal engu spá um það, til hvers þessar viðræður kunna að leiða, en aðeins segja, að enn er þó ekki fullreynt, hvort Bandaríkjamenn fást til þess að fallast á það, sem við gætum sætt okkur við, án þess að til uppsagnar þurfi að koma. Ákveðið hefur verið, að næstu viðræðufundir fari fram um eða upp úr miðjum des., og verða þeir þá væntanlega hér í Reykjavík. Ef þessar samningaviðræður, sem ég hef hér gert að umtalsefni, leiða ekki til niðurstöðu, verður á framhaldsþinginu lögð fyrir Alþ. till. um að segja varnarsamningnum upp. Ég sé ekki, herra forseti, ástæðu til þess að ræða þessi mál frekar á þessu stigi. En ég vildi láta það koma fram nú við 1. umr., að ég er því fylgjandi, að till. þessi fái þinglega meðferð og að hún verði rækilega skoðuð í utanrmn. Alþ. Markmið okkar með endurskoðun varnarsamningsins er m. a. að koma málum svo fyrir, að Íslendingar geti uppfyllt skyldur sínar við Norður-Atlantshafsbandalagið án þess að hafa hér erlendan her. Mér virðist þess vegna, að sú rannsókn, sem till. Alþfl. gerir ráð fyrir, að eigi að fara fram, og sú leið, sem þar er bent á, geti verið spor í þá átt, sem að er stefnt.



Herra forseti. Till. þessi var flutt hér á síðasta þingi, eins og fram hefur komið í þeim umr., sem þegar hafa átt sér stað nú í dag. Þá var gerð grein fyrir afstöðu sjálfstæðismanna í ýtarlegri ræðu hv. 1. þm. Reykv., Jóhanns Hafsteins, og get ég tekið undir þau orð, sem hann flutti þá. Aðstæður hafa ekki breyst svo mjög, frá því að till. var þá til umr. Við höfum þó þá skoðun, sjálfstæðismenn, að öryggismál landsins séu þess eðlis, að þau þurfi sífellt að vera í endurskoðun og endurmati og fylgjast verði með aðstæðum hverju sinni, ástandi heimsmála og horfum í þeim efnum. Á slíkum grundvelli verði síðan að taka ákvörðun um, hvaða ráðstafanir Íslendingar þurfi að gera til þess að tryggja öryggi landsins og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Við viljum leggja áherslu á það, að við Íslendingar þurfum. eins og allar fullvalda sjálfstæðar þjóðir, að tryggja öryggi lands vors og sjálfsákvörðunarrétt okkar. Ég hygg, að afstaða okkar í þessum málum, - og þ. á m. er vikið að till. þeirri, sem hér er til umr., - komi fram í ályktun, er gerð var á flokksráðsfundi Sjálfstfl. um síðustu helgi. Þess vegna vil ég leyfa mér að greina frá þeirri ályktun, að því er öryggismálin snertir. Með leyfi forseta hljóðar ályktunin á þessa leið: „Það er brýnasta mál íslensku þjóðarinnar að tryggja áfram öryggi landsins og sjálfstæði þjóðarinnar. Þar til samkomulag næst milli ríkja austurs og vesturs um afvopnun og viðunandi öryggi í Evrópu, er það nauðsynlegt vegna öryggis Íslands og hagsmuna bandalagsþjóða okkar, einkum Norðurlanda, að áfram verði um sinn varnir í landinu, þar sem ástand í alþjóðamálum er svo ótryggt sem raun ber vitni. Vegna hinna miklu og vaxandi umsvifa herskipaflota Sovétríkjanna á hafsvæðunum umhverfis Íslands er yfirvofandi hætta á, að Ísland lenti. innan sovésks áhrifasvæðis, ef Íslendingar drægju sig út úr varnarkeðju vestrænna ríkja. Ísland hefur vegna legu sinnar svo mikla hernaðarþýðingu, að landið hlyti að verða í verulegi hættu, ef spenna ykist í þessum heimshluta og hér væru engar varnir. Því fullnægir það ekki hagsmunum Íslendinga nú, að í landinu sé aðeins eftirlitsstöð án nokkurs varnarliðs. Varnarþörf landsins og tilhögun varnanna verður að meta með hliðsjón af ástandi heimsmála á hverjum tíma. Kanna ber til hlítar, hvort hagkvæmt sé að auka þátttöku Íslendinga í þeim störfum, sem unnin eru hér á landi vegna öryggis Íslands og annarra Atlantshafsbandalagsríkja.“ Eins og fram kemur í þessari ályktun, er það skoðun Sjálfstfl., að nú eins og stendur sé ekki aðeins nauðsyn á eftirliti frá Íslandi í þágu Atlantshafsbandalagsins, heldur og á vörnum. Með þessu er ekki sagt, að hér eigi að vera varnarlið um ófyrirsjáanlega framtíð, heldur hlýtur það að skoðast í ljósi ástandsins á hverjum tíma, hvort þörf er fyrir slíkt varnarlið eða ekki. Við byggjum vonir á því, að viðræður austurs og vesturs um gagnkvæma og samhliða afvopnun beri árangur. Að vísu eru þær viðræður aðeins um slíkan samdrátt í her í Mið-Evrópu op viðræðurnar um samdráttinn og afvopnun að hluta taka ekki á þessu stigi til norður- eða suðurhluta Evrópu. Í því er fólgin ákveðin hætta, ef þær viðræður bera árangur að því er Mið-Evrópu snertir, að enn frekari áhersla verði lögð á herbúnað í suðri eða í norðri. Við væntum, að sú verði ekki þróunin, heldur haldi hins vegar jákvæð þróun áfram og eftir samhliða samdrátt herafla í Mið-Evrópu takist viðræður um áframhaldandi samdrátt herafla, bæði í norðri og suðri. Ef slíkar viðræður bera árangur, þá teljum við vissulega tíma til kominn að endurmeta stöðuna og kanna, hvort hér sé þörf á varnarliði. Ég er ekki sáttur við þá skilgreiningu hv. 8. landsk. þm., Benedikts Gröndal, að menn skiptist í þrjá flokka um afstöðuna til varnarmála, eins og hann þar greindi frá. A. m. k. felli ég mig ekki við þá skilgreiningu að öllu leyti, án þess að ég endurtaki orð hans þar um. Ég held, að fyrst og fremst greini okkur á um það, bæði hér í þingsölum og meðal þjóðarinnar, hvort unnt sé að tryggja öryggi Íslands með hlutleysi eða hvort við verðum að taka afstöðu og vera þátttakendur í varnarbandalaginu. Þetta er höfuðmunur á afstöðu Íslendinga og þm., að því er ég tel. Síðan má til sanns vegar færa, að þeir, sem vilja taka þátt í varnarsamtökum og telja, að hlutleysi komi Íslandi ekki að liði til að tryggja öryggi landsins, hafi mismunandi skoðanir á því, í hverju þátttaka í varnarhandalagi skuli vera fólgin. Hlutleysi var einu sinni sú stefna, sem Íslendingar sameinuðust um til að tryggja öryggi sitt. Þegar Ísland varð fullvalda 1918, var ævarandi hlutleysi lýst yfir, eins og kunnugt er. En reynsla okkar síðan og lega landsins hefur sýnt fram á, að hlutleysið kemur okkur ekki að liði. Við erum ekki spurð um það, hvort við fáum í friði að lifa hér einir á þessu landi, ef til átaka kemur. Táknræn um þennan ágreining eru e. t. v. orðin, sem birtust í leiðara Þjóðviljans 30. okt. s. l. og ég vil leyfa mér að vitna til, herra forseti, en þau eru svo hljóðandi: „Það sér hvert mannsbarn, að þá fyrst yrði ráðist á eitthvert land í stríði, að það væri hernaðarlega mikilvægt, og það verður eitt land, um leið og það hefur her og herstöðvar.“ Þetta er tilvitnunin. Ég er alveg sammála Þjóðviljanum, að ráðist verður á land í stríði, sem er hernaðarlega mikilvægt, en ósammála Þjóðviljanum um það, að Ísland verði þá fyrst hernaðarlega mikilvægt, þegar hér dvelst her eða herstöðvar eru í landinu. Ísland er hernaðarlega mikilvægt, hvort sem okkur líkar betur eða verr, alveg burt séð frá því, hvort hér er her eða herstöðvar. Lega landsins veldur því. Þegar rætt er um tilhögun varna á Íslandi, er auðvitað sjálfsagt að íhuga, með hvaða hætti við Íslendingar getum tekið þátt í því starfi, sem hér fer fram í þágu varnanna, í þágu varnarsamtaka Atlantshafsbandalagsins. Spurningunni um það hlýtur að verða svarað með tilliti til okkar eigin hagsmuna, bæði okkar öryggishagsmuna og annarra hagsmuna. Ef við lítum á það, hve mikinn þátt við sjálfir viljum taka í þessum störfum, koma margar spurningar fram í hugann, sem sjálfsagt er að kanna og rannsaka til að finna bestu svörin. Í fyrsta lagi t. d., hvort við Íslendingar viljum láta í té þann mannafla, sem nauðsynlegur er í þessu skyni, og draga þá þann mannafla frá öðrum störfum í þjóðfélaginu. Þetta kann e. t. v. að fara eftir atvikum, hvernig háttað er atvinnulífi landsmanna, og í spennuástandi, eins og nú er, kann að vera erfiðleikum bundið. Ég tel þó alveg sjálfsagt að hafa um það ákveðna áætlun, hvaða störf það eru, sem Íslendingar geta innt af hendi og vilja inna af hendi í þágu varna landsins. Ég er líka þeirrar skoðunar, að þetta sé til þess fallið, að Íslendingar geri sér grein fyrir því, að til þess að vernda sjálfstæði sitt og öryggi þurfa þeir að gæta þess og leggja eitthvað í sölurnar fyrir það, eins og aðrar þjóðir gera. Í öðru lagi er það spurning, hvort og að hve miklu leyti við Íslendingar viljum þjálfa mannafla úr okkar eigin hópi til starfa, sem eru sérstaks eðlis og ekki er þörf fyrir í þjóðlífinu, atvinnulífinu almennt. Við vonumst til þess, að sum þessi störf séu ekki ævarandi og þess vegna séu e. t. v. aðeins tímabundin not fyrir þau. Ef svo skyldi fara, væri æskilegt, að þeir menn, sem veldust til slíkrar þjálfunar, ættu möguleika á því að notfæra sér þá þjálfun í almennum störfum í þágu landsins, eftir að þörfum fyrir hin sérstöku störf er lokið. Það er ekki víst, að svo geti verið um öll þessi störf, og að því ber að hyggja. Í þriðja lagi er svo á það að líta, að allir þeir, sem teljast til varnarliðs á Íslandi í dag, að svo miklu leyti sem mér er kunnugt um, en það getur vel verið, að ég hafi ekki nægilega kunnáttu í þessum efnum, sem ég vonast þó til, - allir þeir, sem teljast til varnarliðsins, eru meira eða minna þjálfaðir sem hermenn og í því skyni að geta tekið þátt í fyrstu vörnum hér á landi, ef þörf krefur, sem við vonumst til, að komi aldrei til. Þá er ég einmitt kominn að því, sem ég tel mjög mikilvægt atriði og mér finnst till. þeirra þm. Alþfl. e. t. v. líta fram hjá, og það er sú aðvörun, sem felst í veru varnarliðsins á Íslandi gagnvart þeim þjóðum, sem ásælast vilja landið, mundu vilja reyna að hafa áhrif á það eða beita okkur Íslendinga þrýstingi í einu eða öðru formi til þess að beina ákvörðunum okkar á annan veg en við mundum vilja, ef við þyrftum ekki að búa við slíkan þrýsting. Í þeirri till., sem 34. þing Alþfl. gerði 22. okt. 1972 og er upphaf þessarar þáltill., er komist svo að orði, með leyfi forseta: „Öryggi Íslands hefur verið og mun verða best tryggt með aðild að varnarsamtökum, en vopnað varnarlið hefur verið hér aðallega til eftirlits og aðvörunar.“ Ég er mjög sammála þessum orðum í þessari till. Með því að Íslendingar taki að sér eftirlitsstörfin, skulum við segja, að eftirlitsþörf sé fullnægt, en þá er eftir að fullnægja hlutverki aðvörunar, sem varnarliðið óneitanlega gegnir og nauðsynlegt er, meðan viðsjár eru eins miklar í heiminum og raun ber vitni. Hv. 8. landsk. þm. nefndi það sem dæmi, að auðvitað þyrftum við Íslendingar að gæta öryggis okkar, t. d. þyrftum við sjálfir að vera þess umkomnir að koma í veg fyrir það, að Arabar sendi hingað flugvél eða flugvélar með landgöngusveitir og tækju landið. Þessu er ég alveg sammála. Og í ljósi síðustu atburða, átakanna fyrir botni Miðjarðarhafs, getum við líka vel hugsað okkur, að þau átök hefðu leitt til víðtækari spennu og áframhaldandi hernaðaraðgerða en raun varð á, sem betur fer. Það er vel hugsanlegt í framhaldi af bréfi Bresnevs um það, að Sovétríkin ætluðu sér að senda herlið til landanna fyrir botni Miðjarðarhafs, hefði því áformi verið haldið til streitu og komist til framkvæmda, að Sovétríkin hefðu talið sér ávinning í því, ef ekkert varnarlið hefði verið hér til staðar, að tryggja sér fótfestu á norðurslóðum í leiðinni. Þetta er sagt sem hugleiðing undir ákveðnum kringumstæðum, sem ég hygg, að hafi ekki verið mjög fjarlægar um nokkurra daga bil fyrir örfáum dögum eða vikum. Ég tók eftir því, að hv. 8. landsk, þm., Benedikt Gröndal, taldi sjálfsagt, að sú þróun, sem að væri stefnt með tillöguflutningi þeirra Alþfl.-manna, mundi taka langan tíma, a. m. k. rúman tíma, og sömuleiðis minntist hann á, að nauðsynlegt væri, að íslensk yfirvöld gætu í framtíðinni leitað aðstoðar í varnar- og öryggismálum sínum hjá Dönum og Norðmönnum eins og stórveldunum. Ég er sammála því, að það er ekkert sjálfsagðara en að við höfum tengsl við önnur aðildarríki Atlantshafsbandalagsins en Bandaríkin í sambandi við öryggismál okkar og eflum sérstaklega nána samvinnu í þeim efnum við Norðurlönd. Og ég vil eindregið beina því til hæstv. utanrrh., að sérstakar viðræður fari fram einmitt við Norðurlöndin og fulltrúa þeirra, sem þátt taka í Atlantshafsbandalaginu, um nánara samstarf Norðurlanda innan Atlantshafsbandalagsins til þess að tryggja öryggi hvert annars. Við Íslendingar ætlumst til mikils af öðrum þjóðum, þegar við teljum hagsmuni okkar í húfi. Þessi tilætlunarsemi til aðgerða og áhrifa Norðurlanda er sérstaklega mikil af okkar hálfu, og því er ekki óeðlilegt, að við tökum einnig tillit til þeirra, þegar þeirra hagsmunir eru í veði. Ég vil svo aðeins, herra forseti, víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. utanrrh. Hann gat réttilega um það, að 25. des. n. k. verði liðinn sá 6 mánaða frestur, sem Atlantshafsbandalagið hefur og raunar aðilar að varnarsamningnum, Ísland og Bandaríkin, til þess að kanna, hvort rétt sé að endurnýja samninginn og þá í hvaða formi. A. m. k. er möguleiki eftir þann tíma fyrir hvorn aðilann sem er að segja varnarsamningnum upp. Ég vil skilja orð hæstv. utanrrh. þannig, að hann hafi aðeins átt við þetta, þegar hann sagði, ég hygg orðrétt, að „25. des. n. k. verður hægt að segja til um, hvort til uppsagnar kemur eða ekki“. Það er búið að lofa okkur alþm., að þessi ákvörðun verði ákvörðun Alþ. og alþm., en ekki tekin án þess, að málið sé fyrst rætt hér í þingi. Þá gat hann nokkuð um þær skýrslur, sem liggja fyrir hjá utanrmn. og bann hefur greint þar frá. Ég verð að segja það eins og er, að þessar skýrslur eru mjög fátæklegar að flestu leyti, þær sem ég hef séð. Það getur verið, að ég hafi ekki séð þær allar. Það er helst sú skýrsla, sem sænski hermálasérfræðingurinn lét í té og ég hygg vera opinbera, sem nokkuð er á að byggja. Ég á von á því, að viðræðurnar í síðustu viku hafi leitt í ljós frekari upplýsingar, sem unnt er að byggja á, og fagna því, að utanrmn. fær skýrslu um þær viðræður. Ég verð að leggja áherslu á það, að nauðsynlegt er að ætla bæði utanrmn. og Alþ. nægan tíma til þess að fjalla um þessi mál, svo örlagarík sem þau kunna að verða. Og ég tel nauðsynlegt, að málið sé tekið fyrir í utanrmn. hið allra fyrsta. Eðlilegt er og sjálfsagt, að þessari till. verði vísað til utanrmn., og að því leyti vil ég taka undir orð hv. 8. landsk. þm., Benedikts Gröndals, að ég tel nauðsynlegt, að íslensk stjórnvöld hafi frumkvæði sjálf að mismunandi áætlunargerð um, hvernig haga skuli vörnum landsins, tryggja öryggi þess, miðað við mismunandi aðstæður. Ég tel óviðunandi, að við séum sjálf óvirk í því helsta viðfangsefni sjálfstæðra þjóða að tryggja öryggi landsins og sjálfsákvörðunarrétt þjóðarinnar. Við þurfum að eiga sjálf frumkvæði í þessum efnum og á hverjum tíma meta stöðu okkar eftir ástandi heimsmála. Eins og stendur er það skoðun Sjálfstfl., að það væri mikið ábyrgðarleysi, ef hér væru ekki varnir í landinu. Við teljum eftirlitsstörf ein ekki fullnægjandi. En vonandi verður þróun heimsmála þannig, að gagnkvæmur skilningur vaxi og tortryggni eyðist á tryggum grundvelli, þannig að engin þjóð geti hneppt aðrar þjóðir í fjötra.



Herra forseti. Þar sem talað er um það í till. þessari, að Ísland gæti einhvern tíma „síðar meir“, eins og það er orðað, orðið eftirlitsstöð á vegum Sameinuðu þjóðanna, virðist mér, að tekið sé undir þá hugmynd, að Sameinuðu þjóðirnar friðlýsi Norðaustur-Atlantshafið eða a. m. k. nokkurn hluta þess næst Íslandi, banni þar allar herstöðvar, allt hernaðarbrölt og þar með taldar að sjálfsögðu heræfingar hvers konar og flotaæfingar. Enda væri slíkt eftirlit að sjálfsögðu ekki í verkahring Sameinuðu þjóðanna, nema því aðeins að þær hefðu áður tekið á sig ábyrgð á þessu sviði og þá væntanlega með einhvers konar friðlýsingu, reglum, sem Sameinuðu þjóðirnar hefðu sett gegn hernaði á þessum slóðum. Flm, till. veigra sér hins vegar við að gera nánari grein fyrir þessu atriði. Á þessu stigi treysta þeir sér ekki til að taka berum orðum undir friðlýsingarhugmyndina. Enn sem komið er treysta þeir sér ekki til að ganga í berhögg við hina úreltu NATO-pólitík, sem forustumenn Alþfl. áttu á sínum tíma ásamt öðrum frumkvæðið að og hafa jafnan stutt, þá NATO-pólitík, sem glögglega var túlkuð hér í ræðu hv. síðasta ræðumanns, þá blindu NATO-dýrkun, þessa gagnrýnilausu dýrkun, þennan gagnrýnilausa halelújasöng áratug eftir áratug. Þetta virðist mér sem sagt skýringin á þeirri tæpitungu, sem flm. till. viðhafa að því er varðar hlutverk Sameinuðu þjóðanna á þessu sviði. Flm. er auðsæilega orðið það ljóst, eða a. m. k. 1. flm., það er ég viss um, enda er hann glöggskyggn maður og fylgist vel með gangi mála í heiminum, að kröfunni um friðlýsingu Norðaustur-Atlantshafs mun aukast mjög í náinni framtíð. Dæmi um þá þróun er m. a. friðlýsingartill., sem borin hefur verið fram af fulltrúum fimm Norðurlandaþjóða og rædd verður í Norðurlandaráði í febr. n. k. Forustumenn ungra jafnaðarmanna í Noregi hafa látið í ljós áhuga á því máli, og kannske hefur einhver flm, haft af því spurnir eins og ég, að innan breska Verkamannaflokksins er þegar farið að vinna að því að afla þessari hugmynd fylgis. En hvað um það, flm, telja, að þeir séu enn of bundnir af fortíð flokksins til þess að slíta af sér NATO-haftið og stíga fram til eindregins stuðnings við friðlýsingarhugmyndina. Þeir bíða átekta. En þegar friðlýsingarhugmyndin hefði öðlast þann styrk í vitund þjóðanna við Norðaustur-Atlantshaf, að sigur hennar gæti talist tryggður, þá kæmi mér ekki á óvart, þó að þeir Alþfl.-menn vísuðu hreyknir til þessarar till. sinnar sem sönnunar þess, að þeir hafi snemma haft skilning á því góða máli. Allt er þetta að sjálfsögðu gott og blessað. Hver minnsti vottur þess, að forustumenn Alþfl. séu að ná áttunum í svonefndum öryggismálum Íslands, hlýtur að vera fagnaðarefni. Þetta er hin jákvæða hlið þessarar þáltill. Að þessu leyti get ég tekið undir með hæstv. utanrrh., það sem hann sagði áðan, að þessi till. sé góðra gjalda verð. Hins vegar verð ég að segja það, að hún þarf að taka æðimiklum breytingum, áður en ég get gert það sama og utanrrh. lýsti yfir, að hann mundi gera, ef hún kæmi aftur úr n., að greiða henni atkv. Hún þarf að mínum dómi að taka æðimiklum breytingum til þess - já og til þess að utanrrh. geti greitt henni atkv., án þess að það verði talið brot á málefnasamningi ríkisstj.  Nú ætla ég að snúa mér að hinni neikvæðu hlið þessarar till., ráðagerðum, sem eru tengdar því, að Ísland verði svo og svo lengi enn í NATO, þeirri grundvallarhugmynd, sem hv. 1. flm. nefndi. Það er skoðun mín í stuttu máli, að þær ráðagerðir valda því, að þetta er að meginefni til vond till. og hættuleg, og skal ég nú rökstyðja þessa fullyrðingu mína. Persónunjósnir, þ. e. njósnir um skoðanir einkalíf manna, eru eitt óhugnanlegasta fyrirbærið í mörgum þjóðfélögum nútímans, bæði í austri og vestri. Við Íslendingar höfum fram til þessa haft blessunarlega lítið af þeim ófögnuði að segja. Hann sýkti að vísu þjóðfélag okkar talsvert á því tímabili, þegar slæmt atvinnuástand neyddi menn hópum saman til að leita sér atvinnu á Keflavíkurflugvelli, þar sem svonefndar öryggisreglur hinna bandarísku hernaðaryfirvalda réðu öllu um það, hverjir þar töldust hæfir til starfa. En með batnandi atvinnuástandi minnkaði þörf manna fyrir störf í herstöðinni, og að sama skapi dró úr ófögnuðinum. Og þjóðfélag okkar varð að sama skapi heilbrigðara á ný. Allir sæmilegir Íslendingar hljóta að hafa fagnað þeirri þróun, og fáir mundu hafa búist við því, að af hálfu Íslendinga sjálfra yrðu hafðir í frammi tilburðir til að magna aftur ófögnuðinn. Samt hefur þetta nú gerst og m. a. með þeirri till., sem hér er til umr. Ef sú hugmynd nær fram að ganga, að Íslendingar taki að sér svonefnt eftirlitsflug og önnur skyld störf á vegum Atlantshafsbandalagsins, þá munu upp vekjast í þessu þjóðfélagi miklu óhugnanlegri persónunjósnir en við höfum áður þekkt. Það stoðar lítt, þótt í till. þessari séu notuð sakleysisleg orð eins og „óvopnuð eftirlitsstöð“ og „óvopnaðar eftirlitsflugvélar“. Sú óumdeilanlega staðreynd blasir við engu að síður, að hér er verið að tala um njósnastöð og njósnaflugvélar hernaðarbandalagsins NATO. Það eru herforingjar í NATO, sem í dag ráða öllu um rekstur þessarar stöðvar og þessara flugvéla, og þeir mundu auðvitað eftir sem áður öllu ráða, þó að Íslendingar yrðu fram boðnir til einhverra þeirra starfa, sem snerta þennan rekstur, hvort sem þessir foringjar kynnu nú að sitja á Keflavíkurflugvelli sjálfum, vestur í Pentagon, í Brüssel eða einhvers staðar annars. Þessi till. felur sem sé í sér þá hugmynd, sem íslenska þjóðin hefur jafnan talið og telur enn með öllu forkastanlega, þá hugmynd, að Íslendingar taki upp hernaðarstörf, og þau störf yrðu að sjálfsögðu unnin undir stjórn og ströngu eftirliti ráðamanna NATO. Og hvernig yrði svo hagað vali þeirra ungu Íslendinga, sem til gætu komið að rækja þessi störf? Mundu NATO-foringjarnir ekki telja sig þurfa að vita nokkur deili á þeim mönnum? Að sjálfsögðu. Að sjálfsögðu yrði engum Íslendingi treyst til þeirra starfa, fyrr en nákvæm rannsókn hefði leitt í ljós, að í fari hans og fortíð reyndist ekkert það, sem grunsamlegt gæti talist samkv. öryggisformúlum hernaðarbandalagsins. Það yrði njósnað. Það yrði njósnað ekki aðeins um persónulegar skoðanir og einkalíf umsækjenda, það yrði líka njósnað um skoðanir og einkalíf ættingja þeirra, vina þeirra og kunningja. „Segðu mér, hverja þú umgengst, og ég skal segja þér, hver þú ert.“ Eflaust yrðu kvaddir til sérfræðingar af hálfu bandalagsins að skipuleggja þessar njósnir. Það er ekki ósennilegt, að heil stofnun slíkra sérfræðinga kæmi þar til skjalanna. Hugsast gæti líka, að einhverjir íslenskir menn veldust til þessara njósnastarfa samkv. því fornkveðna, að hæg eru heimatökin. Ekki mundi það gera málið geðslegra fyrir okkur Íslendinga. Fyrst og síðast yrði að sjálfsögðu leitað vitneskju um stjórnmálaskoðanir umsækjenda, en einkum og sér í lagi um viðhorf þeirra til Atlantshafsbandalagsins. Stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins einir kæmu þarna til greina, og þar mætti ekkert fara á milli mála, stuðningurinn yrði að vera alveg ótvíræður. Flm. þessarar till., þm. Alþfl., allir 6 með tölu, hafa að vísu lýst yfir stuðningi við Atlantshafsbandalagið. Að því leyti yrðu kannske ekki taldir neinir meinbugir á, ef það dytti í þá að sækja um einhver svonefnd eftirlitsstörf, sem gert er ráð fyrir í þessari till. En hvað um aðra Alþfl.-menn? Hafa þeir hugleitt það, hv. flm. þessarar till.? Hvað t. d. um unga Alþfl.-menn? Þeir hafa hvað eftir annað lýst yfir andstöðu sinni við Atlantshafsbandalagið og hvað eftir annað krafist þess, að Ísland segði sig úr NATO, nú síðast á sambandsþingi sínu í lok sept. Það eru ekki beinlínis meðmæli með mönnum, sem sinni við Atlantshafsbandalagið og hvað eftir kynnu að sækja um svonefnt eftirlitsstörf á vegum NATO. Auðvitað kæmi ekki einn einasti ungur Alþfl.-maður til greina í þau störf. Sama mundi að sjálfsögðu gilda um unga framsóknarmenn. Ekki hefur Samband ungra framsóknarmanna verið vægara í gagnrýni sinni á NATO og kröfuna um það, að Ísland segi sig úr því. Um Alþb.-menn þarf auðvitað ekki að ræða í þessu sambandi. Ég held nú reyndar, að vandfundinn sé sá ungur Alþfl.-maður eða ungur framsóknarmaður, hvað þá heldur Alþb.-maður, sem mundi hafa hug á að komast í margnefnd eftirlitsstörf á vegum NATO og gangast þar með undir heraga. En það er gert ráð fyrir fleiru en eftirlitsstörfunum í þessari till. Það er meira blóð í kúnni. Í beinum tengslum við eftirlitsflugvélar er talað um „nauðsynlegar björgunarflugvélar“, og sú hugmynd, sem þarna liggur til grundvallar, er nánar útfærð í grg., þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Nú krefst meginhlutverk varnarliðsins, eftirlitsflugið, ekki vopnabúnaðar. Þess vegna er varpað hér fram þeim spurningum, hvort ekki nægi að hafa hér vopnlausa eftirlitsstöð, en Íslendingar taki að sér eftirlitið. Landhelgisgæslan“ - takið eftir - „eða annar aðili mundi koma á fót eftirlits- og björgunarsveit, sem gæti fylgst vandlega með öllum siglingum, fiskveiðum og annarri hagnýtingu á auðæfum hafsins, hættu á mengun og öðru, er máli skiptir. Á nokkrum árum mundu Íslendingar taka alveg við rekstri og stjórn varnarliðsstöðvanna. Meðan Atlantshafsbandalagið starfar og Íslendingar eru í því, hlyti þessi starfsemi að vera í nánum tengslum við það.“ Svo mörg voru þau orð. Hér virðist sem sagt ætlunin að setja allt í einn pott, allt í NATO-pottinn: eftirlitsstörfin svonefndu, björgunarstörf ýmiss konar, jafnvel sjálfa landhelgisgæsluna, hræra þessu öllu saman. Og þetta táknar ósköp einfaldlega það, að allir andstæðingar NATO á Íslandi yrðu ekki aðeins útilokaðir frá eftirlitsstörfunum svonefndu, heldur líka björgunarstörfum ýmiss konar og sjálfri landhelgisgæslunni. En eftir að björgunarstörf og jafnvel sjálf landhelgisgæslan hefði verið tengd eftirlitsstörfunum og þar með ofurseld öryggisformúlum hernaðarbandalagsins, hverjir kæmu þá til greina í þessi störf? Lítum aftur á stjórnmálasamtök ungra manna. Heimdallur eða Samband ungra sjálfstæðismanna er einu pólitísku æskulýðssamtökin, sem styðja Atlantshafsbandalagið og þátttöku Íslands í því, þó að ýmsir í þeim röðum geri þetta með nokkrum semingi að vísu. Mér dettur ekki í hug, að forustumenn þeirra samtaka mundu vilja beita áhrifum sínum til þess, að liðsmenn þeirra fengju einhver sérstök forréttindi í sambandi við þessi störf, því síður, að þeir mundu á nokkurn hátt vilja bendla sig við þann ófögnuð persónunjósna, sem ég tel að mundi orsakast af því ástandi, sem stefnt er að með þessari till. En hitt ætti að vera deginum ljósara, að félagsskírteini í Heimdalli eða Sambandi ungra sjálfstæðismanna mundu a. m. k. ekki spilla fyrir ungum manni, sem kynni að hafa hug á að komast í umrædd störf. Ef þessi till. Alþfl. næði fram að ganga, þá kynni sú að verða raunin, að ungir sjálfstæðismenn yrðu þeir einu, sem teldust hæfir til að gegn aðeins margnefndum eftirlitsstörfum, heldur líka björgunarstörfum ýmiss konar og landhelgisgæslu. Það felst sem sagt í þessari till. Alþfl., að eftir reynsluna af breska flotanum nú að undanförnu skuli hann og íslenska landhelgisgæslan sett undir yfirstjórn NATO, sameiginlega yfirstjórn NATO. Og svo gæti hin alkunna tilkynning frá Slysavarnarfélagi Íslands: „Björgunarþyrla varnarliðsins var send á vettvang“, að breytast eitthvað í þá átt, að nú væri björgunarþyrla ungra sjálfstæðismanna tekin við. Að lokum þetta: Ég ætlaði ekki að fjalla hér ítarlega um NATO og herinn, en ég vildi aðeins í þessu sambandi koma á framfæri þessum viðvörunum mínum. Ég vænti þess, að hv. flm. þessarar till. og allir aðrir hv. alþm. hugleiði þessar viðvaranir vandlega, sérstaklega að því er varðar persónunjósnaófögnuðinn. Ég las fyrir skömmu grein um persónunjósnir eftir mætan mann bandarískan. Hann líkti persónunjósnum í Bandaríkjunum við kolkrabba, sem grúfði yfir Washington og gæti óðar en varði verið búinn að teygja sína slímugu arma um allt hið bandaríska þjóðfélag. Slíkur kolkrabbi grúfir líka yfir herstöðinni á Miðnesheiði - og slímugir einnig hans armar. Við skulum umfram allt varast það, Íslendingar, að gera nokkuð, sem gæti veitt krabba þessum tækifæri til þess að teygja arma sína lengra þaðan og út í þjóðfélag okkar.