Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér um ræðir, er lögð fram samkv. ákvæði vegalaganna um það, að lögð skuli fram þáltill. um vegáætlun um sama leyti og fjárlög, en þessi till. er lögð fram samkv. bráðabirgðaákvæði vegalaga, sem samþ. voru í des. s.1., þ.e. aðeins fyrir árið 1964, en eins og kunnugt er, skal vegáætlun gerð til 4 ára í senn, og verður þá á næsta hausti lögð fram vegáætlun til 4 ára. Bak við þessa þáltill, og þau fskj., sem með henni eru prentuð, liggur allmikil vinna, og þess vegna er það, að ekki hefur þótt fært að leggja till. fyrr fram en raun ber vitni. Mér er kunnugt. um það, að starfsmenn vegamálaskrifstofunnar hafa unnið að samningu þeirra fskj., sem með till. eru prentuð, frá því um áramót, og má segja, að eðlilegt sé, að í fyrsta sinn, eftir að ný vegalög hafa verið sett og breytingar gerðar á öllu kerfinu, sé mikið verk að semja slíka áætlun sem hér um ræðir. Samkv. vegal. er gert ráð fyrir í III. kafla þeirra, að allir almennir vegir séu upp taldir og flokkaðir. Það hefur og verið gert, eins og hv. þm. sjá á fskj. með þessari tillögu. Samkv. þessari áætlun eru tekjur á árinu 1964 áætlaðar vera 242.1 millj. kr. Tekjurnar sundurliðast, eins og sjá má, Þannig, að tekjur brúasjóðs á s.l. ári hafa orðið 10.4 millj. kr., og af þeim tekjum munu 0.6 millj. kr. ganga til greiðslu umframkostnaðar vegna framkvæmda 1963. Reikningsskilum er þó ekki enn lokið, eftir því sem vegamálastjóri upplýsir, en hann telur, að handbært fé af tekjum brúasjóðs frá árinu 1963 muni nema 9.8 millj. kr. Af tekjum vegasjóðs árið 1963, sem urðu 7.66 millj. kr., var ráðstafað á árinu 3 millj. 950 þús., og eru pá til ráðstöfunar af fé vegasjóðs frá árinu 1963 3.7 millj. kr. Tekjur af gamla benzíngjaldinu eru áætlaðar 1964, þ.e. gjaldinu 1.47 kr. á hvern lítra, að verða 84.5 millj. kr., en tekjur af nýja gjaldinu eru áætlaðar að verða á árinu 56 millj. kr., þ.e. 3/4 tekna af þessu gjaldi, þar sem talið er, að gjaldið innheimtist ekki fyrr en 3 mánuðum eftir á. Tekjur samkv. framansögðu, þ.e. benzíntekjurnar og tekjur brúasjóðs og vegasjóðs, verða því 154 millj. kr. Til viðbótar þessu er áætlað, að gúmmígjald verði á árinu 10 millj. kr. Það var hækkað, eins og hv. þm. muna, um 50%, úr 6 kr. á kg i 9 kr. á kg. Þá er gert ráð fyrir, að þungaskatturinn verði á árinu 31 millj. kr., hækki um 10 millj. kr. Ríkisframlag samkv. 89. gr. vegalaga er 47.1 millj. kr. Þessar tekjur munu vera um 105 millj. kr. hærri en var á fjárl. 1963. Er það óneitanlega veruleg viðbót við það fé, sem er til ráðstöfunar í vegaframkvæmdir, á árinu 1964, miðað við s.l. ár. Þó hygg ég, að hv. þm. finnist þessi upphæð ekki vera of há, þegar til þess kemur að skipta henni á hina ýmsu vegi og brýr í hinum ýmsu kjördæmum. Vegáætlun gerir ráð fyrir skiptingu útgjalda aðeins í stórum dráttum. En í hinum smærri dráttum er gert ráð fyrir, að hv. Alþingi ráðstafi fénu. Samkv. þeirri þáltill., sem hér er um að ræða, er gert ráð fyrir að verja tekjum vegasjóðs á þann veg, sem hér skal rakið: Það er stjórn og undirbúningur vegamála. 4 millj. 167 þús. eru launagreiðslur samkv. launaskrám. Eftirlaunagreiðslur til fyrrv. verkstjóra og ekkna þeirra 600 þús. kr., skrifstofukostnaður 1.6 millj. og verkfræðilegur undirbúningur framkvæmda 2.5 millj. Þetta eru 8 millj. 867 þús. kr. Verkfræðilegur undirbúningur framkvæmda var á fjárlfrv. því, sem lagt var fyrir á s.l. hausti, 1.7 millj. kr., og var þá gert ráð fyrir, að kostnaðurinn væri færður á ýmis verk. En þessi til högun á greiðslu kostnaðar þykir ekki heppileg, þar sem oft er um smærri verk að ræða, og þykir því eðlilegt að taka verkfræðilegan undirbúning framkvæmda í einu lagi sem útgjaldalið samkv. tillögunni. Þá er viðhald þjóðvega. Það er gert ráð fyrir, að viðhald þjóðvega á árinu 1964 verði 85 millj. kr. Það var í fjárl. 1963 63 millj. kr., en á árinu voru notaðar 67 millj., 4 millj, umfram fjárlög, vegna brýnnar nauðsynjar. Þótt nú sé reiknað með 85 millj. kr., er það ekki hærri upphæð en rétt til þess að halda vel í horfinu, og verður þá að hafa í huga, að þjóðvegirnir hafa lengzt samkv. nýju vegalögunum um 1046 km. Það er því að áliti þeirra, sem um þessi mál hafa fjallað, ekki frambærilegt að ætla minna í vegaviðhaldið en 85 millj. kr., þótt það sýnist í fljótu bragði vera allmikil hækkun frá s.l. ári. Þá er gert ráð fyrir að nota til vegmerkinga 1 millj. kr. á árinu 1964, en á s.l. ári var varið í þessu skyni 600 þús. kr. Það er enginn vafi á því, að það getur forðað frá slysum, ef vegmerkingar eru nákvæmar og glöggar, og það er mikið ógert enn í því efni að setja vegmerki á Ýmsa hættustaði víðs vegar um landið. Það má því ekki vera lægri upphæð, sem til þessa verður varið á yfirstandandi ári, heldur en hér er um að ræða, þyrfti að vera meira en hér er lagt til. Til nýrra þjóðvega er gert ráð fyrir að verja samkv. þessari áætlun 57 millj. 595 þús. kr., þar af til hraðbrauta 10 millj. kr., þjóðbrauta 23 millj. kr. og landsbrauta 24 millj. 595 þús. kr. Til hraðbrauta hefur ekki þótt fært að leggja til, að meiri upphæð væri varið en hér ræðir um, og er Þá aðallega um að ræða vaxtagreiðslur vegna Reykjanesbrautarinnar. Þá þykir og rétt að leggja til, að nokkur upphæð verði lögð til Austurvegar af þessu fé, enda var á s.l. ári varið til þessa vegar 1.5 millj. kr. umfram fjárlög. Þá er gert ráð fyrir að verja til þjóðbrauta, eins og áður er sagt, 23 millj. kr., og er, eins og hv. þm. geta séð fyrir sér á bls. 36, tilgreint, hvernig þetta skiptist. Hér er um allverulega hækkun að ræða frá fyrra ári, ef reiknað væri með lántökum, eins og tíðkazt hefur mörg undanfarin ár. Ef hins vegar væri gert ráð fyrir að greiða lánin, sem tekin voru á s.l. ári, með fjárveitingu þessa árs, yrði ekki um neina aukningu að ræða í framkvæmdum til þjóðbrauta. Það er svo vitanlega álitamál, hvort það þykir eðlilegt að greiða lánin að fullu á einu ári eða tveimur eða jafnvel þremur. Það er vitanlega samkomulagsatriði milli þeirra, sem lánin hafa tekið, og hinna, sem lánin hafa veitt. En framkvæmdirnar á næsta sumri í vegamálum verða vitanlega auknar eftir því, hvort lánin þurfa að greiðast upp á þessu ári eða hvort greiðslufrestur fæst á þeim. Þá er gert ráð fyrir að verja til landsbrauta, eins og áður er sagt, allmiklu hærri upphæð en í fyrra, eða 24 millj. 595 þús., en það gegnir sama máli um landsbrautirnar og þjóðbrautirnar, að til framkvæmda í þeim vegum hefur verið tekið allmikið að láni á s.l. ári, og er það vitanlega mats- og samkomulagsatriði, hvort þessi lán verða greidd að fullu upp á þessu ári eða ekki, og hefur það vitanlega mikil áhrif á vegaframkvæmdir í þessum þjóðvegaflokki. Þá er gert ráð fyrir að verja til fjallvega, reiðvega og ferjuhalds nokkrum upphæðum. eins og hér er tilgreint, og hefur þar verið farið að verulegu leyti eftir óskum hv. þm., sem fram hafa komið á undanförnum þingum. Til aðalfjallvega eru talin Sprengisandsleið og Kaldidalur, en gert ráð fyrir að verja allmiklu fé til kláfferjunnar á Tungnaá, sem lengi hefur verið í undirbúningi, og einnig til Sprengisandsleiðar. Þessi liður er samtals 2 millj. 315 þús. kr. Þá hefur verið komið til móts við óskir Landssambands hestamanna, sem hefur eindregið óskað eftir því, að til reiðvega verði varið 200 þús. kr. Þá er til annarra fjallvega 800 þús. og til ferjuhalds 15 þús. Þá er til brúargerða. Það er gert ráð fyrir að verja til brúargerða samtals 31 millj. kr., og er það veruleg aukning frá fyrra ári, eins og hv. þm. munu hafa gert sér ljóst. Það er gert ráð fyrir að verja til stórbrúa 13 millj. kr., og er því fé varið á sama hátt og fé brúasjóðs áður. Vegamálastjóri mun senda þeirri nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, rökstuddar till. um skiptingu þessa fjár, eins og vegafjárins yfirleitt, og mun n. þá fá ýmsar upplýsingar, sem er nauðsynlegt að hafa viðvíkjandi þessum framkvæmdum. Eins og áður er sagt, voru tekjur brúasjóðs á s.1. ári 110.4 millj., en af þeirri upphæð fara um 600 þús. til fyrirframgreiðslu frá fyrra ári, og eru þá til ráðstöfunar af fé brúasjóðs 9.8 millj., og þegar þetta er allt tekið með í reikninginn, verður um 25% hækkun að ræða á því fjármagni, sem verður varið til stórbrúa, miðað við s.l. ár. Þá eru brýr lengri en 10 m, hinar svokölluðu fjárlagabrýr. Það er gert ráð fyrir að verja til þeirra 12 millj. kr., en fjárveiting til þessara brúa var á árinu 1963 10 millj. 705 þús. kr., og er endurbyggingarfé gamalla brúa meðtalið. Till. um 12 millj. kr. fjárveitingu er því ekki nema samsvarandi þeirri upphæð, sem varið var í þessu skyni á s.l. ári, þegar tekið er tillit til kaup- og verðhækkana, sem orðið hafa síðan. Og þá eru það smábrýrnar, en til þeirra er gert ráð fyrir að verja 6 millj. kr., og er till. um 6 millj. 50% hærri upphæð en var á fjárl. s.l. ár, en ég býst við, að hv. þm. finnist, að hér sé ekki of langt gengið, því að í öllum kjördæmum mun það vera svo, að margar smábrýr er eftir að gera yfir ár og læki. Þá eru það sýsluvegirnir. Það er gert ráð fyrir að verja til þeirra 10 millj. kr., en á fjárl. s.l. ár voru aðeins 3.3 millj. kr., og það fé, sem sýsluvegirnir höfðu þá til umráða, var nálægt 6 millj., en sýsluvegirnir munu samkv. þessu hafa til umráða á þessu ári um 15 millj. kr., nærri þrefalt hærri upphæð. Það má því segja, að það sé tiltölulega vel gert við sýsluvegina, en inn í sýsluvegina eru komnir allir hreppavegir og einnig ýmsir einkavegir, sem áður voru taldir. En þótt hér sé um verulega lagfæringu að ræða, er enginn vafi á því, að mikil þörf er fyrir þetta fé, og ég hef reyndar þegar heyrt það frá sýslumönnum, sem hafa kynnt sér tekjuhækkun sýsluvegasjóðanna, að þeir eru mjög ánægðir með þá breytingu, sem hefur orðið á þessu. Þá er gert ráð fyrir að verja til vega í kaupstöðum og kauptúnum samkv. lögum þar um 31 millj. 473 þús. kr. Ekki er að efa það, að mikil þörf er fyrir þetta fé, enda hefur það komið í ljós, að götur í kauptúnum og kaupstöðum eru oft verri fyrir umferðina heldur en vegirnir úti á landsbyggðinni, en það er nýmæli i vegal., sem samþ. voru á þessum vetri, að leggja nokkurn hluta af benzínskattinum til þessara mála. Það sýnist vera sanngjarnt, um leið og það er nauðsynlegt til þess að bæta úr því ófremdarástandi, sem er í mörgum kauptúnum. Til véla- og verkfærakaupa verður varið á þessu ári samkv. þessum till. 17.4 millj. kr. Eins og hv. þm. er ljóst, hefur mörg undanfarin ár verið allt of lítið fé til véla- og áhaldakaupa fyrir vegagerðina og vegagerðin hefur verið með gömul verkfæri, 20 ára gamla veghefla, ónýtar ýtur, ónýtar ámokstursskóflur, og mest af þessu hefur verið keypt af Keflavíkurflugvelli, sölunefndinni, þá gamalt og uppgert og hefur verið dýrt í viðhaldi. Á s.1. ári var gert allmyndarlegt átak í því að bæta vélakost vegagerðarinnar og varið til þess 18 millj. kr. Það hefði vitanlega þurft að vera meira, en það þótti ekki fært að því sinni, og á þessu ári verður varið til vélakaupa 17.4 millj., en þess ber að geta, að nokkur hluti af þessari upphæð er þó greiðslur, afborganir vegna lána, sem tekin voru á s.l. ári, þannig að heildarfjárhæð til vélakaupa á þessu ári verður ekki nema tæplega 14 millj. kr., og mér er alveg ljóst, að það er allt of litið. Það þyrfti að vera meira. Það mundi borga sig, ef fé væri fyrir hendi, að hætta að nota elztu vegheflana, elztu ýturnar og mörg þessi gömlu tæki og kaupa nýtt, því að viðhaldið á gömlu tækjunum er allt of dýrt, til þess að það borgi sig að nota þau. En það er ljóst, að það tekur nokkurn tíma að endurnýja allan vélakostinn, en með því að verja verulegri upphæð árlega í þessu skyni, þá vitanlega lagast þetta smám saman, og má segja, að ef við gætum varið 15–20 millj. kr. á ári til tækja- og vélakaupa fyrir vegagerðina, mundi vélakosturinn verða sæmilegur innan fárra ára, og að því ber vitanlega að keppa. Svo eru hér smáfjárveitingar samkv. till., þ. e. til bókasafns verkamanna, það er í samræmi við það, sem áður hefur verið, til tilrauna við vega- og gatnagerð, það er nýtt ákvæði, gert ráð fyrir að verja 1/2% af heildartekjum vegamála, og ég geri ráð fyrir því, að það hafi á undanförnum árum verið of lítið að því gert og þetta hálfa prósent, sem hér er lagt til að verja i þessu skyni, geti borgað sig, þegar frá liður, því að tilraunastarfsemi í vegagerð, brúabyggingum og öðru því tilheyrandi á auðvitað alveg eins rétt á sér þar eins og annars staðar. Þá er iðgjald til slysatrygginga, gjöld samkv. l. um orlof verkamanna og atvinnuleysistryggingagjöld. Þetta er allt samkv. lögum og venjum, sem gilt hafa um þessi efni. Þá eru um flokkun vega upplýsingar á fskj. með þessari till. og greint frá því, hvernig flokkun vega hefur verið framkvæmd. Það er kveðið glögglega á um það í vegalögunum, hvernig vegirnir skuli flokkaðir. Og þeir skulu flokkaðir í þrjá flokka, það eru hraðbrautir, þjóðbrautir og landsbrautir. Það er að vísu gert ráð fyrir hraðbrautum A og B, og mætti því segja, að vegaflokkarnir væru fjórir, en aðalþjóðvegaflokkarnir verða þó að teljast aðeins þrír. Ég sé ekki ástæðu til að fara að gera grein fyrir því, hver þessi ákvæði eru í vegalögunum, hvernig vegaflokkunin er gerð, því að hv. þm. hafa bæði lög og till. ásamt öllum fskj., sem greina glögglega frá um þetta. Hér eru allir almennir þjóðvegir upp taldir, hvert kjördæmi fyrir sig, og skýringar fylgja með hverjum vegi, hvort það er óbreytt frá fyrri l. eða hver breyting hefur á orðið. Og mér sýnist, að hér sé þetta sett mjög glögglega fram, þannig að fljótlega sé unnt að átta sig á þeim breytingum, sem orðið hafa frá fyrri vegalögum. Þá er einnig hér prentað með og gerð grein fyrir hliðarvegum vegna undanþágu 12. gr. vegalaganna um kirkjustaði, félagsheimili, opinbera skóla eða heilsuhæli, fullgerð raforkuver, kauptún með færri en 300 íbúa eða tengivegi á millí aðalleiða. Þessir vegir, sem koma undir þessi undanþáguákvæði, eru taldir upp í hverju kjördæmi fyrir sig og prentað hér á fskj. með till. Þetta er, að ég tel, mjög upplýsandi fyrir hv. þm. og greiðir fyrir því, að unnt sé í fljótu bragði að átta sig á öllum þeim breytingum, sem orðið hafa. Tel ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um það, því að það liggur allt saman ljóst fyrir. Það kemur einnig fram á þeim fskj., sem fylgja með, hvaða breyting hefur orðið, hvað þjóðvegirnir hafa lengzt mikið við þær breytingar, sem orðið hafa. Það er, eins og áðan var sagt, 1046 km, sem þjóðvegirnir hafa lengzt. Það kemur og fram, hvað sýsluvegirnir hafa lengzt, og er það tekið fram í grg., sem prentuð er með frv. Sýsluvegir voru taldir fyrir breytinguna 2387.8 km, en eru taldir eftir breytinguna 2200 km og hafa þá stytzt um 8 km. En hreppavegirnir hafa allir verið lagðir niður, eins og áður er fram tekið. Þá eru aftast á þessu þskj. töflur, sem eru merktar fskj. I-X, sem gefa ýmsar upplýsingar, eins og hv. þm. sjá, og sé ég ekki ástæðu til að vera að rekja þær ýtarlega. Fskj. I, viðhaldskostnaður þjóðvega, sýnir það, hver aukning hefur orðið á bifreiðaeign landsmanna frá 1949, þegar bifreiðaeignin var 10520, en áætluð að vera í árslok 1964 29244. Það er aukning um nærri 200%. Svo er reiknað út, hve mikið viðhaldsfé hefur verið látið á hvern ekinn km og hvern lengdarkm. o.s.frv., og ef miðað væri við hvern ekinn km, þá er viðhaldsféð ekki aukið frá því, sem verið hefur, enda þótt það hafi verið hækkað upp í 85 millj. úr t.d. 33 millj. 1958. En ég hygg þó, að þessi mikla bílafjölgun, sem orðið hefur og þá ekki sízt í hinum stærri kaupstöðum, íþyngi ekki þjóðvegunum eins mikið hlutfallslega og var áður, á meðan bílarnir voru færri. Ég hygg, að mikill hluti af þessari aukningu sé meginhluta ársins á götum bæjanna og það væri t.d. ekki nema einn mánuð af hverjum 12 árlega, sem þeir íþyngdu þjóðvegunum, og þeir, sem gerðu þessa töflu, hafa vitanlega gert sér grein fyrir því, þótt það sé öðrum þræði fróðlegt og gaman að stilla þessu upp eins og hér hefur verið gert. Þá eru hér fskj. II, um hraðbrautir A og B, sem eru taldar upp, fskj. III, þjóðbrautir; og fskj. IV, um landsbrautir, og fskj. V, bæir, sem hafa ekkert eða ófullkomið vegasamband í. jan. 1964. Þar sést, hversu margir bæir eru í hverju kjördæmi, sem þannig stendur á um, og er það nokkuð misjafnt, en ég býst við, að það verði að segja, að ástandið sé öllu betra í þessum málum en menn höfðu áður reiknað með. Við sjáum t.d. í Reykjaneskjördæmi, þar er bílfært heim á hvern bæ, en í Vesturlandskjördæmi er ekki nema einn bær, sem alls ekki er akfært heim á, en það eru að vísu slæmir vegir heim á 31 bæ í þessu kjördæmi. Þá er það Vestfjarðakjördæmi. Þar er 21 bær, sem ekki hefur akveg, og það eru 3 bæir, sem hafa erfiðan og vondan veg, og svo er akfært að bryggju eða flugvelli, það eru 25 bæir. Ef við tökum Norðurl. v., þá eru það 13 bæir, sem hafa alls ekki akfært, og 23 bæir, sem hafa vonda vegi. Norðurl. e., 5 bæir alls ekki akfært og 5 bæir með slæma vegi. Austurlandskjördæmi, 5 bæir, sem alls ekki hafa akveg, 20 bæir, sem hafa erfiða vegi, og 26 bæir, sem hafa veg að bryggju eða flugvelli. Suðurlandskjördæmi, þar eru 3 bæir, sem hafa ekki akfært heim, og 7 bæir, sem hafa vonda vegi. Þannig eru þetta hátt á annað hundrað bæir í landinu, sem ýmist hafa alls ekki akveg eða slæma vegi. En ég verð að segja það, að áður en þessi skýrsla var tekin saman, hafði ég búizt við, að ástandið væri þó nokkru verra en hér er um að ræða, og ég vil segja, að það er vonandi, að þessir bæir, sem enn hafa ekki fengið akveg eða hafa mjög slæma vegi, úr því verði nú bætt mjög fljótlega. Þá eru á fskj. VI taldar upp óbrúaðar ár á þjóðvegum 1. jan. 1964, og er það tekið eftir kjördæmum. Þessi skýrsla er vitanlega mjög fróðleg og gefur upplýsingar um það; sem hv. þm. vitanlega vissu ekki áður nákvæmlega. Í Reykjaneskjördæmi eru 3 ár óbrúaðar. 2 Vesturlandskjördæmi eru 20, sem eru 4-10 m, og 4 brýr, sem eru 10 m eða lengri. i Vestfjarðakjördæmi eru 56 ár óbrúaðar frá 4-10 m og 13 ár, þar sem brúin þyrfti að vera 10 m eða lengri. Í Norðurlandskjördæmi vestra eru 16 ár óbrúaðar, þar sem brúin væri 4-10 m, og 5 ár, þar sem brúin þyrfti að vera 10 m eða lengri. Í Norðurlandskjördæmi eystra eru 22 ár óbrúaðar, þar sem brúin væri 4-10 m, en 6, þar sem brúin væri 10 m eða lengri. Og í Austurlandskjördæmi eru 62 ár óbrúaðar, þar sem brúin væri 4-10 m, og 29, þar sem brúin væri 10 m eða lengri. Í Suðurlandskjördæmi eru 9 ár óbrúaðar, þar sem brúin væri 4-10 m, og 12, þar sem brúin þyrfti að vera 10 m eða lengri. Af þessu má sjá; að þetta er ærið misjafnt í hinum ýmsu kjördæmum. Svo er hér fskj. VII, þar sem taldir eru upp þjóðvegir í þéttbýli, fskj. VIII, lenging þjóðvega með nýju vegal. Þjóðvegirnir lengjast í hverju kjördæmi fyrir sig. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera að lesa það upp og ekki heldur töflur á fskj. IX og fskj. X, yfirlit yfir þjóðvegi, eins og þeir eru i hverju kjördæmi 1. janúar 1964. Þetta skýrir sig allt saman sjálft, þegar hv. þm. athuga það. Þar sem þjóðvegur er talinn byrja eða enda í kaupstað eða kauptúni með eða yfir 300 íbúa, er aðeins nefnt nafn staðarins, þar sem enn hefur ekki unnizt tími til þess að semja reglugerð samkv. 30. gr. vegal. um það, hvaða vegir í kaupstöðum og kauptúnum skuli teljast þjóðvegir. Og þess vegna hefur ekki verið talið fært að Þessu sinni að skilgreina eða ákveða mörkin nákvæmlega til frambúðar í þessu skyni. En það verður að gerast með þeirri vegáætlun, sem lögð verður fram á næsta hausti til 4 ára. Þá verður væntanlega búið að semja þá reglugerð, sem hér um ræðir, og ákveða takmörkin, eins og þau skulu verða til frambúðar. Eins og ég sagði áðan, er vegáætlun sú, sem hér er um að ræða, aðeins fyrir þetta ár, og hún er nokkuð seint fram komin. Ég hef oft heyrt hv. þm. spyrja: Hvenær kemur vegáætlunin? En það liggur í augum uppi, að mesta vinnan hjá vegamálastjórninni var að semja fyrstu vegáætlunina, þ.e. að draga línurnar samkv. vegalögunum um flokkun veganna og telja upp alla þá staði, sem til greina koma, og það verk, sem hér hefur verið unnið, notast vitanlega til frambúðar, þótt þessar áætlanir geti tekið breytingum, og vegáætlun til 4 ára verður vitanlega með allt öðrum hætti en sú, sem hér er um að ræða og er til eins árs. Ég hygg, að hv. þm. séu sammála um það, að till. sú, sem hér hefur verið borin fram, ásamt öllum þeim fskj., sem með eru, gefi glöggt og gott yfirlit yfir vegamálin og brúamálin í landinu og hv. þm. hafi nú betri aðstöðu til þess að setja sig inn í öll þessi mál en oft áður. Eins og ég sagði, er hér gerð till. um grófa skiptingu á því fé, sem er til umráða. Það er aðeins lagt til, hversu mikið fé skuli fara í stórbrýr, í brýr lengri en 10 m og i smábrýr. Það er lagt til, hversu mikið fé skuli fara i vegaviðhald og vegmerkingar. Það er lagt til, hversu mikið fé skuli fara til nýbyggingar vega, í hraðbrautir, þjóðbrautir og landsbrautir. Og það er lagt til, hversu mikið fé skuti fara til fjallvega o.s.frv. En svo er það hv. Alþingi, sem deilir þessu niður nánar á hinar ýmsu framkvæmdir í kjördæmunum og víðs vegar um landið. Og að því leyti verður unnið að skiptingu vegafjárins með svipuðum hætti og áður var. Till. þessari verður væntanlega vísað að lokinni þessari umr. til hv. fjvn., sem tekur málið til meðferðar á svipaðan hátt og áður. Og vegamálastjóri mun senda fjvn., eins og á undanförnum þingum, sundurliðaða grg. og till. um það, hvernig fénu skuli skipt á hinar ýmsu framkvæmdir á þessu ári. Við höfum að þessu sinni rúmlega 100 millj. kr. meira fé til umráða en var, þegar fjárlög fyrir árið 1963 voru samin, og það, sem var á fjárl. 1963. Ég er hins vegar alveg viss um það, að hv. þm. finnst hér ekki um of ríflega upphæð að ræða, þegar farið verður að skipta fénu, því að þarfirnar eru alls staðar miklar og kröfurnar stöðugt vaxandi um að bæta samgöngurnar. Og það út af fyrir sig er ekkert undrunarefni, þótt þeir bæir, þær sveitir, þau héruð, sem hafa erfiðar og lélegar vegasamgöngur, leggi áherzlu á það, að úr því verði bætt sem allra fyrst. En það er enginn vafi á því, að nýju vegalögin marka tímamót, þau marka þáttaskil í þessum málum og með þeim er gengið inn á nýjar brautir, sem munu reynast vel og farsællega. Og það er von mín, að vegaféð muni eftirleiðis nýtast betur en áður með breyttri vinnuaðferð og með því að fá bættan vélakost fyrir vegagerðina og taka til meðferðar hverju sinni stærri verk en oft hefur áður verið gert. Ég vil svo, herra forseti, leggja til, að þessari till. verði að lokinni umr. vísað til síðari umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Þá er komin fyrsta vegáætlunin samkv. nýju vegalögunum. Eg verð að játa, að ég hef ekki haft tækifæri til að athuga til fullrar hlítar öll einstök atriði, sem upplýsingar eru gefnar um í þeim miklu skilríkjum, sem birt eru með þessari fyrstu vegáætlun. En ég hef samt sem áður veríð þess hvetjandi, að þetta mál yrði tekið strax á dagskrá, og mun stuðla að því, að fyrri umr. þurfi ekki að verða löng, og það er af áhuga á því, að málið komist sem allra fyrst í fjvn., til þess að hún geti farið að vinna að því: Okkur er öllum ljóst, að það er mjög liðið á þingtímann og hver mínúta dýr svo að segja fyrir fjvn. að vinna að þessu, því að hún á fram undan mikið og örðugt verkefni, en það er að skipta því fé, sem hér er stungið upp á, í einstakar framkvæmdir í landinu. En það er ekki auðvelt verk, eins og mun koma fram að sumu leyti í þeim fáu orðum, sem ég ætla að koma hér á framfæri við þessa fyrri umr. Fyrst vil ég minna á, að Framsfl. fylgdi því eindregið, að lagðar yrðu nýjar álögur á, u.þ.b. 100 millj. kr., og þeim varið til veganna og brúanna. Þetta er nýstárlegt, að stjórnarandstaða fylgi þannig stórum nýjum álögum, og ekki sízt þegar þannig stendur á, að við teljum, að ríkisstj. hafi sópað af fólki óþarflega miklu fé með hinum nýjustu samþykktum í því efni. En við gerðum þetta, eins og við sögðum greinilega, vegna þess að okkur var ljóst, að það mundi ekki fást nýtt fé til veganna og brúnna nema með því að leggja á í því skyni nýjar álögur. Þegar við vorum alveg sannfærðir um þetta, vildum við heldur vera með í því að leggja nýju álögurnar á og að þær rynnu þá í vegina til viðbótar en að horfa lengur upp á ástandið eins og það var orðið. Og þegar við nú sjáum þessa vegáætlun, sem hér er lögð fram, og þær skýringar, sem henni fylgja, vænti ég, að mönnum skiljist, að það var ekki einkennilegt, þó að við tækjum þennan kostinn. Við sjáum nefnilega nú, jafnvel enn greinilegar en áður hefur legið fyrir nokkurs staðar, í hvert óefni vegamálin og brúamálin voru komin, og sannast að segja verð ég að játa, að þótt ég teldi mig dálítið kunnugan þessum málum, hnykkir mér við, þegar dregin er upp af þessu jafnskýr og vafataust sónn mynd og gert hefur verið í fskj. þessa frv. Ég held, að okkur hljóti að hnykkja við, þegar við sjáum, hvað þessar miklu nýju álögur hrökkva skammt til þess að bæta úr þörfinni. Ég ætla ekki að fara langt út í þetta mál, vegna þess áhuga, sem ég hef fyrir því, að það komist í n., þar sem það á að fá þýðingarmikla athugun, og stikla því á stóru. Í fyrsta lagi vil ég benda á, að það kemur greinilega í ljós af þessum upplýsingum, sem hér liggja fyrir, að vegagerð hefur að verulegu leyti verið haldið áfram með því að taka lán. Bæði hefur ríkið sjálft tekið lán upp á framtíðina, og eins hafa sveitarfélögin unnvörpum tekið stórlán til þess að halda vegagerðinni gangandi. Það kemur í ljós, að sveitarfélögin hafa dregið og draga á eftir sér skuldaslóðann, og þau hafa tekið þessi lán til að reyna að koma i veg fyrir, að vegagerð stöðvaðist alveg. Ríkið hefur svo í vaxandi mæli einnig farið inn á þá braut að taka lán til vegagerða, eins og við sjáum á því, að nú þarf stórfé til að greiða af þeim lánum, og áhöld handa vegagerðinni hafa verið keypt með lánum, og nú þarf stórfé til þess að greiða af þeim. Þannig hefur þessu upp á síðkastið verið draslað áfram og byrðarnar lagðar á framtíðina, og getum við því nokkurn veginn séð, hvað hefði beðið okkar, ef menn hefðu þó ekki rifið sig upp og lagt á þessar nýju álögur til að fá aukið fé inn í þessi mál, fyrst ekki var látið meira af ríkisfénu sjálfu, sem þó hefði verið eðlilegt. En það er til marks um þessi efni, að samkv. þeim skýrslum, sem hér liggja fyrir, er ráðgert, að ætti að borga upp skuldaslóðann, sem sveitarfélögin draga á eftir sér, og greiða fastar afborganir og vexti af þeim lánum, sem ríkið hefur tekið vegna vegagerðar, mundi þurfa 43 millj. af vegafénu í að koma þessu i kring. Og þannig er dæminu í raun og veru stillt upp í grg., að 43 millj. af vegafé þessa árs fari til þess að greiða skuldir, sumpart skuldir ríkisins sjálfs, afborganir og vexti af þeim, bæði vegna Keflavíkurvegar og fleiri vega, enn fremur vegna áhaldakaupa, og svo þær skuldir, sem sveitarfélögin hafa stofnað til. Hitt er svo annað mál, eins og hæstv. ráðh. sagði, hvort það er hugsanlegt, þó að þessu sé stillt svona upp til þess að sýna ástandið, að klípa svo mikið af fjárveitingunum til nýju veganna, jafnvel þó að þær hækki eitthvað, sem þær væntanlega gera, til þess að sveitarfélögin geti greitt þessar skuldir sinar á einu ári eða tveimur. Um það skortir mig þekkingu til að dæma. En þetta er sú mynd, sem blasir við, af þeim hnút, sem þessi efni voru í komin. Auðvitað veit ég, að það hefur áður komið fyrir, að sveitarfélög hafa tekið lán til að greiða fyrir vegagerðum, en það er augljóst af þessu, að þetta hefur orðið sí og æ í vaxandi mæli, eftir því sem þessi mál urðu erfiðari viðfangs vegna stórvaxandi dýrtíðar, en lítið eða ekki hækkandi fjárveitingar. Ef ætti að greiða upp allar þessar skuldir og dæmið væri tekið bókstaflega, eins og það er í grg., þá færu aðeins 24 millj. í nýlagningar á þessu ári, i nýja þjóðvegi af öllu tagi. En sem sagt, þetta fer þó eftir því, hversu langt verður gengið í að reyna að ryðja af strax hinum gömlu skuldum sveitarfélaganna, en auðvitað verður að greiða föstu greiðslurnar af ríkislánunum, sem tekin hafa verið til vegagerðanna. Það kemur nú í ljós, að það hafa verið um 181/2 millj., sem sveitarfélögin voru búin að taka að láni samtals til að fleyta vegagerðunum áfram og standa nú að sjálfsögðu straum af. Þá er fleira, sem sýnir, hve mikill vandi er á höndum þrátt fyrir þennan tekjuauka í vega og brúamálin. T.d. það, að fjárveiting til brúa yfir 10 m er hugsuð 12 millj. í þessari vegáætlun, og er það í raun og veru engin hækkun frá því, sem áður hefur verið, eins og upplýst er í grg. Það er aðeins hækkun, sem svarar auknum stofnkostnaði við brýrnar. Það eru því ekki auknar fjárveitingar til þessara brúa. En þó er þannig ástatt um þessi mál, að óbrúaðar ár á þjóðvegum yfir 10 m að lengd, sem eiga að koma þarna til greina, eru hvorki meira né minna en 70 talsins og ástandið í þessum efnum víða mjög alvarlegt og búið að vera alvarlegt undanfarið. En þrengslin í vegáætluninni eru svona ofboðsleg, að jafnvel þeir, sem hafa fultkomlega opin augu fyrir þessu vandamáli, treysta sér ekki til að stinga upp á hærri fjárhæð en 12 millj. í þessu skyni, eða óbreyttum fjárveitingum til þessa þáttar í brúarmálunum. Það er að vísu dálítið meiri hækkun ráðgerð á smábrúnum, enda hefur ástandið verið ömurlegra en hægt er að lýsa, að því er varðar framkvæmdir í þeim efnum. Þá enn eitt dæmið, sem sýnir vandamálið, og það er vegaviðhaldið. Það er gert ráð fyrir að hækka vegaviðhaldið í 85 millj. kr., en samkv. þeim upplýsingum, sem fyrir liggja i málinu, er ekki þar um neina raunverulega aukna fjárveitingu að ræða til vegaviðhalds, því að sérfræðingar gera ráð fyrir, að vegna aukins kostnaðar við vegaviðhald og lengingar þjóðvegakerfisins verði í raun og veru hægt að halda vegunum álíka vel eða réttara sagt álíka illa við með 85 millj. nú og 70 millj. áður, eða þannig skil ég dæmið. En samt sem áður verða í þetta að fara 15 millj. af þeim peningum, sem aflað var til viðbótar í vegina. Og þó að 15 millj. fari í þetta af þeim, þá á ástandið samt sem áður að verða eins i viðhaldsmálunum og það hefur verið. Og því miður er þá óhætt að segja: eins slæmt og áður. Ég held, að það sé enginn ágreiningur um, að í raun og veru hafi ekki verið hægt með því fé, sem veitt hefur verið til viðhaldsins, að halda vegunum við. Þeim hefur víða hrakað vegna skorts á viðhaldi. Lítum svo enn á einn lið, áhaldaliðinn. Hæstv. ráðh. lýsti áðan með sterkum orðum, hversu lélegur væri áhaldakostur vegagerðarinnar, en hefði þó verið bætt talsvert úr í fyrra. En þá kemur í ljós, að þær úrbætur hafa verið gerðar fyrir lánsfé, sem nú þarf að greiða af vegafénu, og meginhlutinn af þeirri hækkun, sem gert er ráð fyrir á áhaldaliðnum, er til þess að greiða upp í þessar skuldir, sem stofnað hefur verið til vegna áhaldakaupa. Eins og ég sagði áðan, er það ekki ætlun mín að fara að setja hér á langa ræðu um þessi efni, því að efnið er i sjálfu sér nálega ótæmandi, ef ætti að fara að ræða það í einstökum atriðum. En ég vildi bregða upp þessum myndum, sem mér hnykkti nokkuð við að sjá, þó að ég teldi mig dálítið kunnugan þessum málum. Og þær sýna okkur, hversu ódrjúgar verða í framkvæmdinni, því miður, miðað við hina stórkostlegu þörf, þessar 100 millj., sem við vorum að sameinast um að taka með nýjum sköttum. Það er ekki nein ástæða til þess að fara að ræða hér um skiptingu á þessu fé á milli liða, og í raun og veru er ekki heldur hægt að skapa sér fullkomlega skoðun á þessu, fyrr en öll gögn eru komin fram frá vegamálastjóra, t.d. tillögur um skiptinguna á þessu fé í einstaka liði. Þess vegna fer ég ekki út í þau efni núna. En ég er að benda á þetta, sem ég hef dregið fram, til að sýna mönnum, að allar upplýsingar hniga nú í þá átt, að það verður að halda áfram baráttunni fyrir því, að það fáist meira fé til veganna og brúnna en gert er ráð fyrir i þessari vegáætlun. Þetta er sýnilega alveg óhjákvæmilegt og lífsnauðsyn. Og það er einmitt á þeirri hugsun, sem fær nú stórum aukinn stuðning við þær upplýsingar, sem hér eru lagðar fram, sem byggð hefur verið barátta okkar framsóknarmanna hér á hv. Alþingi fyrir því, að þær álögur, sem raunverulega eru lagðar á umferðina í landinu, fái að renna til vega og brúargerða, a.m.k. í vaxandi mæli, ef menn geta ekki fallizt á, að það verði gert í einu stökki, að það verði a.m.k. í áföngum stefnt að því, að svo verði í raun og veru. En mér taldist þannig til í vetur eftir upplýsingum góðra manna, að það mundu vera um 200 millj.. sem ríkissjóður hefði til almennra þarfa af því fé, sem raunverulega er lagt á umferðina, og það alveg jafnt fyrir því, þótt það fé gangi til veganna og brúnna, sem greint er í þessari vegáætlun. Ég vil þess vegna lýsa yfir því, - og það var í raun og veru erindi mitt hingað til viðbótar því að benda á þau atriði, sem ég hef greint, - lýsa yfir því, að við munum halda áfram viðleitni okkar til þess að fá meira og meira af þessum álögum til vega- og brúamálanna. Að lokum vil ég svo taka undir það með hæstv. ráðh., að þó að við höfum verið óþolinmóðir að bíða eftir vegáætluninni, þá sjáum við auðvitað, þegar við athugum þetta mál að þau skilríki, sem prentuð eru með henni, hvílík óhemju vinna það hefur verið að setja upp þetta nýja kerfi, og þurfum því ekki að undrast, þó að það hafi tekið mikinn tíma á vegum vegamálastjórnarinnar, enda sýnist þetta allt vera glöggt og skilmerkilega fyrir lagt og gefa góðan grundvöll til þess að sjá, hvernig ástandið er í þessum málum. Þetta er mjög skýr mynd af ástandinu, sem nú kemur fram, og þarna er lagður nýr grundvöltur til að byggja á frekari sókn, einmitt í þessum mátefnum. Ég vil því alls ekkert finna að því , þó að þetta hafi dregizt. Þá vil ég minna á eitt, sem ég gleymdi áðan, og það er þetta: Ég hafði staðið í þeirri meiningu, að í vegáætluninni ættu að vera greindar allar fyrirhugaðar vega- og brúargerðir, líka þær, sem fyrirhugað væri að gera fyrir lánsfé. En ég sé ekki, að þetta sé ráðgert. Hér í þessari vegáætlun eru ekki ráðgerðar neinar nýjar framkvæmdir, svo að ég fái séð, fyrir láns£é á vegum ríkisins, Þ.e.a.s. af lánum, sem ríkið tæki. Í því sambandi vil ég leyfa mér að spyrja: Er ekki meiningin að halda áfram með Keflavíkurveginn, og er ekki hugsunin sú að ljá máls á því að taka líka lán í ýmsar aðrar aðkallandi vegaframkvæmdir í öðrum landshlutum einnig, nokkuð til jafnvægis á móti því , sem gert hefur verið? Ég hef staðið í þeirri meiningu, að þetta væri hugsunin, og þá hef ég ætíð skilið það svo, að þetta eigi að koma inn í vegáætlunina. Þar ættu að koma allar vegagerðir og allar brúargerðir, bæði þær, sem kostaðar eru af beinum fjárveitingum á fjári., einnig þær, sem kostaðar eru af skattinum, sem við lögleiddum í vetur, og loks þær, sem áætlaðar væru með lántökum. Með þessu eina móti fæst auðvitað alveg fullt yfirlit yfir þetta mál, að þetta sé allt saman greint. Þá kæmu hér til viðbótar þær vegagerðir, sem greiddar yrðu af lánsfé ríkisins, og aftur teknamegin þau lán, sem til þeirra ætti að taka. Ég vil beina þessu sérstaklega til hæstv. ráðh. og hv. fjvn., að þessi háttur verði á hafður, þannig að með þessari aðferð verði öll vega- og brúamálin tekin til meðferðar og engu þar undan skotið, það komi allt i einni mynd og verði allt í heild gert upp. Og ég vil vona, sannast að segja, að um þetta geti náðst samkomulag.



Herra forseti. Vegáætlun sú, sem lögð er nú hér fyrir Alþingi samkv. nýjum vegalögum, er lögð fram í þál..-formi, og er það í samræmi við það, sem ráðgert hafði verið í hinum nýju vegalögum. Eins og þessi þáltill. ber með sér, er hún í allmörgum liðum, og ekki kæmi mér á óvart, miðað við það, sem á undan er gengið hér á Alþingi, að ýmsir kynnu að óska atkvgr. hér um hina einstöku liði þessarar þáltill., þar sem annars vegar eru gerðar till. um fé til brúarframkvæmda og fé til ýmiss konar vegaframkvæmda. En því minnist ég nú á þetta, að hér fyrr á fundi í dag voru framin alveg einstæð þingskapaafglöp í sambandi við afgreiðslu þáltill. Ef ætti nú að fara eitthvað svipað að við afgreiðslu þessarar till. eins og hinnar, sem hér fékk raunverulega enga þinglega afgreiðslu, þá mundi sá háttur vera á hafður að bera upp til atkvgr. í sambandi við þessa þáltill. þann hluta af fyrstu setningu till., þar sem segir: „Alþingi ályktar samkv. ákvæði til bráðabirgða og III. kafla vegal., nr. 71 20. des. 1963", þetta yrði borið upp, þó að þetta sé ekki nema hálf setning, og þar með væri allt málið úr sögunni. Ég er alveg viss um það, af því að ég hef verið hér á Alþingi í 22 ár, að það mun reynast vandfundinn forseti, sem ber þáltill. upp á slíkan hátt sem þennan oftar en einu sinni eða hann léti ekki fara fram leiðréttingu á slíku, þegar slík mistök henda forseta. Ég er auðvitað alveg fullviss um það, að þessi þáltill. hlýtur að verða þannig borin upp, eins og aðrar hliðstæðar þáltill. hafa áður verið bornar upp hér á Alþingi, að hinir einstöku efnisliðir till. geti fengizt bornir upp út af fyrir sig, og um þá á að fara fram efnisleg atkvgr., um efnisatriði málsins, og það hlýtur að verða gert. Ég er sannfærður um það, að þm. mundu telja, að ómögulegt væri að standa að afgreiðslu þessa máls, ef þannig ætti að fara að eins og hér var gert fyrr á fundi í dag. Við vitum. að allar þáltill. svo að segja einmitt hefjast á slíkum orðum sem þessum: „Alþingi ályktar að“, og svo kemur vitanlega efnisatriði málsins, en svo ætti að fara að taka upp þann hátt að bera aðeins upp þetta: „Alþingi ályktar að“, bera slíkt upp út af fyrir sig til þess að koma sér hjá því að greiða atkv. um efnisatriði málsins. En ég vil sem sagt vænta þess, að þegar þessi þáltill., sem hér er til meðferðar, kemur til atkvgr., verði hafður á gamli hátturinn við að afgreiða þáltill., en ekki sá nýi, sem tekinn var upp hér i dag, og ég vona, að ekki muni finnast annað forsetaefni hér á Alþingi, sem viðhefur slíka reglu, því að það jafngildir vitanlega því að koma i veg fyrir það, að þm. fái að taka afstöðu til þeirra efnisatriða málsins, sem fyrir liggja. En svo langar mig að víkja hér nokkrum orðum að nokkrum aðalefnisatriðum þeirrar till., sem hér liggur fyrir. Þegar nýju vegalögin voru samþ. á Alþingi rétt fyrir jólin, var þar gert ráð fyrir nýjum tekjustofnum til þess að standa undir útgjöldum til vegamála í landinu og brúargerða og gert ráð fyrir því, að sú gjaldahækkun, sem þar var ákveðin, mundi veita nýjar tekjur á ári hverju, sem næmu í kringum 100 millj. kr. Og það var hér skýrt fram tekið, bæði af mér og fleirum, sem þátt tóku í þessum umr., að algert skilyrði fyrir því, að við stæðum með því að leggja á þessar nýju álögur, væri, að það mætti telja tryggt, að öll þessi fjárhæð kæmi sem viðaukaframlag til vega- og brúargerða í landinu, m.ö.o. að það væri alveg tryggt, að ríkissjóður drægi ekki til sín höndina frá því, sem áður hafði verið, miðað við þá tekjustofna, sem hann hafði þá þegar fengið. Og þannig var afgreiðsla málsins skilin á símum tíma, að þetta mundi eiga að verða svo í framkvæmdinni. En nú eru sem sagt fyrstu till. í samræmi við hin nýju vegalög komnar hér fram. Mér sýnist, að þessar till. séu þannig, að eins og a.m.k. þær koma hér fram í grg. með þessari þáltill., leiki allmikill vafi á Því, að hér verði um að ræða 100 millj. kr. meiri fjárveitingar til vega- og brúargerða en verið hefur í framkvæmd að undanförnu, t.d. á s.l. ári. Ég skal þá víkja hér að nokkrum helztu liðunum. Sá liðurinn, sem er stærstur og fyrirferðarmestur í sambandi við fjárveitingar til vegamála, er varðandi viðhald þjóðvega. Samkv. þessari till. er gert ráð fyrir, að varið verði til viðhalds þjóðvega á þessu ári 85 millj. kr., og er þar um að ræða 15 millj. kr. hærri fjárhæð en um var rætt í sambandi við afgreiðslu fjári. fyrir yfirstandandi ár. En í grg., sem fylgir þessari till., er tekið fram, að þó að þessi hækkun verði nú samþ., sé þarna ekki um neinn viðauka að ræða í rauninni frá því , sem áður hafi verið, vegna þess að á tímanum hefur farið fram veruleg verðhækkun, viðhaldið verður dýrara í framkvæmd, og má því aðeins búast við því , að haldið verði í horfinu með þessari upphæð frá því, sem áður var. Mér sýnist því, að þessi fyrsti liður komi þannig fram í till., að það er ekki gert ráð fyrir meira viðhaldi en áður hefur verið, í bezta falli er gert ráð fyrir svipuðu viðhaldi og áður var. Þó er það rétt á mörkunum, því að núna er gert ráð fyrir því, að þjóðvegirnir verði allmiklu lengri en áður var, eða í kringum 11% lengri en áður var, þ. e. fleiri vegir í landinu flokkist undir þennan lið, og vitanlega krefst það miklu meiri fjárhæðar. En áður var. m.ö.o.: á þessum veigamesta lið útgjaldanna, sem er viðhald þjóðvega, verður ekki um neina aukningu að ræða. Að vísu eru þar veittar heldur fleiri krónur til, en í bezta falli verður um það að ræða, að viðhaldið verði svipað og það var áður. Annar liðurinn af þeim stærri í sambandi við vegamálin er svo framlög til nýrra þjóðvega. Þeim er skipt í þrennt í þessum till.: í fyrsta lagi hraðbrautir svonefndar, í öðru lagi þjóðbrautir og í þriðja lagi landsbrautir. Um hraðbrautirnar er það að segja, að í grg. kemur fram, að nú er lagt til að verja til þeirra 10 millj. kr. En jafnframt er þess getið, að af þessu fé verði að greiða í vexti og afborganir af lánum, sem tekin hafa verið til Keflavíkurvegar, 6 millj. 778 þús. kr. og einnig verði að greiða til ríkissjóðs vegna fyrirframnotkunar á fé til Austurvegar, austur yfir fjall, 1.5 millj., eða af þessum 10 millj. verði að taka, vegna þess að þegar er búið að ráðstafa þeim, 8 millj: 278 þús. kr. Eftir eru þá til þessara hraðbrauta 1 millj. 722 þús. kr., eftir því sem grg. skýrir frá. Það er því alveg augljóst, að eins og þessi gögn liggja fyrir, er þarna ekki um aukningu að ræða frá því, sem áður hefur verið. Ef þannig á að verja fénu, sem kemur fram í þessari grg., þá verður greinilega um beinan samdrátt að ræða í sambandi við þessar framkvæmdir: Hér hefur að vísu verið á það minnzt, að það sé ekki endilega víst, að það þurfi að greiða upp öll þau lán, sem tekin hafa verið. Þó býst ég við því, að það verði ekki hægt að komast hjá því að borga umsamdar afborganir og vexti af lánum, sem tekin hafa verið, eins og t.d. í sambandi við Keflavíkurveginn. Um annan liðinn í þessum efnum, þ.e. þjóðbrautir, samkv. áætluninni er gert ráð fyrir að verja til þeirra 23 millj. kr. En síðan er tekið fram, að af þessum 23 millj. kr. verði að renna í afborganir og vexti af lánum, sem tekin hafa verið, 4 millj. 685 þús. kr. og greiðsla til ríkissjóðs vegna fyrirframnotkunar 1 millj. 450 þús., og síðan eru talin bráðabirgðalán, sem tekin hafa verið til þessara framkvæmda úr hinum ýmsu héruðum, 5 millj. 150 þús., eða samtals 11 millj. 285 þús. kr. Og þá eru eftir af þessum lið 11 millj. 715 þús. kr., en til þessara vega höfðu verið veittar áður, á árinu 1963, 13 millj. 340 þús. kr., eða nokkru hærri fjárhæð en þarna er gert ráð fyrir, eins og í grg. segir, að varið verði til þessara framkvæmda. Þarna er því ekki um aukningu að ræða, heldur beinlínis um minnkun að ræða. Þriðji liðurinn í sambandi við framkvæmdir við þjóðvegi eru hinar svonefndu landsbrautir. Samkv. þáltill. er gert ráð fyrir, að til þeirra verði varið á þessu ári 24 millj. 595 þús. kr., og síðan er fram tekið, að greiða þurfi ríkissjóði vegna fyrirframnotkunar 1 millj. 850 þús. og vegna bráðabirgðalána, sem tekin hafa verið í héruðum, 13 millj. 350 þús., eða þetta er samanlagt 15.2 millj., og þá eru eftir af þessum lið 9 millj. 395 þús. kr. En jafnframt er upplýst, að til þessara brauta hafi verið varið á s.l. ári, ekki 9 millj. 395 þús. kr., eins og þarna er eftir, heldur 18 millj. 400 þús. kr. Þarna er því greinilega um verulegan samdrátt að ræða, svo framarlega sem á að haga framkvæmdinni á þann hátt, sem hér er stillt upp í þeirri grg., sem fylgir með till. Þetta er engan veginn eins og til hafði verið ætlazt af þeim, sem stóðu með því að hækka verulega álögur á umferðina í landinu til þess að tryggja á þann hátt 100 millj. kr. í auknar tekjur á ári, sem ættu að öllu leyti að renna sem viðbótarframlög við það, sem áður hafði verið varið til vega- og brúargerða í landinu. Um framlög til brúargerða segir í þessari ályktun, að til stórbrúa svonefndra sé áætlað að verja 13 millj, kr., en hins vegar upplýst, að árlegar tekjur brúasjóðs, sem áður stóð undir slíkum framkvæmdum, hafi verið i kringum 10.4 millj. kr. Virðist því greinilegt, að hér sé um litla hækkun að ræða frá því, sem hafði verið í tíð brúasjóðs, a.m.k. fram yfir það, sem samsvarar beinni verðhækkun, sem orðið hefur á byggingarframkvæmdum. Um fjárveitingar til brúa, sem eru 10 m og lengri, er lagt til nú að varið verði 12 millj. kr., en var á s.l. ári varið 10 millj. 705 þús. kr., en þess er síðan getið, að nú þurfi af fjárveitingunni í ár, af þessum væntanlegu 12 millj. kr., að greiða 2.2 millj. kr. til ríkisins og upp í bráðabirgðalán, þar sem þarna hafi verið unnið fyrir meira en búið var að veita til framkvæmdanna. Og til smábrúa er síðan áætlað að verja 6 millj. kr., en mun hafa verið 4 millj. kr. árið 1963, og þar er því um nokkra hækkun að ræða. Ég veitti því athygli, að hæstv. samgmrh. gat þess, þegar hann talaði hér fyrir málinu, að þó að uppsetningin í grg. till. væri á þessa lund, að gert væri ráð fyrir því að greiða bæði umframnotkun, sem fram hefði farið, endurgreiða ríkinu það, og einnig væri gert ráð fyrir því að greiða upp bráðabirgðalán, sem tekin hefðu verið í héruðum, væri ekki þar með sagt, að þessu þyrfti að haga svona í framkvæmdinni, og vel má það vera. En eins og málið er lagt hér fyrir Alþingi, er þessi grein gerð fyrir því, og það er ekki hægt að sjá annað en til þess sé ætlazt, að þessar fjárhæðir verði goldnar á þennan hátt, því að það er ekki heldur gert ráð fyrir því i þessari vegáætlun, að tekin séu nein ný lán, því að þá þyrfti auðvitað að geta þess hér í áætluninni um leið. En það er alveg ljóst af þessari till. til þál., að hins vegar stendur það, að um allverulegar úrbætur verður að ræða í sambandi við fjárveitingar til vegagerðar í kauptúnum og kaupstöðum. Til vegagerða á þeim stöðum er nú áætlað að verja rúml. 30 millj. kr., en í því skyni var svo að segja engu fé varið áður. Þar er um mjög verulega bót að ræða frá því, sem áður hafði verið. Einnig er greinilegt, að framlög til sýsluvega hækka talsvert frá því, sem áður var. Ríkið mun hafa greitt til sýsluvega í kringum 3 millj. kr., en nú er gert ráð fyrir að verja í því skyni um 10 millj. kr. Það er líka ljóst, að ætlað er að verja nokkru meira fé en áður hefur verið gert til véla- og áhaldakaupa hjá vegagerðinni. Og það er vitanlega ekkert nema gott um það að segja. En það, sem mér sýnist af þessu vera aðalatriðið, er, að það þarf að halda þannig á þessu málí nú við afgreiðslu þess hér á hv. Alþingi, að ráðstafanir séu gerðar til þess, að þau bráðabirgðalán, sem tekin hafa verið til vegaframkvæmda í héruðum, verði greidd af ríkissjóði. Það er löngu búið að vinna fyrir þetta fé, og það var ekki meiningin að leggja á þennan nýja skatt, það var ekki túlkað þannig, að það væri verið að leggja á þennan nýja skatt til þess að borga upp skuldir, sem upp höfðu safnazt áður vegna þeirra framkvæmda, sem höfðu verið gerðar í vegamálum. Ríkið verður að taka að sér þessar greiðslur, semja um lánin eða þá nota umframtekjur ríkisins nú til þess að greiða þessar skuldir upp, og eins verður að koma því þannig fyrir, að þær umframgreiðslur, sem orðið hafa hjá vegamálastjórninni fram yfir það, sem fé hafði verið veitt til beint á fjárlögum, af því, sem ríkissjóður hefur beinlínis greitt, það verði flokkað undir umframgreiðslur hjá ríkissjóði, en ekki farið að taka hinn nýja tekjustofn til þess að borga það upp. Þetta álít ég, að sé höfuðatriði í málinu, að þessar ráðstafanir þurfi að gera, svo að það sé hægt að standa við það, sem hér kom greinilega fram við afgreiðslu hinna nýju vegalaga, að það verði sannanlega hægt að verja til framkvæmda í vega- og brúargerðum á þessu ári a.m.k. 100 millj. kr. hærri fjárhæð en gert var t.d. á árunum 1962-1963. Stórframkvæmdir eins og að leggja Keflavikurveg og reyndar fleiri vegi verða að vinnast að verulegu leyti með því að halda áfram að taka lán til þeirra, svo að hægt sé að dreifa stofnkostnaði þeirra á mörg ár. Ef á að fara að taka fé af þessum takmörkuðu tekjustofnum, sem fyrir hendi eru til vega- og brúargerða almennt í landinu, til þess að leggja þá vegi, eins og nú standa sakir, þá vitanlega yrðu margir menn fyrir vonbrigðum, sem hafa gert sér vonir um það, að almennar framkvæmdir í öllum héruðum landsins gætu farið talsvert vaxandi einmitt við setningu hinna nýju vegalaga frá því , sem áður hafði verið. Ég skal ekki, bæði af því , að það er komið nokkuð fram yfir venjulegan fundartíma, og eins af því, að ég vil mjög gjarnan, að þetta mál geti komizt til fjvn., svo að öll gögn, sem því hljóta að fylgja, fái að koma fram í málinu, lengja hér umr. frekar en orðið er, en vil leggja á það höfuðáherzlu, að ráðstafanir verði gerðar til þess að standa við það meginloforð, sem gefið var við setningu vegalaganna, að séð verði um það, að til framkvæmda verði a.m.k. 100 millj. kr. hærri fjárhæð á þessu ári heldur en var t.d. að meðaltali árin 1962 og 1963 og þá gert ráð fyrir því, ef féð hrekkur ekki að öðru leyti, að tekin verði nauðsynleg lán, til þess að hægt verði að standa við það meginloforð.



Herra forseti. Það er nú ekki ýkjamargt, sem ég þarf að ræða í tilefni af ræðum þeirra tveggja hv. þm., sem hafa talað, eftir að ég lauk minni framsöguræðu. Hv. 1. þm. Austf. minntist á það, að hann saknaði þess, að það væri ekkert í sambandi við þessa till. varðandi lánsfé og framkvæmdir, sem unnar væru fyrir lánsfé, og það var nú ekki meiningin, við höfðum ekki skilið það svo, sem með samgöngumálin förum, að það ætti að koma fram í þessari áætlun, heldur einungis þau verk, sem tekjur samkv. þessari áætlun eiga að fara í. Hins vegar liggur það vitanlega í augum uppi, að einhvers staðar verður það að koma fram fyrir augu þingmanna, hvaða framkvæmdir á að vinna fyrir lánsfé, t.d. Reykjanesbrautin, Strákavegurinn og Ennisvegurinn, sem lokið var við á s.l. ári. Vegamálastjóri mun senda grg. til hv. fjvn. um þetta og gera grein fyrir því um þær framkvæmdir, sem fyrirhugað er að vinna að eftir framkvæmdaáætlun ríkisstj., hvernig ætlað er að vinna samkv. þeirri áætlun og afla fjár í því skyni. Og það hefur aldrei verið meiningin að taka af tekjum þessarar vegáætlunar til þess að framkvæma verk eins og Reykjanesbrautina og ekki heldur Strákaveginn. Til þeirra framkvæmda verður að taka lán, og það mun verða gerð grein fyrir því á öðrum vettvangi. Hv. 5. þm. Austf. flutti hér ræðu, sem mér kom dálítið einkennilega fyrir eyru, því að hann vildi gefa í skyn, að það hefði ekki verið staðið við þau fyrirheit, sem gefin voru, þegar gengið var frá vegalögunum fyrir jólin í vetur. Þetta er vitanlega alveg fráleitt, að halda slíku fram, því að ríkisstj. eða vegamálastjórnin hefur á engan hátt brugðizt því fyrirheiti. Það er í fjárl. sú upphæð, 47.1 .millj. kr., sem heitið var þá, og út frá því hefur ekki verið brugðið. Og það er rúmi. 100 millj. kr. meira fé til ráðstöfunar vegamálanna 1964 heldur en var á fjárlögum fyrir árið 1963. Þetta kemur allt heim og saman við það, sem talað var um, þegar verið var að afgreiða vegalögin. Og mér dettur ekki í hug að ætla það, að hv. þm. hafi vísvitandi viljað halda þessu fram og bera það á vegamálastjórnina, að hér hafi eitthvað verið út af brugðið. Hér hlýtur að vera um einhvern misskilning að ræða hjá hv. þm. Það getur ekki verið annað. Hv. þm. gerði að umtalsefni lánin, sem hefðu verið tekin á s.l. ári til margs konar framkvæmda, til þess að hrinda verkum áfram í hinum ýmsu kjördæmum, og leggur þessi lán við fjárveitingarnar, og þegar hann hefur lagt lánin við fjárveitingarnar, sem eru á fjárlögunum, þá kemst hann að raun um, að þetta er allhá upphæð og miðað við það sé nú um óverulega hækkun að ræða samkv. vegáætluninni. Þetta gat nú staðizt að nokkru leyti, ef ekki hefði verið tekið lán til vegaframkvæmdanna fyrr en á árinu 1963. En hv. 5. þm. Austf. gleymdi að geta þess, hversu há upphæð af fjárlagafénu 1963 var notuð til þess að greiða skuldir, sem stofnað var til á árinu 1962. Og þegar hv. þm. gerir sér grein fyrir því, að veruleg upphæð af fjárlagafénu 1963 var notuð til þess að greiða skuldir frá árinu 1962, þá kemst hv. þm. að raun um Það, að sú upphæð, sem hann nefndi að hefði verið til ráðstöfunar 1963, til framkvæmda það ár, er miklu lægri. Það var ekki byrjað á að taka lán til vegaframkvæmda 1963. Þetta hefur tíðkazt í mörg, mörg undanfarin ár. Ég held, að petta hafi tíðkazt síðan ég kom á þing, fyrir 22 árum, en misjafnlega mikið á hverju ári, og það er rétt, sem sagt var hér í dag, að þetta hefur farið í krónutölu vaxandi með hverju ári undanfarið. Ég er sannfærður um Það, að hv. 5. þm. Austf. hefur flutt þessar staðhæfingar hér í dag að lítt athuguðu máli, og þegar hann reiknar dæmið til enda, Þá sér hann, að fullyrðingar hans geta ekki staðizt. Það var ekki á árinu 1963 unnið fyrir fjárlagaféð og lánin, heldur var unnið fyrir það, sem afgangs var, eftir að búið var að greiða það, sem tekið var að láni 1962. Ég hef það ekki hér fyrir framan mig, hvað þetta var mikið, en það man ég, að þessi lán voru allhá 1962, skiptu mörgum milljónum og voru áreiðanlega hátt á 2. tug milljóna til brúa og vega. Ég ætla nú, að þegar hv. þm. gerir sér grein fyrir Þessu, hætti hann að fullyrða, að það hafi eitthvað brugðizt af þeim fyrirheitum, sem gefin voru í vetur við afgreiðslu vegalaganna. Það er nú eins og þá rúmlega 100 millj. kr. meira til ráðstöfunar en var samkvæmt fjárlógum 1963. Það eru 47.1 millj. kr. greiddar úr ríkissjóði til framkvæmdanna, eins og talað var um, þegar við vorum að afgreiða fjárlögin. Hv. þm. talar um, að það hefði verið unnt að leggja eitthvað meira fram úr ríkissjóði en var á fjárlögum. Og það má geta þess, að það voru greiddar úr ríkissjóði fram yfir fjárlög til vegaviðhaldsins 4 millj. kr., eins og ég tók fram í dag, en það voru ekki miklar upphæðir að öðru leyti, sem ríkissjóður greiddi fram yfir fjárlög til þessara framkvæmda. Hv. þm. talaði um, að það væri eðlilegt, og reyndar sagði hann, að Það væri sjálfsagt, að ríkissjóður greiddi bráðabirgðalán, sem ýmsir hreppar og héruð hefðu tekið til framkvæmda á s.l. ári. Það væri ekki réttmætt að taka fé, sem úthlutað væri úr vegáætluninni til ýmissa héraða, til þess að greiða þessar skuldir. Ég er hræddur um, að það verði erfitt að skapa réttlæti með því að greiða þetta úr ríkissjóði, því að eitt er víst, að hin ýmsu kjördæmi létu undir höfuð leggjast að stofna til skulda, að taka lán á s.l. ári til vegaframkvæmda, ekki af því, að það væri ekki brýn þörf á slíkum framkvæmdum í kjördæminu, heldur var þetta látið ógert, og kannske er það vegna þess, hversu þm. hafa verið misjafnlega mikið aðgangsharðir og duglegir við lántökurnar. Sumir þm. hafa e.t.v. haft möguleika til útvegunar á lánum, sem aðrir höfðu ekki. Ég spyr nú: Fyndist mönnum það réttlátt, að þeir, sem tóku mest af lánum í fyrra, fengju það nú greitt úr ríkissjóði og úthlutað af hinu almenna vegafé samkv. áætlun eftir sem áður, en þeir, sem tóku ekki lán í fyrra, þótt brýn þörf væri fyrir framkvæmdir, ættu að gjalda þess og fá miklu minna fé í ár vegna framkvæmda heldur en hinir, sem tóku lánin í fyrra? Ég býst við, að hv. 5. þm. Austf. sjái, þegar hann fer að hugsa um þessa fullyrðingu, að hún getur ekki staðizt og er engan veginn réttlát. Ef ástæður væru fyrir hendi að auka framlag ríkissjóðs til vegaframkvæmda, þá ætti vitanlega sú greiðsla að koma inn í vegáætlunina, svo að það yrði meira til þess að skipta upp til hinna ýmsu kjördæma og ýmsu framkvæmda um landið, en sú aukagreiðsla, ef til kæmi, ætti ekki að koma sem verðlaun til þeirra, sem tóku lán í fyrra, eða verka sem refsivöndur á þá, sem tóku ekki lán. Nú geri ég ráð fyrir því, og ég held, að það sé rétt að taka það hreinlega fram hér, að ég geri ekki ráð fyrir því, að í þetta sinn sé til nokkurs hlutar að fara fram á aukafjárveitingu til vegaframkvæmda á þess u ári. Það er langt liðið á árið, og fjárlög voru afgreidd fyrir áramót, eins og hv. þm. vita, og ég geri ráð fyrir því, að hv. þm. verði að bíða til haustsins með frekari kröfur á ríkissjóð til vegaframkvæmda en orðið er nú. Þá er vitanlega öllum hv. þm. frjálst að koma með brtt. og frekari kröfur á ríkissjóð, og þá með afgreiðslu fjárlaganna verður tekið til athugunar, að hve miklu leyti verður hægt að verða við því að hækka þá fjárupphæð, sem ríkissjóður greiðir í þessu skyni. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Þetta voru smávegis athugasemdir í tilefni af því, sem hér var sagt í dag, og ég fagna því, að báðir þeir ræðumenn, sem til máls tóku, vilja stuðla að því, að málið komist sem fyrst til n., því að það er enginn vafi á því, að nefndarinnar, sem fær þetta mál, bíður mikið starf, og það er nauðsynlegt, að hún fái málið sem fyrst til meðferðar.



Herra forseti. Ég tók eftir því, að hæstv. samgmrh. gerði það að till. sinni i dag, þegar hann fylgdi þessu máli úr hlaði, að því yrði vísað til síðari umr. og fjvn. Nú vildi ég leyfa mér að gera þá till., að fyrri umr. yrði ekki lokið, áður en málinu verður vísað til fjvn., þannig að framhald fyrri umr. yrði, eftir að n. hefur fjallað um málið. Þetta er í samræmi við það, sem gert er, þegar fjárlög eru á ferð, eins og við vitum, að þá er fjárlagafrv. ætíð vísað til n. áður en 1. umr. er lokið. Og till., sem samþ. var í dag um að hafa tvær umr. um málið, nær ekki fyllilega tilgangi sínum, nema þessi háttur sé á hafður. Ég minntist á þetta við hæstv. ráðh., og hann kvaðst láta það afskiptalaust, þannig að hann fyrir sitt leyti hefur ekkert á móti því, að þessi háttur verði á hafður, og ég held, að þetta sé heppilegra vegna þess, hvað hér er um stórt mál að ræða. Ég ætla ekki að þess u sinni að ræða almennt um þetta mál, en í sambandi við það vil ég gera eina framkvæmd í vegamálum að umtalsefni í fáum orðum, sem er sérstaklega þýðingarmikil fyrir margt fólk í Norðurl. v. Það er lagning Siglufjarðarvegar ytri, öðru nafni Strákavegar. Það var fyrir u.þ.b. ári, sem ríkisstj. lagði fram þjóðhags- og framkvæmdaáætlun fyrir árin 1963–66, og er ákvæði í þeirri áætlun um þessa vegagerð. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér upp stutta málsgrein úr þeirri bók, bls. 55. Þar segir svo: „Þá er einnig ætlunin að vinna á þessu og næsta ári að byggingu Strákavegar á milli Siglufjarðar og Fljóta og ljúka byggingunni að fullu á árinu 1965. Aðalkostnaður við þessa framkvæmd er fólginn í jarðgöngum. Ráðgert er, að bygging þeirra hefjist vorið 1964, en hún krefst rækilegs tæknilegs undirbúnings. Lagning vegar úr Fljótum að göngunum mun halda áfram á þessu sumri, og er áætlað að verja til þess 3 millj. kr. Sá vegur mun síðar fullbyggður sumarið 1964 og göngunum lokið í ágústmánuði 1965. Heildarkostnaður allrar framkvæmdar er áætlaður um 21 millj. kr." Þannig segir í þessari áætlun. En nýlega hefur komið upp orðrómur um, að meiri dráttur geti orðið á hví að ljúka vegargerðinni, og ég vil því leyfa mér að spyrja hæstv. samgmrh. að því, hvort horfur séu á, að ekki verði staðið við fyrirheitið um að ljúka vegargerðinni sumarið 1965. Takist ekki að standa við þetta fyrirheit, mun það valda ákaflega miklum vonbrigðum hjá Siglfirðingum og einnig hjá Skagfirðingum. Menn þar norður frá hafa lengi beðið eftir þessari nauðsynlegu samgöngubót. Þeir leggja fyllstu áherzlu á, að allt sé gert, sem unnt er, til að ljúka vegargerðinni á næsta ári. Ég minni á, að árið 1959 voru gerðar tilraunasprengingar í Strákafjalli Siglufjarðarmegin, og voru þá sprengdir um 25 m i jarðgöngunum. Síðan er nú liðið hátt á fimmta ár, og hefði sá tími átt að nægja til að gera allar nauðsynlegar rannsóknir í sambandi við jarðgangagerðina. Ég vona, að orðasveimurinn um, að vegargerðinni muni ekki lokið sumarið 1965, sé ástæðulaus, en vildi óska upplýsinga hæstv. ráðherra um þetta þýðingarmikla mál.



Herra forseti. Ég vil fyrir mitt leyti taka undir þessa ósk, sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að umr. verði hagað þannig, að fyrri umr. verði frestað, eins og gert er með fjárl. Það er á allan hátt miklu eðlilegra og fer betur á Því, og ég vona, að um það geti orðið samkomulag. Þá ætla ég að segja það út af því, sem hæstv. ráðh. sagði í tilefni af ummælum mínum um lánsfé til vegagerða og vegáætlunina, að ég tel eðlilegt að setja inn í vegáætlun, eins og ég sagði í dag, allar vegagerðir, sem fyrirhugaðar eru, og á móti tekjur til þeirra, bæði þær, sem eiga að koma inn samkv, ákvæðum vegalagafrv., og þær, sem veittar eru á fjárl., einnig það, sem hugsað er að taka að láni til þess að standa undir vegagerðarkostnaði, og loks það, sem kann að vera veitt beinlínis til viðbótar fjárlagafjárveitingum í sjálfri vegáætluninni, því að það er líka hægt að veita viðbótarfé þannig, ef hv. Alþingi vill. Í því sambandi vil ég leyfa mér að lesa 10. gr. vegalaganna, en hún er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Vegamálastjóri semur till. að vegáætlun fyrir þjóðvegi, aðalfjallvegi og aðra fjallvegi til 4 ára i senn til leiðbeiningar um skiptingu þess fjár, sem til ráðstöfunar er hverju sinni til vegagerðar. Skal áætlunin annars vegar gera grein fyrir þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar eru á tímabilinu, en hins vegar þeirri fjáröflun, sem gert er ráð fyrir vegna Þeirra.“ Ég skil þetta lagaákvæði þannig, að þegar talað er um fjáröflun, sé það ekki eingöngu það, sem dregið er saman samkv. ákvæðum sjálfra vegalaganna, heldur einnig annað það fé, sem á að ná saman til vegagerða. Þetta er minn skilningur á því, hvernig ætlazt sé til að framkvæma þessi mál. Þetta vil ég biðja um að verði athugað í hv. fjvn., því að þetta finnst mér á allan hátt eðlilegast. Á hinn bóginn heyrist mér á hæstv. ráðh., að hann vilji frekar hafa þann háttinn á að hafa aðeins í vegaáætluninni það, sem á að greiða beinlínis af tekjum ríkissjóðs samkv. vegalögunum og af því fé, sem beinlínis er veitt á sjálfum fjárl., en síðan skuli annars staðar, í einhverjum öðrum samþykktum af hálfu hv. Alþingis, ákveða, hvaða fjármagn skuli lagt í vegina af lánsfé. Ég þori ekki að segja, að þetta væri lagabrot, að haga þessu á þessa lund, eins og hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir, - það þori ég ekki að segja. Það má vera, að lögin geri mögulegt að hafa tvenns konar hátt á þessu, annars vegar þann, sem ég tel eðlilegan, og hins vegar þennan, sem hæstv. ráðh. talaði um. En á hinn bóginn er sá ágalli á þeirri málsmeðferð, sem hæstv. ráðh, talar um, að þá eru vegamálin til meðferðar alveg í tvennu lagi. Það verða þá tvær vegáætlanir til meðferðar, og það er slæmt, að slíkur klofningur verði i framkvæmdinni. Annað verður þá hin reglulega vegáætlun skv. vegalögunum í þessum þrengra skilningi, sem hæstv. ráðh. heldur fram. En hins vegar yrði svo annaðhvort sérstök löggjöf um lántöku til vegagerðar eða þá kafli í fjárl., t.d. í 22. gr., heimildagr. fjárl., um sérstakar heimildir til að taka lán í ákveðna vegi. Það verður þá eins konar önnur vegáætlun alveg sér. Verður þá tekizt á um hana í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Ég skal að vísu játa, að það vottar fyrir þessari framkvæmd nú þegar, því að í fjárl., sem gilda fyrir þetta ár, eru nokkrar heimildir um lántökur í vegi. Þarna vottar fyrir þessum tvískinnungi í þessu og að þetta verði alveg tvískipt, sem ég tel óheppilegt. Ég tel, að það verði miklu heppilegra að taka inn í vegáætlunina allt saman og þá einnig nú í þetta sinn það, sem búið var að samþykkja af lántökum til vega í fjárl. Það væri réttast að taka þetta allt saman inn í vegáætlunina og hafa vegamálin og brúamálin undir í einu lagi. - Ég kvaddi mér hljóðs til að vekja nánari athygli á því, hvað fyrir mér vekti í þessu, og gera greinilegri í hugum manna þá aðferð, sem mér finnst eðlilegust. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri rétt, að það yrði einhvers staðar að koma fram, hvaða framkvæmdir væri fyrirhugað að vinna fyrir lánsfé, og enn fremur skýrslur um það, hvað fyrirhugað væri í því. Við skulum segja, að þetta sé eðlilegt, að þetta komi fram. En það þarf meira en skýrslur um, hvað fyrirhugað sé í þessu sambandi. Það verður að samþykkja á Alþingi sjálfu, hvað heimilt er að taka af lánum til vegagerða, hvaða vegagerðir er heimilt að vinna fyrir vegalán. Ríkisstj. getur ekki tekið neina ákvörðun í því að réttu lagi, hvorki eina né neina, þótt hún hafi raunar leyft sér það i frægu dæmi. En ríkisstj. getur það alls ekki. Það er brot á stjórnarskránni að gera slíkt. Þetta verður að ákveðast með lögum eða annarri Alþingissamþykkt, a.m.k. þál. Það verður því engan veginn komizt fram hjá Alþingi í því efni, enda býst ég varla við, að það sé það, sem hæstv. ráðh. meinar. En hann vill tvískipta málinu og fjalla um lánin í vegina og vegagerðir fyrir lánsfé út af fyrir sig og aftur aðrar vegagerðir sér. En það tel ég óheppilegt og ekki í anda vegalaganna nýju.



Það eru hér nokkur orð í tilefni af því , sem hæstv. samgmrh, sagði hér. Fyrst vík ég þá að ummælum hans, Þeim sem hv. 1. þm. Austf. var nú að ljúka við að ræða um, en það kemur einmitt inn á meginatriði þess, sem ég vildi ræða hér um að öðru leyti af því, sem hæstv. ráðh. talaði um. Hæstv. samgmrh. sagði, að ætlunin væri ekki að greina hér í vegáætluninni frá hugsanlegum lántökum og vegaframkvæmdum í þeim efnum. En ég vil í þeim efnum upplýsa það, að þetta kemur alveg þvert gegn þeim upplýsingum, sem mér voru gefnar, þegar vegalögin voru sett. Þá átti ég kost á því að mæta hjá þeim nefndum, sem þá höfðu með undirbúning málsins hér að gera, og þá bar þetta einmitt sérstaklega á góma, hvernig gert væri ráð fyrir að haga einmitt lántökum og vegaframkvæmdum fyrir lánsfé til meiri háttar framkvæmda. Og ég einmitt spurði sérstaklega um það í nefndum þeim, sem höfðu málið til athugunar, hvort ekki væri þörf á að taka upp sérstök ákvæði um þetta. Ég fékk þá þau svör alveg skýr og greinileg hjá þeim, sem höfðu unnið að undirbúningi málsins, að þannig bæri einmitt að skilja 10. gr. 1., að í vegáætluninni ætti að telja upp allar vegaframkvæmdir, sem ráðgerðar væru á tímabilinu, eins og er í rauninni alveg greinilegt samkv. þessari grein, orðalagi greinarinnar, þar sem segir: ,.En hins vegar þeirri fjáröflun, sem gert er ráð fyrir vegna þeirra“ - að þar sem talað er um að gera grein fyrir fjáröflun, þá ætti það jöfnum höndum við þá föstu tekjustofna, sem byggt væri á, og þær lántökur, sem þyrfti að byggja á í sambandi við framkvæmdir. Sem sagt, um þetta atriði voru gefnar alveg skýlausar yfirlýsingar í þeirri nefnd, sem fjallaði um málið, að svona væri þessu háttað. En nú segir hæstv. ráðh., að hans hugmynd sé, að um þær framkvæmdir, sem hægt yrði að ráðast í fyrir lánsfé, eigi að fjalla alveg sérstaklega. Þetta fær ekki staðizt, miðað við það, sem upplýsingar voru gefnar um á sínum tíma, þegar málið lá hér fyrir til afgreiðslu í þinginu. Hæstv. ráðh. ræddi svo nokkuð um það, að ég hefði í rauninni látið orð liggja að því, að vegamálastjórnin væri með þessari vegáætlun, eins og hún væri nú lögð fyrir, að bregðast þeim fyrirheitum, sem gefin voru í sambandi við samþykkt vegalaganna og þá nýju fjáröflun, sem þá var samþykkt til vega- og brúargerða. Það er rangt skilið hjá hæstv. ráðh., að ég hafi deilt á vegamálastjórnina fyrir það, að hún hafi brugðizt í þessum efnum. Það, sem ég sagði varðandi þetta atriði, var, að ég teldi, að ef svo færi við afgreiðslu þessa máls, að ekki yrði varið 100 millj. kr. eða þar um bil nú á þessu ári umfram það, sem áður hefði verið varið til framkvæmda, þannig að framkvæmdirnar yrðu sem þessu næmi meiri nú en áður, þá væru það raunverulega brigður á því, sem lofað hefði verið. Og ég skýrði þetta nokkuð frekar með því, að þó að þessum 100 millj. kr., sem nú er aflað umfram það, sem áður var, til þessara mála, yrði nú að mestu leyti varið til þess að greiða upp gamlar skuldir, en sem sagt ekki til þess að auka framkvæmdir, þá hefði það ekki verið sú skýring, sem gefin var, þegar var verið að leggja á þessi nýju gjöld. Því var bæði beinlínis og óbeinlínis heitið, að hér skyldi verða um tilsvarandi meiri framkvæmdir að ræða en áður var. En þá vildi hæstv. ráðh. gera lítið úr því, - þar sem nú væri ætlað að verja 100 millj. kr. meiri upphæð en áður var til vega- og brúargerða, þá vildi hann gera heldur lítið úr því, að þetta ætti í raun og veru að ganga til greiðslu á gömlum skuldum eða umframgreiðslum hjá ríkissjóði, sem orðið hefðu við vegaframkvæmdirnar, - Þá vildi hæstv. ráðh. gera heldur lítið úr því, að þetta mundi verða svona. En það, sem ég hafði fyrir mér í þessum efnum, var beinlínis orðalag þeirra fskj., sem fylgja með þessari þáltill. Þar er ekki talað neinni tæpitungu í þessum efnum. Hæstv. ráðh. hlýtur að hafa veitt því athygli, að þar sem gerð er grein fyrir því í grg. till., hvernig t.d. 23 millj. kr. skuli verða varið til svonefndra þjóðbrauta, þá segir í grg.: „Fjárveiting í ár að upphæð 23 millj. kr. mundi skiptast þannig.“ Og síðan er beinlínis upp talið: „1) Til greiðslu vaxta og afborgana af föstum lánum samkv. framkvæmdaáætlun 1963 4 millj. 685 þús. kr. 2) Til greiðslu bráðabirgðalána: a) Fyrirframgreiðslur úr ríkissjóði 1 millj. 450 þús. b) Bráðabirgðalán úr héraði 5 millj. 150 þús. Samanlagt 6 millj. 600 þús. 3) Til nýrra framkvæmda i ár 11 millj. 715 þús.“ Þetta er sem sagt nákvæmlega eins og ég greindi frá því. Hér er bara sagt alveg fullum hálsi, að þannig verði þessu fé varið á þessu ári. Ég dró svo þá ályktun af þessu, að ef ætti að haga þessu á annan veg en þarna væri til greint, þá yrði vitanlega að gera ráð fyrir nýjum lántökum, sem kæmu þá í greiðslur upp í eldri lánin, svo að hægt væri að halda áfram einhverri aukningu í framkvæmdunum. Sams konar orðalag er um hina leiðina. Varðandi fjárveitingu til landsbrauta segir alveg á sama hátt: „Fjárveiting í ár að upphæð 24 millj. 595 þús. kr. mundi skiptast þannig." Og þegar búið er svo að ráðstafa upp í fyrirframgreiðslur og áður tekin lán 15 millj. 200 þús. kr., þá stendur í þessari grein: „Til nýrra framkvæmda 9 millj. 395 þús. En jafnframt er greint frá því, að til sams konar framkvæmda hafi árið 1963 verið varið 18 millj. 440 þús. kr. Þá reynir hæstv. ráðh. að smeygja sér út úr þessu með því, að ég hafi misreiknað mig í þessum samanburði með því að halda, að öll fjárveitingin árið 1963 hafi farið til framkvæmda, en það hafi áður verið búið að taka lán og af því hafi farið allmikið af fjárveitingu ársins til þess að greiða þetta erlenda lán, en verður þó að viðurkenna í næstu setningu á eftir, að lántökurnar hafi alltaf farið hækkandi frá ári til árs, m.ö.o. að lántökurnar árið 1963 voru meiri en lántökurnar á undan. Það fór því beinlínis til framkvæmda minna en það, sem áætlað var á fjárlögum. Það er sannleikur málsins. Aðeins með þeim hætti getur þetta orðið, þegar lántökurnar fara hækkandi. Nú er því spurningin um það, eins og ég greindi frá, og hér þarf því að koma fram, að það standi til að taka ný lán, a.m.k. jafnmikil og þau lán voru, sem tekin höfðu verið áður, ef ekki á beinlínis að draga saman framkvæmdirnar frá því, sem áður var. Ég er ekki að segja og hef ekki sagt hér í þessum umr., að vegamálastjórnin sé að svíkja þau loforð, sem hér voru gefin, en ég mundi hiklaust segja, að það væri verið að svíkja þetta, ef svona yrði farið með framkvæmdina, eins og þetta bendir til. Ég vona, að það verði ekki, og ég hafði skilið hæstv. ráðh. þannig, að hans meining væri sú að haga þessu á annan hátt, að reyna að koma því þannig fyrir, að það yrðu tekin ný lán. En þá tel ég, að það vanti algerlega ákvæði um það inn í ályktunina, sbr. þær upplýsingar, sem mér voru gefnar og fleirum um það, hvernig ætti að semja vegáætlunina fyrir hvert tímabil og gera þar grein fyrir öllum framkvæmdum á tímabilinu og allri fjáröflun til framkvæmdanna. Ég vil nú eins og áður leggja á þetta höfuðáherzlu, að það, sem skiptir máli í þessum efnum, er, að þeir nýju skattar, sem voru lagðir á umferðina í landinu með mjög víðtæku samkomulagi hér á Alþingi og voru lagðir á með þeim yfirlýsingum, að nú ætti að gera stærra átak til framkvæmda í vegamálum en gert hefði verið til þessa, - ég legg áherzlu á það, að þessi upphæð skili sér nú þegar á þessu ári í auknum framkvæmdum, en að þetta aukna fjármagn gangi ekki til þess að borga upp gamla skuldahala, sem myndazt hafa. Það tel ég að ganga verulega á snið við það, sem bæði beint og óbeint var lofað í þessum efnum. Sem sagt, aðalatriði málsins er, að það verði unnið í landinu að vega- og brúamálum fyrir um það bil 100 millj. kr. hærri fjárhæð en unnið var t.d. að meðaltali árin 1962 og 1963, eins og ég sagði hér fyrr í þessum umr. Það er aðalatriðið. Hitt er ekki í mínum augum aðalatriðið, hvort það er varið 100 millj. kr. hærri upphæð en áður var til vega- og brúamála og að mjög verulegur hluti upphæðarinnar gangi, eins og ég sagði, til þess að borga vissar umframgreiðslur úr ríkissjóði eða borga upp eldri lán. Þá sagði hæstv. samgmrh., að sú ábending mín að fara þá leið, að ríkissjóður ætti hreinlega að taka á sig, vegna þess að við vitum nú, að hann hefur fyllilega fjárhagsgetu til þess, þær upphæðir, sem hann er búinn að láta til vega- og brúargerða í landinu umfram beinar fjárveitingar, þ.e. umframgreiðslur, - að ríkissjóður ætti að taka þetta á sig án þess að fara að klípa þetta af þeim tekjum, sem hér er gert ráð fyrir að gangi til brúa- og vegaframkvæmda í landinu, - þá vildi hæstv. ráðh. telja, að þetta væri í rauninni alveg óframkvæmanlegt, eins og einnig að gera þá ráðstöfun, að ríkissjóður sjálfur tæki á sig að greiða upp þau bráðabirgðalán til vegaframkvæmda, sem tekin hafa verið í einstökum héruðum, vegna þess að ef ríkið gerði þetta, þá væri hinum ýmsu aðilum í landinu svo herfilega mismunað. Vitanlega er engin þörf á að mismuna neinum í landinu, þó að þessi háttur verði á hafður. Þeir hafa þá unnið fram að þessu fyrir allmiklu hærri fjárhæð en þeim hafði verið úthlutað á fjárlögum, en þá er vitanlega ekkert annað en taka tillit til þess við næstu úthlutanir. Það er allur vandinn, og það er vitanlega það eðlilega,- en ekki, eins og hæstv, ráðh. bætti við, að úthluta þeim síðan eftir sem áður. Aldrei hef ég látið slík orð falla. Það var það, sem hæstv. ráðh. bjó sjálfur til í þessum efnum, en slíkt kom mér vitanlega ekki til hugar. En ekki ætla ég, að aðrir þeir, sem ekki hafa treyst sér - til þess að taka lán til vegaframkvæmda eða brúargerða og þannig hafa ekki haft eins mikinn hraða á framkvæmdum og hinir, verði miklu bættari, þó að tekið verði af því fé, sem nú er fastur tekjustofn til brúa og vegaframkvæmda í landinu, upphæð til þess að borga þessar lánaskuldir, sem vitanlega verður til þess, að minna verður eftir til skiptanna, og kemur þetta niður á hinum, sem ekki hafa ráðizt í það að taka þessi lán. Sú aðferðin, sem er beinlínis gert ráð fyrir að fara með grg. þessarar till., mundi einmitt koma mjög ósanngjarnlega niður, því að hún mundi beinlínis bitna, ef ekki yrði tekið tillit sérstaklega til þess við úthlutunina, þá mundi hún auðvitað bitna einnig á þeim, sem hafa farið nákvæmlega eftir fjárveitingu. Nei, það er staðreynd, sem liggur fyrir, að það hefur verið á undanförnum árum unnið fyrir nokkru meiri fjárhæð úr ríkissjóði en ráðgert hafði verið á fjárlögum og þannig hefur myndazt bráðabirgðaskuld vegagerðarinnar við ríkissjóð. Þessa upphæð álít ég að ríkið eigi nú að leggja fram sem aukaframlag, en innheimta ekki af þessum tekjum, sem hér eru nú til skiptanna í þessum efnum, og ég álít, að hitt væri einnig eðlilegt, að ríkissjóður tæki að sér að greiða þessi bráðabirgðalán, sem tekin hafa verið vegna framkvæmda í hinum ýmsu héruðum, en það yrði ekki gengið inn á þessa tekjustofna, sem hér eru til skipta nú samkv. vegáætluninni, til þess að borga slík lán. Ég sem sagt endurtek þetta sem skoðun mína, því að ég álít, að þetta sé undirstaðan undir það, að hægt sé að vænta þess, að hér geti orðið um að ræða auknar framkvæmdir í þessum málum í hlutfalli við það, sem menn hafa gert sér vonir um miðað við þau hækkuðu gjöld, sem hér voru samþykkt á umferðina. Ég þarf svo í rauninni ekki að lengja þetta mál meira, en undirstrika aðeins, að það, sem ég sagði hér viðvíkjandi því, hvernig ráðgert er að verja tekjum til vegaframkvæmda, var beinlínis miðað við það, sem segir í grg. till., og að verulegu leyti orðrétt tekið upp af mér upp úr grg. till., svo að hæstv. ráðh. má ekki koma það neitt á óvart, þó að í þetta sé vitnað, Því að þarna er gerð till. beinlínis um að haga framkvæmdinni á þennan hátt.



Herra forseti. Einn liður vegáætlunarinnar hefur orðið sérstakt umræðuefni hér í kvöld, en það eru vegaframkvæmdir fyrir lánsfé, bæði fyrr, nú og í framtiðinni. Er þetta ekki óeðlilegt, því að unnið hefur verið fyrir fram fyrir tugi milljóna á síðustu árum, og er sérstaklega áberandi, hve misjafnlega mikið hefur verið gert að þessu í hinum ýmsu kjördæmum. Hv. síðasti ræðumaður virtist skilja vegáætlunina þannig, að fyrst eigi að borga upp þessar skuldir og síðan eigi afgangur þess fjár, sem fyrir hendi er, að skiptast á milli kjördæmanna til nýrra framkvæmda á svipaðan hátt og áður, þannig að þau kjördæmi, sem mest hafa unnið fyrir lánsfé hingað til, mundu þar með fá sínar skuldir greiddar, en það yrði því minna eftir til skiptanna í hlut þeirra, sem ekki hafa tekið lánsfé. Þetta held ég að hljóti að vera misskilningur, því að slíkt kerfi væri illþolanlegt, - og ætti ég þó ekki að halda slíku fram, því að mitt kjördæmi er eitt af þeim, sem mest hafa unnið við vegi fyrir lánsfé. Ég held, að greiðsla á lánum, sem unnið hefur verið fyrir við vegi, komi hér i þinginu fram hreinlega sem fjárveiting til vegarins, og sé ómögulegt að framkvæma þetta mál öðruvísi en að skipta fyrst heildarupphæðinni á milli kjördæma, eins og þinginu þóknast, og skipta því síðan á milli vega í hverju kjördæmi. Ég geri ráð fyrir því, að þm. kjördæmanna fái að hafa einhver áhrif á fjárveitingar í sínu kjördæmi eins og áður og þeir taki þá tillit til þess í sínum till., hvort þeir telja sig þurfa að veita féð að einhverju leyti eftir því, hvar skuldir hvíla á vegunum. En segjum svo, að t.d. Vesturlandsvegur hafi á einhverjum kafla skuld, 500 þús. Ég held, að ekki komi til greina neinar sérstakar ráðstafanir hér til að greiða þá skuld. Kemur aðeins fram fjárveiting til þess vegar, eins og þinginu þóknast og þegar því þóknast. Og segjum svo, að þessi vegur fengi 500 þús. kr. fjárveitingu, þá hlyti það að verða nú eins og áður á valdi viðkomandi þm. og endanlega ráðh., hvort þessar 500 þús. yrðu allar notaðar til að borga upp skuldina, hvort skuldinni yrði velt áfram eða greiddur hluti af henni og unnið fyrir einhvern hluta. Ég held, að það hljóti að hafa vakað fyrir vegamálastjórninni og hæstv. ráðh. að sýna þinginu, hversu langt við erum komnir í þessum lántökum, og e.t.v. veita okkur eitthvert aðhald um að reyna að greiða þessi lán með því að setja málið upp eins og gert er í áætluninni. Ég tel, að framsetningin þar sé eins fróðleg og hún getur verið, hvað þetta snertir. Ég held, að við verðum að fallast á það, að skynsamlegt sé af okkur nú, þegar nýtt kerfi kemur til skjalanna, að reyna að minnka þessar skuldir, losna við þær og komast á skömmum tíma á hreint. Þá þyrftum við ekki í allan þorra vega að nota mikið lánsfé og getum þá beint því fé, sem hugsanlegt er að taka að láni, að einstökum, stórum verkefnum, sem ekki er hægt að ýta fram með átökum hvers árs. Í sambandi við lántökur til vega vaknar enn eitt vandamálið í sambandi við þessa áætlun. Hér eru teknar inn vaxtagreiðslur af þeim lánum, sem ríkið hefur tekið til að leggja vegi, og er sýnilegt, að það á að greiða þá vexti af almannafé. Þá vaknar gamalt vandamál: að héruðin eru látin greiða vexti af því fé, sem þau taka að láni til að ýta vegaframkvæmdum áfram. Við þekkjum af reynslu, að oft eru það tiltölulega fámennir hreppar, sem neyðast til að taka slík lán til að þoka vegaframkvæmdum áfram. Ég veit, að þetta er viðkvæmt og erfitt vandamál, en það opnast til umr, við það, að nú er sett inn í áætlunina, að allmikið fé skuli fara í vaxtagreiðslur fyrir vegalán. Í sambandi við það, hvort taka eigi lán til vegaframkvæmda inn á áætlunina eða ekki, vil ég segja nokkur orð. Vil ég þá í fyrsta lagi staðfesta það, sem hv. 5. þm. Austf. sagði um þær upplýsingar, sem hann fékk um þetta mál, og ég er þeirrar skoðunar, að sú nefnd, sem samdi frv. til vegalaga, hafi hugsað sér, að orðið „fjáröflun“ í 10. gr. ætti að geta náð til lántöku líka. Hins vegar er ýmislegt vandasamt við þetta í framkvæmd, t.d. það, að ég hygg, að lögum samkvæmt sé þál. ekki nóg til þess að heimila lántöku. Þar af leiðandi er ekki hægt að gera það að fastri reglu, að heimildir til lántöku til vegaframkvæmda séu í áætluninni, því að hún er aðeins þál. Heimildir til lántöku verða einhvers staðar að vera í lagaformi eftir sem áður og þá eðlilegast, að þær séu í fjárlögum, þar sem þær hafa verið. Þetta er eitt framkvæmdaratriði, sem þarf að íhuga vel. Ég held, að það sé rétt, að við minnumst þess, að það hefur verið stuttur fyrirvari og þetta er aðeins áætlun til eins árs, kjarni málsins sé sá, hvernig sem lántökunum verður komið fyrir, að við teljum rétt að halda áfram að nota lántökur til stórátaka í vegaframkvæmdum, eins og gert hefur verið, á síðustu árum, vegna þess að við okkur blasa mörg verkefni, sem við getum ekki leyst á annan hátt en gera stórátak á stuttum tíma. Við verðum að fá lánsfé til þeirra átaka.



Herra forseti. Það hefur komið hér fram ósk um það frá hv. 1. þm. Norðurl. v., að fyrri umr. verði ekki lokið, áður en málið fer til n., og hv. 1. Þm. Austf. hefur tekið undir þessa ósk. Ég sé ekki ástæðu til annars en verða við því til samkomulags, ef menn leggja mikið upp úr því, og get alveg fyrir mitt leyti fallizt á, að sá háttur verði við hafður. Hv. 1. Þm. Norðurl. v. gerði hinn svokallaða Strákaveg hér að umtalsefni, vitnaði í framkvæmdaáætlun ríkisstj., sem lögð var fram á s.l. ári, þar sem gert er ráð fyrir að ljúka þessum vegi seint á árinu 1965, og hann spyr: Verður ekki staðið við þetta fyrirheit? Strákavegurinn, jarðgöngin og vegurinn að göngunum um Fljótin, það er gert ráð fyrir, að þetta kosti um 1 millj. kr. Það er gert ráð fyrir að ólagður vegur að fjallinu um Fljótin með brúm muni kosta hátt á fimmtu millj. kr. Það er gert ráð fyrir að ljúka þessari framkvæmd í sumar eða á þessu ári og gert ráð fyrir að útvega lánsfé að miklum hluta til þess verks. Hins vegar hefur komið í ljós, að það hefur ekki verið fullnægjandi athugun á berglögunum í fjallinu, til þess að mögulegt sé að bjóða þetta verk út, og það þykir ekki forsvaranlegt að byrja á þessu verki, fyrr en frekari athugun hefur farið fram. Þekktur jarðfræðingur hér hafði athugað þetta nokkuð gaumgæfilega og gefið upp álit sitt á því, hvernig hér væri til hagað, og var talið, að sú rannsókn, sem fram hefði farið, væri fullnægjandi. En við nánari athugun kemur fram, að það liggur ekki ljóst fyrir, hvernig berglögin liggja. Ætla má, að mikið hrun verði í göngunum, og það liggur ekki ljóst fyrir, hvernig vinnunni skuli hagað þarna þannig að ef bjóða ætti út verkið eins og það er nú, þá yrðu að vera svo margir fyrirvarar á því, að það væri ekkert vit frá stjórnarvaldanna hendi að leggja í það. Hins vegar er fyrirhugað að láta þessa fullnaðarrannsókn fara fram sem allra fyrst og vinna verkið eins og áætlað hefur verið, en hvort Því verður þá lokið á árinu 1965, það get ég ekkert fullyrt um. En víst er um það, að tafir á þessum framkvæmdum eru ekki stjórnarvöldunum að kenna, vegna þess að þegar til átti að taka að fara að bjóða út þetta verk, þá kom í ljós, að sú jarðfræðilega athugun, sem átti að vera lokið, var ekki fullnægjandi að dómi kunnáttumanna á þessu sviði. Hv. 1. þm. Austf. gerði áætlunina að umtalsefni og tekur fram, að hann telji eðlilegt, að allar vegaframkvæmdir, þótt þær séu unnar fyrir lánsfé, verði hafðar með í áætluninni. Hv. þm. vitnaði í 10. gr. vegalaganna, þar sem tekið er fram, með leyfi hæstv. forseta: „Skal áætlunin annars vegar gera grein fyrir þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar eru á tímabilinu, en hins vegar þeirri fjáröflun, sem gert er ráð fyrir vegna þeirra.“ Ég skal viðurkenna, að það er vel hægt að skilja þessa grein á þann veg, sem hv. þm. vildi skilja hana, en hins vegar vil ég taka það fram, að sú vegáætlun, sem við nú ræðum um, er aðeins til eins árs, bráðabirgðavegáætlun, og í bráðabirgðaákvæðunum segir, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir reglulegt Alþingi haustið 1964 skal leggja tillögu til vegáætlunar skv. III. kafla laga Þessara og nái hún yfir árin 1965-1968." I III. kafla vegalaganna er 10. gr., og það er sýnt, að þótt við vildum skilja 10. gr. eins og hv. 1. þm. Austf. leggur til, þá nær 10. gr. ekki til þeirrar áætlunar, sem við nú erum að ræða um, sem er bráðabirgðaáætlun, því að það er eins og tekið er fram í bráðabirgðaákvæðinu, að þegar fjögurra ára áætlunin er samin, þá skal hún semjast skv. III. kafla vegalaganna. Ég tel alveg sjálfsagt, að það verði athugað fyrir næstu fjögurra ára áætlun, hvort heppilegt er að hafa allar framkvæmdir, líka þær, sem unnar eru fyrir lán, með í vegáætluninni, og ég sé út af fyrir sig ekki, að það ætti að vera nokkur ástæða fyrir vegamálastjórnina að mæla gegn því, að þessar framkvæmdir væru hafðar þar með og gerð grein fyrir því þar, hvernig fjáröflun til þeirra verður. En hér er með þetta eins og svo margt annað, að það er ekki fullmótað, þetta nýja kerfi, það er í byrjun hjá okkur, og það má vel vera, að reynslan sýni, að það sé heppilegt að haga þessu eins og hv. 1. þm. Austf. ræddi hér um áðan, hv. 5. þm. Austf. og hv. 5. þm. Vesturt. Mér finnst alveg sjálfsagt að taka það til rækilegrar athugunar, hvort þetta getur ekki verið með þeim hætti, sem hér hefur verið óskað eftir, þegar næsta vegáætlun verður lögð fyrir. Hv. 5. þm. Austf, talaði hér áðan og var nú á ýmsan hátt mildari en hann var í dag og er það út af fyrir sig ekki nema ánægjulegt, að hann vildi ekki hafa sagt það, að vegamálastjórnin hafi brugðizt þeim fyrirheitum, sem gefin voru í vetur, og ég vil þakka hv. þm. fyrir það, að hann vill ekki halda þeirri kenningu fram. En hins vegar verð ég að segja það, að ýmislegt, sem fram kom í ræðu hans, varð mér undrunarefni, vegna þess að hv. þm. ætlast til, að það verði varið allmiklu meira fé til framkvæmdanna, það verði sem sagt loforð gefið um það, að það verði varið allmiklu meira fé til framkvæmdanna en vegáætlunin gerir ráð fyrir, og hv. þm. telur, að það þurfi að vera í vegáætluninni tekið fram, að það megi taka lán til framkvæmda á þessu ári eins og gert hefur verið. Ég held, að það sé alveg ónauðsynlegt að hafa nokkuð um það í vegáætluninni. Ég hygg, að ef menn vilja yfirleitt halda þeim hætti áfram að taka lán til vegaframkvæmda, þá megi það gerast með sama hætti og áður, ef samgmrh. getur að athuguðu máli leyft þessar lántökur, því að öll þessi vegalán hafa verið tekin með samþykki samgmrh. Og þegar hv. þm. er í öðru orðinu að gefa i skyn, að það sé eiginlega hér önnur mynd upp dregin í þessari vegáætlun en búizt hefði verið við í vetur, þá verð ég að segja það, að slíkt er vitanlega alls ekki, því að samkvæmt tekjuöflunaráætlun, sem hér liggur fyrir, er nákvæmlega sú upphæð, sem gert var ráð fyrir í vetur, þegar rætt var um vegalögin, og Það eru rúmlega 100 millj. kr., sem er hærri upphæð nú en var á fjárl. 1963. Það er ekkert leyndarmál, að lántökurnar 1963 voru nokkru hærri en 1962. Ég man ekki þessar tölur, efast um, að það muni mörgum milljónum, en eitthvað var það meira, og lánin 1962 voru greidd ýmist með nýjum lánum, sem voru tekin á s.l. ári, eða með því fé, sem veitt var til hinna einstöku framkvæmda á fjárlögum. Ég get vel hugsað mér það, að framkvæmdin í þessum málum verði með svipuðum hætti og áður, og það er vitanlega alveg rétt, sem hér var tekið fram áðan, að skuldirnar, sem stofnað var til á s.l. ári, verða að greiðast með þeim fjárveitingum, sem hver vegur eða framkvæmd fær samkvæmt vegáætluninni, þegar farið verður að skipta milli hinna ýmsu kjördæma og jafna því á hin mörgu verk í kjördæmunum. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Það er einhver smávegis misskilningur, sem er á þessum málum frá hendi hv. 5. þm. Austf., en misskilningur, sem ekki er djúpur og ég veit að hv. þm. á eftir að átta sig á og sannfærast að fullu um, að vegáætlunin er algerlega í samræmi við það, sem um var talað í vetur. Hitt kemur mér ekkert á óvart, þó að hv. þm. finnist þrátt fyrir þessa miklu hækkun, sem um er að ræða frá síðustu fjárl., að þetta þyki í rauninni of lítið, þegar á að fara að skipta því á hin mörgu verk og leitast við að uppfylla þarfirnar og kröfurnar, sem vitanlega koma úr öllum áttum.



Herra forseti. Mér bókstaflega brá, þegar ég sá þessa vegáætlun og leit þar, að til nýbyggingar þjóðvega ættu að koma 57 1/2 milljón yfir allt landið utan kaupstaða. En Þetta var ekki nóg. Það kemur sem sé í ljós, að það er búið að eyða talsverðu af þessari upphæð. Mér sýnist, að það verði ekki nema 24 millj. til umráða á yfirstandandi sumri, ef af fjárveitingunum verða greidd upp lán og vextir og afborganir af lánum, eins og greint er frá í áætluninni. Það er skýrt svo frá í grg., að vextir og afborganir af lánum, sem tekin hafa verið og þurfi nú að greiða, - það var rétt tekið fram af hv. 5. þm. Austf., að svo er skýrt frá í grg., að það, sem nú mun eiga að greiða í vexti og afborganir, sé 11463 000 kr. í öðru lagi eru bráðabirgðalán, er veitt hafa verið úr ríkissjóði, 3 300 000 kr. Og loks lán úr héruðum 18 500 000 kr. Þarna eru þá 3 upphæðir upp á 33 263 000 kr., sem í grg. segir að muni dragast frá fjárveitingum til nýbyggingar þjóðvega. Nú þætti mér fróðlegt að vita hjá hæstv. ráðh., hvernig er með þessar 3.3 millj. úr ríkissjóði. Ætlar hann að fara að innheimta þetta núna á Þessu ári? Í öðru lagi: Hvað er mikið af þessum 181/2 millj. kr., sem lánað var úr héruðum, sem greiða á á þessu ári eða réttara sagt á þessu sumri? Ég spyr að þessu til þess að fá að vita, hvað verður nú til ráðstöfunar. Hins vegar hefur mér skilizt á hæstv. ráðh., að vextir og afborganir af lánum verði ekki tekin af fjárveitingum þessa árs. Sé það svo, að vextir og afborganir af lánum, þ.e.a.s. lánum, sem ríkissjóður hefur tekið til vega, verði ekki tekin af þessu fé, en bráðabirgðalánin verði greidd, þá verða um 35 millj. til ráðstöfunar á árinu, 35 795 000. Verði hins vegar allt saman borgað, líka vextir og afborganir af lánum, þá yrðu ekki til ráðstöfunar nema 24 332 000. Ég er að vona, að það sé einhver misskilningur hjá mér í þessu, það geti ekki átt sér stað, að svo skerðist þessar 57 millj., sem eiga að fara til nýbyggingar vega. Annars er það mjög áberandi, hvað árið í fyrra hefur verið frekt á fé til vega, þar sem bráðabirgðalán eru nú tæpar 22 millj. kr., það er kannske eitthvað af þessu frá 1962, en varla í stórum stíl, - 22 millj., þar sem engin stóráföll urðu á vegum, enda var veturinn þar áður mjög góður. Hér hefur nokkuð borið á góma 10. gr. vegal., og greinir þá nokkuð á um skilning á þeirri gr., hæstv. ráðh, og hv. 1. Þm. Austf. og jafnframt hv. 5. þm. Austf. Ég skildi hæstv. ráðh. svo, og það munu hinir hv. þm. hafa gert líka, að það sé ætlunin að blanda ekki lántökum til vega inn í vegáætlun. Hann sagði þetta ótvírætt áðan. Hins vegar undirstrikaði hv. 1. þm. Austf. það, að hann hefði skilið 10. gr. vegal. á þá leið, að það bæri að taka upp í vegáætlun öll fjárframlög til vega, allar framkvæmdir og öll fjárframlög til vega. Á þetta benda orðin í 10. gr.: „Skal áætlunin annars vegar gera grein fyrir þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar eru á tímabilinu, en hins vegar þeirri fjáröflun, sem gert er ráð fyrir vegna þeirra.“ Ég átti sæti í þeirri nefnd, sem fjallaði um vegalagafrv., og man það mjög glöggt, að þetta bar á góma og oftar en einu sinni, og ég man það áreiðanlega rétt, að það var oft tekið skýrt fram, að inn á vegáætlun ættu að koma allar vegaframkvæmdir og fjárframlög til þeirra. En það er líka til nokkur sönnun í þessu efni, og hún kemur fram í næstu grein á eftir, i 11. gr. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í vegáætlun skulu taldir allir þjóðvegir svo og nýbyggingar þjóðvega á þeim tíma, sem áætluninni er ætlað að gilda." En þessari grein frv. var nefnilega breytt í meðferð n. til samkomulags við okkur stjórnarandstæðinga, sem þar áttum um að fjalla. Hún var nefnilega öðruvísi í frv. Í frv. hófst 11. gr. þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Vegagerð ríkisins semur vegáætlun fyrir þjóðvegi, aðalfjallvegi og fjallvegi til 5 ára í senn, til leiðbeiningar um skiptingu þess fjár, sem til ráðstöfunar er hverju sinni til vegagerðar. Skal áætlunin annars vegar gera grein fyrir þeim framkvæmdum, sem fyrirhugaðar eru á tímabilinu, en hins vegar þeim fjáröflunum, sem gert er ráð fyrir vegna þeirra: En nú hljóðar hún svona í l. eftir þá samninga, sem fóru fram í n.: „Í vegáætlun skulu taldir allir þjóðvegir svo og nýbyggingar þjóðvega á þeim tíma, sem áætluninni er ætlað að gilda.“ Hér er ekki um neitt að villast. Það eru bein fyrirmæli vegal., að allir vegir skuli koma inn í vegáætlunina ásamt þeim nýbyggingum, sem á að framkvæma á tímabilinu. Annars hefði greininni ekki verið breytt. Þetta var nefnilega eitt samkomulagsatriðið. Á því grundvallaðist samkomulagið m.a., að allar framkvæmdir til vega kæmu inn í vegáætlunina annars vegar og að allt vald á þessum framkvæmdum væri í höndum Alþ. Til þess var frv. breytt, og um þetta var fullt samkomulag milli allra aðila. Hæstv. ráðh. sagði í ræðu sinni hér áðan, að í bráðabirgðaákvæðum vegal. væri sagt, að leggja skyldi fyrir Alþ. till. til bráðabirgðavegáætlunar, sem gildi fyrir árið 1964, og vildi líta svo á, að 10. gr. og 11. gr. tækju ekki til þessa ákvæðis. Vegáætlun er alveg eins vegáætlun, þó að hún sé ekki nema til eins árs. Það eru engin sérlagaákvæði um vegáætlun til eins árs önnur en til fjögurra ára. Hún er ekki til nema ein, skiptir engu máli, hvað lengi hún á að gilda á hverjum tíma. Ég held, að hér sé ekki um neitt að villast. Þetta var skilningur nefndarmanna, á þessu byggðist samkomulagið, og ég verð að lita svo á, að það sé ekki í samræmi við vegal., ef á að fara að tvískipta fjármagni til vegaframkvæmda í landinu, annars vegar það, sem vinna á fyrir lán og yrði þá væntanlega fyrst og fremst á valdi ríkisstj., hvernig hún ráðstafaði því, þvert ofan í það, sem segir í þessum greinum l., hins vegar þær fjárveitingar og þær framkvæmdir, sem eiga að koma inn í vegáætlun. Vegáætlun á ekki að vera nema ein, hún á að vera tæmandi, og um það var samkomulagið, sem gert var.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svarið við fsp. minni um Strákaveginn, þó að það, sem hann hafði um það að segja, séu ekki gleðitíðindi. Hann segir, að ekki hafi farið fram fullnægjandi athugun á berglögum í fjallinu og þeim athugunum þurfi að ljúka, áður en hægt sé að hefjast handa um að gera jarðgöngin. Hæstv. ráðh. segist ekki geta fullyrt um, hvort hægt muni að ljúka verkinu á þeim tíma, sem lofað var í fyrra, og hann segir, að tafir, sem verða kunna, séu ekki stjórnarvöldum að kenna, það sé fyrir það, að jarðfræðilegum athugunum sé ekki lokið. Senn eru liðin 5 ár, síðan byrjað var á jarðgöngum í Strákafjalli í tilraunaskyni, og ég verð að líta svo á, að fullnægjandi rannsóknum, sem nauðsynlegar voru, til þess að hægt væri að halda verkinu áfram, hefði mátt ljúka á þeim tíma, sem síðan er liðinn, og auðvitað átti hæstv. ríkisstj. að hlutast til um, að rannsóknirnar væru framkvæmdar. Siglfirðingar verða vonsviknir og mjög óánægðir, sem vonlegt er, ef ekki verður unnt að standa við fyrirheitið um að ljúka vegargerðinni sumarið 1965. Ég vil því skora á hæstv. ríkisstj. að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að verkinu verði lokið á þessum tíma.



Herra forseti. í þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, er lagt til, að Alþingi skori á ríkisstj. að láta fram fara endurskoðun á gildandi lögum um félagsheimili með það fyrir augum, að félagsheimilasjóður verði efldur og eðlileg skilyrði heilbrigðs félags- og menningarlífs verði sköpuð í sem flestum byggðarlögum landsins. Jafnframt verði ráðið fram úr þeim vandræðum, sem fjárskortur félagsheimilasjóðs hefur valdið einstökum héruðum. Skal þessari endurskoðun lokið fyrir samkomudag næsta reglulegs Alþingis. Til rökstuðnings þessari till. þarf ekki að hafa mörg orð. Það er öllum landsmönnum kunnugt, að félagsheimilasjóður, sem stofnaður var með lögum árið 1947, hefur reynzt hin gagnlegasta stofnun, sem stuðlað hefur að byggingu fjölda myndarlegra og glæsitegra samkomuhúsa víðs vegar um land. Í stað gamalla, hrörlegra og gersamlega ófullnægjandi samkomuhúsa hafa verið byggð fögur og aðlaðandi félagsheimili, þar sem hvers konar félagslíf fólksins í sveit og við sjó hefur eignazt athvarf. Þessi nýju og vístlegu salarkynni hafa stórbreytt aðstöðu til félagslegs samstarfs og margvíslegrar menningarstarfsemi í fjölda byggðarlaga. Fólkið hefur ekki aðeins átt þess kost að koma saman til skemmtunar, félags og menningarstarfa heima fyrir, heldur hefur það fengið heimsóknir beztu listamanna þjóðarinnar á sviði leiklistar og hljómlistar. Jafnvel hin unga Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur getað haldið hljómleika í öllum landshlutum, vegna þess að þar voru risin rúmgóð og fögur samkomuhús. Raddir hafa að vísu heyrzt um það, að félagsheimilin séu gróðrarstía spillingar og upplausnar. Vitanlega er framkoma fólks á samkomum þar misjöfn, eins og almennt gerist í skemmtanalífi þjóðarinnar. En það er áreiðanlega ekki of djúpt tekið í árinni, að einmitt hin nýju og fallegu félagsheimili, sem byggð hafa verið víðs vegar um land, hafa átt ríkan þátt í að bæta samkomubrag og setja menningarsvip á hinar ýmsu greinar félagslífsins. En engum er það ljósara en okkur fim. þessarar till., að brýna nauðsyn ber til þess að draga úr óreglu og drykkjuskap á skemmtisamkomum, ekki aðeins í félagsheimilum, heldur og í öðrum samkomuhúsum og veitingastöðum bæði í sveit og borg. Eins og kunnugt er, er félagsheimilasjóður byggður upp af nokkrum hluta skemmtanaskatts. En því fer víðs fjarri, að sá hluti skemmtanaskattsins, sem rennur í félagsheimilasjóð, nægi til þess, að sjóðurinn geti staðið í skilum með þau 40% byggingarkostnaðar, sem lögin gera ráð fyrir að hann leggi fram til einstakra félagsheimila. Er nú svo komið, að fjöldi félagsheimila, sem orðin eru fokheld eða bygging þeirra jafnvel lengra á veg komin, hafa svo til engan stuðning hlotið úr félagsheimilasjóði. Veldur þetta þessum byggðarlögum eðlilega miklum erfiðleikum og stendur félagslífi þeirra fyrir þrifum. Í mörgum öðrum byggðarlögum hefur ekki heldur verið unnt að ráðast í byggingu nýrra félagsheimila vegna hins þrönga fjárhags félagsheimilasjóðs. Það er skoðun flm. þessarar till., að úr þessu vandræðaástandi verði að bæta. Þess vegna er lagt til, að ríkisstj, láti endurskoða lögin um félagsheimili frá 1947 og freisti nýrra leiða til þess að efla félagsheimilasjóð og gera honum kleift að standa við skuldbindingar sínar gagnvart þeim byggðarlögum og samtökum almennings, sem ráðizt hafa í byggingu félagsheimila víðs vegar um land eða hafa slíkar framkvæmdir í undirbúningi. Í sambandi við endurskoðun l. um félagsheimilasjóð er eðlilegt, að fram fari jafnframt endurskoðun á lögum og reglum um skemmtanaskatt, sem verið hefur megintekjustofn sjóðsins. Um það þarf ekki að fara í neinar grafgötur, að eðlilegt og heilbrigt félags- og menningarlíf hefur stórfelld áhrif á allt líf og viðhorf fólksins í hverju byggðarlagi. Það er ekki aðeins æskan, sem vill hafa aðstöðu til félagslífs og skemmtana. Allir menn, ungir og gamlir, vilja geta komið saman, blandað geði og notið tilbreytingar og skemmtunar. Það er krafa nútímans, jafnt í strjálbýli sem þéttbýli, jafnt í kauptúnum og kaupstöðum sem stærri borgum. Hér í höfuðborginni hefur orðið stórfelld og ánægjuleg breyting til batnaðar á allri aðstöðu til iðkunar félags- og menningarlífs. Félagsheimilin úti um land hafa stórbætt aðstöðuna á þessu sviði í fjölmörgum byggðarlögum. En allt of mörg héruð búa enn þá við léleg samkomuhús og ófullkomin skilyrði til félagslífs. Úr þessu verður að bæta. Að því er stefnt með þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að óska þess, að þessari till. verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Það liggja hér fyrir í sameinuðu þingi tvær till. til þál. um endurskoðun l. um félagsheimili. Það er till. á þskj. 434, sem hv. 2. þm. Vestf. flytur ásamt öðrum þm., og svo viðaukatill. mín á þskj. 460. Fyrri till. stefnir að því, að félagsheimilalögin verði endurskoðuð með það höfuðmarkmið fyrir augum, að félagsheimilasjóður verði efldur, þannig að hann geti staðið við fjárhagslegar skuldbindingar sínar. Viðaukatill. sú, sem ég hef leyft mér að flytja, stefnir hins vegar að því að hagnýta þá góðu aðstöðu, sem fengizt hefur víða um land með hinum mikla og góða húsakosti félagsheimilanna, til þess að auka og efla menningarlíf dreifbýlisins. Aðalatriði þessarar till. er það nýmæli, að framvegis verði hluta af tekjum félagsheimilasjóðs varið til þess að greiða fyrir slíkri starfsemi. Áður en ég vík nánar að þeirri till., sem ég hef flutt hér, vil ég segja það um till. þeirra fimmmenninganna, að það væri mjög æskilegt, að hún yrði samþ., því að fjárhagur félagsheimilasjóðs er nú orðið ærið bágborinn og Það er óhjákvæmilegt að leita úrræða til úrbóta. En það er raunar í annað sinn, sem slík till. er flutt hér á Alþingi, því að á árinu 1956 var samþ. hérna rökstudd dagskrá um, að ríkisstj. léti endurskoða lögin um félagsheimili, nr. 115 frá 1951, í því skyni, að sjóðnum væri séð fyrir auknum tekjum. Hv. 2. þm. Vestf., Sigurður Bjarnason, hefur gert grein fyrir fjárþörf félagsheimilasjóðs, og það er þess vegna óþarft að ræða Þann þátt málsins nánar, en ég bæti þó aðeins við örfáum aðalatriðum, sem varða hag sjóðsins. Þær upplýsingar, sem ég ætla að geta hér um, hef ég fengið í menntmrn. Samkvæmt þeim voru 77 félagsheimili á úthlutunarskrá um síðustu áramót. Þá var áfallinn byggingarkostnaður tæpar 107 millj. kr. Samkv. þeirri reglu 1., að félagsheimilasjóður greiði 40% kostnaðar, nam hlutur hans í þessum kostnaði 42.7 millj. kr. En af þeirri fjárhæð voru tæpar 24 millj. ógreiddar. Nú hagar svo til, að óáfallinn kostnaður við sömu hús var áætlaður 65 millj. kr. Hluti félagsheimilasjóðs af því eru 26 millj. Þess vegna var svo komið um þessi áramót, að ógreitt framlag, áfallið og áætlað, nam tæpum 50 millj. kr. Á hinn bóginn urðu tekjur sjóðsins einungis rúmar 4.1 millj. kr. á árinu 1962, og það er talið, að tekjur ársins 1963 verði rúmar 5 millj. kr., og þá ber að hafa í huga, að tekjuöflunarleið sú, sem hv. Alþingi samþ. hér í fyrra, kom ekki til framkvæmda, eftir því sem ég bezt veit, fyrr en í maímánuði á s.l. ári, og það má þess vegna gera ráð fyrir því, að tekjur þessa árs muni verða á 7. millj. kr., að öðru óbreyttu. Það er ljóst, að sá tekjustofn, sem félagsheimilasjóður hefur af skemmtanaskattinum, og aðrar tekjur, sem til hans renna, eru ónógar og það verður að gera ráðstafanir til úrbóta, og þá er rétt að hafa í huga, að það er ákaflega hæpið að ætla að leysa vanda sjóðsins með því einu, að beinar tekjur hans verði auknar að því marki, að þær hrökkvi fyrir skuldum. Húsunum er ætlað að standa lengi, og það er ekki óeðlilegt, að félagsheimilasjóður fengi heimild til lántöku, a.m.k. til þess að grynna á þegar áfallinni skuld. Þá vildi ég leyfa mér að víkja að viðaukatill. minni um það, að hluta af tekjum félagsheimilasjóðs verði varið til þess að greiða fyrir félags- og fræðslustarfsemi í félagsheimilum. Ég vil minna á það á ný, að í dag er öllum tekjum félagsheimilasjóðs varið til þess að byggja félagsheimili, en engum hluta þeirra er varið til þess að afla félagsheimilum menningarlegra skemmti- og fræðsluþátta. Eins og ég gat um fyrr, er í núgildandi lögum um félagsheimili sú skipan á höfð, að öllum tekjum sjóðsins er varið til þess að styrkja byggingu félagsheimilanna. Það var fullkomlega eðlilegt, að þessi háttur væri hafður á í fyrstu, meðan verið var að koma húsunum upp víða um land og þar með skapa hin ytri skilyrði þess, að unnt væri að efla félags- og menningarlíf dreifbýlisins. Nú hefur hins vegar mikill fjöldi félagsheimila verið byggður víða um land eða samtals um 120 félagsheimili, og þar með hafa verið sköpuð hin ákjósanlegustu skilyrði til þess að auka og efla félagslíf og hvers kyns fræðslustarfsemi í tengslum við þau. En það eitt nægir ekki að byggja húsin. Hið sanna er það, að félagsheimilin standa víða lítt notuð og hið takmarkaða félagslíf, sem í þeim fer fram, er aðallega dansskemmtanir um helgar, þó að frá þessu séu að vísu markverðar undantekningar. Þessu veldur bæði sá fjárskortur, sem félagsheimilin eiga við að stríða og leiðir til viðleitni forráðamanna til þess að afla fjár með einhliða dansleikjahaldi, svo og skortur á skipulegri fyrirgreiðslu um öflun menningarlegra skemmti- og fræðsluþátta. Bágborinn fjárhagur hindrar forráðamenn hinna einstöku félagsheimila beinlínis í því að auka félags- og menningarlíf þeirra, en óbeint veldur fjárskorturinn því einnig, að forráðamennirnir geta ekki tekið neina áhættu í sambandi við öflun fræðslu- og skemmtiefnis. Það er ekki ætíð unnt að vita fyrir fram um aðsókn eða þátttöku almennings í skemmtunum eða fræðandi fyrirlestrum eða öðrum dagskráratriðum, og þá er eðlilegt, að menn veigri sér við því að ráða t.d. leikflokka eða tónlistarmenn, svo að dæmi séu nefnd, því að verði aðsókn einhverra hluta vegna lítil, er víðast enginn sjóður fyrir hendi til þess að standa undir tapinu. Af þessum sökum m.a. halda menn að sér höndum. Það mætti hugsa sér, að tekjur félagsheimilasjóðs skiptust framvegis í tvo staði. Rynni mestur hluti þeirra í byggingarsjóð félagsheimilanna, en nokkur hluti tekna rynni í sjóð, sem t.d. mætti nefna rekstrarsjóð félagsheimila. Yrði hlutverk hans það að afla félagsheimilunum menningarlegs efnis, tónlistar, leiklistar, kvikmynda, listsýninga og annars góðs skemmtiefnis. svo og að efla tómstundastarfsemi fyrir æskufólk. Enn fremur annaðist sjóðsstjórnin skipulagningu á hagnýtingu slíks efnis í félagsheimilum víða um land í samráði við Ýmis landssamtök, svo sem t.d. Ungmennasamband Íslands, samtök bænda og sjómanna, svo að einhver dæmi séu nefnd um það. Ekki mundi rekstrarsjóðurinn þurfa að greiða allan kostnað við þessa starfsemi, því að eðlilegt væri, að aðgangseyrir rynni að frádregnum kostnaði við húsin í rekstrarsjóðinn. Væri þá hlutverk sjóðsins og stjórnar hans að glæða og efla menningarlíf og eiga frumkvæðið að því að veita almenningi aukinn aðgang að fræðslu, listum og góðum skemmtunum. Það er því mikilsvert að hefja þessa starfsemi sem fyrst, þótt í smáum stíl væri, til þess að öðlast reynslu og fyllri þekkingu á, hvers fólk óskar og hvað unnt er að hafa á boðstólum. Eðlilegt væri, að samráð væri haft við fulltrúa þjóðleikhússins, sinfóníuhljómsveitar, Landssambands ísl. kóra, fræðslumyndasafns og fleiri menningarstofnana um val efnis og annað það, sem að framkvæmd þessarar till, lýtur. Nú kann að vera, að einhverjum þyki ekki tímabært að hefjast handa um útfærslu á hlutverki félagsheimilasjóðs, meðan ekki er séð, með hvaða hætti unnt er að ráða fram úr fjárskorti til bygginganna. En þá er því til að svara, að hér er aðeins lagt til, að broti af tekjum sjóðsins, t.d. 5-10%, verði varið til rekstrarsjóðs. Að sjálfsögðu getur ekki verið um það að ræða, að hlutur rekstrarsjóðs geti í fyrstu orðið nema smár, því að knýjandi nauðsyn er á því að grynna á skuldum félagsheimilasjóðs við heimili þau, sem í byggingu eru eða er nýlokið. Hins vegar kemur að því, að nægilega mörgum heimilum verður komið upp og skuldirnar minnka, og þá væri eðlilegt og rökrétt, að hlutur rekstrarsjóðs færi vaxandi, svo að hann geti í auknum mæli greitt fyrir því, að fólk úti á landsbyggðinni eigi kost á því að njóta þess, sem listamenn og fræðimenn hafa að bjóða. Þannig mundi þessi fyrirgreiðsla aukast, eftir því sem meiri reynsla fengist fyrir því, hvernig hagkvæmast og bezt væri að haga þessari þjónustu, og eftir því sem fjárhagsástæður bötnuðu. Enn fremur má benda á það, að eftir því sem tímar líða, verður að gera ráð fyrir, að hagur sjóðsins batni. Og loks er á það að líta, sem mestu máli skiptir og reynslan virðist örugglega sýna, að hin vönduðu félagsheimili koma alls ekki að tilætluðu gagni, nema sérstakar ráðstafanir verði gerðar til þess að efla menningarlíf í þeim. Þá er og eðlilegt, að það verði tekið tillit til hins nýja hlutverks sjóðsins, þegar áætluð er framtíðarfjárþörf hans. Það verður að hafa í huga, að vandamál æskulýðsins eru að ýmsu leyti önnur í dreifbýlinu en t.d. hér í Reykjavík. Hér liggur vandi æskufólks m.a. í skorti á viðfangsefnum og heilbrigðri dægradvöl. Unglingarnir hafa ekki nægilegan aðgang að hinni frjálsu náttúru landsins. Vandi æskunnar í sveitunum liggur aftur á móti m.a. í því, að hún á ekki nægilegan aðgang að heilbrigðum skemmtunum og slíkum fræðslu- og menningarlindum sem hér eru fyrir hendi. Það þýðir ekki annað en gera sér grein fyrir þessu, að sá skortur ýtir undir margan æskumanninn að flýja í þéttbýlið. Þessi staðreynd kemur enn skýrar fram, þegar atvinnuskorti úti á landsbyggðinni verður víða ekki lengur kennt um þann flótta, sem kann að eiga sér stað úr sveitunum. Hér er því um það að ræða að gera ráðstafanir til þess að veita fólki víðs vegar um landið aðgang að þeim menningarlindum, sem til eru í landinu, og þar með skapa mótvægi gegn því aðdráttarafli, sem aðstöðumunur þéttbýlisins á sviði menningar, fræðslu og holls skemmtanalífs veldur. Með setningu slíkra reglna væri stigið raunhæft spor í þá átt að hagnýta þá ágætu aðstöðu, sem hefur fengizt víða um land með hinum mikla og góða húsakosti félagsheimilanna, og þá væri greitt fyrir því á jákvæðan hátt, sem nú er mikið talað um og skrifað, jafnvægi í byggð lands okkar.



Herra forseti. Að marggefnu tilefni er nú um það talað, að nauðsyn beri til, að án tafar verði gerð gangskör að því, að félagsheimilasjóði sé aflað mikilla viðbótartekna, svo að bætt verði úr því ófremdarástandi, sem fjármál félagsheimilanna eru í vegna vanskila sjóðsins við þau. Það hefur enn þá verið vanrækt að ráða hér á teljandi bót, því að augljóst er, að tekjuaukavon sú til handa félagsheimilasjóði, sem felst í lagabreytingu þar um frá síðasta Alþingi, verður eins og dropi í hafinu með tilliti til þeirra gífurlegu vanskila, sem félagsheimilasjóður hefur komizt í við félagsheimili. Er sönnu nær að telja, að sá tekjuauki gæti orðið til svolítilla bóta, ef sjóðurinn væri um leið gerður skuldlaus við félagsheimilin. Ég tel það því lofsvert, að fimm hv. alþm. hafa nú tekið sig til með flutningi þessarar þáltill. að ýta á hæstv. ríkisstj. um að draga ekki lengur að bjarga félagsheimilasjóði og þar með félagsheimilunum úr því fjárhagsöngþveiti, sem nú er komið í. En hvað snertir skuldahalann, hef ég ekki trú á, að fljótlega finnist sú tekjuöflun, sem samtímis nægi til að greiða nú þegar eða nægilega fljótt vanskilin við félagsheimilin og jafnframt nauðsynleg árleg framlög til félagsheimilanna vegna óhjákvæmilegra framkvæmda. Virðist mér í fljótu bragði, að þar sé aðeins til ein úrlausn, sem valdi því, að það verði sómasamlega úr þessu vandamáli ráðið, en það er, að ríkissjóður leggi nú fram fé til greiðslu skuldahalans og síðan sem allra fyrst árlegar tekjur sjóðsins auknar svo, að öruggt megi telja, að ekki sæki strax aftur í sama horfið með vanskil. Það mætti e.t.v. þá hugsa sér, að upp væri tekið fastara form um framkvæmdir félagsheimilanna, þeirra sem eftir eru og eftir er að byrja að byggja, og væri hugsanlegt t.d., að eitthvað væri haft þar til hliðsjónar það fyrirkomulag, sem nú gildir um byggingu nýrra barnaskóla og framlög ríkisins til þeirra. Jafnframt því að koma fjárreiðum fétagsheimilasjóðs í viðunandi horf, er sjálfsagt nauðsynlegt, eins og þessi þáltill. gerir ráð fyrir, að endurskoðuð séu l. um félagsheimili, og í því sambandi vil ég leyfa mér að benda á, að m.a. tel ég sjálfsagt að breyta l. þannig, að heimilt sé fyrir félagsheimilasjóð að greiða dálítið hærra fjárframlag, þegar um það er að ræða, að mörg sveitarfélög taka höndum saman að byggja eitt sameiginlegt félagsheimili, í stað þess að hvert og eitt sveitarfélag byggi út af fyrir sig. Hafa slík samtök marga augljósa kosti og þ. á m. að geta orðið stórlega til sparnaðar í byggingu, um leið og líkindi eru til, að auðveldara verði að reka slík hús með menningar- og myndarbrag, þegar mörg sveitarfélög standa að rekstrinum. Við þm. Austf. höfum borið fram slíka till., sem ég minnist hér á, um héraðsheimili, og höfum við þar haft í huga byggingu slíks félagsheimilis eða héraðsheimilis fyrir 10 hreppa á Fljótsdalshéraði. En um rökstuðning Þess máls skal ég aðeins vísa til till. okkar og grg. í því efni, þegar það mál var til umr. hér á hv. Alþingi. En í hv. Nd. hlutu þessar till. okkar samþykki á s.l. Alþingi, en var vikið frá jákvæðri afgreiðslu í hv. Ed. af ástæðum, sem ég tel að hafi verið mjög á misskilningi byggðar. Ég vænti þess, að þetta mál verði gaumgæfilega skoðað, þegar til framkvæmda kemur nú við endurskoðun l. um félagsheimili. Þá tel ég, að megi einnig benda á, að eðlilegt sé, að til stofnkostnaðar félagsheimilanna teljist allur húsbúnaður ásamt kvikmyndatækjum, þannig að félagsheimilasjóður taki þátt í slíkum stofnkostnaði, eins og öðrum, sem viðkemur byggingu húsanna.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja hér lengi. Ég vil lýsa fylgi mínu við báðar þær till., sem hér hafa verið ræddar. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þau, að fjárþörf félagsheimilasjóðs er ærin, og ég vil segja, að ef áfram á að halda á þeirri braut, sem farin hefur verið til þessa, hvað hlut ríkisins í byggingu hvers félagsheimilis viðvíkur, þá sjáum við, að þarna hlýtur þegar að vera komið í óefni eða a.m.k. von bráðar. Tekjur sjóðsins hafa ekki vaxið að sama skapi og ég vil segja kröfurnar um stærri og dýrari félagsheimili. Nú þegar hafa verið byggð nokkur félagsheimili, sem munu hafa kostað einn tug milljóna, og mér er ekki grunlaust um, að í undirbúningi sé bygging félagsheimilis, sem kostar jafnvel fleiri tugi millj., um og yfir 20 millj. Ef félagsheimilasjóður á að standa við sínar skuldbindingar og greiða 40% í þeim tilfellum, þá sjáum við, að tekjuþörf sjóðsins mun verða ærin, þó að ekki sé þá litið á þann mikla skuldahala, sem fyrir er. Það hefur sjálfsagt verið í góðri meiningu gert að útvíkka skyldur félagsheimilasjóðs, þ.e.a.s. gefa fleiri félögum kost á því að verða aðili þar að. En ef það er gert án þess að tryggja sjóðnum auknar tekjur á móti, þá er hætt við, að notagildi samþykktar þeirra laga verði ekki sem skyldi. Upphaflega hefur það eflaust verið meginsjónarmið að byggja upp félagsheimili vítt úti um landið, þar sem kallað er í hinum dreifðari byggðum, en kaupstaðirnir mundu fremur geta ráðið við þessi mál sjálfir. En ég hygg nú, að reyndin sé að verða sú, að einmitt kaupstaðirnir og þéttbýlið byggi upp dýrustu félagsheimilin. Það er eðlilegt. Þar eru kröfurnar mestar og aðstaðan og nauðsynin til þess að koma þeim upp einnig fyrir hendi, en fjármagn fétagsheimilasjóðs vissulega takmarkað, og þá bitnar það einnig á þeim byggðarlögum, sem ráðast í framkvæmdir af enn meiri vanefnum við að koma sér upp félagsheimilum. Ég held, að í upphafi hefði verið betra - og það er kannske hægt að vera skynsamur eftir á - að skipuleggja þessi mál frekar en gert hefur verið, þ.e.a.s. að ákvarða stærra svæði fyrir hvert einstakt félagsheimili, að það hafi í mörgum tilfellum verið skaðlegt, að hin gamla hreppaskipan skuli hafa ráðið í þeim málum, miðað við gerbreytta samgönguhætti. í Þessu eins og mörgum atriðum öðrum er hin gamla hreppaskipan orðin - mér liggur við að segja fjötur um fót í uppbyggingu ýmissa stærri mannvirkja, sem auðveldlega er hægt að nýta af íbúum fleiri hreppa til samans. Og það er staðreynd, að þrátt fyrir það, þótt félagsheimilin hafi vissulega leitt margt gott af sér til þessa, þá hafa þó ekki alls staðar rætzt þær vonir, sem byggðar voru á tilkomu þessara glæsilegu húsa, og eins og hv. 2. Þm. Vesturl. (AP) tók réttilega fram, þau góðu skilyrði, sem þessi glæsilegu félagsheimili hafa skapað til þess að halda uppi fjölþættu félags- og menningarlífi, hafa ekki verið nýtt eins og vonir stóðu til og ég vil segja vonir standa til, að hægt sé að gera. Má vera, að ein af fleiri ástæðum fyrir því, að svo hefur orðið, sé einmitt sú, að þarna var ráðizt í byggingu stórs félagsheimilis af tiltölulega fámennu byggðarlagi, lítið fjármagn fyrir hendi, og þó að hlutur ríkisins, 40%, hafi fengizt allur greiddur, þá hefur það verið ærið átak fyrir byggðarlagið að ljúka sínum hluta. En mér er kunnugt um það, að það hefur þó ekki ávallt verið það erfiðasta að koma upp stóru og myndarlegu fétagsheimili. Það hafa margir lagt sig fram um að stuðla að því, að það yrði framkvæmanlegt á ódýrari máta fjárhagslega en ætla mætti. En þegar hefur komið að því að reka þessi hús, hefur komið í ljós, að það hefur kostað ærið mikið fé, og eins og hv. 2. þm. Vesturl. tók fram, starfsemin hefur orðið að hníga svo og svo mikið að því að afla fjár til þess - í fyrsta lagi að nokkru leyti að standa undir byggingarkostnaði og a.m.k. að verulegu leyti til þess að standa undir rekstrarkostnaði stórs samkomuhúss. Þetta hefði verið auðveldara í framkvæmd, ef stærri svæði hefðu verið aðilar að hverju félagsheimili, þar sem þannig háttar til, að það er hægt. Það er vissulega tímabært að óska eftir því, að l. verði endurskoðuð og reynt verði að finna leiðir til þess að efla tekjur félagsheimilasjóðs. Ef við lítum á þær framkvæmdir, sem byrjað er á, hugum að því, sem fyrirhugað er, þá er þarna um tugmilljóna kostnað að ræða, sem skv. núgildandi lögum félagsheimilasjóðs ber að styrkja að 40%, og ég vil mjög eindregið taka undir tillögu hv. 2. þm. Vesturl. um, að það verði athugað einnig í leiðinni, hvort ekki sé hægt að efla og styrkja fjölþættara félagsog menningarstarf í þessum mörgu glæsilegu félagsheimilum, sem komin eru upp. Út af því, sem hv. 2. þm. Austf. (HA) sagði um, að það væri eðlilegt, að húsbúnaður væri kostaður eða styrktur á sama hátt, Þá veit ég, að það hefur verið gert að öðru leyti en kvikmyndasýningarvélar. Ég veit, að miklu verður ekki úr þessu breytt um skipulag þessara mála, hvað snertir byggingu stærri og færri heimila, sem hafi að baki sér stærri heildir en orðið er nú þegar. Stefnan er nokkuð mörkuð í þessu. Ég viðurkenni, að víða er þetta ekki hægt öðruvísi. Annars staðar liggur þetta mjög vel fyrir. Ég vil sérstaklega leggja áherzlu á, að það er nauðsynlegt að reyna a.m.k. að sameina sem flesta aðila um byggingu félagsheimilis, þar sem það er mögulegt. Og ég vil í leiðinni vekja athygli á því, að ég hygg, að þróunin sé mjög sú hin sama varðandi byggingu íþróttamannvirkja. Við erum skemmra á veg komnir í því að byggja upp íþróttamannvirki vítt úti um landið, en það væri fyllilega ástæða til þess að sporna við því, að það yrði sams konar þróun, hvað snertir byggingu þeirra, og að leggja beri áherzlu á að reyna að sameina enn fleiri aðila um hvert einstakt mannvirki þar heldur en gert hefur verið að mínu viti varðandi félagsheimilin.



Herra forseti. Þegar till. sú, sem hér liggur fyrir á þskj. 265 um aðstoð frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins, var til umr. fyrir páska, - ég hygg, að það hafi verið 18. marz eða fyrir nálega 4 vikum, - og á meðan hv. flm. hennar var að flytja framsöguræðu sina, kvaddi ég mér hljóðs til þess að gera eina eða tvær stuttar athugasemdir, sem mér þótti flutningur málsins gefa tilefni til. Síðan þetta gerðist, er nú, eins og ég sagði, liðinn langur tími, og ræða hv, flm., framsöguræða hans, hefur verið birt, að ég ætla, í tveimur dagblöðum í höfuðborginni, ég held í heilu lagi. Hann lítur því svo á eða flokksmenn hans, að hér sé um meiri háttar mál að ræða, enda er viðfangsefnið, sem hann hefur í huga, vissulega bæði stórt og erfitt og mjög aðkallandi, þótt till., sem hann flytur á þskj. 265, sé e.t.v. ekki að sama skapi stór í sniðum. Í sambandi við þessa till. ætla ég nú að minna á nokkur atriði, sem máli skipta, til athugunar fyrir þá hv, n., sem væntanlega fær till. til meðferðar, og fyrir aðra hv. alþm., sem þurfa að fjalla um þessa till. og skyld mál, bæði í sameinuðu þingi og deildum þess, en þó sérstaklega til athugunar fyrir sjálfan hv. flm. till. Ekki vil ég hafa á móti því og finnst það ekki nema eðlilegt, að kannaðir séu möguleikar á því að afla fjár á erlendum vettvangi, t.d. hjá samtökum Evrópuþjóða, í þeim tilgangi að stuðla að jafnvægi í byggð okkar Íslendinga í landi okkar, ef líkur eru til, að þeir, sem fyrir slíkum alþjóðastofnunum standa, láti slíkt til sin taka með eðlilegum hætti. Slíka aðstoð telur hv. flm. nú, að hægt muni að fá hjá svonefndum Resettlement Fund á vegum Evrópuráðsins. Hv. flm. kallar þetta viðreisnarsjóð, enda er hann „viðreisnar“-maður. En það, sem enska nafnið ber með sér eða þetta útlenda nafn, sem hér er tilgreint í till., er, að hlutverk sjóðsins sé að aðstoða fólk, sem þarf að nema land á ný, enda upplýst, að hann sé frá öndverðu hjálparsjóður flóttamanna frá Póllandi og Austur-Þýzkalandi, sem þurftu að byggja upp ný heimili vestar í álfunni eftir styrjöldina. Nú er að vísu einnig upplýst, að sjóðurinn hafi í seinni tíð veitt fé til fjögurra Miðjarðarhafslanda, og vikið að því í grg., og segir flm., að það sé þá veitt til að stöðva fólksflótta, en nokkuð af því virðist hafa verið notað til þess að hjálpa ítölsku fólki til þess að nema land í Ástralíu. Það má vel vera, að hægt sé að fá hingað fé úr þessum flóttamannasjóði. En ég vil eigi að síður vara við því í fullri alvöru, ef einhverjir láta sér detta það í hug, að þessi vestur-evrópski flóttamannasjóður eða landnámssjóður eða viðreisnarsjóður, hvað sem menn nú vilja kalla hann, muni taka það að sér sem sitt hlutverk að sjá um, að Íslendingar byggi land sitt og verji það þannig á eðlilegan og friðsamlegan hátt gegn ágangi annarra þjóða, enda þótt sjóðurinn kunni að láta eitthvert fé af mörkum, sé þess beiðzt. Hitt kynni að geta skeð í sambandi við umr. á alþjóðavettvangi um þetta innanlandsvandamál okkar Íslendinga, að einhverjum erlendum aðilum yrði það þá ljósara en fyrr, hve mikið land og önnur náttúrugæði eru ónotuð hér á landi, og létu sér þá e.t.v. detta í hug. að Íslendingar gætu sér að meinalitlu látið af hendi t.d. við flóttamenn eða atvinnulitla menn frá ýmsum löndum, en þeir skipta víst milljónum um þessar mundir, meira eða minna af þeim landshlutum, sem nú eiga í vök að verjast vegna fólksfækkunar, - landssvæði, sem útlit sé fyrir að Íslendingar vilji ekki sjálfir byggja eða geti ekki byggt. En ef slíkt ber á góma, þarf áreiðanlega að fara að með mikilli gát, því að þessi fámenna þjóð má því miður ekki við því af þjóðernisástæðum að velta viðtöku fjölmenni af öðrum þjóðernum eða jafnvel kynþáttum. Í seinni tíð hafa borizt hingað raddir utan úr heimi, sem benda ótvirætt til, að fólk, jafnvel í mjög fjarlægum löndum, sem byggð eru okkur óskyldum þjóðum, sé búið að festa auga á hinu mjög svo fámenna framtíðarlandi með auðug fiskimið, orkulindir og gnótt gróðurmoldar hér á norðurhjara og láti sér jafnframt detta í hug, að hér mundi tekið við því opnum örmum. Mér kemur í hug í þessu sambandi blaðagreinin frá Jamaica í Vestur-Indíum, sem Morgunblaðið birti í íslenzkri þýðingu s.l. sumar, þar sem Jamaicamenn voru hvattir til að leita landvistar hér á Íslandi. Fyrir nokkru heyrði ég skeggrætt um það í útvarpinu á fundi ungra manna, að sendiherra einn frá Vestur-Afríku, en þar eru líka landþrengsli sums staðar, að þessi sendiherra frá Vestur-Afríku hefði nýlega rætt um Ísland í svipuðu sambandi og rætt var í blaðinu í Vestur-Indíum, sem ég nefndi áðan. Og ég tók eftir því, að a.m.k. einn hinna ungu Íslendinga, sem þarna voru að ræða þessi mál, taldi þetta - í gamni eða alvöru, ég velt ekki hvort var - ekki nema sjálfsagt, að við leyfðum þeim, sem það vildu, að flytja inn í landið, að nema hér land. Þetta kann að vera fallega hugsað, en þá ættum við ekki að vera að berjast við að halda uppi íslenzku ríki og varðvelta íslenzka tungu. Þá færi bezt á því að taka niður mynd Jóns Sigurðssonar hér á Austurvelli og koma henni á Þjóðminjasafnið, sem hæstv. ráðh. var að tala um í fyrravetur. Ég býst ekki við, að hv, flm. þessarar till. geri sér neinar gyllivonir um áhrif þessarar till., sem hann flytur nú um útlenda aðstoð til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þótt samþykkt yrði. En með flutningi till. og alveg sérstaklega í framsöguræðunni, sem hann flutti um þetta mál fyrir 4 vikum, kemur fram, að honum er vel ljóst, að því mikla og aðkallandi viðfangsefni, sem hér er um að ræða. hefur ekki verið sinnt á viðeigandi hátt, að Alþingi eða sá meiri hl., sem hér ræður ríkjum, hefur sýnt tómlæti í þessu máli, svo að ekki sé meira sagt. En í ræðu sinni fyrir 4 vikum komst hv. flm. m, a. þannig að orði: „Svo mjög sem þessi mál hafa verið á dagskrá hin síðari ár, verður ekki annað sagt en nokkuð hafi skort á raunhæfar aðgerðir til úrbóta. Mér virðist,“ hélt flm. áfram ræðu sinni, „að þetta sé vegna þess, að menn horfast ekki nægilega í augu við þá staðreynd, að til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins þurfa þeir landshlutar, sem höllustum fæti standa, ekkí einungis að njóta þeirra framfara og framkvæmda, sem stuðlað er að um allt land með venjulegum hætti, heldur þurfa þeir sérstakra aðgerða við, sem sérstakt fjármagn þarf til. Þessa hefur ekki verið nægilega gætt í framkvæmd,“ sagði hv. fim. Hann nefndi m.a. starfsemi atvinnubótasjóðs sem dæmi um ófullnægjandi aðgerðir í þessu máli og færði fyrir því rétt rök. Mig furðar ekki á því, þó að þessum hv. flm., þessum hv. þm., sem till, flytur, sé orðið órótt út af meðferð þessa máls á síðustu þingum. Hann er einn af fulltrúum Vestfjarða hér á Alþingi, en Vestfirðir eru sá landshluti, sem öðrum fremur hefur orðið fyrir barðinu á fólksflutningunum suður að Faxaflóa. Á Vestfjörðum fækkaði fólki um 19%, á sama tíma sem meðalfjölgun þjóðarinnar var 51%. Þar eru nú tveir heilir hreppar komnir í eyði. og hnignun má heita almenn, að því er fólksfjölda varðar, í þessum landshluta. Þetta velt hv. þm., og hann skilur, hvert stefnir, þegar ekki er að gert. En hann veit sjálfsagt og skilur fleira. Hann veit það, hv. flm. þessarar till., að hér á hinu háa Alþingi höfum við framsóknarmenn hvað eftir annað flutt frv. til l. um raunhæfar ráðstafanir, svo að ég noti orðalag hans sjálfs, til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Hann þekkir þetta frv. og efni þess. Hann veit, að þar er gert ráð fyrir sérstakri ríkisstofnun, sem helgi sig því verkefni eingöngu að vinna að jafnvægisþróun landsbyggðar, ekki aðeins í nokkra mánuði eða 1-2 ár, heldur áfram á komandi tímum, og henni verði fengið verulegt fjármagn til ráðstöfunar og þá fyrst og fremst ákveðinn hundraðshluti af ríkistekjunum, sem miðað við fjárlög þessa árs mundi verða 46-50 millj. kr. á ári eða 400-500 millj. á 10 árum og meira, ef tekjur ríkisins hækka á þeim tíma. Hann veit og skilur það, hv. þm., að þarna er um raunhæfar aðgerðir að ræða. Ég efast ekki um, að hann geri sér grein fyrir því líka, að þessar aðgerðir eða till. um þær í frv. eru að verulegu leyti byggðar á fordæmi frænda vorra, Norðmanna, sem í meira en heilan áratug hafa á skipulagðan hátt unnið að eflingu þess hluta norskrar landsbyggðar, sem talinn var í mestri hættu, og að þeir fengu fyrir nálega 3 árum þessari jafnvægisstofnun sinni til umráða hvorki meira né minna en 500 millj. norskra króna eða í kringum 3000 milli. íslenzkra króna í þessu skyni. Eftir þessari norsku jafnvægisstofnun eru tillögur okkar framsóknarmanna í frv. um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins sniðnar að verulegu leyti. Hann veit það þess vegna, hv. þm., og aðrir hv. þm., að undanfarin ár hafa legið fyrir Alþingi till. um raunhæfar aðgerðir í þessum málum, sem hann nefnir. Hann átti þá ekki sæti hér á Alþingi. Hann veit líka vafalaust, að stjórnarmeirihl. í fjhn. Nd. lét útbýta hér á Alþingi í fyrra rökstuddri dagskrá, þar sem lagt var til að vísa þessu frv, frá á þeim grundvelli, að það væri óþarft, að lögin um atvinnubótasjóð nægðu til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, en sá sjóður fær nú samkv. lögum um hann 10 millj. kr. á ári í tekjur, og starfsreglur hans eru eins og hv. þm. lýsti í ræðu sinni hér .fyrir 4 vikum, en annars er sá sjóður út af fyrir sig þörf stofnun og gagnleg á sínu sviði. Það má bæta því við, að núna í ár hefur sjóðurinn raunar ekki nema 5 millj. kr. til meðferðar, ef ekki verður að gert, vegna þess að hann varð í fyrra að eyða fyrir fram af tekjum sínum. Og það má geta um það til viðbótar við það. sem hv. flm. till. sagði um starfsemi þessa sjóðs að jafnvægismálum, að af þessum fáu millj., sem sjóðurinn hafði til umráða til þess að efla landsbyggðina og koma í veg fyrir óheppilega fólksflutninga. var einni millj. ráðstafað til fyrirtækja hér í Reykjavík, einni milli. hingað til Reykjavíkur, og vita þó allir, að höfuðborgin er ekki staður, sem á það á hættu, að fólk flytjist þaðan í stórum stíl. Þetta dæmi til viðbótar því, sem hv. þm. sagði, sýnir glögglega, hver fjarstæða það var í þessu plaggi, sem ég nefndi áðan. að telja, að atvinnubótasjóðurinn, sem út af fyrir sig er gagnleg stofnun, eins og ég sagði áðan, fullnægði þörfum í þessum efnum, svo að frekari till. um raunhæfar aðgerðir væru óþarfar. En þessi hv. þm., sem er áhugasamur um þetta mál, velt fleira í sambandi við afgreiðslu þessa máls í fyrra. Hann velt, að þáv. þm. Sjálfstæðisfl. á Vestfjörðum, þeir Gísli Jónsson og Kjartan J. Jóhannsson, höfðu áhyggjur af þessari afgreiðslu. Þó að þeir eins og aðrir stjórnarþm. greiddu atkv. með því að lýsa yfir því, að jafnvægislöggjöf væri óþörf, þá sáu þeir missmíði á því að leggja nafn sitt við svo ábyrgðarlítið hjal. Þeir mundu eftir Vestfjörðum. Þess vegna fluttu þeir undir þinglokin sérstaka till. til þál. um að gera skyndiáætlun um ráðstafanir til að stöðva fólksflótta af Vestfjörðum. Þeirri áætlun skyldi samkv. till. ljúka þegar á árinu 1963. Við framsóknarmenn studdum þessa till. að sjálfsögðu, og hún var samþ. á hinu háa Alþingi einróma, að ég ætla. hv. þm. þekkir framhald þessarar sögu. Hann veit, að flm. þessarar till. eru nú ekki lengur þm. fyrir Vestfirði. Honum eru eflaust í fersku minni umr. um þetta mál, þ.e.a.s. Vestfjarðaáætlunina, í fyrirspurnatíma hér á Alþingi fyrir nokkrum vikum. Vestfjarðaþm. einn hv. spurði um Vestfjarðaáætlunina, hvort henni hefði verið lokið um áramótin. Henni var ekki lokið. Málið hafði verið sent suður til Parísar, og þaðan hafði það verið sent til Noregs og útlendir sérfræðingar sagðir væntanlegir, sumir segja árið 1965, e.t.v. einhvern tíma í sumar. En til bráðabirgða hefur því verið slegið föstu, að Vestfirðir eða a.m.k. hluti af þeim skuli teljast þróunarsvæði, sérstakt þróunarsvæði. Það var ekki allítið. Það getur út af fyrir sig sjálfsagt verið gagnlegt fyrir landshluta, sem eyðingarhættan vofir yfir að meira eða minna leyti, að fá á sig þetta fræga nafn: þróunarsvæði. Það er ágætt út af fyrir sig og bak við það viðleitni til heilbrigðrar hugsunar. En hér þarf meira til. Hér þarf raunhæfar aðgerðir, eins og hv. flm. till. komst að orði. Og nú hefur hv. flm. sjálfur tekið sæti á Alþingi, þar sem hann átti ekki sæti í fyrra. Og enn á þessu þingi höfum við framsóknarmenn flutt það frv., sem vísað var frá í fyrra um raunhæfar aðgerðir, og nú með þeirri viðbót, sem er orðin aðkallandi, að heimild sé veitt til sérstakrar bráðabirgðaaðstoðar gegn eyðingu sveitarfélags, sem talin er yfirvofandi. Þessu frv. var vísað til n. í hv. Nd. hinn 21. okt. 1963. Svo liðu þessir 10 dagar, sem eftir voru af október, og nóvembermánuður og desembermánuður 1963 og janúarmánuður 1964 og febrúarmánuður sama árs. Þá leyfði ég mér að vekja athygli á því hinn 2. marz í hv. Nd., að þetta mál væri búið að vera nokkuð lengi í nefnd, og mælist ég til þess, að hæstv. forseti sæi um, að það yrði afgreitt í n. Svo kom út hinn 16. marz álit frá n., en aðeins frá minni hl. Það hafði loksins verið tekið fyrir til afgreiðslu. og hv. minnt hl. hafði, þegar hann fékk tækifæri til, ákveðið að mæla með frv., en hv. meiri hl. var ekki alveg tilbúinn. Hann þurfti dálítið lengri umþóttunartíma, en ekki mjög langan samt, því að áliti meiri hl. var útbýtt hinn 1. apríl, á fyrsta þingdegi eftir páskana, og var dagsett 20. marz. Þetta álit liggur hér fyrir nú og er mjög í sama stæil og álit hv. meiri hl. fjhn. á Alþingi í fyrra. Það er mjög í sama stíl. Nú er þetta frv. um raunhæfar aðgerðir í jafnvægismálum sem sé þannig statt, að það hefur ver;ð afgreitt úr fjhn. í Nd. og tveir nm. mælt með því, en þrír hafa mælt gegn því. En þó að þrír þm. séu þarna meiri hl. í n. og séu þar að auki þm. í flokkum, sem styðja núv. hæstv. ríkisstj., er ekki búið að afareiða þetta mál í hv. Nd. Og aðrir þm., jafnvel þó að þeir kunni að vera í sömu flokkum, hafa ekkert um það sagt. að þeir ætli sér að styðja þessa dagskrártill. þessara þriggja hv. stórreykvísku þm., sem skrifa undir meirihlutaálit hv. fjhn. í Nd. Og þá kem ég að því, sem ég hugsa gott til, að nú hefur hv. flm. þessarar till., sem er áhugasamur um þessi mál, aðstöðu til þess að beita áhrifum sínum. Nú á hann hér sæti á hv. Alþingi. Hann hefur aðstöðu til þess að beita áhrifum sínum á flokksmenn sína, sem hafa ekki greitt atkv. enn þá um þetta mál, og það eru ýmsir menn í þessum flokkum, sem sitja nú á þingi, fleiri en hann, sem áttu ekki sæti á þingi í fyrra og greiddu þá ekki atkv. um það dæmalausa plagg, sem þá var lagt fram af nefndarmeirihl. Og hann hefur aðstöðu til þess að hafa áhrif á hæstv. ríkisstj., þá sem hann nú styður. Og á þessu vil ég byggja mínar vonir um góðan framgang þessara raunhæfu aðgerða í jafnvægismálinu, að þessi hv. nýi þm. Vestf. muni beita áhrifum sínum gegn áhrifum þessara þriggja stórreykvísku þm. í fjhn., sem hafa ekki viljað breyta því, sem þeir einu sinni hafa gert, og borið fram svipaða dagskrártill, og borin var fram í fyrra. Ég vil trúa því. að hann skorti ekki vilja til þess að beita þeim áhrifum, og það er honum raunar atveg skylt að gera sem fulltrúa fyrir landshluta, sem þarna á sérstaklega mikið í húfi. Hann hefur sem sé góða aðstöðu til þess, þar sem hann er á engan hátt háður þeirri afgreiðslu eða tengdur þeirri afgreiðslu, sem var á þessu máli á Alþingi í fyrra. Og ég leyfi mér að beina þeirri áskorun til hans, að hann leggi sig nú allan fram til þess að fá stjórnarmeirihl. eða þá af honum, sem ekki eru búnir að skrifa undir plaggið, til þess að taka eðlilega afstöðu í þessu máli. Af slíku verki mundi vegur hans vaxa, og hann mundi vinna Vestfirðingum og mörgum öðrum mikið gagn. Eitt hefur þessi hv. þm. a.m.k. á valdi sínu, og það er að greiða sjálfur atkv. með hinum raunhæfu aðgerðum, sem við leggjum til að framkvæmdar verði, og þykir mér líklegt a.m.k., að samflokksmenn hans úr Vestfjarðakjördæmi mundu þá leggjast á sömu sveif og hann í þessu máli. Ég bíð þess nú með eftirvæntingu, og það gera áreiðanlega fleiri, bæði innan þings og utan, að í ljós komi, hvað hv. þm. verður ágengt nú næstu daga í sambandi við þetta mikla mál. Það er víðar en á Vestfjörðum, sem menn fylgjast af áhuga með aðgerðum eða aðgerðaleysi Alþingis í þessum málum. bíða þess með eftirvæntingu, hvort þaðan er að vænta rannhæfra aðgerða eða aðeins skriffinnsku og ályktana, sem fást ekki framkvæmdar. Utan þings og innan hafa að vísu ýmsir haft orð á því í minni áheyrn nú undanfarnar vikur, að þessi till. hv. 4. þm. Vestf. sé ekki neitt merkisplagg, hún sé ekkert annað en framhald af atvinnubótasjóðsfrv. í hittiðfvrra og Vestfjarðaáætlunartill. í fyrra og að hinn raunverulegi tilgangur hennar sé sá einn að draga athygli frá því leiða verki að fella enn á ný frv. okkar framsóknarmanna um raunhæfar frambúðarráðstafanir í þessum málum. En það mun sýna sig, áður en þessu þingi lýkur, hvort sú tilgáta hefur við rök að styðjast. Ég ætla mér ekkí að trúa því að óreyndu, að svo sé. Ég get tekið undir ýmislegt af því, sem hv. þm. sagði, um aðferðir til þess að efla þá landshluta, sem eiga við beina eða hlutfallslega fólksfækkun að stríða. Mér þótti vænt um, að hann skyldi segja í ræðu sinni, að á Vestfjörðum væri ekki einungis hægt að stöðva fólksflóttann, heldur einnig snúa þróuninni við. Þetta sagði hann. Hann sagði líka, að hagkvæmara væri að búa fólki lífsskilyrði, þar sem það á heima, heldur en láta það taka sig upp og byrja að nýju annars staðar á landinu, og um þetta er ég honum alveg sammála. Ég held, að við séum sammála um, að til þess að efla landsbyggð þurfi fyrst og fremst að efla atvinnulífið og koma upp nýjum atvinnugreinum, þar sem skilyrði eru til þess. Ég held, að það geti haft mikla þýðingu að koma upp sterkum atvinnulífsmiðstöðvum í einstökum landshlutum. Slíkt hefur bæði efnahagsleg og sálræn áhrif. Austfirðingar orða þetta svo, að í landshlutunum þurfi að skapast aðstaða, sem geti hamlað á móti kraftblökkinni við Faxaflóa. Og með Þetta sjónarmið í huga hafa bæði Norðlendingar og Austfirðingar viljað virkja Dettifoss. Á suðurláglendinu vilja menn byggja stóra útgerðar- og útflutningshöfn, Þorlákshöfn. Og ég mundi vissulega vitja ljá því eyra að stofna á Vestfjörðum sementsverksmiðju fyrir erlendan markað, ef skilyrði til þess reyndust fyrir hendi, eða biksteinsvinnslu austur í Loðmundarfirði, ef skilyrði reyndust fyrir hendi til þess. En við megum ekki heldur gleyma gömlu atvinnuvegunum, landbúnaði og sjávarútvegi, og hinum miklu möguleikum fiskiðnaðarins, eða matvælaframleiðslunni. Náttúran hefur gert allt þetta land byggilegt milli fjalls og fjöru, svo að ekki má á milli sjá, hvar lífs- og framfaraskilyrðin eru bezt til sjós og lands. Aflinn af miðunum er lagður á land í meira en 60 höfnum fyrir norðan, austan, sunnan og vestan. Ræktunarland er mikið í hverri sveit á Íslandi svo að segja og jarðhitinn og vatnsorkan er víða. Sama er að segja um byggingarefni og fleira það, sem þarf til þess, að land byggist nú á tímum. Ísland er yfirleitt frá náttúrunnar hendi land til að byggja, ekki land til að vera í eyði að meira eða minna leyti. En hér þarf að leggja fram fjármagnið, afi þeirra hluta, sem gera skal, og skilja lífsnauðsyn þess fyrir sjálfstæði þjóðarinnar, að það sé gert. Og við þurfum, Íslendingar, að gera okkur grein fyrir því, hvernig við eigum að haga vinnubrögðum okkar. Hér er ekki hægt að fara eftir neinum algildum formúlum. Jafnvægi í byggð landsins verður að skapast með lífandi samstarfi milti stjórnarvalda landsins og hlutaðeigandi byggðarlaga, og æskilegast er, að byggðarlögin sjálf geti átt frumkvæðið að meira eða minna leyti. Þannig er það í Noregi, og af Norðmönnum er áreiðanlega ýmislegt hægt að læra á þessu sviði eftir meira en 12 ára reynslu, sem þeir hafa af sinni jafnvægisstofnun. Ég ætla, að það hafi verið 1951 eða 1952, sem löggjöfin var sett, hin fyrsta, um Norður-Noregsáætlunina. Þessi stofnun þarf t.d. að taka tillit til húsnæðismálanna í hlutaðeigandi byggðarlögum. Stundum er hægt að fá inn í byggðarlag, svo að nefnt sé dæmi, kunnáttumann, sem er bráðnauðsynlegt að fá, ef húsnæði er til reiðu, annars ekki. Það getur oltið á því. Jafnvægisstofnunin, þegar hún kemst á fót, - og það gerir hún fyrr eða síðar, það getur ekki hjá því farið, - getur þurft að taka þátt í því að stofna atvinnufyrirtæki. Þannig er það líka í Noregi. Jafnvægissjóður þeirra Norðmanna eða það, sem nú heitir Distrikternes Utbygningsfond, hefur heimild til þess að leggja fram hlutafé í atvinnufyrirtæki í byggðarlögum, þar sem talin er brýn þörf á, að slíkt atvinnufyrirtæki komist á fót, og það tekst ekki á annan hátt. Og hún verður að geta brugðið skjótt við, ef eyðingarhættan gerir skyndilega vart við sig. Hún verður að vaka yfir nýjum möguleikum, og hún verður að reka leiðbeiningar- og fræðslu- og hvatningarstarfsemi. Hún verður að fylgjast með þróuninni og þróunarmöguleikunum í öllum byggðarlögum landsins. Eitt af því, sem Norðmenn hafa gert, er að veita fyrirtækjum, sem leggja fé í atvinnutæki í Norður-Noregi, heimild til sérstaks frádráttar á skattaframtali þess vegna. Þetta hefur þegar borið allmikinn árangur þar. Allmikið fjármagn hefur leitað til Norður-Noregs vegna þessara sérstöku ákvæða um hlunnindi fyrir það fjármagn, sem þangað er veitt í atvinnufyrirtæki. Og það gerist fleira athyglisvert í þessum efnum erlendis, ekki sízt í Noregi. Nýlega var t.d. skýrt frá því hér í fréttum, að þar væru uppi áform um að flytja einar 20 ríkisstofnanir burt úr höfuðborginni Osló og staðsetja þær í byggðarlögum úti um landið, einmitt það sama, sem ýmsir menn hafa verið að stinga upp á, að gert yrði hér á landi. Norðmenn hafa séð, að það er ekki nauðsynlegt að safna öllum þessum ríkisstofnunum saman í höfuðborginni, þær gætu verið eins vel settar annars staðar. En þær geta hins vegar verið mikil lyftistöng menningar og framfara. Það er ekki aðeins í Noregi, sem menn hafa jafnvægismálin í huga, eins og getið var um hér í umr, á Alþingi alveg nýlega um þetta jafnvægismál í hv. Nd., þegar það var þar til umr. siðast. Frá því hefur verið sagt hér í blöðum, að t.d. bæði í Englandi og í Frakklandi hafi stjórnarvöld þann hátt á í ýmsum tilfellum, að þegar einhver vill setja atvinnufyrirtæki á stofn, sé það skilyrði sett, að fyrirtækið sé staðsett í byggðarlagi, þar sem talin er þörf á að efla atvinnulífið vegna jafnvægis í byggð landsins. Þeir fá ekki, þessir menn, segir í þessum blaðafregnum, alltaf að byggja upp atvinnufyrirtæki í Lundúnaborg eða París, þar sem þeir kysu helzt, heldur er það skilyrði sett, að þeir byggi það upp annars staðar, þar sem það er talið hafa, að dómi stjórnarvalda, hagfelld áhrif á þróun landsbyggðar. Það, sem hingað til hafa verið kölluð byggðarlög eða héruð, kalla hinir ungu fræðimenn okkar í hagvísindum nú þróunarsvæði. Íslenzkt landslag afmarkar þessi byggðarlög, eða - ef menn vilja heldur nota nýja orðið - þróunarsvæði, með náttúrlegum hætti. í hverju byggðartagi svo að segja hefur á öldinni sem leið myndazt þéttbýliskjarni, venjulega við fjörð eða vík, þar sem sjómenn leggja afla á land og verzlun er rekin fyrir byggðarlagið, byggð á samgöngum á sjó í öndverðu, en í seinni tíð sums staðar einnig á krossgötum í héraði, t.d. eins og á Selfossi, á Egilsstöðum og víðar. Þessum krossgötumiðstöðvum byggðum á viðskiptum og iðnaði fer væntanlega fjölgandi og þarf að fjölga. Þessa þéttbýliskjarna þarf að efla. Ég sé ekki, að ástaeða sé til að amast við neinum þeirra. Ég sé ekki, að ástæða sé til að amast við nemum þessara þéttbýliskjarna, sem þegar hafa byggzt upp víðs vegar um landið. En hitt er auðvitað eðlilegt og hagkvæmt, að nokkrir þeirra vaxi meira en aðrir. Einn þeirra, þ.e.a.s. höfuðstaður Norðurlands, Akureyri, hefur nú skilyrði til þess að vaxa til jafnvægis við höfuðborgina. En það gerist ekki af sjálfu sér. Jafnvel Akureyri hélt ekki sinni eðlilegu fólksfjölgun á áratugnum 1950-1960. Hin æskilega þróun þéttbýliskjarnanna og nálægs strjálbýlis eða sveitabyggða gerist ekki af sjálfu sér. Blind lögmál fjarmagns og viðskipta, sem hafa nútímatæknina í þjónustu sinni, og fólksflutningar, sem þau lögmál stjórna, eru ekki í neinu samræmi við félagsleg og þjóðleg markmið. En því aðeins vegnar þjóðinni vel til frambúðar, því aðeins heldur hún sjálfstæði sínu og menningu, að hin félagslegu og þjóðlegu markmið ráði, að landnáms- og landsbyggðarhugsjónin sé höfð í heiðri, að nauðsyn landsbyggðar sé viðurkennd. Maðurinn, sem skóp bæði fjármagnið og tækni vorra tíma, er herra þeirra, ef hann vill og hefur manndóm til. Það er stundum sagt, að unga fólkið hér á landi sé sinnulaust og eigingjarnt, og auðvitað bera þeir þess merki, sem hafa vaxið upp og mótazt andlega í skugga tveggja heimsstyrjalda. En ef við hér í þessum sal gerum það upp við okkur, að þjóðinni sé lífsnauðsyn að byggja landið, og tökum upp raunhæfar ráðstafanir í stað hálfyrðakukls og sýndarmennsku, tel ég, að æskan muni ekki láta sinn hlut eftir liggja að velta því máli brautargengi. Landsbyggðin er landvörn okkar Íslendinga. Það er ekki óalgengt, að aðrar þjóðir, jafnvel þær, sem ekki eru taldar mikilsmegandi, verji svo sem eins og 20% af ríkistekjum sínum til þess að vera við því búnar að verja land sitt með vopnum, ef til kæmi, og sumar kosta miklu meira til. Við Íslendingar erum enn þá lausir við útgjöld af því tagi, og með sérstöku tilliti til þess ætti okkur ekki að vaxa í augum, þó að við þyrftum að verja í bili fjármunum, sem um munar, til þess að efla hina friðsamlegu landvörn, sem er engum til meins, en miðar að því að skapa verðmæti og bæta landið og auka hina sameiginlegu eign þjóðarinnar. Þetta, sem ég nú hef mælt, vildi ég nú sagt hafa í sambandi við þá till., sem hér liggur fyrir frá hv. 4. þm. Vestf., og í tilefni af þeirri ræðu, sem hann flutti hér fyrir 4 vikum og var þannig á margan hátt, að ég vænti þess enn, að hann leggi sig fram ekki aðeins til þess að reyna að fá einhvern styrk úr einhverjum flóttamannasjóði úti í Evrópu til þess að leysa byggðajafnvægismál okkar Íslendinga, heldur til þess, að við Íslendingar gerum sjálfir á okkar löggjafarþingi raunhæfar ráðstafanir, eins og hann orðaði það, í þessu máli.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. e. hefur haldið hér langa ræðu, sem mér kom að ýmsu leyti nokkuð á óvart. Að ýmsu leyti kom mér það á óvart, að mér virtist t.d. bregða fyrir yfirlæti í hv. Þm., þegar hann var að ræða sitt mál. Ef ég vissi ekki, að þetta er greindur og gegn maður, mundi ég halda það. Ég vissi ekki fyrst, hvernig stóð á því, að hv. þm. var svona mikið niðri fyrir, en hann var þó ekki búinn að mæla lengi, þegar það kom glögglega í ljós. í till. þeirri, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir að athuga möguleika á lántöku úr sjóði, en sjóðurinn heitir Viðreisnarsjóður. Það var greinilegt, að honum líkaði ekki það nafn. Hann vildi frekar kalla sjóðinn Flóttamannasjóð, og út frá því spann hann sitt mál og komst að mjög furðulegum niðurstöðum. Það má segja, að það skipti ekki miklu máli, hvað þessi sjóður er kallaður á íslenzku, en ég hygg þó, að það sé ekki síður réttnefni að nefna hann Viðreisnarsjóð heldur en Flóttamannasjóð, og þá hef ég það sérstaklega í huga, að í 2. gr. samþykkta fyrir sjóð þennan segir svo um hlutverk sjóðsins, að hann eigi að velta aðstoð til þess að leysa vandamál, sem skapast af tilflutningi fólks, og eins og segir í þessari gr. samþykktanna, þar með talið landflóttamanna. En þegar svo er tekið til orða, að það þyki sérstök ástæða til þess að segja: „þar með talið landflóttamanna,“ þá skilja allir þeir, sem vilja skilja, að hlutverk sjóðsins er meira alhliða en svo, að það sé bundið við landflóttamenn. Ég verð þess vegna að vísa algerlega á bug þessum grundvallarmisskilningi í málflutningi hv. þm. En á þessum misskilningi byggir hann svo hinar fáránlegustu hugmyndir, eins og þær, að ef við leituðum aðstoðar þessa sjóðs Evrópuráðsins, mundum við eiga það á hættu, að hingað streymdu flóttamenn, að því er virðist víðs vegar að úr heiminum eða a.m.k. af gerólíku þjóðerni. Og mér skildist, ef eitthvað má leggja í þau orð, sem hv. þm. sagði um þetta efni, að það mundi verða yfirvofandi hætta á því, að hingað streymdi fólk frá Jamaica. Auðvitað eru allar þessar hugleiðingar þess eðlis, að það er ekki ástæða fyrir mig til þess að fara að svara þeim hér ýtarlega, og ég leiði það þess vegna algerlega hjá mér. En ég vek athygli á því, að það voru þessar hugleiðingar, það var þessi misskilningur, sem var meginuppistaðan eða - ef svo mætti segja - nær allt, sem hann sagði, hv. þm., um þá till., sem hér liggur fyrir. Öll hans langa ræða var ekki um Viðreisnarsjóðinn eða beinlínis um þá þáltill., sem hér liggur fyrir. Hann hélt hér almenna ræðu um jafnvægi í byggð landsins. Ég sé ekki ástæðu til að fara að halda hér aðra almenna ræðu um jafnvægi í byggð landsins, ég sé ekki tilefni til þess. Ég vil aðeins víkja að nokkrum atriðum, sem fram komu í ræðu hv. þm. Hv. þm. sagði, að ljóst væri, að ekki hafi verið sinnt jafnvægismálunum á fullnægjandi hátt nú hin síðari ár, og sagðist lesa það úr minni ræðu og lagði þann skilning í, að það væri sérstaklega í tíð núv. stjórnar. Ekki var það þetta, sem ég meinti sérstaklega, að það hefði ekki verið sinnt þessum málum í tíð núv. stjórnar. Ég sagði hins vegar, eins og hv. ræðumaður sagði, að það hefði ekki verið nóg að gert í þessum málum á síðustu árum, og þá átti ég ekki síður við á síðustu árum, áður en núv. ríkisstj. tók við völdum. Svo gerði hv. þm. mér upp óróa út af meðferð jafnvægismála í tíð núv. ríkisstj. Ég get sagt hv. þm. það, að mér er ekki órótt út af meðferð jafnvægismála í tíð núv. ríkisstj., og það eru augljósar ástæður fyrir því. Það kann að vera, að hv. þm. sjái ekki þær ástæður, vegna þess að hann og yfirleitt hans samflokksmenn telja sig vera hina einu útvöldu framverði og baráttumenn dreifbýlisins í landinu. Af því stafar kannske yfirlæti það, sem mér þótti bregða fyrir í ræðu hv. þm. En af hverju hafa framsóknarmenn að státa? Þetta er stór spurning, sem mætti svara í mjög löngu máli, en ég ætla mjög að stytta mál mitt. Af hverju hafa framsóknarmenn að státa? Þeir eru annaðhvort í ríkisstj. eða ekki í ríkisstj. Þegar þeir eru í ríkisstj., hvað er það, sem þeir gera þá fyrir dreifbýlið? Að sjálfsögðu hafa ýmsar ríkisstj., sem framsóknarmenn hafa verið i, gert ýmislegt fyrir dreifbýlið. Mér dettur ekki í hug að neita slíku. En ég á við með minni spurningu það, hvað það er í grundvallarstefnu Framsfl., sem sérstaklega styður að því, að dreifbýlið fái vaxið og dafnað. Mér finnst erfitt að svara þessu, en ég get sagt, hvað það er í grundvallarstefnu Framsfl. og aðgerðum, sem sérstaklega hefur hamlað vexti og viðgangi dreifbýlisins á undanförnum áratugum og á kannske meiri þátt í því, að fólkið hefur leitað frá hinum dreifðu byggðum úti á landsbyggðinni hingað til Reykjavíkur og nágrennis, og það er sú stefna, sem Framsfl. er upphafsmaður og aðalbaráttumaður fyrir, að hneppa atvinnulífið í höft og bönn. Þeir hafa fyrst og fremst komið á því haftakerfi, sem hefur haft óheppilegri áhrif á dreifbýlið en e.t.v. flest annað á síðustu áratugum. Þeir hafa verið baráttumenn fyrir því að færa atvinnuvaldið úr höndum atvinnurekenda og athafnamanna í hinum dreifðu byggðum í hendur ráða og nefnda í höfuðborginni. Ég hika ekki við að fullyrða, að þessi þróun, sem núv. ríkisstj. er að breyta, þessi þróun hefur haft óhagstæðari áhrif á viðgang dreifbýlisins en flest annað. En hvað gera framsóknarmenn, þegar þeir eru utan stjórnar? Þá ganga þeir öllum öðrum lengra í því að flytja till., sem þeir túlka til stuðnings dreifbýlinu, en allajafna og venjulega eru sýndartill., sem þeir láta sér ekki koma til hugar að bera fram eða fylgja fram, þegar þeir fara með stjórn landsins. Og nú gengur hv. 3. þm. Norðurl. e. svo langt að mælast til þess, að ég ljái lið mitt til þess að fylgja þessum sýndartill. Framsfl. hér á Alþingi. Ég verð að segja það, að mér finnst til nokkuð mikils mælzt. Hvað er það, sem hv. þm. meinar? Ég vissi ekki, hvort hann var með þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir, eða hvort hann var á móti henni. Getur það kannske verið, að hann ætli að verða með henni, ef ég verð með sýndartillögu framsóknarmanna? Ef sú skyldi vera hugsun þessa hv. þm., þá vil ég segja honum þegar, að slíka verzlun geri ég ekki. Og ég verð að segja það, að málflutningur hv. þm. hefur ekki stuðlað að því, að ég gerist liðsmaður till. þeirra framsóknarmanna. Og það, sem mér fannst kannske mest einkennandi við ræðu hv. þm., var það, sem maður verður því miður allt of oft var við í okkar þjóðfélagi, að menn halda sér svo fast í það, sem var, að þeir geta verið á móti öllu því, sem til nýjunga horfir, hvers eðlis sem það er. Hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði, að ég mundi ekki gera mér gyllivonir um till. mína, ef samþykkt yrði. Það kann að vera, að þetta sé rétt, að ég geri mér engar gyllivonir. En hann sagði annað, að tilgangur minn með því að bera þáltill. þessa fram væri sá að draga athygli frá því, þegar till. Framsfl., sem hann fjallaði mest um, yrði felld. Mér finnst, að hv. þm. gangi nokkuð langt í því að gera mér upp hvatir og tilgang í sambandi við þennan tillöguflutning. En til hvers er till. borin fram? Hún er borin fram vegna þess, að aðalvandamálið í sambandi við aðgerðir til þess að efla hinar dreifðu byggðir og þau héruð, sem höllustum fæti standa, er fjárhagsvandamálið. Það er aðalvandamálið. Og með því að athuga möguleika á því, hvort hægt sé að fá aðstoð, fá lán frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins, eins og ýmis önnur meðlimaríki Evrópuráðsins hafa gert, kann að vera, að við getum gert eitthvað raunhæft í þessum málum. Þetta er hinn eini tilgangur með till. þessari, hvað sem hv. 3. þm. Norðurl. e. vill halda. Og ég vil ekki trúa því fyrr en í síðustu lög, að þessi ágæti þm. vilji ekki stuðla að slíkum raunhæfum úrræðum. Ég er ekki að fullyrða, að lán fáist frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins, ég er ekki að fullyrða það. Ég fullyrði hins vegar það, að þau verkefni, sem við höfum við að glíma, eru þess eðlis, að það gætu verið möguleikar á því. Mál þetta þarf hins vegar að rannsakast, og till, gerir ráð fyrir því, að ríkisstj. láti fara fram athugun á möguleikum á því að fá þessa fyrirgreiðslu. Og ég vænti þess, að hv. þm. sjái ástæðu til, að þessi athugun fari fram, og greiði því atkv. með þessari till.



Herra forseti. Ræða hv. 4. þm. Vestf. áðan gefur ekki tilefni til mikilla andsvara. Ég ætla ekki að eyða tíma mínum né hv. d. í að fara út í almennt pex við hann um frammistöðu einstakra flokka hér á Alþingi til mála almennt, þó að hann virðist hafa tilhneigingu til þess að byrja á slíku pexi hér. Ég er að ræða hér ákveðið mál, án tillits til þess, hverjir að því standa. Ég vonaðist eftir því, að hv. þm. hefði gert sér það ljóst, að ég var að lýsa yfir fylgi við till. hans. Ég sagði, að ég hefði ekkert á móti því, að þessi leið væri reynd, - sagði það í upphafi minnar ræðu, - sem hann er að stinga upp á. Hins vegar gat ég þess, að ég hefði ekki trú á því, að útlendingar mundu taka að sér að leysa byggðajafnvægismál okkar Íslendinga, það yrðum við að gera fyrst og fremst sjálfir. En ef hann vildi reyna að finna fé í þessum sjóði, þá mundi ég fyrir mitt leyti veita honum fararleyfi til þess, og ég vil óska honum góðs árangurs. Sem sé, mér kemur ekki til hugar, þó að þessi till. sé flutt af manni úr Sjálfstfl., að fara að leggjast á móti henni þess vegna. Og ég vildi mega vona það, að eins sé ástatt um hv. þm. Ég gat um það hér áðan líka, að þegar fyrrv. hv. þm. Vestf., þeir Gísli Jónsson og Kjartan J. Jóhannsson, fluttu till. sína um skyndiáætlun um framkvæmdir á Vestfjörðum til þess að stöðva fólksflóttann þaðan, áætlun, sem ætti að leggja fram fyrir árslok 1963, þá greiddi ég og ég held allir mínir flokksmenn atkv. með till., a.m.k. enginn á móti henni. Þetta hafði ég haldið, að hv. þm. hefði látið sér skiljast, að þetta sagði ég í minni ræðu. Það er ekki mikilsvert í þessu máli, hvað sá sjóður á að heita á íslenzku, sem hv. þm. hefur hug á að afla fjár hjá, en það ætla ég samt, að ef það nafn á sjóðnum, sem hann sjálfur hefur tilgreint í till. á enskri tungu, er þýtt á íslenzku, þá muni þýðingin ekki vera Viðreisnarsjóður. En þetta skiptir litlu máli. Það var líka misskilningur hjá hv. þm., að ég hefði sagt, að ég gerði ráð fyrir því, að hann væri að flytja þessa till. sem sýndartill. til að draga athygli frá öðru máll. Ég sagði þvert á móti, að ég tryði því ekki, að hv. þm. hefði flutt till. í því skyni, en það á eftir að sýna sig, hvort svo er. Hv. þm. gat þess, að honum væri ekki órótt út af meðferð jafnvægismálanna í höndum stjórnarflokkanna. Ég fagna þessum ummælum hans. Ég veit það eða þykist mega trúa því eftir ummælum hv. þm. hér í þessum umr., að ef hann væri hræddur um, að flokksmenn hans mundu á þessu þingi fella raunhæfar aðgerðir í þessum málum, hlyti honum að vera órótt, og þar sem hann tekur fram, að sér sé ekki órótt, pá tek ég það sem góðan fyrirboða þess, að áhrif hans muni ráða úrslitum um það, þessa ágæta nýja Vestfjarðaþm., að raunhæfar aðgerðir fái ekki sömu útreið á þessu þingi og þær fengu í fyrra.



Herra forseti. Seint á s.l. ári ákvað stjórn Innkaupastofnunar Reykjavikurborgar að bjóða út olíu- og benzínkaup borgarinnar og borgarstofnana. Tilgangurinn með því að auglýsa eftir tilboðum í olíu og benzínkaup var sá að tryggja hagkvæmari innkaup en ella mundu verða með því að fá þann mikla afslátt frá útsöluverði, sem því mundi væntanlega verða samfara af hálfu olíuseljenda að afhenda svo mikið magn af olíu og benzíni, sem hér var um að ræða, án þess mikla dreifingarkostnaðar, sem álagning á vöruna hlyti að miðast við. Á árinu 1962 höfðu olíu- og benzínkaup borgarinnar og borgarstofnana numið samtals 20.7 millj. kr. Hér var því um að ræða óvenjulega mikil viðskipti í einu lagi, enda voru meðal kaupenda bæði Bæjarútgerð Reykjavikur með rekstur nokkurra togara og Strætisvagnar Reykjavíkur með rekstur strætisvagna auk annarra borgarstofnana. Þegar tilboð olíufélaganna voru opnuð hinn 21. des. s.l., kom á daginn, að olíufélögin 3 höfðu skilað tilboðum, sem reyndust vera nákvæmlega samhljóða, svo að ekki skeikaði einum eyri á upphæðum í hverju einstöku tilviki. Bersýnilegt var, að fyrirtækin höfðu átt með sér samtök um tilboðin, enda voru þau nánast samrit. Fyrirtækin, sem í hlut eiga, eru Olíufélagið h/f, Olíuverzlun Íslands h/f og Olíufélagið Skeljungur. Þessi afstaða þykir eftirtektarverð, m.a. með hliðsjón af því, að eitt þessara þriggja olíudreifingarfyrirtækja er í nánum tengslum við samvinnuhreyfinguna, Olíufélagið h/f. Með framkomu sinni gagnvart Reykjavíkurborg sýna olíudreifingarfyrirtækin, að um samkeppni um verð þeirra á milli er alls ekki að ræða. Þetta samstarf um að sýna Reykjavíkurborg slíka storkun hlaut að vekja menn til umhugsunar um aðdragandann að þessu fáheyrða tilboði. Hugsum okkur, að þessi fyrirtæki hefðu komizt að samkomulagi sín á milli um það, að eitt þeirra skyldi fá að njóta viðskiptanna við Reykjavíkurborg. Það félag hefði þá væntanlega getað lagt fram tilboð, sem hefði getað verið 10% hærra en þessi sameiginlegu tilboð, sem lögð voru fram, en hin félögin hefðu svo hvort um sig gert málamyndatilboð, annað t.d. 13% hærra og hitt 15% hærra. Þá hefði ekki komizt upp um samstöðu þessara félaga. Þá hefði mátt ætla, að Reykjavíkurborg hefði tekið lægsta tilboðinu. Missir þessara viðskipta við Reykjavikurborg hefðu hin félögin tvö, sem gátu ekki gert sér vonir um að njóta þeirra, getað bætt sér upp með því að fá loforð af hálfu lægstbjóðandans um að láta öðru hvoru hinna eftir að fá þau viðskipti, sem næst yrðu boðin út, t.d. viðskipti við ríkið og ríkisstofnanir, sem munu nema um 40 millj, kr. á ári. Hið þriðja hefði e.t.v. fengið loforð um að fá að sitja eitt um önnur viðskipti, t.d. við bátaflotann eða ámóta, sem væri þeim kærkomið. Ef lengra væri farið út í þessa sálma, mætti jafnvel hugsa sér, að olíufélögin gerðu milli sín samkomulag um að skipta á milli sin þeim hagnaði, sem hvert þeirra um sig hlyti við að fá tilboð með þeim hætti, að hin félögin tvö tækju ekki þátt í alvöru í samkeppnisútboðum sem þessu, heldur til málamynda, til þess að villa fyrir þeim, sem útboð annaðist. En úr því að olíufélögin leyfa sér að sýna svona opinberlega samstöðu sína, væri þá ekki hugsanlegt, áð önnur fyrirtæki, sem einnig senda tilboð í ákveðin verk, hefðu skilyrði til þess að hafa með sér samtök svipaðs eðlis og olíufélögin? Væri t.d. hugsanlegt, að þrjú önnur fyrirtæki skiptu milli sin ákveðnum verkefnum með þeim hætti, sem ég skal sýna fram á, að fyrirtæki Á tæki að sér að bjóða í verk x, hugsum okkur, að það væri hitaveltuframkvæmd, fyrirtæki B tæki að sér að bjóða í verk y, byggingu skóla, og fyrirtæki C tæki að sér verk z, holræsagerð eða hafnargerð á vegum ríkisins, og fyrirtæki B og C bjóði til málamynda í verkefnið x, hitaveltuna, fyrirtækin Á og C í verkið y, skólann, og fyrirtækin Á og B í verkið z, hafnargerð, með það takmark fyrir augum að auðvelda fyrirtækjunum hverju um sig að taka sér óhóflegan hagnað af verkunum, m.a. með því að spara sér þá dýru útreikninga, sem fylgja því að láta verkfræðinga reikna út verktilboð í alvöru. Þessi möguleiki á slíku samstarfi hlýtur að verða mönnum umhugsunarefni á tímum slíkrar þenslu og skorts á vinnuafli, sem nú ríkir. Og væntanlega mun það sannast í raun, að samtök olíufélaganna um afstöðu til Reykjavíkurborgar muni reynast af þeirra hálfu óskynsamleg. Í beinu framhaldi af þessu dæmi gerði borgarstjórn Reykjavíkur ályktun á fundi sínum í febrúarmánuði með 11:2 atkv. samkv. till. borgarfulltrúa Alþfl., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Borgarstjórn Reykjavíkur beinir þeim tilmælum til hæstv. ríkisstj., að hún hafi forgöngu um, að sett verði, svo fljótt sem unnt er, sérstök löggjöf um rekstur og starfsemi stórfyrirtækja og fyrirtækjasamsteypa, þar sem reistar verði sérstakar hömlur gegn einokunaraðstöðu, svo og gegn samtökum um verðákvarðanir, en hagsmunir neytenda verndaðir, m.a. með því að tryggja samkeppni slíkra fyrirtækja, frjáls viðskipti og frjálsa verðmyndun.“ Þessi beiðni borgarstjórnar Reykjavíkur hnígur mjög í sömu átt og till. sú, sem hér liggur fyrir hv. Alþingi til umr. Ef svo væri háttað á fleiri sviðum viðskiptalífsins sem áðurnefnt dæmi um olíufélögin bendir til, mundi þá ekki hv. Alþingi og hæstv. ríkisstj., sem vaka í sameiningu yfir velferð hins almenna borgara, þykja nærri sér vera höggvið og tímabært, að hið opinbera tryggði sér með löggjöf betri aðstöðu en nú er til að hlutast til um gerð þess ramma, sem viðskiptalífinu væri búinn, með því að geta sett sér þær leikreglur, sem hindra misnotkun einkasöluaðstöðu einkafyrirtækja með samruna efnahagsvalds? Þetta dæmi um olíufélögin er því miður ekki einsdæmi. Á borðum hv. alþm. í dag lá eintak af nýútkomnu blaði, sem heitir Frost og er gefið út af Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, blað um fiskiðnað. Á forsíðunni hefst aðalgrein blaðsins, sem heitir, með leyfi forseta: „Frystihúsaeigendur hyggjast stofna öskjugerð.“ í blaðinu er síðan rakinn aðdragandi þeirrar ákvörðunar, sem fyrirtækin innan Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna munu hafa tekið um að reisa sér eigið öskjugerðarfyrirtæki. Við skulum huga nánar að aðdraganda þessarar greinar. Eitt fyrirtæki hér á landi annast framleiðslu og sölu á öllum þeim pappaumbúðum, sem Íslendingar hafa þurft á að halda um skeið, bæði til innanlandsnotkunar og sem umbúðir utan um útfluttar sjávarafurðir og mun það vera liðlega helmingur framleiðstu fyrirtækisins. Fyrirtæki þetta, Kassagerð Reykjavíkur, er talið samkeppnisfært við innfluttar umbúðir, gæti jafnvel annazt útflutning, ef ekki kæmu til verndartollar í öðrum ríkjum, og eitthvað mun fyrirtækið hafa selt af vörum sínum til Færeyja. Verðákvarðanir fyrirtækisins, Kassagerðar Reykjavíkur, eru ekki háðar neins konar verðlagseftirliti eða íhlutun ríkisvaldsins. Þetta fyrirtæki hefur þess vegna einkasöluaðstöðu að því leyti, að það er eini framleiðandi pappaumbúða á landinu. Það hefur óneitanlega allgóða aðstöðu til þess að nota sér þessa einkasöluaðstöðu sína til að afla sér óhóflegs ágóða í hennar skjóli, enda er það vel búið nýtízkulegum vélum til framleiðslustarfseminnar. Á hinn bóginn eru stærstu viðskiptavinir Kassagerðarinnar sameinaðir í heildarsamtökum 58 frystihúsa, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna. Þessi fyrirtæki munu kaupa 50% af framleiðsluvörum Kassagerðarinnar fyrir um 40 millj. kr., og er þá miðað við árið 1963. Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna getur með því að fara með umboð allra eða flestra þessara fyrirtækja komið fram gagnvart Kassagerð Reykjavíkur sem einkakaupandi eða það, sem kallað er á fræðilegu heiti, kaupendasamtök. Aðstaða Sölumiðstöðvarinnar er fyrst og fremst fólgin í því að geta hótað Kassagerðinni annaðhvort að kaupa framleiðsluvörur sinar erlendis frá eða þá að stofnsetja sína eigin kassagerð. Nú er svo komið málum, að Sölumiðstöðin vill ekki una verðlagi Kassagerðar Reykjavíkur og hyggst hefjast handa um undirbúning að stofnun nýrrar kassagerðar. Nú leyfi ég mér að spyrja: Er þá ekki tímabært að áliti hv. Alþingis með hliðsjón af því, að Kassagerðin getur með núverandi húsum og vélakosti fullnægt allri umbúðaþörf landsmanna á komandi árum, með hliðsjón af því, að nýtt framleiðslufyrirtæki í þessari grein mundi ekki kosta minna en 10 millj. kr. og gera það. sem fyrir er, að miklu leyti eða nokkru leyti óstarfhæft, með hliðsjón af því, að mikill hörgull er á vinnuafli í landinu og áframhaldandi þensla í hagkerfinu, með hliðsjón af því, að viðkomandi frystihús hafa hlotið fjárhagslega aðstoð af hálfu ríkisins, - er þá ekki tímabært að áliti hv. Alþingis, að hið opinbera tryggi sér með sérstakri löggjöf vald til íhlutunar um framvindu slíkra deilumála milli einkasölufyrirtækja annars vegar og fyrirtækjasamtaka hins vegar? Eru ekki nógu miklir og augljósir hagsmunir þjóðarheildarinnar í veði, til þess að svarið við þessum spurningum sé játandi? Á árunum 1961-1962 hafa allmargir vöruflokkar, sem áður voru háðir verðlagseftirliti, verið undanþegnir beinum álagningarreglum. Hefur þetta verið gert, að því er ætla má, til að verða við mjög háværum kröfum af hálfu verzlunarinnar um frjálsari viðskiptahætti. Það hefur ekki verið birt skýrsla um afleiðingu þessara aðgerða, en svo sem vænta mátti hefur álagning á þessa vöruflokka verið hækkuð. Út af fyrir sig væri það ekki svo ýkja alvarlegt, þótt ýmsar neyzluvörur, þær miður nauðsynlegri, hækki í verði, til þess að vega á móti of þröngri álagningu á ýmsar brýnustu neyzluvörur almennings, sem ákaft er haldið fram að sé. Hitt ber að líta alvarlegri augum, ef svo væri háttað, að samtök einkaaðila í verzluninni tækju í eigin hendur ákvörðun um álagningu á hinum ýmsu vöruflokkum og hindruðu með því þá samkeppni um verð, sem ella hefði haft skilyrði til þess að eiga sér stað. Hvort ástæða sé til þess að ætla, að svo sé gert, skiptir ekki verulegu máli í þessu sambandi, heldur það, hvort skilyrði séu fyrir hendi til þess að taka slíka sameiginlega afstöðu. Það hefði verið fróðlegt og ég hafði hugsað mér að telja upp nokkur samtök, sem væru vissulega íhugunarefni fyrir hv. alþm. í sambandi við afgreiðslu á þessari till., sem hér liggur fyrir. En ég ætla ekki, af því að áliðið er nætur, að telja upp mörg samtök. Ég mundi þó vilja hlaupa yfir nokkur með nokkrum hraða. Á sviði smásöluverzlunarinnar í landinu starfa Kaupmannasamtök Íslands. Innan þeirra starfa sérgreinafélög, sem hvert um sig hefur innan sinna vébanda kaupmenn í viðkomandi grein. Þau eru Félag blómaverzlana, Félag búsáhalda og járnvörukaupmanna, Félag húsgagnaverzlana, Félag ísl. bókaverzlana, Félag ísl, byggingarefnakaupmanna, Félag kjötverzlana, Félag leikfangasala, Félag matvörukaupmanna, Félag söluturnaeigenda, Félag tóbaks- og sælgætisverzlana, Félag vefnaðarvörukaupmanna. Skókaupmannafélagið. Auk þessara sérgreinafélaga eiga aðild að Kaupmannasamtökunum Kaupmannafélag Akraness, Kaupmannafélag Hafnarfjarðar, Kaupmannafélag Keflavíkur og nágrennis, Kaupmannafélag Siglufjarðar og Kaupmannafélag Ísafjarðar. Varðandi þessi síðast nefndu félög er rétt að benda á, að fyrirtækjasamtök, óæskileg, gætu verið í því fólgin, að allir kaupmenn í einum og sama kaupstað gerðu samkomulag sín á milli um það að halda uppi verði, og væri þá mjög erfitt fyrir neytendur að átta sig á verðlaginu, ef um almennt samkomulag þeirra á milli væri að ræða. Á sviði innflutningsverzlunar starfar Félag ísl. stórkaupmanna, og standa að því 163 heildverzlanir. Á sviði iðnaðar starfar Félag ísl. iðnrekenda, og að því sambandi standa iðnfyrirtækin hvert um sig. Smásöluverzlunin, innflutningurinn og iðnaðurinn eru að verulegu leyti háð verðlagseftirliti í dag, svo að ekki er ástæða til að fara ýtarlega í hugsanleg samtök á þessu sviði. Þó er rétt að nefna aðeins nokkur fyrirtæki með nöfnum. Innkaupasamband bóksala annast um innflutning á bókum og tímaritum og gæti ákveðið sínar eigin álagningarreglur. Það er ekki háð ákvörðunum verðlagseftirlitsins. Félag ísl. prentsmiðjueigenda er starfandi. Ástæða er til þess að ætla, að það félag hafi skilyrði til þess að samræma verð og söluskilmála prentsmiðjanna. Það er til félag, sem heitir Félag vinnuvélaeigenda. Það er ástæða til þess að ætla, að það félag geti haldið uppi verði á útleigu vinnuvéla, sem opinberir aðilar nota í stórum stíl. Það eru til samtök, sem vátryggingafélögin hafa sín á milli, 13-14 vátryggingafélög eru starfandi. Þessi samtök hafa skilyrði til að samræma skilmála tryggingafélaganna og iðgjöld. Þessi dæmi vildi ég nefna, áður en ég skýri frá þeirri till., sem hér liggur fyrir á þskj. 319, um eftirlit með fyrirtækjasamtökum. Hún hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga, með hverjum hætti hið opinbera geti haft eftirlit með viðleitni fyrirtækja til að hafa með sameiginlegri afstöðu á markaði óæskileg áhrif á verðmyndun í landinu og hvernig bezt megi tryggja, að neytendur fái notið ávaxta aukinna framleiðsluafkasta í meira vöruúrvali og hagstæðara verðlagi.“ Í grg. fyrir þessari till. eru raktar hinar efnahagslegu forsendur fyrir því, að slík samtök myndist. Það er reynsla undanfarinna ára, að það hefur verið mikil og rík tilhneiging fyrirtækja að mynda með sér efnahagssamsteypur, á erlendu máli „trusts“, eða efnahagssamtök, „cartels", til þess að sölsa undir sig einhvers konar einkasöluaðstöðu til þess að tryggja sér óréttmætan ágóða. Og ég ætla að ljúka máli mínu með því að hlaupa yfir yfirlit um framvindu þessara mála á alþjóðavettvangi. Á ofanverðri seinustu öld fór andi frelsis um viðskiptalíf landanna. Líberalisminn var ráðandi stefna. Fljótlega kom á daginn, að hið opinbera þurfti að beita íhlutun sinni um gang viðskiptalífsins til þess að tryggja þessa æskilegu, frjálsu samkeppni. Fyrirtækin tóku verðmyndunina í eigin hendur með samsteypum, og þar kom, að stjórnendur ríkjanna sáu sér ekki annað fært en að grípa í taumana. Bandaríki Norður-Ameríku voru í fararbroddi, og Kanada fylgdi fljótlega eftir, 1890 eða 1891, og settu algert bann við slíkum samtökum fyrirtækjanna, og svipaðri stefnu hafa Bandaríkin og Kanada haldið áfram til þessa dags. Í Evrópu var afstaða stjórnarvaldanna nokkuð önnur og vinsamlegri í garð hringanna. Jafnvel var þeim komið á fyrir frumkvæði ríkisvaldsins, svo sem á Ítalíu. Fyrsta ríkið, sem setti sér löggjöf um starfsemi fyrirtækjasamtaka, var Noregur með lögum árið 1920 og síðan með lögum um hringa 1926. Norðmenn tóku aðra stefnu en farin hafði verið vestanhafs, settu ekki bann við slíkri starfsemi, heldur komu á eftirliti með því, að þau væru ekki misnotuð þannig, að þjóðfélagsheildinni væri óhagræði að. Síðan hafa flest Evrópuríki fylgt í kjölfar Norðmanna og tekið upp eftirlit með það meginsjónarmið í huga að hindra misnotkun einkasöluaðstöðufyrirtækja á markaðinum. Þjóðabandalagið tók þetta vandamál fyrir með litlum árangri. Eftir stríð var reynt að gera svonefndan Havanasáttmála, og Sameinuðu þjóðirnar reyndu í viðskipta- og félagsmálaráði sínu að taka á þessu vandamáli með litlum árangri. GATT, tollabandalag Evrópu, hefur fjallað um þetta. Efnahags- og framfarastofnunin, sem Íslendingar eru aðilar að, hefur tekið þetta vandamál upp, Evrópuráðið hefur látið það til sín taka og Efnahagsbandalag Evrópu hefur núna mjög ákveðna og einbeitta stefnu gagnvart myndun slikra fyrirtækjasamtaka. Ég nefni þessi fyrirtæki aðeins, en lýsi ekki, með hverjum hætti þau hafa talið sér fært að ná þeim tilgangi að tryggja frjálsa samkeppni. Ég þykist vita, að a.m.k. einum hv. þm. er þetta svo vel kunnugt, að það þarf ekki hans vegna, en ég vil þó rétt aðeins skýra frá því, hvernig Norðmenn hafa tekið á þessu máli. Þeir hafa sett sér mjög fullkomna löggjöf, eina fullkomnustu löggjöf, sem til er á þessu sviði, sem var að meginefni til frá árinu 1953, en hefur tekið nokkrum breytingum, seinast í marzmánuði 1962. Löggjöfin er í 11 köflum og telur 61 gr., og tilgangur l. er talinn sá að vera tæki til að tryggja fulla atvinnu, gernýtingu framleiðsluþáttanna og hamla gegn viðskiptakreppu og stuðla að jafnari skiptingu þjóðarteknanna. Þeir framkvæma lögin með því að skylda fyrirtæki til þess að skrá alla þá samninga og hvert það samkomulag, sem þau gera sín á milli, sem gæti takmarkað frjálsa verðmyndun, söluskilmála og skiptingu markaða. Samtök fyrirtækja hafa ekki verið bönnuð, og jafnvel eru sum þeirra talin réttlætanleg undir vissum kringumstæðum. Norsk iðnfyrirtæki eru jafnan smá, og er talið eðlilegt, að þau eigi samstarf sín á milli um störf, um innkaup og dreifingu, en öll slík samvinna verður að vera undir opinberu eftirliti. Jafnvel hömlur á samkeppni eru heimilar, svo sem með landbúnaðarvörur, en undirstaða norsku l. er sem sagt strangt eftirlit, og framkvæmd þeirra er í höndum sérfræðinga á sviði viðskiptamála. Til 1. júlí 1960 höfðu verið skráð í Noregi 557 fyrirtækjasamtök, sem leggja hömlur á samkeppni, 216 samningar um hömlur á samkeppni og 79 fyrirtæki með einkasöluaðstöðu. Að vísu höfðu ýmis þessara samtaka verið tekin af skrá, en 1. okt. 1961 voru skrásett 380 samtök, 175 samningar og 78 einkasölufyrirtæki. Ég hafði hugsað mér að lýsa einnig löggjöf í Þýzkalandi. Þar eru ekki jafnaðarmenn, enginn sósíalismi hefur ráðið ríkjum í Þýzkalandi. Þar er sjálfur höfuðtalsmaður frjálsrar samkeppni, núv. kanzlari, Ludwig Erhard, sem hefur ráðið ferðinni og mótað stefnu Þjóðverja í viðskiptamálum. Hann hefur að eigin áliti og áliti margra náð mjög langt í því að tryggja í Þýzkalandi það, sem hann kallar þjóðfélagslega viðskiptahætti, og hefur sagt sjálfur í bók sinni, sem ég vil leyfa mér að lesa úr, með leyfi hæstv. forseta: „Bezta leiðin til þess að ná þessu markmiði í frjálsu félagskerfi er samkeppni. Það er kjarni þessa kerfis. Hinir félagslegu viðskiptahættir knýja mig til að beina athygli minni og segja stríð á hendur hverri viðleitni til að mynda fyrirtækjasamtök og á hendur öllum Þeim, sem stefna að takmörkunum á samkeppni, af hvaða tagi sem er.“ Ludwig Erhard leggur áherzlu á mismuninn á því, sem er það, sem hann kallar hið þjóðfélagslega viðskiptakerfi, og hinu gamla, frjálsa hagkerfi fyrri tíma, sem hefur gengið sér í öllum löndum til húðar, þannig að í löndum þeim, sem standa að Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, OECD, hygg ég, að það séu aðeins fjögur, sem hafa ekki sérstaka löggjöf til þess að tryggja ríkisvaldinu eða umbjóðendum þess, sérstökum stofnunum, rétt til þess að hafa beint eftirlit og strangt eftirlit með fyrirtækjasamtökum í meginatriðum eftir hugmynd Norðmanna og annarra Norðurlandaþjóða um eftirlit, en ekki bann. Þessi fjögur ríki, sem hafa ekki sérstaka löggjöf um þetta, eru Lúxembourg, sem er þó innan Efnahagsbandalags Evrópu, sem hefur sett á fót mjög strangar reglur um þessi mál, og Grikkland, Tyrkland og Ísland, að vísu Sviss var það, þegar ég hafði upplýsingar um seinast, en var þá líka með frv. í undirbúningi, sem búast mátti við, að mundi hljóta samþykki, Ísland er þá á bekk með Grikklandi og Tyrklandi um að hafa ekki sérstaka löggjöf til þess að tryggja ríkisvaldinu eftirlit með fyrirtækjasamtökum til þess að hindra einokun og tryggja frjálsa samkeppni á markaðinum. Ég mun þá sleppa því að gera grein fyrir þeim markaðsaðstæðum, sem gera myndun fyrirtækjasamtaka æskilega af hálfu fyrirtækjanna, en óæskilega af hálfu þjóðfétagsins, neytendanna og borgaranna. En Svíar áttu fyrir nokkrum árum frumkvæði að því, að þeir ásamt Norðmönnum og Dönum hafa kosið hver um sig nefnd manna til að vinna að endurskoðun löggjafar um þessi mál á Norðurlöndum. Ég tel sjálfsagt að Ísland skipi sér hið allra fyrsta í hóp þeirra ríkja, sem tryggja ríkisvaldinu aðstöðu til þess að sjá neytendum fyrir því, að frjáls samkeppni sé ekki fótum troðin af ákvörðunum einkafyrirtækja á markaði. Till. þessa hef ég áður flutt á Alþingi og var þá send nokkrum aðilum til umsagnar og fékk mjög jákvæðar undirtektir, m.a. frá Verzlunarráði Íslands þar sem segir, að það telji eðlilegt, að ríkisvaldið sporni við ákvörðunum einstakra stórfyrirtækja og samtökum fyrirtækja og annarra um að binda verð, takmarka framboð og hefta frjálsa samkeppni á annan hátt. Herra forseti. Ég lýk máli mínu og legg til, að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Það er nú orðið æði áliðið kvölds og raunar fárið að fækka hv. þm. á fundi. Eigi að síður er ég þakklátur hæstv. forseta að hafa enn framlengt fundinn, svo að ég fái tækifæri til þess að mæla fyrir þessari till., enda er orðið alllangt síðan hún var flutt. Ég skal á hinn bóginn reyna að endurgjalda þolinmæði hæstv. forseta með því að vera stuttorður um þetta mál og get raunar að verulegu leyti vísað til grg., sem till. fylgir. Eins og fram hefur komið í umr. hér fyrr í kvöld, er byggðaþróunin hér á Íslandi allískyggileg á seinni áratugum. Það er alveg ljóst, að þau mál verður að taka nýjum og fastari tökum en gert hefur verið. En meðan leitað er hæfilegra fangbragða, er nauðsynlegt að andæfa þar, sem hætturnar steðja að. Eitt af þeim byggðarlögum, sem nú eiga mjög í vök að verjast, er Selvogshreppur í Arnessýslu. Ég hef því á þskj. 320 ásamt hv. 2. þm. Sunnl. (AÞ) og hv. 4. þm. Sunnl. (ÓskJ) flutt þáltill., sem felur í sér, að fram sé látin fara á vegum landnámsstjóra í samvinnu við Búnaðarsamband Suðurlands athugun á því, á hvern hátt megi bezt koma í veg fyrir eyðingu byggðar í Selvogshreppi og efla byggð þar að nýju. Athugunin beinist að því m.a. , hvort ekki sé hagkvæmt að koma þar upp byggðahverfi skv. l. nr. 75 frá 27. apríl 1962, um Stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum, þar sem gert yrði ráð fyrir ræktun jarðávaxta í samvinnu- eða félagsrekstri. Leiði slík athugun til jákvæðrar niðurstöðu að dómi landnámsstjóra og nýbýlastjórnar, skal þegar hefja undirbúning undir landnám skv. IV. kafla nefndra laga. Í Selvogi hefur verið byggð frá fyrstu tíð og lengst af blómleg byggð fram á þessa öld. Ekki sízt síðan útvegur færðist í vöxt, hafa stórbýli og höfuðból verið í Selvogi. Raunar er kirkjustaðurinn í Selvogi, Strönd, helgur staður í hugum flestra Íslendinga. Eins og menn vita, er Strandarkirkja talin öðrum kirkjum betri til áheita, og henni hafa safnazt alldigrir sjóðir, og má vel vera, að kirkjuyfirvöldin telji eðlilegt að stuðla að því, að byggð haldist í Selvogi, því að ef byggðin eyðist, þá má gera ráð fyrir, að vegur þess staðar minnki. Þetta nefni ég þó aðeins í leiðinni án þess að telja það neitt aðalatriði í þessu máli. En eftir að Íslendingar tóku upp betri og stærri skip, hefur útgerð í Selvogi lagzt af, sökum þess að þar eru ekki hafnarskilyrði fyrir slík skip, sem Íslendingar nota nú. Það hefði því verið eðlilegt, að þar yrði leitazt við að efla landbúnað og búskap, þegar útgerð hrakaði þar, og slík viðleitni hefur raunar verið sýnd, en hún hefur ekki náð þeim árangri, sem menn hafa gert sér vonir um. Fyrir nokkrum árum fóru bændur í Selvogi fram á það við Mjólkurbú Flóamanna, að það sækti til þeirra mjólk, og við athugun á því máli kom í ljós, að til þess að Mjólkurbúið sæi sér fært að gera þetta, hefðu bændur þurft að fjölga kúm sínum, til þess að um meira mjólkurmagn væri að ræða, en þá voru þeir ekki orðnir fleiri en það eftir í Selvoginum, að þetta reyndist ekki kleift. Í Selvogi hefur lengst af verið mikil sauðfjárrækt, en einnig hún á við erfiðleika að etja af ýmsum ástæðum og þá m.a. af því, að sauðfjáreigendur úr haglausum sveitum hér vestan heiða reka sauðfé sitt á fjall og verður það oft æði nærgöngult við haglendi þeirra Selvogsmanna. Við flm. höfum leyft okkur í þessari till. að benda á jarðávaxtarækt sem hugsanlega leið til eflingar byggðarinnar í Selvogi. Veðrátta er þar mild eins og viðast við ströndina og minni hætta á næturfrostum og jarðvegur er talinn þar hentugur, bæði á ströndinni sjálfri, í söndunum þar, og eins ofar í byggðinni, vestan í Selvogsheiðinni. Við flm. bendum einnig á það, að þarna kynni að vera hentugt að reyna nýjar leiðir í búskaparháttum að því leyti, að tekinn yrði upp félagsbúskapur í einhverri hentugri mynd. Það hefur oft verið til umr. nauðsyn þess, að slíkt yrði reynt, en sjaldan verið gerðar til þess alvarlegar tilraunir við hentug skilyrði. En við það vinnst það m.a., að bændur eru ekki eins bundnir búum sínum og ella, og Selvogurinn er nálægt - raunar má segja, að Selvogurinn sé með vissum hætti uppland Þorlákshafnar, vaxandi bæjar, þar sem tekjur af launavinnu á vertíðum freista, og með þessum hætti mætti kannske á vissan hátt skapa þarna hentug skilyrði fyrir fjölbreyttari tekjumöguleika. Ég skal ekki lengja mál mitt, en óska eftir því, að hæstv. forseti fresti umr. og till. verði vísað til allshn. Þar sem þessi till. hefur nú legið alllengi fyrir án þess að komast til meðferðar, þá vildi ég beina þeim tilmælum til hv. allshn., að hún gæfi till. skjóta meðferð, einnig með tilliti til þess, að nú er orðið æði áliðið þingtímans.



Herra forseti. Ég flyt hér þáltill. um, að Alþingi kjósi fimm manna nefnd, sem taki til athugunar aðstöðu barna og unglinga innan 15 ára aldurs til eðlilegrar og heilbrigðrar sumarhvíldar og hæfilegrar og þroskandi vinnu þann tíma, sem börnin eru ekki í skóla. Till. samhljóða þessari var flutt hér á síðasta þingi af frú Margréti Sigurðardóttur, sem þá átti sæti á þingi. Þá var gerð hér ýtarleg grein fyrir þessu máli, og auk þess er svo allýtarleg grg. með till. á þskj. 329. Ég get því í rauninni sparað mér að tala langt mál um till. og það með sérstöku tilliti til þess, hvernig ástatt er hér orðið með fundartíma. En hér er sem sagt drepið á mjög þýðingarmikið mál. Við vitum vel, að hér er um vaxandi vandamál að ræða svo að segja um allt land. Foreldrar vita illa, hvað á að gera við börnin þann langa tíma, sem þau eru ekki í skólum. Á tímabili var vandamálið allvíða a.m.k. fólgið í því, að börnin fengu ekki aðstöðu til hóflegrar vinnu. Nú hefur þetta í seinni tíð meira snúizt í þá áttina, að börnin hafa sogazt inn á hinn almenna vinnumarkað og taka þar þátt í störfum á þann hátt, sem enginn vafi er á, að getur ekki talizt eðlilegt fyrir börn á skólaaldri. Hér er sem sagt við mikið vandamál að eiga, en með till. er lagt til. að gerð verði sérstök og ýtarleg rannsókn á þessu vandamáli og að sú n., sem annast þessa rannsókn, skili tillögum um úrbætur í þessum efnum til Alþingis. Ég sé svo ekki ástæðu til að lengja hér umr. meir að þessu sinni, en legg til. að till. verði að lokinni þessari umr. vísað til allshn.