Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Jónsson) Þessi till. er sprottin upp af gröf frv. í þessari hv. deild. Mjer datt þá í hug, að deildin kynni að vilja athuga þetta mál frá öðru sjónarmiði. Þess vegna leyfi jeg mjer að fara þess á leit, að þessu máli verði skotið til mentamálanefndar. Vona jeg, að það þyki ekki ófyrirsynju, þótt málinu sje hreyft. Eru nú liðin nálega fimm ár síðan eftirlitsnefnd landsbókasafnsins neitaði að taka nokkurn þátt í stjórn þess. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa brjef það, sem nefndin sendi landsstjórninni þ. 10. apríl árið 1919. Þetta brjef var þá lagt fyrir mentamálanefnd Nd. Er í því allfreklega að orði kveðið, en höfundar þess eru meðal þektustu manna við háskólann, þeir próf. Lárus H. Bjarnason, próf. Haraldur Níelsson og próf. Guðmundur Hannesson. Þykist jeg fullviss um, að dómur þeirra þyki nokkurs virði. Í brjefinu segir svo: „Tvennskonar fyrirkomulag hefir nú verið reynt á stjórn landsbókasafnsins, fyrst nefndarstjórn og síðan eins manns stjórn, frá því er lögin nr. 56 1907 gengu í gildi. Vjer skulum engan dóm á það leggja, hvort stjórnarfyrirkomulagið er betra. En hitt vita allir sem nokkuð þekkja safnið, að nýja fyrirkomulagið hefir eigi komið að viðunanlegu haldi. Meðal annars hefir bókaeign safnsins tekið of litlum bótum. Er það að vísu nokkuð því að kenna, að fje til bókakaupa hefir verið numið um of við neglur. En hitt veldur og miklu, að handahóf virðist ráða of miklu um bókakaupin, enda vantar árum saman meira eða minna í ýms nýtileg verk. Er sýnilegt, að meira er lagt upp úr bókatölu en bókavali. Er þetta sennilega meðfram því að kenna, að landsbókavörður hefir eigi notað aðstoð nefndar þeirrar, er sett var honum til aðstoðar um kaup bóka og handrita. Samvinnan hefir eigi náð lengra en það, að nokkrum hundruðum króna hefir verið skift árlega - þó eigi síðustu árin - milli fjögra nefndarmanna, og þeim eftir látið hverjum fyrir sig að ráða pöntunum fyrir það fje, sem í hlut hvers hefir komið, og að nefndarmönnum hefir verið send „Dansk Bogfortegnelse“, stundum gömul, svo sem nú, og þeim gefinn kostur á að merkja við þær bækur, sem þeir kynnu að kjósa. Lítum vjer svo á, sem bæði 5. gr. Landsbókasafnslaganna og erindisbrjef landsbókavarðar nr. 53/1910 hafi ætlast til annarar samvinnu. Þá viljum vjer og benda á það, að það úir og grúir á safninu af bókum, sem þar ættu eigi að vera, jafnmikið og kvartað er undan þrengslum þar. Fer nú að vísu að vonum, svo mikið sem safninu hefir gefist af bókum, að allmikið af bókunum er óeigulegt. En þær bækur ættu að víkja fyrir betri bókum. Enn má geta þess, að spjaldskráin í útlánssalnum er eigi áreiðanleg, enda hefir hún eigi verið borin saman við bókaeignina. Loks verður að geta þess, að betra skipulag og hirða mætti vera bæði á lestrar- og útlánssal. Bæði þessa galla og aðra hjer ótalda teljum vjer að kenna megi og eigi landsbókaverði, og eigi síst drykkjuskap hans, sem að vísu virtist rjena um nokkurra vikna tíma eftir að nefndin hafði talað við forsætisráðherra 21. janúar þ. á., en nú virðist sækja í sama horf og áður, enda ástríðan orðin svo gömul og mögnuð, að vonlaust má heita um nokkurn verulegan bata. Eina áreiðanlega leiðin, safninu til viðreisnar, er að vorum dómi sú, að skifta um landsbókavörð. Ráðgjafarnefnd kemur að engu liði með núverandi landsbókaverði, enda óskum vjer, fulltrúar háskólans, eigi að eiga þar sæti, verði lengur liðið það ástand, sem verið hefir og er á stjórn safnsins. Bjarni adjunkt Sæmundsson, fulltrúi mentaskólans, hefir þegar gengið úr nefndinni, og þjóðskjalavörður, dr. Jón Þorkelsson, hefir lengi eigi sótt fundi. Liggur sennilega eigi fjarri að geta þess til, að sömu ástæður liggi undir hjá öllum, þó að misjafnlega komi út. Reykjavík, 10. apríl 1919. Virðingarfylst Lárus H. Bjarnason. Haraldur Níelsson. Guðm. Hannesson.“ Svo mörg eru þessi orð. Þessi kæra var send stjórnarráðinu 1919. En eins og hæstv.forsrh. (JM) gat um fyrir stuttu hjer í deildinni, gerði hann ekkert sjálfur í þessu máli, en lagði það fyrir mentmn. Nd. ásamt svari landsbókavarðar. Virðist hún ekkert hafa gert í þessu máli, eða a. m. k. verður það ekki sjeð af þingtíðindunum. Hefir alt málið verið í reiðileysi nú í mörg ár, þar til í vetur, að þáv. forsrh. (SE) sendi háskólaráðinu ítrekaða beiðni um að skipa 3 menn í eftirlitsnefnd. Neitaði háskólaráðið að verða við þessu. Það kemur ekki málinu við, hvort háskólaráðið gerði það rjettilega eða ranglega. En meðal þeirra manna, sem skrifuðu undir neitun háskólaráðsins í vetur, eru, að jeg hygg, próf. Guðm. Magnússon, próf. Guðm. Hannesson og próf. Ólafur Lárusson. Lítur helst út fyrir, að samtök sjeu meðal háskólakennaranna um að koma hvergi nærri stjórn landsbókasafnsins á meðan svo stendur sem nú er. Nafn háskólans og hinar virðulegu stöður þessara manna eru full trygging fyrir því, að ekki hefði skyldustarfi verið neitað, ef ekki hefði verið ástæða til. Ef till. verður samþykt, vona jeg, að nefndinni gefist færi á að rannsaka alt þetta mál nánar, athuga svar landsbókavarðar og jafnvel hafa tal af háskólakennurunum. Einnig má vænta aðstoðar og upplýsinga frá hv. 1. landsk. (SE), sem einnig á sæti í mentmn.

Forsætisráðherra (JM): Eins og jeg hefi áður skýrt frá, kom þessi kæra til stjórnarinnar skömmu fyrir þingbyrjun 1919. Fjekk mentmn. Nd. bæði kæruna og svar landsbókavarðar til athugunar, en sá ekki ástæðu til að gera neitt frekar í málinu. Að sjálfsögðu hefi jeg ekkert á móti því, að mentmn. Ed. fái þetta mál til athugunar. Tel jeg ekki þurfa þál. til þess. Býst jeg ekki við, að þörf gerist að ræða þetta meira á þessu stigi málsins.

Sigurður Eggerz Jeg minnist ekki að hafa sjeð skjal það áður, er hv. 5. landsk. (JJ) las nú upp. Jeg hefi skýrt frá því áður hjer, að háskólinn vildi ekki setja menn í landsbókasafnsnefndina. Sú neitun háskólans var lögum gagnstæð, enda hefir háskólinn ekkert atkvæði um, hver skuli vera landsbókavörður. Annars mun mjer óhætt að skýra frá því hjer, að landsbókavörður hefir nú um langan tíma ætlað að segja af sjer. Og hefir hann verið mjög ákveðinn í því, aðeins ekki haft ráð á að gera það án aukinna eftirlauna. Lítur hann svo á, að rjett sje, að yngri kraftar komi að safninu. Jeg get tekið fram, að í minni stjórnartíð kom engin kæra fram gegn þessum embættismanni. Var því engin ástæða fyrir mig til rannsóknar á landsbókasafninu, einkum og sjer í lagi þar sem jeg auk þess vissi, að landsbókavörður sjálfur taldi rjett, að hann drægi sig til baka, aldurs vegna. Annars er jeg ekkert á móti því, að mál þetta gangi til mentamálanefndar. En þar sem mjer skildist, að í orðum hv. 5. landsk. (JJ) lægi ásökun til fyrverandi stjórnar fyrir afskiftaleysi af málinu, vil jeg skjóta því fram, hvort ekki sje rjett, að jeg víki úr nefndinni, en aftur sje bætt öðrum manni í hana í minn stað.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg vil beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh. (JM), sem annars hefir tekið mjög vel í málið, hvort ekki mætti vænta þess, að hann greiði úr því á líkan hátt og nefndin 1919 fór fram á. Því að það skiftir vitanlega öllu máli hjer, hvort stjórnin vill sinna því eða ekki. Þar sem hv. 1. landsk. (SE), sem þekkir núverandi landsbókavörð mjög vel, hefir lýst því yfir, að hann muni vilja fara úr embættinu, þá vil jeg einnig beina þeirri spurningu til hæstv.forsrh. (JM), hvort hann muni ekki taka þá ósk mína til greina að skipa í embætti þetta dugandi mann, með það jafnframt fyrir augum, að það væri sparnaður fyrir ríkissjóð.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil aðeins taka það fram, að jeg er mjög fús til að vinna með nefndinni í þessu máli og á þann hátt, sem vænlegastur er til samkomulags. Vona jeg, að hv.flm. (JJ) verði ánægður með þetta.  (Flm. JJ: Já)  .

Flm. (Einar Árnason) Sú er meðal annars ástæðan fyrir því, að jeg flyt þáltill. þessa, að á þingmálafundi á Siglufirði 21. jan. þ. á. var samþ. svohljóðandi tillaga: „Fundurinn skorar á Alþingi, að gera þegar í stað þá breytingu á áfengisverslun ríkisins, að afhendingarstaður vínanna verði aðeins einn á landinu, og vínin aðeins afgreidd eftir pöntunum neytenda, en engar birgðir hafðar fyrirliggjandi annarsstaðar, eins og nú er“. - Tillagan var samþykt með 69: 11 atkv. Eftir svo að þingið kom saman, var send hingað áskorun frá 318 kjósendum, þar sem þeir skora á Alþingi að hlutast til um, að útsölustaður áfengisverslunar ríkisins á Siglufirði verði lagður niður fyrir 1. maí n. k. og vínbirgðir þær, sem þá væru eftir, yrðu fluttar burtu. Áskorun þessi var lögð fram á lestrarsal þingsins, og vænti jeg því, að hv.þm. hafi kynt sjer hana. Jeg verð nú að taka það fram, að jeg er ekki persónulega kunnugur því, hver fjárhagsleg eða siðferðisleg áhrif þessi vínsala hefir á ástand manna á Siglufirði. Verð jeg því að byggja mín rök fyrir þessari till. á þeim ástæðum, sem þessir kjósendur byggja kröfur sínar á. Þeir telja, að það sje ekki þörf á að hafa tvo útsölustaði vína þessara á Norðurlandi, fremur en á Vestur- og Austurlandi. Er sú ástæða fullkomlega á rökum bygð, sjerstaklega þar sem Siglufjörður er svo skamt frá Akureyri, og auðvelt að ná til útsölunnar þar. Ennfremur telja þeir, að hvergi sje eins hættulegt, utan Reykjavíkur, að hafa vínútsölustað, eins og þar. Því að á sumrin hópast þangað fjöldi manna í atvinnuleit hvaðanæfa af landinu, og auk þess fjöldi útlendinga. Fá margir þessara manna mikinn hluta árstekna sinna þar. Telja nú þeir, er áskorunina senda, að mjög skerðist tekjur þessara manna. Vegna vínsölunnar, því að alkunnugt er, að fjöldi þessara manna eru mjög vínhneigðir, og láta því oft sinn síðasta eyri fyrir áfengi. Ennfremur er talið, að í skjóli þessarar vínsölu þrífist allskonar tollsmyglun vína, launsala og bannlagabrot, sem geri alt lögreglueftirlit mjög erfitt. Eins og jeg tók fram áðan, þekki jeg ekki sjálfur persónulega, hvernig þetta ástand er, og verð því að byggja á ástæðum kjósenda, og leyfi mjer því að lesa upp úr áskorun þeirra orðrjettan kafla, sem hljóðar svo: „Í fjórða lagi viljum vjer taka það fram og undirstrika það, að síðan áfengissalan var sett hjer niður, er daglegum friði vor Siglfirðinga spilt svo - að minsta kosti að sumrinu til - að óviðunandi er framvegis. Hávaði og friðarspjöll ölvaðra manna hafa keyrt svo úr hófi fram, að sóma bæjarins og velferð borgaranna er teflt á fremsta hlunn“. Við þetta hefi jeg engu að bæta. En ekki verður því neitað, að ummæli þessi, frá meirihl. alþingiskjósenda á Siglufirði, eru næsta alvarleg og athyglisverð. Og þó að þau standi hjer á ábyrgð þeirra, þá efast jeg ekki um, að við þau verður staðið hvar sem er. Viðvíkjandi áfengisútsölunni vil jeg taka það fram, að mjer er ekki kunnugt um, að nokkur krafa sje af Spánverja hendi um það, hve margir útsölustaðir eigi að vera hjer á landi. En um það er mjer aftur kunnugt, að bæjarstjórn Siglufjarðarkaupstaðar hefir á sínum tíma beðist undan vínsölu þessari. Tel jeg því sjálfsagt að verða við þessum óskum þeirra og losa þá við áfengisútsöluna. Hinsvegar er mjer ekki kunnugt um, hvort hæstv. stjórn getur svarað nokkru ákveðnu á þessu stigi málsins, og get jeg vel búist við að svo sje ekki. En ef jeg fæ þau svör frá hæstv.forsrh. (JM) að hann sje fús til að taka þetta til athugunar og gera sitt til þess að verða við óskum Siglfirðinga í þessu, mun jeg ekki halda till. minni til streitu.

Forsætisráðherra (JM): Hv. flm. (EÁ) gat rjett til um það, að jeg get ekki svarað því nú, hvort jeg sjái mjer fært að leggja vínsöluna á Siglufirði niður. En jeg er fús til að taka þetta til athugunar, því að jeg get lýst því yfir, að mjer er ekki kært, fremur en fyrv. forsrh. (SE), að hafa útsölustaði vínanna fleiri en beinlínis er nauðsynlegt vegna samninganna við Spánverja. Jeg leyfi mjer því að lýsa því yfir, að jeg skal taka mál þetta til athugunar.

Sigurður Eggerz Jeg leyfi mjer að leiða athygli hæstv.forsrh. (JM) að því, að allir kaupstaðirnir hafa farið fram á að vera lausir við vínútsöluna. Er því hætt við, að ef einum verður veitt undanþága, þá komi hinir á eftir. En jeg treysti mjer ekki, af ástæðum, sem jeg margoft hefi skýrt frá hjer í þinginu, að taka þessa kröfu bæjarstjórnarinnar til greina.

Flm. (Einar Árnason) Jeg bjóst við því, að nú sem stæði gæti hæstv. stjórn ekki gefið ákveðin svör um það, hvort hún sæi sjer fært að leggja vínsöluna á Siglufirði niður. En þar sem hæstv.forsrh. (JM) hefir tekið vel í málið og lofað að taka það til athugunar, sem jeg treysti, að hann geri, og greiði úr því á þann hátt, að Siglfirðingar megi vel við una, sje jeg ekki ástæðu til að halda till. til streitu. Og í trausti þessa tek jeg hana hjer með aftur.