Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa eftirfarandi tilkynningar um stjórnir þingflokka á þessu þingi: Þingflokkur framsóknarmanna: Hjálmar Árnason formaður, Dagný Jónsdóttir varaformaður, Guðjón Ólafur Jónsson ritari. Þingflokkur Frjálslynda flokksins: Magnús Þór Hafsteinsson formaður, Sigurjón Þórðarson varaformaður, Guðjón A. Kristjánsson ritari. Þingflokkur Samfylkingarinnar: Össur Skarphéðinsson formaður, Kristján L. Möller varaformaður, Þórunn Sveinbjarnardóttir ritari. Þingflokkur sjálfstæðismanna: Arnbjörg Sveinsdóttir formaður, Guðlaugur Þór Þórðarson varaformaður, Drífa Hjartardóttir ritari. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs: Ögmundur Jónasson formaður, Þuríður Backman varaformaður, Kolbrún Halldórsdóttir ritari.

Hæstv. forseti. Í desember 2004 lagði ég fram fyrirspurn til þáverandi forsætisráðherra um hvernig ríkisstjórnin ætlaði að framfylgja þingsályktun sem samþykkt var á Alþingi árið 2001 um gerð neyslustaðals. Þáverandi forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, svaraði því til að viðskiptaráðherra mundi skipa starfshóp sem ætti að hafa umsjón með gerð forkönnunar að framkvæmd slíkrar neysluviðmiðunar. Einnig átti að meta hvaða kostnaður kynni að fylgja því að viðhalda slíkum grunni þannig að hann héldi áfram að gefa raunhæfa mynd varðandi þá þætti framfærslukostnaðar sem eðlilegt væri að hafa í neyslugrunni. Ríkisstjórnin hafði þá veitt 2 millj. til þessa verkefnis. Það verður að segjast að þetta hefur tekið mjög langan tíma hjá ríkisstjórninni frá því að Alþingi samþykkti árið 2001, fyrir fimm árum, þessa þingsályktun um gerð neyslustaðals. Lengi hefur slík neysluviðmiðun verið við lýði í nágrannalöndum okkar en ákvarðanir út af fjárhæðum bóta og styrkja í velferðarkerfinu og meðlagsgreiðslur taka mið af slíkum neyslugrunni. Neysluviðmiðanir eru einnig notaðar þar þegar teknar eru ákvarðanir um lánveitingar úr opinberum sjóðum, svo sem lánasjóðum námsmanna og íbúðalánasjóðum og við mat á greiðslugetu við innheimtu vangoldinna gjalda. Þingsályktunartillagan sem samþykkt var gekk einmitt út á að samræma slíkar neysluviðmiðanir hér á landi og taka upp neyslustaðal líkt og gert hefur verið víða. Hér á landi er þetta allt í einum hrærigraut. Hið opinbera tekur mið af a.m.k. fimm mismunandi framfærslugrunnum við ákvörðun bóta, lána, fjárhagsaðstoðar og styrkveitinga. Má þar nefna tryggingakerfi, fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, Lánasjóð íslenskra námsmanna, Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna, Íbúðalánasjóð og lánastofnanir auk þess sem Hagstofan gerir reglulegar neyslukannanir. Allur gangur virðist vera á því að hve miklu leyti kannanir liggja að baki nauðsynlegum framfærslukostnaði og mikill munur er á því neysluviðmiði sem lagt er til grundvallar hér á landi en eins og ég sagði eru margir mismunandi framfærslugrunnar í gangi. Það er því afar mikilvægt að þróaður verði einn samræmdur neyslustaðall, eitt almennt neysluviðmið sem gildi hér og opinberir aðilar byggi á við ákvarðanir sem tengjast framfærslu, hvers konar opinberum bótum, styrkjum og lánum sem byggjast á framfærsluþörf eða taka mið af tekjum. Þegar fyrrverandi forsætisráðherra svaraði fyrirspurn minni í desember 2004, þar sem hann kynnti að ráðist yrði í gerð forkönnunar á framkvæmd neyslustaðals, sagði hann að starfshópur sem fara ætti í verkið mundi skila skýrslu til viðskiptaráðherra eigi síðar en 31. desember 2005. Nú er spurt í októbermánuði 2006: Má vænta þess að frumvarp um gerð neyslustaðals hérlendis verði lagt fram á yfirstandandi þingi? Er fyrirhugað að neyslustaðall nái til allra opinberra aðila sem byggja bætur, lán, styrki eða aðrar greiðslur á neysluviðmiðum? Hver er kostnaðurinn við gerð slíks neyslustaðals og hvað má áætla að það kosti að viðhalda honum?

Hæstv. forseti. Á þskj. 102 spyr hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir um neyslustaðal. Í fyrsta lagi er spurt hvort þess megi vænta að frumvarp um gerð neyslustaðals verði lagt fram á yfirstandandi þingi. Nefnd sem viðskiptaráðherra skipaði til að kanna kosti þess og galla að gefa út neysluviðmið fyrir Ísland skilaði á síðustu dögum skýrslu og tillögum í því sambandi. Niðurstaða nefndarinnar er sú að það sé vel framkvæmanlegt að gera slík neysluviðmið á Íslandi. Jafnframt er að finna í tillögum nefndarinnar með hvaða hætti sé unnt að útfæra slíkt viðmið án óhóflegs stjórnsýslukostnaðar við viðhald og uppfærslur á því. Einnig er ljóst af tillögum nefndarinnar að engar lagabreytingar eða ný löggjöf þarf að koma til í þessu sambandi. Af þeirri ástæðu stendur ekki til að leggja fram frumvarp um þetta efni. Í öðru lagi er spurt hvort fyrirhugað sé að neyslustaðall nái til allra opinberra aðila sem byggja bætur, lán, styrki eða aðrar greiðslur á neysluviðmiðun. Nefndin bendir á að fjölmargir aðilar nota ýmis neysluviðmið í starfsemi sinni jafnt hjá hinu opinbera sem og einkaaðilum, t.d. í viðskiptabönkum. Opinbert neysluviðmið telur nefndin að geti komið að gagni fyrir þá fjölmörgu aðila sem vinna slík viðmið en hún telur að ekki eigi að fyrirskipa að eitt neysluviðmið skuli gilda í landinu öllu. Á það má hins vegar benda að ef slíkt viðmið er til og er uppfært reglulega mun það spara vinnu hjá ýmsum aðilum ef þeir kjósa að nota slíkt viðmið í starfsemi sinni. Í þriðja lagi er spurt hver sé þá kostnaðurinn við gerð neyslustaðals og hvað ætla megi að það kosti að viðhalda honum. Í skýrslu nefndarinnar er bent á tvær leiðir sem eru færar í þessu máli. Kostnaður við aðra leiðina sem nefndin bendir á er alls um 36,7 millj. kr. á ári en hins vegar bendir nefndin á að önnur leið, sem hún telur álíka trausta, kosti aðeins um 6,3 millj. kr. árlega. Fréttatilkynning hefur verið gefin út í dag og skýrslan kemur á heimasíðu ráðuneytisins síðar í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. viðskiptaráðherra fyrir svör hans. Ég verð að segja að þetta lofar góðu. Ég held að þetta sé fyrsta fyrirspurn sem hæstv. ráðherra svarar en hann gefur skýr og afdráttarlaus svör við því sem um er spurt og vonandi verður framhald á því hjá hæstv. ráðherra. Ég vil fagna því að loksins sjái til lands í þessu máli sem við höfum verið að berjast fyrir í mörg ár á Alþingi, að tekið verði upp eitt slíkt neysluviðmið. Ég fagna því sem fram kemur í orðum hæstv. ráðherra að það sé vel framkvæmanlegt að gera slíkan neyslustaðal að mati starfshópsins. Enga lagabreytingu þarf, segir hæstv. ráðherra, en ég spyr: Hvenær má vænta að þetta neysluviðmið verði tekið upp? Hvenær kemur það til framkvæmda? Nú þekki ég ekki nákvæmlega hvernig það er á Norðurlöndum en ég hygg að það neysluviðmið sem þar er sé fyrst og fremst leiðbeinandi. Kannski veit hæstv. ráðherra betur um það. Hæstv. ráðherra nefnir að ekki verði fyrirskipað eitt neysluviðmið heldur verði um að ræða almennt neysluviðmið sem verði þá leiðbeinandi, sem ég hygg þá að sé með svipuðum hætti og er á öðrum Norðurlöndum. Ég bíð spennt eftir því að sjá hvernig þetta neysluviðmið er vegna þess að þetta verður að miða við eðlilegan framfærslugrunn fjölskyldna, mismunandi fjölskyldna, ef þetta á að koma að einhverju gagni. Ef neysluviðmið er mjög lágt gerir þetta ekkert gagn en neysluviðmið sem nú eru í gangi eru mjög mismunandi. Þau eru t.d. mjög lág hjá Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eðli máls samkvæmt vegna þess að þar er miðað við að viðkomandi þurfi að miða framfærslu við það í stuttan tíma, en þetta verða að vera sæmileg neysluviðmið sem taki mið af raunverulegum framfærslukostnaði heimilanna. Um þetta spyr ég hæstv. ráðherra sem væntanlega hefur séð þetta neysluviðmið.

Hæstv. forseti. Ég þakka hlý orð í minn garð. Forstöðumaður Neytendastofu hefur verið formaður í hópnum sem hefur unnið þann neyslustaðal sem við erum að tala um. Ég treysti því að neyslustaðallinn sé raunhæfur og raunverulegur og ég geri ráð fyrir að Neytendastofa muni nota hann. Þar með verður hann væntanlega þegar tekinn til einhverra nota og vonandi breiðist sú notkun út. Ég mun reyna að veita skýr og greið svör en það verður að fara eftir málsatvikum hverju sinni.

Hæstv. forseti. Í ágúst sl. kynnti Samkeppniseftirlitið stöðuna á viðskiptabankamarkaði í tengslum við könnun norrænna samkeppniseftirlita sem gerð hafði verið og áherslur eftirlitsins um hvernig taka ætti m.a. á samþjöppun á íslenskum bankamarkaði. Í skýrslunni kemur fram að samþjöppun á íslenskum bankamarkaði sé mjög mikil, skortur á samkeppni í þjónustu banka skaði neytendur, vaxtamunur hér á landi sé meiri en annars staðar, aðgangshindranir að greiðslukerfum bankanna séu miklar og bent er á einokun á greiðslukerfum með sameiginlegu eignarhaldi banka og sparisjóða á greiðslukortafyrirtækjum. Hreyfanleiki viðskipta sé lítill, m.a. vegna skilyrða og aðgangshindrana sem bankarnir setji viðskiptavinum sínum. Ætla má að full ástæða sé til að grípa til aðgerða eftir slíkan áfellisdóm yfir bankakerfinu enda hefur Samkeppniseftirlitið beint tilmælum til ríkisstjórnarinnar og eftirlitsaðila um að gripið verði til aðgerða til að draga úr samþjöppun og bæta þjónustu við viðskiptavini bankanna. Samkeppniseftirlitið leggur til að eignarhald fárra á greiðslukerfunum verði brotið upp og kallar eftir aðskilnaði á milli eignarhalds og stjórnunar á greiðslumiðlunarkerfum. Samkeppniseftirlitið kallar eftir minni kostnaði neytenda við að færa þjónustu sína á milli banka. Það leggur áherslu á niðurfellingu stimpilgjalda, afnám uppgreiðslu gjalda af lánum og takmörkun á kröfum um samtvinnun þjónustu hjá bönkunum. Ég hef fullan hug á því að heyra hvernig nýr viðskiptaráðherra bregst við þessum tillögum Samkeppniseftirlitsins og hvort eitthvað sé í undirbúningi af hálfu hæstv. ráðherra til að bregðast við þessum hugmyndum og tillögum svo draga megi úr samþjöppun á bankamarkaði. Það er alveg skelfilegt hvernig staðan er að því er varðar bankakerfið. Það er ekki mikil samkeppni í þjónustu bankanna. Bankarnir setja ákveðin skilyrði fyrir hagstæðum lánum til fólks, eins og íbúðalánum og fleira, og ef viðskiptavinirnir vilja t.d. færa viðskipti sín annað er erfitt að losna úr þeim fjötrum. Þjónustutekjur og náttúrlega vaxtatekjur bankanna eru alveg hrikalegar og maður hefði haldið að hægt væri að lækka þessi gjöld miðað við þær gífurlegu tekjur sem bankarnir hafa. Eins og við þekkjum hefur orðið tvöföldun á vaxta- og þjónustutekjum bankanna. Þær jukust úr 54 milljörðum í 110 milljarða á fyrstu sex mánuðum þessa árs samanborið við sex mánuði fyrra árs. Ég spyr hæstv. ráðherra líka sérstaklega um stimpilgjaldið og uppgreiðslugjaldið sem eru afar erfið, stimpilgjöldin fyrir fyrirtækin og uppgreiðslugjöldin fyrir einstaklinga, og eins stimpilgjaldið. Þess vegna spyr ég sérstaklega um þessa þætti, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Fyrsta spurning hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur er um afstöðu viðskiptaráðherra til tillagna Samkeppniseftirlitsins. Hún gerði nánari grein fyrir því í orðum sínum. Tillögurnar eru skynsamlegar til að auka samkeppni á markaði, en þeim er beint að markaðinum og markaðsaðilunum en ekki að löggjafanum og framkvæmdarvaldinu. Stimpilgjaldið er einn af þeim sköttum sem margir tala um að heppilegt kunni að vera að afnema og það hefur oft verið rætt en það verður að fara eftir stöðu í hagstjórninni hvenær tími er valinn til þess. Samkeppnisstofnun komst á sínum tíma að þeirri niðurstöðu að uppgreiðslugjald væri ekki andstætt lögum með tilliti til 16. gr. laga um neytendalán. Hins vegar stendur nú yfir endurskoðun á tilskipun um neytendalán sem innleidd eru með lögum um neytendalán og þá kann það að koma til skoðunar. Önnur spurningin er hvort nauðsynlegt sé að hugað verði að aðgangshindrunum og greiðslukerfum bankanna og sameiginlegu eignarhaldi banka og sparisjóða á greiðslukortafyrirtækjum. Samkeppniseftirlitið var ekki að kalla eftir löggjöf í þessa veru heldur beindust þessar athugasemdir líka að markaðinum og markaðsaðilum. Þróunin hefur verið í þá átt að minnka aðgangshindranir að greiðslukerfum bankanna. Greiðslukerfin byggjast hins vegar á frjálsum og ábyrgum samningum þessara aðila á milli og við í viðskiptaráðuneytinu álítum að tæki samkeppnislaganna ættu að duga í þessu efni. Það er matsatriði í hverju tilfelli, en við lítum svo á að svo sé. Sameiginlegt eignarhald banka og sparisjóða byggist einnig á frjálsum viðskiptum með hlutafé sem löggjafinn hefur ekki afskipti af. Í þriðja lagi er spurning hvort ráðherra telji leiðir færar til að koma í veg fyrir vaxandi samþjöppun á íslenskum bankamarkaði o.s.frv. Því er til að svara að ekki hefur orðið vaxandi samþjöppun á íslenskum bankamarkaði. Einkavæðing ríkisviðskiptabankanna hefur þvert á móti fjölgað eigendum á þessum markaði, víkkað út markaðinn og opnað hann. Viðskiptabankarnir eru skráðir á markaði og því háðir þeim reglum sem þar gilda um eignarhald. Við höfum samkeppnislög og við höfum verið að styrkja þau og við höfum jafnframt verið að styrkja Samkeppniseftirlitið til að vinna að sínum verkefnum og Samkeppniseftirlitið hefur lýst því yfir að það muni fylgja málinu eftir. En Samkeppniseftirlitið er sjálfstæð stofnun þannig að ráðherra getur ekki skipt sér af daglegri starfrækslu þess.

Hæstv. forseti. Nú er ég ekki eins ánægð með svör hæstv. viðskiptaráðherra eins og við fyrri fyrirspurn. Ráðherra vísar á frelsið á markaðnum og að þessum tillögum Samkeppniseftirlitsins hafi verið beint að markaðnum. Það er að vísu rétt, hæstv. ráðherra. Þetta snýr að hluta til að markaðnum. En hæstv. ráðherra getur nú haft skoðanir á þessum hlutum, t.d. varðandi greiðslukerfin og þá þætti sem snúa beint að markaðnum. Ráðherrann getur auðvitað látið skoðun sína í ljós sem mundi skipta verulegu máli upp á það að bankarnir mundu þá hreyfa sig í þessum efnum og koma til móts við tillögur Samkeppniseftirlitsins. Hæstv. viðskiptaráðherra getur auðvitað beint því líka til bankanna að þeir skoði og verði við þeim óskum sem Samkeppniseftirlitið lætur hér frammi. Það er óviðunandi að bankarnir hreyfi sig ekkert þegar Samkeppniseftirlitið kallar eftir úrbótum til að draga úr samþjöppun og viðskiptaráðherra hefur enga skoðun á málinu og ætlar þá greinilega ekki að beita sér í því. Ég hvet hæstv. ráðherra til að gera það, að beina því nú til bankanna að fara að þessum tillögum og tilmælum Samkeppniseftirlitsins. Það sem snýr að ríkinu eru auðvitað stimpilgjöldin. Þau eru afar þungur baggi, ekki síst fyrir smærri fyrirtæki og skuldug heimili og það er kominn tími á að menn fari að setjast af alvöru yfir þetta og afleggja þessi stimpilgjöld. Ég held að við séum ein fárra þjóða sem er með þau. Það er hægt minnsta kosti að setja það niður í áföngum hvernig menn hafi hugsað sér að afnema stimpilgjöldin. Síðan varðandi uppgreiðslugjöldin. Það er auðvitað alveg furðulegt að fólki sé refsað með sérstakri skattlagningu ef það vill greiða upp sín lán. Uppgreiðslugjald getur t.d. numið um 1 millj. kr. á 8 millj. kr. láni ef einhver vill greiða upp sín lán. Þetta eru fjötrar á fólk. Það getur ekki hreyft sig í viðskiptum milli banka út af uppgreiðslugjaldinu. Hæstv. ráðherra hlýtur að hafa skoðun á 

Hæstv. forseti. Ég get borið fulla virðingu fyrir þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður lét í ljós um þessi gjöld um leið og ég minni á samningsfrelsi og samningsábyrgð í samfélaginu. Ég get líka getið þess rétt til upplýsingar að það er mikið unnið að því að þroska áfram rekstrarskipulag og rekstrarform í greiðslukerfunum og einmitt með tilliti til aðkomu og tengsla við bankana.

Hæstv. forseti. Ég býð hæstv. félagsmálaráðherra velkominn í stól félagsmálaráðherra og vona að við getum átt ágæta samvinnu á þinginu. Ástæða þeirra fyrirspurna sem ég legg fyrir hann er að ég held að þær breytingar sem gerðar voru fyrir nokkrum mánuðum, á miðju ári sennilega, um lækkun á hámarksláni Íbúðalánasjóðs og lækkun lánshlutfalls, auk þess að breyta ekki veðskilyrðum eigna vegna lána hafi komið mjög illa niður á lágtekju- og millitekjuhópum og illa niður á landsbyggðinni. Þessir hópar gátu auðveldlega eignast íbúð í félagslega kerfinu þar sem veitt var 90% og 100% lán, áður en það var lagt niður, og síðan með þeim viðbótarlánum sem þá tóku við til fólks innan ákveðinna tekjumarka. Það varð gífurleg breyting á lánafyrirgreiðslu vegna íbúðakaupa til þeirra tekjulægri þegar viðbótarlánin voru felld brott og félagslega kerfið lagt niður. Sérstaklega vil ég hér nefna viðbótarlánin vegna þess að veðhæfni eigna á þeim lánum miðaðist við kaupverð eigna en ekki brunabótamat, sem ég er ekki viss um að allir hafi gert sér grein fyrir. Á þessu er gífurlega mikill munur. Nú hefur lánshlutfallið lækkað úr 90% í 80%. Hámarkslánið er farið úr 18 millj. kr. í 17 millj. og veðhæfni eigna miðast við brunabótamat sem algengt er að sé 40% af kaupverðinu, lítillar tveggja herbergja íbúðar. Það er bara algengt að fólk fái ekki lánað, ekki 90%, ekki einu sinni 80%, heldur 40% út af brunabótamatinu. En áður fékk fólk sem hafði viðbótarlán 90% lánað af kaupverði eigna og á þessu er mikill munur. Þessu til viðbótar hefur orðið alger verðsprenging. Ég get nefnt hér sem dæmi að miðað við 10 millj. kr. eign fyrir fimm árum þá þyrfti fólk miðað við 90% lán að leggja sjálft fram 1 millj. kr. Í dag kostar þessi sama íbúð 20 millj. kr. og vegna þessarar hækkunar og lækkunar á lánshlutfalli þarf fólk að leggja fram 4 millj. fyrir sömu íbúð, um 1 millj. fyrir fimm árum. Þessu verður að taka á. Þarna er ákveðinn hópur sem hefur orðið á milli, fólk með lægri tekjur. Það sem er verra er að ég tel að þessar breytingar hafi skapað mikinn þrýsting á leigumarkaðnum. Þær hafi aukið á rokdýr skammtíma- og yfirdráttarlán og fækkað lánveitingum verulega á landsbyggðinni. Nú eru t.d. um 1.600 til 1.700 manns á biðlista eftir leiguíbúðum, eingöngu í Reykjavík. Það er alveg ljóst að þær breytingar sem hafa orðið á stöðu fólks með lægri tekjur til að eignast íbúðir hafa skapað verulegan þrýsting á leigumarkaði. Verulegan þrýsting. Þess vegna hef ég lagt fyrirspurnir til ráðherrans sem ég má ekki vera að að lesa en þær snúa fyrst og fremst að því hvort ekki sé tímabært að huga sérstaklega að ákveðnum leiðum fyrir fólk sem er í tekjulægri hópnum til að eignast íbúð.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur góðar óskir í minn garð og tek undir með henni um nauðsyn þess að við eigum gott samstarf um þennan mikilvæga málaflokk sem félagsmálin eru. Með breytingu á reglugerð um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf og útgáfu nýrrar reglugerðar um lánshlutfall og fjárhæðir í ÍLS-veðbréfa í júlí síðastliðnum var lánshlutfall almennra lána Íbúðalánasjóðs lækkað úr 90% í 80% af fasteignamati íbúðar sem lánað var til. Jafnframt var hámarkslán sjóðsins lækkað úr 18 millj. í 17. Um er að ræða tímabundna aðgerð með það að markmiði að draga úr þenslu á íbúðalánamarkaði og var hún liður í aðgerðum ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum. Þessi þensla íbúðamarkaðar hófst, eins og hv. þingmenn vita, með því að bankarnir hófu haustið 2004 að bjóða næstum óheft íbúðalán til allra sem vildu. Þetta stóraukna framboð íbúðalána hefur vitaskuld hafa margháttaðar afleiðingar. Sumar jákvæðar eins og að fjölmargir íbúðareigendur gátu skuldbreytt óhagstæðum eldri lánum en til lengri tíma eru áhrifin þau að íbúðaverð hefur hækkað. Fyrir vikið fer sá hópur fólks stækkandi sem á erfitt um vik með að kaupa eigið húsnæði. Eins og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir þekkir betur en flestir sem hér eru, er verðbólgan versti óvinur þeirra sem skulda verðtryggð íbúðalán. Með því að lækka lánshlutfall Íbúðalánasjóðs tímabundið í 80% og lækka hámarkslán í 17 millj. var ríkisstjórnin markvisst að reyna að draga úr verðbólgunni sem m.a. hefur verið knúin áfram af hækkun á verði íbúðarhúsnæðis. Að mínu mati var þetta rétt ákvörðun við þær aðstæður sem þá voru uppi. Þegar áhrif þessara aðgerða koma enn betur í ljós, með því að böndum hafi verið komið á verðbólguna er fyrirséð að þrýstingur vex á að hlutfallið verði hækkað á ný. Slík breyting væri í fullu samræmi við áform okkar framsóknarmanna í þessum efnum og við það viljum við standa eins og annað. Almennt má segja að breyting á útlánaheimildum og minnkað framboð íbúðalána leiði fyrst og fremst til að fólk ákveði að bíða einhvern tíma með að skipta um húsnæði. Það veltur þó á aðstæðum hvers og eins hvort slík bið sé möguleg. Eflaust má finna dæmi um fjölskyldur sem hafa knýjandi þörf fyrir að skipta um húsnæði en eiga erfiðara um vik vegna minnkandi lánsframboðs, þar á meðal vegna lækkunar á lánshlutfalli Íbúðalánasjóðs. Ekki er ólíklegt að einhverjir þeirra sem stóðu í húsnæðiskaupum eða voru langt komnir með undirbúning að slíkum viðskiptum eða gátu ekki frestað þeim, hafi orðið að leysa sín mál með auknum lántökum í bankakerfinu. Hvorki ráðuneyti né Íbúðalánasjóður búa hins vegar yfir upplýsingum um hver stór sá hópur kann að vera sem hefur þurft að leita sér annarra og dýrari fjármögnunarkosta. Varðandi greiðslumatið er það svo að eftir að það var sett inn í rafrænt form á heimasíðu Íbúðalánasjóðs getur væntanlegur lántakandi sjálfur útbúið bráðabirgðagreiðslumat og séð þá strax hvaða lánamöguleika hann hefur. Hvað hann getur greitt af háu láni og hvað hann getur keypt dýra eign. Af þeirri ástæðu er fremur fátítt að lánsumsókn sé hafnað vegna þess að greiðslugeta sé ekki fyrir hendi. Viðskiptavinurinn hefur oftast sjálfur gert sér grein fyrir því fyrir fram hvort hann eigi möguleika á láni. Algengara er því að lánsumsókn sé hafnað af Íbúðalánasjóði vegna vafasamrar viðskiptasögu umsækjanda. Breyting á lánshlutfalli úr 90% í 80% hefur engu breytt hvað þetta varðar heldur trúlega leitt til þess að sjóðurinn fær færri lánsumsóknir en áður. Staðreyndin er sú, hæstv. forseti, að stærstur hluti þeirra 90% lána sem Íbúðalánasjóður hefur veitt hafa verið úti á landi. Á höfuðborgarsvæðinu hefur takmörkun vegna brunabótamats íbúða leitt til að lánshlutfall Íbúðalánasjóðs nær sjaldan hæsta mögulega veðhlutfalli. Því er óhætt að slá því föstu að það sé einkum á landsbyggðinni sem lækkunin hafi haft áhrif en á höfuðborgarsvæðinu hafa áhrifin af lækkun lánshlutfallsins ekki orðið veruleg. Þar hefur lækkun á hámarksláni úr 18 millj. í 17 millj. hins vegar haft meiri áhrif. Að mínu mati líður senn að því að mögulegt verði að auka lánshlutfallið að nýju í 90%. Ég er þó jafnframt tilbúinn að skoða fleiri leiðir til að auka möguleika ungs fólks til að eignast eigið húsnæði. Í því sambandi bendi ég einkum á að tenging útlána Íbúðalánasjóðs miðist við annað en brunabótamat. Fjármálaráðherra hefur ákveðið að setja á laggirnar sérstakan starfshóp til að fara yfir kosti og galla núverandi tilhögunar í fasteignaskráningu og fasteignamati á vegum hins opinbera. Eitt af verkefnum starfshópsins verður að leita svara við þeirri grundvallarspurningu hvort nægileg rök standi til að halda í skyldutryggingu vegna bruna á fasteignum með hliðsjón af því að slík skylda virðist einsdæmi hérlendis. Verði niðurstaðan sú að ekki sé þörf fyrir slíka skyldutryggingu virðist allur grundvöllur brostinn fyrir því að miða lánshæfi eigna við brunabótamat. Að mínu mati er það margumrædd takmörkun útlána Íbúðalánasjóðs vegna brunabótamats sem hefur hvað mest áhrif varðandi fjármögnun íbúðakaupa hjá Íbúðalánasjóði. Hátt verð eigna og aðrar takmarkanir á borð við 80% lánshlutfall og 17 millj. kr. hámarksfjárhæð Íbúðalánasjóðs hafa einnig áhrif en þau eru að mínu mati mun minni.

Herra forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að menn geri sér grein fyrir hvað það er sem gengur á hér. Verðhækkanir á fasteignum á Íslandi eru ekkert einstakt fyrirbrigði. Bandaríkjamenn telja að verðhækkanir á fasteignum þar á undanförnum árum sé stærsta eignabóla í sögu Bandaríkjanna og auðvitað er fasteignaverð á Íslandi og í Evrópu hluti af því dæmi. Við skulum því þakka fyrir það ef okkur tekst að koma standandi niður úr þessu mikla heljarstökki. Það er mjög mikil ástæða til þess að segja við alla og alltaf að við verðum að fara mjög varlega, það er mjög hættulegt þegar við lendum í svona gríðarlegum verðbreytingum. Því skiptir öllu máli að ríkisstjórninni takist að standa vörð um þau grundvallarsjónarmið sem standa á bak við húsnæðisstjórnina og lánakerfið þar og vonandi ber stjórnarandstaðan gæfu til þess að vera með okkur í því ferli.

Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna þessari fyrirspurn hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem eins og alþjóð veit fylgist grannt með Íbúðalánasjóði og húsnæðislánum, eins og vonandi þingmenn allir. Ég tel jafnframt ástæðu til að óska hæstv. ráðherra til hamingju með embættið og spyr um leið hvort ekki sé væntanlegt fljótlega frumvarp um Íbúðalánasjóð. Ég tel rétt við þessar aðstæður að fagna því sérstaklega að nýr félagsmálaráðherra skuli hafa staðist áhlaup bankanna og framsóknarforustunnar um að gefa eða selja Íbúðalánasjóð. Ég tel sérstaka ástæðu til að fagna því að sú hugmynd skuli hafa farið með fráfarandi formanni.

Hæstv. forseti. Það er stefna okkar framsóknarmanna að standa vörð um starfsemi Íbúðalánasjóðs.  Hæstv. forseti. Það voru teknar mjög erfiðar ákvarðanir síðastliðna sumarmánuði af hálfu ríkisstjórnarinnar til að ná tökum á verðbólgunni. Við sjáum að þær aðgerðir sem ríkisstjórnin fór í á þeim tíma eru að bera árangur. Samfylkingin talaði á þeim tíma út og suður í málefnum Íbúðalánasjóðs. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir gagnrýndi harðlega þær aðhaldsaðgerðir sem ríkisstjórnin fór í í þeim efnum á meðan formaður Samfylkingarinnar og forustumenn aðrir töldu að ganga hefði mátt lengra. Samfylkingin hefur því talað út og suður í þessu máli eins og svo mörgum öðrum.

Hæstv. forseti. Ég get fullvissað hv. síðasta ræðumann um að það er samstaða í þingflokki Samfylkingarinnar og í Samfylkingunni allri um það sem efni þessarar fyrirspurnar snýst um, að bæta þurfi stöðu fólks með lágar og meðaltekjur á íbúðamarkaðnum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og vona að hann standi við það að breyta þessu viðmiði úr brunabótamatinu þannig að miðað verði við kaupverð eigna vegna þess að þetta er að ganga fram af fólki og gera það ofurselt leigumarkaðnum sem annars gat bjargað sér og komið sér þaki yfir höfuðið. Formaður Félags fasteignasala, sem ég hafði samband við í dag, segir að fara þurfi marga áratugi aftur í tímann til að finna verra ástand en það sem kaupendur sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð standa frammi fyrir í dag. Þessu fólki þarf að koma til bjargar, m.a. með því að breyta þessu viðmiði. Eins og ég sagði áðan þurftu fyrstuíbúðarkaupendur að leggja fram 1 milljón kr. af 10 millj. kr. eign fyrir fimm árum síðan en í dag þurfa þeir að reiða fram 4 milljónir fyrir nákvæmlega eins íbúð. Ungt fólk hefur ekki þessa peninga. Þess vegna er orðið mjög brýnt að hæstv. ráðherra vindi sér í þetta og ég vona að hann breyti þessu fljótt og vel. Viðbótarlánin voru með þessu viðmiði, miðað var við kaupverð en ekki brunabótamat. Hvers vegna í ósköpunum var þessu breytt gagnvart þeim sem eru að kaupa og eignast sína fyrstu íbúð? Sú breyting sem gerð var í sumar hafði engin áhrif á verðbólguna vegna þess að samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef aflað mér fengu aðeins 20 manns á fyrsta ársfjórðungi eftir að þessi breyting varð gerð 90% lán út af þessu lánshlutfalli. Þetta kom fyrst og fremst niður á landsbyggðinni. Það eru fyrst og fremst lán bankanna sem hafa keyrt upp verðbólguna. Þeir voru með 35 milljarða útlán í upphafi á árinu 2004 meðan 

Hæstv. forseti. Ég þakka þessa umræðu. Mér finnst hún bera þess merki að hér sé á ferðinni mál sem hv. þingmenn hafa mikinn áhuga á og ég veit að svo er. Hv. þm. Valdimar L. Friðriksson spurði mig hvenær fram kæmi frumvarp um Íbúðalánasjóð. Ég get ekki svarað því nú en eins og hann veit og aðrir er unnið að þessum málum í ráðuneytinu. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fullyrti að þær breytingar sem gerðar voru í sumar - það var að vísu sá sem hér stendur sem bar ábyrgð á þeim - hefðu ekki haft nein áhrif á verðbólguna. Ég er ekki sammála því og tel að það muni koma í ljós síðar, en svona er umræðan. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta sem ég sagði í fyrri ræðu minni. Ég legg hins vegar áherslu á að húsnæðismálin eru velferðarmál, þess vegna falla þau undir félagsmálaráðuneytið, og við höfum að sjálfsögðu fullan hug á að meðhöndla þennan málaflokk með þeim hætti og á þeirri forsendu að um velferðarmál sé að ræða.

Hæstv. forseti. Það kom nýlega fram opinberlega að grunnfjárhæð húsaleigubóta hafi ekki hækkað í sex ár eða frá árinu 2000 en á þeim tíma hefði vísitala húsaleigu hækkað um rúmlega 55%, en kveðið er á um grunnfjárhæðir húsaleigubóta í reglugerð sem félagsmálaráðuneytið gefur út. Vísitala húsaleigu hefur hækkað um 55,7% frá janúar 2001–2006 og ef miðað er við október núna hefur hún hækkað um 58,9%. Það kom einnig fram að samkvæmt upplýsingum frá Leigulistanum væri leiga á þriggja herbergja íbúð komin í 90–120 þús. kr. og á tveggja herbergja íbúð í 70–90 þús. kr. Í sömu frétt í Morgunblaðinu kom fram að leiguverð færi stöðugt og hratt upp og að uppsett verð væri oft yfirboðið. Mikið er um að leiguverð sé líka vísitölubundið. Þessi himinháa húsaleiga sem fólk sem er á leigumarkaðnum þarf að búa við bitnar auðvitað harðast á þeim sem síst skyldi, á námsmönnum og fólki með litlar tekjur sem getur ekki eignast húsnæði, eins og við ræddum áðan, sem væntanlega hefur fjölgað þeim sem þurfa að fara á leigumarkaðinn. Þess vegna gengur það ekki, virðulegi forseti, að leiguverð rjúki upp en grunnfjárhæð húsaleigubóta standi í stað. Sem dæmi má nefna þegar um er að ræða að vísitala húsaleigu hafi hækkað um tæp 59% frá því grunnfjárhæð húsaleigubóta var síðast hækkuð fyrir sex árum þá hefur leiguverð sem var 50 þús. kr. á íbúð árið 2001 hækkað um tæpar 30 þús. kr. vegna vísitölunnar og er komið í 80 þús. kr. Á meðan hefur grunnfjárhæð húsaleigubóta algjörlega staðið í stað. Það sér hver maður í hendi sér að slíkt gengur ekki. Það skiptir auðvitað verulegu máli fyrir tæplega 10 þúsund fjölskyldur sem fá húsaleigubætur að bæturnar taki eðlilegum vísitölubreytingum, annað er bara hrein kjararýrnun fyrir þetta fólk og er fljót að fara í hærri húsaleigu sú 15 þús. kr. kauphækkun sem láglaunafólk, sem er á þessum markaði, fékk í sumar í kjarabætur án þess að á móti komi eðlilegar húsaleigubætur sem hafa ekki hækkað í takt við vísitölu. Út á það gengur eftirfarandi fyrirspurn sem ég legg fyrir hæstv. félagsmálaráðherra: 1. Hver er ástæða þess að ráðherra hefur ekki breytt reglugerð og hækkað grunnfjárhæðir húsaleigubóta sl. sex ár? 2. Hve mikið hefðu grunnfjárhæðirnar hækkað ef þær hefðu fylgt vísitölu greiddrar húsaleigu? 3. Er ráðherra reiðubúinn að beita sér fyrir því í samráði við sveitarfélögin að grunnfjárhæðir húsaleigubóta verði hækkaðar í samræmi við breytingar á vísitölu greiddrar húsaleigu frá því í árslok 2000?

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi Jóhanna Sigurðardóttir nefndi hér dæmi um að húsaleigubætur hafi ekki hækkað í takt við húsaleigu á undanförnum árum. Ég hef fullan skilning á þessu máli og þekki sjálfur dæmi um einstaklinga í svipaðri stöðu og hv. þingmaður nefndi áðan. Ég tel í upphafi rétt að geta þess að með lögum nr. 133/2001, um breyting á lögum um tekju- og eignarskatt, nr. 75/1981, voru húsaleigubætur undanþegnar tekjuskatti. Þessi breyting var mikil réttarbót fyrir bótaþega og tók gildi í ársbyrjun 2002. Sá hópur sem á rétt á húsaleigubótum hefur einnig farið stækkandi. Að auki hafa fáein sveitarfélög sýnt lofsvert frumkvæði með því að taka upp greiðslu sérstakra húsaleigubóta til mjög tekjulágra einstaklinga. Meðaltalsfjárhæðir húsaleigubóta hafa hækkað umtalsvert á því tímabili sem þingmaðurinn nefnir og bótaþegum hefur einnig fjölgað mikið. Vegna þessarar miklu þenslu í málaflokknum hefur ekkert svigrúm verið til að hækka grunnfjárhæðir húsaleigubóta. Á árunum 2000–2006 hafa útgjöld sveitarfélaga til húsaleigubóta hækkað verulega að raunvirði. Heildargreiðslur hækkuðu þannig um ríflega 110% að raunvirði milli áranna 2000 og 2005. Eftirfarandi þættir eru einkum taldir skýra þessa útgjaldaaukningu: 1. Ýmsar laga- og reglugerðarbreytingar sem m.a. hafa aukið rétt námsmanna og fatlaðra. Einnig má nefna sameiginlegt átak ríkis og sveitarfélaga til fjölgunar leiguíbúða, hækkun tekjumarka bótaþega, skattfrelsi húsaleigubóta og breytingar á skattlagningu leigutekna, sem í heild hafa leitt til mikillar fjölgunar bótaþega. 2. Bætt upplýsingagjöf um húsaleigubætur hefur að líkindum gert leigjendur meðvitaðri um rétt sinn til húsaleigubóta og þar af leiðandi fjölgað bótaþegum. 3. Mikil hækkun á fasteignaverði undanfarin ár hefur ásamt aukinni eftirspurn eftir leiguhúsnæði, einkum á höfuðborgarsvæðinu, einnig leitt til þess að húsaleiga á almennum markaði hefur hækkað umfram almennt verðlag, sem aftur hefur haft í för með sér hækkun húsaleigubóta. Jafnframt hafa sum sveitarfélög, til að mynda Reykjavíkurborg, hækkað leigu á félagslegum leiguíbúðum til þess að færa hana nær raunkostnaði af rekstri húsnæðisins. Áhrif þess eru þau að í stað beinnar niðurgreiðslu sveitarfélaga af húsaleigu er leigjendum beint rakleitt í húsaleigubótakerfið. Í samkomulagi ríkis og sveitarfélaga um breytingu á fjármálalegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga 4. des. 2002 var m.a. fjallað um húsaleigubætur. Í því samkomulagi var ákvæði um að reglugerð um húsaleigubætur, þar sem m.a. komu fram grunnfjárhæðir húsaleigubóta, skyldi haldast óbreytt til 30. júní 2004. Á sama tíma var gerð breyting á fjármögnun húsaleigubóta sem nú tekur mið af föstu hlutfalli tekna Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Með þeirri breytingu var fjármögnun húsaleigubóta alfarið færð á hendur sveitarfélaga og jöfnunarsjóðsins. Hv. þingmaður spyr hve mikið grunnfjárhæðir hefðu átt að hækka á tímabilinu og hve háar fjárhæðir hafi sparast árlega með því að hafa grunnfjárhæðirnar óbreyttar. Ég hef þegar getið þess að framlög sveitarfélaga og Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til húsaleigubóta hafa hækkað verulega að raunvirði auk þess sem meðaltalsbæturnar hafa hækkað og bótaþegum fjölgað. Af þeirri ástæðu er varla hægt að tala um sparnað í því samhengi sem hv. þingmaður gerir í fyrirspurn sinni. Réttara er að segja að útgjöld sveitarfélaga hefðu orðið enn meiri en raunin er ef grunnfjárhæðirnar hefðu verið hækkaðar. Vísitala greiddrar húsaleigu samkvæmt mælingum Hagstofu Íslands hækkaði úr 140,7 í 225,5 frá desember 2000 til september 2006. Grunnfjárhæðir húsaleigubóta hefðu því hækkað um 58,1% ef þær hefðu fylgt vísitölunni. Ég tel mig ekki hafa forsendur til að reikna út af neinni nákvæmni hver árleg heildarfjárhæð húsaleigubóta væri á umræddu tímabili ef grunnfjárhæðir hefðu hækkað til samræmis við hækkun greiddrar húsaleigu enda er þar um flókna útreikninga að ræða. Ég tel hins vegar óhætt að upplýsa að útgjaldaauki sveitarfélaganna vegna slíkra breytinga er fljótur að hlaupa á hundruðum milljóna króna. Hæstv. forseti. Ég er ekki tilbúinn að lofa því hér og nú að grunnfjárhæðirnar verði hækkaðar á næstunni. Ég tel hins vegar eðlilegt að ríki og sveitarfélög ræði þetta mál ásamt fleiri málum og ég hef reyndar farið yfir málin með nýjum formanni Sambands íslenskra sveitarfélaga. Ég sé ekki fyrir mér að komið geti til hækkunar nema í sátt við sveitarfélögin og það er nauðsynlegt að hafa í huga að eins og fjármögnun húsaleigubóta er nú háttað lenda allar kostnaðarhækkanir á sveitarfélögunum því framlag Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til húsaleigubóta er ákveðið í lögum og því framlagi er síðan jafnað niður á sveitarfélögin. Ég tel rétt að lokum að benda á að í allri umræðu um hve mikið væri sanngjarnt að hækka bæturnar verður að mínu mati að taka tillit til skattfrelsis bótanna, sem ég hef áður nefnt. Á þessu stigi tel ég hins vegar ótímabært að tjá mig frekar um hve mikil slík hækkun geti orðið eða hvort af henni getið orðið.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin en þau valda mér vonbrigðum. Ég taldi að hæstv. félagsmálaráðherra mundi vinda sér í það í samvinnu við sveitarfélögin að skoða hækkun á þessum grunnbótum. Ég get sjálf svarað þeirri spurningu sem hæstv. ráðherra svaraði ekki, hve mikið fjárhæðirnar hefðu hækkað ef þær hefðu fylgt vísitölu. Í staðinn fyrir 8 þús. kr. væru þær í dag 12.800 kr. og ég fullvissa ráðherrann um að fátækt fólk sem varla á fyrir mat út mánuðinn, m.a. vegna hárrar húsaleigu sem hefur tvöfaldast á stuttum tíma, munar um þennan tæpa 5 þúsund kall. Ég held að það liggi nokkurn veginn á borðinu að sveitarfélögin voru plötuð á sínum tíma af ríkisvaldinu þegar þau gerðu þennan samning við ríkisvaldið sem hæstv. ráðherra vitnaði í. Ég geri ráð fyrir að fjárhæðin sem fer í greiðslu húsaleigubóta hafi a.m.k. þrefaldast frá því að þetta samkomulag var gert. Ef ég man rétt er hún núna um 1.500 millj. kr. Ég hygg að hún hafi ekki verið nema 500 millj. þegar ríkið gerði þetta samkomulag. Mér finnst það engin afsökun og réttlæti það að þetta taki ekki mið af vísitölubreytingum að húsaleigubætur séu undanþegnar tekjuskatti. Það var auðvitað mikil búbót fyrir fólk, ég er alveg sammála því. Og að sveitarfélög hafi tekið upp sérstaka greiðslu húsaleigubóta til að greiða niður greiðslur á almennum markaði er vitaskuld mjög gott, en við verðum að hafa í huga að við erum að tala um fátækasta fólkið og það munar um þessa fjárhæð. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að leita strax samvinnu við sveitarfélögin um það hvort ekki sé hægt að hækka þessar greiðslur vegna þess að fólk munar verulega um það. Núna eru rúmlega 1.600 manns á biðlista eftir leiguíbúðum í Reykjavík. Það á einungis að fjölga slíkum íbúðum um rúmlega 600 á næstu fjórum árum, ef marka má ummæli borgarstjóra sem fram koma í Morgunblaðinu í dag. Það er auðvitað nauðsynlegt að breyta þessu viðmiði eins og ég hef hér lýst.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp en ég ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni að þetta er mál sem við munum ræða við sveitarfélögin á samráðsvettvangi ríkis og sveitarfélaga. Ég ítreka einnig það sem ég sagði, að ég hef þegar rætt þetta við nýjan formann Sambands sveitarfélaga. Við erum því sammála um það, ég og hv. þingmaður, að þetta mál verði rætt á þeim vettvangi. Að öðru leyti hef ég engu við það að bæta sem ég fór yfir í fyrri ræðu minni nema því sem ég hef ítrekað nú.

Virðulegi forseti. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um þjónustu við aldraða sem kom út fyrir réttu ári er vakin athygli á því að þjónusta öldrunarstofnana er afar mismunandi. Það á jafnt við um þætti sem snúa að heilbrigðisþjónustu, eins og endurhæfingu, og annarri stoðþjónustu, eins og þvotti og félagsstarfi. Í lögum um málefni aldraðra segir að í dvalarrýmum skuli vera völ á fjölbreyttri þjónustu, svo sem mat, þvotti, þrifum, félags- og tómstundastarfi svo og aðstöðu fyrir endurhæfingu. Í reglugerð um greiðslu öldrunarstofnana fyrir heilbrigðisþjónustu kemur fram að stofnunum er ekki skylt að kosta persónulega muni og aukaþjónustu, svo sem fatnað, fatahreinsun, snyrtivörur, hársnyrtingu og fótsnyrtingu. Þó er litið svo á að stofnanir fyrir aldraða eigi að sjá um þvott hjá heimilisfólki, eins og kemur fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar og hefur jafnframt verið ítrekað frá heilbrigðisráðuneytinu til stofnananna. Flest höfum við átt eða eigum nákominn ættingja á hjúkrunarheimili. Það er öllum ljóst að aðbúnaður og þjónusta þessara stofnana er mismunandi. Sums staðar búa allir íbúar í einstaklingsrýmum en annars staðar þurfa þeir að deila persónulegu rými sínu með öðrum. Á einum stað er persónulegt rými hins aldraða 8 fermetrar en á öðrum 26 fermetrar. Aðeins tæplega þriðjungur íbúa á hjúkrunarheimilum er með sérbaðherbergi. Fyrirspurn mín í dag varðar þvott á fatnaði aldraðra á hjúkrunarheimilum. Tilefni fyrirspurnar minnar er að fyrir nokkru kom til mín aldraður maður sem sagði farir sínar ekki sléttar. Kona hans er á hjúkrunarheimili og veikindi hennar eru þess eðlis að hún þarf að hafa alskipti á klæðnaði a.m.k. þrisvar á dag. Það er partur af hennar veikindum. Þar sem heimilið vísar frá sér ábyrgð á þvotti vistmanna færist verkefnið á hendur gamla mannsins, hann þarf að sækja þvottinn, þvo hann og koma honum aftur til konu sinnar sem kostar mikið umstang, peninga og áhyggjur fyrir gamla manninn. Einu tekjur konu hans eru vasapeningar og duga þeir ekki til að standa undir kostnaði við þvottinn. Það sjá allir að þetta gengur ekki upp, enda er stofnuninni gert skylt að sjá um þvottinn sem er hluti af grunnþjónustu en hún gerir það ekki. Því spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra um skyldur öldrunarstofnana varðandi þvott heimilisfólks og hver sé kostnaður við þá þjónustu. Fyrirspurn mín er svohljóðandi: 1. Hvaða þjónustu, utan skilgreindrar heilbrigðisþjónustu, er öldrunarstofnunum skylt að veita vistmönnum? 2. Eiga öldrunarstofnanir að sjá um þvott vistmanna þeim að kostnaðarlausu? Ef svo er, hvernig er því fylgt eftir að þjónustan sé veitt? 3. Hvaða öldrunarstofnanir sjá ekki um þvott vistmanna? 4. Hver er talinn árlegur kostnaður öldrunarstofnana við þvott vistmanna?

Virðulegur forseti. Hv. 10. þm. Reykv. n., Ásta Möller, spyr um þjónustu við aldraða á öldrunarstofnunum. Í fyrsta lagi er spurt hvaða þjónustu, utan skilgreindrar heilbrigðisþjónustu, öldrunarstofnunum sé skylt að veita vistmönnum. Samkvæmt skilmálablöðum heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins, sem fylgja umsóknareyðublöðum vegna umsókna í Framkvæmdasjóð aldraðra, skulu hjúkrunarheimili fyrir aldraða tryggja fullt fæði, þrif og þvott, lín og hreinlætisvörur, félagsþjónustu, sálgæslu, fjárvörslu og umsýslu fyrir heimilismenn. Á dvalarheimilum skal vera völ á fjölbreyttri þjónustu, svo sem mat, þvotti, þrifum, félags- og tómstundastarfi. Allt er þetta tíundað nákvæmlega í fyrrnefndum skilmálablöðum. Í annan stað er spurt hvort öldrunarstofnanir eigi að sjá um þvott vistmanna þeim að kostnaðarlausu og ef svo er, hvernig því sé fylgt eftir að þjónustan sé veitt. Bæði dvalar- og hjúkrunarheimili skulu sjá vistmönnum fyrir þvotti á einkafatnaði nema um sé að ræða viðkvæman þvott sem þarfnast meðhöndlunar í efnalaug eða þvottar í höndunum. Öllum stofnunum á að vera þetta að fullu ljóst, enda kemur þetta skýrt fram í áðurnefndum skilmálablöðum og er því fylgt eftir með ábendingum til stofnana sjái þær ekki um þessa þjónustu. Í þriðja lagi er spurt hvaða stofnanir sjái ekki þvott vistmanna. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið sendi fyrirspurn um þessi efni til allra öldrunarstofnana á landinu. Því miður bárust ekki svör frá öllum. Eina stofnunin sem okkur er kunnugt um að veiti ekki þessa þjónustu er hjúkrunarheimilið Skógarbær. Þar er almennt ekki séð um þvott heimilismanna heldur aðeins fyrir nokkra sem aðstandendur hafa ekki getað séð um. Sunnuhlíð felur aðstandendum íbúa að sjá um þvott fyrir ættingja sína hafi þeir möguleika á því en í nokkrum tilfellum sér Sunnuhlíð um þvotta að öllu leyti eða að hluta. Í Sóltúni sjá aðstandendur um þvott á einkafatnaði hjá þriðjungi íbúanna þar sem þeir líta svo á að það sé liður í að aðstoða ættingja sinn og hafa hlutverk í daglegu lífi hans. Ekki er vitað um aðrar stofnanir sem ekki sjá um þvott á einkafatnaði hjá íbúum öldrunarstofnana. Í fjórða lagi er spurt hver sé talinn árlegur kostnaður öldrunarstofnana við þvott vistmanna. Mörgum forsvarsmönnum stofnana reyndist erfitt að svara þessari spurningu þar sem ekki var auðvelt alls staðar að aðgreina þennan kostnað frá öðrum kostnaðarliðum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef undir höndum er kostnaðurinn yfirleitt um 70 þús. kr. á ári fyrir hvern íbúa en dæmi er um að kostnaður stofnunar vegna þvotta á einkafatnaði sé einungis um 7 þús. kr. á íbúa á ársgrundvelli. Annað dæmi er um kostnað upp á 140 þús. kr. á íbúa á ársgrundvelli. Hv. þingmenn geta því heyrt að það er mjög mismunandi hvernig þetta er reiknað út. Virðulegur forseti. Ég vil af þessu tilefni ítreka að stofnanirnar eiga að sjá um þessa þvotta en það kemur í ljós að sumar þeirra gera það ekki. Ráðuneytið hefur fengið slíkar ábendingar og það hefur þá verið rætt við þær stofnanir. Það hefur verið gert símleiðis. Vegna þessarar fyrirspurnar og þeirra upplýsinga sem fram komu við vinnslu hennar - en ég vil þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að vekja athygli á umræddum þvottamálum - tel ég fullt tilefni til að heilbrigðisráðuneytið árétti við stofnanirnar skriflega að þær eigi að sjá um þennan þvott. Það er auðvitað ekki eðlilegt, eins og kom fram hjá hv. þm. Ástu Möller, ef ættingjar eru að sligast undan þessum þvottamálum, eins og mér heyrðist vera sagt hér að viðkomandi aðstandandi þurfti að þvo daglega tvo til þrjá umganga af fatnaði viðkomandi ættingja. Það er auðvitað geysilega mikið álag, það vita allir. Ég tel í tilefni af þeim upplýsingum sem hér komu fram að við eigum að árétta þetta skriflega til stofnananna þannig að þeim sé þetta algerlega ljóst.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að bera upp þetta mál og fagna svari hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég tel afar brýnt að hér á landi sé samræmi í þjónustu öldrunarstofnana og að ekki sé bundið láni eða óláni einstaklinga hvaða þjónustu þeir fá þar. Í 14. gr. laga um málefni aldraðra er skýrt kveðið á um hvaða þjónusta eigi að vera í boði og þar er m.a. þjónusta á þvotti tekin sérstaklega fram. Það er mikilvægt að eldri borgarar, okkar virðulegustu samborgarar, og þá sérstaklega þeir sem dvelja á öldrunarstofnunum þurfi ekki að sækja þann rétt sem þeim ber samkvæmt lögum og reglum hér á landi og þurfi ekki að berjast fyrir því á neinn hátt, svo sjálfsagt ætti það að vera að fá grunnþörfum fullnægt á viðunandi hátt á öldrunarstofnunum. Ég vil líka í þessu sambandi benda á að virkt eftirlit með öldrunarstofnunum ætti að geta komið í veg fyrir að reglum sé ekki fylgt.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ástu Möller fyrir að taka á þessu máli og hæstv. ráðherra fyrir að svara á þann hátt að hún ætli að taka á því að verið sé að mismuna fólki á hjúkrunarheimilum, sérstaklega hvað varðar þvotta. Ég vil minna á að vasapeningar hjá mörgum þeirra sem eru á slíkum stofnunum eru ekki nema rúmar 22 þús. kr. á mánuði. Ég veit um dæmi þess að fólk sem hefur ekki átt náinn aðstandanda til að sjá um þvottana hefur þurft að fara í þvottahús með þvottinn og 22 þús. kr. hafa ekki dugað til. Þetta eru peningarnir sem eiga að duga fyrir öllum þörfum hjúkrunarsjúklingsins allan mánuðinn. Það er mjög mikilvægt að taka á þessu. Ég vil líka ítreka það að ráðherra kanni hvort ekki sé ástæða til að gera þjónustusamninga við öll þessi hjúkrunarheimili þar sem hnykkt er á því að veitt sé sú þjónusta sem verið er að borga fyrir með daggjöldunum.

Frú forseti. Hér upplýsir hæstv. heilbrigðisráðherra okkar um að það séu talsvert margar öldrunarstofnanir sem uppfylli ekki þær reglur sem þeim ber að uppfylla og sinni ekki þeirri þjónustu sem þeim ber að sinna og á að vera innifalin í því gjaldi sem stofnanirnar fá. Mér fannst hæstv. ráðherra taka heldur létt á málinu að tala um að árétta þetta við stofnanirnar. Að sjálfsögðu er það krafa að allar þessar stofnanir uppfylli þau skilyrði sem sett eru. Um leið hljótum við að velta fyrir okkur hvernig í ósköpunum standi á því að öldrunarstofnanir séu að klípa af þjónustu við vistmenn sína. Getur verið að það sé vegna þess hve naumt er skammtað til reksturs þessara heimila, dvalarheimila og hjúkrunarheimila? Ætli hæstv. ráðherra þurfi ekki að velta því aðeins fyrir sér hvort verið geti að allar þessar stofnanir séu svo á horriminni að þær séu meira að segja farnar að seilast í að klípa af þjónustu við vistmenn? 40,4 milljarðar til viðbótar í hagnað hjá ríkinu á þessu ári. Það hlýtur að vera hægt að gera eitthvað.

Frú forseti. Að hluta til fagna ég þessari umræðu um þjónustu á öldrunarstofnunum. En ég velti því fyrir mér hvort þetta sé kannski dæmi um stöðuna í þjónustu við aldraða að hér á hinu háa Alþingi skulum við þurfa að rísa upp til að ræða um þvott vistmanna. Er ekki á hreinu hver eigi að sjá um þvottinn og hver eigi að greiða fyrir hann o.s.frv.? En eins og kom fram í máli hv. þm. Þórdísar Sigurðardóttur, hér áðan, þá á þessi þjónusta að sjálfsögðu að vera til staðar og á að vera samþætt milli stofnana. Þvotturinn þarf að sjálfsögðu að vera á hreinu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með síðasta ræðumanni að þvotturinn þarf að vera á hreinu. Það kom fram í ræðu hæstv. ráðherra að öldrunarstofnunum er skylt að veita þessa þjónustu. Það kom jafnframt fram að einhver misbrestur er á því að hún sé veitt. En þó ég hafi í dag sérstaklega kosið að ræða um skyldur öldrunarstofnananna vegna þvotta vistmanna þá er það aðeins ein birtingarmynd þeirrar mismununar sem viðgengst í annars ágætri þjónustu öldrunarstofnana við aldraða. Þvottur er hluti af grunnþjónustu og það þarf að ganga eftir því við stofnanir að þær sinni þeim skyldum sem þær fá greitt fyrir að sinna. Það skortir verulega á að stjórnvöld setji lágmarkskröfur um magn og gæði þjónustu og aðbúnaðar íbúa á stofnunum sem veita öldruðum þjónustu. Samningar við sjálfseignarstofnanir sem reka hjúkrunarheimili á daggjöldum frá ríkinu geyma engin viðmið eða lágmarkskröfur svo sem um rými, aðbúnað eða umönnun. Þetta er haft beint eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar um þjónustu við aldraða. Eina undantekningin er hjúkrunarheimilið Sóltún í Reykjavík, en samningur við heimilið er til fyrirmyndar þar sem aðbúnaður og þjónusta er skilgreind til hlítar. Virðulegi forseti. Það þarf að skilgreina lágmarksrými í fermetrum, þjónustu og þjálfun sem aldraðir eiga rétt á, félagsstarf, lágmarksumönnun, menntun og þjálfun starfsmanna. Þá fyrst geta stjórnvöld fullyrt að það gæti jafnræðis í þjónustu við aldraða á stofnunum. Samkvæmt stefnumótun heilbrigðisráðuneytisins í öldrunarmálum er verið að skoða að færa ábyrgð á rekstri öldrunarstofnana til sveitarfélaga. Ég fullyrði að sveitarfélögin muni ekki líta við þessum málaflokki fyrr en þessi viðmið hafa verið sett og greiðsla fylgir. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi að vera forgangsverkefni heilbrigðisráðuneytisins að skilgreina og samræma lágmarkskröfur um þjónustu og aðbúnað á öldrunarstofnunum og gera þjónustusamning um rekstur þjónustunnar við þá aðila sem reka öldrunarstofnanir.

Virðulegi forseti. Þessar stofnanir eiga að sjá um þvottana. Það eru þrjár sem svöruðu því að þær gerðu það ekki, þ.e. Skógarbær, Sunnuhlíð og Sóltún. Við munum skriflega koma með ábendingar um að því þurfi að kippa í lag. Þær eiga að sjá um þessi mál, eins og kom hér skýrt fram í góðri ræðu hv. þm. Þórdísar Sigurðardóttur. Þannig að við munum ganga eftir því. Ég vil hins vegar benda á að það er nýbúið að vinna að stefnumótun í heilbrigðisráðuneytinu þar sem fram kemur að við viljum fara yfir í alveg nýja hugmyndafræði varðandi þjónustuna við aldraða. Við erum að stofna faghóp sem mun koma með tillögur um hvernig það verður gert. Sá faghópur á að skilgreina kröfur um húsnæði, umönnun, þjónustu og aðstöðu. Þetta er auðvitað grundvöllurinn fyrir því skrefi sem við viljum síðan taka sem er að vistmenn fái aukið sjálfræði. Þannig að þeir muni greiða fyrir ákveðna þætti. Við förum þá út úr því kerfi sem er í dag þar sem fjármagn sem viðkomandi hefur fer að talsverðu leyti í gegnum Tryggingastofnun ríkisins og kemur aldrei í vasa viðkomandi vistmanns. Grundvöllur þess að við getum farið út úr því kerfi sem ríkir í dag er að við getum skilgreint kröfur um aðbúnað, aðstöðu, mat, þjónustu og annað slíkt til þess að fólk geti þá farið að greiða sjálft fyrir þá þjónustu. Þá skapast líka meira val og væntanlega meiri samkeppni á milli stofnana um þjónustuna. En ég vil hér að lokum, virðulegi forseti, þakka fyrir fyrirspurnina því hún gaf okkur upplýsingar sem okkur voru ekki ljósar og við munum bregðast við þeim.

Hæstv. forseti. Á síðasta fiskveiðiári, eða á fiskveiðiárinu 2005 til 2006 var flutningur aflamarks milli skipa í eigu óskyldra aðila rúm 60 þús. tonn í þorski. Rúm 45 tonn í ýsu. Rúm 30 þús. tonn í ufsa. Rúm 25 þús. tonn í karfa og rúm 10 þús. tonn í steinbít. Flutningur milli annarra botnfisktegunda var minni í tonnum talið. Flutningur á aflamarki á milli skipa í eigu óskyldra aðila nefnist með öðrum hætti viðskipti þar sem eigendur kvóta fá greidda leigu frá öðrum útgerðarmönnum fyrir aflaheimildir sínar. Viðskipti af þessu tagi eru gífurlega mikil og ef tekið er mið af núverandi leiguverði eru viðskiptin af kvótaleigunni þar sem eingöngu þorskur er tekinn til útreikninga rúmlega 7 milljarðar kr. á ári. Ýsan ein og sér slagar upp í tæpa 2 milljarða kr. Viðskipti með aðrar bolfisktegundir hljóða upp á lægri tölur. Ef tekið er mið af meðalverði á þorski samkvæmt útskrift frá Íslandsmarkaði annars vegar og hins vegar meðalverði á leigu aflaheimilda fyrir sömu tegund, kemur ýmislegt einkennilegt í ljós. Í fyrsta lagi er kvótaleiguverðið frá 58% til 79% af söluverði þorsks frá janúar til september á þessu ári. Til að mynda var leiguverð á þorski 117 kr. í febrúar á þessu ári en meðalverð á þorski frá fiskmörkuðum einungis 147 kr. Það er ómögulegt fyrir útgerðarmann að standa straum af öllum rekstri fyrir einungis 30 kr. á kíló fyrir þorskinn sinn. Með öðrum orðum, þá er leiguverðið óeðlilega hátt hlutfall af rekstri og sér það hver sem vill að þær krónur sem eftir standa hjá leigutaka eða útgerðarmanni eftir greiðslu á kvótaleigu duga skammt til að greiða annan kostnað við rekstur útgerðar, svo sem launaliði, veiðarfærakostnað, olíu og annað sem fellur til almenns útgerðarreksturs. Í þessu ljósi er mikilvægt að benda á að óheimilt er fyrir útgerð að láta áhöfn taka þátt í kvótakaupum. Það er greinilega einnig erfiðleikum bundið fyrir nýja aðila sem hyggjast hasla sér völl á sviði útgerðar sökum verðmyndunar á leigu á aflaheimildum. Ég fæ ekki með nokkrum hætti séð hvernig viðkomandi aðili á að komast af með rekstur sinn. Ég tel því afar mikilvægt að fundin verði ný leið til að stýra fyrirkomulagi á leigu aflaheimilda og legg því fram eftirfarandi spurningar til hæstv. sjávarútvegsráðherra: Hyggst hæstv. sjávarútvegsráðherra Einar Kristinn Guðfinnsson beita sér fyrir breytingum á framtíðarfyrirkomulagi aflaheimilda? Ef svo er, hvenær megum við vænta breytinga og með hvaða hætti?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa spurningu sem lýtur að máli sem heilmikið hefur verið rætt og fjallað um í sjávarútveginum á umliðnum allmörgum árum. Við þekkjum af reynslunni að við höfum farið í ýmsa hringi í þeim efnum hvernig við teljum skynsamlegast að haga þessum viðskiptum. Við þekkjum að það sem uppi hefur verið er kannski fyrst og fremst tvennt eða þrennt. Í fyrsta lagi er það spurningin um framsal á aflaheimildum sem deilur hafa staðið um. Í öðru lagi það sem hefur verið áhersluatriði frá hagsmunasamtökum sjómanna sem er að koma í veg fyrir að sjómenn taki þátt í kaupum á aflaheimildum. Loks er það spurning hv. þm. Gunnars Örlygssonar: Hvernig getur það staðist að þetta háa leiguverð sé við lýði til samanburðar við það verð sem fæst fyrir fiskinn? Ég held að ég sé ekki einn um að undrast það mjög hvernig þetta leiguverð hefur verið að þróast. Það er alveg ljóst mál að það er engin einhlít skýring á því. Það kom fram í máli hv. þingmanns að viðskipti með aflaheimildir eru mjög miklar. Með öðrum orðum, framboðið á aflaheimildunum er heilmikið. Menn hafa spurt sig þeirra spurninga hvort um sé að ræða samráð útgerðarmanna til að tryggja að verðlag á aflaheimildum sé svo hátt sem raun ber vitni. Að mínu mati hefur okkur ekki tekist að sýna fram á að eitthvað slíkt sé í gangi. Á sínum tíma var ákveðið með lögum frá 25. mars 1998 að setja upp sérstakt fyrirkomulag sem kallaðist kvótaþing og var ætlunin að reyna að tryggja að þessi viðskipti færu fram með þeim hætti að það væri erfitt fyrir menn að hafa áhrif á kvótaverðið. Hugmyndin var sú að líkja eftir verðfyrirkomulagi sem við þekkjum á ýmsum öðrum vettvangi, t.d. á skuldabréfum, hlutabréfum eða einhverju slíku. Niðurstaðan eftir tveggja eða þriggja ára reynslu af þessu fyrirkomulagi var hins vegar sú að það var samstaða um það bæði meðal útvegsmanna og sjómanna að þetta fyrirkomulag reyndist ekki vel. Á þeim grundvelli var síðan flutt frumvarp og það gert að lögum sem kváðu á um að afnema kvótaþingið. Kvótaþingið hljómaði vel í upphafi og mjög margir bundu miklar vonir við að þetta væri það fyrirkomulag sem við ættum að hafa varðandi þessi viðskipti en reynslan varð sem sagt önnur. Í framhaldi af því voru sett lög sem við þekkjum sem eru í meginatriðum þau lög sem gilda í dag um kjaramál sjómanna og fleira. Það kemur fram að í stað þess fyrirkomulags sem hafði verið við lýði yrði áskilið að Fiskistofa heimili ekki flutning aflamarks milli fiskiskipa nema fyrir lægi staðfesting frá Verðlagsstofu skiptaverðs um samning um uppgjör á aflahlut sjómanna. Það eru síðan mjög ítarlegar reglur nákvæmlega hvernig staðið er að kvótaviðskiptunum. Það er gengið úr skugga um að fyrir liggi samningur útgerðarmanna og áhafnar. Það eru ýmsar aðrar kvaðir sem ég gæti rakið ef tími væri til en menn þekkja og geta lesið um í lögunum. Að mati sjómanna og útvegsmanna hefur þetta fyrirkomulag ekki reynst illa. Að minnsta kosti hefur það komið fram hjá forustumönnum sjómanna að þau brögð sem voru að því að sjómenn tækju þátt í kvótakaupum hafi verið minni. Þetta hafi að því leytinu náð tilgangi sínum. Það er þó til athugunar og ég hef verið að vinna því núna að undanförnu að kanna sérstaklega hvort breyta ætti lögum um Verðlagsstofu skiptaverðs og úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna með það að markmiði að leggja þá ótvíræðu skyldu á Verðlagsstofu skiptaverðs að ganga úr skugga um hvort samningum um uppgjör væri fylgt. Það yrði þá heimilt að fella úr gildi þá samninga sem ekki væri fylgt. Með þessu móti væri flutningur aflamarks af viðkomandi fiskiskipi stöðvaður. Þetta er gert til að reyna að koma til móts við þau sjónarmið sem m.a. benda á að ef um það sé að ræða að menn sniðgangi þessi lög eða reyni að fara fram hjá þeim með einhverjum hætti, þá stuðli það ásamt öðru að því að hækka verð á leiguheimildum. Þannig að þeir sem ekki fari eftir þessum reglum hafi möguleika á að bjóða hærra í leiguverð á aflaheimildum og pressi þannig upp verðið á aflaheimildum. Nú vitum við ekki hvort þetta sé algengt eða hafi mikil áhrif en það er auðvitað ljóst mál að ef þetta eru nokkur tilvik þá hefur það þessi áhrif og stuðlar að því að hækka verðið. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að í lögunum um skiptaverð og greiðslumiðlun eru mjög ströng ákvæði í þessum efnum sem menn eiga auðvitað að fara eftir. Við höfum hins vegar kannski ekki haft nægileg úrræði til að fylgja þessu eftir og Verðlagsstofa skiptaverðs hefur ekki talið að henni bæri að fylgja þessu eftir með þeim hætti sem ég er að tala um hér. Að mínu mati gæti þetta stuðlað að því sem ég held að hv. þingmaður hafi m.a. verið að leggja áherslu á og ég hygg að á þessu máli sé áhugi meðal þeirra aðila sem að málinu koma, sem er úrskurðarnefnd innan Verðlagsstofu skiptaverðs 

Virðulegi forseti. Skýrasta dæmið um ógöngur þess kerfis sem við búum við eru einmitt þær upplýsingar sem fram komu í máli hv. fyrirspyrjanda, að leiguverð á þorskheimildum væri frá 58% upp í 79% af verði fisksins sjálfs. Þetta endurspeglar kerfi sem einkennist af fákeppni og því að mjög fáir stórir aðilar stjórna framboði á heimildum sem er mikil eftirspurn eftir. Þetta leiðir auðvitað til að leigjendur leggja mjög háar fjárhæðir í leiguna og ganga á laun og annan kostnað. Það eru um 10 milljarðar kr. sem renna út úr greininni til þeirra sem leigja veiðiheimildir og það eru miklu hærri fjárhæðir árlega sem renna til þeirra sem selja veiðiheimildir. Ég mundi giska á að það væri ekki undir 30 milljörðum kr. á hverju ári sem fara út úr atvinnugreininni til þeirra 

Frú forseti. Það felast mikil verðmæti í að leigja frá sér kvóta og mikill kostnaður fyrir þá sem leigja hann til sín. Miðað við þær upplýsingar sem fram koma hér að leiguverð á þorski sé um 58% til 79% af söluverði, halda menn þá virkilega að ekki séu brögð að því að sjómenn á þessum skipum sem veiða þennan kvóta eftir að búið er að leigja hann taki ekki þátt í kvótakaupum? Eru menn svo bláeygir að halda að það sé hvergi svoleiðis? Svona há leiga hlýtur að hvetja til svindls á kerfinu. Leiga eins og þessi hlýtur að virka sem hvati til þess að menn reyni að fara að landa fram hjá, skíra fisktegundir upp á nýtt og kasta fiski áður en komið er í land vegna þess að menn geta ekki komið í land nema með dýrasta fiskinn. Menn hljóta, miðað við þær upplýsingar sem hér eru, að reyna á einhvern hátt að komast hjá því að allt sé gefið upp til kvóta þegar leigt er með þessum hætti. Er ráðherra svo bláeygur að halda að þetta sé ekki til?

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra svörin og hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Þessi umræða hefur verið í gangi um langa hríð og ég hef bent á nokkrar leiðir sem gætu hugsanlega nýst til aukins árangurs á þessu sviði. Vil ég nefna tvær leiðir í því ljósi. Aðra leiðina vil ég kalla prósentuleiðina en hina leiðina vil ég kalla fiskmarkaðsleiðina. Prósentuleiðin skýrir sig þannig að leiguverð á kvótadögum geti aldrei orðið hærra en sem nemur ákveðinni prósentutölu á því meðalverði sem var á fiskmarkaði vikuna á undan. Þetta er í rauninni mjög einföld leið sem yrði farin á þennan hátt en um leið mundi hún tryggja þeim útgerðarmönnum sem leigja til sín heimildir það olnbogarými til að stunda útgerð ef prósentutalan er nógu lág. Hin leiðin, sem er svokölluð fiskmarkaðsleið, hefur gengið út á þann þátt að nýta hið rafvædda uppboðskerfi fiskmarkaðanna sem fiskkaupmenn í dag nota til að kaupa fisk, þ.e. að fara ákveðna uppboðsleið og gera mönnum þá kleift að sækja einu sinni í viku inn á hið rafvædda uppboðskerfi og kaupa sér aflaheimildir til leigu og nota einu sinni. Þessi leið er að mínu mati afar spennandi, sérstaklega í ljósi þess ef hún er skilyrt. Hún þarf að vera skilyrt með þeim hætti að útgerðarmenn geti ekki lagt inn lágmarksverð fyrir leigunni samhliða því að þeir leggi inn leiguna, og hún þarf að vera skilyrt með þeim hætti að útgerðarmenn geti ekki dregið aflaheimildir til baka. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða þessar leiðir af gaumgæfni og beita sér fyrir því að form á leigu aflaheimilda, framtíðarfyrirkomulag á leigu aflaheimilda verði tekið til gagngerðrar endurskoðunar í ráðuneyti sjávarútvegsmála.

Virðulegi forseti. Ég er sammála fyrirspyrjanda um að við þurfum að hafa vakandi auga fyrir því fyrirkomulagi sem við höfum varðandi leigu á aflaheimildum. Ljóst er, eins og við höfum verið að tala um í þessari umræðu, að leiguverðið er ótrúlega hátt og mjög hátt með hliðsjón af því verði sem fæst fyrir fiskinn og það vekur með manni ýmsar spurningar sem ég kann út af fyrir sig ekki svör við. Komið hafa fram alls konar ábendingar í þessum efnum. Þeir eru til sem telja t.d. að það fyrirkomulag sem við höfum um takmarkanir á framsali leiði til þess að þetta verð sé hærra en það þyrfti að vera. Ástæðurnar fyrir takmörkununum eru hins vegar margvíslegar, m.a. þær - ekki einu - en m.a. þær að sjómenn hafa lagt á það mikla áherslu að reyna að draga úr þessu leiguframsali, minnka það, og það hefur gert það að verkum að við erum með sérstakar reglur sem stuðla að því. Það er hægt að hugsa sér að reyna að setja einhvers konar hámarksverð á aflaheimildir en ég hygg að menn yrðu tiltölulega fljótir að fara fram hjá því með einhverjum hætti og ég held að það sé ekki sú leið sem við eigum að fara. Ég skildi hv. fyrirspyrjanda þannig að hann væri í raun að ýta þeirri leið til baka, var hins vegar að velta fyrir sér hvort hægt væri að finna eðlilegri leið til að búa til markaðsverð á þessum heimildum. Ég er núna, eins og ég sagði áðan, að láta skoða það sérstaklega hvort reyna eigi að styrkja lagalega þann þátt ef á þarf að halda og a.m.k. tryggja það að Verðlagsstofu skiptaverðs, sem sjómenn og útvegsmenn leggja mikla áherslu á að starfi áfram, verði falið það aukna eftirlit sem þarf að fylgja ef menn ætla að fylgjast með því hvort menn fari nákvæmlega að kjarasamningum. Það er alveg ljóst, ef hv. þm. Jón Gunnarsson hefur á réttu að standa, að það er auðvitað mjög alvarlegt ef menn eru að brjóta samninga og brjóta lög. Þá þurfum við að hafa einhver eftirlitstæki til að fylgjast með því og þessi hluti eftirlitsiðnaðarins er eitthvað sem við flest, held ég, viljum varðveita. Ég tel að ef við styrkjum þetta er það eitt skref í þá átt að reyna að tryggja að þessi verðmyndun verði eðlileg því að ljóst er að sá sem brýtur lögin í þessum efnum býr sér til allt annað samkeppnislegt forskot og stuðlar 

Virðulegi forseti. Ég er með fyrirspurn til hæstv. sjávarútvegsráðherra varðandi alþjóðlegt bann við botnvörpuveiðum. Fyrir liggur að sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna eru að íhuga þann möguleika að leggja til bann við botnvörpuveiðum. Einnig segja heimildir að nú þegar njóti þessar hugmyndir stuðnings bæði Kofis Annans, framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, og vísindamanna á vegum samtakanna. Það er ljóst að umræða um skaðsemi botnvörpuveiða fyrir lífríki sjávar hefur aukist með hverju árinu sem líður. Telja þeir aðilar er um málið fjalla að þær valdi skemmdum á sjávarbotnum og eyðileggi kóralmyndanir og jarðmyndanir og þar með lífsskilyrði ýmissa botndýra og fiska. Þar er aðalröksemdafærslan sú m.a. að botnvörpuveiðar séu ekki sjálfbærar, gjöful fiskimið eyðileggist með tímanum við notkun slíkra veiðarfæra. Íslendingar ásamt ýmsum öðrum ríkjum sem hafa stundað botnvörpuveiðar á úthafinu hafa sætt gagnrýni fyrir að leyfa þessar veiðar. Þessar fregnir eru mjög alvarlegar fyrir okkur og gætu verið fyrsta skrefið til þess að koma á einhverri yfirþjóðlegri stjórn á fiskveiðum um víða veröld. Því er jafnvel haldið fram að fyrsta skrefið í þessu væri bann við botnvörpuveiðum á úthafinu og næsta skrefið yrði að botnvörpuveiðar yrðu alfarið bannaðar. Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra: 1. Telur ráðherra að hugsanlegt bann við botnvörpuveiðum á úthafinu gæti aukið líkur á að stjórn fiskveiða færðist til alþjóðastofnana, svo sem Sameinuðu þjóðanna? 2. Telur ráðherra líklegt að ef botnvörpuveiðar verða bannaðar á úthafinu verði þær fljótlega bannaðar alls staðar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessar spurningar. Ég held að þetta sé mál sem við eigum svo sannarlega að láta okkur varða. Staða Íslands er sterk, þó að við séum smátt ríki í þeirri alþjóðlegu umræðu sem fer fram um sjávarútvegsmál og auðlindanýtingu. En hvað sem öllu líður er það svo að eftir sjónarmiðum okkar er hlustað og það skiptir þess vegna máli hver sú afstaða er þegar við mótum hana á alþjóðlegum vettvangi. Ég hygg að það sé mjög gott að þessi umræða komi fram og inn í þingsali þar sem við getum skipst á skoðunum og rætt þessi mál vegna þess að við þurfum svo sannarlega að hafa ljósa stefnu í þessum málaflokki. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði áðan að mikil og vaxandi tilhneiging er víða í alþjóðasamfélaginu til að færa stjórn á auðlindanýtingu frá þjóðríkjunum til alþjóðlegra stofnana. Við sjáum slíkrar tilhneigingar gæta víða. Í umræðu sem fer fram t.d. um ástand fiskstofna telja menn oft og tíðum að svarið við þessu sé það að færa ákvörðunarvaldið frá þjóðunum og inn í alþjóðlegar stofnanir. Umræða um botnvörpubannið er bara angi af því máli. Það er hins vegar að mínu mati mjög alvarlegt fyrir okkur vegna þess að við höfum barist fyrir því að hafa nýtingarrétt á auðlindum okkar og við verðum að verja þann nýtingarrétt. Okkur getur greint á innan lands um ýmsa þætti í þessum efnum en ég hygg að flestir séu þó sammála um að það skipti öllu máli að nýtingarrétturinn sé þjóðanna. Og í þeim tilvikum þar sem ekki er hægt að koma við stjórn á veiðum á einstökum fisktegundum sé það gert með svæðisbundnum hætti, eins og við t.d. gerum varðandi ýmsa stofna, loðnu, síld, kolmunna, úthafskarfa o.s.frv. Það sem hér liggur til grundvallar er sú tilhneiging sem hv. þingmaður nefndi. Ég held að hugsanlegt bann við botnvörpuveiðum á úthafinu mundi geta aukið líkur á því að stjórn fiskveiða færðist til alþjóðastofnana, svo sem Sameinuðu þjóðanna, eins og hv. þingmaður nefndi. Þessi umræða er í sjálfu sér ekki ný af nálinni, hún fór fram fyrir nokkrum árum og þá samþykkti allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna að beina því til strandríkja að bæta stjórn fiskveiða innan eigin efnahagslögsögu, og einnig til svæðisbundinna fiskveiðistofnana að bæta stjórn slíkra veiða á úthafinu með sérstöku tillit til verndunar viðkvæmra vistkerfa. Þetta er það sjónarmið sem við höfum verið að reyna að fylgja eftir og á slíkum grundvelli eigum við auðvitað að vinna. Við eigum mjög marga góða bandamenn í þessum efnum. Við erum ekki einangruð og mjög mörg ríki standa með okkur, Bandaríkin, Rússland, Japan, Kanada, Suður-Kórea, Namibía, Kína, Suður-Ameríkuríki o.s.frv. Við erum því út af fyrir sig ekki einangruð í þessum efnum, fiskveiðiríkin, því sjávarútvegsríkin skilja mjög vel þessa hluti. Þess vegna eigum við að reyna að vinna áfram á þessum grundvelli. Sé það hins vegar svo að fjalla þurfi með einhverjum hætti um þessi mál á alþjóðlegum vettvangi er eðlilegast að það sé gert á vettvangi FAO. Það hefur verið stefna okkar og þar er sú þekking sem þarf að vera til staðar og er til staðar á þessu sérhæfða máli sem sjávarútvegsmálin eru. Hv. þingmaður spyr mig líka hvort ég telji líklegt að ef botnvörpuveiðar verði bannaðar í úthafinu verði þær fljótlega bannaðar alls staðar annars staðar. Auðvitað getur maður ekki svarað því ákveðið en ég hygg að þær hugmyndir sem verið var að ræða í síðustu viku í New York gangi m.a. út á það og yfir því vakir ákveðin hugmyndafræði um það sem ég nefndi hér áðan, að reyna að koma alþjóðlegri veiðistýringu á víðar. Við þekkjum mjög gott dæmi um það hvernig alþjóðleg veiðistýring virkar. Við erum búin að berjast við það núna árum og áratugum saman að reyna að taka upp hvalveiðar. Þar er alþjóðleg veiðistýring. Hún byggir á því að einhvers staðar sé hægt að benda á að tiltekinn hvalastofn sé í hættu og þá eru bara veskú allar hvalveiðar bannaðar. Við heyrðum núna nýlega umræðu frá WWF, World Wildlife Fund, sem gengur út á það að segja að af því að þorskstofnar finnast sem eru í útrýmingarhættu eigi menn ekki að borða fisk. Þetta er stórhættuleg umræða og þess vegna skiptir svo miklu máli að við færum þessa umræðu inn á annað plan. Það er alveg rétt að hægt er að benda á að botnvörpuveiðar geta vissulega verið hættulegar við tilteknar aðstæður. Sú umræða sem fór fram í síðustu viku miðaðist að því af okkar hálfu og það fékk tiltekinn hljómgrunn í þeirri umræðu að segja sem svo: Jú, auðvitað getur þessi veiðiskapur haft neikvæð áhrif. Þá á að mæta því með viðeigandi hætti á þeim svæðum þar sem það á við. Við höfum verið að gera þetta. Við þekkjum það hér við land að það eru stór svæði sem eru lokuð fyrir botnvörpuveiðum. Á síðasta hausti tóku t.d. sjómenn og útvegsmenn saman höndum um það að banna tiltekin svæði, kórallasvæði, að frumkvæði sjávarútvegsráðuneytisins sem gætu verið viðkvæm. Ég vek athygli á einu: Ekkert af því, ekkert af þeim skilyrðum um viðkvæm veiðisvæði, viðkvæmt lífríki á við t.d. um botnvörpuveiðar á úthafinu. Það er ekkert slíkt þar til staðar. Þess vegna vakir yfir þessi leynda tilhneiging að reyna að koma á alþjóðlegri veiðistjórn og það eigum við að varast.

Virðulegi forseti. Ég hef fylgst með þessari umræðu um nokkurra ára skeið og var staddur á þingi Sameinuðu þjóðanna fyrir ári þar sem þetta bann var til umræðu. Botnvörpuveiðar hafa slæma ímynd og ég held að sú ímynd eigi eftir að versna í framtíðinni. Að sjálfsögðu er það alveg rétt sem hæstv. sjávarútvegsráðherra bendir á að þessi veiðistjórn á að vera í höndum þjóðanna, og ég held að við Íslendingar ættum alveg að vera fullfærir um að geta stýrt þessu sjálfir. Hins vegar held ég að við þurfum að hugsa okkar gang mjög vandlega. Ég er hræddur um að fiskur sem veiðist í botnvörpu muni í framtíðinni seljast á lægra verði en fiskur sem veiddur er í önnur veiðarfæri. Ég held að það sé líka mikið umhugsunaratriði að einmitt núna, þegar við sjáum að svona umræða er komin á fulla ferð alþjóðlega, þá erum við Íslendingar að byggja risatogara, togara sem eru með 8 þúsund hestafla vélar. Tvö slík skip hafa verið pöntuð hjá skipasmíðastöð í Noregi. Þessi skip eiga að draga tvær botnvörpur samtímis. Hvers konar áhrif halda menn eiginlega að þetta muni hafa á ímynd slíkra veiða í framtíðinni þegar svona verkfæri verða farin að skarka hér uppi á grunnslóðinni? Umhverfissinnar munu án efa benda á að þetta sé nú ekki mjög 

Frú forseti. Ef við ætlum að verja nýtingarréttinn, eins og hæstv. ráðherra minntist á, verðum við að fara með gát í þessu efni. Segja má að heimildir til botnvörpuveiða hafi verið allt of opnar og stundaðar allt of nærri landi og oft og tíðum á kórallaslóð, meira að segja. Það er eðlilegt að náttúruunnendur hafi áhyggjur. Við hefðum líka áhyggjur ef rjúpnaveiði færi þannig fram að tvær stórar jarðýtur drægju á milli sín járndruslur eða bobbinga með neti á milli yfir kjarri vaxið land langa vegalengd og við sæjum hvers konar slóð slíkt veiðarfæri skildi eftir sig, jafnvel þó að einu sinni væri farið yfir slóðina en ekki aftur og aftur eins og raunin er með stór troll nútímans. Það er erfiðara að ímynda sér hvernig hafsbotninn lítur út eftir yfirferð svona veiðarfæra. Það stendur því svolítið upp á okkur sjálfa að sýna að við getum séð um ábyrga veiðistjórn og stýrt þessu hér heima fyrir. Þá fyrst getum við gert kröfu um að aðrir skipti sér ekki af.

Virðulegi forseti. Ég tel að við höfum vanrækt að rannsaka áhrif veiðarfæra á lífríki hafsins, á botninn og fiskstofnana sjálfa. Ég mæli ekki bót að þeim sjónarmiðum að banna eigi botnvörpu algerlega en ég er ekki viss um að við höfum verið á réttu spori með að leyfa veiðar með þessu stórvirka tæki eins mikið og reyndin er. Ég er heldur ekki viss um að það sé rétt að leyfa notkun á flottrolli í þeim mæli sem verið hefur. Ég hef sjálfur séð slæm áhrif af notkun flottrolls á fiskinn sem veiddur er. Það fer mjög illa með hann og ég hef ekki mikla sannfæringu fyrir því að rétt hafi verið að leyfa flottroll við veiðar á loðnu eða kolmunna í þeim mæli sem reyndin hefur verið. Ég held að almennt þurfum við að skoða betur áhrif veiðarfæra á lífríki, botnlíf og setja frekari skorður við eftir aðstæðum.

Hæstv. forseti. Ég hygg að við tökum um 45% af botnfiskaflanum við landið í togveiðarfæri, í troll. Það er auðvitað mjög stórt hlutfall. Þessum veiðum höfum við skipað með lögum og reglum á undanförnum árum. Lög um veiði í fiskveiðilandhelgi Íslands mörkuðu þá stefnu sem var tekin upp svæðaskipt fyrir mörgum árum um hvernig botnvarpan væri nýtt. Hinu er ekki að leyna að aflið sem við notum til botnvörpuveiðanna er allt annað í dag en á árum áður. Það er rétt sem hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson vakti athygli á áðan, að í það stefnir að við höfum skip sem draga botnvörpu með 10 þús. hestöflum með togkrafti sem fer yfir 100 tonn og spilkraft með yfir 50–60 tonn eða meira. Þessir kraftar eru mun meiri en við áður notuðum við slíkar veiðar. Þess vegna fylgir þeim veiðum ákveðin hætta. Þess vegna ber að taka þessa umræðu alvarlega og skoða hana. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir góð svör og þakka innlegg hv. þingmanna í þessa umræðu. Hér er um hættulegt mál að ræða og það er mjög vandmeðfarið. Allir eru sammála um að vernda þurfi viðkvæmt vistkerfi sjávar. Fjölmiðlaumræðan hér hefur snúist um það að Bandaríkjamenn séu hlynntir þessu banni en samkvæmt upplýsingum sem ég hef aflað mér er um misskilning að ræða og ég vona að svo sé. Það er mjög mikilvægt að Bandaríkjamenn séu sammála okkur. Ég spyr hæstv. sjávarútvegsráðherra: Hvert er mat hans á því að umhverfissinnar, sem oft eru með einfaldan en ekki alltaf skynsaman boðskap, séu farnir að hafa meiri ítök á alþjóðavísu er kemur að stjórn fiskveiða? Virðulegi forseti. Ég vil að lokum spyrja hæstv. sjávarútvegsráðherra hvort rétt sé að í fyrri hluta umræðnanna hafi af Íslands hálfu verið lögð áhersla á að halda þeirri nálgun sem samþykkt var með fiskveiðiályktun allsherjarþingsins haustið 2004, þ.e. að beina því til fánaríkja og svæðastofnana að bæta stjórn botnfiskveiða á úthafinu og að svo miklu leyti sem frekari hnattrænna aðgerða sé talin þörf beri að fela FAO það hlutverk enda sé um afar tæknilegt og flókið mál að ræða. Hvaða veiðiaðferðir eru skaðlegar og hvaða hlutar hafsbotnsins þarfnast verndar? Er ekki eðlilegast að allsherjarþingið geti m.a. beint því til FAO að semja tæknilegar leiðbeiningarreglur um botnfiskveiðar á úthafinu og kalla til fundar þau ríki sem stunda slíkar veiðar?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðjón Hjörleifsson spurði mig um áhrif umhverfissinna á veiðistjórnina en við sjáum að öll þeirra áhersla hefur verið á að auka hlut alþjóðlegrar veiðistjórnar. Þetta eru alþjóðleg samtök, samtök sem lúta engum landamærum, og þess vegna eru það þeirra hagsmunir og þeirra áhugi að reyna að breyta þessu þannig að það séu ekki þjóðríkin, ekki svæðisbundin samtök sem stjórni veiðunum, heldur sé það gert alþjóðlega. Þess vegna er það ekki tilviljun að þau sýna þessu máli mikinn áhuga og koma yfirleitt vel mönnuð, í stórum sendinefndum, til að reyna að hafa áhrif á þjóðirnar. Ég vil vekja athygli á einu sem mér finnst skipta miklu máli. Núna eru til umræðu hjá Sameinuðu þjóðunum hugmyndir um að banna þessar veiðar á úthafinu utan svæðisbundinnar fiskveiðistjórnar. Þetta eru ekki svæði þar sem er viðkvæmur hafsbotn. Það eru ekki svæði þar sem eru kórallar og í raun ekki svæði þar sem menn eru að fiska að neinu marki. Með öðrum orðum þá blasir þetta alveg við. Hér er hugmyndin að stíga eitt skref til að geta stigið skrefin áfram. Þetta er alveg augljóst mál. Ég er hins vegar alveg sammála því sem hér hefur verið sagt. Auðvitað eigum við að ganga vel um lífríki okkar og hafsbotn. Auðvitað eigum við að reyna að gæta þess að við völdum ekki umhverfisspjöllum eða spillum fiskstofnum með veiðum okkar. Það höfum við auðvitað gert eins og ég hef rakið og þarf ekki annað en skoða kort um veiðisvæðin við Ísland til að sjá það. Það er rétt sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði, að við höfum ekki gert nægilega mikið af því að stunda veiðarfærarannsóknir. Ég hef hins vegar lagt áherslu á það. Það hefur verið að eflast. Við höfum á Ísafirði útbúið sérstakar rannsóknir í þessum efnum í samvinnu við Hafrannsóknastofnun í Reykjavík og allt er það í þessa átt. Ég held að í þessu sé grundvallaratriði að þjóðríkin hafi vald á auðlindanýtingu sinni og ég heyri að menn eru almennt sammála um það.