Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón. Pálmason) : Enda þótt Ed. hafi breytt þessu frv. nokkuð frá því, sem það var, þegar það var til meðferðar í þessari d., þá vil ég f. h. landbn. leggja til, að frv. verði samþ. eins og það er.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt af landbn. Nd., en aðalatriði þess höfðu áður verið samþ. af búnaðarþingi, sem hafði fengið málið til meðferðar að gefnu tilefni frá efri deild Alþingis, sem hafði tekið mál þetta fyrir og vísað því síðan til búnaðarþings til umsagnar. Mþn. búnaðarþings svo og búnaðarþing fjölluðu um málið og gerðu þær breyt., sem hér liggja fyrir, á l. um landnám ríkisins. Landbn. hefur nú yfirfarið þessar breyt. og er nú ásátt um að bera frv. fram. Aðalbreyt. samkv. þessu frv. eru tvær. Önnur er sú, að í núgildandi l. er gert ráð fyrir 250 þús. kr. greiðslu á ári hverju til framkvæmda um landnám ríkisins, en þó að þessi l. séu orðin nokkurra ára, þá hefur ekki verið neitt lagt af hálfu ríkisins til framkvæmda málsins, og af skiljanlegum ástæðum hafa framkvæmdir verið litlar stríðsárin. Vinnukraftur og athygli þjóðarinnar hefur beinzt að öðru. Þessi hækkun, sem hér er farið fram á, er til þess m. a. að bæta upp það, sem áfátt hefur orðið um afgreiðslu þings og stj. þann tíma, sem l. hafa verið í gildi, og sömuleiðis er okkur ljóst, að þegar um hægist eftir umrót styrjaldarinnar og aftur verður farið að vinna af fullum krafti að venjulegum framkvæmdum í landinu, þá mun verða mikil þörf fjár í þessu efni. Hin aðalbreyt. er sú að í l. eins og þau eru nú er svo fyrir mælt, að landnám ríkisins geti ekki farið fram á öðru landi en því, sem ríkið á. Við leggjum til í frv., að það megi einnig fara fram á landi, sem bæjarfélög og sveitarfélög eiga. Okkur þykir það sjálfsagður hlutur, að ef bæjar- og sveitarfélög vilja leggja hönd á plóginn, þá styrki ríkið þau ekki síður en þó að það þyrfti að kaupa landið sjálft. Þetta er að vissu leyti hagnaður fyrir ríkið, því að þá þarf það ekki undir öllum kringumstæðum að kaupa það land, sem þessar framkvæmdir eiga að fara fram á, og í öðru lagi álítum við, að það geti verið málefninu styrkur, að bæjar- og sveitarfélög komi sem aðili inn í þessar framkvæmdir líka til viðbótar við það, sem l. greina. Það er rétt að skýra frá því, að eitt sveitarfélag hér ekki alllangt frá hefur þegar hafizt handa um nýbýlamyndun og nýbýlahverfi. Þar er gert ráð fyrir 7–8 býla hverfi, en allur stuðningur af hálfu ríkisins hefur strandað á því, að ekki er gert ráð fyrir, að framkvæma megi landnám á landi bæjar- og sveitarfélaga. Þetta eru aðalatriðin í breyt., sem frv. felur í sér, og vænti ég, að d. taki því með skilningi. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til 2. umr. Ég tel óþarft að vísa því til n., þar sem það er flutt af n. samhljóða og hefur fengið þar sínar athuganir.

Frsm. 1. minni hl. (Jón Pálmason) : Herra forseti. Ég var að bíða eftir, hvort hv. flm. þessa frv., sem hér liggur fyrir, ætluðu sér ekki að taka til máls varðandi það, en það var verið nú rétt áðan að útbýta nál. frá. þeim af flm., sem eru í landbn. Nú er það svo, eins og kunnugt er og tekið er fram í nál. okkar 1. landsk. á þskj. 207, að þetta frv. er borið fram sem óbein, ef ekki bein vantraustsyfirlýsing á hæstv. landbrh., þar sem það hafði verið ákveðið og gert að skilyrði hér á síðasta þingi fyrir samþykkt á þeim l., sem hér er um að ræða, um stofnun búnaðarmálasjóðs, að landbrh. skyldi samþ. áætlun þá, sem gerð yrði um úthlutun þess fjár, sem þar er um að ræða. Nú hefur frá okkar hálfu verið álitið, að það væri réttast, úr því að svo mikið írafár hefur verið gert út af þessu ákvæði, sem er þó hliðstætt ýmsu, sem hefur verið sett áður, að hv. flm. væri gert það til geðs að losa þá alveg við þetta ákvæði, sem þeir telja bændastéttinni svo hættulegt, að þeir hafa kallað það kúgunarákvæði og öðrum slíkum nöfnum og smalað saman mótmælum víðs vegar að af landinu, og væri því rétt að afnema það. Nú er það svo, að það er kunnugt, að á síðasta búnaðarþingi varð um þetta mikill ágreiningur og langar umr., hvernig verja skyldi því fé, sem þarna er um að ræða, en niðurstaðan varð sú að lokum, að það var með meiri hl. samþ. áætlun um úthlutun þessa fjár. Nú er hér um að ræða tvær greinar, sem eru dálítið undarlegar og hafa valdið ágreiningi, og er það þá fyrst og fremst það, að verja stórfé til gistihúsbyggingar í Reykjavík. Í öðru lagi er talað um að verja fé úr sjóðnum til þeirra málefna, sem búnaðarþing fjallar um og varða sérhagsmunamál bænda. Undanfarið hefur Búnaðarfélag Íslands fengið í fjárl. nær ½ millj. kr., og í þessum fjárl. mun verða samþ. hér talsvert hærri upphæð til þess. Eru flestir bændur þeirrar skoðunar, að öllu þessu fé ætti að verja til að annast sérhagsmunamál bænda. Þá er það undarlegt, að komið skuli hafa fram óánægja yfir því, að af þeim veltuskatti, sem lagður var á bændur og, eins og kunnugt er, var samþ. hér á síðasta þingi, skuli taka sérstaka upphæð handa búnaðarþingi til úthlutunar að því leyti, sem það snertir sérhagsmunamál bænda. Nú mun það vera álit mjög margra bænda landsins, að þessum peningum sé miklu betur varið til þess að annast sérstaklega þær framkvæmdir þeirra, sem mest ríður á, og hafa stjórn á framkvæmdum þeirra heldur en verja fénu til gistihúsbyggingar í Reykjavík og annars þess, sem hér er um talað. En það hefur ekki komið í ljós, að hve miklu leyti sá ágreiningur hefur fylgi meðal bænda, en það er ekkert aðalatriði, heldur hitt, hvað Alþ. álítur, að bændastéttinni sé til mestra heilla í framkvæmd þessara mála. Búnaðarsamböndin hafa að undanförnu verið mjög máttlítil vegna fjárskorts, þannig að þau hafa ekki haft ráð á því að hafa starfsmann til að annast yfirstjórn þeirra framkvæmda, sem mestu varða í sveitum landsins, það er að segja fastan starfsmann. En þau hafa öll eða nálega öll menn, sem eru að einhverju leyti starfsmenn þeirra varðandi mælingar, en fasta starfsmenn hafa þau mjög fá. Nú er það að segja, að ég er ekki búinn að ganga í gegnum þetta nál. frá 2. minni hl. landbn., og sé ég því ekki ástæðu til að fara náið út í það, fyrr en frsm. þess minni hl. er búinn að flytja framsöguræðu sína, en ég vænti þess, að hv. þdm. geti á það fallizt, úr því að svo miklar deilur hafa orðið sem raun ber vitni um skilyrði l. til úthlutunar, að þá geti orðið samkomulag um það, að það sé fellt niður á þann hátt, að Alþ. ákveði hvernig þessu fé skuli skipt, og er þá eðlilegt, að því sé skipt í réttu hlutfalli miðað við það, sem kemur úr héruðunum í þennan sjóð, ef hann á að starfa áfram. - Ég skal svo ekki að sinni, þar til frekara tilefni gefst til, hafa fleiri orð um þetta, en vænti þess, að þessi brtt. við frv. komi sem fyrst undir atkv., og þá verður úr því skorið, hverri stefnu hv. meiri hl. Alþ. að þessu leyti fylgir.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti. Ég vil byrja á því að mótmæla því algerlega, sem hv. frsm. 1. minni hl. landbn. (JPálm) hélt hér uppi og hann raunar hefur gert áður, að það frv., sem hér liggur fyrir, sé á nokkurn hátt vantraust á hæstv. landbrh. (PM). Það er langur vegur frá því, að mér og meðflm. mínum hafi komið til hugar að bera fram neitt slíkt vantraust, hvað þetta mál snertir. Málið er flutt vegna þess, að við teljum, að þó að góður maður fari nú með þessi mál, maður, sem treysta má fullkomlega til að fara réttlátlega með þau, og ég efast ekki um, að hæstv. núv. landbrh. mundi fyrst og fremst aldrei breyta samþykktum, sem búnaðarþing hefur gert, - þá er hitt annað mál, að það geta komið aðrir menn hans í stað, og þessi l., sem þarna eru sett, voru ekki sniðin fyrir þann eina mann, sem nú situr að völdum, en við bændur höfum enga íhlutun um það, hver sá maður verður, sem tekur við embætti landbrh. síðar meir. Þessu viljum við mótmæla, en með því er ekki verið að lýsa vantrausti á núv. landbrh. Eins og hv. frsm. gat um, þá gat n. ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Og tveir nm., þeir hv. þm. A. Húnv. (JPálm) og hv. 1. landsk. (SG), leggja til, að gengið verði inn á að breyta frv., sem við höfum borið fram á þskj. 32, í stórvægilegum atriðum. Aðalefni þeirra breytinga er, að Búnaðarfélag Íslands verði svipt öllum yfirráðum yfir búnaðarmálasjóði, en Búnaðarbanka Íslands fengin í hendur stjórn hans. Enn fremur að sjóðnum verði skipt upp á milli búnaðarsambanda landsins, þannig að hvert búnaðarsamband fái það endurgreitt úr búnaðarmálasjóði, sem kemur af því sambandssvæði í sjóðinn. Ákvæði brtt. um þetta er loðið, en flm. till. hafa tjáð okkur, að það beri að skilja hana þannig. Í þriðja lagi er það ákvæði sett inn, að úr sjóðnum, sem er séreign bændastéttarinnar og eini sameiginlegi sjóðurinn, sem hún á, renni enginn eyrir til sameiginlegrar félagsmálastarfsemi bændastéttarinnar. Áður en lengra er farið út í þetta, langar mig til að víkja athyglinni að því, hvernig þetta mál hefur orðið til. Áður en þessi 1. voru samþ. á Alþ., sem nú er talað um að breyta, var frv. að þeim sent öllum búnaðarsamböndum landsins til álits og umsagnar. Var það rætt á sambandsfundum, og held ég að óhætt sé að segja, að það hafi fengið góðar undirtektir og að það hafi verið einstakt, ef nokkur ræða gekk á móti því. Mátti heita svo, að það væri samþ. með shlj. atkv. Að því búnu var frv. lagt fyrir Alþ. og samþ. þar með þeirri breyt., sem nú er óskað eftir, að verði felld niður. Þar næst gerist það í málinu, að búnaðarþing gerir fjárhagsáætlun fyrir sjóðinn, eins og því bar skylda til skv. l., fyrir árin 1945 og 1946. Þessi áætlun var því næst lögð fyrir hæstv. landbrh., sem staðfesti hana, og síðan hefur verið starfað eftir þessum l., og er nú fullt ár senn á enda síðan, og undirbúnar eru framkvæmdir hvað næsta ár snertir. Þetta er saga málsins í fáum orðum, og nú, þegar ekki er liðið heilt ár frá því að l. voru staðfest og farið var að vinna eftir þeim, þá er rokið til að gera á þeim gagngerðar breyt., eins og ég hef getið um áður. Þetta er óneitanlega óvenjuleg aðferð og á sér fá dæmi. Og ég fyrir mitt leyti get ekki skoðað það annað en beina árás á Búnaðarfélag Íslands og búnaðarþing. Það, sem helzt er þá talið til stuðnings þessari árás, eða hvað maður vill nú kalla það, er það, sem hv. frsm. gat um, að fjárhagsáætlun búnaðarmálasjóðs fyrir árin 1945 og 1946 væri svo athugaverð, að Alþ. yrði að grípa í taumana til að forða bændastéttinni frá þessum ósköpum, sem yfir henni vofa. Af hálfu minni hl. n. eru færðar fram tvær ástæður. Fyrri ástæðan er sú, að Búnaðarfélag Íslands hafi áætlað mikið fé, rúmar 200 þús. kr. hvort árið, til húsbyggingar Búnaðarfél. Íslands, eða eins, og hv. frsm. kallar það, til gistihúss. Það er rétt að athuga þetta nánar. Ég hefði gjarnan viljað, að ýmsir þeir, sem hér eru staddir og ekki eru kunnugir í Búnaðarfél. Íslands, hefðu áður haft tækifæri til þess að koma í hús þess og kynnast þeirri aðstöðu, sem félagið hefur og starfslið þess. Þeir hefðu gott af að ganga úr skugga um það, hvort vanþörf væri á að byggja yfir félagið. Þetta gamla timburhús mun vera byggt um eða eftir aldamótin síðustu. Vegna skipulags bæjarins er ekki nokkur leið til þess, að það fái að standa. Það mun eiga að rífa á sínum tíma og fæst ekki endurbyggt. Það er því útilokað, að félagið geti hugsað sér að vera þarna til frambúðar. Því hefur ekki dottið í hug að leggja stórfé í að dubba upp þetta gamla hús, enda er sannleikurinn sá, að félagið hefur haft svo þröngt um hendur, að það hefur ekki haft ráð á að leggja fram stórfé til aðgerða á húsinu. Það hefur verið reynt að halda húsinu við, eftir því sem hægt hefur verið, en það er orðið hrörlegt, eins og önnur gömul timburhús. Ég hygg, að engin hálfopinber stofnun bjóði mönnum sínum önnur eins starfsskilyrði og menn eiga við að búa þar. Finnst mönnum þá nokkuð undarlegt, þó að búnaðarþing láti það verða eitt af sínum fyrstu verkum, þegar aðstæður eru fyrir hendi, að reyna að bæta úr þessu vandræðamáli? Og ég hef ekki talað svo við einn einasta bónda, sem komið hefur í Búnaðarfélagshúsið, að hann hafi ekki talið það alveg sjálfsagðan hlut, nema það væri hv. þm. A.-Húnv. Hvað húsbyggingu félagsins snertir er - það að segja, að þegar miðað er við þann húsakost, sem Fiskifélag Íslands, sem er hálfopinber stofnun, á við að búa, þá ættu menn að geta skilið aðgerðir búnaðarþings í þessu máli. Þá er hitt atriði þessa máls, að í sambandi við þessa húsbyggingu hefur oft verið um það rætt, bæði fyrr og síðar, að full þörf væri á, að Búnaðarfélag Íslands stuðlaði að því að koma upp gistiheimili fyrir bændur, eins og tíðkast í flestum bæjum Noregs, sem ganga undir nafninu Bondegaard. Þetta heimili ætti þannig að vera sem líkast norsku bændaheimili, óbreytt, en þokkalegt og hreinlegt, allur aðbúnaður óbreyttur og fæði kjarnmikið. Það var eitthvað svipað þessu, sem vakti fyrir mönnum á búnaðarþingi, að þeir bændur utan af landi, sem erindi eiga til Reykjavíkur, þurfi ekki að gista götuna næturlangt, ef þeir eiga ekki nákomna vini, sem geta skotið yfir þá skjólshúsi. Þetta er þá sú hugsun, sem á bak við liggur. Í sambandi við þetta kom einnig til mála, að æskilegt væri, að húsið væri þannig, að hægt væri, þegar bændur væru í kynnisferðum, að skjóta skjólshúsi yfir allstóran hóp, allt að 100 manns, þegar staðnæmzt er hér, og ættu menn þá með þeim hætti víst athvarf, en um það var rætt í n., að til væru hermannabyggingar, þar sem setja mætti upp hús, svo að þeir gætu fengið að gista þar og fengið þar sæmilegan aðbúnað. En þegar talað er um þetta gistihús, leyfir hv. þm. A.-Húnv., frsm. 1. minni hl., sér að ganga fram hjá því atriði, að búnaðarþing samþykkti, að því aðeins skyldi þetta gert, að nægileg þátttaka fengist annars staðar að. Hver er svo þessi nægilega þátttaka? Það er talað um, að ekki verði ráðizt í byggingu, nema fram kæmi að minnsta kosti 3/4 hlutar kostnaðar annars staðar að. Þyrfti Búnaðarfélag Íslands eða búnaðarmálasjóður þá ekki að leggja fram af sínu fé nema 1/4 kostnaðar. Þetta eru þá orðin öll ósköpin af þessu lúxushóteli, sem búnaðarþing ræddi um. Verð ég að segja það, að mér þykir leitt, þegar stéttarbræður mínir vitandi vits reyna að rægja sína eigin stofnun, því að með því að ganga fram hjá þessu atriði er raunverulega ekkert annað verið að gera en ófrægja búnaðarþing í augum bænda, Alþ. og annarra. Ég segi ófrægja, vegna þess að málefnið hefur verið tekið þeim tökum, að allt, sem um búnaðarmálasjóðinn hefur verið sagt, er rangt, og skal ég fúslega játa, að mér er ekki kært að standa undir lygi á stéttarbræður mína. Þetta er þá það ægilega annað atriði, sem búnaðarþing á að hafa gert og á að vera orsök til þess að svipta það fjárráðum yfir sjóðnum. Hitt atriðið er, að búnaðarþing hafi ætlað 30 þús. kr. til að standast kostnað við búnaðarþing. Það hefur verið talað um þetta oftar en einu sinni á Alþ., og það er ekki alls kostar ástæðulaust eða óeðlilegt, að ríkið leggi fram fé til Búnaðarfélags Íslands til að standa undir kostnaði við sitt búnaðarþing, þegar það væri að ræða um sín sérstöku stéttarmálefni, eins og það hefur orðið að gera og því hefur oft verið falið af Alþingi. En bæði ég og aðrir höfum haft tilfinningu fyrir því, að það væri ekki óeðlilegt, þegar komið er út frá því faglega sviði og inn á svið stéttarhagsmuna, að bændur sjálfir stæðu undir þeim kostnaði, sem af þessu leiddi, og beinlínis þessi upphæð, sem tiltekin er, er miðuð við það að standa undir þeim hluta kostnaðarins við búnaðarþing. Ef þetta er fjarstæða, þá er annað hljóð komið í strokkinn en hefur verið undanfarið. Þegar á þetta hefur verið minnzt, hefur yfirleitt hljóðið verið þannig hjá ýmsum þessara manna, sem átelja þetta, að þessi tilhögun málsins sé algerlega óeðlileg, og ætti því sízt að vera ástæða til þess að gera það að árásarefni á búnaðarþing, að það vilji nú taka af bændanna einkafé til þess að annast um þeirra sérhagsmunamál, og að þeim sé ekki blandað saman við þau faglegu viðfangsefni, sem búnaðarþing hefur aðallega með að gera. Um fjárhagsáætlunina er það skemmst að segja, að hún er í öllum atriðum í samræmi við grg., sem Búnaðarfélag Íslands sendi með frv. til búnaðarsambandanna. Það er áreiðanlega hvert atriði tekið fram í grg. sem verkefni fyrir sjóðinn, sem kemur aftur fram í fjárhagsáætlun búnaðarmálasjóðs. Eins og ég sagði áðan, var það af óumflýjanlegri nauðsyn, að búnaðarþing varð að þessu sinni að leggja höfuðáherzlu á húsbygginguna, enda ekki farið dult með það í grg., hver nauðsyn bændastéttinni er að því að koma húsbyggingunni áfram. Litu þeir svo á, að allt eins æskilegt væri fyrir bændastéttina að taka þetta fé núna á þessum 2 árum til húsbyggingarinnar, á meðan bændur hafa yfirleitt sæmileg fjárráð, en þegar frekar væri þröngt fyrir hendi hjá bændum, þá ætti að beina sjóðnum aðallega að því að styrkja mikilvæg málefni sambandanna heima fyrir. Ég stend enn á því, að þetta sé rétt stefna og að það sé öllu hyggilegra að taka núna fé vegna húsbyggingarinnar, enda á ég ekki von á því, að það verði átalið af bændum. Ég skal enn fremur geta þess um gistihúsbygginguna, að allt er í óvissu enn þá um það, hvort sú þátttaka fæst, sem óskað er eftir, og þar af leiðandi, hvort þetta nauðsynjamál kemur til framkvæmda, og er líklegt, að það verði jafnvel ekki að þessu sinni. Ég held, að það sé hæpið að segja, þó að við teldum, að hæstv. ríkisstj. og stjórnarmeirihluti hafi verið með þessu frv., eins og ég hef sýnt fram á, að það sé verið að beina því að hæstv. núv. landbrh., að það var gert, en hæpið er að gera þessar hefndarráðstafanir, sem hér um ræðir, því að allajafna verka þær öfugt við það, sem til er ætlazt, og hygg ég, að svo gæti einnig farið í þetta skipti. Ég skal þar næst athuga sjálfa till. eins og hún liggur fyrir. Samkv. henni á að skipta búnaðarmálasjóðnum milli sambandanna. Eins og nú er leggja allir bændur í búnaðarmálasjóðinn, og er sjóðurinn þess vegna sameiginlegur sjóður allrar bændastéttarinnar, og eins og ég tók fram áðan, þá er hann nálega eini sameiginlegi sjóðurinn, sem er hennar einkaeign, eins og ríkissjóðurinn er sameignarsjóður allrar þjóðarinnar. Hvernig mundi verða litið á það, ef á Alþ. kæmi fram frv. um að skipta upp ríkissjóðnum, þannig að hver sýsla og hver kaupstaður fengi sinn hluta úr sjóðnum, nákvæmlega það, sem íbúar þeirra hefðu borgað inn í hann, og að því fylgdi það skilyrði, að ekki mætti taka einn eyri til sameiginlegra þarfa þjóðfélagsins? Mundi þá mörgum finnast það einkennileg aðferð, og betra ráð mundi vart fundið til að leysa upp þjóðfélagið og sundra því. Mér skilst, að þannig mundi þetta verka innan þjóðfélagsins og að þessari till. sé ætlað að verka á svipaða lund innan bændafélagsskaparins. Ég sagði ætlað, því að ég hef þá trú á félagsþroska yfirgnæfandi meiri hluta ísl. bænda, að þetta mundi ekki koma að sök, jafnvel þó að svo ólíklega tækist til, að slík tilhögun yrði samþ. Þá skal næst athugað, hvernig skiptingin mundi fara fram, og til þess að ganga úr skugga um þetta, hef ég látið gera yfirlit yfir það, hvernig hún mundi taka sig út. Í þeirri skrá er ekki talið með grænmeti gróðurhúsanna og sala þeirra. Samkv. þessu og eftir athugun hefur mér talizt til, að bæta þyrfti við Búnaðarsamband Suðurlands 13 þús., við Búnaðarsamband Kjalarness 5 þús. og við Búnaðarsamband Borgarfjarðar 3 þús. Við þessa athugun kemur í ljós, að Búnaðarsamband Suðurlands, sem nær yfir Árnessýslu, Rangárvallasýslu, V.-Skaftafellssýslu og Vestmannaeyjar og hefur 1521 meðlim, mundi fá 101 þús. kr. og auk þess tekjur af seldu grænmeti, 13 þús., eða samtals 114 þús. En Búnaðarsamband Vestfjarða, sem nær yfir 5 sýslur og 1 kaupstað, það mundi fá tæpl. 30 þús., en ætti borið saman við búendatölu að fá 72 þús. Búnaðarsamband Vestfjarða hefur mjög örðugar aðstæður, og er þó ekkert tillit tekið til þess. Búnaðarsamband Kjalarness, sem hefur 405 meðlimi, mundi fá 25 þús. og 5 þús. af gróðurhúsasölu, eða 30 þús. kr. Búnaðarsamband V.-Húnavatnssýslu mundi fá 7 þús., en bæri 20 þús. kr. Svona mætti halda áfram til þess að sýna, hversu óréttlátt fyrirkomulag þetta yrði. Því miður hafa komið fram einhverjar áskoranir frá búnaðarsamböndum um að samþ. brtt. á þskj. 197. Ég segi því miður, því að slíkt sem þetta virðist bera vott um of lítinn félagslegan þroska hjá þessum félögum. Þessir menn eru að vísu fúsir á að hirða peningana, en líta ekki á, hvaða rétt þeir eiga til þeirra. Þeir vilja smeygja sér undan sameiginlegu samstarfi sambandanna. Ef þau sambönd, sem bezt eru stæð, leggja kapp á að losna úr tengslum við hin minni máttar og rétta ekki hjálparhönd til þeirra, sem lakast eru stæð, þá er illa farið. Það var aldrei meining okkar flm. að ganga á rétt neins, heldur að heimta rétt þeim til handa. Búnaðarsamböndin verða að bera byrðarnar hvert með öðru, alveg eins og sýslurnar gera innan ríkisheildarinnar. Þess vegna virðist mér þessi brtt. eins og frá henni er gengið miða að því að veita þeim ríkustu bezta aðstöðu, - að gera þá ríkari enn þá ríkari, en þá fátækari enn þá fátækari. Og í raun og veru er þetta ekkert undarlegt, eins og till. liggur nú fyrir, þar sem þau héruð, er hafa bezta markaði og fjölbreyttasta framleiðslu, eiga að sitja fyrir, en hin, sem verr eru sett, eiga að sitja á hakanum og bjarga sér sjálf. Ég get ekki stillt mig um að benda á, að búnaðarþing hefur nú haft um nokkra tugi ára allmikið fé, sem það hefur skipt á milli héraða og sveita. Um það hafa gilt fastar reglur. Fyrsta reglan hefur ávallt verið sú, að tekin hefur verið viss og ákveðin upphæð, sem skipt hefur verið á milli þeirra, sem erfiðast eiga uppdráttar. Ég vænti, að menn athugi mál þetta vendilega og rólega, áður en menn leggja út í það óláns gerræði að svipta Búnaðarfél. Íslands og búnaðarþingið öllum umráðarétti yfir þessu fé, og vitanlega er æskilegast, að slíkt komi aldrei til. Það má vel vera, að einhverju þurfi að breyta frá því, sem nú er, en sú breyting á að koma frá bændunum sjálfum eða búnaðarfélagsskapnum. Kjörtími okkar til búnaðarþings er nú nærri útrunninn, því að kjósa á til búnaðarþings í vor. Ef við misskiljum nú hlutverk okkar, þá láta bændur skipta um fulltrúa við kosningarnar í vor, og fæst þá leiðrétting. Ég er alveg rólegur að bíða þess dóms. - En ég álít, að allar slíkar breytingar eigi að leggjast undir dóm bændanna. Þá hefur málið fengið rétta meðferð, og þá fyrst getum við samþ. það.



Herra forseti. Þegar l. um stofnun búnaðarmálasjóðs voru sett á síðasta þingi, þóttu þau sæmilega undirbúin og jafnvel betur en flest annað, því að búnaðarþing hafði um það mál fjallað. En svo brá við, að ekki voru allir ánægðir með ákvæði eitt, er í frv. þessu var, og má víst með sanni segja, að ekki sé það nein nýlunda, og gerðust svo ýmsir andstæðingar frv. Og fyrir þá sök var mál þetta einstakt í sögu búnaðarmála á Alþ. Ekki aðeins þeir, sem láta sig litlu skipta málefni bænda, heldur og ýmsir fulltrúar bænda studdu nú það mál, sem þeir sízt hefðu átt að gera. Um þetta ber vott brtt. sú, er kom hér fram, þar sem ráðstöfun á fé bænda, sem þeir gjalda sjálfir til sinna þarfa, skyldi háð samþ. landbrh. Nú er ekki vandskilið, þó að slík mál séu rangtúlkuð, ef ráðizt er á einn eða annan mann á Alþ., sem á þar sæti í það skipti. En hér er um að ræða samþykkt löggjafar, sem á að gilda, hverjir svo sem eru á Alþ. eða í ríkisstj. Má víst segja, að sumir hafi kveinkað sér, en aðrir aukizt af sjálfum sér. Auðvitað verða menn að gera sér ljóst, hvað öllum er fyrir beztu, þegar um framtíðarlöggjöf er að ræða. Sem sé ég kom ekki til að ræða, að þetta væri nein ákúra sérstakleg, heldur að ræða út frá því sjónarmiði, hvort ekki sé eðlilegast, að bændur ráðstafi sjálfir sínu eigin fé. Þess vegna þyrfti ekki upp að koma nein röskun á samkomulagi, þó að slíkar brtt. komi fram, t. d. að leiðrétta það að taka ráðin af bændum um þetta fé. Hér er komin fram till. um að kippa þessu út úr l. Nú ætla ég, að ekki þurfi neinar sérstakar umræður um þetta. Ég er enn á móti sérstöku ákvæði í l., en að fara að blanda við þetta óskyldum efnum, það finnst mér óþarfi. Allra sízt vil ég heyra það, að þeir hv. þm., sem styðja ríkisstj., virðast ekki geta á heilum sér tekið, þótt andstæðingar hennar beri fram till. Slíkt má lesa í nál. þeirra hv. þm. A.Húnv. og hv. 1. landsk., en fyrrgreint nál. er með fágætum, en ekki ágætum, hvað snertir úlfúð, illsku og anda. Er því vissulega illa farið, að slíkir ágætismenn skuli verða stimplaðir svo af sjálfum sér, og tel ég það illt, að plagg þetta mun geyma minningu þeirra um ókomna tíma. Málefni þetta er þó tiltölulega saklaust sem þingmál, það vill aðeins leiðrétta það, sem illa fer. En þó þykir mér keyra um þverbak eftir því, sem málinu vindur fram, og ekki veit ég, hvort er upphaf eða endir á máli minni hl. í brtt. á þskj. 197, en þar er öllu burtu kippt, eða eins og sagt er á daglegu máli, steypt undan öllum fyrirtækjum. Á síðasta þingi voru l. samþ. um miðjan vetur. L. voru þannig undirbúin, að ætla hefði mátt, að ekki hefði þurft að kollvarpa grundvellinum til þess að samkomulag gæti orðið, aðeins þurfti að athuga, hver færi með ráðstöfun fjárins. - Á þskj. 197 er svo ráð fyrir gert, að gjald þetta skuli ekki vera í höndum þeirra aðila, sem bændastéttin hefur valið sér, sem sé í höndum Búnaðarfél. Íslands. Það á að dreifast út í héruðin og ekki þannig, að þessi miðstjórn fái að ráða neinu um skiptingu fjárins, ekki einu sinni undir umsjá landbrh. Það mætti segja, að með þessu sé verið að kippa stoðum undan málinu. Þessir hv. þm. vantreysta sínum ráðh. og það ómaklega. Nú er svo til ætlazt, að eftir að gjaldið hefur verið innheimt, skuli því skipt og það sent út í héruðin. Í nál. 1. minni hl., sem hv. 2. þm. Skagf. gerði að umtalsefni, er gert ráð fyrir þessu, og benti hann á, að skiptingin yrði engan veginn jöfn eða réttlát, og ef menn ekki vildu hlynna að einhverju sambandanna, þá væri þetta með öllu rangt og útfærslan á því mismunandi. En svo kemur hér nú allt í einu að ákveða að henda fé til aðila, sem ekkert vita um þetta, en hafa þó gefið umsögn, meira að segja einróma, að svona vildu þeir hafa það, en ekki öðruvísi. Þeir hafa víst aldrei fengið þau tilmæli, að þessi meðmæli ættu þeir að gefa? En það er óviðkunnanlegt og fráleitt að kasta fé út til þeirra aðila, sem hafa ætlazt til alls annars og aldrei farið fram á það. Nú vil ég, að málinu sé vikið í annan farveg, og á ég þar við að spyrja þá aðila, sem hlut eiga að máli, hvað þeir vilja. Í þessu tilfelli yrði þá að spyrja búnaðarsamböndin, hvað þau kysu. Nú veit ég ekki, hverju þau muni svara, má vera, að þau séu meira að segja á sömu skoðun og hv. þm. A.-Húnv. Ég taldi rétt fyrir ári síðan að ráða þessu máli á annan hátt. En tímarnir hafa breytzt, og er þá fróðlegt og gagnlegt að heyra álit bændanna sjálfra. Að öllu þessu athuguðu, leyfi ég mér að bera fram till. um rökstudda dagskrá, í trausti þess, að leitað verði álits Búnaðarfél. Íslands, áður en gengið verður frá frv. þessu. Till. er svo hljóðandi: „Í trausti þess, að ríkisstj. feli Búnaðarfélagi Íslands að leita umsagnar búnaðarsambanda landsins um þetta mál eins og það liggur nú fyrir, áður en það hlýtur fullnaðarafgreiðslu, svo tímanlega, að það verði lagt fyrir aðalfundi sambandanna á næsta vori, og komi álit þeirra síðan fyrir Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Frsm. 1. minni hl. (Jón Pálmason) : Þm. hafa nú hlustað á ræður tveggja andstæðinga till. okkar hv. 1. landsk. á þskj. 197. Mér komu ekki á óvart þessi ummæli, því að andstæðingarnir vilja reka þetta sem stórpólitískt mál, og er öllum ljóst, að því er beint gegn ríkisstj. Ef þessir menn telja þetta mál heppilegt til þess að vera eitt aðalkosningamál og telja það jafnframt vera okkur til svo mikillar hneisu eins og fram hefur komið, þá ættu þeir að geta unað vel við sinn hlut. Þetta mál hefur verið túlkað rangt. Andstæðingarnir hafa reynt að nota það sem árás á ríkisstj. og persónulegar árásir á mig, og með þessu ætla þeir að gera tilraun til að auka fylgi sitt í sveitunum, en sveitafólkið lætur ekki blekkjast af slíku. Bændur kæra sig ekkert um að leggja fram stórfé á móti hagsmunum sínum og móti þeirri stefnu, sem þeir fylgja. Það er ekki meining okkar, að Búnaðarbankinn eigi að ráða nokkru um, hvernig fé búnaðarmálasjóðs er varið. Það á að gerast nákvæmlega eftir skýrslum, sem berast frá búnaðarsamböndunum. Það má að vísu deila um, hvort úthluta eigi úr búnaðarmálasjóði eftir framlögum eða eftir höfðatölu. Ég tel réttara að skipta eftir framlögum eða því, sem borgað er, því að þeir, sem mest leggja fram, eiga að fá mest. Þau héruð, sem minnst munu fá eftir þessari till., selja ekki mjólk og þurfa þar af leiðandi ekki að gjalda veltuskatt af sinni mjólkurframleiðslu. Ég tel því ekki rétt, að þessi skattur, sem mjólkurhéruðin þannig greiða, gangi til annarra héraða. Það má segja, að ég sé ekki góður fulltrúi fyrir mitt hérað með þessari stefnu, en ég tel þessa stefnu rétta, og þess vegna fylgi ég henni. Hv. 2. þm. Skagf. talaði um, að langt væri gengið, þar sem enginn eyrir af búnaðarmálasjóði væri ætlaður til sameiginlegra þarfa bændanna. Þetta er algerlega út í hött, því að féð fer allt til sameiginlegra þarfa. Allir bændur eru í búnaðarsamböndum, og samböndin verja fénu til nauðsynlegra starfa fyrir félagsmenn sína, og án efa er þeim bezt kunnugt, hvar skórinn kreppir að. Hv. 2. þm. Skagf. sagði, að þessi till. okkar væri vantraust á Búnaðarfél. Íslands og búnaðarþing. Það er nokkuð til í þessu. Upp á síðkastið hefur búnaðarþing hagað sér eins og nokkurs konar aukaþing Framsfl. og unnið að því að gera ríkisstj. tortryggilega. Þegar stofnun sem þessi fer að haga sér þannig, er ekki eðlilegt, að henni sé falið meira vald en þörf er á. Hv. þm. sagði, að flestir bændur nema ég væru sammála um nauðsyn þess að byggja yfir Búnaðarfélagið. En ég er líka á þeirri skoðun. En til skrifstofubyggingar verður ríkissjóður að leggja fé, en ekki búnaðarmálasjóður. En byggingin, sem hv. þm. er hér að minnast á, var ekki aðeins skrifstofubygging, heldur líka gistihús fyrir 100 manns með tilheyrandi sölum. Í slíkt vilja þessir unnendur bændanna leggja búnaðarmálasjóð, sem fyrirsjáanlegt er, að verður ekki nema eins og krækiber í tunnu til slíkra nota, þó að hann væri allur lagður í þetta fyrirtæki næstu ár. Þá hefur verið haldið fram, að þessi till. sé sérstaklega fram borin til þess að kippa fótunum undan stéttarsambandi bænda. Þetta er misskilningur. Hv. 2. þm. Skagf. var að tala um, að búnaðarsamböndin ættu að bera hvert annars byrðar. Þetta er að miklu leyti rétt. Öll þau sambönd, sem borga til Búnaðarfél. Íslands, fá styrki frá því til ýmissa þarfa, og því skipulagi þarf ekki að breyta, og því óþarfi að hamra á því, að gengið sé á rétt sambandanna á hinum dreifðu svæðum. Hv. þm. (JS) talaði um, að það væri óeðlilegt, að valdið til að skipta fénu kæmi frá Alþ., það ætti að koma frá bændunum sjálfum. Þetta er álitamál. Sannleikurinn er sá, að þessir peningar eru teknir með valdi, og þá finnst mér ekki óeðlilegt, þó að Alþ. úthluti þessum peningum milli félagssamtakanna eftir því, sem þau hafa lagt fram. Hv. 10. landsk. þm. var með dylgjur í minn garð, sagði meðal annars, að nál. væri mér til minnkunar. Það verður hver og einn að hafa sína skoðun á því, en ég tek mér ekki nærri, þó að hv. þm. telji það eiga að vera á annan veg. - Þá var þessi sami hv. þm. að tala um, að með þessu væri grundvellinum steypt undan fyrirtækinu, sem stofnað var til í fyrra. Þetta er fjarstæða. Það, sem hér er um að ræða, er aðeins, hvort bændur eigi að fá hið umrædda fé til eigin þarfa heima í héruðunum eða Búnaðarfél. Ísl. og búnaðarþing eigi að nota það til einhverra annarra þarfa. Varðandi rökstudda dagskrá hv. 10. landsk., að vísa málinu heim í héruðin til álits og umsagnar, eða til þess að þau segðu um það, hvort þau vildu féð eða ekki, þá get ég vel gengizt inn á að bæta við till. mína, að þeim félögum, sem ekki vilja féð, sé heimilt að skila því aftur.

Finnst ekki hv. þm. A.-Húnv. hann sé búinn að gera bændum nóga smán, þó að hann bæti ekki gráu ofan á svart?

Slíkri fjarstæðu hirði ég ekki að svara. Ég sé svo ekki ástæðu til að tala fleira um þetta að sinni, en eftir því, sem mér virðist anda við hjá hv. flm. og jafnvel fleirum, sem að þessu frv. standa, þá get ég búizt við því, að umr. verði eitthvað frekari um málið síðar.

Frsm. 2. minni hl. (Jón Sigurðsson) : Herra forseti. Það er náttúrlega eitt og annað, sem ég hef ástæðu til að svara, en ég veit ekki, hvort er rétt að fara út í það á þessu stigi, eins og nú stendur á. Það, sem mér skildist vera rauði þráðurinn í ræðu hv. frsm. 1. minni hl., var það, sem hann lagði ríkasta áherzlu á, að þetta væri stórpólitískt mál og kosningamál, og það virtist eiga að réttlæta það, að búnaðarþing og Búnaðarfélag Íslands væri tekið einhverjum fantatökum af þeim ástæðum. Ég vil benda á, að ef þessi brtt. yrði samþ., þá tel ég málið fyrst vera orðið virkilegt átakamál, ekki stórpólitískt mál að því leyti, að menn séu með því eða móti eftir flokkum, heldur verða menn þar sitt á hvað, en raunverulega verður þetta til að þjappa bændastéttinni enn þá fastar saman. Hann talaði um talsverða óánægju hjá bændum út af meðferð búnaðarmálasjóðs og vill láta þessa óánægju verða til þess, að tekið sé af búnaðarþingi valdið til að skipta fénu. En hvað eru það margir, sem eru ánægðir með ráðstöfun Alþ. á fé ríkissjóðs? Ef farið væri að spyrja landsfólkið, hvernig því líkaði, hvernig við skiptum fé ríkissjóðs, sem er sameign þjóðarinnar, milli landsmanna, hvernig við vildum verja því milli einstakra fyrirtækja, - ætli það gætu þá ekki heyrzt óánægjuraddir? Maður hefur orðið var við það hingað til, og hafa þó engar till. komið fram um það að láta Landsbankann skipta þessum sjóði. En það þykir boðlegt fyrir okkur bændurna, þó að þessi sjóður sé okkar einkaeign, ef einhver einhvers staðar í landinu er óánægður, þá sé hlaupið upp til handa og fóta, og þá er það Búnaðarbankinn, sem á að skipta. Ég hef enga trú á því, sem hv. síðasti ræðumaður hélt fram, að þeir, sem bezt væru settir, mundu sjálfir ná í mest af þessu fé. Bændur eru yfirleitt ekki þannig, að þeir vilji ekki leggja hönd að því að hjálpa þeim, sem eru lakar settir. Það er sú samúð meðal bænda, að ég er sannfærður um, að sú tilfinning á sér sterk ítök í öllum búnaðarsamtökum í landinu, hverju sem hv. þm. vill halda fram um það. Hann segir, að peningarnir í búnaðarmálasjóði séu teknir með valdi, þeir væru teknir með skattgjaldi. En það er margbúið að lýsa því yfir og hefur ekki verið mótmælt af nokkrum manni, að áður en þetta er gert, er það borið undir öll búnaðarsambönd í landinu, og er þar samþ. næstum einróma. Er þá hægt að segja, að þetta sé tekið með valdi? Svo er enn þá eitt: Hvers vegna vilja menn ekki bíða og sjá til? Það er verið að ræða þessi mál. Við skulum segja, að einir og aðrir séu óánægðir með ráðstöfun búnaðarþings. Ég býst við, að við verðum aldrei sammála um, hvernig eigi að skipta þessu fé. Menn hafa eðlilega mismunandi sjónarmið, og þar kemur margt til greina. En eitt finnst mér þó, að allir geti verið sammála um, úr því að búnaðarþingskosningar standa fyrir dyrum, að leggja það á vald bændanna sjálfra, hvaða menn þeir velja til þessa starfs, og treysta því, að þessir nýkjörnu menn fari með það eins og meiri hl. óskar. Þetta er ekki nema algeng lýðræðisleg regla. Við hér á þingi skjótum málum oft undir dóm kjósenda okkar. Við bíðum einatt með afgreiðslu mikilsverðra mála fram yfir kosningar. Þetta þykir sjálfsagður hlutur. Ég vil þá spyrja: Að hverju leyti er óeðlilegt að skjóta þessu máli undir dóm bænda um næstu kosningar, þar sem þeir koma til að kjósa búnaðarþingsfulltrúa nú í vor, og þeir ráðstafi síðan þessum sjóði? Ég held, að í þessu máli sé till. hv. 10. landsk. alveg í fullu samræmi við þær reglur, sem framkvæmdar hafa verið á Alþ. Ég skil ekki, hvers vegna hv. frsm. getur ekki fellt sig við að hlíta þeim úrskurði, fyrst hann talar í öðru orðinu um þá almennu ánægju, sem sé um úthlutun sjóðsins, því að sú almenna óánægja hlýtur þá að koma fram og breyt. verða gerð á í þessum efnum. Ég ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta. Að eltast við svona sparðatíning, sem er fyrir utan sjálft málið, það álít ég, að sé með öllu ástæðulaust. Ég skal láta máli mínu lokið, en úr því, sem komið er, mun ég greiða till. hv. 10. landsk. atkv. mitt sem nokkurs konar miðlunartill, í þessu máli. Ég hefði kosið og óskað, að frv. hefði náð óbreytt fram að ganga, en sem miðlun get ég gengið að því og það því frekar sem ég hef fengið áskorun úr mínu eigin búnaðarsambandi, og fleiri áskoranir hafa legið fyrir frá öðrum búnaðarsamböndum um, að málinu sé ekki ráðið til lykta nú, og ég beygi mig fyrir þeim áskorunum og ætla mér að hlíta því.



Það stendur svo á, eftir því sem mér skilst, að einn hv. þm. hefur fengið brottfararleyfi af þingi nú í dag, og vildi ég því mjög mælast til þess við hæstv. forseta, að hann sæi sér fært að láta nú þegar fara fram atkvgr. um þetta mál.

Ég vil líka óska þess mjög eindregið, að mér sé gefinn kostur á að taka þátt í atkvgr. um málið.

Forseti (BG) : Ég hef látið fara fram athugun á því, hvort allir hv. þdm. muni vera hér staddir. Ég tel rétt að láta ekki fram fara atkvgr. um svo mikið deilumál, nema allir hv. þdm. séu viðstaddir. Mun ég reyna að sjá um, að hv. þm. N.-Þ. geti greitt atkv. um málið. En fari svo, að ekki verði hægt að ganga til atkvgr. um málið nú, mun ég fresta atkvgr. fram yfir hátíðar. Mér virðist, að hv. þm. ættu að geta sætt sig við, að málið bíði, þangað til hv. d. kemur aftur saman til funda á næsta ári, því að það er ekki svo aðkallandi að afgr. þetta mál.



Ég vil benda á í sambandi við afgreiðslu þessa máls, að það hefur komið fyrir, þegar einn þm. hefur orðið að víkja af þingi, að þá hefur orðið samkomulag um það milli flokka, að einn maður úr mótstöðuflokknum hefur lofað að sitja hjá við atkvgr.



Af því að ég ætla að leggja hér fyrir rökstudda dagskrá, þá vil ég geta þess, frá mínu sjónarmiði, að ég legg enga áherzlu á, að málið verði afgr. nú. Ef því verður frestað, þá átta hv. þm. sig væntanlega í millitíðinni á þessari hóflegu afgreiðslu málsins með þeirri hóflegu till., sem hér liggur fyrir frá mér. Hv. 2. þm. Eyf. skeikaði í því, sem hann minntist hér á í sambandi við afgreiðslu málsins. Sú aðferð, sem hann benti á, hefur aðeins verið viðhöfð, þegar um hefur verið að ræða aðalatriði málsins, en ekki um slíka till. sem þessa. Hér er um það að ræða, hvort þeir, sem hafa haldið fram hvorri hlið málsins fyrir sig, vilja aðhyllast til bráðabirgða þá afgreiðslu, sem ég sting upp á. Þetta þarf reyndar ekki að ræða frekar, hæstv. forseti ákvarðar það, sem honum lízt.