Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BF): Umr. fer þannig fram í kvöld, að hver þingflokkur fær 50 mínútna ræðutíma, sem skiptist í þrjár umferðir, 20 mín. í 1. umferð, 20 mín. í 2. umferð og 10 mín. í 3. umferð. Röð flokkanna í öllum umferðum verður þessi: Framsfl., Alþfl., Alþb. og Sjálfstfl. Ræðumenn verða fyrir Framsfl.: í 1. umferð Einar Ágústsson, í 2. umferð Stefán Valgeirsson og Gísli Guðmundsson og í 3. umferð Þórarinn Þórarinsson. Fyrir Alþfl.: í 1. umferð Gylfi Þ. Gíslason, í 2. umferð Benedikt Gröndal, í 3. umferð Sigurður Ingimundarson. Fyrir Alþb.: í 1. umferð Magnús Kjartansson, í 2. umferð Gils Guðmundsson, í 3. umferð Lúðvík Jósefsson. Fyrir Sjálfstfl.: í 1. umferð Ingólfur Jónsson og Jón Árnason, í 2. umferð Magnús Jónsson, í 3. umferð Sigurður Bjarnason. Hefst nú umr. og tekur fyrstur til máls Einar Ágústsson og talar af hálfu Framsfl.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Hæstv. utanrrh. sagði í gær, að tvisvar á 10 ára valdaferli sínum hefði ríkisstj. tekizt að halda verðbólgunni niðri, þ. e. á tímabili svo nefndra verðstöðvana. Fyrra skiptið var, þegar minnihlutastjórn Alþfl. fór með völdin mestan hluta árs 1959. Það ár fóru fram tvennar kosningar og áhrif verðstöðvunarinnar voru m. a. þau, að Sjálfstfl. og Alþfl. fengu meiri hl. á Alþ. og mynduðu stjórn. En verðstöðvun þessi hafði einnig aðrar afleiðingar. Í kjölfar hennar tók verðbólgan þann sprett, sem hún heldur enn. Í ársbyrjun 1960 var framkvæmd stórfelld gengislækkun og önnur minni ári seinna. Þá var sambandið milli kaupgjalds og verðlags rofið með þeim afleiðingum, að aldrei hefur verið meiri óróleiki á vinnumarkaðinum. Þá var tekin upp binding sparifjár þess, sem safnaðist í bankana. Þá voru afurðalán lækkuð frá því, sem verið hafði, og rekstrarfjárskortur varð tilfinnanlegur. Þetta voru nýju hagstjórnartækin ríkisstj. Nú skyldi stjórnað á Íslandi. En þrátt fyrir uppgripaafla og hagstætt útflutningsverð átti atvinnurekstur landsmanna brátt í vök að verjast. Síðari verðstöðvunin var svo framkvæmd á árinu 1967. Einnig þá fóru fram kosningar og stjórnarflokkarnir héldu velli. Fyrir þær kosningar lýstu framsóknarmenn ástandinu eins og það raunverulega var, m. a. með hliðsjón af því, sem gerðist 1959, og sýndu fram á, hverjar afleiðingar stjórnarstefnan mundi hafa, ef áfram væri haldið á sömu braut. Talsmenn ríkisstj. beittu þá blaðakosti sínum, útvarpi og sjónvarpi til þess að kalla þessi aðvörunarorð úrtölur og barlóm, hæðast að þeim, sem þau fluttu, og koma því inn hjá kjósendum, að leiðin til þess að bæta lífskjörin væri að endurnýja umboð stjórnarflokkanna. Þjóðinni fór eins og sjúklingi, sem heldur vill hlusta á þann, sem segir honum, hvað hann líti vel út. Hún hallaði sér að þeim flokkum, sem gerðu lítið úr erfiðleikunum og lofuðu bata. En hvað er það þá, sem hefur gerzt síðan í júní 1967? Ja, fyrstu mánuðina gerðist svo sem ekki neitt. Stjórnarliðar voru þreyttir eftir kosningahríðina og ánægðir með úrslitin. Þegar svoleiðis stendur á, finnst mörgum eðlilegt að létta sér dálítið upp. Það gerðu menn líka. Hæstv. ráðh. ferðuðust mikið, bæði utanlands og innan, böðuðu sig í hlýju sólskini nýafstaðins kosningasigurs, urðu útiteknir og hraustlegir í framan. En svo er aftur komið haust, og hrafninn brýnir gogg sinn á ufsum húsanna. Menn fóru að huga að málum hér heima fyrir. Þingsetningardaginn lá bæði fjárlagafrv. og efnahagsmálafrv. á borðum þm. Samkv. þeim átti að leysa vanda efnahagsmálanna með ráðstöfunum, sem námu 750 millj. kr., ýmist með því að fella niður útgjöld eða afla nýrra tekna. Enn þá var það yfirlýstur ásetningur ráðh. að standa trúan vörð um gjaldmiðil þjóðarinnar eins og margsinnis var svarið fyrir kosningar. Á þessum málflutningi var þó hinn augljósi galli, að vanda atvinnuveganna var ýtt til hliðar. Menn létust bara einfaldlega ekki sjá hann. Þetta var í október. Í nóvember var síðan framkvæmd stórfelld gengislækkun. Ráðh. og sérfræðingar héldu Alþ. óstarfhæfu í heila viku, meðan þeir voru að reikna, hvað gengislækkunin þyrfti að vera mikil til þess að koma atvinnulífinu á réttan kjöl. Svokölluðum gengishagnaði var ráðstafað hingað og þangað, m. a. til þess að byggja upp framtíðarsjóði, rétt eins og atvinnuvegirnir þyrftu ekkert á þessu fé að halda. Á grundvelli þessara útreikninga voru svo fjárl. afgreidd í desember. Þá var líka tekinn upp nýr vísitöluútreikningur og úr lögum fellt sambandið milli kaups og vísitölu, sem upp hafði verið tekið eftir langt verkfall 1964. Til þess að draga úr reiði almennings og þeirri stórfelldu lífskjaraskerðingu, sem hlaut að leiða af þessu tvennu, gengisfellingu og afnámi vísitölugreiðslna á laun, lofaði stjórnin að lækka tollana um 270 millj. kr. Þegar hér var komið, má ætla, að hæstv. ríkisstj. hafi talið sig húna allmiklu til vegar að koma, þar sem bæði var búið að fella gengið og afgreiða fjárl., og verið farin að horfa fram til bjartari tíðar en verið hafði um skeið. Þó fór fjarri, að þrautagöngu hennar væri lokið. Strax í janúar fóru að berast kröfur um það, að sjávarútveginn vantaði meira fé, ef nokkur von ætti að vera til þess, að gert yrði út á vertíð. Sérfræðingar voru settir til að reikna að nýju og niðurstaðan varð sú, að gengislækkunin dygði ekki. Sjávarútveginn vantaði meira fé. Í febrúar var því ákveðið að aðstoða sjávarútveginn á ýmsan hátt með 320 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði. Vegna þessa þurfti að gera ýmsar ráðstafanir, m. a. að minnka þær tollalækkanir, sem búið var að lofa, úr 270 í 159 millj. kr. og taka út af fjárl. þeim, sem afgreidd voru í desember, 200 millj. kr. Í marz var svo gengið frá 3. útgáfu fjárlaga fyrir þetta ár, og væntanlega fá þau að halda þessari mynd sinni, en ekki er öllu fjármálastússi ríkisstj. þar með lokið, því núna í apríl hefur Alþ. haft til meðferðar lántökur upp á um það bil 600 millj. kr., nýjan vegaskatt upp á 109 millj. kr. og hækkað útflutningsgjald, sem nemur um 40 millj. kr. Þegar þannig er flett almanaki ríkisstj. og litið á hvern mánuð fyrir sig, þá kemur í ljós, að verkefni Alþ. undanfarna 6 mánuði hefur verið að bera sama sandinn milli sömu hrúganna, ýmist að hækka fjárl. eða lækka þau, verja gengið eða fella það, minnka uppbæturnar eða auka þær. Þetta sköpunarstarf ríkisstj. hefur að vísu ekki tekið 6 daga, heldur 6 mánuði. Engu að síður má teljast eðlilegt, að hún líti yfir það, sem hún hefur gert, og bersýnilega þykir henni þetta harla gott. Svo segir í Morgunblaðinu fyrir skemmstu, með leyfi forseta: „ Ríkisstj. hefur frá upphafi skýrt af hreinskilni og án blekkinga fyrir þjóðinni þau vandamál, sem að steðja. Hún hefur af hófsemi og festu leitazt við að bregðast við þessum vandamálum, og vissulega hefur rætzt betur úr þeim öllum en flesta hefði órað fyrir. Þess vegna er það engum vafa bundið, að ríkisstj. Bjarna Benediktssonar stendur nú traustari fótum en nokkru sinni fyrr. Hún hefur staðizt eldraun síðustu mánaða með sóma. Þótt enn séu ýmis vandamál óleyst, er staða hennar svo sterk, að hún getur snúið sér að margvíslegum framtíðarverkefnum.“ Skyldi mönnum með þessi afrek að baki veita af því að hvíla sig svo sem eins og 7. mánuðinn, enda heyrist nú hér í þingsölum, að stjórnin sé búin að fá nóg af þessu þinghaldi og menn verði sendir heim eftir tvo daga, hvernig sem á stendur með afgreiðslu mála. Menn sjá af þessum örstutta samanburði, að þróunin er mjög áþekk nú og 1959, þegar stjórnin taldi sig ekki lengur þurfa á verðstöðvun að halda. Hvort önnur gengislækkun verður að ári, skal ósagt látið, en óneitanlega gæti þróun undanfarandi mánaða bent til þess. En hvernig er svo ástandið í þjóðfélaginu undir þessari sterku stjórn? Er það ekki staðreynd, að ástand atvinnuveganna er þannig, að þeir geta ekki með nokkru móti greitt eðlilega verðlagsuppbót á laun til annarra en þeirra, sem hafa undir 10 þús. kr. tekjum á mánuði? Er það ekki staðreynd, að sjávarútvegurinn, þessi aðalatvinnugrein þjóðarinnar, getur ekki starfað án þess að fá hundruð millj. uppbótargreiðslur úr ríkissjóði og það nokkrum vikum eftir gengisfelling, sem þó er framkvæmd honum til aðstoðar? Er það ekki staðreynd, að bændur eiga nú mjög í vök að verjast, og óvíst, hvernig til tekst, t. d. með áburðarkaup í vor og þar með áframhaldandi búskap á mörgum jörðum? Er það ekki staðreynd, að sum iðnaðarfyrirtæki hafa þegar orðið að loka, en önnur draga rekstur sinn saman vegna rekstrarfjárskorts og óhæfrar samkeppnisaðstöðu við óheftan innflutning erlends iðnaðarvarnings? Og er það ekki meira að segja staðreynd, að mörg verzlunarfyrirtæki berjast í bökkum og það mitt í öllu viðskiptafrelsinu? Jú, þessu getur enginn neitað. Sameiginlegt er það öllum þessum atvinnugreinum, að þær búa við tröllaukinn rekstrarfjárskort, og samkv. hagkenningum hæstv. ríkisstj. á það víst svo að vera. Eitt margrómaðasta hagstjórnartæki ríkisstj. eru ráðstafanir í peningamálum, sem aðallega hafa lýst sér í því tvennu annars vegar að minnka endurkaup afurðavíxla og hins vegar að draga úr ráðstöfunarfé viðskiptabankanna. Um fyrra atriðið má rifja það upp hér, að á fjögurra ára tímabilinu 1956–1959 var heildarverðmæti útflutnings að meðaltali 1010 millj. kr. hvert árið, en á sama tíma var mánaðarlegt meðaltal endurkeyptra víxla 560 millj. kr. Sé litið á annað fjögurra ára tímabil, 1964–1967, eru tilsvarandi tölur 5100 millj. kr. og 960 millj. kr. M. ö. o. hafa endurkaupin aðeins tvöfaldazt meðan útflutningur hefur meira en fimmfaldazt. Skyldi ekki atvinnuvegina muna um annað eins og þetta? Um síðara atriðið má einnig rifja það upp, sem raunar hefur verið gert áður í þessum umr., að almenn binding sparifjár nemur 30% af innlánsaukningu. Kaup bankanna á ríkisskuldabréfum nema 10% af sama stofni, og áreiðanlegar upplýsingar eru fyrir hendi um það, að langmestur hluti af því fé, sem varið er til kaupa á spariskírteinum ríkissjóðs, kemur úr bönkum og sparisjóðum. Til þess að gefa örlitla hugmynd um það, sem hér um ræðir, skal þess getið, að í árslok 1959 var skuld viðskiptabankanna við Seðlabankann 993 millj. kr., en inneign þeirra á viðskiptareikningi 72 millj. kr., þannig að á þessum tíma lagði Seðlabankinn þáverandi viðskiptabönkum til fé, sem nam 920 millj. kr. Í árslok 1967 lítur þessi mynd allt öðru vísi út. Þá var skuld viðskiptabankanna við Seðlabankann 1734 millj. kr., en vegna innlánsbindingarinnar voru innstæður þeirra 2060 millj. kr. Þannig var mismunurinn 324 millj. kr. á hinn veginn. Viðskiptabankarnir lögðu fram meira fé en þeir fengu. Þegar þetta er skoðað, verður einnig að hafa í huga, hvað krónan hefur breytzt á þessu tímabili, og svo hitt, sem ég nefndi áðan, að fjármagn það, sem ella mundi vera til ráðstöfunar hjá viðskiptabönkum landsins, hefur í vaxandi mæli verið tekið til annarra nota. Skylt er að játa í þessu sambandi, að hlutföll þau, sem hér um ræðir, breyttust nokkuð á s. l. ári, þannig að Seðlabankinn lét út meira fé en hann fékk í viðskiptum sínum við hina bankana. Til þess lágu þær ástæður fyrst og fremst, að vegna erfiðleika viðskiptafyrirtækja sinna lánuðu bankarnir yfirleitt meira á s. l. ári en ástæður þeirra leyfðu. En þetta breytir engu um þann samanburð, sem ég áðan gerði. Afleiðing þessarar stjórnarstefnu er auðsæ. Rekstrarfjárskortur háir öllum atvinnurekstri, og fyrirtækin eru rekin af vanefnum. Þannig verður allur rekstur dýrari og óhagkvæmari en vera þyrfti. Forystumenn fyrirtækja beita miklum hluta orku sinnar í það að verjast áföllum og eyða allt of miklum tíma í biðstofum bankanna í von um einhverja fyrirgreiðslu. Stjórnin telur sig sterka, en atvinnulífið er veikt, og stjórn, sem þannig heldur á málum, hlýtur ávallt að standa á brauðfótum, hvað sem allri sjálfsblekkingu líður. Emil Jónsson sagði hér í gærkvöldi, að framsóknarmönnum væri alveg sérstaklega illa við gjaldeyrisvarasjóðinn og vildu umfram allt eyða honum í alls konar óþarfan innflutning. Mjög er þetta nú málum blandað hjá hæstv. ráðh., eins og fleira í hans fræðum. En við höfum stundum varpað fram spurningum um það, hverju það hefði getað breytt um viðskiptajöfnuðinn, ef innlendir atvinnuvegir hefðu búið við skaplegan kost á viðreisnarheimilinu. Hvað hefði t.d. blómlegur íslenzkur iðnaður getað sparað mikinn innflutning og komið í veg fyrir miklar greiðslur úr gjaldeyrissjóðnum? Hefði ekki verið hagkvæmara fyrir okkur að verja einhverju af því fé, sem legið hefur óarðbært í erlendum bönkum, til þess að gera iðnrekendum kleift að nota þann vélakost, sem til er í landinu, og skapa hundruðum manna atvinnu, í stað þess að loka verksmiðjunum og senda fólkið heim? Hvað hefðu nýir vel búnir togarar, sem tryggður væri arðbær rekstrargrundvöllur, getað aukið útflutninginn mikið og þar með tekjur gjaldeyrissjóðsins? Verðum við Íslendingar ekki að hafa samkeppnisfær atvinnutæki við aðrar þjóðir til fiskveiða á fjarlægum miðum, ef við eigum að halda okkar hlut? Hvað hefðu hraðfrystihúsin getað skilað miklu meiri gjaldeyristekjum, ef eitthvað af bundna fénu hefði verið notað til að auka hagræðingu þeirra? Hefði ekki verið skynsamlegra að styðja við bakið á þessum þýðingarmiklu framleiðslufyrirtækjum í stað þess að hafa þau lokuð langtímum saman? Hvað væri hægt að afla mikilla nýrra tekna í gjaldeyrissjóðinn, ef t. d. hefðu verið teknar upp nýjar verkunaraðferðir sjávarafurða? Væri ekki skynsamlegt að aðstoða framkvæmdamenn við að koma slíkum nýjungum á laggirnar? Hefði ekki mátt nota hluta af gjaldeyrinum í þetta, t. d. þann hlutann, sem notaður var til kaupa á allra handa óseljanlegu drasli? Slíkar spurningar eru óteljandi. En þær virðast ekki angra hæstv. ráðh. Þeir hafa annað land fyrir stafni. Þeirra úrræði er að ganga í erlend bandalög og fela útlendingum hinar stærri framkvæmdir hér. Ólafur Björnsson, hv. þm., minntist hér fyrr í umr. á hugarfar selstöðukaupmanna. Og það er kannske ekki nema von, að sá hugsunarháttur sé ofarlega í þeim mönnum, sem hafa þá yfirlýstu stefnu að binda litlu kænuna okkar aftan í stóra hafskipið. Og hvernig er þá ástatt með þennan marglofaða gjaldeyrissjóð? Því er fljótsvarað. Um s. l. áramót var þessi sjóður 845 millj. kr. Þá voru stutt erlend vörukaupalán 743 millj. kr. eða mismunurinn á þessu tvennu 100 millj. kr. Í árslok 1958 áttu bankarnir hins vegar inni erlendis 228 millj. kr. og frá þeirri tölu þarf ekkert að draga. Stutt erlend vörukaupalán voru þá engin. Heildargjaldeyrisstaðan er þannig, að í árslok 1958, þegar vinstri stjórnin fór frá, voru skuldirnar 1999 millj. kr. Nú eftir 10 ár viðreisn eru þær komnar upp í 4891 millj. kr. Þarna hafa menn þá árangurinn. Þessi ríkisstj. hefur haft um 2000 millj. kr. í tekjur umfram það, sem áætlað hefur verið á fjárl. 1960–1966. Þrátt fyrir þetta blasa skuldir vegna ríkisframkvæmda á undanförnum góðærum hvarvetna við. Áður fyrr, meðan aðrir réðu ferðinni, var stefnan yfirleitt sú, að láta samtíma tekjur standa undir framkvæmdum hins opinbera. Þrátt fyrir það var margt og mikið gert og framkvæmt, eins og allir vita. Nú eru þessar framkvæmdir í ört vaxandi mæli fjármagnaðar með lánsfé, þrátt fyrir undanfarin góðæri, eins og glöggt sést af því, að af 330 millj. kr. lánsfé til opinberra framkvæmda eiga samkv. frv. ríkisstj. hvorki meira né minna en 156 millj. kr. að ganga upp í skuldir. Nú er ástandið þannig, að til þess að opinberar framkvæmdir stöðvist ekki með öllu eru engin önnur ráð en þau að taka allhátt erlent lán. Það hefur ekki verið gert síðan kosningalánið fræga var tekið 1963, en sú ráðstöfun er líklega sú allra vitlausasta, sem gerð hefur verið í tíð þessarar stjórnar, og er þá nokkuð sagt. Nú horfir allt öðru vísi við, og kemur ekki til greina að stöðva opinberar framkvæmdir, þar sem atvinna er minnkandi í landinu og þegar nokkur brögð að atvinnuleysi. Það verður að teljast öfugþróun, að þrátt fyrir svo geysiháar ríkistekjur eins og hér hafa verið undanfarin ár, skuli svona komið undir eins og eitthvað blæs á móti, og það er eðlilegt, að menn spyrji þeirrar spurningar, hvers vegna svona hafi til tekizt. Þessu valda auðvitað margar orsakir. En það fer ekki fram hjá neinum, að mikil útþensla hefur orðið á ýmsum þáttum ríkisrekstrarins. Ég get nefnt nokkrar tölur af handahófi. Þannig var kostnaður við bæjarfógetaembættið í Hafnarfirði 3.8 millj. árið 1965, en á árinu 1968 verður hann kominn upp í 8.8 millj. Hækkun 132%. Lögreglukostnaður á Keflavíkurflugvelli var 7.5 millj. árið 1965, en 17 millj. á þessu ári. Eftir allan sparnaðinn og niðurskurðinn er hækkunin samt 126%. Skattstofukostnaður hefur aukizt úr 21 millj. í 44 millj. á þessu fjögurra ára tímabili, en það var einmitt þessi liður, eða var það ekki, sem var hvað efstur á sparnaðarlista hæstv. fyrrv. fjmrh. Hann hækkar um 117%. Kostnaður vegna meðdómenda, setudómara og málflutnings hefur á sama tíma hækkað úr 3.3 millj. í 9 millj. eða um 173%. Það er kannske vegna gamalla tengsla við fjmrn. frá því, að ég starfaði þar áður fyrr, sem ég hef fylgzt dálítið með þeim breytingum, sem þar hafa orðið hin síðari ár. Hér áður voru störfin unnin af Hagstofu og efnahagsráðunaut auk sjálfs rn. Hagstofan og rn. eru enn þá á sínum stað, og þess má geta svona í framhjáhlaupi, að kostnaður við rn. eitt hefur á undanförnum 4 árum vaxið úr 9 millj. í 19 millj. kr. En á s. l. 10 árum hefur það auk þess gerzt í fyrsta lagi, að í stað efnahagsráðunauts er komin Efnahagsstofnun með margföldu starfsliði. Í öðru lagi hefur verið bætt við eftirtöldum n. og stofnunum: Launamálanefnd, tollskrárnefnd, hagsýslustofnun og Ríkisábyrgðasjóði og í þriðja lagi, að Seðlabankanum hefur verið falinn hluti þeirra verkefna, sem áður voru unnin í fjmrn. Og samt kvartaði hæstv. fjmrh. undan því í dag, að enginn mannskapur væri til þess að vinna að áætlanagerð. Þegar svona tekst til hjá þeirri stofnun, sem á að hafa eftirlit og æðstu stjórn á fjármálum þjóðarinnar, er varla von, að aðrir hafi af miklu að státa. Málflutningur stjórnarliða um peningamálin og útlán Seðlabankans er einhvern veginn svona: 1. Seðlabankinn hefur ekkert annað fé til umráða en það, sem viðskiptabankarnir leggja honum til. 2. Seðlahankinn hefur lánað út 500 millj. kr. meira en hann hefur fengið frá viðskiptabönkunum. 3. Sparifjárbindingin stendur líka undir gjaldeyrissjóðnum. Þetta minnir mig nú á kerlinguna, sem átti að hafa brotið pottinn, sem grannkonan lánaði henni. En sú röksemdafærsla var einhvern veginn á þessa leið: Í fyrsta lagi fékk ég pottinn ekki lánaðan, í öðru lagi var hann brotinn, þegar ég fékk hann, og í þriðja lagi var hann heill, þegar ég skilaði honum. Þá er mjög reynt að halda því fram, að engir hafi neina stefnu nema stjórnarflokkarnir. Rétt eins og þeir sigli eftir ákveðnu striki. Framsóknarmenn hafa svo oft svarað því, hverju þeir vilja breyta, að ég fer ekki út í þá sálma að þessu sinni. En vegna langvarandi stjórnleysis er nú svo komið, að enginn veit í dag, til hvaða ráða stjórnin kann að grípa á morgun. Hver bráðabirgðaráðstöfunin rekur aðra, eins og hér hefur lítillega verið rakið, og þó fátt eitt talið. Stjórnina skortir kjark til þess að takast á við vandamálin, já, til þess að stjórna, þegar á móti blæs. Frelsi og frjálsræði eru að sönnu falleg orð, en engu þjóðfélagi, hvorki fyrr né síðar, hefur tekizt að framkvæma þau þannig, að allir mættu gera allt, sem þeim sýndist. Mannlegt samfélag krefst þess, að haldið sé uppi vissri reglu og stjórn. Það er hlutverk ríkisstj. hvers lands að velja þar og hafna, eftir því sem efni standa til hverju sinni. Til þess eru þeir kosnir, og sú stjórn, sem af einhverjum ástæðum bregzt þessari skyldu, hlýtur að glata trausti þjóðar sinnar. Hvað ætlast íslenzka ríkisstj. fyrir í málefnum þjóðarinnar? Hvað er fram undan t. d. í atvinnumálunum? Á að halda áfram að reka atvinnuvegina með opinberri aðstoð? Hvað er meint með því, sem heyrzt hefur og það síðast í dag frá æðstu stöðum, að nú verði að breyta til í efnahagsmálum? Hefur ríkisstj. ákveðið, að Ísland gangi í EFTA, eins og skilja mátti á hæstv. forsrh. á Norðurlandaþingi? Má búast við fleiri tilkynningum um bann við innflutningi tiltekinna vörutegunda en þeirri, sem birt var um daginn um fisk- og mjólkurumbúðir? Það eru svör við þessum spurningum og fleiri slíkum, sem þjóðin vill fá frá ráðh. sínum á eldhúsdegi, en hvorki bollaleggingar þeirra um stefnu stjórnarandstæðinga né upplestur úr erlendum blöðum.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Ég hef 20 mín. til umráða. Fyrri 10 mín. ætla ég að nota til þess að svara helztu fullyrðingum, sem stjórnarandstæðingar hafa sett fram um stefnu ríkisstj. í þessum umr. og á Alþ. í vetur, og ég tel rangar. Seinni 10 mín. ætla ég að verja til þess að ræða þann efnahagsvanda, sem okkur Íslendingum er nú á höndum, hvernig stjórnarandstæðingar vilja bregðast við honum, og hvernig ríkisstj. vill mæta honum. Ég mun þá fyrst víkja að gagnrýni stjórnarandstöðunnar lið fyrir lið. Hún segir í fyrsta lagi, að lífskjör launamanna hafi versnað á undanförnum árum, sérstaklega fullyrðir hún, að kaupmáttur tímakaups verkamanna hafi farið minnkandi. Enginn heilvita maður mun geta borið á móti því, að lífskjör þjóðarinnar í heild hafi batnað verulega á undanförnum árum. Spurningin er sú, hvort þessi heildarlífskjarabót hafi dreifzt svo ójafnt á stéttir þjóðfélagsins, að sumar hafi fengið mjög mikla kjarabót, aðrar litla, og kjör sumra hafi jafnvel versnað. Við skulum fyrst taka launafólk sem eina heild. Skýrslur, sem enginn hefur getað vefengt, sýna ótvírætt, að raunverulegar tekjur launafólks í heild hafa vaxið á undanförnum árum og vaxið mun örar en þjóðartekjurnar. Launþegar sem heild hafa því fengið í sinn hlut stærri en ekki minni hluta þjóðatteknanna en áður. En þá má spyrja: Stafar aukningin einvörðungu af lengdum vinnudegi? Skýrslur, sem enginn hefur getað vefengt, eru einnig til um það atriði. Þær sýna, að meðalvinnudagur helztu launastétta lengdist ekki t. d. á árunum 1965 og 1966, þótt raunverulegar tekjur hækkuðu þá um 24%. En hefur þá ekki tekjuaukning hinna ýmsu launastétta verið mjög misjöfn? Hefur t. d. Dagsbrúnarmaðurinn ekki borið skarðan hlut frá borði? Það er rétt, að tekjuaukning launastéttanna hefur verið nokkuð misjöfn. En ríkisstj. ber ekki ábyrgð á því. Það hefur orðið niðurstaða í frjálsum samningum verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda. Stjórnarandstaðan ýkir hins vegar það þeim mun stórkostlegar, að í launastéttum hefur tekjuaukning orðið langmest á undanförnum árum hjá síldarsjómönnum og ýmiss konar iðnaðarmönnum, en minnst hjá ófaglærðum verkamönnum. En tekjuaukningu ófaglærðra verkamanna má ekki miða við breytingar á kaupmætti lægsta taxta Dagsbrúnarmanna, eins og stjórnarandstaðan gerir yfirleitt, því að þýðing hans fyrir verkamannastéttina í heild hefur farið síminnkandi á undanförnum árum. Það væri álíka gáfulegt að halda því fram, að börnin í fjölskyldu yxu ekki neitt, af því að faðirinn vex ekkert. En nú er það ekki einu sinni svo, að kaupmáttur lægsta taxtans í Dagsbrún hafi ekki vaxið á undanförnum árum, því að það hefur hann sannarlega gert. Óhætt er að fullyrða, að tiltölulega meiri hluti tekjuaukans á undanförnum árum hefur fallið launastéttum í skaut en atvinnufyrirtækjum. Enda leiða hagskýrslur þetta greinilega í ljós. Þessi meginniðurstaða hefur verið í samræmi við stefnu ríkisstj. Ef stjórnarandstaðan segði, að þessi stefna ríkisstj. hefði verið röng og hún ætti einhvern þátt í erfiðleikum atvinnuveganna nú, mundi ég hiklaust játa, að í þessu sé sannleikskorn. Staða atvinnuveganna var því miður of veik, þegar erfiðleikarnir hófust fyrir 1½ ári, en þetta hefur stjórnarandstaðan aldrei sagt. Þá segir stjórnarandstaðan í öðru lagi, að illa hafi verið búið að atvinnuvegum, þeir sæti vaxtaokri og skorti fjármagn. Útlánsvextir eru hér á landi 910%, en innlánsvextir af sparifé 7–9%. Í Danmörku eru útlánsvextir 8–9% og innlánsvextir af sparifé 5–7%. Í Þýzkalandi eru útlánsvextir 6–8% og innlánsvextir af sparifé 3½–4½%. Allir skynsamir menn ættu að skilja, að eðlilegt er, að vextir séu hærri hér en í nágrannalöndum af mörgum ástæðum. Hér er ungt þjóðfélag í örri uppbyggingu. Hér hefur frá upphafi iðnvæðingar landsins verið fjármagnsskortur og síðast en ekki sízt veldur verðbólgan hærri vöxtum en ella mundi vera. Þrátt fyrir þetta er munurinn á útlánsvöxtum hér og í þeim tveim nágrannalöndum, sem ég nefndi, ekki meiri en ég hef gert grein fyrir. Það er því alls ekki rétt að gagnrýna stjórnarvöldin fyrir háa vexti. Háir vextir eru eðlilegir á Íslandi og stuðla annars vegar að því, að meira sparifé myndist en ella, og hins vegar að hinu, að atvinnuvegirnir og aðrir fjármagnsnotendur noti það skynsamlegar en ella. Það mætti gagnrýna ríkisvaldið fyrir það, ef mismunur útlánsvaxta og innlánsvaxta væri hér meiri en annars staðar, þar eð bankakerfið hér er að langmestu leyti ríkisbankakerfi. En þessi munur er hér minni en annars staðar, líklega minni en dæmi finnast um í öðrum löndum, en í því sambandi er þó rétt að minna á, að hér á landi eru bankar skattfrjálsir. Það eru þeir yfirleitt ekki annars staðar. Og því má ekki gleyma, að krafa stjórnarandstöðunnar um lækkaða útlánsvexti hlýtur jafnframt að vera krafa um lækkaða sparifjárvexti. Er það í raun og veru krafa stjórnarandstöðunnar, að sparifjárvextir skuli lækkaðir? Að því er snertir lánsfjárskortinn er það að segja, að útlán bankakerfisins fara auðvitað eftir innlánunum og sparnaðinum. Ríkisstj. getur engu bætt við sparifé bankanna. En útlán til aðalatvinnuveganna hafa aukizt um 17% á hverju ári að meðaltali undanfarin 3 ár, en það er miklu meiri aukning en orðið hefur á verðlagi og framleiðslukostnaði, og útlán til húsbygginga hafa aukizt um hvorki meira né minna en 42% að meðaltali á ári á sama tímabili. Sannleikurinn um hinn margumtalaða lánsfjárskort er sá, að þar, sem hann er raunverulega fyrir hendi, stendur hann í sambandi við erfiða afkomu fyrirtækja á undanförnum árum og þá ekki sízt í sambandi við fjárfestingu, sem í raun og veru hefur verið hlutaðeigandi fyrirtæki eða einstaklingi um megn miðað við fjárhagsgetu. Rangar ráðstafanir í þeim efnum hefna sín síðar með svo kölluðum lánsfjárskorti, ef annaðhvort óvenjulegur gróði eða verðbólga leysa ekki fjárhagsvandann. Þá segir stjórnarandstaðan í þriðja lagi, að verið sé að lama íslenzkan iðnað með frjálsum innflutningi. Sannleikurinn er samt sá, að iðnframleiðslan í heild, önnur en fiskiðnaður, var í fyrra 29% meiri en 1960 og byggingarstarfsemi og mannvirkjagerð var í fyrra hvorki meira né minna en 91% meiri en 1960. Árleg fjármunamyndun í þeim greinum, sem venjulega eru taldar íslenzkur iðnaður, hefur á undanförnum áratug hér um bil fjórfaldazt miðað við sambærilegt verðlag. Ekki ber þetta vott um mikla afturför í íslenzkum iðnaði. Hitt er rétt, að samsetning iðnaðarins hefur breytzt nokkuð á undanförnum árum. Sumar greinar hafa dregizt saman, en aðrar eflzt þeim mun meir. Stjórnarandstaðan hefur oft nefnt skipabyggingar sem dæmi um iðngrein, sem dregizt hefur saman. Þetta eru staðlausir stafir. Það hefur aldrei verið meira um skipabyggingar á Íslandi en undanfarin ár. Síldarverksmiðjubyggingar og smíði véla í þær hafa hins vegar að sjálfsögðu dregizt saman, eins og eðlilegt er, þar eð nóg er búið að byggja af síldarverksmiðjum í bráð. Í fjórða lagi segir stjórnarandstaðan, að fluttur sé til landsins alls konar óþarfi fyrir dýrmætan gjaldeyri. Hér er því til að svara, að það var á sínum tíma eitt af aðalatriðunum í þeirri nýju stefnu, sem núv. stjórnarflokkar tóku upp, að gefa innflutning til landsins sem frjálsastan og halda ekki á honum öðrum höftum en þeim, sem vöruskiptasamningar við Austur-Evrópulöndin gerðu nauðsynlegt til þess að varðveita markaði okkar þar. Þessi stefna grundvallaðist á þeirri sannfæringu okkar, að neytandinn fengi í raun og veru mest fyrir peninga sína og yrði ánægðastur, ef hann hefði úr nægum vörum að velja, innlendum og erlendum, og að framleiðandi gæti framleitt ódýrastar og beztar vörur, ef hann hefði sem frjálsust skilyrði til þess að velja milli erlendra og innlendra hráefna. Þannig hefur reynslan orðið hjá öllum nágrannaþjóðum okkar, og þannig hefur reynslan einnig orðið hjá okkur. Innflutningsfrelsið hefur leitt til stóraukins vöruúrvals, og í því eru fólgnar óbeinar kjarabætur. Það hefur líka gert innlendum framleiðendum fært að framleiða betri og ódýrari vörur en áður, og einnig orðið neytandanum að gagni á þann hátt. En auðvitað getur innflutningsfrelsi leitt til þess, að eitthvað, sem sumir kalla óþarfa, sé flutt inn. Frægasta dæmið um það eru dönsku tertubotnarnir, og hefur líklega engin innflutt vara verið nefnd eins oft í málflutningi stjórnarandstæðinga og þessi sérstaka vörutegund. Menn skyldu halda, að hér væri um innflutning að ræða, sem stefndi gjaldeyrisvarasjóði þjóðarinnar í stórhættu. Tertubotnar frá Danmörku voru þó ekki fluttir inn í fyrra nema fyrir 252 þús. kr. Og það, sem af er þessu ári, hefur innflutningur tertubotna frá Danmörku numið 19 þús. kr. Afkoma þjóðarinnar hefði orðið ósköp svipuð, hvort sem þessi innflutningur hefði verið leyfður eða bannaður. En þeim, sem hafa keypt þá, hlýtur að hafa fundizt þeir góðir; og því mega þeir þá ekki kaupa þá? Í fimmta lagi er rétt að geta þess, að annar stjórnarandstöðuflokkurinn gagnrýnir ríkisstj. fyrir það, að haldið sé uppi of litlu verðlagseftirliti. Þetta er Alþb., en fulltrúar hins í verðlagsnefndum hafa talið verðlagsákvæðin allt of þröng og krafizt afnáms þeirra. Þetta er Framsfl. Ríkisstj. hefur hér farið bil beggja. Samfara auknu jafnvægi í verðlagsmálum og kaupgjaldsmálum hefur hún talið rétt, að losað væri um bein verðlagsákvæði og aukin samkeppni látin halda verðlagi í skefjum jafnframt því, sem löggjöf um einokun og hringamyndun hefur verið undirbúin. En í kjölfar gengislækkunarinnar taldi ríkisstj. hins vegar óhjákvæmilegt, að allar vörur væru um sinn teknar aftur undir verðlagseftirlit. Í sjötta lagi er þess að geta, að stjórnarandstæðingar gera yfirleitt lítið úr verðfalli og aflabrestinum, segja, að verðlagið nú sé, þegar öllu er á botninn hvolft, ekki lægra en það var fyrir 3–4 árum og aflinn í fyrra hafi verið mjög mikill, þótt hann hafi minnkað verulega miðað við árið áður. Um þetta er það að segja, að hér er mjög gott dæmi um allan málflutning stjórnarandstöðunnar, dæmi um þá aðferð óhlutvandra manna að segja hálfan sannleikann til að skapa rangar hugmyndir og villa öðrum sýn. Það er rétt, að útflutningsverðlagið nú er að meðaltali svipað og það var fyrir 3–4 árum, og aflinn í fyrra var líkur og hann var 1962, ef miðað er við verðmæti á föstu verði. En það, sem stjórnarandstæðingar þegja um, þótt þeir viti það auðvitað, er, að í kjölfar verðhækkananna erlendis hækkuðu tekjur innanlands í svipuðu hlutfalli, og þá um leið framleiðslukostnaður útflutningsatvinnuveganna. Stjórnarandstæðingar studdu ekki aðeins kauphækkanirnar, sem urðu á þessum árum heldur vildu beinlínis hafa þær meiri. Ef kaupgjald og annar framleiðslukostnaður væri nú óbreytt, frá því, sem það var fyrir 3–4 árum, væri vandinn nú ekki sá, sem hann er. En um þetta aðalatriði þegja stjórnarandstæðingar. Skýrara dæmi um blekkingar verður varla fundið. Í sjöunda og síðasta lagi ætla ég að nefna, að bæði í gærkvöldi og fyrr hér á Alþ. hefur verið vefengt af hálfu Alþb., að Hannibal Valdimarsson forseti Alþýðusambandsins, Björgvin Sigurðsson framkvstj. Vinnuveitendasambandsins og Torfi Hjartarson sáttasemjari hafi látið í ljós þá skoðun, að útvarpsumr. um till. framsóknarmanna og Alþb.-manna um vísitölumálið mundu ekki greiða fyrir lausn verkfallsins, heldur gætu þær þvert á móti torveldað samninga, þar eð vonir hefðu vaknað um samkomulag. Það var ég, sem ræddi þetta mál við Hannibal Valdimarsson. En hæstv. forsrh. talaði við Björgvin Sigurðsson og Torfa Hjartarson. Fengum við leyfi til þess að skýra opinberlega frá þessari skoðun þessara manna. Ég fullyrði, að öllum forystumönnum Alþb. er kunnugt um, að þetta er rétt. Er það líklegt til að auka traust á kommúnistaleiðtogunum í Alþb., að þeir skuli samt tala eins og þeir hafa talað um þetta atriði? En e. t. v. þarf þetta ekki að koma á óvart, þegar haft er í huga, að hv. þm. Björn Jónsson sagði fyrir nokkrum dögum í hv. Ed. í umr. um kosningalög, að ætti hann að dæma um, hvort væri sennilegra, að hæstv. dómsmrh. hafi varið vísvitandi með rangt mál eða hitt, að hann hafi fengið rangar upplýsingar hjá formanni þingflokks Alþb. Lúðvík Jósefssyni, þá teldi hann hið síðarnefnda miklu sennilegra. Þá er ég kominn að hinu aðalatriðinu, sem ég ætlaði að ræða í kvöld, erfiðleikunum, sem nú er við að etja í íslenzku efnahagslífi, og ágreiningnum um það, hvernig við þeim eigi að bregðast. Óþarfi er að lýsa þeim gífurlegu erfiðleikum, sem steðjað hafa að íslenzkum atvinnuvegum á s. l. 1½ ári. Enginn ber brigður á, að þeir eru staðreynd, alvarlegasta staðreynd, sem blasað hefur við Íslendingum í áratugi. Allar þjóðir Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku hafa átt við efnahagsörðugleika að etja undanfarin ár. Á vegum ríkjanna í Austur-Evrópu hafa einnig orðið miklir erfiðleikar, þótt þeir séu annars eðlis. En engin þjóð, sem um er vitað, hefur undanfarið orðið fyrir jafnmiklu efnahagstjóni á jafnskömmum tíma og við Íslendingar. Í sjálfu sér er ekki óeðlilegt, að menn og flokka greini á um, hvernig við slíkum vanda skuli brugðizt. Erfiðleikar eins og þessir hljóta fyrr eða síðar að snerta hvert mannsbarn í landinu. Þeir hljóta að koma við pyngju hvers einasta manns, og þá er enginn hlutur eðlilegri en þeir velti fyrir sér, hvernig eigið tjón geti orðið minnst. En skylda stjórnmálaflokka er að skýra þjóðinni frá því, hvernig þeir vilja láta snúast við vandanum. Í opinberum umr. hefur komið í ljós, að stefna stjórnarandstöðuflokkanna í þessum málum er furðulík. Það er fyrst og fremst tvennt, sem þeir benda á sem úrræði gegn vandanum. Þeir vilja báðir mæta minnkun gjaldeyristeknanna með innflutnings- og gjaldeyrishöftum. Þeir vilja ráða bót á því, sem þeir kalla stjórnleysi fjárfestingarinnar innanlands, með því að gera alla meiri háttar fjárfestingu háða opinberum leyfisveitingum. Og þeir vilja styðja framleiðsluna með lækkun vaxta og bæta úr lánsfjárskortinum með því að láta Seðlabankann hætta að binda féð fyrir viðskiptabönkunum, m. ö. o. láta Seðlabankann hætta að fá nokkra hlutdeild í sparifjármyndun landsmanna. Þetta virðist í aðalatriðum vera stefna beggja stjórnarandstöðuflokkanna í efnahagsmálum þjóðarinnar, þótt þá greini á að ýmsu öðru leyti. Hér er ekki um nýja eða óþekkta stefnu að ræða. Hér er um að ræða stefnu, sem fylgt hefur verið hér á landi fyrr á árum og kenna má við höft og greiðsluhalla. Hliðstæðri stefnu var og fylgt í ýmsum nálægum löndum í heimskreppunni miklu á áratugnum frá 1930–1940. Við Íslendingar tókum hana aftur upp til þess að reyna að vinna bug á erfiðleikunum, sem urðu á vegi okkar eftir heimsstyrjöldina síðari, og fylgdum henni sem aðalstefnu allar götur fram að 1960. En það er athyglisvert, að Íslendingar eru eina þjóð Vestur-Evrópu, sem gripið hefur til þessarar stefnu á árunum eftir síðari heimsstyrjöldina. Það getur varla verið tilviljun. Sannleikurinn er sá, að stefna, sem miðar að því að taka nú aftur upp innflutnings- og gjaldeyrishöft og fjárfestingareftirlit, er ómenguð afturhaldsstefna. Hún boðar afturhvarf til úrræða, sem reynd voru hér og erlendis um langan aldur og gáfust illa, svo illa, að engin þjóð í Vestur-Evrópu hefur látið sér til hugar koma á undanförnum árum að taka hana upp aftur. Þótt margvíslegir efnahagserfiðleikar hafi orðið á vegi flestra þjóða í Vestur-Evrópu undanfarin ár, hefur engin þeirra gripið til almennra innflutnings- og gjaldeyrishafta né almenns fjárfestingareftirlits. Meðan Bretar voru að reyna að varðveita gengi sterlingspundsins, gripu þeir einu sinni til allsherjar innflutningsgjalds, en ekki til innflutningshafta. Þeir hækkuðu vexti hvað eftir annað, þeir takmörkuðu ýmis ríkisútgjöld og þeir hafa jafnvel lagt lagahömlur á hækkun kaupgjalds og arðgreiðslu. En þeir tóku aldrei upp innflutnings- og gjaldeyrishöft né almennt fjárfestingareftirlit. Að síðustu urðu þeir að lækka gengið einmitt til þess að geta haldið áfram hinni frjálslyndu stefnu í efnahagsmálum og þurfa ekki að hverfa aftur til haftastefnunnar. Reynsla okkar Íslendinga af haftastefnunni var 1960 orðin sú, að hér var margháttaður vöruskortur, bæði á neyzluvörum og hráefnum. Landið var sokkið í óreiðuskuldir erlendis og lánstraust þess þrotið. Þá var breytt um stefnu. Samtímis afnámi haftanna tókst að safna gildum gjaldeyrisvarasjóði. Myndun þess sjóðs var hafin áður en góðæri hófst, og er það því ekki grundvöllur hans, heldur hin nýja stefna í efnahagsmálum. Með sanni má segja, að það sé undarlegt, að þrátt fyrir nýlega og slæma reynslu okkar af haftabúskap og þrátt fyrir það, að engin nálæg þjóð hefur viljað hverfa aftur til þeirrar efnahagsstefnu, þá skuli stjórnarandstaðan á Íslandi vera sammála um, að hún sé rétta leiðin, að hún sé „hin leiðin“. Það er næstum því neyðarlegt, að sá íslenzkur stjórnmálaflokkur, sem kennir sig við framsókn, skuli boða slíkt afturhald. Hvorki stórir né litlir íhaldsflokkar í Vestur-Evrópu hafa haftabúskap á stefnu sinni. En Framsfl. á Íslandi er svo mikið á eftir tímanum, hann er svo negldur niður í sinni eigin fortíð, þegar hann sjálfur var í stjórn og gat misnotað haftakerfið sjálfum sér og sínum í hag, að hann sér enga aðra leið út úr vandanum. Framsfl. hefur að vísu þetta sér til afsökunar, að hann hefur reynslu af því, að það er hægt að hagnast af því að fara með völd á haftatímum. Það mundi hann auðvitað gera, ef hann kæmist aftur til valda og tækist að koma aftur á höftum að einhverju eða öllu leyti. En Alþb. ætti a. m. k. ekki að hugsa eins. Þess vegna má að vissu leyti segja, að það sé enn undarlegra, að það skuli aðhyllast jafnafturhaldssama stefnu, og nú ber svo kynlega við, að það er eins og leiðtogar Alþb. geti ekki lært neitt af stjórnendum Austur-Evrópuríkjanna loksins, þegar eitthvað er af þeim að læra. Í áratugi hafa þeir menn, sem nú stjórna Alþb. og blaði þess, Þjóðviljanum, gapað af hrifningu yfir öllu því, sem gerzt hefur austan járntjalds. Þar var alltaf allt á framfaraleið. Jafnvel frelsissvipting og fangelsanir, jafnvel kúgun og ofbeldi var allt saman réttlætanlegt, af því að það var óhjákvæmilegur áfangi á leiðinni til efnahagsskipulags, sem átti að veita öllum sælu á sínum tíma. Ekkert ódæði hefur verið framið í þessum löndum, án þess að einhver íslenzkur kommúnisti hafi bent á sögulega nauðsyn þess í þágu baráttunnar fyrir efnahagsskipulagi kommúnismans. En á undanförnum árum hafa leiðtogar hvers kommúnistaríkisins á fætur öðru verið að breyta um stefnu í efnahagsmálum. Þeir hafa verið að sjá, að sá fullkomni skipulagskommúnismi, séu þeir stefndu að, er ekki leið til framfara, heldur trafali á framfarabrautinni, og nú stefnir hver kommúnistastjórnin á fætur annarri að auknu frjálsræði í framleiðslu og viðskiptum, að minnkuðu valdboði, minni höftum. Meira að segja í sjálfu föðurlandi kommúnismans, Sovétríkjunum, er verið að gera merkilegar tilraunir á mikilvægum sviðum efnahagslífsins, þar sem beitt er aðferðum, sem eru kjarni frjálslyndrar stefnu í efnahagsmálum. Og þá vill svo ömurlega til, að leiðtogar íslenzkra kommúnista virðast ekki átta sig á neinu. Ýmsir hefðu þó haldið, að þeir væru búnir að öðlast svo mikla æfingu í því að snúast og verja það, sem þeir réðust á áður, að þeim ætti ekki að verða skotaskuld úr því að gagnrýna óhóflegt vald ríkisins og lamandi höft, a. m. k. undir vissum kringumstæðum, fyrst kommúnistaflokkar í Austur-Evrópu eru farnir að halda fram slíkum skoðunum. En nú virðast leiðtogar íslenzkra kommúnista allt í einu vera orðnir staðir og stirðnaðir í gömlum hugmyndum. En breytingin er kannske ekki orðin nógu alger þarna austur frá. Kannske eru þeir ekki enn orðnir nógu vissir um það, að hin nýja stefna þar verði endanlega ofan á. Í þessum löndum má alltaf búast við gagnbyltingu. En ég óska þjóðunum í Austur-Evrópu þess, að hin nýja stefna verði sem fyrst alls ráðandi í þessum ríkjum. Það mun verða þeim sjálfum fyrir beztu og þá er ég ekki í nokkrum vafa um, hverjar skoðanir íslenzkra kommúnista verða á þessu sviði. Þá munu þeir ekki lengur mæla með gamaldags haftabúskap hér á Íslandi. En hver er þá stefna ríkisstj.? Hvað vill hún gera? Fyrst er rétt að geta þess, sem hún hefur gert til þess að mæta vandanum. Þegar halla tók undan fæti í gjaldeyrismálunum vegna minnkandi útflutningstekna, voru fyrstu viðbrögð ríkisstj. og gjaldeyrisbanka þau að draga úr innflutningi með því að auka innborgunarskyldu innflytjenda í bankana vegna innflutnings. Þá miðaði fjárlagafrv. á s. l. hausti að hallalausum ríkisbúskap á þessu ári. Þetta varð ekki gert án þess að leggja byrðar á allan almenning, fyrst og fremst með lækkun niðurgreiðslna á innlendum landbúnaðarafurðum. En ríkisstj. taldi það óhjákvæmilegt og Alþ. samþykkti það. En langveigamesta ráðstöfunin gegn vandanum hefur þó auðvitað verið gengislækkunin í nóvember. Hjá henni hafði ríkisstj. viljað komast í lengstu lög, en gengisfelling sterlingspundsins gerði gengisfall krónunnar óhjákvæmilegt. Þar eð verðfallið reyndist bæði meira og langærra en nokkurn hafði grunað, reyndist óhjákvæmilegt að veita bátaflotanum og hraðfrystihúsunum sérstaka aðstoð um áramótin. Til að þurfa ekki að leggja nýja skatta á almenning, taldi ríkisstj. rétt að lækka útgjöld ríkisins mjög verulega og hefur nýlega verið gengið frá lagasetningu um það. Allt hefur þetta byrðar í för með sér fyrir almenning. Launastéttir hafa ekki fengið bætta að fullu þá hækkun, sem orðið hefur á lífsnauðsynjum. Í þessu hefur verið fólgin sú kjaraskerðing, sem óhjákvæmilegt hefur verið, að hin mikla tekjulækkun þjóðarbúsins hefði í för með sér. En nauðsynlegt er að vekja athygli á því og leggja á það sérstaka áherzlu, að á s. l. ári var lækkun þjóðarteknanna ekki farin að koma fram í lækkuðum ráðstöfunartekjum almennings. Áföllunum var um sinn mætt með minnkun gjaldeyrisvarasjóðsins og auknum erlendum skuldum. Á þessu mun þó verða breyting á yfirstandandi ári. Á þessu ári munu koma fram áhrif þess efnahagsáfalls, sem hófst fyrir tveimur árum. En í þessu er einmitt fólgið gildi þess að eiga gjaldeyrisvarasjóð. Að skyndileg tekjulækkun á útflutningi þarf ekki þegar í stað að koma fram sem kjaraskerðing innanlands. Lækkun gjaldeyrisvarasjóðs má hins vegar ekki verða miklu meiri en nú er orðið. Ef ekki verður annað tveggja, veruleg aukning útflutningsframleiðslunnar eða veruleg hækkun útflutningsverðs, má búast við, að þær ráðstafanir, sem þegar hafa verið gerðar, dugi ekki til þess að varðveita gjaldeyrisvarasjóðinn og það frjálsræði í framleiðslu, viðskiptum og neyzlu, sem ekki má fara forgörðum. En of snemmt er enn að spá um það, hvort enn nýjar ráðstafanir verða nauðsynlegar. Vertíð er ekki enn lokið og ekki útilokað, að verðlag erlendis hækki, frá því, sem nú er. Vonandi dugar það, sem búið er að gera. En sýni reynslan, að það dugi ekki, verður áfram að snúast gegn vandanum með þeim ráðum, sem duga, og það mun ríkisstj. gera í anda þeirrar frjálslyndu og framfarasinnuðu efnahagsstefnu, sem hún hefur fylgt. Þjóðin á rétt á því, að talað sé við hana af hreinskilni, ekki sízt á tímum eins og þeim, sem nú eru. Og ég held, að þjóðin vilji heyra sannleikann. Þess vegna lýk ég þessum orðum mínum með því að segja, að það er ekki bjart fram undan í íslenzkum efnahagsmálum. En þó er ekki ástæða til þess að örvænta og telja allar bjargir bannaðar. Íslendingar hafa áður átt við erfiðleika að etja og sigrazt á þeim. Kjarkurinn er mikils virði, en fyrir mestu er þó að skilja vandann og vilja leysa hann með því að bera sinn hlut af byrðunum, meðan þess er þörf, af ósérhlífni og heiðarleika. Ef allar stéttir, ef allir Íslendingar mæta erfiðleikunum nú með því hugarfari, þurfa þeir ekkert að óttast. Þá verður framtíðin björt í þessu landi, þótt syrt hafi í álinn um skeið. Þá munum við öll koma meiri menn út úr erfiðleikum þessara ára.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Með viðreisnarstjórninni var tekinn upp sá háttur, að einum ráðh. var bætt við og falið það verkefni að hugsa. Hæstv. forsrh. gegnir engum sérstökum skyldustörfum í stjórnarráðinu öðrum en þeim að leggja á ráðin um heildarstefnu stjórnarinnar og skyggnast inn í framtíðina. Vissulega er þar um mikið og nauðsynlegt verkefni að ræða, en þess ber þá einnig að krefjast, að þessi hugsuður ríkisstj., hæstv. forsrh., hafi eitthvað til málanna að leggja umfram hversdagslegasta dægurmálapex, þegar hann flytur stjórnmálaboðskap í áheyrn alþjóðar. En í ræðu sinni í gær tókst hæstv. ráðh. ekki að hefja sig yfir þetta lágkúrulega stig. Hann markaði enga framtíðarstefnu, svaraði engum þeim spurningum, sem áhyggjufullir áheyrendur hans hafa borið upp undanfarna mánuði; ræðan bar því miður miklu meiri vott um hina stríðu lund hæstv. ráðh. en góða greind hans. Mér varð hún órækur vitnisburður um það, að viðreisnarskútan er nú stjórnlaust fley. Hins vegar þótti mér það næsta nýstárlegt, að hæstv. ráðh. vék örlítið að utanríkismálum í upphafi ræðu sinnar. Því er nefnilega þannig háttað, að á þinginu í vetur höfum við Alþb.-menn oftsinnis hafið umr. um utanríkismál og af mörgum tilefnum, án þess að hæstv. ráðh. hafi fengizt til andsvara. Við höfum bent á þá augljósu staðreynd, að rök þau, sem hernámsflokkarnir sjálfir notuðu til þess að réttlæta hernámið 1951, eru nú öll úrelt orðin vegna gerbreyttra viðhorfa í alþjóðamálum og hermálum. Við höfum spurt, hvenær vænta megi nútímalegrar stefnu á þessu sviði eða hvort það sé afstaða stjórnarflokkanna, að hér skuli dveljast bandarískur her um ófyrirsjáanlega framtíð, hvað svo sem gerist í veröldinni umhverfis okkur. Við höfum bent á, að staða Atlantshafsbandalagsins sé gerbreytt, eftir að Frakkar slitu allri hernaðarsamvinnu við það og hreinsuðu land sitt af bandarískum herstöðvum, og eftir að samskipti Evrópuríkja eru orðin öll önnur en þau voru fyrir tveimur áratugum, og því verði Íslendingar að taka það til raunsærrar endurskoðunar, hvort við, vopnlaus friðarþjóð, eigum að halda áfram þátttöku í hernaðarsamtökum undir forystu þess ríkis, sem heyr ofbeldisstyrjöldina í Víetnam. Við höfum skorað á ríkisstj. að færa nútímaleg rök fyrir stefnu sinni í utanríkismálum, en láta sér ekki nægja úrelt viðhorf frá ísöld kalda stríðsins. En stjórnarliðið hefur viljað forðast að ræða þessi mál í allan vetur. Úr þess hópi hefur aðeins einn einasti maður tekið þátt í umr. um utanríkismál, hæstv. utanrrh. sjálfur. En málflutningur hans hefur borið það með sér, að hann var að sinna óhjákvæmilegri embættisskyldu fremur en hann hefði áhuga eða hefði fylgzt með þróun þessara mála síðustu árin. Af hálfu Sjálfstfl. hefur ekki nokkur maður fengizt til þess að ræða hernámið og stefnu Íslands í utanríkismálum þrátt fyrir margítrekaðar áskoranir, sem ekki sízt hefur verið beint til Bjarna Benediktssonar forsrh., en hann er öðrum mönnum fremur höfundur hernámsstefnunnar. Í allan vetur höfum við farið fram á það, að ríkisstj. gerði formlega grein fyrir stefnu sinni í utanríkismálum, og nú mun loks von einhverrar skýrslu síðdegis á morgun, degi áður en þing verður sent heim, þegar ekkert ráðrúm gefst til könnunar og ítarlegra umr. á vegum Alþ. Þessi viðbrögð stjórnarflokkanna eru mjög athyglisverð. Þau eru sönnun þess, að ríkisstj. telur ekki fýsilegt að ræða stefnu sína í utanríkismálum. Á því sviði er þögnin talin hæfa málstaðnum bezt. Hitt er því miður borin von, að þessi þögn sé til marks um það, að valdamenn ríkisstj. séu nú að hugsa ráð sitt og fitja upp á nýjum viðhorfum. Það sannast einmitt á því dæmi, sem hæstv. forsrh. gerði að umtalsefni í gær. Síðan um miðjan febrúar hafa legið fyrir báðum deildum Alþ. till. um afstöðu Íslands til styrjaldarinnar í Víetnam. Till. þessar voru sniðnar eftir hugmyndum Ú Þants, framkvstj. Sameinuðu þjóðanna, og þeirri stefnu, sem mörkuð hefur verið af flestum ríkisstj. Vestur-Evrópu. Um skeið stóðu vonir til þess, að samstaða tækist á Alþ. um samþykkt slíkrar till. og var það raunar fastmælum bundið við Bjarna Benediktsson forsrh. sjálfan. En þegar á reyndi brást ráðh. þessu samkomulagi og bar fyrir sig tómar vífilengjur. Á þeirri ráðabreytni getur ekki verið nein önnur skýring en sú, að hann dirfist ekki að standa að nokkurri þeirri samþykkt, sem hægt er að túlka sem gagnrýni á bandaríska utanríkisstefnu, ekki heldur þótt um sé að ræða styrjöldina í Víetnam, sem orðið hefur nærgöngulli við samvizku mannkynsins en nokkur annar atburður, sem gerzt hefur síðan heimsstyrjöldinni lauk. Það er þetta andlega ósjálfstæði, sem fyrst og fremst veldur þögn stjórnarliðsins í umr. um utanríkismál í vetur. Ráðh. eru sér þess meðvitandi, að utanríkisstefnan er ekki ákveðin á Alþ. Íslendinga, heldur á allt öðru þingi í allt öðru landi. En utanríkismál verða ekki umflúin. Þau mæta okkur raunar hvert sem litið er. Ein meginnauðsyn Íslendinga um þessar mundir er einmitt sú að átta sig á stöðu sinni í umheiminum, hvers við þörfnumst til þess að geta staðizt samkeppni við aðrar margfalt stærri og auðugri þjóðir. Þau vandamál eru einnig í nánum tengslum við atvinnumál og efnahagsmál um þessar mundir, kjaramál og öryggi launafólks, þau viðfangsefni, sem hver einasti Íslendingur hefur velt fyrir sér síðustu mánuðina af vaxandi áhyggjum. Í vetur voru skráðir hátt á 2. þús. atvinnuleysingjar á Íslandi. Þau kjör, sem atvinnuleysi fylgja, urðu hlutskipti þúsunda manna um land allt. Slíku neyðarástandi höfðu landsmenn ekki kynnzt síðan veturinn 1951–1952. Af hverju stafaði þetta atvinnuleysi? Ástæðurnar voru ekki fyrst og fremst þeir tímabundnu erfiðleikar, sem nú er mest talað um, verðfall á erlendum mörkuðum og minnkandi afli, heldur er þeirra að leita á miklu lengra tímabili. Á þeim miklu velmegunarárum, sem við lifðum þegar þjóðartekjur á mann jukust örar hér en í nokkru öðru landi heims og okkur áskotnuðust millj. kr. aðeins með bættum viðskiptakjörum, lét ríkisstj. Íslands hina þjóðlegu atvinnuvegi hrörna. Togarar landsmanna voru seldir eða bundnir við landfestar og enginn nýr keyptur, unz nú er svo komið, að togurum á veiðum hefur fækkað um 2/3 hluta. Sá hluti bátaflotans, sem aflar hráefnis handa fiskvinnslustöðvunum, hélt áfram að úreldast og var aðeins endurnýjaður að óverulegu leyti. Frystihúsin áttu af þessum ástæðum í sívaxandi erfiðleikum með að tryggja sér hráefni, og rekstraraðstaða þeirra varð vonlaus nema til kæmu stighækkandi styrkir úr ríkissjóði. Íslenzkur iðnaður var látinn sæta sama hlutskipti. Hinar miklu og vel búnu vélsmiðjur drógu úr athöfnum sínum og lokuðu einni deild af annarri. Skipasmíðastöðvarnar sáu verkefnin flutt úr landi, jafnt nýsmíðar sem viðgerðir. Neyzluvöruiðnaðurinn stóðst ekki samkeppni við frjálsan innflutning á hvers kyns varningi, sem áður hafði verið framleiddur innanlands, og verksmiðjurnar gáfust upp hver á fætur annarri. Það var þessi samfellda öfugþróun, sem olli atvinnuleysinu í vetur, vaxandi samdráttur í atvinnulífinu á mestu velmegunarárum, sem Íslendingar hafa lifað. Hitt skal enginn ætla, að hér hafi einvörðungu verið að verki getuleysi og skammsýni ríkisstj. Ástæðurnar voru miklu djúptækari og alvarlegri. Ég minnti á það áðan, að atvinnuleysið í vetur ætti enga hliðstæðu síðan 1951–1952. Eflaust eru margir búnir að gleyma, af hverju atvinnuleysið stafaði þann vetur. Hingað til lands hafði komið bandarískt hernámslið vorið 1951 og það þurfti að ráðast í miklar hernámsframkvæmdir og þurfti á þúsundum manna að halda í þeim tilgangi. Atvinnuleysið veturinn 1951–1952 var skipulagt af ráðnum hug til að sópa hundruðum og þúsundum manna í hernámsframkvæmdir með niðurlægjandi skilmálum og ósæmilegri aðbúð. Samdrátturinn að undanförnu á sér hliðstæðar orsakir. 1966 gerði ríkisstj. samning við alþjóðlegan auðhring um byggingu alúmínbræðslu hér á landi, og jafnframt var ákveðið, að Búrfellsvirkjun, sem Alþ. hafði einróma samþ. árið áður í þágu landsmanna sjálfra, skyldi að meiri hl. framleiða raforku handa hinu erlenda auðfyrirtæki. Þegar þessi samningur var gerður, kváðust stjórnarvöldin hafa miklar áhyggjur af því, sem þau kölluðu þenslu í efnahagslífinu, en stjórnarhagfræðingar líkja því við þenslu eða bólgu eða ígerð, ef landsmenn eiga kost á nægri atvinnu. Og ráðh. lýstu yfir því hér á þingi, að nú yrðu gerðar ráðstafanir til að tryggja það, að nægilegt vinnuafl yrði tiltækt til þess að ráðast í stórframkvæmdir í þágu útlendinga. Þetta er ástæðan fyrir því, að togaraflotinn hefur verið látinn dragast saman ásamt hinum minni bátum og að íslenzk iðnfyrirtæki hafa verið látin lamast eða gefast upp. Og ríkisstj. hefur náð því marki, sem hún stefndi að, ekki síður en veturinn 1951–1952. Það er ekki aðeins nægilegt vinnuafl í Straumi og við Búrfell, heldur liggja á báðum stöðum langar bænaskrár frá fólki, sem biður um að fá að vinna þar. Og þegar svo er komið, geta þeir, sem bera ábyrgðina, snúið staðreyndunum við. Nú segja þeir með landsföðurlegri sjálfumgleði, eins og þeir hafa sagt í þessum umræðum: Hvernig halda menn, að ástandið væri, ef við hefðum ekki samið við auðhringinn um, að hann fengi að reisa verksmiðju sína hér og hirða raforkuna frá Búrfellsvirkjun á gjafverði? Niðurlæging hinna þjóðlegu atvinnuvega og atvinnuleysið voru engin óumflýjanleg örlög, heldur mannaverk í nánum tengslum við þá örlagaríku ákvörðun stjórnarvalda að hverfa frá algeru sjálfsforræði Íslendinga í atvinnumálum. Og hvað er svo fram undan á þessum sviðum? Atvinnan mikla í Straumi og við Búrfell stendur aðeins fram á mitt næsta ár. Þegar orkuverið er tekið til starfa, og alúmínbræðslan hafin, fá ekki margir menn atvinnu þar. Og hvað tekur þá við? Hafa íslenzk stjórnarvöld ekki hafizt handa um að efla hina þjóðlegu atvinnuvegi á nýjan leik til þess að taka við fjölgun þjóðarinnar og því vinnuafli, sem senn losnar frá Straumi og Búrfelli? Um það sjást engin merki nema kákið eitt. Hér á þingi er nýbúið að fella till. Alþb. um, að hafizt verði handa um endurnýjun togaraflotans með kaupum á skuttogurum. Till. Alþb. um nýsmíði fiskiskipa í innlendum skipasmíðastöðvum sefur svefninum langa í einni þn. Nýlega birtist viðskmrh. í sjónvarpi til þess að skýra frá því, að enda þótt fiskumbúðir væru nú háðar innflutningsleyfum, mætti enginn ætla, að tilgangurinn væri sá að vernda innlendan iðnað almennt. Útlendur iðnaðarvarningur skyldi áfram fá að flæða inn óhindrað og svipta landsmenn atvinnu. Ráðh. sá meira að segja ástæðu til þess að taka það sérstaklega fram með breiðu gleðibrosi, eins og hann gerði í umr. hér áðan, að hér skyldi sannarlega ekki verða neinn hörgull á dönskum tertubotnum. Sú stefna ríkisstj. að afrækja þjóðlega atvinnuvegi stendur enn óbreytt. En hver er þá framtíðarstefna stjórnarflokkanna á sviði atvinnumála? Hún birtist á mjög ótvíræðan hátt í áróðri, sem nú er magnaður dag eftir dag í málgögnum Sjálfstfl., þess efnis, að við verðum að gera tafarlausar ráðstafanir til þess að hleypa fleiri erlendum fyrirtækjum inn í landið. Morgunblaðið hefur tekið upp hina gömlu hugmynd sína um að fá bandarískan auðhring til að reisa hér olíuhreinsunarstöð. Mjög athyglisverðar rannsóknir á sjóefnavinnslu í sambandi við hverasvæðið á Reykjanesi verða málgögnum Sjálfstfl. tilefni til þess að segja fagnandi, að þar sé svið, sem rétt sé að bjóða útlendingum falt. Þegar eru hafnar athuganir á því, hvort erlendir aðilar geti ekki að einhverju leyti tekið að sér þann hluta fiskiðnaðarins, sem fullkomnastur er hérlendis, frystiiðnaðinn. Mikil áherzla er lögð á nauðsyn þess, að við göngum í Fríverzlunarbandalagið og náum tengslum við Efnahagsbandalag Evrópu, fyrst og fremst til þess að greiða fyrir aukinni innrás erlends fjármagns. Og í áróðrinum er lögð á það vaxandi áherzla, að við megum ekki vera of kröfuharðir í samningum við hina erlendu aðila. Við sömdum um það 1966 að selja alúmínhringnum raforku við verði, sem enn er óvíst að standi undir tilkostnaði okkar. En á miðvikudaginn í síðustu viku sagði Vísir í forystugrein, að við yrðum að búa okkur undir að bjóða erlendum auðfélögum mun betri kosti. Blaðið komst svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það hefur vakið mikla athygli, að Bretar bjóða erlendum álfyrirtækjum ríkisstyrki, 35–40% af stofnkostnaði álbræðslu, ef þau vilja byggja verksmiðjurnar í Bretlandi og efla þar með atvinnulífið þar. Þetta samsvarar því, að við hefðum gefið svissneska fyrirtækinu um þúsund milljónir króna upp í byggingarkostnað álbræðslunnar í Straumsvík. Þjóðverjar hafa lækkað raforkuverð hjá sér með ríkisframlagi til þess að freista álfyrirtækja til framkvæmda þar í landi.“ Þarna er framtíðarstefnan boðuð af óvenjulegri hreinskilni. Við eigum ekki aðeins að halda áfram að opna landið erlendum auðfélögum, heldur eigum við að laða þau hingað með fégjöfum, styrkja verksmiðjubyggingar þeirra, láta þau hafa aðgang að auðlindum okkar, ásamt meðgjöf úr ríkissjóði. Þetta er framtíðarstefna Sjálfstfl., þetta er það, sem á að taka við, þegar lokið er framkvæmdum í Straumi og við Búrfell. Vert er að vekja athygli á því, að það eru fráleitar blekkingar, þegar rætt er um lönd eins og England og Vestur-Þýzkaland í samanburði við okkur í þessu sambandi. Þau lönd eru meðal háþróuðustu iðnaðarríkja í heimi, og erlend fjárfesting innan þeirra nemur aðeins örlitlu broti af framleiðslunni. Við erum hins vegar svo smá framleiðsluheild, að eitt fyrirtæki eins og alúmínbræðslan við Straum ber ægishjálm yfir öll fyrirtæki landsmanna sjálfra. Og eigi að halda áfram á þeirri braut, verður hin erlenda framleiðsla ríkjandi aðili í efnahagskerfinu, en athafnir landsmanna sjálfra aðeins aukageta. Slíkt ástand er óþekkt í nokkru sjálfstæðu landi í veröldinni; það tíðkast aðeins í hálfnýlendum og nýlendum. Við höfum á undanförnum árum staðið á krossgötum, við stöndum þar enn; valið sker úr um framtíðarþróun hins íslenzka þjóðfélags. Ríkjum heims má um þessar mundir skipta í tvo meginflokka. Annars vegar eru hráefnaframleiðendur, hins vegar eru iðnaðarríki, sem vinna úr hráefninu. Þróunin í efnahagsmálum er sú, að bilið milli þessara tveggja ríkjahópa fer sífellt vaxandi, iðnaðarríkin verða stöðugt auðugri og voldugri á kostnað hráefnaframleiðendanna. Við erum í hópi hráefnaframleiðenda. Sjávarútvegur okkar framleiðir að yfirgnæfandi meiri hluta til hráefni handa öðrum, matvæli, sem aðrir fullvinna, iðnaðarhráefni, sem aðrir breyta í verðmæti, og skepnufóður. Lengi hefur verið rætt um nauðsyn þess, að Íslendingar komist á hærra iðnaðarstig, að við höfum sem mesta framleiðslu okkar fullunna vöru. En allt slíkt umtal hefur strandað á áhugaleysi og smáum sjónarmiðum stjórnarvalda, sem skort hefur viljafestu og stórhug til þess að ráðast í slíka umsköpun og tryggja þá miklu fjármögnun, sem til þess þarf. Sú stefna, sem nú er boðuð með sívaxandi innrás erlendra fyrirtækja, er alger uppgjöf á þessu sviði. Með henni er verið að dæma Íslendinga til frambúðar. Með samningunum við alúmínhringinn vorum við aðeins að selja raforkuna, einhverja dýrmætustu auðlind okkar, sem hráorku, eftirláta öðrum að breyta henni í markaðsverðmæti og flytja ágóðann úr landi. Þegar rætt er um að laða fleiri erlend fyrirtæki til landsins, er aðeins verið að bjóða þeim að hagnýta sér íslenzk hráefni, íslenzka hráorku og íslenzkt vinnuafl. Þau vandamál, sem tengd eru framtíð hinna þjóðlegu atvinnuvega, eru brýnustu og örlagaríkustu viðfangsefni þjóðarinnar um þessar mundir. Þetta eru þau vandamál, sem hver hugsandi maður veltir fyrir sér og hefur áhyggjur af. En mér hefur lengi verið það undrunarefni, hvað íslenzkir atvinnurekendur láta bjóða sér af stjórnarstefnunni, hvað þeir sætta sig við vesælt hlutskipti. Sú var tíð, að þeir þóttust vera menn með mönnum í þessu landi. En hvar er nú baráttuhugur og reisn íslenzkra togaraeigenda og annarra útgerðarmanna, frystihúseigenda og iðnrekenda, sem sjá fram á, að þeim er ætlað síminnkandi aukahlutverk við stjórn atvinnumála á Íslandi. Þessir menn eru ómyrkir í máli um stjórnarstefnuna, þegar rætt er við þá í einrúmi, en í viðskiptum við stjórnarvöldin láta þeir allt yfir sig ganga og hugsa um það eitt að hirða þá mola, sem hrjóta af veizluborði annarra. Og hvað hugsa leiðtogar Alþfl. um þessar mundir? Þeir gátu ímyndað sér, að þeir væru að þoka áfram stefnumálum flokksins, á meðan lánið lék við viðreisnarstjórnina, en hvað á ástandið nú skylt við stefnu og markmið Alþfl.? Ætlar Alþfl. lengi enn að binda nafn sitt sérstaklega við mesta niðurlægingartímabil í sögu íslenzks sjávarútvegs? Ég spyr um þessa áhrifaaðila í þjóðfélaginu, vegna þess að tómlæti þeirra og geðleysi er í vaxandi ósamræmi við afstöðu almennings í landinu, fólksins sjálfs. Engum fær dulizt, að almenningur á Íslandi er nú að endurmeta viðhorf sín í ljósi reynslunnar. Þetta endurmat hófst þegar í kosningunum í fyrra með hinu stórfellda fylgishruni Sjálfstfl. í Reykjavík. Það birtist á afar skýran hátt í verkfallinu mikla í vetur, þar sem launafólk úr öllum flokkum stóð hlið við hlið í órofa heild. Í þeirri samstöðu kom ekki aðeins fram einhugur um réttlætiskröfur launafólks, heldur vantraust á stefnu ríkisstj., ótrú á, að unnt sé að leysa vandamál þjóðarinnar skv. kennisetningum hennar. Hér á Íslandi er nú jarðvegur í almenningsálitinu og í öllum flokkum, til þess að hnekkja stjórnarstefnunni. Þar skortir aðeins nægilega öfluga, pólitíska forystu. Allt of margir áhrifamenn eru enn bundnir við úrelt og gömul og smá sjónarmið. Það er kominn tími til, að flokkabönd riðlist í alvöru og að nauðsynin sjálf móti nýja samstöðu allra þeirra, sem vilja efla þjóðlega atvinnuvegi, sem trúa á framtíð sjálfstæðs þjóðríkis á Íslandi. Og við skulum gera okkur það ljóst, að þrátt fyrir alla örðugleika er engin ástæða til svartsýni, ef unnt er að tryggja breytta stjórnarstefnu. Þrátt fyrir þá miklu erfiðleika á síðasta ári, sem mest er talað um, er niðurstaða Efnahagsstofnunarinnar sú, að þjóðartekjur urðu þá 23760 millj. kr., tæpir 24 milljarðar. Meðaltekjur á hvert mannsbarn á landinu voru þannig um 120 þús. kr., meðaltekjur á hverja fjölskyldu um hálf milljón kr. Eftir þetta erfiðleikaár vorum við enn þá í hópi auðugustu þjóða heims að því er varðar þjóðartekjur á mann, aðeins örfáar þjóðir stóðu okkur jafnfætis eða framar, allur þorri þjóða langt að baki. Fyrir því eru engin almenn rök, að þjóðfélag með þennan efnahagsgrundvöll geti ekki þróazt á sjálfstæðan hátt og haldið velli í samanburði við aðra, ef við áttum okkur á þeirri meginnauðsyn, að við verðum að taka upp íslenzkan áætlunarbúskap og miða stefnuna við þarfir okkar sjálfra, en engar úreltar hagfræðikreddur. Ef öfugþróunin heldur áfram, er það einvörðungu sjálfskaparvíti, og þá ber ríkisstj. ekki aðeins ábyrgðina, heldur einnig þeir, sem vita betur, en skortir þrek til að breyta vitneskju sinni í athafnir.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Nú er veturinn senn liðinn, harður vetur og snjóþungur með landföstum ís. Vetrarveðrin hafa orsakað slys og valdið efnalegu tjóni á sjó og landi. Segja má, að síðustu þrír veturnir hafi verið mjög harðir miðað við það, sem verið hefur síðustu áratugina. Vorin 1966 og 1967 voru köld og grasspretta var því með seinna móti og nokkuð bar á kali í túnum. Nú vona allir, að komandi vor verði gott og bæti upp liðinn vetur. Langir vetur með vorharðindum hafa lengi gert lífsbaráttuna erfiða hér á landi. Mörg árin féll búfénaður vegna harðinda og fóðurskorts. Sem betur fer eru tímarnir breyttir. Nú er fénaðinum komið fram með innfluttu kjarnfóðri, sem oft reynist að vísu dýrt, en gott þykir að grípa til, þegar innlent fóður er takmarkað. Ný tækni til veiða hefur ekki notið sín vel á liðnum vetri. Frá því í okt. til marzloka hefur óvenjulítill afli borizt á land vegna ótíðar og storma. Þótt sæmileg veiði hafi verið í aprílmánuði, er hætt við, að vetraraflinn verði með minnsta móti að þessu sinni. Verðfall útflutningsafurðanna skall á um mitt ár 1966 og má segja, að ýmsar útflutningsvörur, svo sem lýsi, hafi enn lækkað síðustu mánuðina. Þegar aflaleysi og verðfall útflutningsvörunnar fylgist að, verður þjóðartjónið mjög tilfinnanlegt. Verðlækkun á útflutningsvörum landbúnaðarins hefur einnig orðið mikil. Hefur ullarverð t. d. lækkað um allt að 100% frá því, sem var 1965. Gærur og aðrar skinnavörur hafa einnig lækkað mikið í verði. Bezti markaðurinn fyrir dilkakjötið hefur lokazt. Norðmenn keyptu um 7000 tonn af dilkakjöti frá Íslandi 1966 fyrir mjög hagstætt verð, en sá markaður er ekki lengur fyrir hendi. Það, sem hér hefur verið nefnt, verðlækkun afurðanna erlendis samfara aflaleysi, varð þess valdandi, að þjóðin missti 1/3 af útflutningstekjunum 1967 eða allt að 2 þús. millj. kr., og sennilega nokkru meira, ef með er talin skreiðin, sem í landinu liggur óseld og engin vissa er fyrir að markaður finnist fyrir. Enn er ekki vitað, hvort verðlagið breytist til batnaðar, sjálfsagt er að lifa í þeirri von, þótt nauðsyn beri til að búa sig undir að taka á móti óhagstæðum viðskiptakjörum fyrst um sinn. Íslenzkt þjóðfélag er á margan hátt byggt upp með frumstæðum hætti. Enn er treyst að mestu á sjávaraflann. Yfir 90% útflutningsvörunnar eru sjávarafurðir. Þegar sjávarafli bregzt, samfara stórkostlegri verðlækkun, væri eðlilegt, að þjóðfélagsbyggingin riðaði við slíkt áfall efnahagslega og atvinnulega séð. Óhjákvæmilegt er, að þetta hafi nokkur áhrif á tekjumöguleika almennings. Það má segja, að vel hafi tekizt að standa af sér þá utanaðkomandi erfiðleika, sem steðjað hafa að þjóðinni. Kemur það til af því, að á undanförnum árum hefur verið haldið vel á málunum. Atvinnutæki hafa verið keypt til landsins og afkastageta atvinnuveganna stórum aukizt. Gjaldeyrisvarasjóði var safnað, og hefur þjóðin notið þess, þegar árferði versnaði. Grundvöllur var lagður að stærstu framkvæmdum í sögu þjóðarinnar, stórvirkjun í Þjórsá, ásamt byggingu álverksmiðjunnar. Kísilverksmiðjan er tekin til starfa við Mývatn, og undirbúin er stækkun Áburðarverksmiðjunnar, lagður hefur verið grundvöllur að stórauknum skipasmíðum innanlands, og að því er keppt, að fiskibátar og stærri skip verði smíðuð í landinu. Unnið er að undirbúningi margvíslegra framkvæmda annarra á sviði iðnaðar, landbúnaðar, sjávarútvegs, verzlunar og samgangna. Unnið er að stærstu framkvæmdaáætlun í vegamálum, sem nokkru sinni hefur þekkzt í landinu. Með fjölbreytni í atvinnulífinu og traustum atvinnugreinum er mögulegt að tryggja öllum atvinnu og góð lífsskilyrði. Nauðsyn ber til, að í landinu megi starfa fjölbreyttur atvinnurekstur, sem er arðbær fyrir þjóðarbúið. Á því veltur efnaleg velgengni þjóðarbúsins og þjóðfélagsþegnanna. Eðlilega á atvinnureksturinn við erfiðleika að etja í árferði því, sem verið hefur um sinn. Tilkostnaður við fiskiðnaðinn er næstum því sá sami, hvort sem báturinn kemur með 2 tonn að landi eftir róðurinn eða 20 tonn. Tilkostnaðurinn við landbúnaðarframleiðsluna hefur aukizt síðustu 2–3 árin vegna versnandi tíðarfars. Landbúnaðarframleiðslan hefur aukizt á undanförnum árum, þótt fólkinu, sem við landbúnaðarstörf vinnur, hafi farið fækkandi. Á síðustu 10 árum hefur kjöt- og mjólkurframleiðslan aukizt um 50%. Búin hafa stækkað, litlar jarðir eru sameinaðar og skilyrði til búskapar þannig bætt, samfara aukinni ræktun og vélvæðingu. Hagur bændastéttarinnar í heild hefur batnað mjög mikið á þessu tímabili og framkvæmdir í landbúnaðinum aldrei verið eins stórstígar í ræktun, byggingum og véltækni. Kaup bænda á árunum 1960–1966 hefur hækkað miklu meira en kaup þeirra stétta, sem tekjur bænda miðast við, sbr. Árbók landbúnaðarins 1966. Þetta var nauðsynlegt að gera, þar sem hlutur bænda var miklu minni undir stjórn framsóknarmanna en annarra stétta. Árið 1965 höfðu bændur því sem næst jafnréttisaðstöðu, en tekjur þeirra eru mjög misjafnar eftir sýslum og landshlutum. Tíðarfarið síðustu 2 árin hefur leitt til þess, að bændur hafa ekki fengið þá tekjuaukningu nettó, sem búast hefði mátt við. Enn eru margir bændur með það lítil bú, að þeir hljóta að verða tekjulágir, og verður tekjumismunur bænda því mjög mikill. Árið 1966 voru meðal nettótekjur bænda í einni sýslu 240 þús. kr., en í annarri 157 þús. kr. Mismunurinn er 83 þús. kr. Þetta segir sína sögu og gefur að nokkru leyti skýringu á því, hvers vegna meðaltekjur bænda miðað við landið allt eru ekki hærri en raun ber vitni. Sjálfstæðismenn gengust fyrir því að tryggja bændum fullt verð fyrir útflutta búvöru. Mega útflutningsuppbætur nema 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslunnar. Áður en þessi ákvæði voru lögfest, urðu bændur að bera hallann af lágu útflutningsverði. Árið 1957–1958 vantaði sum mjólkurbúin 10–12% á verðið vegna útfluttra osta, sem uppbætur fengust ekki á. Þá réðu framsóknarmenn stefnunni í landbúnaðarmálum og fjármálum. Þá var algjörlega neitað að rétta bændunum hjálparhönd. Að þessu sinni hefur framleiðsluráð hækkað verðjöfnunargjald á mjólk um 13 aura á lítra og dilkakjötið um 3 kr. á kíló. Þetta gerir framleiðsluráð vegna þess, að talið er, að útflutningsuppbæturnar nægi ekki að þessu sinni. Fyrir mjólkina 1967 ætti þó að fást fullt verð að mestu, þar sem fullar bætur hafa verið greiddar á útfluttar mjólkurvörur það ár. Ef útflutningsuppbæturnar nægja ekki á yfirstandandi verðlagsári, stafar það af aukinni framleiðslu og lækkandi markaðsverði erlendis. Það er vitanlega mjög alvarlegt, að markaðsverð erlendis hefur lækkað. Hitt er ekki eins alvarlegt og margir ætla, þótt framleiðslan aukist. Það er betra að vanta lítilsháttar á fullt verð framleiðslunnar, vegna þess að mikið er framleitt, heldur en að fá fullt verð fyrir litla framleiðslu. Útflutningsuppbætur á þessu ári verða um 260 millj. kr., auk þess sem gengishagnaður af útfluttum búvörum verður 40–50 millj. kr., sem gengur til uppbótar, aðallega á ull og gærur. Stjórn Stéttarsambands bænda hefur lagt til að taka upp skömmtun á fóðurbæti og skattleggja þann hluta fóðurmjölsins, sem notað er umfram tilskilinn skammt. Áður en sú hugmynd verður lögfest, þarf margt að íhuga í sambandi við hagsmuni bændastéttarinnar, ef hún verður þá nokkurn tíma lögfest, sú tillaga. Talað hefur verið um, að úrskurður yfirnefndar s. l. haust hafi verið bændum óhagstæður. Út í það skal ekki farið sérstaklega við þetta tækifæri. Ég hef oft haldið því fram, að það fengist betri útkoma með samkomulagi í 6 manna n., ásamt viðræðum við ríkisstj., heldur en að láta málin fara í úrskurð, hverjir sem yfirnefndina skipa. Frá því í haust hefur mjólkurlítrinn hækkað um 48 aura og dilkakjötið 4.34 kr. kg. Það er því rangt, sem sagt hefur verið, að bændur fái lægra verð fyrir afurðirnar á þessu ári heldur en á s. l. ári. Jafnvel þótt framleiðsluráð geti engu skilað af verðjöfnunargjaldinu, ættu bændur eigi að síður að fá nokkra hækkun í sinn hlut. Áburðarverðið hækkar að þessu sinni um 19.5%. Því var haldið fast að bændum, að það mundi hækka um a. m. k. 30%. Seðlabankinn mun að þessu sinni veita sérstaka fyrirgreiðslu til þess að auðvelda bændum áburðarkaupin. Erfitt árferði kemur við bændur ekki síður en aðra landsmenn. Það er þó víst, að tekjur bænda eru minni sveiflum háðar en margra annarra stétta. Lög um framleiðsluráð landbúnaðarins og verðlag búvöru eru bændum mikil trygging gegn stóráföllum í verðlagi og tekjumissi. Árið 1966 voru þessi lög endurbætt og lýstu framsóknarmenn ánægju sinni yfir þessari lagasetningu, ekki síður en við sjálfstæðismenn. Það vantar enn nokkuð á, vegna þess að tími hefur ekki til þess unnizt, að lögin séu framkvæmd eins og ætlazt er til, sbr. ákvæði um vinnutímamælingar og annað, sem ætlazt er til, að verðlagið verði byggt á. Í gærkvöld minntust stjórnarandstæðingar á verkföllin í vetur og talað var um, að 25 þús. manns hafi staðið að verkföllunum. Það má merkilegt heita, að til þessara verkfalla var stofnað með því, að örfá hundruð manns létu vilja sinn í ljósi og gáfu heimild til vinnustöðvunar. Verkföllin gerðu þjóðinni í heild mikið tjón og einnig þeim, sem lögðu niður vinnu. Það er talið af þeim, sem bezt þekkja til, að launþegar hefðu náð eins góðum samningum án verkfalla, ef það hefði verið reynt í alvöru áður en til verkfallanna kom. En þetta þýðir ekki að sakast um úr því sem komið er, en af því mætti eigi að síður nokkuð læra. Stjórnarandstæðingar tala um hlut ríkisstjórnarinnar í þessari deilu. Ríkisstj. bar sáttarorð á milli og fullyrða má, að fyrir atbeina hennar og ekki sízt forsrh. leystist deilan fyrr en ætla mætti, eftir því sem til hennar var stofnað. Það er og álit flestra, að lausnin hafi verið eftir atvikum hófleg og farsæl. Sjálfsagt er að þakka þeim, sem að samningunum stóðu, bæði fulltrúum vinnuveitenda og launþega, fyrir góðan vilja til þess að finna lausn á deilunni. Stjórnarandstæðingar fluttu þáltill., sem þeir sögðu, að væri til lausnar á verkföllunum, og vildu fá útvarpsumr. um hana á meðan á samningunum stóð. Það var álit sáttasemjara ríkisins, forseta Alþýðusambandsins og fulltrúa vinnuveitenda í samninganefndinni, að það gæti haft mjög alvarlegar afleiðingar á samkomulagstilraunirnar, sem yfir stóðu, ef á Alþ. væri verið að rífast um fram komnar till. og aðilar að koma með yfirlýsingar og fullyrðingar, sem síðan þætti ekki fært að víkja frá. Það leit þannig út, að þeir, sem fluttu till., vildu koma í veg fyrir lausn vinnudeilunnar og kynda ófriðarbál, svo upplausn, langvarandi vinnustöðvun og vandræði væru ríkjandi. Það var ekki hugsað um hagsmuni fólksins, sem í vinnudeilunni stóð og vantaði peninga fyrir brýnustu lífsnauðsynjum. Það skipti ekki máli, þótt mjólkinni væri hellt niður. Frá sjónarmiði tillögumanna virtist mega fórna hagsmunum almennings á altari valdastreitunnar og pólitísks ofstækis. Hagsmunir almennings voru í veði. Ríkisstj. stuðlaði að lausn vandans og mun eftirleiðis eins og hingað til stuðla að góðri samvinnu við stéttasamtökin. Það er stefna ríkisstj. að efla atvinnulífið og tryggja stöðuga og góða atvinnu fyrir alla. Það er mikilvægasta verkefnið, að uppbygging atvinnuveganna geti tekizt og lífskjör almennings megi verða sem bezt. Því getur enginn neitað, að á síðustu árum hefur hagur almennings farið batnandi í landinu og fólk hefur getað veitt sér margt af því, sem það varð áður að neita sér um. Stjórnarandstæðingar minntust lítillega á vegamál og skattlagningu í sambandi við breytingu á vegalögum. Þau gjöld, sem nú eru lögð á bifreiðar landsmanna, fást endurgreidd með því, að vegirnir verða betri, slit bifreiðanna minna en áður, auk minni eyðslu á brennsluefni. En um gerð varanlegra vega hefur mikið verið rætt og ritað undanfarna daga. Stjórnarandstæðingar vilja ekki, að fjölförnustu vegirnir verði bættir, eins og unnið er að, þess vegna neita þeir um tekjur í því skyni. Vilja þeir aðeins, að tekið verði lán til aukinna framkvæmda og það fé tekið til vegagerðar, sem búið er að ráðstafa á fjárl. Þar er sýndarmennska stjórnarandstöðunnar augljós. Margir munu fagna því, að nú verður hafizt handa um varanlega vegagerð. Það þolir ekki bið, að varanlegt slitlag verði sett á fjölförnustu vegina. Karl Guðjónsson talaði um vatnsveitu Vestmanneyinga í gærkvöldi. Hann sagði, að vatnsveitan fengi ekki eðlilega fyrirgreiðslu hjá stjórnvöldunum. Hann nefndi 2.7 millj. kr., sem vatnsveitunni væri skammtað. Sannleikurinn er sá, að þeir, sem bezt þekkja, bæjarstjóri Vestmannaeyja, forseti bæjarstjórnarinnar og Guðlaugur Gíslason, 3. þm. Sunnl., munu hafa allt aðra sögu að segja en Karl Guðjónsson. Ég minnist þess, að bæjarstjórinn í Vestmannaeyjum og forseti bæjarstjórnar töluðu við mig í vetur um vatnsveituna. Fann ég ekki annað en þeir væru ánægðir með alla fyrirgreiðslu í því máli. Vatnsveitan fær ríkisábyrgð fyrir lánum. Hún fær ríkisstyrk árlega. Hún fær sérstaka fyrirgreiðslu í sambandi við tollaafgreiðslu á innfluttum vatnsleiðslupípum og öðru því tilheyrandi. Það er slæmt, þegar menn taka að tala um mál, sem þeir hafa ekki kynnt sér. Málflutningur Karls Guðjónssonar um kísilverksmiðjuna er í samræmi við þröngsýni annarra stjórnarandstæðinga, þegar verið er að koma upp nýjum atvinnugreinum í landinu. Vonir standa til, að kísilleðjan á botni Mývatns geti gefið þjóðarbúinu árlega marga milljónatugi króna í dýrmætum gjaldeyri og veiti fjölda manns atvinnu. Þetta er sama og með álbræðsluna. Framsóknarmenn sögðu í gærkvöld, að þeir út af fyrir sig væru ekki á móti álbræðslu í landinu, heldur hefði þeim þótt samningar við Swiss Aluminium óhagstæðir og því hafi þeir verið á móti þessari framkvæmd, stórvirkjun í Þjórsá og byggingu álbræðslu. Þegar álbræðslan er komin í fulla stærð, mun hún gefa árlega um 100 millj. kr. í skatta. Meginhluti þessa fjár rennur í Atvinnujöfnunarsjóð. Verkefni Atvinnujöfnunarsjóðs er að byggja upp atvinnulífið víðs vegar um landið og skapa þannig skilyrði fyrir vinnandi fólk til góðra lífskjara og öruggrar atvinnu. Þá mun þjóðin fá árlega frá álbræðslunni allt að 500 millj. kr. í erlendum gjaldeyri, sem vissulega munar um í okkar þjóðarbúskap. Auk þess verður raforkuverð til venjulegra nota mun ódýrara vegna álbræðslunnar. En afturhaldið og þröngsýnin, sem tröllríður stjórnarandstöðunni, var á móti jafnsjálfsögðum framkvæmdum og hér hafa verið nefndar. Framsóknarmenn tala oft um sparnað og nauðsyn þess að breyta um stefnu. Sparnaðarviðleitnin hjá þeim kemur fram með einstökum hætti. Þannig hafa þeir á þessu þingi flutt þáltill. um skipun mþn. og væru þær samþykktar, fengju 50 menn vel launaðar stöður fyrir tilstilli þeirra. Framsóknarmenn vilja láta Alþ. sitja a. m. k. 10 mánuði á ári. Þeir vilja láta stjórnmálaflokkana fá launað starfslið. Hvenær sem fram kemur till. um aukin útgjöld úr ríkissjóði greiða framsóknarmenn henni atkv. Þetta er framlag þeirra í verðlags- og dýrtíðarmálum. Þannig mætti halda áfram að minna á úrræði framsóknarmanna til sparnaðar. Þjóðin mun hafa hlustað á útvarpsumr. að þessu sinni og gert sér grein fyrir málflutningi manna. Gagnrýni stjórnarandstöðunnar er lítils virði, vegna þess að hún hefur ekkert jákvætt til málanna að leggja. Málflutningur stjórnarandstæðinga byggist á nöldri og úrtölum, svartsýni á framtíðina, þröngsýni og vonleysi. Sá hugsunarháttur, sem liggur að baki slíku tali, er ekki til góðs í neinum skilningi. Það, sem farsælast er fyrir þjóðina í nútíð og framtíð, er hæfileg bjartsýni, sem byggist á raunhæfum úrræðum, heilbrigðum framkvæmdum og þjóðhollum verkefnum, sem styrkja mega efnahagslegar undirstöður þjóðlífsins. Með framsýni og árvekni, sem nauðsynleg er í stjórnmálum þessarar þjóðar, mun takast að sigrast á þeim erfiðleikum, sem að steðja um sinn. Það er oft talað um, að þjóðinni fjölgi og því ber vitanlega að fagna. En samfara því er skylt og nauðsynlegt að hafa framsýni og úrræði til þess að auka atvinnumöguleikana, svo að fjölgandi þjóðfélag hafi ávallt nægileg verkefni til að vinna að. Með stefnu frelsis og framtaks mun að því verða unnið að skapa traust athafnalíf með fjölþættum atvinnurekstri og tryggja þannig efnahagslegt öryggi þjóðarinnar. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Alþ. hefur nú á tveim kvöldum eytt samtals 8 stunda vinnudegi í það að ræða í áheyrn alþjóðar ágreiningsmál stjórnmálaflokkanna. Í þessum umr. hefur það verið rauði þráðurinn í málflutningi stjórnarandstöðunnar, að núverandi erfiðleikar atvinnuveganna, sem nú eru vissulega miklir, stafi fyrst og fremst af rangri stjórnarstefnu, en ekki nema að litlu leyti af öðrum ástæðum, svo sem verðfalli afurðanna eða aflatregðu. Því hefur jafnvel verið haldið fram, að við þurfum ekki að kvarta, því að verðlag afurðanna sé sízt lægra en áður, t. d. eins og það var árið 1963. Mikið mega þeir menn vera blindir á dómgreind almennings, sem geta talið sjálfum sér trú um, að þeir hafi gagn af slíkum málflutningi. Að hinu leytinu er því hins vegar haldið fram, að stjórnarflokkarnir hafi fyrir kosningarnar, sem fram fóru á s. l. sumri, blekkt þjóðina með því að halda því fram, að allt væri í góðu lagi, og að miklir gjaldeyrissjóðir og góð afkoma ríkissjóðs mundi tryggja áframhaldandi aukningu þjóðarteknanna. Hvort tveggja er, að þessar fullyrðingar stjórnarandstöðunnar eru víðs fjarri sannleikanum og einnig mæltar mót betri vitund. Sannleikurinn er sá, að verulegt verðfall afurðanna var þegar á miðju ári 1966 skollið á með þeim afleiðingum, að fyrirsjáanlegt var, að miklir erfiðleikar blöstu við atvinnuvegunum að óbreyttu ástandi. Því miður verðum við Íslendingar að sætta okkur við þá staðreynd, að það er ekki á okkar valdi að segja til um eða ákveða verð afurðanna á heimsmarkaðinum. Það fer eftir sínu lögmáli, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Hins er rétt að geta, og því hefur verið haldið minna á lofti en skyldi, að góð afkoma ríkissjóðs, sem þá var fyrir hendi, var þess megnug að halda verðbólgunni í skefjum og festa allt verðlag í landinu um meira en eitt ár, þannig að framleiðslukostnaður hélzt að mestu leyti óbreyttur. Án þeirra ráðstafana má telja fullvíst, að atvinnuvegirnir hefðu stöðvazt eða þá að miklu fyrr hefði þurft til þess að koma að verðfella gengið eða gera aðrar hliðstæðar ráðstafanir, sem þá hefðu leitt til þess, að um verulega kjaraskerðingu hefði verið að ræða. Að sjálfsögðu var hvort tveggja, að hinn mikli gjaldeyrisvarasjóður var fyrir hendi og verulegur tekjuafgangur ríkissjóðs fyrst og fremst að þakka undangengnum góðærum samfara hyggilegri fjármálastjórn. En því var á annan veg farið, þegar þeir góðu menn héldu um stjórnartaumana á árinu 1958, sem nú deila harðast á núv. ríkisstj. og hennar stefnu. Hvers er að vænta, ef þeir fengju á ný stjórnartaumana? Árið 1958 var eitt mesta aflaár, sem um getur í sögu togaraútgerðar á Íslandi. Togararnir stunduðu þá veiðar á fjarlægum miðum, og voru aflabrögð svo góð, að skipin voru fyllt á tveim til þrem sólarhringum, og var aflinn, sem var að mestu leyti karfi, allur lagður á land til vinnslu í frystihúsunum. Af þessu leiddi, að allt atvinnulíf í landinu var með miklum blóma. Maður skyldi halda, að í slíku árferði væri auðvelt að halda í horfinu og gera stóra hluti. En það ólíklega skeði. Þeir, sem nú þykjast hafa ráð undir hverju rifi, gáfust upp við að stjórna landinu og hlupu frá öllum vandanum. Í kjölfar þeirra ráðstafana, sem núv. ríkisstj. beitti sér fyrir í upphafi stjórnartímabilsins, kom aukið athafna- og viðskiptafrelsi svo að segja á öllum sviðum. Við þessa stefnubreytingu kom fljótt í ljós árangur þess, sem vænzt var. Alhliða framkvæmdir og uppbygging átti sér stað á öllu landinu, og í hönd fór eitt mesta framfaratímabil, sem um getur í sögu þjóðarinnar. Öllum er nú löngu ljóst, að ef ekki hefði verið skipt um ríkisstj. og stjórnarstefnu, og Framsfl. hefði áfram haft stjórnarforystuna, þá hefði ekki til þess komið, að slakað hefði verið á höftunum eða gefið aukið athafnafrelsi í atvinnumálunum. Og enda þótt stjórnarandstaðan hafi lengst af síðan lítið látið á sér kræla í þessum efnum. hefur á undanförnum mánuðum komið glögglega ljós, hvert hugur þeirra stefnir, og hvers sé að vænta, ef svo færi, að þeir fengju valdaaðstöðu á nýjan leik. Framsfl. fer nú ekki lengur dult með, hver hún er þessi svokallaða hin leið. Nú skal taka upp áætlunarbúskap. Það á að raða upp framkvæmdum, og það opinbera á að hafa allsherjar umsjón og fyrirhyggju fyrir allan almenning. Nú skal á ný tekið upp það kerfi, sem frá var horfið, og skal það opinbera nú ákveða, hverjir megi framkvæma og hverjir ekki, hverjir megi ráðstafa gjaldeyri til vörukaupa og hverjir ekki, og hverjir skulu fá lánsfé og hverjir ekki. Það er þetta skömmtunarvald, sem stjórnarandstaðan vill, að komið verði á að nýju, og þá að sjálfsögðu undir þeirra stjórn. Það er ekki að ástæðulausu, að sjávarútvegurinn hefur komið mikið við sögu í þessum umr. Stjórnarandstaðan er nú full af velvilja í garð útgerðarinnar og telur, að núverandi stjórnarstefna leiði til þess eins að leggja sjávarútveginn í rúst. Ég hef áður vikið að því, hvaða áhrif frjálsræðið hafði á uppbyggingu fiskiskipaflotans. Aldrei fyrr hefur átt sér stað jafnör vöxtur í uppbyggingu hans sem á undanförnum áratug. Það var eitthvað annað á framsóknartímabilinu, þegar ganga varð eftir ráðamönnum opinberra nefnda með grasið í skónum til þess að fá leyfi til þess að byggja fiskibát, en sem oftast var synjað um. Ég minnist þess, er einn landskunnur útvegsmaður, sem ekki var í náðinni, fékk þá heldur ekki slíkt leyfi. Fyrir það, að hann gat af sjálfsdáðum látið byggja lítinn fiskibát erlendis, var hann sektaður fyrir framtakið og þannig veitt verðlaun af hendi ríkisvaldsins. Ég hygg, að það sé ekki þetta skipulag eða slík röðun framkvæmda, sem sjávarútvegurinn æskir í dag. Hitt ber að viðurkenna, að eins og málum nú er komið fyrir íslenzkum sjávarútvegi, verður ekki annað sagt en að erfiðlega horfi. Útflutningsverðmæti framleiðslunnar á s. l. ári minnkaði um 1/3 og það, sem af er þessu ári, hafa nýir erfiðleikar bætzt við. Hafísinn fyrir Norður- og Austurlandi hefur valdið verulegum truflunum á vertíðinni, og tíðarfar um land allt hefur lengst af verið einkar óhagstætt. Við þetta bætist, að lítið sem ekkert hefur rætzt úr í verðlagsmálum, svo að ekki fer hjá því, að sjávarútvegurinn á við mikla örðugleika að etja, og horfast verður í augu við þá staðreynd að leita verður allra ráða til þess að tryggja reksturinn og sjá þessum höfuðatvinnuvegi farborða. Í umr. í gærkvöld kom það fram hjá einum ræðumanni Framsfl., að hann taldi, að útgerðin hefði sennilega að mestu leyti bjargazt án frekari styrkja á árinu 1968, ef hún hefði fengið að njóta gengishagnaðarins af fyrra árs framleiðslu, sem varð við gengislækkunina á s. l. hausti. Ég verð að segja, að ég varð mjög undrandi við að heyra þessa yfirlýsingu hv. þm. Í fyrsta lagi er það svo, að samkv. l. um ráðstöfun á gengishagnaði af útfluttum sjávarafurðum o.fl., sem samþ. voru á s. l. hausti, eru þar skýr ákvæði um, að öllum gengishagnaðinum skal verja til sjávarútvegsins. En enda þótt svo hefði ekki verið og óbættir þeir þættir sjávarútvegsins, sem gengishagnaðinum er ætlað að standa undir, þá fer vissulega víðs fjarri, að sú upphæð, sem hér um ræðir, hefði nægt til þess að skapa viðunandi rekstrargrundvöll fyrir sjávarútveginn. Einn er sá þáttur í rekstri fiskiskipaflotans, sem því miður hefur allt of lengi dregizt að skipa á viðunandi hátt. Á ég þar við vátryggingu fiskiskipanna. Þó að um það megi deila og viðurkenna, að vissir ágallar séu á því vátryggingarkerfi, sem nú er stuðzt við, ber einnig að viðurkenna, að þessu vátryggingarkerfi var komið á eftir óskum útvegsmanna. Hitt er svo augljóst mál, að því verður ekki öllu lengur á frest skotið að taka allt vátryggingarkerfið til rækilegrar endurskoðunar og gera á framkvæmd þess þær breytingar, sem að gagni mega koma, að öðrum kosti hlýtur þetta mál að lenda í hreinum ógöngum, sem geta leitt til ófyrirsjáanlegs tjóns fyrir alla aðila. Ég álít, að þær ráðstafanir, sem Alþ. hefur nú til afgreiðslu til þess að koma í veg fyrir, að hreint neyðarástand skapist varðandi vátryggingarmálin, séu ekki til frambúðar, og eins og fram kom í nál. meiri hl. sjútvn. hv. Ed., er því treyst, að þegar á næsta hausti, þegar þing kemur saman, hafi endurskoðun farið fram og raunhæfar till. liggi þá fyrir um framtíðarskipun í vátryggingarmálum fiskiskipaflotans. Eftir samfelldan góðæriskafla er íslenzka þjóðin nú í nokkrum öldudal. Engin ástæða er þó til að örvænta. Stórhuga framkvæmdir þjóðarinnar vísa veginn og bera þess glöggt vitni, að hún muni enn sækja fram. Undir framsýnni forystu mun þjóðin í enn ríkari mæli hagnýta þá orku og auðlindir, sem í landinu búa, til hagsbóta og öryggis fyrir komandi kynslóðir.



Herra forseti. Góðir tilheyrendur. Ég mun að þessu sinni eingöngu tala um landbúnaðarmál. Þegar 6 manna n. hóf störf á síðasta hausti, lá það fyrir, að rekstrarkostnaður landbúnaðarins hefði stórhækkað, afurðir minnkað og meðaltekjur viðmiðunarstéttanna hækkað um 22–26%. Það lá á borðinu, að verðlagningin frá haustinu 1966 skilaði bændum ekki þeim tekjum, sem lög ætlast til, ósamræmi þarna á milli aldrei verið meira. Meðaltekjur bænda árið 1966 voru meira en 33% minni en viðmiðunarstéttanna, þótt fullt tillit sé tekið til þeirra hliðarráðstafana, sem fylgdu samningunum haustið 1966. Þrátt fyrir allar þessar staðreyndir lögðu viðsemjendur bænda í 6 manna n. til, að verðlagsgrundvöllurinn yrði lækkaður til muna frá haustinu áður. Það kann að vera að almenningi sé það hulið, hvaðan þessar till. voru komnar. En ef menn virða fyrir sér framhald þessara mála og hvernig þau standa nú, þá hljóta augu manna að opnast. Svo var úrskurðurinn upp kveðinn 1. desember, 5 vikum síðar en dæmi eru til um áður. Og hver varð útkoman? Verðlagsgrundvöllurinn hækkaði um 0.23%, en hefði átt að hækka um 23% til þess að bændur næðu kaupi sínu. Í grg. þeirri, sem yfirdómnum fylgdi, er það viðurkennt, að úrskurðurinn um vinnuliðinn sé byggður á fráviki frá 4. gr. framleiðsluráðslaganna. Úrskurðurinn er því ekki byggður á gildandi lögum. En hvernig skal dæma? Ef ekki liggja fyrir fullar upplýsingar að mati dómenda, á þá ekki að miða úrskurði eða dóma við það, sem næst verður komizt? Á það sér hliðstæðu, að dómarar víki sér undan því að byggja dóm á lögum, en í stað þess sé ógildur samningur látinn taka gildi á ný, þó að aðstæður séu gjörbreyttar frá því að samið var? Fyrst yfirnefnd óskaði eftir breytingu á framleiðsluráðslögunum, sbr. grg. hennar, því óskaði hún ekki einnig eftir, að ákvörðun um vinnuliðinn yrði líka breytt, fyrst hún taldi sig ekki geta úrskurðað hann eftir lögunum? Hefði verið farið eftir úrtaki viðmiðunarstéttanna, sbr. eldri ákvæði l., átti vinnuliðurinn að hækka a. m. k. um 22.2%, sem þýddi 13.1% á verðlagsgrundvellinum. Eftir slíka lagabreytingu hefði ekki verið hægt að komast hjá hækkun til bænda. Það mun skýra vinnubrögðin. Dómsniðurstaðan var, að samningur, sem gerður var haustið 1966, skyldi gilda út þetta verðlagsár. Þar af leiðir, að hliðarsamningarnir, sem þá voru gerðir sem lausn á verðlagsmálum bænda það ár, hljóta að fylgja með í þessum dómi. Þeir voru hluti af tekjum bænda það ár, án þeirra hefði verðið á afurðunum orðið hærra. Verð á ull og gærum hefur fylgt heimsmarkaðsverði og verð á kjöti breytzt eftir því. Hefði verið verðlagt á réttum tíma, þurfti að flytja frá ull og gærum, vegna verðfalls erlendis, um 50 millj. á kjötið, miðað við síðasta verðlagsár. Eftir boði ríkisstj., sbr. grg. yfirnefndar, var verð á ull og gærum ákveðið eftir hinu breytta gengi krónunnar og miðað við það, að gengishagnaðurinn af útfluttum landbúnaðarvörum færi til að verðbæta þær vörur. Þó var búið að lögfesta, að allur gengishagnaður af landbúnaðarvörum ætti að fara til landbúnaðarins, en ekki til þess að greiða niður verð á kjöti á innanlandsmarkaði. En þessi ráðstöfun á gengishagnaðinum er ekkert annað. Aukafundur Stéttarsambands bænda var haldinn í febrúarmánuði s. l. Þar var yfirdómnum harðlega mótmælt og samþ. m. a. að bera eftirfarandi fram við ríkisstj.: Að bændum verði tryggt grundvallarverð á framleiðslu yfirstandandi verðlagsárs og á þær birgðir framleiðsluvara, sem til vöru við upphaf þess. Að lausaskuldum bænda verði breytt í föst lán með hóflegum vöxtum. Að gefinn verði frestur á afborgun stofnlána. Að tilbúinn áburður verði greiddur niður, þannig að hann hækki ekki frá fyrra ári. Að felld verði brott gengistrygging á stofnlánum vinnslustöðva og ræktunarsambanda. Að tollar á landbúnaðarvélum og varahlutum til þeirra verði felldir niður eða lækkaðir. Að ríkisstj. verðbæti ull og gærur af framleiðslu 1966–1967. Við framsóknarmenn fluttum frv. og einnig till. við afgreiðslu fjárl. um flest þessi atriði, en mál landbúnaðarins hafa ekki náð eyrum valdhafanna á þessum vetri. Svar ríkisstj. til Stéttarsambandsins er dags. 23. marz og var alger synjun. Því var borið við, að ekki sé til fé aflögu í ríkissjóði til að verða við óskum bænda. Felst ekki í þessu svari ríkisstj., að hún líti á landbúnaðinn sem eins konar annars eða þriðja flokks atvinnuveg, sem ekki þurfi að líta til með, nema fé sé aflögu í ríkiskassanum frá annarri eyðslu eða þörfum annarra atvinnuvega? Þetta er sá skilningur, sem mætir bændum nú, þegar fjölmargir þeirra eru komnir í greiðsluþrot og sjá enga leið til þess að fá áburð. En ekki er langt í endalok búskapar hjá þeim, sem ekki tekst að bera á tún sín. Þegar hér var komið, skrifaði stjórn Stéttarsambands bænda þingflokkunum bréf og óskaði eftir, að þeir reyndu í sameiningu að finna lausn á erfiðleikum landbúnaðarins. Þessu höfnuðu stjórnarflokkarnir, en Framsfl. og Alþb. tjáðu sig reiðubúin að taka þátt í slíkum viðræðum. Þar sem sýnt er, að á útflutningssjóðinn muni vanta yfir 80 millj. á þessu ári miðað við eðlilegar birgðir í landinu í lok verðlagsársins, hefur framleiðsluráð hækkað verðjöfnunargjald á kjöti upp í 3.60 á kg á innlagt kjöt á síðasta hausti og í 28 aura á mjólk frá 1. jan. s. l. að telja. Það liggur því á borðinu, að bændur ná ekki grundvallarverði á þessu ári. Þó að verðþensla og rekstrarfjárskortur sé höfuðástæðan fyrir vandræðum landbúnaðarins, hefur einnig orðið verðfall á útfluttum landbúnaðarvörum, t. d. á gærum fast að helming og enn meiri á ull, og á sama tíma höfum við misst okkar bezta kjötmarkað. Með þetta allt í huga hafa framsóknarmenn lagt fram í Ed. frv., sem felur það í sér að draga ögn úr erfiðleikum bænda nú. Þegar Framsfl. hafði úrslitaáhrif á þessi mál, voru vextir af stofnlánum helmingi lægri en nú, lánstíminn lengri og lánin hlutfallslega hærri. Þá var enginn stofnlánasjóðsskattur, engir veltu- eða söluskattar á landbúnaðarvörum og þá var höfuðstefnan sú að halda niðri verði á rekstrarvörum landbúnaðarins og stuðla að aukinni ræktun og hagkvæmari rekstri með beinum framlögum. Þetta er einnig sú stefna, sem allar nágrannaþjóðir okkar fylgja í landbúnaðarmálum, því að landbúnaðarvörur eru mjög stór hluti af allri verzlun almennings og verð þeirra hefur því mikil áhrif á kaupkröfur neytendanna og þar af leiðandi framleiðslukostnað í viðkomandi landi. Landbúnaður nágrannaþjóðanna hefur yfirleitt aðgang að nægu fjármagni til langs tíma með lágum vöxtum. Bændurnir þar þurfa ekki að byggja upp sína lánasjóði sjálfir með sérstökum skatti og háum vöxtum, eins og íslenzkir bændur eru látnir gera. Og víða erlendis er verðlagi á rekstrarvörum haldið niðri með beinum niðurgreiðslum og landbúnaðurinn að ýmsu öðru leyti aðstoðaður, og þó að verð á framleiðsluvörum hans sé lágt, hafa bændur þess vegna víðast hvar sæmileg kjör miðað við aðrar stéttir. Menn ættu að hafa þetta í huga, þegar þeir bera saman framleiðslukostnað hér og erlendis. Þegar núv. ríkisstj. komst til valda var stefnunni breytt. Bændunum var sagt, að þó að vextir hækkuðu og allar rekstrarvörur, gerði það ekkert til, þeir fengju allt aftur í hækkuðu verði afurðanna. Við framsóknarmenn vöruðum við þessari stefnubreytingu og fórum ekki dult með það, til hvers hún mundi leiða. Og þessi vetur hefur verið lærdómsríkur fyrir íslenzka bændur. Nú er afleiðingin af viðreisnarstefnunni að koma fram, og tómlæti ríkisstj. fyrir málum landbúnaðarins hefur heldur ekki leynt sér, þrátt fyrir prestlega hugvekju séra Gunnars Gíslasonar hér í gærkvöldi. En slíkt tal dugar bændum lítið til að borga með. Það þarf meira til. Séra Gunnar sagði, að stofnlánin væru hærri nú en á árunum 1955–59. Ef hann miðar við krónutöluna, er það satt. En sé miðað við framkvæmdamáttinn, er það alrangt. Hann átaldi mjög, að því hefði verið haldið fram, að landbrh. skorti skilning á málum bænda. Þetta getur ráðh. með hjálp prestsins afsannað í verki. Til þess er gott tækifæri nú. Nú er einmitt sá tími ársins, sem ýmsum er gefið fyrir frammistöðuna á vetrinum, og nú hefur Búnaðarsamband Suðurlands gefið landbrh. sína einkunn. Þar segir m. a., með leyfi forseta: „Fundurinn skorar á ríkisstj. og Alþ. að endurskoða afstöðu sína gagnvart bændastéttinni, áður en algert efnahagslegt hrun fjölda bænda er skollið á. Fundurinn átelur alveg sérstaklega þá ákvörðun að neita um niðurgreiðslu á áburði.“ Og enn fremur segir í ályktuninni: „Fundurinn skorar á landbrh. að hlutast til um tafarlaust, að áburðarsalan í Gufunesi hefji nú þegar afgreiðslu á áburði án sérstakra neyðarkjara um greiðslutryggingu. Krefst fundurinn þess, að sama greiðslutrygging gildi nú eins og að undanförnu, og telur allt annað freklega móðgun við bændur.“ Og í lok ályktana sinna segja þeir, eftir að hafa mótmælt verðlagningunni í haust: „Telur fundurinn því siðferðislega skyldu hins opinbera að greiða fyrir, að þessar aðgerðir komi ekki það hart niður á hændum, að alvarlegt tjón hljótist af.“ Þetta segja sunnlenzkir bændur. Og hvað segja þá hinir, sem búa við enn erfiðari skilyrði? Ég tel, að ástandið hjá bændum sé þannig, að óverjandi sé með öllu, að Alþ. hætti störfum fyrr en viðunandi lausn er fundin á erfiðleikum stéttarinnar. Ef ekkert er að gert nú, er ekkert líklegra en af því muni hljótast þjóðfélagslegt slys, sem erfitt gæti reynzt að bæta fyrir. En sinni hæstv. ríkisstj. ekki erfiðleikum landbúnaðarins nú, eftir það sem á undan er gengið, heiti ég á alla bændur í landinu að standa saman sem einn maður og knýja fram rétt sinn. Verum þess minnug, að blómlegur landbúnaður er bezta trygging hvers þjóðfélags, þegar á reynir. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þegar hæstv. forsrh. var um daginn að tala á móti endurskoðun stjórnarskrárinnar og sýna fram á, að ekki væri þörf á einmenningskjördæmum, sagði hann m. a., að það hefði verið svo mikil festa í stjórnarfarinu undanfarin ár, að slík festa í stjórnarfari hefði ekki þekkzt hér á landi fyrr. Mér skildist, að hann ætti við það, að svonefnd viðreisnarstjórn frá 1960 hefði nú verið 8 ár við völd. En þó að nokkrir stjórnmálamenn hafi af einhverjum ástæðum orðið svo fastir við ráðherrastóla, að þeir sitja þar lengur en sætt er, kalla ég það ekki festu í stjórnarfari. Festa í stjórnarfari er allt annað. Það hefði verið festa í stjórnarfari, ef stjórnin hefði komið hér á stöðugu verðlagi og atvinnulífinu á traustan grundvöll, eins og hún sagðist ætla að gera fyrir 8 árum. En þetta fór því miður á annan veg. Í staðinn fyrir festu í stjórnarfari hefur komið lausung í stjórnarfarið, og sú lausung fer vaxandi. „Vakri-Skjóni hann skal heita, honum mun ég nafnið veita, þó að meri það sé brún.“ En í dag skal það viðreisn heita, sem stjórnin hefst að. Það hét viðreisn að banna vísitölutryggingu og það hét einnig viðreisn að leiða hana í lög á ný. Það hét viðreisn að afnema verðuppbætur og nú heitir það viðreisn að veita fé til þeirra. Það var viðreisn í júní að vernda, krónuna með verðstöðvun, en í nóvember var það viðreisn að fella krónuna. Eitt árið var hófleg kauphækkun samsæri gegn þjóðarhag. Annað ár var meiri kauphækkun viðreisn. Hin breytilega viðreisn, í því fólgin að afnema það í ár, sem gert var í fyrra, og þannig á víxl, hefur verið snar þáttur í lausung stjórnarfarsins. Látum oss draga tjaldið eina örskotsstund frá sögusviði þjóðmálanna á þessum 8 árum. Hvað sjáum við þar? Við sjáum þrjár gengisfellingar, við sjáum vísitölusúluna hækka misseri eftir misseri, eins og kvikasilfursúluna, sem mælir viðbrögð líkamans við elnandi sótt. Og þó hefur þjóðarlíkaminn í seinni tíð fengið reglulega sitt aspirín, niðurgreiðslu lífsnauðsynja í stækkandi skömmtum. Við sjáum kostnaðarverð samskonar íbúðar hlaupa úr 450 þús. upp undir 1100 þús. samkv. hagstofutölum. Við sjáum niðurstöðutölur ríkisfjárl. og þar með álögurnar fara hamförum upp á við ár frá ári, úr 1100 millj. kr. árið 1959 upp í 5000 millj. árið 1968. Við sjáum fjmrh. þann, sem var, og þann, sem kom, slá staf sínum á helluna einu sinni á hausti, einu sinni um miðjan vetur og einu sinni á útmánuðum, og í hvert sinn spretta þar upp nýir skattar. Þeirra tala er legió. Það byrjaði með söluskattinum, sem nú í ár er áætlaður 1350 millj. fyrir utan það, sem sveitarfélög fá. Núna fyrir páskana var það benzínskatturinn, þungaskatturinn og gúmmígjaldið, eftir páskana útflutningsgjald á sjávarafurðum. Við sjáum hinar 7 feitu kýr, afla- og markaðsgóðærin miklu, fara yfir sjónarsviðið og stritandi hendur keppast við að skapa verðmæti á sjó og landi. Við sjáum vaxandi peningaflóð þrengja sér inn í banka og sparisjóði og þó meira í aðrar áttir. Við sjáum það í vaxandi mæli streyma yfir í gagnslitla eyðslu, af því að lausung er í stjórnarfarinu og krónan minni í ár en í fyrra. Við sjáum innstæður og sjóði visna í dýrtíðarrokinu. Úti í löndum sjáum við hilla undir smávaxandi fúlgur af dollurum, og sterlingspundum, sem ekki hefur tekizt að eyða og er íslenzk eign. Þetta er gjaldeyrisvarasjóðurinn okkar, sem okkur þykir mikils verður, þó að hann nægi raunar ekki nema fyrir ársfjórðungsúttekt. En erlenda gjaldeyrinn má ekki spara. Það er trúarjátning ríkisstj. Gjaldeyri skal hver hirða, sem vill og getur. Og önnur gr. Byggja má hver, sem vill, og hvað, sem hann vill, og hvað dýrt, sem hann vill, ef hann getur náð í krónur. Þetta er hið mikla sjálfræði, öðru nafni frelsi. Svo skyggir á sviðinu og magra kýrin kemur. Þessi eina magra kýr er þar nú, og hinar eru horfnar eins og í draumi Faraós. Gjaldeyrisvarasjóðurinn er á þrotum og erlendu skuldirnar komnar úr 2600 millj. í lok Alþfl.-ársins upp í 4900 millj., hvort tveggja reiknað á sama gengi. Atvinnuvegirnir verjast í vök, vinnudeilur, verkföll, og í vetur hefur víða verið talað um atvinnuleysi, en það voru kosningar í fyrra. Hér er hvert orð staðreynd, en hagskýrslum breytt í mælt mál. Stjórnin okkar frá 1960 hefur eins og aðrar stjórnir átt þátt í æskilegri þróun á sumum sviðum. En hið góða, sem hún sagðist ætla að gera í öndverðu, hefur hún ekki gert. Kannske varð henni aflfátt, kannske fór hún skakkt að. Í haust, sem leið flutti forsrh. þingræðu og bað um ráð. Hann sagðist vilja hlusta á góð ráð. Það var vel mælt. Bændasamtök ein á Norðurlandi tóku þetta eins og það var talað. Þau gáfu stjórnarformanninum sitt ráð, að hann skyldi segja við þingið eins og spámaðurinn forðum: Lát þú nú, herra, þjón þinn í friði fara. Hér þarf til að koma samstarf allra þingflokka. Þeir eiga að gera tilraun til að koma upp sameiginlegri landsstjórn til að leysa hinn mikla vanda, reyna að skapa um sig þjóðareiningu um stund, því að þar sem hver höndin er upp á móti annarri er ekki hægt að leysa svona mikinn vanda. Þetta vildu þeir, að ráðh. segði. En forsrh. okkar fannst þetta ekki heillaráð. Hann lét málgagn sitt breyta skætingi í þá, sem gáfu honum ráðið af góðum hug. En þið, hv. þm. og hlustendur um land allt, hvað finnst ykkur nú? Ég held, að við verðum að sætta okkur við orðinn hlut, að hér hefur engin stjórnarfarsleg viðreisn átt sér stað á þessum áratug. Samt hafa landsmenn víða sótt fram á leið á hinu sýnilega sviði þjóðlífsins, enda þótt við kunnum að hafa misst eitthvað af þeim verðmætum, sem hvorki verða mæld né vegin. Í skugga tveggja heimsstyrjalda hefur eitthvað af þeim gróðri bliknað, sem fyrrum var til lífgrasa talinn. Einangrunarsinnar heita þeir stundum, sem ekki vilja opna hurðir upp á gátt fyrir allra þjóða veðrum. Margur verður af öðrum api eða af aurum api. En við skulum ekki hafa hugann um of við þetta né heldur hitt, þó að eitthvað, sem hann álítur stjórnarfarslega viðreisn, hafi mistekizt. Þegar mikið er í húfi skulum við muna innan þings og utan, að við erum ekki bara flokksmenn og kannske ekki það fyrst og fremst. Það er framtíð þjóðarinnar, sem mestu máli skiptir. Þrátt fyrir mistök og áföll fyrr og síðar, þrátt fyrir misæri á landi og sjó og í viðskiptum, þrátt fyrir kal og ísavetur skal þess minnzt, sem stöðugt stendur enn. Við Íslendingar erum á sérstakan hátt rík þjóð. Við eigum margt, sem vinna kynslóðanna hefur skapað, en þó fyrst og fremst stærra og betra land en nokkur önnur þjóð í hlutfalli við mannfjölda. Það verður okkar stærsta mál á komandi tímum að tryggja okkur áfram þennan óviðjafnanlega þjóðarauð, landið, með því að halda áfram landsbyggð og búa þannig á landinu, að við glötum ekki ábúðarréttindum að dómi umheimsins. Stephan G. talaði um að hugsa ekki í árum, en öldum. Það á við enn. Við verðum að vera menn til að heyja sjálfstæðisbaráttu, eins og aðrar þjóðir. Það er léleg landvörn að syngja „Land míns föður, landið mitt“ eða „Ég vil elska mitt land“ á stórhátíðum, ef við getum ekki sýnt föðurlandsástina í verki. Það má t. d. ekki ske eftir áratug, að Ísland sé þá enn vanþróað land í vegamálum. Við þurfum að gera og framkvæma 10 ára áætlun um að ljúka fullnaðaruppbyggingu þjóðvegakerfisins um land allt, að eignast þá hringbraut um byggðir landsins og milli þeirra, sem að jafnaði yrði vel fær, taka lán í bili, skila umferðinni aftur nokkru af því, sem frá henni er tekið í ríkissjóðinn. Það má ekki bæta skatti á skatt ofan án takmarks. Með lokatakmarkið og stund þess í huga skal þjóðarátak hafið, þegar þar að kemur. Þetta og fleira mun takast, ef við getum komið okkur saman um, að allar hendur njóti sín og að þjóðin og framtíðin njóti þess vel, sem unnið er. Eftirlátum fortíðinni skreytiskrum viðreisnarinnar, sem engin viðreisn var. Vormenn Íslands, ykkar bíður þetta land. Ég þakka fyrir áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Skömmu fyrir páska gerðust þau tíðindi einn dag hér á Alþ., að menn heyrðu háreysti úti á götu, hróp og köll. Þustu margir þm. út að gluggum til að sjá, hvað um væri að vera. Það er ekki oft, sem hv. kjósendur í þessu landi heimsækja Alþ. til að fylgja eftir óskum sínum og nú vissu menn ekki, hvaðan á þá stóð veðrið. Það voru raunar ekki kjósendur, sem stóðu um 200 saman í Kirkjustræti utan við þinghúsið, það voru unglingar, skólabörn úr Kópavogi og Reykjavík, en þau báru fjöldann allan af kröfuspjöldum, eins og við á. Á þeim mátti lesa: „Niður með úreltar skólabækur“, „Betri kennsluaðferðir“, „Við erum ekki páfagaukar“, „Engan þurrbókarlærdóm“, „Æskan í dag er þjóðin á morgun“, og loks gaf að líta eitt kröfuspjaldið, sem á stóðu þessi orð: „Við treystum Gylfa.“ Páskabyltingu skólafólksins lauk á friðsamlegan hátt. Menntmrh. bauð hópi ungmennanna upp á skrifstofu sína og sat lengi dags og ræddi við þau. Fór vel á með ráðh. og nemendum, enda hafði framkoma unga fólksins verið hin prúðmannlegasta, og það hafði skynsamlegar og ljósar hugmyndir, sem það vildi koma á framfæri. Því fannst margt í kennslu, kennslubókum og kennsluaðferðum vera úrelt og vildi koma öllu þessu í nútímaform. Þessir atburðir eru ekki einsdæmi. Undanfarin misseri hefur mátt sjá og heyra umr. um skólakerfi okkar, margvíslega gagnrýni á ýmsu því, sem betur má fara, og óskir um endurbætur. Mest hefur þessi hreyfing verið meðal unga fólksins, ýmist þess, sem er enn í skólum, eða hins, sem er að senda fyrstu börn sín gegnum skólana. Þessi hreyfing í skólamálum sýnir nýjan áhuga, sem er ástæða til að gleðjast yfir. Þessi hreyfing sýnir skilning á þeirri staðreynd, að lífið hefur breytzt ört í seinni tíð og skólarnir verða að breytast með því. Þessi hreyfing sýnir skilning á því, að nemendur verða að fá að taka lifandi þátt í námsstarfi, í stað þess að láta troða í sig minnisatriðum. Þessi hreyfing sýnir skilning á hinu gamla máltæki, sem segir, að „lítið lærist leiðum strák“. Í hinni umdeildu bók, Nútímaljóðum, sem Ríkisútgáfa námsbóka hefur gefið út, segir eitt af ungu skáldunum: „Fáið mér dýnamít til að sprengja í loft upp öll þessi orð, sem eru að drepa okkur með lygi og leiðindum.“ Við skulum ekki fá æskunni dýnamít, en við skulum styðja hana með því að berjast gegn lygi og leiðindum, fyrst og fremst með því að reyna að gera skólakerfið stöðugt betra. En hvað er þá að skólakerfinu? Flestir þeir, sem tala um þessi mál, hafa einhverjar ávirðingar íslenzkra skóla á takteinum. Þeir nefna úreltar kennsluaðferðir, eldgamlar kennslubækur, þjakaða kennara eða ofsetin skólahús. Sumir nefna dýrt framhaldsnám í dreifbýli, aðrir tala um ófullkomna skólalöggjöf, en flestir staðnæmast þó við landsprófið. Og hvað er til ráða? Þegar kemur að till. til bóta, vill oft verða lítið um úrræði, sem kalla má raunhæf, og menn skiptast í fylkingar með eða móti svo til hverri hugmynd. Skömmu eftir að Gylfi Þ. Gíslason varð menntmrh., fyrir meira en áratug, skipaði hann 12 manna n. til að fjalla um endurskoðun fræðslulöggjafarinnar. Þegar þessir tólfmenningar höfðu setið á rökstólum á þriðja ár, skiluðu þeir áliti. Lögðu þeir til ýmsar breytingar, en töldu þá ekki ástæðu til að endurskoða sjálfa fræðslulöggjöfina. Sannleikurinn er sá, að fræðslulög eru að verulegu leyti rammalöggjöf, en nánar er kveðið á um flesta hluti í reglugerð. Þess vegna hefur skólakerfið ekki verið óbreytt síðustu 20 ár, þótt löggjöfin hafi verið það. Þvert á móti hafa átt sér stað stöðugar breytingar og framfarir, sem rúmast innan ramma laganna. Ég hygg, að nú sé tímabært að gera aðra atrennu til endurskoðunar fræðslulöggjafarinnar. Verður að vanda mjög til þess starfs, ekki aðeins að velja til þess góða og reynda menn, heldur að tryggja þeim tíma til að vinna verkið og nauðsynlega starfskrafta til aðstoðar. Hins vegar er rétt að vara við þeirri hugmynd, að sjálf endurskoðun löggjafarinnar muni gerbreyta á svipstundu íslenzkum skólum til batnaðar. Skólarnir munu halda áfram að þróast og breytast, margvíslegum tilraunum verður haldið áfram, prófum og námsskrá verður breytt, nýjar bækur eða kennsluaðferðir koma til skjalanna, allt án tillits til endurskoðunar laga. Hins vegar verður með nýjum fræðslul. að ákveða meginatriði, eins og það, hvort æskilegt sé eða fjárhagslega mögulegt að lengja skólaskylduna um eitt ár, að hún verði 6–15 í stað 7–15 ára eins og nú er. Þá er hugsanlegt að afnema landsprófið með nýrri löggjöf, það verður ekki gert á annan hátt. Í því sambandi er rétt að gera sér grein fyrir, að l. segja aðeins, að eitt samræmt próf skuli vera til inngöngu í menntaskóla. Þótti það á sínum tíma mikil framför og er réttlætismál, að þetta inntökupróf sé hið sama um land allt. Um hitt er deilt, hvort prófið sé of þungt eða of létt, hvort það gefur rétta hugmynd um, hvaða ungmenni eiga helzt erindi í framhaldsnám og hvort það er í samræmi við okkar tíma. Ég bý yfir miklum efasemdum um landsprófið eins og það er, en ég tel ekki rétt að afnema það. Námsefni fyrir prófið verður að byggjast á einhverju fleiru en stagli og minnisatriðum, sem skilað er aftur við prófborðið rétt áður en það gleymist. Við lendum strax í vandræðum, ef við afnemum landsprófið, en við hljótum að geta endurbætt það til muna. Þar kemur raunar til kasta sérstakrar landsprófsnefndar, sem starfar algerlega sjálfstætt og er ekki bundin neinum öðrum sjónarmiðum skólayfirvalda. Oft heyrist gagnrýni ungra og gamalla nemenda á þeim kennslubókum, sem notaðar eru í skólum okkar. Mikið af þeirri gagnrýni er á rökum reist, enda er það staðreynd, að íslenzkt námsfólk verður að sætta sig við fábreyttari bókakost á móðurmáli sínu en tíðkast hjá stærri þjóðum. Þetta er óhjákvæmileg afleiðing fólksfæðarinnar. Til að bæta úr þessu vandamáli var stofnuð Ríkisútgáfa námsbóka fyrir liðlega þremur áratugum. Er mér sagt, að það skipulag sé óþekkt meðal þjóða, sem við höfum viðskipti við. Það er alíslenzk lausn á íslenzku vandamáli. Námsbókaútgáfan starfar fyrst og fremst fyrir skyldunám skólanna og hefur gefið út um 2100 mismunandi bækur og hjálpargögn. Er algengt, að bækur séu prentaðar í 15–20 þús. eintökum og hafa farið upp í 40 þús. Að sjálfsögðu á þessi útgáfa mörg verkefni óleyst, en þá staðreynd verður að viðurkenna, að hún hefur, þegar á heildina er litið, gert mikið gagn á sínu sviði. Mun vera erfitt að finna betri íslenzka lausn á svo vandasömu máli. Geta útgáfunnar fer að sjálfsögðu eftir því fé, sem hún fær til að starfa fyrir. Þegar Alþfl. tók við stjórn fræðslumála, voru tekjur námsbókaútgáfunnar 1,3 millj. kr. 10 árum síðar, í fyrra, voru tekjur útgáfunnar 11,3 millj. Þetta er mikil aukning úr einni millj. í ellefu, og verður ekki annað sagt en að verulegt átak hafi verið gert á þessu sviði. Um innihald bókanna verður án efa deilt, svo lengi sem þær verða notaðar. Sérstök námsbókanefnd ræður útgáfunni, en þar sitja reyndir skólamenn, og er við þá að sakast um efni kennslubókanna, sem notaðar eru í barna- og unglingaskólunum. Enda þótt 12 manna n. 1950 hafi ekki talið tímabært að hreyfa við grundvallarlögum um skólaskyldu, hefur mikið löggjafarstarf verið unnið á Alþ. fyrir skólakerfið undanfarinn áratug. Sérstök n. hefur starfað og starfar enn að endurskoðun laga um menntaskóla, en þar fyrir utan má segja, að ný og fullkomnari löggjöf hafi verið sett um nálega allt skólakerfið. Árið 1957 voru sett ný lög um Háskóla Íslands, en nú situr n. á rökstólum og á að gera áætlun um þróun háskólans næstu 20 ár. Það er mikið verkefni og verður þar þörf stórfelldra átaka. Í þessari viku var einmitt samþykkt hér á Alþ. ný löggjöf um Félagsstofnun stúdenta og er merk nýjung. Árið 1961 var gefin út reglugerð með nýrri námsskrá fyrir allt skyldustig fræðslukerfisins og segir þessi reglugerð, en ekki sjálf l., aðallega til um það, hvað nema skuli og kenna á hverju ári. Árið 1963 voru sett l. um Tækniskóla Íslands og þar með stigið eitt þýðingarmesta skrefið í tækniþróun þjóðarinnar. Sama ár voru samþykkt lög um kennaraskóla og kennaranám og var skólinn gerður að stúdentaskóla. Þetta er e. t. v. þýðingarmesti liður alls kerfisins, þar sem á að draga að kennarastéttinni góða krafta og búa væntanlega kennara vel undir ævistarf sitt. Árið 1965 voru sett ný lög um iðnfræðslu, sem einnig marka tímamót á því sviði. Kennslunni verður nú smám saman beint inn á nútímabrautir, vonandi með góðum árangri. Til viðbótar þessari upptalningu má nefna ný lög um tónlistarskóla, um handíða- og myndlistarskóla, húsmæðrakennaraskóla og fjölmarga aðra sérskóla, svo og sérstakar fræðslustofnanir, eins og Handritastofnunina, sjóði til náms- og fræðistyrkja og hvað eina fleira af því tagi. Einn merkasti þátturinn í starfi menntmrh. undanfarinn áratug hefur verið stöðugar og mjög miklar hækkanir á námsstyrkjum og lánum, bæði til náms innanlands og utan, og algjörlega nýtt kerfi á því sviði. Með námslánum skila menn síðar á ævinni aftur þeirri aðstoð, sem þeir hljóta í skóla, og greiða þannig fyrir öðrum, sem eru að brjótast menntaveginn. Hingað til hafa öðru hverju verið skipaðar n. til að fjalla um endurskoðun á grundvallaratriðum fræðslukerfisins. Hefur starf þeirra verið takmarkað vegna tímaskorts og lítillar sérfræðilegrar aðstoðar, sem þær hafa notið. Hefur um skeið verið augljóst, að hér yrði annað og betra kerfi að koma til skjalanna eins og tíðkazt hefur lengi í öðrum löndum. Í þessum efnum var flett við blaði, er menntmrh. setti á stofn skólarannsóknir sem fasta deild í rn. og réð þar til starfa sérmenntaða menn. Hefur þegar verið unnið mikið rannsóknarstarf, en er þó aðeins byrjun þess, sem þarf að verða og mun verða á komandi árum. Ýmsir tala um íslenzka skóla eins og þar ríki algjör kyrrstaða og allt sé að verða lengra og lengra á eftir tímanum. Þetta er harður dómur og rangur. Að sjálfsögðu þarf margt að breytast og mörgu að fara fram. En sannleikurinn er sá, að í fjölmörgum skólum eru gerðar ýmiss konar tilraunir með nýjungar, sem munu hafa áhrif á komandi árum. Sem dæmi má nefna, að nýi menntaskólinn við Hamrahlíð má heita samfelld tilraunastofnun, hve þar eru farnar nýjar brautir, og svo er á mörgum sviðum. Virðist vera ríkjandi mikill áhugi á þessu starfi meðal kennara og nemenda, enda þótt hið mikla skólahús sé hálfsmíðað og aðstaða þröng og frumstæð enn sem komið er, eins og oft gerist hjá frumherjum. Í mörgum barnaskólum eru gerðar tilraunir með tungumálakennslu, sums staðar er enska kennd allt niður í 10 ára aldur og danska allt niður í 11 ára. Þá er víða kennd hin nýja stærðfræði, en sjónvarpið kom þar til aðstoðar og flutti foreldrum fræðslu, svo að þeir hefðu einhverja hugmynd um, hvernig börnin eiga nú að reikna. Þetta var í fyrsta en ekki síðasta sinn, sem sjónvarpið kemur beint við sögu fræðslumála hér á landi, sjónvarpskennsla fyrir skólana er eitt af málum næstu framtíðar, en dýrt eins og flest það, sem til merkrar nýjungar telst á þessu sviði. Ýmsar aðrar tilraunir eru gerðar. Sumir skólar hafa breytt einkunnagjöf og nota jafnvel umsagnir í stað einkunna. Í öðrum er ný bekkjaskipting reynd. Þá eru valdir menn að endurskoða kennslubækur í eðlisog efnafræði og hið sama má segja um bækur í félagsfræði. Mörg fleiri dæmi mætti nefna því til sönnunar, að það er hreyfing í skólunum okkar, það er verið að reyna ýmislegt nýtt, og fleira er á döfinni. Þetta er skylt að viðurkenna og veita kennarastéttinni hvatningu í stað þess að hafa sífellt á lofti sleggjudóma og fordæma bæði kennara og aðra skólamenn, rétt eins og þeir séu steinrunnin nátttröll, sem ekkert kunni og engan áhuga hafi á starfi sínu. Fræðslumálin, framtíð barna okkar og framtíð þjóðarinnar eru sérstaks eðlis, og mætti ætla, að samhugur ríkti um að leggja áherzlu á framfarir skólakerfisins. Þessi mál ættu helzt að geta verið fyrir utan deilur stjórnmálaflokka; til þess eru þau allt of viðkvæm og mikilsverð að vera þar bitbein. Samt sem áður hafa ýmsir aðilar ekki getað á sér setið að reyna að skapa sér pólitískan ávinning á þessu sviði og hafa þeir magnað ýmiss konar gagnrýni og árásir beinlínis í þeim tilgangi. Þessir menn, sem stunda slíka iðju, munu ekki reynast íslenzkum fræðslumálum til heilla heldur hið gagnstæða. Í lok heimsstyrjaldarinnar hófst tímabil mjög mikillar fólksfjölgunar hér á landi. Frjósemin jókst og árgangar tóku að stækka. Þetta leiddi til þess, að álag á skólakerfinu fór vaxandi með miklum hraða og varð gífurlegt. Hefur þurft risavaxið átak til að byggja skóla til að taka við hinum mikla fjölda nemenda, enda eru nú um 43% allrar þjóðarinnar innan við 20 ára aldur. Þetta mikla álag kom fyrst á barnaskólastigið, en er nú í framhaldsskólunum, ekki sízt menntaskólunum. Þegar athugað er af sanngirni, hvað íslenzka þjóðin hefur reist af nýju skólahúsnæði á undanförnum árum, verður að telja það stórvirki. Sem dæmi get ég nefnt, að 1966 var fjárfesting í skólum 225 millj. kr. og í ár mun hún nálgast 300 milljónirnar. Mér kæmi ekki á óvart, þótt nú væru í smíðum um allt land skólahús, sem muni kosta í kringum þúsund milljónir króna, þegar þau verða öll fullgerð. Þrátt fyrir svo mikið átak ár eftir ár, hafa verið þrengsli í skólunum og tvísett í þá flesta eða alla með þeim afleiðingum, að svigrúm nemenda og kennara til náms og starfs hefur verið mun minna en æskilegt væri. Þrengslin eiga sök á ýmsum þeim meinsemdum, sem finna má í skólunum, en fjárskortur flestum hinna. Nú er svo komið, að fjölgun þjóðarinnar er nokkru hægari en verið hefur síðustu 20 árin. Þetta hefur þær afleiðingar, ef ekki verður breyting á, að fjölgun skólabarna verður ekki eins ör, en fullvaxta borgurum, sem greiða skattana, fjölgar hins vegar tiltölulega meira. Ættu því byrðar skólakerfisins að verða örlítið léttari og möguleikar skapast til að gera ýmislegt, sem við höfum því miður ekki haft ráð á undanfarin ár, enda þótt fjárveitingar til fræðslumála hafi verið mjög miklar og sífellt hækkandi. Að lokum langar mig til að spyrja: Er ekki öllum ljóst, að í næstu framtíð verður hvert einasta skólabarn að hljóta einhvers konar sérþjálfun eða sérmenntun til að komast áfram í lífinu? Er ekki öllum ljóst, að þetta gerir fræðslumálin að þýðingarmesta verkefni þjóðarinnar, sem skiptir mun meira máli en flest allt dægurþras? Er ekki öllum ljóst, að íslenzka þjóðin hefur á undanförnum árum lyft grettistaki í skólabyggingum, er þörf á að níða þetta átak niður? Er ekki öllum ljóst, að Alþ. hefur undanfarin ár sett margþætta nýja löggjöf fyrir frumkvæði ríkisstj. og menntmrh. um flest svið fræðslumála, að nýjungar blasa alls staðar við sjónum, ef menn vilja sjá þær, og víða standa yfir tilraunir fyrir framtíðina? Okkur Alþfl.-mönnum er enn fremur ljóst, að þjóðin má ekki og mun ekki staðnæmast í sókninni til betra fræðslukerfis. Það verður enn að byggja mikið af skólahúsnæði. Það verður enn að auka leitina að nýjum og betri kennsluaðferðum, betri kennaramenntun, betri kennslubókum, betri skólum. Við erum, þegar á heildina er litið, á réttri leið, en við eigum langan veg ófarinn. Við skulum minnast þess, að leiðin að hinu fullkomna skólakerfi tekur aldrei enda. Þökk og góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það er ekki á hverjum degi, sem íslenzkir ráðh. hefja að fyrra bragði og ótilknúðir umræður um utanríkismál, hvorki einstaka þætti þeirra né íslenzka utanríkisstefnu í heild, ef maður á að nota svo virðulegt heiti um þá fylgispekt við Bandaríki Norður-Ameríku, sem íslenzkir valdamenn hafa tamið sér. Mér þótti því bregða til nokkurrar nýlundu í útvarpsumræðunum í gærkvöldi, þegar Bjarni Benediktsson forsrh. ræddi drjúga stund þáltill. um styrjöldina í Víetnam, sem þingmenn Alþb. og Framsfl. lögðu fram hér á Alþingi fyrir röskum tveimur mánuðum. Sennilega er sú ályktun röng, að forsrh. hafi gert þetta mál að umræðuefni ótilknúinn. Það var vond samvizka ráðh., vegna furðulegra afskipta hans af þessari till., sem knúði hann til að gera dálítið yfirklór. Skv. till. þessari um Víetnammálið var ríkisstj. Íslands falið að beita sér á alþjóðavettvangi fyrir þeirri stefnu, eins og í till. segir, að ríkisstj. Bandaríkjanna stöðvi þegar loftárásir á Norður-Víetnam, að þjóðfrelsishreyfingin í Suður-Víetnam verði viðurkenndur sjálfstæður aðili við samningagerðir, að stjórn Norður-Víetnams og þjóðfrelsishreyfingin í Suður-Víetnam sýni ótvíræðan vilja af sinni hálfu, þegar loftárásum linnir, að ganga til samninga og draga svo úr hernaðaraðgerðum, að leiða megi til vopnahlés. Það kom fljótlega í ljós, að meirihlutavilji var á Alþ. fyrir gerð slíkrar ályktunar sem þessarar. Emil Jónsson utanrrh. tók till. vel, og vitað var, að flokksbræður hans, sumir a. m. k., voru sama sinnis, en meðal Sjálfstfl. bar þegar á andstöðu. Fór ekki á milli mála, að ráðamenn þar þæfðust fyrir, þar eð slík ályktun kynni að verða illa séð á hærri stöðum, vestur í Washington. Þó kom þar, fyrir atbeina utanrrh., að samkomulag hafði náðst milli fulltrúa allra þingflokka um till. lítið eitt breytta, og var forsrh. sjálfur aðili að því samkomulagi, en við þetta samkomulag hefur ekki verið staðið, og á því ber forsrh. ábyrgð. Þess vegna var það, sem hann fann sig tilknúinn í gærkveldi að ræða þetta tillögumál á næsta villandi hátt. Ljúki Alþ. störfum nú, án þess að frá því heyrist nein rödd, þar sem tekið er undir kröfuna um að blóðbaðinu í Víetnam linni, kröfu, sem bergmálar frá öllum heimshornum, kröfu, sem framsýnustu stjórnmálamenn Bandaríkjanna bera ótrauðir fram, þá er meiri hl. Alþ. að gera sjálfum sér og íslenzkri þjóð vansæmd sem seint verður afmáð. Ég trúi því ekki enn, að til þess komi. Rétt þykir mér að staldra nokkuð við annað atriði í ræðu forsrh. í gærkvöld. Hann var þar að andmæla því, sem við stjórnarandstæðingar höfum haldið fram, að ríkisstj. og stuðningsmenn hennar hefðu fyrir kosningarnar s. l. vor reynt að gera sem minnst úr erfiðleikum atvinnuveganna og versnandi horfum á sviði efnahagslífsins. Því til sönnunar, að ekkert hafi átt að fela, vitnaði forsrh. í nokkrar setningar úr ræðu, sem hann hélt á landsfundi Sjálfstfl. fyrir réttu ári. Ekki dreg ég í efa, að ráðh. hafi á landsfundinum mælt tilvitnuð orð, en þau breyta litlu um það, að grunntónninn í ræðum og ritsmíðum stjórnarliða fyrir síðustu kosningar var þessi: Við höfum fylgt svo skynsamlegri stjórnarstefnu á undanförnum árum, að ekki þarf miklu að kvíða, ef aðeins gefst tækifæri til að halda viðreisninni áfram. Í ræðu sinni í gærkvöld lét forsrh. undir höfuð leggjast að vitna til kosningastefnuskrár Sjálfstfl., sem samþ. var á umræddum landsfundi fyrir réttu ári. Á þessari stefnuskrá var síðan hamrað í blöðum sjálfstæðismanna og ræðum þeirra vafalaust um allt land. Ég vil nú bæta úr þessari gleymsku ráðh. í gærkvöld, þessari einkennilegu gleymsku liggur mér við að segja, því forsrh. er prýðilega minnisgóður maður. Fyrsta og veigamesta boðorðið í kosningastefnuskrá Sjálfstfl. var stutt en efnismikið. Það hljóðaði svo: „Stefnt verði að víðtæku samkomulagi um verðlag og kaupgjald, er treysti gengi krónunnar og tryggi atvinnuvegunum samkeppnisstöðu, en launþegum batnandi kjör.“ Svo mörg voru þau orð. Ríkisstj. hélt velli á grundvelli þessara og þvílíkra kosningaloforða, og hún hefur ráðið ferðinni síðan. Nú, þegar fyrsta þingi eftir kosningar er í þann veginn að ljúka, má þykja tími til þess kominn, að gerð sé nokkur úttekt á efndum fyrirheita stjórnarflokkanna frá s. l. vori, hafa og ræðumenn stjórnarandstöðunnar þegar framkvæmt slíka úttekt til nokkurrar hlítar, hér í þessum umr. gefst mér ekki tóm til að bæta þar við nema fáu einu. Ég bið hlustendur að hafa vel í huga hinn stutta en gagnorða kafla úr stefnuskrá Sjálfstfl., þann sem ég las áðan, bera svo saman fyrirheitin og efndirnar. Það voru fjögur efnisatriði í þessum kafla, öll mikilvæg. Í fyrsta lagi: Stefna skyldi að víðtæku samkomulagi um verðlag og kaupgjald. Hvað segja verkamenn og aðrir launþegar um efndir þessa boðskapar, eftir að þeir hafa orðið að gera víðtækasta verkfall, sem um getur hér á landi, til að afstýra því, að holskefla nýrra verðhækkana bryti á þeim með fullum þunga? Í öðru lagi átti að treysta gengi krónunnar. Öllum er í fersku minni, hvernig það loforð var efnt í nóvembermánuði s. l. Í þriðja lagi skyldi tryggja atvinnuvegunum samkeppnisstöðu. Því miður skortir mikið á, að það hafi tekizt. Að vísu var helzta réttlæting gengisfellingarinnar sú, að hún yrði sjávarútveginum til stuðnings, en ósýnt er með öllu, hvort svo verður til nokkurrar frambúðar. Og svo var í fjórða og síðasta lagi ætlunin að tryggja launþegum batnandi kjör. Er hugsanlegt, að einhver bið verði á því? Nú skal því engan veginn neitað, að möguleikarnir til að standa við þessi og þvílík fyrirheit hafa verið minni undanfarin misseri en um langt skeið áður. Veldur því einkum tilfinnanlegt verðfall á sumum helztu útflutningsafurðum okkar og versnandi afkoma á síldveiðum vegna breyttra síldargangna. En Íslendingar höfðu um árabil átt því láni að fagna, að saman fóru aukin aflabrögð og stórbætt viðskiptakjör, og þó sitt hvað nytsamlegt væri gert fyrir þessa miklu fjármuni, verður hinu ekki með rökum neitað, að mikið fór í súginn, að gullin tækifæri til að efla atvinnuvegina til frambúðar nýttust ekki, nema að takmörkuðu leyti. Því olli öðru fremur röng stefna í efnahagsmálunum, skipulagsleysi og ótrúlegur skilningsskortur ráðamanna á nauðsyn alhliða uppbyggingar mikilvægustu atvinnuveganna. Á síðasta hausti var svo komið, að verðbólguþróunin innanlands, afleiðingin af stefnu stjórnarflokkanna og stjórnleysi í innflutningi og fjárfestingarmálum, hafði sligað útflutningsatvinnuvegina og var að stefna efnahagslífinu í algert þrot. Fram til þess tíma hafði aukið aflamagn og síhækkandi verð sjávarafurða erlendis bætt sjávarútveginum að verulegu leyti þau áföll, sem hann hlaut af völdum verðbólgunnar, en nú var máttur útgerðarinnar til að reisa rönd við afleiðingum stjórnarstefnunnar með öllu þorrinn. Á s. l. hausti stóð ríkisstj. frammi fyrir tvöföldum vanda. Hagur ríkissjóðs fór versnandi, og það, sem enn alvarlegra var, rekstrargrundvöllur útflutningsframleiðslunnar var gersamlega brostinn. Ríkisstj. hugðist glíma við þessi vandamál í áföngum, hagsmunir ríkissjóðs skyldu sitja í fyrirrúmi, með auknum álögum og brottfalli niðurgreiðslna átti að bæta hag hans um 750 milljónir. Höfuðvandamálið, starfsgrundvöllur framleiðslunnar, skyldi hins vegar bíða. Fall sterlingspundsins olli því, að þessar ráðagerðir breyttust, og báðir áfangarnir skyldu teknir í einu með þeirri ákvörðun að lækka gengi ísl. kr. um 25%. Lífskjör almennings höfðu á árinu 1967 versnað mjög, vegna samdráttar atvinnulífs og minnkandi atvinnu. Samt var það ætlun ráðamanna, að öll alþýða tæki einnig á sig stórfellda kjararýrnun af völdum gengisfellingarinnar, algerlega bótalaust. Í því skyni voru ákvæðin um vísitölutryggingu kaupgjalds úr lögum numin. Nú skyldu allar verðhækkanir skella á launþegum með fullum þunga. Þegar hinum nýju byrðum var úthlutað, var ekki um það spurt, hverjir mest hefðu matað krókinn á verðbólgu undanfarinna ára, hverjir bezt væru færir um að taka á sig álögurnar. Nei, mælikvarðinn var fjölskyldustærðin. Það var vissulega ekki nema að vonum, að verkalýðshreyfingin snerist einhuga gegn svo harkalegum ráðstöfunum. Nokkrar bætur voru knúðar fram og kostuðu þó víðtækasta verkfall, sem um getur hér á landi. Höfuðábyrgðina á því tjóni, sem af verkfallinu hlauzt, bera ráðamenn stjórnarflokkanna, sem með skammsýnum stjórnvaldaaðgerðum neyddu alþýðu landsins til óhjákvæmilegrar varnarbaráttu. Þeir erfiðleikar á sviði íslenzks efnahagslífs, sem nú er við að etja, eiga sér margvíslegar orsakir. Verðfall á erlendum mörkuðum er vissulega ein þeirra, en þar kemur fleira til. Miklu máli skiptir, hvernig við bregðumst við þeim vanda, sem okkur er nú á höndum. En til þess að viðbrögðin geti orðið með æskilegum hætti, ber nauðsyn til að kanna orsakir vandans til hlítar. Það er óhjákvæmilegt að svara af fullri hreinskilni þeirri spurningu, hvers vegna við erum ekki betur í stakkinn búnir en raun ber vitni til að mæta nokkrum aðvífandi erfiðleikum, eftir eitthvert lengsta samfellt góðæri, sem yfir landið hefur gengið. Hér er þess enginn kostur að gera þessu margþætta máli viðhlítandi skil, á nokkur atriði skal þó drepið. Ég leyfi mér að staðhæfa, að efnahagserfiðleikar okkar nú stafa að verulegu leyti af því, að við höfum ekki notað góðærið nægilega til að búa okkur undir framtíðina, til að treysta grundvöll útflutningsins og atvinnulífsins í heild. Af hálfu stjórnarvalda hefur það verið látið nær íhlutunarlaust, hvernig hið mikla fjármagn á góðæristímunum var notað. Skort hefur þar forustu um að beina bróðurhlutanum af þessu fjármagni til markvissrar uppbyggingar og eflingar atvinnulífsins. Í allt of ríkum mæli hafa brasksjónarmið og hreinar tilviljanir ráðið því, hvert fjármagnið rann. Nokkur dæmi um forystuleysið af hálfu stjórnarvalda skal ég nefna. Íslenzki togaraflotinn hefur á liðnum velgengnisárum verið látinn drafna niður. Í fullan áratug hefur þar engin endurnýjun átt sér stað, en mikill hluti gamla flotans ýmist verið seldur úr landi fyrir nær ekkert verð eða liggur aðgerðarlaus. Á sama tíma hafa aðrar fiskveiðiþjóðir endurnýjað togaraflota sinn, hagnýtt nýjustu tækni og hagkvæmni í rekstri, yfirleitt með mjög góðum árangri. Ár eftir ár höfum við Alþb.-menn flutt till. og frv. hér á Alþ. um endurnýjun togaraflotans, en jafnan talað þar fyrir daufum eyrum. Fyrir nokkrum vikum var síðasta frv. okkar um kaup á skuttogurum vísað til ríkisstj. Mér er spurn: Hefðum við síðustu 10 árin endurnýjað togaraflota okkar, svo við ættum nú 40–50 vel búin skip til veiða á djúpmiðum, þar sem önnur skip en togarar fá lítt eða ekki stundað veiðar, værum við þá ekki betur á vegi staddir en raun ber vitni í dag? Væri ekki hagur frystihúsanna betri? Væri ekki atvinnulíf ýmissa útgerðarstaða álitlegra en það er? Væru ekki útflutningsverðmætin meiri? Árum saman höfum við Alþb.-menn hamrað á nauðsyn þess, að aukin væri fjölbreytni fiskiðnaðar, og þá ekki sízt unnið skipulega að niðursuðuiðnaði og öflun markaða fyrir hann. Vitað er, að margvíslegar, niðursoðnar fiskafurðir hafa um langt skeið verið stór og traustur þáttur útflutnings hjá frændum okkar, Norðmönnum. Þeir selja nú niðursuðuvörur til Bretlands, Bandaríkjanna og fleiri landa fyrir hærri upphæðir, en nemur öllu útflutningsverði okkar fyrir frystan og ferskan fisk. Hér hefur þessu stórmáli verið alltof lítið sinnt og sízt með markvissum og skipulegum hætti. Möguleikarnir á þessu sviði hafa legið næstum því ónotaðir undanfarið góðæristímabil, og þeir liggja það enn, af því súpum við seyðið. Sá hluti íslenzka bátaflotans, sem hentugastur er til þorskveiða, hefur stórlega gengið úr sér á undanförnum árum. Þar hefur mjög lítil endurnýjun átt sér stað. Þetta er ein af ástæðum þess, hve öflun hráefnis til hraðfrystihúsa hefur verið stopul að undanförnu, með þeim afleiðingum, að mörg þeirra eru rekin með tapi og atvinna víða við sjávarsíðuna hefur síminnkað. Hvað eftir annað höfum við Alþb.-menn lagt áherzlu á nauðsyn þess, að komið verði upp tæknistofnun í þjónustu sjávarútvegs. Við höfum flutt till. og frv. um slíka stofnun og bent á, með sterkum rökum, að nútíma sjávarútvegur verði að styðjast við öfluga starfsemi á þessu sviði, eigi hann að fylgjast með tímanum og geta hagnýtt þá vélvæðingu og tækniþróun á farsælan hátt, sem fiskveiðar byggjast á í stöðugt ríkari mæli. Verksvið slíkrar stofnunar væri víðtækt: að framkvæma rannsóknir á hvers konar veiðitækni, fylgjast með erlendum og innlendum nýjungum á því sviði, hafa frumkvæðið um prófanir þeirra við íslenzkar aðstæður og veita íslenzkum útvegsmönnum og fiskimönnum sem gleggstar upplýsingar um niðurstöður. Þessar rannsóknir þurfa að ná til stærða og gerða fiskiskipa, til alls búnaðar þeirra, til hvers konar veiðarfæra og veiðiaðferða. Á því leikur enginn vafi, að skortur á slíkri rannsókna- og upplýsingastarfsemi hefur bakað okkur stórtjón á hverju ári nú um langt skeið. Hér er um mikil verðmæti að tefla. Slík stofnun hefði getað sparað útveginum, og þar með þjóðarheildinni, mikla fjármuni og einnig aukið framleiðslugetuna verulega. Menn viðurkenna almennt nauðsyn slíkrar starfsemi, en þar við situr að mestu. Frumkvæði af hálfu stjórnarvalda hefur ekkert verið. Ég hef aðeins nefnt nokkur dæmi þess, hve illa tækifærin á velgengnisárunum hafa verið notuð til þess að efla fjölþættan sjávarútveg og fiskiðnað. Hins er naumast að vænta, að þau stjórnarvöld, sem létu tækifærin glatast, á meðan vel gekk, hafi frumkvæðið um mikla uppbyggingu sjávarútvegs, þegar að þrengir. Ljóst er og, hvert stefnir. Á Alþ. í dag flutti fjmrh. fróðlega skýrslu um framkvæmdaáætlun fyrir árið 1968. Þar vakti það athygli, að þrátt fyrir ráðagerðir um nokkuð svipaða heildarfjárfestingu og verið hefur undanfarin ár, er gert ráð fyrir, að dragi mjög úr fjárfestingu varðandi fiskveiðar og fiskiðnað. Það þýðir sennilega: Engir nýir togarar. Færri nýir fiskibátar. Engin uppbygging niðursuðuiðnaðar. Ég hef hér einskorðað mig við nokkur atriði, sem sjávarútveginn varða, en svipaða sögu er að segja af öðrum atvinnuvegum, ekki sízt iðnaði, þar sem stjórnarstefnan hefur í ýmsum tilvikum jafnvel torveldað eðlilega uppbyggingu þátta hans á góðæristímanum. Því miður er þessi skilningsskortur ráðamanna á þróunarmöguleikum og endurnýjunarþörf mikilvægustu atvinnuveganna samur enn og verið hefur. Hann mótar stjórnarstefnuna á marga lund og kemur með ýmsu móti. Ég nefni hér eitt spánnýtt dæmi að því er sjávarútveginn varðar. Á undanfarandi árum hafa þau aflaverðmæti, sem síldveiðiflotinn flutti að landi, lagt óhemju skerf í þjóðarbúið. Síðasta síldarvertíð var mjög erfið sjómönnum og útgerðarmönnum, og kostnaðarsöm, vegna þess hve ákaflega langsótt var á miðin. Með miklu harðfengi tókst síldveiðisjómönnum þó að fiska töluvert mikla síld. Fyrir þjóðarbúið munaði ekki hvað minnst um það, að saltsíldarvertíðin bjargaðist nokkurn veginn. Hvort tveggja var, að gott verð fékkst fyrir saltsíldina, auk þess, sem auðið reyndist að halda saltsíldarmörkuðunum að þessu sinni, en það skiptir vitanlega miklu máli. En horfurnar á komandi síldarvertíð eru, því miður, ekki góðar. Hin stóru og dýru skip, sem þessar veiðar stunda, hafa flest eða öll verið rekin með stórtapi undanfarna mánuði. Frá áramótum og fram undir síðustu daga a. m. k. mun það alger undantekning,sé það ekki óþekkt með öllu, að nokkurt þessara skipa hafi fiskað fyrir tryggingu, sem kallað er, þ. e. aflahluturinn er hvarvetna lægri en kauptrygging skipverja, og er hún þó ekki nema 12 þús. kr. á mánuði. Af þessum 12 þús. kr. fara 4–5 þús. kr. í fæði. Nú er almennt búizt við því, að sækja verði síldina á fjarlæg mið í ár, ekki síður en var í fyrra. Vitað er, að verð á bræðslusíldarafurðum er enn lágt og óvíst, hvort það hækkar að sinni. Hins vegar hafa menn gert sér vonir um sæmilega hagstætt verð fyrir saltsíld. Skiptir því miklu máli, að okkur takist að afla hennar og halda þar með þeim góðu mörkuðum, sem við höfum nokkuð lengi haft fyrir þessa vöru. Helzt voru því vonir um, að saltsíldarverðið stæði upp úr og freistaði bæði sjómanna og útvegsmanna til að búa sig undir síldveiðar, þótt við mikla erfiðleika sé að etja, ef sækja þarf síldina óraleið norðaustur í haf, en hér má vissulega ekkert út af bregða, ef kleift á að reynast að fá mannskap á skipin og gera þau út. Jafnframt er vitað, að norskir útgerðarmenn búa sig undir það, að hagnýta aðstöðumuninn, ef síldin verður í nánd við Norður-Noreg, og stórauka saltsíldarframleiðslu sína. Við þessar aðstæður dettur ríkisstj. það í hug að hækka stórlega útflutningsgjöld af ýmsum sjávarafurðum, og þá alveg sérstaklega á saltsíld. Þó var slíkt útflutningsgjald hærra hjá okkur en þekkist með nokkurri fiskveiðiþjóð, sem mér er kunnugt um. En skv. frv., sem nú er verið að gera að l., á að taka af saltsíldinni nokkra milljónatugi til viðbótar. Þetta fé er tekið af óskiptu, áður en sjómenn fá reiknaðan sinn aflahlut. Þar að auki tekur síldarútvegsnefnd 2% skatt af óskiptu saltsíldarverði, til Aflatryggingasjóðs og til síldarleitarskips rennur einnig nokkuð. Alls eru það því um 14%, sem á nú að taka í útflutningsgjöldum ýmiss konar af saltsíldinni. Hér er sennilega um að ræða töluvert yfir 200 kr. útflutningsgjöld af hverri síldartunnu. Á sama tíma er mér tjáð, að Norðmenn greiði framleiðslustyrk, sem nemur um 240 ísl. kr. á hverja saltsíldartunnu. Síðan eiga Íslendingar að keppa við Norðmenn um síldarmarkaðina. Þetta stórhækkaða útflutningsgjald raskar að sjálfsögðu þeim grundvelli, sem hlutaskiptasamningar sjómanna og útgerðarmanna byggjast á. Flestir útgerðarmenn hafa gert sér þau sannindi ljós, að þeir geta ekki byggt rekstrargrundvöll útgerðarinnar á aukinni kjaraskerðingu sjómanna. Hún er ærin orðin. En ríkisstj. virðist þetta hulið. Sannleikurinn er þó sá, að sjómenn hafa þegar orðið fyrir svo alvarlegri kjaraskerðingu vegna lækkandi verðlags, að á hana er ekki bætandi. Sízt verður það útgerðinni til hagsbóta, að hér sé enn vegið í sama knérunn. Góðan hag útgerðar er ekki hægt að byggja á lágu kaupi sjómanna. Útgerðin þarf þvert á móti að búa við rekstrargrundvöll, sem gerir henni fært að greiða sjómönnum svo rífleg laun, að sjómennska sé eftirsótt starf. Kjaraskerðing þeirra, sem erfiðustu og áhættumestu framleiðslustörfin vinna, er ekki lausn á neinum vanda, hún er ranglæti og hún er heimska. - Góða nótt.



Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. Gils Guðmundssonar um útflutningsgjald af síldarafurðum er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að allt þetta gjald rennur til sjávarútvegsins sjálfs, og er hér aðeins um millifærslu að ræða. Ég sé jafnframt ástæðu til að þakka hv. þm. tilvitnun í kosningastefnuskrá Sjálfstfl., sem glöggt sannar jákvæð viðhorf Sjálfstfl. til lífskjarabóta fyrir almenning og raunsæjar ábendingar flokksins um forsendu þeirrar þróunar. Landbúnaðurinn á nú við margvíslega erfiðleika að stríða, eins og aðrir atvinnuvegir, en ég held, að hv. þm., Stefán Valgeirsson, hafi reist sér hurðarás um öxl, að ætla að reyna að telja bændum trú um, að núverandi hv. landbrh. standi verr í ístaðinu fyrir þá en Framsóknarfl. Það er hins vegar hér, sem á öðrum sviðum, að framsóknarmenn eru gjöfulir, þegar þeir eru ekki í ríkisstjórn. Hv. þm. Gísla Guðmundssyni vil ég segja það, að það er ekki einkenni festu í stjórnarfari að breyta aldrei um starfsaðferðir, heldur að eiga víðsýni og kjark til þess að velja þau úrræði, sem líklegust eru á hverjum tíma til að tryggja þjóðarhag. Þótt víðtæk aðild að ríkisstjórn geti verið góð, er það ekki lausnarorðið að efna til samstjórnar flokka, sem greinir enn jafnstórlega á um starfsaðferðir og núverandi stjórnarflokka og stjórnarandstöðu. Hv. þm. Einar Ágústsson sagði í kvöld, að ráðh. hefðu ekki gert annað í sumar en sóla sig, en sagði þó um leið, að bæði fjárlagafrv. og frv. um efnahagsráðstafanir hefðu legið á borðum þm. í þingbyrjun. Ekki virðist því öllum dögum hafa verið eytt í aðgerðarleysi. Allt frá þingbyrjun hafa stjórnarandstæðingar kvartað yfir frv.-regni ríkisstj. og óskum hennar stundum um hraða afgreiðslu vegna aðsteðjandi vandamála, og nú síðast er það harðlega átalið að ljúka þingi og reynt að gefa í skyn, að orsökin sé utanfarir ráðh. Auðvitað gætu ráðh. farið á fundi erlendis, án þess að slíta þingi, og ræður það því engu um þingslit. Það hefur ætíð verið venja að steina að þingslitum á ákveðnum tíma. Reyna átti að ljúka þingstörfum fyrir páska, en það tókst ekki, og þá var ákveðið að miða við fyrsta laugardag eftir páska. Án ákveðinnar tímasetningar gæti þing staðið endalaust og það er ætíð svo í þinglok, að miklar annir eru á þingi, og þótt stjfrv. á þessu þingi hafi verið óvenjumörg, er tími ekki naumari til athugunar en oft áður, m. a. lagði vinstri stjórnin efnahagsfrv. fyrir þing 19. des. og krafðist afgreiðslu á því fyrir jól. Hv. þm., Einar Ágústsson, kvartaði yfir því, að bankarnir fengju ekki að skulda Seðlabankanum, eins og 1959. Þá var ástandið slíkt einmitt af þessum sökum, að í stað gjaldeyrisvarasjóðs nú skulduðu bankarnir þá svo mikið erlendis, að frekari lán voru ekki fáanleg. Loks flutti þessi hv. þm. nokkrar mjög villandi tölur um kostnaðarauka við ýmis embætti, og reyndi að sanna óhæfilega eyðslu í fjmrn. með því að taka ekkert tillit til stóraukinna starfa þess eða eigna því stofnanir, sem hafa allt öðrum verkefnum að sinna. Ýmis nýskipan í fjmrn., m. a. stofnun hagsýslu- og fjárlagastofnunarinnar, sparar ríkinu áreiðanlega mikla fjármuni, en í rn. hefur aðeins fjölgað um tvo starfsmenn. Ef þetta og tilkoma Efnahagsstofnunarinnar er talið dæmi um sukk, tel ég ásakanir Framsfl. lofsyrði. Þjóðin á nú við erfiðleika að stríða, sem höfuðnauðsyn er, að hún geri sér rétta grein fyrir og mætt sé á réttan hátt af hálfu stjórnarvalda og alls almennings. Það er hins vegar því miður ljóst af þessum umr., að hv. stjórnarandstæðingar ætla ekki að leggja fram sitt lið til að skýra vandann rétt eða benda á úrræði til lausnar í stað þeirra viðbragða stjórnvalda, sem þeir fordæma, heldur halda sér við sama heygarðshornið, að reyna að slá pólitískar keilur með því að ala á óánægju með óvinsælar ráðstafanir, sem óumflýjanlegt er að gera á ýmsum sviðum, einmitt til að forða þjóðinni frá skipbroti. Þegar útflutningstekjur þjóðar, sem er svo mjög háð erlendum viðskiptum, lækka um nær þriðjung á einu ári, getur það naumast valdið undrun, þótt svo stórkostlegrar tekjurýrnunar sjái stað í afkomu margvíslegs atvinnurekstrar í landinu og í tekjum alls almennings. Útflutningsframleiðslan fær meginskellinn og jafnframt hlýtur að þrengja að ýmiss konar framleiðslu- og þjónustustarfsemi, sem blómgazt hefur í skjóli mikillar þenslu og peningaveltu. Þessi samdráttur verður á mörgum sviðum ekki umflúinn, og honum verður ekki mætt með því að dæla út fjármagni, sem ekki er til staðar, þegar sparifjársöfnun að sjálfsögðu einnig minnkar. Annaðhvort verður því að draga saman seglin um skeið eða breyta um starfsemi. Þannig skapar það t. d. járniðnaðinum mikinn vanda, þegar hin miklu verkefni við byggingu síldarverksmiðja hverfa. Vandinn verður þá sá að finna í staðinn önnur þjóðnýt verkefni fyrir þetta vinnuafl. Einmitt á þessu sviði er verið að koma upp nýrri atvinnugrein, stálskipasmíði, með víðtækri aðstoð stjórnarvaldanna. Fyrst og fremst verða fyrirtækin í viðkomandi greinum að leita allra tiltækra úrræða, og eftir atvikum getur þurft opinbera aðstoð. Einmitt á slíkum tímum veltur meira en ella á hugkvæmni atvinnurekandans bæði að fara inn á nýjar brautir og til að draga úr rekstrarkostnaði og í ýmsum tilfellum þarf að stefna að samruna eða náinni samvinnu fyrirtækja. Jafnhliða þarf að hafa vakandi auga á öllum úrræðum, til að bæta framleiðslu og koma upp nýjum framleiðslugreinum. Sambærileg vandamál er nú við að fást í flestum löndum. Því fer auðvitað víðs fjarri, að stjórnarstefna síðustu ára hafi gert atvinnuvegunum erfiðara en ella að mæta núverandi erfiðleikum. Það er að minnsta kosti ljóst, að hefði ráðleggingum stjórnarandstæðinga verið fylgt, ríkti nú algert upplausnarástand. Stjórnarandstæðingar tala mikið um skipulag, og það eigi að vera nú allra meina bót, og óhæfilegt skipulagsleysi síðustu árin hafi valdið miklu um núverandi erfiðleika fyrirtækja að mæta þrengingunum. Hvað felst í þessum skipulagsboðskap er vandséð að vísu, þar eð þeir neita því harðlega, að þeir meini höft, því að þeir eru hræddir um, að fólk muni enn eftir þeim hörmungartímum, og formaður Framsfl. lét sig jafnvel hafa það í gærkveldi að halda því fram, að Framsókn hefði á sínum tíma verið höft ákaflega ógeðfelld. Helzt verða þessir skipulagsannmarkar skildir svo, að fé hafi verið illa notað þessi velmegunarár. Auðvitað fer mörg krónan forgörðum í peningaflóði, en á þá staðreynd er þó vert að benda, að síðustu árin og meira að segja á árinu 1967 hefur fjármunamyndun hér á landi verið hlutfallslega meiri en í flestum öðrum löndum, og sú fjármunamyndun hefur fyrst og fremst verið í atvinnuvegunum, opinberum framkvæmdum og íbúðarhúsnæði. Vafalaust geta menn sagt í dag, að eitt og annað af þessum geysilegu fjárfestingum hefði átt að vera með öðrum hætti eða alls ekki, en lætur nokkur í alvöru sér detta í hug, að einhverjar opinberar n. hefðu ráðstafað þessum fjármunum betur? Einn talsmaður Framsfl. sagði að vísu í gærkveldi, að of mörg síldveiðiskip hefðu verið keypt, og eðlilega hugsa menn ef til vill sem svo. Hefði ekki verið heppilegra að byggja færri síldarverksmiðjur? En hver hugsar svo, ef síldin kemur aftur af fullum krafti, sem við vonum að verði fyrr en seinna? Og hvað hefði verið sagt um ríkisstj., ef hún hefði ætlað að stöðva þessar framkvæmdir á síldarárunum? Menn tala líka um, að allt of mörg frystihús séu í landinu og aðeins lítill hluti afkastagetu þeirra nýttur. Rétt getur verið að loka nokkrum fiskiðjuverum um sinn til að nýta önnur á hagkvæman hátt. En er það ekki dýrmætt fyrir þjóðarbúið að eiga öll þessi framleiðslufyrirtæki, bæði frystihús og síldarverksmiðjur, til að geta tekið við auknum afla? Og það er að minnsta kosti mikils virði, einmitt á erfiðleikatímum, að geta dregið úr eða stöðvað að verulegu leyti fjárfestingu í þessum framleiðslustöðvum. Það getur verið, að stjórnarandstæðingar telji það ámælisvert að hafa ekki gefið atvinnurekstrinum færi á að safna verulegum varasjóðum á þessum velgengnitímum, og vissulega hefði það verið æskilegt. En hafa þeir ekki dyggilega undir allar kröfur tekið á hendur atvinnuvegunum á þessum árum? Þeir hafa að vísu sífellt hamrað á að dæla út meiru og meiru lánsfé, en lánsfé er ekki allra meina bót, og það hefði verið stórhættulegt fyrir efnahagsþróunina að auka lánveitingar á þessum árum. Á það má líka benda, að sumar síldarverksmiðjur græddu t.d. mikið fé og hefðu átt að hafa aðstöðu til að mæta einhverjum erfiðleikum, en eigendurnir ráku engu að síður upp neyðaróp strax á fyrsta erfiðleikaárinu, af því að þeir höfðu eytt öllum hagnaðinum. Því miður hefur sá hugsunarháttur ekki verið ráðandi í atvinnurekstrinum að leggja fé til hliðar, þegar vel árar, heldur er það jafnóðum fest. Hvað annað en reynslan getur kennt mönnum önnur vinnubrögð? Sannleikurinn er sá, að öllum arði þjóðarbúsins hefur verið ráðstafað jafnóðum undanfarin ár og komið fram í vaxandi velmegun almennings, og við það gat enginn ráðið. Þó var á margvíslegan hátt búið í haginn fyrir framtíðina með stórfelldum framkvæmdum á öllum sviðum, eigi sízt tæknilegum, og stjórnvöld beittu sjálfsögðum aðgerðum í peningamálum til að sporna gegn óhæfilegri þenslu og mynda gjaldeyrisvarasjóð, sem tryggði okkur ómetanlega aðstöðu á alþjóðlegum lánamarkaði, og er það haldreipi okkar á þessum erfiðleikatímum, að við höfum getað komizt hjá gjaldeyrisskömmtun og haftabúskap, sem myndi eyðileggja það traust okkar út á við, sem er grundvöllur áframhaldandi uppbyggingar. Efnahagsstefna ríkisstj. hefur því ekki beðið skipbrot, heldur hefur hún þolað ótrúlega eldraun, þannig að þjóðin hefur ekki nema að litlu leyti fundið fyrir þeim stórkostlegu áföllum, sem hún hefur orðið fyrir. Það hefur verið meginuppistaðan í gagnrýni stjórnarandstæðinga í þessum umr. að deila á ríkisstj. fyrir aðgerðir hennar í efnahagsmálum í vetur og raunar frá haustinu 1966. Það er sérstök ástæða til að vekja athygli þjóðarinnar, ekki sízt hinna efnaminni, á þessu máli, því að allar þessar efnahagsráðstafanir eru mótaðar af þeirri meginstefnu, að skerða ekki lífskjör almennings fyrr en óumflýjanlegt var, og aldrei meira en brýnasta þörf krafði. Að verðstöðvunarstefnan hafi verið aðeins kosningabeita og stjórnartalsmenn hafi sagt fyrir kosningar, að allt væri í bezta lagi, á ekki við nein rök að styðjast, enda er eftirtektarvert, að ekki hefur verið vitnað í eina einustu blaðagrein eða tilteknar ræður forustumanna stjórnarflokkanna, er staðfesti þessa eftirlætisskröksögu. Vegna verðstöðvunarinnar tókst að koma í veg fyrir alla kjaraskerðingu í heilt ár. Þessar aðgerðir færði jafnvel formaður Dagsbrúnar stjórninni til dómsáfellis í ræðu sinni í gærkvöldi. Hagfræðilega má auðvitað segja að skakkt hafi verið að eyða greiðsluafgangi ríkissjóðs til að halda niðri verðlagi og láta ganga á gjaldeyrisvarasjóðinn; en skyldi þjóðin almennt telja það ámælisvert? Sama viðhorf var ráðandi við undirbúning síðustu fjárl. Ekki varð hjá því komizt lengur að rýra kjörin vegna áframhaldandi verðhruns og aflabrests, enda hafði það alltaf verið skýrt tekið fram, að fé til verðstöðvunar nægði ekki nema til haustsins 1967. Ætlunin var þó enn að reyna að komast hjá gengislækkun, heldur reynt að takmarka ríkisútgjöld, svo sem frekast var talið auðið. Við ákvörðun gengisbreytingarinnar var mönnum vel ljóst, að teflt var á yztu nöf með afkomu sjávarútvegsins, en þó vonazt til, að hægt væri að forðast nýja styrki um áramótin, ef ekki bættust við ný óhöpp. Verðhrun á Rússlandsmarkaði og lakari afkoma frystihúsanna en gert hafði verið ráð fyrir í nóvemberuppgjöri þeirra gerði þessa von að engu. Auðvitað varð að tryggja sæmilegan starfsgrundvöll sjávarútvegsins, en þó voru viðbótarstyrkir enn skornir svo við nögl, sem frekast var talið fært, allt með það í huga að leggja ekki meiri byrðar á almenning en óumflýjanlegt væri. Í þeim sama tilgangi var einnig gripið til þess ráðs að skera enn niður útgjöld nýafgreiddra fjárlaga, þar eð eðlilegt þótti, að ríkið drægi úr sínum útgjöldum samhliða skerðingu á kjörum almennings. Auðvitað varð ekki hjá því komizt að skerða ýmsar fjárveitingar til nytsamrar þjónustu og framkvæmda, en þó var leitazt við að skerða sem minnst framkvæmdafé. Mér þykir næsta kaldhæðnislegt að heyra forystumenn stjórnarandstöðunnar ráðast á ríkisstj. fyrir óhæfilega eyðslu og útgjaldahækkun ríkissjóðs, því að við afgr. síðustu fjárlaga fluttu stjórnarandstæðingar hækkunartill., er námu um 250 millj. kr., og við meðferð sparnaðarfrv. í þinginu fundu einkum talsmenn Framsfl. því flest til foráttu. Nýjasta sparnaðarbarátta Framsfl. er svo sú, að þingið eigi að standa í 10 mánuði, kaup þm. eigi að stórhækka, sjá eigi þm. fyrir ókeypis flugferðum, þegar þeir vilja. Forystumenn stjórnarandstöðunnar eigi að hafa ráðherralaun, og hver flokkur eigi að fá þrjá sérfræðinga sér til aðstoðar. Þetta kann raunar að vera stjórnarandstæðingum nauðsynlegt til að marka einhverja heillega stefnu í þjóðmálum, en naumast verður þessi ráðabreytni til sparnaðar í ríkisrekstrinum. Ríkisstj. hefur lagt á það ríka áherzlu síðustu árin að reyna að fá verkalýðshreyfinguna til samstarfs um að bæta laun þeirra lægst launuðu og sem betur fer meira áunnizt í þá átt en áður. Það er mjög ómaklegur áróður að halda því fram, að ríkisstj. hafi ekki nú viljað gera neinar ráðstafanir til að draga úr kjaraskerðingu hinna lægst launuðu. Strax í haust tjáði ríkisstj. verkalýðshreyfingunni, að hún væri reiðubúin til að íhuga öll úrræði í þá átt, er ekki settu af stað nýja verðbólguöldu eða yrðu ofviða vanmegnugum atvinnurekstri, og bætur almannatrygginga voru þá hækkaðar. Bent var m. a. á hugsanlega leið til að bæta hag barnafjölskyldna með millifærslu frá hinum efnameiri, en ekki var áhugi á þeim hugmyndum hjá verkalýðsforingjum. Því miður var efnt til verkfalls, áður en allar samkomulagsleiðir voru kannaðar. Því er haldið fram, að orsök verkfallsins hafi verið afnám lagaákvæðis um vísitölubætur á laun. Ef slíkt ákvæði hefði verið í l., hefði reynzt ókleift að bæta kjör hinna láglaunuðu svo sem gert var, því að þá hefðu allir fengið vísitölubætur, er hefðu gert þessar bætur hinna láglaunuðu að engu. Það var broslegt að heyra form. Framsfl. halda því fram í gærkveldi, að hin furðulega till. stjórnarandstæðinga um lögfestingu verðlagsbóta hafi leitt til lausnar vinnudeilu. Það vita allir, að sú till. var flutt í allt öðrum tilgangi, enda var niðurstaða samninganna næstum algerlega í samræmi við þá sáttatill., sem sáttasemjari orðaði við deiluaðila strax í upphafi deilunnar. Og má áreiðanlega með meira sanni segja, að hún hafi að lokum leitt menn til samkomulags undir forystu velviljaðra manna frá báðum aðilum og með aðstoð ríkisstj. Sú sátt vakti áreiðanlega enga gleði í herbúðum Framsóknar og Alþb. Ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar munu einhuga hér eftir sem hingað til reyna að mæta vandamálunum í sama anda og undanfarna mánuði og láta sig köpuryrði stjórnarandstæðinga engu varða, heldur einbeita sér að því að forða þjóðarfleyinu frá áföllum. Það getur vel verið, að nýjar ráðstafanir þurfi að gera framleiðslunni til aðstoðar og endurskoða þau aftur - bæði ríkisútgjöld og aðra nýsetta löggjöf. Framleiðslan verður að ganga með eðlilegum hætti og aukast með öllum tiltækilegum ráðum, því að hún er lífæð þjóðarinnar. Hins vegar verða atvinnurekendur í öllum greinum að gera sér ljóst, að meðan við þessa miklu erfiðleika er að fást, verða þeir að búa við þröngan kost, til þess að eigi þurfi að skerða kjör almennings nema sem allra minnst. Ríkisstj. mun leggja á það megináherzlu að koma í veg fyrir atvinnuleysi. Þess vegna hefur hún m. a. ráðizt í að leita eftir stóru erlendu láni til þess að afla fjár til mikilsverðra ríkisframkvæmda og til stofnsjóða atvinnuveganna. Slík ráðstöfun er varasöm, en réttlætist eingöngu af nauðsyn þess að draga ekki úr framkvæmdum að ráði. Það var töluvert fróðlegt að hlusta á hinn nýja form. Framsfl., sem óvenjulega gustmikill reyndi í gærkvöld að lýsa stefnu flokksins. Tókst honum að vísu litlu betur en fyrirrennara hans, en eftirtektarvert var, að flest, sem naglfesta var í í ræðu hans, var upptalning verkefna, sem ríkisstj. hefur einmitt verið að vinna að, en sem óþekkt voru í stjórnartíð framsóknarmanna. Má þar nefna framkvæmdaáætlanir, bæði um einstaka málaflokka og byggðaáætlanir, svo og aðstoð við hagræðingu á rekstri fyrirtækja. Í því efni er nú unnið af verulegum átökum í fiskiðnaði og fjár aflað í því skyni. Hagræðingarlán hafa verið veitt iðnfyrirtækjum og Framleiðnisjóður landbúnaðarins stofnaður. Þá ræddi hann um aukna hagnýtingu náttúruauðlinda sem sérstakt hugðarefni Framsóknar og jafnvel gerði gælur við álbræðsluna. Skyldi enginn hafa brosað? Auðvitað er nýting náttúruauðlinda og efling nýrra iðngreina, jafnhliða endurskipulagningu og framleiðniaukningu í núverandi framleiðslugreinum, þjóðinni lífsnauðsyn, sem einbeita verður sér að, og því ber að fagna, ef Framsfl. hyggst í því efni taka upp ábyrgari og raunsærri stefnu. Ræða hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar leiddi hins vegar glöggt í ljós, að kommúnistadeildin í Alþb. hefur ekkert lært og fylgir ennþá steinrunnum afturhaldssjónarmiðum, sem mundu leiða til stórfelldrar kjaraskerðingar. Haldið verður áfram skipulegum athugunum á úrræðum til aukinnar framleiðni í ríkisrekstrinum, og vel getur orðið nauðsynlegt að draga frekar úr ýmsum ríkisútgjöldum, ef enn syrtir í álinn. Tollalækkanirnar eftir áramótin voru eins miklar og frekast var talið fært, miðað við hinar nýju kvaðir á ríkissjóð í sambandi við sjávarútveginn, en stefna þarf að enn frekari tollalækkun, þó með eðlilegri hliðsjón af hagsmunum íslenzks iðnaðar. Það er okkur brýn nauðsyn að ná viðhlítandi samningum við efnahagsbandalögin og reyna að ryðja íslenzkum framleiðsluvörum braut inn á sem flesta markaði. Erfiðleikarnir nú geta orðið okkur holl lexía, ef við mætum þeim með réttu hugarfari. Við verðum að koma okkur saman um kjaraákvörðunarkerfi, sem ekki leiðir til nýs verðbólgukapphlaups, og við verðum að innleiða verðjöfnunarkerfi, sem jafnar óeðlilegar verðsveiflur. Við megum ekki halda áfram að skerða krónuna á nokkurra ára fresti, fólkið verður að geta treyst á stöðugleika gjaldmiðilsins, eins og hv. þm. Björn Pálsson komst að orði í gærkvöld, en þá tjóar ekki um leið að flytja kenningar, sem allar grafa undan gjaldmiðlinum. Við verðum að viðurkenna efnahagslögmál, sem flestar þjóðir og alþjóðlegar fjármálastofnanir starfa eftir nú, og ekki halda að við búum í einhverju furðuþjóðfélagi, sem lúti allt öðrum lögmálum en önnur vegna smæðar okkar. Núverandi ríkisstj. er ekki óskeikul, en ég fullyrði, að í grundvallaratriðum er stefna hennar rétt. Við skulum ekki vera svartsýn á framtíð þjóðarinnar, en það er hættulegt að gera of lítið úr erfiðleikunum, og við eigum við slíkan vanda að glíma, að jag og þref um, hverjum þetta eða hitt sé að kenna, verður að víkja fyrir raunhæfri viðleitni til þess að gera sér grein fyrir því, hvernig vandinn verði leystur á sem farsælastan hátt fyrir þjóðarheildina. Þjóðin á kröfu á því, að þeir flokkar, sem hún hefur veitt traust í síðustu kosningum, reyni að leysa vandann, en hún hlýtur á sama hátt að krefjast þess, að stjórnarandstöðuflokkarnir geri af sinni hálfu afdráttarlausa grein fyrir sínum úrræðum til lausnar vandanum, en láti ekki sitja við það eitt að fordæma allt, sem gert er.



Góðir áheyrendur. Á ýmsu átti ég von í þessum umr., en ekki samt því, að ég þyrfti að hefja mál mitt með því að verja Ingólf Jónsson. Í umr. í gærkvöld sagði forsrh., að bygging álbræðslunnar hefði verið algjör forsenda þess, að ráðizt yrði í Búrfellsvirkjun. Með þessu var forsrh. að reyna að ómerkja Ingólf Jónsson, en þegar l. um Búrfellsvirkjun voru hér til umr. árið 1965, lýsti Ingólfur því yfir sem orkumrh., að alveg væri þá óvíst, hvort samningar næðust við álhringinn, Búrfellsvirkjun mundi hafin eigi að síður, enda ekkert meira mannvirki en fyrsta virkjun Sogsins hefði verið á sínum tíma. Þetta eru alveg óskyld mál, sagði Ingólfur til enn frekari áherzlu. Þótt ég telji Ingólf Jónsson engan sannleikspostula, fór hann tvímælalaust með rétt mál um þetta efni vorið 1965, en forsrh. sagði ósatt í gærkvöld. Gylfi Þ. Gíslason virðist lesa stefnu Framsfl. á sama hátt og viss persóna les Biblíuna. Hann sagði, að aðalatriðið í efnahagsstefnu Framsfl. væri að taka upp höft. Svo fjarri er þetta sannleikanum, að það er einmitt meginþáttur í stefnu Framsfl. að efla atvinnuvegina, m.a. að létta af þeim lánsfjárhöftunum, sem Gylfi Þ. Gíslason og félagar hans hafa hneppt þá í og nú eru að skapa varanlegt atvinnuleysi. Mun ég víkja nánar að þessum höftum Gylfa síðar. Jón Árnason sagði hér áðan, að núv. ríkisstj. hefði aukið athafnafrelsi og afnumið höft. Hvað segja hinir mörgu atvinnurekendur, sem nú hrekjast milli bankanna og fá hvergi úrlausn og verða ýmist að hætta rekstri sínum eða draga hann stórlega saman? Eru þeir hrifnir af athafnafrelsinu og haftaleysinu hans Jóns Árnasonar? Áttu þeir von á, að þetta yrði árangurinn af 10 ára stjórnarforystu Sjálfstfl.? Benedikt Gröndal lét mjög af forystu Gylfa Þ. Gíslasonar í skólamálum. Það eru langflestir sammála um, að skólakerfið sé orðið úrelt. Gylfi Þ. Gíslason hefur verið menntmrh. undanfarin 12 ár og ber því meginábyrgð á, að ekki hefur verið hafizt handa af neinni alvöru um endurskoðun skólalöggjafarinnar, þetta er einhver mesta vanræksla, sem um getur í sögu íslenzkra skólamála. Það kom fram í ræðu Gylfa Þ. Gíslasonar, að erfiðleikar íslenzkra atvinnuvega væru einkum sprottnir af því, að valdasjúk stjórnarandstaða hafi espað launþega til að knýja fram of miklar kauphækkanir. Af þessu mun eiga að draga þá ályktun, að kaupgjald sé hærra hér en í nágrannalöndunum, og því sé íslenzk framleiðsla ekki samkeppnishæf. Vegna þess finnst mér rétt að geta þess, að norska vinnuveitendasambandið hefur nýlega hirt skýrslu um kaupgjaldsmálin í Noregi, þar sem skýrt er frá því, að meðaltímakaup norskra verkamanna hafi verið 11 kr. norskar og 44 aurar á síðasta fjórðungi ársins 1967. Þetta eru 90 kr. íslenzkar. Hérlendis er nú meðaltímakaup verkamanna, reiknað með líkum hætti og í Noregi, 60–70 kr. eða 20–30 kr. lægra en í Noregi. Það sést vel á þessu, að okkur ætti að vera auðvelt að keppa við Norðmenn vegna kaupgjaldsins. Það er því allt annað en hátt kaupgjald, sem veldur nú erfiðleikum íslenzkra atvinnuvega. Ef samanburðinum við Noreg og önnur nágrannalönd er haldið áfram, kemur fljótt í ljós, að stjórnarvöldin búa allt öðruvísi og betur að atvinnuvegunum þar en hér. Til þess að finna orðum mínum stað skal ég aðeins nefna örfá dæmi. Ég nefni fyrst lánsfjárhöftin. Aukinni tækni og hagræðingu fylgir það, að fjármagnsþörf atvinnufyrirtækjanna fer hraðvaxandi. Í nágrannalöndum okkar hafa fyrirtæki aðgang að nægum stofnlánum og rekstrarlánum með hagstæðum greiðsluskilmálum. Hér á landi eru atvinnuvegirnir hins vegar beittir hinum stórfelldustu lánsfjárhöftum, og fyrirtækin eru í stöðugri rekstrarkreppu, jafnt vegna skorts á stofnfé og rekstrarfé. Erlend iðnfyrirtæki geta með aðstoð erlendra banka lánað íslenzkum kaupmönnum varning sinn með löngum greiðslufresti, en íslenzk iðnfyrirtæki hafa enga möguleika til að veita slík lán. Þetta á ekki minnstan þátt í því, að þau verða undir í samkeppninni. Í Noregi og Danmörku geta landbúnaðarfyrirtækin fengið ótakmörkuð rekstrarlán, en hérlendis eru þessi lán nú hin sömu að krónutölu og þau voru 1959, þótt allur tilkostnaður hafi margfaldazt síðan. Líkt er að segja um sjávarútveginn. Það getur enginn, sem ekki hefur kynnzt því, gert sér þess grein, hvernig lánsfjárhöft lama og hefta framtak atvinnufyrirtækjanna, draga úr framleiðslu þeirra og gera þeim ókleift að gera þær umbætur á atvinnurekstrinum, sem myndi koma honum í samkeppnisfært horf. Þessu til viðbótar eru svo allir útlánsvextir stórum hærri hér en í ná rannalöndunum. Ég kem þá að skattamálunum. Hér á landi hafa á seinustu árum verið lagðir á atvinnuvegina margvíslegir skattar, sem ekki þekkjast í nágrannalöndunum. Hér verða atvinnurekendur t.d. að greiða sérstakan skatt, sem nemur á annað hundrað millj. kr. á ári, til húsnæðislánakerfisins. Þá verða bændur að greiða skatt, sem nemur 20–30 millj. kr. á ári, til stofnlánasjóðs landbúnaðarins. Sjávarútvegurinn er látinn greiða sérskatt, sem nemur 30–40 millj. kr. á ári, til lánasjóða útgerðarinnar. Þessu til viðbótar var nú í vetur gerður upptækur gengishagnaður, sem nam mörgum hundruðum millj. kr., sem sjómenn og útgerðarmenn og fiskverkunarstöðvar áttu, og þetta fé lagt í umrædda lánasjóði. Iðnaðurinn verður að greiða skatt, sem nemur um 30 milljónum kr., í Iðnlánasjóð. Engir slíkir skattar þekkjast í nágrannalöndunum, því að þar er hið almenna lánakerfi látið standa undir húsnæðislánum og stofnlánum atvinnuveganna. Engir þessara skatta - menn taki eftir því - voru til fyrir tíð núv. ríkisstj. Það er satt að segja furðuleg hugvitssemi að ætla að útvega fjárvana atvinnuvegum lán með því að skattleggja þá. Ég held, að það yrði hlegið um allan heim, ef sú till. kæmi fram á vettvangi alþjóðastofnana, að þróunarlöndunum yrði útvegað lánsfé með því að skattleggja þau. Það væri hliðstætt því, sem verið er að gera hér. Þeir skattar, sem ég hef nefnt hér, eru aðeins brot af þeim sköttum, sem hafa verið lagðir á atvinnuvegina í seinni tíð. Ég skal aðeins minnast á tollana. Það þekkist varla í nágrannalöndum okkar, að iðnaðurinn þurfi að greiða toll af innfluttum vélum og hráefnum. Hér er tollur á iðnaðarvélum 25%, og tollar af hráefnum komast upp í 100%. Þetta kom minna að sök, á meðan iðnaðurinn naut verndar innflutningshafta, en veikir að sjálfsögðu mjög aðstöðu hans, síðan innflutningurinn var gefinn alveg frjáls. Orsök þess, hversu miklu lakar er búið að atvinnuvegunum af hálfu stjórnarvalda hér á landi en í nágrannalöndunum, rekur að miklu leyti rætur til stefnu núv. ríkisstj. í efnahagsmálum. Hún hefur sett sér það sem megintakmark að hafa frjálsan innflutning, jafnt af óþörfum varningi sem þörfum. Til að halda þessum frjálsa innflutningi innan hæfilegra marka, telur stjórnin nauðsynlegt að halda kaupgetunni niðri, og helzta ráðið, sem hún sér í þeim efnum, er að takmarka lánsfé til atvinnuveganna og draga þannig úr atvinnu og kaupgetu almennings. Skv. l. Seðlabankans er honum ætlað að sjá um, að fjármagn í umferð sé nægilegt til að tryggja stöðuga atvinnu og fulla nýtingu atvinnuveganna. Þetta gerir bankinn þannig, að hann veitir viðskiptabönkunum lán eða aðra aðstoð, þegar þeir geta ekki fullnægt eðlilegri eftirspurn atvinnuveganna. Þessari stefnu var fylgt áður en viðreisnarstefnan kom til sögunnar. Í árslok 1959 átti Seðlabankinn inni hjá viðskiptabönkunum 920 millj. kr. eða nær tvo milljarða kr., ef reiknað er með núverandi gengi. Um seinustu áramót var þessu alveg snúið við. Þá áttu viðskiptabankarnir inni hjá Seðlabankanum um 300 milljónir kr. Þessi stórfelldi samdráttur í þjónustu Seðlabankans við viðskiptabankana og atvinnuvegina er höfuðorsök þeirra lánsfjárhafta, sem nú eru að sliga atvinnuvegina og leggja grundvöll að varanlegu atvinnuleysi í landinu. Sá maður, sem öðrum fremur ber ábyrgð á þessari lánsfjárhafta- og atvinnusamdráttarstefnu, er yfirmaður bankakerfisins, hæstv. bankamrh. Gylfi Þ. Gíslason, og þeir ráðunautar, sem hann hefur sér til aðstoðar. Það skortir ekki, að þetta séu allt saman sæmilega gefnir menn, en það gildir um bankamrh. og ráðunauta hans, að þeir hafa aldrei nálægt neinum atvinnurekstri komið, nær öll þekking þeirra á atvinnumálum er fengin úr erlendum kennslubókum og því hvorki þekkja þeir né skilja hin sérstöku vandamál íslenzkra atvinnuvega. Þessu til viðbótar eru þeir haldnir vantrú á íslenzka atvinnurekendur og íslenzkan atvinnurekstur, en oftrú á flest það, sem útlent er. Þeir telja það helzt til bjargar, að Ísland gangi í framandi efnahagsbandalög og útlendingar taki sem mest við forsjá atvinnumála á Íslandi. En hvort útlendir atvinnurekendur mundu reynast betur á Íslandi en íslenzkir, geta menn dæmt af því, að svissneski álhringurinn léði ekki máls á að koma hingað, ef hann ætti að sæta sama aðbúnaði af hálfu stjórnvaldanna og íslenzkir atvinnurekendur. Hann krafðist að vera undanþeginn íslenzkum skatta- og tollalögum, auk margra annarra sérréttinda. Og hvað mundu forsvarsmenn hans svo hafa sagt, ef álbræðslan hefði átt að búa við lánsfjárhöft og vaxtakjör Gylfa Þ. Gíslasonar og félaga hans? Ég vil nota þetta tækifæri til að mótmæla sérhverri vantrú á íslenzkt framtak. Ég er rétt fimmtugur, en ég man þó vel allt annað Ísland en það, sem nú er, fátækt land að ræktun, byggingum, vegum, höfnum, verksmiðjum og vélum. Það er íslenzkt framtak, sem hefur lyft hér fleiri og stærri Grettistökum á síðari áratugum en dæmi eru til um annars staðar við sambærileg skilyrði. Þetta framtak mun duga okkur í framtíðinni, ef því er fengið í hendur ásamt þekkingunni það vopn, sem nú er vopn vopnanna, en það er fjármagn til að reka og umskapa atvinnuvegina. Við megum búast við því, Íslendingar, að hér verði við erfiðleika að etja á allra næstu árum. Menn segja, að nú séu erfiðir tímar, en ég held þvert á móti, að þetta séu venjulegir tímar, og við megum því ekki hafa of mikla trú á, að óvæntur metafli eða verðhækkanir erlendis leysi vandann. Við verðum jafnframt að gera okkur ljóst, að á næstu árum munu mörg sameiginleg útgjöld þjóðarbúsins vaxa óhjákvæmilega, eins og t.d. vegna nýs átaks, sem verður að gera í skólamálum, heilbrigðismálum og vegamálum. Við eigum ekki nema eitt öruggt ráð til lausnar þessum vanda, það er að búa þannig að íslenzku framtaki, að það fái notið sín sem bezt. Þetta gildir um framtak vísindamanna okkar og menntamanna, um framtak skálda okkar og listamanna og þó ekki sízt um framtak þeirra, sem við atvinnureksturinn fást. Afkoma okkar allra veltur á því, að atvinnuvegunum verði búin sem sambærilegust aðstaða við það, sem annars staðar er. Þetta er sameiginlegt hagsmunamál atvinnurekenda og launþega. Ef við þrengjum að atvinnuvegunum með lánsfjárhöftum og sköttum, bjóðum við kyrrstöðu og atvinnuleysi heim. Það er ekki leiðin til að sigra örðugleikana. Leiðin til þess er að hlúa hvarvetna að heilbrigðu, íslenzku framtaki og gefa því sem bezta aðstöðu til að halda áfram að breyta Íslandi í betra og byggilegra land. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þessar umr. hafa að vonum snúizt um efnahagsmál síðustu missera. Af málflutningi stjórnarandstöðunnar má helzt ráða, að ríkisstj. hafi beinlínis staðið í stríði við allar stéttir þjóðfélagsins. Þetta má kannske til sanns vegar færa, ef einblínt er á efnahagsaðgerðirnar án samhengis og yfirlits yfir efnahagsmálin í heild, og með því að taka ekkert tillit til rúmlega 2 þús. millj. kr. tekjurýrnunar, sem yfir þjóðina hefur skollið, sem þó er kjarni þess máls, sem hér er rætt. Það er út af fyrir sig rétt, að frystihúsin fengu minni stuðning og verri lausn sinna mála en þau töldu nauðsynlegt. En það er einnig rétt, að útgerðarmenn fengu lægra fiskverð en þeir töldu sig þurfa. Efnahagsaðgerðirnar voru miðaðar við lágmark þess, sem vænta mátti að dygði til þess að halda útflutningsframleiðslunni gangandi, og sennilegt er, að nokkur hluti þessara atvinnutækja verði rekinn með tapi, ef ekki rætist úr um aflabrögð og verðlag á útflutningsframleiðslunni. Það má segja, að smátt hafi verið skammtað. En spurningin er bara, hvaða stéttir eða hvaða atvinnugreinar gátu eða vildu láta meira af hendi til þess að tryggja betri rekstur þessara atvinnutækja eða hefur stjórnarandstaðan kannske bent á þá aðila? Það er líka rétt, að kaupsýslumenn una illa þeirri álagningarlækkun, sem fylgdi í kjölfar gengislækkunarinnar, og vissulega var það skiljanlegt, að launþegar, ekki sízt þeir lægst launuðu, teldu sig ekki geta tekið byrðar á sig. Það var verið að skipta minnkandi köku milli jafnmargra og raunar heldur fleiri Íslendinga en áður. Menn verða bara að gera sér ljósan þann kjarna málsins, að baráttan stóð um það, að koma í veg fyrir stöðvun útflutningsframleiðslunnar, samdrátt og atvinnuleysi, sem hefði fljótlega komið þyngra niður á þjóðinni en nokkur önnur framvinda málsins. Það er enginn vandi fyrir stjórnarandstöðuna að tala ljúflega í eyru frystihúseigenda í dag, útgerðarmanna á morgun og launþega hinn daginn, jafnóðum og málefni hvers og eins er sérstaklega á dagskrá. En það eru ekki mikil heilindi að vera vinur og stuðningsmaður andstæðra hagsmuna frá degi til dags í þeim tilgangi einum að torvelda lausn vandans. Það er létt verk og löðurmannlegt að æsa upp til áánægju og ala á tortryggni, þegar þjóðin hefur orðið fyrir meiri áföllum á tveim til þremur misserum en þekkzt hefur um áratugi, og þegar mest á ríður, að hún standi saman og snúist sameiginlega gegn utanaðkomandi vanda. Það hefur mátt heyra það hjá stjórnarandstöðunni í þessum umr., og það hefur ekki þurft að lesa Þjóðviljann og Tímann ofan í kjölinn undanfarna mánuði til þess að sjá, hvert hugur þeirra stefndi, stóru fyrirsagnirnar hafa dugað. Viðbrögð kaupsýslumanna voru gleðiefnið einn daginn, verkbann frystihúseigenda annan daginn, verkföll þriðja daginn og svo mætti lengi telja. Ég held varla, að það geti dulizt nokkrum manni, sem um þessi mál hugsar eða nokkuð fylgist með því, sem fram fer, að stjórnarandstaðan óskaði þess ekki, að lausn fyndist á vandanum. Það mátti kosta stöðvun atvinnuveganna og atvinnuleysi, aðeins ef hægt væri að koma lýðræðislega réttkjörinni ríkisstj. frá völdum. Við þessu væri raunar ekkert að segja, ef þessir aðilar hefðu eitthvað jákvætt til málanna að leggja og væru þess umkomnir að koma sér saman um stjórnarstefnu. Reynslan frá vinstri stjórninni bendir því miður ekki til, að svo sé. Þá var um heimatilbúin verðbólguvandræði að ræða, en ekki nein utanaðkomandi áhrif, en þeir báru ekki gæfu til þess að marka sameiginlega stjórnarstefnu og hrökkluðust frá völdum, eftir 2½ árs stjórnarsetu með stöðvaða útflutningsatvinnuvegi og nýfallin 17 vísitölustig. Enn virðast þeir ekki hafa annað til málanna að leggja en slagorð og óljósa dulspeki. Sannleikurinn er sá, að efnahagsmálin verða ekki rædd af neinu viti eða í neinu samhengi, nema menn hafi í huga þær staðreyndir, sem við er að glíma og enginn getur vikið sér undan. Stjórnarandstaðan tekur ekkert tillit til þessara staðreynda í málflutningi sínum, sem þar með er úr lausu lofti gripinn, og ekki ástæða til að elta ólar við. Staðreyndirnar eru þær, að á miðju ári 1966 hefur meginhluti útflutningsframleiðslunnar orðið fyrir gífurlegu verðfalli. Þessar verðlækkanir fóru vaxandi á árinu 1967 og þar að auki var um að ræða aflabrest á mikilvægum vertíðum, og öflun síldaraflans varð óhóflega kostnaðarsöm. Þá lokaðist einnig mikilvægur skreiðarmarkaður í Nígeríu. Litið skal einnig til þess, að verðmæti útflutningsframleiðslunnar lækkaði á einu ári um 1700 millj. kr. eða 30%. Við þetta bættist svo í nóvember gengislækkun sterlingspundsins, en talsverður hluti útflutningsins er seldur í sterlingspundum. Hér er um að ræða svo einstæða samverkun margra óhappa, að fullyrða má, að þetta séu mestu efnahagslegu áföll, sem þjóðin hefur orðið fyrir síðan á kreppuárunum miklu eftir 1930, og er rétt að hafa það í huga, að allt eru þetta utanaðkomandi áföll, sem engin stjórnarvöld fá afstýrt. Nú hefði mátt búast við, og ekki verið nema eðlilegt, að þessi stórfelldu áföll hefðu haft í för með sér stórfelldan samdrátt á innanlandsmarkaði, verulegt atvinnuleysi og lækkun þjóðartekna af þeim ástæðum, er næmi jafnvel annarri eins upphæð og útflutningstapinu nam. Þessi samdráttur innanlands varð þó miklu minni en ætla mátti, vegna efnahagsaðgerða stjórnarvalda og kannske fyrst og fremst vegna mikillar atvinnu og fjármagnsinnflutnings í sambandi við hina miklu mannvirkjagerð við Búrfell og við Straumsvík. Það er saga út af fyrir sig, hvernig stjórnarflokkarnir annars vegar og stjórnarandstaðan hins vegar stóðu að því mikla þjóðþrifamáli, og mun ég víkja að því síðar. Þrátt fyrir þessa miklu blóðgjöf, mun rýrnun þjóðartekna innanlands hafa numið um eða yfir 300 millj. kr. Þjóðartekjurnar munu því alls hafa minnkað um 2000 millj. kr. eða rúmlega það. Á mælikvarða, sem öllum ætti að vera skiljanlegur, þýðir þetta það, að þjóðartekjurnar hafa rýrnað sem svarar rúmum 10 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu eða sem svarar rúmum 40 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Að ræða efnahagsaðgerðir eða erfiðleika stétta eða atvinnuvega, án þess að taka tillit til þessara staðreynda, er fullkomið blygðunarleysi í málflutningi. Ríkisstj. hefur vissulega staðið í ströngu og orðið að framkvæma margvíslegar aðgerðir til þess að draga úr áhrifum þessara geigvænlegu áfalla, koma í veg fyrir stöðvun atvinnuveganna og atvinnuleysi. Slíkar aðgerðir eru aldrei vinsælar í augum skammsýnna manna og frá sjónarmiði stundarhagsmuna. Þær eru eigi að síður þjóðinni nauðsynlegar og engum nauðsynlegri en þeim, sem minnst hafa að bíta og brenna. Stjórnleysi, kreppa, samdráttur og atvinnuleysi kemur fyrst fram í málsverði þeirra, sem hafa hann minnstan og rýrastan fyrir. Ríkisstj. sýnir þeim mun meiri ábyrgðartilfinningu og siðferðisþrek, eftir því sem hún beitir meiri festu til nauðsynlegra aðgerða við slíkar aðstæður, án tillits til stundarvinsælda. Sé það rétt, að ríkisstj. hafi staðið í höggi við allar stéttir þjóðfélagsins, sýnir það og sannar aðeins það, að hún hefur reynt að dreifa byrðunum réttlátlega, miðað allt við það að fleyta þjóðinni yfir öldudalinn. Það er mannlegt og ákaflega skiljanlegt, að hver og einn reyni að ýta hinum beiska bikar frá sér í lengstu lög. Hitt er alvarlegra, að stjórnarandstaðan, stjórnmálamenn með fylgi helmings þjóðarinnar að baki sér, hafi notað hvert einasta tækifæri á Alþ. og í blaðakosti sínum til þess að torvelda og vekja grunsemdir á öllum nauðsynlegum og óumflýjanlegum efnahagsaðgerðum. Ég gat þess áðan, að þjóðartekjurnar hefðu rýrnað á einu ári sem svarar rúml. 40 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Því fer auðvitað víðs fjarri, að þessi tekjurýrnun hafi bitnað á almenningi sem því svarar. Strax á árinu 1966 brást ríkisstj. við þessum vanda með verðstöðvunarstefnunni. Tekjuafgangi ríkissjóðs og hinni miklu gjaldeyriseign var varið til þess að halda atvinnuvegunum gangandi og koma í veg fyrir rýrnun á kaupmætti launa. Sparnaður góðu áranna kom þannig í veg fyrir kjararýrnun á annað ár, að öðru leyti en því, að nokkur samdráttur varð á atvinnu. Það eru hins vegar marghrakin ósannindi, að stjórnarflokkarnir hafi talið sig leysa vandann með þessum aðgerðum, vandinn var allt annars eðlis en svo, að hann mætti leysa til langframa með fyrningum frá góðu árunum. Langvinnt verðfall útflutningsframleiðslunnar og gengisfelling sterlingspundsins hlaut að leiða til nýrra aðgerða. Sannleikurinn er sá, að við búum við of einhæfa og áhættusama framleiðslu. Þjóðinni fjölgar ört, og iðnaðinn verðum við að efla. Stjórnarflokkunum hefur verið þetta ljóst, og þess vegna var ráðizt í hina miklu virkjun við Búrfell og álvinnslu í Straumsvík. Þessi mikla virkjun meira en tvöfaldar raforku landsmanna og nærri þrefaldar vatnsvirkjun eða raforku á fáum árum, en með því er stigið stærra skref til nýtingar á landgæðum þjóðarinnar en nokkru sinni fyrr hefur verið stigið. Lagður er grundvöllur að stóriðju til útflutnings, og í kjölfar hennar má vænta vaxandi smáiðju. Án þessara framkvæmda hefðu þjóðartekjurnar rýrnað á s. l. ári um mörg hundruð millj. kr. meira en raun varð á. Eðlileg afleiðing af hinum miklu áföllum sjávarútvegsins hefði bitnað á þjóðinni af fullum þunga. Þessar miklu framkvæmdir eru skýringin á því, að rýrnun þjóðarteknanna einskorðaðist nær eingöngu við rýrnun útflutningsteknanna og kom í veg fyrir alvarlegt atvinnuleysi. En hvernig stóð svo stjórnarandstaðan að þessu þýðingarmikla máli? Jú, þm. Alþb. og Framsóknar börðust hatrammlegri baráttu gegn þessum framkvæmdum. Það breytir engu, þótt þeir haldi því fram, að þeir hafi út af fyrir sig verið með Búrfellsvirkjun eða annarri virkjun. Það má öllum vera ljóst, að í þessa miklu virkjun hefði ekki verið hægt að ráðast, ef ekki hefði verið tryggð sala á miklum hluta raforkunnar. Stjórnarandstaðan mætti gjarnan íhuga það, hvernig hér hefði verið umhorfs, ef henni hefði tekizt að vinna það óhappaverk að koma í veg fyrir þessar miklu framkvæmdir og þá uppbyggingu atvinnulífsins, sem því verða samfara. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. viðskmrh. flutti hér í kvöld býsna einkennilega ræðu. Hann þóttist hrekja með nokkrum orðum allan málflutning stjórnarandstæðinga, ekki er nú að spyrja að kappanum þeim. Hvað var það svo, sem hv. ráðh. sagði? Hann fullyrti, að kaupmáttur tímakaups verkamanna hefði hækkað á undanförnum árum, og bætti því síðan við, að sannleikskorn væri hins vegar í því, að kaupið hefði hækkað of mikið. Fullyrðingar ráðh. um kaupmátt tímakaupsins eru rangar, sé miðað við hreint, umsamið tímakaup, án þess að reikna sérstaklega inn í kaupið vinnutímastyttinguna. Sá kaupmáttur tímakaups, sem var 100 árið 1959, var aðeins 97.7 árið 1966. Það er svo athyglisverð yfirlýsing ráðh. Alþfl., að kaup verkafólks hafi hækkað of mikið að hans dómi. Það er sem sagt hans skoðun, að kaup, sem nemur um 120 þús. kr. á ári fyrir 8 stunda vinnu alla virka daga ársins, sé of hátt. Hæstv. viðskmrh. tók að sér að verja vaxtaokrið og lánsfjárskortinn. Hann sagði hiklaust, að eðlilegt væri, að vextir væru hærri hér en í öðrum löndum. Hann telur það sem sé eðlilegt, að ísl. útflutningsframleiðsla greiði 10–12% í vexti, þegar t.d. keppinautar okkar í Noregi greiða 3–5% í vexti. Hæstv. viðskmrh. hefur lengi reynzt lipur í því að verja, hvað sem um hefur verið að ræða, - þannig hefur hann tekið að sér að verja hverja fjarstæðuna af annarri. Hann telur t. d. ekki eftir sér að verja innflutning á dönskum tertubotnum og segir einfaldlega, að þeir þyki góðir; og hví skyldi fólkið ekki mega kaupa góða tertubotna? Hæstv. viðskmrh. telur nauðsynlegt að lækka kaup almennings til þess að draga úr gjaldeyrisnotkun, en hann vill ekki draga úr algerlega óþörfum innflutningi, nema þá að bein framleiðslufyrirtæki eigi í hlut. Þegar við Alþb.-menn leggjum til, að tekinn verði upp áætlunarbúskapur, þar sem reynt verði að gera sér nokkra grein fyrir því fyrirfram, hvað hagstæðast sé að framkvæma, og til hvers fjármunum þjóðarinnar eigi helzt að verja, er það kallað, að allt eigi að hneppast í fjötra. Áætlunarbúskapur hefur verið stefnumál Alþfl., en nú í íhaldsþjónustunni reynir hæstv. viðskmrh., Gylfi Þ. Gíslason, að sverta þetta stefnumál Alþfl. Það er ljóst af þessum umr., að till. sú, sem við Alþb.-menn og framsóknarmenn fluttum í vetur um lausn verkfallanna miklu, verkfallanna, sem á skullu, vegna þess að ríkisstj. felldi úr lögum vísitölutryggingu á kaup, hefur bögglazt allmjög fyrir þeim ríkisstjórnarmönnum. Nú reyna þeir að afsaka neitun sína á því að ræða till. okkar í alþjóðaráheyrn með því, að það hefði getað tafið fyrir lausn deilunnar, og bera m. a. fyrir sig álit forstjóra Vinnuveitendasambandsins, og, að því er þeir segja, forseta ASÍ. Till. okkar var um það að leysa deiluna tafarlaust á þeim grundvelli, sem þá lá fyrir, að verkalýðssamtökin vildu fallast á. Till. okkar var flutt í nánu samráði við marga helztu forystumenn verkalýðssamtakanna, enda lýsti Eðvarð Sigurðsson, formaður Verkamannasambands Íslands og jafnframt formaður stærsta verkalýðsfélagsins í landinu, því yfir í þessum umr. í gærkvöld, að hann hafi talið þessar umr. sjálfsagðar og æskilegar og tillöguflutningurinn hafi beinlínis flýtt fyrir lausn deilunnar. Það er athyglisvert, að næstum að segja eina afsökunin, sem allir ráðh. hafa fram að færa, til réttlætingar því, hve hörmulega hefur tekizt til um framkvæmd stjórnarstefnunnar á flestum sviðum er, að á s. l. ári hafi orðið aflabrestur og verðhrun á erlendum mörkuðum. Með þessari skýringu á öll afglöp að réttlæta. Með þessari afsökun er ruglað saman óskyldum hlutum. Fyrir tveimur árum hömruðu þessir sömu ráðh. á því, að sú mikla atvinna, sem var hér á landi þá, vegna mikils fiskafla, og það tiltölulega háa kaup, sem þá fékkst, vegna hins háa verðlags á framleiðslunni, væri að þakka stjórnarstefnunni. Stjórnarstefnan þá átti auðvitað engan þátt í góðærinu, og gjaldeyrissjóðurinn, sem þá varð til, myndaðist vegna góðærisins, vegna hins mikla afla og hins góða verðlags, en ekki vegna stjórnarstefnunnar. Þetta sést bezt nú, þegar gjaldeyrissjóðurinn hrynur niður á einu ári, þrátt fyrir óbreytta stjórnarstefnu, en sem auðvitað er bein afleiðing af minni framleiðsluverðmætum. Stjórnarstefnan hefur auðvitað aldrei ráðið neinu um fiskirí eða um verðlag á okkar afurðum á erlendum mörkuðum, en stjórnarstefnan hefur ráðið því, að hér eru okurháir vextir hvílandi á okkar framleiðslu. Stjórnarstefnan hefur ráðið því, að lánstími stofnlána hefur verið styttur. Stjórnarstefnan hefur ráðið því, að hér hafa verið lögð á óheyrilega há útflutningsgjöld. Stjórnarstefnan hefur ráðið því, að allt verðlag hér innanlands hefur farið ört hækkandi, vegna hins svo nefnda viðskiptafrelsis, og stjórnarstefnan hefur ráðið því, að við höfum sóað óhæfilegum fjármunum í skipulagslausa fjárfestingu. Það er þessi ranga stefna, sem verður ekki afsökuð með því, að afli hafi minnkað eða verðlag hafi fallið á erlendum mörkuðum. Í umr. í gærkvöld sagði hæstv. sjútvmrh. að leggja þyrfti ríka áherzlu á það, að vinnufriður gæti haldizt, sérstaklega við framleiðslustörfin. Hann sagði, að vinna yrði að því, að aukið traust milli sjómanna og verkafólks annars vegar gæti skapazt og atvinnurekenda í framleiðslunni. Og hvaða ráð ætlar svo þessi hæstv. ráðh. að hafa til þess að tryggja vinnufrið og skapa hið æskilega og gagnkvæma traust? Jú, hans leið er sú að knýja fram á Alþ. lög um hækkun á útflutningsgjöldum á sjávarafurðum og raska þannig umsömdum launagrundvelli um kjör sjómanna. Ráðh. er einmitt nú þessa dagana að knýja fram beina kauplækkun síldveiðisjómanna með því að lækka síldarverðið, en það verður óhjákvæmileg afleiðing af stórkostlegri hækkun útflutningsgjaldanna. Samtök síldveiðisjómanna hafa harðlega mótmælt þessari lagasetningu og varað við afleiðingum hennar. Ráðh. hlustar ekki á slíkar aðvaranir, en segist hins vegar vænta þess, að vinnufriður haldist og traust fari vaxandi á milli sjómanna og útgerðarmanna. Heldur ráðh. virkilega, að nokkur maður taki svona ræðuhöld alvarlega, þegar þannig er staðið að málum? Hér er á ferðinni sams konar leikur og leikinn var í vetur í málefnum verkafólks. Þá felldi ríkisstj. úr lögum ákvæði um vísitölubindingu á launum og skellti jafnframt yfir stórfelldum verðhækkunum. Síðan þóttist stjórnin alsaklaus og sagði að málið yrði að gerast upp af aðilum á vinnumarkaðinum. Sú ríkisstj., sem þannig hagar sér gagnvart verkafólki og sjómönnum, getur varla búizt við því, að vinnufriður haldist. Í umr. í gærkvöld vék hæstv. forsrh. nokkuð að byggingarframkvæmdunum í Breiðholti og samningum þeim, sem ríkisstj. gerði við verkalýðsfélögin um þau mál. Hæstv. ráðh. sagði, að ríkisstj. hefði staðið við alla samninga í þessum efnum. Samningar um þessar byggingar voru gerðir í júlí 1965 í lok verkfalls. Loforð ríkisstj. var, að byggðar skyldu, skv. sérstakri áætlun, 250 íbúðir á ári í næstu 5 ár eða alls 1250 íbúðir með mjög hagstæðum kjörum. Nú hefur verið upplýst á Alþ., að enn hafi ekki verið byrjað á nema rúmlega 300 íbúðum, skv. þessari byggingaráætlun, og að ekki verði byrjað á næsta áfanga fyrr en á næsta ári. Ef staðið hefði verið við samkomulagið, hefði átt að vera búið að byggja 750 íbúðir í árslok þessa árs, en ekki 300, svo augljóst er, að því fer víðs fjarri, að staðið hafi verið við samkomulagið, eins og ráðh. þó fullyrti. Þá veit forsrh. vel, að ríkið hefur sáralítið fé lagt fram til þessara bygginga, annað en það, sem tekið hefur verið úr hinu almenna byggingarlánakerfi, en það hefur leitt til þess, að það hefur ekki getað sinnt lánabeiðnum frá hundruðum aðila. Það er því fullkomlega rétt, sem Karl Guðjónsson sagði hér í umr., að ríkisstj. hefur ekki staðið við þann samning, sem hún gerði um þessar byggingarframkvæmdir. Eldhúsumr. þessum er nú að verða lokið. Þær hafa leitt í ljós á ótvíræðan hátt, að lengur er raunverulega ekki um að tala neina samfellda stefnu ríkisstj. í atvinnu- og efnahagsmálum. Gamla viðreisnarstefnan er að fullu og öllu komin í strand. Enginn treystir sér lengur að halda fram grundvallarkenningum þeirrar stefnu. Allir vita, að enn, eftir 8 ára viðreisn, eru atvinnuvegirnir reknir með miklum styrkjum og útflutningsuppbótum og öðru millifærsluformi. Allir vita, að ekki hefur tekizt að skapa traust verðgildi íslenzkra peninga og að ekki hefur tekizt að koma hér á stöðugu verðlagi. Reynslan hefur sýnt, að frjáls verðlagning leiðir til hækkandi verðlags og aukins milliliðakostnaðar. Reynslan hefur sýnt, að frjáls verðlagning hefur leitt til stórkostlegrar verðmætasóunar og eyðslu. Reynslan hefur sýnt, að skipulagsleysið hefur leitt til óæskilegrar þróunar í uppbyggingu atvinnulífsins og til aukinna erfiðleika fyrir útflutningsframleiðsluna. Í dag, eftir 8 ára viðreisn, stendur sjálf viðreisnarstjórnin gjörsamlega ráðþrota og úrræðalaus gagnvart nýjum og margvíslegum vandamálum atvinnulífsins. Viðbrögð ríkisstj. í atvinnu- og efnahagsmálum á s. l. vetri eru gott dæmi um þetta úrræðaleysi. Í októberbyrjun lagði stjórnin fyrir Alþ. till. sínar um sérstakar efnahagsaðgerðir, til þess, eins og hún sagði þá, að koma í veg fyrir gengislækkun. Áður en þessar till. voru að fullu afgreiddar á þingi, hafði stjórnin lagt fram till. um stórfellda gengislækkun, ekki þó í staðinn fyrir efnahagsráðstafanirnar, heldur til viðbótar við þær. Nokkru eftir, að ákvörðunin um gengislækkunina var ákveðin, lýsti stjórnin því yfir, að hún myndi lækka tolla, sem næmi 250–270 milljónum kr. Hún varð að víkja frá þessu loforði eftir örfáa daga. Þegar gengislækkunin var ákveðin, hélt stjórnin því fram, að með henni skapaðist grundvöllur til þess, að útflutningsframleiðslan yrði rekin án styrkja og uppbóta. Nokkrum vikum síðar varð hún þó að semja um sérstaka styrki til útgerðarinnar, sem nema 320 millj. kr. á ári. Þannig hefur verið hlaupið úr einu í annað, og flestar ráðstafanir stjórnarherranna hafa borið þess glöggt vitni, að þeir vissu harla lítið um ástandið í efnahagsmálunum. Í febrúarbyrjun flutti ríkisstj. frv. um nokkurn sparnað í ríkisútgjöldunum, og þó var það frv. meir um frestun á ýmiss konar greiðslum skv. fjárl. Þessu frv. fylgdu þær skýringar, að stjórnin teldi nauðsynlegt að fara þessa leið þrátt fyrir nýlega afgreidd fjárlög, vegna þess að ekki væri tiltækilegt eins og komið væri efnahagsástandi þjóðarinnar að leggja á nýja skatta. Rétt um það leyti, sem þetta frv. ríkisstj. var samþ. á Alþ., lagði hún þó fram annað frv., sem fól í sér nýja skatta, sem nema um 200 millj. kr. á ári og sérstaklega eiga að bitna á umferðinni í landinu. Þannig hefur algert stefnuleysi og fálm einkennt flest viðbrögð ríkisstj. í efnahagsmálum á þessum vetri. Sannleikurinn er sá, að hvorki ríkisstj. né ráðgjafar hennar í efnahagsmálum vita orðið sitt rjúkandi ráð. Ráð þeirra hafa flest reynzt óráð og afleiðingarnar orðið eftir því. Núv. ríkisstj. hefur lengst af fleytt sér áfram á miklu góðæri. Nú hefur þetta góðæri hins vegar snúizt upp í allmikla erfiðleika. Nú hefur því reynt á stefnu hennar í efnahagsmálum, en reynslan hefur líka orðið mönnum dýrkeypt. Núv. ríkisstj. hefur því glatað trausti þjóðarinnar. Hún á því að víkja sem allra fyrst, ef ekki á illa að fara. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. 11. þm. Reykv., Einar Ágústsson, lýsti fagurlega hér í kvöld farsælli forystu vinstri stjórnarinnar sælu í efnahagsmálum. Þá var blómi í búi að áliti hv. þm. En hvers vegna sagði þessi frábæra ríkisstj. þá af sér á miðju kjörtímabili, ef allt var með ágætum í þjóðfélaginu? Það er hin mikla krossgáta enn þann dag í dag. Hv. 4. þm. Austf., Lúðvík Jósefsson, sagði í gærkvöld, að hæstv. forsrh. „þyrði ekki“ að stuðla að friði í Víetnam. Ég hef alltaf vitað, að Lúðvík Jósefsson hefur mikið álit, og raunar dulda aðdáun, á Bjarna Benediktssyni. Nú er hann nokkurn veginn viss um, að forsrh. gæti komið á friði í Víetnam, ef hann aðeins áræddi að taka málið í sínar hendur! Það er slæmt fyrir þá Ho-chi-min og Johnson Bandaríkjaforseta, að forsrh. Íslands skuli vera svona hlédrægur. En þrátt fyrir það hafa vonir vaknað um friðsamlega lausn Víetnam-deilunnar, eftir yfirlýsingar Bandaríkjaforseta 31. marz s. l. og jákvæðar undirtektir stjórnar Norður-Víetnam. Þess vegna eru viðhorfin gerbreytt þar eystra frá því, sem var fyrir nokkrum vikum. Annars verður að segja það, að friðaráhugi Lúðvíks Jósefssonar og hans manna virðist vera meiri nú en árið 1945, þegar þeir vildu, að Ísland segði tveimur stórveldum stríð á hendur. Um þátt hæstv. forsrh. í utanríkismálum má svo hiklaust segja það, að hann hafði farsæla forystu um það á sínum tíma, sem utanrrh., ásamt Ólafi heitnum Thors og í góðri samvinnu við ýmsa leiðtoga Alþfl. og Framsfl., að marka íslenzka utanríkisstefnu, sem lýðræðisflokkarnir þrír hafa síðan framkvæmt, hverjir sem farið hafa með völd í landinu. Var með þeirri samvinnu stigið mikið gæfuspor, sem lýðræðissinnað fólk á Íslandi fagnar og þakkar. Situr það á hv. 6. þm. Reykv., Magnúsi Kjartanssyni, að tala hér um andlegt ósjálfstæði í utanríkismálum? Hvenær hefur þessi hv. þm. markað sjálfstæða, íslenzka stefnu í þessum þýðingarmiklu málum? Aldrei. Hann hefur alltaf talið það hlutverk sitt og helga skyldu að mæna í austurátt og snúast við minnsta goluþyt úr þeirri átt eins og vindhani á bæjarburst. Hefur hann t.d. mótmælt fangelsun rithöfunda og skálda þar eystra? Hið mikla skáld og eldhugi í upphafi baráttunnar fyrir hagnýtingu auðlinda Íslands, Einar Benediktsson, komst á einum stað í ljóðum sínum að orði á þessa leið: „Því dáð hvers eins er öllum góð, hans auðna félagsgæfa og markið eitt hjá manni og þjóð, hvern minnsta kraft að æfa.“ Boðskapur skáldsins í þessum ljóðlínum er fyrst og fremst sá, að dugnaður og framtak einstaklingsins sé öllum til gagns. Af því leiðir félagsgæfu, það er allra farsæld. Vonandi greinir okkur ekki á um það, jafnvel hér í reyk eldhúsumr., að þessi boðskapur eigi ekki síður erindi til íslenzkrar þjóðar nú en fyrir 70 árum, þegar stórskáldið felldi hann í rím. Þennan einfalda sannleika er því hollt að hafa í huga, þegar reikningarnir eru gerðir upp við vertíðarlok á Alþ. Það þing, sem nú er að ljúka störfum, hefur setið rúmlega 5½ mánuð. Löggjafarstörf þess hafa fyrst og fremst mótazt af harðri varnarbaráttu gegn afleiðingum stórfelldra og einstæðra efnahagsáfalla á undanförnu 1½ ári. Ég hika ekki við að fullyrða, að mikill árangur hefur náðst í þessari baráttu, margur vandi er að sjálfsögðu enn óleystur, en með efnahagsaðgerðum ríkisstj. hefur þó tekizt að koma í veg fyrir stöðvun framleiðslutækjanna og bægja frá hættunni á stórfelldu atvinnuleysi og samdrætti í atvinnulífi landsmanna. Fádæma erfitt veðurfar og misjöfn aflabrögð í vetur hafa að vísu skapað ný vandkvæði. En meginmáli skiptir, að ábyrgur þingmeirihl. og ríkisstj. hefur ekki hikað við að snúast gegn erfiðleikunum af festu og raunsæi. Óhætt mun einnig að fullyrða, að mikill meiri hl. þjóðarinnar hafi mætt erfiðleikunum af kjarki og manndómi. Það er auðvitað auðvelt að slá á úrtölu- og óánægjustrengi, þegar þrengir í búi hjá öllum almenningi, þótt af óviðráðanlegum orsökum sé. Í allri lífsbaráttu Íslendinga hafa skipzt á skin og skúrir. En þjóðin hefur sigrazt á erfiðleikunum og sótt á ný fram til betra og bjartara lífs. Mun svo enn fara. Hv. stjórnarandstæðingar hafa sagt, að auðvelt sé að sigrast á öllum erfiðleikum með því einu að breyta um stefnu. En þeir hafa ekki fengizt til að skýra frá því, í hverju sú stefnubreyting eigi að vera fólgin. Sagði Lúðvík Jósefsson, hv. 4. þm. Austf., frá því hér í ræðu sinni á undan mér? Nei, það varð ekki af því. Framsóknarmenn segja að vísu, að það eigi að lækka vexti til þess að létta erfiðleika útgerðarinnar. Vitanlega væri það æskilegt. Útgerðin þyrfti á því að halda. En hver hefur heyrt þess getið, að nokkur þjóð hafi mætt hliðstæðum erfiðleikum og við eigum nú við að etja með vaxtalækkun? Ýmsar af ríkustu þjóðum heimsins hafa hins vegar verið að hækka vexti undanfarið í baráttunni við verðbólgu og erfiðleika í peningamálum. Flestum Íslendingum mun enn í fersku minni, hvernig vinstri stjórnin sáluga framkvæmdi þá „stefnubreytingu“, sem hún hafði lofað á sínum tíma. Hún átti engin önnur ráð en „gömlu íhaldsúrræðin“, eins og einn ráðh. hennar kallaði það. Hún lét sig meira að segja ekki muna um það að taka af launþegum aftur launahækkun, sem knúð hafði verið fram fyrir valdatöku hennar. Hún lagði á hærri opinberar álögur en nokkur ríkisstj. hefur nokkru sinni gert fyrr eða síðar og gafst síðan upp fyrir þeirri óðaverðbólgu, sem skapazt hafði á hinu stutta valdatímabili hennar. Þessu mundi hv. þm. Þórarinn Þórarinsson ekki eftir hér áðan, þegar hann ræddi um skattamálin. Núv. hæstv. ríkisstj. hefur mætt vandanum, en ekki hlaupizt frá honum. Hún hefur sagt þjóðinni sannleikann um eðli vandamálanna, en ekki reynt að dylja hann. Hún hefur sagt fólkinu hreinskilnislega, að kjaraskerðing væri óhjákvæmileg í bili vegna stórfellds afurðaverðfalls og erfiðleika bjargræðisveganna. Þetta skilur allur almenningur í landinu. Vitanlega fagnar enginn kjaraskerðingu. Margir þurfa þvert á móti að bæta hag sinn. Eitt af höfuðverkefnum í íslenzkum efnahagsmálum á næstu árum hlýtur þess vegna að verða að finna nýjar leiðir til þess að tryggja og bæta aðstöðu hinna lægst launuðu. Ég sagði áðan, að varnarbaráttan gegn efnahagserfiðleikunum hefði mótað svip þessa þings. En annað höfuðeinkenni þess hefur verið viðleitni hv. stjórnarandstæðinga til þess að sniðganga úrslit alþingiskosninganna í fyrrasumar. Framsfl. og Alþb. hafa gert hverja stórárásina á fætur annarri á ríkisstj. til þess að torvelda störf hennar og freista þess að koma henni frá völdum. Stjórnarandstæðingar hafa ekki viljað una dómi þjóðarinnar, sem kveðinn var upp í frjálsum og lýðræðislegum kosningum. Þeir geta að sjálfsögðu ekki afneitað þeirri staðreynd, að ríkisstj. hlaut verulegan meiri hl. meðal þjóðarinnar og hefur starfhæfan meiri hl. á Alþ. Engu að síður töldu leiðtogar Framsfl. og Alþb., sem undir urðu í kosningunum, að þeirra augnablik væri nú runnið upp, ef þeim aðeins tækist að gera ríkisstj. ókleift að ráða fram úr aðsteðjandi vandamálum. Þetta atferli hv. stjórnarandstæðinga hefur verið ljótur leikur og ekki ýkja lýðræðislegur. Mér hefur alltaf fundizt það til fyrirmyndar hjá Bretum og fleiri lýðræðisþjóðum að launa leiðtoga stærsta stjórnarandstöðuflokksins eins og ráðh. Hv. 1. þm. Austf., Eysteinn Jónsson, hefur nýlega stungið upp á því, að svipaður háttur verði upp tekinn hér á landi. Er það til athugunar. Vafalaust brestur þó ýmsa trú á það, að þessi fyrrv. form. Framsfl. hefði gengið frekar fram í lýðræðislegum þroska og ábyrgðartilfinningu, þótt þannig hefði verið við hann gert á þeim tveimur kjörtímabilum, sem núv. hæstv. ríkisstj. hefur farið með völd. Ég held líka, að það sé mjög hæpið að ákveða það í eitt sinn fyrir öll, að Alþ. skuli að jafnaði sitja í 8 mánuði á ári eins og hv. fyrrv. formaður Framsfl. stakk upp á í annars athyglisverðri þingræðu fyrir skömmu. Mestu máli skiptir, að skaplega sé séð fyrir starfsaðstöðu Alþ., þannig að það geti lokið störfum sínum á hæfilegum tíma við venjulegar aðstæður. Ekkert er eðlilegra en að þessar umr. hafa að verulegu leyti snúizt um starf og stefnu ríkisstj. og viðbrögð hennar við aðsteðjandi vandamálum. En hitt er einnig nauðsynlegt, að horft sé fram á veginn og reynt að gera sér grein fyrir helztu verkefnum íslenzkra stjórnmála á næstu árum. Engum Íslendingi kemur til hugar að leggja árar í bát, þótt þunglega hafi blásið um skeið. Mestu máli skiptir, að menn glúpni ekki fyrir erfiðleikunum, heldur ráðist gegn þeim. Það hefur hæstv. ríkisstj. gert. En að sjálfsögðu er ekki unnt að gera allt í einu. Hins vegar er nauðsynlegt að marka raunhæfa og víðsýna stefnu í helztu hagsmunamálum þjóðarinnar. Meðal stærstu verkefna, sem fram undan eru, er áframhaldandi uppbygging bjargræðisveganna og efling einstaklings- og félagsframtaks. Grundvöllur íslenzks atvinnulífs er enn mikils til of ótraustur. Hallarekstur er uggvænlega áberandi og fyrirtækjum einstaklinga og félaga hefur ekki tekizt að treysta nægjanlega fjárhagsgrundvöll sinn til þess að geta byggt upp atvinnutækin og skapað almenningi þar með nauðsynlegt atvinnuöryggi. Útflutningsframleiðsla okkar er of einhæf og háð verðsveiflum á heimsmörkuðum. Þess vegna ríður okkur lífið á að gera atvinnuvegi okkar fjölbreyttari. En höfuðverkefnið er að bæta aðstöðu sjávarútvegsins, sem verður enn um langt skeið aðalbjargræðisvegur okkar og gjaldeyrislind. Þess vegna verður nú að leggja höfuðáherzlu á hagræðingu í íslenzkum fiskiðnaði og fullvinnslu hér heima á íslenzkum sjávarafurðum. Við verðum að taka hin hagnýtu vísindi og tækni í vaxandi mæli í þágu atvinnulífs okkar. Uppbygging nýrra stóriðjufyrirtækja í öllum landshlutum ásamt nýjum raforkuverum og bættum vegum er aðkallandi nauðsyn. Andstaða hv. stjórnarandstæðinga gegn hagnýtingu erlends fjármagns til uppbyggingar stóriðju í landinu sýnir óskaplega skammsýni og raunar svartasta afturhald. Þá ber og brýna nauðsyn til þess að efla Atvinnujöfnunarsjóð og ljúka hið fyrsta gerð þeirra landshlutaáætlana, sem í undirbúningi eru og átt geta mikinn þátt í sköpun aukins jafnvægis í efnahags- og menningarlífi þjóðarinnar. Hefur núv. ríkisstj. haft merka forystu og frumkvæði í þeim efnum. Efling verzlunarflota okkar og alþjóðlegrar flugþjónustu er einnig þýðingarmikið verkefni. Er þjóðin þegar farin að hafa verulegar gjaldeyristekjur af flutningastarfsemi fyrir aðrar þjóðir. Á því sviði gætum við margt lært af frændum okkar, Norðmönnum, sem eiga einn stærsta verzlunarflota heims, er dregur gífurlegar gjaldeyristekjur í þjóðarbú þeirra. Á sviði flugmála hafa íslenzku flugfélögin þegar lyft Grettistaki. Nátengdar siglingum og flugsamgöngum eru heimsóknir erlendra ferðamanna til Íslands. Eru gjaldeyristekjur af þeim nú orðnar um 130 millj. kr. á ári. En þessar tekjur er hægt að margfalda og byggja jafnframt upp atvinnuvegi í landinu, sem skapað geta fjölda fólks arðvænlega atvinnu. Einnig í þessum efnum getum við litið til Norðmanna. Til Noregs koma um 3–4 millj. erlendra ferðamanna á ári hverju. En við verðum að gera okkur það ljóst, að erlendir ferðamenn heimsækja ekkert land í góðgerðaskyni. Af þeim er því aðeins hægt að hafa tekjur, að skapleg aðstaða sé til þess að taka á móti þeim, ekki aðeins í höfuðborginni, heldur víðs vegar um okkar fagra og svipmikla land. Kjarni málsins er sá, að við getum ekki tryggt þessari örfámennu þjóð afkomuöryggi nema með því að gera atvinnuvegi okkar fjölbreyttari. Við verðum einnig að taka þátt í alþjóðlegri efnahagssamvinnu með einum eða öðrum hætti. Ella er stórkostleg hætta á því, að við einangrumst viðskiptalega og bjargræðisvegir okkar bíði við það stórtjón. Í þessu sambandi ber einnig að minna á það, að nauðsyn ber til þess, að við miðum utanríkisþjónustu okkar meira við þarfir útflutningsatvinnuveganna en við höfum gert til þessa. Einskis má láta ófreistað til þess að afla íslenzkum afurðum nýrra markaða. Fræðslulöggjöf okkar verðum við að endurskoða og samhæfa hana sem bezt kröfum hins nýja tíma. Skólalöggjöf okkar er að ýmsu leyti úrelt. Á það hefur verið bent með gildum rökum af hinum fróðustu mönnum. Við megum ekki hika við að gera nauðsynlegar breytingar á landsprófi og gera aðrar ráðstafanir til þess að hleypa nýju lífi í hinn íslenzka skóla, allt frá barnaskóla til háskóla. Stofnun menntaskóla fyrir vestan og austan, sem lög hafa verið sett um fyrir frumkvæði núv. ríkisstj. og fé veitt til, má ekki dragast lengi. Við eigum í dag heilbrigðari og glæsilegri æsku en nokkru sinni fyrr. Miklu fé hefur verið varið til uppbyggingar nýrra skóla og menningarstofnana. Engu að síður brestur mikið á, að nægilega hafi verið gert í þessum efnum. Æskan er fjöregg þessarar þjóðar. Hún er ókomna tímans von. Og íslenzk æska er dugleg að læra og dugleg að vinna. Hana má ekkí bresta verkefni. Við höfum ekki efni á því að missa einn einasta æskumann til langdvalar í framandi löndum. Mitt í þrasi okkar um dægurmálin hér á hv. Alþ. megum við ekki missa sjónar á því, að með nýrri kynslóð er að renna upp nýr tími í landi okkar. Það er tími mikilla möguleika og fyrirheita, ef rétt er á haldið. Herra forseti. Góðir hlustendur. Að lokum þetta: Sættir vinnu og fjármagns, verkalýðs og vinnuveitenda er eitt af frumskilyrðum þess, að okkur takist að hagnýta starfskrafta þessarar athafnasömu og framsæknu þjóðar. Við erum þegar svo vel á veg komnir með jöfnun lífskjara og sköpun félagslegs öryggis, að verkföll eða verkbönn eru að verða úrelt tæki í kjarabaráttu fólksins. Engum kemur þó til hugar að hagga við hinum svokallaða verkfallsrétti. En óhjákvæmilegt er að gera ráðstafanir til þess að vernda samfélagið gegn ábyrgðarlausum átökum, sem engra kjör geta bætt, en þvert á móti valdið gífurlegu tjóni, sem oft bitnar harðast á þeim, sem sízt mega við því. Með bættri sambúð verkalýðs og vinnuveitenda hlýtur hættan á pólitískri misnotkun almenningssamtaka einnig að þverra. Við sjálfstæðismenn höfum á liðnum tíma bent á ýmsar leiðir, sem stuðlað gætu að sáttum vinnu og fjármagns, þ. á m. arðskipti og hlutdeildafyrirkomulag í atvinnurekstri, stofnun almenningshlutafélaga og nánari samvinnu fulltrúa hinna ýmsu stétta um upplýsingastarfsemi og kjararannsóknir. Takmarkið með öllum þessum ráðstöfunum á að vera sú „félagsgæfa“, sem aðeins getur skapazt í skjóli frjálsra og dugmikilla einstaklinga. Það þýðir ekki frelsi til þess að kúga þann minni máttar, heldur til hins að auðjafna upp á við og skapa farsæla og hamingjusama íslenzka þjóð í rúmgóðu og réttlátu þjóðfélagi. - Lifið heil. Góða nótt.