Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) : Virðulegur forseti. Ég þakka forseta fyrir að taka mál þetta á dagskrá hér í byrjun fundar. Ég ætla ekki að halda framsöguræðu fyrir þessu máli sem hefur verið flutt nokkrum sinnum á undanförnum þingum. Það var til meðferðar í iðnn. þessarar deildar á síðasta þingi og var nokkuð að því unnið þá. Málið er kunnuglegt fyrir hv. þingdeildarmönnum og ég ætla aðeins að leggja til að málinu verði nú vísað til hv. iðnn.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem sett voru 3. ágúst sl. um launamál. Áður en ég kem að því frv. þykir mér rétt að rekja nokkuð aðdraganda þessa máls og þá m.a. gang mála í samningum ríkisins og Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna frá því síðla vetrar 1989 og ætla þá að nefna nokkrar tímasetningar í því sambandi. Kröfugerð Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna kom fram í febrúar 1989. Ekki tókst að ná samkomulagi um þær kröfur og hófst verkfall BHMR 6. apríl 1989. Tiltölulega lítið gerðist í þeim málum þar til 12. maí, þ.e. föstudaginn fyrir hvítasunnuhelgina, að viðræður hófust á ný og tók ég reyndar nokkurn þátt í því fyrst og fremst vegna ákveðins atriðis sem ég kem sérstaklega að hér á eftir. Og síðan liggja fyrstu samningsdrög fyrir 14. maí, mikið fjallað um þau þá daga. 15. maí var samningsdrögunum enn þá breytt og tel ég rétt að rekja hér á eftir ýmislegt sem fram kom í þeirri viðleitni sem fór fram á þeim dögum til að ná samkomulagi sem að lokum var undirritað 18. maí 1989. Í þessum samningum var fallist á það að gera samanburð á kjörum háskólamenntaðra manna í þjónustu ríkisins og háskólamenntaðra manna sem eru starfandi utan þess og að leitast við að ná þar jöfnuði á milli. Þetta hefur oft áður verið rætt í samningum og reyndar áður verið fallist á að gera slíkan samanburð en því miður ekki tekist að framkvæma hann, enda er hann út af fyrir sig ýmsum erfiðleikum háður. Nægir að minna á að fyrri tilraunir sem hafa verið gerðar runnu út í sandinn. Það má segja að þær hafi fallið á tíma, tóku miklu lengri tíma en menn höfðu gert ráð fyrir og það var því eðlileg krafa Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna að fá einhverjar tryggingar fyrir því að þessi samanburður yrði nú gerður á þeim tíma sem að var stefnt og um það fjölluðu ekki síst þær viðræður sem fóru fram þessa daga 12. -- 18. maí 1989. Mín afskipti af málinu komu þó hins vegar fyrst og fremst fram í tengslum við það sem ég taldi nauðsynlegt, að tryggja á einhvern máta að slíkur samanburður leiddi ekki til röskunar á hinu almenna launakerfi í landinu. Ég fékk með mér í það starf Þorkel Helgason sem hafði ekki komið nálægt þessum málum áður og hefur hann tekið saman minnisblað um aðdraganda að þeim þætti þessa máls sérstaklega. Eins og segir, lauslega rifjað upp, hófust þær viðræður 12. maí og samkvæmt þeim minnisblöðum sem hann tók saman kemur fram á fundi með BHMR, kl. 3 laugardaginn 13. maí, sú áhersla frá mér að þessi samanburður megi ekki leiða til neinnar efnahagslegrar kollsteypu, eins og tekið er fram innan gæsalappa í minnisblaði Þorkels, og það þurfi að gæta innbyrðis samræmis á milli launamanna í landinu. Þetta er síðan ítrekað aftur og aftur og kemur fram t.d. 14. maí á fundi sem þá var haldinn í forsrn., milli kl. 3 og 5, að í samningstilboði þurfi að koma setning sem þá er lagt til að verði svohljóðandi: ,,Samtímis skal gæta innbyrðis samræmis í launakerfinu í landinu og taka tillit til aðstæðna og samkeppnisstöðu á vinnumarkaði.`` Þetta er síðan endurtekið aftur og aftur og undirstrikað í þessari viðleitni til að ná samkomulagi. Í drögum sem síðan eru orðin til er þetta síðan orðað nokkuð öðruvísi, í drögum sem verða til 14. maí: ,,Samtímis skal gæta innbyrðis samræmis í launakerfinu og taka tillit til samkeppnisaðstöðu ríkisvaldsins um vinnuafl.`` Um það náðist ekki samkomulag og í drögum sem verða til seinna þann sama dag er þetta enn orðað dálítið öðruvísi og sagt: ,,Við þessa endurskoðun skal jafnframt gæta innbyrðis samræmis í launakerfinu í landinu og taka tillit til aðstæðna og samkeppnisstöðu á vinnumarkaði.`` En þetta fékk ekki samþykki og var þá breytt þannig: ,,Þess skal gætt að umræddar breytingar valdi ekki röskun á hinu almenna launakerfi í landinu.`` Síðan í lokayfirferð yfir þessa hluti verður niðurstaðan sú að segja: ,,Standa skal að umræddum breytingum með þeim hætti að ekki valdi röskun á hinu almenna launakerfi í landinu`` og þannig fer þetta ákvæði inn í samninginn. Ég skrifa síðar sem forsrh. bréf 16. maí 1989 og hvet til þess að gengið verði til þessara samninga og undirstrika þá enn þá einu sinni það sem ég hef nú rakið, segi í lok bréfsins, með leyfi hæstv. forseta, ,,án þess að valda röskun á launakerfinu í landinu``. Mér finnst rétt að þetta komi fram því að þetta var kannski aðaldeiluatriðið í lokaátaki í að ná þessum samningum og er nauðsynlegt að menn geri sér grein fyrir að þetta var það áhersluatriði sem ríkisstjórnin taldi sér ekki fært að víkja frá. Það er því mikill misskilningur, sem kemur fram hjá ýmsum nú, að þegar þessir samningar voru gerðir hafi ekki verið haft í huga einmitt það sem í raun kom síðar upp þó að þetta ákvæði yrði, eins og ég mun rekja, metið á annan veg en við gerðum ráð fyrir. Við gerð þessara samninga var einnig mjög um það fjallað, eins og ég sagði áðan, hvernig mætti tryggja að nú yrði við það staðið að ljúka þessum samanburði á tilskildum tíma og var að lokum ákveðið að taka inn í 5. gr. það sem stundum hefur verið kallað eins konar refsiákvæði og tek ég fram að það var ekki frá gengið í þeim viðræðum sem ég tók þátt í heldur með samninganefndunum sem slíkum. Í þessari 5. gr. segir, með leyfi forseta: ,,Hafi menn skv. 3. mgr. 2. gr. ekki skilað lokaáliti hinn 1. júní 1990 skal greitt upp í væntanlega hækkun þannig að tilfærslur milli launaflokka skv. 3. mgr. verði að jafnaði hálfum launaflokki meiri en lágmark skv. 3. mgr. hefði verið frá 1. júní 1990. Við endanlega ákvörðun áfangans skal þó enginn lækka í launaflokki.`` Þ.e. tímamörk voru sett 1. júlí og ef þessari grundvallarathugun yrði ekki lokið fyrir þann tíma áttu menn að hækka um, eins og síðar var túlkað, 1 1 / 2 launaflokk. Töluvert hefur það verið nefnt í umræðunum að þegar samningar á hinum almenna launamarkaði voru gerðir hafi forustumenn sem að þeim samningum stóðu gengið á fund ríkisstjórnarinnar og lagt áherslu á að umræddir samningar við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna yrðu varasamir í þessu sambandi og þá með tilliti til þess fyrirvara sem er í hinum almennu samningum, að önnur laun í landinu skuli ekki hækka meira. Þeim var þá tjáð, með tilvísun til þess ákvæðis sem ég rakti ítarlega áðan, í 1. gr., að á þessu væri fullur skilningur og hefði náðst samkomulag við háskólamenntaða menn um að standa skyldi þannig að umræddum breytingum að ekki ylli röskun á hinu almenna launakerfi í landinu. Menn töldu að með þessu móti yrði þess gætt. Það er skemmst frá því að segja að samanburður sem gerður var á launum opinberra starfsmanna háskólamenntaðra innan og utan ríkisgeirans tók langtum lengri tíma en gert hafði verið ráð fyrir. Gallupstofnunin var fengin til að vinna þetta verk. Ýmislegt olli þeim töfum. Bæði tók lengri tíma en gert hafði verið ráð fyrir að ná samkomulagi um það hverjir skyldu vera í þeim samanburði. Reyndar held ég að öllum megi ljóst vera að þarna er um afar erfiðar skilgreiningar að ræða og var reyndar langt frá því að margt af því væri leyst þegar samanburðarkönnunin fór fram. Hún tók hins vegar lengri tíma en gert hafði verið ráð fyrir einnig og fengust ekki niðurstöður fyrir 1. júlí án þess að ég fari að rekja það ítarlega. Það varð til þess að Bandalag háskólamenntaðra manna taldi að sá hluti 5. gr. sem ég las áðan ætti að koma til framvæmda með launahækkun sem næmi 1 1 / 2 launaflokki. Á fundum sem haldnir voru með fulltrúum hins almenna vinnumarkaðar, sérstaklega með fulltrúum VSÍ og ASÍ og sömuleiðis með fulltrúum BSRB, kom fram að yrði sú launahækkun, sem yrði þá um 4,5%, framkvæmd, benti allt til þess að þeir teldu sér skylt að veita sínum viðsemjendum sömu launahækkun. Ítarlega var rætt við þessa aðila um þetta mál og m.a. kannað hvort þeir mundu ekki þola einhverja hækkun, ef t.d. unnt væri að hraða þeim samanburði sem gerður hafði verið, en það kom mjög greinilega fram að svo var ekki og vísuðu þar reyndar nánast eingöngu í þær forsendur sem ég nefndi áðan í þeirra kjarasamningum. Reyndar kom þetta mjög ítarlega fram opinberlega frá þessum aðilum, að þeir mundu ekki sætta sig við það. Ríkisstjórnin taldi því ljóst að hækkun samkvæmt þessari grein mundi valda þeirri röskun sem ákvæði 1. gr. var ætlað að koma í veg fyrir og ákvað því að af þessari hækkun gæti ekki orðið. Ég beitti mér fyrir því að þá yrðu ítarlegar viðræður við háskólamenntaða menn um þetta mál og það verður að segjast eins og er að þar var járn í járn og ekki vilji til þess að fresta umræddum hækkunum, m.a. talið ljóst að aðilar vinnumarkaðarins mundu ekki láta slíka hækkun yfir sig ganga ef hún yrði. Fljótlega kom þó í ljós að svo var ekki. Vinnuveitendur samþykktu að kæmi þessi launahækkun til framkvæmda skyldi hún einnig veitt þeirra viðsemjendum. Þess ber þá að geta að í 15. gr. samnings ríkisins og háskólamenntaðra manna er gert ráð fyrir að þeir skuli hljóta hverja þá hækkun sem hinn almenni vinnumarkaður fengi umfram þeirra umsömdu hækkun. Með öðrum orðum var komin af stað víxlverkun sem ekki var séð hvar mundi enda nema þá í ósköpum verðbólgunnar. Þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að greiða umsamda hækkun ekki út með tilvísun til 1. gr. var vísað til félagsdóms, eins og hv. þm. þekkja, og niðurstaðan varð þar sú að greiða skyldi út þessa hækkun. Þá var komið fram undir mánaðamótin júlí/ágúst. Þá samþykkti ríkisstjórnin tillögu frá mér um tilboð til BHMR að samanburðinum öllum yrði áfram haldið en frestað yrði þeim hækkunum sem af honum kynni að leiða þar til þjóðarsáttinni væri lokið í september 1991. Fjmrh. gerði ítarlega tilraun til að ná samkomulagi um þessa málamiðlun, en því miður tókst hún ekki. Ríkisstjórnin taldi, með tilliti til þess sem ég hef nú rakið og með tilliti til þeirra augljósu víxlverkana í launum sem mundu fylgja þegar sama launahækkun yrði greidd út hjá hinum almenna vinnumarkaði og síðan ný krafa frá BHMR um hækkun til jafns við það, að leiða mundi til þess að hér hæfist ný óðaverðbólga sem ekki væri séð fyrir endann á. Að vísu kom það fram í viðræðum við fulltrúa BHMR að til greina kæmi að falla frá þessari víxlverkunarkröfu, þ.e. 15. gr., og var þar gengið nokkuð til móts við tillögur ríkisstjórnarinnar. Hins vegar var ljóst að jafnvel hækkun um 4,5% mundi brjóta á bak aftur svokallaða þjóðarsátt og lá alveg ljóst fyrir að því mundu fylgja hækkanir á ýmiss konar verðlagi sem aftur mundu leiða til þess að samningum yrði sagt upp og hér hæfust víxlverkanir verðlags og launa. Ríkisstjórnin taldi til svo mikils að vinna að koma í veg fyrir þetta að hún sá ekki annan kost en að setja bráðabirgðalög þar sem numdar eru úr gildi þær greinar í samningi við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna sem heimiluðu þær launahækkanir sem ég hef nú gert grein fyrir, þ.e. 5. og 15. gr. Ég hef jafnframt látið taka saman svör við þeim spurningum sem fulltrúi Kvennalistans lagði fyrir mig sl. mánudag og ég átti að svara á tveimur mínútum. Það var ekki unnt en ég ætla að leyfa mér að fara með þær spurningar og svör sem skýra málið verulega. Fyrsta spurningin er: Með bráðabirgðalögum er numinn úr gildi úrskurður æðsta dómstóls. Telur forsrh. verjandi að setja bráðabirgðalög sem að öllum líkindum brjóta bæði í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi og 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu valdsins? Svar mitt, eftir að ég hef ráðgast við lögfræðinga um málið, er að það er misskilningur að bráðabirgðalögin hafi numið úr gildi dóm félagsdóms, eins og ég sagði reyndar þegar ég í mjög stuttu máli svaraði þessum spurningum. Dóminum er í engu raskað, hins vegar er hluta samnings BHMR og fjmrh. breytt með lögunum þannig að þær greiðslur sem fólust í dóminum féllu niður frá 1. sept. 1990. Það þýðir hins vegar ekki að dóminum sé breytt heldur þeirri réttarheimild sem greiðsluskylda samkvæmt dóminum studdist við. Og því er alfarið vísað á bug að bráðabirgðalagasetningin brjóti í bága við 73. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi og 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu valdsins. Er raunar dregið verulega í efa að þessar tvær greinar eigi við í því sambandi sem hér um ræðir. Önnur spurning: Hvernig samræmist setning bráðabirgðalaga nýjum lögum um aðskilnað dóms- og umboðsvalds? Ég verð að segja að þeir lögfræðingar sem ég hef talað við hafa ekki skilið þessa spurningu og gengið ákaflega illa að átta sig á henni. Ég segi það sama, ég fæ ekki skilið hvað þarna er átt við. Kannski geta hv. kvennalistakonur skýrt það hér nánar. Í þeim lögum sem vitnað er til er ekki fjallað um aðskilnað löggjafarvaldsins og dómsvaldsins. Í lögum um aðskilnað dóms- og umboðsvalds er heldur ekki að finna neitt sem snertir setningu bráðabirgðalaga. Spurningin er því óskiljanleg og maður spyr sjálfan sig hvort þeir sem spurðu hafi skilið hana en það væri þá gott að fá fram nánari skýringar. Þriðja spurningin: Telur forsrh. verjandi að framkvæmdarvaldið setji lög sem brjóti í bága við ákvæði 67. gr. stjórnarskrárinnar um eignarrétt með því að lækka laun tiltekins hóps? Í 67. gr. segir: ,,Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefjist; þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.`` Við setningu bráðabirgðalaganna var talið að þau væru alls ekki andstæð 67. gr. stjórnarskrárinnar. Ég vil taka fram að um þetta var sérstaklega leitað álits fleiri lögfræðinga og þeirra niðurstaða var sömuleiðis sú að þetta bryti ekki í bága við aðrar greinar stjórnarskrárinnar. Ekkert er því óeðlilegt við að framkvæmdarvaldið setji bráðabirgðalögin, enda sé tryggt að slík lög hafi meirihlutafylgi á Alþingi og að sjálfsögðu gengu stjórnarflokkarnir úr skugga um það. Fjórða spurning: Nú hefur ríkisstjórnin sett bráðabirgðalög sem að öllum líkindum eru brot á þremur greinum stjórnarskrárinnar. Telur forsrh. þörf á að setja sérstakan stjórnarskrárdómstól? Ég vil í fyrsta lagi mótmæla því að þetta brjóti í bága við þrjár greinar stjórnarskrárinnar og hef áður rakið það að það var ítarlega skoðað hvort um slíkt gæti verið að ræða. Niðurstaðan hjá öllum þeim lögfræðingum sem leitað var til var að svo væri ekki í þessu tilfelli enda augljósar afleiðingar ef þessar hækkanir næðu fram. Það er rétt að sérstakur stjórnarskrárdómstóll er til í sumum ríkjum. Hér á landi hefur hins vegar verið fylgt þeirri reglu að láta hina almennu dómstóla fjalla um slík mál. Reyndar hefur það verið okkar venja að setja ekki upp sérdómstól í ýmsum málum og mætti halda að þeir sem vilja draga úr ríkisbákninu teldu þetta ekki leið til þess. Ég vil lýsa þeirri skoðun minni að ég treysti fullvel hinum almennu dómstólum til að fjalla um svona mál og frekar vil ég sporna gegn stofnun sérdómstóla og þeirri útvíkkun sem í því felst. Enda hefur málið komið fyrir dómstóla og hef ég ekki heyrt neinn vefengja það að þessir dómstólar séu fullfærir að fjalla um málið. Fimmta spurning: Allir sjá að forsendur bráðabirgðalaganna eru hæpnar. Hvers vegna var Alþingi ekki kallað saman í ágúst til að fjalla um kjarasamninga BHMR? Ég sagði áðan að það var gerð mjög ítarleg tilraun til að ná samkomulagi við BHMR og fóru þeir fundir fram helgina í lok júlí. Þeir tókust ekki, því miður. Þá var þetta mál allt komið í eindaga og ljóst að það yrði að eyða þeirri óvissu sem þá var, ljóst að þetta yrði afar erfitt mál ef greiðslur væru hafnar á hinum almenna vinnumarkaði eins og þær voru hafnar til BHMR. Því var ekki svigrúm til að kalla Alþingi saman. En auk þess vek ég athygli á því að stjórnarskráin segir að það megi setja bráðabirgðalög milli þinga þegar brýna nauðsyn ber til, og ég held nú fyrir mitt leyti að sjaldan hafi brýnni nauðsyn borið til en í þetta skipti. Ég sé ekki mun á því þótt Alþingi hefði sett þessi lög, þegar búið var að ganga úr skugga um það að tryggt fylgi væri fyrir þessum lögum.  Ég þarf ekki að vekja athygli á því að ýmsir forustumenn launþega hafa farið mjög hörðum orðum um það að þeir muni krefjast hverrar þeirrar hækkunar sem hærra launaðir aðilar í þjóðfélaginu, eins og þeir orða það, fá. Ég geri mér samt vonir um það að þegar allar upplýsingar liggja fyrir ítarlega raktar og þá þannig að allir hafi aðgang að þeim og geti rökrætt þær, þá muni menn fallast á að einhver leiðrétting sé réttmæt, enda hafi hún verið vel unnin. Það kann vel að vera að þessu sé nú stefnt í hættu en það fer fyrst og fremst eftir því hvort aðilar fást til að setjast yfir þessa vinnu og halda henni áfram. Þetta er aðdragandi þess að ríkisstjórnin sá sér ekki annað fært en að setja bráðabirgðalög, eins og ég sagði áðan, dagsett 3. ágúst 1990. Þau eru um launamál almennt og hér liggur fyrir frv. til laga um launamál til staðfestingar á þeim bráðabirgðalögum. Í fáum orðum sagt er fastmælum bundið samkvæmt þessum lögum að laun skuli hækka hér yfir línuna hjá öllum um það sama sem kveður á um í hinum almennu kjarasamningum, þ.e. um 2% 1. des. 1990, um 2,5% 1. mars 1991 og 2% 1. júní 1991. Einnig eru öll þau ákvæði önnur í hinum almennu kjarasamningum lögbundin fyrir aðra aðila hér í þjóðfélaginu og sömuleiðis þær ákvarðanir sem gert er ráð fyrir að launanefndir geti tekið í hinum almennu kjarasamningum, bæði launanefnd VSÍ og ASÍ og sömuleiðis launanefnd ríkissjóðs og bandalags ríkisstarfsmanna. Og þá er gert ráð fyrir að slíkar ákvarðanir gildi einnig fyrir aðra. Í þessum lögum er jafnframt sett bann við því að laun hækki um meira en samkvæmt þessum ákvæðum og því tekin til baka sú launahækkun um 4,5% sem opinberir starfsmenn höfðu þegar fengið. Það má orða það svo að í staðinn fái þeir þær launahækkanir sem ég rakti áðan. Eins og ég sagði eru þessi lög almenns eðlis og heimila t.d. að launanefndir megi setja á fót hjá öðrum samningsaðilum sem ekki hafa slíkar nefndir enda náist um það samkomulag. Þá skulu þær launanefndir hafa sama rétt til að breyta samningum og launanefndir þær sem settar voru á fót samkvæmt samningum VSÍ og ASÍ og ríkisins og BSRB. Í þessum lögum eru svo jafnframt numdar úr gildi 5. og 15. gr. kjarasamningsins sem ég nefndi áðan og af þeim ástæðum sem ég hef þegar rakið. Það er að sjálfsögðu ætíð erfitt og reyndar slæmt að þurfa að breyta kjarasamningum með lögum. En ég vil leyfa mér að segja að stundum geta þjóðarhagsmunir verið þannig að jafnvel mikilvæg atriði verði að víkja. Það er a.m.k. óbifanleg skoðun mín að ekkert sé þessari þjóð mikilvægara en að ná tökum á sínum efnahagsmálum og fjöldamörg ef ekki öll þau góðu atriði sem sumir lýstu hér í gærkvöldi verði ekki framkvæmd nema efnahagsmálin séu í heilbrigðu og góðu lagi. Við gerum ekki þessa hluti nema atvinnan sé trygg, við gerum ekki þessa góðu hluti nema jafnvægi sé í efnahagsmálum og verðbólga ekki meiri en hún er í okkar nágrannalöndum. Þetta hélt ég nú satt að segja að flestir hefðu lært í gegnum erfiðleika undanfarinna ára. En fljót er lexían stundum að gleymast og ég get ekki neitað því að mér finnst svo á málflutningi sumra þeirra sem töluðu hér í gærkvöldi. Ég vona að með þessum því miður erfiðu aðgerðum og fleirum sem ríkisstjórnin hefur gripið til og orðið að sýna kjark til að grípa til, þá náist þetta markmið og hér komist jafnvægi á í efnahagsmálum. Ég vona að með áframhaldandi vinnu takist að vinna þann samanburð á launum háskólamenntaðra manna sem menn taka trúanlegan og það skapist þá svigrúm til að leiðrétta ef niðurstaðan sýnir að svo ber að gera. Ég vil svo að lokum, herra forseti, leggja til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til fjh.- og viðskn.

Ólafur G. Einarsson (um þingsköp) : Herra forseti. Það er ekki oft sem ég sakna hæstv. fjmrh. en ég verð að viðurkenna að ég geri það nú. Mér er að vísu alveg ljóst að það er hæstv. forsrh. sem flytur þetta frv. en mér þykir satt að segja alveg ótækt að hæstv. fjmrh. skuli ekki sjá sóma sinn í því að vera við þessa umræðu. Samningsgerðin er á hans hendi sem fjmrh. og honum ber að vera hér viðstaddur. Það er að vísu svo sem af nógu að taka til að ræða þessi mál hér. Bæði liggur frv. sjálft fyrir og ekki síður hefur hæstv. forsrh. nestað hv. þm. ríkulega með þeim orðum sem hann hefur hér þegar sagt. Engu að síður þykir mér alveg nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. verði viðstaddur þessa umræðu og ég spyr hæstv. forseta hvort honum þyki það eðlilegt að fjmrh. sé ekki við. Ég spyr líka þá hv. þm. sem þegar hafa kvatt sér hljóðs hvort þeir sætti sig við fjarveru hæstv. fjmrh.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Vegna orða hv. 2. þm. Reykn. vill forseti taka það fram að það er eðlilegt að þingmenn sitji yfirleitt fundi í hv. deild. Forseti mun gera ráðstafanir til þess að hæstv. fjmrh. komi hingað og hlýði á þær umræður sem hér fara fram.

Þórhildur Þorleifsdóttir (um þingsköp) : Virðulegur forseti. Það hefur vissulega vakið undrun fleiri heldur en hv. þm. Ólafs G. Einarssonar að fjmrh. skuli ekki vera hér viðstaddur og höfðum við kvennalistakonur reyndar hugsað okkur að fara fram á það. En fyrst þetta hefur þegar verið borið fram viljum við einungis taka undir þá ósk að hæstv. fjmrh. mæti hér. Ekki veit ég hvort hægt er að fara fram á að hann skilji breska blaðið Economist eftir en það var það eina sem hann gerði hér við umræðu utan dagskrár um bráðabirgðalögin sl. þriðjudag að lesa það blað. --- Ég sé að hæstv. fjmrh. er genginn í salinn og hann er með fjölda af breskum blöðum í þetta sinn.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Í trausti þess að ráðherrar séu hér staddir til þess að hlusta en ekki til að lesa blöð þá ætla ég að hefja mál mitt. Loksins núna, þann 23. okt., næstum þremur mánuðum of seint fær þingið tækifæri til að fjalla um eitt stærsta mál þessa árs. Ákvörðunina um hvort ríkisstjórnin eigi að standa við gerða kjarasamninga. Ákvörðunina um það hvort ríkisstjórnin eigi að hlíta dómi félagsdóms --- ég get alveg beðið ef hæstv. fjmrh. er vant við látinn. Ég var að taka það fram að við værum hér að fjalla um ákvörðunina um það hvort ríkisstjórnin eigi að standa við gerða kjarasamninga. Einnig um ákvörðunina um hvort ríkisstjórnin eigi að hlíta dómi félagsdóms eða brjóta samninga og hunsa dóm með valdbeitingu, þ.e. lagasetningu. Það er nógu alvarlegt að einhverjum skuli hafa dottið í hug að spyrja þessara spurninga. Alvarlegra er það þó að ríkisstjórnin skuli hafa ákveðið að svara þessum spurningum á þá leið að ekki skuli staðið við gerða kjarasamninga, að ekki skuli hlustað á dómsorð félagsdóms. Ég vil leyfa mér að lesa upp ályktun Kvennalistans frá 3. ágúst sl. vegna setningar bráðabirgðalaganna, með leyfi forseta: ,,Kvennalistakonur átelja harðlega að enn einu sinni skuli íslensk ríkisstjórn setja bráðabirgðalög á launafólk. Þannig er jafnt og þétt grafið undan lýðræði og mannréttindum í þjóðfélaginu. Núverandi ríkisstjórn hóf feril sinn með því að framlengja bann á kjarasamninga sem var meginástæða þess að Kvennalistinn hafnaði aðild að henni. Ríkisstjórnin setur nú lög á eigin samninga og beitir valdi sínu þannig til að hnekkja dómi félagsdóms. Nú eru það samtök háskólamanna sem beitt eru lögþvingunum til þess að sveigja þau undir vilja stjórnvalda. Hverjir verða næstir? Í raun felst í nýsettum bráðabirgðalögum afnám réttar alls launafólks til þess að semja um laun sín, því ríkisstjórnin hefur sýnt að hún er tilbúin til lögþvingunar á hvað sem er, jafnvel þvert á uppkveðna dóma.`` --- Ég vona að ég sé ekki að trufla. Ég treysti því að hæstv. fjmrh. heyri mál mitt. ,,Þáttur forustumanna ASÍ og BSRB vekur furðu þar sem þeir hafa tekið undir þann áróður að laun almenns launafólks séu meginvaldur verðbólgu og berjast nú jafnvel harðar gegn öðru launafólki en atvinnurekendum. Þetta eru alvarleg tíðindi fyrir almenning í landinu. Á hvaða leið er samfélag þar sem stjórnvöld, atvinnurekendur og stærstu samtök launafólks sameinast um að svipta hluta launafólks samningsrétti? Hvernig er lýðræðinu háttað þar sem stjórnvöld óvirða mannréttindi og dómstóla? Vinnubrögð ríkisstjórnarinnar eru forkastanleg og bera vott um siðblindu. Ríkisstjórn sem setur lög á eigin gerðir er ekki hæf til að stjórna landinu og á að segja af sér.`` Í utandagskrárumræðunum sem urðu að frumkvæði Kvennalistans sl. fimmtudag reyndi hæstv. forsrh. að snúa sig út úr tilvistarvanda sem hver siðmenntaður maður hlýtur að lenda í sem misbeitir valdi sínu með því að setja lög á dóm. Hann reyndi að sleppa frá málinu með því að segja að ekki hafi verið sett lög á dóm heldur lög sem breyttu forsendum dómsins. Þetta endurtók hann nú í svokölluðum svörum við spurningum hv. þm. Danfríðar Skarphéðinsdóttur sl. fimmtudag. Ég spyr því: Hvers vegna í ósköpunum var málið ekki tekið upp á ný fyrst forsendur dómsins voru brostnar? Varðandi skilningsleysi hæstv. forsrh. á því hvað þetta komi við nýjum lögum um aðskilnað dóms - og umboðsvalds og fleira sem ekki virtist alveg ljóst hjá honum vil ég segja þetta: Framkvæmdarvald á ekki að setja lög á dómsvald. Þetta er mjög skýrt, þetta er andi þeirra laga sem hér er vitnað til og þetta er það sem við höfum alvarlega út á að setja. Við þessum ásökunum og við þessum spurningum, siðferðilegum spurningum höfum við ekki enn fengið svör. Ég ítreka því, hvernig er hægt að verja það að framkvæmdarvald setji lög á dómsvald? Því miður er þetta ekki eina skilningsleysið sem upp hefur komið í þessu endemismáli. Hæstv. fjmrh. skildi það ekki á meðan öll þjóðin var búin að uppgötva það að félagsdómur mundi komast að þeirri niðurstöðu sem hann komst. Slíkt skilningsleysi hlýtur að bera vott um vanhæfni. Því finnst mér enn skorta mikið á að við höfum fengið svör við þeim spurningum sem við lögðum fyrir. Hafi brýna nauðsyn borið til að athuga þessa samninga, hafi þær umræður og þær viðræður ekki dugað sem ríkisstjórnin átti við forsvarsmenn BHMR, af hverju í ósköpunum var Alþingi þá ekki kallað saman í þessu mikilvæga máli? Fyrst málið var svona mikilvægt hvers vegna fengu þá ekki þeir sem til þess eru kjörnir að fjalla um það? Umræða um bráðabirgðalög, sem þegar hefur verið hrundið í framkvæmd eins og nú er í gangi, er sýndarumræða nema þingmenn hafi möguleika á að breyta einhverju um efni laganna og taka efnislega afstöðu til þeirra. Bráðabirgðalög eru rædd eftir að ákvarðanir hafa verið teknar og framkvæmdarvaldið hefur tekið ráðin af þinginu, í fyrsta sinn með því að setja bráðabirgðalög, í annað sinn ef lögin eru samþykkt vegna þess að of seint er að breyta orðnum hlut. Það má ekki gerast, hvorki nú né í öðrum tilvikum þegar bráðabirgðalög eru sett sem ekki eiga rétt á sér. Þannig hafa stjórnvöld kosið að túlka leikreglur lýðræðisins. Þær eru hins vegar alls ekki í anda raunverulegs lýðræðis. Því má velta fyrir sér hvort stjórnvöld séu ekki slegin blindu yfir valdi sínu og líti leikreglur lýðræðisins sem leik þar sem þau setji reglurnar. Þeirra sé mátturinn, þótt alveg vanti nú dýrðina, og þau ákveði hvaða leiki þjóðin eigi að leika og eftir hvaða reglum. Það er óþolandi að ætla fólki að verða leiksoppar misvitra stjórnvalda sem eru reiðubúin til að setja ósanngjarnar reglur, t.d. um kjaraskerðingu. Þess vegna höfum við kvennalistakonur lagt fram frv. til breytinga á stjórnskipunarlögum sem felur í sér afnám heimildar til setningar bráðabirgðalaga. Í dag er ekki runnin upp sú stund að búið sé að afnema heimild til setningar bráðabirgðalaga. Við okkur blasa þessi ólög sem við eigum að taka afstöðu til. Þau hafa þegar gert mikinn skaða en það er hægt að grípa í taumana nú og færa sjálfstætt vald aftur til þingsins, vald sem byggist á skynsemi og yfirvegun. Það er hægt að taka ákvarðanir út frá staðreyndum, réttsýni og siðferðilegum styrk og fella þessi gerræðislegu og siðlausu lög. Lögin voru sett í nafni þjóðarsáttar. En hvenær var sú sátt gerð að taka af kjarabætur sem samið var um í frjálsum samningum? Ég kannast ekki við að launþegar í öðrum stéttarfélögum hafi verið spurðir þessarar spurningar né að þeir hafi talið að það væri þeirra að svara henni. Hins vegar er ég ekki í nokkrum vafa um hvert svar þeirra hefði verið. Nei, auðvitað ekki. Það eru hagsmunir allra að kjarasamningar séu virtir. Ekki síst er það brýnt ef litið er á það siðleysi stjórnvalda að hafa níu sinnum á tíu árum gripið inn í frjálsa samninga með lagasetningu og þetta var bara ef litið er til þess sem gerðist árið 1989. Þar af gerðist þetta sex sinnum með bráðabirgðalögum. Ég er hrædd um að forusta stéttarfélaga hafi ekki talað máli félaga sinna þegar þrýst var á um að taka af BHMR kjarabætur sem samið hafði verið um í frjálsum samningum. Ég vitna í grein Sigurlaugar Gunnlaugsdóttur úr Þjóðviljanum þann 31. júlí sl. Sigurlaug er félagi í Iðju og hún segir þar m.a., með leyfi forseta: ,,Allan síðasta áratug voru gerðar átakalausar sættir um kjararýrnun miðað við verðbólgu. Stærsti hluti landsmanna lifir af laununum. Ég vil setja fram þá staðhæfingu að lægstu laun hafi mikla þýðingu fyrir launakjörin í heild. Dæmi er yfirstandandi BHMR - deila. Kaup verkafólks sem lifir ekki af 40 stunda vinnuviku er svipa á BHMR að samþykkja kjararýrnun. Annað dæmi eru vinnustaðir þar sem kaup er af sérstökum ástæðum betra en t.d. kaup verkafólks í mínu félagi, Iðju. Þar vofir stöðugt yfir hótun um að Iðjutaxtar séu það sem koma skal. Hótanir sem þessar byggjast vitaskuld á klofningi sem er fyrir hendi meðal launafólks. Hann má yfirvinna með því að hækka kaup hinna lægst launuðu og það er mikilvægt því að það sem atvinnurekendur komast upp með að borga okkur, kvenmönnum, unglingum og innflytjendum, gefur tóninn. Kaup hinna sem hærra eru launaðir hefur ekki samsvarandi þýðingu. Það er ekki reglan að leitað sé viðmiðunar við hátekjumenn þegar settar eru fram kröfur um kauphækkanir. Það er miðað við lífskjör. Við höfum ekki hag af að laun BHMR - fólks séu lækkuð. Verðbólga. Verðbólga er í þriggja stafa tölu í löndum þar sem kaup er nær ekki neitt. Verð hefur bólgnað án þess að kaup hækkaði neitt. Hér er ekkert ótvírætt samhengi heldur ríkir millibilsástand. Árið 1983 greiddi verkafólk niður verðbólgu með 30% af kaupmætti tekna sinna. Var hún samt ekki okkur að kenna?`` Það var ekki fólkið í almennum stéttarfélögum sem vildi að lög yrðu sett á BHMR. Þetta fólk hafði ekki hag af því og það hafði ekki vilja til þess og það sá að verið var að grafa undan því sjálfu í leiðinni. Við vitum þetta. Þetta sögðu okkur konurnar sem við kvennalistakonur hittum á ferð okkar víða um landið í haust. Þetta sagði okkur launafólk utan BHMR án þess að vera spurt í viðtölum, einkaviðtölum, blaðaviðtölum og í blaðagreinum, fólk eins og Sigurlaug Gunnlaugsdóttir. Það var ekki sátt við stefnu forustunnar. Önnur röksemdin fyrir setningu bráðabirgðalaga var sú að ef þau yrðu ekki sett færi af stað óðaverðbólga. Mikið er búið að leggja á fólk með þessum rökum. Ekki nóg með að það sé kúgað til að sætta sig við laun langt undir því sem dugar til lífsviðurværis, heldur á það líka að þola annan órétt, svo sem hækkun á nauðþurftum, allt til þess að verðbólgan æði ekki af stað og án þess að biðja um nokkuð í staðinn. Og ofan á allt á að gefa eftir umsamdar launahækkanir, hækkanir sem samið hefur verið um við stjórnvöld. Þetta er fásinna. Þetta er því nöturlegra á að hlýða fyrir það að með þessu virðast menn vera búnir að samþykkja og kyngja þeim áróðri stjórnvalda að það séu kauptaxtarnir sem stýri verðbólgunni. Að láta sér detta það í hug að örfárra hundraða króna hækkun á launum undir framfærslumörkum komi af stað verðbólgu, að láta sér detta það í hug að þó að það fari upp í einhverjar þúsundir króna, en undir framfærslumörkum, þá hleypi það verðbólgu af stað. Að láta sér yfir höfuð detta í hug að það séu launin sem valdi verðbólgunni á meðan allt verðlag utan vísitölu æðir upp. Að láta sér detta það í hug að á meðan karpað er um örfárra prósenta kauphækkun eða prósentubrota en launaskrið hálaunamanna utan samninga er á sama tíma óstöðvandi, þeirra sem standa utan torsóttra kjarasamninga, þeirra sem hafa aðstöðu í samfélaginu. Nöturlegast er auðvitað að heyra forsvarsmenn stéttarfélaga taka undir þennan söng, taka sér þannig stöðu með stjórnvöldum í blekkingaleik en ekki með umsemjendum sínum. Það er léleg efnahagsstjórn sem reynir að koma böndum á verðbólgu með því einu að láta þá borga sem þiggja lægstu launin í samfélaginu, láta þá borga sem eru á töxtum, því lægri laun gerast ekki, hvort sem um er að ræða BHMR - taxta eða aðra taxta. Það segja okkur tölur. Það eru konur sem eru á töxtum, láglaunakonur. Það eru fjölskyldurnar sem gjalda, fjölskyldur sem bera allar byrðarnar. Í nafni þessarar efnahagsstjórnar, þess árangurs sem enginn er eða verri en enginn, því hann bitnar svo alvarlega á lágtekjufólki, er okkur ætlað að kyngja því að lög séu sett á gerða samninga og að lög séu sett á dóma. --- Mér sýnist að hæstv. fjmrh. sé kannski búinn að tapa þræðinum eða hvað? Vonandi ekki. BHMR hefur gripið til málshöfðunar vegna þessa máls og ég er ekki í vafa hver niðurstaðan verður úr þeim málarekstri. Hins vegar fyndist mér Alþingi setja ofan ef BHMR - félagar þyrftu að ná rétti sínum á þann hátt einan. Það ætti að vera sæmd okkar að fella þessi bráðabirgðalög úr gildi nú þegar og það þolir ekki nokkra bið.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Vegna þeirrar þingskapaumræðu sem fór hér fram fyrir nokkrum mínútum er bæði rétt og skylt af forseta hálfu að geta þess að hæstv. fjmrh. var fjarverandi vegna þess að hann var viðstaddur útför Alfreðs Gíslasonar, fyrrum alþingismanns. Það er rétt að þetta komi fram.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég kveð mér hljóðs í þessari umræðu til þess að gera grein fyrir sjónarmiðum mínum varðandi það stóra mál sem hér er til umræðu. Ég geri það til viðbótar þátttöku í utandagskrárumræðu hér fyrir skemmstu. Þar var lítill tími til þess að fjalla um málið og úr því ætla ég að bæta hér nokkru við til þess að fyrir liggi hvers vegna ég ásamt öðrum þingmanni Alþb. tók þá ákvörðun að lýsa andstöðu við setningu þessara bráðabirgðalaga sl. sumar, þeirra laga sem hér er leitað staðfestingar á. Ég vil taka það fram í upphafi að ástæðan fyrir þessari afstöðu byggir ekki á spurningunni um hvað sé réttlæti í sambandi við hlutaskipti í þjóðfélaginu, spurningunni um há laun eða lág laun til þessa eða hins. Um það snýst í raun og veru ekki þetta mál, heldur um almennar leikreglur í samfélaginu, hvaða leikreglur eigi að gilda í samskiptum aðila vinnumarkaðarins, í þessu tilviki í samskiptum ríkisvaldsins við starfsfólk sitt í Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna þó að þetta mál varði auðvitað önnur samtök sem ríkið semur við, eins og samtök kennara sem áttu ósamið þegar þessi bráðabirgðalög voru sett. Það er mikill misskilningur finnst mér hjá hæstv. forsrh. þegar hann er að rökstyðja þessa lagasetningu með því að vísa í 1. gr. kjarasamnings Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna og þau ákvæði og þá varnagla sem þar voru slegnir. Dómsniðurstaðan sem hér er verið að setja lög þvert ofan í varðar ekki 1. gr. samningsins heldur 5. gr. hans, sem er rökstuðningurinn fyrir dómi félagsdóms sem er æðsta dómstig í þessu máli. Mér finnst mjög sérkennilegt að ráðherrar sem eru beðnir um að rökstyðja afstöðu sína m.a. með vísun til stjórnarskrár landsins skuli hlaupa langt yfir skammt í rökstuðningi að þessu leyti. Og ég undrast það líka þegar það er fram borið hér á Alþingi þegar mælt er fyrir þessum lögum, mörgum mánuðum eftir að þau eru sett af hæstv. forsrh., að ríkisstjórnin hafi talið til svo mikils að vinna að hún hafi ekki séð sér neinn annan kost en að setja þessi lög. Það var ekki í þessu tilviki nauðsynin, hin brýna nauðsyn sem hæstv. forsrh. var að vísa til, heldur að það var til svo mikils að vinna. Það er vísað til efnahagslegra ástæðna og annars rökstuðnings í sambandi við þetta mál, en hann er bara því miður ekki gildur í þessu máli. Sá rökstuðningur er ekki gildur að mínu mati í þessu máli því það snýst ekki um hlutaskipti í samfélaginu heldur um leikreglur. Nema það sé hugmynd manna hér á Alþingi Íslendinga, sem ég ætla nú raunar ekki, að taka upp þannig kerfi hér að ríkisvaldið skammti fólki kaup og kjör í þessu landi og frjáls samningsréttur sé afnuminn. Þó svo að sporin í þeim efnum séu mörg og slæm á undanförnum árum í tíð fyrri ríkisstjórnar, þá tók núverandi ríkisstjórn, sú sem mynduð var haustið 1988, við þeim gjörningi þegar hún settist á stóla og situr með litlum endurbótum eftir ummyndun ríkisstjórnarinnar fyrir um ári síðan. Þetta er mjög alvarlegt mál sem hér er til umræðu. Það snertir grundvallarþætti stjórnskipunar okkar, undirstöðuþætti varðandi leikreglur í samfélaginu og það varðar mjög marga. Jafnvel þó menn telji sig hafa vissu fyrir því að þarna hafi verið mikil vá eða a.m.k. erfiðleikar fyrir dyrum í efnahagslegu samhengi þá finnst mér ekki hægt að rökstyðja þessa lagasetningu með vísun til efnahagslegra kringumstæðna miðað við það sem á undan var gengið. Þá er ég að vísa til félagsdóms, niðurstöðu hans og dómsorðs, og ég er líka að vísa til þeirrar mjög takmörkuðu og brotakenndu viðleitni sem ríkisvaldið sem samningsaðili hafði haft uppi til þess að leysa þetta mál með samningum og friðsamlegum hætti við gagnaðilann, í þessu tilviki BHMR. Ríkisvaldið gerði samning við BHMR vorið 1989. Aðrir aðilar á vinnumarkaði sömdu í febrúar 1990. En ríkisvaldið hafði ekki fyrir því að koma því áleiðis til viðsemjanda síns, BHMR, að það liti svo á að vegna gerðra samninga á almennum markaði teldi það að fyrri samningur væri ógildur og honum væri sagt upp, sem hefði þó verið skylda ríkisvaldsins ef það var mat manna að ekki væri búandi við þennan samning, m.a. vegna ákvæða 15. gr. hans um víxlhækkanir og tilvísun í aðra kjarasamninga. Mér dettur ekki í hug að fara að leggja mat á eða verja einstök ákvæði í kjarasamningi ríkisins og BHMR. Vissulega voru þessir samningar gerðir eftir mjög hatrammar deilur milli ríkisvaldsins og BHMR, en við verðum að ætla mönnum að hafa vitað hvað þeir voru að gera. Þeir sömdu og þeim bar að standa við þennan samning eða segja honum upp ella. Og að setja bráðabirgðalög ofan í niðurstöðu æðsta dómstigs er slíkur gjörningur að ég tel hann ekki verjandi og ég get af þeim ástæðum ekki greitt atkvæði með því frv. sem hæstv. forsrh. hefur hér mælt fyrir. Það hafa margir ljótir blettir myndast í sambandi við þetta mál. Það er verið að reyna að koma því inn hjá almenningi að þessi bráðabirgðalög séu sett af réttlætiskennd. Það er ósköp auðvelt mál að sverta gagnaðilann sem ríkisvaldið hefur samið við og segja: Það er allt of vel gert við hann og þeir eiga ekkert skilið meira. Það er ósköp auðvelt en er það atriði í þessu máli? Það var samið. Vita menn ekki að launamunurinn í þessu landi byggir ekki fyrst og fremst á mismunandi kjörum milli þessara þriggja stóru samtaka á vinnumarkaði, heldur er hann innbyrðis hjá þessum samtökum. Það er launastiginn innbyrðis hjá þessum samtökum. Ef menn fara að líta á það efni. Halda menn að það séu einhver jafnaðarlaun sem gilda fyrir umbjóðendur Alþýðusambands Íslands eða hjá öðrum launasamtökum í landinu? Nei, það er launastigi, það eru launaþrep. Vissulega eru menn í hærri launum sumir hverjir innan þeirra samtaka sem hér var fyrst og fremst verið að setja lög á. En það er ekki meginatriðið í þessu máli. Síðan er í röksemdafærslum verið að tala um hin almennu samtök á vinnumarkaði sem andstæðuna við þann hóp háskólamenntaðs fólks sem starfar í sínum samtökum. Er ríkisvaldið, eru þingmenn og ráðherrar að segja að þetta sé eitthvað lægra sett fólk þannig séð sem starfskraftar og þess vegna beri ekki að virða samningsrétt þeirra? Ég felli mig ekki við slíkan málflutning. Og síðan var borið við og er borið við hinn almenni og víðtæki stuðningur og krafa um að gripið sé inn í þvert ofan í dóm. En það fölnaði nú svolítið það blómið ef menn telja eitthvert mark takandi á skoðanakönnunum þegar í ljós kom í skoðanakönnun DV um það leyti sem bráðabirgðalögin voru sett, eða rétt á eftir, að um helmingur aðspurðra sem tóku afstöðu taldi þetta rangan gjörning. Það var nú ekki meiri stuðningur í almenningsálitinu við þessa lagasetningu. En ég efast ekkert um það sem hæstv. forsrh. segir hér að þegar þessi bráðabirgðalög voru sett hafi verið stuðningur við þau í hópi alþingismanna, meirihlutastuðningur, þó hann sé nú ekki allur þar sem hann er séður sá stuðningur. Og ekki heldur þau andmæli sem höfð eru síðan uppi við þessari lagasetningu. Því það er dálítið holur hljómur einnig í þeim andmælum hjá sumum talsmönnum flokka, eins og Sjálfstfl. hér á Alþingi, ef marka má stuðningsyfirlýsingar við þessa lagasetningu og þessa efnislegu niðurstöðu máls frá ágústmánuði sem Morgunblaðið margítrekaði í leiðurum í júlímánuði og í ágústbyrjun. Þar átti ríkisstjórnin sinn örugga og trausta stuðning í þessu máli, í Morgunblaðinu sem margtók það fram að hér væri um réttan gjörning að ræða. Ég ætla hins vegar ekki endilega hv. þm. Sjálfstfl. að bera fyrir sig þann rökstuðning eða að þetta fjöllesna málgagn endurspegli sjónarmið þeirra í einu eða öllu, ég ætla mönnum ekki svo lítinn hlut en ég vek athygli á þessu. Ég hlýt líka að vekja athygli á því hversu varasamt og tvísýnt, að ekki sé sagt hættulegt, það er fyrir samtök launafólks í þessu landi að taka undir gjörning af þessu tagi, beint og óbeint, um nauðsyn þess að grípa inn í gerða samninga með lögum sem ekki eru reist á traustari grunni en hér um ræðir. Ég er hræddur um að það geti átt eftir að koma í bakið á fjölmennum samtökum launafólks í þessu landi að þau skyldu ekki andmæla með skýrari og öflugri hætti þessari bráðabirgðalagasetningu. Samtök launamanna verða að átta sig á því að það er fordæmisgildið í máli sem þessu sem er stórhættulegt, ef menn ætla að skrifa upp á brot á leikreglum eins og þau sem hér gerðust. Við vorum ekki nema tveir í stuðningsliði ríkisstjórnarinnar sem andmæltum þessari bráðabirgðalagasetningu. Hv. þm. Geir Gunnarsson, hann situr ekki hér á þinginu nú, en ég vil leyfa mér að vitna til orða hans í Þjóðviljanum 4. ágúst sl. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin gerði þennan samning áður en þjóðarsáttin var gerð og maður verður að ímynda sér að hún hafi ætlað að standa við hann. En svo er eins og menn hafi verið ráðnir í að hafa hann að engu. Svo kom þetta áfall sem úrskurður félagsdóms var og þá var ekki hikað við að afnema dóminn með lögum. Alltaf þegar gerð er atlaga að samningsrétti launafólks hefur það fordæmisgildi. Það veit enginn hver verður næstur.`` Þetta er orðrétt haft eftir Geir Gunnarssyni en í óbeinni ræðu segir síðan: ,,Hann sagðist telja að nóg hefði verið fyrir ríkisstjórnina að segja BHMR - samningnum upp og segist álíta víxlverkunarákvæðið ekki gilt eftir að uppsögn tók gildi. Á hinn bóginn segist hann vera andvígur því að ein samtök geti samið um það sem aðrir fá síðar. Hann telur þó rangt að setja lög um þetta sem nái einungis til BHMR.`` Ég hef hér, virðulegur forseti, reynt að gera grein fyrir meginástæðum þess að ég get ekki stutt þennan gerning nú frekar en á liðnu sumri þegar leitað er staðfestingar Alþingis á þessum bráðabirgðalögum. Ég gat þess að forleikur þessa máls hefði ekki verið með þeim hætti að ríkisstjórnin geti vísað til hans til stuðnings þessum gerningi. Það var ekki leitað samninga við BHMR á milli samningsgerðarinnar í febrúar á liðnum vetri og fram í júnímánuð. Það fara engar formlegar viðræður fram milli þeirra sem í raun fóru með þetta mál og forustu BHMR og það gerist síðan, líklega 12. júní, að það er einhliða tilkynnt af hálfu ríkisstjórnarinnar að það standi ekki til að standa við ákvæði samningsins. Það er ekki haft fyrir því að leita samkomulags um málið. Rétt áður en bráðabirgðalögin eru sett,, þegar viðræður fara fram milli aðila og fram er kominn vilji af hálfu gagnaðila ríkisins til þess að taka efnislega upp 15. gr. samningsins, víxlverkunarákvæðin, mátti ríkisvaldið ekki vera að því að bíða eftir því og láta á það reyna á einhverjum sanngjörnum tíma hvort hægt væri að ná samkomulagi um þessi efni. Það er, virðulegur forseti, alveg augljóst að þessi lagasetning byggir á afar hæpnum og tvísýnum forsendum. Og það er líka augljóst að það er með öllu úrelt orðið ákvæði 28. gr. stjórnarskrárinnar að ríkisvaldið hafi heimild til bráðabirgðalagasetningar, þær rúmu heimildir sem þessi bráðabirgðalög eru sett eftir. Hér fyrir þinginu liggur frv. sem þegar hefur verið mælt fyrir og flutt er af þingmönnum Kvennalistans um það að þetta ákvæði verði fellt niður. Ég hef lýst stuðningi mínum við þetta frv. Ég tel öll rök mæla með því að þessi grein stjórnarskrárinnar verði felld niður. Tilefni þess að þetta mál er tekið upp nú er augljóslega það frv. til staðfestingar bráðabirgðalaga sem hér er til umræðu. Ég hlýt að geta þess hér að þingflokkur Alþb. í heild sinni gekk ekki glaður til þessa leiks. Að þingflokkurinn andæfði gegn þeim textum að bráðabirgðalögum sem gengu á milli í ríkisstjórn og fékk því til leiðar komið að lögin báru annan svip en upphaflega var. En mín niðurstaða var sú þrátt fyrir að þar fékkst breyting á frá fyrstu gerð og annarri gerð til þriðju gerðar að lagasetningin hvíldi áfram á svo hæpnum og veikum forsendum að ég gæti ekki að henni staðið og hún leiddi að sama marki og að var stefnt þó búningurinn væri orðinn nokkur annar. Það er ljóst, virðulegur forseti, að það er orðinn mikill trúnaðarbrestur milli háskólamenntaðra starfsmanna í þjónustu ríkisins og viðsemjenda þeirra. Forusta BHMR og forusta kennarasamtakanna, Kennarafélags Íslands, mótmælti harðlega þessum bráðabirgðalögum og hefur ítrekað það síðan. Samskipti þessara aðila við ríkið hafa verið erfið um margra ára skeið og deilur hafa leitt til verulegs tjóns milli þessara aðila, ekki síst varðandi starf skólanna í landinu. Þannig hafa þeir sem síst skyldi, börn og nemendur, orðið fyrir barðinu á langvarandi erjum ríkisins við starfsmenn sína. Ég hef oft staðið í þessum ræðustól hér fyrr á árum þegar deilur voru uppi við samtök kennara í landinu og skólastarf var lamað vegna slíkra deilna. Þetta er óviðunandi ástand og það er löngu hætt að vera einkamál einstakra hagsmunasamtaka í raun. Það gildir að sjálfsögðu og skiptir afar miklu að góður starfsandi ríki á vinnustöðum ríkisins og í skólum landsins. Þróun atvinnulífs hér á landi sem annars staðar byggir í vaxandi mæli á rannsóknastarfi sem að verulegum hluta fer fram í ríkisstofnunum. Það er því afar brýnt að skaplegt andrúmsloft og bærilegt traust skapist milli handhafa ríkisvaldsins og starfsmanna í ríkisþjónustu, einnig þeirra sem aflað hafa sér háskólamenntunar. Það er ekki ástæða til að ætla að háskólamenntað fólk sé að jafnaði óvægnara sem viðsemjendur um kaup og kjör en ýmsir aðrir hópar í þjóðfélaginu. Átökin að undanförnu og þau sem þetta frv. ber vott um og einhliða rifting ríkisins á gerðum samningum er hins vegar ekki til þess fallið að efla traust og ýta undir sanngirni hjá gagnaðilum. Verkefni Alþingis á að mínu mati ekki að vera að blanda sér í þegar gerða samninga á vinnumarkaði. Löggjafinn, þessi samkoma hér, hefur önnur ráð til þess að jafna kjör í landinu ef vilji er fyrir hendi og hlutverk hennar ætti öðru fremur að vera að stilla til friðar á vinnumarkaði, rétta sáttahönd fram og stuðla að því að sæmileg sanngirni og friður ríki milli aðila þannig að heildarhagsmuna sé gætt. Ég sagði það í umræðunum utan dagskrár um daginn að það má vera að menn telji sig hafa einhvern stundarhagnað af þessum gjörningi en til lengri tíma litið horfir hann ekki til farsældar.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Það er vert að geta þess áður en lengra er haldið að ástæðan til þess að við kvennalistakonur efndum hér til umræðu utan dagskrár sl. þriðjudag og höfum lagt mikla áherslu á að þessi lög yrðu lögð fram hér sem fyrst er ekki einhver tilviljanakennd uppákoma hugsanlega til þess fallin að afla sér vinsælda eða athygli. Þetta er svipað og mál sem við höfum áður tekið afstöðu til. Ég vil minna á það að haustið 1988 þegar sú stjórn var sett á laggirnar sem nú situr við völd, að vísu með smáábót, og Kvennalistanum boðin aðild að þeirri ríkisstjórn var aðalástæðan fyrir því að við léðum ekki máls á því að sú ríkisstjórn tók við bráðabirgðalögum sem sett höfðu verið á kjarasamninga. Þeir tveir flokkar sem hingað til höfðu verið hvað mest orðaðir við verkalýðshreyfinguna, Alþfl. sem reyndar hafði átt aðild að setningu þeirra laga og Alþb., sáu ekkert athugavert við að leggja blessun sína yfir þá gjörð en það gátum við kvennalistakonur ekki. Þetta hefur iðulega verið túlkað sem kjarkleysi og það að þora ekki að axla ábyrgð, en það er orðið sérkennilegt siðgæðismat þegar það er orðið kjarkleysi að standa við skoðanir en þykir orðið kjarkur að geta skipt um skoðun án þess að flökra. Ég vil minna á það að árið 1983 höfðu líka verið sett bráðabirgðalög á launafólk. Núv. menntmrh. Svavar Gestsson lét þá svo ummælt þegar stefnuræða forsrh. var til umræðu 18. okt. 1983: ,,Við teljum að brýnasta verkefnið nú sé að afnema bráðabirgðalög svo að launamenn geti með fullum myndugleika tekið þátt í lýðræðislegu samstarfi í samfélagi okkar.`` Þessi sami ráðherra lét svo ummælt í útvarpi fyrir nokkrum dögum að Ísland væri lýðræðisleg fyrirmynd annarra þjóða vegna fámennis og væri nú fróðlegt að vita hvort það eru sömu hugmyndir um lýðræði sem liggja til grundvallar þessum tvennum ummælum. Það er ekki ástæða til þess að rekja sögu eða aðdraganda þessara laga of mikið því að það hefur þegar verið gert, en það eru nokkrar spurningar sem vert er að leggja fyrir ríkisstjórn, ráðherra, varðandi þetta mál. Nú er þegar mál í gangi fyrir bæjarþingi sem mun verða prófmál varðandi þessi bráðabirgðalög. Það er ljóst að það er erfitt fyrir ekki fjölmennara félag en BHMR að þurfa að standa í málaferlum við hið opinbera en þetta er svo sannarlega ekki í fyrsta skipti sem slíkt hendir. Þar sem félagið getur ekki sem heild sótt málið þá verða einstaklingar að gera það. Félagsmenn BHMR munu greiða um 3000 kr. og því verða þetta mikil útgjöld fyrir þetta fámenna félag ef hver og einn þarf að sækja rétt sinn persónulega fyrir dómi. Því vil ég spyrja Ólaf Ragnar Grímsson hvort hann muni samþykkja að málskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Það sem er athyglisvert við þessi bráðabirgðalög umfram flest önnur bráðabirgðalög sem sett hafa verið --- þau munu nú vera um 260 frá stofnun lýðveldisins og því ekki að ófyrirsynju að kvennalistakonur töldu mál til komið að sú grein í stjórnarskránni sem heimilar bráðabirgðalagasetningu yrði felld út, ekki síst eins og tilhneigingin hefur verið hin síðari ár að setja sífellt bráðabirgðalög á gerða kjarasamninga með einum eða öðrum hætti --- er í rauninni það hvað þau taka til fámenns hóps. Bráðabirgðalög á einungis að setja ef það varðar þjóðarhag, ef það varðar stóra heild en ekki fámennan hóp eins og hér um ræðir og sem sérstaklega er tilgreindur í bráðabirgðalögunum. Nú er það svo að í desember nk. hafa þeir sem þessi lög ná yfir rétt til þess að taka samninga sína til endurskoðunar, fara fram á uppsögn þeirra ef það yrði niðurstaðan og í framhaldi af því að gera nýja samninga. Þennan rétt hafa allir sem þessi lög ná yfir nema BHMR. Ég vil spyrja bæði hæstv. forsrh. og fjmrh.: Hver er staða BHMR ef mál skipast þannig að allir aðrir gera nýja samninga og BHMR situr eitt eftir án þess réttar að geta tekið sinn samning upp eða gert nýjan samning? Þegar það lá í loftinu að til stæði að grípa til aðgerða gegn BHMR, eftir þann aðdraganda sem það átti sem raunar er allur með eindæmum, og það er einkennilegt ef ráðamenn þjóðarinnar hafa þá skoðun á samskiptum fólks yfirleitt að þau byggist á einhliða yfirlýsingum og telja það leið til þess að hafa góða samvinnu og halda frið í þjóðfélaginu að umgangast hvort sem það eru stéttarfélög eða einstaklingar á þann máta. Nægir að nefna bréf það sem ríkisstjórnin sendi BHMR 12. júní þar sem það er tilkynnt að ríkisstjórnin ætli ekki að standa við samninginn. Í verkfallinu langa 1989 í hvers kjölfar þessir kjarasamningar voru gerðir var einmitt hæstv. fjmrh. gagnrýndur mjög fyrir vinnubrögð sem kannski einkenndust af hroka og yfirgangi. Þetta bréf er einmitt í þeim sama anda, þ.e. að ekki er gerð nein tilraun til þess að ná sáttum. Það er ekki gerð nokkur tilraun til þess að athuga hvort BHMR sé til viðræðu um einhverjar breytingar sem báðir aðilar gætu sætt sig við heldur er einhliða tilkynnt að ríkisstjórnin ætli ekki að standa við samninginn og sú ákvörðun er tekin á grundvelli 1. gr. kjarasamnings BHMR um að standa skuli að umræddum breytingum með þeim hætti að ekki valdi röskun á hinu almenna launakerfi. Það var tilgreint sem höfuðástæða. Þegar síðan félagsdómur hafði fellt sinn úrskurð kvisaðist það fljótlega, og hafði reyndar gert fyrir niðurstöðu, að hugsanlega yrðu sett bráðabirgðalög á samninginn þvert ofan í dóminn. 24. júlí segir Ólafur Ragnar Grímsson í Dagblaðinu: ,,Það kemur ekki til greina að setja bráðabirgðalög á niðurstöðu dóms.`` Sama dag segir hann í sama blaði: ,,Það verður ekki farið út í neinar aðgerðir nema þær standist 100%. Það eru engar líkur á að ríkisstjórnin afnemi þá 4,5% hækkun sem félagsdómur hefur úrskurðað háskólamönnum. Slík aðgerð er einfaldlega of hæpin lögfræðilega. Það eru miklar líkur til þess að dómstólar mundu hnekkja henni við fyrsta tækifæri.`` Síðan líða tíu dagar. 3. ágúst 1990 segir Ólafur Ragnar Grímsson í Morgunblaðinu: ,,Bráðabirgðalögin eru í þeirri mynd sem við viljum hafa þau. Almennur samningsréttur og lýðréttindi eru ekki skert með þessum lögum.`` Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh.: Hvað var það sem breytti skoðun hans frá 24. júlí þar sem hann talar svona afdráttarlaust og til 3. ágúst? Hvað var það sem hafði sannfært hann um það t.d. að þessi aðgerð, setning bráðabirgðalaga, væri ekki hæpin lögfræðilega og hvað hafði sannfært hann um það að dómstólar mundu ekki geta hnekkt þeirri niðurstöðu? Í stuttu máli: Hvað breyttist hjá hæstv. fjmrh. á þessum tíu dögum? Það er vert að staldra aðeins við það sem hæstv. forsrh. gerði hér að umræðuefni áðan, þ.e. að 4,5% hækkun til BHMR hefði ógnað þjóðarhag. Ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvort einhvern tíma hafi verið gerð á því athugun hvað þessi umsamda hækkun til BHMR hefði haft í för með sér sem ógnaði svona þjóðarhag? Hvað var um háar upphæðir að ræða? Hvaða þjónusta hefði hækkað og velt því þannig út í verðlagið að af hlytist sú víxlverkun sem mundi setja verðbólguskrúfuna í gang eins og hann orðaði það í gær? Var þetta byggt á staðreyndum um hvað gerast mundi í verðlags - og verðþróunarmálum eða var þetta einungis skoðun? Það hefur verið nokkuð rætt í kjölfar þessa alls um þá öldu andúðar sem hefur í rauninni verið vakin gegn háskólamenntuðu fólki. Það er kaldranalegt að hámenntaður maður eins og hæstv. fjmrh. er skuli hafa verið þar fremstur í flokki og ýtt undir --- mér liggur við að segja menntamannahatur. Í því andrúmslofti sem nú ríkir er lítið sem hvetur börn eða unglinga til þess að leita sér menntunar, a.m.k. ekki á efnahagslegum forsendum. Nú ætla ég ekki að draga úr gildi menntunar því að auðvitað sækir fólk sér í menntun margt og mikið fleira en peninga, en það er nú einu sinni svo að flestir vilja reyna að sjá sér farborða og það verður erfitt með nokkrum rökum að hvetja unglinga heils hugar til þess að fara þá leið til þess að leita sér afkomu. En það er athyglisvert í þessu sambandi að það er ekki bara í afstöðu hæstv. fjmrh. til háskólamenntaðs fólks sem þessi andúð hans birtist. Sá hinn sami maður hefur líka gert aðför að Háskóla Íslands með einum eða öðrum hætti aftur og aftur. Það má minna á þegar hann vildi í fyrra geta ráðstafað tekjum Happdrættis Háskóla Íslands á þann máta sem honum þóknaðist, þ.e. að láta Háskólann fjármagna byggingu Þjóðarbókhlöðu. Hann hefur haft uppi svipaðar hugmyndir í ár um að Háskólinn fjármagni viðgerðir á Þjóðminjasafni og eins hefur hann viðrað hugmyndir um að taka upp skólagjöld í Háskóla Íslands. Hvað af þessari andúð, sem vakin hefur verið eða a.m.k. reynt hefur verið að vekja á háskólamenntuðu fólki eða menntun yfirleitt, leiðir er ekki gott að segja en ásamt því tilræði sem bráðabirgðalögin eru við lýðræði og mannréttindi í þessu þjóðfélagi kunna líka að vera alvarlegar afleiðingar sem ekki koma í ljós alveg strax, þ.e. í fyrsta lagi það að þetta geti hugsanlega fælt fólk frá þekkingaröflun sem okkur er svo nauðsynleg í dag og hins vegar að af þessu leiði þekkingarflótta. Hæstv. forsrh. lét svo ummælt í stefnuræðu sinni í gærkvöldi að nútímalífskjör byggðust á þekkingu. Hann er vissulega ekki einn um þá skoðun en ég veit ekki hvort margir deila þeirri skoðun með honum að til þess að nútímalífskjör haldist og byggist á þekkingu sé nauðsynlegt að halda niðri launum þess fólks sem þau eiga þessu samkvæmt að hvíla á. Hann lýsti einnig yfir ótta vegna þekkingarflótta sem hann sagði að væri þegar hafinn og sem kann að hafa langtímaafleiðingar, miklu alvarlegri en okkur kannski órar fyrir núna. Það er vert að spyrja hvers vegna ekki var þá strax þegar þjóðarsáttin var gerð í febrúar tekið til við umræður við BHMR um hvort hugsanlegt væri að ná fram einhverjum breytingum sem báðir aðilar gætu sætt sig við. Ég vil biðja annan hvorn ráðherrann að svara því hvers vegna það var ekki gert. Það var auðvitað greinilegt í þjóðarsáttinni að þar hafði komið fram mjög sterkur vilji bæði ASÍ og BSRB um það að engir fengju hækkun umfram þá sem fælist í þjóðarsáttinni. Það verður að teljast furðulegt að stéttarfélög skuli með þessum hætti reyna að grípa inn í samninga sem önnur stéttarfélög hafa gert. Spurning er hvers vegna ríkisstjórn tekur þessi rök gild. Var það höfuðorsök fyrir viðbrögðum þeirra við BHMR að sú krafa kom frá ASÍ og BSRB að aðrir fengju ekki meira en þeir og þá í framhaldi af því hvort þeir telji eðlilegt að stéttarfélög geti gripið inn í samninga annarra félaga með þessum hætti, með ákvæðum í eigin samningum t.d. Hér var fyrir nokkru haldið þing alþjóðasambands kennara sem ályktaði um bráðabirgðalögin. Ég hef ekki þýðingu á þessari ályktun sem er á ensku og þar sem þetta er nú formlegt plagg ætla ég ekki að leggja út í það að þýða það hér í ræðustól en vil bara benda á að hér er eindregið lýst yfir stuðningi við BHMR og kennarafélögin. Það liggur líka fyrir að BHMR mun leggja mál sín fyrir Alþjóðavinnumálastofnunina, ILO. Nú hafa íslenskir ráðamenn verið margir hverjir ötulir við það á erlendum vettvangi að gera sig gildandi sem boðbera lýðræðis og frelsis og nægir m.a. að minna á þau ummæli sem ég hafði hér eftir hæstv. ráðherra Svavari Gestssyni áðan. Við höfum gjarnan viljað gefa þá mynd af Íslandi að hér ríkti fyrirmyndarþjóðfélag með fyrirmyndarlýðræði. Nú verður fróðlegt að vita hvernig þessir sömu menn ætla að svara fyrir lýðræðið á Íslandi ef það verður hlutskipti íslenskra stéttarfélaga að þurfa að leita réttar síns í útlöndum og ef í ljós kemur að setning þessara bráðabirgðalaga brjóti ef til vill í bága við marga erlenda samninga sem íslenska lýðveldið á aðild að og hefur skrifað undir. Það kann að vefjast fyrir þeim að leika sama lýðræðishlutverkið á erlendri grund og þeir hafa gert hingað til. Saga þess félags sem hér um ræðir, BHMR, er í rauninni alveg með eindæmum, þ.e. saga samskipta þess við ríkisvaldið. BHMR - félögin fengu samnings- og verkfallsrétt 1. jan. 1987. Það er skemmst frá því að segja að það hefur varla ríkt friður um þeirra samninga síðan. Tæplega helming þess tíma hafa samningar þeirra verið í gildi og í friði. Samningar hafa verið runnir út, lausir, í yfir 100 daga án þess að nýir samningar lægju. Verkföll ýmissa BHMR-félaga hafa staðið í 88 daga og samningar ónýttir með bráðabirgðalögum í 669 daga, þ.e. 40% af öllu því tímabili sem BHMR hefur haft samningsrétt. Þessar staðreyndir tala sínu máli og hljóta að vekja þá spurningu hvort það sé yfirleitt til nokkurs að gera samninga við ríkisvaldið eða hver sé yfirleitt staða þeirra sem þangað þurfa að sækja með samninga. Hvernig eiga næstu samningar við ríkisvaldið að fara fram? Hvernig verður hægt að tryggja að það verði ekki bara jafnóðum sett bráðabirgðalög eða einhvers konar lög eða með öðrum aðgerðum reynt að ómerkja þessa samninga eða breyta þeim með einum eða öðrum hætti? Það væri fróðlegt að heyra skoðanir ráðherranna á því hvernig þeir hafa hugsað sér að bæta ekki bara fyrir misgjörðir sínar heldur bæta samskipti sín við stéttarfélög. Hvernig þeir hafa hugsað sér að öðlast aftur traust þeirra stéttarfélaga hverra meðlimir vinna hjá ríkinu, eða hvort þeim finnst það ástand sem nú ríkir vera viðunandi. Það er líka umhugsunarvert hvort sú ríkisstjórn félagshyggju og jafnréttis sem nú situr er ekki öllum öðrum fremur að stuðla að einkavæðingu allrar þjónustu. Það hlýtur að vakna sú spurning til hvaða ráða fólk grípi þegar það getur ekki sótt sinn rétt til ríkisvaldsins og sótt sér þangað þau kjör sem sambærileg eru við markaðinn. Eflaust hljóta margir að horfa til þess möguleika að reyna að nýta menntun sína og reynslu á einkamarkaði en ekki í þjónustu hins opinbera. Framkoma ríkisvaldsins hefur í rauninni ýtt meira en nokkuð annað undir það að slíkt kynni að gerast. Steingrímur Hermannsson sagði hér áðan að óþarfi hefði verið að kalla saman Alþingi. Það eru aldeilis kveðjurnar sem Alþingi Íslendinga fær. Hann fullyrti að meiri hluti væri fyrir setningu þessara laga. Nú efast ég ekki um að ráðherrar hafi allir haft samband við sína þingmenn þannig að forsrh. fari þar með rétt mál. En nú er það einu sinni svo að Alþingi er ekki bara saman sett af meiri hluta, þar er líka minni hluti, þar er líka stjórnarandstaða og hún á sama rétt og þeir sem mynda meiri hluta hverju sinni til þess að fá mál til umfjöllunar. Það er furðulegt ef meiri hluti getur gefið sér það fyrir fram að þeir hafi svo rétt fyrir sér og þeim skeiki hvergi þannig að það sé óþarfi að kalla aðra til. Er það algjörlega útilokað að stjórnarandstaða kunni að geta bent á eitthvað það sem betur mætti fara? Er það algjörlega útilokað að eitthvað það kæmi fram í nefndarstörfum sem kynni að breyta ákvörðuninni? Ég hélt að til þess væru störf Alþingis að fjalla um mál áður en teknar eru ákvarðanir en ekki að það verði ákveðið fyrir fram að ákvarðanir séu réttar og því óþarfi að fjalla um þær. Það hefur vissulega oft hvarflað að manni hér að hið eina rétta væri eftir að búið er að kjósa og mynda meiri hluta að senda þingið heim. Því að svo frekt er framkvæmdarvaldið til fjörsins að það heyrir til undantekninga að lagafrv. sem frá ráðherrum koma taki breytingum hér á Alþingi. Oft gerist það hér að stórum málum, kannski stærstu málum hvers þings, er rutt hér í gegnum þingið með slíku offorsi að varla gefst nokkur tími til umfjöllunar. Í því felst auðvitað ekkert annað en yfirlýsing um það að umfjöllun þingsins sé einskis virði. Þetta sé eins og hvert annað leiðindaverk að þurfa að bera pappírana ofan úr ráðuneytum hingað niður í þing til þess að fá þá stimplaða til þess að geta farið með þá upp í ráðuneyti aftur og hrint í framkvæmd. Þegar svona er málum komið fer maður nú að efast um á hverju þetta lýðræðis- og þingræðisþjóðfélag okkar byggir. Þegar mönnum finnst óþarfi að leita til þings þá náttúrlega segir sig sjálft að það er miklu þægilegra að nota þá aðferð að setja sem flest lög þegar þing situr ekki. Þá geta þeir sparað sér þessi spor hérna niður eftir og þurfa ekkert að vera að hlusta á það sem engu máli skiptir líklega, það sem stjórnarandstaðan segir. Þeir þurfa ekki að gefa tíma til þess að nefndir þingsins fjalli um málið. Þeir geta bara hagað hlutum eftir eigin geðþótta. Það kann að vera ein orsökin fyrir því hvað bráðabirgðalög eru títt notuð hér á landi að það sé almenn skoðun að óþarfi sé að kalla þing saman. Steingrímur Hermannsson sagði líka að þjóðinni væri mikilvægast af öllu nú að ná tökum á efnahagsmálum og það átti að vera réttlæting fyrir setningu þessara bráðabirgðalaga. Ég sagði hér í umræðum um stefnuræðu forsrh. í gær, og það hafa auðvitað fleiri sagt, að setning þessara bráðabirgðalaga snúist ekki um krónur heldur grundvöll lýðræðis og mannréttinda. Spurning er hvort þjóðinni sé mikilvægara að ná tökum á efnahagsmálum eða að halda í heiðri stjórnarskrá, lýðræði og mannréttindi, auk þess sem ég leyfi mér nú að efast um að sú umsamda hækkun, sem átti að koma til framkvæmda 1. júlí 1990, hefði kollvarpað öllum áformum ríkisstjórnarinnar um að ná tökum á efnahagsmálum. En þetta vekur líka þá spurningu: Hver er staða einstaklingsins í þjóðfélaginu? Það er nefnilega líka mikilvægt fyrir einstaklinginn að ná tökum á sínum efnahagsmálum, efnahagsmálum heimila, efnahagsmálum fjölskyldna. Það hefur fólk á Íslandi neyðst til þess að gera meira og meira með aukinni vinnu, með ófyrirsjáanlegum og ómælanlegum afleiðingum bæði fyrir fullorðna og börn. En nú vitum við það, ef við höfum ekki vitað það áður, hvað íslensku þjóðinni er mikilvægast: Henni er mikilvægast af öllu að ná tökum á efnahagsmálum. En í framhaldi af því hlýtur maður að spyrja: Er einstaklingurinn til fyrir þjóðfélagið og kerfið eða er þjóðfélagið og kerfið til fyrir einstaklinginn og til þess að þjóna honum? Nú er auðvitað ekki hægt að skilja þetta tvennt að, en hæstv. forsrh. hikaði ekki við að gera það og tíunda hvað er mikilvægast. Í hans augum er sem sagt kerfið miklu mikilvægara en einstaklingurinn. Forsrh. svaraði þeirri spurningu hvort hér væri ástæða til að koma á stjórnarskrárdómstóli á þann veg að hann teldi ekki ástæðu til þess. Hann treysti almennum dómstólum til að fjalla um stjórnarskrána. Hann treystir sem sagt almennum dómstólum til að fjalla um stjórnarskrá Íslendinga en hann treystir ekki dómstólum til að fjalla um kjarasamninga. Það virðist því vera undir geðþótta komið, geðþótta annaðhvort einstakra ráðherra eða geðþótta hverrar ríkisstjórnar hvort og hvenær þær treysta dómstólum. Og ég vil spyrja hæstv. forsrh. hvort hann telji það virkilega vera í sínum verkahring að ákveða hvenær hann treystir dómstólum og hvenær ekki. Og ef svo er hvað er þá orðið um þrískiptingu valdsins? Að síðustu vil ég láta í ljósi þá von að þetta mál fari fljótt og vel til nefndar og komi þaðan skjótt aftur til þess að Alþingi Íslendinga gefist kostur á að greiða atkvæði um þessi lög. Þrátt fyrir fullyrðingu forsrh. um meiri hluta vil ég minna á 48. gr. stjórnarskrárinnar þar sem kveðið er á um að hver þingmaður fylgi aðeins eigin sannfæringu. Ég trúi því ekki að óreyndu að það sé í raun sannfæring meiri hluta þingmanna á Alþingi Íslendinga að það sé í lagi að svipta fólk lýðréttindum og mannréttindum með bráðabirgðalögum af þessu tagi.

Forseti (Hjörleifur Guttormsson) : Forseti vill minna sjálfan sig og hv. þingdeildarmenn á 35. gr. þingskapanna sem varðar það hvernig menn ávarpa þingmenn og ráðherra. En annað gildir um útvarpsumræður og þar sem þær eru nú skammt að baki þá hefur forseti skilning á því að menn hneigist til að nefna menn með nafni eins og þingsköp heimila í útvarpsumræðum.

Birgir Ísl. Gunnarsson : Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frv. sem ber það sakleysislega heiti ,,Frv. til laga um launamál``, en er í raun frv. til laga um staðfestingu á þeim bráðabirgðalögum sem hæstv. ríkisstjórn setti á sl. sumri og beindist sérstaklega að samningum hennar sjálfrar við Bandalag háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Þetta frv. og öll málsmeðferð sem að baki liggur er eitt alvarlegasta dæmi um siðferðisbrest í stjórnmálum sem við höfum orðið vitni að á undanförnum árum. Í þessu máli hafa samningar ekki staðið. Í þessu máli hafa orð ekki staðið og í þessu máli hefur niðurstaða æðsta dómstóls þjóðarinnar ekki verið virt. Þetta er dæmi um alvarlegan trúnaðarbrest sem orðið hefur milli stjórnmálamanna og fólksins í landinu. Fyrri ræðumenn í dag hafa gert þetta mál allítarlega hér að umræðuefni og rakið gang þess og sögu. Ég skal ekki fara mjög ítarlega út í þá sálma en það eru þó nokkur atriði, nokkrir atburðir sem tengjast þessu máli sem nauðsynlegt er að gera örlítið að umtalsefni, þó í stuttu máli verði. Það er upphaf þessa máls að hæstv. ríkisstjórn, hæstv. fjmrh. undirritaði samning við BHMR að loknu allhörðu og snörpu verkfalli. Þessi samningur var um margt sérstakur. Hæstv. fjmrh. lýsti honum sem tímamótasamningi á sínum tíma eins og margt af því sem hann gerir. Hann telur það yfirleitt marka tímamót sem hann gerir og svo var um þennan samning á sínum tíma. En í þessum samningi var það viðurkennt að leitast yrði við að lagfæra eða breyta launum háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna þannig að þau yrðu sambærileg við laun sambærilegra starfsstétta á hinum almenna vinnumarkaði. Síðar gerðist það að svokölluð þjóðarsátt var gerð, þ.e. aðilar vinnumarkaðarins, vinnuveitendur og launþegasamtök, gerðu kjarasamning sem var á þann veg að fljótlega komu upp raddir um það að samningurinn við BHMR væri ekki í samræmi við þjóðarsátt. Það vakti strax athygli að hvorki hæstv. fjmrh. né ríkisstjórnin í heild gerði nokkuð til að hafa samband við BHMR til að taka upp viðræður við BHMR úr því að það var álit manna að þessi samningur gengi á svig við þjóðarsátt. Auðvitað bar ríkisstjórninni skylda til að taka upp slíkar viðræður úr því að hún var þessarar skoðunar. Það var t.d. athyglisvert að hæstv. forsrh. lét hafa eftir sér í Morgunblaðinu í ítarlegu viðtali sunnudaginn 19. ágúst sl. að hann teldi að það hefði átt að taka upp viðræðurnar við BHMR strax að lokinni þjóðarsátt. Hann segir í viðtali við Morgunblaðið, með leyfi forseta, það er hæstv. forsrh. sem hefur orðið: ,,Hann leggur áherslu á að ítarleg tilraun hafi verið gerð til að ná samkomulagi við BHMR en án árangurs. Hann hefði verið talsmaður þess að viðræður yrðu teknar upp við BHMR strax að loknum þjóðarsáttarsamningunum um breytt viðhorf en það ekki fengið hljómgrunn innan ríkisstjórnarinnar.`` Hér er hæstv. forsrh. auðvitað góða barnið eins og venjulega. Það eru einhverjir aðrir sem bera sökina, það voru aðrir sem komu í veg fyrir að ríkisstjórnin tæki upp viðræður við BHMR strax að lokinni þjóðarsátt. Nú vil ég spyrja hæstv. forsrh.: Hvaða aðilar voru það innan ríksistjórnarinnar sem komu í veg fyrir að þessar viðræður yrðu teknar upp? Það væri auðvitað æskilegt að fá álit hæstv. fjmrh. á því líka. Var það kannski hæstv. fjmrh. sem kom í veg fyrir það að þessar viðræður yrðu strax teknar upp að lokinni þjóðarsátt? Fengu þessar hugmyndir hæstv. forsrh. ekki hljómgrunn hjá hæstv. fjmrh.? Þetta er auðvitað brýn nauðsyn á að verði upplýst hér í þessari umræðu. Það sem næst gerðist var að ríkisstjórnin tók einhliða ákvörðun þann 12. júní, sendi tilkynningu til BHMR þess efnis að hún mundi ekki standa við þennan samning. Að öðru leyti voru samtökin ekki virt viðlits um það mál. Þetta var einhliða ákvörðun annars samningsaðilans um það að hann mundi ekki standa við samninginn að sínu leyti. BHMR sætti sig ekki við þessa niðurstöðu og málinu var vísað til dóms, félagsdóms, sem er æðsti dómstóll þjóðarinnar í málum sem þessum. Dómur var síðan kveðinn upp og sá dómur staðfesti að túlkun ríkisstjórnarinnar á þessum samningi fengi ekki staðist og að einhliða yfirlýsing hæstv. ríkisstjórnar um að hún mundi ekki standa við samninginn, sem hún birti 12. júní, fengi ekki staðist. Þess vegna ætti samningurinn að halda fullu gildi sínu. Það er athyglisvert, ekki síst vegna viðbragða ýmissa hæstv. ráðherra, m.a. hæstv. fjmrh., strax eftir niðurstöðu dómsins að um þetta voru allir dómararnir sammála. Félagsdómur er fjölskipaður dómur, hann skipa fimm dómarar, m.a. á ríkisstjórnin sinn fulltrúa í þessum dómi, og það var athyglisvert að allir fimm dómararnir voru sammála um þessa niðurstöðu. Það vakti auðvitað sérstaka athygli að viðbrögð hæstv. fjmrh. voru strax þau að byrja að skamma dóminn, það var dómurinn sem var vitlaus. Það var ekki samningurinn sem hann hafði gert og átti að standa við samkvæmt dómnum. Það var niðurstaða dómaranna sem var vitlaus og hafði hæstv. fjmrh. stór orð um það í fjölmiðlum fyrstu dagana á eftir. Þó mátti greina mjög ákveðin viðbrögð sumra ráðherra við þessum dómi. Halldór Ásgrímsson, hæstv. sjútvrh., gegndi þá starfi hæstv. forsrh. í forföllum Steingríms Hermannssonar. Hann lýsti því strax yfir í fjölmiðlum að bráðabirgðalög til að hnekkja þessum dómi kæmu ekki til greina. Og eins og hv. 12. þm. Reykv. rifjaði upp í sinni ræðu áðan þá var hæstv. fjmrh. einnig á sömu skoðun. Hann sagði í viðtali við DV að bráðabirgðalög yrðu ekki sett. Blaðamaður spyr, með leyfi forseta: ,,Kemur til greina að setja bráðabirgðalög á þessar hækkanir?`` ,,Nei, það tel ég ekki vera, það kemur ekki til greina að setja bráðabirgðalög á niðurstöðu dóms.`` Þetta álit stóð þó ekki lengi því að bráðabirgðalögin voru sett eins og öllum er kunnugt um. Þar með ógilti hæstv. ríkisstjórn sinn eigin samning. Hún ákvað að ganga í berhögg við niðurstöðu okkar æðsta dómstóls í þessum efnum. Það er auðvitað hreinn kattarþvottur sem hæstv. forsrh. hefur hér uppi í málflutningi í dag að dómnum hafi ekki verið breytt heldur aðeins forsendum dómsins. Slík rök fá auðvitað ekki staðist. Það sem gerðist var auðvitað að hæstv. ríkisstjórn sætti sig ekki við að þurfa að standa við eigin samning sem dómstóll vildi knýja hana til að gera og þess vegna voru sett þessi bráðabirgðalög. Ég hygg að þetta sé einhver grófasta misnotkun á bráðabirgðalagavaldi ríkisstjórnar sem við höfum séð dæmi um og þarf vafalaust að fara langt aftur í tímann til að finna sambærileg dæmi. Það er athyglisvert að hugleiða ýmis ummæli og viðbrögð hæstv. ráðherra eftir að þessar umræður fóru allar í gang um dóminn, um bráðabirgðalögin og um samninginn. Hæstv. forsrh. hefur sagt, bæði í blaðaviðtölum sem ég vitnaði í áðan og hann sagði líka í sinni ræðu hér fyrr í dag: 1. gr. samningsins átti að halda. Hvaða atriði eru það í 1. gr. samningsins sem áttu að halda að mati hæstv. forsrh.? Í 1. gr. samningsins segir, með leyfi forseta: ,,Endurskoða skal launakerfi háskólamenntaðra starfsmanna ríkisins með tilliti til ábyrgðar, sérhæfni og menntunar sem nýtist í starfi. Skal þessi endurskoðun hafa það að markmiði að háskólamenntaðir ríkisstarfsmenn njóti sambærilegra kjara og menn sem gegna hliðstæðum störfum eða hafa sömu eða svipaða menntun, sérhæfni og ábyrgð og ekki taka laun samkvæmt launakerfi ríkisstarfsmanna, enda sé þá tekið tillit til hlunninda og annarra atriða sem hafa áhrif á starfskjör. Standa skal að umræddum breytingum með þeim hætti að ekki valdi röskun á hinu almenna launakerfi í landinu.`` Og í lokasetningu samningsins segir: ,,Tímabundnar sveiflur og sérstakar aðstæður á vinnumarkaði skulu ekki hafa áhrif á þessa endurskoðun.`` Það er einkum setningin um það að þetta valdi ekki röskun á hinu almenna launakerfi í landinu sem forsrh. segir að hafi átt að halda. En út á hvað gengur þessi samningur BHMR? Þessi samningur gengur út á það að BHMR - fólk fái leiðréttingu, að laun þess verði gerð sambærileg og laun stétta í sambærilegum stöðum. Með öðrum orðum, þetta er samningur um að raska launahlutföllum í landinu, það er alveg ljóst. Hæstv. ríkisstjórn hefði aldrei gert slíkan samning ef hún hefði ekki viðurkennt að BHMR - fólk hefur haft lægri laun en sambærilegt fólk í öðrum störfum í þjóðfélaginu. Aðeins var spurningin um að finna réttar viðmiðanir, hvar ætti að nema staðar, hvar ætti að draga mörkin og hvað hækkunin þyrfti að vera mikil. En það er alveg ljóst að samningurinn var um það að raska því launakerfi sem komið er á í landinu, raska þeim launahlutföllum. Og þegar hæstv. forsrh. segir nú að 1. gr. hafi átt að halda, þá þýðir það með öðrum orðum: Við ætluðum okkur aldrei að standa við þennan samning. Við undirrituðum hann í erfiðri stöðu eftir langt verkfall. Við vissum hvað við vorum að gera, settum inn ákvæði sem áttu að halda, sem áttu að koma í veg fyrir að staðið yrði við þennan samning. Það er fróðlegt, virðulegi forseti, að huga að ýmsum ummælum alþýðubandalagsmanna í sambærilegum málum í gegnum tíðina. Ég skal ekki tefja tímann á löngum upplestri á slíkum ummælum. Mér koma þó t.d. í hug orðaskipti sem ég átti við núverandi hæstv. menntmrh., Svavar Gestsson, í umræðum á Alþingi þann 18. apríl 1988. Þá var verið að ræða frv. sem ég, sem þá sat í sæti menntmrh., hafði lagt fram á þingi. Þá sagði hæstv. núv. menntmrh. Svavar Gestsson um mig: ,,Hæstv. menntmrh. hefur lagt fyrir þingið mörg frv. og sum góð um skólamál. Þau frv. gera enga stoð, duga ekki neitt nema tekið sé á kjaramálum kennara. Það er gagnslaust að flytja fín frv. um að lagfæra skólana og skipulag skólamála í landinu öðruvísi en því fylgi marktækar tilraunir til að leysa kjaradeilur kennara og til þess að það verði gert þarf að koma í fjmrn. maður sem fjmrh. sem skilur að starf skólanna er líka undirstöðuatvinnuvegur ef við ætlum að lifa sem sjálfstæð menningarþjóð í þessu landi.`` Skelfing hlýtur hæstv. menntmrh. að hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum með þann mann sem settist í fjármálaráðherrasætið ef marka má þessi ummæli hans. 
             Annað dæmi og það er núv. hæstv. fjmrh. Hann hefur líka látið ýmislegt frá sér fara um þessi mál í gegnum tíðina. Hann ritaði grein í DV þann 11. mars 1987. Þar segir hann, með leyfi forseta: ,,Það verður að veita þeim sem vinna við sköpun útflutningsverðmæta og þeim sem vinna við uppeldi æskunnar og umönnun sjúkra og aldraðra forgang í nýju launakerfi. Ríkisstjórn og ráðamenn sem ekki gera slíka stefnubreytingu að kjarna allra aðgerða í kjaramálum eiga bókstaflega ekki rétt á að ráða örlögum Íslands. Þeir munu bera ábyrgðina á því að Íslendingar haldi áfram að dragast aftur úr öðrum þjóðum.`` Þetta sagði hæstv. fjmrh. í grein í DV og það er ekki lengra en þrjú ár síðan. Nú hefur hann verið í þeirri stöðu að efna þessi stóru orð og ekki nóg með það. Hann skrifaði undir samning við BHMR sem átti að marka spor í þessa átt. En svo fór sem fór. Ég ætla ekki að vitna í fleiri ummæli af þessu tagi. Þau eru mörg til og væri hægt að æra óstöðugan en þau sýna auðvitað það að það er yfirleitt ekkert að marka það sem alþýðubandalagsmenn segja. Orð þeirra standa yfirleitt ekki því að þeir eru ákaflega orðaglaðir þegar þeir eru í stjórnarandstöðu, jafnvel í ríkisstjórn, en þegar til á að taka og þegar á að efna það sem sagt er, þá standast orðin ekki. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, vekja athygli á ummælum hæstv. forsrh. hér áðan, bæði um þetta mál og reyndar um fleiri mál sem hafa komið fram í umræðunni áður. Þessir samningar munu taka fullt gildi eftir þjóðarsátt, segir hæstv. forsrh., í september 1991. Það er auðvitað ekki stórmannlegt að koma fram, vísa hverju vandamáli sem menn standa frammi fyrir á fætur öðru aftur til september 1991, aftur til þjóðarsáttar eftir kosningar þegar ný ríkisstjórn verður tekin við völdum. Þannig er hverju vandamálinu á fætur öðru skotið á frest fram yfir kosningar. Það er ósköp auðvelt fyrir hæstv. forsrh. að standa hér og lofa nú BHMR: Þetta verður allt í lagi í september 1991, sú ríkisstjórn sem þá verður komin til valda mun standa við allt sem við höfum lofað. Það er auðvitað engin hagfræði að halda því fram að allt færi úr skorðum nú ef þessi hækkun gengi í gegn. Maður hlýtur að spyrja sig í því sambandi: Verður eitthvað auðveldara í september 1991 að ráða við verðbólguna? Verða nokkur þau rök fyrir hendi þá sem gera það að verkum að þessi hækkun geti gengið í gegn og samningurinn í fullt gildi án þess að hafa áhrif á verðbólgustigið í landinu? Auðvitað sjá allir menn í gegnum málflutning af þessu tagi. Virðulegi forseti. Þessi lög eru vottur um siðferðisbrest íslenskra stjórnmálamanna. Þau fela í sér trúnaðarbrest milli fólks og þessarar hæstv. ríkisstjórnar. Hver getur treyst slíkri stjórn til verka eftir að hún hefur orðið jafnber og raun ber vitni í þessu máli að málsmeðferð sem ber vott um slæmt pólitískt siðferði? Sjálfstfl. getur ekki sett stimpil sinn á slíkan gerning og mun því ekki styðja þetta frv.

Ragnhildur Helgadóttir : Herra forseti. Það voru tiltekin ummæli í ræðu hæstv. forsrh. sem urðu til þess að ég bað um orðið um þetta mál. Vissulega féllu mörg orð í ræðu hæstv. ráðherra sem voru þess eðlis að manni hnykkti við, en eitt var þó sýnu verst, og það var þetta: Ég sé ekki mikinn mun á því þegar fundið er út að meiri hluti þingmanna standi með bráðabirgðalögum og svo hinu að lög séu sett á Alþingi. Þessi yfirlýsing er svo alvarleg í lýðræðis- og þingræðisríki að ég tel sérstaka ástæðu til þess að vekja á henni athygli. Þessi yfirlýsing lýsir miklu meiru í fari hæstv. ríkisstjórnar en aðeins því sem kemur fram í þessu frv. og er það þó ærið. Þessi yfirlýsing felur í sér afstöðu sem hefur í mörgum ríkjum reynst mjög hættuleg og haft í för með sér margra ára ofstjórn. Það má e.t.v. segja að það kunni að vera afar meinlaust að hæstv. forsrh., forsrh. í lýðræðis- og þingræðisríki, í því ríki sem meira að segja telur sig móðurríki lýðræðis og þingræðis í Evrópu, með allri virðingu fyrir Grikkjum og því gamla lýðræði sem þar ríkti, þá er það svo að heyra slíkt af vörum íslensks forsrh., á þeim tímum sem hver þjóðin í Evrópu af annarri fórnar miklu til þess að öðlast frelsi og aukin áhrif á stjórn síns ríkis. Þetta er ekki einungis tímaskekkja heldur alvarlegur siðferðisbrestur. Og ekki einungis alvarlegur siðferðisbrestur heldur lýsir svo fullkominni foragt á Alþingi og hlutverki þess að forsrh. sem lætur sér slíkt um munn fara ætti sem fyrst að biðjast lausnar. Það má furðu gegna að ríkisstjórn undir slíku forsæti njóti meirihlutastuðnings Alþingis. Lítil þykja mér geð guma að láta slíkt yfir sig ganga án þess að segja nokkurn skapaðan hlut við því. Hefur þessa þó orðið vart í gerðum hæstv. ríkisstjórnar þótt ekki hafi það verið sagt með svo berum hætti fyrr en í dag. Það má auðvitað segja að það væri þá kannski það næsta sem búast mætti við að ríkisstjórnin stæði að því að breyta lögum um samkomudag Alþingis þannig að það væri nú ekkert verið að koma saman 10. okt. heldur eins seint og verða má eftir stjórnarskránni, því ætla verður að hæstv. ríkisstjórn reyni að halda stjórnarskrána í heiðri í lengstu lög. Yfirlýsing hæstv. ráðherra hefði getað verið uppi höfð á dögum Estrups en hún á ekki heima á Alþingi 1990. Herra forseti. Það er þrennt sem er alvarlegast við það frv. sem við höfum hér fyrir framan okkur og aðdragandann að því. Og það er þrennt sem líka sýnir að hæstv. ríkisstjórn hefur gerst ber að broti, alvarlegu broti á sviði siðferðis gagnvart almenningi. Það er brot gegn almenningi sem felst í því að samið er við hluta þess sama almennings með þeirri vitund að ekki sé ætlunin að standa við samninginn. Það er fyrsta atriðið sem er ljóst að er alvarlegra en svo að unnt sé að taka því. Eða getur það hugsanlega verið að einhverjir forustumenn í viðkomandi launþegasamtökum, eða öðrum launþegasamtökum, hafi gert sér ljóst að ríkisstjórnin ætlaði ekki að standa við þennan samning? Það kemur enn í ljós af orðum hæstv. forsrh. hér áðan að sjálf ríkisstjórnin virðist, ef dæma má eftir yfirlýsingum hæstv. ráðherra á sínum tíma, hafa lagt mismunandi skilning í hið óræða ákvæði, sem var með einum hætti 3. maí, öðrum hætti fyrir hádegi 14. maí og endanlegum hætti eftir hádegi 14. maí, í það ákvæði sem taka átti mið af jafnvægi á launamarkaði og almennri stöðu efnahagsmála. Hæstv. ráðherra upplýsti það áðan, og það er reyndar ekki ný frétt, að það hafi þá þegar verið ljóst hvað í þessu fólst. Samkvæmt fyrri yfirlýsingum hæstv. fjmrh., sem var auðvitað samningsaðilinn af hálfu ríkisins, kvað hann það auðvitað ætlunina að standa við þennan samning að fullu, það voru hans svör þegar efasemdir voru uppi hafðar. Og eins og hv. 2. þm. Reykv. vitnaði til áðan þá voru yfirlýsingar hans nú í júlí aðrar fyrri hluta mánaðarins heldur en svo gerðir hans nokkrum dögum seinna. Með öðrum orðum, það er algjörlega ljóst að fólk getur ekki treyst samningi við sjálfa ríkisstjórnina. Hvaða áhrif hefur slík gjörð á almennt viðskiptasiðferði í landinu ef ríkisstjórnin, sem ætti að hafa tryggasta stöðuna á bak við sig, gerir samninga sem hún í fyrsta lagi ætlar ekki að standa við og í öðru lagi afnemur með lögum samkvæmt rökum sem ekki eru á því sviði sem sérstaklega hafa verið til umræðu við þann hóp sem samið var við heldur koma til umræðu í viðræðum við allt annan hóp? Hvers vegna var þá ekki samið við þann hóp? Það má e.t.v. segja, eins og jafnvel hefur stundum flogið fyrir, að félagsmenn í félögum BHMR séu fólk sem búið sé að hlaða undir á einu skeiði ævinnar með því að veita því meiri og minni ókeypis menntun eða þá lán til framfærslu meðan á námi stendur og auk þess hafi það svo fengið sína menntun og hvers vegna skyldi það þá vera með þær launakröfur sem um er að ræða. Þessu bregður fyrir, en ég vil ekki trúa því að sú sé skoðun hæstv. ríkisstjórnar að hér sé um að ræða hóp sem ekki þurfi að gera vel við í þeim samningum þannig að sambærilegt sé við önnur ríki þar sem hinir sömu starfsmenn gætu allt eins unnið að sínum greinum, ég vil ekki trúa því að sú sé reyndin en ætla mætti að svo sé. Það er auðvitað ljóst að sá samningur sem hér er verið að ræða um og gerður var við félaga BHMR var auðvitað undirstaða ýmiss konar áætlana margra fjölskyldna í landinu. Í einu vetfangi kippti ríkisstjórnin fótunum undan þeim áætlunum. Við erum að ræða um fólk sem ekki hefur safnað sjóðum á meðan það var við nám, við erum að ræða um fólk sem hafði mjög takmarkaða afkomumöguleika á meðan það var við nám og stundum og oft á tíðum árum saman erlendis og kemur heim til fósturjarðarinnar til starfa, á eftir að koma upp húsnæði yfir sig og sína. Það má nærri geta hvernig staða þessa fólks er þegar horft er framan í viðbrögð ríkisins og aðalviðsemjenda af þessu tagi, því það þarf auðvitað ekki að taka fram að flest af þessu fólki er við störf hjá hinu opinbera. Það er ekki lengra síðan en í gærkvöldi að hæstv. forsrh. lauk ræðu sinni á að tala um mikilvægi þekkingarinnar í landinu og að koma yrði í veg fyrir fólksflótta af því tagi sem stundum er nefndur atgervisflótti. Á sama tíma er komið fram með þessum hætti gagnvart þessum hópi fólks. En ég undirstrika að það er í raun og veru ekki það sem er aðalatriðið. Aðalatriðið er ekki hvaða hópur á í hlut heldur almennt að hver sá sem semur við ríkisvaldið geti treyst því að við það sé staðið sem samið er um og það sé ljóst um hvað samið er. Að ekki sé samið með svo sviksemislegu orðalagi að hæstv. ríkisstjórn geti túlkað það sér í vil og viðsemjandinn túlki það með öðrum hætti sínum félagsmönnum í vil. Eins og hv. alþm. muna fylgdu yfirlýsingar af hálfu hæstv. fjmrh. um að vitanlega yrði við þetta staðið og þær ítrekaði hann nú í sumar en brugðust svo herfilega sem raun ber vitni. Þetta er fyrsta alvarlega atriðið, að samningar ríkisins sjálfs við sína eigin starfsmenn standa ekki og þeir hinir sömu ráðherrar sem sömdu standa að því að afnema sína eigin gjörð með lögum, bráðabirgðalögum. Í öðru lagi er bresturinn fólginn í því að það er ekki einungis að Alþingi sé sýnd fullkomin foragt eins og fram kom í máli hæstv. forsrh. hér áðan, heldur og dómstólum. Ekki er fyrr fallinn dómur félagsdóms, sem kemst að annarri niðurstöðu en ríkisstjórninni var þóknanleg, en því er lýst yfir að félagsdómur hafi nú farið út fyrir verksvið sitt, hann eigi ekki að fjalla um efnahagsmál, hann svífi í efnahagslegu tómarúmi og fleira af þessu tagi hraut af vörum hæstv. fjmrh. Ef dómstóll getur ekki tekið mið af forsendum sem byggjast á viðhorfum almennrar skynsemi til efnahagslegra stærða, þ.e. til launamála í þjóðfélaginu, þá sé ég ekki að ríkisstjórnin trúi dómstólum yfirleitt til nokkurs hlutar sem yrði öðruvísi en ríkisstjórnin sjálf gefur forskrift um. Svo augljóst er það. Enda er það fremur spaugilegt þegar hæstv. forsrh. gefur svo hvað eftir annað yfirlýsingu um að vissulega hafi dómnum ekki verið breytt heldur forsendum hans. Ég veit frá löngu liðinni tíð og enn í dag að hæstv. forsrh. er íþróttamaður góður en mér þykja þurfa að koma til töluvert miklir loftfimleikar í hugsuninni til þess að hægt sé að ná því einhvern veginn að það sé hægt að breyta forsendum sem voru til staðar á tilteknum tíma þegar dómur er upp kveðinn. Engin lög eða nein aðgerð getur breytt forsendum eftir á. Það er einhver brotalöm í rökhugsuninni í þessu frá mínu sjónarmiði séð. Ég hef reynt að skilja hvað forsrh. meinti, það hefur nú stundum verið svo að við sjálfstæðismenn höfum með einhverjum hætti getað skilið a.m.k. hvað það er sem þeir vilja meina, en ég segi það satt að mér er ekki nokkur lifandi leið að skilja þetta. Það er ljóst að sú niðurstaða sem félagsdómur komst að var að engu höfð og til þess að festa í sessi þá algjöru vanvirðingu á niðurstöðu félagsdóms sem var í huga ríkisstjórnarinnar voru bráðabirgðalögin sett. Það má kalla það hvað sem er en hvað sem það er kallað þá er þetta að breytt er niðurstöðunni með bráðabirgðalögum. Og það er það sem verst er. Vissulega hefur það vafalaust hundrað sinnum gerst í sögu Alþingis að dómur félli með einhverjum hætti og við það komist Alþingi að þeirri niðurstöðu að tiltekin lög séu gölluð og þeim þurfi að breyta því að dómurinn fellur ekki öðruvísi en í samræmi við lögin. Í þessu tilfelli þurfti að fella dóminn í samræmi við samninginn líka. Og hann var svona. Engin gerð breytti því hvernig samningurinn var þá. Svo einfalt er það. Því er það að annað brotið felst í fullkominni fyrirlitningu ríkisstjórnarinnar á félagsdómi og gerðum hans sem er afar alvarlegur hlutur vegna þess hve marga borgara og fjölskyldur í landinu sú stofnun snertir og hvílíkt öryggi í því felst fyrir allan vinnumarkaðinn að störf þeirrar stofnunar séu virt. Síðan var það þriðja brotið sem var svo augljóst og aldrei hefur verið lýst með skýrari hætti en með orðum hæstv. forsrh. sjálfs nú áðan þegar hann lýsti því, eftir að hafa gert grein fyrir því að hann teldi að nauðsynin til setningar bráðabirgðalaga hefði aldrei verið jafnbrýn. Það var hans álit. Ég efast um að það sé í raun og veru álit nokkurs nema hans og kannski hæstv. fjmrh. og af hollustu við þá hafi síðan stjórnarflokkarnir fylgt því. Eigi skal ég dæma um það né heldur hef ég haft tækifæri til að kynna mér afstöðu einstakra þingmanna og hvaða rök liggi til hennar í því sambandi. Þegar hæstv. forsrh. hafði gert grein fyrir því að hann teldi nauðsynina svo brýna að afnema gerð hæstv. fjmrh. þá skýtur hann því skjólshúsi yfir hæstv. fjmrh. að segja að það sé algerlega óþarft að bera slíkt mál sérstaklega undir Alþingi því fylgi hafi verið kannað í þingflokkum stjórnarinnar og það hafi virst vera fyrir hendi. Þess vegna sagði svo hæstv. forsrh. að hann sæi nú ekki ósköp mikinn mun á því hvort gengið væri frá þessu með bráðabirgðalögum að lokinni þess konar athugun, og svo hins að setja lög á Alþingi. Ég hygg, herra forseti, að á langri þingævi hafi ég aldrei fyrr eða síðar heyrt önnur eins ummæli af hálfu forsrh. Og ég bið um það að hæstv. forsrh. endurskoði þessi ummæli sín og taki þau til baka. Þótt ég sé ekki stuðningsmaður hæstv. ríkisstjórnar þá er þetta svo alvarlegt gagnvart almenningi í landinu og stjórnskipan landsins að hvort við erum fylgismenn ríkisstjórnarinnar eða stjórnarandstæðingar þá eigum við ekki að líða slík ummæli af hálfu forsrh. Ég sé á blíðusvipnum á andliti hæstv. forsrh. að hann ætlar nú að gera þetta fyrir okkur og segja að sér hafi orðið mismæli, enda er ég hrædd um að hæstv. fjmrh. hafi einhvern veginn platað hann til þess að segja þetta. Auðvitað var ég í hópi þeirra þingmanna sem undruðust mjög að hæstv. forsrh. skyldi virkilega fara að mæla fyrir þessu frv. í fjarveru hæstv. fjmrh., í lögmætri fjarveru hæstv. fjmrh. Það gegndi nokkurri furðu og ég vil ætla að það hafi nú reyndar verið tilviljun að það kom fram í ræðu hæstv. forsrh. að hann hefði haft þann skilning á þessu umdeilda ákvæði í margumræddum samningi við BHMR sem leiddi til setningar bráðabirgðalaganna, þ.e. að það væri ljóst að nokkrar aðrar breytingar mundu raska grundvellinum undir þessu öllu saman. Ég skil það svo að hæstv. forsrh. hafi verið það ljóst frá upphafi að það yrði ekki staðið við þennan samning ef einhver önnur samtök hreyfðu sig á hinum frjálsa vinnumarkaði. Hins vegar hefur fjmrh. lýst því margsinnis yfir, a.m.k. á fyrri tíð, að hann mundi standa við samninginn. Ég get ekki dregið aðra ályktun en þá að það hljóti að vera vegna þess að hæstv. fjmrh. hafi skilið hann öðruvísi en hæstv. forsrh. Ef maður reynir að horfa á þessi orð þessara pólitísku andstæðinga sinna með nokkrum velvilja, þá hlýtur maður að álykta að sú hafi verið raunin, að þeir hafi alls ekki skilið þetta með sama hætti. Það er auðvitað mjög erfitt að halda saman ríkisstjórn sem skilur afstöðu til stærstu grundvallarmála með mismunandi hætti, það er rétt. Og þess vegna er það ekki að ófyrirsynju sem ég las í tímariti nokkru nú fyrir skömmu, sem gefið er út af norrænum félagasamtökum, ekki á vegum ríkisstjórna eða þingmanna, að hæstv. forsrh. ætti mikið lof skilið fyrir að geta haldið saman þessum ólíku öflum hvað sem á dyndi og hvernig sem í odda skærist. Því er það að niðurstaða mín af öllum þessum hugleiðingum, sem þó hafa ekki verið nema um algerar útlínur, getur ekki orðið önnur en sú að hin brýna nauðsyn, sem hæstv. forsrh. sagði að aldrei hefði verið brýnni, til að setja bráðabirgðalög eins og þessi nú í sumar var einmitt ein af þessum aðgerðum til að halda saman þessari ríkisstjórn ólíkra afla. Ríkisstjórn sem hefur misst tiltrú almennings í landinu, sem sýnir dómstólum óvirðingu og Alþingi óvirðingu með þeim hætti sem gert hefur verið í þessu máli, að sú nauðsyn hafi verið brýnni en að orð væru haldin, að niðurstaða félagsdóms væri virt og að leitað væri til Alþingis með þeim hætti sem vera bar. Ég vil að lokum, herra forseti, segja það að það er mitt álit og ég held allra minna flokkssystkina, ef ekki stjórnarandstöðunnar allrar, að ég hef ekki orðið vör við annað en það álit að við teljum að sú nauðsyn sé brýnust í íslenskum stjórnmálum í dag að þessi hæstv. ríkisstjórn beiðist lausnar sem fyrst og taki til við önnur störf.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Það frv. til laga um launamál sem liggur hér frammi til umræðu og er flutt af hæstv. ríkisstjórn er einstakt í þingsögunni. Það er einstakt hvað varðar lagatilbúning þessa máls. Það er einstakt að því leyti til að aldrei áður hefur verið flutt frv. til laga sem á að ógilda dóm og fjallar jafnframt um það að hér eigi að fara fram eignaupptaka. Ég hef tvisvar tjáð mig um þessi mál áður opinberlega utan þings, í greinum sem ég reit 10. ágúst og 24. ágúst í Morgunblaðinu og get vitnað til þeirra greina um mörg þau atriði sem hér hefði auðvitað þurft að taka frekar til umræðu. Það er alvarlegt mál þegar ríkisstjórn ákveður að setja bráðabirgðalög. Og það er öllu alvarlegra þegar bráðabirgðalög eru sett, sem er álitamál hvort ríði í bága við stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. En spurningin er hvort hægt sé að taka tiltekna eign af fólki án fullra bóta þegar dómur hefur úrskurðað þetta lögmæta eign viðkomandi. Í 67. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um friðhelgi eignarréttarins. Bæði Bjarni Benediktsson og Ólafur Jóhannesson töldu að eigi væri heimilt að gefa út bráðabirgðalög um hvaða efni sem er. Í 1. mgr. 28. gr. stjórnarskrárinnar segir að bráðabirgðalög megi ekki ríða í bág við stjórnarskrána. Með þessu er einungis átt við þau fyrirmæli stjórnarskrárinnar sem varin eru af 1. mgr. 79. gr. hennar, sbr. Bjarni Benediktsson, Íslensk stjórnlagafræði II, bls. 59 og Ólafur Jóhannesson, Stjórnskipun Íslands, bls. 328. En það verður að telja að 67. gr. stjórnarskrárinnar sé þannig háttað. Útgáfa þessara bráðabirgðalaga er því brot á stjórnarskrá. Nú hlýt ég að spyrja hæstv. forsrh. hvað hæstv. ríkisstjórn muni gera ef dómur fellur í þá veru, sem ég þykist vita, að þessi lög brjóti í bága við stjórnarskrá lýðveldisins. Hyggst hæstv. forsrh. segja af sér eða hyggst hann sitja áfram? Ég tel enn fremur nokkuð ljóst að það er ekki hægt að afgreiða þessi lög frá Alþingi fyrr en fyrir liggur dómur í máli sem þegar hefur verið höfðað um þetta atriði. Niðurstaða dómstólanna verður að liggja fyrir. Það verður að liggja fyrir hvort ríkisstjórnin hafi brotið þau grundvallaratriði stjórnarskrárinnar sem hér er fjallað um. Það er ekki nokkur vafi að hér eru mjög alvarlegir hlutir á ferðinni. Það hefur verið fjallað hér um útgáfu bráðabirgðalaga og deilt hart á það hvort setja eigi þau eins oft og raun ber vitni. En mun alvarlegra er hins vegar það ef bráðabirgðalög stangast á við stjórnarskrána. Einn af talsmönnum ríkisstjórnarinnar, hv. 2. þm. Austurl. Hjörleifur Guttormsson, gagnrýndi mjög harðlega útgáfu þessara laga. Raunar er vitað að nokkrir stjórnarþingmenn styðja ekki útgáfu laganna. En það er ekki nóg með það að hér sé um lög að ræða, sem séu óvenjuleg hvað þetta varðar, heldur er sú aðferð sem beitt hefur verið í þessu máli mjög óvenjuleg. Þá á ég við þátt verkalýðshreyfingarinnar, þátt þeirra manna sem stóðu að kjarasamningum eftir að BHMR hafði gert sína samninga, einnig þátt atvinnurekenda og síðan þátt ríkisstjórnarinnar og þátt þingmanna sem styðja ríkisstjórnina. Það er fáheyrt að samið sé um það að kjarasamningar sem þegar hafa verið gerðir skuli falla úr gildi. Það er fáheyrt að það skuli tekið aftur með lögum með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Eftir niðurstöðu félagsdóms liggur ljóst fyrir að þau 4,5% sem BHMR - félagar fengu eru eign þeirra. Með þeim lögum sem hér liggja fyrir hefur þessi eign verið tekin af félögum BHMR. Því er um skýlaust brot á stjórnarskrá Íslands að ræða. Þetta er upptaka eigna sem eru varðar af stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Ég tel að þeir aðilar, sem hafa staðið að þessum samningum og þessari lagasetningu, hafi farið langt út fyrir það umboð sem hægt var að veita þeim samkvæmt grundvallarreglum íslenska lýðveldisins. Ég hef margoft sagt það hér og ætla að segja það enn einu sinni að stjórnarskráin verður aldrei betri en þingmennirnir sem sitja á Alþingi hverju sinni. Það er því krafa til stjórnarþingmanna að þeir veiti þinginu þá virðingu að greiða atkvæði gegn slíkum lögum, þeir veiti stjórnarskránni þá virðingu. Ef ekki, þá er það rétt sem ég hef sagt hér, að það breytir engu sem stendur í stjórnarskránni, hvort við höfum eina þingdeild eða tvær þingdeildir. Það sem skiptir máli er það að menn vinni heimavinnuna og haldi þau lög og þau stjórnlög sem í landinu eru. Útgáfa þessara bráðabirgðalaga er ríkisstjórninni til hneisu. Það hlýtur að vera krafa að þingmenn stjórnarliða komi og tjái sig um þetta mál því annars verður að líta svo á að þeir beri enga virðingu fyrir Alþingi og það sé því rétt sem almannarómur segir, að virðing Alþingis fari hnignandi. Það er sorglegt að vita til þess að ráðamenn íslensku þjóðarinnar skuli fara hér að eins og raun ber vitni. Ég held einnig að ef það virðingarleysi sem hér ríkir fyrir grundvallaratriðum í stjórnskipun Íslands heldur áfram með þessum hætti verðum við það ríki sem fyrst tapar sjálfstæði sínu. Og ég held að þingið, Alþingi Íslendinga, hljóti að taka meiri völd í sínar hendur. Alþingismenn, þó þeir styðji þessa ríkisstjórn, geta ekki verið þekktir fyrir að sitja aðgerðalausir hjá þegar svo veigamikið mál liggur hér fyrir. Það er ekki hægt að gera þjóðarsátt um það að brjóta stjórnarskrána. Það er ekki hægt að gera þjóðarsátt um að traðka á helgustu réttindum sem lög íslenska lýðveldisins veita okkur. Það er ekki þjóðarsátt. Það minnir frekar á þegar fulltrúar í einræðisríkjum koma fram á tyllidögum og segja okkur að þeir séu fulltrúar þjóðarinnar. Þeir menn geta aldrei verið fulltrúar þjóðarinnar sem fara þannig með helgustu lög íslenska lýðveldisins að þau ríða í bága við hana. Ég tel að þó að haldið sé aftur af verðbólgunni megi ekki gera það með þeim hætti að það ríði í bága við stjórnarskrána. Stjórnarskrá íslenska lýðveldisins er æðri en nokkurt það atriði sem ríkisstjórn getur framkvæmt, hún er æðri en svo að hægt sé að fara með hana eins og einhverja ómerkilega reglugerð sem hefur verið gefin út í ráðuneytunum. Ég tel nauðsynlegt að hæstv. forsrh. svari því hér og nú hvað ríkisstjórnin muni gera ef dómur fellur, sem ég tel að sé nokkuð ljóst, henni í óhag. Mun hún gera eins og þegar félagsdómur féll, að telja sig yfir dómstóla landsins hafna, eða mun hún víkja og segja af sér? Þetta eru atriði sem við hljótum að vilja fá svarað. Það er hættulegt að slíkir menn skuli vera nú við völd sem ekki víla fyrir sér að setja lög með þessum hætti. Það er stórkostlegt ábyrgðarleysi sem felst í útgáfu slíkra laga. Og það er stórkostlegt gáleysi, að ekki sé meira sagt, af þingmönnum þessarar ríkisstjórnar ef þeir ætla að láta þessi mál halda áfram með þeim hætti sem hér hefur komið í ljós. Hv. 2. þm. Austurl. sagði að holur hljómur væri í Sjálfstfl. í þessu máli. Ég held að hv. þm. hefði átt að lesa það sem við þingmenn Sjálfstfl. höfum skrifað um þetta og látið frá okkur fara áður en hann hafði þau orð uppi. Það er hins vegar holur hljómur í stjórnarþingmönnum sem standa hér upp, eins og áður hefur komið fyrir, og lýsa yfir andstöðu í málum, við ríkisstjórnina, en hlaupa síðan undan þegar á hólminn er komið með sérstökum bókunum í atkvæðagreiðslum. Ég skora á þingmenn ríkisstjórnarinnar að hafa kjark til að rísa upp og halda í heiðri stjórnarskrá lýðveldisins.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég skal reyna að svara í stuttu máli því sem til mín hefur verið beint. Ég vil fyrst taka það fram að mér þótti vænt um að heyra það frá hv. þm. Þórhildi Þorleifsdóttur að hér væri ekki verið að setja sýningu á svið í einhverri atkvæðaleit og ég vona að það hafi komist til skila til þeirra sem fylltu hér pallana við utandagskrárumræðuna fyrir helgina og svo aftur nú því að hér er vissulega um mjög stórt og alvarlegt mál að ræða sem við þurfum að ræða án slíks og ræða vitanlega á mjög breiðum grundvelli, ræða m.a. afleiðingar af því ef þetta hefði ekki verið gert, sem mér finnst því miður æðimargir vísa til hliðar. Hv. þm. spurði hvort gjafsókn yrði veitt ef um hana yrði sótt. Það hefur ekki verið um hana sótt. Það mun að sjálfsögðu verða um hana fjallað eins og aðrar umsóknir um gjafsókn og þar er það dómsmrh. sem verður að taka ákvörðun, ekki ríkisstjórnin, en venjulega er það byggt á þeim reglum sem hafa gilt um gjafsókn, þeim fordæmum sem eru o.s.frv., og ég þori ekki að svara þeirri spurningu, hvorki játandi né neitandi, á þessari stundu, en um hana hefur ekki verið sótt. Það er misskilningur hjá hv. þm. að ekki verði heimilt að segja upp þessum samningi BHMR ef öðrum samningum er sagt upp, það segir beinlínis í, ef ég man rétt, 4. gr. frv. að verði samningum á hinum almenna markaði eða samningi ríkisins og BSRB sagt upp skuli aðrir aðilar hafa heimild til að segja upp sínum samningi með eins mánaðar fyrirvara. Ég hygg að hv. þm. muni sjá það í frv. og bráðabirgðalögunum. Jú, það var athugað hvaða áhrif 4,5% hækkun hefði á verðbólguskrúfuna. Hins vegar er það mjög erfitt mál því að í það mat verða að koma áhrif 4,5% hækkunar á almenn laun, t.d. í fiskvinnslu og útflutningsiðnaði. Það var mat þeirra sem við var rætt að slík hækkun hlyti að leiða til þess að bæta þyrfti samkeppnisstöðu fiskvinnslunnar með gengisfellingu. Ég held að reynslan sýni okkur að slíkt leiðir náttúrlega til víxlhækkana sem mjög erfitt er að segja hvar stöðvast. Bein áhrif af 4,5% hækkun án þess að nokkuð annað kæmi til, þ.e. víxlverkanir, voru líka skoðuð. Mig minnir að þá hafi verið metið að verðbólga yrði af þeirri ástæðu einni af stærðargráðunni 10 -- 11%. Vitanlega er það ekki nema hluti af því sem yrði ef um víxlverkanir yrði að ræða með gengisbreytingum o.s.frv. Náttúrlega var alvarlegasta atriðið í þessu það að þá væri vafalaust sá samningur sem gerður var á hinum almenna markaði brostinn, þ.e. honum hefði verið sagt upp og algjör óvissa þá í launamálum. Satt að segja hélt ég að þetta hefði ekki farið fram hjá neinum manni því að forustumenn launþega tóku mjög djúpt í árinni þegar þeir voru spurðir um afleiðingar af slíkri hækkun. Hvers vegna ekki viðræður? Það er hárrétt, sem kom fram einnig hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni, að ég nefndi að rétt væri að fara í viðræður. Þetta var rætt og það verður að segjast eins og er að flestir, og reyndar ég einnig, töldu að þetta ákvæði í 1. gr., um að þannig skyldi staðið að þessum samningum að ekki ylli almennum breytingum á kjarasamningunum, stæðist, hvernig þetta er nú orðrétt, ég ætti reyndar að muna það. Reyndar var það minn skilningur, eins og kemur fram í þeirri samantekt sem ég bað þann mann að gera sem var með mér í þessum viðræðum, að fullur skilningur væri á milli samningsaðila, að þetta mætti ekki verða til almennrar hækkunar og þannig breyta þeim almennu kjarasamningum sem hefðu verið gerðir, enda alveg ljóst að þá hefðu háskólamenntaðir menn bókstaflega ekkert upp úr krafsinu. Einnig var sú skoðun mjög ríkjandi að afar vafasamt væri að samanburðurinn leiddi til nokkurs tilefnis til hækkunar. Það voru verulega skiptar skoðanir hjá þeim mönnum sem að þessu unnu. Meðal annars t.d. á mati á ýmsum kjaraliðum opinberra starfsmanna, hvernig á að meta þau fríðindi sem felast í verðtryggðum lífeyrissjóði. Mat á slíkum lífeyrissjóði var frá 3% upp í 14 -- 15% í launum. Og það var skoðun allra þeirra manna sem að þessu unnu lengi framan af að takast mundi að ljúka þessum samanburði fyrir 1. júlí. Þetta var því metið og þetta var rætt og ekki var talin rík ástæða til að hefja þessar viðræður. Ég átti einn fund með forustumönnum Bandalags háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna þar sem þessi mál bar m.a., að vísu lauslega, á góma. Hér hefur hvað eftir annað verið sagt að ekki hafi verið staðið við niðurstöðu félagsdóms. Það er ekki rétt. Farið var að lögum, 4,5% hækkun var greidd út í tvo mánuði. Það var fullkomlega farið eftir niðurstöðu félagsdóms að þessu leyti. Hins vegar, eins og ég hef margsinnis sagt, var síðan ákveðið með lögunum, af þeim ástæðum sem ég hef rakið, að breyta þessum samningum með lögum, breyta þeim ákvæðum samninganna sem greiðslurnar byggðust á. Það er því misskilningur hjá hv. þm. Birgi Ísl. Gunnarssyni að niðurstaða dómsins hafi ekki verið virt. Hún var virt. Það var borgað út í tvo mánuði eða þar til ný lög tóku gildi sem breyttu þeim forsendum sem þarna var byggt á. Það eru þess vegna ekki sett bráðabirgðalög á niðurstöðu dómsins. Ég verð að vísa því mjög harðlega á bug að ríkisstjórnin hafi ekki ætlað að standa við samninginn. Þetta er náttúrlega slík fullyrðing að það er ekki hægt að láta hana standa. Það var unnið mjög ötullega að þessari samningsgerð og ég vil leyfa mér að halda því fram að það hafi verið mikill skilningur á milli aðila, a.m.k. get ég borið það þann tíma sem ég tók þátt í þessu. Menn lögðu sig fram við að reyna að gera samning sem gæti leiðrétt, ef ástæða væri til að leiðrétta, hjá háskólamenntuðum mönnum. Ég fór áðan vandlega yfir þær ítarlegu viðræður sem fóru fram um þessa 1. gr. samningsins og það ákvæði sem hér hefur hvað eftir annað verið vísað til. Það var gert í góðri trú. Félagsdómur kemst að þeirri niðurstöðu að ekki sé hægt að byggja á þessu ákvæði. Ég hef ekki vefengt það. Ég hef mínar skoðanir að sjálfsögðu á því, en ég sé ekki að mér sé kleift að deila við dóminn í þessu sambandi. Ég vísa til þess sem segir í dómsorðinu, að þetta ákvæði nái ekki til þess hluta 5. gr. sem fjallar um hækkun ef ekki er lokið þessum samanburði. Ég vil hins vegar leyfa mér að leggja áherslu á það að í okkar meðferð á þessu atriði samninganna var ætíð haft í huga að þetta næði til allrar framkvæmdar samninganna, að það mætti ekki verða til þess að raska samningum á hinum almenna markaði. Hv. þm. segir að augljóst sé að ekki hafi verið ætlunin að standa við þetta því þetta hefði hvort eð er leitt til röskunar. Menn geta lagt mismunandi túlkun í röskun. Ég tel það ekki röskun ef þarna verður niðurstaða sem hinn almenni markaður viðurkennir, skoðar og viðurkennir og segir, það er ljóst, að háskólamenntuðum mönnum á vegum ríkisins er greitt minna en t.d. vinnuveitendur greiða á hinum almenna markaði og að launþegar á hinum almenna markaði viðurkenni þessa niðurstöðu. Við það voru að sjálfsögðu vonirnar bundnar. Hv. þm. taldi ekki stórmannlegt að vísa þessari framkvæmd fram yfir þjóðarsátt. Það getur hver haft sína skoðun á því að vísa þannig fram yfir kosningar. Hinir almennu kjarasamningar hafa að sjálfsögðu runnið sitt skeið, í september, og þar með það ákvæði í þessum kjarasamningum sem segir að þeir séu háðir því að ekki verði meiri launahækkun annars staðar. Og þá verður að gera nýja kjarasamninga í ljósi þeirrar niðurstöðu sem hefur fengist af þessum samanburði. Þá er það a.m.k. þeirra sem þá kjarasamninga gera að taka eða taka ekki tillit til þess samanburðar. Og ég sé á því mjög mikinn mun og á hinu að ganga gegn þeim forsendun sem liggja til grundvallar í þeim kjarasamningum sem voru gerðir. Menn geta vitanlega sagt, eins og einhver sagði hér áðan, að það sé ámælisvert af hinum almenna markaði að gera kjarasamning með slíkum forsendum eftir að vitað er að kjarasamningur ríkisins og háskólamenntaðra manna liggur fyrir. Um það skal ég ekkert segja. Þeir kusu að gera hann og ég ætla ekki að deila á þá sem það gerðu. Þar hafa eflaust ráðið nauðsyn til að ná saman kjarasamningum, skilyrði sem þarna er sett og kannski þeirra mat á því að í þessu fælist ekki stór hætta miðað við þann fyrirvara sem var í öðrum kjarasamningum, m.a. BHMR. Ég vek einnig athygli á því að þau lög sem ríkisstjórnin setti eru almenn að öllu leyti nema síðasta greinin sem nemur úr gildi tvær greinar úr kjarasamningi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna og varð m.a. til þess að það varð að endurskoða kjarasamning hjá flugumferðarstjórum. Ég leyfi mér að vona að þessi lög hafi haft þau áhrif að náðst hafa allir aðrir kjarasamningar í anda hinna almennu samninga. Til frekari árekstra hefur ekki komið. Minni m.a. á farsæla lausn á deilu Farmanna - og fiskimannasambandsins nú nýlega við sína atvinnuveitendur sem er fullkomlega í anda hinna almennu kjarasamninga. Hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir hneykslaðist á því að ég hefði sagt að ekki væri munur á bráðabirgðalögum og lögum settum af Alþingi. Ég var nokkuð undrandi að heyra þetta frá lögfræðingnum Ragnhildi Helgadóttur. Stjórnarskráin heimilar að sett séu bráðabirgðalög, enda sé brýn ástæða og þau lögð fyrir þing svo fljótt sem má. Ef þessa er gætt er ekki munur. Þá eru þau jafngild. Ég hef margsinnis rakið það hér að það var mjög vandlega farið í gegnum það hvort telja mætti þarna vera brýna nauðsyn. Um það geta menn deilt en þeir lögfræðingar sem við var rætt um þessi atriði komust að þeirri niðurstöðu að bráðabirgðalögin eins og þau eru sett væru brýn. Ég get ekki annað en vísað til þess og þess sem ég hef áður sagt um þau áhrif sem orðið hefðu í efnahagsmálum ef bráðabirgðalögin hefðu ekki verið sett. Hv. þm. Hreggviður Jónsson stóð hér með mikinn geislabaug og var gaman að horfa á það. Ég er sannfærður um að sá geislabaugur hefði ekki verið minni ef við hefðum staðið hér í rökræðu um nýja verðbólguskrúfu. Þá hefði ríkisstjórninni verið legið á hálsi fyrir að hafa ekki komið í veg fyrir það. Ef fyrirtæki væru að stöðvast um allt land hefði hv. þm. áreiðanlega deilt mjög hart á ríkisstjórnina og réttilega. Hv. þm. spyr hvað ríkisstjórnin muni gera ef bráðabirgðalögin verða dæmd ómerk. Ég ætla ekki að svara þeirri spurningu hér. Það þarf að svara æði mörgum spurningum ef það gerist og enginn vafi á því að þá þarf að gera upp þjóðhagsáætlunina nýju og allt það sem lagt er til grundvallar til framfara hér á næstu árum. Ekkert skal ég segja um það hvort virðing Alþingis hafi vaxið við setu hv. þm. hér. Hann taldi að virðingu Alþingis hefði mjög hrakað. Ég held ekki. Ég geri mér vonir um að á þessu verði tekið málefnalega hér á Alþingi og ég geri mér vonir um að það verði gert á þeim breiða grundvelli sem var forsenda fyrir því að þessi bráðabirgðalög voru sett. Það er stundum svo að það liggja fyrir tveir kostir, báðir slæmir. Þá verður ríkisstjórn að hafa þor og kjark til að velja þann kostinn sem er þó skárri þegar á heildina er litið. Og ríkisstjórnin taldi að svo væri í þessu tilfelli. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir talaði um að ríkisstjórnin liti á heildina en ekki einstaklinginn. Einstaklingurinn er hluti af heildinni og einstaklingnum mun ekki farnast vel nema heildinni farnist vel og nema grundvöllur til þess að hér sé starfsemi og atvinnurekstur í góðu horfi sé fyrir hendi. Ríkisstjórnin valdi því þann kostinn sem hún taldi skárri af tveimur slæmum í þessu tilfelli.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil fyrst biðjast afsökunar á því að hafa ekki verið viðstaddur hér í upphafi umræðunnar en það var af ástæðum sem forseti hefur greint frá. Ég verð einnig að taka það fram að fyrir mörgum vikum síðan skuldbatt ég mig til þess að vera annars staðar stundarkorn frá því korter fyrir sex og verð að standa við það fyrirheit mitt og vona að það trufli ekki umræður hér. Hæstv. forsrh. hefur nú vikið að velflestum þeim atriðum sem spurt hefur verið um í þessari umræðu. Það eru þó tvö atriði sem ég vil bæta við. Í fyrsta lagi spurði hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir hver væri afstaða mín til greiðslu á málskostnaði vegna þessa máls með tilliti til dómsmáls sem ákveðið hefur verið að höfða. Ég tel ekki rétt að ég sé að svara því hér vegna þess að sú venja hefur skapast í okkar landi að slík mál eru afgreidd fyrir dómstólum og á þeim vettvangi og tel ekki eðlilegt að annar málsaðilinn sé hér á Alþingi að lýsa yfir skoðun sinni á því máli. Venjan hefur þar að auki verið sú að það eru oftast nær dómararnir í málunum sem ákveða hvernig með málskostnað skuli fara. Ég tel ekki rétt að ganga gegn þeirri venju. Hin spurningin sem hv. þm. beindi til mín var hvernig ég hygðist halda áfram þessum málum hvað snertir samskipti við háskólamenntaða ríkisstarfsmenn. Í því sambandi vil ég greina frá því að ég skrifaði aðildarfélögum BHMR fyrir nokkrum vikum síðan og óskaði eftir viðræðum við hvert þeirra fyrir sig um framtíð kjaramála þeirra. Þetta eru viðræður sem ég og aðstoðarmaður minn, Svanfríður Jónasdóttir sem er einnig í stjórn samninganefndar ríkisins, tökum þátt í og síðan stjórnarmenn hvers aðildarfélags BHMR. Ég hef þegar átt nokkra slíka fundi sem hafa verið mjög gagnlegir, vona ég, fyrir báða aðila. Þar hefur margt komið fram og farið yfir bæði málin almennt og eins þau vandamál sem snúa að hverju einstöku félagi. Ég tel að þessar viðræður sem ég ákvað að beita mér fyrir og eru þegar hafnar og aðildarfélög BHMR tóku vel séu vonandi árangursrík leið til þess að reyna áfram að greiða úr þeim vandamálum sem hafa komið upp í samskiptum BHMR og ríkisins. Þau vandamál eiga sér, eins og hér hefur komið fram í þessum umræðum, mjög langa sögu, margra ára sögu, löngu áður en núv. ríkisstjórn komst til valda og löngu áður en núv. fjmrh. kom í það embætti. Ég mun núna á næstu tveimur til þremur vikum halda áfram þessum viðræðum við hvert og eitt félag. Þær taka þó nokkurn tíma eins og gefur að skilja. Félögin eru mjög mörg og viðræðufundirnir hafa verið alllangir hver og einn þannig að nokkuð stór hluti af mínum tíma hefur farið í þessar viðræður þegar ég hef getað komið þeim við. En vegna anna núna við þingbyrjun hefur verið nokkuð hlé á þeim, í um það bil tveggja til þriggja vikna skeið, en þær munu hefjast aftur nú. Eins og ég gat um áðan verður rætt við hvert og eitt félag og þeir fundir sem nú þegar hafa átt sér stað hafa verið mjög árangursríkir og gagnlegir. Ég hef ekki átt þess kost áður að eiga slíkar viðræður við einstök aðildarfélög BHMR einfaldlega vegna þeirra aðferða sem BHMR kaus að hafa á viðræðum og fagnaði því þess vegna sérstaklega að því var tekið jákvætt af hálfu BHMR að hvert og eitt félag gæti rætt við fjmrh. um þessi vandamál. Ég vil svo að lokum láta það koma fram að það er missagt sem hér hefur verið sagt að í tíð núv. fjmrh. hafi verið endalausar deilur um kjör háskólamenntaðs fólks. Það er ekki rétt og það er ekki heldur rétt að það hafi verið um kjör háskólamenntaðra kennara. Það er að vísu rétt að það er eitt félag, HÍK, sem er innan BHMR sem þarna á í hlut en í minni tíð sem fjmrh. hafa verið gerðir kjarasamningar við nokkur önnur félög háskólamenntaðra kennara, þ.e. félög kennara við Háskóla Íslands, Kennarasamband Íslands og ýmis önnur kennarafélög. Það er nefnilega þannig að það eru nokkur fleiri stéttarfélög kennara en HÍK og kjarasamningamál við hin kennarafélögin hafa gengið það vel að varla er hægt að segja að snurða hafi hlaupið á þann þráð. Þar hefur ekki verið um verkföll að ræða. Þar hafa kjarasamningar verið gerðir sem hafa verið samþykktir af félagsmönnum í þeim félögum með yfirgnæfandi stuðningi. Þar eiga bæði hlut að máli félög kennara við Háskóla Íslands, Kennarasamband Íslands og önnur kennarafélög sem eru á Íslandi. Ég tek hins vegar eftir því að í þessari umræðu tala menn um þetta eins og þetta séu deilur við alla kennara eða alla háskólamenntaða kennara eða alla háskólamenntaða menn í þjónustu ríkisins en svo er ekki. Þetta er við hluta kennara, hluta háskólamenntaðra manna í þjónustu ríkisins. Þetta finnst mér nauðsynlegt að komi hér fram vegna þess að ég hef tekið eftir því, bæði hér í þessari umræðu og eins úti í þjóðfélaginu, að menn nota almennt orð yfir þessar deilur sem gefa villandi mynd af því hverjir eru deiluaðilar.

Friðrik Sophusson : Herra forseti. Það er ekki hægt að ljúka þessari umræðu eins og hún stendur nú. Hæstv. ráðherrar hafa reyndar komið hér í ræðustól og reynt að svara þeim fyrirspurnum sem til þeirra hefur verið beint en eftir stendur það margt að full ástæða er til þess að þeir komi aftur í ræðustólinn og geri skýrari grein fyrir því sem gerst hefur og fyrir skoðunum sínum. Ef ég hef tekið rétt eftir þá fer þetta mál til hv. fjh.- og viðskn. þannig að sá sem hér stendur fær tækifæri til að vinna að málinu í nefnd en áður en þetta frv. fer til nefndar er ástæða til þess að fá skýr svör við nokkrum spurningum og þá einnig sumum sem þegar hafa komið fram við þessa umræðu. Mig langar í fyrsta lagi, herra forseti, til þess að minna á að ítrekað var bent á það fyrst í kjarasamningunum sem gerðir voru á almenna vinnumarkaðinum og eins í framhaldi af þeim að líklega þyrfti lagasetningu ef ekki næðist samkomulag við BHMR um breytingu á fyrirliggjandi kjarasamningum. Margoft kom fram sá skilningur hæstv. ríkisstjórnar, sem hér hefur verið endurtekinn, að fyrsta greinin héldi, eins og það er nú svo smekklega orðað, eða með öðrum orðum og kannski mennilegri að ekki þyrftu menn á því að halda að beita löggjafarvaldinu. Ég minni á að á þessum tíma sat Alþingi og mjög hægt um vik fyrir hæstv. ríkisstjórn að koma með frv. á Alþingi ef hæstv. ríkisstjórn hefði kært sig um að nota löggjafarvaldið. En ég man það glöggt að hæstv. ráðherrar sögðu að sérfræðingar ríkisstjórnarinnar væru á því máli að þess þyrfti ekki og að ef málið færi til félagsdóms yrði niðurstaðan hæstv. ríkisstjórn í vil. Það kom aldeilis annað á daginn og meira að segja fulltrúi hæstv. ríkisstjórnar í dómnum komst að sömu niðurstöðu og allir aðrir því að sú niðurstaða lá á borðinu. Af þessari ástæðu er það óhjákvæmilegt, hæstv. forseti, að hæstv. ráðherrar svari því skýrt hér við 1. umr.: Hvaða sérfræðingar voru kallaðir til? Var það ríkislögmaður sem gaf þessi ráð? Eru það hans orð að ekki hafi þurft að breyta lögum? Ég tel að það sé ekki hægt að ljúka þessari umræðu hér án þess að fá úr því skorið til hvaða sérfræðinga hæstv. ríkisstjórn leitaði. Það er ekki stórmannlegt að víkja sér á bak við einhverja ónefnda sérfræðinga. Það er skylda hæstv. ráðherra að segja frá því til hvaða sérfræðinga var leitað, a.m.k. til þess að hreinsa mannorð þeirra manna sem stundum hafa verið nefndir í þessu sambandi og þá á ég ekki síst við ríkislögmann. Ég vil fá að vita það hér hvort leitað var til ríkislögmanns. Ég vil fá að vita --- og það eru fleiri sem biðja um það --- hvaða sérfræðinga hæstv. ríkisstjórn var að tala um. Ég þykist nefnilega vita, og hef nokkuð fyrir mér í því, að ekki hafi verið leitað til þeirra sérfræðinga sem kallast sérfræðingar í þessum málum. Og ég þykist vita meira og vil gjarnan að það heyrist sem víðast: Ég held að helstu sérfræðingarnir í sjálfu fjmrn. hafi varað við því að þetta mál lenti hjá félagsdómi.  í ræðustól fyrst hann vill kalla hér fram í og segi það skýrt og skorinort við okkur til hvaða sérfræðinga var leitað. Og ég endurtek að ég spyr vegna þess að ég hef rökstuddan grun um það að í fórum hæstv. ráðherra séu minnisblöð um allt annað en það sem hann hefur sagt. Þá vil ég að hæstv. ráðherra komi hér í ræðustól og staðfesti annað því það er ekki hægt að birta það í þingtíðindum hvernig hann hristir á sér glókollinn. Í öðru lagi finnst mér að það hefði verið viðeigandi að þessi umræða færi fram að viðstöddum hæstv. sjútvrh. sem á ákveðnu viðkvæmu augnabliki var starfandi forsrh. í landinu. Ég rifja það upp að þegar dómsniðurstaðan lá fyrir var hæstv. forsrh. ekki á landinu en starfandi forsrh. var hæstv. sjútvrh. Og í fréttatíma Ríkisútvarpsins sagði hann mjög skýrt, eins og ég hygg að komið hafi fram hér í umræðunni, að það kæmi ekki til greina að beita lögum gegn dómsniðurstöðunni. Það kæmi ekki til greina. Ef hæstv. ráðherra er ekki viðlátinn tel ég eðlilegt, þótt það sé nokkuð óvenjulegt, að hv. nefnd kalli hæstv. ráðherra fyrir og spyrji hann hvað hafi breyst. Þetta mál er svo stórt og það verður að taka mark á viðkomandi hæstv. ráðherra sem þá stundina var staðgengill hæstv. forsrh. Þetta mál breyttist nefnilega svo mikið í meðförum hæstv. ríkisstjórnar eftir að hæstv. forsrh. kom heim að Alþingi hlýtur að krefjast svars um hvernig á þeirri hugarfarsbreytingu stóð. Því skýr ummæli komu fram hjá hæstv. sjútvrh. um það að ekki yrði gripið til bráðabirgðalöggjafarvaldsins til þess að breyta dómsniðurstöðunni. Ég ætla ekki hér að fara út í umræður um það hvort hægt sé að breyta forsendum með lögum. Mér finnst það fyrir neðan virðingu mína að taka þátt í slíkum umræðum því auðvitað gera menn það ekki. Forsendur er það sem liggur fyrir og dómurinn byggist á og voru til staðar áður en dómurinn féll. Allt annað sem síðar kemur getur aldrei orðið forsenda fyrir dómi sem fellur á ákveðnu tilteknu augnabliki. Ég get ekki, hvorki lögfræðinnar vegna né af öðrum ástæðum, tekið þátt í slíkum umræðum. Í þriðja lagi hefur hæstv. forsrh. sagt, og reyndar að ég hygg oftar en einu sinni, að þetta sé nú út af fyrir sig allt í lagi fyrir BHMR vegna þess að það sé hægt að leiðrétta þetta þegar þjóðarsáttin tekur enda. Ef ég skil þetta rétt, þá hefur hæstv. ráðherra það í huga að láta þjóðarsáttina taka enda, hún sé bara tímabundin og það er út af fyrir sig merkilegt að það skuli vera upplýst. En þegar þetta er sagt og þessari ákvörðun er ýtt yfir á borð næstu ríkisstjórnar þá spyr maður sig: Hvað breytist þá? Hvers vegna framkallast þá ekki þessi víxlverkun sem alltaf er verið að tala um? Hvernig getur hæstv. forsrh. komið í veg fyrir víxlverkunina í tíð næstu ríkisstjórnar fyrst hann gat ekki gert það í tíð þessarar ríkisstjórnar sem hann er þó forsrh. í? Hvernig í ósköpunum ætlar hæstv. ráðherra að láta þetta gerast? Þetta hlýtur reyndar að leiða hugann að því sem hér hefur komið fram í umræðunni hjá fleirum en einum hv. ræðumanni, þ.e. hvernig var þetta hugsað í upphafi þegar þessir samningar voru gerðir við Bandalag háskólamenntaðra manna í þjónustu ríkisins? Trúði hæstv. ríkisstjórn þá og taldi hún sig geta tryggt það að ekki kæmi til víxlverkun vegna samningsins sem þá var gerður. Ég held að þetta sé tóm vitleysa. Auðvitað er það svo þegar einhverjir aðilar gera samning að slíkur samningur getur haft meiri eða minni áhrif. Það er alveg nákvæmlega sama hvort sá samningur var gerður í fyrra og átti að taka gildi í ár, hvort hann er gerður í ár og á að taka gildi næsta ár, hvort honum var frestað með lögum o.s.frv., að allar breytingar á hlutföllum geta haft afleiðingar. Og það þýðir ekkert að koma nú og segja að kjarasamningarnir sem gerðir voru á almenna vinnumarkaðinum hafi breytt þessu öllu saman nema viðurkennt sé að þessir samningar við BHMR hafi verið mjög slæmir samningar sem hefðu haft víxlverkun í för með sér. Þá á auðvitað að viðurkenna það og segja að þeir samningar hafi verið vondir samningar fyrir ríkisvaldið. Það er ekki hægt á miðri leið að breyta rökstuðningnum eins og hæstv. ráðherra hefur leyft sér að gera. Með því að gera það fellur hæstv. forsrh. í raun og veru í þá gryfju að viðurkenna að það hafi aldrei verið ætlunin að standa við þennan samning. Með öðrum orðum það orðalag sem hann notar, að 1. gr. samningsins mundi halda, þýddi það að hæstv. ríkisstjórn ætlaði sér aldrei að standa við þennan samning. Og þá eiga menn að vera menn að meiri og viðurkenna það. Allt það sem hæstv. forsrh. hefur sagt um þetta atriði er ákaflega ósannfærandi og skiptir þá engu máli hvort hann setur upp sinn ágæta geislabaug eður ei. Þá kem ég að fjórða atriðinu sem ég tók eftir að hæstv. fjmrh. skaut sér undan að svara. Hvar er nú hæstv. fjmrh.? Ég vil fá að sjá framan í hann og fá að tala við hann andartak vegna þess að hann kom sér hjá því að taka til máls um það atriði sem hv. 2. þm. Reykv. beindi til þeirra hæstv. ráðherra um viðtal við hæstv. forsrh. í Morgunblaðinu þar sem hæstv. forsrh. segir að hann hafi verið þeirrar skoðunar og hann hafi viljað og beitt sér fyrir því í hæstv. ríkisstjórn að rætt yrði við BHMR en hann hafi ekki fengið því ráðið. Ég man ekki orðalagið alveg nákvæmlega rétt en í þessa áttina var það. Og spurningin var: Getur verið að einhver annar hafi komið í veg fyrir það og hver gæti haft slík völd í hæstv. ríkisstjórn annar en hæstv. fjmrh.? Engin svör komu fram um þetta. Ef hæstv. fjmrh. er ekki við til að svara þessu er þó lágmark að hæstv. forsrh. segi okkur frá því skýrt og skorinort hverjir komu í veg fyrir það að tilraunir voru gerðar til þess að gera samning um þessi atriði. Og hæstv. forsrh. verður að segja okkur hvort það var hæstv. fjmrh. af því að það liggur í augum uppi að hæstv. fjmrh. liggur undir grun þangað til hæstv. forsrh. hefur staðfest að það hafi ekki verið hann sem beitti sér gegn þessu. Svona hálfkveðnar vísur frá hæstv. forsrh. gera það að verkum að hver einasti geislabaugur brotnar í mél vegna þess að eitt það ómerkilegasta sem menn grípa til í málflutningi er að lýsa því yfir að þeir hafi verið saklausir. Þeir hafi viljað allt hið besta. Þeir vildu gera það rétta en aðrir svokallaðir samstarfsmenn í hæstv. ríkisstjórn komu í veg fyrir það án þess að nefna það hverjir þessir ,,aðrir`` voru. Hæstv. fjmrh. kom hér í ræðustól en kaus að svara ekki þessu atriði. Á meðan því er ekki svarað liggur hæstv. fjmrh. undir grun. Sá eini sem getur sýknað hann og er hér staddur í þessum sal er hæstv. forsrh. og hann hefur tækifæri til þess hér á eftir. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri. Ég taldi brýna nauðsyn bera til að við 1. umr. málsins fengjust skýr svör við þeim fyrirspurnum sem hér hafa verið fluttar af hálfu hv. þm., bæði reyndar stjórnarþingmanna og stjórnarandstöðuþingmanna. Við sjáum á fundarsetu í dag áhuga þeirra sem settu þessi lög í sumar. Áhuga þess þingmeirihluta sem gerði hæstv. ríkisstjórn kleift að setja þessi bráðabirgðalög. Við sjáum á þessari gleðisamkomu hér í dag þar sem þetta mál er til umræðu hve margir af þeim sem gerðu hæstv. ríkisstjórn kleift að setja þessi lög eru hér mættir til þess að standa fyrir máli sínu. Við höfum heyrt fjöldann allan af hv. stjórnarsinnum verja þetta. Eða hvað? Það hafa tveir ráðherrar talað og einn óbreyttur hv. þm. úr liði stjórnarinnar og hann talaði gegn þessu máli. Það getur vel verið, hæstv. forseti, að það sé þreytandi að hlusta á langar umræður um þetta mál. En ég tel að þetta mál geti ekki farið til nefndar, geti ekki strandað í nefnd þar sem stjórnarmeirihlutinn ræður ríkjum, þar sem stjórnarmeirihlutinn ræður hve lengi málið er í nefnd, fyrr en þessum grundvallarspurningum sem hér hefur verið hreyft verður svarað. Og ég harma það svo sannarlega að hæstv. fjmrh. skuli hafa farið héðan úr salnum án þess að gera tilraun til að verja hendur sínar þegar fyrir lá að honum hafði verið kennt um að hafa stöðvað það að hæstv. ríkisstjórn hóf tilraunir til samningaviðræðna, tilraunir til þess að ná eðlilegri niðurstöðu beggja samningsaðila um það hvernig BHMR gæti tekið þátt í svokallaðri þjóðarsátt. Að endingu vil ég ítreka það sem komið hefur fram af hálfu hv. þm. Sjálfstfl. um stefnu flokksins og reyndar kom skýrt fram í útvarpsumræðum hér í gærkvöldi þegar formaður þingflokks sjálfstæðismanna sagði að setning þessara bráðabirgðalaga væri siðlaus athöfn. Hún væri tilræði við samningsréttinn, þingræðið, dómstólana í landinu og fólkið sem samið var við.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Ég tel rétt að það komi hér fram að seinni partinn í júlí sl. hafði starfandi forsrh., hæstv. sjútvrh., samband við mig þar sem ég var norður í landi til þess að ræða við mig um þau mál sem hér eru til umræðu. Ég var með aðvörunarorð um að setja bráðabirgðalög um þetta efni. Ég benti honum á að það hefði verið eðlilegast að þegar þjóðarsáttin svokallaða var gerð hefðu verið sett lög eða samið um þetta atriði vegna þess að það blasti við öllum þá að þessir samningar voru í gildi og ef þeir væru í gildi og framkvæmdir mundu þeir raska þeirri þjóðarsátt sem lá þá fyrir ef það er niðurstaða hjá mönnum að svo hafi verið. Ég óttaðist og óttast það mjög að það eigi eftir að draga dilk á eftir sér að setja slík lög sem þessi því að samningar sem menn gera og skrifa undir eiga að standa og meira að segja þó þeir skrifi ekki undir, ef þeir lofa einhverju þá eiga slík orð að standa. Ég er því hræddur um og ég finn þannig til að það verði erfitt að semja við ríkisstarfsmenn eftir setningu þessara bráðabirgðalaga. Ef ég væri í þeirra sporum mundi ég ekki koma að samningaborði. Ég mundi vilja þá frekar fá gerðardóm um kjörin, eins og þingmenn og fleiri aðilar í þjóðfélaginu verða að sæta, vegna þess að þarna er komin reynsla á það að samningar standa ekki. Þeir eru ómerktir af þeim sem semja. Ég vil að þetta komi fram en ætla ekki að eyða tíma þingsins með fleiri orðum.

Þórhildur Þorleifsdóttir : Virðulegur forseti. Um leið og ég þakka hæstv. forsrh. hans svör og reyndar hæstv. fjmrh. líka að honum fjarstöddum verð ég að lýsa undrun minni á því hve fáu var svarað og jafnframt hve svörin voru oft og tíðum loðin. Nú vill þannig til að ég á sæti í þeirri nefnd sem mun taka þessi lög til umfjöllunar og gefst þá væntanlega tími þar til þess að kanna hluti betur og eflaust vakna nýjar spurningar sem mann mun langa að spyrja við 2. umr. Eins mun þá gefast tækifæri til að ítreka sumar sem fram voru lagðar núna og athuga hvort menn sjá þá ástæðu til þess að svara. Mig langar líka til að gera athugasemd við þau ummæli hæstv. forsrh. að það gleddi hann að hér væri ekki um sýningu að ræða. Mér finnast þetta satt að segja harla léttúðug orð, svo að ekki sé meira sagt, að ætla því fólki, sem hér mætir á palla til að hlusta á umræður, að það geri það hugsanlega fyrir mín orð eða einhverra annarra úr Kvennalista. Það væri í hæsta máta óeðlilegt í þessu alvarlega máli ef félagsmenn í BHMR hefðu ekki áhuga á að fylgjast með því. Og ég vil líka benda hæstv. forsrh. á að það var hvorki sú sem hér stendur eða aðrir þingmenn Kvennalistans sem lögðu fram þetta frv. sem hér er til umræðu í dag svo að varla var nú til þeirrar sýningar efnt af okkur. Svarið við spurningu sem ég lagði fyrir hæstv. forsrh. um af hverju ekki hefði verið farið í neinar viðræður við BHMR frá þeim tíma að þjóðarsáttin var gerð í byrjun febrúar og fram til þess tíma þegar kjarasamningur BHMR skyldi koma til framkvæmda var að mínu viti nokkuð einkennilegt. Ef ég hef ekki misheyrt þá sagði hæstv. forsrh. að það væri vegna þess að hann hefði talið að ákvæði 1. gr. samningsins stæðust. Í því felst þá m.a. að það hafi verið talið tilgangslaust að ræða nokkuð við BHMR. En ekki er það síður merkilegt að hæstv. forsrh. skuli lýsa því yfir að hann hafi gert ráð fyrir því að ákvæði í kjarasamningnum stæðust. Bjóst hæstv. ráðherra við öðru? Þegar ríkisvaldið undirritar samning kemur það þá hæstv. forsrh. á óvart ef ákvæði samnings standast eða lýsir þetta einmitt því að það hafi aldrei staðið til að standa við samninginn? Það hlýtur að vera fyrst hæstv. forsrh. telur ástæðu til að lýsa því sérstaklega að hann hafi þarna reiknað með að ákvæðin mundu standast. Ég spurði einnig hvort athugað hefði verið hve háar upphæðir væri um að ræða ef BHMR - félagar hefðu fengið greidda umsamda 4,5% launahækkun. Ég spurði ekki hvað það hefði kostað ef öllum öðrum hefði verið greidd þessi hækkun líka. Ég spurði einungis um áhrif hækkunarinnar ef hún hefði komið til greiðslu til BHMR og hvaða áhrif það hefði haft á verðlagningu ýmissar þjónustu og hvaða víxlverkunaráhrif það hefði hugsanlega sett í gang, ekki ef öll önnur stéttarfélög landsins, eða í þessu tilfelli ASÍ og BSRB, hefðu fengið sömu hækkun. Það eru engin ákvæði í þjóðarsáttinni þess efnis að þeim sem áttu aðild að þjóðarsáttinni bæri sama hækkun. Vissulega hafði sú skoðun verið látin í ljósi, a.m.k. af forustumanni ASÍ, að ef hækkunin kæmi til framkvæmda til BHMR þá mundi ASÍ sækja hverja krónu, hvern eyri. En það ákvæði er ekki að finna í þjóðarsáttinni svo að þar væri ekki um samningsbrot að ræða þótt sú hækkun hefði ekki verið færð yfir alla línuna, en það var vissulega um samningsbrot að ræða þegar það kom ekki til framkvæmda varðandi BHMR. Enn ítrekar hæstv. forsrh. að forsendum sem félagsdómur byggði á í sínu dómsorði hafi verið breytt og þess vegna hafi bráðabirgðalögin í rauninni ekki verið sett þvert á dómsúrskurð. Mér fannst það harla frjálsleg túlkun þegar hæstv. forsrh. heldur því fram að víst hafi verið farið að niðurstöðu dómsins því að BHMR hafi fengið umsamda hækkun greidda tvisvar. Forsendur dómsins voru ekki þær að umsamin hækkun skyldi greidd tvisvar. Það var ekki tilgreint í dómnum. Það er því harla frjálslega með farið að reyna að koma því á félagsdóm að hann hafi úrskurðað að greiðslan skyldi koma til framkvæmda tvisvar. Það eru aftur aðgerðir ríkisstjórnarinnar sem gerðu það að verkum að það kom aðeins til framkvæmda tvisvar. Hvernig svo hægt er eftir að dómsorð er fallið að breyta þá samningi sem dómur byggðist á er að vísu utan og ofan við minn skilning. En það breytir ekki því að það er ekki mikill manndómsbragur yfir svona málflutningi að reyna nú að koma því yfir á félagsdóm að hann hafi úrskurðað tveggja mánaða greiðslu vegna þessarar hækkunar.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég skal með ánægju reyna að svara því sem til mín er beint. Fyrst var spurt: Við hvaða sérfræðinga var ráðgast þegar metið var hvort ákvæði 1. gr. stæðist? Ég skildi þetta svo, var það ekki rétt? Ég ráðgaðist fyrst og fremst við minn ráðgjafa, Jón Sveinsson lögfræðing, og ég veit að hann leitaði reyndar ráða víðar. Hans niðurstaða varð eindregið sú að þessi grein mundi standast og alveg sérstaklega eftir að vinnuveitendur, þ.e. VSÍ og VMS, höfðu samþykkt formlega að greiða sömu 4,5%. Það var hans skoðun að sérstaklega þá væri alveg ljóst að þetta mundi valda röskun á hinum almennu kjarasamningum. Ég vil taka það fram til að fyrirbyggja misskilning að mér er ekki kunnugt um að leitað hafi verið til ríkislögmanns og það er heldur sjaldan að það er gert því að hann er maður sem kemur inn í málið þegar á seinna stig er komið. Við hvaða sérfræðinga fjmrh. hefur rætt þori ég nú ekki að segja. En ég held að hann hafi rætt við ýmsa þá menn sem hafa staðið í samningunum með honum og þar eru vitanlega m.a. lögfræðingar. En betra er að hann skýri frá því sjálfur svo að enginn misskilningur þar verði. Sjútvrh. er ekki hér því hann er erlendis svo að ég á kannski ekki að vera að svara fyrir hans hönd. Þó vil ég leyfa mér að segja það að hann eins og ég og fleiri leit töluvert öðrum augum á það að breyta samningnum með lögum en að setja lög á félagsdóm. Ég heyri að við erum alls ekki sammála um það hér og það verður bara að hafa sinn gang. En, með leyfi forseta, þetta skilst kannski betur eins og lögfræðingurinn skrifar. Lögfræðinga skilja helst lögfræðingar, hef ég komist að. Lögfræðingurinn Jón Sveinsson segir: ,,Það er misskilningur að bráðabirgðalögin hafi numið úr gildi dóm félagsdóms. Dóminum er í engu raskað. Hins vegar er hluta samnings BHMR og fjmrh. breytt með lögunum þannig að þær greiðslur sem fólust í dóminum féllu niður frá 1. sept. 1990. Það þýðir hins vegar ekki að dóminum sé breytt, heldur þeirri réttarheimild sem greiðsluskylda samkvæmt dóminum var studd við.`` Ég vona að hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir skilji þetta betur. Ég kalla þetta forsendur. Kannski er það ekki rétt lagamál. Menn verða að taka viljann fyrir verkið hjá verkfræðingnum. En ég sé ekki stóran mun á því. En svona skýrir lögfræðingurinn Jón Sveinsson þetta atriði. Og þetta var vitanlega mjög ítarlega rætt. Það kom ekki til mála að setja lög og segja: Þrátt fyrir dóm félagsdóms skal ekki greitt ... Og það var greitt svo lengi sem þessi --- hvað kallar lögfræðingurinn það, --- réttarheimild var til staðar. Vitanlega eru ótal fordæmi þar sem við breytum lögum og fyrrverandi réttarheimild er felld úr gildi. Við erum að gera það allan tímann. Þ.e. réttarheimild sú sem dómurinn byggðist á er felld niður. Og þar til hún er felld niður var að sjálfsögðu greitt samkvæmt dómnum. Ég veit ekki hvernig ég á að svara þeirri fullyrðingu að ég hafi kennt félagsdómi um að það var ekki greitt nema tvisvar. Að félagsdómur hafi sagt að það skuli ekki greitt nema tvisvar. Hv. þm. er velkomið að fara í mína ræðu og skoða það að sjálfsögðu. Mér hefur ekki dottið slíkt í hug. En, eins og ég kallaði það, að forsendunum hefði verið breytt og þar með ekki forsenda til að greiða lengur. Hv. þm. Friðrik Sophusson skildi mig svo að það væri allt í lagi fyrir BHMR þegar þjóðarsáttinni ljúki. Hvers vegna þá ekki víxlverkan? Ég reyndi að skýra það áðan en eflaust hefur það ekki verið ljóst fyrst svo glöggir menn skildu það ekki. En ég skal reyna að endurtaka það. Ástæðan er sú að þegar við tölum um þjóðarsátt þá vísum við til þess samnings sem gerður hefur verið á milli atvinnurekenda og launþega og gildir fram í september 1991. Þetta er það sem við höfum nefnt þjóðarsátt. Það er svo sannarlega von mín, og eins og ég skildi hv. þm. erum við þar sammála, að þjóðarsátt takist áfram um að halda verðbólgu í skefjum og hafa skynsamlega stefnu hér í efnahags- og launamálum. En almennt hef ég skilið þjóðarsáttina svo að vísað væri til þessa samnings. Í þessum samningi er ákvæði sem segir að ein forsendan fyrir því að launahækkanir verði ekki meiri hjá aðilum ASÍ á tímabili þjóðarsáttarinnar, þ.e. til september 1991, sé sú að aðrir hljóti ekki meiri launahækkun á þessum tíma. Þetta veit ég að hv. þm. þekkir. Sama ákvæði er í samningi fjmrh. við BSRB. Ég lýsti því hér áðan að ég geri mér vonir um að ef vel er staðið að þeim samanburði sem samþykktur var takist að sannfæra menn um að leiðrétting sé þarna réttmæt. Ég veit ekki hvað út úr þessum samanburði kemur og reyndar hafa sumir sem að honum hafa unnið fullyrt að út úr honum komi lítið sem ekkert af því að ýmis ákvæði, ég held að ég hafi nefnt það áðan líka, eins og lífeyrissjóður séu mikils virði og fleiri slíkir þættir, fleiri slíkar greiðslur sem háskólamenntaðir menn í þágu ríkisins njóta. Það yrði þá á valdi aðila hins almenna vinnumarkaðar að meta þetta og ákveða þá við samninga í september að ári, hvort þeir ætli að upphefja þá leiðréttingu sem BHMR hefði fengið. Ef þeir ákveða að gera það er ákaflega hætt við að víxlverkanir hefjist. Það er alveg rétt. En ég geri mér vonir um að ef vel er að þessu staðið þá megi gera leiðréttingu sem viðurkennd verður. Síðan var spurt: Hvers vegna var ekki rætt við BHMR? Ég hef sagt það, ég hef talið mig vera hreinskilinn og mér er stundum legið á hálsi fyrir það, en ég mun halda því áfram og það er alveg hárrétt sem ég sagði við Morgunblaðið að ég nefndi það að líklega hefði verið rétt að hefja viðræður við BHMR. Ég sagði aldrei að því hefði verið neitað eða ríkisstjórnin hefði ekki fallist á það. Hins vegar var þetta rætt og í þeim viðræðum kom m.a. fram hjá þeim mönnum sem unnu að samanburðinum að það væri óþarft að hefja máls á þessu á því stigi.  að margir töldu að þessi samanburður mundi ekki leiða til þeirra vandræða sem kom reyndar aldrei endanlega fram af því að honum var ekki lokið og menn töldu, ég nefndi það hér a.m.k. í framsöguræðu minni hygg ég, að þeim samanburði yrði lokið fyrir 1. júlí. Það var mjög eindregið stefnt að því að ljúka þeim samanburði fyrir 1. júlí. Því miður kom ýmislegt í veg fyrir það, m.a. það að verulegt ósamkomulag varð um það hverja skyldi taka með í þessum samanburði. Deilur urðu á milli fulltrúa BHMR og fulltrúa fjmrh. um það. Og það tók tíma að leysa það. Sömuleiðis voru skil til Gallup - stofnunarinnar miklu seinni en gert var ráð fyrir, því miður. Og menn töldu að ef þetta leiddi til mismunar þá væri eðlilegra að taka upp viðræður um það því að þá lægi fyrir að þá yrði röskun. Ég þrýsti ekkert á það síðan þegar ég sá að menn voru þessarar skoðunar. Ég sagði: Ég átti einu sinni fund með forustumönnum BHMR. Þeir báðu um fund með mér og þar voru þessi mál lauslega rædd. Þar var staðfest út af fyrir sig að þeir legðu mjög mikla áherslu á það að þessum samanburði yrði hraðað og yrði lokið. Mér fannst full ástæða til að ætla að það tækist þannig að ég féllst á þessi rök. Vel getur verið að átt hefði að taka upp viðræðurnar en ég skal ekkert fullyrða um það til hvers þær hefðu leitt. Hins vegar vil ég leggja ríka áherslu á að ítarlegar viðræður voru teknar upp eftir að ég kom heim 14. júlí og ég átti marga fundi með forustumönnum BHMR.

Eftir að dómur féll.

Ég kem heim sama dag og dómur fellur. Það er rétt. Og ég tók þá upp ítarlegar viðræður við BHMR. Gerði það persónulega því ég gerði mér satt að segja vonir um að unnt væri að ná samkomulagi um frestun og var reynt að ná samkomulagi um það að í staðinn fyrir þá 4,5% hækkun sem dómurinn taldi að þeim bæri samkvæmt samningnum mætti fella þá hækkun inn í þá hækkun sem varð á hinum almenna markaði, sem var meiri í krónutölu en kom seinna. Ég gerði mér vonir um að unnt væri að ná samkomulagi um það að ljúka samanburðinum og gera síðan þá leiðréttingu sem hann leiddi í ljós í september að ári. Og ég gerði formlega tillögu í ríkisstjórninni um þetta sem var síðan lögð fyrir BHMR formlega. Þær viðræður voru síðan fullkomlega í höndum fjmrh. en ekki tókst samkomulag. Ég vil taka það fram að þeir fundir sem ég átti með forustumönnum BHMR voru mjög gagnlegir, voru opinskáir og þetta var rætt fram og aftur. Því miður töldu forustumennirnir sig ekki hafa heimild til þess að fresta jafnvel þótt leiða mætti rök að því að þær hækkanir, sem fylgdu í kjölfarið hjá ASÍ og BSRB, eyddu augljóslega þeirri leiðréttingu sem þarna væri um að ræða svo að það ekki tókst í þeim viðræðum. Og ég gæti vel trúað að þó að þær hefðu hafist fyrr hefðu þær leitt til þess sama. Það er ekki ólíklegt. Ég vona að ég hafi svarað spurningum hv. þm. Hv. þm. Þórhildur Þorleifsdóttir gaf sjálf tilefni til að minnast á þessa svokölluðu sýningu og ég var nú sérstaklega með í huga utandagskrárumræðuna á fimmtudaginn þar sem mér voru afhentar spurningar og átti að svara á tveimur mínútum. Svörin við þeim spurningum hef ég gefið. Og mér þótti vænt um að heyra að ekki er um sýningu að ræða og þá er það út af fyrir sig af minni hálfu útrætt mál, en ég get ekki neitað því að mér fannst svona einhver vottur af slíku og gott að það er ekki. Ég hef nú rætt um það, af hverju ekki viðræður. Ég vona að ég hafi svarað því og þurfi ekki að staðfesta það aftur. Að sjálfsögðu gerðum við ráð fyrir því að öll ákvæði stæðust í samningunum, líka ákvæði í 1. gr. um að ekki skuli leiða til röskunar. Og ég er búinn að rekja það. Ég sat fjölmarga fundi, bæði persónulega fundi með formanni BHMR og kvöldfundi og næturfundi um hvítasunnuna í fyrra, til að fá þetta ákvæði inn. Og það getur hver sem vill sagt: Það var barnalegt, eða hvað þið viljið segja, hjá forsrh. að halda að þetta ákvæði stæðist. Ég hélt að þetta ákvæði stæðist eins og öll önnur ákvæði samningsins. Og það var að mínu mati óaðskiljanlegt ákvæði í þessum samningum. Ég fyrir mitt leyti hefði ekki treyst mér til að fallast á þessa samninga nema ég hefði trúað því að þetta ákvæði stæðist. félagsdómur komst að þeirri niðurstöðu að þetta væri ekki þannig ritað að það héldi gagnvart þessari refsihækkun, sem stundum hefur verið kölluð, upp á 4,5%. Ég ætla ekki að deila við dóminn. Það eru þá mistök hjá mér og mínum ráðgjöfum. Við héldum að það stæðist en það gerði það ekki. Hv. þm. sagðist hafa spurt að því hvað hækkun til BHMR einna hefði í för með sér. Það er mjög lítið og hefði ekki valdið neinum vandræðum. Og það var vandlega rætt við forustumenn á hinum almenna vinnumarkaði hvort þeir gætu virkilega ekki látið þessa hækkun, 4,5%, koma fram enda yrði skorið á víxlhækkanirnar sem gætu fylgt á eftir. En okkur var svarað því að forsendur í kjarasamningi í fyrra og loforð sem vinnuveitendur hefðu veitt sínum viðsemjendum að þeir fengju hverja þá hækkun sem væri meiri yrði ekki breytt. Og ég veit ekki hvort hv. þm. hefur tekið eftir því, mér fannst það ekki koma fram í hennar máli, að vinnuveitendur, VSÍ og VMS, samþykktu formlega að þeir mundu veita þessa hækkun svo að það var ekki lengur um að ræða hækkun til BHMR einna. Það með var alveg ljóst að sú hækkun kæmi til annarra. Við kynntum okkur einnig hvers mætti þá vænta af t.d. háskólamenntuðum mönnum utan ríkisins og okkur var tjáð að ekki væri annars að vænta en að þeir fengju þá sömu hækkun. Og til hvers var þá verkið unnið, spyr ég. Svo að það er vitanlega með tilliti til þess sem ég lét meta hvaða áhrif þetta hefði á efnahagslíf og verðbólguna. Ég lýsti því áðan. Nefndin getur að sjálfsögðu fengið það blað þar sem var reiknað fyrir mig,ég er ekki með það, en ég lýsti því áðan að það væri út af fyrir sig afar erfitt að meta þörf fyrir gengisbreytingu o.s.frv. sem kynni að fylgja í kjölfarið. Ég vona svo, herra forseti, að mér hafi tekist að svara þeim spurningum sem til mín var beint. A.m.k. vona ég að menn taki viljann fyrir verkið. Vitanlega tekur nefndin málið til meðferðar og það hefur sinn gang. Ég vil bara leyfa mér að fullvissa menn um það að af stjórnarliða hálfu verður málið ekki tafið þar, alls ekki. Hins vegar kom fram hér hjá einum hv. þm., mig minnir hv. þm. Hreggviði Jónssyni, að það ætti ekki að afgreiða málið fyrr en dómur væri búinn að fjalla um það. Þetta verður nefndin að ákveða. En því vil ég lýsa yfir að af okkar hálfu verður málið ekki tafið.

Birgir Ísl. Gunnarsson : Virðulegi forseti. Það eru aðeins örfá orð. Þessi umræða er nú komin á lokastig. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þau svör sem hann hefur flutt, núna sérstaklega í seinustu ræðu hans. Það tók reyndar þrjár ræður að fá svör við ýmsum mikilvægum spurningum í sambandi við þetta mál og málsmeðferð alla. Ástæðan fyrir því að ég stend hér upp að öðru leyti er sú að ég vil vekja sérstaka athygli á svari hans við þeirri spurningu sem bæði ég og svo hv. 2. þm. Reykv. beindum til hans um það hver hefði komið í veg fyrir að sú skoðun hæstv. forsrh. að taka bæri upp viðræður við BHMR strax eftir þjóðarsátt kæmi í framkvæmd. Nú er það komið í ljós og ég vil vekja athygli á því að hæstv. forsrh. upplýsir það hér að það var hæstv. fjmrh. sem kom í veg fyrir að teknar yrðu upp viðræður við BHMR strax eftir þjóðarsátt. Þetta er eitt af þeim atriðum sem mjög hefur verið gagnrýnt í sambandi við alla meðferð þessa máls, það hvernig hæstv. ríkisstjórn hunsaði BHMR eftir að þjóðarsáttarsamningarnir höfðu verið gerðir. Nú er það sem sagt upplýst hér og það vil ég undirstrika að það er hæstv. fjmrh. sem kom í veg fyrir það. Það er hæstv. fjmrh. sem fer með samninga við BHMR. Það er hæstv. fjmrh., sem undirskrifaði samningana, sem kom í veg fyrir það. Það er hæstv. fjmrh. sem fer með samninga við BHMR. Það er hæstv. fjmrh. sem undirskrifar samningana, þessa frægu samninga, fyrir hönd ríkissjóðs sem fjmrh. Það er hann sem stóð í vegi fyrir því að teknar yrðu upp viðræður við BHMR strax að lokinni þjóðarsátt. Þetta liggur nú kristaltært fyrir eftir yfirlýsingu hæstv. forsrh. sem ég þá vil þakka fyrir.