Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hv. 2. þm. Norðurl. e. hefur óskað eftir leyfi til að hefja utandagskrárumræðu um efni sem hann kallar vinnubrögð við undirbúning virðisaukaskatts. Forseti hefur leyft umræðuna sem fer fram skv. fyrri mgr. 32. gr. þingskapalaga og skal því ekki standa lengur en í hálftíma.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár vegna vinnubragða ríkisstjórnarinnar við undirbúning þess að virðisaukaskattur verði tekinn upp um áramót. Forsaga málsins er sú að milliþinganefnd var skipuð sl. vor undir forsæti fjmrh. svo fulltrúar stjórnarandstöðunnar gætu fylgst með undirbúningi málsins og komið athugasemdum sínum á framfæri til að auðvelda og flýta fyrir meðferð málsins á Alþingi. Í upphafi virtist fjmrh. vilja rækta þetta samstarf en sá vilji hefur reynst endasleppur. Síðustu vikur hefur fulltrúum stjórnarandstöðunnar ekki gefist kostur á að fylgjast með framvindu málsins og tólfunum kastaði sl. miðvikudag þegar fjölmiðlar virtust hafa aðgang að frumvarpsdrögum fjmrh. sem haldið var leyndum fyrir fulltrúum stjórnarandstöðunnar í milliþinganefndinni. Slík vinnubrögð eru forkastanleg á síðasta stigi málsins. Ærlegra hefði verið að láta skipan milliþinganefndarinnar vera úr því að aldrei stóð til að hafa samráð og samvinnu við fulltrúa stjórnarandstöðunnar um lokafrágang málsins. Þessi vinnubrögð munu að sjálfsögðu tefja fyrir afgreiðslu málsins á Alþingi. Í sjónvarpsþætti sl. miðvikudag, þar sem frumvarpsdrög fjmrh. voru kynnt, komu fram misvísandi upplýsingar og í sumum greinum rangar. Það er rangt að ég hafi á fundi milliþinganefndar sett fram tillögu um það fyrir hönd Sjálfstfl. að virðisaukaskattur yrði 25% eins og hæstv. fjmrh. lét í veðri vaka. Ég skýrði honum frá því á fundum nefndarinnar að við legðum til 22% virðisaukaskatt. Það er rangt hjá hæstv. fjmrh. að 26% virðisaukaskattur skili minni tekjum í ríkissjóð en 25% söluskattur. Það er rangt hjá hæstv. fjmrh. að staðið hafi verið við áætlun um undirbúning virðisaukaskatts. Þvert á móti fór vinnan við undirbúning virðisaukaskattsins úr böndunum þannig að útgáfa reglugerða er á síðustu stundu til ómælds óhagræðis fyrir fyrirtækin og fólkið í landinu. En þessi seinagangur skýrist af því að stjórnarflokkarnir hafa ekki komið sér saman um ýmis grundvallaratriði við framkvæmd virðisaukaskatts.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Í vor fengu fulltrúar allra þingflokka mjög ítarlega skýrslu sem unnin hafði verið af nefnd sem hv. fyrrv. alþm. Kjartan Jóhannsson var formaður fyrir. Í þessari skýrslu voru reifuð velflest þau álitamál sem enn átti eftir að taka afstöðu til varðandi virðisaukaskatt. Á fundum í þessari nefnd bæði sl. vor og nú í haust var síðan farið yfir öll þessi álitamál. Embættismenn reifuðu hliðar málsins. Fulltrúar þingflokka fengu þær upplýsingar sem þeir óskuðu eftir og á mjög ítarlegan hátt var málið lagt þannig fyrir að ljóst var hvað það væri sem ákvörðun þyrfti að taka um. Fyrir rúmum mánuði síðan sendi ég svo öllum þingflokkum hér á Alþingi tillögur sem ég hafði mótað á grundvelli þessara umræðna þannig að allir þingflokkar eru búnir að hafa þær tillögur til meðferðar í rúman mánuð. Þeir hafa að sjálfsögðu getað haft aðgang að embættismönnum og öðrum til að afla sér frekari upplýsinga. Á síðasta fundi þegar nefndin kom saman lét hv. alþm. Halldór Blöndal í ljósi þá skoðun, þegar ég innti hann eftir afstöðu hans til einstakra mála eða óska um nánari umfjöllun, að hann sæi ekki ástæðu til að fjalla nánar þar um þar til afstaða stjórnarflokkanna lægi endanlega fyrir. Ég skyldi það sjónarmið hv. alþm. á þann veg að hann teldi ekki þörf á því að fjalla nánar um málið á þessum vettvangi, enda hafði hann fengið allar þær upplýsingar sem tæknilega þurfti að reiða fram í málinu. Ég skildi það svo líka ósköp vel að hv. þm. vildi skjóta sér undan því að þurfa í nefndinni að svara þessum spurningum pólitískt og vildi frekar gera það hér á Alþingi. Það hefur síðan legið ljóst fyrir að ríkisstjórnarflokkarnir væru að móta endanlega afstöðu sína í málinu. Ég lagði fram drög að frv. um það mál og sendi þingflokkum stjórnarflokkanna fyrr í þessari viku. Ég hef haft af því reynslu að þegar slík drög eru lögð fyrir þingflokka, þá koma þau eftir einni eða annarri leið í fjölmiðlum sama dag eða næsta dag þannig að ég taldi eðlilegt að standa þá sjálfur að þeirri kynningu frekar en hafa þar milliliði. Að sjálfsögðu er hægt og velkomið að láta fulltrúum stjórnarandstöðuflokkanna þessi drög einnig í té. Varðandi afstöðu Sjálfstfl. þá minnist ég þess, en vildi gjarnan fá að fletta því upp og hafa til þess nánari tíma, að í sumar eða haust hafi þingflokkur Sjálfstfl. gert þá samþykkt að hann vildi virðisaukaskatt með 25% efra þrepi og 15% lægra á matvælum. 

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Feluleikur hæstv. fjmrh. í virðisaukaskattinum er með eindæmum og minnir helst á vinnubrögð félaga hans í föllnum ríkisstjórnum austantjalds. Milliþinganefndin hefur að stórum hluta verið sniðgengin nú undanfarið. Stjórnarandstaðan hefur ekki nema takmarkaðar upplýsingar undir höndum um ýmis mikilvæg atriði sem þetta mál varða, hvað þá þeir aðilar sem þessi kerfisbreyting kemur til með að mæða á. Og því spyr ég hæstv. fjmrh.: Hvað er hann að fela? Eða er svo mikill ágreiningur í ríkisstjórnarflokkunum um ýmis veigamikil atriði, svo sem matarskattinn, að hann þori ekki að leggja frv. fram hér á Alþingi af ótta við að þetta getuleysisbandalag, eins og ríkisstjórnin er nú kölluð, klofni í frumeindir sínar og efna verði til nýrra kosninga? Frjálslyndi hægriflokkurinn mótmælir vinnubrögðum hæstv. fjmrh. við undirbúning og kynningu virðisaukaskattsins. Stjórnarandstaðan krefst þess að hafa a.m.k. sama aðgang að reglugerðum og tillögum um virðisaukaskattinn og fjölmiðlar. Það er lágmarkskurteisi við þm. sem hér eru kosnir. 26% virðisaukaskattur er enn fremur nánast ögrun við alþýðu þessa lands til viðbótar við þá skattpíningu sem hæstv. fjmrh. hefur þegar lagt á almenning í landinu. Það er því krafa að það verði lagt sem allra fyrst fram frv. til laga um virðisaukaskatt og það verði hreinar línur um það hvert skattþrepið á að vera og sérstaklega komi það fram varðandi matarskattinn. Við krefjumst þess, Frjálslyndi hægriflokkurinn, að fá allar upplýsingar þegar í stað um málið.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda frumkvæði hans í þessu máli, en sú staða sem upp er komin um þessa milliþinganefnd er enn eitt dæmið um hroka og valdníðslu og að sjálfsögðu tvískinnung. Hvers vegna er verið að skipa hér nefndir án þess að láta fara þar fram eðlileg skoðanaskipti og málefnavinnu sem nefndum sem þessum er ætluð? Það hefur sýnt sig að eins er ástatt um virðisaukaskattinn og gildistöku laga um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem hér var rædd í gær. Undirbúningur er mjög skammt á veg kominn og þetta dynur yfir landsmenn að því að sagt er eftir nokkrar vikur og án þess að búið sé að ganga frá fjölmörgum lausum endum. Ég vil aðeins minnast á það hér og nú vegna þess að hér hefur farið mikil umræða fram um söluskatt í blöðum og milli stjórnarflokkanna undanfarna daga að Alþfl. mótmælti harðlega í upphafi þegar lagt var fram frv. á árinu 1986. Sama gerði Alþb. Það taldi að skatturinn kæmi illa niður á lágtekjufólki. Og hvað skyldi verða nú eins og ástandið er í þjóðfélaginu? Ég ætla ekki að rifja upp umræðuna sem varð hér 1987, en vil aðeins minnast á það að margir Reykvíkingar muna eftir ,,karlinum á kassanum`` sem boðaði trúna af hugsjón og sannfæringu. Margir minntust hans er þeir sáu núv. hæstv. fjmrh. uppi á kassa í Miklagarði þar sem hann hafði uppi stór orð gegn matarskattinum og mótmælti kröftuglega. Nú spyrja menn sig: Hvar er sannfæring hans og hver var hugsjónin? Hvernig má vera að sami maður sem nú er í þeirri stöðu að geta afnumið þennan óréttláta skatt á nauðþurftir fólks, þverskallast við að hugleiða þann möguleika og hefur ekkert samráð? Það er undarlegt að verða vitni að því hvað hann er áfram um að koma þessum skatti á upp á sitt eindæmi.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Virðulegi forseti. Þó að ég vilji leggja áherslu á það að ég held að fulltrúar fjmrn. og þeir embættismenn sem þar vinna séu á fullri ferð við að undirbúa tilkomu virðisaukaskattsins, þá verð ég að taka hér undir að hluta gagnrýni stjórnarandstöðunnar á undirbúning þessa máls. Það hefur legið ljóst fyrir nú í fleiri vikur að sífellt stærri hluti þm. vill skoða það í botn að það verði tvö þrep á virðisaukaskattinum á lokastigi. Þess vegna hafa það orðið mér mjög mikil vonbrigði að þegar gengið er á embættismenn fjmrn. kemur í ljós að það hefur ekki verið kannað, það hefur ekki verið lögð nein einasta vinna í að kanna hvernig það kæmi út í framkvæmd. Embættismenn fjmrh. segja einfaldlega: Það þýðir sex mánaða undirbúningsvinnu, en þegar spurt er í hverju sú undirbúningsvinna liggur, þá verður fátt um svör.  Ég ætla að upplýsa hér það sem kannski margir vita af að nú í morgun, laust fyrir hádegi, héldu Stéttarsamband bænda, Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja og Neytendasamtökin sameiginlegan blaðamannafund. Þar lýstu þau yfir mjög ákveðinni skoðun sinni á þessu máli í þá veru að það beri að vera tvö stig á lokaþrepi skattsins. Þetta eru þau efnisatriði sem ég vil koma hér fram og ég treysti því enn þá að fjmrh. láti fara fram þá vinnu og láti kanna á hvern hátt þessu verði komið við, þessum meirihlutavilja þjóðarinnar og ég vil fullyrða miklum meirihlutavilja þingheims.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. fór héðan úr þessum ræðustól áðan með hrein ósannindi. Hann fullyrti að Sjálfstfl. hefði á liðnu hausti samþykkt að virðisaukaskattur gæti verið 25%. Þetta hefur aldrei gerst. Ég skildi hann þannig að það væri einn skattur, almennur virðisaukaskattur. Sjálfstfl. hefur aldrei léð máls á hærri virðisaukaskatti en 22% og það er rétt að geta þess hér að þegar Sjálfstfl. á liðnu hausti flutti tillögu um að skattur á öll matvæli, virðisaukaskattur eða söluskattur, yrði ekki hærri en 10% þá varð það til þess að Alþfl. rauf stjórnarsamstarfið, Alþfl. og Framsfl. og þessi stjórnarmynd sem nú er við lýði varð til. Ég endurtek að Sjálfstfl. hefur aldrei mælt með hærri virðisaukaskatti en 22%. Mér er sagt að hæstv. ráðherra hafi haldið því sama fram í sjónvarpi í gærkvöldi eða fyrrakvöld og hann gerði hér. Hafi hann gert það, þá er ekkert annað fyrir hann að gera en aðeins eitt: Það er að taka þau orð aftur til að vera ekki opinber ósannindamaður og taka þau aftur á sama stað og hann mælti þau hér nú og í þessari sömu sjónvarpsstöð þar sem hann mun hafa fullyrt þetta sama. Nú ætlar hæstv. ráðherra að framlengja allar skattahækkanir og bæta við nýjum sköttum og ofan á það á að dengja virðisaukaskatti upp á 26%. Verði þeim að góðu, þeim stjórnarherrum sem ætla sér að mæta þjóðinni eftir að hún sér framan í skattkúgunina, atvinnuleysið, hrunið í þjóðfélaginu sem er óhjákvæmileg afleiðing svona stjórnarhátta.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Ég vil taka undir gagnrýni á vinnubrögð við undirbúning þessarar kerfisbreytingar. Hún er ein af mörgum sem á að steypa yfir þjóðina án þess að undirbúningur hafi verið nógu mikill, án þess að gengið hafi verið nægilega vel frá málum til að breytingin verði sem átakaminnst og skilji eftir sig sem minnstan slóða mistaka sem þarf að leysa síðar. Ég vil enn og aftur vekja athygli hæstv. fjmrh. á þeim skilaboðum, sem hann hlýtur sjálfur að hafa fengið frá þjóðinni og Kvennalistinn fékk vissulega í sumar, að matarskatturinn er afar íþyngjandi fyrir venjulegt launafólk á Íslandi. Svo íþyngjandi að það finnur verulega fyrir honum. Í undirbúningi síðustu stiga, eins og hann greindi frá áðan, þar sem er verið að ákveða veigamikla þætti eins og t.d. þá sem varða matarskatt --- og fegnastar yrðum við kvennalistakonur ef hann yrði afnuminn og réttlátast væri að taka hann af. Ef á að gera á honum einhverjar breytingar þá verður að hafa stjórnarandstöðuna með í því máli. Vitanlega á Alþingi allt að taka um það ákvarðanir. Ég vek athygli hæstv. ráðherra á nýjum niðurstöðum úr könnun Félagsvísindastofnunar þar sem segir að fjölskyldutekjur hafi rýrnað um 6% á einu ári og kaupmáttur teknanna hafi rýrnað um 9%. Ég tel það mjög alvarlegt ef síðan á að fara að bæta við einum hæsta virðisaukaskatti í Evrópu og þar á ofan matarskatti sem flestar þjóðir hafa ekki valið að hafa með þessum hætti. Einmitt vegna þess hve illa það kemur við daglegan heimilisrekstur venjulegs fólks, svo ég tali ekki um láglaunafjölskyldur og barnmargar fjölskyldur.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi minna á það og virðist ekki vera vanþörf á að það voru Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. sem stóðu að samþykkt þeirra laga að hafa hér virðisaukaskatt í einu þrepi. Ég segi þetta vegna ummæla þingmanns Framsfl. hér áðan. Í júlí og ágústmánuði sl. lagði ég fyrir ríkisstjórnina tillögur um málamiðlun milli þeirra sjónarmiða að hafa virðisaukaskatt í einu þrepi og að hafa virðisaukaskatt í tveimur þrepum og ég tilkynnti ríkisstjórninni þá að ef menn ætluðu að hafa virðisaukaskatt í tveimur þrepum yrði að taka þá ákvörðun í ágúst eða í síðasta lagi í byrjun septembermánaðar ef skatturinn ætti að taka gildi um næstu áramót. Niðurstaðan í ríkisstjórninni, það málamiðlunarsamkomulag sem flokkarnir stóðu allir að, varð það að virðisaukaskatturinn yrði í einu þrepi, síðan yrði beitt sérstöku endurgreiðslukerfi innan virðisaukaskattsins til þess að lækka verðlag á matvælum, nokkrum algengum innlendum matvælum, í samræmi við að á þeim væri 13% lægra þrep. Fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna eru búnir að hafa drög að reglugerð um þessa framkvæmd og lýsingu á henni í sínum höndum í einn og hálfan mánuð. Það er undarlegt að hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir skuli standa hér upp og segja að stjórnarandstaðan hafi ekkert fengið að heyra um þá framkvæmd vegna þess að það er rúmur mánuður síðan fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna fengu í sínar hendur lýsingu á því hvernig það ætti að framkvæma. Ég bið menn nú að haga málflutningi sínum þannig að hann sé í samræmi við staðreyndir málsins og þróun. Það er líka ljóst að skv. þessum tillögum mun verð á neyslumjólk og hliðstæðum mjólkurvörum lækka um 10% í byrjun janúar. Verð á dilkakjöti, ýmist unnum kjötvörum eða dilkakjöti í heilum og hálfum skrokkum, mun lækka frá 5% og upp í 10% í fyrstu viku janúarmánaðar. Það er líka ljóst að verð á fiski á skv. þessum tillögum að geta lækkað um 10% í fyrstu viku janúarmánaðar og verð á fersku innlendu grænmeti á einnig að geta lækkað um 10% í fyrstu viku janúarmánaðar. Það er þess vegna ljóst að þær virðisaukaskattstillögur sem gerðar hafa verið á vettvangi ríkisstjórnarinnar og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna eru búnir að hafa í sínum höndum í rúman mánuð fela í sér allnokkra verðlækkun á þessum matvælum í upphafi ársins. Menn geta eðlilega óskað eftir því að þær verðlækkanir væru meiri, að þær næðu til fleiri tegunda. Þá umræðu er sjálfsagt að láta fara fram hér. En við skulum ekki ræða málið eins og það liggi ekki nú þegar ljóst fyrir eða hafi ekki legið ljóst fyrir í langan tíma að það verður verðlækkun hér á matvælum með tilkomu virðisaukaskattsins vegna þess að skattlagning matvæla mun breytast með tilkomu virðisaukaskattsins. Það er auðvitað líka alveg ljóst að eigi að taka ákvörðun um virðisaukaskatt í tveimur eða fleiri þrepum þarf umtalsverða breytingu á lögunum sjálfum og á framkvæmdinni og þarf allnokkurn tíma til að undirbúa það. Þetta bið ég nú fulltrúa þeirra flokka sem hér hafa talað í umræðunum, flokka sem hafa hér á Alþingi staðið að lagasetningu um virðisaukaskatt í einu þrepi, að hugleiða í fullri vinsemd.

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Virðulegi forseti. Ég skal ekki draga dul á það hér úr þessum ræðustóli að ég hef aldrei verið neinn vinur virðisaukaskattsins. Ég hef enn þá mínar efasemdir um að virðisaukaskattur sé heppilegt skattform fyrir þetta fámenna og litla þjóðfélag og það atvinnulíf sem hér er, þau litlu fyrirtæki sem eru undirstaða þess. Virðisaukaskattur var á sínum tíma fundinn upp af Frökkum sem eru taldir einhverjir mestu skriffinnar í Evrópu. Skattkerfið er dæmigert fyrir þá hugsun, þetta er skriffinnskukerfi. Hins vegar skal ég ekki hlaupast undan þeirri ábyrgð að ég stóð að því þegar við vorum að ganga frá samningum um stjórnarsáttmála við myndun nýrrar ríkisstjórnar í byrjun september að gert var samkomulag um að virðisaukaskattur skyldi tekinn upp frá nk. áramótum og hann yrði í einu þrepi á smásölustigi en sérstakt lægra skattþrep yrði á framleiðslustigi á vissum innlendum matvælum sem yrði náð í gegnum endurgreiðslu. Ég er ekkert ánægður með þessa niðurstöðu en um það varð samkomulag og við það samkomulag verður að sjálfsögðu staðið. Hins vegar höfum við lýst því yfir að við munum halda þeirri baráttu áfram að berjast fyrir tveimur þrepum í virðisaukaskatti frekar en gegn skattinum vegna þess að ég geri mér það ljóst að mikill meiri hluti þingmanna er fylgjandi því að taka upp virðisaukaskatt. Enn fremur virðist svo vera að atvinnulífið vilji í stórum dráttum fá virðisaukaskatt. Fulltrúar atvinnulífsins hafa margoft lýst því yfir að þeir telja óhjákvæmilegt að á Íslandi verði virðisaukaskattur eins og í nálægum samkeppnislöndum. Þess vegna munum við ekki berjast gegn virðisaukaskattinum sem slíkum en við munum hins vegar berjast fyrir því að með tíð og tíma verði tvö skattþrep í virðisaukaskatti, annað skattþrep lægra sem nái yfir matvæli og helstu lífsnauðsynjar, menningarstarfsemi hvers konar og hugsanlega yfir þjónustu sem nú er sett í hátt skattþrep, svo sem eins og þjónusta lögfræðinga, endurskoðenda og verkfræðinga. En eins og ég gat um áðan þá var gert samkomulag um þetta við myndun stjórnarinnar og við það mun Borgarafl. að sjálfsögðu standa. Svo vil ég minna á það þegar menn eru að tala um einhvern hæsta virðisaukaskatt í heimi að í fjölmörgum Evrópulöndum eru virðisaukaskattsþrep langt yfir 30%, m.a. í Frakklandi, Belgíu og á Ítalíu. Þar eru virðisaukaskattsþrep allt upp í 37% á vissum vöruflokkum þannig að það er auðvitað alveg af og frá að við séum að slá einhver met hér. Ég vil minna sjálfstæðismenn á að það var fyrir þeirra tilstilli að tekjur ríkisins af tollum voru nánast afnumdar. Og svo reka menn upp stór augu þegar ríkið verður að færa tekjuöflunina yfir á aðra skattheimtu.

Ragnhildur Helgadóttir Frú forseti. Við höfum hér fengið ábendingar hæstv. fjmrh. um að best sé að fjalla um þetta mál sem önnur með því að hafa staðreyndirnar í heiðri. Þá er það lágmarkskrafa til þessa hæstv. ráðherra að hann hvorki halli réttu máli né beri fram óljósar staðhæfingar sem staðreyndir sem eiga svo að vera rök fyrir máli hans. Það er auðvitað rangt að Sjálfstfl. hafi samþykkt eða gefið þá yfirlýsingu nú í sumar að það ætti að vera 25% virðisaukaskattur og auk þess hallaði ráðherrann réttu máli þegar hann sleppti því að geta þess að það var krafa formanns Sjálfstfl. fyrir stjórnarslitin í fyrra að virðisaukaskatturinn væri í tveimur þrepum. Rétt var það að hann beitti sér fyrir því ásamt öðrum þáv. stjórnarsinnum að það væri aðeins eitt þrep vegna hagræðisins sem fælist í því en á þeim umþóttunartíma sem leið fram að því að stjórnarslit urðu þá sannfærðust bæði hæstv. forsrh. sem og Sjálfstfl. um það að það bæri, vegna kjara heimilanna í landinu, að hafa virðisaukaskattinn í tveimur þrepum. Þetta m.a. var ein af þeim ástæðum sem ollu því að núv. ríkisstjórn varð til. Það var ekki vegna þess að ljóst væri að hæstv. núv. fjmrh. og formaður Alþb., sem beitti sér gegn virðisaukaskatti í einu þrepi, hefði skipt um skoðun, þó að svo væri látið í veðri vaka, heldur var þá einfaldlega búið að semja um stofnun þessarar ríkisstjórnar sem nú situr og keppist við að skerða kjör fólksins í landinu. Og þess vegna spyr ég, þegar hæstv. ráðherra segir að það verði vitanlega séð um það að verð á matvælum lækki m.a. með því að sérstakt endurgreiðslufyrirkomulag verði haft við í þessu skyni. Ég tel að við eigum fullan rétt á því að vita hvers konar endurgreiðslufyrirkomulag það er sem skilar sér til neytendanna á sama hátt og yrði ef skatturinn væri lægri. Mér þykir alveg lágmarkskrafa að við fáum að vita þetta. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að koma þessu svo fyrir?

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Það var býsna spaugilegt að hlýða hér á ráðherra Hagstofu, svo spaugilegt að manni kom helst í hug að hann væri hvort tveggja í senn ráðherra spaugstofu og Hagstofu.

Er þetta nýi brandarinn úr Valhöll?

Það er nú einu sinni svo að þegar Sjálfstfl. lagði hér fram fyrst frv. um virðisaukaskatt var þar gert ráð fyrir því að virðisaukaskatturinn yrði að fullu endurgreiddur á brýnustu matvæli. Þegar söluskattur var settur á matvæli var það krafa Sjálfstfl. að hann yrði að fullu endurgreiddur á brýnustu matvæli og það var ákveðið, það varð niðurstaðan þegar sú breyting var gerð. Núna þegar helstu andstæðingar þessarar skattheimtu eru komnir í ríkisstjórn er ákveðið að endurgreiða aðeins helming af skattinum á brýnustu matvæli. Breytingin sem verið er að gera er sú að það er aðeins verið að endurgreiða helming en áður var endurgreiðslan að fullu á þessi tilteknu matvæli. Allur árangurinn sem ráðherra Hagstofunnar hæstv. hefur náð er þessi, að endurgreiðsla sem áður var full kemur nú aðeins að hálfu. Og það er aumkunarvert af þingmönnum Framsfl. að koma hér upp og freista þess að gagnrýna hæstv. fjmrh. fyrir sleifarlag í þessu efni. Auðvitað er það rétt að öll þjóðin ber fram þá gagnrýni. En bæði þingmenn og ráðherrar Framsfl. bera fulla ábyrgð, fulla ábyrgð á vinnubrögðum hæstv. fjmrh. í þessu efni, sem eru auðvitað forkastanleg. Ef þingmenn eða ráðherrar Framsfl. meintu eitthvað með gagnrýni sinni í þessu efni þá er rétt að minna þá á að þeir hafa völd og aðstöðu til þess að koma sjónarmiðum sínum fram, þeir einfaldlega kæra sig ekkert um það. Þess vegna falla þau ummæli hér dauð og ómerk. En hitt er svo alvarlegt að það er búið að upplýsa það hér í þessari umræðu að hæstv. fjmrh. hefur enn einu sinni farið með rangt mál, farið með hrein ósannindi bæði í fjölmiðlum og hér á Alþingi. Og hann hefur talað hér í tvígang án þess að biðjast afsökunar á því og nú er kominn tími til að hann biðjist afsökunar á rangfærslum sínum.

Guðrún Agnarsdóttir Virðulegur forseti. Aðeins örfá orð. Ég held að gagnrýni mín hafi verið á rökum reist. Ég veit ekki betur og hef ráðfært mig við aðrar kvennalistakonur hér. Okkur hefur ekki borist nein reglugerð frá fjmrn. Og þó svo hefði verið þá eru samt veigamiklar ákvarðanir sem enn hafa ekki verið teknar í málinu og þess vegna er nauðsynlegt að kalla saman fund með fulltrúum stjórnarandstöðu. Ég vil ítreka þetta. Þess vegna tel ég að gagnrýnin hafi í raun verið á rökum reist.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég vil ítreka það sem hér hefur komið fram og óska sérstaklega eftir því við viðkomandi sjónvarpsstöð að hún leiðrétti nú þegar þær rangfærslur sem komu fram hjá hæstv. fjmrh. um afstöðu Sjálfstfl. til virðisaukaskattsprósentu. Ég minni á það að Sjálfstfl. hefur lagt fram sína skoðun á því að hámarkið skuli vera 22%, þ.e. almenna prósentan. Það kom fram fyrr en við stjórnarslitin 1988 að ýmsir þingmenn Sjálfstfl. lögðu áherslu á tveggja þrepa skatt. Þess vegna vil ég einnig leiðrétta þá rangfærslu fjmrh. þar sem hann segir að þetta hafi verið samþykkt einróma af Sjálfstfl., Framfl. og Alþfl. hér á hinu háa Alþingi þegar virðisaukaskattsfrv. var samþykkt. Það voru nokkrir þingmenn Sjálfstfl. sem lögðu áherslu á að virðisaukaskatturinn yrði tveggja þrepa skattur. Meðal annars á grundvelli þeirrar óskar og þeirra hugmynda var nefnd falið að fjalla um það hvort ætti að vera tveggja þrepa skattur eða ekki. Fjmrh. fer með staðlausa stafi þegar hann heldur því fram að þetta hafi verið einróma samþykkt á sínum tíma. En það er athyglisvert að þegar einn af þingmönnum Framsfl., stjórnarþingmaður, stendur hér upp og segir: ,,Það hefur engin vinna verið lögð í að kanna tveggja þrepa skattsfyrirkomulagið, embættismönnum hefur ekki einu sinni verið falið að kanna þetta.`` Það sýnir að hæstv. fjmrh. ætlar að nota þá aðferð sem stundum er notuð í samningum að draga allt fram á síðustu stundu til þess að keyra þetta í gegn eins og hann er að gera núna. Þetta er meginatriðið og meginástæðan fyrir því hvernig komið er. Ég vil svo, virðulegur forseti, undirstrika það sem fram hefur komið hér að kjör fólksins, kjör heimilanna hafa þegar rýrnað og skerst um 13--14% í tíð núverandi ríkisstjórnar. Með virðisaukaskatti núv. ríkisstjórnar, þessum 26%, mun þessi kjaraskerðing eða rýrnun aukast um 3--4%, þannig að um næstu áramót mun þessi hæstv. ríkisstjórn undir forustu hæstv. fjmrh. hafa skert kjör heimilanna um 18%. Þess vegna mótmælir verkalýðshreyfingin því að virðisaukaskattur skuli vera 26% og einnig að það skuli ekki vera tveggja þrepa skattur.

Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á því að hálftíminn sem leyfður var til þessarar umræðu er nú liðinn en enn þá eru tveir hv. þingmenn á mælendaskrá.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að gera örstutta athugasemd. Við skulum fyrst fara rækilega yfir fréttaflutning fjölmiðla í sumar og haust af skoðunum og yfirlýsingum Sjálfstfl. áður en við fullyrðum það hér að ekki hafi komið fram af hálfu talsmanna Sjálfstfl. í sumar eða haust að Sjálfstfl. vildi 25% virðisaukaskatt og 15% lægri á matvælum. Það mun ég skoða rækilega. Komi í ljós að það sé misminni hjá mér þá er alveg velkomið að biðjast afsökunar á því. En fyrr en ég er búinn að fara rækilega í gegnum blöð og fjölmiðla frá þessum tíma þá ætla ég ekki að fullyrða hér og nú eins og hér hefur verið gert að þetta sé rangt. Ég hef þetta í mínu minni og við skulum skoða gögnin áður en dómur er felldur. Ég skil hins vegar að þetta sé mikið viðkvæmnismál hjá Sjálfstfl. í dag ef hann hefur í sumar ályktað um annað. Það er líka rangt að í fjmrn. hafi ekki verið skoðað mjög rækilega hvað fælist í tveggja þrepa virðisaukaskatti. Það var skoðað í sumar, það var farið yfir það hvers konar breytingar þyrfti að gera og hvaða tíma þyrfti til þess og eins og ég sagði hér áðan þá var ljóst að þá ákvörðun hefði þurft að taka í ágúst og septembermánuði ef slíkur skattur ætti að koma til framkvæmda um áramótin. Ég vil svo einnig geta þess hér að athuganir sem hafa farið fram í fjmrn. sýna það að með upptöku virðisaukaskattsins um næstu áramót mun framfærsluvísitalan lækka eða hækka minna en ella hefði orðið vegna virðisaukaskattsins sjálfs, þannig að þær fullyrðingar sem hér hafa verið settar fram um að virðisaukaskatturinn sem slíkur muni hækka almennt verðlag í landinu eru rangar. Almennt verðlag í landinu mun lækka u.þ.b. 0,5--1%, kannski 1,5%, með tilkomu virðisaukaskattsins og vegna hans sérstaklega. Við skulum hafa það sem réttara er í þessum efnum, um nóg annað er nú að tala.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Það er athyglivert að hlýða hér á svör hæstv. fjmrh. Þau hljóða eitthvað á þessa leið: Fyrst fer ég með fullyrðingar í fjölmiðla, svo hlýði ég á upplýsingar um það að ég hafi haft rangt fyrir mér og ég ætla ekki að biðjast afsökunar á því en kannski leita af mér einhvern grun um það hvort einhverjir aðrir kunni líka að hafa sagt ósatt um afstöðu Sjálfstfl. Þetta er nú hinn eiginlegi og raunverulegi málflutningur hæstv. fjmrh. Það er þetta sem hæstv. ríkisstjórn ber á borð fyrir Alþingi Íslendinga. Þetta er forystumaður hæstv. ríkisstjórnar, þetta er sá maður sem til að mynda ráðherrar Framsfl. bera mest traust til og láta leiða stjórnarsamstarfið hér á Alþingi. Með þessum vinnubrögðum og með þessum málflutningi gagnvart Alþingi Íslendinga. Og það er athyglivert fyrir fjölmiðlamenn sem hampa þessum hæstv. ráðherra meira en nokkrum öðrum manni að hlýða á hvernig hann játar fyrir Alþingi Íslendinga að rétt mál og sannsögli skipti hann engu máli. Einungis það að fá tækifæri til þess að henda fram fullyrðingum, hvort sem þær eru sannar eða ósannar, í fjölmiðla. Ef hann getur notað fjölmiðlana með þeim hætti, þá er hans metnaði fullnægt. Og það er athygli vert, ekki einasta fyrir Alþingi Íslendinga, heldur líka fyrir fjölmiðla að hlýða á hugarfarið að baki málflutningi hæstv. fjmrh. sem hann hefur viðurkennt og staðfest hér á Alþingi nú með síðustu ræðu sinni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Í 32. gr. þingskapalaga segir svo: ,,Í allt að hálftíma á venjulegum fundartíma í sameinuðu þingi geta þingmenn fengið tekið fyrir mál utan dagskrár hvort heldur er í formi yfirlýsingar eða fyrirspurnar.`` Nú gerist það æ tíðara að hv. þm. geri þær kröfur til forseta að hálftíminn verði allt að klukkutíma og þar kemur að forseti hlýtur að stöðva þetta. Nú hafa tveir hv. þm. beðið um orðið að nýju og þessi umræða hefur þegar staðið í þrjá stundarfjórðunga þannig að ég mælist til þess við hv. þm. að þeir geri sér grein fyrir því að þessari umræðu verður nú að fara að ljúka.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Virðulegi forseti. Ég verð því miður að árétta hér aftur nokkra hluti sem ég var með í fyrri ræðu minni. Það er fyrst að það er alveg rétt að Framsfl., ásamt þeim sem voru í stjórn, stóð að því að setja söluskatt á öll matvæli þegar það var gert. Ég varði þá ákvörðun þá. Reynslan hefur hins vegar kennt mér að það var röng ákvörðun. Og þegar reynslan kennir okkur slíka hluti þá eigum við að læra af henni. Þetta var að mörgu leyti rangt. Og bara í mestu vinsemd, hæstv. fjmrh., varðandi það að engin könnun hafi farið fram, þá hef ég ekkert annað fyrir því en orð tveggja háttsettra embættismanna á þingflokksfundi okkar framsóknarmanna. Ég vil líka benda fjmrh. á það í mestu vinsemd að skoða nú þau drög að endurgreiðslureglugerð sem fyrir okkur liggur. Þegar framsóknarmenn féllust á að ná lægra þrepinu með því að greiða þetta niður, um 13% á vinnslustigi, þá sáu menn ekki fyrir framkvæmdina á því. Ég þekki verðlagskerfi landbúnaðarins kannski betur en margir aðrir sem hér eru inni, þannig að ég var fljótur að átta mig á því hvað fólst í þessum reglugerðardrögum. Ég ætla bara að benda á eitt atriði: Ég vil sjá framan í þann fjmrh. sem gengur lengra en að greiða mjólk niður í 13% virðisaukaskatt eins og stendur í því sem fyrir okkur liggur núna. Ég vil sjá þann fjmrh. Það gæti gerst að í einhverja mánuði eftir næstu áramót yrði lækkunin meiri meðan þær niðurgreiðslur sem nú eru í gildi að krónutölu eru að núllast út. Síðan stæðu bara 13% eftir. Ég vil líka benda fjmrh. á annað, varðandi verð á hvítu kjöti og svínakjöti. Þegar menn segja: Það á að lækka það með því að endurgreiða grunngjaldið á fóðurbætisgjaldinu --- er þess að gæta að það er allt saman endurgreitt í dag þannig að með því verður ekki lækkað verð á þessu kjöti.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Það er örstutt. Ég vil þakka hv. þm. Jóhannesi Geir fyrir að hafa staðið upp og mótmælt því að hæstv. fjmrh. kallaði þennan stjórnarþm. ósannindamann. Hann hefur rækilega afhjúpað hvernig hæstv. fjmrh. hagar sínum málflutningi þar sem hann upplýsir, hv. þm., að tveir embættismenn hafi mætt á þingflokksfundi hjá Framsfl. og skýrt frá þeirri staðreynd að embættismönnum hafi ekki verið falið að vinna að þessu verki. Þetta undirstrikar hvernig vinnubrögð hæstv. fjmrh. eru þegar hann fjallar um þessi mál sem mörg önnur. Ég vil einnig undirstrika það sem ég sagði hér áðan að upplýsingar mínar um kjaraskerðingu heimilanna eru frá kjararannsóknarnefnd þar sem segir að kjaraskerðing á þessu ári sé um 13%, þannig að það sem hæstv. fjmrh. sagði um það sem til viðbótar kemur er alrangt. Þegar 26% virðisaukaskatturinn kemur til framkvæmda mun kjaraskerðing heimilanna verða komin upp í 17--18% á þessu eina ári.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Hæstv. fjmrh. hefur verið staðinn hér að ósannindum með margvíslegum hætti. Ég vildi gjarnan bjóða hæstv. fjmrh. heim til mín nú eftir þessa umræðu og við hlustuðum saman á upptöku af viðtali við hann í sjónvarpinu sl. miðvikudagskvöld. Þar sagði hann að Sjálfstfl. hefði sett fram tillögu um 25% virðisaukaskatt. Hann minntist ekki einu einasta orði á tvö þrep. Hér eru hans varnir þær að Sjálfstfl. vilji hafa þrepin tvö og af þeim sökum þurfi kannski að fara ofurlítið hærra, en margar vörutegundir séu í hinu lægra þrepinu. En það var ekki það sem hann sagði í sjónvarpinu, heldur að Sjálfstfl. vildi einn flatan skatt, 25% virðisaukaskatt. Hann vitnaði til samþykktar sem þingflokkur Sjálfstfl. gerði nú á sl. hausti. Ég skal rifja þá samþykkt upp, með leyfi hæstv. forseta: ,,Virðisaukaskattur á að verða í tveimur þrepum, almennt þrep og lægra þrep fyrir matvæli. Með þessu er tekið af skarið um lægri skattlagningu á matvæli en aðrar vörur og komið til móts við þá almennu skoðun að rétt skuli að halda matvælum eins ódýrum og kostur er.`` Þetta er sú samþykkt sem þingflokkur Sjálfstfl. gerði um virðisaukaskatt. Ég hlýt að biðja hæstv. forseta að gefa hæstv. fjmrh. tækifæri til að koma hér upp í pontu og biðja þingheim og þjóðina afsökunar á þeim ósannindum sem hann viðhafði í sjónvarpinu á miðvikudagskvöld. Það er auðvitað ábyrgðarhluti fyrir sjónvarpið að hleypa þvílíkum mönnum í beina útsendingu án þess að hafa á varðbergi á bak við svona tug manna til þess að geta borið af sér sakir eftir því hvar fjmrh. ber niður hverju sinni.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég hlýt að fara fram á það að hæstv. utanrrh. verði kvaddur í salinn til að vera viðstaddur umræður um þá skýrslu sem hann fer fram á að rædd verði hér í dag.

Forseti mun gera ráðstafanir til að hæstv. utanrrh. verði sóttur.

Er ráðherra í húsinu?

Hæstv. utanrrh. er í húsinu og kemur innan tíðar.

Hæstv. forseti. Evrópa dagsins í dag stendur frammi fyrir geysilegum breytingum á fjölmörgum sviðum. Þar er ekki síst átt við markaðsmál og þá umræðu sem fram fer um einn markað fyrir EB-löndin. Hér er um gríðarlega merkilegar hugmyndir að ræða sem, ef þær verða að veruleika, munu stórefla atvinnulífið í Evrópu og gera samkeppnisaðstöðu evrópskra framleiðenda betri gagnvart framleiðendum utan bandalagsins eins og t.d. Bandaríkjunum. Auðvitað munu slíkar breytingar hafa veruleg áhrif hér á Íslandi, hvort heldur við kjósum að vera með í slíku bandalagi eða ekki. Það er hins vegar mín skoðun að við eigum að fara varlega í málin en með opnum huga og jákvæðum. Samkomulag við EB getur skapað mörgum íslenskum fyrirtækjum framtíð, og ekki veitir af eins og staðan er því í dag sjá fáir íslenskir framleiðendur til sólar. Samkomulag við EB getur því stuðlað að endurreisn íslensks atvinnulífs. Það er alveg ljóst að það getur skipt okkur sköpum hvort við tökum þátt í slíku samstarfi eða hvort við ætlum að gerast einangrunarsinnar og loka okkur af hér úti í Norður-Atlantshafinu. Auðvitað verðum við að gæta vel að sjálfstæði okkar og koma fram af fullri reisn, og til þess treysti ég vel þeim aðilum sem með málið fara í dag. Þeim ber til að mynda að gæta vel að auðlindum okkar, sjávarútveginum og orkunni, að stefna ekki forræði okkar á þeim vettvangi í hættu. Þeim ber að gæta þess að sett verði lög um auðhringamyndanir sem loki fyrir þann möguleika að eitthvert risafyrirtækið verði einn góðan veðurdag orðið stærsti eigandi íslensks efnahagslífs. Ef svo færi þyrfti hæstv. utanrrh. ekki lengur að fara um landið og spyrja hver ætti Ísland. Þetta eru þau tvö meginatriði sem ber að gæta að, með öðrum orðum að hér verði engum erlendum framleiðendum hleypt inn í fiskveiðilögsögu okkar, og varnaglar slegnir gagnvart auðhringamyndun. Til þess að megintakmark þessara viðræðna EFTA og EB nái fram að ganga þarf að nást fram víðtæk samstaða aðildarþjóðanna. Til þess að svo megi verða tel ég að gífurleg vinna sé enn óunnin, og leyfi mér að efast um að þeirri vinnu verði lokið í árslok 1992 eða í upphafi 1992 eins og stefnt er að. Ég vil gjarnan inna eftir því hvenær Ísland gæti í fyrsta lagi orðið fullgildur þátttakandi í EB. Er það strax 1992, þ.e. ef við höfum sjálfir ákveðið það, eða hversu langan aðdraganda þarf? Erum við e.t.v. að tala um aldamótin eða enn síðar? Hæstv. forseti. Um skýrslu hæstv. utanrrh. er hægt að segja margt eða öllu heldur spyrja margs. Ég vil þó áður en ég geri það lýsa yfir nokkurri ánægju með skýrsluna sem ég tel vel unna þó hún ef til vill segi ekki alveg nóg og skilji raunar eftir fleiri spurningar en svör. En það kemur ekki að sök því að hæstv. ráðherra mun væntanlega bæta úr því og svara öllum þeim spurningum sem til hans verður beint, eins og hans er von og vísa. Ég ætla að leyfa mér að fara lauslega yfir skýrsluna og byrja á bls. 9 í henni en þar segir í III. kafla, Yfirliti yfir niðurstöður stjórnarnefndar EFTA og EB, með leyfi forseta: ,,Varðandi óhindruð vöruviðskipti viðurkenndu báðir aðilar að líta yrði á gagnkvæma viðurkenningu á söluhæfni vöru ef hún uppfyllti skilyrði til markaðssetningar í upprunalandinu.`` Hér vil ég spyrja hvort þetta eigi við um allar vörur, þar með talin t.d. lyf og hvort þetta gildi þá einnig t.d. um litarefni í matar- og drykkjarvörum. Um báða þessa vöruflokka gilda mjög mismunandi reglur. Ef við ættum að aðlaga okkur þeim reglum sem gilda, til að mynda um litarefni, annars staðar í Evrópu yrðum við að leyfa efni sem við segjum í dag að séu hættuleg og bönnum þar af leiðandi. Getum við sagt, eftir samkomulag við eitthvert bandalag, að hættan af slíkum efnum sé liðin hjá bara vegna samkomulagsins? Það er líka spurning hvernig taka á á innihaldslýsingum og á hvaða tungumáli þær eiga að vera og svo framvegis. Varðandi atvinnu- og búseturéttindi vil ég spyrja um réttindaflutninga, uppsafnaðan lífeyri til dæmis. Stendur til að samræma þennan málaflokk þannig að hægt verði að færa áunnin réttindi milli landa? Þá má einnig spyrja um niðurgreiðslur í hvaða atvinnugrein sem er. Er það ekki stefna bandalagsins að leggja af allar niðurgreiðslur, eða í það minnsta að samræma þær þannig að um eðlilega samkeppni geti orðið að ræða? Og hverjar eru þessar sameiginlegu reglur sem talað er um að setja til að tryggja samkeppnisskilyrði innan evrópska efnahagssvæðisins? Það væri fróðlegt ef ráðherra vildi nú vera svo góður að fara aðeins nánar út í það. Ein afleiðingin sem við munum sjá við það að opna markaðinn og afnema alls kyns hömlur er sú að ÁTVR mundi opna dyr sínar upp á gátt fyrir hvaða áfengistegund sem mönnum dytti til hugar að selja hér á Íslandi. Það mætti ekki lengur leggja neinar hömlur á innflutning hvorki á áfengi né tóbaki, alla vega ekki frá EB-löndum. Þessu mundi ég fagna, enda er þessi rekstur bæði ríkinu gríðarlega dýr og þar fyrir utan á hann miklu fremur heima í höndum einkaaðila. Í þessu sambandi er auðvitað freistandi að spyrja hæstv. fjmrh., sem nú er ekki lengur í salnum, um stefnu hans í áfengismálum, um stefnu ríkisstjórnarinnar sem ver tilteknum fjármunum til þess að berjast gegn áfengisneyslu í landinu, en hefur síðan farið inn á nýjar brautir í sölu á áfengi. Það hefur ekki nægt að hafa umboðsmenn fyrir áfengi á Íslandi og verðleggja vöru þeirra um mörg hundruð og jafnvel þúsund prósent, nei það hefur ekki dugað, heldur er nú íslenska ríkið sjálft orðið umboðsaðili að allnokkrum áfengistegundum og auðvitað hirðir það af því umboðslaun, eða afslátt ef menn kjósa að kalla það því nafni. Og nú spyr ég ráðherra sem er ekki í salnum en spyr þann eina ráðherra sem situr nú í þingsal og þann ráðherra sem var reyndar fjmrh. fyrir ekki mjög löngu síðan: Hversu há voru þessi umboðslaun eða afsláttur á síðasta ári og hversu há er talið að þau verði á þessu ári? Og ég spyr hann einnig: Hvernig hefur þessum fjármunum verið varið? Og spyr áfram: Telur ráðherrann eðlilegt að íslenska ríkið sé umboðsaðili fyrir áfengi? Samræmist það stefnu stjórnvalda í hollustu- og neytendamálum? Um þennan málaflokk er hægt að hafa langt mál sem ég ætla ekki að gera hér. Þá er einnig nauðsynlegt að fá að heyra hugmyndir ríkjanna um einföldun á landamæraeftirliti. Hvernig sjá menn það fyrir sér, og hvaða afleiðingar getur það haft að slaka um of á eftirliti með fólki þó að það komi frá einhverju EB-landi? Í því sambandi er ég hræddastur við eiturlyfin. Ég er hræddur um að þó að talið sé auðvelt að smygla inn eiturlyfjum til Íslands í dag, þá verði það hreinn barnaleikur í framtíðinni ef við ætlum að fara að slaka eitthvað á við landamæraeftirlit. Hæstv. forseti. Á bls. 15 í skýrslunni er sagt frá því að Íslenska járnblendifélagið hf. hafi verið tekið til skoðunar innan EB vegna meintra undirboða. Ég vildi gjarnan heyra meira um þetta mál og niðurstöðu þess. Á sömu síðu kemur það einnig fram að varðandi ábyrgð á vöru á EB-markaði er það framleiðandinn sem ber ábyrgðina á gæðum vörunnar en ekki eins og í EFTA þar sem það er seljandinn sem ber ábyrgðina. Þetta er mjög mikilvægt og mikið réttindamál innflytjenda og seljenda. Og auðvitað er það rétt sem segir í skýrslunni að á meðan EFTA stendur fyrir utan EB og t.d. heildsali er að velja um það hvort hann eigi að kaupa sömu vöru frá annaðhvort EB-landi eða EFTA-landi, þá velur hann að sjálfsögðu EB-landið vegna ábyrgðar framleiðenda. Varðandi tollabandalag, sem er mín trú að verði ofan á, hvort sem það verður í upphafi eða eitthvað seinna, þá langar mig að spyrja hvort í því sambandi hafi ekki verið rætt um samræmda tollskrá, og þá á ég við samræmda að fullu, ekki aðeins höfuðflokkar heldur einnig undirflokkar í tollskrá. Í því sambandi ætti ráðherrann að sjá til þess að þeirri verklagsreglu verði komið á að allir reikningar frá framleiðanda fyrir selda vöru milli landa skuli merktir tollskrárnúmerum á hverja vörutegund. Með þessu fyrirkomulagi mundi tollþjónusta hvar sem er innan bandalagsins stórbatna og verða til muna fljótari í afgreiðslu. Um fjármagnshreyfingar er auðvitað hægt að hafa langt mál. Ég vil þó segja að það er algjör misskilningur að álíta sem svo að hér muni rísa fjöldinn allur af erlendum bönkum og tryggingafélögum strax daginn eftir að við gerum samkomulag við EB, ef við á annað borð gerum það. Ég get ekki séð það fyrir mér að erlendir bankar muni hópast hingað eins og málum er háttað í dag, og það sama má segja um tryggingafélög. Ísland er það lítill markaður og mun verða það verndaður að það er vandséð að stórar peningastofnanir telji sér hag í því að reisa hér mikla starfsemi. Hvað varðar hins vegar hið almenna atvinnulíf og einkafyrirtæki þá er þar meiri hætta á ferðinni, enda teljast sæmilega stæðir menn víða erlendis ríkir samkvæmt íslenskri merkingu og það þyrfti engan auðkýfing til þess að kaupa hér upp eins og eitt stykki sjávarpláss. Það eru slíkir hlutir sem við verðum að slá varnagla við þó að Alþb. á nýafstaðinni landsfundarorrustu kúvendi og vilji nú fyrir alla muni koma því til leiðar að útlendingar geti átt sem allra stærstan hlut í íslensku atvinnulífi og íslenskum fyrirtækjum. Í EB er ekki gerður neinn greinarmunur á verðbréfum og hlutabréfum. Við það skapast náttúrlega sú hætta sem ég var hér að lýsa, þ.e. að eignarhluti útlendinga geti orðið alger. Ég skal hins vegar viðurkenna að það er vandséð hvernig koma á í veg fyrir frjálsa sölu hlutabréfa ef við á annan borð tökum þátt í því samstarfi sem hér er verið að ræða um. Við það að ganga inn í EB mundu íslenskir flutningsaðilar eins og t.d. Eimskip og Flugleiðir væntanlega fá alvöru samkeppni, samkeppni sem þau geta ekki keypt af sér, sem ekki verður myrt eins og Hafskip var á sínum tíma, sem ætti reyndar að vera alveg sérstakt rannsóknarefni. Sú samkeppni sem mundi koma á samgöngur yrði mjög af hinu góða og mundi vafalaust leiða til lækkandi vöruverðs og kaupmáttaraukningar, þó það sé reyndar orð sem hæstv. ríkisstjórn veit ekki hvað þýðir, enda hennar meginmarkmið að skerða kaupmátt með öllum hugsanlegum ráðum. Í skýrslunni kemur fram að sjálfstætt starfandi ríkisborgarar í einu aðildarríki eigi rétt á að starfa í öðru aðildarríki við sömu skilyrði og ríkisborgarar þess ríkis þar sem starfsemi fer fram. Þetta er afar athyglisverður punktur og ég vil spyrja hæstv. utanrrh. hvort þetta þýði að skattlagning fyrirtækja verði samræmd að einhverju leyti. Yrðu t.d. opinberir sjóðir opnir fyrir útlendingum sem vilja hefja hér atvinnurekstur? Varðandi aðbúnað fólks sem flytur er sagt að óheimil sé mismunun varðandi húsnæði. Ég óska eftir skýringum á þessum lið. Mikið hefur verið rætt um fólksflutninga milli landa EB-ríkja og hafa menn hræðst að hingað mundi streyma inn fólk alls staðar að. Reynsla EB-ríkja er ekki þannig eins og sjá má í skýrslunni. Með okkar veðurfar, legu landsins, tungu og menningu í huga hef ég ekki nokkrar áhyggjur af þessum málum. Fólksflutningar hingað geta ef til vill aukist eitthvað örlítið fyrstu árin, en það fólk verður flest farið aftur innan fárra ára. En það væri athyglisvert að heyra frá ráðherra vegna þess að það tengist fólksflutningum og niðurbrotum á innflutningshöftum hvort með inngöngu í EB sé þar með opnað fyrir innflutningi á heimilisdýrum sem víða eru nú talin til ,,fjölskyldumeðlima`` og við eyddum svolitlum tíma í að ræða hér á síðasta þingi. Verður nú opnað fyrir blessaða hundana? Þetta er nú kannski útúrdúr. Innan EB hafa verið settar reglur um viðurkenningu prófa eins og fram kemur í skýrslunni. Þar eru tilteknar ýmsar stéttir manna. Ég vil spyrja hvort þetta þýði það að t.d. lögfræðingur frá einhverju aðildarríkinu mætti þar með hefja lögfræðistörf á Íslandi. Mætti danskur ökukennari fara að kenna á bifreið á Íslandi o.s.frv.? Spurningin er því hvort í þessari viðurkenningu á prófi felist heimild til að praktísera í öðru aðildarríki EB. Ég vil spyrja hverju það sætti að Ísland undirritaði ekki fyrr en í október á þessu ári rammasamning um vísinda- og tæknisamstarf á milli Íslands og EB, svokallaða SCIENCE-áætlun sem eins og segir í skýrslunni er samdóma álit bæði EFTA og EB, að samstarf þeirra á því sviði hafi verið mjög gagnlegt og verið mikill hvati á sviði þróunar og tækni í Evrópu. Í skýrslunni er kafli um umhverfismál en um hann ætla ég ekki að fjalla hér en ætla að fara þess á leit við hæstv. annaðhvort orðinn eða verðandi umhverfisráðherra að hann gæfi okkur sínar skoðanir á þeim málaflokki, en eins og endranær er hann eins og fló á skinni og getur ómögulega setið hér í salnum nokkra einustu stund og því til marks, eins og kannski hæstv. forseti þingsins veit, hef ég reynt að fá að inna hæstv. hagstofuráðherra eftir svörum við ákveðinni fyrirspurn núna í tvær vikur, en það hefur ekki verið nokkur einasta leið því að hæstv. ráðherra hefur ekki fundið tíma til að sitja eða sinna þingstörfum hér.

Forseti vill taka það fram að það eina sem hann veit er að samkvæmt töflu hér er hæstv. hagstofuráðherra ekki í húsinu og þar af leiðandi er ekki hægt að óska eftir því að hann verði hér viðstaddur umræðuna.

Hæstv. forseti. Þetta kemur mér ekkert á óvart. EFTA-ríkin leggja þunga áherslu á að komið verði á sams konar stöðlum fyrir ársreikninga fyrirtækja og grundvelli fyrir sameiningu hlutafélaga milli ríkja. Þetta er auðvitað afar brýnt mál sem ber að taka upp. Hins vegar er það nú svo að meðferð ársreikninga hjá íslenskum fyrirtækjum virðist í mörgu ábótavant og væri því ekki úr vegi að nota tækifærið og koma skikk á þau mál. Ég vil í því sambandi minna á þáltill. sem ég og hv. þm. Hreggviður Jónsson höfum lagt fram þar sem þess er farið á leit við ríkisstjórnina að gerð verði könnun á störfum íslenskra endurskoðenda og íslenskum reikningsskilum. Samhliða þessum viðræðum EFTA og EB eigum við að taka upp viðræður um aðgang Íslendinga að erlendum menntastofnunum. Það er mál sem þolir ekki neina bið. Nú þegar er farið að bera á því að íslenskir námsmenn komist ekki að hjá hinum ýmsu menntastofnunum EB-ríkjanna. Um þetta atriði verður að nást samkomulag sem allra fyrst, hvort sem niðurstaðan verður sú að við förum inn í þetta samstarf eða ekki. Hins vegar mælir það með því að fara í slíkt samstarf að hér er skortur á atvinnutækifærum fyrir langskólagengið fólk. Ungt fólk fær ekki lengur vinnu við hæfi menntunar þess, en með því að ganga til samstarfs við EB mundi vinnumarkaður opnast fyrir unga fólkið og nýtist þá menntun þess. Í skýrslunni er örstuttur kafli með yfirskriftinni ,,Evrópa fólksins``. Ég vil gjarnan fá skýringar á þessu orðatiltæki. Felst í því að stefnt sé að nokkurs konar Bandaríkjum? Er það stefna EB að ná öllum aðildarríkjunum undir einn fána, með einum gjaldmiðli? Ég tel reyndar að það sé aðeins tímaspursmál. Eitt hagkerfi, einn gjaldmiðill. Þá vildi ég gjarnan, hæstv. forseti, fá nánari skýringu á þátttöku Íslands í ferðamálaári Evrópu 1990, hvernig að henni verði staðið fyrir okkar hönd, hvernig ferðalög ungs fólks innan Evrópu verða aukin eins og segir í skýrslunni og hverjir standa að nefndinni. Í VIII. kaflanum, Réttarreglur og stofnanir, er stjórnskipun Evrópubandalagsins lýst. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Innan EB getur EB-ráðið sett reglur sem gilda sem lög í aðildarríkjunum.`` Og í kaflanum um bein réttaráhrif EES-reglna segir, með leyfi forseta: ,,Reglur innan EB eru settar með mismunandi hætti. EB-reglur, reglugerðir fá sjálfkrafa lagagildi í aðildarríkjunum þegar þær hafa verið birtar í stjórnartíðindum EB.`` Og seinna í þessum sama kafla segir, með leyfi forseta: ,,Innan EB ganga EB-reglur framar landslögum.`` --- Hér finnst mér við vera komnir út á ansi þunnan ís, þegar EB-reglur eiga að fara að ganga framar landslögum. Og mér er spurn: Samræmist þetta stjórnarskránni? Í mínum huga er þetta atriði afar varasamt og maður spyr sjálfan sig hvort hér sé ekki verið að gefa eftir hluta af sjálfstæði okkar, þegar reglur einhvers staðar utan úr heimi eiga að fara að ganga íslenskum landslögum framar, jafnvel þó við eigum fulltrúa á þeirri samkundu. Það kemur fram í skýrslunni að þau EFTA-ríki, þar sem þjóðréttarsamningar verða ekki sjálfkrafa hluti af landsrétti við fullgildingu, hafa lýst því yfir að þau muni leitast við að lögfesta EES-reglur sem ætlað er að hafa bein réttaráhrif. Nú getur vel verið að það hafi farið fram hjá mér, en ég man ekki eftir þessari yfirlýsingu frá íslenskum yfirvöldum, en það getur hæstv. ráðherra náttúrlega upplýst hér síðar í umræðunni. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra að sinni. Ég minni þó á að íslenskir útvegsmenn hafa samþykkt áskorun á stjórnvöld að snúa sér í æ ríkara mæli að EB þar sem þeir hafa eðlilega áhyggjur af framvindu mála. Við getum endað sem einangrunarsinnar hér lengst úti á Atlantshafi. Þeir fara fram á beinar viðræður við EB um frjálsan aðgang að mörkuðum EB fyrir sjávarafurðir okkar. Undir þessar óskir þeirra LÍÚ-manna vil ég taka og skora á ráðherra að gera slíkt hið sama. Hvernig væri nú að hæstv. utanrrh. tæki það upp hjá sér að berjast fyrir því að höfuðstöðvar EB verði staðsettar á Íslandi? Og þegar menn eru búnir að ná því í gegn, eigum við þá ekki að kippa inn Evrópuþinginu líka? Hæstv. forseti. Það er skoðun Frjálslynda hægriflokksins að við eigum að taka þátt í samningaviðræðunum sem væntanlega verða ákveðnar þann 19. des. nk. Við verðum hins vegar að fara að öllu með gát og gæta alveg sérstaklega að auðlindum okkar og sjálfstæði. Það er hins vegar áhyggjuefni að ríkisstjórnin skuli ekki enn hafa myndað sér neina skoðun á málinu sem eru vinnubrögð sem að vísu koma ekkert á óvart. Hæstv. utanrrh. er hins vegar alveg með sína skoðun á hreinu, enda lýsti hann því yfir í viðtali á Stöð 2 í gærkvöldi að þann 19. des. mundi hann skrifa undir fyrir Íslands hönd þannig að það virðist hreinn óþarfi að vera að tefja ríkisstjórnarfundi með slíku smámáli sem þessu. Það hlýtur að teljast eðlilegt að hv. Alþingi fjalli hins vegar nánar um málið og að það liggi alveg ljóst fyrir hvort það er meirihlutavilji fyrir þessum viðræðum eða ekki. Persónulega tel ég að svo sé en tel hins vegar gott fyrir ráðherrann að hafa það veganesti með sér út að hann hafi meiri hluta Alþingis að baki sér. Ég vil í lokin, hæstv. forseti, fá að inna hæstv. utanrrh. eftir því hvort samstarf sem þetta sem hér er til umræðu kosti nú ekki eitthvað. Þurfum við að greiða í sameiginlega sjóði EB? Verðum við skattlögð eftir einhverjum sérstökum leiðum eða aðferðum o.s.frv.? Þetta er auðvitað mikilvægt að fá fram í umræðunni. Hæstv. forseti. Ég hef þegar sagt að ég styðji það að við tökum þátt í þessum viðræðum, enda tel ég að skammstöfunin EB geti alveg eins staðið fyrir eitthvað betra.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Hinn 11. maí 1988 samþykkti Alþingi einróma þál. um stefnu Íslendinga gagnvart Evrópubandalaginu. Þál. var svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að kjósa hlutbundinni kosningu nefnd níu alþingismanna til þess að taka til sérstakrar athugunar þá þróun sem fyrir dyrum stendur í Evrópu, einkanlega með tilliti til ákvörðunar Evrópubandalagsins um sameiginlegan innri markað. Nefndin skal kanna áhrif þessara ákvarðana og líklegrar þróunar í Evrópu á íslenskt efnahagslíf og meta þær leiðir sem álitlegastar eru til þess að laga íslenskt efnahags- og atvinnulíf að þeim breytingum sem fram undan eru. Í starfi sínu skal nefndin hafa samráð við samtök atvinnulífsins. Nefndin skili skýrslu um athuganir sínar og tillögur fyrir 1. apríl 1989.`` Nefndin hóf þegar störf og valdi formann sinn Kjartan Jóhannsson, en varaformaður var kjörinn Eyjólfur Konráð Jónsson og ritari hv. þm. Kristín Einarsdóttir. Undir frábærri forustu Kjartans Jóhannssonar var síðan unnið allt þar til í lok júlímánaðar sl. þegar Kjartan sagði af sér þingmennsku og þar með störfum í nefndinni. Nefndin samþykkti þá að hv. þm. Eiður Guðnason yrði áheyrnarfulltrúi með fullu málfrelsi í nefndinni, en hann var síðan kosinn í hana í upphafi þings nú í haust. Einnig var hv. þm. Ásgeir Hannes Eiríksson þá kosinn í nefndina, en hæstv. ráðherra Hagstofu Júlíus Sólnes hafði þá sagt af sér nefndarstörfum. Eins og í ályktuninni greinir var starfssvið nefndarinnar æði víðtækt og verður að segja þá sögu eins og hún er að nefndinni tókst ekki að skila tillögum fyrir 1. apríl sl. og hefur raunar enn ekki tekist að ljúka því verki. Segja má að þáttaskil hafi orðið um mánaðamótin júlí/ágúst sl. þegar nefndin lauk við útgáfu fimm bæklinga um Evrópubandalagið og samskipti Íslendinga við það. Fram til þess tíma hafði nefndin haldið 33 fundi og m.a. fóru nefndarmenn allir á sl. vetri í viku ferðalag til Genfar og Brussel til viðræðna við ráðamenn EFTA og Evrópubandalagsins. Var sú för hin nytsamlegasta. Í upphafi starfa sinna skrifaði nefndin fjölmörgum samtökum atvinnulífsins bréf þar sem óskað var álits á því málefni sem tillagan fjallar um. Heldur lítið varð um svör sem e.t.v. er ekki hægt að gagnrýna þar sem málið var í deiglunni og þekking á framvindu þess takmörkuð og kannski má segja að hún hafi verið það fram á síðustu tíma. Í ágústmánuði lágu störf nefndarinnar niðri, enda var þá mikið um fjarvistir eins og títt er á þeim árstíma, en í septembermánuði var tekið til óspilltra málanna og síðan hafa verið haldnir 10 nefndarfundir og nú upp á síðkastið hefur verið rætt við samtök atvinnulífsins bæði af hálfu vinnuveitenda og eins launþegasamtök. Hafa þeir umræðufundir verið nefndarmönnum geysimikilvægir og vonandi hafa viðmælendur nefndarinnar einnig nokkurn hagnað haft af umræðum þeim sem fram hafa farið. Síðasti fundur var með samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútegi nú sl. þriðjudag og skýrðu viðmælendur nefndarinnar þar sjónrmið sín á mjög afdráttarlausan og skilmerkilegan hátt. Ég taldi mér skylt í upphafi máls míns að gera framanritaða grein fyrir störfum nefndarinnar, því að svo æxlaðist þegar Kjartan Jóhannsson hvarf af landi burt að ég varð formaður nefndarinnar og er það enn. Að öðru leyti mun ég ekki ræða þessi störf nú nema þá að gefnu tilefni en að sjálfsögðu munu nefndarmenn gera grein fyrir sínum sjónarmiðum hér í umræðunum og hafa sumir þegar gert. Er mér heimilt að greina frá mínum sjónarmiðum nákvæmlega á sama hátt og þeir gera grein fyrir sínu mati á aðstæðum. Ég vil nú í upphafi ræðu minnar taka undir ummæli hv. þm. Þorsteins Pálssonar, formanns Sjálfstfl., þess efnis að sjálfsagt sé að Íslendingar haldi áfram störfum í EFTA, enda hef ég trú á því að störfin þar hafi þegar borið verulegan árangur, m.a. þann að EFTA-ríkin hafa lýst yfir fríverslun með fisk. Krafa var um það gerð af hálfu hæstv. forsrh. og raunar líka hæstv. utanrrh. í samræmi við álit EB-nefndarinnar, en ráðherrarnir ræddu þau mál ítarlega við nefndarmenn áður en Oslóarfundurinn svokallaði var haldinn. Skylt er að þakka einarða afstöðu þeirra á Oslóarfundinum en af kröfugerð um að fríverslun yrði með fisk var aldrei látið og samkomulag um að svo skyldi verða náðist á síðustu mínútum fundarins. Á Oslóarfundinum var sýnd sú einurð í sanngirnismáli sem sjálfsögð er og algjörlega nauðsynleg í mestu hagsmunamálum þjóðarinnar. Þrátt fyrir þá afstöðu sem þingflokkur Sjálfstfl. hefur einróma samþykkt um að störfin í EFTA skuli halda áfram er fjarri lagi að Sjálfstfl. telji að vinnan á næstu vikum og mánuðum eigi að einskorðast við umræður um gagnkvæm samskipti EFTA og Evrópubandalagsins. Þvert á móti er það afdráttarlaus skoðun innan flokksins að þau sjónarmið sem fulltrúar í samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi hafa sett fram, m.a. á blaðamannafundi í fyrradag og á fundi Evrópunefndarinnar sl. þriðjudag, séu rétt. Þ.e. að beinar viðræður eigi að taka upp við æðstu ráðamenn Evrópubandalagsins um breytingar á bókun 6 sem allir þekkja, en hún var gerð 1972 þótt hún tæki ekki gildi fyrr en að afloknum deilum okkar við Breta árið 1976. Þessi bókun hefur fram undir þetta verið okkur mjög hagstæð en nú eru aðstæður allar breyttar eins og samstarfsnefnd atvinnurekenda í sjávarútvegi hefur rækilega bent á. Þjóðir þær sem kaupa mestan saltfisk af Íslendingum eru nú orðnar aðilar að Evrópubandalaginu og þess vegna leggjast nú miklu hærri tollar á útflutningsvörur Íslendinga til Evrópubandalagsins vegna útflutnings á saltfiski en fyrirhugað var með bókun 6. Það er fullkomið sanngirnismál að Evrópubandalagið endurskoði þessi ákvæði þannig að þeir tollar sem leggjast í heild á útflutningsvörur okkar til bandalagsins verði a.m.k. hlutfallslega ekki hærri en þeir skyldu vera samkvæmt bókun 6. Það er með öðrum orðum alveg ljóst að í samskiptum við bandalagið værum við í sömu sporum og við vorum 1972 og 1976 en byggjum ekki við miklu lakari kjör ef tollur á saltfiski væri settur í svipað form eins og er á öðrum fiski. Þess vegna er þetta svo augljós sanngirniskrafa að með ólíkindum er að ekki skuli hafa verið eftir gengið. Við Íslendingar höfum fellt niður tolla á meginþorra iðnaðarvarnings frá EB-löndum til Íslands og eigum því siðferðilegan rétt á því að svipaðra viðhorfa gæti af hálfu Evrópubandalagsins þegar það leggur tolla á okkar innflutning til bandalagsins. Um bókun 6 er það annars að segja að hún er besta sönnun þess að það er algjörlega rangt mat og misskilningur að Evrópubandalagið hafi það að stefnu sinni að krefjast veiðiréttinda í stað tollfríðinda. Hvergi í þeim skjölum er ég hef haft aðgang að varðandi aðdragandann að bókun 6 kemur það t.d. fram að nokkurt Evrópubandalagsríki hafi svo mikið sem ýjað að því í alvöru að í stað tollfríðinda samkvæmt bókun 6 ættu að koma veiðiheimildir í íslenskri fiskveiðilögsögu, enda hefði slíkt aldrei verið tekið í mál. Ekkert sannar betur hve fávíslegar þær fullyrðingar eru að bandalagið hafi um langa tíð, jafnvel allt frá Rómarsáttmálanum 1957, krafist veiðiheimilda hvenær sem það semur um tollaívilnanir. Það er fráleitt. Hitt er annað mál að í samskiptum bandalagsríkjanna sjálfra er sameiginleg stefna varðandi fiskveiðar. Það er hin sameiginlega stefna Evrópubandalagsins og henni má ekki blanda saman við viðskiptasamninga bandalagsins við þá sem fyrir utan það standa. Þarna er meginmisskilningurinn fólginn. Það er alltaf verið að rugla saman þeirri stefnu sem bandalagið hefur varðandi fiskveiðar þjóða innan bandalagsins við samningagerðir út á við. Það er reginmisskilningur. Það eru engar slíkar reglur sem gilda í samskiptum við utanaðkomandi ríki. Þetta kom raunar glöggt fram í ræðu hæstv. forsrh. hér í gær þar sem hann greindi frá þeim ummælum Mitterrands Frakklandsforseta að þegar ekki væri um aðild að bandalaginu að ræða kæmu vissulega til greina undanþágur varðandi fiskveiðar. Einmitt þess vegna m.a. er aðild ekki á dagskrá og við höfum verið sammála hér á hinu háa Alþingi um að aðild að Evrópubandalaginu væri ekki á dagskrá. Í mínum huga hefur sú skoðun ekki hvað síst byggst á því að við eigum einmitt að halda opnum möguleika til að semja við bandalagið án þess að hin sameiginlega fiskveiðistefna þess geti tekið til okkar. Hún gerir það ekki í dag og mun ekki gera nema við færum að ganga í bandalagið. Ef við gengjum í Evrópubandalagið kynni raunar að vera að við fengjum einhverjar undanþágur eitthvert tímabil. En þær yrðu ekki langvarandi. Þá mundi stefna þess væntanlega verða ríkjandi í þessu ríki eins og öðrum. Annars hefur hún nú reynst með þeim hætti, þessi sameiginlega fiskveiðistefna þeirra, að stofnarnir eru í meiri og minni útrýmingarhættu og eilífur slagur er um kvótana. Ég held að það sé orðinn verri frumskógur en hér hjá okkur og fá ríki eru ánægð með þau ósköp sem þar ganga á. Raunar ætti öllum að vera það ljóst að Evrópubandalagið hefur gert og er að gera samninga bæði til austurs og vesturs um gagnkvæmar tollaívilnanir eða beina fríverslun. Að nokkrum manni komi til hugar að blanda fiskveiðiréttindum inn í slíkar umræður og samningagerð er ofvaxið mínum skilningi. Það eru þess vegna því miður, eða kannski sem betur fer, hreinir hugarórar og órökstuddar fullyrðingar að Evrópubandalagið krefjist ætíð veiðiheimilda þegar rætt er við það um tollaívilnanir. Eða svo ég spyrji nú eins og fávís kona eða fávís karl: Hvaða fiskveiðiréttindi eru ráðamenn Evrópubandalagsins að ásælast í Sviss? Hvaða veiðiréttindi eru þeir að ásælast í Austurríki svo að ekki sé nú nefnt Ungverjaland, Pólland eða Sovétríkin sjálf. Evrópubandalagið hefur gert mörg hundruð samninga við ýmsar þjóðir um viðskiptamálefni án þess að nokkrar fiskveiðiheimildir bæri þar á góma og það væri ósvinna og ekkert annað ef þeir menn sem ferðinni ráða í Evrópubandalaginu ætluðu að blanda kröfum um veiðiréttindi inn í eðlilegar óskir okkar um endurskoðun á ákvæðum bókunar 6. Enn óskiljanlegra er það þegar íslenskir ráðamenn hafa orð á þessari endaleysu. Í annan stað er þess að gæta að allt frá árinu 1986 þegar de Clercq, einn ráðamesti maður Evrópubandalagsins á þeim tíma, kom hingað til lands og rætt var um samskiptamálefni Evrópubandalagsins og Íslands var samkomulag beggja aðila að einungis yrði efnt til þess sem á erlendu máli er kallað ,,dialog`` eða rabb, tvítal eða hvernig sem menn nú vilja þýða þetta orð. Aldrei var tekið í mál að fiskveiðiréttindi gætu blandast inn í slíkar viðræður. Þennan kafla langar mig mjög til þess að hæstv. utanrrh. gefi sér tíma til að hlusta á. Ég þarf kannski ekki að endurtaka það sem ég var að segja meðan ráðherrarnir voru að tala saman, en ég hef þetta skrifað að mestu leyti og get afhent það. Ég var að tala hér um díalóg, tvítal. Það hefur reyndar verið rætt um það hvaða orð hefur verið notað yfir það rabb sem farið hefur fram milli Íslendinga og Evrópubandalagsins á undangengnum árum. En þessari eindregnu stefnu sem ég var að lýsa hafa íslensk stjórnvöld fylgt mjög fast eftir allt fram á síðustu tíma og er mér hulin ráðgáta hvers vegna nú er farið að ræða um eitthvað allt annað, umboðslaust frá þingi og þjóð því ekki veit ég til þess að umboð hafi verið gefið til slíkra umræðna. Mér hnykkti því við í fyrrakvöld er ég heyrði í seinni fréttum sjónvarps að hæstv. utanrrh. sagði eitthvað á þá leið að það væri misskilningur af hálfu samstarfsnefndar atvinnurekenda í sjávarútvegi að unnt væri að halda áfram eða taka upp að nýju tvíhliða viðræður við EB þar sem fjallað væri um breytingar á bókun 6 eða samskiptamálefni Íslendinga við Evrópubandalagið yfir höfuð. Hæstv. utanrrh. sagði, það skrifaði ég hjá mér, ég held að það sé orðrétt: ,,Evrópubandalagið býður ekki upp á viðræður um tolla nema það fái veiðileyfi eða veiðiheimildir.`` Þetta heyrðist mér hæstv. ráðherrann segja. Við þessi ummæli er því miður ýmislegt að athuga. Í fyrsta lagi getum við ekki ætlast til þess að Evrópubandalagið hafi frumkvæði að því að bjóða okkur upp á verulegar tollalækkanir ef við flytjum ekki sjálfir fram rök fyrir þeirri sanngirni, nefnum ekki þau rök sem ég áður hef getið, segjum ekki að bókun 6 þýði allt annað og miklu minna fyrir Íslendinga nú heldur en hún þýddi þegar bandalagið var miklu minna og keypti sáralítinn saltfisk af okkur. Þetta ætti að vera öllum mönnum augljóst. Bókun 6 er ekki jafnmikilvæg fyrir okkur og hún var áður. En tollfríðindin á vörum Evrópubandalagsins eru jafnmikilvæg fyrir það, þó að hér sé auðvitað lítill markaður, eða mikilvægari en þau voru áður því að meira að segja eru hér fleiri vörutegundir frá Evrópubandalaginu tollfrjálsar nú en voru áður, gagnstætt því sem er í Evrópubandalaginu. Ég skil ekki að menn skuli ekki geta flutt þessi rök og ótal mörg fleiri fyrir því að taka upp tvíhliða viðræður við Evrópubandalagið. Í annan stað er þess að gæta að síðstu tvær vikurnar hafa öll viðhorf gjörbreyst og það sem kann að hafa verið rétt áður varðandi samningaviðræður EB við önnur ríki og ríkjasamtök verður nú að skoða í allt öðru ljósi því að meðal æðstu manna Evrópubandalagsins er talað um að allt sé hægt að gera og allt geti gerst. Má í því sambandi minna á ummæli Mitterands Frakklandsforseta í heimsókn hans hér sem allir þekkja. Enginn talar t.d. lengur um það að ekkert megi gera fyrr en eftir 1992 eða 1995. Það er allt að gerast, það er allt á fleygiferð. En af því að ég vék hér aðeins að þeim rabbfundum sem menn hafa talið að ættu að fara og geta farið fram og sagði að þeir hefðu a.m.k. tíðkast frá 1986, þá er ég hér með 4. rit Ísland og Evrópa sem gefið er út af nefnd um stefnu Íslendinga gagnvart Evrópubandalaginu í maí 1989. Þar er vitnað til þess að ærið mikið lengra sé síðan menn gerðu sér það ljóst að veiðiheimildir á Íslandsmiðum mundu Evrópubandalagslöndin aldrei fá. Ætla ég að vekja athygli þeirra sem vildu kynna sér málin betur á bls. 30--32 í þessu 4. hefti. Þar segir t.d. í skýrslu embættismanna um umræður um það leyti sem bókun 6 var að taka gildi: ,,Þær hófust í júlí 1976 milli embættismanna og framkvæmdastjórnar EB. Tvennar viðræður fóru fram í Reykjavík 12. nóv. og 25.--26. nóv. 1976 milli Finns Olavs Gundelachs og Einars Ágústssonar utanrrh. og Matthíasar Bjarnasonar sjútvrh., en 1. des. 1976 rann út samkomulagið um veiðar breskra togara í íslenskri fiskveiðilögsögu án þess að Bretar fengju frekari fiskveiðiheimildir.`` Það var bara sjálfsagður hlutur. Það var ekki talað um fiskveiðiheimildir. Því var lokið. Ef einhvern tímann var ,,snakk`` um það var því lokið á þessum degi. Og síðan heldur áfram orðrétt, herra forseti: ,,Í frásögn íslensku viðræðunefndarinnar af fundinum 12. nóv. 1976 eru þessi athyglisverðu ummæli höfð eftir Gundelach sem aldrei síðan hefur verið farið hátt með af bandalagsfulltrúum: ,,Alveg sérstaklega vildi hann láta koma skýrt fram að EB hygðist ekki blanda verslunarviðskiptum í málið.```` Og síðan er fundað árið 1977 og þá segir að tímabært sé nú að efna til almennra pólitískra viðræðna um stöðu samskipta bandalagsins og Íslands og innan sviga: ,,general political conversation on the state of the relations between the Community and Iceland``. Þetta er nú allt og sumt sem þá var sagt. Nú er farið að segja eitthvað allt, allt annað 12 árum síðar. Það geti vel komið til greina að þeir fái einhverjar veiðiheimildir. Og enn er fundað í endaðan júní 1977 og þar segir: ,,Þar ítrekuðu Íslendingar að ástand fiskstofnanna væri svo slæmt að ekki gæti orðið um nein fiskveiðiréttindi að ræða fyrir bandalagið. Fulltrúar EB lögðu áherslu á pólitískt mikilvægi þessara viðræðna.`` Síðan er fundað 3. sept. 1977 og enn er það Gundelach sem við sögu kemur og þá segir hann að ekki væri hér um neina skyndilausn að ræða, heldur áframhald díalógs sem hann teldi hafa borið góðan árangur. Og síðan segir í skýrslunni, með leyfi forseta: ,,Hann sagði enn fremur að hann væri ekki að þrýsta á um endurkomu breskra togara á Íslandsmið eða komu neinna togara --- ástand þorskstofnsins leyfði það ekki. Hann væri ekki með í huga einstakan vanda heldur vildi hann koma sambandi Íslands og EB á jákvæðan framtíðargrundvöll.`` Hafa menn gleymt þessu öllu eða kannski aldrei lesið það, þeir sem eru nú að bjóða upp á veiðiheimildir ýmist einhliða eða með einhverjum skiptum á veiðiheimildum, að opna dyrnar? Þeir ættu að lesa sér betur til. Skylt er að geta þess og raunar líka ánægjulegt að hæstv. utanrrh. dró verulega í land þegar hann sagði í ræðu sinni í gær að við hefðum farið báðar leiðirnar, EFTA-leiðina og leið tvíhliða samninga. En því miður bætti hann við orðunum: ,,Hvað getum við látið á móti? og svarar sér sjálfur: Við höfum talað um að skipt verði á veiðiheimildum og því verður haldið áfram.`` --- Að skipt verði á veiðiheimildum og því verði haldið áfram, segir hæstv. ráðherra hér í gær. Ég segi: Því verður ekki haldið áfram því að til þess er ekkert umboð frá þingi eða þjóð og verður aldrei. Það er rétt að ráðherrarnir geri sér grein fyrir þessu. Það er hvorki meiri hluti fyrir því hér á Alþingi né meðal þjóðarinnar að fara að bjóða erlendum veiðiskipum hér inn, skipum frá hinum gífurlega flota Evrópubandalagsins þó það eigi í fyrsta umgangi að heita einhver skipti á veiðiréttindum. Þeir hafa ekkert að bjóða fram þar að auki. Málin standa því einfaldlega þannig nú, a.m.k. get ég ekki séð þau í öðru ljósi en því, að allt getur gerst og allt er að gerast sem menn fyrir fáum vikum töldu útilokað að væri á næsta leiti. Það er sú mynd sem við okkur blasir núna síðustu vikurnar. Það virðast sem sagt allar dyr vera opnar sem áður voru harðlæstar og síst af öllu situr á okkur að læsa dyrum sem áður voru opnar, þ.e. viðræðum um samskiptamálefni Íslands og Evrópubandalagsins almennt og um bókun 6. Ætlum við að loka þeim? Við getum valið um þessar tvær leiðir. Annars vegar að opna þennan díalóg, þetta rabb, sem margfjallað er um og hefur verið gert allar götur síðan 1977. Þá hafa báðir aðilar verið tilbúnir til að halda svona rabbfundi og hafa gert það, haldið þá ýmsa. Eða þá hina leiðina sem bestu rökin eru nú fyrir að fara, að endurskoða bókun 6. Af því að hæstv. forsrh. er kominn hér langar mig að benda honum á röksemd sem kannski hefur ekki heyrst alveg skýrt áður fyrir endurskoðun á bókun 6. Hún er sú að núna, eftir að þau ríki sem kaupa mest af okkar saltfiski, sem mest er tollaður í bandalaginu, eru gengin í það, er bókun 6 auðvitað ekki hlutfallslega nærri því eins mikilvæg fyrir okkur Íslendinga eins og áður. Hins vegar er hlutfallslega enn þá meiri mismunun. Það hafa verið felldir niður margir tollar á vörum frá Evrópubandalaginu til okkar. Þess vegna væri algjört sanngirnisatriði, sem ætti að vera hægt að leysa mjög auðveldlega, að fá menn til að setjast niður og reikna þetta dæmi út, þó að ég fari nú ekki fram á neitt meira. Enn þá eru raunar líka tollar á Íslandi á vörur Evrópubandalagsins. Þá getum við líka kannski metið. Enn þá er eftir eitthvað af tollum og við getum notað það sem verslunarvöru, en landhelgina notum við aldrei sem verslunarvöru. Ég hélt að menn væru farnir að skilja það. Og reyndar gat ég þess hér áður, hæstv. forsrh., að þú hefðir einmitt í gær sagt okkur frá því ánægjulega sem Mitterrand benti á, að þegar ekki væri um aðildarríki að ræða væri auðvitað hægt að gera undanþágur og semja um hvað sem væri, en þá gildir auðvitað ekki þessi sameiginlega fiskveiðistefna. Hún gildir fyrir bandalagsríkin sjálf en alls ekki önnur ríki. Allt það er tilbúningur, bara hugdettur. Auðvitað eru allir hlutir teknir með í almenna umræðu. Það væri hægt að orða náttúrlega námugröft okkar í Þýskalandi o.s.frv. í staðinn fyrir að eitthvað af fólki mundi fara á skíði upp á Vatnajökul eða eitthvað. Það eru auðvitað allir slíkir hlutir opnir. En að segja að það sé eitthvert skilyrði fyrir viðræðum um tollafríðindi okkar að við gefum bandalaginu fiskveiðiheimildir, það er fráleitt. Í slíkum viðræðum yrðu æðstu menn okkar lands að koma til skjalanna, hvor leiðin sem farin yrði, þó að viðræðurnar yrðu vafalaust undirbúnar af embættismönnum eins og títt er. Það sýnist vera einsýnt. Þegar ég tala um æðstu ráðamenn á ég þar auðvitað við hæstv. forsrh. og/eða hæstv. utanrrh., e.t.v. með fulltingi stjórnarandstöðu, og það mun þá ábyggilega ekki standa á Sjálfstfl. a.m.k. að leggja því lið. Hitt hefur verið og er misskilningur og mistök að sjútvrh. taki upp viðræður um tollafríðindi og sé í sama orðinu að tala um fiskveiðiréttindi við þá menn eina, innan Evrópubandalagsins, sem telja það embættisskyldu sína að gæla við fiskveiðiréttindi á Íslandsmiðum þó að þeir viti að þau fá þeir aldrei. Ég er ekki að leggja mat á hæfni hvers ráðherrans fyrir sig --- þessara þriggja ágætismanna --- til samningagerða. Það er bara rangt að senda sjútvrh. sem hefur verið dreginn inn í umræður um fiskveiðimálefni á fundi til þess að gæta þessara mikilvægustu hagsmuna okkar --- það er skyldustarf annars hvors þeirra, hæstv. forsrh. eða utanrrh. Ég dreg ekkert í efa að allir þessir ráðherrar, þegar þeir hafa verið á sínum ferðalögum, hafi reynt að koma sem flestu til leiðar og innleiða þessi mál. En ef slíkar samningaviðræður eru teknar upp á það auðvitað að vera á hæsta grundvelli þeirra manna sem eru ráðamenn á Íslandi annars vegar og í bandalaginu hins vegar. Það mætti hafa mörg orð um allt þetta en ég ætla að spara mér þau á þessu stigi, enda ríður nú á að við reynum að sameinast en ekki sundrast því að lífshagsmunir þjóðarinnar eru vissulega að veði. Ég vil því ljúka máli mínu á því að fagna skýrslu utanrrh. sem hann hefur lagt fram, þar á meðal málsgreininni á bls. 11 þar sem fjallað er um fiskveiðimálefni. Þar segir, með leyfi forseta, varðandi fisk og aðrar sjávarafurðir: ,,... lýstu EFTA-ríkin því yfir að samningur ætti að tryggja fríverslun með þær afurðir. Fulltrúar framkvæmdastjórnar lýstu því að að því er bandalagið varðaði, þá væri fríverslun tengd öðrum þáttum hinnar sameiginlegu fiskimálastefnu þess. Fulltrúar EFTA lögðu áherslu á að slík tenging á hverjum þeim samningaviðræðum er síðar færu fram mundi ganga gegn grundvallar þjóðarhagsmunum. Báðir aðilar viðurkenndu að af þessum ástæðum yrði nákvæmt innihald þeirra ákvæða sem sett væru á þessu sviði augljóslega að verða samningsatriði.`` Undir þetta tók ég. Ég féllst á þessar skýringar þegar á fundi utanrmn. fyrir tveimur til þremur vikum, taldi að þetta væri alveg eðlilegt orðalag og get gert það alveg eins opinberlega. Það er alveg ljóst að þó að þetta sé alveg lausbeisluð yfirlýsing væri ekki hægt að ná neitt lengra á hvoruga hliðina á þessu stigi. Það er svo margt eftir órætt enn og því auðvitað samningsatriði eins og svo margt, margt fleira, enda er þess getið í þessari málsgrein sjálfri. Ég vil aðeins rifja það upp hér og nú að innan framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins fer stjórnardeild 14 með fiskveiðimál. Hún er minnsta stjórnardeildin af 22 með 60--70 manna starfsliði, en starfsmenn framkvæmdastjórnarinnar eru að nálgast tvo tugi þúsunda starfsmanna. 20.000 starfsmenn eru í þessum deildum, 22 deildum, og þar af 60--70 manns í þessari svokölluðu stjórnardeild 14 um fiskveiðimálin. Það eru þrjár undirdeildir í þessari stjórnardeild 14, A-deild sem fjallar um markaðsmál og alþjóðleg samskipti, B-deild sem fjallar um fiskveiðistjórnun og C-deild sem sér um uppbyggingu í veiðum og vinnslu og fjallar um þróunarstyrki. Þess er að gæta að í Evrópubandalaginu eins og það nú er eru samanlagðar tekjur EB-ríkja af fiskveiðum og fiskvinnslu aðeins 1,14% af þjóðartekjum þeirra allra í heild, svo örsmár er sjávarútvegur þeirra, ég endurtek 1,14% af samanlögðum þjóðartekjum eða landsframleiðslu EB-ríkjanna allra. Í öllu skrifstofubákni EB, sem þenst nú út og er að verða miðpunktur heimssögulegra atburða, eru áhrif þeirra sem að sjávarútvegi starfa nánast engin þótt þau varði okkur gífurlega miklu eins og allir vita. Í Evrópu snúast hjól nú svo hratt að menn vita varla hvar vagninn muni verða næsta dag. Allar gamlar heitstrengingar og kreddur eru þess vegna liðinn tími. Við þurfum þess vegna ekki að þrátta um hann þó að ekki hafi verið hjá því komist að gefnu tilefni að benda á að dyr okkar til frekari samskipta við Evrópubandalagið eru enn opnar, þar á meðal til tvíhliða samskipta. Enga ástæðu hef ég til að ætla annað en að hæstv. utanrrh. og samstarfsmenn hans hafi staðið sig vel, hið besta, í vandasömum störfum þegar Íslendingar gegna forustuhlutverki í EFTA og er ljúft að óska þeim góðs gengis í mikilvægum störfum næstu vikurnar. En offörum skulum við ekki fara. Að lokum vil ég setja fram þær skoðanir mínar að við þurfum ekki að óttast frjálsan flutning fjármagns né frjálsa þjónustu á ýmsum sviðum viðskipa. Við höfum raunar alltaf frekar verið á höttunum eftir erlendu fjármagni en það gagnstæða. Raunar hefur meginvandi okkar um áratuga skeið verið sá að við skyldum ekki fyrir langalöngu taka upp frjálsræði í peningamálum og er mér nær að halda að viðreisnin 1960 væri í meginatriðum enn við lýði og framfarir hefðu því orðið miklu meiri en raun ber vitni ef þá strax hefðu verið tekin upp frjáls kaup og sala á gjaldeyri, algjörlega frjáls gjaldeyrisviðskipti og þar með fjármagnsflutningar að sjálfsögðu. Þetta munu menn sjálfsagt deila um en varla hitt að við þurfum með löggjöf á margháttuðum sviðum að tryggja að meginauðlindir okkar, þ.e. auðlindir efnahagslögsögunnar, og raunar hafsbotnsins sem nær langt út fyrir hana, og orkulindir verði um alla framtíð undir yfirráðum og stjórn Íslendinga sjálfra. Það gerum við með löggjöf hér á Alþingi en ekki með samningum. Í því sambandi er þess að geta að EB-nefndin er sammála um að nærtækasta verkefni hennar nú sé einmitt að huga að þessu efni og það mun nefndin gera.

Sjávarútvegsráðherra (Halldór Ásgrímsson) Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur gefið hér og hans samstarfsmönnum og vil lýsa því yfir að ég er í öllum atriðum sammála þeirri málsmeðferð sem hér hefur verið viðhöfð en kemst þó ekki hjá því að gera að umtalsefni það atriði sem hefur sterklega komið fram í umræðunum, þ.e. að nú skuli farið fram á tvíhliða viðræður við Efnahagsbandalagið. Mér hefur fundist í þeim umræðum sem hafa farið fram að hér væri eins og um alveg nýtt mál væri að ræða og það væri eitthvað sem mönnum hefði dottið í hug núna allra síðustu daga. Svo er að sjálfsögðu alls ekki og vildi ég benda hv. þingmönnum á að lesa greinargerð um það mál í því riti sem nefndin, sem fjallar um málefni Evrópubandalagsins á vegum Alþingis Íslendinga, hefur gefið út þar sem er rakið lið fyrir lið með hvaða hætti samskiptin við Efnahagsbandalagið hafa verið. Öll þessi samskipti hafa miðað að því að ná tvíhliða samkomulagi um hin ýmsu mál við Efnahagsbandalag Evrópu. Það hefur tekist í einstaka tilvikum, þó að sjálfsögðu aðallega að því er varðar bókun 6. En síðan hafa átt sér stað viðræður við Efnahagsbandalagið á hinum ýmsu stigum í því skyni að ná fram samningum milli Íslands og Efnahagsbandalagsins um þau mál sem mestu skipta. Ég er þeirrar skoðunar að á einhverju stigi þessa máls hljóti að koma til tvíhliða viðræðna. Ég er hins vegar sammála hæstv. utanrrh. um það að hér er ekki um val að ræða heldur hvort tveggja. Það er ekki í okkar valdi að ákveða á hvaða stigi það verður. Hins vegar verð ég að segja það alveg eins og er að mér kemur það nokkuð á óvart að talsmenn Sjálfstfl. skuli hafa jafnmikinn áhuga fyrir tvíhliða viðræðum nú miðað við þann málflutning sem var t.d. á sl. ári, en þá talaði hér m.a. hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson og gerði mjög lítið úr því að það ættu sér stað viðræður við Efnahagsbandalagið og mátti helst skilja á honum að þær ættu alls ekki að fara fram því að hv. þm. reyndi að gera lítið úr því þegar var verið að tala um hinn svokallaða díalóg sem löngu er ákveðið að fari fram milli Íslands og Efnahagsbandalagsins. Hv. þm. kallaði það rabb og taldi svo sem sjálfsagt að rabba við þessa menn. Núna á þetta rabb hins vegar að breytast í tvíhliða viðræður. Þetta eru út af fyrir sig mjög merkileg sinnaskipti, en ég átti satt best að segja von á því að hv. þm. gerði þá grein fyrir því með hvaða hætti þessar tvíhliða viðræður skyldu upp teknar og hver ætti að vera grundvöllur þeirra. Því að ég veit að hv. þm. er það vel ljóst af hverju þessar ...  Hv. þm. veit það jafn vel og allir hér inni af hverju þessar tvíhliða viðræður sem menn hafa verið að þreifa á í gegnum árin hafa ekki getað orðið að veruleika. Það er vegna þess að Efnahagsbandalagið hefur verið með þá kröfu að í stað frekari tollívilnana hjá bandalaginu komi aðgangur að fiskveiðiauðlindum hér á Íslandi.

Hvar er sú krafa sett fram?

Ég held að hv. þm. ætti að lesa eitthvað af þeim ritum sem hafa verið gefin út um þessi mál og líta á þær kröfur í gegnum tíðina sem koma greinilega fram í öllum þessum skýrslum. Og ég held að hv. þm. ætti líka að lesa drög að samkomulagi milli Íslands og Efnahagsbandalagsins sem eru til frá árinu 1980 eða 1981 og fjalla um tvíhliða samkomulag milli Íslands og Efnahagsbandalagsins á sviði sjávarútvegsmála. Þetta eru gögn sem liggja fyrir og það er náttúrlega leitt til þess að vita að því skuli vera haldið fram af hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni að slíkt sé ekki uppi á borðinu og það sé ekki verið að gera neinar slíkar kröfur. Það er eiginlega með ólíkindum að þingmaður sem hefur verið formaður utanrmn. þingsins skuli halda slíku fram því það er ekkert annað en blekkingar. En hvað um það, það er að sjálfsögðu rétt að það er nauðsynlegt á einhverju stigi að taka þessi mál upp og það er að sjálfsögðu verið að því. Og með hvaða hætti er verið að vinna að því? Það er verið að reyna að vinna sjónarmiðum Íslendinga skilning hjá hinum ýmsu þjóðum Efnahagsbandalagsins. Bæði forsvarsmönnum þessara landa, forsætisráðherra, utanríkisráðherra og jafnframt hef ég sem sjávarútvegsráðherra átt nokkrar viðræður við sjávarútvegsráðherra þessara landa. Og það hefur aldrei verið unnið jafnmikið að þessu máli áður. Það er það sem hv. þm. ætti að vera ljóst, að til þess að skapa skilning fyrir tvíhliða viðræðum er það nauðsynlegt vegna þess að framkvæmdastjórnin í Brussel hefur ávallt haft þessa afstöðu sem ég áðan lýsti, jafnvel þótt hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson virðist ekki hafa gert sér grein fyrir því. En það er gott til þess að vita, og ég skil það svo að sú sé nú afstaða Sjálfstfl., hvað svo sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson segir um það, að það beri að leggja áherslu jafnframt á tvíhliða viðræður. Ég vil í þessu sambandi vitna í það sem ég sagði fyrir stuttu síðan í ræðu á aðalfundi Landssambands ísl. útvegsmanna um þessi mál, með leyfi virðulegs forseta, þannig að ljóst sé hvað ég hef sagt um málið opinberlega, jafnvel þótt það hafi ekki vakið mikla athygli þá og enga umræðu. Þar sagði ég m.a.: ,,Í mínum huga er ljóst að á einhverju stigi þarf að gera sérstakan samning um sjávarútvegsmál á milli Íslands og Evrópubandalagsins. Samkomulagið verður að byggjast á gagnkvæmum hagsmunum beggja aðila.`` Og nú er ég eingöngu að tala um gagnkvæmt samkomulag á sviði sjávarútvegsmála sem er að mínu mati lykill að því að jafnframt sé hægt að ganga frá samkomulagi á sviði annarra mála. Og þá er spurningin fyrst og fremst sú hvað á að standa í slíkum samningi. Ég sagði m.a.: ,,Í þeim samningi yrði m.a. fjallað um samvinnu á sviði rannsókna og verndunar fiskistofna. Allar þessar þjóðir eiga mikilla sameiginlegra hagsmuna að gæta að því er varðar rannsóknir og verndun á lífríki hafsins. Þá þarf að setja samræmdar reglur um framboð og gæði á óunnum fiski sem fer til bandalagsins. Loks þarf að semja um sameiginlega stofna og hugsanleg gagnkvæm skipti á veiðiheimildum. Eftir að Grænland yfirgaf Evrópubandalagið er aðeins einn umtalsverður fiskstofn sem er sameiginlegur með Íslandi og bandalaginu. Það er kolmunni. Um nýtingu hans er nauðsynlegt að semja við bandalagið. Ekki virðast miklar líkur á að aðilar telji hagkvæmt að skipta á veiðiheimildum. Í fiskveiðilögsögu Evrópubandalagsins eru allir fiskistofnar ofnýttir og fiskiskipafloti bandalagsríkjanna allt of stór. Hér megum við þó ekki gleyma því að Evrópubandalagið hefur með samningum við Grænlendinga öðlast yfirráð yfir verulegum veiðiheimildum við Austur-Grænland. Í framtíðinni gæti reynst hagkvæmt að skipta við bandalagið á veiðiheimildum úr stofnum sem sameiginlegir eru með okkur og Grænlendingum. Með hliðstæðum hætti hafa Norðmenn samið við bandalagið um skipti á veiði á rækju við Austur-Grænland og botnfiski í Barentshafi. Er ekki nokkur vafi á því að sá samningur hefur verið Norðmönnum mjög hagstæður. Slíkir samningar eru þó varla tímabærir á þessu stigi þegar af þeirri ástæðu að Íslendingar og Grænlendingar eiga ósamið um skiptingu mikilvægra stofna sín í milli. Hér er að sjálfsögðu um viðkvæm mál að ræða, en ekki verður hjá því komist að ræða við Evrópubandalagið um þau. Það er okkur nauðsynlegt að fá sem mest veiðiréttindi úr þeim fiskistofnum sem við eigum sameiginlega með öðrum þjóðum. Við þurfum umfram allt að sýna raunsæi í umfjöllun þessa máls og líta til heildarhagsmuna sjávarútvegsins. Aðalatriðið er að við getum aldrei samþykkt að fyrir aðgang að markaði komi aðgangur að fiskimiðum. Sjávarafurðir eru okkar iðnaðarvörur. Við hljótum að berjast fyrir því að almennar fríverslunarreglur gildi í verslun með þær. Í því felst afnám styrkja og annarra viðskiptahindrana sem koma í veg fyrir eðlilega samkeppni. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að það er viðkvæmt mál að tala um gagnkvæmar veiðiheimildir. En ég vil benda hv. þm. á það og öðrum þingmönnum að við höfum samið um nýtingu loðnustofnsins við Grænlendinga og Norðmenn og grundvöllur þess að hægt var að ná því samkomulagi var að fallist var á gagnkvæmar veiðiheimildir. Það er alveg það sama með kolmunnann. En hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson stóð hér fyrir miklu upphlaupi sl. sumar þegar það var nefnt á nafn og vildi fá fund í utanrmn. samstundis út af því máli jafnvel þótt vitað sé að ekki nokkurt skip stundar kolmunnaveiðar hér við Íslandsstrendur. Það er að sjálfsögðu gott mál að tala hér um tvíhliða viðræður. En ég held að það sé nauðsynlegt að menn sýni eitthvert raunsæi í því máli og geri það upp við sig um hvað það tvíhliða samkomulag á að fjalla, en það er eitt sem víst er að það mun ekki eingöngu fjalla um það sem okkur kemur best. Það hefur ekki gengið með þeim hætti ef hv. þm. lesa þessa sögu eins og hún er skráð hér í þessu riti að það sé hægt að reikna með því að það sé allt saman dans á rósum. Hins vegar er það engu að síður nauðsynlegt að ná slíku samkomulagi vegna þeirra miklu tolla- og viðskiptahindrana sem reknar eru innan Efnahagsbandalagsins og það er alveg ljóst að sjávarútvegsstefna bandalagsins byggist á því að vernda hagsmuni fiskimanna og fiskverkafólks innan bandalagsins. Ég tel ekki ástæðu til þess, virðulegur forseti, að fjalla mikið frekar um þetta mál. Ég vildi aðeins taka undir það að það er nauðsynlegt að á einhverju stigi þessa máls komi til tvíhliða viðræðna milli Íslands og Efnahagsbandalagsins. Þær umleitanir eru í gangi, hafa ávallt verið í gangi og það er verið að vinna að því af fullum kröftum að reyna að skapa skilning fyrir sérstöðu Íslands í þessu sambandi þó að mér hafi verið sagt að hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson hafi sagt hér að að sjálfsögðu ætti sjútvrh. landsins alls ekki að standa í því. Menn geta út af fyrir sig haft hvaða skoðun sem er í þeim efnum. Það er ekki aðalatriðið hverjir gera það heldur að það sé gert. En það verður ekki gert með þeim hætti sem hv. þm. talaði hér áðan af fullkomnu óraunsæi og virðist vera að hann hafi ekki lesið þau plögg sem hafa verið samin á undanförnum mánuðum um þetta mál.

Þorv. Garðar Kristjánsson Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu utanrrh. um könnunarviðræður EFTA-ríkja við Evrópubandalagið. Skýrslan varðar viðskipti okkar og tengsl við Evrópubandalagið. Sjálft eðli, hlutverk og tilgangur Evrópubandalagsins setur okkur Íslendinga í sérstakan vanda vegna sérstöðu okkar í hópi fullvalda ríkja. Öll viðskipti okkar við Evrópubandalagið verða að taka mið af þessari staðreynd. En skýrsla utanrrh. sem ég held hér á og við nú ræðum leiðir þetta höfuðatriði um of hjá sér sem er grundvöllurinn sem við höfum á að byggja, hvort sem við höfum eitthvert samflot við hin EFTA-ríkin eða ekki í samningum við Efnahagsbandalagið. Hæstv. utanrrh. gerði ekki frekar í ræðu sinni í gær en í skýrslunni grein fyrir forsendum sem við þurfum að gefa okkur og vera okkur meðvitandi um í afstöðunni til Evrópubandalagsins. Hæstv. ráðherra er þegar kominn á kaf í framkvæmdaratriði fyrirhugaðra sameiginlegra samninga EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið frekar en að draga sérstaklega fram rökin fyrir því hvort Ísland á samstöðu með hinum eða ekki. Málið er vissulega vandasamt. Á öllu veltur að fara með gát, flana ekki að neinu. Þegar lagt er upp í tvísýna ferð hefur löngum þótt skynsamlegt að gá til veðurs, líta til allra átta. Þessi skýrsla hæstv. utanrrh. og framsöguræða hans gefur vissulega ástæðu til þess. Höfum í huga að í lok heimsstyrjaldarinnar síðari blasti við Evrópumönnum ófögur sjón. Tvær styrjaldir, sem höfðu átt upptök sín í Evrópu en urðu að heimsstyrjöldum, höfðu leikið Evrópu grátt og skilið hana eftir í flakandi sárum. Margir litu svo á að þessar tvær styrjaldir hefðu verið fyrir þjóðir Evrópu sem borgarastyrjaldir, en þær eru allra styrjalda verstar þar sem bræður berjast. Mönnum var ljóst eftir síðari heimsstyrjöldina að staða Evrópu var ekki hin sama og áður. Menn fundu köllun hjá sér til þess að stöðva hnignun glæsilegrar menningar, sem hafði skapað svo mikla tign, fegurð og auð. Menn töldu að leiðin til þess væri að koma á nýrri pólitískri skipan í Evrópu svo að hún mætti á ný skipa sinn rétta sess í heimsmálunum. Þessir menn voru sannfærðir um að framtíðarinnar biðu hinar stóru ríkisheildir. Þeir höfðu í huga að Bandaríki Norður-Ameríku og Sovétríkin voru orðin tvímælalaust forusturíki heimsins í krafti stærðar sinnar. Það var þetta ástand og þessar voru þær hugmyndir sem lágu til grundvallar fyrir myndun Evrópuhreyfingarinnar, The European Movement, en það var áhrifamikil nefnd borgara sem átti frumkvæðið að því að Evrópuráðið var stofnað. Það féll í hlut mestu þjóðarleiðtoga og stjórnmálaskörunga Vestur-Evrópu að berjast fyrir þessum hugsjónum og það leiddi til stofnunar Evrópuráðsins. Á fyrstu árum Evrópuráðsins kom strax upp sú spurning hvernig aðildarríkin ættu að koma á nánari samstöðu og hvaða form sú samstaða ætti að hafa. Um þetta voru háðar miklar umræður á þingi Evrópuráðsins og hefur raunar verið svo fram til þessa. Tvö andstæð sjónarmið komu strax fram. Í samræmi við upphaflega hugmynd Evrópuhreyfingarinnar voru annars vegar þeir sem lögðu áherslu á stofnun eins konar sambandsríkis eða bandaríki Evrópu. Hins vegar voru þeir sem kusu fremur samvinnu milli sjálfstæðra ríkja. Hér var um djúpstæðan skoðanamun að ræða. Aftur á móti töldu allir stofnun Evrópuráðsins vera mikilvæga og frumlega tilraun til að styrkja einingu Evrópu. Viðfangsefnið var að viðhalda þeirri einingu sem þegar var komið á með stofnun Evrópuráðsins. Það þurfti að vinna að því að þau lönd sem lengst vildu ganga fjarlægðust ekki þau sem skemmra vildu ganga. Þróun Evrópuráðsins hefur mótast af þessari viðleitni. Ráðið hefur því myndað ágætan ramma fyrir evrópska samvinnu. En spurningin um stofnun sambandsríkis Evrópu varð fljótt áleitin. Upp úr umræðunum um ríkisstofnun kom fram hugmyndin að evrópsku yfirvaldi með takmörkuðu starfssviði en raunverulegum völdum eða yfirþjóðlegu valdi. Það var í framhaldi af þessu svo sem kunnugt er sem sexveldin stofnuðu Kola- og stálbandalagið með sterku framkvæmdarvaldi á sínu sviði. Og síðan mynduðu sömu ríki Efnahagsbandalag Evrópu með afar víðtæku starfssviði en ekki jafnsterku framkvæmdarvaldi í bili. Jafnframt komu þessi ríki á fót Kjarnorkubandalagi Evrópu með framkvæmdarvaldi á sinn hátt. Það sem hér var að gerast var einstakur atburður í sögu sjálfstæðra ríkja. Þessi ríki afsöluðu sér veigamiklum hluta af fullveldi sínu og sögðu sig undir yfirþjóðlegt vald. Þetta er kjarninn í Evrópubandalaginu sem er samheiti þessara þriggja stofnana í dag eins og við gerum okkur grein fyrir. Og þegar við hér á Alþingi ræðum mál sem varða samband okkar Íslendinga við Evrópubandalagið verðum við að ganga út frá þessari tilurð þess. Samkvæmt Rómarsáttmálanum er ákveðinn einn sameiginlegur markaður og samhæfing á efnahagsstefnu aðildarríkjanna. Bandalagið á að vera ein efnahagsleg heild líkt og eitt ríki væri. Og hlutverk bandalagsins er ekki einskorðað við efnahagssviðið. Það felur í sér pólitískt samráð. Hinn efnahagslegi grundvöllur og samruni hefur þann pólitíska tilgang að tryggja frið og náin tengsl aðildarríkjanna. Það er sterkur vilji í ýmsum aðildarríkjum bandalagsins að stíga skrefið til fulls og stofna bandaríki eða sambandsríki Evrópu. En aðrir eru því ósammála og vilja halda sem mest í fullveldi aðildarríkjanna. Enn sem áður greinir menn þannig á um hve langt á að ganga í sameiningu Evrópu. Og ekki þarf að minna á að það hefur líka verið ágreiningur og sums staðar mikið deilumál innan þeirra ríkja sem gengið hafa í Evrópubandalagið um réttmæti þess að gerast aðili að bandalaginu. Þar hefur vegið salt afsal fullveldis í efnahagsmálum og hagurinn af yfirþjóðlegu valdi. Þar hefur ekki síst ráðið úrslitum hvernig væntanleg aðildarríki hafa metið stöðu sína til áhrifa og hagsmunagæslu í bandalaginu eftir efnahagsstöðu sinni, náttúruauðlindum, landfræðilegri stöðu og fólksfjölda. Evrópubandalagið hlýtur að varða Ísland miklu þar sem landið tilheyrir Evrópu landfræðilega, sögulega, menningarlega og stjórnmálalega. Samt sem áður hefur það aldrei komið til greina að Ísland sækti um aðild að bandalaginu. Það hefur verið talið útilokað að Ísland gengi í Evrópubandalagið. Allar ríkisstjórnir landsins hafa frá því bandalagið kom til haft þessa stefnu. Það hefur verið samstaða á Alþingi og milli stjórnmálaflokka landsins um þessa afstöðu til Evrópubandalagsins. Ástæðurnar fyrir þessu liggja í augum uppi. Við Íslendingar höfum ekki tekið í mál að gangast undir samstjórn í efnahags-, atvinnu- og viðskiptamálum með háþróuðum iðnaðarstórveldum Evrópu. Það jafngilti því að afsala sér alveg yfirráðum í þeim málum sem samstjórnin fjallaði um því að augljóst væri að Íslendingar gætu alls engin áhrif haft vegna smæðar sinnar í stjórn þessa tröllaukna bandalags. Við Íslendingar höfum ekki tekið í mál að gangast undir það jarðarmen bandalagsins að opna auðlindir landsins fyrir útlendingum og allra síst þá mikilvægustu, fiskimiðin sem eru grundvöllur velmegunar þjóðarinnar og skapar okkur möguleikann til að halda uppi frjálsu, fullvalda ríki. Við höfum verið okkur þess meðvitandi að þjóðin hefur rétt nýlega heimt sjálfstæði sitt til baka eftir aldalanga kúgun og erlend yfirráð sem höfðu nær riðið henni að fullu. Við Íslendingar höfum aldrei haft það jafngott og nú þegar við höfðum heimt frelsi okkar aftur. Frelsið verður að varðveita. Frelsið er fjöregg þjóðarinnar. En afstaðan til Evrópubandalagsins þýðir ekki að við Íslendingar höfum verið fráhverfir Evrópu. Við höfum sýnt áhuga í þessum efnum og verið virkir aðilar í evrópskri samvinnu. Við höfum lagt áherslu á tryggð okkar við þau andlegu og siðferðilegu verðmæti sem eru sameiginleg arfleifð Evrópuþjóðanna. Ég minni á þátttöku okkar í Evrópuráðinu. Og ég nefni einnig þátttöku okkar í EFTA með aðild okkar að efnahagslegri samvinnu. Sannleikurinn er sá að við Íslendingar höfum verið fullgildir aðilar í evrópskri samvinnu. Að vísu höfum við ekki skipað okkur í flokk þeirra sem stefna á sambandsríki Evrópu heldur höfum við Íslendingar fyllt flokk þeirra sem hafa lagt áherslu á samvinnu milli frjálsra ríkja Evrópu. Samvinna ríkja er öllum mikilvæg en þó, og það skulum við hafa rækilega í huga, ekki síst smáríkjunum. Með samvinnu og samtökum getur smáríkjum verið gert mögulegt að afreka það sem stórþjóðunum einum er fært óstuddum. Þess vegna er evrópsk samvinna engri þjóð mikilvægari en Íslendingum. Hins vegar veldur smæð þjóðarinnar því að engin þjóð þarf að taka svo mikinn vara á evrópskri samvinnu sem við Íslendingar. Af þessari staðreynd hefur mótast afstaða okkar til Evrópubandalagsins. Nú á síðustu missirum hefur komið upp hér á landi gagngerð umræða um afstöðu okkar Íslendinga til Evrópubandalagsins með tilliti til áforma bandalagsins um ,,óskiptan innri markað`` sem skyldi myndaður fyrir árslok 1992 samkvæmt svonefndri ,,Hvítbók`` framkvæmdastjórnar bandalagsins frá 1985. En við skulum hafa hugfast að óskiptur innri markaður var frá upphafi markmið Evrópubandalagsins, áður Efnahagsbandalagsins. Það er aðeins stóraukin áhersla á að flýta framkvæmd þessa markmiðs sem hefur sett svip á allt starf bandalagsins síðustu árin. Og þess ber að gæta að þetta breytir í engu þeirri sérstöðu Íslands sem hefur verið grundvöllur þeirrar afstöðu okkar Íslendinga að landið gæti ekki bundist aðild að Evrópubandalaginu. Það sem skeð hefur er að við Íslendingar stöndum nú frammi fyrir þeirri þróun Evrópubandalagsins sem gerir það ótvíræðara en nokkru sinni fyrr að við Íslendingar getum ekki slegið af fullveldi landsins með aðild að þessu bandalagi. Um þessar mundir hefur gætt nokkurra misvinda í afstöðunni til Evrópubandalagsins. Hefur það komið fram í umræðunni um hugmyndirnar að sameiginlegum markaði Evrópubandalagsins og EFTA. Sumir eru með alls engar vífilengjur og halda fram að Íslandi beri að gerast beinn aðili að Evrópubandalaginu og að það sé að minnsta kosti framtíðardraumurinn. Allir eiga sér sína drauma. Einu sinni var nefnt Sovét-Ísland. Aðrir láta sér nægja vegleiðina gegnum EFTA. Grunntónninn í fortölum þessum er sá að nú sé okkur Íslendingum voðinn vís, já, voðinn vís, ef við verðum ekki með í þeirri þróun sem nú gengur yfir hjá þeim þjóðum sem næst okkur standa. Því er haldið fram að við Íslendingar munum einangrast á næstu árum og dragast aftur úr efnahagsþróun heimsins ef við ekki tökum fullan þátt í samningum EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins. Ekki má nú minna gagn gera og til áherslu er sagt að ekki þýði að vera með neitt múður. Það á ekki, segja þessir herrar, að setja af okkar hálfu fyrir fram almenna fyrirvara við þessum samningum. Við eigum að sjá síðar hvað setur. Við eigum að taka fullan þátt í þessum samningum, segja þeir. Sumir segja að vísu að náttúruauðlindunum verðum við að halda. Aðrir hafa minni áhyggjur af því þegar þeir mæla bót kvótakerfinu á þeirri forsendu að slík fiskveiðistefna geti falið í sér fast form fyrir sölu veiðileyfa sem henti ekki síður fyrir útlendinga en landsmenn þegar Ísland hefur gengið í hinn sameinaða evrópska markað. Það skal tekið fram að svo mæla ekki þeir sem ábyrgð bera á fiskveiðistefnunni nú. Nóg er nú samt. Það má nú segja að þeim sé mikið niðri fyrir formælendum Evrópubandalagsins beint eða óbeint. Það er hvorki meira né minna í húfi en starfsskilyrði íslensks atvinnulífs í samanburði við starfsskilyrði atvinnulífs í ríkjum Evrópubandalagsins. Það geta allir tekið undir nauðsyn þess að búa atvinnulífinu sem best starfsskilyrði. Þó það nú væri. Hvað er nauðsynlegra? En það þurfum við alltént að gera hvað sem líður Evrópubandalaginu. Málið snýst um að skapa íslenskum fyrirtækjum sömu starfsskilyrði og erlendum keppinautum, hvort sem er í ríkjum Evrópubandalagsins, EFTA-löndunum, Bandaríkjunum, Japan eða öðrum löndum. Þessu viðfangsefni hljótum við Íslendingar að vinna að undir öllum kringumstæðum. Innganga í Evrópubandalagið eða sameinaða Evrópumarkaðinn er engin forsenda þess. Hér er þess vegna ekki að finna nein sérstök rök eða haldbær fyrir aðild okkar að Efnahagsbandalaginu. Hins vegar ræður sköpum að móta efnahagslíf okkar og viðskiptahætti í átt til þess frjálsræðis sem samsvarar þróuninni í Evrópubandalaginu svo að við getum komið á og viðhaldið þeim viðskiptatengslum við bandalagið sem okkur hentar og okkur er lífsnauðsyn. Þetta orkar ekki tvímælis því að þetta hlýtur að vera höfuðatriði í stöðu okkar gagnvart Evrópubandalaginu við tvíhliða samningsgerð. Hins vegar breytir þetta í engu þeirri staðreynd að við getum ekki slegið af fullveldi landsins með aðild að bandalaginu. Nú skulum við hafa í huga að fram til þessa hefur samvinna EFTA-ríkjanna við Evrópubandalagið verið að mestu á tvíhliða grundvelli þannig að hvert EFTA-ríkjanna hefur átt sjálfstæð samskipti við bandalagið. Þannig gerði Ísland fríverslunarsamninginn við Evrópubandalagið á sínum tíma. Um var að ræða fríverslun með svipuðum hætti og áður hafði verið innan EFTA og tók einkanlega til iðnaðarvara. Ísland fékk aðlögunartíma til að afnema tollvernd sína á vörum frá Evrópubandalaginu eins og áður hafði verið samið um gagnvart EFTA-löndunum. Ýmislegt fleira má að sjálfsögðu telja upp, að ógleymdri bókun 6 sem varðaði mestu þar sem þar var um að ræða fríverslun með sjávarafurðir þó að þar væri of skammt gengið frá sjónarmiði okkar Íslendinga og of lítil trygging til frambúðar. En samt fól bókun 6 í sér kjör sem talin voru hagstæð Íslandi. Þannig náði Noregur ekki jafngóðum kostum fyrir sínar sjávarafurðir, þegar hann hvarf frá aðild að Evrópubandalaginu og samdi um fríverslun í staðinn. Það má vissulega segja að vel hafi gengið í tvíhliða samningum Íslands og Evrópubandalagsins þó að endurskoðunar og breytinga sé nú þörf. Við Íslendingar getum ekki verið búnir að segja okkar síðasta orð um tvíhliða samninga við Evrópubandalagið. Það gefur auga leið að sérstaða Íslands er svo gagngerð að henni verður ekki mætt með öðrum hætti. Meira að segja nú sömu dagana og verið er að fjalla um þátttöku okkar í samningsgerð um sameiginlegan Evrópumarkað leggja samtök sjávarútvegsins áherslu á að teknar verði upp viðræður um tvíhliða samninga við Evrópubandalagið um sjávarafurðir. Og auðvitað er ekki önnur fær leið fyrir okkur í þessu efni. Ég leyfi mér að fara fram á að hæstv. utanrrh. gefi í þessum umræðum ótvíræða yfirlýsingu um að hann vilji þegar fara fram á þessar tvíhliða samningaviðræður við Efnahagsbandalagið. Það mun líka koma á daginn að svo verður á fleiri sviðum. Tvíhliða samningar hafa reynst okkur vel og svo verður áfram. Nú er hins vegar verið að gera því skóna með viðræðum EFTA og Evrópubandalagsins að EFTA-ríkin og þar með Ísland hverfi frá tvíhliða samningum við bandalagið. Í staðinn skuli gengið til mun víðtækara samstarfs en áður hefur verið talið að komi til greina og samstarfið gert virkara með sameiginlegum stofnunum og ákvörðunum og lögð áhersla á hinn pólitíska þátt á sviði efnahagsmála, félagsmála, fjármála og menningarmála. Það er lýst yfir því markmiði að koma á einu samræmdu evrópsku efnahagssvæði með óhindraðan flutning á vöru, þjónustu, fjármagni og fólki. Hæstv. forseti, ég spyr: Hvort má nú hæstv. utanrrh. heyra mál mitt eða ekki? Mér þykir ekki við hæfi að halda lengra áfram í ræðu minni nema hann sé hér viðstaddur eins og hann hefur verið fram að þessu. ( Forseti: Forseti mun gera ráðstafanir til þess að láta hæstv. utanrrh. vita. Hann gengur nú í salinn.) Þegar þessar hugmyndir eru skoðaðar frá sjónarmiði okkar Íslendinga verðum við að hafa hugfast að hvað sem um þær má segja breyta þær engu um sérstöðu Íslands í evrópskri samvinnu. Og við höfum byggt það á sérstöðu landsins að ljá ekki máls á því að gerast aðilar að Evrópubandalaginu. Það verður naumast séð annað en að það geti nálgast að jafnast að einhverju leyti við inngöngu í Evrópubandalagið að taka upp þau tengsl sem hér er talað um að EFTA-ríkin geri. Ef Ísland væri þátttakandi í þessu mætti því ef til vill segja að það stæði í bakdyri Evrópubandalagsins í stað þess að fara um fordyrið. En þá væri líka tekin upp ný stefna í afstöðu Íslands til Evrópubandalagsins. Nú gleymast fyrirvararnir og undanþágurnar sem boðað er að Ísland muni gera í fyrirhugaðri samningagerð EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins, kann einhver að segja. Og víst er það, það má ekki gleyma fyrirvörunum. Ég geng út frá því að innganga Íslands í Evrópubandalagið sé ekki á dagskrá. Af því leiðir að Ísland getur ekki bundist svo rammgerðum og víðtækum tengslum við Evrópubandalagið sem er grundvöllur viðræðna milli þess og EFTA-ríkjanna. Þátttaka Íslands í þessum umræðum hlýtur því að byggjast á fyrirvörum og undanþágum. Já, hvílíkir fyrirvarar og hvílíkar undanþágur mundu það ekki verða ef gæta ætti sérstöðu Íslands svo sem gert hefur verið hingað til. Hin EFTA-ríkin hafa ekki að gæta slíkrar sérstöðu sem við Íslendingar. Sum þeirra horfa meira að segja til þess að gerast formlegir aðilar að Evrópubandalaginu. En það breytir í engu sérstöðu Íslands, meira að segja gagnvart EFTA-ríkjunum. Höfum í huga að það EFTA-ríki sem stendur Íslandi næst að stærð er tuttugu sinnum fjölmennara. Eitt er víst. Samningaviðræður þessar hljóta að verða vandmeðfarnar af hálfu Íslands. Við Íslendingar hljótum að þurfa að standa í baráttu fyrir sérsjónarmiðum okkar, sérhagsmunum okkar vegna sérstöðu okkar í samfélagi samningsríkjanna. Við þurfum ekki einungis að sækja mál okkar gegn Evrópubandalaginu heldur og með tilliti til hinna EFTA-ríkjanna. Hin EFTA-ríkin geta viljað ná samkomulagi þó að Ísland nái ekki fram sínum fyrirvörum. Ef þeir fyrirvarar gætu stofnað viðræðunum í hættu svo að engir samningar yrðu gerðir gæti Ísland orðið undir miklum þrýstingi frá hinum EFTA-ríkjunum um að slá af sínum sjónarmiðum og fyrirvörum. Hættan væri þá sú að Ísland gengi lengra en góðu hófi gegndi til samkomulags, en með örlagaríkum afleiðingum þar sem ekki væri nægilega gætt sérstöðu landsins. Allt þetta mál verður vandmeðfarnara fyrir það að við Íslendingar gegnum forustuhlutverki í EFTA um þessar mundir. Hæstv. utanrrh. bindur sérstakar vonir við þetta mál og í áhuga sínum og skeleggri framgöngu fyrir málstaðnum er svo að sjá að hann reikni með að ná langþráðu marki með því að koma á heildarsamningum milli EFTA-ríkjanna og Evrópubandalagsins. Það liggur við að hæstv. utanrrh. sé farinn að tala eins og þetta liggi á borðinu. Víst er það virðingarvert og lofsvert að hæstv. utanrrh. okkar haldi á málefnum EFTA af myndugleik og reisn meðan hann fer með forustu í ráðherranefnd þeirra samtaka. En hæstv. ráðherra er engu að síður utanrrh. Íslands og sem slíkur ber honum ekki síður hagsmunagæsla fyrir Ísland sem hér felst í því að gæta sérstöðu landsins í hópi EFTA-ríkjanna gagnvart Evrópubandalaginu. Það hvarflar ekki að mér að hæstv. utanrrh. vilji ekki hafa varðstöðu um íslenska hagsmuni. En ég vík að þessu vegna þess að í málafylgju hans um þessi efni ber meira á heildarviðhorfum EFTA-ríkjanna en sérstöðu Íslands. Þetta kemur fram í skýrslu þeirri sem hér er til umræðu og þetta kom fram í framsöguræðu hæstv. ráðherra. Ég verð að segja það að eftir að hafa hlýtt á hæstv. utanrrh. í gær get ég ekki varist þeirri hugsun að mér finnst málatilbúnaður hans bera nokkurn keim af fullyrðingum þeirra sem eiga sér drauminn um fulla aðild Íslands að Evrópubandalaginu eða líti á sameiginlegan markað sem skref í þá átt. Hann hefur á takteinum orðskrúð þessara manna. ,,Nú er tækifæri`` heitir það. ,,Þjóð sem þorir að bera höfuðið hátt`` skal það vera. Og svo heilræðið að byggja ekki um sig múr eins og þjóðir gerðu austantjalds þar sem múrinn er nú að hrynja. Ég viðurkenni það fúslega að ég kann ekki að meta slíkar upphrópanir og geðjast raunar ekki að þeim. En svo brýst sólin fram úr skýjunum. Hæstv. utanrrh. segir að innganga í Evrópubandalagið sé ekki á dagskrá, hann sé á móti aðild að Efnahagsbandalaginu, ef ég skil hann rétt. Þetta er gott svo langt sem það nær. En hæstv. utanrrh. kemst ekki hjá því að gera nánari grein fyrir stefnu sinni og ríkisstjórnarinnar í hinum formlegu viðræðum, sem nú eru fyrirhugaðar milli EFTA og Evrópubandalagsins. Upplýst er að niðurstaða könnunarviðræðnanna sé sú að til þess að ná eins og hægt væri óhindruðum vöruskiptum, þjónustu- og fjármagnsviðskiptum ásamt atvinnu- og búseturétti ætti að fella viðeigandi reglur bandalagsins inn í samninginn fyrir það evrópska efnahagssvæði sem komið yrði á. Aðalatriðið er að það skuli farið eftir reglum Evrópubandalagsins. Það eru aðeins undantekningar frá þessu sem gætu verið samningsatriði. Þessar undantekningar mundu þá byggjast á sérstöðu einstakra EFTA-ríkja. Ég bið hæstv. utanrrh. að skýra frekar en gert hefur verið hvaða augum hann, hann sjálfur, lítur almennt á sérstöðu Íslands, sérstöðu gagnvart Evrópubandalaginu og sérstöðu gagnvart öðrum ríkjum EFTA. Ég geri mér grein fyrir að álit á þessu efni hlýtur að fara annars vegar eftir þeirri áherslu sem lögð er á aðild að Evrópumarkaðnum og hins vegar eftir þeim vara sem menn vilja hafa á því að setja landið undir yfirþjóðlegt vald. Það er nauðsynlegt að verða einhvers vísari um viðhorf í þessu efni til þess að geta betur áttað sig á og metið hvert hæstv. ráðherra stefnir með tilliti til fyrirvara og undanþága í sjálfri samningsgerðinni sem hlýtur að skipta sköpum fyrir okkur Íslendinga í bráð og lengd. Hæstv. forseti. Við skulum ekki ganga þess dulin að við ræðum nú mál sem örlögum getur valdið fyrir land og þjóð. En við skulum umfram allt halda ró okkar. Við skulum varast að taka einhver gönuskeið í fljótræði. Evrópsk samvinna er af hinu góða. Í þeirri samvinnu veljum við okkur það hlutskipti sem hæfir landi og þjóð. Við erum veitendur í evrópsku samfélagi með sérstöku framlagi til evrópskrar menningar sem er ómissandi hlekkur, ómissandi hlekkur í þeirri arfleifð sem er grundvöllur evrópskrar samvinnu. Það er þetta framlag Íslendinga sem í senn er forsenda og líftaug sjálfstæðrar tilveru okkar sem sérstakrar þjóðar. Við verðum ekkert, ekki neitt í framtíðinni nema dropi í hafinu nema okkur takist að halda á þessari arfleifð og þá getum við haldið áfram að ávaxta og auðga evrópska menningu. Það verða alltaf slíkir leiðtogar og forustumenn í Evrópu sem bera skynbragð á mikilvægi sjálfstæðrar tilveru íslensku þjóðarinnar fyrir evrópska menningu, hvað sem kann að líða kerfiskörlum Evrópubandalagsins. Gifta okkar Íslendinga liggur í hinni menningarlegu arfleifð, menningarlegu arfleifð, en ekki aðild að Evrópubandalaginu. Umræða um afstöðu okkar til evrópskrar samvinnu er mikilvæg. En það er ekki nægilegt að takmarka þær umræður við könnunarviðræður EFTA-ríkja og Evrópubandalagsins. Þessi mál verður að taka fyrir í miklu víðtækara samhengi en fram kemur í skýrslunni sem við nú ræðum og lýsti sér í ræðu hæstv. utanrrh. Ég hef viljað ræða málin út frá víðari sjónarhring. Það er það sem ég hef kallað að gá til veðurs og líta til allra átta í þessu þýðigarmikla máli fyrir okkur Íslendinga í bráð og lengd. Og, hæstv. forseti, ég hef viljað ræða þessi mál út frá því grundvallarsjónarmiði að vegna sérstöðu Íslands eigi engin þjóð meira undir evrópskri samvinnu en við Íslendingar og jafnframt að engin þjóð hefur meir að varast í þeim efnum.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Virðulegi forseti. Við lifum nú mikla breytingartíma. Þjóðir Vestur-Evrópu búa sig af kappi undir sameiginlegt evrópskt markaðs- og efnahagssvæði á sama tíma og þjóðir Austur-Evrópu taka örlagarík skref í átt til frelsis og lýðræðis. Á hverjum degi berast okkur fréttir af lýðræðishreyfingum í ríkjum Austur-Evrópu. Bárur frelsis hafa brotið sjálfan Berlínarmúrinn og rofið skörð í járntjaldið. Þess verður vonandi ekki langt að bíða að skipting Evrópu í vestur og austur heyri sögunni til af því að lýðræðisskipulagið hafi haft sigur með friði. Það segir sig sjálft að í þessum miklu sviptingum í stjórnarfari og þjóðskipulagi Evrópuríkja sé mikilvægt fyrir Íslendinga að fylgjast vel með. Íslendingar styðja að sjálfsögðu lýðræðis- og frelsisþróunina í Austur-Evrópu og við eigum að leggja okkar af mörkum til að styrkja hana. Við verðum einnig að gæta hagsmuna okkar í þeim breytingum á viðskiptum og viðskiptaháttum sem fylgja því að sameiginlegur evrópskur markaður myndast og sameiginlegt evrópskt efnahagssvæði. Þetta er auðvitað aðalefni þessarar umræðu um samskipti EFTA og Evrópubandalagsins og hlut Íslendinga í þeim. Við þurfum að ákveða hvernig við stöndum að viðræðum okkar við Evrópubandalagið í framhaldi af þeim umfangsmiklu könnunarviðræðum sem fram hafa farið á undanförnum mánuðum og utanrrh. hefur gert þinginu grein fyrir í sérstakri skýrslu og kynnt í yfirgripsmikilli ræðu. En þetta tvennt, skýrsla og ræða utanrrh., er grundvöllur þessarar mikilvægu umræðu. Það verður stöðugt ljósara að þessar könnunarviðræður hafa verið mjög mikilvægar og reyndar mikilvægari en sést í fljótu bragði. Þær hafa sýnt að EFTA-ríkin, sem eru að mörgu leyti ólík innbyrðis, geta náð samstöðu um stefnu gagnvart Evrópubandalaginu, stefnu sem virðist skynsamlegur grundvöllur að frekari viðræðum og síðar formlegum samningum um stöðu okkar í Evrópu framtíðarinnar. En við skulum ekki blekkja okkur á því að þetta framhald verði auðvelt. Þvert á móti munu mörg álitamál koma upp og lausn á þeim mun ekki liggja fyrir að nokkrum mánuðum liðnum. Við skulum gera ráð fyrir því að framhaldsviðræðurnar taki ár fremur en mánuði. Innan Evrópubandalagsins og það jafnvel hjá þeirri bandalagsþjóð sem stendur okkur næst, Dönum, heyrast nú háværar raddir um það að ekki komi til greina að EFTA-ríkin fái aðgang að sameiginlegum innri markaði bandalagsins án þess að greiða fyrir aðganginn, t.d. með framlögum í þróunarsjóði Suður-Evrópuríkjanna. Við eigum án alls efa eftir að smeygja okkur fram hjá ýmiss konar hindrunum áður en greiður aðgangur að hinum sameiginlega markaði blasir við. Og það er líka hætt við að dynurinn frá umbyltingunni í Austur-Evrópu að undanförnu kunni að yfirgnæfa bank EFTA-ríkjanna á dyr Evrópubandalagsins, a.m.k. um stundarsakir. Ég ætla hér, virðulegur forseti, að fjalla sérstaklega um þjónustu- og fjármagnssviðið, en í könnunarviðræðum milli EFTA og Evrópubandalagsins hefur verið mikið rætt um afnám viðskiptahindrana á sviði þjónustuviðskipta. Hér er mikið í húfi fyrir okkur Íslendinga. Sameiginlegur markaður fyrir þjónustuviðskipti færir okkur bæði nýja möguleika og ný vandamál. En þetta á í sjálfu sér ekki bara við okkur heldur á þetta við öll Evrópuríkin sem þarna eiga hlut að máli, enda er hvers konar þjónustustarfsemi gildur og vaxandi þáttur í efnahagslífi þeirra allra. Það er rétt að geta þess sem kemur fram í skýrslu hæstv. utanrrh., að um þessar mundir fara einnig fram afar mikilvægar viðræður milli aðildarríkja GATT um aukið frelsi á sviði þjónustuviðskipta og fjármagnsflutninga. Þar hefur einnig verið fjallað sérstaklega um fjármálaþjónustu, vátryggingar, samgöngur, fjarskiptaþjónustu, rekstur gagnabanka, mynd- og hljóðtækniþjónustu (audio-visual Services eins og það er kallað á ensku máli). Það er því ekki bara á sviði samskipta EFTA og Evrópubandalagsríkjanna sem rætt er um að opna heimamarkaðina fyrir samkeppni um þjónustuviðskipti og mynda þannig sameiginlegt markaðssvæði á þessu sviði. Eins og skýrsla utanrrh. ber glöggt með sér og tölur sem þar eru fram settar eru útflutningstekjur Íslendinga af þjónustu nálægt því að vera 30% af heildargjaldeyristekjum okkar. Á sama tíma eru útgjöld okkar fyrir þjónustu um þriðjungur af gjaldeyrisútgjöldum. Við höfum lengi glímt við nokkurn halla á þjónustujöfnuði. Vextir af erlendum skuldum okkar eru mjög hátt hlutfall í okkar greiðslum til annarra landa. Það er þessi mynd af þjónustuviðskiptunum sem við þurfum að hafa fyrir hugskotssjónum þegar við nú fjöllum um þær viðræður sem fram hafa farið um óhindraða þjónustu og viðskipti með þjónustu á hinu sameiginlega evrópska efnahagssvæði. Samgöngur og ferðamálaþjónusta skipta okkur verulegu máli og sama er að segja um vaxtagreiðslurnar. Íslenska þjóðarbúinu er nauðsyn á auknum útflutningi á þjónustu og ráðstöfunum til þess að auka fjármagnstekjur og tekjur af fjármálaþjónustu erlendis frá til að koma til móts við greiðslur okkar sjálfra af þessu tagi til annarra ríkja. Þarna eigum við hagsmuna að gæta, að taka þátt í þeirri frjálsræðisþróun sem nú er að stefnt í Evrópu. Varðandi frelsi á sviði viðskipta í fjármálaþjónustu má segja að jarðvegurinn hafi verið undirbúinn að nokkru með stofnun Verðbréfaþings Íslands og nýrri löggjöf um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði. Þá mun samruni banka í færri og öflugri stofnanir einnig vafalaust styrkja stöðu íslenska bankakerfisins gagnvart erlendri samkeppni sem óhjákvæmileg mun verða í framtíðinni. Við höfum til þessa ekki veitt erlendum bönkum heimild til að starfa hér á landi þótt í lögunum um Útvegsbanka Íslands hf. sé heimild til þess að erlendir bankar eða fjármálastofnanir geti átt allt að fjórðungi hlutafjár í Útvegsbankanum. Ég tel skynsamlegt að við stefnum að því að fallast á gagnkvæmar heimildir til reksturs erlendra banka hérlendis og íslenskra banka erlendis og sama gildi um önnur fjármálafyrirtæki. Á hvaða tíma þetta gerist vil ég ekki tala um í nákvæmum greinum, en ég tel að þróunin hljóti að ganga í þessa átt og hún kunni að verða örari en margur hyggur. Við þurfum að sjálfsögðu einnig að halda áfram endurbótum á íslenska bankakerfinu og þar tel ég fyrsta þá breytingu að fella niður ríkisábyrgð á rekstri banka og lánasjóða og stefna að samruna fjárfestingarlánasjóðanna í landinu. Samkeppni á sviði fjármálaþjónustu mun að sjálfsögðu færa íslenskum lánastofnunum vandamál, en hún mun líka styrkja þær. Starfslið íslensku bankanna og íslensku lánastofnananna mun án efa gert lært sitthvað af bankaþjónustu eins og hún er rekin á meginlandi Evrópu í miklu harðari samkeppni. Þegar íslensku bankarnir hafa lært að mæta erlendri samkeppni á öllum sviðum er þeim ekkert að vanbúnaði að færa sína bankaþjónustu út til annarra ríkja í einhverjum mæli. Á Íslandi eru að ýmsu leyti hagstæð skilyrði til þess að stunda alþjóðlega bankaþjónustu og ég nefni þar fyrst sem mestu skiptir: Rótgróið réttarríki, vel menntað starfslið, fullkomin fjarskipti, góðar samgöngur til allra átta. Þetta eru kostir sem Ísland býður. Þetta eru tækifæri sem Íslendingar geta fært sér í nyt. Að mörgu leyti gilda lík sjónarmið um starfsemi vátryggingafélaga og rekstur banka og lánastofnana. Vegna þess að íslenski markaðurinn er smár, of smár til þess að tryggja nægilega áhættudreifingu, hafa íslensk vátryggingarfélög jafnan sótt sér styrk á erlendan tryggingamarkað. Ég tel því að frjáls þjónustuviðskipti á sviði trygginga að forminu til mundu ekki breyta hér miklu um efnið. Almennar neytendatryggingar yrðu án alls efa í höndum þeirra tryggingafélaga sem standa næst neytendum, væntanlega íslenskra, en ýmsar atvinnurekstrartryggingar og stórar áhættutryggingar gætu lent í höndum innlendra og erlendra tryggingarfélaga eftir því hvernig kaupin gerast á eyrinni, eins og í raun gildir í dag. Nýleg sameining vátryggingafélaga hér á landi styrkir stöðu þeirra gagnvart erlendri samkeppni líkt og ég nefndi um bankana áðan og gefur þeim e.t.v. í fyllingu tímans tækifæri til að afla sér viðskipta á erlendum mörkuðum í einhverjum mæli. En það gildir um þetta eins og vöruviðskiptin að við verðum þá að gerast aðilar að frjálsari samskiptum milli ríkja til þess að geta notið þessara tækifæra. Ég kem þá að sviði samgangna. Það þarf ekki að fara um það mörgum orðum hversu samgöngurnar skipta Íslendinga miklu máli. Þar hefur gætt verulegrar verndarstefnu Evrópubandalagsríkja, m.a. með beitingu svokallaðra ,,cabotage`` eða strandflutningareglna um flutninga í lofti og á legi milli bandalagsríkjanna. Þetta er útilokunarstefna fyrir aðra sem vilja stunda flutningastarfsemi innan vébanda bandalagsins. Það er því afar mikilvægt fyrir okkur að flutningamarkaðurinn á evrópska efnahagssvæðinu verði opinn og sameiginlegur fyrirtækjum og einstaklingum í öllum ríkjum Evrópu. Með því móti tryggjum við best hagsmuni íslenskra flugfélaga og skipafélaga. Flutningar milli meginlandsins og Íslands hafa í raun verið opnir flutningaaðilum frá öllum ríkjum, en vegna takmarkaðs flutningamagns á þessari leið hefur ekki mikið reynt á samkeppni við íslenska flutningaaðila. Hins vegar er flutningamarkaðurinn að sjálfsögðu margfalt stærri í öðrum ríkjum Evrópu og þar liggja án efa ónýttir möguleikar fyrir flugfélög okkar og skipafélög ef við fáum að keppa þar á jafnréttisgrundvelli sem ekki er í dag. Ég kem þá að mjög mikilvægu sviði þeirra breytinga í frjálsræðisátt sem nánari samvinna við ríki Evrópubandalagsins á þessu sviði gæti fært með sér, þ.e. fjárfestingar erlendra aðila hér á landi og íslenskra aðila í öðrum ríkjum evrópska efnahagssvæðisins. Á þessu sviði höfum við gert skýra fyrirvara varðandi fjárfestingar erlendra aðila í náttúruauðlindum okkar eða atvinnurekstri sem tengist þeim, fiskveiðum, fiskvinnslu og orkuverum. Þessir fyrirvarar eru ótímabundnir. Við höfum jafnframt gert fleiri fyrirvara eins og fram kemur í skýrslu utanrrh. sem hér er rædd. Við þurfum að takast á um þessa fyrirvara í samningum við Evrópubandalagið, en við þurfum einnig að skilgreina þá betur en við höfum gert til þessa. Hvar liggja hinir íslensku hagsmunir? Ég tel því afar brýnt að við setjum sem fyrst, og helst á þessu þingi, almenna löggjöf um fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum atvinnurekstri en ég minni á, eins og reyndar hv. 1. þm. Suðurl. gerði, að frv. um þetta efni var lagt fyrir 110. löggjafarþing en því miður var ekki mælt fyrir því þá. Lög af þessu tagi, sem hæstv. forsrh. hefur boðað að hann muni flytja frv. um, hljóta að taka til ýmissa þeirra atriða sem nú eru óljós. Um leið mætti fella niður ýmis bönn og hindranir sem í gildi eru samkvæmt margvíslegri og brotakenndri, eldri sérlöggjöf sem erfitt er að rökstyðja á okkar dögum. Hin hliðin á þessu máli er að sjálfsögðu fjárfesting íslenskra aðila erlendis en um það mál er að segja að fjárfesting í fyrirtækjum á erlendri grund hefur verið leyfð í allmörgum tilfellum og hefur þar einkum verið um að ræða fyrirtæki sem hafa átt að auðvelda útflutning á íslenskri vöru og þjónustu. Nú starfa 1500 eða 1600 manns við fyrirtæki erlendis sem eru í íslenskri eigu eins og kemur fram í skýrslu utanrrh. Ef vandlega er skoðað er erfitt að finna ástæður fyrir því að miklar breytingar yrðu á fjárfestingarstraumum þótt formlegar heimildir yrðu veittar til þeirra með almennum hætti en ekki háð sérstökum leyfum eins og nú er. Slíkar heimildir milli Íslands og annarra ríkja á evrópska efnahagssvæðinu, ef það myndast, til að kaupa eða eiga í fyrirtækjum, tel ég að mundu fyrst og fremst styrkja íslenskt efnahags- og atvinnulíf. Sá ótti að erlendir aðilar muni kaupa upp allt íslenskt atvinnulíf virðist mér fullkomlega ástæðulaus og ekki á rökum reistur. Við skulum jafnan muna það að íslenski markaðurinn er frekar smár og freistar fárra þegar fjárfestingar í fiskveiðum og orkuvinnslu eru ekki leyfðar. Við skulum gera okkur það ljóst að erlend fyrirtæki standa alls ekki í biðröð eftir því að komast hér að. Í mörgum tilvikum yrði beinlínis að því hagur að fá erlent áhættufjármagn til uppbyggingar atvinnulífsins í stað lánsfjár. Fjárfesting íslenskra aðila erlendis yrði væntanlega, eins og hingað til, einkum bundin við þau fyrirtæki sem styrkja stöðu sína á erlendum markaði. Hvað varðar heimildir til verðbréfaviðskipta milli Íslands og annarra ríkja er það mitt álit að stjórnvöld þurfi að búa sig undir vaxandi þrýsting innan lands um rýmkun þeirra heimilda. Ég nefni þar lífeyrissjóðina sem hafa þörf fyrir ávöxtun fjármuna í einhverjum mæli óháð sveiflum í íslenskum þjóðarbúskap vegna skuldbindinga sinna við lífeyrisþega. Ég nefni líka að fjárstraumar til ávöxtunar erlendis héðan gætu að einhverju leyti komið á móti fjárstraumum vegna erlendrar lántöku íslenskra aðila sem Íslendingar hafa mjög hneigst til. Þannig mundu slíkar heimildir geta stuðlað að jafnvægi í efnahagsmálum. Sama er að segja þar sem þetta snýst við, að vaxtatekjur og ágóði af íslenskum fjárfestingum erlendis gætu komið á móti vaxtaútgjöldum þjóðarbúsins í öðrum löndum. Ég held að menn mikli mjög fyrir sér hætturnar sem slíkum viðskiptum fylgja. Ég bendi á að reynsla annarra Evrópuríkja sem leyft hafa verðbréfaviðskipti yfir landamæri hefur víða verið sú að ríki sem talið var að mundu opna fyrir fjárstraum frá sér hafa í reynd getað selt sín skuldabréf í öðrum löndum með góðum árangri. Þá gætu kaup erlendra aðila á íslenskum verðbréfum einnig orðið efnahags- og atvinnulífinu til framdráttar og stuðlað að betri jöfnuði í gjaldeyrismálum. Spákaupmennska við skilyrði óvissu í efnahagsmálum gæti þá tekið það form að menn keyptu erlend verðbréf fremur en erlendar vörur. Í mjög mörgum dæmum má halda því fram að þetta mundi, þegar horft er til langs tíma, styrkja íslenskt efnahagslíf og gera það stöðugra, en ekki hið gagnstæða. Í öllum ríkjum EFTA og Evrópubandalagsins er nú verið að afnema hindranir á verðbréfaviðskiptum milli ríkja og ég tel að við Íslendingar eigum einnig að gera þetta en í nokkrum varkárum áföngum. Takmarkanir á fjármagnsflutningum milli ríkja Evrópubandalagsins verða að mestu felldar niður að fullu á næsta ári, ef það samkomulag stendur sem þau hafa gert með sér. Þau ríki sem eru skemmst komin í efnahagsþróun hafa þó frest fram til ársins 1992, þó með hugsanlegri framlengingu fyrir Grikkland og Portúgal á nánar tilteknum fjármagnshreyfingum til ársins 1995. Norðurlöndin, önnur en Ísland, hafa þegar ákveðið að koma á alfrjálsum fjármagnshreyfingum fyrir mitt næsta ár. Íslendingar munu að sjálfsögðu móta sínar reglur á þessu sviði á grundvelli íslenskra hagsmuna en einnig á grundvelli þeirrar reynslu og þeirra áforma sem uppi eru hjá þeim þjóðum sem við höfum mest samskipti og samstarf við. Hér er spurningin fyrst og fremst hvenær hlutirnir gerast, ekki hvort þeir gerast. Ég vek athygli á því að hér er um atriði að ræða sem varðar samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Íslensk fyrirtæki verða að geta aflað sér fjármagns á sama hátt og með sömu kjörum og keppinautar þeirra í nágrannaríkjunum. Íslenskt efnahagslíf er nátengt efnahagslífi grannþjóðanna og við getum ekki til lengdar búið við sérstakar, íslenskar hindranir á sviði fjármagnsflutninga sem við auk þess getum alls ekki stutt þeim rökum að í þeim takmörkunum felist trygging fyrir bættum lífskjörum á nokkurn hátt. Einu rökin sem ég heyri sem borin eru fram gegn frjálsum fjármagnsflutningum milli ríkja virðast mér vera þau að slíkt frelsi setji efnahagslíf okkar undir strangari agareglur en gilt hafa til þessa. Það eru ekki mikilvæg rök, það eru ekki rök sem hægt er að fallast á. Ég tel raunar ávinning að því fremur en áhættu að fá slíkt aukið aðhald að innlendri hagstjórn sem fylgja mundi nánari tengslum milli íslenska fjármagnsmarkaðarins og alþjóðlegra peningamarkaða. Hæstv. forseti. Sú spurning sem við þurfum að svara er hvernig við eigum að haga málum okkar gagnvart EFTA og Evrópubandalaginu á næstu mánuðum og missirum. Í mínum huga er svarið skýrt. Á sameiginlegum ráðherrafundi EFTA og Evrópubandalagsins 19. des. n.k. eigum við að beita okkur fyrir því að samningaviðræður hefjist milli EFTA og Evrópubandalagsins á næsta ári um sameiginleg málefni. Ég tel að full samstaða sé um þetta innan ríkisstjórnarinnar, þ.e. að halda málinu áfram á þennan hátt. Vegna þeirrar umræðu sem hér hefur orðið vil ég taka fram að ég sé enga þörf fyrir formlegt umboð fyrr en á lokastigi eiginlegra samninga. Hins vegar er að sjálfsögðu afar mikilvægt að hafa sem nánast samráð við þingið á öllum stigum málsins. Það hefur hæstv. utanrrh. sannarlega líka haft. Í viðræðunum sem fram undan eru eigum við að halda fram kröfum okkar um fullkomna fríverslun með fisk og fiskafurðir á hinu sameiginlega evrópska markaðssvæði í samræmi við Oslóaryfirlýsingu leiðtoga EFTA-ríkjanna frá því í mars á þessu ári. Ég vil líka leggja þunga áherslu á að samstarf okkar með EFTA-ríkjunum í þessum viðræðum kemur ekki í staðinn fyrir að við leitumst við að ná tvíhliða samkomulagi við Evrópubandalagið sem tryggi hagsmuni helstu útflutningsgreina okkar til Evrópu. Auðvitað eigum við að leita slíkra tvíhliða samninga ef einhver von er til að þeir náist. Ég vek líka athygli á því sem kom fram í máli hæstv. sjútvrh. að ýmsir ráðherrar ríkisstjórnarinnar hafa átt slíkar tvíhliða viðræður að undanförnu. Fundir hafa verið haldnir með einstökum ráðherrum og fulltrúum fyrir ýmsa málaflokka í framkvæmdastjórn Evrópubandalagsins. Þeir fundir og þau tvíhliða samskipti munu halda áfram. Þetta tel ég að hafi ekki komið nægilega skýrt fram í málflutningi þeirra sem nú mæla hvað mest með tvíhliða samstarfi. Hins vegar verða menn að átta sig á því að mestar líkur eru á að Evrópubandalagið kjósi helst að semja við EFTA-ríkin sem mest sameiginlega á næstunni. Við höfum mikið gagn af þeirri samleið af því að við eigum þar hagsmunasamleið á mörgum sviðum. Við eigum að grípa það tækifæri, eins og hæstv. utanrrh. komst að orði hér áðan, og ekki er víst að annað slíkt tækifæri eða betra gefist á næstunni. Málflutningur sjálfstæðismanna í þessum viðræðum, þar sem tvíhliða viðræður eru settar efstar á blað og virðast settar fram eins og einhvers konar valkostur við samstarfið við EFTA-ríkin, lýsa að mínu áliti furðulegum tvískinnungi og virðast ekki í samræmi við efnisrök eða framvindu málsins eða fyrri afstöðu ráðherra Sjálfstfl. í ríkisstjórn. Hér er um mjög mikilvægt mál að ræða og menn hljóta að spyrja: Eru málsvarar Sjálfstfl. að leggja til að við rjúfum samstarfið við EFTA-ríkin? Þá vil ég einnig benda á að fleiri leiðir liggja til samstarfs við ríki Evrópubandalagsins en tvíhliða viðræður og samstarf við EFTA-ríkin. Ég bendi á að norrænt samstarf á sviði félagslegra réttinda, neytendaverndar, umhverfisverndar og vinnuverndar er vænlegur farvegur til að fá framgengt íslenskum hagsmunamálum. Samstarfsráðherrar Norðurlanda samþykktu í júní sl. víðtæka samstarfsáætlun til þess að treysta stöðu Norðurlanda í Evrópusamstarfinu. Ég nefni þetta sérstaklega hér vegna þess að ég tel að á þessum vettvangi getum við unnið að framgangi margra okkar mála. Ég bendi t.d. á umfangsmikla samstarfsáætlun á sviði hvers konar framleiðslustaðla og gæðaprófunar til þess að færa þetta nær vettvangi lífs og starfs í okkar framleiðslugreinum. Það þarf ekki að endurtaka hér en skal þó gert að við Íslendingar höfnum því afdráttarlaust að láta veiðiheimildir í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum fyrir sjávarafurðir. Við eigum lífsafkomu okkar undir því að sitja einir að takmörkuðum fiskstofnum umhverfis landið. Við þurfum að vinna þessu sjónarmiði aukinn skilning og ég tel að okkur hafi orðið nokkuð ágengt í þeim efnum einmitt með tvíhliða viðræðum, samtölum við fulltrúa einstakra Evrópubandalagsríkja og fulltrúa framkvæmdastjórnar Evrópubandalagsins. Það sem verður erfiðast við að fást er að sjálfsögðu sú aflögun á samkeppnisskilyrðum í Evrópu sem fólgin er í umfangsmiklum styrkja- og niðurgreiðslukerfum í sjávarútvegi þessara ríkja. Þeim fáum við ekki breytt í skyndingu, en þurfum að leita leiða til þess að tryggja að fríverslun með fisk verði raunveruleg fríverslun sem ekki verði skekkt af slíkri íhlutun. En okkur hættir kannski til að reka þetta mál gagnvart Evrópubandalaginu og Evrópuríkjunum of mikið út frá þrengstu sérhagsmunum. Það er ekki síður mikilvægt að líta til þess, og það er sjónarmið sem auðvelt er að vinna skilning á, að Íslendingum sem eyþjóð og strandríki ber skylda til þess skv. hafréttarsáttmálanum að nýta skynsamlega þær auðlindir sem undir okkar lögsögu heyra, öllu mannkyni til gagns. Þetta er það sjónarmið sem ég tel að verði heilladrýgst fyrir utan það sem okkur er nú tamast að tala um, menningarlega sérstöðu okkar meðal Evrópuríkja til þess að vinna skilning á sérstöðu Íslendinga. En sérstaða Íslendinga verður líka að vera mörkuð því að við viljum hafa samstöðu með Evrópumönnum.