Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til að ræða stjórnarskrármálið. Ríkisstj. Gunnars Thoroddsens setti sér það markmið að leggja fyrir Alþingi frv. að nýrri stjórnarskrá. Það fór þó á annan veg. Stjórnarskrármálið var brotið upp og aðeins hluti þess kom til atkvæða á Alþingi áður en gengið var til nýrra alþingiskosninga. Sá hluti þess sem afgreiddur var snerist aðeins um kosningar til Alþingis og ímyndaða jöfnun á því sviði. Þess skal þó getið að á bls. 3 í grg. með frv. því til stjórnskipunarlaga sem lagt var fram á 105. löggjafarþinginu, 206. máli, var svohljóðandi yfirlýsing gefin: „Þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., sem að frv. þessu standa, hafa auk þess orðið ásáttir um eftirfarandi: 1. Að leggja fram með frv. þessu sem sérprentað fskj. „Skýrslu stjórnarskrárnefndar um endurskoðun stjórnarskrárinnar“. Þetta er gert í því skyni að almennar umræður fari fram um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar. Ætti almenningi þá að gefast kostur á að tjá sig um þá endurskoðun, þannig að afgreiðsla nýrrar stjórnarskrár geti orðið með vönduðum hætti að lokinni rækilegri umfjöllun. 2. Að beita sér fyrir aukinni valddreifingu og virkara lýðræði samhliða afgreiðstu nýrrar stjórnarskrár. M.a. fái sveitarfélög meira sjálfsforræði og þannig verði völd og áhrif landsmanna allra í eigin mátum aukin, óháð búsetu þeirra. Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“ Í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. Steingríms Hermannssonar var hvergi vikið að stjórnarskrármálinu og má segja að það sé rökrétt miðað við þá yfirlýsingu sem formenn flokkanna höfðu gefið. Nú hefur það aftur á móti gerst að mishratt eru trippin rekin. Flutt hefur verið aftur frv. til stjórnskipunarlaga um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Það bólar aftur á móti ekki á neinum frv. þar sem þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna, þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst. Nú er það spurning mín til hæstv. forsrh. og þeirra sem mátið varðar hvort þess sé að vænta að staðið verði við hina sameiginlegu yfirlýsingu og þá hvenær. Með því að kljúfa stjórnarskrármálið og halda því einu til haga er höfuðborgarsvæði telur sér henta voru kveiktir þeir eldar úti á landi er óvíst er að verði jafn auðslökktir eins og auðvelt var að kveikja þá. „Þú skalt ekki hafa tvo mæla í húsi þínu“ er sú verslunarsiðfræði sem Biblían boðar. Opinberir aðilar hika þó ekki við að brjóta þessa grundvallarreglu. Misjafn framfærslukostnaður eftir landshlutum hefur leitt til þess að á s.l. ári fjölgaði aðeins um 13 manns í fimm kjördæmum á Íslandi af átta. Fari svo sem horfir verður valdahlutföllum innan lýðveldisins Íslands þann veg komið fyrir aldamót að stór-Reykjavíkursvæðið ræður öllu landinu. Segja má að borgríkið Reykjavík hafi þá tekið við því hlutverki sem lýðveldinu var áður ætlað. Jafnframt virðist þjóðfélagið sem heild stefna til aukinnar miðstýringar. Þess vegna er sá hópur Íslendinga allstór sem vill fá hrein svör við því í nýrri stjórnarskrá hvaða mál verði sérmál hvers byggðartags eða landsvæðis. Þess vegna vil ég einnig leyfa mér að óska svars við því hvort núv. ríkisstj. hyggst á sínum starfstíma leggja fyrir Alþingi frv. til nýrra stjórnskipunarlaga um niðurstöðu af heildarendurskoðun á stjórnarskránni.



Herra forseti. Áður en ég kem að spurningum hv. þm. vil ég geta þess að fulltrúar Landssamtakanna um jafnrétti og stjórnarskrá afhentu mér nú fyrir nokkrum mínútum mótmæli við fjölgun þingmanna og svofellt bréf sem ég leyfi mér að lesa með leyfi forseta: „Undirskriftasöfnun þessi er mótmæli við fyrirhugaðri fjölgun alþm. Við teljum að fjölgun þeirra sé óþörf og einungis kostnaðarauki fyrir þjóðarbúið. Miðstýring höfuðborgarsvæðisins er nú þegar svo sterk að þar má engu við bæta. Þar eru höfuðstöðvar löggjafar- og framkvæmdavalds, fjölmiðlunar, fjármagns og þjónustu hins opinbera. Ef sú gjá sem þegar er mynduð milli landsbyggðarinnar og höfuðborgarsvæðisins breikkar enn frekar mun það hafa ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir þjóðarbúið. Við slíku verður að sporna og stuðla að farsælli búsetu þjóðarinnar í landinu öttu á jafnréttisgrundvelli, enda er það ekki einkamál alþm. sjálfra að samþykkja slíka fjölgun, heldur þjóðarinnar. Þessi undirskriftasöfnun er vísbending um vilja þjóðarinnar en telji alþm. þetta ekki nægjanlegt verður undirskriftum safnað um allt land.“ Hér mun vera vísað til þeirrar breytingar sem samþykkt var á stjórnarskrá Íslands fyrir kosningar, þ.e. fyrri umferð, um fjölgun um þrjá og liggur nú að nýju fyrir hinu háa Alþingi. Ég skal ekki gera þetta að umræðuefni frekar en taldi rétt að koma þessu á framfæri, enda hygg ég að fyrirspurnin sé tengd þessari afhendingu. Út af spurningum hv. þm. vil ég minna á það að fyrrv. forsrh., Gunnar heitinn Thoroddsen, lagði fram á Alþingi frv. til l. um breytingu á stjórnarskránni. Varð það mál ekki útrætt eins og menn þekkja. Eftir andlát Gunnars var stjórnarskrárnefnd endurskipulögð að nokkru, skipaður maður í hans stað í nefndina og hún valdi sér formann, Matthías Bjarnason alþm. Mér er kunnugt um að stjórnarskrárnefnd tók stjórnarskrárfrv. það sem hér var lagt fyrir í fyrra þegar til meðferðar og mun fyrir jól hafa sent það öllum flokkum á Alþingi og óskað eftir athugasemdum og tillögum. Mér er jafnframt kunnugt um að engar slíkar tillögur eða athugasemdir hafa enn komið svo ég ráðlegg hv. þm. að snúa sér til formanns þingflokks framsóknarmanna og kanna hvort frv. eða tillögurnar eru ekki þar. Hv. þm. spurði einnig að því hvort þessi ríkisstj. hygðist ljúka endurskoðun stjórnarskrárinnar og leggja fram heillegt frv. um þær breytingar. Ríkisstj. mun að sjálfsögðu fjalla um það strax og tillögur stjórnarskrárnefndar liggja fyrir. Og ég vona að það verði fljótlega. En ríkisstj. mun ekki leggja fram slíkt frv. fyrr en stjórnarskrárnefnd hefur lokið sinni meðferð. Nefndin var sérstaklega til þess kjörin af Alþingi og ég geri mér fastlega vonir um að þeirri meðferð sem þar stendur yfir á stjórnarskránni ljúki fljótlega og ríkisstj. fái slíkt frv. til meðferðar og það verði þá lagt fyrir Alþingi. Ég vil svo aðeins að lokum taka undir það með hv. þm. að það er ákaflega mikilvægt að gætt sé jafnréttis og jafnræðis um landið og vitanlega kemur það fram í miklu fleiru en fjölda þingmanna og skiptingu þeirra. Það eru fjölmörg önnur atriði í stjórnarskránni sem þarf að taka til meðferðar í því sambandi og því að sjálfsögðu æskilegt að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar verði sem næst á sama tíma og breytingar eru gerðar á hlutfalli þm. milli dreifbýlis og þéttbýlis, enda hefur verið að því stefnt. Við skulum vona að það takist og þá þannig að menn geti verið sæmilega sáttir við niðurstöðuna.



Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu hafa ráð hæstv. forsrh. og grennslast fyrir um það hjá formanni þingflokksins hvaða bréf hann hefur í fórum sínum. En það breytir engu um það að fyrri spurningunni sem hér var sett fram og var um það hvað þingflokksformennirnir ætluðu að gera, þ.e. hvað formenn stjórnmálaflokkanna ætluðu í samræmi við það loforð sem þeir gáfu á sínum tíma, er ósvarað. Ég neyðist þess vegna til að lesa þann hluta spurningarinnar aftur í von um að þeir sjái sér fært að svara ef forsrh. treystir sér ekki til að svara fyrir þeirra hönd: Hvaða hugsun var á bak við þá yfirlýsingu þar sem segir svo í frv. frá því í fyrra: „Jafnframt munu þingflokkarnir beita sér fyrir sérstökum aðgerðum til þess að jafna félagslega og efnalega aðstöðu manna þar sem mismununar vegna búsetu gætir helst.“? Hvers er að vænta í þessum efnum? Hafa þingflokkarnir sett af stað starfsnefnd til að vinna að þessu máli eða er ætlunin að svíkja í þessu máli? Er ætlunin að hafa þetta bara sem yfirlýsingu sem aldrei verður unnið eftir? Við þessu verða að sjálfsögðu að fást skýr svör. Ég vil þakka Húnvetningum það framtak þeirra að þeir skyldu safna liði og skrifa undir áskorun til forsrh. Ég bið menn jafnframt að hugleiða hvort það þyki ekki nokkur tíðindi að jafnmikil samstaða hafi orðið um þetta mál þar norður frá í ljósi þess m.a. að stundum hafa verið deilur harðar í Húnaþingum þegar stórmál hafa verið á dagskrá. En ef svo fer sem horfir að ekkert á að gera með yfirlýsingu stjórnmálaforingjanna, þar sem lofað er frumvörpum af þeirra hendi, þá er ég hræddur um að fleiri muni rísa upp en Húnvetningar til að gera athugasemdir við þá breytingu sem verið er að framkvæma í valdahlutföllum í landinu.



Herra forseti. Fyrirspurn hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar var vissulega tímabær, ekki síst í ljósi þeirra radda sem heyrst hafa utan af landsbyggðinni um efnisatriði þess máts sem hv. þm. bryddaði upp á. Ég vil taka undir þau orð hans að það er nauðsyn að staðið verði við þau fyrirheit sem gefin voru í grg. með stjórnarskrárfrv. á s.l. vori um það að jöfnuð skyldi aðstaða manna sem mest og á sem flestan hátt miðað við búsetu í landinu. Þar er um sanngjarnt mál að ræða og þar er um réttlætismál að ræða. Það er tímabært að því máli verði gefinn miklu meiri gaumur en gert hefur verið og þá í þeirri mynd sem hv. þm. nefndi og einnig á ýmsan annan hátt sem Alþingi hefur á valdi sínu. En fyrst og fremst er það vitanlega með löggjöf og ráðstöfunum stjórnvalda, sem uppsprettu sína geta átt hér á Alþingi, sem þessum málum verður betur skipað en nú er. Hinu er ekki að leyna, og það kemur einmitt í ljós t.d. vegna þeirra yfirlýsinga sem við höfum heyrt nú á síðustu dögum um stjórnarskrármálið og kosningarréttarmál, að þessum tveimur málum er stundum illilega og ranglega blandað saman. Það hefur átt sér stað nú. Ég nefndi áðan að það mál sem hv. þm. orðaði hér væri hið mesta réttlætismál. Það væri hins vegar hið mesta ranglætismál ef leiðrétta ætti það óréttlæti, sem búsetan í landinu og mismunandi skilyrði hafa í för með sér, með því að halda áfram eða gera enn verra hið mikla og stórtæka ranglæti sem tíðkast hefur í kosningarréttarmálum hér á liðnum árum og áratugum. Við stjórnarskrárbreytinguna síðustu, 1959, var stigið spor í rétta átt í þessum efnum. Þá náðist það hlutfall, við getum kallað það rangindahlutfall eða réttlætishlutfall eftir því hvernig menn líta á þetta mál, að íbúar í þéttbýli fengu atkvæðisrétt sem var meir en helmingi minni miðað við íbúa sums staðar í dreifbýlinu. Hlutfallstalan var 1:2,5. Þetta töldu menn viðunandi margir hverjir og raunar flestir hverjir miðað við að ekki er óeðlilegt að einhver munur sé þarna á. Stærðfræðilegt jafnrétti næst aldrei í þessum efnum. Síðan seig á ógæfuhliðina. Ég minni aðeins á hvernig ástandið var hér í þessum efnum áður en þingflokkarnir tóku höndum saman á síðasta ári og komu fram mjög mikilvægri leiðréttingu. Þá var málum svo komið að þeir sem búa í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi höfðu fjórum sinnum minni atkvæðisrétt en margir sem í dreifbýli búa. Þetta var hróplegt ranglæti vegna þess einfaldlega að kosningarrétturinn er mannréttindi. Að svipta menn á þennan hátt kosningarrétti þannig að menn hafi aðeins 1/4 hans miðað við aðra borgara landsins eftir búsetu er mikið og stórfellt ranglæti. Þess vegna var hér um mikið gæfuspor að ræða, mikið framfaraspor, þ.e. samkomulag þingflokkanna á síðasta ári sem þó gekk ekki lengra en að færa klukkuna til baka rúma tvo áratugi. Hlutfallið sem þá náðist fram var u.þ.b. 1:2,5 eða rétt innan við það. Enn eru því íbúar á þéttbýlissvæðunum hér við Faxaflóa varla hálfdrættingar í kosningarréttarefnum á borð við þá sem víða í dreifbýlinu búa. Ég hélt satt að segja að um þetta hefði náðst góð samstaða í þingsölum. Mér var að vísu kunnugt um að í hugum ýmissa þm. var gamla formúlan 1:4 uppáhaldsformúlan. Engu að síður virtist vera friður um þetta samkomulag. Ég vona að sá friður geti haldist og ég tek undir það með hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni að það er hin mesta nauðsyn á því að frumvörpin nái fram, stjórnarskrárbreytingin um fjölgun þingmanna og breytingar henni samfara og einnig kosningalagafrv. sem lagt var fram en ekki afgreitt á síðasta þingi. En ég vara við því að blanda þessum tveimur málum saman vegna þess sem ég hef hér sagt varðandi kosningarréttinn. Frá því verður ekki hvikað og raunar hefði átt að ganga miklu lengra í jafnréttisátt, en sú krafa var ekki gerð. En ef á að fara að velta málinu öllu hér upp á nýjan leik þá verður sú krafa vitanlega gerð. Réttlætið er vitanlega það að menn hafi sama kosningarrétt án tillits til þess hvar þeir búa á landinu. Hins vegar er hitt viðunandi, a.m.k. í bili. Ég vara við því að velta málinu upp á þennan hátt vegna þess að það er mikill vilji fyrir því í þéttbýlinu að bæta úr því misrétti sem ríkir vegna búsetu í landinu með öðrum ráðum sem þarna eiga við og tiltæk eru og eðlileg og sanngjörn. En það væri kannske hætt við því að þeim vilja yrði spillt ef reka á trippin á þennan máta. Ég vil þess vegna minna á þessi atriði þegar sú umræða á sér stað hér á þingi sem nú stendur. Í öðru lagi vil ég víkja að því mikla máli sem varðar heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar, úr því að farið er að nefna það mál. Á það var minnst að fyrrv. forsrh., Gunnar Thoroddsen heitinn, bar fram á síðasta þingi frv. sem fól í sér heildarendurskoðun stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Það var ávöxtur af mjög löngu, ítarlegu og vel unnu starfi stjórnarskrárnefndar á liðnum árum. Um það frv. varð víðtæk samstaða í nefndinni milli tveggja flokka sérstaklega sem voru fylgjandi frv. í öltum atriðum að því er heita má. Tveir flokkanna sem fulltrúa áttu í nefndinni - en þar sátu vitanlega fulltrúar allra þingflokka - höfðu hins vegar ýmsa fyrirvara og höfðu gert brtt. um allnokkrar greinar þessa frv. Nú er það rétt eins og hæstv. forsrh. sagði að þingflokkarnir voru á síðasta ári beðnir um aths. og tillögur í þessu efni ugglaust með það í huga að ríkisstj. flytti þetta frv. á þessu þingi. En eins og hæstv. forsrh. sagði hafa engar slíkar tillögur borist. Ég er í sjálfu sér ekki mjög undrandi á því vegna þess að vitanlega hafa þingflokkarnir allir átt sína fulltrúa og fleiri en einn í stjórnarskrárnefnd. Á liðnu þingi voru þessi mál mjög ítarlega og margsinnis rædd í þingflokkunum. Í stjórnarskrárnefnd komu fram sjónarmið þingflokkanna sem fulltrúar þeirra þar lögðu fram. Það má segja að þar af leiðandi hafi öll þau sjónarmið sem menn höfðu í huga verið lögð þar á borðið og ekki sé mikils meir að vænta. Þess vegna veltir maður því fyrir sér hvort ekki væri í sjálfu sér jafnskynsamlegt eða skynsamlegra ráð nú fyrir ríkisstj. að flytja þetta heildstæða frv. um endurskoðun á allri stjórnarskránni í þeirri mynd sem fyrrv. forsrh. lagði það fram. Það gengi síðan til stjórnarskrárnefndarinnar og til þingnefnda sem kjörnar eru til að athuga það. Mér býður í grun að ef bíða á eftir álitsgerðum eða tillögum þingflokkanna sé hæpið að þetta mál verði lagt fyrir þetta þing. Nú má e.t.v. segja að það bráðliggi ekki á að koma málinu fram á þessu þingi vegna þess að sé stjórnarskrárfrv. samþykkt þá ber þegar í stað að rjúfa þing og ég er ekki viss um að hv. þm. óski eftir þingrofi nú í vor. En á það er að líta að hér er um ákaflega viðamikið og merkilegt frv. að ræða sem varðar grundvöll íslenskrar stjórnskipunar. Það þarf mikla athugun og mikla skoðun á þingi og margra mánaða skoðun og umfjöllun hjá þingflokkunum og í stjórnarskrárnefnd. Þar af leiðandi held ég að ekki komi til greina að samþykkja slíkt frv. nú þó svo að það sjái dagsins ljós á þessu þingi. Í ljósi þessara athugasemda minna vil ég láta í ljós þá skoðun við hæstv. forsrh. og aðra hæstv. ráðherra að þeir taki til athugunar hvort á að láta það dragast öllu lengur að leggja fram stjórnarskrárfrv. fyrir Alþingi svo að Alþingi geti á lögformlegan máta tekið það til meðferðar og hafið um það umræður.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Vestf. beindi sinni fsp. til hæstv. forsrh. og til vara til formanna þingflokka. Nú er það ekki á mínu færi að svara fyrir þeirra hönd, en vegna þess að hæstv. forsrh. vék að störfum stjórnarskrárnefndar finnst mér rétt að hér komi fram nokkrar aths. frá manni sem starfað hefur í stjórnarskrárnefnd fyrir hönd Alþfl. Í fyrsta lagi er þess að geta að frv. það til nýrrar stjórnarskrár sem flutt var á seinasta þingi af hæstv. fyrrv. forsrh. var flutt af honum. Það kom hins vegar rækilega fram að tveir stjórnmálaflokkar, Alþfl. og Alþb., höfðu þegar í starfi stjórnarskrárnefndar mótað sérstakar tillögur í ýmsum málum, sem fylgdu þar sem fskj., þannig að það er rétt að fram komi að um þetta frv. var ekki allsherjarsamstaða þingflokka á þessum tíma. Í öðru lagi er þess að geta að einstakir þm. áskildu sér rétt til að flytja sérstakar brtt. og gerðu það við afgreiðslu málsins á síðasta þingi. Til dæmis rifja ég upp að við tveir þm. Alþfl. fluttum tillögur um að málið yrði leyst án fjölgunar þm., auk þess sem við lögðum til að það misvægi í atkvæðisrétti landsmanna, sem þrátt fyrir allt fólst í frv. svipað og gilti árið 1959, yrði ekki bundið til langframa í stjórnarskrá, heldur þá sem samkomulagsatriði í kosningalögum. Í þriðja lagi er þess að geta að frá því að þetta var hafa tveir nýir þingflokkar bæst í þingsali. Það er sérstakt álitamál að þessir nýju þingflokkar eiga ekki aðild að stjórnarskrárnefnd. Af svörum hæstv. forsrh. mátti ráða að stjórnarskrárnefnd væri nú kappsamlega að störfum. Hann vék að því að frv. hæstv. fyrrv. forsrh. hefði verið sent þingflokkunum til umfjöllunar. Af þessu tilefni vil ég taka það fram að sú samþykkt var gerð á þeim fyrsta og eina fundi sem stjórnarskrárnefnd hefur setið og var haldinn skömmu eftir þingbyrjun, þegar endurskipulagning nefndarinnar fór fram, þ.e. þingflokkur sjálfstæðismanna tilnefndi annan mann í stað fyrrv. forsrh. Ég tek undir það með hv. þm. Gunnari G. Schram að þess er varla að vænta að þingflokkarnir sem slíkir, hinir fjórir sem lengi hafa átt aðild að stjórnarskrárnefnd, bæti við mörgum aths. að svo stöddu. En ef skilja á orð hæstv. forsrh. á þá leið að endurskoðun stjórnarskrárinnar sé kappsamlega í vinnslu stjórnarskrárnefndar, þá verð ég því miður að lýsa þeirri skoðun minni að ég held að það sé kannske á misskilningi byggt. Sumir virðast standa í þeirri trú að stjórnarskrárnefnd hafi lokið störfum að mestu með framlagningu frv. hæstv. fyrrv. forsrh., en svo er ekki ef rifjað er upp erindisbréf nefndarinnar. Hún átti ekki einasta að skila frv. að nýrri stjórnarskrá, heldur einnig endurskoðun á þingskapálögum um starfshætti Alþingis sem og skila tillögum um breytt form á svokölluðu persónukjöri. Þessum verkum er ólokið. Ef skilja mátti orð forsrh. á þá leið að hann teldi að stjórnarskrárnefnd ynni kappsamlega að þessu og það væri forsenda fyrir tillöguflutningi formanna stjórnmálaflokkanna, þá verð ég því miður að lýsa óánægju minni með að stjórnarskrárnefnd hefur ekki komið saman fyrir utan þennan eina fund sem haldinn var um það bil í upphafi þings, þegar kjörinn var formaður nefndarinnar. Ég vil þess vegna eindregið beina því til þeirra sem þarna ráða ferðinni, stjórnarflokkanna og auðvitað til formanns nefndarinnar, að ef einhver alvara fylgir hér máli er orðið tímabært að kveðja nefndina saman sem og fyrir þingheim að taka afstöðu til þess hvort gera eigi breytingu á skipan nefndarinnar þannig að nýir þingflokkar fái þar aðild.



Herra forseti. Ég vil aðeins rifja upp að við afgreiðsluna á stjórnarskipunarlögunum á síðasta þingi fluttum við Ólafur Þórðarson brtt. sem hljóðaði þannig: „Skattamálum skal skipað með lögum. Við ákvörðun skatta á tekjur og eignir skal gætt jafnræðis þegnanna, þannig að til lækkunar komi sérstakur kostnaður vegna búsetu, eftir því sem nánar verður ákveðið í lögum.“ Um till. voru greidd atkv. með nafnakalli og nokkrir þm. voru með fyrirvara fyrir sínu atkv. í samræmi við það sem hv. þm. Ólafur Þórðarson las upp úr grg. frv., þar sem formenn allra flokkanna sem flytja frv., og þetta er í grg. í frv., þ.e. þingflokkar Alþb., Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl., ætla að sjá um að samhliða þessum breytingum á stjórnarskipunarlögum verði gerðar þær ráðstafanir sem þar er getið. Spurningin er um hvort formenn flokkanna ætli að sjá um að við þetta verði staðið. Ég tek eftir því að í frv. sem nú liggur fyrir þinginu, sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson er 1. flm. að og formenn hinna fjögurra flokka sem á síðasta þingi fluttu sams konar frv., er búið að taka þessa yfirlýsingu út úr grg. Á að skoða það þannig að menn hafi sett þetta inn á fyrra stiginu til að friða einhverja hér í þinginu? Ég verð að segja það í sambandi við ræðu hv. þm. Gunnars Schram, 2. þm. Reykn.: Um hvers konar réttlæti eru menn að tala? Það er fleira mannréttindi en aðeins vægi atkv.

Ég neitaði því ekki.

Nei, en það mátti skilja á máli þm. að það gæti illa farið ef menn ætluðu að breyta einhverju í því víðtæka samkomulagi sem hann taldi að hefði verið gert. Meiri hluti þingflokkanna stóð að þessu samkomulagi, það er rétt, en það voru ýmsir fyrirvarar. Það þarf fyrst að standa við þau loforð, sem gefin voru, sem áttu að koma í staðinn fyrir þessa breytingu. Það er það sem við erum að krefjast hér og nú að komi yfirlýsingar um, hvort við það verður staðið og þá hvernig. Ég er að vísu ánægður með hver er formaður nefndarinnar sem er að fjalla um þetta mál, þ.e. hæstv. samgrh., sem er fulltrúi þess byggðarlags sem verst er sett. Ég vil ekki trúa því að óreyndu að hann knýi ekki á um að við þetta verði staðið og að þessi mál komi ekki til afgreiðslu fyrr en menn sjá fyrir endann á því hvernig á að gera það. Ég verð að treysta því. En ef á að knýja hitt fram verður eitthvað talað hér í deildinni um þessi mál og hvernig að því verki hefur öllu verið staðið. Það er alveg klárt mál. Það er nefnilega fleira mannréttindi en vægi atkvæða. Að vissu leyti var ég ánægður með það sem kom fram í ræðu hv. 2. þm. Reykn., að hann hafi skilning á því máli, en mér fannst hann ekki leggja nógu mikla áherslu á að það yrði að ganga fyrir og við sæjum það og landsbyggðarmenn hvernig þessi mál yrðu leyst áður en breytingin á vægi atkv. kæmi hér til afgreiðslu. Ég ætla ekki að fara að ræða málið efnislega. En eins og nú horfir með landsbyggðina og það misrétti sem viðgengst í þjóðfélaginu væri ástæða til að taka slíkt til umr. hér á Alþingi ekkert síður í sambandi við þessi mál því að það er mikið misrétti. Og það verður í landinu og það verður hér fylgst vel með því hvernig formenn stjórnmálaflokkanna ætla að standa við þá yfirlýsingu sem er í því frv. sem var sett fram á síðasta þingi og þáverandi formaður Sjálfstfl., hæstv. utanrrh. Geir Hallgrímsson, var 1. flm. að.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Því miður þá heyrði ég ekki nema hluta af þessari umr., en varðandi þau orð sem hv. 5. þm. Reykv. lét hér falla vil ég að eftirfarandi komi fram: Það mun hafa verið í nóv. að stjórnarskrárnefndin var kvödd saman til fundar, og verkefni nefndarinnar var að kjósa nýjan formann í stað Gunnars heitins Thoroddsens. Sá hv. þm. sem ég nefndi lagði til að formannskjörinu yrði frestað. Að lokum voru fulltrúar þeirra flokka sem ekki eiga aðild að ríkisstj. sammála um að leggja ekki stein í götu þess að nýr formaður yrði kjörinn. Þar með var þetta mál afgreitt. Eftir að ég hafði verið kjörinn formaður í nefndinni ræddum við stöðu málsins. Varð að samkomulagi í nefndinni að mér var falið sem formanni að skrifa öllum þingflokkum, bæði þeim fjórum þingflokkum sem eiga aðild að nefndinni og sömuleiðis þeim tveimur þingflokkum sem hafa bæst við síðan og senda skýrslur stjórnarskrárnefndar með ósk um að hver þingflokkur fyrir sig færi yfir þessar skýrslur og gerði sínar aths. Jafnframt var óskað eftir því í því bréfi sem ég skrifaði til þingflokkanna allra að þessi vinna yrði innt af hendi sem fyrst. Það hefur ekki komið svar frá einum einasta þingflokki. Þeir eru því allir á sama róli hvað þetta snertir og þar verður ekki á neinn hallað. Eftir sem áður stendur að þess er óskað að yfir þetta verði farið þannig að stjórnarskrárnefndin geti farið yfir aths. þingflokkanna og reynt að ná samkomulagi eða ræða allar þær aths. sem þar koma fram. Á fundi stjórnarskrárnefndar var jafnhliða rætt um önnur störf nefndarinnar, m.a. að vinna að undirbúningi tillagna um persónukjör. Það kom einnig fram í nefndinni ósk um að fyrrv. starfsmaður nefndarinnar ynni að þessum tillögum, en við það að hann var kjörinn í nefndina féll niður hans umboð sem starfsmanns. Hann tók sér umhugsunarfrest í þeim efnum. Ég talaði við hann einum tvisvar sinnum í desembermánuði og það er tiltölulega stutt síðan hann lýsti yfir því að vegna anna og vegna annarrar vinnu, sem hann hefur tekið að sér, gæti hann ekki bætt þessu á sig. Ég hef því verið að reyna að útvega mann í þá vinnu. - En það var tekið fram á þessum eina fundi nefndarinnar að nefndin yrði ekki kölluð saman fyrr en lægju fyrir svör frá þingflokkunum, a.m.k. einhverjum þeirra, og það hefur engin ósk komið fram um að nefndin væri kölluð saman. Í raun og veru kemur fram í orðum hv. 5. þm. Reykv. allt að því ásökun vegna þess að nefndin sé ekki að vinna, hún hafi ekki verið kölluð saman til fundar. Þetta kemur mér algerlega á óvart. Ég sé ekki ástæðu til að fara að ræða hér efnislega um þetta mál. Um það hefur verið rætt. Ég tel mikla nauðsyn bera til að þingflokkarnir fjalli um málið. Formenn þingflokkanna reyna að bræða saman sjónarmið hver innan síns flokks. Við vitum að hér er um mikið ágreiningsmál að ræða á milti þéttbýlis og strjálbýlis. Ég segi fyrir mitt leyti að ég vil vera í þeim hópi sem telur að nauðsynlegt sé að ná sáttum í þessu máli, nauðsynlegt sé að viðurkenna þær miklu breytingar sem hafa orðið á búsetu í hinum einstöku kjördæmum og taka mið af þeim jafnframt því að standa vörð um rétt strjálbýlis. Það er rétt, sem fram hefur komið í ræðum nokkurra manna, að það er fleira sem þarf að ræða um í þessu sambandi en vægi atkvæða. Og það hefur verið gert í stjórnarskrárnefndinni allt fram til þessa dags. Ég sé ekki að slíkar umræður sem þessar umfram dagskrárumræðu þjóni því að við finnum nokkra lausn á þessu máli. Ég held að hitt sé miklu skynsamlegri leið, að þingflokkar allir gefi sér tíma til að ræða skýrslu stjórnarskrárnefndarinnar og frv. sem lagt var fram og samþykkt á síðasta þingi og við reynum svo að ná samstöðu í málinu. Ég legg á það mikla áherslu að samstaða náist. Það er viss ágreiningur, eins og t.d. um eignarréttarákvæði, einkum á milli Sjálfstfl. og Framsfl. annars vegar og Alþb. og Alþfl. hins vegar. Náist ekki samkomulag um þessi ákvæði gæti svo farið að menn næðu samkomulagi um sérstaka bókun, sérstakan skilning og álit á ákveðnum greinum, þannig að leiðir okkar gætu legið saman um flutning frv. á Alþingi og afgreiðstu þess þrátt fyrir að um einhvern ágreining sé að ræða. Á þetta legg ég áherslu. Þegar þetta hefur verið reynt til þrautar er auðvitað komið að því að sá meiri hluti sem skapast verður að taka afstöðu og flytja málið ef minni hluti vill ekki eiga samleið í flutningi málsins á þingi.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr., en ég tel ófært annað en mótmæla því, sem kom fram í spurningu hv. fyrirspyrjanda, að formenn flokkanna kynnu að hafa í huga að svíkja þá yfirlýsingu sem var í frv. því sem lagt var hér fram í fyrra, og einnig fólst slíkt í því sem hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði um það, að sú yfirlýsing er ekki í grg. nú. Mér er ekki kunnugt um að formenn flokkanna hafi nein svik í huga. Að sjálfsögðu er þessi yfirlýsing í þskj. og getur hver og einn flett henni upp. Grg. með stjórnárskrárbreytingunni nú er mjög stutt og vísar fyrst og fremst til þess sem kom fram í allítarlegum umr. um málið í þinginu í fyrra. Það er alveg út í hött að vera með slíkar yfirlýsingar. En ég vil hins vegar leggja áherslu á það, sem ég sagði áðan, að þetta tengist þeirri endurskoðun stjórnarskrárinnar sem er í gangi og þess vegna er beðið eftir henni. Hér hefur verið rætt dálítið um vægi atkv. Ég vil láta koma fram að ég tel að eins og vægi atkvæða er nú orðið sé það óviðunandi fyrir íbúa þéttbýlisins. Ég er sömu skoðunar. Ef vægi atkvæða 1959 var nokkurn veginn rétt eins og þá var, segjum t.d. 1:1.8 eða 1.9 á milli Reykjaneskjördæmis og dreifbýlisins, gæti það varla verið óréttmætt nú að færa það til svipaðs hlutfalls. Ég verð því að taka undir það sem hv. þm. Gunnar Schram sagði hér áðan. Ég tel að leiðrétting á atkvæðavægi sé raunar mál út af fyrir sig. Hitt er svo réttlætismál að lagfæra hlut dreifbýlisins á fjölmörgum sviðum og því þarf vitanlega ætíð að halda áfram og ætíð að hafa í huga. En ég stóð fyrst og fremst upp til að andmæla því að formenn flokkanna hefðu í huga að hverfa frá þeirri yfirlýsingu sem var gefin.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að efna hér til neinna efnislegra umr. um stjórnarskrármál, en hins vegar er ástæða til að fæða svolítið um æskileg vinnubrögð stjórnarskrárnefndar í tilefni af svörum hæstv. heilbrmrh. og formanns nefndarinnar. Það er hverju orði sannara að á þessum fyrsta og eina fundi sem stjórnarskrárnefnd hefur haldið eftir að þetta þing kom saman var samþykkt að senda þingflokkunum frv. stjórnarskrárnefndar ásamt með séráliti og till. Alþfl. og Alþb. Í mínum huga var það að sjálfsögðu fyrst og fremst gert með hliðsjón af því að eftir seinustu kosningar eiga tveir nýir þingflokkar, sem ekki hafa átt beina aðild að málinu, setu á þingi. Það var þess vegna alla vega nauðsynlegt af þeim sökum að senda málið með formlegum hætti þeim til umfjöllunar. Hitt er annað mál hvort það getur orðið til frambúðar að stjskrn. ætli að haga störfum sínum þannig með bréfaskriftum milti þingflokka. Ég spyr þess vegna hæstv. ráðh. og formann stjskrn. hvort hann hugsi sér að nefndin komi ekki saman og sinni ekki öðrum störfum fyrr en honum hafa borist bréf frá þingflokkum. Ég vil vekja athygli á að þeir fjórir þingflokkar sem áttu sæti á seinasta þingi höfðu allir fjallað mjög ítarlega um þetta mái. Þeir höfðu átt þátt í því sem samkomulag tókst um í áliti stjskrn. og enn fremur skilað þar sérstökum till. og sérstökum grg. og markað sinn ágreining. Ég held að stjskrn. geti ekki haldið áfram með þeim hætti að bíða eftir bréfaskriftum og grg. frá þingflokkum. Ég nefni eitt dæmi. Eitt af veigameiri málum, sem algjörlega er ólokið í starfi stjskrn. er spurningin um fyrirkomulag á persónukjöri. Ég get ekki ímyndað mér að það séu æskileg vinnubrögð í starfi nefndar af þessu tagi að vinna ekki að tillögugerð um það mál nema í formi bréfaskrifta, þ.e. taka við bréfum og álitsgerðum frá þingflokkum. Ég held að nefndin hljóti að þurfa að koma saman. Á seinasta þingi voru reyndar lagðar fram tvær till. um fyrirkomulag persónukjörs. Þær þarf m.a. að taka til afgreiðslu og athugunar, fyrir utan það að þetta mál er af hálfu nefndarinnar algjörlega óunnið. Að því er varðar þriðja efnisatriðið, sem var þingskapalög og starfshættir Alþingis, hefur það gerst á þessu hausti að þingflokkarnir ásamt með forsetum þings hafa skipað sérstaka vinnunefnd í því efni. Vel má þess vegna vera að það sé ekki lengur á verksviði stjskrn., en engu að síður á nefndin ólokið mörgum verkefnum. Ég vil láta það koma skýrt fram sem mína skoðun að ég tel það óeðlilegt að nefnd af þessu tagi ætli sér að vinna að málinu aðeins eftir því sem henni berast bréf og álitsgerðir frá þingflokkum. Ég held að þau vinnubrögð geti ekki gengið. Þess vegna held ég að ef það vakir fyrir hæstv. ráðh. og formanni stjskrn. og stjórnarmeirihlutanum að vinna að þessu máli, þá verði það ekki gert með öðrum hætti en þeim að kalla saman til starfa þá nefnd sem falið hefur verið að vinna að málunum.



Herra forseti. Ég þakka þá yfirlýsingu hæstv. forsrh. að ekki eigi að svíkja í þessu máli, þó að ekki fáist staðfest hvenær sé að vænta frv. frá stjórnmálaforingjunum. Ég vil undirstrika eitt atriði. Ég lít svo á að þar sem kosningalögin eru komin á dagskrá í þinginu sé óeðlilegt að ræða þau undir þessum lið, umræðum utan dagskrár. Það hefur aftur á móti verið gert og ég neyðist til að mótmæla því að í þeim kosningalögum sé gert ráð fyrir misjöfnum atkvæðisrétti á Íslandi. Í þeim kosningalögum er gert ráð fyrir hnífjöfnum atkvæðisrétti á Íslandi, dulbúnum að vísu, en framkvæmdum með því að rugla öllum atkvæðum í einn kassa til að meta hvað hver flokkur eigi að fá marga þm. Það er hnífjafn atkvæðisréttur. Því verða menn að gera sér grein fyrir. Stærðfræðilega er það hnífjafn atkvæðisréttur. 
            

Heilbr.. og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég hefði nú talið að það hefði þá verið nær að taka kosningalagafrv. til umr. og ræða það svo efnislega en að vera að þessu karpi utan dagskrár. - En erindi mitt hingað í ræðustól var það, að ég vil árétta að stjskrn. samþykkti að hafa þann hátt á að senda þingflokkunum skýrslur stjskrn. og óska svara írá þeim og jafnframt að vinna að undirbúningi að tillögum eða ábendingum um persónukjör. Það var jafnframt sagt á þessum fundi og allir nm. viðurkenndu að ekki væri reiknað með að stjskrn. kæmi saman fyrr en eftir nokkuð langan tíma því hún vildi gefa þingflokkunum þetta tækifæri. Það hefur verið margrætt í stjskrn. af fulltrúum hinna einstöku flokka að þeir vildu fá umboð hver frá sínum flokki áður en þeir tækju afstöðu í fjölmörgum málum. Það er óbreytt. Það er því ákaflega undarleg aðferð að vera nm. í nefnd og taka þátt í afgreiðslu þar, en koma svo fram í utandagskrárumr. á Alþingi og óska eftir því að nefnd sé kölluð saman. Hv. 5. þm. Reykv. hefði getað óskað eftir að nefndin kæmi saman án þess að koma fram í utandagskrárumr. á Alþingi. Það hefði verið vel hægt að ná í formann stjskrn. án þess. Páll Pétursson: Herra forseti. Ég get ekki látið hjá líða að segja hér nokkur orð vegna þess að vinnubrögð í þingflokkum hefur aðeins borið á góma. Ég get fullvissað formann stjskrn. um að þingflokkur Framsfl. mun gera sínar athugasemdir við það frv. sem honum hefur verið sent og ég tel að það séu eðlileg vinnubrögð einmitt á þessu stigi að þingflokkunum gefist kostur á að fjalla um þetta mál og gera sínar aths. áður en það er lengra komið - og við þau frumvarpsdrög sem fyrir liggja er nauðsynlegt að gera aths. Hins vegar er það svo, að hæstv. ráðh. okkar sjá okkur fyrir ærnum viðfangsefnum og okkur hefur því miður ekki unnist tími til í mínum þingflokki að taka þetta mál til meðferðar enn þá, en ég vænti þess að það geti orðið mjög bráðlega. Á hinn bóginn er þetta verk ekki hrist fram úr erminni á nokkrum mínútum. Ég vona að hæstv. forsrh. eða ríkisstj. reyni ekki að nota þá töf sem orðið hefur á því að við svörum stjskrn. sem eitthvert skálkaskjól til að láta misrétti þrífast í landinu og sitja með hendur í skauti. Ég ætla ekki að fara að ræða hér um kosningalög utan dagskrár. Þau eru á dagskrá nú þegar á þessum fundi og það gefst tækifæri til að ræða um þau þá og það er þinglegra og eðlilegra en gera það í umr. utan dagskrár. En óskemmtilegt þótti mér að hlusta á jafnágætan þm. og hv. þm. Gunnar G. Schram vera að fjasa hér um fjórfaldan atkvæðisrétt milli kjördæma í þessum ræðustól. Hann virðist gleyma og ekkert reikna með uppbótarþm., hvar þeir eru valdir, né heldur búsetu þm., þar sem 2/3 alþm. hafa á undanförnum þingum verið búsettir í þessum hlunnförnu kjördæmum, Reykjavík og Reykjanesi.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna vinnu í þingflokkum. Það er rétt að þingfokki BJ barst þykkur bréfabunki í jólabaksturstíðinni fyrir jól og með óskum um að við gerðum grein fyrir aths. okkar í stjórnarskrármálinu fyrir 1. febr. Nú er það svo að BJ hefur afskaplega margt að segja í stjórnarskrármálinu og við höfðum raunar ákveðið að bíða þess að stjskrn., sem ákveðið hefur verið að kjósa í báðum deildum, og n., sem sömuleiðis hefur verið ákveðið að kjósa um þingsköp, hæfu störf og á þeim vettvangi m.a. ætluðum við að gera grein fyrir skoðunum okkar. Við töldum það betri leið en að setjast niður og skrifa. Það er betra að hafa um það umr. Ef ekki er önnur leið að koma þessu til skila en að skrifa um það grg. mun það væntanlega verða gert. Ég vona að þetta mál komist í eðlilega umr. Það hefur haft undarlegan feril. Því var ýtt úr vör hérna um miðnæturskeið rétt fyrir jólin og skýtur núna upp kollinum. Það eru greinilega í þessu þungir undirstraumar. En þessi mál eiga skilið að vera til umr. á dagskrá og í dagsljósi því það er þarna af mjög mörgu að taka, m.a. því hvort það sé fólk eða fermetrar sem hafa kosningarrétt.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. af því hér hefur borið á góma aðild eða öllu heldur aðildarleysi hinna nýju þingflokka að stjskrn. Þau samtök sem ég er fulltrúi fyrir hér á þingi hafa ekki sett á oddinn þau mál sem hér hafa verið til umr., en ég vil lýsa þeirri skoðun minni að mér finnst sjálfsagt að stjskrn. verði endurskipulögð með tilliti til hinna nýju þingflokka og kannske ekki síst með tilliti til ummæla sem ég minnist að voru viðhöfð þegar drög að þeim stjórnarskrárbreytingum sem hér hafa verið nefndar voru lögð fram, þar sem einhver viðhafði þau orð - ég þori nú ekki alveg að fullyrða hver gerði það - að þessi drög væru gerð í anda landsins bestu sona. Dæturnar komu þar hvergi nærri.



Herra forseti. Ég tel út af fyrir sig þarft að vakin er athygli á þessu máli af hv. málshefjanda hér, 5. þm. Vestf. Misréttismálin varðandi landsbyggðina hrópa í himininn á mörgum sviðum. En ég hafði ekki gefið upp von um að á þessum málum yrði tekið í samræmi við þær yfirlýsingar sem hér voru gefnar á síðasta þingi í samband við það frv. sem þá var til meðferðar og tengdist kosningalagabreytingum. Mér sýnist af umr. til þessa að það ríki hins vegar einhver trúnaðarbrestur milli manna innanvert í Framsfl., miðað við þau ummæli sem hér hafa fallið. En ég vil að það komi fram að innan Alþb. voru þessi mál til ítarlegrar umr. á síðasta þingi í tengslum við meðferð mála þá og síðan hefur það bréf sem sent var þingflokkunum frá stjskrn. verið kynnt í þingflokki Alþb. og verið áformað að ræða þessi mál enn frekar á þeim vettvangi. Hins vegar liggja fyrir margar till. af hálfu Alþb. varðandi breyt. á stjskr. Þær eru ávöxtur af umr. sem fór fram í fyrra um þessi mál á okkar vettvangi. Ég tek undir að um þessi mál þarf að fjalla og það er mjög æskilegt, svo ekki sé meira sagt, að þar geti orðið samferða kosningalagabreyting og leiðrétting í þeim efnum þar sem sárast brennur á landsbyggðinni varðandi misrétti miðað við aðstöðu eftir búsetu. Ég vil svo að endingu taka undir það, að sjálfsagt og eðlilegt er að hinir nýju þingflokkar, sem nú eru á Alþingi og ekki eiga aðild að stjskrn., fái tækifæri til að koma fram með sín sjónarmið og eftir atkvikum að kosin verði ný nefnd ef rétt þykir að þeir fái þar beina aðild. Ekki hefði ég á móti því að svo yrði.



Herra forseti. Þegar frá þessari umr. var horfið s.l. mánudag var það vegna þess að hæstv. iðnrh. hafði þurft að bregða sér frá og ekki var hægt að halda umr. áfram öðruvísi en hann væri viðstaddur vegna þess hvernig hann hafði hagað orðum sínum m.a. um starfsmenn átversins og fleira í þeim umr. sem fóru fram s.l. mánudag. Umr. hófst eins og hv. þdm. muna vegna ákvörðunar um að ÍSAL yrði aðili að Vinnuveitendasambandi Íslands. Af því tilefni beindi ég og hv. 4. landsk. þm. Guðmundur Einarsson nokkrum fsp. til hæstv. forsrh. Í svari kom fram hjá hæstv. forsrh. að upphaf þessa máls, hugsanlegrar aðildar ÍSALs að Vinnuveitendasambandinu, var skeyti frá ÍSAL - eða eins og hæstv. forsrh. komst að orði: „Iðnrn. barst skeyti frá ÍSAL þar sem í fáum orðum sagt - skeytið er nú á ensku en ég fer efnislega með það hér - er farið fram á að ríkisstj. falli frá því ákvæði að ÍSAL verði ekki heimilt að gerast aðili að Vinnuveitendasambandi Íslands þegar það kýs að gerast aðili.“ Það er sem sagt augljóst mál að ÍSAL, sem sendir iðnrn. skeyti á ensku, hefur frumkvæði að því að komast inn í Vinnuveitendasamband Ísands. Það eru ekki klókindi eða stjórnviska hæstv. iðnrh. eða hæstv. forsrh. sem þessu valda eins og ætla hefði mátt af ummælum þeirra hér á dögunum þegar þeir voru að hrósa sér af þessari gjörð, að þeir væru með þessum hætti að koma í veg fyrir að hinn vondi auðhringur hefði úrslitaáhrif á íslenskum vinnumarkaði. Í ljós kemur að það er í raun og veru auðhringurinn sem hefur frumkvæði að því að biðja um - að vísu á enskri tungu - að hann sé felldur inn í það kerfi sem Vinnuveitendasamband Íslands hafur komið upp hér á landi. Um leið og ÍSAL verður aðili að íslensku atvinnurekendasamtökunum er auðvitað verið að tryggja þessu stóra fyrirtæki möguleika til þess að fá menn í stjórn bæði Félags ísi. iðnrekenda og Vinnuveitendasambands Íslands. Verið er að losa um þær sérstöku reglur sem gilt hafa um vinnustöðvanir í Straumsvík. Það hlýtur að gerast um leið, eða hvað? Ég vil spyrja hæstv. iðnrh.: Er það ekki þar með svo að starfsmenn álversins hljóti að hafa sama rétt og aðrir launamenn í landinu til samúðarvinnustöðvana eða þátttöku í vinnustöðvunum á sama hátt og aðrir launamenn í landinu skv. lögum um stéttarfélög og vinnudeilur? Mér sýnist að ríkisstj. sé með þessu í rauninni að losa algjörlega um allar hömlur í þessu efni sem vissulega hafa verið á starfsmönnum álversins umfram starfsmenn annarra fyrirtækja í landinu vegna sérstakra ákvæða í lögum um álverið frá sinni tíð. Hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh. láta málið líta þannig út að þeir séu fyrst og fremst að reyna að koma í veg fyrir að þessi erlendi auðhringur ráði kaupinu á Íslandi. Skrifuð er mikil lofgjörð um hæstv. forsrh. í Tímann núna um helgina sem er svona svipuð og menn sjá stundum í póstinum hjá sér um Kim II Sung, ágætan mann ekki allfjarri hér á hnettinum. En í þessari lofgjörð um hæstv. forsrh. Íslands er talað um að það sé mikil stjórnviska hjá honum að losa um þessa hluti þannig að hægt verði að koma í veg fyrir að hringurinn geti ráðið kauplagi í landinu. En í rauninni hefur það verið opinbert leyndarmál á liðnum árum að þeir menn sem vildu erlent fjármagn inn í landið í stórum stíl vildu gjarnan að þessi hringur borgaði hærra kaup en gekk og gerðist á hinum atmenna vinnumarkaði í landinu til þess að gera slíka atvinnustarfsemi útgengilegri í augum launafólks en ella hefði verið. Þannig að hér var að einhverju leyti um að ræða vísvitandi stefnu sem fylgt var á sinni tíð og til þessa. Hins vegar eru umræður um hátekjumennina í Straumsvík fyrir neðan allar hellur vegna þess að mikið af þessu fólki sem þar er vinnur við almennan launataxta vaktavinnu meira og minna allan sólarhringinn við afskaplega erfið skilyrði. Mér er kunnugt um að þarna er um að ræða fjölda fólks sem hefur jafnvel unnið hjá fyrirtækinu frá upphafi og hefur 15, 16 og 17 þús. kr. á mánuði. Það er fólk sem kannski hefur unnið hjá þessu fyrirtæki í 15 ár. Það þætti einhverjum lítið ef launaflokkurinn væri með þeim hætti ákvarðaður hjá þeim sjálfum. Eitt af því sem kom fram hjá hæstv. forsrh. var að ákvörðunin um að setja ríkisverksmiðjurnar inn í Vinnuveitendasambandið hafi verið sérstaklega rétt og skynsamleg. En þetta er sami flokkurinn og tók ákvörðun um það 1971 að taka ríkisverksmiðjurnar út úr Vinnuveitendasambandi Íslands. Þá héldu forustumenn Framsfl. langar ræður um hvað það væri skynsamlegt og nauðsynlegt og hvað þeir væru þar mikið að læra af reynslunni. En 12–13 árum seinna eru þeir komnir á allt aðra skoðun. Þetta sýnir betur en margt annað hvers lags amaba Framsfl. er í íslenskum stjórnmálum. Hann hefur enga ákveðna lögun og hann tekur lit af umhverfi sínu. Þegar Alþb. er sterkt eins og var í kosningunum 1971 og Framsfl. er að semja við Alþb. er Framsfl. tilkippilegur til að semja um þau mál sem Alþb. leggur áherslu á. Þegar íhaldið er aftur á móti nokkuð öflugt eins og var eftir síðustu kosningar fer Framsfl. alveg á hinn kantinn. Hæstv. núv. forsrh., formann Framsfl., munar ekkert um að steypa sér flikkflakk aftur fyrir sig í skoðunum í þessu efni eins og hefur komið fram í þessu máli og mörgum öðrum aftur og aftur. Þetta vekur fyrst og fremst athygli á því hvers lags eintak af stjórnmálaflokki Framsfl. er. Hann er í rauninni meðaltal af umhverfi sínu deilt með tveimur, þremur eða fjórum eftir atvikum en hann ræður aldrei úrslitunum vegna þess að hann er niðurstaða dæmis þegar deilt hefur verið upp um styrkleika hinna þjóðfélagslegu afla í landinu. Þannig er þessi Framsfl. og hefur tekist með þeim hætti að halda sér í ríkisstj. lengur en nokkrum öðrum flokki á undanförnum árum vegna þess að flokkar eins og Alþb. og Sjálfstfl. hafa hjálpað honum, hlaupið undir bagga með honum af og til og haldið honum í ráðherrastólunum. Það skyldi þó ekki vera að einn meginhlutinn af þjóðfélagsvandamálunum á Íslandi stafaði af því að þessi sérkennilegi flokkur hafi verið hafður í ríkisstj. eins lengi og raun ber vitni um. Hæstv. iðnrh. mætti hugleiða það eitt augnablik. Hæstv. iðnrh. fjallaði um það með nokkuð fróðlegum hætti hér hvernig hann umgengst grundvallaratriði og skilyrði. Eftir að ég hafði verið að ræða um að Alþfl. setti það skilyrði að ÍSAL gengi ekki í Vinnuveitendasambandið svaraði hæstv. iðnrh. því þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Á sínum tíma setti Alþfl. þetta skilyrði fyrir samþykkt sinni um samningana við Alusuisse og á þetta var fallist þótt það bryti í bága við lög.“ Þetta eru orðrétt ummæli hæstv. iðnrh: „...og á þetta var fallist þótt það bryti í bága við lög.“ Með þessum orðum er hæstv. iðnrh. að segja að yfirlýsing ríkisstj. 1966, viðreisnarstjórnarinnar, sem var forsenda stuðnings Alþfl. við álsamningana á sínum tíma, hafi verið beint lögbrot. Ég verð að segja alveg eins og er að ég tel að það séu nokkuð stór orð hjá hæstv. iðnrh. að dæma forvera sína með þessum hætti lögbrjóta, en það gerir hann með alveg ótvíræðum hætti í þessu orðalagi. Hann segir að vísu síðan: „Það var ekki að vilja Sjálfstfl. og hefur aldrei verið en samkomulag varð að nást.“ M.ö.o. er Sjálfstfl. tilbúinn til að brjóta lög til þess að ná samkomulagi. Það er eina ályktunin sem hægt er að draga af því purkunarlausa valdatafli sem hæstv. iðnrh. þarna setur á svið og greinir frá. Þeir eru ekki vandir að virðingu sinni á þessum bæ þegar kemur að því að gefa samstarfsflokknum fyrirheit. Jafnvel lögbrot eru notuð í því skyni eins og hæstv. iðnrh. hefur rækilega lýst og þeir hika ekki við að hafa þann hnífinn upp í erminni að þeir muni ganga á bak þeirra yfirlýsinga strax og þeir fá tækifæri til. Hæstv. iðnrh. sagði í ræðu sinni hér eins og hv. 7. þm. Reykv. benti á: „Fyrst á að borga mér hærra rafmagnsverð, svo á að hækka kaupið.“ Ég held að fróðlegt sé í þessu sambandi að líta til þess að kauplækkunin sem orðið hefur á undanförnu einu ári hjá þessu stóra fyrirtæki suður í Straumsvík er í kringum 130 millj. kr. En rafmagnsverðshækkunin, hið ótrúlega afrek hæstv. iðnrh. Sverris Hermannssonar, hvað ætli hún geri? Hún gerir um 115 millj. þannig að skv. þeim upplýsingum sem ég hef hafa starfsmennirnir í álverinu þegar greitt allan kostnað af hinu ótrúlega afreki með kauplækkun sinni. Það er ekki að furða þó að iðnrh. geysist hér fram með stóryrðum og hæli sér af þessum mikla árangri og ráðist að hálaunamönnunum í Straumsvík í sömu ræðu. Hæstv. iðnrh. er nefnilega býsna önnum kafinn við það þessa dagana að sýna fram á hvað vinnuaflið og rafmagnið er ódýrt á Íslandi. Hann hefur sent út bækling sem heitir „Fjárfestingartækifæri í kísilmálmiðnaði á Íslandi“. Þar kemur fram að þeir sem vilja fjárfesta í þessum greinum geta búist við því að rekast hér á mikla gullöld og gleðitíð fyrirtækjanna. Í fyrsta lagi er rafmagnið hér á landi á afar hagstæðu verði. Og ekki nóg með það heldur eru launin alveg sérlega hagstæð fyrir hin erlendu stórfyrirtæki skv. þessum auglýsingabæklingi sem iðnrh. hefur sent út um allan heim til að auglýsa hvað íslenskir verkamenn eru billegir og vinnuafl þeirra og rafmagn á Íslandi sáraódýrt. Í þessum sérkennilega bæklingi á enskri tungu sem hann dreifði hér á Alþingi með eftirgangsmunum fyrir nokkru kemur líka fram að stjórnmálastaða á Íslandi er afskaplega heppileg og þægileg fyrir svona auðhringa að glíma við. Þess vegna er ekki að furða þó að þessi hæstv. iðnrh. hafi áhuga á því að halda niðri kaupinu í Straumsvík. Ef kaupið í Straumsvík hækkar mjög verulega hrynur auðvitað grunnurinn undir þessum auglýsingabæklingi um billega vinnuaflið á Íslandi sem hann sendi út um heim undanfarnar vikur. Þessi bæklingur er alveg einstakur vegna þess að það hefur aldrei áður gerst að stjórnvöld, þ.e. iðnrn. - það er ekki fyrirtæki hér á landi eins og t.d. Landsvirkjun sem er að auglýsa þetta - tilkynni að verð á vinnuafli á Íslandi sé orðið svo billegt að auðvelt eigi að vera fyrir erlend stórfyrirtæki að fjárfesta hér eins og hæstv. forseti og formaður stóriðjunefndar hefur kannski áttað sig á. Það er mikið hrós fyrir hæstv. forsrh. Steingrím Hermannsson þegar hann er búinn að sitja sjö mánuði í ríkisstj. með íhaldinu að þá skuli vera sendur vítt um heim auglýsinga- og áróðurspési um að kaupið á Íslandi sé svo lágt að hin erlendu stórfyrirtæki mættu aldeilis þakka fyrir ef þau fengju það ódýra vinnuafl sem íslenskir verkamenn láta í té í Straumsvík. Hér er um að ræða yfirgengilega sölumennsku á íslensku vinnuafli af hálfu hæstv. ríkisstj. Ég hygg að svona vinnubrögð séu dæmalaus af ríkisstj. í þessu landi og hvort sem svo er eða ekki er hitt ljóst að hér er um að ræða gjörð sem er fordæmanleg. Í plöggum frá bandaríska hermálaráðuneytinu Pentagon sem var lesið upp úr hér í þinginu 14. nóvember s.l. í utandagskrárumræðum um hugsanlega staðsetningu eldflauga hér á landi var tekið þannig til orða að Ístand væri kostajörð. Hæstv. iðnrh. hefur tekið að sér að auglýsa þessa kostajörð og tilkynna að hérna taki menn ekki mikið fyrir viðvik sín og að rafmagnið sé hér á lágu verði. Í ræðu hæstv. iðnrh. og hæstv. forsrh. reyndar líka kom fram aftur og aftur að þeir væru sérstakir talsmenn þess að þetta fyrirtæki væri undir íslenskum yfirráðum í kaupgjaldsmálum en að ég og Alþb. vildum svissneskt forræði. Hvers lags rugl er þetta eiginlega? Ég er reiðubúinn til þess hér og nú að standa að löggjöf ásamt hæstv. iðnrh. um að þetta fyrirtæki skuli í einu og öllu lúta íslensku forræði, þar með töldum íslenskum dómstólum svo ég nefni dæmi, þannig að það þýðir ekkert fyrir hæstv. forsrh. eða hæstv. iðnrh. að ætla að velta sér upp úr svona útúrsnúningum og bjarga sér á hundasundi rökþrota með þvælu af þessu tagi. Það gengur alls ekki upp. Í ræðu sinni fór hæstv. iðnrh. mörgum orðum um að kaupið mætti alls ekki hækka í Straumsvík, það mundi brjóta ísinn og hann vildi ekki brjóta ísinn. Tveimur dögum seinna birtist í Morgunblaðinu viðtal við hæstv. iðnrh. þar sem hann braut ísinn í kaupgjaldsmálunum og lýsti því yfir: „Ég geri mér ljóst að forsendur í fjárlögum - og nú er ég að segja mjög viðkvæman hlut - nægja ekki til að ná sáttum á vinnumarkaðnum.“ Forsendurnar í fjárlögum eru þær að kaupið megi hækka um 4%. Hæstv. iðnrh., eftir löngu og háværu hálaunaræðuna hér í Nd., er fyrstur ráðherra til kveða upp úr með það að þessar forsendur dugi alls ekki til að ná friði á vinnumarkaðnum. „Við leysum ekki nokkurn skapaðan hlut í þessu landi nema með samkomulagi og samningum,“ segir hæstv. iðnrh. og undirstrikar að sá rammi dugi ekki til sem hæstv. fjmrh. hefur miðað við í sínum yfirlýsingum, að kaupið megi ekki fara fram yfir 4%. Hæstv. fjmrh. gengur í raun og veru svo langt að í rauninni megi opinberir starfsmenn bara skipta með sér þessum fjórum prósentum, honum komi það í sjálfu sér ekki við hvernig þeir fara að því. Hæstv. fjmrh. virðist líta á fjárlögin sem launabindingarlög þannig að samningsfrelsi opinberra starfsmanna og annarra launamanna í þessu landi sé bundið við þessi 4% og megi ekki fara fram yfir það. En var hæstv. iðnrh. sá eini sem braut rammann hans Alberts Guðmundssonar, hæstv. fjmrh.? Nei. Sömu daga og hæstv. iðnrh. gaf þessa yfirlýsingu kom önnur yfirlýsing frá hæstv. forsrh. Og hvað sagði hann? Sammála Sverri. Kom á óvart að Albert ætlaði að segja sig úr stjórninni yrði farið yfir 4% markið. Sammála Sverri. Þannig að tveir hæstv. ráðh., forsrh. og iðnrh., hafa lýst því yfir: Launastefna fjmrh. er tóm vitleysa. Það næst aldrei friður og aldrei neinir samningar um þá launastefnu sem hæstv. fjmrh. er með. Hæstv. fjmrh. var spurður af blöðunum: Hvað ef farið verður út fyrir þennan ramma? Þá sagði hæstv. fjmrh.: Þá er ég farinn - og lýsti því yfir að þá færi hann úr ríkisstjórn ef brotinn yrði upp sá launarammi sem hann er með áherslur á. Eins og Morgunblaðið minnti á núna um helgina eru þessar yfirlýsingar Sverris Hermannssonar og Steingríms Hermannssonar hæstv. ráðh. nákvæmlega sams konar og yfirlýsingar Ólafs Jóhannessonar í ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar vorið 1977. Þá gaf Ólafur Jóhannesson yfirlýsingu um að kaupið ætti að vera minnst 100 þús. kr. Þessar yfirlýsingar hans höfðu auðvitað veruleg áhrif á launasamningana, sólstöðusamningana; sem síðar voru gerðir og í rauninni á þau efnahagslegu átök sem síðan hafa orðið í landinu. Það er m.ö.o. ljóst að komin er hreyfing á hlutina hjá hæstv. ríkisstj. Hún er að gefa sig. Hún er að átta sig á því að hún kemst ekki lengur upp með þessa kaupránsstefnu í framkvæmd. Hún er að láta sig en hún er hrædd og ráðh. gefa taugaveiklunaryfirlýsingar hver á fætur öðrum á hverjum einasta degi. Vandamálin eru auðvitað mörg. Eitt er álverið. Þar er verið að reka prófmál gegn ákveðnum hópi launamanna af ríkisstj. Annað er fiskverðið. Þar eru menn að velta því fyrir sér hvað þeir geti tekið mikið fram hjá skiptum, tryggt útgerðinni mikinn hlut fiskverðshækkunarinnar án þess að það komi í hlut sjómanna. Það þriðja eru samningar BSRB þar sem hæstv. fjmrh. hefur þegar gert ákveðið tilboð en forsrh. og iðnrh. segja að það tilboð sé ekki nóg, það þurfi að hækka og ekki þurfi að gera ráð fyrir því að þessi rammi haldi, rammi hæstv. fjmrh. dugi ekki til. Það fjórða er kjaradómur Bandalags háskólamanna sem menn eru að horfa á þessa dagana líka að komi núna í febrúarbyrjun. Og það fimmta eru svo samningar ASÍ. Allt er þetta á hreyfingu núna einmitt þessa dagana og ástæðan fyrir taugaveiklunaryfirlýsingum hæstv. ráðh. er vitaskuld sú að þeir sjá ekki fram úr þessu vegna þess að þeir skynja að launafólk í landinu er óðum að átta sig á að það þarf að hrista af sér þá kaupránsstefnu sem þessir hæstv. ráðh. hafa beitt sér fyrir. Þeir óttast að allt sé að fara í einn hnút og um leið og það gerist fara ráðh. að fiska hver í sinni vökinni. Hæstv. forsrh. gefur yfirlýsingar um að endilega verði að hugsa um láglaunafólkið og farið er að framleiða einhverja pappíra í forsrn. sem mér er sagt að hafi verið dreift sem trúnaðarmáli í 400 eintökum víðs vegar í landinu. Það er pappír í forsrn. um það hvernig á að koma til móts við fólkið, láglaunafólkið í landinu, hvaða aðferðir eigi að hafa til þess. Vill ekki hæstv. forsrh. láta stjórnarandstöðuna og fjölmiðlana fá þennan pappír? Það væri fróðlegt að sjá hann. Hæstv. forsrh. er farinn að fiska eftir atkvæðum fyrir Framsfl., hann finnur að ísinn er að bresta. Hæstv. iðnrh. er að brjóta ísinn og hæstv. forsrh. finnur að vökin nálgast hann óðum. Ofan á þetta bætist svo það undarlega ástand í núv. ríkisstj. að þar eru ekki bara tvö stjórnaröfl, þau eru a.m.k. þrjú, þ.e. meiri hl. ráðh. Sjálfstfl., Framsfl. og síðan núv. hæstv. fjmrh. Albert Guðmundsson. Báðum hinum öflunum er sama hvernig fer með ríkiskassann hjá hæstv. fjmrh. og láta sig það einu gilda og gráta þurrum tárum þó að hann hlaupi út úr ríkisstj. og vilja reyndar helst af öllu losna við hann hið allra fyrsta. Það var athyglisvert sem gerðist í umr. í þinginu á mánudaginn var að formaður Sjálfstfl., hv. 1. þm. Suðurl., lýsti því yfir í sinni ræðu að það þyrfti að fara að huga að kosningum ef launamenn hefðu fram eitthvað af sínum kröfum. Ég er sannfærður um að hv. 1. þm. Suðurl. og hv. 2. þm. Reykv. Friðrik Sophusson og þeir forustumenn Sjálfstfl. báðir sem eru utan ríkisstj. yrðu þeirri stundu fegnastir þegar núv. ríkisstj. legði upp laupana og hætti störfum vegna þess að þeir sjá að ríkisstj. er þegar farin að renna hratt niður hjarnið. Yfirlýsingar ráðh. benda til þess. Þessir tveir hv. þm., forustumenn Sjálfstfl., mundu gráta það þurrum tárum þó að ríkisstj. færi frá. Ég gæti trúað að þeir yrðu manna fegnastir að losna við að vera í vinnumennsku hjá Steingrími Hermannssyni formanni Framsfl. enda geri ég ekki ráð fyrir því að þeir telji sig borna til þess að vera um aldur og ævi í kaupamennsku hjá formanni Framsfl.

Það er rétt til getið.

Það er rétt til getið, sagði hv. þm. Friðrik Sophusson. Nú er staðan þannig að ríkisstj. hefur setið í 8 mánuði. Hún hefur talað um festu og öryggi og að hún sé að leysa hin miklu efnahagslegu vandamál í þjóðfélaginu. Staðan er hins vegar þannig núna eftir aðeins 8 mánuði að kominn er brestur í stjórnarsamstarfið. Það er allt á fleygiferð hjá hæstv. forsrh., hæstv. iðnrh. og hæstv. fjmrh. Það er kominn brestur í stjórnarsamstarfið og þá er ekki lengur hægt að tala hér um festu. Ljóst er að ríkisstj. er á undanhaldi. Það er niðurstaðan af umr. á hv. Alþingi og í fjölmiðlum síðustu vikuna.



Herra forseti. S.l. mánudag var hv. 3. þm. Reykv. bent á það þegar hann óskaði eftir að taka til máls um þetta efni utan dagskrár að málið mundi snúa að iðnrh. Hann hafnaði þeirri aðferð að víkja fyrirspurnum sínum og máli til hans og óskaði eftir að forsrh. sæti fyrir svörum. Og það var eftir honum látið auðvitað. En síðan er það undir kvöldmat að iðnrh. þurfti að sinna nauðsynlegum erindum og gat ekki verið viðstaddur lengur en fimmtán mínútur fyrir sjö að þá stendur sami málshefjandi upp og krefst þess að iðnrh. sé kallaður á vettvang til umr. Þessi fundarstjórn þarf auðvitað endurskoðunar við, að hv. þm. geti sjálfir skammtað sér fundartíma og umræðutíma með þessum hætti. Að sjálfsögðu mundi ég hafa setið undir allri umr. ef orðræðan hefði að mér beinst eins og boðið var upp á. En hvað skeður síðan s.l. fimmtudag? Auðvitað þarf að ræða þetta mál undir liðnum Þingsköp í Sþ. á morgun. Þar var málefni sem beinlínis snýr að mér og mínu embætti, lækkun og jöfnun húshitunarkostnaðar, tekið til umr. þrátt fyrir það að ég hafði áður lagt inn eindregna beiðni um að svo yrði ekki að mér fjarstöddum. Ég spurðist fyrir um það á þriðjudaginn var hvort það kæmi fyrir þá en því var neitað og var enda vitanlegt enda hafði ég opinbert fjarvistarleyfi úr þingi, að ég yrði ekki viðstaddur umr. á fimmtudag þegar steinninn er klappaður í fimm tíma, að því mér skilst og farið þar með upplýsingar sem að öðru jöfnu ég hefði talið nauðsynlegt að ég væri a.m.k. áheyrsla, að ég ekki segi að ég gæti setið fyrir svörum. Þessa vil ég láta getið nú enda þótt hæstv. forseti sem nú stjórnar fundi beri enga ábyrgð á þessum tveimur atriðum þar sem hann var fjarri í fyrra skiptið og í síðara skiptið var fundur í Sþ. þar sem hv. 2. þm. Austurl. stjórnaði og tók fyrir mál sem hv. 5. þm. Austurl. hafði borið hér fram og flutti, maðurinn sem hefur gengið það langt að hann hefur krafist þess að einstakir þm. kæmu hér og hlýddu á mál hans. Þá þurfti ekkert á því að halda að hafa viðstaddan höfuðmálsvarann og höfuðaðilann að þessu máli. Þannig að eitt rekur sig nú á annars horn í þessu sambandi. En að þessu munum við auðvitað víkja síðar. Það er undarlegt að heyra málflutning á borð við þann sem hann tíðkar, hv. 3. þm. Reykv., og með ólíkindum að aðeins skuli vera 8 mánuðir síðan hann var ráðh. í ríkisstj. sem stjórnaði vitlausara en nokkur önnur ríkisstj. hefur nokkru sinni gert í nokkru lýðræðislandi sem nokkur maður þekkir til. Og er síst of djúpt tekið í þessari ár.  Síðan kemur hann og setur á tölur að segja mönnum fyrir um hvernig eigi að stjórna landinu. Honum er það ekkert í mun að tekist hafi að ná þvílíkum árangri sem raun ber vitni um í verðbólgumálunum enda þótt hann lýsti því yfir ásamt öllum öðrum foringjum í stjórnmálaflokkum á Íslandi í síðustu kosningahríð að það væri mál málanna að vinna bug á þeirri miklu ófreskju. Nú er það ekki lengur neitt keppikefli, nú er keppikeflið allt annað, að hrinda af stalli stefnu núv. ríkisstj. sem þó hefur náð þessum ótrúlega árangri. Öll umr. hér snýst nú auðheyrilega um ótta þessara hv. Alþb.-foringja, gáfumannadeildarinnar a.m.k. í þeirri fylkingu, við að samningar takist skaplegir á vinnumarkaðnum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum til viðbótar um herleiðingu þeirra til Straumsvíkur. En ég var áreiðanlega búinn að óska þeim til lukku með það að hafa beitt afli sínu og ætla sér að reyna að beita afli sínu í Straumsvík til þess að brjóta ísinn. Til þess að brjóta ísinn - og allir vissu við hvað var átt og þarf ekki að fara í felur með tilganginn. Ég var líka búinn að óska þeim til lukku með það að þeir beittu sér fyrir forræði Alusuisse á íslenskum vinnumarkaði og héldu snarplega á því máli. Svo þegar þeir koma úr þessum hernaði slyppir verða einhverjir aðrir en ég að votta þeim samúðina. Er nú verst að fjarstaddur er hv. 7. þm. Reykv., Guðmundur J. Guðmundsson, sem flutti hér að vísu messur yfir mér fjarstöddum á dögunum, en þá gæti hann auðvitað jarmað undir í samúðarfalsettu vegna þess að hann er ekki fylgismaður og stuðningsmaður þessarar aðferðar sem Alþb. fann upp, að beina átakspunkti í vinnudeilum nú til Straumsvíkur. Og þegar ég talaði um hátekjumenn í Straumsvík þá var ég að tala um hann Guðmund J. Guðmundsson, hv. 7. þm. Reykv., um hans fólk til samanburðar sem hefur lágmarkslaun sem ekki ná 1/3 af því sem þeir hafa til jafnaðar verkamenn í Straumsvík. Það er athyglisvert að þessir fulltrúar og forustumenn Alþb. skuli setja hér á endalausar tölur um hag og afkomu þessa fólks en eyða engu orði á fótkið hans Guðmundar J. Guðmundssonar hv. 7. þm. Reykv. í Dagsbrún eða Aðatheiðar Bjarnfreðsdóttur í Sókn eða verkakvennafélagsins Framsóknar eða Bjarna í Iðju. En þeim er alveg nóg boðið þegar verið er að setja fót fyrir pólitíska spekúlasjón þeirra suður í Straumsvík. Þá má ekki tala um það opnum munni, þá er það kallaður hroki þegar maður vill segja skoðun sína á því fyrirbrigði af fullkominni einurð. Ég þarf ekki að bæta neinu við í sambandi við skoðun mína og afstöðu til aðildar ríkisfyrirtækja að vinnuveitendasamtökum. Ég ítreka það sem ég áður hef sagt að það er ekki gert til þess að veikja alþýðusamtökin eða þeim til tjóns. Mér er fullkunnugt um að það er vilji þeirra að eiga einhöfða risa að mæta og hefur lengi verið. Allt annað er úrelt og af sér gengin skoðun í þessum málum. Að þeir þurfi ekki að elta uppi eða snegla uppi ótal stærri fyrirtæki eftir að heildarkjarasamningar hafa verið gerðir. Það er að vísu einstaka löngun sem skýtur upp kollinum um það að brjóta ísana með því að leggja undir sig eitthvert lítið fyrirtæki. Slíkt hafa menn séð og e. t. v. minnast menn þess að allóvarlega þótti að samningamátum staðið uppi í Járnblendiverksmiðjunni á Grundartanga og það er eins og mig minni að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson hafi vikið aðeins að því í máli sínu hér á dögunum. En það er ekki af því góða til lengdar. Hv. 3. þm. Reykv. minntist á orð mín um það að hér hefði verið framið lögbrot árið 1966 þegar fallist var á kröfu Alþfl. um að ÍSAL yrði ekki aðili að vinnuveitendasamtökum Íslands. Ísland er aðili að Alþjóðavinnumálastofnuninni og samþykkti reglur hennar um félagafrelsi með þál. árið 1950. Slík þál. hefur lagaígildi og er tómur orðhengilsháttur að skjóta sér neitt fram hjá því. Þessi aðild okkar er lagaígildi enda þótt í þál. sé og verður þess vegna ekki flokkuð undir annað en lagabrot að mínum dómi. Mér er ályktun Alþingis alveg jafn verðmæt eins og það sem njörvað er í lagarammann og ég tek alveg nákvæmlega jafnmikið tillit til hennar. Því miður hefur á síðari árum færst í vöxt að þeir sem með framkvæmdavaldið fara hafa ekki sett sig í þær stellingar að taka fullkomið tillit til viljayfirlýsinga frá Alþingi. Því verður að breyta. Þessarar skoðunar er ég og því er það að það var meira en til hliðar við lagaákvæði að þessi yfirlýsing var gerð, heldur var það að mínum dómi lagabrot í nótuskiptum og kann ég ekki að meta það öðruvísi en svo að þarna sé farið fram hjá og í kringum lögin þó að í prívatnótuskiptum sé. Hvers vegna skyldi maður ella halda að þetta hefði ekki verið að finna í aðalkjarasamningi nema fyrir það að menn vildu láta þetta fara í hljóði? Og kynni kannske að vera að finnandi væru fleiri fordæmi. En sé þetta svona verða þeir að eiga gagnrýni sem þetta framkvæmdu og þýðir ekkert annað en að standa frammi fyrir því, hver svo sem á í hlut. Hér vék hv. 3. þm. Reykv. að bæklingi sem sendur hefur verið allmörgum fyrirtækjum í Ameríku, Kanada, í Evrópu - einum fjórtán - og Japan. Þar fór hann ýmsum orðum og mörgum um að hér væri með svívirðilegum hætti upplýst um stöðu vinnumála og launþega á Íslandi. Hann vitnaði auðvitað ekki orðrétt til þess arna. En hér er varðandi vinnuaflið á Íslandi byrjað á sérstökum meðmælum með því fyrir hæfni og menntun sem menn geta kynnt sér ef þeir svo vilja. Hann lét þess getið að kostað hefði eftirgangsmuni að dreifa þessu hér. Mér var þakkað alveg sérstaklega fyrir skjót viðbrögð af hv. 5. þm. Austurl., flokksbróður hans, fyrir að hafa látið dreifa þessu einum hálftíma eftir að beðið var um það. Það voru nú allir eftirgangsmunirnir. En hér er þessu vinnuafli hælt alveg sérstaklega og talið skara fram úr því sem annars staðar best gerist. Ekki er það að afflytja íslenskan verkalýð. Svo er sagt í síðustu málsgreininni að hlutfallslega sé vinnuaflið á Íslandi ódýrara en gerist í Skandinavíu. Og nú er bara spurningin: Er þetta rétt eða rangt? Er verið að afflytja eitthvað? Bætt er við: „... og sérstaklega hagstætt ef borið er saman við Bandaríki Norður-Ameríku.“ Er þetta að afflytja eitthvað? Er farið með ósannindi að þessu leyti? 
             Til viðbótar er því bætt við að meðalvinnutímafjöldi vinnandi fólks á ári sé eitthvað aðeins meiri - somewhat greater, eins og hér stendur - en á meginlandi Skandinavíu. Þetta er nú það sem hér stendur og mundi ég enda hafa frumkvæði að því að þessum bæklingi verði snarað og hann komi fyrir almenningssjónir vegna þess að ég skammast mín ekkert fyrir hann. Annað mál er það að eðlilegt er að menn sem eru andstæðir þessari stefnu okkar um viðskipti við útlendinga um byggingu stóriðjunnar og rekstur hennar reki hornin í þetta. En þá eiga þeir að segja frá ástæðunum en ekki vera að skrökva til um það sem er þó hér bókað. Sama er að segja um aflið. Auðvitað höldum við því fram að við séum samkeppnisfærir í orkunni enn þá. Ég hef ekki verið tilbúinn til þess af auðskildum ástæðum að festa mig við einhverja ákveðna tölu í því en þó hyggja menn það af þeim sem kunnugastir eru þessum málum að við séum enn allsæmilega samkeppnisfærir í orkuverði. Þetta er af þessum bæklingi að segja sem hér var verið að býsnast yfir. Ég hafði aldrei sagt, hvorki í umr. á mánudag var eða áður eða síðar, að kaup mætti ekki hækka eins og hv. 3. þm. Reykv. tók hér fram. Hann er vafalaust að vitna til orða minna í umr. um Straumsvík. Ég taldi að allt annað yrði að ganga á undan því og við þyrftum að hefja samningaviðræður og ráða fram úr því hvernig við gætum komið til móts við fólkið sem örðugast á. Það voru mín orð. Allt annað er útúrsnúningur. Ég taldi að við þyrftum að byrja á því áður en við tækjum umr. um fólkið í Straumsvík. Og ég beindi orðum mínum þá til hv. 7. þm. Reykv., hvort hann þyrfti ekki að fara að leggja eitthvað til þeirra mála. Hann sagði hér síðast og ég las það í ræðu hans sem ég kynnti mér rétt áðan að ýmislegt væri þokukennt í kröfum hinna lægstlaunuðu hjá Sókn og Iðju. Þá veit maður það. En ég held að við ættum hér heldur að verja tíma okkar til þess að ráða fram úr því hvernig við getum komið til móts við þetta fólk sem áreiðanlega berst í bökkum áður en menn beita orku sinni fyrir vagn starfsfólks í Straumsvík. Ég hef ekkert hikað við að segja frá þessu af því að þetta er skoðun mín. Menn geta þá skilið það sem einhver niðrandi ummæli og árásir á það fólk ef þeir svo vilja vera láta. Launafólk - segir hv. 3. þm. Reykv. - er að átta sig á því að það verði að hrista af sér núverandi launastefnu. Ég fullyrði að allur atmenningur, þ. á m. launafólk, styður ríkisstj. að yfirgnæfandi hluta til í starfi hennar í viðureigninni við verðbólguna. Og svo standa sakir enn. Á hitt ber að líta að við verðum að finna lausn á því að koma því fólki til hjálpar sem nú berst í bökkum og þeim heimilum sem eru við það að fara á hliðina fjárhagslega. Þetta er vandamálið okkar. Auðvitað eru fleiri vandamál eins og að leysa hið stóra sjávarútvegsdæmi. En allt er það á réttri leið. En undirstaða þess að vel og skynsamlega sé stjórnað í þjóðfélagi er vitanlega það að samkomulag takist við vinnustéttirnar í landinu. Annars er allt unnið fyrir gýg, það skulu menn vita. Menn hafa reynsluna af því. Og með hvaða hætti öðrum leysum við vandamálin en með samningum? Ég hef engar tölur nefnt í þessu sambandi. Ég veit bara að 4% rammi er ekki nægilegur til handa því sem erfiðast á.

Má ég spyrja hæstv. ráðh. hvort hann geti lokið ræðu sinni fljótlega. Við erum komin núna yfir á þann tíma þegar venjulega eiga að vera þingflokksfundir og þessari umr. verður nú að ljúka.

Hæstv. forseti. Ég skal ljúka máli mínu. En öll er þessi umr. afar upplýsandi um þá málsmeðferð og málafærslu sem forustulið Alþb. temur sér. Ég á ekki von á því að sú herleiðing sem þeir fóru í til Straumsvíkur eigi eftir að verða þeim til ábata eða ávinnings. Öll er málafærslan með þeim hætti að með ólíkindum væri ef það tækist. En ég bíð eftir því að þeir leggi því lið að við getum ráðið fram og úr því með hvaða hætti við getum hjálpað þeim sem þurfa á úrbótum að halda.