Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til þess að vekja athygli þingheims og lýsa yfir furðu minni á þeirri málsmeðferð sem hefur verið í sambandi við svar hæstv. fjmrh. við fsp. frá Kjartani Jóhannssyni á þskj. 177 um greiðslu opinberra gjalda með skuldabréfum. Löngu áður en þessu þskj. var dreift til alþm. þannig að þeir gætu kynnt sér efnislega niðurstöðu svars hæstv. fjmrh. var flutt frétt í fréttatíma á Stöð 2 sem var einn óhróður og ófrægingar; herferð í garð Borgaraflokksins og formanns hans. Í svari hæstv. fjmrh. til hv. 4. þm. Reykn., Kjartans Jóhannssonar, segir, með leyfi forseta: "Í yfirlitinu eru ekki birt nöfn einstakra gjaldenda, en þeir einungis sundurliðaðir í einstaklinga og lögaðila. Engar beinar lagareglur eru til um upplýsingaskyldu ráðuneytisins í þessum efnum, en með hliðsjón af ákvæðum 150. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, treystir ráðuneytið sér ekki til þess að verða við beiðni um nafnbirtingu." Í fréttatíma Stöðvar 2 umrætt kvöld, áður en þessum upplýsingum hafði verið dreift til alþm. á Alþingi, birti stöðin í fréttatíma sínum nöfn ýmissa aðila sem hefðu fengið heimild til þess að gera upp skattskuldir sínar með skuldabréfum. Og nú spyr ég: Hvar var trúnaður brotinn? Er fréttastofa Stöðvar 2 orðin einhvers konar upplýsingaskrifstofa fyrir fjmrn.? Hæstv. forseti. Á að túlka það svo að ef mig vanhagar um upplýsingar um það hvaða lögaðili í júní 1987, í tíð þáv. fjmrh., hæstv. núv. forsrh., fékk heimild til þess að breyta 44 millj. kr. skattskuld í skuldabréf, á ég þá að hringja upp á fréttastofu Stöðvar 2 og fá upplýsingar um það þaðan? Er hún orðin einhvers konar upplýsinga- og miðlunarskrifstofa fyrir hæstv. fjmrh.? Ég bara spyr. Þetta mál er allt með ólíkindum og minnir einna helst á ófrægingarherferð Alþfl. í garð framsóknarmanna hér áður fyrr þegar svokallað Geirfinnsmál var mjög til umræðu. Virðist flokkurinn ekkert hafa lært af þeim málum og er með ólíkindum ef það á að fara að hefja upp svipuð vinnubrögð nærfellt tíu árum síðar.



Það var tilkynnt hér áðan í upphafi fundar að hæstv. fjmrh. bæði um fjarvistarleyfi. Hann er því ekki hér viðstaddur. Forseti leggur til að það verði lokið núna umræðum um þetta mál sem hv. 7. þm. Reykv. hefur hér talfært og það má taka upp þegar hæstv. fjmrh. er viðstaddur. Forseti mun vekja athygli hæstv. fjmrh. á því sem hér hefur komið fram.



Herra forseti. Ég vil aðeins vekja athygli á því að ég bar hér fram fsp. 10. okt. sl. um ráðningar kennara og leiðbeinenda við skóla landsins. Ég vil lýsa furðu minni á þeim drætti sem verður á því að ég fái svör við fsp. og ég vil beina því til forseta að hann ýti á eftir að svar berist.



Hæstv. menntmrh. hafði áður tjáð forseta að því miður gæti hann ekki svarað fsp. á dagskrármáli nr. 1 vegna þess að það hefði ekki unnist tími til þess að fá þær upplýsingar sem hann taldi nauðsynlegt að hafa á hendi þegar svarið væri gefið. Og það er ekki óvenjulegt undir slíkum kringumstæðum að fresta afgreiðslu fsp.



Herra forseti. Aðeins til nánari skýringar á því hvers vegna dregist hefur að svara fyrstu fsp. sem er á dagskrá þessa fundar og reyndar skriflegri fsp. um sama efni frá hv. 2. þm. Austurl. Þetta hefur dregist allmjög og er ástæðan sú að það er spurt um stöðugildi í þessu efni sem þýðir að þetta mál hefur verið sent út til allra fræðsluskrifstofa landsins sem þurfa að meta stöðugildin. Ráðuneytið hefur að sjálfsögðu upplýsingar um hversu marga einstaklinga hér er um að ræða, en fræðsluskrifstofurnar verða að meta stöðugildin. Þetta eru fræðsluskrifstofur í öllum kjördæmum landsins og það einfaldlega tekur þennan tíma fyrir þær að vinna þessi svör og senda þau inn til ráðuneytisins. En ég hef rekið á eftir þessu og vonast til að það dragist ekki lengi úr þessu að svör berist hingað.



Herra forseti. Á þskj. 82 hef ég leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. utanrrh. um heimsóknir herskipa og kjarnavopn. Fsp. er svohljóðandi: "Hvernig hyggst utanríkisráðherra tryggja að sú stefna sé undantekningarlaust virt að ekki séu kjarnavopn í skipum sem koma inn í íslenska lögsögu og íslenskar hafnir?" Þessi fsp. er borin fram eftir fyrri fsp. mínar til hæstv. ráðherra varðandi Ísland og kjarnorkuvopn. Það ánægjulega hefur gerst að hæstv. ráðherra hefur tekið af öll tvímæli um það að á Íslandi skuli hvorki á friðar- né ófriðartímum vera staðsett kjarnavopn og hér er um það atriði að ræða sem æskilegt er að fá ótvíræð svör um til viðbótar hvernig ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra hyggist tryggja að það gerist ekki að íslensk skip komi inn fyrir íslenska lögsögu og inn í íslenskar hafnir búin kjarnorkuvopnum eða hugsanlega með kjarnavopn.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda hefur það komið greinilega fram í ræðum mínum að hér skuli ekki vera kjarnorkuvopn, hvorki á friðar- né ófriðartímum. Ég vek einnig athygli á því að fyrrv. utanrrh., sérstaklega Geir Hallgrímsson, lýsti hinu sama yfir gagnvart skipum og fór þar ekkert á milli mála. Því miður hygg ég að ég fái ekki tryggt að undantekningarlaust verði þessum yfirlýsingum fylgt. Ég vek athygli á því að jafnvel herveldi eins og Svíum gengur afar illa að tryggja að kafbátar, e.t.v. með kjarnorkuvopn, fari ekki inn fyrir skerjagarðinn í Svíþjóð. Hvað þá um það hafdýpi sem er hér í kring, ég segi því miður, þannig að ég get ekki með nokkru móti lofað því að þetta verði undantekningarlaust virt. Hins vegar hef ég gengið úr skugga um það að okkar bandalagsríki innan Atlantshafsbandalagsins a.m.k. vita mjög vel um þessa ákvörðun okkar og það hefur hvað eftir annað komið fram að þau vilja virða þessa ákvörðun. Þannig hefur t.d. við flotaæfingar bandalagsins þess ætíð verið gætt að herskip þeirra fari ekki inn fyrir 12 sjómílur og hafa ríkin þannig sýnt í verki vilja til að virða þessa ákvörðun okkar. Ég hef því miður ekki ítarlegra svar við þessari fsp. en vil bara leggja á það áherslu að ég hef og mun gæta þess að þessi ákvörðun íslenskra stjórnvalda sé öllum kunn og við ætlumst til þess að hún verði virt. En hvernig undantekningarlaust megi tryggja að svo verði, þá hef ég því miður ekki þau tæki í höndum að ég geti lofað því.



Herra forseti. Ég þakka yfirlýsingu hæstv. ráðherra um þetta efni og þá áréttingu sem hann gaf varðandi stefnu fyrirrennara síns í starfi, Geirs Hallgrímssonar, sem gefin var hér á Alþingi 16. apríl 1985. Vissulega er það svo að ég ætlast ekki til þess að hæstv. ráðherra komi í veg fyrir það að þessi stefna sé brotin af aðilum sem það vildu viðhafa, þó að íslensk stjórnvöld hljóti að hafa viðleitni uppi til þess að leitast við að koma í veg fyrir að svo sé. Hæstv. ráðherra gat þess að bandalagsríki okkar viti vel um þessa stefnu og hafi virt þessa ákvörðun okkar í sambandi við flotaæfingar. Það er vissulega mikils virði og ég vil inna hæstv. ráðherra eftir því hvort farið hafi skjöl og yfirlýsingar á milli stjórnvalda Íslands og annarra Atlantshafsbandalagsríkja, þá ekki síst Bandaríkjanna, varðandi þetta efni og hvort fyrir liggi ótvíræð yfirlýsing af hálfu þeirra um að þau muni virða þessa stefnu Íslendinga. Það er í rauninni það sem skiptir máli í sambandi við þetta að því er snýr að þeim ríkjum sem við erum í hernaðarbandalagi við.



Herra forseti. Sú athugun sem ég lét gera leiðir ekki í ljós að skrifleg fyrirmæli eða óskir hafi farið frá íslenskum stjórnvöldum um þetta efni. Hins vegar hef ég kannað innan Atlantshafsbandalagsins og fengið upplýst að þeim er mjög vel kunnugt um þessa ákvörðun íslenskra stjórnvalda, þeim er vel kunnugt um þá yfirlýsingu sem gefin var hér á Alþingi sem hv. fyrirspyrjandi vísaði til og reyndar vel kunnugt um þær yfirlýsingar sem síðar hafa verið gefnar hérna.



Herra forseti. Á þskj. 91 hef ég borið fram svohljóðandi fsp. til iðnrh. varðandi orkusölu erlendis: "1. Hvað hefur verið gert af hálfu ráðuneytisins eða stofnana, sem undir það heyra, til þess að fylgjast með möguleikum á orkusölu erlendis? 2. Eru fyrirhugaðar sérstakar athuganir á þessu máli á næstunni?" Það hefur alloft á undanförnum árum verið rætt um möguleika okkar á orkusölu til útlanda. Möguleikar á því að senda raforku frá Íslandi um streng til Vestur-Evrópu voru kannaðar á 8. áratugnum og í byrjun þess 9. án þess þó að gefa ótvíræða niðurstöðu um að slíkur orkuflutningur væri hagkvæmur. Þessi umræða um orkusölu erlendis hefur yfirleitt verið í tengslum við framtíðaráform okkar í orkumálum, en við ráðum eins og kunnugt er yfir miklum auði í vatnsorku þó á ýmsu hafi gengið um nýtingu orkunnar og e.t.v. hafi stundum verið farið meira af kappi en forsjá. Umræður um orkusölu til útlanda á síðustu vikum komu upp í byrjun nóv. og hófust með frétt sem birtist í dagblaðinu Tímanum á þeim tíma um að enska fyrirtækið North Venture hafi sýnt íslensku rafmagni áhuga og lagningu sæstrengs um Færeyjar til Skotlands. Hér skal að sjálfsögðu ekki lagður neinn dómur á þessa frétt og þessi áform. Satt að segja voru umræður um það magn sem selt skyldi dálítið stórkostlegar og fyrstu áformin uppi í skýjunum. Það skal undirstrikað að fyrirspyrjandi er ekki svo bjartsýnn að ætla það að við verðum ríkir af orkusölu til Færeyja og Bretlands á næstu árum. Eigi að síður finnst mér full ástæða til þess að færa þetta mál hér inn í þingsali og kaus að gera það í fyrirspurnarformi og fá þar með opinberar yfirlýsingar um það hjá þeim sem eiga að hafa forustu í þessum málum, frá iðnrh., hvernig hafi verið unnið að þessum málum í hans ráðuneyti á undanförnum árum og einnig hjá Landsvirkjun sem hefur sérstaklega með þessi mál að gera og hefur framkvæmt þær athuganir sem gerðar hafa verið, einnig að fá yfirlýsingar um það hvort sérstök áform séu uppi í náinni framtíð um sérstakar athuganir í ljósi þeirrar umræðu sem farið hefur fram um þessi mál að undanförnu.



Herra forseti. Útflutningur á raforku var ítarlega kannaður af Orkustofnun 1975 og aftur árið 1980. Í báðum tilvikum var niðurstaðan sú að kostnaður íslenskrar raforku, kominnar til Skotlands, yrði svipaður og vinnslukostnaður raforku þar í landi í kola- og kjarnorkuverum. Með hjálp ASEA-transmission í Västerás í Svíþjóð var málið enn kannað árið 1986 með sömu niðurstöðu og fyrr. ASEA er í fararbroddi í heiminum í flutningstækni af þessu tagi. Meginniðurstaða Orkustofnunar var sú að Íslendingar gætu ekki vænst viðskiptalegs ávinnings af slíkum útflutningi, þ.e. að tekjur yrðu meiri en kostnaður. Hins vegar væri hugsanlegt að Íslendingar hefðu óbeinan ávinning af slíkum orkuútflutningi: Í fyrsta lagi með því að selja umframorku þegar hún væri fyrir hendi á Íslandi, en slík sala mundi þó takmarkast við þann tíma ársins þegar strengurinn er ekki fulllestaður vegna samningsbundinnar sölu. Í öðru lagi gætu Íslendingar keypt til baka hlut af umsömdum orkuútflutningi við viss skilyrði, t.d. vegna vatnsskorts hér á landi. Í þriðja lagi mundi bygging vatnsorkuvera til vinnslu á orku til útflutnings skapa mikla atvinnu. Í fjórða lagi mundu Íslendingar væntanlega eignast virkjanirnar á 40 árum. Í fimmta lagi gæti slíkur raforkuútflutningur leyst raforkumál nágranna okkar í Færeyjum til frambúðar. Í könnun Orkustofnunar var fjallað um hugsanlega tilhögun raforkuútflutnings frá Íslandi sem ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um hér. Í könnuninni var einnig bent á að hugsanlega gæti jarðgas orðið skeinuhættur keppinautur við útflutt rafmagn frá Íslandi, ekki síst ef nýtt jarðgassvæði, áþekkt Trollsvæðinu norska, fyndist á hinum breska hluta Norðursjávarins. Meginniðurstöður Orkustofnunar voru þær að ekki væru horfur á því að útflutningur á raforku frá Íslandi til Bretlands yrði raunhæfur möguleiki nema afstaða almennings til kola- og kjarnorkustöðva í Bretlandi og Frakklandi breyttist verulega frá því sem nú er. Þetta byggist m.a. á því að Frakkar hafa, og munu hafa a.m.k. næstu 10 ár, verulega umframorku sem þeir vilja gjarnan selja, þar á meðal til Bretlands, en milli landanna hafa nýlega verið lagðir sæstrengir sem flutt geta 2000 mw. Á síðustu tveimur árum hefur Landsvirkjun haft þessi mál í athugun og verður hér á eftir byggt á þeim athugunum í þessu svari. Möguleikar á því að senda raforku frá Íslandi um jafnstraumssæstreng til Vestur-Evrópu voru kannaðir á áttunda áratugnum og í byrjun þess níunda án þess þó að gefa ótvíræða niðurstöðu um að slíkur orkuútflutningur væri hagkvæmur. Upp á síðkastið hafa athuganir þessar einkum beinst að möguleikum á flutningi og sölu raforku til Skotlands um sæstreng héðan með viðkomu í Færeyjum. Frá því að síðustu athuganir voru gerðar hefur jafnstraumstækninni fleygt fram, bæði varðandi búnað á endastöðvum og gerð jafnstraumsstrengja. Öryggi jafnstraumssambanda hefur aukist jafnframt því sem kostnaður við þau hefur farið lækkandi. Þessi hagstæða þróun hefur leitt til þess að víða um heim hafa verið lagðir, eða eru í undirbúningi, sæstrengir til raforkuflutnings. Má þar nefna að nýlokið er lagningu fjögurra 50 km sæstrengja milli Frakklands og Bretlands eins og ég minntist fyrr á. Þá er nýbyrjað á framkvæmdum við lagningu um 100 km sæstrengs á milli Svíþjóðar og Finnlands. Flutningsgeta hans er um 500 mw. Ýmis dæmi eru um sæstrengslagnir sem nú eru í athugun og eru þeir allt að 650 km langir eða 950 ef við tökum íslenska dæmið með. Og mesta dýpi sem þekkist og rætt er um að leggja sæstreng í er 3000 m dýpi á milli Frakklands og Korsíku. Flutningsgeta þessara strengja er allt upp í 2000 mw, svo að tekið sé dæmi af streng sem er á milli Malasíu og Sarawak. Af þessu má sjá að víða eru í athugun sæstrengslagnir af svipaðri stærðargráðu og sæstrengslögnin til Skotlands sem Landsvirkjun hefur nú til athugunar, en þess skal getið að þar er gert ráð fyrir að flutningurinn sé 500 mw, mesta dýpi á leiðinni er um 1000 m og kílómetrafjöldinn er 950. Það eru 500 km til Færeyja og 450 km frá Færeyjum til Skotlands. Allt bendir til að hægt sé að leysa öll tæknileg vandamál varðandi lagningu sæstrengs frá Íslandi til Skotlands. Spurningin er hins vegar sú hvort unnt verði að bjóða raforku um sæstreng frá Íslandi til Skotlands á samkeppnisfæru verði í Bretlandi, svo og hvort Bretar séu almennt reiðubúnir til að ljá máls á raforkukaupum frá Íslandi. Í Bretlandi er orkuöfluninni í aðalatriðum skipt á milli fjögurra fyrirtækja en þau eru Central Electricity Generating Board, sem er þeirra langstærst með um 90% af allri raforkuframleiðslu á Bretlandi en CEGB annast öflun og flutning orku á Englandi og Wales, South of Scotland Electricity Board og North of Scotland Hydro Electric Board, sem annast orkuöflun og dreifingu í Suður- og Norður-Skotlandi, og Northern Ireland Electricity sem gegnir sama hlutverki á Norður-Írlandi. Þessi orkufyrirtæki eru mjög mismunandi sett hvað varðar uppsett afl með tilliti til eftirspurnar. Þannig búa skosku fyrirtækin og það írska þegar yfir uppsettu afli er gæti nægt þeim til að mæta vaxandi raforkueftirspurn á orkuveitusvæðum sínum fram yfir næstu aldamót. Öðru máli gegnir um CEGB. Hjá því fyrirtæki er fyrirsjáanlegur mikill aflskortur nema ráðist verði í miklar raforkuframkvæmdir á næstu árum. Miðað við núverandi ástand og horfur þarf CEGB á um 10 000 mw eða 10 gw viðbótarafli að halda árið 2000, og allt að 30 000 mw eða 30 gw árið 2010. Herra forseti. Ég held að það væri gagnlegt að skýra aðeins nánar út þetta svar og kýs þá að setja hér bil í mína ræðu og taka aftur til máls seinna í umræðunni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. iðnrh. fyrir þau svör sem hann hefur gefið, þau svör sem komin eru. Hann hefur boðað að hann muni taka til máls hér síðar við þessa umræðu, þannig að e.t.v. koma enn þá fyllri svör og mun ég hlýða á þau með athygli að sjálfsögðu. Ég vil aðeins undirstrika það að við verðum að fylgjast grannt með öllum möguleikum sem við höfum til orkusölu. Þótt að sjálfsögðu sé best að nýta sem mesta orku í landinu er þetta þó raunhæfur möguleiki þó að við verðum að fara varlega í þessum efnum og ekki rasa um ráð fram og ekki ætla okkur að gleypa sjöstjörnuna eins og við höfum stundum ætlað að gera í orkumálum. Fari svo að við getum selt orku á neytendamarkað í öðrum löndum er það ein stoð undir okkar atvinnulíf og það er slíkt stórmál fyrir komandi kynslóðir að við getum ekki leitt hjá okkur eða skellt skollaeyrunum við þeirri þróun sem óhjákvæmilega verður í þessum efnum. Það kom fram í svari ráðherrans að frá því að síðustu athuganir voru gerðar hefur þeirri tækni sem notuð er til þessa flutnings fleygt fram, bæði varðandi búnað í endastöðvunum og í gerð strengjanna sem notaðir eru við þennan flutning. Öryggið hefur aukist jafnframt þessu. Auðvitað geri ég mér grein fyrir hve mikið framtíðarmál þetta er og hver stærð þessa máls er í rauninni, en við megum ekki heldur gleyma því samhengi sem hér er að við erum með land á miðri leið til Skotlands, Færeyjar, sem býr ekki yfir orkulindum og þar er orka framleidd með olíu í mjög miklum mæli. Það er því nauðsynlegt að ræða grannt við þessa nágrannaþjóð okkar um þessi efni og hvort þeir hafa ekki einnig áhuga fyrir þessum málum. Ég endurtek það að ég þakka þau svör sem komin eru, en ráðherrann hefur boðað að hann muni bæta enn inn í þessa mynd.



Herra forseti. Raforka frá Íslandi gæti hugsanlega komið til álita og keppt við raforku frá nýjum kjarnorku- eða kolastöðvum. Framleiðslukostnaður frá nýjum kjarnorkustöðvum áætlast um 1,45 kr. á kwst., sem eru 39 mill, en frá kolastöðvum um 1,60 kr. sem eru 43 mill. Við þetta orkuverð þarf raforkan frá Íslandi að keppa. Athugun Landsvirkjunar miðast við flutning á 500 mw um einn sæstreng. Fyrstu niðurstöður gáfu til kynna að raforkuverð frá endastöð sæstrengs í Skotlandi gæti verið samkeppnisfært við áðurnefnd orkuverð frá kjarnorku- og kolastöðvum. Því var ákveðið að halda þessum athugunum áfram á vegum fyrirtækisins án þess þó að kosta of miklu til. Verði lagður 500 mw sæstrengur á milli landanna getur orkuflutningurinn numið um 3500–4000 gwst. á ári. Til samanburðar má geta þess að framleiðslugeta núverandi raforkukerfis hér á landi er rúmlega 4000 gwst. á ári. Hagkvæmt vatnsafl til raforkuvinnslu á Íslandi er talið svara til um 30 000 gwst. á ári og úr jarðvarma má ná 20 000 gwst. á ári eða samtals 50 000 gwst. Til að anna flutningi og sölu á 500 mw um sæstreng til Skotlands mætti hugsa sér að byggja allar þær virkjanir sem nú eru verkhannaðar, en þær eru Fljótsdalsvirkjun, þar sem aflið er 252 mw, stækkun Búrfells, 100 mw, Sultartangavirkjun, 110 mw, Vatnsfellsvirkjun, 100 mw, og Villinganesvirkjun með 30 mw afl. Kostnaður við byggingu virkjana með alls um 500 mw aflgetu og lagningu sæstrengs frá Íslandi til Skotlands um Færeyjar áætlast alls um 1400 milljónir bandaríkjadala eða um 52 milljarðar kr. á núverandi verðlagi. Hér er því um mjög kostnaðarsamar framkvæmdir að ræða sem krefjast flókinna samninga og er þess ekki að vænta að framkvæmdum við sæstreng milli Íslands og Skotlands og hlutaðeigandi virkjanir geti verið lokið fyrr en í fyrsta lagi fimm til tíu árum eftir að endanleg ákvörðun er tekin í framhaldi af tímafrekum samningum og nauðsynlegri fjáröflun á lánsfjármörkuðum erlendis. Nýlega hefur breska fyrirtækið North Venture óskað eftir viðræðum við íslenska aðila um raforkuútflutning til Skotlands. Fulltrúar frá félaginu eru væntanlegir til landsins um helgina til að afla sér gagna og í framhaldi af því munu viðræður fara fram um málið við fulltrúa Landsvirkjunar. Það er síðan ætlunin að ég hitti þessa fulltrúa næstkomandi miðvikudag. Það er full ástæða til þess að ræða málið við fyrirtækið þótt varla sé við því að búast að niðurstaða fáist í því máli á næstunni. Umræður í erlendum fjölmiðlum eru af hinu góða og geta vakið athygli á orkulindum landsins og möguleikum til að nýta þær til gjaldeyrisöflunar. Umræður um útflutning á orku héðan geta einnig opnað augu almennings fyrir öðrum leiðum en raforkuframleiðslu í kjarnorkuverum, en við hljótum að hafa áhyggjur af frekari uppbyggingu þeirra vegna mengunarhættu sem af þeim stafar eins og glögglega kemur fram í afstöðu íslenskra stjórnvalda og annarra gegn endurvinnslustöðinni í Dounreay. Það væri vissulega skemmtilegt að geta rifjað það upp, herra forseti, að það eru margir áratugir síðan fyrst komu fram hugmyndir um lagningu sækapals með svipuðum hætti. Það var Frímann Arngrímsson sem það gerði. Það mál var einmitt rifjað upp af hæstv. forsrh. í tilefni fullveldisafmælisins 1. desember sl. Það er ljóst að meginniðurstaðan er sú að íslensk raforka tekur varla land í Bretlandi fyrr en undir aldamót jafnvel þótt ráðagerðum í þá átt gangi allt í haginn. Vegna síðari fsp. er það að segja að það verður áfram unnið að athugun á útflutningi á raforku.



Herra forseti. Aðeins vegna orða hv. 2. þm. Austurl. Það er rétt sem kemur fram í hans máli að það er afar ólíklegt að ákvarðanir verði teknar um útflutning á raforku eins og hér hefur verið gert að umtalsefni. Til þess er vegalengdin of mikil miðað við núverandi tækni, en hins vegar má vera að í augsýn sé ný tækni með ofurleiðurum sem gætu breytt þessu ef hægt er að breyta efnasamsetningu þeirra. Að því er unnið, en það getur tekið áratugi eins og hv. þm. veit. Það er ekki dýpið sem er mesta vandamálið. Það eru lagðir sæstrengir á miklu meira dýpi en á milli Íslands og þeirra landa sem rætt hefur verið um að leggja þessa sæstrengi til. Hins vegar er það alveg rétt, og undir það vil ég taka, að það er spurning hvort ekki eigi að nota orkuna til annarra hluta. Ég vil sérstaklega taka fram að að mínu áliti er það án efa mun hentugra að nota hana til orkufreks iðnaðar hér á landi einmitt vegna þess að það hefur meira hagrænt gildi, er heppilegra fyrir okkur, það útvegar atvinnu og þar getum við samið við aðila sem eru nokkuð meira bundnir við þetta land. Að því er þess vegna unnið, eins og kom fram í máli hv. þm., að athuga þjóðhagslega hvort ekki sé heppilegt að setja 2500 gígawattstundir til nýs álvers við Straumsvík.



Herra forseti. Ég hef borið fram við hæstv. menntmrh. svohljóðandi fsp. um Mývatnsrannsóknir: "1. Hver er afstaða ráðherra til óska sérfræðinganefndar um Mývatnsrannsóknir varðandi fjármögnun rannsókna á árunum 1987 og 1988? 2. Hver eru viðbrögð ráðuneytisins við afsögn sérfræðinganefndarinnar? 3. Með hvaða hætti hyggst ráðuneytið fyrir sitt leyti standa að framhaldi Mývatnsrannsókna?" Ástæða þessarar fsp. eru þrengingar sem þessar rannsóknir eru í fjárhagslega og það hefur komið fram opinberlega að þeir aðilar, sem til þess voru skipaðir af menntmrn. að annast þessar rannsóknir, hafa hætt því starfi og treysta sér ekki að starfa áfram að málinu við óbreyttar aðstæður vegna þess að fé skortir. Hæstv. ráðherra hefur fengið frá Náttúruverndarráði bréf dags. 3. nóv. 1987 þar sem fram kemur að nefndarmenn gefa ekki kost á sér til starfa við óbreyttar aðstæður. Sá ágreiningur sem var uppi um framlengingu námuleyfisins á sínum tíma stafaði af því að upplýsingar skorti um líkleg áhrif kísilgúrnáms af botni Mývatns á lífríki þess. Það er mat aðila að úr því þurfi að fást skorið með rannsóknum fyrir árið 1991 hvort ráðlegt er að halda efnisnámi áfram á botni Mývatns og þá hvar. Sú fjárvöntun sem þarna ræðir um er allveruleg. Sótt var um aukafjárveitingu vegna ársins 1987 að upphæð 1,2 millj. kr. og til verk- og fjárhagsáætlunar fyrir árið 1988 áætlar sérfræðinganefnd um Mývatnsrannsóknir sig þurfa 7,3 millj. kr. Þarna er því samtals um að ræða 81/2 millj. kr. umfram það sem fé hefur verið veitt til og tel ég þá með aukafjárveitingarbeiðni vegna yfirstandandi árs. Þetta eru mjög alvarlegir hlutir og þess vegna er þessi fsp. fram borin. Ég vil nefna það jafnframt að fyrir liggur, herra forseti, að sú upphæð sem samkvæmt námaleyfi kísilgúrvinnslunnar á að renna til þessara rannsókna, ákveðin upphæð af hverju tonni, virðist vera tvítalin í fjárlagafrv. Raunar gerðist það á fjárlögum yfirstandandi árs, en einnig í fjárlagafrv. fyrir næsta ár er þessi upphæð að mér er tjáð tvífærð, annars vegar á rannsóknarstöð við Mývatn og hins vegar sem tekjulind fyrir þessa sérfræðinganefnd. Þetta verður að sjálfsögðu að leiðrétta við fullnaðargerð fjárlaga og taka tillit til þess auk þess sem brýnt er að nægilegt fjármagn fáist til þessara rannsókna eins og að var stefnt þegar þetta verkefni var sett af stað af hálfu menntmrn.



Herra forseti. Ég vil aðeins árétta mikilvægi þess að rannsóknir þær sem um er rætt á lífríki Mývatns fari fram og að fjárskortur sé ekki látinn hamla því. Það hefur enginn vísindamaður treyst sér til að spá um það hver áhrif kísilgúrnámið úr Mývatni kunni að hafa á það margvíslega dýralíf sem þar þrífst, svo sem fuglalíf sem ekki á sinn líka í heiminum, þó að það hafi nokkuð látið á sjá og breyst á síðari árum. Silungsveiði hefur frá fyrstu tíð verið atvinnugrein í Mývatnssveit og fyrrum byggðu margir bændur þar afkomu sína að verulegu leyti á þeim veiðum og enn má kalla að þær séu stoðbúgrein í þessu sveitarfélagi. Síðan kísilgúrverksmiðjan var reist hafa allmargir íbúar sveitarinnar haft þar vinnu en enginn veit hve lengi er hægt að ganga í þessa námu. Því eru rannsóknir nauðsynlegar bæði frá atvinnulegu og líffræðilegu sjónarmiði. Mývatnssveit er harðbýl til búskapar og bændur þar hafa sætt skerðingu við þá búháttabreytingu sem yfir gengur nú. Ég vil því enn undirstrika hve mikilvægt það er íbúum þessa fagra byggðarlags að rannsóknir þessar á því hvað má taka úr vatninu án þess að raska jafnvægi lífríkisins fari fram og kísilnám og veiðiskapur haldist í hendur án þess að skaði hljótist af. Þessar títt nefndu rannsóknir eru alger nauðsyn, svo að framtíðaráætlanir um búsetu í Mývatnssveit verði á þeim byggðar.



Herra forseti. Ég vil einnig leggja þunga áherslu á mikilvægi þess máls sem hér er til umfjöllunar. Erfitt deilumál í héraði er í uppsiglingu ef ekki verður staðið við þessar rannsóknir og þær nái að ganga fram með eðlilegum hætti. Það sýnir reynslan okkur. Ég vil einnig undirstrika að Alþingi og ríkisstjórn bera hér þunga og mikla ábyrgð. Sett hafa verið sérstök lög um verndun þessa svæðis. Þetta svæði er einstakt á Íslandi og þó víðar væri leitað. Væri hér um óbyggt hérað að ræða er næsta víst að Mývatn og Laxá væru þegar orðin þjóðgarður með algjörri friðlýsingu, en hér er um byggt svæði að ræða og þess vegna krefjast aðstæður þess, sambúð manns og náttúru í Mývatnssveit og við Laxá mun krefjast þess að bestu fáanlegar upplýsingar liggi til grundvallar aðstæðum þar til að meta þær forsendur sem þar er við að búa til þess að unnt verði að tryggja að sambúð manns og náttúru eigi sér þar stað með farsælum hætti. Ég vil því leggja sérstaka áherslu á það að bæði Alþingi og ríkisstjórn bera hér þunga ábyrgð. Þeim ber að standa við lög um verndun Laxár og Mývatns og í ljósi þess ber að skoða skylduna til að leggja til nægilegt fjármagn þannig að þessar rannsóknir nái fram að ganga.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir svar hans við fsp. minni og ég vil einnig þakka þeim sem hér hafa talað vegna þessarar fsp. og áréttað mikilvægi þeirra rannsókna sem þarna eiga að fara fram samkvæmt öllum samþykktum. Ég heyri að hæstv. ráðherra hefur beitt sér fyrir því í ríkisstjórn að úr rætist í sambandi við fjármálin. Hann nefndi 6,5 millj. kr. sem verja ætti á næsta ári til þessara rannsókna. En samkvæmt verk- og fjárhagsáætlun sem sérfræðinganefndin hafði gert fyrir komandi ár var talið að um væri að ræða fjárþörf upp á 7,3 millj. kr., þar af 10% ófyrirséð. Segja má að það vanti ekki mikið upp á að við þessari fjárbeiðni sé orðið ef fram ganga þau áform sem hæstv. ráðherra kynnti hér og ég legg á það megináherslu að fjármagn verði nægjanlegt þannig að ekki standi á því til þess að hægt sé að hafa fyllstu upplýsingar þegar taka þarf frekari ákvarðanir af eða á varðandi kísilnám í Mývatni í þágu kísilgúrvinnslunnar. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. ráðherra hafi kynnt sér viðhorf sérfræðinganefndarinnar og hér sé þá að hennar mati um nægilegt fjármagn að ræða til að hún treysti sér til að halda áfram sínum störfum. En æskilegt væri að það kæmi fram frá hæstv. ráðherra hvort svo sé ekki og ég inni hann eftir því hvort fullt samráð hafi ekki verið haft við þá aðila sem ætlað er að standa að þessum rannsóknum þegar þessi áform voru mótuð. Jafnframt heiti ég á Alþingi að taka undir þau áform um fjárveitingar sem þarna voru kynnt.



Herra forseti. Á 106. og 107. löggjafarþingi fluttum við nokkrir þm., þeir hv. þáv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson, Guðmundur Einarsson, Guðrún Agnarsdóttir og Jón Baldvin Hannibalsson ásamt mér, frv. til laga um breytingu á erfðalögum, nr. 8/1962, sem gerði ráð fyrir skilyrðislausri heimild eftirlifandi maka til að sitja í óskiptu búi að því er tiltók íbúðarhúsnæði og húsbúnað sem til var við lát maka. Mál þetta hlaut verulega umfjöllun á báðum þingum og lyktaði árið 1985 með lagabreytingu sem hv. allshn. varð sammála um að leggja til. Sú lagabreyting fól það í sér að annað hjóna eða bæði geta ávallt mælt svo fyrir í erfðaskrá að það þeirra sem lengur lifir skuli hafa heimild til að sitja í óskiptu búi með niðjum beggja hvort sem þeir eru fjárráða eða ófjárráða. Ber skiptaráðanda þá að gefa út leyfi til setu í óskiptu búi til eftirlifandi maka eftir umsókn hans nema ákvæði 8. gr. standi í vegi fyrir því, en sú grein fjallar um gjaldþrotaskipti. Sá áhugi sem þessum málum var sýndur meðan á meðförum þingsins stóð bar því vitni að margir töldu sig eiga hagsmuna að gæta yrði sú lagabreyting gerð að ekki þyrfti leyfi barna til setu í óskiptu búi. Því miður þarf enn leyfi stjúpbarna, en ekki var gert ráð fyrir því í hinu upphaflega frv. Hitt er ljóst að mikilvægt er að fólk noti sér þá heimild sem fékkst með lagabreytingunni, en til þess þarf að gera erfðaskrá eða láta búa út yfirlýsingu um vilja hvors hjóna um sig til þess að sá makinn sem lengur lifir geti setið í óskiptu búi. Árið 1985 eða á 108. löggjafarþingi beindi ég fsp. til þáv. hæstv. dómsmrh. um hvað gert hefði verið eða áætlað væri að gera til að kynna fólki þau réttindi til setu í óskiptu búi sem fengust með lögum nr. 29/1985. Í sannleika sagt varð fátt um svör og ekki sýnilegt að ráðherra teldi það skyldu ráðuneytisins að upplýsa fólk um þessa lagabreytingu. En allan þann tíma sem þetta mál var í meðferð þingsins kom öðru hverju sú yfirlýsing að fyrir dyrum stæði heildarendurskoðun á erfðalögum, nr. 8/1962. Vissulega er ástæða til að hvetja til hennar og þess vegna hef ég borið fram fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. á þskj. 139 sem hljóðar svo, með leyfi forseta: "1. Hvað líður undirbúningi að heildarendurskoðun á erfðalögum nr. 8/1962, með síðari breytingum? 2. Hefur verið skipuð nefnd til að annast það verk? 3. Sé svo, hvenær er áætlað að verkinu ljúki?"



Hæstv. forseti. Ég þakka þessa fsp. hv. 13. þm. Reykv. Ég vil upplýsa að heildarendurskoðun erfðalaga er ekki í undirbúningi hjá dómsmrn. sem stendur. Ég hlýddi hins vegar með athygli á þau rök sem fram voru færð fyrir nauðsyn á slíkri endurskoðun. Ég vil taka fram að nú stendur hins vegar yfir heildarendurskoðun laga nr. 20/1923, um réttindi og skyldur hjóna, og er gert ráð fyrir að nefnd, sem vinnur að því verkefni, muni skila álitsgerð sinni með vorinu. Samkvæmt upplýsingum formanns nefndarinnar, en hann er Ármann Snævarr, fyrrv. hæstaréttardómari, er það m.a. eitt af markmiðum nefndarstarfsins að vinna að breytingu á þessum lögum einmitt í því skyni sem fram kom í fsp. hv. 13. þm. Reykv., að tryggja betur réttarstöðu langlífari maka í hjónabandi, einkum hvað varðar rétt til setu í óskiptu búi og fleiri slík atriði sem því tengjast.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. heiðarlegt og afdráttarlaust svar eins og frá honum var að vænta. Hins vegar hlýt ég að harma það að ekki standi fyrir dyrum að endurskoða erfðalög, nr. 8 1962, eins og oftlega var talað um þegar mál það sem ég hér áður lýsti var í meðferð þingsins og tóku undir það velflestir bæði embættismenn og þm. sem um það mál fjölluðu. Nú verð ég að játa að ég er ekki jafnkunnug þeim lögum sem hæstv. ráðherra minntist á, lögum um réttindi og skyldur hjóna, en ekki er mér grunlaust um að þessi endurskoðun, sem hann minntist á, sé e.t.v. fram komin vegna tillagna sem hæstv. núv. félmrh. margflutti hér í þinginu um réttindi við slit óvígðrar sambúðar án þess að ég sé alveg viss um að það sé tilefni til stofnunar þessarar nefndar, en mér er ekki alveg grunlaust um að verið sé að reyna að samræma réttindi maka við sambúðarslit, einnig þeirra sem búið hafa í óvígðri sambúð. En þetta kann að vera ágiskun, ég er ekki alveg nógu viss, en grunur minn er sá. Ég vil hins vegar biðja hæstv. dómsmrh. að lesa vandlega þá umræðu sem fram fór við flutning þess frv. sem ég áður minntist á, um breytingu á réttindum þess maka sem lengur lifir, því að ég held að hér sé á ferðinni mikið nauðsynjamál. Ég hef marglýst því áður að ég tel með öllu ótækt að börn eftirlifandi maka og stjúpbörn hafi meiri ráð yfir eignum foreldris síns heldur en foreldrið sjálft sem eignanna hefur aflað og með öllu óþarft fyrirkomulag í okkar þjóðfélagi þar sem fólk er almennt búið undir að bjarga sér sjálft. Þess vegna vildi ég fara fram á það við hæstv. dómsmrh. að lesa þá umræðu sem þar fór fram, og ég er næstum viss um að starfsmenn hans í dómsmrn. þekkja þessa umræðu alla vel, og biðja hann að gangast fyrir því að fram fari heildarendurskoðun á erfðalögum.



Hæstv. forseti. Ég var meðflm. að því máli sem hv. fyrirspyrjandi gat um áðan og að gefnu tilefni langar mig að geta þess að um fá mál hef ég meira verið spurð en þetta þegar það var í meðförum þingsins. Það var afar náið fylgst með þessu máli af fjölda fólks úti í þjóðfélaginu sem gerði fsp. um það hvar þetta mál væri statt, hvort væri búið að samþykkja það og hvers mætti vænta af meðförum þingsins. Ég vil því vekja athygli hæstv. dómsmrh. á því að það eru mjög margir sem hafa fylgst með því hvernig þetta mál fór í þinginu og vænta sér mikils af breytingu á erfðalögunum í þá veru sem frv. kveður á um.



Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, hv. 13. þm. Reykv., og hv. 6. þm. Reykv. fyrir gagnlegar ábendingar og ég get fullvissað hv. þm. um það að mér er vel ljóst að hér er um brýnt mál að ræða og mun leita leiða til þess að tryggja sem best réttarstöðu þess maka sem lengur lifir, hvort sem það er heppilegast að gera með breytingu á erfðalögunum eða með lögunum sem ég vitnaði til áðan, lögum nr. 20/1923, um réttindi og skyldur hjóna, því að þarna er auðvitað líka um það að tefla, eins og kom fram í seinni ræðu fyrirspyrjanda, að tryggja með eðlilegum hætti rétt fólks sem búið hefur í óvígðri sambúð.



Hæstv. forseti. Ég vil vitna, með leyfi forseta, til 71. gr. VII. kafla laga nr. 51/1980, um skyldusparnað ungs fólks til íbúðabygginga, þar sem segir: "Öllum einstaklingum á aldrinum 16–25 ára, sem ekki hafa formlega undanþágu skv. 73. gr., skal skylt að leggja til hliðar 15% af launum sínum, sem greidd eru í peningum, eða sambærilegum atvinnutekjum, í því skyni að mynda sér sjóð til íbúðabygginga, en að bústofninn verði í sveit. . . . Fé það, sem á þennan hátt safnast, skal ávaxtað í innlánsdeild Byggingarsjóðs ríkisins. Fé það, sem lagt er til hliðar á þennan hátt, er undanþegið tekjuskatti og útsvari. Sem eign er það, að vöxtum meðtöldum, skattfrjálst en framtalsskylt." Skyldusparnaður ungs fólks í dag er verðtryggður með lánskjaravísitölu, en ávaxtaður með 3,5% vöxtum hjá Byggingarsjóði ríkisins. Það eru sömu vextir og af lánum sem Byggingarsjóður ríkisins veitir til þeirra sem eru að kaupa eða byggja íbúðarhúsnæði. Á sama tíma býður ríkissjóður 8,5% raunvexti á ríkisskuldabréf. Hingað til hafa lágir vextir á skyldusparnaði ungs fólks verið réttlættir með því að ungt fólk njóti ákveðins skattfrelsis. Þegar staðgreiðslukerfi skatta verður tekið upp nú um áramót er ekki gert ráð fyrir því að ungt fólk njóti áfram þessara skattfríðinda. Ég spyr því hæstv. félmrh. hvort hún hyggist beita sér fyrir hækkun vaxta á skyldusparnaði ungs fólks til íbúðabygginga þegar staðgreiðslukerfi skatta kemur til framkvæmda um næstu áramót.



Herra forseti. Nú í haust skipaði ég starfshóp til þess að skoða ákveðin atriði varðandi skyldusparnað og koma með tillögur þar að lútandi. Í hópnum voru Einar Jónsson, lögfræðingur hjá Húsnæðisstofnun ríkisins, Jens Sörensen, forstöðumaður veðdeildar Landsbanka Íslands, Katrín Atladóttir, viðskiptafræðingur hjá Húsnæðisstofnun ríkisins, og forstöðumaður Byggingarsjóðs ríkisins, Þorgerður Benediktsdóttir, deildarstjóri í félmrn., og Lára V. Júlíusdóttir, aðstoðarmaður félmrh. Þau atriði sem starfshópnum var falið að athuga voru í fyrsta lagi fækkun á undanþágum frá skyldusparnaði, í öðru lagi ávöxtun skyldusparnaðar í ljósi nýrra skattalaga og í þriðja lagi skilvísari leiðir til innheimtu skyldusparnaðar. Starfshópurinn hefur skilað skýrslu til mín um tillögur sínar í ofangreindum atriðum og vil ég í stuttu máli rekja niðurstöðurnar. Þau vandamál sem tengjast framkvæmd skyldusparnaðar í dag eru einkum þau að þar sem skyldusparnaðarprósentan er há eða 15% hefur þróast nokkuð umfangsmikið undanþágukerfi sem tekur tillit til fjárhags og félagslegrar stöðu þeirra sem greiða skyldusparnað. Á undanförnum árum hefur innstreymi og útstreymi á skyldusparnaði verið mjög svipað þannig að fjárhagsgrundvöllur Byggingarsjóðs ríkisins hefur ekkert styrkst með skyldusparnaði. Ávöxtunarmöguleikar sparifjár hafa einnig aukist gífurlega en á sama tíma fellur niður skattahagræði af skyldusparnaði með fyrirhugaðri breytingu á skattalögunum um nk. áramót, sem hefur haft mikið gildi fyrir skyldusparendur. Eftir stendur því aðeins ávöxtun, sem eru þeir vextir sem á hverjum tíma gilda um lán úr Byggingarsjóði ríkisins að viðbættum verðbótum skv. lánskjaravísitölu, þ.e. 3,5% vextir í dag auk verðtryggingar. Við 26 ára aldur fellur síðan verðtryggingin niður og verður ávöxtunin þá almennir sparisjóðsvextir. Einnig má benda á að eftirlit með innheimtu á skyldusparnaði hefur ekki tryggt þá skilvirkni í kerfinu sem þarf og hefur skort á lagaheimildir svo að hægt hafi verið að koma hlutunum þannig fyrir að viðunandi sé. Í niðurstöðum starfshópsins kemur fram að nauðsynlegt sé að fækka þeim undanþágum sem nú eru heimilar þar sem núverandi kerfi sé svo opið að nánast geti hver sem er náð út því fé sem hann á inni. Þetta gerir alla innheimtu og eftirlit mjög erfitt ásamt því að viðhorf fólks til skyldusparnaðar verður mjög neikvætt. Ef litið er til undanþáganna og möguleika á fækkun þeirra þar og einungis gert ráð fyrir að skyldusparnaður sé greiddur út: 1. vegna aldurs, 2. vegna (búðakaupa eða byggingar, 3. til einstæðra foreldra sem njóta mæðra- eða feðralauna hjá Tryggingastofnun, 4. vegna andláts og kannað við þau skilyrði hvað skyldusparnaðarprósentan þyrfti að vera há til að Byggingarsjóðurinn fengi svipað fjármagn og nú er vegna skyldusparnaðar, þá má gera ráð fyrir að skyldusparnaðarprósentan gæti lækkað í 8% í stað 15% nú. Þessi prósenta er í samræmi við tillögur húsnæðismálastjórnar frá 1984. Með þessu yrðu undanþágur tiltölulega fáar auk þess sem slíkt einfaldaði alla framkvæmd verulega. Til að halda sjóðnum í jafnvægi miðað við ofangreindar forsendur var tillaga hópsins sú að einungis verði gerð undanþága til greiðslu skyldusparnaðar: 1. vegna íbúðakaupa, 2. ef um er að ræða einstæða foreldra sem njóta mæðra- eða feðralauna hjá Tryggingastofnun, 3. vegna andláts. Jafnframt yrði skyldusparnaðarprósentan ákveðin 8%. Að því er varðar þá fsp. sem hér er til umræðu um hækkun vaxta á skyldusparnað, þá tel ég að það þurfi að breyta þeirri ávöxtun á skyldusparnaði sem nú er boðið upp á því að sú ávöxtun er óviðunandi miðað við aðra ávöxtun á sparifé,sérstaklega þegar skattahagræði fellur niður nú um áramótin. Nokkrir valkostir hafa verið kannaðir varðandi ávöxtun skyldusparnaðar, en ekki liggur enn fyrir ákvörðun í málinu. Nefna má að á fyrstu níu mánuðum yfirstandandi árs hefur skyldusparnaðarreikningur með 3,5% vöxtum gefið 23,5% ávöxtun. Verðtryggður bundinn reikningur í sex mánuði með 7% vöxtum hefði gefið 27,2% heildarávöxtun á þessu tímabili. Samkvæmt upplýsingum vararíkisskattstjóra nam frádráttur vegna skyldusparnaðar árið 1986 samtals 465 millj. kr. Engin leið er að áætla hversu mikið tekjutap ríkissjóðs var af þeim sökum eða skattahagræði þeirra 11 499 aðila sem áttu í hlut þar sem tekjur manna eru svo mismunandi og þar með það skattahagræði sem af þessu hlýst. Sé litið til þess hve hækkun vaxta á skyldusparnaði kostar Byggingarsjóð ríkisins nú má líta til þess að á árinu 1986 kostuðu 3,5% vextir á skyldusparnað um 56 millj. kr. Hefðu vextir þá verið ákveðnir 5% hefði það kostar rúmar 80 millj. kr. og ef vextir hefðu verið 7% umfram verðbætur hefði það kostað tæpar 113 millj. kr. eða nálægt helmingi hærri upphæð en miðað við núverandi vaxtakjör. Þar sem bundið er í lög um Húsnæðisstofnun að vextir af innlánum á skyldusparnaðarreikningi skuli vera þeir sömu og gilda á hverjum tíma um lán úr Byggingarsjóði ríkisins þarf lagabreytingu ef breyta á vöxtum um nk. áramót. Þar sem stefnt er að því að gera breytingar á fleiri atriðum skyldusparnaðar en einungis vaxtaprósentunni, eins og fram hefur komið í mínu máli, og enn hefur ekki unnist tími til þess að taka afstöðu til ýmissa tillagna í því sambandi, m.a. að leita samráðs við stjórnarflokkana í því efni, þá tel ég ekki rétt að taka vaxtaprósentuna eina og sér út úr og leggja nú frv. fram til breytinga á henni. Þess í stað stefni ég að því að leggja fram frv. til breytinga á skyldusparnaðarkafla húsnæðislaganna fljótlega eftir áramótin. Þeirri fsp., sem hér liggur fyrir um hækkun vaxta og skyldusparnaðar, svara ég því játandi. Ég mun beita mér fyrir hækkun vaxta á skyldusparnaðinum. Jafnframt því tel ég rétt að stefna að því að fækka undanþágum í skyldusparnaði og lækka skyldusparnaðarprósentuna sem og að tryggja skilvísari innheimtu skyldusparnaðar, en með tilkomu staðgreiðslukerfis skatta opnast nýir möguleikar til virkara eftirlits í samvinnu við skattyfirvöld. Ég vænti þess að ég hafi svarað þeirri fsp. sem til mín var beint á þskj. 151 um skyldusparnað ungs fólks.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félmrh. svarið. Með það er ég fullkomlega ánægður. Ég geri mér grein fyrir því að það er erfitt að breyta vaxtaprósentunni einni og sér. Það er margt fleira sem þarf að koma til. En ég hvet samt til þess að menn hraði störfum í þessum efnum af þeirri ástæðu að í dag eru 1900 millj. kr. sem er innstæða á skyldusparnaði hjá Byggingarsjóði ríkisins. Ungt fólk, sem þarf að sæta því að fá greidda 3,5% vexti í stað þess að geta ávaxtað þetta með ríkisskuldabréfum, tapar 95 millj. kr. á ári í vaxtamun með því að geta ekki nýtt sér aðra vaxtamöguleika úti á markaðnum. Því hvet ég hæstv. félmrh. til að hraða störfum en þakka svarið.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir fsp. sem ég hef ásamt Inga Birni Albertssyni sett fram á þskj. 162. Fsp. þessari er beint til dómsmrh. og hún fjallar um fangelsismál. Fsp. er þannig: "Er í undirbúningi bygging nýs fangelsis eða vinnuhælis? Ef svo er, hvar verður það reist og hversu stórt verður það? Hvað kemur það til með að rúma marga fanga og hvenær er áætlað að það verði tekið í notkun? Hver er áætlaður kostnaður við byggingu slíks fangelsis eða vinnuhælis?" Ástæða fsp. þessarar er sú mikla nauðsyn sem við fyrirspyrjendur teljum vera á úrbótum í fangelsismálum okkar Íslendinga. Eins og fangelsismálum er háttað í dag eru þrír staðir notaðir til að vista þá sem dæmdir hafa verið til refsivistar. Eru það vinnuhælin tvö að Litla-Hrauni í Árnessýslu og á Kvíabryggju á Snæfellsnesi, svo og Hegningarhúsið að Skólavörðustíg 9 í Reykjavík. Ekki þarf að fara mörgum orðum um þessa staði. Þeir eiga það allir sameiginlegt að vera óhæfir sem bústaðir fyrir venjulegt fólk. Þá eiga þeir það sameiginlegt að hafa verið byggðir í öðrum tilgangi en að vista refsifanga og að vera mjög komnir til ára sinna. Ef reyna á að bæta þá menn sem eru svo ógæfusamir að lenda í fangelsum þarf að vera fyrir hendi í fangelsum lágmarksaðstaða til að sinna þeim mönnum sem þar eru geymdir. Sú aðstaða sem er í fangelsum nú fullnægir ekki þessum lágmarkskröfum. Þá eru fangelsin hér á landi mjög þröngt setin og langur biðlisti eftir því að komast í afplánun. Það eitt ætti að vera stjórnvöldum áhyggjuefni að menn þurfi að bíða von úr viti eftir að pláss losni í fangelsum svo að þeir geti tekið út sína refsingu. Í dag er málum þannig fyrir komið að þremur til fimm mánuðum eftir að dómur hefur verið kveðinn upp, og stundum síðar, er hinn seki boðaður að Skólavörðustíg 9 til að taka út refsinguna. Þaðan er hann oftast sendur mjög fljótlega annaðhvort á Litla-Hraun eða Kvíabryggju til frekari afplánunar eftir því sem pláss losna. Menn eru þannig í þrjá til fjóra mánuði og allt upp í ár á Skólavörðustíg 9. Á Skólavörðustígnum er engin vinnuaðstaða og engin tómstundaaðstaða, en fangar fá að horfa á sjónvarp á göngunum. Klefarnir þar eru mjög þröngir og í hverjum klefa eru alltaf þrír menn. Á Litla-Hrauni og Kvíabryggju er aðstaðan örlítið skárri en þar eru líka önnur vandamál sem ég tímans vegna verð að ræða undir þeirri fsp. sem ég legg fram á þskj. 163. Í núgildandi lögum um fangelsi og vinnuhæli, nr. 38/1973, er lögákveðið að hér á landi skuli vera starfrækt ríkisfangelsi og unglingavinnuhæli ásamt þeim fangelsum sem fyrr voru nefnd. Sú stefna sem núgildandi lög mörkuðu komust aldrei til framkvæmda sökum þess að ráðamenn misstu trúna á þeim lögum sem þeir lögðu fram og samþykktu. Við fyrirspyrjendur getum tekið undir það að hin svokallaða meðferðarstefna sem lögin voru byggð á eigi ekki rétt á sér. Hins vegar er sú stefna betri en engin stefna því að stefnuleysi það sem verið hefur í fangelsismálum síðustu áratugi og felst í því að gera ekki neitt leysir ekki þann vanda sem við er að glíma. Fsp. þessi er sett fram nú vegna fyrirhugaðs frv. sem hæstv. dómsmrh. hefur lofað svo að það fari ekki fyrir því eins og núgildandi lögum að stjórnvöld missi trúna á frv. þegar það er orðið að lögum.



Hæstv. forseti. Hv. 11. þm. Reykv. og hv. 5. þm. Vesturl. beina til mín fsp. um byggingu nýs fangelsis. Ég vil þakka fyrirspyrjendum fyrir að vekja athygli á þörfinni fyrir úrbætur í fangelsismálum. Hvað spurninguna varðar er því til að svara að nú er ekki í undirbúningi bygging á nýju fangelsi umfram það sem lengi hefur til staðið og birtist í grunni undir nýtt fangelsi uppi við Tunguháls hér í bæ. Það er vissulega rétt að mörg brýn verkefni eru fram undan í fangelsismálum, en hins vegar hefur gengið erfiðlega að fá fé til slíkra framkvæmda. Ég hef á mínum stutta ferli sem dómsmrh. litið á það sem algjört forgangsverkefni að koma upp sérstöku fangelsi fyrir kvenfanga og það mun taka til starfa á næsta ári. Gerð er tillaga um fjárveitingu til þess í fjárlagafrv. undir liðnum 06.245. En á sviði afplánunar kvenfanga er ákaflega brýn þörf fyrir úrbætur. Næsta verkefni í fangelsismálum væri síðan að mínum dómi endurbætur að Litla-Hrauni, bæði vegna deildaskiptingar, bættrar vinnuaðstöðu fyrir fangana og bættrar starfsaðstöðu fyrir starfsmennina. Þar næst mun koma röðin að öðrum verkefnum sem ég hef enn ekki mótað til fulls í hvaða röð ættu að koma. Ég hef hug á því að ríkið kaupi jörðina að Kvíabryggju sem heimilað hefur verið um nokkurt skeið í 6. gr. fjárlaga og mun síðan taka endurbætur fangelsisins þar til athugunar, en þar er nú rúm fyrir 11 fanga. Þá skortir mjög hér í Reykjavík nýtt gæsluvarðhaldsfangelsi sem tekið gæti við af fangelsinu við Síðumúla. Hið 113 ára gamla hegningarhús við Skólavörðustíg er auðvitað úrelt orðið með öllu og er þar brýnt að gerðar verði úrbætur. Í fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir þinginu, er gerð tillaga um sérstaka fjárveitingu til þess að gera úttekt á viðhaldsþörfum hússins og hvort yfirleitt er hægt að breyta því í það horf sem nútímaaðstæður krefjast. Ég tel að tímabært sé að byggja nýtt fangelsi með rými fyrir u.þ.b. 40 fanga, en slík bygging er varla komin á umræðustig enn. Ég hef ekki myndað mér skoðun á því enn eða tekið um það ákvörðun hvað eigi að gera við grunninn að Tunguhálsi. Ég er ekki viss um að rétt sé að halda áfram áformum um byggingu tiltölulega stórs fangelsis. Það kann að vera að þau byggingaráform hafi úrelst meðan menn hafa verið að bíða eftir peningum í þetta verkefni. Það má vel vera að hv. fyrirspyrjendum þyki þetta ófullkomið svar við þeirra fsp., en ég vonast til að geta í vetur lagt fram ákveðnari hugmyndir og tillögur um uppbyggingu fangelsanna um leið og rætt verður frv. til laga um fangelsi og fangavist sem verður lagt fram í þinginu alveg á næstunni. Í því frv. eru ýmis nýmæli. Mér finnst það öldungis ótímabært og lýsa nokkurri svartsýni hjá hinum unga 11. þm. Reykv. að óttast að menn missi trúna á frv. áður en það er fram komið.



Hæstv. forseti. Ég þakka dómsmrh. fyrir svörin. Ég átti von á að fram kæmi í hans máli að verulegar endurbætur mundu verða gerðar á núverandi fangelsum og að búið væri að taka ákvörðun um að byggja nýtt fangelsi. Það er rétt að á sínum tíma var fyrirhugað að byggja ríkisfangelsi og lögin, sem sett voru 1973, voru sett með það að markmiði að koma á fangelsi er liti á fanga sem sjúklinga og að hægt væri að bæta þá svo að þeir væru tilbúnir til að taka þátt í þjóðfélaginu aftur. Sú hugsun sem lá að baki þessu fangelsi er kennd við svokallaða meðferðarstefnu sem því miður er úrelt orðin. Ég fagna því að dómsmrh. hyggst gera eitthvað í málefnum kvenfanga. Það er mjög brýnt verkefni og er okkur Íslendingum til mikils ósóma að ekki skuli fyrir löngu vera búið að taka á þeim málum. Eins og staðan er núna afplána þrír kvenfangar refsingu. Tveir eru vistaðir á Skólavörðustíg og hafa verið þar, alla vega annar, síðan í apríl og þriðji fanginn er á Bitru. Ég ætla ekki að sinni að fara betur ofan í meðferðina á föngunum, en fyrir liggur önnur fsp. sem ég mun ræða á eftir.



Ég mæli fyrir fsp. sem ég hef sett fram ásamt Inga Birni Albertssyni á þskj. 163. Fsp. þessari hefur dómsmrh. að hluta til svarað. Engu að síður ætla ég að lesa þessa fsp. og óska ég eftir greinargóðum svörum við þessum spurningum. Fyrirspurnin er í fjórum liðum. Fyrst er spurt hvort einhver áform séu uppi í þá átt að koma á deildaskiptingu fanga á Litla-Hrauni er taki mið af góðri hegðun, eðli brots, tímalengd refsivistar eða öðrum atriðum, eins og t.d. ungum aldri eða síafbrotamennsku. Í öðru lagi er spurt hvað hafi verið gert í því á undanförnum árum að auka vinnuframlag fanga á vinnuhælum. Í framhaldi af því er spurt hvort í undirbúningi sé að koma á átta stunda vinnudegi fanga. Í tengslum við þessa spurningu skal það upplýst að engin vinnuskylda er á föngum sem gista í Hegningarhúsinu að Skólavörðustíg 9 þótt þeir þurfi að vera þar í lengri tíma, aðallega vegna þess að engin aðstaða er fyrir hendi. Á vinnuhælinu á Litla-Hrauni er vinnuskyldan þrír tímar, einn og hálfur tími fyrir hádegi og einn og hálfur eftir hádegi. Þriðja spurningin, sem við berum fram við dómsmrh., er hvort fyrirhugað er að ráða bót á afplánunarmálum kvenfanga. Eins og kom fram í ræðu minni varðandi fsp., sem sett er fram á þskj. 162, eru nú þrír kvenfangar og tveir þeirra gista núna Skólavörðustíg 9 og einn er á Bitru, bóndabýli fyrir austan fjall. Í fjórða og síðasta lagi er spurt: Eru gerðar á því reglubundnar athuganir hvort fíkniefni eru notuð í fangelsum hér á landi? Ef svo er, hvað hafa þær athuganir leitt í ljós og hvað hyggst ráðherra fyrir í þeim málum? Þessari síðustu spurningu er bætt við vegna þess orðróms sem alltaf er í gangi að fangar séu meira og minna "uppdópaðir" á meðan á afplánun stendur. Ekki vil ég leggja mat á það hér en vænti þess að fá greinargott svar frá dómsmrh. um þetta efni. Að mati okkar fyrirspyrjenda er mörgu ábótavant í fangelsismálum og þá sérstaklega því er lýtur að þeirri meðferð sem fangar fá í íslenskum fangelsum og á vinnuhælum. Við teljum að fyrir löngu sé búið að varpa fyrir róða þeim tilgangi sem refsivist á að þjóna, að byggja upp þá menn sem þangað hafa lent og að gera a.m.k. tilraun til að gera þá að betri mönnum en þeir voru áður til að koma í veg fyrir að þeir haldi áfram uppteknum hætti er þeir losna. Í dag eru fangelsi eða vinnuhæli bara geymslustaðir í þann tíma sem dómar hljóða upp á í hvert og eitt skipti og lítið er gert í því að koma þeim mönnum til aðstoðar sem í upphafi afplánunartímans eða síðar vilja taka sig á og breyta um lifnaðarhætti. Á Litla-Hrauni, t.d., hafa fangar, sem hafa viljað bæta sig, farið fram á að vera settir í einangrunarklefa til að koma sér út úr því samfélagi sem þar ríkir. Þær tölur sem liggja fyrir um endurkomu fanga benda til þess að eitthvað sé að í fangelsiskerfinu. Samkvæmt þessum tölum lenda 60% af þeim mönnum sem einu sinni hafa gist fangelsin inn í þau aftur. Þetta segir manni að ef stemma á stigu við afbrotum er vísasta leiðin að reyna að búa svo um hnútana að þessir menn komi ekki þar inn aftur.



Hæstv. forseti. Hv. þm., 11. þm. Reykv. og 5. þm. Vesturl., spyrja öðru sinni um fangelsismál. Þeir hafa í fyrsta lagi spurt hvort áform séu uppi um að koma á deildaskiptingu á vinnuhælinu að Litla-Hrauni. Ég tel að með þessari fsp. sé hreyft þörfu máli, þörfum umbótum í rekstri fangelsisins. Ég vil svara henni játandi. Mér er líka kunnugt um það að forstöðumaður vinnuhælisins að Litla-Hrauni er áhugasamur um slíka breytingu. Það sama á við um trúnaðarmann fanganna, en við þessa menn hef ég rætt þetta mál að undanförnu. Ég vil beita mér fyrir því að slíkri deildaskiptingu verði komið á, en til þess þarf reyndar að gera nokkrar breytingar á húsnæðinu, og til þess er ekki fjárveiting að svo stöddu. Þau atriði sem fyrirspyrjendur nefna í spurningunni koma öll til álita sem viðmiðun við slíka deildaskiptingu, en einnig þarf, að mínum dómi, að taka tillit til þess hvort fangar eru háðir vímuefnum eða eru að reyna að brjótast úr viðjum vímuefna. Til þessa tel ég að eigi að líta þegar skipt er í deildir í fangelsinu því auðvitað hafa menn sem lenda í þeirri ógæfu að þurfa að sitja í fangelsi eingöngu verið dæmdir til frelsissviptingar en ekki til þess að taka áhættu af því að lenda í eitri og vímuefnum. Á þessu ber auðvitað almannavaldið ábyrgð og á að haga rekstrinum þannig að úr þessari hættu sé dregið. Í öðru lagi er spurt hvort gerðar hafi verið á undanförnum árum ráðstafanir til að auka vinnuframlag fanganna og hvort í undirbúningi sé átak í þá veru að lengja þeirra vinnudag. Um þetta er það að segja að á síðustu árum hefur það helst verið gert í þessu máli að til fangelsisins að Kvíabryggju var keypt vél til þess að kljúfa þorskhausa í svokölluð fés, og hafa við þetta skapast aukin verkefni á þeim stað sem er mjög mikils um vert og reyndar má segja að vinnuhælið að Kvíabryggju sé á margan hátt til eftirbreytni. Þar má heita að sé nú eðlilegur vinnudagur. Eins og kom fram hjá fyrirspyrjanda skortir tilfinnanlega vinnuaðstöðu fyrir fangana að Litla-Hrauni. Þar hefur meginverkefnið verið að steypa steina til hellulagna og gangstéttagerðar. Það má segja að þessi starfsemi gangi vel en hún býr við ófullnægjandi húsnæði. Það er yfirleitt erfitt að finna verkefni sem henta föngum í refsivist. Fyrirspyrjandi nefndi reyndar líka aðstöðuleysið, sem algjört er, við Skólavörðustíg. Úr því verður ekki bætt með einföldum hætti. Ég held þó að aðalforsendan fyrir því að unnt sé að auka atvinnustarfsemina að Litla-Hrauni sé að bæta húsakostinn, byggja þar vinnuskála. Í þriðja lagi var svo spurt hvort fyrirhugaðar séu úrbætur í afplánunarmálum kvenfanga. Ég hef þegar svarað þessu að nokkru leyti. Ég hef ákveðið að koma upp sérstöku fangelsi í Kópavogi, að Kópavogsbraut 17, þar sem núna er upptökuheimili ríkisins fyrir unglinga. Um þetta hefur tekist samkomulag við menntmrh. og verður það hús afhent til þessarar starfsemi og mun taka til starfa á næsta ári. Ég tel þetta mikilvægan áfanga í okkar fangelsismálum því eins og kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda hefur aðstaðan fyrir kvenfanga verið öldungis óviðunandi. Í þessu máli hefur nú náðst sá áfangi að í fjárlagafrv. undir lið 06.245, eins og ég nefndi áðan, er gerð tillaga um að veita 15,8 millj. kr. til að reka nýtt fangelsi á þessum stað. Loks er spurt hvort gerðar séu reglubundnar athuganir á fíkniefnanotkun í fangelsum hér á landi. Svarið er að slíkar athuganir eru gerðar öðru hverju og niðurstaða þeirra er sú að það sé ekki mikið um fíkniefnanotkun í íslenskum fangelsum þótt slíkt hafi komið fyrir, bæði þegar litið er á málið almennt og eins eftir því sem heilbrigðisyfirvöld segja mér með samanburði við fangelsi í öðrum löndum. Auðvitað kemur þetta fyrir og það er vitað mál að margir sem rata í þessa ógæfu hafa ratað í hana meðfram vegna neyslu á slíkum efnum. Fangaverðirnir reyna jafnan að koma í veg fyrir þetta en það er aldrei hægt að girða alveg fyrir að það geti gerst. Í þessu sambandi er rétt að minnast á þörfina fyrir aðstoð við fanga til þess að losna undan fíkni í áfengi og önnur hættuleg nautnaefni. Í þessu máli höfum við notið aðstoðar AA-samtakanna og SÁÁ sem halda reglulega fundi með föngum á Litla-Hrauni og víðar. E.t.v. mætti auka þetta starf og finna því betri farveg. Deildaskiptingin, sem er aðalfyrirspurnarefnið, er einmitt að margra áliti líklegt til þess að bæta árangur slíkra fyrirbyggjandi ráðstafana. Ég vil að lokum segja, herra forseti, að þessar tvær fsp. hafa gefið kærkomið tækifæri til að leggja áherslu á það hversu mikilvægt það er í okkar þjóðfélagi að fangelsin verði betrunarhús en ekki eingöngu geymslustaðir fyrir ógæfusamt fólk.



Hæstv. forseti. Það skal vera örstutt athugasemd frá minni hendi hér. Ég vildi aðeins þakka hv. 11. þm. Reykv. fyrir að bera fram þessar fsp. og vekja athygli á ástandi þessara mála. Á síðasta fundi í Sþ. var einnig fjallað um mál sama eðlis vegna fsp. minna um þau, m.a. varðandi samfélagsþjónustu sem er einmitt einn þáttur í því að endurhæfa fanga. En mig langaði að vekja athygli hv. 11. þm. Reykv. á því að á síðasta þingi, í lok þings, var lagt fram frv. um fangelsi og fangavist sem fékk ekki afgreiðslu vegna þess hve stutt var eftir til þingloka, en þar kemur fram að þá hafði starfað stjórnskipuð nefnd einmitt til að kanna þessi mál. Ég vildi aðeins vekja athygli hv. þm. á því að hann gæti kynnt sér þetta frv. og komist að raun um að stjórnvöld og Alþingi hafa látið sig þessi mál varða og gert sér grein fyrir því að þar þurfi að finna lausn á.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin og þá sérstaklega það að hann er með í undirbúningi að koma á deildaskiptingu fanga á Litla-Hrauni. Ég tel að þetta sé eitt það brýnasta mál sem blasir við núna. Ég þekki aðeins reynslu nágrannaþjóðanna á þessu sviði. T.d. er deildaskiptingin það eina virka í Svíþjóð í þessu efni. Þar hefur reynslan sýnt að endurkoma þeirra sem hafa verið látnir skrifa undir yfirlýsingu þess efnis að mega fara í svokallaða efri deild er miklu fátíðari en hinna. Ég saknaði hins vegar mjög verulega í svari dómsmrh. að það er ekki í undirbúningi að auka vinnuframlag fanga. Ég tel að það sé eitt brýnasta verkefnið fyrir utan deildaskiptinguna að þeir aðilar sem gista Litla-Hraun fái a.m.k. að vinna 8 tíma, ekki eins og nú er 11/2 tíma. Það er ófullnægjandi með öllu. Niðurstaðan af þessu, sem fram kom í máli dómsmrh., er sú að dómsmrh. hyggst bæta aðstöðu kvenfanga, en gera ekki mikið annað en koma á þessari deildaskiptingu. Ég sakna þess einnig mjög að ekki skuli vera ráðist í byggingu nýs fangelsis, fangelsis sem byggt er með þarfir fanga eða þarfir þjóðfélagsins fyrir augum að því leytinu til að bæta úr aðstöðu fanga og líta á þann tilgang, sem refsivist á að hafa, að bæta þá menn sem fara inn. Ég vil að síðustu svara því sem hv. 6. þm. Reykn. talaði um hér áðan varðandi fangelsislögin og leyfa mér að segja að þar er ekki tekið á fangelsismálum sem slíkum. Þar er ekki tekin afstaða til þess hvort eigi að byggja fangelsi og hvernig meðferðin er sem slík. Það sem öllu varðar er það sem ég kem hér inn á, hvernig á að leysa úr þeim málum. Í frv. er aðeins talað um réttarstöðu fanga og skyldur þeirra.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. hans svör sem flest boða betri tíð í þessum málum. Ég vil gera örstutta athugasemd við þær rannsóknir sem hafa farið fram á neyslu vímuefna innan fangelsismúranna vegna þess að upplýsingar ráðherra stangast algerlega á við það, sem kemur frá fyrrv. föngum og fangavörðum jafnvel, að þarna sé við mikið vandamál að stríða. Ég tel að ef þetta eru þær upplýsingar sem ráðherra hefur í dag sé brýnt mál að það verði gerð heildarúttekt á þessum málum á ný og gripið þá til ráðstafana í framhaldi af því.



Herra forseti. Ég tek undir þakkir til fyrirspyrjenda um þessi mál. Það hafa um árabil margir þm. orðið til þess að víkja að þessum málum á hinu háa Alþingi, en það er eins og minna verði um framkvæmdir þrátt fyrir loforð ýmissa hæstv. ráðherra. Þessi mál eru í stuttu máli öll í ólestri. Í fangelsum landsins ægir saman geðsjúku fólki, atferlisbiluðu fólki og öðrum sem enga samleið eiga í raun og veru undir sama þaki eða undir sömu meðferð. Í næsta fyrirspurnatíma mun ég þess vegna beina fsp. til hæstv. heilbrmrh. um meðferð á geðsjúku fólki sem brotið hefur af sér. Ég freistaði þess hvað eftir annað við gerð lögræðislaga á sínum tíma, sem samþykkt voru fyrir um það bil þremur árum, hygg ég, að koma inn ákvæðum þar sem nefnd fylgdist með lögræðissviptingu, hvenær hún hæfist og hvenær henni lyki, og mun á þessu þingi enn reyna að freista þess að fá þau ákvæði inn í lögræðislög. Ég vildi þess vegna minna á það hér. Við vitum að alvarlega geðsjúkt fólk er geymt í fangelsum án nokkurrar meðferðar og ágreiningur hefur verið uppi milli heilbrigðisyfirvalda og dómsvalda um hvað gera skuli við þetta fólk og vægast sagt sorgleg og ósmekkleg umræða hefur farið fram um það á þessum vetri í kunnu tímariti hér í bæ þar sem heilbrigðisyfirvöld hafa lýst óskiljanlegri afstöðu sinni til þessara mála. Ég fagna því í hvert skipti sem umræða hefst um þessi mál því að hér er smánarblettur á okkar þjóðfélagi.



Hæstv. forseti. Þessar fyrirspurnir um fangelsi og afplánun refsidóma hafa vakið upp gagnleg orðaskipti að mínum dómi. Áður en ég vík að því sem kom fram í seinni ræðu fyrri fyrirspyrjanda ætla ég að segja örfá orð um það sem kom fram í máli hv. 5. þm. Vesturl. og hv. 13. þm. Reykv. Hv. 5. þm. Vesturl. hélt því fram að vímuefnanotkun í fangelsum væri til mikilla muna meiri en kom fram í svari mínu áðan. Um þetta er eðli málsins samkvæmt erfitt að fullyrða. Ég bendi eingöngu á það sem fram hefur komið frá trúnaðarlæknum dómsmrn. og frá heilbrigðisyfirvöldum um þetta mál. Ég vil á engan hátt gera lítið úr þessum vanda. Eins og kom fram í því sem ég sagði áðan er það ómótmælanlegt að neysla vímuefna á oft samleið með refsiverðu athæfi og það er vandi sem ekki verður leystur með fáum orðum. Það má vel vera að það sé ástæða til að vinna að athugunum á þessu efni, ekki skal ég úr því draga, en vil líka vara við því að ýkja ástandið, vera með ýktar lýsingar á ástandinu í íslenskum fangelsum hvað þetta varðar, en á því hefur því miður nokkuð borið. Hv. 13. þm. Reykv. benti á það, sem er svo sannarlega brýnt úrlausnarefni, sem er vistun geðsjúkra fanga og ósakhæfra manna sakir geðveiki og samvistun refsifanga og geðveikra manna sem því miður tíðkast og hefur tíðkast nokkuð hjá okkur þó það séu ekki mörg dæmi um það. Úr þessu þarf að bæta og verður að bæta. Stofnun kvenfangelsis að Kópavogsbraut 17, sem á að gefa nokkurn kost á deildaskiptingu einnig vonandi, er fyrsta skrefið í þessa átt. Mér þykir ástæða til að benda á í allri hógværð að þar er verið að stíga skref í þá átt sem komið hefur fram í máli fyrirspyrjenda, og þeirra sem athugasemdir hafa gert, sem er fullkomin ástæða til að veita athygli þó ég vilji ekki gera of mikið úr því. Það situr síst á mér að draga úr mönnum að ýta á um framkvæmdir á því mikilvæga sviði mannúðarmála sem hér er um að tefla. Ég vildi eingöngu hafa sagt þetta og viljann vantar ekki til að bæta þarna úr. En það sem þarf er afl þeirra hluta sem gera skal. Svo vík ég þá að lokum örfáum orðum að því sem kom fram í síðari ræðu fyrri fyrirspyrjandans. Ég vildi segja að mér fannst þar gæta nokkurs misskilnings þegar hann segir að það séu ekki í undirbúningi ráðstafanir til að auka vinnuframlag fanga. Hafi það komið fram í mínu máli vildi ég leiðrétta það. Það er einmitt eitt af þeim verkefnum sem ég tel vera næst á verkefnaskránni að bæta vinnuaðstöðuna að Litla-Hrauni, sem er helsta vinnuhælið í okkar fangelsiskerfi, til þess einmitt að gefa kost á lengri vinnudegi og gagnlegri með því að koma þessu undir forsvaranlegt þak. Ég vildi líka leiðrétta það, sem kom fram í máli fyrri fyrirspyrjandans, að vinnutíminn hjá þeim sem vinna vilja er ekki 11/2 tími á dag heldur að ég hygg a.m.k. 3 tímar og hjá mörgum þeirra, sem vilja vinna, lengri. En þetta á að vera meira, þyrfti að vera meira eða þyrfti að standa þeim til boða sem vinnu vilja hafa að vinna meira og undir það tek ég heils hugar. Aðstaða fyrir kvenfanga hefur verið bætt, eða verður bætt, og fjárveitingartillaga er um það gerð. Deildaskipting á Litla-Hrauni er í undirbúningi og frv. til l. um fangelsi og fangavist verður lagt fram að nýju í þinginu í breyttri mynd og þá m.a. hugsað til þess að bæta yfirstjórn fangelsismálanna, einkum með það í huga að sinna betur afplánunarmálunum og ýmsum félagslegum þörfum þeirra sem vistaðir eru í fangelsum. Þetta mun koma fram þegar frv. verður lagt fram á hinu háa Alþingi.



Hæstv. forseti. Ég flyt fsp. til hæstv. dómsmrh. um fyrirhugaðar aðgerðir vegna komu fulltrúa Sea Shepherd samtakanna til Íslands. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp fsp. Hún er svohljóðandi: "Til hvaða aðgerða hyggjast dómsmálayfirvöld grípa ef fulltrúar Sea Shepherd samtakanna, þar á meðal yfirlýstir skemmdarverkamenn, koma til landsins innan skamms, sbr. ummæli þeirra í fjölmiðlum 25. nóv. sl. þess efnis m.a. að verði þeir ekki ákærðir líti þeir á það sem viðurkenningu á réttmæti aðgerða þeirra í hvalstöðinni og Reykjavíkurhöfn?" Ég vil gera hér nokkra grein fyrir því hvers vegna fsp. er fram komin. Eins og hv. þm. er kunnugt um gerðist það í byrjun nóvember í fyrra að skemmdarverkamenn réðust inn í íslenska lögsögu, sökktu tveimur skipum í Reykjavíkurhöfn og frömdu skemmdarverk á eignum Hvals hf. í stöð félagsins í Hvalfirði með þeim afleiðingum að af varð milljónatjón sem ekki hefur enn fengist bætt. Forustumenn Sea Shepherd samtakanna lýstu því yfir að þeir hefðu staðið að þessum ofbeldisverkum og höfðu jafnframt uppi hótanir þess efnis að þeir mundu halda áfram að fremja hryðjuverk hér á landi í þeim tilgangi að stöðva hvalveiðar Íslendinga. Segja má að landsmenn hafi vaknað upp við illan draum. Bæði var það að hingað til höfðu Íslendingar verið lausir við heimsókn hryðjuverkamanna og eins hitt að fólk var furðu lostið yfir því hvernig þessir menn gátu komist inn í landið, dvalið hér þó nokkurn tíma og síðan látið til skarar skríða án þess að eftir því væri tekið af viðkomandi löggæsluyfirvöldum. Þetta sést m.a. af umræðum utan dagskrár á hinu háa Alþingi skömmu eftir að atburðir þessir áttu sér stað, nánar tiltekið þann 11. nóv. í fyrra. Í þessum umræðum lýsti þáv. hæstv. forsrh. því yfir, en hann gegndi þá störfum utanrrh., að mál þetta yrði tekið til mjög alvarlegrar athugunar og að hann hefði falið dómsmrh. að undirbúa nauðsynlega málshöfðun eða málskot til þeirra þjóða sem kynni að þurfa að leita til. Jafnframt lýsti hann því yfir að ríkisstjórnin hefði skipað nefnd sem væri að kanna öryggismál. M.a. væri henni ætlað að skoða hvernig fylgst yrði með erlendum mönnum hér á landi. Síðan hefur verið fremur hljótt um þetta mál og engan veginn ljóst hvað íslensk dómsmálayfirvöld hafa aðhafst. Í Morgunblaðinu þann 25. nóv. sl. er skýrt frá viðtali er blaðið átti við Paul Watson, forsprakka Sea Shepherd samtakanna. Í þessari frétt segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ""Ég kem til Íslands skömmu eftir áramót." Hann sagði að ferðina til Íslands ætlaði hann öðrum þræði að nota til að bregðast við háhyrningaráninu, eins og hann tók til orða. Watson vildi ekki tjá sig um í hverju viðbrögð hans yrðu fólgin. Hann sagði að samtök sín fylgdust vel með málum vestra og mundu beita sér af afli gegn því að veitt yrðu leyfi til að flytja skepnurnar inn til Bandaríkjanna eða Kanada. En Watson kvaðst einnig eiga annað erindi hingað til lands: "Ég vil gefa íslenskum stjórnvöldum færi á að standa við stóru orðin sem voru viðhöfð um okkur í samtökunum fyrir ári. Þá vorum við kölluð hryðjuverkamenn og glæpamenn og hótað kærum og jafnvel framsali til Íslands. Kærurnar hafa aldrei borist og ekki hefur verið reynt að fá okkur framseld. Íslendingar virðist ekki hafa áhuga á að fylgja þessum ásökunum eftir með aðgerðum, en nú fá stjórnvöld færi á að ákæra mig fyrir að eiga þátt í að sökkva hvalbátunum og geta rekið málið fyrir dómstólum."" Enn fremur segir Paul Watson í lokin á þessu viðtali: "Ef ég verð ekki ákærður, þá lítum við á það sem viðurkenningu á réttmæti aðgerðanna." Einnig kemur fram í frétt Morgunblaðsins þann 1. des. sl. að Paul Watson hafi sent forseta Íslands bréf þar sem hann heimtar ákæru eða afsökunarbeiðni. Aðspurður um þessa kröfu svaraði hæstv. dómsmrh. því til í Dagblaðinu í gær að Paul Watson gæti ekki sett íslenskum stjórnvöldum skilyrði. Það er að sjálfsögðu rétt, en það getur þó ekki verið að sama skapi rétt að það sé látið aðgerðarlaust að brotið sé gegn fullveldisrétti íslenska ríkisins og framin hér gróf hegningarlagabrot eins og búast má við í samræmi við yfirlýsingar fulltrúa Sea Shepherd. Afstaða manna til hvalveiða á ekki að breyta neinu hér um. Því spyr ég, hæstv. forseti: Til hvaða aðgerða hyggjast dómsmálayfirvöld grípa?



Herra forseti. Samtök af því sauðahúsi sem Sea Shepherd eru eiga allt sitt undir áliti og trú almennings, einkum í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Í fyrsta lagi vilja slík samtök viðhalda þeirri trú að það sé verið að útrýma hvölunum í höfunum með hvalveiðum og trú á að það megi kannski alls ekki deyða slík dýr yfirleitt, hvort sem þau eru í útrýmingarhættu eða ekki. Í öðru lagi lifa þau á trú á það að þessi samtök séu af öllum mætti að koma í veg fyrir hvalveiðar með löglegum eða ólögum hætti, en í huga stuðningsmanna þessara samtaka virðist tilgangurinn helga meðalið. Líf svona samtaka er líka undir því komið að þeim takist stöðugt að halda sig í kastljósi fjölmiðlanna. Án þess ljóss ná þeir ekki til almennings og án þess kemur heldur ekkert fé í sjóði þeirra og þá er ekki hægt að halda úti skipunum til að trufla hvalveiðar og starfsliðið fær ekki greitt kaup. Það virðist eftir fréttum að dæma að það hafi verið deyfð yfir þessum samtökum að undanförnu og því væntanlega lækkað í kassanum. Þess vegna hefur foringjanum sennilega dottið í hug að verða sér úti um umtal í blöðunum og öðrum fjölmiðlum með yfirlýsingum sem hv. fyrirspyrjandi hefur veitt athygli. Ef íslensk stjórnvöld færu að svara þessum yfirlýsingum og hægt væri að búa til úr því einhvers konar hasarmál í fjölmiðlunum er tilgangi hans náð og fjárframlögin fara aftur að streyma til samtakanna. Ég hef engan áhuga á að taka þátt í slíkri fjáröflun fyrir Sea Shepherd og get af ástæðum, sem ég vona að þm. skilji, ekki gefið hér opinberar yfirlýsingar um þau atriði sem hv. fyrirspyrjandi spyr mig um. Ég mun miðla upplýsingum um það til þm. eftir öðrum leiðum. Leiðtogi þessara samtaka, Paul Watson, setur ekki íslenskum stjórnvöldum nein skilyrði. Hann getur heldur ekki pantað frá þeim neinar yfirlýsingar.



Herra forseti. Ég er alveg sammála hæstv. dómsmrh. að það er ekki skynsamlegt að svara þessum samtökum miklu, en það væri full ástæða til að setja ofan í við fjölmiðla fyrir hvernig þeir hafa haldið á þessum málum, t.d. í sambandi við friðunarmenn þegar þeir hafa verið að gera hér skemmdarverk. Þeir eru að gera þau fyrst og fremst til að auglýsa sig. Það er því ástæða til að taka fjölmiðlana blátt áfram í gegn. En það er ekki hægt öðruvísi en að gera það fyrir luktum dyrum. Ég hef fyrir mitt leyti miklar áhyggjur af stefnunni í sambandi við hvalina og hrefnurnar vegna þess að þau keppa við okkur um sjávaraflann. Ég held að landsmenn og hv. þm. geri sér ekki grein fyrir því hvað það er mikið magn sem þessar skepnur taka af fiski úr sjónum. Það er gríðarlegt magn. Mér er sagt að aldrei hafi verið meira af búrhveli og hrefnum t.d. við Norðurland en nú.



Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svör hans. Hér er ekki farið fram á að hann styðji þessi samtök með fjáröflun heldur að hann haldi uppi lögum í þessu landi. Þó treysti ég því að dómsmálayfirvöld muni koma í veg fyrir skemmdarverk af því tagi er hér voru framin fyrir ári. Verði opinber ákæra gefin út á hendur fulltrúum Sea Shepherd samtakanna kemur sú ákvörðun alfarið til kasta ríkissaksóknara. Það skortir þó ekki lagaákvæði sem snerta komu og veru óæskilegra útlendinga hér á landi. Í því sambandi má benda á lög nr. 45/1965, um eftirlit með útlendingum. Þar er í 10. gr. heimild til að meina útlendingi landgöngu m.a. í 6. tölul., en þar segir, með leyfi virðulegs forseta: "Ef ætla má af fyrri hegðun hans eða af öðrum ástæðum að tilgangur hans með komu hingað til lands eða til Danmerkur, Finnlands, Noregs eða Svíþjóðar sé að fremja skemmdarverk, stunda njósnir eða ólöglega upplýsingastarfsemi . . ." Enn fremur getur dómsmrh. skv. 4. mgr. meinað útlendingi landgöngu, eins og segir í greininni, með leyfi forseta: "... að hann sé kominn hingað til starfa eða athafna sem eru ólöglegar, ósæmilegar eða hættulegar hagsmunum ríkis eða almennings eða högum útlendingsins er að öðru leyti svo háttað að vist hans hér á landi megi teljast hættuleg eða bagaleg hagsmunum ríkis eða almennings." Jafnframt má ákveða skv. 14. gr. að lagt sé bann við endurkomu til landsins annaðhvort tímabundið eða fyrir fullt og allt. Það er því ljóst að til margra aðgerða má grípa ef fulltrúar Sea Sepherd samtakanna ætla að koma hingað til lands. En ég ítreka þakkir mínar til hæstv. dómsmrh.



Herra forseti. Eftir áratuga þögn hefur á undanförnum missirum orðið mikil og nauðsynleg umræða um líkamlegt og kynferðislegt ofbeldi gegn börnum hér á landi og það er vel að sú umræða hefur nú náð inn í sali hins háa Alþingis. En eins brýnt og það er að sporna við ofbeldi af því tagi, m.a. með réttarbótum og með opinni umræðu, er ekki síður mikilvægt að huga að andlegu ofbeldi sem börn eru beitt. Eitt hið grimmilegasta þeirrar tegundar er þegar foreldrar deila um forræði barns við hjónaskilnað eða slit á sambúð. Ofan á gerbreytta heimilishagi og það óöryggi sem röskun á öllu daglegu lífi hefur í för með sér beita foreldrar barninu oft sem eins konar vopni hvort gegn öðru eða þeir krefjast þess, ýmist með blíðuhótum eða heitingum, að það taki afstöðu sér í vil og þá gegn hinu foreldrinu. Þetta er sorgleg staðreynd og sorgarsaga sem allt of margir hafa kynnst og bitnar fyrst og síðast á barninu. Deilur um forræði barna fara um dómsmrn. til umfjöllunar í barnaverndarnefnd, þaðan aftur í ráðuneytið og hluti þeirra síðan áfram til barnaverndarráðs ef um erfið eða flókin mál er að ræða. Þá koma oft lögfræðingar og sálfræðingar til skjalanna. Sá langi tími sem umfjöllun opinberra aðila tekur í þessum málum er sársaukafyllstur fyrir alla aðila máls. Litlar upplýsingar liggja fyrir um fjölda og meðferð slíkra mála hér á landi. Ég hef því leyft mér, herra forseti, að flytja ásamt 4. þm. Suðurl. svofellda fyrirspurn til dómsmrh.: "1. Hversu margar deilur um forræði barna komu til kasta dómsmrn. á árunum 1983, 1984, 1985 og 1986? 2. Hversu mörg börn áttu hlut að máli á hverju ári um sig? 3. Hversu mörgum þessara mála vísaði ráðuneytið til úrskurðar barnaverndarráðs? 4. Hversu langur tími leið að meðaltali frá því deila um forræði barns kom til kasta ráðuneytisins þar til deilumálið hlaut afgreiðslu? Hver var lengsti tíminn og hver sá stysti? 5. Eru uppi í dómsmrn. áform um að stytta þann tíma sem hér um ræðir og þá hvernig? 6. Hversu algengt er að börn gangist undir sálfræðirannsókn vegna deilu foreldra um forræði? Eru dæmi þess að sama barn þurfi að gangast undir tvær slíkar rannsóknir, fyrst á vegum barnaverndarnefndar og síðan á vegum barnaverndarráðs? 7. Hversu algengt er að foreldrar ráði lögfræðinga sér til aðstoðar við málareksturinn?"



Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjendur bera upp margar spurningar um deilur um forræði barna. Spurningarnar eru í svo mörgum liðum að það kann að reynast erfitt að svara þeim öllum á þeim stutta tíma sem þingsköp mæla fyrir um, en ég mun þó reyna. Í fyrsta lagi er spurt um fjölda forræðisdeilumála sem úrskurðuð hafi verið í dómsmrn. á árabilinu 1983–1986. Á þessu bili ára voru kveðnir upp í dómsmrn. u.þ.b. 40 úrskurðir um forsjá barna á ári hverju til jafnaðar. Það vekur sérstaka athygli að forsjárúrskurðunum hefur ekki farið fjölgandi þrátt fyrir verulega aukinn fjölda hjónaskilnaðarmála og má ætla að ástæða þessa sé sú að aukin áhersla hafi verið lögð á sáttaumleitanir í ráðuneytinu og hjá barnaverndarnefndum. Í öðru lagi er spurt um fjölda barna sem hlut hafi átt að máli. Því miður liggja upplýsingar um barnafjöldann ekki fyrir því skrásetningin á málunum í ráðuneytinu ber ekki með sér barnafjölda í hverju deilumáll og það er ekki unnt að gera um hann yfirlit nema með verulegri fyrirhöfn. Því miður vannst ekki tími til þess í þetta sinn, en úr því verður vonandi bætt síðar. Í þriðja lagi er spurt um fjölda mála sem vísað hafi verið til úrskurðar barnaverndarráðs. Ég vildi fyrst segja skýrt að ráðuneytið vísar ekki slíkum málum til úrskurðar barnaverndarráðs heldur eru þau send ráðinu til umsagnar sem er ekki skuldbindandi fyrir ráðuneytið en höfð til hliðsjónar við úrskurði þess. Á árunum 1983–1986 sendi ráðuneytið eftirfarandi fjölda forsjármála til umsagnar barnaverndarráðs: 1983 25 mál, 1984 17 mál, 1985 14 mál, 1986 10 mál. Síðan er spurt um lengd afgreiðslutíma að jafnaði. Ég get því miður ekki svarað þessari spurningu nákvæmlega að svo stöddu þar sem skráningar skortir, en þó er ljóst að það er verulegur munur á afgreiðslutímanum eftir því hvað það tekur barnaverndarnefndirnar langan tíma að kanna málin og gefa um þau lögboðna umsögn samkvæmt 38. gr. barnalaganna. Lokaafgreiðsla málanna í ráðuneytinu tekur yfirleitt fáar vikur eftir að umsögn barnaverndaryfirvalda er fengin. Stysti afgreiðslutíminn, af því að um hann var spurt, er einn til tveir mánuðir í heild en lengsti afgreiðslutími sem finna má er á annað ár. Þó má finna þarna undantekningar um enn lengri afgreiðslutíma þegar upp hafa komið atvik sem hindra þá meðferð málsins sem lögboðin er. En skýrslur um afgreiðslutímann eru því miður ekki aðgengilegar til að gefa á þessu nánari skýringar. Loks er spurt um áform ráðuneytisins í þá veru að stytta afgreiðslutímann. Um það vil ég segja að í dómsmrn. er fullur skilningur á því að það sé nauðsynlegt að stytta þann tíma sem afgreiðsla forsjármálanna tekur, enda eru það náttúrlega fyrst og fremst hagsmunir barnanna sem eiga að vera þarna leiðarljós. Skýringanna á því hvernig þessi mál vilja tefjast er að okkar dómi ekki síst að leita í löngum afgreiðslutíma hjá barnaverndaryfirvöldum sem stafa mun af miklum önnum hjá þeim og starfsmönnum þeirra. Ég get getið þess til fróðleiks að samkvæmt upplýsingum yfirmanns fjölskyldudeildar Félagsmálastofnunar Reykjavíkur þurfa forsjármál sem ráðuneytið sendir til barnaverndarnefndar Reykjavíkur að bíða í allt að 4–5 mánuði áður en afgreiðsla þeirra hefst. Það mun þó vera í bígerð að fjölga starfsmönnum við þetta verkefni. Ég þarf varla að taka það fram í þingsal að starfsemi barnaverndaryfirvalda er ekki á vegum dómsmrn. og það eru fyrst og fremst sveitarstjórnirnar sem þurfa að bæta svo aðstöðu þessara nefnda að þær geti afgreitt málin á skemmri tíma. Í sjötta og sjöunda lagi í þessari löngu fsp. var spurt um það hversu algengt sé að börn gangist undir sálfræðirannsókn vegna forræðisdeilna og einnig hversu algengt sé að foreldrar ráði sér lögfræðinga til aðstoðar. Það liggur því miður ekki fyrir nein úttekt á þessum atriðum. Það er hins vegar ljóst að til undantekningar heyrir að sama barn gangist undir sálfræðilegar rannsóknir bæði á vegum barnaverndarnefndar og barnaverndarráðs þótt um það séu dæmi í erfiðustu forsjármálunum. Það er líka algengt að foreldrar ráði sér lögfræðinga til aðstoðar við rekstur svona mála þótt sjaldan sé í reynd um flókin lögfræðileg álitamál að ræða. Vandamálin liggja yfirleitt annars staðar, þ.e. á hinu félagslega og sálfræðilega sviði. Eins og svör mín hafa borið með sér liggja ýmsar af þeim upplýsingum sem um var beðið ekki á lausu eins og stendur þar sem ekki hafa verið unnar skýrslur um þetta úr frumgögnunum einfaldlega af því að til þess er ekki mannafli í ráðuneytinu. Ég vil þó geta þess að prófessor Þórólfur Þórlindsson hefur á undanförnum mánuðum staðið fyrir umfangsmikilli könnun á ýmsum atriðum sem varða lögskilnaðarmál og samkvæmt upplýsingum hans má vænta fyrstu niðurstaðna af þeirri rannsókn í byrjun næsta árs.



Hæstv. forseti. Mig langar til að greina frá skýringum félagsráðgjafa hjá Félagsmálastofnun vegna afgreiðslu fjárhagsáætlunar 1987 hjá Reykjavíkurborg, en þar segir, með leyfi virðulegs forseta, um forsjárdeilur: "Biðtími þar til hægt er að byrja vinnu í forsjárdeilumálum er óforsvaranlega langur ef hugsað er um líðan barnanna sem hlut eiga að máli. 14 forsjárdeilumál sem bárust 1986 voru flutt yfir til ársins 1987 óafgreidd. Þau mál sem byrjað var að vinna í nú í haust bárust í febrúar 1987. Það má því segja að frá því að máli er vísað til nefndar og þar til það er sent afgreitt frá nefndinni getur liðið u.þ.b. ár. Vegna manneklu vinnur yfirleitt aðeins einn starfsmaður forsjárdeilumál. Af hálfu ráðuneytisins hefur verið lögð áhersla á það að mál sem heyra undir tvær nefndir séu unnin í samvinnu, en það gerir samstarf erfitt í reynd þegar starfsmaður í Reykjavík getur ekki byrjað að vinna í málum fyrr en u.þ.b. hálfu ári eftir að það berst stofnuninni, en óhætt er að fullyrða að biðtími sé hvergi svo langur annars staðar á landinu. Hugmyndir eru um að reyna að byrja á að vinna forsjárdeilumál fyrr svo að foreldrar fái ráðgjöf og stuðning við að ákveða forsjá barns eða barna sinna þannig að ekki þurfi að koma til langdreginna deilna innan kerfisins. Oft skapar deilan sjálf vandamál sem unnt væri að komast hjá með ráðgjöf til foreldra sem eru að skilja. Ekki hefur verið unnt að byrja þessa vinnu vegna langs biðtíma og vegna svokallaðra "akútmála". Ég tek því undir orð fyrirspyrjenda um að það verður að stytta afgreiðslutímann á forsjárdeilumálunum barnanna vegna og ég vil líka benda á mikilvægi þess að foreldrum verði veitt ráðgjöf þannig að þeir átti sig á því að deilur um forræði barna koma fyrst og fremst niður á börnunum sjálfum.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin. Mér er fullljóst að þessar spurningar eru bæði viðamiklar og fyrirspurnin sjálf löng. En ég vænti þess, einkum í framhaldi af því sem hæstv. ráðherra sagði um athugun Þórólfs Þórlindssonar prófessors, að upplýsingar um þessi mál muni verða aðgengilegri þegar hann hefur unnið úr sínum gögnum. Ég vil þó benda á eitt atriði í því sambandi. Mér skilst að sú rannsókn taki einungis til lögskilnaðarmála, ekki til sambúðarslita. Lögskilnaðarmálum hefur ekki fjölgað ýkja mikið á Íslandi frá árinu 1983. Þá voru þau 495 samkvæmt upplýsingum Hagstofu, en á árinu 1986 498. Upplýsingar um sambúðarslit liggja hins vegar hvergi fyrir, engar tölur um það að fá hjá Hagstofu Íslands. En, herra forseti, það er rétt að tímalengdin í meðferð þessara mála er verst. Skýringuna á því, eins og hæstv. ráðherra sagði, hvers vegna hún er svo mikil, er að finna hjá vanmönnuðum félagsmálastofnunum, einkum og sér í lagi hér í Reykjavík þar sem biðtíminn er lengstur. Það er vert að vekja athygli á því hvers vegna þessi tímalengd er svo slæm, ekki aðeins fyrir barnið og líðan þess sem slíks heldur líka það að skilnaðarmáli verður ekki lokið fyrr en forsjárdeila er leyst. Það þýðir töf á búskiptum. Það þýðir líka að mæðralaun eru ekki greidd. Það er spurning hvort ekki væri rétt að líta til breytinga á almannatryggingalögum í því skyni að það sé hægt að úrskurða þau aftur á bak eða kveða upp bráðabirgðaúrskurð um þau. Í öðru lagi er í rauninni með niðurstöðu í forsjárdeilu ekki um eiginlega lausn að ræða því þá hefst bara nýtt stig í þessari deilu, þ.e. deila um umgengnisrétt þess foreldris sem ekki hefur verið falin forsjáin. Hér er að margra mati um ofrannsökuð mál að ræða og sá tími og allur sá mannafli sem fer í þetta, einkum og sér í lagi lögfræðinga og sálfræðinga, er að margra mati óþarfur. Ég held að það sé spurning hvort ráðuneytinu beri ekki að setja ákveðin tímamörk fyrir afgreiðslu mála sem þessara eða reglur um að þau skuli hafa forgang eðlis síns vegna. En það er rétt að taka líka undir það, sem hér hefur verið bent á, að ráðgjöf og stuðningur við foreldra áður en deila er farin í harðasta hart er auðvitað leið sem vert er að reyna. Því miður er ljóst að fullorðnu fólki yrði seint boðið upp á það sem börnin mega þola í þessum málum. Það er ekki hægt að kenna foreldrum hvernig þeir eiga að haga sér á viðkvæmum stundum sem þessum, en opinberir aðilar geta svo sannarlega gert margt til að létta þessum börnum kvölina. Ég þakka svarið.



Hæstv. forseti. Ég vildi ljúka þessum orðaskiptum með örstuttri athugasemd, einmitt vegna þess sem fram kom í máli hv. 3. þm. Reykv. og 6. þm. Reykv. Hinn langi afgreiðslutími í forsjárdeilumálum er ákaflega bagalegur og eins og kom fram í máli þeirra beggja bitnar hann á þeim sem síst skyldi, börnunum. En ég bendi á það aftur að þetta hlýst fyrst og fremst af því hversu langur biðtími og afgreiðslutími mála er hjá barnaverndaryfirvöldum sveitarfélaganna, en það er lögboðið að leita umsagnar þeirra í þessum málum. Hvort hægt er að setja þarna strangari fresti skal ég gjarnan láta kanna. Ég vil að endingu leggja áherslu á að sáttaumleitanir hjá barnaverndarnefndunum og hjá ráðuneytinu er að sjálfsögðu sá farvegur sem þessi mál ættu helst að fara í og eins og kom fram í máli hv. 6. þm. Reykv. nú síðast er það forræðið eftir skilnað, hvort sem það er lögskilnaður hjónabands eða vegna sambúðarslita, sem leysa þarf en ekki að útkljá einhver lögfræðileg vandamál. Hugsanlegt er að ráðgerð breyting á barnalögum um sameiginlegt forræði þeirra sem skilja geti eitthvað auðveldað lausn slíkra mála og það verður einmitt eitt af þeim atriðum sem væntanlegt frv. til barnalaga mun taka á.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd vegna síðustu orða hæstv. ráðherra. Ég er ansi hrædd um að heimild um sameiginlegt forræði foreldra muni ekki leysa þau erfiðu mál sem við erum hér að tala um, en þau munu væntanlega létta auðveldari málin þar sem fólk er kannski ekki að takast á um börnin heldur vilja báðir foreldrar halda áfram að hafa barnið í sinni forsjá sem mest. Erfiðustu málin held ég því miður að verði ekki leyst með sameiginlegu forræði.