Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Menntmn. hefur haft til meðferðar frv. það, sem hér liggur fyrir, og eins og álit n. á þskj. 48 ber með sér, hefur hún orðið sammála um að mæla með því, að það verði samþykkt óbreytt. Eins og nál. ber með sér, var einn hv. nm., hv. 5. þm. Reykn., Finnbogi R. Valdimarsson, fjarstaddur, þegar málið var afgreitt, þannig að hann er óbundinn af þessu nál.



Herra forseti. Það hefur verið nokkurn veginn ófrávíkjanleg regla á undanförnum árum, að bótagreiðslur almannatrygginganna hafa verið látnar fylgja launahækkunum, sem orðið hafa, þegar um einhverjar launahækkanir að ráði hefur verið að ræða. Nú hefur það einnig orðið nokkurn veginn föst venja, að þessar breytingar hafa verið látnar fylgja þeim breytingum, sem orðið hafa á launum opinberra starfsmanna. Á s.l. sumri voru laun opinberra starfsmanna hækkuð til samræmis við þær breytingar, sem höfðu orðið hjá öðrum, um 13.8%, og var hækkunin látin gilda frá 1. júlí 1961. Þetta frv., sem hér er lagt fram, gerir ráð fyrir því, að allar bætur samkvæmt lögum um almannatryggingar skuli, eftir því sem við getur átt, hækka um 13.8% frá 1. júlí 1961 og að næsta 1. júní, 1962, verði bæturnar enn hækkaðar um 4%, til samræmis einnig við það, sem ákveðið hafði verið fyrir opinbera starfsmenn ríkisins. Í 2. gr. frv. er svo heimild fyrir Tryggingastofnunina að greiða þessa hækkun bóta á árinu 1961 í einu lagi fyrir árslokin og sömu hlutfallshækkun fyrir fyrstu fimm mánuði af árinu 1962 einnig í einu lagi fyrir júnílok það ár. Í 3. gr. er svo heimild fyrir Tryggingastofnunina til að taka lán, eftir því sem nauðsynlegt kann að reynast, til þess að standa undir þeim útgjöldum, sem af þessum hækkunum leiðir. Þessi hækkun, sem talin er að verða muni á árinu 1961 af þessum sökum, er áætluð 28.2 millj. kr., þar af 10.4 millj. vegna fjölskyldubótanna einna, sem ríkissjóður greiðir einn, en hinar 18 millj. tæpar skiptast svo, eins og aðrar bótagreiðslur Tryggingastofnunarinnar, þannig, að hinir tryggðu bera nokkurn hluta kostnaðarins, ríkið nokkuð og ýmsir aðrir aðilar enn annan hluta af kostnaðinum. Í lögum um almannatryggingar er heimilað að taka tillit til halla eða afgangs, sem verða kann á rekstri stofnunarinnar, og leiðrétta það, sem á vantar eða afgangs hefur orðið, á næsta ári. Í sambandi við þessi auknu útgjöld á árinu 1961, sem gert er ráð fyrir að verði mætt með lántöku í bili, þá er vitaskuld gert ráð fyrir því, að þessum kostnaði verði jafnað niður á aðilana á árinu 1962, eins og öðrum útgjöldum almannatrygginganna. Ég tel mig svo ekki þurfa að hafa um þetta fleiri orð. Málið liggur ákaflega einfaldlega og ljóst fyrir. En ég vildi leyfa mér að leggja til, að frv. yrði að þessari umr. lokinni vísað til hv. heilbr - og félmn.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða, nú þegar við þessa 1. umr., að láta í ljós undrun mína á þessu frv., sem hér liggur fyrir. Raunar kom mér það ekki með öllu á óvart, því að þetta frv. sýnir rausnarskapinn í garð bótaþega almannatrygginga á sama hátt og rausnarskapur sömu hæstv. ríkisstj. hefur verið gagnvart öðrum þeim, sem upp á náð hennar eru komnir, eins og t.d. fastlaunamenn. Ég vil minna á, að þegar bótafé til gamalmenna, sjúklinga og öryrkja var hækkað á öndverðu ári 1960, var í rauninni verið að bæta fyrir gamlar syndir. Annað var ekki gert þá. Þetta fólk hafði, eins og öllum er kunnugt, lengi verið beitt óvenjumiklu ranglæti, enda voru kjör þess orðin á árinu 1959 og fram á árið 1960 langt fyrir neðan það, sem getur kallazt mannsæmandi. Ég skal ekki fara mörgum orðum um þetta, en aðeins rifja upp eitt dæmi, sem sýnir þetta glögglega. Í árslok 1959 nam ellilífeyrir hér á landi aðeins 17% af launum verkamanna, en á sama tíma nam þessi ellilífeyrir í Svíþjóð og Danmörku 30–35% af verkamannalaunum. Eftir leiðréttinguna, sem gerð var í marz 1960 hér, hækkaði þetta hlutfall Íslands úr 17% upp í tæp 24%. Það fór þannig að nálgast það, sem á Norðurlöndum annars staðar tíðkast. Meiri var þessi hækkun ekki í ársbyrjun 1960. Hún nálgaðist að vera það sómasamlega og var ekkert fram yfir það. Síðan hafa að sjálfsögðu allar fjárhæðir bóta almannatrygginganna staðið algerlega í stað í landinu. En það er annað, sem hefur ekki staðið í stað í þessu landi, og er verðlagið þar á meðal. Dýrtíðin hefur aukizt hröðum skrefum, svo að segja dag frá degi, alla þessa 18 mánuði, sem síðan eru liðnir. Matvæli, fatnaður og þjónusta hafa að meðaltali hækkað um 25–30% síðan í marz 1960, og enn eru þessir liðir, þessir mikilsverðu liðir vísitölu framfærslukostnaðarins, óðum að hækka. Opinbera vísitalan hefur hækkað á sama tíma úr 101 stigi upp í, að ég hygg, 114 stig í október, en við þau 114 stig má ýkjulaust bæta 10 stigum, sem vísitalan hefur verið lækkuð um á þessu tímabili vegna aðgerða, sem gamalmennum og flestum öryrkjum koma lítt eða ekki til góða. Þar á ég við lækkun beinna skatta og fjölskyldubætur. Það þarf ekki að fjölyrða um þetta. Það ber allt að sama brunni. Þær hækkanir, sem bótaþegar fengu snemma á síðasta ári og voru ekki óverulegar, hafa frá fyrsta degi verið að renna út í sandinn. Þannig hefur þessi leiðrétting, sem þá var gerð á gömlu og stóru ranglæti, þegar verið gerð að engu. Þetta þykir mér rétt að benda á nú þegar við þessa 1. umr. Nú vill hæstv. ríkisstj. hækka þessar bætur almannatrygginganna um 13.8%. Ég vil benda á, að sú hækkun gerir ekki einu sinni að vega upp á móti þeirri dýrtíðaraukningu, sem orðið hefur síðan 1. júlí í sumar, hvað þá því í dýrtiðinni, sem áður var komið og eftir á að koma nú á næstu mánuðum. Samkvæmt því, sem ég sagði áðan og ég tel réttast, hefði þessi hækkun nú átt að nema ekki minna en 25–30%, ef stuðzt er við opinberar skýrslur um verðhækkanir, en í stað þess skal nú bótaþegunum af hæstv. ríkisstj. skammtað 13.8%. Ég veit það vel, að talsmenn hæstv. ríkisstj. munu afsaka sig með því, að hækkun bótafjárins í apríl 1960 hafi átt að mæta komandi dýrtíð. En þetta er ekki rétt, eins og ég tók fram. Hækkunin var fyrst og fremst leiðrétting á ástandi, sem bótaþegum var orðið óþolandi. En nú er aftur komið í sama farið og var 1959 eða allt til apríl 1960 um ástand bótaþeganna í efnahagslegu tilliti. Nú er aftur komið í sama farið, og 13.8% hækkun breytir þar litlu um á þessum tímum dýrtíðar og óðaverðbólgu. Það, sem gera hefði átt strax, þegar hækkun bótanna var samþykkt í marz 1960, var að vísitölutryggja allar greiðslur til bótaþega almannatrygginganna. Þetta var réttlætismál, sem allir hefðu átt að viðurkenna og hjálpast að við að tryggja. En stjórnarflokkarnir voru ófáanlegir til þess, og komu þó fram tillögur um það hér á þingi, en voru felldar. Ég veit, að nú mun slík tillaga koma fram hér í þessari hv. d., og ég vænti þess, að hún hljóti betri undirtektir en sams konar tillögur fengu hér á þinginu í marz 1960. Að lokum vil ég láta í ljós þá von mína, að hv. félmn. athugi þetta mál gaumgæfilega, fyrst og fremst að þessi 13.8% eru allsendis ófullnægjandi uppbætur handa bótaþegum almannatrygginganna, og í öðru lagi, að hún athugi það af gaumgæfni, hvort ekki geti talizt fært að verðtryggja allar bætur almannatrygginganna héðan í frá. Hér er um að ræða lífeyri, sem er svo lágur, að alger óhæfa ætti að teljast, ef lækkaður yrði að verðgildi um eina krónu, hvað þá meira.



Herra forseti. Ég get verið út af fyrir sig sammála hv. 9. þm. Reykv. um það, að æskilegt væri, að bætur almannatrygginganna gætu verið hærri og meiri en þær nú eru. Þó ber þess að geta, að þær breytingar, sem gerðar voru í fyrra, á árinu 1960, voru meiri en nokkurn tíma hefur átt sér stað áður í sögu almannatrygginganna hér á landi. Það var þá tekið mjög stórt stökk til hækkunar, - stökk, sem kostaði ríkissjóðinn og Tryggingastofnunina hundruð milljóna króna, og stökk, sem kom bótagreiðslum almannatrygginga á Íslandi í einu vetfangi, að heita mátti, að krónutölu næstum því á sama stig og þar, sem bezt gerist á Norðurlöndum. Nú er það ekki alveg einhlítt að bera saman krónutöluna á Norðurlöndum og krónutöluna hjá okkur, því að kostnaðurinn við að lifa getur verið misjafn í þessum löndum, og ég ætla, að ef réttlátur samanburður væri á því gerður, hvað framfærslukostnaðurinn hjá okkur er og framfærslukostnaðurinn þar, þá mundi sá samanburður ekki verða óhagstæður fyrir Ísland, eins og nú er, þannig að hlutfallið á milli okkar og þeirra, bótaþeganna hér á Íslandi og þar, mundi batna hinum íslenzku í hag. Það er að vísu alveg rétt, að dýrtíðin hefur aukizt og það hefur orðið nokkur hækkun á framfærslukostnaðinum á því tímabili, sem liðið er, síðan þessi lög voru sett og til dagsins í dag. En það var við setningu laganna í upphafi gert ráð fyrir því, að nokkur hækkun mundi verða, og bótahækkunin við það miðuð, að bótaþegarnir gætu tekið á sig nokkuð af þessari hækkun. Hins vegar skal ég vera fyrstur manna til þess að viðurkenna það, að æskilegt væri að geta haft bæturnar hærri og afkomu þess fólks sem bótanna nýtur, betri. En þá verður um leið að gera sér grein fyrir því, að til þess að geta greitt þessar bætur verður að afla ríkissjóði tekna á móti, til þess að kerfið geti staðizt, og hefur verið farið, að ég ætla, eins langt með bótagreiðslur á þessu stigi og talið hefur verið mögulegt og viðráðanlegt fjárhagslega fyrir ríkissjóðinn. Þó er þess að geta, að með þessari hækkun nú, 13.8%, er fengin hækkun á bótunum, sem nokkurn veginn samsvarar þeirri hækkun, sem orðið hefur á framfærslukostnaðinum á þessu tímabili. Hv. þm. sagði, að stjórnarflokkarnir hefðu verið ófáanlegir til leiðréttingar á s.l. ári eða að ganga lengra en gert var. En ég vil nú stjórnarflokkunum til afsökunar a.m.k. segja Það, að þeir voru á þessu ári búnir að gera meira en nokkurn tíma hafði áður verið gert til leiðréttingar í þessu máli, og a.m.k. kemst ég þá ekki hjá því að geta þess, að Alþýðubandalagið harkaði það af sér að hafa mann í félagsmálaráðherrastóli í þrjú ár, án þess að gera þessa leiðréttingu. Það er hægara um að tala en í að komast, þegar þessu þarf að breyta. Það er rétt að geta þess í sambandi við þá tillögu, sem hv. þm. nefndi, sem ég hef nú séð og er búið að útbýta, að endurskoðun almannatrygginganna stendur yfir, og ég vildi vænta þess, að hann gæti þá komið á framfæri við þá nefnd, sem að því vinnur, sínum áhugamálum, þannig að athuga mætti, hvort ekki gætu þá tekizt einhverjar þær leiðréttingar, sem til bóta kynnu að horfa.

Alfreð Gíslason læknir: Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði í ræðu hæstv. ráðh., sem ég vildi drepa á. Ég held, að hann hafi misskilið mig lítið eitt í sambandi við mín ummæli. Ég vanþakkaði ekki stjórnarflokkunum þá hækkun, sem gerð var á bótum almannatrygginga í marz 1960, síður en svo. Ég viðurkenndi það þá og viðurkenni það enn, að það var myndarlegt spor, en ég viðurkenndi ekki, að þetta ætti að vera gert til þess að mæta komandi dýrtíð, heldur til þess að leiðrétta gamalt ranglæti. Þarna skildi á milli. En það, sem ég sagði áðan um stjórnarflokkana, var það, að í marz 1960 hefðu komið fram tillögur hér í þinginu um verðtryggingu, vísitölutryggingu bótanna. Því hefðu stjórnarflokkarnir snúizt öndverðir gegn og fellt þær tillögur. Þetta var það eina, sem ég nefndi í sambandi við stjórnarflokkana, og ég veit, að hæstv. ráðh. ber ekki á móti þessu.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er í raun og veru framhald af hliðstæðu máli, sem lá fyrir síðasta Alþingi og var þá afgreitt, um breytingu á sakadómaraembættinu í Reykjavík, að gera fulltrúana, sem starfa við þessi embætti, sjálfstæðari en þeir hafa verið, svo sem að kveða upp dóma í umboði sakadómara í því tilfelli og nú samkv. þessu frv. í umboði borgardómara og úrskurði í umboði borgarfógeta, að þeir séu sjálfstæðir aðilar í þessu sambandi. Er lagt til, að í Reykjavík skuli nú vera 5–7 borgardómarar, og það miðast við fulltrúastörf þeirra manna, sem þar eru, og enn fremur 5–7 borgarfógetar og svo einn yfirborgarfógeti og yfirborgardómari: Allt þetta miðast við það í raun og veru, en enga fjölgun á embættunum, en að fulltrúarnir sjálfir hafi með þessu móti sjálfstæðari tilveru en ella. En þeirra ábyrgð og skylda er sú sama, sem áður hefur verið. Ég tel óþarft að hafa fleiri orð um þetta, en leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Eins og hæstv. ráðh. gat um, eru það að sjálfsögðu svipuð rök, sem hníga til þessara breytinga eins og breytingar á sakadómaraembættinu, sem gerð var á s.l. þingi. Það embætti, sem ég vildi aðeins lítillega gera að umræðuefni við 1. umr. Þessa máls, er embætti borgardómarans í Reykjavík. Í frv. segir, að borgardómarar skuli vera 5–7 eftir ákvörðun dómsmrh. Það er sami fjöldi og frv. gerir ráð fyrir með borgarfógeta, að þeir skuli einnig vera 5–7, og hæstv. ráðh. gat þess, að þessi fjöldi væri miðaður við fulltrúafjöldann, þannig að reiknað væri með, að flestir þessara fulltrúa yrðu þá borgardómarar eða borgarfógetar eftir því, hjá hvoru embættinu þeir hafa starfað. Nú tel ég, að þarna sé ekki um eðlileg hlutföll að ræða. Ég álít, að verkefni borgardómaraembættisins séu miklu meiri en verkefni borgarfógeta, enda hygg ég, að hjá borgardómaraembættinu starfi nú fleiri fulltrúar en hjá borgarfógeta, og ég mundi álíta, að að jafnaði þyrfti a.m.k. þremur fleiri fulltrúa hjá borgardómara en hjá borgarfógeta. Og það hefur líka orðið þannig í reynd, að það hefur verið óheyrilegur seinagangur á afgreiðslu dómsmála hjá borgardómaraembættinu. Það gengur þannig fyrir sig, að þegar gagnaöflun er lokið í málum og aðeins er beðið eftir því, að embættið eða viðkomandi fulltrúi embættisins eða dómari geti tekið málið fyrir til að dæma það, þá þarf iðulega að bíða eftir því í 6 mánuði og allt upp í heilt ár. Alveg sama er í raun og veru með aðra afgreiðslu hjá þessu embætti. T.d. þegar málflytjendur og aðrir, sem þurfa við þetta embætti að skipta, þurfa að fá endurrit dóma eða einhverra gagna, sem þar hafa verið lögð fram, þarf iðulega að bíða eftir því að fá þetta afgreitt frá skrifstofunni í 1–2 mánuði. Ég gæti bara rétt ímyndað mér það t.d., ef hv. alþm. þyrftu að fara hér á skrifstofu þingsins og láta vélrita eitthvað fyrir sig og þeim væri sagt, að þeir gætu spurt eftir þessu eftir mánuð, en þannig er afgreiðslan hjá þessu embætti. Nú vil ég skýrt taka það fram, að ég álít, að þessi seinagangur á afgreiðslu mála og annarra starfa hjá þessu embætti sé engan veginn borgardómaranum eða starfsfólki hans að kenna, heldur er ástæðan sú, að ríkisvaldið hefur skammtað þessu embætti starfskrafta. Og úr þessu þarf nauðsynlega að bæta. Að vísu mun það vera svo, að það á að bæta þarna við einum fulltrúa um næstu áramót, en það er allsendis ófullnægjandi. Það væri í raun og veru algert lágmark að mínum dómi, að það yrði bætt við tveimur fulltrúum og einni vélritunarstúlku. Það þarf auðvitað ekki að taka það fram, að þegar svona gengur afgreiðsla hjá þessu embætti, þá vilja menn oft heldur þola óréttinn en leita til dómstólanna og fá þar mál sin afgreidd, þar sem þeir vita fyrir fram um, hversu óheyrilega langan tíma það muni taka. Það er líka rétt að taka það fram í þessu sambandi, að reglurnar um varnarþing leiða til þess, að það er mjög mikill málafjöldi einkamála rekinn hér í Reykjavík. Menn beina yfirleitt málunum til Reykjavíkur, ef það er heimilt. Þannig er borgardómaraembættið í Reykjavík í raun réttri að miklu leyti undirréttardómstóll fyrir allt landið. Og það er þess vegna, að þegar þetta embætti getur ekki innt skyldur sínar af hendi, þá bitnar það ekki eingöngu á Reykvíkingum og þeim, sem búa hér í nágrenninu, heldur í raun og veru getur það að meira eða minna leyti bitnað á mönnum úti um allt land. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessari staðreynd. Ég tel, að borgararnir eigi þarna rétt á að fá miklu betri þjónustu, þeir þurfi ekki að þola þann réttarskort, sem í þessu felst, að dómsmál séu ekki afgreidd með eðlilegum hraða, og mér fannst einmitt rétt að vekja athygli á þessu nú, þegar verið er að endurskipuleggja þetta embætti ásamt öðrum fleirum, að þá verði jafnframt hugsað til þess, að þetta embætti hafi yfir nægum starfskröftum að ráða, til þess að það geti innt skyldu sina af hendi.



Herra forseti. Ég get vel skilið þá aths., sem hér hefur komið fram, og ég vil láta þess getið, að ákvæði 2. og 3. gr. um 5–7 borgardómara og borgarfógeta mætti mjög gjarnan athugast í þeirri nefnd, sem fær þetta mál til meðferðar, og sjálfur vildi ég mega óska eftir því að mega hafa samráð við n., áður en hún afgreiðir málið að þessu leyti.

forseti (EggÞ): Áður en gengið er til hinnar auglýstu dagskrár, vildi ég mega minna hv. þdm. á, að í dag eru liðin 16 ár, frá því að 50 þjóðir undirrituðu stofnskrá Sameinuðu þjóðanna. Nú samanstanda þessi samtök af 99 Þjóðum, sem svarizt hafa til sameiningar um að varðveita friðinn og tryggja öllum þjóðum betra líf. Af ýmsum þeim fréttum, sem berast nær daglega af þingi þessara nálega 100 þjóða, ásamt fréttum úr heimahögum þjóðanna sjálfra, mætti ætla, að lítið hefði áunnizt í þessu höfuðmarkmiði hinnar voldugu þjóðasamsteypu. Almennt hættir mönnum við því að einblína um of á það, sem kann að hafa mistekizt, enda ávallt háværari raddir um það en hitt, sem vel tekst. Það er þó staðreynd, að enn hefur Sameinuðu þjóðunum ekki tekizt að koma í veg fyrir vígbúnaðarkapphlaup stórþjóðanna, sem nú ógnar öllu lífi jarðkringlunnar með hinum ægilegu kjarnorku- og vetnisvonnum. Reynsla undanfarinna ára sannar þó á ótvíræðan hátt, að á meðan þessir voldugu aðilar ræðast við á vettvangi hinna Sameinuðu þjóða, er a.m.k. von um, að ekki brjótist út ný heimsstyrjöld. Smáþjóðir eins og Ísland, sem alizt hafa upp við þann hugsunarhátt, a.m.k. nú í margar aldir, að hafa andúð á vopnavaldi og allri beitingu vopna, eiga framtíð sína undir því komna, að Sameinuðu bjóðunum takist það höfuðmarkmið sitt að varðveita frið og réttlæti. Af þeim ástæðum erum við Íslendingar í fremstu röð þeirra þjáða, er líta vonaraugum til Sameinuðu þjóðanna með innilegum og samstilltum óskum um, að allt það starf, sem í 16 ár hefur verið unnið á vegum þessara samtaka, megi bera sem ríkulegastan ávöxt, bornum og óbornum kynslóðum til blessunar. Megi góður ásetningur, er réð stofnun Sameinuðu þjóðanna, rætast í auknum samstarfsvilja hinna ólíku þjóða heimsins og þá einnig í milli þeirra einstaklinga, er þjóðirnar mynda.