Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Deildinni hafa borist eftirfarandi bréf: "Reykjavík, 18. nóv. 1985. Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Kristjana Milla Thorsteinsson viðskiptafræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Salome Þorkelsdóttir, 4. þm. Reykn." Kristjana Milla Thorsteinsson hefur setið áður á þingi á þessu kjörtímabili. Kjörbréf hennar hefur þegar verið rannsakað og bjóðum við hana velkomna til starfa. Enn fremur hefur borist annað bréf: "Reykjavík, 18. nóv. 1985. Þar sem ég af heilsufarsástæðum get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþb. í Austurlandskjördæmi, Sveinn Jónsson verkfræðingur, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum. Helgi Seljan, 2. þm. Austurl." Sveinn Jónsson verkfræðingur hefur setið á þingi þetta kjörtímabil. Kjörbréf hans hefur verið rannsakað og samþykkt. Það er eingöngu því um að kenna að hv. þm. varð fyrir töfum í flugi að hann er ekki mættur þegar á þennan fund, en hann mun vera væntanlegur þar sem flugvél hans mun vera að lenda í þessu augnabliki.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 73 frá 26. nóv. 1980. Hér er um að ræða frv. sem miðar að því að hækka framlag til landshlutasamtaka sveitarfélaga, sem hefur verið til þessa 1% af vergum tekjum sjóðsins, og hækka það í 1,16% vegna þess að hér er um að ræða að landshlutasamtökunum, sem hafa skipt þessu á milli sín, hefur nú fjölgað. Þau voru áður sex að tölu, en það breyttist með skiptingu landshlutasamtaka hér á Stór-Reykjavíkursvæðinu því að nú er búið að stofna Samband sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og Samtök sveitarfélaga á Suðurnesjum hins vegar. Þessi tvenn samtök hafa ekki fengið nema sem svarar hálfu framlagi á við önnur landshlutasamtök til þessa. Það hefur verið samdóma og sammála ósk Sambands ísl. sveitarfélaga og samtakanna allra að þetta yrði leiðrétt og þess vegna er þetta frv. nú flutt. Um þetta er ekki ágreiningur meðal samtaka sveitarfélaga og þar af leiðandi er eðlilegt að verða við því sem frv. fjallar um. Frv. var til meðferðar í hv. Nd. sem varð sammála um afgreiðslu þess. Það kemur óbreytt frá Nd. til Ed. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa um þetta meira mál. Það þarf ekki að lýsa því fyrir hv. alþm. að landshlutasamtökin hafa unnið sér fastan sess á sviði sveitarstjórnarmálefna hér á landi. Þau gegna þýðingarmiklu hlutverki til að vinna að svæðisbundnum verkefnum fyrir sveitarfélögin í samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga. Framlag það sem hér um ræðir úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga hefur ásamt beinum framlögum sveitarfélaganna sjálfra skapað landshlutasamtökum þann fjárhagslega grundvöll sem þeim er nauðsynlegur. Ég vil að lokinni þessari umræðu, herra forseti, leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félnin.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér er á dagskrá, lagði ég fram á seinasta þingi, en það hlaut þá ekki ýkjamikla umfjöllun, enda seint fram komið. Vildi ég nú hafa varann á og koma þessu máli fram eilítið fyrr í þeirri von að það fengi þar með meiri umfjöllun en gafst á seinasta þingi. Hér er um að ræða breytingu á lögum nr. 38 frá 12. febr. 1940, um Hitaveitu Reykjavíkur. Þessi lög eru, eins og dagsetningar segja til um, nokkuð öldruð orðin og sniðin að eilítið öðruvísi aðstæðum en nú ríkja. Eins og menn vita hafa þær hitaveitur sem stofnað hefur verið til síðar, eins og t.d. Hitaveita suðurnesja, ekki eingöngu fengið heimild til þess að selja heitt vatn til upphitunar heldur líka til þess að framleiða og selja rafmagn. Nú stendur fyrir dyrum hjá Hitaveitu Reykjavíkur gífurlega mikil aukning í öflun heits vatns. Því tel ég ráðlegt að menn hafi í hendinni þann möguleika að geta nýtt það vatn sem upp kemur, ekki eingöngu til þess að selja það og dreifa því til þess að hita upp hús, heldur líka, ef möguleiki er á, til þess að framleiða og selja rafmagn. Þar sem ég tel að ekki sé ráð nema í tíma sé tekið finnst mér ekki úr vegi að þessum lögum sé breytt nú þegar til þess að opna fyrir þennan möguleika. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er ekki nema í fjórum greinum og er þar um að ræða lítils háttar breytingar á þremur greinum núgildandi laga. Fyrsta og stærsta breytingin er á 1. gr. núgildandi laga þar sem orðalagi verði breytt. Hætt yrði að tala um bæjarstjórn Reykjavíkur, en talað um borgarstjórn. Greinin mun þá hljóða svo eftir breytinguna, ef af yrði: "Borgarstjórn Reykjavíkur rekur hitaveitu er nefnist Hitaveita Reykjavíkur. Verkefni fyrirtækisins er að virkja jarðhita í þeim tilgangi að selja heitt vatn til upphitunar og framleiða og selja rafmagn." Eins og áður sagði hljóða núgildandi lög öll upp á bæjarstjórn Reykjavíkur sem nú er orðin borgarstjórn. Er það í sjálfu sér ekki alvarlegt atriði eða mikilvægt, en eðlilegt að breyta því þar sem á annað borð er verið að gera breytingar. Einnig er í 1. gr. laganna, þeim sem nú gilda, kveðið mjög skýrt á um rétt eða einkaleyfi Hitaveitu Reykjavíkur til að leiða heitt vatn um lögsagnarumdæmið. Þarna mun hafa verið á ferðinni ekkert ósvipaður hugsunarháttur og upp hefur komið í umræðunni um boðveitur í dag. Á þessum tíma voru allir möguleikar til í því hver eða hvaða aðili annaðist dreifingu heits vatns um bæjarlandið og gat alveg eins farið svo að það gerðu einkaaðilar. Þessum lögum var ætlað að koma í veg fyrir það. Þeim var ætlað í raun og veru að leggja ábyrgðina á dreifingu heits vatns um bæjarlandið algerlega á herðar eins aðila og þar af leiðandi ábyrgðina á því að fullnægja eftirspurn um leið. Ég tel ekki ástæðu til þess lengur að halda þessu ákvæði í lögunum, ekki vegna þess að ég vilji þar með opna leið til þess að aðrir aðilar geti farið að selja og dreifa heitu vatni hér á bæjarlandinu heldur einfaldlega vegna þess að það er ekki lengur um það að ræða að nokkur aðili hafi áhuga á slíku eins og málum er nú fyrir komið. Í 2. gr. þessa frv., sem fyrir liggur, er brtt. við 5. gr. núgildandi laga og þar segir: "Hitaveita Reykjavíkur setur gjaldskrá um verð þeirrar raforku er hún selur. Gjaldskráin öðlast ekki gildi fyrr en hún hefur verið staðfest af iðnrh. og birt í Stjórnartíðindum." Þessi grein er algerlega samhljóða að öðru leyti en því að talað er um Hitaveitu Reykjavíkur en ekki annan aðila. Hún er í samræmi við 10. gr. laga nr. 100 frá 1974, lögin um Hitaveitu Suðurnesja. Í 3. gr. frv., sem hér liggur fyrir, segir: "Á eftir 9. gr. núgildandi laga komi ný grein er orðist svo: Af efni, tækjum og vélum til þeirra orkuvera, sem Hitaveita Reykjavíkur reisir, skal fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt." Þetta er efnislega í samræmi við gildandi lög nr. 21 1974, lög nr. 100/1974 og lög nr. 105/1974, þ.e. lögin sem varða Kröflu, Hitaveitu Suðurnesja og Bessastaðaá. Er hér í raun og veru ekki ætlast til neins annars en að það sama gildi um þetta orkusölufyrirtæki og önnur orkusölufyrirtæki á landinu. Hvað viðkemur 2. gr. frv., þ.e. að gjaldskrá öðlist ekki gildi fyrr en hún hefur verið staðfest af iðnrh. og birt í Stjórnartíðindum, er þetta, eins og ég sagði áðan, til samræmis við núgildandi lög um orkusölufyrirtæki sem til eru. Ég verð að viðurkenna að sjálfur sé ég ekki neinn beinan tilgang eða beint markmið í því að iðnrh. samþykki gjaldskrár fyrirtækja sem þessara, en það hlýtur að vera eðlilegt að jafnt gangi þarna yfir alla. Heildarmarkmið þessa frv. er í sjálfu sér mjög einfalt. Það er eingöngu að afla Hitaveitu Reykjavíkur sams konar heimildar til raforkuframkvæmda og önnur sambærileg orkuver hafa og þá er ég að horfa til framtíðarvirkjunar á hendi Hitaveitu Reykjavíkur. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og iðnn. þessarar deildar.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín nú að fara að ræða þetta frv. efnislega. Það kemur væntanlega í nefnd sem ég á sæti í. En mér þykir eðlilegt að heyra í þessari umræðu, áður en frv. verður vísað til iðnn., hvað hæstv. iðnrh. hefur fram að færa í þessu máli. Ég stend því hér upp af formsástæðum, ef svo mætti segja, og vildi gera það að tillögu minni að umræðunni yrði ekki lokið nú þannig að iðnrh. hefði tækifæri til þess að tjá sig um málið við 1. umr.



Til upplýsingar fyrir hv. þdm. og þá einnig hv. síðasta ræðumann, 4. þm. Vestf., skal það upplýst að eftir þeim upplýsingum sem fyrir mér liggja er iðnrh. á leiðinni og ég á sterklega von á því að hann verði kominn áður en þessari umræðu lýkur. Í þeirri von hóf ég umræðuna.



Virðulegi forseti. E.t.v. hefði ég getað sparað mér sporin hingað í ræðustólinn, fyrst og fremst vegna þess að ég á sæti í iðnn. þessarar deildar, en ég vildi þó ekki láta hjá líða að standa upp og segja nokkur orð. Það er rétt hjá hv. flm. þessa frv. að lögin um Hitaveitu Reykjavíkur eru orðin ævagömul, eða frá því um 1940, þannig að ljóst er að þau lög eru að ýmsu leyti úrelt. Hins vegar megum við ekki gleyma því að löngu eftir að þau lög voru sett voru sett orkulög og felldur inn í orkulög sérstakur kafli um hitaveitur. Fjölda hitaveitna hefur verið komið á fót og þær hafa tekið til starfa og þeirra starfsemi grundvallast m.a. á þeim kafla um hitaveitur sem ég gat um og er í orkulögum. Hv. flm. gat um að ein meginbreytingin, sem er í 1. gr. frv., felur í sér að borgarstjórn komi í stað bæjarstjórnar, ásamt með því að þar er gert ráð fyrir að hitaveitan öðlist rétt til þess að framleiða og selja rafmagn. En hitt er ljóst að í velflestum greinum laganna um Hitaveitu Reykjavíkur frá 1940 er getið um bæjarstjórn en ekki borgarstjórn. Á þessu sjáum við að það hefur verið ástæða til að taka þessi lög til athugunar, endurskoðunar og umorðunar. Ef ég skil hv. flm. rétt er meginefni þessa frv. að Hitaveitu Reykjavíkur verði veittur réttur til að framleiða og selja rafmagn. Nú leikur mér forvitni á að vita hvort slíkar tillögur - fyrir það fyrsta hugrenningar og í öðru lagi tillögur - eru uppi af hálfu forsvarsaðila Hitaveitu Reykjavíkur, bæði þeirrar stofnunar sem rekin er á sérstökum reikningi og hins vegar í borgarstjórn Reykjavíkur. Ég tel að hér sé lögð til svo mikil breyting að því er varðar 1. gr. frv. að hjá því verði ekki komist að leita upplýsingar frá hv. flm. um hvort slíkar óskir liggja fyrir af hálfu borgaryfirvalda. Hvað snertir 1. gr. þykir mér nokkuð einkennilegt, og þá vísa ég til samanburðar við til að mynda Hitaveitu Suðurnesja, að í þessari grein er ekki gert ráð fyrir neinum skorðum að því er varðar orkumagn, framleiðslu hennar eða sölu. Þá er ég með rafmagn í huga. Þar eru engar skorður. Er það fyrirhugað af hálfu flm. að þessi heimild verði ótakmörkuð? Að vísu koma orkulög þarna til skjalanna. 2. gr. er að mínum dómi gersamlega óþörf vegna þess að í orkulögum stendur, með leyfi forseta, þ.e. í kaflanum um hitaveitur: "Nú hefur einkaleyfi verið veitt til þess að starfrækja hitaveitu skv. lögum þessum og skal þá, áður en veitan tekur til starfa, setja henni gjaldskrá er ráðherra staðfestir." Eftir því sem ég veit best setja í raun allar orkuveitur landsins gjaldskrá sem er háð staðfestingu ráðherra. Að vísu er Landsvirkjun ekki háð slíkum ákvæðum. Menn minnast frv. sem hér var til umfjöllunar líklega á haustdögum 1983. Út voru gefin brbl. fyrir tilstilli hæstv. fyrrv. iðnrh. Hjörleifs Guttormssonar um að gjaldskrár Landsvirkjunar þyrftu að hljóta staðfestingu iðnrh. Við munum það allir, hv. alþm., að þau lög fengu ekki staðfestingu á hv. Alþingi. Varðandi 3. gr. er það alveg ljóst að a.m.k. síðan 1981 hefur Hitaveita Reykjavíkur notið eftirgjafar að því er varðar aðflutningsgjöld og söluskatt af efni og tækjum og vélum sem talist hafa nýbúnaður. Það hefur ekki verið um það að ræða að niður hafi verið felld aðflutningsgjöld og söluskattur vegna lagnanna sjálfra. Hv. flm. gat um að á vegum Hitaveitu Reykjavíkur væri í þann mund verið að ráðast í mjög miklar framkvæmdir. Því miður er hæstv. iðnrh. ekki hér og eru margir sem harma það og ég er einn þeirra. Hins vegar má vel vera að hv. flm. hafi kynnt sér málefni Hitaveitu Reykjavíkur svo vel að hann geti upplýst mig um hvort til orða hafi komið á vegum borgarinnar og á vegum Hitaveitu Reykjavíkur að kaupa raforku af Landsvirkjun við góðu verði til upphitunar vatns, einfaldlega vegna þess að það er mikil raforka umfram í orkukerfinu, eins og kunnugt er, og hvort slík ráðstöfun gæti hugsanlega byggt undir það að hægja á og seinka framkvæmdum þeim sem hv. flm. þessa frv. drap á. E.t.v. hefur hv. flm. eitthvað að segja okkur deildarmönnum um þetta efni. En aðalafriðið varðandi frv. er í mínum huga þetta: Eru uppi óskir af hálfu borgaryfirvalda í Reykjavík þess efnis að Hitaveita Reykjavíkur stofni til raforkuframleiðslu og raforkusölu í náinni framtíð?



Herra forseti. Þegar flm. þessa frv., hæstv. forseti Ed. Stefán Benediktsson, flutti framsöguræðu sína fannst mér að þetta mál væri sjálfsagt og þyrfti ekki mikilla umræðna við. Ég bjóst því við að hér yrðu litlar umræður eftir hans framsöguræðu þar sem hann skýrði þetta mál og benti á hvað þetta væri í eðli sínu sjálfsagt, en sú hefur ekki orðið raunin á. Vera má að þær umræður, sem hér hafa farið fram, séu ákveðin vinnuskipulagning forsetanna. Ég á við að varaforseti hafi séð að eyða var að skapast í starfsemi deildarinnar og hann hafi þá stutt aðalforsetann í því að halda áfram störfum deildarinnar um tíma þar til ráðherra hefði tíma til að mæla fyrir sínum málum. Þetta er í eðli sínu góð skipulagning og til hennar gripið til þess að missa ekki þm. af vinnustaðnum. Ég vildi fylgja eftir öðrum nm. úr iðnn., sem voru búnir að koma upp hver á fætur öðrum, og lýsa yfir stuðningi mínum við þetta mál. Ég tel það alveg sjálfsagt að lögum um Hitaveitu Reykjavíkur verði breytt á þann veg að ekki standi þar lengur bær heldur borg og einnig tel ég að það sé ekki neitt því til fyrirstöðu að Hitaveitu Reykjavíkur verði leyft að framleiða rafmagn ef borgarstjórn dytti einhvern tíma slíkt í hug í samkeppni við Reykjavíkurborg sem er einn af aðaleigendum Landsvirkjunar. Málið verður sjálfsagt grandskoðað og rætt eins vel í iðnn. og í stefnir að það verði rætt hér. Ég efast ekki um að frv. fái eðlilegan og góðan gang í gegnum þingið.



Herra forseti. Vegna orða hv. 4. þm. Vesturl., til varnar hv. 5. þm. Vesturl. vil ég benda á að öll verksummerki bentu til þess að hann mætti mjög vel lesinn til þessarar umræðu. Ég held því að það sé ekki hægt að halda því fram að til hennar hafi verið stofnað af tilviljun, eingöngu til þess að fylla upp í eyður. Ég verð aftur á móti að lýsa yfir undrun minni á skyndilega upp kominni stofnanaþægð hv. 5. þm. Vesturl. sem spurði ítrekað eftir því hvort Hitaveita Reykjavíkur eða borgaryfirvöld Reykjavíkur hefðu æskt eftir þessari breytingu. Ég verð að minna hann á í framhjáhlaupi að ég er 8. þm. Reykv. og tel mig fulltrúa þeirra allra en ekki aðeins stofnana Reykjavíkurborgar. Í raun og veru skiptir því kannske engu máli hvort Hitaveita Reykjavíkur eða borgaryfirvöld hafa yfirleitt áhuga á þessu máli ef borgarbúar hafa áhuga á því. Aftur á móti get ég upplýst hv. 5. þm. Vesturl., ef það róar hans geð eitthvað, um að forráðamenn Hitaveitu Reykjavíkur hafa áhuga á að hafa þessa möguleika eða þessa heimild og borgaryfirvöld einnig, að svo miklu leyti sem þau hafa um málið fjallað, en hnífurinn stendur náttúrlega þar í kúnni að borgaryfirvöld hafa ekki möguleika á að breyta landslögum. Til þess þarf athygli þingmanna. Hv. 5. þm. Vesturl. spurði einnig hvort heimildin væri ótakmörkuð. Svarið við þeirri spurningu er já, að svo miklu leyti sem önnur landslög ekki koma í veg fyrir ótakmarkaða orkuframleiðslu. Að mínu viti sé ég ekki neina ástæðu til þess að þingið sé með lögum að binda á einn eða annan hátt hversu mikil þessi raforkuframleiðsla yrði. Þá spurði hv. þm. einnig hvort rætt hefði verið um að kaupa umframorku Landsvirkjunar. Ef ég hef skilið hann rétt er hann hér að tala um það, ef ég umorða hans ræðu, hvort nokkur ástæða sé til þess að Hitaveita Reykjavíkur sé að framleiða raforku þegar hvort eð er er hægt að kaupa hana á lágu verði frá Landsvirkjun. Ég skal ekki segja neitt ákveðið um hversu mikið þetta hefur verið til umræðu hjá yfirvöldum borgarinnar. Mér er ekki kunnugt um að slík umræða hafi farið fram. Aftur á móti er mér það nýlunda að heyra það frá hv. 5. þm. Vesturl. að raforka sé allt í einu orðin ódýr. Ég hafði það á tilfinningunni í umræðum sem hér fóru fram á síðasta þingi, m.a. um verðjöfnunargjald á raforku, að það gengi m.a. sá sjúkdómur að raforkuframleiðslusviðinu öllu að raforka væri allt of dýr. En sem svar við þeirri spurningu sem fólst í orðum hv. 5. þm. Vesturl. vil ég eingöngu segja að það verður að virkja til að auka framboð á heitu vatni á hitaveitusvæði Reykjavíkur og þar sem þessa virkjun verður að byggja og fjármagna á næstu árum tel ég eðlilegt að menn hafi þann möguleika uppi í erminni að geta nýtt sér þá orku, sem þarna kemur upp úr jörðinni, til þess að framleiða rafmagn og draga þannig hugsanlega líka eilítið úr þeim framleiðslukostnaði sem hér verður um að ræða. Að öðru leyti þakka ég fyrir þær undirtektir sem þetta frv. hefur fengið. Að vísu hefði verið, eins og fram kom, æskilegt að hæstv. iðnrh. hefði verið viðstaddur þessa umræðu, en við vitum líka að þegar málið kemur til 2. umr. geta menn rætt það og kynnt viðhorf sín til málsins. Auðvitað verður í nefndinni haft samband við þá aðila sem málið snertir hvað mest.

Davíð Aðalsteinsson Hæstv. forseti. Það er þá fyrst til að taka vegna orða hv. 4. þm. Vesturl. um að forsetar þessarar hv. deildar séu að skipuleggja einhvers konar maraþonumræður meðan beðið er eftir ráðherrum að það má vel vera að eitthvað sé til í því, en ekki er það svo alfarið. Hv. flm. viðhafði þau orð úr ræðustól að honum sýndist hv. 5. þm. Vesturl. sýna af sér dæmalausa stofnanaþægð, eins og hann orðaði það. Það var helst á honum að skilja að honum fyndist sem ég hefði hagað orðum mínum þannig að mér finnist eðlilegt að flytja þingmál eftir pöntun hinna ýmsu stofnana í landinu. Mínu hugarfari er síður en svo þannig farið. Hins vegar tel ég mjög eðlilegt með tilliti til þessa máls, sem hér er á ferðinni, að inna hv. flm. eftir því hvort þessi mál hefði borið á góma meðal forsvarsmanna hitaveitunnar, æðstu stjórnenda hennar, og taldi mjög eðlilegt að kalla eftir slíkum upplýsingum. Ég vísa því alfarið á bug að það sé mín skoðun að þm. eigi að flytja mál eftir pöntun og ekki ætla ég að efast um góðan hug hv. flm. til kjósenda hans hér í Reykjavík. Ég fullyrti ekkert um það í minni ræðu að Hitaveita Reykjavíkur ætti kost á ódýru rafmagni. Ég varpaði því fram hvort hv. tlm. væri kunnugt um umræður af því tagi hvort hitaveitan ætti kost á ódýru rafmagni. Það var það sem ég sagði. Ég vil taka fram að þegar rætt er um ódýrt rafmagn er það afstætt og þá eru menn auðvitað með í huga ódýrara rafmagn en almennt gerist hérlendis. Við erum ekki að tala um orkuverð í öðrum löndum. Þetta er afstætt innanlands fyrst og fremst. Til að fyrirbyggja allan misskilning lýsi ég ekki á þessari stundu yfir eindregnum stuðningi við þetta frv. Ég vil geta þess sérstaklega vegna þess að í orðum hv. 4. þm. Vesturl. fannst mér það koma fram. Ég held að ég muni það rétt að hann hafi sagt sem svo að hér hefðu menn komið hver á eftir öðrum í virðulegan ræðustól og lýst yfir fylgi, eindregnum stuðningi, við frv. Því er ekki þannig farið af minni hálfu. Ég áskil mér allan rétt til að inna aðstandendur þessa fyrirtækis eftir þeirra viðhorfum. Eftir þeim viðhorfum verður að sjálfsögðu leitað við umfjöllun málsins í iðnn. Og hef ég þessi orð ekki fleiri.



Herra forseti. Með lögum nr. 100 frá 31. des. 1974 var ákveðið að stofna Hitaveitu Suðurnesja sem hafa skyldi það markmið að virkja jarðhita í Svartsengi við Grindavík eða annars staðar á Reykjanesi. Með lögum, sem samþykkt voru á Alþingi í árslok 1974, var mælt svo fyrir að ríkissjóður og sjö sveitarfélög á Suðurnesjum skyldu setja á stofn Hitaveitu Suðurnesja. Hitaveitan átti að virkja jarðhitann í Svartsengi, reisa þar varmaskiptistöð, leggja aðveituæðar til þéttbýliskjarna á Suðurnesjum, leggja dreifikerfi og annast sölu á heitu vatni til notenda. Árið 1975 var Hitaveita Suðurnesja formlega stofnuð og var eignarhluti ríkissjóðs 40%, en sveitarfélaganna 60% eins og fyrir var mælt í þeim lögum. Uppbygging hitaveitunnar fór að mestu fram á árunum 1975-1982 og þá lokið við að leggja dreifikerfi í sveitarfélögunum sjö og á Keflavíkurflugvöll, en gerður var samningur við varnarliðið um sölu á heitu vatni til hitunar húsa á vellinum. Nú njóta um 15 þús. íbúar á Suðurnesjum heita vatnsins frá Svartsengi, en þar er nú uppsett afl 125 mw. í varmanotkun og 8 mw. í raforku. Vorið 1984 samþykkti Alþingi breytingu á áðurnefndum lögum frá 1974, um Hitaveitu Suðurnesja, þar sem kveðið er á um að iðnrh. veiti hitaveitunni sérstakt einkaleyfi til starfrækslu rafveitu á starfssvæði hennar. Það féll í hlut Sverris Hermannssonar fyrrv. iðnrh. að veita leyfið og undirrita samning milli ríkisstjórnar Íslands og Hitaveitu Suðurnesja um sölu á eignum Rafmagnsveitna ríkisins á Suðurnesjum. Með samningi, dags. 17. maí á þessu ári, var samið um kaup Hitaveitu Suðurnesja á eignum Rafmagnsveitna ríkisins á Suðurnesjum og fór yfirtaka eignanna fram 1. júlí s.l. Þann 5. júlí var undirritað samkomulag milli Hitaveitu Suðurnesja og sveitarfélaga á Suðurnesjum um yfirtöku fyrirtækisins á öllum rafveitum á Suðurnesjum. Samið var um að eignir rafveitna sveitarfélaganna yrðu lagðar fram sem stofnframlög og að eignarhlutur ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja minnkaði þar með þannig að ríkissjóður eigi 20% og sveitarfélögin 80% eignarhluta í hitaveitunni. Enn fremur er gert ráð fyrir að stjórn Hitaveitu Suðurnesja verði skipuð níu mönnum í stað fimm eins og nú er þannig að öll sveitarfélögin eigi alltaf fulltrúa í stjórninni. Með lögum þessum kemst öll orkuvinnsla á Reykjanesi í umsjá eins og sama fyrirtækis. Eru þá mál komin í svipað horf á Reykjanesi og þau eru á Vestfjörðum. Það er almenn skoðun að með þessu fyrirkomulagi sé stuðlað að sjálfstæði sveitarfélaga í orkumálum og þeim veitt sjálfstæði í orkudreifingu innan eigin héraðs. Með því er stuðlað að hagkvæmni og bættri nýtingu orkulinda heima í héraði. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði þessu frv. vísað til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Frv. þetta er samkomulagsmál milli sveitarstjórna á Suðurnesjum og ríkisstjórnar og fjallar um það að auka eignarhlut sveitarfélaganna í Hitaveitu Suðurnesja sem kemur til af því að sveitarfélögin hafa lagt til þær eignir sem voru í rafmagnsveitum þeirra. Sú breyting sem nú hefur átt sér stað í þessum efnum hefur valdið því að nú er rafmagn ódýrara á Suðurnesjum en áður þó það sé vissulega nógu dýrt. Hitt er annað mál, sem stingur í augu, að í þessu samkomulagi felst það að ríkissjóður á að hafa tvo fulltrúa í stjórn. Ríkissjóður með 20% eignarhlutfall á að hafa tvo fulltrúa í stjórn, en Keflavíkurkaupstaður, sem er með 38,68% eignarhluta, á að hafa einn. Ég verð að játa að mér finnst að þessu ætti að vera öfugt farið og Keflavíkurkaupstaður ætti að hafa tvo fulltrúa en ríkissjóður einn. Það eru helstu athugasemdir mínar við þetta frv. og reyndar þær einu og tel ég rétt að breyta því. Þessu frv. verður vafalaust vísað til iðnn. þar sem það fær umfjöllun og þar mun ég gera grein fyrir þessu sjónarmiði mínu.



Hæstvirtur forseti. Aðeins örfá orð. Ég vil byrja á að lýsa fylgi mínu við þetta frv. Það er aðeins varðandi 3. gr. frv.sem ég vil gera athugasemd, þar sem fjallað er um afgreiðslu mála og gert er ráð fyrir að að jafnaði sé viðhöfð hlutfallsleg atkvæðagreiðsla miðað við eignarhlutfall samkvæmt 2. gr., enda komi fram ósk a.m.k. eins stjórnarmanns þar um, og þarf þá 60% atkvæða til að mál teljist samþykkt. Síðan segir, með leyfi forseta: "Undirskrift meiri hluta stjórnar bindur fyrirtækið." Það er spurning af minni hálfu af hverju taka þarf þetta fram í lok greinarinnar þegar áður hefur verið sagt að 60% atkvæða þurfi til þess að mál teljist samþykkt. Þar sem talað er um meiri hluta stjórnar, er þá átt við meiri hluta sem grundvallast á meirihlutaeign? Nú er mér ekki alveg ljóst hvar þessi skil kunna að vera, þ.e. hvenær mál eru afgreidd á grundvelli meiri hluta stjórnarmanna, þ.e. fimm greiða atkvæði með einhverju máli og fjórir á móti, einfaldlega tala stjórnarmanna, og hins vegar hvenær um væri að ræða atkvæðagreiðslu í krafti óska eins stjórnarmanns á grundvelli eignarhluta. Ég hefði í sannleika sagt haldið að eðlilegast væri að hafa það sem reglu að eignarhlutur lægi ævinlega á bak við ákvarðanir. Það er alveg greinilegt að andi frv. gerir ráð fyrir því og þar með að Keflavíkurkaupstaður hafi allveruleg áhrif, ef hann óskar, áhrif á grundvelli síns eignarhluta. Það má svo sem vel vera að í einhverju minni háttar máli, sem e.t.v. engu máli skiptir fyrir veituna, verði ekki beðið um að afstaða verði tekin á grundvelli eignarhluta. Um þetta verður að sjálfsögðu fjallað í nefnd, en ég vildi heyra frá hæstv. ráðh. um hvort þar sem getið er um undirskrift meiri hluta stjórnar sé ekki óyggjandi átt við meiri hluta á grundvelli eignaraðildar.



Herra forseti. Út af þeim athugasemdum sem hér hafa komið fram langar mig að segja nokkur orð, fyrst út af athugasemd hv. 6. landsk. þm. Ég bendi á að til þess að öll sveitarfélög fengju fulltrúa er farið inn á fjölgun úr fimm í níu. Ég hefði vel getað skilið að hefðu verið aðeins fimm stjórnarmenn áfram hefði ríkissjóður orðið að láta sér nægja að hafa einn stjórnarmann, en ef við lítum á sveitarfélögin sem eina heild eru þau sjö og þá er meðaltal sveitarfélaga ca. 11,4 en meðaltal ríkisins 10% á hvern stjórnarmann. En þarna eru mannfáir hreppar sem fá fulltrúa, eins og Hafnahreppur sem er með 0,69% eignaraðild og Vatnsleysustrandarhreppur, Gerðahreppur og Miðneshreppur sem allir hafa á milli rúmlega 3,5% og 7%. Hins vegar hefur mér verið sagt að ákvæði 3. gr. hafi komið inn til að tryggja frekar hina stærri hreppa ef til einhvers ágreinings kemur. Þá kemur athugasemd hv. 5. þm. Vesturl. eiginlega úr hinni áttinni. Ég tel líka eðlilegt að það sé tekið meira tillit til þeirra sem eru stærri eignaraðilar. Fyrir því er nokkurn veginn séð með ákvæðinu í 3, gr. En þó er sagt hér að undirskrift meiri hluta stjórnar bindi fyrirtækið. Ég lít svo á að það þurfi tölu meiri hluta til að binda fyrirtækið, þ.e. að t.d. tveir stærstu aðilarnir geti ekki bundið það og þar með þrír stjórnarmenn af níu. Það tel ég alveg útilokað. Ég held að skýring lögfróðra manna hljóti að vera í svipuðum dúr og mín. Það kemur í veg fyrir að stærstu aðilarnir geti gersamlega ráðskast með og bundið fyrirtækið. Þeir stærri hafa með ákvæði 3. gr. meiri ítök, en þeir geta ekki gert það einir. Þetta er mín skoðun. Hins vegar skoðar nefndin þetta ákvæði. Ég bendi á að hér er um samning að ræða sem ríkissjóður eða iðnrh. fyrir hönd ríkisstjórnar gerði við sveitarfélög á Suðurnesjum, auðvitað að því tilskildu að Alþingi samþykkti, eins og alltaf er gert í þessum efnum. En ég treysti nefndinni til að ræða ítarlega þessar athugasemdir.



Herra forseti. Það er greinilegt að frv. er til mikilla bóta. Ég vil taka það fram aftur. Ég bendi á að þegar aðeins voru fimm stjórnarmenn hjá hitaveitunni hafði næststærsti eigandinn, Keflavíkurkaupstaður, einn fulltrúa en ekki nærri því alltaf. Árum saman hafði þessi aðili ekkert um það að segja hvernig hitaveitunni væri stjórnað og það olli vissulega mikilli óánægju. Það er breyting á þessu nú þannig að allir eigendur fá aðild að stjórninni, en ég er þeirrar skoðunar að ríkið eigi smám saman að hverfa út úr þessum rekstri og það sé nægilegt fyrir ríkið að vera með einn fulltrúa. Ríkissjóður hjálpaði mikið til þegar hitaveitan var stofnuð og það var mikils virði að hafa ríkið með í að stofna hitaveituna. Sjálfsagt hefur það ekki getað orðið öðruvísi. En þegar því er lokið sýnist mér að rétt sé að ríkið hverfi smám saman út úr þessum rekstri og sveitarfélögin taki hann alfarið til sín. Þess vegna er ég á þeirri skoðun að sem fyrsta skref væri nægilegt fyrir ríkið að hafa einn fulltrúa, en Keflavíkurkaupstaður, sem er með næstum helmingi meiri eignaraðild en ríkissjóður, fái annan fulltrúann. Það kom fram í ræðu áðan að það væri umhugsunarefni að RARIK eða Rafmagnsveitur ríkisins misstu einhvern besta bitann með því að Hitaveita Suðurnesja tæki yfir orkusöluna á Suðurnesjum. Vissulega hlýtur það að vera áhyggjuefni fyrir Rafmagnsveitur ríkisins, en það er ekki mikið áhyggjuefni fyrir íbúana á Suðurnesjum sem hafa mátt greiða hæsta verð fyrir rafmagn sem fundist hefur á Íslandi. Þannig hefur málum verið háttað á undanförnum árum í næsta nágrenni við Reykjavík og Hafnarfjörð sem hafa selt eitthvert ódýrasta rafmagnið á landinu. Það hefur oft verið kvartað yfir því hvað rafmagn Vestfirðinga hefur verið dýrt, en það er gott að menn viti að rafmagn til Suðurnesjamanna hefur verið dýrara. Okkur þykir mjög eðlilegt, sem þar búum, að hitaveitan eða orkuveita Suðurnesja, sem væri réttnefni á þessu fyrirtæki, yfirtaki dreifingu og sölu á rafmagni frá Rafmagnsveitum ríkisins sem í raun hafa á engan hátt komið nálægt þessum rekstri að öðru leyti en því að hirða peninga af Suðurnesjamönnum.



Virðulegi forseti. Á þskj. 129 flytjum við þrír þm. Alþb., Helgi Seljan og Skúli Alexandersson auk mín, frv. um stjórnarskrárbreytingu. Það er 67. gr. stjórnarskrárinnar sem við gerum tillögu um breytingu á, en hún fjallar um eignarrétt. Við gerum ráð fyrir að við greinina bætist þrjár nýjar málsgreinar. Það er 1. málsgr. sem felur í sér meginstefnuna í þessari tillögugerð, en hún hljóðar svo: "Öll verðmæti í sjó og á sjávarbotni innan efnahagslögsögu, svo og almenningar, afréttir og önnur óbyggð lönd utan heimalanda, teljast sameign þjóðarinnar allrar, einnig námur í jörðu, orka í rennandi vatni og jarðhiti neðan við 100 m dýpi." Í 2. málsgr. er síðan vikið að tengslum þessarar stjórnarskrárgreinar við almenn lagaákvæði því að þar er gert ráð fyrir að eignarrétti á íslenskum náttúruauðæfum, landi og landgrunni sé að öðru leyti skipað með lögum. Þó er það stefnuákvæði í 2. málsgr. að í almennum lögum eigi að tryggja landsmönnum öllum rétt til eðlilegrar umgengni og útivistar í landinu og síðan svohljóðandi viðmiðunarákvæði varðandi eignarnám: "Við eignarnám á landi, í þéttbýli sem dreifbýli, skal almennt ekki taka tillit til verðhækkunar sem stafar af uppbyggingu þéttbýlissvæða í næsta nágrenni, opinberum framkvæmdum eða öðrum ytri aðstæðum heldur ber að miða mat við verðmæti hliðstæðra eigna þar sem þess háttar ástæður hafa óveruleg áhrif til verðhækkunar." Loks er vikið að rétti landeigenda, og þá sérstaklega bænda, í lokamálsgreininni með því að því er slegið föstu að með þeim takmörkunum sem hér koma fram skuli við það miða að bændur haldi eignarrétti á jörðum sínum, beitirétti í óbyggðum og öðrum þeim hlunnindum í heimalöndum og utan þeirra sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. Þessi stefnumótun okkar Alþýðubandalagsmanna hefur stundum verið mistúlkuð í fjölmiðlum á þann veg að við séum hér að gera eina geysimikla og stóra þjóðnýtingartillögu. Því hefur jafnvel verið haldið fram að með þessari tillögu sé verið að skerða eignarrétt bænda eða takmarka hann. Ég vil láta það í ljós strax í upphafi minna orða að frásagnir af þessu tagi af stefnu okkar Alþýðubandalagsmanna eru mjög villandi. Með þjóðnýtingu er auðvitað átt við að eign færist úr einkaeign og yfir í ríkiseign, en hér er ekki um það að ræða. Hér er einungis verið að festa það í stjórnarskrá að þau réttindi og þær eignir sem verið hafa sameign þjóðarinnar verði það örugglega áfram. Það er sérstaklega tekið fram, eins og ég gat hér um, í lok frumvarpsgreinarinnar að bændur skuli halda eignarrétti á jörðum sínum, beitirétti í óbyggðum og öðrum þeim hlunnindum í heimalöndum og utan þeirra sem fylgt hafa íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. Það er sem sagt ekki verið að okkar viti að taka neitt af bændum sem þeir hafa átt, heldur einungis að lögfesta og koma á hreint hvað verður að telja að sé þeirra lögmæta eign og hvað ekki. Það verður að viðurkennast að í þessum efnum hefur ýmislegt verið fljótandi og menn hafa ætlað sig eiga miklu meira en þeir hafa raunverulega átt. Eignir hafa stundum gengið kaupum og sölum án þess að menn hafi verið að selja eign sína og þá enn síður að eignast neitt. Hæstiréttur hefur komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið nokkurn tímann sannanlega um lögmæta eign einstakra manna að ræða þegar afréttir hafa gengið kaupum og sölum og hefur því ekki viljað móta dómsniðurstöðu á grundvelli eignarréttar. Um þetta eru mörg dæmi á seinni áratugum, eins og flestir þekkja. Í þessari tillögu er miðað við þá grundvallarreglu að eignir sem enginn hefur sannanlega átt fram að þessu og eru þess eðlis að þær þurfa að nýtast þjóðarheildinni verði lýstar sameign þjóðarinnar allrar. I öðru lagi verði mörkin milli einkaeignar og sameignar þjóðarinnar ákveðin með löggjöf þar sem hagsmuna þéttbýlisbúa sé fyllilega gætt og þeim sé tryggður réttur til eðlilegrar umgengni og útivistar í landinu og til lands undir húsbyggingar á sanngjörnu verði. Í þriðja lagi sé staða bænda ekki skert og þeir haldi þeim hlunnindum sem hafa fylgt íslenskum búskaparháttum á liðnum öldum. Það er einkenni á þjóðlífi okkar Íslendinga að þjóðin er lítil en landið er stórt. Hér á Íslandi eru íbúar aðeins tveir á hvern ferkílómetra lands, en annars staðar í Evrópu eru lönd yfirleitt 7-100 sinnum þéttbýlli en hér. Kannske er þetta skýringin á því að eignarréttarákvæði eru óljósari hér en víðast annars staðar. Einnig er á það að líta að alveg fram á þessa öld var litið svo á að landið væri ekki aðeins fámennt heldur einnig fátækt og hrjóstrugt og hér væri ekki önnur umtalsverð auðæfi að finna en fiskinn í sjónum og grasið á grundunum. En í upphafi þessarar aldar fóru þessi viðhorf að breytast með miklum tækniframförum og vísindalegum uppgötvunum og menn áttuðu sig smám saman á því að þetta fátæka, fámenna og hrjóstruga land var uppfullt af ónotuðum orkulindum. Það er alveg ljóst að verðmæti í sjó og á sjávarbotni, svo að við víkjum fyrst að þeim eignum, gætu orðið bitbein einstakra manna síðar meir ef séreignarstefna yrði ofan á í íslenskri löggjöf. Það er skoðun okkar flm., þó ekki hafi mikið reynt á þetta enn sem komið er, að það sé fyrir framtíðina brýn nauðsyn að taka af allan vafa um að öll verðmæti í sjó og á sjávarbotni innan efnahagslögsögunnar séu sameign þjóðarinnar allrar. Svo að við víkjum næst að almenningum og afréttum er ljóst að þær eignir eru þegar orðnar bitbein manna á milli. Þó hefur það verið almennt álit íslenskra lögfræðinga að einstakir menn ættu ekki beinan eignarrétt á landi í óbyggðum. Í þessu sambandi mætti nefna dóm Hæstaréttar árið 1955, á bls. 108 í dómabókum Hæstaréttar frá því ári, þar sem fjallað var um eignarhald á landi á Landmannaafréttum, og einnig mætti minna á hæstaréttardóm frá árinu 1969, bls. 510 í dómabókinni, þar sem fjallað var um deilur Skagfirðinga og Eyfirðinga um eignarrétt á Nýjabæjarafrétt. Undirréttur dæmdi Skagfirðingum eignarrétt á afréttarlandi í samræmi við afsal frá árinu 1464, en Hæstiréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu og taldi að hvorugur aðilinn hefði "fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því sem um er að tefla í máli þessu", eins og sagði í dómsorðum. "Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar," svo að enn sé vitnað í dómsorðin, "sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðila eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðila í málinu teknar til greina." Þetta er sem sagt dæmi um mikið ágreiningsmál varðandi eignarrétt á afrétt þar sem báðir aðilar töldu sig eiga þessa eign og sögðust báðir hafa bréf upp á það, eignin hafði gengið kaupum og sölum um margra alda skeið, en Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að þrátt fyrir öll þessi skriflegu eignarskjöl væri alls óvíst að mennirnir hefðu nokkru sinni átt það sem þeir þóttust eiga og taldi það ósannað með öllu að land af þessu tagi hefði verið undirorpið eignarrétti einstakra manna. Sem betur fer hafa íslenskir lögfræðingar fylgt frjálslyndri stefnu að þessu leyti og hana má glöggt greina hjá helsta fræðimanni Íslendinga á þessu sviði, Ólafi Lárussyni, og reyndar einnig hjá öðrum helsta sérfræðingi okkar, Ólafi Jóhannessyni, sem báðir létu þær skoðanir í ljós, bæði varðandi eignarrétt á afréttum og óbyggðalöndum og ekki síður varðandi jarðhita í jörðu, að það yrði að líta svo á að eignarréttur manna á þessum sviðum væri mjög takmarkaður. Eins og hér hefur komið fram er mikið vafamál hvar á að draga mörkin milli heimalanda og óbyggðra landa sem teljast eign almennings, en í grófum dráttum má skipta landi á Íslandi í þrennt. Í fyrsta lagi eru það heimalöndin, í öðru lagi afréttalöndin og í þriðja lagi almenningarnir. Fram á þessa öld hefur það verið óumdeilt að heimalönd væru háð eignarrétti landeigenda og í þeim fælust almennar eignarréttarheimildir, þ.e. réttur til hvers konar nýtingar landsins og réttur til sölu. Ég segi: Fram á þessa öld hefur þetta verið óumdeilt því að með aukinni tækni koma upp álitamál, t.d. það einfalda álitamál hvort landeigandi í Borgarfirðinum á allt sem er undir jörð hans allt niður að miðpunkti jarðar eða hvort einhvers staðar verður að draga mörkin og segja að hans eignarréttur nái ekki nema takmarkaða vegalengd niður í jörðina. En að þessu vík ég betur á eftir. Í öðru lagi hefur verið litið svo á að á afréttum ættu menn einungis óbein eignarréttindi, þ.e. rétt til vissra sögulegra afnota, t.d. einkarétt til beitar og til veiði, og að þessi réttindi hafi getað fylgt ákveðnum jörðum eða ákveðnum hreppsfélögum, jafnvel fleiri en einu. En í þriðja lagi er svo að líta á allt það svæði sem talið verður til miðbiks landsins og er í hringnum inn af afréttum landsins. Það hefur verið talið sameign allra landsmanna, sameign sem enginn ætti öðrum frekar, hvorki beint né óbeint. Það eru einmitt þessir almenningar sem við Alþýðubandalagsmenn teljum rétt að tekinn sé af allur vafi um að tilheyri þjóðinni allri, en um leið gert ráð fyrir því að bæði í afréttarlöndum og öðrum óbyggðum löndum geti bændur átt óbein eignarréttindi, þ.e. afnotarétt af grasinu sem þar vex og veiðirétt í vötnunum sem þar liggja. Um námur í jörðu hefur gilt sú stefna hér á landi að landeigandi telst eigandi námunnar. Sums staðar gildir reyndar sú regla í öðrum löndum að finnandi námunnar teljist eigandi, en mjög víða og m.a. í mörgum kapítalískum ríkjum er talið sjálfsagt að þjóðin öll tileinki sér slík auðæfi og hefur þá ríkið umráð þessara réttinda og selur vinnsluaðilum leyfi til námugraftar. Sjálfsagt verður að teljast að landeigendum sé bætt tjón sem þeir verða fyrir af námugreftri eða annarri efnistöku, en að öðru leyti virðist eðlilegast að þjóðin í heild tileinki sér þessi verðmæti. Um eignarrétt að orku í rennandi vatni hefur lengi verið deilt á Íslandi. Það er óumdeilt að land sem þarf undir orkuver beri að þjóðnýta. Ef þetta land er háð eignarrétti einstakra manna, er í heimalöndum, verður að þjóðnýta það og taka eignarnámi til að ríkið geti reist þar orkuver. Það er líka óumdeilt að bændur, sem verða fyrir tjóni af þessum sökum, eiga t.d. rétt á bótum vegna lands sem þeir missa undir byggingu orkuversins eða önnur mannvirki, stíflur, spennistöðvar, háspennulínur. Þeir eiga sem sagt sinn rétt á bótum. Þeir eiga einnig rétt á bótum ef beit á afréttarlandi rýrnar vegna orkuframkvæmda, veiði spillist eða almenn búskaparhlunnindi fara forgörðum. En að þessu slepptu virðist fráleitt að einstaklingar geti átt orkuna í rennandi vatni og selt hana öðrum. Orkumálin voru mjög á dagskrá á Alþingi fyrir 6070 árum. Þá gerðist það að vatnsréttindi í Þjórsá og þverám hennar, Tungnaá, Fossá, Geldingaá og Köldukvísl, voru seld fossafélaginu Titan sem var að miklum meiri hluta í eign erlendra manna. Þegar þetta gerðist reis upp þm. Vestur-Skaftafellssýslu, Gísli Sveinsson, og bar fram tillögu þar sem skorað var á landsstjórnina að gæta hagsmuna þjóðfélagsins og réttar landssjóðs til fossa og annarra verðmæta í almenningum landsins og afréttum. Var samþykkt á Alþingi að kanna það mál sérstaklega. Um þetta leyti kom einnig fram svonefnt Sogsfossafrv. þar sem fossafélaginu Íslandi, sem var eign erlendra aðila, skyldi veitt heimild til 99 ára til að byggja Sogsvirkjun og reka hana. Íslendingar sjálfir áttu ekki að fá möguleika til þess að eignast þessa virkjun fyrr en árið 1973. Það munaði ekki miklu að þetta yrði að veruleika og að Sogsfossar yrðu afhentir útlendingum. Heimastjórnarflokkurinn sótti þetta fast og vildi veita útlendingum þennan rétt ásamt stórkostlegum skattfríðindum í tengslum við það, en forustumenn Sjálfstæðisflokksins gamla snerust hart á móti, nutu stuðnings framsóknarmanna hér í þinginu og komu í veg fyrir að Sogsfossafrv. fengist afgreitt. En í kjölfar þess var sett á stofn fimm manna nefnd til að gera allsherjarúttekt á fossamálum. Fossanefndin réði sér lögfræðilegan ráðunaut sem var Einar Arnórsson þáv. prófessor, síðar hæstaréttardómari. Hann komst að þeirri meginniðurstöðu að vatn ætti ekki að vera undirorpið eignarrétti þeirra er land ættu undir því. Á lögfræðilegri niðurstöðu þessa merka lögfræðings byggði meiri hluti Fossanefndar, Bjarni frá Vogi, Jón Þorláksson síðar forustumaður Sjálfstfl. og Guðmundur Björnsson landlæknir, þá kenningu sína að orka í vatnsföllum landsins væri almenningseign. Það verður að viðurkennast að þm. sem sátu á þingi fyrir 60-70 árum tókst ekki að útkljá þetta mál og því er eignarréttur að orku í rennandi vatni enn nokkuð umdeilanlegur. Eins og ég hef sagt er það ekki umdeilt að landeigandi sem verður fyrir tjóni vegna virkjunarframkvæmda á rétt á bótum, eins ef land hans er tekið eignarnámi. Hitt er ekki nægilega ljóst að orkan í vatninu sé almenningseign, en það hefur verið álit mjög margra og er m.a. stefna og sjónarmið okkar Alþýðubandalagsmanna. Við leggjum sem sagt til að það sé tekinn allur vafi af um þetta með því að orka í rennandi vatni á Íslandi teljist sameign þjóðarinnar allrar. Sama gildir um jarðhita djúpt í jörðu. Því miður er mikill vafi ríkjandi um hver er réttur eigandi að orku djúpt í jörðu. Það er sennilega óumdeilt að orka sem er grunnt í jörðu eða vatn sem er sjálfrennandi og kemur ekki af miklu dýpi er eign landeigenda. Fyrir því er löng hefð. Hins vegar er það álit margra fræðimanna, eins og ég nefndi áðan, að það sé útilokað með öllu að landeigandi geti átt réttindi til jarðhita, bókstaflega talað niður á hvaða dýpi sem vera skal, allt inn að miðpunkti jarðar. Því er það skoðun mjög margra að nauðsynlegt sé að takmarka þennan eignarrétt með einhverjum ákveðnum skýrum hætti. Fyrir nokkrum árum voru flutt hér frv. um að dregin yrðu skil á milli lághitasvæða og háhitasvæða, háhitasvæðin teldust sameign þjóðarinnar en lághitinn væri undirorpinn eignarrétti einstakra manna að svo miklu leyti sem hann væri í heimalöndum. Þetta mál fékk ekki framgang hér í þinginu og því er enn ríkjandi vafi í þessu efni. Við Alþýðubandalagsmenn teljum réttast að slá því föstu að jarðhiti neðan við 100 m dýpi sé sameign þjóðarinnar. Ég vil láta þess sérstaklega getið að við höfum flutt einstök mál í Nd. sem snerta þessa stefnumótun, bæði varðandi eignarrétt innan efnahagslögsögunnar og eins eignarrétt að jarðhita. Þar er fyrst og fremst um almenna lagasetningu að ræða. Hér er aftur á móti farið öðruvísi að vegna þess að hér er lagt til að sett verði almenn stjórnarskrárákvæði um málið. Virðulegi forseti. Ég held að ekki sé ástæða til að fjölyrða mikið frekar um þetta mál. Þetta er mjög stórt mál sem varðar alla landsmenn. Það er nauðsynlegt að kveða sem skýrast á um það nú þegar hvað sé raunveruleg eign einstaklinga og hvað sé og hafi verið sameign þjóðarinnar. Land á Íslandi er með því ódýrasta sem þekkist nokkurs staðar í Evrópu. Hitt er óljóst hversu lengi það verður. Það er áreiðanlega ekki seinna vænna að við förum að móta skýra stefnu í eignarréttarmálum til að forða okkur frá þeirri hættu að einstaklingar sölsi undir sig eignir, sem enginn einstaklingur hefur í raun og veru átt fram að þessu, heldur tryggjum hagsmuni þjóðarheildarinnar. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði þessu frv. vísað til hv. allshn. Umr. frestað.