Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ríkisstj. flytur hér frv. til laga um iðnskóla. Eins og kunnugt er, hafa iðnskólarnir fram að þessu verið utan við skólalöggjöfina í landinu og ekki notið þeirra hlunninda sem aðrir skólar. Þar sem iðnaðurinn í landinu er nú orðinn svo þýðingarmikill og stór sem raun ber vitni, virðist ekki ástæða til þess, að menntun iðnaðarmanna sitji við lakari hlut en menntun annarra stétta í þessu landi. En þetta frv. gerir ráð fyrir því, að iðnskólar njóti hér eftir sömu kjara og aðrir skólar í landinu og iðnaðarmenn verði ekki lengur fyrir borð bornir hvað þetta snertir. 1. gr. frv. gerir ráð fyrir því, eins og raunar hefur verið áður, að iðnmeistarar og iðnfyrirtæki taki iðnnema til náms og að unnt sé að halda námskeið til framhaldsnáms og undirbúnings iðnnámi og ýmiss konar iðnaðarstarfsemi. 2. gr. fjallar nm inntökuskilyrði iðnnema. Það er gert ráð fyrir, að iðnnemi sé a.m.k. 15 ára, þegar hann gengur til inntökuprófs. Þá er einnig gert ráð fyrir, að hann hafi lokið miðskólaprófi, sem ekki hefur áður verið skilyrði til inntöku í iðnskóla, og að hann hafi náð tilskildum árangri við hæfnispróf, sem einnig er nýmæli hvað þetta snertir, en fyrirvari hér: þegar því verður við komið, þar sem hæfnisprófi er ekki ef til vill alltaf hægt að koma við. Þá er II. kafli í frv., sem gerir grein fyrir því, hvernig stofna skuli iðnskóla. Forgöngu um stofnun iðnskóla geta haft bæjarstjórnir, sýslunefndir eða hreppsnefndir, enda semji hlutaðeigandi sveitarfélög, ef fleiri eru en eitt, um greiðslu þess hluta stofnkostnaðar og rekstrarkostnaðar, sem ríkissjóður greiðir ekki, enn fremur iðnaðarmannafélög eða sambönd þeirra, enda komi til meðmæli og samþykki þeirra aðila, sem getur í 1. og 2. tölul. Þá er gert ráð fyrir, að ráðherra ákveði síðan um stofnun skólans að fengnum tillögum iðnráðs og hlutaðeigandi iðnfulltrúa. Þá er einnig gert ráð fyrir, að ráðherra löggildi iðnskóla, sem eru starfandi og fullnægja ákvæðum 7., 8. og 9. gr. frv., að fengnum tillögum iðnfræðsluráðs og hlutaðeigandi iðnfulltrúa. Í 4. gr. er fram tekið, að skylt sé að taka við öllum iðnnemum úr umdæmi skólans, ef þeir rafa löglega námssamninga og fullnægja að öðru leyti settum skilyrðum. Iðnmeistarar og iðnfyrirtæki tilkynna hlutaðeigandi skóla, þegar samningar eru gerðir við nýja iðnnema, og senda þá til byrjunarnáms, er það hefst næst. Einnig skal tilkynna, ef nemandi hættir iðnnámi eða getur ekki haldið áfram skólanámi af öðrum ástæðum. Þetta út af fyrir sig er ekki nýmæli frá því, sem gilt hefur um þá iðnskóla, sem nú eru starfandi. Þá er gert ráð fyrir í þessu frv., að iðnmrh. hafi á hendi yfirstjórn allra iðnskóla í landinu. Samkv. 6. gr. skal skipa skólanefnd svo sem þar greinir. Þar sem kaupstaður stendur einn að skóla, hreppur eða sýsla, kýs bæjarstjórn, hreppsnefnd eða sýslunefnd 2 nefndarmenn hlutbundinni kosningu á fyrsta fundi eftir kosningar. Ef 2 sýslur eða fleiri; 2 hreppar eða fleiri standa að sama skóla, kýs hver sýslunefnd eða hver hreppsnefnd 1 nefndarmann. Iðnaðarmannafélag hlutaðeigandi staðar kýs jafnmarga menn til sama tíma. Þá er gert ráð fyrir, að ráðherra skipi formann skólanefndarinnar og að verksvið skólanefndanna sé ákveðið með erindisbréfi, sem ráðherra setur. Þegar iðnskóli er deild innan gagnfræðaskóla, skulu hlutaðeigandi iðnaðarmannafélög eða iðnsamband tilnefna einn fulltrúa í skólanefnd eða fræðsluráð viðkomandi gagnfræðaskóla. Þetta ákvæði virðist vera sanngjarnt, þar sem gert er ráð fyrir, að iðnfræðsla fari fram í gagnfræðaskóla, að iðnaðarmannafélög eða iðnaðarmannasambönd, starfandi í sýslufélaginu eða bæjarfélaginu; hafi þá einhverja hlutdeild í stjórn skólans. III. kafli frv. fjallar um fjármál, og er gert ráð fyrir samkv. 7. gr., hvernig stofna megi til iðnskóla samkv. lögum þessum. Það er með þrennu móti. Það má stofna sjálfstæða iðnskóla; þegar tala nemenda er 60 eða fleiri, og þetta er allveigamikil breyting frá því, sem gilt hefur, þar sem ekki hefur verið áður tekið neitt fram um það, hvað nemendafjöldi skuli` vera mikill til þess að stofna megi sérstakan skóla. Á annan hátt má stofna iðnskóla; þegar nemendur eru færri en 60; með því móti, að iðnskólinn verði sérstök deild innan héraðs- eða gagnfræðaskóla. Eins og kunnugt er, þá eru héraðs- eða gagnfræðaskólar í flestum sýslum landsins, og eins og nú er komið, virðist aðsókn að héraðs- og gagnfræðaskólum vera á ýmsan hátt takmörkuð, þannig að allir skólarnir eru ekki fullsetnir. Það virðist því vera mjög hentugt að hafa heimild í lögum til þess að stofna sérstaka iðnfræðsludeild innan héraðs- og gagnfræðaskólanna, og þarf ekki að hafa mörg orð um það til þess að sannfærast um, að þetta mun spara mikið fjármagn fyrir þjóðina í heild, að hafa iðnfræðsluna innan gagnfræðaskólanna; að nota þá kennslukrafta, sem fyrir eru í gagnfræðaskólunum, að nota það húsnæði, sem fyrir hendi er, og aðra þá möguleika, sem héraðs- og gagnfræðaskólarnir hafa að bjóða. En til þess að valda ekki byltingu og allt of fljótvirkri breytingu á þessum málum hefur verið gert ráð fyrir því, að fyrst um sinn megi þeir iðnskólar, sem nú eru starfandi, starfa áfram og njóta þeirra hlunninda, sem þeir hafa áður haft, og geri ég ráð fyrir, að svo verði fyrst um sinn. - Samkv. 7. gr. er gert ráð fyrir, að hlutdeild ríkissjóðs í stofn- og rekstrarkostnaði samkv. 1. og 2. tölul. sé bundin því skilyrði, að fullnægt sé ákvæðum, er gilda hverju sinni um árlegan starfstíma skóla og lágmarkstölu nemenda í deildum gagnfræðaskólanna. Hlutdeild ríkissjóðs í rekstrarkostnaði iðnfræðslu samkvæmt 3. tölul. skal vera styrkur á sama hátt og verið hefur, og er því engin breyting með þessu frv. á þeim iðnskólum, sem nú eru starfandi víðs vegar í kauptúnum og kaupstöðum landsins. Samkvæmt 8. gr. er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði helming stofnkostnaðar þeirra iðnskóla, sem um getur í 1. tölul. 7. gr. Hinn hlutann greiða þeir bæjar-, sýslu- eða sveitarsjóðir; sem að stofnun skólans standa. Til stofnkostnaðar telst skólahús ásamt húsbúnaði og kennsluáhöldum svo og vinnustofur, ef reknar eru, ásamt vélum og áhöldum. Stofnkostnaður iðnskóla greiðist eftir því, sem fé er veitt á fjárlögum, enda sé tryggt fjárframlag á móti. Ríkissjóður greiðir laun skólastjóra, eins og gert er ráð fyrir í 9. gr., og annarra fastra kennara. Annar rekstrarkostnaður greiðist af sömu aðilum og stofnkostnaður og í sömu hlutföllum: Iðnmeistarar og iðnfyrirtæki, sem láta nemendur ganga í skólana, greiði gjöld vegna þeirra, eftir því sem ráðh. ákveður eftir till. skólanefndar. Gjöld þessi svo og hreinar tekjur af skólavinnustofum koma til frádráttar rekstrarkostnaði áður en honum er skipt. Þá er gert ráð fyrir samkv. 10. gr., að skólanefndir annist fjárreiður og reikningshald skólanna. Gert er ráð fyrir, að mögulegt sé að hafa framhaldsnám fyrir iðnaðarmenn, og er það út af fyrir sig mjög nauðsynlegt. En það er gert ráð fyrir, að það verði við iðnskólann í Reykjavík, sem mun hafa bezta aðstöðu til þess að hafa framhaldskennslu á hendi fyrir iðnaðarmenn. Kennsluna má miða við einstaka iðngrein eða flokk skyldra iðna; og kennslan fari þá fram í skóla eða á námskeiðum. Framhaldsskólinn er ætlaður þeim, sem búa sig undir meistarapróf eða verkstjórn í iðn sinni. Hann er eins árs skóli hið minnsta með 44 stunda vikukennslu 7–8 mánuði eða 3 ára skóli með 15 stunda kennslu á viku 7–8 mánuði á ári. Gert er ráð fyrir, að kennslan sé bæði bókleg og verkleg. Samkv. V. kafla er gert ráð fyrir, að iðnmrh. skipi skólastjóra að fengnum till. skólanefndar: Gert er ráð fyrir, að iðnmrh. semji reglugerð, sem kveður nánara á um það, hvernig framkvæmd þessara laga verði. Ég er í engum vafa um, að ef þetta frv. verður að lögum, þá getur það orðið til mikilla bóta og mikils hagræðis fyrir alla iðnmenntun í landinu. Iðnaður á Íslandi má teljast ung atvinnugrein, og er þess vegna eðlilegt, að ýmislegt, sem iðnaðinn varðar í dag, sé á frumstigl. Það, sem getur bætt úr því, og það, sem getur komið iðnaðinum á svipað stig og hinum eldri atvinnugreinum þjóðarinnar, er það, að iðnaðarmenn njóti þeirrar menntunar, sem nauðsynleg er. Áður hefur ríkið tekið að sér að kosta sjómannaskóla, búnaðarskóla og aðra sérskóla í þjóðfélaginn, en iðnskólarnir hafa verið utan við þetta. En þegar iðnaðurinn er orðinn þriðji stærsti atvinnuvegur þjóðarinnar og þjóðin verður að byggja á iðnaði að meira og minna leyti, þá er ekki hægt að verja það, að iðnmenntunin sé sett til hliðar og njóti ekki sömu kjara og sömu hlunninda og menntun annarra stétta þjóðfélagsins gerir. Með því að hafa þá heimild, sem hér er farið fram á, að hafa iðnmenntunina innan héraðs- og gagnfræðaskóla, skapast möguleiki fyrir því, að menn úti um land, sem áður hafa haft slæma aðstöðu til að mennta sig vel í iðnaðinum, geti það nú með léttu móti. Það er enginn vafi á því, að það er minni kostnaður fyrir bæjar- og sveitarfélög að hafa iðnfræðsluna innan héraðsog gagnfræðaskóla heldur en að stofna sérstakan skóla, sem hefur iðnfræðsluna með höndum. Ég veit, að þessu frv: verður vel tekið hér í hv. Alþ., og ég er sannfærður um, að eins og það er byggt upp, þá mun það geta gert ákaflega mikið gagn fyrir okkar iðnmenntun og iðnað í landinu. Ég vænti því, að það mæti þeim skilningi; sem vert er, og legg til, að að lokinni þessari umr. verði því vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 154 og flutt er af hv. landbn., er flutt vegna þess, að n. hefur orðið þess vör, að framkvæmdin á vissum atriðum í l. um ættaróðal og erfðaábúð hefur reynzt nokkuð örðug, sérstaklega varðandi dánarbúaskipti, þegar ættarjörðum er ekki ráðstafað áður en eigandi fellur frá. Lögin gera ráð fyrir því, eins og kunnugt er, að eigandi ættarjarðar, þ.e. jarðar, sem hefur verið í eigu sömu ættar 75 ár eða lengur, ráðstafi jörðinni til erfingja sinna, áður en hætt er við því, að til skipta komi. En þetta hefur ekki nærri alls staðar orðið ofan á, og þegar jörðinni er ekkert ráðstafað og til skipta kemur milli erfingja, þá hefur það orðið svo og geta orðið enn þá meiri brögð að því en verið hefur, ef lögin eru óbreytt, að það verði talsverð vandkvæði á því að fara með skiptin eins og nú hagar til. Samkv. 1. gr. frv. er gert ráð fyrir að breyta þeirri reglu, sem nú er í l., að það fari eftir aldursröð barna, hver erfir óðalið. Þetta er ekki heppileg regla, því að í allmörgum tilfellum, - og jafnvel er það algengast, eins og nú hagar til, - eru það frekar eldri börnin en yngri, sem eru flutt burt og komin inn í annan atvinnurekstur áður en til skipta kemur, og þá eru það þess vegna ekkert síður þau yngri, sem eiga að koma til greina þarna, heldur en hin. En það er þó ekki nein regla, sem n. vill fara inn á á þeim grundvelli, heldur leggur hún það til, að farið sé eftir þeirri reglu, að það barnanna eða þau börnin, sem hafa staðið að staðaldri fyrir búi foreldra sinna og verið stöðugt á heimilinu og jafnframt hafa mesta möguleika til að reka þar búskap áfram, sitji fyrir. Ef ekki verður um þetta samkomulag á skiptafundi, sem vel getur komið fyrir að ekki verði, þá telur n., að ekki sé um annað að tala en það, að skiptaráðandi skeri þar úr. Varðandi hitt atriðið, sem 2. gr. þessa frv. fjallar um og er um söluverð ættarjarða, er það að segja, að vegna þess, hvernig aðstaðan er varðandi byggingar, ræktun og aðrar umbætur, þá verður ekki til lengdar og er ekki hægt, eins og nú er komið, að halda sig alveg að fasteignamati á því sviði. N. er þeirrar skoðunar, að það sé ekki hverfandi frá því í aðalatriðinu, að það verði að halda sig við fasteignamat, eins og það er á hverjum tíma. En þessu er allt öðruvísi varið með umbæturnar, ekki sízt þegar eins langt líður á milli fasteignamata og nú er gert ráð fyrir samkv. gildandi lögum. Þetta litla frv. er sem sagt flutt af n. með fullu samkomulagi, og ég vænti þess, að hv. þd. taki því vel og afgreiði það. Ég legg til, að því verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. Það þarf ekki að vísa því til n., því að það er n., sem flytur það.



Herra forseti. Það er aðeins eitt lítið atriði í sambandi við þetta mál, sem að öllu leyti er rétt og nauðsynlegt, sem ég vildi leyfa mér að biðja hv. n. að athuga, hvort ekki væri réttara um orðalag. Við höfum rekið okkur á það, að það er farið mjög nákvæmlega eftir bókstafnum, þegar dómarar eða aðrir þeir, sem hafa með framkvæmd laga að gera, eru að fara eftir þeim lögum, sem hér eru sett. Mér sýnist n. hafa komizt mjög vel að orði í sinni grg., þegar hún er að tala um, eftir hverju skiptaráðendur skuli fara viðvíkjandi því, hvaða börn taki að sér jörðina, og ég held það væri rétt fyrir n. að athuga, hvort ætti ekki að taka meira af orðalagi grg. upp í sjálf lögin. Það stendur í 1. gr.: „sitji það eða þau börn fyrir, sem hafa staðið að staðaldri fyrir búi foreldra sinna“. Í grg. er enn fremur sagt: „eða unnið heima“. Ég held, að það væri heppilegra, að það væri í sjálfri lagagreininni líka einmitt þessi möguleiki: eða unnið heima. Það er venjulega ekki nema eitt barnanna, sem getur staðið fyrir búinu, en ef þau eru fleiri og sum vinna heima, þá ættu þau, sem vinna heima, að koma þarna til greina líka, og n. ætlast auðsjáanlega til þess. - Eins er með hitt í næsta liðnum á eftir: „og hafa mesta möguleika til að stunda þar áframhaldandi búskap“. Í grg. stendur: „mesta möguleika og mestan vilja til að stunda sjálf“. Ég held það væri heppilegt líka, að því væri bætt þarna við. Maður veit, að möguleikar mundu í lagamáli oft vera túlkaðir í sambandi við fjárhagslega möguleika, lánsmöguleika og annað slíkt, en það er ekki síður viljinn til að vinna það erfiða verk, sem starf bóndans er, sem þarna er um að ræða. - Ég ætla ekki að vekja neina umræðu um þetta núna, en þætti vænt um, ef n. íhugaði, hvort ætti ekki að taka meira af orðalagi hennar eigin grg. upp í sjálf lögin.

Flm.. (Einar Olgeirsson): Herra forseti. Þetta frv., sem við tveir þm. Reykv. flytjum hér, miðar að því að reyna að útrýma herskálunum sem íbúðum fyrir Íslendinga á tveimur næstu árum. Við höfum nú alllengi, eða allt frá árinu 1947, þm. Sósfl., borið fram tillögur, sem hafa miðað að því að fella burt þau ákvæði í lögunum frá 5. apríl 1948, um bráðabirgðabreytingu nokkurra laga, sem eyðilögðu í framkvæmd lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Eins og hv. þm. vita, hafa þessi frv. okkar, sem hafa verið borin fram á flestum þingum eftir 1947–48, ekki hlotið samþykki, og það hefur leitt til þess, að í framkvæmdinni hafa lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða þess vegna ekki verið í framkvæmd nú um 6 ára skeið. Ég býst við, að allir hv. þm., sem voru á þingi 1947–48, muni eftir, hvernig farið var að a. m. k. í þessari hv. d., þegar þau lög, lögin, sem áttu að útrýma heilsuspillandi íbúðum, voru raunverulega felld úr gildi. Það var knúið hér í gegn, ef ég man rétt, með eitthvað tveggja atkvæða mun. Það voru allmargir af bæði þm. Sjálfstfl. og af þm. Alþfl., sem þá voru báðir stjórnarflokkar, sem greiddu atkv. á móti þessum brbl., sem þá voru lögð fram, og var þá alveg ljóst, hve nauðsynlegt var, að hægt væri að gera bæjunum mögulegt að vinna að útrýmingu hinna heilsuspillandi íbúða. Hver hefur nú orðið afleiðingin af því, að þessi lög hafa ekki fengið að vera í gildi nú um meir.a en sex ára skeið? 1946 bjuggu í herskálunum í Reykjavík 1303 íbúar, þar af voru 511 börn. Og það þótti slæmt ástand þá, svo slæmt, að Alþ. áleit þá sérstaka ástæðu til þess að setja lög, þar sem gerðar voru ráðstafanir til, að hægt væri að útrýma þessum bröggum, eins og þeir eru kallaðir í daglegu tali, á næstu fjórum árum. Með þau lög fór eins og ég hef áður getið, og 1950 var ástandið orðið þannig, að í herskálunum í Reykjavík bjuggu 2200 manns, þar af 976 börn. Og síðan hefur þessi tala farið vaxandi. Þessar tölur, sem ég hef nefnt, gilda aðeins um Reykjavík. Hins vegar á okkar frv. líka við þá staði utan Reykjavíkur í bæ og sveit, þar sem enn þá eru herskálar til. Það mun að vísu ekki vera mikið um þá utan Reykjavíkur, það er tilfinnanlegast hér. Allir voru þessir braggar gamlir og slæmar vistarverur 1946, og nú eru þeir orðnir átta árum eldri. Menn geta gert sér í hugarlund, hvernig muni vera að búa í þeim, enda býst ég við, að enginn mæli á móti því, að í flestum af þessum herskálum sé aðbúnaðurinn þannig fyrir fólkið, að þetta sé seigdrepandi líkamlega, það sé kvillasamara, ekki sízt fyrir börnin, og vinni jafnvel heilsu þeirra ævarandi tjón, að þau skuli þurfa að alast þarna upp. Jafnvel enn þá verra samt en sá líkamlegi aðbúnaður, sem af þessu hlýzt, og það líkamlega heilsutjón, er hvað braggarnir eru eyðileggjandi andlega, ekki sízt fyrir þá, sem vaxa þar upp. Það hefur ef til vill stundum verið erfitt í gamla daga á Íslandi og vafalaust fyrir þá, sem bjuggu í kotunum. En það var sá munurinn þá, að þá var allmikill fjöldi, sem heyrði saman vegna þess. Þeir, sem búa í bröggunum, eru mikill minni hluti þjóðarinnar. En ég býst ekki við, að hv. þm. hafi farið varhluta af því að kynnast því, hvaða andleg áhrif það hefur, sérstaklega á ungu kynslóðina, sem vex þar upp. Ég veit af barni, sem bjó í slíkum bragga og hafði alizt þar upp alla sína ævi og var ekki gamalt og segir við skólasystur sína, er bjó hér eins og flestir Reykvíkingar í sæmilegu húsi: Er ekki voðalega gaman að því að búa í húsi? - Það, að það skuli vera til börn, svo að hundruðum skiptir, jafnvel yfir þúsund, sem aldrei hafa fengið að búa í húsi, og það hér í Reykjavík, ætti a. m. k. að geta komið við flesta, sem eru máske harðari gagnvart þeim, sem eldri eru. Það hefur líka komið hér fyrir í skólum eða við önnur slík tækifæri, þegar verið er að spyrja börnin að heiti, að þau svara reiprennandi, hvað þau heita og hverjir foreldrar þeirra séu og hvað þau séu gömul og annað slíkt, og svo er komið að því að spyrja þau, hvar þau búi, og þá þagna þau. Þau þagna, af því að þau kunna ekki við að nefna það, að þau búi í þessu og þessu braggahverfi. Ég býst við, að flestum sé ljóst, hvaða áhrif þetta hefur á ungu kynslóðina, sem er að vaxa upp. Það var einu sinni, að einn af okkar beztu rithöfundum skrifaði sögu um barn, sem okkur er vafalaust öllum enn þá í minni, þegar Einar Hjörleifsson Kvaran skrifaði söguna Vistaskipti og lýsti því, hver áhrif aðbúnaður, sem þar var og á þeim tíma og til allrar hamingju er horfinn síðan, hafði á barn. Það er raunverulega synd, að enginn skuli hafa skrifað eins um þau börn, sem hér vaxa upp í Reykjavík nú og annars staðar og í bröggunum búa. Það, sem er að gerast í þessu sambandi, er raunverulega misþyrming, andleg misþyrming á börnum. Og það er ekki hægt að láta þessa hluti ganga svona lengur. Einu sinni vorum við Íslendingar fátæk þjóð, og okkur fannst ekki nema eðlilegt, að meginið af okkur - eins og okkar afar og ömmur - byggi í kotum. Og við sáum ekki neina möguleika. Þegar kotin hafa verið rifin núna og jafnvel ekki einu sinni sums staðar varðveitt það mikið, að seinni tíminn geti vitað, hvernig okkar afar og ömmur bjuggu, þá býst ég við, að hjá flestum af þeim, sem rifu kotin, hafi fylgt tilfinningin með: mikið væri gott að vera laus við þetta og allt, sem stóð í sambandi við það, þó að það væru líka margar ánægjulegar endurminningar. Það er þess vegna engum efa bundið, að okkur ber að öllu leyti að gera átak til þess að útrýma þessum bröggum. Hvað sem öllu öðru líður í okkar húsnæðismálum og hvaða ráðstafanir sem við gerum, þá verður þarna að gera átak. Við Íslendingar erum það ríkir nú, að okkur er það hægðarleikur. Það er auðvelt. Það er minni áreynsla fyrir okkur að útrýma öllum bröggum, sem nú eru til á Íslandi, heldur en var fyrir okkar forfeður um 1900 að reka eitt sæmilegt samkomuhús í Reykjavík eða á Akureyri. En þau standa enn með prýði sem stærstu samkomuhús slíkra staða, samkomuhúsin, sem þeir reistu. Hverjir eru það, sem eru sekir um það, að þetta ástand ríkir enn þá? Þeir, sem eru sekir, eru Sjálfstfl. og Framsfl., eru þeir menn, eru þeir flokkar, sem hafa haft ríkisvaldið þessi síðustu 6–7 ár og hafa misbeitt því þannig, að afleiðingin hefur orðið, að það er níðzt á varnarlausu fólki. Það er ríkisvaldið sjálft, það er ríkið sjálft fyrir sína handhafa, sem ber ábyrgð á því, hvernig komið er þessu ófremdarástandi, sem við verðum að losna við. Það er ríkið sjálft, þessir tveir flokkar, sem fyrst og fremst hafa beitt því, það eru þeir, sem bönnuðu og komu í veg fyrir þær byggingar, sem hefðu útrýmt bröggunum og skapað í staðinn mannsæmandi íbúðir. Það hefur verið byggt yfirdrifið af íbúðum, sem hefðu getað útrýmt þessum íbúðum á þessum tíma. Það hafa verið byggð heil hverfi, það hefur verið byggð næstum heil borg suður á Keflavíkurflugvelli, að miklu leyti með íslenzku vinnuafli og íslenzkum vélum, á sama tíma sem braggarnir hafa fengið að eldast og börnunum hefur fjölgað í þeim. Þessir flokkar og það ríkisvald, sem þeir hafa beitt, hafa gert tvennt, sem myndar þeirra sekt. Í fyrsta lagi: Þeir hafa hindrað, að lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða fengju að vera í framkvæmd. Þeir hindruðu þar með, að það jákvæða, stórfellda starf, sem átti að vinna með þeim lögum af hálfu hins opinbera, yrði að veruleika. Og í öðru lagi hafa þessir flokkar og þeirra ríkisvald alllengi nú hindrað fólk í því að byggja, sem hefði byggt af sjálfsdáðum. Þar er að vísu orðin breyting á, en sú breyting afnemur ekki þá sök, sem saga síðustu sex ára leiðir í ljós í þessu sambandi. 1946 var vilji hjá fólki til þess að reyna að byggja, til þess að reyna af sjálfsdáðum að útrýma því vandræðaástandi, sem við bjuggum við í húsnæðismálum. Eins og ég hef áður getið um hér og skal fara ýtarlega út í nú að gefnu tilefni, þá voru 1946 byggðar 634 íbúðir í Reykjavík. Til samanburðar má geta þess, að 1951 voru byggðar 282 íbúðir í Reykjavík. Einn hv. þm. minntist á það nýlega hér í umræðum, þegar ég kom með þessar tölur, að það mundu nú líklega hafa verið nokkuð stórar íbúðirnar, sem voru byggðar 1946, og ekki rétt hentugar fyrir alþýðu manna og ekki við hennar hæfi; það hefði verið séð betur fyrir því, þegar fjárhagsráð íhalds og Framsóknar tók við, að það væri ekki verið að byggja neinar „lúxus“-íbúðir, heldur íbúðir fyrir fátækan almenning. Ég skal þess vegna bera saman frá nokkrum þessara ára herbergjatöluna í íbúðunum, sem byggðar voru á þessum árum. 1946 voru byggðar 187 tveggja herbergja íbúðir. 1951 var byggð 51 tveggja herbergja íbúð. 1953 voru byggðar 30 tveggja herbergja íbúðir. Við skulum athuga líka með þriggja herbergja. 1946 voru byggðar 146 þriggja herbergja íbúðir í Reykjavík. 1951 voru byggðar 120. 1953 var byggð 81. Það var sem sé ekki miðað beinlínis við þann fátæka almenning, þegar þarna var verið að byggja. Við skulum taka fjögurra herbergja íbúðir; það er ekki heldur nema það, sem væri eðlilegt fyrir almenning að hafa. 1946 voru byggðar 170 fjögurra herbergja íbúðir. 1951 voru byggðar 60 fjögurra herbergja íbúðir. 1953 voru byggðar 64. Ég skal viðurkenna, að það var byggt allmikið af stórum íbúðum 1946. T. d. sex herbergja íbúðir voru byggðar 1946 23. 1953 voru byggðar 72 sex herbergja íbúðir. Og þegar ég segi hér „byggðar“, þá er alltaf átt við það, sem er fullgert á því ári. Sök stjórnarflokkanna á undanförnum árum hefur því verið sú, að það hefur verið komið í veg fyrir, að fólk byggði eins mikið og það hefði byggt af sjálfsdáðum, ef það hefði verið frjálst að því að byggja. Ég álít, og það er skoðun okkar flm. og Sósfl., að ríkið eigi að bæta fyrir þá sök, sem það hefur tekið á sig með því að hafa ýmist dregið úr þeim byggingum, sem menn hefðu lagt í ella af sjálfsdáðum, eða hindrað, að þau lög væru framkvæmd, sem miðuðu að því, að ríkið sjálft og hið opinbera og bæirnir stuðluðu að því, að hinum heilsuspillandi íbúðum væri útrýmt. Við álítum, að ríkið verði að bæta fyrir þessa sök. Við höfum, sósíalistar, á þessum undanförnu árum barizt fyrir því, að menn hefðu frelsi til að byggja, og við höfum barizt fyrir því, að ríkið og bæirnir einbeittu sér að því að útrýma heilsuspillandi híbýlum. Allar okkar till. um hið síðar nefnda hafa verið felldar eða svæfðar. Baráttan fyrir byggingarfrelsinu hefur hins vegar borið nokkurn árangur. Og það hefur sýnt sig þegar um leið og almenningur fékk nokkurt frelsi til að byggja, að það hefur ekki skort framtak þar. En það skortir framtak hjá ríkinu sjálfu. Og nú þarf ríkið að sýna það framtak. Það þarf að grípa til skjótra og stórvirkra aðgerða til þess að bæta fyrir margra ára misgerðir ríkisvaldsins. Með því byggingarfrelsi sem nú hefur að vissu leyti fengizt, þá hafðist það í gegn, að þeir, sem höfðu efni og ástæður til þess að byggja, fengu frelsi til þess. En það þarf líka að byggja yfir þá, sem hafa ekki efni á að byggja sjálfir. Þeim liggur ekki síður á því að komast í mannsæmandi íbúðir. Það er tilgangur þessa frv. að tryggja, að það sé gert og það tafarlaust. Ég veit, að það munu koma fram ýmsar athugasemdir í þessu sambandi. Það mun ekki þykja sérstaklega gróðavænlegt, að ríkið leggi í þessa íbúðarhúsabyggingu, sem við hér leggjum til. Og við miðum þetta frv. ekki heldur við það, að það sé fjárhagslegur gróði fyrir ríkið. Ég held, að ríkið geri sem stendur það mikið að því með sínum afskiptum af fjármálum að skapa okur í þjóðfélaginu, að ríkið megi sjálft sýna, að það vilji rísa upp á móti þeim anda, sem nú virðist vera að grafa hér um sig, - þeim anda gróðadýrkunarinnar og okursins, sem er að leggja þjóðfélagið undir sig. Hér hefur pólitík ríkisstjórnarinnar og ríkisvaldsins á undanförnum árum í húsnæðismálunum skapað slíkt ástand, að það hefur aldrei verið annar eins svartur markaður í húsnæðismálum og nú er í Reykjavík - aldrei nokkurn tíma. Svarti markaðurinn í húsnæðismálum og svarti markaðurinn á peningunum er það, sem tekið hefur við af þeim svarta markaði, sem ríkisstj. hefur stært sig af að vera að útrýma í vörudreifingunni; svarti markaðurinn á peningum þannig, að 30% vextir eru orðnir algengir; svarti markaðurinn í húsnæðinu þannig, að 1200 á mánuði fyrir tveggja herbergja íbúð er til. Ríkið verður að rísa upp á móti í þessum efnum. Það verður að innleiða aðra hætti í sambúð mannanna en þarna er verið að gera. Í öðru lagi viljum við með þessu frv. reyna að fá það fram, að ríkið geri nokkrar ráðstafanir gegn því miskunnarleysi, sem er að halda innreið sína í okkar þjóðfélag. Það er rétt eins og samfara smekkleysinu á „estetiska“ sviðinu, sem amerísku áhrifin, ekki sízt í kvikmyndunum, tímaritaútgáfunni og slíku, hafa verið að innleiða hérna á Íslandi sé það miskunnarleysi í lífsbaráttu, sem Bandaríkin eru alræmdust fyrir, að byrja að gagnsýra íslenzka þjóðlífið. Og það er nauðsynlegt, að við risum upp á móti því, ef við ætlum ekki að láta útrýma þeim háttum í sambúð, sem hafa tíðkazt hjá okkur hér á Íslandi, jafnvel í mestu fátækt okkar þjóðar, nú þegar auðvaldsskipulagið er fyrir alvöru að ryðja sér til rúms. Það hefur tíðkazt hér á Íslandi vegna smæðar þjóðarinnar og vegna nágrennisins, að menn hafa verið hjálpsamari hverjir við aðra en er hjá mörgum öðrum þjóðum. Og við vitum allir, að þegar stórborgir taka að myndast, þá er alltaf hætta á því, að slíkt miskunnarleysi festi þar rætur. Og það, sem hér er að skapast við hliðina á þeim „lúxus“, sem á sér stað hjá þeirri auðmannastétt, sem risið hefur upp í Reykjavík á síðustu árum, er slík fátækt, slíkur aðbúnaður, að meðan Reykjavík var smærri bær, hefði mönnum ógnað það. Ég held, að við þurfum að gera skipulegar ráðstafanir gegn því, að miskunnarleysi stórborgarinnar haldi innreið sína í okkar þjóðfélag. Við vitum allir, hvað mikið er um þá almennu hjálpsemi, þegar því verður við komið, ekki sízt í Reykjavík. Við vitum, hvað grundvöllurinn er yfirleitt góður fyrir slíkt hjá þeim almenna borgara. En ríkið sjálft. - það er eins og því finnist og eins og það sé komið á þeim hugsunarhætti, að ríkið hafi engar skuldbindingar í slíku sambandi. Hjá fátækasta fólkinu í bænum er verið að rífa burt fátæklegustu húsgögn upp í útsvör og skatta, venjulega þannig, að þetta er síðan látið eyðileggjast, því opinbera að engu gagni. Ég held, að við gætum gert ráðstafanir til þess að breyta þarna um til þess að tryggja það, að ríkið gengi á undan um að útrýma því, sem er verst, þó að margt sé slæmt í húsnæðisleysinu hjá okkur, eða bröggunum. Efni okkar frv. er því það, að ríkið byggi sjálft á næstu tveim árum 800 íbúðir á þessum svæðum, bæði í bæ og sveit, - í Reykjavík og hér í nágrenninu er það að mestu leyti, en það á að byggja það eftir frv. alls staðar þar, sem slíkt er. Við höfum áður lagt til og það hefur verið eyðilagt í sex ár, að bæirnir væru studdir til þess að gera þetta. Nú er meiningin, að ríkið geri þetta sjálft. Ríkið byggir yfir embættismenn. Ríkið byggir yfir dómara, yfir sýslumenn, yfir lækna, yfir æðstu og bezt launuðu embættismenn þjóðfélagsins. Við leggjum þarna til, að það byggi yfir þá, sem verst eru settir. Ríkið hefur hindrað Reykjavíkurbæ og aðra bæi í því að útrýma heilsuspillandi íbúðum á undanförnum árum. Nú á að bæta úr þessu. Og ég vil líka segja, að þó að ríkið útrými bröggunum með þessum ráðstöfunum, þá er nóg fyrir bæina að gera að útrýma öðrum þeim íbúðum, sem heilsuspillandi eru. Við gerum ráð fyrir því, að það séu ekki yfir 800 íbúðir. Ég hef ekki getað gengið nákvæmlega úr skugga um það, en ég held, að það sé óhætt að fullyrða, að það sé ekki yfir 800 íbúðir, sem þyrfti að byggja til þess að útrýma öllum bröggunum. Og jafnóðum sem fólki væri boðið að flytja inn í þessar nýju íbúðir úr herskálunum, þá ætti að rífa þá. Ég býst við, að ef ríkið hefur nokkurn skynsamlegan hátt á um byggingu, þá sé hægt að byggja sæmilegar þriggja til fjögurra herbergja íbúðir fyrir 150 þús. kr. íbúðina, þ. e., ef ekki er fyrirhugað að láta einhverja og einhverja menn vera að græða á því. Og ég veit, að góðar íbúðir hafa verið byggðar fyrir þetta. 800 íbúðir mundu kosta 120 millj. kr., og fyrir ríkið, sem hefur í tekjuafgang á einu ári 100 millj. kr., þá er það lítið. Það er því ekki hægt að bera því við, að ríkið hafi ekki efni á því, þannig að fjárhagsatriðið er ekkert atriði í þessu sambandi fyrir ríkið sem slíkt. Við leggjum til, að þeim, sem í herskálunum búa, sé boðið að flytja þarna inn og þeim sé reiknuð leiga á næstu átta árum. Lengra fram leggjum við ekki til, hvernig þessu sé ráðstafað. Við tókum þessi átta ár, miðað við það, að það ætti að vera eins konar uppbót fyrir það fólk, sem lengst hefur í bröggunum búið, að það byggi við sæmilega leigu í þessi átta ár. Ég veit, að sú leiga, sem við þarna leggjum til, mundi vera nokkurt tap fyrir ríkið á þessum tíma, og ég sé ekkert eftir ríkinu að bera það tap. Að þeim átta árum liðnum gæti löggjafinn ráðstafað, eftir því sem honum þóknaðist, hvernig sú leiga væri. Og við leggjum til, að leigan sé reiknuð mánaðarlega, 10% af mánaðarkaupi Dagsbrúnarverkamanna, m. ö. o., að hún sé miðuð við, hvaða tekjur menn hafa. Þetta er óvenjuleg ráðstöfun og allmiklu róttækari en það, sem menn annars hafa hugsað sér viðvíkjandi greiðslu leigu. Ég veit, að nú er það svo hjá verkamönnum og starfsmönnum ríkisins og öðrum, að menn verða að greiða þriðjung og upp í helming af sínum launum fyrir tveggja til þriggja herbergja íbúð, ef menn hafa mánaðarkaup Dagsbrúnarverkamanns, og það er óþolandi ástand, en það er ríkið, sem á sök á þessu ástandi, Það er ríkið, sem ræður öllum bankaútlánunum, það er ríkið, sem ákveður alla fjármálapólitíkina, það er ríkið, sem pískar núverandi kynslóð til þess að borga upp 100% allt, sem byggt er á Íslandi. Í staðinn fyrir, eins og mundi vera gert við skulum segja í borgaralegu landi eins og Danmörku, að gera mönnum mögulegt að borga upp sínar íbúðir á 60–70 árum og þætti eðlilegt, þá er hér verið að píska menn til þess að borga það upp á 10–15 árum, þannig að af þeim rúmum 3000 millj. kr., sem nú standa í íbúðum á Íslandi, eru bankalán og fasteignaveðlán varla yfir 10% í dag, eða 300 milljónir. - Við leggjum til, að ríkið ákveði leiguna 10% af mánaðarkaupi Dagsbrúnarverkamanns. Það ætti að vera vísbending um, að þetta væri eðlilegt og að ríkið vildi gera eitthvað gott af því, sem það hefur misgert á undanförnum árum. Ég veit að vísu, að t. d. í þeim löndum, sem byggja nú einna mest af íbúðum yfir alþýðu manna, í sósíalistísku löndunum, þar sem sú regla er höfð að miða húsaleigu við tekjur manna, er yfirleitt miðað við frá 4 upp í 8%. - Ég álít, að það væri ákaflega holl vísbending gagnvart öllum þeim, sem nú verða að búa við háa húsaleigu í Rvík, að ríkið gengi á undan um að lækka húsaleiguna, og væri þó enn þá betra, ef ríkið breytti sinni fjármálapólitík þannig, að hinum einstöku eigendum húsa og íbúða á Íslandi væri gert mögulegt að leigja ódýrara en þeir gera. Við vitum ósköp vel, að svo og svo mikið af öllu því fólki, sem núna leigir dýrt, er sjálft oft fátækt fólk, sem er að brjótast í að reyna að bjarga húseignum og neyðist þess vegna til þess að fara að okra á öðrum, af því að það er okrað á því vegna þess, hvernig bankapólitíkin er ákvörðuð af hálfu ríkisins, sem raunverulega ræður henni og getur ráðið henni. Þessi ákvörðun um leigu átti m. ö. o. að vera áminning ríkisins og aðgerð á móti svarta markaðnum í húsnæði, á móti svarta markaðnum í peningum, samsvarandi aðgerð og það er á móti svarta markaðnum í peningum að ákveða að leigja bændum fé með 2½% vöxtum eða láta til verkamannabústaðanna fé með 2½% vöxtum, hvort tveggja góðar og heilbrigðar ráðstafanir ríkisvaldsins frá fyrri tímum, sem enn sem komið er hafa til allrar hamingju ekki þurft að víkja fyrir okurandanum, sem er að ryðja sér til rúms nú. Ég álít þess vegna, að þessar ákvarðanir, sem gert er ráð fyrir í 3. gr., væru mjög heppilegar. Í 4. gr. er ríkisstj. heimilað að taka nauðsynleg lán til bygginganna og enn fremur að verja af tekjuafgangi ríkissjóðs á árunum 1954 og 1955, eftir því sem á vantar. Í 5. gr. er svo lagt til, að 1. tölul. í 1. gr. l. nr. 50 frá 5. apríl 1948 sé felldur burt. Það er hálf lína, þetta sem við leggjum til, að sé fellt þarna burt. Þessi hálfa lína úr l. um bráðabirgðabreytingu nokkurra laga frá 1948 er lína, sem hefur fellt burt alla aðstoðina við bæina um útrýmingu heilsuspillandi íbúða. Með því að samþykkja 5. gr. kæmu þær skyldur aftur á herðar ríkisins að hjálpa bæjunum við útrýmingu heilsuspillandi íbúða, og þó að ríkið taki að sér að útrýma bröggunum, þá eiga bæirnir eftir nóg í að útrýma kjallaraíbúðunum. Ég vil minna menn á, ekki sízt þá, sem tala um gildi laga, að það eru enn í dag í gildi lög frá 1929 um bann við kjallaraíbúðum. Þau eru í gildi enn í dag, lögin, sem banna, að það sé búið í kjallaraíbúðum. Þegar þau lög voru sett 1929, voru 800 kjallaraíbúðir í Reykjavík. Ég býst við, að þær séu nær 2000 nú, en að vísu á mikið af þeim kjallaraíbúðum, sem byggðar hafa verið upp á síðkastið, ekkert nema nafnið sameiginlegt með því, sem upphaflega var. Sannleikurinn er, að þessi lög frá 1929 um útrýmingu kjallaraíbúðanna eru - ég verð að segja það hreinskilnislega - eins ágæt lög og þetta voru og eins góður og tilgangurinn var með þeim, farin að standa á vissan hátt fyrir þrifum. Ég býst við, að svo og svo mikið af þeim húsum, sem nú eru byggð í Reykjavík, væri byggt með hærri kjöllurum, kjöllurum, sem væru sæmilegar íbúðir, ef þessi lög væru ekki og ef það væri ekki enn þá þannig, að það væri hafður alls konar „hókus-pókus“ við að taka út íbúðirnar á eftir. En það, sem er samt sem áður nógu slæmt í þessum efnum, er, að í þeim kjallaraíbúðum, sem eftir skoðun eru dæmdar óhæfar sem mannabústaðir, bjuggu 2700 manns fyrir nokkrum árum og líklega fleiri núna. Það búa um 10 þús. manns í Reykjavík í íbúðum, sem hafa verið álitnar meira eða minna óhentugar eða slæmar til íbúðar. Aðeins í þeim óhæfu kjallaraíbúðum eru líklega nú um 3000 manns, þannig að þó að ríkið útrýmdi bröggunum á næstu tveim árum og lögin um útrýmingu heilsuspillandi íbúða kæmu aftur í gildi, þá hefði bæði Reykjavíkurbær og aðrir bæir nóg að gera við að útrýma öðrum þeim heilsuspillandi íbúðum, sem því miður væru samt sem áður eftir. Hv. 6. þm. Reykv. og ég höfum lagt þetta frv. fram í trausti á það, að ef til vill væri hægt að fá menn til þess að gera einu sinni eitt stórt átak af hálfu ríkisins í þessum efnum. Eftir að ríkið hefði vanrækt sínar skyldur gagnvart þeim, sem minnst mega, um svona langan tíma, þá gæti mönnum nú ef til vill runnið blóðið til skyldunnar og séð um að afmá þann smánarblett, sem braggarnir eru enn þá á okkar landi. Það er hægt að gera þetta í svona átaki. Við erum nógu tekjumikil og nógu rík þjóð. Ríkið hefur sjálft það miklar tekjur og getur, ef það vill, aflað sér það mikils lánstrausts, að það gæti áorkað svona hlut. Ríkið leggur bæjunum yfirleitt það miklar skyldur á herðar, að það er alveg óhætt fyrir ríkið einu sinni að gera fleira en að byggja yfir hálaunaða embættismenn, og er ég ekki að telja það eftir. Það er alveg óhætt fyrir ríkið einu sinni að gera eitt verk, þar sem það segir við bæina á landinu og alla aðila: Svona fer ég að því að útrýma því, sem er blettur á íslenzku þjóðlífi. Ég vil þess vegna f. h. okkar flm. óska þess, að þetta mál fái hér góðar undirtektir og að því að lokinni þessari umr. sé vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Reykv. óskaði eftir góðum undirtektum við það mál, sem hér liggur fyrir til umr., og ég get fullvissað hann um það, að hann mun af minni hálfu - og ég þykist mæla þar einnig f. h. flokksbræðra minna hér í þinginu - mæta mjög góðum undirtektum við það mál að hefjast rösklega handa í byggingarmálunum til þess að útrýma braggaíbúðunum í landinu. Ég var honum að verulegu leyti sammála um margt það, sem hann sagði í þessu máli, þó að ég hins vegar verði að segja hitt, að ég er töluvert á annarri skoðun en hann um það, hvernig beri að lyfta því - ja, Grettistaki, skulum við segja, sem hér er um að ræða, að útrýma braggaíbúðunum á mjög skömmum tíma, og hafi einnig töluvert aðrar skoðanir um það, hverra sök sé á vanrækslu í þessum efnum á undanförnum árum. En það út af fyrir sig ætla ég að skipti minna máli, og skal ég láta það liggja á milli hluta við þessar umr. En þegar hér er rætt í þinginu frv. um byggingu íbúðarhúsa til útrýmingar herbúðum o. fl., þá þykir mér rétt, að hér komi fram það, sem af hálfu bæjarstjórnar Rvíkur hefur einmitt verið gert í þessu máli og nú er stefnt að, en það skiptir í sjálfu sér höfuðmáli, vegna þess að nærri því allar bragga- eða herskálaíbúðir á landinu eru í höfuðstað landsins. Það er vissulega smánarblettur á þjóðfélaginu, að við það skuli enn búið, að fjölskyldur í mjög stórum stíl með mörg börn og ungbörn búi í braggaíbúðum eða herskálum, sem ekki aðeins, eins og fram hefur verið tekið, hefur skaðvænleg áhrif á heilsu manna líkamlega, heldur líka ákaflega skaðvænleg andleg áhrif og uppeldisleg á yngstu kynslóðina. Án þess að ég skuli fara að rekja, hverjir eigi öðrum fremur á þessu sök, eins og ég sagði áðan, vil ég minna á það eða gera grein fyrir því, að 13. apríl þ. á. samþykkti bæjarstjórn Rvíkur ályktanir í húsnæðismálunum. Þar sem m. a. var lögð megináherzla á það, að herskálum yrði útrýmt á næstu fjórum til fimm árum, og veit ég, að enginn í þeim hópi, sem að þeirri ályktun stóð, mundi hafa á móti því eða vinna gegn því, að þessu átaki mætti ná á enn þá skemmri tíma. Að sjálfsögðu var bæjarstjórn Rvíkur ljóst, að ein meginorsökin fyrir vandræðunum í þessum efnum er sá takmarkaði eða lokaði lánamarkaður til íbúðarhúsabygginga, sem við höfum búið við á undanförnum árum. En bæjarstjórninni var jafnframt ljóst, að hún varð að hafa forgöngu um aðgerðir í þessu máli, til aðstoðar þeim einstaklingum fyrst og fremst, sem verst eru settir efnalega og hafa mesta erfiðleika af stórum fjölskyldum á framfæri sínu. Á s. l. vori, þegar þessar ályktanir voru gerðar í bæjarstjórn, stóðu mál þannig, að fyrir um það bil hálfu ári eða rúmlega það, þ. e. a. s. í september 1953, hafði verið mynduð ný ríkisstjórn, sem hafði m. a. á stefnuskrá sinni að leysa til frambúðar lánsfjármálin í sambandi við íbúðabyggingarnar og jafnframt að aðstoða í þessum efnum sérstaklega þá, sem nú ættu byggingar í smíðum. Okkur var a. m. k. kunnugt um það, fulltrúum Sjálfstfl. í bæjarstjórn, að ríkisstj. vann að þessu stefnuskráratriði sínu, og í þinglokin síðustu var gerð sú bráðabirgðaúrlausn í þessu máli að heimila ríkisstj. 20 millj. kr. lántöku, sem gengi til lánadeildar smáíbúða og væri fyrsta skrefið í efndum á þessu fyrirheiti stjórnarinnar. Mikill meiri hluti af þessu fé mun þegar vera fenginn og verður til ráðstöfunar á þessu ári, en til þess að taka málin áframhaldandi þeim tökum, sem nauðsynlegt var, skipaði ríkisstj. m. a. mþn. á s. l. sumri til þess að undirbúa fyrir það þing, sem nú er saman komið, till. í þessu efni. Það er ekki tímabært á þessu stigi málsins að víkja að þessum till., sem eru nú í deiglunni hjá hæstv. ríkisstj., en bæjarstjórn Reykjavíkur tók þá ákvörðun að bíða ekki eftir því, að fyrir lægi, hvernig þessi mál skipuðust, lánsfjármálin, heldur hefjast þegar handa í fullu trausti þess, að framkvæmdir bæjarstjórnarinnar gætu óhikað haldið áfram, þegar kæmi fram yfir næstu áramót, en bæjarsjóður mundi sjálfur reyna að rísa undir fjárhagshlið málanna, þangað til við tæki sú úrlausn snertandi fjárhagshlið málanna, sem ríkisstj. hafði boðað að hún vildi vinna að í sambandi við byggingarmálin. Þess vegna var það ákveðið af hálfu bæjarstjórnar að hefjast handa um byggingu nýs íbúðarhverfis í Reykjavík, austur af Bústaðavegshverfinu, þar sem rúm mun vera fyrir og búið er að gera ráð fyrir þegar um 200 íbúðum og gætu væntanlega orðið fleiri. Eru þessar íbúðir hugsaðar í raðhúsum með mjög hentugu formi og gert ráð fyrir því jafnframt, að sameiginleg kyndistöð geti orðið í þessu íbúðahverfi, þannig að hægt sé að hagnýta hitaveituvatn við upphitun þessara húsa þá tíma árs, sem það er nægjanlegt, og allt árið, ef svo vel til skipaðist, að vatnsaukningin yrði mikil á næstu árum, en meðan það ekki væri, þá a. m. k. heitustu mánuði ársins. Þetta byggðarhverfi er þannig hugsað í framkvæmd, að bæjarstjórnin hefur forgöngu um að gera húsin fokheld, en hugsar sér síðan að gefa einstaklingum kost á því að eignast þau og ljúka við íbúðirnar. Og það er fyrst og fremst höfuðtilgangurinn með þessum ódýru og hagkvæmu byggingum, að gefa þeim, sem búa í herskálunum, forgangsrétt að því að eignast þar íbúðir. Og það er það mál sérstaklega, sem hér liggur fyrir til umr. Í þessu sambandi benti bæjarstjórnin í sambandi við ályktanir sínar frá 13. apríl 1954 á ákveðnar leiðir, sem hægt væri að fara til þess að ná því marki að útrýma herskálunum, fjárhagslega séð, samhliða áskorun til ríkisstj. og Alþ. að vinna að því. Fimmti liður ályktunar bæjarstjórnar var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta, að „bæjarstjórnin ályktar að beina þeirri áskorun til ríkisstj. og Alþ. að gera sérstakar ráðstafanir í sambandi við húsnæðismálin, sem miði að því, að útrýmt verði öllum braggaíbúðum á næstu 4–5 árum“. En bæjarstjórnin benti jafnframt á leiðir fjárhagslega, og þær voru í höfuðatriðum, að stofnaður yrði byggingarsjóður í þeim tilgangi að útrýma braggaíbúðunum hér í Reykjavík með 50 millj. kr., sem aflað væri á árunum 1954, 1955 og 1956, og gert var ráð fyrir lántöku í þessu sambandi jafnhliða framlögum úr ríkissjóði og bæjarsjóði. Svo var gert ráð fyrir því, að stjórn byggingarsjóðs skyldi framkvæma rannsókn á hag, getu og vilja braggabúa til að eignast íbúðir og sé slík rannsókn lögð til grundvallar þeim leiðum, sem farnar skulu í því skyni að losa braggaíbúðir og útrýma þeim. Stjórn byggingarsjóðs skal sérstaklega athuga samhliða eftirfarandi leiðir: 1) Að byggja beinlínis fyrir braggabúa og gefa þeim kost á íbúðunum, fokheldum með hitalögnum eða lengra komnum, með hagstæðum kjörum og lánum til langs tíma. 2) Að lána braggabúum fé til þess að gerast aðilar í byggingarfélagi þeirra sjálfra eða aðili að byggingu verkamannabústaða. 3) Að lána braggabúum hagkvæm lán til sjálfstæðra byggingarframkvæmda. M. ö. o.: bæjarstjórnin benti á ákveðnar fjáröflunarleiðir, lántökur, framlög frá ríki og framlög frá bæjum, og einnig viss höfuðsjónarmið í því, hvernig byggingarframkvæmdunum eða aðstöðu manna við að eignast íbúðirnar skyldi hagað, en af hálfu bæjarstjórnarinnar var lögð megináherzlan á að gera þessu fólki kleift að eignast eigin íbúðir, og að því máli skal ég koma nánar síðar í sambandi við ákvæði þessa frv. um það, að ríkið byggi íbúðir og leigi íbúðirnar. Eftir að bæjarstjórnin hafði gert þessar ályktanir, er gangur málsins þannig, að ábendingar bæjarstjórnar og ályktanir voru lagðar fram í mþn. í húsnæðismálunum, sem vann í sumar. Hafa þær verið til athugunar, og mun það koma fram síðar á sínum tíma, án þess að ég víki nánar að því hér. En bæjarstjórnin hófst þegar handa, eftir að nauðsynlegum undirbúningi var lokið, til þess að óþarfur dráttur yrði ekki, meðan ekki sæist, hvaða ákvarðanir teknar yrðu af ríkisstj. og Alþ., en í trausti þess, að þær yrðu í samræmi við stefnu ríkisstj. um varanlegar úrlausnir í þessum málum. Það var þess vegna í ágústmánuði hafizt handa um byggingu 45 íbúða í þessu raðhúsahverfi. Verkið var boðið út, og ákveðinn verktaki tók það að sér. Síðan var ákveðið þann 19. ágúst í bæjarstjórninni að fela borgarstjóra að undirbúa byggingu 6 samstæðna með 50–90 íbúðum til viðbótar 45 íbúðum í raðhúsum, sem um getur í fundargerð bæjarráðs 19. ágúst, og 16 íbúðum í Bústaðavegshúsunum, sem hafin var bygging á samkv. áætlun bæjarstjórnar 13. apríl. Það er þess vegna hafin á þessu ári af bæjarstjórninni bygging á 16 íbúðum í Bústaðavegshverfi, 45 íbúðum í raðhúsahverfinu, sem þegar er hafin framkvæmd á, og verið er að undirbúa að hefja framkvæmdir á 50–80 íbúðum til viðbótar, en heildaráætlunin er í bili um raðhúsahverfi með allt að 200 íbúðum, en möguleikar þó fyrir fleiri. Hér hefur sem sagt verið nokkuð aðhafzt af bæjarstjórnarinnar hálfu, og ég vildi mega ætla, að það standi vonir til, að Alþingi eigi eftir að taka af sinni hálfu þær ákvarðanir, sérstaklega varðandi lánamálin, sem gera þessar framkvæmdir auðveldari og skjótari en ella mundi verða. Þegar í bæjarstjórn var unnið að þessu máli, lá fyrir frá hagfræðingi Reykjavíkurbæjar grg. um herskálaíbúðir í Reykjavík, og samkvæmt manntali 1952 voru þær 542, og gerð var einnig áætlun um það innan bæjarstjórnarinnar með hliðsjón af upplýsingum í þessari skýrslu, sem fyrir lá um fjölskyldustærðir í herskálunum, hvað byggja þyrfti mikið af íbúðum hverrar tegundar, og varð sú sundurliðun á þá leið, að við álitum, að byggja þyrfti til þess að útrýma herskálunum 159 tveggja herbergja íbúðir, 160 þriggja herbergja íbúðir, 173 fjögurra herbergja íbúðir og 50 fimm herbergja íbúðir. Í sambandi við kostnaðaráætlanir um þessar raðhúsaíbúðir, sem þegar hafa verið hafnar framkvæmdir á, vil ég láta þess getið, þar sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) gerði ráð fyrir því, að hægt væri að byggja sómasamlegar íbúðir fyrir um 150 þús. kr., að það lætur mjög nærri lagi, samanborið við áætlanir, sem gerðar voru af hálfu sérfræðinga á vegum bæjarstjórnarinnar, því að þar var gert ráð fyrir því, að ef þessum raðhúsum eða íbúðunum í þeim yrði skilað fullgerðum, þá mundi kostnaður verða um 135 þús. kr. á íbúð, en það svarar til þess, að byggingarkostnaðurinn væri í þessum íbúðum um 500 kr. á rúmmetra, og þegar það er haft í huga, þá held ég, að hér sé ekki ástæða til að ætla, að örðugt mundi reynast að standa við þessa áætlun. Hins vegar er að verulegu leyti gert ráð fyrir því, að bæjarstjórnin hafi fyrst og fremst frumkvæðið um að gera húsin fokheld, og þá er áætlað, að það muni kosta 48 þús. kr., síðan að leggja í þau hitalögn, sem væntanlega yrði látin fylgja með þeim fokheldum, eins og gert var á sínum tíma um Bústaðavegshúsin, og sá hluti kostnaðarins er áætlaður um 61500 kr. Nú mætti koma að því, hvort íbúar herskálanna og aðrir, sem í heilsuspillandi íbúðum búa. hafi ráð á því að eignast íbúðir og hvort nokkur önnur leið sé fær en sú, sem lögð er til í þessu frv., að leigja viðkomandi aðilum íbúðirnar. Það er hiklaust stefna okkar sjálfstæðismanna, að það sé tvímælalaust affarasælla, að einstaklingarnir geti eignazt og átt sínar íbúðir sjálfir, heldur en að þeir búi í leiguíbúðum, hvort sem þeir eiga að vera leiguliðar hjá ríkinu eða einstaklingum, og við teljum, að það sé hægt að ná því marki með sameiginlegu átaki ríkisvaldsins og bæjarfélaganna. Menn rekur minni til þess, að hæstv. forsrh. gerði grein fyrir því hér, - í eldhúsdagsumræðum, hygg ég, að það hafi verið, í desembermánuði s. l., – að höfuðsjónarmið núverandi hæstv. ríkisstj. í sambandi við lánamálið til íbúðabygginga væri það, að hverjum, sem óskaði þess, ætti að gefast kostur á því að fá lán til íbúðabygginga, sem næmi allt að 100 þús. kr. út á íbúð. Að þessu er verið að stefna, og það er einmitt þungamiðjan í því, að takast megi að loka svarta markaðnum í þessum málum, sem - eins og hv. 2. þm. Reykv. kom að - er gífurlegur og geigvænlegt þjóðfélagslegt fyrirbrigði eins og er. Þegar hvíla á meðalíbúðum 100 þús. kr. til langs tíma með 1. veðrétti, þá er búið a. m. k. að loka verulega dyrum fyrir svarta markaðnum, sem jafnan heimtar 1. veðrétt fyrir sínum okurlánum, og kynni þá að fara svo, að mikið fé, sem hefur getað margfaldazt illu heilli á þessum svarta markaði að undanförnu, hefði ekki aðrar betri leiðir og hollari að fara en á almennan verðbréfamarkað, sem síðar yrði til hags fyrir þá, sem eru að byggja hús og fá lán með hagstæðum kjörum. En setjum svo, að menn eigi kost á allt að 100 þús. kr. láni til langs tíma, og ef við miðum við t. d. 30 ár í þessu sambandi, þá mundu afborganir og vextir samsvara líklega nálægt 620 kr. mánaðargreiðslu, og í fæstum tilfellum mundi slík húsaleiga verða mönnum ofviða, miðað við launakjör almennings í dag. Þá eru að vísu eftir allt að 35 þús. kr., miðað við kostnaðaráætlun þessara íbúða. Sumt af fólkinu getur áreiðanlega klofið það sjálft með hjálp vina og vandamanna, en sumir kannske engan veginn, og þá hefur það verið skoðun fulltrúa a. m. k. Sjálfstfl. í bæjarstjórn Reykjavíkur, að hér sé einmitt bil, sem eigi að brúa með beinum og óafturkræfum framlögum af hálfu ríkissjóðs og bæjarsjóðs, því að hversu hagstæður lánamarkaður sem opnaður verði í sambandi við íbúðabyggingarnar, þá verði þó alltaf að hafa í huga, að eitthvað af fólki er ekki þess megnugt að byggja íbúðirnar, þó að það fái góð lán. En ef um er að ræða sérstaklega fjölskyldufólk og dugandi fólk, sem treystandi er til framkvæmda á þessu sviði, þá er ekki óeðlilegt, að það opinbera hlaupi undir bagga með beinum framlögum í þessu skyni og léti þá íbúðirnar í té í vissum tilfellum með einhverjum styrktarráðstöfunum, afskriftum þegar í upphafi, sem munaði kannske að verulegu leyti eða öllu leyti mismuninum á láninu og kostnaðarverði íbúðanna. Í sambandi við rannsókn þá, sem fram fór á braggaíbúðum og aðstöðu herskálabúa, þá er þar um að ræða sundurliðun á fjölskyldufeðrum og einnig nokkur athugun á efnahag þessa fólks. miðað við gjöld þess til ríkis og bæja, og það má alveg fullvíst telja, að í herskálunum er engu siður upp og ofan dugandi fólk en í öðrum íbúðum höfuðstaðarins og annars staðar á landinu. Og margt af þessu fólki mundi fullkomlega vera þess megnugt að byggja þak yfir höfuðið sjálft, ef því væri veitt sú eðlilega og réttláta aðstoð að eiga aðgang að sæmilegum lánamarkaði, sem þýðir það, að fólkinu sé gefinn kostur á að greiða íbúðir sínar á löngum tíma, og ekki ætti að miða við skemmri tíma en 30 ár. Ég vil svo aðeins geta þess eða hafa þann fyrirvara, að þær ráðstafanir, sem hér hefur verið byrjað á af hálfu bæjarstjórnar, eru ekki einskorðaðar við að aðstoða það fólk, sem býr í herskálunum, enda eru því miður enn þá fjöldamargir aðrir, sem búa í ófullnægjandi húsnæði. Aðstöðu þess fólks verður einnig að hafa í huga. En ég vil vekja athygli á því, að það var á sínum tíma í fyrra verið að ræða hér um afnám fjárhagsráðs, og sumum hv. þm. þótti ekki mikil breyting vera gerð, þó að fjárhagsráð væri lagt niður, og kom það fram í umr, hér á þingi í gær. En hvað hefur gerzt í byggingarmálunum? Það hefur gerzt það frá því í fyrra, að byggingarframkvæmdir hafa aldrei verið meiri í Reykjavík en þær hafa verið á þessu ári, í nágrenni Reykjavíkur og um gjörvallt land. Það er eins og það hafi verið tekin stífla úr flóðgátt, þegar lagt var niður fjárhagsráð, og það enda þótt enginn almennur aðgangur sé til hagstæðra lána til byggingarstarfseminnar hér á landi eins og nú er í dag. Það er heldur enginn vafi á því, að margt af þessu fólki hefur farið út í byggingarnar í góðri trú á, að það opinbera mundi, meðan á framkvæmdunum stæði, skipa þessum málum þannig, að það ætti einhvern aðgang að eðlilegum og hagstæðum lánum, og það væru mikil svik við bjartsýni og framkvæmdaþrek þeirra einstaklinga, sem í dag eru að byggja hús, ef Alþingi og ríkisstjórn bregðast þeirri skyldu að rétta borgurunum hjálparhönd með stórkostlegum lagfæringum á sviði lánsfjármálanna. Hv. 2. þm. Reykv. vék að því, að það mundu hafa verið byggðar 600 og eitthvað íbúðir 1946, og þótti þá mikið og var mikið, en síðan hefði þetta mjög minnkað og á árunum eftir 1950 dregizt gífurlega saman, og þetta er rétt. En eftir því sem skýrslur liggja fyrir í dag, þá mun láta nærri, að íbúðir, sem í byggingu eru hér í Reykjavík, séu um 1000, miðað við septembermánuð, og í Reykjavík og næsta nágrenni um 1400 íbúðir og sennilega á öllu landinu eitthvað á þriðja þúsund íbúðir, sennilega 2200 íbúðir, eftir því sem komizt verður næst af þeim skýrslum, sem fyrir liggja. Ef þessu heldur áfram, og þessu á að geta haldið þannig áfram, ef lánsfjármálin eru lagfærð, þá mætti búast við því, að mestu erfiðleikarnir og vandkvæðin í húsnæðismálunum væru í heild leyst á næstu 4-5 árum. Til þess að fullnægja fólksfjölguninni á Íslandi, sem er mikil hér, miðað við aðrar Evrópuþjóðir, mun áreiðanlega vera nóg, að byggðar séu 800–900 íbúðir á ári. En næstu árin, sem fram undan eru, þarf að vinna upp það, sem tapazt hefur á liðnum árum, vinna upp þann mikla húsnæðisskort, sem nú er, og til viðbótar hinni almennu fólksfjölgun þarf að gera ráð fyrir þeim fólksflutningum, sem eiga sér stað í mjög ríkum mæli nú hér á landi og hafa sín áhrif í þessu máli. Um frv., sem fyrir liggur, vil ég svo ekki segja annað en það, að höfuðtilgangi þess er ég sammála, eins og menn hafa heyrt af máli mínu, að gera ráðstafanir til þess að útrýma braggaíbúðunum. Ég er hins vegar algerlega andvígur því, að ríkið byggi íbúðir og leigi einstaklingunum þær, heldur tel, að ríki og bær eigi að aðstoða einstaklingana til þess að byggja þessar íbúðir sjálfir og eignast þær. Ég geri þess vegna ekki mikið úr því, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, breyti miklu í þessum málum, en ég ber fullt traust til þess, að þeim muni skipað svo á næstunni, að verulegra úrbóta sé að vænta. Af hálfu bæjarstjórnar Reykjavíkur hefur þegar verið hafizt handa í stórum stíl í fullu trausti þess, að Alþingi og ríkisstj. láti ekki sitt eftir liggja, og það er alkunnugt, að innan hæstv. ríkisstj. er nú unnið af kappi að því að undirbúa þessi mál fyrir það þing, sem nú situr. En eins og ég gat um í upphafi, þá er ekki tímabært á þessu stigi málsins að reifa þau mál nánar.