Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við hv. þm. Ragnar Arnalds flytjum hér till, til þál. á þá lund, að ríkisstj. verði falið að láta nú þegar hefja ítarlega leit að djúprækju fyrir Norðurlandi, jafnframt því sem lagt verði af mörkum nægilegt fé til rannsókna á þeim hafsvæðum svo að úr því verði skorið með sem skjótustum hætti hversu miklum flota mætti beina á slíkar veiðar nú um sinn. Ég leyfi mér að lesa grg. með tillögunni: „Nú þegar er hafin mjög svo arðgæf útgerð til rækjuveiða á djúpslóð fyrir Norðurlandi. Hafa starfsmenn Hafrannsóknastofnunar lagt verulegan skerf til leitar og rannsókna nyrðra, en þó mun sannast sagna að einkum hafi það verið framtak sjómanna sjálfra, sem leitt hafi til þess að við getum nú þegar gengið að allmiklum afla vísum af þessu dýrmæta sjávarfangi. Sökum þess að ekki hefur fengist nægilegt fé til skipulagðra rannsókna og leitar verður ekki sagt um það með vissu hversu stór þau svæði eru á landgrunninu nyrðra sem djúprækjan finnst á í veiðanlegu magni, né heldur það hversu mörgum togskipum má halda úti til djúprækjuveiða með góðum árangri án þess að gengið verði of nærri stofninum. Líkur benda þó til þess, að ekki sé ofætlað að gera megi út 15–20 litla skuttogara á rækjuveiðar eingöngu og smærri togskip að auki meðan hlífast verður við botnfiskastofnunum. Fyrir liggur álit sérfræðinga Hafrannsóknastofnunar á þá lund, að ef gagn ætti af að verða þyrftu þeir að hafa til afnota duglegt togskip til leitar og rannsókna fyrir Norðurlandi í 7 mánuði á næsta ári, frá aprílbyrjun til októberloka, Þörf fyrir rækjuleit á þessum slóðum er býsna brýn nú þegar á þessu hausti, þau sem útgerðarmenn hafa ekki bolmagn til að halda uppi neinni teljandi leit af eigin rammleik, en skipin bundin við veiðar á takmörkuðum svæðum þar sem afli getur brugðist og verður hamlað veiðum á Kolbeinseyjarsvæðinu þótt sjóveður sé gott austar, þar sem ætla má að einnig finnist nóg rækja. Varðandi kostnaðarhliðina má geta þess, að togskip, sem Hafrannsóknastofnunin leigir nú til kolmunnaveiða kosta um 25 millj. kr, á mánuði í úthaldi. Er þar reiknað með kostnaðarútreikningum Landssambands ísl. útvegsmanna. Ætla má að kostnaður við úthald togskips til rækjuleitar yrði álíka.“ Nú væri það að bera í bakkafullan lækinn í sambandi við flutning þessarar till. að orðlengja það, hver þörf er á því að við getum hlíft þorskstofninum a.m.k. ekki minna á næsta ári heldur en við höfum gert á þessu ári. Hafa verið færð sérfræðileg rök að því, að við höfum gengið of langt við veiðarnar í ár og megum alls ekki ganga jafnlangt á næsta ári. Af hálfu hæstv. ríkisstj. hefur það verið haft mjög uppi, hversu myndarlega hún hafi gengið fram í því, eða sjútvrn. í tíð þessarar ríkisstj., að leita nýrra leiða til útgerðar hér við land og nýtingar nýrra fiskstofna. Er þess skemmst að minnast þegar frá því var greint með verulegu pompi og talsverðri pragt fyrir skemmstu, að athuganir, sem gerðar hefðu verið á vegum ríkisstj. á því, hvernig við gætum nýtt kolmunnann til útflutnings, hefðu leitt til þeirrar niðurstöðu að þurrkaðan kolmunna af Íslandsslóð mætti selja í hunda- og kattafóður í Vestur-Evrópu og jafnvel ekki fráleitt, að það væri hægt að fá blökkumenn til þess að reyna að borða hann. Ég hygg að hið sanna í málinu sé nú það, þrátt fyrir talsverða viðleitni af hálfu yfirvalda til þess að leita að nýju sjávarfangi og nýrra leiða til þess að nýta það sjávarfang, að þá hefði mátt miklu betur að vinna heldur en gert hefur verið. Sérstaklega er það tilfinnanlegt í sambandi við djúprækjuna, þar sem við stöndum nú í þeim sporum að við höfum rökstudda ástæðu til þess að ætla að allmikið sé af djúprækjunni fyrir Norðurlandi, sem að vísu mætti nýta fyrir miklu fleiri sjávarpláss en þau sem næst liggja. Árið sem leið voru gerðir út 78 skuttogarar á rækjuveiðar við Grænland og þar var eingöngu fiskuð stór rækja. Sleppt var aftur í sjóinn af langflestum skipum rækju af þeirri stærð sem við höfum nýtt hér á landi árum saman, sleppt lifandi í sjóinn, aðeins nýtt stærsta rækjan sem hraðfryst var um borð í skipunum til sölu á erlendum mörkuðum. Sem dæmi um það, hversu arðgæf sú útgerð er, má geta þess, að meðalafli færeysku skipanna, sem haldið var úti til þessara veiða árið sem leið, mun hafa verið langt í 14 millj, danskra kr, eða allt að 500 millj. ísl. kr. Ef unnt yrði að hefja djúprækjuveiðar í stórum stíl fyrir Norðurlandi er vafalaust að við fengjum þar ærinn starfa fyrir hluta af togaraflota okkar þann tíma sem við verðum að blífa botnfiskastofninum. Svo ber til að við höfum aðstöðu hér til þess að nýta ekki aðeins stærstu rækjuna, sem yfirleitt er hraðfryst til útflutnings um borð í skipunum, heldur einnig millistærðina, og verkun rækju er þess háttar að tæplega mun finnast sjávarfang sem gefi eins mikla atvinnu í landi og verkun rækjunnar. Nú skulum við ætla að orðið verði við þeirri beiðni Hafrannsóknastofnunar, að séð verði fyrir þeim fjármunum sem þarf til að fá duglegt togskip til rannsókna og rækjuleitar á næsta ári eða frá aprílbyrjun næsta árs og fram eftir því ári. En hitt er mér tjáð af hálfu þeirra manna, sem veiða rækjuna núna á djúpslóðinni fyrir norðan, að nauðsynlegt sé að fá til þess fjárstyrk að hefja leitina nú þegar fyrir Norðurlandi. Veðrátta er með þeim hætti á þeim slóðum þar sem rækjan er helst veidd núna, að úrföll verða tiltölulega marga daga, þótt sæmilegt veiðiveður sé annars staðar fyrir Norðurlandi þar sem ástæða er til þess að djúprækjan kunni að leynast. Ef við tökum tillit til þeirra verðmæta sem hér eru í húfi, þeirra verðmæta sem hægt er að afla á úthaldsdag á þeim slóðum sem rækjan heldur sig, þá yrði kostnaður við útgerð leitarskips tiltölulega litill. Við flm. höfum ástæðu til þess að ætla að þeim fjármunum, sem varið yrði í þessu skyni, yrði ekki betur ráðstafað til annarra framkvæmda heldur en rækjuleitarinnar fyrir Norðurlandi. Ég vil svo mælast til þess að till. þessari verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Vegna þeirrar till., sem hér liggur fyrir um að láta nú þegar hefja ítarlega leit að djúprækju fyrir Norðurlandi, vil ég upplýsa það, að á síðustu tveimur árum hefur verið varið miklum fjármunum til leitar að rækju, og þá djúprækju, sérstaklega á s.l. ári og nokkuð á þessu ári. Sá landsfjórðungur, sem ítarlegast var leitað fyrir, var Norðurland og með nokkuð góðum árangri. Hins vegar var mjög takmörkuð leit framkvæmd fyrir Austfjörðum, og beiðnir hafa verið um leit að rækju annars staðar, út af Suðvesturlandi og sömuleiðis út af Vesturlandi. Á þessum tíma held ég að sé illmögulegt að leita að rækju með nokkrum árangri. Við höfum verið að gera tilraunir bæði með þessa leit og eins með leit og veiðar á kolmunna á þessu ári. Þær tilraunaveiðar og vinnsla hafa gefið að sumu leyti nokkuð góða raun, en nú undanfarið hefur útkoman verið mjög léleg í veiði á kolmunna vegna þess hve veður hafa verið hörð og leit verið allt of dýr miðað við þann árangur sem fengist hefur. Var þó vitað fyrir um mjög mikið magn af þeirri fisktegund. Ég hygg að alveg óhætt sé að segja að það sé heppilegast að hefja þessa leit snemma vors og fram eftir sumri. Hún hefur gefið bestan árangur. Sömuleiðis hafa bátar sjálfir fundið veruleg mið allt frá því norðan Ísafjarðardjúps og norður og norðaustur með landi. Hér er auðvitað um að ræða hve mikið fjármagn fæst í fiskleit og fiskrannsóknir umfram það, sem Hafrannsóknastofnunin hefur úr að spila. Ég vildi aðeins að þetta kæmi hér fram, að varið hefur verið miklu fjármagni til leitar að djúprækju á síðasta og þessu ári. En hitt er alveg rétt hjá hv. flm., að það er þörf á því að auka bæði þessa leit og leit að ýmsum öðrum fisktegundum og þörf á verulegri breytingu til að nýta okkar flota, en sækja ekki um of í veiðar á fiskstofnum, eins og verið hefur á undanförnum áratugum.



Herra forseti. Ég ætla mér ekki að flytja langa framsögu með þessari till, nú, svo mjög sem þetta mál hefur verið rætt hér á hinu háa Alþ. og eins víðar á opinberum vettvangi. Sú till., sem hér er flutt af mér ásamt 10 öðrum hv. þm., er sáttatill. í þessari illvígu og langdrægu þrætu, að vísu ekki langdrægu ef miðað er við sögu þrætunnar sem við þekkjum frá fyrri tímum, sem stóð í tæpa öld af mikilli hörku eða frá útkomu 2, árgangs Fjölnis 1836 og til 1929. En allt að einu, þá er mál að linni. Það er lífsspursmál að mínum dómi að menn nái sáttum í þessu máli og að við höfum ein lög allir. Ástæðan til þess, að þessi leið var farin, á uppruna sinn í því, að á ráðstefnu um þessi mál, sem hæstv. menntmrh. gekkst fyrir, varpaði formaður stafsetningarnefndarinnar, sem áður starfaði, þeirri hugmynd fram, að sættst yrði með þeim hætti að z yrði rituð í stofni orða. Ég tek það fram, að þessi till. er ekki saman sett af Halldóri Halldórssyni prófessor, enda var því ekki haldið fram hér í umr. um frv, hæstv. menntmrh. sem hann flutti hér um hvernig skyldi í framtíðinni staðið að breytingu á stafsetningarreglum, heldur var til þess vísað, að hann hefði varpað þessari hugmynd fram, að menn sættust og næðu þá báðir aðilar höfuðatriði síns máls fram, þeir, sem vilja ekki hverfa frá upprunanum, héldu stofni orðanna, en hinir, sem halda því fram að það þurfi mjög mikla málfræðikunnáttu til þess að læra að rita z í miðmyndarendingum t.d., að það yrði fallist á þeirra sjónarmið. Um hvað er í raun og veru tekist á? Menn hefur lengi greint á í þessum efnum, og það er tekist á um það, hvort heldur skuli hallast að réttritun eftir framburði eða uppruna. En ég legg áherzlu á að engum hefur dottið það í hug um langan aldur, ekki svo að ég viti a.m.k. frá upphafi þrætunnar 1836 og til þessa dags, að hægt væri eða skynsamlegt að fara eingöngu eftir annarri leiðinni, að skrifa annað tveggja eftir framburði eða uppruna. Sannleikurinn er sá, þó að ég að þessu leyti hallist að uppruna og vilji við hann styðjast, að þá er mér ljóst að við mundum lenda í algerum myrkviði ef við ætluðum að fara að leita að öllum uppruna, - myrkviði sem við mundum ekki rata um. Það hefur engum dottið í hug nema fyrsta hv. sjálfskipuðum skemmtikrafti í Alþingi að nefna þessa leið sem er nefnd hér á tillöguplaggi frá hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, og leyfi ég mér að gera það ekki frekar að umtalsefni, enda ekki umræðuhæft. Um þetta hefur verið tekist á, en farið bil beggja og þótt best á því fara, eins og ég vil leyfa mér að vilna til Einars skálds Benediktssonar um, þar sem hann árið 1898, hygg ég, lýsir yfir fylgi sínu við stafsetningu Konráðs Gíslasonar, eftir að Konráð Gíslason sneri frá fyrri villu síns vegar um að rita eftir framburði og með 7, árgangi Fjölnis samdi sjálfur nýjar stafsetningarreglur rétt fyrir 1850, þar sem farið var bil beggja og m.a. z-an tekin upp náttúrlega á nýjan leik. En Einar Benediktsson segir um kenningu Konráðs, eftir að hann breytti aftur til, svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Kenning Konráðs Gíslasonar um að láta framburð ráða nema þar sem hann kemur í bága við upprunann er svo skýr og gagnviturleg, hefur svo hárjafnt fyrir augum eflingu og staðfestingu hins lifandi máls um leið og hún heldur föstum tökum á þeim grundvelli sem byggja skal á, fornmálinu, að það sýnist óviti næst af þeim mönnum, sem gengist hafa fyrir samtökunum um að ætla sér að fara að bæta nokkru þar um eða breyta“ - og lýkur hér tilvitnuninni. En samtökin, sem hann nefnir í þessu efni, eru Blaðamannafélag Íslands, sem var þá nýstofnað og hugðist beita sér fyrir samræmingu í þessum efnum, eða eins og þeir orðuðu það; að koma á einingu í íslenzkri stafsetningu. Þessi till. sem sagt, sem við hér flytjum, er sáttatillaga og þar er brugðið út af þeirri stafsetningu sem sett var árið 1929, með þeim hætti að aðeins skal rita z fyrir upprunalegt tannhljóð í stofni, þar sem tannhljóðið hefur fallið brott í skýrum framburði, þ.e. d, ð eða t, og nefnd um það dæmi, og enn fremur í stofni lýsingarorða og þeirra sagnorða, sem enda á d eða t og tannhljóðið fellur brott í skýrum framburði á undan hástigsviðskeytinu st eða sagnorðsendingunni st, og sömuleiðis tekin dæmi um þetta. Og hér er aðeins um stofninn að tefla. Ég verð að segja það, að ég varð undrandi á því, þótt úttekt sé enn eigi lokið í þeim efnum, þegar ég var af fróðum mönnum upplýstur um það á liðnu sumri að fjöldi orðanna, sem z mundi þá vera skrifuð í stofninum, væri aðeins á annað hundrað, og ég satt að segja á eftir að fá frekari sönnun fyrir þessu. En þá væri engum ofætlandi að læra það utan að. Ekki var verið að fíkjast í það hér á skólaárum mínum, þegar við urðum að læra eins og páfagaukar 32 óreglulegar franskar sagnir, sem var lögð svo rík áhersla á af skólameistara okkar heitnum á Akureyri, að það situr jafnvel í manni enn, þessi ósköp. Og í annan stað getur hver og einn, ef við förum að þessari reglu, flett því upp í sinni orðabók, hvar skrifa á z. Ég legg mikla áherzlu á þetta, þótt mér sé hin mesta eftirsjá í z í miðmyndarendingunni, það verð ég að játa. En þó legg ég enn meira upp úr þessu, ef sættir geta tekist með þessum hætti, að varðveita z-una í stofninum, að glata ekki tannhljóðinu sem þarna stóð og í sumum tilfellum er reyndar borið fram, en fellst á þá meginröksemd, sem ég skal játa að hæfa er í, andstæðinga minna í þessu máli, sem halda því fram með nokkrum rétti að það þurfi allmikla málfræðilega kunnáttu til þess í öllum tilfellum að kunna að rita z í hinu fallinu, þ.e.a.s. í miðmyndarendingunum. Þá er í þriðja lagi lagt hér til, að ef í stofni orðs er tvöfaldur samhljóði, tt, og eftir fer s, skal rita fullum stöfum tts eins og í kletts, spottskur, styttstur, battst o.s.frv. Þetta er tekið upp ettir hæstv. menntmrh. sjálfum. Þetta lagði hann fram á stafsetningarráðstefnunni, og á þetta vil ég fallast. Og það má vera með ólíkindum, ef þarna á að sveigja af leið. Við skulum taka sem dæmi, að ég hef reynt það nýlega að ungur piltur, sem ferðaðist austur að Seljalandsfossi sagði að vatnið úr fossinum hefði skvettst á þau, börnin. En kennaranum hans er nú fyrirskipað, að barnið megi ekki segja þetta, og megi ekki skrifa þetta þó það segi það jafnvel, það eigi að skrifa skvest. Og fari menn eftir þessu, og það þekkjum við úr framburði, hætta þeir að segja til kletts, heldur segja þeir bara kless þar sem við erum að tala um klett. Og við höfum dæmi fyrir okkur um það, frægan rithöfund, sem skrifaði, að mig minnir, á þá leið, að það voru Æviskrár íslenzkra hesta, minnir mig að það hafi heitið, sem Stefán nokkur safnaði og varð ríkur af, eftir Jón frá Vassdalshólum. Og það er út af fyrir sig í lagi að gagnmenntaðir menn riti svona eins og Vassholt fyrir Vatnsholt. En við getum ekki verið þekktir fyrir að kenna börnum þetta eða leyfa þetta í skólum eða leyfa þetta í opinberum plöggum þar sem samræmd stafsetning er nauðsyn. Þessi þriðji liður þarna er tekinn upp úr þeirri till., sem hæstv. menntmrh. lagði fyrir stafsetningarráðstefnuna, og eins það, að ef ð helzt í framburði á undan st, þá skuli að sjálfsögðu það ritað, og það er 4. liðurinn, eins og hann gleðst og hefur glaðst og þeir hafa mæðst, hún hefur náðst o.s.frv. Síðan er í 5. lið tekin upp sú regla, að ekki skuli rita z í miðmyndarendingum sagna. Þetta er aðalreglan. En síðan er í sjötta lagi leyfi að z sé rituð í orðum sem eru erlend að uppruna. Ég þarf ekki að hafa mörg fleiri orð hér um. Síðan er í till. lagt til að höfð verði svipuð aðferð um breytingar á reglum um stafsetningu í framtíðinni eins og hæstv. menntmrh, leggur til í frv. sínu, sem hér hefur verið til umr., aðeins hreytt út af þeirri reglu með þeim hætti, að lagt er til að fleiri eigi aðild að þeirri n., sem fær þetta til umfjöllunar, heldur en gert er ráð fyrir í frv. hans. Við leggjum hér til að þrír hinir sömu verði áfram í hópi nm., en viljum síðan bæta fjórum við og ætti það að tryggja, að jafnan þegar lagt er til að breytt verði um stafsetningu, þá verði það að allra beztu manna yfirsýn. Ég geri ráð fyrir að augu manna nú hafi opnast fyrir því hver nauðsyn er á að skipta ekki um stafsetningu eins og menn skipta um föt. Og eins viljum við fallast á, eins og segir í því frv., að stafsetningarreglunum verði ekki breytt nema ályktun þar um hafi verið áður gerð á hinu háa Alþ. eftir till. sem menntmrh. leggur þar fyrir, eftir að þessi stjórnskipaða n. hefur skilað sínum tillögum. Og eins og ég hef áður sagt, þá er ég reiðubúinn að fallast á frv. menntmrh. þegar og ef við getum náð saman höndum og sættst í málinu og haft ein lög allir, eins og ég sagði. Það hefur margt verið ritað og rætt um þetta mál. en ég hygg að fátt eitt hafi mér þótt meira virði heldur en það, sem Ásgerður Jónsdóttir kennari hefur nýlega ritað í grein í Morgunblaðinu. Og ég vil, til þess að tefja ekki tímann, aðeins leyfa mér að benda öllum hv. þm. á að kynna sér þá grein í Morgunblaðinu þar sem hún miðlar af reynslu sinni og fer ákaflega sanngjörnum orðum og sáttfúsum um þetta mál. Kemur fram hjá henni raunar, að hún vill fallast á þessa aðferð sem hér er lögð til. Ég fullyrði að þeir, sem hófu þessa orrustu og bera ábyrgð á þessum ófriði, eða ég vænti þess fastlega, að þeir hugsi sig um tvisvar áður en þeir slá á þessa útréttu sáttahönd. Ef þeir gera það, þá er mér nær að halda að eitthvað allt annað sitji í fyrirrúmi en sjálf tungan rituð. Það er hér gerð tilraun til sátta af einlægum hug til þess að við komumst út úr þeim ógöngum, sem við höfum ratað í í þessu máli. Það er farið bíl beggja eins og alltaf hefur þurft að gera í slíkum efnum. Það er tekið tillit til höfuðsjónarmiða beggja, og ég vil skora á alla hv. þm. að kynna sér þessa till. nákvæmlega áður en þeir taka afstöðu, því að grunur minn er sá, að ýmsir séu orðnir nokkuð daufheyrðir fyrir þessu, svo sem verða vill oft um mál sem lengi er þrætt um. Ég vil svo, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að þegar umr. þessari verður frestað verði till. vísað til hv, allshn.



Hæstv, forseti. Mig minnir að hv. þm. Sverrir Hermannsson hafi greint mér einhvern tíma frá því að hann sé borinn og barnfæddur Vestfirðingur, Er það ekki rétt munað, Sverrir?

Jú. - HFS: Eðalborinn, sagði einhver.

Eðalborinn, já. Samt er það svo, að þessi hv. þm, notar ekki vestfirskan framburð í ræðum sínum hér á hinu háa Alþ. Hann hefur oft yrt á mig og ég minnist þess ekki að hann hafi nokkurn tíma kallað mig Manga og hann hefur stundum gert hríð að mér, en hann hefur aldrei gert að mér hardan nordangard, eins og Vestfirðingar sögðu fyrir tiltölulega skömmum tíma. Hann ber engan ræktarhug til vestfirsks framburðar, og þó að þessi ágæti þm, búi yfir mjög skemmtilegum fjölbreyttum orðaforða er það ekki vestfirskur orðaforði. Þessi orðaforði hv. þm. er sóttur til rithöfundar sem fæddist hér í Reykjavík, en hefur lengstum alið aldur sinn uppi í Mosfellssveit, en að vísu heyjað sér orðaforða úr íslenskri tungu úr öllum hlutum landsins og raunar frá mörgum kynslóðum Íslandsbyggðar. Ræktarsemi þessa hv. þm. við íslenska tungu er þannig dálítið einkennileg. Hann bindur framburðinn ekki við uppruna sinn og hann hefur ekki reynt að koma sér upp vestfirsku tungutaki, heldur bergmálar hann þetta mjög svo merkilega og skemmtilega tungutak, sem rithöfundur sá, sem ég nefndi áðan, Halldór Laxness, hefur komið sér upp með löngu og þrotlausu starfi. Við heyrum það oft í ræðum þessa hv. þm., að þar kemur einmitt fram bergmál frá Halldóri Laxness, hann notar þar orðaforða, sem er sóttur í bækur hans og er oft skemmtilegt á að hlýða, þó að mér finnist raunar að hann hafi ekki sömu tilfinningu fyrir stíl og hann þyrfti að hafa þegar hann notar þessi orð. Það á ekki alltaf við að nota sérkennileg og málandi orð í sambandi við umr. um lítilsverða hluti, eins og stundum kemur fyrir þennan hv. þm. Mér þótti það satt að segja afar átakanlegt þegar það gerðist núna fyrir nokkrum dögum, að þessi mjög svo aðdáunarfulli lærisveinn Halldórs Laxness varð fyrir því, að Halldór tók hann mjög óþyrmilega í karphúsið í grein í Vísi og brigslaði honum um allt mögulegt. Ég held að það hljóti að hafa verið ákaflega sársaukafullt fyrir þennan hv, þm. 
             Ég hef áður gert grein fyrir hugmyndum mínum um íslenska stafsetningu. Ég gerði það í sambandi við frv. sem hæstv. menntmrh. lagði fram í þingbyrjun. Ég er þeirrar skoðunar að ritmál og talmál eigi að vera sem líkast, að það eigi að vera sem allra auðveldast fyrir íslendinga að rita íslensku og að menn eigi ekki að leika sér að því að setja einhverjar reglur um ritmál sem geri það að verkum að aðeins nokkur hluti þjóðarinnar, þeir sem eiga kost á því að vera í langri skólagöngu, geti farið eftir þessari stafsetningu, en allur almenningur, sem hefur skamma skólagöngu, geti það ekki. Með því erum við að búa til menningarlega stéttaskiptingu á Íslandi sem er mjög hættulegt fyrirbæri. Þá stéttaskiptingu höfum við sem betur fer sjaldan haft hér á Íslandi. Ég tel að við eigum að láta framburð og stafsetningu haldast í hendur og við eigum meira að segja að vera ákaflega umburðarlyndir hvað þetta snertir. Ég hef t.a.m. ekki vitundarögn við það að athuga þó að Norðlendingar skrifi gata með t, en að okkur Sunnlendingum sé þá heimilað að skrifa gata með d. Ég sé ekki nokkurn skapaðan hlut mæla gegn þessu. Þannig hefur verið ástatt hér á Íslandi þangað til á síðustu öld, að hver maður skrifaði sína eigin stafsetningu, og það hefur sannarlega ekki hamlað því að hér á landi voru samdar bókmenntir, sem ber ákaflega hátt í gervallri veraldarsögunni - af mönnum sem kunnu engar stafsetningarreglur sem betur fór. Það er ákaflega mikils virði að þjóð geti skrifað tungu sína. Ég minntist á það á sínum tíma, þegar við ræddum frv. hæstv. ráðh., að til væru ákaflega margar þjóðir sem byggju við slíka stafsetningu á máli sínu, að öll alþýða gæti ekki skrifað það. Ég nefndi ensku og frönsku í því sambandi, og t.a.m. í Kína er þetta óhemjulega erfitt vandamál, því þar er ekki notað stafróf, heldur eru Kínverjar með tákn fyrir hvert einstakt orð, og til þess að vera sæmilega læsir og skrifandi þurfa menn að kunna milli 3000 og 5000 slík tákn. Það er margra ára nám fyrir næman nemanda að læra þó ekki sé nema þessi tákn, en í kínversku eru til milli 40 og 50 þús. tákn yfir kínverska tungu. Þegar ég var í Kína og spurði um þetta var mér sagt að það mundu vera til í landinu 1 eða 2 menn sem kynnu þessi tákn öll. Ef skrifað tungumál lendir inni á slíkum leiðum er ákaflega mikil hætta á ferðum, og ég er ansi hræddur um að við Íslendingar höfum verið að lenda inni á slíkum leiðum eftir að upp var tekin samræmd réttritun og skólahald sem fór í það að óhemjulega miklu leyti að kenna mönnum að rita einhverja stafi sem ekki eru til í framburði okkar. Mín skoðun er sem sé sú, að breyta eigi stafsetningu til þess að gera hana sem auðlærðasta fyrir alla og vera mjög hneykslunarlaus þó menn leyfi sér að skrifa skv. eigin framburði. Það eru ekki mikil frávik í framburði á Íslandi, eins og menn vita, og ég sé ekki að það geri nokkurn skapaðan hlut til þó að þar sé leyfður sveigjanleiki. Þessu marki, sem ég var að tala um, að hafa fullt samræmi á milli talaðs og ritaðs máls, er hægt að ná eftir tveimur leiðum. Það er hægt að gera það á þann einfalda og sjálfsagða hátt sem ég gerði grein fyrir, að haga rituðu máli sem næst framburði okkar nú. Það er einnig hægt að víkja til baka, aftur til landnámsaldar, skulum við segja, og gera mönnum að læra fornan framburð og skrifa í samræmi við hann. Þá getum við skrifað z, af því þeir höfðu þann framburð í málinu. Þá getum við skrifað y, af því þeir höfðu þann framburð í málinu. Og þá geta menn skrifað tvenns konar æ og tvenns konar ö, eins og tíðkaðist til forna. Mín till. er till. um þetta. Hv. þm. sagði að till. væri svo vitlaus að hún væri ekki umræðuhæf. Ég get svo sem tekið undir það með honum, en það stafar af því að mál það, sem brtt. er við, er svo vitlaust að það er ekki umræðuhæft. Till. mín er algerlega innan þess ramma sem lagður er með till. ellefumenninganna, og það sem þeir kunna að segja misjafnt um form þessarar till. á við um frumtill. sjálfa að öllu leyti. En það er z-an. Ég man eftir því, að í hirtingargrein sinni um hv. þm. Sverri Hermannsson hélt Halldór Laxness því fram, að z hefði ekki verið til í íslenskum framburði nokkru sinni síðan land byggðist. Þetta mun hafa verið mat málfræðinga fyrir svo sem hálfri öld, en er það ekki núna. Þeir telja að það hljóð, sem táknað er með z, hafi verið borið fram í stofni orða sem tannhljóð að viðbættu s, þ.e.a.s. ts, ðs eða ds, en þeir telja að í endingum sagna hafi þetta ekki verið framburður nokkru sinni frá því að land byggðist. Þessi framburður féll niður á 16. öld, eins og sjá má af handritum, og þá féll rannar einnig niður framburður á y, sem er mun erfiðara í stafsetningu fyrir nútímamenn en z, sem er tiltölulega auðvelt að læra í sjálfu sér, þeim sem eltast vilja við svo fáránlega hluti. Í sambandi við þessar breytingar á framburði er dálítið skemmtilegt að velta því fyrir sér hvenær þær hafa mestar orðið. Það gerist á 13. öld, þeirri öld sem við missum sjálfstæði okkar, að Íslendingar týna niður að gera greinarmun á tvenns konar æ-i og tvenns konar ö-í. Það gerist á 16. öld, þegar þröngvað var upp á okkur evangelísk-lúterskri trú til þess að konungurinn gæti sölsað undir sig sem mest af eignum landsmanna að við týnum niður að bera fram z og bera fram y - og það sem háskalegast er, við týnum því sérkenni íslenskunnar sem mótaði allan fornan skáldskap, að í upphafi var gerður greinarmunur á stuttum og löngum sérhljóðum. Þeir stafir, sem núna eru skrifaðir með broddi, t.a.m. stafurinn á var í öndverðu aðeins langt a, og sama er að segja um alla aðra sérhljóða sem skrifaðir eru með broddi. Þeir voru aðeins langt afbrigði af stutta sérhljóðinu. En þetta breyttist í tvíhljóða, langt a varð að á-i, langt e varð að é-í o.s.frv. Og þessi breyting varð ákaflega afdrifarík, því að hún lokaði fyrir íslendingum skilningi á öllum fornum skáldskap íslenskum. Allur dróttkvæður skáldskapur og fleira af slíku tagi byggist fyrst og fremst á þessum framburði, á því að sérhljóðarnir voru bornir fram ýmist stuttir eða langir, og þetta hefur komið ákaflega illa við t.a.m. dróttkvæðan skáldskap, sem er yfirleitt að efni til fáránlegur leirburður, en hefur haft hljóm af músiktagi þegar hann var borinn fram í samræmi við þessar reglur. Sama máli gildir t.a.m. um hinn fræga kveðskap Egils Skallagrímssonar, Höfuðlausn sem er að mínu mati fáránlegur leirburður ef maður les efni hans. Það var framburðurinn sem gerði kvæðið stórfenglegt. Ég man ekki betur en að það standi í Egils sögu, að Eiríkur konungur hafi sagt þegar Egill var búinn að flytja kvæðið: „Hið besta er kvæðið fram flutt.“ Sumir fræðimenn hafa haldið því fram, að í þessu hafi falist eitthvert skens um það, að efnið hafi ekki verið merkilegt. En það held ég sé mesti misskilningur. Tilgangurinn var að búa til kvæði sem hljómaði vel í flutningi. Það hafa sem sé gerst miklu meiri breytingar á framburði okkar Íslendinga en menn gera sér almennt ljóst, og það er vitað með býsna mikilli vissu hvernig íslensk tunga var borin fram í öndverðu. Það stafar m.a. af því, að við erum svo gæfusamir að menn höfðu þá enga samræmda stafsetningu, heldur skrifuðu skv. framburði sínum, og því má lesa hreytingar á framburði beint úr handritunum. Þennan fornframburð hef ég heyrt sjálfur. Hann er notaður við háskóla í Kaupmannahöfn, í Lundi og Stokkhólmi, þar sem ég hef hlýtt á fyrirlestra um forníslensku eða norrænu. Það var að vísu enginn af þessum lærdómsmönnum, sem hafði þennan framburð á valdi sinu, að því er mér fannst, nema einn, Jón prófessor Helgason í Kaupmannahöfn. En þegar hann las dróttkvæði og Höfuðlausn með þessum framburði áttaði ég mig loksins á því hvað felst í þessum yfirgengilega leirburði. Það var músík. Það var hljómurinn. Það var það sem var aðalatriðið. Hér er sem sé um ákaflega fjölbreytta og langa þróun að ræða, ákaflega merkilega þróun fyrir þá, sem kunna að hafa áhuga á þessari sérgrein, en ekki til þess að kenna í almennum barnaskólum. Það tel ég fáránlega endileysu. Við verðum að sætta okkur við þau óblíðu örlög að hafa glatað niður úr framburði hljóðum, sem enn eru til í hljóðtáknum. Enn þá eru til í skrifuðu máli stafir eins og z og y, þó við kunnum ekki lengur að bera þá fram. Og lesi menn fornrit sjá þeir tvenns konar æ og tvenns konar ö. Þessir bókstafir höfðu allir framburð að baki. Ég sagði áðan að framburðarbreytingar virtust vera háðar efnahagsafkomu þjóðarinnar og almennri stjórnmálaþróun. Við höfum týnt niður stöfum á 13. öld, þegar Norðmenn lögðu okkur undir sig, og við höfum týnt niður stöfum á 16. öld, þegar danskur einveldiskonungur þröngvaði upp á okkur evangelísk-lúterskri trú til þess að ræna eignum okkar, og raunar munaði þá minnstu að hann rændi einnig tungumálinu af okkur, því að þá var svo fyrir mælt, að ekki mætti nota við kirkjusöng kaþólska sálma, og farið var að snúa á íslensku svokölluðum lúterstrúarsálmum á tungutak sem var alveg herfilegt. Ég vil minna á það, að það gerðist einmitt í Noregi á þessum sama tíma, að norsk tunga var drepin með siðaskiptunum vegna þess að sálmar og kirkjutextar voru fluttir þar á dönsku, og síðan hefur norskan orðið eins konar grein af dönskunni. Þessi hætta vofði yfir okkur Íslendingum á 16. öld. En sem betur fór voru forustumenn í klerkastétt það raunsæir og vitrir og höfðu það miklar mætur á íslenskum skáldskap, sérstaklega Guðbrandur biskup, að þeir snerust gegn þessu. Þeir kváðu niður þessa dönskuskotnu sálma sem ætlunin var að innræta þjóðinni, og Guðbrandur gaf út fræga bók. Vísnabókina, sem hefur að geyma ákaflega mikið af kaþólskum skáldskap. Sem betur fór komu upp menn sem kunnu að yrkja andleg ljóð í samræmi við þessa nýju trúarkreddu sem troðið var upp á þjóðina á 16 öld. Og ég vil minna menn á að í minna okkar allra, sem hér erum, óð uppi hljóðbreyting sem virtist geta heltekið alla tunguna á stuttum tíma. en hún var flámælið. Það kom upp hér á Íslandi um mjög svipað leyti og heimskreppan og það munaði ákaflega litlu að þessi hljóðbreyting yrði sigursæl. Það var svo komið í ýmsum skólum, að jafnvel kennararnir höfðu ekki meira vald á tungu sinni en svo, að þeir kenndu börnunum að gera greinarmun á e-i með gati og e-i með punkti. Þeir höfðu misst allan skilning á framburðinum og voru komnir út í það, að þetta var orðið að innantómu formi. Sem betur fer tókst að snúast gegn þessari hljóðbreytingu þannig að nú hygg ég að hún sé engin hætta lengur. En þeir, sem hafa setið hér á þingi dálítinn tíma, muna að í hópi þm. hafa verið menn sem voru helteknir af þessari hljóðbreytingin, ýmist menn, sem notuðu e í staðinn fyrir i, og þm., sem voru með öfuga hljóðvillu. Þeir vissu að e-ið gat verið rangt og lentu á þeirri braut að bera í fram í staðinn fyrir e. Þessar breytingar allar eru, eins og ég sagði áðan, ákaflega merkilegur þáttur í menningarsögu okkar, og við skulum gera okkur fullkomlega ljóst, að þarna er um að ræða mjög merkilega þróun. Við erum að gera okkur hlægilega ef við tökum einn einstakan þátt út úr þessu og berum hann fram eins og hann sé eitthvert heilagt mál, eins og gert er með till. um að viðhalda z í stofni orða. Í þessu felst ekkert annað en ómerkileg rómantík og getur ekki haft neitt gildi annað en að koma upp eða stuðla að því að reyna að koma upp andlegri stéttaskiptingu í landinu. Það er í sjálfu sér dálítið umhugsunarefni, hvernig háttað hefur verið íslenskukennslu í skólann síðan skólakerfi var komið upp hér á Íslandi. Við skulum gera okkur það ljóst, að við lifum á ákaflega miklum umbreytingatímum, líka að því er varðar málfar. Þjóðfélag okkar hefur gerbreyst á tiltölulega stuttum tíma og orðaforði, sem var ákaflega algengur og bundinn við forna verkhætti, bæði í landbúnaði og sjávarútvegi, hefur nú enga merkingu lengur hjá ungu fólki sem er að alast upp á Íslandi. Í staðinn hefur þetta unga fólk komið sér upp annars konar orðaforða. Það kann deili á öllum hugsanlegum hlutum í bilum t.a.m. Það kann deili á öllum hugsanlegum heitum í sambandi við nútímatónlist, sem svo er kölluð. En því miður er þarna að ákaflega litlu leyti um íslenskan orðaforða að ræða eða orð sem hafa verið löguð að íslenskum framburði og íslensku beygingakerfi. Þarna held ég að taka verði ákaflega myndarlega á ef við viljum reyna að halda tungumáli okkar eða varðveita það, sem okkur hefur tekist að varðveita af tungumáli okkar, til frambúðar og tel það vera algerlega menningarlega nauðsyn. En þá skiptir það ákaflega miklu máli að fjallað sé sérstaklega um tungutakið sjálft. Það er tungutakið sjálft sem skiptir máli að því er íslensku varðar, ekki stafsetning. Ég minnist þess vel þegar ég kom í menntaskóla fyrir rúmum 40 árum. Þá var þar ákaflega góður íslenskukennari, Björn heitinn Guðfinnsson, sem síðar varð prófessor við Háskóla Íslands, ákaflega hæfur kennari og duglegur. Hann byrjaði á því að kenna okkur setningafræði sem er heldur ómerkileg vísindagrein, en þetta hafði tilgang. Setningafræðin var kennd til þess að nemendurnir gætu lært að setja punkta, semíkommur og kommur skv. ákveðnum, mjög ströngum, reglum og um þetta var þusað allan þann tíma sem ég var í menntaskólanum. Það var meira að segja þannig, að ef við vorum að lesa Íslendingasögur eða Eddukvæði, þá vorum við látin greina orðin skv. setningafræðinni og ég man ósköp vel eftir því, að þetta orkaði þannig á marga félaga mína í skóla, að þeir sögðust aldrei mundu opna Íslendingasögur eftir að vera búnir að ganga í gegnum þessa sérkennilegu kennslu á því, þeir mundu aldrei líta í Eddukvæði heldur. Þarna var búin til óbeit á bókmenntum, sem geta vakið mönnum ákaflega mikla gleði, með því að hengja sig í ómerkilegt form. Og þessi kommusetning var þar að auki fáránleg endileysa. Þetta var upprunnið í Þýskalandi, en þýsk tunga er, eins og margir vita, ákaflega flókin, full af innskotssetningum og hvers konar ómerkilegu kraðaki, þannig að það er oft erfitt að lesa þýskan texta nema innskotssetningar og annað slíkt sé afmarkað með kommum. Íslensk tunga er sem betur fer ekki þannig. Þegar atvikin höguðu því svo, að ég fór að hafa starfa af því að skrifa, áttaði ég mig fljótlega á því að þessi kommusetning var tóm endileysa, að greinarmerkjasetning er hluti af stíl. en ekkert annað. En þessi þróun, að hamrað sé í skólum á alls konar ómerkilegum þáttum í sambandi við íslenskt mál. er stórhættuleg. Í skólum þarf fyrst og fremst að vekja áhuga barna á íslenskri tungu og íslenskum bókmenntum. Það á ekki að kenna fræði sem fæla nemendur frá því að lesa fornar íslenskar bókmenntir, heldur á að halda þannig á kennslunni að hún laði menn til þess að leita í þennan gleðibrunn og hagnýta sér hann sem allra best. Kreddur í sambandi við kennslu á íslensku máli eru herfilegar. Þessi till. um z er ekki annað en fyrirlitleg, ómerkileg kredda, til þess borin fram að eyðileggja skilning ungs fólks á íslensku máli eða áhuga á því að geta notið íslenskra bókmennta. Ég er ekki einn um þessa skoðun. Það hittist svo á að núna rétt áðan var ég að fá í hendur bréf frá manni sem skrifar fegurri íslensku en flestir menn aðrir okkar tíma. Hann heitir Friðrík Þórðarson og er lektor í samanburðarmálfræði við háskólann í Osló. Hann hefur þýtt á íslensku bækur eins og Grísk ævintýri og Dafnis og Klói á algerlega frábæru máli. Við gerum okkur það til skemmtunar að við skrifumst stundum á, og það hittist svo á að bréf, sem ég fékk í dag, fjallar um brtt. mína á þskj. 82. Hann er þar með brtt. frá sjálfum sér sem ég vil gjarnan koma á framfæri í heyranda hljóði, að á eftir síðustu málsgrein í till. minni komi viðbót á þessa leið: „Þá skal og skáldum skyldugt að yrkja skv. þeim undirstöðureglum norrænnar bragfræði sem héldust fram á daga Jóns biskups Arasonar, er síðastur var réttur biskup á Íslandi, og breyting sú varð á íslensku máli sem kennd er við hljóðdvalarbyltingu. Alþ. lýsir því yfir að öll skáld, sem ort hafa á Íslandi síðan Jón biskup andaðist, skuli heita leirskáld, og gengur yfirlýsing þessi í gildi við næstu áramót.“ Síðan komi ný málsgrein: „Nú brýtur maður gegn þessum lýðræðislegum vilja þjóðarsamkundu vorrar, og skal hann dæmdur í þrælkunarvinnu. Skal setja á stofn vinnusveitir þessu til framkvæmdar og sé það verkefni þeirra að rífa niður, sprengja í loft upp og brenna að köldum kolum víghreiður þau er vesturheimsmenn hafa komið sér upp á Rosmhvalanesi og annars staðar á landinu, og afmá þau uns þeirra sér engan stað framar. Er það vilji Alþ. að það verði mjög í sama mund að fullnuð séu ákvæði þessarar þál. og sauðfjárhagar eru algrónir á Rosmhvalanesi.“ Þetta er mjög góð till. og ég vil koma henni á framfæri í ræðu a.m.k. En meginatriðið er hitt, að menn verða að gera sér ljóst að það, sem skiptir máli í sambandi við kennslu á íslensku í skólum, er að kenna mönnum að meta íslenska tungu eins og hún er töluð en engin formsatriði í sambandi við það, og að meta íslenskar bókmenntir án þess að útbía þær í einhverju fáránlegu málvísindastagli. Ég vil minna menn á það, að öll hljóð hafa breyst á Íslandi síðan landnámsmenn fluttu hingað. Það á við um alla bókstafi íslenskrar tungu: a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v x, y, z, þ, æ, ö. Þetta er hægt að kenna. Þetta hefur allt saman gerst skv. ákveðnum reglum, og til eru margar reglur sem eru ekki síður merkilegar en hljóðvörp, sem menn telja að séu ákaflega girnileg til skilnings á íslenskri tungu. Það eru til fjölmargar reglur aðrar. Þessar framburðarbreytingar hafa allar gerst þannig að málvísindamenn geta fundið reglur um hvernig þessar breytingar hafa gerst. En þetta er hreinn hégómi nema fyrir þá sem af vísindaástæðum eða einhverjum sérstökum ábuga vilja kynna sér það, það er algert hégómamál, og að staglast á slíku í skólum áorkar því einu að eyðileggja skilning barna okkar á íslenskri tungu, og það er skaðræði. Ég læt svo lokið máli mínu herra forseti.



Herra forseti. Ég mun gera mér far um að verða að þessu sinni stuttorður um þetta mál, enda margt um það búið að segja allan þann tíma sem það hefur verið á dagskrá hér á Alþ. Erindi mitt hér í ræðustól er fyrst og fremst að lýsa afstöðu minni til þeirrar till., sem fyrir liggur, og gera nokkrar aths. við það sem fram kom í máli hv. frsm., 3. þm. Austurl. Ég tel að þótt hv. frsm. hafi lýst yfir að till. þessi sé tilraun til sátta og gerð af einlægum hug, þá beri efni hennar þó með sér að ekki eigi þessi orð hv. frsm. við að öllu leyti, því að í raun og veru villir till. á sér heimildir samkv. þeim skýringum sem hv. 3. þm. Austurl. gaf á upprunanum. Hann vildi halda því fram, að í þessari till. hans og 10 annarra þm. væri reynt að fara í þá slóð sem prófessor Halldór Halldórsson, formaður n. sem undirbjó stafsetningarbreytingarnar 1974, hafi markað á ráðstefnu um stafsetningarmál sem hæstv. menntmrh. efndi til. Þetta er alrangt hjá hv. frsm, Að vísu er rétt að prófessor Halldór sló því fram og kvaðst gera það sem uppástungu, ekki sem till., að z yrði haldið í stofni, en það var þá undirskilið að stafsetningarreglurnar frá 1974 héldu sér að öðru leyti, að breyting yrði gerð varðandi z-una, en reglurnar héldu sér í öllum meginatriðum að öðru leyti eins og þær voru þá settar. Í till. þeirra 11-menninga er farið þveröfugt að. Þar er lagt til að reglurnar frá 1929 taki gildi að öllu leyti fyrir utan þá breytingu á z-reglunni sem felst í þáltill. Það er sem sagt lagt til að slegið verði striki yfir allt sem í reglunum frá 1974 fólst, Þótt það atriði þeirra, sem mestum umr. hefur valdið, sé ákvörðunin um niðurfellingu z úr skólastafsetningunni, er öðru nær en hún sé inntak þeirra og aðalefni. Þvert á móti, reglurnar frá 1974 eru að meginstofni framhald og frekari útfærsla á stafsetningarreglunum frá 1929. Þar eru tekin fyrir ýmis atriði sem þá var engu sinnt og komið hafði í ljós af áratugareynslu að þyrfti að fjalla um, Það er varla til sá stafur í stafrófinu sem ekki eru einhver skil gerð, sérhljóðar jafnt og samhljóðar; í þessum reglum framar en gert var í reglunum frá 1929, og þar eru einnig reglur um greinarmerkjasetningu, sem alls ekki voru til í reglunum frá 1929. En þar hafði verið stuðst við mjög flóknar reglur, sem hv. 3. þm. Reykv. lýsti hér að nokkru áðan. Það er því gengið í berhögg við uppástungu prófessors Halldórs Halldórssonar í þeirri till. sem hér er flutt. Þar að auki eru í rauninni í þáltill. fólgin atriði sem ættast er til að hafi lagagildi, þ.e.a.s. þar er tekið fram að stafsetningarreglum þeim, sem ákveðnar eru í ályktun þessari, verði eigi breytt án samþykkis Alþ. Ef slíkt á að ákveða, þá ætti að gera það í lögum. Og sömuleiðis fer næst á undan atriði um nefndarstörf til að fjalla um stafsetningarmál. Það er einnig atriði sem miklu hefur væri skipað með lögum heldur en setja um þau efni ákvæði í einfalda þál. Ég er því gersamlega andvígur þessari þáltill. og tel, eins og ég sagði áður í hv. Nd., þegar frv. hæstv. menntmrh. um meðferð stafsetningarmála var til umr., að affarasælast sé að Alþ. setji lög á þeim grundvelli sem lagður er í því frv. Það hafa farið mörg orð um það af hálfu hv. frsm. þeirra 11-menninga sem till. flytja, bæði fyrr og síðar, að hann og þeir hafi málatilbúnað sinu uppi til að binda enda á það sem þeir kalla ringulreið eða upplausn eða óvissu í stafsetningarmálum. Ég held því fram og hef haldið því fram áður, að hér séu höfð hausavíxl á hlutunum, þá fyrst kæmi upp ringulreið og óvissa ef farið væri nú að breyta þeim reglum sem settar voru 1973 og 1974 og hefur verið mjög vel tekið í skólunum, þar sem þær eiga fyrst og fremst við. Það kom glöggt í ljós í lok þings vorið 1976, að skólamenn fylkja sér mjög eindregið um reglurnar frá 1974. Þessi till, er að mínum dómi tilraun flm., sem sjá að málstaður þeirra er í rauninni óverjandi, til að gera tilraun til að veifa heldur röngu tré en öngu, eins og sjá má af því að rökin í grg. hníga öll í þá átt, að hvergi megi hagga við stafsetningunni frá 1929, henni beri að halda óbreyttri um aldur og ævi, skilst manni, en efni þáltill. sjálfrar er svo einmitt að breyta z-reglunni í þessum stafsetningarreglum, en nema að öðru leyti úr gildi þær reglur sem settar voru fyrir 4 árum til þess að fylla upp í reglurnar frá 1929, fylla þar upp í eyður sem reynslan hafði sýnt að voru fyrir hendi. Það væri mjög ógæfulega að málum staðið ef þessi háttur yrði upp tekinn.



Herra forseti. Það er ekki í fyrsta skipti sem stafsetningarmál her á góma hér á Alþ. Það hafa vart orðið lengri umr. um önnur mál en þetta sem hér liggur fyrir. Ég vil, án þess að lengja þessar umr. um of, taka undir með þeim hv. þm. sem hafa mótmælt því að hér sé um hégómamál að ræða. Ég álit, að umgengni við íslenska tungu og varðveisla íslenskrar tungu sé og muni alltaf verða meginmál okkar Íslendinga ef við viljum varðveita þá menningu sem við hyggjum á enn í dag. Hitt er svo annað mál og ég skal lýsa því yfir strax, að ég er í þessu máli kannske meðalmanneskja eins og víðar, ég vil fara þarna veg sveigjanleikans að vissu marki. Ég er mótfallin því að gera bókstafinn z að eins konar pyntingartæki eða jafnvel fallöxi í íslenskum skólum. Við getum gjarnan sýnt þarna meira umburðarlyndi og meiri sveigjanleika en gert hefur verið hingað til. Jafnframt lýsi ég stuðningi við þessa þáltill. á þskj. 64 sem 11 hraustir alþm. standa að. Ég tel að hún boði sáttaleið sem við getum öll vel við unað. Og sannleikurinn er nú sá, að það, að þetta mál var tekið upp á þingi, hefur þegar gert það til góðs að hinar fráleitu reglur um ritun stórs og lítils stafs hafa aftur verið afnumdar góðu heilli, því að sá háttur, sem þar var lagður til, miðaði að því að gera ritað mál flatneskjulegra og um leið órökréttara en það var áður. Það hefur mikið verið talað um, að z-an sé vandkennd í skólum, og vitnað í marga kennara sem hafa verið þeirrar skoðunar. Ég hygg að það sé hér eins og stundum áður, að hinn háværi minni hl, verði meira áberandi heldur en hinir, sem láta ekki eins hátt í málinu, en þeir eru örugglega margir, kennararnir sem mundu sjá eftir z-unni í íslensku máli, Það er örskammt síðan ég átti tal við kornungan íslenskukennara, harðduglegan og samvískusaman, og hann sagði: Með því að afnema z-una mundi ég missa eitt mitt mikilvægasta hjálpargagn í að skýra fyrir nemendum mínum uppruna orða og kenna þeim að þekkja stofn frá endingum. Það er nefnilega dálítið ósamræmi í því, þegar íslenskukennarar fárast yfir z-unni hvað hún sé erfið, af því að það er verið að burðast við ýmislegt í okkar íslenskukennslu í dag sem ég fyrir mitt leyti tel heldur fánýtt. Þar get ég aðeins drepið á setningafræðikennslu sem nú er farið að kenna allt niður í 13–14 ára unglinga með svokallaðri kvíslgreiningu. Ég efast um að nokkur eða margir hv. alþm. hafi heyrt það orð nefnt. Í mínum augum, og ég hef kynnt mér málið örlítið, þó alls ekki nóg til að geta farið nákvæmlega út í það, - að mínu áliti er þar verið að fara inn á leiðir sem ekki gera annað en að flækja og gera málin óskýrari fyrir nemendum sem eiga að nema íslenskt mál. Það hefur einnig hér verið vilnað í þjóðir eins og Frakka og Breta, og það er alveg rétt, að Bernard heitinn Shaw, sem var nú sérvitur vel og snillingur mikill, barðist heitri baráttu fyrir því að fá enska stafsetningu einfaldaða. Ég er viss um að þeir alþm., sem kunna góð skil á enskri tungu, eru sannfærðir um að þar er mikill munur á, hvað íslensk stafsetning er þó einfaldari og meira í átt við hið talaða mál en enskan. En rök Breta á móti því að einfalda stafsetninguna um of hafa verið þessi: Við viljum að þjóð okkar í framtíðinni geti átt aðgang að rithöfundum eins og Shakespeare og helst að þeir geti lesið Chaucer gamla frá miðöldum, að ég tali ekki um fornenskuna, Bjólfskviðu og fleira sem við Íslendingar í dag lesum okkur til gagns, fornenskuna, þó að Bretum sé hún harla torskilin. Hvers vegna? Hvernig stendur á því að við Íslendingar lesum mál Breta frá 6. og 6. öld eða eitthvað síðar, 8. og 9. öld? Það er vegna þess að við höfum haldið fast við okkar fornu tungu. Það er vegna þess að við erum læs á bókmenntir, bæði okkar og samnorrænar bókmenntir, sem skrifaðar voru löngu áður en við fluttumst eða landnemar norskir fluttust hingað til Íslands. Þetta hljótum við að hafa í huga. Og ef við sýnum of mikla undanlátssemi og linku í því að málið sé skrifað rétt, þá líður ekki á löngu þangað til það afbakast og með tímanum glatast. Og hvar er þá stolt Íslendinga af menningu sinni komið? Mér finnst þetta liggja nokkuð í augum uppi. Að því er varðar Frakka er alveg það sama uppi á teningnum. Þeir vilja hvorki einfalda sína múlbyggingu né stafsetningu með tilliti til þess að þeir vilja að frönsk þjóð í framtíðinni, og það alþýða manna, en ekki bara lærðir menn, eigi aðgang að því sem best hefur verið skrifað fyrr og siðar á franska tungu. Ég held því að bæði að því er varðar z-una og annað skulum við fara varlega og taka það ekki upp í okkur, að það sé íslenskum ungmennum ofraun að læra jafneinfaldan hlut og það að nota z, a.m.k. ef við föllum nú frá því sem erfiðara er, að nota hana rétt í miðmyndarendingum. Ég tek orð - þetta er kannske fastheldni mín og þá er ég gamaldags - við skulum taka orð eins og orðið bezt. Mig hryllir við því að þurfa að skrifa best (með s-i). Við höfum verið vön því, og jafnvel áður en við lærðum nokkuð í stafsetningu, að skrifa þetta hástig af lýsingarorðinn góður með z. Við gætum tekið eitt lítið dæmi. Við erum þrjár konur á þingi og nú skulum við taka þær eftir stafrófsröð og segja: Ragnhildur er góð, Sigurlaug er betri, Svava er bezt. Ef við skrifuðum nú Svava er bezt (með z), þá er enginn vafi á því að við erum að slá Svövu Jakobsdóttur gullhamra. Ef við skrifum það hins vegar með s-i, hvað kemur þá út? Ragnhildur er góð, Sigurlaug er betri, Svava er svínabest, því að best (skrifað með s-i) þýðir í íslensku máli - ja, orð sem við ógjarnan tökum okkur í munn, það þýðir svínabest. Og ég er sannfærð um að hvorki samþm. okkar, Svava Jakobsdóttir, né hvorug hinna né neinn alþm. á þetta orð skilið. Orðið best er sennilega komið af enska orðinu beast, án þess að ég hafi fræðilega athugað það, og skrifast með s-i, og ég hygg að allir þeir, sem heyra það skammaryrði um hönd haft, viti hvað við er átt. Það er augljóst mál af því, sem hér hefur komið fram, að það að líta um of yfir þýðingu stafsetningarinnar hefur stórfellda hættu í för með sér, Hv. frsm. þessarar till. nefndi orð eins og kless í staðinn fyrir kletts, vass í staðinn fyrir vatns. Hvað skyldu margar kynslóðir héðan í frá spyrja sig; hvað er þetta vass með tveimur essum, hvað er þetta kless? Eru það einhver klessuverk sem um er að ræða? Ef við förum út í svona hluti, þá skulum við vera raunsæ.  En ég ætla ekki að orðlengja þetta miklu meira. Ég mótmæli því, sem hefur komið hér fram, eða það er mitt álít, að varfærni í að breyta stafsetningu til einföldunar muni eyðileggja skilning manna á íslensku máli. Þvert á móti, hún ætti að glæða málauðgi og málsmekk, ef rétt er farið með kennslu í þessari grein. Um hitt get ég verið sammála hv. 3. þm. Reykv. og mörgum fleiri, sem telja að það sé í rauninni allt of lítil áhersla lögð einmitt á að kenna nemendum í skólum lifandi notkun málsins. Málfræðistagl hefur verið fram til skamms tíma óþarflega mikið. En það hefur gróflega mikið verið slegið af kröfunum. Það veit, vænti ég, hv. 5. þm. Vesturl. sem hefur kennt í gagnfræðaskóla, að þær kröfur, sem gerðar voru til svokallaðs landsprófs fyrir 10 árum, eru orðnar sýnu rýrari og margfalt færri en þær voru fyrir einum áratug. Og við hljótum að taka tillit til þess, hvað aðrar þjóðir gera í þessum efnum. Ég sem kennari í erlendum tungumálum hef orðið vör við það, svo að ekki verður um villst, að kunnáttu íslenskra nemenda í almennri íslenskri málfræði hefur hrakað svo feiknalega á undanförnum árum að það fer að verða meira en lítill vandi að kenna þeim málfræðihugtök í erlendum málum, hliðstæð íslenskunni, sem þeir hafa ekki hugmynd um. Þó að við drögum úr málfræðistaglinu og innleiðum meira af lifandi bókmenntum og lifandi máli inn í kennslu skólana, þá skulum við flýta okkur þar hægt og einfalda ekki hlutina um of og draga úr þeirri virðingu fyrir uppruna íslensks máls sem okkur ber skylda til að viðhafa. Það var vitnað hér í Nóbelsskáldið okkar góða, Halldór Kiljan Laxness, og síst skal ég gera lítið úr snilli hans, snilli hans fyrst og fremst sem afbragðs stílista. En ég sé ekki að Nóbelsskáldinu heri nokkur nauðsyn til að gera lítið úr alþýðu manna, eins og ég vil telja okkur alþm. á Alþ., þó að við leyfum okkur að gera íslenskt mál og meðferð þess að umræðuefni. Og ég fæ ekki varist því, að mér finnst gæta nokkurs hroka í ívitnaðri grein í Vísi sem Halldór Kiljan Laxness skrifaði fyrir nokkru, þegar hann spyr með nokkrum þjósti: Hvað kemur Sverri Hermannssyni það við, hvort við skrifum z eða skrifum okkar mál eins og okkur sýnist?  Ég vil ásamt hv. 5. þm. Vesturl. mótmæla því, að verið sé að fara út í menningarlega stéttaskiptingu með því að taka upp vissar reglur og viðhalda vissum reglum í kennslu íslenskrar stafsetningar og meðferð íslensks máls. Þetta er hreinasta firra. Ég held að ég muni það rétt, að í umr. hér áður á þingi vísaði hv. 5. þm. Vesturl. því á bug, að alþýða fólks og þeir kannske, sem álitnir eru minni háttar í þjóðfélaginu, séu þess nokkuð síður umkomnir að læra grundvallarreglur í íslenskri stafsetningu heldur en þeir sem standa ofar í þjóðfélaginu. Þetta er bábilja og þetta er móðgun við íslenska alþýðu. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar. Ég endurtek: Ég styð þessa till., hún er til bóta og við ættum að sameinast um þessa sáttaleið allir þm. Það er aðeins eitt sem ég vil vekja athygli á og mér fyndist ekki úr vegi að athuga nánar. Það er um skipun þessarar sjö manna n. Þar eru taldir upp merkir fulltrúar úr ýmsum áttum, þ. á m. einn móðurmálskennari, annaðhvort á grunnskóla- eða framhaldsskólastigi. Ég tel einsýnt að við verðum að hafa þarna grunnskólakennara, og ef um það væri að velja hvort heldur grunnskólakennara eða framhaldsskólakennara, þá vel ég grunnskólakennarann frekar því að hann á að leggja undirstöðuna. Það væri eðlilegt, finnst mér, að kennurunum væri þarna sem sagt fjölgað: einn á grunnskólastigi, annar á framhaldsskólastígi og einn hv, prófessor úr háskólanum. Og þá væru 4 menn eftir enn sem gætu skipst með eitthvað breyttum hætti frá því sem gert er ráð fyrir hér. Ég vil draga í efa það sem hv. þm. Magnús T. Ólafsson sagði, að það sé alveg marktækt viðhorf sem hann telur hafa komið fram úr skólunum almennt. Það var að vísu hópur manna sem hóaði sig saman og skrifaði undir allsterkt áskorunarskjal um að fella niður z-una algerlega. En hinir eru býsna margir, sem mundu sjá eflir henni úr íslensku ritmáli. En svo að ég endurtaki það sem ég byrjaði á: Við skulum ekki fella z-una niður. Við getum farið þessa sáttaleið, að halda henni í stofni. Og við skulum engan veginn beita henni af of mikilli hörku og færa nemendur niður í núll í íslenskri stafsetningu þó að þeir gerðu jafnvel 10 z-villur í ritgerð. Við þurfum að sýna visst frjálslyndi, vissan sveigjanleika, leggja ekki of mikið upp úr þessu atriði. En við megum ekki ganga fram hjá því, því að það felur í sér mikla hættu fyrir okkar kæra íslenska móðurmál.



Herra forseti. Ég bið nú afsökunar á því að ég skyldi afturkalla ákvörðun mína um að falla frá orðinu og þrengja mér hér inn í mælendaröðina. Ástæðan var fyrst og fremst sú. hvað oft hefur verið vitnað hér í þýðingarmikið plagg, innlegg í það mál sem hér er til umr., þar sem er Vísisgrein Halldórs Laxness. Og þar sem það fer nokkuð á milli mála, að því er virðist, hvað Halldór Laxness hafi sagt um þetta mál, sá maður sem lengst og mest og sjálfsagt einna bast hefur skrifað án z á íslensku, þá tel ég alveg óhjákvæmilegt, að þetta innlegg hans komist inn í þingtíðindi, og ætla mér því - með leyfi hæstv. forseta - að lesa þessa grein: „Í æsku minni,“ segir Halldór Laxness fimmtudaginn 10, nóv. í grein sinni í Vísi, var bókstafurinn z varla þekktur nema í sjón og algerlega látinn eiga sig í þeim skólum þar sem og gekk um dyr; og þegar ég kvaddi 4, bekk Menntaskólans 1919 var aðeins einn maður í því fyrirtæki sem þurfti við og víð að muna eftir þessum bókstaf og það var Zoëga rektor. Það er því von að mér finnist í meira lagi skrýtið ef ég á nú í annað sinn á ævinni að lifa þá ömurlegu sjón að sjá menn upptendrast á Alþingi til að setja lög út af notkun þessa bókstafs. Fyrra sinnið var 1911. Eftir þess árs z-lögum var ég dæmdur til fangelsisvistar, minnir mig, en í háar fésektir að öðrum kosti; og svo var forleggjari minn, Ragnar Jónsson, og prentari okkar, Stefán Ögmundsson. Það er athyglisvert að við vorum dæmdir fyrir að prenta þennan bókstaf ekki í textum þeim sem við gáfum þá út, þ.á m. Hrafnkötlu og Laxdælu. Skapbrestir þessarar kæru þjóðar virðast einatt vera helsti erf iðir til þess hún fái haldið hér uppi lögríki og siðuðu mannfélagi svo í lagi sé. Í blöðunum hérna sjást dögum oftar merki þess hve pexnáttúran er ofarlega í þessu fólki, einkum út af tittlingaskít. Oft er vígahugur í mönnum og seint virðist til að mynda séð fyrir endann á þeim stælum sem þessar hv. mömmur okkar á Alþ. hafa uppi um hvort við megum fá okkur glas af bjór - þótt allir viti að þúsundum manna hér á landi, þ. á m. farmönnum, er heimilt samkv. lögum að flytja inn þann bjór sem þeir vilja og þurfa, og afgangurinn af þjóðinni býr sér til bjór eins og hver getur torgað úr efnum sem fást í hverri matvörubúð, og hefur til þess lögleg bruggtæki sem líka fást á hverju strái. Annað dæmi er hið skylduga karp á Alþ., sem oft vill taka á sig form sjúklegrar vanstillingar, út af réttritun. Mér er sagt að þm. nokkur, sem ég þó síst vil lasta, Sverrir Hermannsson að nafni. hafi á síðasta Alþ. haldið ræður í 40 klukkustundir út af bókstafnum z, þar af tvær nætur í röð frá því kl. 10 að kvöldi og fram á fótaferðatíma að morgni. Eftir því sem mér er sögð sagan sat aðeins einn þm. þetta ræðuhald til enda, Magnús T. Ólafsson, og hlustaði brosandi allan tímann enda einn mestur geðprýðismaður á þingi. Ég leyfi mér að óska hinum einkennilega alþm., Sverri Hermannsyni, sem heldur löngu ræðurnar um z, til hamingju að hafa slíkan mann að áheyranda sem Magnús Torfa. Jæja, nema það er af sem áður var að þessi þýski bókstafur lægi ónotaður í stafrófinu eins og þegar ég var í skólum. Kannske á hann eftir einu sinni enn að draga hæstv. Alþ. inn í ljóslausa kofann Bakkabræðra, en eitt vona ég þó til guðs, og það er að hann komist aldrei inn í barnaskólann í Mjóafirði. Ég man þá daga 1941, í miðri heimsstyrjöldinni síðari, þegar þessi sálarbilun kom upp á Alþ. Aðkallandi vandamál og lífsspursmál þjóðarinnar voru lögð á hilluna dögum og vikum samfleytt. Sjálft heimsstríðið var allt í einu orðið eins og veikur ómur af blikktrommusóló utan úr Effersey. Í sambandi við z-una var einnig til umræðu afnám „Wimmeriséringar“ á Íslendingasögum í þá daga, en svo var nefnd hin óvinsala stafsetning sem Wimmer nokkur, danskur, hafði búið til á bækur þessar handa okkur. Ömurlegt var að horfa á þm. leggja nótt við dag, æðandi og æpandi í þingsölum út af þessu béaða þýska hljóðtákni, z, hlusta á lækna, sýslumenn, útgerðarmenn, kaupfélagsstjóra og bændur tútna út af bræði og umhverfast af taugaæsingi, og tala sig dauða, að mestu án þess að neyta svefns og matar, allt út af þessum eina bókstaf. Nauðsyn þess að halda stafsetningunni eftir Wimmer á íslenskum fornritum var kannske að sumu leyti skiljanleg; en ég sleppi allri þeirri röksemdarfærslu hér. Að því er z snertir vita allir, sem vita vilja, að það ts-hljóð, sem z-an táknar, hefur ekki verið til á íslensku frá því að land byggðist. Þetta hefur verið dauður stafur eins og c og q. Sverrir þm. Hermannsson verður að fara til Þýskalands til þess að heyra þetta hljóð, en þar getur hann líka heyrt það allan daginn. Mætti ég leyfa mér að segja t.d. um getuleysi Íslendinga til að bera hljóðið rétt fram, að það kostaði vin minn, íslenskan óperusöngvara, stöðu hans í Vin, þegar bann átti í þýðingarmiklu óperuatriði að syngja um undurfagra stúlku orðin „das reizende Mädschen,“ þá varð honum svo á í messunni eftir margra ára nám, að hann söng „das reisende Madchen í staðinn, og var rekinn. Þetta vona ég að komi aldrei fyrir skemmtikraft eins og Sverri Hermannsson. Þetta þýska ts, sem z-an táknar, er hljóð, sem aldrei verður myndað í íslenskri tungu. Það er eitt af þeim mörgu blísturshljóðum í þýsku sem verka á okkur eins og óhljóð, en eru sögð komin í þýskuna úr slavneskum tungum einhvern tíma í fyrndinni. Aftur á móti er íslenska s-hljóðið óþekkt í þýsku, og væri verðugt verkefni fyrir duglegan hugsjónamann eins og Sverri Hermannsson að boða Þjóðverjum hið íslenska s. Hitt er annað mál að þar sem íslenska stafrófið er upprunalega gert eftir útlendum stafrófum, hefur það nokkra bókstafi sem eru þarflausir hér, t.d. c og q fyrir utan z-una; en nafnið á bókstafnum z höfum við fengið að láni úr grísku. Ef nógu mikill ofstækismaður kæmist inn á Alþ. gæti hann áreiðanlega með einni lítilli 40 klukkustunda ræðu talið suma þm. á að fara að skrifa c og q núna, bókstafi sem Guðbrandur Hólabiskup og þeir karlar fengu hjá Þjóðverjum í kaupbæti með siðabótinni.“ Hér vil ég aðeins gera hlé á upplestrinum til þess að vekja athygli á því, að till. á þessa lund er þegar komin hér fram, en held síðan áfram upplestri úr grein Halldórs, með leyfi forseta: „Því miður urðu málaferlin, sem hafin voru út af stafsetningarlöggjöfinni „móti Kiljan“ 1941, til þess að snúa hlægilegum skrípalátum í harmleik, sem ekki síður var mér dapurleg reyndizt en hinu háa Alþ., enda er mér ekki kunnugt um að þess konar hneyksli hafi áður gerst í sögu þeirrar stofnunar. Stafsetningarlögin, sem Alþ. hafði sett á „móti Kiljan“, voru sem sé dæmd dauð og ómerk af Hæstarétti. Mér er ókunnugt um annað dæmi þar sem Hæstiréttur landsins hafi með dómi lýst lög frá Alþ. í heilu lagi marklaust plagg. Slíkur hnekkur, mér liggur við að segja skömm, hlýtur að geymast sem aumur blettur á íslenskri réttarsögu um aldir. Ég sé að z-menn hafa fengið einhver kennivöld, sem eru þó svo klók að þegja um nöfn sín, til að setja saman „lærðan“ rökstuðning fyrir lögvernd z, hvern sem kynni að eiga að hræða með því, vonandi ægir það ekki hinum austfirska búhöldi Vilhjálmi Hjálmarssyni sem er sómi þingsins. Ef þetta þvogl kemst í gegn gæti það vel átt eftir að hræða einhver börn fram í tímanum sem eiga eftir að fæðast. En skyldi Vilhjálmur verða hræddur? Best gæti ég trúað að þessum piltum takist ekki að plata sveitamanninn. Aðeins örfáar athugasemdir að lokum. Mér varð gripið ofan í einhvers konar hálfopinbera z-ritsmið eftir z-manninn Sverri Hermannsson á dögunum, þar sem þm. heldur því fram að það sé nauðsynlegt að kenna börnum z svo þau skilji rót og uppruna íslenskra orða. Þau vísindi, sem þm. á við, munu vera sú fámenna sérgrein í málvísindum, kölluð etýmólógía, þ.e.a.s. upprunafræði orða, orðsifjafræði. Leyfist mér að spyrja: Hvern fjárann varðar Sverri Hermannsson um uppruna orða? Og þó svo væri, hvers vegna þá endilega þeirra einna orða þar sem hægt er að koma z fyrir? Upprunafræði orða er reyndar sérstæð vísindagrein, allir vita það, en engum manni með fullu viti dettur í hug að fara að troða slíku í barnaskólabörn; enda hefur stagl af slíkum toga frekar stefnt í átt til þess að gera Íslendinga mállausa í þessari kynslóð heldur en hitt. A.m.k., sá sem rennir gagnrýnum augum yfir dagblöðin, eins oft þau eru skrifuð núna, mun fljótt komast að því að það, sem hrjáir þessa menn, er eitthvað allt annað en skortur á lærdómi í etýmólógiu, fyrir nú utan sem orðsifjaleg stafsetning hlýtur að vera nokkurs konar þvermál hringsins. Svona viðvaningshugmyndir í málfræði á ekki að þurfa að ræða. Má ég spyrja hv, fyrsta sjálfkjörinn z-fræðing og etýmólóg Sverri Hermannsson: úr hverju mynduðust orðin hundur og köttur? Og hvernig og úr hverju er myndað orð eins og seta? Og hver er upprunaleg mynd orðsins fífl? Og umfram allt, hver væri að bættari þó hann vissi þetta? Enn ein spurning: af hverju eiga börn endilega að vera að skipta sér sérstaklega af upprunafræði orða í sambandi við z? Varla eru þó öll orð upprunalaus nema þau sem hafa z. Að hvaða tungumáli er Sverrir Hermannsson að leita þegar hann vill fyrirskipa í barnaskólum sérstaka upprunarannsókn á orðum með ts-rót? Ég mundi í hans stað læra þýsku, þar sem nóg er af svona blístrandi óhljóðum. Og þá er komið að mjög miðlægri spurningu í þessari forheimskun málfræðilegra viðvaninga: hvernig er hægt með lagasetningu á Alþ. að plokka einn bókstaf út úr stafrófinu og löggilda notkun hans sér á parti? Og í annan stað: hver er réttarhugmynd þeirra manna sem vilja að allir bókstafir í íslenska stafrófinu skuli vera ólögverndaðir - og réttarfræðilega óskilgreindir - nema z? Og hvenær varð Alþingi Íslendinga að akademíu sem hefur það hlutverk að passa hvaða bókstafi Íslendingar skrifi eða skrifi ekki? Hvers vegna slá réttritunarreglum saman við refsilöggjöfina? Á núna að leggja einhverja vel útilátna tugthúsun við ef menn skrifa ekki setu, eins og í fyrra skiptið þegar þessi galskapur var á ferðinni í tíð Jónasar frá Hriflu? Af hverju má ég ekki skrifa nákvæmlega þá stafi sem ég vil? Það er lesenda minna, en ekki Alþ., að dæma um hvort þeim líkar sá texti sem ég skrifa. Meðal annarra orða, fer ekki að verða tími til kominn að hætta að skrifa stafinn y, sem í 500–600 ár hefur ekki táknað annað hljóð en einfalt i-hljóð í íslensku?“ Herra forseti. Ég hef lokið upplestri á þessu frumplaggi við umr. um z-málið, sem er Vísisgrein Halldórs Laxness fimmtudaginn 10. nóv. Ég ætla ekki að lengja þetta mál frá eigin brjósti um annað en það að segja sögu sem ungur og gáfaður íslenskur námsmaður sagði mér í fyrrakvöld, en hann hafði stundað nám í Þýskalandi. Það er best að nafngreina manninn, svo að það fari ekki á milli mála, hann heitir Sveinn Aðalsteinsson og lærði í Þýskalandi, tókst með ótrúlega skjótum hætti að tileinka sér þýska tungu að öðru leyti en því, að hann náði aldrei z-hljóðinu. Hann notaði alltaf íslenskt s sjálfum sér til töluverðrar hrellingar og vinum sínum þýskum til mikilla leiðinda, þannig að þeir fengu til framburðarsérfræðing að þjálfa hann í að bera fram þessa z eins og Þjóðverjar bera hana fram. Hann reyndi í hálft ár án árangurs. Og það var komið með skurðlækni til hans sem sagði honum að það væri hægt að lækna þetta með einfaldri skurðaðgerð undir tungurótunum, lama þannig tunguna að hann næði framburði á þessu þýska listhljóði. Hann spurði hvort hann gæti þá eftir sem áður borið fram íslenskt s eftir þessa breytingu, þessa líffæralegu breytingu. Þeir sögðu að það væri nú borin von að hann mundi geta það, svo að þessi ungi maður tók þá ákvörðun að láta ekki breyta byggingarlagi tunguróta sinna á nokkurn hátt og una við það að bera aðeins fram þýskt s. Við kynnum að vera komin hér inn á einfalda lausn þessa deilumáls.



Herra forseti. Það er eins og fyrri daginn, að þegar rætt er um íslenska stafsetningu hér verður maður margs vísari. Þeir fundir, þegar um þetta hefur verið rætt, eru einhverjir þeir eftirminnilegustu sem maður hefur setið hér. Mig langar að segja sitt af hverju í tilefni af því sem ég hef heyrt hér í dag. Ég er ekki ýkja víðlesinn maður, en þegar ég dæmi eftir því sem ég hef lesið af skáldsögum, ekki bara íslenskum, heldur annarra þjóða skáldsögum, skáldsögum annarra höfunda en íslenskra, þá kemst ég að þeirri niðurstöðu að sá maður, sem hér hefur verið mikið vitnað í nú í síðustu ræðum, muni vera mesti skáldsagnahöfundur á þessari öld. Ég ítreka að ég miða hér aðeins við það sem ég hef lesið sjálfur. Sumt af því er reyndar eftir ýmsa sem stórþjóðirnar telja sína mestu meistara. Svona mikils met ég þennan mann sem rithöfund. Það má vera harmsefni fyrir menn sem unna bókmenntum og vilja þá gjarnan að aðrir njóti þeirra líka, að snilld þessa manns, tök hans á íslensku máli, skilar sér að sjálfsögðu aldrei yfir á önnur mál, þannig að það fólk, sem komst að þeirri niðurstöðu, að hann ætti skilið að fá Nóbelsverðlaun, hefur ekki haft aðstöðu til að meta nema part af þeirri stærð sem þessi maður er bókmenntalega. Þó að ég segi þetta, þá er ekki þar með sagt að ég hrópi húrra fyrir öllu því, sem frá þessum manni kemur. Ég verð að segja, að helst til lítið finnst mér leggjast fyrir kappana þegar þeir koma hér í ræðustól með þessa grein eftir Nóbelsskáldið um Alþingi - og þó sérstaklega einn alþm. Ég hafði ekki heyrt hana fyrr né lesið. Við, sem erum dreifbýlisþm., höfum ekki alltaf aðstöðu til að lesa vísdóminn í Vísi, við fáum þetta ekki alltaf upp í hendurnar.  Eitt af því sterkasta og besta í fari okkar Íslendinga, eitt af því þýðingarmesta er að allra stétta menn gefa gaum að ýmsu því sem ekki varðar þeirra daglega starf, ýmsu sem varðar sögu okkar og menningu. Var það ósvifni gagnvart fræðimanni eins og Sigurði Nordal, kannske líka Halldóri Laxness sem fræðimanni í bókmenntum okkar fornum, þegar bóndi austur á Jökuldal, Aðalsteinn á Vaðbrekku, tók sig til og skrifaði út af hinni frægu ritgerð Nordals um Hrafnkels sögu fræðilega ritgerð þar sem hann að mínum dómi hrakti langmest af því sem Nordal setti fram, - óbreyttur bóndi? Hvað varðar óbreyttan bónda um það, hvernig Hrafnkels saga varð til? Mætti ekki alveg eins spyrja svona? Persónudýrkun er eitt af því voðalegasta sem getur komið yfir fólk. Og af því að ég er búinn að taka af allan vafa um það, hversu mikils ég met skáldið á Gljúfrasteini, þá verð ég að segja það hér, að mér blöskrar sú persónudýrkun sem á sér orðið stað í kringum þennan mann. Ef kemur grein eftir hann í Vísi, þá er eins og óskeikull páfi hafi talað. Menn keppast við að vitna í þetta. Það er eins og páfinn hafi talað „ex cathedra“. Hv. þm. Magnús Kjartansson lýsir því yfir, að hann vorkenni alveg sérstaklega Sverri Hermannssyni fyrir þá ádrepu, sem hann fékk frá páfanum í Vísi um daginn.

Átrúnaðargoði sínu.

Já, nú kem ég að því, Það er engu líkara en Sverrir Hermannsson hafi verið ómælandi á íslenska tungu þangað til hann fór að lesa bækur Halldórs Laxness samkvæmt þessari kenningu sem við heyrðum hér áðan. Ég held þó að Magnús Kjartansson, sem alinn er upp á heimili þar sem talað var gott mái, hafi lært miklu meira í móðurmáli sínu á því heimili heldur en af Halldóri Laxness. Ég held að hann hafi verið farinn að læra að meta og tala góða og fagra íslensku áður en hann fór að lesa bækur Halldórs Laxness. Þá ætla ég að taka dæmi, af því að það er hægt að beita því persónulega á hv. þm. Magnús Kjartansson sem hér kemur upp og segir að við eigum bara að skrifa eftir framburði. Hann segir hér áðan: Það er ekki langt síðan hver maður hafði sína eigin stafsetningu. Hver maður. Hvernig. Hvar, segir þessi maður af því að hann er ættaður úr Árnessýslu þar sem þessi framburður tíðkast. En ég vil spyrja Magnús Kjartansson: Hvernig ætlar hann að skrifa þetta Hver? Þetta er ekki hver eins og við segjum hinir sem erum að bauka við að hafa h á undan v-inu. Þetta er kokblásturshljóð sem er hvergi til í skyldum tungum. En við finnum það hins vegar hjá nágrönnum okkar. Það eru Írarnir og Skotarnir eða þeirra forna mál, keltneskan. Þar er þetta hljóð. Mér dettur nú í hug að þetta gætu verið leifar af framburði, kannske þær einu, sem mætti rekja til keltneskra forfeðra okkar. Ég vil skjóta því að Magnúsi Kjartanssyni, einkavini Jóns prófessors Helgasonar, hvort ekki gæti verið einhver hæfa í þessu, jafnvel þó að það sé þm. sem segir þetta og jafnvel þó að Nóbelsskáldið segi: Hvað varðar þm. um þetta eða hitt? Það er gaman að velta hlutunum fyrir sér.  Þeir Mýramenn, svo að ég vitni í Sigurð Nordal. voru merkileg blanda, eins og þið vitið, af norrænum stofni og svo asíatískum stofni. Og hefði þá getað verið að þeir forfeður okkar einhverjir hafi talað mál þar sem þetta hljóð var að finna. Sigurður Nordal heldur því fram, eins og þið vitið, að Skalla-Grímur og Egill hafi haft hið mongólska svipmót, og má það reyndar lesa í Egils sögu, sérstaklega þegar Agli er lýst þar sem hann situr andspænis Aðalsteini konungi eftir orrustuna á Vínheiði. Það er greinilega Mongóli sem þar situr. En svo hafa aftur Þórólfarnir verið af hinu norræna tagi, ljósir yfirlitum, og það var, samkvæmt kynþáttakenningum þeirra tíma, oft hið sama og að vera fagur; en „svartur“ þýðir oft sama og ljótur. En nú er ég kominn út fyrir umræðuefnið hér. En ég ítreka spurninguna: Ef við eigum allir að fara eftir framburði í stafsetningu, hvernig ætla þá Árnesingar eins og Magnús Kjartansson að skrifa hvað, hvernig, hver o.s.frv.  En hér er um að ræða mjög þýðingarmikið atriði, - atriði sem ég ræddi dálítið um hér um daginn, þ.e. um blæbrigði framburðar. Áðan fékk Sverrir Hermannsson heldur betur ádrepu út af því að hann í sínum ræðum hér talaði mál sem hann hafði greinilega lært, en væri honum ekki upprunalegt, hann segði ekki Mangi (með a-framburði) eða „nordan hardan gerdi gard“. Ég býst við að hann hafi í bernsku sagt Mangi og langur og strangur, en sennilega hefur þá verið horfið frá því að bera fram „nordan hardan“. Þetta ber að harma, ég tek undir það. En út af þeirri fullyrðingu að þessi hv. þm. hafi lært málið af bókum sem voru settar saman af höfundi ofan úr Mosfellssveit, þá langar mig að drepa á framburðaratriði sem snertir annan höfund. Austur í Skaftafeilssýslu hafa menn haldið rödduðu -rn, -rl o.s.frv., þeir segja barn, en ekki bardn og enn þá síður baddn. Þegar ég var hér á þingi fyrir aldarfjórðungi eða aldarþriðjungi, þá heyrði ég Ásmund Sigurðsson úr Lóni alltaf tala um stjórinina, ríkisstjórnina, raddað. Aftur á móti Einar Olgeirsson sagði alltaf stjórddnin, með a.m.k. tveimur d-um, ef ekki þremur stundum, þegar mest gekk á fyrir þeim gamla. Raddaði framburðurinn kom hingað suður í munni ágæts rithöfundar, sem var á undan Halldóri Laxness á vettvangi íslenskra bókmennta, og hefur fengið þá viðurkenningu hjá Halldóri Laxness, að ef hann hefði ekki verið kominn á undan, þá hefði allt verið miklu erfiðara. Í afmælisgrein einu sinni þakkar Laxness Þórbergi Þórðarsyni sérstaklega fyrir það, hvernig hann ruddi brautina, hvað margt varð miklu auðveldara þeim, sem á eftir komu, fyrir það að Þórbergur hafði farið á undan. Þegar Þórbergur kemur til Reykjavíkur hefur hann að sjálfsögðu raddaða framburðinn á rn, rl o.s.frv. Hann hætti þessum framburði. Ég spurði hann einu sinni hvernig á þessu stæði. Hann hafði bara vanist af þessu vegna þess að bann heyrði þennan framburð ekki í kringum sig. Var þetta fyrir áhrif frá höfundinum ofan úr Mosfellssveit?

Höfundurinn úr Mosfellssveit hefur tekið upp þennan framburð.

Já, ég ætlaði að bæta því við. Síðan kemur næsta stig. Höfundurinn úr Mosfellssveit tekur þennan framburð upp, eins og menn heyra, er hann les eitthvað í útvarp. Arnaldur (með rödduðu hljóði) heitir það í Sölku Völku en ekki Ardnaldur, barnið, óstjórnin. Halldór Laxness hefur vanið sig á þetta. Honum þykir þetta fallegt. Okkur finnst hins vegar sumum að þarna sé um tilgerð að ræða. En það er náttúrlega smekksatriði eins og annað. Hins vegar hefði manni ekki fundist þetta tilgerð ef Þórbergur hefði borið svona fram, enda hefði það ekki verið eins áberandi mikið raddað og það verður þegar menn læra þetta ekki sem börn, taka það upp seinna á ævi sinni. Þá er það orðið tilgerðarlegt að mínum dómi. Af því að ég hef verið svolítið að gera aths. við það sem hv. þm. Magnús Kjartansson sagði hér áðan, þá vil ég benda á að þarna staðfestist enn hve mikil og víðfeðm er þekking þessa manns. Ég þakka honum fyrir það ágæta erindi sem hann flutti áðan. Hann segir t.d. til rökstuðnings því, hversu fáránlegt sé að skrifa z, að hún er ekki lengur til í framburði. Margir taka nú undir þetta. Og ypsilonið, segir hv. þm., það má gjarnan sleppa því. Sama segir Halldór Laxness. En ypsilonið eins og z-an varpar ljósi í ýmsar áttir í málinu. Það gefur kennara tækifæri til að leiða nemandann inn á stigu, sem hann kæmi aldrei á ef ekki væri verið að „stagla þetta“. Þetta þarf nú reyndar ekki að vera neitt stagl, heldur getur þetta verið sá þáttur í íslenskukennslu sem er líflegastur og skemmtilegastur. En það er ótalmargt annað af þessu tagi, segir hv. þm. Magnús Kjartansson, sem við minnumst ekki á. Þá er það mitt svar, að það er leitt að við íslenskukennarar skulum ekki hafa öðlast þekkingu til að kenna enn þá meira af þessu. En einhvers staðar verður að setja mörkin. Við erum ekki að tala um að fara aftur í forsögulega tíma einhvers staðar austur í heimi, þar sem frummálið varð til sem hin indóevrópsku mál eru öll sprottin af. Við erum ekki að tala um það. Við erum að tala um að fara sem allra lengst með sögu og tengsl málsins og uppruna orða, allra lengst án þess að ofbjóða sjálfum okkur sem kennurum eða nemendum okkar. Ég vara mjög við því, hvaða tilhneiging er hér strax komin upp. Menn eru strax farnir að tala um að afnema ypsilonið líka, loka enn fleiri leiðum til þeirrar skemmtigöngu aftur í sögu tungunnar sem íslenskukennslan getur verið, ef kennurum er uppálagt að kenna þetta.  Það er enginn að uppáleggja Halldóri Laxness að skrifa z. Það er enn einn útúrsnúningurinn í grein hans. Það er enginn að heimta það, að hann skrifi z, heldur erum við að tala hér um lögboðna stafsetningu sem við ætlum að láta kenna í skólum, kenna börnum. Það er enginn að krefjast þess af Halldóri Laxness að hann noti þá stafsetningu sem við erum að tala um hér. Enn síður er verið að hóta honum tugthúsi ef hann geri það ekki. Að lokum vil ég segja þetta: Ef ekki hefði orðið það slys 1934 eða 1935, í ráðherratíð Haralds Guðmundssonar sem menntmrh., að hann let breyta reglunum til þess horfs, að börnum skyldi ekki kennd z, heldur látið bíða til unglingsára, þá væru ekki þessar endalausu deilur um z-una. Það slys liggur hér til grundvallar. Ef þessu hefði verið haldið á barnaskólastiginu, þá væri ekki þetta pex endalaust. Ég hef reynslu af að kenna bæði unglingum og börnum, og hafði fengið töluverða reynslu af að kenna unglingum sem höfðu ekki lært z-una fyrr en ég tók við þeim, svona 13–14 ára eða 15, og það gekk ekki alltaf vel. Síðar um tíma þurfti ég að segja til hópi af börnum, sumum býsna ungum, sagði þeim m.a. til í stafsetningu. Það gekk eins og í sögu að kenna þeim z-reglurnar. Það er ósköp einfalt að afgreiða þetta mál í barnaskóla. Og þá er búið með að þetta verði einhver þröskuldur í vegi eðlilegrar móðurmálskennslu, sem að sjálfsögðu væri þá lestur bókmennta o.s.frv. Við ættum að athuga það alvarlega að færa þetta aftur yfir á barnaskólastigið. Hv. þm. Magnús Kjartansson sagði hér áðan, að hann hefði heyrt Jón Helgason prófessor lesa upp fornkvæði, og nefndi í því sambandi Höfuðlausn og einhver fleiri kvæði Egils Skalla-Grímssonar. Ég tek undir það, að efnislega er þetta leirburður mestan part. Hv. þm. segir að hann hafi heyrt Jón Helgason lesa þetta með þeim framburði sem fornmenn notuðu, þ.e. fornmannaframburði og þá uppgötvað músíkina í þessu. Ég er ekki alveg viss um hvernig þetta má hafa tekist, hvort Jón hefur getað komist að öllu leyti að réttri niðurstöðu um það t.d. hvernig Egill Skalla-Grímsson hefði flutt Höfuðlausn - með hvaða framburði. Það er ég ekki alveg viss um. En ég er viss um að hann hefur komist býsna nærri því, svo nærri því kannske að Egill sjálfur hefði látið gott heita. En maður finnur líka klingja við í kvæðum fornum þó að maður sé ekki eins lærður og Jón Helgason. Maður finnur músíkina í þessu. Ég ætla að enda hér á frægri ástarvísu, sem Kormákur orti, og bið menn að hugleiða hvort við getum ekki enn, jafnvel þótt við kunnum nú ekki hinn forna framburð, notið þessarar tónlistar. Brámáni skein brúna brims und ljósum himni Hristar hörvi glæstrar haukfránn á mik lauka, en sá geisli sýslir síðan gollmens Fríðar hvarma tungls ok hringa Hlínar óþurft mína.



Herra forseti. Menn hafa nú komið víða við eins og jafnan áður þegar þessi mál eru til umr., og er skemmtilegt á að hlýða. Ég vil geta þess, af því að það kom fram hjá hv. þm. Jónasi Árnasyni, að auðvitað ólst ég alfarið upp við vestfirzkan framburð og mér var þetta eiginlegt. En mér þótti „langur“ og „gangur“ ljótara en að segja „lángur“ og „gángur“ og þess vegna breytti ég til að þessu leyti. Hins vegar er mér eiginlegur enn ýmis vestfirzkur talsmáti, eins og upp í mig, ofan í mig o.s.frv. Þegar ég heimsæki foreldra mína, þá tek ég aldrei eftir því þó að þau tali vestfirzku alfarið. En ég hrekk við í hvert skipti sem ég heyri menn tala vestfirzku, „langur“ og „gangur“, og sækja það ofan í sig með þessum hætti, sem ekki er það eiginlegt frá barnæsku. Ég held að þetta hljóti að vera tilbúningur, þessi saga hv. þm. Stefáns Jónssonar, því að það getur ekki verið rétt að til þess að ná t-tannhljóðinu, ts-hljóðinu, þurfi að lama tunguna, og að maður, sem er með lamaða tungu, geti ekki borið fram blásturshljóðið s. Ég held að þetta sé tóm vitleysa. Maðurinn hefur verið tannlaus sem þarna átti hlut að máli. Ráðið hefði bara verið að setja upp í hann falskar tennur, þá hefði hann náð þessari z í þýzkunni. Það er því rétt að hann fari aftur til læknis, ef hv. þm. vildi skila því. Varðandi það, sem hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir, sem talaði drengilega og af djúpu viti um þessi mál, sagði um till, þar sem lagt er til að skipa 7 manna nefnd, en ekki þriggja manna eins og í frv. menntmrh., þá vil ég geta þess, að fyrstu þrír aðilarnir, sem gerð er till. um hér, eru þeir hinir sömu og hjá hæstv. menntmrh. Það þótti ekki ástæða til þess að breyta því, nóg er samt. Hv. þm. Magnús T. Ólafsson minntist á það, sem rétt er, að hér væri ekki farið að till. sem komnar eru frá prófessor Halldóri Halldórssyni. Ég tók þetta skýrt fram. Eingöngu skýrði ég frá því, að það hefði verið hent á lofti uppástunga hans um að reyna sættir í málinu með þeim hætti að varðveitt yrði z í stofni orða einvörðungu. Hann bjó ekki til þessa till. sem hér liggur frammi. Þetta er ekki hans till., heldur átti hann uppástungu. Þessi formaður breytinganefndarinnar, sem skipuð var um árið, átti þessa uppástungu, að sættst yrði á þeim forsendum, og það er aðalatriðið. Síðan leggur hv. þm. Magnús Torfi enn á ný áherzlu á að nú megi engu breyta af því sem það mundi valda aukinni ringulreið. Þetta geta þeir ekki sagt og margtuggið ofan í hv. þm., þeir sem stóðu fyrir uppreisninni í þessum málum árin 1973 og 1974. Þeir segja að þetta sé að vinna sér hefð í málinu þegar í stað, þessi nýbreytni, - við höfum nú fyrir augum hvernig það hefur gengið, bara af lestri blaða og bóka sem út eru gefin, - og þess vegna megi ekki breyta til. Þeir hefðu átt að hugsa fyrir þessu árið 1973, þegar þeir voru að stórbreyta til eftir að sættir höfðu verið með mönnum í 44 ár. Þess vegna eru það úr þeirra munni haldlaus rök og gagnslaus að vara við breytingum nú af því að það mundi valda ringulreið. Till. er til þess að koma á sáttum og festu í þessu efni, því að eins og ég sagði áður, þá held ég að það sé lífsspursmál að við höfum ein lög allir í þessu efni. Það er enginn að tala um það, að skipa eigi fyrir fullorðnu fólki og viti bornu hvernig það eigi að skrifa málið. Þess vegna gelur rithöfundurinn Halldór Kiljan bægt frá sér tugthúshræðslunni, sem er bráðum fertug í honum, í eitt skipti fyrir öll. Og það er enginn að fara að lögfesta eitt eða neitt um stafsetningarmál. Það eina, sem lagt er til að lögfesta, er frv. menntmrh. um það, hvernig skuli farið að því að breyta stafsetningu í framtíðinni. Til hvers ætli það frv. sé ætlað, sem hv. þm. Magnús Torfi tekur undir og vill samþykkja ? Það er til þess að hindra afglöp menntmrh. framtíðarinnar, afglöp svipuð þeim sem framin voru hér árin 1973 og 1974. Sjálfum menntmrh. þykir nú ráð að leggja til, að það verði hindrað, að gripið verði til slíkra uppátækja, með því að málið skuli fyrst fara í gerð hinna lærðustu manna og síðan lagt fyrir Alþ. í tillöguformi. En það voru svo aðeins nokkur orð vegna ræðu hv, þm. Magnúsar Kjartanssonar. Hann talaði um að rithöfundurinn Halldór Laxness hefði hirt mig. Ég hef geysilegt dálæti á Halldóri Laxness og hef raunar verið þeirrar skoðunar lengi að hann sé einn mesti rithöfundur sem hafi verið nokkru sinni á dögum. En maður með rangan málstað hirtir ekki þann sem hefur rétt fyrir sér. Maður með rangan málstað, sem flýgur á annan, slær vindhögg og jafnvel klámhögg, heitir það á íslensku. Þess vegna hafði ég gaman af þessari grein og hef raunar svarað henni, og nú vænti ég þess að hv. þm., sem er hér að æfa sig í upplestri, Stefán Jónsson, taki það nú fyrir næst, ef hann talar sig ekki dauðan strax í þessu máli, að lesa þá grein líka svo að hún festist í þingtíðindunum, fyrst mönnum er svo mikið í mun að allt, sem sagt er og skrifað um þetta, komi hingað til skila. Nei, ég er þeirrar skoðunar, og sannfæring mín stendur til þess, að þarna hafi þessi margfrægi rithöfundur rangt fyrir sér. Hv. þm. Magnús Kjartansson segir eins og skáldið, að framburður og stafsetning eigi að haldast í hendur. Og nú er rétt að draga hér fram nokkra vitnisburði frá eldri tímum og tilvitnun í grein, alveg nýlega grein eftir Ásgerði Jónsdóttur kennara. Það kom á sínum tíma fram, eftir að 2. hefti Fjölnis kom út með byltingarkenndri stafsetningu Konráðs Gíslasonar og álitið var að sú stafsetning hefði m.a. átt þátt í því að gera Fjölni óvinsælan meðal Íslendinga, þá kom fram mjög snörp gagnrýni á stafsetningu hans í Sunnanpóstinum sem Árni Helgason stiftprófastur í Görðum gaf út. Þessi grein var að vísu nafnlaus, en talið að hinu lærði málfræðingur og rektor Bessastaðaskóla, Sveinbjörn Egilsson, hefði skrifað hana og e.t.v. Árni í Görðum átt hlut að máli, þar sem undir var skrifað dulnefnið Árnabjörn. Þar vikur hann að þessu, stafsetningunni, þessi greinarhöfundur, og kemur einmitt að þessu sem hefur borið á góma hér, hvernig Norðlendingur mundi skrifa hvalir, þegar hann væri að skrifa um stórfiskana. Hann mundi vitanlega skrifa k, ef þetta ætti að líðast, að menn skrifuðu eins og þeir töluðu. Höfundurinn ræðir svo um það, að menn skynji oft framburð ýmissa hljóða misjafnlega og Þá geti komið upp alls konar hrærigrautur, ef hver fær að skrifa eftir eigin hljóðskipan, og segir síðan orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Þessi umtalaða „einkaregla“ - og er þá að tala um reglu Konráðs Gíslasonar - „er því að minni einföldu meiningu fyrsti grundvöllur Babelsbyggingar hér á landi og fullkomin tilraun að myrða mál það, sem lengi með sóma og heiðri lifað hefur og lifir enn í munni og ritum flestra Íslendinga, sem þykir sér sóma að taka inn í bókmálið hvert latmæli og bögumæli, sem nú er brúkað í daglegu tali.“ Höfundurinn viðurkennir, að bæði staðsetning sín og annarra geti þurft leiðréttingar við, en hann vill þá að sú leiðrétting fari eftir reglum sem „leiddar séu af málsins eigin eðli og byggingu, orðanna ætterni, sambandi og aðgreiningu, þó með allri mögulegri en skynsamlegri hlífð við ritvenjuna, en byggist ekki á ólíku tungutaki margra þúsunda af öldum og óbornum.“ Þetta segir, að því er talið er, hinn lærði málfræðingur Sveinbjörn Egilsson. En við ættum kannske að líta á það sem Guðbrandur Vigfússon prófessor sagði um þessa aðferð Konráðs. Að vísu breytti Konráð henni. Hann gerbreytti um stefnu. Hann tók upp aftur að skrifa eftir uppruna og gaf raunar út ritreglur í samræmi við það. Guðbrandur Vigfússon ræðir almennt stafsetningu og segir í grein í Þjóðólfi, sem kom út 1860, en hann hafði áður skrifað um þetta mál í Ný félagsrit 1857, - Guðbrandur segir, og þetta er afar lærdómsríkt og gildir og á allt við enn í dag: „Það er fernt, sem öll stafsetning er byggð á,“ segir hann, og ég les upp orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „1. Uppruni. 2. Framburður. 3. Ritvenja. 4. Fegurð. Þess verður alls að gæta. Enginn skrifar né getur skrifað eftir upprunanum einum.“ Og hlusti nú hv. þm. Magnús Kjartansson á, sem er að fleygja hér fram tillögurusli út í bláinn: „Ef menn rita eftir upprunanum einum verður ritið of forneskjulegt, stirt og staurslegt. Riti menn eftir framburðinum einum, verður ritið húsgangslegt og á reiki eins og kúgildi á jörðu, því eins og hver syngur með sínu nefi, svo talar og hver með sinni tungu. Verða og málin eins mörg og tungur eru, það verður eitt mál fyrir hvern munn og hver ritar að munns ráði sjálfs sín. Hin skaðlegasta ritaðferð verður án efa sú að gera framburðinn að ritgoði sínu. Það mundi leysa sundur öll þjóðbönd og félag það sem eitt ritmál bindur.“ Og hann segir síðast orðrétt og er þá að tala um gömlu aðferð Fjölnis, uppátæki Konráðs Gíslasonar, sem hann hvarf frá. Guðbrandur Vigfússon segir: „En ef menn sveigja á bakborða með Fjölni, þá horfir beint út í hafsauga, út í endalausar stafsetningar hafvillur, því þar kemur einn ritkækur og nýjung á aðra ofan, þar til ekki er heil brú eða urmull orðinn eftir af málinu, því að hverjum, sem vill miða við framburð einan, fer líkt og hafrinum, sem miðaði við skýin og fann ekki mat sinn. Og við verðum þangað til að, að enginn veit sitt rjúkandi ráð, hvernig á að stafa eða rita.“ Nú ætla ég að leyfa mér að vitna aðeins í, með leyfi hæstv. forseta, nýlega grein, sem ég gat um í framsöguræðu minni, ettir Ásgerði Jónsdóttur kennara, - sem fæst við kennslu. Hún segir svo orðrétt: „Ég hef ekki enn og mun seint fá skilið þá menn, sem af einhverri uppljómaðri hugsjón um betri heim z-lausan knúðu fram ákvæðin um brottnám hennar úr íslenzku máli. Ég hef heldur ekki komið auga á nein frambærileg rök fyrir ágæti þessarar hugsjónar. Mig minnir þó, að þau hnigju öll í þá veru að með þessu ætti að auðvelda nám móðurmálsins. Hvílík kenning! Eins og nokkur skepna þrifist betur á gerilsneyddu glundri en sæmilegu kjarnfóðri !“ Svo segir hún hér, og þetta vænti ég að rithöfundurinn Halldór Laxness hafi líka lesið, orðrétt svo: „Aðalhöfundur þjóðarinnar og eftirlætisskáld mitt, Halldór Laxness, hefur löngum verið iðinn við að lagða okkur barnakennara fyrir ómerkilega og smásmugulega stafsetningarkennslu, og gott ef ekki beina spillingu á eðlilegu máli nemenda. Það læt ég mér í léttu rúmi liggja. Hitt þætti mér sýnu verra, og raunar óbætanlegt tjón, ef stafsetning þjóðarinnar ætti eftir að þróast í þá átt, að menn yrðu um síðir ólæsir á bækur Halldórs Laxness og annað það sem bezt hefur verið ritað á íslenzka tungu.“ Svo leyfir hv. þm. Magnús Kjartansson sér að segja, að z sé kredda og till. þessi til þess fram borin að eyðileggja skilning barna á íslenzkri tungu. Slíkt orðfæri er auðvitað með ólíkindum og honum alls ekki sæmandi. Til þess eru refarnir ekki skornir, öðru nær. Till. okkar er til þess fram lögð að við reynum að sættast í málinu, því að það er mikil nauðsyn að það takist, og það er mikil ábyrgð þeirra manna sem ætla að neita að ganga til sáttanna. Hann minntist á, Magnús Kjartansson, ýmsar breytingar, sem orðið hefðu á tungunni í aldanna rás. Og vitanlega er það svo, að menn þykjast vita það með mikilli vissu. Hann nefndi sem dæmi að við hefðum týnt niður stöfum, þegar danskur kóngur kúgaði inn á okkur evangelísklúterska trú. Það kynni nú að vera, að við hefðum getað staðið fastar í ístaðinu ef við hefðum haft þá samræmda stafsetningu. Ekki er nú loku fyrir það skotið. Hann minntist á flámælið. Hvernig ætli áflogin um flámælið hefðu farið og sá hernaður ef hvert skólabarn hefði mátt rita eftir því sem það talaði og ekki verið leiðrétt? Eða - þótt annars eðlis sé - þágufallssýkin fræga, sem ég man með réttu að rithöfundurinn Halldór Laxness kallaði skrílmenningu vaxna upp úr göturæsum Reykjavíkurborgar? Ég hugsa að ég muni þetta rétt og vilna enda til þess í grein minni, sem ég hef sent Morgunblaðinu til birtingar, af því að ég skrifa ekki í Vísi, til þessa og annars af því sem ég hef hér vitnað til. Ég sem þm. treysti mér ekki til að skrifa í Vísi, t.d. vegna þess að ég las þar grein eftir ungan blaðamann á dögunum að alþm. upp til hópa mundu vera illa gefnir undirmálsmenn með glæpahneigðir, og mig minnir að hann hafi bætt því við, að þetta væri oft svona fyrstu áratugina eftir að ný veldi og ríki væru stofnuð, þá kæmu þeir helst fram og til skjalanna sem þannig væru úr garði gerðir. Þess vegna er það sem ég treysti mér ekki til þess að skrifa í Vísi, þótt Halldór Laxness treysti sér til þess. Við þekkjum hvernig fór fyrir frændum okkar Norðmönnum. Norska málið, sem talað var sannanlega, var myrt, og nú er það svo, að þá, sem skrifa og tala á vest-norsku, skilja menn í öðrum landshlutum alls ekki. Ætli þeim hefði ekki gengið betur ef þeir hefðu staðið fast í ístaðinu varðandi ritun málsins? Ég tek auðvitað undir það, að tungutakið sjálft skiptir höfuðmáli, en þetta á auðvitað samleið. Mig minnir að Halldór Laxness hafi það eftir Jóni Helgasyni prófessor á einhverjum stað, að hann hafi talið það óbætanlegt tjón, að framburður ypsilonsins skyldi hafa fallið niður, eftir því sem mig minnir að hann telji, á 15. eða 16. öld. Auðvitað er ég ekki að segja að ritun málsins bjargi því. Þó kynni að vera, ef eitthvert sérstakt tákn hefði verið á því ypsiloni, að það kynni að hafa hjálpað til a.m.k. að bjarga því að viðhalda framburðinum. Það kynni að vera. Ekki er það með öllu útilokað. En Halldór - Laxness heitir hann núna - endar sína grein á því að slá það vindhögg sem gerir afganginn af greininni lítils virði, og það er með því að fitja upp á því, hvort ekki sé tími til kominn að hætta að skrifa ypsilon. Ég ætla ekki að tefja tímann núna með því að fara út í þá sálma. En þannig er sú stefna þeirra manna, sem réðu upphlaupinu 1973, þó að þeir hafi jafnan vikist undan að játa það. Þetta var þeirra stefna. Stefnan er að hefja ritun málsins eftir framburði, og ég hef nefnt ykkur ýmis dæmi um það sem gilda enn í dag, þótt gömul séu sum, til hvers slíkt mundi leiða. Ég held svo að ekki hafi verið margt fleira, sem fram kom, sem ég sé ástæðu til þess að gera að umtalsefni nú. En að rithátturinn, ritun z t.d., mundi orsaka andlega stéttaskiptingu í landinu, eins og fram kom, held ég, hjá hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, - það er með ólíkindum að hlýða á fullyrðingar sem slíkar. En ég verð þó að segja að ekki komst ég hjá því, frekar en við lestur greinar rithöfundarins Halldórs Laxness, að kenna nokkurs menntahroka í máli hv. þm. Magnúsar Kjartanssonar.



Herra forseti. Aðeins örfá orð, þótt ég muni með þeim tala mig dauðan í málinu. Ég get að vísu ekki tekið undir með hv. þm. Jónasi Árnasyni og hv. þm. Sverri Hermannssyni á þá lund, að ég sé allsendis viss um að Halldór Laxness sé mesti rithöfundur, skáldsagnahöfundur, sem ég hafi lesið, hef ég þó sennilega lesið minna í heimsbókmenntunum en Jónas Árnason og þeir báðir. Ég treysti mér ekki til þess að kveða upp slíkan dóm. Stundum hefur mér fundist Hamsun vera fullt eins gott sagnaskáld og Halldór Laxness, stundum hefur mér fundist, þegar ég les Hemingway, að hann sé eins mikið sagnaskáld og Laxness. En það breytir engu um það, að mér finnst Halldór Laxness gott sagnaskáld og ég dái ritsnilld hans og þekkingu hans á íslensku máli, stíl hans, smekk og tilfinningu fyrir þessu blessaða tungumáli okkar. En ekki er það vegna neinnar dýrkunar sem ég las upp Vísisgrein hans áðan, heldur var það fyrst og fremst sökum þess að í hana hafði verið vitnað mikið hér við umr. Sumir gerðu það ekki öldungis rétt. Ég tel að þingtíðindin með umr. um z-málið kunni síðar meir, m.a. vegna yfirburðaþekkingar ýmissa ræðumanna - og þá náttúrlega ekki síst frummælandans, Sverris Hermannssonar - að þykja fróðleg lesning og þá hægt að spara þeim, sem fræðast vilja af þessum umr., geysimikla fyrirhöfn með því að hafa þessa grein Halldórs Laxness, sem vitnað var í bæði með réttu og röngu, við höndina til samanburðar. Það gleður mig að hv. þm. Jónas Árnason er genginn í salinn, þar sem ég var nú rétt í þessu að reyna að vekja athygli hans á nauðsyn þess að Vísisgrein Halldórs Laxness fylgdi með í stingtíðindum til þess að menn hefðu hana til samanburðar, sérstaklega vegna þess að í hana var vitnað allmikið og sumir vitnuðu í hana ranglega. Þetta mun auðvelda ákaflega mikið þeim, sem vilja lesa hinar spaklegu umr. um bókstafinn z sem hafa átt sér stað hér á Alþ., en þetta stafaði ekki af neins konar dýrkun á alvisku Halldórs Laxness í þessu máli. En svo að ég víki aðeins að þeirri tilgátu hv. þm. Sverris Hermannssonar, að framtennur hefði hlotið að vanta í mann þann sem ekki næði þýsku blísturshljóði í framburði, og orsökin hefði tæpast legið undir tungurótum, þá leyfi ég mér að vitna í norskan prófessor, sem lýsir einnig - og að því er virðist af allmikilli alvöru - aðferðinni við að mynda þessi sérstöku þýsku blísturshljóð með tungunni. Það hljóðar þannig í lauslegri þýðingu: „Verpa ber tunguna þannig, að jaðrar hennar íhvolfrar nemi við innstu jaxla og broddur tungunnar sveigist aftur á við þannig að litlu muni að hann snerti úfinn“. Vildi ég gjarnan, að hv. þm. Sverrir Hermannsson bæri fram þessi þýsku blísturshljóð fyrir okkur með þessum hætti, þannig að við mættum glögglega verða þess vísari hvort hægt er að ná þessum árangri án þess að ganga undir sérstaka skurðaðgerð. Ég hef áður lýst yfir þeirri skoðun minni, að stafsetning, tjáningartorfærur eins og afkáralegir bókstafir, sem ekki eiga sér stoð í töluðu máli, séu ekki til þess fallnar að örva íslensk börn og unglinga til áhuga á íslensku máli, og fært hef ég fyrir þeirri skoðun minni nokkur rök. Ég ætla ekki að tíunda þau hér aftur, en vildi gjarnan vekja athygli hv. þm. á því, að þágufallssýkin, sem hv. þm. Sverrir Hermannsson minntist á hér áðan, virðist halda áfram að dafna hér og lifa góðu lífi þrátt fyrir lögboðna stafsetningu. Um flámælið, sem hv. þm. bar sér í munn hér áðan, væri e.t.v. hægt að halda býsna langa fyrirlestra. Ég hefði m.a. haft gaman af því að geta gefið mér tóm til þess að fjalla dálítið um þetta, þar sem ég geri ráð fyrir því að hann eigi við hljóðvilluna sem ég ólst upp við á Suðausturlandi og heyrði hljóma spaklega af munni margra góðra manna sem kunnu að kveða rétt að íslensku og brast ekki orð, og kynni nú að koma þar niður málið að til álita kæmi hvort íslensk tunga hefði sem slík fegrast mikið við þess háttar sigur sem unninn var á hljóðvillu, er leiddi m.a. til þess að ungir Íslendingar þora ekki lengur að kveða að hugsun sinni á íslensku máli. Ég sé nú ekki beinlínis, að hv. þm. Sigurlaug Bjarnadóttir þurfi endilega að lenda í stórvandræðum þótt íslenskum unglingum yrði ekki í kennt til frambúðar að skrifa best, hástigsorðið, með z. Hún á þess kost eftir sem áður að skrifa t.d. best með s-i þegar hún meinar það ekki, en með z, þegar hún meinar það, í líkingu við ónefndan alþm., sem ég vissi að skrifaði á sínum tíma - sá nafn hans - undir skjal það sem Gylfi Þ. Gíslason bar hér um sali og bað menn skrifa undir, kröfuna um uppvakningu z í ritkennslumáli í skólum. Þóttist ég þá hafa séð reikning, sem þessi hv. þm. hafði skrifað upp á einu sinni synjun: „Þessum reikningi neyta ég“. Hann skrifaði það með ypsíloni af því að hann meinti það. Þm. eiga kost hinna fjölbreytilegustu afbrigða í stafsetningu eftir sem áður, þeir sem læra vilja að skrifa íslensku með z geta gert það þegar þeir hafa hlotið til þess þroska og mótun skapgerðar sem til þess þarf að taka slíka ákvörðun af fúsum og frjálsum vilja. En það verður að bíða þess tíma. Og ég er þeirrar skoðunar, að við eigum að hlífa ungum börnum, sem ekki fá borið hönd fyrir höfuð sér, við þess háttar píslun.



Herra forseti. Ég sé mig tilknúinn að taka til máls á ný sökum niðurlagsorða hv. 3. þm. Austurl. Þar fullyrti hann afdráttarlaust, að það væri í raun og veru stefna þeirra, sem stóðu að stafsetningarbreytingunum 1973 og 1974, að taka upp framburðarstafsetningu, sér í lagi til að mynda að fella niður ypsílon og „rita eftir framburði“, eins og þm. komst að orði. Þetta er alrangt, eins og hv. þm. gæti gengið úr skugga um ef hann hefði fyrir því að kynna sér álít þeirrar stafsetningarnefndar, sem undirbjó þessar stafsetningarbreytingar, og þær stafsetningarreglur sem hún gekk frá. Það er algerlega tilhæfulaust, sem hv, þm, heldur fram, að þessir menn hafi reynt að sigla undir fölsku flaggi og brottnám z hafi átt að vera fyrsta skref til þess að taka upp réttritun einvörðungu eftir framburði. Enda gefur það auga leið að hljóðritun - réttritun eftir framburði er ekkert annað en hljóðritun - er miklu flóknara mál og erfiðara viðfangs heldur en svo, að nokkrum viti bornum manni detti í hug að ætlast til þess að kenna hana nemendum á barnaskólaaldri. Þessi fullyrðing hv. þm, er því tilhæfulaus uppspuni, eins og hann getur gengið úr skugga um með því að kynna sér þau gögn sem ég áðan nefndi. Þar kemur fram að nefndin, sem undirbjó stafsetningarbreytingarnar, skildi svo hlutverk sitt að hún væri að fjalla um skólastafsetningu, að gera málinu stafsetningarbúning sem auðveldi uppvaxandi kynslóð að ná tökum á því að tjá sig í rituðu máli. Það verður aldrei of oft endurtekið, að réttritunin er búningur málsins, ytri búningur málsins í riti, en inntak málsins og eðli eru hljóðkerfið og beygingakerfið. 3. þm. Austurl. vitnaði til þess áðan, að 3. þm. Reykv. hefði sagt að svo illa hefði farið á siðskiptatíma að týnst hefðu niður bókstafir. Þetta er alrangt, en sýnir hvað skilningur hv. 3. þm. Austurl. á því máli, sem hér er til umr., ristir grunnt. Það voru ekki bókstafir, sem týndust á siðskiptatímanum. Það voru hljóð sem týndust. Bókstafurinn ypsilon var til áður, var notaður á síðskiptatíma og er notaður enn í dag. En hljóðið ypsílon týndist og sömuleiðis greinarmunur langs og stutts sérhljóðs. Þær hljóðbreytingar voru ekki afleiðingar stafsetningarbreytingar, þær gerðust af allt öðrum orsökum. En að rugla þessu saman á þennan hátt, hljóðunum og hljóðtáknunum, sýnir að hv. 3. þm. Austurl. veit ekki um hvað hann er að tala, og því er allt, sem hann segir um þetta mál frá eigin brjósti, ónytjuorð. Undir niðri veit hann þetta sjálfur og reynir að brynja sig með tilvitnunum, en þær snúast gegn honum sjálfum, því að hann hefur sýnt að hann vill ekki skilja eðli málsins sem hann þó þykist umfram allt þurfa að láta til sín taka.



Herra forseti. Mér þykir nú þessar umr. hafa dreifst allvíða og vera komnar í ýmsum tilvikum nokkuð langt frá því máli sem hér er til umr., en það hélt ég væri till. til þál. á þskj. 64, um íslenska stafsetningu, eins og þar nánar greinir. Ég skal ekki halda hér langa ræðu um þetta mál, enda ekki til þess fær að blanda mér í þær hálærðu umr. sem hér hafa farið fram um þróun íslensks máls frá upphafi vega. En ég hef ávallt verið þeirrar skoðunar og er enn, að þær breytingar, sem gerðar voru á íslenskri stafsetningu 1973 og 1974, hafi ekki verið til bóta, enda sýnist mér að nú þegar sé horfið frá þeim að talsverðu leyti. Og ég sé ekki hvaða ástæða er til þess að útrýma stafnum z, sem ekki hefur sjálfstæðan framburð í málinu, fremur en öðrum stöfum sem eins er ástatt um. Það er mér hulið, Þeir sem vilja standa vörð um ypsilon, sem þó aldrei heyrist, en útrýma z, sem raunar heyrist ekki heldur, hljóta að hafa til þess einhverjar ástæður, einhver rök sem ég hef ekki enn þá heyrt, og væri æskilegt að þau kæmu fram, þegar þessi mál eru til umr. Það er mikið gert úr því, að erfitt sé að læra að rita z. Ég hef ekki þá reynslu. Það er létt að rita z, ef maður lærir það í skólum snemma, eins og t.d. ég tel mig hafa gert. Það er meiri vandi að rita ypsilon eða vita, hvar það á að gerast. Og ef þetta er til þess að auðvelda ungmennum að rita málið, þá held ég að ypsilonið ætti að fara líka, en ég vil hvorugan stafinn missa. Það má vera einhver fastheldni í því, en þetta er mín skoðun. Ritun málsins eftir framburði er hlutur sem mér líst ekki á, og satt að segja hygg ég að þingtíðindin yrðu erfið í prentun, ef slík regla yrði upp tekin, og menn yrðu þá væntanlega að skrifa þau sjálfir eins og þeir vildu rita þau, og þannig væri auðvitað með fleiri fregnir heldur en þingtíðindi. Það verður t.d. erfitt að prenta ræðu hv. þm. Jónasar Arnasonar, þar sem hann talaði um framburð okkar Sunnlendinga á hljóðinu hv. Ég sé ekki betur en það þurfi að búa til nýjan staf, ef því á að verða fullnægt. Verður það auðveldara í framkvæmd og meðferð en þær reglur, sem við höfum alist upp við, þær reglur sem hafa verið hér í gildi í áratugi og nú er farið að hringla með þannig að enginn veit hvað er upp og hvað er niður og unglingar telja sig ekki þurfa að læra raunar neina stafsetningu, af því að allt eigi að vera frjálst? Ég tel þetta ekki til bóta. Það var minnst hér á hljóðvillu, að hún hefði verið að heltaka málið. Það hefði tekist að koma í veg fyrir hana, en hún hefði verið orðin svo útbreidd, að kennarar urðu að gera greinarmun á e með gati og e með punkti - var það ekki? - eða eitthvað í þá veru. En það skyldi þó aldrei vera, að það hefði verið þessi kennsla og þessi lögboðna eða regluboðaða stafsetning sem kom í veg fyrir að hljóðvillan varð allsráðandi, þannig að skyr hét hjá sumum skyr, en hjá öðrum sker o.s.frv. Ég held þess vegna, að það sé mjög þýðingarmikið að hafa festu og samræmi í ritreglum og að allar breytingar í þeim séu varhugaverðar, jafnvel þær að fella niður stafi sem ekki heyrast í framburði. Allar hugleiðingar hv. þm. Stefáns Jónssonar um læknisaðgerðir til þess að þessi þáltill. geti fengið framgang eru algerlega út í hött. Þessi till. er ekki um framburð, hún er um stafsetningu, og ég vænti þess að ekki þurfi að framkvæma neina skurðaðgerð á munni eins eða neins til þess að hann geti skrifað stafinn z fremur en aðra stafi. Slíkar hugleiðingar eru kannske skemmtilegar fyrir einhverja, en þær koma þessu máli ekkert við. Menn hafa mikið vitnað hér í Halldór Laxness og grein sem hann ritaði í blað um það efni sem við erum hér að fjalla um, og menn hafa séð ástæðu til þess að tjá afstöðu sina til hans sem rithöfundar í þessu sambandi og láta þess getið í leiðinni, hvaða aðra rithöfunda þeir hefðu lesið sem nokkurs séu metnir í heimsbókmenntum. Ég ætla ekkert að fara út í þetta. Ég hef lesið nokkrar bækur líka og hef mínar meiningar um það. Ég hef mikið álit á Halldóri Laxness sem rithöfundi. En ég held að alveg óhætt sé að slá því föstu, að Halldór Laxness fékk ekki Nóbelsverðlaun fyrir stafsetningu, menn ættu að gera sér það algerlega ljóst, vegna þess m.a. að hún naut sín ekki í þýðingum. Í öðru lagi held ég líka, að hann hafi ekki öðlast frægð sína og vinsældir á Íslandi fyrir það, hvernig hann ritar orðin, heldur hvaða orð það eru sem hann ritar og hvernig hann raðar þeim saman. Þannig a.m.k, er minn skilningur. Ég hef ekki fallið í stafi af því að orðin eru rituð eftir framburði, heldur hinu, hvaða orð eru valin á hverjum stað og hvernig afstaða þeirra til annarra orða í ritum hans er. Ég held þess vegna, að sú till., sem hér er fram borin, sé til þess að leita sátta, og ég veit að hún er það, - til þess að leita sátta í því máli sem er til leiðinda í þjóðfélaginu. Það er stríð um þennan bókstaf sem er orðið víðtækt og margir taka þátt í. Og ég held, að Alþ. ætti að sjá sóma sinn í því að vera ekki að halda endalausa maraþonfundi um íslenskt mál frá upphafi vega í sambandi við þetta, heldur reyna að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Og ég hef ekki séð þó einlægari leið til þess að samræma sjónarmiðin en sú till., sem hér er á ferðinni, gerir ráð fyrir.