Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Jónas Jónsson) : Það er orðið nokkuð langt síðan þessi till. kom fram, og hefur málið tekið nokkrum stakkaskiptum síðan. Nokkur úrlausn hefur fengizt á einum lið málsins, en varðandi aðalefni till. hafa engar breytingar orðið. Eins og hv. þm. muna, var það tilefni þessarar till., að útvarpið eða öllu heldur einn starfsmaður þess, Björn Franzson, hagaði fréttaflutningi sínum þannig, að málfar hans var líkast því sem hann vildi halla sér einungis að skýringum einnar stórþjóðarinnar, Rússa á heimsviðburðunum. Þegar þetta mál var svo rætt í útvarpsráði og meiri hluti ráðsins gerði ráðstafanir til, að þessi fréttaflutningur héldi ekki áfram, tók fréttamaðurinn sig til og hélt ræðu í útvarpið, sem átti að vera almennur fréttafyrirlestur, en snerist brátt upp í allmikla varnarræðu móti blöðum þeim, sem höfðu deilt á hann fyrir fréttaflutning hans. Sérstaklega sneri hann sér að Alþýðublaðinu. Af ástæðum, sem mér eru ókunnar, tók hann það ráð í málsvörninni að lesa upp mikinn hluta af grein nokkurri, sem aðalritstjóri Alþýðublaðsins, Stefán Pétursson, hafði skrifað. Þegar þetta nýja innlegg kom í málið, tók að vaxa mikið óánægja í bænum og úti um land vegna þessa fréttaflutnings. Og þetta varð til þess, að öll aðalblöð bæjarins, Morgunblaðið, Vísir, Alþýðublaðið og Tíminn og einnig Dagur á Akureyri og Skutull á Ísafirði, sem sjaldan eru öll sammála, urðu sammála um það, að þessi vinnubrögð í útvarpinu gætu ekki gengið. Einnig komu mótmæli frá tveim sjálfstæðisfélögum hér í bænum. Það virðist því vera skoðun manna yfirleitt í borgaraflokkunum þrem, að þessi vinnubrögð í útvarpinu ættu helzt ekki að halda áfram. Aftur á móti varði Þjóðviljinn málið alldjarflega og taldi ekkert aðfinnsluvert hjá Birni Franzsyni. Nú virðist svo sem sá hæstv. ráðh., sem fer með útvarpsmálin, hafi tekið þetta allnærri sér, og notaði hann tækifærið hér í Nd. í umræðum um óskylt mál til þess að deila á formann útvarpsráðs, sem einnig er þm., og hélt hann áfram hér í þinginu á stöðum, sem ekki voru þó ætlaðir til að ræða þetta mál á. Í þeim umr. hélt ráðh. því fram, að hann hefði sérstaklega hvatt Björn til að taka þessa afstöðu í síðara skiptið. Þannig virðist hann hafa tekið á sig ábyrgðina á því, að fréttamaðurinn valdi þessa leið. En þótt hæstv. ráðh. væri að minnsta kosti efnislega samþykkur erindaflutningi Björns Franzsonar, ákvað þó útvarpsráð að leysa hann frá þessu starfi. Þá skrifaði ráðh. útvarpsráði bréf og virtist ætla að knýja það til að breyta þessari afstöðu. Með því tók hann upp þá mjög einkennilegu aðferð að ætla sér að fara að segja þingkosinni n. fyrir verkum. Stóð meiri hl. útvarpsráðs að því að hafa bréf hæstv. ráðh. að engu. En nú þykir svo hafa borið við, að þessi málflutningur hafi aukizt frá því sem áður var í þeirri deild, sem heyrir undir ráðh. Aftur á móti heyrðu fræðifyrirlestrarnir undir deild, sem var undir stjórn útvarpsráðs. Nú má segja, að með ákvörðun útvarpsráðs hafi þessi deila milli útvarpsráðs annars vegar og hæstv. ráðh. og fréttamannsins hins vegar fengið nokkra stöðvun. En þarna eiga hlut að máli fleiri aðilar en hæstv. ráðh. og útvarpsráð, og stærsti aðilinn er þjóðin sjálf, sem á útvarpið og notar það til að hlusta á það. Hlustendur geta að vísu verið ánægðir, ef framvegis verður ekki tekinn upp sá siður, að starfsmenn útvarpsins eigi í orðakasti og í deilum í gegnum útvarpið við ýmsa blaðamenn. En hitt er eftir, sem till. mín að öðrum þræði snýr að. Það er, hvort Alþ. vill ekki gera það eina, sem getur tryggt það, að svipað komi ekki aftur fyrir í útvarpinu, og það er, að horfið sé að því, að hér sé sá siður upp tekinn, sem víða er tíðkaður, að útvarpsráð láti lesa yfir allt útvarpsefni áður en það er flutt. Ástæðan til þess, að þetta hefur ekki verið gert, er ekki fyrir hendi nú. Útvarpið var fyrst fátæk stofnun, en þar sem fjárhagur þess hefur batnað með vaxandi viðskiptamannatölu, er nú svo komið, að ekki er ástæða til að spara þennan lið. Mér er sagt af mönnum, sem eru mér fróðari um þessi mál, að þessi siður sé viðhafður hjá öllum stærri útvarpsstöðvum og að útvarpið tryggi hlustendur móti slíkum mistökum sem þessum, með því að láta koma með allt efni skrifað og það lesið áður en það er flutt. Þetta er kannské dálítið erfitt viðkomandi fréttunum, en þó er það enginn vandi, ef forráðamenn útvarpsins vilja koma þessu á. Samþ. þessarar till. mundi leiða af sér nokkuð aukinn kostnað, en þegar litið er á reksturskostnað útvarpsins í heild, þá er ekki hægt að telja það frágangssök. Ég tel, að ekki verði lengur hjá því komizt að minna ríkisstjórnina á að taka upp sama öryggi í þessu efni og aðrar þjóðir. Hér er ekki eingöngu um efni að ræða, heldur líka um form þess efnis, sem flutt er, mál o. s. frv. Ég óska, að málinu verði vísað til n., að þessa í umr. frestaðri og það tekið svo fyrir aftur, eftir að n. hefur athugað það.



Ég hef ekki hugsað mér að ræða það verulega að svo komnu, hvort hlutleysi útvarpsins hafi verið brotið í þessu tilfelli eða ekki, enda hefur komið í ljós, að spjótin hafa staðið að útvarpinu frá báðum hliðum í þessu máli. Það er einkennilegt, að um leið og hér liggur fyrir till. um nokkrar ávítur til útvarpsins fyrir að hafa brotið hlutleysi sitt kommúnistum í hag, þá hefur útvarpsráð einnig, eins og hv. frsm. vék að, orðið fyrir aðkasti fyrir að hafa verið hlutdrægt á móti þessum stjórnmálaflokki. Ég ætla að láta þetta liggja milli hluta. Ég held, að langheppilegast sé fyrir þessa stofnun, að hún fái að starfa í friði, og þeim mönnum, sem Alþ. kýs til að gæta hennar, sé treyst til að gera sitt bezta, en ella sé skipt um menn. Áður en þessi till. fer til n., vil ég segja það viðvíkjandi henni, að ég álít, að sú aðferð, sem hér er stungið upp á, að ritskoða allt efni, sem flutt er, til þess að tryggja hlutleysi, sé mjög óheppileg og erfið í framkvæmd, einkum ef þetta skal gert á ábyrgð útvarpsráðs. Ég skal geta þess fyrst, að auðvitað er mjög mikið af efni útvarpsins ritskoðað. Það er lesið yfir eins og efni tímarita til að sjá, hvort það er yfirleitt tækt til flutnings frá almennu sjónarmiði. Hins vegar hefur útvarpsráð yfirleitt látið fasta trúnaðarmenn sína flytja erindi fyrir sig án þess að lesa þau yfir, t. d. fréttamenn og menn, sem eru ráðnir til að halda ákveðna þætti eins og um daginn og veginn. Útvarpsráð sýnir þeim yfirleitt fullt traust. Það verður auðvitað alltaf persónulegt atriði að meta slíkt, en fram hjá því er ekki hægt að ganga. Flm. taldi það vera vegna fátæktar, að ekki hefði verið búið að koma ritskoðun í framkvæmd fram til þessa. En þetta er ekki mín skoðun, a. m. k. ekki eingöngu. Ég held það sé vegna þess, að mjög erfitt er að koma því við. Ég vildi nú spyrja, hvernig haga eigi þessari ritskoðun. Hvernig á að haga því svo, að útvarpsráð geti tekið ábyrgð á öllu því, sem flutt er, og aldrei komi orð, sem ekki hneyksli einhvern í landinu? Eina ráðið væri, að útvarpsráð læsi allt útvarpsefnið, en ég býst við, að hv. þm. sé ljóst, að það er útilokað. Útvarpsráð er nefnd manna, sem eru störfum hlaðnir og koma aðallega saman til að velja efni til flutnings og koma fram með hugmyndir sínar því viðkomandi. Ég hygg, að þótt þeir sætu nokkurn veginn alltaf við, ættu þeir fullt í fangi með að komast yfir allt útvarpsefnið. En hvernig ætti svo útvarpsráð að komast að niðurstöðu um það, hvað væri virkilega hlutlaust efni og hvað ekki? Útvarpsráð er kosið af stjórnmálaflokkunum og er því þannig saman sett, að það er líklegast til að verða aldrei sammála. Sérstaklega gilti þetta, ef um pólitísk mál væri að ræða. Það virðist því augljóst, að fyrir flm. vakir, að útvarpsráð velji trúnaðarmenn til þess að gera þetta. En hvernig á að trúa trúnaðarmönnum til að gera þetta rétt  En sannleikurinn er sá, að það er farið rangt með ákvæði útvarpslaganna um þetta. Það er verið að ræða um hlutleysi útvarpsins, en í l. um útvarpið segir, að útvarpsráð skuli gæta þess að skoðanafrelsi og óhlutdrægni ríki, en ekki minnzt á orðið hlutleysi, enda ekki hægt. Það á að reyna að láta skoðanafrelsi og óhlutdrægni ríkja, og ég hef hugsað mér, að þetta sé útfært þannig, að t. d. þegar stofnað er til umr. frá Alþ., þar sem vitanlega koma fram mismunandi skoðanir og sjónarmið, sem ætla mætti, að væru brot á hlutleysi, þá er reynt að gæta óhlutdrægni með því að láta fólkið hlýða á málin frá öllum hliðum. Það er fjarstæða að vera að tala um hlutleysi, því að þá mætti aldrei segja skoðun á neinu máli. Útvarpsráð fær iðulega skammarbréf frá hinum og öðrum mönnum, um það t. d., að einhver ræðumaður hafi talað illa um iðnaðarmannastéttina, eða kvartanir frá templurum eða íþróttamönnum, að hallað hafi verið eitthvað á þá. En það er hins vegar ekki hægt að tala svo, að þeim, sem einhverjar skoðanir hafa, finnist ræðumaður tala eins og þeir hefðu kosið að væri talað. Við erum nú alveg nýkomnir út úr heimsstyrjöld, þar sem annar aðilinn hafði hér mikil völd og tök á landinu. M. a. hefði hann getað sett útvarpið undir sterkt eftirlit, og komu sí og æ óskir um, að efni þess yrði háð ritskoðun, en þetta gat stjórn útvarpsins einhvern veginn alltaf hólkað fram af sér, og komst ritskoðun aldrei á, þrátt fyrir það, að oft gat fylgt því áhætta fyrir þennan stríðsaðila að flytja allt efni útvarpsins óritskoðað, t. d. gat dulmál leynzt í ýmsum tilkynningum eða auglýsingum. Og þegar ég hugsa um þessa viðkvæmni Íslendinga út af því, hvort sagt er meira eða minna frá þessari borginni eða hinni, þá verður mér ósjálfrátt hugsað um það, þegar þessi stríðsaðili, sem barðist upp á líf eða dauða og hafði þau tök hér á landi, að hann hefði getað beitt áhrifum sínum eftir vild, þá lét hann útvarpið ár frá ári flytja fréttir frá Berlín, skammir um Roosevelt og Churchill og alls konar ísmeygilegar áróðursfregnir um bandamenn. Aldrei hindraði hann þetta. En okkar eigin samlandar mega varla heyra eina setningu, sem einhver teldi hlutdrægni, þá er stokkið upp til handa og fóta. Ég hlusta oft á útvarp frá útlöndum og hef heyrt þar fluttar harðpólitískar ræður, en þar þekkist ekki slík viðkvæmni sem hér, því að útvarpið flytur slíkt án þess að nokkur andmæli eða hindri það. Ég held, að bezt væri fyrir okkur að leggja af okkur þann kotungsbrag, sem kemur ekki sízt í ljós í stöðugri hræðslu um, að aðrir snúist eða verði fyrir áhrifum, ef þeir heyra eitthvað, sem þeir eru ekki vanir að heyra. Það er efalaust, að útvarpið okkar verður skemmtilegast og fróðlegast, ef ekki verða lögð á það of ströng bönd í þessum efnum. Hitt er svo annað mál, að það er skylda útvarpsráðs og Alþ., sem ber ábyrgð á því, að hafa ávallt gætur á því, að útvarpið verði ekki of einhliða í að flytja eina ákveðna stefnu, - og allra sízt, ef hún er talin skaðleg, - en það verður að leyfa talsvert mikið frjálsræði í að tala á þann veginn eða hinn. Það er þetta, sem ég vildi láta fylgja málinu til n., að hún fari varlega í það að setja ritskoðun á útvarpið, bæði mundi framkvæmd slíkrar ritskoðunar verða fyrir nákvæmlega sama aðkasti og útvarpsráð og fréttastofan hefur nú orðið fyrir, og eins mundi útvarpið verða af margvíslegu góðu efni, ef farið yrði að skylda hvern mann, sem ætlar að flytja erindi þar, til þess að setja handrit sitt undir ritskoðun.



Herra forseti. Ég vissi ekki af því, að þetta mál var hér á dagskrá, fyrr en rétt nú, vegna þess að ég hafði ekki fengið dagskrána og hef því ekki hlustað á ræðu hv. flm., en geri ráð fyrir því, að hún hafi verið rökstuðningur með þeirri till., sem hann flytur á þskj. 54. - Ég get sagt það strax, að mér þykir mjög vænt um, að aðalefni þessarar till. skuli vera borið fram. Ég er alveg sammála hv. flm. hennar um það, að útvarpið eigi að vera hlutdrægnislaust eins og því ber að vera samkv. l., og vænti þess, að þessi till. nái samþ. hæstv. Alþ., þ. e. a. s. þegar búið er að gera nauðsynlegar breyt. á henni í n., sem ég vona, að henni verði vísað til. Ég tel, að ríkisstj. beri skylda til að vaka yfir, að reglum útvarpsins sé fylgt um fullt skoðanafrelsi og óhlutdrægni. Hins vegar vil ég nota tækifærið til þess að benda á sérstaklega, að valdið yfir útvarpinu og því efni, sem það flytur, og þar með ábyrgð á útvarpinu er að mjög miklu leyti í höndum Alþ., en ekki ríkisstjórnarinnar. Útvarpsráðið er kosið af Alþ. og það ræður yfir dagskrá útvarpsins og því sjálfu ber skylda til að sjá um, að lögum og reglum útvarpsins sé fylgt. Ég álít því, að það geti orðið mikill stuðningur að því fyrir ríkisstj., að svona till. eins og þessi verði samþ. Hins vegar þarf að breyta till. og ég er samþ. hv. 1. þm. Reykv., form. útvarpsráðs, um það, að það eru vandkvæði á að hafa ritskoðun á öllu efni, sem útvarpið flytur, og vænti ég þess, að hv. flm. geti fallizt á þær nauðsynlegu breyt., sem á till. þarf að gera. Hlutleysi er nokkuð óheppilegt orð að mínum dómi, og álít ég, að hv. 1. þm. Reykv. hafi einmitt með sinni ræðu rökstutt það nokkuð vel, þótt ég heyrði hann ekki minnast á þetta orð. Það segir sig sjálft, að ýmsum sjónarmiðum verður að leyfast að flytja mál sitt í útvarpið eins og nú er, og því er það, eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram, ómögulegt að girða fyrir, að ýmis stríðandi sjónarmið komi fram í því efni, sem þar er flutt. Það er t. d. kunnugt, að stjórnmálaumr. eru leyfðar í útvarpinu og þær eru að sjálfsögðu ekki hlutlausar, en slíkt er hlutdrægnislaust, því að þar hafa öll sjónarmið jafnan rétt.

Ég var einmitt að benda á þetta atriði

. Ég hef þá ekki verið kominn inn til þess að heyra það. Í l. um útvarpsrekstur ríkisins álít ég, að þetta sé alveg rétt orðað, en þar stendur í 5. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Útvarpsráðið tekur ákvarðanir um það, hversu dagskrá skuli hagað í höfuðefnum, og leggur fullnaðarsamþykkt á dagskrá, áður en hún kemur til framkvæmda. Það setur reglur um fréttaflutning útvarpsins og aðrar þær reglur, er þurfa þykir til gæzlu þess, að við útvarpið ríki skoðanafrelsi og fyllsta óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í almennum málum, atvinnustofnunum, félögum og einstökum mönnum.“ Hér er það staðfest í l., að ríkja skuli skoðanafrelsi og óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og félögum. Þetta er alveg rétt hugsað, og er það engin tilviljun, að orðalagið hefur verið haft þannig, er l. voru sett. Ég geri líka ráð fyrir því, að það, sem fyrir hv. flm. till. vaki, sé það, að þessum lagaákvæðum sé framfylgt og ekkert annað. Þetta er aðalefni till., og það á að nægja. Hitt atriðið, sem fjallar um að koma á ritskoðun við útvarpið, held ég, að eigi að fella niður, því að það mundi verða mjög erfitt í framkvæmdinni, ef ritskoða ætti allt útvarpsefni, og ætti að vera alger óþarfi, þegar vanir starfsmenn útvarpsins eiga í hlut. Annars taldi ég líklegt, að útvarpsráð sjálft mundi segja álit sitt á þessu máli og væri rétt að gefa því kost á því, en formaður þess hefur lýst sinni skoðun, sem að þessu leyti er í samræmi við mína skoðun. - En fyrsta spurningin, sem þarf að leysa úr, er hvort þetta sé yfirleitt framkvæmanlegt. Sumum mundi ef til vill finnast svona till. óþarfi. Ég álít, að svo sé ekki. Að vísu hefði vissulega verið meiri þörf á, að svona till. hefði komið fram og verið samþ. oft áður, því að það hafa áður komið fyrir tímabil, þar sem ákvæðin í l. um óhlutdrægni og skoðanafrelsi hafa verið svo fullkomlega brotin, að þrátt fyrir góðan vilja núverandi útvarpsstjóra, þá hefur útvarpið að verulegu leyti verið tekið í þjónustu ákveðins áróðurs, ákveðinnar stefnu og ákveðins flokks. Þetta hefur nú mikið lagazt. Það skal ég játa, en enn þá er pottur brotinn. T. d. kemur meginið af þeim fréttum, sem útvarpið flytur, um eina stöð, London, og það fer ekki hjá því, að slíkt fréttaefni sé nokkuð litað, og oft og einatt eru allmikil brögð að því. Bretar eru sérstaklega slungnir í að koma fram áróðri gegnum fréttir. Og einnig er það, að starfsmenn útvarpsins nota mestmegnis amerísk og ensk tímarit sem heimildir fyrir fréttayfirlitserindi sín, og það fer þess vegna ekki hjá því, að útvarpsefnið og þau sjónarmið, sem þar eru túlkuð, séu allmjög einhliða og þess vegna ekki hlutdrægnislaus. Ég tel mér skylt, eftir því sem ég hef vald til, að stuðla að því að færa þetta til betri vegar, og ég álít, að samþykkt slíkrar till. sem þeirrar, er hér liggur fyrir, sé stuðningur við þessa viðleitni mína. Ég veit, að starfsmenn útvarpsins hafa hug á því að færa þetta til betri vegar, og vil vona, að útvarpsráð sé mér sammála um að vilja stuðla að þessu. Það horfir að vísu ekki vænlega nú, þar eð út af einu máli hefur orðið mjög alvarlegur ágreiningur milli mín og útvarpsráðs, en ég vil þó vona í lengstu lög, að það geti orðið samstarf milli mín og útvarpsráðs um það að sjá um, að l. um útvarpið sé fylgt og það færi til betri vegar, sem ábótavant hefur orðið í þessum efnum.



Herra forseti. Mér þykir alveg rétt, eins og hv. frsm. till. gat um, að þessu máli verði að frestaðri umr. vísað til n. Ég er að vissu leyti sammála þeim hæstv. menntmrh. og hv. 1. þm. Reykv., að það muni vera vafasamt, að hægt sé á þann hátt, sem hv. frsm. till. gerir ráð fyrir, að koma á ritskoðun á því, sem flutt er í útvarpinu, svo að gagni mætti koma. En úr því að þetta mál er komið hér til umr., vildi ég, áður en það fer til n., sérstaklega minnast á eitt atriði, sem að mínu áliti er mest þörf á að athuga og mest þörf á að endurbæta, og það eru útlendu fréttirnar og jafnvel erindi, sem flutt eru um það, sem gerist úti í heimi. Mér hefur alltaf virzt frá því fyrsta og ekki hvað sízt nú í seinni tíð, að útlendu fréttirnar væru mjög ófullkomnar og að stundum hafi þar borið á hugtakaruglingi og jafnvel frásögnum, sem væru blekkjandi fyrir hlustendur. Það er þetta, sem þarf að forðast, ef fréttir útvarpsins frá útlöndum eiga að vera á þann hátt, sem vera ber, þ. e. fræðsla um það, sem gerist úti í heimi, eftir þeim óhlutdrægustu heimildum, sem hægt er að fá. Ég sagði áðan, að mér virtist hafa borið á því, að í útlendu fréttunum væru notuð villandi orð, og skal ég minnast á þetta nokkru nánar. Á stríðstímunum hefur verið fundið upp á því að þýða yfir á íslenzku heiti á útlendum elfum og borgum eða nota íslenzkar endingar, og í sambandi við þetta hefur mér oft dottið í hug, hversu illa hefur til tekizt, þegar skýrt hefur verið frá heitum á erlendum stjórnmálaflokkum. Svo illa hefur oft til tekizt, að þetta hefur oft verið mjög villandi fyrir þá, sem ekki hafa haft möguleika til þess að vita neitt meira en það, sem sagt hefur verið í fréttum útvarpsins. Það hefur ýmist verið farið inn á þá braut að þýða heitin á þeim eða þeir hafa haldið sínum útlendu heitum og virðist það hafa verið tilviljun ein, hvort orðið hefur ofan á í það og það skiptið. Þessi ruglingur hefur orðið til þess, að frásagnir um erlenda stjórnmálaflokka hafa oft gefið rangar hugmyndir, ef hlustendur hafa ekki vitað eitthvað nánar um þá. Sérstaklega er þetta dálítið viðkvæmt hér á landi, þar sem allir stjórnmálaflokkar hafa að vissu leyti íslenzkt heiti: Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og jafnvel Sameiningarfl. alþýðu, þótt hann hafi útlenda orðið á eftir og kalli sig Sósfl. Nú er það svo að vísu, að flokkaskiptingin í lýðfrjálsum löndum, þar sem leyfðir eru allir stjórnmálafl., er dálítið misjöfn, en þó má sjá spegilmynd af íslenzku stjórnmálafl. í hverju því lýðfrjálsu landi, þar sem flokkar geta óhræddir starfað. Í þessum löndum eru fleiri en einn borgaralegur flokkur, sem kallast konservatívir flokkar eða afturhaldsflokkar - eða hægri flokkar. Einnig eru þar oft frjálslyndir borgaralegir flokkar, sem nefna sig ýmsum nöfnum. Síðan eru í öllum þessum löndum til tveir fl., sem á útlendu máli eru oft kallaðir socialdemokratar og kommúnistar. Við vitum það allir mjög vel, sem eitthvað þekkjum til íslenzkra stjórnmála, að verklýðshreyfingin hér hefur skipt sér í tvær höfuðgreinar með misjöfnum stjórnaraðferðum og með að mörgu leyti mismunandi stefnuaðferðum, annars vegar hafa verið kommúnistar, en hins vegar hafa verið þeir, sem hafa verið kallaðir social-demokratar, þótt þeir muni sums staðar hér einnig kallaðir sósíalistar. Þetta var samt greinilegt fyrir stríð, meðan alþjóðasamböndin störfuðu, þ. e. 2. og 3. alþjóðasambandið, 2. alþjóðasambandið, sem samanstóð af sósíaldemokratiskum flokkum, og 3. alþjóðasambandið eða „Comintern“, sem samanstóð af kommúnistum. Þessi tvískipting kom skýrt fram í verklýðshreyfingunni hér á Íslandi. Annars vegar sá flokkur, sem tekið hefur sér nafnið Alþýðuflokkur, og hins vegar Sósíalistaflokkurinn, áður Kommúnistaflokkurinn, sem var deild úr „Comintern“ fyrir 1938, en eftir það mun þessi flokkur ekki hafa verið í neinu alþjóðasambandi, þótt forustumenn væru hinir sömu og Kommúnistaflokksins. Tveir þessara manna eru nú ráðherrar fyrir Sósfalistaflokkinn, og munu þeir ekki neita, að hér sé rétt með farið. Hér eru því tveir flokkar eins og áður, Alþýðuflokkurinn, sem er í 2. alþjóðasambandinu og Sósíalistaflokkurinn, sem stjórnað er af kommúnistum. Þegar svo skýrt er frá erlendum fréttum í útvarpinu, af kosningum eða öðru slíku, virðist tilviljun ein ráða, hvaða nafn er notað í hvert sinn yfir erlenda alþýðuflokka. Þá er ýmist notað orðið sósíalistar eða demokratar. Þannig er það, þegar skýrt er frá kosningasigrum eða framkvæmdum ýmiss konar. Þá er sagt, að sósíalistar hér eða þar hafi gert þetta og þetta. Þetta veldur auðveldlega ruglingi, þannig að almenningur á bágt með að átta sig á fréttunum. Einatt er þessu ruglað saman þegar talað er um sænsku og ensku alþýðuflokkana, sem eru hinir stærstu í hvoru landi. Þegar t. d. er sagt, að X á Ítalíu eða Y í Grikklandi hafi gert þetta og þetta, þá hugsar fólk: Er þetta ekki sams konar maður og sósíalistar hér á Íslandi? Þannig mætti fleira telja. Nú vill svo til, að til er á íslenzku orð, sem komið er frá Jóni Ólafssyni. Það er jafnaðarmenn, jafnaðarmannaflokkur og jafnaðarstefna. Þessi orð eru sambærileg við erlenda orðið sosial-demokratar og fela í sér hið sama. Ég átti eitt sinn tal um þetta við fréttastofuna, að þetta gæti ruglað fólk og betur færi á að nota hér íslenzk orð. Í rauninni má segja, að þegar þýða á orð eins og Labour-Party, þá liggi nær samkvæmt merkingu orðsins að þýða það Alþýðuflokkur fremur en Verkamannaflokkur. Á Íslandi eru verkamenn ákveðin stétt, en brezki verkamannaflokkurinn stendur saman af allri alþýðu og á því betur við að nota það nafn, þegar talað er um þennan flokk á íslenzku. En þyki þetta nú ekki gott, þá má nota orðið jafnaðarmenn eða jafnaðarmannaflokkur.

Er það rétt þýðing á orðinu?

Það er rétt, ef menn vilja gefa rétta hugmynd um stefnu flokksins. Fleira mætti til tína um ranga túlkun á fréttum útvarpsins. Þann 27. september í haust var skýrt frá nefndarskipun í Austurríki og sagt, að 2 menn frá „alþjóðaflokknum“ ættu sæti í þessari nefnd. Þetta mun hafa átt að vera þýðing úr „Folksparti“, en „Folk“ þýðir þjóð og ætti þetta því að vera Þjóðflokkur. Er þetta þess vegna röng þýðing hjá útvarpinu, og svo mætti enn telja. Vitanlega getur orðið erfitt að finna nöfn þannig, að ekkí verði um villzt. Þetta var nú um þetta atriði. Yfirleitt virðast erlendu fréttirnar fremur losaralegar og mun mörgum finnast það léleg fræðsla, sem almenningur á þar völ á. E. t. v. stafar þetta af því, að ekki er nægur mannafli á fréttastofunni. Í þessu sambandi vil ég geta þess, að ég tel vafasamt að flytja útvarpsfréttir frá Moskvu á þann hátt sem gert er, sökum þess að útvarpið þar túlkar einungis eina stefnu og eitt sjónarmið. Það er ekki þar með sagt, að ekki megi fylgjast með fréttum þaðan og skýra frá útdrætti úr þeim. Þannig er það t. d. með Lundúnaútvarpið. Þar hlusta fréttaritararnir á erlendar útvarpsstöðvar, vinza síðan úr og koma með sjálfstæðar fréttir. Nú vil ég ekki segja, að erlend útvörp séu öll hlutlaus. Það vita menn, að ekki er. En hitt er augljóst, að ólíkt er að hlusta á útvarp t. d. frá London og Moskvu. Það er líkast tveim ólíkum heimum. Þess vegna segi ég, að það eigi að hlusta á Moskvaútvarpið, en flytja ekki fréttir beint frá því. Hugsum okkur t. d., þegar endurtekið er tíu sinnum, að einn fótboltaflokkur hafi sigrað í Bretlandi. Væri hugsanlegt, að slíkt kæmi fyrir í brezku útvarpi. Ég held ekki. Ég held, að íslenzka fréttastofan þurfi endurbóta við. Hún þarf að fá fleiri og nýrri blöð og fréttir. Ég er sammála kennslumálaráðherra um það, að gott væri að fá blöð víðar að en frá Bretlandi og Bandaríkjunum, jafnvel þau blöð, sem flytja áróðursfregnir. Það verður svo að vera hlutverk fréttamannanna að vinna úr því það, sem nýtilegt er. - Þá tel ég nauðsynlegt að koma sér niður á ákveðin nöfn á hinum algengustu pólitísku flokkum og stefnum. Allt þetta tel ég, að beri að athuga. Ég legg því til, að umr. verði frestað og málinu visað til nefndar.



Herra forseti. Það er ánægjulegt að heyra, hvað menn eru sammála um, að útvarpið eigi að vera hlutlaust. En eins og hæstv. kennslumálaráðherra gat um, þá er eftirlit þessarar stofnunar í höndum tveggja aðila. Segja má, að vald það, sem útvarpsráð hefur, sé í höndum Alþingis, þar sem það er kosið af Alþingi. Nú hefur það komið í ljós, að menn hafa yfirleitt ekkert að setja út á starfsemi útvarpsráðs, heldur hefur starfsemi þess sætt almennri ánægju. Hins vegar hefur nokkur óánægja orðið út af starfsemi fréttastofunnar, en stjórn hennar er í höndum útvarpsstjóra og menntmrh. Þar sem nú hefur komið fram, að fréttastofan og útvarpsstjóri hafa sætt nokkurri gagnrýni, lít ég svo á, að þessum málum væri bezt skipað á þann hátt, að fréttastofan væri einnig lögð undir útvarpsráð. Og þar sem hæstv. menntmrh. hefur með mörgum orðum lýst sínum einlæga og góða vilja í því að leysa þetta mál og tryggja hlutleysi útvarpsins, vil ég beina því til n., hvort ekki væri rétt að fela útvarpsráði stjórn þessarar stofnunar, þar sem það virðist rétt mynd af vilja þjóðarinnar. Vona ég, að hæstv. menntmrh. beiti sér fyrir þessu.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 4. þm. Reykv. vil ég fyrst segja það, að lengi mun um það mega deila, hvernig þýða skuli hin ýmsu flokkanöfn. Sést það bezt á því, að hann tók að gagnrýna þá aðferð að kalla flokkana þeim nöfnum, sem er bókstaflega hárrétt þýðing á þeirra erlendu heitum. Það er réttast að kalla flokkana þeim nöfnum, sem þeir heita, og nota þá alþjóðleg nöfn yfir þá. Þá var hér og annað atriði hjá hv. þm., sem ég er honum ósammála um. Hann hafði á móti fréttaflutningi frá Moskvu, en það mun stafa af því, að skoðanir Moskvaútvarpsins stemma verr við skoðanir hv. þm. en skoðanir Lundúnaútvarpsins. Þetta er öfugt hjá mér. En þetta sýnir þá stöðugu tilhneigingu hjá mönnum, að útvarpið sé hlutdrægt. Skrýtið, að enginn skuli hafa haft á móti því, að fréttir voru teknar frá Berlín. Fréttir hafa alltaf verið hér of einhliða, þar eð mest hefur verið tekið af fréttum frá London, en það stafar sennilega mest af hnattstöðu okkar. Ég er á móti því að sjóða saman fréttir frá mörgum stöðvum í óbeina frásögn. Það er skemmtilegast að heyra beinan útdrátt frétta frá sem flestum stöðvum. Þá kem ég að því, er hv. 6. þm. Reykv. sagði, og það hlýtur að gefa mér tilefni til að ræða öll þessi mál nánar en ég ætlaði. Hann telur rétt, að fréttastofan væri líka undir útvarpsráði, og færði rök að því, og skein í gegnum það vantraust á útvarpsstjóra og þá einkum upp á síðkastið. En í því felst einnig vantraust á mig. Í orði kveðnu erum við sammála um, að skoðanafrelsi skuli ríkja hér, en þó greinir okkur á um margt, og vil ég gera því nánari skil. Út af ágreiningi milli útvarpsráðs og mín um erindi frá útlöndum, þá vil ég taka það fram, að ég tel þætti Björns Franzsonar algerlega óhlutdræga og miklu óhlutdrægari en flesta aðra slíka þætti. Og þess vegna tel ég ráðstafanir tveggja útvarpsráðsmanna gagnvart Birni algerlega óréttmætar. Í þætti sínum, sem mest var um rætt og gaf tilefni til ádeilna á útvarpið, sagði hann frá skoðunum rússnesks blaðamanns, en hér hefur meir borið á skoðunum vestrænna blaðamanna. Með þessu tel ég, að hann hafi verið að gera útvarpið minna einhliða. Og í seinna þættinum reyndi hann að sýna fram á, að árásirnar á hann væru rangar og las þar upp athugasemdalaust ritstjórnargrein eftir Stefán Pétursson. Mér finnst alveg ótækt að tala um hlutleysisbrot í þessu sambandi, og þeir hafa orðið sér til athlægis, sem það hafa gert, en hitt er satt, að það gat orkað tvímælis, að hann færi að minnast á gagnrýni á sjálfan sig, og hefði átt að benda honum kurteislega á það. Af því að útvarpið hefur verið hlutdrægt, þá finnst sumum mönnum alveg ótækt, ef það verður óhlutdrægt, og bendir það raunar til þess, að þeir séu alveg orðnir ruglaðir í því, hvað sé hlutdrægni og hvað ekki. Þar eð aðeins eitt blað hefur birt athugasemdir útvarpsstjóra um þetta efni, þá vil ég leyfa mér að lesa úr skýrslu hans um þetta, með leyfi hæstv. forseta, og segir útvarpsstjórinn þar: „Samkvæmt því sem háttað er um hnattstöðu lands okkar og sambönd við aðrar þjóðir, verður meginhluti allra frétta og fréttaheimilda útvarpsins sóttur til hinna engilsaxnesku og norrænu þjóða. Sundurliðun á fréttamagni liggur að vísu ekki fyrir. Hitt verður hverjum athugulum manni ljóst, að fréttir frá Rússlandi og málstað Rússa er aðeins mjög óverulegur hluti af öllu fréttamagni útvarpsins. Nú er það staðreynd, að ádeilur á fréttastofu útvarpsins og ásakanir um áróðurskenndar fréttir hafa vaxið í sömu hlutföllum og viðleitni hennar að greina einnig frá því, er Rússa varðar. Og þar sem engin rök né tilraun til rökstuðnings um áróður og hlutdrægni fréttastofunnar liggur fyrir, verður að álykta, að ádeilurnar séu risnar af þeirri óbeinu og óumtöluðu kröfu einhvers hluta þjóðarinnar, að fréttastofan dyljist alls þess, er gerist með Rússum, og gangi þegjandi fram hjá málstað þeirra og málflutningi. Orsakirnar liggja þannig í meira eða minna ofstækiskenndum pólitískum ágreiningi í landinu, sem fréttastofan lætur sig ekki varða og getur ekki látið ráða fréttavali sínu og fréttaflutningi. Það er enn fremur alkunn staðreynd, meðal annars studd af ítrekaðri reynslu fréttastofunnar, að kvartanir um hlutdrægni í fréttaflutningi berast einkum frá þeim mönnum, sem eiga erfiðast með að sætta sig við óhlutdrægni og vilja láta liggja í þagnargildi eða ófrægja málstað og málflutning, sem er andstæður eigin skoðunum þeirra eða hagsmunum. Ég kem síðar meir að þessu sögulega.“ - Og enn segir útvarpsstjóri: „Mér þykir í þessu sambandi ástæða til að vekja athygli landsmanna á starfsemi fréttastofunnar meðan á hernáminu stóð og viðskiptum hennar við herstjórn bandamanna hér á landi. Fréttastofan ákvað í upphafi styrjaldarinnar að rækja lögákveðna hlutleysisskyldu sína í öllum frásögnum af stríðinu og flytja fréttir frá báðum aðiljum eftir þeirra eigin opinberu heimildum. Þegar Bretar hernámu landið árið 1940, hafði fréttastofan ástæðu til að óttast, að herstjórn þeirra mundi ekki virða þessa afstöðu fréttastofunnar og mundi telja sér nauðsynlegt að hlutast til um fréttaflutninginn. Ég skýrði þá fyrir yfirmönnum hernámsins þessa afstöðu fréttastofunnar og óskaði þess, að hún mætti starfa lögum samkvæmt. Eins og landslýð er kunnugt, virtu Bretar og síðar Bandaríkjamenn þessa afstöðu fréttastofunnar, og flutti hún öll stríðsárin styrjaldarfréttir Öxulríkjanna jafnt og bandamanna, eins og þær birtust frá herstöðvum þessara þjóða. Dæmi þetta er að mínum dómi eftirtektarverður vottur um frjálshyggju, víðsýni og kurteisi, sem Íslendingar mættu vel taka sér til fyrirmyndar. Ádeilur á hendur fréttastofu útvarpsins um áróður og hlutdrægni, risnar af viðleitni hennar til alhliða frásagnar og fræðslu um heimsviðburði, eru samkvæmt framansögðu, óbein krafa um hlutdrægni, ósamrýmanleg norrænu og engilsaxnesku stjórnarfari, lýðræðishyggju og frelsiskröfum. Slíkir starfshættir geta hvergi tíðkazt nema þar, sem einræði ríkir og skoðanakúgun. Fréttastofan mun því hér eftir sem hingað til, samkvæmt lögum og starfsvenjum, leitast við að flytja sem víðtækasta fræðslu um hvers konar ágreining, sem uppi er í heiminum, og um hagi hætti og málflutning allra þjóða, hversu sem honum kann að vera háttað. Það skal hins vegar tekið fram, að ádeilur þessar og umræður, sem af þeim rísa, verða fréttastofunni og starfsliði hennar aukin hvatning um að gæta fyllstu varúðar og samvizkusemi í starfi sínu.“ Þetta er kafli úr grg. útvarpsstjóra, sem ekki var birt í útvarpinu og kom aðeins í einu blaði, þó að hún væri send öllum dagblöðunum. Því miður hefur útvarpsráð látið undan þessum kröfum um hlutdrægni og ráðið annan mann en Björn Franzson til þess að flytja þessi erindi. En þá tókst bara svo illa til, að þessi maður var ekki einungis hlutdrægur í erindi sínu, heldur fór rangt með staðreyndir, þar sem sagt var á þá leið, að Rússar hefðu farið í stríð við Kínverja, að vísu var þetta ekki orðað svo, en meiningin var sú sama. En að bera slíkt á borð sem þetta er alveg ótækt og ekki hægt að fremja meira hlutleysisbrot. En ég er þó alveg sammála hv. 1. þm. Reykv. um það, að menn mega ekki vera alltof viðkvæmir, en fyrr má nú rota en dauðrota. Ég skrifaði útvarpsráði, og horfir ekki vel um samkomulag, en ég vona þó allt hið bezta og að samkomulag náist áður en lýkur. Þá vil ég koma að till. þeirri, sem hér liggur fyrir, og þá einkum einu atriði, sem varpar ljósi yfir þær kröfur manna, að útvarpið sé hlutlaust. Mörgum finnst, að þessi till. komi úr hörðustu átt, þar sem þessi hv. þm. og fylgismenn hans hafa mest allra unnið að því að gera útvarpið hlutdrægt eða að áróðurstæki. Ég hef hér bréf, sem varpar nokkru ljósi yfir þetta, þar sem flm. þessarar till. gerði á sínum valdatíma kröfu til þess, að allir starfsmenn útvarpsins væru framsóknarmenn. Ég veit, að hv. þm. S.-Þ. mun ekki neita þessu. - Næsti stóratburðurinn gerist svo á Alþingi 1939. Það var skaði, að hv. 6. þm. Reykv. skyldi ekki geta tekið þátt í þeim umr. á því þingi. Þá stóð Finnagaldurinn sem hæst. Íslenzka útvarpið tók þátt í stríðinu gegn Rússum, útvarpið var notað sem áróðurstæki. Fremstir í flokki stóðu framsóknarmenn, og fengu þeir innblástur frá sínum æðstu. Er löng saga að segja frá því, og mun ég ekki rekja hana hér. Á haustþinginu 1939 voru gerðar breytingar á útvarpslögunum samkv. till. hv. þm. S.-Þ. Þetta var einn þátturinn í hinum svokallaða höggormi, sem allir þm. kannast við. Var þetta sparnaðarfrv., sem fól m. a. í sér þetta: 1) Fréttastofan sé sett beint undir útvarpsráð. - Það er það sama sem hv. 6. þm. Reykv. vill gera nú. 2) Stjórnarblöðin taki þátt í starfrækslu fréttastofunnar. - Hv. 6. þm. Reykv. finnst víst ekki, að það komi til greina, að það séu stjórnarblöðin nú, heldur Morgunblaðið, Alþýðublaðið og Tíminn.

Í lögunum er talað um blöð lýðræðisflokkanna. - BBen: Hæstv. ráðh. telur sinn flokk víst ekki lýðræðisflokk

. Hv. 6. þm. Reykv. telur ekki varða, hvað ég álit um þessi mál. Með öðrum orðum, það átti að gera fréttastofuna að fréttastofu fyrir stjórnarblöðin. Fréttir hennar hefðu þá vitanlega orðið áróðursfréttir. Þetta virðist enn þá vera í huga hv. 6. þm. Reykv., þó að furðulegt sé. Tilgangurinn með þessu var að hverfa frá hlutleysisstefnunni, hverfa frá 5. gr. útvarpslaganna um óhlutdrægni og skoðanafrelsi, en gera útvarpið að áróðurstæki. Það var gengið markvisst og ákveðið að því að framkvæma þetta. Tildrög þessa voru kröfur þær, sem hv. flm. þessarar þál. gerði á hendur útvarpsstjóra um það að víkja ýmsum starfsmönnum útvarpsins frá vegna pólitískra skoðana. En útvarpsstjóri neitaði. Þáverandi forsrh., Hermann Jónasson, sagði því öllu starfsfólki útvarpsins upp í júní 1939 og gerði það að tilhlutun hv. flm. þessarar tillögu.

Vill ekki ráðh. lesa þessa kröfu mína? - Slík krafa hefur aldrei komið fram. Þetta er allt skáldskapur. - BBen: Hvaða þátt getur þetta átt í Finnlandsstríðinu? - Forseti: Ekki samtal í hv. d.

. Finnlandsstríðið hófst haustið 1939, en þetta var sprottið af kröfum hv. þm. S.-Þ., er voru áður fram komnar. Þetta var gert til að koma framsóknarmönnum að útvarpinu, og í sambandi við það var lagt fram frv. á Alþ., og tilgangurinn með öllu þessu var að hreinsa til í útvarpinu.

Það er víst algengt í Moskva að hreinsa til

. Já, sem sagt, þetta var gert að eigin sögn og tilhlutun þessa hv. þm. Síðan var starfsmönnum fréttastofunnar sagt upp þann 30. apríl að undanskildum Sigurði Einarssyni. Um þetta urðu mikil átök, en strandaði um síðir á andstöðu útvarpsstjóra, en gekk jafnvel þó svo langt, að honum var hótað brottrekstri. Til að sanna mál mitt ætla ég að lesa upp nokkra kafla úr bréfum, sem farið hafa á milli útvarpsstjóra og hv. þm. S.-Þ. og hv. þm. Str. Útvarpsstjórinn skrifar bréf 21. febr. 1941 til formanns Framsfl., Jónasar Jónssonar. Þar segir svo meðal annars: „Á haustþinginu 1939 voru fyrir þinn atbeina gerðar breytingar á 3. grein útvarpslaganna. Eru meginbreytingarnar tvær. Í fyrsta lagi, að ráðherra er veitt heimild til þess að gera fréttastofu útvarpsins að sérstakri deild undir stjórn útvarpsráðs, eða með öðrum orðum, að skipa fréttastofunni alfarið undir stjórn útvarpsráðsins. Enn fremur er ráðherra þar heimilað „að semja við blöð lýðræðisflokkanna um þátttöku í starfrækslu fréttastofunnar eftir nánari fyrirmælum í reglugerð.“ - Í öðru lagi er sú breyting gerð frá því, sem áður var, að numin er burt fyrri skilgreining á tillögurétti um val starfsmanna. Nú er sú málsgrein þannig orðuð, að ákvæði hennar verða í reyndinni ekki framkvæmd ágreiningslaust, enda hefur og reynslan orðið sú, eins og síðar verður að vikið. Um tildrög þessarar lagasetningar er mér það eitt kunnugt, að orðið hafði ágreiningur okkar á milli út af kröfum, sem þú gerðir á hendur mér sem forstjóra, um pólitíska tilhreinsun í starfsliði stofnunarinnar. Með tilvísun til hlutleysisákvæða 5. greinar útvarpslaganna neitaði ég að verða við kröfum þínum og benti þér á, að ef um pólitíska tilhreinsun í landinu yrði að ræða, þá yrði hún að hefjast ofan frá, með valdboði Alþingis og ríkisstjórnar. Þetta samtal okkar átti sér stað sumarið 1939. Þú lýsir því þá yfir, að þú mundir, er þing kæmi saman þá um haustið, „laga til“ hjá mér hlutina, eins og þú orðaðir það, og lít ég á fyrrgreinda lagasetningu á haustþinginu 1939 sem efndir á því heiti þínu.“ - Með öðrum orðum: Það er rétt farið með hjá mér um hótun á pólitískri tilhreinsun í útvarpinu sumarið 1939.

Vissu menn þá um Finnastríðið?

Nei, en það var gott að fá það til viðbótar, þegar reynt var að gera útvarpið að áróðurstæki. Útvarpsstjóri heldur áfram : „Í þessu samtali lýstir þú því einnig yfir, að af þínum tilhvötum hefði verið sú fáheyrilega ráðstöfun, er ráðherra, Hermann Jónasson, sagði upp og fyrirskipaði, að upp yrði sagt öllu starfsfólki Ríkisútvarpsins í júnímánuði það ár. Ekki verður hjá því komizt að gefa í sem fæstum dráttum yfirlit um það, sem síðan hefur gerzt í stofnuninni sem beinar afleiðingar af þessum ráðstöfunum. Þegar dró að árslokum 1939, hafði ráðherra engar ráðstafanir gert til þess að endurráða starfsmenn Ríkisútvarpsins. Ég taldi mér þá skylt, vegna stofnunarinnar, að vekja athygli hans á því, að ef engar sérstakar ráðstafanir yrðu gerðar, þá mundi rekstur Ríkisútvarpsins stöðvast á nýársdag 1940. Sendi ég ráðuneytinu þann 21. desember tillögur mínar um endurskipun starfsfólksins. Þann 28. des. móttók ég bréf ráðuneytisins, þar sem þess er óskað, að starfsmennirnir haldi áfram störfum fyrst um sinn, með sömu kjörum og að undanförnu, og þess beiðzt, að ég tilkynnti það þeim, sem hlut áttu að máli. Næst gerist það í þessu máli, að mér þann 20. marz 1944 berst bréf ráðuneytisins, þar sem mælt er fyrir um skipun starfsmanna að nýju og mér falið að gera skipunarbréf og senda ráðuneytinu þau til staðfestingar. Samkvæmt þessari skipun var starfsliði stofnunarinnar skipt í launaflokka eftir eðli starfa og launakjör fastákveðin eftir starfsaldri, og var sú skipun til mikilla bóta, enda þótt launabreytingar yrðu litlar. Í þessu bréfi ráðuneytisins er tekið til orða á þessa leið : „Ráðuneytinu er það ljóst, að það er miklum vandkvæðum bundið að grípa inn í og kippa í lag rekstri á opinberum fyrirtækjum án þess að skipta þar um yfirstjórn.“ Kveðst ráðuneytið þó vilja gera þessa tilraun og brýnir það fyrir mér að framkvæma fyrirmæli sín nákvæmlega og með fyllsta þegnskap.“ Það er svo sem auðheyrt, að hér er um hótun að ræða um brottrekstur útvarpsstjóra. Og enn heldur útvarpsstjóri áfram í sama bréfi: „Skipunarbréf til handa starfsmönnum Ríkisútvarpsins voru síðan gefin út, eftir því sem fyrir var lagt. Þó gengu þar frá allir starfsmenn á fréttastofum, með því að þeim var enn að nýju sagt upp störfum frá 30. apríl sama ár, að Sigurði Einarssyni einum undanteknum. Voru síðan auglýstar til umsóknar fjórar stöður í fréttastofunni. Urðu umskipun starfsmanna við fréttir allmikil átök í stjórn stofnunarinnar, eins og nokkuð hefur orðið kunnugt af opinberum umræðum um það mál. Í bréfi ráðuneytisins 20. marz var gert ráð fyrir nokkrum tilfærslum starfsmanna í stofnuninni, meðal annars þeirri, að Helgi Hjörvar tæki að sér aðalþularstörf. Þessar ráðagerðir strönduðu þó, er til framkvæmda skyldi koma. Eina breytingin á starfsliði stofnunarinnar varð í fréttastofu og mun það vera flestra manna mál, er til þekkja, að enda þótt þar mætti um bæta, hafi það ekki tekizt enn sem komið er, þegar á allt er litið.“ Svo er enn haldið áfram: „Framsfl. felur mér 1929 að stofna Ríkisútvarpið og stjórna því. Ströng ákvæði eru sett um gæzlu óhlutsemi og réttlætis. Við, þú og ég, höfðum þá um tíu ára skeið staðið hlið við hlið í baráttu Framsfl. og vissulega staðið í fylkingarbrjósti í blaðamennsku hans. Mér að minnsta kosti er þetta samstarf okkar minnisstætt og kært í endurminningunni. Við áttum sameiginleg hugsjónamál, og samstarf okkar var í alla staði svo ákjósanlegt sem verða má. Ég held því ekki fram, að skipulagsstarf það, sem flokkurinn fól mér, og stjórn mín á þessari stofnun hafi verið óaðfinnanlegt. Hinu held ég fram, að ég vann mikið verk, að stofnunin óx jafnt og þétt og örugglega og að samstarf innan hennar var hið ákjósanlegasta, meðan afskiptum þings og stjórnar af rekstri hennar var stillt í hóf. Örðugasta viðfangsefnið var, eins og áður er tekið fram, stjórn fréttamálanna. En einnig þar vannst smám saman sigur á örðugleikunum. En á níunda aldursári stofnunarinnar, löngu eftir að hún er komin í þær skorður, sem hún nú er í, komast ráðamenn Framsfl. að þeirri niðurstöðu, að mér sé ekki lengur trúandi sem yfirmanni fréttanna og forstjóra stofnunarinnar. Þú gerir á þingi ráðstafanir til þess að sýna mér opinbert vantraust sem yfirmanni fréttanna með fyrrnefndri lagasetningu um heimild ráðherra til þess að taka fréttirnar undan minni stjórn. Hermann Jónasson, ráðherra, notar heimildina að hálfu leyti, með því að óska eftir tillögum útvarpsráðs um skipun fréttastofunnar og val fréttamanna. Í bréfi sínu 20. marz 1940 kveðst hann ætla að gera tilraun til að „kippa í lag“ þessu mínu níu ára starfi, en kveður það vandkvæðum bundið, án þess að skipt sé um yfirstjórn. Er mér það vel ljóst, að hér er um að ræða hótun um að reka mig úr embætti. Áður en ég spyr um sakir, vil ég taka það fram, að stofnunin stendur að vísu enn í sömu skorðum og áður, að öðru leyti en því, að um fréttastofuna gildir bráðabirgðaskipun. Hins vegar hefur tilefnislaus og óskýrð uppsögn allra starfsmanna valdið glundroða, gremju starfsmanna og vantrausti þeirra á æðstu stjórn stofnunarinnar, þ. e. sjálfri ríkisstjórninni. Álykta verður, að þið Hermann Jónasson hafið í þessu brambolti ykkar gagnvart stofnuninni haft að ráðgjöfum einhverja þá menn kunnuga henni, sem þið treystið betur en mér. Mér er það að minnsta kosti ljóst, að ráðherra hefur gert Jón Eyþórsson að ráðgjafa sínum og að Jón Eyþórsson gekk opinskátt erinda þinna í fréttastofumálinu síðastliðið vor. Út af þessu öllu hafa gerzt miklar og í raun og veru sorglegar greinir með okkur Jóni Eyþórssyni, sem vorum áður bæði góðir kunningjar og góðir samstarfsmenn. En hvort tveggja er, að Jón Eyþórsson hefur um of gengizt upp við það, er honum var treyst til þeirrar ráðsnilli að kippa hér í lag níu ára skipulagsstarfi mínu, og að hann er, eins og vel er kunnugt af starfssögu hans í Veðurstofunni, ekki slíkur skapdeildarmaður, að hann láti niður falla þykkju. Stofnunin er því, að öllu athuguðu, fyrir þessi afskipti ykkar, veikari en hún áður var og að vísu á engan hátt betur farin, en í sumum efnum er framtíð hennar óviss, eins og til dæmis að taka framtíðarskipun og stjórn fréttamálanna.“ Þá segir hér enn fremur : „Eins og áður getur hefur kennslumálaráðherrann notað fyrrgreinda heimild í lögum að því leyti, að hann hefur leitað tillagna útvarpsráðs um skipun og val fréttamanna. Tillögur mínar komu þar ekki til greina, nema að því leyti sem þær urðu á eina leið með tillögum meiri hluta útvarpsráðs. Hins vegar hefur dagleg framkvæmd um fréttirnar verið óbreytt, úrskurðir í vafaatriðum fallið undir mig og ég hef því borið ábyrgð á starfi þeirra manna, sem að nokkru leyti eru ráðnir gegn mínum tillögum. Ég hef haldið því fram sem viðurkenndri og eðlilegri skipun slíkra mála, að sá, sem ber ábyrgð á störfum annarra manna, eigi einnig að hafa tillögurétt um val þeirra. Þessar röksemdir hefur kennslumálaráðherrann ekki viljað taka til greina. Þó hefur hann sjálfur manna ótvíræðlegast sannað þessa reglu og gert hana gildandi, þegar hann sem lögreglustjóri í Reykjavík rak af höndum sér lögregluþjóna, sem bæjarstjórnin valdi gegn tillögum hans. Þessi tvískipting valdsins hefur ruglað þau eðlilegu og ljósu greinarmörk, sem áður voru um starfsskiptingu og ábyrgð á stofnuninni að þessu leyti, skapað glundroða og óviðunandi ástand.“  Ég skal ekki þreyta þig með orðmælgi um dýpstu tildrög málsins. Sjálfur veiztu frumorsökina, þá að ég vildi ekki beygja mig fyrir óbilgjörnum kröfum og geðþótta Jónasar Jónssonar. Af því stafaði uppsögn allra starfsmanna og lagabreytingin á haustþinginu 1939. Þá er þér það ljóst, að þú notaðir lagaheimildina til hálfs, með því að skjóta vali starfsmanna í fréttastofunni undir útvarpsráð, án þess að skipa henni að fullu undir vald þess, stjórn og ábyrgð. Af þessu hefur leitt óviðunandi ástand í stofnuninni, eins og ég hef margsinnis sýnt fram á.“ - Og útvarpsstjóri heldur áfram: „Skipun sú, sem þú tókst upp á í fyrravor, að láta persónulegan reipdrátt og pólitíska atkvæðagreiðslu í útvarpsráði ráða vali starfsmanna í fréttastofu, en mig bera ábyrgð á fréttastofunni eftir sem áður, stríðir á móti heilbrigðri skynsemi, réttlæti og venjum, og ég mun alls ekki sjá mér fært, hversu feginn sem ég vildi, að una slíkri skipun framvegis.“ Og enn segir hann : „Sem reyndur maður í starfinu ætla ég því að leyfa mér að vara þig við hættum í þessu máli. Aðalhættan yrði sú að setja fréttastofuna undir stjórn útvarpsráðs, hversu sem vali þess yrði hagað á hverjum tíma og hversu sem það yrði skipað. Með því yrði öllum friði um fréttastofuna slitið í framtíðinni og trausti á henni komið fyrir kattarnef.“ Hér er einnig ýmislegt annað fróðlegt, eins og t. d. ummæli hv. þm. viðvíkjandi till., sem þá kom fram á þinginu um ritskoðun í útvarpinu. En þetta geta hv. þm. lesið í Alþt. frá 1937. Ég held nú, að það hljóti allir að vera sammála um það, að það hafi þó færzt til nokkuð betra horfs með stjórn útvarpsins og rekstur þess frá því sem þá var þegar, það var verst, enda þó að betur mætti fara. Og ég held, að þessi þáltill., sem nú er fram komin, ætti að vera okkur hvöt til þess að reyna að halda áfram á þeirri braut, í staðinn fyrir að láta sækja í sama horfið. Og það er von mín enn þá, að það muni takast.