Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

mælti Finnur Jónsson: Ég hef flutt á þskj. 6 till. til þál. um fisksölusamninginn við Breta. Ég vildi spyrjast fyrir hjá hæstv. forseta, hvort hann hygðist ekki mundu geta tekið þessa þáltill. til meðferðar nú mjög bráðlega, og ég hef sérstaka ástæðu til að óska þess, að afgreiðslu þessa máls sé nokkuð hraðað, vegna þess að í blaði einu hér í bænum hafa birzt ummæli m. a. um afstöðu mína til þessa samnings út af lokuðum fundi hér í hæstv. Alþ., sem ég tel ekki að öllu leyti rétt með farið. Í sambandi við þetta vildi ég spyrjast fyrir hjá hæstv. ríkisstj., hvað hún hugsar sér að gera út af því trúnaðarbroti, sem hér virðist hafa verið framið af einhverjum hv. þm., Þar sem fluttar hafa verið fréttir af lokuðum fundum Alþ. og þar með verið látið fylgja, að það væru sannar sagnir, sem þar væri farið með, þannig að útlit er fyrir, að það blað, sem hefur gert sig sekt í sambandi við þetta trúnaðarbrot, þykist hafa haft heimildir sínar eftir einhverjum þm. Ég vildi spyrjast fyrir um það, hvort ríkisstj. telur það sér og sóma Alþ. samboðið, að farið se með slík ummæli um það, sem hæstv. ríkisstj. sjálf hefur óskað eftir, að væri haldið leyndu. En fari svo, að hæstv. ríkisstj. telji, að hún geti ekki neitt aðhafzt í þessu máli, vildi ég hér með óska þess, að ég a. m. k. yrði þá leystur frá þeirri þagnarskyldu, sem hæstv. Alþ. hefur lagt mér á herðar, því að ég tel ekki rétt, að einstökum hv. þm. sé látið haldast uppi að fara með hálfyrði og hálfar sagnir af því, sem gerist á lokuðum fundum Alþ., en að öðrum þm. sé lagt það á herðar að halda að öllu leyti þann trúnað, sem þeir sjálfir hafa á sig lagt. Ég vil þess vegna spyrjast fyrir hjá hæstv. ríkisstj., í fyrsta lagi: Hvað ætlar hæstv. ríkisstj. að aðhafast út af því trúnaðarbroti, sem hér hefur verið framið? Og í öðru lagi: Ef hæstv. ríkisstj. vill ekki gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru út af þessu trúnaðarbroti, þá vil ég óska þess a. m. k., að ég sé leystur undan því þagnarheiti, sem á mig hefur verið lagt sem þm.

Utanríkisrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég get að vísu ekki svarað fyrirspurn hv. þm. Ísaf. um það, hvað ríkisstj. muni gera út af því, sem komið hefur fyrir, að eitt aðalblað þessa bæjar hefur skýrt frá því, sem gerzt hefur á lokuðum fundi í sameinuðu Alþ., því að ríkisstj. hefur ekki um það rætt sín á milli. En þegar þetta kom hér til umr. í þessari hv. d. utan dagskrár, þá lýsti ég yfir því af minni hálfu, að ég teldi mjög miður farið, vægast sagt, að slíkt hefði komið fyrir. En um leið gat ég þess, að slíkt ætti að vera til aðvörunar, en ekki til eftirbreytni. Nú sé ég, að búið er að útbýta hér í hv. d. á þskj. 12 till. til þál. vegna trúnaðarbrots á Alþ., og er flm. þeirrar till. hv.. 1. þm. Rang. Ég geri ráð fyrir því, að þetta mál komi á dagskrá í sameinuðu Alþ., og þá gefst frekara tækifæri til þess að ræða um málið. Ég hef ekki heldur leyfi til þess að leysa hv. þm. undan þeim trúnaði, sem hann stendur í um þetta mál, þar sem gefin hefur verið skýrsla á lokuðum fundi sameinaða Alþ., sem ríkisstj. óskar eftir, að ekki verði opinber, þó að misbrestur hafi orðið á því, að allir hv. þm, hafi reynzt trúir um , að halda því máli leyndu. Því að ætla má, að Morgunblaðið hafi fengið fregn sína af fundinum frá einhverjum hv. þm. Hvað gert verður í þessu máli, kemur ekki sízt til kasta Alþ., úr því að þessi þáltill. er fram komin.



Ég vil mjög ítreka það við hæstv. ríkisstj., að hún láti ekki við svo búið sitja í þessu máli. Því að það er vitanlegt, að í raun og sannleika væri Alþ. algerlega óstarfhæft til þess að fara með utanríkismál þjóðarinnar, ef sú regla yrði upp tekin, að einstökum þm. yrði leyft átölulaust að fremja trúnaðarbrot við hæstv. Alþ. Hér á vitanlega ekkert mat einstakra hv. þm. að koma til greina, því að sumir hv. þm. kunna að líta svo á, að það sé ástæðulaust að' þegja yfir hlutum. En aðrir hv. þm. álíta það kannske mikilsvert að segja frá því, sem gerzt hefur. En ef á annað borð er búið að gera samþykkt um þessi mál, þá hlýtur það að verða krafa hæstv. Alþ., að sú samþykkt um þögn um mál sé haldin. Það var verið hér í gær að skýra frá dómi, sem gengið hefði yfir einn ritstjóra hér í bænum fyrir það, að hann hefði talað óvarlega í utanríkismálum. Og maður verður að álíta, að slíkir dómar séu í raun og veru ekki annað en skrípaleikur, ef Alþ. sjálfu eða þm. á að haldast uppi óátalið að skýra frá þeim gerðum, sem Alþ. hefur ákveðið, að halda skuli leyndum. Nú vil ég einnig ítreka það við hæstv. ríkisstj., að hún leysi mig frá því þagnarheiti, sem á mig hefur verið lagt í þessu máli, með því að farið er að skýra frá þessu máli. En ef hæstv. ríkisstj. hins vegar telur sér það ekki fært, að hún gefi þá yfirlýsingu um afstöðu í þessu máli, sem sé þannig, að hún beri með sér þann þingvilja, sem í ljós kann að hafa verið látinn á lokuðu fundunum, en gefi ekki þeim samþykktum, sem gerðar hafa verið, þann blæ, að þær séu allar með því úr lagi færðar.

Forseti (JörB): Viðvíkjandi fyrirspurn hv. þm. Ísaf. út af þáltill. hans, sem hann gat um, vil ég geta þess, að ég hef ekki tekið hana á dagskrá enn sem komið er vegna þess, að ég bjóst við miklum umr. um þessi dagskrármál, sem eru á dagskrá. En þegar um hægir, mun hún verða tekin til meðferðar.



Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur orsakað það, svo sem kunnugt er, að sundra ríkisstj., áður en það er lagt fram á Alþ. Um slíkt mál er því ástæða til að ræða hér á þingi og segja afdráttarlaust kost og löst á því. Það virðist auðsætt, að stærsti flokkur þingsins, Framsfl., ætlar að gera þetta frv. að höfuðmáli í þeirri kosningabaráttu, sem hann hefur nú stofnað til. Hann leggur svo mikla áherzlu á, að það gangi fram óbreytt, að hann telur ekki fært að hafa menn sína í ríkisstj., fyrst það ekki fæst. Þetta bendir til þess, að þeim flokki, sem slíkt tekur til bragðs, finnist allur hagur lands og þjóðar velta á framgangi þessa máls og það á tímum, sem eru þannig, að aðrir menn telja það mestu varða af öllu fyrir þetta land að slanda fast saman gegn þeim erlenda yfirgangi, sem þjóðinni stafar mest hætta af. Þrír hæstv. ráðherrar hafa haldið hér sínar ræður, hver fyrir sinn flokk, og það leynir sér ekki, í hverju aðalágreiningur þeirra liggur. Atvmrh. og félmrh. telja báðir ýmislegt við frv. að athuga og eru vantrúaðir á, að lögfesting þess verði nokkurt allsherjar bjargráð fyrir okkar þjóð. Flm. frv., hæstv. viðskmrh., telur aftur á móti þetta frv., ef að 1. yrði, þann „kínalífselixír“, sem allar okkar fjármálameinsemdir eigi að lækna og muni lækna. Það er hjá honum sama sigurvissan eins og þegar hann byrjaði sinn ráðherraferil hér á þingi fyrir 7 árum og lýsti því með miklum sannfæringarkrafti, að hann ætlaði að lækna öll okkar vandræði, útrýma atvinnuleysi, örðugleikum framleiðslunnar o. s. frv. með því að auka kaupgetuna og loka hana svo inni með innflutningshöftum og gjaldeyriseftirliti. Þá var kaupið hækkað, skattarnir hækkaðir, verklegar framkvæmdir auknar o. fl. o. fl. - Núna liggur svo mikið á að koma hinu mikla og áhrifasterka meðali í 1., að ekki má bíða reglulegs þings. Aukaþing er kallað saman og allt annað verður að víkja fyrir hinni stóru hugsjón og nauðsynlegu ráðstöfun. Ég skal nú ekki rekja sögu þessara mála síðan stjórnin tók við völdum. Hún er háttv. þm. kunn og einnig það, að ég hef öðrum fremur verið óánægður með aðgerðir og aðgerðaleysi hæstv. stjórnar til að koma í veg fyrir það öldurót, sem orðið hefur nú þegar í okkar fjármála- og atvinnulífi. Þá sögu skal ég ekki rekja að sinni, en snúa máli mínu beint að frv. sjálfu, og er þá fyrst: lögfesting kaupgjalds. Að ákveða fulla verðlagsuppbót á kaupgjald og laun hef ég frá upphafi talið rangt, - auk þess sem þeim ráðstöfunum er hagað á þá leið, að ekkert tillit er tekið til fjölskylduþunga viðkomandi aðila og þeir fá allir hæsta verðlagsuppbót, sem hæst hafa launin áður. Um breyt. á þessu er ekkert í því frv., sem hér liggur fyrir, heldur á að lögfesta kaupgjaldið og verðlagsuppbótina eins og það er nú. Þetta gæti að vísu verið gott, ef unnt væri að framkvæma það með sæmilegu réttlæti og undandráttarlaust fram yfir stríð. En þetta er ekki svo einfalt mál sem ráðherrann virðist halda. Þetta hefur tvisvar verið gert, en í bæði skiptin á takmörkuðu sviði. 1937 var lögfest með gerðardómi ákveðin till. í vinnudeilu, og 1939 var lögfest samningsbundið kaupgjald eins og það var, með takmarkaðri verðlagsuppbót eftir föstum reglum. Í bæði skiptin heppnaðist þetta vel. Nú er farið fram á að lögfesta allt kaupgjald í landinu. Þetta getur tekizt alls staðar þar, sem samningsbundnir kauptaxtar eru fyrir hendi. Þó virðist, að verkföll gætu orðið örðug viðfangs, en í frv. eru engin ákvæði um að banna þau. Við skulum samt gera ráð fyrir, að til þeirra kæmi ekki, af því kaupgjald og atvinna er yfirleitt í góðu gengi fyrir verkamenn og fjárhagsaðstaða betri en venjulega. En málið er ekki þar með leyst, því þá er eftir vinnan hjá setuliðinu og öll sveitavinna. Þetta tvennt er það, sem mestum vandkvæðum hefur valdið og veldur í okkar verkamálum síðan herliðið kom hingað, og ég hef enga trú á, að lögfesting kaupgjalds komi að haldi um þessi atriði. Ef þetta á að halda gagnvart vinnunni hjá herliðinu, þá verður ríkisstj., hver sem hún er eða verður, að sýna meiri skörungsskap og einbeitni heldur en við höfum hingað til orðið varir við á því sviði. Og ég held, að hæstv. stjórn hefði átt að byrja á því að koma því í fast kerfi, hve mikið af íslenzku vinnuafli mætti taka til útlendra manna og með hvaða kostum, áður en hún fór fram á, að Alþ. lögfesti allt annað kaupgjald. - Um sveitavinnuna er það að segja, að engin dæmi eru áður til í okkar sögu, sem sambærileg eru við það ástand, sem nú ríkir í sveitum landsins. Alla þá tíð, sem Framsfl. er búinn að stjórna í þessu landi, sem nú er orðið í 14 ár, hefur vinnandi fólkið sópazt burtu úr sveitum landsins í stórum stíl. - Sá straumur hefur farið vaxandi eftir því, sem lengra hefur liðið, en þó tók fyrst steininn úr, þegar setuliðsvinnan kom til sögunnar og allt það kapphlaup, sem í kringum hana hefur skapazt. Nú er svo komið, að á þessu hausti eru meiri vandræði fyrir bændur víða um land að fá fólk en nokkru sinni áður. Kaupið hækkar með hverri árstíð, misjafnlega mikið að vísu, en alls staðar í stórum stíl. Þetta er fullkomlega eðlilegt eins og nú er háttað. Það fólk, sem eftir er í sveitum landsins, er nú orðið færra víðast hvar en áður hefur þekkzt, að undanteknum bændunum sjálfum og þeirra skylduliði, börnum og gamalmennum. En það vinnandi fólk, sem eftir er, hefur yfirleitt betri skilning á sveitalífinu og þjóðfélagslegri þýðingu þess heldur en almennt gerist. Að lögfesta kaupið hjá þessu fólki get ég ekki samþ. Það mundi valda óþarfa óánægju og yrði á mjög takmarkaðan hátt tekið til greina. Þegar um er að tefla líf eða dauða með áframhald framleiðslunnar og á því veltur, hvort unnt er að fá þennan mann eða þessa stúlku, þá verður ekki spurt um, hvað er lögbundið kaupgjald. Hitt er og mjög miklum efa bundið, hvaða kaup á að lögfesta. Kaup hefur verið og er misjafnt milli héraða og milli einstakra sveita og heimila í sama héraði. - Hvort á svo að lögfesta? Á það að vera hámarkskaup fyrir hverja árstíð eða lágmarkskaup, og hvernig á að gera nægilegan greinarmun á hinum margbreytilegu afköstum og getu til afkasta? Um þetta er ekkert í frv. Mér þykir nú ekkert undarlegt, þó hæstv. viðskmrh. flytji svona till. Hann hefur aldrei haft meiri þekkingu á sveitalífi heldur en ég á sjóarlífi austur á Djúpavogi. En mér þykir furðu gegna, ef þeir flokksmenn ráðh., sem þekkja sveitalíf eins og það er nú, trúa því eins vel og hann, að framkvæmdin á þessum 1. komi að haldi. Annað aðalatriði frv. er svo að lögfesta það verð, sem nú er á framleiðsluvörum landbúnaðarins á innlendum markaði. Bæði það og kaupgjaldið á að vera lögbundið til 1. sept. n. k. Það tímatakmark er bersýnilega sett til þess að hægt sé að telja bændum trú um, að þá eigi að losa um kjötverðið og hækka það, ef með þarf. En hvaða gagn verður þá að 1., ef stríðið heldur áfram? Verður þá ekki einnig breytt um kaupið og annað? og er þá ekki allt bröltið til einskis? Ég er nú svo skammsýnn, að mér skilst, að því aðeins verði eitthvert gagn að svona lögum, væru þau sett, ef þau giltu til stríðsloka. Sú er líka ætlunin áreiðanlega, ef hægt væri að fá fylgi fyrir því á Alþ. En hvernig er svo háttað því verði, sem bændur fá nú fyrir mjólk og kjöt? Yfirráðin á sölu þessara vara hafa verið tekin úr höndum bændanna sjálfra og félagsskapar þeirra og lögð undir stjórnskipaðar nefndir. Þær hafa alræðisvald um verðið. Á till. og kröfur bænda er lítt eða ekki hlustað. Hér er því ekki neitt líku saman að jafna og því verkakaupi, sem verkamennirnir sjálfir hafa samið um. Af bændum er fyrir löngu búið að taka samningsréttinn, gegn vilja þeirra margra að minnsta kosti. Og nú á að lögfesta það verð. sem nefndunum hefur þóknazt að setja á þessar vörur. Flm. frv. lýsti því í ræðu sinni á dögunum, að verðið væri ákveðið af verðdómstól og byggt á raunverulegum framleiðslukostnaði. Þetta er ekki viðurkennt af bændum almennt, og ég neita því afdráttar laust, að það verð, sem líkur eru til, að bændur fái heim til sín eins og nú stendur, sé tilkostnaðarverð, miðað við það, að bændur sjálfir fái það kaup fyrir sína vinnu, sem samsvarar öðru verkakaupi í landinu. –Fyrir l. fl. dilkakjöt eru líkur til, að bændur fái kr. 2.90 pr. kg og fyrir annað kjöt hlutfallslega lægra. Fyrir nýmjólkina fá þeir að sögn 40 aura pr. lítra, eða ef til vill rúmlega það. Hæstv. viðskmrh. trúir því vafalaust, að þetta sé tilkostnaðarverð, og eftir því, sem ýmsir menn, sem enga þekkingu hafa á þessu sviði, tala og skrifa, þá halda þeir, að þetta sé miklu meira. En ég á ákaflega örðugt með að trúa því, að allir flokksmenn ráðh. hér í háttv. deild séu sannfærðir um, að þetta verð sé fullt framleiðsluverð. Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á, að hæstv. forseti þessarar deildar og háttv. 1. þm. Rang., svo einhverjir séu nefndir, haldi því fram, að bændur fái sama kaup og verkamenn með því að framleiða mjólk fyrir þetta verð. Og ég verð að efast um, að formaður Búnaðarfélags Íslands, þm. Mýr., og búnaðarmálastjórinn, 2. þm. Skagf., trúi því, að áðurnefnt verð fyrir kjöt og mjólk sé framleiðsluverð eins og nú horfir. Mig undrar því stórlega, ef þessir menn o. fl. eru fúsir til að lögfesta þetta verð. Þeim gefst tækifæri til að svara, og þá fáum við að heyra, hvort þeir eru eins sannfærðir eins og ráðherrann. Þó er nú samt. þess að geta, að framleiðslukostnaður bænda er hlutfallslega minni á þessu ári vegna þess, að tíðarfarið hefur verið einmuna gott. Ég veit ekki, hvort ráðherrann og Framsfl. vill láta neytendurna hafa mestan haginn af því, en hitt er víst, að hér á landi er ekki lengur í gildi sú regla, sem Stephan G. Stephansson lýsir með orðum sínum : „Ég er bóndi og allt mitt á undir sól og regni.“ Ég verð því að segja það, að eins og nú stendur, er það ekki fáanlegt af mér að samþ. lögfestingu á því afurðarverði, sem nú er, því ef ég samþykki það nú, gæti ég ekki staðið mig við að greiða atkv. á aðra leið að hausti, ef það kæmi til minna kasta þá. Þau ákvæði, sem frv. hefur að geyma um farmgjöld og húsaleigu, eru þannig vaxin, að ekki þurfti aukaþing eða ný l. þeirra vegna. Félmrh. hefur .gefið út brbl. um húsaleigu, og um farmgjöldin er það að segja, að ríkisstj. hefur á valdi sínu að ákveða þau eftir heimildum síðasta reglulegs þings. Þá eru ákvæði frv. um dýrtíðarsjóð, 8 milljónir, og úthlutun úr honum. Um þessi ákvæði er gott eitt að segja, og mundi ég gjarnan vilja samþ. þau, ef þau stæðu ein sér. En eins og sakir standa er ekki þörf nýrra 1. um þetta fyrr en á næsta reglulegu þingi. - Samkv. dýrtíðarl. frá í vor, sem lítið hafa verið framkvæmd, á ríkisstj. þó að hafa í sjóði um næstu áramót um 6 milljónir króna til slíkra ráðstafana, og býst ég við, að þær verði til. Þetta eru 5 milljónir af tekjum þessa árs, sem heimilt var að verja í þessu skyni, og 10% álag í tekju- og eignarskatt, sem mun nema um 1 milljón. Það verður nú að vísu ekki séð á þessu frv., hvort 8 milljónirnar eiga að vera viðbót eða ekki, því engin ákvæði finnast um, að dýrtíðarl. frá í vor eigi að fella úr gildi, þó þetta frv. væri samþ. Ég geri nú samt ráð fyrir, að til þess hafi verið ætlazt. Að svo miklu leyti, sem umræddar 6 milljónir duga eigi til að fullnægja því, sem sagt er um verksvið dýrtíðarsjóðs, þá hygg ég, að samkomulag geti tekizt á næsta þingi um viðbót, hvort sem hún yrði 2 milljónir eða meira. Þyki það hins vegar nauðsyn að ákveða þetta nú, mundi eigi á því standa. Til þess þurfti engin stjórnarskipti. Um verðuppbætur á útflutningsvörur landbúnaðarins er það að segja, að ég tel þær nauðsynlegar, en líklegt mætti telja, að til þeirra fengist eitthvert fé eins og s. l. ár frá hálfu þeirra manna. sem valdið hafa markaðstapi fyrir þær. Allir þeir hæstv. ráðherrar, sem talað hafa, lýstu þeirri hættu, sem þjóðinni stafaði af vaxandi dýrtíð. Sérstaklega útmálaði hæstv. viðskmrh. þessa hættu mjög rækilega. Það var á ræðu hans að heyra, sem hann hafi í þessu fundið nýjan vísdóm, en svo er ekki. Þessi hætta hefur verið útmáluð af mörgum áður og liggur ljóst fyrir augum allra þeirra manna, sem hugsa um málið og hafa þekkt svipaðar myndir áður. Allt, sem hæstv. ráðh. sagði um þetta atriði, er því í samræmi við. skoðanir mínar og margra annarra. Hættan er augljós og hefur fyrir löngu verið. En ráðh. sér það hins vegar ekki að því er virðist, að þetta frv., þótt lögfest yrði, kemur ekki í veg fyrir þessa hættu. - Þetta stafar af því, í fyrsta lagi, að hættan er þegar fyrir hendi með þeim breyt., sem þegar eru orðnar. Við erum komnir nú þegar langt yfir mörkin. Það eru engar líkur til, að hægt verði að stríðinu loknu að reka íslenzka framleiðslu með þeim tilkostnaði, sem nú er. Nú gerir frv. ekki ráð fyrir að kippa neinn til baka, sem orðið er, sem varla er við að búast. Af því leiðir, að það getur ekki komið í veg fyrir þá hættu, sem er fyrir hendi. Til þess hefði þurft að heimta stjórnarskipti út af slíku máli í fyrra eða hitteðfyrra, en engar tillögur komu um það. Ef frv. ætti að koma að haldi varðandi aukna hættu á komandi tíma, þá er á því stigmunur, en enginn eðlismunur frá því ástandi, sem þegar er fyrir hendi. Hve sá stigmunur kynni að verða mikill, er ekki gott um að segja. Væntanlega er höfuðskriðan þegar fallin, en vel geta viðbótarlækir á eftir komið. Varðandi varnir gegn þeim stendur ágreiningurinn, en ekki annað, og um gagnsemi þessa frv. í því efni koma til greina þau mótmæli, sem ég hef hér hreyft. Í þeim umræðum, sem fram hafa farið um þetta mál frá hálfu ráðherranna og annarra manna, hefur mikið verið rætt um það, hver áhrif þetta og hitt hafi á vísitöluna. Í þeim umræðum hafa komið í ljós hin furðulegustu fyrirbrigði og einkennilegustu skoðanir, og okkur, sem álengdar stöndum, er sagt,. að allt sé þetta byggt á rannsókn lærðra hagfræðinga. Eitt af þessu tagi er það, að gífurverð á hálfvöxnum kartöflum eða minni, sem mjög lítið mun hafa verið selt af, var látið hækka alla verðlagsvísitöluna um nauðsynjar almennings um nærri 6 stig. En vísitalan lækkaði ekki, þótt kartöflurnar féllu um þegar þær voru orðnar fullvaxnar og almenningur fór að neyta þeirra. Í ræðu hæstv. viðskmrh. kom í ljós annað fyrirbrigði svipaðrar tegundar. - Hann telur áhættuna af hækkun erlendra vara hverfandi litla til að hækka vísitöluna, af því að um þær muni svo tiltölulega lítið. Hann tók sem dæmi, að ef innkaupsverð erlendra vara hækkaði um 50%, þá mundi það nema 5–6% aðeins til hækkunar á framfærslukostnaði. Nú er það vitað, að öll hækkun á innkaupsverði erlendra vara hefur í för með sér samsvarandi hækkun á tollum og álagningu. Mér þykir því heldur ósennilegur þessi útreikningur, jafnvel þó einhverjir hagfræðingar hafi gert hann. Og svona er um fleira. Að öðru leyti er það eftirtektarvert í ræðu ráðh., þegar hann var að rökstyðja þetta frv. og rekja sundur þá liði, sem dýrtíðarhættan stafaði af, að höfuðhættan lægi í verði innlendra framleiðsluvara. Af erlendu vörunni taldi hann hættuna hverfandi litla. Grunnkaup áleit hann, að eigi mundi hækka, enda er skoðun -flestra sú, að það eigi ekki að koma til mála, þótt engin l. séu sett. Þá er eftir innlenda varan, og við hana miðast allur leikurinn. Þetta er mjög í samræmi við það, sem ýmsir aðrir tala og skrifa, og má um það segja, að þar komi fram meiri viðurkenning á gildi íslenzks landbúnaðar fyrir þjóðarheildina heldur en stundum er látið í veðri vaka. Hæstv. félmrh. gekk svo langt í ræðu sinni um þetta mál að halda fram þeirri furðulegu kenningu, að kaupgjald og laun hefðu engin eða sama sem engin áhrif á dýrtíðina. Ef menn hugsa á þá leið, þá er ekki að furða, þó menn séu ósparir á að gera kröfur um launa- og kaupgjaldshækkanir. En frá mínu sjónarmiði er í launum og kaupgjaldi að finna aðalorsökina fyrir allri verðhækkun. Þetta er líka eðlilegt, því öll framleiðsla, allir flutningar og öll viðskipti byggjast á vinnu öllu öðru fremur. –„Vinnan er móðir auðæfanna“, segir fornt spakmæli, sem rétt er. Eftir því, sem hún er seld hærra verði, eftir því verður hærra verð á öllum lífsnauðsynjum. Ef greitt er hærra fyrir vinnu með föstum launum eða almennu kaupgjaldi heldur en grundvöllur efnahagslífs framleiðslu þolir, þá bilar hún eða rýrnar. Fólkið leitar frá henni til annars. Þetta er sá sannleikur, sem ætti að vera öllum heilskyggnum mönnum augljós, en það virðist svo, að meginhluti þeirra manna, sem fást við opinber störf hér á landi, skilji þetta ekki eða vilji ekki viðurkenna það. Ég verð nú að segja það, að þegar við erum komnir út í þær öfgar á ýmsum sviðum, sem nú þegar eru ríkjandi í okkar landi og ríkisstj. og aðrir valdamenn hafa staðið máttlitlir gegn, þá veltur ekki hagur lands og þjóðar á því fyrst og fremst, hvort dýrtíðarvísitalan hækkar um nokkur stig eða ekki, - hvort bændurnir fá nokkrum aurum hærra eða ekki fyrir mjólkina eða kjötið. Núna er þrátt fyrir allt peningaflóð svo ástatt, að okkar framtíð, okkar þjóðernislega menning er í stórri hættu. Hún er í hættu vegna erlendra áhrifa og erlendra yfirráða, og hún er í hættu af því, að unga og vinnandi fólkinu er smalað svo úr sveitum landsins, að til auðnar horfir. Landbúnaður og sveitalíf hefur á liðnum öldum verið sterkasta stoðin til að vernda og viðhalda íslenzkri menningu, íslenzkri tungu og íslenzku þjóðerni. Nú á þessum árum eru lagðar fyrir okkar uppvaxandi fólk allar þær snörur, sem ómótuð og gleðigjörn æska er á öllum tímum viðkvæmust fyrir. Og þeir, sem ljósastan skilning hafa á gildi íslenzkra sveita og sveitalífs, þeir standa vonlitlir og daprir í huga, þegar þeir horfa á eftir dýrasta gullinu, sem framtíðin byggist á, æskufólkinu, út í buskann. Það er raunalegt til þess, að vita, þegar svona stendur, að þá skulum við hafa menn í valdasætum, sem hlaupa frá starfi sínu og skyldum, þegar sízt skyldi, af því að þeir fá ekki tafarlaust lögfest meingallað frv., þar sem aðalatriðið er að korna í veg fyrir verðhækkun á afurðum sveitanna í samræmi við tilkostnað. Og þessir menn þykjast vera bændafulltrúar. Nú er svo komið málum, að á því eru sjálfsagt miklir örðugleikar að breyta l. þeim og samningum, sem ákveða 100% hækkun launa eftir vísitölunni, og ef það á að haldast, þá er auðvitað nauðsynlegt að hamla gegn því, að vísitalan hækki, þó ekki sé það fyrir öllu. Um hina frjálsu samtakaleið, sem talað hefur verið um, er það að segja, að það er ekkert á móti því, þó tilraun væri gerð með hana fram til þings í vetur, og annað hef ég ekki samþykkt. - Á henni og þessu frv. er að ég hygg ekki svo mikill munur, að stjórnin hefði ekki þess vegna átt að geta tollað saman fram á reglulegt þing. Um trú mína á þessum frjálsu samtökum ætla ég að öðru leyti ekki að ræða hér. En hitt verð ég að segja, að ef það er rétt, sem hæstv. félmrh. fullyrðir, að mjög lítil hætta sé á hækkuðu grunnkaupi, og ef það væri rétt, sem hæstv. viðskmrh. heldur fram, að hverfandi lítil hætta stafi af hækkuðu innkaupsverði á erlendum vörum, þá er þriðja aðalatriðið, innlendu vörurnar, eftir, og með þær eru ekki svo mikil vandræði, að þau þurfi að ógna Alþ. og ríkisstj. og öllum landslýð. Ég hef um það mál lengi haft fasta skoðun, og hún er óbreytt. hað verður að tryggja bændum fullt framleiðsluverð, og það er ekki hyggilegt að hækka þessar vörur alltaf í útsölu. Mismuninn á ríkissjóður að greiða afdráttarlaust. Ekkert framlag mundi á sama hátt vera til hagsmuna fyrir þjóðina alla. Þeim, er vilja kalla það styrk til bænda, segi ég það, að slíkt framlag væri til muna síður styrkur til bænda heldur en verðlagsuppbótin er styrkur til launamanna allra. Annars er það nú eftirtektarvert, að þeir sömu menn, sem hristu höfuðin með mikilli fyrirlitningu fyrir tveim árum yfir tveggja milljóna till. frá mér til slíkra verðuppbóta, þeir telja nú 8 millj. smámuni eina. Annars tel ég nú það góð skilyrði til fjáröflunar fyrir ríkissjóð, að það þurfi ekki að vera neinum vandkvæðum bundið að sætta á þann hátt þá deilu, sem er og verður um framleiðslu og vinnu á þessu sviði. En það þarf að rannsaka, hvort framleiðsluverðið er á hverju ári miðað við meðalskilyrði. Það verða þeir menn að gera, sem hafa vit á landbúnaði og hægt er að treysta. En það þarf að rannsaka annað. Það þarf að rannsaka, hvernig stendur á því, að svo mikið af útsöluverði þessara vara fer í kostnað við söluna, og hvort ekki er kominn tími til að koma framkvæmd mjólkur- og kjötlaganna í hagfelldara horf eða afnema þau. Það gæti verið góð dýrtíðarráðstöfun.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ég hef því miður ekki haft aðstöðu til að hlýða á ræður þær, er hér hafa verið fluttar, nema að litlu leyti. Sannleikurinn er sá, að ræða hæstv. viðskmrh. í gær er hin eina, sem ég get svarað hér, af fyrrnefndri ástæðu. Ég þarf raunar ekki að tala langt mál honum til andsvara, en nokkrar aths. verð ég þó að gera. Hæstv. ráðh. sagði, að allt frá upphafi stríðsins hefði mikið verið rætt um nauðsynina á því að berjast gegn dýrtíðinni, og lét hann í ljós óánægju sína yfir því, að lítið hefði orðið úr framkvæmdum í þessa átt, án þess þó að skella skuldinni af því á einn flokk öðrum fremur. En hann sagði þó, að öllum till. um þetta hefði verið komið fyrir kattarnef. Ég veit, að ég þarf ekki að skerpa athygli hæstv. ráðh. fyrir því, að þær till., sem fram hafa komið, hefðu orðið léttvægar til jafnvægis við þær ráðstafanir, sem orðið hafa til að auka á dýrtíðina og ríkisstj. hefur ekki séð sér fært að leggjast á móti, og á ég þá sérstaklega við það, er talað hefur verið um, að skylt væri að festa farmgjöldin eða lækka þau jafnvel niður í það, sem var fyrir stríð. En það er nú upplýst, að ekki hefur orðið breyt. á farmgjöldunum frá því, er vísitalan var 127, og þar til hún var komin upp í 172, eins og nú er. Þessi hækkun vísitölunnar stafar sem sé aðallega af verðlækkun á innlendum afurðum. En hæstv. ráðh. veit, að ríkisstj. hefur skort vald og raunar líka vilja til að stöðva þá verðhækkun, og á ég þar ekki fremur við hann en aðra hæstv. ráðh. Þegar deilt er á ríkisstj. fyrir að hafa ekki spornað við hækkun vísitölunnar, er því í rauninni aðallega verið að deila á hana fyrir að hafa ekki stöðvað þessa verðhækkun á innlendum vörutegundum. Þessari ákæru er ekki hægt að beina að þeim mönnum, sem talið hafa, að landbúnaðurinn hefði þörf þessarar verðhækkunar. Hæstv. ráðh. beinir athygli Alþ., að því, að ef farin væri sú leið, er ég hef mælt með, þá hefði ríkisstj. ekki annað við að styðjast en dýrtíðarl. frá síðasta þingi. En ég vil þá vekja athygli á því, að aðstaða stj. til að beita þeim l. er önnur nú en þá. Frá mínu sjónarmiði er aðstaðan til að beita vopninu gerbreytt, vegna þeirrar verðhækkunar, sem þegar er orðin á innlendum afurðum. Ef svo er litið á, að innlendar vörur hafi þegar hækkað nóg, eða eins og bændum er þörf á, þá er hægt að nota gamla vopnið til að stöðva dýrtíðina í heild. Ég vil spyrja hv. Alþ., hvort það telji, að það hefði verið þægilegt fyrir hæstv. landbrh. að þurfa að beita aðstöðu sinni til að hindra, að bændur fengju það verð fyrir afurðir sínar, sem þeir töldu sig verða að fá. En þessi aðstaða hans gerbreytist um leið og þessi verðhækkun hefur farið fram. Mér dettur því ekki í hug, að hæstv. viðskmrh. geti staðið á því, að aðstaða ríkisstj. sé ekki önnur eftir að hún hefur fengið heimild til að fara frjálsar leiðir. Hæstv. ráðh. spurði, hví við, sem getum nú sætt okkur við frjálsu leiðina, höfum ekki getað það áður. Þessu hef ég í rauninni þegar svarað. Þessi leið var þá óvirk, því að ríkisstj. var þá ekki megnug þess að stöðva verðhækkunina.

Er hún færari um, það nú?

. Já. hún er miklu færari um það nú.

Hlustaði hæstv. ráðh. á flokksmann sinn, sem talaði hér næst á undan honum?

. Það er nú svo í okkar flokki, að við erum vanir að hlusta hver á annan, þó að hver haldi sinni skoðun. Það er ekki hægt að ætlast til þess, að í Sjálfstfl., fremur en öðrum flokkum, séu allir sammála um það, hvernig ráða skuli bót á vandræðunum. Og mig furðar ekkert á því, þó að hv. þm. A.-Húnv. láti í ljós nokkurn ugg um það, að bændur mundu ekki telja sínum hag að öllu borgið með þessu móti. Ég fór ekkert dult með það, að ég tel, að að því að festa afurðaverð og kaupgjald sé bændum bundinn þyngri baggi en verkalýðnum. Þess vegna er ég ekkert hissa, þótt ég heyri hér sömu skoðun hjá fleiri mönnum, hvort sem það er samflokksmaður minn, hv. þm. A.-Húnv., eða hæstv. viðskmrh. Ég viðurkenni með hæstv. viðskmrh., að það er visst aukið öryggi fólgið í því að fara lögbindingarleiðina umfram það að fara hina frjálsu, en um leið aukin áhætta. Það er nú einu sinni svo, að nauðung fylgir margt óskemmtilegt og beinlínis áhætta, að þess vegna náist ekki tilgangur, þótt góður sé. Aðilar vilja ekki. láta Alþingi beita sig nauðung, meðan nokkur kostur sýnist á annarri lausn. Það er ekki víst, að samningar tækjust um málið með aðilum, þótt reynt yrði. En ég hygg, að stærstu verklýðsfélög landsins ættu ekki að segja upp samningum um kaupgjald. Af fundarfregn í Mbl. í morgun úr verklýðsfélaginu Hlíf í Hafnarfirði hygg ég ljóst, að það félag muni ekki gera það, og eftir þeim spurnum, sem ég hef haft úr Dagsbrún í Reykjavík, mun þar verða hið sama uppi á teningnum. Þetta eru stærstu félögin, og fjöldi annarra mun fara að dæmi þeirra. Þessa vitneskju um fyrirætlanir mikils þorra verklýðsfélaganna hef ég ekki aðeins fengið frá þeim félagsstjórnum, sem eru fylgjandi flokki mínum, heldur og af vörum hæstv. félmrh. um, að félagsstjórnir þær, sem fylgja alþfl., séu yfirleitt ekki að hugsa um uppsagnir samninga nú. Þess vegna geri ég mér vonir um, að eftir frjálsu leiðinni megi þar koma í veg fyrir hækkun. Uppástungunni um að lögfesta kaupið var í upphafi vel tekið af öllum í ríkisstj., líka af fulltrúa Alþfl., hæstv. félmrh. Hann taldi að vísu vafasamt, að Alþfl. vildi fara þessa leið, en ég kveð ekki of sterkt að orði, þótt ég segi, að hann var vel viðmælandi að ræða um hana. Hann stakk meira að segja upp á þeirri umbót á lögfestingarákvæðinu að setja við það hemil, þannig að kaup mætti hækka nokkuð, ef vísitala hækkaði enn um t. d. 10 stig eða helzt þótt ekki væri nema um 5 stig. Það er bezt að ætla samstarfsmanni sínum eins mikla samkvæmni og heilindi í framkomu og manni er unnt og gera ráð fyrir, að í þessari þátttöku hæstv. félmrh. hafi aldrei verið fólginn beinn ádráttur um það, að Alþfl. mundi fallast á lögbindingarleiðina. En hvernig stóð þá á till. hans? Hvers vegna að vera að bæta buxurnar, ef ekki á að fara í þær? Hví að kappræða um það á mörgum fundum, hvort hemillinn ætti að fara að verka við 5 eða 10 stiga hækkun, ef lögfesting með hemli eða án gat aldrei náð samþykki Alþfl.? Þó að Alþfl. gæfi aldrei fyrirheit um samþykkið, er það staðfest, að ráðh. hans var ekkert frábitinn því að spjalla um, hvernig þessi lögfestingarleið yrði bezt farin. Allt virtist á þeirri leið, að þetta yrði lagt fram sem lausn af hálfu ríkisstj. allrar. Það voru fulltrúar frá verklýðsfélögum, sem fóru þess eindregið á leit við Sjálfstfl., að heldur yrði reynd til hlítar hin frjálsa leið, áður en stefnt yrði að lögfestingu kaups. Það er ekki rema sjálfsagt, að fulltrúar Sjálfstfl. taki tillit til óska úr þeirri átt. Það var ekki fyrr en á fundi laugardaginn 18. þ. m. kl. 4–4½, að viðstöddum öllum ráðh. nema hæstv. félmrh., að við fulltrúar Sjálfstfl. í ríkisstj. lýstum þessu nýja viðhorfi og óskuðum eftir að vita afstöðu hinna ráðh. Rúmri klst. síðar voru allir ráðh. aftur á fundi, og veit ég ekki betur en a. m. k. ráðherrar Framsfl. hafi í millitíð verið búnir að bera málið undir flokk sinn. Ágreiningur kom þó ekki berlega fram. Mér var falið að rannsaka það í Dagsbrún og Hlíf, hvort þau félög mundu fallast á að festa kaupið á frjálsan hátt með samningi. Hæstv. félmrh. var falin sams konar rannsókn í ýmsum öðrum félögum. Kl. 11 á mánudag kemur svo ríkisstj. aftur á fund, og virtist rannsóknin hafa borið jákvæðan árangur, bæði þar sem ég og hæstv. félmrh. höfðum getað kynnt okkur horfurnar. Kl. 2 skýrum við hæstv. fjmrh. fulltrúum úr okkar flokki og þ. á m. frá verklýðsfélögum frá því, að hin frjálsa leið muni verða reynd, og það undarlega gerist, að samtímis skýrir hæstv. félmrh. flokki sínum frá hinu sama, - það sé komið á um þetta samkomulag í ríkisstj. Svo kemur þriðjudagur og fundur í ríkisstj. á sama tíma og á laugardaginn. Þá segja ráðherrar Framsfl.: „Þið hafið misskilið okkur. Við föllumst aldrei á þessa leið: - Það er leiðinlegt, þegar svona kemur fyrir, slíka framkomu ráðh. er erfitt að afsaka. Hér hafa fallið ummæli frá ýmsum hv. þm., sem ég hefði raunar þurft að svara, en þar sem ég hafði ekki tíma til að hlusta á umr., verð ég að láta það fyrir farast.

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Mér þykir það hálfóviðkunnanlegt af hálfu þessa kollega míns í ríkisstj., hæstv. atvmrh., að hann skuli halda því fram, - þótt hann trúi því ekki einu sinni sjálfur -, að ég hafi nokkurn tíma gefið nokkra vísbending um, að ég væri með því, að kaup væri lögboðið. Nú liggur fyrir skrifleg og skjalfest yfirlýsing frá forsætisráðh, og birt í blaði hans um þetta efni og staðfestir það, sem ég hef um það sagt. Ég hef aldrei látið falla eitt orð um, að ég mundi geta fallizt á lögbindingarleiðina, og a. m. k. í Alþfl. er eindregin andstaða mín gegn henni mörgum mönnum kunnug, frá því að ég skýrði þar frá gangi málsins, unz það komst á núverandi stig. Ég hygg, að þegar farið var að ræða lögbindingarleiðina innan ríkisstj., hafi atvmrh. komið fram með það fyrstur manna í ríkisstj., að það þyrfti að takmarka lögbindinguna, svo að kaup gæti hækkað eitthvað, ef dýrtíðarvísitala færi yfir visst mark. Þessari uppástungu hans var fyrr og síðar mjög haldið að mér í ríkisstj., ef ég kynni þá að reynast tilleiðanlegri og þar sem slíkur „hemill“ virtist í sjálfu sér ekki hafa neitt illt í för með sér, þótt honum væri blandað í málið, tók ég þátt í umr. um hann, eins og mér bar skylda til að ræða þetta vandamál ríkisstj. í heild, meðan ekki var slitnað upp úr og samkomulagsleiðir lokaðar. Hæstv. atvmrh. vill snúa þessu á þann veg, að ég hafi stefnt að sömu lausn og hann. Ráðh. mun sérstaklega hafa í huga skriflegt plagg, sem ég lagði fram með rökum gegn lögfestingunni, en ef hann slítur þar ekki einstakar setningar úr samhengi, mun honum og hverjum lesanda verða það ljóst af plagginu, hve ég og Alþfl. var órafjarri því að ganga inn á braut hans. Föstud. 17. okt. var fundur um málið í ríkisstj., og voru þar ásamt mér úr Alþfl. Haraldur Guðmundsson, þm. Seyðf., Finnur Jónsson, þm. Ísaf., og Ingimar Jónsson skólastjóri. Í fylgd með atvmrh. var þar úr Sjálfstfl. Árni Jónsson, 9. landsk., og með ráðherrum Framsfl. Bernharð Stefánsson, 1. þm. Eyf. Þá tók ég skýrt fram, eftir að hæstv. forsrh. hafði reifað málið, að afstaða Alþfl. væri eindregin og ákveðin gegn lögfestingu kaups, og færði rök fyrir því, að það væru ekki fyrst og fremst launastéttirnar. sem yllu verðhækkuninni og þar með vísitöluhækkuninni, enda vissi ég ekki, að nokkur hreyfing væri í þá átt í verklýðsfélögunum að segja upp samningum og knýja fram hækkun grunnkaups hjá sér. Ég gat enga yfirlýsing gefið f. h. Alþýðusambands Íslands, því að ég er ekki í stjórn þess, og ekki einu sinni meðlimur þess, en þá vitneskju fékk ég frá stjórn þess, að engin slík hreyfing mundi uppi vera, og skýrði frá því á fundinum, um leið og ég mótmælti lög- festingunni. Hæstv. fjmrh. hafði venjulega þann fyrirvara með því, sem hann lagði til þessara mála, að allt væri undir því komið, að samkomulag næðist um þau milli allra stjórnarflokka. Hins minnist ég ekki, að hæstv. atvmrh. léti nokkurn tíma þau orð falla, og efast um, að það hafi verið honum hugfólgið. Það er ekki viðkunnanlegt að segja meira um það atriði, en hér er ég að bera af mér sakir hæstv. atvmrh. Ég vænti þess, að slíkt, sem hann vildi bera á mig, verði ekki borið á mig eftirleiðis.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég mundi hafa geymt mér að svara hv. þm. A.-Húnv. og fleiri þm., ef hæstv. atvmrh. hefði ekki gefið tilefni til andsvara, sem ég vil ekki láta bíða. Áður en ég tek til meðferðar frásagnir hans um það, sem farið hafi milli okkar í ríkisstj. um þetta mál frá upphafi, vil ég víkja að málefninu sjálfu. Hæstv. atvmrh. hlaut að viðurkenna, að tilgangur sinn væri í rauninni að vísa málinu frá þinginu og treysta algerlega á þá löggjöf, sem nú er í gildi. Hann færði það sem rök fyrir hinni gerbreyttu afstöðu sinni, að núna ætti að vera hægt að fara að gera talsvert gagn með þeirri löggjöf, sem ekkert var hægt að gera með fyrir mánuði síðan. Þetta er hins vegar léleg afsökun. Það var hægt að gera mikið í sumar og koma í veg fyrir meginhluta þeirrar vísitöluhækkunar, sem orðið hefur síðan í sumar. En það var ekki gert, af því að það strandaði á afstöðu ráðh. Sjálfstfl. Það var ekki hægt, sögðu þeir, meðan ekki var búið að stöðva kapphlaupið milli kaups og afurðaverðs. Blöð þeirra linntu ekki látum að hrópa um, að dýrtíðarl. væru óframkvæmanleg. Það er ekki langt síðan hæstv. atvmrh. hélt ræðu í félagi einu í flokki sínum og lagði út af þessu sama, að ekkert væri hægt að gera með l., að ég nú ekki tali um, hvað till. mínar um framkvæmd þeirra voru ómögulegar í augum hans. Ég skal játa, að gagnrýni Sjálfstfl. á l. var að því leyti réttmæt, að tryggingu skorti fyrir því, að kapphlaup kaups og afurðaverðs stöðvaðist, en það afsakar ekki aðgerðaleysið. Og þegar við Framsfl.-menn gerðum tillögur, sem miðuðu að því að tryggja þetta, tók hæstv. atvmrh. vel undir þær, - já, svo vel, að hann sagði, að þótt ég hefði stílfært þær, væri vafi á, hver ætti í þeim stærstan hlutann, - hann virtist jafnvel fúsastur að líta á þær sem sínar tillögur . Þetta breyttist ekki, fyrr en þing var komið saman og sjáanlega var, eins og hæstv. atvmrh. hefur sjálfur tekið fram, ekkert lát á mótstöðu Alþfl. gegn till. Þá þora sjálfstæðismenn allt í einu ekki lengur að fylgja þessum ágætu till., sem ráðh. þeirra hafði viljað eiga sem mest í. Í þess stað grípa þeir nú fegnir 1., sem við vildum reyna að framkvæma og fengum ekki, en þeir töluðu hraklegast um. Hvað er slíkt nema blekking ein og sama neikvæða afstaðan og í sumar? Jú, það er ofurlítið meira, - ótti við, að aðrir, og þá helzt Alþfl., sem þeir tala þó um af mestri lítilsvirðingu, geti orðið enn þá neikvæðari og grætt á því pólítískt fylgi. Þess vegna er hlaupizt frá „áhugamálunum“. Við framsóknarmenn, sem áttum á síðasta þingi og stöðugt síðan allar þær till. í dýrtíðarmálinu, sem til einhvers duga og reynt hefur verið að hrinda fram, viljum nú ganga úr skugga um það, hvort ekki er hægt að fá fylgi meiri hluta Alþ. við þá lausn, sem hér er til umr., -að öðrum kosti leggst ábyrgðin á þann meiri hl. þm., sem í rauninni er þess sinnis að gera ekki neitt. Ég vil segja það við hv. þm. A.-Húnv., að ég kann því illa, að frá sjálfstæðismönnum komi svigurmæli í garð framsóknarmanna um, að þeir séu vargar í véum í þessu máli. Ég skal ekki metast um það, hver hefur slitið samstarf flokkanna, en það er óviðkunnanlegt, þegar einstakir þm. telja sig hafa rétt til þess að kasta slíku fram. Þá kem ég að því, sem hæstv. atvmrh. sagði um aðdraganda málsins, þó að í raun og veru sé þýðingarlítið fyrir málið að vera að ræða það fram og aftur og ekki sem smekklegast, að við séum að herma hver upp á annan, hvað gerzt hefur á ráðherrafundum, jafnvel einkaviðtölum. Það, sem máli skiptir, er sú niðurstaða, sem við höfum komizt að hver um sig. En fyrst byrjað er á þessu, tel ég rétt að leggja orð í belg. Ég hef alltaf litið svo á, að fulltrúi Alþfl. hafi tekið illa í að lögbinda kaupið. Ég man ekki, hver fyrstur vildi setja takmark um það, hversu mikið dýrtíðin mætti hækka án þess að dýrtíðaruppbót yrði hækkuð. Um síðasta þátt málsins, sem snertir ráðh. Framsfl., vil ég segja örfá orð. Hæstv. atvmrh. gat þess, að fyrra laugardag hefðu ráðh. Sjálfstfl. minnzt á það við ráðh.. Framsfl. og síðar alla ráðh., hvort ekki mætti fara inn á „frjálsu leiðina“ eins og hún er nú kölluð, þ. e. a. s. halda öllu kaupi föstu og halda verði föstu, hvort tveggja með samningum við verkamenn og afurðasölunefndir, en að ríkisvaldið reyndi svo að halda vísitölunni niðri. Þegar hér var komið sögu, vissum við, að Sjálfstfl. hafði snúizt í lögbindingarmálinu. Við töldum okkur skylt að íhuga aðrar uppástungur, og ég tók það fram, að ef slíkir samningar gætu legið á borðinu með stuttum fyrirvara á meðan Alþ. sæti, teldi ég það lausn á málinu. Var síðan tekinn frestur til þess að athuga, hvort nokkrar líkur væru fyrir því, að þetta yrði framkvæmanlegt. Á mánudag var talað um þetta á nýjan leik, og höfðum við hæstv. forsrh. þá aflað okkur upplýsinga m. a. frá hæstv. félmrh., sem sannfærðu okkur um, að þessi leið væri ekki framkvæmanleg, og lýstum við því yfir, að við mundum leggja okkar till. fram, og yrði að fara sem fara vildi. Síðan var fundi slitið til þess að menn gætu íhugað enn einu sinni þær pólitísku afleiðingar, sem þetta mundi hafa. Á þriðjudag var frv. síðan lagt fram formlega, og um leið var það tekið fram, að ef ráðherrarnir gætu ekki fallizt á það, yrði forsrh. að beiðast lausnar fyrir þjóðstj., en við vildum til samkomulags setja í frv. ákvæði um, að lögbinding kaups og afurðaverðs kæmi ekki til framkvæmda frá l. jan. n. k., ef samningar kynnu að nást um að halda því óbreyttu. En miðlunartill. höfðu engin áhrif. Hafi einhver misskilningur átt sér stað daginn áður, þannig að mönnum hafi komið á óvart, að stjórnin yrði að segja af sér, ef frv. yrði ekki flutt sem stjfrv., þá áttu þeir, sem kom þetta á óvart, að biðja um frest, ef þetta kynni að geta breytt afstöðu þeirra. En slíkt kom alls ekki fram. Ég hefði ekki farið að minnast á þetta, ef ekki hefði legið beint við að skilja þannig ræðu hæstv. atvmrh., sem kom í Morgunbl. og hann flutti hér í gær, að þegar frv. var borið fram, hefði ekki verið ljóst, hvað við lá. Þetta er misskilningur, því að það gat ekki farið á milli mála, hvernig afstaðan var, þegar endanleg ákvörðun var tekin. Ég ætla ekki að fara út í einstök atriði í samlandi við hina svo kölluðu frjálsu leið. Þegar farið var að rannsaka kaupgjaldsmálið, sást, að engin von var til þess, að sú niðurstaða gæti náðst, sem farið var fram með í frv. því, sem fyrir liggur. Það er því ekki á góðu von, ef frv. þetta verður fellt. Þó má segja, að ef það, sem nú hefur gerzt, verður til þess, að farið verður að framkvæma af fullu kappi lagaheimildir í dýrtíðarmálum, sem fyrir liggja, er þó eitthvað unnið, þótt það sé í raun og veru orðið of seint og með því einu verði aldrei náð í höfn, eins og nú er komið. Ég sé ekki ástæðu til þess að svara hv. þm. A.-Húnv. mörgu. Hann virðist vera á móti frv. og öllu, sem það hefur inni að halda. Að því leyti, sem hægt var að finna botn í því, sem hann sagði, var ástæðan sú, að nú væri komið svo langt á dýrtíðarbrautinni, að sjálfsagt væri að láta boltann velta áfram. Þessi afstaða er eitthvað svipuð því, ef þm. kæmi að manni, sem hefði fallið ofan í dý og væri þegar sokkinn í mitti, og hann teldi ekki ómaksins vert að hjálpa honum, af því að hann væri þegar sokkinn svo djúpt. Mundi það ekki vera fyrsta stigið í björgunarstarfinu að koma því til leiðar, að maðurinn hætti að sökkva? Hv. þm. , hélt sér við gamla heygarðshornið og tók að sér þann hluta af lýðskruminu, sem ætlaður er bændum. Verðlagið á landbúnaðarafurðum, sem ætti að lögfesta, væri allt of lágt. o. s. frv. o. s. frv. Hv. þm. gerði fyrirspurn um það, hvort framsóknarmenn væru svona lítilþægir, og nefndi í því sambandi ýmsa af þm. flokksins, sem hafa með höndum trúnaðarstörf fyrir landbúnaðinn. Það er rétt að segja honum enn einu sinni, að allur Framsfl. stendur að þessu frv., og er honum óhætt að byrja bakmælgi sína um framsóknarmenn þegar í stað á þeim grundvelli. Hv. þm. minntist á þá gr. frv., sem fjallar um uppbætur á úfluttum landbúnaðarafurðum, og sagði, að óþarfi væri að samþ. þá gr. Um leið tók hann fram, að það væri þó réttmætt, sem lagt er til. Ég veit ekki, hvað hann veit, en ég veit, að hæstv. forsrh. hefur skrifað kjötverðlagsn. bréf og. heitið því að leggja til við Alþ., að verðlagið á útfluttu kjöti verði bætt upp, og þetta bréf skrifaði hæstv. forsrh. einn, af því að það fékkst ekki samkomulag um það í ríkisstj. að lofa uppbót á kjötið. Það er því fullkomin ástæða fyrir Alþ. að taka það mál upp sérstaklega. Að öðru leyti verður hv. þm. A.-Húnv. sjálfur að hafa fyrir því að kynna sér þetta um kjötið. Hann getur spurt ráðherrana úr sínum flokki nánar um það.

Atvmrh. (Ólafur Thors) : Það eru aðeins örfáar aths. Það er svo, að það sannast, að margt kemur í ljós, þegar hjúin deila. Þessar umr. eru mér ógeðfelldar, þó að ég hins vegar eins og samstarfsmenn mínir vilji færast undan því, að höfuðsökin lendi á okkur. Það er ekki mér að kenna, að þessi leikur er hafinn, en ég vil ekki láta ómótmælt því, sem fram hefur komið í umr. um afstöðu Sjálfstfl. annars vegar og Framsfl. og Alþfl. hins vegar til sögulegra atburða í þessu máli. Mig undrar það, ef ég heyri rétt, að hæstv. félmrh. segir, að ég hafi fyrstur stungið upp á þessu í ríkisstj. Ég held, að hann eigi heiðurinn af því. Ég man, að ég sagði: „Ég viðurkenni, að hagstofustjóri hefur vikið því að mér, hvort ekki væri nauðsynlegt, að einmitt slíkur hemill væri settur á: Það er meira minnisleysið í ríkisstj. Ég veit ekki, hvort óhætt er að fela henni vandasöm mál, þegar minnisleysið er svona gífurlegt. Eftir því, sem málefnabilið víkkar á milli okkar, fer minnisleysið vaxandi. Ég harma það mjög. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það hefði verið leikur einn í sumar að girða fyrir aukningu á dýrtíðinni með fé úr ríkissjóði.

Að miklu eða öllu leyti.

Að miklu eða öllu leyti, segir hæstv. ráðh. Við skulum hafa það svo. En ég mæli á móti því, að þetta sé rökrétt. Ef við hefðum samkv. þeim heimildum, sem til voru, átt að ná þessu marki, urðum við að sætta okkur við, að verðlagsnefndir ákvæðu verðið á kjöti og mjólk, og aðrar n. álagningu á aðrar vörur, skattar yrðu lagðir á sjávarafurðirnar til að greiða bændum, en samt þurftum við að tryggja neytendum lægra verð. Þessi leið mátti því heita ófær. Bændur eiga vissan rétt á að segja: Við viljum sjálfir ákveða verð á okkar vörum, - en neytendur hafa sama rétt til að segja: Við ákveðum, hvort við borgum það verð. Það þýðir ekki að fara lengra í hækkuninni en svo, að kaupandinn dragi sig ekki í hlé. Ég hélt, að þetta væri sameiginlegt álit okkar allra, og ég vil, að það komi skýrt fram, að þegar menn eru að tala um, að það hefði verið hægt að ráða við dýrtíðina, þá kallaði það á 10% útflutningsgjald. Voru þm. Sjálfstfl. tilbúnir til að samþ. slíkt? Menn verða að gera sér ljóst, að það er ekki nóg að segja, að þetta eða hitt sé hægt að gera með fjárframlögum. Það verður líka að afla fjárins. Ég veit ekki, hvað mörgum stigum hækkun á innlendum afurðum hefur valdið án vísitölunni. En til þess að sporna við t. d. 30 stiga hækkun, hefðum við víst þurft 15–20 millj. úr ríkissjóði. Eftir allt þetta var það, að ríkisstj. sem heild fór að ræða um þessar nýju leiðir. Ég þarf ekki að endurtaka, að aðstaðan er önnur til að glíma við þetta nú en á miðju sumri eða t. d. um síðustu áramót. En hvað sem öðru líður, þá er þó rétt, að hæstv. viðskmrh. var viðmælandi síðustu daga baráttunnar, til þess að leysa málin eftir frjálsu leiðinni, þó hann nú síðar vilji fara aðrar leiðir. Ég segi þetta ekki honum til lasts, heldur til lofs, því hann vildi rannsaka allar leiðir til að ná árangri í baráttunni við dýrtíðina. Ég mun þess vegna ekki ámæla honum, þó trú hans á frjálsu leiðina hafi rénað. Ég vil svo að lokum segja það, að á mánudaginn, þegar rætt var um frjálsu leiðina, þá töldum við ráðherrar Sjálfstfl., að ráðherrar Framsfl. vildu fara þessa leið. En það, sem síðar hefur gerzt í þessu, hefur leitt til þeirra atburða, er öllum eru kunnir. Með tilvísun til hinnar fyrri ræðu minnar um þetta mál læt ég þetta nægja að sinni.



Ég er ekki viss um, að þessi deila hjúa Alþ. verði til þess að upplýsa málið eða til að breyta afstöðu hv. þm. til þess, og allra sízt þegar þess er gætt, að þegar flm. frv. fylgdi því úr hlaði, lét hann þess getið, að ætla mætti, að frv. yrði ekki samþ., og nú er vitað mál, að það verður ekki samþ. þó játa ég fúslega, að í skýrslum um viðræður ríkisstj. um þessi mál kemur fram ýmislegt, sem hv. þm. ættu að festa sér í minni. Ég drep e. t. v. á þetta síðar, en vil nú ræða lítils háttar um ummæli hæstv. viðskmrh. Hann sagði, að það hefði verið hægt að stemma meira stigu við dýrtíðinni með l. frá s. l. vori en gert hafi verið. Ég er hæstv. ráðh. alveg sammála um þetta. Með 1. frá því í vor mætti gera enn þá meira, og því vil ég segja, að sá hluti ríkisstj., sem hindraði það, sé ámælisverður. Hæstv. viðskmrh. sagði enn fremur, að gott væri, ef umr. um þetta nú yrðu til þess, að 1. frá því í vor yrðu framkvæmd með meiri röggsemi en hingað til. Einnig um þetta er ég honum sammála. Ef umr. verða til þessa, þá eru þær sannarlega ekki til einskis. Enn fremur segir hæstv. viðskmrh., að Alþfl. sé með eða hafi verið með að lögfesta kaupið. Ég ætla ekki að bæta neinu við það, sem hæstv. félmrh. sagði um þetta atriði, en Alþfl. mun ekki hafa tekið aðra afstöðu til málanna en hann gerði. Annars eru í ræðu hæstv. viðskmrh. þrjú atriði, sem ég ætla að drepa á. Í fyrsta lagi vil ég rifja upp ummæli hans viðvíkjandi lögbindingu kaupsins. Í öðru lagi þegar hann segir, að hækkun farmgjalda hafi lítil áhrif á dýrtíðina í landinu. Hann segir, að farmgjaldahækkunin hafi aðeins leitt til 6/7 stigs hækkunar á vísitölunni. Með því átti hann við þann hluta, sem kemur fram í sjálfri vísitölunni. Ég er steinhissa á, að hæstv. ráðh. skuli fara með svona lokleysur, því allir vita, að farmgjaldahækkunin hefur a. m. k. leitt til 2 stiga hækkunar á vísitölunni. Allar innfluttar vörur, hverju nafni sem þær nefnast, orsaka verðhækkun innanlands. Ég vil benda hæstv. ráðh. á það, að ef hann heldur, að farmgjaldahækkunin nemi ekki meiru en þessu, þá væri það hreinasta gullnáma, því þá væri hægt að hækka farmgjöldin eins og manni sýndist. Ég bendi á þetta vegna þess, að ef menn ætla að fara að stemma stigu við dýrtíðinni, þá er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir, af hverju hún stafar. Þriðja atriðið í ræðu hæstv. viðskmrh. er, þegar hann segir, að það sé hagsmunamál fyrir verkalýðinn í landinu að stöðva dýrtíðina, og lendir í því sambandi á atvinnurekendurna, sem geti dregið saman seglin og minnkað atvinnureksturinn til að forðast töp. En verkalýðurinn getur ekki dregið saman seglin eða lagt niður vinnu af þessum ástæðum. Það er hann, sem á að færa fórnir, hann er í fremstu víglínu. Fyrir hina er allt búið í haginn til að þeir geti mætt erfiðu árunum án þess að bíða neitt tjón, og ógrynni fjár er lagt í varasjóð í því skyni. Ég skal ekki fullyrða, hve mikið fé það er, en það er án efa nokkrar milljónir. Hæstv. viðskmrh. telur þrjár höfuðorsakir til dýrtíðarinnar og telur sig hafa fundið viðunandi læknisráð við þeim sjúkdómi (þ. e. dýrtíðinni). Skilyrðin fyrir því að geta bent á ráð við einhverjum sjúkdómi eru að þekkja orsakir hans. Fyrstu orsökina telur hæstv. ráðh. vera utanaðkomandi verðhækkanir á innfluttum og sumum útfluttum vörum, sem notaðar eru til neyzlu innanlands. Í öðru lagi peningaflóðið í landinu, sem stafar af miklum útflutningi og einnig af dvöl erlends setuliðs í landinu. Þarna er ég honum að vísu sammála, enda þótt ég hefði ekki tekið það í þessari röð. Í þriðja lagi telur hann vísitölufyrirkomulagið, og hér skjátlast honum mjög, því hækkun landbúnaðarafurðanna er ein höfuðorsökin. Ég bæði dáðist að og undraðist hæstv. ráðh., þegar hann hélt meira en klukkustundar ræðu án þess að nefna á nafn hækkun landbúnaðarafurðanna, þegar 37 stig af 72 í vísitölunni eru beinlínis vegna þess. Ég skil því ekki, að hann geti ætlazt til þess að vera tekinn alvarlega, þegar hann nefnir þetta ekki á nafn. Að mínu áliti eru orsakirnar þessar: Í fyrsta lagi verðhækkanir á útfluttum vörum og aðflutningsgjöldin; í öðru lagi hækkun innlendra vara, og í þriðja lagi peningaflóðið í landinu. En vísitölufyrirkomulagið er ekki orsök sjúkdómsins, heldur afleiðing hans. - Þetta atriði um vísitöluna undirstrika bæði hæstv. viðskmrh. í grg. sinni, og hæstv. forsrh. í grein sinni í Tímanum þ. 24. þ. m. Viðskmrh. segir svo í grg. frv.: .... „verði í eitt skipti af einhverjum ástæðum veruleg verð- og kauphækkun, nægir vísitölufyrirkomulagið eitt til þess að viðhalda áframhaldandi kapphlaupi milli verðlags og kaups, án þess að þær orsakir, sem komu upprunalegri verðhækkun af stað, séu lengur að verki og án þess að yfirleitt þurfi að vera fyrir hendi neinar aðrar verðhækkunarorsakir“. - Á, líkan hátt farast hæstv. forsrh. orð í Tímanum. Hann segir svo: „Þessi ráðstöfun (þ. e. að kaupgjald hækki í samræmi við vísitöluna) er eitt fyrsta og stærsta skrefið í þá átt að koma því ólagi á okkar fjármál, sem þau eru nú í, og a. m. k. vita sumir af ráðh. það, að ég taldi þessa ráðstöfun svo alvarlega og stefna öllu fjármálalífi í landinu út í það öngþveiti, að ég hef aldrei verið í meiri vafa en þá, hvort ég ætti að vera áfram í ríkisstjórn: Ég vil spyrja hv. þm. að því, hvort þeir líti í raun og veru svo á, að vísitöluhækkunin geti verið orsök dýrtíðarinnar. Ég veit, að flestir sjá, að svo er ekki. Ég minnist þess, að eitt sinn fyrir löngu síðan, þegar ég var á unga aldri, flutti maður nokkur, sem var mjög lærður í stærðfræði, mér einkennilegan lærdóm. Það, sem hann sannaði mér vísindalega, var það, að skjaldbaka eða t. d. veðhlaupahestur kæmist aldrei á leiðarenda ákveðinnar vegalengdar. Sönnunin var á þann veg, að fyrri helming leiðarinnar færi skjaldbakan t. d. á 1 klst., því næst færi hún helming þess, sem eftir væri í næsta áfanga, og svo holl af kolli, en alltaf hlyti að verða eftir óendanlega lítið brot leiðarinnar með þessu móti. Mér fannst þetta fráleit kenning, og þrátt fyrir það, að ég gat ekki hrakið sannanir stærðfræðingsins, þóttist ég þess fullviss, að raunverulega gæti þetta ekki verið rétt.

Hv. þm. hefur snemma verið náttúrugreindur!

. Ég þótti það, þegar ég var ungur. - Nú vil ég gera hæstv. viðskmrh. tilboð að sanna kenningu hans. Við skulum gera ráð fyrir því, að nægilegt fé væri fyrir hendi til þess að lækka verðlagsvísitöluna um 5–10 stig. Eftir kenningu hæstv. ráðh. færi verðskrúfan smám saman að ganga niður á við og kæmist að lokum niður í 0, að vísu á óendanlegum tíma. Því að ef hæstv. ráðh. trúir því, að vísitölufyrirkomulagið sé þess valdandi, að verðskrúfan gangi sífellt upp á við, hlyti eins að mega, á þennan hátt, lækka hana niður í 0. Ég vil aftur vísa til grg. hæstv. viðskmrh.: „Með öðrum orðum, verði í eitt skipti af einhverjum ástæðum veruleg verð- og kauphækkun, nægir vísitölufyrirkomulagið eitt til þess að viðhalda áframhaldandi kapphlaupi milli verðlags og kaups án þess að þær orsakir, sem komu upprunalegri verðhækkun af stað, séu lengur að verki og án þess að yfirleitt þurfi að vera fyrir hendi neinar aðrar verðhækkunar orsakir:  Verkanirnar yrðu þær sömu, og hér væri ekki um eðlismun að ræða. Í því frv., sem hér liggur fyrir, eru að því er þessa hlið snertir tvö atriði: 1. afnám vísitölufyrirkomulagsins og 2. að banna hækkun grunnkaups frá því sem nú er. Ég hef nú nokkuð rætt vísitölufyrirkomulagið og leitazt við að sanna, að það er ekki orsök dýrtíðarinnar. Um hitt atriðið get ég verið stuttorður. Síðan um áramót hefur engin hækkun orðið á grunnkaupi verkafólks, og hefur það því ekki valdið vaxandi dýrtíð. Allar spásagnir um það, hvað verða muni í komandi framtíð, eru úr lausu lofti gripnar, en þær orsakir eru a. m. k. ekki enn fyrir hendi, sem réttlæti það að lögfesta kaupið og svipta samningsaðila réttinum til frjálsra samninga. Það er vitanlegt, að þegar l. um stéttarfélög og vinnudeilur voru samþ. fyrir tveim. árum, þá var það gert í þeim tilgangi að beina þeim ágreiningi, er risi í meðferð þeirra mála, í ákveðinn farveg. Að ætla sér að knýja fram lögbindingu kaups án þess að sanna, að hækkun grunnkaups sumra stétta, eins og t. d. bílstjóra, svo að tekið sé dæmi, sé óréttmæt, nær engri átt. Ég verð að segja, að ólíkt hafast menn að. Á síðast liðnu ári hefur verðlag á landbúnaðarvörum fyrir tilstilli opinberra nefnda, sem hæstv. landbrh. ber raunverulega ábyrgð á, hækkað svo gífurlega, að valdið hefur þeirri hækkun á vísitölunni, sem ég hef áður lýst. Allan þann tíma hafa verkalýðsfélögin sýnt þann þegnskap, að þau hafa ekki reynt að koma fram hækkun á grunnkaupi, þrátt fyrir mikið vinnuframboð og þær aðstæður, sem við það hafa skapazt. Viðurkenning Alþ. á þeim þegnskap ætti þá að vera slík, að kaupið yrði lögfest, eða réttara sagt, það má ekki hækka, en atvinnurekendur mættu lækka kaupið, ef þeir sæju sér það fært, þótt það sé að vísu ekki sérstaklega fram tekið í frv. hæstv. ráðh.

Það mætti bæta því inn í frv., ef hv. þm. óskaði þess!

- Ég býst við, að sú viðbót hæstv. ráðh. mundi sízt verða til þess að auka frv. fylgi. Ég tel, að slík framkoma af hálfu löggjafans gagnvart verkalýðsfélögunum sé ekki sæmandi, og ég óttast, að hún væri, því miður, líkleg til þess að framkalla mótráðstafanir af þeirra hálfu, og teldi ég það þó ekki æskilegt. Ég vil enn undirstrika, að verkalýðsfélögin hafa ekki notað sér breyttar aðstæður til þess að koma fram hækkun á grunnkaupi. Hefur sama sjónarmið verið ríkjandi að því er snertir verðlag á landbúnaðarafurðum? Því miður ekki. Hæstv. viðskmrh. hefur mjög fjölyrt um, að honum hafi um langa hríð verið ljóst, hver ógæfa það væri fyrir þjóðina, ef dýrtíðin væri ekki stöðvuð. Ég minnist þess, að á þingi 1939, þegar gengislögin voru samþ., var mikið rætt um nauðsyn þess að koma í veg fyrir, að af gengislækkuninni hlytist tilsvarandi aukin dýrtíð. Vil ég í því sambandi minna á ýmis ummæli framsóknarmanna þá, þ. á m. hæstv. viðskmrh., en þó sérstaklega á ummæli hv. þm. V.-Húnv., sem þá var atvmrh., þar sem hann ræðir um þau ákvæði gengisl., að verðlag á kjöti og mjólk skuli fara eftir sömu reglum og kaupgjaldsbreyt. og telur eðlilegt, að þetta tvennt haldist í hendur. Þá segir hann: „Sérstök ástæða er til þess að benda kaupstaðarbúum á það, að með ákvæðum þessa frv., ef samþ. verður, eru gerðar ráðstafanir til þess, að þeir geti að verulegu leyti sparað sér þau aukin útgjöld, sem verðlækkun krónunnar að öðrum kosti hefði í för með sér, með því að nota hlutfallslega meira en áður af innlendum vörum, því að verðlag á þeim verður eftirleiðis hlutfallslega hagstæðara fyrir neytendur en áður, samanborið við verðlag á erlendum vörum. Kaupstaðabúar geta því sparað sér aukin útgjöld af völdum gengisbreyt. með því að auka neyzlu á íslenzkum vörum, um leið og þeir með því styðja framleiðslustarfsemina og atvinnulífið í landinu. Er ástæða til þess að vekja á þessu sérstaka athygli.“ Enn fremur var þá gerð grein fyrir því af þáv. atvmrh. og hæstv. viðskmrh. með tilliti til styrjaldarhættunnar, að því meira, sem við neyttum af innlendum vörum, því meira mætti spara útlendar vörur, sem fluttar yrðu til landsins með dýrum farmgjöldum. Ég var þessum sjónarmiðum samþykkur þá og er það enn, og ég harma, að frá þeim skuli vera horfið. Nú eru önnur sjónarmið uppi. Verð á innlendum afurðum er nú miklu hærra en þá var gert ráð fyrir, t. d. á kjöti. Nú má enginn skilja orð mín svo, að ég vilji slá því föstu, að innlendu afurðirnar eigi ekki að hækka meira en sem svarar hækkun vísitölunnar. Ég get ekkert um það fullyrt, því að hér eru engar skýrslur fyrir hendi um framleiðslukostnað á landbúnaðarvörum. Þetta er slík hneisa, að ekki verður borin kinnroðalaust. Hef ég þráfaldlega á þetta bent, t. d. í n. Alþ., en ekkert hefur þó áunnizt í því efni. Ég óttast, að þeir, sem ráða verðlagi á þessum vörum, muni líta svo á, að opinberar skýrslur um framleiðslukostnaðinn mundu ekki verða til þess að réttlæta svo hátt verð sem nú er, og því fáist slíkar skýrslur ekki birtar. Um þetta get ég þó ekki fullyrt. Hafi tekjur þjóðarheildarinnar aukizt, er sjálfsagt og réttmætt, að tekjur bænda aukist að sama skapi. Hafi einhverjar vörur bænda verið seldar með of lágu verði, á sömuleiðis að bæta úr því. En þetta átti að sanna. Allir vita, að framleiðslukostnaður á kjöti hefur ekki hækkað neitt svipað því sem verðlag á kjöti, og hefur enda verið lítið breyttur þangað til í sumar vegna hækkunar á kaupi kaupafólks. Um hækkunina á mjólkinni gegnir öðru máli; hún hefur verið sanngjarnari, og þar kemur fleira til greina en kaupgjald í sveitum. Ég hef verið að leita að því í huga mínum, hver muni ástæðan til þess, að hæstv. viðskmrh., sem fyrir löngu hefur gert sér ljóst, hvílíkur voði hin vaxandi dýrtíð er þjóðinni, og jafnframt að vísitölufyrirkomulagið sé undirrót hennar, skuli ekki fyrr en nú hafa komið fram með till. sínar til úrbóta, sem hann er svo sannfærður um, að séu þær einu, er að gagni megi koma. Hvers vegna bar hann þær t. d. ekki fram í sumar, úr því að hann hefur alltaf vitað þetta? Var hæstv, ráðh. að bíða eftir því, að hinar óábyrgu nefndir kæmu verðlaginu á landbúnaðarafurðunum svo hátt, að lengra mætti varla komast, og því ætti að lögfesta það verð? - Engin minnsta viðleitni hefur verið sýnd til þess að sanna, að þetta verð sé það rétta. Ég vil nú benda á eitt dæmi þess, hve landbúnaðarafurðirnar hafa hækkað gífurlega. Þegar gengisl. voru samþ. 1939 með verðbindingu þessara afurða og lögfestingu kaupgjalds, var hlutfallið á milli verðlags á kjöti í smásölu og kaupi verkamanna 1:1, þ. e. tímakaup var þá kr. 1.45 og 1 kg af kjöti kostaði kr. 1.45. Síðan er þessi verðbinding felld úr l., en í trausti þess, að þessi hlutföll röskuðust ekki verulega. Nú er tímakaup rúml. kr. 2.40, en verð á kjöti er kr. 3.60, rúmlega, kg. M. ö. o.: nú þarf 1½ klst. vinnu til þess að geta keypt 1 kg af kjöti. Þetta nýja hlutfall vill Framsfl. lögbinda. Þá skal ég aðeins drepa á eitt atriði ennþá. Ég er hæstv. viðskmrh. sammála um það, að hin óvenjulega tekjuaukning þjóðarinnar hefur verið nokkur orsök dýrtíðarinnar, þar sem ekki hefur verið hægt að mæta kaupmáttaraukningunni með tilsvarandi framboði á vörum. Í grg. frv. kemur Það fram, að ætlunin sé að sjá fyrir því, að kaupgjald hækki ekki, þannig að kaupgeta verkalýðsins aukist ekki frá því, sem nú er. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort hann líti svo á, að sá hluti af tekjuaukningu þjóðarinnar, sem lent hefur í hlut verkalýðsins, skapi hina vaxandi dýrtíð. Ef hlutur verkamanna yrði minni og hlutur stríðsgróðamannanna meiri, heldur hann þá, að verðbólgan mundi minnka? Hættan stafar ekki af aukinni kaupgetu verkamanna, heldur af hinu lausa fé fjárgróðamannanna, sem nota það til alls konar spekulationa. Loks er enn eitt atriði frv., það ákvæði, að ríkisstj. skuli heimilt að greiða ákveðna uppbót á útflutningsvörur bænda, þannig að sama verð fáist fyrir ull og gærur og fékkst á s.l. ári, og fyrir dilkakjöt, miðað við verðið á því í sumar. Hvað þetta kostar, veit enginn. Hve mikið af þeim 8 millj. kr., sem ráðh. gerir ráð fyrir í dýrtíðarsjóð, fer til þess að greiða slíkar uppbætur til bænda, verður ekki sagt, því um það liggur ekkert fyrir. En ef gera má ráð fyrir því, að útflutningur haldist óbreyttur, má vænta, að svipað fé þyrfti til eins og Bretauppbótin nam, en hún nam nokkuð á 5. millj. kr. Slík uppbót gæti verið réttmæt og eðlileg, en eins og á stendur nú, get ég ekki fallizt á, að svo sé. Með þessu móti ætti að tryggja einni stétt, bændunum, sömu tekjur og þeir hafa haft s.l. 12 mánuði, án tillits til þess, hverjar heildartekjur þjóðarinnar verða. Ég vil benda hæstv. ráðh. á, að það er augljóst, að þess er ekki að vænta, að tekjur sjávarútvegsins verði eins geysilegar á næsta ári og árið 1940, enda þótt þess sé að vænta, að afkoma hans geti orðið sæmileg. Það væri barnaskapur að vænta jafnmikilla tekna af þessum iðngreinum og 1940, eða treystir hæstv. ráðh. sér til þess að tryggja verkamannastéttinni sömu tekjur og hún hafði þá? Ég veit, að hæstv. ráðh. er mér sammála um, að slíkt kemur ekki til mála. En ef sanngjarnt er að tryggja bændastéttinni ákveðnar tekjur án tillits til þjóðarteknanna í heild sinni, mundi vera sjálfsagt og réttmætt að láta verkamenn njóta sömu hlunninda. Vill hæstv. viðskmrh. tryggja verkafólki sömu tekjur næsta ár og það hefur þetta ár? Ég býst við, að honum mundi reynast það erfitt, þar sem verkamenn hafa nú mjög hátt kaup. Ég get því ekki komizt að annarri niðurstöðu en þeirri, að frv. þetta sé aðeins kosningabragð hjá Framsfl., og ég harma það mjög, að svo veigamikið málefni skuli vera borið fram í slíkum tilgangi á þessum alvarlegu tímum.



Það hafa verið annars mjög skemmtilegir fundir hér í hv. Nd., eins og t. d. seinni partinn í dag, sérstaklega það hlutverk, sem hæstv. ráðh. hafa leikið þar. Ég sé ekki betur en að það hafi verið eins konar kvikmynd - criminal-filma -, því að þeir eru búnir að þrátta um það í 2–3 klst., hvernig það hafi eiginlega verið, þegar þjóðstjórnin gaf upp andann. Svo herma þeir hver upp á annan, að þeir hafi misskilið hver annan. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðh., hvaða mál þeir hafi talað, þegar þeir töluðu saman á þessum fundum. Væri ekki réttara fyrir þá að tala íslenzku heldur en þetta mál, sem þeir hafa talað? Alltaf eru þeir að tala um það, sem gerzt hafi á þessum fundum, og á meðan hefur misskilningurinn sprottið á þessum fundum hjá þeim. Væri ekki reynandi að fara að eins og sagt er, að leynilögreglumenn geri, þegar þeir þurfa að upplýsa, hver hafi framið t. d. morð? Þeir kvað láta stilla öllu fólkinu upp, sem var á morðstaðnum, þegar morðið var framið, og kvikmynda það. Ég held, að það væri betra, að hæstv. ráðh. lékju svo sem þrjá síðustu fundina í ríkisstj. áður en þjóðstjórnin sagði af sér, svo að við gætum séð og heyrt það, sem fram fór, og fengið gleggri hugmynd um það heldur en af frásögn einni saman. Og þá sérstaklega með tilliti til sagnaritara framtíðarinnar, og alveg sérstaklega með tilliti til sagnaritara þjóðstjórnarinnar, held ég að væri betra, að eitthvað áreiðanlegra lægi fyrir en þessar misskilnings yfirlýsingar hér. En svo að ég taki nú það, sem hæstv. ráðh. komu að málinu, sem virðist vera að kafna í þessum umr., ætla ég að koma að því, sem hæstv. viðskmrh. sagði um mína ræðu. Hann virtist vilja gera sem minnst úr því, að stríðsgróði yfirstéttanna ætti meginþátt í dýrtíðinni og því, hvernig kaupmáttur krónunnar hefur minnkað. Þó boðar hann það, hæstv. ráðh., að hann hafi séð þarna nokkra hættu, og þess vegna ætli hann að leggja fram allmikið skattafrv. hér á þingi bráðum, sem mér virtist eiga að beinast að stórgróðamönnunum og auðmönnunum í landinu. Ég vil nú spyrja : Hvernig stendur á því, að Framsfl. vill sprengja þjóðstjórnina á lögfestingu kaupgjalds verkamannanna í landinu frekar en á skattamálunum? Hvernig stendur á því, að Framsfl., sem hefur þótzt fremur vera flokkur bændastéttarinnar en embættismannanna í Reykjavík, skuli velja lögfestingu kaupgjaldsins og afurðaverðsins til þess að kljúfa stjórnarsamvinnuna, fremur en skattana á milljónamæringana? Hefði ekki verið vænlegra, bæði hér á Alþ. og fyrir heill og hag vinnandi stéttanna í landinu, að leggja skattafrv. fram fyrst og láta stranda samvinnuna á þeim? hað er ákaflega einkennileg stefna sem Framsfl. hefur farið inn á á síðustu árum, og í samræmi við þá stefnu er einkennilegt, að hann skuli nú ekki heldur gera það að fráfararatriði, að þingið skuli ekki vilja leggja skatt í milljónamennina hér í Reykjavík, fremur en hitt, að þingið vilji ekki vega tvisvar í sama knérunn til þess að verkalýðurinn í landinu fái ekki rétt til þess að semja um sitt kaup og bæta sín kjör. Hæstv. viðskmrh. fór svo nokkuð inn á það, sem ég fór inn á viðvíkjandi verðlagsvísitölunni og hækkun þeirri, sem þar hefur orðið. Hann reyndi í raun og veru ekkert að hrekja af því, sem ég þar fór fram á; það vantaði alveg rökin hjá honum í sambandi við það. Ekki reyndi hann heldur að hrekja það, sem ég sagði um þá miklu kaupgetu, sem safnazt hefur fyrir hjá auðmönnunum í landinu. Þó hefði ég búizt við, að þessi hæstv. ráðh. hefði lagt eitthvert orð í belg viðvíkjandi þeim tölum, sem ég kom með, því að hann er svo talnafróður, að ef meiningin hefði verið fyrir honum að upplýsa þingið eitthvað um það efni, hefði maður getað búizt við, að þær upplýsingar hefðu komið frá honum. Það er því ekkert komið fram, sem gæti skapað grundvöll undir hagfræðilega rannsókn og hagfræðilegar umr. um þetta mál. Þessi sami hæstv. ráðh. sagði líka, að eftir frv. ætti verkalýðurinn engu að fórna. Það þykir mér þó hart, ef hann á engu að fórna með því að kaupið væri lögfest, jafnvel þó að dýrtíð yxi, sem yrði til þess, með óbreyttum taxta kaupsins, að lækka kaupið raunverulega. Þá minntist hæstv. ráðh. á það, að ég hefði haldið fram, að með lögfestingu kaupsins og niðurskipting vinnunnar væri verið að innleiða þrælahald í landinu. En þó varaði ég við því á Alþ. á síðasta vetri, hve mikið af vinnuafli fer í Bretavinnu. Við þm. Sósíalistafl. vorum að vara við því þá, vegna þess, hve mikil vinnuafl fór frá framleiðslunni, og héldum því fram, að það yrði að vinna að framleiðslunni. Till. Sósíalistafl. fóru fram á það, að bændum landsins væri veittur sérstakur hár styrkur til þess að þeir í kaupgreiðslum gætu keppt við Bretavinnuna með því að borga jafnhátt kaup og verkamenn fá í Bretavinnu. Og það er ekki það há upphæð, sem þar kæmi til greina, eftir því vinnuafli, sem landbúnaður hefur haft á undanförnum árum, að það yrði ókleift, - kannske svo sem 2 millj. kr. á ári. Þetta átti að gera á frjálsum grundvelli, án þess að ganga á hag verkalýðsins og án þess að ganga á rétt bændanna. Og það er hægur vandi að gera þetta á tíma, þegar gróði milljónamæringanna nam tugum millj. króna, og því hægt að taka svo og svo mikið af því með sköttum. Það var þess vegna afar langt frá því, að það, sem þar kom til greina, væri nokkurt þrælahald. En þá var bent á hættu, sem í þessu efni væri yfirvofandi, og jafnframt leið til þess, að bændur og verkamenn í sameiningu gætu ráðið bót á því ástandi, sem þarna var að skapast. Nú skal ég skjóta því inn i, fyrst talað er um Bretavinnuna, að það er rétt athugað, að meðan við lifum í þjóðfélagi, þar sem eins er skipað málum og í okkar þjóðfélagi, verður verkalýðsstéttin, á meðan hún á undir högg að sækja um sín atvinnukjör, að halda þannig á málum, að hún gefi ekki úr höndum sér þau völd, sem hún hefur í hendur fengið. Baráttan er um það, hver hafi völdin á hendi. Verkalýðnum dettur ekki í hug að afsala sér þeirri aðstöðu, þegar gengið er eftir honum um það að fá að nýta hans vinnu. Þess vegna er eðlilegt og skiljanlegt., að verkalýðurinn setji sig á móti því, að farið sé að úthluta og skipta á milli annarra vinnu hans í landinu. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það væri síður en svo, að Bretavinnan væri neitt bjargráð fyrir þjóðina. Hann minntist á, að í raun og veru gæti allt okkar fólk verið önnum kafið við framleiðsluna og að hér þyrfti ekkert atvinnuleysi að vera. Glæsileg mynd! En einmitt þetta þjóðfélag, þar sem allar hendur eru starfandi, þar sem allir eru önnum kafnir, hefur haft möguleika til að skapast síðustu árin. Hvað hefur staðið í vegi fyrir því, að allir menn gætu haft vinnu 7 hin síðustu ár? Hæstv. ráðh. var að segja, að það væri hart, að menn fengjust ekki til að mjólka kýrnar og að það þyrfti að skera þær vegna þess. Hefur það staðið í veginum árin 1934–1939, þannig að það hafi þurft að skera kýrnar fyrir þá sök, að ekki hafi verið hægt að fá menn til að mjólka þær? Það var hægt að útrýma atvinnuleysinu árin 1934–1939, hefði vilji verið á því að nota það vinnuafl, sem til var í landinu. Nú er eins og verið sé að uppgötva það, hve mikils virði vinnuaflið sé. Hæstv. viðskmrh. var einnig að tala um seðlaútgáfu og einhverjar innstæður í Englandi. Þar eigum við mikið fé í innstæðum og náum inn nokkru af vörum þaðan. En 1934–1939 höfðum við vinnuaflið, þegar menn gengu atvinnulausir. Þá höfðum við mikið vinnuafl til að rækta land og byggja hús. En þá litu valdhafarnir á það vinnuafl eins og einhvern trafala. Verkalýðurinn var svo heimtufrekur og alltaf að heimta vinnu. Þá gat þetta fólk allt verið önnum kafið, ef þeir, sem valdið höfðu og töldu sig fylgja sósíalístiskri stefnu í stjórnmálum, hefðu viljað nota vinnuaflið. Vinnuaflið var til, og verkalýðurinn beið eftir, að það yrði notað. En nú fyrst virðast valdamennirnir í landinu vera að læra að meta þetta afl. Hverju var hæstv. iðnmrh. svo að lýsa? Hann sagði, að eftir þetta stríð mundi að öllum líkindum koma atvinnuleysi aftur. Af hverju væri ekki hægt að afstýra atvinnuleysi á Íslandi þá, með öllum sínum hörmungum, og láta það aldrei koma upp aftur hér á Íslandi? Ég held, að það hafi verið alveg rétt, sem skauzt upp úr hæstv. viðskmrh. síðast í hans ræðu, þegar hann sagði, að það „væri eitthvað bogið við þetta allt saman“. Það er alveg rétt, að það er eitthvað meira en lítið bogið við það. Hæstv. ráðh. var að tala um, að það hefði gengið svona í tvö ár, sem hann var að minnast á. En þetta hefur gengið lengur. Þá vil ég minnast nokkuð á það, sem hæstv. félmrh. sagði. Hann minntist á, að ég hefði verið að skjóta hinum eitruðustu örvum að Alþfl. Ég man nú ekki eftir því. Ég held, að ég hafi verið afar meinlaus við hann, og hann hafi ekki átt annað skilið. Þessi hæstv. ráðh. segir, að verkalýðurinn muni ekki hugsa til þess nú að hækka kaupið. Og hann orðaði það svo, að „það væri engin yfirvofandi hætta“ á því, að verkalýðurinn mundi vilja hækka kaupið. Mér þykir nú nokkuð undarlegt að heyra af vörum þessa formanns verkalýðsins, að hann taki svo til orða að tala um „hættu“ í þessu sambandi. Við hefðum frekar getað búizt við, að hann hefði sagt, að því miður væri engin von til þess. Frá hvaða sjónarmiði talar hann, þegar hann talar svona, að það sé engin „hætta“ á, að verkalýðurinn vilji láta hækka grunnkaupið? En ég held, að ég verði næstum að leiðrétta hæstv. félmrh. í þessu. Ég held, að það sé áreiðanlega tilhneiging hjá verkamönnum til að hækka grunnkaupið í þeim tilfellum, sem þeim finnst það of lágt. En sérstaklega held ég þó, að tilhneiging sé til þess meðal þeirra að stytta vinnutímann, og í því atriði hafa Íslendingar verið langt á eftir mönnum í lýðræðislöndum að koma á 8 stunda vinnudegi. Og í þeim félögum, sem ekki hafa komið á hjá sér 8 stunda vinnudegi, er nú tilhneiging til þess. Stærsta verkamannafélag landsins, Dagsbrún, hefur ekki komið á hjá sér 8 stunda vinnudegi, og hæstv. atvmrh. sagði, að það mundi ekki segja upp samningum. Það kann nú að takast fyrir hæstv. atvmrh. og þeim, sem með honum standa, að hindra það, að Dagsbrúnarfundur komi saman til þess að samþ. að stytta vinnutímann og ekki sízt til þess að hækka grunnkaupið. Og þó að þetta takist, þá verður kaup verkamannanna hækkað engu að síður, og það hefur skeð nú þegar. Það er rétt, þegar rætt er um kaup og miðað er eingöngu við taxtann, að minnast á það, að kolavinnukaup hefur hækkað upp fyrir Dagsbrúnartaxta, vegna þess að verkamenn við þá vinnu hafa tekið sig saman og sagt : Við vinnum ekki þessa vinnu, sem er verri en önnur vinna, fyrir sama kaup og aðra vinnu. Og þeir hafa fengið hækkun á sínu kaupi. Grunnkaupið hefur verið hækkað í þessu tilfelli og mun hækka hjá verklýðsfélögum. Enn fremur er rétt að vekja athygli á því, að boðið er kaup langt fyrir ofan taxtakaup, t. d. trésmiðum. Verkamönnum, sem eru laghentir og geta gengið að trésmíðastarfi, er greitt hærra en taxtakaup, vegna þess að þeir menn knýja það fram af því, hve mikil eftirspurn er eftir vinnuaflinu. Svo kem ég að hæstv. atvmrh. Það virðist eitthvað orðið umsnúið frá því, sem verið hefur fyrr hér í hæstv. Alþ., þegar hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, kemur með yfirlýsingu um það, að Dagsbrún ætli ekki að segja upp kaupsamningum. Hins vegar heyrist ekki, að hv. 3. þm. Reykv., sem nú er formaður Dagsbrúnar og á sæti hér í hv. þd., segi eitt einasta orð um það, hvað Dagsbrún ætli að gera í þessu sambandi, né heldur hefur hann eitt einasta orð að mæla, þegar rætt er um það að lækka dagkaupið. Öðruvísi mér áður brá. Og undarlegt er það, þegar Ólafur Thors gefur yfirlýsingar hér á Alþ. um þessi efni. Það er nú af, sem áður var, ef Ólafur Thors skipar fyrir verkum og hinn (HV) hlýðir. Það er skemmtilegt að fá þá yfirlýsingu, sem hæstv. atvmrh. gaf. Hann sagði, að sér hefði verið falið að tala við stjórnir tveggja verklýðsfélaga, Dagsbrúnar og Hlífar. um þann árangur, sem á að hafa orðið af því að tala við Dagsbrúnarstjórnina, höfum við nú heyrt. En Hlífarfundur var haldinn á sunnudagskvöld. Þar kom maður og bar það upp við formann félagsins, Hermann Guðmundsson, að Ólafur Thors hefði sagt, að sér hefði verið falið að tala við stjórn félagsins og sagt eftir það samtal, sem Ó. Th. sagðist hafa átt við formanninn, að sér hefði verið tjáð, að félagið hugsaði ekki til þess að hækka grunnkaup. Formaður félagsins, Hermann Guðmundsson, sór fyrir það þá og sárt við lagði, að atvmrh. hefði komið nokkuð nálægt því. Það væri nú kannske heppilegra, að forsprakkar Sjálfstfl. og fulltrúar verklýðsfélaganna kæmu sér betur saman um það á fundum sínum, hvað þeir ætla að tala, annar á fundum sínum, en hinn í hv. Nd. Þá ætla ég að minnast örfáum orðum á það, sem hv. þm. Seyðf. kom inn á viðvíkjandi verklýðssamtökunum í sinni ræðu, ekki til þess að deila þar á hann, því að hann gaf ekki tilefni til þess. En hann spurði hina samstarfsmenn sína í ríkisstj., hvernig á því stæði, að það ætti að ráðast á verkalýðsstéttina og lögfesta hjá henni kaupið, þegar hún hefði sýnt mesta þegnskap um að hækka ekki sitt kaup, þegar aðrar stéttir í þjóðfélaginu hefðu skarað eld að sinni köku. Hann virtist vera mjög hissa á þessum aðförum. Ég er undrandi, ef þetta er annað en leikaraskapur hjá þessum hv. þm., ef hann er ekki farinn að læra meira á samstarfinu heldur en þetta. Af hverju er ráðizt á verkalýðinn, en ekki byrjað á því að vilja fyrst taka svo eða svo mikið af gróða auðkýfinganna í Reykjavík? Af því að þeir, sem með völdin fara, vilja ráðast þar á garðinn, sem hann er lægstur. Af því að verkalýðurinn hefur verið auðmjúkur eins og lamb. Ef verkalýðurinn hefði hagað sér eins og ljón, ef hann hefði verið harðvítugur og miskunnarlaus og neytt aðstöðu sinnar óvægilega til þess að skara eld að sinni köku, - hvernig hefðu þá valdhafarnir hugsað um hann? Þeir hefðu borið virðingu fyrir honum og ekki þorað að bera fram till. um lögfestingu kaupgjaldsins. Þeir hefðu sagt, að ekki væri til neins að reyna að lögfesta kaupið, því að verkalýðssamtökin væru svo öflug. Þetta er sannleikurinn um þann „moral“, sem menn verða að gera sér ljósan út frá þeirri stéttabaráttu, sem háð er í þjóðfélaginu. Og það kemur glöggt í ljós, að Framsfl. og forráðamenn hans hafa lært af þessari staðreynd. Þeir hafa lært að ráðast á verkalýðinn, vegna þess að hann hefur verið nógu lítillátur, sýnt nógu mikinn þegnskap, en milljónamæringunum hefur verið hlíft, að því að þeir hafa verið nógu harðvítugir og sýnt klærnar. Ég vil þess vegna gefa hv. þm. Seyðf. það ráð að reyna að vera með því, að verkalýðurinn sé nógu vægðarlaus, sýni klærnar, hamist eins og ljón, og sjá svo, hvort meira að segja Framsfl. mundi ekki læra að bera ekki fram frv. eins og þetta, sem hérna er til umr. Ég býst við, að umr. um þetta dýrtíðarmál verði ekki sérstaklega langar úr þessu hér á Alþ. Það er auðséð nú þegar á umr í dag, að annað mál yfirskyggir nú þegar þetta frv., og það er, hvernig þjóðstjórnarfl. geti með alls konar yfirlýsingum hér á þingi búið í haginn fyrir sig við kosningarnar og skellt skuldinni hverjir á aðra fyrir samstarfsslitin og ýmislegt, sem aflaga hefur farið í landsstjórninni að undanförnu. Ég vil segja það að síðustu, að mér finnst alvöruleysið, sem hefur hvílt yfir því, sem ráðh. hafa sagt hér hver við annan í áheyrn þingmanna, bera þess ljósan vott, að þjóðstjórnin hafi þjáðst af uppdráttarsýki, áður en hún loksins klofnaði. En hitt er rétt að taka fram nú, að íslenzku þjóðinni hefur vafalaust aldrei verið meiri þörf á því, að eining væri um þá stefnu, sem framkvæma þarf, - og ég býst við, að íslenzku þjóðinni hafi aldrei verið meiri þörf á því að hafa sterka stjórn en einmitt nú. En það er ekki sterk stjórn, sem reynir að bræða saman mótsetningarnar og mynda stefnu sína á þann hátt. Slík stj. veit aldrei, í hvorn fótinn hún á að stíga. Hitt er sterk stj., sem fylgir fram ákveðinni stefnu, sem hún hefur markað sér og liggur í ákveðna átt. Til þess að unnt sé að framfylgja slíkri stjórnarstefnu, þarf að treysta á þær stéttir þjóðfélagsins, sem hafa sameiginlegra hagsmuna að gæta. Til þess að skapa sterka stj. er ekki til neins að ætla sér að bræða saman hagsmuni verkamannanna og hagsmuni milljónamæringanna í Rvík. Það verður að taka afstöðu með öðrum hvorum. Við sjáum þetta bezt á hinni tvístígandi afstöðu Sjálfstfl. í þessu máli og yfirlýsingum, sem koma frá atvmrh. Sést ljóslega af þessu, hve lítið hægt er að gera, þegar fylgt er þeirri stefnu að vega salt á milli þessara tveggja andstæðu hagsmuna. Ef það á að vera stefna stj. í þessu landi að hindra vaxandi dýrtíð, þá verður að tryggja um leið, að ekki sé gengið á rétt og hagsmuni vinnandi fólksins í landinu. Stj. verður að þora að taka stefnu gegn hinum nýríku mönnum, sem hafa grætt fé sitt tvö s. l. ár. Þetta er skilyrðið til þess, að unnt sé að skapa sterka stjórnarstefnu. Hitt er tilraun til bræðings, og meðan þannig er hugsað, er sífellt látið síga lengra á ógæfuhlið. - Það er sérstaklega ljótt ástand, sem nú ríkir, þegar við getum búizt við því, að alvara stríðsins geti færzt miklu nær okkur en verið hefur, en ekkert er gert til þess af stjórnarvaldanna hálfu að búa þjóðina undir afleiðingar þess. Það hefur oft verið í sambandi við þetta mál minnzt á fórnir. Ég býst ekki við, að verkamannastéttin í landinu þótt hún sé fátækust og verst sett allra stétta - mundi telja það eftir sér að færa fórnir, ef á því væri þörf. Hún hefur fórnað miklu, þegar nauðsyn hefur krafið. Hún hefur verið vön því að vera sífellt að fórna. En hinu neitar verkamannastéttin, að meðan auðmennirnir eru ríkari og voldugri en nokkru sinni fyrr, meðan þeir sölsa undir sig meiri hlutann af eignum allra landsmanna og gera þá, sem lítið áttu áður, enn þá fátækari, og þar að auki eru smátt og smátt að eyðileggja kaupmátt krónunnar, - sé hún ein látin fórna. Við höfum séð það í smáu sem stóru, að fórnarinnar er einungis krafizt af verkamannastéttinni. Það sést bezt á frv. um húsnæðið, sem er hér næst á eftir þessu máli á dagskránni. Þess vegna liggur ekkert annað fyrir hjá verkalýðssamtökunum en að mótmæla þessu frv. og beita kröftum sínum gegn samþykkt þess, kveða það niður hér í þinginu, og svo framarlega sem það verður samþykkt hér, þá að gera það að engu í framkvæmd. Verkalýðurinn hefur aldrei staðið eins vel að vígi og nú, vegna þess hve mikil þörf er fyrir vinnukraftinn. Mótmæli þau, sem þegar hafa borizt frá verkamönnum gegn þessu frv., sýna, að þeir standa einhuga gegn því, og þó eiga tugir verkamanna- og verkakvennafélaga eftir að senda mótmæli sín gegn þessu máli. Að síðustu vildi ég skjóta því til flm. þessa frv., hæstv. viðskmrh., að koma fram með frv. um að nota auðinn, sem skapazt hefur tvö síðustu árin í landinu, til þess að hefta dýrtíðina og tryggja hag almennings. Þá skyldi hann sjá, hvaða undirtektir hann fengi. Það vantar ekki grundvöllinn fyrir sterka stj. í landinu og sterka stefnu, það vantar vilja flokkanna til þess að starfa á slíkum grundvelli.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Ég ætla að svara örfáum atriðum, sem fram komu í ræðu hv. Þm. Seyðf. En þar sem mér er kunnugt um, að hv. 2. þm. Skagf. mun svara honum að nokkru leyti, get ég látið mér nægja að drepa á fátt eitt. Hv. þm. Seyðf. lagði á það mikla áherzlu í sinni ræðu, að það væru falsrök í grg. frv. míns, að vísitölufyrirkomulagið gæti hækkað verðlag og kaupgjald, þótt utanaðkomandi hækkanir kæmu ekki framar til greina, - eða réttara sagt, að vísitölufyrirkomulagið hlyti að valda slíkri lækkun áfram, þótt erlendar vörur hættu að hækka. Hv. þm. henti gaman að þessari röksemd og líkti henni við einhverja skjaldbökusögu, sem honum hefði verið sögð í bernsku, en hann þá vegna æsku og þroskaleysis hefði ekki haft rök gegn, en samt skynjað af „náttúrugreind“, að eitthvað hlaut að vera bogið við. Það, sem í grg. frv. stendur, er alls kostar rétt, og það mun ekki leiða til góðs, ef menn þráast við að viðurkenna þá staðreynd. Við skulum gera þetta eins einfalt og unnt er og hugsa okkur, að fyrst eigi sér stað verðhækkun á erlendri vöru, annaðhvort vegna þess að innkaupsverð eða farmgjöld hafi hækkað, eða hvort tveggja, - það skiptir ekki máli, - þá hækkar kaupgjald í landinu tafarlaust. Við það hækkar aftur allur framleiðslukostnaður, og verðlagið hlýtur að hækka á öllum vörum, sem í landinu eru framleiddar. Þá leiðir það á ný til hækkunar á vísitölunni, þótt erlendar vörur hafi ekkert hækkað á nýjan leik. Þannig gengur þetta koll af kolli, þangað til annar hvor aðilinn, launþegar eða framleiðendur, sætta sig við að fá ekki uppbætta síðustu hækkunina. Ég hygg, að þetta liggi ljóst fyrir, og að þannig verður haldið áfram á þessari hækkunarbraut, þrátt fyrir það, þótt upphaflega ástæðan til hækkunar vísitölunnar sé ekki lengur fyrir hendi, - og Það er þetta, sem er aðalatriðið. - Hv. þm. Seyðf. var að tala um það með miklum þjósti, og deildi hart á Framsfl. fyrir, að því er virtist í mikilli alvöru, að flokkurinn skyldi dirfast að lögbinda kaupgjaldið. Færði þm. það fram sem ástæðu fyrir þessari hörðu ádeilu, að hjá Framsfl. hefði það áður komið fram, að hann vildi, að þessum málum yrði skipað með frjálsu samkomulagi. Ég held, að það sé einfaldast að svara þessum ásökunum með því að spyrja hv. þm. Seyðf., hversu oft Alþfl. muni hafa lýst yfir því, að hann teldi ekki einungis æskilegt að hafa frjálsa samninga um kaupgjald, heldur að hann mundi aldrei undir neinum kringumstæðum ljá sitt lið við lögbindingu kaupsins. Þrátt fyrir þetta hefur Alþfl. átt þátt í lögbindingu kaupgjalds. - Ég er ekki að segja þetta til þess að deila á flokkinn, heldur til þess að velja athygli á því, að engin regla er til án undantekningar, og þetta hefur Alþfl. einmitt viðurkennt með því að eiga hlutdeild í því að lögbinda kaupgjald þrátt fyrir fyrri yfirlýsingar um, að þá leið mundi hann aldrei og undir engum kringumstæðum fara. Með þessu vil ég alveg vísa á bug þeim ádeilutón, sem hv. þm. Seyðf. notaði, er hann vítti framsfl. fyrir það að vilja nú lögbinda kaupgjald. Hv. þm. Seyðf. gerði sér far um að draga líkur að því, að í raun og veru væri aðeins ein ástæða fyrir því, hve dýrtíðin hefði vaxið mikið í landinu, og hún væri sú, að lengra hefði verið gengið í því en réttmætt var að hækka verðlag á landbúnaðarafurðum, - eða þetta taldi hann a. m. k. meginástæðu hækkunarinnar. Það er undarlegt að heyra því haldið fram hér á Alþ. dag eftir dag, bæði á þessu þingi og hinu síðasta, að sjálfsagt sé, að Alþ. ákveði tekjur bændastéttarinnar með löggjöf og verðlagsákvæðum, en þeir hinir sömu menn ætla að springa af vandlætingu, ef minnzt er á það að hafa sömu aðferð um kaupgjaldið. Hv. þm. Seyðf. eyddi miklum tíma í að færa rök að því, að meginorsök dýrtíðarinnar væri fólgin í því, að verð á landbúnaðarafurðum hefði verið ákveðið of hátt. En þó gætti ósamræmis í því hjá honum, að hann bað menn ekki skilja orð sín svo, að hann hefði nokkuð við það að athuga, að landbúnaðarafurðir hefðu hækkað meira en vísitalan. Ég veit ekki, hvernig á að koma þessu saman. En vegna þess að aðalniðurstaða þm. var samt sú, að allir erfiðleikarnir stöfuðu af of háu verði landbúnaðarvara, vil ég spyrja hv. þm.: Hvert liggur straumur fólksins nú? Er það frá sjávarsíðunni til sveitanna eða gagnstætt? Hvert mannsbarn í þessu landi veit, að straumur fólksins er nú svo gífurlegur til kaupstaða og þorpa, að til stórvandræða horfir um landbúnaðarframleiðsluna. Bendir þetta til þess, að verðlag á landbúnaðarafurðum hafi verið sett óhæfilega hátt? Bendir það til þess, að það borgi sig betur að vinna í sveit en við sjó? Er það álit hv. þm. Seyðf., að betra hefði verið fyrir þjóðfélagið, að bændum hefði með lægra verðlagi verið skorinn þrengri stakkur en gert var, og að straumurinn úr sveitunum hefði þar af leiðandi verið enn örari? Ég skil ekki skraf hv. þm. Seyðf., ef það er skoðað í ljósi þessara staðreynda. Ég vil leggja áherzlu á það, að straumurinn liggur úr sveitunum til sjávarsíðunnar, og það er gleggra vitni um þetta efni en nokkuð annað, sem fram verður fært. Hv. þm. Seyðf. sagði, að það væri undarlegt að flytja hér till. um verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir alveg án tillits til þess, hverjar þjóðartekjurnar yrðu. Hv. þm. er það væntanlega ljóst, að þetta frv. gerir ráð fyrir, að veittar séu uppbætur á framleiðslu ársins 1941, en um þjóðartekjurnar á því ári er nú að mestu vitað. Þær eru miklar, og réttmætt, að hluta af þeim sé varið til verðuppbótar á þessar vörutegundir á sama tíma sem verðlag á landbúnaðarafurðum er fest á innlendum markaði. En af því að hv. þm. Seyðf. drap á þetta atriði, þá er rétt að minna hann á, að þegar hann gerir kröfur fyrir hönd annarra stétta en bænda, þá er ekki spurt um þjóðartekjur né þjóðarhag. Síðan spurði hv. þm., hvort ég vildi tryggja verkamannastéttinni hliðstæð fríðindi og bændunum. Veit hv. þm. Seyðf ekki, að með þessu tryggingarákvæði er verið að koma í veg fyrir, að tekjur landbúnaðarins lækki frá því, sem nú er, með óbreyttu innanlandsverðlagi. Þær geta helzt lækkað með tvennu móti: Að framleiðslukostnaður hækki eða verðlag á útfluttum afurðum lækki og gegn því á þetta frv. að sporna. Hv. þm. spyr, hvort ég vilji tryggja verkalýðnum svipuð kjör til handa, sem þýddi að tryggja það, að hann hafi vinnu þann tíma, sem 1. eiga að gilda. Ég get tekið það fram, að ég vil bjóðast til þess að setja ákvæði í frv. um það, að ríkisvaldið skuldbindi sig til þess meðan lögin gilda að sjá um, að verkafólkið hafi atvinnu. Ég tel það ekkert ósanngjarnt út af fyrir sig að samþ. slíkt, eins og þjóðartekjunum er nú háttað. Hv. þm. Seyðf. spurði líka, hvort ég héldi, að verðbólgan mundi hafa orðið minni, ef verkamannalaunin hefðu verið lægri, en stríðsgróðinn þeim mun meiri. Þessi spurning er þannig fram sett, að naumast er hægt að svara henni beinlínis. Ég held, að hv. þm. Seyðf. geti verið viss um, að hlutur verkamanna hefði ekki verið verri, þótt. launin hefðu verið lægri að krónutali, ef dýrtíðin hefði verið að sama skapi minni. Hér er ekki verið að leggja til að hlífa stríðsgróðamönnunum, heldur koma í veg fyrir, að halda þurfi áfram að hækka bæði verðlag og kaupgjald í landinu hvort í kapp við annað. Nú vill svo vel til, að hv. þm. Seyðf. telur sig hlynntan því að koma í veg fyrir hækkun grunnlauna og hækkun verðlagsins. Við viljum báðir hið sama. Munurinn er hins vegar sá, að því, sem hann vill ná með „frjálsum samningum“, sem því miður aldrei verða gerðir, þykir okkur framsóknarmönnum tryggara að ná með löggjöf. Ég get því lagt þessa spurningu fyrir hann sjálfan. Við keppum báðir að sama marki. Ef mín stefna er háskaleg fyrir verkalýðinn, þá er hans stefna það einnig. Hvorugur okkar vill hlífa stríðsgróðamönnunum. Vísa ég í því sambandi til frv. míns um skattamálin, sem til meðferðar verður tekið á þessu þingi. Út af því, sem hæstv. atvmrh. sagði í dag, vil ég aðeins drepa á eitt atriði. Ráðh. er ekki hér í d., og mun ég því verða stuttorður. Það er broslegt að heyra því haldið fram, að það hafi ekki alveg eins verið hægt í sumar að framkvæma gömlu dýrtíðarl. og nú. En hæstv. ráðh. sagði, að þá hefði verið eftir að afla fjárins, og hann sagði, að sjávarútvegurinn mundi ekki hafa getað sætt sig við það, að þess hefði verið aflað með útflutningsgjaldi, til þess að koma í veg fyrir verðhækkun innlendra afurða á markaði hér. Ef þetta er svo, þá vil ég spyrja hæstv. ráðh. að því, hvað hann og flokkur hans meinti með því að samþykkja þetta útflutningsgjald, ef þeim fannst aldrei koma til mála að framkvæma innheimtu á því. Hvers konar skrípaleikur var þá að afgreiða þessi l. frá síðasta Alþingi, og hvernig á að nota þau l. nú?

Þá var ekki brezki fisksölusamningurinn

. Atvmrh. hefur ekki talið þann samning þannig, að hans vegna þyrfti að hverfa frá því að innheimta útflutningsgjaldið.

Reynslan hefur sýnt það.

Nei, ég tel ekki, að svo hafi verið. Það hefði mátt leggja á eitthvert útflutningsgjald, þótt það hefði þurft að vera lægra en 10%. Þótt ráðherrann hefði haft þá skoðun, að ekki væri hægt að leggja á útflutningsgjald, þá var heimild til þess að verja úr ríkissjóði 5 milljónum króna til dýrtíðarráðstafana, og ef þeim hefði verið varið til þess ásamt þeirri einu milljón, sem gert var ráð fyrir að afla með tekjuskatti, þá hefði mátt koma í veg fyrir meginhluta þeirrar hækkunar á vísitölunni, sem orðið hefur í sumar og haust. Reynslan hefur sýnt, að þetta hefði verið unnt að gera, jafnvel þótt útflutningsgjaldið hefði ekki verið notað. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það væri undarlegt, að Framsfl. hefði ekki heldur viljað fella þjóðstjórnina á skattamálunum en dýrtíðarmálunum. Ég vil taka það fram út af þessu, að Framsfl. hefur aldrei haft í huga að slíta stjórnarsamvinnunni eða að fella þjóðstjórnina, heldur þvert á móti. Eins og hér hefur verið rakið, hefur Framsfl. í sambandi við þetta mál reynt að afla því þess fylgis, sem auðið væri hjá hinum þjóðstjórnarflokkunum, til þess að ekki kæmi til samvinnuslita í ríkisstj. Ástæðan til þess, að Framsfl. tók upp dýrtíðarmálið nú á Alþ., var sú, að ekkert fékkst gert í ríkisstj., vegna þess, að sumir hæstv. ráðh. stóðu á móti öllum framkvæmdum. Meðan ekkert var gert, hélt kapphlaupið milli kaupgjalds og afurðaverðs áfram. Það þoldi enga bið að taka ákvörðun um það, hvort taka ætti föstum tökum á dýrtíðarmálunum; það eru síðustu forvöð að snúa við, ef menn eiga að geta vænzt árangurs af gagngerðum dýrtíðarráðstöfunum; vegna þess tók Framsfl. dýrtíðarmálin til gagngerðrar meðferðar nú þegar á þessu aukaþingi. Skattamálið var hins vegar þannig vaxið, að ekki var ástæða til að boða til aukaþings út af því sérstaklega. Það mál var hægt að afgr. með góðum árangri síðar í vetur. Hins vegar mun Framsfl. mjög bráðlega láta koma fram þær till., sem hann hefur að gera í skattamálunum, þar sem aukaþing er nú saman komið. En hinar beinu dýrtíðarráðstafanir kölluðu mest að; þess vegna var þetta frv. látið ganga á undan. Framsóknarflokkurinn hefur ekki farið með þessi mál sem pólitísk mál, heldur tekið þau í þeirri röð, sem eðlileg var og nauðsyn krafði.



Þessi 1. umr. frv. er nú búin að standa í þrjá daga. Það var lengi vel svo, að ráðherrarnir einir leiddu saman hesta sína um frv., og ég hélt um tíma, að engir aðrir tækju til máls um það. Nú held ég þó, að þm. úr flestum flokkum þingsins hafi látið til sín heyra auk ráðherranna, og virðist mér ekki nema rétt, að a. m. 1. einn óbreyttur liðsmaður úr Framsfl. komi fram, og það þess heldur sem nokkur ummæli féllu hér í dag, sem ég tel rétt að leiðrétta og skýra. Ég ætla ekki að rökræða málið sjálft, heldur ætla ég að lýsa yfir því, að Framsfl. stendur óskiptur að þessu máli; á því er ekki efi. Og hann fylgir því eftir algerlega óskiptur. Það stafar vitanlega af því, sem öllum hv. þdm. er kunnugt, að þær ráðstafanir, sem þingið gerði í vor og eyddi löngum tíma í að undirbúa og fékk hæstv. ríkisstj. í hendur l. um, til framkvæmda í málinu í sumar, hafa alls ekki verið framkvæmdar, þrátt fyrir það, að það hefði mátt líta svo á, að það hefði þó verið fullur vilji þingsins, eins og frá þessu var gengið í vor, að þessar ráðstafanir yrðu framkvæmdar. Og það er vitað, að það eru vissir hæstv. ráðh., sem staðið hafa í vegi fyrir því, að nokkuð yrði gert í því að nota þær heimildir, sem ríkisstj. voru veittar þá. Það hefur komið mjög skýrt fram í ræðum hæstv. ráðh. Ég vil aðeins taka fram, að ég lit svo á, og ég tel það alveg ófært, að svo haldi áfram eins og að undanförnu, að allt verðlag stórhækki í þessu landi; með því móti verður okkar gjaldeyrir smátt og smátt að sama sem engu. Ég vil aðeins nefna eitt dæmi í þessu, sem snertir landbúnaðinn. Það er vitað, að þótt langmestum hluta landbúnaðarframleiðslunnar sé neytt innanlands, þá er þó svo mikið flutt út af þeim afurðum, að afkoma bænda veltur mjög mikið á því, hvernig það selst, sem út er flutt af þeirra afurðum. Ef verðlag fer hækkandi í landinu, þá verður því alltaf breiðara og breiðara bilið á milli þess, sem bændur fá á útflutningsmarkaðinum annars vegar, og þess hins vegar, sem þeir þurfa að fá fyrir sína vöru. Því að ekki er hægt að selja útflutningsvörur landbúnaðarins á sömu mörkuðum og áður, og vandræði eru með að fá nokkurt verulegt verð fyrir þær. Og þó að útflutningur landbúnaðarafurða sé lítið mál miðað við allan þjóðarbúskapinn, þá snertir það þó mjög mikið vissa stétt landsins. Ef því verðhækkunin heldur áfram, verður bilið milli þess verðs, sem fæst fyrir vörur Þessar á erlendum markaði, og hins, sem menn nauðsynlega þurfa að fá fyrir þær, meira. En það bil verður að brúa, ef framleiðsla landbúnaðarvara á að halda áfram að vera í landinu. Verði það bil ekki brúað, verður öll framleiðsla ómöguleg, sem hyggist á útflutningi. Það kann vel að vera, að það megi skrúfa upp verð á landbúnaðarvörum innanlands. En það er alveg loku fyrir það skotið, að framleiðsla til útflutnings geti borið sig, ef dýrtíðin eykst. Ég mun minnast ofurlítið á sjónarmið landbúnaðarins gagnvart þessu og afstöðu Framsfl, til þess. Verð ég þá að minnast með örfáum orðum á ræðu hv. þm. A.-Húnv. hér í dag, og þá 1íka vegna þess, að hann beinlínis beindi fyrirspurn til mín og annars hv. þm. Framsfl. um það, hvort við virkilega værum með þessu frv. Mér virtist helzt hv. þm. A.-Húnv., stefna okkur þessum tveimur þm. fyrir rétt, þar sem hann væri dómsforseti, og vilja láta okkur skrifta fyrir sér þann glæp, að við skulum vera fylgjandi þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég ætla nú ekki að standa frammi fyrir hv. þm). A.-Húnv. sem sakborningur eða skrifta fyrir honum. En ég ætla að segja honum ásamt öllum þingheimi, að ég fylgi þessu frv. - ekki af því, að ég telji, að hlutur landbúnaðarins sé fullkomlega tryggður með því ég tel, að það sé hæpið. Ég vil segja það líka, út af ummælum hv. þm. Seyðf., þar sem hann eiginlega þóttist hafa uppgötvað það fyrirbrigði, að Framsfl. hefði ekki verið með lögfestingu afurðaverðsins í vor af því að þá hefði okkur þótt verðið vera of lágt, og hann skaut því fram, að við værum nú með lögfestingu þess af því að verðið væri betra, - að ég játa, að það kom alls ekki til mála að lögfesta verðið á landbúnaðarafurðunum í vor; landbúnaðurinn hefði blátt áfram verið drepinn með því. - Það varð hér í Reykjavík ekki svo lítið uppnám, þegar vantaði mjólk í nokkra daga. Var sagt, að konurnar hefðu þá slegizt við mjólkurbúðirnar. Og hvernig mundi þá fara, ef svo væri búið að mjólkurframleiðslunni, að hún gæti hvergi nærri fullnægt þörfinni á þessum landbúnaðarvörum, mjólkurafurðunum? Ef það hlutfall, sem var í vor á milli verðs á mjólk og annars verðlags og kaupgjalds í landinu yfirleitt, hefði verið lögfest, þá væri nú búið að skera mörg þúsund kýr í landinu, og þá hefði ekki verið mikil mjólk nú í höfuðstaðnum. En okkur finnst hlutfallið milli afurðaverðsins og kaupgjaldsins miklu betra og réttara nú en það var í vor, þó að öllu athuguðu afurðaverðið sé raunverulega lægra heldur en kaupgjaldið. Af hverju er þá ekki hægt að fá betra hlutfall en þetta? Hv. þm. A.-Húnv. gasprar um það, að verðlagið skuli vera sem hæst, og er þar með yfirboð, sem eru langt fram yfir það, sem vit er í. Og að hann er með slík yfirboð kemur til af því, að hann veit, að hann hefur svo lítinn stuðning í flokki sínum við þær kröfur, sem hann hefur, að ekki er hægt að koma því fram. Það hefur nú verið sannað hér í dag af hæstv. forsrh. (sem er landbrh.), að það fékkst ekki samþ. í ríkisstj. að lofa því að leggja fyrir þingið till. um, að það fengist uppbót á útflutt kjöt, sem nauðsynlega yrði að flytja út úr landinu. til jafns við það verð, sem kjötverðlagsn. ákvað í haust. Þetta strandaði á ráðh. Sjálfstfl., af því að þeir töldu, að verðið, sem kjötverðlagsn. ákvað, væri of hátt. Það er því ekki vilji fyrir því í flokki hv. þm. A.-Húnv. að skapa eðlilegt samræmi þarna á milli. En þá segi ég óhikað, að ég tel það ráð vænst í þessu máli hvað verðlag þessara afurða snertir, að fara svo langt sem unnt er að komast, sem ég tel, að væri gert með því að samþ. Það, sem við Framsfl.-menn leggjum til að gert verði í málinu. Og það er ekki um það að deila, að það hlutfall, sem nú ríkir í þessu efni, er miklu betra heldur en áður, þó að það sé ekki gott. Og það er af þeim ástæðum, sem ég hef nú talið, að ég er með frv., af því að ég vænti ekki þess stuðnings úr flokki hv. þm. A.-Húnv., að frekari stuðningur fáist þar en komið hefur í ljós til þessa, vegna þess, sem reynslan hefur ótvírætt leitt í ljós í þeim efnum. Skal ég nú snúa mér ofurlítið að vissum atriðum í ræðu hv. þm. Seyðf., sem talaði hér alllangt mál í dag. Hann er að vísu ekki hér viðstaddur í hv. d., en af því að ljúka á l. umr. málsins hér í kvöld, tel ég nauðsynlegt að segja nú það, sem ég segi út af hans ræðu. Hann talaði mikið um orsakir dýrtíðarinnar, og hann beinlínis tók fram, að hann teldi, að höfuðorsök dýrtíðarinnar væri það, hversu landbúnaðarafurðirnar hefðu hækkað í verði, og hafði hann sem grundvöll fyrir þeirri skoðun sinni ástandið 1939 og bar saman verkalaunin þá annars vegar og hins vegar afurðaverð landbúnaðarins. Að vísu skaut hann því einhvern tíma inn í, hv. þm., síðar, að hann hefði ekkert að athuga við það, þó að verðið á í landbúnaðarafurðunum hækkaði fremur en vísitalan. En tónninn var sá í ræðu hans, að það hefði verið rangt að hverfa frá því hlutfalli, sem þá (1939) var á milli kaupgjalds verkalýðsins annars vegar og afurðaverðs landbúnaðarins. En það er rangt að miða við þetta. Það kaupgjald, sem var hér 1939, var miðað við það að miklu leyti, að verkamenn væru atvinnulitlir vissa tíma af árinu. Og það er víst, að ef - sem ég hygg, að ekki sé fjarri lagi - meðalbændur og fátækari hluti bænda hafa í þessu tilliti verið árið 1939 svipað staddir og verkamenn með því lélega afurðaverði, sem bændur höfðu við að búa þá, þá sjá allir menn, hve ólíku er saman að jafna nú um kjör þessara tveggja stétta og það, sem þær hafa fyrir vinnu. sína yfir árið. Nú geta verkamenn haft vinnu hvern dag, og þeir, sem vilja leggja það á sig, geta haft eftirvinnu og helgidagavinnu líka, sem eykur árskaupið stórkostlega. Það liggur alveg í augum uppi, að ef halda hefði átt nokkru jafnvægi milli þessara tveggja langstærstu stétta þjóðfélagsins um árstekjurnar, þá hefði orðið að hækka afurðaverðið miklu meira en vísitölunni nemur. Þetta verður útkoman, ef maður lítur á þetta út af fyrir sig. Svo ber að athuga, hvílík feikna nauðsyn það er þjóðfélaginu, að fólk fáist til þess að vinna að landbúnaðarframleiðslunni áfram. Það er bein þjóðarnauðsyn, að svo sé búið að þeim, sem að landbúnaðarframleiðslunni starfa, að þeir, sem hafa unnið við hana, fari ekki frá henni til þess að vinna hjá setuliðinu. Hv. þm. Seyðf, sagði, að það væri sorglegt, og hann sagði, að það væri smán, að ekki væru til framleiðsluskýrslur, sem sýndu framleiðslukostnað landbúnaðarvara, svo að hægt væri að ákveða verðlag á þeim vörum eftir þeim. Var sá hv. þm. mjög stórorður um þetta. Nú er tvennt um þetta að segja. Fyrst og fremst vildi ég leyfa mér að spyrja - ég get nú ekki spurt hv. þm. sjálfan beinlínis, því að hann er ekki hér viðstaddur -: Hvar liggja yfirleitt fyrir opinberar skýrslur um það, hvað sé réttur framleiðslukostnaður hjá þeim, sem stunda t. d. útgerð eða iðnað? Mér er spurn. Hvers eiga þá bændur að gjalda, ef bændur eiga að leggja fram skýrslur - og líklega vottfestar af yfirvöldum - um það, hver framleiðslukostnaður þeirra sé hvers fyrir sig? Það er beinlínis hlægilegt, að hv. þm. Seyðf. skuli kasta fram hlut eins og þessu og þvílíku. Í öðru lagi er það að segja, að í mjög verulegum atriðum liggja nú fyrir skýrslur um framleiðslukostnað bænda. Búreikningar hafa verið haldnir, og unnið hefur verið úr búreikningum nokkuð margra mann hér á landi. Það liggja því fyrir nokkrar hagfræðilegar skýrslur um þetta mál. En þær síðustu eru frá 1939, því að það verður að vinna úr þessum skýrslum eftir á. Og þegar verið var að úthluta fé úr Bretasjóði, þá voru lagðar fyrir þá n., sem með það mál hafði að gera, mjög ýtarlegar búnaðarskýrslur um framleiðslukostnað landbúnaðarins frá búreikningaskrifstofunni, svo nákvæmar skýrslur, sem hægt var þá að leggja fram. Þessi ummæli hv. þm. Seyðf. voru því ekki á neinum rökum reist að nokkru leyti. Því að það mun nú vera tilfellið, að frá landbúnaðinum munu liggja fyrir betri upplýsingar um þessa hluti heldur en frá nokkrum atvinnuvegi öðrum. A. m. k. er mér ekki kunnugt um, að opinber starfræksla hafi verið um slíkt hjá öðrum atvinnuvegi en þeim. En um orðið „framleiðslukostnaður“ er það annars að segja, að það er orð, sem auðvelt er að hafa í munni sér og koma með í tíma og ótíma. En hitt er þó betra, að geta sagt, hver framleiðslukostnaðurinn er við einhverja framleiðslu. Allir, sem við landbúnað hafa fengizt, vita, að framleiðslukostnaðurinn við hann er stórkostlega breytilegur; ræður t. d. árferði þar mjög miklu um. Framleiðslukostnaður á kartöflum var t. d. í fyrra gífurlegur, af því, hve sprettan var slæm, en hefur farið mikið niður í ár vegna góðs árferðis. Það getur einnig verið fjórum til fimm sinnum dýrara að framleiða kjöt í einum stað heldur en öðrum. Þar kemur margt til greina, auk árferðis, því að jarðir eru svo mjög mismunandi góðar. Það er því erfitt að gera samanburð á þessu, þó að ýmsar mikilsvarðandi bendingar megi fá um framleiðslukostnaðinn á ýmsan hátt. Ég tók fram áðan, að ég teldi, að með því nákvæmlega væri farið í sakirnar. Ég tek hér sem hefði skapazt það hlutfall, sem við væri hlítárið. Svo tek ég meðalbú af handahófi, en þá er hefur 24 kr. á dag, sem verður þá 7200 kr. yfir eru svo margvíslegar. En það má taka sem dæmi kaup verkamannsins; tölurnar um tekjur bænda á móti þessum verkamanni, sem hefur 7200 kr. legt að ákveða eins og maður getur vitað um sem maður ætti þá að taka, er ekki eins þægi-auðvitað vandratað meðalhófið, því að tölurnar. andi. En ég skal færa rök að því, að hlutur hlutfalli, sem nú er á milli verðlags landbúnaðar2.40, - eða líklega upp undir kr. 2.50 - á tímann afurða annars vegar og kaupgjaldsins hins vegar, og vinnur, skulum við segja, í 300 daga á ári og dæmi verkamann hér í Rvík, sem mun hafa kr. bænda er nú fyrir borð borinn í þessu efni, ef á ári, bónda, sem hefur 75 ær; gerum ráð fyrir, að hann fái 75 dilka af þessum ám, sem maður geri á 60 kr. að meðtalinni ullinni af ánum; tekjur alls af ánum 4500 kr. Svo gerir maður ráð fyrir, að þessi bóndi hafi t. d. 3 kýr, sem mjólki hver 2500 kg á ári, alls 7500 kg. Ég miða mjólkurverðið við 40 aura, og gerir þá mjólkin samtals 3000 kr. Svo skulum við gera ráð fyrir, að þessi bóndi hafi einhverjar aðrar tekjur, einhver hross t. d. og garðávexti o. fl., sem ég geri 1000 kr. Á þennan hátt fæ ég út, að þetta bú, sem nálgast að vera meðalbú á landinu, veiti bóndanum 8500 kr. í tekjur, þar sem verkamaðurinn hefur 7200 kr. yfir árið. En af þessu verður svo bóndinn að greiða framleiðslukostnað. Nú er þetta svo stórt bú, að ef bóndinn ætti að vinna einn að því með konu sinni, án þess að taka fólk, þá yrðu þau að vinna nótt með degi. Bóndinn mundi blátt áfram drepa sig á því. Útkoman verður því sú, að bóndinn þarf að kaupa vinnu og auk þess að standa straum af búinu og af öllu því, sem til framleiðslunnar heyrir við búreksturinn. Vitanlegt er það, að þegar búnaðarframleiðsla er rekin fyrir eiginn reikning, þá veitir það alltaf nokkra möguleika til þess, að það sé hægt fyrir þá fjölskyldu að vissu leyti að komast af með lítið. En þessar tölur sýna þó greinilega, hvað tekjuhlutfallið er milli þess manns annars vegar, sem vinnur sem verkamaður allt árið, og bóndans hins vegar, og að það er ekki réttlátt. Hlutur bóndans er ekki enn jafnhár hlut hins, samkv. þessu dæmi. Ég vil taka þetta skýrt fram, af því að ýmsir hv. þm. hafa talað hér eins og þetta mál sé borið fram fyrir landbúnaðinn sem slíkan. Það er hin mesta fjarstæða, að svo sé. Ég tel, að þetta mál sé borið fram af hendi Framsfl. vegna þess, að flokkurinn lítur svo á, að hér sé um þjóðarnauðsyn að ræða, jafnvel þó að hann telji hæpið, að hér sé vel séð fyrir hlut þeirra manna, sem hann er fyrir hér á hæstv. Alþ. En það hefur þó fengizt sú leiðrétting í þessu efni hvað snertir hlutfallið milli kaupgjalds og afurðaverðs, að við teljum, að við Það sé hlítandi, af því að lítil von sé að komast hærra með landbúnaðarframleiðsluna í því sambandi.

Hvað reiknar þm., að þyrfti mikinn vinnukraft aðkeyptan í þetta bú?

Það þyrfti ekki mikinn slíkan vinnukraft, einn mann yfir sumarið, og mundi mega bjargast við ungling. Ef ung börn væru á heimilinu, þyrfti að hafa meiri hjálp, og ýmislegt fleira er, sem þar kæmi til greina. Ég skal viðurkenna eitt, sem hv. þm. A.-Húnv. sagði, er hann talaði um hættu í sambandi við þetta mál. Hann áleit, sem ég er einnig hræddur um, að hámarksákvæðið um kaup, sem bændur greiða, mundi ekki halda. Mér er tjáð, að bændur hér í nærsveitunum verði að borga karlmanninum nú 400 kr. í kaup á mánuði, og að þeir, sem uppi í sveit vilji fá menn í vinnu, verði að yfirborga taxta verklýðsfélaga kaupstaðanna, og svo allt frítt, - fæði þjónusta og annað, sem maður þarf að hafa, sem má gera 200 og á þriðja hundrað kr. á mánuði. Þetta skal viðurkennt, en þó að þetta væri ekki lögboðið, er hættan sú sama, svo að það hefur engin áhrif. En það verður að ná þeim samningum við brezka setuliðið, að það hafi ekki fleira fólk í vinnu en svo, að við getum sinnt okkar framleiðslustörfum. Ég öfundast ekki yfir velgengni verkamanna. Síður en svo. Ég gleðst yfir henni, en óttast, að sú velgengni geti orðið svo mikil, að hún sporðreisi okkar þjóðfélag, en á því græðir enginn til lengdar. Það verður að tryggja það, að fólk fáist áfram til starfa í sveitunum. Í því sambandi má líka benda á það atriði, að margir óttast, að umgengni okkar við setuliðið geti orðið hættuleg þjóðinni. En það er víst, að fólk í sveitum verður fyrir minnstum áhrifum í þá átt, svo að einnig þess vegna þarf að stuðla að því, að fólk fáist í sveitirnar. Ég skal geta þess, að ég óttast mjög, að á næsta ári kunni svo að fara, að allhættulegur samdráttur verði í landbúnaðarframleiðslunni. Tíðarfarið í sumar bjargaði miklu. Ef tíðin verður slæm að sumri, verður ekki glæsilegt ástandið í sveitunum, en við getum ekki vænzt þess, að tíðarfarið bjargi okkur eftirleiðis. Að lokum vil ég segja það við hv. þm. A.- Húnv., að ég geri ekki ráð fyrir, að það sé nein áhætta fyrir hann að koma með umboð til Framsfl. til samninga um, að hlutur sveitanna verði réttur, og ég vænti, að hann komi sem fyrst með slíkt umboð frá flokki sínum í heild. Við erum til viðtals.



Ég ætla ekki að svara hæstv. viðskmrh., en það voru nokkur atriði í ræðu hv. 2. þm. Skagf., sem komu mér til að standa upp. Ég ætla samt fyrst að víkja örfáum orðum að hæstv. viðskmrh. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði viðhaft svigurmæli í garð Framsfl. Það er ekki rétt. Ég lýsti alkunnri staðreynd, að það eru framsóknarmenn, sem hafa rofið stjórnarsamvinnuna, af því að þeir fá ekki frv. sitt gert að stjfrv. Allt annað hverfur fyrir þeirri staðreynd. Hæstv. ráðh. sagði, að ég vildi ekkert gera til að stöðva dýrtíðina. Það er líka rangt. Ég hef lýst hér ákveðinni skoðun, sem hefur ekki breytzt, þeirri, að ríkissjóður verður að greiða mismuninn á útsöluverði og framleiðsluverði. Það er opin leið og sú eina, sem er fær. Eins og fjárhagsástæður eru nú, eru það engin vandræði. En það frv., sem fyrir liggur, er allt of mikill gallagripur til þess, að ég fáist til að samþ. það. Ráðh. sagði, að afstaða mín líktist því, að ef maður dytti ofan í dý, vildi ég ekkert gera til að koma í veg fyrir, að hann sykki lengra og lengra. En ef maður er dottinn í dý, verður ævin ekki álitleg, ef hann á að vera þar til langframa, og ekki mikill munurinn, hvort hann stendur í mitti eða upp undir hendur. Við getum ekki sagt um það, hve langt vísitalan fer, ef engar ráðstafanir eru gerðar, en ég hygg, að höfuðskriðan sé fallin. Hæstv. ráðh. sagði, að mér fyndist óþarft að setja l. um útflutning landbúnaðarafurða. Það er rétt, að ég tel ekki nauðsynlegt að gera það nú, því að það eru nóg tækifæri að koma því í l. á næsta reglulegu þingi. Framsfl. er búinn að leggja fram till. um þetta, og Sjálfstfl. búinn að lýsa sig samþykkan þeim. Hv. 2. þm. Skagf. byrjaði á að geta þess, að ég hefði kallað hann og fleiri þm. Framsfl. sakborninga. Það er misskilningur, og þarf ekki annað en sjá ræðu mína úr höndum skrifara. Ég sagði bara, að ég vildi naumast gera ráð fyrir, að hann né nokkrir fleiri þm. væru samþykkir því að lögfesta verðið sem tilkostnaðarverð, - eins og hæstv. viðskmrh. lýsti því, - miðað við, að bændur fengju svipað kaup og verkamenn. En mínar efasemdir hafa reynzt á fullum rökum byggðar, því að hv. þm. staðfesti þá skoðun mína, að það er rangt, að þetta verð sé tilkostnaðarverð. Hv. þm. sagði, að ég talaði mest um það, hver þörf væri fyrir bændur að fá hátt verð. Ég vil biðja hv. þm. að lýsa yfirboðum mínum á þessu sviði. Hann mun komast að þeirri niðurstöðu, að ég hef ekki gert önnur boð en þau, sem hann hefur viljað gera, nefnilega kr. 3.40 kg. af fyrsta flokks dilkakjöti og 50–60 aura fyrir lítrann af mjólk, en nú á að lögfesta 40 aur. eða rúmlega það. Ég held því, að honum farist ekki að vera að tala um yfirboð frá mér. Að vísu mætti ég sem fulltrúi á búnaðarþingi í sumar og samþ. l0 aur. hærri kröfu á dilkakjöti en við urðum sammála um. Það er það eina, sem hann getur fram fært. Hv. þm. tók dæmi um bóndann og verkamanninn. Brúttótekjur bóndans væru 8500 kr., en kaup verkamannsins 7200 kr., en í dæmi hans var stór villa, sem dregur brúttótekjur bóndans niður. Hann talaði um 70 ær og 70 lömb til innleggs. Það er stórkostlega villandi, því að hér um bil fimmta hlutann af lömbunum þarf til viðhalds ánum. Hér er miðað við ósýkt fé, en ef féð er sýkt, getur þurft upp í 50% af lömbunum til að halda við ærstofninum. Þá sjá allir, hvernig stenzt reikningurinn um tekjur bóndans. Það kom fram í ræðu hv. þm., eins og vænta mátti, að með þessum ákvæðum er hlutur bænda alls ekki tryggður. Það kom líka fram hjá hæstv. viðskmrh., þegar hann var að svara hv. þm. Seyðf., að hann játaði, að bændur gætu ekki keppt við kaupstaðina um vinnukraftinn. Og það er aðalatriðið í mínum skoðunum á móti þessu frv. Um ásakanir hv. 2. þm. Skagf. út af afstöðu míns flokks til þessa máls skal ég ekki segja mörg orð, því að sjónarmiðin eru margvísleg. Formaður Sjálfstfl., hæstv. atvmrh,. hefur oft lýst yfir því, að hann telji, að með frv. þessu sé gengið lengra á rétt bænda en góðu hófi gegni, og áhætta meiri fyrir þá en verkamenn. Og ég get gjarnan sagt það, að ég varð fyrstur manna til þess að lýsa yfir því, nú í október, að slíkum till. sem þessum gæti ég ekki fylgt. En af því að hv. 2. þm. Skagf. er oddviti okkar búnaðarsamtaka og sá, sem bændastéttin á heimtingu á, að gangi bezt fram í því að vinna að hennar hag, tel ég hann hafa stigið mikið víxlspor, ef hann ætlar að samþ. þetta frv., sem aðrir menn úr öðrum flokkum verða að koma í veg fyrir, að nái lögfestingu. Ég segi þetta í fullri vinsemd og vænti þess, að hv. þm. sýni lipurð í samvinnu um þetta og annað á komandi aðalþingi. Þá verður líka búnaðarþing, og þá fær hv. þm. að vita, að það eru fleiri bændur en ég, sem telja verðið ekki aðgengilegt, enda skauzt út úr honum sú játning, að hann óttaðist, að framleiðslan mundi dragast saman næsta ár. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að báðir ræðumenn Framsfl. hafa staðfest þá skoðun, að ekki sé tryggður hlutur íslenzkra bænda svo sem æskilegt væri, en það er um leið staðfesting á því, að það var flan af ráðh. þessa flokks að liggja svo mikið kapp á framgang þessa máls að stökkva úr ríkisstj., þegar verst gegndi.



Ég skal vera fáorður, en ég verð að segja það við hv. þm. A.- Húnv., að ég tók það skýrt fram í minni ræðu, að hlutur bænda hlyti að versna með auknu verðfalli, en hv. þm sneiddi hjá að tala um það. Hvernig fer, ef vísitalan hækkar? Þetta er svo mikið atriði, að ekki er hægt að ganga fram hjá því. En hv. þm. er svo léttúðugur, að hann flýtur sofandi hvað þetta snertir, þó að afkoma bænda velti svo mjög á því. Hv. þm. endaði ræðu sína með því að segja, að það yrðu aðrir að verða til þess að fella þetta frv., til þess að bjarga bændum. Hverjir eru þessir nýju vinir bændanna og sveitanna? Ég vil ekki tala neitt illa um þá. Það eru sósíalistar og kommúnistar. Þeir þurfa að tala máli sinna umbjóðenda, en það hefur ekki hingað til heyrzt, að þeirra áhugamál væri að vinna fyrir sveitirnar. Ég óska hv. þm. til hamingju með þessa nýju vini, jafnvel þó að ég hafi aldrei heyrt neinn snoppunga sjálfan sig eins áþreifanlega og hann nú.



Ég skal ekki lengja umr. mjög, en það eru nokkur atriði, sem ég tel, að þurfi að koma fram. Það hefur komið í ljós, að allir telja mikla nauðsyn þess að gera ráðstafanir til að stöðva dýrtíðina, en lítið bólar samt á vilja til að koma slíkum ráðstöfunum áleiðis. Þetta strandar aðallega á hræðslu við lögfestingu kaupgjaldsins. Þetta þarf að koma alveg ljóst fram, vegna þess að þessir sömu flokkar hafa hvor um sig ekkert talið athugavert við það að lögfesta afurðaverð bænda, nema þessi eina hjáróma rödd í Sjálfstfl., sem talin er nauðsynleg til þess að geta haldið uppi tvísöngnum, Því ef það vantaði, þá gæti verið, að stefnan væri of klár í flokknum. Þá hefur þetta og komið greinilega fram meðal annars hjá hæstv. atvmrh. Hann taldi, að ef hægt væri að áfellast ríkisstj. fyrir nokkuð, þá væri það fyrir það að hafa ekki fest verðið á landbúnaðarafurðunum. Allir hafa heyrt, hvernig hv. þm. Seyðf. talar, sömuleiðis hæstv. félmrh., þar sem alltaf er að heyra sama sönginn um það, að öll dýrtíð stafi af því, hvernig verðið sé á landbúnaðarafurðum. Og það er vitanlegt, að hæstv. atvmrh. hefur varið miklum tíma til þess í blaðaskrifum að reyna að sýna fram á það, að milljónagróði eimskipafélaganna á flutningsgjöldunum hækkaði vísitöluna ekki nema um brot úr stigi, en aftur á móti segir blað sama ráðh., að aðeins fárra aura hækkun á mjólkinni hafi valdið 6 stiga hækkun vísitölunnar. Þó vita allir, að gróði Eimskipafélags Íslands var á síðasta ári eins mikill og allt verð mjólkurinnar það ár. Menn liti á það, að þetta er bara gróði eins skipafélags. Og svo á að telja mönnum trú um, að nokkurra aura hækkun á mjólkur verði valdi allri hækkun vísitölunnar. Þeir, sem kryfja málin ekki dýpra en þetta, eru ekki líklegir til að hafa nokkurn vilja til þess að vinna gegn dýrtíðinni. Það er yfirleitt viðurkennt af þeim aðilum, sem andvígir eru þeirri leið, sem frv. gerir ráð fyrir, að ekki sé mikil tilhneiging til þess hjá verkamönnum að hækka grunnkaupið, enda eigi þeir ekki svo mikið á hættu, þó kaupið væri lögfest. Ég tók sérstaklega eftir því, hvað hæstv. félmrh. sagði um þetta í dag. Hann sagði : „Ég veit, að það er yfirleitt ekki nokkur tilhneiging hjá verkamönnum til þess að hækka grunnkaupið. Þeir munu yfirleitt una við að hafa það eins og það nú er.“ Hæstv. atvmrh. hefur haldið hinu sama fram. En hvernig geta þá þessir sömu aðilar verið svona andvígir því að lögfesta kaupið. Aftur á móti bændur eiga meira á hættu vegna lögfestingar kaupgjaldsins, vegna þess að það er ekki hægt að tryggja það, að hægt sé að halda sama kaupgjaldi við landbúnaðinn þrátt fyrir þessi ákvæði. Það, sem veldur því, að Alþ. er óstarfhæft til þess að afgreiða eitt mesta nauðsynjamál þjóðarinnar, eru viss „princip“ gagnvart einni stétt þjóðfélagsins, sem hefur enga fjárhagslega þýðingu fyrir hana. Og svo viðkvæmir eru menn fyrir þessum „principum“, að menn þora ekki, þrátt fyrir þann voða, sem við blasir þjóðinni, að hreyfa við þeim. En er ekki einkennilegt, að menn skuli allt í einu verða svona viðkvæmir fyrir þessum „principum“ og það þeir sömu hv. þm., sem ekki hafa verið hræddir við að fresta framkvæmd stjórnarskrárinnar? Ég er ekkert að áfellast þá fyrir það. Ég tel sjálfur, að það hafi verið þjóðarnauðsyn. En ef engin sérstök áhætta fylgir því, þá get ég ekki skilið, að þeir hinir sömu skuli ekki samvizku sinnar vegna geta vikið til hliðar svona ,,principi“, þegar viðurkennt er, að þjóðarnauðsyn krefjist þess. Það var talið nauðsynlegt að víkja ákvæðum stjórnarskrárinnar til hliðar til þess að tryggja samstarf og vinnufrið í landinu, en vegna þessa máls má allt fara í bál. Mér finnst, að þjóðin hafi þörf fyrir að velta því fyrir sér og ekki sízt hv. þm. sjálfir, í hvaða aðstöðu þeir eru komnir gagnvart sjálfum sér og þjóðinni. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að frv. væri svo meingallað, að ekki væri hægt að fylgja því. Nú veit hv. þm. það, að í till. um hina frjálsu leið er farið fram á sömu leiðir, aðeins sleppt því aðhaldi, sem lögfesting veitir. Er það allra meina bót að sleppa tryggingunni fyrir því, að till. verði framkvæmdar? Ég held, að það sé varla hægt að bera þetta fram fyrir nokkurn mann. Hv. 4. þm. Reykv. var að tala um það, að hann hafi viljað ákveða vissa styrki til bænda til þess að halda dýrtíðinni niðri. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. A.-Húnv. sé hér á sama máli, því ekki virðist bera mikið í milli nú um skoðanir þessara tveggja hv. þm. Ég vil ekki ganga inn á það fyrir hönd bænda, að það sé farið að veita þeim beina styrki til þess að halda niðri afurðaverðinu. Mér virðist það vera miklu meiri skerðing á þeirra rétti heldur en lögfesting kaupsins gagnvart verkamönnum. Ég held, að það væri rangt að nefna slíkt styrki til bænda, heldur ætti að kalla slíkt styrki til neytenda. bændur þurfa áreiðanlega enga styrki. Þeirra afurðir standa áreiðanlega fyrir sínu verði og eru seljanlegri en flest annað á þeim tímum, sem nú ganga yfir. Ef veittir verða einhverjir styrkir til þess að halda niðri dýrtíðinni, þá eru það styrkir til neytenda, en ekki til bænda.



Ég skil ekkert í því, hvað hv. 1. þm. Rang. er allt í einu orðinn viðkvæmur. Ég veit ekki betur en að það hafi oft og tíðum verið talið sjálfsagt að veita alls konar styrki til bænda og að það hafi aldrei þótt annað en heiðarlegt að styrkja bændur til að halda uppi landbúnaðinum. Ég veit ekki til þess, að nokkrum manni hafi dottið í hug að niðra bændum fyrir þetta, heldur hafi allir þvert á móti skoðað það svo, að þjóðinni bæri að gera þetta. Og það, sem við lögðum til í okkar þáltill., var einmitt, að bændur væru styrktir til að geta keppt um vinnuaflið. Annars var það aðallega út af einu atriði, sem mig langaði til að segja nokkur orð. Það var út af umr., sem fram hafa farið milli bændafulltrúanna. Þeir hafa verið að tala um það sín á milli, ýmist hvað það væri óréttlátt og ópraktiskt að lögfesta afurðaverðið. Þeir hafa verið meira og minna að kýta um það, hvert hlutfallið væri milli tekna bænda og verkamanna. En mig langar til að vekja eftirtekt á einu einasta atriði í þessu sambandi. Samkv. útreikningi hv. 2. þm. Skagf. mætti ætla, að tekjur bændastéttarinnar væru eitthvað milli 55 og 60 millj. kr. í ár. Við skulum nú segja, að bændur með sínu búaliði, sem ég hygg, að muni vera um 30 þús., muni hafa 60 þús. kr. tekjur, og við skulum segja, að verkamenn, með sínu skylduliði, sem mun vera um helmingur þjóðarinnar, við skulum gizka á, að það séu um 60 þús. manns, - það er auðvitað ekki gott að gizka á það, en við skulum segja, að þeir hafi 100 millj. kr. í tekjur, en ég geng út frá, að það séu allt. að því þrefaldar tekjur miðað við það, sem er í normalári. Ef svo þessar tvær stéttir, sem telja um 90 þús. manns, hafa 160 millj. kr. í árstekjur, hvað er það þá mikill hluti af þjóðartekjum Íslendinga? Ég gizka á, að þjóðartekjurnar muni vera um 360 millj. króna. Hvert fara þá hinar 200 millj. kr.? Það fara í mesta lagi 30 millj. til millistéttanna í kaupstöðunum. En það, sem eftir er, hvert fer það? Það eru þarna hátt á annað hundrað millj. kr., sem fer til á annað hundrað manna á landinu. Mig furðar á því, að það skuli vera verið að ræða um vandamál þjóðarinnar og ekki skuli vera minnzt einu orði á þetta. Ég held, að það væri nær fyrir fulltrúa bændastéttarinnar, í staðinn fyrir að vera alltaf að vitna í það, að verkamannastéttin hafi eitt einasta ár komizt upp í meðaltekjur fyrir vinnandi menn, að snúa sér að stórgróðamönnunum. Það er lausnin, ekki einasta á afkomu þjóðarinnar yfirleitt, heldur líka dýrtíðarmálunum sérstaklega. En hvernig stendur á því, að það er alltaf sneitt fram hjá þessu í öllum umr., sem hér fara fram um þetta mál? Ég held, að það væri gott að fara að athuga þá hlið málsins ofurlítið betur. Ég reyndi að vekja máls á þessu í upphafi umr., og ég vildi reyna að minna hv. þm. enn á að athuga þetta betur.



Ég var ekki viðstaddur, þegar hæstv. viðskmrh, flutti sína ræðu, en ég hef fengið hjá öðrum hv. þm. frásögn um þau atriði í henni, sem sérstaklega lutu að ræðu minni fyrr í kvöld. Hæstv. ráðh. virðist halda fast við það enn, að vísitölufyrirkomulagið út af fyrir sig sé orsök sívaxandi dýrtíðar. Ég reyndi nú lítillega í dag að sýna honum með dæmum, að þetta væri fjarri sanni. Ég sé ekki, að hann hafi viljað nema þá lærdóma, sem ég reyndi að flytja, og skal þá til viðbótar koma með nokkur atriði úr tiltölulega nýrri reynslu okkar sjálfra, sem ég hygg, að taki af tvímæli í þessu efni. Í fyrri styrjöldinni var ekkert vísitölufyrirkomulag, og kaupgjaldið hækkaði þá langt á eftir dýrtíðinni og komst allt stríðið ekki í námunda við aukinn framfærslukostnað, en dýrtíðaraukningin var þá, engu síður en nú, gífurlega hröð, þótt vísitölufyrirkomulagið gæti engan þátt átt þar í. Ég athugaði þessar tölur eftir að hæstv. viðskmrh. flutti sína ræðu. Ef kaup og framfærslukostnaður hér í Reykjavík er hvort tveggja táknað með 100 1914, sýnir það sig, að kaupið er 1915 komið upp í 107, en vöruverðið upp í 123, 1916 er kaupgjaldið 125, en vöruverðið 155, og 1918 er kaupgjaldið 214, en vöruverðið komið upp í 333, og vöruverðið heldur enn áfram að hækka, og árið 1920 er það komið upp í 446. Þar var ekki um neitt vísitölufyrirkomulag að ræða. Verkalýðsfélögin fengu þetta fram með samningum. Þá var engin löggjöf, sem tryggði kauphækkun í ákveðnu hlutfalli við aukna dýrtíð. Hæstv. félmrh. sýndi fram á það í gær, að árið 1940, þegar kauphækkun mátti ekki fara fram úr 75%, hefði hækkun verðlagsins verið a. m. k. jafnör, ef ekki örari en nú, þegar kaupuppbótin er 100% af dýrtíðinni. Ég álít þetta sanna, að vísitölufyrirkomulagið út af fyrir sig sé engin ástæða til verðhækkunar. Ef verðhækkunarorsakirnar sjálfar eru burtu numdar, þá hættir áhrifa vísitölufyrirkomulagsins algerlega að gæta á mjög skömmum tíma, alveg eins og þegar steini er kastað í vatn, koma að vísu hringir á vatnið, en þegar komið er í vissa fjarlægð frá því, sem steininum er kastað, kennir gáranna ekki lengur. Ég bæti þessu við skjaldbökusöguna, ef hún hefur ekki verkað út af fyrir sig. Þá gat hæstv. ráðh. þess, að Alþfl. hafi verið með kaupbindingunni 1939 og beri honum engu að síður að vera með henni nú. Hæstv. félmrh. svaraði þessu í gær í ræðu sinni, og get ég að mestu látið mér nægja að vísa til þess. Hæstv. félmrh. sýndi fram á, að ef um sjúkdóm er talað í þessu sambandi, þá eru sjúkdómseinkennin nú öll andstæð því, sem þau voru 1939. Þá voru atvinnufyrirtækin rekin með tapi, en nú til þessa með stórgróða. Þá voru bankarnir skuldum vafðir erlendis, en nú eiga þeir þar inni töluvert á annað hundrað millj. króna. Þá var atvinnuleysi, en nú er nóg atvinna. Þá var peningaleysi, en nú höftum við meiri peninga en við vitum, hvað við eigum við að gera. Fyrr má nú vera trúin á patentlyfin, ef menn eru sannfærðir um, að það lyf, sem átti við 1939, hljóti að eiga við þennan sjúkleika, sem nú er, þar sem einkennin eru gersamlega andstæð því, sem þá var. En auk þess er þess að gæta, að 1. frá 1939 voru öll önnur en það frv., sem hér er til umr. Í 1. frá 1939, 2. gr., eru ákvæði um, að kaupgjald þeirra, sem 1. ná til, sem eru verkamenn, iðnaðarmenn og sjómenn og yfirleitt þeir, sem hafa félagssamninga um kaup og kjör, skuli hækka um ákveðna hundraðstölu af dýrtíðinni á hverjum tíma. Það var beinlínis lögbundin kauphækkun, sem atvinnurekendur urðu að beygja sig undir. Og í þessu var vitanlega mikill styrkur fyrir hin smærri félög sérstaklega, sem höfðu vonda aðstöðu til að geta knúð fram kauphækkun. Félögin á hinum stærri stöðum hefðu vafalaust getað knúð þetta fram, en annars staðar víða hefði orðið mjög torsótt að fá þetta fram. Í 3. gr. eru svo ákvæði um kaupbindinguna almennt. Gegn þessari gr. greiddi ég atkv.; um það sagði ég þá í umr. það, sem nú skal greina :„Um einstök atriði frv. mun ég ræða nokkuð við 2. umr. Þá verða væntanlega komnar fram brtt., sem ég hef lagt fram, en um 3. gr. vil ég segja strax, að ég get alls ekki greitt henni atkv. Ég tel ekki vera nægilega ríka ástæðu til að gera svo stórfelldar ráðstafanir sem þar er gert ráð fyrir, þ. e. a, s. að svipta verkalýðsfélög og atvinnurekendur gersamlega rétti til samninga í heilt ár. Á síðasta ári var samþ. vinnulöggjöf. Þessum l. var ætlað - og ég hygg, að þau muni að miklu leyti ná þeim tilgangi, - að fella í ákveðið form meðferð deilumála milli atvinnurekenda og verkamanna, og ég tel enga ástæðu til að ætla, þótt þetta frv, yrði að 1., að til svo stór felldra vinnudeilna muni leiða, að það réttlæti, löngu fyrr en nokkuð slíkt sýnir sig, að banna með 1. alla viðleitni atvinnurekenda og verkalýðsfélaga til að semja sín á milli um kaup og kjör. Við afgreiðslu vinnulöggjafarinnar var lögð á það rík áherzla að skerða í engu samningsrétt aðila sjálfra.“ Þetta var mín afstaða til þessa máls þá, og hún er óbreytt enn. Þó má segja, að þá hafi verið enn ríkari ástæða til slíks, eins og ég áðan sagði, þar sem aðstæðurnar voru þá gersamlega andstæðar því, sem nú er. Þá virtist mér, að hæstv. viðskmrh. héldi því fram í ræðu sinni, að Alþfl. vildi lögbinda verð á íslenzkum afurðum, en ekki leggja neinar hömlur á hækkun kaupgjaldsins. Ég sagði ekkert það í minni ræðu, sem gæti gefið honum tilefni til slíkra fullyrðinga, enda er þessi fullyrðing röng. Hitt er rétt, að Alþfl. samþ. á sínum tíma með Framsfl. l. um afurðasölu landbúnaðarins, kjöt- og mjólkurl., - það er rétt, að hann gerði það að tilmælum og til stuðnings bændastéttinni í landinu í heild sinni. Og það mætti Framsfl. vel muna, að setning þessara 1. og framkvæmd hefði ekki náð tilgangi sínum án stuðnings Alþfl. Þessi l. voru sett af okkar hálfu af fullum skilningi á hag bænda og af fullum skilningi á þeirri nauðsyn, að bændur flosnuðu ekki upp af búum sínum og bættust í hóp hinna atvinnulausu verkamanna við sjávarsíðuna. Og það er rétt að segja það hér, að það var mjög reynt að nota þessa afstöðu Alþfl. honum til ófrægingar í bæjunum, þegar til kosninga kom, og sagt, að hann hefði hugsað minna en skyldi um hag verkamanna við setningu þessarar löggjafar. En nú eru aðstæður allar aðrar en þegar þessi löggjöf var sett. Það var ekki ætlunin, þegar þessi löggjöf var sett, að hún yrði notuð til þess að draga fram hlut framleiðenda umfram það, að til jafns og samræmis væri við hag annarra yfirstétta landsins. Ef nú á að lögfesta það verð, sem orðið er á landbúnaðarafurðum fyrir aðgerðir þeirra verka, sem enginn vill bera ábyrgð á, þá er ekki hægt að neita því, að við ákvörðun verðlagsins nú er tekið tillit til eins sérstaks sjónamiðs, þ. e. a. s. hins óvenjulega ástands - þúsundir erlends setuliðs í landinu - og hinnar stórkostlega auknu eftirspurnar eftir landbúnaðarafurðum af þeim sökum. Það getur að vissu leyti átt rétt á sér, að tekið sé tillit til hins óvenjulega ástands við ákvörðun verðs á landbúnaðarafurðum, en þá fellur líka niður nauðsyn sérstakrar verðuppbótar. Það er ranglátt að vilja bæði tryggja hæsta verð á vörunni og þar að auki verðuppbætur. En þetta er það, sem gert er með þessu frv. Ég vil taka það fram út af því, sem hæstv. viðskmrh. sagði, að ef það á að tryggja það, að ein stétt landsins, bændastéttin, fái nákvæmlega sömu tekjur næstu 12 mánuði eins og síðustu 12 mán., þá er sjálfsagt, að verkamönnum verði einnig tryggðar sömu tekjur næstu 12 mán. eins og síðustu 12 mán. Hæstv. ráðh. sagði, að verkamönnum væri tryggð vinna á næsta ári, en þar hygg ég, að hann hafi sagt meira en hann er maður til að standa við. Ef gerbreyting yrði í þessu efni og öll vinna hjá setuliðinu félli niður, þá er hætt við, að verkamenn hefðu ekki 300 vinnudaga á næstu 12 mán. Samkv. frv. viðskmrh. er hagur atvinnurekenda tryggður, jafnvel þó að dýrtíðin vaxi. Aftur á móti má kaup verklýðsins ekki vera hærra en eftir okt.-vísitölunni 1941. Það er ekki nægilegt, að ráðh. tali um að bera fram till. um stríðsgróðaskatt, - það hefði verið eðlilegra, að slíkar till. hefðu fylgt þessu frv. Hv. 2. þm. Skagf. taldi meginorsök dýrtíðarinnar vera hækkun erlendrar vöru og hækkun flutningsgjalda. Það er að vísu rétt, að mikil hækkun stafar frá erlendri vöru, en hinu er ekki hægt að neita, að af þeim 72 stigum, sem vísitalan hefur hækkað, er meira en helmingur hækkun á landbúnaðarafurðum. - Nú er það að vísu rétt, að atvinna er næg handa hverjum, sem hafa vill, og yfirvinna og helgidagavinna með mesta móti. En ég hygg, að við getum allir verið sammála um það, að þó að það geti stundum verið nauðsynlegt fyrir verkalýðinn að vinna 4–6 tíma í yfirvinnu á dag og alla sunnudaga, þá er það meiri áreynsla en svo, að það geti gengið til lengdar. Enda hygg ég, að hv. þm. sé það kunnugt, að félagsmálalöggjöfin leggur hann við slíkri vinnu. Annars verð ég að segja það, að mér er erfitt um að skilja þá menn, sem sjá ofsjónum yfir því, þó að verkamenn auki tekjur sínar með því að vinna 4–5 tíma í eftirvinnu á dag og helgidagavinnu marga mánuði ársins. Ég hygg, að mörgum mundi ekki finnast þetta auðfenginn gróði, - þvert á móti mikið á sig lagt til að ná honum, En þegar á þetta er minnzt, má ekki gleyma því, að bændur hafa fengið mjög verulega tekjuaukningu umfram það, sem nefnt var um einstakar tegundir afurða. Til dæmis hafa selzt út úr landinu undanfarin ár 3 þús. tonn af kjöti, sem hefur þurft að verðuppbæta með því kjöti, sem hefur selzt innanlands. Á s. 1. ári var útflutt kjöt meira en 1100 tonn, eða 1/8 af því, sem áður var. Hefur því útflutningurinn minnkað um 2/8 hluta, og þar af leiðandi hefur það kjöt, sem selt hefur verið með hærra verðinu, vaxið allverulega. Hið sama er að segja um mjólkurframleiðsluna; sá hluti mjólkurinnar, sem selst beinlínis við háa verðinu, hefur vaxið nokkuð, en sá hluti mjólkurinnar, sem seldur er til vinnslu, hefur að sama skapi minnkað. - Ég skal ekki fullyrða, hvort afkoma bænda stendur betur en afkoma verkamanna, en vil þó benda á það, að þetta er þýðingarmikið atriði í afkomu og tekjuöflun bænda á þessu tímabili. Þá undraðist hæstv. viðskmrh. það að ég spurði eftir þeim skýrslum, sem sýndu hið rétta verð á landbúnaðarafurðum. Ég vil benda hv. þm. á það, að í því frv., sem hér liggur fyrir, eru ákvæði um það, að það skuli greiða úr ríkissjóði uppbætur til bænda á það kjöt, sem flutt er út úr landinu, og tryggja það, að bændur fái sama verð og þeir fengu fyrir síðasta árs framleiðslu. Fyndist nú hv. þm. það mikil goðgá, þó að spurt væri um skýrslur, þar sem gert er ráð fyrir sama söluverði og í fyrra, og þó er gert ráð fyrir að greiða verðuppbætur, sem nemur 5 millj. kr.? Þá spurði hv. þm., hvar væru skýrslur frá útgerðarmönnum og verkamönnum. Mér finnst hv. þm. spyrja fávíslega. Það má benda á skýrslur um breyt. á framfærslukostnaði hér í Reykjavík með sundurliðuðum útgjöldum, sem sýna breyt. frá manni til manns. Þegar nauðsynlegt þótti að hlaupa undir bagga með útgerðinni, voru heimtaðar skýrslur af fyrirtækjunum um það, sem mestu máli skiptir. En hér ber svo bráðan að, að ekki er hægt að safna skýrslum, en það mun vera venja í flestum siðuðum löndum, að til séu glöggar skýrslur um rekstrarafkomu bænda. Það er ekki hægt að sjá, hvers vegna ekki er aflað slíkra skýrslna hér á landi, nema ef vera kynni vegna þess, að þeir, sem bera fram þessar till., séu hræddir um, að slíkar tölur, ef til væru, sýndu, að till. þeirra væru ekki á rökum reistar. Ég fullyrði, að því er snertir hækkunina á kjötinu, að ekki er hægt að bera fram nein rök fyrir því, að sú hækkun sé rétt, hvort sem miðað er við framleiðslukostnað bænda og breyt. á honum frá því, sem áður var, eða hlutdeild hliðstæðra stétta í heildartekjum þjóðarinnar. Enda sér það hver maður, að þetta liggur í augum uppi. Ég veit ekki betur en að gert sé ráð fyrir því, að út verði flutt 1100 tonn af kjöti, en með því að lækka kjötverðið mætti fá markað fyrir allt kjöt í landinu sjálfu, og væri með því hægt að losna við að borga þá uppbót, sem gert er ráð fyrir í frv. Mér þykir annars rétt að taka það fram, að ég álít það illa farið, að farið yrði að auka meting milli verkamanna og bænda um það, hvor stéttin hafi betri kjör við að búa. Ég geri ráð fyrir því, að flestir séu á einu máli um það, að þessum stéttum beri að styðja hvor aðra í því að skapa sem lífvænlegust kjör hvor fyrir aðra. Það er því ákaflega leitt, að þeir, sem telja sig forsvarsmenn bænda, skuli nota aðstöðu sína til þess að hækka verðið á afurðum þeirra eins gífurlega og raun er á, án þess að rökstyðja þær hækkanir, samtímis því, sem hækkun á kaupgjaldi hefur ekki orðið nema rétt um helming á við hækkun á afurðum bænda. Að þessir sömu menn skuli nú snúast þannig við verkamannastéttinni í landinu, að þeir vilji láta lögbinda kaupgjald þeirra, einmitt þeirrar stéttarinnar, sem mestan þegnskap sýndi í sambandi við dýrtíðarmálin. Verkamannastéttin reyndi ekki að nota aðstöðu sína til þess að knýja fram kauphækkun, aðstöðu, sem var betri en undanfarin ár. Það er einmitt þetta fólk, sem hefur gert sér það ljóst, hvaða hætta stafar af dýrtíðinni, ef hún magnast. En viðurkenningin til verklýðsins á að vera sú, að taka af honum réttinn til þess að semja um kaup og kjör. Ég held, að það væri sæmilegra verkefni fyrir fulltrúa bænda og verkamanna að koma sér saman um það að taka af stríðsgróðanum, sem einmitt er eina meginorsök dýrtíðarinnar, svo að nægi til ráðstafana gegn henni og til að draga úr þeirri verðbólguhættu, sem stríðsgróðinn er að skapa í landinu.

Skúli Guðmundsson Hv. þm. Seyðf. las hér upp í dag kafla úr ræðu, sem ég flutti á þinginu 1939, þegar gengismálið var til meðferðar. Mér er ekki ljóst, í hvaða tilgangi hann gerði það, en ég held, að það verði alls ekki um það deilt, að þau ummæli, sem hann hafði þar réttilega eftir mér, hafi haft við fyllstu rök að styðjast. En ég held, að þau séu ekki á nokkurn hátt viðkomandi frv. því, sem hér er til umr., og þess vegna er mér ekki ljóst, í hvaða tilgangi hann las þau upp, nema ef vera kynni, að hann hafi viljað veita mér og öðrum viðstöddum þá ánægju að heyra hann fara með góðan kafla úr ræðu, sem ég flutti fyrir 2½ ári síðan. Hv. þm. Seyðf. vildi telja það óhæfu, að ekki væru til hagfræðilegir útreikningar um framleiðslukostnað landbúnaðarins. Og í þeirri ræðu, er hann flutti áðan, þá veik hann enn að þessu. Hv. þm. benti á, hvílík nauðsyn það væri, að til væru glöggar skýrslur um afkomu landbúnaðarins hér á landi, eins og í öðrum siðuðum löndum. Ég skal ekki um það segja, hvaða lönd það eru, sem þm. kallar siðuð, þó tel ég líklegt, að hann telji nágrannalöndin Noreg og Danmörku siðuð lönd. En. ég get upplýst hv. þm. um það, að búreikningafærsla er tiltölulega miklu meiri hér á landi heldur en í þessum nágrannaríkjum okkar; þannig að búreikningar þeir, sem hér liggja fyrir, gefa fullkomnari upplýsingar um afkomu landbúnaðarins heldur en í þeim löndum. En í sambandi við þetta vil ég spyrja hv. þm. Seyðf.: Hvar eru opinberar skýrslur um tekjur verkamanna í þessu landi? Sjá þó væntanlega flestir aðrir en þessi hv. þm., að það er tvennt ólíkt, að safna skýrslum um tekjur verkamanna eða um tekjur bænda. Það er auðvelt að fá skýrslur um tekjur daglaunamanna saman borið við það að fá glögga útreikninga um afkomu bænda, og meðan þeir menn, sem telja sig fulltrúa verkamannastéttarinnar, leggja ekki fram glöggar skýrslur um tekjur verkamanna, geta þeir ekki reist sig hátt út af því, að ekki skuli vera til enn fullkomnari skýrslur um afkomu landbúnaðarins heldur en til eru hér. Hv. þm. Seyðf. segir, að verkamenn vinni nú oft 4–6 klst. fram yfir dagvinnutíma og einnig á sunnudögum. Hann segir - sem rétt er - að þeir leggi mikið á sig til þess að afla sér tekna. En er hv. þm. Seyðf. svo ókunnugur hér á landi, að hann viti ekki, að það eru fleiri en verkamenn, daglaunamenn í kaupstöðum, sem vinna meira en 10 klst. á degi hverjum? Bændur komast alls ekki af með að vinna aðeins 10 klst., og ekki aðeins núna, heldur var það einnig svo áður en stríðið hófst. Þeim þykir ekki mikið að þurfa að vinna í 14–15 klst. og alla sunnudaga vetrarins líka við skepnuhirðingu. Og vor, sumar og haust þurfa þeir einnig oft að nota sunnudagana til þess að geta afkastað sínum skyldustörfum. Mér finnst því ekki mikið, þó verkamenn vinni nú stundum 14–16 klst. á dag og hreyfi hönd til einhvers á sunnudögum. Hv. þm. fannst ekki viðeigandi að fara í meting um, hvor stéttin bæri meira úr býtum eða hvorri liði betur. Það er dómur allra, að gera þurfi ráðstafanir gegn dýrtíðinni og áframhaldandi verðhruni peninga, en hv. þm. eru ekki sammála um það, á hvern hátt þetta verði bezt gert. Hv. þm. A.-Húnv. flutti hér alllanga ræðu í dag. Ég mun ekki gera mörg atriði hennar að umtalsefni, en vil minnast lítils háttar á eitt eða tvö. Hv. þm. hélt því fram í dag, að hann hefði álitið rangt að ákveða með l. verðlagsuppbót á laun embættismanna. Þetta er ekki rétt, því á síðasta Alþ. var frv. Þetta borið fram af fjmrh., og hv. þm. A.-Húnv. var í þeirri n., sem fékk frv. til meðferðar, nefnilega fjhn., og hann skrifaði athugasemdalaust undir nál. fjhn., þar sem lagt var til, að frv. yrði sama, með umræddri verðlagsuppbót. Þetta sýnir aðeins, að það, sem hv. þm. hélt fram í ræðu sinni í dag, hefur ekki við rök að styðjast. Hv. þm. vill kenna ráðh. Framsfl. um samvinnuslitin í ríkisstj. og segir, að þeir hafi valdið því, að stjórnin sagði af sér þetta er ekki rétt, og ég get bent á í þessu sambandi, að það voru ekki ráðh. Framsfl., sem stóðu gegn því, að dýrtíðarl. frá því í vor yrðu framkvæmd samkv. vilja Alþ., heldur voru það aðrir, sem færust undan að gera ráðstafanir í þeim efnum. Hv. þm. A.-Húnv. segir, að vel sé mögulegt að afla ríkissjóði tekna. Um þetta er ég honum sammála, og vænti ég þess vegna, að hann styðji að því, að slíkt verði gert, þegar till. koma fram í þá átt, þó ég því miður geti ekki treyst hans flokk til þess, því að þótt menn lesi ræður hv. þm. A.-Húnv. í Morgunbl., eru þeir litlu nær um vilja eða viljaleysi Sjálfstfl. í þeim málum, er þar um ræðir.



Ég ætla að segja hér örfá orð út af því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði. Hann sagði, að þess væri enginn kostur að fá verðuppbót á landbúnaðarafurðir. Ég lét í ljós álit mitt á þessu í dag og mun ekki endurtaka það, en þegar þessi hv. þm. segir, að ráðh. Sjálfstfl. hafi neitað að gera samþykkt um, að verðuppbót kæmi á kjöt, þá get ég upplýst hv. þm. um það, að það er rangt, og samkv. upplýsingum frá Sjálfstfl., þá eru engin vandkvæði á að fá samþ. verðuppbót á kjöt. Ég mun svo ekki svara þessu meira. Hv. 2. þm. Skagf. talaði um, að ég sé kominn í nýjan félagsskap, þar sem séu Alþfl.-menn og kommúnistar, og ég dreg ekkert undan, að ég sé í samvinnu við þá, þegar þeir eru sammála mér um eitthvað, hvort sem þeir eru Alþfl.-menn eða kommúnistar, og finnst engin minnkun að því. Það er eins og dálítil afbrýðisemi komi fram í orðum þessa hv. þm., rétt eins og það væri verið að taka af honum gamla kærustu, og er það ekki nema von, því þeir hafa unnið saman í tvo áratugi, og vitað er, að margir framsóknarþm, hafa oftar en einu sinni flotið inn á atkvæðum kommúnista. Ég mun ekki svara neinu þeim hv. 1. þm. Rang. né heldur hv. þm. Seyðf., enda þótt ég sé þeim ósammála um margt, því þar sem ég er í þeirri n. með þeim, sem fær þetta frv. til meðferðar, þá gefst alltaf tækifæri til að ræða þetta þar. En viðvíkjandi ræðu hv. þm. V.-Húnv. vil ég segja það, að mér finnst undarlegt, að hann skuli leyfa sér að segja það, að ráðh. Framsfl. hafi ekki rofið stjórnarsamvinnuna, því allir vita, að þeir hafa gert það, því þeir gera þetta frv. að kappsmáli, og um það risu deilurnar. En það virðist svo sem hv. þm. Framsfl. hagi orðum sínum eins og þeir séu að hefja kosningabaráttu.

Haraldur Guðmundsson Hv. þm. V.-Húnv. sagðist ekki skilja, hvers vegna ég væri að lesa kafla úr ræðu frá 1939, nema ef ég gerði það til að skemmta hv. þm. Því er til að svara, að ég gerði það til að lofa mönnum að heyra falleg loforð, sem ekki hefðu verið efnd. Enn fremur sagði hann, að til væru skýrslur yfir framleiðslu landbúnaðarins, en ég hef nú hvergi orðið þeirra var enn þá. Svo vék hv. þm. að því, að bændur vinni svo mikla yfirvinnu alltaf, og fannst ekki ástæða til að hafa orð á því, þótt verkamenn ynnu nú stundum yfirvinnu og hreyfðu hönd til einhvers á sunnudögum. Ég veit vel, að bændur leggja mikið á sig við vinnu, en hv. þm. veit, að annað er að vinna hjá sjálfum sér heldur en öðrum. Vinnan verður léttari og öðruvísi háttað. Þegar hann segir, að bændur vinni allt of mikið, 14-15 klst. í sólarhring árið út, þá nær það engri átt, því enginn maður mundi halda slíkt út. Enn fremur er það mjög misjafnt með bændur, hvað þeir vinna mikið, því það fer auðvitað eftir efnum og ástæðum. Mér finnst ekkert athugavert, þó verkamenn vinni stundum fram yfir, en ef þeir ofbjóða sér með vinnu, þá er hætta fólgin í því, ekki aðeins fyrir verkamennina sjálfa, heldur þjóðfélagið í heild. Svo ég víki lítilsháttar að landbúnaðinum, þá eru afurðir hans alltaf að hækka, svo óeðlilega mikið, að ekki er við unandi. Hækkunin nemur nú meira en því, sem kaupgjald er í landinu. Ég segi þetta ekki til þess að koma á metingi milli verkamanna og bænda, um hvor stéttin hafi við betri kjör að búa, en mér finnst ekki rétt, þegar talsmenn bænda og hækkunar landhúnaðarafurða gerast einnig flm. að því að lögbinda kaup verkalýðsins, þegar hann hefur ekki hækkað kaup sitt nema það, sem eðlilegt er.



Ég skal byrja á því að hrekja það, sem hv. þm. Seyðf. sagði. Í þeim ræðukafla, sem hann las upp, eru engin loforð gefin, sem ekki hafa verið efnd. Sami hv. þm. segist ekki hafa orðið var við skýrslur yfir afkomu landbúnaðarins. Hefur hv. þm. aldrei heyrt getið um búreikningaskrifstofu ríkisins, og aldrei litið í skýrslur hennar? Þar er hægt að fá upplýsingar um þetta, sem hann minntist á. En nú vil ég spyrja hv. þm. að því, hvar til séu skýrslur um tekjur verkamanna. Ég hef alls ekki orðið var við þær. Svo vil ég að endingu segja það, að ekki er meiri árás á verkamenn að binda kaupið með 1. heldur en á bændur að hinda afurðaverðið.