Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá meiri hluta iðnaðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Helga Bjarnason frá iðnaðarráðuneytinu, Hákon Aðalsteinsson frá Orkustofnun, Davíð Egilson og Kristján Geirsson frá Umhverfisstofnun, Jón Gunnar Ottósson frá Náttúrufræðistofnun Íslands, Hjörleif B. Kvaran frá Orkuveitu Reykjavíkur, Júlíus Jónsson frá Hitaveitu Suðurnesja, Björn Pétursson og Örlyg Þórðarson frá Landsvirkjun og Tryggva Þór Haraldsson frá Rafmagnsveitum ríkisins. Á síðasta þingi lagði iðnaðarráðherra fram frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Var því frumvarpi ætlað að leysa af hólmi lög nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, auk þess sem því var m.a. ætlað að taka til rannsókna á vatnsaflsvirkjunum. Í meðförum Alþingis ákvað iðnaðarnefnd að fresta afgreiðslu frumvarpsins. Hins vegar lagði nefndin síðan fram nýtt frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 57/1998 þar sem kveðið var á um rannsóknir á vatnsaflsvirkjunum. Frumvarpið er nú lagt fram að nýju með þeirri breytingu að fellt er niður ákvæði til bráðabirgða. Í frumvarpinu er lagt til að gildissvið laganna verði víkkað þannig að lögin taki til rannsókna á vatnsafli til raforkuframleiðslu. Við þessa breytingu munu ákvæði laganna, samanber einkum ákvæði III. kafla laganna um rannsóknir og leit, taka til slíkra rannsókna eftir því sem við á. Þá er í 2. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir að rannsóknarleyfi samkvæmt lögunum séu veitt einum aðila með þeirri undantekningu að hafi aðilar sammælst um rannsóknir og sæki sameiginlega um rannsóknarleyfi skuli heimilt að veita þeim það sameiginlega. Í 3. gr. frumvarpsins er síðan mælt fyrir um endurkröfurétt þeirra sem fengið hafa rannsóknarleyfi og lagt í kostnað við rannsóknir en fá af einhverjum ástæðum ekki leyfi til nýtingar á viðkomandi auðlind. Gert er ráð fyrir að sá kostnaður sem endurgreiða ber sé í samræmi við rannsóknaráætlun og í beinum og efnislegum tengslum við fyrirhugaða nýtingu. Meiri hlutinn leggur til eina breytingu á frumvarpinu og lýtur hún að ákvæði til bráðabirgða þar sem mælt er fyrir um skipun nefndar sem skal hafa það hlutverk að gera tillögu um það með hvaða hætti verði valið á milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi samkvæmt lögunum og marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til. Nefndinni ber að skila tillögum sínum til iðnaðarráðherra í síðasta lagi 15. september 2006. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með svofelldri breytingu: Við bætist ákvæði til bráðabirgða sem orðist svo: Við gildistöku laga þessara skal iðnaðarráðherra skipa nefnd fulltrúa allra þingflokka sem sæti eiga á Alþingi. Í nefndinni skulu jafnframt eiga sæti þrír fulltrúar frá Samorku. Þá skal iðnaðarráðherra skipa tvo fulltrúa og skal annar þeirra vera formaður nefndarinnar. Hlutverk nefndarinnar er að gera tillögu um með hvaða hætti valið verði milli umsókna um rannsóknar- og nýtingarleyfi á grundvelli laga þessara og marka framtíðarstefnu um nýtingu þeirra auðlinda sem lögin ná til. Nefndin skal skila tillögum sínum í formi lagafrumvarps til iðnaðarráðherra eigi síðar en 15. september 2006. Undir nefndarálitið rita 3. des. 2005 Birkir J. Jónsson, Einar Oddur Kristjánsson, Kjartan Ólafsson, Sigurður Kári Kristjánsson og Birgir Ármannsson. Hæstv. forseti. Í ljósi 1. umr. um frumvarpið og umræðu í nefndinni tel ég rétt að fara örlítið betur yfir þetta í stuttu máli. Hér er, eins og ég sagði áðan, um endurflutt frumvarp að ræða nema með þeim breytingum að hæstv. iðnaðarráðherra lagði ekki til ákvæði til bráðabirgða sem hv. iðnaðarnefnd lagði til á síðasta löggjafarþingi um það annars vegar að skipa þverpólitíska nefnd til að móta framtíðarfyrirkomulag þessara mála og hins vegar hvað varðaði að skipa starfshóp sérfróðra manna sem skyldi vera nefnd til aðstoðar við greiningu á atriðum sem máli skipta við val á umsóknum um rannsóknar- og nýtingarleyfi á grundvelli laga þessara. Hæstv. forseti. Starfshópur sérfróðra manna hefur þegar hafið störf. Hins vegar stóð það út af þá að ekki var gert ráð fyrir að ákvæði yrði til bráðabirgða sem hljóðaði upp á að þverpólitísk nefnd færi í þetta mál, að skoða hvernig við myndum haga þessu máli til framtíðar litið. Meiri hluti nefndarinnar, öll iðnaðarnefnd Alþingis að undanskildum áheyrnarfulltrúa í iðnaðarnefnd, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, sem var á móti því þá, lagði það til, að undanskildum hv. þingmanni, að frumvarpið færi fram með þeim hætti sem ég mæli hér fyrir um. Meiri hluti nefndarinnar hefur sett inn ákvæði til bráðabirgða sem hljóðar á þann veg að skipuð verði þverpólitísk nefnd til fara yfir framtíðarhorfur í þessum málaflokki. Því hefur ekkert breyst á sjö mánuðum frá því að hv. iðnaðarnefnd lagði í heild sinni fram það frumvarp sem ég mæli hér fyrir um fyrir utan fyrirvara, eins og ég sagði áðan, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni. Hæstv. forseti. Ég held að þverpólitísk sátt sé um að nýta náttúruauðlindir þjóðarinnar skynsamlega. Síðan geta menn náttúrulega haft sínar skoðanir á hvað sé skynsamlegt og hvað sé ekki skynsamlegt í þeim efnum. En eins og sakir standa í núverandi lagaumhverfi þá hafa fyrirtæki sem vilja fara í rannsóknir á vatnsaflsvirkjunum í landinu ekki átt tryggan endurkröfurétt gagnvart þeim rannsóknum sem þau hafa farið í og veitt mikla fjármuni til ef þau fá svo ekki nýtingarleyfi á vatnsaflinu á endanum heldur einhver annar aðili, þannig að rannsóknaraðili geti þá krafið þann aðila sem fær nýtingarleyfið um sanngjarna endurgreiðslu á rannsóknarkostnaði. Það er mjög brýnt að gera þessa breytingu á þann hátt sem ég hef hér að framan rakið. Hv. þingmenn hafa viljað tengja saman rannsóknarleyfi og nýtingarleyfi í þessari umræðu. Það er ekkert sjálfgefið að ef fyrirtæki er úthlutað rannsóknarleyfi á fyrirhugaðri vatnsaflsvirkjun eða vatnasvæði sem á að nýta til raforkuframleiðslu að rannsóknaraðili fái nýtingarleyfi. Þegar nýtingarleyfi er veitt hefst sjálfstætt matsferli sem er mat á umhverfisáhrifum. Í raun er þröskuldurinn á milli nýtingarleyfisins og rannsóknarleyfisins sá að nýtingarleyfið verður að falla undir lög um mat á umhverfisáhrifum. Hæstv. forseti. Við fengum á okkar fund, eins og ég greindi frá áðan, m.a. fulltrúa frá Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun.  Reyndar kom það fram hjá fulltrúa Umhverfisstofnunar að hér væri í raun um framfaraspor að ræða að því leyti til að nú geta fulltrúar umhverfisráðuneytisins og undirstofnana þess komið að málum þegar úthluta á rannsóknarleyfum. Það þarf að gera sérstakar áætlanir í þeim efnum en eins og málum hefur verið háttað fram á þennan dag hafa aðilar, umhverfisráðuneytið og undirstofnanir þess, ekki verið umsagnaraðilar um rannsóknarleyfin og þær áætlanir sem þeim tengjast. Það er náttúrlega mjög jákvætt ef fulltrúar Umhverfisstofnunar og Náttúrufræðistofnunar geta fengið að koma beint að þessum málum. Það kom mjög skýrt fram af hálfu þessara aðila að hér væri um framfaraspor að ræða. Hæstv. forseti. Ég hef reifað þetta mál í örfáum orðum enda hefur það hlotið mikla umræðu við 1. umr. málsins. Það var mikið rætt í hv. iðnaðarnefnd á síðasta þingi. Þá var til umræðu frumvarp til laga um jarðrænar auðlindir sem nefndin ákvað að afgreiða ekki. Þess vegna ákvað nefndin öll þá, fyrir utan fyrirvara hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að leggja fram frumvarpið sem hér liggur fyrir. Því miður hafa hv. þingmenn Samfylkingarinnar og frjálslyndra fallið frá stuðningi við þetta mál og hafa ákveðna fyrirvara á því og vilja gera breytingartillögur sem þeir munu væntanlega kynna hér á eftir. En aðalatriðið er að þetta málefni hefur fengið mikla umræðu bæði þegar rætt var um frumvarp til laga um jarðrænar auðlindir og eins í þeirri umræðu sem við áttum við hagsmunaaðila, hvort sem það voru fulltrúar frá orkufyrirtækjunum eða fulltrúar frá Umhverfisstofnun eða Náttúrufræðistofnun.

Forseti. Hv. fyrri ræðumaður, formaður iðnaðarnefndar, hefur lýst þessu frumvarpi sem gríðarlegu framfaraspori í atvinnumálefnum Íslendinga. Fyrir fram er ekkert við því að segja. Hann hefur líka lýst því hvað það sé jákvætt að ráðherra getur nú gefið vilyrði um nýtingarleyfi um leið og hún úthlutar rannsóknarleyfum vegna vatnsaflsvirkjana. Ræðumaðurinn er mjög viss í sinni sök og þess vegna er rétt að spyrja hann: Eftir hvaða reglum er þá farið við þessa vilyrðisgjöf? Hvaða reglur eru það? Ræður bara geðþótti ráðherrans eða er farið eftir einhverju regluverki við að gefa þessi leyfi, reglugerðum eða vinnureglum í iðnaðarráðuneytinu sem mér er ekki kunnugt um en hv. formanni iðnaðarnefndar hlýtur að vera?

Hæstv. forseti. Framfaraspor kallaði hv. þingmaður frumvarpið sem hér liggur fyrir Alþingi og það er mitt mat að hér sé um mjög mikið framfaraspor að ræða. Við hv. þingmaður eigum það sameiginlegt að vera fulltrúar flokka sem vilja skynsamlega nýtingu á náttúrauðlindum þjóðarinnar. Það er mjög mikilvægt að farið sé í rannsóknir á þessum náttúruauðlindum okkar. Ég tók það skýrt fram áðan, hæstv. forseti, að nýtingarleyfi þarf að fara í gegnum mat á umhverfisáhrifum. Það eru alveg skýr skil þar á milli þannig að ef slík framkvæmd fullnægir ekki þeim skilyrðum þá er málið að sjálfsögðu í uppnámi og umhverfið nýtur vafans. Hæstv. forseti. Staðið hefur verið faglega að úthlutunum rannsóknarleyfa m.a. hvað varðar jarðhita og ég hef ekki orðið var við að það hafi valdið miklum deilum í samfélaginu og ég á von á að fulltrúar ráðuneytisins og aðrir aðilar muni standa faglega að þessu.

Forseti. Það er alveg rétt að ég vil, og minn flokkur, skynsamlega nýtingu á náttúruauðlindum landsins sem m.a. getur falist í að nota þær til orkuöflunar eða falist í því að vernda þær til framtíðar, nota þær til okkar eigin yndis og yndis ferðamanna sem hingað koma o.s.frv. En ég var nú ekki að spyrja um þetta, forseti, heldur var ég að spyrja um hvaða reglur giltu um þau vilyrði sem ráðherra hefur samkvæmt þessu frumvarpi rétt til að veita rannsóknarfyrirtækjum. Viti hv. formaður iðnaðarnefndar það ekki þá á hann að koma og biðjast afsökunar á þeirri ræðu sem hann flutti hér því hann flutti hana þannig að hér væri um mikið framfaraspor að ræða og ef maður vissi ekkert annað um málið en það sem maður heyrir frá formanni iðnaðarnefndar þá er hér allt klárt og kvitt. Þess vegna geng ég eftir því sem er nú eitt aðalmálið í þessu, þ.e. hvaða reglur eru það sem ráðherra eru gefnar í hendurnar þegar hann veitir þetta vilyrði?

Hæstv. forseti. Við skulum gæta stillingar í málflutningi, hv. þm. Mörður Árnason. Það er náttúrlega ljóst að Orkustofnun mun fara yfir rannsóknaráætlunina. Með gildistöku þessara laga hleypum við umhverfisráðuneytinu og undirstofnunum þess að rannsóknaráætlunum áður en þær verða samþykktar. Embættismenn hljóta að fara yfir þetta með hlutlausum hætti og meta þær áætlanir sem fyrir liggja. Ég ætla ekki sem hv. þingmaður á Alþingi að fara að meta hvaða rannsóknaráætlanir eru betri eða verri en aðrar. Þar koma margir þættir til. Þetta er flókið mál eins og kom fram í nefndarstarfinu og ég sem þingmaður ætla ekki að fara að gerast dómari í þeim efnum.

Frú forseti. Ég vil fyrst lýsa yfir vonbrigðum mínum með að hv. nefndarformaður skuli ekki enn hafa svarað. Í tveimur andsvörum svarar hann ekki fyrirspurn hv. þm. Marðar Árnasonar. Það er því rétt að ég ítreki spurninguna: Hvaða reglur koma til með að gilda? Eftir hverju á ráðherra að fara þegar þessi rannsóknarleyfi koma inn á hennar borð? Hins vegar ætlaði ég fyrst og fremst að spyrja hv. þingmann hvort ekki hafi komið fram beiðni í iðnaðarnefnd um að málið yrði sent til umsagnar umhverfisnefndar. Ég veit sem nefndarmaður í umhverfisnefnd að þangað barst málið ekki og ég vil fá að vita frá hv. þingmanni hverju það sætir. Hin spurning mín er þess eðlis að bráðabirgðaákvæðið, sem er komið aftur inn samkvæmt breytingartillögu meiri hluta nefndarinnar, gerir ráð fyrir að þverpólitísk nefnd verði að störfum um framtíðarskipulag mála. Ég spyr hv. þingmann: Til hvers á að setja á fót slíka nefnd þegar ljóst er að frumvarpið heimilar ráðherranum að gefa út öll þau leyfi sem henni sýnist áður en sú nefnd kemur til með að ljúka störfum.

Hæstv. forseti. Við fórum yfir málið á síðasta löggjafarþingi og það var sent þá til umsagnar hv. umhverfisnefndar. Það ákvæði sem við erum að fara yfir hér í þessu frumvarpi var inni í frumvarpi til laga um jarðrænar auðlindir. Það er ekki deilt um það. Það mál fékk mjög mikla umfjöllun í iðnaðarnefnd og umhverfisnefnd fékk aðkomu að því. Síðan ákvað öll iðnaðarnefnd, reyndar fyrir utan Vinstri hreyfinguna – grænt framboð, að leggja fram það frumvarp sem við ræðum hér. Það var þverpólitísk sátt að því leyti til um málið milli þingflokka Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks, Frjálslynda flokksins og Samfylkingar.

Það var í fyrra.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður getur komið hingað aftur og spurt mig en þetta mál hefur fengið mjög ítarlega umfjöllun og það er ágætlega að því staðið á alla vegu.

Frú forseti. Þetta litla frumvarp, þ.e. þetta þunna frumvarp frá hæstv. iðnaðarráðherra, fór ekki til umsagnar umhverfisnefndar. Hvers vegna ekki? Mér er kunnugt um að eftir því var óskað í iðnaðarnefnd. Í öðru lagi, hverjar verða reglurnar sem ráðherra er gert að styðjast við? Í þriðja lagi, hvers vegna þverpólitísk nefnd sem á ekki möguleika á að skila niðurstöðum um framtíðarsýn fyrr en eftir að hæstv. iðnaðarráðherra verður búinn að úthluta öllum heimsins leyfum? Þessar þrjár spurningar vaka enn í loftinu, frú forseti. Þeim er enn ósvarað.

Hæstv. forseti. Hingað til hafa ekki sprottið upp mjög háværar deilur í samfélaginu hvað úthlutunarreglur um háhitasvæðin í landinu varðar. En fyrst hv. þingmaður spyr hvernig velja eigi á milli tveggja aðila sem sækja um rannsóknarleyfi þá hef ég komið inn á það að sérfræðistofnanir fara yfir þau. Það er ljóst og kom fram í starfi nefndarinnar að ef tveir aðilar sækja um leyfi reyna menn náttúrlega að leiða þá aðila saman þannig að eitthvert samstarf verði á milli þeirra við rannsóknir á viðkomandi auðlind. Fram á þennan dag hafa ekki skapast stórkostleg vandamál eða mikill hávaði í samfélaginu vegna þessara leyfa og ég hef trú á því að þessi mál verði áfram í ágætum farvegi eins og þau hafa verið.

Frú forseti. Ég er sammála hv. þm. Birki Jóni Jónssyni um það og ég og minn flokkur styðjum skynsamlega orkunýtingu en þar skilja hins vegar leiðir að við styðjum ekki óskynsamlega orkunýtingu. Við styðjum ekki virkjunarframkvæmdir sem eru hervirki og óréttlætanlegar í umhverfislegu eða efnahagslegu tilliti. Mér fannst formaður iðnaðarnefndar skauta svolítið léttilega yfir söguna þegar hann rakti aðdraganda þessa máls. Hann hefði mátt láta getið svolítið ítarlegar örlaganna sem biðu auðlindafrumvarpsins sem kom í fyrra og þessa holdgetna afkvæmis þess. Mér finnst hann heldur ekki alveg sanngjarn í garð þeirra sem stóðu að flutningi frumvarpsins í fyrravor í ljósi þeirra aðstæðna sem þá voru uppi í nefndinni. En átakanlegast er að heyra að formaður iðnaðarnefndar hefur engin svör við þeim mótsögnum sem liggja annars vegar í að ráðherra fái þetta bráðabirgðaleyfi til að úthluta rannsóknarleyfum með vilyrðum í nýtingarátt bara að eigin  
            

Hæstv. forseti. Það væri gott að fá það á hreint hvort hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar styðji það bráðabirgðaákvæði sem meiri hlutinn hefur lagt til um að nefnd allra þingflokka fái að koma að þeirri vinnu að móta framtíðarfyrirkomulag á þessu sviði þjóðlífsins, að fá það á hreint hvort stjórnarandstaðan vill koma að þeirri vinnu eða ekki. Það er líka alveg ljóst, miðað við þann tímaramma sem þessari nefnd er gefinn, að engin nýtingarleyfi verða veitt í framhaldi af rannsóknarleyfi á því tímabili. Ég fór yfir það áðan að ekki er hægt að tengja beint saman nýtingarleyfi og rannsóknarleyfi.  Hæstv. forseti. Það er mjög erfitt að halda ræðu hér þegar hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar halda aðrar 

Þetta er rétt ábending hjá hv. þingmanni.

Frú forseti. Að sjálfsögðu mundum við taka því fagnandi að taka sæti í stjórnskipaðri nefnd sem mótaði leikreglur til frambúðar í þessum efnum, enda mundu menn þá ekki aðhafast neitt þangað til þær reglur lægju fyrir. Það liggur ekkert á. Það er alveg sjálfsagt mál að afgreiða bráðabirgðaákvæðið eitt, gera það að lögum ef svo undarlega þarf að standa að því að setja eina nefnd á laggirnar að fá þarf um það lagaheimild. Og það má líka spyrja. Hvers vegna í ósköpunum var þessi nefnd bara ekki sett af stað með ráðherrabréfi strax í fyrra? Hvers vegna er þetta unnið svona? Hvers vegna biður ráðherrann um heimildir til að úthluta öllum rannsóknarleyfum í samhengi núgildandi laga þar sem hægt er að gefa fyrirheit um nýtingu í framhaldinu? Þannig er það og það hefur verið gert í tveimur tilvikum að undanförnu þegar rannsóknarleyfum í háhita hefur verið úthlutað. En síðan segir hæstv. ráðherra jafnframt við þingið: „Ég vil fá heimild til að skipa nefnd sem móti leikreglur til frambúðar.“ Þegar kannski verður búið að úthluta landinu að mestu leyti, þegar menn verða búnir að helga sér þúfurnar, 

Hæstv. forseti. Það er gott að fá það fram hér að hv. þingmenn Vinstri grænna styðja a.m.k. það bráðabirgðaákvæði sem meiri hlutinn hefur lagt til hvað þetta frumvarp áhrærir. Hins vegar er líka mikilvægt að fá afstöðu stjórnarandstöðunnar hvað það varðar að verði þetta frumvarp að lögum fá umhverfisráðuneytið og undirstofnanir þess aðkomu að því ferli áður en rannsóknaleyfi er veitt. 

Hæstv. forseti. Sannarlega styður Vinstri hreyfingin - grænt framboð skynsamlega nýtingu auðlinda. Við styðjum það líka að farið sé í rannsóknir, svo sannarlega. En hvað varðar nýtinguna þá styðjum við ekki nýtingu með óafturkræfum umhverfisspjöllum í þeim anda sem verið hefur með Kárahnjúkavirkjun og aðrar virkjanir. Við gerum líka mun á því á hvaða forsendum verið er að koma af stað virkjunum. En varðandi úthlutun á rannsóknarleyfum þá er það í sjálfu sér úthlutun á verðmætum og því skiptir máli að reglurnar séu ljósar áður en kemur til þess að úthluta þeim leyfum. Úthlutun út af fyrir sig er ávísun á verðmæti. Ég tel að eins og málið er lagt fram núna sé það í anda rammaáætlunar, hún er sett fram en það er ekki unnið eftir henni 

Hæstv. forseti. Þær rannsóknir sem hér er verið að leggja til eru náttúrlega mikilvægar út frá rammaáætluninni. Ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um að mikilvægt sé að rannsóknir fari fram til að móta þá rammaáætlun sem við þurfum að nota í framtíðinni. Hæstv. forseti. Það kom líka fram í máli mínu áðan að hópur sérfróðra manna hefur farið yfir málið frá því síðastliðið vor og viðað að sér upplýsingum og mun síðan aðstoða þá nefnd sem meiri hlutinn lagði til, í því starfi að móta framtíðarfyrirkomulag í þessum málaflokki. Það er alveg ljóst að vinna er í fullum gangi hvað þetta varðar. Það er mjög skýr munur milli rannsóknarleyfis og nýtingarleyfis. Nýtingarleyfið verður að fara í mat á umhverfisáhrifum. Um það er ekki deilt þannig að það er ákveðinn þröskuldur þar á milli.

Hæstv. forseti. Aðeins um rammaáætlunina. Hún var sett fram og virkjunarframkvæmdum forgangsraðað en farið var í stærstu og mestu virkjunina sem sett var efst á lista yfir þær sem komu síst til greina. Ég tel að með framkvæmd eins og hér er lagt upp með líði einhver tími þar til sérskipuð nefnd, hugsanlega með þátttöku allra þingflokka, skili þeirri framtíðarsýn eða áætlun um hvernig úthluta eigi leyfum. Á því tímabili gæti hæstv. iðnaðarráðherra úthlutað þeim rannsóknarleyfum sem henni liggur svo mikið á að koma af stað núna til að halda áfram þeirri brjáluðu stóriðjustefnu og álæði sem gripið hefur Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkurinn lætur teyma sig með, þannig að þegar að því kæmi að vinna eftir einhverjum reglum verða þau nýtingartækifæri farin. 

Hæstv. forseti. Þessi umræða fer vel af stað. Hún er á málefnalegum nótum. Álæði og brjáluð virkjunarstefna - þetta er náttúrlega þvílíkur málflutningur í andsvari sem tekur eina mínútu og á að fjalla efnislega um þætti málsins. Það er alveg ljóst að ef fara á að gefa út rannsóknarleyfi 

Hæstv. forseti. Ég fékk í veganesti frá hæstv. ráðherra um leið og ég gekk í ræðustólinn að ég hlyti nú að samþykkja þetta allt saman. Það er kannski von að hæstv. ráðherra gefi mér það veganesti vegna forsögu málsins því við stóðum að tillögu iðnaðarnefndar hér í vor, en ég kem að því á eftir. Ég er að mæla fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, frá minni hluta iðnaðarnefndar. Endurskoðun hins mikla og mikilvæga lagabálks vatnalaganna frá 1923 er að mati minni hlutans verkefni sem Alþingi verður að vanda til. Til þess að svo megi verða verður glögg heildaryfirsýn að fást á alla þá lagabálka sem eiga að taka við hlutverki vatnalaganna. Til að freista þess að skapa Alþingi tíma til að vinna að málum í þessum anda stóð minni hluti nefndarinnar að því að flytja með meiri hlutanum frumvarp sem ekki náðist að ljúka umfjöllun um á síðasta þingi en er að mestu samhljóða því frumvarpi sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur nú lagt fram. Þessu frumvarpi er ætlað að skapa svigrúm til þess að vinna áfram að undirbúningi fyrirhugaðrar lagasetningar um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum. Áður en það mál getur komið til umfjöllunar á Alþingi þurfa að liggja fyrir niðurstöður í afar mikilvægu máli, þ.e. með hvaða hætti velja eigi milli þeirra sem sækjast eftir nýtingarrétti á auðlindum. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu á frumvarpinu að skipa skuli þverpólitíska nefnd til að vinna að þeirri stefnumótun. Þessi tillaga var í því frumvarpi sem nefndin flutti á liðnu vori. Af einhverjum óútskýrðum ástæðum hefur ráðherra fellt tillöguna úr því frumvarpi sem nú liggur fyrir en það er þó að öðru leyti samhljóða frumvarpi nefndarinnar eins og áður sagði. - Hæstv. ráðherra mun kannski útskýra það fyrir okkur hér á eftir í umræðunni hvers vegna hún kaus að fella út þessa tillögu um nefndina. - Þessi tillaga var mikilvægur hluti málsins að mati minni hlutans og því ber að þakka meiri hlutanum fyrir að taka tillöguna upp aftur. Það er afar lýsandi fyrir vinnubrögð stjórnarmeirihlutans við endurskoðun þeirra lagabálka sem eiga að taka við af vatnalögunum frá 1923 að öll nefndin skuli sasmmála um að í þessu frumvarpi þurfi að vera ákvæði um endurskoðun á mjög mikilvægum grundvallarþætti málsins, þ.e. hvaða reglur eigi að gilda í framtíðinni um það hvernig valið verði milli þeirra sem sækjast eftir því að fá nýtingarrétt á auðlindum. Það að minni hlutinn tók þátt í að flytja frumvarp samhljóða þessu frumvarpi verður að skoða í því ljósi að það virtist eina færa leiðin til að koma í veg fyrir að ófullburða frumvarp um jarðrænar auðlindir yrði gert að lögum á síðasta vorþingi. Minni hlutinn harmar að ekki hefur verið fallist á þau sjónarmið hans að allir lagabálkarnir sem koma eiga í stað vatnalaga verði unnir í samhengi svo nauðsynleg yfirsýn fáist. Þetta sést á því að frumvarp til vatnalaga er nú endurflutt nánast óbreytt og því ætluð lögfesting á þessu þingi. Enn er ekki fram komið boðað frumvarp um vatnsvernd. Sá galli er á því frumvarpi sem hér liggur fyrir að við lögfestingu þess tekur ákvæði 2. gr. frumvarpsins (5. gr. laganna) sem veitir ráðherra heimild til að veita vilyrði fyrir nýtingarleyfum í tengslum við útgáfu rannsóknarleyfa einnig til nýtingarleyfa hvað vatnsafl varðar. Í því samkeppnisumhverfi sem nú er að skapast í raforkuframleiðslu er nú þegar ljóst að kapphlaup er hafið hjá orkuframleiðslufyrirtækjum um auðlindir landsins. Kapphlaupið er að mati minni hlutans háð vegna þess að stjórnendur fyrirtækjanna telja að reglur sem settar verði um val á milli þeirra sem sækjast eftir nýtingarrétti á auðlindum verði íþyngjandi fyrir fyrirtækin. Þetta kann að vera rétt en ef svo er munu þeir sem hljóta náð fyrir augum iðnaðarráðherra í því millibilsástandi sem mun ríkja þar til fyrirhuguð lög taka gildi hafa forskot í samkeppninni við hina sem á eftir koma. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir stjórnvöld að það eru einmitt nýju aðilarnir, væntanlega aðallega einkafyrirtæki á markaðnum, sem eiga að tryggja þá samkeppni sem stjórnvöld segjast vilja skapa. Minni hlutanum hefur orðið þessi staða enn betur ljós á þeim tíma sem liðinn er frá því að málið var til umfjöllunar á síðasta þingi og nefndin fékk skýra staðfestingu á því sem hér hefur komið fram í viðræðum við forsvarsmenn orkufyrirtækja og embættismenn iðnaðarráðuneytisins við umfjöllun málsins. Af þessum ástæðum lögðu fulltrúar Samfylkingarinnar og frjálslyndra fram þá breytingartillögu á fundi nefndarinnar að heimildarákvæðið sem ráðherra hefur skv. 5. gr. laganna verði numið úr gildi. Með þeirri ákvörðun kæmi ekki til kapphlaups á þeim forsendum sem fyrr er lýst vegna þess að allir sættu þá í framtíðinni sömu reglum eftir að ný lög um jarðrænar auðlindir öðlast gildi. Þessi breyting mundi ekki hamla í neinu veitingu leyfa til rannsókna og ekki heldur veitingu nýtingarleyfa á þeim tíma sem líður þar til endurskoðun laganna verður lokið. Það vakti þess vegna mikla undrun minni hlutans að meiri hlutinn hafnaði tillögunni og því telur hann sig knúinn til að flytja breytingartillögur við frumvarpið sem gerð er grein fyrir í sérstöku þingskjali. Steingrímur J. Sigfússon áheyrnarfulltrúi er í aðalatriðum sammála þeim sjónarmiðum sem fram koma í þessu áliti minni hlutans og telur þá breytingartillögu sem þar er boðuð til bóta. Hann telur þó réttast að fresta afgreiðslu málsins með öllu og mun gera nánar grein fyrir ástæðum þess við umræðu um málið. Hæstv. forseti. Það er auðvitað hægt að ræða margt um þessa endurskoðun vatnalaganna frá 1923 og ég mun gera það hér á eftir, en ég ætla fyrst að mæla fyrir þessari breytingartillögu sem minni hluti nefndarinnar flytur nú. Hún orðast svo: „1. Við 2. gr. Greinin orðist svo: 2. mgr. 5. gr. laganna orðast svo: Rannsóknarleyfi skal veitt einum aðila á hverju svæði. Þó er heimilt að veita fleiri en einum aðila slíkt leyfi sameiginlega hafi þeir staðið saman að rannsóknarleyfisumsókn og gert með sér samning um skiptingu rannsóknarkostnaðar. 2. Við 4. gr. Greinin orðist svo: Orðin „og forgangsréttartíma eins og hann er ákveðinn í 2. mgr. 5. gr“ í 1. mgr. 23. gr. laganna falla brott.“ Hæstv. forseti. Með þessu er gerð tilraun til þess að koma einhverju viti í það ástand sem er að skapast. Ég tel að það sé full ástæða til þess að vekja athygli á því að sjálfstæðismenn ættu hér töluvert erindi í salinn, því að mér finnst það með undarlegheitum að Sjálfstæðisflokkurinn, sem ævinlega talar fyrir því að einkaaðilar taki þátt í atvinnurekstri á Íslandi og hefur talað fjálglega um það samkeppnisumhverfi sem eigi að verða til á raforkumarkaðnum, skuli sætta sig við það umhverfi sem nú er verið að skapa á þessu sviði. Er það þannig að menn átti sig ekki á því hvernig ástandið er á raforkumarkaðnum á Íslandi? Hverjir komu t.d. til nefndarinnar til að ræða við hana um þessa hluti? Það voru fulltrúar frá Orkuveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Suðurnesja, Landsvirkjun og fulltrúar frá Rafmagnsveitum ríkisins. Hvað skyldu þessir aðilar eiga sameiginlegt? Jú, að fyrirtækin eru öll í opinberri eigu. Væntanlega hafa menn nú hugsað sér að einhverjir aðrir aðilar kæmu inn á þennan markað, inn í þá samkeppni sem talað hefur verið um að skapa á markaðnum. Hverjir eru í kapphlaupinu um að merkja sér auðlindirnar? Við fengum lista í nefndinni yfir þá sem hafa sent inn umsóknir. Í fljótu bragði sýnist mér að af öllum þeim umsóknum sem nú liggja fyrir og hafa verið sendar inn að undanförnu séu einungis tveir aðilar sem ekki tilheyra þeim hópi sem ég las hér upp áðan, sem ekki eru hluti af þeim opinberu fyrirtækjum sem eru í raforkuframleiðslu á Íslandi. Ég vil koma að þessu aftur því það er svo mikið umhugsunarefni hvernig stendur á því að menn sækjast eftir því og hæstv. ráðherra virðist sækjast eftir því að fá að hafa það hlutverk að úthluta vilyrði fyrir nýtingarleyfi ásamt rannsóknarleyfunum. Ég hefði haldið að hæstv. ráðherra ætti að vera guðsfegin að vera leyst undan þeim þrýstingi að þurfa að meta hvort þeir aðilar sem sækjast eftir rannsóknarleyfum eigi að fá nýtingarleyfin með.

Það er heimild.

Það er heimildarákvæði en hæstv. ráðherra þarf væntanlega að svara þeim sem sækjast eftir því að fá vilyrðið. Það fór ekkert á milli mála að þeir opinberu aðilar sem komu til nefndarinnar töldu það vera rétt sinn að fá það vilyrði og töldu ekki björgulegt að biðja um rannsóknarleyfi nema vilyrði fylgdi. Þá mætti velta því fyrir sér hvers vegna er verið að setja það í eina af greinum frumvarpsins að menn eigi að fá endurgreitt fyrir kostnað vegna rannsókna ef aðrir fái nýtingarleyfi. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst að þessi hluti málsins þurfi að fá góða umræðu og ég kalla eftir því að sjálfstæðismenn, sem alltaf segjast ganga fremstir í því að koma á samkeppni og frelsi á markaðnum, útskýri hvernig í ósköpunum stendur á því að þeir eru sáttir við að hæstv. ráðherra sé undir þá sök seld að þurfa að svara þeim sem vilja fá nýtingarleyfin með - og eigi að meta það. Mér fannst eiginlega hálfsorglegt að hlusta á hv. formann nefndarinnar þegar hann var spurður að því hvers vegna þessi nýtingarleyfi þyrftu að fylgja og fór að blanda því saman við það að umhverfismat þurfi að fara fram áður en nýtingarleyfi er veitt - blanda því saman við það sem skiptir þarna máli, að velja á milli þeirra sem fá nýtingarleyfi. Það mat hlýtur alltaf að þurfa að fara fram áður en nýtingarleyfinu er úthlutað. Ef hæstv. ráðherra úthlutar vilyrðinu með rannsóknarleyfinu verður matið á auðlindinni aldrei neitt. Eigi menn að láta verðmæti auðlindarinnar skipta einhverju máli, þegar ákveðið er hverjir eiga að fá að nýta hana, verður það að gerast þegar nýtingarleyfinu er úthlutað. Hafi menn fengið vilyrðið með rannsóknarleyfinu verður það til þess að menn borga ekkert fyrir auðlindina. Menn munu þá ekki keppa á eðlilegum grundvelli um þær auðlindir sem á að fara að nýta. Það sem er þó kannski mest til skammar hvað þetta varðar er að menn skuli ekki vilja gera það sem þó er hægt að gera til að koma í veg fyrir þetta kapphlaup en það er að skera á tengsl rannsóknarleyfa og nýtingarleyfa þannig að ráðherra þurfi ekki að standa frammi fyrir óskum og kröfum þeirra sem vilja hefja rannsóknir um að fá nýtingarleyfið. Fyrir fram er ljóst að það mun þýða og hefur þýtt - menn hafa áttað sig á stöðunni - að menn sækja mjög fast eftir því að fá þessum rannsóknarleyfum úthlutað og vilja vilyrðin með. Þannig er það. Hverjir eru svo sem að sækja um? Landsvirkjun er með umsóknir um rannsóknarleyfi, vatnasvið Skjálfandafljóts, vatnasvið Tungnár fyrir ofan Sigöldu, vatnasvið Þjórsár neðan Búrfells, vatnasvið efri hluta Skaftár, vatnasvið vestari og austari Jökulsár í Skagafirði, leitar- og rannsóknarleyfi í Brennisteinsfjöllum, leitar- og rannsóknarleyfi í Gjástykki og nágrenni. Þetta er bara Landsvirkjun sem ég var hér að lesa upp, opinbert fyrirtæki í eigu ríkisins og Akureyrarbæjar ásamt Reykjavíkurborg. Hitaveita Suðurnesja er með umsókn um jarðhitaleit á Reykjanesskaganum. Orkuveita Reykjavíkur, háhitasvæðin í Reykjadölum, í Rangárþingi ytra og háhitasvæði í Kerlingarfjöllum. Síðan eru Orkuveita Reykjavíkur og Hitaveita Suðurnesja sameiginlega með umsókn um háhitasvæði í Brennisteinsfjöllum. Rarik sækist eftir því að rannsaka vatnasvið Hólmsár í Skaftárhreppi. Síðan er hér eitthvert fyrirtæki sem heitir Héraðsvötn hf. Það sækist eftir því að rannsaka vatnasvið austari og vestari Jökulsár í Skagafirði. Annað fyrirtæki, Þeistareykir ehf., sækist eftir því að skoða virkjanir í Skjálfandafljóti. Tvö síðastnefndu fyrirtækin eru þau einu sem ekki eru í eigu hins opinbera af þeim hópi sem ég las hér upp áðan. Það er ekki allt búið með Landsvirkjun því að hún sækist eftir aukinni raforkunýtingu á Kröflusvæðinu. Orkuveita Reykjavíkur sækist eftir stækkun Hellisheiðarvirkjunar upp í 160 megavött og virkjunarleyfi í Farinu í Bláskógabyggð. Hitaveita Suðurnesja sækist eftir virkjunarleyfi fyrir 100 megavatta virkjun, Reykjanesvirkjun. Orkubú Vestfjarða - eitt nafnið enn - hver skyldi nú eiga það? Tungudalsvirkjun í Skutulsfirði. Ég les þetta hér upp til að reyna að benda mönnum á hvers konar samkeppnisumhverfi verið er að skapa, hvers konar samkeppnisumhverfi verður til ef hæstv. ráðherra notar hið valkvæða ákvæði um að láta nýtingarleyfin fylgja rannsóknarleyfunum. Hvaða aðstaða verður það fyrir einkafyrirtækin, sem Sjálfstæðisflokkurinn heldur svo mikið upp á, og vill að taki þátt í samkeppninni, að koma svo inn á eftir þegar búið er að úthluta þessum aðilum öllu saman? Fara að keppa eftir að búið er að setja einhverjar reglur sem eiga að þýða það að menn geti valið á milli aðila á jafnræðisgrundvelli sem getur þýtt samkvæmt tillögum auðlindanefndar a.m.k - auðlindanefnd var sett á fót með miklu brambolti á sínum tíma. Hún vann mjög mikið starf, mjög gott starf að mörgu leyti, og menn eiga ekki að henda þeim niðurstöðum, af og frá. Menn eiga auðvitað að nota þær niðurstöður núna og hafa þær í huga þegar búnar eru til reglur um val á milli þeirra aðila sem fá að nýta auðlindir landsins. Hvað skyldi auðlindanefnd hafa lagt til hvað þetta varðar? Hún lagði til að að öllu jöfnu færi fram uppboð milli þeirra aðila sem þyrfti að velja á milli til að nýta slíkar auðlindir landsins.  
             Það er athyglisvert að Sjálfstæðisflokkurinn skuli ganga undir þetta jarðarmen, að geta ekki einu sinni gengið í lið með þessari litlu tillögu, að taka þetta valkvæða ákvæði af ráðherranum, taka frá honum þann vanda sem hann er í, þann þrýsting sem verður á hann að úthluta þessum leyfum, af því að það er engin þörf á því. Það er hægt að úthluta rannsóknarleyfunum, ekkert mál, og það er hægt að úthluta virkjunarleyfunum á þeim tíma sem það tekur að skapa þessar reglur og það er ekkert sem kemur í veg fyrir að ráðherrann geti gert það. Hafi menn lokið rannsóknarferlinu og sæki um virkjunarleyfi getur ráðherrann fjallað um það atriði og gengið frá því með þeim hætti sem hefur verið gert fram að þessu. Hvers vegna vilja menn þá endilega að ráðherrann hafi þetta vald núna og vilja endilega að hann fái þetta viðbótarvald gagnvart vatnsaflsvirkjunum í landinu? Það er svolítið merkilegt. Full ástæða er til að halda að það sé vegna þess að það standi til að úthluta rannsóknarleyfum ásamt vilyrði um virkjunarleyfi á næstunni út á þær umsóknir sem ég var að lesa upp og snúast um það að virkja vatnsafl á Íslandi. Og stundum er það nú þannig að það dettur eitthvað út úr fólki. Það datt út úr hv. formanni nefndarinnar að heimamenn biðu ...  Ég geri ráð fyrir því að bæði sjálfstæðismenn, og auðvitað líka hv. formaður nefndarinnar og framsóknarmenn, útskýri þetta kannski betur fyrir okkur og leiði okkur til skilnings á því hvers vegna hæstv. ráðherra á að hafa þennan rétt áfram, eða þetta valkvæða ákvæði. Það er full ástæða til að fá útskýringar á því. Þetta ástand kallar nefnilega á áframhaldandi kapphlaup. Kannski eru menn komnir hér með aðallistann en það er ábyggilega verið að velta fyrir sér fleiri möguleikum. Alþingi er því með endurskoðun laganna að skapa vandamál í stað þess að gera tilraun til þess draga úr því. En það er svo sem hægt að skoða þessa hluti í heild sinni og hefði átt að gera. Það höfum við lagt áherslu á í umræðum um þau mál sem hafa komið hér inn. Það eru nefnilega býsna mörg frumvörp, og sum af þeim eru orðin að lögum, sem eiga að taka við af vatnalögunum frá 1923. En af hverju voru vatnalögin frá 1923 sett? Það var vegna þess að Íslendingar óttuðust að erlendir aðilar mundu eignast fossana á Íslandi. Er það ekki það sem við erum að tala um núna, að menn ætla að eignast þessar orkulindir, komast yfir þær á því tímabili sem líður þangað til menn hafa skapað reglurnar? Við stöndum sem sagt í svipuðum sporum og menn á öndverðri öldinni þegar erlendir aðilar sýndu mikinn áhuga á því að fara að virkja fossana á Íslandi, eignast þá, kaupa þá og sumir vildu endilega selja. Nú reynir á hv. Alþingi Íslendinga hvort það stendur í fæturna eins og það gerði þá eða ekki? Mér finnst einhvern veginn ýmislegt benda til þess að það vanti svolítið upp á metnaðinn hjá hv. alþingismönnum hvað þessa hluti varðar núna. Þegar menn höfðu árum saman farið yfir þessi mál urðu vatnalögin frá 1923 að lögum frá Alþingi. Undanfari þess var fossanefnd sem hafði verið sett á og minnihlutaálit fossanefndar frá 1917–1919 var í raun og veru undirstaða þeirra laga sem hafa verið í gildi síðan og menn eru núna að endurskoða. Þeir sem hafa skilað tillögum eða frumvörpum til Alþingis á grundvelli þeirrar endurskoðunar sem hefur farið fram undanfarin ár, hvað sögðu þeir í umsögnum sínum? Þeir sögðu að vatnalögin hefðu enst ótrúlega vel. Ótrúlega fá vandamál hefðu verið uppi á þeim tíma, mjög sjaldan þrætur og málaferli vegna vatnalaga af því að menn vönduðu sig við þau lög. En nú koma menn - og það er ekkert óeðlilegt, þetta eru orðin gömul lög og auðvitað þarf að færa þau til nútímans. Ýmsar þarfir hafa myndast sem þarf að uppfylla sem sést best á því að lagabálkarnir sem menn setja í raun og veru á grunni vatnalaganna eru svo margir sem raun ber vitni. Við erum t.d. búin að sjá raforkulög verða að lögum sem taka til nýtingar á orkulindunum í landinu. Menn hafa á grundvelli þeirra og fleiri laga komið á þeirri samkeppni sem á að taka gildi að fullu um áramótin. Þá voru sett í tengslum við það lög um jöfnun kostnaðar við flutning og dreifingu á raforku. Þau voru líka tengd saman við þetta í rauninni og sett voru lög sem hétu lög um breytingu á ýmsum lögum á orkusviði. Síðan voru lögð fram tvö lagafrumvörp á síðasta ári. Annars vegar frumvarp til nýrra vatnalaga sem nú er aftur lagt fram og hins vegar frumvarp um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, sem ég nefndi hér fyrr. Það vita menn líka að einn af þeim lagabálkum sem tilheyrir í rauninni endurskoðun laganna frá 1923 eiga að verða lög um vatnsvernd eða eftir því sem nefndin best veit mun það nafn hafa a.m.k. verið vinnuheiti á því frumvarpi og það frumvarp á að byggjast á Evróputilskipuninni um vatnsvernd. Nefndinni er kunnugt um og hún fékk að vita á síðasta vetri að það frumvarp væri í vinnslu í umhverfisráðuneytinu, lægi þar í drögum eins og sagt var. Það frumvarp hefur ekki komið fram enn. Við vitum líka núna að ekki er stefnt að því að lögfesta frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum fyrr en á næsta vetri ef vel gengur. Þá vantar enn það frumvarp sem ég nefndi áðan sem á að koma úr umhverfisráðuneytinu. Þess vegna er full ástæða til að gagnrýna það hvernig að þessu hefur verið staðið vegna þess að það hlýtur að þurfa heildaryfirsýn yfir þá lagabálka sem eiga að koma í stað laganna frá 1923, en mönnum hefur legið svo á að skilningur á þessu hefur ekki verið fyrir hendi. Það sannaðist síðan í umfjöllun bæði um vatnalagafrumvarpið á síðasta vetri og um frumvarpið um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, að það var æðimargt sem þeir er veittu umsagnir um það frumvarp höfðu við það að athuga og þeir höfðu líka miklar athugasemdir við vatnalagafrumvarpið sem segir sitt um það. Auðvitað er þetta skiljanlegt. Ég er ekki að setja út á það þó að athugasemdir komi við lagafrumvarp og auðvitað þurfa nefndir þingsins að fást við það og taka sér þann tíma sem þarf til þess að vinna þau mál sem koma inn. Það er náttúrlega höfuðskilyrði að menn hafi yfirsýn yfir málaflokkinn sem um er að ræða. Það hefur ekki verið skilningur á því hjá stjórnarflokkunum og ég verð að segja alveg eins og er að ég botna ekki almennilega í þessu. Mér finnst að full ástæða sé til að menn geri betur grein fyrir því hvers vegna svona er gengið fram. Hæstv. forseti. Í umræðum í nefndinni um þessi mál og reyndar á hv. Alþingi líka höfum við verið stöðugt minnt á að við tókum þátt í flutningi þessa máls í vor sem leið. Ég kvarta svo sem ekki undan því. Ég er búinn að útskýra hvers vegna við gerðum það. Við gerðum það vegna þess að meiri hluti nefndarinnar sagði við okkur algerlega skýrt og skorinort að ef við gerðum það ekki yrði lagafrumvarpið sem fyrir lá um jarðrænar auðlindir að lögum. Það frumvarp var ekki björgulegt og margt í því sem hefði þurft að breyta. Við töldum það ómaksins vert að reyna að koma í veg fyrir það. Við sáum líka fram á að vatnalagafrumvarpið mundi ekki verða að lögum í fyrravetur og við töldum að ef bæði þessi lagafrumvörp mundu liggja kæmust menn til einhvers ráðs með þessa hluti og mundu fara að vinna að þessu með einhverja heildaryfirsýn í huga. En hvað gerist? Menn mæta alveg nákvæmlega eins til þessa haustþings eins og þeir voru búnir á þinginu á undan. En munurinn á því hvernig við í minni hlutanum mætum til þessa þings er sá að nú höfum við fengið býsna skýrar staðfestingar á því hvaða vandi er uppi og komin er miklu heillegri mynd á hver eftirspurnin er eftir því að fá að nýta þessar auðlindir. Satt að segja er það ekki fyrir alla að vilja bera ábyrgð á því ástandi sem er að koma upp. Það virðist hins vegar vera þannig að menn vilji glaðir gera það. Ég kemst ekki yfir það, ég skil ekki hvers vegna Sjálfstæðisflokkurinn a.m.k. hefur ekki haft burði í sér til að reyna að ganga í lið með væntanlegum samkeppnisaðilum á þessum raforkumarkaði framtíðarinnar með þeim hætti að sjá til þess að sem flestir þurfi a.m.k. að hlíta sömu reglum sem á að skapa í þeirri nefnd sem verið er að leggja til að fjalli um þær reglur sem eiga að gilda. Það er svo mikill tvískinnungur í afstöðu nefndarmanna meiri hlutans. Annars vegar koma þeir og vilja setja upp þessa nefnd, sem er bara gott og ég hef hælt þeim fyrir að hafa ákveðið að gera það þó að ráðherrann hafi ekki viljað hafa þá nefndarskipan í frumvarpinu, en hins vegar eru þeir ekki tilbúnir að líta á þau rök sem við leggjum fram og sem þeir sáu sjálfir. Þeir sátu fundi nefndarinnar og ræddu við forsvarsmenn opinberu raforkuframleiðendanna í landinu. Þeir hljóta að hafa séð fyrir sér hvers konar samkeppnisumhverfi það væri sem þeir ætluðu að fara að skapa. Síðan er alveg ástæða til að nefna vegna þess að hv. formaður nefndarinnar var að búa til einhverja þoku í kringum skilin á milli rannsóknarleyfis og nýtingarleyfis. Segja má að engin skil séu þar á milli önnur en þau að fram fer umhverfismat. Ef hæstv. ráðherra veitir nýtingarleyfið eru engin skil á milli önnur en umhverfismatið. Engin spurning er uppi um hver fær að nýta leyfið þegar búið er að veita vilyrðið. Spurningin er þá um hvort umhverfismatið segi að nýta megi svæðið eða ekki. Og það er alveg rétt, auðvitað þarf að meta það á þeim tíma og ekkert nema eðlilegt að það sé gert. Hins vegar er ekki hægt að sjá fyrir sér samkeppnisumhverfi um að nýta þessar auðlindir ef menn geta ekki metið verðmæti þeirra með einhverjum hætti. Hvenær á það að fara fram? Reglurnar sem verða settar um það og nefndin sem um þær á að fjalla hlýtur að mínu viti að horfa fyrst og fremst til tillagna auðlindanefndarinnar. Þá verður annaðhvort að láta fara fram einhvers konar útboð, auglýsa þær auðlindir sem nýta má og það yrði þá að hengja saman í einn pakka rannsóknarleyfi og nýtingarleyfi og bjóða út. Eða að leyfa rannsóknir og síðan verði metið á einhvers konar jafnræðisgrundvelli hverjir eigi að fá þau. Það segir okkur að það verður ekki endilega sá sami sem rannsakar og sá sem nýtir auðlindina. Þannig er það í t.d. olíuvinnslunni í heiminum. Það eru meira að segja til alveg sérstök fyrirtæki sem stunda bara rannsóknir. Hins vegar er ekkert sem kemur í veg fyrir það í sjálfu sér að þeir sem fá rannsóknarleyfin fái síðan nýtingarleyfin, og sjálfsagt eru þeir oftast í bestu aðstöðunni til að fá þau. Aðrir sem hugsanlega fengju nýtingarleyfi eftir að eitthvert annað fyrirtæki hefði rannsakað, yrðu samkvæmt ákvæðum frumvarpsins að greiða þann kostnað sem liggur þá fyrir vegna rannsóknanna. Það er alveg skilningur á því, meiri hlutinn skilur það alveg að það þurfi. Þarna er ákvæðið. En til hvers er það ákvæði ef hæstv. ráðherra er búinn að veita vilyrði fyrir nýtingunni? Er það til þess að menn geti svo bara selt þetta allt saman, menn geti pissað í eina af þessum þúfum, fengið vilyrði frá ráðherranum og boðið þetta fram á markaðnum? Halda menn að markaðurinn verði ekki til? Auðvitað verður hann til. Menn þurfa fyrst og fremst að huga að svona hlutum þegar þeir eru í aðsigi, ekki einhvern tíma seinna þegar allt er um seinan. Ég get ekki skilið hvers vegna menn hafa ekki komist til ráðs hvað þetta varðar. Ég óska eftir skýringum á því, ég endurtek, ég óska eftir skýringum á því hvers vegna hæstv. ráðherra á að hafa þetta valkvæða ákvæði hjá sér. Það er tækifæri til að taka þetta ákvæði út. Við erum hér með breytingartillögur sem ganga út á það að þetta ákvæði verði fellt úr lögunum og þá stendur ráðherrann ekki frammi fyrir þeim vanda að fyrirtæki sé að þrýsta á ráðuneytið með að fá nýtingarleyfi með rannsóknarleyfunum. Ég er sannfærður um að það mundi verða til þess að draga úr því kapphlaupi sem nú þegar er hafið. Það er óábyrgt frá hendi Alþingis að standa fyrir slíku gullæði af þessu tagi í landinu. Hæstv. forseti. Ég get samkvæmt þingsköpum haldið þrjár ræður í þessari umræðu og það getur vel verið að ég geri það. En vegna þess að ég veit að mörgum finnst þetta athyglisverð og áhugaverð umræða til að taka þátt í ætla ég svo sem ekki að lengja mitt mál miklu meira en orðið er í þessari fyrstu ræðu. En það er ýmislegt sem ég á eftir að fara yfir og mun gera síðar í umræðunni ef tilefni gefst til. Ég held að það sé nokkuð ljóst að margir vilja ræða þetta mál. Okkur er auðvitað kunnugt um, það kom mjög skýrt fram hjá vinstri grænum, að þeir vilja að málið verði stöðvað í heild, að ekki verði gerð þessi breyting á lögunum sem hér er verið að leggja til og er auðvitað bara bráðabirgðaaðgerð. Það fer ekkert á milli mála. Þetta er bara bráðabirgðaaðgerð til þess að mögulegt verði að veita rannsóknar- og nýtingarleyfi eins og meiri hlutinn stefnir að að gert verði. Það er ekki Alþingi til neins sérstaks sóma að talað skuli um lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Það er ekki mjög skemmtilegt í sjálfu sér að lögin skuli eiga að heita lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, þ.e. að menn séu að skjóta inn í þau lög nýtingu á vatni sem rennur ofan jarðar. Hér eru ekki margar neðanjarðarár, svo ég viti, sem stendur til að virkja. Auðvitað er þetta bráðabirgðaaðgerð. Í ljósi þess að þetta er bráðabirgðaaðgerð finnst mér að menn verði að gá að sér og a.m.k. gera það sem mögulegt er til þess að koma í veg fyrir það kapphlaup sem er í gangi. Mér finnst ástæða til þess að vekja athygli á því - það hefur kannski breyst frá því að ég fór í ræðustólinn - að áður en ég fór í ræðustólinn sá ég að býsna margir voru á mælendaskránni. Ég taldi þá ekki en ætli þeir hafi ekki verið tíu, tólf, eitthvað svoleiðis. En það var enginn sjálfstæðismaður á mælendaskránni. Ég hefði talið fulla ástæðu til þess að þeir fengju rými á mælendaskránni.  Ég satt að segja er á þeirri skoðun að þeim muni vefjast tunga um tönn við að svara því hvernig í ósköpunum standi á því að Framsóknarflokkurinn getur bara látið þá gera hvað sem er. Ég bara trúi því ekki að þeir sjái ekki hvers konar della þetta er. 

Herra forseti. Ég vil byrja á að fara aðeins yfir það hvað í rauninni er verið að gera með þessari lagasetningu. Það sem er verið að gera er að við erum að færa okkur frá því þegar Landsvirkjun hafði einkarétt á virkjun hér á landi. Við erum að framfylgja raforkulögunum sem við höfum samþykkt hér á þingi. Við erum að færa okkur úr þessu einkaréttarákvæði sem var og yfir í frelsið.  Það er ekki þannig að menn geti pantað einn gám af orku erlendis frá. Það þarf að rannsaka þessi svæði bæði í vatnsaflinu og í gufuvirkjununum. Við verðum að samþykkja þessi lög þannig að þessi bolti geti haldið áfram að rúlla eðlilega og við getum fullnægt markaði og eftirspurn hér á landi og sem verður sem betur fer. Það er okkar höfuðverkefni á þinginu að klára þessi lög þannig að þetta geti verið í eðlilegum farvegi áfram og hann er sá nú samkvæmt raforkulögunum að við erum að gefa þetta frjálst.  
            

Hæstv. forseti. Jafnvel þó að menn hafi þá skoðun sem hv. þingmaður setti hér fram, - ég ætla ekkert að gagnrýna hana - að það þurfi að vera hægt að rannsaka orkulindirnar þá finnst mér að ástæða hafi verið til þess að hv. þingmaður svaraði því hvers vegna í ósköpunum þeir sjálfstæðismenn vilji að hæstv. ráðherra hafi þetta valkvæða ákvæði til þess að fá þeim í hendur nýtingarleyfin um leið, hvers vegna ekki sé nóg að úthluta nýtingarleyfunum þegar rannsóknum er svo komið að hægt er að sækja um nýtingarleyfi, hvers vegna þetta vilyrði þurfi að vera til staðar. Sér hv. þingmaður það fyrir sér að þetta skapi óskaplega eðlilegt ástand á þessum markaði? Ég veit að hv. þingmaður man ósköp vel hverjir mættu á fundinn hjá okkur í nefndinni til þess að tala við okkur. Ég taldi þá upp hérna áðan. Það voru engir aðrir. Það voru opinberu orkufyrirtækin. Þau eru öll alveg prýðileg fyrirtæki. Það er ekkert að þeim og allt í lagi með það. En þegar verið er að tala um samkeppni á þessum markaði þá geri ég ráð fyrir því að aldrei geti orðið eðlileg samkeppni nema nýir aðilar eigi möguleika á að koma inn á markaðinn. Það er algjörlega númer eitt til þess að tryggja samkeppnina að nýir aðilar eigi möguleika á að koma inn á markaðinn. En það er ekki verið að huga að þeim eins og ætti að gera að mínu viti. Mér finnst að hv. þingmaður ætti að svara þeim spurningum sem ég hef sett hér fram um það. Hvernig stendur á því að hann og aðrir sjálfstæðismenn í nefndinni og líklega í öllum þingflokknum eru tilbúnir að skrifa upp á þetta valkvæða leyfi 

Herra forseti. Ég vil koma í örfáum orðum að því að ég sé ekkert í veginum fyrir því að nýir aðilar komi inn á þennan markað þrátt fyrir þessa lagasetningu heldur þvert á móti. Þeir geta sótt um leyfi ekkert síður en aðrir, rannsóknarleyfi og virkjanaleyfi, þannig að ekkert lokar á það. Ég held að það sé algjör misskilningur. 
             Mig langar að koma inn á annað sem hefur kannski ekki verið nógu skýrt í þessari umræðu og það er varðandi 

Hæstv. forseti. Kemur ekkert í veg fyrir að nýir aðilar komi inn í þetta? Það er ekkert nema samkeppnisaðstaðan. Hvernig verður hún?  Hv. þingmaður nefndi umhverfismatið. Þar vantar nú svolítið upp á metnaðinn. Það kom fram mjög skýrt hjá forstjóra Náttúrufræðistofnunar að verulega mikið vantar upp á að grunnrannsóknir hafi verið stundaðar á þeim svæðum þar sem menn eru að sækjast eftir því að fá að rannsaka auðlindir, sérstaklega auðlindir vegna háhitanýtingar. Hvað var okkur sagt? Að hægt væri að gera þessar rannsóknir að stórum hluta á fjórum árum ef menn fengju 25 milljónir á ári til þess. En þeir eru að fá 8 milljónir á ári sem þýðir að þessar rannsóknir taka að minnsta kosti 12 ár, þ.e. þær nauðsynlegustu sem þurfa að fara fram. Ég held að menn ættu að huga að þessu líka ef þeir eru svo stórhuga í þessum málum, þ.e. að grunnrannsóknirnar séu þá til staðar. En það stefnir ekkert í það.

Forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Það er ekki nema von að þeir sem ekki hafa sérstaklega skoðað hvað er um að vera og hvað hefur verið um að vera á Alþingi núna í tvo vetur séu frekar ruglaðir því að í fyrra kom fram frumvarp um jarðrænar auðlindir sem átti að taka við af þessu frumvarpi. Það tengist reyndar frumvarpi um vatnalög sem einnig var lagt fram síðast og átti að taka við af vatnalögunum frá 1923 sem getið var hér áðan. Síðan kemur fram í vor þetta frumvarp sem heitir sama nafni og það sem hér er flutt og svo kemur viðskiptaráðherra aftur með þetta frumvarp um breytingu á lögum um nýtingu og rannsóknir á auðlindum í jörðu. Þetta ferli hefur líka verið sérkennilegt. Frumvarpið um jarðrænu auðlindirnar sem kom hér inn í fyrra mætti strax mjög harðvítugri andspyrnu, fyrst miklum spurningum og athugasemdum og síðan andspyrnu frá ekki bara þeim sem hér hafa tekið að sér hlutverk stjórnarandstöðu nauðugir viljugir heldur líka samfélaginu almennt og sérstaklega stofnunum á sviði náttúruverndar og umhverfismála. Þá var gripið til þess ráðs að búa til þetta litla frumvarp, þennan kálf eða kvígu eins og það var kallað hér áðan, í vandræðum síðasta vor þegar sýnt var að þeir eldar sem upp voru komnir gætu breyst í mikinn voða. Sem betur fer endaði það nú með því að hvorki boli né kálfur var leiddur hér í gegnum þingið í vor. Og svo kemur þetta frumvarp nú. Fyrst er nú við þetta að bæta að ferill þeirrar nefndar sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu eins og það er nú orðið eftir umfjöllun í iðnaðarnefnd - nú er ég að vísu ekki með það skjal þannig að ég verð að fara með það eftir minni - nefndar sem á að starfa í nokkurn tíma og gera sér og landsmönnum öllum, hagsmunaaðilum og haghöfum ýmsum, grein fyrir því hver framtíðarskipan getur orðið í þessum málum um nýtingu auðlinda, jarðrænna eða í jörðu eða vatnsafls eða hvernig það er nefnt og fer eftir því í hvaða plaggi maður er staddur. Þessi nefnd leit fyrst dagsins ljós á pappír einmitt í því stóra frumvarpi sem ég nefndi áðan, frumvarpinu um jarðrænar auðlindir. Þá var hún í því samhengi að að því frumvarpi samþykktu - sem var mjög gagngert frumvarp og mótaði stefnu til mikillar framtíðar og í ranga átt að því er ég taldi og tel - átti hún að taka við og athuga málin. Í nefndinni áttu að sitja fulltrúar allra flokka, ég man ekki hvort þar áttu að vera einhverjir fleiri en örugglega í samráði við hina og þessa sérfræðinga, en í raun og veru var verksvið nefndarinnar orðið mjög lítið að samþykktu því frumvarpi. Það sem iðnaðarnefnd gerði svo í fyrra, þegar hún tók upp á því að breyta bola í kálf, var að reyna að taka aðalatriðin sem hún taldi vera eða það brýnasta sem hún taldi vera í stóra frumvarpinu, í stóra bola, og nota það til að skapa kálfinn og þá var ekki það sísta að úr því að farin væri þessi hjáleið þá ætti endilega að setja á stofn þessa nefnd sem síðan rannsakaði framhaldið. Það ber eiginlega að harma að sá kafli frumvarpsins skuli ekki hafa verið samþykktur í vor því að hann var kannski það bitastæðasta í frumvarpinu öllu, í stóra bola, að menn settust niður yfir þetta mikla úrlausnarefni sem enn bíður okkar að ákvarða, að reyna að leita sameiginlegrar leiðar í eins mikilli sátt við guð og menn og hægt er í þessum efnum til að koma okkur saman um nýtingu og háttalag um orkulindir. Það hefur ekkert verið skýrt en kemur vonandi fram við þessa umræðu hér hvers vegna iðnaðarráðherra ákvað, um leið og hún valdi þá leið í vandræðum sínum með stóra bola, að taka kálfinn og að fella út úr honum ákvæðin um skipun þessarar nefndar. Það er, forseti, furðulegt að iðnaðarráðherra skuli hafa gert það, því hafi verið ástæða til að hafa ákvæðin um nefndina inni í fyrsta frumvarpinu um jarðrænar auðlindir þá var svo sannarlega ástæða til að hafa það inni í þessu frumvarpi, enda gerði iðnaðarnefnd ráð fyrir því í fyrra og er reyndar söm við sig nú. Og það verður að segja meiri hluta iðnaðarnefndar til hróss í þessu máli að hún hefur dirfst, þvert á vilja ráðherra greinilega, að setja aftur inn þetta ákvæði. Svo er auðvitað spurning hvort það á betur heima í frumvarpinu eða utan þess eins og það er borið fram nú þar sem gert er ráð fyrir að ráðherra veiti, þangað til lög eru samþykkt eða nefndin komist að niðurstöðu sem unað verði við, þetta vilyrði um nýtingarrétt vatnsaflsvirkjana sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu eða í þeim lögum sem að lokum kæmu út úr því. Það er spurning hvort menn hafa geð í sér til að setjast í slíka nefnd þegar ráðherra hefur sjálf allt vald í höndum sér til úthlutunar þessa vilyrðis þvert á það sem nefndarmenn kynnu að vera að hugsa um og án nokkurra reglna. Í öðru lagi hlýtur maður að fjalla hér nokkuð rækilega um hvernig ráðherranum dettur í raun og veru í hug að vilja fá vatnsaflið inn í lög sem gera ráð fyrir því að hún geti eða verði þar með knúin til að veita það vilyrði til nýtingar sem hér er um að ræða. Hv. fyrri ræðumaður, Jóhann Ársælsson, sagði það um ráðherra að í raun og veru ætti ráðherrann að fagna þeirri breytingartillögu sem hér er flutt um að þessi kaleikur sé frá henni tekinn vegna þess að það er alveg ljóst af tíðindum þessa árs eða tíðindum sumarsins og haustsins að það verður gríðarlegur þrýstingur á ráðherrann að veita slík vilyrði um leið og hún veitir rannsóknarleyfin. En það er kannski einmitt þess vegna sem ráðherra er að þessu að hún vill fá þennan þrýsting og geta þá notað þetta vilyrði til þess að drífa pólitík eins og henni sýnist. Ráðherranum hefur reyndar á öðrum stöðum þar sem hún hefur komið við í pólitískum efnum á undanförnum missirum beitt sér fyrir aðgerðum og lagabreytingum sem auka vald ráðherrans. Nýjasta dæmið er auðvitað Byggðastofnun þar sem ráðherrann virðist stefna að því að hún leggi meira og minna upp laupana af sjálfsdáðum og síðan verði þau verkefni sem Byggðastofnun hefur færð inn í ráðuneytið þannig að ráðherra hafi beinan úthlutunarrétt og geti komið þeim gæðum sem í þeim úthlutunarrétti felast til þeirra sem henni þóknast. Ég verð að segja hér í framhjáhlaupi að ég hef aldrei verið mjög hrifinn af þessari stofnun, Byggðastofnun, en þó hefur mér verið sagt og mér hefur skilist að einkum hin síðari ár hafi fagmennska heldur orðið meiri en áður var, bæði í starfi stofnunarinnar sjálfrar og einnig í störfum að úthlutun og atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni.  Í þessum byggðamálum hefur verið ljóst að ráðherrann hæstv., sú sama og hér er um að ræða, hefur smátt og smátt verið og haft þá stefnu að beina valdinu til sín þannig að hún hafi valdið en ekki sú stofnun sem þarna var um að ræða. En af hverju var valdið sett til hennar í upphafi? Nú tek ég enn fram að margt hefur þar farið á verri veg en menn ætluðu. Það var auðvitað til þess að því valdi og þeim fjármunum sem í þessari stofnun fólust væri varið með tilliti til þeirra hagsmuna sem átti að verja en ekki í flokkspólitískum úthlutunum sem alltaf er hætt við þegar ráðherra hefur þetta vald. Þetta virðist því vera ákveðið munstur hjá ráðherranum og vekur ekki traust um það hvernig hún fari með vald sem hún er hér að reyna að afla sér. Menn hafa rætt hér nokkuð um það, einkum formaður iðnaðarnefndar, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, að með einhverjum hætti hafi minni hluti iðnaðarnefndar hlaupist undan merkjum frá því í fyrra og saknar þar vina í stað sem minni hlutinn er, vegna þess að hann flutti í fyrra það frumvarp sem þá var flutt og leiddi þá kálfinn hér inn á vettvang ásamt meiri hlutanum. Það er rétt og verður ósköp einfaldlega að ítreka að það var gert í þeirri stöðu að menn voru að reyna að bjarga því sem bjargað varð af þessari skrýtnu og miklu lagabreytingartillögu. Það sem hefur gerst síðan er að enn hefur aukist í fréttir af áætlunum um virkjanir og iðjuver í framhaldi af því og það er augljóst að það umhverfi sem við búum við núna er jafnvel enn flóknara og enn verra við að eiga af hálfu ráðherra, sem ekki hefur neitt við að styðjast nema sitt eigið vit og geðþótta, en þó var á þeim tíma sem um er að ræða, síðastliðið vor. Það er alveg augljóst að við þær breytingar sem hafa orðið hér í umhverfi orku-, virkjunar- og umhverfismála á síðustu missirum þá verður ráðherra, framkvæmdarvaldið, að hafa ákveðnar leikreglur að styðjast við þegar hún úthlutar leyfum bæði til rannsókna og enn fremur til nýtingar. Það hefur það mikið gerst á öllum þessum sviðum að það er ómögulegt fyrir ráðherrann til lengdar annað en að hafa slíkar reglur ef hún vill standa sig faglega og standa pólitískt rétt að málunum. En auðvitað má segja að þegar mikið er um að vera og þegar fram undan eru greinilega miklar umbyltingar á þessu sviði þykir ráðherrum og valdsmönnum af ákveðnu tagi þægilegt að geta farið að geðþótta sínum. Það er auðvitað fullkomlega í stíl þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr, ríkisstjórnar Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks, og þeirra ríkisstjórna sem þeir flokkar hafa myndað áður í Íslandssögunni á öldinni sem leið, að sækja sér einmitt vald til úthlutana sem allra mest vegna þess að völd þeirra eða réttara sagt krafturinn á bak við pólitískt starf þeirra byggist ekki á því að reyna að breyta samfélaginu til einhverrar áttar, að hafa einhverjar þær hugsjónir eða hugmyndir sem geti leitt af sér betri samskipti, betri reglur, t.d. jafnari stöðu manna sem við jafnaðarmenn mundum leggja áherslu á, heldur hafa þessar ríkisstjórnir einkum verið myndaðar til þess að skipta með sér völdum og úthluta gæðum sem hafa staðið ráðherrum og ríkisstjórnum til boða að úthluta á milli vildarvina sinna í Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Við munum að lengst af á síðustu öld var atvinnulífinu skipt í tvennt eftir einmitt þeim sömu línum og skáru í sundur og skildu á milli Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks og þær ríkisstjórnir Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks sem hér sátu höfðu gert sérstaka samninga um það formlega eða óformlega að hvor parturinn af atvinnulífinu um sig, sjálfstæðisparturinn og framsóknarparturinn, nyti sérstakrar velvildar hjá ríkisstjórninni og þar yrði samið um samskipti og tækifæri þessara atvinnulífsparta til framhaldslífs. Það út af fyrir sig kemur því heldur ekki á óvart en ég hlýt að spyrja Birki Jón Jónsson, hv. þingmann og formann iðnaðarnefndar, hvort það sé ekki einmitt þannig sem þetta er hugsað að í því hléi sem nú skapast þangað til nýjar aðstæður komist upp geti hæstv. iðnaðarráðherra og ríkisstjórnin öll ráðið því sjálf án reglna, vegna þess að reglurnar virðast ekki vera til, hverjir fá rannsóknarleyfi og hverjir fá vilyrði til nýtingarleyfis og síðan nýtingarleyfið sjálft. Hér var svolítið rætt um umhverfismat áðan og formaður iðnaðarnefndar taldi að það kæmi hér mjög við sögu og lagaði þetta heilmikið. Ég þori nú ekki að fara með það, af því að ég er ekki með lögin fyrir framan, en mig minnir að umhverfismat geti einmitt komið til greina við rannsóknarleyfi og sérstaklega við rannsóknarleyfi sem taka til jarðvarma eða gufuafls, eins og hv. þm. Kjartan Ólafsson kallaði það áðan, vegna þess að það veldur raski. Nú má ræða lengi um umhverfismatið en umhverfismatið sker ekki úr um það hver fær leyfið. Það er misskilningur hjá hv. formanni iðnaðarnefndar að það geri það. Umhverfismatið sker í raun og veru ekki úr um neitt af því tagi heldur er umhverfismatið ákveðinn ferill sem tryggir að allar skoðanir og allar athugasemdir komi fram áður en hið pólitíska vald tekur ákvörðun og ekki ákvörðun um leyfið heldur ákvörðun um hvort framkvæmdin skuli fara fram eða ekki.  
            

Telur hv. þingmaður að hann eigi mikið eftir af ræðu sinni?

Já, ég tel að nokkuð sé eftir, forseti.

Þá hyggst forseti gera hlé á þessum fundi til klukkan átta og óskar eftir því að hv. þingmaður geri hlé á ræðu sinni þar til fundur hefst að nýju vegna kvöldmatarhlés og nefndarfunda.

Forseti. Ég var búinn að fara yfir nokkrar inngangsathugasemdir í þeim hluta ræðu minnar sem ég lauk fyrir matarhlé og hyggst nú hefja meginefni ræðunnar. Það er auðvitað ekki allt slæmt við þetta frumvarp til laga um breytingu á lögunum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og það er sérstaklega 3. gr. í frumvarpinu sem er góð. Hún er um það að ef annar en rannsóknarleyfishafinn fær leyfi til að nýta viðkomandi auðlind þá geti sá sem kostaði rannsóknirnar gert kröfu á nýtingarleyfishafann, eins og það heitir, um að greiða sér aftur kostnaðinn vegna rannsóknanna, eða markaðsvirði þeirra, og fái þá niðurstöðu rannsóknanna til sín enda geti þær nýst þeim sem hefur nýtingarleyfið. Þetta er auðvitað afar mikilvægt og þá má spyrja: Af hverju er það það? Það er vegna eins þáttarins í hinni nýju stöðu í virkjunarmálum og á orkumarkaði og í umhverfismálum sem upp er komin á síðustu missirum. Þetta er auðvitað í raun og veru alveg sjálfsagt ákvæði en var ekki inni áður vegna þess að þá var það þannig bæði um vatnsafl og jarðvarma að það þótti sjálfsagt og eðlilegt ástand að sá sem fékk rannsóknarleyfið væri að rannsaka eingöngu til þess að nýta það. Hann gerði það þá upp á sína, eins og það hét í gamla daga og heitir enn á viðeigandi stöðum, tæki þá áhættu sem af því hlytist og fengi hana þá launaða ef allt gengi vel. Af hverju voru menn svona tiltölulega afslappaðir gagnvart þessu? Jú, vegna þess að þar var um opinbera aðila að ræða í hvert skipti. Hér ríkti í raun engin samkeppni og ríkir kannski ekki enn þá fyrr en á síðustu mánuðum. Annars vegar var Landsvirkjun með nánast allt vatnsafl sem til greina kom að rannsaka eða nýta og hins vegar voru svo nokkur orkufyrirtæki sem fóru í jarðvarmann. Landsvirkjun ber auðvitað að nefna fyrsta, hún kemur fyrst í hugann vegna Kröfluævintýrisins mikla en auðvitað er Orkuveita Reykjavíkur miklu eldra fyrirtæki í fyrra líki sínu sem Hitaveita Reykjavíkur, sem væri vert að taka til rækilegrar sögulegrar umfjöllunar en verður látið eiga sig að sinni, og síðan Hitaveita Suðurnesja og sjálfsagt er ég að gleyma einhverjum þótt ég sé alveg örugglega kominn með þá stærstu. Hér var í raun og veru ekki um það að ræða að þyrfti að skipta rannsóknarleyfum eða einhverjum svæðum á milli. Þetta gerði sig sjálft, hver hafði nóg með sitt og það var eðlilegt að þessi tvö fyrirtæki, auk Landsvirkjunar, hefðu hvort sitt afmarkaða svæði og litlir eða engir árekstrar voru á milli þeirra. Nú er hins vegar annað uppi í þessu. Nú er búið að koma á samkeppni eða markaði að evrópskri kröfu - ég hef hrósað mörgu sem þaðan kemur en kannski síður núna - og ég tel að kannski hefðum við átt að fara hægar í það og gera það á annan hátt. Aðstæður í Evrópu eru allt aðrar en hér á landi í þessum efnum. Þar var auðvitað fyrst og fremst verið að miða við að landamæri lokuðu menn ekki af við rannsóknir eða réttara sagt við nýtingu á sölu á orku. Hér eru landamæri þannig að jafnvel Evrópusambandið á erfitt með að opna þau þannig að þær grunnforsendur sem voru að baki þessari breytingu í Evrópusambandinu og þar með Evrópska efnahagssvæðinu voru ekki og eru ekki enn fyrir hendi hér, þ.e. að ekki sé mismunað eftir ríkisfangi, þjóðerni fyrirtækja eða einstaklinga. Svona er þetta nú komið, við bjuggum þetta til og þá er næsta skref - þó að við hefðum kannski átt að taka bæði í einu - að stjórnmálamenn, fulltrúar almennings, þeir sem fara með almannavaldið virði fyrir sér hvers konar markaður þetta á að vera og hvers konar samkeppni þar á að ríkja. Til þess er sú nefnd sem iðnaðarráðherra kom með í frumvarpinu um jarðrænar auðlindir í fyrra og á sér þessa sérkennilegu sögu sem ég rakti í upphafi, að hún hoppaði þaðan úr stóra frumvarpinu í litla frumvarpið sem flutt var í vor og náði ekki í gegn. Síðan datt nefndin allt í einu út úr litla frumvarpinu þegar það var komið upp í iðnaðarráðuneyti og iðnaðarráðherra sendi það síðan hingað en iðnaðarnefnd setti núna aftur inn þá nefnd sem einmitt á að rannsaka þetta. Ég verð að segja, forseti, að að 3. gr. slepptri, ég er enn að ræða um hana, þá hefði mér fundist kannski að ekkert ætti að standa eftir af þessu stóra frumvarpi iðnaðarráðherra og litla frumvarpi iðnaðarnefndar frá því í fyrra og síðan því sem meiri hluti iðnaðarnefndar flytur núna og hefur tekið við af iðnaðarráðherra aftur, nema þessi nefnd. Við ættum að leggja áherslu á hana og hraða henni vegna þess að hún er einmitt að gera það sem við hefðum þurft að gera strax og þessi markaður varð til, þ.e. að móta um hann reglur, gera grein fyrir honum og koma honum af stað. Það ástand sem upp hefur komið vegna þess að þetta var ekki gert og hefur ekki verið gert enn þá, er auðvitað það sem gerist þegar markaður fer af stað án þess að honum sé með einhverjum hætti sinnt, hann hefur engar reglur nema hnefaréttinn, engar leikreglur nema frumskógarlögmálin. Það er sorglegt að iðnaðarráðherra og hans menn í ráðuneytinu, þeir hagsmunaaðilar sem hann hefur helst samráð við og ríkisstjórnin öll skuli ekki hafa gert sér grein fyrir þessu. Það er kúnst að búa til markað en þá kúnst verða menn að fara út í, ef þeir segja A í þessum efnum þá verða þeir líka að fara með allt stafrófið og reyna að klára dæmið, ef þeir ætla að vera fulltrúar almannavaldsins og fremja landsins gagn og nauðsynjar. Þetta er einstætt vegna þess að í raun og veru er enginn markaður til fyrir og markaðurinn þess vegna skapaður nánast upp úr engu. Almannavaldið kemur þar við sögu á öllum punktum og þess vegna ber það enn þá meiri ábyrgð í þessu efni en þegar um er að ræða að koma með lagfæringar á einhverjum skekkjum á markaði sem raunverulega er þó til og hefur sín innri lögmál. 3. gr. í frumvarpinu sem hér liggur fyrir er þó viðleitni í þessa átt. En vegna þess að málið er ekki hugsað meira en raun ber vitni þá stangast tilgangur 3. gr., eða forsendur 3. gr., á við það sem er meginmálið í þessu frumvarpi þó að það standi hvergi í því, þ.e. að iðnaðarráðherrann geti gefið vilyrði um nýtingarleyfi til vatnsaflsvirkjunar um leið og ráðherra gefur rannsóknarleyfið. 3. gr. klýfur í raun og veru sundur rannsóknarleyfishafann annars vegar og nýtingarleyfishafann hins vegar. Hún gerir ráð fyrir því að sá sem sækir um rannsóknarleyfi klári rannsóknir sínar og hætti síðan á þeim punkti vegna þess að honum þyki rannsóknirnar þannig að framkvæmdin muni ekki vera arðbær, vegna þess að hann vilji ekki fara í gegnum þau átök sem e.t.v. þarf til til að koma virkjununum af stað. Það gæti t.d. verið vegna umhverfismála, að honum lítist ekki á að fara þannig gegn þeim sem huga að umhverfismálum að hann þurfi að efna til stórstyrjaldar til að hafa sitt í gegn eða ósköp einfaldlega, sem er þegar staðreynd og verður vonandi enn frekar í framtíðinni, að framkvæmdamenn hafa ákveðnar umhverfisforsendur sjálfir samkvæmt þeirri umhverfisstefnu sem þeir hafa mótað og þeirri samvisku sem þeir telja að t.d. fyrirtæki á virkjanasviði hljóti að tileinka sér í þeim efnum. Ég verð að segja að þó að margt skorti á í þessum efnum hjá fyrirtækjum hér þá eru líka dæmi um annað. Kannski má nefna tvö af þeim þremur fyrirtækjum sem ég nefndi áðan til vitnis um það þótt ég vilji ekki oflofa þau í þessu efni. Það eru annars vegar Orkuveita Reykjavíkur og hins vegar Hitaveita Suðurnesja sem eiga sér jákvæðan feril í þessu hin síðustu ár hvað sem um almennar framkvæmdir þeirra sérstaklega fyrr á tímum má segja þegar þessi hugsun var ekki jafnáberandi. Það sem Drottinn gefur hins vegar með annarri hendinni tekur hann með hinni í þessu frumvarpi því um leið og 3. gr. er sanngjörn og rétt og framfaraskref í þessum efnum þá er ráðherranum veitt sama heimild í vatnsaflinu og hann þegar hafði í jarðvarmanum, sem sé að veita þeim sem annast rannsóknirnar vilyrði fyrir nýtingu. Þannig gæti komið upp, sem er þvert á 3. gr., að rannsóknarleyfishafinn geti sjálfur tekið sér þennan nýtingarrétt án þess að skilið sé þar á milli. Ég held hins vegar að mikilvægt sé að skilja þarna á milli. Það sé klárt að sá sem rannsakar hafi ekki sjálfkrafa þennan nýtingarrétt. Ein af ástæðunum fyrir því að svo þarf að vera er auðvitað að á okkar tímum verður það ekki lengi liðið, að ég hygg, að ekki sé greitt fyrir afnot af þeim auðlindum sem hér er um að ræða. Ég held að við verðum að gera okkur grein fyrir því, forseti, að þessar auðlindir, hvort sem við erum að tala um jarðvarmann eða vatnsaflið, eru endanlegar á Íslandi. Við búum ekki á sléttum Afríku eða í hinni miklu og stóru Ameríku þar sem mönnum fundust auðlindirnar einu sinni óþrjótandi, sem þær eru auðvitað ekki, heldur búum við í landi sem er tiltölulega lítið. Okkur finnst það stórt og mikið af því að við virðum og metum það mikils og okkur finnst það líka vegna þess að við erum tiltölulega mjög fá sem um það hugsum. Þess vegna finnst okkur þetta ævintýri á hálendinu og jafnvel í óbyggðum, héraðsbundnum óbyggðum má segja, svo stórfenglegt að við höldum að þetta sé endalaust en er það auðvitað ekki. Þegar við lítum yfir þær auðlindir sem við raunar höfum miklar skýrslur um sjáum við að þær eru endanlegar. Ég kann ekki að fara með tölur um það, en ljóst er að með núverandi hraða í virkjunarmálum - ef maður tekur t.d. Kárahnjúkavirkjun eða Hellisheiðarvirkjun, svo við tökum tvær ólíkar virkjanir saman - mætti nánast klára það sem er tæknilega unnt að virkja með lágmarkstilliti til náttúrufars og umhverfisþátta á um 2–3 áratugum ef menn hefðu nægilegt fjármagn og væru nógu kaldrifjaðir til þess, þá mætti gera þetta svona. Það er ákaflega alvarlegt í því ljósi að í frumvarpinu, sem gerir ráð fyrir að iðnaðarráðherra geti veitt þetta vilyrði þeim sem rannsaka til að nýta, skuli ekki vera um það neinar frekari reglur. Ég held að í gömlu lögunum sem enn gilda, þó gömul séu, hafi þetta á sínum tíma verið eðlilegt. Þau eru auðvitað hugsuð fyrst og fremst fyrir það sem menn tala um í titlinum, um auðlindir í jörðu, og höfðu þá ekki hugmyndaflug til að ímynda sér að það gæti átt líka við vatn sem rennur ofan á jörðinni, menn hafi verið að hugsa fyrst og fremst um jarðvarma. Á þeim tíma sem þetta er undirbúið og samið var allt annað ástand og út af fyrir sig eðlilegra að rannsóknarleyfi fylgi nýtingarvilyrði um jarðvarma en um hitt, en einkum kann um það að hafa ráðið að ekki var fyrir hendi nein samkeppni á þessum stöðum. Ljóst er að ef þetta verður þannig að ráðherra beitir rétti sínum til vilyrðis og hún verður undir miklum þrýstingi til að beita honum á næstunni þá mismunar það mjög milli fyrirtækjanna. Ljóst er að það verða einkum hin eldri fyrirtæki eða þau sem nú eru stór og sterk sem þrýsta á um að taka að sér þessar rannsóknir og þar með þá umrætt vilyrði til nýtingar vegna þess hreinlega að verulegt fé þarf og verulegan fjármagnslegan styrk til að fara út í rannsóknir sem menn vita ekki hverju skila. Ný fyrirtæki gera það miklu síður en hin eldri nema þau hafi þá náð sér í þann styrk með einhverjum hætti. Það er líka ólíklegt að að þessu frumvarpi samþykktu komi upp sú staða sem æskileg væri að sum fyrirtæki yrðu kannski fyrst og fremst rannsóknarfyrirtæki. Það má vel ímynda sér að svo verði. Mönnum kann að finnast það vera nokkuð útópísk hugmynd. Hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi þetta í ræðu sinni og vísaði til aðstæðna erlendis. En það hefur ýmislegt gerst fráleitara á síðustu árum í atvinnulífinu en það að eitthvert af þeim fyrirtækjum sem eru í orkuvinnslu eða í kringum orkukerfið gerist sjálfstætt rannsóknarfyrirtæki. Í raun og veru er með t.d. ÍSOR kominn upp vísir að því í opinbera geiranum og getur vel verið að það verði líka í hinum. Til þess þarf auðvitað mikið fjármagn en það er fyrir hendi á landinu og auðveld samskipti við erlenda banka sem betur fer eftir aðildina að Evrópska efnahagssvæðinu og opnun landsins með ýmsum hætti. Það væri að ég hygg ákaflega æskileg þróun að fyrirtæki sérhæfðu sig í slíkum rannsóknum og það væri líka sjálfsagt að hið opinbera hjálpaði þeim til þess og fengi þau til að rannsaka sem allra flest svæði þannig að ekki væri eingöngu um að ræða rannsóknir til að selja síðan nýtingarfyrirtækinu. Það væri ákaflega heppilegt. En það er ljóst að ef rannsóknarleyfishafinn er bundinn við nýtinguna með vilyrðum frá ráðherranum, sá stendur sem sagt betur gegn ráðherranum sem vill þetta vilyrði og vill nýta heldur en sá sem einungis vill rannsaka, ekki er lokað fyrir þann möguleika en hann yrði þá í raun ekki raunhæfur í framtíðinni. Ég var áðan að tala um nýja tíma í þessum efnum og þeim nýju tímum fylgir klárlega sú krafa sem ég minntist á áðan að menn borgi að lokum fyrir afnot af auðlindinni. Við höfum rætt þetta nokkuð lengi, sérstaklega um sjávarútveg og með litlum árangri kannski en þó þeim að sett var niður ágæt nefnd, auðlindanefndin sem menn höfðu kannski ekki mikla trú á í byrjun en rættist ákaflega vel úr. Hún skrifaði í rauninni grundvallarskýrslu um þetta efni sem við erum enn að vinna úr. Auðlindanefndin gerði ráð fyrir að þannig yrði í framtíðinni að orkuvinnslufyrirtæki borguðu fyrir afnot af auðlindinni vegna þess að auðlindanefndin ímyndaði sér að ákveðnar auðlindir væru sameign landsmanna. Maður spyr sig auðvitað að því vegna þess að ekki er gert ráð fyrir neinu slíku í frumvarpinu og í umræðunni í kringum það, hvort hæstv. ráðherra geri ráð fyrir að það verði ekki. En ef það á að verða þarf að skilja að vissu leyti á milli rannsóknarleyfisins og nýtingarleyfisins, a.m.k. ef fara ætti þá leið sem auðlindanefndin benti á að væri best í þessu að loknum ákveðnum rannsóknum og að því loknu að menn þættust vissir um að framkvæmdin gæti tekist bæði frá hagkvæmnissjónarmiðum og einnig frá umhverfissjónarmiðum og almennum pólitískum sjónarmiðum, að nýtingarrétturinn yrði boðinn upp. Þá fengist fyrir hann það verð sem glúrnir menn sköpuðu eða markaðurinn byði upp á svo maður noti algengt orðalag. Ljóst er að með því að vilyrði sé tengt rannsóknunum þá væri iðnaðarráðherrann búinn að koma í veg fyrir að markaður myndist um þá auðlind sem í boði er, þann auðlindaafnotarétt sem í boði er og yrði þá annaðhvort sjálf að búa til verð á slíka nýtingu eða þá það sem hæstv. iðnaðarráðherra er væntanlega að hugsa með þessu, að það verði ekkert verð á henni, menn kaupi einfaldlega auðlindina sem eign af einhverjum sem áttu hana fyrir og það passar vissulega ágætlega við frumvarp sem sami hæstv. ráðherra flutti um daginn og flutti reyndar líka í fyrra, þ.e. frumvarpið um ný vatnalög. Þar er einmitt gert ráð fyrir að það sé klár venjulegur eignarréttur af sama tagi og þegar maður á bíl eða hamar, þannig geti maður líka átt t.d. vatnsfall eða foss. Því miður komst sá eignarréttur á árið 1998 um hinar svokölluðu auðlindir í jörðu, sem sennilega verður í framtíðinni talið með verri lagaslysum á Íslandi vegna þess að það er ákaflega erfitt og dýrt að koma því til rétts vegar aftur og skapa þann þjóðarrétt sem sjálfsagður hefði verið. Rétturinn nær, ef lögin yrðu tekin bókstaflega, inn að miðju jarðar, réttur landeiganda og þeirri ágætu spurningu Sighvats Björgvinssonar hefur aldrei verið svarað sem hann orðaði á þá leið að úr því að landeigandi á rétt á öllum auðlindum inn að miðju jarðar verður hann þá ekki að bæta líka fyrir þann skaða sem hlýst af þeim auðlindum? Hvað ef upp kemur eldgos í garði hæstv. iðnaðarráðherra, Valgerðar Sverrisdóttur? Ber þá ekki henni sem landeiganda að bæta okkur öllum hinum það upp sem upp úr hennar garði skreið? Það er mörg flækjan í þessu en auðvitað ætti það að vera þannig að eignarréttur sé með öðrum hætti, bæði með jarðvarmann og aðrar auðlindir í jörðu og einnig og allra helst með vatnsaflið, við erum aðallega að tala um það hér. Breytingarnar eru á því sviði, að þar ríki sem sé þjóðareign. Þá er rétt að fara aðeins yfir það að eignarréttur getur verið margs konar. Við þekkjum aðallega eignarrétt sem einkaeignarrétt eins og ég nefndi áðan, það sé þegar maður á bíl, hamar, hús eða bók og sá eignarréttur er að sjálfsögðu varinn í stjórnarskrá. Það er ein af undirstöðunum í réttarríki okkar og samfélagsgerð að sá einkaeignarréttur sé til og hann sé varinn. Hann strandar á ákveðnum sviðum en hann er vissulega ein af undirstöðunum í þjóðfélagskerfi okkar. Síðan er til annars konar réttur. Það er opinber einkaeignarréttur. Ríkið getur líka átt bíl, hamar og bók en síðan er til í lögum okkar, sem menn hafa verið seinir að viðurkenna, þjóðareign sem er af öðru tagi en þessi réttur. Skýrustu dæmin um þjóðareign eru Þingvellir við Öxará sem eru skilgreindir þannig í lögum að þeir séu þjóðareign sem aldrei má láta af hendi og aldrei selja og þjóðin á öll saman. Sú eign er eðlisólík því að ríkið eigi bíl eða hamar. Það má líka reyndar fara lengra. Þótt ekki sé um eignarrétt að ræða af sama tagi og það sem ég hef þegar nefnt þá er auðvitað ákveðinn sameiginlegur eignarréttur eða kannski umsýsluskylda öllu heldur á t.d. stofni í hafi sem tilheyrir mörgum þjóðum. Einn aðili, einn eigandinn getur ekki farið með þann stofn eins og honum líkar og svo má fram halda. Það er auðvitað mikill galli að við skulum ekki hafa borið gæfu til þess á undanförnum árum, t.d. 10–15 árum, að hafa mótað þetta hugtak betur og komið í þjóðareign, skýrt þjóðareignina á því nákvæmlega sem við viljum hafa í þjóðareign. Ég man ekki betur en jafnvel stjórnarflokkarnir hafi notað þetta hugtak og þá varla í skilningnum einkaeignarréttur ríkisins þegar þeir ákváðu í stjórnarsáttmála sínum að gera auðlindir sjávar að þjóðareign í stjórnarskrá. Ég veit ekki betur en það standi í því plaggi og að sá sáttmáli gildi enn. Við bíðum þess að hin ágæta nefnd undir forsæti Jóns Kristjánssonar framkvæmi þessa stefnu ríkisstjórnarinnar þannig að það er ekki eins og menn hafi neitað þessu einu sinni þar. Það væri allt öðruvísi ef við værum með það alveg skýrt um auðlindir, annars vegar auðlindir í jörðu og hins vegar vatnsaflið, að yfir þær næði þjóðareign sem fylgdi því að gera vel við þá menn sem nærri búa og veita nýtingarrétt á ákveðnum forsendum. Það hefur fleira gerst en það að til sé orðinn samkeppnismarkaður, að vísu ákaflega furðulegur en samkeppnismarkaður þó að lögum á orkusviði. Það hefur fleira breyst í samfélaginu en það og eitt af því er auðvitað að á síðustu þremur, fjórum áratugum hefur orðið gríðarleg vakning í umhverfismálum. Menn hafa vaknað fyrir því að auðlindir okkar séu ekki óþrjótandi, menn hafa áttað sig á því að við berum, sem nú lifum, sú kynslóð sem nú byggir Ísland og heiminn allan, mikla ábyrgð sögulega gagnvart forfeðrum okkar, þeim arfi sem við höfum tekið við af þeim, og síðan gagnvart þeim sem á eftir koma. Það má nefna að á Íslandi háttar svo til að við vitum hvenær maðurinn settist þar að. Það mun hafa verið eða við skulum nota hið forna ártal 874. Menn hafa nú deilt um það í sögunni hvort það var síðar eða kannski öllu heldur nokkru fyrr og hafa sumir teygt sig reyndar allt fram á áttundu öldina í því, en ætli almenn skoðun sé ekki sú að það hafi verið um 860–880 í stórum dráttum sem maðurinn settist hér að. Ef við reiknum með að 30 ár séu í hverri kynslóð, sem er grófur reikningur, þá munum við vera 31. eða 32. kynslóðin sem lifir hér í landinu og erum sá hlekkur í þeirri keðju sem hefur umgengist Ísland, sem hefur borið ábyrgð á Íslandi, nýtt auðlindir þess og skilað því síðan í hendur þeirra sem á eftir komu. Það er sennilega þannig, það er ekki sennilegt heldur alveg víst að við getum haft meiri áhrif á þetta land, hafið í kringum það, loftið yfir því og alla þess náttúru en nokkur önnur kynslóð sem hér hefur lifað. Í öðru lagi höfum við þegar beitt þessum áhrifum og jafnvel bara þeir sem nú lifa, við höfum breytt landinu, skilið eftir eins og tíska er að segja núna fleiri og dýpri fótspor í náttúru landsins en nokkur önnur kynslóð sem á undan hefur komið. Nú eru þær kynslóðir að vísu ekki alveg saklausar og sérstaklega hugsum við nú frekar nöturlega til þeirra kynslóða sem eyddu hér skógum og bjuggu til sandeyðimerkur úr því sem við höldum að hafi verið gróðurflatir áður, einkum með beit, stjórnlítilli beit. Þær hafa þó það sér til afsökunar að þær vissu ekki hvað þær voru að gera og við verðum því að hlýða einum af leiðtogum okkar og fyrirgefa þeim vegna þess að þær vissu það hreinlega ekki, þær bjuggust við að skógarnir yxu á ný, höfðu ekki áhyggjur af því að þeir eyddust, vissu ekki að skóglendið var óafturkræft. Þeir höfðu heldur ekki í höndunum þá kunnáttu sem þurfti til að vita að eyðing gróðurs með beit varð ekki afturkölluð með einhverjum öðrum ráðum og kom ekki af sjálfu sér. Guð almáttugur var ekki í því sambandi við þjóðina að hann hlýddi óskum hennar samstundis um að láta það gróa aftur sem einu sinni hafði verið eytt. Þeir þekktu ekki hugtakið „óafturkræfni“, sem er að vísu ekki mjög fallegt, í umgengni sinni við náttúruna. Skilningur á þessu hefur auðvitað aukist feikilega á undanförnum árum í takt við það að þegar samfélag okkar vex, þéttbýli verður meira og not okkar af landinu stóraukast, þá verður hverjum það fyrir að hugsa um sjálfan sig og gera ákveðnar kröfur til þess hvaða rétt hann hafi til nytja af landinu. Nytjar þéttbýlisbúa í nútíma eru aðrar en dreifbýlisbúa fyrir t.d. 100 árum og við þyrftum kannski að fara enn aftar til að fá raunverulegan samanburð, þ.e. umgengni við náttúruna og upplifun í náttúrunni. Samlífið við náttúruna er orðin eitt af helstu lífsgæðum nútímamannsins, sífellt mikilvægara, sífellt fleiri sem nefna þau lífsgæði og þegar menn eru spurðir hvaða kröfur þeir geri helstar til lífsins svara menn með því. Þetta er auðvitað ein af grundvallarbreytingunum í þessum málum öllum. Eitt af því sem hér verður líka að nefna, og ég tengi það því sem ég sagði áðan um að auðlindirnar væru ekki endanlegar, er að við höfum nú tæki til þess og kunnáttu að gera mjög rækilegar skýrslur og safna mjög rækilega gögnum um alla okkar náttúru, um Ísland, land, haf og loft, og við höfum þegar farið af stað með eina slíka rannsókn og köllum hana Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Það var ákveðið hér á þessum stað, hygg ég, árið 1997 að hefja störf við þessa áætlun. Vinna við hana hófst árið 1999 og var henni áfangaskipt, a.m.k. var frumvinnan kölluð fyrsti áfangi og henni lauk í nóvember 2003. Þetta var mikil vinna og vel af hendi leyst og kostaði, ef ég man rétt, upp undir hálfan milljarð sem mörgum fannst feikilegt verð en ég hygg að því fé hafi verið einkar vel varið að fá þær niðurstöður, þau gögn og þá flokkun sem raun bar vitni. Vinnan við annan áfanga rammaáætlunarinnar hófst hins vegar rétt nýlega. Ekki hafa verið fluttar margar fréttir af því og einkum hefur hæstv. iðnaðarráðherra verið treg að segja okkur frá því hvernig sú vinna gengur en þær litlu fréttir sem ég hef hljóða þannig að við þá vinnu séu allmiklu færri verkamenn og óljóst hverju hún á að skila. Það er þó verra í því efni að þó að búið sé að verja til þessa verkefnis rúmum hálfum milljarði þá hefur aldrei legið fyrir hjá hæstv. iðnaðar- og umhverfisráðherrum til hvers eigi að nota þessa áætlun, hvað hún eigi í raun og veru að gera. Þegar þeir hafa verið spurðir sem hafa gegnt þessum háu störfum í þágu lands og þjóðar undanfarin ár hverju verk þetta eigi að skila hafa þeir svarað sem svo, m.a. sá hæstv. iðnaðarráðherra sem hér situr mér á vinstri hönd, að þetta séu ágætar upplýsingar að hafa, orkufyrirtæki geti skoðað þetta og að gott sé að fletta þessu aðeins í ráðuneytinu þegar verið er að leggja á ráðin um rannsóknir og nýtingu orkulinda. Það þarf þó ekki langt að fara til að sjá að hægt er að hafa þetta öðruvísi. Einn af hvötunum að rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma var skipan mála í grannlandi okkar Noregi en Norðmenn hafa verið á undan okkur á þessu sviði með góðu eða illu. Þeir fóru fyrr út í stórkostlegar vatnsaflsvirkjanir en þeir búa auðvitað ekki að jarðvarma eins og við þó að þeir hafi að vísu verið svo heppnir fyrir nokkrum áratugum að finna olíu í hafi. Því hófust t.d. deilur þar út af virkjunarmálum mun fyrr en hjá okkur og hafa sennilega orðið harðvítugri, e.t.v. með undantekningunni sem við sáum í Kárahnjúkum hér um árið og þó hygg ég að deilurnar í Noregi hafi orðið enn þá illskeyttari en hér urðu um Kárahnjúkavirkjun og þætti nú mörgum nóg um. En þeir hafa lært af erfiðleikum sínum og hafa nú komið upp sinni eigin rammaáætlun á undan okkar sem heitir ekki um vatnsafl og jarðvarma, vegna þess að þar er enginn jarðvarmi sem menn vita um, heldur rammaáætlun fyrir vatnasvið, á norsku „Samlet plan for vassdrag“. Norska Stórþingið samþykkti þessa áætlun í þremur áföngum árið 1986. Það er ótrúlegt að hugsa sér að það séu 20 ár á næsta ári síðan Norðmenn gerðu þetta. Þeir bættu síðan við hana 1988 og gengu svo frá þriðja áfanga 1993 og hún hefur verið í þróun allan þennan tíma. Samhliða þessari rammaáætlun fyrir vatnasvið er þar í gildi verndaráætlun fyrir vatnasvið sem heitir á því máli „Verneplan for vassdrag“. Ég biðst afsökunar á því að tónkvæðið hjá mér ekki alveg í þjálfun en úr því gæti kannski hæstv. iðnaðarráðherra bætt ef hún tæki sig til því að hún hefur betri tengsl við Noreg en ég hef. Þessi verndaráætlun fyrir vatnasvið var fyrst samþykkt 1973 og má minnast þess með nokkurri blygðan að við höfum ekki enn þá samþykkt neitt af því tagi nema fyrir einstök vatnsföll og eru þó okkar vatnsföll ekki ómerkari en Norðmanna og heldur merkari ef eitthvað er því að þau eru auðvitað miklu fjölbreyttari en norsku árnar þótt stórfenglegar séu. Verndaráætlun fyrir vatnasvið var síðast endurnýjuð á vorþinginu 2005, þ.e. þeir endurnýjuðu þessa áætlun sína síðastliðið vor. Verndaráætlun fyrir vatnasvið í Noregi tekur til að ég held 341 vatnasvæðis í landinu. Noregur er stórt land og langt og mörg vatnasvæði þar. Þetta skiptist þannig að verndaráætlunin tekur til allra þeirra vatnasvæða eða hluta þeirra sem eru vernduð, þ.e. þar verður ekki unnin orka og þar verða ekki framdar neinar þær stórathafnir sem eyðileggja vatnasvæðin eða spilla þeim. Í rammaáætluninni er fjallað um öll önnur vatnsföll og hún er eðli málsins samkvæmt miðuð við orkuframleiðslu. Norðmenn hafa því í raun og veru tekið öll sín vötn, þannig að það orð sé nú notað í fornri merkingu, og skipt þeim í þrennt. Einn hlutann hafa þeir sett í verndaráætlunina, þann hluta eru þeir harðir á að ætla að vernda og hafa fært fyrir því rök og það verður að ég held ekki aftur tekið nema þannig að mikið gangi á. Auðvitað eru allar mannasetningar afturkræfar, a.m.k. þær sem í lög eru settar. Síðan eru öll önnur vötn í rammaáætluninni sem skiptist í tvennt, a.m.k. samkvæmt síðustu áætlun. Þetta hefur sem sé breyst með þróun þessa merkilega lagabálks í Noregi. Annars vegar eru þær ár eða þau vatnsföll sem geta án frekari umfjöllunar farið í leyfisveitingarferil, þ.e. í mat á umhverfisáhrifum og rannsóknir auðvitað og síðan í nýtingu og á ekki að vera nein fyrirstaða fyrir því. Hún getur auðvitað komið upp í umhverfismatinu eins og við þekkjum, til þess er umhverfismatið að finna eða eyða vafa um slíkar hindranir í vegi nýtingar. Hins vegar er flokkur vatnsfalla í rammaáætluninni sem Norðmenn hafa ákveðið að bíða með að svo stöddu, m.a. vegna þess að þeir hafa ekki nægar rannsóknir til að ákveða hvort vatnsföllin eigi heldur að fara í vatnsverndaráætlunina eða nýtingaráætlunina. Það má því segja, þó að það sé nöturleg samlíking, að það sé eins konar biðsalur vatna í Noregi sem felst í þessari B-deild í rammaáætlun Norðmanna. Rammaáætlun Norðmanna er gerð með nokkuð annarri aðferð en íslenska áætlunin en hún var þó ein helsta fyrirmynd þeirra sem tóku ákvörðun um tilhögun rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma hjá okkur. Þeir lærðu af reynslunni og ákváðu að fara ekki nákvæmlega sömu leið og Norðmenn en byggðu áætlunina upp á mjög svipaðan hátt og þeir. Það er ekki bara að þetta sé fagurt sögulegt dæmi hjá Norðmönnum heldur skiptir það okkur því verulega mikla meira máli að rammaáætlun Norðmanna um vatnasvið og verndaráætlun um vatnasvið eru samþykktar af Stórþinginu. Það er Stórþingið sem tekur ákvörðun um þetta og það getur enginn annar breytt því en Stórþingið. Þar með er það Stórþingið sem hefur gefið þessum tveimur áætlunum lagagildi og ákveður hvernig með það skuli fara þannig að iðnaðarráðherrann í Noregi getur ekki, eins og hæstv. iðnaðarráðherra hér, sagt að þetta séu pappírar sem sé ágætt að fletta og gott fyrir orkufyrirtækin að stúdera áður en þau fara í næsta áfanga heldur eru þetta áætlanir sem hafa klárt lagagildi og verða lagðar fram sem stórþingstilkynningar og samþykktir, ég kann ekki alveg ganginn í norska Stórþinginu en þetta eru samþykktir sem hafa lagagildi. Um norsku áætlunina er í rauninni lítið til á íslensku og ekki auðvelt að nálgast upplýsingar um hana. Í formála að niðurstöðum 1. áfanga rammaáætlunarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma frá málinu 2003 er nokkuð fjallað um rammaáætlunina. Annað vissi ég ekki að væri til fyrr en mér tókst að grafa upp skjal sem er sennilega eini íslenski pappírinn um þetta, og mig minnir að ég hafi fundið samkvæmt ábendingu úr þessari skýrslu, ritinu sem niðurstöður rammaáætlunar okkar voru kynntar í, en þetta er skýrsla Þorkels Helgasonar, Sveinbjörns Björnssonar og Árna Bragasonar frá desember 1998 sem heitir Frásögn af kynnisferð til Óslóar 23.–26. nóvember 1998, Rammaáætlun Norðmanna um vatnasvið. Þetta er 1998 þannig að þar er ekkert um það sem gerst hefur síðan og skýrslan er auðvitað ekki um vatnsverndaráætlunina, verndaráætlun fyrir vatnasvið. En af þessari skýrslu má hafa nokkurt gagn og ég bendi þingheimi hér með á að hún er til. Ég fékk hana frá Árna Bragasyni sem þá var, að ég held, forstjóri Náttúruverndar ríkisins en er nú skrifstofustjóri, hygg ég, í umhverfisráðuneytinu. Þeir Þorkell og Sveinbjörn hafa hana sjálfsagt líka, mætir menn hvor á sínum stað. Það sem við þurfum auðvitað að gera og á að vera þáttur í því að mæta nýjum tíma í orkumálum, umhverfismálum og í virkjunarmálum, er í fyrsta lagi að búa til almennilega rammaáætlun, að klára þennan 2. áfanga og koma í það lag sem sæmilegt er. Síðan ákveðum við hvaða gildi það hefur, því ég skil ekki þá fyrirhyggju að láta búa til slíka áætlun upp á hálfan milljarð eða meira og skilja hana síðan eftir í lausu lofti. Ég hygg að það hafi ekki verið tilgangur þeirra sem upphaflega lögðu á ráðin um þetta verk. Það mun hafa verið Finnur Ingólfsson sem átti hlut að því máli þegar hann var iðnaðarráðherra og var þá auðvitað að reyna með sínum hætti að móta þá framtíð sem þá væri sjáanleg og hann sagði um stefnu og verklag við áætlunarstarfið, í skýrslu sem hét Maður – nýting – náttúra og kom út í mars 1999, að með rammaáætluninni eigi að, með leyfi forseta - „að leggja grundvöll að forgangsröðun virkjunarkosta …“ Þetta má auðvitað túlka út og suður en mér finnst sú túlkun sem er sanngjörnust vera sú að Finnur Ingólfsson, þáverandi iðnaðarráðherra, framsóknarmaður ef einhver skyldi hafa gleymt því, hafi ætlað sér að skapa þannig grundvöll að hann væri raunverulegur, hefði einhvers konar lagagildi eða væri þannig að það væri hægt að taka mark á honum þótt hann væri auðvitað ekki óbreytanlegur - það verður auðvitað að meta hvern kost þegar hann kemur upp - en væri sem sagt til þeirrar leiðbeiningar að menn tækju á því fullt mark. Ég skil þau orð Finns að rammaáætlun eigi að vera um grundvöll að forgangsröðun virkjunarkosta og stefnumörkun á grunni slíkrar áætlunar eigi þannig að geta skilað af sér skýrum leikreglum við nýtingu vatnsfalla og vatnasvæða og að hún eigi, eins og í Noregi, að geta komið vatnasvæðum og vatnsföllum tryggilega fyrir í vatnsverndaráætlun á vatnsverndarlista með þeim hætti að það verði treglega aftur tekið. Forseti. Í þessum fyrri hluta ræðu minnar hef ég aðeins rakið ákveðin þáttaskil sem hafa orðið í umhverfis-, orku- og virkjunarmálum og ég hef talað nokkuð um slíkar áætlanir í Noregi. Ég er með umrædda skýrslu í ljósriti og væri kannski rétt að í lok ræðu minnar læsi ég nokkra kafla úr henni þótt ekki væri til annars en koma henni á prent og á netið þar sem hún er ekki nú þegar. En ég ætla þó áður en ég vinn það þarfa verk að minnast á eitt af því sem enn veldur tímamótum nú í þessum mánuði vil ég nánast segja í þessum efnum og það er djúpborunarverkefnið mikla sem nú er verið að vinna á Íslandi. Flestir munu kannast við það, væntanlega þar á meðal hæstv. iðnaðarráðherra sem í haust kom til liðs við það verkefni á mjög virðingarverðan og glæsilegan hátt þegar þar vantaði, ég kann ekki þá sögu nákvæmlega í krónum eða milljónum króna, en þar vantaði fé fyrir ákveðinn áfanga og þá gekk iðnaðarráðherra í það mál og ég hygg, án þess að hafa síðuna á hreinu, að þar sjáist stað í þeim fjárlögum sem við vorum að samþykkja hér í dag og ég vil nota tækifærið og þakka iðnaðarráðherra fyrir þetta því ég tel það raunverulegt þarfaverk og þó að ég sjái einhvern glotta hér í salnum þá er þetta ekki sagt í neins konar gríni. Ég tel að þetta sé gott verk hjá iðnaðarráðherra. Vísindamenn standa því auðvitað á þröskuldi mjög merkilegs áfanga við nýtingu jarðvarmans sjálfs og ef sá árangur næst sem líklegt er í þessu verkefni þá gæti staðan í framtíðinni orðið þannig að jarðvarmavirkjanir verði miklu vænlegri kostur til orkuframleiðslu á Íslandi en vatnsaflsvirkjanir. Það rannsóknarverkefni sem ég tala hér um heitir Djúpborun á Íslandi, enska skammstöfunin er IDDP, og því er ætlað að skera úr um hvort tæknilega sé unnt að nýta jarðvarma sem liggur djúpt í jörðu. Til þess ætla menn að bora 4–5 km eftir vatni sem liggur í rótum háhitasvæða þar sem heitast er og er 400–600° heitt, sem við eigum kannski erfitt með að ímynda okkur sem þekkjum aðallega heitt vatn úr krananum á baðinu, þar er vatnið sem sé í raun og veru ekki í lagarlíki heldur í svokölluðu yfirmarksástandi, ég er kannski ekki besti maður að lýsa því, það líkist einna helst samþjappaðri gufu, ef ég á að reyna að nota einhver hugtök sem venjulegt fólk getur skilið. Ef þetta tekst eða tekst að bora eftir þessu vatni og það verður að gera það sérstaklega, það má ekki blandast við vatnið sem ofar er í jarðlögunum þ.e. sem utar er á háhitasvæðinu, ekki í kjarna háhitasvæðisins, þá telja menn að hægt sé að vinna þrisvar til fimm sinnum meiri orku úr háhitasvæðinu en menn hafa talið hingað til að sé hægt. Borhola af þessu tagi gæti fræðilega gefið af sér tífalt afl venjulegrar borholu en ylli samt ekki meira raski, sem þýðir að með færri borholum mætti ná miklu meiri orku úr háhitasvæðunum. Hér er því annars vegar um að ræða að þessi jarðvarmi gæti ógnað, ef við notuð bardaga- og samkeppnismál, vatnsaflsvirkjununum og hins vegar það að þessi tækni yrði vonandi umhverfisvænni en sú tækni sem nú er notuð við að ná í jarðvarma. Það má einnig nefna, og þar er um hefðbundna vinnslu að ræða, að Hellisheiðarvirkjunin þegar hún er öll komin í gang mun skila jafnmikilli orku og öll Kárahnjúkavirkjun. Ég hef heyrt ýmsa t.d. útivistarmenn hafa horn í síðu Hellisheiðarvirkjunar og talið að þar sé Orkuveita Reykjavíkur að fara of mikinn. Hún sé að leggja þetta land allt undir sig og eyðileggja það meira og minna. Þar sé ekki lengur um óspillta og ósnortna náttúru að ræða. Ég get í sjálfu sér tekið undir þetta. Ég hef sjálfur verið svolítið á Hellisheiðinni, aðallega að vetri til á skíðum og veit að Hellisheiði og nágrenni hennar er dýrlegur staður, svo dýrlegur að þegar ég fer þar um á sumrum og horfi á svæðið sem Kjarval og fleiri máluðu grænt, rautt og gult, þá finnst mér það eiginlega vera hálfgerð spilling að hafa þetta svæði án snjávar og tel að þarna eigi alltaf að vera snjór til að við getum notið þess sem best. Ég get alveg skilið þessa menn en með Hellisheiðina ber í fyrsta lagi að líta á að þar eru engin þau spjöll sem komast neitt nálægt því að minna á venjulega virkjun ár, hvað þá Kárahnjúkavirkjun og síðan auðvitað það að þar hefur virkjandinn lagt mikla rækt við svæðið, þar hafa verið lagðir miklir göngustígar og komið upp ýmissi aðstöðu fyrir ferðamenn. Og þó að auðvitað sé þar ekki lengur um að ræða ósnortna náttúru þá er hún engu að síður manngerð náttúra og hefur þar ýmsa kosti í nágrenni Reykjavíkur og þéttbýlisins alls, umfram þá miklu eyðileggingu á hinu stóra ósnortna svæði sem Kárahnjúkavirkjun er. Mín meining með þessu dæmi var að sýna að úr því að með Hellisheiðarvirkjun, sem er svona tiltölulega saklaus held ég að flestra dómi og vil ég þó enn minna á dóm útivistarmanna, getum við fengið sömu orku og með Kárahnjúkavirkjun, þá getur því svo farið að í framtíðinni líti menn agndofa á Kárahnjúkavirkjun, hristi hausinn og segi: Hvernig stóð á því að menn réðust í þetta stórvirki sem olli öllum þessum deilum, treystu sér til að eyðileggja náttúru sem engan veginn verður búin til aftur með sama hætti á sama stað, ætluðu að fylla Hálslón upp smám saman, að lokum alveg, einmitt þegar menn stóðu á þessum þröskuldi, þessu mikla orkuævintýri sem djúpborunin gæti verið? Og með uppfyllingu Hálslóns á næstu árum má búast við miklu foki af aur og reyki yfir þann fjölda Austfirðinga sem bætast við og þar verður kannski ekki eins glatt líf og menn gerðu ráð fyrir. Þegar ég var að rannsaka þetta í haust komst ég að því að menn gera ráð fyrir þremur tilraunaholum og tímabilið sem reiknað er með í núverandi áætlun er að þær verða fullkannaðar árið 2020. Fyrsta holan gæti þó skilað árangri strax, eftir 2–3 ár hugsanlega, og það er í raun og veru það sem menn bíða eftir. Menn eru að bíða eftir staðfestingu á árangri til að sanna það sem enn þá er kenning, að þetta sé hægt. Það er auðvitað ýmislegt sem stendur hér í vegi og ýmis mælitæki og viðkvæmir hlutar í borun eru þannig að ekki er hægt að kaupa þá út úr búð, tæki sem á að nota í umhverfi sem er 400–600°. Menn eru auðvitað að prófa sig áfram með það líka. Í raun og veru gengur þetta verkefni út á það að komin er kenning sem talin er sennileg og hana þarf að sanna og um leið og hún sannast, um leið og vatnið kemur upp og hægt er að vinna það þá er í raun og veru hægt að fara af stað með næsta skref sem er vinnsluáætlun. Með meira fjármagni er auðvitað hægt að flýta fyrir þessu þannig að jafnvel yrði sýnt um árangur kannski eftir þrjú ár, fimm ár, sjö ár. Því var ég að hrósa hæstv. iðnaðarráðherra að hún lagði fram fé sem á vantaði og er opin fyrir þessu verkefni, skilur hversu mikilvægt það getur orðið. Þetta verkefni sem er sprottið upp á Orkustofnun og á ÍSOR er rekið af íslensku orkufyrirtækjunum, og eiga þau heiður skilinn fyrir það, en nýtur líka styrkja frá erlendum rannsóknasjóðum. Við hljótum að gera allt til þess - ég er með tillögu um það á þinginu, sem ekki er enn komin í umræðu og er kannski aðeins að laumast til að stela úr greinargerð hennar í þessari ræðu, ég vona að menn fyrirgefi mér það - við hljótum auðvitað í sameiningu að gera allt til þess að fá skorið úr um það hvort þetta djúpborunarverkefni stenst til að vita hverju það getur breytt fyrir framtíð í orkumálum, virkjunarmálum og almennum umhverfismálum á Íslandi. Ef það gengur upp sem ég út af fyrir sig efa ekki, ég held að það sé bara spurning um tíma en ég er auðvitað ekki fræðimaður í þessari grein, þá munu þessar rannsóknir, þessar niðurstöður gjörbreyta í einu vetfangi stöðunni í íslenskum orkumálum og þær mundu til frambúðar hugsanlega geta skapað samstöðu um forgangsröð við virkjun og verndun og aðra nýtingarkosti, samstöðu sem nú er ekki í sjónmáli. Af þessum ástæðum er því rétt að ganga fram af varúð og skyggnast um áður en menn stíga afdrifarík ný skref í orku- og virkjunarmálum okkar Íslendinga. Það má kannski bæta við þetta tal um djúpborunarverkefnið að í fyrsta áfanga rammaáætlunarinnar sem ég talaði um áðan, okkar eigin rammaáætlunar, þá falla 12 kostir í þann umhverfisflokk þar sem skaðinn er talinn allra minnstur af jarðvarmavirkjunum. Og sé miðað við að þær jarðvarmavirkjanir fari af stað, þetta er spurning um áætlanir um virkjanir, ekki þær sem þegar eru komnar í gagnið, með hefðbundnum aðferðum og meðalorkuframleiðsla sé um 840 gígavattstundir á ári, sem er algeng tala í mati manna á jarðvarmavirkjunum, þá yrði ársframleiðslan 10.080 gígavattstundir. Ef við gerum ráð fyrir fimmföldun þessarar framleiðslu með djúpborunum þá gætu unnist úr þessum 12 jarðvarmavirkjunum 50.400 gígavattstundir. Ég er ekki að biðja menn að hafa það á hreinu hver gígavattstundin er, hve mikil stærð það er, en ég bið menn að bera saman 12 jarðvarmavirkjanir þar sem með einni tækni má fá rúmlega 10 þúsund gígavattstundir og með annarri tæplega 51 þúsund gígavattstundir. Þetta eru upplýsingar eftir vísindamönnum úr bæklingnum Ísland örum skorið, sem menn þekkja hér á þinginu frá í vor. Þessar 50.400 gígavattstundir eru svo mikil orka að hún er þreföld áætlun heildarframleiðslu raforku á Íslandi árið 2007 og þá gerum við ráð fyrir að árið 2007 sé Kárahnjúkavirkjun komin í gagnið og öðrum virkjunum sem nú eru í smíðum sé lokið. Ég held að við þetta tækifæri verði líka að fara aðeins yfir það sem ég nefndi síðast, þ.e. hvað er hér í gangi, því það er auðvitað eitt af því sem við þurfum að hafa í huga þegar kemur að þessu ágæta frumvarpi til laga um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu þar sem ráðherra ætlar sér að fá rétt til að veita rannsakendum vilyrði til nýtingar. Þó er rétt að nefna að raforkuvinnsla í vatnsaflsvirkjunum í fyrra, árið 2004, nam 7.131 gígavattstund og í jarðvarmavirkjunum 1.483 gígavattstundum. Menn taka eftir hvað hlutfalllið er vatnsaflsvirkjununum í hag, það er sem sé 7.000 og 1.400, annars vegar vatnsaflið og hins vegar jarðvarminn. Samtals eru þetta 8.614 gígavattstundir. Uppsett afl í þessum virkjunum er mælt í vöttum en ekki vattstundum og það er samtals 1.357 megavött og þar er vatnsaflið auðvitað miklu sterkara eins og í hinni mælingunni, vatnsaflið með 1.155 megavött en jarðhitinn 202. Nefna má að rúmlega 63% af þessari orku allri fara til stóriðju, um 5.500, en 37% til annarra atvinnugreina, heimila o.s.frv. Þetta er staðan nú. Hér er ekki reiknað með þeim fjórum stóru orkuverum sem í smíðum eru, vatnsaflsverinu sem kennt er við Kárahnjúka og síðan þremur jarðvarmaverum; á Nesjavöllum sem verið er að stækka, á Hellisheiði sem ég fór nokkrum orðum um áðan og við Reykjanes, þ.e. hið raunverulega Reykjanes sem er vestast þeim skaga stórum sem við stundum köllum Reykjanesskaga. Áætlað afl, orkuvinnslugeta og verklok í þessum fjórum virkjunum eru sem hér segir: Á Nesjavöllum er uppsett afl 30 megavött, orkuvinnslugetan er 240 gígavattstundir og verklokin áttu að vera fyrir árslok 2005. Á Reykjanesi eða við Reykjanes er kannski réttara að orða það - hér kinka Suðurnesjamenn kolli - er uppsett afl 100 megavött, orkuvinnslugetan er 800 gígavattstundir og verklok eru áætluð í upphafi næsta árs, 2006. Hellisheiði, sem ég nefndi áðan, virkjunin þar á að hafa af uppsettu afli 80 megavött, orkuvinnslugetan er 640 gígavattstundir og verkinu á að ljúka haustið 2006. Kárahnjúkavirkjun, hin fræga, hefur uppsett afl 690 megavött, og er náttúrlega hinn mikli risi í þessum söfnuði, orkuvinnslugetan er 4.600 gígavattstundir og verklokin eru eins og menn vita vorið 2007. Samtals er þarna um að ræða 900 megavött og 6.280 gígavattstundir á ári. Þessi raforka á öll að fara til stóriðju nema frá Nesjavallasvæðinu. Verður þess þó að geta að aðeins er samningur til fimm ára um stóriðjunot af um fimmtungi orku væntanlegrar Reykjanesvirkjunar hvað sem verður í framtíðinni. Menn reikna nú held ég með því að það verði líka fyrir stóriðju. Þegar þessar fjórar virkjanir eru komnar í gang verður raforkuvinnsla í vatnsaflsvirkjunum hérlendis, ef þessar tölur standast allar, um 11.731 gígavattstund og í jarðvarmavirkjunum 3.163 gígavattstundir, samtals 14.894 gígavattstundir. Aukningin á uppsettu afli miðað við það sem nú er er tæp 73%. Það bætast sem sagt við frá því sem nú er 73% með þessum fjórum virkjunum. Uppsett afl í vatnsaflsvirkjununum er 1.845 megavött en 412 í jarðvarmavirkjunum, samtals 2.257 megavött. Aukningin á áætlaðri orkuvinnslugetu, annars vegar er uppsetta aflið, hins vegar er orkuvinnslugetan, er rúm 66%. Við erum því á næstu árum að tala um gerbreytt landslag, eins og menn gera sér grein fyrir, í orkuvinnslu á Íslandi. Með því verður auðvitað að reikna þegar við fjöllum um framtíð í orkumálum eins og við erum að gera í umræðunni um frumvarp til laga um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, sem hafa það að meginmarkmiði að gefa hæstv. iðnaðarráðherra heimild til að veita vilyrði þeim sem rannsaka virkjunarkosti til að geta nýtt þá. Síðan er svolítið snúið að litast um á því svæði sem fram undan er og reyna að gera sér grein fyrir hvað kann að vera að gerast á næstu árum vegna þess að nýjar hugmyndir koma fram nánast, ég segi nú ekki í hverri viku, en maður heyrir nýjar hugmyndir á nokkurra mánaða fresti og ýmislegt af því t.d. sem hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi áðan var mér annaðhvort ókunnugt eða óljóst áður en ég heyrði hann nefna það. En þegar ég fór yfir þetta í haust fann ég út að virkjunarleyfi sem þegar hafa verið veitt til framkvæmda sem ekki eru komnar af stað eru við Búðarhálsvirkjun til Landsvirkjunar. Þar er reyndar komin brú, byrjunin á Búðarhálsvirkjun er mikil brú á Sprengisandsleið og hefur ekki verið reist á Íslandi, held ég, önnur eins brú yfir vatnsfall til einskis síðan Jónas frá Hriflu lét smíða brýr í gamla daga, en hann var svo framsýnn að hann lét oft smíða brýr þar sem ekki voru vegir fyrir. Það er mér í æskuminni þegar við ókum, á Halldórsstöðum í Kinn, í gamla Willys-jeppanum norður Kinnardal og komum að brú fyrir utan Ystafell. Þar var bíllinn stöðvaður og Þórhallur bóndi benti stoltur út um gluggann á brúna sem þar liggur yfir Skjálfandafljót og sagði: „Þetta byggði Jónas“. Og bætti svo við: „En það var hvorki vegur að henni hérna megin né hinum megin.“ Þetta er sem sé dæmi um framsýna stjórnmálamenn. Landsvirkjun hefur nú tekið upp þessa hætti Jónasar, það er að vísu vegur að henni öðrum megin en ekki hinum megin. Þetta er ekki sagt Landsvirkjun til lasts, þeir ganga vel frá sínum málum þegar þeir fara yfir og það er auðvitað byrjunin á því að koma á virkjun að komast að henni og þá þurfa menn að fara yfir fljótið á brú. Það er líka annað virkjunarleyfi við Norðlingaölduveitu eins og við vitum. Sú virkjun á að vera að orkuvinnslugetu 570 gígavattstundir en Búðarhálsvirkjun um 630 gígavattstundir.  Þá er því við að bæta að ráðherra hefur ekki nýtt gamla heimild frá Alþingi til að veita leyfi til framkvæmda við Villinganes í Skagafirði. Þar er spurningin um allt að 40 megavatta uppsettu afli og það er líka eins og við vitum virkjun sem er mjög háð óvissu. Ég hef komið þangað reyndar og skoðað þar, ég var keyrður þangað inn eftir einu sinni og fékk að skoða umhverfið þar. Ég hef kannski ekki farið mjög vendilega ofan í þau mál en ég verð að segja að viðbrögð mín voru ekki eins og umhverfisráðherrans síðasta, hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur við Kárahnjúka, heldur voru þau þannig að verulega mikið þyrfti að vera í veði til að eyðileggja þá náttúru sem þarna er hrikaleg og skemmtileg inni á hinum lygna Skagafirði. Síðan hefur ráðherra ekki heldur nýtt gamla heimild til að veita leyfi til nýframkvæmda við Kröflu, eða hafði ekki þegar ég rannsakaði þetta rétt fyrir þingupphaf í haust, en það er mjög sennilegt að af þeirri virkjun verði, uppsett afl á þar að verða 40 megavött. Virkjanir sem nú eru á undirbúningsstigi, rannsóknarstigi eða einhvers konar umræðustigi öðru en hugarflugs eru þessar helstar að því er ég fann þegar ég var að athuga þetta. Það eru hinar ágætu tvær rennslisvirkjanir neðarlega í Þjórsá sem kenndar eru við Núp og Urriðafoss. Önnur gæti verið að orkuvinnslugetu 1.030 gígavattstundir og hin 920 gígavattstundir. Þá ber að nefna að í stað Núpsvirkjunar hafa líka verið uppi hugmyndir um tvær smærri virkjanir sem eru kallaðar Holta- og Hvammsvirkjun. Þetta er ekki alveg deilulaust, ekki deilulaus áform um þær virkjanir. Ég hygg þó að af mörgum virkjunarkostum sem nú eru uppi séu þessar virkjanir að því leyti sjálfsagðari en aðrar að þær eru í Þjórsá, sem er vinnukona okkar mikil, sú ágæta á. Má kannski segja að þegar hafin er nýting ár, eins og er með Þjórsá, sé skynsamlegt að klára að nýta allan mátt hennar a.m.k. áður en farið er í aðrar ár sem ósnortnar eru. En ég skal ekki taka afstöðu til þess í þessari ræðu. Ég kannast við að þarna er náttúra sem glatast og aldrei verður heimt aftur. En ég tel að þetta sé a.m.k. sjónarmið í forgangsröðun virkjana að líta á hvernig stendur á með ána ofar eða neðar. 
             Ég geri ráð fyrir að iðnaðarráðherra hljóti að vera í grenndinni og fyrir framan sjónvarp að horfa á þingmenn ræða saman. Hlýtur það ekki að teljast rökrétt niðurstaða, forseti?

Forseti getur upplýst að hæstv. iðnaðarráðherra er í húsinu og forseti væntir þess að ráðherrann fylgist með umræðum hér í þingsalnum.

Ég tek undir með forseta með þetta, ég vænti þess líka og geri fullkomlega ráð fyrir því. Þá má nefna stækkun Hellisheiðarvirkjunar um 40 megavött. Sú stækkun var með í því dæmi sem ég nefndi áðan þegar ég bar hana saman við Kárahnjúka. Ég set örlítinn fyrirvara samt á þann samanburð en ég hygg að það sé mjög nærri lagi. Þá hefur Hitaveita Suðurnesja áætlanir um aukna raforkuframleiðslu í Svartsengi. Þar er verið að tala um 30 megavatta uppsett afl. Undirbúningur jarðvarmavirkjunar í Bjarnarflagi er langt kominn og einnig hefur verið veitt leyfi til rannsókna vegna jarðhitavirkjunar á Þeistareykjum. Við tökum eftir á þessari upptalningu að menn eru mjög spenntir fyrir jarðhita- eða jarðvarmavirkjunum víða um land og má ítreka að rétt er að menn fari ekki of hratt í því vegna þeirrar tækni sem kynni að bjóðast okkur á næstu áratugum eða jafnvel árum. Tvö orkufyrirtæki hafa sýnt áhuga á virkjun í Skjálfandafljóti. Áhugi er á Skatastaðavirkjun á Hofsafrétti upp af Skagafirði. Hún hefur verið sögð á frumhönnunarstigi en hefur ekki verið veitt neitt virkjunarleyfi þar. Landsvirkjun hefur enn ekki gefist upp á áformum sínum um að hækka stífluna efst í Laxárgljúfri. Því miður hefur Landsvirkjun ekki gert það. Ég verð að telja Landsvirkjun mjög til lasts að geta ekki mannað sig upp í að gefast upp í því máli. Segja má að ákveðinn sigur hafi unnist í því af hálfu umhverfisverndarmanna og Þingeyinga í fyrra þegar stöðvaðist hér frumvarp frá þáverandi umhverfisráðherra um að leyfa þessa hækkun þvert á vilja flestra heimamanna og náttúruverndarmanna í landinu. Við Kröflu er nýtt vinnslusvæði í athugun og til athugunar er líka jarðvarmavirkjun í Gjástykki. Hitaveita Suðurnesja hefur hafið rannsóknir á Trölladyngju, hvað sem um þær verður. Landsvirkjun hefur sýnt áhuga á hágöngusvæði sunnan Vonarskarðs. Orkufyrirtæki hafa líka sýnt Brennisteinsfjöllum áhuga og sótt þar um rannsóknarleyfi auk þeirra smærri virkjana sem ýmis fyrirtæki eru að huga að um allt land. Hv. þm. Jóhann Ársælsson nefndi t.d. að Orkubú Vestfjarða væri að vinna að Tungudalsvirkjun í Skutulsfirði. Enn er eitt eftir á mínu blaði sem er Skaftárveita, sem Landsvirkjun er að athuga, en hún hefði þær afleiðingar að einhver mesta náttúruperla á suðuröræfum eins og menn eru farnir að kalla óbyggðirnar og hið mikla svæði austan og norðan Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, þ.e. Langasjó. Um það svæði er að opnast mikil ferðamennska og ég hygg að ef fer sem horfir, ef það verður ekki eyðilagt, þá verði hjarta þess Langisjór og margir möguleikar uppi í ferðamennsku og náttúruupplifun á því sérkennilega svæði, sem hefur að mér skilst vakið mikinn áhuga útlendinga sem eru búnir að fara þennan fyrsta og annan hring, þegar þeir koma þarna þá opnast í rauninni alveg nýtt svæði. Allt þetta mikla hálendi, það er ekki beinlínis hrikaleikinn þarna heldur fjölbreytnin og mergðin af hæðum og fjöllum sem þarna er og síðan þessi tenging við jökulinn og við jarðsöguna sem Langisjór sér til þegar þangað er komið og síðan ef þeir fara þar í suður koma þeir í Markarfljót og á það svæði. Ég held því að það væri ákaflega óhyggilegt að halda áfram með þessar hugmyndir um Skaftárveitu. Þessi upptalning sýnir í fyrsta lagi hvaða breytingar við erum að fara í gegnum á þessum árum, þessi gríðarlega aukning á orkuvinnslugetu okkar og orkuframleiðslu sem væntanleg er fram á vorið 2007. Hún sýnir líka örlitla mynd af þeirri ásókn sem núna er í nýjar virkjanir, bæði jarðvarmavirkjanir og vatnsaflsvirkjanir. Ég verð að segja að ég öfunda ekki iðnaðarráðherra af því þegar hún þarf að eiga við þrýsting um að veita vilyrði fyrir nýtingarleyfi, þeim sem nú knýja á um að fá að rannsaka svæðið til vatnsaflsvirkjunar. Ég hét því hér að festa í Alþingistíðindi þetta plagg frá Þorkatli Helgasyni orkumálastjóra, Sveinbirni Björnssyni, sem þá var deildarstjóri auðlindadeildar í Orkustofnun og Árna Bragasyni, sem þá var forstjóri Náttúruverndar ríkisins. Ég hyggst að betur athuguðu máli láta það bíða til síðari ræðu minnar því að hér eru þingmenn orðnir nokkuð langeygir eftir að komast að í stólnum og ræða um frumvarpið sem liggur fyrir Ég vil að lokum þessarar fyrri ræðu segja að ég tel að frumvarpinu eigi að breyta með þeim tillögum sem minni hluti iðnaðarnefndar leggur til þannig að við nýtum þann kost sem í því er sem felst, eins og ég sagði í upphafi eftir inngang ræðu minnar, í 3. gr. en hafna þeim megintilgangi frumvarpsflytjandans að reyna að kría út það vilyrði að tengja saman nýtingu og rannsóknir. Vilji minn, sem kemur fram í þeirri þingsályktunartillögu sem ég hef lagt fram og flyt ásamt þremur öðrum samfylkingarmönnum, er sá í raun og veru að við stöldrum við í þessum virkjunaráformum öllum saman, reynum að klára rammaáætlunina okkar, reynum að gefa henni ákveðið lagagildi og sjá til hvernig við ætlum að vinna okkur áfram í þessu, að við gefum djúpborunarverkefninu, hinu djarfa djúpborunarverkefni möguleika á að sanna sig áður en við tökum ákvarðanir sem verða þvert á þá möguleika sem í því felast og að við komum saman þessari pólitísku nefnd sem kanni framtíð í orkumálum og virkjanamálum. Menn eru stundum hræddir við að pólitíkusar eða fulltrúar stjórnmálaflokkanna komi saman og stundum hefur það endað hörmulega og stundum er það þannig að því verr gefast heimskra manna ráð sem þeir koma fleiri saman. En við höfum líka dæmi um annað. Við höfum líka dæmi um prýðilegt starf sem unnið er af alvöru, þrótti og djúpri íhugun. Það höfum við t.d. séð í auðlindanefndinni. Ber að harma að álit hennar hafi ekki valdið meiri breytingum á lögum, það skuli ekki hafa haft meiri áhrif á umræður, sérstaklega ráðherra og stjórnarliðs en raun ber vitni. Það er af þeim sökum sem ég tel að við eigum að hrinda þeirri tilraun sem hér er gerð til að ýta sér of snemma áfram í þessu. Ég sé í raun engin rök til þess af hálfu iðnaðarráðherra nema þau að hún ætli sér að halda áfram fyrirgreiðslupólitík og láta í pólitísku skyni undan ýmsum héraðshagsmunum og hagsmunum stórfyrirtækja og halda áfram þeirri pólitík núverandi ríkisstjórnar að skipta á milli sín úthlutun almannagæða eftir pólitískum línum. Forseti. Ég læt lokið fyrri ræðu minni um þetta efni en hlakka til að heyra aðra þingmenn taka þátt í umræðunni og skal ekki liggja á liði mínu við að svara þeim og halda áfram þeim hugleiðingum sem hér verða uppi hjá næstu mönnum.

Herra forseti. Sem oft áður er mér þannig farið að athygli mín dofnar þegar ræðutími er kominn yfir korter, það er kannski minn veikleiki. Vegna þess arna hef ég misst þráðinn í ræðu hv. þingmanns og vildi gjarnan, ef hann gæti, að hann tæki saman í stuttu máli hvert innihaldið var.

Innihaldið var það að ástæðulaust með öllu væri að láta undan þeim vilja hæstv. iðnaðarráðherra að hann geti veitt rannsóknarfyrirtækjum vilyrði fyrir nýtingarrétti. Ég taldi það upp hér með ýmsum hætti. Í fyrsta lagi með því að fara yfir frumvarp það sem hann hefur flutt og telja það til sem mér þykir jákvætt í því frumvarpi. Síðan rakti ég, að vísu í löngu máli en þó, að ég held, tiltölulega skýru, þær breytingar sem eru að verða í virkjunar-, orku- og umhverfismálum hér á Íslandi. Þær breytingar felast m.a. í því að við erum hér komin í samkeppnisumhverfi á mjög viðkvæmum stað í okkar þjóðlífi þar sem engin samkeppni hefur ríkt og þar sem almannavaldið ber mikla ábyrgð á því að skapa það samkeppnisumhverfi. Í öðru lagi rakti ég tæknibreytingar sem kynnu að gjörbreyta stöðu þessara mála nú á næstunni og í þriðja lagi minntist ég á þá miklu áherslu á umhverfismál sem nú er komin upp og hefur verið að vaxa hér í þrjá áratugi. Ég held að fjórði þátturinn hafi verið í þessu, sem er dottinn úr mér sjálfsagt vegna þess að langar ræður þreyta líka þann sem flytur þær. En mér þótti rétt að kynna hér mín viðhorf í þessum málum öllum og koma því rækilega til skila hvers vegna ég er á móti því að ráðherra haldi áfram á þeirri braut sem hann hefur verið á að undanförnu og skapi hér kaos í staðinn fyrir skipulag - skapi hér náttúrufjandsamlega og umhverfisfjandsamlega stefnu í orku- og iðnaðarmálum í staðinn fyrir að reyna að ná þeirri sátt í þessum málum sem ég tel að okkur beri skylda til hér í íslenskum stjórnmálum og íslensku þjóðlífi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða yfirferð yfir málið á einungis tveimur mínútum. Ég spyr hv. þingmann: Af hverju í ósköpunum þurfti hann að tala svona óskaplega lengi fyrst hann gat sagt þetta allt saman á tveimur mínútum?

Forseti. Til þess að geta sagt hlutina á mjög stuttum tíma þarf maður stundum að hugsa þá lengi og velta þeim fyrir sér og auðvitað var ég með þessari ræðu fyrst og fremst að undirbúa samræður okkar Péturs Blöndals, hv. þingmanns, á Stöð 2 á morgun. Þar ætla ég að reyna að segja þetta á hálfri mínútu sem ég hef nú sagt á einum og hálfum tíma.

Hæstv. forseti. Ég átti ekki í neinum erfiðleikum með að halda þræði í ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar,  Þetta frumvarp, eins og ég hef sagt áður, lætur kannski ekki mikið yfir sér. Það virðist sakleysislegt við fyrstu sýn en er það ekki. Margt af því sem hefur yfirbragð sakleysisins getur verið verulega skaðlegt og þetta frumvarp er þannig. Ég fór yfir það í 1. umr. um þetta mál á hvern hátt hér er verið að rífa ákveðinn einn þátt mála, stórra veigamikilla mála sem tengjast hvert öðru, úr samhengi. Hér er ég auðvitað að tala um vatnalögin, vatnsverndarfrumvarp sem okkur er tjáð að sé í samningu í umhverfisráðuneytinu, ég er að tala um hið stóra frumvarp sem er undanfari þessa frumvarps, frumvarp til laga um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, og ég er að tala um rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Öll þessi mál tengjast í mínum huga órjúfanlegum böndum og að mínu mati væri það afar metnaðarfullt verkefni ríkisstjórnar að koma slíkum málapakka í gegnum þingið. En þá teldi ég líka nauðsynlegt, ef ríkisstjórnin vill láta líta út fyrir að hún sé vandanum vaxin, að tengja þessi mál saman, fjalla um þau öll í einu, í ákveðinni heild, fara heildstætt yfir málin, hleypa þeim nefndum þingsins sem hlut ættu að máli að rannsóknarvinnunni sem þyrfti að fara fram. Í einingu, í ákveðinni samvinnu, gæti þingheimur farið á einum vetri í gegnum þetta heildarlitróf, þessa heildarstefnumótun - og án efa náð gáfulegri niðurstöðu ef menn ætluðu sér í alvöru að ná sáttum og búa hér til umhverfi sem sátt mundi ríkja um úti í samfélaginu, meðal almennings, meðal stofnana samfélagsins, jafnt þeirra sem vinna á orkusviði og hinna sem vinna á umhverfissviði og svo ekki síst meðal frjálsra félagasamtaka sem láta sig þessi mál miklu skipta. Inntak þessa máls lýtur að þeim rannsóknarleyfum sem orkufyrirtækin ásælast nú um stundir og má segja að þetta sé kannski í síðasta sinn sem mál af þessu tagi á eftir að koma til kasta þingsins ef það fer í gegn hér í þessari lotu. Heimild Alþingis til að véla um eða fjalla yfir höfuð um einstakar virkjanir í formi virkjunarleyfa yrði nefnilega afnumin með nýju raforkulögunum. Þess vegna er hér um að ræða síðasta skiptið, síðasta vígið í þessum málaflokki, þ.e. þar sem alþingismenn geta komið að umræðu um einstaka virkjunarkosti eins og við höfum haft tilhneigingu til að draga hér inn í umræðuna um þetta mál því að vissulega eru hér tilteknir virkjunarkostir undir. Hæstv. iðnaðarráðherra sagði þegar hún gerði grein fyrir málinu í 1. umr. að það byggði á þeirri staðreynd að við værum búin að innleiða samkeppni í vinnslu raforku. Vissulega er það rétt, raforkulögin sem tóku gildi 2003 heimila það sem kallað er samkeppni á raforkumarkaði. Með þeim lögum fékk hæstv. iðnaðarráðherra að mínu mati talsvert mikið vald, það vald að veita þessi virkjunarleyfi sem áður hafa fengið almenna umfjöllun hér á Alþingi Íslendinga. Alþingismenn hafa í gegnum tíðina gefið sérstakar heimildir til hæstv. iðnaðarráðherra til þess að gefa út virkjunarleyfi ákveðinna virkjunarkosta. Það verður að segja eins og er að breytingin sem varð við nýju raforkulögin ristir afar djúpt, hún er afar djúpstæð og hún breytir í grundvallaratriðum umhverfi sem við höfum búið við áratugum saman. Hæstv. ráðherra gerði að umtalsefni hér í 1. umr. að eftir að lögunum var breytt og nýju raforkulögin tóku gildi hafi orkufyrirtækjunum verið gert erfiðara fyrir, fyrst og fremst þeim orkufyrirtækjum sem stunda rannsóknir á vatnsafli, með rannsóknir vegna þess að þau hefðu ekki forgang til nýtingarinnar. Þegar orkufyrirtækin eru að rannsaka jarðvarma hafa þau ákveðna tryggingu fyrir því að þau fái að nýta rannsóknirnar áfram með því að þau fái virkjunarleyfið sjálft. En hvað vatnsaflið snertir, eins og lögin eru núna, hafa þau orkufyrirtæki sem stunda rannsóknir ekki forgang að nýtingunni og þau hafa heldur ekki tryggingu fyrir því að fá rannsóknarkostnað sinn endurgreiddan ef til þess kæmi að aðrir aðilar fengju nýtingar- eða virkjunarleyfið á viðkomandi svæði. Í greinargerð með frumvarpinu segir, og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra við 1. umr., að fyrir þessar sakir væru orkufyrirtækin tregari til að stunda rannsóknir á vatnsafli en heppilegt gæti talist. Mér finnst afar mikilvægt að gera athugasemd við þetta orðalag og spyrja hæstv. ráðherra, ef hún er að hlýða á mál mitt, sem við skulum gera ráð fyrir þó að hún sé ekki hér í salnum, hvað hún telur heppilegt að orkufyrirtækin stundi mikið af rannsóknum á vatnsaflinu í ljósi þess að nú þegar liggja fyrir ónýttir fullrannsakaðir virkjunarkostir, sem hafa verið taldir upp hér í fyrri ræðum, og sömuleiðis er talsvert mikil starfsemi orkufyrirtækjanna í jarðvarmavirkjunum. Það er verið að reisa hér gríðarlega stórar jarðvarmavirkjanir eins og allir vita. Þess vegna spyr ég: Hvers vegna telur hæstv. ráðherra nauðsynlegt að tryggja orkufyrirtækjunum þennan aðgang að rannsóknum í vatnsaflinu? Við skulum líka líta til annarra þátta í sambandi við vatnsaflið. Við erum ekki svo rík af vatnsafli til að halda áfram að virkja það. Ég fór yfir það í 1. umr. hvaða vatnsföll það mögulega væru sem við ættum eftir að virkja. Þau eru nú ekki mörg þessi stærri vatnsföll sem má segja að séu eftir til að virkja á einhverjum stórum skala. Það má segja að það sé Jökulsá á Fjöllum annars vegar og hins vegar Hvítá í Árnessýslu. Það er spurning hvort menn ætla að halda áfram að fórna okkar stærstu náttúruperlum í því orkunýtingaræði sem ríkisstjórnin er haldin. Þá erum við kannski komin að spurningu sem mér finnst afar mikilvæg í þessu sambandi og er: Til hvers á að nýta þá orku sem orkufyrirtækin eru svo áfjáð í að rannsaka eins og sakir standa? Svarið við þeirri spurningu er bara eitt: Það á að nýta þá orku sem orkufyrirtækin hugsa sér að framleiða til stóriðju. Það á að selja enn meiri orku frá vatnsaflsvirkjununum okkar og hvaða virkjunum sem er á útsöluverði til stóriðjunnar. Það er því alveg ljóst, herra forseti, að hagsmunir þeir sem hæstv. iðnaðarráðherra ber hér fyrir brjósti eru hagsmunir orkufyrirtækjanna, þ.e. hæstv. iðnaðarráðherra vill tryggja það að orkufyrirtækin geti fengið kostnað sinn endurgreiddan ef þau fá ekki virkjanaleyfi, og sömuleiðis að tryggja það að orkufyrirtækin geti farið í rannsóknir á vatnsaflinu með einhvers konar tryggingu fyrir því að þau fái annaðhvort nýtingarleyfi eða kostnaðinn endurgreiddan. Hér eru eingöngu hagsmunir orkufyrirtækjanna sem hæstv. ráðherra ber fyrir brjósti. Og hvers vegna er hún að því? Hún ber þá fyrir brjósti vegna þess að hún ætlar sér að reisa á Íslandi í nánustu framtíð a.m.k. þrjú stykki álver í viðbót við það sem verið er að reisa nú austur á fjörðum. Nú verðum við að fara ofan í saumana á stefnu þessarar ríkisstjórnar. Því segi ég að þó að þetta mál hafi yfirbragð sakleysisins er það skaðlegt í eðli sínu vegna þess að allt þetta hangir á spýtunni. Ríkir hagsmunir ferðaþjónustunnar hanga þar með á spýtunni, hagsmunir þeirra sem vilja varðveita náttúruna okkar ósnortna sem telja að hún geti orðið okkur miklu öflugri tekjulind til framtíðar litið en álbræðslan. Það er óráð og ekkert annað en óráð að hleypa hæstv. iðnaðarráðherra í gegn með þetta mál áður en öll hin málin eru komin fram, áður en hv. alþingismenn fá tækifæri til að fjalla um þessa hluti í einu stóru samhengi. Þá er ég komin að spurningunni sem ég bar upp í andsvari við hv. þm. Birki Jón Jónsson þegar við hófum þessa umræðu fyrr í kvöld. Hvers vegna var þetta mál ekki sent til umsagnar umhverfisnefndar Alþingis? Mér er kunnugt um að þess var óskað en það var ekki gert. Við eigum í þessum sal heimtingu á því að fá að vita hvers vegna hv. formaður iðnaðarnefndar tók þá gerræðislegu ákvörðun að senda málið ekki til umhverfisnefndar.

Þeir geta kallað málið … iðnaðarnefnd … iðnaðarráðherra svari því.

Hæstv. forseti. Það væri ekki verra að hafa hv. formann iðnaðarnefndar hérna til að hlýða á mál mitt. Það eru fleiri spurningar sem eiga eftir að koma sem varða hann.

Það þýðir lítið að spyrja ef enginn er til svara.

Hæstv. forseti. Það er spurningin um þessi virkjanaleyfi sem Alþingi hefur, eins og ég rakti áðan, haft hingað til möguleika á að fjalla um. Í mínum huga skiptir miklu máli að Alþingi komi að slíkri umfjöllun. Ég er ósátt við það að útgáfa slíkra virkjanaleyfa sé eingöngu í höndum hæstv. iðnaðarráðherra, í höndum framkvæmdarvaldsins og stofnana þess eins og Orkustofnunar. Mín tilfinning er sú - ekki bara tilfinning, ég sé það í hendi mér á þeim frumvörpum sem hæstv. iðnaðarráðherra hefur kynnt, þá er ég að tala um vatnalagafrumvarpið, frumvarpið um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum og þetta hérna - að Orkustofnun sé ætlað allt vald í þessum málaflokki. Þar eru stofnanir umhverfisráðuneytisins hunsaðar. Það er vaðið yfir þær á skítugum skónum svoleiðis að tveir virtir forstöðumenn í stofnunum umhverfisráðuneytisins, Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands, misstu þolinmæðina og umburðarlyndi þegar þessi mál komu fram síðasta vetur og tjáðu sig um þau á þann hátt, bæði með umsögnum sem þeir sendu hingað inn til þingnefnda og sömuleiðis í fjölmiðlum, að það endaði á því að hæstv. umhverfisráðherra var farinn að skamma þessa virtu forstöðumenn opinberlega í fjölmiðlum. Þótti mér leggjast ansi lítið fyrir hæstv. umhverfisráðherra þar. - Nú er hv. þm. Birkir Jón Jónsson genginn í salinn og gott að ég ítreki þá spurningu sem ég lagði fyrir hann áðan. Ég lagði hana líka fyrir hann í andsvari mínu við upphafsræðu hans: Hvers vegna var málið ekki sent til umsagnar umhverfisnefndar?

Ég svaraði því þá.

Því var ekki svarað. Það hljóta að vera einhver rök fyrir því. Ég veit að beiðnin kom fram, erindið var ekki sent til nefndarinnar og við þurfum að fá skýringu á því hvers vegna það var ekki gert. Ég lít á það sem gerræðislega ákvörðun hv. formanns að það skyldi ekki hafa verið gert. En eigum við sem sagt að láta framkvæmdarvaldinu og sérfræðistofnunum framkvæmdarvaldsins, Orkustofnun í þessu tilfelli, það eftir að fjalla um þessa hluti án þess að Alþingi komi þar nærri? Auðvitað fjallaði ég um þessi mál þegar raforkulögin fóru hér í gegn, og eins og þeir hv. þingmenn vita sem hér sitja í salnum voru þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ósáttir við grundvallaratriðin í raforkulögunum. Við greiddum atkvæði gegn þeim þannig að við reyndum andmæli okkar þar þó svo að við hefðum þá ekki árangur sem erfiði. Mér finnst skipta máli að Alþingi taki afstöðu til þeirra verðmæta og nýtingar þeirra sem verið er að höndla með. Mér finnst skipta máli að Alþingi komi að þeim framkvæmdum sem í bígerð eru og mér finnst skipta máli að Alþingi taki afstöðu til þeirra áhrifa sem slíkar framkvæmdir hafa síðan í för með sér. Í mínum huga eru verðmætin sem um er fjallað náttúran og landið og það er ekki einhlítt á hvaða nótum við lítum þau verðmæti, það vitum við. Í mínum huga er ekki um venjulega verslunarvöru að ræða. Í mínum huga er um að ræða verðmæti sem skipta grundvallarmáli fyrir lífssýn mjög margra Íslendinga, kannski flestra Íslendinga. Mér finnst þau skipta máli fyrir það hvað það þýðir að vera Íslendingur og mér finnst þau ekki bara skipta máli fyrir núverandi kynslóðir, þau skipta máli fyrir allar komandi kynslóðir. Þess vegna, virðulegi forseti, finnst mér skipta máli að vekja athygli á því að þau verðmæti sem hér um ræðir eru verðmæti sem hæstv. iðnaðarráðherra lætur í té einkaaðilum, orkufyrirtækjunum sem ásælast þessi verðmæti, verðmæti sem eru sameign allrar þjóðarinnar. Þess vegna set ég mig upp á móti þessu máli. Hér er verið að fjalla um verðmæti sem koma ekki bara hæstv. iðnaðarráðherra við eða hv. iðnaðarnefnd og ekki bara þeim meiri hluta sem nú situr á Alþingi. Það er þetta stóra samhengi sem hv. formaður iðnaðarnefndar neitar að horfast í augu við og hæstv. iðnaðarráðherra líka því að það er hún sem dregur vagninn. Svo að ég fjalli aðeins nánar um þau verðmæti sem um ræðir vitum við að virkjun, hvort heldur er virkjun fallvatnanna eða jarðvarmans, felur í sér óafturkræfar breytingar á náttúrunni, ekki síst hvað fallvötnin varðar, sérstaklega auðvitað virkjun jökuláa sem hefur oft verið fjallað um hér. Fjallað hefur verið um á hvern hátt slíkar virkjanir eru ósjálfbærar og hversu mikil náttúruspjöll þær kalla yfir okkur. Það er engin von til að hægt sé að fjarlægja stórar jökulvirkjanir síðar meir og segja að áhrifin séu afturkræf. Það er algerlega vonlaust þannig að hér er um að ræða stórar framkvæmdir sem allar komandi kynslóðir eiga eftir að hafa sínar skoðanir á og eiga þá auðvitað eftir að hugsa okkur þegjandi þörfina þegar skoðaðar verða myndir af þeim perlum sem fórnað var á altari skammsýnnar stóriðjustefnu þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr að völdum. Og hvað kemur hún til með að sitja lengi við völd? Auðvitað vona ég sem hér stend að hún komi til með að sleppa þessum valdataumum eftir tæp tvö ár  Eins og ég var að segja erum við að fjalla um mikil verðmæti í vatnsaflinu en við erum líka að fjalla um mikil verðmæti í jarðvarmavirkjunum. Hv. þm. Mörður Árnason fór afar vel yfir djúpborunarverkefnið mikla sem ég viðurkenni að er afar fróðlegt að fylgjast með. Auðvitað þurfum við að vinna þá vinnu sem vísindamenn í dag eru að vinna varðandi rannsóknir á möguleikum okkar í jarðvarmanum. En af því að þar virðast leynast gríðarlegir möguleikar finnst mér sýnu auðveldara fyrir okkur að segja: Slöppum af hvað varðar vatnsaflið. Ef við gætum orðið sammála um það að við ættum að setja orkuna okkar, fjármuni, rannsóknarorkuna og vísindamennina í að rannsaka jarðvarmann liggur ekkert á fyrir þessi orkufyrirtæki sem nú ásælast rannsóknarleyfi í vatnsaflinu. Það liggur með öðrum orðum ekkert á að setja þetta mál hér í gegn, ekki nokkurn skapaðan hlut. Við getum bara hallað okkur rólega aftur í stólnum, haldið áfram að skoða málin, fengið alla sem hlut eiga að máli hingað til okkar til að ræða þau við okkur og fræða okkur, haldið áfram þeim háskólakúrs sem það felur í sér að fara í gegnum svona flókið mál. Við getum látið þessi orkufyrirtæki bíða. Þau hlaupa ekki frá okkur, ég get lofað því. Varðandi jarðvarmann er ekkert sjálfgefið að það verði í lagi að fara í öll þau verkefni sem þar virðast vera á teikniborðinu. Við vitum alveg að jarðvarmavirkjanir eru umhverfisvænni en vatnsaflsvirkjanirnar í t.d. stóru jökulhlaupunum. Við teljum okkur geta afmáð Nesjavallavirkjun af yfirborði jarðar án þess að tiltakanlega mikil umhverfisáhrif sjáist eftir hana á sama hátt og við getum fjarlægt rennslisvirkjanir í bergvatnsám án þess að nokkur ummerki séu um þær eftir á. Ég held að jarðvarmavirkjanirnar lúti sannarlega öðrum lögmálum en við verðum líka að hafa í huga að þær eru náttúrlega reistar á afar viðkvæmum svæðum þegar horft er til umhverfismála og þegar horft er á náttúru Íslands. Ég spyr um til að mynda virkjun á Torfajökulssvæðinu. Slík virkjun hefði í för með sér gríðarlegt jarðrask, ekki bara á sjálfum virkjunarstaðnum sem er einstakur í veröldinni að fegurð og mikilfengleik heldur verðum við líka að hafa í huga alla vegagerðina sem tengist slíku raski, slíkum virkjunum, allar línulagnirnar sem koma til sögunnar og þar fram eftir götunum. Auðvitað horfir öðruvísi við þegar við fjöllum um svæði sem hefur þegar verið raskað. Það hefur verið talað um það hér. Af því að framsóknarmenn hafa iðulega gert vinstri grænum upp þær skoðanir að við séum á móti öllum virkjunum og við höfum reynt að leiðrétta það úr þessum stóli er kannski rétt að ég segi það einu sinni enn, eins og ég er búin að segja núna: Auðvitað er ekkert að því að virkja bergvatnsár í farvegi sínum, fullkomlega umhverfisvænar virkjanir sem hægt er að taka niður ef við ákveðum að við þurfum ekki þessa orku lengur án þess að eftir lifi umhverfisummerki, skaðleg ummerki í náttúrunni. Á sama hátt höfum við vinstri græn ævinlega sagt að þar sem búið er að raska er eðlilegt að þar sé haldið áfram. Auðvitað er eðlilegt að halda áfram með Kröflu. Það setur sig enginn upp á móti því. En þá verðum líka að spyrja: Til hvers ætlum við að nýta orkuna? Við erum ekki sátt við það að eina orkunýtingartækifærið sem farið er út í hjá þessari þjóð sé til að virkja fyrir erlenda stóriðju. Við mótmælum þeirri stefnu hátt og kröftuglega hvar sem er og hvenær sem er og það höfum við gert frá því að flokkurinn varð til. Við vinstri græn aðhyllumst annars konar atvinnustefnu og segjum: Það er komið gott í stóriðjunni, hingað og ekki lengra. Förum nú að nota hausinn til annars en að skálda upp fleiri vatnsaflskosti sem hægt er að virkja fyrir erlenda stóriðju. Veit hv. þm. Birkir Jón Jónsson hvers konar fréttir eru að berast utan úr heimi núna um framleiðsluvörur Alcoa, hvað Alcoa gerir við framleiðsluvörur sínar, álframleiðsluna sem eflaust á eftir að framleiða í álverinu austur á Reyðarfirði? Ég er með mjög nýlega úrklippu úr blaði sem heitir Business Wire og var gefið út í Pittsburgh 1. desember sl. Þar er sagt frá því að Alcoa hafi þann dag, á fullveldisdegi Íslendinga, tilkynnt að þeir væru búnir að gera gríðarlega stóran samning við fyrirtæki sem heitir Klune Industries og hvaða hlutverki gegnir þetta fyrirtæki? Jú, það sér um að afla Bandaríkjaher, sjóhernum, ákveðinna íhluta í eldflaugar sem bera sprengjur sem heita Tactical Tomahawk. Þessir íhlutir eru steyptir úr áli sem Alcoa framleiðir, og hvar? Mögulega í álverinu sem verið er að reisa austur á Reyðarfirði. Samningurinn er gríðarlega verðmætur, segja þeir hjá Alcoa, næstum því 30 millj. dollarar. Ég er, herra forseti, ekki stolt af því að Íslendingar skuli leggja hergagnaframleiðslu af þessu tagi lið og að við fórnum náttúruauðlindum okkar til að framleiða vöru af þessu tagi. Það finnst mér afar lágkúrulegt og ég verð mjög döpur þegar ég sé frétt eins og þessa. Þetta hangir allt á sömu spýtunni. Við erum ekki einangruð þó að við séum eyland. Við erum hluti af þessum stóra heimi. Það skiptir máli hvað við gerum og við þurfum að skoða okkar skref í hinu stóra samhengi. Þótt þetta litla frumvarp hafi yfirbragð sakleysis, eins og ég sagði hér áðan, þá kann að vera að undir leynist mikil hætta og eitthvað sem er alls ekki saklaust. Virðulegi forseti. Í mínum huga er það alveg ljóst að allar þessar virkjanir okkar, hvort sem það eru jarðvarmavirkjanir eða vatnsaflsvirkjanir og þar með þetta frumvarp hér, varða almenna hagsmuni verulega. Í mínum huga og margra Íslendinga mikilsverða hagsmuni. Það er þess vegna sem mér finnst eðlilegt að ákvarðanir um virkjunarleyfi séu teknar og rökstuddar hér, þar sem eðlilegast er að ræða slíka hagsmuni í stóru samhengi. Þess vegna var ég á móti raforkulagafrumvarpinu á sínum tíma af því að að mínu mati tók það ákveðin sjálfsögð völd úr höndum Alþingis Íslendinga, úr höndum þingmanna. Það er kannski ekki úr vegi að rifja hér aðeins upp hvernig það kom til að þessi, í mínum huga, arfavitlausa raforkutilskipun Evrópusambandsins var innleidd á Íslandi. En menn þekkja það auðvitað, þótt það hafi kannski ekki verið rifjað upp nýlega, að með aðild okkar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið var Íslendingum gert að lögfesta hér sama rétt einstaklinga og lögaðila á öllu EES-svæðinu, þann rétt sem við Íslendingar höfðum búið einir að fram að því, til að eignast virkjunarréttindi vatnsfalla og jarðhita og fyrirtæki sem stunda orkuvinnslu og orkudreifingu. Sama gilti um kaup á fasteignum og orkunýtingu þeim tengda. Á 120. löggjafarþingi 1996 var lögum þar að lútandi breytt og í krafti þeirra samningsákvæða geta útlendingar nú eignast virkjunarréttindi og landareignir sem t.d. hafa að geyma jarðvarma hér á landi. En þessi ákvæði geta, eins og önnur hliðstæð, orðið afar varhugaverð fyrir íslenska hagsmuni og þau eru eitt af mörgum sem bent var á af andstæðingum EES-samningsins þegar sú umræða fór fram. Þegar samningaviðræðurnar um EES-samninginn stóðu yfir á árunum 1989 til 1991 létu íslensk stjórnvöld iðulega að því liggja í þeirri umræðu að ákvæðin um orkumál lægju að mestu utan samningssviðsins. Það var sagt að það hefði lítið reynt á samræmingu í orkumálum innan Evrópusambandsins. En á endanum kom auðvitað allt annað á daginn. Árið 1992 lagði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins fram tillögur að tilskipunum um innri markað fyrir rafmagn og reyndar líka um jarðefnaeldsneyti, olíu og gas. Þessar tillögur miðuðu að því að stórauka frelsi í viðskiptum með rafmagn og reyndar líka jarðefnaeldsneyti. Sem lokaskref var svo gert ráð fyrir því að öllum raforkunotendum yrði gert kleift að semja beint við raforkuframleiðendurna. Hér á landi mættu þessar tilskipanir pólitískri andstöðu sem og víða í Evrópu og þá jafnvel af hálfu ríkisstjórna í aðildarlöndunum og innan Evrópuþingsins. En þær voru studdar með 235. gr. í Rómar-samningnum sem veitir einstökum ríkjum neitunarvald gagnvart tilskipunum. Svo fór á endanum eftir mikla og heita umræðu og mikil pólitísk átök að tilskipunin um jarðefnaeldsneyti var samþykkt 1995. Noregur samþykkti tilskipunina einnig í kjölfarið þrátt fyrir gríðarlega andstöðu innan Noregs við hana en ég held að það hafi verið eitthvað seinna, þ.e. eftir 1995. Í ársbyrjun 1994 leggur framkvæmdastjórnin fram nýja útgáfu að tilskipunum um innri markað með raforku. Þar var heldur hægar farið í sakirnar en í fyrri tilskipun og þess vegna náðist samkomulag á grundvelli hennar í ráðherraráði ESB og meiri hluti Evrópuþingsins samþykkti hana og innleiddi þá tilskipun sem tók gildi innan Evrópusambandsins 19. desember 1996. Það er óþarfi að fara nánar í gegnum hvað í henni felst. Við þekkjum það eftir miklar umræður um raforkulögin og tilskipunina hér fyrir tveimur, þremur árum. Í grunninn var það sem sagt þannig að einkaréttur starfandi orkufyrirtækja var afnuminn og áskilið að vinnsla, flutningur, dreifing og sala á raforku sé aðskilið, þannig að um það ríki viðskiptalegt frelsi. Tilskipun þessi sem er frá árinu 1996 er nr. 92 er byggð á grein 100a í stofnskrá Evrópusambandsins og hún er túlkuð svo að hún falli undir EES-samninginn, þar eð orka sé hluti af vöruhugtakinu samkvæmt samningnum. Með samþykkt þingsályktunartillögu hér á hinu háa Alþingi á 125. löggjafarþingi heimilaði Alþingi að fallið yrði frá þessum klassíska stjórnskipulega fyrirvara við að fella umrædda tilskipun inn í EES-samninginn. En við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs mótmæltum þessu, við töldum að sérstaða Íslendinga í raforkumálum væri slík að það væri óheppilegt að tilskipun Evrópusambandsins um þennan innri markað tæki gildi hér á landi. Í því sambandi bentum við á ýmislegt, eins og smæð og einangrun íslenska raforkumarkaðarins og þá staðreynd að raforka er hér nær eingöngu framleidd með orkugjöfum sem mega teljast endurnýjanlegir. Hér er ekkert val á milli grænnar orku, svokallaðrar, sem framleidd er á endurnýjanlegan hátt og hinnar orkunnar sem framleidd er með kolum og olíu og losar þar af leiðandi gríðarlegt magn gróðurhúsalofttegunda. En það var einn af grunnþáttunum í orkutilskipuninni að neytendur ættu þetta val og gætu þar með keypt þá orku sem þeir teldu að ætti að framleiða í heiminum, þess vegna var talað um það í sambandi við orkutilskipunina að auka umhverfismeðvitund fólks, auka hlut vistvænna orkugjafa og neytendur ættu þá þetta val að kaupa vistvæna orkugjafa og velja þá umfram hina. Hér var ekki um það að ræða, virðulegi forseti. Hér var eitt opinbert fyrirtæki ráðandi á raforkuframleiðslunni og aðgerðir til að byggja upp samkeppnismarkað í framleiðslu raforku alls ekki líklegar til að skila ávinningi. Ég er ekki farin að sjá það enn að það eigi eftir að verða einhver verulegur ávinningur fyrir íslenska neytendur af hinu nýfengna frelsi í raforkumálum. Ekki hrópaði ég jibbí jei húrra þegar bæklingurinn um að nú gæti ég valið mér raforkuseljanda kom inn um lúguna hjá mér fyrir tveimur vikum.  Í mínum huga var það alltaf þannig að Íslendingar gætu gert allar þær breytingar sem þeir vildu, sem segja mætti að gætu leitt til einhvers konar hagsældar eða væru hagstæðar fyrir okkar aðstæður, án þess að innleiða þessa tilskipun. Við hefðum t.d. getað skilið á milli framleiðslu og flutnings um stofnlínur ef við hefðum viljað það. Við hefðum ekki þurft að innleiða tilskipunina til þess. Við hefðum þess vegna getað farið út að efla fyrirtæki eins og Rafmagnsveitur ríkisins sem orkuframleiðanda. Við gátum greint t.d. á milli raforkusölu til stóriðju og almenns markaðar. En það er alkunna að ef raforkufyrirtækin sem framleiða orku til stóriðju væru með stóriðjusöluna í séreiningum þá yrði auðvitað að selja orkuna miklu dýrar. Þó að það sé óheimilt samkvæmt lögum, hafa hagfræðingar leitt í ljós að í grunninn er það salan til almennings sem niðurgreiðir stóriðjurafmagnið. Hæstv. forseti. Það er skammarlegt að svo skuli vera og það skuli vera látið viðgangast. Alveg á sama hátt og það var skammarlegt árið 1995 að leyfa sér að gefa út þennan fádæma bækling þar sem Ísland er auglýst sem orkuríkt land sem selur orkuna á útsöluverði, „lowest energy prices“, lægsta orkuverð í Evrópu. Og ekki nóg með það, heldur auglýstu þeir í þessum bæklingi líka að það hér væri hægt að fá svo ódýrt vinnuafl. Ekki nóg með það. Heldur líka svo litlar umhverfiskröfur. Þetta var áður en við vorum komin á kaf í að setja allar framkvæmdir í mat á umhverfisáhrifum eða um það bil þegar við vorum að byrja á því. Litlar umhverfiskröfur, lág laun vinnuaflsins og lægsta orkuverð í Evrópu. Er það nú, virðulegi forseti. Af þessu stærði sig, sú sem nú situr við völd, og enn er stefnan sú sama. Engar hugmyndir. Fullkomin lágkúra. Bara þessi eina hugmynd. Nauðhyggjan sem landsbyggðinni er boðið upp á. Ef þið viljið ekki álver, þá fáið þið ekki neitt. Ja svei. Virðulegi forseti. Það sem við ættum að vera að gera hér er að móta sjálfbæra orkustefnu fyrir Ísland. Sjálfbæra orkustefnu sem mundi byggja á því að endurnýjanlegir orkugjafar gætu á endanum leyst allt innflutt jarðefnaeldsneyti af hólmi. Sjálfbær orkustefna mundi líka fela það í sér að markvisst yrði dregið úr orkusóun og þar með líka losun gróðurhúsalofttegunda, sem er að sjálfsögðu ávinningur fyrir okkur, ekki bara okkur hér á Íslandi, heldur hnattrænt séð. Sjálfbær orkustefna mundi taka ríkulegt tillit til náttúruverndar og umhverfis við allar áætlanir og ákvarðana um nýtingu vatnsafls og jarðvarma. Þess vegna höfum við vinstri græn lagt megináherslu á að rammaáætlunin varðandi nýtingu vatnsafls og jarðvarma fái eitthvert stjórnsýslulegt gildi. Að hún sé ekki bara safn upplýsinga sem liggur í skúffu iðnaðarráðherra, engum til gagns. Það sem búið er að vinna að rammaáætlun, fyrsti áfanginn kostaði okkur yfir 500 millj. kr. Enginn hér í þessum sal hefur nokkurn tíma látið í ljósi að hann hafi séð eftir þeim fjármunum. Ekki sé ég eftir þeim fjármunum. Um 70 manns sem komu að þeirri vinnu. En hvað á að gera við niðurstöðuna? Niðurstöðu okkar færustu vísindamanna á ýmsum sviðum, bæði náttúruvísindum og orkuvísindum. Hagfræðingar og fleiri sem koma að þessu söfnuðu þarna viðamiklum upplýsingum, settu þær fram á mjög svo læsilegan hátt og þetta plagg liggur í skúffu iðnaðarráðuneytisins og það er ekkert gert með það.  Hvenær ætlum við að játa það og læra að það þarf að hugsa hlutina heildstætt? Til þess er sú formúlering sem við höfum sett fram í þingmáli um sjálfbæra orkustefnu afar skýr og skilmerkileg, sjálfbær orkustefna er auðvitað ráðið. Þess vegna ráðlegg ég hv. þingmönnum sem eru, eins og ég sagði áðan, náttúrlega í góðum kúrsi í orkumálum að kynna sér vel þá sjálfbæru orkustefnu sem við höfum talað fyrir. Ég er sannfærð um að ef við settumst niður í iðnaðarnefnd og umhverfisnefnd Alþingis og ræddum um sjálfbæra orkustefnu gætum við alveg náð sáttum. En til þess verða framsóknarmenn að breyta stóriðjuáherslum sínum og þeir verða að sjá ljósið í annars konar atvinnuuppbyggingu. Þeir verða að fá fleiri hugmyndir en þessa einu. Ég treysti því að ef framsóknarmenn opna huga sinn og fara að ræða við okkur hin, sem erum að reyna að horfa víðar yfir sviðið, er líka hægt að breyta þeim. Annars stæði ég ekki hér, annars héldi ég ekki hér aftur og aftur ræður á þessum nótum.

Við verðum seint sammála um þetta.

Ég treysti því að hægt sé að breyta ungum manni eins og hv. þm. Birki Jóni Jónssyni, að hann sé ekki orðinn svo læstur á klafa stóriðjustefnunnar að ekki sé hægt að lofta út úr heilanum á honum og sýna honum að það eru aðrar leiðir.  
             Einhvern tímann las ég blaðagrein í tengslum við Kárahnjúkamálið með skondna fyrirsögn sem þessi frammíköll kalla fram í huga minn. Fyrirsögnin var á þessa leið: Verndum hálendið, virkjum Austfirðinga. Mér finnst þetta alveg glimrandi skemmtilegt. Ég held nefnilega að við getum verndað hálendið og virkjað menn eins og hv. þm. Birki Jón Jónsson og alla aðra sem ég veit að ef þeir horfa með opnum huga á hlutina geta verið skapandi á öðrum nótum en raun ber vitni í dag. Það er örugglega ekki öll nótt úti með framsóknarmenn þó að það þurfi að taka dálítið vel á við að breyta þeim. Af því að hv. þm. Birkir Jón Jónsson hefur verið nefndur í þessari ræðu oftar en einu sinni vil ég líka fá að ítreka hér spurninguna um reglurnar sem hæstv. ráðherra á ekki að fara eftir af því að það eiga ekki að vera neinar reglur: Er hv. þingmaður, hv. formaður iðnaðarnefndar, sáttur við það að afgreiða frumvarp af þessu tagi þar sem hæstv. ráðherra verður heimilað að veita orkufyrirtækjum rannsóknarleyfi með tengingu yfir í nýtingarleyfi án þess að um það verði settar nokkrar reglur? Á Alþingi ekki að hafa neitt um það að segja til hvaða hluta, hvaða þátta, hæstv. ráðherra á að líta þegar hann metur umsóknir?  
             Satt að segja er óskiljanlegt að meiri hluti iðnaðarnefndar skuli setja málið frá sér með þessum hætti, jafnvel þó að hv. iðnaðarnefnd setji aftur inn í frumvarpið með breytingartillögu ákvæði um nefndina, hina þverpólitísku nefnd. Því mætti í sjálfu sér fagna ef hún hefði eitthvað að segja, hún hefur bara ekkert að segja. Hvernig sér hv. þm. Birkir Jón Jónsson fyrir sér að þessi þverpólitíska nefnd geti komið með einhverjar framtíðarhugmyndir um orkunýtingu og fyrirkomulag þessara mála á Íslandi eftir að hæstv. iðnaðarráðherra væri búinn að fá heimild til þess að veita hinum áfergjufullu orkufyrirtækjum öll þau rannsóknarleyfi sem þau sækja um núna? Það liggur fyrir í gögnum málsins um hvað er verið að sækja. Hv. þm. Jóhann Ársælsson fór yfir það áðan þar sem hann var með gögn úr iðnaðarnefnd og hann las upp fyrirliggjandi umsóknir um rannsóknar-, nýtingar- og virkjunarleyfi. Það var ekki lítil lesning. Hvað er verið að tala um hér? Það er verið að tala um vatnasvið Skjálfandafljóts, Tungnaár, Neðri-Þjórsár, efri hluta Skaftár, vatnasvið vestari og austari Jökulsár í Skagafirði. Það er verið að tala um Brennisteinsfjöll, Gjástykki og nágrenni, jarðhitann á Reykjanesskaga, háhitasvæðin í Reykjadölum, í Rangárþingi ytra, háhitasvæðin í Kerlingarfjöllum, háhitasvæðin í Brennisteinsfjöllum, vatnasvið Hólmsár í Skaftárhreppi - þetta er bara allt. Þegar hæstv. iðnaðarráðherra væri búin að gefa út öll þessi rannsóknarleyfi mætti nefndin skila einhverri tillögu um framtíðarsýn. Hvaða bull er þetta? Eigum við að reyna að gera hlutina í réttri röð eða ekki? Í sannleika sagt er verið að fara, eins og unglingarnir mundu segja, með þvílíka steypu að það tekur ekki nokkru tali. Það er ekki skynsamlegt að fara svona að hlutunum.  Hæstv. forseti. Hér stöndum við í þeirri trú að orð okkar hafi einhver áhrif, öðruvísi gætum við þetta sennilega ekki. Ég nefndi hér og las upp þennan lista - sem nota bene er listi Landsvirkjunar - um rannsóknarleyfi en enn eru ótalin önnur orkufyrirtæki sem auðvitað bíða af áfergju þarna líka. Ég nefndi Brennisteinsfjöll. Þau hafa verið mér afar hugleikin og ég ætla að nota tækifærið hér og gera þingheimi grein fyrir ályktun sem við vinstri græn samþykktum á landsfundi okkar nýafstöðnum. Þar segjum við, með leyfi forseta: „Í Brennisteinsfjöllum á Reykjanesi er sérstætt háhitasvæði, nánast ósnortið og með afar hátt verndargildi. Svæðið er hið eina fjögurra eldfjallakerfa á Reykjanesi sem ekki hefur verið spillt með borunum, vegagerð og línulögnum. Í Brennisteinsfjöllum eru merkar gosminjar frá sögulegum tíma, umhverfið er stórbrotið með gígum, eldhraunum og hellum og þar má rekja opnar jarðskjálftasprungur og misgengi. Eldvirkt svæði nær alveg frá sjó norður fyrir Sandskeið. Dýrmætt er að hafa aðgang að öræfakyrrð og svo fjölbreyttu landslagi í aðeins 20 km fjarlægð frá þéttbýlinu á suðvesturhorni landsins. Að Brennisteinsfjöllum steðjar nú hætta þar sem mikill þrýstingur er á stjórnvöld um að veita rannsóknarleyfi þeim aðilum er telja svæðið fýsilegt til orkunýtingar. Landsfundur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs skorar á stjórnvöld að friðlýsa Brennisteinsfjöll, varðveita þau sem ósnortið víðerni og tengja þau friðlandinu í Herdísarvík eins og lagt er til í náttúruverndaráætlun.“ Hæstv. forseti. Þetta er ályktun okkar vinstri grænna um Brennisteinsfjöll. Auðvitað ályktuðum við líka almennt um náttúruvernd og friðlýsingu, um stækkun Vatnajökulsþjóðgarðs, friðun Jökulsár á Fjöllum og verndun Langasjávar, stækkun friðlandsins í Þjórsárverum, en þessi ályktun um Brennisteinsfjöll er mér mjög hugleikin því að ég held að í alvöru steðji núna veruleg ógn að Brennisteinsfjöllunum. Ég hvet þá hv. þingmenn og hæstv. iðnaðarráðherra ef hún hefur ekki farið og skoðað það svæði með eigin augum að gera það, 20 km fjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu. Það eru verulegir verndarhagsmunir í húfi þar sem Brennisteinsfjöll eru, verulega miklir. Ef við værum skynsöm mundum við nú setja reiknimeistara yfir það að reikna ólíka hagsmuni, annars vegar af því að vernda Brennisteinsfjöll og hins vegar að hleypa orkufyrirtækjunum þar að til að ná í jarðvarmann til að selja raforkuna ódýrt til stóriðju. Hvorir hagsmunirnir ætli kæmu betur út? Í mínum huga er ekki nokkur vafi, langtímahagsmunirnir af náttúruverndinni yrðu miklu meiri. Ég er sannfærð um það af því að reikniaðferðirnar sem umhverfissinnaðir hagfræðingar hafa þróað í þeim efnum hafa sýnt okkur fram á að ef dæmin eru reiknuð til enda þar sem náttúruverndarsvæði eru eða verndarsvæði sem hafa mikla verndarhagsmuni eru þau svo þung á vogarskálunum þegar til langs tíma er litið. Ef þau eru reiknuð inn í heildarverðmætamatið eða hagsmunamatið allt verður útkoman sú að á endanum borgi það sig beinlínis í beinhörðum peningum fyrir okkur að vernda slíkt svæði.  Enn ein rökin fyrir því að hinkra og hætta þessu óðagoti, láta ekki eftir orkufrekjunni í orkufyrirtækjunum vegna þess að það liggur ekki lífið á, er að hér er fjöldi virkjunarkosta, í vatnsaflinu jafnvel, fullrannsakaður og ónýttur. Hv. þm. Mörður Árnason fór yfir það áðan og það skiptir verulegu máli að við tökum þetta upp á arma okkar á þeim nótum að við horfum heildstætt á málin. Frú forseti. Ég blaðaði að gamni mínu í gegnum umræðurnar við 1. umr. þessa máls og rifjaði upp rök hæstv. ráðherra fyrir því að hún fór fram með þetta mál. Hún kemur því inn í framsöguræðu sína að orkufyrirtækin séu tregari til þess að stunda orkurannsóknir í vatnsafli vegna þess að þau geti ekki fengið tryggingu fyrir því að rannsóknarkostnaður þeirra verði endurgreiddur og ekki heldur vilyrði fyrir því að nýtingarrétturinn fylgi rannsóknunum. Þegar öllu er þó á botninn hvolft geta orkufyrirtækin alveg rannsakað þau svæði sem þau vilja. Þau geta tekið það upp hjá sjálfum sér en vissulega hafa þau ekki tryggingu fyrir því að rannsóknarkostnaðurinn verði endurgreiddur. Þó má segja að þau hafi einhvers konar vilyrði ríkisstjórnarinnar fyrir því að það sé í kortunum að slíkt verði gert. Þau geta auðvitað farið af stað með þær rannsóknir sem þau vilja, rannsóknir sem þau telja að þurfi að fara í á viðkomandi svæði þó að þau hafi ekki trygginguna í höndunum. Ég tel að orkufyrirtæki okkar séu það stöndug að þau eigi alveg að geta það, þau eigi að geta forgangsraðað í búi sínu þannig að þau geti rannsakað þau svæði sem þau telja verulega þörf á að rannsaka án þess að hafa þessa tryggingu í dag. Þau geta ætlað að þau komi til með að fá það engu að síður endurgreitt. Ráðherra var í 1. umr. þráspurð um það hver þessi rannsóknar- og virkjunarleyfi væru. Hún vildi ekki svara en nú liggur þetta allt saman fyrir, við erum búin að fá það núna inn í gegnum hv. iðnaðarnefnd hvaða staðir það eru sem orkufyrirtækin leggja áherslu á að fá rannsakaða. Það er alveg ljóst að þar er um að ræða viðkvæmustu svæði landsins og þar af leiðandi langt í frá sjálfgefið að það eigi að heimila fyrirtækjunum að fara inn á þau. Við vitum alveg að jafnvel af rannsóknunum verður ákveðið rask, sérstaklega auðvitað í jarðvarmanum þar sem þarf að gera borplön til þess að gera rannsóknarholur. Borplanið eitt og sér er gríðarleg röskun í landslagi og óafmáanlegt í sjálfu sér. Jafnvel rannsóknarleyfin leiða af sér óafturkræf spjöll. Það er búið að fara hér yfir hvaða virkjunarkostir það eru sem við eigum nokkurn veginn fullrannsakaða svo að það þarf ekkert að endurtaka það hér. Það er búið að fara yfir það á hvern hátt þessi raforkumarkaður okkar er uppbyggður, um hve mikið afl er að ræða sem og hvað það er mikið sem framleiðslan kemur til með að aukast bara með þeim virkjunum sem nú er verið að framkvæma. Hv. þm. Mörður Árnason fór inn á það að með þeim fjórum virkjunum sem eru í smíðum í dag komi orkuframleiðsla okkar til með að aukast um 73% frá því sem er í dag. Ég spyr enn og aftur: Til hvers í ósköpunum að vera að framleiða alla þessa orku ef það eru engar hugmyndir á bak við hana aðrar en þær að selja hana stóriðjunni ódýrt? Í mínum huga er svo mikil sóun í farvatninu hjá hæstv. ráðherra og svo rosalega vanhugsaðar ákvarðanir. Þessi flýtir og þetta óðagot og það að vilja ekki bíða eftir því að geta horft heildstætt yfir sviðið lýsir í mínum huga helst bara hroka, hroka gagnvart náttúru Íslands. Það er auðvitað skelfilegt til afspurnar að ríkisstjórnin skuli ekkert ætla að vitkast í þessum efnum, svo mikið er búið að reyna að tala yfir hausamótunum á henni í gegnum tíðina. Ég lýsi vonbrigðum mínum með hæstv. iðnaðarráðherra og þessa ríkisstjórn eina ferðina enn, vonbrigðum með þá hrokafullu afstöðu sem kemur í ljós í öllum þessum málatilbúnaði. Eins og ég sagði við 1. umr. segi ég aftur: Látum nú af þessari orkugræðgi okkar og þessu óðagoti. Dokum við, gefum okkur þann tíma sem þarf í að fara yfir þessi mál heildstætt. Verum skynsöm, hlustum líka á rödd hjartans. Ég trúi ekki öðru en að ef hæstv. iðnaðarráðherra tengir sig við óminn sem er í hjarta hennar sæi hún skynsemina, hún sæi ljósið, alveg eins og ég trúi því að hv. þm. Birkir Jón Jónsson geti líka vitkast og fengið nýjar hugmyndir, aðrar hugmyndir um atvinnuuppbyggingu á landsbyggðinni en álhugmyndir. Ég segi, hæstv. forseti: Enn er von, ríkisstjórnin á möguleika. Ég vona að hún kasti þeim ekki á glæ.

Hæstv. forseti. Það kemur náttúrlega úr hörðustu átt þegar hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talar um hroka í gjörðum stjórnarmeirihlutans og í málflutningi okkar. Hér hefur hv. þingmaður talað í rúman klukkutíma og talað niður til þess sem hér stendur, talað niður til hæstv. iðnaðarráðherra og sýnt ekkert nema hroka. Hv. þingmaður talaði um það áðan að sá sem hér stendur þyrfti að lofta út úr heila sínum. Hvers lags málflutningur er þetta? Er þetta efnisleg umræða sem hér á sér stað? Hæstv. forseti. Það er dapurlegt að hlusta á þennan málflutning og það er dapurlegt að heyra málflutning hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. Hún minnist ekki orði á það að með því frumvarpi sem hér liggur fyrir er umhverfisráðuneytinu og undirstofnunum þess veitt umsagnaraðild að þeim rannsóknarleyfum sem við ræðum hér um. Verið er að hleypa fulltrúum umhverfisins að þessu máli og hv. þingmaður, sem kennir sig við umhverfisvernd, minnist ekki orði á það í sinni löngu ræðu hér. Það er náttúrlega með ólíkindum að hlusta á slíkan málflutning og það hlýtur að segja okkur að það er eitthvað holt í þessu. Þetta er holur málflutningur, málflutningur sem er einungis til þess gerður að upphefja sjálfan sig á kostnað annarra. Og þvílíkur málflutningur sem kom fram hjá hv. þingmanni hér áðan, það voru engin rök á bak við sumt af því sem þingmaðurinn sagði. Það er margt gott út frá umhverfissjónarmiðum í þessu frumvarpi en hv. þingmaður hefur kosið að líta fram hjá því og drepa umræðunni á dreif og slíkt er ekki til fyrirmyndar.

Hæstv. forseti. Mér þykir mjög leitt ef hv. þingmaður hefur upplifað það sem ég sagði áðan sem hroka af minni hálfu og ég verð bara að segja, ég veit ekki hvort hann trúir því, að það var ekki ætlunin að sýna neinn hroka eða tala niður til hv. þingmanns. Við erum hins vegar að deila. Við erum í pólitískum deilum hér og ég er alveg sannfærð um það að ef hv. þingmaður, sem er ungur og hress maður, loftar út úr heila sínum þá opnar hann fyrir nýjar hugmyndir. Ég ber hag hans fyrir brjósti í þeim efnum,  Varðandi hins vegar það að ég eigi að viðurkenna einhverja aðkomu umhverfisráðuneytisins eða stofnana þess að þessum málum umfram það sem er í dag, þá ætla ég að vitna í 5. gr. laganna eins og hún er í dag, laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þar segir: „Áður en leyfi er veitt skal leita umsagnar Orkustofnunar og umhverfisráðuneytis.“ Þessi aðkoma umhverfisráðuneytisins er í dag. Hverju er hv. þingmaður að breyta í þeim efnum?

Vatnsaflið er ekki þarna inni.

Þakka skyldi iðnaðarnefnd að hún innleiddi sama ákvæði varðandi vatnsaflið og er varðandi jarðvarmann í núgildandi lögum. Ég sé því ekki hverju verið er að breyta í þessum efnum og þess vegna sé ég heldur ekki hvað það er sem ég ætti að þakka.

Hæstv. forseti. Það er langt gengið þegar hv. þingmaður talar hér í rúma klukkustund og hefur greinilega ekki að fullu skilið megininntak þess frumvarps sem við ræðum. Hér er verið að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og 1. gr. þess hljóðar svo: „Við 1. mgr. 1. gr. laganna bætist nýr málsliður sem orðast svo: Lögin taka einnig til rannsókna á vatnsafli til raforkuframleiðslu.“ Það hefur ekki verið í núgildandi lögum. Þess vegna hafa stofnanir umhverfisráðuneytisins ekki haft aðkomu að þessum rannsóknarleyfum og útgáfu þeirra hvað varðar vatnsaflið. Ég ætla því að leiðrétta þennan misskilning hér og nú. Þetta er alveg kristaltært. Síðan deilum við einfaldlega ekki sömu lífssýn, ég og hv. þingmaður. Ég gat ekki skilið annað en að hv. þingmaður hálfskammaðist sín fyrir að vera Íslendingur af því að hér væri álframleiðsla. Af hverju? Af því að ál væri m.a. notað í hergagnaframleiðslu. Hæstv. forseti. Í hvers kyns draumheimi lifum við? Eigum við að skammast okkar fyrir það að hér á landi er fyrirtæki sem heitir Alcoa af því að eitthvert annað álfyrirtæki úti í heimi, sem kannski heitir Alcoa, framleiðir ál sem hugsanlega verður notað í þessu skyni? Eigum við bara að skammast okkar? Þarf ekki heimurinn á áli að halda? Keyrir hv. þingmaður ekki bíl? Flýgur hv. þingmaður ekki í flugvélum? Þurfum við ekki á þessum málmum að halda? Eigum við að skammast okkar ef svo slysalega vill til að einhver hluti af þessari vöru verður notaður í eitthvað sem viðkemur hergögnum? Við getum einfaldlega ekki ráðið við það. Það er voðalega fallegt að tala svona en því miður er heimurinn flóknari en svo að hægt sé að koma í veg fyrir svona hluti, því miður. Við erum einfaldlega mjög ósammála um þá atvinnuuppbyggingu sem hefur átt sér stað. Ég er mjög ánægður með þann uppgang sem á sér stað á Austurlandi og það er búið að virkja Austfirðinga með þeim hætti sem greinilegt er.

Hæstv. forseti. Já, það er auðvitað alveg rétt hjá hv. þingmanni að við deilum ekki sömu lífssýn. En þó að ég sé að þrjóskast hér við og haldi að ekki sé öll nótt úti með hv. þingmann þá vil ég bara segja þetta: Já, virðulegi forseti, mér finnst að við ættum að skammast okkar fyrir að eyða náttúruauðlindunum okkar, sem eru einstæðar á heimsvísu, til þess eins að framleiða úr þeim raforku sem seld er á útsöluverði til erlendra auðhringa eins og Alcoa sem framleiðir í hluti fyrir hergagnaiðnað hér á landi. Mér finnst að við ættum að skammast okkar fyrir það. Og ég skammast mín ekkert fyrir að standa hér og segja það. Ég er þannig innréttuð, þetta er hluti af minni lífssýn og þannig er mér innan brjósts. Og ég vildi satt að segja óska að það væri þannig með hv. þingmann en svo er greinilega ekki. Ergo, virðulegi forseti: Við deilum ekki sömu lífssýn. Það kann að breytast. 
             Varðandi hins vegar aðkomu stofnana umhverfisráðuneytisins að rannsóknarleyfum í vatnsaflinu þá er það alveg rétt sem hv. þingmaður segir að þessar stofnanir hafa ekki haft aðkomu að rannsóknarleyfum í vatnsafli hingað til. En þegar það er sett inn í þessi lög er það náttúrlega svo sjálfsagt mál að það sama gildi um rannsóknarleyfi í vatnsafli og hefur gilt um rannsóknarleyfi í jarðvarma að ég segi, þakka skyldi nú, það er ekkert til að stæra sig af.

Virðulegur forseti. Í dag hófst allnokkuð löng umræða og augljóst að margir alþingismenn hafa kvatt sér hljóðs við umfjöllun um þetta litla mál. Umræðan hefur þegar staðið mjög lengi þó að ræðumenn hafi enn verið fáir sem tekið hafa þátt í umræðunni og hver um sig þurft að fara um nokkuð breitt svið. Ástæðan fyrir þessu er harla einföld, virðulegur forseti. Orrustan um orkuauðlindir Íslands er hafin. Það frumvarp sem hér er til umfjöllunar er hluti af þeirri orrustu. Sameinaður Framsóknar- og Sjálfstæðisflokkur hefur það sem næsta stóra, pólitíska verkefni sitt að deila út virkjunarleyfum í jarðvarma og vatnsföllum til hinna opinberu fyrirtækja og í framhaldinu að færa þau með handafli í hendur einkaaðila og þar með slá einkaeign á sameiginlegar auðlindir landsmanna til þessa dags með sama hætti og þessi öfl beittu sér fyrir og stóðu vörð um að færa auðlindir hafsins úr eigu almennings og í eigu einkaaðila. Þetta, virðulegur forseti, eru hinar stóru pólitísku línur. Framsóknar- og Sjálfstæðisflokkurinn eru búnir að gefa vildarvinum sínum fiskinn í sjónum, nú er komið að fossum landsins og jarðhitanum, sameiginlegum auðlindum okkar og orkufyrirtækjum landsmanna, samanber yfirlýsingar iðnaðar- og viðskiptaráðherra fyrr á þessu ári. Þetta verða hin stóru átök í stjórnmálum hér á næstu árum og munu auðvitað líka tengjast skiptum skoðunum í umhverfismálum og í atvinnustefnu og munu þess vegna trúlega mjög setja svip sinn á alla þjóðmálaumfjöllun, þær hræringar. Og þó að þetta frumvarp sé lítið og lélegt, virðulegur forseti, þá er það vegna þess að það er hluti af þeirri stóru heildarmynd, einkavæðingu á auðlindum landsins, sameiginlegum auðlindum landsmanna, sem það kallar á mikla umræðu hér og auðvitað líka vegna þess að því miður er hér staðið að verki, ég vil leyfa mér að segja, á skammarlegan hátt því að frumvarpið eins og það kemur frá hv. iðnaðarnefnd, þar sem ég á sæti, er því miður hrákasmíð sem er langt því frá að vera virðingu hins háa Alþingis samboðin. Ég vona að hv. formaður iðnaðarnefndar taki ekki orð mín sem hroka eða yfirlæti í hans garð eins og hann gerði um orð þess sem talaði á undan mér í málinu. Við alþingismenn þekkjum ekki formann iðnaðarnefndar, hv. þm. Birki Jón Jónsson, nema að góðu einu og góðri framkomu í þingsölum og málefnalegri umfjöllun alla jafna og góðri verkstjórn í iðnaðarnefnd og á engan hátt á hann hallað með þessum orðum, þann vaska svein og þingmann úr Norðausturkjördæminu. Það sér auðvitað hvert barn að það að leggja fram frumvarp á Alþingi um að fela einhverjum að afhenda eitthvað og segja síðan í sama frumvarpi að eftir að það taki gildi eigi að skipa sérstaka nefnd um að setja reglur um hvernig eigi að afhenda það, er náttúrlega bara, virðulegur forseti, fyrir neðan allar hellur. Það er ekkert sem kallar á slíka fljótaskrift í þessum málum. Í liðlega 100 ára raforkusögu Íslands hefur ekki þurft að úthluta þessum virkjunarleyfum með neinu hraði og það er ekkert sem kallar á að úthluta þeim á næstu níu mánuðum.

Er ræðumaður í stjórn Landsvirkjunar?

Já, ræðumaður er í stjórn Landsvirkjunar og honum er vel kunnugt um alla þá mörgu kosti sem fyrir hendi eru í orkumálum Íslendinga, m.a. í jarðhitanum, sem Landsvirkjun hefur m.a. tryggt sér með samningum nýverið á Norðausturlandi, eins og hæstv. ráðherra þekkir og mér þykir vænt um að hæstv. ráðherra minnti mig á að taka það sérstaklega fram að ég er stjórnarmaður í Landsvirkjun og það er rétt að menn hlýði á orð mín með það í huga þannig að hagsmunir fyrirtækisins liti örugglega ekki málflutninginn á Alþingi. Þar hef ég setið síðustu sex ár og þar áður um átta ára skeið sem varaformaður stjórnar Orkuveitu Reykjavíkur. Það er rétt ábending hjá hæstv. iðnaðarráðherra að af því starfi hygg ég að ég hafi nokkuð glögga mynd af þeim kostum sem uppi eru í orkuöflun á Íslandi nú um stundir. Ég sé ekki að það sé neitt sem knýr á um að afgreiða með slíkri fljótaskrift í byrjun desember þessi leyfi, jafnilla og þau eru úr garði gerð, til hæstv. ráðherra. Ég tel einfaldlega að gera eigi það sem upp var lagt með í vor, að setja eigi reglur um hvernig þeim leyfum eigi að úthluta. Það eigi að vera almennar reglur, gagnsæjar reglur og það eigi að vera reglur sem séu öllum ljósar og aðgengilegar. Og að öllum gefist kostur á að taka þátt í að sækja um þau gæði sem virkjunarleyfi á Íslandi eru. Ég held að það sé kannski sérstaklega mikilvægt núna vegna þeirra kerfisbreytinga sem við erum að fara í, vegna þeirrar samkeppnisvæðingar sem við skulum vona að við fáum að sjá í vaxandi mæli á orkumarkaðnum á Íslandi á komandi árum þó að auðvitað megi færa rök fyrir því að íslenskur orkumarkaður sé svo lítill að hann beri ekki samkeppni á slíkum markaði. Ýmsir hafa orðið til þess að halda því fram, virðulegur forseti, að 290 þúsund manna markaður sé einfaldlega allt of lítill til að þar geti nokkurn tíma borið sig samkeppni í raforkuiðnaði, a.m.k. eru fyrirtækin þar giska fá nú um stundir eins og raforkuneytendur og landsmenn allir þekkja. Það atriði frumvarpsins sem við höfum viljað gera breytingar á, ég og hv. meðnefndarmaður minn, Jóhann Ársælsson, og við þingmenn Samfylkingarinnar, er að rannsóknarleyfi sem úthlutað er af hálfu iðnaðarráðherra fylgi ekki vilyrði um nýtingarrétt. Og að síðan verði undinn bráður bugur að því að setja almennar reglur um hvernig eigi að velja úr og úthluta nýtingarleyfunum. Ég held að það séu svo almenn og augljós sjónarmið um sanngirni og jafnræði í úthlutun á veigamiklum opinberum gæðum að það hlýtur einfaldlega að vekja undrun okkar að þessi ósk okkar í hv. iðnaðarnefnd skyldi ekki vera tekin til greina, jafnsjálfsögð og hún er, ekki síst þegar haft er í huga að við hv. þingmenn Samfylkingarinnar í nefndinni gerðum meiri hlutanum það alveg ljóst að með því að fá fram þá breytingu mundum við ljá málinu stuðning okkar, þ.e. þá væri hér yfirgnæfandi samstaða í þinginu þar sem stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn legði málinu lið ásamt stjórnarflokkunum. En það er greinilega svo brýnt að hæstv. iðnaðarráðherra fái að úthluta vilyrðum til virkjunarleyfa í framtíðinni án þess að um það gildi nokkrar einustu reglur að það er ekki tilvinnandi að fórna þeim réttindum ráðherrans næstu tíu mánuðina til að ná um málið góðri samstöðu í þinginu. Þó að vissulega sé hluti þingmanna stjórnarandstöðunnar eftir sem áður andvígur frumvarpinu liggur málið þannig að það hefðum við stutt út úr nefndinni ef þessi breyting hefði náðst fram. Þá hljótum við að spyrja hvaða gríðarlegu hagsmunir þetta eru. Ég vænti þess að í andsvari muni hæstv. iðnaðarráðherra upplýsa okkur um vilyrði fyrir hvaða virkjunarleyfum hæstv. ráðherra telur svo nauðsynlegt að hún fái að úthluta á næstu tíu mánuðum að ekki sé hægt að bíða með að afhenda ráðherra þetta vald þar til settar hafa verið almennar reglur um hvernig eigi að velja á milli umsækjenda. Það verður athyglisvert að heyra svör hæstv. ráðherra. Er það virkjunarleyfið í Skjálfanda sem hún ætlar að úthluta núna á næstu vikum og mánuðum? Er það virkjunarleyfið í Skagafirðinum eða eru það virkjunarleyfi annars staðar á landinu? Ástæða er til að undirstrika að við höfum ekki talið annað en sjálfsagt að hæstv. ráðherrann gæti úthlutað rannsóknarleyfum og þess vegna þyrfti ekkert að stöðva orkuiðnaðinn í því að halda áfram að kanna og skoða þessa virkjunarkosti, vega þá og meta út frá hagkvæmni og umhverfisaðstæðum o.s.frv. En það er einfaldlega þannig í orkuiðnaðinum að gríðarlega langan tíma tekur frá því að hafnar eru rannsóknir og þangað til hægt er að taka ákvörðun um að virkja. Þess vegna er illskiljanlegt að ekki dugi að veita rannsóknarleyfin heldur sé einhver knýjandi nauðsyn á því að veita vilyrði um virkjunarleyfi án þess að nokkrar reglur séu um hvernig forgangsraða eigi umsækjendum í slíkum tilvikum. Ég ítreka að ég treysti því að hæstv. iðnaðarráðherra komi í andsvar og geri grein fyrir þeim mikilvægu og knýjandi hagsmunum sem standa til þess að hæstv. ráðherra fái vald til að úthluta á næstu mánuðum þeim réttindum sem við Íslendingar eigum saman, virkjunarleyfunum í vatnsföllum. Í hvaða vatnsföllum er það? Það er líka mikilvægt að hæstv. ráðherra í þessari umræðu - þess gefst þó náttúrlega ekki neinn kostur í stuttu andsvari en ég treysti því að hæstv. ráðherra muni halda eina eða tvær ræður við umræðuna - geri okkur nokkuð glögga grein fyrir áformum sínum um einkavæðingu Landsvirkjunar og Rafmagnsveitna ríkisins, þeim áformum sem ráðherra kynnti sjálf hér ekki alls fyrir löngu, því að líkur eru til þess að þau gæði sem hér er verið að fela ráðherranum, að úthluta reglulaust, komi m.a. í hlut þess fyrirtækis sem ég sit í stjórn fyrir, Landsvirkjunar, komi m.a. í hlut Rafmagnsveitna ríkisins. Ef það er hluti af myndinni að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra ætli síðan í framhaldinu að einkavæða þessi fyrirtæki á næstu árum og að það sé pólitísk stefna ríkisstjórnar Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks að afhenda einkaaðilum í landinu Landsvirkjun og Rafmagnsveitur ríkisins, þá eru þau virkjunarleyfi sem hæstv. ráðherra er núna að fá leyfi til að úthluta, þessi eign almennings, þessi sameign okkar allra, einfaldlega á hraðri leið í einkavinavæðinguna. Þar með er verið að einkavæða auðlindir landsins. Þetta er slíkt grundvallaratriði í málinu að ráðherrann verður að fara vandlega yfir það hvort taka eigi mark á fyrri yfirlýsingum ríkisstjórnarinnar um einkavæðingu Landsvirkjunar og Rafmagnsveitna ríkisins í kringum þá viljayfirlýsingu sem gerð var um sölu Reykjavíkurborgar á eignarhlut sínum í Landsvirkjun, sem við skulum öll vona að gangi sem allra fyrst fram. Og hvenær megi þá vænta þess að fyrirtækin verði einkavædd og hvort það sé ætlun hæstv. ráðherra að afhenda þessum fyrirtækjum sem hún er að fara að einkavæða eitthvað af þeim virkjunarleyfum sem hér er verið að fá henni vald til að gefa vilyrði fyrir og hvaða fallvötn landsins er þá verið að einkavæða í raun með frumvarpinu. Er það Skjálfandinn, er það Skagafjörðurinn eða eru það einhverjar aðrar ár? Ég ítreka, virðulegur forseti, að við í Samfylkingunni hefðum ekkert við það að athuga að gefin væru út rannsóknarleyfi út af fyrir sig þannig að iðnaðurinn geti haldið áfram að sinna uppbyggingu og undirbúningi fyrir verkefni næstu ára. Íslendingar eru fámenn og lánsöm þjóð, við erum lánsöm í því að eiga gríðarlega miklar orkuauðlindir, þær orkuauðlindir eigum við auðvitað að reyna að hagnýta skynsamlega án þess þó að ganga freklega á umhverfissjónarmið þau sem við hljótum eðlilega fyrir komandi kynslóðir og skyldur okkar gagnvart heiminum að standa vörð um. Við hljótum eigi að síður að reyna að hagnýta okkur auðlindirnar skynsamlega, m.a. vegna þess að það verður með öðru til þess að auka auðlegð okkar, auka fjölbreytni í íslensku atvinnulífi og auðvitað til þess að leggja okkar lóð á vogarskálarnar, þó að lítið sé, í því að framleiða umhverfisvæna orku sem heimurinn er sorglega fátækur af. Ég árétta þó að stór uppistöðulón og stórvirkjanir eru auðvitað ekki umhverfisvænar virkjanir og ekki græn orka í þeim skilningi enda hljóta þær virkjanir fremur að vera á undanhaldi eins miklir möguleikar og hafa verið að opnast fyrir okkur í jarðhitanum á undanförnum árum og jafnvel áratugum núorðið. Við höfum séð hversu mikla möguleika og hagkvæma kosti jarðhitinn færir okkur, m.a. í framkvæmdum á vegum Hitaveitu Suðurnesja sem kannski voru fyrstu velheppnuðu framkvæmdirnar eftir að orkuiðnaðurinn varð fyrir talsverðu áfalli við Kröflu á sinni tíð. Með góðu gengi Hitaveitu Suðurnesja endurnýjaðist trú manna á þessa leið og með velheppnuðum virkjunarframkvæmdum hjá okkur í Orkuveitu Reykjavíkur, þegar raforkuvirkjunin á Nesjavöllum var reist og öðrum góðum verkefnum sem síðan hefur verið ráðist í á þessu sviði, held ég að augu manna hafi smátt og smátt verið að opnast fyrir því að í jarðhitanum eigum við mikla sérfræðiþekkingu og okkur hefur tekist að nýta hann með hagkvæmum hætti. Í honum eru ákaflega spennandi verkefni á ferðinni núna. Verið er að vinna að tilraunum með djúpboranir og þær djúpboranir gætu, ef kenningar þær sem verið er að láta reyna á reynast réttar, aukið talsvert, skulum við láta okkur nægja að segja, orkuvinnslugetuna í hverri og einni háhitavirkjun. Með því að bora miklum mun dýpra en við gerum nú, þessa hefðbundnu 2.000 metra, og fara yfir 4.000 metra niður í jörðina telja menn að jafnvel mætti tvö- til fjórfalda orkuvinnslugetuna eftir bjartsýnustu spám. Það mundi náttúrlega, ef þær kenningar vísindamanna reynast réttar, enn auka þau gríðarlegu verðmæti sem við Íslendingar eigum í jarðvarmanum. En ég hygg að við höfum ekki síður verið að horfa til jarðvarmans vegna þess að okkur er öllum ljóst að vatnsaflsvirkjanir - einkum þær allra stærstu, svo sem eins og Kárahnjúkavirkjun - og uppistöðulón - ekki síst á viðkvæmum svæðum, eins og deilurnar við Þjórsárver hafa sýnt okkur á undanförnum missirum - eru orðnir umdeildir kostir og sæta mikilli gagnrýni meðan þær virkjanir sem við höfum ráðist í í jarðhitanum hafa verið því sem næst óumdeildar út frá umhverfis- og grenndarsjónarmiðum og er heldur tekið fagnandi. Orkufyrirtækin þurfa þá ekki að fara út í einhvers konar átök við heimamenn eins og við höfum dæmi um til að mynda í Skeiða- og Gnúpverjahreppi því miður,  Á Þjórsársvæðinu er til að mynda þegar búið að virkja mjög mikið og þar er auðvitað ekki ósnortnu svæði til að dreifa. Þar má í virkjunarröðina bæta einhverju af virkjunum og einhverjir slíkir jákvæðir kostir í vatnsafli eru auðvitað eftir í landinu, en almennt talað hljóta þeir kostir að vera víkjandi og við hljótum í vaxandi mæli að horfa til jarðhitans. Það er kannski líka í því ljósi sem maður undrast svolítið að hæstv. ráðherra liggi þessi lifandis býsn á að fá að úthluta vilyrðum til virkjunarframkvæmda í vatnsafli. Hann gæti fengið hér stuðning við að úthluta rannsóknarleyfunum og síðan væri einfaldlega farið í að setja almennar reglur um hvernig menn ætla að vinna úr því að velja hverjir fá virkjunarleyfin þegar rannsóknum er lokið. Það er auðvitað alveg skýrt að ef sá eða þeir sem rannsaka fengju ekki virkjunarleyfin, sem alla jafna mætti trúlega telja ólíklegt, tryggja lögin jú sannarlega endurgreiðslu til manna á öllum þeim kostnaði sem þeir hafa orðið fyrir við það. Í öllum tilfellum ættu menn að fara skaðlaust út úr því. En það væri þá hægt að gera hlutina í réttri röð, að setja fyrst hinar almennu reglur um það hvernig eigi að úthluta vilyrðum um virkjunarleyfi, og eftir hverju eigi að fara við að forgangsraða umsóknum þar um, og fela síðan ráðherranum það vald að úthluta eftir reglunum - ekki fela honum fyrst valdið til að úthluta og ætla síðan að setja reglur einhvern tíma eftir að hann er búinn að úthluta vilyrðum. Það er svo augljóslega öfug röð á hlutunum að ég held að það hljóti að vera hverjum manni ljóst. Virðulegur forseti verður að afsaka en mér kom í hug samlíking frá fyrrv. hæstv. forsætisráðherra í þessu sambandi en mér þótti hún satt að segja ekki tilhlýðileg í ræðustóli á hinu háa Alþingi. Í rauninni er einstök tilraun í gangi á raforkumarkaðnum og verður spennandi að fylgjast með hvernig hún þróast. Kannski það hafi verið mistök hjá okkur Íslendingum að hafa ekki leitað eftir undanþágu frá reglum Evrópusambandsins á raforkumarkaði. Kannski það hafi verið mistök hjá okkur að undirgangast að þær tilskipanir giltu hér því að það regluverk sem menn hafa smíðað í Brussel fyrir raforkumarkaðinn í Evrópu á að þjóna því markmiði að búa í raun og veru til sýndarmarkað nokkurs konar, búa til verslun og viðskipti á einhvers konar tilraunastofu, hafa menn kallað - rafmagn er í raun og veru ekki vara í neinum venjulegum skilningi og þess vegna ekki neinn markaður með hana í þeim venjulega og náttúrulega skilningi sem leggja má í það orð, en það er hægt að skapa viðskiptaumhverfi í raforkugeiranum með nokkuð öflugu regluverki. Hið evrópska regluverk hefur hins vegar miðað að því að leysa úr verkefnum á mörg hundruð milljón manna meginlandi þar sem raforkumarkaðir hafa ekki verið samtengdir, á meginlandi sem er í nokkrum tímabeltum þannig að álagstoppar í raforkukerfunum eru mismunandi frá einu belti til annars í álfunni. Þannig gátu menn náð mikilli hagkvæmni í raforkukerfið allt í Evrópu með því að skapa því regluverk sem hvetti til þess að menn tengdu saman kerfi þjóðríkjanna og nýttu sér það að álagstopparnir í Evrópu allri væru ólíkir frá einu tímabelti til annars. Er jafnvel talið að Evrópa hafi getað skapað rúmlega 10% afkastaaukningu með þessu. Hverjum manni er ljóst að aðstæður á 290 þúsund manna eyju langt norður í Atlantshafi, sem er mörg þúsund kílómetra frá næsta landi og frá næsta raforkumarkaði, eru náttúrlega með allt öðrum hætti. Margir hafa talið að að lágmarki 10 milljón manna þjóð þyrfti til þess að standa undir markaðsviðskiptum af því tagi sem við erum að reyna að innleiða til þess að þar gæti skapast einhver öflug samkeppni. En þetta er metnaðarfull og spennandi tilraun, held ég megi segja, hvort á þessu sviði takist okkur Íslendingum eins og á svo mörgum öðrum að gera hið ómögulega, skapa samkeppni á því sem verður ekki kallað neitt annað en dvergmarkaður og er í raun og veru fákeppnismarkaður þar sem örfá fyrirtæki ráða öllum markaðnum. Það fyrirtæki sem ég sit í stjórn í, Landsvirkjun, hefur náttúrlega í orkuframleiðslunni rétt um eða yfir 90% markaðshlutdeild og markaðshlutdeild Orkuveitu Reykjavíkur á smásölumarkaði er náttúrlega algerlega yfirgnæfandi, trúlega með yfir 60% af neytendum í landinu. Það er að ýmsu leyti vandséð hvernig takast á að skapa samkeppni á þessu sviði. Það verður alla vega ekki til þess að auðvelda það verkefni ef núna, þegar samkeppnin er rétt að hefjast og rétt að fara af stað og einstaklingsframtakið og fjármagnið og fyrirtækin í landinu eru kannski smátt og smátt að átta sig á þessum markaði og þeim möguleikum sem þar eru að opnast - einn af viðskiptabönkunum hélt t.d. ágæta ráðstefnu um þau tækifæri fyrir stuttu síðan, það er mikilvægt að tækifæri verði fyrir nýja aðila til að koma inn á þennan markað ef hér á að takast að skapa einhverja samkeppni. Þetta segi ég sem stjórnarmaður í því fyrirtæki sem er ráðandi í orkuframleiðslunni. Ég held að það væri bara gott fyrir okkur í Landsvirkjun að fá fleiri aðila inn á þennan markað og öfluga samkeppni. Ég hef trú á því að það mundi einfaldlega hvetja Landsvirkjun og hin orkufyrirtækin til að standa sig enn betur í því sem þau eru að gera, ná enn hagkvæmari rekstri og enn betri þjónustu og þeim mörgu jákvæðu áhrifum sem góð og öflug samkeppni getur haft á markaðinn og hagsmuni neytenda. Virðulegur forseti. Ef unnt á að vera fá nýja aðila inn á þennan markað til að skapa samkeppni í orkuvinnslunni má það náttúrlega ekki vera þannig að klukkan eina mínútu í samkeppni úthluti hæstv. iðnaðarráðherra vilyrðum fyrir bestu virkjunarkostunum til þeirra fyrirtækja sem fyrir eru á markaðnum. Það mundi trúlega gerast ef þetta frumvarp yrði að lögum því þar er ráðherranum falið slíkt vald. Á markaðnum eru enn aðeins hin opinberu orkufyrirtæki og þessi tiltölulega fáu fyrirtæki. Þar eru ekki komnir neinir nýir aðilar inn. Ekki hafa verið settar neinar reglur um það hvernig nýir aðilar gætu komið inn á þennan markað, hvernig þeir fengju aðgang að þessum virkjunarkostum. Þeir hafa ekki haft tækifæri til að gera þær athuganir og rannsóknir sem fyrirtækin sem fyrir eru á markaðnum hafa gert. Því er ástæða til að hafa áhyggjur af því - þó að ég taki það skýrt fram, virðulegur forseti, að auðvitað er ekki hægt að fullyrða neitt um það - að framganga frumvarps þessa gæti þannig verið beinlínis samkeppnishindrandi í raforkuiðnaðinum, þ.e. ef menn rasa um ráð fram og úthluta vilyrðum til virkjunarleyfa of hratt og of fljótt. Eins er ástæða til að hafa áhyggjur af því að ef hæstv. ráðherra hefur frjálsar hendur með úthlutunina þá séu allir bestu kostirnir farnir þegar nýir aðilar kynnu að vilja koma inn á markaðinn. En þetta eru út af fyrir sig bara sum af þeim álitamálum sem nú eru uppi. Ég held að það sé kannski líka mikilvægt að hæstv. ráðherra geri grein fyrir vilyrðum um hvaða virkjunarleyfum hún ætlar að úthluta á grundvelli þeirrar heimildar sem hér er fengin, vegna þess að ég held að það skipti máli um hina stóru mynd. Erum við kannski í þessu, mér liggur við að segja, örverpi, virðulegur forseti, um þetta litla og lélega frumvarp, að taka ákvörðun um að reisa liðlega 200 þúsund tonna álver eða öllu heldur veita Alcoa leyfi til þess að gera það norður á Húsavík? Er það kannski sú prinsippákvörðun sem hér liggur á borðum þingmanna búin í þessi dularklæði, heimild til ráðherra til að veita vilyrði um virkjunarleyfi inn í framtíðina? Er það kannski hin knýjandi nauðsyn sem ber til þess að ráðherrann fái þessa heimild refja- og tafarlaust? Ef svo er, virðulegur forseti, þá er ekki rétt farið að hlutum. Nú ætla ég ekkert um það að segja hvort það sé rétt eða rangt í sjálfu sér að fá þessu ágæta alþjóðlega fyrirtæki Alcoa leyfi til að starfrækja álbræðslu á Húsavík, ég hef engar forsendur til að taka efnislega afstöðu til þess hér og nú. 

Þú værir náttúrlega á móti því.

Var ekki sá þingmaður sem hér stendur rétt að enda við að lýsa því yfir að hann hefði engar forsendur til þess á þessari stundu að vera með eða á móti því máli?

… fram að þessu.

Það verður að segja eins og er að þegar hæstv. ráðherra missir sig í frammíköll við hv. ræðumenn út af jafnlitlu máli og ætla mætti að þetta væri þá sýnir það auðvitað að hér býr fleira að baki. Það er greinilegt að þær almennu athugasemdir sem ég hef fært fram hér og þær sjálfsögðu ábendingar um að eðlilegt sé að setja fyrst reglurnar um hvernig úthluta eigi leyfum og úthluta svo leyfunum en ekki öfugt, sem ég hélt að hvert mannsbarn ætti að geta skilið, túlkar hæstv. ráðherra sem eindregna andstöðu mína við að Alcoa fái að reisa álver á Húsavík. Þá er ekki annað hægt en að gagnálykta og telja að eitthvað sé til í þeirri kenningu sem ég var rétt í þessu að setja fram og velta upp hvort væri mögulega rétt, að með þessu frumvarpi eigi í raun og veru að taka hina pólitísku ákvörðun um að byggja eitt álver enn, að leyfa Alcoa að reisa um 200 þúsund tonna álver norður á Húsavík. Ég árétta að það er rangt hjá hæstv. iðnaðarráðherra að ég sé á móti því. Ég hef bara ekki tekið afstöðu til þess, ég hef engar forsendur til þess. Slíka ákvörðun á ekki að taka með svona frumvarpi, með því að lauma í gegnum Alþingi á síðustu dögunum fyrir jól frumvarpi sem virðist vera um eitthvað allt annað og sé bara svona smávegis lagfæring, smávegis redding á lögum. Ef menn ætla að halda áfram þeirri þenslu í stóriðjuuppbyggingu sem verið hefur á undanförnum árum með þeim miklu og alvarlegu áhrifum sem það hefur fyrir nýsköpunar- og þekkingariðnað í landinu þá á að taka um það pólitíska ákvörðun fyrir opnum tjöldum og þá á sú pólitíska umræða að fara fram hér, í atvinnulífinu og í samfélaginu öllu en ekki að vera laumað inn í einhverju litlu frumvarpi eins og þessu án þess að nokkur viti. 
             Það er ágætt ef hæstv. iðnaðarráðherra ætlar að staðfesta það að þetta sé raunverulega sá ásetningur sem búi að baki þeim heimildum sem ráðherrann er að kalla eftir og hvort það séu þessar heimildir sem ráðherranum sé nauðsynlegt að hafa til að geta tryggt áframhaldandi stóriðjuuppbyggingu í Norðausturkjördæminu með þeim virkjunarframkvæmdum sem því fylgja og þeim áhrifum á gengi krónunnar og stöðu útflutningsatvinnuveganna og þekkingarfyrirtækjanna, kannski ekki síst hér á suðvesturhorninu eins og við höfum séð undanfarið á CCP, Marel, Flögu og ýmsum öðrum fyrirtækjum sem við höfum haft trú á að yrðu í forustu fyrir íslensku atvinnulífi hér á næstu árum og áratugum og í því að skapa þau atvinnutækifæri framtíðarinnar sem börnin okkar hefðu áhuga á að vinna við.

Á móti álverum.

Út af fyrir sig, hæstv. ráðherra, ekki á móti álverum og orkuiðnaði því síður. Spurningin er aðeins um hversu ríkan þátt slíkt eigi að eiga í atvinnuuppbyggingunni, hversu hratt þar eigi að fara, hvort fáist tryggilega nægilegt endurgjald fyrir orkuna, efasemdir um að ríkið eigi að niðurgreiða stóriðjustarfsemi og aðrir slíkir hlutir. En ólíkt hæstv. ráðherra og ýmsum öðrum sem taka þátt í þessari umræðu eru þetta ekki trúarbrögð fyrir mér, ég er ekki með eða á móti álverum. Það finnst mér satt að segja, með fullri virðingu fyrir hæstv. iðnaðarráðherra, vera ákaflega heimskuleg afstaða að vera í lífi sínu með eða á móti einhverri tiltekinni atvinnustarfsemi. Ég held að sannarlega þurfi að bræða ál í heiminum og einhvers staðar þarf að gera það og hér hefur það verið gert með ágætum árangri, bæði í Straumsvík og hjá Norðuráli, og slík uppbygging upp að vissu marki og með svona hæfilegum hraða getur bara verið jákvæð. Það getur hins vegar verið mjög varasamt fyrir ríkið að hlutast til um með niðurgreiðslum að draga inn miklar fjárfestingar í þessari einu atvinnugrein sem leiðir til mjög erfiðs ástands fyrir aðrar atvinnugreinar sem við bindum kannski nú um stundir meiri vonir við til framtíðar. Ég leyfi mér þess vegna að hafa verulegar efasemdir um að við eigum að fara hratt í þessu, eins og ég leyfi mér að hafa efasemdir um að við eigum að ganga mikið lengra í vatnsaflinu en við höfum þegar gert. Ég held að við eigum að horfa fyrst og fremst til nýtingar á jarðhitanum og síðan til hóflegrar iðjustarfsemi af þessu tagi og ekki í eins gríðarlegum áföngum og við höfum farið í við Kárahnjúka. Eins og hæstv. ráðherra veit var ég í málefnum Kárahnjúkavirkjunar og álversins á Reyðarfirði í minni hluta í mínum flokki og endurspegla þess vegna ekki sjónarmið hans til þeirrar framkvæmdar, en eins og hæstv. ráðherra er kunnugt var ég eini stjórnarmaðurinn af sjö stjórnarmönnum Landsvirkjunar sem greiddi atkvæði gegn þeim samningum á sínum tíma og mér sýnist ljóslega að sú afstaða hafi verið rétt í ljósi framhaldsins. Það verður sannarlega, virðulegur forseti, ákaflega athyglisvert að heyra svör ráðherrans á eftir. Það sem skiptir sífellt meira máli og ég held að sé óhjákvæmilegt að við gerum að kosningamáli í kosningunum 2007 er að tryggja eignarrétt almennings á auðlindum landsins í jarðvarma og í vatnsafli, tryggja það áður en Framsóknar- og Sjálfstæðisflokkurinn reyna að einkavæða þær auðlindir líka en ekki eftir á eins og við lentum í með fiskinn í sjónum. Það er nauðsynlegt að tryggja eignarhald almennings á þessum auðlindum og það er sömuleiðis nauðsynlegt að tryggja að almenningur hafi arð og ávöxt af þeirri eign sinni og það komi endurgjald fyrir nýtingu þessara auðlinda. Það er dapurlegt að við höfum verið að spilla auðlindum landsins án þess að fyrir þær kæmi nokkurt endurgjald til almennings, sem er eigandinn, heldur fyrst og fremst bara niðurgreitt rafmagn til stóriðju. Það að tryggja eignarrétt almennings á auðlindunum og eðlilegt endurgjald gæti út af fyrir sig skapað forsendur fyrir því að þetta nýja samkeppnisumhverfi og vaxandi einkarekstur í orkuiðnaðinum gæti verið á heilbrigðum forsendum því að þá væru hagsmunir almennings að mestu tryggðir um eignarhaldið á auðlindinni og eðlilegt afgjald af henni. En með því verklagi sem hæstv. iðnaðarráðherra og nú hv. iðnaðarnefnd standa að á Alþingi er því miður vissulega ástæða til að hafa áhyggjur af því að hér sé ekki nægilega vel að verki staðið. Einn hluti málsins er að það sem veldur því að menn, sannast sagna, virðulegur forseti, tortryggja mjög framgang hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra í málinu er að við höfum haft í landinu firnagóð lög, vatnalögin frá árinu 1923. Það voru satt að segja miklir völundarsmiðir sem settu saman þau lög, vatnalögin frá 1923, því að þau hafa dugað síðan, í yfir 80 ár, og í samfélagi sem hefur tekið algjörum stakkaskiptum, í atvinnulífi sem er allt, allt annað og í landi sem er allt, allt annað en það land sem þau voru sett í. Þessi lög hafa dugað til að leysa úr helstu álitamálum í einhverjum mikilvægustu hagsmunamálum í landinu, þeim hagsmunamálum sem varða vatnið og alla þá miklu hagsmuni sem því er tengt. Það er sjálfsagt og eðlilegt að endurskoða slíka löggjöf. Þó að hún hafi dugað vel og dugað í gegnum í allar þessar breytingar er kominn tími til að endurskoða þá löggjöf. En það vekur auðvitað ákveðnar efasemdir í hvaða leiðangri menn eru þegar ekki er hægt að gera það með heildstæðum hætti. Það vekur vissulega talsverðar efasemdir. Við erum að fá vatnatilskipun frá Evrópusambandinu sem hér þyrfti að liggja undir, við erum að fara að endurnýja vatnalögin og allt ætti þetta að haldast í hendur, virðulegur forseti. Ekki ættu að koma svona kálfar eða hvað menn vilja kalla þetta og málin slitin í sundur, heldur að hægt væri að sjá þau sem heild og reyna að tryggja samfellu og samhengi í þeim. Ég tel einfaldlega, virðulegur forseti, að engar forsendur séu fyrir því að veita iðnaðarráðherra þessa heimild til útgáfu á vilyrðunum. Það er ekki flóknara en svo og ég held að ég hafi fært einföld og augljós rök að því að það standi bara í frumvarpinu sjálfu, í bráðabirgðaákvæðinu frá meiri hlutanum sem kveður á um það að setja þurfi reglur um hvernig standa eigi að þessari útgáfu á leyfum. Engu að síður ætlar meiri hlutinn að heimila leyfaútgáfuna áður en reglurnar eru settar og ég skil ekki að nokkur maður skilji svoleiðis verklag, satt að segja. Ég held, virðulegur forseti, að ég hafi farið yfir meginsjónarmiðin í þessu efni á þessu stigi en ég geymi mér kannski að fara yfir tæknilegri atriði til síðari ræðu minnar við þessa umræðu, en ég held að þetta séu stóru línurnar. Það er þetta sem ég vil kalla orrustuna um orkuauðlindir Íslands sem ég tel að sé hafin, að hér eigi að stíga eitt litla skrefið af þeim mörgu litlu skrefum sem þurfi að stíga til að einkavæða orkuauðlindir Íslands og að hér sé verið að afhenda hæstv. iðnaðarráðherra ákveðið tæki og tól í þeirri vegferð. Mér finnst mikilvægt að einkavæðingarstefna ríkisstjórnarinnar í þessum málefnum liggi alveg skýr og klár fyrir og refjalaust af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hér sé ekki uppi neinn feluleikur með hvað verið er að ákveða eða ákvarða og algjörlega nauðsynlegt að hæstv. ráðherra gefi skýra yfirlýsingu um það hvort hér sé í rauninni verið að taka hina pólitísku ákvörðun um að byggja eitt álver í viðbót og það sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Það er ekki mikil reisn yfir Samfylkingunni í þessu máli, það er óhætt að segja það. Flytur frumvarp á vorþingi og er á móti sama frumvarpi á haustþingi. Þetta er reisnin yfir Samfylkingunni. 
             Hins vegar er mér efst í huga á þessari stundu að það er eiginlega ekki Samfylkingin sem hefur talað hér í kvöld, það er Alþýðubandalagið og Alþýðubandalagið mun tala áfram hér í nótt, þannig að ég segi bara, hæstv. forseti,  Hv. þingmenn láta eins og hér séu einhver stórtíðindi uppi með þessu frumvarpi. Það vill svo til að í 19. gr. laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu er í dag ákvæði sem heimilar að auglýsa eftir umsóknum um rannsóknarleyfi og nýtingarleyfi í jarðvarma. Nú er reyndar verið að taka vatnsaflið inn í það en það er eins og þetta sé einhver gríðarleg breyting og svo kemur stjórnarmaður í Landsvirkjun, hv. þm. Helgi Hjörvar, og þvílík ræða. Ég skal segja það, hæstv. forseti, að ég hélt einhvern tíma, ekki fyrir óskaplega mörgum mánuðum, að hugsanlega væri hægt að vinna með þessum flokki, Samfylkingunni. En þetta Alþýðubandalag sem hefur birst í kvöld í umræðunni, nei, takk.

Virðulegur forseti. Það er ekki nema gott eitt um það að segja að hæstv. ráðherra bendi á að ýmsir atkvæðamiklir þingmenn hafa fyrr á árunum dvalið í Alþýðubandalaginu, eins og raunar flokksfélagi hæstv. ráðherra, hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson gerði með okkur og við vitum nú hversu vel hæstv. ráðherra lyndir við hann og aðra sem úr þeim flokki koma. En við erum út af fyrir sig alveg jafnstoltir af þeirri fortíð okkar fyrir því. En þá er kannski ástæða til að spyrja hvort hér í andsvari hafi ekki talað fulltrúi Sjálfstæðisflokksins því að hæstv. iðnaðarráðherra virðist vera kappsamari um einkavæðingu en nokkur af ráðherrum Sjálfstæðisflokksins og jafnvel þeir allir samanlagt og gengur ákaflega hart fram í því að hægrivæða samfélagið. Í verkum ráðherrans er ákaflega lítið að sjá af þeim stefnumálum sem eitt sinn voru á miðju íslenskra stjórnmála. En ég spurði hæstv. ráðherra, vona ég, málefnalegra og efnislegra spurninga. Hvaða virkjunarleyfi þarf ráðherrann nauðsynlega að veita nú í vatnsafli, án þess að neinar reglur séu fyrir hendi og er hér í raun og veru verið að taka ákvörðun um að byggja stóra álverið norður á Húsavík í þessu laumufrumvarpi ráðherrans? Ef svarið er nei þá nær það ekki lengra en það væri ágætt ef hæstv. ráðherra gæti svarað þeim spurningum sem til hennar er beint.

Hæstv. forseti. Mér var ekki kunnugt um að það væri hægt að flytja laumufrumvörp á hv. Alþingi. Það vill svo til að þau eru opinber og umræðan líka. Hvað varðar hvaða virkjunarleyfi ég muni veita þá get ég ekki svarað því á þessari stundu enda gengur þetta mál ekki út á það hvaða virkjunarleyfi verði veitt heldur að það sé heimild til þess í lögum. Það er verið að uppfylla skilyrði raforkulaga með þessu frumvarpi þar sem vitnað er í lögin um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Þetta hlýtur hv. þingmaður að vita. Hvað varðar Húsavík þá getur vel verið að þar verði byggt álver eða annars staðar á Norðurlandi. Ég vona að svo verði en það er ekki útkljáð mál. Þar yrði væntanlega fyrst og fremst um jarðvarma að ræða sem nýttur yrði til þess hugsanlega álvers, en vel getur verið að notað yrði vatnsafl. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að með þessu frumvarpi er verið að veita mér sem ráðherra vald en það er bara þannig að framkvæmdarvaldið hefur vald og það er ekkert hafið yfir gagnrýni, það er alveg augljóst mál. Komi til þess að veitt verði rannsóknarleyfi með forgangi að nýtingarleyfi í tvö ár þá verður það að sjálfsögðu rætt í iðnaðarnefnd hv. Alþingis. Og þegar hv. þingmaður talar um lélegt frumvarp þá var þetta lélega frumvarp flutt af Samfylkingunni fyrir örfáum mánuðum síðan. 

Virðulegur forseti. Það getur vel verið að hér sé verið að leggja grunninn að nýja álverinu fyrir norðan. Hæstv. ráðherra komst ekki nær því að segja sannleikann hér hreint og beint í ræðustólnum. Það getur vel verið.  Virðulegur forseti. Það vald er sambærilegt því að við hefðum afhent sjávarútvegsráðherra heimild til að veita mönnum vilyrði fyrir kvótanum í sjónum við strendur Íslands og ákveðið síðan að skipa nefnd sem ætti að setja reglur um það sem tækju gildi eftir á. Þannig stendur maður náttúrlega ekki að hlutum. Þannig fer maður ekki með sameiginlegar auðlindir landsmanna. Fyrst setjum við reglurnar um hvernig eigi að úthluta, hvernig eigi að tryggja almannahagsmuni, jafnræði, samkeppnissjónarmið og aðra slíka hluti og síðan felur löggjafarvaldið framkvæmdarvaldinu að framkvæma þær reglur. En við gefum ekki auðlindirnar fyrst og setjum reglurnar svo því þá er einfaldlega ekki til neins að setja reglurnar.

Herra forseti. Ég er þakklátur fyrir að komast að í þessari umræðu. Ég þurfti því miður að láta færa mig aðeins til af mælendaskránni þar sem ég hafði öðrum skyldum að gegna úti í bæ um kvöldmatarleytið en það kemur vonandi ekki að sök því að hér er umræðan í fullum blóma og stendur með ágætum og vindur vel fram eins og þar segir. Ég ætla að skipta ræðu minni upp í efnisþætti og byrja á því að fara lítillega yfir aðdraganda þessa máls og setja það síðan í sitt rétta samhengi sem hluta af þeirri þróun í orkumálum og virkjunarmálum sem hér hefur verið í gangi. Þetta mál á líka erindi við grundvallarstefnu okkar í rannsóknarmálum og hvernig við skiptum verkum með opinberum stofnunum, t.d. Orkustofnun og orkuiðnaðinum eða orkugeiranum annars vegar og stofnunum á vettvangi umhverfisins hins vegar. Það hefur komið fram að þetta frumvarp er afkvæmi aðstæðna sem sköpuðust í iðnaðarnefnd á síðasta þingi en þá lagði hæstv. iðnaðarráðherra og viðskiptaráðherra, sem a.m.k. var hér í salnum áðan, fram frumvarp nokkurt um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum og á því var muðlað í hv. iðnaðarnefnd drjúgan hluta vetrar í fyrra. Málið fór út til umsagnar og það komu gestir til viðtals við nefndina út af því. Það er skemmst frá því að segja að frumvarpið fékk heldur dapurlega einkunn. Ég hef ekki í langan annan tíma séð jafnviðamikla smíði tætta eins hressilega niður og gert var við þetta frumvarp af mörgum viðmælendum nefndarinnar og þeim sem sendu henni álit. Það skipti að vísu svolítið í tvö horn að þeir sem voru mjög hallir undir orkuiðnaðinn og stóriðjustefnuna sáu auðvitað í því grand að færa iðnaðarráðherra, Orkustofnun og orkugeiranum alræðisvald meira og minna á þessu svið og ýta til hliðar út af borðinu sjónarmiðum um umhverfisvernd, sjálfbæra þróun og nokkra aðra mögulega framvindu í samfélaginu en þá að við settum allt okkar traust á hinn nýja guð, álið. En það tókst að koma vitinu fyrir menn og leiða þeim fyrir sjónir að þetta frumvarp væri svo gersamlega á skjön við allt sem talist gæti eðlileg verkaskipting milli aðila og bryti svo gersamlega í bág við þá framvindu og þróun sem Íslendingar hafa a.m.k. í orði kveðnu þóst vilja vera hluti af. Til dæmis eins og að festa í sessi grundvallarreglur umhverfisréttarins sem hafa verið að þróast frá dögum fyrstu stóru umhverfisráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Stokkhólmi, í Ríó og síðan Jóhannesarborg. Menn sáu sitt óvænna og kistulögðu þetta frumvarp um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum eða settu það í frystinn eða hvernig menn vilja orða það og síðan hefur það verið þar. Óneitanlega vekur það athygli að hæstv. ráðherra skuli hafa farið þvílíka hrakför með þetta stjórnarfrumvarp að ekki er reynt að endurflytja það að hausti. Sumarið hefur greinilega ekki dugað til að lappa upp á það. Nei, það er fluttur þessi litli kálfur sem fæddist í vandræðaganginum og þeirri kreppu sem var komin upp eftir að iðnaðarnefnd hafði eytt drjúgum hluta vetrar í að reyna að fara yfir bráðónýtt frumvarp frá hæstv. iðnaðarráðherra. Ég hef sagt það áður og get endurtekið það, mér finnst það ekki sérstaklega stórmannlegt af meiri hlutanum, hv. þm. Birki Jóni Jónssyni né hæstv. ráðherra að reyna síðan að negla menn á því að þeir hafi verið að reyna að bjarga málum með þeim hætti sem þarna var verið að reyna með framlagningu hins litla frumvarps í fyrra til að afstýra öðru og enn þá verra slysi, að hin ósköpin yrðu mögulega keyrð í gegn. Þetta eru aðstæður málsins. Ég veit að hv. þm. Jóhann Ársælsson hefur farið vel yfir þetta og ég er til vitnis um það að svona og nákvæmlega svona var þetta af því að ég starfa með iðnaðarnefnd. Auðvitað eru menn frjálsir að því að skoða stöðuna og gera það sem skynsamlegast telst í þessum efnum. Iðnaðarnefnd er líka búin að átta sig betur á hvernig ýmislegt í þessu máli er vaxið. Það hefur m.a. tekist að fá menn til að afla sér vitneskju um hlutina. Það hefur stundum kostað smáerfiði. En nú er hv. formaður iðnaðarnefndar óskaplega glaður yfir því hvað nefndin hafi unnið vel og faglega í þessu máli. Það er út af fyrir sig kannski gaman að fara yfir það að nefndin eyddi heilum tveimur klukkutímum í rannsókn á þessu frumvarpi og það kostaði þó nokkur átök í iðnaðarnefnd að fá því framgengt. Það er auðvitað skylt að þakka það sem þó ávannst að í staðinn fyrir að rífa málið út án athugunar á einum og sama fundinum og það var fyrst tekið fyrir, þá náðist vopnahlé, við skulum kalla það vopnaðan frið um að taka sér tvo tíma í að ræða við valda gesti. Það voru annars vegar forkólfar orkuiðnaðarins og hins vegar þeir tveir forsvarsmenn tveggja lykilstofnana á vettvangi umhverfismála og það var mjög fróðleg yfirferð. Ég hygg að mönnum hafi t.d. orðið það betur ljóst en kannski nefndarmenn vissu endilega áður hvað er í gangi og hvað er fram undan í kapphlaupi orkufyrirtækjanna um að helga sér land. Ég held að menn hafi haft gott af því að fá þá vitneskju. Mótsetningarnar í málinu eru með þeim kostulegri sem lengi hafa sést á prenti. Ekki þarf að byggja þar bara á munnlegri geymd, þær eru hér á prenti. Þær eru á prenti í formi frumvarpsins annars vegar og breytingartillögu frá meiri hluta iðnaðarnefndar hins vegar sem endurvekur ákvæði til bráðabirgða um að skipa skuli nefnd til að vinna tillögur um grundvallarleikreglur í þessum efnum og við hvað eigi að miða og hvernig eigi að standa að úthlutun rannsóknarleyfa á komandi árum nákvæmlega því sem þetta frumvarp fjallar um, að veita hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra heimildir til að úthluta rannsóknarleyfum í vatnsafli. Er það þá ekki pínulítil mótsetning að segja nánast í sömu setningunni annars vegar: Ráðherrann þarf að fá heimildir til að úthluta leyfum. Hins vegar verður nefnd að taka til starfa til að finna út úr því hvernig eigi að gera þetta. Ha. Hef ég misst af einhverju? Vantar ekki eitthvað hérna? Er það boðleg stjórnsýsla að leggja hlutina svona upp fyrir opnum tjöldum. Okkur vantar allar forsendur, okkur vantar kortlagningu og leikreglur til að ákveða hvernig skuli að þessu farið í framtíðinni en við ætlum samt að byrja að gera þetta.  Hæstv. forseti. Þetta eru auðvitað engin vinnubrögð og hægt að nota bara eina samlíkingu um það, að ríkisstjórnin og meiri hlutinn er með allt niður um sig í málinu, algerlega. Það stendur ekki steinn yfir steini í þessum málatilbúnaði og menn lýsa því yfir sjálfir með því að flytja svona vandræðalega tillögu, viðhengi við frumvarpið um að skipa skuli nefnd til að fara í það að reyna að finna út úr því hvernig eigi að hafa þetta í framtíðinni. En áður verða menn væntanlega búnir að úthluta svæðum landsins, stórum hluta af því sem eftir er, því það munar um minna en vatnasvið stórfljótanna, bæði norðan og sunnan jökla, sem fyrir liggur og ég mun fara yfir í ræðu minni svolítið síðar í kvöld að búið er að sækja um rannsóknarleyfi á. Hvað eigum við að giska á að vatnasvið Skjálfandafljóts sé stórt? Svona 3–4 þúsund ferkílómetrar. Hvað eigum við að giska á að vatnasvið jökulánna í Skagafirði sé stórt? Svipað trúlega, þær eru nokkurn veginn jafnlangar. Efri hluti Tungnaársvæðisins, Skaftá, Hólmsá, neðri hluti Þjórsár, Brennisteinsfjöll, Kerlingarfjöll, Torfajökulssvæðið. Það er farið að ganga dálítið á flatarmál Íslands, er það ekki? Er þó margt ónefnt enn. Svo ætla menn að móta leikreglur til að úthluta því sem eftir verður. Eru það Elliðaárnar eða bæjarlækurinn í Hafnarfirði? Hvað á eftir að skoða? Þetta er eins og hver annar brandari, herra forseti, að bera þetta svona á borð fyrir okkur. Algert lágmark væri náttúrlega, ef menn telja að lagastoð þurfi fyrir þessari nefnd, að taka það og það eitt í gegn eða haga gildistöku frumvarpsins þannig að afgangurinn biði með gildistöku þangað til nefndin hefði skilað störfum og þær tillögur lægju fyrir. Svo er það. Við skulum aðeins ræða það. Hvað liggur svona á? Það er fróðlegt að fara yfir það. Ætli ég geymi það ekki þangað til svolítið síðar því ég ætla nefnilega að leggja út af því með vissum hætti og vera þá búinn að fara aðeins yfir það sem undir er í þessu máli. Ég held að nauðsynlegt sé að rifja það líka upp að þetta mál, öll þau ósköp sem það er, er náttúrlega ekki eitt á ferð í löggjöf eða lagasetningu eða fyrirhugaðri lagasetningu eða stjórnarframkvæmdum í landinu að þessu leyti. Málið er í fyrsta lagi þetta afkvæmi óbermisins frá því í fyrra, ónýta frumvarpsins um nýtingu á jarðrænum auðlindum. Það hefur beina tengingu inn í frumvarp til vatnalaga sem liggur fyrir þinginu og við höfum í höndunum í iðnaðarnefnd og vitum talsvert um og er þar ekki félegu fyrir að fara að ýmsu leyti. Þetta er einmitt nátengt því og verður að skoðast í samhengi við það sérstaklega vegna þess að vatnalagafrumvarpið byggir á því að færa, hverjum vatnið í heilu lagi? Orkustofnun, orkugeiranum, iðnaðarráðherranum. Það á að slá eign orkugeirans á vatn á Íslandi,  Að hinu leytinu bólar ekkert á því sem talað hefur verið um að eigi svo að fylgja á verksviði umhverfisráðuneytisins, þ.e. vatnsverndarlög og fullgildingu þeirra hluta, vatnatilskipunar Evrópusambandsins sem við munum þurfa að taka upp í landsrétt hér. Ekkert bólar á því. Það er ævinlega þannig hjá hæstv. ríkisstjórn að allt sem snýr að umhverfinu mætir afgangi. Það kemur ekki. Rammaáætlunin er afvelta. Árósasamningurinn er ekki fullgiltur, vatnsverndarlögin sjást ekki. Hvernig stendur á þessu? Það er af því að forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er sú að þarfir stóriðjustefnunnar, orkugeirans, ganga fyrir í einu og öllu. Umhverfisráðuneytið er því miður, svo dapurlegt sem það er að þurfa að segja það, eins og viðhengi utan á þessum iðnaðarhagsmunum eins og þeir hafa verið keyrðir fram af núverandi ríkisstjórn og virðist ekki ætla að batna mikið þótt þar hafi orðið húsbóndaskipti. Við þurfum náttúrlega ekki að rifja upp hörmungarnar þegar umhverfisráðuneytið brást jafnhrottalega skyldu sinni og það gerði þegar það tók faglegar niðurstöður mats á umhverfisáhrifum sem gaf Kárahnjúkavirkjun falleinkunn og sneri þeim við með pólitísku handafli. Það verður einhver ljótasti bautasteinn sem vonandi nokkur umhverfisráðherra í íslenskri stjórnmálasögu mun þurfa að burðast með, það sem Siv Friðleifsdóttir, þáverandi umhverfisráðherra, gerði. Það verður þannig á spjöldum sögunnar og verður kannski einstöku sinnum rifjað upp af þeim sem hér stendur á meðan ég skipti mér af málum á þessum vettvangi. En svona er þetta. Tökum raforkulögin. Tökum markaðsvæðingu raforkugeirans, tökum það hvernig þetta er síðan fært yfir á markaðstorgið og gert að verslunarvöru og söluvöru í gróðaskyni fyrir fjármagnið. Síðan verður þetta að sjálfsögðu einkavætt og hvað er þá búið að gera, herra forseti? Þá er búið að færa þessa sameiginlegu auðlind okkar, vatnið, inn undir orkuiðnaðinn, skilgreina þetta allt á hans forsendum og síðan einkavæða það. Og þá er þessi sameiginlega auðlind okkar sem okkur er mörgum tamt að vilja trúa að sé, regnvatnið af himnum ofan, orðið að fullmarkaðsvæddri verslunarvöru og auðlind sem nýtt er í einkaþágu. Ég held að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra sem kann að hafa forðað sér, er ef til vill þreytt eftir langan dag, væri nær að standa Alþingi reikningsskap gerða sinna í þeim efnum að undanförnu sem snýr að t.d. þróun raforkuverðs í landinu, snýr að hinum geigvænlegu hækkunum sem markaðsvæðingarbröltið hefur haft í för með sér fyrir þá sem kynda hús sín með rafmagni.  Þetta heildarsamhengi, herra forseti, er mikilvægt að menn hafi í huga þegar þessi mál eru rædd, að frumvarpið er ekki ein einangruð eyja heldur er það hluti af miklu stærra samhengi. Og það er auðvitað hluti af þróuninni í þessum efnum. Það er hluti af þeim gríðarlegu breytingum sem eru í rauninni að verða á íslensku samfélagi en þó einkum og sér í lagi íslensku atvinnulífi og íslensku hagkerfi vegna þess hvernig stóriðjustefnan hefur verið rekin áfram og vegna þess sem þar er jafnvel boðað á komandi árum. Það er skrýtið að heyra hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra koma hér í vörn sinni og reyna eiginlega að gera lítið úr málinu, þetta sé ekki neitt, neitt og hvað menn séu að æsa sig. En ætli það sé ekki fiskur undir steini? Ætli það sé ekki dálítið á bak við? Það skyldi nú ekki vera svo? Staðreyndin er náttúrlega sú, herra forseti, að orkuiðnaðurinn gín yfir hlutunum. Það er mikil frekja í því liði sem þar ræður ferðinni og mikill yfirgangur. Ég held að menn hafi ekki almennilega áttað sig á því á þeim bæ að þeir eru komnir inn í nýja tíma, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Forkólfar á þessu sviði hafa komist upp með það, að vísu í skjóli núverandi ríkisstjórnar af því að hún er fulltrúi fortíðarinnar og fortíðarsjónarmiðanna í þessum efnum, að hegða sér eins og þeir gerðu hér áður. Auðvitað vita allir sem þekkja þessa sögu að Landsvirkjun var dekurbarn og ríki í ríkinu þegar hún var stofnuð. Hún var algert ríki í ríkinu og þar gerðu menn það sem þeim sýndist. Það var einn fínasti klúbbur landsins að sitja í stjórn Landsvirkjunar og menn urðu þar yfirleitt miklir mátar og vinir. Það sást jafnvel hér í þingsölum að menn úr gerólíkum flokkum voru eins og síamstvíburar hönd í hönd af því að þeir höfðu setið saman í stjórn Landsvirkjunar í gamla daga. Landsvirkjun var stofnun sem taldi sig ekki þurfa að hlusta mikið á eitthvert nöldur úti í þjóðfélaginu, hún væri í sínum eigin rétti og hefði landið undir og auðlindir þess. Vissulega hafði hún einkaleyfi, hún hafði líka skyldur. Sú var okkar ógæfa, frú forseti, að við lentum inn á það spor að það eina sem einhver verulegur akkur væri í væru stórvirkjanir fyrir stóriðnaðinn - þetta varð að trúboði, stundum kennt við ónefndan mann sem var stjórnarformaður Landsvirkjunar á löngu árabili. Það er svo sem ástæðulaust að nefna hér einstaklinga sem ekki eru til staðar til að svara fyrir sig. Auðvitað voru þetta sómamenn og velviljaðir sinni þjóð. En sjónarhornið var að mínu mati ákaflega þröngt. Það helgaðist kannski af þeirri tilfinningu að Ísland ætti fáa kosti. Við ættum hér ósköp lítið nema fiskinn í sjónum og síðan orkulindirnar. Sú var klisjan. Svo var sagt á 6., 7., 8. og 9. áratug síðustu aldar að það eina sem gæti leyst sjávarútveginn af hólmi og orðið ný stoð undir atvinnulíf í landinu væri orkuiðnaðurinn. Þannig var talað. Það var talað eins og það væri bara ein önnur stór auðlind sem gæti komið upp til hliðar við sjávarútveginn og aukið útflutningstekjur og skapað velsæld og það væri orkuiðnaðurinn.  Sjávarútvegurinn sjálfur afsannaði ár eftir ár og áratug eftir áratug hrakspárnar um að nú væri hann kominn að endimörkum vaxtar síns og hér yrði enginn vöxtur og engin uppbygging nema annað kæmi til. En það var enn ánægjulegra að nýjar greinar skutu hér rótum og uxu þannig að það kom öllum að óvörum. Það er ekki langt síðan það komu ekki nema 10–15 þúsund ferðamenn á ári til Íslands, svipaður fjöldi og kemur til Grænlands í dag. Nú eru ferðamennirnir löngu orðnir fleiri en íslenska þjóðin, stefna í hálfa milljón á næsta ári eða þar næsta og verða kannski orðnir ein milljón á ári hverju innan tíu ára. Og ferðaþjónustan bara svona skaust úr kafinu og varð að næststærsta gjaldeyrisútvegi þjóðarinnar. Hún skipaði þann sess alveg fram undir síðustu ár þegar stóriðjan kannski núna með allri stækkuninni er aftur að taka annað sæti. Það komu ýmsar iðngreinar og ýmis verðmætasköpun sem auðvitað afsannaði að Íslendingar ættu enga aðra kosti en þá að reyna að selja orku í heildsölu til erlendra stórfyrirtækja á því sviði. Þeim mun undarlegra er það, frú forseti, að gamla nordalskan skuli lifa svona góðu lífi, að menn skuli enn tala eins og það geti ekkert annað gerst á Íslandi nema þetta.  Ég legg að lokum sérstaka áherslu á, frú forseti - ég er ekki að ljúka ræðu minni heldur bara þessum þætti málsins, svona til að róa menn ef einhverjum skyldi hafa brugðið í brún - að orkurisarnir, orkuiðnaðurinn, orkugræðgin verður að átta sig á því að hún er ekki lengur eða á ekki að vera nein forréttindagrein í landinu. Hún hefur engan rétt til að krefjast þess að öðru atvinnulífi sé rutt úr vegi þannig að þessi gamla stefna geti haldið áfram á grundvelli 20, 30, 40 ára úreltra röksemda. Hafi þær einhvern tíma gilt þá gera þær það auðvitað enn þá síður í dag.  Það er einn þáttur þessa máls, frú forseti, sem er óhjákvæmilegt að fara svolítið yfir. Ef þessi skipan mála verður tekin upp, að setja þessa hluti alla meira og minna undir orkugeirann og fela Orkustofnun öll þau samsettu og fjölþættu hlutverk, sem hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og stjórnarmeirihlutinn á Alþingi er ýmist búinn að gera eða ætlar sér að gera - sem gert var að hluta til með raforkulögunum, sem stendur til að gera með vatnalögunum og sem stendur til að gera með þessu frumvarpi - þá er auðvitað verið að búa til hér mikið bákn þar sem er Orkustofnun og það er verið að fela henni mjög viðamikið og samsett hlutverk. Orkustofnun verður í raun og veru allt í senn: ráðgefandi stofnun fyrir stjórnvöld; hún á að sinna vissum grundvallarrannsóknarskyldum; hún á að fara með eftirlit á sínu sviði; hún á að skammta orkufyrirtækjunum tekjuramma, hún á að setja bæði þak og gólf í það hvað þau megi hafa raforkuverðið hátt; hún fær lögregluvald eða sektarvald þannig að hún getur farið að beita stjórnsýslusektum og refsingum - það er eiginlega fljótlegra að telja það upp sem á ekki að gera.  Það er í fyrsta lagi vegna þess að peningarnir fara í það, nógir eru peningarnir þegar kemur að því að rannsaka eitthvað sem getur síðan orðið ávísun á virkjun. Það er í öðru lagi af því að með lögum er verið að útvíkka hlutverk Orkustofnunar á þessu sviði með því t.d. að færa vatnið undir hana, ef það verður gert. Og það er í þriðja lagi vegna þess að fagstofnanirnar, sem eiga að sinna því hlutverki að annast grunnrannsóknir og almenna þekkingarsöfnun um náttúru landsins, eru fjársveltar. Það er verið að stefna í verkaskiptingu sem er alger hneisa fyrir þjóð sem vill taka sjálfa sig alvarlega, vill rannsaka sitt land og hafa um það upplýsingar og vill geta tekið skynsamlegar og upplýstar ákvarðanir, t.d. um vernd umhverfis og náttúru. Ef vatnsaflinu verður skotið inn í gildandi lög um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, og fer undir verksvið Orkustofnunar og iðnaðarráðuneytis - rannsóknir og leit, því verður væntanlega úthlutað á grundvelli umsókna frá orkufyrirtækjunum og það verða orkufyrirtækin sem útfæra það hvernig rannsaka skuli því það liggur ekkert fyrir um það að stjórnvöld, að iðnaðarráðuneytið eða Orkustofnun, enda ekki til þess bærir aðilar, ákveði hvernig þessar rannsóknir verða. Hvernig verða þær sem sagt? Þær verða nýtingarrannsóknir. Þær munu einbeita sér að þeim þáttum sem menn þurfa að safna vitneskju um til að nýta, til að virkja og sleppa hinu. Auðvitað verður ákveðin almenn þekkingarsöfnun alltaf fólgin í slíkum rannsóknum. En þær taka ekki útgangspunkt í því að rannsaka hið smáa, hið almenna, hið fróðlega, það sem hefur almennt þekkingarlegt gildi, það sem kann að tengjast menningarsögunni eða hvað það nú væri. Ég sé ekki annað en það stefni í það með þessu hugarfari, með þessari stjórnarstefnu, að rannsóknir almennt á Íslandi færist meira og minna úr grunnrannsóknaflokknum, því sem kallað er almennar grunnrannsóknir, og yfir í flokk nýtingarrannsókna. Það er auðvitað eðlilegt að hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra - sem vel að merkja er fjarstaddur, ég leyfi mér að spyrja forseta hvort ekki hafi verið ætlunin að ráðherra yrði hér við og mundi þreyja þorrann og góuna, taka vökuna með okkur.

Ráðherra er í húsinu og er örugglega að hlusta á hv. þingmann.

Því má nú treysta, jafnkært og er með okkur, að hæstv. ráðherra sé að hlusta. En það væri gaman að hafa hér líka hæstv. umhverfisráðherra og hæstv. menntamálaráðherra. Hvar eru hæstv. fagráðherrar sem eru yfir þessum málaflokkum eins og umhverfismálunum og öllu sem þeim tengist eða menntamálunum og almennum vísindarannsóknum í landinu o.s.frv.?

Það er nú langt seilst.

Er það langt seilst, hv. þm. Birkir Jón Jónsson? Ég skal þá fara rækilegar yfir þetta þannig að hv. þingmaður átti sig á þessu. Þetta er nefnilega meira en fullgilt sjónarmið sem ég er hér að færa fram og hv. þm. Birkir Jón Jónsson skal ekki halda að ég sé einn um þessa skoðun. Hún er mjög útbreidd meðal vísindamanna í landinu, ekki síst náttúruvísindamanna og ég þykist hafa sæmileg sambönd inn í þann hóp og það er auðvitað af því að menn hafa af þessu áhyggjur. Menn vilja ekki hafa þetta svona, að almenn þekkingaröflun í þjóðfélaginu, almennar grunnrannsóknir lúti ekki lögmálum faglegs frelsis og séu sjálfstæðar. En auðvitað eru þær það ekki ef þær eru pantaðar á forsendum orkufyrirtækjanna, miða eingöngu að nýtingunni og eru borgaðar af þeim. Það er að vísu í lögum að stofnanir eins og t.d. Umhverfisstofnun, og auðvitað alveg sérstaklega Náttúrufræðistofnun Íslands, eigi að sinna þessu hlutverki. Þar á bæ hafa menn lögbundnar skyldur til að sinna undirstöðurannsóknum og er alveg sjálfsagt mál að lesa það upp, sérstaklega fyrir hv. formann iðnaðarnefndar ef hann skyldi ekki vera útlærður í þeim fræðum.  „Náttúrufræðistofnun Íslands stundar undirstöðurannsóknir í dýrafræði, grasafræði og jarðfræði landsins“ - og allan þann tíma sem ég hef stúderað þau fræði hefur grunnvatn í raun og veru verið flokkað þarna undir - „og annast skipulega heimildasöfnun um náttúru Íslands. Hún varðveitir niðurstöður og eintök í fræðilegum söfnum er veiti sem best yfirlit um náttúru landsins. Aðalverkefni Náttúrufræðistofnunar eru: a. að stunda vísindalegar rannsóknir á náttúru Íslands. […] c. að skrá kerfisbundið einstaka þætti íslenskrar náttúru og sjá um gerð og útgáfu korta, m.a. um jarðfræði og útbreiðslu tegunda. […] e. að leiðbeina um hóflega nýtingu náttúrulegra auðlinda og aðstoða með rannsóknum við mat á verndargildi vistkerfa og náttúruminja og áhrifum mannvirkjagerðar og annarrar landnotkunar á náttúruna.“ Hvað þarf til að menn geti sinnt þessu hlutverki? Það þarf þekkingu sem er safnað á sjálfstæðum, faglegum forsendum og hún verður að vera það því annars er ekki hægt að treysta henni. Annars er ekki hægt að treysta því alveg óyggjandi að hinn faglegi, vísindalegi þekkingargrundvöllur sé hlutlægur, málefnalegur. Ekki bjagaður af einhverjum hagsmunum. Við viljum hafa mat á hlutunum eins og þeir eru. Svo tökum við ákvarðanir um hvort einhver nýting sé réttlætanleg eða ekki gagnvart gildi þess og mikilvægi að vernda. Það var farið aðeins yfir það fyrr í umræðunni t.d. hvernig aðstæður þessara aðila eru eins og Náttúrufræðistofnunar. Hún er fjársvelt og það eru flestir ef ekki allir aðrir aðilar sem eru að burðast við að stunda faglegar sjálfstæðar grunnrannsóknir í náttúru Íslands. Þeir eru það. Þetta er ákaflega veikburða starf sem er unnið af fáum vísindamönnum og langt frá því að það sé búið þannig að þeim að sómi sé að. Það er alveg sama hvort við tökum Náttúrufræðistofnun og náttúrustofurnar, rannsóknarstöðina við Mývatn, háskólana og starfið þar í jarðfræðistofnun sem nú er, en var áður Raunvísindastofnun háskólans og Norræna eldfjallastöðin og þeir aðilar. Þetta er bara því miður svona. Hver er svo helsta fjáröflunarleið þessara aðila? Hún er oftar en ekki að komast í verkefni hjá Landsvirkjun eða orkufyrirtækjunum og þá gerist það sem er mikið umhugsunarefni en kannski ekki gott við að gera að okkar litli vísindaheimur verður þannig saman settur að tveir af hverjum þremur eða þrír af hverjum fjórum vísindamönnum og stofnunum verða háðar orkurisunum vegna þess að þaðan fá þeir peninga, þaðan fá þeir að hluta til sinn framfærslueyri. Menn verða auðvitað að tala um þetta eins og það er. Það er ekki verið að ásaka neinn. Ég er ekki að halda því fram að menn reyni ekki samkvæmt bestu getu að halda hlutunum aðgreindum og standa í lappirnar, en svona er veruleikinn. Ég man eftir því á fundi í jarðfræðifélaginu, eða hvort það var í Félagi íslenskra náttúrufræðinga, að þar var verið að kynna frumvarp eða drög að nýju frumvarpi um breytingar á skipulagslögum eða mat á umhverfisáhrifum. Það var verið að ræða þessa hluti fram og til baka, hvaðan óháðir faglegir aðilar ættu að koma til að leggja dóm á áætlanir framkvæmdaraðilanna o.s.frv. Hvar finnum við þá í hinum litla íslenska vísindaheimi þegar staðan er orðin þannig að þrír af hverjum fjórum eru annaðhvort beint ráðnir af eða fá hluta tekna sinna eða rannsóknarfjár síns gegnum verkefni sem eru kostuð af orkufyrirtækjunum? Það er ekki auðvelt. Og þarna á fundinum voru þeir beðnir um að rétta upp hönd sem ættu einhverra hagsmuna að gæta í þessu efni og það var fyllilega þetta, þrír af hverjum fjórum fundarmanna viðurkenndu að þeir væru auðvitað ekki óháðir í þessum skilningi orðsins. Þeim mun tilfinnanlegra er það auðvitað að þær stofnanir þar sem menn eru þó í fullu starfi og eiga að sinna þessu eins og vísindamenn á Náttúrufræðistofnun og annars staðar, að þar skuli ekki vera betur að slíku starfi búið þannig að það séu þó a.m.k. einhverjar sæmilega öflugar einingar sem geti einbeitt sér að grunnvísindastarfi á sjálfstæðum faglegum forsendum og séu ekki neinum öðrum háðar. Ég held menn hljóti að geta viðurkennt að það er ekki notaleg tilhugsun ef þetta þróast áfram í þessa veru og nú tek ég ákaflega diplómatískt til orða, frú forseti, því satt best að segja væri hægt að segja reynslusögur sem eru miklu ljótari en ég hef hingað til gefið tilefni til með mínum hógværu orðum,  Þessi árekstur milli nýtingarsjónarmiðanna, orkugræðginnar, sem ég kalla svo, og annarra sjónarmiða sem lúta meira að vernd og varðveislu umhverfis, að grunnrannsóknum og almennri þekkingaröflun o.s.frv., endurspeglaðist í raun og veru mjög vel í mismunandi viðbrögðum manna við stóra frumvarpinu um jarðrænar auðlindir í fyrra. Ef menn hafa fyrir því að fara yfir þær umsagnir sem þá komu, þá eru þær að mörgu leyti mjög góð gögn og sláandi um þessa harkalegu árekstra þessara heima og það hefur ekki í annan tíma kannski komið jafnmikið af því upp á yfirborðið. Af hverju er það? Það er af því að menn veigra sér við því vegna stöðu sinnar sem opinberir embættismenn í stofnunum sem heyra undir ráðherra í ríkisstjórn sem hefur þá stefnu sem raun ber vitni. En það gerðist þó í fyrra og er lofsvert að það gekk svo fram af forstöðumönnum bæði umhverfisstofnana og samtaka að þau sendu frá sér nokkur hvassyrt álit, svo gersamlega gekk fram af mönnum og þar á meðal forsvarsmönnum stærstu undirstofnana umhverfisráðuneytisins. Þeir fengu að vísu bágt fyrir, það er vitað. Þannig er ástandið á Íslandi í dag. Menn eru teknir á teppið og fá bágt fyrir ef þeir hafa sjálfstæðar faglegar skoðanir og leyfa sér að láta þær í ljósi þegar það er reyndar skylda þeirra, eins og það er þegar Alþingi biður þá um álit. Menn hafa fyrir sér fordæmin, ef þeir eru með múður verða þeir bara lagðir niður eða fluttir norður á Hólmavík eða eitthvað. Annað eins hefur gerst.  Ef við aðeins rifjum upp úr þessum umsögnum, frú forseti, þá er það mjög lýsandi fyrir árekstrana sem þarna urðu og það segir sína sögu. Þannig t.d. segir Náttúrufræðistofnun um þetta frumvarp af hverju litli kálfurinn sem við ræðum nú hér sérstaklega var hluti, með leyfi forseta: „Frumvarpið fjallar um jarðrænar auðlindir eða „hvers konar jarðefni, frumefni, lífræn og ólífræn efnasambönd, vatn og orkulindir sem vinna má á landi og úr jörðu“ án þess að fléttað sé inn í það ákvæðum um umhverfis- og náttúruvernd eða almannarétt.“ Með öðrum, þetta var bara hrátt orkunýtingarfrumvarp og öllu öðru hent út. Áfram segir: „Verði frumvarpið að lögum óbreytt er hætt við að hagnaðarsjónarmið efna- og orkuvinnslufyrirtækja verði ráðandi við nýtingu náttúruauðlinda landsins á kostnað umhverfisverndar og félagslegs réttlætis sem eru hinar tvær meginstoðir sjálfbærrar þróunar.“ Hér er verið að vitna í Ríó-samþykktirnar sem Ísland hefur gengist undir. Jafnframt fengi stjórnsýslustofnun orkumála, Orkustofnun, óeðlilega mikil völd á kostnað stjórnsýslustofnunar umhverfismála Umhverfisstofnunar. Frumvarpið er að þessu leyti afturför frá fyrri auðlindalögum og í andstöðu við nútímaumhverfishugsun og stefnu ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun. Frumvarpið vekur enn fremur upp spurningar um verkaskiptingu og samstarf umhverfis- og iðnaðarráðuneytis og stofnana þeirra. Við gerð þess virðist ekki hafa verið tekið nægjanlegt tillit til lögboðinna hlutverka þeirra stofnana umhverfisráðuneytisins sem málið varðar samanborið t.d. náttúruverndarlög o.s.frv. Þetta er ákaflega skýrt og vel orðað í samanþjöppuðu formi og lýsir í hnotskurn árekstrunum sem hér eiga sér stað þar sem orkugeirinn með Orkustofnun undir iðnaðarráðuneytinu í fararbroddi er að valta yfir hin sviðin og ryðja því til hliðar í krafti stefnu ríkisstjórnarinnar um að þessir hagsmunir skuli vera öllum öðrum æðri. Ef kemur til árekstra milli mögulegrar nýtingar og þarfarinnar á verndun þá víkur verndunin, þá er henni hent burtu. Þarf nokkurn að undra? Er þetta ekki sama ríkisstjórnin og lét umhverfisráðherra sinn snúa niðurstöðu Skipulagsstofnunar um Kárahnjúka við? Jú, er það ekki? Mig minnir það. Hvað var sagt? Það var sagt að það væri stefna ríkisstjórnarinnar. Það var sagt þegar við vorum að takast á um tillögu um málið, þá kom þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, núverandi forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson upp og sagði: Það er búið að ákveða að byggja þessa virkjun. Sem sagt, ríkisstjórnin var búin að ákveða að gera það. Í rauninni var verið að segja: Hvað eru menn að röfla? Við erum búnir að ákveða þetta, við Davíð. Þetta er hugarfarið og það er þarna enn, því miður, hefur sáralítið lagast. Og hafi einhver haldið að það mundi bregða til betri tíðar með því að umhverfisráðuneytið flytti frá Framsókn yfir til Sjálfstæðisflokksins þá bíð ég enn eftir merkjum þess. Ég sé þau ekki, því miður. Mér finnst það mikið metnaðarleysi t.d. að umhverfisráðherra skuli láta bjóða sér að frumvarp í þessa átt sé endurflutt. Ég vísa til umsagna höfuðstofnana umhverfisráðuneytisins sem var svo misboðið í fyrra að þær sendu frá sér svona harðorðar umsagnir, eins og t.d. þá sem ég vitnaði í áðan og lýsir, eins og ég segi, þeim árekstrum milli umhverfisverndarsjónarmiða og í raun allra annarra sjónarmiða og nýtingarkröfunnar, nýtingarfrekjunnar, hins vegar. Mér verður vissulega tíðrætt um það frumvarp sem lagt var fram í fyrra, um rannsóknir og nýtingu á jarðrænum auðlindum, og vatnalagafrumvarpið sem líka er tengt því. Menn verða að átta sig á því á hvaða hugmyndafræði það byggir og hver hugsunin í því er til að skilja þetta. Tökum dæmi af bónda eða hvaða jarðeiganda sem er sem á jarðarskika. Á honum er falleg á, á þeirri jörð er falleg árspræna og í henni er foss. Þetta er fallegur foss og þó að þarna mætti skrúfa út einhver kílóvött með því að virkja hann hefur bóndinn eða landeigandinn ekki áhuga á því. Hann vill horfa á fossinn, vill að hann fái að renna til fegurðar og yndisauka sjálfum sér og öðrum og komandi kynslóðum. Hann er sem sagt að hugsa um unaðsstundirnar en ekki kílóvattstundirnar. Hvernig eru lögin úr garði gerð? Hvernig er hugsunin í frumvarpinu eða frumvörpunum, vatnalagafrumvarpinu og þessu? Já, hún er sú að ef bóndinn er ekki innan tiltekins tíma, fimm ára, byrjaður að rannsaka fossinn í því skyni að virkja hann þá fyrirgerir hann rétti sínum sem landeigandi til að hafa ráð á því hvað um hann verður. Utanaðkomandi aðilar geta þá í krafti laganna og heimtufrekju orkugeirans komið inn á landareign bóndans og hafið rannsóknir á fossinum í því skyni að virkja hann. Það er sett upp þannig að það sé í raun og veru glæpur að eiga ársprænu sem eitthvert fall er í og sinna því ekki að rannsaka hana með því hugarfari að virkja hana. Þá ert þú bara ekki að standa þig góði, burt með þig. Síðan kemur einhver annar, hann fær rannsóknarleyfi, sem þetta snýst nú um, ekki satt? Hann fær rannsóknarleyfi á grundvelli laganna og ef þarf er síðan farið í eignarnámsmál til að hann geti þá virkjað á annarra manna landi. Ef hann ekki nær samningum um afnot fer það sína leið. Sjá menn hugsunina í þessu? Hugsum okkur, ef við snúum þessu við, og segjum að það væri þannig að umhverfisverndarstofnanir gætu farið sömu leið til að ná landi til að vernda það. En það er og hefur nú aldeilis ekki verið þannig, frú forseti. Nei, það hefur verið þannig að ríkið hefur orðið að kaupa upp land til að auka verndunarstig þess og hefur engin svona úrræði í lögum. Það segir sína sögu um aflsmuninn sem þessir aðilar búa við í löggjöf og í stjórnarfari í landinu. Þetta er náttúrlega það sem við verðum að fara að taka til umræðu og ræða og átta okkur á. Viljum við hafa þetta svona, viljum við hafa þessa hluti nákvæmlega svona? Á að vera þessi gríðarlega framkvæmdanýtingarslagsíða á allri okkar löggjöf eða á kannski að nálgast þetta með öðru hugarfari og tryggja þessum aðilum a.m.k. meira jafnræði? Í raun og veru er ég ekki tilbúinn til að segja að það eigi að vera þarna jafnræði, ég er það ekki, af því að verndarsjónarmiðin verða að vera æðri hinum og sönnunarbyrðin á að hvíla á þeim sem ætlar inn í náttúruna og fara að taka þar til við að framkvæma. Hann verður að sanna fyrst að af því hljótist ekki spjöll og skemmdir, óþolandi miklar og jafnvel aldrei endurbætanlegar. Ég held, frú forseti, að það sem ég hef lítillega farið yfir og varðar þetta samhengi málsins láti ég duga að sinni um þann þátt málsins og samhengi þess við önnur frumvörp og almenna stöðu í þessum orkuöflunar- og búskaparmálum. Ég ætla að víkja svolítið sértækar að því sem fram undan er og líklegt er til að blasa við okkur allra næstu árin ef svo heldur sem horfir. Eitt af þeim gögnum sem tókst þrátt fyrir allt að fá úr vinnu iðnaðarnefndar þó stutt væri var listi, ekki endilega tæmandi, ég skal ekki segja hvort hann sé það alveg en a.m.k. allmikill listi og unninn örugglega eftir bestu samvisku af starfsmönnum Orkustofnunar og ráðuneytis um þau rannsóknarleyfi og nýtingar- og virkjunarleyfi sem núna liggja fyrir. Það er fróðleg lesning. Hvað er fram undan? Af hverju liggur svona mikið á, var spurt hér áðan, hvað liggur á? Hvaða fiskur er undir steini að hæstv. ríkisstjórn eða hæstv. iðnaðarráðherra setur þetta mál í algjöran forgang og virðist ætla að láta það mæta afgangi að afgreiða öll önnur mál nema þá fjárlögin sem kláruðust í dag? Jú, það er nefnilega þannig að m.a. með breytingum á raforkulögum á að heita svo að hér hafi verið innleidd samkeppni í orkumálum. Nú er það eins og hálfgerður brandari á sinn hátt að hægt sé að tala um samkeppni við aðstæður af því tagi sem hér ríkja milli opinberra fyrirtækja að verulegu leyti í eigu sama aðila, því að svo kostulegt sem það nú er þá krossast eignarbönd í öllum orkufyrirtækjunum, nema kannski á Orkuveitan eða Reykjavíkurborg ekki í Hitaveitu Suðurnesja. En ríkið og sveitarfélög eiga þetta þvers og kruss. Þannig á ríkið Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða, ríkið á helminginn í Landsvirkjun á móti Reykjavíkurborg og Akureyri og Reykjavíkurborg á síðan aftur 95% í Orkuveitunni. Ríkið hefur til skamms tíma a.m.k. átt eitthvað í Hitaveitu Suðurnesja, gott ef sá hluti var ekki til sölu eða kannski seldur núna. Þannig krossast þetta allt saman meira og minna. Landfræðilegar og náttúrulegar aðstæður eru auðvitað líka þannig að í veruleikanum er nánast ekki tæknilega mögulegt að um eiginlega samkeppni sé að ræða, jafnvel horft fram hjá þessum eignarböndum. Þetta eru ekki nema þrír stórir aðilar og kannski fjórir ef við tökum Norðurorku með, sem mega sín einhvers á þessu sviði og þar af er einn algjör yfirburðarisi þegar kemur að framleiðslunni, þ.e. Landsvirkjun. Hún er með nánast alla vatnsaflsframleiðsluna og er að fikra sig inn í jarðhitann og þar af leiðandi eru fyrirtækin nokkuð sitt á hvoru sviðinu, tvö þeirra, Orkuveitan og Hitaveita Suðurnesja fyrst og fremst sérhæfð í virkjun jarðhita en Landsvirkjun sérhæfð í virkjun vatnsafls. Og það er ekki þannig að menn sippi sér þar á milli átakalaust einn góðan veðurdag þegar á að heita að komin sé samkeppni í lögum. Það er nú flóknara mál en það. Ýmislegt mætti um það segja en skiptir kannski ekki öllu máli. Framtíðin er hins vegar sú, og búið er að ákveða það, ríkisstjórnin er búin að ákveða að þetta skuli markaðsvætt og síðan einkavætt eins og allt annað. Ekki er rætt um að gera nokkurn skapaðan hlut af hálfu ríkisstjórnarinnar lengur nema það sé hlutafélag og helst einkavætt strax. Fyrirtækin fara auðvitað að horfa til þeirrar framtíðar og búa sig undir hana, m.a. með því að horfa á alla þá álitlega virkjunarkosti sem eftir standa í landinu og enginn einn aðili hefur fengið einkaleyfi á eða helgað sér og reyna að klófesta þá, hremma þá. Eðlilega, fullkomlega eðlileg viðbrögð af hálfu fyrirtækjanna og þeir fara sem betur fer ekkert dult með það. Þeir koma á fund í iðnaðarnefnd og segja: Við teljum mjög mikilvægt að fá þessi rannsóknarleyfi og að þeim tengist fyrirheit um nýtingu. Þeir eru ekkert að fara í launkofa með að þannig vilji þeir hafa það og þannig ætlist þeir til að þetta verði, og ég er alveg viss um að hæstv. ráðherra hefur það í huga líka.  Fróðlegt væri að hæstv. ráðherra færi aðeins yfir það síðar við umræðuna hvernig hæstv. ráðherra hefur hugsað sér að halda á þessum málum ef hún fær þessar heimildir í hendur, þó ekkert kæmi annað til en það að Alþingi ber ekki og á ekki að framselja óútfyllta víxla af þessu tagi til framkvæmdarvaldsins leiðbeiningalaust um hvernig með þá sé farið. Það er eðlileg krafa til að hér séu teknar upplýstar ákvarðanir um mál að upplýsingar liggi fyrir að svo miklu leyti sem það getur verið um þá hluti. Það sem er fram undan, frú forseti, í sambandi við þau rannsóknarleyfi sem hafa verið lögð inn að undanförnu eru eftirtalin vatnsföll eða vatnasvið: Landsvirkjun hefur sótt um að fá að rannsaka allt vatnasvið Skjálfandafljóts. Ég giska á svona upp úr mér að það geti verið um 3.000–4.000 ferkílómetrar að stærð. Landsvirkjun hefur sótt um að rannsaka allt vatnasvið Tungnaár ofan Sigöldu. Landsvirkjun hefur sótt um að fá rannsóknarleyfi á vatnasviði Þjórsár neðan Búrfells, sem út af fyrir sig er athyglisvert vegna þess að Landsvirkjun á þegar nokkurn veginn fullhannaðar virkjanir á því svæði, Núpsvirkjun eða virkjun í Hreppum og aftur niður við Urriðafoss. En það skyldi nú ekki vera að þeir vilji treysta enn stöðu sína á svæðinu með því að fá útgefið, ef þetta frumvarp verður að lögum, rannsóknarleyfi með vilyrði um nýtingarrétt þannig að það sé bara í höfn. Landsvirkjun hefur sótt um að rannsaka vatnasvið Vestari og Austari Jökulsár í Skagafirði, allt vatnasvið Héraðsvatna og jökulsánna upp að jökli. Það er nú spilda. Landsvirkjun hefur sótt um rannsóknarleyfi í Brennisteinsfjöllum, vissulega til jarðhitavirkjunar. Brennisteinsfjöllin eru nú einu sinni síðasta stóra ósnortna háhita- og eldstöðvakerfið á Reykjanesi. Og Landsvirkjun hefur sótt um rannsóknarleyfi á Gjástykki og nágrenni, þ.e. nýja virkjun norðan Kröfluvirkjunar. Hitaveita Suðurnesja hefur sótt um rannsóknir á jarðhita á Reykjanesskaga. Orkuveita Reykjavíkur hefur sótt um háhitasvæði í Reykjadölum í Rangárþingi ytra og háhitasvæðið í Kerlingarfjöllum. Þar ætla þeir kannski að bera niður, blessaðir mennirnir, og kemur nú við hjartað í einhverjum. Orkuveita Reykjavíkur og Hitaveita Suðurnesja sameiginlega hafa sótt um háhitasvæðið í Brennisteinsfjöllum, með öðrum orðum, allir orkurisarnir eru að keppa um að fá að fara í Brennisteinsfjöll. Það er heldur betur að þeim sótt. Rarik hefur sótt um vatnasvið Hólmsár í Skaftárhreppi. Það er talsverð spilda. Hún er að vísu ekki mjög löng en tekur til svæðisins norðan Mýrdalsjökuls að vatnaskilum og upp að vatnaskilum á móti Skaftá. Þeistareykir ehf. Virkjanir í Skjálfandafljóti. Það eru líka tveir að keppa um Skjálfandafljót. Það eru sem sagt tveir aðilar búnir að sækja um Skjálfandafljót, tveir um jökulvötnin í Skagafirði og tveir um Brennisteinsfjöll. Þetta kapphlaup er hafið. Það er skollið á. Það er nú ekkert lítið sem þarna væri verið að úthluta og er þó ekki allt talið því það er ýmislegt í gangi sem ekki ratar inn í þennan lista. Þannig er t.d. Orkustofnun ekki með sjálfa sig á þessum lista. Þar er t.d. búið að forkanna, hvað? Torfajökulssvæðið, Landmannalaugar. Tvær af merkustu hálendisvinjunum í jarðhita, Torfajökulssvæðið með Landmannalaugum og öllu því og Kerlingarfjöll eru á listanum. Brennisteinsfjöll, eina stóra, ósnortna svæðið hér á suðvesturhorninu nálægt byggð. Þegar við höfum það í huga að að bæði stóru jökulvötnin á Austurlandi eru farin eða eru að fara, Jökulsá í Fljótsdal og Jökulsá á Dal. Við vitum hvernig er með Þjórsá og Tungnaá. Það er verið að sækja um Skaftá, það er verið að sækja um Hólmsá, það er verið að sækja um Skjálfandafljót og það er verið að sækja um jökulvötnin í Skagafirði. Það er nú ekki mjög mikið eftir. Þá er aðeins ein af stóru korguðu jökulánum eftir, Jökulsá á Fjöllum. Og síðan Hvítárnar. Þetta er bara svona. Landið er að vísu stórt og það tekur þó nokkurn tíma t.d. að labba þvert yfir það, en það er samt ekki stærra en það að við erum nánast með í höndunum hugmyndir um að úthluta því sem eftir er af því til rannsókna. - Og býð ég nú menntamálaráðherra hjartanlega velkomna í salinn, glaðbeitta. 

Má treysta því?

Það má hafa það í huga. Ég gæti síðan farið rækilegar yfir það, frú forseti, t.d. hvað þegar er útgefið af leyfum. Hellisheiðarsvæðið er nú í bullandi framkvæmdum og rannsóknum. Vesturhluti Kröflusvæðisins, en þar hefur Landsvirkjun nýfengið úthlutað leyfum. Þeistareykir, þeir eru allir afgreiddir. Þar er fyrirtækið Þeistareykir ehf. með leyfi. Hágöngusvæðið og Köldukvíslarbotnar, þegar úthlutað, búið að taka það frá fyrir Landsvirkjun. Og Landsvirkjun á fullbúnar virkjanir og er komin með framkvæmdaleyfi, með virkjanaleyfi t.d. á Búðarhálsvirkjun, Norðlingaölduveitu, Hellisheiðarvirkjun. Rarik er komið með leyfi á Lagarfoss o.s.frv. Enda stendur í þessu riti hér, skýrslu Valgerðar Sverrisdóttur iðnaðarráðherra um raforkumálefni, og mótmælir þá vonandi ekki hv. þm. Birkir Jón Jónsson, þó að vitnað sé þar í.  „Undanfarin fjögur ár hafa verið lífleg í framkvæmdum og rannsóknum á orkulindum landsins.“ Já, en það stemmir ekki vel við þetta frumvarp. Þetta er búið að vera svona líflegt, bæði í rannsóknum og framkvæmdum. En hvernig stendur þá á því að hér í greinargerð stendur, með leyfi forseta: „Samkvæmt upplýsingum frá iðnaðarráðuneytinu hefur komið í ljós að orkufyrirtækin eru tregari til að stunda rannsóknir á vatnsafli vegna þessa en heppilegt getur talist.“ Það er einhver tregða í þessu í frumvarpinu en það er svona bullandi gangur í þessu í skýrslunni. Á hvoru á nú að taka mark? Veruleikinn er auðvitað sá að þegar farið er yfir þetta hafa framkvæmdirnar verið gríðarlegar og það þekkjum við öll. Það er búið að undirbúa heilmikið sem bíður ýmist fullhannað eða hálfhannað. Búðarhálsvirkjun bíður algerlega tilbúin. Það er bara að bjóða út.  Þess vegna er auðvitað ekki nokkur minnsti grunnur til þess að reyna að halda því hér fram að það liggi á að fylla út fleiri rannsóknarleyfi. Það getur þá aðeins verið í einum tilgangi. Þeim að Framsóknarflokkurinn trúi því enn að villtustu stóriðjudraumar sínir geti orðið að veruleika með þremur nýjum álverkefnum og rafskautsverksmiðju í Hvalfirði í viðbót. Þá þarf auðvitað mikið til. Þá þarf u.þ.b. að tvöfalda raforkuframleiðsluna frá því sem hún verður eftir að Kárahnjúkavirkjun verður komin í gang. Úr 16 teravattsstundum í kannski um 30. Og hvað er þá farið? Þá eru farin 60% af því virkjanlega afli sem um langt árabil hefur verið miðað við að væri verjanlegt að hugsa sér að taka úr vatnsaflinu og háhitanum. Og er ég þá auðvitað ekki farinn að taka pælingar um djúpborun og annað þvílíkt inn í myndina. En við höfum lengi notað þá viðmiðun, ekki satt? Að þetta gætu verið svona 25–30 teravattstundir í vatnsaflinu og 20 í háhitanum. Og þá eru menn bara búnir með pakkann, búnir að ráðstafa þessu. Hvað ætla menn þá að gera eftirleiðis ef upp koma nýjar þarfir á komandi tímum, áratugum eða öldum og nota þarf orku til nýrra hluta, t.d. til að reyna að gera orkubúskap Íslendinga sjálfbæran, fara hér yfir í vetni eða aðra orkugjafa eða orkumiðla sem geta flutt orkuna úr fallvötnum og jarðhita út í farartæki?  Frú forseti. Þetta er náttúrlega ekki eins og við viljum hafa það. Það er ekki svona sem framtíð Íslands á að ráðast. Það er ekki með þessum hætti sem á að taka hinar stóru, óafturkræfu ákvarðanir um það hvernig við skilum af okkur landinu til komandi kynslóðar. Við höfum engan siðferðilegan rétt til að standa svona að fóstruhlutverki okkar, núlifandi kynslóð í landinu. Það verður okkur til ævarandi skammar ef við látum allt þetta ganga yfir landið sem ríkisstjórnin er með á prjónunum. Okkur verður aldrei fyrirgefið af komandi kynslóðum ef við stórskemmum landið með þessum hætti í þágu skammtímagróðasjónarmiða sem reynast svo ekki einu sinni gróðasjónarmið. Hvernig ætlum við að biðja um fyrirgefningu á því t.d. að eyðileggja Þjórsárver? Hver á að fyrirgefa okkur? Ef við vitandi vits og með opin augun og mitt í öllu góðærinu teljum allt í einu að við séum svo fátæk að við höfum ekki efni á að varðveita eina helstu perlu heimsins í flokki hálendisvinja og fuglaparadísa.  
             Og hvað er nú að gerast? Flautustjórinn, hæstv. iðnaðarráðherra, bíður á hliðarlínunni að flauta kapphlaupið á um það sem eftir er að skipta upp af landinu á milli orkufyrirtækjanna.  Málið snýst um þetta að mínu mati. Þetta er minn spádómur ef þetta gengur eftir og ráðuneytið afhjúpar sig í málflutningi sínum hér þar sem það er að sýta tregðu orkufyrirtækjanna í að rannsaka. Þetta gangi ekki nógu vel, ekki nógu hratt. Auðvitað er það rétt að ef öll þessi ósköp eiga að ganga eftir og álframleiðslan á að tvöfaldast á fáeinum árum í viðbót við það sem hún verður orðin þegar Grundartangi og núverandi stækkun þar verður komin og Kárahnjúkavirkjun og Reyðarál á Reyðarfirði, þau rúmu 700 þús. tonn af áli á ársgrundvelli sem þá verða framleidd, að þá séum við að dobla það. En út á það ganga áætlanirnar. Nei, þá er að breytast ýmislegt í orkubúskap okkar. Stóriðjuæðið er alvöruæði. Ég get ekki notað annað orð yfir það því að mér finnst þetta vera óðs manns æði. Ég skil ekki að menn skuli ekki að minnsta kosti fást til að staldra við og velta þeirri hugsun fyrir sér þó það væri ekki nema í um hálft ár. Sumir þurfa kannski lengri tíma að hugsa en aðrir. Framsóknarflokkurinn hefur t.d. ekki fattað þetta enn þá með kökuna alveg síðan 1916 að það sé ekki bæði hægt að geyma hana og borða hana. Af hverju staldra menn ekki við og segja: Er kannski komið nóg í bili? Ef við sláum striki yfir allt sem á undan er gengið, deilurnar og það og segjum: Heyrðu, hér erum við stödd við áramót 2005/2006 og það er allt þetta í gangi. Er kannski nóg komið í bili? Eigum við aðeins að staldra við og átta okkur á hvar við stöndum, hvernig þetta lítur út? Einhverjum hefði kannski komið í hug að láta smáreynslu koma á nýlega teknar stórframkvæmdir og fjárfestingar á þessu sviði. Eigum við kannski að láta dóm reynslunnar skera aðeins úr um það? Er þetta skynsamlegt?  Þetta er bókstaflega svona, frú forseti, nú er það aftur herra forseti. Þetta er mjög erfitt. Forsetar hafa skipt um sæti þarna fyrir aftan mig alveg stanslaust síðustu tímana þannig að ég er hálfruglaður í þessu. Með þeim framkvæmdum og stækkunum sem nú standa yfir fer álframleiðslan á Íslandi í eitthvað milli 700 og 800 þús. tonn. Það eru orðin 2,5–3% af heimsframleiðslu af áli. Það þýðir að ál, brúttó útflutningstekjur af áli verða orðnar 20–25% af vöruútflutningi þjóðarinnar. En ríkisstjórnin er með tvö ný álverkefni á borðinu og er þátttakandi í þeim báðum. Hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sem er enn fjarri góðu gamni eins og maðurinn sagði forðum ...  Ríkisstjórnin er samningsbundinn þátttakandi í því að byggja álver í Helguvík og álver á Norðurlandi. Ekki bara einhver áhorfandi að því, ekki bara aðili úti í bæ, hún hefur skrifað undir samning með fyrirtæki sínu, markaðsskrifstofunni eða hvað það heitir við heimamenn og viðkomandi álfyrirtæki um að gera þetta. Í þriðja tilvikinu þar sem er stækkun álversins í Straumsvík hefur ríkisstjórnin einfaldlega gefið út leyfi til að greiða götu þess máls. Er hægt að halda öðru fram en að öll þrjú stóru nýju álverkefnin, tvær nýbyggingar og ein gríðarleg stækkun þar sem á að meira en tvöfalda framleiðslugetu álversins í Straumsvík séu á fullri ferð? Ég fæ ekki séð annað. Hvernig ætlar ríkisstjórnin allt í einu að koma og segja, ef hún ætlar þá að segja það: Nei, bíddu, þetta gengur ekki. Þið fáið ekki að byggja. Hvernig ætlar hún að velja? Þarf þá að skipa nefnd með bráðabirgðaákvæði í lögum til að reyna að finna út úr því hvaða framkvæmd fái að fara af stað og hver ekki? Hæstv. ráðherra lætur stundum eins og ráðherrann sé áhrifalaus aðili úti í bæ og þetta séu bara markaðsákvarðanir sem ekkert sé við að gera. Ef það er þannig gæti það gerst að þessar þrjár framkvæmdir færu allar af stað í einu á árunum 2007–2009? Þær eru miðaðar við það. Undirbúningnum er hagað þannig bæði hjá viðkomandi hópum og orkufyrirtækjunum sem eru að skoða möguleika sína á því að framleiða fyrir þau orku. Mér vitanlega eru enn í gangi hugmyndir um rafskautaverksmiðju í Hvalfirði sem er enn ein verksmiðjan sem spúir miklum reyk út í loftið. Hvernig þetta á svo að ganga gagnvart Kyoto-skuldbindingum okkar veit enginn maður en samt er þetta allt á fullri ferð. Hvernig í ósköpunum þetta á að komast í íslenska hagkerfið veit enn síður nokkur hugsandi maður. Það er enginn nema ríkisstjórnin sem í villtustu draumum sínum lætur sér detta það í hug að þetta geti allt saman gengið eftir. En svona er þetta, herra forseti. Þetta er allt í gangi og Sjálfstæðisflokkurinn ber fulla ábyrgð á þessu meðan hann ekki tekur í bremsurnar og kælir ónefnda aðila niður, stoppar þá af. Mjög margt liggur fyrir um þau ruðningsáhrif sem núverandi stórframkvæmdahrina í landinu er sannanlega að hafa í för með sér. Það þýðir ekki að neita því lengur. Það eru ekki bara einhverjar hrakspár, svartagallsraus í okkur Vinstri grænum, eins og sagt var fyrir kosningar 2003, að þetta komi til með að hafa ýmsar afleiðingar. Nei, þetta er sannanlega þannig að stórframkvæmdirnar og stórfjárfestingarnar með væntingunum sem þeim tengjast og ýmsu fleiru eru að ryðja sér til rúms í íslensku hagkerfi og ryðja þá öðru um koll eða í burtu, undir yfirborðið eða úr landi. Þetta er veruleikinn. Það er alveg yndislegt að sjá iðnaðarráðuneytið og þessi batterí þar sem gefa út dýra og fína bæklinga. Sjáðu nú, forseti: Hátækniiðnaður: framtíðarsýn og spá. Hátækniiðnaður: þróun og staða á Íslandi. Auðlind framtíðarinnar. Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið, Samtök iðnaðarins, Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins.  Þetta er út frá ástandinu í dag. Hvernig halda menn þá að verði umhorfs í íslensku hagkerfi og atvinnulífi segjum árið 2009 ef þrjú eða fjögur ný risaverkefni eru meira og minna öll að fara af stað samtímis með þeim brjálæðislegu væntingum um gullöld, gleðitíð, þenslu, hágengi og allt sem það mun hafa í för með sér? Það mun auðvitað þýða að sjúklingnum verður bara gefið inn enn þá sterkara lyf og veislan heldur áfram þangað til hún endar með ósköpum og hún endar með þeim mun meiri ósköpum sem þetta heldur lengur áfram. Þá verður búið að grisja skóg hins almenna atvinnulífs og sérstaklega útflutnings- og samkeppnisgreinanna þannig að við verðum lengi að bíða þess bætur ef við gerum það nokkurn tíma. Þetta á þá eftir að reynast eitthvert dýrasta mistakaskeið í atvinnuuppbyggingarsögu landsins af því að við hrekjum frá okkur og kæfum í uppbyggingunni verðmætu fyrirtækin sem við ætluðum að skapa með hátækni- og þekkingarstörf og vel launuð störf í nýja þekkingarsamfélaginu á komandi áratugum. Fyrir hvað? Fyrir tiltölulega einhæf störf í gamaldags þungaiðnaði sem borgar miklu lægri laun og skilar sorglega lítilli ef nokkurri þjóðhagslegri arðsemi.

Þetta er bara rugl.

Er þetta bara rugl, hv. þingmaður, hv. hagfræðingur Birkir J. Jónsson? Nú skulum við fara yfir það. Nú skulum við fara yfir arðsemina af þessu brölti. Það hefur ekki mátt mikið tala um það af því að líka þar  Nú vill svo til að á þessu hafa líka verið gerðar úttektir og rannsóknir. Það má auðvitað ekki tala hátt um þær í þessu samfélagi þar sem stofnanir eru lagðar niður ef þær eru með múður og Veðurstofan hefur varla þorað að spá vondu veðri í mörg ár af ótta við að hún verði lögð niður. Ástandið er bara þannig. 
             Gamlar hégiljur og gamlir frasar hafa verið lífseigir, t.d. um að tonn af áli sé jafnverðmætt og tonn af þorski, það hefur verið ein lífseigasta hégiljan, kennisetningin. Ég held að það séu ekki nema bara einhver missiri síðan hún stóð eins og heilagur sannleikur í leiðara Morgunblaðsins. Það er búið að taka þetta aðeins í gegn og fara yfir þetta  Þetta er þannig ef við berum saman álframleiðslu, fiskvinnslu og ferðaþjónustu, það er nú mjög gilt því að það eru nákvæmlega þessar greinar sem keppa um pláss í íslensku atvinnulífi í dag - sjávarútvegurinn og fiskvinnslan eru að verða undir og álframleiðslunni er rutt inn í hagkerfið með handafli þannig að ónefndir húsbændur í austurvegi væru fullsæmdir af að keyra slíkar handaflsákvarðanir í atvinnumálum inn í sitt land.  Innlendur kostnaður er 30% - þetta er lífseigt frammíkall en menn gefa sér fyrst og fremst sjálfir einkunn með svona löguðu finnst mér nú - og þar af eru laun 10%. Vefengir hv. þm. Birkir Jón Jónsson þessar tölur? Hefur hann betri upplýsingar en greiningardeild KB-banka t.d.? Hefur hann það, veit hann eitthvað um þetta? Ég efast um það, af því að þetta hefur aldrei mátt reikna út. Við margbáðum um að einhverjir þjóðhagslegir arðsemisútreikningar yrðu lagðir til grundvallar ákvörðunum um byggingu Kárahnjúkavirkjunar og Reyðaráls. Það mátti aldrei. Það er pukrast með það eins og hernaðarleyndarmál hvað borgað er fyrir rafmagnið og menn hlæja að því í löndunum í kringum okkur. Þegar ég ræddi við kollega mína á norska Stórþinginu og spurði þá um orkuverðið í norskum stóriðnaði vissu þeir það allt saman, það liggur allt fyrir í skýrslum í norska Stórþinginu. Nú, er þetta ekki trúnaðarmál hjá ykkur? sagði ég, og þeir hlógu. Ha, trúnaðarmál? Heldur þú að við létum einhvern tíma bjóða okkur það að taka ákvarðanir um þessa hluti og hafa ekki upplýsingarnar uppi á borðinu? Hvað þarf að fara leynt? Ekki nokkur skapaður hlutur. Hér rembast menn við að fara með það eins og trúnaðarmál að þeir eru að selja og ætla að selja stóriðjunni rafmagnið á rétt rúmlega eina krónu kílóvattstundina á sama tíma og bændur borga á þrettándu krónu fyrir kílóvattstundina sem þeir nota. Þetta finnast framsóknarmönnum eðlileg hlutföll. Þeir eru miklir vinir bænda eins og kunnugt er. Það er allt í lagi að menn borgi þessar upphæðir svona fyrir rafmagnsnotkun til sveita og jafnvel með einfasa rafmagni sem nýtir það 30% verr en ella væri.  Ég verð nú bara að biðja framsóknarmenn að fara úr salnum ef þeir þola þetta ekki, þeir eru orðnir eitthvað svo órólegir undir þessu. Ég skil vel að mönnum líði illa yfir þessu því að þetta hefur aldrei mátt tala um, auðvitað ekki. Það þorir enginn að tala um þetta.  Í álinu skiptist þetta í grófum dráttum þannig að raforkan, sem notuð er til að bræða báksítið og breyta því í ál, er um 15% kostnaðarþáttur plús/mínus auðvitað eitthvað. Að sjálfsögðu verður að hafa í huga að hér er um rúnnaðar tölur að ræða og það er ekki hægt að hafa það öðruvísi - 15% en aðeins 15% eru þá þátturinn sem lokkar starfsemina hingað. Það ætti að segja mönnum að verðið fyrir raforkuna þarf auðvitað að vera mjög hagstætt til að taka ákvarðanir um að flytja slíka starfsemi landa eða heimsálfa á milli út á þó ekki stærri kostnaðarþátt í rekstrinum en 15 af hundraði. Þess vegna þarf auðvitað að hafa útsöluna ansi hressilega ef það á að lokka hana hingað en ekki eitthvert annað. Um 15% í rafmagn, 10% í vinnuafl, 5% í viðhald og þá erum við komin með þetta. Innlendir þættir eru gróft reiknað 30%, 70% erlendur kostnaður og hagnaður erlends eiganda. Í fiskvinnslunni er innlendur kostnaður og hagnaður 80%. Það eru aðeins 20% sem eru erlend og gæti verið enn minna, t.d. ef við værum duglegri við að smíða okkar skip sjálf.  Í ferðaþjónustunni er þetta næstum því jafnhagstætt. Innlendur kostnaður og hagnaður eru 70% og þar af laun 50%. Það er engin grein sem kemst jafnhátt í þessum samanburði og ferðaþjónustan, hún er með helmingskostnað í laun þannig að hún er mjög atvinnuskapandi. Þar er stóriðjan auðvitað á engan mælikvarða enda eru atvinnutækifæri í stóriðju einhver þau dýrustu sem þekkjast á byggðu bóli, kosta fleiri, fleiri tugi ef ekki hundruð milljóna hvert miðað við störfin í álverinu. Þá veit ég auðvitað að menn koma og segja: Já, en hvað með afleiddu störfin? Þannig reikna menn alltaf dæmið, svo ótrúlegt sem það nú er, og það láta menn bjóða sér, þeir reikna ekki bara einhver 400 störf í álveri á Reyðarfirði eða 200 á Grundartanga heldur reikna álverinu til tekna öll afleiddu störfin annars staðar í samfélaginu í kringum þau. En skiptir það máli hvort það eru álver eða eitthvað annað? Verða ekki alltaf til afleidd störf? Jú. Það skiptir nákvæmlega engu máli. Menn mega auðvitað ekki gefa sér að annars sætu bara allir viðkomandi atvinnulausir á bótum. Ástandið er ekki þannig á Íslandi, það vantar vinnuafl. Það vinnuafl sem ekki binst í stórframkvæmdum af þessu tagi leitar inn í aðrar greinar, nýtir önnur tækifæri og það verða til afleidd störf utan um þau störf rétt eins og hin. Dæmið er nú svona valt. Hver er þá niðurstaðan af þessum samanburði? Hún er sú að eitt tonn af áli er ekki jafngilt og eitt tonn af þorski. Það þarf tíu, ellefu tonn af áli til þess að skapa og skilja eftir í íslenska hagkerfinu sambærilegan virðisauka og af einu tonni af þorski. Heildaráhrifin af álbræðslunum í íslenska hagkerfinu reynast þess vegna merkilega lítil og það er ekkert að marka brúttótöluna þó að útflutningstekjurnar fari í 25, eða þess vegna 40% ef villtasti stóriðjudraumur Framsóknar gengi eftir - ef við færum hérna í 1,4 milljónir tonna af áli með nýbyggingunum og stækkun í Straumsvík færi álið sennilega upp í 40% af vöruútflutningi þjóðarinnar. En það er ekkert að marka þá tölu vegna þess að virðisaukinn sem eftir verður innan lands er svo lítill og það fer svo mikill gjaldeyrir út á móti í formi aðfanga og hagnaðar sem hinn erlendi eigandi dregur úr landinu. Nettóáhrif stóriðjunnar í hagkerfinu á komandi árum verða því miklu, miklu, miklu minni en menn hafa almennt talað um hingað til. Þau verða satt best að segja svo léttvæg að það verður sáralítil hjálp í þeim þegar kemur að því að borga af erlendum skuldum þjóðarinnar á komandi áratugum. Hins vegar stendur sú fjárfesting fyrir verulegum hluta af þeim, það verður nefnilega svo kúnstugt, vegna þess að þannig háttar til að virkjanirnar eru síðan byggðar nánast alfarið fyrir erlent lánsfé þannig að frá nettógjaldeyrissköpun álframleiðslunnar á komandi árum verður í raun og veru að draga vaxtakostnaðinn vegna lántökunnar til að byggja virkjanirnar ef dæmið á að núllast eða koma rétt út í samanburðinum - að vísu að sjálfsögðu bara þau fyrstu 25–40 ár sem tekur að afskrifa þær, þá breytist það. En það er þannig að vaxtagreiðslurnar af fjárfestingum Landsvirkjunar eystra og Orkuveitu Reykjavíkur og Hitaveitu Suðurnesja hér syðra vegna yfirstandandi framkvæmda verða væntanlega um 4 milljarðar kr. þegar þær verða allar komnar í framkvæmd og þá tölu þarf í raun og veru að draga frá gjaldeyrissköpuninni sem útflutningurinn á álinu skapar, þ.e. nettógjaldeyrisskilunum sem verða jafnlítil og léttvæg í hagkerfinu og ég hef verið að reyna að fara hérna yfir. Hvernig stendur á því að stjórnarliðar eru ekki menn til þess að ræða þessa hluti svona? Af hverju má aldrei fara yfir dæmið í heild sinni og reyna að gera það upp? Er einhver glóra í þessu? Mín niðurstaða er sú að það sé engin glóra í þessu.  Af hverju vegnar Dönum svo vel sem raun ber vitni í atvinnulífi án þess að hafa neina Kárahnjúkavirkjun?  Er nú ekki kominn tími til þess að framsóknarmenn byrji á því að reyna að nota á sér hausinn  Ég er að sjálfsögðu alls ekki að segja að orkunýting með ýmsum hætti eigi ekki rétt á sér og eigi ekki að vera hluti af atvinnuuppbyggingu í okkar landi. Jú, hún á að vera það. En hún á ekki að ákvarðast með þessum hætti og á þessum forsendum og það síðasta sem við eigum að gera er auðvitað að selja orkuna okkar í heildsölu á útsöluverði til erlendra aðila. Við eigum að reyna að nota hana sjálf og láta hana skapa meiri verðmæti og fjölbreyttari og skjóta rótum undir fjölbreytni og grósku í okkar innlenda atvinnulífi. Ég er algjörlega sannfærður um að ef öðruvísi hefði verið staðið að málum í orkumálum hér á landi og menn hefðu byggt virkjanir af hóflegri stærð fyrir innlendan notendamarkað, hagkvæmar rennslisvirkjanir í ám með jöfnu rennsli, hagkvæmar viðbótarvirkjanir á rafmagni samhliða nýtingu á heitu vatni, eins og t.d. á Nesjavöllum, sem er bráðhagkvæmt, að tappa rafmagninu af í leiðinni um leið og menn virkja jarðhitann til húshitunar, einhverjar hagkvæmustu virkjanir sem hægt er að fara í. Ef við hefðum staðið skynsamlega að þessum hlutum, ekki fjárfest um of, greitt niður þessar fjárfestingar, þá gætum við haft rafmagnsverðið einn þriðja af því sem það er til innlendra nota í dag. Ég er alveg sannfærður um það og auðvelt er að reikna þetta. Og hvaða vaxtarmöguleika og grósku gæti það nú skapað í almennum, fjölbreyttum iðnaði? Halda menn að bændurna mundi ekki muna um að kílóvattstundin væri ekki 13 krónur heldur 5? Er einhver vitglóra í því að selja þessa auðlind til útlendinga á svona algjörum útsöluverðum að reikna þarf arðsemina alveg niður í frostmark og setja þarf að veði fyrir fjárfestingunum gjörvallar eignir og gjörvallar tekjur Landsvirkjunar og ríkisábyrgð að auki og dugar varla til, selja þetta á 1,17 kr. eða 1,20 eða 1,30, skiptir ekki öllu máli, það er af þeirri stærðargráðu sem þetta er, það er auðreiknað dæmi. Hvernig er þróunin síðan í þessum hlutföllum milli almenna markaðarins og iðnaðarins? Jú, hún er þannig að þegar það sem núna er í pípunum verður gengið yfir verða tæp 80% af raforkuframleiðslu í heild sinni í landinu til stóriðju á þessum verðum, rétt rúm 20% til almenna markaðarins. Ef stóriðjumartröðin mikla, fantasía Framsóknarflokksins nær fram að ganga skekkjast þessi hlutföll enn um 10%. Þá yrðu 90% til stóriðju og 10% til almennra innlendra nota í blönduðum fyrirtækjum. Hver er hættan í því dæmi? Hún er auðvitað geigvænlegri en nokkru sinni fyrr á því að innlendir notendur með minnkandi og minnkandi hluta af þessu eru í raun og veru bakábyrgir ef hitt dæmið gengur ekki upp. Og það verður alltaf erfiðara og erfiðara eftir því sem þessi hlutföll verða skakkari. Auðvitað var það tilfinnanlegt þegar raforkuverðið var sérstaklega hækkað í tvígang á landsmönnum til að varna því að Landsvirkjun færi á hausinn vegna þess að samið var um svo lágt orkuverð í Búrfellsvirkjun í byrjun. Það er staðreynd að fara þurfti í björgunarleiðangra til handa Landsvirkjun á fyrstu árunum og hækka sérstaklega raforkuverðið á innlendum notendum til þess. En þá voru þau hlutföll um það bil öfug. Þá var aðeins ein virkjun að framleiða í eina umtalsverða stóriðju, að slepptri Áburðarverksmiðjunni sem ekki vó þungt. Nú horfir þetta öðruvísi við og ábyrgðaraðilarnir, raforkunotendurnir eru landsmenn, skattgreiðendurnir sem eru með þetta allt saman á herðunum hvort sem er, á alla enda og kanta. Þeirra verður það að bíta úr nálinni með þau áhrif á atvinnulíf og lífskjör sem þetta hefur og þeirra er að standa undir ríkisábyrgðunum ef þær skyldu falla. Ég hef að sjálfsögðu engan áhuga á að gerast einhver heimsendaspámaður og ég vona svo sannarlega að þetta gangi og mönnum takist að láta þetta bera sig, en það getur enginn maður neitað áhættunni sem er tekin þegar 80% af orkuframleiðslunni í landinu verða orðin hengd á þessa einu breytu, heimsmarkaðsverð á áli upp og niður. Þá er eins gott að það klikki ekki, þá er eins gott að það gerist ekki eitthvað í tækninni eða á mörkuðunum sem allt í einu valdi því að þessi málmur dúndri niður,  Það er t.d. svolítið fyndið, ég get sagt frá því að framsóknarmenn, vinir mínir, voru svo huggulegir við mig að þeir gáfu mér göngustafi í afmælisgjöf í sumar. Þessi hlýhugur gladdi mig að sjálfsögðu. Það fylgdi með skemmtileg vísa, ort af hirðskáldi þeirra um að þarna fengi ég nú álstafina. Jæja, viti menn. Ég tek svo fram stafina núna um daginn og skondraði á Esjuna á sunnudagsmorguninn var og sé ég þá ekki að stafirnir eru úr títanblöndu. Þeir eru því alls ekki úr áli.  Einn af lærðustu doktorum, þó víðar væri leitað í sambandi við fjölliður og koltrefjaefni, segir mér að sannfæring hans sé sú að álið eigi engan raunverulegan möguleika á að hækka í verði á komandi áratugum. Það geti aðeins verið tímabundið ástand sem helgast af aðstæðum, aðallega í Kína, sem veldur því að tímabundin eftirspurn er sem heldur heimsmarkaðsverðinu uppi en þegar frá líður muni álið ekki eiga neinn annan kost en að lækka sig heldur í verði ef það ætlar að halda markaðshlutdeild sinni af því að hin efnin séu að koma sterkar og sterkar inn og sérstaklega á þeim enda markaðarins sem borgar hæst verð. Ergó, álið er líklegra til að þróast heldur niður á við í verðmætakeðjunni og verða kannski að meira massaefni í ódýrari framleiðslu.

Hvað með Sjálfstæðisflokkinn?

Teiknar það til mjög glæsilegrar framtíðar í hagkerfi þjóðar sem er búin að leggja öll þessi ósköp undir þennan eina málm? Nei, það gerir það ekki. Þess vegna finnst mér að þó að ekkert annað kæmi til en að við viljum ekki hafa öll eggin í sömu körfu þá ættum við þegar af þeim ástæðum að hugsa okkar gang, þó ekki væri nú allt hitt sem ég ýmist hef farið yfir eða á eftir að fara yfir. Ég held að menn manni sig nú loksins upp í að fara í rækilega þjóðhagslega arðsemis- og samanburðarútreikninga í þessum efnum - hvernig geta menn forsvarað það að það skuli ekki hafa verið gert? Það þarf einhverja áhugasama unga hagfræðinga í greiningardeildum bankanna sem fara að kíkja í þetta og þá fær maður í fyrsta skipti í hendur almennilegar samanburðarupplýsingar um þessa undirstöðuhluti, af því að stjórnvöld hafa auðvitað aldrei viljað reiða fram neinar upplýsingar um þetta, það má ekki. Dæmið gæti stórskaddast. Auðvitað gerir það það. Það hrynja meira og minna undan þessu allar stoðir og voru þær þó ekki beysnar fyrir, harla fúnar. Hvað er þá eftir í þessu? Ef þetta kostar í fyrsta lagi algerlega óverjandi spjöll á náttúru landsins, ef þetta öðru lagi ryður í öðru atvinnulífi í stórum stíl um koll eða hrekur það úr landi, og ef þetta er í þriðja lagi mjög slakur bisness í þeim skilningi að hann skilur lítið eftir í hagkerfinu. Virðisauki sem til fellur innan lands er alveg óvenjulega lítill í þessum fjárfestingum og launahlutfallið er það langlægsta sem við sjáum nokkurs staðar á byggðu bóli, svo mikið fyrir atvinnusköpunina sem á að heita í kringum þetta. Svo ekki bætist við þau ósköp, sem væri nú endirinn á öllu saman, að kannski kunni heimsmarkaðir að þróast þannig að tekjurnar dugi ekki til að standa undir fjárfestingunum sem ráðist hefur verið í við að byggja virkjanirnar og við landsmenn verðum með það á herðunum að bjarga því einhvern veginn því að auðvitað getum við ekki látið þetta fara á hausinn. Það er alveg augljóst mál, við getum það ekki. Það verður einhvern veginn að reyna að bjarga því. Segir það ekki ákveðna sögu að hugmyndirnar um að kannski yrði ráðist í framkvæmdirnar fyrir austan af sjálfstæðu fyrirtæki, nýju sjálfstæðu hlutafélagi, gufuðu bara upp eins og dögg fyrir sólu? Landsvirkjunarmenn, þeir mega eiga það, hafa í hreinskilni viðurkennt opinberlega á ráðstefnum að auðvitað hefði aldrei verið hægt að fara í þetta nema vegna þess að Landsvirkjun er ríkisfyrirtæki með ábyrgðir ríkisins og sveitarfélaganna á bak við sig. Það er bæði hefðbundin ríkisábyrgð og eigendaábyrgð á bak við. Öðruvísi hefði ekki verið hægt að ráðast í þetta. Sem sagt, þetta hefði aldrei litið dagsins ljós sem venjuleg markaðsákvörðun, sem venjuleg fjárfesting sem varð að spjara sig á eigin arðsemisforsendum. Það er nú alveg kostulegt, herra forseti, að það skuli vera Sjálfstæðisflokkurinn sem hjálpar Framsóknarflokknum í gegnum þessi ósköp með þessa ofboðslegu ríkishandaflsframkvæmd sem þetta er. Ég segi nú bara: Til hamingju, hægri menn í Sjálfstæðisflokknum. Þetta verður lengi á spjöldum sögunnar, að menn hafi komið þessum ósköpum í gegn. Nei, ég held að þessi mál hafi lent inn á alvarlegan villuveg þegar sú ákvörðun var tekin í byrjun að reisa inni í einu og sama fyrirtækinu virkjanir fyrir almennan notendamarkað og stóriðju. Það skyldi aldrei verið hafa. Ef við hefðum borið gæfu til að halda þeim hlutum algerlega aðskildum og að stóriðjan yrði að sjá um sig algerlega sjálf í sérkerfi fjárhagslega og rekstrarlega hvað ábyrgðir snertir og alla hluti, algerlega aðskilið, værum við ekkert í þessum sporum í dag. Þá væri ekki þessa inngróna og eðlilega tortryggni sem almennir notendur hafa um að þeir séu látnir borga brúsann. Ég held því fram, herra forseti, að mjög sé að fjara undan þessari stefnu. Ég hitti fleiri og fleiri sem eru alveg búnir að sjá að þetta er ekki leiðin sem þeir vilja fara með Ísland. En það vantar enn að opna augu og eyru ríkisstjórnarinnar, stjórnarflokkanna og vissra aðila í samfélaginu í viðbót. Þjóðin er ekki hrifin af þessu að mínu mati en það er auðvitað ekki hlustað á hana nema bara þegar það á þá við. Þegar það svo bætist við, herra forseti, að kringumstæður þessara mála og ákvarðanatökuumhverfi, ef við getum kallað það svo, er þannig að það er engan veginn forsvaranlegt. Við getum ekki borið á móti því að t.d. sú staðreynd að rammaáætlunin er afvelta og ekkert með niðurstöður hennar gert að svo miklu leyti sem þær liggja þá fyrir sem er ekki nema að hluta til og til bráðabirgða. Við getum ekki mælt á móti því að þar með vantar veigamikinn grundvöll til að taka þessar ákvarðanir, eða til hvers eru menn að gera rammaáætlun ella? Er hún þá ekki óþörf ef ekkert þarf á henni að halda til að taka allar þessar stóru ákvarðanir? Staðan er samt sú. Það er sett í hægagang og hægagír. Auðvitað á að taka þessa hluti í réttri röð. Það á að vinna almennar grunnrannsóknir og undirstöðurannsóknir og safna þannig þekkingu á hlutlægum og faglegum forsendum til þess að hægt sé að móta stefnu og taka ákvarðanir um annars vegar vernd og hins vegar nýtingu. Það á að ganga frá rammaáætluninni og gefa henni lagastöðu þannig að menn séu skyldugir til að horfa til þess að ráðast fyrst í þær virkjanir sem minnstri röskun valda í náttúrunni og síðast og síðan alls ekki í hinar sem eru á hinum endanum. Það á að móta orkustefnu áður en við bindum fleiri virkjunarkosti til langs tíma með samningum á útsöluprísum og það eigum við auðvitað ekki að gera. Það á að móta orkustefnu um það hvernig Ísland ætlar að þróa sig áfram í átt til sjálfbærrar nýtingar í þessum efnum. Hvað ætlum við að gera í sambandi við vetnisverkefnin? Ætlum við að reyna að skipta út innfluttu kolefnaeldsneyti með innlendum orkugjöfum þegar við höfum einhverja miðla til þess að flytja orkuna á milli hvort sem það verður vetni eða eitthvað annað? Orkan er ekki ótæmandi eða að öllu leyti endurnýjanleg auðlind. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum frá byrjun lagt ríka áherslu á nauðsyn þess að móta hér það sem við köllum sjálfbæra orkustefnu. Ef hún lægi fyrir með útlínum um hvernig við viljum sjá þessa hluti þróast inn í framtíðina væri hér margt öðruvísi. Þannig hafa Norðmenn farið að. Við erum ekki yfir það hafin að líta til reynslu annarra þjóða og læra af þeim. Norðmenn luku fyrir um 25 árum því sem við erum enn með í höndunum, að vinna rammaáætlun á grundvelli rannsókna og kortlagningar á orkukostunum í landinu. Þar svöruðu þeir þessum stóru spurningum: Hvaða vatnsföll og vatnasvið kemur til greina að virkja, hvaða vatnasvið og vatnsföll má mögulega virkja að uppfylltum skilyrðum og hvaða vatnasvið hreyfum við ekki? Þeir gengu frá málinu. Síðan hafa staðið eftir leifarnar af átökum um einar tvær virkjanir eða svo, sem í öðru tilviki var ráðist í þar sem var Alta-virkjunin og í hinu hætt við þar sem voru virkjanirnar við Svartafoss eða á Svartafjalli. Norska Stórþingið mótar útlínur orkustefnu Noregs, það er ekki bara einhver skúffa í iðnaðarráðuneytinu. Nei, norska Stórþingið leggur línurnar um það hvernig orkubúskapur Norðmanna eigi að þróast hvort heldur er í sambandi við vatnsaflsvirkjanir eða vinnslu á gasi eða olíu og leggur línurnar með „stortingsmelding“ inn í framtíðina. Þar er ólíku saman að jafna. Þá er kominn grunnurinn til þess að taka vitrænar ákvarðanir um hvort þessi framkvæmd verði leyfð eða ekki. Okkur liggur ekkert á, minna en ekki neitt á. Það er einmitt hið gagnstæða sem við þurfum, þ.e. að staldra við, að leyfa hagkerfinu að jafna sig, kólna niður og gefa okkur tíma til að hugsa okkar gang hvernig við viljum við fara í þetta á komandi árum. Hvernig viljum við að Ísland líti út? Það verður að sjálfsögðu áfram virkjað á Íslandi, af sjálfu leiðir. En það er ekki hið minnsta vandamál að mæta þörfum innlends iðnaðar og almennrar innlendrar notkunar með viðbótarþrepum í virkjunum, t.d. viðbótartúrbínum á háhitasvæðum á komandi árum og það þarf ekki að hafa nokkur minnstu óæskileg umhverfisáhrif í för með sér. Þetta snýst bara um það. Við leikum okkur að því að taka við fjölbreyttum meðalstórum iðnfyrirtækjum þó að þau noti frá nokkrum megavöttum og upp í nokkra tugi megavatta. Ekkert vandamál. Það eru risadæmin sem kalla á risavirkjanir sem skapa vandann. Þeim fylgja hin óviðráðanlegu þenslu- og vaxtarverkjavandamál þegar þeim er troðið inn í hagkerfið. Við höfum nefnilega enn þá mjög góða aðstöðu til þess að móta hér sjálfbæran orkubúskap og höfum áfram möguleika til þróunar og vaxtar ef við offrum þeim ekki öllum á altari þessa stóriðjutrúboðs á örfáum árum. Það er einhver ótrúlegasta skammsýni að mínu mati sem nokkuð getur verið eða ætlum við enga möguleika að eiga og geyma til framtíðar? Herra forseti. Ég er kominn þar að ég gæti alveg hugsað mér að fara eftir atvikum annaðhvort að gera hlé á þessari ræðu minni eða þess vegna geyma ýmislegt til seinni ræðu í þessari umferð, en það er náttúrlega fjarri því að ég hafi tæmt það sem um málið er að segja og í raun aðeins lauslega reifað ýmsa þætti þess. Það er nefnilega aldeilis einnar messu virði að fara yfir þessi mál því ætli þau séu ekki einhver þau stærstu sem við erum yfir höfuð með í höndunum á þessum árum og áratugum núlifandi kynslóð stjórnmálamanna í landinu? Ég held það. Fyrir utan kannski átökin um grundvallargerð hins mannlega samfélags þegar við svörum spurningunni um það hvort við viljum áfram vera norrænt velferðarsamfélag eða eitthvað annað þá held ég að fátt sé stærra og afdrifaríkara en þetta sem við ræðum. Ég hef því ákaflega góða samvisku yfir því að eyða í það eins og einni kvöldstund og þó fleiri væru, herra forseti, og ég veit að forseti hefur líka gaman af því að hlusta á mig fara yfir þessi mál. Það er ekki bara rétt heldur skylt að menn taki upp á borðið og ræði grundvallarþættina í þessum málum. Þeir eru afdrifaríkir og stórir og koma til með að hafa mikil áhrif á það hvernig Ísland lítur út á komandi árum og áratugum og kannski ekki síst á það hvernig við skilum því af okkur til komandi kynslóða. Ég á að vísu svo mikið efni eftir, herra forseti, að ég er hálftregur til að fara úr ræðustólnum. Ég á t.d. alveg eftir að ræða þetta rit hér sem ég tek gjarnan upp úr skjalasafni mínu með nokkru millibili og nota mönnum sem víti til varnaðar. Ég veit ekki hvort forseti - hann er e.t.v. það ungur að árum hér á þingi að hann hafi ekki barið það áður augum. Þetta er verðmætt eintak því að ég er einn örfárra manna sem ég veit að á frumeintak og hef undir höndum og gæti því að því eins og sjáaldurs augna minna. Þetta er bæklingur sem menn í orkusölugleði sinni og stóriðjutrúboði gáfu út hér á árunum, það eru rúmlega tíu ár síðan ef ég man rétt. Það lá mikið við að selja landið og kynna fyrir erlendum auðhringjum hvers konar gósenland Ísland væri fyrir aðila sem vildu koma og fjárfesta hér í orkuiðnaði. Markaðsskrifstofa iðnaðarráðuneytisins og Landsvirkjun gáfu út þennan bækling, hún hét þá MIL. Svipað batterí er til núna og heitir eitthvað annað. Það voru ýmsar vitleysur að vísu í þessu, eins og það að Ísland væri 40 þús. fermílur o.fl., en látum það vera. Í janúar 1995 kom þessi bæklingur út. Á forsíðunni stendur risastórum rauðum stöfum: „Lowest Energy Prices in Europe.“ Kynningin var sem sagt á forsendunum „lægsta orkuverð í Evrópu“, komið þið, komið þið. Lægsta orkuverð í Evrópu. Þannig vildu menn fara í samningaviðræðurnar um sölu á einni af auðlindum þjóðarinnar. Þeir bættu ýmsu fleiru við sem fróðlegt gæti verið að fara yfir í annarri ræðu og kannski ég geymi mér það í aðalatriðum að ræða þetta. En það var miklu og fögru lofað um það hversu lítið menn væru að ergja sig út af umhverfismálum og öðru slíku. Það er reyndar ekkert óskaplega mikill munur á bæklingunum þegar maður tekur nýrri útgáfur, þá er enn verið að reyna að lokka menn til landsins. Komið þið til Íslands, þar eru auðlindir til að vaxa o.s.frv. Herra forseti. Ætli ég láti þá ekki nótt sem nemur og geri hlé á þessum ræðuhöldum mínum, enda á ég þess kost að koma í ræðustólinn aftur síðar í þessari umræðu. Verði frekara framhald á mun ég ekki draga af mér að reyna að vera fullgildur þátttakandi í þeim umræðum sem þetta mál kann að eiga eftir hér á þingi.