Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. menntmn. (Valgerður Sverrisdóttir) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 585 frá hv. menntmn. um ráðstafanir til jöfnunar á námskostnaði. Nefndin hefur fjallað um frv. og leggur til að það verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð er tillaga um á sérstöku þskj., en brtt. er á þskj. 586. Brtt. er á þá leið að lagt er til að lögin taki gildi frá og með næsta skólaári þar sem úthlutun fyrir yfirstandandi skólaár hefur þegar farið fram. Þá er rétt að komi fram að samkvæmt umsögn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar felur frumvarpið ekki í sér auknar fjárskuldbindingar fyrir ríkissjóð heldur einungis rýmri heimild námsstyrkjanefndar til úthlutunar styrkja. Styrkfjárhæðir munu eftir sem áður fara eftir heildarfjárhæð sem veitt er til jöfnunar á námskostnaði á fjárlögum ár hvert, sbr. reglugerð nr. 528/1973. Mér er mikil ánægja að greina frá því að það var samstaða í nefndinni um afgreiðslu málsins. Að vísu skrifar hv. 6. þm. Vesturl. undir með fyrirvara. Undir nefndarálitið rita, auk þeirrar sem hér stendur, Eiður Guðnason, formaður, Skúli Alexandersson, Jón Helgason, Guðmundur Ágústsson, Halldór Blöndal og Danfríður Skarphéðinsdóttir með fyrirvara.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í því nefndaráliti sem mælt var fyrir rétt í þessu undirrita ég það með fyrirvara. Ég ítreka það sem ég sagði við 1. umr. þessa máls. Ég fagna því að þetta frumvarp skuli komið fram og vona að það verði að lögum hið allra fyrsta. Ég tel mjög mikilvægt að ríkissjóði skuli samkvæmt frumvarpinu ætlað að greiða launakostnað við mötuneyti framhaldsskóla því sá kostnaður er umtalsverður og nemur nú á milli 30 og 40% af fæðiskostnaði nemenda. Það eru hins vegar tvö atriði sem ég vildi benda á og eru þau ástæðan fyrir þeim fyrirvara sem ég hef á við afgreiðslu málsins. Í kostnaðarmati Fjárlaga- og hagsýslustofnunar vegna þessa frumvarps er áætlaður húsnæðiskostnaður nemenda byggður á viðmiðun Lánasjóðs ísl. námsmanna sem er 5397 kr. á mánuði á verðlagi nú í janúar. Frumvarpið gerir ráð fyrir að greiða helming áætlaðs húsnæðiskostnaðar eða 2698,50 kr. á mánuði fyrir nemendur sem ekki eiga þess kost að búa á heimavist sé viðmiðun Lánasjóðs ísl. námsmanna lögð til grundvallar. Ég bendi á að þá viðmiðun tel ég óraunhæfa með öllu. Núna eru greiddar 8800 kr. á mánuði fyrir eins manns herbergi á stúdentagörðum hér í Reykjavík sem er örugglega ódýrasta húsnæði sem háskólanemum stendur til boða, en þar kemst þó aðeins brot stúdentahópsins fyrir. Um þessar mundir býr tæplega þriðjungur framhaldsskólanema á heimavistum en engin heimavist við framhaldsskólana annar eftirspurn nemenda eftir húsnæði. Á höfuðborgarsvæðinu stendur nemendum ekki til boða að leigja herbergi á heimavist og verða því að sæta þeim afarkjörum sem tíðkast á húsnæðismarkaðnum hér. Vil ég því benda á nauðsyn þess að endurmeta raunverulegan húsnæðiskostnað nemenda, hvort sem er á framhalds- eða háskólastigi, eða þá að stórauka framboð á heimavistarrými sem ég teldi æskilegra fyrir nemendur framhaldsskólastigsins. Hitt atriðið sem ég vildi benda á er að enn er það svo að lítill hópur fólks sem náð hefur 16 ára aldri hefur ekki átt þess kost að ljúka grunnskólaprófi. Margir framhaldsskólar bjóða upp á svokallað fornám eða núlláfanga sem ætlað er að rifja upp námsefni 9. bekkjar og gefa nemendum þar með tækifæri til að ljúka grunnskólaprófi. Sá hópur sem ég er með í huga er fámennur og þeim fer sem betur fer fækkandi sem þurfa á enn frekari upprifjun að halda og jafnvel kennslu í námsefni 7. og 8. bekkjar þó þeir hafi náð 16 ára aldri eða séu komnir á framhaldsskólaaldur. En þeir eru þó til og tel ég eðlilegt að þeir sem svo er ástatt um, þ.e. eru orðnir 16 ára en stunda nám á grunnskólastigi, ættu rétt á styrkjum með sömu skilyrðum og þeir sem stunda reglubundið framhaldsnám. Ég vildi aðeins að þessi sjónarmið kæmu fram.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Ég leyfi mér að þakka hv. þingnefnd fyrir afgreiðsluna á þessu máli. Ég tel að það skipti mjög miklu máli að fá lendingu í þetta mál áður en farið verður að undirbúa fjárlög fyrir árið 1990. Þau mál sem þetta frv. snertir hafa að því er varðar árið 1989 þegar verið afgreidd eða eru í afgreiðslu og þar var í meginatriðum farið eftir svipuðum grundvallarsjónarmiðum og þeim sem fram koma í þessu lagafrumvarpi vegna þess að þar eru tekin upp hliðstæð ákvæði og nú eru og hafa um skeið verið í reglugerðum um jöfnun námskostnaðar.

Stefán Guðmundsson Herra forseti. Ég kem hér til að lýsa yfir ánægju minni með þetta frumvarp og að það skuli eiga greiðan aðgang hér í gegn. Það er sérstakt fagnaðarefni ekki síst fyrir okkur fulltrúa landsbyggðarinnar að þetta nái fram. Það er engin spurning að sjálfsagt er hægt að reikna á marga vegu hvort hér er um kostnaðarauka að ræða eða ekki. Ég er sannfærður um að ef allt væri reiknað og það gert rétt er hér ekki um kostnaðarauka að ræða heldur hið gagnstæða. Það er öllum ljóst sem fylgjast með þessum málum í dag að nemendur eyða því miður miklu lengri tíma í skólum landsins vegna þess hversu altítt er orðið að nemendur vinni með námi vegna þess að kostnaður þeirra við að búa langdvölum fjarri heimilum er svo ótrúlega hár. Ef það væri metið með er ég ekki í neinum vafa um að hér er ekki um kostnaðarauka ríkisins að ræða. En það var eitt atriði sem ég hnaut um og ég vildi minnast á. Í 5. gr. þessa frumvarps segir: ,,Einnig er námsstyrkjanefnd heimilt að skerða eða fella niður styrki til einstakra nemenda ef þeir njóta umtalsverðra tekna samhliða námi sínu.`` Hér er gamall kunningi á ferð. Ég kannast við þetta sjálfur. Ég þekki það frá því að ég fékkst við að reka atvinnufyrirtæki að þá var það títt að ungir og vaskir menn sem höfðu ekki mikil efni leituðu mjög stíft á að komast á sjó um jól og um páska þegar frí var í skólum til þess að auka tekjurnar svo endar næðu saman við námið. Þá vantaði sárlega tekjur. Skólafélagar þessara ungu manna voru gjarnan betur í stakk búnir, hjá mörgum gátu heimilin hlaupið þar undir bagga og hjálpað þeim. Þeir þurftu ekki þess vegna að vinna í fríum sínum. En vegna þess að þessir aðilar eyddu þá tímanum vestur á Hala á meðan hinir skruppu til útlanda á kostnað efnameiri foreldra og sagt var að þeir væru að læra málið, þá voru námslán þeirra er atvinnu sóttu skert. Hér hefur því miður ekki fengist leiðrétting á og það harma ég. Ég er sannfærður um að hæstv. menntmrh. hefur fullan skilning á þessu máli. Ég held hins vegar að þeir sem að þessu hafa unnið hafi einfaldlega ekki áttað sig á þessari stöðu. En þetta er miklu, miklu algengara en við ímyndum okkur. Þess vegna mundi ég vilja leggja áherslu á þetta færi hreinlega út.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Herra forseti. Ég er sammála þeirri athugasemd sem fram kom hjá hv. 3. þm. Norðurl. v. og hinum almennu forsendum hennar. Þær þekki ég líka. Ég tel hins vegar að í þessari grein sé ekki átt við tekjuöflun af því tagi sem hann var að tala um heldur tekjuöflun sem menn hafa á hendi samhliða námi. Hér er m.a. átt við það ef menn stunda nám að takmörkuðu leyti en eru í störfum, kannski fullu starfi eða svo til fullu starfi. Ég hygg að þessi skerðingargrein eins og hún er sett hér eigi ekki að koma fram með þeim hætti sem hv. þm. lýsti áðan. Ég er fyrir mitt leyti tilbúinn að láta athuga málið á milli umræðna, en þetta er sennilega alveg samhljóða grein og var í gildandi lögum. Ég tel að það sé óhjákvæmilegt hins vegar að hafa í lögunum ákvæði sem heimilar nefndinni að fella niður styrki til þeirra sem eru með mikla peninga handa á milli, jafnvel þó að þeir gætu fengið styrki samkvæmt lögunum að öðru leyti. Slík heimild verður að vera til. Spurningin er aðeins um það með hvaða hætti hún yrði orðuð, sú heimild. Ég er tilbúinn að beita mér fyrir því hér á milli 2. og 3. umr., ef mönnum sýnist svo, að skoða málið aðeins nánar og vita hvort við getum fundið ásættanlegt orðalag sem rær fyrir þá vík sem hv. þingmaður nefndi og ástæða er til að taka tillit til.

Stefán Guðmundsson Hæstv. forseti. Ég fagna orðum ráðherrans og legg áherslu á að þetta verði skoðað á milli umræðna. Ég er ekki alls kostar sammála þeirri túlkun sem ráðherrann setur hér fram. Ég er ekki alveg sammála hans skoðun. En ég legg áherslu á að þetta verði athugað á milli umræðna.

Frsm. allshn. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um breytingar á erfðalögum nr. 8 14. mars 1962, með síðari breytingum. Hæstv. dómsmrh. gerði glögga grein fyrir efni þessa frv. í framsöguræðu sinni við 1. umr. málsins. Allshn. hefur farið ítarlega yfir frv. og á fund hennar kom Skúli Guðmundsson, fyrrv. deildarstjóri í dómsmrn. En hann var einn þeira sem ráðuneytið hafði falið að semja frv. Í 1. gr. frv. er kveðið á um þá breytingu að ef arfleifandi á enga niðja á lífi taki maki allan arf. Í greinargerðinni kemur fram að þar er verið að taka til fulls skref sem aðrar Norðurlandaþjóðir höfðu þegar tekið fyrir breytinguna á erfðalögunum hér 1962, en þá þótti slík breyting of stórt stökk frá þeirri reglu sem gilti hér fram að þeim tíma. Í næstu greinum eru ákvæði sem eiga að tryggja aukinn rétt eftirlifandi maka til setu í óskiptu búi þó að ekki hafi verið gengið frá því með erfðaskrá. Dregur það úr hættu á að eftirlifandi maki þurfi að sundra heimili sínu og selja íbúð sem allt of mörg dæmi eru um að gerst hafi. Stjúpniðjar eftirlifandi maka eiga þó áfram rétt til að krefjast skipta, en heimildir þeirra til þess eru gerðar þrengri. Er þar að nokkru leyti sótt fyrirmynd til reglna danskra erfðalaga um sama efni. Í 16. gr. frv. eru ákvæði um að meðan lög um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn o.fl. nr. 74/1972 eru í gildi skuli ákvæði þessa frv. sem gera ráð fyrir breyttri skipan dómsvalds í héraði ekki koma til framkvæmda. Frv. um aðskilnað dómsvalds og framkvæmdarvalds er enn til meðferðar hjá allshn. Ed., en stefnt er að því að afgreiða það frv. á næstunni. Eins og fram kemur í nál. allshn., leggur nefndin til að frv. verði samþykkt óbreytt eins og það liggur fyrir á þskj. 332.