Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Um margra mánaða skeið hefur ríkisstjórnin hunsað kröfur stúdenta um að veita þeim rétt til atvinnuleysisbóta, hvort sem er að sumri eða vegna starfa þeirra með námi. Þó að stúdentar hafi um margra ára skeið þurft að vinna meðfram námi til að ná endum saman, einfaldlega vegna þess að framfærslan sem námsmönnum er skömmtuð í gegnum námslánakerfið dugar ekki, þá eiga þeir engan rétt. 69% stúdenta á Íslandi vinna með námi og 87% stúdenta vinna fullt starf að sumri. Öll hafa þau staðið undir greiðslu atvinnutryggingagjalds í Atvinnuleysistryggingasjóð, sum hver í áratug, án þess að eiga nokkurn rétt. Hvaða réttlæti er í þessu? Nú á svo að gera breytingar á úthlutunarreglum Menntasjóðs vegna starfa í bakvarðasveitum heilbrigðis- og velferðarkerfisins og lögreglu og að tekjur vegna þeirra komi ekki til skerðingar námslána. Við í Samfylkingunni fögnum þessu frumkvæði hæstv. menntamálaráðherra að sjálfsögðu, en þetta inngrip vegna einstakra mála varpar einmitt ljósi á fílinn í stofunni sem er einfaldlega að frítekjumarkið er allt of lágt fyrir alla, ekki bara bakverði heldur fyrir alla stúdenta. Sem dæmi eru almenn nemalaun hjá ríkisstofnunum yfir 360.000 kr. á mánuði og ef nemi vinnur þar í eitt sumar er hann kominn yfir frítekjumarkið og námslánin skerðast. Vítahringurinn er hafinn, framfærslan skerðist og neminn þarf að vinna meira. Það er algjörlega óboðlegt að kerfið komi þannig í veg fyrir að námsmenn geti framfleytt sér og fjölskyldu sinni yfir sumarið eða með hlutastarfi með námi. Nú er með nýjum lögum um Menntasjóð búið að skerpa á þeirri ábyrgð sem liggur hjá ráðherra, ekki hjá stjórninni, þ.e. að setja úthlutunarreglurnar, og því skora ég á hæstv. menntamálaráðherra að fara núna í þetta mál og hækka frítekjumarkið. Það er réttlætismál.

Hæstv. forseti. Hlutverk fjármálaráðs er mikilvægt og ég held að það sé óumdeilt að sú faglega nálgun sem ráðinu er ætlað sé nauðsynlegur þáttur fyrir þingið í umfjöllun um stefnu og áætlanir stjórnvalda. Ég fullyrði að það var heillavænlegt að skrifa hlutverk fjármálaráðs inn í lögin eins og gert er í 13. gr. laga um opinber fjármál, en þar segir m.a.: Fjármálaráð er sjálfstætt í störfum sínum og leggur mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi grunngildum og skilyrðum 6. gr. og 7. gr. Þá er jafnframt mælt fyrir um að Alþingi tilnefni fulltrúa í fjármálaráð með hliðsjón af eftirlitshlutverki þingsins og þeirri ábyrgð sem felst í samþykkt fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Að skrifa inn hlutverk fjármálaráðs með þessum hætti var heillavænleg nálgun þegar lögin voru skrifuð og samþykkt, og ég tel reyndar að það hafi þegar sannast í því verklagi sem lögin setja ríkisfjármálunum. Ekki hefur dregið úr gildi ráðsins og faglegrar nálgunar þess við þær sérkennilegu kringumstæður sem við erum nú að kljást við á vettvangi ríkisfjármálanna. Við slíkar aðstæður kjarnast einnig mikilvægi formfastrar umgjarðar. Nú hefur ráðið skilað áliti vegna fjármálaáætlunar 2021–2025 og fundað með fjárlaganefnd. Það var gagnlegur fundur eins og ávallt. Álitið grundvallar að einhverju marki umræðuna, að einhverju leyti til mótvægis við þær pólitísku áherslur sem við tökumst á um, og verður auðvitað að vera til staðar. En álitið mun hér eftir sem hingað til gagnast vel í þeirri umfjöllun fjárlaganefndar og þingsins sem fram undan er. Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með ráðinu, sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „… að þakka megi lögum um opinber fjármál og því verklagi sem þau boða fyrir það hve þjóðarbúið er vel í stakk búið til að takast á við núverandi áskoranir.“

Virðulegur forseti. Geðheilbrigðismál eru í svo miklum ólestri að Geðhjálp biður almenning um að skrifa undir áskorun til stjórnvalda um hjálp til að koma þeim í lag, skorar á fólk að skrifa sig á síðuna 39.is. Eins og þessum málum er háttað í dag þurfa börn og fullorðið fólk með geðsjúkdóma, sem þarf á bráðaþjónustu að halda, tilvísun frá heilsugæslunni. Og þar er biðin oft löng. Fólk þarf jafnvel að tala við símsvara sem gefur jafnvel villandi möguleika. Fólk er sent frá Pontíusi til Heródesar í tilgangsleysi í stað þess að fá hjálp strax. Virðulegur forseti. 1.193 börn um allt land bíða eftir greiningu eða meðferð við geðrænum og sálrænum vanda. Fjölmennastur er biðlistinn á Þroska- og hegðunarstöð þar sem 584 börn bíða greiningar. 107 börn bíða eftir greiningu og meðferð á Barna- og unglingageðdeild Landspítalans, BUGL, og níu börn eru á biðlista eftir innlögn á deildina. Við erum að láta börn með geðræn vandamál bíða, ekki bara mánuðum saman heldur jafnvel árum saman. Og engin er aðstoðin fyrir börn sem þurfa að búa hjá fólki sem býr við geðræna sjúkdóma. Þar er líka pottur brotinn. Og hverjar eru afleiðingarnar fyrir viðkomandi börn? Skólaganga þeirra er í uppnámi, framtíð þeirra er í uppnámi, framtíð fjölskyldunnar er í uppnámi. Það er hægt að koma í veg fyrir þetta með því að sjá til þess að börn séu ekki á biðlistum.

Hæstv. forseti. Árið 2012 var sett í lög bann við veiðum á hvítlúðu í atvinnuskyni. Sama ár var gefin út reglugerð um að landa mætti lúðu sem meðafla í dregin veiðarfæri, troll, snurvoð og net, og 80% af aflaverðmæti færu til Hafrannsóknastofnunar og 20% til útgerðar. En á línuveiðum og krókum skyldi skera á tauminn og sleppa allri lúðu, hvort sem hún væri lifandi eða dauð. Ég lagði fyrir skriflega fyrirspurn til ráðherra á í þinginu 2017–2018 og fékk það svar við spurningunni, sem var um það hvernig þessar rannsóknir gengju, að heldur hefði nú vænkast hagur strympu í sambandi við þetta en ekki væri tímabært að gefa út leyfi til veiða á lúðu. Vaxtarhraði lúðu er um 5–10 ár, var sagt í svarinu. Ég hef lagt fram þá hugmynd, og geri það hér enn á ný, að stjórnvöld gefi út leyfi til að landa lúðu sem meðafla á krókum, á línu, bæði til að verðmæti komist í land og til að Hafrannsóknastofnun sjái þokkalegan viðgang lúðu því að þeir kvarta yfir fjármagnsleysi til rannsókna. Þetta myndi sýna vöxt lúðunnar að einhverju leyti og skapa verðmæti. Það drepst mikið af þessari lúðu sem skorið er niður og alls staðar í kringum landið eru bátar núna á veiðum að skera á tauma og lúðan dettur í sjóinn. Þetta er verðmætamál. Þetta er stórt mál sem mér finnst að við ættum að fara í, ekki síst núna þegar okkur vantar gjaldeyri í landið.

Herra forseti. Við þingmenn erum hér á hverjum degi nánast að taka ákvarðanir sem munu hafa til skamms og langs tíma áhrif á rekstur ríkisins og ríkissjóð. Við gerum það í þeirri von að þegar þessari veiru linnir verði atvinnulífið í stakk búið til þess að grípa tækifærið og efla Ísland sem aldrei fyrr. Eitt af því sem við Miðflokksmenn höfum lagt til í þessari baráttu er að lækka tryggingagjald og jafnvel afnema það núna seinni part þessa árs. Á þetta hefur ekki verið fallist og forsætisráðherra lét hafa það eftir sér, þegar þessar tillögur okkar komu fram, að þær væru óraunhæfar og ekki væri hægt að reka ríkissjóð þannig, og núna út af miklu atvinnuleysi væri ekki hægt að kippa stoðunum undan þeim skatti sem stæði undir atvinnuleysi. Nú er ekkert sérlega álitlegt að vera með sérstakan skatt til að standa undir atvinnuleysi. Það er í sjálfu sér miklu álitlegra og æskilegra að lækka skatt sem verður til þess að hvetja fyrirtæki til að ráða fólk. Þegar þessari veiru linnir þurfum við hér að setja þær skorður að fyrirtæki verði beinlínis hvött til þess að fjölga starfsfólki en ekki lött. Á því byggist sókn okkar til framtíðar, þ.e. að við séum ekki að hengja atvinnulífið í enn meira skattahelsi og koma í veg fyrir að atvinnuleysi hér dvíni þegar sést til sólar á ný.

Herra forseti. Atvinnuveganefnd hefur verið að fjalla um áhrif Covid á launafólk og atvinnulífið í landinu. Við áttum góðan og upplýsandi fund með lykilfólki á Suðurnesjum í gær. Þar hefur hrun ferðaþjónustunnar haft gífurleg áhrif á allt atvinnulíf, þar er meira en 25% atvinnuleysi sem bitnar hvað harðast á erlendu fólki, ungu fólki og konum. Þessi staða hefur aukið mjög álag á velferðarkerfið og áhyggjur af þeim hópi sem hvað lengst hefur verið atvinnulaus og hefur áhersla verið lögð á að lengja bótaréttinn. Menn hafa áhyggjur af eldra fólki sem misst hefur vinnuna en hætta er á að það eigi erfitt með að komast aftur inn á vinnumarkaðinn. Ég deili þessum áhyggjum enda fullt tilefni til. Staðan er vissulega mismunandi milli sveitarfélaga og er atvinnuleysi t.d. minna í Grindavík en víða annars staðar. Þrátt fyrir erfiða stöðu er langt í frá að nein uppgjöf sé í fólki. Fólk er í baráttuhug og var ánægjulegt að heyra að þær aðgerðir sem ríkið hefur gripið til hafa skipt miklu máli. Er full ástæða til að vinna með þær áfram og bæta úr þar sem veikir hlekkir eru. Vinnumálastofnun hefur verið að bjóða styrki með fólki inn í fyrirtæki. Við höfum lengt tekjutengda bótatímabilið. Verið er að setja af stað átakið Nám er tækifæri. Gerðir hafa verið samningar um ný störf og einnig má nefna hlutabótaleiðina og greiðslu launa í uppsagnarfresti. Allt þetta skiptir máli eins og stuðningslánin og styrkir til fyrirtækja. Auknir fjármunir hafa verið settir í heilbrigðismál og nýsköpunarverkefni og verið er að vinna af hálfu heimamanna að skipaþjónustu í Njarðvík og hugmyndir eru uppi um laxeldi. Mikilvægt er að huga að störfum fyrir konur við þessar aðstæður og þar er Isavia stór vinnustaður sem er með í bígerð að fjölga störfum. Allar vísbendingar eru um að þegar ferðaþjónustan fer aftur á flug muni Ísland verða eftirsóknarvert land til að heimsækja. Við þurfum bara að hafa innviðina í lagi og vera tilbúin í þá viðspyrnu sem þarf að vera til staðar þegar allt fer af stað.

Herra forseti. Mig langaði að fjalla hér í störfum þingsins um það öfluga viðbragð sem við höfum séð í framhaldi af því ofsaveðri sem gekk yfir landið 10. og 11. desember í fyrra og margir hafa talað um sem aðventustorminn. Áhrifin af óveðrinu og hnökrum sem komu fram bitnuðu mest á norðanverðu landinu. Þetta voru þættir sem sneru að flutningskerfi raforku, dreifikerfi Rariks, fjarskiptakerfinu og varaafli. Ríkisstjórnin brást hratt við og skipaði strax starfshóp sem í miklum snarheitum skrifaði skýrslu með miklum hraða þar sem talin voru upp þau verkefni sem þegar þyrfti að fara í til að tryggja marga af helstu öryggisinnviðum þjóðfélagsins. Nú þegar hefur verið farið í mikla vinnu af hálfu Landsnets, Rariks og Neyðarlínu til að bregðast við þeim ábendingum sem komu fram í vinnu starfshópsins. Áætlun af hálfu Rariks um að koma dreifikerfi fyrirtækisins í jörðu hefur verið flýtt um tíu ár þannig að því verkefni ljúki 2025 í stað 2035. Í dag eru rúm 65% af dreifikerfi Rariks komin í jörð. Í tengslum við aðventustorminn komu einnig í ljós alvarlegir brestir á flutningskerfi raforku og þá helst á norðurhluta landsins. Á þessu ári er unnið af miklum krafti við lagningu Kröflulínu 3, frá Fljótsdalsstöð yfir í Kröflu. Það er hins vegar rétt að benda á í þessari stóru mynd að undirbúningsframkvæmdir vegna lagningar Hólasandslínu 3 eru komnar af stað, þ.e. frá Kröflu til Rangárvalla við Akureyri. Nú styttist í tímanum hjá mér en rétt í lokin langar mig að minnast á þá miklu vinnu sem unnin hefur verið af Neyðarlínunni og starfsmönnum hennar í tengslum við að styrkja fjarskiptakerfi landsins og koma upp varaafli, þar sem stóra verkefnið er að styrkja mikilvæga innviði sem fjarskiptakerfi landsins svo sannarlega eru. Í öllum þessum verkefnum hefur verið vel haldið á spöðunum og fyrir það ber að þakka. Vel gert.

Virðulegi forseti. Ljósmynd Morgunblaðsins af lögreglukonu sem bar merki hvítra þjóðernissinna og táknmynd teiknimyndaandhetjunnar „Punisher“ eða refsarans, með leyfi forseta, við skyldustörf sín hefur vakið verðskuldaða athygli í dag. Hönnun þessara merkja er ekki aðeins sakleysisleg tilvísun í teiknimyndapersónu úr Marvel-heiminum heldur táknmynd lögreglunnar vestan hafs sem refsandi afls þeirra sem taka lögin og refsingar í eigin hendur og sneiða fram hjá réttarkerfinu. Skilaboðin eru að lögreglan hafi það hlutverk að refsa borgurunum fyrir ætluð lögbrot þeirra, rétt eins og refsarinn gerir. Slík viðhorf geta ekki talist æskileg í samfélagi sem segist a.m.k. styðja betrunarstefnu og réttarríki. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur lýst því yfir á Twitter að hún hafi ítrekað við allt starfsfólk sitt að lögreglumenn eigi ekki að bera nein merki sem ekki eru viðurkennd á lögreglubúningi og að því verði fylgt eftir. Það eru vissulega jákvæðar fréttir en betur má ef duga skal, sérstaklega í ljósi ummæla lögreglukonunnar sem um ræðir sem sagði í samtali við Vísi að merki sem þessi væru notuð af mörgum lögreglumönnum og að hún teldi ekki að þau þýddu neitt neikvætt en hún hafi sjálf borið merkin í áraraðir. Ummæli lögreglukonunnar benda til þess að annaðhvort skorti mikilvæga fræðslu innan lögreglunnar um rasísk og ofbeldisfull merki eins og Vínlandsfánann og „Punisher“, eða refsaramerkið, nú eða það sem verra væri, að rasismi og ofbeldisfull menning fái að grassera innan lögreglunnar. Hvort tveggja er óásættanleg staða. Ég mun því óska eftir því að allsherjar- og menntamálanefnd taki þetta mál fyrir á fundi og ræði við fulltrúa lögreglunnar um rasisma innan lögreglunnar og aðferðir til að sporna við honum.

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á frétt sem birtist fyrir nokkrum dögum og sem hefur farið í raun sáralítið fyrir og litla umræðu fengið. Fréttin er þess efnis að heróín sé farið að ryðja sér til rúms hér á landi. Þetta er haft eftir verkefnisstjóra hjá Frú Ragnheiði þar sem langt leiddir fíklar fá aðstoð til skaðaminnkunar. Það er grafalvarlegt ef þetta stórskaðlega fíkniefni fer að ryðja sér til rúms hér á landi en við höfum blessunarlega og að langmestu leyti verið laus við heróín hingað til þó að efnið hafi verið algengt víða í nágrannalöndum okkar. Herra forseti. Það kom einnig frétt fram fyrir tæpum þremur árum frá starfsmönnum Frú Ragnheiðar að þau óttuðust að heróín kæmi í kjölfarið þegar nýr lyfjagagnagrunnur var tekinn upp 2017 og minna varð á markaðnum af lyfseðilsskyldum lyfjum. Nú bætist kórónuveirufaraldurinn ofan á. Það er vissulega mikið áhyggjuefni að heróín sé farið að ná fótfestu hér á landi. Flest algengustu fíkniefnin á markaðnum eru þannig að um er að ræða fastar skammtastærðir. Í heróínneyslu eru skammtastærðir óræðar sem býður heim hættu á dauðsföllum vegna ofskömmtunar. Af því tilefni hef ég lagt fram fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um upplýsingar um tíðni og magn haldlagðra heróínefna hér á landi undanfarin ár og einnig það sem af er þessu ári. Á þessu þarf að taka, herra forseti, og í því sambandi bendi ég á að það er löngu kominn tími til að lögreglan sé fullmönnuð, hún verði betur í stakk búin til að takast á við innflutning og sölu á þessu stórskaðlega efni.

Forseti. Okkur sagnfræðingum þykir oft eftirtektarvert þegar sagan endurtekur sig og við sjáum eitthvað stinga upp kollinum sem við könnumst við úr sögunni. Það er þó ekki alltaf endilega ánægjulegt. Ég verð að segja, forseti, að ég vissi ekki alveg hvaðan á mig stóð veðrið þegar ég kíkti á ný plögg frá Viðskiptaráði Íslands sem hefur núna tekið saman greinargerð um hvað það telur réttu leiðina úr ástandinu sem við erum í. Þar er nefnilega að finna ýmsa gamla kunningja, ef svo má að orði komast, tillögur um hvernig megi minnka umsvif ríkisins í ýmsu, m.a. á sviði samfélagslegrar mótunar, sameina ríkisstofnanir, lesist: hagræðing, eins og við þekkjum það, draga úr lögverndun og leyfisskyldu, lesist: minna eftirlit, og hvernig eigi að ýta undir einkastarfsemi í ýmsu, t.d. heilbrigðiskerfinu. Þetta er kunnuglegt stef frá því fyrir hrun, frá því að við keyrðum samfélagið í þrot, frá nýfrjálshyggjuárunum. Ég verð að segja, forseti, að þetta eru ekki aufúsugestir sem stinga upp kollinum núna, ekki í mínum huga í það minnsta. Það er morgunljóst að tilefni er til að staldra við núna og velta fyrir sér hvað það sé gott að ríkisstjórnin hafi eflt opinbera heilbrigðiskerfið og stofnanir og hvað hið opinbera kerfi skipti miklu máli. Úrelt hugmyndafræði nýfrjálshyggjunnar er ekki rétta leiðin út úr þessari kreppu. Rétta leiðin út úr kreppunni er leið samneyslu og velferðar.

Forseti. Ég er með stöðuuppfærslu varðandi mannréttindavernd á tímum Covid. Við áttum fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í dag þar sem Ragnheiður Helgadóttir og Bjarni Már Magnússon, prófessorar við lagadeild HR, komu og ræddu það sem við höfum verið að ræða varðandi valdheimildir sóttvarnalæknis, heilbrigðisráðherra og í útvíkkaðra samhengi almenna réttindavernd á tímum veirunnar. Allir sem komið hafa fyrir nefndina og rætt málið eru sammála um að eftirlitsskylda Alþingis sé venjulega mjög rík en sérstaklega rík nú á þessum tímum þegar verið er að víkja til hliðar svona miklu af mannréttindum, miklu af borgararéttindum, til að ná meginmarkmiðum um líf og heilsu, og að Alþingi þurfi að stíga inn varðandi lagafrumvörp. Síðan var tillögu bætt við á fundinum í dag um að samtalið milli ráðherra og þingsins yrði virkara og færi fram í þingsal. Það er ein möguleg útfærsla. Mig langar að ræða líka þá upplýstu umræðu sem þarf að eiga sér stað, sem sóttvarnaþríeykið hefur bent á að verði að eiga sér stað og sé nauðsynleg, og að ekki eigi að þagga niður í gagnrýnisröddum. Nú eru læknar farnir að benda á ákveðnar brotalamir, m.a. Bryndís Sigurðardóttir, smitsjúkdómalæknir á Landspítalanum, sem segir að tilmæli um að fólk haldi sig heima skjóti skökku við og jafnframt að staðan á Landspítalanum sé betri en venjulega á þessum árstíma. Hún spyr sig hvers vegna fólki sé ekki ráðlagt að vera heima á hverju ári þegar álag á spítalann eykst vegna inflúensu. Hún talar líka um álagið, að 60–70 sjúkrapláss séu upptekin vegna inniliggjandi fólks sem þurfi pláss á hjúkrunarheimilum. Það er nokkuð sem væri gott að fá svör við frá heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra. Hvers vegna skila sér ekki fjármunir í það? 

Ég minni á tímamörk.

Virðulegur forseti. Ég ætla að nota tímann og ræða aðeins um plast, þá frábæru uppfinningu. Aftur á móti er vandamálið okkar ofnotkun á plasti. Við erum farin að nota allt of mikið af plasti, bara í einnota umbúðir. Ekkert lát virðist vera á framleiðslu plasts enda tvöfaldaðist árleg heimsframleiðsla á árunum 2000–2017. Plastúrgangur er því að verða eitt af okkar allra stærstu umhverfismálum og það er útlit fyrir að árið 2050 gæti verið meira af plasti en fiski í sjónum. Þetta er auðvitað hrollvekjandi staðreynd. Norrænir umhverfisráðherrar hafa nú lagt til að gerður verði nýr alþjóðasamningur til að draga úr plastmengun í hafi og er það vel. Í skýrslu sem unnin var fyrir norrænu ráðherrana er lögð áhersla á slíkan alþjóðasamning sem miðar þá að því að virkja stjórnvöld, atvinnulíf og neytendur í sameiginlegu átaki til að koma í veg fyrir þessa miklu mengun Í skýrslu okkar og áætlun á Íslandi um plast kemur í ljós að umbúðaplast er um 47 kíló á hvern íbúa á ári. Það gera um 165.000 tonn. Aðeins 43% af þessu plasti skilar sér til endurvinnslu. Virðulegur forseti. Við verðum hreinlega að taka okkur á í þessu. Þá er líka spurning: Hvar er verið að endurvinna plastið? Meiri hlutinn af öllu plasti, ef ekki nánast allt plast, sem fer til endurvinnslu á Íslandi er flutt til útlanda. Við höfum komið okkur upp ákveðnu fyrirkomulagi til að ýta undir endurvinnslu með Úrvinnslusjóði en þar er hluti af gjaldinu flutningsjöfnun og miðar að því allt plast eigi að fara til útflutnings. Ég velti því fyrir mér, virðulegur forseti, hvort ekki sé einfalt fyrir okkur hér í þessum sal og hæstv. umhverfisráðherra að breyta þessu fyrirkomulagi þannig að til verði hvati til að endurvinna plast hér heima og hvetja þannig til nýsköpunar í hringrásarhagkerfinu hér á landi.

Virðulegi forseti. Hreint Ísland er það sem ég ætla að tala um hér í dag. Jú, við stöndum vissulega frammi fyrir mörgum áskorunum í dag vegna heimsfaraldursins, en þegar við verðum orðin hrein af Covid hér á landi verðum við að horfa á þau fjölmörgu tækifæri sem við höfum í okkar hreina landi. Hér höfum við mikla hreina orku og mörg tækifæri til þess að beisla græna og hreina orku til margra góðra verka og þá ekki síst í matvælaframleiðslu. Okkar sóknarfæri og tækifæri liggja í hreinni orku og hreinum matvælum. Það er einmitt þetta sem allur heimurinn er að leita að í dag; heilnæmustu og hreinustu matvælunum og sem hreinustu orkugjöfum. Hér búum við vel þegar kemur að grænmetisrækt og próteinrækt og öðru slíku á umhverfisvænan hátt og þar eigum við að sækja fram og nýta þessi tækifæri, hugsa fram á veginn og vera bjartsýn. Það eru líka tækifæri í hreinum iðnaði eins og gagnaverum sem eru náttúrlega á þeirri stafrænu öld sem við búum vaxandi iðnaður og hér þarf minni orku og annað slíkt. Þegar við verðum komin með öflugan gagnasæstreng til landsins til viðbótar þá liggja þarna mörg tækifæri. Ef við nýtum þessi tækifæri þá getum við skapað fjölmörg hálaunastörf og góð störf, fjölbreytt atvinnulíf sem mun standa undir því velferðarsamfélagi og þeim lífsgæðum sem við viljum hafa á Íslandi.

Virðulegi forseti. Í gær bárust 43.243 undirskriftir sem eru ákall um að taka upp nýja stjórnarskrá á grundvelli frumvarps stjórnlagaráðs. Í gegnum tíðina hefur sú orðræða verið uppi meðal sérfræðinga víða að ekkert sé hlustað á sérfræðinga. Ég hygg að rétt eftir hrun, þegar mikið vantraust var í garð sérfræðinga á öllum sviðum, hafi það verið rétt umkvörtun. En aftur á móti ber líka á því, í það minnsta í seinni tíð, að sérfræðingar sendi frá sér álit sem bera þess merki að þeir, sumir hverjir, taki málefnið ekki mjög alvarlega. Það kemur jafnvel í ljós í gagnrýni þeirra að þeir hafa ekki skoðað málið jafn vel og maður myndi ætla, að þeir hafa t.d. ekki lesið greinargerð eða jafnvel ekki gluggað í gildandi stjórnarskrá. Þannig finnst t.d. dæmi um umsögn á Alþingi, sem ég ætla að fara betur yfir í ræðu á eftir, þar sem finna má gagnrýni á ákvæði í frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár, frekar harða gagnrýni, sem er orðrétt nákvæmlega eins og í þeirri gildandi. Ég fer betur yfir það hér á eftir. Mig langar í þessu sambandi að reyna að ná til fólks sem er á móti því að taka upp nýja stjórnarskrá. Ég skal hlusta á alla sérfræðinga sem taka málefnið alvarlega. Ég skal taka gagnrýni þeirra alvarlega. Ég vona að það verði normið að við tökum hvert annað alvarlega hvar sem við stöndum í málinu. Það er ófyrirséð nákvæmlega hvernig haga þurfi samtalinu við almenning, í kjölfar þess að breyta núgildandi plaggi, en þegar kemur að gagnrýni á plaggið er allt opið í því. Ég vona að sérfræðingar upplifi sig ekki útilokaða frá umræðunni. Ég mun alla vega ekki útiloka þá frá umræðunni.

Virðulegi forseti. Það hefur náttúrlega ekki farið fram hjá neinum að það er þungur róður hjá mörgum rekstraraðilum í samfélaginu, hjá einyrkjum og ekki síður listamönnum. Viðreisn hefur reynt að gera sitt besta til að halda málflutningi þeirra á lofti hér í þingsal og komið með tillögur um hvað betur mætti fara, eins og til að mynda að fresta hækkun áfengisgjaldsins, sem fjármálaráðherra og ríkisstjórnin hefur boðað, sem leggur m.a. þungar byrðar á veitingastaði sem nú róa lífróður. Mig langar núna að beina sjónum að STEF, sem innheimtir gjöld af þeim sem reka veitingastaði, verslanir, hjúkrunarstofur, hótel og fleira, sem á í miklum erfiðleikum núna. Mínar heimildir herma að strax núna á þessu ári sé tekjufall vegna tónleika 70% hjá STEF. Það er lækkun í bakgrunnstónlist um allt upp í 30%. Núna í desember, þegar er alla jafna stærsta úthlutunin til tónlistarhöfunda og textahöfunda í gegnum STEF, er líklegt að sú fjárhæð verði mun lægri. Við vitum það öll og heyrum það á tónlistarfólki og listafólki að reksturinn er mjög þungur. Þess vegna teljum við í Viðreisn brýnt að hæstv. fjármálaráðherra og eftir atvikum hæstv. menntamálaráðherra skoði það sérstaklega hvernig hægt er m.a., þótt það séu ekki einhver risastór skref en það eru þýðingarmikil skref og stór skref í hinu stóra samhengi, að hjálpa STEF og þar með veitingahúsum og tónlistarfólki, að halda annars vegar uppi rekstri veitingahúsa og bara, að halda þeim gangandi, og um leið að tryggja að ekki verði tekjufall hjá tónlistarhöfundum og tónlistarfólki þegar kemur að flutningi tónlistar. Það skiptir miklu máli að reyna að gera allt sem hægt er, að við tökum stór og djörf skref og að við hugsum í lausnum, búum ekki til óþarfaflækjur. Það er hægt með einföldum aðgerðum 

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að vekja athygli á því að við áttum mjög mikilvæga umræðu hér fyrr í vikunni um stjórnskipuleg álitaefni í tengslum við sóttvarnaaðgerðir. Nú er kominn tími til, þegar ein meðganga er liðin frá því að Covid kom upp, að við eigum þetta reglubundna samtal. Ég kem hingað upp til að mæla með því að forseti beiti sér fyrir því að við eigum hér, vegna stjórnskipulegra álitaefna, breiðari umræðu heldur en eingöngu út frá lögmætisspurningu, samtal við heilbrigðisráðherra, samtal við ríkisstjórn, um það hvernig við ætlum að haga því eðlilega samspili sem felst í eftirlitshlutverki þingsins. Við verðum að geta haft tæki og tól til þess og ég held að það væri öllum gott og yrði til stuðnings að við ættum hér þessi orðaskipti við m.a. heilbrigðisráðherra því að upplýsingagjöf og þingeftirlit skiptir mjög miklu máli núna. Sérfræðingar hafa undirstrikað að víðtækt samráð sé mikilvægt á þessu sviði. Við skiljum það vel, ekki síst við a.m.k. í Viðreisn og fleiri í stjórnarandstöðu, að stjórnvöld verða að hafa svigrúm til að bregðast hratt við af því að rík ábyrgð hvílir á stjórnvöldum að bregðast hratt við og verja fólkið okkar fyrir heilbrigðisvánni en á móti kemur að eftir því sem lengra líður 

Forseti tekur undir það að mikilvægt er að þingið geti rætt þessi mál og að sjálfsögðu mun verða orðið við óskum sem berast um það. Ef forseta berast óskir um sérstakar umræður eða annað slíkt þá mun ekki standa á honum. Það varð að ráði að lengja þá sérstöku umræðu, sem reyndar hæstv. forsætisráðherra hafði frumkvæði að að taka upp, einmitt vegna mikilvægis málsins og var hún með þeim lengri af þessu tagi sem hér fara fram. Það má benda á möguleika til að taka á þessum málum í nefndum þingsins o.s.frv. Þannig að forseti telur nú að það séu ýmis úrræði og ýmis tæki tiltæk í þeim efnum og endurtekur bara að það mun ekki standa á forseta að taka til velviljaðrar afgreiðslu óskir sem berast um slíkt.

Forseti. Það má ræða við heilbrigðisráðherra, við þingmenn gerum það þá bara, en það eru fleiri leiðir heldur en að vera með sérstaka umræðu. Sérstök umræða er mjög takmörkuð auðlind. Það er ekki fastur punktur. En það er verið að kalla eftir því að það sé fastur punktur í tilveru þingsins, í þingsal, á þingfundi, þar sem rætt er við heilbrigðisráðherra um stöðuna o.s.frv. Þríeykið, í grein fyrir helgi sem heitir „Vogarskálar veirunnar og lýðheilsa“, talar um að þessi upplýsta umræða sé svo mikilvæg. Við megum ekki þagga niður gagnrýnisraddirnar. Það má segja að upplýst umræða sé grundvöllur bæði fyrir farsælum sóttvarnaaðgerðum og fyrir verndun borgararéttinda og annarra mannréttinda sem verið er að víkja til hliðar. Ég kalla eftir því og styð þetta ákall um að forseti, sem hefur vald til þess að setja bara þetta tempó, tali við heilbrigðisráðherra, hvort það verði ekki bara vikulega eða hálfsmánaðarlega í þinginu sem heilbrigðisráðherra kemur 

Virðulegi forseti. Ég tek undir það sem komið hefur fram í máli hv. þingmanna og vil bæta við einu í viðbót, það er frumkvæði. Kallað er eftir, hefur verið gert síðan þetta ástand hófst, frumkvæði stjórnvalda vegna þeirra tilslakana sem verið hafa hér í þinginu - við höfum sýnt ástandinu skilning með því að koma málum hratt í gegn, fjáraukanum og þess háttar málum - að það sé góð eftirfylgni og að stjórnvöld sýni frumkvæði í því að koma með upplýsingar um hvernig mál standa og hvernig mál ganga. Umræða um munnlega skýrslu forsætisráðherra er í raun fyrsta skrefið sem stigið hefur verið og það var í kjölfar ákveðinnar samfélagslegrar umræðu og tillögu um að hefja rannsókn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd á ástandinu. En við þurfum meira af slíku í öllum nefndum, 

Forseti. Ég ætla nú bara taka undir og hrósa þeim sem vekja máls á þessu mikilvæga máli og að við ræðum þetta. Ég var ánægður með að forseti skyldi hafa lengri umræðutíma í umræðu hér um daginn og ég er ánægður og vil hrósa hv. formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem tók mjög vel í mína beiðni um opinn fund um skýrslu um sóttvarnir og valdheimildir. Hann hefur svo haldið áfram umfjöllun nefndarinnar þar um, nú síðast í morgun. Ég held að það séu tveir fundir búnir fyrir utan opna fundinn þannig að það er virkt samtal í gangi innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, ekki rannsókn heldur samtal um þetta. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við nýtum þau úrræði sem við höfum til að ræða þetta sem oftast, hér sitja ráðherrar fyrir svörum og það eru sérstakar umræður, og að við séum skapandi í því að athuga hvort það séu til fleiri leiðir og getum átt gott og heilbrigt samtal um þessi mál eins og við höfum verið að gera í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta kærlega fyrir þessi viðbrögð. En ég vil engu að síður minna á, eins og ég gat um áðan, að það er heil meðganga liðin síðan Covid kom upp og við höfum fengið eina umræðu. Það er þakkarvert að hún var lengd, en það var ein umræða hér í þinginu. Umræða er það sem við erum að kalla eftir í mestri vinsemd. Ég tek undir það sem sagt hefur verið, að við eigum að hafa hér dýnamískt samtal, við eigum að hafa það heilbrigt og það eru hagsmunir allra að samfélagið allt komist í gegnum þessa erfiðu tíma. En það sem við viljum ekki að komi í ljós þegar við lítum til baka í sögunni er að við höfum ekki staðist kröfur um gegnsæi, að við höfum ekki staðist kröfuna um lýðræði á svona tímum. Það var mjög eðlilegt framan af að þingið reyndi að gera allt til þess að sýna sveigjanleika, liðleika til að vera með fyrstu viðbrögðin rétt. En núna þegar þetta er liðið verðum við að gæta þess að vera með fasta, reglubundna upplýsingagjöf í þinginu. Það er öllum til hagsbóta, bæði framkvæmdarvaldinu en ekki síður löggjafarvaldinu, þessu elsta þingi í heimi.

Forseti vísar til þess sem hann áður sagði, en vill þó taka fram að hann er ekki viss um að það sé alveg rétt munað að þetta sé fyrsta sérstaka umræðan frá því að Covid-faraldurinn bankaði á dyr. Ég þykist muna rétt að a.m.k. í tvígang á útmánuðum og síðastliðið vor, ef ekki þrisvar sinnum, hafi verið annars vegar sérstakar umræður og hins vegar munnlegar skýrslur frá ráðherrum, fyrst og fremst forsætisráðherra, að vísu að verulegu leyti um efnahagsleg viðbrögð við faraldrinum. En það hafa verið sérstakar umræður skipulagðar og umsamdar um það mál. En þessu er komið til skila og er þá gengið aftur til dagskrár.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um að biðja um skýrslu um mikið réttlætismál og mikið frelsismál, aðgengi hreyfihamlaðra að byggingum. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að fá þessar upplýsingar fram til að sjá hvort einhvers staðar sé pottur brotinn í þessum málaflokki, sem það vissulega er. Þá held ég að slíkar upplýsingar geti hjálpað okkur við að bæta úr þeim annmörkum sem eru til staðar. Vil ég þakka þingheimi fyrir að taka svona vel í þessa beiðni og líka hvað það voru margir með mér á henni af því að þetta er algjörlega þverpólitískt mál sem við erum öll sammála um að við viljum hafa í lagi.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni greiddum atkvæði gegn frumvarpinu um greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Við töldum á því máli vera ýmsa galla og vildum leggja meiri áherslu á að gera fyrirtækjum kleift að halda ráðningarsambandi við starfsmenn frekar en að styrkja þau til að segja þeim upp. Við munum því ekki styðja þessar breytingar en við sitjum hjá við afgreiðslu málsins.

Virðulegur forseti. Þingflokkur Pírata studdi ekki svokallaða uppsagnarleið ríkisstjórnarinnar og við munum því heldur ekki styðja þessa viðbót við uppsagnarleiðina. Við lítum ekki svo á að það eigi að auðvelda fyrirtækjum að segja upp fólki, sama hverrar stærðar þau eru og sama í hvaða formi það verður, þannig að við segjum nei.