Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Með frv. þessu er farið fram á, að eftirleiðis verði vitagjaldinu öllu varið í þarfir vitamálanna, og gerir 1. gr. frv. nánari grein fyrir því, hvað við er átt með því orðalagi. Ég tel og, að það muni hafa vakað fyrir löggjafanum, að slík framkvæmd skyldi verða á þessum málum, en reyndin hefir orðið önnur. Eins og sjá má í grg., er fylgir frv., hafa eftir árið 1927 orðið mikil vanhöld á því, að vitagjöldin rynnu í þágu vitanna. Til ársloka 1927 var varið úr ríkissjóði í þarfir vitanna rúmlega 413 þús. kr. umfram vitagjaldið, frá því það var lagt á, en á síðustu 12 árum er þessi mynd orðin svo gerbreytt, að nú skortir á um 1253000 kr. að til vitamála hafi runnið allt vitagjaldið. Þetta sýnir, að á síðustu 12 árum hefir ríkissjóður tekið til sin og varið til annara þarfa 1637000 kr. af vitagjaldinu. Þetta tel ég fullkomna óhæfu, og ég dreg ekki í efa, að allir geti verið sammála um, að það nái ekki nokkurri átt, að Íslendingar geri sér vitagjöldin að tekjulind, svo mjög sem á það skortir, að vitakerfið geti talizt sæmilegt. Í grg. er þess getið, að enn eru óbyggðir 55 af þeim vitum, sem vitalögin gera ráð fyrir. Flestir þessara vita verða alldýrir, og sumir þeirra munu kosta svo skiptir hundruðum þúsunda, en allir eru þeir nauðsynlegir, og við myndum vilja byggja fleiri vita en þessa, ef fjárhagur leyfði, því að þörfin er brýn. Ég þarf ekki að leiða rök að því, að fullkomið vitakerfi myndi eiga sinn þátt í því að draga úr þeim tíðu og hörmulegu sjóslysum, sem eiga sér stað árlega við strendur landsins. Og ég verð að segja það, að venjulega hefir andað þeirri hýju úr garði Alþ. til sjómannastéttarinnar, er á hana hefir verið minnzt hér, að við flm. ættum ekki að þurfa að kvíða því, að frv. nái ekki fram að ganga. Við höfum sett það ákvæði í 2. gr., að lög þessi komi ekki til framkvæmda, á meðan styrjöldin stendur yfir. Þetta höfum við gert til þess að mæta þeirri mótbáru, sem kynni að rísa, þótt órökstudd sé, að eins og nú horfir megi ekki svipta ríkissjóð þessari tekjulind, á meðan öll fjárhagsleg afkoma hans sé í jafnmikilli óvissu og nú er. Hefir okkur og fundizt meinfangalaust, þótt þetta ákvæði verði sett, þar sem gera má ráð fyrir, að vitagjaldi lækki að miklum mun vegna minnkandi siglinga til landsins um ófriðartímann. Nú mætti spyrja: Hvers vegna á þá að vera að lögfesta þessa breyt. nú? Það er vegna þess, að þess hefir verið krafizt, að framlög til nýrra vitabygginga falli niður vegna þröng fjárhags ríkissjóðs og skorts á erl. gjaldeyri nú um sinn. Ég myndi ekki telja mér fært að sitja sem atvmrh., ef slík krafa væri borin fram á venjulegum tímum, en eins og nú er málum háttað mun ég þó sætta mig við hana, ef Alþ. samþ. þetta framtíðarskipulag á vitamálunum, sem frv. fer fram á. Ég læt svo þessi fáu orð nægja til þess að fylgja frv. úr hlaði, enda geri ég ráð fyrir góðum hug hv. þm. í garð þessa máls. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að vænta þess, að frv. verði vísað til sjútvn., og vil jafnframt beina þeim tilmælum til n., að hún veiti málinu fljóta og góða afgreiðslu.

*Emil Jónsson: Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. atvmrh, fyrir að hafa flutt frv. þetta. Ég hefi þrásinnis á þeim stutta tíma, sem ég hefi haft þessi mál með höndum, látið þá skoðun mína í ljós, að þetta bæri að gera, að ákveða, að vitagjaldið allt rynni eingöngu til vitamálanna. Þetta mun og skoðun allra sjómanna og annara, er um málið hafa hugsað, og hafa áður borizt kröfur í þessa átt, þótt ríkið hafi ekki séð sér fært að verða við þeim. Hæstv. ráðh. hefir fært þau rök fyrir máli sínu, að ég tel óþarfa að bæta þar nokkru við, enda hefir aldrei skort á, að menn viðurkenndu rök þau, er fram hafa verið færð þessu máli til stuðnings, heldur hefir ríkissjóður ekki séð sér fært vegna fjárhagsörðugleika að vera án þessa tekjuauka. Ég álít, að þetta sé á misskilningi byggt. Ríkissjóður hefir ekki efni á, að skipulag vitamálanna sé ekki svo sem bezt verður á kosið, og það getur kostað hann meira fé en þeim hluta vitagjaldsins nemur, er til þessa hefir runnið í ríkissjóð. Hæstv. ráðh. benti á það, að nokkuð á aðra millj. kr. skorti á það, að allt vitagjaldið hafi runnið til vitamálanna. Ef þessi upphæð hefði verið notuð öll í þágu vitamálanna. tel ég, að um heimingur þeirra 55 vita, sem ráð er fyrir gert í vitalögunum, hefði nú verið byggður. Meðalkostnaður við hina smærri vita nemur frá 30-10 þús. kr., og hefði því mátt reisa um 25–30 vita fyrir þetta fé, ef notað hefði verið. Ég mun svo ekki lengja umr. frekar, enda hefi é5 við önnur tækifæri í tilefni af frv. hv. 6. þm. Reykv., er hann hefir borið fram áður og fól í sér svipað ákvæði, látið í ljós hug mínu til þessa máls. Rök hæstv. ráðh. voru svo skýr og glögg, að ég hefi þar engu við að bæta, en ég vildi aðeins láta í ljós þakklæti mitt til hv. flm. frv. Að málið fái ekki endanlega afgreiðslu sí meðan styrjöldin geisar, tel ég ekki aðalatriði; maður vonar, að einhverntíma ljúki þeim hildarleik, og þá verður unnt að hefjast handa með fullum krafti.



Á Alþ. 1938 var samþ. þál., sem fól landbúnaðarráðh. að skipa mþn. til þess að gera till. um fyrirkomulag varðandi rannsóknar- og tilraunastarfsemi í þágu landbúnaðarins. Milliþinganefnd sú, er ráðh. skipaði, samdi frv. til l. um rannsóknir og tilraunir í þágu landbúnaðarins. Frv. fylgdi ýtarleg grg., og var það lagt fyrir Alþ. 1939, en náði ekki afgreiðslu á því þingi. Nú höfum við tveir nm., er setu eigum á Alþ., hv. þm. A.-Húnv. (JPálm) og ég, leyft okkur að bera frv. fram að nýju. Tilgangurinn með því að setja l. um þetta efni er að samræma þá tilraunastarfsemi, sem rekin er í landinu, og þá fyrst og fremst á tilraunastöð ræktunarfélags Norðurlands á Akureyri og tilraunastöð Búnaðarfélags Íslands á Sámsstöðum. Eftir að atvinnudeild háskólans var sett á fót, hefir landbúnaðardeildin tekið upp nokkra tilraunastarfsemi þar, aðallega á sviði jarðræktar og búfjárræktar, og loks eru tilraunir deildarinnar varðandi mæðiveikina og garnaveikina. Nauðsynlegt er að koma föstu skipulagi á alla þessa tilraunastarfsemi, sem Búnaðarfélag Íslands, Ræktunarfélag Norðurlands og ríkið, eða atvinnudeildin, rekur hvert að sínum hluta. Eigi þessar tilraunir að koma að fullum notum, verður að vera samræmi þar á milli, og er það höfuðtilgangur frv., að komi hér á föstu skipulagi. Hefir n. við samningu frv. haft samvinnu við aðaltilraunamenn okkar, á Akureyri og Sámsstöðum, en einnig við forráðamenn bændaskólanna, sem ætlazt er til, að hafi búfjárræktartilraunirnar með höndum. Hjá okkur hefir litlu fé verið varið til þessara tilrauna, eða aðeins um 30 þús. kr. árlega, og munu hvergi vera reknar jafnódýrar tilraunastöðvar og á Akureyri og Sámsstöðum. Nú vil ég auðvitað ekki leggja þær til jafns við erlendar tilraunastöðvar, sem hafa yfir margfalt meira fé að ráða, en árangurinn hefir verið mikill og góður með jafnlitlu fé og varið hefir verið til þeirra. Ég hefi orðið var við, eftir að frv. kom fram n Alþ., að margir eru hræddir við þann útgjaldaauka, sem það hefir í för með sér fyrir ríkissjóð. því er ekki að leyna, að það mun hafa nokkurn aukinn kostnað í för með sér, þegar frv. væri framkvæmt út í yztu æsar, eins og gert er ráð fyrir að verða muni með tímanum. en sá kostnaðarauki er ekki mikill, og er gerð nákvæm grein fyrir því í grg. fyrir frv., sem lá fyrir síðasta Alþ. Sé ég ekki ástæðu til að sundurliða það frekar. En jafnvel þó að ekki yrði hækkað fjárframlag til tilraunastarfsemi í þágu landbúnaðarins, væri samt mikið unnið við það, ef þetta frv. yrði að l., því að þá yrði hægt að koma á ýmsum endurbótum með samvinnu milli tilraunastöðvanna, enda þótt fjárframlagið yrði ekki hækkað. Enda þótt segja megi nú, að ekki blási byrlega með að fá hækkuð fjárframlög hjá Alþ., þá leggjum við flm. þessa frv. ríka áherzlu á, að það fái afgreiðslu nú á þessu þingi, því að það getur gert mikið gagn, jafnvel þó að ekki verði veitt meira fé til slíkrar tilraunastarfsemi en gert hefir verið á undanförnum árum. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta frv. Það var mælt fyrir þessu frv. af hv. þm. A.-Húnv., þegar það var lagt fram hér á Alþ. í fyrra, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það, sem hann sagði, eða það, sem skýrt er frá í grg., sem fylgdi frv., þegar það var lagt fram á Alþ. í fyrra. Ég vil að lokum leyfa mér að mælast til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til landbn.



Það er ekki þörf á að skýra þetta frv. frekar en gert er í grg., sem fylgir því. Eins og þar kemur fram, er hér aðallega verið að greina í sundur milli samgöngubóta og fyrirhleðslna, og nauðsynlegt er, að þar sé skýrt greint á milli, vegna þess að svo er fyrir mælt í l. um þessi mannvirki, að þar, sem verið er að vinna að fyrirhleðslum, skuli nokkur hluti kostnaðarins greiðast af sýslunni, en þar, sem um samgöngubætur er að ræða, er kostnaðurinn greiddur af ríkinu. Í öðru lagi er lagt til í þessu frv-., að fyrirhleðslurnar fyrir Affallið verði eingöngu taldar til samgöngubóta, því að Affallið gerir yfirleitt mjög lítil landspjöll, en fyrirhleðslurnar við það eru aðallega nauðsynlegar vegna samgöngubóta. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. og vil óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og samgmn.

* Flm. (Pétur Ottesen): Það er nú orðið nokkuð langt síðan breyt. hefir verið gerð á vegal., en grundvöllurinn undir þeim hefir breytzt síðan þau voru sett, því að á undanförnum árum hefir það verið svo, að jafnóðum og vegir féllu inn í þjóðvegakerfið, þar sem áður voru sýsluvegir, þá voru þeir jafnframt teknir upp í tölu þjóðvega. Með þessum hætti hafa smátt og smátt orðið þær breyt. á vegakerfi landsins, að allmargir af þeim vegum, sem áður voru sýsluvegir, eru nú að meira eða minna leyti búnir að vera sem sýsluvegir og hafa smám saman verið teknir upp í tölu þjóðvega. Á því tímabili, sem liðið er síðan vegal. var síðast breytt, en það var 1933, hafa orðið miklar og víðtækar breyt. á vegasamböndum landsins og umferð um vegi, og þess vegna er það ekki nema eðlilegt, þó að brtt. verði bornar fram. Það hafa komið fram óskir um breyt. á vegafyrirkomulaginu, sem ganga í sömu átt og lagt er til í þessu frv. og öðru frv., sem liggur fyrir þessu þingi. Einnig hafa komið fram fjölmargar brtt. í sömu átt á undanförnum þingum, en það hefir ekki tekizt að fá framgengt neinum breyt. á vegal. á þessu árabili, en ég býst við, að eftir því, sem lengra líður, þyki sanngjarnt, réttlátt og eðlilegt, að teknar verði aftur upp breyt. sem eðlileg afleiðing af þeim samgöngubótum og umbótum á vegakerfi landsins, sem hafa orðið á seinni árum. Mér virðist því eðlilegt, að þeir vegir, sem eru taldir upp í brtt. mínum á þskj. 16, verði teknir upp í þjóðvegakerfið, eins og því hefir verið háttað á undanförnum árum. Ég þarf ekki að fjölyrða um hinar einstöku brtt., því að ég hefi gert það hér áður og auk þess hefir verið gerð grein fyrir þeim ástæðum, er liggja til grundvallar fyrir þessu frv. í grg. þess. Ég vil aðeins bera fram þá ósk, að Alþ. taki nú þessu máli þannig, að það fái nokkra afgreiðslu, og vildi ljúka máli mínu með ósk um að þessu frv. verði vísað til samgmn., að þessari umr. lokinni.

forseti (JörB): Mér hefir borizt ósk Framsfl. þess efnis, að hann mætti setja hv. þm. V.-Húnv. (SkG) til þess að gegna störfum hv. þm. N.-Þ. (GG) í samgmn. í forföllum hans, og skoða ég það samþ., ef enginn mælir því í gegn.



Ég sé, að hv. samþm. minn, sem er fyrri flm. þessa frv., hv. 1. þm. Skagf., er ekki viðstaddur nú, og vil ég því aðeins fylgja þessu frv. úr hlaði með nokkrum orðum. Ég get sagt svipað og hv. þm. Borgf., er hann mælti fyrir sínu frv. Þetta frv. hefir verið flutt á undanförnum þingum af okkur þm. Skagf., og ég tel rétt og sjálfsagt að flytja þessar brtt. einnig nú á þessu þingi. Hér eru þrjár brtt., sem liggja fyrir viðvíkjandi vegum í Skagafirði. Í fyrsta lagi, að Sauðárkróksvegur, sem nú er þjóðvegur frá Sauðárkróki að Varmahlíð, verði lengdur sem þjóðvegur frá Varmahlíð að Goðdölum, því að það er algerlega óviðráðanlegt að halda honum við sem sýsluvegi, og er hin mesta nauðsyn á, að hann verði tekinn í tölu þjóðvega. Önnur brtt. er um það, að Þverárfjallsvegur. frá Sauðárkróki um Skagaheiði, Laxárdal ytri og Þverárfjall að Skagastrandarvegi, verði gerður að þjóðvegi. Ýmsir hlutar af þessum vegi eru taldir til fjallvega, en þar er orðið bílfært að mestu leyti, og er þar vist mikil umferð, og má því telja rétt og sjálfsagt, að hann verði gerður að þjóðvegi. Þriðja brtt. okkar þm. Skagf. er, að Hólavegur, frá Hofsósvegi að Hólum í Hjaltadal, verði tekinn í tölu þjóðvega. Ég hygg, að Hólaskóli sé eini skólinn í sveit, sem ekki hefir þjóðveg heim í hlað, eða svo að segja, og veit ég ekki, hvers Hólar í Hjaltadal eiga að gjalda, að vera þannig settir skör lægra en bændaskólinn á Hvanneyri og héraðsskólar, þar sem vitað er. að auk þess, sem þar er allstór bændaskóli, eru Hólar í Hjaltadal einn af þeim stöðum landsins, sem er mest sóttur af ferðamönnum að sumri til. Það er einkum vegna þess, hve slæmt vegasambandið er, að miklu dýrara og erfiðara er fyrir ferðamenn að komast þangað en ella myndi verða. Ég tel þetta hið mesta réttlætis- og sanngirnismál, einkum þar sem hér er aðeins um mjög stuttan kafla að ræða, sem ekki er þjóðvegur, og má telja sjálfsagt að leggja þjóðveg alla leið heim að Hólum. Það eru aðeins 12 km. af þeim vegi, sem er ruddur sumarvegur og ekki bílfær nema þann tíma árs, sem ekki er snjór á jörð. Af því, sem nú var sagt, leiðir, að nauðsyn ber til að fá góðan, bílfæran akveg heim að Hólum, og rétt, að þegar á þessu þingi verði ákveðið að veita fé til að leggja slíkan veg þangað heim. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en vil leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til samgmn.

* Flm. (Jón Pálmason): Ég hefi nokkuð orðið þess var, að sumum hv. þm. þykir furðu djarft af mér að leggja þetta stórmál inn í þingið, án þess að hafa nokkuð rætt það við þá flokka. sem styðja hæstv. ríkisstj. Ég skal taka það strax fram, að ég er ekki fyllilega ánægður með þau vinnubrögð. sem helzt tíðkast hér á Alþ. um afgreiðslu stórmála, að þau séu geymd fram undir þinglokin, þar til búið er að semja um þau, og þau svo hespuð af í einni svipan. Þess vegna tel ég betra og í samræmi við það, sem eigi að vera, að mál, sem mönnum kemur saman um, að mikið sé undir komið, séu rædd ýtarlega og opinberlega hér á Alþ. og leitazt verði eftir, að hve miklu leyti samningar takast í nefndum milli þeirra flokka, sem hlut eiga að máli, um úrslit þeirra. Eins og menn yfirleitt vita, þá hafa jafnan verið meiri eða minni umr. um það hér á Alþ., hver vera eigi afstaðan til ýmsra mála þess atvinnuvegar, sem um langa hríð hefir verið aðalatvinnuvegur þessarar þjóðar, sem sé landbúnaðurinn. Það er kunnugt, að landbúnaðurinn hefir a. m. k. fram undir síðastl. aldamót verið aðalatvinnuvegur okkar þjóðar og borið uppi menningu hennar fjárhagslega. En síðan um aldamót hefir þetta mikið breytzt, og orsakirnar til þeirrar breyt. eru margar. Það er kunnugt, að einkanlega síðastl. 10 ár hefir alltaf meira og meira færzt í það horf, að straumur fólksins hefir legið frá sveitunum til kaupstaðanna. Þessi flótti frá framleiðslunni stafar af því, að í kaupstöðunum eru meiri þægindi og meira aðlaðandi fyrir fólkið að ala þar aldur sinn en í sveitum landsins. Þetta er á ýmsan hátt í ósamræmi við það, sem þjóðarhagurinn krefst. Það eru áreiðanlega hagsmunir fyrir þjóðina, að okkar góða land sé notað sem bezt, og að vinnuaflið, sem til er í landinu, verði notað til að hagnýta þau landsgæði, sem þar er um að ræða. Ég hefi nokkuð minnzt á þetta, bæði í blöðum og á annan hátt. Ég tel, að á síðari árum hafi orðið hér á landi mikið ósamræmi milli framleiðslunnar og launakjaranna, og þetta ósamræmi hefir einkum orðið orsök þess, að meira og meira af hinu uppvaxandi fólki hefir horfið frá framleiðslu sveitanna og leitazt við að afla sér tækifæris innan launastéttanna og þess flokks verklýðsstéttarinnar, sem átti kost á að hafa stöðuga atvinnu. Ég skal ekki fara langt út í það, hvaða orsakir liggja til þessa ástands, sem við höfum haft fyrir augum undanfarin ár í mestum hluta þessa lands. Það kemur æ betur og betur í ljós, að landsfólkið, og einkum forráðamenn bænda á sviði þjóðmálanna, hafa yfirleitt nú opin augu fyrir því, hver þjóðarhætta stafar af þessu öfugstreymi, ef svona heldur áfram. Það hefir mikið verið um þetta rætt og gripið til ýmsra ráða landbúnaðinum til styrktar, svo sem styrkir til jarðræktar, húsbygginga o. s. frv., og síðast en ekki sízt hefir verið gripið til þess ráðs að setja þau l., sem þetta frv. fer fram á að fella niður, sem sé afurðasölulögin. Þau voru sett árið 1935, og að sjálfsögðu í þeim tilgangi að gera landbúnaðinum hægara fyrir heldur en verið hefir. En ég verð að segja það, að þó að tilgangurinn með þessum l. hafi sjálfsagt verið góður, og ekki annar en sá, að koma í veg fyrir, að fólksstraumurinn héldi áfram úr sveitunum til kaupstaðanna, þá hefir framkvæmd þeirra l. orðið á þann veg, að það má segja, að tilgangurinn hafi að mjög miklu leyti misheppnazt, og orsakirnar til þess, að svo fór, eru að minu áliti tvær. Í fyrsta lagi sú sérstaklega, að mjög illa var séð fyrir afurðasölunni innanlands. Það var mjög mikið aðstreymi af framleiðsluvörum bænda á markaðinn innanlands, og framkvæmdin var falin mönnum, sem mest höfðu talað, en mínna vit höfðu til að selja sínar afurðir. Þetta orsakaði það, að fyrsta árið, sem kjötlögin komu til framkvæmda og salan á kjöti var skipulögð, þá minnkaði sú afurðasala á innanlandsmarkaðinum um 40% samkv. upplýsingum frá skipulagsnefnd atvinnumála. Það er alkunnugt, hve miklir annmarkar reyndust vera á því að framkvæma mjólkursölulögin og hve mikla óánægju sú framkvæmd skapaði að ýmsu leyti. Þegar svo er komið, eins og nú standa sakir, að sífellt verður meiri og meiri verðhækkun á neyzluvörum yfirleitt í landinu, þá má innlenda varan ekki hækka jafnhliða hinni erlendu til þess að stefnan geti talizt heppileg frá alþjóðarsjónarmiði. Það er alls ekki heppilegt, að innlendar vörur hækki alveg í samræmi við þær aðfluttu, því að það getur leitt til þess, að sala þeirra minnki enn meira og þar af leiðandi verði enn meiri annmörkum bundið fyrir landsmenn að nota þær eins og nauðsyn ber til og þörfin krefst fyrir þjóðina í heild sinni. Ég vil nú taka fram, hvernig er farið verðhækkun á helztu innfluttu matvörutegundum síðastl. ár. Helztu innfluttar neyzluvörur, svo sem kornvara og sykur, hafa hækkað síðastl. ár sem svarar 67% að meðaltali. Rúgmjöl, haframjöl, hveiti og sykur hafa hækkað um nálega 67% frá 1. febr. 1939 til 1. febr. 1940. En sú verðhækkun, sem orðið hefir á kjöti og mjólk, er miklu minni. Fryst kjöt hefir hækkað um 19%, saltkjöt um 18%, kjöt að meðaltali um 18,5%, og mjólk um 9,5%. Þrátt fyrir það, að verðhækkun á innlendum framleiðsluvörum hefir orðið miklu minni en á erlendum, eða að meðaltali 14% á móti 67%, þá bólar samt á almennri óánægju út af þeirri verðhækkun, sem er talin af ýmsum alls ekki eðlileg. Hluturinn er sá, að með þeirri stefnu, sem hér á landi hefir ríkt á undanförnum árum, og með þeim verðlagsmæli, sem hefir haldið verði á innanlandsvörum svo háu, að það sé hægt að nokkru leyti að bæta upp innflutningsverðið, þá hlýtur leiðin til þess að vera sú, að hækka smátt og smátt verð þessara vara nokkurnveginn í samræmi við það, sem aðfluttar vörur hækka. L. um gengisskráningu frá 4. apríl 1939 voru byggð á þeirri þjóðhagslegu forsendu, að með þeim ætti að halda niðri dýrtíðinni, kaupgjaldi og launum í landinu og einnig verði á vörum, svo að hægt yrði við það að ráða. Þessa stefnu álítum við alveg rétta, en frá henni hefir mikið verið vikið með þeirri breyt., sem gerð var á gengisl. eftir áramótin, og á þann hátt, sem að mínu áliti er alls ekki gott fordæmi fyrir fjármálastefnuna í landinu. Með þessari breyt. á gengisl. er ákveðið nú á næstunni að borga hækkað kaupgjald og hækkuð laun handa öllum launþegum ríkisins eftir vissri stighækkandi tölu, eftir því sem dýrtíðin fer vaxandi, en slíkt er eyðileggjandi fyrir framleiðsluna. Þess vegna er ekki óhætt að hækka innlendar vörur sem kauphækkuninni svarar og til að vega upp á móti henni, því að með slíkum ráðstöfunum væri verið að halda áfram á þeirri leið, að fólkið kepptist um að nota aðfluttar vörur eins og verið hefir, í stað þess að ég tel það skýlaust íslenzku þjóðinni mest í hag að nota sem mest innanlandsvörur og að okkar framleiðsluvörur verði notaðar sem mest í landinu sjálfu. Allir verða því að horfast í augu við það, að það veltur mjög mikið á því að gera þeim mönnum, sem á framleiðslunni lifa, kleift að hafa ekki verri aðstöðu heldur en þeir, sem á launum lifa. Tilgangurinn með því frv., sem hér er flutt, er þrennskonar. Í fyrsta lagi sá, eins og tekið er fram í grg. frv., að jafna hlutföllin milli framleiðslu og launakjara, svo að framleiðslustörfin yrðu aðgengilegri, en það lítur út fyrir, að með því yrðu horfurnar meira örvandi fyrir sveitamennina en nú er til þess að framleiða. Menn geta séð í hendi sér, að styrkir og opinberar fjárveitingar til vegabóta, hafnargerða og allskonar jarðabóta krefjast að nokkru leyti fjárframlaga á móti, og þá hljóta menn að sjá, að það fólk, sem vinnur hjá hinu opinbera, getur yfirleitt fengið hærra kaup en nokkra leið er fyrir bændur landsins að borga. Þetta hefir leitt til þess, að í sveitum landsins má svo heita, að á stórum svæðum sé nú eintómur einyrkjabúskapur. Afleiðingin af því er sú, að mjög mikið af engjalöndum er árlega ónotað, sem um margar aldir hefir verið slegið og notað til þess að framleiða. Þetta er svo alvarlegt atriði, að ég tel, að það sé, ekki sízt eins og nú standa sakir, þegar stríðið er í nágrannalöndum okkar og verðið hækkar á aðfluttum vörum, og sá voði fer sívaxandi, að aðflutningar og siglingar til okkar lands teppist, þá sé okkur brýn nauðsyn að taka til athugunar að nota framleiðsluskilyrði okkar lands sem allra bezt og stuðla að framleiðslu þeirra lífsgæða, sem hægt er að framleiða hér og þjóðin getur yfirleitt notað. Í öðru lagi er tilgangur þessa frv. sá, eins og ég hefi nokkuð vikið að, að fólkið í kaupstöðunum noti miklu meira af þeim framleiðsluvörum, sem hér um ,ræðir, en það hefir gert hingað til. Ég held, að ef þessir hlutir verða teknir réttum tökum, yrði auðveit að koma þessu til leiðar. Í þriðja lagi er tilgangurinn sá með þessu frv., að koma því til leiðar, að minna þurfi að flytja inn af þeim neyzluvörum, sem mest hafa verið notaðar á undanförnum árum og margir telja mesta þörf á að nota í okkar landi. Á síðasta ári mun innflutningur á kornvörum, kaffi og sykri, sem sé þeim innfluttum vörum, sem aðallega eru notaðar til fæðu, hafa numið rúmlega 7 millj. kr., og á næsta ári mun verða flutt inn fyrir svipað að magni til, og það er alveg víst, að miklu hærri fjárupphæð þarf til þess að borga það. Viðvíkjandi því, að hve miklu leyti það verkaði í þá átt að draga úr innflutningi, ef þetta frv. yrði að l., er að vísu ekki hægt að fullyrða neitt fyrirfram, en það er víst, að ef jafnað yrði á þennan hátt á milli framleiðenda og neytenda eins og frv. gerir ráð fyrir. myndi það verka þann veg, að spara innflutning og þar af leiðandi erlendan gjaldeyri, sem nú er mjög þýðingarmikið atriði, eins og öllum hv. þm. er kunnugt. Ég skal svo ekki fara nánar út í þetta, nema tilefni gefist til. En viðvíkjandi því, hvernig stjórn þessara mála yrði hagað, þá hefi ég þar mjög ákveðna skoðun, sem ég hefi áður lýst hér á hv. Alþ. og víðar, að bændur sjálfir og þeirra félagsskapur eigi að ráða yfir þeim vörum, sem þeir framleiða. Og ég álit, að það sé Búnaðarfélag Íslands og búnaðarþing, sem eigi að fara með þessi mál undir yfirstjórn landbrh. En hvað sölu mjólkur snertir, sérstaklega í stærri bæjum, þá tel ég það sjálfsagt, að hún sé í höndum þeirra mjólkurbúa, sem ná yfir stærst svæði og hafa verið rekin sem samvinnufélög og því hafa mest skilyrði og mesta hvöt til þess að haga þeirri framkvæmd á þann hátt, sem heppilegastur er. Um annað meginatriði þessa máls, sem er á hvern hátt eigi að taka þetta fé, sem hér er farið fram á, að notað verði til verðuppbótar á kjöti og mjólk, er það að segja, að hv. þm. mun vel kunnugt, að um það atriði hefir verið allmikill ágreiningur, og ég tel og hefi haldið fram áður, að það hafi verið á undanförnum árum af hv-. Alþ. gengið allt of langt í því að gera fjárkröfur á hendur ríkisvaldsins, og miklu lengra en nokkurt vit hefir verið í eða í samræmi við getu og undirstöðu fjármálanna í landinu, sem er framleiðslan. Þegar svo er komið sem komið er, að ríkið, bæjarfélög, peningastofnanir og þau félög, sem halda uppi siglingum, þurfa að eyða í launagreiðslur sem nemur 15 –16 millj. kr., þá er það auðsætt, að ekki er unnt, eftir því útliti, sem nú er fyrir okkar framleiðslu, að standa undir þeim fjárkröfum. Það hefir virzt svo hér á undanförnum þingum, að talað væri fyrir daufum eyrum, þegar rætt hefir verið um að færa niður slíkar fjárkröfur, sem á herðar ríkisins hafa verið lagðar, en þær hafa verið auknar ár frá ári, og enn situr við það sama. Og í sambandi við gengisl. hefir komið fram, að það mun vera meiningin að hækka öll laun og kaup í landinu í samræmi við það, sem dýrtíðin vex. En ég tel, að ef þessari stefnu á að halda áfram, sé ekkert annað framundan en gjaldþrot. En til þess að fresta því gjaldþroti verður fyrst og fremst að reyna að bjarga við framleiðslunni með því að örva hana, og gæti hún þá ef til vill staðið lengur en ella. Við verðum að koma heilbrigðu skipulagi á þessi mál og breyta til á þann veg, að réttur verði hlutur framleiðslunnar á kostnað þeirrar stefnu, sem ríkt hefir í landinu, að fjölga opinberum starfsmönnum ríkisins og hækka laun þeirra. án þess að tekið hafi verið tillit til þess, hvort framleiðslan væri fær um að standa undir slíkri launagreiðslu eða ekki. Verði sú stefna enn ráðandi, sem ríkt hefir hér á Alþ., að ekkert fáist dregið úr þessum útgjöldum í launagreiðslur, til þess að standa undir þeim útgjöldum, sem hér er farið fram á í þessu frv-., þá er hér önnur leið, sem ég vil líka benda á, og hún er að draga úr einhverjum þeim opinberu framkvæmdum, sem hafa verið styrktar eða reknar að undanförnu, og ég tel, að á meðan á stríðinu stendur sé það miklu skynsamlegri leið heldur en að láta allt ganga eins og það hefir gengið með framleiðsluna til sveitanna. því hvernig það hefir gengið, er meginorsök þess atvinnuleysis, sem verið hefir í landinu, og það má segja, að það sé á hangandi hári, hvernig veltur á hverju ári um atvinnuframkvæmdir til sjávarins, sem allt líf kaupstaðafólksins er komið undir. Ég skal ekki fara fleiri orðum um málið að sinni, en ég vil fara fram á, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og til landbn.

*Steingrímur Steinþórsson: Ég ætla ekki að flytja langt mál í sambandi við þetta frv., sem er þó í sjálfu sér mjög stórt mál. Það er ekkert smáræði, þegar ætlazt er til, að varið sé 2 millj. kr. af tekjum ríkissjóðs til þess að styrkja einn atvinnuveg landsins, þó að hann sé sá atvinnuvegurinn, sem flest hefir fólkið á framfæri sínu og sé annar aðalatvinnuvegur þjóðarinnar. En mig langar til, ekki síður fyrir það, að málið mun fara til n., sem ég á sæti í, og af það að hér er gert ráð fyrir miklum afskiptum af hálfu Búnaðarfélagsins, að spyrja flm. nokkurra spurninga í sambandi við þetta frv. Ég álít, að það eigi að taka þetta mál alvarlega, og að það sé borið fram með það fyrir augum, að frá. verði að l., og þessum 2 millj. kr. verði veitt til landbúnaðarins, hvort sem það er gert nákvæmlega á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir, eða einhver annar grundvöllur fundinn. T. d. hygg ég, að það sé rétt, sem ha-. flm. tekur fram í grg. frv., að það sé bara af handahófi gert, þegar talað er um í frv. að skipta þessum 2 millj. kr. jafnt niður á mjólkina og kjötið, sína millj. á hvort fyrir sig. Það er áreiðanlega handahóf, því hver veit að órannsökuðu máli, hvort það er rétti grundvöllurinn? Það veit hvorki ég eða hv-. flm. Það þyrfti að fara fram mjög gaumgæfileg rannsókn á búreikningum allra bænda í landinu til þess að komast að einhverri niðurstöðu um, hvernig ætti að skipta svo miklu fjármagni og þetta er. Hinsvegar getur frv. verið jafngott að öðru leyti fyrir því, þó að fyndist að einhverju leyti annar grundvöllur í þessu efni. Það, sem ég þá vildi spyrja hv. flm. um, af því að hann flytur frv-. og hann er úr Sjálfstfl., sem er annar stærsti fl. hér á Alþ., er það, hvort hann hefir stuðning sins fl. um þetta mál, því að ég álít það eitt stærsta atriðið í flutningi þessa máls, að það hafi fengið samþ. Sjálfstfl., þannig, að Sjálfstfl. standi á bak við flutning þess. Og ennfremur vil ég spyrja hv. flm. að því, hvort frv. sé flutt í samráði við fjmrh., því mér dettur ekki í hug, að hv. flm. sé með nokkurn skrípaleik í sambandi við það, að þetta frv. sé lagt fram aðeins til þess að sýnast. Sé það meiningin, að Búnaðarfélag Íslands eigi að hafa jafnmikil afskipti af þessum málum og hér er gert ráð fyrir, þá þyrfti að fara að afla sér mjög stórkostlegra skýrslna og upplýsinga, sem gera þarf í þessu sambandi. Það er mikið alvörumál fyrir okkur í Búnaðarfélaginu að vita. hvort hér er full alvara á ferð, og að það sé ekki aðeins meining hv-. þm. A.-Húnv-., heldur líka hans fl., að þessu máli verði hrundið fram á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir, eða annan hliðstæðan, sem er þá hlutverk landbn. að athuga eitthvað nánar um. Ég vil að lokum spyrja um það, hvar hv. flm. hugsi sér að fá tekjur til þess að standast þessi stórkostlegu útgjöld, því að þótt hann í grg. sinni við frv. bendi á nokkra liði fjárl., sem hann telur, að mætti lækka að allverulegu leyti, þá hefir það nú verið svo, að þessi hv. þm. hefir átt sæti í fjvn. á mörgum undanförnum þingum, og þessir liðir hafa staðið í fjárl. öll þau ár, og það hefir ekki tekizt að lækka þá. En nú á hv. þm. A.-Húnv. ekki sæti í fjvn. lengur, og ég er hræddur um, að svipað muni ganga nú með að fá þessa liði lækkaða, eftir að hv. þm. A.-Húnv. er kominn úr n. Ég tel því mjög ólíklegt. að á þessum liðum fjárl., sem frv. nefnir, verði hægt að spara 2 millj. kr. til þess að veita sem styrk til verðuppbótar á kjöti og mjólk hér í landinu. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni, þar sem það mun fara til þeirrar n., sem ég á sæti í. En þar sem þetta mál snertir einnig svo mikið þá stofnun, sem ég veiti forstöðu, þá álit ég það ekki ófyrirsynju, þó að ég vilji vita, hvort eigi virkilega að hrinda þessu máli áfram eins og gert er ráð yrir hér í frv.

*Haraldur Guðmundsson: Ég er sammála hv. flm. um, að hér sé um mikið og stórt mál að ræða. Og ég get verið honum sammála um það, að eins og nú er komið í þessum málum hér, er nauðsynlegt að gera einhverjar ráðstafanir til viðreisnar framleiðslunni í landinu. Ég er einnig sammála hv. flm. um það, að þær breyt., sem á síðari hluta þingsins voru gerðar á gengisl., sem sett voru á fyrri hluta síðasta þings, hafi sízt orðið til bóta. Ég á þar ekki við ákvæðin um kauphækkun til verkafólks og annara launamanna, sem í l. voru sett, heldur að úr l. var fellt ákvæðið um það, að verðhækkun á landbúnaðarafurðum, kjöti og mjólk, skyldi fylgja sömu reglum og kauphækkunin í landinu. Eins og nú er komið, tel ég, að þetta hafi ekki verið til bóta, heldur til hins verra. Þetta rifjast að sjálfsögðu upp sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir. Og ég verð að segja það, að ég álít tilgang frv. góðan, að reyna að koma þessum málum í það horf, að örvuð sé framleiðslan í landinu og skapaðir möguleikar til þess að auka neyzluna á þessum afurðum innanlands og með því - að svo miklu leyti, sem það getur verkað - dregið úr aðflutningi erlends varnings. Hinsvegar óttast ég, eins og frv. er byggt upp, að það sé ekki líklegt til þess að ná þessum tvöfalda árangri. Ég skal svo ekki fara langt út í þetta mál, vegna þess að ég á sæti í landbn., sem málið mun fara til, og gefst mér því tækifæri til þess að athuga málið þar. Ég get tekið undir það, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði um það, að þetta frv. sé nokkuð af handahófi samið, þar sem talað er um skiptingu á þessum 2 millj. kr., því að stundum er kjötið ekki selt innanlands nema að litlum hluta, heldur til Englands. Ég veit ekki betur en að nú sé verðhækkun greidd til mjólkurframleiðenda, þar sem er verðjöfnunarskatturinn. Og nýlega mun mjólkin hafa hækkað um 10%. Ef verðjöfnunarskatturinn væri niður felldur og fallið frá þeirri hækkun, sem gerð er á mjólkinni með honum, hygg ég, að lítið verði eftir af milljóninni, þegar búið er að taka af henni það, sem þarf að koma í staðinn fyrir verðjöfnunarskattinn, til þess að bændur fái sama verð fyrir mjólkina og þeir fá nú. Ég hefi ekki tölur við höndina núna. og mun því ekki fara nánar út í þetta nú. Hv. flm. sagði, að það væri sér ríkt í hug og það væri eitt meginatriði þessa frv., að bændur sjálfir fengju að ráða þessum málum. En í 4. gr. frv. segir svo: „Landbúnaðarráðh. ákveður, í samráði við stjórn Búnaðarfélags Íslands, hvaða verð skuli vera á kjöti og mjólk á innlendum markaði frá því lög þessi verða samþykkt og þar til öðruvísi verður ákveðið.“ Ég veit nú ekki, hvort má skoða hæstv. fors- og landbrh. sem bændastéttina persónugerða, og á ég þar ekki frekar við þann hæstv. landbrh., sem nú situr, heldur en hvern landbrh., sem er á hverjum tíma. Þó að ég sé stuðningsmaður hæstv. ríkisstj., get ég ekki talið hæstv. landbrh. persónugerving bænda hér á landi. Ráðherra ber að taka tillit ekki aðeins til bænda, heldur og alls fólks, sem þetta land byggir, hver sem skipar það sæti á hverjum tíma. Ef bændur eiga að ráða öllu um þetta mál, þá ættu þeir að ráða verðinu líka. En í sambandi við það, sem ég hefi sagt og hv. flm. líka um verðlag á kjöti á innlendum markaði, vildi ég mega beina fyrirspurn til hæstv. forsrh. Eins og við vitum, hefir verð á kjöti tvisvar verið hækkað, og er nú, að ég ætla, næstum 20% hærra en fyrir samskonar kjöt á sama tíma á síðasta ári. Kauphækkun fyrir verkafólk á þessum tíma hefir numið 9%, en minna fyrir þá, sem betur eru settir en almennt gerist. Ég vil segja það hér, að það var trú mín og ætlun, þegar gengisl. var breytt á framhaldsþinginu í vetur, að þótt sú gr., sem ég drap á áðan, væri felld úr gengisl., þá mundi ekki mjólkin verða hækkuð tiltölulega meira en laun verkafólksins. En það urðu mér vonbrigði, að svo var gert. Eina vörnin fyrir þessari hækkun er sú, að verðlag á erlendum markaði hefir breytzt þannig, að það sé jafnvel hærra en hér. Ég álít það ekki fullnægjandi röksemd til þess að réttlæta þessa verðhækkun, þó að rétt væri. En ég hefi nokkra ástæðu til að halda, að hér sé ekki rétt frá sagt, og vildi ég því leyfa mér að spyrja hæstv. forsrh., hvort hann hafi fyrir sér nægilegar upplýsingar um verðhækkun á kjöti á erlendum markaði.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Út af þessari fyrirspurn vil ég geta þess, að það er vitanlega ekki landbrh., sem ræður verðiagi á landbúnaðarafurðum. Það hefir aldrei verið nema að litlu leyti ákveðið í samráði við hann, heldur hefir það verið falið verðlagsn. að ákveða það. Þó að ég hafi fylgzt með því, þegar meiri háttar verðhækkanir hafa verið gerðar, hefi ég þar þó ekki ráðið, hvorki til né frá, hvaða ákvörðun þar hefir verið tekin. En viðvíkjandi þeirri verðhækkun á kjöti, sem hér hefir verið rætt talsvert mikið um, þá mun verð á því vera nú eins og það varð við síðustu breytingu 19 eða 20% hærra en á sama tíma í fyrra. Þetta mál, sem svo mikið hefir verið rætt, álit ég, að hafi því verið rætt af verulegum misskilningi. Það er vitað mál, að verðiagið var lögskipað frá síðastl. ári, eða á meðan gengisl. voru í gildi eins og frá þeim var gengið, og það hefir orðið að setja verðlag á kjöt síðasta haust hið sama samkv. ákvæðum l. og það hafði verið 1938. Bændastéttin hikaði ekki við, þó að verið hefðu hjá henni erfið ár, eða fulltrúar hennar, að taka á sig þá byrði, sem í raun og veru var lögð þeim á herðar með gengisl., þ.e. að borga nokkurn hluta af kaupgjaldi þeirra manna, sem unnu við sjávarsíðuna, með því að selja vörur sínar undir verði, því að það var í raun og veru gert á síðasta hausti og allt þangað til hækkunin fór fram. Okkur er það fullkomlega ljóst, og bændum er það líka ljóst, að til þess að sæmilega gangi fyrir landbúnaðinum, verður að vera til staðar atvinnulíf við sjávarsíðuna, sem var mjög aðþrengt, og þess vegna var gengisbreytingin gerð. Og bændur vissu líka, að þessa byrði yrðu þeir að taka á sig, til þess að það gæti gengið, og jafna metið í þjóðfélaginu og nota markaðinn fyrir þessa vöru. Í haust var kjöt, sem lá fyrir utan þetta verðlag - stórgripakjöt - selt með eins háu verði og dilkakjöt, og í Noregi hefir verðlag verið á því verulegum mun hærra heldur en á innlendum markaði. En þar sem. svo hefir þó greiðzt fram úr við sjóinn og meira líf færzt í atvinnureksturinn - og þó að það hafi ekki gengið vel, þá hefir það gengið svo vel, að sjávarútvegurinn hefir komizt í bili úr mestu erfiðleikunum, sem áður þrengdu að honum, - þá get ég ekki litið svo á, að bændur séu skyldugir til að greiða þetta gjald úr sinum sjóði til þess að atvinnureksturinn haldi áfram. Og að því leyti álít ég þessa verðhækkun réttláta. En þó að þetta komi niður á neytendum, þá er þó svo örugglega frá því gengið, að kaupgjald verkalýðsins hækkar alltaf 3 mánuðum á eftir í samræmi við þessa hækkun eins og síðast. Mér finnst ekki réttlátt, eins og ástatt hefir verið með landbúnaðinn, og bændur hafa átt við margskonar erfiðleika að stríða, að gera þær kröfur til þeirra, að þeir selji nú vörur sínar undir verði. Og ég get upplýst, að auk þess sem markaður er opinn til Englands, þar sem fyrst átti að halda honum töluvert niðri, en hefir ekki tekizt, vegna þess að það kom bara ekki nóg kjöt á markaðinn, þá kom það fyrir, að Svíar leyfðu 200 smál. meira af kjötinnflutningi til sín héðan fram yfir það, sem við höfum haft, fyrir 7 aurum hærra verð pr. kg. fob. hér í Reykjavík heldur en fékkst fyrir það í heildsölu hér í Reykjavík á sama tíma. Annaðhvort hefði með valdboði orðið að banna útflutning á þessari vöru eða að gera kjötið upptækt hjá bændum og selja það undir verði. Aðrahvora leiðina hefði orðið að fara, því að þegar kjötið hækkaði, sagði Sláturfélag Suðurlands. við getum ekki varið það fyrir okkar umbjóðendum að selja kjötið hér, þegar við getum fengið meira fyrir það með því að flytja það út. Það verður þá að taka fram fyrir bendurnar á okkur með valdboði. Það hefir orðið mikil óánægja út af verðhækkun þeirri, sem orðið hefir á innlendu vörunum, en á það má benda, að framleiðslukostnaður við þær hefir hækkað, og það stórkostlega. T. d. hefir tilbúinn áburður, sem er mjög stór liður í þessari framleiðslu, hækkað um 50%. Má jafnframt benda á það, sem eru veruleg rök að mínu áliti, að samkv. skýrslum um verðhækkun á erlendum og innlendum vörum, - en ég álit, að verðhækkunin á innlendu vörunum eigi að vera mínni, ef mögulegt er, - þá er það ekki sambærilegt, hvað erlendar vörur hafa hækkað meira. Margar nauðsynjavörur, sem fluttar eru til landsins, hafa hækkað um 50 og upp í 80%, en innlendar vörur, t. d. mjólk, hefir hækkað um 9–10%, og kjöt, eftir því sem ég bezt man, hefir hækkað um 19%. Hækkunin á innlendu vörunum. stafar vitanlega af verðhækkun, sem hefir orðið á þeim erlendu vörum, sem þarf til þessarar framleiðslu. Ég vil nota þetta tækifæri til að skýra frá, að vegna þeirrar mótstöðu, sem þessi 10% hækkun á mjólkurverðinu hefir mætt, hefi ég fengið tvo beztu endurskoðendurna, sem ég taldi völ á, löggilta endurskoðendur hér í Reykjavík, til að grandskoða allan kostnað við rekstur búanna vegna stórhækkaðs kolaverðs og fjölda margs annars, sem aldrei kemur í vasa bænda. Þessari skýrslu var nú skilað fyrir 2 dögum síðan. Þar kom það í ljós, að það eru 3 aurar, sem þeir þurfa að borga í þennan kostnað, svo að mjólkurverð hefir, miðað við síðasta ár og verðlag þá, raunverulega lækkað hjá bændum um 1–2 aura. Af þessari hækkun, sem nú verður, dregst því frá á 3. eyri, sem fer í bein útgjöld og aldrei getur komið í vasa bænda. Það útlenda efni, sem þarf til þessarar framleiðslu, svo sem kol og benzín, og þar með flutningskostnaður, hefir hækkað stórlega í verði, og það verður vitanlega að draga það frá áður en farið er að reikna verðhækkun til bænda. Því er það, að þrátt fyrir þessa 4 aura hækkun fá bændur ekki nema á annan eyri. Það fer því fjarri, að aðstaða bænda sé góð, því að vitanlega lendir margskonar verðhækkun önnur á framleiðslu þeirra, t.d. vegna kaupa á áburði, en hann hefir, eins og ég sagði áðan, hækkað um 50%, og sumir bændur hafa orðið að kaupa áburð fyrir um 7 þús. kr. Ég veit vel, að þetta er viðkvæmt mál, og þess vegna voru endurskoðendurnir Björn Árnason og Ari Thorlacius fengnir til að rannsaka þetta, og þessi er útkoman. Ég ætla svo ekki á þessu stigi að ræða þetta mál frekar. Ég tel mikla nauðsyn á, að á þessu máli verði tekið með sanngirni, og ég álít, að tekið hafi verið með sanngirni á kjöthækkuninni, en með ósanngirni á mjólkurhækkuninni gagnvart bændum. Ég mun í þessu máli eins og öðrum reyna að fylgja því fram, sem ég tel sanngjarnt. Og þó að kjötið hækki nú eitthvað hjá þessari stétt, sem alltaf býr við óvissu. þá álít ég heldur snemmt, eftir allt, sem á dagana hefir drifið með þá miklu fjárpest, sem nú herjar á sauðfjárstofn bænda, að fara að taka skatt af þessari stétt, þó að kjötið hafi hækkað um 21%. Ástandið hefir ekki verið þannig í sauðfjársveitunum. Ég vil því eindregið beina því til hv. alþm., að þeir fyrir alvöru kynni sér þessi mál og reyni að taka á þeim með fyllstu sanngirni. Það er ákaflega erfitt að fást við þessi mál, því að allar hækkanir eru óvinsælar, þegar þær eru framkvæmdar, þó að þær séu nauðsynlegar.

*Haraldur Guðmundsson: Ég vil taka undir það með hæstv. forsrh., að það er sjálfsagt, að menn eigi þess kost að kynna sér þessar sakir út í yztu æsar. Hingað til hafa menn engan kost átt þess, að kynnast þessum málum, og jafnvel eftir ræðu hæstv. ráðh. er því ekki svarað nema að mjög litlu leyti, sem ég vildi fá upplýsingar um. Ég kemst ekki hjá að víkja örfáum orðum að nokkrum atriðum í ræðu hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. sagði, að bændur hefðu sætt sig vel við, þó að vörur þeirra hefðu ekki verið hækkaðar, þegar stríðið byrjaði. En verðið á vörum þeirra var bundið með l., eins og húsaleigan og kaupgjaldið, svo að það var engin göfugmennska af þeim, þó að þeir hlýddu þeim l., sem þá giltu um meginþorra landsmanna. Hæstv. ráðh. sagði, að sama verð hefði verið á saltkjöti í Noregi og hefði verið ákveðið á kjöti hér.  Ég get svo látið þetta nægja. Ætlun mín var ekki að taka upp almennar umr. um þessi mál, heldur aðeins að beina fyrirspurn til hæstv. forsrh. Ég er honum sammála, að þörf sé á að taka á þessum málum með stillingu, en þá er þörf á, að fyrir liggi sem nákvæmastar upplýsingar um verðlag á kjöti hér og erlendis.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. þm. Seyðf. virtist misskilja orð mín um kjötverðið á innlenda og erlenda markaðnum. Vitanlega átti ég við verðið utan- og innanlands eins og það var í haust, enda er það eitt af þeim misskilningi, sem komið hefir fram viðvíkjandi verðhækkun á kjöti, að það er ekki gætt að þeim kostnaði, sem verður við að geyma kjötið í frystihúsunum. Þetta er af fjölda manna misskilið nú, þegar fólk er sem viðkvæmast fyrir allri verðhækkun. Um það, hvort verðhækkunin sé sanngjörn eða réttlát, sem hv. þm. segist ekki viðurkenna, að sé, þá vil ég benda á það, sem ég minntist á áðan, að framleiðslukostnaður bænda hefir stóraukizt, og jafnframt því hafa flestar erlendar lífsnauðsynjar hækkað um 50–80%. Samt hafa þessar vörur ekki hækkað um nema 19%, eða um 1/4 af því, sem erlendar vörur hafa hækkað, og ætti það ekki að verða til þess, að fólk neytti síður innlendu vörunnar en þeirrar erlendu, því að munurinn er stórkostlegur. Hv. þm. segir, að ekki hafi verið þörf á að beita valdboði í þessu tilfelli. Vitanlega er það ekki annað en valdboð, ef á að nota vald útflutningsnefndar til þess að koma í veg fyrir, að bændur geti flutt vöru sína á markað og selt hana þar því verði, sem þeir geta fengið fyrir hana, en setja hana fasta og skipa þeim að selja hana undir verði. Ég vil í því sambandi benda á, að ef þessi leið væri farin, - hvers vegna ætti þá ekki líka að taka fiskinn og skipa mönnum að selja hann undir verði hér innanlands? Það væri alveg það sama, nema að því leyti, að af fiskinum er ekki selt nema örlítill hluti af því, sem aflast, og þess vegna ætti það að muna litlu fyrir þá stétt, en það, sem bændur selja af þessari aðalframleiðslu sinni á innlendum markaði, er helmingur af því, sem þeir framleiða af þessari vöru, og meira til. Ef á að gera þetta gagnvart einni stétt - hvers vegna þá ekki að gera það líka gagnvart öðrum stéttum, og þá fyrst og fremst þeim, sem afla fiskjarins? Það ætti þá að taka hann af sjómönnunum, þegar þeir kæmu í land með hann, ákveða verðið á honum og segja: Þetta megið þið selja hann, og meira ekki. Það getur ekki verið, að hv. þm. vilji taka eina stéttina út úr með þetta og það stétt, sem hefir átt eins örðugt og sauðfjárbændur nú hin síðari ár vegna þess vágests, sem ríkt hefir í landinu nú hin síðari ár, sem hefir orðið til þess, að fjöldi bænda hefir komizt svo að segja á vonarvöl, svo að Alþingi hefir orðið að veita stórar fjárhæðir til þessara manna, svo að þeir gætu dregið fram lífið, og þá hlýtur hver maður að sjá, að það getur ekki verið sanngjarnt að taka vöruna af þessum mönnum og selja hana undir verði. Ég held, að það sé ómögulegt að finna nein rök fyrir því, að þessi verðhækkun var gerð. En þetta er mönnum viðkvæmt mál, og sumpart af því og sumpart af ókunnugleika myndast almannaskoðanir um þetta mál, og ég hygg, að ræða þessa hv. þm. hafi verið bergmál af þeim, án þess að hann hafi hugsað þær ofan í kjölinn, því að ef þetta mál hefði verið rannsakað og athugað, þá er ómögulegt annað en að menn hefðu komizt að raun um, að þar hefði ráðið full sanngirni. Hv. þm. segir, að beitt hafi verið valdboði í sambandi við aðrar vörur, svo sem síldarmjöl. Ég skal upplýsa, að því máli er þannig háttað, að í sumar voru samningar gerðir um þessa vöru, og þá var samið um verðið, og var það gert áður en verðhækkunin kom, og þeim samningum var vitanlega ekki hægt að rifta við bændastéttina frekar en aðra kaupendur á þeirri vöru. En það er rétt hjá hv. þm., að vegna erfiðleika landbúnaðarins hefir á ýmsa lund orðið að rétta honum hjálparhönd upp á siðkastið, en það eru rök fyrir mínu máli, en ekki hans, og sannar, að það verður a. m. k. að sýna þessari stétt þá sanngirni, sem hún á heimtingu á um verðlag á sinni vöru, þegar ekki hefir heldur verið farið með meiri ósanngirni í sakirnar en ég hefi nú bent á. Ég er fús til að gefa þeim hv. þm., sem þess óska, skýrslur um þessi mál og allar þær upplýsingar, sem til eru um það efni, því að á því veltur mikið fyrir okkur alla, að hægt sé að fá frið um þessi mál og útkljá þau með sanngirni. Ég fer ekki fram á annað fyrir bændastéttina, en frá því vík ég heldur aldrei.

* Flm. (Jón Pálmason): Það hefir nú verið sagt sitt af hverju, síðan ég talaði hér áðan, og mest hafa þær umr. snúizt um aðra hluti en frv. sjálft. Ég vil fyrst segja örfá orð til hv. 2. þm. Skagf., búnaðarmálastjórans, sérstaklega vegna þess, að hann gerði til mín fyrirspurn, sem var að vísu óþörf, af því að ég tók það fram í upphafi máls míns, að ég flytti frv. upp á mitt eindæmi. Það hefir engin afstaða verið tekið til þess í mínum flokki, en eins og gefur að skilja, er mér það mikið alvörumál, að málið nái fram að ganga, annaðhvort í þeirri mynd, sem það hefir nú, eða einhverri líkri mynd, svo að náð verði tilgangi þeim, er fyrir mér vakir. Snertandi það, sem þessi hv. þm. var að tala um, að nauðsynlegt væri vegna þeirrar stofnunar, er hann veitir forstöðu, að fá að vita, hvort þetta frv. ætti að ná fram að ganga, þá er því þar til að svara, að þótt allur minn flokkur stæði óskiptur að frv., sem ennþá er ekki komin reynsla á, þá er því ekki tryggður framgangur, nema fleiri eða færri af þm. annara flokka fylgi því. En ég áleit rétt að láta þá hugmynd, sem fram kemur í frv., koma fram snemma á þinginu, svo að tækifæri væri til að ræða það, ekki aðeins opinberlega, heldur líka í þingflokkunum. Viðvíkjandi því, sem hann og hv. þm. Seyðf. voru að tala um, að það væri handahóf að leggja til að skipta þessari upphæð jafnt milli kjöts og mjólkur, þá er það að segja, að það er að nokkru leyti rétt, en það handahóf byggist á því, að láta mun nærri, að jafnmikill hluti bændastéttarinnar selji mjólk sem aðalframleiðslu og hinir, sem selja kjöt. Þess vegna taldi ég ekki fjarri lagi að leggja til, að þessari upphæð væri skipt þannig jafnt. viðvíkjandi því, sem þessi hv. þm. drap á, að það hlyti mjög að vefjast inn í, hvernig afgreiðsla þessa máls verður, með hverjum hætti ætti að ná í þá fjárhæð, sem þarna á að leggja fram, þá er það að segja, þar sem þessi hv. þm. sagði, að lítið hefði orðið ágengt um að lækka laun í opinberum stofnunum, enda þótt ég hefði átt sæti í fjvn. og haft tækifæri til að gera till. í þá átt, að ég tel það ekki mína sök, þó að till. mínar um að lækka laun eða aðra þá liði, sem hlaðið hefir verið á ríkið að undanförnu, nái ekki fram að ganga. Ég átti sæti í fjvn. í 3–4 ár og fékk þar sumar till. mínar samþ. og sumar ekki, og þær, sem voru samþ. í fjvn., hafa svo að ,segja allar verið forsmáðar af hæstv. stj. og þeim ráðamönnum öðrum, sem með völdin hafa farið, og varð þetta til þess, að ég neitaði með öllu að eiga sæti lengur í fjvn. Það eru samt til aðrar leiðir til þess að ná þessu jafnvægi, það er að fella niður ýmislegt, sem sett hefir verið á síðari árin. Það var ekki viðkvæmnin, þegar verið var að setja tryggingarlöggjöfina, sem nú kostar þjóðina allt að 2 millj. króna, og á fleira líkt mætti benda. Þarf ég svo ekki að svara þessum hv. þm. frekar nú, þar sem við munum síðar fá tækifæri til þess að ræða mál þetta frekar í landbn. Hv. þm. Seyðf. var mér sammála um, að breytingar þær, sem gerðar voru á gengislögunum um áramótin, hefðu ekki verið til bóta, og hvað mig snertir, þá býst ég helzt við, að ég hefði ekki flutt frv. þetta nú, ef gengislögunum hefði ekki verið breytt eins og gert var. Með breytingunni er gert ráð fyrir að hækka allt kaupgjald. Hefði aðeins verið farin sú leið, að hækka einungis kaup þeirra, sem höfðu undir 1,50 pr. klst., myndi ég ekki hafa sagt mikið. En nú var ekki við það látið sitja, heldur var kaup þeirra, sem meira höfðu en 1,50 pr. klst., einnig hækkað, og ekki nóg með það, heldur var líka samþ. brtt., og það á næturfundi, þar sem stjórninni var og heimilað að bæta upp kaup opinberra starfsmanna. Þá lét hv. þm. Seyðf. orð falla um það, að nauðsynlegt væri að auka hina innlendu framleiðslu og jafnframt neyzlu hennar í landinu. Ég er ekkert að þakka hv. þm., þó að hann skilji þetta, þar sem undir því er komið, að við getum starfað og lifað sem sjálfstæð þjóð, og að framleiðslan beri sig. Ræða hæstv. forsrh. snerist aðallega um verðhækkun þá á kjöti og mjólk, sem orðið hefir síðan gengislögunum var breytt. Um réttmæti þeirrar hækkunar virðist mér ekki þurfa að deila, því að það leiðir af sjálfu sér, að slíkar vörur þurfi að hækka í verði eins og aðrar, og menn verða meira að segja að gera sér það fyllilega ljóst, að svo fremi sem stríðið helzt eitthvað ennþá, þá eiga þær eftir að hækka að miklum mun ennþá, engu siður en kaupgjald. laun starfsmanna o. fl. Hér verður því að finna eitthvert ráð til þess að tryggja framleiðendurna, svo að neytendunum verði ekki íþyngt um of. Ég finn ekki aðra leið en þá, að hið opinbera gripi hér eitthvað inn í, því að það er ekki hægt að halda áfram á þeirri braut, að allt kaupgjald stigi langt fram yfir það, sem verð framleiðsluvaranna hækkar, eins og átt hefir sér stað á undanförnum árum. Þessu til skýringar vil ég benda á, að á tímabilinu frá 1914–38 hækkaði kaupgjald hér í Reykjavík um 300%, en á sama tíma hækkaði t. d. mjólkurverðið til bændanna ekki nema um 37%, og verð sauðfjárafurða ekki nema um 87%, Eigi svo enn að halda áfram á þessari braut og hækka ekki afurðaverðið til bændanna meira en í hlutfalli við hækkun kaupgjaldsins nú, verður ósamræmið með öllu óviðunandi. Hv. þm. Seyðf. var eitthvað að tala um það, að röksemdirnar stönguðust hjá mér. Þetta er útúrsnúningur hjá hv. þm., og ekkert annað. Í 4. gr. frv. er skýrt tekið fram, að landbrh. skuli ákveða í samráði við stjórn Búnaðarfélags Íslands, hvaða verð skuli vera á kjöti og mjólk á innlendum markaði. Samkv. þessu verður ekki annað sagt en að bændurnir sjálfir eigi að hafa hér allmikla hlutdeild um, því að ég veit ekki betur en að Búnaðarfélag Íslands sé og eigi að vera umbjóðandi bænda landsins. Hér er því hvorki verið að útiloka landbúnaðarráðherra eða bændurna. Það, sem hér varðar mestu, er, að á málum þessum sé haldið með gætni og að verð þessara vara verði ekki sett svo hátt, að það dragi úr sölu á þeim. Að verðinu verði stillt svo í hóf, að almenningi þyki betra og hagfelldara að kaupa þær en erlendar vörur með stríðsverði, og því er það, að ég legg til, að landbúnaðurinn verði styrktur til þess, að þetta verði kleift. Þetta vænti ég, að hv. þdm. skilji, og jafnframt það, að hér sé um stórmál að ræða, mál, sem telja verður eitt af þeim stærstu, sem fyrir þessu þingi liggja.