Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Eiríkur Briem) Þetta er 3. umræða um málið. Við aðra umræðu var frumvarpið samþykt án breytingar og nú hefir engin breytingartill. komið fram; hefi eg því ekkert að athuga við það nema að óska að það verði samþykt.

Steingr. Jónsson: Þessu frv. hefir ekkert verið breytt í n. d. nema að því leyti, að nú eru 6 kúgildi undanskilin í sölunni, auk þess sem áður voru undanskilin hús og tún. Lágmark verðsins er það sama og áður var, en í rauninni er sama sem, að lágmarkið sé fært upp um 600 krónur, því eftir gangverði má telja 6 kúgildi sem næst 600 króna virði. Að öðru leyti er frumvarpið óbreytt og vil eg leyfa mér að mæla með því, að háttv. deild samþykki það.

Framsögumaður (August Flygenring) Eg skal fyrst leyfa mér að geta þess, að til nefndar þeirrar sem kosin var í tollfrumvarpið og farmgjaldsfrv. hefir verið vísað frumvarpi til laga um gjald af póstböglum. Við höfum ekki komið fram með neitt nefndarálit í þessu máli, af því að við lítum svo á, að það standi og falli með farmgjaldinu. Ef farmgjaldið kemst að, þá er þetta sjálfsagt, en ef farmgjaldsfrv. fellur, sem eg vona, þá verður um þetta frv. það sem kallað er það sofni í nefnd. Það verður ekki útrætt, og á þá ekkert erindi lengra. Því næst skal eg leyfa mér að benda á prentvillu, sem er í nefndarálitinu. Þar standa 20,000 standard innan sviga yfir innfl. vörur í skýrslunni yfir þær, í stað þess að þar eiga að vera 2,000. Eg vil þá víkja máli mínu að farmgjaldinu. Í nefndarálitinu er áætlað, að til landsins flytjist 2000 standard af trjávið á ári og er sú upphæð sett eftir upplýsingum, sem einn elzti og helzti trjáviðarsalinn hér í bæ hefir upplýst um, en annars eru áætlanir nefndarinnar ýmist bygðar á upplýsingum frá fjármálaskrifstofu stjórnarinnar eða á verzlunarskýrzlunum frá 1908. Þar sem sést hafa augljósir gallar á upplýsingum frá fjármálaskrifstofunni, höfum vér farið eftir verzlunarskýrslunum að mestu leyti. Áætlunin yfir innfluttan smálesta fjölda til landsins er bygð mest á því, að það er reiknað út eftir útsöluverði, og getur því ekki verið nákvæmt. En það eina sem má byggja á, að sé nokkurn veginn rétt, eru vörur, sem ekki eiga að verða gjaldskyldar. Eg ætla samt að áætlunin fari ekki langt frá lagi. Fjármálaskrifstofan hefir áætlað að lögin mundi gefa af sér 100 þúsund krónur, en eg get ekki skilið, hvernig hún hefir fundið það út. Í 1. flokki er mikið af þungavöru, sem nefndin getur ekki gizkað á hvað verður. Þar eru alls konar glervörur, sem einu nafni eru kallaðar Faience, það er gips, sápa, tjara o. fl., en aðgætandi er að af þessum vörum er lágt gjald. Ekki nema 2 kr. á tonni. Fjármálaskrifstofan áætlar að 11 þúsund tonn flytjist inn af trjáviði, en það getur ekki náð neinni átt, þar sem gagnkunnugur kaupmaður telur það að eins 2000 standard. Eg hygg meira að segja að vafasamt sé að mikið flytjist til landsins nú síðustu árin. Þá er önnur vörutegund, vefnaðarvaran eða manufacturvara svokölluð, telst þar með skófatnaður, höfuðföt, tvinni, garn o. fl. Eg hefi reiknað út eftir verzlunarskýrslunum og telst til, að þessar vörur nemi 220 ton. Þessar vörur eru ekki mjög þungar móts við verðið, og hefi eg áætlað meðaltal 5 krónur fyrir pundið í þeim og getur varla verið að tala um, að pundið kosti minna í þeim upp til hópa. Hér í er silki, sem vegur lítið í samanburði við verðið og margar aðrar afardýrar vefnaðarvörur úr ull, en svo er aftur að vísu ódýrt prentað léreft, gallað, sem kallað er stumpasirs. Er það mjög ódýrt en af því flyzt varla nema 2-3 tons. Annars legg eg enga áherzlu á, hvað farmgjaldið gefur í aðra hönd, heldur á prinsipið, sem hér er um að ræða. Eg vona við getum flestir orðið sammála um þá grundvallarsetningu, að gjald eigi að leggja á munaðarvöru og eyðsluvöru, sem getur sparast eða horfið. Það er föst viðtekin regla hjá öllum þjóðum, að leggja ekki skatta á þær vörur, sem auka framleiðsluna. En hvort þessi skattaleið gefur af sér 65 þúsundir eða 100 þúsund stendur á sama. Því meir sem það gefur í tekjur, því meiri er órétturinn að leggja það á, úr því það er principielt rangt og ósanngjarnt. Eg hygg að þessi óljósa hugsun, að koma innflutningstolli á þessa vöru, byggist sumpart á þeirri ímyndun að það verði til þess að efla aðra atvinnuvegi. Verði nokkurs konar verndartollar. Í mörgum löndum er lagt á innflutningsgjald í þessu skyni, en þá stefnu getum við ekki tekið upp. Við höfum nóg að gera, að hugsa um okkar tvo aðalatvinnuvegi, kvikfjárrækt og fiskiveiðar. Eg álít að þjóð, sem hefir lifað af þessum tveim atvinnugreinum og getur aukið þær og bætt, en vantar fremur fólk, eigi ekki að leggja eða þvinga inn á nýjar brautir í atvinnumálum með verndartollum. Það væri að taka fóðrið frá feitu kúnni og gefa hinni mögru, enda vona eg að þessar atvinnugreinar verða framvegis happasælli en ýmsar aðrar. Auk þess er á það að líta, að þessu frumvarpi er mjög flaustrað af. Flokkun er öll röng og af handa hófi. Margir líta svo á, að þessir skattar séu ekki svo háir, en séu þeir rangir hver um sig þó litlir séu, þá verða þeir að einu stóru ranglæti þegar þeir koma saman, og því meira ranglæti, sem tekjurnar yrðu meiri. Hér er ekkert tillit tekið til þeirrar vöru, sem við ekki getum verið án og ekki komið upp hér í landinu. Eg skal taka sem dæmi í 3. flokki akkeri og akkerisfestar, mótora og þakjárn. Þessa getum við ekki án verið og getum ekki búið til og þetta er við hliðina á dýrmætum málmum, tini, kopar, silfri og gulli. En þetta er þó ekki það versta, því verra er þó, að af nauðsynjavörum á að greiða helmingi hærra gjald en af ávaxtavörum, eggjum, kálmeti, og legsteinum, sem „figurerar“ hér hvað við hliðina á öðru. Þetta er alt gert fjarska mikið af handa hófi. Frumvarpið hefur þar að auki ýmsa galla, sem hver maður getur séð. Það er ákaflega ilt að greina sundur, hvað er skattskylt og eftir hvaða flokki. Í 4. flokki er alls konar matvara og nýlenduvara. Í 7. gr. er undanskilin alls konar kornvara. Skepnufóður er tollskylt samkvæmt 7. gr., en þó er hey undanskilið í 7. gr., það er tollfrítt. Tómar tunnur eru tollskyldar, en komi þær utan um steinolíu eru þær ekki skattskyldar. Þetta er í „principinu“ rangt. Enn koma fyrir fjarska mörg vafasöm atriði. Hvað heyrir t. d. undir alls konar glysvarning? Í Danmörku er glysvarningi skift í fjölda margar „positioner“ til tolls. En alt þess konar er afar vandasamt og ekki hægt að gera það nema með löngum undirbúningi. Hv. þm. V.-Ísf. gat þess í gær, að kaffi- og sykurtollurinn væri ekki réttlátur vegna þess að hann lenti jafnt á fátækum og ríkum. Hann tók til dæmis að fátækur sjómaður með 10 manns í heimili brúkaði eins mikið kaffi og borgaði þarafleiðandi eins mikinn toll eins og vellaunaður embættismaður í Reykjavík. Þetta er nú fyrst og fremst ekki rétt, því að sá vellaunaði embættismaður mun brúka miklu meira af kaffi en maður, sem þarf að spara alt við sig. En sé hugsun og ásetning hv.þm. að varna því að gjöldin komi harðast niður á þeim fátæku mönnum, þá verður hann að finna alt aðra leið en felst í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Því ef hann heldur að útgjaldaauki sá er það hefði í för með sér fyrir landsmenn mundi aðallega koma niður á þeim ríku mönnum, þá skjátlast honum stórlega. Það yrðu einmitt fátæku mennirnir, sem mundu finna mest til hans, þeir sem t. d. lifa á fiskiveiðum og þurfa að fá öll sín áhöld frá útlöndum. Eg skal fúslega játa að kaffi- og sykurtollurinn er ekki eins réttmætur og æskil. væri en þegar er um það að ræða að auka tekjur landsjóðs, þá álít eg réttara að fara þá leið, þar sem allir verða að leggja eitthvað af mörkum, heldur en að íþyngja einstökum stéttum og sízt þeim sem auka framleiðslu landsins en það gerir einmitt þetta frv. Hv. þm. V.-Ísf. sagði líka, að við ættum að reyna að leggja inn á einhverja gjaldaleið, þar sem næðist til fleiri til að greiða skattana. En það er misskilningur að þeim tilgangi verði náð með þessu frv. Með því næst aðeins til tiltölulega fárra, en aftur nær kaffi- og sykurtollurinn til allra. Þetta gjald hefir líka þann ókost, sem margoft hefir verið bent á, að við vitum ekki með fullri vissu, hvar það kemur niður. Kaupmaðurinn leggur það á þær vörur þar sem bezt er að ná því. Auk þess mundu kaupmenn ekki hækka útsöluverð vörunnar nákvæmlega um það sem gjaldið nemur, heldur „runda verðið af“ sem kallað er, þ. e. að hækka það upp í aðgengilegri upphæð. Við það borgar hver og einn sem gjaldið greiðir, hærra fyrir sjálfa vöruna, að frádregnu gjaldi en ella, og borgar hærri framfærslu en á kaffi og sykri, því það er orðin hefð hjá kaupmönnum að selja kaffi og sykur með áföllnum kostnaði að viðbættum tolli. Svo er enn eitt, sem eg set fyrir mig, og það er, að þessi skattaleið mundi verða þyrnir í augum útlendinga, þegar til þess kemur, að við förum að leita fyrir okkur með nýtt lán. Útlendir bankamenn, sem kunnugir væru tollpólitík annara landa, mundu sjá, að hér er lagt inn á braut, sem aðrar þjóðir eru horfnar frá fyrir löngu, og þeir mundu hugsa að þjóðin væri svo útörmuð, að hún treysti sér ekki til að ná inn viðunanlegum tekjum nema með því að leggja toll á allar mögulegar vörur - leggja á hreinustu neyðartolla. Annað er það, að slíkur tollur á öllum vörum mundi einnig verða þyrnir í augum þeirra manna, sem hugsuðu sér að reka stóriðnaðarfyrirtæki hér. Útlendingar, sem hugsa sér að leggja út í slík fyrirtæki, spyrja alt af fyrst, hvernig sköttum og tollum sé háttað í landinu. Það er ástæða til að taka tillit til þessa, því að sú framtíð er að öllum líkindum ekki fjarri, að útlendingar fari að gefa landinu meiri gaum en hingað til og leggja fé í fyrirtæki hér. Þeim mundi þykja það eigi alllítil kvöð að þurfa að greiða skatt af verkfærum, vélum, járnbrautarteinum eða öðru slíku, sem þeir flytja inn til að auka með framleiðslu í landinu, og það sem verra væri: Það mundi vekja hjá þeim óhug á þeirri þjóð, sem ekki hefði betra vit á að semja sína eigin tolla og skattalöggjöf en þetta. Yfir höfuð get eg sagt það, að mér finst þessi tollpólitík kasta skuggalegum blæ á fjárhagsástandið í landinu, eg vil segja óþarflega ljótum blæ. Annars skal eg ekki þreyta hv. deild með lengri ræðu að sinni, Eg legg í móti frv. í heild sinni, vegna þess að með því er lagt inn á braut í tollmálum, sem eg er andstæður og sé engrar blessunar vonar af. Frv. er ósanngjarnt og ranglátt, og hefir engan kost, nema ef menn ef til vill kalla það kost, að dylja og fela þau gjöld, sem landsmenn eiga að borga til landsjóðs.

Gunnar Ólafsson Eins og nefndarálitið ber með sér, gátum við, hv. þingm. Ak. og eg, ekki verið meiri hluta nefndarinnar sammála. Nefndarálitið sýnir ljóst, hvaða stefnu meiri hlutinn fylgir, jafnframt sem hv. framsögumaður hefir haldið fram því sama. En eg get ekki fallist á þá stefnu, og það af mörgum ástæðum. Meiri hl. nefndarinnar telur aðalástæðu sína til að vera á móti frv., þá, að með því sé brotin meginregla í tollmálum, eða „princip“, eins og hv. framsögum. kallaði það. Eg skal ekki deila við hann um það, hvort þetta sé á rökum bygt, en vil þó benda á, að eg sé ekki betur en að einmitt sé fylgt sömu stefnu í frv. og áður hefir verið gert, nefnilega að taka tollana eða gjöldin á þann hátt, að ekki þurfi að bæta við tollþjónum; það er gert ráð fyrir að tollarnir verði teknir á sama hátt og nú, þ. e. eftir skjölum skipanna, og ekki öðru. Meiri hluti nefndarinnar heldur því fram, að verði frumv. að lögum, þá mundi það hafa í för með sér umfangsmikið tolleftirlit, að það eitt út af fyrir sig mundi éta upp mestar þær tolltekjur, er með lögunum fengjust, eins og segir í n.ál. Samt hefir nú meiri hl. ekki bent á neitt þessu til sönnunar, enda er ekki viðbúið að hann geti það. Hv. meiri hl. veit vel að frv. hefir ekki í för með sér nema lítilsháttar aukin störf fyrir þá tollheimtumenn, sem nú eru, dálítið aukin reikningsfærsla; en fyrir þessi auknu störf er þeim ætlað hæfilegt gjald. - Önnur höfuðástæða hv. meiri hl. nefndarinnar er sú, að vöruflokkunin í frv. sé svo margbrotin, að ekki verði við ráðið. Þetta er líka skakt. Hv. framsm. veit það, að gjaldið á að reiknast eftir farmskrám eða farmskírteinum, en í þeim er alt af tiltekið, hver varan er. Þetta er því að eins grýla. Sömuleiðis hefir meiri hl. og framsm. hans gersamlega mistekist þar sem hann leitast við að sýna, að tekjuáætlun meiri hluta nefndarinnar í n. d. sé skökk, enda var ekki von til annars, þar sem nefndin hér hafði mjög nauman tíma, og nefndin í heild sinni kom í rauninni ekki nálægt málinu, heldur vann framsm. einn að því. Eg verð því að álíta, að áætlun hv. frams.m. sé alveg út í loftið, og bendir margt til þess. Hann áætlar að tekjur af frv. verði einar 64 þús. kr., en stjórnarráðið fer aftur nokkuð hærra og gerir ráð fyrir 100 þús. kr. tekjur af frv. Bæði hv. frams.m. og stjórnarráðið virðist hafa farið yfir frv. með lítilli athugun. Að vísu játa eg það, að ekki sé hægt að gera nákvæma áætlun um tekjurnar af því, því til þess þyrfti að vikta upp allar vörur, sem til landsins koma. En með langri og nákvæmri yfir vegun má komast að réttari niðurstöðu en með tómri hundavaðsrannsókn, því annað get eg ekki kallað rannsókn hv. meiri hl. nefndarinnar. Nefndinni var innan handar að beiðast upplýsingar hjá þeim manni, sem mest hefir að þessu máli unnið, bæði á þingi og utan þings í mörg ár, en hún hirðir ekki um það, líklega af því hún hefir ekki viljað sinna þessu máli frekar og ekki kært sig um réttar upplýsingar. Eins og eg tók fram, þá er ómögulegt að gera fullkomlega nákvæma áætlun í slíkum efnum, t. d. er ekki hægt að ákveða nákvæmlega vikt á þeirri vefnaðarvöru, sem inn flyzt árlega, þar sem hún er tilgreind í verzlunarskýrslunum í krónum og aurum. En eftir upplýsingum frá þeim manni, sem mest hefir að þessu máli unnið, þá kostar vefnaðarvaran upp og niður sem svarar c. 1 kr. pundið með umbúðum. Þessi maður hefir um langan tíma vegið alla vefnaðarvöru, sem verzlun hans hefir flutt í umbúðunum, og farið eftir því, þegar hann ákvað gjaldið í frv. Sé svo gengið út frá þessu meðaltalsverði á hverju pundi af vefnaðarvöru, þá má eftir verzlunarskýrslunum reikna út, hve mörg pund flytjist árlega af þessari vöru. Auðvitað getur þessi áætlun aldrei orðið nákvæm fullkomlega, en hún mun þó vera nær sanni heldur en einhver ágizkun út í loftið. Þessa sömu aðferð má hafa við aðrar vörutegundir, ef menn vita fyrir, hve mikil upphæð er flutt inn árlega. Þó má reikna út þyngd alls þess sem flutt er inn, með því að prófa sig fram um það, hve mikið t. d. hvert tonn kostar að meðaltali. Á þessu er frv. bygt, þar sem verzlunarskýrslurnar gefa ekki upplýsingar um magn vörutegunda þeirra sem inn eru fluttar. Önnur leið er ekki fær; þó maður komist ekki að nákvæmlega hárréttri niðurstöðu með henni, þá spillir það ekki frv., ef það í sjálfu sér er gott. - Að þessi leið til tekjuaukningar sé óheppilegri en sú sem hv. meiri hl. nefndarinnar stingur upp á, get eg ekki kannast við, því að slíkt farmgjald kæmi miklu jafnara niður en kaffi- og sykurtollurinn. - Eg tók eftir því í ræðu hv. framsm., að hann sagðist einkum hafa athugað einn lið í frv., nefnil. liðinn um vefnaðarvöru, fatnað, skófatnað, höfuðföt o. fl. þess háttar, og komst að þeirri niðurstöðu, að af öllu þessu mundi fást 10,000. En hann gleymdi að geta um, við hvað hann styðst í þessum skilningi. Hafi hann stuðst við útreikning stjórnarráðsins, þá verð eg að segja, að eg get alls ekki kannast við að sú áætlun sé ábyggileg. Það leiðir af sjálfu sér, að stjórnarráðið hefir ekki tíma til að reikna slíkt nákvæmlega út, og ef til vill ekki einu sinni hvöt til þess. En ef maður ber þetta saman við áætlun flutningsmanns frv., þá gerir hann ráð fyrir að þessi 5. flokkur muni gefa af sér 61,300 kr. Vitanlega reiknar hann hér með litunarefni o. fl., en þó er þessi munur æði mikill og sýnir, að meiri hl. nefndarinnar hefir farið hratt yfir og ekki grafið djúpt. Flutningsmaður frv. hefir gert áætlun um það, hvað hver flokkur muni gefa af sér. Hann áætlar að 1. flokkur muni gefa af sér í tekjur kr. 4,500 2. flokkur " 2,700 3. " " 27,100 4. " " 61,000 5. " " 61,300 6. " " 18,000 7. " " 2,500 Hann hefir nákvæmlega sundurliðað, hvað hver tegund muni gefa af sér, og komist að þessari niðurstöðu. Ef ekki er hægt að komast að nokkurnveginn niðurstöðu með þeirri aðferð, sem hann hefir haft, þá er það því síður hægt með því, að gizka á út í loftið og af handa hófi, eins og eg hygg að meiri hl. nefndarinnar hafi gert, og eins og eg tók fram áðan, þá spillir það ekki frv. í sjálfu sér, þó flokkunin væri ekki sem nákvæmust; því má alt af breyta, og gæti vel verið að ástæða væri til þess. Frv. í heild sinni getur verið jafngott fyrir það, þó einhverju smávegis þyrfti að breyta í því. - Eins og n.ál. ber með sér, leggjum við hv.þm. Ak. og eg það til, að frv. verði samþykt nálega óbreytt. Við hefðum ef til vill gjarnan viljað gera nokkrar smábreytingar á því, en látum okkur þó nægja, að leggja til að gjaldið verði tekið af kolum, þau verði höfð í flokki út af fyrir sig. Sumum kann að þykja það rangt, en þegar þess er gætt, hversu lágt gjaldið er, að eins 50 au. af hverri smálest, þá verða menn að kannast við, að það er ekki þungur skattur. Sömuleiðis bætir það úr, að mikill hluti þeirra kola, sem til landsins flytjast, eru ekki notuð af Íslendingum sjálfum heldur útlendum mönnum. Það getur vel verið, að rétt væri að leggja lítinn skatt á fleiri vörutegundir, ef þessi stefna verður ofan á, en við vildum ekki koma með fleiri br.till. í bili. - Skal eg svo ekki þreyta hv. deild með lengri ræðu, enda er ekki ástæða til þess, þar sem málið hefir verið rætt hér í deildinni áður.

Sigurður Hjörleifsson Það er ekki ástæða til þess að tala langt erindi um þetta mál; forlög þess munu vera augljós hér í deildinni. En á hitt vildi eg benda, að þetta frv. var síðasta tilraunin til þess, að fjárlögin gætu farið nokkurnveginn skaplega héðan úr deildinni. Og verði þessu frv. hafnað, sem eg býst við, því verður það að vera á ábyrgð þeirra manna, er móti því hafa unnið. Verði frumvarpið felt, er nálega enginn vegur til þess að fá fjárlögin þannig úr garði gerð, að tekjur og gjöld standist á. Eg verð að taka það fram, að af minni hálfu hefir verið gert alt, sem hægt var til þess, að eitthvert samkomulag gæti komist á um frv. þetta. En það hefir víst alt orðið árangurslaust. Eg vil einnig leyfa mér að benda á, að eg og mínir flokksbræður eru nú ekki lengur stjórnarflokkur, heldur þvert á móti. En venjulega hafa það verið stjórnarflokkarnir, sem beitt hafa sér fyrir það að afla landinu sem mestra tekna. Háttv. þm. Vestur-Skaftf.sýslu og eg getum ekki ábyrgst að tekjur þær sem áætlaðar hafa verið af þessu frumvarpi sé nákvæm áætlun. Tekjurnar geta orðið nokkuð minni, en líka nokkuð meiri, eftir því hvernig lætur í ári að öðru leyti. En það þori eg að fullyrða, að sá útreikningur, sem hér liggur fyrir frá vorri hendi, er eins nærri því sanna og rétta, sem verið getur. Annars liggur í hlutarins eðli að ekki er hægt að gerbreyta öllu okkar núverandi verzlunarfyrirkomulagi á svipstundu, og þó við vildum reyna að halda okkur við fáa tollstofna, eins og sumir halda að eitt sé heppilegt, þá er ekki hægt að breyta því til gagns á næsta fjárhagstímabili. En þeir menn, sem halda fram fáum tollstofnum, gæta þess ekki, að því meir sem tollarnir hækka, þess meiri mundu tollsvikin aukast, og þá yrði fyrst óumflýjanlegt tolleftirlit, og það þykir mér næsta ólíklegt, að embættismenn vorir fengju skrifarakrampa, þótt frv. þetta næði fram að ganga og yrði að lögum. Og eg leyfi mér að mótmæla því algerlega, sem hreinni og beinni fjarstæðu, sem andstæðingar þessa frv. í nefndinni hafa haldið fram, að það gæfi ekki af sér nema um 60,000 krónur í tekjur. Eg vil líka leyfa mér að benda á það, að eg fór þess á leit við meðnefndarmenn mína, að nefndin leitaði upplýsinga hjá manni þeim, er mest og bezt hafði unnið að undirbúningi þessa máls, en við það var ekki komandi. Og þess vegna afsala eg mér fyrir hönd minna flokksmanna öllum þeim illu afleiðingum, sem fall þessa frumvarps hlýtur að hafa í för með sér.

Lárus H. Bjarnason Háttv. þm. Akureyrarkaupst. vildi smeygja af sér og sínum flokki allri ábyrgðinni á fjárlögunum, yfir á hæstv. núverandi stjórn og minni hluta flokkinn á þingi, með því að hvorki stjórnin né minni hlutinn hefði gert nokkuð til þess að bæta fjárhaginn. Hann þóttist aftur á móti hafa haldið fram bezta bjargráði, þar sem er farmgjaldsfrumvarpið. En þetta er ekki rétt. Háttv. 3. kkj. hefir lýst því frumvarpi svo vel og rækilega, að eg þarf ekki að fara út í þá sálma. Eg vil aðeins undirstrika það, að meiri hluti nefndarinnar hefir rökstutt í áliti sínu ítarlega, að lítt hugsanlegt sé að frv. mundi geta gefið af sér meira en rúmar 60 þús. kr., og að sú upphæð mundi nálega öll ganga til tolleftirlits. Tekjuhalli sá, sem nú er á fjárlögunum, er hvorki að kenna hæstv. núverandi stjórn né mínum flokki eða milliflokknum, heldur hinum svonefnda sjálfstæðisflokki, - sem þrátt fyrir alt sparnaðarópið notar sér yfirtökin í sameinuðu þingi og n. d. til þess að hrúga gjöldum á gjöld ofan og kúgar þannig stjórnina, minnihlutann og þjóðina til að taka við fjárlögunum jafnómögulegum og fyrirsjáanlegt er nú þegar, að þau muni verða. Var það hv. meiri hluti, sem ekki einu sinni vildi leyfa 1 árs frestun á aðflutningsbanninu. Og má því með sanni segja: „Öllu er snúið öfugt þó“ að því er til kemur ummæla hv.þm. Akureyrarkaupstaðar. En það sem mestu skiftir í máli þessu er það, að frumvarpið er handahófskent og sérstaklega allsendis óframkvæmanlegt án gífurlegs tilkostnaðar til tolleftirlits. Því hygg eg að ábyrgð sú, sem hv.þm. Akureyrarkaupstaðar vildi leggja á okkur minnihlutamenn, muni reynast okkur harla létt. Hv. meiri hluti ætti jafnvel að vera oss minnihlutamönnum þakklátur fyrir meðferð þessa máls. Hann mun hafa nógar syndir á baki sér samt, við kosningaborðið, þó að ójöfnuðurinn út af farmgjaldsfrv. gangi undan.

Ráðherra (Kr. Jónsson) Eg vil leyfa mér að segja nokkur orð um frumvarpið almenns efnis. Eg sá það í upphafi, þegar er eg leit á þetta frumvarp - og það hefir lítið breyzt síðan - að það er með öllu óframkvæmanlegt - og eg tala hér af nokkurri þekkingu, sem gamall embættismaður. Það er með öllu óframkvæmanlegt með því lögreglufyrirkomulagi og þeirri embættaskipun, sem vér nú höfum. Og það er engin breyting gerð á þessu fyrirkomulagi, svo að hægt sé að framfylgja lögunum. Það er með engu móti hægt að leggja þau störf á lögreglustjórana, sem leiða af frumvarpi þessu, ef það verður að lögum. Þeir eru svo hlaðnir störfum fyrir, að þeir mundu með sanngirni geta færst undan að takast þau störf á hendur, sem frumvarpið ætlast til að á þá verði bætt. Það þarf ekki annað en líta á hina mjög svo margbrotnu og vafasömu flokkaskifting frumvarpsins til þess að sjá, hve erfitt alt eftirlit verður með því að slíkum lögum verði hlýtt og ekki farið í kringum þau. Frumvarpið var hátíð í hitt eð fyrra, hjá því sem það er nú. Lestagjald var miklu betra, eins og þá var farið fram á. Það á hver þingmaður að geta séð, að það er eigi samboðið þinginu að bjóða landstjórninni slík lög, sem eigi verður unt að framfylgja sæmilega. Þá er þess að geta, að það hefir engin ábyggileg skýrsla komið fram, sem sýni, hve miklar tekjur muni fást eptir þessu frumvarpi, verði það að lögum. Það er ekkert annað en sundurlausar óábyggilegar og órökstuddar skýrslur, sem fram hafa komið. Eg held, að skýrslur þeirra, sem mæla mót frumvarpinu, séu mun ábyggilegri en skýrslur hinna, sem mæla með því. Þessi lög geta aldrei gefið nema óvissa von um, að bæta úr þeim tekjuhalla, sem nú er í fjárlagafrumvarpinu, en á þessu ber meiri hluti þingsins ábyrgð og hefir skyldu til að bæta úr því. (Sigurður Hjörleifsson: Nei, við tökum því með mestu ró. Heimastjórnarflokkurinn ber ábyrgðina) Háttv. þm. Ak. má trútt um tala og nefna ábyrgð. Sá flokkur, sem eg hefi talist til alt fram á þetta þing, hefir gengið svo frá fjárlögunum og fjáraukalögunum nú, að það er fullrar ½ milliónar kr. tekjuhalli alls á þessum lögum. Háttv. þm. Ak. (S. Hj.) virðist vera einn af þeim mönnum, sem ráðið hefir því mest, að frumvarpið um frestun bannlaganna var felt. Hann veit vel, að einn af beztu mönnum flokks þess, sem hann heyrir til, kom með frumv. um að fresta þeim lögum og að hann talaði mjög vel fyrir því, og færði svo styrkar ástæður fyrir sínu máli, að flestir þingmenn hér í deildinni féllust á þær. Ábyrgðina á falli þess frumvarps ber sá flokkur, sem háttv.þm. Ak. (S. Hj.) hefir starfað með á þessu þingi, og staðið framarlega í. Háttv. þm. Ak. (S. Hj.) mintist eitthvað á stjórnarflokk, en eg kannast ekki við að það sé rétt, sem hann sagði í því sambandi. Hinn háttv.þm. hefir ekki treyst sér til þess að koma fram með vantraustsyfirlýsing til mín hér í deildinni, og hefir viljann þó ekki vantað, en hann veit vel, að hún mundi verða feld. Hinn háttv.þm. veit líka mjög vel, að vantraustsyfirlýsing til mín var feld í neðri deild, var feld með 13 atkv. gegn 12 og hann veit líka vel, að það er óhætt að telja 14 atkvæði móti henni þar í deildinni, því að forseti deildarinnar hefði greitt atkvæði gegn henni, ef hann hefði ekki setið í forsetastólnum. Háttv. þm. Ak. (S. Hj,) talaði um, að þetta væri tilraun, sem þingið ætlaði og ætti að gera. En mér finst að það verði þó fyrst að afla sér einhverrar vitneskju um, hvort þetta er tiltækilegt ráð eða ekki, áður en það stekkur út í myrkrið með þetta frv. Og eg hefi fært full rök fyrir því, að frumvarpið er ekki framkvæmanlegt og eg mun greiða atkvæði móti frumvarpinu. Mun eg svo ekki fara fleiri orðum um málið. Eg hefi áður tekið greinilega fram, hvernig fjárhagur landsins horfir við. Þetta frumvarp mundi ekki bæta úr honum, þótt það yrði samþykt.



Gunnar Ólafsson Eg tók það fram áðan, að örlög þessa frumvarps væri auðsæ, svo að það er gagnslítið að tala mikið um það. Eg ætla samt að svara háttv. 4. kgk. þm (Stgr. J.) nokkrum orðum. Hann álasaði minni hluta nefndarinnar fyr það, að hann hefði ekki komið fram með fleiri breytingartillögur en raun er orðin á. Hér til er því að svara, að það var enginn tími til þess. Nefndin átti aðeins einn fund með sér og þar varð niðurstaðan sú, að skrifara hennar var falið að semja nefndarálit. Við heyrðum það fyrst lesið upp í gær og vissum ekki fyrr, hvað meiri hlutinn ætlaði að gera og við gátum ekki gert neitt, fyrr en við vissum það. Háttv. andstæðingar okkar, sjálfstæðismanna, hafa með öllu fordæmt frumvarpið, hefir ekki þótt það þess vert að nokkuð væri við það eigandi. En skrítið þykir mér samt eitt, og það er það, að háttv. 4 kgk. þm. (Stgr. J.) og jafnvel hæstv. ráðherra hafa það að mótbáru gegn frumvarpinu, að lögreglustjórar mundu neita að gera þau störf, er frv. heimtar af þeim. Ef þetta er aðalástæðan gegn frv., gef eg ekki mikið fyrir rök þau, sem færð eru gegn því. Og mér þætti gaman að sjá hópinn „gera skrúfu“ og neita að taka að sér þau störf, sem frumvarpið leggur þeim á herðar. Eg álít alls ekki rétt að bera slíkt fram. Það hefir verið talað mikið um það, og háttv. 5. kgk. þm. (L. H. B.) hefir ekkert tækifæri látið ónotað til að tala um það með miklum þjósti, að hinn slæmi fjárhagur væri ekki minnihlutanum, heldur meiri hlutanum að kenna, og hann hefir ekki þreyzt á að senda fyrverandi stjórn hnútur fyrir, hve illa hún hafi búið alt undir í þessu efni. . Ekki skynsemi hins háttv. 5. kgk. þm. Það væri ekki til ofmikils mælst, að hinn háttv.þm. og hans flokkur hjálpuðu til að laga hann og engum hvílir sú skylda meira á en núverandi stjórn, og háttv. 5. kgk. þm. er víst ljúft að aðstoða hana, þar sem hann tyllir sér svo mjög á tær við hana. Það ætti að vera hennar að reyna að bæta fjárhaginn. Það er lítil frægð að því að níða aðra, og þá einkum menn, sem eru hvergi nærri, en slíkt hefir hinn háttv. 5. kgk. þm. oft gert sig sekan um; að hinu er meiri frægð að byggja upp og bæta það, sem bæta þarf, og það ætti háttv.þm. (L. H. B.) að leitast við að gera, ef einhver mannræna væri í honum. Þá harmaði háttv. 5. kgk. þm. mjög fall frumvarpsins um frestun bannlaganna og kendi meiri hlutanum um, að hann hefði ráðið því bana. Hinn háttv.þm. var þó í orði kveðnu helzt með því að fella það. Að minsta kosti vildi hann ekki greiða atkvæði með því. Honum hefir ekki þótt það „praktískt“ þá í svipinn. En hann hefir nú sýnt innræti sitt í þessu efni. Það hefði verið réttara, að hann hefði komið fram þá eins og hann kemur fram nú, komið fram hreint og beint og verið með frestun bannlaganna, svo sem hann sárlangaði til.



Kristinn Daníelsson Eg veit vel, að það þýðir lítið að tala um þetta mál. (Stefán Stefánsson: Því þá að vera að tala um það?) Það getur verið ástæða til þess, úr því að aðrir taka til máls, og það þarf að svara sumu af því sem sagt er. En annars komst eg svona að orði af því að eg heyrði merkan mann úr mótflokknum segja í morgun, að frumvarpinu væri bani búinn. Eg hefi ekki enn þá heyrt þau rök koma fram í málinu, sem sýni, að frumvarpið sé óaðgengilegt. Það sem helzt hefir verið haft að mótbáru gegn því er, að það sé óframkvæmanlegt. Eg heyrði hæstv. ráðherra ekki færa nein rök fyrir þessu, og eg lagði þó vel við hlustirnar. En eg heyrði lögreglustjóra segja um það, að það væri vel framkvæmanlegt; sá hinn sami taldi engin vandkvæði á því. Þá er því haldið fram, að frumvarpið gefi ekki landsjóði meira í tekjur en 60 þús. kr. En það hljóta allir að sjá, að það er meira að marka reikninga þess manns, sem mest hefir kynt sér málið. Nefndin hefir látið sér nægja að mótmæla áætlunum þeim, er gerðar voru um tekjur þær, er landsjóður hefði af því, að frumvarpið yrði að lögum, en ekki leitað upplýsinga hans. Háttv 5. kgk. þm. (L. H. B.) sagði, að háttv. 3. kgk. þm. (Aug. Fl.) hefði gert glögga grein fyrir því, að frumvarpið væri óhafandi Eg skal ekki lasta það sem hann sagði. Hann talaði gætilega og hyggilega á margan hátt. En hann hefir ekki hlustað á ræðu háttv.þm. V. Sk., sem svaraði háttv. 3. kgk. þm. með góðum rökum. Já, eg stend við það. Háttv. þm. V.- Sk. færði góð rök fyrir máli sínu. (Lárus H. Bjarnason: Nú er eg alveg hissa. Nú er þingmaðurinn að gera að gamni sínu)  . Þá beindi háttv. framsögumaður orðum sínum til mín og spurði mig að því, hvort eg héldi, að með þessu móti yrði meira lagt á hina ríku en þá fátæku. Hann bætti því við, að eg hefði sagt, að kaffi- og sykurtollur lenti jafnt á ríkum og fátækum. Eg sagði, að fátækur maður við sjó borgaði oft jafnmikinn eða meiri kaffi- og sykurtoll en ríkur embættismaður í Reykjavík - og þetta kalla eg hinn mesta ójöfnuð. Hann spurði mig ennfremur, hvort eg áliti, að með þessu móti yrði lagt meira á ríkismanninn en fátæklinginn. Eg svara því fortakslaust játandi. Ríkismaðurinn gerir t. d. 2000 kr. umsetning, fátæklingurinn aftur ekki nema 200 kr. umsetning. Það er auðsætt, að ríkismaðurinn hlýtur að gjalda meira í landsjóð með þessu fyrirkomulagi. Það er ekki til neins að bera á móti því, að það er jöfnuður að því að færa skattagjöldin yfir á sem flestar vörutegundir Það er verið að tala um, hvar ábyrgðin sé á fjárhag landsins. Úr því að verið er að ympra á þessu, verð eg að láta í ljós skoðun mína á því. Ábyrgðin hlýtur að lenda á þeim, sem verða í meiri hluta við þá atkvæðagreiðslu, sem á að fara fram eftir fáeinar mínútur í þessum sal. Frumvarpið veitir landsjóði fé, og ef meiri hluti háttv. þingdeildarmanna ræður frumvarpinu bana, hindrar hann, að landsjóður fái fé. Eg vil að síðustu skjóta því til þeirra, sem fyrir viðburðanna rás eru í meiri hluta í þessum sal, að þeir láti þetta frumvarp ná fram að ganga og búi ekki þannig til ábyrgð, sem á að líta svo út um, að lendi á minni hlutanum, en hlýtur að lenda á þeim sjálfum eða getur lent á þeim sjálfum.

Sigurður Hjörleifsson Eg vil taka það fram út af ummælum, sem komið hafa fram, að af hálfu okkar minni hluta nefndarmanna var boðist til að breyta þessu farmgjaldi í lestargjald; það var því ekki eingöngu um þetta frumvarp að ræða. Það var að ræða um það að útvega landsjóði fé með einhverju móti. Það var boðist til þess að leggja á eitthvert alment gjald til að útvega landsjóði tekjur. Eg vissi lengi vel ekki annað en frumvarpið ætti fram að ganga. En fyrst þegar meiri hlutinn var búinn að skrifa nefndarálit sitt, sá ég að það átti að fella það, en í þess stað fara fram á hækkun á tolli af kaffi og sykri. En eins og sýndi sig í gær, reyndist þetta tómur leikur. Öllum boðum til samkomulags til að auka tekjur landsins var hafnað, þegar ekki var hægt að koma fram því eina sáluhjálplega, frestun bannlaganna. Einlægt er verið að stagast á því, að bannlögunum skyldi ekki vera frestað. (Stefán Stefánsson: Það verður lengi gert)  . Það hefði verið nær að fresta þeim, segja þeir. Sumum háttv. þingmönnum virðist ekki vera sárt um, þótt fjárhagurinn sé slæmur, ef það yfir höfuð má ekki útvega landinu tekjur með nokkru öðru móti en ónýta lög, sem á seinasta þingi voru samþykt með miklum meiri hluta atkvæða eftir ósk ? hluta kjósenda. Annars skil eg ekki þá „lógik“, sem kom fram í ræðu háttv. 5. kgk. þm. (L. H. Bj.) og hæstv. ráðherra. Þeir drótta því að sjálfstæðisflokknum, að það sé honum að kenna, að fjárlögin líti út, eins og þau líta út, og að þessi mikli tekjuhalli er í þeim. Það er nú alt af verið að gera hvell út af þeirri hækkun á útgjöldunum, sem varð á þeim við síðustu umræðu í neðri deild. En eg vil benda á það, að gjöldin hafa líka hækkað hér í deildinni, eins og öllum háttv. þingdeildarmönnum er kunnugt. Annars er ekki sá munur á flokkum nú, að annar flokkurinn geti slengt af sér ábyrgð yfir á hinn. Það er annað mál um þau atriði, sem eru gerð að hreinum flokksmálum. En fjárlögin eru svo samanfléttuð, að enginn einn flokkur ber ábyrgð á þeim í heild sinni. Eg ímynda mér að óhætt sé að segja, að báðir flokkar beri ábyrgðina á fjárlögunum jafnt eða mjög líkt. En það er þjóðin sjálf, sem ber aðalábyrgðina á því, hvernig fjárlögin fara út úr þinginu nú, því að hún krefst meiri og meiri fjárveitinga til ýmislegra fyrirtækja í landinu. Eg segi þetta ekki þjóðinni til ámælis, þetta sýnir framfaraþrá hennar, og er henni sízt láandi þó hún heimti verklegar framfarir í landinu, en hún hefir ekki gætt þess, um leið og hún heimtar umbæturnar, að krefjast þess þá líka, að gjöld séu lögð á hana. Umbætur þær, sem þjóðin vill að gerðar séu, útheimta meira fé en hún telur sig færa að greiða. Þetta er ástæðan til þess að fjárlögin verða nú að öllum líkindum afgreidd með talsverðum tekjuhalla frá þessu þingi. Þetta vil eg segja þeim mönnum, sem alt af eru að japla á því, að það sé sjálfstæðisflokkurinn, sem beri alla ábyrgð á fjárhag landsins. Hinsvegar dettur mér ekki í hug að reyna að velta af sjálfstæðisflokknum ábyrgðinni á því sem virkilega er hans verk; t. d. tek eg fúslega á mig minn hluta af ábyrgðinni á því að hafa felt frestun bannlaganna, og veit eg að sú ábyrgð verður mér ekki þungbær. Hæstv. ráðherra neitaði því, að nokkur stjórnarflokkur væri til á þingi. Hann talaði öðruvísi fyrir skemstu, þegar hann var að láta mikið yfir því, hversu mikið fylgi hann hefði í þinginu, en storkaði mér aftur með því að eg hefði ekkert fylgi að baki. Hann sagði sömuleiðis, að eg hefði ekki borið fram vantraustsyfirlýsingu á sér hér í deildinni, og að sú vantraustsyfirlýsing, sem fram kom í n. d., hafi verið feld. En þetta sannar ekki það sem hann vildi sanna, heldur það gagnstæða. Það sannar það, að flokkar eru óákveðnir í þinginu, og um vantraustsyfirlýsinguna í n. d. vita allir hvernig fór. Hún féll niður með eins atkvæðis mun, fyrir gustukaverk frænda hans. Enn eru mörg gustukaverkin á þingi. Hæstv. ráðherra hrósar sér af því, að hann sé betri sjálfstæðismaður en eg. Eg hefi aldrei gefið honum tilefni til slíkra ummæla eða gortað af því eins og hann, hve góður sjálfstæðismaður eg væri. En hitt er öllum kunnugt, að núverandi ráðherra tók við embætti, eftir að búið var að tilkynna honum að mikill meiri hluti þjóðkjörinna þingmanna væri öðrum manni fylgjandi, og þegar svo er ástatt, þá bið eg guð að hjálpa sjálfstæði þessa lands, ef það þarf að eiga mikið undir mönnum, sem byrja stjórn sína á því að brjóta þingræðið.

Augúst Flygenring Eg ætla aðeins að svara hv.þm. V.-Skaftaf. nokkrum orðum. Hann sagði, að jafn-auðvelt yrði að innheimta farmgjaldið eins og kaffi og sykurtolla nú, og rökstuddi hann þessa staðhæfing með því, að farið væri eftir „manifestum“ eða farmskrám skipanna, og að það væri jafnauðvelt að reikna út tollinn eftir þeim eins og að leggja saman tölur. Eg vil benda honum á það, að í hverjum umbúðum geta verið vörur úr fleiri en einum flokki. Þessvegna yrði algjörlega ófullnægjandi að fara eftir farmskránum; það þyrfti að taka vörurnar upp og vega þær. - Hann vildi sanna að áætlun okkar væri handahóf og ágizkun ein, með því að benda á það, að við nefndin hefðum áætlað tekjur o. s. frv. aðeins 64,000 kr., stjórnarráðið 100 þús. kr., en sjálfur flutningsmaður málsins 180 þús. kr. Eg skal ekki fara inn á áætlun flutningsmanns, því eg þekti hana ekki. En það sem okkur ber á milli, mín og stjórnarráðsins, er það meðal annars, að í áætlun þess er trjáviður alt of hátt áætlaður, eins og eg áðan tók fram. Það nær ekki nokkurri átt að hingað flytjist 10-11 þús. tons af trjáviði. Eg hefi í þessu efni stuðst við umsögn gamalla timburkaupmanna. Hitt atriðið, sem okkur ber á milli, er það, að eg geri ráð fyrir, að alt of mikið sé í áætlun stjórnarráðsins gert úr því, hvað vefnaðarvara muni gefa mikið af sér. Eg geri ráð fyrir, að það hafi fengið upplýsingar um þetta atriði hjá flutningsmanni frv., því að áætlun þess er nokkuð lík hans áætlun um þennan flokk. En það nær vitanlega engri átt, að þessi flokkur geti gefið af sér nálægt 60 þús. kr. Það er líka hreinasta fjarstæða, að hvert pund af vefnaðarvöru kosti að jafnaði ekki meira en 1 kr. Eg vona að allir menn sjái það, að efni eins og ull, silki, baðmull, skór ?: leður o. fl., er mörgum sinnum dýrara en sem svarar 1 kr. á pund. Efnið óunnið í þessum vörum kostar mikið meira en 1 kr., jafnvel í ódýrustu tegundunum. Og ekki geta umbúðirnar, þó þær séu reiknaðar með, lækkað meðalverð vörunnar á hverju pundi, því þær eru alt af mjög litlar og léttar, venjulega að eins þunnur strigapappír. Eg játa það, að ómögulegt er að gera nákvæmlega rétta áætlun um innflutning á slíkum vörum, en hinu verð eg að halda fram, að betur muni vandað til þeirrar áætlunar, sem við í meiri hl. nefndarinnar höfum gert, en til hinna. - Hv. þm. Ak. staðhæfði, að kaffi- og sykurtollurinn kæmi ranglátar niður en farmgjald, vegna þess að það dreifði gjöldunum á sem flesta, en það sjá allir að er hinn fáránlegasti misskilningur. Gjaldaliðirnir verða fleiri, en notendurnir að vörum þeim sem gjaldið legst á verða ekki fleiri, heldur miklu færri en þeir menn eru, sem nú neyta kaffi og sykurs. Þetta afgjald legst aðallega á vörur, sem fátækir sjómenn og aðrir, sem á sjávarútvegi lifa, brúka og verða að kaupa, og er það skýlaust ranglátt að íþyngja þeirri stétt fremur öðrum. Sömuleiðis verða þeir sem reka einhverja iðn, og hafa marga menn í sinni þjónustu, að reikna sér rentur af áhöldum sínum, og eftir því hversu dýr þau eru, fara að miklu leyti kjör þeirra manna, sem atvinnu hafa hjá þeim. - Það er ekki rétt hjá hv.þm. Ak. að slá því fram, að brtill. sú er eg og annar þm. bárum fram við tolllögin í gær hafi verið tómur leikur. Við mundum standa við hana, hvenær sem við sæjum okkur það fært. En við vildum ekki koma fram með mál, sem við vissum að hafði enga von um að ganga fram. Það hefði verið leikur. Við tókum till. aftur af þeirri ástæðu einni. Við vorum búnir að leita fyrir okkur og höfðum komist að raun um, að hún hafði mjög lítið fylgi. - Eg er alveg steinhissa á því, að hv. sami þm. skuli sífelt vera að halda því fram, að þetta frv. hafi mikla kosti alment skoðað. Mér vitanlega hefir ekkert mál mætt jafnmikilli mótspyrnu bæði í blöðum og meðal einstakra manna. Nefndin hafði í höndum bréf frá mörgum kaupmönnum þessa bæjar, þar sem þeir telja frv. afarmiklum ókostum búið. Fyrverandi stjórn, sem hafði frv. fyrir framan sig, nefnir það neyðarúrræði, og er þó hv.þm. Ak. vanur að byggja nokkuð á ummælum hennar. - Það er rangt af þm. Ak., að brígsla okkur, sem erum mótfallnir þessu frv., um að okkur sé ósárt um fjárhag landsins; sömu aðdróttunum hefðum við með meiri rétti getað beint að honum, þegar hann var á móti frestun bannlaganna.

Lárus H. Bjarnason Það stendur enn óhrakið, sem eg sagði áðan um ábyrgðina á þessu máli, og þarf eg því ekki að endurtaka það. En eg vil víkja nokkrum orðum að Vestmanninum, sem situr hér á móti mér. Eg hafði annars ekki hugsað mér að „spandera“ miklu púðri á hann. Ræður hans eru oftast ekki svaraverðar, enda hefi eg hingað til alt af leitt hjá mér að svara þeim. Það er ekki alt af hægt að segja, hvort þær eru sprotnar af vanþekkingu, framhleypni eða flokkstrygð. Um suma menn má alt af segja, hvað valda muni orðum þeirra og athöfnum, en þar sem greindin er lítil, er alt af erfiðara að skera úr, hvort þeim ráði getuleysi eða góðviljaleysi. Maðurinn hefir á þessi þingi gert mest að því að tala um mál, sem hann hefir ekkert vit á, svo sem háskólann, vísindi, loftskeyti o. fl. Það minnir mig á sumar skepnur, sem geta ekki þagað við því sem þær ná ekki til, eins og ein ónefnd skepna, sem hefir þann sið að spangóla að tunglinu. Allra mest hefir hann talað um háskólamálið. Það láir honum enginn, þó að hann hafi ekkert vit á því, en hinu hefði hann átt að hafa vit á, að þegja um það. Mér þykir ekkert undarlegt, þó hann veitist helzt að mér, því að sams konar skepnu og eg mintist á áðan er gjarnast að upplyfta sinni röddu, þegar betur búnir menn ríða í hlað en heima fyrir eru. Að öðru leyti læt eg mér nægja að mótmæla því, að eg hafi harmað það, að bannfrestunarfrv. var felt, En hitt kannast eg við, að mér hefði eftir atvikum verið kærara að framkvæmd aðflutningsbannsins hefði verið frestað um stund, ekki af óvináttu við bannlögin, heldur þvert á móti, af því eg hræddist að tekjumissirinn mundi verða lögunum að fótakefli, ef ekki væri fundinn annar spónn í staðinn, áður en lögin gengi í gildi. Hv. þm. Ak. vil eg benda á, að það er ekki rétt að ? kjósenda á landinu hafi kosið bannlögin. (Sig. Hjörleifsson: Eg sagði ?)  . ? er heldur ekki rétt. Af greiddum atkvæðum voru ? með bannlögunum, en að eins ? allra kjósenda. Því var slegið fram áðan af einhverjum, að minni hlutinn hefði engu síður en meiri hl. stuðlað að því, að hleypa útgjöldunum á fjárlögunum upp. Þetta er ekki rétt. Minni hlutarnir hafa ekki annað á samvizkunni en rúmar 13 þús. kr. fjárveitingu til háskólans, og þurfum við ekki að bera rjóða kinn fyrir að meta sjálfstæði landsins svo mikils. Eg bjóst ekki við, að hv.þm. Ak. mundi fara að fitja upp á þingræðisbrotinu aftur, þegar jafnvel „Ísafold“ treystir sér ekki til að veifa þeirri dulu lengur. Eða man ekki hv.þm., að vantraustsyfirlýsingin féll í n. d. með 13:12, og veit hann ekki að forseti n. d. er 14. stuðningsmaður stjórnarinnar þar. Man hann ekki, að í þessari deild báru 3 þjóðkjörnir þm. fram vantraustyfirlýsing á fyrv. ráðherra, og fyrst þeir vildu fella hann, má búast við að þeir muni ekki amast við hinni nýju stjórn. Ef 14 og 3 eru lagðir saman, þá verður það helmingur þjóðkjörinna þingmanna. Við þessa 17 bætast 6 kgk. þm, en þingræði er það, að meiri hluti allra þingmanna ráði. Annars verður þetta samband, eg þori ekki að kalla það samskrið, milli hv. brota hins svokallaða sjálfstæðisflokks, ekki svo óskiljanlegt, þegar á alt er litið, þó þau áður hafi verið búin að segja svo skýrt sundur með sér. Því hvað skyldi valda því, annað en ósk fyrverandi ráðherra annarsvegar um að vera sýknaður af afbrotum sínum, og hins vegar von sparkliða um að komast á hvalfjöruna og hræðsla þeirra við Ísafold. En þar hafa þeir „gert reikning án verts“, því það verður fyrverandi ráðherra, sem græðir á sambandinu, en ekki þeir.

Stgr. Jónsson Eg ætla að eins að gefa stutta yfirlýsingu. Það er mikið talað um ábyrgð hér í dag, og sagt að ábyrgðin hvíldi á okkur af að drepa þetta frv. Eg get lýst því yfir, að eg tek á mig minn hluta af þeirri ábyrgð, og skal eg ekki reyna að velta henni af mér yfir á aðra. En eg hygg að meira liggi undir þessum orðum; það eru víst engar öfgar þó eg segi að meiningin með þessu tali um ábyrgð sé sú sama, sem hjá einum þingmanni í n. d., er vildi koma yfir á okkur heimastjórnarmenn ábyrgðinni á fjárhagsútlitinu eftir fjárl., svo að okkur verði kent um það. Hvort það tekst að koma því svo fyrir, skal eg ekki um segja, úr því skera kosningarnar. En þó hygg eg, að meðferð mála á alþingi bendi á það gagnstæða. En það liggur líka enn annað á bak við þetta frv. Það er barið fram undir því yfirskini, að það geti haft þýðingu fyrir fjárhag landsins, og það er enn skiljanlegra að sjálfstæðismenn vilji gjarnan koma yfir á okkur ábyrgð á fjárhagnum yfirleitt. Þessa ábyrgð verðum við heimastjórnarmenn einnig, að minni hyggju, að taka á okkur, hvort sem okkur er það ljúft eða leitt; því við erum þeir einu, sem nokkur ábyrgð er í í þessum efnum.

Ráðherra (Kr. J.) Háttv. þm. V.-Ísf. sagði, að einhver lögreglustjóri hefði sagt sér, að þessi farmgjaldslög væru vel framkvæmanleg, eg veit með vissu að það getur ekki verið mikilsvirtur náfrændi hans, sem þetta hefir sagt; hann met eg mikils og mundi eg geta beygt skoðun mína fyrir rökum af hans munni, en þaðan munu þau eigi koma til stuðnings þessu frumvarpi. Þó að einhver lögreglustjóri kunni að hafa fleiprað þessu út úr sér við hv. þingmann V.-Ísf., þá legg eg eigi mikið upp úr því; eg hefi spurt ýmsa lögreglustjóra einmitt um þetta atriði, og þeir telja allir saman þessi lög alveg óframkvæmanleg, nema með mikilli aukningu á skrifstofufé og fjölgun á eftirlitsmönnum. Það þarf heldur ekki annað en að lesa t. d. 3. flokkinn, og þá sést það þegar, að flokkuninni er svo háttað, að hún heimtar fullkominn mann á hverjum stað. Hér í Reykjavík þyrfti marga menn. Fyrir þessu er ekki gert neitt ráð af þeim, sem borið hafa fram þetta frumvarp. Þeir hafa ekki gert neitt ráð fyrir þeirri breytingu, sem hlýtur að verða á tollgæzlunni. Og lögin eru öll frá upphafi vanhugsuð. Þingmanni Akureyrar ætla eg ekki að svara. Hann hefir aldrei, hvorki á síðasta þingi eða nú á þessu þingi, sagt eitt einasta orð í einu einasta máli, sem talist getur þess vert, að því sé svarað.

Jósef Björnsson. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, kom fyrir þingið í þingbyrjun og hefir n. d. haft það til meðferðar, en hingað til deildarinnar hefir það ekki komið fyr en fyrir örfáum dögum. Nefndinni hefir því ekki gefist mikill tími til þess að athuga það og hefir hún að eins getað rætt málið á einum fundi. Þetta fjárkláðamál er vandræðamál, fyr og síðar. Eins og kunnugt er, var fyrir skemstu varið stórmiklu fé úr landssjóði til þess að útrýma fjárkláðanum. En þrátt fyrir alt það fé og fyrirhöfn hefir sú raun orðið á, að sjúkdómurinn er ekki upprættur enn. Einmitt síðan þessi tilraun var gerð, hefir komið upp fjárkláði í öllum sýslum landsins, nema 3 eða 4, nefnil. Skaftafellsýslu, Vestmannaeyjum og Suður-Þingeyjarsýslu; í síðastnefndri sýslu hefir kláðinn ekki komið upp síðan 1907. Eigi að síður hefir kláðinn ekki gert mikið vart við sig, en hann virðist vera að aukast nú á seinni árum, einkum þó í vetur. Það má vera, að það væri hægt að útrýma kláðanum, án þess að gera ný lög um það efni, ef það væri einlægur vilji fjáreigenda að hafa vakandi auga á veikinni og baða alt fé árlega. En með því að ekki er hægt að búast við, að svo geti orðið, og á hinn bóginn af því, að annaðhvort verður að fyrirskipa almennar baðanir um alt land eða skifta sér ekkert af málinu frá löggjafarvaldsins hlið nú, en láta þau lög nægja, sem nú gilda, þá sýnist nefndinni rétt að aðhyllast þetta frumv. Samkvæmt því er landsstjórninni gefin heimild til þess að fyrirskipa 2 baðanir með hæfilegu millibili á vetrinum 1911- 1912 og er ætlast til að með því verði komið í veg fyrir frekari útbreiðslu kláðans. Frv. gerir ráð fyrir, að kostnaður við eftirlit kláðalækninga í hverri sýslu og umsjón með böðunum sé að nokkru leyti greiddur úr landssjóði. Þessi kostnaður, sem fellur á landssjóð, álítur nefndin að verði alls og alls full 20 þús. krónur. Og nefndinni taldist svo til, að allur kostnaður við baðanirnar í heild sinni mundi verða eitthvað á annað hundrað þús. krónur. En megnið af þessum kostnaði eiga fjáreigendur sjálfir að bera, landssjóður að eins að borga hálft kaup kláðalækna og baðara, og helming af öðrum tilkostnaði þeirra. Eg skal játa, að mér hefði ekki fundist neitt á móti því, að fjáreigendur borguðu sjálfir allan kostnaðinn. En með því að nú er orðið svo áliðið þingtímans, er ekki nema um tvent að gera, annaðhvort að samþykkja frv. óbreytt, eða láta málið falla niður. Og þar sem svona stendur á, komst nefndin að þeirri niðurstöðu að taka tillit til þeirra nauðsynjar að hefta útbreiðslu kláðans, og leggja til að hv. deild samþykki frv. eins og það liggur fyrir. Með þessum ummælum skal eg láta úttalað um málið að sinni.

Steingr. Jónsson: Eg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, vegna þess að eg var og er mjög hikandi við að samþykkja þetta frv. eins og það er. Fyrst og fremst er eg í vafa um, hvort frv. þetta er til nokkurra umbóta, frá þeim lögum, sem vér höfum nú. Auk þess er annað: Er það víst, að kláðinn sé svo útbreiddur, að almennra baðana þurfi við? Það er að vísu sagt, að kláðinn hafi komið upp í flestum sýslum landsins. Háttv. frsm. nefndi þó nokkrar sýslur, sem fjárkláða hafði ekki orðið vart, þar á meðal Suðurþingeyjarsýslu, því að þar hefir kláði ekki komið upp síðan 1907. En auk þess má telja Eyjafjarðarsýslu og Norðurmúlasýslu. Þar er enginn kláði, og í Suðurmúlasýslu hefir að eins komið upp kláði á einum eða tveim bæjum nú fyrir skemstu. Það eru aðeins 4 sýslur, sem kláði hefir komið upp til muna, Árnes- og Rangárvallasýsla, Húnavatns- og Skagafjarðarsýsla. Með öðrum orðum: það væri nægilegt að fyrirskipa baðanir í þessum 4 sýslum. Kláðinn er tæpast almennur annarstaðar. Náttúrlega getur verið, að kláðinn kunni að koma upp víðar, því að hann getur leynst, þegar hann er á vægu stigi. En eg er í vafa um, hvort svo mikil brögð eru að kláðahættunni, að þetta mikla apparat þurfi. Hins vegar er mál þetta þess vert, að því sé sint, því að kláðinn var áður regluleg landplága. En svo er önnur spurning. Er það áreiðanlegt að þessi böðun verði árangursmeiri en fyrri tilraunir? Ef það er ekki víst, þá virðist miklu fé stofnað í hættu að nauðsynjalausu. Því að það er áreiðanlegt, að það má halda kláðanum í skefjum með þeim lögum, sem vér höfum nú. Svo er enn eitt: Er ástæða til þess að leggja nokkuð af þessum kostnaði á landssjóð? Það er áður búið að verja yfir 200 þús. úr landssjóði til kláðalækninga. Væri nú ekki réttara að láta fjáreigendur bera allan þennan kostnað, þegar búið er að létta svona mikilli byrði af þeim áður? Það verða 20-25 þús., sem þetta kostar landssjóð. Og það er ekki lítið fé. Enn er þess að gæta við þetta frumv., að það vantar í þriðju grein ákvæði um, að gjald fyrir baðlyf, flutning, geymslu og annan kostnað, megi taka lögtaki. Þetta þyrfti að taka fram, því að annars hafa gjöld þessi ekki lögtaksrétt. Eins þyrfti líka skýrar að vera tekið fram, að fjáreigendur sjálfir beri allan kostnað við baðanirnar, annan en helming kostnaðar við baðara og kláðalækna. Mér sýnist svo margt athugavert við frv., að eg vil taka það fram, að það getur vel verið, að eg greiði atkvæði á móti því úr deildinni, þótt eg geri það ekki við þessa umræðu.

Ráðherra (Kr. J.) : Í viðbót við athugasemdir hv. 4. kgk. þm. vil og benda hv. deild á, að landsstjórnin á að „annast kaup á baðlyfjum, flutning þeirra á viðkomustaði strandferðaskipa, vátrygging, geymslu og afhending“. Alt þetta er mikill kostnaður, sem landssjóður verður að leggja út fyrir fram. Og nú er búið að hlaða svo miklum útgjöldum á landssjóð þetta ár, að það getur vel svo farið, að landssjóður eigi erfitt með að leggja svo mikla fjárhæð út, þótt ekki sé nema til bráðabirgða. Eg vildi að eins benda á þetta, að hér er um stórfé að ræða, sem getur dregist að landssjóður fái inn aftur, jafnvel svo árum skifti, því að mér er kunnugt um það, að innheimta slíkra gjalda gengur alls ekki greiðlega. Eg veit ekki hvað vakir fyrir þeim hv. þingmönnum, sem vilja demba svo miklum útgjöldum á landssjóð ofan á alt annað.

Jens Pálsson Að eg hefi gengið úr forsetasæti og beðið um orðið í þessu máli stafar af því, að eg hygg mig kunnugastan allra háttv. deildarmanna verklegri viðureign við fjárkláðalækningar um undanfarin 30-40 ár. Stendur svo á því, að eg 1874 reisti bú og eignaðist sauðfé í einhverri hinni grómteknustu fjákláðassveit á suðurlandi á þeim tíma, Ölvesinu. Um það leyti var Jóni heitnum landritara Jónssyni falið með konunglegu umboði (Commissorio) að útrýma fjárkláðanum með lækningum á hinu grunaða og sjúka kláðasvæði hér sunnanlands; en þá var fortekið að nokkur fjárkláði ætti sér stað annarstaðar á landinu. Jón landritari ferðaðist um sveitirnar, skipaði fyrir um lækningar eftir dýralæknisráði og fyrirmælum, setti menn til framkvæmda og gekk eftir að hlýtt væri settum reglum. Bændum lærðist af þessu listin að lækna fjárkláðann og honum var útrýmt með öllu af lækningasvæðinu á tiltölulega skömmum tíma, án nokkurs annars kostnaðar af hálfu hins opinbera, að því er eg bezt veit, en ferðakostnaðar til Jóns landritara. Liðu síðan allmörg ár svo, að lítt eða ekki var fjárkláða vart né á hann minst manna á meðal eða í blöðum landsins. Svo fór það smátt og smátt að koma upp úr kafinu, að fjárkláðinn sé að gera vart við sig og að magnast í ýmsum sýslum landsins öðrum en fornu kláðasýslunum hér á suðurlandi. Og nú fór hann einnig að berast inn í þær með einstökum kindum úr réttum annarstaðar að. En hér syðra var hann jafnharðan læknaður. Annarstaðar á landinu var það ekki gjört, og fjárkláðinn magnaðist þar, og varð á ný að stórmáli, er landsstjórnin og blöðin létu mjög til sín taka. Um það leyti var fullyrt, að fjárkláða hefði verið útrýmt úr endilöngum Noregi með tóbaksseyðisbaði með forgöngu og umsjón Myklestads dýralæknis. Varð þá að ráði að gera hið sama hér á landi. Myklestad var til þess fenginn að framkvæma slíka útrýmingarböðun á landsins kostnað að mestu leyti. - Eg var frá upphafi vantrúaður á, að fjárkláðinn upprættist hér á landi á þennan hátt, og fór ekki dult með þá vantrú. Mér þóttu engar líkur til, að í útigangssveitunum næðist hver kind í baðið, né að hellar og skútar, er útigangsfé liggur við, yrði tryggilega hreinsað o. s. frv. Og er eg sá böðunaraðferðina, sannfærðist eg um, að með slíkri aðferð yrði fjárkláði eigi upprættur. Engin rannsókn um hörundskvillann gerð fyrir fram á kindunum; þeim dembt í að eins eitt tóbaksseyðisbað, - og öllum kláða átti þar með að vera útrýmt, og alt trygt framvegis. Þessi aðferð stakk í stúf við þá, er viðhöfð var við kláðaútrýminguna hér syðra fyrir meir en 30 árum. Þá var hver kind rannsökuð fyrirfram, þuklað um alt hörund hennar, og fyndist kláðaþref eða hrúður, var það rifið upp og borinn í tóbakslögur vendilega; en þar á eftir voru kindurnar baðaðar í maurdrepandi legi tvisvar með hæfilegi millibili. - Þegar eg sá þessa nýju aðferð, blandaðist mér ekki hugur um, að okkur hefði verið nær að láta einhvern dugandi bónda, er fengist hefði við fyrri kláðaútrýminguna hér syðra, t. d. hreppstjóra Jón Árnason dbrm. í Þorlákshöfn, standa fyrir og stjórna þessari seinni útrýmingarlækning með ráði dýralæknis vors, en þennan norska Myklested. - Okkur var talin trú um, að þessi Myklestads lækning væri tryggileg til algerrar upprætingar og útrýmingar fjárkláðanum í landinu. Þessu trúði stjórnin og þingið og því var ráðist í útrýmingarböðunina yfir land alt, og kostað til of fjár, alt að ¼ miljón króna, að sögn. En þess trú var ekki annað en hjátrú og hefir því brugðist. Fjárkláðanum er ekki útrýmt úr landinu, hann er enn við líði í 4 sýslum landsins að mun, og nokkrum fleirum að litlu leyti. - Er nú ekki þessi reynsla nógu þung og nógu dýrkeypt til þess, að gera okkur dálítið tortrygna og hikandi, að stofna til annarar afardýrrar samkynja tilraunar, eins og gert er með þessu frumvarpi. Framkvæmd þess yrði afardýr landssjóði, sýslusjóðum og sveitasjóðum, en allir þessir sjóðir eru víðast hvar hlaðnir helzti miklum útgjöldum undir. - Frumvarpið verður, ef það verður að lögum, of dýrt, og að minni skoðun eru slík lög ekki nauðsynleg. - Viðureign hvers fjáreiganda sem er við kláða, þá er hans verður vart í hjörð hans, er ekki eins örðug og af er látið; og þótt fjárkláða hafi nú orðið vart á fám bæjum í landinu, tel eg engan voða á ferðum. Það er engum meðalgreindum manni ofvaxið að lækna kindur sínar af kláða, ef menn að eins vilja það og hirða um það. Og aðhaldi má beita við menn með lögum þeim, er vér þegar höfum um það efni. - Sé kláðinn læknaður, þar sem hann kemur upp, og öllu sauðfé gefið gott þrifabað árlega, mun fjárkláði og önnur óþrif haldast niðri í landinu. Að lögleiða árleg þrifaböð, 1 eða 2, á öllu sauðfé væri þarflegt og borgaði sig vel, en þetta frumvarp er að minni skoðun ekki heppilegt og á að falla. -

Jósef Björnsson Eg skal ekki lengja umræður um mál þetta, en vildi þó beina örfáum orðum til hv. 4. kgk. Eftir þessu frv. er ætlast til að alt fé sé tvíbaðað, og það þykir mér augljóst, að ekki muni duga eitt bað til þess, að útrýma kláðanum fljótlega með öllu. Um það eru menn samdóma, sem bezt vit hafa á þeim hlutum. Full trygging fæst, ef til vill, tæplega þótt tvíbaðað sé, en frekari trygging liggur í að taka kláðann, nú þegar hann er lítill, og í tvíböðun. Að því er kostnaðinn snertir, er eg háttv. 4. kgk. alveg sammála; eg hefði kunnað betur við að fjáreigendurnir sjálfir bæru allan kostnaðinn. Eg get líka viðurkent með hæstv. ráðh., að það geti orðið landssjóði talsvert örðugt, að leggja fram alt það fé, sem til lækninganna þarf, jafnvel þótt endurgjaldið sé víst. Að því er snertir ræðu hv. 2. þm. Kjósar- og Gullbringusýslu, þá er eg honum að miklu leyti sammála um það, að oft sé hægt að lækna, ef viljinn er góður. Hann sagði, hv.þm., að hér væri í raun og veru enginn voði á ferðum; þar er eg honum ekki alveg samdóma; menn hafa kanske ekki altaf eins nánar gætur á máli þessu og skyldi, og þá getur vitanlega fjárkláðinn útbreiðst stórkostlega. En eg er hv. þingm. alveg samdóma um það, að fjárkláðanum megi að miklu eða öllu leyti útrýma án nýrra laga, sé einbeittur vilji á því meðal fjáreigenda í landinu og samtök góð; og eins er eg honum samdóma í því atriði, að þrifaböð á sauðfé ættu að vera fyrirskipuð á hverju heimili. Það er eitt þeirra atriða, sem eg tel mjög þýðingarmikið, og sem eg sakna mjög að ekki standa í frumvarpinu. Eg er þess fullviss, að með því móti mundi fjárkláðinn aldrei ná neinum verulegum tökum, og að líkindum hverfa með öllu með tímanum, þó ekki væri annað lögskipað. En þrifaböð margborga sig auk þess fyrir fjáreigendur í betri þrifum og meiri afurðum sauðfjárins.

Stefán Stefánsson Háttv. 4. kgk. sagðist vera hikandi í máli þessu; en það er eg ekki; eg mun hiklaust greiða atkvæði á móti því. Eg er algerlega sammála hv.þm. Kjósar- og Gullbr.sýslu um það, að fjárkláða megi útrýma með þeim fyrirskipunum og lögum, sem nú höfum vér. Og takist það ekki, þá er það einungis fyrir okkar eigin trassaskap. Fjárkláði er enganveginn eins algengur og menn virðast ætla. - Það er ekki rétt, að fjárkláði hafi verið í Eyjafirði; og það er stórmerkilegt, að dýralæknirinn skuli hafa haldið því fram, að svo hafi verið. Eg vil benda á, að skýrsla um þetta efni í blaðinu „Norðurlandi“ var röng, óviljandi, og hefir verið leiðrétt síðar; og eg vil taka það fram, að eg met meira reynsluna í þessu efni heldur en álit og ummæli hinna svokölluðu lærðu dýralækna. Og það er eingöngu skeytingarleysi manna að kenna, ef ekki tekst að útrýma fjárkláðanum með þeim lögum, sem nú höfum vér.

Sigurður Stefánsson Eg verð að játa, að mér sem manni, er ann landbúnaðinum, tekur sárt til frumvarps þessa. Eg skal fúslega játa, að útrýming fjárkláðans þurfi ekki að vera svona kostnaðarsöm fyrir landið. Eg get líka játað með hv. ráðherra, að þetta geti orðið nokkuð ervitt fyrir landssjóðinn, og eg held að með einu fyrirskipuðu þrifabaði gæti hepnast að halda fjárkláðanum í skefjum. En það er eitt, sem ég óttast í þessu máli, og það er innheimtan, sem hreppsnefndir eiga að hafa; hún getur stundum farið nokkuð í handaskolum, fyrst ekki er lögtaksréttur á þeim. Eg hefi nú hugsað mér, þar sem tíminn er orðinn svo naumur, hvort ekki mætti leggja fyrir næsta alþingi, aukaþingið væntanlega, frumv. þess efnis, að öllum bændum væri gert að skyldu að baða fé sitt einu þrifabaði á ári. Þannig lagað fyrirkomulag er nú mjög tíðkað í einu mesta fjárræktarlandi heimsins, Skotlandi, og hefir gefist vel. Slíkt hefir reynst borga sig mjög vel, bæði í ull og öðrum afurðum, og vil eg því lesa upp rökstudda dagskrá þessu viðvíkjandi, er hljóðar svo: „Í því trausti að stjórnin leggi fyrir næsta alþingi frv. til laga, er skyldi alla fjáreigendur landsins til að baða sauðfé sitt þrifabaði að minsta kosti einu sinni á ári, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Jósef Björnsson Háttv. 6. kgk. sagði að reynslan hefði sýnt, að hægt væri auðveldlega að útrýma fjárkláða með einu baði. Það væru dýralæknar einir, sem annað segðu. Fjárræktarmenn segðu það ekki. En það er ekki fullkomlega rétt; eg hefi hérna fyrir framan mig dálítin pésa, á ensku, eftir tvo enska fjárræktarmenn, sem segja það gagnstæða, sem fullyrða það, að til útrýmingar þurfi 2 böð, og síðara baðið eigi ekki að fara fram fyr en eftir minst 15 daga (15-18 daga), til þess að vissa fáist fyrir, að ungviði, sem fram kemur úr eggjum eftir fyrra baðið, drepist, en fénu sé ekki misboðið. En eg vil taka það fram, að eg tel frv. ekki eins æskilega undirbúið og vera ætti. Eg verð að leggja mikla áherzlu á að þrifaböð sauðfjár séu gerð hverjum fjáreiganda að skyldu; það margborgar sig.

Jens Pálsson Það eru aðeins fáein orð, er eg vildi mega bæta við það, er eg sagði áðan. - Eftir því sem fram hefir verið tekið í umræðunum hér í deildinni, og bygt mun vera á opinberum skýrslum, eru heilar sýslur alveg lausar við fjárkláða, og þær ekki allfáar. Skal eg í sambandi við þetta láta þess getið, að eg veit ekki betur, en að Gullbringusýsla hafi verið alveg laus við kláða um langt skeið áður en útrýmingarböðun Myklestads fór fram, og síðan hefi eg ekki heldur heyrt þess getið, að fjárkláða hafi orðið þar vart. - Hvort það var á undan þeirri böðun eða á eftir að eg heyrði kvitt um kláðavott á einhverjum bæ í Kjósarsýslu, man eg ekki með vissu. - Eg verð, af því, sem mér er kunnugt um fjárkláðann í landinu, á yfirstandandi tíma, að álykta að hann sé til á einstaka bæ í fáeinum sýslum landsins. - Út frá þessu gekk eg í fyrri ræðu minni, og út frá því spyr eg aftur nú: er það skynsamlegt og réttmætt, að hleypa landinu öllu í ærinn kostnað út af þessu, - og það með annari eins rekistefnu og vafstri og frumvarp þetta fer fram á? Eg held ekki. - Skal eg þessu til skýringar taka það dæmi, að hlaupabóla kæmi á börn á einu heimili í hreppi, eða að almennur kláði í greipum og höndum manna væri á tveimur eða þremur heimilum í sýslu, mundi það þá þykja skynsamlegt að fyrirskipa með lögum dýra og fyrirhafnarsama kláðalækning á öllum börnum í hreppnum eða öllum manneskjum í sýslunni? Eg held ekki. Eg held það þætti vera og væri fjarstæða. - Og sama finst mér um þetta frumvarp. Á hinn bóginn hefi eg ekkert á móti hinni rökstuddu dagskrá hv. þingmanns Ísafjarðarkaupstaðar. Það er þýðlegri meðferð á frv. að víkja því frá á þann hátt, en að fella það. Það tel eg rétt að stjórnin taki málið sér í hönd, og mjög er eg því hlyntur, að lögskipaðar verði hér á landi þrifabaðanir á sauðfé, - ein eða tvær á ári hverju. Væri fjárkláðinn með rækilegri rannsókn eða skoðun alls sauðfjár á landinu, leitaður uppi, þar sem hann er, og gjörlæknaður þar, og væru svo árlegar þrifabaðanir lögleiddar og framkvæmdar svikalaust af öllum fjáreigendum á landinu, þá hygg eg að hætta og tjón af fjárkláða og öðrum hörundskvillum og óþrifum í sauðfé væri þar með úr sögunni.

Framsm. (Magnús Blöndahl) Efri deild hefir gert nokkrar breytingar á frumv. þessu, sem aðallega eru fólgnar í því, að feldar hafa verið í burtu 5. og 8. gr. sem voru í frumv., er það fór héðan úr deildinni. Það er enginn efi á því, að þetta er misskilning einum að kenna. En þótt nefnd sú, er hafði mál þetta áður til meðferðar hér í deildinni, verði að telja breytingar þær, er háttv.Ed. hefir gert á frumvarpinu í alla staði óréttmætar og óhyggilegar, leyfir nefndin sér að ráða hinni háttv. deild til að samþykkja frv., eins og það nú liggur fyrir.

Framsögum. (Björn Kristjánsson) Frumv. þetta er komið hingað aftur frá háttv.Ed., sem hefir gert á því eina lítilfjörlega breytingu, bætt aðeins inn einu ártali, sem er til skýringar á frumv. Og vil eg ráða háttv. deild til þess að samþykkja frv., eins og það nú er.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Frumv. þetta tók nokkrum breytingum við 2. umr. Þrátt fyrir þær breytingar, sem á frv. hafa orðið við 2. umr. vil eg mæla með, að það verði samþykt. Ein breytingin er þó þannig, að eg verð að fara um hana nokkrum orðum. Það er við 6. gr. Þar er sett, að í stað loftskeytasambands við stöð á Grænlandi vestanverðu, skuli vera samband við stöð í Vesturheimi. Mér er ekki ljóst, þar sem það kom ekki fram við umr., hver kostnaðurinn við slíka stöð yrði. Ekki var heldur skýrt frá því, hvert á land í Vesturheimi hún ætti að ná. Væri viðkunnanlegra að semja eitthvað um slíkt við Vesturheimsmenn, áður en í það væri ráðist og vita, hver kjör þar væri á. Enginn efi er á því, að kostnaðurinn á sambandsstöð til Vesturheims yrði að minsta kosti helmingi meiri og hver veit hvað. Kostnaðinn við samband til Grænlands veit maður nokkum veginn um, og það munar ekki svo miklu, hve sú stöð er dýrari, en stöð, sem ætluð er einungis fyrir skip í höfin hér í kringum land, að í það sé horfandi. Þykir mér undarlegt, að einmitt nú, þegar fjárhagurinn ekki er betri en sem stendur, að þá skuli vera otað fram þessari stóru stöð. Raunar þykist eg vita, að þm.N.-Þing. (B. Sv.) muni ekki vilja eyðileggja þetta frumvarp með svona fleyg. En hina mikla sparsemdarmenn, sem við 2. umr. greiddu þessari till atkv. sitt, get eg ekki skilið öðruvísi, en að þeir hafi viljað með henni spilla málinu. Stöð, er næði til Skotlands, mundi kosta c. 60 þús. kr. Eftir vegalengdinni að dæma, mundi stöð til Ameríku kosta að minsta kosti 120-130 þús. kr. og sumir segja 150 þús. kr. Eg hefi nú vegna þessa komið með 2 breyttill. Önnur er sú, að frumv. verði í sama lagi og áður, en hin til vara, að fella 6. gr. burtu úr frumv. og þar með ákvæðið um loftskeytastöð. Ef greinin fæst ekki færð í samt lag, finst mér það réttara, að þetta sé látið liggja á milli hluta eða utan við þessi lög. Næsta þing gæti tekið málið upp á fjárlög og stjórnin gert nauðsynlegan undirbúning þangað til. Þá gæti legið fyrir kostnaðaráætlanir, mismunandi eftir því, hve sterk stöðin væri, og jafnframt vitneskja um það, hvort aðrar þjóðir vildu taka þátt í loftskeytasambandi til Vesturheims.

Benedikt Sveinsson Háttv. þm. Dal. (B. J.) hefir nú tekið fram margt af því, sem eg vildi sagt hafa. Það var alls ekki til þess að spilla að nokkru leyti fyrir málinu, að eg bar fram þessa brtill., sem samþykt var við 2. umr. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) heldur, að það ákvæði sé málinu til hnekkis, en eg fæ ekki skilið, hvernig það má verða. Að vísu skal eg kannast við það, að mér er ekki fullkunnugt um þann kostnaðarauka, sem af því verður, að stöðin sé svo sterk, að hún geti sent skeyti til Vesturheims, en þótt það verði svo sem 30 þús., þá álít eg, að ekki beri að setja það fyrir sig, því að komist á samband milli Englands og Ameríku með Ísland að millistöð, verður mikill hagur að þessari stöð. Að hafa fleiri millistöðvar en brýn þörf er á, er að eins til hindrunar. Fjarlægðin milli Grænlands og Hellulands er heldur ekki svo mikil, að um mjög mikinn kostnaðarauka geti verið að ræða. Þess ber líka að gæta, að hér er að eins um heimild en ekki skyldu að ræða.  (Pétur Jónsson: Ákvæðið nemur burtu heimildina til þess að byggja hina stöðina)  . Nei! Grænland er í Vesturheimi og því er hér að eins um rýmri heimild að ræða. Ef það þykir borga sig að reisa stöð, sem hafi afl til að senda skeyti til Hellulands, þá er það heimilt, að öðrum kosti gerir stjórnin það auðvitað ekki. Þetta vildi eg taka fram, til þess að sýna það, að eg er ekki að reyna að stofna málinu í neinar ófærur. Eg er þakklátur háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) fyrir hversu vel hann hefir tekið í brtill. þá, sem eg tók aftur seinast, en hefi nú komið fram með. Eg þykist ekki þurfa að mæla frekara með henni nú, þar sem eg heyri, að henni hefir aukist fylgi, eins og eg gerði ráð fyrir um daginn að hlyti að verða, þegar háttv. þingmönnum hefði gefist kostur á að kynnast þessu atriði betur.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Það er alls ekki ætlun mín að vera nú að gera þetta mál að verulegu kappsmáli. Það er hætt við, að frv. verði hvort sem er ekki afgreitt frá þinginu í ár. Það væri raunar hægt með því móti, að háttv.Ed. samþykti frumv. óbreytt frá Nd., en það er eg hræddur um að aldrei verði meðan þetta ákvæði stendur í 6. gr. Mönnum mun virðist það nokkuð viðurhlutamikið, að samþykkja þetta út í bláinn, án þess að vita nokkuð um, út í hvaða kostnað lagt er, því að háttv. flutningsm. þeirrar brtill., sem var samþykt hér við 2. umr. hafa ekki lagt fram neina kostnaðaráætlun, hvorki þá eða nú, þó að nokkur tími hafi liðið í milli. Eg hefði ekkert á móti því, að þetta ákvæði fengi að standa, ef eg væri viss um, að kostnaðaraukinn væri ekki mjög mikill, en að hugga sig við, að við vitum ekkert um það og alt geti reynst vel, er ekki nóg. Það hlýtur að hvíla á þeim, sem ákvæðið báru fram, að sýna sennilega áætlun um kostnaðinn. Fyr en það er gert, er ekki hægt að ganga að því. Eg hefði heldur ekkert á móti ákvæðinu, ef stjórnin mætti skilja það svo, að hér væri að eins um heimild að ræða, sem útilokaði ekki heimildina til þess að leggja minni stöð, eins og þá sem áður stóð í frv. En eg er hræddur um, að svo sé ekki. Þá mætti eins miða við hvaða punkt á hnettinum til þess, sem vera vildi og stjórninni væri heimilt að fara eins skamt og henni sýndist ráðlegt. Eg verð að skilja ákvæðið svo, að annaðhvert verði að reisa stöð, sem geti sent skeyti alla leið til Vesturheims, eða alls enga. Að öðrum kosti mundi eg, eins og eg hefi sagt, ekkert hafa á móti ákvæðinu. Eg heyrði ekki alt, sem hv.þm. Dal. (B. J.) sagði, en af því sem eg heyrði, skildist mér það, að hann áliti heppilegra að fara fram hjá Grænlandi, því að Danir gætu sett sig upp á móti því að hafa millistöð þar. Þetta held eg að sé ekki annað en grýla. Tilgangur okkar flutnm. var ekki eiginlega sá, að koma upp loftskeytastöð til þess að komast í samband við önnur lönd, heldur við skip í hafinu við Ísland, er hefðu loftskeytatæki. Það var aðaltilgangurinn. En úr því þessu væri til kostað, þá væri heppilegt, að stöðin næði til vesturstrandar Grænlands, ef ske kynni, að aðrar þjóðir vildu koma upp sambandi við Vesturheim og nota hana sem millistöð. Þetta var ekki út í bláinn hugsað hjá okkur. Það var á döfinni 1906 að koma þessu sambandi á og talsverðar málaleitanir um það, og virtist þá ekkert vera til fyrirstöðu af Dana hálfu. Annars skal eg ekki fara að rifja þetta mál meir upp, en er hræddur um, að við Íslendingar séum ekki menn til þess að standa einir fyrir loftskeytasambandi við Vesturheim. Að minsta kosti þyrfti til þess rækilegan undirbúning. En það getur ekki skaðað að hafa stöð, sem getur sent skeyti til Grænlands, því að eg hefi alt af heyrt um það talað sem þægilega millistöð til þess að sambandið yrði sem öruggast milli Norðurálfu og Vesturheims. Ef um beint samband milli Íslands og Vesturheims væri að ræða, þá held eg, að ekki sé eftir miklu að slægjast fyrir erlendar þjóðir, því að munurinn á vegalengdum yrði þar ekki svo mikill móts við vegalengd á milli Írlands og Vesturheims. Eg vildi að greinin öll yrði feld, ef brtill. mín fær ekki framgang, til þess að von sé um, að frv. geti gengið óbreytt í gegnum Ed. Eg hefi getið þess áður, að jafnvel þótt frv. fái ekki fram að ganga á þessu þingi, þá yrði mikið við það unnið, að Ed. gæfist kostur á að segja álit sitt á því. Það yrði góður undirbúningur fyrir stjórnina til þess að leggja málið fyrir næsta þing.

Jón Jónsson (1. þm. S.-Múl.): Mér skildist það við 2. umræðu, að það væri almenn skoðun, að málefni þetta væri gott. Menn höfðu það helzt við frv. að athuga, að það hefði átt að vera fram komið fyrir löngu síðan, og það get eg skrifað undir. En betra er seint en aldrei, og betra er nú en síðar, og jafnframt því og eg þakka hv. flutnm. (P.J.) fyrir að hafa komið fram með frv., þá þykir mér það leitt, að það er svo seint fram komið, að lítil von er um, að það geti orðið að lögum á þessu þingi. En þessi undirbúningur málsins ætti þó að vera til þess, að það dragist ekki nema um eitt ár að koma lögunum á. En þegar vonlaust er um, að frumv. geti orðið að lögum nú, þá skiftir minna máli um einstaka brtill., sem fram koma. Þær standa til bóta næst. En því get eg ekki neitað, að þegar eg vissi að það var ákveðið, að loftskeytastöð yrði reist hér í Reykjavík, sem hefði nægt afl til að senda skeyti alla leið til Vesturheims, þá hnykti mér við. Raunar er eg því ekki óvanur, að fáránlegar till. komi fram í þessari hv. deild, og séu jafnvel samþyktar, en þetta er þó með því »grófara«. Málið hefir verið lítið umrætt og meðmæli með ákvæðinu hafa ekki verið studd með neinni áætlun eða ágizkun og enginn veit enn um kostnaðinn. Um loftskeytastöð, sem nær til Grænlands, vita menn aftur á móti, að hún muni kosta c. 60,000 kr. Eg hefi reynt að afla mér upplýsinga um, hvað það muni kosta að setja hér upp stöð, sem geti sent skeyti til meginlands Ameríku. Mér hefir skilist, að ekki sé hægt að gera ráð fyrir, að minna fari til þess en c. 150,000 kr., og þessi ágizkun er eins áreiðanleg og aðrar. Hér er þá um það að ræða, að auka kostnaðinn við loftskeytin um 90 þús. kr. að minsta kosti. Mér þótti það því undarlegt, að hv. meiri hl., að óhugsuðu máli, hikaði ekki við að greiða þessu atkvæði. Eftir minni skoðun er þess konar meðferð á löggjafar- og fjármálum tæplega forsvaranleg. En eins og eg sagði áðan, þá hefir þetta litla þýðingu nú, því að það er alt útlit fyrir, að málið verði eigi afgreitt fyr en á næsta þingi og þá verða vonandi gætnari menn, sem sitja við stýrið. Eg verð líka að geta þess, að mér þótti það ekki hyggilegt af fylgismönnum loftskeytasambandsins við Vestmannaeyjar, að fella burtu úr þessu frv. ákvæði um símalagningu á einstöku stöðum, þar sem þeir vilja hafa loftskeyti. Það gat ekki skert þeirra málsstað neitt og hefði að eins orðið dauður bókstafur á sínum tíma, ef loftskeytamálið næði fram að ganga á þessu þingi. Mér þykir það kenna nokkuð mikils ofurkapps, að þola ekki símalínu nefnda á nafn í frumv, sem ekki er orðið að lögum og ekki kemur til framkvæmda í bráðina. Þetta er nokkuð undarlegt, en þó furðar mig ekki eins mikið á því og hinu, að samþykkja út í loftið mjög mikil útgjöld til loftskeyta, án þess að nokkur kostnaðaráætlun liggi fyrir. Eg skal geta þess, þó að oss þyki það ekki sæmandi, að tylla niður tá á Grænlandi, af því að það er dönsk eign, að Englendingar hafa hugsað sér að nota það sem millistöð. En eg get skilið það frá sjónarmiði margra, að þeir geti ekki þjóðarmetnaðarins vegna notað eina þúfu á Grænlandi. Að lokum skal eg geta þess, viðvíkjandi kostnaðinum við stöð, sem á að geta sent loftskeyti til Vesturheims, að ekki dugar að hafa veikar stengur, heldur verður að hafa turna eða járngrindur og verður það ekki gert fyrir lítið fé.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla mér ekki að lengja umræðurnar mikið. Það er óþarft, þar sem séð er fyrir endann á því, að þetta frv. verður ekki að lögum á þessu þingi. Annars vildi eg stinga upp á, að friður verði saminn milli Grænlands og Vesturheims með því að taka málið út af dagskrá og ákvæðið síðar orðað: Grænlands eða Vesturheims. Þá er allur vafi farinn. Eg get þó ekki látið það vera, að víta vin minn háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) fyrir að vera að koma hér með tilvitnanir til Englendinga, að þeir hafi hugsað sér að nota Grænland sem millistöð. Hvaða vit hafa þeir á slíku máli í samanburði við hina alvitru neðri deild alþingis Íslendinga? Hvaða tillit getum við tekið til þessa kotríkis? Höfum við ekki efni á að eyða fé - ólíku meira en Bretar? Við þurfum ekki að miða við neitt, nema sjálfa okkur. Alt annað er fávíslegt. Þetta vona eg, að háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.) sjái og forðist að koma fram með slíkar tilvitnanir hér í deildinni, sem hljóta að særa og hneyksla hugumstórar og fjölvísar sjálfstæðissálir.

Sigurður Sigurðsson Um brt. mína á þgskj. 936 hefi eg það að segja, að hún miðar að því, að koma frumv. þessu í samræmi við álit og tillögur sýslunefndarinnar í Árnessýslu, viðvíkjandi símalagningum þar. Sýslunefndin hefir gert ráð fyrir því, að símalína verði lögð frá Hraungerði eða Ölfusárbrú upp í Grímsnes og þaðan með tímanum upp í Biskupstungur og austur í Hreppa. Einnig hefir komið til orða að leggja símalínu frá Þjórsárbrú um Skeið og upp í Hreppa. Og þó svo yrði gert, þá kemur það í raun og veru ekkert í bága við orðalag 4. gr., ef tillaga mín verður samþykt. Eg hygg, að fyrir flutnm. frumv. hafi það vakað, að símalínan frá Reykjavík til Þingvalla, er frumv. ráðgerir, yrði lengd alla leið að Geysi. En eg hygg, að betur mundi fara á því, að hin fyrirhugaða símalína frá Hraungerði eða Ölfusárbrú upp í Grímsnes og Biskupstungur, lægi til Geysis. En hvernig sem þessu verður nú fyrirkomið, þá hlýtur bráðlega að reka að því, að símalína verði lögð frá aðallínunni austur, upp í Grímsnes. Það er mjög nauðsynlegt og má ekki dragast lengi úr þessu. Eins og nú er ástatt, þá er öllum uppsveitum í Árnessýslu því nær fyrirmunað að ná til síma, nema með löngu ferðalagi og ærnum kostnaði og fyrir það nota þeir símann mikið minna, en þeir myndu annars gera. Það er því mikilsvert, að fá símann sem fyrst upp í Grímsnes og svo áfram upp í Tungur og Hreppa. Sú lína mundi áreiðanlega borga sig. Eg skal svo ekki eyða fleirum orðum um þessa till. mína, en vænti að hún verði samþykt. Hún hefir í rauninni ekki í för með sér neina efnisbreytingu, heldur að eins orðabreytingu, sem gerir ákvæði greinarinnar ljósari, hvað Árnessýslu snertir.

Bjarni Jónsson Mér þykir það undarlegt, að háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) er jafnan farinn úr salnum, er eg tek til máls, kemur svo og segist hafa heyrt hitt og þetta eftir mér. Hann taldi, að það væri grýla í mínum hug, að vafasamt væri um samþykki Dana. Eftir meðferð Dana á Grænlendingum, má vera vafi á því. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) spyr að því, hvort vér höfum samið við Kanada. Þar til er því að svara, að ef Bretar og Íslendingar koma sér saman um loftskeytasamband sín í milli, er enginn, sem aftrað getur því. Öðru máli er að gegna um það, ef millistöð er í milli, t. d. á Grænlandi, þá kemur til samþykkis þriðja ríkisins. Til þessa er máttuleiki, svo sem sýnt hefi eg, og er varlegra að hafa vaðið fyrir neðan sig. Það er nýtt, sem sjaldan skeður, að eg skuli einu sinni vera á sama máli sem háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.). Eg tek undir með honum um það, að málið er óundirbúið. Eg sé hvergi, hvað stöð á Grænlandi eigi að kosta, né heldur hvar standa eigi, norður á Hvítserki eða í mannabygðum, og gerir það mikinn mun, því að ekki er hólminn lítill. Sjónhending til Hellulands eftir kortinu munar ¼ til ? vegalengdin að lengri sé héðan þangað en til Noregs á sama breiddarstigi sem Reykjavík er á. Þar á milli eru 4½ lengdarstig, 4 vestur á móts við Helluland jafn norðarlega, en það liggur sunnar og lengist við það vegurinn. Helluland er á 50. stigi norðurvíddar, en Reykjavík á 63½ til 64. stigi. Eg er ekki viðbúinn að reikna þetta nákvæmlega, en svo er þetta eftir auganu. Ef þessi leið er valin getur kostnaðurinn ekki orðið helmingi meiri. Eg játa það, að eg er jafn óviðbúinn að setja upp nákvæma áætlun sem nefndin. Eg hygg skaðlaust að láta málið bíða næsta þings. Háttv. 1. þm. S-Múl. (J. J.) hélt eina af sínum refsiræðum. Hann sagði, að loftskeytamenn spiltu fyrir sér með því, að þola ekki að heyra nefnda síma. Má á hann heimfæra vísu þá, er kveðin var um Kjartan, er hann flutti Hólmverja til lands: Mikið færist fang í þú að færa oss alla héðan. Mér þykir hann færast mikið í fang, að kalla öll loftskeyti »humbug«. Ekki geta loftskeyti verið meira »humbug« hér en annarstaðar. Hann kvað oss spilla málstað vorum með þeim ákafa, sem vér sýndum gegn símanum til Vestmannaeyja. Vér höldum fast við þann málstað, sem vér erum sannfærðir um að sé góður. Vil eg ekki heyra mér brugðið um flokksofstæki. Óvanur er eg að ráðast á þingæru annara og mega þeir vel láta mína óáreitta. Eg held fast við skoðun mína og og tel betur farið að bíða næsta þings.

Jón Þorkelsson Menn hafa kvartað yfir því, að vita ekki hvað stöð á Grænlandi kostar. Eftir manni, sem skyn ber á þetta mál, hefi eg það, að hún muni kosta 60-70 þús. kr., en stöð í Kanada 20-30 þús kr. meira. Eg skal geta þess alment, út af því sem oft heyrist hér, að ýmsar skrítnar tlllögur séu hér fram bornar, að þetta frumvarp er eitt hið undarlegasta, sem fram hefir komið á þessu þingi. Nú þegar sem mestur ágreiningur er um loftskeyti og síma, kemur frumvarp þetta eins og hagl úr heiðríkju. Það mun ekki vera tilviljun ein, hvorki að því er tekur til flutningsmanns né símastjórans. Enginn má þó taka orð mín sem aðdróttun; eg efast ekki um, að þeir telji þetta rétt eftir þeirra sjónarmiði, þó að það sýnist eiga miður vel við, að koma með þetta nú, þegar ýmsum er farið að þykja sem ritsíminn sé orðinn eins og nátttröll menningarinnar, sem sé að daga uppi. Eg tel lang réttast að fella þetta mál nú, því að gagnslaust er að tildra upp dauðum bókstafslögum, enda nær frumvarpið varla fram að ganga á þessu þingi. Það er eftirtektavert, hversu hreppapólitíkin vaknar í almætti sínu við þetta frumvarp, jafnt hjá loftskeytamönnum sem hinum; þarf ekki annað en að benda á tillögu vinar míns háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.), sem eg ætla einlægan loftskeytamann. Eg tel frumvarpið með öllu óþarft og óhæfilegt og mun hallast að þeirri góðu tillögu sessunautar míns, háttv. 1. þm. S.-Múl. (J. J.), að taka málið út af dagskrá til næsta þings.

Framsögum. (Pétur Jónsson) Það má lengi bíða þess, að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) átti sig á þessu máli, og yfir höfuð verður ekki ætlast til þess, að þingmenn geti allir sett sig inn í hvert mál. Og ef það veltur svo mikið á því um þetta mál, hvort að til þess liggja drengilegar hvatir af hálfu okkar flutnm., þá veit eg, að það er sérstaklega örðugt fyrir 1. þm. Rvk. (J. Þ.) að átta sig á slíku. Hann verður því engu nær, þótt lengri tími líði til undirbúnings. Eg veit það með vissu, þrátt fyrir ummæli hv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), að fáir þingmenn munu væna mig lélegra hvata eða bregða mér um hlutdrægni í þessu máli. Mér þykir bara leitt, hvernig málinu er komið. Í nefndinni var alt friðsamlegt. Það er loftskeytamisklíðin, sem leitt hefir asnann í herbúðirnar og sett ilt blóð í málið hér. Mér þykir leitt, ef háttv.þm.N.-Þing (B. Sv.) teymist til þess að spilla þessu máli, því að þótt eg hafi eigi flutt þetta mál vegna Norður-Þingeyinga heldur landsins í heild, þá varðar enga jafn mikils og þá, að það gangi fram óbrjálað.

Jón Þorkelsson Eg hefi held eg áttað mig svo mikið á máli þessu, - það vildi eg láta hinn háttv. framsögumann vita - að óhætt mundi nú að lýsa yfir því afdráttarlaust, að málið sé flutt inn á þingið beint í því skyni, að flækjast fyrir loftskeytunum.

Framsm. (Þorleifur Jónsson) Nefndin í þessu máli hefir öll orðið á eitt sátt, eins og nefndarálitið ber með sér. Nefndarálitið er ljóst og greinilegt, en eg vil þó leyfa mér að segja nokkur orð um breytingar þær, sem nefndin leggur til að verði samþyktar. Nefndin hafði til meðferðar tvær þingsályktunartillögur, á þgskj. 107 og tillöguna á þgskj. 164, og 2 viðaukatill. (á þgskj. 118 og 185). Nefndin hefir athugað þessar tillögur nákvæmlega og reynt að kynna sér málið sem bezt. Meðal annars hefir hún átt fund með skipstjórunum á strandferðabátunum og fengið hjá þeim upplýsingar. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu, að flestar þessar tillögur hefðu við allgóð rök að styðjast, og hefir hún því mælt með þeim mörgum. En einstöku hefir hún þó vísað á bug. Eg skal taka tillögurnar eftir röð. Það er þá fyrst tillagan á þgskj. 107, um að Vestfjarðabáturinn komi í hverri ferð við í Bolungarvík. Þar er fólksmargt, verstöð mikil og verzlun; það er líka lítill krókur fyrir bátinn að koma þar við, svo þessi tillaga er ekki ósanngjörn, og mælir nefndin með henni. Annar liður á þessu þingskjali fer fram á það, að báturinn komi tvisvar við á Arngerðareyri. Um þennan stað er alt öðru máli að gegna en Bolungarvík. Arngerðareyri liggur langt inni í Ísafjarðardjúpi, og það er mikill krókur að koma þar við, svo þetta mundi verða mikill krókur fyrir bátinn. Einnig eru reglulegar gufubátsferðir og mótorbátaferðir um Djúpið, svo þær ferðir geta bætt það upp, þótt strandferðabáturinn sé ekki látinn koma þar við. Menn verða að fara varlega í það, að íþyngja strandferðabátunum með mörgum viðkomustöðum fram yfir það sem er, því þá er hætt við, að þeir geti ekki fylgt áætlun. En það kemur sér ávalt mjög illa, ef þeir geta ekki haldið áætlun. Eg skal geta þess, að »Vestri« hefir nú 47 viðkomustaði milli Reykjavíkur og Akureyrar. Og það er lítt gerlegt að fjölga þeim að mun, einkum úrleiðis. Nefndin getur því ekki aðhylst þessa tillögu. Eg skal geta þess, að nefndin hefir sett á þgskj. 807, allar þær tillögur, er þá lágu fyrir, og sem hún aðhyltist. En svo hafa komið fram ýmsar nýjar viðaukatillögur við tillögur nefndarinnar. Ein þeirra er frá háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og fer hún þess á leit, að báturinn komi í hverri ferð við á Hesteyri í Ísafjarðardjúpi. Nefndin hefir athugað þessa tillögu og getur hún heldur ekki mælt með því, að hún sé samþykt, eins og hún liggur fyrir. En nefndin mundi mæla með því, að báturinn kæmi þar í 2-3 ferðum, með því þar er verzlun og hvalveiðastöð. Það er heldur ekki mikill krókur að fara þangað. Þá hefir háttv. 1. þm. Skagf. (Ól. Br.) komið með viðaukatill. um, að báturinn sé látinn koma við í Selvík á Skaga. Nefndin mælir með því, að báturinn komi þar við í tveim ferðum fram og aftur. Lengra sá hún sér ekki fært að fara. Sami háttv.þm. hefir enn komið með tillögu um, að báturinn komi við á Kolkuós í þrem ferðum; það er ekki mikill krókur fyrir bátinn, að koma þar við, og ekki bætt við nema einni ferð, því nú hefir hann áætlun þangað tvisvar, svo nefndin leggur til að þessi tillaga verði samþykt. Þá skal eg minnast á tillögur háttv.þm. Snæf. (S. G.) á þgskj. 118, um að báturinn komi við í hverri ferð fram og aftur, á Búðum, Hellissandi og Grundarfirði. Nefndin er því meðmælt, að báturinn komi við á Búðum og Hellissandi í hverri ferð fram og aftur, og er það nauðsynlegt, því brim er þar oft og ilt í sjó, og hindrar samband við land í sumum ferðum. En á slíkum stöðum er nauðsynlegt, að strandferðabátarnir hafi sem oftast áætlun til viðkomu, því með því móti verða þó einhverjar ferðirnar að notum. Þá hefir nefndin bætt inn Kvíabryggju í Eyrarsveit og leggur nefndn til, að báturinn komi þar við í tveim ferðum. Höfn er þar góð, og heldur ekki mikill krókur, enda kemur strandferðabáturinn þangað stöku sinnum, hvort sem er, án áætlunar, en betra að hafa vissa áætlunardaga. Þá er þingsál.till. á þgskj. 164, sem er aðallega viðvíkjandi ferðum Suðurlandsbátsins. 1. liður þessarar tillögu fer fram á að betra skip komi í stað »Perwie«, sem hefir verið notað til þessara ferða, því það er ekki hægt að segja, að »Perwie« sé viðunanlegt strandferðaskip, enda hefir verið töluverð óánægja með hana þennan tíma, sem hún hefir farið ferðirnar. Sérstaklega er hún illa fallin til fólksflutninga. Farþegarúmið er mjög óþægilegt og lítið, það geta að eins verið 8-10 manns á fyrsta farrými, en annað og þriðja farrými er ekki til, svo eg viti. Einnig er mjög kvartað yfir því, að hún sé ganglítil, og komist því lítið áfram, ef ilt er í sjó, eða mótstormur, og þess vegna á hún líka oft mjög erfitt með að halda áætlun, eins og sýndi sig síðastliðið sumar, því þá var hún oftast langt á eftir áætlun. Auðvitað getur það komið fyrir, að skipið tefjist á vondum höfnum, en því meira áríðandi er, að það sé hraðskreitt meðan það er á ferð hafna á milli. Þar sem »Perwie« er ganglítil, og hefir algerlega ófullnægjandi farþegarúm, er ástæða til þess að heimta betra skip af útgerðarfélaginu, og nefndin leggur mikla áherzlu á, að það sé gert og stjórnin gangi ríkt eftir, að félagið haldi loforð, sem það mun hafa gefið um betra skip, hið bráðasta. Enda á þessi hluti landsins heimting á, að hafa jafngott strandferðaskip, eins og hinir hlutar þess. 2. liður þessarar tillögu fer fram á, að báturinn hefji ferðir sínar í miðjum apríl, eins og hinir strandferðabátarnir. Þetta er nauðsynlegt, því hafnir á þessu svæði eru vondar og skipagöngur engar frá því á haustin, að báturinn hættir ferðum sínum. En í apríl er oft alt eins gott í sjó fyrir Suðurlandi eins og í maí. Það má einnig geta þess, að á þessum slóðum er meiri hafíshætta í maí, en í apríl, eins og sýnir sig nú. Nefndin hefir því lagt áherzlu á, að Suðurlandsbáturinn hefji ferðir sínar ekki seinna en í miðjum apríl. 3. liðurinn í þingsáltill. á þgskj. 164 fer fram á það, að báturinn hafi aðal endastöð að austan á Eskifirði. Síðastliðið sumar fór báturinn oft til Eskifjarðar þótt það stæði ekki á áætlun hans, og væntir nefndin, að útgerðarfélagið hafi eigi neitt á móti þessari tillögu, né heldur hinni, að báturinn fari helzt í annarihvorri ferð til Seyðisfjarðar. Það tryggir og eflir samgöngur milli Suðurlands og Austurlands. 4. liður þessarar sömu till. fer fram á, að Suðurlandsbáturinn hafi viðkomustað við Ingólfshöfða í 1 eða 2 ferðum vegna Öræfinga. Það er ekki hægt að búast við, að það verði að miklum notum, en þó gæti það hepnast, ef ládeyða væri. Það er enginn krókur fyrir bátinn að koma þangað, þegar hann fer austur, því hann fer framhjá höfðanum, hvort sem er. Og ef slæmt er í sjó, þá heldur hann áfram, svo þetta tefur ekki fyrir honum. Þá hefir nefndin tekið það upp, að báturinn komi við í Papey. Það er enginn krókur, því báturinn siglir þar fram hjá. En bóndinn þar hefir mikið umleikis, og þarf að hafa mikla flutninga milli lands og eyjar. Það gæti komið að miklu liði, þótt báturinn kæmi þar við að eins í stöku ferð. Það mundi ekki tefja ferð hans að mun, og þessvegna væntir nefndin þess, að útgerðin muni ekki verða á móti þessu. Áður en eg lýk máli mínu um ferðir Suðurlandsbátsins, skal eg geta þess, að við þær hafnir, sem brimhætta er, þá er nauðsynlegt, að báturinn bíði í 2-3 klukkustundir, til þess að sjá, hvort brimið lægi ekki, því það er mjög óþægilegt fyrir landsmenn á slíkum stöðum, að báturinn haldi viðstöðulaust áfram, án þess að bíða neitt. Brim getur lægt alt í einu, og þá er skipið á bak og burtu. En notin missast algerlega af þeirri ferðinni. Báturinn þarf að hafa nægan tíma til ferðanna. Og nefndin ætlast til, að ferðaáætlun Suðurlandsbátsins sérstaklega sé þannig, að honum sé ætlaður nægilegur tími. Hún hefir ekki sett þetta beint inn í tillögurnar, en hún ætlaðist til, að það kæmi í ljós við framsöguna. Þá fer síðasti liður tillögunnar á þgskj. 164 fram á það, að »Austri« komi oftar á Djúpavog, en nú á sér stað, helzt í hverri ferð. Nefndin leggur til, að hann komi oftar við í suðurleið en nú, einkum í 1. og 6. ferð og í austurleið í 2. ferð. Þess ber að gæta, að á þeim tíma er engin ferð héðan austur, en ferð þangað í maí væri einkar hentug fyrir þingmenn úr Suður-Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu. En þótt þessum ferðum yrði bætt við, þá ætti báturinn að geta haldið áætlun. Upphaflega var það tilætlunin, að báturinn kæmi í hverri ferð við á Djúpavogi, en skipstjóranum á » Austra« þótti það of djarflega á stað farið. Nefndin hefir því dregið úr þessu, og komið með tillöguna á þgskj 807, og vonar hún, að sú tillaga verði samþykt. Þá vil eg og geta þess, að það væri heppilegt, að meira samræmi væri á milli áætlana Suðurlands- og Austurlandsbátsins, þannig, að þeir hittust á ýmsum höfnum á Austurlandi. Gæti það verið til mikils hægðarauka fyrir fólk, sem bátana notar. Þá er viðaukatillaga á þgskj. 940 frá háttv. þingm. Þingeyjasýslna beggja, um að »Austri« komi í hverri ferð við á Þórshöfn. Þar er verzlun mikil og mannmargt og þótt það sé nokkur krókur fyrir bátinn, vill nefndin mæla með því, að þessi liður verði samþyktur. Hér er heldur ekki nema um 1 eða 2 ferðir að ræða í viðbót við það sem er og sama máli er að gegna um viðkomu á Raufarhöfn og Fjallahöfn. Nefndin er því einnig samþykk, að báturinn komi við í Flatey á Skjálfanda í september. Það er enginn krókur að koma við þar, en til mikils hægðarauka fyrir ibúana. Eg man nú ekki eftir fleirum tillögum, sem fyrir nefndinni lægju. Nefndin hefir brætt upp úr þeim tillögum, sem fyrir henni lágu, tillöguna á þgskj. 807 og vonast hún til, að sú tillaga verði samþykt og auk þess viðaukatillögurnar á þgskj. 836, um að báturinn komi við á Kolkuós í fyrstu og síðustu ferð og tillögurnar á þgskj. 940. Eg man svo ekki, að eg þurfi að taka fleira fram viðvíkjandi þessu máli að sinni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Þegar tillagan um ferðir millilandaskipanna var til umræðu hér á dögunum í þessari háttv. deild, þá var þeirri tillögu vísað frá með rökstuddri dagskrá. Eg hefi nú leyft mér að koma með samskonar rökstudda dagskrá nú og vil eg með leyfi forseta lesa hana upp: »Í því trausti, að landsstjórnin taki alt það tillit, sem hún sér framast fært, til óska einstakra þingmanna og héraða, um ferðir strandferðaskipanna, og með skírskotun til þingsályktunartillögu efri deildar á þingskjali 931, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá«. Það sem fyrir mér vakir er, að það mundi gera alveg sama gagn, þótt hver þingmaður minnist á það við ráðherrann og þótt þingdeildin geri það. Eg er alveg viss um, að báðir hinna fráfarandi ráðherra hafa gert það, sem þeim var hægt að gera í þessu efni og eg efast ekki um, að núverandi ráðherra muni gera sitt bezta. Eg hygg, að deildin geti verið mér hér alveg sammála. En eg kom með þessa dagskrá meðfram af því, að mér er flutt af mönnum af báðum flokkum, að þingsályktunartillaga muni verða samþykt í efri deild með öllum atkvæðum, um að strandferðunum sé hagað sem hagkvæmast fyrir alla landshluta. Eg mæli því fastlega fram með því, að þessi rökstudda dagskrá verði samþykt.

Bjarni Jónsson Eg fékk sem aðrir áskorun úr mínu kjördæmi um strandferðir. En eg fór ekki þingsályktunarleiðina, heldur fór til útgerðarinnar og varð hún þegar við tilmælum mínum að láta Vestra fara inn í Hvammsfjörð í fyrstu og síðustu ferð. Vil eg nú þess eins biðja stjórnina, að hún verði ekki meinsmaður okkar Dalamanna í þessu. Annars virðist mér, að rökstudd dagskrá dugi eins vel í þessu efni, og hefi eg svo ekki meira að taka fram.

Framsm. (Þorleifur Jónsson) Eg er ekki því samþykkur, að þessi rökstudda dagskrá verði samþykt. Þgsáltill. er svo réttmæt og sanngjörn, að hver stjórn getur mælt með henni, enda efast eg ekki um, að háttv. stjórn hafi bezta vilja í þessu efni. Eg get ekki betur séð, en að stjórnin hafi meiri bakhjall í þingsályktunartillögu, heldur en í dagskrá. Og þetta mál er mörgum svo mikið áhugamál, að það er óviðeigandi að vísa því frá og grafa það í þingtíðindunum, með þessari dagskrá og vil eg því mælast til, að háttv. deild felli hana, en samþykki heldur þingsályktunartillöguna.

Sigurður Gunnarsson Eg er á sama máli og háttv. framsögum. (Þ. J.), eg kysi heldur að þingsályktunartillagan yrði samþykt. Það má raunar búast við, að stjórnin geti ekki tekið tillit til allra þeirra beiðna, sem fram eru komnar um breytingar á ferðaáætlunum strandbátanna, en það er þó sterkari bakhjallur fyrir stjórnina að hafa þingsályktunartillöguna samþykta af þingdeildinni. Stjórnin gæti svo valið úr, en væri jafnframt aðhald að henni, að fara lengra, en ef að eins rökstudd dagskrá væri samþykt.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg vil geta þess, að í hinni rökstuddu dagskrá felst alt það, sem taka þarf fram. Munurinn að eins sá, að í tillögunni er skorað á stjórnina, en hér er henni treyst til að framkvæma þetta. Það er eins og í þingsályktunartillögunni liggi óbeinlínis óánægja yfir framkomu beggja hinna fyrverandi ráðherra, en það er tilefnislaust, því þeir hafa gert sitt bezta í þessu efni.

Björn Sigfússon; Mér er þetta mál ekki kappsmál, en þó álít eg verra, að þetta mál fái þann endi, að hin rökstudda dagskrá verði samþykt, því þá veit stjórnin ekki á hvað mest áherzla er lögð. Á þingskjali 807 er safnað saman öllu því, er mest áherzla er lögð á og jafnframt er hægast að framkvæma. Þetta hefir nefndin gert með samráði við skipstjórana og einstaka þingmenn. Ef nú þingsályktunartillagan næði fram að ganga, þá sæist það, hvað hv. þing legði mesta áherzlu á og þá væri stjórnin ekki í vafa um, á hverju mest er þörf. Auðvitað voru fleiri tillögur upphaflega, sem ekki geta komið til greina, t. d. þeir viðkomustaðir, sem tefja skipin um heilan sólarhring. Að í þessu felist móðgun til fyrverandi stjórna er fjarri öllum sanni.

Benedikt Sveinsson Mér þykir það mjög undarleg ástríða, sem farin er að þjá ýmsa þingmenn hér í deildinni, að þeir vilja nú bola frá hverju málinu á fætur öðru með rökstuddri dagskrá. Það er mjög röng og ótilhlýðileg aðferð gegn jafn-sanngjarnlegum og þarflegum till., sem hér liggja fyrir, um bætur á strandferðunum, þar sem þeim er mest ábótavant. Það mundi að maklegleikum verða deildinni til ámælis, ef þessu máli yrði eytt með rökstuddri dagskrá og tel eg það hreina og beina skyldu deildarinnar að sýna því meiri viðurkenning en svo, að vísa því þannig á bug. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði, að efri deild hefði nú meðferðis þingsályktunartillögu um skipaferðir, sem mundi verða samþykt þar í dag og þótti mega þar við hlíta. En þar sem menn eru nú farnir að telja það móðgun við stjórnina, að bera fram þingsályktunartillögur, þá þykir mér ólíklegt, að efri deild taki upp þá þvermóðsku, svo stjórnholl sem hún er - og sé því óvarlegt af þessari deild að festa þar alt sitt traust. En ef svo færi nú, að efri deild leyfði sér að samþykkja einhverja slíka till., þá skil eg ekki, hvers vegna þessi deildin ætti að vera þeim mun einurðarminni, að hún þyrði ekki að stynja því upp, að stjórnin reyni að fá Thorefélagið - sem hefir mikinn styrk úr landssjóði - til að koma oftar við á nokkrum höfnum umhverfis landið, heldur en það hefir gert. Þingið hefir nú haft þetta mál til meðferðar í nefnd um langan tíma og eytt til þess nokkru verki. Héðan af er það enginn kostnaðarauki fyrir þjóðina, þótt till. sé samþykt, engum tíma eytt til þess, en þá meiri von um einhvern árangur af henni. Vil eg því mæla sem bezt fram með þingsál.till.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Eg hafði ekki hugsað mér að hefja langar umræður um þetta mál. Eins og kunnugt er, þá samþykti síðasta alþingi lög um samband Danmerkur og Íslands. Danska stjórnin vildi ekki leggja þau fyrir ríkisþingið. Tilgangurinn með því að bera þessa þingsályktunartill. fram er tvenns konar. Annar er sá, sem veit út á við, að sýna Dönum, sem og öðrum þjóðum, að Íslendingar halda fast við réttarkröfur sínar. Með tillögunni fær ráðherra sérstaka hvöt til að hreyfa málinu og reyna að fá dönsku stjórnina til að leggja það fyrir ríkisþingið. Hefði það ekki litla þýðingu. Þó þau næðu þar ekki fram að ganga, þá ykist þó þekking danskra þingmanna á málum okkar og þekking hinnar dönsku þjóðar um leið. Þá mundu hefjast umræður um það í dönskum blöðum, og þó það bæri ekki árangur í svip, þá mundi það verða okkur mikils vert. Þá er hin hliðin á málinu, sem snýr að oss sjálfum, að halda vakandi áhuga hinnar íslenzku þjóðar á málinu. Hann verður að vera sívakandi, þar til sigur vinst í máli þessu. Eg finn svo ekki ástæðu til að orðlengja meira um þetta að sinni, en bíð þangað til mótmælum verður hreyft.  (Jón Þorkelsson: Það verður enginn á móti því)  . Því miður er eg hræddur um, að það verði ekki samþykt í einu hljóði.

Jón Magnússon Eg ætla ekki að fara að ræða málið, og það skal ekki verða mér að kenna, ef deilur spretta af því sem eg segi. Að eins vil eg lýsa því yfir, að heimastjórnarmenn þeir, er hér sitja í deildinni munu greiða atkv. á móti tillögunni. Ástæðurnar til þess að greiða ber atkvæði á móti till. eru að minni skoðun þessar: Í fyrsta lagi er það gersamlega þýðingarlaust að samþykkja tillöguna; um það er ekki hægt að deila. Ráðherra Íslands hefir ekkert vald til að láta málið koma fyrir ríkisþing Dana, og það er engin von um, að hann geti komið því til leiðar, að það verði tekið þar fyrir. Fyrv. ráðherra (B. J.) reyndi það, en fékk afsvar. Það eru engin líkindi til, að öðrum tækist nú betur, þvert á móti. Í öðru lagi er frumvarpið frá þinginu 1909 ekki þannig úr garði gert, að það sé að vorri skoðun aðgengilegt. Og loks má geta þess, að þau lög, sem þingsályktunin vill láta ráðherra Íslands koma með til ríkisþingsins danska, eru ekki til, frumvarpið er fallið niður, þar sem lögin hafa ekki hlotið konungsstaðfestingu fyrir þetta þing. Ef hefði verið alvara í þessu, þá hefði átt að samþykkja lögin aftur á þessu þingi, en þar sem þau eru fallin niður, þá sé eg ekki að það sé heimtandi, að þau séu tekin fyrir á ríkisþinginu. Það er nefnilega engin vissa fyrir því, að þau yrðu samþykt af alþingi, þótt þau kæmu aftur samþykt af ríkisþinginu, nema alþingi væri áður búið að binda sig svo, að það gæti ekki tekið það aftur, eftir því sem fram kemur hér á þinginu á síðustu tímum.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að lýsa mínu áliti á þessu máli. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) talaði í nafni heimastjórnarmanna, og áleit tilgangslaust að samþykkja þetta. Hann sagði, að fyrv. ráðh. (B. J.) hefði fengið afsvar, en það er ekki áreiðanlegt fyrir það, að sá næsti fái það einnig. Það er alls ekki að vita, að Danir eða þeirra núverandi stjórn sé sama sinnis nú og þá. Það hefir komið fyrir, að menn hafa sannfærst, og þó það ætti sér ekki stað nú, þá væri það ómaksins vert að sjá hug þeirra. Háttv. þm. Vestm. (J. M.) bendlaði þetta mál við vantraust á fyrv. ráðh. (B. J.), til þess að spilla fyrir því við hans flokksmenn. En í þessu atriði á við hann: »Ultra posse nemo obligatur«. Svo lýsti hann því yfir, að flokkur hans mundi ekki samþykkja þetta. Það getur vel verið að svo sé, en eg veit þó, að margir í þeim flokk mundu helzt vilja þau sambandslög, sem samþykt voru á síðasta þingi, ef hægt væri að fá því framgengt (Mótmæli frá þm. Vestm. (J. M.) og 1. þm. Eyf. (H. H). Það er mitt traust á sumum flokksmönnunum, sem eg segi með þessu. Svo sagði hann, að lögin væru fallin niður, þar eð þau hefðu ekki náð staðfestingu fyrir þetta þing. Það getur vel verið að svo sé, en það gerir engan mun. Ef þeir samþykkja þau, þá mun engin fyrirstaða hér verða fyrir því, að þau verði samþykt. Öll sú mótbára, sem var móti þeim á síðasta þingi var af því, að menn voru hræddir um að þau mundu ekki ná fram að ganga. Annars hefði ekki ein einasta sál verið á móti þeim. Það voru að eins þessar athugasemdir, sem eg vildi koma fram með.

Flutnm. (Skúli Thoroddsen) Eg vil svara háttv.þm. Vestm. (J. M.) nokkrum orðum, þó að háttv.þm. Dal. (B. J.) hafi í rauninni tekið af mér ómakið. Ræða hans var mjög íhaldssöm, og sú kenning, sem hann flutti, að menn ættu að þagna, ef þeir fengju afsvar, er mjög ísjárverð. Slíkt getur enginn framfaramaður látið sér um munn fara, menn eiga einmitt að harðna við afsvörin. Hvernig hefði farið, ef þm. Vestm. (J. M.) hefði setið á þingum meðan stjórnarskrárbaráttan var háð? Þá hefði hann ekki þurft að vera í vandræðum með að vitna í lagasynjanir. En það var einmitt baráttan, sem gaf oss sigurinn að lokum, og svo mun enn fara. Það er rangt hjá hinum háttv.þm. (J. M.), að þetta sé endurnýjun á vantraustsyfirlýsingunni til fyrv. ráðh. (B. J.). Eg efast ekki um, að hann í þessu máli hefir gert sitt ýtrasta, þótt honum yrði ekkert ágengt. En hver veit, nema nú gangi betur. Allir munu þekkja það af eigin reynslu, að ef nógu lengi er nauðað á manni, þá verður maður að láta undan að lokum. Vér eigum einmitt sífelt að vera að ala á kröfum vorum, svo að Danir verði leiðir og slaki til. Það er rétt, sem hinn háttv.þm. (J. M.) sagði, að ríkisdagurinn getur ekki sett lög um þetta mál upp á eigið eindæmi, það kemur líka til alþingis kasta. En gerir það nokkuð til, þótt Danir byrji einu sinni og Íslendingar komi svo á eftir. Vér vitum hvort sem er, að fyr eða síðar hlýtur þetta ,mál að koma til meðferðar á ríkisdeginum, þótt vér í rauninni eigum aðgang að konunginum einum. Loks vil eg láta í ljósi undrun mína yfir því, að ráðh. (Kr. J.) er ekki viðstaddur, þegar slíkt mál er rætt. En hann hefir víst treyst heimastjórnarmönnum til þess að tala fyrir sína hönd.

Jón Magnússon Mér heyrðist háttv.þm. Dal. (B. J.) segja, að eg talaði fyrir hönd heimastjórnarmanna, en eg vil leiðrétta þetta og taka það aftur fram, að eg talaði eingöngu fyrir hönd þeirra heimastjórnarmanna, er hér sitja í deildinni. Út af því, sem háttv. flutningsm. (Sk. Th.) sagði, vil eg geta þess, að eg held að Dönum standi alveg á sama, hvort vér samþykkjum þessa þingsályktunartillögu eða ekki, enda fylgir þessu enginn kraftur. Það er að eins selbiti í vasanum og ekkert annað.

Jón Þorkelsson Eins og háttv. neðri deildarmenn muna, þá bar eg fram fyrir nokkru tillögur um breyting á reglum fyrir „Gjöf Jóns Sigurðssonar“, sem gengu í þá átt, að rýmka nokkuð ákvæðin um, hversu verja mætti vöxtum af þessum sjóði, sem er leifar af eigum þeirra hjóna Jóns Sigurðssonar og Ingibjargar konu hans. Eg bar þessar tillögur fram í samráði við nefnd þá, sem kosin var hér á þingi 1909 til að dæma um rit til verðlauna úr þessum sjóð, og sem í voru ásamt mér þeir Hannes Þorsteinsson alþm. og prófessor Björn Magnússon Ólsen. Það var einróma álit okkar, að það bæri að rýmka um reglur sjóðsins þannig, að þegar ekki væru fyrir hendi verðlaunaverðar ritgerðir, sem óskað væri verðlauna fyrir, þá mætti styrkja útgáfur annara rita, sem ekki væri leitað fyrir verðlauna og að ennfremur mætti styrkja útgáfur heimildarrita um bókmentir, löggjöf og sögu landsins. Þetta var samþykt í neðri deild eins og kunnugt er, en efri deild feldi þetta síðasta ákvæði niður. Það sem vakti oss nefndarmenn til athuga hér um á þeim fundi, sem talað var um þetta mál, en þá var nýkomin beiðni til alþingis um 500 kr. styrk til að gefa út merkustu bréf Jóns Sigurðssonar sjálfs - var einmitt það, að oss fanst það maklegt, að þessi sjóður, minningarsjóður Jóns Sigurðssonar, gæti hlaupið hér í skrápana og stutt útgáfu bréfanna. En samkvæmt reglunum var það ekki hægt, því að úr honum má ekki veita nema fyrir vísindalegar ritgerðir, sem beðið er um verðlaun fyrir. Oss þótti því sanngjarnt og nauðsynlegt að rýmka um þessi skilyrði á þann hátt. sem samþykt var hér í háttv. neðri deild. Eg skil nú öldungis ekkert í því, hvers vegna hv. efri deild hefir strikað út þann liðinn, sem varð til þess að vér lögðum til að reglunum væri breytt. - Í sambandi við þetta vil eg leyfa mér að taka það fram, að þó að nú verði gefið út mikið af bréfum Jóns Sigurðssonar í ár, þá getur það komið fyrir að það verði gefið út meira. Síðar þarf og að líkindum að gefa út ýms merk skjöl, sem snerta starfsemi Jóns Sigurðssonar, bæði sem vísindamanns og stjórnmálamanns. Það yrði því að eins hægt að gera á kostnað þessa sjóðs, að skilyrðum verði breytt, svo að styrkja megi útgáfu slíkra rita. Mér finst þessar breytingar væru svo sanngjarnar, að eg skil ekki, hvernig efri deild fór að taka svona í einróma álit vor allra nefndarmanna. Eg álít tillögurnar alveg sjálfsagðar. Sjóðurinn hefir staðið gagnslaus í 10 ár. Það var tilætlunin með sjóðnum að hann gerði gagn, vöxtunum af honum yrði varið til nokkurra nytja, og eg vona að háttv. þingmenn skilji, að allar þessar tillögur stefna til gagns fyrir bókmentir, sögu og löggjöf þjóðarinnar, og til þess að sjóður þessi geti orðið til sem mestra nytsemda í framtíðinni.

Björn Kristjánsson Peningamálanefndin hefir leyft sér að koma fram með brtill. við þingályktunartillögu þessa. Eins og kunnugt er, er tillaga þessi orðin til hjá peningamálanefndinni fyrir þá sök, að hún hafði meðferðis tvö stór bankafrumvörp, annað um fasteignaveðsbanka, hitt um breytingu á bankalögunum, sem henni þótti réttast að milliþinganefnd athugaði, þar sem hér var um svo mikilsvert mál að ræða. En til þess að hjálpa bankanum við í svip, kom nefndin með frumvarp um að landsjóður legði fram tryggingarfé fyrir útgáfu veðdeildarbréfa. Nú hefir háttv. efri deild felt burtu þennan aðaltilgang tillögunnar og tekið annað í staðinn, það, að íhuga hvort heppilegt væri að landið hefði einkasölurétt (monopol) á nokkrum aðfluttum vörum, sem peningamálanefndin í neðri deild var líka einhuga um að fela þessari nefnd, og sett var inn í tillöguna í samráði við tolllaganefndina. Þar sem nú að þessi upphaflegi tilgangur tillögunnar er horfinn, og þar sem oss finst full ástæða til að skipa þurfi 5 manna milliþinganefnd til að athuga þessi stórmál, sem þeir 7 menn, sem í peningamálanefndinni sátu, ekki treystu sér til að eiga við, sérstaklega fasteignabankann, þá hefir nefndin leyft sér að koma með þessa br.till. Milliþinganefndin á að athuga, hver ráð eru til að koma í veg fyrir það, að alt sitji fast eftir stuttan tíma. Þessi mál eru nú allvel undirbúin og auk þess mundi nefnd sú, sem skipuð væri, njóta aðstoðar bankastjóranna til að koma þeim í lag. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að fyrir hverju þingi liggur fjöldi lánbeiðna, bæði til ama fyrir þingið og þá sem sækja og fá þær veittar, en geta ekkert fé fengið. Það sést því, að ekki er vanþörf á að koma landsbankanum í það horf, að hann geti veitt lánin. Eg vonast því til, að háttv. sameinað þing vilji fallast á að fela þessari nefnd að íhuga bankamál landsins, og það, hversu koma megi íslenzkum verðbréfum í peninga. Fjórða atriðinu í tillögunni höfum vér slept til samkomulags, því sem sé, að fela nefndinni að athuga ýms verzlunarmál, og til þess að leggja ekki alt of mikið á herðar þessarar nefndar.

Augúst Flygenring Háttv. 1. þm. Gullbr.-Kj. mintist ekki á allar breytingarnar, sem gerðar voru á tillögunni í efri deild. Það var gerð þar breyting við 1. lið og það er einmitt sú breyting, sem eg legg mesta áherzlu á. Það er 1. liðurinn, sem er mergurinn málsins. Peningamálanefndin vill orða hann svo, að nefndinni sé falið „að rannsaka, hvort tiltækilegt sé að auka tekjur landsjóðs með einkarétti á aðfluttum vörum“. Ef liðurinn er orðaður svo, þá er nefndin bundin við það eitt. Mér þykir undarlegt, og eg skil ekki því háttv.þm. Gullbr.-Kj. er þetta orðalag liðsins svo fast í hendi. Hann hefir ekki hingað til, er mér kunnugt um, verið þessari stefnu einni meðmæltur, hvað aukna skatta snertir, heldur alt annari. Eg fylgi því eindregið, að látið verði standa orðalag liðsins, eins og það er í tillögunni, að nefndin sé skipuð til „að rannsaka með hverju móti tiltækilegt sé að auka tekjur landsjóðs, og í sambandi við það, hvort heppilegt væri að landið hefði einkasölurétt á nokkrum aðfluttum vörum“. Með því móti eru ekki útilokaðar aðrar leiðir til skattaaukninga. Nefndin getur þá rannsakað þær leiðir, sem hún vill. Eftir brtill. peningamálanefndarinnar álít eg að milliþinganefndin sé eingöngu bundin við að rannsaka einkarétt (monopol) á aðfluttum vörum, og að hún geti ekki rannsakað, á hvern annan hátt megi auka tekjurnar. Um hinn liðinn, sem hér er lagt til að bætt verði við aftur: að fela milliþinganefndinni að íhuga bankamálin, er mér nokkurnveginn sama. Eg álít hann gagnslausan og ekkert sagt með honum. Þegar þessi tillaga lá fyrir efri deild, vissum við ekkert, hvernig á liðnum stóð. Nú hefir okkur verið skýrt frá, að hann eigi aðallega við breytingu á Landsbankalögunum, frumvarp um stofnsetningu fasteignabanka, sem peningamálanefndin hafði til meðferðar. Mér þykir ekki ólíklegt, að milliþinganefndin geti bent á góð ráð, hvernig hagkvæmast sé að stofna fasteignabanka, en hvort hann kemst í framkvæmd eða ekki, hlýtur að verða komið undir því, hvort nokkurt fé fæst til þess. Annars geri eg ekki 2. liðinn að neinu ágreiningsatriði. Um 1. liðinn er mér sárara, að úr honum sé slept því orðalagi, með hverju móti tiltækilegast sé að auka tekjur landsjóðs. Eg er ekki enn orðinn svo trúaður á monopol, að eg telji það eitt tiltækilegt til tekjuauka og annað ekki; heldur vil eg álíta að jafnframt eigi það að vera hlutverk milliþinganefndarinnar að finna eitthvert annað ráð til að fylla skarð það, sem bannlögin hafa höggvið í tekjur landsins, ef henni skyldi ekki lítast einkasöluleiðin meir en svo heppileg. Eg er á móti brtill., af því að þar er nefndin bundin við það eitt, að rannsaka monopol.

Ráðherra (Kr. J.) Mér sýnast breytingartillögurnar ekki svo víðtækar, sem út lítur í fyrstu. Eg get tekið í sama strenginn og 3. konungkjörni þingm., að greinin eins og hún stendur í tillögunni sjálfri mætti vera óbreytt, en þá ætti peningamálanefndin að taka aftur tölulið 1. í breytingartillögunum, en láta hitt standa. Eg hefi ekkert á móti tölulið 2. Væri þetta gert, sé eg ekki annað, en að allir hlutaðeigendur og allir flokkar geti verið ánægðir.

Björn Kristjánsson Peningamálanefndin hafði nauman tíma til athugunar í morgun og eg gætti ekki að því, að tillögunni hafði að þessu leyti verið breytt í e. d. Eg vona, að eg geti fyrir hönd meðnefndarmanna minna tekið aftur 1. lið breytingartillögunnar með því skilyrði, að 2. liður verði þá samþyktur.