Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Með bréfi dags. 25. september sl. hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um Stjórnarráðið.

Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu og velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 66, 67, 68 og 70, frá Össuri Skarphéðinssyni, um eftirlitsstjórnvöld/eftirlitsaðila. Einnig hefur borist bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 81, um fullgildingu sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, frá Steinunni Þóru Árnadóttur. Loks hafa borist sex bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 50, um kostnað á greiðslu krafna með gjalddaga eða eindaga sem ber upp á frídag eða helgi, frá Guðlaugi Þór Þórðarsyni, fyrirspurn á þskj. 126, um virðisaukaskattsgreiðslur einstaklinga, frá Oddnýju G. Harðardóttur, fyrirspurn á þskj. 155, um barnabætur, frá Oddnýju G. Harðardóttur, fyrirspurn á þskj. 185, um sérhæfðan íþróttabúnað fyrir fatlaða íþróttamenn, frá Bjarkeyju Gunnarsdóttur, fyrirspurn á þskj. 190, um sykurskatt, frá Helga Hjörvar, og fyrirspurn á þskj. 191, um virðisaukaskattsuppgjör heildverslana með lyf og lækningavörur, frá Valgerði Bjarnadóttur.

Með bréfi dags. 25. september sl. hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 2. málsliðar 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um álit frá umboðsmanni Alþingis í málum nr. 7092/2012, 7126/2012 og 7127/2012, dags. 5. maí 2014, í tilefni af kvörtun Páls Sverrissonar. Með öðru bréfi dags. 24. september sl. hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 2. málsliðar 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um álit frá umboðsmanni Alþingis í málum nr. 7021/2012 og 7400/2013, dags. 30. júní 2014, í tilefni af kvörtunum Ísfélags Vestmannaeyja hf. og Vinnslustöðvarinnar hf.

Til svara eru: Forsætis- og dómsmálaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og utanríkisráðherra.

Virðulegi forseti. Ég vil inna hæstv. fjármálaráðherra nokkuð eftir forgangsröðun í nýju fjárlagafrumvarpi. Þegar maður horfir núna á þetta frumvarp vekur sérstaka athygli hversu hart er gengið fram gagnvart framhaldsskólakerfinu. Nemendaígildum er fækkað um 916. Það getur verið að þetta kalli á niðurskurð í kennarafjölda um nærri 100 manns. Þetta leggst þyngst á litlar, framsæknar menntastofnanir á landsbyggðinni og sumar þeirra eru að fást við niðurskurð nemendaígilda upp á allt að 20%. Skólaárið fellur ekki saman við fjárlagaárið þannig að ef það á að vera einhver leið að mæta 20% samdrætti af þessum toga á næsta ári verða þessir skólar strax að segja upp kennurum. Þar við bætast þau tíðindi í fjárlagafrumvarpinu að það sé lokað á nemendur yfir 25 ára aldri í framhaldsskólakerfinu. Við höfum stært okkur af því á síðustu árum í kjölfar hruns að hafa getað byggt upp í framhaldsmenntun þjóðarinnar, að hafa getað gert ýmislegt til þess að brúa bilið sem er allt of mikið milli okkar og annarra þjóða í framhaldsmenntun. Í verknámi er meðalaldur nemenda 25,2 ár. Víða á landsbyggðinni er hann enn hærri. Þessi ákvörðun mun hafa þung og erfið áhrif á verknám í landinu. Að síðustu, vinnustaðanámssjóður er lagður af sem hefur skapað ný tækifæri í verknámi, aukið líkur á því að fyrirtæki sjái sér hag í því að hafa fólk í vinnu sem jafnframt er í verknámi. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra: Hverju sætir þessi sérstaka aðför að framhaldsskólakerfinu? Það er eiginlega ótrúlegt þegar allt þetta er talið saman hversu hart gengið er fram. Þegar menn lýsa því yfir að búið sé að ná jafnvægi í ríkisfjármálum, eðlilegt ástand hafi skapast, hvers vegna er gengið svona fram gagnvart framhaldsskólunum?

Herra forseti. Eins og sjá má í fjárlagafrumvarpinu hækkar heildarfjárveiting til málaflokksins framhaldsskólar frá gildandi fjárlögum. Því er hér haldið fram að sérstaklega sé sótt að framhaldsskólastiginu með frumvarpinu, en á þessu ári bættum við rekstrargrunn framhaldsskólanna með sérstakri fjárveitingu til þess að taka á rekstrarerfiðleikum sem ný ríkisstjórn tók í arf frá síðustu árum. Þá komum við með sérstakt 400 millj. kr. framlag til að styrkja rekstrargrunn framhaldsskólastigsins. Það er hins vegar alveg rétt að í menntamálum er unnið að því að stytta nám til háskólaprófs til þess að við Íslendingar færumst nær því sem gildir til dæmis hjá OECD-þjóðum og öðrum þeim sem við viljum bera okkur saman við og að fólk muni þannig í framtíðinni ljúka námi eftir til dæmis háskólagöngu fyrr en átt hefur við á Íslandi. Það mun auka framleiðni í landinu og er gríðarlega stórt og mikið menntamál en líka efnahagsmál. Varðandi þá sem eru 25 ára er ekki rétt að það sé með neinum hætti verið að snerta þá sem eru í verknámi og hafa náð þessum aldri. Við erum hins vegar að fjalla um það í tengslum við bóklega námið hjá þeim sem eru 25 ára og eldri að það kunni að vera aðrar leiðir fyrir þá sem vilja sækja sér aukna menntun og hafa náð þessum aldri en sú að fara í framhaldsskóla, t.d. að þeir eigi þá frekar kost á því að fara í símenntun á vegum háskólanna og undirbúa sig þannig fyrir mögulegt háskólanám í framtíðinni. Þetta er ekki ákvörðun sem með neinum hætti er ætlað að þrengja að verknáminu í landinu.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra hefur ekki kynnt sér hvernig þetta mál liggur í raun og veru. Það er engin þörf á því að draga úr nemendaígildunum út af hugmyndum um styttingu framhaldsskólans. Þvert á móti er það sjálfstæð ákvörðun. Það sem hann segir hér um að það verði aðrir kostir í boði fyrir þá sem vilja fara í framhaldsnám er líka rangt. Það er ekkert fé ætlað til þess að skapa þau tækifæri. Það er ekki veitt aukið fé í símenntun eða önnur tækifæri fyrir það fólk sem á að útiloka úr framhaldsskólunum. Skilaboð Sjálfstæðisflokksins í menntamálum eru ósköp einföld: Það á að draga úr vali. Það á að draga úr tækifærum fyrir fólk. Og það á sérstaklega að þrengja að fólki í verknám. Það er auðvitað þar sem skórinn kreppir í arðsemi menntunar þjóðarinnar, að við eigum ekki nægan mannauð með framhaldsmenntun. Okkur skortir sárlega meiri verkmenntun. Þá er akkúrat þrengt þar að. Fyrir því eru hvorki fjárhagsleg rök né þjóðhagsleg.

Herra forseti. Það er akkúrat mergurinn málsins, það er eitthvað að á framhaldsskólastiginu hjá okkur. Þess vegna er gripið hér til aðgerða til að draga úr brottnáminu, bregðast við því hversu langan tíma það tekur að meðaltali hjá framhaldsskólanemum að klára námið sitt og undirbúa sig fyrir háskólastigið. Það eru markvissar aðgerðir í menntamálaráðuneytinu til að taka á þessum vanda. Ég heyri ekki annað en að hv. þingmaður telji það fyllilega eðlilegt og sjálfsagt að þau sem hafa átt kost á framhaldsnámi en hafa ekki hafið það og eru búin að ná 25 ára aldri skrái sig í framhaldsskóla en fari ekki aðrar leiðir til að undirbúa sig fyrir frekara nám. Þar erum við bara ósammála.  Í tengslum við verknámið aftur, það er ekki verið að þrengja verknámið. Síðasta verk ríkisstjórnarinnar í verknámsmálum var að klára verknámsbrautina á Suðurlandinu.

Virðulegur forseti. Í dag er 6. október og það er mánudagur. Það eru sex ár síðan það var mánudagur 6. október og þá gekk aldeilis mikið á í þingsal. Þá hrundi fyrsti stóri bankinn af þremur á Íslandi og atburðarás hófst sem við nefnum einfaldlega hrunið og höfum verið að glíma við síðan í alls konar vandamálum. Nú berast fregnir af því að sérstakur saksóknari sé blessunarlega að koma málum inn í réttarsal þar sem meðal annars er réttað út af alls konar ákvörðunum bankastjórnenda og heilla stjórna sparisjóðanna tengdum lánveitingum í aðdraganda og eftirleik hrunsins. Ýmislegt bendir til þess að ákvarðanir vegna lánveitinga milli aðila hafi verið ólöglegar, ekki hafi verið farið eftir settum lánareglum og lögum eða að um umboðssvik hafi verið að ræða og þar fram eftir götunum. Seðlabankinn veitti þennan dag fyrir sex árum eitt stórt lán. Stór hluti gjaldeyrisvarasjóðsins fór í lánveitingu til Kaupþings með veði í FIH-bankanum. Spurning mín er í tilefni dagsins og af því tilefni að verið er að gera upp hrunið og alls konar ákvarðanir. Komið hefur í ljós að þessi lánveiting mun kosta opinbera sjóði hátt í 40 milljarða vegna þess að veðið í FIH-banka reyndist ekki traust. Ýmislegt hefur verið fullyrt og komið í ljós sem bendir til þess að ákvörðunartaka varðandi þessa lánveitingu hafi alls ekki verið í samræmi við eðlilega verklagsferla né við lög og reglur. 
             Mig langar að spyrja hæstv. forsætis- og dómsmálaráðherra 

Virðulegur forseti. Varðandi þemaspurningu hv. þingmanns í tilefni dagsins verð ég að byrja á að minna hann á að þótt ég sé dómsmálaráðherra dæmi ég ekki í málum. Ég ætla ekki að dæma í þessu máli og hef svo sem ekki aðstöðu til að rannsaka það. Það hefur hins vegar verið gert, það hefur verið fjallað sérstaklega um þetta mál, m.a. í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Það er alveg ljóst að það er rétt sem hv. þingmaður segir, verklagsferlar í þessu máli eins og svo fjölmörgum öðrum á þessu tímabili voru ekki alveg hefðbundnir. Þetta lán er veitt gegn veði sem á þeim tíma var töluvert verðmætara en nam upphæð lánsins og hefði verið hægt, a.m.k. alllengi, að innleysa það veð á hærra verði en nam láninu. Hvað varðar ákvörðunina um að taka lánið ætla ég að eftirláta öðrum þar til bærum aðilum að meta það eins og hefur að nokkru leyti verið gert.

Virðulegur forseti. Já, það hefur að nokkru leyti verið gert og það er ekki síst tilefni spurningarinnar vegna þess að það hefur verið fullyrt og staðfest frammi fyrir efnahags- og viðskiptanefnd á síðasta kjörtímabili að þetta risastóra lán sem hefur haft svona miklar fjárhagslegar afleiðingar fyrir opinbera sjóði var ekki veitt í samræmi við verklagsreglur bankans um það hvernig eigi að veita þrautavaralán. Það hefur líka komið í ljós við yfirferð á síðasta kjörtímabili efnahags- og viðskiptanefndar að öll gögn í málinu hafa ekki komið fram. Það virðist sem stór hluti ákvörðunarinnar um þetta lán hafi verið tekinn í símtali þáverandi bankastjóra Seðlabankans og formanns bankastjórnar, Davíðs Oddssonar, og þáverandi forsætisráðherra, Geirs Haardes. Þetta símtal hefur ekki verið gert opinbert. Ég er ekki að biðja hæstv. dómsmála- og forsætisráðherra að dæma í málinu hér og nú, enda væri það mjög gerræðislegt. Ég er bara að biðja um álit hans. Er það ekki alvarlegt 

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en endurtekið fyrra svar. Í þessu tilviki og raunar mörgum öðrum, m.a. varðandi lagasetningu, fóru menn ekki eftir hefðbundnum verklagsreglum á þessum tíma. Hvað varðar þetta tiltekna lán hef ég ekki aðrar forsendur til að meta þá ákvörðun en það sem lýst hefur verið í meðal annars skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ég hef ekki hlustað á þetta samtal sem hv. þingmaður vísar til og hef raunar engar frekari upplýsingar um þetta mál en hann.

Herra forseti. Það ber vel í veiði að fylgja þessu eftir með fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra um málefni sérstaks saksóknara. Í fjárlagafrumvarpinu er boðaður áframhaldandi niðurskurður á fjárveitingum til embættisins þannig að fjárheimildir þess fari úr 561 milljón á þessu ári niður í 292 á næsta ári, sem sagt um helmingsniðurskurður og það ofan í verulegan samdrátt fjárheimilda á þessu ári og mikinn ef tekið er tillit til uppsafnaðra fjárheimilda. Mest var umfang embættisins á árinu 2012 þegar fjárveitingar til þess voru 1,3 milljarðar kr. Við erum því að tala um að embættið sé á næsta ári komið niður fyrir ¼ af því sem það var fyrir fáeinum árum. Afleiðingarnar af þessu eru þegar farnar að koma fram; 16 starfsmönnum var sagt upp nú á dögunum, þar af 8 lögreglumönnum sem fá lausn frá embætti strax 1. nóvember nk. Boðað er að sérstakur saksóknari verði að segja upp 30 manns í viðbót um næstu áramót ef ekki fæst fram breyting á fjárlagafrumvarpinu. Gangi þetta eftir er nokkuð ljóst að embættið mun rétt ná að sinna málum sem þegar eru komin til kasta dómstóla. Embættið mun með öðrum orðum nánast ekkert geta sinnt rannsóknum eða nýjum málum. Þá má velta fyrir sér til hvers á að fara að kaupa upplýsingar, eins og mögulegt er, um skattaundanskot ef enginn verður í færum til að fara með saksókn í þeim málum komi upplýsingar að gagni til slíks. Í viðtali við sérstakan saksóknara í vefritinu Kjarnanum kemur fram að saksóknari hafi óskað eftir fundi með hæstv. forsætis- og dómsmálaráðherra og muni fara fram á einhverjar lagfæringar. Spurningin er því: Hvað getur hæstv. forsætis- og dómsmálaráðherra upplýst okkur á þessari stundu um líkurnar á því að verulega verði greitt úr vanda embættisins hvað þetta snertir, t.d. þannig að að lágmarki þurfi ekki að koma til frekari uppsagna?

Virðulegur forseti. Þegar því embætti sem hv. þingmaður spyr um var komið á fót var gert ráð fyrir að það mundi starfa í fimm ár og til þess yrði varið rúmum 5 milljörðum kr. - rúmum 5 þús. millj. kr. Síðasta ríkisstjórn, sem hv. þingmaður átti sæti í, hélt sig við þær áætlanir sem gerðar voru í upphafi um starfstíma og kostnað við þetta embætti. Nú er ljóst að enn er ólokið allmörgum málum hjá embættinu þótt liðinn sé sá tími sem gert var ráð fyrir að það mundi starfa. En á sama tíma er í gangi vinna við endurskipulagningu og framtíðarfyrirkomulag ákæruvalds í landinu. Í þeirri vinnu verður augljóslega litið til þessarar stöðu og hún tekin með í reikninginn, svoleiðis að þar verði grundvallaratriði að sú vinna sem hefur verið unnin á undanförnum árum spillist ekki heldur nýtist í framhaldinu og menn nái sem mestum árangri við að sinna þeim markmiðum sem saksóknurum eru ætluð. Ég get því ekki annað en fullvissað hv. þingmann um það að sú vinna sem er yfirstandandi núna eigi að leiða til þess að vinnan sem hefur verið unnin hjá sérstökum saksóknara og öðrum embættum saksóknara spillist ekki heldur skili sem mestum árangri.

Herra forseti. Ég er litlu nær. Það er alveg ljóst að eitthvert nefndarstarf og einhver skoðun, án þess að nokkrar ákvarðanir hafi mér vitanlega verið teknar um framtíðarfyrirkomulag þessara mála, eru léttar í maga hjá sérstökum saksóknara gagnvart þeirri stöðu sem hann er í í dag með sín verkefni. Þegar fjárveitingar og tími er borinn saman við upphafleg áform má ekki gleyma því að meðferð efnahagsbrota almennt var færð undir embættið á tímanum. Dæmi um mál sem eru nú að fara til meðferðar eru aðalmeðferð í Hæstarétti í Al Thani málinu, stór markaðsmisnotkunarmál tengd stjórnendum bæði Kaupþings og Landsbankans, Milestone-málið, fjárdráttur tengdur Marple, félagi í eigu Skúla Þorvaldssonar, CLN-málið sem tengist umboðssvikum upp á 510 millj. evra, Aserta-gjaldeyrismálið, Stím-málið og þannig gæti ég lengi haldið áfram. Er meiningin að senda sérstakan saksóknara berhentan í hringinn á móti þessum aðilum. Það er enginn niðurskurður hinum megin. Ég hef ekki orðið var að fækkað hafi í lögfræðingahirðinni sem er að takast á við sérstakan saksóknara í dómssölum. Verður ekki að tryggja réttaröryggi í landinu, meðal annars með því að sjá til þess að saksóknari búi við sómasamleg starfskjör? 
            

Virðulegur forseti. Það er rétt að meðferð annarra efnahagsbrota var færð undir embættið á tímabilinu og fjárframlög aukin til samræmis við það, umfram þær 5.030 milljónir sem gert var ráð fyrir í upphafi. Hv. þingmaður nefndi það í fyrri fyrirspurn að hann hefði lesið það á einhverjum vefmiðli að sérstakur saksóknari hefði óskað eftir fundi. Sérstakur saksóknari hefur þegar fundað með embættismönnum í innanríkisráðuneytinu og mun áfram eiga gott samstarf við það ráðuneyti á meðan þessi vinna fer fram. Ég ítreka það sem ég sagði áðan við hv. þingmann: Það er alger óþarfi fyrir hann að reyna að ala á tortryggni eða búa til æsing eða gefa í skyn að menn ætli á einhvern hátt að veikja réttarkerfið. Þvert á móti, með þeirri vinnu sem nú stendur yfir, stendur til að styrkja fyrirkomulag ákæruvalds á Íslandi. Þar verður að sjálfsögðu staða sérstaks saksóknara og þeirra mála sem þar eru til vinnslu tekin með í reikninginn.

Herra forseti. Í Fréttablaðinu í dag má lesa að velferðarráðuneytið hyggist gera tæplega 500 millj. kr. samning til þriggja ára um rekstur meðferðarheimilisins Háholts í Skagafirði þrátt fyrir að Barnaverndarstofa sé eindregið á móti endurnýjun slíks samnings. Barnaverndarstofa bendir á að betra væri að nýta fjármuni í byggingu nýs húsnæðis á höfuðborgarsvæðinu þar sem aðstaða er til að vista unga fanga og unglinga með svo fjölþætt vandamál að þau þurfa á að halda mjög miklu aðgengi að fagmenntuðu starfsfólki og sérhæfðum læknum og sálfræðingum. Það kemur jafnframt fram í Fréttablaðinu í dag að það er ekki bara Barnaverndarstofa sem hefur þessa skoðun heldur byggir hún afstöðu sína á umsögnum allra barnaverndarnefnda á landinu um Háholt og í blaðinu kemur fram að það hafi séð þessar umsagnir og að reynsla sé almennt góð af starfsfólkinu í Háholti en að barnaverndarnefndunum um allt land þyki heimilið of afskekkt og of langt frá höfuðborgarsvæðinu. Það sætir furðu að ráðherra taki þessa ákvörðun í ljósi skoðana fagaðila og ég vil því spyrja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra: 1. Af hverju tekur ráðherra ákvörðun þvert á faglegt mat Barnaverndarstofu? 2. Hvaða faglegu rök liggja að baki ákvörðun hæstv. ráðherra? 3. Telur hæstv. ráðherra sig vera að gæta velferðar barna fyrst og fremst með þessari ákvörðun?

Virðulegi forseti. Þetta mál snýr að ákvörðun Alþingis um það að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna. Í framhaldinu komu ábendingar um að til að við gætum uppfyllt skilyrði samningsins yrðum við að breyta því hvernig við höfum vistað unga fanga. Þá kom fram tillaga frá Barnaverndarstofu um að hægt væri að nýta aðstöðuna í Háholti. Nú liggja fyrir samningsdrög um að vista unga fanga í Háholti, þá samningur til þriggja ára. Það er ákvæði í samningnum sem bendir til að hér séum við ekki að tala um framtíðarlausn heldur tímabundna lausn þannig að þá verði hægt að segja samningnum upp ef aðstæður breytast. Þetta mat byggist á því að við í ráðuneytinu gerðum könnun, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, hjá barnaverndarnefndum hringinn í kringum landið þar sem við könnuðum líka hvort barnaverndarnefndir sæju fyrir sér að nýta þjónustu Háholts, ekki bara sem sneri að vistun ungra fanga. Þar kom fram mikil ánægja með þá 15 ára reynslu sem er af Háholti. Það kom að vísu líka fram, eins og kom fram í máli þingmannsins og þeirri blaðagrein sem var vitnað í, að gerðar voru athugasemdir við fjarlægð Háholts frá höfuðborgarsvæðinu. Hins vegar þótti alveg ljóst að þarna væri mikil fagþekking og mjög faglega staðið að rekstri heimilisins. Ég vil líka benda á að það hefur verið umfjöllun um að núna er vinna að hefjast um heildarendurskoðun á skipulagi félagsþjónustu og barnaverndar í landinu. Nefndin hefur að vísu ekki náð að halda sinn fyrsta fund. Þar á meðal er nefndinni gert að skila mér tillögum um staðsetningu á höfuðstöðvum nýrrar stjórnsýslustofnunar 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra svaraði ekki einni einustu af þeim þremur spurningum sem ég lagði fyrir hana. Af hverju vill hæstv. ráðherra ekki fara að rökum? Af hverju fer hún þvert á faglegt mat Barnaverndarstofu? Hvaða faglegu rök liggja að baki 500 millj. kr. samningi til þriggja ára þar sem talið er að nýting sé ófullnægjandi? Er þetta með velferð barna í huga, þeirra barna sem þurfa á úrræðinu að halda? Þá held ég að líka sé rétt að komi fram að Samband íslenskra sveitarfélaga hefur ekki verið haft með í ráðum, sem er auðvitað berandi aðili þegar kemur að ákvörðunum í barnaverndarmálum, og það væri þá fjórða spurningin sem hæstv. ráðherra mætti gjarnan svara: Af hverju hefur ekki verið haft samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga?

Virðulegi forseti. Ég taldi mig vera að svara spurningunum. Ég fór í gegnum hvernig aðdragandinn hefði verið að þessari ákvörðun og forsendur hennar. Ég benti líka á hvað hefði verið rétt sem kom fram í svörum barnaverndarnefnda og reyndi eftir bestu getu að svara spurningunum. Það er ekki rétt sem þingmaðurinn sagði, að ekki hefði verið haft samráð við Samband íslenskra sveitarfélaga. Í þeirri vinnu sem er núna að hefjast um endurskoðunina á skipulagi félagsþjónustu og barnaverndar er 

Virðulegur forseti. Nýverið tjáði umboðsmaður Alþingis sig um afgreiðslu á máli örorkulífeyrisþega hjá Tryggingastofnun ríkisins og kemur í ljós að hafður hefur verið réttur af viðkomandi í afgreiðslunni hjá Tryggingastofnun án lagastoðar hvað varðar bætur aftur í tímann. Þessi einstaklingur hefur sótt mál sitt, fyrst hjá Tryggingastofnun og síðan til áfrýjunarnefndar án árangurs en nú hefur þetta álit umboðsmanns litið dagsins ljós og Tryggingastofnun gerir ekki ágreining um þá niðurstöðu. Þá bregður hins vegar svo við að Tryggingastofnun segir að hún muni leiðrétta þetta gagnvart viðkomandi einstaklingi en aðrir lífeyrisþegar hjá Tryggingastofnun sem hafi ekki fengið rétt sinn þurfi að sækja mál sitt hver og einn. Ég verð að segja að mann undrar nokkuð þessi yfirlýsing frá Tryggingastofnun. Almannatryggingar eru fundnar upp til þess að fólk njóti jafns réttar og þegar afgreiðsla stofnunarinnar hefur verið röng gagnvart þessum tiltekna einstaklingi og það er viðurkennt skyldi maður ætla að stofnunin brygðist við með því að leiðrétta sambærileg atriði gagnvart öðrum lífeyrisþegum sem hafa verið meðhöndlaðir með sama hætti hjá stofnuninni en að það sé ekki undir hverjum og einum komið að reka mál gagnvart stofnuninni. Sannarlega eiga borgararnir ekki að þurfa að búa við það, og kannski enn síður margir örorkulífeyrisþegar sem sumir eru ekki í færum til að fylgjast með opinberri umræðu, aðrir ekki í færum til þess að ráða sér lögfræðinga eða sækja mál gagnvart opinberum stofnunum. Ég spyr þess vegna félags- og húsnæðismálaráðherra hvort hún muni ekki beita sér fyrir því gagnvart Tryggingastofnun að þetta atriði verði leiðrétt gagnvart öllum þeim sem brotið hefur verið á með þessum hætti hjá Tryggingastofnun, 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hjörvar, ég held að það sé mjög mikilvægt að farið sé að þeim ábendingum sem koma fram í áliti umboðsmanns Alþingis. Ég hef þegar óskað eftir því við Tryggingastofnun að hún fari yfir umfangið og kynni síðan í framhaldinu hvernig hún hyggst bregðast við þessum úrskurði. Í öðrum tilvikum þegar svona mál hafa komið upp hafa menn miðað við almennar fyrningarreglur sem snúa að svona kröfum. Ég tek undir það sem þingmaðurinn segir hér, ég held að það sé mjög brýnt að farið verði vel yfir þetta og við förum eftir því sem kemur fram í áliti umboðsmanns Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég treysti því að þeir sem eiga rétt hjá Tryggingastofnun ríkisins fái þann rétt sinn og að stofnunin hafi frumkvæði að því að veita mönnum þann rétt sem þeir hafa að lögum og að ef þeir hafa ekki fengið rétt sinn leiðrétti Tryggingastofnun það fyrir sitt frumkvæði gagnvart þeim sem þannig hefur verið brotið á og að ráðherra muni í samræmi við orð sín hér fylgja því fast eftir gagnvart stofnuninni að það verði gert. Allir verða að vera jafnir gagnvart réttinum til almannatrygginga í landinu.

Virðulegi forseti. Ég tek bara undir það og er sannfærð um að þær stofnanir sem heyra undir mig sem og aðra ráðherra fari eftir þeim álitum sem koma frá umboðsmanni Alþingis og að þeim lögum sem Alþingi hefur sett.

Hæstv. forseti. Á næstu vikum hyggst ríkisstjórnin lækka höfuðstól verðtryggðra húsnæðislána. Umfangið mun taka mið af eftirspurninni eftir þeim rúmlega 70 milljörðum sem til ráðstöfunar eru. Fjármálaráðherra mun því gefa út þau vísitöluviðmið sem lækkunin mun miðast við. Ég vil spyrja hæstv. menntamálaráðherra hvort það sé ekki örugglega svo að ríkisstjórnin ætli að gæta jafnræðis gagnvart þeim heimilum sem skulda verðtryggð lán. Ætlar ráðherra að leggja fram frumvarp um sambærilega höfuðstólslækkun fyrir þá sem skulda verðtryggð námslán? Hvenær mun hann leggja það frumvarp fram? Eðli námslána er þannig að skuldarar greiða 3,75–4,75% af heildartekjum sínum af námslánaskuldum árlega en það svarar til um það bil eins mánaðar ráðstöfunartekna á ári. Þegar vísitala krónunnar hækkaði um 120% á innan við ári, þ.e. þegar íslenska krónan hrundi árið 2008 rétt eins og bankarnir fyrir sex árum, leiddi það til mikillar verðbólgu, höfuðstóll lánanna hækkaði en greiðslurnar voru auðvitað áfram í samræmi við tekjur. Launin lækkuðu í kjölfar hrunsins og því var afborgunin lægri þótt hún væri enn sama hlutfall af heildartekjum og það leiddi til enn frekari hækkunar lánanna þar sem minna var greitt af þeim. Lífskjaraskerðingin veldur því þó að æ fleiri finna verulega fyrir greiðslubyrði námslána. Tæp 50% þeirra sem skulda námslán finna mikið eða verulega fyrir greiðslubyrði námslána samkvæmt kjarakönnun BHM. Æ fleiri eru líka að átta sig á því að þeim mun ekki endast starfsævin til að greiða upp lánin. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist eðlilegt að fólk sé að greiða af námslánum eftir að starfsævi lýkur eða með öðrum orðum, að ellilífeyrisþegar greiði 1/12 af lífeyri sínum í greiðslu af námslánum. Frá árinu 1976 hafa námslán verið verðtryggð og endurgreiðslutíminn verið frá 20 upp í 40 ár. Árið 1992 var Sjálfstæðisflokkurinn líka með menntamálaráðuneytið og þá var lögunum breytt þannig að innheimta mætti vexti af lánunum og endurgreiðslutími væri ótakmarkaður, þ.e. að fólk skyldi greiða af lánunum þangað til þau væru að fullu uppgreidd eða lántaki hreinlega dæi. Okkur er einnig orðið ljóst að breytingin nær út yfir gröf og dauða ábyrgðarmannanna. Ég tel fullvíst að frumvarpið hefði ekki verið samþykkt árið 1991 ef þingmenn hefðu áttað sig á því. Ætlar hæstv. ráðherra ekki örugglega að beita sér fyrir eða styðja breytingar á þessu ranglæti? Lánasjóðurinn er ein mikilvægasta stofnun samfélagsins. Hann stuðlar að jöfnu aðgengi fólks að menntun óháð efnahag. Lengi vel voru lánin vaxtalaus enda var talið að vextir samfélagsins af lánveitingunum væri vel menntað fólk sem nýtti menntun sína til eflingar samfélagsins. Það er því mikilvægt að tryggja viðgang sjóðsins en jafnframt þurfa stjórnvöld að horfast í augu við það að við þurfum að bera sameiginlegan kostnað af því að mennta íbúa þessa lands. Ríkisendurskoðun benti á það árið 2011 að endurskoða þyrfti lögin um sjóðinn og menntamálaráðherra í síðustu ríkisstjórn, hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, lagði fram frumvarp um ný heildarlög um sjóðinn. Umfangsmesta breytingin í því frumvarpi varðaði innleiðingu námsstyrkja. Í því fólst að námsmenn gætu fengið námsstyrk sem kæmi til úthlutunar að loknu námi í formi niðurfærslu á þegar teknu námsláni. Einnig var kveðið á um að ábyrgðir féllu niður þegar ábyrgðarmaður næði 67 ára aldri. Nýr menntamálaráðherra hefur ekki endurflutt frumvarpið en boðar nýtt frumvarp vorið 2015. Lokaspurningar mínar til hæstv. ráðherra eru: Hvað er það sem hæstv. ráðherra er ekki sáttur við í frumvarpi fyrri ríkisstjórnar? Hvaða breytingar eru það sem hæstv. ráðherra vill gera í boðuðu frumvarpi um lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna?

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á því mikilvæga máli sem er til umræðu. Nokkrar spurningar voru hér bornar fram. Fyrst sú hvort ég hygðist leggja fram frumvarp um það að námslán mundu falla undir þá aðgerð sem tilkynnt hefur verið varðandi afskriftir á verðtryggðum lánum með fasteignaveði. Svarið við því er nei, ég mun ekki beita mér fyrir því. Væntanlega mundi slíkt frumvarp, ef fram kæmi, koma frá fjármálaráðherra, mundi ég ætla. Það hefur legið fyrir alla tíð að verið er að horfa á fasteignakaup, þ.e. þar sem andlag lánsins er fasteign. Um þetta hefur áður verið rætt hér og svar mitt hefur komið fram hér áður og er sjálfsagt að ítreka það úr því að aftur er spurt. Síðan spurningin um það hvort það sé eðlilegt að greiða af lánunum eftir að 67 ára aldri hefur verið náð. Í sjálfu sér er lán sem lánasjóðurinn veitir eins og önnur lán, t.d. frá Íbúðalánasjóði eða bankalán ýmiss konar sem eiga sér áframhaldandi líf þó að 67 ára aldrinum sé náð. Námið hefur auðvitað skilað tekjuauka á starfsævinni og lánþeginn býr að þeim tekjuauka sem námið lagði grunn að. Það væri því nokkuð stór ákvörðun að ætla að fella niður lánin eftir að 67 ára aldri er náð. Það liggur þó fyrir kostnaðarmat af hálfu lánasjóðsins á þeim tillögum sem hv. umræðuhefjandi, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, hefur lagt fram. Mat lánasjóðsins er það að á næsta ári verði kostnaðurinn um 700–800 millj. kr. á ári og yrðu það 22 milljarðar á næstu 17 árum ef sú leið yrði farin sem lagt er upp með í því frumvarpi. Hvað varðar sameiginlegan kostnað þá er alveg hárrétt sem hv. þingmaður bendir á að það er verkefni samfélagsins alls að stuðla að menntun og auðvelda aðgengi að menntun. Það er gert með því að í námslánakerfinu er mjög mikill styrkur af hálfu ríkisins. Þegar horft er á lánasafnið frá 2012, að gefnum þeim vaxtamuni sem er á milli lánanna, þ.e. hvernig lánasjóðurinn fjármagnar sig og hins vegar á hvaða kjörum er lánað út og síðan með mati á afskriftum, má ætla að rétt tæplega helmingur skili sér til baka til ríkissjóðs, þannig að 47%, ef ég man rétt, af því lánasafni er ætlað að verði raunverulega í formi styrks til þeirra sem lánin hljóta. Þá koma upp mjög stórar spurningar. Hvernig skipuleggjum við þessar styrkveitingar? Hverjir hljóta styrkina og hverjir hljóta þá ekki? Hverjir fá mest og hverjir fá minna? Þá er rétt að nefna það að núna eru að verða töluverðar breytingar á lánasjóðnum og samsetningu hans. Meðalendurgreiðslutími lánanna er að lengjast og er nú að meðaltali 20 ár fyrir þá sem borga af námslánum sínum en var 14 ár árið 2009. Þetta endurspeglar meðal annars það að námslánin hafa verið að hækka enda hefur lánþegum fjölgað mjög mikið. Þetta skiptir máli þegar við leggjum mat á hver fjárþörfin verður fyrir lánasjóðinn hér á næstu árum og áratugum. Hvað varðar það frumvarp sem kom fram á síðasta þingi fyrrverandi ríkisstjórnar þá er ein af ástæðum þess að það náði ekki fram að ganga sú að það var mjög mikill munur á kostnaðarmati menntamálaráðuneytisins undir forustu þáverandi hæstv. ráðherra, Katrínar Jakobsdóttur, og síðan hvað fjármálaráðuneytið undir forustu þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, Steingríms J. Sigfússonar, taldi að frumvarpið mundi kosta. Fjármálaráðuneytið lagði það mat á frumvarpið að það yrði mun dýrara þegar upp væri staðið en menntamálaráðuneytið taldi. Ég held að það hafi kannski verið sá þáttur sem olli því einna helst að frumvarpið náði ekki fram að ganga, þ.e. vanmat á kostnaði af hálfu menntamálaráðuneytisins. Það er ýmislegt sem er nauðsynlegt að hafa í huga þegar litið er til þess hvernig skuli staðið að endurbótum á námslánakerfinu. Það þarf að hafa í huga stöðu lánasjóðsins og þær úttektir sem hafa verið gerðar núna um fjárhagslegan styrk sjóðsins og þær áhyggjur sem menn hafa nú af þróun mála, m.a. í ljósi þeirrar ákvörðunar sem tekin var 2009 að fella niður ábyrgðarmannakerfið. Það þarf líka að horfa til þess að styrkur ríkisins til námsmanna í gegnum lánakerfið er misjafn og ekki mjög gegnsær. Það mætti einmitt horfa til annarra Norðurlandaþjóða hvað það varðar svo að það komi betur fram í hverju styrkurinn er fólginn sem er sannarlega til staðar hér í okkar kerfi. Það er oft sagt í almennri umræðu að það sé enginn styrkur 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir þessa umræðu. Ég vona að hæstv. ráðherra svari betur þegar hann kemur í síðara sinn hér í pontu. Það sem þarf að hafa í huga í þessari umræðu er, eins og drepið var á í upphafi, að það verður auðvitað lífskjaraskerðing hjá fólki sem er í námi eins og hjá öllum öðrum. Það er líka val - hæstv. ráðherra talaði um að í nánustu framtíð yrðu þetta 22 milljarðar sem færu í aðgerðina sem hér var nefnd - að fella niður lánin við 67 ára aldur. Þessi ríkisstjórn valdi að setja tugi milljarða í niðurgreiðslur til fólks og þær koma sér afar misjafnlega og sumir þurfa ekki á þeim að halda. Margir þeirra sem eru í námi og málið snýst um hafa lága framfærslu. Hann talaði líka um að þetta væri ekki gagnsætt og að töluverður námsstyrkur væri nú þegar í þessu kerfi. Er það jafnræði til náms sem þar birtist, hann ræddi um að það skilaði sér ekki nema hluti í endurgreiðslu, eða gætum við haft það skilvirkara með því að vera með gagnsærra námsstyrkjaform? Eins og vitnað var til var hér frumvarp á síðasta þingi þar sem mælt var fyrir um sérstaka lánshæfismatsnefnd sem átti að meta hæfi til náms, þ.e. til lánshæfs náms. Ég tel að það hafi verið til mikilla bóta og komi til með að auka faglegan styrk ef slíkt verður gert. Því langar mig til þess að spyrja ráðherrann hvort hann muni í það minnsta nýta sér þá vinnu, því að hann kom ekki inn á hvað væri ómögulegt í því frumvarpi í sjálfu sér og voru mjög margir sem komu að því. Þetta er fyrsta spurning mín. Ég kem svo með fleiri hér á eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Ég kynnti mér í framhaldinu frumvarpið til laga sem málshefjandi hefur lagt fram og það er, held ég, jákvætt. Ég er að velta því fyrir mér að ábyrgð og lán falli niður við 67 ára aldur og held að fróðlegt væri að fá nánari upplýsingar um það hvernig stendur á því að það eru svo margir í þessum hópi sem skulda enn þá námslán. Það hlýtur að liggja fyrir, en ég sá það ekki í greinargerðinni. Er það af því að hópurinn hefur tekið há námslán? Eða er það vegna þess að launin eru lág? Er það vegna þess að margir í hópnum taka lán seint á ævinni? Er ástæða til að setja því einhverjar skorður? Þetta er ekki einsleitur hópur. Það er mjög misjafnt hvernig fólk hefur það eftir að það er komið á 67 ára aldurinn. Ég velti fyrir mér hvort við ættum ekki alveg eins, og jafnvel frekar, að horfa á þá sem eru að reyna að taka námslán og þurfa á velvild viðskiptabanka að halda, þ.e. fyrir fram lán í eina önn þangað til viðkomandi nær prófum. Það eru dæmi um að fólk, jafnvel ungt fólk, fær ekki þessa fyrirgreiðslu í það hálfa ár sem það þarf. Mér finnst vera ýmsar spurningar í þessu, það getur alveg verið jákvætt. Ég held að fróðlegt verði að fylgjast með umræðunni þegar frumvarpið sjálft verður lagt til, vegna þess að þetta er allt spurning um það hvernig við notum þá takmörkuðu fjármuni sem eru nú þegar í lánakerfinu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir að hefja þessa umræðu um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Í mínum huga er hlutverk LÍN eins og það er skilgreint, að tryggja tækifæri til náms án tillits til efnahags, lykilatriðið í allri umræðu um lánasjóðinn, þannig að það sé leiðarljós okkar við allar breytingar á lögum, umgjörð og reglum sjóðsins. Eins og staðan er núna, og menntamálaráðherra kom inn á áðan, er í raun hvorki ljóst hvað hver og einn fær í styrk gegnum lánasjóðinn né hvað hverjum og einum er ætlað í styrk. Þarna er því er afskaplega mikilvægt að bæta með jöfnun tækifæra til náms að leiðarljósi. Við fyrstu sýn sé ég ekki rökin fyrir því að lán falli niður við 67 ára aldur. Mín sýn á það er að með því sé í raun verið að velta kostnaði eldri kynslóða yfir á námsmenn dagsins í dag. En það kunna að vera þar önnur rök. Ég hef líka velt fyrir mér, eins og hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir kom inn á áðan, hvort við gætum einhvern veginn komist út úr yfirdráttarlánakerfinu sem ég held að sé hindrun við að komast að markmiðinu. Eins er mikilvægt í þessu að við veltum fyrir okkur hvata til að greiða námslán niður á einhvern hátt hraðar en nú tekst.

Forseti. Ég þakka umræðuna. Ég hef einmitt hoggið eftir þessu og hugsað mikið um útfærslu á lánum til íslenskra námsmanna, þetta fyrsta tímabil með yfirdráttarláninu. Mér finnst það rosalega furðuleg framkvæmd og furðuleg lausn og mig langar að spyrja ráðherra hvort ekki sé kominn tími til þess að finna aðra leið. Ég heyri að margir þingmenn úr mörgum þingflokkum, mörgum stefnum í samfélaginu, eru sammála um að þetta sé ekki rétta leiðin því að hún hindrar jafnt aðgengi allra til náms. Ég er persónulega ekki alveg sammála því að skera af þegar maður er orðinn 67 ára. Vandamálin sem ég upplifi í kerfinu almennt er að kerfið er óbilgjarnt. Það tekur ekki tillit til þess að lífið hjá fólki er mjög mismunandi. Mig langar að spyrja ráðherra hvort það standi til að reyna að finna lausnir á því hvað kerfið er götótt og þá með heildarendurskoðun á námsstefnu. Hvernig bregðumst við við þeim veruleika sem við búum við í dag sem býður upp á óendanlega margar og fjölbreyttar leiðir í námi, sem eru ekki hinar hefðbundnu leiðir? Mér finnst spennandi ef við förum í heildræna endurskoðun að kanna hvort við getum líka endurskoðað heildrænt hvernig við hjálpum fólki að stunda það nám sem hentar því. Mikið af því námi sem boðið er upp á í dag hentar alls ekki fólki.

Hæstv. forseti. Mig langar að nýta ræðutíma minn til að ræða stórhertar innheimtuaðgerðir lánasjóðsins, sem komu mér á óvart og eru með öllu óskiljanlegar og raunar óásættanlegar. Þetta eru innheimtuaðgerðir þar sem dregnar eru fram oft áratugagamlar ábyrgðir, jafnvel óskyldra aðila, eða ábyrgðir sem eftir einkaskipti dánarbúa hafa lent á erfingjum án þess að þeim væri ljóst að hinn látni væri í ábyrgð fyrir viðkomandi námsláni. Skyndilega birtist yfirlýsing frá innheimtufyrirtæki þar sem tilkynnt er að námslán sem viðkomandi er sagður í ábyrgð fyrir hafi allt verið gjaldfellt, á það hafi fallið dráttarvextir og vanskilakostnaður og að koma verði láninu í skil eða greiða skuldina alla eða, eins og stendur í þessum bréfum orðrétt, með leyfi forseta: „Að 15 dögum liðnum má búast við að krafan verði innheimt með atbeina dómstóla.“ Viðkomandi hafa ekki gert sér grein fyrir að þeir séu ábyrgðarmenn námslána enda hafi þeir ekki fengið tilkynningar um ábyrgð sína né hafi þeir með neinum hætti getað gert sér grein fyrir að þeir væru ábyrgðarmenn námslána fyrr en þeim berst ofannefnd tilkynning. Það hlýtur að teljast fullkomlega óásættanlegt að LÍN gangi fram með þessum hætti og krefjast verður þess að LÍN fari fram í samræmi við reglur og lög um ábyrgðarmenn, þ.e. reglurnar frá 1998 og lögin frá 2009. Ljóst er að ný lög um ábyrgðarmenn, sem samþykkt voru 2009, voru ekki samþykkt að ástæðulausu. Vilji löggjafans var að gera að meginreglu að ekki væri krafist ábyrgðarmanna á námslánum en ef svo væri í undantekningartilfellum skyldi vera þak á ábyrgðinni og ábyrgðarmenn eiga að fá tilkynnta stöðu á reikningum á hverjum tíma. Samtímis ber að harma að LÍN, með vitund og vilja hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála, gengur nú harðar fram en áður í því að takmarka aðgang að námslánum og menntun. LÍN ákveður að herða lánareglur, auka kröfur um námsframvindu, sem bitnar mest á þeim sem eiga erfiðara með nám og þurfa lengri tíma til náms. Samtímis er nemendaígildum í framhaldsskólum fækkað um 916 sisvona í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár. 

Virðulegur forseti. Við skulum byrja á því að gera okkur grein fyrir því hvaða kostnaður það er sem mundi falla á lánasjóðinn ef námslán mundu falla niður við 67 ára aldur, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpi hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur. Það yrðu 18–20 milljarðar kr. á næstu tveimur áratugum eða svo. Eru það peningar sem við viljum ráðstafa með þeim hætti? Ég tel svo ekki vera. Ég tel hins vegar brýnt að lánasjóðurinn standi vel að upplýsingaskyldu sinni og leiðbeiningarskyldu og gæti meðalhófs. Mér kemur í huga sagan af stúlkunni sem hafði ung að árum skrifað undir fyrir kærastann sinn. Menn vita í mörgum tilfellum, og menn muna eftir að hafa lent í slíku, ekki hvaða ábyrgð þeir eru að taka sér á hendur; og fá svo gjaldfellingu á öllu saman áratugum seinna. Það er eitthvað bogið við svona kerfi að mínu áliti. Mér finnst hins vegar mikilvægast af öllu að við gerum okkur grein fyrir því að námslánakerfið á Íslandi er styrkjakerfi að einhverju leyti. Það vil ég sem skattgreiðandi í þessu landi að þær upplýsingar liggi fyrir fyrir hvern og einn námsmann og séu gagnsæjar og aðgengilegar þannig að það sé alveg á hreinu hvaða hluti námslánanna er lán og hvaða hluti þeirra er styrkur. Það finnst mér að fólkið sem borgar opinber gjöld á Íslandi eigi rétt á að vita.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda aðeins áfram. Mér finnst að það frumvarp sem unnið var á síðasta kjörtímabili, en náði ekki fram að ganga, hafi verið mjög vel undirbyggt. Gríðarlega mikil vinna var lögð í það og mikið samtal átti sér stað. Ég vil inna ráðherra eftir því, eins og frummælandi gerði, hvað það er sem stingur sérstaklega í stúf, hvað það er sem hann getur ekki sætt sig við úr því frumvarpi. Við stjórnmálamennirnir getum alveg leikið okkur með það hvernig okkur finnst að Lánasjóður íslenskra námsmanna eigi að vera, hverjir eigi að fá lán og hvaða nám eigi að vera lánshæft. En eins og ég sagði áðan varðandi lánhæfismatsnefndina sem lögð var þar til þá tel ég það vera miklu heilbrigðara kerfi og gegnsærra eins og fólki hefur orðið tíðrætt um hér. Við erum líka ólík mjög mörgum Norðurlöndum og Evrópulöndum þegar kemur að því til hvers er lánað. Við lánum í miklu víðtækara nám en þar er gert, en hins vegar var verið að reyna að koma til móts við það, við framlagningu síðasta frumvarps, þar sem átti að reyna að fá þessa nefnd til að meta það og einnig áttu að vera ívilnanir sem ráðherra hefði til að spila úr. Ef það vantaði til dæmis í tiltekna stétt eða eitthvað slíkt þá væri hægt að mæta því af hálfu ráðherra, þ.e. varðandi lánshæfið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar er verið að vinna þetta frumvarp og hverjir koma að því? Ætlar hann að takmarka út frá aldri, þ.e. að þeir fái ekki lán sem eru komnir á ákveðinn aldur? Hyggst ráðherra leggja til einhverjar breytingar varðandi ábyrgðir, og þá við aldur eða við eitthvað annað?

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins til að tala um ábyrgðarmenn. Ég fagna málsgrein í 1. gr. sem snýr að því að við fráfall ábyrgðarmanns falli niður þau lán sem hann hafi gengist í ábyrgð fyrir. Eins og hv. þm. Guðbjartur Hannesson kom inn á áðan þá er mjög furðulegt það sem er í gangi núna að ef lántaki deyr fellur lánið niður en ábyrgðin fellur ekki niður þegar ábyrgðarmaður deyr; þá erfa börn og barnabörn og barnabarnabörn og barnabarnabarnabörn ábyrgðina. Þetta er eitthvað virkilega furðulegt og við hljótum að ætlast til þess að hæstv. ráðherra hlutist til í þessu máli. Þó virðist vera að þetta sé að koma upp núna vegna þess að LÍN sé með nýjar innheimtuaðferðir, eins og ég skil þetta, og þá finnst mér rétt að skoða hvað er í gangi og hvort þetta þyki sanngjarnt. Mig langar líka aðeins að fara út í annað. Ég man eftir máli sem ég fékk þegar ég var að vinna hjá Neytendasamtökunum sem varðaði ábyrgðarmann sem gengist hafði í ábyrgð fyrir fyrrverandi sambýliskonu. Fyrrverandi sambýliskona greiddi ekki af láninu og gengið var á ábyrgðarmanninn. Það sem hann var svo ósáttur við var að lántakandinn átti eignir og hann skildi ekki af hverju ekki var gengið að lántakandanum áður en gengið væri að ábyrgðarmanninum. Ég sendi LÍN erindi og spurðist fyrir um þetta, hvort ekki væri örugglega fyrst gengið að skuldaranum og þess vegna farið í fjárnám hjá honum, og fékk virkilega loðin svör. Mér varð umtalsvert um þetta og hef verið undrandi á því alla tíð síðan. Er það virkilega þannig að LÍN ræðst bara á þann sem liggur best við höggi? Í staðinn fyrir að ganga að lántakandanum og gera fjárnám hjá honum er vaðið í ábyrgðarmanninn sem kannski þarf að greiða einhverjar milljónir á sama tíma og lántakandinn á eignir en ekkert er gert í því. Þessu finnst mér virkilega þurfa að svara.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrir að taka upp málefni LÍN til sérstakrar umræðu og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Umræðan hefur verið góð og endurspeglar að mörgu leyti hversu víðtæk málefni lánasjóðsins eru. Af mörgu er að taka, námsframvindukröfur, ábyrgðarmannakerfi o.fl. Mig langar að taka sérstaklega fram umfang sjóðsins, það er verulegt þannig að þetta er flókið viðfangsefni og mikilvægt í því samhengi. Það er kominn tími til að við viðurkennum námslán sem námsstyrki. En um leið og við viðurkennum það verðum við, hygg ég, að bæta úr gagnsæi þess kerfis. Það er viðfangsefni sem ég trúi að hæstv. ráðherra sé með á sinni könnu. Hv. þingmenn Guðbjartur Hannesson og Brynhildur Pétursdóttir tóku hér til umræðu ákveðinn lið ábyrgðarmannakerfisins sem snýr að dánarbúum. Mig langar að taka það upp í ljósi blaðagreinar sem birtist í Morgunblaðinu í morgun. Athyglisvert er að þar kemur fram að fjöldi dánarbúa í ábyrgðum eru 5.400. Hins vegar eru einungis 30 erfingjar að greiða af lánum. Það blasir því við að nýbyrjað er að rukka dánarbú. Af hverju núna en ekki áður? Hver ákvað það og á hvaða forsendum? Ég bið hæstv. ráðherra að upplýsa okkur um það hér í lok umræðunnar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðurnar. Það þarf ekki að koma á óvart að við erum ósammála um ýmsa hluti hvað varðar Lánasjóð íslenskra námsmanna sem er félagslegur jöfnunarsjóður, til þess að efla menntun þjóðarinnar og tryggja aðgengi okkar allra að menntun. Ég er sammála því sem fram hefur komið í máli margra að gegnsæi í styrkjum í námslánakerfinu sé mikilvægt, en í millitíðinni verðum við að taka á vanda þeirra sem sjá fram á að geta ekki lokið greiðslu námslánaskulda á starfsævinni. Hæstv. ráðherra sagði að nám ætti að skila tekjuauka á starfsævinni og það væri því óeðlilegt að skera þau niður við 67 ára aldur. Þá er mikilvægt að hafa í huga að þeir sem ekki ná að greiða upp námslán sín á starfsævinni ná því ekki vegna þess að þeir hafa ekki haft nægilega háar tekjur og hafa því lægri lífeyristekjur en þeir sem náðu að greiða upp lánin sín. Við viðhöldum þannig tekjumismuninum alla ævi og veltum þar með kostnaði af menntun yfir á tekjulægri ellilífeyrisþega þessa lands. Það er mikilvægt að hafa í huga að við 67 ára aldur er fólk búið að nýta þá menntun til tekjuöflunar sem það aflaði sér og einhverjir eitthvað seinna, en opinberir starfsmenn eru a.m.k. búnir að því og það eru þá skilaboð til kennara að ráðherra ætli að tryggja þeim það há laun 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, enn á ný og öðrum hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Hvað varðar laun kennara er rétt að halda því til haga að laun framhaldsskólakennara, gangi nú allir samningar eftir, geta hækkað um 30% frá því sem áður var, sem ég tel að sé auðvitað skref í rétta átt. Við hljótum að geta verið sammála um það, ég og hv. þingmaður. Hvað varðar afstöðu mína til þess frumvarps sem lá hér frammi hjá síðustu ríkisstjórn og hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir innti mig aftur eftir, sem hv. þingmaður sagði að hefði verið vel undirbyggt, þá vísa ég aftur til þess að það var mat núverandi 4. þm. Norðaust., hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, að það frumvarp væri ekkert sérstaklega vel undirbyggt vegna þess að það vantaði upp á kostnaðarmatið á það. Fyrir lá mat fjármálaráðuneytisins um að töluvert meiri kostnaður mundi falla til en menntamálaráðuneytið taldi að yrði þannig að það vantaði upp á undirbúninginn hvað það mál varðaði. Ýmislegt þar var ágætt og alveg hægt að nota margt úr þeirri vinnu. Síðan vil ég nefna, virðulegi forseti, að það er áhugavert að hugsa til þess að nú eru 67 námsmenn eldri en 50 ára enn í námi og nema námslán og skuldir þeirra um 729 milljónum.  Ég vil nefna t.d. Norðmenn hérna rétt í lokin. Þar er gert ráð fyrir því í grófum dráttum að við námslok breytist 40% af lánsfjárhæðinni í styrk en hitt sé síðan greitt upp fyrir 67 ára aldur. Það getur þýtt að afborgun vegna námslánanna verði mjög þung. Höfum þetta í huga, virðulegi forseti, þegar við ræðum hér um lánasjóðinn. Meðallengd greiðslutímans er að aukast, aldur lánþeganna er að hækka og upphæðirnar eru að hækka. 

Forseti. Fyrir nokkrum árum náðist að bjarga fyrsta viðtalinu sem tekið var upp hjá útvarpinu árið 1935. Þetta var viðtal við Jóhannes Kjarval sem var varðveitt á lakkplötum. Lakkið á þeim var farið að brotna þegar þessari gersemi var bjargað. Í frétt RÚV um málið frá 20. ágúst segir m.a. um gagnasafn RÚV, með leyfi forseta: „Í geymslum Ríkisútvarpsins eru að minnsta kosti 10 þúsund lakkplötur, 30 þúsund segulbandsspólur, 10 þúsund geisladiskar og þúsundir myndbanda þar sem eru leikrit, viðtöl, tónlist, fréttir og margt fleira. Elstu myndböndin eru frá 1966 þegar sjónvarpið tók til starfa. Hluti af þessu safni liggur undir skemmdum.“ Forseti. Hér er um menningarverðmæti þjóðarinnar að ræða. Rétt eins og Þjóðminjasafnið og önnur söfn geyma muni og mikilvægar prentaðar heimildir geymir RÚV raddir sögu okkar og því má alls ekki fresta því að tryggja varðveislu gagnasafnsins í heild. Eins og starfsmaður RÚV segir í fréttinni, með leyfi forseta: „Mikið af þessu efni er eitthvað sem komandi kynslóðir eiga eftir að meta allt öðruvísi heldur en okkar kynslóð. Og við höfum ekki leyfi til þess að láta þetta einhvern veginn bara danka og láta sem það sé allt í lagi. Nei, við megum það ekki.“ Svo er annað í þessu sem er mikilvægt að huga að. Allt þetta efni er meira og minna lokað inni án þess að nokkur hafi í raun og veru aðgang að því. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: 1. Hvernig er varðveislu hljóð- og myndefnis RÚV nákvæmlega háttað? 2. Hvernig hyggst ráðherra bregðast við því að hljóð- og myndbandasafn RÚV liggi undir skemmdum? 3. Telur ráðherra að hljóð- og myndefni RÚV eigi að vera aðgengilegt almenningi? Ef svo er, með hvaða hætti telur ráðherra að aðgengið eigi að vera? Áður en ég hleypi ráðherra að til að svara vil ég ítreka að frá mínum bæjardyrum séð kemur þetta mál fjárhagsstöðu RÚV eða hlutverki þeirrar stofnunar ekki neitt við. Þetta er sérstakt verkefni sem nauðsynlegt er að ráðast í án tafar og það er vel hægt að leggja fé sérstaklega til þess, óháð því hvað okkur finnst að öðru leyti um Ríkisútvarpið, hlutverk þess og fjárhagsstöðu.

Virðulegi forseti. Ég vil að sjálfsögðu þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Hér er hreyft við mikilvægu máli. Ég tek undir með hv. þingmanni að hér er ekki til umræðu eða á að hafa áhrif á afstöðu hv. þingmanna mismunandi skoðanir á hlutverki Ríkisútvarpsins, fjármögnun þess eða annað sem að þessari stofnun snýr. Hér er um að ræða menningararf okkar, sögu og aðgengi að honum. En ég vil þá vinda mér í að svara þeim tölusettu spurningum sem hv. þingmaður hefur beint til mín. Fyrsti liður snýr að því hvernig varðveislu hljóð- og myndefnis Ríkisútvarpsins er háttað. Þá er til að taka að hjá Ríkisútvarpinu var nýlega tekinn í notkun nýr safnagrunnur fyrir útvarps- og sjónvarpsefni sem ber heitið Kistan. Í gegnum Kistuna er hægt að hlusta og horfa á hljóð- og myndefni sem er geymt á stafrænu formi. Gagnagrunnur Kistunnar er rekinn í Efstaleiti og eldra safnefni er enn þá varðveitt á lakkplötum, segulböndum og myndböndum í Efstaleiti en einnig hjá Kvikmyndasafni Íslands. Safnadeild Ríkisútvarpsins hefur umsjón með stafrænni yfirfærslu eldra efnis á hliðrænu formi. Vinna hefur staðið yfir við að koma upplýsingum um eldra efni af spjaldskrám yfir í gagnagrunna Kistunnar þannig að upplýsingar um allt safnefnið verði aðgengilegar á einum stað. Ríkisútvarpið hefur unnið að áætlun um yfirfærslu á eldra safnefni úr svonefndri Gullkistu yfir í Kistuna þar sem metinn hefur verið kostnaður við fjárfestingu í búnaði, vinnu við stafræna yfirfærslu, réttindagreiðslu til höfunda og uppsetningu á nýjum vef til að gera efnið aðgengilegt almenningi. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um hvernig ráðherra hyggist bregðast við fregnum af því að hljóð- og myndbandasafn Ríkisútvarpsins liggi undir skemmdum. Þá vil ég taka fram að unnið er að gerð nýs samnings samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laga um Ríkisútvarpið, nr. 23/2013. Í þeim samningi verður nánar fjallað um stafræna yfirfærslu á áður útsendu efni úr Gullkistunni og með hvaða hætti efnið verður gert aðgengilegt almenningi. Ég vil vekja athygli þingheims á því sem fram kemur í skýringum með frumvarpi til fjárlaga 2015 en þar segir að fjármögnun Ríkisútvarpsins sé nú til skoðunar hjá stjórnvöldum samhliða því að unnið er að gerð nýs samnings um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Það þarf þá að huga að þessum þáttum við þá vinnu. Í þriðja lagi er þeirri spurningu beint til mín af hálfu hv. þingmanns hvort ráðherra telji að hljóð- og myndbandaefni Ríkisútvarpsins eigi að vera aðgengilegt almenningi og ef svo sé, með hvaða hætti ráðherrann telji að aðgengið eigi að gera. Eins og fram kom í svari mínu við annarri spurningunni er gert ráð fyrir að fjallað verði um þessi mál í nýjum samningi við Ríkisútvarpið um fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu. Þá má nefna að ráðuneytið er með í smíðum frumvarp til laga um breytingu á höfundalögum sem er á þingmálaskrá yfirstandandi löggjafarþings. Í frumvarpinu verður að finna mikilvægt ákvæði sem tengist Gullkistunni en tilgangur ákvæðisins er að auðvelda útvarpsstöðvum uppgjör við rétthafa þegar veittur er aðgangur að áður útsendu efni í safni þess, t.d. eftir pöntunum, með því að það er gert aðgengilegt á netinu eða þegar um endurútsendingu er að ræða.

Virðulegi forseti. Ég fagna viðleitni hæstv. ráðherra en langaði að nefna við þessa umræðu að það er ákveðinn kostur við það að gefa efnið út þannig að það sé aðgengilegt almenningi á netinu. Kosturinn er sá að þá getur almenningur tekið þátt í því að varðveita efnið á sambærilegan hátt og Íslendingasögurnar voru varðveittar mjög lengi, Kóraninn, helgirit múslima, og fleiri menningarleg rit. Einnig langar mig að nefna það að þó að efni sé nú þegar til staðar á netinu, efni sem framleitt er af Ríkisútvarpinu, svo sem fréttir og fréttaskýringaþættir, er það ekki aðgengilegt að eilífu á netinu. Þeir þættir renna út ef svo mætti að orði komast. Mér þótti þetta mjög undarlegt fyrirkomulag. Ég rakst á það nýlega þegar ég var að rannsaka mál og þurfti að fara tvö ár aftur í tímann að það var ekki hægt. Ég hefði þurft að mæta niður í Ríkisútvarpið og skoða þetta þar án endurgjalds. Ég fagna því að það eigi að skoða þetta og hvet menn eindregið til að gera það að meginreglu að þetta sé birt, að það sé opinber aðili sem ber ábyrgð á varðveislu efnis og einnig sé almenningi gert kleift að varðveita þetta sjálfur. Svo legg ég að lokum til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Herra forseti. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hreyfir hér afar þörfu máli sem er vissulega hafið yfir allar flokkspólitískar þrætur, og ég þakka henni fyrir það. Einnig finnst mér hæstv. ráðherra taka vasklega til svara hér. Mér hefði þó þótt sem hann hefði að minnsta kosti mátt leyfa okkur að skyggnast inn í hugskot sitt um afstöðu hans gagnvart því hvernig á að heimila almenningi aðgang að þessu efni. En það gleður mig alla vega að vita til þess að hjá Ríkisútvarpinu eru menn til dæmis að draga upp skrá, sem á að vera aðgengileg öllum, um það hvaða efni það er sem er til í Gullkistu Ríkisútvarpsins. Mér virtist af svari hæstv. ráðherra að þetta snerist að verulegu leyti um höfundarétt. En er það ekki rétt munað hjá mér, hæstv. forseti, sem hæstv. ráðherra svarar kannski, að sumt af þessu efni er orðið svo gamalt að það fellur ekki undir höfundarétt? Má ekki koma því strax á netið? Þar eru margar gullperlur. Og hvað með fréttir Ríkisútvarpsins? Það er enginn höfundaréttur á þeim. Má ekki gera reka að því að koma öllum fréttum, með þeirri tækni sem við höfum yfir að ráða, á netið okkur til aðgengis?

Forseti. Ég fagna þeim tóni sem mér fannst ég heyra hjá hæstv. ráðherra og ég þakka honum fyrir svörin. Mig langar að spyrja hvar hægt sé að finna þá áætlun sem ráðherra nefndi. Mig langaði að benda ráðherra á að þegar fram fór uppfærsla á fréttavef RÚV fyrir nokkrum árum hurfu allar fréttir af netinu sem voru eldri. Þetta voru meðal annars fréttir frá tímum hrunsins og mjög bagalegt því að þeir sem höfðu verið að sækja sér heimild í þessar fréttir, höfðu jafnvel sett slóðir í þær, sátu uppi með enga heimildaskrá. Ég spurði þáverandi útvarpsstjóra út í það mál. Hann var ekki meðvitaður um að stór hluti fréttavefs RÚV hefði horfið við þessa uppfærslu en mér sýnist þetta enn þá vera í ólagi. Mig langar til að biðja hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að þessu verði komið í lag. Þarna erum við að tala um samtímaheimildir sem hafa verulega mikið gildi fyrir þjóðina. Mig langaði að nefna að jafnvel mætti í samningsviðræðum um höfundarétt á gömlu efni - nú veit ég að verið er að vinna í löggjöf sem varðar höfundarétt og fjallar um munaðarlausan höfundarétt - leggja til að vera með svokallað CC á því, við þá sem eiga höfundarétt. Það er mjög mikilvægt að fólk hafi aðgengi að menningarlegum verðmætum. Svo er það að sjálfsögðu rétt að fréttir eru ekki höfundavarðar og mig langar að spyrja hvort ekki sé rétt að beita sér fyrir því að fréttir séu lengur til, og þættir frá Rás 1 til dæmis, en tvær eða fjórar vikur eins og er í dag.

Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir fyrirspurnina. Þetta er, eins og komið hefur fram, mál sem snýr að því hvernig við varðveitum menningararfinn. Það er svo fjölbreytt efni sem Ríkisútvarpið varðveitir og framleiðir á hverjum degi að nauðsynlegt er að huga vel að þessu. Hvað varðar fréttirnar get ég svo sem alveg tekið undir það að ég veit ekki hvort tæknilegar eða fjárhagslegar ástæður ráða því að þær eru aðgengilegar þennan ákveðna tíma. Ekki það að maður vilji leggja það á nokkurn mann að horfa á íslenskar fréttir tvisvar eða oftar jafnvel en þó er nauðsynlegt sögunnar vegna að við gætum þess að aðgengi sé sem lengst. Ég vil líka fullyrða við hv. þingmann að það er ekkert samsæri á bak við það að þessar fréttir hafa horfið.

Viðurkenndu það.

Sumir halda því fram að þessar fréttir komi verr út fyrir suma en aðra en ég held að það sé frekar tæknilegt mál sem skýri það. Hvað varðar höfundaréttarvarið efni þá er það alveg rétt sem hér hefur verið bent á að væntanlega ætti það að vera auðveldara, þ.e. eldra efni sem ekki er varið með höfundaréttarlögum. Þó er rétt að hafa í huga að á teikniborðinu okkar í ráðuneytinu hvað varðar þessi efni er einmitt verið að vinna að frumvarpi um að lengja höfundaréttinn um nokkuð langan tíma, meðal annars vegna þess að listamennirnir lifa orðið miklu lengur en áður. Þeir eru farnir að lifa heilbrigðara lífi og er nauðsynlegt að tryggja að höfundarétturinn hverfi ekki meðan listamennirnir eru á lífi. Það er einn þátturinn sem rétt er að hafa í huga. Virðulegi forseti. Ég vonast til að hægt sé að ná góðri samstöðu um þetta mál til að lyfta því grettistaki sem þarf að lyfta. Það er ómögulegt að svona merkilegar menningarminjar eins og þarna er um að ræða, sem ná aftur til þess tíma sem hv. þingmaður nefndi, skemmist svo að við höfum ekki aðgang að þeim í framtíðinni. Það væri alveg hörmuleg niðurstaða.

Herra forseti. Alþingi afgreiddi 16. maí sl. frumvarp um fjármálastöðugleikaráð og lögin tóku gildi 28. maí. Engu að síður var það svo að þegar leið að hausti, kominn var septembermánuður og ég hafði hvorki heyrt né séð neitt af fjármálastöðugleikaráði, ákvað ég að leggja fram fyrirspurn til að grennslast fyrir um það mál í upphafi þings. Síðan er vel að merkja að verða liðinn mánuður. Það ber að hafa í huga þegar við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra eigum nú loksins orðaskipti um þetta að síðan hafa að hluta til komið fram upplýsingar um það sem um er spurt, en það var og er einfaldlega hvort fjármálastöðugleikaráð hafi hafið störf og sett sér starfsreglur eins og því ber að gera skv. 3. gr. nefndra laga nr. 66/2014. Þá má auðvitað segja að svarið hafi komið að hluta til í fréttum 11. september þegar fréttist í fyrsta sinn opinberlega af fjármálastöðugleikaráði. Ég spurði í öðru lagi um kerfisáhættunefnd og utanaðkomandi, óháðan sérfræðing í málefnum fjármálamarkaða eða hagfræði, sem ber að skipa í þá nefnd, hvort það hefði verið gert og sá aðili hafið störf. Loks spurði ég í þriðja lagi hvenær þess væri að vænta að fjármálastöðugleikaráð gerði í fyrsta sinn opinberlega grein fyrir störfum sínum sbr. 10. gr. laga nr. 66/2014. Þannig er að fjármálastöðugleikaráð skal strax að loknum fundi, daginn eftir, gera opinbert meginefni fundar síns og birta fundargerð ráðsins innan mánaðar með þeirri undanþágu einni að ef einhverjar upplýsingar eru þar á ferð sem væru viðkvæmar beinlínis fyrir fjármálastöðugleika eða gætu skaðað þjóðarhagsmuni væri heimilt að halda þeim undan. Þetta var efni fyrirspurnarinnar og ég vona að menn skilji að hún var sett fram af góðum hug til að ýta við málinu og grennslast fyrir um það. Fjármálastöðugleikaráð á að funda hið minnsta þrisvar á ári og kerfisáhættunefnd hið minnsta fjórum sinnum þannig að þegar liðið var á fjórða mánuð án þess að heyrst hefði af málinu þótti mér tímabært að forvitnast um það. Að öðru leyti að því marki sem svör liggja þegar fyrir um það sem að er spurt, mínus þó kannski þetta með starfsreglurnar sem ég spyr um, væri fróðlegt að heyra frá hæstv. fjármálaráðherra hvernig starfið hafi þá farið af stað, hvaða vonir hann bindi við það og hvort það séu einhverjar sérstakar fréttir af því starfi sem hófst núna í september og hjá kerfisáhættunefnd fyrir nokkrum dögum. Hún kom í fyrsta sinn saman í byrjun þessa mánaðar.

Virðulegi forseti. Í framsögu fyrirspyrjanda kom fram að frá því að fyrirspurnin hefði verið lögð fram hefði sumt af því sem spurt er um verið skýrt opinberlega. Fyrsti fundur fjármálastöðugleikaráðs fór fram í fjármála- og efnahagsráðuneytinu miðvikudaginn 10. september sl. Þar voru til umræðu drög að starfsreglum ráðsins sem rituð voru í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, en gerð starfsreglna hefur kannski verið ein ástæða þess að fyrsti fundur var ekki haldinn fyrr. Það er mikilvægt að huga að því með hvaða hætti ráðið setur sér þessar starfsreglur. Á fundinum var samþykkt að vinnuhópur taki við þessum drögum og vinni þau frekar með athugasemdir ráðsmanna til hliðsjónar þannig að málið verður tekið fyrir að nýju á næsta fundi ráðsins sem ráðgert er að verði í október. Ráðherra hefur skipað sérfræðing í málefnum fjármálamarkaðar í kerfisáhættunefnd, Björn Rúnar Guðmundsson, sem jafnframt er yfirmaður efnahagsrannsókna hjá Hagstofunni. Líkt og fram kom hjá fyrirspyrjanda var fyrsti fundur kerfisáhættunefndar haldinn 2. október sl. Varðandi það með hvaða hætti nefndin gerir grein fyrir störfum sínum opinberlega hefur verið birt á vefsvæði ráðsins, fjarmalastodugleikarad.is, meginefni fyrsta fundar fjármálastöðugleikaráðs. Það er stefnt að því að ráðið geri Alþingi grein fyrir störfum sínum fyrir lok haustþings 2014. Það liggur fyrir að þorri þeirrar vinnu sem fram fer á vegum ráðsins er unninn af sérfræðingum kerfisáhættunefndarinnar á grundvelli gagna sem meðal annars Seðlabankinn getur lagt til með sínu fólki, og Fjármálaeftirlitið eftir atvikum. Í þeim undirbúningi sem átt hefur sér stað hafa menn leitað fordæma að utan og að sjálfsögðu líka í fyrri reynslu að því marki sem við höfum unnið starf af þessum toga innan stjórnkerfisins fram til þessa. Ég tel að við höfum stigið rétt skref með því að koma fjármálastöðugleikaráðinu á fót og að það gegnsæi sem við höfum ákveðið að skuli ríkja um störf ráðsins muni gagnast okkur sem grundvöllur málefnalegrar umræðu um þessi mikilvægu mál í efnahagslífi okkar í framtíðinni. Starfið er svo sem rétt að fara af stað og eins og áður segir er gert ráð fyrir því að ráðið geri þinginu grein fyrir störfum sínum á haustþinginu um leið og starfsreglur hafa verið settar og störf ráðsins, og kerfisáhættunefndarinnar kannski sérstaklega, komin í fastan farveg. Þá má búast við að þessi mál skýrist enn frekar.

Herra forseti. Ég var í gær að lesa erfiða gátu sem fjallar um 100 græneygða dreka á eyðieyju. Þeir fengu nýjar upplýsingar um það að einn þeirra væri græneygður. Sú þekking breytti algjörlega forsendunum sem þeir þurftu að fara eftir. Þið getið gúglað þetta en ég ætla að koma með smávegis „spoiler alert“. Samkvæmt þessum lögum eiga aðilarnir í fjármálastöðugleikaráði, hæstv. ráðherra, seðlabankastjóri og forstjóri Fjármálaeftirlitsins, að gefa Alþingi og þjóðinni upplýsingar - nema þær ógni fjármálastöðugleika. Þá verða þeir að halda þeim til hliðar ef ég skil þetta rétt. Þá ætla ég að gefa ráðherra upplýsingar um að fyrir héraðsdómi er núna í gangi dómsmál sem verður tekið fyrir 24. október um hvort verðtryggð húsnæðislán hafi verið löglega útfærð. Það dómsmál verður leitt til lykta og verður að dæma á Íslandi á næsta ári. Þegar ráðherra, sem situr í fjármálastöðugleikaráði, veit 

Virðulegi forseti. Ég fagna framtakinu í sjálfu sér en hef alltaf eilitlar áhyggjur af því að við höfum ekki lært eina lexíu af hruninu og þeim árum sem þar á undan liðu og það er sú firra sem tíðkaðist lengi vel fyrir hrun að líta á jákvætt umtal sem hluta af leið til þess að viðhalda stöðugleika í hagkerfinu. Þetta þykir mér fullkomin bilun. Ég man að á sínum tíma voru menn skammaðir nokkuð mikið ef þeir voru mjög svartsýnir eða vöruðu mikið við einhverju sem þó mátti  Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Herra forseti. Ég var svolítið hissa á þessu svari hjá hæstv. ráðherra. Ég minnist þess að hæstv. ráðherra hélt hér ræðu sem mér þótti alveg mögnuð í umræðum um fyrstu stefnuræðu hæstv. forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Þá sagði hann að gjaldeyrishöftin væru eins og rauð blikkandi aðvörunarskilti yfir Íslandi sem allir væru hræddir við. Síðan hefur pólitísk umræða að verulegu leyti snúist um það með hvaða hætti eigi að afnema þau og með hvaða hætti eigi að semja við kröfuhafa. Herra trúr, þar hlýtur fjármálastöðugleikaráð að koma að. Þess vegna rekur mig í rogastans að heyra að kerfisáhættunefnd hafi ekki komið saman til fyrsta fundar fyrr en alveg nýlega, sem sagt í síðustu viku, 2. október. Herra forseti. Hvers konar sleifarlag er þetta? Eins og aðrir vona ég að hæstv. ríkisstjórn nái farsælli lendingu í þessu máli, en mér finnst allt of lítið gert af því að upplýsa okkur um það. Nú sé ég að það er vegna þess að það er ekkert að gerast. Fjármálastöðugleikaráð var ekki skipað fyrr en í síðustu viku.

Herra forseti. Ég þakka svörin og umræður og athugasemdir hér. Ég held að ég verði að taka undir að það er ekki hægt að segja að menn hafi verið að flýta sér nein ósköp. Sérstaklega var ég hissa á því að kerfisáhættunefndin hefði ekki verið sett fyrr af stað, einfaldlega vegna þess að henni er ætlað það hlutverk sérstaklega að búa mál í hendur á fjármálastöðugleikaráði. Eins og hér kom fram kom hún fyrst saman til fundar á dögunum. Ég tek sömuleiðis undir að það er mikilvægt að starfsreglur fjármálastöðugleikaráðs séu vandaðar. Það er mikið lagt undir. Nú erum við að reyna að búa þannig um hnútana að aldrei aftur þurfi neitt að velkjast í vafa um það hvar ábyrgðin liggur í þessum efnum á góðum tímum sem og viðsjárverðum, að það sé bara algerlega á hreinu að þarna er það tæki sem er ofan á öllu saman til þess að axla yfirábyrgðina á fjármálastöðugleika í landinu. Það má auðvitað segja að menn hafi þá ekki miklar áhyggjur úr því að þeir flýttu sér ekki meira en þetta. Nú ætla ég ekki, herra forseti, að spá hér einhverjum ósköpum á næstu missirum og allra síst á þessum degi, mánudeginum 6. október, en engu að síður sjáum við aðeins blikka viss viðvörunarljós um að ójafnvægi af vissum toga sem við þekkjum af svo biturri reynslu frá fyrri tíð sé að byrja að byggjast upp, búa um sig á fasteignamarkaði á höfuðborgarsvæðinu, birtast í að viðskiptaafgangur er að snúast yfir í viðskiptahalla. Eins voru nefnd hér mjög stór afdrifarík mál á sviði fjármála sem auðvitað skiptir miklu fyrir fjármálastöðugleika að vel takist til að leysa úr, þ.e. afnám gjaldeyrishaftanna og hvernig aflandskrónueignir erlendra aðila verða leystar út úr hagkerfinu, svo maður tali nú ekki um ef veiting verðtryggðra fasteignaveðlána eins og hún meira og minna legði sig á Íslandi væri dæmd ólögmæt. Það mundi heldur betur 

Herra forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu um þessi mál og bendi á að við erum að vinna hérna með nýleg lög og feta okkur inn í nýtt fyrirkomulag þó að málin sem til umræðu eru á þessum vettvangi hafi svo sem fengið sína umræðu með öðru formi annars staðar áður. Ég vek athygli á helstu verkefnum fjármálastöðugleikaráðs. Þetta er vettvangur samráðs, upplýsingaskipta og stefnumótunar vegna fjármálastöðugleika eins og segir í lögunum og á þessum vettvangi er mótuð hin opinbera stefna um fjármálastöðugleika. Verkefni fjármálastöðugleikaráðs eru að meta efnahagslegt ójafnvægi, skilgreina mögulegar aðgerðir, en ekkert ráð af þessum toga, ekkert skipulag sem við komum okkur upp, mun tryggja að við munum búa við fjármálastöðugleika um ókomna tíð. Við verðum þó örugglega betur í stakk búin, ef vel tekst til, við að fást við ytra ójafnvægi í efnahagsmálum sem getur leitt til óstöðugleika. Varðandi verðtrygginguna geta menn verið alveg rólegir yfir því máli vegna þess að það hefur verið mjög vandlega skoðað af bæði FME og í ráðherranefndum innan stjórnkerfisins. Menn eru með augu á því máli og það er engin ástæða til að ætla að fjármálastöðugleikaráðið muni ekki horfa til þess máls eftir því sem þörf krefur. Varðandi 

Herra forseti. Ég leyfi mér að varpa örlítilli og hógværri fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um það hvort hann telji koma til greina að ýta undir orkuskipti með því að afnema eða fella niður virðisaukaskatt tímabundið af útleigu rafbíla. Það vill svo til að ég og Sjálfstæðisflokkurinn erum sammála um sum meginatriði og eitt af því er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda af mannavöldum. Ég veit ég þarf ekki að rifja upp fyrir hæstv. ráðherra stefnu sem umhverfisnefnd Sjálfstæðisflokksins hefur markað í þeim efnum. Lengi hefur legið fyrir að orkuskipti í samgöngum skipta langmestu máli í að ná árangri í þeirri viðleitni að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis. Ég og hæstv. ráðherra urðum því væntanlega báðir himinlifandi þegar við hlustuðum á hæstv. forsætisráðherra fyrir skömmu lýsa því yfir að Ísland ætti og gæti orðið fyrsta landið til þess að skipta algjörlega út notkun á jarðefnaeldsneyti. Það er hægt. Við uppfyllum skilyrðin á öllu öðrum sviðum en samgöngum. Þess vegna eru orkuskipti í samgöngum það sem skiptir mestu máli fyrir okkur Íslendinga. Þetta var ljóst í þann mund sem ég og Sjálfstæðisflokkurinn sátum saman í ríkisstjórn. Ég vakti þá máls á þessu í ríkisstjórn þegar ég kynnti þar stofnun fyrsta hópsins sem varðaði orkuskipti í samgöngum. Sá hópur samanstóð af fulltrúum iðnaðarráðuneytisins, olíufélaganna og þeirra átta sveitarfélaga víðs vegar um landið sem höfðu áhuga á því að koma með virkum hætti að þessu máli. Svo kom hrunið og ýtti málinu út á kaldan klaka. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, sem var iðnaðarráðherra á eftir mér, gerði reka að því að koma málinu af stað með glæsilegum hætti. Undir forustu hennar var birt ný orkustefna sem unnin var af hópi sem komst að þeirri niðurstöðu að rafbílavæðing samgangna skipti verulega miklu máli. Segja má að markaðurinn hafi eiginlega tekið af skarið um að það eru rafbílarnir sem við munum nota í framtíðinni. Markaðurinn hefur líka gert ýmsa bragarbót sem gerir það að verkum að innviðir eru sterkari en áður. Þannig er t.d. eitt tiltekið fyrirtæki sem ætlar að koma sér upp 200 hleðslustöðvum. Alþjóðleg fyrirtæki hafa fjárfest í nýrri tækni varðandi hleðslur sem draga miklu lengra en áður. Við erum hins vegar sammála um það, ég og Sjálfstæðisflokkurinn, að það sem mestu skiptir eru efnahagslegir hvatar, alveg eins og Norðmenn hafa beitt. Við höfum sýnt það í verki að við teljum það vegna þess að tvær síðustu ríkisstjórnir hafa fellt tímabundið niður virðisaukaskatt af kaupum á vistvænum bílum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji ekki, að minnsta kosti ætti hann að íhuga það að fara þá leið án þess að ég leggi það beinlínis til núna. Mér þætti vænt um að fá viðhorf hæstv. ráðherra til þess að fella virðisaukaskatt líka niður á eignarleigur, vegna þess að 

Herra forseti. Eins og við vitum er mjög mikið að gerast á alþjóðlega vísu hvað snertir orkuskipti í samgöngum almennt. Ég vil byrja á því að taka það skýrt fram að ég er mjög hlynntur þeirri breytingu sem hefur átt sér stað og við getum haldið áfram að ýta undir á Íslandi, ekki síst umhverfisins vegna en líka í efnahagslegu tilliti. Það kann að vera mjög gjaldeyrissparnaði og orkusparandi reyndar líka að fara þá leið, en það er erfitt að sjá fyrir inn í mjög langa framtíð hvernig þessi mál munu þróast. Hér er sérstaklega spurt um það hvort til greina komi að fella niður virðisaukaskatt af útleigu rafmagnsbíla gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn leigutíma með svipuðum hætti og heimilt er samkvæmt ákvæði til bráðabirgða XXIV í lögum um virðisaukaskatt. Ég get eiginlega ekki annað en tekið þessa fyrirspurn inn í aðeins stærra samhengi fyrst áður en ég svara henni beint og efnislega. Það stærra samhengi er sú heildarendurskoðun á virðisaukaskattslögunum sem þegar er hafin og birtist m.a. í frumvörpum fyrir þinginu. Meginefni þessarar heildarendurskoðunar er að einfalda og gera virðisaukaskattskerfið skilvirkara. Eins og áður hefur komið fram tel ég að slík heildarendurskoðun sé mjög tímabær, enda virðisaukaskattskerfið stærsta einstaka tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs og hefur það ekki sætt heildarendurskoðun síðan á tíu ára afmæli sínu árið 1990. Undanfarin ár hefur það færst í vöxt að lögfesta ýmsar heimildir til sérstakra endurgreiðslna eða niðurfellinga á virðisaukaskatti. Þar er um að ræða ýmis ólík svið og orkuskipti í samgöngum er eitt þeirra sviða. Mér finnst það vera mjög til umhugsunar fyrir okkur hér á Alþingi hvort þessi leið, leið undanþágna, sé heillavænleg þróun. Ég er almennt þeirrar skoðunar að ekki sé æskilegt að nota virðisaukaskattskerfið sem eins konar smástyrkjasjóð. Það væri nærtækara að stuðningur eins og sá sem með slíku birtist færi fram á fjárlögum á viðeigandi fjárlagalið. Einnig að framkvæmdin á veitingu ívilnunar væri í höndum þess opinbera aðila sem færi með viðkomandi málaflokk, þar lægi jafnframt sérþekkingin. Sérstakar endurgreiðsluheimildir þurfa almennt að vera vel afmarkaðar og það þarf að vera skýrt hver á rétt á endurgreiðslunni og hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt. Endurgreiðslur eru almennt fremur mannaflsfrekar og þegar á heildina er litið tel ég heppilegra að starfsfólk skatt- og tollakerfisins sinni hefðbundinni framkvæmd þar sem verkefnin eru næg fyrir. Hvað þetta ákveðna tilvik varðar er óhjákvæmilegt að minnast á að það er eðlismunur á þeirri hugmynd sem fram kemur í fyrirspurninni annars vegar og hins vegar ákvæði XXIV til bráðabirgða, en það ákvæði tekur til innflutnings og sölu á ákveðnum tegundum af vörum, þ.e. rafmagnsbifreiðum, vetnisbifreiðum og tengiltvinnbifreiðum. Útleigan flokkast hins vegar sem sala á þjónustu, ekki sala á vöru. Endurgreiðslur á virðisaukaskatti vegna seldrar þjónustu eru sjaldgæfari en sérstakar endurgreiðslur eða niðurfelling virðisaukaskatts vegna kaupa á tilteknum vörum. Almennt er talið enn þá vandmeðfarnara að sinna slíkum endurgreiðslum en þeim sem eru vegna sölu á vörum sem flestar eru fluttar inn og afgreiðast af tollyfirvöldum. Af öllu þessu sögðu má kannski ráða að ég er þeirrar 

Virðulegi forseti. Mig langaði bara að benda á eitt, svona lítinn bónus við orkuskipti, að notkun sérstaklega rafmagnsbíla er ódýrari, hvort sem um kaup eða leigu er að ræða, og ferðamenn nýta sér mjög mikið bílaleigubíla. Það væri gott umtal um Ísland ef ferðamenn almennt segðu þá sögu að þeir hefðu ferðast um þetta fallega land þar sem náttúran væri virt og að þeir hefðu meira að segja fundið rafmagnsbíl sem væri ódýrari en bensínbíll. Það væri mjög góð saga. Ég held að við gætum stært okkur af slíku orðspori. Mig langar bara að koma því í umræðuna hérna fyrst maður hefur nánast engan tíma til að tala. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Herra forseti. Ég gat ekki betur heyrt í máli hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hér áðan en að það hefði orðið góð þróun í þessu í dag. Ég spurði einmitt út í sama fyrirbæri á fundi með ráðherra í morgun í efnahags- og viðskiptanefnd, þ.e. hvort ekki væri hugsanlegt að framlengja heimild í bráðabirgðaákvæði XXIV um að fella áfram niður virðisaukaskatt af kaupum á rafbílum. Nú heyrist mér ráðherra telja að svo væri, en hann lýsti sig  Ég verð líka að segja, þrátt fyrir alveg prýðilega kerfisræðu hæstv. fjármálaráðherra hér áðan um undanþágur og ekki undanþágur í virðisaukaskatti, að við stöndum einfaldlega frammi fyrir því að þetta hefur gengið hægt hjá okkur. Orkuskipti hafa gengið hægt þó að þau séu aðeins komin af stað á nokkrum formum. Einu sinni trúðu menn á vetni, síðan á metan og nú er margt sem bendir til þess, sem kæmi auðvitað Íslandi langbest, að tæknin verði á sviði rafmagnsbíla. Þá er alveg borðleggjandi hagstætt fyrir Ísland að hlúa að slíkri þróun. Ég held að það 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir þá þörfu ábendingu að leiga á rafbílum eigi að njóta sömu kjara og kaup á þeim og harma um leið þá afstöðu sem hæstv. fjármálaráðherra lýsti hér. Virðisaukaskattskerfið á að vera skilvirkt, segir hæstv. ráðherra. - Já, en að veita tímabundna undanþágu getur verið býsna skilvirkt. Ég man ekki betur en að ég, sem formaður efnahags- og skattanefndar og síðar efnahags- og viðskiptanefndar, hafi ítrekað í góðri samvinnu við þingmenn Sjálfstæðisflokksins og hæstv. ráðherra sennilega líka sett undanþágur um umhverfisvæna bíla og framlengt þær ítrekað og að alveg sömu rök eigi við um þessa leigu og hefur átt við um aðrar þær undanþágur sem við höfum veitt. Hugmyndafræðilega kemur mér það á óvart að formaður Sjálfstæðisflokksins telji að það eigi fremur að leggja á þess hærri skatta en senda menn í styrkjabeiðni í einstök fagráðuneyti til að geta borgað skattana. Ég hélt að áherslur Sjálfstæðisflokksins væru að skapa almenn skilyrði 

Herra forseti. Virðisaukaskattur á útleigu á rafmagnsbílum - hæstv. ráðherra segir að hann vilji sem fæstar undanþágur þegar kemur að virðisaukaskattskerfinu sökum þess að slíkar undanþágur minnki skilvirkni í kerfinu. Þá skil ég samt sem áður ekki hvers vegna það á að halda áfram með bráðabirgðaundanþágur. Ég sé ekki alveg muninn á því að það sé í lagi að hafa undanþágur á virðisaukaskatti þegar kemur að kaupum á rafbílum en ekki þegar kemur að leigu. Ég sé ekki hver málefnalegi munurinn er. Svo er annað. Þegar kemur að rafmagnsbílum og sköttum munum við klárlega þurfa að taka um það stærri umræðu á næstunni. Batterísþróun er orðin svo gríðarlega hröð. Í ársfjórðungslegri tækniskýrslu The Economist fyrir tveimur árum minnir mig að hafi komið fram að það séu komin batterí sem hægt sé að fullhlaða á tíu mínútum. Þetta er bara það sem við munum sjá, þau munu taka meira, þau munu drífa lengra og menn verða fljótari að hlaða þau. Þannig mun allt skattkerfið, sem er núna uppsett 

Herra forseti. Ævinlega er hæstv. fjármálaráðherra langbestur þegar hann talar beint frá hjartanu. Mér fannst fyrri partur ræðu hans vera prýðilegur og felldi mig við mjög margt þar. Mér fannst aftur á móti ræðan versna allmjög þegar hann fór að lesa upp þann þurra texta sem kontóristar í kansellíinu höfðu greinilega skrifað fyrir hann. En það er ýmislegt sem við gætum orðið sammála um. Ég er í fyrsta lagi sammála því að skoða á virðisaukaskattinn, breikka stofninn og fækka undanþágum. Við höfum eitt stórt ágreiningsmál þar. En um þetta sagði hæstv. ráðherra að rétt væri við endurskoðun kerfisins að koma svona hlutum fyrir. Ég skil viðkvæmt sálarlíf fjármálaráðherra sem þarf að láta bækurnar og sjóðina stemma. Auðvitað hugsar hæstv. fjármálaráðherra kannski til framtíðarinnar, þegar bílum af þessu tagi fjölgar þá falla tekjur ríkisins. Ég tel að farsælt væri fyrir hæstv. ráðherra að koma upp kerfi sem væri þannig að undanþágna mundu njóta bílar upp í tiltekinn fjölda, t.d. fjögur eða fimm þúsund bílar, og þá gilti einu hvort um væri að ræða eignarleigu eða hefðbundin kaup. Ég hvet hæstv. fjármálaráðherra til að skoða þetta þegar hann kemur með sitt endurskoðaða kerfi. Þá gæti vel verið að það mundi falla í betri jarðveg en sumt af því sem hann hefur verið að boða varðandi það hingað til. Í þessu tilviki er það þannig að flokkur hæstv. ráðherra, ríkisstjórnin öll, og ég held allir þingflokkar vilja mjög sterklega reyna að ná fram aðgerðum sem draga úr losun. Orkuskipti í samgöngum skipta mestu máli. Markaðurinn er í reynd búinn að velja rafbílana. Við sjáum það til dæmis í Noregi að þar hafa menn náð góðum árangri. Þeir hafa farið leiðir sem við höfum tekið upp eins og til dæmis með það að fella niður virðisaukaskatt á ýmis gjöld við kaup bíla. Og ýmislegt annað líka. Gjaldfrjálst í bílferjur og menn þurfi ekki að greiða vegtolla. Það eru því ýmsar leiðir sem hægt er að fara. Ég hvet hæstv. ráðherra 

Herra forseti. Þetta hefur verið fín umræða. Mig langar að láta þess getið undir lok hennar að það vandamál er enn óleyst að rafmagnsbílarnir eru allt of dýrir. Það er ekki nema vegna þess að við veitum þeim verulegar ívilnanir við innflutning til landsins sem þeir eru raunhæfur valkostur.  Ef það væri svo að við værum almennt bara með rafmagnsbíla á Íslandi ættum við ekki að eiga umræðuna hér á þessum nótum vegna þess að við værum að tala um þá hluti sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson kom inn á, sem er hvaða gjaldakerfi við eigum að vera með vegna innflutnings á bifreiðum af þessum toga. Þar get ég tekið undir með hv. þingmanni að ég tel að við munum innan skamms standa frammi fyrir allt, allt öðrum veruleika. Hér hefur lítið verið rætt um orkuskipti í öðrum þáttum en þessum almennu samgönguþáttum. Við vitum að verulegur hluti losunar á Íslandi er frá sjávarútveginum og skipaflotanum. Skipaflotinn á Íslandi er ábyrgur fyrir mjög stórum hluta þeirrar losunar sem við erum að berjast gegn. Endurfjárfesting eða nýsmíði skipa í þeim flota skilar mun minni losun, sparneytnari vélum og í alla staði hagkvæmari skipum. Það er því mikilvægt að við búum sjávarútveginum hagstæð skilyrði til að fjárfesting haldi áfram  
            

Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fyrrispurn fyrir hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra varðandi uppbyggingu á Kirkjubæjarklaustri. Þar er ég að vísa til þeirra áforma sem voru í mótun, aðallega fyrir tveimur, þremur árum síðan, og miklar vonir voru bundnar og eru eftir atvikum bundnar við af hálfu heimamanna. Það byggir á þeim ágæta grunni sem er starfsemi Kirkjubæjarstofu sem hófst skömmu fyrir aldamót og margir aðilar hafa lagt þar hönd á plóg með heimamönnum, svo sem eins og Háskóli Íslands og stofnanir hans, Landgræðslan, Náttúrufræðistofnun, Náttúrustofa Suðurlands, Náttúruvernd ríkisins, Orkustofnun, Norræna eldfjallastöðin, Landsvirkjun, Byggðastofnun, umhverfisráðuneyti, Veðurstofa, Ferðamálaráð, Þjóðminjasafn Íslands og fleiri. Þar við bætist að á Kirkjubæjarklaustri er meiningin að verði ein af gestastofum Vatnajökulsþjóðgarðs og undirbúningur hefur staðið undir það að bæta þar úr aðstöðu, þannig að sú starfsemi sömuleiðis þarf að komast í viðeigandi og gott húsnæði. Enn fremur hafa hugmyndirnar tengst miðstöð fyrir verk listamannsins Erró. Svo var komið fyrir rúmum tveimur árum síðan að menn töldu sig geta hafist handa um myndarlega byggingu og í sóknaráætlun eða fjárfestingaráætlun þáverandi ríkisstjórnar voru ætlaðir umtalsverðir fjármunir í að hefjast handa, eða hátt í 300 milljónir ef ég man rétt. Það er skemmst frá því að segja að þessar fjárveitingar voru slegnar af af hálfu núverandi ríkisstjórnar og málið hefur verið í nokkurri óvissu síðan, verð ég að leyfa mér að segja. Ég held að það verði að fara að fást botn í þetta mál. Mér er engin launung á því að helst vildi ég að menn héldu sig við þessar myndarlegu áætlanir. Það vill svo til að í hlut á svæði og byggðarlag sem er ekki ofhaldið af opinberri fjárfestingu og störfum, sem hefur átt í varnarbaráttu í byggðarlegu tilliti. Þar er ekki nám á framhaldsskólastigi, hvað þá háskólastigi í heimabyggð og fá opinber störf á þekkingar-, vísinda- og rannsóknarsviðinu. Þannig að áformin um þessa uppbyggingu og öfluga þekkingarmiðstöð þar sem þetta væri allt sameinað voru mjög álitleg í öllu tilliti og þess vegna mikil eftirsjá í því ef stjórnvöld eru að heykjast á því að standa við bakið á þessu að sínu leyti. Ég vona því að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra geti gefið okkur einhver svör. Annars vegar er spurt um uppbyggingu gestastofu Vatnajökulsþjóðgarðs sérstaklega, hvort einhver plön séu um það hvernig leyst verði úr því máli. Hins vegar hver sé afstaða ráðherra og núverandi ríkisstjórnar varðandi þátttöku ríkisins í uppbyggingu þessa seturs sem slíks, samanber þau áform þar um sem ég hef hér farið yfir.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Vatnajökulsþjóðgarður vinnur skipulega að uppbyggingu gestastofa til samræmis við ákvæði laganna sem voru sett um þjóðgarðinn, nr. 60/2007. Þar er fjallað um á hvaða stöðum meginstarfsstöðvar hans skuli byggðar. Þar hefur verið næst á dagskrá að byggja upp á Kirkjubæjarklaustri, eins og hv. þingmaður kom inn á. Þetta er mikilvægur þáttur í starfsemi og uppbyggingu þjóðgarðsins, ekki síst nú þegar sívaxandi ferðaþjónusta kallar á margföldun á öllum innviðum. Einnig er það eitt af markmiðum þjóðgarðsins að stuðla að atvinnuuppbyggingu og byggðaþróun á nærsvæðum hans. Skaftárhreppur er, eins og hv. þingmaður kom inn á, sveitarfélag sem stendur um margt höllum fæti, sérstaklega sakir fólksfækkunar. Skaftárhreppur er auk þess á svokölluðu köldu svæði þar sem ekki hefur fundist heitt vatn sem nýta má til húshitunar. Fyrr á þessu ári var veittur styrkur til Skaftárhrepps til kaupa á varmadælu til að hita upp skóla, íþróttahús og sundlaug sveitarfélagsins. Styrkurinn var veittur í samræmi við markmið um endurnýjanlega orku og orkunýtni í skýrslu Alþingis um græna hagkerfið. Það var eins konar frumkvöðlastyrkur. Efla þarf innviði samfélagsins í Skaftárhreppi, svo sem með öflugu gagnaneti og aukinni áherslu á eflingu atvinnulífs, til að mynda með nýsköpun. Leiða þarf fram skoðanir heimamanna á framtíðarmöguleikum heimabyggðarinnar og leita lausna á þeirra forsendum. Því skiptir miklu að renna frekari stoðum undir samfélagið í þessu landstóra en fámenna sveitarfélagi. Þar skiptir stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs afar miklu og er uppbygging þjóðgarðsins á Kirkjubæjarklaustri mikilvægt innlegg í þá umræðu, jafnframt því að vera afar mikilvæg fyrir starfsemi þjóðgarðsins. Eins og fram kom hjá hv. þingmanni lágu fyrir tveimur árum fyrir hugmyndir um stórt og dýrt mannvirki upp á um það bil 900 milljónir kr. sem átti að hýsa ýmiss konar starfsemi. Ekki hafði verið hugsað nægjanlega fyrir fjármögnun þess mannvirkis og var því ákveðið að taka þær hugmyndir til frekari skoðunar. Við stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs var gert ráð fyrir að komið yrði upp upplýsinga- og þjónustumiðstöð þjóðgarðsins og var Þekkingarsetri á Kirkjubæjarklaustri ætlað að sameina undir einu þaki gestastofur þjóðgarðsins og ýmiss konar skrifstofur. Gestastofur gegna mikilvægu hlutverki fyrir gesti þjóðgarðsins og veita ferðamönnum ýmsar gagnlegar upplýsingar. Hins vegar finnst mér skipta máli að við stöldrum við og hugleiðum hvernig best sé að takast á við þetta verkefni. Við þurfum að spyrja okkur meðal annars hvort upphæð af þessari stærðargráðu, 900 milljónum, sé best varið til byggingar á svona húsi sem hefur það hlutverk að miðla upplýsingum til ferðamanna og efla innviði friðlýstra svæða. Þar er líka mikilvægt að draga fram reynslu þjóðgarðsins af fyrri uppbyggingarverkefnum, svo sem á Skriðuklaustri, í Ásbyrgi og á Höfn í Hornafirði. Til að fá betri yfirsýn yfir þetta verkefni til að treysta ákvörðunartöku um áframhaldið skipaði ég í byrjun september starfshóp okkur í ráðuneytinu til ráðgjafar um þetta mikilvæga verkefni. Í erindisbréfi hópsins segir eftirfarandi: Skaftárhreppur er annað landstærsta sveitarfélag landsins en fjárhagsleg staða þess er veik. Leita þarf leiða til að styrkja og jafnframt skapa nýja atvinnu í sveitarfélaginu, en miklir möguleikar eru í ferðaþjónustu og landbúnaði sem eru meginatvinnugreinar sveitarfélagsins. Umfang Vatnajökulsþjóðgarðs hefur vaxið ört með fjölgun ferðamanna á svæðinu sem styrkir jafnframt aðra ferðaþjónustuaðila. Mikilvægt er að uppbygging þjóðgarðsins haldist í hendur við hið aukna umfang og sé unnin í samvinnu við sveitarstjórn og einkaaðila í héraði. Í ljósi þess hefur umhverfis- og auðlindaráðherra ákveðið að skipa starfshóp til að koma með tillögur að uppbyggingu til að efla atvinnusköpun í Skaftárhreppi til lengri tíma. Tillögurnar þurfa að falla að starfsemi Vatnajökulsþjóðgarðs, hafa jákvæð áhrif á byggðaþróun og miðast við að fjölga heilsársstörfum. Starfshópur um verkefnið skal skila skýrslu með niðurstöðum og tillögum eigi síðar en 14. nóvember 2014. Í starfshópnum sitja Silja Dögg Gunnarsdóttir alþingismaður, sem er formaður, Vilhjálmur Árnason alþingismaður, Eygló Kristjánsdóttir, sveitarstjóri Skaftárhrepps, Eva Björk Harðardóttir, oddviti sveitarstjórnar Skaftárhrepps, og Hjalti Þór Vignisson, formaður stjórnar Vatnajökulsþjóðgarðs. Bind ég vonir við að tillögur starfshópsins skapi betri forsendur til að ræða betur næstu skref við uppbyggingu á Kirkjubæjarklaustri í þágu Vatnajökulsþjóðgarðs sem jafnframt leiði til eflingar samfélagsins alls í Skaftárhreppi. Hópurinn á að skila af sér innan skamms tíma og því ekki langt að bíða að hægt verði að taka tillögur hans til umfjöllunar. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að fyrir þetta svæði er það mjög mikilvægt.

Virðulegur forseti. Þegar þetta verk var hafið með framlagi úr ríkissjóði í hið fyrsta sinn áttum við sem þá vorum í ríkisstjórn mikinn stuðning hjá núverandi ráðherra og ekki bara stuðning heldur hvatningu og þótti ráðherranum sem þá var þingmaður ekki nóg að gert. Ég verð að segja það að mér finnst raunalegt til þess að vita að hér er um að ræða enn einn starfshópinn sem hæstv. ráðherra kynnir til sögunnar, til þess að leiða fram skoðanir heimamanna eins og hann orðar það, þegar við eigum forgangsröðun landshlutans sjálfs í niðurstöðu sóknaráætlunar landshlutanna. Mér þykir raunalegt að hæstv. ráðherra skuli ekki vera reiðubúinn til þess að byggja á þeirri vinnu þegar um er að ræða sveitarfélag eins og þarna er sem er í gríðarlega mikilli varnarbaráttu. Það að starfshópurinn skuli aukin heldur bara vera skipaður fulltrúum stjórnarflokkanna finnst mér sýna hvaða 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að vekja máls á þessu. Það er kannski svolítið vandræðalegt fyrir þingmann úr þessu kjördæmi að hafa ekki gert það frekar sjálfur. Nú er þriðju kjördæmaviku minni sem þingmanns nýlokið. Ég hef alltaf farið í Skaftárhrepp og þar er þetta mál alltaf fremst á dagskrá hjá sveitarstjórnarmönnum og fólki þar. Þessu máli þarf að kippa í liðinn og það strax. Fram hefur komið að gríðarlega mikil vinna liggur að baki þessu þekkingarsetri hjá heimamönnum. Það kom út skýrsla frá Byggðastofnun 2012 þar sem stendur að það þurfi að taka ákvörðun um svona byggðarlög, hvort þau eigi að lifa eða ekki. Ef þau eiga að lifa þurfum við að hjálpa þeim. Þetta er einn liður í því ásamt fjarskiptum og ljósleiðaravæðingu, þetta er lykilatriði fyrir sveitarfélag eins og Skaftárhrepp ef það á hreinlega að lifa. Það kom skýrt fram hjá sveitarstjórnarfólkinu núna að þannig er það. Ég bind vonir við þennan starfshóp og vona að hann skili góðu verki.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin svo langt sem þau náðu, en það var bara ekki mjög langt. Veruleikinn er sá að það er eitt og hálft ár liðið frá stjórnarskiptum og núverandi ríkisstjórn verður að horfast í augu við það að hún ber ábyrgð á að hverfa frá þeirri stefnu sem hafði verið mótuð og var að því komið að hrinda í framkvæmd, þ.e. verulega myndarlegri uppbyggingu þar sem menn reyndu að sameina kraftana á þessu veika svæði og byggja á styrkleikum þess; nálægðinni við Vatnajökulsþjóðgarð, möguleikum í ferðaþjónustu og að nýta náttúru svæðisins og sérstöðu í þágu vísindarannsókna sem og listamenn úr röðum heimamanna eða ættaðir þaðan o.s.frv. Það veitir ekki af að sameina kraftana. Það var það góða við þessar hugmyndir. Jú, það er auðvitað alltaf ágætt að setja nefnd í mál, en þegar nefnd tekur til starfa einu og hálfu ári eftir stjórnarskipti þegar viðfangsefnið liggur tiltölulega skýrt fyrir þá þarf að taka afstöðu til þessa: Ætla menn að fylgja þeirri stefnu sem hefur verið mótuð, unnin af heimamönnum og að frumkvæði þeirra að miklu leyti, allt frá því Kirkjubæjarstofa er stofnuð 1997 af miklum dugnaði heimamanna í samstarfi við ýmsa góða aðila? Þá þarf þess að sjá stað t.d. í fjárlögum. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðherra: Er þess að vænta að þetta nefndarstarf gangi svo rösklega fyrir sig að við höfum um miðjan nóvember í síðasta lagi vísbendingu um það eða niðurstöður þannig að hægt verði að taka þær til greina í sambandi við afgreiðslu fjárlaga? Hvert ár sem fer í frekari skoðun á þessu máli er mjög dýrt. Það verður maður áþreifanlega var við þegar maður heimsækir Kirkjubæjarklaustur og heyrir hljóðið í heimamönnum. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra geti gefið okkur eitthvað undir fótinn með það að við séum ekki búin að sjá hið síðasta orð í núverandi fjárlagafrumvarpi eins og það lítur út með engar fjárveitingar ætlaðar í þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Við þurfum að gera okkur ljóst strax í upphafi, ég er nú ekki sammála kollega mínum, hv. þm. Páli Val Björnssyni, að fyrst og fremst í forgangsröðun heimamanna hafi verið það að fá 900 milljóna hús. Ef maður spyr heimamenn að ef þeir fengju tæpan milljarð hvað þeir mundu gera við peninginn segðu langflestir að þeir vildu fá ljósleiðara heim til sín, sem kostar 300–400 milljónir í þessu samfélagi, og þriggja fasa rafmagn. Það mundi efla atvinnusköpun í því samfélagi langtum meira en nokkur önnur einstök aðgerð. Það breytir því ekki að við erum ekki að hverfa frá uppbyggingaráformum og þá í stíl við það sem áður hafði verið unnið. Nefndinni sem er sett á laggirnar núna með heimamönnum og Vatnajökulsþjóðgarði er einmitt ætlað það verkefni að vinna hratt og vel svo mögulega megi koma fyrir tillögum í fjárlagagerðina núna í haust ef menn komast hratt og vel að skynsamlegri niðurstöðu. Ég verð að segja alveg eins og er að þær hugmyndir sem fóru af stað með gestastofum í anda þess sem byggt var á Skriðuklaustri, eins glæsilegt og það er, sem fer 25, 30, jafnvel 40% fram úr áætlun og kostar tæpar 700 milljónir, að halda áfram á þeirri braut að eyða fjármunum af þeirri stærðargráðu úr ríkissjóði í gestastofur held ég að sé hreinlega illa farið með opinbert fé. Ég vil nefna að sú leið sem var farin með gestastofuna á Hornafirði, undir Vatnajökulsþjóðgarði, að þar er Vatnajökulsþjóðgarður að leigja fyrir sirka 4 milljónir á ári, ef ég man rétt, hús sem var endurgert og rúmar miklu betur þá starfsemi sem þarna er. Ef við fyndum einhverja sambærilega hugmynd og leið á Kirkjubæjarklaustri en gætum á sama tíma komið 

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða fyrirspurn til hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra um matarsóun, sem er sá þáttur í daglegu lífi sem fær sífellt meiri athygli vegna þess að hann er gríðarlega mikilvægur. Fyrirspurnin er í tveimur liðum og hljóðar fyrri spurningin svo: Hefur verið kannað hve miklum mat er hent hérlendis á ári hverju? Og í öðru lagi: Hafa verið kannaðir möguleikar á að draga úr matarsóun með markvissum aðgerðum, t.d. með því að fjarlægja „best fyrir“ merkingar á völdum vörum eða skylda matvöruverslanir til að gefa til góðgerðamála mat sem ella yrði hent? Virðulegi forseti. Þetta er málefni sem er þess eðlis að við höfum kannski of mikla tilheigingu til þess að horfa fyrst og fremst á ábyrgð einstaklingsins og hvers og eins, hvernig hann hagar sér í búðinni og heima hjá sér o.s.frv. En það er ekki síður mikilvægt að horfa til þess hvað er á valdi stjórnvalda að gera. Við vitum til að mynda samkvæmt nýlegum rannsóknum að 60% Bandaríkjamanna henda mat vegna þess hversu ruglandi merkingarnar eru sem eru síðasti neysludagur og síðasti söludagur. Neytendur rugla þessum merkingum saman og eru þá of fljótir á sér að henda mat. Í Bretlandi er gert ráð fyrir að nýjar leiðbeinandi reglur stjórnvalda hvað þetta varðaði sérstaklega hafi dregið úr matarsóun um 20%, þ.e. að menn urðu einfaldlega meðvitaðri um það hvað þessar merkingar þýddu. Og svo má segja að við getum treyst nefinu betur en við erum kannski vön í okkar daglega neyslumynstri til þess að finna út úr því hvort óhætt sé að nýta matinn eða ekki. Stjórnvöld geta líka hvatt til nýsköpunar í matarframleiðslu og matarþróun, þau geta stuðlað að átaksverkefnum eða einhverju slíku eða stutt við nýtingu með rannsóknarstyrkjum eða öðrum slíkum aðferðum. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur vakið máls á matarsóun og gerði það ef mig minnir rétt í tengslum við umhverfisþingið síðast og ég hef svolítið verið að bíða eftir því hvað fylgi á eftir. Því vil ég spyrja: Hvað er það sem hæstv. ráðherra ætlar í raun að beita sér fyrir í þessum efnum sem stjórnvald? Það er engan veginn fullnægjandi að beina ábyrgðinni á þessum mikla samtíðarvanda einungis til heimilanna heldur er um að ræða það stórt viðfangsefni að ráðherra með metnað ætti að hafa hér ítarleg svör.

Virðulegi forseti. Um leið og ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina get ég sagt að ég er sammála hv. fyrirspyrjanda í því að það skiptir máli hvað stjórnvöld gera, þau bera sannarlega ábyrgð líka. Stutta svarið við því hversu miklum mat er hent á Íslandi er það að það er ekki vitað nákvæmlega. Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna áætlar að þriðjungur matvælaframleiðslu, um 1,3 milljarðar tonna matvæla, fari til spillis. Í nágrannalöndum okkar er hent um 100 kílóum af mat á hvern íbúa á ári. Ef miðað er við þær tölur má gera ráð fyrir að stærðargráðan sé 30 þús. tonn; af mat á Íslandi sem hægt hefði verið að nýta en er hent. Á degi umhverfisins í ár, 25. apríl, stóð umhverfis- og auðlindaráðuneytið fyrir málþingi um matarsóun undir yfirskriftinni Hættum að henda mat. Á málþinginu, sem var gríðarlega vel sótt, var fjallað um umfang, ástæður og afleiðingar matarsóunar, hvað stýrir neytendum þegar kemur að kaupum á mat, hvernig nýta megi betur hráefni við matvælaframleiðslu, hvernig draga megi úr matarsóun í mötuneytum og þá vitundarvakningu sem hefur orðið hjá almenningi og stjórnvöldum á þessu sviði. Til að fylgja eftir málþinginu höfum við verið að skoða þessi mál í ráðuneytinu og hef ég nú skipað enn einn starfshópinn, og verð að gleðja hv. þingmann með því, sem móta skal tillögur um hvernig draga megi úr sóun matvæla. Hópnum er ætlað að kortleggja vandann og benda á hvetjandi leiðir til að nýta hráefni betur við vinnslu matvara sem og fullunnar matvörur eftir að þær eru komnar til neytenda, veitingastaða, framleiðenda og söluaðila. Þá skal hópurinn leggja fram tillögur um hvernig auka megi fræðslu um áhrif umbúða og skammtastærða á matarsóun. Loks skal hópurinn meta hvaða stjórntæki geta gagnast við að draga úr matarsóun og hvort þörf sé á breytingum á lögum og reglum sem áhrif geta haft á sóun matvæla. Í starfshópnum eru fulltrúar samtaka sem koma að fæðukeðjunni á mismunandi stigum og einnig frjálsra félagasamtaka sem láta sig málið varða. Með þessu erum við að draga mismunandi aðila að sama borði sem hafa áhrif á fæðukeðjuna hér á landi. Í starfshópnum sitja fulltrúar Umhverfisstofnunar, Matvælastofnunar, Samtaka iðnaðarins, Samtaka verslunar og þjónustu, Samtaka ferðaþjónustunnar, Bændasamtaka Íslands, Kvenfélagasambandsins og Landverndar en hópurinn er undir forustu ráðuneytisins. Gert er ráð fyrir að hann skili tillögum sínum í apríl 2015 og að þær verði kynntar á degi umhverfisins á næsta ári. Þess má einnig geta að í formennskuáætlun Íslendinga í Norrænu ráðherranefndinni 2014, Gróska – lífskraftur, er lögð áhersla á norræna lífhagkerfið þar sem eitt markmiðanna er að draga úr sóun og hámarka nýtingu og ábata af lífrænum afurðum. Norræna ráðherranefndin styrkir í ár Zero Waste, verkefni Landverndar, Kvenfélagasambands Íslands, Vakandi, Stop spild af mad-hreyfingarinnar í Danmörku og Matvett í Noregi sem hefur það markmið að vinna gegn sóun á mat á öllum stigum framleiðslunnar og neyslu. Verkefnið snýst um almenna vitundarvakningu um matarsóun. Þá má einnig geta þess að Umhverfisstofnun vinnur nú að tillögum að úrgangsforvarnastefnu til tólf ára í samræmi við nýlegar breytingar á lögum um meðhöndlun úrgangs. Í stefnunni er höfuðáhersla lögð á að draga úr og koma í veg fyrir sóun matvæla. Merkingar matvæla eru háðar regluverki Evrópusambandsins eins og við þekkjum. Atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið hefur á þessu ári unnið að innleiðingu reglugerðar nr. 1169/2011, um miðlun upplýsinga um matvæli til neytenda. Gengið er út frá því að reglugerðin taki gildi í desember á þessu ári. Meðal ákvæða eru merkingar á geymsluþoli matvæla, þ.e. „best fyrir“ og „síðasti notkunardagur“, stundum „notist eigi síðar en“. Í reglugerð ESB kemur fram að ekki megi dreifa matvælum eftir síðasta notkunardag og er matvaran ekki talin örugg til neyslu eftir þann tíma. Í drögum að reglugerð sem innleiðir ESB-gerðina er gert ráð fyrir að sú breyting verði hér á landi að matvæli megi vera á markaði eftir að „best fyrir“-dagsetningin er liðin enda miðast sú merking við að matvæli haldi fullum gæðum en sé neysluhæf áfram. Það getur haft þau áhrif að minna verður hent af matvælum og það verður leyfilegt að dreifa þessum matvælum, meðal annars til hjálparstofnana, en nú er það ekki leyfilegt. Merkingin „notist eigi síðar en“ verður þá notuð fyrir viðkvæm matvæli sem geta verið varasöm til neyslu eftir þann tíma. Áfram verður bannað að dreifa og selja matvöru eftir síðasta notkunardag. Fyrirsjáanlegt er að merkingin „best fyrir“ verður notuð á heldur færri vörur en nú er því að fleiri vörur verða merktar með síðasta notkunardegi eða „notist eigi síðar en“. Matvælafyrirtækin ákvarða geymsluþol og einnig notkun þessara hugtaka út frá faglegri þekkingu og eiginleikum matvælanna. Tillögur að breytingum í þá átt að fjölga matvælum sem ekki þarf að geymsluþolsmerkja eru einnig til umræðu hjá framkvæmdastjórn ESB. Það er mjög mikilvægt að hægt sé að breyta neyslumynstri á þessum vörum sem ekki eru háðar því að örverugróður geti spillt matnum - þurrmatur, dósamatur og annað - og menn geti notað þær vörur miklu lengur en nú hefur verið. Aftur á móti þær vörur sem hugsanlega geta valdið matareitrunum vegna örverugróðurs eða einhvers slíks, þar verðum við að halda 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir umræðuna. Það vill nú þannig til að ég og hv. málshefjandi erum flutningsmenn á þingsályktunartillögu um að minnka umfang matarsóunar og að ráðist verði í aðgerðir gegn matarsóun. Gott er að heyra að ráðherra er nú þegar að vinna í þessum málum og ég vil í rauninni hvetja hann til þess að hlusta á umræðuna, sem mun þá fara fram hérna á miðvikudaginn, og taka tillit til umsagna sem koma, því að mjög mikilvægt er að sá starfshópur sem mér heyrist að sé vel valinn skili góðu verki. Það vantar ekkert upp á að við skipum nefndir og hópa hér á Íslandi og oft verður kannski ekki mikið úr. En þarna er hægt að sameina þetta tvennt í rauninni. Ég hvet ráðherra til að hlusta á eða taka mið af þeirri umræðu sem fer fram og skoða þingsályktunartillöguna vegna þess að hún snýst, eins og hv. málshefjandi kom inn á, um svo margt annað en neytandann, þó að fókusinn hafi alltaf eða mikið til verið á honum. Lagabreytingar og ýmislegt annað þarf að koma til.

Hæstv. forseti. Ég vil á sama hátt þakka málshefjanda fyrir að koma með þetta mikilvæga málefni. Matvæli eru mjög mikilvæg auðlind og má alveg búast við að við getum staðið frammi fyrir því að sú auðlind verði ekki endalaus og þess sér stað nú þegar. Það eru matvæli eins og kakó, ekki er orðið eins auðvelt að ná í það og var hér áður fyrr. Við erum af kynslóð sem hefur haft í rauninni ofgnótt af öllu og við höfum kannski ekki velt því fyrir okkur að það skiptir máli að fara vel með. Þess vegna er það sérstakt fagnaðarefni að menn skuli vera farnir að velta fyrir sér hvernig þeir geti farið betur með þessa auðlind. Ég vil líka taka undir það að miklu máli skiptir að þeir sem minna eiga geti þá notið góðs af því sem ekki selst. Það er fagnaðarefni að heyra það sem ráðherra sagði að verið sé að rýmka reglugerð varðandi það að gefa megi mat sem er kominn á „best fyrir“.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn og fyrir að vekja athygli á hugtakinu „matarsóun“. Jafnframt þakka ég hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir tillöguna sem hún kynnti, sem hún og félagar hennar hafa lagt fram. Ég kem hér upp sem norrænn samstarfsráðherra og vil fá að nefna einn þingmann í viðbót, Katrínu Jakobsdóttur, sem er fyrrverandi samstarfsráðherra og stóð að og undirbjó það að eitt af þremur formennskuverkefnum okkar í ár og næstu tvö árin er norræna lífhagkerfið eða Nordbio. Þar er hugað sérstaklega að hvers kyns sóun á lifandi auðlindum okkur á norðurslóðum. Undir því er matarsóun og það var skemmtilegt að sjá hvað Norðurlandaráð hefur sýnt þessu hugtaki mikinn áhuga, enda eru þær tölur sem snúa að matarsóun í heiminum alveg sláandi, menn benda á að ef við hættum að fleygja matvælum í þessum mæli getum við brauðfætt alla í heiminum.

Virðulegi forseti. Ég vil fagna þessari fyrirspurn og svari ráðherra og taka undir með þeim sem hér hafa talað um mikilvægi þess að við breytum viðhorfi að þessu leyti. Það er mikilvægt umhverfismál, það er sömuleiðis mikilvægt lýðheilsumál. Ég vil nota þetta tækifæri til að taka vara við því að við nálgumst þetta verkefni á einhvern hátt út frá því að það að rýmka notkun matvæla eigi að vera fyrst og fremst til hagsbóta eða ábata fyrir þá sem þiggja matargjafir eða annað slíkt. Ég held að það sé mjög öfugsnúin hugsun, ég held að það skipti máli að við öll áttum okkur á því að það getur verið áhættulítið og hollt og gott fyrir okkur að neyta matvæla jafnvel þótt þau séu komin fram yfir einhverjar merkingar, en að við förum ekki að falla í þá freistni að búa til tvöfalt kerfi 

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum ágæt svör og ágæta yfirferð. Ég hlakka til að fylgjast með framvindu þessara mála því að þarna erum við að mörgu leyti að feta fyrstu skrefin í að auka vitund um þennan mikilvæga málaflokk hér á landi. Mig langar í síðari ræðu minni við þetta tilefni að beina sjónum okkar að þeirri staðreynd að sóun, alveg sama hvaða nafni hún nefnist, hvort sem varðar matvæli eða að kaupa sér oftar heimilistæki en maður þyrfti að gera eða kaupa oftar bíla en maður þarf að gera o.s.frv., örvar hagvöxt. Það er hin vandræðalega innri mótsögn í hagkerfi nútímans. Eftir því sem fólk kaupir mikið meira en það þarf, alveg sama hvað það er, þeim mun öflugri verður hagvöxturinn. Það er því okkur til áminningar um nákvæmlega þetta þegar við horfum til matarsóunar, að meðan við skoðum ákveðna eiginleika eða breytur sem sýna að samfélagið sé ekki á réttri leið höldum við okkur samt við ákveðna grundvallarbreytu, sem er hagvaxtarmælingin, sem segir okkur að við séum á réttri leið. Þetta var mér mjög mikið umhugsunarefni þegar við vorum í okkar brasi í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þegar við sáum að eftir því sem hagvöxturinn átti erfiðara uppdráttar þeim mun meiri árangri náðum við í samdrætti losunar gróðurhúsalofttegunda, þ.e. hagkerfi í kreppu dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er því heilbrigðismerki að því leytinu til þegar hagvöxturinn dregst saman og er okkur áminning um það að enginn einn mælikvarði er þeirrar gerðar að hann dugi okkur til þess að meta það hvort samfélag sé á réttri leið eða hvort það búi yfir hagsæld eða þroska. Einn af mælikvörðunum er hvernig við förum með matinn okkar.

Virðulegi forseti. Ég þakka málefnalega umræðu um þetta mikilvæga mál. Það er auðvitað nokkuð augljóst að það að fara svona með heilbrigðan mat og henda honum er sóun sem ég held að hafi kannski ekki svo neikvæð áhrif á hagvöxtinn að öllu leyti. Samkvæmt breskum upplýsingum gæti fjögurra manna barnafjölskylda sparað sér um 150 þús. kr. á ári með því að nýta þann mat sem hún kaupir innan neyslutíma og henda ekki úr ísskápnum. Ég held að allir geti litið í eigin barm og velt því fyrir sér að kannski sé í lagi að drekka mjólkina þó að hún sé komin fram á síðasta neysludag. Matvörur hafa á síðustu árum, sérstaklega á Íslandi, haft þann gæðastimpil á sér að þær endast mun, mun, mun lengur. Ég held að við þekkjum það öll. Við eigum frekar að fara eftir eigin skynbragði en að horfa eingöngu á þessar merkingar. Merkingar matvæla eru orðnar mjög flóknar og neytendur eru í raun alveg hættir að fylgjast með þeim. Það er líka reynslusaga frá Bretlandi að aðeins um 6% neytenda þar horfðu á umhverfismerkingar þegar þeir keyptu fisk, en um 30% veltu því fyrir sér hvort hann væri ljótur eða fallegur. Mjög fáir virtust sem sagt velta því fyrir sér hvernig merkingunum var háttað. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Árna Páli Árnasyni að þetta eigi ekki að snúast um að varan sem er komin fram yfir „best fyrir“ eigi einvörðungu að fara til hjálparsamtaka. Það er hins vegar mikilvægt að sá möguleiki sé fyrir hendi. Við öll eigum að þora að neyta þurrmatar og dósamatar þrátt fyrir að stimpillinn „best fyrir“ segi annað vegna þess að það er allt í lagi með matinn mun, mun lengur. Það er ánægjulegt að heyra að það sé svona mikill áhugi á þessu í þinginu. Ég veit um þingsályktunartillögu hv. þingmanna o.fl. og hlakka til 

Virðulegi forseti. Ég legg hér fram fyrirspurn um mjög mikilvægt mál vegna þess að við Íslendingar erum mjög stolt af fæðingarorlofslögum okkar. Við höfum verið dugleg að kynna þau á erlendum vettvangi og það hefur ríkt mjög góð samstaða þvert á flokka um að farin hafi verið rétt leið í því að breyta þessum lögum á sínum tíma í þá veru sem er kveðið á um í löggjöfinni sem við þekkjum nú. Í 29. gr. laganna og líka þeirri 30. eru mjög skýr ákvæði um að það megi ekki segja fólki upp í fæðingarorlofi né heldur fólki sem er á leið í fæðingarorlof og hefur tilkynnt um það. Þar er sagt að ef til komi einhverjar breytingar á vinnustaðnum eigi fólk a.m.k. rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda að fæðingarorlofi loknu. Það eru hins vegar ákveðnir fyrirvarar í 30. gr., þ.e. að það megi ef gildar ástæður séu fyrir hendi segja aðila upp með skriflegum rökstuðningi. Við vitum alveg hvað það á við. Það á bara við í mjög þröngum skilningi en ekki þeim víða skilningi sem ég held að menn nýti sér við túlkun greinarinnar á vinnumarkaði í dag. Ég er sannfærð um að menn túlka þessa grein í fæðingarorlofslögunum allt of frjálslega. Þetta skiptir mjög miklu máli fyrir okkur vegna þess að ég held að við flest hér inni þekkjum því miður einstaklinga sem hefur verið sagt upp störfum í fæðingarorlofi. Ég sjálf þekki fleiri en einn, fleiri en tvo, fleiri en þrjá og fleiri en fjóra. Það eru ekki bara konur, það eru líka karlar. Það er dálítið áberandi í einum geira sérstaklega á hinum almenna markaði. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra hvort það liggi einhvers staðar fyrir upplýsingar um það hversu mörgum einstaklingum sem eru í fæðingarorlofi eða á leið í fæðingarorlof hefur verið sagt upp störfum þrátt fyrir þessi lagaákvæði og þá líka hvort það sé einhver eftirfylgni með því hvort t.d. um hagræðingu eða samdrátt hafi verið að ræða. Er eitthvað fylgst með því miðlægt hvort raunveruleg hagræðing eigi sér stað að uppsögn lokinni? Það skiptir máli, virðulegi forseti, að við sýnum það mjög skýrt og sendum skýr skilaboð út á vinnumarkaðinn að um löggjöf eins og fæðingarorlofslöggjöfina geti menn ekki gengið af léttúð. Við vitum að það er þannig í dag. Því þurfum við að taka höndum saman hér í þessu rými um að taka mjög hart á brotum á þessari löggjöf. Þetta eru einhver alvarlegustu brot á löggjöf sem við verðum vitni að vegna þess að fólk er svo varnarlaust í þessari stöðu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hefur beint til mín þremur spurningum varðandi uppsagnir og fæðingarorlof. „1. Telur ráðherra að framkvæmd 29. og 30. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, um starfsöryggi fólks sem er í fæðingarorlofi eða á leið í fæðingarorlof, sé í réttu horfi? 2. Liggja fyrir upplýsingar um hversu mörgum einstaklingum sem eru í fæðingarorlofi eða á leið í fæðingarorlof hefur verið sagt upp störfum þrátt fyrir áðurnefnd lagaákvæði? 3. Ef vinnuveitandi segir starfsmanni í fæðingarorlofi upp í nafni hagræðingar, hversu vel er fylgst með því að uppsögnin skili raunverulega hagræðingu?“ Hvað snýr að lagaákvæðinu sjálfu, eins og hv. þingmaður fór í gegnum, kveður fyrra ákvæðið á um að ráðningarsamband skuli haldast óbreytt í fæðingar- og foreldraorlofi. Síðara ákvæðið kveður á um að óheimilt sé að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að hann hafi tilkynnt um fyrirhugaða töku fæðingar- eða foreldraorlofs eða sé í slíku orlofi nema gildar ástæður séu fyrir hendi og skal þá skriflegur rökstuðningur vinnuveitanda fylgja uppsögninni. Í athugasemdum með þessu ákvæði í frumvarpinu voru tekin af öll þessi tvímæli varðandi rétt starfsmanns til að hverfa aftur að starfi sínu að loknu fæðingar- og foreldraorlofi. Það felst hins vegar ekki í þessum lögum að það sé einhver takmörkun á réttindum fyrirtækis eða stofnunar til að gera almennar rekstrarlegar breytingar sem kunna að hafa áhrif á stöðu starfsmannsins á svipaðan hátt og þær hafi áhrif á störf annarra starfsmanna. Ákveði vinnuveitandi að segja upp starfsmanni sem svo er ástatt fyrir ber honum að tilgreina ástæður fyrir uppsögninni og rökstyðja þær skriflega. Talið var nauðsynlegt að hafa þetta ákvæði til að það næði fram tilgangi sínum og koma í veg fyrir að það hefði neikvæðar afleiðingar fyrir starfsmann að nýta sér rétt sinn til fæðingarorlofs samkvæmt lögunum. Ég tek algjörlega undir þau sjónarmið sem komu fram í máli þingmannsins. Lögin virðast því vera þannig úr garði gerð að þau ættu að geta þjónað vel þeim tilgangi. Síðan varðandi eftirlitið og hversu mörgum hefur verið sagt upp störfum. Það er ekki þannig að ráðuneytið hafi eftirlit með framkvæmd þessara ákvæða. Þarna er um að ræða almennt ákvæði til verndar launafólki og verður að ætla að það sé frekar hlutverk stéttarfélaga að gæta þess að félagsmenn þeirra njóti þeirra réttinda er lög og kjarasamningar bjóða, enda eru það þau sem aðstoða og veita félagsmönnum sínum aðstoð sem telja á sér brotið á vinnumarkaði. Síðan er í lögunum tryggt að foreldrar sem telja að verið sé að brjóta á þeim samkvæmt þessum ákvæðum geti leitað til kærunefndar fæðingar- og foreldraorlofsmála án atbeina stjórnvalda og eftir atvikum borið mál sín undir almenna dómstóla. Við erum því ekki með neinar opinberar tölur um það hversu mörgum verðandi foreldrum hefur verið sagt upp störfum vegna þeirrar ástæðu að þeir hafi tilkynnt vinnuveitanda sínum um fyrirhugaða töku fæðingar- eða foreldraorlofs. Hins vegar samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá kærunefnd fæðingar- og foreldraorlofsmála voru kveðnir upp úrskurðir í fjórum málum á árabilinu 2004–2006 og auk þess í einu máli á árinu 2012 þar sem einstaklingar höfðu leitað til nefndarinnar vegna ætlaðra brota á umræddum ákvæðum laganna. Þá er mér einnig kunnugt um að slík mál hafi komið til kasta dómstóla en þau virðast ekki vera mörg. Hvað varðar þriðju spurninguna, eins og ég sagði áður gera lögin ekki ráð fyrir að stjórnvöld hafi eftirlit með framkvæmd þeirra ákvæða sem við erum að ræða þannig að það á jafnt við hvort sem hlutaðeigandi starfsmaður er í fæðingarorlofi eða ekki þegar til uppsagnar kemur. Það er því ekki þetta eftirlitshlutverk sem snýr að vinnumarkaðnum. Þá kemur aftur að hlutverki stéttarfélaganna. Hlutverk þeirra er mjög mikilvægt við að aðstoða félagsmenn sína sem telja á sér brotið á vinnumarkaði. Mér finnst mjög eðlilegt að hafi foreldri grun um að fyrirhuguð hagræðing hafi einungis verið yfirskin uppsagnar og hin raunverulega ástæða sé sú að fyrirhugað sé að taka af fæðingar- eða foreldraorlof þá leiti viðkomandi til stéttarfélags síns um ráðgjöf og aðstoð til að kanna mál sitt frekar gagnvart vinnuveitendum. Ég held að það sé eitthvað sem við getum sagt og verið örugglega sammála um, ég og hv. þingmaður, að það skiptir okkur verulega miklu máli hvað við erum með öflug stéttarfélög á Íslandi sem virkilega hafa alla burði til þess að bakka upp félagsmenn sína gagnvart atvinnurekendum.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem fram kemur hjá hæstv. ráðherra, við búum að öflugum stéttarfélögum á Íslandi, en það má sannarlega tryggja rétt starfsfólks betur, m.a. réttinn til skriflegs rökstuðnings við uppsögn, ekki bara í tilfellum þar sem fæðingarorlofið er annars vegar heldur almennt sem réttindi á vinnumarkaði. Ég þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir að vekja athygli á þessu því að af svörum ráðherrans má ráða að hér sé pottur brotinn, bæði í eftirlitinu og af hálfu löggjafans. Ég vil bæta við spurningar hv. þingmanns til ráðherrans: Er ekki fullt tilefni til þess að það þurfi að vera tilkynningarskylt þegar ráðist er í uppsagnir fólks sem er á leiðinni í fæðingarorlof? Tilurð fæðingarorlofsins er þverpólitísk samstaða á löggjafarsamkomunni um að gera verulegar breytingar á samfélagsháttum og því spyr ég hvort ekki standi upp á okkur að tryggja af okkar hálfu eftirlit 

Virðulegi forseti. Það kom skýrt fram hjá mér að ég tel að hin formlega hlið málsins sé í lagi. Það er hins vegar spurning hvernig menn umgangast lögin sem við setjum á þingi. Stéttarfélögin hafa mjög mikilvægu hlutverki að gegna en þau geta líka oft og tíðum, og þá kannski ekki síst á tímum samdráttar, verið í mjög klofinni stöðu gagnvart því þegar þau vilja ráða sínu fólki heilt. Við sem höfum skoðað þessi mál vitum einfaldlega að stéttarfélög hafa ráðlagt fólki sem hefur verið sagt upp í fæðingarorlofi og leitað hefur til þeirra, ungu fólki, að fara ekki áfram með sín mál vegna þess að það geti haft skaðleg áhrif á atvinnuleit fólksins. Þetta eru góð ráð sem þau gefa þeim persónulega þó að þau séu vond fyrir samfélagið í heild. Þetta er stemningin á vinnumarkaði. Það hefur skapast þannig stemning á vinnumarkaði að ef fólk er með læti lendir það í vandræðum þegar það ætlar að sækja um vinnu annars staðar. Það er sérstaklega í ákveðnum geirum eins og ég nefndi áðan. Ég held að hæstv. ráðherra ætti einmitt að hafa áhyggjur af þeirri staðreynd sem hún nefndi áðan, þ.e. hversu fá mál berast til kærunefndarinnar sem hlýtur að fela það í sér að fólk er ragt við að leita réttar síns. Af hverju er það? Virðulegi forseti. Ég tel að það skipti mjög miklu máli að við grípum til einhverra úrræða hér til að tryggja að þessi löggjöf þjóni tilgangi sínum. Ég held að við ættum að hefja rannsókn á því hvernig þessari löggjöf er fylgt eftir og hvernig menn umgangast hana. Svo finnst mér mjög góð tillaga sem kom fram hjá hv. þm. Helga Hjörvar að það væri hugsanlegt að hafa tilkynningarskyldu 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta. Eins og kemur fram í 30. gr. varðandi þessar uppsagnir er atvinnurekanda gert að tilgreina ástæður fyrir uppsögninni og það þarf að gera skriflega. Það er áhyggjuefni ef svo er sem hv. þingmaður segir, að verkalýðsfélögin ráðleggi með þessum hætti. Ég held að það sé líka verulegt áhyggjuefni sem hv. þingmaður bendir hér á, að í gangi séu hugsanlega mun fleiri mál en koma fyrir kærunefndina og dómstólana þar sem einstaklingar höfðu leitað réttar síns. Það er mjög mikilvægt atriði í fæðingarorlofslöggjöfinni að foreldrar njóti þeirrar verndar sem löggjafinn hefur sagt að þau eigi að njóta. Ég hef núna í hyggju að skoða sérstaklega það sem snýr að lengd og þaki fæðingarorlofsins, hvernig við getum tryggt samfellu á milli loka fæðingarorlofs og þegar daggæslan tekur við hjá sveitarfélögunum. Þar undir er þá náttúrlega bæði löggjöfin um fæðingarorlofið og hvað sveitarfélögin treysta sér í varðandi uppbyggingu á daggæslu og leikskólum. Það gæti vel verið, þar sem aðilar vinnumarkaðarins munu setjast við sama borð, að þetta verði eitt af því sem þau skoði í vinnu þess hóps.

Virðulegi forseti. Ég vil beina fyrirspurn um nýafstaðna skipan í embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til hæstv. innanríkisráðherra sem stóð að þeirri skipan. Ég vil fyrst taka fram að þessi fyrirspurn lýtur ekki að þeim einstaklingi sem valinn var eða kostum hans eða göllum, þvert á móti hef ég ekkert heyrt nema gott um þann einstakling, heldur lýtur þetta að meginreglunni um auglýsingaskyldu sem er gríðarlega mikilvægur grunnþáttur í stjórnskipan okkar og í því að tryggja jafnt sjálfstæði embættiskerfisins gagnvart hinu pólitíska valdi og koma í veg fyrir misbeitingu pólitísks valds. Auglýsingaskyldan er þannig mjög mikilvægur þáttur í réttarríkinu. Hún er líka mikilvægur þáttur í að tryggja jöfn tækifæri, að allir eigi kost á að sækja um lausar stöður. Í því tilviki sem hér um ræðir er vikið frá þessari meginreglu um auglýsingaskyldu og það er almenn regla í lögfræðinni að túlka ber allar undanþágur frá meginreglu þröngt. Lagaheimildina sem virðist byggt á er að finna í ákvæði til bráðabirgða I við lög nr. 51/2014. Þar er ráðherra einungis heimilað að taka ákvarðanir um skipun eða flutning sýslumanna eða þeirra sem fara með lögreglustjórn vegna breytinga á þeim embættum sem þar var kveðið á um þegar um er að ræða ný embætti lögreglustjóra og ný lögregluembætti. Hér er ekki um að ræða nýtt embætti. Embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu var til, það losnaði, sá sem skipaður var í það hafði gegnt lögreglustjóraembætti annars staðar, en lögreglustjóraembættið á höfuðborgarsvæðinu var ekki hluti af þessum sameiningarþætti núna. Ég vil því spyrja ráðherra hví embættið hafi ekki verið auglýst laust til umsóknar við þessar aðstæður. Til þess voru öll efnisrök. Ég fæ ekki séð að lagaheimildin í bráðabirgðaákvæðinu dugi til þess að undanskilja embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sem fyrir tilviljun losnar á sama tíma og verið er að ganga frá þessum breytingum og láta almenna auglýsingaskyldu ekki gilda um það embætti.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Því er til að svara að það virðist vera sem einhvers misskilnings gæti í fyrirspurninni. Því ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 51/2014 sem hv. þingmaður vísar til og fjallar um forgang lögreglustjóra í hinu nýja embætti lögreglustjóra, sem urðu til samkvæmt þeim lögum, var ekki beitt þegar Sigríður Björk Guðjónsdóttir var flutt frá embætti lögreglustjórans á Suðurnesjum í embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu enda var það ekki mögulegt. Sigríður Björk Guðjónsdóttir var flutt á grundvelli 36. gr. starfsmannalaga. Þar segir, með leyfi forseta: „Stjórnvald, sem skipað hefur mann í embætti, getur flutt hann úr einu embætti í annað, enda heyri bæði embættin undir það. Enn fremur getur stjórnvald, sem skipað hefur mann í embætti, samþykkt að hann flytjist í annað embætti er lýtur öðru stjórnvaldi, enda óski það stjórnvald eftir því.“ Þessi heimild í lögum er mjög skýr. Hún hefur ítrekað verið nýtt og er vel þekkt, bæði þegar um er að ræða lögreglustjóra og aðra embættismenn. Til að mynda skipaði hv. þm. Árni Páll Árnason á grundvelli sömu greinar, 36. gr. starfsmannalaga, Bolla Þór Bollason ráðuneytisstjóra í félags- og tryggingamálaráðuneytinu árið 2009. Hið sama gerði þáverandi hæstv. forsætisráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, þegar hún flutti ráðuneytisstjóra í forsætisráðuneytið. Meginreglan er auðvitað sú, eins og hv. þingmaður bendir á, að embætti eru auglýst laus til umsóknar, hvort sem þau eru ný eða gömul. Hins vegar hefur ráðherra, líkt og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður þekki, skýra heimild sem hefur ítrekað verið nýtt samkvæmt umræddri 36. gr. starfsmannalaga er varðar lögreglustjóra sem eru ekki ráðnir með fasta setu heldur þannig að hægt sé að færa þá á milli svæða. Virðulegur forseti. Það er svo við þetta að bæta að ég mat það mikils, þar sem spurt er um ástæðurnar, að fá Sigríði Björk Guðjónsdóttur til starfa á höfuðborgarsvæðinu. Fyrir því eru nokkrar ástæður. Ég vil sérstaklega nefna þrjár: Í fyrsta lagi má nefna að Sigríður Björk Guðjónsdóttir sýndi mikla ráðdeild í rekstri embættisins á Suðurnesjum. Hún tók þar við afar erfiðu búi en náði að snúa rekstrinum til betri vegar innan þess tíma sem ætlast var til. Í öðru lagi taldi ég afar mikilvægt og tel það mjög mikilvægt að áherslur hennar í baráttunni gegn heimilisofbeldi ásamt eflingu rannsókna í kynferðisbrotamálum fengju sérstaka athygli á höfuðborgarsvæðinu. Sem lögreglustjóri á Suðurnesjum hafði hún hafið mikið átak til að sporna við endurteknu heimilisofbeldi, en ég veit að það er bæði viðkvæmt og flókið mál að veita bæði þolendum og gerendum heimilisofbeldis viðeigandi aðstoð. Þessi vinna, sem hefur einnig gagnast öðrum lögregluembættum á landinu og í raun og veru samfélaginu í heild sinni, er dæmi um nýja hugsun á þessum vettvangi, ný vinnubrögð og stöðuga endurskoðun á hlutverki lögreglunnar. Í þriðja lagi taldi ég mikilvægt að kona yrði skipuð lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu. Aldrei áður hefur kona gegnt því mikilvæga embætti og þetta er því í fyrsta sinn sem það gerist. Ég hef áður sagt það hér á þingi og tel mig að hluta til bundna af sendingum og skýrum skilaboðum löggjafans í því efni að mikilvægt sé að auka hlut kvenna í stjórnunarstöðum, ekki síst innan lögreglunnar. Þetta eru ástæðurnar fyrir því að unnið var með þessum hætti á þessum tíma. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt að ítrekað hefur verið flutt á milli slíkra embætta og innan embættismannakerfisins, enda er heimild þess efnis í 36. gr. starfsmannalaga skýr og hefur margoft verið notuð eins og ég efast ekki um að hv. þingmaður viti. Það var gert í þessu tilviki og hafði ekkert að gera með stofnun nýrra embætta.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er gott að fá þau fram. Mig undrar nokkuð að 36. gr. starfsmannalaganna sé beitt við þessar aðstæður því að rökin sem hæstv. ráðherra færði hér fram fyrir skipaninni eru auðvitað rök sem eru fullkomlega lögmæt rök veitingarvaldsins við veitingu embættis í kjölfar auglýsingaferlis. Hæstv. ráðherra hefði til dæmis verið í lófa lagið að auglýsa eftir lögreglustjóra á höfuðborgarsvæðinu og taka fram í auglýsingunni að þess væri sérstaklega vænst að lögð yrði áhersla á átak gegn heimilisofbeldi á höfuðborgarsvæðinu. Ég fagna mjög þeirri áherslu, en hún er málefnaleg efnisrök sem geta alveg hjálpað til við skipan í kjölfar auglýsinga. Með sama hætti er hæstv. ráðherra bundinn af jafnréttislögum. Þar sem kona hefur ekki áður gegnt þessu embætti og þar sem konur eru í minni hluta meðal lögreglustjóra er það líka málefnaleg ástæða fyrir hæstv. ráðherra, við veitingu embættis í kjölfar auglýsingar, að vísa til kynferðis. Ég vil ítreka að í 36. gr. starfsmannalaga er heimild en efnisrök þurfa að vera fyrir því að beita henni. Ég ítreka það sem ég hef sagt hér áður að ég sé ekki efnisrökin í þessu tilviki. Hér er um eitt af mikilvægari embættum í réttarvörslukerfinu að ræða. Það skiptir máli að tryggja hlutleysi þess sem með það fer frá hinu pólitíska valdi. Í ljósi þess hefði ég talið eðlilegt að embættið hefði verið auglýst og allra þessara málefnalegu sjónarmiða getið í auglýsingu og síðan verið skipað í embættið á forsendum þess sem kæmi út úr slíkri auglýsingu.

Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að fara að rökræða það sérstaklega við hv. þingmann hvort hér hafi verið á ferðinni eitthvað sem hann er ósáttur við eða telur að hefði mátt vinna öðruvísi. Heimildin er algjörlega skýr. Ég verð að viðurkenna það, vegna þess að ég veit til þess, og ég hef skoðað það, að það hefur margsinnis gerst í íslenskri sögu að menn hafi verið færðir á milli lögregluembætta, að lögreglustjórar hafi verið færðir á milli embætta eða sýslumenn. Það er fremur algengt. Það er hins vegar fremur óalgengt að ráðuneytisstjórar séu færðir á milli og mér finnst það pínulítið sérkennilegt - og ég ætla að segja það hér - að í fyrsta skipti sem við færum konu á milli með þessum hætti skuli það vera gert að sérstöku máli hér í þingsal.

Þetta er ómerkilegt.

Já, þingmaðurinn  
            

… svara fyrir sig, hæstv. ráðherra.

Virðulegur forseti.  Ég spyr bara: Hvers vegna í ósköpunum hefur hv. þingmaður eða þingheimur ekki spurt ráðherra ítrekað um það þegar þetta hefur gerst? Vegna þess að það hefur áður gerst. Það er óvanalegra þegar um er að ræða ráðuneytisstjóra en lögreglustjóra. Það er þess vegna sem ég nefni það að það sé talin sérstök ástæða og ég er búin að útskýra að heimildin er skýr og það var mín ákvörðun að ráðstafa málinu með þessum hætti og ekkert óvenjulegt við það. Ég tel að sú ráðstöfun hafi verið afar farsæl. Ég er sannfærð um að í ljós muni koma að hún hafi verið sérlega farsæl.