Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Sigurður Jónsson) Eins og hv. deildarmönnum er kunnugt frá 2. umr. þessa máls, þá skiftist fjhn. í meiri og minni hl. um frv. þetta. Urðum við hv. 1. þm. Húnv. (GÓ) í minni hl., og liggur nú frammi nál. minni hl. á þskj. 614. Hv. meiri hl. skýrði við 2. umr. frá sinni afstöðu í málinu, en til þess að tefja ekki tímann, læt jeg nægja að vísa til nál. meiri hl. Þar er ekki talað um, að nein vissa sje fengin fyrir því, að hlutafje fáist, og virðist minni hl., að hv. meiri hl. hafi lagt of litla áherslu á þetta atriði. Auk þess virðist oss, sem forstöðumennirnir fyrir þessari bankastofnun hefðu átt að vera búnir að leita sjer upplýsinga um þetta atriði áður en þeir leituðu stofnunarheimildarinnar. Viðvíkjandi 4. tölulið nál. minni hl. vil jeg geta þess, að jeg tel efasamt, hvort bankinn gæti orðið innlend eign, eins og fjárhag landsins er varið. Að öðru leyti læt jeg nægja að vísa til nál. minni hl. og ítreka aðeins, að jeg álít ekki heppilegt, að málið fái fram að ganga á Þessu þingi, heldur verði það betur undirbúið fyrir næsta þing.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg hefi ekki haft tækifæri til þess að athuga nál.hv. minni hl. nema aðeins stutta stund. Þó hefi jeg getað yfirfarið það, og eftir yfirlesturinn get jeg sagt, að mótbárurnar, sem hjer koma fram á móti frv., eru gamlir kunningjar, og satt að segja þykir mjer mjög vænt um þá, einkanlega af því að þeir geta ekki rótað við þeirri hugmynd, sem hv. deildarmenn hafa áður gert sjer um málið. Það er altaf gott að fá ekki slíkar röksemdaleiðslur, að maður neyðist, hvort heldur nauðugur eða viljugur, til þess að skifta um skoðun, og í þeim skilningi verður ekki annað sagt en að nál.háttv. minni hl. sje mjög gott. Í nál. eru taldar upp 4 ástæður gegn frumvarpinu. Fyrsta ástæðan er sú, að engin vissa sje fengin fyrir því, að leyfisbeiðendur ráði yfir nokkru fje til bankastofnunarinnar. Þetta atriði var vel skýrt við síðustu umræðu, og þarf jeg engu þar við að bæta. Það er ómögulegt að búast við því, að þeir menn, er kunna að vilja leggja til fje, geti ákveðið það til fullnustu fyr en þeir vita, með hvaða kjörum fyrirtækið fær að starfa, því að þá fyrst er hægt að ætlast á um það, hvort arðsvon sje að fjárframlögum til þess. Um 2. lið get jeg sagt það, að mjer finst lítið samræmi í því að gera annars vegar ráð fyrir því, að ekki fáist stofnfje, en hins vegar ótti við, að rjettindin kunni að ganga kaupum og sölum, og að á þann hátt fáist miklir peningar upp úr leyfinu. Í þriðja lið er þess getið, að það sje með öllu ótítt um einkabanka erlendis, að þeir njóti skattfrelsis, en þá vitum vjer þó, að Íslandsbanki hjer nýtur skattfrelsis og að í frv. er ekki ákveðið, að skattfrelsi þessa nýja banka standi lengur en Íslandsbanka. Auk þess virðist mjer rjettast, að allir þeir bankar, sem í einu landi eru, njóti sem líkastra rjettinda, en það fer svo fjarri því, að þessum banka sje gert auðveldara fyrir, að honum er einmitt gert að borga hærri afgjöld í ríkissjóð en einkabankanum, sem fyrir er. Um 4. atriðið, hvort líkur sjeu til þess, að nokkru verulegu af hlutafjenu verði safnað innanlands, ætla jeg, að enginn okkar að óreyndu geti dæmt. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að tefja þessar umræður frekar, enda veit jeg, að hv. þingdm. hafa tekið óraskanlegar ákvarðanir um það, hvernig þeir ætla að greiða atkv.

Jóhannes Jóhannesson Álit hv. minni til. fjhn., sem hjer liggur frammi, getur ekki sannfært mig um, að vanhugsað sje að láta frv. þetta verða að lögum. Jeg legg áherslu á það með háttv. 2. þm. G.-K. (BK), að nauðsynlegt sje, eins og nú er komið, þegar meiri hluti Íslandsbankastjórnarinnar er skipaður af landsstjórninni og Landsbankinn er undir eftirliti þings og ríkisstjórnar. - og báðir bankarnir því orðnir pólitískir, - að koma á stofn ópólitískum banka. Annað mál er það, að mjer finst minsta hlutafjeð, sem heimilað er samkvæmt frv. að stofna bankann með, of lítið. Tel jeg, að stofnfjeð megi ekki vera undir 3 milj. króna. Ennfremur vil jeg benda á, að í nál.hv.Nd., er áskorun til hæstv. ríkisstjórnar að nota ekki heimildarlögin nema vissa sje fyrir þátttöku þektra erlendra banka eða fjármálamanna til stofnunar bankans og til viðskifta handa honum erlendis, og vænti jeg fastlega, að hæstv. ríkisstjórn verði við þessum óskum. Með sjerstakri áherslu á þetta atriði mun jeg greiða frv. atkv. mitt.

Frsm. minni hl. (Sigurður Jónsson) Jeg get verið hv. 2. þm. G.-K. (BK) sammála um það, að ekki0404 þýði að ræða þetta mál frekar, og vil jeg ekki verða þess valdandi, að langar umræður hefjist. en um ósamræmið, sem sami háttv.þm. talar um, get jeg ekki verið honum sammála, því að allir munum vjer þekkja, að ekki er aðeins verslað með það, sem kallað er víst heldur oft einnig með það sem er óvíst, nefnilega það, sem kallað er að versla með vonina. Orðlengi jeg svo ekki frekar um þetta mál.

Jónas Jónsson Jeg ætla aðeins að mæla nokkur orð áður en máli þessu verður endanlega ráðið til lykta, en jeg mun ekki tala jafnítarlega og jeg mundi hafa gert undir venjulegum kringumstæðum, af því að jeg álít, eins og hv. 2. þm. S.-M. (SHK), að ræður muni hafa lítil áhrif nú. Hv. frsm. meiri hl. (SHK) tók fram í dag, eins og hann raunar hefir tekið fram áður, að hann álíti það ekki rjett að setja það fyrir sig, að ekki væri áður fengin vissa fyrir því, að nokkurt verulegt fjármagn sje á boðstólum, því að krafa, sem færi fram á það, væri mjög ósanngjörn, og jafnvel útilokað, að bankanum væri þá lífs von. Jeg er sannfærður um, að hv. 2. þm. S.-M. (SHK) getur vel hugsað sjer þann möguleika, að t. d. útlendur banki segði við okkur: Við erum til með að leggja fram 2. 3. 4 miljónir með ákveðnum skilmálum. Væru okkur þá boðnir kostir, er vjer gætum annaðhvort tekið eða hafnað, og væri málið þá vissulega mun auðveldara meðferðar, því að þá hefðum við vitað, við hverja var að eiga og hverjir ætluðu sjer að nota leyfið. Þennan möguleika hefir hv. meiri hl. ekki sjeð, eins og fram kom í ræðu hv.frsm. meiri hl. (SHK) síðast í dag, og niðurstaða hans er þess vegna ekki hugsunarrjett. En það verður eigi sjeð, að leyfisbeiðendur standi í neinu slíku sambandi við menn erlendis, sem hafi sagt, að þeir vilji leggja fram fje með föstum skilmálum. Hv. 2. landsk.þm. (SJ) svaraði ummælum hv.frsm. meiri hl. (SHK) um ósamræmið, sem kæmi fram í nál.hv. minni hl., með því að benda á, að hægt væri að selja arðsvonina: en jeg vil enn fremur benda á, að nokkuð er til, sem á dansk-þýsku heitir „Gründerforretning“. þ. e. húmbugsfjelagsstofnanir, eins og sum fossafjelögin okkar hafa verið. Forgöngumennirnir selja þá „rjettindi“ sín, stundum oft. Þeir græða, en almenningur tapar. Og það mun vera rjett, sem háttv.þm. Dala. (BJ) hjelt fram fyrir 3 árum, að mikið fje mætti hafa upp úr slíku leyfi. Ef jeg legði í vana minn að braska, mundi mig langa mjög mikið til þess að fara fram á slíkt leyfi mjer til handa. Þá álít jeg mjög hæpið, hvort rjett sje, að bankinn njóti skattfrelsis. Mjer vitanlega er það ekki síður neinna erlendra mentaþjóða, að nokkrir aðrir bankar njóti skattfrelsis en þjóðbankar, og svo oft lánsfjelög, af því að þau leigja út fje með lágum vöxtum. Þó nú að Íslandsbanka sje veitt skattfrelsi, þá sje jeg ekki ástæðu til að veita öðrum slíkum bönkum sömu rjettindi, heldur virðist mjer hyggilegra, að við temjum okkur að siðum erlendra mentaþjóða og látum alla banka, sem reknir eru sem gróðafyrirtæki, borga eftir getu til bæjarfjelags og landssjóðs. Bæði Reykjavík og landssjóður munu bíða mikið tap við þetta skattfrelsi, og því verður að vera um mikinn óbeinan hagnað að ræða, ef hægt er að sætta sig við að veita skattfrelsi ófæddum banka, sem enginn veit hvað kann úr að verða, ef hann fær einhvern tíma að sjá dagsins ljós. Framsalsmöguleikann tel jeg þó vera höfuðágallann á frv. Eina tryggingin, sem háttv. þing hefir fyrir því, að leyfinu verði vel ráðstafað, eru nöfn 5 manna, sem væntanlega eru allir góðir menn með miklum áhuga, en það ætti þó ekki að auka áhuga sumra annara fyrir þessu fyrirtæki, að 3 af upphaflegu stofnendum þessa bankaáforms, Ágúst Flygenring í Hafnarfirði. Ólafur Johnson stórkaupmaður í Reykjavík og Björn Þórðarson hæstarjettarritari, hafa dregið sig til baka, væntanlega sökum þess, að þeir sáu fram á, hversu afarörðugt og jafnvel ómögulegt mundi verða að útvega nægilegt fje og gera þetta að starfandi fyrirtæki. Vont væri það ennfremur, ef fyrirtækið kæmist fyrst á fót eftir að búið væri að framselja rjettinn útlendum gyðingum, sem enginn vissi deili á og engin trygging væri fyrir að færu vel með það vald, sem þeir fengju við framsal rjettarins, einkanlega af því, að mjer virðist frv., eins og það liggur fyrir, ekki heimila jafnítarlegt eftirlit af hálfu háttv. þings og nauðsyn þó kynni að krefjast. Jeg get ekki á sama hátt og sumir aðrir háttv. þingmenn álitið það hættulegt, þó að Landsbankinn sje pólitískur, að því leyti sem hann er undir eftirliti bæði landsstjórnar og þings, og engu fremur tel jeg það hættulegt, þó að Íslandsbankastjórnin sje nú skipuð 2 tilsjónarmönnum frá landinu. Mjer kemur það einkennilega fyrir sjónir, að háttv. þingmenn skuli telja það ágalla á einhverjum hlut eða málefni, að það sje pólitískt, alveg eins og að eitthvað óhreint hljóti þá að tengjast við það. En sje það aftur á móti rjett, að pólitískt líf þessa þjóðfjelags sje óhreint, sem jeg ekki vil trúa að ósönnuðu máli, þá hlýtur það að stafa af því, að þjóðin sjálf sje óhrein, eða þá að minsta kosti þeir leiðtogar hennar, sem slíku halda fram. Jeg mundi því alls ekki telja það neinn galla, þó að banki þessi yrði einnig pólitískur, þ. e. háður eftirliti þingsins, ef hann kemst einhvern tíma á stofn, en hitt mundi jeg álíta mikinn galla, ef bankinn yrði einvörðungu háður erlendum mönnum og erlendu fjármagni, því að engin trygging er fengin fyrir því, að íslenskir menn eða íslenska stjórnin nái nokkrum yfirráðum yfir stofnun þessari. Það verður því ekki annað sjeð en að hreinasta fásinna sje að ætla stofnun þessari, sem rekin verður með erlendu fjármagni, undanþágu frá skattgreiðslu.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Háttv. 5. landsk.þm. (JJ) byrjaði ræðu sínu með því að taka í strenginn með mjer, að ekki þýddi að halda langar ræður, en satt að segja fanst mjer hann samt vera nokkuð langorður og að ræða hans hefði, honum að skaðlausu. mátt vera nokkru styttri, því að í raun og veru kom ekkert nýtt fram í ræðu hans. Háttv. þm. mintist enn á hættuna á því, að verslað yrði með leyfið. Skil jeg ekki nú frekar en fyr óttann við þá hættu. Þó jeg ætli mjer ekki að tala mikið um þann ástæðulausa ótta, þá vildi jeg benda háttv. 5. landsk þm. (JJ) á eitt atriði, sem ef til vill kynni að draga lítið eitt úr honum, sem sje það, að mjer er ekki kunnugt um, að landi þessu bjóðist peningar yfirleitt. Miklu fremur mun vera ástæða fyrir okkur að leita eftir peningum en búast við því, að aðrir leiti að okkur, til þess að bjóða fram peninga sína. Það mun líka vera mjög sjaldgæft í heiminum, að peningum sje troðið upp á menn, til þess að þeir sjeu notaðir í ákveðin fyrirtæki, nema því aðeins, að vissa sje fyrir því, að fyrirtækið gefi óvenjulega góðan arð og sje ágóðavænlegt í framtíðinni; en það verður því miður ekki sagt um fyrirtæki, sem hjer eru rekin nú, og heldur ekki mun reynsla þeirra, sem lagt hafa fje í einkabankastofnunina hjer, það er að segja Íslandsbanka. vera svo góð, að hún hvetji aðra til þess að ráðstafa fje sínu á þvílíkan hátt. Til frekari áherslu vil jeg svo að endingu endurtaka það, að sú niðurstaða að við þurfum fremur að hafa fyrir því að útvega peningana en að búast við því, að þeir verði lagðir upp í hendurnar á okkur, er bæði eðlilegri og einkanlega langtum samkvæmari kringumstæðunum, eins og þær eru núna á voru landi.

Guðmundur Guðfinnsson Jeg skal ekki lengja umræðurnar um þetta mál, þótt það sje bæði mikið og merkilegt. Jeg greiddi atkvæði með því til 3. umr. af því að nál. minni hlutans var þá ókomið, og áleit ekki rjetta aðferð að fella það þá. Mjer finst margt athugavert við þetta mál, þótt ýmislegt mæli með því að fá nýjan banka. Mjer virðist hlunnindin nokkuð mikil og víðtæk, í samanburði við þá upphæð, sem í boði er. Við höfum áður fengið fleiri miljónir að láni, og lítill árangur sjest af því Jeg vil því taka þann kost að vísa þessu máli til stjórnarinnar og láta hana meta til næsta þings. hvaða hlunnindi sjeu mátuleg fyrir hlutafje það, sem talið er, að í boði sje. Þetta gefur mönnum betri aðstöðu til þess að átta sig á málinu. Jeg vil því gera það að tillögu minni, að málinu sje vísað til stjórnarinnar.

Jónas Jónsson Jeg leyfi mjer að endurtaka það, sem jeg hefi áður haldið fram, að mál þetta geti gjarnan beðið næsta þings, vegna þess, hve seint það kom fram, og eins hins, að ekki hefir verið sannað fyllilega gildi þessarar ráðstöfunar. Þó að eftirlit með bönkum og sparisjóðum sje að vísu nauðsynlegt, þá hafa ekki verið leidd nægileg lök að því, að þetta fyrir komulag sje heppilegt. Ef þessi eftirlitsmaður á bæði að líta eftir bönkum og sparisjóðum, þá virðist það ósamrýmanlegt. Maður, sem trúað yrði fyrir að líta eftir bönkunum, hlýtur að verða roskinn maður og reyndur, líklega ekki minna en fimtugur. Mundi torvelt að fá slíkan mann, ef hann jafnframt ætti að vera á sífeldum ferðalögum milli sparisjóðanna. Þannig hygg jeg, að stærsti gallinn á frv. sje, að ekki verður unt að sameina þetta tvent, eftirlit með bönkum og sparisjóðum. Til þess að framkvæma eftirlit með sparisjóðum væri heppilegast að hafa mann á ljettasta skeiði, sem ætti gott með að ferðast mikið og jafnt sumar sem vetur. Annars var tekið fram í háttv.Nd., að tvískinnungur væri í frv. þessu, þar sem því er ætlað að ná til Landsbankans, sem er lögum samkvæmt háður daglegu eftirliti stjórnarinnar. Má því segja, að frv. komi að formi til ofan í eldri lög að þessu leyti. Verð jeg að álíta, að æskilegast væri, að þetta dýra embætti yrði ekki stofnað nú á þessu þingi, nema full vissa væri um mjög mikinn árangur. Jeg get ekki greitt frv. atkv., af því að jeg er óviss um, að það nái tilgangi sínum, en ekki af því, að jeg álíti ekki nauðsyn á auknu eftirliti með bönkum og sparisjóðum; enda hefi jeg með öðru frv. sýnt fram á betri leið til að ná því marki. Ef frv. þetta er fram komið vegna sparisjóðsins á Eyrarbakka, þá vil jeg benda því til hæstv.forsrh. (SE), að enginn vafi er á því, að stjórnin getur framkvæmt þar eftirlit án sjerstakra laga, og væri nóg, ef hún sendi einhvern trúnaðarmann sinn austur í þeim erindagerðum, og best sem fyrst. Þætti mjer æskilegast, að hæstv. stjórn legði ekki sjerstakt kapp á að koma frv. þessu fram nú, en rannsakaði málið til næsta þings.

Forsætisráðherra (SE): Frv. þetta er ekki komið fram vegna sparisjóðsins á Eyrarbakka, enda heimila lög frá 1915 stjórninni að grípa í taumana og hefja rannsókn, þegar sparisjóðir eru komnir á það stig, sem þessi er á. Sú mótbára, að sami maðurinn geti ekki litið eftir hvorutveggja, bönkunum og sparisjóðum, vegna ferðalaganna, getur ekki komið til greina. Hann mundi skifta sparisjóðunum niður og koma til þeirra við og við, en ekki allra sama árið. Fyrir það verða ferðalögin ekki svo ýkjamikil. Það er rjett, að stjórnin getur látið rannsaka báða bankana, ef hún sæi þess þörf. En það má nærri geta, að stjórnin hefði aldrei þá sjerþekkingu í þessum efnum, sem væntanlegur eftirlitsmaður hlýtur að fá, og sem einmitt er svo nauðsynleg. Það er mikið rjett, að hjer er verið að stofna nýtt embætti. En launin eiga hlutaðeigandi bankar og sparisjóðir að greiða í sameiningu, og skiftir það litlu máli fyrir hvern, í samanburði við gagn það, sem þeir geta haft af slíku eftirliti. Mjer finst mál þetta svo einfalt, að ekkert sje því til fyrirstöðu, að það fái fram að ganga á þessu þingi.

Jón Magnússon Það lætur að líkindum, að jeg sje fylgjandi þessu frv., því jeg hefi áður lýst yfir því, að þessi leið myndi hin heppilegasta. Það er rjett hjá hæstv.forsrh., að eftirlit það, er hjer er haft fyrir augum, sje mjög nauðsynlegt, en þess verður að gæta, að það kemur því aðeins að gagni, að valinn verði til starfans maður, sem nýtur almenningstrausts, maður, sem er bæði glöggur og einarður og ekki síst óháður peningastofnunum landsins og öðrum. Ef vel tekst valið, getur orðið ómetanlegt gagn að eftirlitinu, en aftur á móti ef illa tekst val mannsins, verður þetta að engu liði, nema síður sje.

Forsætisráðherra (SE): Jeg er sammála háttv. 4. landsk.þm. (JM) í því, að gagnsemi þessa frv. fer eftir því eingöngu, hvernig val mannsins tekst.

Guðmundur Ólafsson Jeg hefi nokkru minna álit á þessu frv. en hæstv.forsrh. (SE) og hv. 4. landsk.þm. (JM). Það er undarlegt, að hæstv.forsrh. (SE) skuli ekki hafa lagt frv. fyr fyrir þingið, ef um svo mikla nauðsyn er að ræða á stofnun þessa embættis, sem heyra má á honum. Eða hefir nokkuð komið fyrir á þinginu, sem ýtt hefir undir frv. þetta? Það er rjett, að stjórnin getur athugað banka og sparisjóði, ef henni þurfa þykir. En þessi maður á víst að rannsaka jafnt þá sparisjóði, sem ekkert er athugavert við - og hefir aldrei verið - sem hina, svo þeir geti tekið þátt í að borga hin háu laun. Hæstv. forsrh. (SE) tók það fram, að þetta væri mjög einfalt mál. Þetta sama tók hann fram við 1. umr. Það er líka venja, að frá hans sjónarmiði sjeð sjeu málin mjög einföld. En það er það nú líka frá mínu sjónarmiði um þetta mál. Það er bara að stofna nýtt embætti, taka í það mann og láta hann fá laun. Þá var það hv. 4. landsk.þm. (JM), sem sagði, að hann væri mjög ánægður með þetta, enda væri það gamalt flokksmál. En þó virtist mjer koma fram hjá honum, að ekki væri vert að dást svo mjög að þessu, fyr en maðurinn væri valinn í það. En það er nú einmitt það, sem jeg er hræddur um, að stjórninni geti tekist það í meðallagi vel í fyrsta, annað eða jafnvel þriðja sinn. Það er vaninn, að það gengur sæmilega að stofna embættin, og eins býst jeg við að verði um þetta. En á hitt vill fremur bresta, að í þau sje skipað meira en í meðallagi vel oft og tíðum.

Forsætisráðherra (SE): Þótt frv. kæmi ekki fyr fram en þetta, þá hefir það þó lengi verið undir yfirvegun, og á einkafundi, sem hv. 1. þm. Húnv. (GÓ) var kunnugt um, í þinginu í vetur, talaði jeg um þetta eftirlit. En að það kom ekki fyr fram, var af því, að sá ráðherra, sem nú er farinn, var lítið hvetjandi til þess, að málinu yrði þannig skipað. Hv. þm. sagði, að gert væri ráð fyrir ákveðnum manni í þetta embætti.

Jeg sagði það alls ekki!

. En það er rangt; annars er gott, að þetta kom fram, því að jeg hefi heyrt, að reynt hafi verið að spilla fyrir málinu með því að nefna til hina og aðra, sem stjórnin ætti að hafa fyrirhugað embættið. Þá kom fram hjá sama háttv.þm. (GÓ), að hann treysti stjórninni ekki til að skipa í þetta embætti. Það liggur nú fyrir vantraust á stjórninni, svo það er nú tækifæri til að losa sig við hana, og kæmi þá væntanlega ný stjórn, sem betur mætti treysta.

Það er best að bíða eftir nýju stjórninni!

.

Guðmundur Ólafsson Jeg vitna um það til háttv. deildar, að þetta er algerlega rangt haft eftir mjer. Þetta, sem hæstv.forsrh. (SE) sagði, kemur mjer því ekkert við. En það má geta þess til, að ýmsir verði til að þiggja svona vel launaða stöðu, og þeir ekki allir ágætir. Jeg sje ekki betur en að stjórnin hefði getað lagt frv. fram um þetta í þingbyrjun. Það var að vísu nefnt í vetur, en þá í sambandi við bankana. En nú er það upplýst, að stjórnin hefir fult vald til að láta athuga bankana og einnig sparisjóðinn á Eyrarbakka, sem vera mun illa stæður; og sama er um aðra sparisjóði, ef nokkur ástæða virtist til þess. Þetta eftirlit verður því einkum gert vegna þeirra sparisjóða, sem ekki hefir heyrst annað um en að væru vel stæðir. En það er tæplega rjett að skattleggja þessa smáu sparisjóði um 6–8 þúsund kr., þó ekki sje nema 2.–3. hvert ár. Jeg hafði alls ekki neitt vantraust í huga, en embættaveiting getur auðvitað mistekist hjá hverri stjórn.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Það er ekki óvanalegt, að lög um útflutningsgjald komi til atkvæða. Lög þau, sem hjer á að framlengja, voru sett 1921 og giltu aðeins 1 ár; voru þau svo framlengd á þinginu í fyrra og góðar líkur eru til, að svona verði því fram haldið þing af þingi fyrsta sprettinn. Reynslan sýnir, að ekki er hægt að sleppa þessu gjaldi, þó að margir álíti óheppilegt að þurfa að hafa þennan tekjustofn, og með því leggja beinan skatt á alla framleiðslu í landinu. En þarfir ríkissjóðs eru miklar, og litla gætni sýnir þingið í ýmsum fjármálum nú eins og oft áður. Jeg get lokið máli mínu og vísað til nál. á þskj. 615

Jónas Jónsson Jeg hefði gert ýmsar athugasemdir við frv. þetta, ef það hefði komið hjer til umræðu fyr á þinginu og tími verið nægur. En þar sem hjer er aðeins um sögulegan atburð að ræða, og sú meðferð, sem þingið hefir á þessu frv., breytir því í engu, þá tel jeg óþarfa að ræða um frv. nú, en síðar gefst mjer máske tími til að víkja nokkuð að efni þess í öðru sambandi.

Jón Magnússon Mjer þykir leitt, að hv. 5. landsk.þm. (JJ) skyldi ekki segja það nú um frv. þetta, sem honum býr í brjósti. Hins vegar er vel skiljanlegt, að honum finnist örðugt að gera sínar athugasemdir, því að það mun standa ómótmælt, sem hv. 1. þm. Skagf. (MG) sagði um frv. þetta við 2. umr. í hv.Nd. Jeg vildi líka segja nokkur orð um frv., en sleppi því af sömu ástæðum og hv. 5. landsk.þm. (JJ) jeg vil ekki með því tefja þingið.

Frsm. (Sigurður Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að vísa til nál. um þetta mál og dagskrárinnar. Jeg álít rjett, að málið sje athugað og álits sje leitað um það gegnum hjeraðsstjórnirnar. Vona jeg því að dagskráin verði samþykt.

Jónas Jónsson Jeg get lýst yfir því, að jeg álít að það sje fremur til bóta, að málið gangi þessa leið. Jeg er þó ekki viss um, að niðurstaðan verði betri, þó það gangi til hjeraðanna. En stór breyting á víðtækri atvinnu, þótt studd verði af landssjóði, nær ekki tilgangi sínum nema breytingin nái samúð út um sveitir landsins. Er því gott, að málið sje rætt og skilningur á því aukist. Þeir, sem laxveiði stunda, hafa ekki gert svo mikið sem vert væri til að bæta atvinnu sína með klaki, og þyrfti að aukast áhugi fyrir því.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg álít rjettara, að till. þessi væri borin upp í tvennu lagi. Efnið er eiginlega tvennskonar, og vera má, að sumir sjeu með öðrum parti till., þótt þeir sjeu ekki með hinum. Fyrri hlutinn miðar að því, að skipin geti fengið skeyti frá veðurathugunarstofunni um væntanlegt veðurfar. í sambandi við þörfina á þessu má geta þess, að fyrir nokkrum árum rannsakaði núverandi landlæknir, Guðmundur Björnson, þetta mál, og komst þá að þeirri sorglegu niðurstöðu, að eins mikill hundraðshluti af þjóðinni færist í sjó af slysförum eins og fjelli af mönnum í stærstu styrjöldum. T. d., að Þjóðverjar hefðu ekki mist meira í ófriðnum við Frakka 1871, að tiltölu, heldur en hjer færist í sjó árlega. Orsökin til þess, hve hætt smáskipum er hjer við land, er óstöðugt veðráttufar. Hjer mætast heitir og kaldir straumar í sjónum og landið er fjöllótt. Þetta hefir þau áhrif á veðráttufarið, að á skömmum tíma er sjór orðinn ófær, skip farast og menn drukna. þetta hefir nú að nokkru leyti færst til betri vegar, þar sem skipin hafa stækkað. En enn þá er þó mikið stunduð veiði af smáum bátum, t. d. vjelbátunum, svo full þörf er aðgerða. Það er nú máske erfitt um vik í þessu efni, en þar sem Norðmenn hafa hafist handa í þessu efni, ætti að mega læra af þeim. Þar sem hjer eru að nokkru kunnar aðgerðir þeirra í þessu efni, þá skal jeg lýsa því stuttlega. Í Bergen er veðurathugunarstofa í mjög góðu lagi. Forstöðumaður hennar er talinn vera færasti maðurinn í heimi í þeirri grein. Þessi veðurathugunarstofa stendur í sambandi við veðurathugunarstofnanir á Grænlandi og Jan Mayen, og þeir vilja einnig fá glögg skeyti frá Íslandi. Þessi vísindagrein er komin á svo hátt stig hjá Norðmönnum, að þeir sjá venjulega óveður fyrir með 6–12 klst. fyrirvara. Við þessa spástöð er tengd loftskeytastöð, sem sendir þráðlaus talskeyti á hverjum klukkutíma um Noreg allan, og hafa fiskiskipin og bátarnir móttökutæki. Slík áhöld eru mjög ódýr, kosta aðeins 1–2 hundruð krónur, en taka aðeins móti skeytum. Gagnið er þá þetta: Veðurfræðistofan segir fyrir um veður, sendir spádóminn til bátanna, og þeir geta svo hagað sjer eftir því, annaðhvort setið í landi eða horfið af sjó, ef illviðri er í aðsigi. Það ætti því ekki að vera mjög erfitt fyrir stjórnina, með hjálp símastjóra og veðurfræðingsins hjer, að fá skýrslu um þessa starfsemi í Noregi, hvað það kostar og hvernig haganlegast myndi að koma því fyrir hjer. Það má einnig á það minnast, þótt það liggi ekki fyrir að þetta mætti nota jafnframt til að varpa ræðum og söng út um alt land, með því að nota þessa ódýru aðferð, sem á ensku heitir „broad casting“ en á íslensku hefir verið kallað „víðboð“. Þetta gæti haft mikla þýðingu vegna þess, hvað okkar þjóð er dreifð. Það mætti jafnvel koma ræðum okkar þingmanna til afskektustu landshluta, svo hv. kjósendur gætu dæmt um þær þegar í stað af eigin reynd. Slík stöð myndi geta haft mikla menningarþýðingu fyrir þjóðina alla. Viðvíkjandi síðari lið till. get jeg verið fáorður. Það er sjerstakt atriði, hvernig því væri komið fyrir. Útvegurinn er hættulegur, honum fylgja miklar druknanir, og sýndist því ekki fjarri, að sá atvinnuvegur bæri afleiðingarnar, með því að styrkja ekkjur og börn. Hvað styrkupphæð viðvíkur, þá mætti hún ekki vera minni en svo, að ekkjumar og börn þeirra gætu lifað sómasamlegu lífi.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg get sagt alveg hið sama um þessa till. sem hina fyrri, sjerstaklega fyrri liðinn, að stjórnin mun fús að taka hana til greina. Það væri mikið unnið, ef hægt væri að koma í veg fyrir skipskaða og druknanir með samskonar tilkynningum og framkvæmdar eru í Noregi. Stjórninni mun því ljúft að athuga þetta sem best og upplýsa það fyrir næsta þingi. Um síðari lið till. er það að segja, að mjög æskilegt væri að hafa sjóð til handa ekkjum og börnum druknaðra manna. En jeg hygg, að rjettara væri að landið alt styrkti það mál. Á sjávarútveginum eru nú svo há gjöld á ýmsa vegi, að ekki sýnist við það bætandi. Þetta gæti þó talist álitamál, enda ekki farið fram á annað í till. en að stjórnin láti rannsaka það. Þegar rannsakað hefir verið, hversu mikið fje muni til þurfa til þess að ekkjum og börnum látinna sjómanna sje trygður sæmilegur lífeyrir, þá skilst mjer næsta hlutverk stjórnarinnar sje að rannsaka, hvaðan fje þetta skuli taka, og samkvæmt þáltill. mun tilætlunin vera að leita þá fyrst til sjávaratvinnuveganna. En hins vegar skil jeg ekki þáltill. svo, að ætlast sje til, að fjárins verði einvörðungu leitað hjá þeim, heldur sje það einnig hlutverk stjórnarinnar að leitast annarsstaðar fyrir um öflun þess, og gera síðan till. sínar samkvæmt þeim athugunum. Að síðustu vil jeg svo aftur taka það fram, að jeg álít einkum fyrri lið till. mjög þýðingarmikinn.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg skal ekki tefja fundinn lengi með umr. um þetta mál. Þáltill. fer fram á, að stjórnin láti undirmenn sína á póstmálasviðinu rannsaka, hvort ekki megi koma póstgöngunum í betra horf, miðað við þá staðreynd, að strandferðirnar verða örari en nokkru sinni áður. Í greinargerðinni við frv. eru tekin fram þau atriði, er máli skifta. Jeg vil aðeins benda á, að flutningur póstsins á hestum verður altaf hægfara um landið. En það er hættulegt bæði andlegu og fjárhagslegu lífi þjóðarinnar. Það munu allir vera sammála um, að hjer þurfi að breyta til bóta. Í sambandi við það, hvort breytingin yrði ekki of dýr, má geta þess, að það mundi mega flytja póstinn í ljettari umbúðum en gert hefir verið. Hann hefir verið fluttur í koffortum, sem eru 1/3 þyngdarinnar. Töskur mætti nota þegar um skemra ferðalag er að ræða. þær er víst farið að nota, en þær eru óhentugar til að senda póstinn í löngum flutningi. Aðalatriðið er að rannsaka, hvort ekki megi koma póstflutningum haganlegar fyrir en verið hefir, svo þjóðin fái póstinn oftar, og hvort það þurfi að verða miklu dýrara.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg get sagt það fyrir stjórnarinnar hönd, að hún mun eflaust taka till. þessa til greina, ef samþykt verður, einkum þar sem mjer skilst svo, að framkvæma megi og eigi þessa rannsókn án aukakostnaðar, með því að láta póstmeistara rannsaka það.