Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhann Jósefsson). Allshn. hefir haft þetta mál til meðferðar, en búið er að samþykkja það í hv.Nd. Nefndin komst að sömu niðurstöðu og meiri hluti hv.Nd. um nauðsynina á því að leiða í lög þessi ákvæði. Í greinargerð frv. upphaflega er svo að orði komist, að augljóst er, að flm. frv. gengur það til, að veðið sje sett til tryggingar láni, sem fari til þess að afla þess sjerstaka verðmætis, sem lánið er lánað til, en þetta er ekki skýrt tekið fram í frv. eins og það kom hingað. Þess vegna hefir nefndin leyft sjer að koma fram með brtt. á þskj. 462, sem gerir þetta, að því er nefndinni virðist, nægilega skýrt, sem sje, að veðið nái til þess afla, sem aflað er á því útgerðartímabili, sem lánið er veitt til. Jeg þykist ekki þurfa að orðlengja þetta frekar. Verði brtt. samþykt, er óhætt að líta svo á, að frv. geti náð tilgangi sínum. Nefndin leggur sem sagt til, að frv. verði samþykt.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins skjóta því til hv. nefndar, hvort hún geti ekki eins notað orðið vertíð eins og útgerðartímabil.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Nefndinni fanst nægilega skýrt til orða tekið, að nota orðið útgerðartímabil, enda sje jeg ekki, að orðið vertíð sje neitt betra. Vertíð er ákveðið tímabil, en með breyttum veiðiaðferðum getur útgerðartíminn lengst eða styst. Þegar talað er um útgerðartímabil, verður það ekki misskilið.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Þetta frv. er komið hingað eftir að hafa verið samþ. í hv.Nd., en frv. var upphaflega í öðru formi en nú. Það var sem sje tekið fram, fyrir hvaða verð jörðin skyldi seljast og til hvers ætti að verja því. Það má heita, að fyrirsögn frv. sje villandi, þar sem talað er um sölu á prestssetri. Þessi jörð hefir aldrei verið notuð sem prestssetur, nema einu sinni part úr ári. Þetta er mjög lítillfjörlegt býli og þannig sett, að varla getur komið til mála, að prestur geti haft þar aðsetur. Nefndin sá því ekkert á móti því, að frv. yrði samþ.

Jón Baldvinsson Það er altítt, þegar selja á jarðir ríkissjóðs, að bera því við, að þetta sjeu smákot, sem ríkið megi vera fegið að losna við, en svo kemur upp úr kafinu síðar meir, að þetta eru ekki önnur eins smákot og látið var í veðri vaka, þegar verið var að koma frv. í gegnum þingið. Þessi jörð, sem er ætluð til prestsseturs, en hefir ekki verið notuð í því skyni, er sögð allsæmileg sauðfjárjörð, enda hefir þarna verið búið góðu búi. Jörðin liggur skamt frá ágætum afrjettarlöndum. En eins og kunnugt má vera, er það einhver hinn besti og arðvænlegasti atvinnuvegur, sem rekinn er hjer á landi, að reka sauðfjárbú. - Jeg sje ekki, hvaða nauður rekur til þess að selja jörðina og nota fjeð til að kaupa hús handa presti eða býli. Það má líka nærri geta, hversu myndarlegt hús eða býli verður reist fyrir 2000 krónur, eftir því byggingarverði sem nú er. Jeg vil spyrja hv. nefnd, hvort hún hafi athugað, hvað stórt land þetta er. Þó að ríkissjóður fái 2000 krónur, álít jeg miklu betra að eiga jörðina. Jeg man ekki, hvort í þessu landi eru nokkrar ár, en í nágrenninu eru ár, sem nú er verið að reyna að fá að virkja og koma í samband við hina miklu virkjun í Arnarfirði. Jeg vil biðja hv. nefnd að athuga, hvort ekki sje þarna meira verðmæti en hún veit af; því vissulega mundi jörðin verða verðmæt, ef árnar í Hestfirði yrðu virkjaðar, þó það eigi nú ef til vill nokkuð langt í land. En þó er nú um þetta talað. Jeg vil svo að lokum biðja nefndina að athuga á kortinu landamerki jarðarinnar.

Frsm. (Guðmundur Ólafsson) Hv. 5. landsk. (JBald) mælti fremur á móti þeirri tillögu nefndarinnar, að þessi jörð væri seld, en jeg hafði nú raunar ekki sagt mikið um það, hve nauðsynlegt það væri, að sala færi fram, því að jeg hefi jafnan verið á móti þjóðjarðasölu. En eins og stefnan hefir verið á undanförnum árum, þá er ekki frekar nauðsyn á að fara að halda þessu býli eftir, því að það hefir löngum verið venjan að selja betri jarðirnar, en þær lakari hafa orðið eftir í eign hins opinbera, og það, að jörðin sje ekki hentug til afnota fyrir prestssetur, þótt þar sje góð sauðfjárbeit, bendir til þess, að enginn prestur hefir getað notað hana fyrir aðsetur. Við erum gengnir úr skugga um það, að þetta kot getur ekki verið prestssetur þarna, og það sýnir líka reynslan, því að prestur hefir aldrei setið þar, nema einu sinni ofurlítinn part úr ári. En það er nú heldur ekki um það að tala, að hv.þm. (JBald) geti haldið því fram, að þetta býli sje selt fyrir eitthvert ákveðið, kannske of lágt verð, því að það ákvæði hefir verið felt úr frv., og er ætlast til, að farið sje eftir venjulegum aðferðum um sölu kirkjujarða. Verðið hefir máske verið í lægra lagi, en þingið ákveður ekkert um það, þó að frv. verði samþykt. Svo er spurningin um stærð jarðarinnar. Það athugaði nefndin líka, en kannske ekki fyllilega; það er kannske nokkuð stórt land, en það er fremur harðbalalegt og sama sem engar engjar þar, en auðvitað hefir þetta kot tún, sem hefir tekið miklum bótum í ábúð núverandi ábúanda. Þegar hann kom þangað, gaf túnið ekki nema 40 hesta af sjer og engar engjar nema eitthvað örlítið í beitilandi. Svo talaði hv. 5. landsk. um ár, sem kynnu að vera í landi jarðarinnar, en jeg hygg, að hún muni aldrei gefa mikið af sjer á þann hátt, því að þar er varla um verulegar stórár að gera; en svo er það líka auðvitað, að ef þar væri um nokkra fossa eða stórár að gera, þá myndi ríkissjóður halda þeim eftir, svo að hann tapaði þeim ekki, ef um eitthvað slíkt væri að gera.

Jón Baldvinsson Það er nú upplýst, sem jeg í rauninni vissi áður, að þessi jörð er ekki svo lítil eins og ætla mætti eftir athugasemdunum við frv. Þetta er sæmilega stór jörð og má hafa þar allgóðan búskap, og það er heldur ekki líklegt, að þar verði haft prestssetur, því að prestur myndi naumast setja sig niður þar í útjaðri hrepps. En jeg get ekki horfið frá hinu, að það muni ekki vera nein ástæða til þess að selja þessa jörð; mjer sýnist, að það sje alveg eins hægt og verið hefir að leigja jörðina og gefa ábúandanum tækifæri til að gera þar jarðabætur og láta þær koma upp í afgjald jarðarinnar, nema því aðeins, að hann fái jörðina fyrir lægra verð en rjett er. En það er sannleikurinn um allar jarðir, sem seldar hafa verið, að þær hafa verið seldar fyrir miklu lægra verð en þær hafa gengið kaupum og sölum manna á milli. Jeg myndi því ekki geta samþykt þetta frv., því að jeg álít alls ekki rjett að selja opinberar eignir, og jeg álít, að ríkissjóður hafi altaf orðið fyrir skaða, þegar hann hefir látið jarðir sínar í hendur einstakra manna, og nú er þegar búið að selja mikið af bestu jörðum ríkissjóðs, en ef hann heldur áfram að selja jarðir sínar, þá heldur hann áfram að rýja sig af eignum, og þegar hann selur jarðir sínar, þá gefur hann mikið af andvirði þeirra, og kaupendur nota það stundum ekki til annars en selja jarðirnar aftur fyrir meira verð, sem leiðir af því að ríkissjóður hefir selt þær of lágt. En hinsvegar á að vera best að búa á jörðum ríkissjóðs, því að hann á að gefa svo góða leiguskilmála, að það sje eins gott fyrir ábúendur að vera leiguliðar hans eins og þeir eigi jarðirnar sjálfir.

Frsm. (Einar Jónsson) * Jeg vil leyfa mjer að hefja mál mitt með þakklæti til háttv. meðnefndarmanna minna fyrir góða samvinnu í starfi okkar frá upphafi til enda. En jafnframt verð jeg þó að taka það fram, að jeg fyrir mitt leyti hefi ekki getað skilið ástæðurnar til þess, að jeg var valinn frsm. nefndarinnar, því að þar var um mjer hæfari menn að ræða og sumir þeirra enda haft þetta starf með höndum áður. Vænti jeg því, að nefndin aðstoði mig eftir föngum í skýringum og andsvörum, þar sem með þarf, svo að jeg geti nú til að byrja með komist af með stutta ræðu, svo sem vani minn er. Ef til vill má ýmislegt finna að nál. Þó held jeg, að þar komi nægilega í ljós, að nefndin setti sier tvö höfuðmarkmið, er hún tók til starfa, og reyndi að fylgja þeim eftir bestu getu, hvað athugun og afgreiðslu þessa máls snertir. Í fyrsta lagi ákvað nefndin að nema á burt tekjuhalla þann, er komist hafði í frv. við afgreiðslu og meðferð hv.Nd. á því, og í öðru lagi að sneiða hjá allri hlutdrægni í till. sínum. Nefndinni var það ljóst, að fyrra markmiðinu -, að skila frv. tekjuhallalausu, - yrði ekki náð með öðru móti en að færa eitthvað niður fjárhæðir, sem ætlaðar eru til nytsamra og verklegra framkvæmda, bæði þær, sem stóðu í stjfrv. og eins hinar, sem inn í frv. komust í hv.Nd. Þó skal jeg taka fram, að nefndinni var þetta alt annað en gleðiefni. Þess vegna er yfirleitt hið sama að segja um allar þessar lækkanir, að þær eru eingöngu gerðar vegna fjárhagsörðugleika ríkissjóðs, en nefndin er ekki á neinn hátt að amast við hlutaðeigandi framkvæmdum, eða neita nauðsyn þeirra. Það er aðeins álit hennar, að ekki megi á einu ári ætla hverri þeirra stærri fjárhæð en svo, að árstekjur ríkissjóðs nægi til að greiða þær allar, án þess að tekjuhalli verði að stórum mun í landsreikningnum. Af því að jeg er ógjarn á að halda langar ræður úr hófi fram, vísa jeg á margan hátt til nál. á þskj. 465 og læt mjer því nægja að minnast aðeins á þær brtt. nefndarinnar, sem jeg hefi eitthvað sjerstakt um að segja. Ef jeg t. d. tæki mig til og talaði um hverja einstaka brtt. á þskj. 449, segjum t. d. 5 mínútur um hverja þeirra, þá mundi það taka mig á sjöttu klukkustund. En þá leið ætla jeg ekki að fara, heldur mun jeg stilla svo í hóf, að framsögu minni geti verið lokið á skammri stund. Þess vegna ætla jeg ekki að fara neitt frekar út í aðallækkunartill. nefndarinnar um verklegar framkvæmdir, en vísa þar til nál. Eins og nál. ber með sjer, sá nefndin sjer ekki fært að breyta neinu í tekjubálkinum. Er tekjuhliðin því óhreyfð, eins og háttv.Nd. gekk frá henni. Brtt. nefndarinnar eru því allar við gjaldabálkinn, og sú 1. í röðinni er þá við 11. gr. frv., þar sem nefndin leggur til, að framlag ríkissjóðs til landhelgisgæslu sje lækkað um 65 þús. kr., eða úr 300 þús. kr. niður í 235 þús. kr., gegn 200 þús. kr. framlagi úr landhelgissjóði. Að öðru leyti vísast til nál. um þetta efni. Um 3. brtt. má segja að ekki taki að ræða, þar sem lagt er til, að nýjum lið sje skotið inn í 12. gr., um 550 kr. styrk til Kjósarhrepps til læknisvitjana, en jafnhliða sje feldur niður styrkurinn til læknis í Reykjavík, sem skylt sje að gegna læknisvitjunum í Kjós, Kjalarnesi og Mosfellssveit. Það, sem farið er fram á með þessu, er í fullu samræmi við það, sem tíðkast, að veita þeim sveitum styrk til læknisvitjana, sem sjerstaklega eru illa settar. En að miða styrkinn eingöngu við Kjósarhrepp kemur til af því, að nefndin lítur svo á, að sá hreppurinn standi margfalt ver að vígi en Kjalarnes og Mosfellssveit, sem eiga altaf ljett með að ná til Reykjavíkur, eða jafnvel til hjeraðslæknisins í Hafnarfirði. Um 8. brtt., sem er líka við 12. gr., er lítið að segja. Þessi kona, Eva Hjálmarsdóttir, hefir áður fengið styrk til dvalar á erlendu hæli, sjer til heilsubótar. En þar sem ætla má, að þessi styrkur nægi til þess, að hún nái þeim bata, sem búist er við, leggur nefndin til, að þetta sje lokastyrkur, og að ekki komi til, að oftar þurfi að veita hann. Þá er 14. brtt. og till. þar á eftir um stórkostlega lækkun til þjóðvega og fjallvega. Nefndinni þótti rjett að ráðast ekki á neinn veg, sem ekki hefði hærri fjárveitingu en 10 þús. kr., en heldur á þá, sem fengju hærri fjárveitingar. Þó hefir hún reynt að taka tillit til allra staðhátta og yfirleitt leitast við að vera sem sanngjörnust. 23. brtt., við 13. gr., B, III, um brúagerð, er vandi að athuga. En hún er um að lækka fjárveitingu til brúagerðar að miklum mun. En með hliðsjón af því, að tvær stórbrýr, Hjeraðsvatnabrúin og Hvítárbrúin, munu báðar vera með í sigtinu, en á þeim brúm er báðum byrjað fyrir fjárveitingu í fjárlögum þessa árs, þá ætlast fjvn. til þess, að nóg sje í lagt 1928 með þeirri upphæð, sem hún stingur upp á, að varið sje til brúagerðar. Um brtt. 24, við 13. gr. B, V, er það sama að segja og sagt var um þjóðvegina, að það er aðeins gert í sparnaðarskyni að lækka fjárveitinguna. Brtt. 25 er svo smávægileg, að um hana þarf ekki að tala, en hún ræðir um ferjuna á Hrosshyl. Það var lengi búið að hringla því milli tanna hv.Nd., hve há fjárveitingin ætti að vera, en það rjeði úrslitum hjá nefndinni, að samanborið við styrk til dragferja, sem ekki er nema 300 kr., þá mundi 150 kr. vera nægilegt hjer. Þá hefir heyrst, að bóndinn byggist ekki við miklum styrk, en þar sem hann tefur sig oft frá heimaverkum við að flytja ferðamenn, þá fanst nefndinni ekki ástæða til að hafa styrkinn minni en 150 kr. Þá kemur brtt. 26, við 13. gr. B, X, um vetrarflutninga á Hellisheiði. Það hefði mátt búast við, að jeg mundi verða tregur til að lækka þennan styrk, þar sem leið mín liggur yfir Hellisheiði, er jeg þarf að fara frá heimili mínu til Reykjavíkur. En jeg sá enga ástæðu til þess að setja mig upp á móti því, að styrkurinn lækkaði um 2000 kr., því það var fyllilega sanngjarnt. Mikill hluti kostnaðar liggur í snjómokstri á Hellisheiði á vetrum. Var því samþykt af öllum nefndarmönnum að lækka styrkinn svo. 27. brtt. er við 13. gr., D, II. Þar er um nokkuð stórt mál að ræða, en jeg læt þar nægja að vísa til nál. Aðeins skal jeg koma með þá athugasemd, að af fjárveitingunni til nýrra símalagninga skal varið 10 þús. kr. til þess að leggja símalínu frá Hnausum að Ási í Vatnsdal, með því að sterkar sönnur eru fyrir því, að hlutaðeigendur leggi þar meira á móti en annarsstaðar. Um 28. brtt., við 13. gr., E, V, a. er hið sama að segja og um þá síðustu, að þar er um nokkuð mikið að ræða, þar sem eru vitar og leiðarljós. Annars nægir að láta nál. skýra frá þessari brtt., sem er um það að veita 10 þús. kr. lægri fjárveitingu en áður. 30. brtt. er við 14. gr., A, 7, um húsabætur á prestssetrum. Þar leggur nefndin til, að styrkurinn til þeirra verði lækkaður að miklum mun, vegna upplýsinga, er nefndin fjekk um tvö prestssetur, sem fyrirhugað var að endurbyggja, að þau mundu ekki geta haft not af styrk næsta ár. Þessi prestssetur eru Laufás og Háls, bæði í Þingeyjarsýslu. Var gengið út frá því, að ekki yrðu not að því að byggja við hús þar á þessu tímabili. 31. brtt. er um styrk til byggingar stúdentagarðsins, sem ákveðinn var áður 50 þús. kr. Leggur nefndin til, að honum verði skift á tvö ár og á árinu 1928 greiðist 25 þús. kr., en á árinu 1929 jafnmikið og þá. 32. brtt. er um gjöld til Hvanneyrarskóla, og nægir að vísa til nál. Eru þau gjöld ætluð til upphitunar á íbúðarhúsinu og til fjósbyggingar, en nefndin lítur svo á, að fresta megi fjósbyggingunni og því megi lækka liðinn sem því nemur. 33. brtt., um húsmæðraskóla, er mjög víðtækt atriði, en þar segir nál. glögt frá. Í því atriði var mjer hjálpað til að semja nál. af einum nefndarmanna, sem er glöggur og manna fróðastur í þessu efni, svo að á það er hægt að reiða sig. Þá kemur 34. brtt. Þar var jeg svo heppinn, að þingsystir mín átti sæti í nefndinni, en hún er fróðust manna um þá hluti alla og getur því gefið þær upplýsingar, sem þarf. Annars var nefndin sammála um að hækka þyrfti liðinn úr 19 þús. kr. upp í 21 þús. kr., vegna kostnaðar við aukakensludeild og hækkun launa til forstöðukonunnar eða skólastjórans, því að jeg geri ráð fyrir, að hv. 2. landsk. (IHB) nefnist skólastjóri, en ekki forstöðukona. Annars heiti jeg á hv. 2. landsk. að skýra þetta mál sem honum þóknast. Þá hefir liðurinn um raflýsing Blönduósskóla lækkað um 2000 kr., þar sem nýskeð var veitt mikið fje til upphitunar og nú til raflýsingar í þeim skóla. Ennfremur hefir það upplýst, að þetta er komið í kring að miklu leyti, en þar sem hinsvegar engir reikningar lágu fyrir um kostnað, þá lagði nefndin það til sem sparnaðarráðstöfun, að upphæðin yrði lækkuð svo sem þessu nemur. Þá eru það 36.–42. brtt. Það er að vísu nokkuð staglsamt að vísa svona mörgum brtt. í nál., en jeg geri það einungis til þess að geta talað í sem fæstum orðum. Brtt. 43, 44 og 45 fjalla allar um sama efni. Þó er um hækkun að ræða aðeins til Leikfjelags Akureyrar. Á það var skrásett 800 kr., en nefndinni fanst sanngjarnt, samanborið við Ísafjörð, að styrkurinn væri hækkaður upp í 1000 kr. Akureyringum er sem sje gert að skyldu að leggja fram 500 kr. móti 800 kr. úr ríkissjóði, en Ísfirðingum ekki nema 300 kr. á móti 600 kr., og eru það ekki sanngjörn hlutföll. Þá hefir siglingastyrkur til Friðfinns Guðjónssonar leikara verið lækkaður. Þó mætti finna þá menn innan nefndarinnar, sem vildu fella þann lið alveg niður. Hið sama mætti segja um styrk til Önnu Borg og Haralds Björnssonar, til leiknáms, en nefndin hefir komið sjer saman um þetta umþráttunarlaust og án þess, að það yrði að misklíðarefni. Auk þess sem mjer finst umræður um Þetta mál byrja á óhentugum tíma, þar sem fundur hefir þegar staðið lengi, þá geri jeg ekki ráð fyrir, að menn vilji tapa sínu miðdagskaffi, og vil jeg vera sem stuttorðastur, eins og minn er vandi, og hlaupa yfir þar til kemur að 62. brtt. Um hana er nokkuð getið í nál., en hún er um eftirgjöf af láni Stokkseyrarhrepps vegna brunans þar í vetur. Það má vel vera, að það muni verða óhjákvæmilegt að gefa eftir lánið, en hinsvegar þykir nefndinni óþarflega fljótt að gefa eftir lánið sama veturinn og það er tekið og áður en útsjeð er, hvernig þetta brunamál endar. Nefndin hefir því lagt það til að strika út þennan lið, enda á hann ekki heima í þessari grein fjárlaganna. Um brtt. 63 segir nál. nægilegt, og hvað viðvíkur brtt. 64–68, þá álít jeg, að lítið þurfi um þær að tala. Þær breytingar, sem á þeim liðum hafa verið gerðar, eru einungis í samræmi við annað, til þess að nefndin geti verið sem sanngjörnust. Og eftir því sem kunnugir hafa skýrt frá, þá eru þessir menn í slíkum rjetti, að sjálfsagt virðist að veita þeim þennan styrk. Með því að hlaupa svona á skemsta vaði getur maður verið fljótur, og er nú komið að síðustu brtt., sem er sú 69. Eru allir nefndarmenn sammála um, að liðurinn falli niður, eins og sjá má í nál. Jeg hefi nú gefið yfirlit yfir brtt.fjvn. Tekjuhalli á frv. er nú kr. 327819.97, en brtt.fjvn. fara fram á kr. 339550 sparnað. Ef þær ná allar fram að ganga, verður þannig tekjuafgangur kr. 11730.03. Nú hafa einstakir þm.Ed. komið fram með till., sem samtals nema 323075 kr. hækkun. Því er þannig farið, að lækkun tekna nemur 15000 kr., en hækkun gjalda 324100 kr., sem er samtals 339100 kr. En nú nemur lækkun gjalda hjá einstökum þm. 16025 kr. og verður því mismunurinn 323075 kr. Ef þessi hækkun ætti að koma til viðbótar við hækkun Nd., þá væri tekjuhallinn orðinn 650894 kr. alls. En eins og málið liggur nú fyrir deildinni, er tekjuhalli ekki svo mikill, vegna þess, að það, sem nefndin leggur til til sparnaðar, dregst frá og er þá mismunurinn 311345 kr. Tel jeg nauðsynlegt fyrir deildina að reyna að nema burt þá upphæð frá fjárlagafrv. áður en það fer frá Ed., og meira að segja tel jeg henni það jafnvel skylt. Till. nefndarinnar eru þá komnar hjer frá hennar hendi fyrir hv. deild. Leggur nefndin mjög mikla áherslu á, að hv. deild sje henni sem best samtaka um að laga tekjuhallan á fjárlagafrv. Ábyrgðin hvílir því hjeðan í frá á atkvæðum og óeigingirni hv.þm.Ed. Hvort fjárlögin fyrir árið 1928 fara frá þingsins hendi með litlum eða engum tekjuhalla, er á valdi og ábyrgð hv.Ed., eins og komið er. Ef hún aftur á móti skellir skolleyrum við till. nefndarinnar, þá álít jeg, að hún geri landinu engan greiða með því. Það er betra að fá á sig óánægju einstakra manna en að landinu sje stefnt í voða, með því að engu stórfyrirtæki er í hættu stefnt, þótt farið sje eftir till. nefndarinnar. Þá er eftir að athuga brtt. þær, sem komið hafa frá hv.þm., og vona jeg, að þeir vilji sjálfir skýra frá þeim. Ýmsar skýringar geta breytt afstöðu manna, en annars hygg jeg, að nefndin vilji fella þær að mestu leyti, einkum þær, sem fara fram á hækkun útgjalda. Skal jeg svo veita hv.þm. leyfi til þess að segja það, sem þeir álíta nauðsynlegt. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg vil aðeins þakka hv.fjvn. þessarar deildar fyrir þær mjög myndarlegu tilraunir, sem hún hefir gert til þess að koma lögun á fjárlögin. Jeg álít, að nefndin hafi sett sjer það markmið, sem þurfti, sem sje það, að nema tekjuhallann í burtu. Jeg vona, að jeg eigi eftir að finna þetta áform nefndarinnar standast fyrir þeim freistingum, sem kunna að liggja í brtt. einstakra þingmanna. Ef sú von bregst ekki, mun jeg geta fylgt nefndinni að málum yfirleitt, þó að jeg hefði kosið nokkur smáatriði á annan veg. Jeg mun ekki gera þau að ágreiningsefni, ef jeg finn, að með samstarfi við nefndina verður hægt að afgreiða fjárlögin við þessa umr. tekjuhallalaus.

Ingvar Pálmason Jeg sje ekki ástæðu til þess að fara mikið út í brtt.hv.fjvn. Að vísu get jeg ekki fylgt þeim að öllu leyti, en úr því, sem komið er, mun jeg þó fylgja nokkrum þeirra. Jeg býst heldur ekki við, að það beri mikinn árangur að hreyfa mótmælum, þar sem bæði hv.fjvn. og hæstv. stjórn virðast standa saman um þessar tillögur. Jeg hefi þó gerst svo djarfur að bera fram tvær litlar brtt., sem báðar stríða á móti þessari stefnu nefndarinnar. Sú fyrri er V. brtt. á þskj. 472 og er við brtt. nefndarinnar á þskj. 449, 22. lið, um framlag til Hólmahálsvegar. Nd. hafði samþ. til þessa vegar 9000 kr. Nú hefir hv.fjvn. þessarar deildar tekið það ráð að tálga dálítið utan úr öllum fjárveitingum til vegagerða, og skal jeg ekki beinlínis ámæla henni fyrir það, þótt leiðinlegt sje að þurfa að fara þá leið. En mjer finst ekki rjett að skera allar þessar fjárveitingar niður við sama trog, því að misjafnlega getur staðið á. Vegurinn, sem hjer er um að ræða, er þjóðvegur, en þessi fjárveiting, sem Nd. samþykti, var bundin því skilyrði, að hjeraðið legði fram kostnaðarins, og er það nokkuð á annan veg en venjulegt er um þjóðvegi. Það er líka rjett að geta þess, að búið er að byggja brú yfir Eskifjarðará, að miklu leyti fyrir fje sýslusjóðs og sveitanna. Þegar svo stendur á sem hjer, að viðkomandi hreppar vilja taka á sig aukabyrði til þess að hrinda verkinu í framkvæmd, finst mjer að taka verði tillit til þess. Þessi brú er þannig sett, að óhjákvæmilegt er að leggja veg beggja megin við hana, annars kemur hún ekki að fullu gagni. Jeg vænti þess fastlega, að hv.fjvn. komi til móts við mig í þessu máli, þar sem jeg geng inn á nokkra lækkun, en hinsvegar er viðurkent, að þessi vegur eigi sama rjett á sjer og aðrir þjóðvegir. Þegar litið er á aðrar lækkunartillögur nefndarinnar á framlögum til vegagerða, sjest, að aðeins einn vegur hefir orðið fyrir sömu meðferð og þessi, fjárveitingin verið lækkuð um það er Dalavegurinn. Jeg geri ráð fyrir, að nefndin kannist við, að ekki sje rjett að gera Hólmahálsveginum lægra undir höfði en flestum öðrum vegum á fjárlagafrv., og samþ. þessa hóflegu miðlunartillögu mína. Þá skal jeg geta XXIII. brtt. á þskj. 472, sem fer fram á lítilsháttar styrk til aldraðrar, heilsubilaðrar konu, sem sumir hv.þdm. munu kannast við, ekkju Jóns Stefánssonar síldarmatsmanns á Seyðisfirði, en hann andaðist s.l. sumar. Það hefir tíðkast og þótt sanngjarnt að styrkja nauðlíðandi ekkjur starfsmanna ríkisins, og jeg fullyrði, að þessi kona er á allan hátt makleg slíks stuðnings. Fjvn. hefir tekið upp einn eða fleiri slíka liði, og jeg vænti þess, að hún sjái sjer fært að taka þennan litla styrk með. Jeg sje ekki ástæðu til að fara ítarlega út í brtt. nefndarinnar, en læt nægja að sýna afstöðu mína við atkvæðagreiðslu. Jeg skal þó láta þess getið, að mjer þykir ekki allskostar víðeigandi að tálga 5000 kr. af því litla fje, sem Fiskifjelagi Íslands hefir verið ætlað. Fjelagi þessu hefir altaf veist örðugt að fá fje frá fjárveitingarvaldinu, svo sem það hefði þurft til þess að verða hliðstætt Búnaðarfjelagi Íslands, eins og það hefði átt að verða. Það var um eitt skeið hálfdrættingur við Búnaðarfjelagið, en nú hefir það ekki nema á við það. Það er fjarri mjer að vilja á nokkrum hátt rýra styrkinn til Búnaðarfjelagsins, en eins og nú standa sakir finst mjer það lýsa of miklu skilningsleysi á verkefni Fiskifjelagsins að leggja sig niður við að tálga af því þennan 5000 króna styrk. Að vísu hækkaði hv.fjvn.Nd. þennan lið um þessa umræddu upphæð frá því, sem var í frv. stjórnarinnar, en jafnrjettmætt er það fyrir því. Þá er hjer ein brtt. enn frá nefndinni, sem jeg vil lýsa óánægju minni yfir. Nefndin leggur til að lækka styrkinn til markaðsleitar erlendis, og skal jeg ekkert um það segja út af fyrir sig. Hitt tel jeg lakara, að nefndin leggur til að fella úr fjárlagafrv. þá skiftingu þessarar fjárveitingar, sem hv.Nd. lagði til. Jeg tel illa farið, að þau drög til skipulags á þessu máli, sem hv.Nd. lagði til, sjeu niður feld, og jeg álít óheppilegra að ganga frá þessari fjárveitingu svo sem hjer er gert. Jeg skal svo ekki lengja umræður frekar, nema tilefni gefist.

Jón Baldvinsson Mjer hefir fundist það liggja í loftinu og koma jafnvel fram í tali sumra háttv. íhaldsmanna, síðan þessar tillögur hv.fjvn. komu fram, að hún væri nú búin að bjarga föðurlandinu úr þeim voða, sem ógætni hv.Nd. hefði verið búin að steypa því í. Jeg get ekki tekið þátt í þessari aðdáun á starfi hv.fjvn., og jeg er hræddur um, að hún eigi ekki lof skilið fyrir allar niðurskurðartillögur sínar. Jeg er líka hræddur um, að sumar þessar tillögur hennar reynist ekki haldgóðar sparnaðarráðstafanir, og það muni koma fram í dagsljósið, þegar landsreikningurinn fyrir árið 1928 verður lagður fyrir Alþingi. Það væri full ástæða til að athuga vandlega, hvort ekki er verið með sumum tillögum nefndarinnar að draga fjöður yfir einhver þau útgjöld ríkissjóðs, sem óhjákvæmileg eru, útgjöld, sem stjórnin verður að borga, hvað sem fjárlögin segja. Það er ekki til annars en að draga sjálfan sig á tálar að vera að færa niður að miklum mun áætlaða útgjaldaliði á fjárlögunum, ef sú niðurfærsla fer í bága við reynslu undanfarinna ára. Jeg get því ekki tekið undir þann lofsöng um hv.fjvn., sem mjer heyrist, að sumir vilji nú kyrja. Jeg skal játa, að nokkur ástæða er til þess að hafa jafnvægi í fjárhag ríkissjóðs í fjárlögunum, en það er hægt án þess að ganga jafnlangt í niðurskurðinum og hjer er gert. En það er ekki nauðsynlegt, að þetta jafnvægi haldist nákvæmlega á öllum tímum. Það getur verið ástæða til að leggja fram fje á kostnað framtíðarinnar, einmitt í því skyni að auka tekjurnar síðar. Hæstv. forsrh. (JÞ) mun nú sjálfur vera kominn á þá skoðun, að nauðsynlegt sje til þess að komast yfir krepputíma að nota fje ríkissjóðs til þess að auka verklegar framkvæmdir og hjálpa atvinnuvegunum að minsta kosti óbeint. Ríkissjóður fær líka margvíslegar tekjur af framkvæmdum sínum, hvort sem um er að ræða bættar samgöngur, hafnarbætur eða aðrar þarflegar framkvæmdir. Þó að þetta kosti mikið fje í bili, fær ríkissjóður, vegna aukinnar framleiðslu, þá uppskeru áður en langt líður, sem borgar allan tilkostnað og meira en það. Þegar litið er á þessa hlið málsins, fer að verða vafasamt, að hv.fjvn. hafi hitt naglann á höfuðið með þessum hlífðarlausa niðurskurði sínum. Máli mínu til sönnunar skal jeg nú drepa á nokkur atriði, sem ekki virðast vel fallin til virkilegs sparnaðar, þó að þau kunni að sýna minni tekjuhalla á fjárlagafrv. 1. brtt. nefndarinnar er um framlag til landhelgisgæslu. Í raun og veru minkar nefndin alls ekki þann kostnað, enda gæti hún það ekki. Hún minkar að vísu framlag ríkissjóðs, en því fylgir sá böggull, að það, sem sparast á þann hátt, á að taka úr landhelgissjóði. Nefndin segir í áliti sínu, að hún líti svo á, að landhelgissjóður sje svo vel stæður, að hann geti vel bætt á sig þessari fjárhæð. Með þessu móti getur fjvn. að nafni til lækkað útgjöld ríkissjóðs um 65 þús. kr., og tekjuhallinn lækkar þá að sama skapi. En þetta er enginn raunverulegur sparnaður. Fjeð er bara tekið úr öðrum vasa ríkissjóðs og látið í hinn. Í raun og veru er hjer aðeins um einskonar blekking að ræða, til þess að láta fjárlögin líta betur út. Landhelgissjóðurinn er vitanlega eign ríkisins, og hv.fjvn. á ekkert lof skilið fyrir að flytja svona peningana úr einum vasanum í annan, þar sem hin raunverulega útkoma breytist ekki neitt. Mjer skilst, að svipað gildi um fleiri till. frá nefndinni, t. d. þessa 5000 kr. lækkun til yfirskattanefnda. Þarna er aðeins um áætlunarupphæð að ræða og ekki ósennilegt, að það komi fram í landsreikningnum, að hún sje ekki of hátt áætluð. Líku máli gegnir um framlagið til hælisins í Kristnesi og gjöld vegna jarðræktarlaganna. Þetta eru alt áætlunarupphæðir og engar líkur til, að þessar tillögur nefndarinnar leiði til nokkurs sparnaðar á þessum liðum. Jeg gæti komið fram með samskonar till. um að áætla ekki neitt, en það væri á móti allri reynslu. Hið sama er með frv. hæstv. stjórnar. Þar eru ekki settir inn liðir, sem munu reynast nauðsynlegir, og ef hæstv. stjórn hefði verið samviskusöm, þá hefði hún átt að setja þá inn. En þá hefði auðvitað tekjuhallinn orðið meiri. Það er nauðsynlegt, að útgjaldaliðir fjárlagafrv. sjeu svo rjettir, að þeir fái staðist, en meðferð sú, er frv. fjekk í hv.Nd., sýnir, að svo var ekki, og því hefir þeim verið breytt eins og þeir nú eru. Að jeg ekki tali um, að hæstv. stjórn gleymdi að gera ráð fyrir nokkur hundruð þúsund kr. tekjufrv., sem hún gerði ekki ráðstafanir til að kæmi fram. Á jeg þar við frv. um gengisviðaukann. Svo er hv. nefnd samt sem áður að klípa af áætlunarupphæðunum. Er það mjög vafasöm aðferð og getur verið stórhættuleg, ef dregið er svo mikið úr þeim, að virkilegar útborganir ríkissjóðs fari langt fram úr þeim. Jeg hefi talið mjer skylt að minnast á þessa liði, sem eiga að vera eins og til þess að prýða fjárlögin, þó að þeir bæti á engan hátt fjárhag ríkissjóðs. Þá vil jeg minnast á till.hv. nefndar um að fella niður eftirgjöfina til Stokkseyrar, 10 þús. kr. Minnist jeg á þetta vegna þess, að svo stendur á, að ríkissjóður veitti þetta lán vegna sjerstaks óhapps, sem henti þetta kauptún. Og mjer er sagt, að stjórnin hafi þó gefið vilyrði fyrir því, að þetta yrði gefið eftir. Jeg heyri nú sagt, að hv.fjvn. hafi í huga að koma með till. um þetta undir öðrum lið. Jeg ætla mjer ekki að víta nefndina fyrir þetta, en jeg álít, að það hefði verið rjett að láta þetta standa á þessum stað, sem það stóð, til þess að það sæist glögt af fjárlögunum, hvað við fjeð hefir verið gert. Það er því aðeins form hv. nefndar, sem jeg er á móti. Þá vildi jeg víkja að brtt. mínum við fjárlagafrv. Þær eru nokkuð margar, en þegar jeg sá, hve margar till.hv.fjvn. voru, sem taka þurfti til athugunar hvort eð var, þá rjeðist jeg í það að flytja þessar till., þó að jeg gengi að því vísu, að þær mundu ekki fá áheyrn. Mjer þykir samt hlýða að sýna það, að þær hafa við rök að styðjast. Fyrsta brtt. mín er í þrennu lagi og fer fram á það, að fella niður skólagjöld þar, sem þau eru talin til tekna ríkissjóðs. Þetta er komið inn í fjárlögin fyrir nokkrum árum, en er ekkert annað en illþyrmisleg tilraun til þess að hindra það, að fátækir menn fái notið skólamentunar, því að ríkissjóð munar sáralítið um þessa fjárhæð, 150 kr. fyrir manninn, en fátækum mönnum er þetta mjög tilfinnanlegt gjald, þar sem þeir einnig þurfa að kosta sig langt frá heimilum sínum. Og allir vita, að það er dýrt að búa í kaupstöðum, auk þess sem nú er óvenjuleg kreppa í landinu. Því harðneskjulegra er þetta gjald, sem bolar fátækum mönnum frá því að geta stundað skólanám. Það er að vísu hægt nú að gefa fátækum og efnilegum nemendum eftir skólagjald, en það er á valdi skólastjórnarinnar, hverjir verða þess njótandi, og eins og ræður af líkum, þá verða þeir sárfáir. Jeg hefi heyrt sagt, að þessi eftirgjöf sje framkvæmd þannig, að öll skólagjöld sjeu krafin inn að haustinu og síðar ákvarðað, hverjum skuli gefið eftir skólagjaldið, og sje þeim þá greitt það til baka. En þessu fylgir það óhagræði, að fátækir menn hafa þurft, þrátt fyrir eftirgjöfina, að berjast við það að útvega sjer peninga fyrir gjaldinu, án þess þó að hafa nokkra vissu fyrir því, að þeir yrðu eftirgjafarinnar aðnjótandi. Í skólunum eru svo margir fátækir nemendur, að það verður aldrei nema örlítið brot, sem verður aðnjótandi þessa náðarbrauðs. Því álít jeg rjett að fella niður þessi skólagjöld, og I. og IX. brtt. lúta að því. Jeg álít óþarft að tala meira fyrir þessari till. hjer. Samskonar till. hefir verið rædd í hv.Nd. Skilst mjer, að ekki sje hægt að finna nein rök fyrir því að halda þessum skólagjöldum. Hygg jeg, að aðeins sje um stífni að ræða hjá sumum þeim mönnum, sem vilja halda þeim, og að hjá öðrum sje þetta hugsað sem hemill til að hindra það, að landsmenn verði of mentaðir. Þá vildi jeg minnast á brtt. mína um fjárframlag til akvegar yfir Fjarðarheiði. Þykist jeg þar eiga vísan stuðning hæstv. atvrh. (MG), því að það er af hans hvötum, sem jeg ber till. fram. Mjer þætti því vænt um, ef hann kæmi hingað í hv. deild. Snemma nú á þinginu var flutt till. um það að fela ríkisstjórninni að láta rannsaka vegarstæði yfir Fjarðarheiði. Kom þá fram í umr., að erfitt væri að bera fram till. um fjárveitingu til vegagerðarinnar fyr en mælt hefði verið fyrir veginum, en hæstv. atvrh. sagði, að mjer mundi alveg óhætt að bera fram till. um 50–100 þús. kr. fjárveitingu til þess að byrja með strax. Jeg hefi því með till. minni orðið við tilmælum hæstv. ráðh. og þykist því vita, að hann með meiri hluta sínum hjer í hv. deild muni styðja till. Býst jeg við, að þetta verði eina brtt. mín, sem fær meiri hluta hv.þdm. með sjer. En það er sýnishorn af yfirgangi stjórnarflokksins hjer í hv. deild, að þó að traust mitt til hæstv. atvrh. sje mikið í þessu máli, þá hefi jeg ekki þorað annað en að flytja varatill., 50 þús. kr., þó að jeg telji víst, að hæstv. ráðh. muni gera alt, sem hann getur, til þess að koma 100 þús. kr. fjárveitingunni í gegn. En jeg veit, að honum er ekki ofvaxið að fá samþyktar 50 þús. kr. Svo á jeg einnig vísan stuðning hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), því að ekkert er jafnmikið áhugamál kjördæmi hans eins og þessi vegur, og meðflokksmenn þeirra eru vísir til að veita þeim liðsinni sitt. Veit jeg þá ekki, hverjir geta verið á móti till. Ef hæstv.forsrh. (JÞ) er nærstaddur, þá vildi jeg mjög gjarnan, að hann hlustaði á mál mitt, enda þótt atriði það, sem jeg ætla að minnast á, heyri ekki undir starfssvið hans, en það er um uppbót til Daníels verkstjóra Hjálmssonar. Daníel var lengi vegaverkstjóri hjá ríkissjóði, en var sviftur stöðunni eftir margra ára starf, þannig, að hann taldi sjer gert rangt til, og sendi hann því Alþingi erindi þess efnis, að sjer yrðu veittar bætur fyrir tjón það, sem hann hefði beðið við frávikninguna. Fór hann nú síðast fram á 20 þús. kr., og er sú upphæð miðuð við tímann, sem liðinn er síðan honum var vikið úr stöðunni, en það var 1913. Hafa þessi erindi frá honum legið fyrir þinginu undanfarin ár, ásamt meðfylgjandi plöggum. Er meðal annars í plöggum þessum mjög harðort skjal frá þáverandi landsverkfræðingi, Jóni Þorlákssyni, dags. 12. ág. 1913, þar sem hann er að verja sig út af því að hafa vikið Daníel frá starfanum. Þótt við fljótan yfirlestur þessa skjals virðist hafa verið margar ástæður til þess að víkja Daníel frá, þá verða menn eftir yfirlestur svars umsækjanda í miklum vafa um, hvort ástæðurnar hafi verið svo ríkar eins og Jón Þorláksson vill vera láta í brjefi sínu til stjórnarinnar. Hann telur manninn óhæfan til þess að hafa starfið á hendi, en tekur það aftur seinna í brjefinu, þar sem hann segir, að Daníel haldi mönnum vel að vinnu, og að verkin, sem hann skili, sjeu vel að vöxtum o. fl., sem mest er áríðandi fyrir verkstjóra. Maður, sem hefir þessa kosti, en ekki fleiri ókosti en teknir eru fram í brjefi landsverkfræðingsins, verður varla talinn óhæfur verkstjóri. Það má einnig sjá af skjölunum, að það er ekki alveg sannleikanum samkvæmt, sem Jón Þorláksson segir í brjefi sínu til stjórnarinnar, að hann hafi tekið Daníel fyrir þrábeiðni hans, því umsækjandi segir í svari sínu, að hann hafi aðeins einu sinni sótt um að mega halda starfinu áfram, og það verður ekki kallað þrábeiðni. Í brjefi umsækjandans er þess getið, að hann hafi ekki hlíft sjer við vinnuna, og að hann hafi orðið veikur af vosbúð við starf sitt í þjónustu landsins, og liggur ekkert fyrir, sem hrekur það. Getur vel verið, að landsverkfræðingurinn og verkstjórinn hafi ekki átt skap saman. Þeir hafi verið of stórbrotnir báðir. Og auk þess er það alkunna, að verkfræðingar vilja ekki taka leiðbeiningum leikmanna, enda þótt reynslan hafi sýnt, að þeir hafi rjett fyrir sjer. Mætti nefna ýms dýr dæmi því til sönnunar. Eru ýmsir vegir og brýr hjer á landi, sem bera merki þess, að betra hefði verið að fara eftir tillögum staðkunnugra manna um byggingu þeirra. Jeg hefi borið fram till., sem þó er ekkert í námunda við það, sem Daníel fer fram á, sem sje 2 þús. kr. í stað 20 þús. kr., sem hann biður um, því jeg get ekki varist því, að mjer finst maður þessi hafa verið beittur órjetti. Hann hefir sýnt dugnað við starf sitt í mörg ár, og hann hefir ekki orðið sannur að sök um neitt það brot, er rjettlæti það, að hann var sviftur starfanum. Jeg ber till. meðfram fram til þess að fá að heyra frá hæstv. stjórn, hvaða ástæður hún hefir fram að færa fyrir því, að maður þessi fái ekki þessa upp bót, og hvort hann hafi maklega verið sviftur stöðunni. Jeg hefi orðið nokkuð langorður um þetta atriði, en jeg hefi mátt til að skýra málið nokkuð ítarlega vegna hinna mörgu plagga, sem umsókninni fylgja. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á brtt. mína við 14. gr., B, II, e, um lokastyrk til Sigurkarls Stefánssonar. Maður þessi tók stúdentspróf úr stærðfræðideild mentaskólans 1923 með I. einkunn. Síðan hefir hann lesið stærðfræði við háskólann í Kaupmannahöfn og hefir þaðan ágæt meðmæli kennara sinna, auk þess sem hann hefir fengið vottorð frá dr. Ólafi Daníelssyni, er segir, að Sigurkarl sje einn af efnilegustu nemendum, sem hann hafi kynst. Tel jeg þau meðmæli mikils virði. Og því meiri þörf er honum á þessum styrk, þar sem hann hefir fyrir fjölskyldu að sjá og á því eðlilega við þröngan fjárhag að búa. Og mjer er kunnugt um það, að aðstandendur hans geta ekkert lagt honum af mörkum. Það hefir verið venja þingsins að veita stúdentum lokastyrk, og maður þessi væntir þess að geta lokið embættisprófi vorið 1928, ef hann fengi þennan styrk. Jeg hefi stungið upp á 1500 kr., en vegna hins ríkjandi sparnaðaranda hjer í hv. deild, þá hefi jeg borið fram varatill. um 1000 kr. Þá er það XI. brtt. við 15. gr., um styrk til Bjargeyjar dóttur Páls Árnasonar lögregluþjóns. Hún hefir stundað hljómlistarnám í nokkur ár og er nú að fullkomna sig hjá frægum kennara í Noregi, Sverre Jordan. Henni hefir ekki verið veittur neinn styrkur áður. Foreldrar hennar, sem hafa fyrir mjög mikilli ómegð að sjá, hafa hingað til hjálpað henni. Faðir hennar segir í umsókninni, að hann eigi 9 börn, og skiljanlega getur hann ekki lagt mikið til að hjálpa dóttur sinni. Jeg leyfi mjer því að stinga upp á, að þessari stúlku verði veittur 800 króna styrkur. Hún hefir ágæt meðmæli frá kennurum sínum utanlands og auk þess frá Páli Ísólfssyni hjer heima, en orð hans verða að gilda sem hæstarjettardómur um það, hvort hljómlistarnemendur hafi listgáfu eða ekki. Hann segir, að þessi stúlka sje gædd miklum músikgáfum og „framúrskarandi ástundunarsöm.“ í styrkbeiðninni er farið fram á 2500 krónur, en í till. minni er aðeins stungið upp á 800 krónum. Svo mjög tek jeg til greina í till. minni sparnaðarhvatningu hv.fjvn., að jeg tek ekki nema tæpan 1/3 af því, sem um er beðið, og er það þó ekki hátt. Það hefir víst alveg farið fram hjá bændum þingsins, að ungur og efnilegur mentamaður, sem nú er kennari á Akureyri, hefir sótt um styrk til þess að rannsaka „eðli og uppruna þúfna og annara yfirborðsmyndana, algengra hjer á landi.“ Jeg býst við, að þetta erindi hafi farið algerlega fram hjá öllum þingbændum, því að annars er óhugsandi, að þetta málefni hefði ekkert verið nefnt og ekkert borið fram um það, þegar svo langt er liðið á þingtímann og fjárlagafrv. komið til 2. umr. hjer í hv.Ed. Það er því ekki annað mögulegt, en að algerlega hafi sjest yfir þetta erindi, því að annars myndu þeir hafa viljað hafa frumkvæði að því að stinga upp á einhverju í þessum tilgangi. En með því að ekkert kom frá hv.fjvn. um þetta, þá rjeðist jeg í það að gera till. um, að Pálma Hannessyni væri veittur 2500 króna styrkur til þeirra rannsókna, sem segir í XVII. brtt. á þskj. 472. Jeg þekki ofurlítið þennan mann, og ef menn kynnast honum og vita um þann áhuga, sem hann hefir, ekki einungis fyrir þeirri rannsókn, sem hjer er um að ræða, heldur líka rannsókn landsins yfirleitt, þá held jeg, að menn myndu verða fúsir til þess að veita honum nokkurn styrk. Jeg sje ekki, að annar maður sje nú líklegri til þess að taka þar við, sem Þorvaldur Thoroddsen hætti, heldur en einmitt þessi ungi mentamaður. Hann hefir mikla kosti til að bera, því að auk þess sem hann er góður vísindamaður, er hann mjög duglegur ferðamaður og vanur öllu ferðavolki í óbygðum og hefir sýnt í því hinn mesta dugnað og framtakssemi. Jeg skil því varla, að það líði á löngu þangað til, að í fjárlögunum verður tekin upp fjárveiting til jarðfræðirannsókna hjer, en jeg held, að það væri kannske rjettara að byrja á því, sem hann fer hjer fram á að rannsaka, og held jeg, að fyrir búnaðinn geti það haft sína þýðingu. Jeg minnist þess, að þegar jeg var ungur drengur, þá voru áhrif frá Ólafsdalsskólanum byrjuð að koma vestur á land, þau áhrif, að stöku bændur voru byrjaðir að sljetta tún sín, rífa niður þúfurnar og gera þar sljett beð. Þetta mætti mjög misjöfnum dómum. Einstaka framkvæmdamenn sáu, að þetta var til mikils gagns, en margir vildu ekki líta við þessu, þóttust hafa góðar og gildar ástæður til þess að líta ekki við þúfnasljettum; það var sem sje það, að ef farið væri að rífa niður þúfnakollana og sljetta, þá myndi yfirborð túnsins verða svo miklu minna, þegar búið væri að taka þúfnakollana burt. En jeg vona, að slík hjátrú sje ekki hjá mönnum hjer á þingi, svo að þeir af þeim ástæðum verði á móti því að rannsaka eðli og uppruna þúfna. Mjer er sagt, að það sje ekki í nærri öllum löndum, að slík þúfnamyndun sem hjer eigi sjer stað, en það væri nógu fróðlegt að eiga til vísindalega rannsókn á því, hvernig slíkar myndanir verða; jeg gæti hugsað, að það væri nógu fróðlegt fyrir landbúnaðinn. Það var einhver að segja það við mig, þegar þessi umsókn kom fram á þinginu fyrst, að það væri alment brosað að þessu meðal bænda, og maður, sem var trúaður á þetta, sagði, að þessi mentamaður hefði gert illa í því að nefna ekki þúfurnar latnesku heiti, til þess að gera þetta verk svolítið vísindalegt. - Umsóknin hefði kannske haft meira fylgi í þinginu, ef hann hefði að einhverju leyti orðað umsókn sína á latínu, eða að minsta kosti gefið þúfunum latnesk nöfn. En jeg þykist vita, að þessa þurfi nú ekki, og að þegar bent er á þetta, þá muni bændur í þessari hv. deild fúslega fallast á þetta og veita þessum unga og líklega manni styrk til þessara rannsókna, þann, sem hann fer fram á. Jeg spái því, að það verði ekki mörg ár áður en sá maður stendur fyrir jarðfræðirannsóknum hjer á landi, eins og jeg hefi drepið á áður. Þá kem jeg að lið, sem er brtt. við 63. brtt.fjvn. á þskj. 449. Það er till. um að gera nokkuð annað úr tillögunni um Byggingarfjelag Reykjavíkur heldur en hv. nefnd vill vera láta. Nefndin leggur til, að þessu fjelagi verði ekki veittur neinn styrkur, heldur feldur niður sá styrkur, sem það hefir samkvæmt tillögu hv.Nd. Af því að þetta er orðið dálítið sjerstakt mál, öðruvísi en títt er um smávægilega þingstyrki, þá vil jeg að nokkru leyti rekja tildrögin að því, að fjelag það, er hjer um ræðir, var stofnað og tók til starfa. Það var stofnað árið 1919, á þeim árum, þegar langmest bar á húsnæðisvandræðum í Reykjavík. Þá var svo mikið húsnæðisleysi, að stórar fjölskyldur urðu að húka í svolítilli herbergiskytru, og allir urðu að láta sjer það lynda, sem þeir höfðu, því að ef þeir einhverra hluta vegna mistu húsnæði sitt, þá voru aðrir undir eins komnir í þeirra stað og engin tiltök að fá neitt í staðinn. Húsnæðisvandræðin hafa aldrei verið eins mikil og þá, þegar mest var „spekúlerað“ í síldinni og seðlaflóð Íslandsbanka flæddi yfir landið og einstakir menn og hið opinbera hafði talsvert miklu úr að spila, en þá var ekki sjeð fyrir þeirri lífsnauðsyn að sjá fólkinu fyrir sæmilegum íbúðum í kaupstöðunum. Stofnun fjelagsins var þá knúin fram af þörf nokkurra fátækra manna. Hugmyndin var ekki ný. Hún hefir verið framkvæmd erlendis á þann hátt, að nokkuð stór hluti verkamanna hefir slegið sjer saman og myndað fjelagsskap, og þessi fjelagsskapur hefir svo verið styrktur af bæjarfjelögum og ríkjunum að mjög miklu leyti, jafnvel 30–40% af byggingarkostnaðinum. Auk þessa styrks hafa þessi fjelög fengið mjög góð lán út á 1. og 2. veðrjett í byggingum sínum. Eftir þessum fyrirmyndum, sjerstaklega þýskum, var Byggingarfjelag Reykjavíkur stofnað. Menn voru þá stórhuga og litu svo á, að eftir því sem peningamagnið í landinu ykist, myndi hægt að ráðast í miklar byggingar, og allmargir meðal hinna fátækari manna gengu í þennan fjelagsskap. Það var safnað dálitlu hlutafje, en þó að nokkurt fje væri þá í umferð hjá landsmönnum, þá máttu þeir ekki missa af miklu til fyrirtækja, frá nauðsynjakaupum, svo að það fje, sem heimt var, var haft í 100 króna hlutum, og var því þannig til hagað, að hver maður, sem fjekk 2 herbergi og eldhús, lagði til 300 kr. í hlutum, 100 kr. fyrir herbergið. Dálítið af þessu fje var frá áhugasömum mönnum, sem töldu þessa aðferð heppilega til að byggja hús, og jeg vil geta þess, að bæjarstjórn Reykjavíkur, henni til maklegs lofs, tók vel undir það að veita fjelaginu nokkurn styrk. En að hún tók svo vel undir þetta mál þá, var af því, að borgarstjóra og bæjarfulltrúum var það vel ljóst, að húsnæðisvandræðin voru að verða óþolandi í bænum, þar sem heilum fjölskyldum með 6–8 mönnum var samanhrúgað í litlum herbergiskytrum; afleiðingarnar af þessu urðu líka oftast þær, að mikil veikindi urðu hjá þessu fólki. Og enginn veit, hve margir af þessum mönnum hafa orðið að leita til sveitarinnar, og hún varð að taka á sig útgjöld, sem sköpuðust af því, að fólkið hafði ekki nægilega loftgóðar íbúðir, sem það gat lifað heilsusamlegu lífi í. Bæjarstjórnin veitti fjelaginu þess vegna ríflegan styrk á fjárhagsáætlun sinni í nokkur ár, sem var alt að 10% af byggingarkostnaðinum, og fjelagið fjekk alt að 5% af byggingarkostnaðinum frá ríkinu. Hús þess kostuðu nokkuð á fjórða hundrað þúsund krónur; það voru upphaflega 36 íbúðir, en það voru líka íbúðir, sem ætlaðar voru mönnum. Það voru ekki íbúðir eins og þær, sem flestir verkamenn bjuggu þá í og verða enn að hafa; það voru bjartar og rúmgóðar íbúðir með öllum þeim þægindum, sem þá voru algeng í húsum. Steinhús þau, sem fjelagið reisti hjer austur í bænum, kostuðu liðlega 200000 krónur og timburhús, sem fjelagið bygði, rúmlega 100000 kr. Þetta var gert þegar dýrtíðin var sem mest, árin 1919–'21, og það gefur að skilja að sá byggingarkostnaður, sem þá var, var svo margfalt meiri en sá, sem nú er. Svo að þó að fjelagið hafi fengið 15% af byggingarkostnaði sínum, þá stendur það þó svo miklu ver að vígi heldur en þeir, sem nú eru að byggja, og auk þess var ráðist í þessar byggingar, þegar þörfin var mest, og þegar hvorki ríkisstjórn nje bæjarstjórn eða einstakir menn höfðu framkvæmd til að gera það. Jeg álít þess vegna, að þeir menn, sem lögðu sína smáu skildinga í það að koma upp þessum myndarlegu byggingum, þeir eigi það fullkomlega skilið, að þeim sje veittur sá styrkur, sem nú er farið fram á, sá styrkur, sem hv.Nd. sýndi þá sanngirni og þann skilning að samþykkja. Hið opinbera var alveg ófáanlegt til þess að hefjast handa. Það var fyrst og fremst af því, að sú stefna rjeði þá, eins og víst nú líka, að það sjeu einstaklingarnir, sem eigi að hafa framkvæmdirnar í öllu. En það sjest, að það verður stundum lítið úr einstaklingsframtakinu, og að minsta kosti varð ekki á þessum árum neitt úr því, að einstakir menn rjeðust í að byggja íbúðir handa húsnæðislausu fólki, og það var ekki einstaklingsframtakið, heldur samvinna og fjelagsskapur allmargra fátækra manna, sem rjeðist í að reisa þessar heilsusamlegu íbúðir, sem gátu tekið á móti 36 fjölskyldum. Þegar þessar byggingar voru reistar var renta af peningum nokkuð há, en síðar urðu vextir af peningalánum enn hærri. Varð það til þess að gera þeim alt miklu erfiðara, sem ráðist höfðu í slík fyrirtæki á þessum dýra tíma. Húsaleigan var ákveðin með það fyrir augum, að húsin gætu nokkurn veginn svarað vöxtum og afborgunum af lánum þeim, er á hvíldu, en eins og áður er sagt, hækkuðu vextir síðar að miklum mun, og jókst útgjaldabyrði fjelagsins um mörg þúsund krónur við það. En húsaleiguna var ekki unt að hækka vegna þess, að hún var fastákveðin með samningum milli leigjenda (sem flestir voru líka eigendur), og varð ekki breytt, meðan þeir stóðu í skilum. Nú hefði alt gengið vel, ef tvent hefði ekki komið til, ef rentubyrðin hefði ekki aukist til stórra muna og atvinnuleysi haldist um margra ára skeið. Lán fjelagsins voru öll í víxlum í upphafi, og annar bankinn heimtaði, að veðdeildarlán yrði tekið og víxlarnir borgaðir niður með því. Þetta var og gert, en veðdeildarbrjefin seldust ekki nema fyrir 3/4, þannig, að sá, sem tók veðdeildarlán, fjekk ekki fyrir sitt 100 króna brjef nema 75 krónur, og jafnvel þó að veðdeildarlánin sjeu veitt til nokkuð langs tíma, þá verða þau með slíkum kjörum svo dýr, að vextir af þeim nálgast víxilvexti. Og þegar lántaka gegn 1. veðrjetti er svo óhagstæð, þá má geta nærri, hvaða kjör eru á lánum, sem veitt eru út á 2. veðrjett. Nú eru vextir af víxillánum í Íslandsbanka um 8% með framlengingarkostnaði og stimpilgjaldi; og þetta verður fjelagið að greiða af allháum víxli, sem er í þeim banka. Aftur eru vaxtakjörin á lánum Byggingarfjelagsins betri í Landsbankanum. Og það er aðallega vegna háu vaxtanna nú, sem fjelagið sækir um styrk. Rentubyrði fjelagsins árið 1925 var kr. 18630.20. Og skuldir fjelagsins eru á þriðja hundrað þúsund krónur. En atvinnuleysistímarnir 1921–1924 hnektu líka hag fjelagsins. Á þessum árum er meira eða minna af fólki, sem gengur atvinnulaust heil og hálf misserin, og þegar menn hafa ekkert að starfa, eiga menn líka erfitt með að borga. Menn geta ímyndað sjer, og jeg veit, að hv.þm. muni skilja það, að þegar fátækir verkamenn hafa mist sína atvinnu, þá líður ekki á löngu, þangað til þeir komast í þrot og verða að skulda hjá húseigandanum og hjá kaupmanninum, og ef þeir ekki hafa lánstraust, þá verða þeir að leita til sveitarfjelagsins. Verði menn fyrir veikindum fer á sömu leið. Það hefir altaf viðgengist, að menn hafa skuldað húsaleiguna einhvern hluta úr vetri, þann tímann, sem menn hafa haft minst að gera. En útgjöldin eru þá oft og tíðum mikil fyrir fjölskylduna, því að útgjöldin eru þá enn meiri en að sumrinu til, svo sem kostnaður við ljós og hita. Nú gengur þetta oft vel hjá mörgum manni, sem skuldar yfir vetrarmánuðina, hvort sem það er húsaleiga, úttekt hjá kaupmanninum eða þá bankalán. Verkamaðurinn getur borgað þetta upp af sumarkaupi sínu, ef vel gengur. En nú getur komið fyrir, að einhver óhöpp beri að höndum, t. d. að sá, sem vinnur fyrir heimilinu, veikist, verður að borga mikið fje í kostnað við læknishjálp o. fl. Auk veikindakostnaðarins fer hann þá líka á mis við atvinnu, sem hann annars hefði notað til að framfleyta sjer og sínum á. En það er sama hvers vegna hann ekki getur borgað, hvort það er vegna veikinda eða vegna atvinnuskorts, skuldin er orðin til, og flestir skuldunautar munu þá vilja reyna að bíða þar til atvinnutíminn kemur, í von um, að eitthvað rætist úr og þeir fái eitthvað upp í skuld sína. En langmest af húsaleiguskuldum Byggingarfjelagsins hefir orðið til af þeim ástæðum, og á þann hátt, sem jeg hefi nú lýst. Þegar svo koma mörg atvinnuleysisár í röð, þá safna verkamenn miklum skuldum, og mikið af þeim skuldum tapast, því að atvinna þeirra gefur víst sjaldan meira en svo, að þeir á hverjum tíma aðeins geti fleytt fram fjölskyldum sínum. Og kemur þá til ákvarðana lánardrotna, hvað gera skuli. Nú eru flestir svo, að ef einhver skuldar, þá teygja þeir sig í lengstu lög til þess að ná inn fjenu, kannske með smáafborgunum á löngum tíma. Og sumt kemur inn, en sumt ekki. Veldur því þá oft annaðhvort atvinnubrestur eða heilsubilun, sem getur jafnvel orðið til þess, að menn þurfa að leita til sveitarsjóðs. Það er nú svo um verkafólkið, að ef það skuldar, þá getur það ekki borgað, nema atvinna sje góð. En ef sá eini möguleiki bregst, eða ef fólkið verður fyrir áföllum, þá eru litlar líkur fyrir því, að skuldin náist. Þá kemur þetta til greina. Og að því er snertir Byggingarfjelagið, átti stjórn þess að víkja hverjum manni úr íbúðinni, er ekki gat borgað mánaðarlega? Það var auðvitað hægt undir húsaleigulögunum að láta fógeta reka mennina út. Jeg efast þó um, að það sje jafnvel venja hjá einstökum mönnum, er hús eiga. Þeir munu vafalaust teygja sig langt í því að gefa gjaldfrest, í von um, að það geri leigjendunum auðveldara að komast fram úr því að jafna skuldina, og að þannig fengju þeir á endanum peninga sína borgaða. En þegar ár eftir ár koma slík ár sem þessi mörg undanfarin atvinnuleysisár, þá safnast mönnum skuldir, sem þeir geta ekki borgað upp að sumrinu, en næsta vetur safnast svo enn nýjar skuldir. En af hverju stafar þetta? Er það stjórn Byggingafjelagsins að kenna? Nei, það er þeim mönnum að kenna, sem binda togarana og koma þannig í veg fyrir, að menn geti unnið; því að frá sjávarútveginum stafar sú atvinna, sem hjer fæst í Reykjavík, að langmestu leyti. Þegar svo atvinnuleysi er sumar eftir sumar, þá er skiljanlegt, að það safnist fyrir skuldir hjá verkamönnum, og þá er líka hætt við, að þeir, sem hjá þeim eiga, tapi, er fátækari hluti fólksins verður að leita til sveitarsjóðs til þess að geta lifað. En eins og kunnugt er, borga sveitarsjóðir ekki áfallnar skuldir þeirra manna, sem þeir taka við. Árin 1922 –'23 og 1925 og síðastliðið ár söfnuðust skuldir við Byggingarfjelagið, sem eru þó ekki meiri en það, að þær nema um 6% tapi af húsaleigu fjelagsins. Nú vil jeg segja háttv.fjvn.- mönnum það, að verkamenn geta ekki, eins og t. d. háttv.þm. Seyðf. (JóhJóh), farið í ríkissjóðinn og látið hann borga fyrir sig húsaleiguna, eða eins og háttv. 2. landsk. (IHB), sem í hvert skifti, er kvennaskólann vantar peninga, getur komið til ríkissjóðs eða til þingsins og sagt: Getið þið nú ekki veitt okkur 2 þús. kr. í viðbót? o. s. frv. Og við segjum auðvitað jú undir eins. Enda er það líka sjálfsagt. Þó er skólinn „privat“-stofnun. En jeg skal gjarnan bæta því við, að jeg hefði ekkert á móti því, að kvennaskólinn væri ríkisskóli, en ekki „privat“-stofnun. En verkamenn geta ekki gengið í ríkissjóðinn og heimtað að fá húsaleigu sína greidda þaðan.

En kvennaskólinn hefir ekki verið kröfuharður!

. Nei, nei, en þegar hann vantar peninga, þá kemur hann bara til þingsins, og það er svo elskulegt að veita honum altaf styrk, alveg eins og ríkissjóður borgar hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) til þess að renta sitt eigið hús. En þetta geta nú verkamennirnir ekki gert. Þeir eiga ekki aðgang að svo góðum viðskiftavinum sem ríkissjóður er. Og þó að sveitin taki við þeim og greiði húsaleigu þeirra, þá greiðir hún þó ekki hinar gömlu skuldir. En svo að jeg víki aftur að Byggingarfjelaginu, þá er ekki nóg með það, að till. er fram komin um að fella niður fjárveitinguna til þess, heldur virðast líka hafa verið pantaðar illgjarnar árásargreinar á fjelagið og stjórn þess. Jeg vil nú skjóta því til háttv. nefndarmanna, hvort þeim hafi ekki í nefndinni verið bent á greinar þær, er út komu í blaði því, er jeg gerði mig áðan sekan í að nefna hjer, en mun gæta þess, að jeg komist ekki í þingvíti fyrir aftur, einmitt þá daga, er nefndin var að taka ákvörðun um Byggingarfjelagið. Þetta blað hefir gert mjög óvingjarnlega árás á Byggingarfjelagið og stjórn þess og jafnvel brugðið henni um fjárdrátt. En það er nú í máli. Jeg vona, að þessar greinar hafi ekki verið pantaðar og það til þess eins, að hvorki bæjarsjóður nje ríkissjóður veittu fjelaginu styrk. Jeg vona líka, að árásargreinar og aðdróttanir blaðsins, sem jeg ekki nefni, sjeu ekki skrifaðar í skjóli dómsvaldsins, þó að annar ritstjóri blaðsins hafi nú sagt við mig: „Jeg skal ekki verða sektaður“, sem getur ekki þýtt annað en það, að hann sje búinn að tryggja sjer, að hann verði ekki dæmdur, og sje búinn að fá vitneskju um það hjá hlutaðeigandi dómara, að hann mundi verða sýknaður, hvað sem fram kæmi. Slíkt fullyrða menn ekki, nema þeir sjeu alveg vissir. - Jeg hefi nú vikið að þessu máli af því, að mjer hefir fundist háttv.þdm. leggja fullmikið upp úr árásargreinum þeim á fjelagið, er út hafa komið nú undanfarið. Það virðist hafa verið stuðlað að því með útkomu sumra þessara greina, að þær kæmu einmitt út á þeim tíma, er hv.fjvn. fjallaði um fjárlagafrv. Mjer þótti vænt um, að háttv.Nd. stóð af sjer þessar árásargreinar og tók styrkinn upp í fjárlagafrv., og jeg vona, að hann verði einnig látinn halda sjer hjer í þessari hv. deild, enda þótt nefndin hafi lagt til, að hann yrði feldur niður. En styrkur þessi er fullkomlega rjettmætur, því að ásakanirnar eru ekki á neinum rökum bygðar. Á reikningum fjelagsins sjest auðvitað, að útistandandi skuldir eru miklar. Þær voru um áramótin ca. 10 þús. kr., en þess ber að gæta, að þann tíma er einmitt erfiðast um allar greiðslur. Venjulega er minst útistandandi af skuldum seinni hluta sumars, því að þá eru allir, sem geta, búnir að borga upp. - Ef litið er á það, hve mikið fje er lagt til byggingarfjelaga erlendis, þá getur maður undrast það, að ekki skuli vera greiddur hjer hærri styrkur til samskonar framkv. Eftir því, sem jeg kemst næst, er styrkveitingin til byggingarfjelaga í Danmörku svo mikil, að það svaraði því, að hjer væru veittar um 70–80 þús. kr. til Byggingarfjelags Reykjavíkur. En það er helmingi hærri upphæð en því hefir verið veitt hingað til. Fyrir þá sök hefi jeg nú komið fram með till. um 40 þús. kr. styrk til fjelagsins, enda lækki það líka húsaleiguna. Ef skuldir þess lækka nú um 40 þús. kr., þá svarar það til, að vaxtaútgjöld lækki um nálega 3 þús. kr. hjá fjelaginu. Fái nú fjelagið þessar 40 þús. kr. og lækki húsaleiguna um 10%, þá helst það nokkurn veginn í hendur, ef ársleigan er nálægt 30 þús. kr. á ári. Jeg ætla nú samt að gera ráð fyrir, að svo geti farið, að jeg ef til vill taki þessa tillögu aftur, því að jeg þykist vita, eftir þeim sparnaðarhug, sem hjer ríkir, að hv.þdm. muni ekki vilja samþ. hana. Þá á jeg hjer eina till. eftir, sem jeg vildi minnast á. Hún er um það, að veitt verði fje úr ríkissjóði til atvinnubóta, ef atvinnubrestur verður. Jeg álít, að þetta eigi að standa í hverjum fjárlögum. Ef atvinnan stöðvast, þá leiðir af því atvinnuleysi fyrir verkafólkið, eins og jeg hefi lýst í sambandi við Byggingarfjelagið. En jeg held, að jeg megi fullyrða, að hæstv.forsrh. (JÞ) hafi nýlega látið þá skoðun í ljós, að á slíkum tímum ætti ríkissjóður að halda uppi framkvæmdum. Jeg vil nú með till. minni koma því svo fyrir, að stjórninni sje heimilt að gera þetta, ef á þarf að halda, og einnig að veita lán til bæjar- og sveitarfjelaga í sama skyni. Síðastliðinn vetur var veitt fje til atvinnubóta, en það var bæði lítið og aðeins á einum stað, sem sje hjer í Reykjavík. Stjórnin á að halda uppi framkvæmdum eftir slíkt atvinnuleysisár sem var hjer 1926. Það á helst að byrja á haustin áður en klaki er kominn í jörð, því að þessi vinna er oftast undirbúningur undir byggingar, vegagerð o. fl. Segjum, að byrjað væri í september og haldið áfram eins lengi og hægt væri með nokkrum árangri að stunda slíka vinnu. En það er miklu verra að byrja t. d. í desember eða janúar og vinna þegar kaldast er og stystur dagur, og þegar minst verður úr verki. Áður en jeg sest niður vil jeg víkja ofurlítið að einni brtt.hv. nefndar. Það er 6. brtt. og er um það að fella niður aths. við styrkinn til Jóns Kristjánssonar, en þó á styrkurinn að haldast. Þess ber að gæta, að niðurfelling á vöxtum og afborgunum af láni þessa manns svarar til þess, að honum hafi verið veittur lítill styrkur í nokkur ár til „klinikinnar“. En viðurkenningin felst í því, að háttv.Nd. veitti styrkinn og hv.fjvn. í Ed. felst á hann, en vill aðeins hafa hann minni. Annars ætti að láta aths. standa og skoða þetta bara sem styrk frá fyrri árum. Jeg man nú ekki, hvort það var fleira, sem jeg þurfti að gera að umtalsefni nú. En jeg á þá altaf eina ræðu til góða, ef andæft verður hastarlega ræðu minni og jeg þarf að tala aftur. Þó get jeg ekki stilt mig um að finna að því, að tveir hv.þm. (BK og JKr) hafa farið að narta í Þórberg Þórðarson og vilja nú taka af honum þær 200 kr., sem hv.Nd. setti inn. Það var nú ætlunin, að hann hjeldi þessum 1200 króna styrk, en stjórnin lækkaði hann um 200 kr. En hv.Nd. leiðrjetti það. En nú koma þessir tveir hv.þm. fram á vígvöllinn og vilja skera niður þessa smáupphæð. Mjer finst þetta satt að segja óþarfa nart. Þeir gátu með fult eins góðri samvisku komið fram með fjárveitingu til þess manns, sem þeir vilja nú styrkja til svipaðrar starfsemi, þó að þeir færu ekki að draga fje af Þórbergi. Það er líka enn síður ástæða til þessa, þar sem honum hefir verið vikið úr atvinnu fyrir að búa til snildarverk, sem er landi voru til hins mesta sóma, snildarverk, sem er sígilt og hefir víðfrægt svo marga íhaldsmenn, að þeir munu lengi lifa í því meistaralega riti. Ætti þeim því heldur að vera kappsmál að styðja Þórberg og styrkja til ritstarfa. Jeg sje, að hjer er nýr maður kominn inn í deildina, hv.þm. Barð. (HK), sem orðið hefir þess heiðurs aðnjótandi hjá þessum ritsnillingi að vera gerður ódauðlegur í riti hans. Jeg læt nú hjer staðar numið. Jeg hefi orðið að vera nokkuð langorður um Byggingarfjelagið, af því að gerðar hafa verið á það látlausar árásir til þess að spilla fyrir því, að það fengi styrk. Jeg skal geta þess, að styrkur þessi er eiginlega ekki annað en endurgreiðsla, vegna þess að 5 þús. kr. hafa staðið á fjárlögum, en ekki komið til úthlutunar, heldur fallið niður, ekki af því, að fjelagið væri ekki verðugt styrksins, heldur vegna þess, að íhaldið í bæjarstjórn hefir notað meiri hluta sinn þar til þess að varna þess, að fjelagið fengi styrk. En það hefir verið sett að skilyrði fyrir ríkissjóðsstyrknum, að styrkur kæmi á móti frá bæjarstjórn Reykjavíkur. En þar eru nokkrir ofstækisfullir menn, sem geta ekki augunum litið neitt fyrirtæki, sem hefir á sjer sósíalistiskt eða samvinnusnið, þá ætla þeir alveg að sleppa sjer. Úr þeirri átt er komin sú ófrægingaralda, er leitt getur til þess, að þeir sporgöngumenn Íhaldsins, er níðgreinarnar hafa skrifað, verði dæmdir í sektir og fangelsi, ef rjetturinn á að ske, fyrir illyrði sín og árásir á Byggingarfjelagið.

Björn Kristjánsson Jeg er svo heppinn, að jeg á enga brtt. sjálfur að þessu sinni. Samt þarf jeg að segja fáein orð út af tillögu hv.fjvn. á þskj. 449, 4. lið. Jeg kemst ekki hjá því að mótmæla þessari till.hv. nefndar, þar sem hún fer fram á, að styrkurinn til Kjósarlæknisins sje færður úr 1500 kr. niður í 550 kr. Svo er styrkur þessi til orðinn, að hjeraðslæknirinn, sem þar á að þjóna, getur ekki ferðast þangað, af ástæðum, sem hv. deild eru kunnar. Þessi hreppur og tveir hreppar aðrir hafa því verið hjeraðslæknislausir, síðan læknisembættið í Kjósinni var lagt niður. Byrjað var á því að veita sjerstaklega þessum hreppi dálitlar sárabætur fyrir missi læknisins, með því að veita Kjósarhreppi 300 kr. árlegan styrk til að leita læknis í Reykjavík eða Hafnarfirði. En reynslan sýndi, að enginn læknir í Reykjavík vildi skuldbinda sig til að fara inn í Kjós, þegar á lá, fyrir þennan litla styrk. Það gengu oft dagar í að fá lækni þangað, og það jafnvel þó að líf manns lægi við. Auk þess voru ferðir þeirra afardýrar, miklu dýrari en gerist meðal hjeraðslækna. Hv. Ed. fjelst því á það fyrir nokkrum árum að hækka þennan styrk upp í 1500 kr. Sú upphæð var ákveðin eftir að búið var að ganga á milli læknanna hjer í Reykjavík og spyrja þá, fyrir hvaða borgun minst þeir vildu annast læknisstörf í upphreppunum í Kjósarsýslu með venjulegum læknataxta. Allra lægsta borgunin var 1500 kr. Menn höfðu reyndar ekki miklar vonir um að geta fengið lækni fyrir þetta, þó að það tækist. Ól. heitinn Gunnarsson læknir tók að sjer þennan starfa og hjelt honum, þangað til hann dó í haust. En í haust eða vetur var starfinn veittur Daníel lækni Fjeldsted, sem þá var búinn að setja sig niður sem „praktiserandi“ lækni í Hafnarfirði. En sett var upp við hann, að hann flyttist til Reykjavíkur. Nauðsynin á því var bæði sú, að þá var læknirinn nær, og ekki síður hitt, að hjer má ná í lækni að nóttu, en ekki í Hafnarfirði. Það eru því ekki lítil vonbrigði fyrir þennan mann, ef upphæðin verður færð niður, og í rauninni er þetta freklegt gabb við hann. Hjer liggja fyrir alveg sjerstakar ástæður, sem hvergi munu eiga sinn líka, sem sje þær, að hjeraðslæknirinn getur ekki þjónað þessum hreppum, enda eru þær ástæður áður viðurkendar af Alþingi. Kostnaðarspursmálið fyrir þá, sem leita eiga læknis, er afarmikið. Í fyrsta lagi eru taxtar lækna hærri hjer en taxtar hjeraðslækna, og auk þess er flutningskostnaðurinn fram og aftur margfaldur. Hrepparnir hafa samið við núverandi lækni að fara með mjólkurbílnum, sem gengur daglega upp að Esju, þegar ekki er um bráða sjúkdóma að ræða. Far með þessum bíl kostar aðeins 4 krónur fram og aftur. En ef hreppsbúar verða að taka einhvern lækni á þeim tíma, sem þeir eru viðlátnir, þá kostar bílferðin fram og aftur 40 krónur. Svona er mikið í húfi fyrir íbúa þessara hreppa. Og ekki nóg með þetta. Það kom oft fyrir hjer áður, að menn drógu að sækja lækni kostnaðarins vegna, þangað til sjúklingurinn var kominn í dauðann. Jeg man eftir tveim bændum á einum bæ, sem svona stóð á fyrir, og þeir dóu báðir. Það eru því eindregin tilmæli mín við hv.fjvn., að hún láti ekki atkvgr. um þessa till. fara fram nú, heldur fresti því til 3. umr., og hafi þá tal af viðkomandi lækni, sem jeg hefi því miður ekki haft tækifæri til að ná í. Vilji læknirinn fallast á að þjóna upphreppum Kjósarsýslu með þeim kjörum, sem hv. nefnd leggur til, þá mundi jeg geta sætt mig við tillöguna, en annars ekki. Þá ætla jeg að minnast ofurlítið á brtt., sem samgmn. flytur á þskj. 472, VII, við 13. gr. C, 2, um að færa styrkinn til flóabáta úr 109300 kr. niður í 100000 kr. í nál.hv.fjvn. á þskj. 467 sjest, á hverju þetta er bygt. Hún telur ógerning, eins og útlitið er nú, að hækka styrkinn eða bæta nýjum við og vill fresta því, að minsta kosti um eitt ár. Að öðru leyti ætlar hún stjórninni að skifta styrknum milli flóabátanna eins og að undanförnu, eða því sem næst. Jeg er meðflm. ásamt hv. 6. landsk. (JKr) að tveim till. á þskj. 472, XIV og XV. Fyrri till. er þess efnis að lækka styrkinn til Þórbergs Þórðarsonar úr 1200 kr. niður í 1000 kr. Með tilliti til hinnar till., sem fer fram á styrk handa öðrum manni til samskonar starfa, höfum við viljað lækka þessa fjárveitingu. Háttv. 5. landsk. (JBald) fann að þessu, mjög vægilega þó, og taldi þessum orðasafnara, Þórbergi Þórðarsyni, svo mikið til gildis, að hann ætti meira en skilið að halda þeim styrk, sem hann hefði haft. Ennfremur mintist háttv.þm. á verk, sem maður þessi ritaði fyrir nokkrum árum, og kallaði það sígilt. Já, sínum augum lítur hver á silfrið. Jeg segi fyrir mig, að ef jeg væri einvaldur í þessu landi, mundi jeg hafa strikað þessa fjárveitingu alveg út, því að mjer finst það eiginlega vera til skammar að styrkja slíkan höfund. En sem sagt er það með tilliti til hinnar tillögunnar, að við berum þessa fram, og eins vegna þess, að krónan hefir hækkað svo mikið nú á síðustu tímum, að lækkunin er í fullu samræmi við það. Seinni tillagan er þess efnis, að Guðmundi Davíðssyni á Hraunum verði veittur 600 kr. styrkur til að safna orðum úr alþýðumáli og orðtaka bækur, enda verði safnið eign ríkisins. Við teljum, að gott sje og nauðsynlegt, að orðasöfnun fari fram á fleiri stöðum en einum og af fleiri mönnum en einum. Og þegar um er að ræða jafnheiðarlegan, duglegan og greindan mann eins og Guðmund Davíðsson, vænti jeg, að hv.þd. geti verið þessu meðmælt. Það er ekki venja mín að skifta mjer mikið af till. annara þingmanna. Þó er ein till. hjer, sem jeg verð að minnast á. Það er till. á þskj. 472, XII,2, við 15. gr., 20, þess efnis, að liðurinn falli niður. Þessi tillaga er frá hv. 1. landsk. (JJ), sem síðan vill setja 1000 kr. inn í 18. gr. til sama manns, Jóhannesar Lynge Jóhannssonar. Eins og mönnum er kunnugt, var Jóhannesi veittur þessi starfi fyrir mörgum árum, enda sagði hann af sjer prestsskap þess vegna. Hann hjelt sig einskis í missa, og er undarlegt að fara nú að fella þennan lið niður, vitandi, að Jóhannes Lynge er enn sístarfandi og í fullu fjöri og þarf því ekki eftirlauna við. Það væri auðvitað gott að fá þau, þegar þess þarf með, en tíminn er ekki enn kominn. Jeg verð því að mæla í móti þessu og skoða það sem brot á samningi Alþingis við þennan mann.



Jeg mun byrja á því að mæla með till. hv. 1. þm. G.-K. (BK), enda þótt hann endaði með því að mæla móti minni till. Mjer er persónulega kunnugt um, að ástandið í Kjósinni er alveg ótrúlega slæmt. Stundum þurfa menn að borga 60 kr. til þess að fá lækni, eftir að hafa gengið hálfan dag á milli lækna bæjarins til þess að fá þá. Kjósarbúar eru því verra en læknislausir. Jeg vil sem sagt styðja till. hv. 1. þm. G.-K., um að nefndin taki málið til nýrrar athugunar, sem jeg vona að leiði til þess, að hún falli frá að spara þessar 1000 kr. Viðvíkjandi 31. lið hv. nefndar vil jeg upplýsa það, að stúdentar hafa treyst á þessa fjárveitingu, og er sennilegt, að þessi lækkun muni hindra það, ef til vill árum saman, að hægt verði að koma upp byggingunni. Það er öllum kunnugt, að stúdentar hjer eiga við erfið kjör að búa eftir sitt langa nám, og væri jafnvel beinn sparnaður að hlaupa nú undir bagga með þeim. Þá ætla jeg að víkja að háttv. 2. landsk. (IHB) út af húsmæðrafræðslunni. Jeg verð að segja, að það kemur úr hörðustu átt, að þessi fyrsta kona, sem sæti á á Alþingi, skuli vera í þeirri nefnd, sem leggur til svo gífurlegan og ósanngjarnan sparnað í þeim málum, sem snerta mentun kvenna sjerstaklega. Jeg vil fá fyrst benda á Staðarfellsskólann, sem nú er að komast á laggirnar og á við mikla örðugleika að stríða, - að þessi fyrsti og eini fulltrúi kvenna á Alþingi skuli ganga með til þess að klípa af þessari litlu fjárveitingu til skólans, sem honum er nauðsynleg, meðan hann er að koma sjer fyrir á fyrsta ári, þar sem alt vantar, kensluáhöld og margt fleira,  Þá kem jeg næst að Blönduósskólanum, sem nú er langstærsti húsmæðraskóli á landinu. Þar er búið að koma upp vandaðri og dýrri rafveitu. Um 40 stúlkur sækja skólann. Þar er alt í góðu lagi og skólinn ódýr, bæði fyrir nemendur og ríkið. Þó er þessi sami hv. fulltrúi kvenþjóðarinnar með því, að klipið sje af Blönduósskólanum 2000 kr. En jeg vil minna á í þessu sambandi, að það er ekki klipið úr fjárveitingunni til mentaskólans hjer. Við hann er ekkert sparað. Hann er aukinn ár frá ári og nú blásinn svo út, að leigja verður hans vegna kenslustofur úti í bæ. Þá er klipið af húsmæðraskólanum á Ísafirði 1000 kr. og að lokum klikt út með því að fella niður 11 þús. kr. fjárveitingu til þess að koma upp húsmæðrakenslu við Laugaskólann. Með þessu er þá sýnt, að þessi hv. fulltrúi, eini kvenmaðurinn og fyrsti, sem á sæti á Alþingi og þangað er kosin af konum víðsvegar um land, hún lætur sjer sæma að níðast á allri húsmæðrafræðslu í landinu, ýmist með því að fella niður nauðsynlegar fjárveitingar í því skyni eða þá að klípa svo úr þeim, að þær komi að litlu gagni, - nema einni fjárveitingu, er jeg kem að síðar. Á Laugum eru nú um 60 nemendur, og námskostnaður þar er ekki nema þriðjungur móts við vetrarkostnað í skólum í Reykjavík. Það er því sparað mikið fje fyrir fátæka nemendur með því með því að efla þann skóla og styrkja. Þarna hefir farið fram verkleg kensla, sem mjög hefir verið rómuð. Og nú hefir fyrsta sporið verið stigið þarna til þess að taka þar upp verklega kenslu fyrir kvennemendur og húsmæðraefni. En hv. 2. landsk. (IHB), sjálfur kvennafulltrúinn, leyfir sjer að fótum troða þá viðleitni, sem þarna hefir verið sýnd, með því að neita um nauðsynlegan styrk til þess að efla húsmæðrafræðsluna við Laugaskólann. Það eru til peningar í sjóði, sem áhugasamar konur í Þingeyjarsýslu hafa safnað, og báðar sýslurnar hafa komið sjer saman um að veita fje úr sínum sjóðum gegn því, sem fengist frá ríkinu. En eini kvenfulltrúinn á þingi myndar meiri hl. í hv. fjvn. til þess að fella þetta og eyðileggja þar með, að aukin húsmæðrafræðsla komist á í landinu. Það gætu komið þeir dagar, að þessa yrði hefnt, og að rjettlátt þætti að draga eitthvað úr þeim fjáraustri, sem mokað er árlega til kvennaskólans hjer í Reykjavík. Mætti þá minnast þess, er hv. 2. landsk. notaði aðstöðu sína á Alþingi til þess að fella niður aukna húsmæðrafræðslu. Annars er það hart, þegar við karlmenn erum að vinna að aukinni kvennamentun í landinu, að þá skulum við vera höfuðsetnir af þessum eina fulltrúa kvenna, svo að öll okkar viðleitni til bjargar góðu málefni er eyðilögð.

O, sei, sei, sei, sei, sei!

. Jeg tek þetta fram af því, að höfuðsyndin og ábyrgðin hlýtur að leggjast á hv. 2. landsk., en ekki t. d. á hv. form. fjvn. (JóhJóh), sem vitanlega ber lítið skyn á þessi mál. Af því að mjer virðist svo, að ekki sje nema sem allra minst leggjandi á hv. frsm. (EJ), eftir þessum ræðustúf að dæma, sem hann flutti í dag, þá vildi jeg skjóta því til hv. 2. landsk. (IHB) að útskýra fyrir háttv. deild, hvers vegna hafi þurft ennþá einu sinni að hækka styrkinn til kvennaskólans í Reykjavík.

Hann var lækkaður í vetur; þetta er aðeins leiðrjetting

. Undarlegt, að slíkt óskabarn hæstv. stjórnar skuli hafa orðið fyrir því, að lækkaður hafi verið styrkur til skóla, er hún veitir forstöðu. Annars vildi jeg aðeins benda á það, að þar sem þessi hv. kvennafulltrúi leggur til, að fært sje að fella niður fjárveitingar til aukinnar kvennamentunar í landinu, þá sje ekki samræmi í því að hækka jafnframt styrkinn til kvennaskólans hjer í Reykjavík. Þá er það Hvanneyrarskólinn, og verð jeg að segja, að mjer finst undarlegt af hv. fjvn. að leggja til, að feldur verði niður fjárstyrkur til þess að reisa peningshús á Hvanneyri, en ekkert hróflað við styrk til Hólaskólans í sama skyni. Jeg vildi óska, að hæstv. atvrh. (MG) vildi útskýra, hvers vegna meiri ástæða er til að leggjast á annan skólann en hinn, því að óneitanlega verður þetta athæfi hv. meiri hl. fjvn. grunsamlegt, þegar þess er gætt, að sá skólinn, sem á að halda sínum styrk, er svo settur, að þangað sækja fáir, og þarf ekki peningshús sem stendur, en er í kjördæmi hæstv. atvrh. - Jeg vona, að hæstv. ráðh. svari þessu, og að það komi í ljós, að hjer sje ekki um pólitíska hlutdrægni að ræða. Um 42. liðinn í brtt. hv. fjvn. vildi jeg segja fáein orð. Þar er lagt til, að feldur verði niður úr frv. 300 króna styrkur til Gríms Kambans. Verð jeg að segja, að þá sje nú farið að leggjast á flest, úr því að þessi litla upphæð má ekki vera í friði. En vegna þess að jeg býst við, að hv. fjvn. og enda sumum hv. þdm. sje lítið eða ekkert kunnugt um þennan fjelagsskap, þá ætla jeg að skýra svolítið frá honum. Það stendur svo á um þetta fjelag, að það er stofnað af mönnum úr öllum flokkum hjer í bæ, með það markmið fyrir augum að hjálpa Færeyingum og vinna að andlegu sambandi milli Færeyja og Íslands. Þetta fjelag hefir svo verið nefnt Grímur Kamban, eftir fyrsta landnámsmanni í Færeyjum. Síðan hefir Patursson, einhver ágætasti Færeyingur, sem nú er uppi, unnið að því að stofna slíkt fjelag í Færeyjum, og mun það eiga að bera nafn Ingólfs Arnarsonar. Þessar deildir vinna svo saman í bróðerni að málum beggja þjóðanna, ópólitískt með öllu og án þess að blanda sjer inn í þær deilur, sem risið hafa milli Dana og Færeyinga síðustu árin. En hitt getur enginn bannað okkur, að viðurkenna Færeyinga sem frændur okkar, enda er um þá sagt, að þeir sjeu eina þjóðin í heimi, sem liti upp til Íslendinga. Annars er um samstarf þessara deilda það að segja, að komið hefir til mála, að hingað komi færeyskir mentamenn til þess að fræða okkur um land sitt, þjóð og bókmentir, en að við sendum úr hópi okkar mentamanna færa menn á námsskeið Færeyiniga til þess að kenna þar íslensku, sem fjöldi eyjaskeggja sækist nú eftir. Af þessu er auðsætt, að hjer er aðeins um andlega samvinnu að ræða milli þessara frændþjóða, og vænti jeg því, að hv. fjvn., eftir þessar upplýsingar, finni ekki ástæðu til að leggjast á jafnsmáa fjárhæð og hjer er um að ræða. Þá þykir mjer undarlegt af háttv. fjvn. að leggja til, að styrkurinn til Friðfinns Guðjónssonar leikara skuli lækkaður, því að hann er sennilega sá maðurinn, sem langoftast hefir glatt hjörtu Reykvíkinga og annara, sem hjer hafa dvalið og í leikhús komið. Þessi maður er nú farinn að eldast, hefir aldrei farið út yfir pollinn, en langar nú utan til þess að skoða sig um bekki og safna nýjum kröftum. Jeg veit, að margir skoða þennan styrk sem heiðurslaun fyrir vel unnið starf, og vænti, að hv. fjvn. fallist á að taka þessa till. til baka, enda tæplega sæmandi að láta hana koma til atkvæða. Þá er 62. bitt., um að fella niður styrk til Stokkseyrarhrepps vegna tjóns af eldsvoða í vetur. Um þessa till. verð jeg að segja það, að mjer finst það koma úr hörðustu átt, að hv. form. fjvn. (JóhJóh), sem jafnhliða er dómari og þessu máli sjerstaklega kunnugur, skuli leggja til, að styrkur þessi falli niður. Því eins og kunnugt er var það fyrir ógætilega meðferð á eldi hjá aðkomumönnum hjeðan úr Reykjavík, að svona mikill hluti þorpsins brann, og það í vertíðarbyrjun, en tjónið tilfinnanlegra af því, að margir mistu þar veiðarfæri sín. Enda sá hæstv. stjórn, að hjer þurfti skjótrar hjálpar, og lánaði hún því fje til veiðarfærakaupa, og það er sú upp hæð, sem hv. Nd. hefir fallist á, að Stokkseyringum yrði gefin eftir. Mjer þykir því undarlegt, að hv. fjvn. skuli leggjast á þennan styrk, og ekki síður fyrir það, að Stokkseyringar hafa lítið svo á, að hæstv. stjórn mundi ekki hafa gert ráð fyrir endurgreiðslu, þegar hún veitti lánið. Þá verð jeg að segja, að mjer finst furðu gegna, að hv. meiri hl. fjvn., sem eru flokksmenn hæstv. stjórnar, skuli leggja til, að styrkurinn til ekkju Bjarna heitins Jónssonar frá Vogi skuli færður niður, því að hæstv. stjórn mætti þó muna, hvern stuðning Bjarni veitti henni síðustu ár sín. En burtsjeð frá því, að oft var gustur um þennan mann og við oftast á öndverðum meiði, þá tel jeg þó, að hann hafi gripið það inn í sjálfstæðisbaráttu okkar, að þar sje nokkurs að minnast, þó að maðurinn sje fallinn frá. Jeg skal ennfremur nefna eitt, sem ekki hefði komist upp, hefði Bjarna frá Vogi ekki notið við, og það er listasafnshús Einars Jónssonar á Skólavörðuhæðinni. Það fyrsta, sem flestir erlendir og innlendir ferðamenn skoða, er þeir koma hingað til borgarinnar, er þetta hús Einars Jónssonar og þau listaverk, sem það hefir að geyma. Hefði Bjarni frá Vogi ekki barist fyrir því, að húsið yrði reist, hefðu þessi listaverk grotnað niður úti í löndum. Annars verð jeg að álíta, að það sje ekki sæmandi fyrir okkur að skera svo við neglur styrkinn til ekkju Bjarna frá Vogi, að hún sjái ekki sjer og börnum sínum farborða. Með þessu hefi jeg þá lokið því helsta, er mjer fanst jeg verða að segja um einstakar brtt. hv. fjvn., og mun þá næst snúa mjer að mínum eigin brtt. Verður þá fyrir mjer III. brtt. á þskj. 472, um 500 kr. styrk til Kristjönu Helgadóttur, Vík í Eyrarsveit. Hv. þm. Snæf. (HSteins) hefir einnig borið fram till. um styrk handa þessari konu, og er sú upphæð 100 kr. lægri. Þarna á fátæk ekkja í hlut, en svo er ástatt, að þangað sækir fjöldi sjómanna í beitifjöru, en þeir lenda oft í hrakningum og teppast þar, og hefir hún þá af góðleik síns hjarta veitt þeim allan þann beina og alla þá hjálp, sem hún hefir getað, og það oftast yfir efni fram. Nú kom til tals í vetur, eftir að kennarinn í Ólafsvík hafði vakið máls á því, að veita þessari konu einhvern styrk í viðurkenningarskyni. Var talað um að leita almennra samskota í sýslunni, eða þá að snúa sjer til Alþingis. Af þessu hefir þó ekki orðið, en jeg frjetti um þetta af tilviljun og fanst málið þess vert, að jeg vildi fyrir mitt leyti reyna að bjarga því. Þess vegna bar jeg fram till. þessa og vænti, að hv. þdm. geti fallist á, að kona þessi fái nú einhvern styrk, og þó að mín till. falli, að þá verði till. hv. þm. Snæf. (HSteins) samþykt. Við fyrri lið brtt. hv. 5. landsk. (JBald), um fjárveiting til akvegar á Fjarðarheiði, mun jeg bera fram skriflega brtt. til þess að tryggja betur, að það komist sem fyrst í framkvæmd, að byrjað verði á þessari nauðsynlegu vegagerð. Þá á jeg X. brtt. á sama þskj., og er hún i tveim liðum, en um sama efni, þar sem farið er fram á fjárveitingu til þess að gera steinsteyptar sundlaugar. Er fyrri liðurinn miðaður við styrk til steyptra sundlauga utan Reykjavíkur og stungið upp á, að hann sje mun hærri en verið hefir og alt að helmingur kostnaðar. Jeg ætla þá að nota tækifærið og fara nokkrum orðum um, hver nauðsyn það er, að löggjafarvaldið styrki þetta mál. Mjer er kunnugt um, að víða um land er vaknaður mikill áhugi fyrir því að koma upp steyptum sundlaugum, þar sem hverir eða laugar eru nærri, en miðar seint vegna fjárskorts. Það eru vanalega ungmennafjelögin, sem saman standa af efnalitlum unglingum, sem fyrir þessu gangast. Við Ísafjörð hefir verið komið upp einni slíkri sundlaug, sem styrkt hefir verið, og þykir hún gefast vel og er mikið sótt. Og mjer er kunnugt um, að í Svarfaðardal, Dalasýslu og enda víðar er verið að undirbúa það, að komið verði upp sundlaugum, en vinst hægt vegna þess, að um talsverðan kostnað er að ræða, en hinsvegar lítil geta þeirra, sem nærri því standa. Í Svarfaðardal er lítil heit uppspretta uppi í fjalli fyrir ofan bæinn Tjörn, og er meiningin að leiða vatnið þaðan og niður að þjóðveginum, og hugsa Svarfdælir sjer að gera þar sundlaug, sem nothæf verði jafnt sumar sem vetur. Svarfaðardalur er mannmörg sveit, mig minnir, að hann telji um 1000 íbúa, svo að gera má ráð fyrir, að sundlaug þeirra verði mikið notuð. En af því, hvernig hagar til og laugin á að verða vönduð, er kostnaður við að byggja hana allmikill. Þó teljast Svarfdælir munu auðveldlega standast hann, ef þeir fá þann styrk, sem nema mundi helmingi kostnaðar. Í Dalasýslu er ungmennafjelag að vinna að því að byggja yfirbygða sundlaug nálægt Laugum, þessum fræga stað, þar sem Guðrún Ósvífursdóttir bjó, en vantar styrk til þess að fullgera hana. Um sundhöllina í Reykjavík verð jeg að fara fáeinum orðum. Eftir mjög stuttan tíma verður heitu vatni úr laugunum veitt til bæjarins til þess að hita upp barnaskólann, landsspítalann og stúdentagarðinn. Þegar svo er komið, fellur úr uppi í nýja barnaskólanum nægilega mikið af vatni, sem er ekki nógu heitt til þess að hita hús, en ágætt fyrir sundlaug. Borgarstjóri hefir í samráði við íþróttamenn bæjarins tiltekið ákveðinn stað fyrir væntanlega sundhöll, mjög nærri barnaskólanum tilvonandi, og tilætlunin er að láta heita vatnið frá skólanum streyma í laugina. Húsameistari hefir nú gert uppdrátt að slíkri byggingu, eftir þessum till., og telur hana ekki munu kosta minna en 200 þús. króna. Það væri mikil sanngirni í því, að ríkið legði fram helming þessa kostnaðar á móti Reykjavík. Þetta mikla mannvirki mundi hafa ákaflega mikla þýðingu fyrir aðra en Reykvíkinga. Skólafólk utan af landi mundi alt nota laugina, sennilega daglega, og fjöldi manna utan af landi mundi koma til þess að læra sund. En þó að maður reiknaði nú ekki með því, þá munu Reykvíkingar líta þannig á, að ekki sje ósanngjarnt, að landið leggi við og við til þeirra gagnlegu framkvæmda, sem koma til nota bæjarbúa aðeins. Jeg býst fastlega við, að vart verði hægt að finna nokkurt mál, þar sem hægt væri með einum 100 þús. krónum úr ríkissjóði að skapa eins mikla blessun hjer í bænum, eins og með því að leggja í þetta þjóðþarfa fyrirtæki. Hjer í bænum eru orðnar yfir 20 þús. manna. Mikill hluti þessa fólks býr í mjög þröngum húsakynnum; mjer er sagt, að 1/3 bæjarbúa lifi í kjöllurum og íbúðum, sem ættu ekki að vera mannabústaðir. Í þessum ljelegu íbúðum þrífast berklar og allskyns sýklar mætavel; og erfiðleikarnir fyrir fátæka fólkið að ala börnin sín hjer upp eru ótrúlega miklir; ljeleg húsakynni heima fyrir, gatan fyrir leikvöll, fábreytt umhverfi, - þetta er það, sem þúsundir af þeim uppvaxandi lýð í Reykjavík eiga við að búa. Það er áreiðanlegt, að það er ákaflega stórt vandamál fyrir þjóðina alla að vanrækja ekki þennan mikla fjölda af upprennandi borgurum bæjarins. Gert er ráð fyrir, að þessi sundlaug sje þrískift; ein laugin á að vera grunn, fyrir börn og viðvaninga, þar sem þeim væri kent að synda; þar hjá á að vera önnur stærri laug fyrir íþróttamenn, sem myndu einnig nota hina laugina, þegar viðvaningar væru ekki til hindrunar. Í 3. lagi á að hafa sjólaug, þar sem dælt væri í hreinu, söltu vatni og yljað aðeins, án þess þó að blanda það ósöltu vatni. Þar gætu menn tekið sjóböð allan ársins hring. Það er nú einu sinni svo, að sjóinn hjer við Reykjavík vantar 3–4 stig á sumrin til þess að verða nothæfur til baða fyrir almenning. Það eru aðeins hörðustu íþróttamenn, sem nota hann nú. Aðeins ein leið er til þess að breyta þessu, og hún er einmitt kostnaðarlítil; er hægt að ylja sjóinn svo mikið, að hann verði álíka og við strendur Noregs og Danmerkur 3–4 heitustu mánuði ársins, þá mánuði, sem menn nota hann þar til baða. Þeim, sem voru fyrir fáum dögum að tala um berklakostnað, - og jeg vildi taka undir með þeim, sem töluðu með sparnaði á þeirri grein, - þeim vildi jeg segja það, að jeg held það mundi borga sig að taka 100 þús. kr. í eitt skifti fyrir öll til sundlaugar í Reykjavík, aðeins vegna berklanna. Er mjög líklegt, að þann árangur mætti af þessu leiða, að berklasjúklingum hjer í bænum fækkaði um svo sem 1/3; og það mundi áreiðanlega verða, þegar sú líkamsmentun, sem þessu fylgir, er farin að hafa áhrif. Og fyrir utan alla þá, sem yrði bjargað frá berklaveiki, mundu fjölmargir njóta betri heilsu og lengri lífdaga fyrir þessar framkvæmdir, sem gæfu Reykjavíkurbúum kost á að synda ýmist í heitu laugarvatni eða volgum sjó allan ársins hring. Jeg vil taka það enn fram, sem jeg hefi áður sagt hjer í deildinni, að meðan ríka fólkið í Norður-Evrópu streymir á haustin suður til Ítalíu til þess eins að geta baðað sig í hinum hreina, salta sjó Miðjarðarhafsins, þá væri það óneitanlega gaman, ef höfuðstaður Íslands yrði á undan öllum öðrum bæjum í Norður-Evrópu til þess að veita sínum íbúum þessi óvenjulegu þægindi, að geta baðað sig í volgum sjó allan ársins hring. Jeg vil taka það fram, að menn þurfa ekki að óttast, að bærinn leggi út í þetta fyrirtæki fyr en landsspítalanum og barnaskólanum hefir verið lokið og leiðsla verið gerð frá laugunum. En það mundi vera mikill samúðarvottur frá þinginu til íþróttamanna hjer í bænum, ef þetta yrði samþ.; því að þá vissu þeir, að þeirra áreynsla til þess að hrinda málinu áfram bæri æskilegan árangur, ef ekki stæði á landinu, þegar þar til kæmi, að hin önnur ytri skilyrði væru fengin. Þá hefi jeg flutt XIII. till. um tvo hljómlistarmenn erlendis. Annar er Axel Guðmundsson, viðurkendur ungur söngmaður á Norðurlandi, er nýtur þar mjög mikils álits og nýtur þess trausts, að vinir hans og vandamenn hafa tekið töluverð lán til þess að standast kostnað af dvöl hans erlendis. Þeir vita, að þeir munu ekki fyrst um sinn fá þetta fje endurborgað, en ætlast þó ekki til, að styrktarfje þetta gangi til þeirra, heldur beint til námskostnaðar í framtíðinni. Síðari liðurinn er til Hermínu Sigurgeirsdóttur frá Akureyri til þess að stunda nám á hljómlistarskólanum í Kaupmannahöfn, 1000 kr. Jeg vil geta þess, að hún er dóttir Sigurgeirs frá Stóruvöllum, sem lengi var söngkennari á Akureyri og frábær maður í sinni grein. Þessi stúlka byrjaði nám á hljómlistarskólanum í Kaupmannahöfn í haust sem leið; og við inntökuprófið stóð hún sig svo vel, að hún fjekk þegar í stað inntöku, var ein af þeim 8 bestu af 50, sem á skólanum eru. Nú er stúlka þessi efnalítil, og faðir hennar er fátækur, og þess vegna hefir hún leyft sjer að fara fram á þennan litla styrk. Þessar till., sem jeg hingað til hefi talað um, ganga í útgjaldaáttina. En jeg hefi gert eina till. til sparnaðar, og það er eininitt sú eina, sem mælt hefir verið á móti af öðrum hv. þm. Jeg legg til, að styrkur sá, sem hingað til hefir verið veittur til Jóhannesar Lynge og kallast veittur til vísindalegrar orðabókar, sje feldur niður, en í stað þess verði þessum gamla manni veittur ellistyrkur, sem er tiltölulega hár í samanburði við ellistyrk presta. Út af mótmælum eins hv. þm. vil jeg taka það fram, að það er algerlega rangt, að það hafi verið samið um orðabókina við þennan mann. Vildi jeg skora á þá, sem halda því fram, að láta leggja samninginn fram. Sjerstaklega vildi jeg spyrja þennan hv. þm., hvort hann byggist við, að þessi samningur mundi vera svo öruggur, að þessum manni mundu verða dæmd launin, ef í mál færi. Ef svo er ekki, þá er þetta ekki samningur, heldur fjárveiting, meðan þingið vill svo vera láta. Nú hefir ljóslega komið fram af ritlingi, sem þessi maður hefir sent þinginu nýlega, að hann telur sig ekki geta starfað að orðabókinni á þann hátt, sem vera ber. Hann tekur beint fram, að sjer hafi verið meinað af þinginu að vinna eins og hann vildi, með því að láta sig ekki líka hafa skrifstofukostnað. Hann talaði um, að það, sem hann helst vildi orðtaka, geti hann ekki fyrir þessa sök. Ætli þetta hefði ekki verið látið í tje af stjórninni, ef um nokkra nauðsyn var að ræða? Henni hefir þótt nóg að láta hann hafa þennan styrk sem ellistyrk, því að verkið er einskis virði fyrir landið, úr því að ekki er meira til þess varið. Er það sennilega af pólitískum ástæðum, að þessu er haldið við. Fyrir nokkrum árum kom jeg með till. um að fela málfræðideild háskólans að rannsaka, hvað mikið væri búið að gera af þessari orðabók, og gera tillögur um, hvernig þetta ætti að vinna. Till. var feld. Af hverju? Meiri hl. deildarinnar vissi, að ef þessi rannsókn færi fram, myndi koma í ljós, að þetta væri óhæft verk. Annars hefði till. ekki verið feld. En nú býst jeg ekki við, að hægt sje að taka hvern roskinn prest utan af landi og setja hann á þessi laun. Fyrsti styrkur til orðabókar var veittur Jóni heitnum Ólafssyni rithöfundi sem heiðurslaun á efri árum, fyrir langa þjónustu í stjórnmálum og blaðamensku. Hann gaf út eitt hefti orðabókarinnar. Svo deyr hann. Þá stendur svo á um einn mjög góðan málfræðing, sem áður var kennari við kennaraskólann, að hann var orðinn heilsulítill, og þingið vildi gjarnan gefa honum tækifæri til að vinna innivinnu, og hann fær orðabókarstyrkinn. Síðan deyr þessi maður, sem var eini sjerfræðingurinn, sem að þessu hefir unnið; þá er hjer ungur málfræðingur, sem ekki hefir neitt sjerstakt að gera; honum er þá veittur styrkurinn, og starfaði hann eitt ár eða svo. Þá er það, að einn þingmaður, sem hafði persónulega mikið álit á þessum presti úr Dalasýslu, byrjar að berjast fyrir því, að styrkurinn verði honum veittur, og var svo gert. Klerkurinn var eins og hinir, að hann þurfti atvinnu. Síðan hefir þessi prestur fengið styrkinn árlega. En jeg er þeirrar skoðunar, að þegar þessi maður fellur frá, verði vart farið að gefa út neina Oxfordútgáfu af íslensku máli, eftir handriti Jóhannesar frá Kvennabrekku. Handritasafn hans mun líklega frekar verða lagt við hlið 1. heftis orðabókar Jóns Ólafssonar, sem einn prófessor háskólans kvað í vanta 1000 orð. Þá kem jeg að stærstu brtt. við 16. gr. Það er nýr liður til nýbýla á áveitusvæðunum á Skeiðum og í Flóa, eftir ráðstöfun stjórnar Búnaðarfjelags Íslands, 100 þús. kr. Það má vera, að mönnum finnist þetta nokkuð stór liður. En þegar menn athuga, hvernig áður er í pottinn búið á þessum stað, þá held jeg, að menn geti ekki verið svo hissa á þessu. Ríkið er búið að leggja eitthvað um 400 þús. kr. til áveitu á Skeiðin, - því að mest alt er þetta á ábyrgð landsins, og bændur þarna hafa ekki ennþá sjeð sjer fært að borga nema lítið af þessum lánum. Og þeir geta það heldur aldrei, nema með því móti, að fjölgað sje býlum og notað betur landið. Þá koma skuldirnar á fleiri bök. Nú er áveitan búin að standa nokkur ár, en ekki hefir fólki fjölgað á Skeiðum. Eftir stendur af láninu 300 þús. kr., fyrir utan það, sem landið leggur beint fram. Og þessar framkvæmdir hafa ekki haft nein veruleg áhrif á efnahag þeirra, sem þarna búa. Árferði hefir verið svo erfitt, að þeir hafa ekki getað stækkað bú sín. Þó leikur enginn vafi á, að þarna gæti lifað miklu fleira fólk, ef vel væri í haginn búið, því að landið er gott. Mörg hundruð hesta engi verða þarna úti á ári hverju, og svo verður, þangað til býlum er fjölgað; en til þess þarf hjálp. Er það annars nokkur búmenska, að ríkið leggi til fram undir ½ miljón í þessa áveitu, án þess að halda áfram að styðja að því, að þarna geti fjölgað fólki, svo að hægt sje að nota áveituna? Eftir fáa daga verður Flóaáveitan opnuð, og rennur þá upp sú lengi þráða stund, þegar Hvítá flæðir yfir þetta stóra svæði. Til þess verks er ríkið búið að verja mörgum hundruðum þúsunda króna beint og óbeint. En það er enginn vafi, að fyrir Flóann verður áveitan fjárhagslegt drep eins og Skeiðin, ef ekki verður fjölgað heimilum. Þá verður þessi dýra umbót að böli, en ekki blessun, þegar kemur að skuldadögunum, og náttúrugæðin liggja ónotuð. Það er ekki hægt að koma með ítarleg skilyrði viðvíkjandi þessari fjárveitingu. En einhverjum þarf að trúa fyrir fjenu og þá helst þeim, sem best hefir vit á þessum hlutum; og jeg sá engan aðila þar betri en Búnaðarfjelag Íslands, sem einmitt er sú sjerfræðilega stofnun, sem á að sjá um slík mál. Jeg vil taka það fram, að jeg tel sjálfsagt að lána þessa upphæð til langs tíma og með mjög góðum kjörum, eftir því sem sjerfræðingar og stjórn Búnaðarfjelagsins álíta heppilegt, til þess að koma upp einum 10–15 nýjum heimilum á þessu svæði. Einhverja tryggingu yrði náttúrlega að heimta, sjerstaklega í mannvirkjum lánþiggjenda. Það, að jeg bind þessa fjárveitingu við áveitusvæðið, er af því, að þar kreppir skórinn mest að. Það er ekki af því, að það sjeu ekki að sumu leyti meiri skilyrði víða annarsstaðar á landinu, og sjálfsagt er að vinna að heimilafjölgun víðar og víðar; en eins og nú er komið, þá hygg jeg, að ekki sje hægt að finna heppilegri stað fyrir slíka fjárveitingu heldur en að fylgja nú eftir þeim framkvæmdum, sem gerðar hafa verið á þessu svæði, og hefjast handa um heimilafjölgun. Síðar - á næstu árum - býst jeg við, að mjer og öðrum hv. þm. gefist tækifæri til þess að sinna rjettlátum kröfum annarsstaðar af landinu. Þá vildi jeg beina þeirri fyrirspurn til hv. þm. Snæf. (HSteins), sem fór fram á hækkun til hafnarbóta í Ólafsvík, hvaða skynsamlega ástæðu hann geti gefið fyrir því, að þessi eina hafnarbót á landinu á að vera undanþegin því, að hjeraðið leggi fram fje á móti ríkisstyrk. Jeg þykist nú vita, að þetta muni vera fyrir erfiðan hag; en þetta er líka nokkuð sjerstætt, og jeg held það sje heldur ekki búið að skýra það fyrir hv. deild, hve stórt þetta mannvirki er. Jeg hefi heyrt, meira að segja frá einum stuðningsmanni hv. þm. þar vestra, að talið væri, að þetta tæki mörg ár, þótt fjeð væri veitt, og jafnvel væri dregið í efa, að garðurinn mundi standa. Með Stykkishómsveginum hefi jeg greitt atkv.; þar er hægt úr fjarlægð að dæma um, að verið er að vinna þarft verk. Þá kem jeg að síðustu brtt. minni, að Sigfús frá Eyvindará fái 500 kr. í viðurkenningarskyni fyrir starf sitt. Þetta er einn þeirra manna, sem frægur er orðinn fyrir þjóðsagnir sínar, enda mesti þjóðsagnasafnari, sem nú er uppi hjer á landi. Mjer finst það harla ósanngjarnt við þann mann, sem unnið hefir jafnóeigingjarnt starf mestan hluta æfi sinnar, úr því að honum er það í nokkru launað, að láta hann þá ekki fá meira en 300 kr. Viðbót mín er að vísu lítil, en þó sanngjarnari. Jeg gleymdi öðrum lið hjá hv. fjvn., sem jeg vildi mæla á móti, þar sem hún leggur til, að mjer finst ranglátan sparnað, þegar ræðir um styrk til læknanna Jóns Kristjánssonar og Magnúsar Pjeturssonar. Jeg trúi því varla, að nefndin hafi athugað það, að ef stjórnin leggur til, að Jón Kristjánsson fái fastan styrk árið 1928, þá er það ósanngjarnt, að hann fái ekkert fyrir þau ár, sem liðin eru. Mjer er kunnugt um þetta af því, að á vegum mínum hafa verið margir mænuveikissjúklingar utan af landi, sem jeg hefi komið til hans til lækninga. Hann hefir gert mjög mikið fyrir þessa sjúklinga sína, sumum gaf hann allan lækniskostnað, en var mjög ódýr við aðra, og hefir mörgum þeirra batnað algerlega hjá honum. Það er einmitt einn sjúklingur frá þessum lækni, sem hefir vakið athygli mína á, hve ósanngjarnt sje að veita ekki styrk fyrir umliðin ár. Þegar lítið er til þess, hve margir fá bata hjá þessum lækni, og þegar þess er gætt, hve mikill kostnaður við lækningar af líku tagi mun verða fyrir landið, þegar landsspítalinn er kominn upp, þá sýnist ekki rjett að fella þennan styrk niður. Hvað viðvíkur styrk til Magnúsar Pjeturssonar, þá er jeg hræddur um, að nefndin hafi þar fengið rangar upplýsingar. Það, sem sagt er í nefndarálitinu, er ekki rjett, og ætla jeg því að leiðrjetta það. Þar segir, að ekki sje langt síðan þessi læknir sigldi til þess að kynna sjer berklavarnir, og þar að auki heyri þær heldur ekki undir hans verkahring. Það er rjett, að það er ekki langt síðan hann fór utan með lækninum á Vífilsstöðum til þess að sitja fund berklalækna, sem halda átti í Svíþjóð. En þegar þeir komu til Kaupmannahafnar, kom atvik fyrir í Svíþjóð, sem varð til þess, að úr þessum fundi varð ekkert. Þetta varð því ekki annað en snögg ferð, og vanst honum enginn tími til þess að kynna sjer berklavarnir á þeim stutta tíma, er hann dvaldi í Kaupmannahöfn. Ef hann fær styrk til þessa nú, er það ætlun hans að kynna sjer nýjustu berklavarnir í Englandi og Þýskalandi og ennfremur sóttvarnir ýmissa landa. Hann er, sem kunnugt er, svo að segja sóttvarnarlæknir alls landsins. Á honum hvílir öll ábyrgðin, og það er því óhjákvæmilegt, að hann geti kynt sjer framfarir í þessum efnum erlendis öðru hvoru. Og þegar svo mikið er í húfi, er ekki rjett að fella þennan styrk niður. Þá er það mestmegnis þessum lækni að þakka, að við höfum gert þær merkilegu ráðstafanir til berklavarna, sem gerðar voru með berklavarnarlögunum 1921. Hann var framarlega í röð, ef ekki fremstur þeirra manna, sem unnu að því að koma þessum lögum á, og þegar það er athugað, að í skjóli þessara laga er fjölda manns um alt land veitt hjálp til björgunar frá ótímabærum dauða, þá virðist það ósanngjarnt, að þessi maður, sem teljast má faðir berklavarnarlaganna, skuli hindraður frá því að kynna sjer framfarir í þessum efnum erlendis. Mjer er kunnugt um, að í Þýskalandi magnaðist berklaveikin mjög eftir styrjöldina miklu, við hörmungar þær, sem þýska þjóðin átti þá við að búa. Síðan hafa Þjóðverjar gert yfirgripsmiklar ráðstafanir til þess að verjast hættunni, og jeg tel það víst, að af engri þjóð munum við geta lært jafnmikið og þeim. Enginn læknir hjer á landi hefir haft jafnmikið með berklaveikt fólk að gera og einmitt þessi læknir, að lækninum á Vífilsstöðum einum undanskildum. Jeg vil í þessu sambandi beina einni fyrirspurn til hæstv. heilsumálaráðherra. Mjer hefir verið sagt, að landlæknir hafi mælt með þessum styrk til Magnúsar Pjeturssonar; er það þá að ráðum hæstv. ráðh., að nefndin vill fella þennan lið niður? Jeg spyr hann sem æðsta mann í þessum málum, yfir landlækni, hvort hann vill taka á sig að einhverju leyti ábyrgð á þessum störfum nefndarinnar, eða hvort hann eða nefndin hafi þau gögn í höndunum, sem gera þetta forsvaranlegt. Ef ekkert slíkt kemur frá yfirmanni heilbrigðismálanna, ætla jeg að trúa landlækni, að þessa styrks sje þörf. Hafi nefndin aftur á móti lagt þetta til af ókunnugleika og sennilega í óþökk ráðherra, þá vona jeg, að hæstv. ráðherra gefi þá skýringu, sem nægir til þess að brtt. verði ekki samþ. Mjer skildist á hæstv. ráðh., að við eyddum 700000 kr. árlega í berklavarnir. Það þyrfti þá ekki að spara mikið af þeirri upphæð til þess, að þeir, sem lærðastir eru í þessum efnum, geti kynst því besta, sem völ er á.



Jeg á hjer tvær litlar brtt., sem ekki er þörf á að tala langt mál um. Sú fyrri er við 12. gr., 19. lið, þar sem farið er fram á, að Kristjönu Helgadóttur í Vík í Eyrarsveit verði veittar 400 kr. sem viðurkenning fyrir hjúkrun á sjóhröktum mönnum. Eftir að brtt. voru komnar á prent sá jeg, að hv. 1. landsk. flutti till. um sama efni, en fór fram á hærri fjárupphæð. Það lítur þannig út eins og við sjeum í nokkurskonar kapphlaupi um þessa ekkju, en það gleður mig að sjá, að fleiri eru þessu fylgjandi en jeg, því að því vísari von er um, að þetta nái fram að ganga. Þessi ekkja hefir nú um 30 ára skeið hýst og hjúkrað sjómönnum, er hafa borið þar að hraktir og illa haldnir. Það hagar þannig til þar vestra, að sjómenn verða að afla sjer beitu langt að, og ef veður breytist, verða þeir oft að vera að heiman marga daga. Ef svo fer, þá er þarna ekki nema um tvo bæi að ræða, þar sem þeir geta leitað gistingar og aðhlynningar, og er það þó sjerstaklega þessi bær. Þessi kona hefir oft orðið að hýsa 30–40 manns, en borgun, sem hún hefir fengið, oft af skornum skamti. Fyrst er það, að mennirnir eru flestir fátækir, og svo hafa þeir ekki búið sig út með peninga heiman að eða haldið, að þess gerðist þörf. Þetta má því skoða sem mannúðarstarfsemi, sem ekkjan á skilið að fá viðurkenningu fyrir í eitt skifti fyrir öll, einkum þar sem samkv. 18. gr. er fjöldi ekkna með hærri og lægri styrk. Jeg er ekki þar með að segja, að þessar ekkjur eigi ekki skilið að fá styrk, en jeg þori að segja, að þetta tilfelli þolir fyllilega samanburð, sjerstaklega þar sem aðeins er farið fram á þessa styrkveitingu einu sinni. Jeg vona því, að þessari brtt. hv. 1. landsk. verði vel tekið, því að jeg geri ráð fyrir, að deildarmenn taki heldur hærri till., en ef ekki, þá skoðast mín till. sem varatill., sem jeg geng að sem sjálfsögðu, að verði samþ. Við 16. gr., 22, um hafnarbætur í Ólafsvík hefir fjvn. lagt það til að lækka fjárveitinguna til þess fyrirtækis úr 15 þús. í 12 þús. kr. Jeg hefi orðið var við mikinn ókunnugleika um þetta mál, sjerstaklega hjá hv. 1. landsk. Jeg skal því skýra málið nokkru nánar. Það er áætlað, að báðir hafnargarðarnir í Ólafsvík muni kosta ca. 140 þúsund krónur, og er það áætlað af vitamálastjóra. Nú er búið að vinna að öðrum garðinum fyrir 53–54 þús. kr.; þar af hefir ríkissjóður lagt til 30 þús. kr., en hreppurinn 23–24 þús. Af þessum aðalgarði, sem á að vera 180 metrar, er nú búið að vinna ca. 120 m. Jeg skal taka það fram, að þegar þessi ytri garður er kominn, þá er þar komið skjól fyrir vestan- og norðanátt, sem þegar má nota fyrir mótorbáta, þótt þessar hafnarbætur verði ekki fullkomnar fyr en syðri garðurinn er kominn. Nú er það kunnugt, að jörðin Ólafsvík er ríkiseign, og í lögum 1919, um hafnargerð í Ólafsvík, er það ákveðið, að ríkissjóður leggi til 1/4 alls kostnaðar, en beri ábyrgð á þeim 3/4, sem hreppurinn borgar. Þetta vil jeg taka fram vegna þess, að jeg hefi heyrt ýmsa hv. þingmenn fárast yfir því, að hjer sje um fjárveitingu að ræða, þar sem ekkert komi á móti. Að þessu er þannig farið, má kenna hæstv. fjrh. Í fyrra, þegar þetta mál kom til umr., setti stjórnin sig upp á móti þessu ákvæði og vildi heldur hafa upphæðina hærri í fjárlögunum, en losna við ábyrgð ríkissjóðs. Hin leiðin var okkur miklu haganlegri, því þá væri unnið fyrir hærri upphæð árlega en þá, sem nú er veitt í fjárlögunum. Í sambandi við þau ummæli hv. 1. landsk., að hann teldi vafa undirorpið, hvort þetta mannvirki mundi standa til frambúðar, vil jeg geta þess, að síðan þessi garður var bygður hafa komið svo mikil hafrok vestra, að slík eru ekki í manna minnum, og hefir ekki einn steinn haggast. Er það ólíkt glæsilegri árangur en orðið hefir um ýms slík mannvirki hjer á landi, sem þó hefir verið fleygt í tugum þúsunda og jafnvel hundruðum þúsunda árlega, og þó hægt að hafa þau orð um þau í orðanna eiginlegu merkingu, að því fje hafi verið fleygt í sjóinn. Í gildandi fjárlögum 1927 eru áætlaðar 20 þús. kr. til þessarar hafnargerðar, en nú hafði stjórnin móti von minni lækkað þá fjárveitingu niður í 15000 kr., og hafði jeg sannast að segja ætlað mjer að koma með brtt. í þá átt að hækka fjárveitinguna upp í 20 þús. kr. aftur. Verkinu miðar lítið áfram með slíkum smáfúlgum, og mátti sannarlega ekki vera lægri fjárveiting en 80 þús., ef nokkuð átti að muna um hana. En að jeg hætti við að bera fram þessa brtt. var af því, að jeg vildi ekki sporna á móti sparnaðarviðleitni þingsins og vildi sýna það með því að sætta mig við lægri fjárveitinguna í ár, ef hún væri hækkuð í fjárlögum næstu ára. En þegar hv. fjvn. fer líka að klípa af þessari upphæð, þá er mjer meira en nóg boðið, þá er mjer ofboðið. En þar sem er við ofurefli að etja, þar sem jafnfjölmenn nefnd er í fámennri deild. þá hefi jeg látið nægja að koma með þessa brtt., þótt jeg eigi mjög bágt með að sætta mig við lækkun fjárhæðarinnar frá því, sem hún er á yfirstandandi ári. Vona jeg, að hv. þingdeildarmenn geti með góðri samvisku greitt þessari brtt. minni atkvæði.



Jeg skal fúslega játa, að starf hv. fjvn. er bæði erfitt og vanþakklátt, en hún má ekki búast við, að allir geti verið ánægðir með þær niðurstöður, sem hún hefir komist að. Jeg hefi ætlað mjer að minnast á ýmsa liði, þar sem mjer hefir fundist sparnaður hennar ganga í öfuga átt. En nú hefir verið tekið af mjer ómakið með sumt, svo að það er fáu einu við að bæta, enda hefi jeg enga tilhneigingu til þess að lengja umræðurnar að óþörfu. Þó að viðleitni nefndarinnar til að spara sje virðingarverð, þá verð jeg að segja, að því víkur óþægilega við, þegar um er að ræða verklegar framkvæmdir. Þegar verið er að klípa utan úr litlum upphæðum til ýmissa fyrirtækja, þá getur jafnvel farið svo, að það, sem áður er lagt í verkið, komi ekki að fullum notum. Ef farið er eftir ráðum hv. fjvn. í þessu efni, þá getur það ekki einungis valdið því, að það, sem áður er gert, komi ekki að fullum notum, heldur getur það orðið til skaða, ef ganga þarf frá verkinu hálfgerðu. Jeg á hjer við sparnaðartill. nefndarinnar til verklegra framkvæmda yfirleitt, og mun jeg með atkvæði mínu sýna, hvernig jeg lít á hverja einstaka þeirra. Þá vil jeg aðeins minnast á 12. brtt. á þskj. 449 við 12. gr., 19, r. Þar hafði Nd. lagt það til, að Jóni Kristjánssyni veitingamanni á Akureyri yrðu veittar 1000 kr, sem lítilfjörlegar bætur fyrir það mikla tjón, er hann varð fyrir vegna sóttvarnarráðstafana á sínum tíma. Jeg býst við, að það stafi af ókunnugleika hjá nefndinni, að hún vill, að þessi liður verði feldur niður. Það verður að gæta að því, að hversu tilfinnanlegt sem það kann að vera fyrir ýms heimili, sem verða fyrir því sama, þá er það svo miklu tilfinnanlegra fyrir þann, sem stundar þennan atvinnurekstur. Þessi litla upphæð gerir auðvitað lítið til þess að bæta hið mikla tjón, sem hann beið. Slíkar stofnanir bíða þess aldrei bætur, þegar veikindi koma þar inn, því það dregur úr aðsókninni, og jeg vil segja, að þetta veitingahús beri þess merki enn. Mjer finst því varla þess vert að hafa af manni þessum þessa litlu upphæð. Þá er hjer 58. brtt., við 16. gr., 24. lið. Jeg álit það muni í raun og veru stafa af misskilningi, að háttv. nefnd hefir borið fram þessa till. Eins og allir vita, er það viðurkent hið mesta nauðsynjamál að gera alt, sem hægt er, til þess að afla afurðum okkar sem bestra söluskilyrða. Háttv. Nd. gerði talsverðar tilraunir í þá átt. Hv. sjútvn. í Nd. hafði málið til meðferðar, rannsakaði það til hlítar og komst að þeirri niðurstöðu, að 30 þús. kr. alls til markaðsleitar erlendis fyrir aðalafurðir okkar væri sú minsta upphæð, sem frambærilegt væri, að hún legði til, að þingið veitti í þessu skyni. Ennfremur taldi nefndin nauðsynlegt að liða upphæðina sundur, þannig, að ákveðið væri, hversu miklu skyldi verja til markaðsleitar á hverjum stað og fyrir hverja aðalvörutegund, er hjer um ræðir. En háttv. fjvn. Ed. hefir þóknast að gerbreyta þessu. Jafnvel þótt hún leggi til nærri sömu upphæð og háttv. Nd., eftir að búið var að klípa af fjárveitingunni þar, þá er það mikill galli, að hún hefir slengt saman í eitt upphæð, sem er tvískift í frv. eins og það liggur fyrir. Það má ekki eiga sjer stað, að svo verði frá fjárveitingunni gengið sem till. fer fram á. Jeg vænti þess, að háttv. fjvn. geri þessa till. ekki að kappsmáli. Jeg þykist hafa reynt að kynna mjer þetta atriði, og jeg þykist hafa þekkingu og reynslu í þessum sökum, þar sem jeg hefi fengist við þennan atvinnurekstur milli 30 og 40 ár, og mjer er það ljóst, að nauðsyn ber til, að fyrirkomulaginu verði hagað sem næst því, er háttv. sjútvn. Nd. hefir lagt til. Jeg hefi ekki heyrt, hvorki frá háttv. frsm. nje öðrum í nefndinni, nein rök fyrir því, að nokkuð sje unnið við þessa breytingu. Að vísu er lauslega á það drepið í nál., en ekki tel jeg þau rök, er þar koma fram, fullnægjandi. Því er nú einu sinni svo varið, að þessum fjárveitingarlið verður að skifta í tvent. Það má ganga út frá því sem gefnu, að sú upphæð, sem ætluð er til að leita markaðs fyrir fisk í Suður-Ameríku, beri ekki sýnilegan árangur í fljótu bragði. Alt fyrir það er sjálfsagt að hefjast handa, en ekki má búast við verulegum eftirtekjum í náinni framtíð. Það geta liðið allmörg ár þangað til þessi viðleitni, sem nú er verið að styrkja, ber ávöxtu til heilla landi og þjóð. Vænti jeg þess, að á sínum tíma þurfi enginn að sjá eftir, að til þessarar viðleitni gangi sú upphæð, er háttv. Nd. ætlast til. Hinn liðurinn, sem ætlaður er til markaðsleitar fyrir síld í Mið-Evrópu eða þeim löndum, þar sem vænlegt er um árangur, t. d. í Frakklandi, máske í Finnlandi, honum er svo varið, að jeg er ekki í vafa um, að það er beinlínis búhnykkur að leggja fram í þessu skyni fje það, er þar er gert ráð fyrir. Því að eins og allir vita, er tollur á þessari vöru svo hár að salan þarf ekki að aukast ýkjamikið til þess, að ríkissjóður verði skaðlaus. En búast má við, að þessi upphæð beri margfaldan ávöxt og ríkissjóði áskotnist drjúgar tekjur af aukinni síldarsölu. Segjum, að salan ykist um 10 þús. tunnur. Tollar af þeim nemur 15 þús. kr. Þá hafa þegar áunnist 5 þús. kr. Þegar þessa er gætt, ætti öllum að vera ljúft að láta eitthvað af hendi rakna til stuðnings þeim atvinnuvegi, sem ber hæsta skatta og tolla, tífalt og jafnvel tvítugfalt við aðrar sambærilegar atvinnugreinir. Það er ekkert smáræði fyrir atvinnurekendur, sem þessa atvinnu stunda, að greiða kr. 1,50 í toll af hverri síldartunnu, þótt þeir hafi jafnvel stórtjón af atvinnurekstrinum að öðru leyti. Kröfur úr þessari átt eru fullkomlega rjettmætar. Það fer eftir undirtektum þingsins í þetta mál, hvort hin megna óánægja, sem komið hefir í ljós út af þungum og óbærilegum álögum, sem íþyngja þessum atvinnuvegi, á að haldast ellegar ekki. Mjer þykir ekki þurfa að fjölyrða um þetta frekar. Háttv. þm. virðast líka hafa tilhneigingu til þess að vera alstaðar annarsstaðar en þeir eiga að vera, svo að það þýðir ekkert að tala fyrir fólki, sem ekki gerir skyldu sína. En jeg vona samt, að allir þeir að minsta kosti, sem heyra mál mitt, sannfærist um það, að þessi 58. brtt. sje óþörf og skaðleg, og jeg hygg, að hv. fjvn. þurfi ekki að taka sjer nærri, þótt hún verði feld. Jeg ætla ekki að ámæla hv. nefnd, því að jeg álit þetta stafa af því, að hún hefir ekki haft tækifæri til þess að kynna sje málavöxtu. En jeg skora fastlega á háttv. deild að samþykkja ekki þessa till., heldur láta liðina standa óhreyfða, eins og þeir eru í frumvarpinu. Jeg tel mig ekki hafa farið neitt ósanngjarnlega að hv. fjvn. og vona því líka, að hún líti á bendingar mínar með fullri sanngirni. Áður en lýkur þarf jeg að segja fáein orð um eina brtt. á þskj. 472. Það er XXV. brtt., við 18. gr. - Það er ekki alveg nýtt, að á mál þetta sje minst. Svipuð till. þessari hefir legið tvisvar eða þrisvar áður fyrir hv. Ed., en fallið með eins atkvæðis mun eða jöfnum atkvæðum. Að minni hyggju er það sönnun þess, að nokkuð mikill hluti hv. þm. í deildinni telji hana eiga rjett á sjer. Þessi maður, sem í till. er nefndur, var starfsmaður landssímans um mörg ár, - jeg man ekki, hvort hann var það frá upphafi, en víst milli 10 og 20 ár. Og hjer liggja nú fyrir ummæli starfsmanna landssímans, sem þessu máli eru kunnugir, að þessi umræddi maður hafi verið starfi sínu vel vaxinn og rækt það með alúð og skyldurækni. Jeg ætla ekki að fara fram á það við hæstv. forseta að fá að lesa upp þessi skjöl. Ef á þarf að halda, mun jeg grípa til þeirra. En jeg læt þau eiga sig fyrst um sinn. Þessi maður, Eggert Stefánsson, hefir orðið fyrir því óláni að komast í ósátt við ýmsa af samstarfsmönnum sínum og það einmitt þá þeirra, sem miklu hafa verið og eru ráðandi innan símamannastjettarinnar og hafa með stofnun fjelagsskapar meðal starfsfólks símans og úthaldi blaðs skapað sjer aðstöðu til þess að halda á lofti og útbreiða skoðanir sínar. Þessir starfsmenn virðast hafa lagt alt kapp á að spilla áliti og mannorði þessa manns. Orsakir eru þær, að innan starfsmannaflokks símans hefir, sem kunnugt er, reyndar ekki frá upphafi, en síðan 1914, bólað nokkuð á uppreisnaranda og hvað eftir annað soðið upp úr og verið hafðar í frammi megnar verkfallshótanir. Allir vita, hversu hættulegar afleiðingar það hefði getað haft, ef þessar hótanir hefðu verið framkvæmdar. Þessi maður, sem jeg hefi nefnt, taldi það skyldu sína að vinna á móti þessum uppþotsviðbúnaði, ef jeg mætti svo segja. Fyrir þær sakir hafa þeir starfsmenn, er fremstir stóðu í flokki, lagt slíkt hatur á hann, að þeir hafa ekki lint látum fyr en þeir höfðu ófrægt hann svo mjög við yfirboðara hans, að honum var vikið úr stöðu sinni. Jeg verð að segja, að það hafi verið mjög ófyrirsynju, því að enda þótt því verði ekki neitað, að eitt var hægt að finna þessum manni til ámælis, - hann er sem sje nokkuð vínhneigður, - þá voru þó ekki meiri brögð að því en svo, að yfirboðarar hans höfðu veitt honum sæmilega stöðu úti á landi og þar með viðurkent starfshæfileika hans. Hjelt hann sjer þá algerlega frá vínnautn um eins árs skeið, og er jeg sannfærður um, að framhald hefði orðið á þeirri hófstillingu, ef hann hefði fengið að vera áfram í þeirri stöðu. En er búið var að ræna hann starfi sínu, - liggur mjer við að segja, - og eyðileggja álit hans, sótti aftur í sama horf um vinfengi hans við Bakkus, og varð það tilefni þess, að honum var vikið frá símanum. Nú hefir berlega komið fram sú skoðun hjer á þingi, að rjett sje að sýna langlundargerð og umburðarlyndi starfsmönnum ríkisins, þótt í fari þeirra finnist breyskleiki sá hinn sami og þessum manni var gefinn að sök. Í samræmi við þá skoðun leyfi jeg mjer að vænta þess, að hv. deild álíti rjett að viðhafa þá sömu aðferð gagnvart þessum ógæfusama manni. Jeg álit í raun og veru æskilegast, að þessi fjárveiting þyrfti aldrei að koma til framkvæmda, heldur sæju þeir, sem ráðin hafa, svo um, að þessum manni yrði aftur veitt starf við landssímann. Það væri besta lausn málsins og sanngjörnust. - Jeg er óhræddur um, að hann reynist ekki fær til þess að leysa starf sitt af hendi. Því að hefði þetta ólán ekki hent hann, er mjer kunnugt um, að ekki voru meiri brögð að vínnautn hans en svo, að hann hefði vel getað gegnt starfi sínu áfram og ekki miður en gerist upp og ofan um aðra starfsmenn símans. Verður nú að skeika að sköpuðu, hvort háttv. deild vill sjá sóma sinn í að bæta að nokkru fyrir þá ómannúðlegu meðferð, sem þessi maður hefir orðið fyrir. Annað samskonar tilfelli hefir komið fyrir, þar sem manni þeim, sem talinn var hafa orðið fyrir misrjetti, var bættur skaðinn. Munu háttv. þm. minnast Petersens í Vestmannaeyjum, sem þjarkað var um á þingi svo árum skifti. Jeg er sannfærður um, að hans málsstaður var þó ekki betri en svo, að hafi verið rjettmætt að veita honum, sem einum af starfsmönnum ríkisins, 10 þús. króna uppbót fyrir ómannúðlega meðferð, þá sje þessi till. því rjettmætari sem hún er hreint lítilræði að fjárkröfu til, samanborið við fordæmið. Þar við bætist, að þessi maður má skoðast sem nokkurskonar píslarvottur. Það er eftirtektarvert, að þetta hefir hann orðið að líða af því, að hann taldi það skyldu sína gagnvart þjóðfjelaginu að vera á verði gegn því, að óbilgjarnir samstarfsmenn með yfirgangi og frekju bökuðu landinu ófyrirsjáanlegt tjón, ef þeir hefðu fengið vilja sínum framgengt, með því að undirbúa verkfall við símann oftar en einu sinni. Ef til andmæla kemur, mun jeg hjer nokkru við bæta. Jeg vona, að til þess komi ekki. Jeg hefi ekki ætlað mjer að nefna nein nöfn og geri ekki að svo komnu máli. En svo getur þó farið, að jeg neyðist til þess, ef till. verður þunglega tekið.



Jeg á hjer brtt. þess efnis að veita Freymóði Jóhannssyni 1500 kr. styrk til utanfarar til þess að fullkomna sig í leiktjaldagerð. Hann sótti til þingsins í fyrra um styrk í sama skyni, en fjekk þá ekki áheyrn. Gerði jeg tilraun í hv. Ed. til þess að fá styrk handa honum og flutti till. um það, en hún var feld. Það kann að vera eðlilegt, að sú till. náði ekki samþykki þá, vegna þess að þessi maður var þá til þess að gera litið þektur hjer syðra, þótt hann væri töluvert orðinn kunnur nyrðra. En nú á síðastliðnu ári -, það mun hafa verið í haust, - þá hjelt hann sýningu í Reykjavík á málverkum sínum. Eftir því, sem jeg veit best, mun þessi sýning hafa vakið talsverða eftirtekt. Voru þeir margir, sem leist vel á þennan listamann. Það má segja, að hann hafi lagt á margt gerva hönd: stundað húsamálningar og unnið fyrir sjer með því, málað andlitsmyndir og landslagsmyndir og nú síðustu 8 árin lagt mikla vinnu í að mála leiktjöld fyrir leikfjelagið á Akureyri. Er það álit þeirra, sem vit hafa á og um geta dæmt, að hvergi hjer á landi hafi sjest eins góð leiktjöld og á Akureyri þessi ár. Háttv. þm., - margir að minsta kosti, - hafa átt kost á að sjá eitt leiktjald, sem hann hefir málað. Það var baktjaldið í „Munkunum á Möðruvöllum“, er það leikrit var leikið hjer í Reykjavík í vetur. Hefi jeg heyrt marga dómbæra menn ljúka lofsorði á þetta leiktjald og telja það bera vott um óvenju góða hæfileika málarans í þessa átt. Um það bil, er hann sýndi hjer myndir sínar, átti hann tal við marga hv. þm., sem búsettir eru hjer í bænum, og eftir því, sem hann sagði mjer, þá vænti hann stuðnings þeirra. Freymóður er kvæntur fjölskyldumaður, sem á fyrir þungu heimili að sjá, og er því ekki nema eðlilegt, að hann hafi ekki efni á að kosta sig í útlöndum til þess að fullkomna sig í leiktjaldamálun, sem hann hefir mikla hneigð til og álita má, að þörf sje á að koma í betra horf hjer á landi en nú er, ef leiklistin á að taka framförum, og sjerstaklega ef þjóðleikhúsið kemst upp, sem álíta má, að ekki verði langt að bíða. Er það eingöngu af löngun hans til þess að fullkomna sig í list sinni, að hann hefir lagt í kostnað um efni fram til þess að ferðast um helstu lönd Evrópu, þar á meðal suður til Ítalíu, til þess að kynnast þar ýmsu, er að list hans lýtur. Jeg hefi verið kunnugur manni þessum í langan tíma, og það leyndi sjer ekki, hversu mikið hann hefir lært í list sinni á þessu ferðalagi sínu, enda sjást nú víða í húsum málverk eftir hann. Jeg get fullyrt það, að hann er mesti reglu- og dugnaðarmaður og áhugasamur eftir því. Er óhætt að treysta því, að peningum þeim, sem hann fengi í þessu skyni, yrði vel varið. Auk þessa fylgja umsókn hans meðmæli góðra manna, þar á meðal formanns Leikfjelags Akureyrar, Indriða rithöfundar Einarssonar, sem er kunnur að áhuga fyrir íslenskri leiklist, og Haralds Björnssonar, sem er í Kaupmannahöfn nú og hefir lagt þar stund á leiklistarnám. Þessir menn hafa haft tækifæri til þess að kynna sjer hæfileika mannsins á þessu sviði listarinnar, leiktjaldamáluninni, og þeir veita honum eindregið meðmæli sín. Hann fer í umsókn sinni fram á 3000 þús. kr., en jeg hefi ekki treyst mjer til þess að fara fram á meira en 1500 kr. Jeg orðlengi þetta svo ekki frekar, en vona, að hv. deild vilji veita honum þetta, svo að hann geti náð þeim þroska í list sinni, sem hann óskar, og verði ekki fyrir vonbrigðum eins og í fyrra.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Flestir hv. þm., sem talað hafa hjer, hafa byrjað mál sitt með því að dæma verk hv. fjvn. og mun jeg fylgja dæmi þeirra. Jeg álit, að hv. nefnd hafi leyst gott starf af hendi og hafi skift rjettlátlega sól og vindi, þannig, að hún hefir fært niður á mörgum stöðum, en þó ekki tilfinnanlega nema á einstaka stað. Í þessu efni er jeg ósamþykkur hv. 5. landsk. (JBald). Það er svo um slíkar nefndir sem þessa, að það er ómögulegt fyrir þær að vinna svo, að allir sjeu ánægðir með störf þeirra, og jeg hefi einnig athugasemdir að gera við einstaka till. nefndarinnar, en þær eru hverfandi í öllum fjöldanum. Jeg geri ráð fyrir því, að hv. þdm. hafi tekið eftir því, að í fjárlagafrv. stjórnarinnar er gerð sú breyting á listamannastyrknum, að það er heimilað að láta hann fara niður í 500 kr., í stað þess, að í núgildandi fjárlögum má hann ekki fara niður úr 1000 kr. Hv. nefnd hefir ekki breytt þessu og hv. Nd. ekki heldur, og verð jeg því að álita, að þingið sje þessu samþykt. Jeg vil nú færa mig upp á skaftið og láta þá skoðun mína í ljós, að jeg álít rjett að skifta styrknum fyrir yfirstandandi ár í 500 kr. til hvers, svo að fleiri menn geti notið hans, því að ef það verður ekki gert, þá geta aðeins 8 menn fengið styrkinn, en umsækjendurnir eru 38. Vegna þess að menn þeir, sem um er að ræða, eru margir fátækir, þá mundi þá muna um það að fá þó ekki sje nema 500 kr. Jeg vildi því fá heimild til þess að skifta styrknum 1927 á sama hátt og fyrir árið 1928, enda tel mjer það heimilt, ef ekki koma fram andmæli gegn því. Jeg sagði svipað um þetta í háttv. Nd., en þar komu engin andmæli fram. Jeg álít þó ekki rjett að lækka styrkinn til þeirra manna, sem hv. fjvn. í fyrra nefndi sjerstaklega og ætlaðist til, að fengju 1000 kr. Um markaðsleitarstyrkinn er þess að geta, að hv. fjvn. leggur það á vald stjórnarinnar, hvernig farið verður með hann. Háttv. nefnd virðist hafa horfið frá því ráði að láta greiða á yfirstandandi ári nokkuð af fjárhæðinni. Hv. 1. landsk. talaði um hækkun styrksins til kvennaskólans í Reykjavík og fanst það ekki sanngjarnt. En ástæðan til hækkunarinnar er sú, hve skóli þessi er meira sóttur en aðrir hliðstæðir skólar á landinu. Ef borinn er saman styrkurinn til þessa skóla og skólans á Staðarfelli, sem gert er ráð fyrir að hafi 10 nemendur, þá er styrkurinn til Staðarfellsskólans hlutfallslega mikið hærri, því að í kvennaskólanum í Reykjavík eru námsmeyjarnar hátt á annað hundrað. Er þetta nægilegt til þess að sýna rjettmæti hækkunarinnar, auk þess sem laun kenslukonunnar í matreiðslu hafa verið hækkuð, til þess að hægt væri að halda henni við skólann. Þá talaði hv. þm. (JJ) um styrkinn til fjárhúsbyggingar á Hólum í Hjaltadal og hjelt því fram, að þar væri um kjördæmareipdrátt að ræða, af því að feldur hafði verið styrkur til hlöðu- og fjósbyggingar á Hvanneyri. En það er ætlast til að veita styrk til miðstöðvar á Hvanneyri, enda mun þess meiri þörf. Annars stendur fjárhúsbyggingin á Hólum í sambandi við aukning búsins þar, sem samþykt var á þinginu í fyrra. Jeg tek undir það álit hv. 1. þm. G.-K. (BK), er hann sagðist skoða það sem samning við sjera Jóhannes Lynge, að hann starfaði áfram að orðabókinni. Hann var tekinn úr embætti sínu til þessa starfa, og væri það því brigðmælgi, ef atvinnan væri nú tekin af honum og hann aðeins látinn njóta lítilla eftirlauna. Enda er hann ekki svo hrumur, að hann hefði ekki getað verið í embætti sínu ennþá. Út af till. háttv. samgmn. um að lækka styrkinn til bátaferðanna vil jeg geta þess, að enda þótt ekki sje víst, að hægt sje að komast af með þessa upphæð, þá tel jeg þó rjett að hafa hana ekki hærri. Er í því efni betra fyrir stjórnina að hafa áætlunina krappa, því að með því stendur stjórnin betur að vígi við eigendur bátanna. Jeg tel það ekki heppilegt, að í nál. er talið upp, hve mikið skuli fara til hvers báts, því að þá þykist hver eigandi eiga heimtingu á því, sem nefnt er. Hv. nefnd hefði getað náð sama tilgangi með því að láta stjórnina hafa útskrift úr gerðabók sinni um það, hvernig hún vill, að styrknum sje úthlutað. Hv. 5. landsk. (JBald) mintist á till. sína um styrk til Fjarðarheiðarvegar og kvaðst álíta, að hann mundi fá aðstoð mína til þess að koma þessum styrk í kring, af því að jeg hefði bent honum á, að hann gæti komið fram með slíka till., enda þótt ekki væri búið að rannsaka kostnaðinn, sem vegagerðin hefði í för með sjer. Hv. þm. (JBald) hefir misskilið mig hrapallega, ef hann heldur, að jeg hafi lofað honum fulltingi mínu í þessu efni. Jeg bara svaraði honum þannig til þess að sýna honum, að hann gæti ekki borið því við, að ómögulegt væri að bera fram till. um þetta af því, að málið væri ekki rannsakað. Jeg sje mjer ekki fært að mæla með þessari till., þegar þess er gætt, að verið er að klípa af styrk til vega, sem stjórnin hefir borið fram í frv. sínu. Það er því aðeins hægt fyrir stjórnina að ganga inn á lækkun á styrk til verklegra framkvæmda, að ekki verði settar inn nýjar till., sem ekki hafa meiri rjett en þær, sem skornar eru niður. Þá mintist hv. 1. landsk. (JJ) á styrkinn til Magnúsar læknis Pjeturssonar og spurði mig, hvort jeg tæki ekki undir meðmæli landlæknis, er umsókninni fylgja. Jeg greiddi atkv. á móti þessum styrk í hv. Nd., meðal annars af því, að læknir þessi hefir ekkert með berklavarnirnar að gera, og jeg áleit því, að þegar þingið er í vandræðum með að koma jafnvægi á tekju- og gjaldabálka fjárlagafrv., þá ætti ekki að samþykkja slíkan styrk sem þennan. Háttv. 4. landsk. (MK) mintist á styrkinn til Eggerts Stefánssonar símritara og talaði um það, að hann hefði verið ófrægður af stjettarbræðrum sínum og yfirboðurum, og talaði um hann sem píslarvott í þessu efni. Jeg veit ekki, hvort hv. þm. hafa lesið skýrslu þá um þetta mál, sem áður hefir legið fyrir þinginu, en jeg skal ekki fara nánar út í það, nema jeg fái frekara tilefni til þess. En jeg get með engu móti viðurkent rjettmæti þessara ummæla hv. 4. landsk. Það eru 2 till. hv. fjvn., sem jeg er ekki ánægður með. Önnur er sú, að fella niður kaup á sýslumannsbústaðnum á Sauðárkróki. Jeg er hræddur um það, að ekki verði til lengdar hægt fyrir ríkissjóð að spyrna á móti því að útvega sýslumönnum úti um land bústaði, því að þegar hann útvegar nú bæði læknum og prestum bústaði, þá er það á engan hátt rjettlátt gagnvart sýslumönnunum að ganga fram hjá þeim í þessu efni, því að þeir eiga jafnerfitt og hinir embættismennirnir um að sjá sjer fyrir bústöðum, þegar þeir koma fátækir frá prófborðinu. En auk þessa var önnur ástæða fyrir því, að jeg áleit rjett að samþykkja þessa till., og hún var sú, að jeg er viss um, að engir sýslumenn mundu geta boðið ríkissjóði jafngóð kjör og þessi sýslumaður, vegna þess, að sparisjóður sýslunnar hljóp undir bagga. Ríkissjóður eignast húsið fyrir 7 þús. krónur, auk vaxta meðan verið er að borga lánið, sem á að greiðast á 22 árum. Hin till., sem jeg vil nefna og jeg er óánægður með, er sú, að lækka eftirlaun ekkju Bjarna Jónssonar frá Vogi. Jeg veit, að upphæð sú, sem sett var í hv. Nd., er hærri en veitt er nokkurri ekkju hjer í eftirlaun. En það stendur svo á hjer, að um engin efni er að ræða, því að það var nú ekki Bjarna sterka hlið í lífinu að hugsa um fjármál, en hann lætur eftir sig með þessari konu sinni 3 börn. Jeg veit, að það hefir komið til orða, að efnilegur sonur hans hætti skólanámi til þess að fara að vinna fyrir sjer og móður sinni. Af því að jeg veit, að þessi piltur er sjerstaklega efnilegur, og að honum og móður hans er það mjög þungbært, ef hann þyrfti að hætta námi, og vegna þess, að hinn látni heiðursmaður, sem mjer þótti vænt um, bað mig þess á dánardægri sínu að sjá svo um, að ríkissjóður gerði vel við ekkju sína, þá vil jeg eindregið mæla með því, að sú fjárhæð fái að standa, sem samþykt var í hv. Nd.

Björn Kristjánsson Háttv. samþm. minn í Nd. (ÓTh) hefir flutt þetta frv., eftir ósk meiri hl. bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði. Er það borið fram af því, að bærinn er kominn í hina mestu fjárkreppu, svo að starfsmenn kaupstaðarins hafa jafnvel ekki getað fengið laun sín greidd nú í fleiri mánuði. Fjárkreppa þessi mun meðal annars stafa af því, hversu útsvör þar í bænum greiðast illa, en það stafar aðallega af gjaldþolsleysi manna. Eins og nú stendur á, hygst bæjarstjórnin að geta trygt sjer betur tekjurnar með því að leggja skatt á fasteignir, eins og gert var fyrir nokkrum árum hjer í bænum. Var því þá heitið hjer, að útsvörin skyldu lækka það, sem svaraði húsaskattinum, en sú hefir ekki orðið raunin á. Þessi skattur mun því verða viðbótarskattur á þá, sem eiga þak yfir höfuðið á sjer, alveg eins og hjer hefir orðið. Þó að jeg sje þessari stefnu andvígur, eins og jeg var þá, vil jeg þó ekki bera ábyrgðina á því að mæla á móti frv., þegar svona stendur á. Vil jeg því mælast til, að frv. fái að ganga áfram, og að því verði, að umr. lokinni, vísað til allshn. Þá eru það tilmæli mín, að hin hv.allshn. greiði sem fljótast fyrir þessu máli.