Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Jón Helgason) Umr. skiptist í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. til umráða allt að hálfri klukkustund og fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver og einnig stjórnarandstaða Sjálfstfl. Í síðari umferð hefur hver flokkur 10 mínútur til umráða og einnig sjálfstæðismenn sem styðja ríkisstj. Röðin verður þessi í báðum umferðum: Forsrh., Sjálfstfl., Alþb., Alþfl. og Framsfl. Af hálfu Sjálfstfl. talar Geir Hallgrímsson, 1. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Friðrik Sophusson, 10. þm. Reykv., í þeirri síðari. Af hálfu Alþb. tala þeir Ragnar Arnalds fjmrh. og Guðmundur J. Guðmundsson, 7. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Hjörleifur Guttormsson iðnrh. í þeirri síðari. Ræðumenn Alþfl. verða Benedikt Gröndal, 4. þm. Reykv., í fyrri umferð, en Kjartan Jóhannsson, 2. þm. Reykn., í þeirri síðari. Af hálfu Framsfl. talar Steingrímur Hermannsson samgrh. í fyrri umferð, en Guðmundur G. Þórarinsson, 12. þm. Reykv., í þeirri síðari.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstjórnin tók til starfa 8. febrúar 1980. Stjórn Alþfl., sem þá hafði setið í nær fjóra mánuði, var bráðabirgðastjórn sem hafði það hlutverk að rjúfa Alþingi og efna til kosninga og halda landsstjórninni í horfinu. Að loknum þingkosningum í byrjun desember 1979 reyndu forustumenn fjögurra þingflokka að mynda ríkisstjórn. Þær tilraunir stóðu í tvo mánuði án árangurs. Um mánaðamótin janúar og febrúar 1980 horfði svo, að Alþingi mundi ekki gegna þeirri höfuðskyldu að sjá landinu fyrir ríkisstjórn, og við blasti að gripið yrði til utanþingsstjórnar. Þá var núverandi stjórn mynduð. Sú stjórnarmyndun var eini möguleikinn sem þá var fyrir hendi til þingræðisstjórnar með stuðningi meiri hluta á Alþingi. Á fyrsta fundi í sameinuðu Alþingi eftir stjórnarmyndun, 11. febrúar, lýsti ríkisstj. stefnu sinni eins og hún birtist í stjórnarsáttmálanum. Þegar ríkisstj. tók við var aðkoman þessi í stórum dráttum: Verðbólgan var 61% frá byrjun til loka ársins 1979. Ríkisstj. tók því við um 60% verðbólguhraða. Aðalútflutningsgrein landsmanna, frystiiðnaðurinn, stóð höllum fæti, m.a. vegna sölutregðu á Bandaríkjamarkaði. Ríkisstj. hefur gert ráðstafanir til þess að bæta frystihúsunum upp á einn eða annan hátt, einkum með aðlögun gengis, bæði tekjutap og útgjaldahækkanir sem orðið hafa síðan stjórnin var mynduð. Hagur fyrstiiðnaðarins hefur því ekki versnað á þessu átta mánaða tímabili. En til viðbótar þeim erfiðleikum, sem orðið hafa síðan í febrúar og leyst hefur verið úr, kemur sá vandi frystihúsanna sem skapaðist á tímabilinu okt. 1979 til feb. 1980. Þá hækkaði tilkostnaður þeirra innanlands um 15–20%. Á sama tíma stóð fiskverð í Bandaríkjunum í stað, en til þess að mæta þessari kostnaðarhækkun var gengissig aðeins um 5%. Við stjórnarskiptin voru einnig allir kjarasamningar lausir, bæði á hinum almenna markaði og við opinbera starfsmenn. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. eru rædd ítarlega þau vandamál sem við er að glíma, markmiðin sem ríkisstj. stefnir að og úrræðin sem hún hyggst beita. Eins og jafnan í stjórnarsamningum er þar um ramma að ræða sem síðan þarf að útfylla nánar. Í upphafi stjórnarsáttmálans segir svo: „Meginverkefni ríkisstj. er að treysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf, enda er það ein helsta forsenda fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Jafnframt leggur ríkisstj. áherslu á að efla menningarstarfsemi, auka félagslega þjónustu og jafna lífskjör.“ Stefna ríkisstj. í efnahagsmálum er í höfuðatriðum mótuð þannig: „ Ríkisstj. mun berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál. Ríkisstj. mun vinna að hjöðnun verðbólgu þannig að á árinu 1982 verði verðbólgan orðin svipuð og í helstu viðskiptalöndum Íslendinga.“ Hér var því gert ráð fyrir þriggja ára áætlun um viðureign við verðbólguna, þannig að í lok ársins 1982 hafi verðbólgan náðst verulega niður. Áður en lengra er haldið er rétt að nefna tvö grundvallaratriði sem jafnan verður að hafa í huga. Hið fyrra er það, að viðnám gegn verðbólgu byggist ekki á einum einstökum þætti efnahagsmála. Það eru margir meginþættir efnahagsmála sem þarf að vinna að í samhengi. Því aðeins að heildarsýn sé höfð og það takist að ná tökum á öllum þessum helstu þáttum er von um árangur. Þessir meginþættir eru: ríkisfjármál, peningamál, þ.e. innlán og útlán, verðlag, gegni, fjárfesting og launamál. Hitt grundvallaratriðið er jafnvægi. Á öllum sviðum þjóðlífsins þarf á jafnvægi að halda til þess að vel fari. Í ríkisfjármálum þarf jöfnuð milti 'tekna og gjalda. Við þurfum jafnvægi í peningamálum, jafnvægi milli innlána og útlána. Við þurfum að hafa jafnvægi í atvinnumálum þannig að framboð og eftirspurn vinnuafls standist nokkurn veginn á, svo að afstýrt sé atvinnuleysi en um leið komið í veg fyrir ofþenslu á vinnumarkaði. Það þarf að stuðla að jöfnuði í utanríkisviðskiptum, viðskiptajöfnuði. Í stjórnarsáttmálanum er stefnan um ríkisfjármál mörkuð á þessa lund: „1) Aðhald í ríkisbúskap verði stóraukið og áhersla lögð á jafnvægi í ríkisfjármálum. 2) Ríkissjóður verði rekinn með greiðsluafgangi. 3) Fjárlaga- og hagsýslustofnun verði gert kleift að sinna í ríkari mæli en hingað til aukinni hagkvæmni og hagræðingu í ríkisframkvæmdum, stofnunum og fyrirtækjum ríkissjóðs í samráði við starfsfólk þeirra.“ Þessi stefnumótun byggist á mörgum sjónarmiðum. Ríkisvaldinu er skylt að fara vel með og nýta sem best skattpeninga landsmanna. Í viðnámi gegn verðbólgu er það brýn nauðsyn, að ríkissjóður sé rekinn hallalaust og helst með greiðsluafgangi. Á síðasta áratug var ríkissjóður í sex ár rekinn með halla. Það þýddi lántökur úr Seðlabanka, seðlaprentun og vaxandi verðbólgu. Ríkisstj. ásetti sér að tryggja jafnvægi í tekjum og gjöldum ríkissjóðs á þessu ári. Hefur tekist að ná því jafnvægi. Þetta er mikilbægt atriði í baráttunni við verðbólguna. Góð afkoma ríkissjóðs er einnig nauðsynleg til þess að unnt verði að lækka skuldir ríkissjóðs og vaxtabyrði, en hún nemur á næsta ári um 20 milljörðum króna. Greiðsla af skuldum ríkissjóðs er því mikilvægur þáttur í viðleitni til þess að draga úr útgjöldum hans. Áfram er stefnt í sömu átt á næsta ári með því frv. til fjárlaga sem nú hefur verið lagt fyrir Alþingi. Ég legg á það áherslu, að ekki er nóg að afgreiða fjárlögin með greiðsluafgangi, heldur verður að tryggja það í framkvæmd, að jafnvægi náist og nokkur greiðsluafgangur. Í stjórnarsáttmálanum segir: „Tekin verði upp staðgreiðsla skatta innan tveggja ára.“ Að þessu máli er nú unnið. Þessi breyting mun m.a. hafa gagnleg áhrif í viðnámi gegn verðbólgu. Frá áramótum verður nýbyggingagjald fellt niður. Gagnger endurskoðun fer nú fram á hinum nýju skattalögum frá 1978, sem komu til framkvæmda nú í fyrsta sinn. Afnema þarf ýmsa agnúa á þeirri löggjöf. Í stjórnarsáttmála segir að stefnan í peningamálum skuli stuðla að hjöðnun verðbólgu. Um útlán viðskiptabankanna þarf meginstefnan að vera sú, að þeir láni ekki út meira en eigið ráðstöfunarfé, en grípi ekki til yfirdráttar í Seðlabanka, sem þýðir að jafnaði aukna seðlaprentun og vaxandi verðbólgu, nema alveg sérstakar aðstæður krefji og þá um stutta stund. Í ár hafa þessi mál því miður gengið úr skorðum. Útlán banka og yfirdráttur þeirra í Seðlabanka hefur orðið meiri en góðu hófi gegnir. Þessi útlánaaukning verður ekki skýrð með lánsþörf atvinnuveganna einni saman, heldur er hér um atmenna útlánaaukningu að ræða. En eftir ráðstafanir, sem ákveðnar voru í september, hafa þessi mál nú færst í betra horf. Samkvæmt lögum ber Seðlabankanum að hafa eftirlit með bankastarfsemi og stuðla að heilbrigðum peningaskiptum. Mikilvægur þáttur í þessu eftirlitsstarfi er að gæta þess, að einstakir viðskiptabankar taki ekki of mikið fé að láni í Seðlabankanum. Til þess að fylgjast með þessum þætti hefur Seðlabankinn ýmis úrræði. í fyrsta lagi er sú aðferð sem hann hefur notað að undanförnu, en það eru refsivextir á hendur þeim bönkum sem taka slík lán. Í öðru lagi ætti Seðlabankinn að ákveða hámark yfirdráttar viðskiptabankanna. Þriðja leiðin er sú, að Seðlabankinn hafi að staðaldri eftirlit með því, hvort viðskiptabanki tekur veruleg yfirdráttarlán hjá Seðlabankanum, og eru hæg heimatökin í því efni. Ef honum virðist að of langt sé gengið á hann að kalla bankastjórn þess banka til viðræðu til þess að kanna orsakir og horfur, gefa ráð og ábendingar og beita fortölum. Í stjórnarsáttmálanum segir svo: „Opnaðir verði í bönkum og sparisjóðum sparireikningar, þar sem sparifé njóti fullrar verðtryggingar, samkvæmt nánari reglum og í samræmi við möguleika til útlána.“ Þar sem engir slíkir verðtryggðir sparireikningar voru til í bönkum lagði ríkisstj. áherslu á að þetta kæmi sem fyrst til framkvæmda. Frá og með 1. júlí s.l. voru slíkir reikningar opnaðir. Á þeim þrem mánuðum, sem liðnir eru síðan, munu hafa komið inn á þessa reikninga um 2 milljarðar króna. Þetta er að vísu lægri fjárhæð en menn höfðu gert sér vonir um. En öll ný viðskiptaform í bönkum þurfa sinn tíma til þess að menn átti sig á þeim og venjist þeim. Enn fremur hefur það dregið úr aðdráttarafli þessara nýju reikninga, að binditími var hafður tvö ár. Ég ætla að reynslan hafi fært mönnum heim sanninn um að binditímann þarf að stytta. Þeir, sem eitthvert fé hafa aflögu og kynnu að hugsa sér að verja því til kaupa á erlendum vörum eða öðru sem mætti bíða, hafa nú spariform þar sem spariféð heldur fullu gildi sínu, hver sem verðbólgan verður á hverjum tíma. Örvun til að spara fé og leggja í banka eða sparisjóð er þjóðarnauðsyn. Aukin sparifjármyndun er undirstaða undir eflingu atvinnulífs og heilbrigðu efnahagslífi. Varðandi þróun innlána er um tvenns konar útreikning og samanburð að ræða: annars vegar ný innlán án vaxta, hins vegar ný innlán að viðbættum áföllnum og áætluðum vöxtum. Talið er eðlilegra til samanburðar að nota síðari aðferðina. Samkvæmt þeim útreikningi höfðu innlán aukist um 39.5% á fyrstu átta mánuðum ársins í fyrra, en á sama tíma í ár um 42%. Nú eru komnar nýrri tölur um þessa þróun. Á fyrstu níu mánuðum ársins, þ.e. jan.–sept. í fyrra, var aukning innlána 43.4%, en í ár á sama tíma um 50%. Í stjórnarsáttmálanum segir svo: „Verðbótaþáttur vaxta hækki ekki i. mars og fari síðan lækkandi með hjöðnun verðbólgu. Í stað hárra vaxta verði unnið að útbreiðslu verðtryggingar og lengingu lána.“ Ríkisstj. hefur lagt áherslu á verðtryggingu og lengingu lána. Í lögum um stjórn efnahagsmála er svo ákveðið, að miða skuli að því að fyrir árslok 1980 verði í áföngum komið á verðtryggingu sparifjár og inn- og útlána. Ríkisstj. telur, að lengja þurfi aðlögunarfrestinn um eitt eða tvö misseri. Ríkisstj, hefur tvívegis komið í veg fyrir þá hækkun vaxta sem æskileg var talin með hliðsjón af þessu lagaákvæði, þ.e. 1. mars og 1. sept. Þegar útflutningsatvinnuvegir landsmanna eiga við mikla erfiðleika að glíma og telja vaxtabyrðina eina af orsökum vandans taldi ríkisstj. ekki fært að leggja á þá enn meiri vaxtabyrði, sem valda mundi enn meiri gengislækkun en orðið hefur. Varðandi kjaramál mótaði ríkisstj. afstöðu sína í stjórnarsáttmálanum á þessa lund: „ Ríkisstj. leggur höfuðáherslu á að leysa launamál með samstarfi og samráði. Skal í því sambandi lögð áhersla á eftirgreind meginatriði: Ríkisstj. mun leita eftir samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins um niðurstöður í kjarasamningum, sem geta samrýmst baráttunni gegn verðbólgu og þeirri stefnu stjórnarinnar að jafna lífskjör og bæta kjör hinna lakast settu í þjóðfélaginu. Til þess að draga úr almennum peningalaunahækkunum er ríkisstj. reiðubúin til þess að beita sér fyrir eftirtöldum ráðstöfunum í tengslum við kjarasamninga.“ Síðan eru þessi atriði nánar rakin í hinum prentaða stjórnarsáttmála, á bls. 4, en hér er um margvíslegar félagslegar umbætur að ræða. Viðræður um kjarasamninga hafa tekið langan tíma. Um miðjan ágústmánuð tókust samningar milli ríkisins og opinberra starfsmanna, sem samþykktir voru í allsherjaratkvæðagreiðslu hjá Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja. Þessir samningar voru gerðir af ábyrgðartilfinningu og hófsemi af hálfu beggja aðila og voru mjög í samræmi við áðurgreinda stefnu stjórnarinnar. Hinum almennu kjarasamningum er ekki lokið. En leggja verður áherslu á að ekki dragist lengi enn að ljúka þeim, og að þar verði einnig gætt hófs svo að ekki valdi verðþenslu. Sú breyting á íslenskri krónu, sem verður um næstu áramót, er í meginatriðum formbreyting, en hefur einnig raunverulegt gildi. Hún á í fyrsta lagi að auka traust manna á krónunni. Þegar hver króna verður hundrað sinnum meira virði en nú, þá er hún komin í hóp annarra gjaldmiðla á Norðurlöndum. En þessi hugarfarsáhrif geta því aðeins orðið að gagni, að aðrar ráðstafanir fylgi sem sannfæri almenning um að alvara sé á ferðum til þess að treysta gildi krónunnar og veita verðbólgunni viðnám. Samfara þessari breytingu hefur ríkisstj. í huga margháttaðar efnahagsaðgerðir. Gagnger athugun og endurskoðun er hafin á þeirri víðtæku sjálfvirkni sem nú á sér stað, ýmist samkvæmt lögum, samningum eða venjum um verðlag, vexti, kaupgjald, lán og önnur atriði er verulegu skipta um þróun efnahagsmála. Þessi sjálfvirkni og víxlhækkanir eiga sinn mikla þátt í verðþenslunni. Um þessi mál verður haft samráð við þau samtök sem hlut eiga að máli. Unnið er að nýjum vísitölugrundvelli sem ætti að geta gengið í gildi kringum áramótin. Enn er þó ekki ákveðið hvenær það verður. Áhersla hefur verið lögð á orkuframkvæmdir, m.a. með því að flýta fyrir að innlendir orkugjafar komi í stað innfluttrar orku. Þannig er áætlað að framkvæmdamagn í raforkuframkvæmdum sé nálægt 50% meira í ár en í fyrra og um fimmtungi meira í varmaveitum. Ríkisstj. mun áfram leggja áherslu á framkvæmdir í orkumálum, einnig til að tryggja öryggi notenda. Sérstakar ráðstafanir hafa verið gerðar til að auka raforkuvinnslu á komandi vetri með uppsetningu gufuaflsstöðva og borunum fyrir Kröfluvirkjun. Vestfirðir hafa verið tengdir landskerfinu nú í haust og einnig Vopnafjörður, og unnið er að framkvæmdum við Suðausturlínu milli Héraðs og Hornafjarðar. Framkvæmdir við Hrauneyjafossvirkjun ganga samkvæmt áætlun og á 1. áfangi hennar að komast í notkun að ári. Rannsóknum vegna fyrirhugaðra virkjunarkosta fyrir landskerfið miðar vel. Samkvæmt stjórnarsáttmála er að því stefnt, að næsta virkjun verði utan eldvirkra svæða. Er þess vænst, að unnt verði að taka ákvörðun þar að lútandi á næsta ári. Stjórnarsáttmálinn gerir ráð fyrir framkvæmdaáætlun í orkumálum til næstu 5–10 ára og að mörkuð verði samræmd orkustefna til langs tíma, og er undirbúningur hafinn um þau efni. Í undirbúningi er stefnumörkun um áframhaldandi rannsóknir vegna hugsanlegra olíulinda á íslenska landgrunninu í samræmi við stjórnarsáttmála. Þorskafli Íslendinga verður að öllum líkindum 380–400 þúsund lestir á þessu ári. Miðað við síðustu niðurstöður Hafrannsóknastofnunar er ekki ástæða til að ætla að þorskstofninum sé ofgert með þessari veiði. Virðist eðlilegt að stefna að svipaðri veiði árið 1981. Útgerðin hefur átt í verulegum rekstrarerfiðleikum síðustu mánuði, og stafar það fyrst og fremst af hækkun á olíu og öðrum útgerðarkostnaði. Með ákvörðun fiskverðs 1. okt. er brúttóafkoma útgerðar orðin jákvæð að mati Þjóðhagsstofnunar. Skreiðar- og saltfiskverkun hefur staðið vel og virðist ástæða til að ætla að svo verði einnig á næsta ári. Gerðir hafa verið viðunandi samningar um sölu á saltsíld. Frystingin hefur átt í verulegum erfiðleikum. Í lok síðasta árs var verðhækkunum innanlands og stöðnun fiskverðs á Bandaríkjamarkaði ekki mætt með nauðsynlegri aðlögun gengis. En með ýmsum aðgerðum stjórnvalda, miklu gengissigi undanfarnar vikur, minnkandi birgðum og hagkvæmari framleiðslusamsetningu telur Þjóðhagsstofnun að rekstrargrundvöllur frystingarinnar sé að verða jákvæður að nýju. Unnið er að mörkun fiskveiðistefnu, fyrst og fremst með tilliti til þorskveiða. Að því er stefnt að samræma veiðar og vinnslu, að reyna að tryggja að heildarmarkmið veiða standi og að gæði afla og framleiðslu séu sem mest. Í þessu skyni mun gæða- og framleiðslueftirlit verða hert. Fátt er mikilvægara fyrir okkur Íslendinga en að framleiðsla sjávarafurða hér á landi sé ætíð til fyrirmyndar. Ríkisstj. hefur gripið til ráðstafana í landbúnaðarmálum sem hafa það að markmiði að laga búvöruframleiðsluna eftir markaðsaðstæðum. M.a. þess vegna varð samdráttur í mjólkurframleiðslu á nýliðnu verðlagsári landbúnaðarins um 5.2% eða 6 millj. lítra. Til þess að vega upp móti þeim erfiðleikum, sem samdrætti í hefðbundnum búgreinum eru samfara, er unnið að aukinni fjölbreytni í framleiðslugreinum og atvinnustarfsemi sveitanna. Jafnframt verður útvegað fé til að mæta hluta af þeim halla sem varð á útflutningi búvara á síðasta verðlagsári, svo sem gert var vegna ársins á undan, eftir að ríkisstj. var mynduð í febrúar. Á þessu Alþingi mun landbrh. leggja fram af hálfu ríkisstj. tillögu um stefnu í landbúnaðarmálum og munu væntanlega fylgja henni lagafrumvörp er miða að breytingum á landbúnaðarlöggjöfinni, m.a. í þá átt að ákvarðanir um verðlagningu á búvörum verði teknar með beinni aðild fulltrúa ríkisins. Í iðnaði hefur verið við ýmsa örðugleika að etja á þessu ári í kjölfar kostnaðarhækkana innanlands. Ríkisstj. beitti sér fyrir ýmsum ráðstöfunum til að létta á þessum erfiðleikum, m.a. voru niðurgreiðslur auknar á ull til iðnaðar og hraðað endurgreiðslu á uppsöfnuðum söluskatti. Staðan hefur breyst til hins betra í útflutningsiðnaði að undanförnu. Einstakar greinar iðnaðar hafa átt við vök að verjast vegna harðnandi samkeppni við innfluttar vörur í kjölfar tollalækkana, svo sem sælgætisiðnaður og húsgagnaiðnaður. Til að bregðast við þessu og auka svigrúm til aðlögunar var settur tímabundinn tollur á innflutt sælgæti og hafið þróunarátak í greininni. Að margháttuðum endurbótum er nú unnið með samvinnu fyrirtækja og samtaka iðnaðarins og stuðningi stjórnvalda og þjónustustofnana iðnaðarins. Markmiðið er að styrkja stöðu iðnaðarins á heimamarkaði og í útflutningi, auka framleiðni og afköst. Þrátt fyrir tímabundna erfiðleika eru horfur á að iðnaðarframleiðsla vaxi í heild um nálægt 4% á þessu ári. Gætir þar aukningar kísiljárnsframleiðslu, en framleiðsla á öðrum iðnaðarvörum hefur einnig vaxið verulega á árinu. Jafnhliða því, sem ríkisstj. beitir sér fyrir bættum starfsskilyrðum í iðnaði, er unnið að stefnumörkun um iðnþróun til lengri tíma, og verður þáltill. um iðnaðarstefnu lögð fram á þessu þingi. Unnið er að gagnasöfnun og mati á meiriháttar nýiðnaði, er m.a. byggi á innlendri orku og hráefnum, eins og kveðið er á um í stjórnarsáttmála. Athugun á hagnýtingu orkulinda landsins til eflingar íslensku atvinnulífi er mikilvægt verkefni og brýnt að fá sem skýrasta mynd af þeim kostum er til álita koma. Í undirbúningi er reglugerð um iðngarða og unnið er að stefnumótun um opinber innkaup. Flestar innlendar skipasmíðastöðvar hafa haft næg verkefni á árinu og aðgang að stofnlánum til endurbóta á aðstöðu sinni. Athugun á framtíðarstöðu skipasmíðaiðnaðarins stendur yfir og tengist m.a. stefnumörkun Um viðhald og endurnýjun fiskiskipastólsins, ekki síst bátaflotans. Lánasjóðir iðnaðarins hafa verið efldir á árinu með fjármagni og ný lög verið sett um Iðnrekstrarsjóð, sem ætlað er að styðja undirstöðuverkefni varðandi iðnþróun. Frá því að ríkisstj. tók við hefur margt gerst á sviði félagsmála sem markar þáttaskil. Þar ber fyrst og fremst að nefna lögin um húsnæðismál. Í þeim lögum er gert ráð fyrir stórauknum framlögum til verkamannabústaða, tryggt að gert verði átak til útrýmingar heilsuspillandi húsnæðis, og í lögunum er ákvæði um verðtryggingu skyldusparnaðar. Í annan stað má nefna lögin um aðbúnað á vinnustöðum, en þar eru skapar forsendur fyrir verulegum áhrifum starfsmanna á nánasta starfsumhverfi á vinnustað. Í þriðja lagi skal bent á framkvæmd laganna um aðstoð við þroskahefta, þar sem þegar er um að ræða myndarlegar athafnir, en í fjárlagafrv. er enn gert ráð fyrir auknu átaki á þessu sviði. Þá skal þess getið, að alþjóðaár fatlaðra hefur þegar verið undirbúið og skipuð sérstök framkvæmdanefnd vegna þess. Tekjutrygging hefur hækkað, og áfram verður stigið nýtt skref í þá átt á næsta ári. Á sviði samgöngumála hefur erfiðleika Flugleiða borið einna hæst. Vegna þess, hve Norður-Atlantshafsflugið frá Lúxemborg til New York hefur haft mikla þýðingu fyrir íslenskan þjóðarbúskap, ákvað ríkisstj. að bjóða aðstoð til þess að því mætti halda áfram á meðan framtíð flugsins er skoðuð nánar. Rekstrarfjárstaða Flugleiða er mjög erfið, svo að innanlandsflug og nauðsynlegustu tengsl við umheiminn eru í hættu. Við þeim vanda ber stjórnvöldum skylda til að bregðast, og því hefur verið lagt fram á Alþingi frv. til laga um aðstoð við Flugleiðir. Í ár er lagt bundið slitlag á 92 km af vegum. Það er yfir tvöfalt meira en áður hefur verið gert á einu ári. Slíkum framkvæmdum þarf að halda áfram með svipuðum eða auknum krafti samhliða öðrum verkefnum á sviði vegamála. Í dómsmálum, kirkjumálum, menntamálum og heilbrigðismálum eru margvíslegar umbætur fyrirhugaðar og verða ýmis frumvörp um þau efni lögð fyrir Alþingi í vetur. Herra forseti. Íslenska þjóðin á við mikla og margháttaða örðugleika að etja. Verðbólgan er þar verstur þrándur í götu. Hún er að verulegu leyti okkar eigin smíð, Íslendinga. Til þess að vinna bug á þessum alvarlegu erfiðleikum þurfa allir að taka á sig skyldur og byrðar. Hins vegar megum við ekki einblína á erfiðleika og dökkar hliðar. Við eigum því láni að fagna, að hér á landi hefur tekist að tryggja næga atvinnu og afstýra atvinnuleysi, meðan flestar grannþjóðir okkar stynja undir böli atvinnuleysis. En einnig þetta lán er fallvalt ef við sjáum ekki fótum okkar forráð. Með samhentum átökum, stillingu og festu mun íslenska þjóðin nú sem fyrr sigrast á örðugleikum og andbyr og sigla fleyi sínu í farsæla höfn.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Því er eins farið með ræðu forsrh. og segir um veðrið í vísunni: Veðrið er hvorki vont né gott, varla kalt og ekki heitt. Það er hvorki þurrt né vott. Það er svo sem ekki neitt. Við hlustendur vorum einskis vísari um stefnu ríkisstj. eftir ræðuna en áður. Að þessu leyti reis ræðan ekki undir nafni. Stefnuræða var hún ekki. En hún leiddi í ljós, svo ekki varð um villst, að núv. ríkisstj. var ekki mynduð til að jafna ágreining á milli aðstandenda sinna og því síður til að leysa vanda er blasti við þjóðinni í ársbyrjun. Um ekkert slíkt var samið við myndun ríkisstj. Aðrar hvatir lágu að baki. Starfsferill ríkisstj. sýnir stefnuleysi, aðgerðaleysi og úrræðaleysi. Á þriggja mánaða fresti upphefjast rokur framsóknarmanna, að eitthvað þurfi að gera í baráttunni gegn verðbólgunni, en jafnoft lyppast þeir niður þegar Alþb.-menn sussa á þá og segja þeim að hætta slíku blaðri. Þriðja aflið í ríkisstj. er máttvana og er ekki tekið alvarlegar en nytsamir sakleysingjar endranær. Stjórnarmyndunin, sem átti áð bjarga sóma Alþingis, hefur orðið Alþ. til minnkunar. Í stað þess að horfast í augu við vandamálin og semja um lausn þeirra féllu framsóknarmenn og Alþb.-menn fyrir þeirri freistingu að kljúfa Sjálfstfl. Ef sá veikleiki, sú freisting hefði ekki verið fyrir hendi væri nú önnur og aflmeiri þingræðisstjórn að störfum, en utanþingsstjórn væri einnig þjóðinni snöggtum betri en núv. ríkisstj. Utanþingsstjórn hefði lagt till. sínar fyrir Alþ. og alþm. og flokkar þurft að taka afstöðu til þeirra. Menn hefðu fengist við vandann, en ekki flotið sofandi að feigðarósi í sjálfsánægju valdadrauma eins og ráðh. núv. ríkisstj. Áður var rætt um tveggja ára baráttu gegn verðbólgu, eins og í málefnasamningnum segir: „að á árinu 1982 verði verðbólgan orðin svipuð og í helstu viðskiptalöndum Íslendinga,“ en nú er dregið í land. Sleppt er allri viðmiðun við viðskiptalönd okkar og talað um þriggja ára áætlun, „þannig að í lok ársins 1982 hafi verðbólgan náðst verulega niður. En verst er að ekkert miðar. Fjárlög núv. ríkisstj. byggðust í apríl á 30% verðbólgu á þessu ári. Forsætisráðherrann lenti í sennu á Alþ. og í fjölmiðlum skömmu síðar að verðbólgan yrði ekki 50%, heldur um 40°/ á árinu, en viðurkennir nú að hún verði 52–54%. Og allar líkur benda til að verðbólgan verði tvöfalt meiri en forsendur ríkisstj. fyrir fjárlögum í apríl gerðu ráð fyrir. Spáð hefur verið, að haldi fram sem horfi verði verðbólguvöxturinn kominn í milli 80 og 90% að ári liðnu. En hvort sem ráðh. eða þingflokksformönnum stjórnarliðsins er bent á staðreyndir liðins tíma eða spár um framtíðina, þá hrista þeir glókollana sína og telja sig hafa efnahagsaðgerðir í undirbúningi. Efnahagsnefnd var sett í sumar og skilað áliti í ágúst. Formaður hennar sagði að tillögur hennar yrðu birtar þá í næstu viku ef vel gengi. En það hefur bersýnilega gengið illa. Ráðherranefnd fjallaði um tillögurnar, en ekkert gerðist. Efnahagsaðgerðir áttu að koma til framkvæmda 1. sept. Ekkert gerðist. Steingrímur Hermannsson sagði á Vopnafirði, að ríkisstj. yrði ekki langlíf ef hún sæti aðgerðalaus. En ekkert gerðist. Þá átti næst að láta hendur standa fram úr ermum fyrir 1. nóv. og 1. des. Tómas Árnason segir sig hrylla við holskeflunni 1. des. ef ekkert verður að gert, en nú er líka búið að afskrifa þær dagsetningar. Niðurtalningaraðferð Framsóknar, kosningatromp þeirra og framlag í stjórnarsáttmálann, er nú gengin sér svo til húðar og hefur beðið slíkt skipbrot að forsrh. minnist ekki orði á hana frekar en snöru í hengds manns húsi, og framsóknarmenn láta sér það lynda. Hverju fórna framsóknarmenn ekki fyrir ráðherrastólana meðan þeir telja sig gæta hagsmuna SÍS? Nú er hálmstráið að gjaldmiðilsbreytingin um áramót veiti ríkisstj. skjól. Gunnar Thoroddsen segir: Þegar hver króna verður hundrað sinnum meira virði en nú, þá er hún komin í hóp annarra gjaldmiðla á Norðurlöndum. - En sannleikurinn er sá, að strax eftir gjaldmiðilsbreytinguna um áramót verður íslenska krónan mun verðminni en aðrar Norðurlandakrónur og væntanlega helmingi minni innan skamms tíma. Gjaldmiðilsbreytingin er eingöngu formbreyting, en ekki efnisbreyting, og eingöngu til skaða ef ekki er búið fyrir breytinguna að gera róttækar efnahagsráðstafanir. En fyrir liggur að það verður ekki gert. Aðspurður í útvarpsviðtali í gærkvöld um fyrirhugaðar efnahagsráðstafanir í tengslum við gjaldmiðilsbreytinguna sagði Gunnar Thoroddsen að þær hefðu verið ræddar innan ríkisstj., en engin niðurstaða væri komin. Niðurstaða, sem átti að vera forsenda myndunar ríkisstj. í febrúarmánuði s.l., er engin komin enn. Allir kannast við söguna um keisarann sem spilaði á fiðlu meðan borgin brann. Nú brenna fjármunir einstaklinga, heimila og fyrirtækja upp í báli verðbólgunnar meðan stjórnvöld láta sér fátt um finnast. Alþb.-menn gengu til stjórnarsamstarfs í ársbyrjun til að koma í veg fyrir sífelldar gengisfellingar og vernda kaupmátt launa, að eigin sögn. Efndirnar hafa verið þær, að vextir hafa hækkað. Verð á Bandaríkjadollar hefur hækkað um nær 40% frá upphafi þessarar ríkisstj. Og kaupmáttur kauptaxta verkamanna, sem var 109.5 í jan. s.l., verður væntanlega 98.2 í nóv. Kaupmáttarrýrnun um 10% á tíu mánuðum. Alþb.-hetjurnar, sem heimtuðu samningana í gildi og komust til valda undir því kjörorði, bera nú ábyrgð á að kaupmátturinn er lakari en um sólstöðusamninga og eftir febrúarlögin 1978. Alþb.-hetjur eins og Ragnar Arnalds og Svavar Gestsson sögðu fjálglega eftir stjórnarmyndun, að ekki væri grundvöllur fyrir grunnkaupshækkunum í væntanlegum kjarasamningum, og skal því ekki mótmælt að svo hafi verið eftir svik þeirra á að leiða samningana í gildi. En því til viðbótar hefur ríkisstj. síðan haldið svo á samningsmálum að öllum samningaviðræðum hefur hvað eftir annað verið stefnt í hnút. Fyrst eru gerðir samningar við opinbera starfsmenn, sem orkar út af fyrir sig tvímælis. Opinberir starfsmenn eru í þjónustu allra annarra landsmanna og laun þeirra eru eðlilega greidd með almennri skattheimtu. Aðrir landsmenn eiga hins vegar að miða kjör sín við afkomu atvinnuveganna. Því er rétt að almennir kjarasamningar gangi á undan og opinberum starfsmönnum verði síðan tryggð eigi lakari kjör. En nú hrósar ríkisstj. sér af hóflegum samningum við BSRB, sem er rétt að því leyti að BSRB menn fengu ekki mikið í sinn hlut í bráð. Ragnar Arnalds eykur annars vegar lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna, sem getur orðið ríkissjóði dýrt þegar fram líða stundir, og eykur bilið á milli lífeyrisréttinda opinberra starfsmanna og annarra launþega, sem var of mikið fyrir. Hins vegar krefst Ragnar Arnalds að vísitölugólf sé sett í samninga opinberra starfsmanna eftir að þeir voru um garð gengnir, sem skiptir þá litlu sem engu máli, en skapar atvinnuvegunum útgjaldaaukningu sem Ragnar Arnalds sjálfur segir þá ekki geta staðið undir. Hvort tveggja þetta hefur tafið almenna kjarasamninga, auk þess sem pantað bréf Svavars Gestssonar félmrh. um atvinnuleyfi útlendinga, sem vinnuveitendur létu hann éta ofan í sig og draga til baka, og misheppnuð misnotkun framsóknar- og Alþb.-manna á samvinnu- og verkalýðshreyfingunni í sumar hefur orðið til þess að enn eru ekki komnir á samningar tíu mánuðum eftir að almennir kjarasamningar gengu úr gildi. Vinnuveitendur bera fyrir sig orð Svavars og Ragnars, að ekki sé grundvöllur grunnkaupshækkana, og ganga þannig erinda ríkisstj., en hinir eitt sinn kokhraustu verkalýðsforingjar Alþb. vita ekki sitt rjúkandi ráð, sjálfum sér sundurþykkir. Það er því á ábyrgð ríkisstj. og Alþb.-forustunnar að ekki hafa tekist samningar á almennum vinnumarkaði. Nú er sagt að hinir hóflegu samningar BSRB, að mati ríkisstj., séu grundvöllur að tillögum sáttanefndar, en hún mun, eins og kunnugt er, leiða til um 11% hækkunar launakostnaðar. Samkv. spá er gert ráð fyrir 11–12% hækkun verðbótavísitölu 1. des. Þannig má búast við 20–25% launakostnaðarhækkunum og - ef ekki á að hýrudraga sjómenn - sömu hækkunar fiskverðs um áramót. Útgerð og frysting eru rekin með tapi áður en til þessara kostnaðarhækkana kemur. Ljóst er því að fyrir höndum er stórfelldasta „gengissig í einu stökki,“ svo notað sé orðalag Tómasar Árnasonar. 1. mars hækkar svo vísitalan um 20% og álíka á þriggja mánaða fresti næsta ár ef ekkert er að gert. En það skyldi þó ekki vera, að við eigum eftir að sjá leiftursókn eða ný febrúarlög? Á þessu stigi má bara ekkert segja, af því m.a. að þing Alþýðusambands Íslands verður haldið seinna í þessum mánuði og kommúnistar vilja halda völdum þar til að misnota verkalýðssamtökin áfram í flokkspólitískum tilgangi. Tilgangur Alþb. er að koma frjálsum atvinnurekstri á kné. Verðbólgan vinnur sitt verk og eyðir eigin fé fyrirtækja, niðurtalningaraðferðin átti að sjá svo um að fyrirtækin fengju ekki kostnaðarhækkanir uppi bornar, atvinnuvegirnir safna þannig skuldum og eru háðir fyrirgreiðslu opinberra stofnana. Einn slæman veðurdag er komið að óskastund sósíalista, fyrirtækjum er neitað um frekari fyrirgreiðslu og þá getur ríkið yfirtekið reksturinn. Dæmi um þetta er Flugleiðir, þótt erfiðleikar þeirra eigi ekki eingöngu rót sína að rekja til verðbólguþróunar innanlands, heldur og aukinnar erlendrar samkeppni og eldsneytiskostnaðar. En andvaraleysi samgrh. og ríkisstj. hefur verið með eindæmum. Samgrh. fjallar um vandamálið með starfsbróður sínum í Lúxemborg í mars og lofar að ríkisstj. Íslands beiti sér fyrir ákveðnum ráðstöfunum, eins og ríkisstj. Lúxemborgar. Ríkisstj. Lúxemborgar efnir sinn hluta samkomulagsins strax, en Steingrímur Hermannsson mætir andstöðu Alþb. og leggur málið til hliðar. Þegar stjórnendur Flugleiða óska eftir fundi með ráðh. og tilkynna þeim í ágústmánuði s.l., að ekki sé annað að gera en að hætta Atlantshafsflugi, koma ráðh. af fjöllum og biðja um skýrslu Flugleiða, hvað gerst hafi frá því í mars. Og nú ætlaði Alþb. að láta höggið ríða af og gleypa Flugleiðir, en gekk þá fram af framsóknarmönnum svo að Steingrímur vaknaði af blundi. Alþb., sem gagnrýndi Flugleiðir áður fyrir að halda uppi Norður-Atlantshafsflugi, verður nú að láta fjmrh. sinn bjóðast til þess að greiða 11/2 milljarð úr ríkissjóði til þess að halda þessu flugi áfram. Ríkisstj. hefur farist allt mál Flugleiða óhöndulega og ekki er enn séð hvort því verður bjargað sem skyldi, jafnvel hvað sem Norður-Atlantshafsfluginu líður. Skilning skortir á að samgöngumál Íslendinga við umheiminn eru sjálfstæðismál þjóðarinnar, eins og sagan sýnir fyrr og síðar. Skilning skortir á efnahagslegum hagsmunum þjóðarinnar almennt og starfsmanna félagsins sérstaklega af starfsemi Flugleiða. Skilning skortir á skemmdarverkum Alþb. til að ryðja ríkisrekstri braut. Í dag: Flugleiðir. Á morgun: Annar atvinnurekstur. Framsóknarmenn ugga ekki að sér meðan þeir telja að þeir geti komið ár SÍS fyrir borð með ýmiss konar opinberri fyrirgreiðslu úr valdastólum sínum, en auðvitað eru SÍS ætluð sömu örlög og öðrum atvinnurekstri að verða ríkisrekið. Þá er sósíalisma austantjaldsríkjanna komið á að vilja Alþb. með þeim skorti, skömmtunum og mannréttindaskerðingum sem alkunna er. Eina, sem ríkisstj. gumar af, er afkoma ríkissjóðs, en aðalskýringin er auknar skattaátögur. Auk þessa hafa fjárfestingarútgjöld verið færð úr fjárlögum í lánsfjáráætlun, greiðslur hafa verið dregnar við fyrirtæki og stofnanir, sem aftur hafa orðið að leita til bankanna, og fjárlög voru ekki afgreidd fyrr en í apríl, svo að afkoma ríkissjóðs er þeim mun betri. Það er ekkert afrek, nema síður sé, að reka ríkissjóð án greiðsluhalla með þeim aðferðum sem núv. ríkisstj. notar. Ríkisstj. afgreiðir greiðsluhallalaus fjárlög með því að fara ránshendi um vasa skattborgara í þessu landi. Um leið og hún tryggir greiðslujöfnuð hjá ríkinu með því að seilast sífellt dýpra ofan í vasa skattborgaranna skapar hún greiðsluhalla hjá þeim. Þetta veit hvert mannsbarn í landinu. Þetta veit hver fjölskylda. Svonefndir barnaskattar hafa komið til umræðu og forsrh. kennt ríkisstj. minni um og okkur Matthíasi Á Mathiesen sérstaklega. Hann sat í þessari ríkisstj. og gerði enga aths. Hér er um eðlilega kerfisbreytingu að ræða, að tekjur barna leggist ekki við tekjur foreldra þegar horfið er að sérsköttun hjóna og staðgreiðsla skatta er höfð í huga. En í skattalögum frá 1978 var 5% skattur á tekjur barna Núv. stjórn hækkaði hann í vor í 7% gegn atkvæðum sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu. En þessu til viðbótar lagði núv. ríkisstj. til og fékk samþykkt 3% útsvar og 1.5% sjúkratryggingargjald af tekjum barna, svo að ekkert er ofsagt um skattagleði núv. ríkisstj. Af 11.5% eru 6.5% á ábyrgð núv. ríkisstj. Með tilvísun til þess, hve skattar og gjöld á börn eru há, eru seint á lögð og aðrir beinir skattar hafa reynst hærri en ráð var fyrir gert á þessu ári er það skoðun okkar sjálfstæðismanna, að fella beri þessa skatta niður að þessu sinni og lækka þá á næsta álagningarári. Það hefur vissulega verið stefna Sjálfstfl. í hálfa öld að reka ríkissjóð án greiðsluhalla, en það hefur aldrei verið stefna Sjálfstfl., og er ekki í dag, að ná þeim árangri með skattaofsóknum á hendur borgurum þessa lands. Þvert á móti hefur það jafnan verið afstaða Sjálfstfl., að það ætti að reka ríkissjóð án greiðsluhalla, með hóflegri skattlagningu, en aðhaldi og sparnaði í rekstri og fjárfestingum. Fjárlagafrv., sem nú hefur séð dagsins ljós, markar enga stefnu í baráttu við verðbólgu, heldur skrifar öll útgjöld og skatta sjálfkrafa upp í samræmi við hana og jafnvel gott betur. Að vísu eru ætlaðir 12 milljarðar kr. til efnahagsráðstafana, en af þeim er búið að ráðstafa 3–4 milljörðum kr. í félagsmálapakka og afgangurinn nægir ekki til að standa undri 2% lækkun framfærsluvísitölu með auknum niðurgreiðslum, sem eru ær og kýr efnahagsráðstafana vinstri stjórna. Í peningamálum á að koma á fullri verðtryggingu innlána, en lækka vexti útlána. Þeirri spurningu er hins vegar látið ósvarað, hver eigi að borga mismuninn. Á að greiða niður vexti úr ríkissjóði eða með aukinni seðlaprentun eða erlendum lántökum þegar við nálgumst óðfluga að greiðslubyrði erlendra lána verði nær 20% af gjaldeyristekjum okkar? Ríkisstj. ætlar að framlengja aðlögunartíma Ólafslaga til að samræma vexti og verðtryggingu. Það bendir til að vaxtahækkun sé í aðsigi. En þrátt fyrir allt er nú jafnvel meira bil á milli vaxta og verðbólgu en áður og úr sparifjármyndun hlýtur að draga og lánastofnanir hafa minna fé til útlána. Vörn ríkisstj. vegna þess efnahagsöngþveitis, sem ríkir í landinu, er nú aðallega sú, að viðskiptabankarnir hafa ekki staðið við sitt. Þetta er ekki aðeins haldlaus vörn, heldur lítilmannleg, vegna þess að með þessu er verið að reyna að koma ábyrgðinni af verkleysi ríkisstj. yfir á aðra. Ástæðan fyrir skuldasöfnun viðskiptabankanna við Seðlabankann er auðvitað sú, að rekstraraðstaða atvinnuveganna og afkoma einstaklinganna fer síversnandi. Þegar ríkisstj. neitar að horfast í augu við staðreyndir og taka á vandamálum atvinnuveganna eiga þeir um tvennt að velja: loka eða safna skuldum. Þegar forráðamenn atvinnufyrirtækja koma til bankastjóra og leggja vandamál sín fyrir þá eiga þeir um tvennt að velja: lána eða taka í raun ákvörðun um lokun fyrirtækjanna. Erfið staða viðskiptabankanna er því afleiðing af verkleysi ríkisstj. Afleiðingar stjórnarferils ríkisstj. eru vaxandi verðbólga, aukin ríkisumsvif og skattaátögur, versnandi afkoma einstaklinga, heimila og fyrirtækja, upplausn og vonleysi samfara úrræðaleysi stjórnvalda. Herra forseti. Hér verður að brjóta í blað. Fyrsta skilyrðið til þess að unnt sé að vinna á verðbólgunni er að draga úr ríkisumsvifum og skattaálögum, svo að svigrúm skapist til að bæta kjör hinna lægst launuðu og framtak, hugvit og dugnaður einstaklinga fái notið sín til að auka þjóðarframleiðsluna. Þjóðarframleiðslan á mann stendur nú nær í stað eða minnkar þrjú ár í röð. Skapa verður almenn skilyrði fyrir atvinnuvegina alla: sjávarútveg, landbúnað, iðnað, verslun og þjónustu, svo að þeir, sem þær atvinnugreinar stunda, megi um frjálst höfuð strjúka. Um leið verður að hefja nýja sókn í orkumálum og orkufrekum iðnaði. Hin dauða hönd Alþb. verður að víkja. Iðnrh. lagði niður stóriðjunefnd haustið 1978 og óskaði eftir því við Landsvirkjun að Hrauneyjafossvirkjun væri frestað um eitt ár. Ég hef áður sagt það og ítreka það enn: Hér þarf gerbreytta stefnu í orkumálum. Við þurfum að kanna alla möguleika á orkufrekum iðnaði hér á landi til að vera sjálfir í stakk búnir til að semja við erlenda aðila og tengja einn möguleika við annan, njóta hámarksarðs og gæta vel umhverfis og vistkerfis okkar. Lágmark er að eitt fyrirtæki í orkufrekum iðnaði og ein stórvirkjun séu í framkvæmd á hverju 3–5 ára tímabili til aldamóta. Við eigum að ganga til samstarfs við erlenda aðila og nýta fjármagn þeirra með opnum huga og mati hverju sinni og stefna að því að Íslendingar eignist fyrirtækin síðan smám saman. Þingmenn Sjálfstfl. munu flytja þáltill. um samgöngumál, áætlun um lagningu varanlegs slitlags á hringveginn kringum landið og helstu tengivegi til sveita og sjávar. Fátt mundi breyta landi okkar til hins betra en slíkt átak og verða heilbrigðri byggðastefnu meira til framdráttar. Hér gefst ekki tími til að rekja frekar mál sjálfstæðismanna á þessu þingi. Við munum gera grein fyrir þeim jafnóðum og þau koma fram. Málefnalegur ágreiningur er meðal okkar sjálfstæðismanna um afstöðuna til þessarar ríkisstj. Yfirgnæfandi meiri hluti þm. Sjálfstfl., miðstjórnar og flokksráðs er í stjórnarandstöðu. Þrátt fyrir þennan ágreining vænti ég að þegar þessu stjórnarsamstarfi ljúki megi allir sjálfstæðismenn taka höndum saman, trúir hugsjónum sinum og stefnu. Það er því bæði þjóðarnauðsyn og flokksnauðsyn, að þessi ríkisstj. fari frá hið fyrsta því að hún ræður ekki við vandann. Innan hennar er engin samstaða um úrræði frekar en í öðrum vinstri stjórnum. Sjálfstfl. mun koma sterkari en nokkru sinni áður úr þessari raun og gegna hlutverki sínu sem kjötfesta íslensks þjóðfélags, sjálfum sér samkvæmur fyrir og eftir kosningar, og leiða þjóðina út úr þeim vítahring sem nú þrengir að okkur öllum og stofnar framtíð okkar í voða. Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Því verður tæpast á móti mælt, að seinasta árið hafa óvenjusnarpir sviptivindar gengið yfir íslensk stjórnmál. Tvennar kosningar, stjórnleysi um langt skeið einstaklega langdregnar og snúnar víðræður um stjórnarmyndun, sem lauk loks, eins og kunnugt er, með braki og brestum á þann veg, að stærsti stjórnmálaflokkurinn rifnaði í tvennt. Hvað veldur þessum tíðindum? Hver er skýringin á þessum óvenjulegu sviptingum sem einkennt hafa íslensk stjórnmál seinasta árið? Hvers vegna er íslenskt efnahagslíf í miklum ólgusjó og vandamálin með afbrigðum torleyst? Ýmsir eru áreiðanlega fljótir að gefa skýringu. Vondir stjórnmálamenn eiga sökina, vondir menn með vitlausa stefnu. Aðrir kafa dýpra og benda t.d. á verðbólguna, og verðbólgan er sannarlega mikill meinvættur. En til þess að skilja raunverulega undirrót þessa ástands og átta sig á stöðu íslenskra efnahagsmála er áreiðanlega lærdómsríkt að líta eitt andartak út fyrir landsteinana. Við sjáum það fljótt, að í flestum nálægum löndum ríkir alvarleg efnahagskreppa, hallarekstur, verðbólga og atvinnuleysi. Þessi djúpa kreppulægð breiðir víða úr sér og teygir sig m.a. yfir Norðurlönd, Bretland og Bandaríkin. Víðast hvar er ástandið síst betra en hér og víða um lönd er meira atvinnuleysi árið um kring en verið hefur um langt skeið. Íslendingar róa ekki á lygnu í slíkum ólgusjó. Hér hefur kreppan skollið yfir eins og annars staðar með gífurlegum verðhækkunum á olíu sem ýtt hafa undir keðjuhækkanir víðs vegar um hagkerfið. Við höfum flutt inn mikla verðbólgu í hverjum mánuði. Hitt er þó verra, að á sama tíma og verðbólgan hefur geisað í Bandaríkjunum sem aldrei fyrr, þar sem stærsti hluti útflutnings okkar er seldur og dollarinn hefur þar af leiðandi rýrnað mánuð eftir mánuð, hafa fiskafurðir okkar lítið sem ekkert hækkað í dollurum talið í bráðum tvö ár. Afleiðingin hefur orðið sú, að fiskverð hefur í raun farið lækkandi jafnt og þétt. Þannig er kreppan í íslensku efnahagskerfi: Hækkandi tilkostnaður í atvinnurekstri og heimilishaldi, en lækkandi útflutningsverð vegna rýrnandi gengis dollarans, sem ekki fæst bætt í hækkuðu verði. Það er fullkomlega eðlilegt, að stjórnmálaumræður á Íslandi snúist um verðbólgu og vonda stjórnmálamenn. En ekki sakar að hafa það í huga, að undirrótin að óvenjulegu ástandi í íslenskum stjórnmálum seinasta árið eru snarversnandi viðskiptakjör þjóðarinnar sem hafa farið niður á við um heil 14% á tveimur árum að mati Þjóðhagsstofnunar. Þetta er sannarlega þungt áfall fyrir þjóðarheildina og hlýtur að skapa mikinn vanda. Átökin í íslenskum stjórnmálum seinasta árið hafa í raun og veru snúist um það, hvernig brugðist skuli við þessum vanda. Við Alþb.-menn höfum vissulega ekki staðið gegn því að tekið yrði visst tillit til þessa mikla utanaðkomandi vanda við útreikning á launum. Við samþykktum fyrir einu ári að verðbótavísitalan tæki mið af viðskiptakjörum hverju sinni, og við viðurkennum fúslega að m. a. þess vegna hafa kjör launamanna, sjómanna og bænda heldur rýrnað seinasta árið, annað hefði verið útilokað. Hins vegar er það kjarni málsins, að við höfum barist fyrir því af hörku, að byrðinni af þessu áfalli yrði dreift sem mest og best, og við höfum staðið fast á móti því, að hún yrði lögð af fullum þunga á lágtekjufólk. Við höfum talið sjálfsagt að atvinnureksturinn bæri sinn hluta af byrðinni, m.a. með ströngustu verðlagshömlum og með því að sætta sig við talsvert hægara gengissig en krafist hefur verið. Og við höfum lagt þunga áherslu á ýmsar kerfisbreytingar, framleiðniaukningu í atvinnuvegum og takmörkun milliliðagróða. Á hinn bóginn mun flestur ljóst að stefna meiri hluta Sjálfstfl. hefur beinst í þveröfuga átt. Leiftursóknin í seinustu kosningum var ofstækisfull hægri stefna sem miðaði að því marki að leggja byrðina nokkuð einhliða á lágtekjufólk og þá sem minnst hafa, en jafnframt að draga saman framkvæmdir svo heiftarlega að plága atvinnuleysis hefði óhjákvæmilega haldið hér innreið sína eins og hjá mörgum nálægum þjóðum. Samhliða þessu kom á daginn að Alþfl. hafði mjög sveigt til hægri á seinni árum og boðaði keimlíka stefnu og Sjálfstfl. Það var þó fyrst að fullu ljóst þegar flokkurinn ákvað að sprengja vinstri stjórn á s.l. hausti í von um að geta grætt á því nokkur atkvæði. Stjórnleysi tók við og verðbólga á Íslandi hefur aldrei orðið meiri í seinni tíð en einmitt á þessu stutta stjórnar- eða stjórnleysistímabili Alþfl. Kosningarnar fóru á annan veg en til var stofnað. Þjóðin kvað upp sinn dóm og hafnaði leiftursókn íhaldsmanna, hvort heldur úr Sjálfstæðis- eða Alþfl. Alþb., flokkur vinstri manna, jók þó ekki styrk sinn að sama skapi, heldur tapaði nokkru fylgi. Átökin um vinstri eða hægri stefnu voru því óútkljáð og mikið þrátefli hófst. Þessi átök stóðu í raun og veru um það, hvort vandinn yrði leystur með miskunnarlausri kjaraskerðingu hjá lágtekjufólki og fólki með meðaltekjur umfram þá skerðingu sem orðin var, eins og forustumenn Alþfl. og Sjálfstfl. héldu fast við, eða hvort reynt yrði að dreifa byrðinni og leita allra leiða til að hlífa þeim sem minna hafa. Það var undir þessum kringumstæðum að varaformaður Sjálfstfl., dr. Gunnar Thoroddsen, tók sig til með nokkrum stuðningsmönnum sínum og gekk til samvinnu og málamiðlunar við Alþb. og Framsfl. Stjórnin var mynduð á örskömmum tíma og þrátt fyrir ólík sjónarmið varð hún óvenjulega samhent strax frá fyrsta degi. Viðfangsefni hennar var þó ekki dans á rósum, það þekkja allir. Fyrsta viðfangsefnið var að koma fjármálum ríkisins á réttan kjöl. Það hefur tekist þrátt fyrir mikinn mótbyr og hlýtur að teljast mikilvægur áfangi. Áreiðanlega er fátt mikilvægara í baráttunni við verðbólguna en einmitt það, að núverandi forustulið meiri hl. þingflokks Sjálfstfl. fari ekki með fjármál þjóðarinnar. Skuldasöfnun ríkissjóðs á árunum 1974–1978, þegar Matthías Á. Mathiesen sat í stjórnarráðinu, var ekki aðeins 25 milljarða ávísun á þá sem við tóku, níðþung byrði á skattgreiðendur sem þeir verða nú að gjalda fyrir, heldur var þessi makalausa óráðsía Sjálfstfl. betur til þess fallin en flest annað að ýta undir verðbólgu. Þó eru kjaramálin ekki siður mikilvægt viðfangsefni ríkisstj. Það var ljóst þegar þessi stjórn var mynduð, að vegna utanaðkomandi áfalla var ekki eðlilegt eða mögulegt að stefna á grunnkaupshækkanir sem gengju upp eftir öllum launastiganum. Svigrúmið var og er takmarkað og verður eingöngu að nýtast til að rétta hlut þeirra sem lægri hafa launin. Þessari stefnu var samviskusamlega fylgt í samningunum við opinbera starfsmenn. Kauphækkunin var föst krónutala sem ekki kom á efri hluta launastigans, og gólf var sett í vísitölu til að lyfta sérstaklega allra lægstu launum. Vissulega hefðum við einnig viljað fá þak á verðbætur, sem komu á hærri laun, og buðum BSRB það. Því var þó algerlega hafnað. En eftir stendur ótvírætt að samningarnir við BSRB voru launajöfnunarsamningar. Enn eru þó kjaramál verkafólks og iðnaðarmanna og margra annarra launamanna óleyst. Það er von ríkisstj. að hliðstæð launajöfnunarstefna verði ofan á í kjaramálum annarra launamanna og samningamálin verði til lykta leidd sem allra fyrst. Enn vantar þó herslumuninn að samningar takist. Ríkisstj. mun gera allt sem í hennar valdi stendur til að stuðla að friðsamlegri lausn samningamála. Þó verður að gera þar mikilvæga undantekningu. Ríkisstj. getur ekki leyst úr vanda samningsaðila með því að setja fjárhag ríkissjóðs á hvolf. Stjórnarandstaðan klifar á því flesta daga, að minnka þurfi tekjur ríkissjóðs með einhverjum ráðum, og virðist telja það pólitískt keppikefli fyrir sig, að ríkissjóður verði aftur rekinn með seðlaprentun úr bankanum við Austurstræti. Þar við bætist að vinnuveitendur virðast eygja þarna einfalda lausn á sínum málum. En þetta er ekki lausn á neinum vanda. Vísasta leiðin til þess að magna verðbólgu og auka þann vanda, sem við er að fást, er að fylgja ráðum stjórnarandstöðu og vinnuveitenda og skrifa innistæðulausar ávísanir á ríkissjóð. Af þessari ástæðu hefur ríkisstj. hafnað tilmælum Vinnuveitendasambandsins um þríhliða viðræður sem höfðu þann yfirlýsta tilgang að koma vanda atvinnurekenda yfir á skattgreiðendur. Hitt er allt annað mál, að í fjárlögum næsta árs hefur ríkisstj. tekið frá 12 milljarða kr. til aðgerða í baráttu gegn verðbólgu. Ávallt þegar samningar eru gerðir um leiðréttingu launakjara er yfirvofandi hætta á að hækkun launanna sé velt út í verðlagið aftur með aukinni verðbólgu í kjölfarið. Þetta verður að koma í veg fyrir eins og nokkur kostur er. Vinna þarf af alefli gegn því, að þær launahækkanir, sem lágtekjumenn fá fram þessar vikurnar, brenni upp í auknu verðbólgubáli á næstu mánuðum, og þess vegna verður að reyna með samstilltu átaki margra hagsmunaaðila að draga úr víxlhækkunum og sjálfvirkni kerfisins á fyrstu mánuðum næsta árs. Einmitt í því samhengi kemur vafalaust til álita að verja hluta af þessum 12 milljörðum til fjölskyldubóta eða skattalækkana í þágu lágtekjufólks. Á s.l. sumri birtist leiðari í dagblaðinu Vísi undir fyrirsögninni: „Auglýst eftir stjórnarandstöðu.“ Það vill svo til að foringi stjórnarandstöðunnar, Geir Hallgrímsson, var rétt áðan að ljúka máli sínu. Er ekki enn jafnljóst og var í sumar, jafnvel fyrir stuðningsmönnum Geirs Hallgrímssonar, að stjórnarandstaðan er áfram í felum? Hún finnst ekki nokkurs staðar þar sem málefnalegar umr. fara fram. Hún er stefnulaus og skoðanalaus. Tökum sem dæmi nýgerða samninga ríkisins við BSRB sem formaður Sjálfstfl. minntist á áðan. Var Geir Hallgrímsson og Morgunblaðið með þessum samningi eða á móti? Því getur enginn svarað og enn síður eftir orð formanns Sjálfstfl. áðan. Forustumenn Alþfl. voru að því leyti tilþrifameiri í þessu máli, að á þeim var helst að skilja, að launahækkunin væri bæði allt of lítil og allt of mikil. Geir Hallgrímsson minntist á Flugleiðamálið hér áðan. Í því máli er æpt að okkur Alþb.-mönnum, bæði af Morgunblaðsliði formanns Sjálfstfl. og af krötum, vegna þess að við viljum að skattgreiðendur í landinu hafi örugga tryggingu fyrir hugsanlegum 10 milljarða ábyrgðarheimildum í þágu Flugleiða. Þetta eru sömu mennirnir sem mest tala um skattalækkanir, en eru svo tilbúnir að hætta fjármunum skattgreiðenda sem nemur 250 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu án þess að gengið sé úr skugga um að fullnægjandi tryggingar séu fyrir hendi. Nákvæmlega sama stefnuleysið og ábyrgðarleysið lýsir sér líka í seinasta upphlaupi stjórnarandstöðunnar út af skattlagningu á tekjur barna sem Geir Hallgrímsson tæpti einnig á áðan. Staðreynd þessa máls er sú, að formaður Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson, og þáv. fjmrh., Matthías Á. Mathiesen, ákváðu fyrir tveimur árum að sérskatta tekjur barna í stað þess að tekjur þeirra voru áður skattlagðar með tekjum foreldra. Allir þm. Sjálfstfl, greiddu atkv. með þessari nýju tilhögun, og aftur á s.l. vetri var þetta samþ. með atkv. allra flokka án þess að nokkur aths. kæmi fram, enda ljóst að 7% skattur er í flestum tilvikum hagstæðari álagning en áður var, þegar tekjur barnanna bættust við tekjur foreldranna og voru því oftast í hæsta skattþrepi. En síðan, þegar álagning hefur farið fram í fullu samræmi við gildandi lög, rýkur stjórnarandstaðan upp til handa og fóta og reynir að hagnýta sér málið í áróðursskyni, eins og Geir Hallgrímsson gerði áðan. Hver getur tekið mark á slíkum mönnum? Við, sem sitjum í núv. ríkisstj., gerum okkur fullkomlega grein fyrir því, að fram undan eru miklir erfiðleikar og óleyst vandamál. Við erum ekki kraftaverkamenn og okkur er ljóst að snúningur verðbólguhjólsins verður ekki stöðvaður á skömmum tíma. En við munum glíma af öllu afli við stórfellt utanaðkomandi áfall og flókinn vanda með þeim ásetningi að ekki komi til atvinnuleysis, að lágtekjufólk verði ekki kramið undir byrði verðbólgu og versnandi viðskiptakjara, að fjármálabúskapur ríkisins haldist áfram í viðunandi jafnvægi og félagslegum umbótum og kröftugri atvinnuuppbyggingu verði áfram haldið af fullum krafti víðs vegar um land. - Ég þakka áheyrnina.



Herra forseti. Ég gat ekki varist brosi þegar ég heyrði í 1. þm. Reykv. þar sem hann úthúðaði bæði flokksbræðrum sínum og öðrum fyrir hið hræðilega samstarf við kommúnista og kommúnistahættuna sem þeir væru algerlega andvaralausir fyrir. Þessi hv. þm. var reiðubúinn á s.l. vetri að ganga í stjórnarsamstarf við Alþb. Það var enginn kommúnistaótti í honum þá. Skilyrði þess var aðeins það, að það varð að halda sig við kauplækkunartillögur hans sem hröktu hann úr forsrh.-stól og hann virðist ekki hafa lært enn þá að gilda ekki í þessu þjóðfélagi. Ég ann þessum hv. þm. persónulega betra hlutskiptis en þeirrar eyðimerkurgöngu sem hann gengur nú í pólitískum efnum. Sá er jafnan háttur alþm. í útvarpsumr., að stuðningsmenn viðkomandi ríkisstj. ausa á stjórnina lofi og telja jafnvel störf hennar kraftaverk. En stjórnarandstæðingar halda því fram, að önnur eins óöld hafi aldrei ríkt í landinu. Þannig hefur þetta verið um árabil og sjálfsagt verður það svo enn hér í kvöld. Ég mun hvorugan þennan flokk fylla, þó ég vilji verja ríkisstj. falli og styðja hana til góðra mála. Stjórnarandstaðan í Sjálfstfl. kallar þessa ríkisstj. meiri vinstri stjórn en allar aðrar, en Alþfl. kallar þetta eina mestu hægri stjórn sem hér hefur setið. Hvorug þessara fullyrðinga er rétt. Ég fagnaði því mjög á s.l. vetri þegar ríkisstj. knúði fram ný lög um verkamannabústaði þar sem lánað er allt að 90% kaupverðs íbúða. Þau eiga að tryggja að á næstu þrem árum verði byggðar ekki færri en 1500 slíkar íbúðir. Dregur nokkur í efa að slíkt er láglaunafólki hagstætt? Má ekki draga úr þeirri gífurlegu spennu sem nú er á leigumarkaði húsnæðis? Þetta gerir fólki kleift að eignast eigið húsnæði, sem ella hefði orðið því ofviða. Ég fagna líka þeim ítarlegu lögum sem sett voru um heilbrigði og hollustuhætti á vinnustöðum á s.l. vetri. Þau skapa grundvöll fyrir stórfelldar breytingar á hollustuháttum og aðbúnaði á vinnustöðum, sem er ótrúlega áfátt hér á landi og veldur meira heilsutjóni en menn gera sér almennt grein fyrir. Lagasetning ein dugar ekki til. Verkalýðsfélögin verða að tryggja undanbragðalausa framkvæmd laganna. Ég fagnaði líka sérstakri 5% hækkun til örorkulífeyrisþega og ellilífeyrisþega. Hins vegar viðurkenni ég að ríkisstj. hefur ekki orðið nægjanlega ágengt í baráttunni gegn verðbólgunni. En ég víti þá hræsni sem kemur fram í því, að einhlítt sé í baráttu gegn verðbólgu að halda niðri og lækka kaup verkafólks. Þegar við tölum um fyrirmyndarríkin í kringum okkur skulum við minnast þess, að höfuðóvinur verkafólks, atvinnuleysi, er nær óþekkt á Íslandi sem betur fer, á sama tíma og margar milljónir manna ganga atvinnulausar í Vestur-Evrópu. T.d. í Bretlandi er talið að yfir 50% af fólki, sem útskrifast úr skólum 17 ára og eldra, gangi beint út í atvinnuleysi. Til marks um ástandið má nefna dæmi, að breskt fyrirtæki auglýsti nýlega í London eftir 30 verkamönnum. Umsækjendur voru 1700. Er fullyrt að tæp 40% af öllum byggingarverkamönnum í Vestur-Evrópu séu að jafnaði atvinnulausir að undanförnu. Slíkt þjóðfélagsástand viljum við ekki fá á Íslandi. En það breytir þó ekki þeirri staðreynd, að almennt kaup verkafólks á Íslandi er of lágt og það er knýjandi nauðsyn að úr því verði bætt með auknum jöfnuði og stórhuga tæknilegri, atvinnulegri uppbyggingu. Þetta ríka land þarf ekki að vera láglaunaland. Meðan Ísland er láglaunaland verð ég óánægður með allar ríkisstj. á Íslandi. En það fara fram átök víðar en í þingsölum. Í marga mánuði hefur staðið yfir látlaust samningaþóf milli Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins. Og jafnvel þótt ríki og bæjarfélög séu búin að semja fyrir tæpum þrem mánuðum við alla opinbera starfsmenn harðneitar Vinnuveitendasambandið að ganga til hliðstæðra samninga við verkafólk. Og fyrir hvern er erfiðast að ná samningum í þessum sviptingum'? Verkamannasambandið og Landssamband iðnverkafólks sem tvímælalaust eru með lægstu laun miðað við unna klukkustund. Gegn þessu fólki er harkan mest og óbilgirnin hörðust. Fyrir nokkru kom fram miðlunartillaga frá sáttasemjara og sáttanefnd. ASÍ lýsti sig reiðubúið til að semja á grundvelli hennar. Vinnuveitendasambandið taldi till. ekki umræðugrundvöll. Hvað var það sem mest fór í taugarnar á Vinnuveitendasambandinu? Nákvæmlega það sama og 1, þm. Reykv., Geir Hallgrímsson var að minnast á áðan. Það var sérstök láglaunauppbót, svokallað gólf, sem á að tryggja að þeir lægst launuðu verði ekki afskiptir. Láglaunauppbót til lægst launaða verkafólksins, það var hættan að mati Vinnuveitendasambandsins. Þessi framkoma atvinnurekenda í samningum undanfarna mánuði er ekki einleikin og erum við þó ýmsu vanir. Það skyldi aldrei vera að það væru gullnir strengir sem lægju á milli stjórnarandstöðunnar í Sjálfstfl. og Vinnuveitendasambandsins? Og það skyldi aldrei vera að helstu forvígismenn Sjálfstfl. kipptu í þá gullnu strengi þegar samningar hafa verið í augsýn? Ég er sannfærður um að ég mæli fyrir munn mikils meiri hl. landsmanna, hvar í flokki sem þeir standa, þegar ég ítreka þá kröfu, að gengið verði tafarlaust til samninga við láglaunafólk um láglaunauppbót, þegar búið er að semja við fólk sem er á mun hærri launum. Og það nær ekki nokkurri átt, að ekki sé gengið strax til samninga á grundvelli jafnhógværra hluta og tillaga sáttanefndar felur í sér og efnt verði til stórfelldra átaka í landinu vegna þess að neitað er að semja við það fólk, sem lægst hefur launin. Í viðræðum við ríkisvaldið hefur hins vegar komið fram vilji til jákvæðra hluta. Fyrir liggur að ríkisstj. er reiðubúin að flytja frv. er bætir kjör aldraðra í lífeyrissjóðum verkalýðsfélaganna og dregur úr því misrétti sem nú á sér stað meðal þjóðfélagsþegna um bætur úr lífeyrissjóðum. Einnig þarf að hyggja að hag öryrkja. Fyrir liggur að ríkisstj. er reiðubúin að beita sér á Alþingi fyrir breytingum á lögum um atvinnuleysistryggingar, hækkun bóta, lengingu bótatímabils. Ekki er tími til að rekja slíkt, en rétt er að geta þess, að afnumið verður það ákvæði að konur missi bótarétt sinn þó tekjur maka fari upp fyrir ákveðin tekjumörk. Einnig er í undirbúningi frv. er tryggir öllum konum fæðingarorlof, og er tími til að afnumið sé það óréttlæti, að þær konur, sem vinna erfiðustu og óþrifalegustu störfin, hafi minnstan rétt í fæðingarorlofi. Allt þetta mun koma hér fram á Alþ. ásamt ýmsu fleiru sem horfir til aukins þjóðfélagslegs réttlætis og jafnaðar. Ekki er hægt að víta ríkisstj. fyrir það né heldur hitt, að samningaviðræður eru nú hafnar milli ríkisins og ASÍ fyrir verkafólk, sem starfar hjá hinu opinbera, og viðræður eru að hefjast við ýmis bæjarfélög, þ. á m. við Reykjavík. Herra forseti. Tími minn er á enda. En ofar öðru hljómar nú um land allt krafan um tafarlausa samninga við verkafólk.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen er gamalreyndur í þeirri list að láta í orði allt virðast fellt og slétt og hylja hættur sem að þjóðinni steðja. Nú ríður honum á að halda saman sundurþykkri og ráðlausri ríkisstj. og telja kjósendum trú um að allt sé í himnalagi. Ræða hans áðan var því eins konar róandi landsmálalyf og fyrir það stórlega varhugaverð. Er þjóðin ekki í hættu þegar óðaverðbólgan veður áfram enn eitt árið og ekki er stigið fastar á hemlana'? Er þjóðin ekki í hættu þegar gengi krónunnar er lækkað svo til vikulega og hagur heimilanna versnar sí og æ? Er þjóðin ekki í hættu, ef hún þarf að búa lengi enn við verðbólguvexti, sem eru að sliga fyrirtæki og einstaklinga? Er þjóðin ekki í hættu þegar greiðsluhalli við útlönd er 40–50 milljarðar og sú upphæð bætist hreinlega við skuldasúpuna erlendis? Ríkisstj. hefur í stefnuskrá sett það markmið, að verðbólga skuli í árslok 1982 vera komin niður á sama stig og ríkir hjá helstu viðskiptaþjóðum okkar, það þýðir niður í 10–15%. Eitt ár er að verða liðið af þeim tíma sem ríkisstj. gaf sér til að leysa þennan vanda og verðbólgan er enn um 58%, þó að megi reikna hana á nokkuð misjafnan hátt. Fram er komið fjárlagafrv. fyrir næsta ár þar sem gert er ráð fyrir 42% verðbólgu á því ári. Það er þeirra eigin spá. Trúir þá nokkur að þeir muni komast niður í 10–15% á síðasta og þriðja árinu? Ætli hitt sé ekki sönnu nær, að ráðh. reikni alls ekki með því, að stjórnin lifi svo lengi, og því hafi verið óhætt að gefa fagurt loforð þrjú ár fram í tímann? Um þetta er þó alvarlegt ósamkomulag í ríkisstj. eins og margt annað. Framsóknarmenn unnu kosningar í fyrravetur út á skýr loforð um að taka verðbólguna föstum tökum með svokallaðri niðurtalningarleið. Úr því hefur ekkert orðið og stendur Alþb. þvert í vegi fyrir öllum slíkum aðgerðum, eins og það hefur alltaf staðið á móti raunhæfri baráttu við verðbólguna. Þetta er staðreynd sem þjóðin verður að átta sig á og trúa. Hinir flokkarnir hafa allri setið með Alþb. í ríkisstjórnum, þremur ráðuneytum nú síðasta áratuginn og einu nokkru fyrr, og öll þessi rn. hafa fallið vegna ósamkomulags um efnahagsmál, ósamkomulags milli Alþb. annars vegar og hinna flokkanna. Engin stjórn, sem Alþb. hefur tekið þátt í, hefur enst út heilt kjörtímabil. Þær hafa allar gefist upp eða sprungið eftir eitt til í mesta þrjú ár og alltaf af sömu ástæðu: Alþb. fæst ekki til að samþykkja neinar skynsamlegar efnahagsaðgerðir. Það virðist nærast á verðbólgunni. Þá fyrst þegar stjórnmálamenn og flokkar svo og stór hluti kjósenda viðurkenna þessa augljósu staðreynd og reynslu mun skapast von um að Íslendingar fái ríkisstj. sem auðnast að sigla út úr veðraham verðbólgunnar á nokkurn veginn sléttan sjó. Framsóknarmenn virðast einir hafa áhyggjur af þessum málum innan ríkisstj. Ungir framsóknarmenn hafa ályktað að ríkisstj. verði sjálfdauð ef hún tekur ekki fastar á efnahagsmálunum. Ritstjóri Tímans hefur skrifað í sama dúr, og er sjaldgæft að hann gagnrýni stjórn sem Framsókn á sæti í. Jafnvel ráðh. Framsfl. hafa gagnrýnt eigin stjórn opinberlega fyrir linkind í efnahagsmálum. Einu sinni var Hermann Jónasson, formaður Framsfl., forsrh. í vinstri stjórn. Þá fór nákvæmlega eins í efnahagsmálum og í hinum stjórnunum síðar. Alþb.-menn stóðu þvert gegn skynsamlegum úrræðum sem hinir stjórnarflokkarnir gátu komið sér saman um. Hermann Jónasson lýsti þá skorinort yfir að ekkert samkomulag væri innan ríkisstj. um úrræði í efnahagsmálum, og síðan sagði hann af sér. Hann hefur alla tíð verið talinn meiri maður fyrir. Framsóknarmenn standa nú frammi fyrir sömu stöðu og Hermann Jónasson. En hafa þeir hugrekki hans í dag til þess að segja af sér eða knýja samstarfsflokka sína til betri úrræða? Eða halda þeir áfram að mala og sitja sem fastast af því að þeir meta ráðherrastólana meira en efnahagslegan árangur? Það fer ekki á milli mála, að fjárhagur ríkisins hefur mikil áhrif á verðbólguna. Nú bregður svo við að hagur ríkissjóðs er með besta móti um þetta leyti. Er það út af fyrir sig gleðiefni. Hinu skulum við þó ekki gleyma, að það hefur kostað nær stöðugar gengisfellingar og síhækkandi verðlag að auka svo tekjur ríkisins af aðflutningsgjöldum og söluskatti og öðrum álögum að hagur ríkissjóðs batnaði eins og nú hefur orðið. Þar að auki sendir Ragnar Arnalds fjmrh. um þessar mundir þá jólagjöf til heimila um allt land, að þeim beri að greiða 424 millj. kr. í skatta fyrir börn undir 16 ára aldri. Að sjálfsögðu er rétt, að börnin greiði einhverja skatta, en það eru kaldar kveðjur fyrir foreldrana, sem nú verða vafalaust að greiða þetta svo að segja allt, að fá slíkar tilkynningar í lok greiðsluárs. Ragnar Arnalds hefur einnig lagt fram fjárlagafrv. fyrir næsta ár eins og honum ber að gera. Þetta frv. gerir ráð fyrir 42% verðbólgu, og mun allt efni frv. fara út um þúfur ef það tekst ekki, en enginn veit þó hvernig stjórnin ætlar að koma verðbólgunni niður í 42%. Við skulum vona að henni takist það. Hitt er meginatriði málsins, að fjárlögin, sem nú hafa verið lögð fram, eru um 200 milljörðum hærri en fjárlög líðandi árs. Það er orðið erfitt fyrir okkur að átta okkur á hinum háu tölum óðaverðbólgunnar. Við skulum því skipta þessum 200 milljörðum niður á landsmenn, eins og oft er gert. Þá kemur í ljós, að þetta nemur tæplega milljón króna á hvern einasta íbúa landsins, fullorðna jafnt sem börn, tæplega millj. kr. á mann. Það eru 5 millj. á hverja fimm manna fjölskyldu, ef menn vilja fylgja þeirri algengu reikningsaðferð. - Þetta er aðeins hækkun fjárl. á næsta ári. Ég er ekki að tala um fjárl. í heild. Það eru enn stórkostlegri og hærri upphæðir. Hitt er þegar ljóst, að Alþb.-maðurinn Ragnar Arnalds gengur lengra en nokkur annar fjmrh. hefur gert í því að kreista peninga út úr þjóðinni og leggja átögur á hana. Einu sinni talaði hann fjálglega úr þessum ræðustól um að skattar fyrirtækja væru allt of lágir, en nú, þegar hann ræður þessu sjálfur, hækka skattar á einstaklingum mun meira en á fyrirtækjum. Og ekki hefur hann sýnt í verki áhuga á að lækka verulega skatta á láglaunafólki, þó að það sé sýnilega besta leiðin til að rétta hlut þess. Ákveðið var fyrir alllöngu að um næstu áramót skyldu fram fara gjaldmiðilsskipti og á að taka upp eina nýja krónu fyrir hverjar hundrað gamlar. Þessi breyting ein er ekki úrræði til lausnar efnahagsvanda, en hún getur stuðlað að auknu trausti á krónunni. Þetta er því tilvalið tækifæri til að gera aðrar víðtækar ráðstafanir um leið og láta krónuskiptin verða eins konar kjarna þeirra, enda er tilgangur allrar viðleitni í efnahagsmálum að koma á festu og jafnvægi og tryggja verðgildi peninganna. Í upphafi þessa árs lagði Alþfl. fyrir hina flokkana vandlega unna áætlun um efnahagsaðgerðir, sem tækju mið af krónuskiptunum. Var þeim skipt í aðdraganda, ráðstafanir, sem gera þurfti á þessu ári, síðan breytinguna sjálfa og loks eftirleik til að fylgja breytingunni eftir á næsta ári og síðar. Alþfl. lagði með aðstoð sérfróðra manna mikla vinnu í þessa áætlun, og það er sannfæring okkar, að hún hefði í framkvæmd getað komið verðbólgu niður fyrir 30% þegar á þessu ári, enda var gert ráð fyrir nokkrum tímabundnum fórnum af hálfu allra landsmanna. Alþb. hafnaði þessari áætlun okkar Alþfl.-manna án þess að lesa hana. Fulltrúi þeirra sagði nei um leið og hann tók við plagginu. Sú framkoma segir býsna mikið um heilindin í þeim herbúðum. Framsóknarmenn tóku till. Alþfl. til umræðu og lásu þær a.m.k., en höfnuðu þeim síðan, því miður, fyrst og fremst vegna ágreinings um landbúnaðarmál, sem ég tel þó að við hefðum getað leyst. Sjálfstæðismenn, sem þá voru enn óklofnir á yfirborði, hvað sem var tekið að gerast bak við tjöldin, reyndust vera reiðubúnir til að ræða þessar till. frekar, en á það reyndi því miður ekki. Nú segir forsrh. að hann og stjórn hans hafi í hyggju að gera margs konar ráðstafanir vegna krónuskiptanna. En það eru aðeins um 10 vikur til áramóta og ríkisstj. hefur enn þá ekkert sagt um það, hvað hún ætli að gera til að tryggja verðgildi hinnar nýju og fallegu krónu. Hins vegar er fjárlagafrv., eins og ég áðan sagði, byggt á því, að verðbólga á næsta ári verði 42%. Með þessari spá viðurkennir ríkisstj., sem ekkert gerir þó, að nýja krónan verði í lok næsta árs fallin niður í 58 aura að verðgildi. Það er þeirra eigin spádómur og viðurkenning og má þó vel búast við að fallið verði enn þá meira. Krónuskiptin eru gullið tækifæri til hreingerningar í efnahagsmálum. Alþfl. lagði ítarlegar till. í þá átt fram í upphafi ársins, meðan tími var til stefnu, en þeim var ekki sinnt. Nú er ríkisstj. að missa af þessu tækifæri vegna dáðleysis og sundurlyndis. Frakkar, Þjóðverjar og Finnar notuðu allir myntbreytingu sem kjarna gerbreytingar í efnahagsmálum og tókst það öllum. En Gunnarsstjórn er gæfulaus í þessu sem fleiru. Kafli var í ræðu forsrh. um félagsmál, og hældi hann stjórn sinni af nokkrum afrekum á því sviði, t.d. löggjöf um húsnæðismál, löggjöf um hollustuhætti og aðbúnað á vinnustöðum, aðstoð við þroskahefta o.fl. Allt er þetta gott og blessað, ágæt mál. En þetta eru stolnar skrautfjaðrir, því að þessi löggjöf og ýmis önnur lög um félagsmál, sem afgreidd voru á síðasta þingi, voru undirbúin og lögð fram í ráðherratíð Magnúsar H. Magnússonar og eru fyrst og fremst hans verk. Málin eru jafngóð fyrir það, enda samþykkt af Alþfl. eins og öðrum í meiri hl. hér á þingi, en það er ástæðulaust fyrir núv. stjórn að reyna að hæla sér af þessum verkum. Þá var nefndur undirbúningur að alþjóðaári fatlaðra. En eina afrek Svavars Gestssonar ráðh. í því máli hefur verið að reka Árna Gunnarsson alþm., sem hafði verið formaður undirbúningsnefndar og sýnt þar mikinn dugnað í starfi. - reka hann burt til að koma kommúnista í hans stað. Þannig er hvergi friður fyrir þeim pólitísku smitberum sem ráðh. Alþb. jafnan eru. Ríkisstj. hefur setið að völdum svo til allt þetta ár og þó er hún enn stefnulaus í fjöldamörgum veigamiklum málum. Forsrh. reyndi í ræðu sinni að fela þessa staðreynd, og þá notaði hann aftur og aftur það orðalag, að unnið sé að stefnumótun, eða eitthvað slíkt. Mér telst til að samtals hafi slíkt orðalag komið fyrir einum 12 sinnum. Í 12 mikilvægum málaflokkum er ríkisstj. algerlega stefnulaus, en unnið er að mótun einhverrar stefnu. Þannig er reynt að læða því inn með mjúkum, fögrum orðum, að eitthvað sé að gerast í þessum málum þar sem allt stendur fast. Þannig segir ráðh. t.d. að unnið sé nú að athugun á sjálfvirkni og víxlhækkunum í efnahagskerfinu. Er það ekki nokkuð seint að vera nú fyrst að athuga það mál? Hafið þið aldrei heyrt þetta nefnt, sjúkdóm íslensks efnahagskerfis í marga áratugi? Það er líka unnið að margháttuðum aðgerðum fyrir krónuskiptin sem ég nefndi, en það hefur ekkert gerst og örfáar vikur eru til stefnu. Það er líka samkv. ræðu ráðh. unnið að mörkun fiskveiðistefnu, auðvitað af því að stjórnin hefur enga fiskveiðistefnu. Það er unnið að stefnu í landbúnaðarmálum og okkur verður kynnt hún einhvern tíma seinna, af því að stjórnin hefur enga stefnu í þeim málum. Það er unnið að stefnumörkun í iðnþróun til langs tíma, af því að iðnstefnu í virkjunarmálum og framkvæmdaáætlunum í orkumálum, af því að stjórnin hefur enga stefnu á þessum sviðum. Þannig mætti lengi telja. Herra forseti. Alþfl. gerir sér ljóst, að ekki er nóg að glíma við vandamál líðandi stundar og þarf meira til að koma ef tryggja á framtíð þjóðarinnar. Þjóðartekjur á mann hafa farið minnkandi nú undanfarið og munu enn minnka á næsta ári ef sú spá reynist rétt sem nú hefur verið lögð fram. Af þessu leiðir að atvinnuöryggi hefur farið minnkandi, þótt enn hafi blessunarlega ekki komið til atvinnuleysis og við vonum öll að það komi ekki. Brottflutningur fólks af landinu hefur verið mikill, en við höfum illa ráð á að missa sem svarar einni dugmikilli fjölskyldu til annarra landa á hverjum degi. Af þessum sökum verður að leggja höfuðáherslu á atvinnumálin, eflingu núverandi atvinnuvega og uppbyggingu nýrra til þess að tryggja afkomu fjölskyldnanna og standa vel undir góðum lífskjörum, skapa atvinnutækifæri fyrir þær þúsundir sem munu bætast á vinnumarkaðinn á næstu árum, auka framleiðslu og framleiðni og bæta gjaldeyrisstöðuna. Tæknin getur aukið framleiðni okkar og jafnvel tekjur, en hún getur líka fækkað atvinnutækifærum. Eitt tryggingarfélag fækkaði starfsfólki um fimmtung þegar það tók upp nýtt tölvukerfi. Sjávarútvegur verður að haga sókninni svo, að hann byggi upp fiskstofna til frambúðar, og hann verður að mæta vaxandi samkeppni, m.a. við ríkisstyrktar fiskveiðar margra annarra landa. Landbúnaður leggur nú hart að sér til að sporna gegn offramleiðslu og laga sig að innanlandsmarkaði. Þar þurfa að koma til nýjar búgreinar. Almennur iðnaður býr við harða samkeppni vegna fríverslunar og þarfnast aukinnar hagræðingar og uppbyggingar. Þessar hefðbundnu atvinnugreinar verða að fá óskiptan stuðning þjóðar og ríkisvalds á komandi árum, jafnvel þótt hafin verði glíma við ný verkefni. Og það þarf meira til. Við verðum að byggja upp fleiri atvinnugreinar sem geta tekið við þúsundum vinnandi manna, aukið framleiðni og tryggt nýjar útflutningstekjur. Alþfl. telur rétt að mæta þessari þörf fyrst og fremst með aukningu orkufreks iðnaðar. En það er eitt til marks um áhrif kommúnista, að fyrrv. iðnrh. Gunnar Thoroddsen þorir ekki að nefna þetta á nafn í ræðu sinni. Alþfl. hefur þegar flutt till. um öra uppbyggingu á orkufrekum iðnaði í upphafi þessa þings, og hann hefur gert opinberlega grein fyrir henni. Við leggjum þó ekki til að landið verði opnað fyrir erlendu fjármagni. Við höfum þegar næga reynslu af stóriðju til þess að geta ráðið því sjálfir, hve mikið samstarf við höfum við erlenda aðila og hvernig. En það samstarf er okkur vorkunnarlaust að eiga þegar við teljum ástæðu til, og við getum gert það með fullri reisn án þess að verða hlunnfarin ef okkur sýnist svo. Við Alþfl.-menn leggjum einnig áherslu á að allt landið verði að njóta beint eða óbeint góðs af slíkri stóriðjuuppbyggingu. Það er gæfa okkar Íslendinga að eiga á tímum hinnar miklu orkukreppu gnægð ónotaðra orkulinda, hið hvíta gull í fallvötnum og jarðhita. Við getum fram til aldamóta reist nýjan iðnað fyrir þúsundir starfsmanna og þó munum við vart hafa notað nema brot af þeirri orku, sem í landinu er og sífellt endurnýjast, en gengur ekki til þurrðar eins og olía og gas. Í dag er einmitt tímabært að taka ákvarðanir á þessu sviði, en það stendur allt fast hjá hæstv. ríkisstj. Þær ákvarðanir verða að mótast af stórhug og framsýni, af trú á landið og trú á þjóðina. Það er að vísu ógæfa, að orku- og iðnaðarmálin skuti vera í höndum Alþb.-manna í ríkisstj., en þeir eru á þessu sviði íhaldssamir úrtölumenn eins og þeir eru orðnir á ótrúlega mörgum öðrum sviðum. En við megum ekki láta þá stöðva framþróun alhliða íslenskrar atvinnustefnu. Ef íslenska þjóðin horfist óhrædd í augu við þá erfiðleika, sem við er að etja, sýnir samstöðu og skilning og reynir að forðast innbyrðist átök, þá mun hún sigrast á öllum erfiðleikum og sigla skjótt inn í betri framtíð. Ef íslenska þjóðin kann að meta og hagnýta skynsamlega þær auðlindir, sem landið býður henni, mun hún tryggja komandi kynslóðum gott og farsælt líf, frjálsra manna í frjálsu landi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir Íslendingar. Þótt 8 mánaða starfstími ríkisstj. sé ekki langur er eðlilegt að menn spyrji: Hvað hefur áunnist? Hefur þokast í átt að þeim markmiðum, sem ríkisstj. setti sér. Umræða um stefnuræðu forsrh. og þjóðhagsáætlun er eðlilegur vettvangur fyrir slíkar spurningar. Ég mun leitast við að svara þeim frá sjónarhóli okkar framsóknarmanna. Í löngum stjórnarmyndunarviðræðum s.l. vetur var um fátt annað fjallað en efnahagsmálin. Við framsóknarmenn höfnuðum leiftursókn Sjálfstfl. sem við og ákveðið gerðum í kosningabaráttunni. Þótt mjög sé mikilvægt að ná verðbólgunni niður viljum við ekki kaupa það með stöðnun, atvinnuleysi og byggðaröskun. Við settum fram markvissar till. um hjöðnun verðbólgunnar í áföngum. Sú leið hefur hlotið nafngiftina „niðurtalning verðbólgunnar“. Niðurtalning verðbólgunnar felst í því að setja bremsu sem jafnast á hina ýmsu þætti sem áhrif hafa á verðbólguþróun. Við viljum gera það með því að setja sambærilegt hámark á launahækkanir, hækkun búverðs og fiskverðs og á vöruverð og þjónustu og samræma gengissig slíkum takmörkunum. Með þessu er hugmyndin sú, að allir beri sem jafnast þær byrðar sem slíkri niðurtalningu kunna að fylgja. Við höfum jafnframt lagt áherslu á að þetta þurfi að gera í nánu samráði við launþega og aðra aðila vinnumarkaðarins. Semja þarf um félagslegar umbætur þannig að tekjuskerðing þeirra, sem lægst hafa launin, verði sem minnst eða engin. Samfara þessu verður að gæta aðhalds í fjárfestingu, peningamálum og fjármálum ríkisins. Stjórnarflokkarnir féllust á þessa hugmynd um niðurtalningu verðbólgunnar í öllum grundvallaratriðum. Það kemur greinilega fram í stjórnarsáttmálanum, þar er það markmið sett, að verðbólgan verði á árinu 1982 orðin svipuð og í nágrannalöndum okkar. Eins og þar kemur fram hyggjast stjórnarflokkarnir ná þessu, m.a. með því að leita eftir samkomulagi við aðila vinnumarkaðarins um niðurstöður í kjarasamningum sem geta samrýmst baráttunni gegn verðbólgu og þeirri stefnu stjórnarinnar að jafna lífkjör og bæta kjör hinna lakast settu í þjóðfélaginu, eins og þar segir orðrétt. Ríkisstj. vilt jafnframt draga úr almennum peningalaunahækkunum með ýmsum félagslegum ráðstöfunum. Í þessu skyni hyggst ríkisstj. einnig beita ströngu aðhaldi í verðlagsmálum, peningamálum, fjárfestingarmálum og ríkisfjármálum, eins og greinilega kemur fram í stjórnarsáttmálanum og gert hefur verið, og sömuleiðis endurskoða víxlverkanir verðlags og launa. Nú spyrja menn eðlilega: Hvað líður þessari niðurtalningu? Svarið er einfatt: Raunhæf niðurtalning er ekki hafin. Að vísu hefur verið leitast við eftir mætti að beita ströngu aðhaldi á flestum sviðum, t.d. á sviði fjármála og í verðlagsmálum, þar sem hámarkshækkanir hafa verið ákveðnar. En slíkt ber aldrei tilætlaðan árangur nema gert sé á öllum sviðum. Á þessari staðreynd eru augljósar skýringar. Ætíð hefur verið undirstrikað að til þess að niðurtalning verðbólgunnar megi takast verða ýmsa forsendur að vera traustar. Í fyrsta lagi verður að ríkja friður á vinnumarkaðnum þannig að unnt sé að hafa nauðsynlegt samráð við aðila vinnumarkaðarins um aðgerðir í kjaramálum, eins og stjórnarsáttmálinn gerir ráð fyrir. Eins og alþjóð veit hafa samningar allir verið lausir, og því miður hefur það tekið lengri tíma en menn gerðu ráð fyrir að samningar næðust á öllum sviðum. Er alls ekki séð fyrir endann á því enn. Á meðan sú óvissa ríkir er ákaflega erfitt að fóta sig örugglega í niðurtalningu verðbólgunnar. Í öðru lagi er ljóst, að atvinnuvegir landsmanna verða að standa sæmilega traustum fótum áður en raunhæf niðurtalning er hafin. Á þá leggjast byrðar ekki síður en á launþega, bændur og sjómenn, og þær verða þeir að geta borið, annars er hætt við að komi til stöðvunar og atvinnuleysis sem við viljum umfram allt forðast, eins og ég hef áður sagt. Fljótlega eftir stjórnarmyndun kom í ljós að grundvöllur atvinnuveganna var langt frá því að vera svo traustur sem þarf að vera. Fyrst og fremst á þetta við um frystingu sjávarafla. Að vísu var mönnum ljóst að þar voru erfiðleikar, en ég leyfi mér að fullyrða að þeir hafi verið meiri en flestir töldu. Þessa erfiðleika má í grundvallaratriðum rekja til þess, að frystingin hefur hvergi nærri fengið þá hækkun á sinni framleiðslu sem kostnaðarhækkanir innanlands á síðasta ári og sérstaklega um áramótin kröfðust. Öllum má vera ljóst að framleiðsla getur því aðeins borið slíkar hækkanir að hún fái auknar tekjur eins og nú er ástatt. Það hlýtur að gerast annaðhvort með verðhækkun á erlendum mörkuðum eða með því að gengið fellur að sígur. Að einhverju leyti má bæta afkomu framleiðslunnar með framleiðniaukningu, en slíkar framfarir eru yfirleitt hægfara. Við nákvæma úttekt á þessari þróun kemur í ljós, að tekjur frystingarinnar hækka á síðasta ári um 8–10% minna en kostnaðarhækkanir verða innanlands. Þetta má rek ja til þess, að á undanförnu einu og hálfu ári verða nánast engar verðhækkanir á framleiðslu okkar á Bandaríkjamarkaði, á sama tíma og aðrar neysluvörur þar hækka um 20–25%. Má því segja að hlutfallslegt verðfall hafi orðið á frystum sjávarafurðum. Þessari staðreynd var ekki mætt með nauðsynlegri gengisaðlögun. Nefna má sem dæmi, að um s.l. áramót, í stjórnartíð Alþfl., urðu kostnaðarhækkanir u.þ.b. 11–12%, en gengið er aðeins látið síga um 4% og í allri stjórnartíð Alþfl. verða kostnaðarhækkanir um 15%, en gengisaðlögun aðeins um 5%. Eflaust hefur þetta verið gert til þess að hamla gegn verðbólgunni rétt yfir kosningarnar, en leiddi beint til hins, að frystingin safnaði skuldum og stöðvaðist víða í sumar. Málið er svona einfalt. Útilokað er að auka kostnað framleiðslunnar, eins og nú er ástatt, án þess að hún fái auknar tekjur á móti á einn máta eða annan. E.t.v. hefði verið skynsamlegt að horfast strax í augu við þessar staðreyndir og aðlaga gengið án tafar að þeim kostnaðarhækkunum sem hefðu orðið innanlands. Sá kostur var hins vegar tekinn að gera það smám saman, þannig að það leiddi síður til mikillar verðbólguskriðu. Þetta hefur verið gert. Til þess að draga úr þörf fyrir gengissig hefur jafnframt verið gripið til margra aðgerða í þágu fiskvinnslunnar. Vextir Fiskveiðasjóðs voru lækkaðir, tollar voru felldir niður af ýmsum fjárfestingarvörum, afurðalán voru hækkuð í 95%, meðan birgðir voru óeðlilega miklar, og greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði auknar vegna tímabundinna erfiðleika. Loks hefur verið samið við Seðlabankann um endurgreiðslu á gengis- og vaxtagreiðslum útflutningsatvinnuveganna sem nemur samtals um 3.6 milljörðum kr. og fær frystingin af því rúmlega 2 milljarða. Eru þessi lán þannig færð til samræmis við kjör á öðrum lánum í bankakerfinu. Auk þess hefur ástand nú batnað á Bandaríkjamarkaði þannig að framleiðslusamsetningin er orðin frystingunni hagkvæmari. Því telur Þjóðhagsstofnun að grundvöllur frystingar sé nú orðinn eða að verða jákvæður og einnig útgerðar eftir síðustu fiskverðshækkun. Þetta er út af fyrir sig ákaflega mikilvægur áfangi. Við fiskverðsákvörðun nú 1. okt. er hækkun olíugjalds umdeild. Þegar það gjald var tekið upp af Kjartani Jóhannssyni var ætlunin að bæta útgerðinni að hluta gífurlegar olíuverðshækkanir. Það er góðra gjalda vert. En olíugjaldið er reiknað sem hlutfall af aflaverðmæti, en ekki af olíunotkun. Það stuðlar ekki að sparnaði á olíu, heldur jafnvel þvert á móti. Ég hef því tjáð mig sammála sjómönnum og andsnúinn olíugjaldi í þessari mynd. Ég hef lagt á það áherslu, að leita verði annarra leiða til þess að mæta olíuverðshækkunum, og þá byggt á raunverulegri notkun, þannig að bæði sjómenn og útvegsmenn hagnist á olíusparnaði. Að þessu máli vinnur sérstök nefnd þessara aðila. Málið er vandmeðfarið, en það er von mín að takast megi að hverfa frá þessari olíugjaldsleið við næstu fiskverðsákvörðun. Á meðan það tekst ekki verður að búa við það sem er. Enginn er bættari með því að olíuverðshækkanir leiði til stöðvunar á útgerð. Sorglegt er að hlusta á stjórnarandstæðinga hér á Alþ. andmæla nú af miklum fjálgleik hækkun olíugjalds í 7.5%, þrátt fyrir óumdeilda olíuverðshækkun. Þessir sömu menn samþykktu hækkun þessa sama gjalds í 12% haustið 1979 án þess að depla auga. Við þann erfiða starfsgrundvöll, sem sjávarútvegi og fiskvinnslu hefur verið búinn, hafa þessar greinar safnað miklum lausaskuldum. Þótt grundvöllur sé nú jákvæður er útilokað að unnt reynist að standa undir dráttarvöxtum eða greiða slíkar skuldir án tafar. Til þess þyrfti gengissig að verða enn meira. Því er nauðsynlegt að breyta þessum skuldum í föst lán. Að því er unnið af krafti. Árið 1975 tók svipuð skuldbreyting eitt og hálft ár. Svo má að sjálfsögðu ekki verða nú og skal ekki verða, þá hleðst vandinn aðeins upp. Ýmislegt bendir til þess, að fram undan kunni að vera fremur hagstæðir tímar fyrir sjávarútveg og fiskvinnslu. Bandaríkjamarkaður hefur lagast og birgðir hafa stórminnkað. Að vísu geta menn ekki gert sér vonir um umtalsverða verðhækkun alveg á næstunni, en ótrúlegt virðist að fiskur hækki ekki í verði þar á sama tíma og aðrar nauðsynjar halda áfram að hækka. Önnur fiskvinnsla stendur yfirleitt vel, t.d. skreið og saltfiskur. Tekist hefur betur en ýmsir þorðu að vona með sölusamninga á saltaðri síld, svo að eitthvað sé nefnt. Og loks benda nýjustu spár Hafrannsóknastofnunar til þess, að þorskstofninn sé töluvert sterkari en áður var talið. Það eru gleðitíðindi sem ýmsir munu að vísu ekki telja að komi á óvart. Eitt af stærri málum þessa vetrar verður mótun nýrrar fiskveiðistefnu, og það er hárrétt hjá hv. þm. Benedikt Gröndal, að að þessu er unnið og það kappsamlega. Að sjálfsögðu er í dag búið við þá fiskveiðistefnu sem mótuð var af fyrrv. sjútvrh. í vinstri stjórninni á s.l. ári, og má margt gott um hana segja. En svo viðamikið mál þarf að vera í stöðugri endurskoðun. Ekki vinnst tími til þess nú að kynna það víðtæka mál, en það verður gert alveg á næstunni. Afkoma útflutningsiðnaðar hefur einnig verið betri síðari hluta ársins en þann fyrri, því að að sjálfsögðu hafa allar útflutningsgreinar notið margra þeirra leiðréttinga sem gerðar hafa verið í þágu frystingarinnar. Í landbúnaði fer fram aðlögun að breyttum aðstæðum. Það er gert á grundvelli margs konar laga sem sett voru á síðasta ári, með samdrætti í hefðbundnum búgreinum þar sem offramleiðsla hefur verið skaðlega mikil, en jafnframt með uppbyggingu nýrra greina þannig að byggðaröskun verði sem minnst. Þetta er vandrötuð braut sem verður að taka nokkurn tíma ef vel á að fara. Ég er hins vegar sannfærður um að íslenskur landbúnaður mun standa sterkari eftir en áður. Ýmislegt fleira jákvætt má nefna. Fjármál ríkisins eru í viðunandi lagi. Fjárlög ársins í ár eru byggð á þeim grundvelli sem lagður var af Tómasi Árnasyni s.l. haust. Hann hefur reynst traustur. Þetta skapar nokkurt svigrúm í fjárlögum næsta árs. T.d. er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir 12 milljörðum kr. vegna efnahagsráðstafana. Staða ríkissjóðs skapar einnig möguleika til endurskoðunar á skattalögunum. Í því sambandi leggjum við framsóknarmenn mikla áherslu á niðurfellingu nýbyggingargjalds, eins og ráð er fyrir gert og fullt samkomulag um. Við teljum einnig skatt á skrifstofu- og verslunarhúsnæði vafasaman nú þar sem dregið hefur úr þenslu á því sviði og upphaflegum markmiðum með honum því náð. Við teljum nauðsynlegt að endurskoða álagningu eignarskatts, einkum einstaklinga. Við viljum einnig lagfæra þá agnúa á tekjuskattslögum sem komið hafa í ljós og menn gátu að sjálfsögðu búist við í svo viðamiklum breytingum. Við viljum athuga 59. gr., sem heimilar að áætta mönnum tekjur, og viljum lagfæra skatt á einstæðum foreldrum, svo eitthvað sé nefnt. Um þetta hefur allt verið rætt í ríkisstj. og menn þar sammála um slíka endurskoðun, enda er hún komin í gang, og vænti ég þess, að árangur sjáist fljótlega. Einna mikilvægast er þó að staða ríkissjóðs gefur svigrúm til þess að verja í tengslum við niðurtalningu verðbólgunnar kaupmátt þeirra sem lægstar tekjur hafa. Fjárfesting í landinu mun í ár ekki fara að ráði fram úr því sem ráðgert var. Á næsta ári ætti að vera svigrúm til nauðsynlegra fjárfestinga, m.a. á sviði orkumála og vegamála. Við framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á að unnið verði af krafti, eins og í fjárlagafrv. segir, að vegaframkvæmdum. Það merkir að sjálfsögðu að ekki verði dregið úr framkvæmdum í vegamálum sem í sumar voru auknar verulega frá því í fyrra: Vegáætlun verður endurskoðuð í vetur og auk þess mun ég nú í haust leggja fram till. um stefnumörkun í vegamálum til langs tíma. Til þess að niðurtalningin megi hefjast af fullum krafti er fyrst og fremst nauðsynlegt nú að samningar takist á vinnumarkaði. Þar eru hins vegar miklar blikur á lofti, því miður. Eðlilegt er að menn spyrji: Hvaða vit er því að semja um hækkun grunnkaups á sama tíma og þjóðartekjur dragast saman eins og fram kemur í gögnum Þjóðhagsstofnunar? Hvar á að taka slíka fjármuni? Við þessar aðstæður sé ég aðeins eitt sem réttlætir samninga um hækkun grunnkaups. Slíkir samningar verða að leiða til aukins launajafnaðar, til bættra kjara þeirra sem lægstu launin hafa. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmála er það markmið ríkisstj. að bæta kjör þeirra lægst launuðu. Því miður sýnist mér hins vegar að þeir kjarasamningar, sem nú liggja í loftinu, að meðtöldu tilboði vinnuveitenda um kjarasamning, leiði til verulegrar hækkunar yfir mestalla línuna umfram það sem réttlæta má með launajöfnuði einum saman, þótt vissulega stefni í þá átt og gerði það sannarlega í samningum við BSRB. Sáttatillaga sú, sem fram hefur verið lögð, felur í sér a.m.k. 10–11% launahækkun. 1. des. n.k. hækka verðbætur á laun að öllum líkindum um álíka upphæð ef ekkert er að gert. Þá eiga sjómenn og bændur eftir að fá svipaðar hækkanir. Varla geta menn búist við að hringdans verðbólgunnar stöðvist þegar að þeim aðilum kemur. Ég sagði áðan að grundvöllur atvinnuveganna er að mati Þjóðhagsstofnunar jákvæður nú. Það verður hins vegar skammgóður vermir ef slíkar hækkanir eru á næsta leiti. Í frystingunni a.m.k. er ekki svigrúm til umtalsverðra hækkana. Ég leyfi mér að fullyrða að þessar greinar munu stöðvast fljótlega ef þær fá ekki kostnaðarhækkanir bættar. Sáralitlar líkur eru til þess, að það gerist með verðhækkun á erlendum mörkuðum, a.m.k. alveg á næstunni. Þá er ekkert eftir annað en gamla íhaldsúrræðið, gengisfelling. Er mönnum ekki að verða ljóst hve gagnslaus þessi vísitöluleikur er og reyndar skaðlegur? Hver er bættari eftir? Ef svo fer um næstu áramót sem ég hef nú rakið verður að sjálfsögðu að skapa að nýju traustan grundvöll fyrir atvinnuvegina áður en niðurtalning verðbólgunnar getur hafist af nokkurri alvöru. Og um það er fullkomin samstaða að sjálfsögðu innan ríkisstj. Þessu verða menn að gera sér grein fyrir. Það getur orðið erfiður biti að kyngja. Því er nauðsynlegt og skynsamlegt að grípa til aðgerða fyrir 1. des., sem draga úr þeirri hækkun sem þá verður að öðrum kosti, þannig að leiðrétting sú á stöðu atvinnuveganna, sem á eftir fylgir, geti orðið sem minnst. Góðir hlustendur. Í þessu máli mínu hef ég ekkert minnst á Flugleiðamálið, enda það mikið rætt. Hv. þm. Geir Hallgrímsson fór hins vegar fáeinum orðum um það og vakti undrun mína að hann virðist helst gagnrýna ríkisstj. fyrir að hafa ekki þegar og tafarlaust gert hvað það sem fyrirtækið fer fram á til að halda megi rekstrinum áfram. Það var ekki fyrr en 15. sept. s.l. að ríkisstj. fékk beiðni Flugleiða um 6 milljarða kr. ríkisábyrgð, og þegar liggur fyrir frv. á hinu háa Alþingi sem heimilar ríkisstj. að verða við þessu og það jafnvel áður en úttekt hefur farið fram á eignum fyrirtækisins. Ekki sé ég hvernig verður fyrr við brugðið. En svo virðist sem þeir hv. sjálfstæðismenn sjái alls ekki að e.t.v. kunni einhver sök að liggja hjá stjórn Flugleiða sjálfra. Stjórnarandstaðan hefur undanfarið haft það að meginiðju í athafnaleysi sínu að gera mönnum innan ríkisstj. upp ágreining. Staðreyndin er sú, að starfsandinn innan þessarar ríkisstj. er ólíkt betri en í þeirri ríkisstj. sem ég hef áður þekkt á s.l. ári. Nú hittast menn og ræðast við um vandamálin og reyna að leysa þau. Og ég veit ekki betur en allir hafi fullan skilning á því sem ég hef nú rakið. Áherslur geta að sjálfsögðu verið eitthvað mismunandi, svo sem von er, á milli flokka, en markmiðið er það sama: að koma verðbólgunni niður í svipað og í nágrannalöndunum 1982. Sú töf, sem hefur á þessu orðið, merkir að sjálfsögðu að vinna verður betur á næsta ári. Okkur framsóknarmönnum sýnist að nú eigi að vera unnt að skapa til þess grundvöll. Á næstu tveimur árum munum við því leggja höfuðáherslu á niðurtalningu verðbólgunnar. Við Íslendingar eigum til mikils að vinna. Að öllum líkindum erum við betur í stakk búnir en flestar aðrar þjóðir til að mæta þeim orku- og hráefnisskorti sem virðist vera framundan. Við eigum gjöfult land og auðugan sjó, sem geta jafnvel í vaxandi mæli orðið grundvöllur verðmætrar og eftirsóttrar matvælaframleiðslu. Við eigum orku í fallvötnum og jarðvarma sem á að gera okkur kleift að verða að verulegu leyti óháðir innfluttri orku og auðvelda okkur að skjóta fleiri stoðum undir okkar atvinnu- og efnahagslíf, m.a. með orkufrekum iðnaði í okkar eigu og við okkar hæfi. Verkefnin eru mörg og brýn við að nýta allan þennan auð af skynsemi til bættra lífskjara og betra mannlífs. Allt er þetta þó háð því, að við kunnum fótum okkar forráð í efnahagsmálum og stillum kröfum okkar í hóf. - Góða nótt.



Herra forseti. Í máli hv. stjórnarandstæðinga kom það fram, að ég hafi í stefnuræðu minni talið þjóðinni trú um að allt sé í hinu besta lagi í íslensku þjóðfélagi. Þessi ummæli þeirra stangast mjög á við það sem fram hefur komið. M.a. komst ég nú svo að orði í stefnuræðunni: „Íslenska þjóðin á við mikla og margháttaða örðugleika að etja. Verðbólgan er þar verstur þrándur í götu. Hún er að verulegu leyti okkar eigin smíð, Íslendinga. Til þess að vinna bug á þessum alvarlegu erfiðleikum þurfa allir að taka á sig skyldur og byrðar.“ Með stefnuræðunni, eða nokkrum dögum síðar, var hv. þm. send þjóðhagsáætlun yfir árið 1981 sem nú hefur verið formlega lögð fram á Alþingi. Í þeirri ítarlegu grg., sem er nokkurs konar fylgiskjal með stefnuræðunni, kemur í mörgum atriðum mjög greinilega fram, hvers konar erfiðleikar steðja að okkur og hvað hefur farið á annan veg en við höfum óskað eftir. Þessi ummæli hv. stjórnarandstæðinga, að ég hafi gert tilraun til þess að fegra ástandið og telja mönnum trú um að allt sé í hinu besta lagi, fá því ekki staðist. Meðal þess, sem erfiðlega gengur að ráða við, er hallinn á viðskiptum okkar við útlönd. Það er gerð ítarleg grein fyrir honum í þjóðhagsáætlun og af hverju hann stafar. Þessi halli, sem er talið að muni nema um eða rúmlega 40 milljörðum króna á þessu ári, er að vísu í hlutfalli við þjóðarframleiðslu miklu minni en hann hefur stundum verið á síðasta áratug. Engu að síður er hann alvarlegur og þarf að vinna að því með tiltækum ráðum að draga verulega úr honum og eyða honum, ef unnt er, á næsta ári. En þessi viðskiptahalli á sér ákaflega augljósar skýringar. Ein meginástæðan eru erfiðleikar Flugleiða og sá mikli halli sem stafar af þeim. Önnur ástæða er hækkun vaxta á erlendum markaði sem við höfum að sjálfsögðu ekki ráðið við. Það er fleira en viðskiptahallinn sem hefur valdið okkur nokkrum vonbrigðum. Við vitum, eins og fram hefur komið bæði í stefnuræðu minni og þjóðhagsáætlun, að gengi íslensku krónunnar hefur á þessu ári lækkað miklu meira en stjórnin gerði ráð fyrir og vonaðist eftir þegar hún tók til starfa. Hér hefur verið gerð ítarleg grein fyrir því hvers vegna. Ætla ég að fáir geti talið með nokkrum sanni að hér hafi verið nokkuð undan dregið. Ég lét það koma greinilega fram í ræðu minni, að einn mikilvægur þáttur í efnahagsmálunum, peningamálin, þ.e. útlán viðskiptabankanna, hefði gengið úr skorðum og það var fyrst eftir að ríkisstj. hafði sett fram alvarlegar aðvaranir í því efni sem tekið var í taumana, og eins og ég gat um í stefnuræðu minni hefur orðið verulegur bati í síðustu mánuði. Þannig er það á ýmsum sviðum sem við eigum við erfiðleika að etja og mál hafa gengið verr en við hefðum óskað. En því fer fjarri að þessar staðhæfingar hv. stjórnarandstæðinga fái staðist, að á nokkurn hátt sé verið að draga fjöður yfir eða reyna að dylja þær staðreyndir. Það er e.t.v. rétt að draga saman í lokin í nokkrum meginatriðum það sem mestu máli skiptir í því sem við höfum verið að ræða hér. Það er rétt að rifja það upp fyrst, að verðbólgan var á síðasta ári, frá upphafi til loka ársins, rúm 60%. Í ár verður hún lægri, rúmlega 50%. Þótt verðbólgan sé að sjálfsögðu allt of mikil hér hefur miðað í rétta átt á þessu ári. Hv. stjórnarandstæðingar eru fáorðir um þetta, en velja stóryrði og fullyrðingar í staðinn. Hverjar eru þá orsakir þess að ekki hefur náðst meiri árangur en sá sem ég hér nefni. Það er líka ljóst og hefur komið skýrt fram. Það er sölutregða og verðlækkun á frystum fiski erlendis. Þetta hefur ásamt verðhækkunum og kostnaðarhækkunum innanlands valdið miklu meira gengissigi en við höfum óskað. Það er röng fullyrðing, að gengissig hafi að nokkru leyti verið ákvarðað vegna hagsmuna ríkisins, eins og kom fram hjá öðrum hv. andstæðingi. Það eru tilgátur einar sem ekki eiga sér neina stoð í veruleikanum. Gengissigið er eingöngu vegna erfiðleika frystiiðnaðarins og ráðstafana til að koma honum á réttan kjöl, en gengissig eykur að sjálfsögðu verðbólgu. Allir vita að af því leiðir hækkun á ýmsum vörum, og almennt hefur sú regla verið sett fram, að 3% gengislækkun eða gengissig þýði um 1% hækkun framfærsluvísitölu á mjög skömmum tíma fyrst eftir að gengislækkunin er ákvörðuð. Vegna víxlverkana verða áhrifin svo enn meiri síðar. Á sama tíma sem af þessum ástæðum hefur þurft að lækka gengið hafa innfluttar vörur okkar hækkað í verði á árinu um 12–14% í erlendum gjaldeyri. Vitanlega hefur þetta hvort tveggja unnið mjög á móti viðleitni okkar til að ráða við verðbólguna. Þegar þetta er haft í huga er það skýring að vissu leyti á því, að ekki hefur náðst meiri árangur. Þó hefur sá árangur náðst, að verðbólgan verður minni í ár en hún var á s.l. ári. Það er í þessu sambandi mikilvægt atriði og kannske eitt aðalatriðið í íslenskum þjóðmálum, að þrátt fyrir margar torfærur hefur tekist að halda nægri atvinnu og afstýra atvinnuleysi. Hinum miklu vandamálum frystihúsa og útgerðar hefur verið mætt með margvíslegum ráðstöfunum og þessum undirstöðuatvinnuvegum verið gert kleift að halda áfram rekstri. Ríkisstj. mun að sjálfsögðu halda því áfram, að reyna að tryggja rekstrargrundvöll aðalútflutningsatvinnuveganna. Ef við nefnum nokkur fleiri meginatriði í sambandi við efnahagsmálin, þá má að sjálfsögðu minna á ríkissjóð sem hefur náð jafnvægi, eins og ég gerði hér grein fyrir og hæstv. fjmrh. gerði ítarlega grein fyrir í ræðu sinni. Því er haldið fram, að það náist með því einu að leggja þunga skatta á landslýðinn. Staðreyndin er hins vegar sú, að ef við miðum útgjöld ríkisins og tekjur ríkisins eða skattana við hlutfall af þjóðarframleiðslu, eins og við höfum oft hér gert, þá kemur það í ljós að útgjöldin og skattabyrðin í heild er lægri í ár, 1980, heldur en árið áður og verður samkv. fjárlagafrv. fyrir 1981 ívið lægri en á þessu ári. Nú er það þannig, að þótt við óskuðum þess að geta lækkað skattaálögur í ýmsum greinum, þá er það ekki hægt að ráði sem stendur vegna þess, hversu mikla áherslu við leggjum á það í baráttunni við verðbólguna að ríkissjóður sé í jafnvægi. Þrátt fyrir það hefur verið ákveðið að fella niður einn skatt, nýbyggingargjaldið. Enn fremur hefur verið ákveðið að endurskoða framkvæmd skattalaganna frá 1978 og lagfæra ýmsa annmarka og agnúa sem koma þar fram. Til þess að nefna þó eina prósentu, þá er gert ráð fyrir í fjárlagafrv. fyrir árið 1981 að hlutfall skatta af þjóðarframleiðslu verði um 28.5%, sem verður þá lægra en í ár. Önnur atriði er kannske rétt að nefna. Ég hef drepið áður á útlánin og þarf ekki að fara fleiri orðum um þau. En varðandi sparnaðinn eða sparifjármyndun, sem er eitt grundvallaratriði fyrir allt efnahagslíf og atvinnulíf þjóðarinnar, vil ég endurtaka það sem kom fram í ræðu minni áðan, að sparifjármyndun eða sparnaður hefur aukist meira hlutfallslega fyrstu 9 mánuði þessa árs en á sama tíma í fyrra, eða um 50% nú á móti rúmum 43% í fyrra. Hins vegar í sambandi við vaxtamálin, þótt ekki sé möguleiki að fara út í umr. almennt um þau, þá verðum við að gæta mjög hófs í vaxtahækkunum vegna atvinnurekstrarins. Það er auðvitað nokkurt ósamræmi í málflutningi hv. stjórnarandstæðinga, þegar annars vegar er kvartað yfir því, að ríkisstj. geri ekki nóg fyrir atvinnureksturinn til að halda honum gangandi, en samhliða eru þessir sömu menn hávaxtamenn, sem hafa ásakað stjórnina fyrir að hafa ekki leyft vaxtahækkanir tvívegis á þessu ári. Varðandi kjarasamninga, þá er ekki tími hér til að fara rækilega út í það mál. En ef menn bera þá samninga, sem nú eru ýmist gerðir eða verða gerðir á næstunni, saman við kjarasamninga sem gerðir hafa verið t.d. fyrir þrem árum röskum og fyrir sex árum, þá er þar ekki um sambærilegt að ræða. Bæði í febr. 1974 og í júní 1977 voru gerðir samningar þar sem kauphækkanir voru í fyrsta áfanga töluvert yfir 20%. Í „sólstöðusamningunum“ frá 1977 var til viðbótar innleitt vísitölukerfi af fullum krafti. Nú hins vegar hefur í samningunum við opinbera starfsmenn verið gætt hófs og reynt að gæta þess, að þeir valdi ekki verðbólgu eða verðþenslu að neinu ráði. Ég vænti þess, að svipuð niðurstaða geti orðið í þeim samningum sem nú eru framundan. Að lokum, herra forseti, þar sem ræðutími er að enda, er e.t.v. rétt að nefna eitt atriði enn; sem er grundvallaratriði í allri okkar stjórnmálabaráttu, samhliða baráttunni við verðbólguna, að gæta þess þó, að halda nægri atvinnu og að ekki verði atvinnuleysi í okkar landi. Atvinnuleysi er böl sem við verðum öll að vera sammála um að bægja frá. Um daginn ræddi við mig reyndur maður og gagnmenntaður í skóla lífsins. Hann mælti m.a. á þessa lund: „Við Íslendingar kvörtum sáran yfir verðbólgunni, en hér hafa allir menn atvinnu. Í grannlöndum okkar er verðbólgan miklu minni, en ömurlegt atvinnuleysi.“ Síðan spurði þessi maður: „Hvorn kostinn mundir þú fremur kjósa ef þú mættir velja?“ „Hvorugan,“ svaraði ég, því að mitt markmið er að koma verðbólgunni niður á viðunandi stig og halda um leið nægri atvinnu á Íslandi. Ég trúi því, að það megi takast og muni takast.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Hér hefur í kvöld verið gumað af því, að staða ríkissjóðs sé góð miðað við fyrri ár. Í þessu sambandi er rétt að leiða athyglina að því, að samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að skattar verði á næsta ári hvorki meira né minna en 75 milljörðum kr. hærri en þeir voru fyrir tveimur árum, þ.e. fyrir valdatöku síðustu vinstri stjórnar, og er þá mætt í sambærilegum krónum. Þessi upphæð lýsir vel skattastefnu ríkisstj. Skattahækkunin er 1 millj. 300 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu eða um það bil 2–3 mánaða laun. Sumum kann að þykja þetta ótrúlega há tala, en hún er engu að síður staðreynd og skýrist af stórhækkuðum óbeinum sköttum og sérstökum sköttum sem faldir eru í vöruverðinu. Hækkun beinu skattanna, tekju- og eignarskatta, er aðeins hluti af heildarskatthækkuninni. Og svo kemur Ragnar Arnalds fjmrh. hér í ræðustól og talar mikið um skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann á tímum Matthíasar Á. Mathiesen sem fjmrh., en tekur það ekki fram, að nú eru skuldir ríkissjóðs við Seðlabankann ekki aðeins 25 milljarðar eins og þá, heldur 40 milljarðar ofan á 70 milljarða skattahækkun. Það er hins vegar hægur vandi að reka ríkissjóð hallalausan þegar þannig er takmarkalaust seilst í vasa skattborgaranna. Ég er þess fullviss að gjaldkerar í frjálsum félagasamtökum gætu verið ánægðir með fjárhaginn ef þeir gætu lagt árgjöld á félagsmenn að eigin geðþótta. Og það væri hægari vandi að reka heimilin í landinu ef almennar launatekjur hækkuðu í sama hlutfalli og tekjur ríkissjóðs. Það munar um minna en tvenn mánaðarlaun á ári. Forsrh. sagði í útvarpinu í gær að Alþb.-ráðh. væru bæði samviskusamir og duglegir, sem sagt dugandi menn og drengir góðir. Hafi hann átt við dugnaðinn við að arðræna láglaunafólkið í nafni ríkissjóðs, þá er hægt að taka undir þau orð hans. Núv. ríkisstj. var að nafninu til mynduð til að berjast við verðbólguna. Niðurtalningin var galdratækið sem leysa átti vandann í áföngum. Samkv. stjórnarsáttmálanum átti verðhækkun á vörum og þjónustu að hækka um 8% 1. júní. Sú hækkun varð 13%. Hækkunin átti að verða 7% 1. sept., en varð 10%. Og hún á að verða 5% 1. des., en nú er ljóst að hún verður að öllum líkindum 12%. ÖII hafa þessi áform sem sagt runnið út í sandinn og nú liggur fyrir að verðhækkanir verða meiri en helmingi hærri 1. des. en niðurtalningin gerði ráð fyrir. Á undanförnum vikum hafa ráðh. hver á fætur öðrum lýst yfir því, að niðurtalningin hafi mistekist, þótt Steingrímur Hermannsson hafi í ræðu sinni áðan reynt að þráast við og talið að hún væri ekki hafin. Og í kvöld urðu hlustendur vitni að því, að Guðmundur J. Guðmundsson bættist í þennan hóp sem genginn er af trúnni. Það er því orðið aumt hlutskipti hjá verkalýðsforingjanum þegar hann styður enn stjórn sem ekki einungis hefur gefist upp við að ráða niðurlögum verðbólgunnar, heldur hefur með ráðleysi rýrt launakjör láglaunafólks um 10% á þessu ári. En hvað ætlar ríkisstj. þá að taka til bragðs? Því miður verður heldur fátt um svör. Í fjárlagafrv, er varla minnst á efnahagsstefnu, en þó er gert ráð fyrir 12 milljörðum kr. til þess að mæta aðgerðum í efnahagsmálum, eins og það er orðað, án frekari lýsingar í frv. Og nú minnist enginn lengur á efnahagsnefnd ríkisstj., sem skilaði af sér tillögum fyrir tveimur mánuðum. Það er eins og þær tillögur hafi gufað upp. Það eina ákveðna efnahagsúrræði, sem fram hefur komið, er það sem forsrh. sagði í ræðu sinni fyrr í kvöld, að unnið væri að nýjum vísitölugrundvelli sem ætti að geta gengið í gildi um áramótin. Ríkisstj. hefur markað stefnu í kjaramálum með samningi sínum við ríkisstarfsmenn. Fyrir nokkrum dögum hóf stjórnin viðræður við starfsfólk ríkisins sem á aðild að almennum verkalýðsfélögum, og stefnt er að því að gera samninga um a.m.k. 10% almennar launahækkanir á grundvelli innanhússtillagna sáttasemjara. Mestar líkur benda til þess, að slíkir kjarasamningar verði gerðir, enda hafa forustumenn Alþb. í verkalýðshreyfingunni heimtað að ríkisstj. lögbindi sáttatillögurnar. Fari á þá leið að kjarasamningarnir verði gerðir með þessum hætti er tiltölulega auðvelt að gera sér grein fyrir framvindu efnahagsmála á næstu mánuðum: Verðbætur á laun verða um það bil 10% 1. des. Fiskverð verður að líkindum hækkað um áramótin um 20%, enda er ekki lengur hægt að skerða kjarabætur til sjómanna. 1/5 hlutum fiskverðshækkunarinnar verður að mæta með hröðu gengissigi, þannig að ef ekkert verður að gert verða verðbætur á laun 1. mars um það bil 18–19% án nokkurra raunverulegra kjarabóta. Reiknað hefur verið út að verðhækkanir á vöru og þjónustu verði yfir 80% frá 1. nóv. til 1. nóv. á næsta ári, verði þróunin með þessum hætti. En hvers vegna grípur ríkisstj. ekki í taumana strax? Eru augu ráðh. blind á þessa þróun? Því er til að svara, að auðvitað sjá þeir þetta eins og aðrir menn. Ástæðan fyrir aðgerðaleysi þeirra er sú, að Alþb. telur óheppilegt fyrir sig að efnt verði til kjaraskerðandi aðgerða rétt fyrir Alþýðusambandsþing, sem haldið verður eftir rúman mánuð. Þess vegna hafa Alþb.-ráðherrarnir dregið allar ákvarðanir á langinn. Tímann hafa þeir notað til þess að grafa undan einkarekstrinum, eins og nýleg dæmi sanna. Fyrr eða síðar verður Alþb. og ríkisstj. þó að gera það upp við sig með hvaða ráðum draga á úr verðbólgunni þegar niðurtalningin hefur reynst ófær. Verði það ekki gert fyrir 1. des. n.k. stendur ríkisstj. frammi fyrir nákvæmlega sömu erfiðleikum eftir áramótin og ríkisstj. sem sat að völdum í febr. 1978, en í henni áttu sæti þrír af ráðh. núv. ríkisstj. Mér býður í grun, að forustumenn Alþb. í verkalýðshreyfingunni verði farnir að ókyrrast þegar ráðh. flokksins þurfa að beita svokölluðum kaupránslögum til að ná einhverjum tökum á efnahagsþróuninni. Hvort aðgerðin verði með svokölluðum nýjum vísitölugrundvelli eða öðrum hætti skiptir ekki meginmáli. Kjaraskerðingarmarkmiðið er eitt og hið sama. - Og það verður fróðlegt þá að vita hvar Guðmundur J. Guðmundsson verður staddur í veröldinni. Var einhver að tala um Stykkishólm - eða minntist einhver á New York? Í síðustu kosningum var tekist á um það, hvort farin skyldi niðurtalningarleiðin eða hvort tími væri kominn til að viðurkenna þá staðreynd, að verðbólguvandinn verður ekki leystur með töfrabrögðum, heldur markvissum samræmdum efnahagsúrræðum, sem kosta fórnir um sinn, en skila raunhæfum árangri þegar fram í sækir. Núv. ríkisstj. er mynduð á grundvelli niðurtalningarstefnunnar. Sú stefna hefur reynst gagnslaus í reynd. Allar líkur benda því til þess að á næstunni verði þáttaskil í íslenskum stjórnmálum og fólkið í landinu sé tilbúið til að reyna nýjar leiðir út úr efnahagsógöngunum. Niðurtalningaraðferðin hefur reynst ófær í því skyni. Tími hennar er liðinn. Íslenska þjóðin er ekki reiðubúin til að hverfa aftur til boða og banna. Haftastefnu hefur þegar verið hafnað. Nú er kominn tími til að leysa úr læðingi þann kraft sem frelsið býr yfir - frelsi til framtaks og framfara. Í nýrri lífskjarasókn byggðri á athafnafrelsi og einkaframtaki þarf forustu sterks, frjálslynds stjórnmálaflokks sem hefur kjark til að takast á við nauðsynleg viðfangsefni. Í fyrsta lagi verðum við að virkja vatnsföllin til stóriðju. Síðasta stóra vatnsfallsvirkjunin var ákveðin á dögum viðreisnarstjórnarinnar og aðgerðaleysi núv. iðnrh. hefur dregið úr möguleikum okkar til að nýta orkulindirnar í þágu arðbærrar atvinnugreinar. Í öðru lagi verðum við að finna lausn á kjördæmamálinu og leiðrétta þann mikla mun sem er á kosningarrétti í landinu eftir búsetu manna. Í þriðja lagi verðum við að finna viðunandi lausn á landbúnaðarmálunum og brúa það bil sem hefur myndast á milli hugmynda og aðstöðu fólks í strjálbýli og þéttbýli. Og í fjórða lagi verðum við að móta stefnu í menningar- og menntamálum, sem tekur tillit til einstaklinga og fjölskyldna, en hafnar því að alið sé á áhrifum kommúnista undir yfirskini menningar og lista. Góðir áheyrendur. Þótt um sinn hafi skilið leiðir með sjálfstæðismönnum skulum við hafa í huga að það er skylda okkar að sameinast í einum samhentum flokki þegar kallið kemur. Til forustumanna og þm. flokksins eru gerðar þær kröfur að sjálfstæðismenn gangi hreint til verks og taki til hendi þar sem frá var horfið í upphafi viðreisnar á sjöunda áratugnum, en þá voru lífskjörin bætt með því að leysa athafnafrelsið og framkvæmdaviljann úr læðingi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ríkisstj., sem nú hefur starfað á níunda mánuð, hefur haft fjölmörg mikilvæg mál til úrlausnar jafnhliða undirbúningi að þeim mörgu og þýðingarmiklu stefnumiðum sem um var samið við myndun stjórnarinnar og forsrh. hefur að nokkru gert grein fyrir í sinni stefnuræðu. Þegar á fyrstu mánuðum starfstíma síns lagði ríkisstj. fram og fékk samþykkt hér á Alþingi mörg og mikilvæg lagafrv., auk fjárlaga og heimildar til lánsfjáröflunar. Er þar ekki síst að nefna lög um ýmsar mikilsverðar félagslegar réttindabætur, svo sem um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, lög um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda og lög um Lífeyrissjóð bænda. Þá ber ekki síður að nefna hin nýju lög um Húsnæðisstofnun ríkisins, sem víðtæk reglugerð hefur verið byggð á og gefin út nýlega. Með þessum lögum er brotið í blað varðandi íbúðarbyggingar í landinu á félagslegum grundvelli og áhrifa þeirra mun væntanlega gæta um land allt á næstu árum í stórbættri aðstöðu launafólks í húsnæðismálum og þá ekki síst ungs fólks sem er að stofna heimili. Ekki þarf að rifja hér upp tilburði stjórnarandstöðunnar til að stöðva þessa lagasetningu í þinginu s.l. vor. Á sviði iðnaðarmála tel ég mikilsverðust á þessu tímabili ný lög um Iðnrekstrarsjóð, sem fela í sér mikla eflingu sjóðsins á næstu árum, en hlutverk hans er að veita lán og styrki til margháttaðra iðnþróunarverkefna. Tengist það þeim víðtæku aðgerðum sem að er unnið til að auka framleiðslu og framleiðni almenns iðnaðar í landinu jafnframt.því sem lagt er út á nýjar brautir. Frá síðustu árámótum að telja býr íslenskur framleiðsluiðnaður og hluti þjónustuiðnaðar við fulla og óhefta samkeppni eftir 10 ára aðlögunartíma frá því tekin var stefna á fríverslun með inngöngu í EFTA. Flestum ber nú saman um að þann tíma hefði þurft að nota betur til að bæta stöðu einstakra greina, bæði af hálfu fyrirtækjanna sjálfra og varðandi hlut hins opinbera. Frá ýmsum aðilum í iðnaði hafa komið fram kröfur og óskir um tollvernd og lengdan aðlögunartíma vegna þess að íslenskur iðnaður standi halloka gagnvart óheftum innflutningi. Á síðasta ári beitti þáv. vinstri stjórn sér fyrir álagningu svonefnds aðlögunargjalds, sem nemur 3% og lagt er á innfluttar iðnaðarvörur til loka þessa árs. Veitir það nokkra vernd fyrir iðnað okkar á þessu tímabili. En hitt er mikilsverðara, að fjármagn hefur fengist til margháttaðra þróunaraðgerða til að búa ýmsar iðngreinar betur í stakk til að mæta harðnandi samkeppni og jafnframt til að efla þjónustu af opinberri hálfu við iðnað í landinu. Þessar aðgerðir varða m.a. fata-, ullar- og skinnaiðnað, málm- og skipasmíðaiðnað, húsgagna- og innréttingaiðnað og nú síðast sælgætisiðnað, jafnframt því sem sú iðngrein fékk tímabundna tollvernd. Að þessum málum er unnið í samvinnu hins opinbera og samtaka í viðkomandi greinum. Erfitt getur reynst að mæla með nákvæmni árangur slíkra þróunaraðgerða, en fullyrt er af aðilum, er vel eiga að þekkja til þessara mála, að á vissum sviðum sé að vænta mjög verulegrar framleiðniaukningar á skömmum tíma, m.a. í tengslum við bætt skipulag og fræðslu svo og breytt launakerfi. Ég legg áherslu á að í þeim málum er varðar starfsfólkið með beinum hætti, svo sem varðandi vinnuálag og starfstilhögun, séu höfð góð samráð á undirbúningsstigi. Fátt er brýnna en að styrkja samkeppnisstöðu íslensks iðnaðar með aukinni framleiðni og bæta kjör þeirra er við hann starfa. Íslenskt iðnverkafólk hefur um langt skeið verið í hópi hinna lægst launuðu í þjóðfélaginu. Á því þarf að verða breyting og af þeim sökum er brýnt að efla iðnað er boðið gæti hliðstæð kjör og annar atvinnurekstur í landinu. Fyrirhugað er að leggja fram hér á Alþ. innan skamms stefnumarkandi till. um iðnþróun. Að hliðstæðri stefnumörkun er unnið á vegum rn., annarra atvinnuvega og ríkisstjórnarinnar í samræmi við þá áherslu sem lögð er á málefni atvinnulífsins í stjórnarsáttmála. Í þeim efnum má engin einsýni ráða, heldur ber að greina þá kosti sem lífvænlegir eru til frambúðar á grundvelli skynsamlegrar hagnýtingar íslenskra auðlinda. Ástæða er til að vara við röddum, sem nú gerast býsna háværar, að þróunarmöguleikar í hefðbundnum atvinnuvegum og þá öðrum fremur í landbúnaði og sjávarútvegi séu þverrandi og jafnvel þrotnir. Sumir ganga svo langt að vilja stefna að stórfelldum samdrætti í landbúnaði. Ekki skal lítið gert úr nauðsyn þess að skipuleggja betur en verið hefur framleiðstu í landbúnaði og ná samræmi milli veiða, vinnslu og markaðar í sjávarútvegi. Þetta er brýnt verkefni og þá einnig með tilliti til verndunar og viðgangs fiskstofna og gróðurlenda. En á sama hátt og í iðnaði þarf að hyggja að fjölbreytni og sem mestri verðmætasköpun í þessum atvinnuvegum einnig með því að draga úr tilkostnaði. Sjávarútvegurinn hefur átt undir högg að sækja í rekstri að undanförnu og raunar einnig útflutningsiðnaður. Þar eru á ferð margar samverkandi ástæður sem þegar hefur verið fjallað um hér í umr. Flestar eiga þær upptök sín í þróun erlendis, í gífurlegri hækkun olíuverðs og lækkandi raunvirði fyrir mikilvægar útflutningsafurðir okkar. Hin mikla verðbólga hér innanlands ásamt óraunhæfri vaxtastefnu, sem lögfest var á síðasta ári, bæta ekki úr skák við úrlausn á tímabundnum vanda. Af hálfu ríkisstj. hefur margt verið gert til að draga úr erfiðleikum í atvinnulífinu og afstýra rekstrarstöðvun. Frekari aðgerða er þó þörf á því sviði samhliða ráðstöfunum til að hamla gegn verðbólgu. Slíkar ráðstafanir mega þó hvorki bitna á viðunandi atvinnuöryggi né kjörum þess fólks sem fyllir hinn stóra hóp láglaunamanna í landinu, svo að ekki sé minnst á ellilífeyrisþega og öryrkja. Nátengd kjörum fólks og stöðu og þróun atvinnulífsins í landinu eru orkumálin. Ekkert eitt svið hefur valdið jafnmiklum breytingum í viðhorfum og aðstæðum á alþjóðavettvangi og margföldun verðlags á olíuafurðum undanfarin 8 ár og hækkun á almennu verðlagi og öðrum orkugjöfum í kjölfarið. Þessi þróun hefur ekki farið fram hjá íslenskum þjóðarbúskap, sem enn byggir á innfluttri orku að jöfnu á við innlenda orkugjafa. Þessi verðþróun hefur bitnað mjög misjafnlega á landsmönnum sem kunnugt er, þannig að í reynd jafngildir það stórfelldri kjaraskerðingu hjá þeim sem lakast eru settir og búa við olíu til húshitunar og um leið við hátt raforkuverð. Þær verðjöfnunaraðgerðir, sem stjórnvöld hafa beitt sér fyrir síðustu tvö ár með margföldun á olíustyrk og jöfnun á raforkuverði, hafa vissulega mildað þetta högg verulega, en frekari aðgerða er þörf í þessu efni. Ekki skiptir þó minna máli að vinna sig út úr vandanum með því að koma innlendum orkugjöfum sem fyrst í gagnið í húshitun og lækka tilkostnað með samræmdum hætti. Í ár er varið mun meira fjármagni að raungildi til raforku- og hitaveituframkvæmda en mörg undanfarin ár, og þær framkvæmdir tengjast með beinum og óbeinum hætti því átaki í húshitun með innlendum orkugjöfum sem sjá má fyrir endann á að 3–5 árum liðnum. Að þessu verkefni hefur verið unnið með breytilegum áherslum um árabil. Þeim fjármunum og orku, sem til þess renna, er vel varið. Engin fjárfesting í landinu mun ávaxtast betur en það fé sem veitt er í vel undirbúnar hitaveitu- og raforkuframkvæmdir sem draga úr olíunotkun. Þetta er því sjálfsagt forgangsverkefni í orkumálum uns því er lokið, en jafnhliða verður að auka öryggi varðandi flutning og dreifingu raforku til notenda í öllum landshlutum. Að sama marki er stefnt með því að dreifa stórvirkjunum til raforkuöflunar um landið, en ákvörðun þar að lútandi þarf að taka á næsta ári. Eðlilegt er að landsmenn horfi til orkulindanna: vatnsafls og jarðvarma, í tengslum við margvíslega hagnýtingu í framtíðinni. Ljóst er að hér er um auðlindir að ræða sem skipt geta sköpum um öryggi og lífskjör þjóðarinnar í framtíðinni. Þannig þarf að halda á málum, að jafnt atvinnufyrirtæki sem almenningur í landinu eigi völ á orku við sanngjörnu verði og þessa auðlind megi hagnýta sem bakhjarl fyrir íslenskt atvinnulíf. Að því er nú unnið á vegum iðnrn. að afla sem ítarlegastrar vitneskju um atvinnurekstur sem reisa mætti í tengslum við nýtingu á innlendri orku og hráefnum. Þar mun við nánari skoðun margt koma til álita, en fyrir utan ótvírætt íslenskt forræði yfir slíkum atvinnurekstri þarf að gæta að fjölmörgum öðrum þáttum, m.a. orkuverði og tengslum við það atvinnulíf sem fyrir er svo og að úrvinnslumöguleikum. Á þessu sviði ber að forðast allar kollsteypur, en sækja fram að vel athuguðu máli. Sá málflutningur, sem stjórnarandstaðan hefur viðhaft í þessum efnum að undanförnu, er gamalkunnur og bendir ekki til að þeir hinir sömu og stóðu að samningunum um álverið í Straumsvík á sínum tíma hafi neitt lært á þeim áratug sem liðinn er frá þeirri samningsgerð. Ég er hins vegar fullviss um að þorri landsmanna er andvígur erlendri stóriðju og vill að við Íslendingar ráðum jafnt yfir auðlindum sem atvinnurekstri í landi okkar í framtíðinni. Herra forseti. Sú ríkisstj., sem mynduð var við óvenjulegar aðstæður á s.l. vetri, hefur mörg verk að vinna og eðlilega eru gerðar til hennar kröfur af stuðningsmönnum jafnt sem andstæðingum. Alþb. gekk einhuga til þessa stjórnarsamstarfs á grundvelli þess sáttmála sem aðilar að ríkisstj. náðu samstöðu um. Innan ríkisstj. hefur ríkt góður samstarfsvilji, á meðan stjórnarandstaðan hefur hins vegar staðið sundruð og sumpart í hjaðningavígum. Ég hef ekki séð ástæðu til að fjalla um málflutning stjórnarandstöðunnar, ráðleysi hennar og sundurþykki í þessari stuttu ræðu. Fréttum af heimavígstöðvum sínum kemur hún vel til skila sjálf og hjálparlaust. Jafnljóst er það, að við, sem að ríkisstj. stöndum, höfum við mörg brýn og vandasöm verkefni að fást. Við úrlausn þeirra mun reyna á innviði stjórnarinnar og þá sem næst henni standa. Þar skiptir góð samstaða og heilindi máli og vilji til að láta gott af sér leiða fyrir alþýðu þessa lands. Í von um að það veganesti endist sem lengst í þessu stjórnarsamstarfi skulum við ótrauð heilsa vetri. - Þökk fyrir áheyrnina. Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Stöldrum við á þessari stundu og lítum á hvernig umhorfs er í þjóðfélagi okkar. Verðbólgan geysist áfram hraðar en nokkru sinni fyrr. Hún ruglar allt verðskyn og allan atvinnurekstur og hún rýrir lífskjörin. Þótt hér sé full atvinna ríkir efnahagslegt öryggisleysi á hverju einasta heimili og í öllum atvinnurekstri. Þúsundir manna flýja land. Landflóttinn er harður dómur yfir stjórnarfarinu. Við búum ekki einungis við ranga stefnu í atvinnumálum, heldur blasir óréttlætið og misréttið líka við á mörgum sviðum. Hér eru láglaunahópar með smánarlega lág laun. Hér eru aldraðir, sem þarfnast umönnunar, en fá ekki vist á heimilum eða stofnunum við sitt hæfi. Gamalt fólk og margir einstæðir foreldrar búa við mjög knöpp kjör. Ungt fólk, sem þarf að eignast þak yfir höfuðið, þrælar sér út í örvæntingarfullri baráttu við að koma sér fyrir. Misréttið birtist líka í því, að greidd eru mishá laun fyrir hliðstæð störf, jafnvel á sama vinnustað, eftir því hvernig menn flokkast í verkalýðsfélög. Stórkostlegasti ójöfnuðurinn birtist vafalaust í lífeyrissjóðsmálum. Þar búa sumir við bærileg eða góð réttindi, en aðrir sitja eftir með smánarlega lítinn rétt eins og þeir væru þriðja flokks þjóðfélagsþegnar. Hér er á ferðinni ný og forkastanleg stéttaskipting, því að allir eiga að búa við öryggi í ellinni. Þegar svona er umhorfs: óstjórnleg verðbólga, magnaður landflótti og misrétti blasir víða við, flytur hæstv. forsrh. okkur, þjóð sinni, stefnuræðu sem er fögur orð, en boðar enga stefnu, engin úrræði. Þótt ekkert sé gert og engin samstaða um neinar aðgerðir, þá virðast ráðherrar una glaðir við sitt. Stefnumið þeirra eigin flokka eða árangur í starfi virðist ekki skipta þá máli. Alþb.-ráðherrunum virðist til að mynda líða ljómandi vel þótt alþýðan líði fyrir stjórnarhættina. Þeir ráðherrar sitja sem fastast þótt stefnumið flokks þeirra séu að engu gerð. Þeir Alþb.-menn voru til að mynda á móti Jan Mayen-samkomulaginu, en þeir sátu samt. Þeir eru á móti nýjum olíugeymum á Keflavíkurflugvelli sem hæstv. utanrrh. hefur ákveðið að reistir skuli, en þeir sitja samt. Þeir eru á móti samkomulagi um að íslensk flugfélög flytji vörur fyrir bandarísku varnarstöðina, en þeir sitja samt. En hvað boða þeir Alþb.-menn og hvað gera þeir í ríkisstj.? Jú, þeir hafa boðað kjaraskerðingu af völdum verðlagshækkana og þeir hafa staðið fyrir skattahækkunum og þá sérstaklega á hina lægst launuðu, - skattahækkunum sem rýra kjör alþýðunnar enn frekar. Fyrir kosningar töluðu þeir Alþb.-menn um sig sem sérstaka varðhunda um kjör fólksins. En í ríkisstj. boða þeir og framkvæma kjaraskerðingu. Framsfl. vann sigur í seinustu kosningum út á þá stefnu, að telja ætti verðbólguna niður. En síðan framsóknarmenn settust í ríkisstj. hafa þeir bókstaflega ekkert gert í málinu og það sem verra er, verðbólgan hefur verið talin upp, en ekki niður. Ekkert hefur verið gert í niðurtalningarstefnunni, eins og Steingrímur Hermannsson viðurkenndi áðan. Aldrei hefur íslenskur stjórnmálaflokkur svikið kjósendur sína, stefnu sína og sjálfan sig jafnherfilega í jafnmikilsverðu máli. En þeir sitja í stjórnarstólunum, framsóknarmenn, þótt stefnan og málefnin séu fokin út í veður og vind. Í þessum efnum er jafnt á komið með Framsókn og Alþb. Er nema von að vantrú sé á stjórnmálamönnum þegar þeir haga sér svona, taka þægindi stjórnarsetunnar fram yfir málefni, stefnu og árangur? Sumir eru þannig gerðir, að þeir kenna öðrum um eigin ófarir. Þetta tíðka stjórnarsinnar. Þeir kenna t.d. Alþfl. um ástandið í vaxta- og lánamálum. En ég spyr: Hver nema ríkisstj. hefur framkvæmdina á hendi og ber því ábyrgð á henni? Hafa ekki mennirnir haft stjórnaraðstöðu og meiri hl. á Alþ. í bráðum níu mánuði? Þeim er í lófa lagið að breyta hverju sem þeir vilja. Ríkisstjórnin og ríkisstjórnin ein ber ábyrgð á framkvæmd vaxtastefnunnar. En ríkisstj. er svo sannarlega ekki að framkvæma vaxta- eða efnahagsstefnu Alþfl. Stefna okkar er og verður sú, að verðbólgan verði að koma niður á móti vöxtunum. Stefna okkar var og er sú, að lengja þurfi lánstímann til að jafna og dreifa greiðslubyrði af lánum. Hvorugt hefur ríkisstj. gert. Raunvaxtastefna er rétt, en ríkisstj. er ekki að framkvæma hana. En við skulum líka gæta að því, að þeir, sem segjast vera á móti raunvöxtum, vilja láta stela af sparifjáreigendum, sem einkanlega er gamalt fólk. Lenging lána er mikilvægur þáttur raunhæfrar vaxtastefnu. Og ég segi það hiklaust, að það eru villimannlegar aðfarir að ætta ungu fólki, sem eignast þarf íbúð, að standa undir allt að 70% af íbúðarverðinu með skammtímalánum, snöpum og vinnuþrældómi. Svona aðfarir finnast hvergi í grannlöndum okkar. Samt var ríkisstj. á góðri leið með að eyðileggja frv. Magnúsar H. Magnússonar sem miðaði að endurbótum í þessum efnum. Og enn eigum við eftir að sjá hvernig framkvæmdin verður í reynd í höndum ríkisstj. Fyrr á stjórnarferli sínum töluðu stjórnarsinnar um geymdan vanda og vildu kenna Alþfl. um, og eru þeir enn að. Ekkert er fjær sanni. Í stjórnartíð Alþfl. stefndi í jafnvægisátt og þá tókst með samstilltu átaki að draga mjög verulega úr verðbólguhraðanum. Þetta veit þjóðin, en þetta er líka staðfest af opinberum gögnum. Samkv. gögnum frá Þjóðhagsstofnun var verðbólguhraðinn 80% þegar ríkisstj. Alþfl. tók við störfum, en hann var 45% á ársgrundvelli á stjórnartímabili Alþfl. Og það er rangt, sem Steingrímur Hermannsson reyndi að halda fram hér áðan, að ríkisstj. Alþfl. hafi ekki veitt Seðlabankanum nauðsynlegar heimildir til gengisaðlögunar. Á hverjum tíma allan tímann hafði Seðlabankinn slíka heimild. Hitt ætti Steingrímur Hermannsson að muna, að núv. ríkisstj. setti allt fast í þessum efnum um leið og hún tók við störfum. Og það var þá sem vandi fiskvinnslunnar magnaðist. Þegar Steingrímur Hermannsson vill rekja vandann núna til fyrra árs, þá vil ég spyrja hvernig það megi þá vera, að fiskverð á seinni hluta fyrra árs og um áramót var samþykkt með atkvæðum allra í yfirnefnd Verðlagsráðs, líka með atkvæðum fiskvinnslunnar. Alþfl. byggir stefnu sína á jafnaðarhugsjóninni. Við viljum aukinn jöfnuð og krefjumst þess, að efnahagslegt og félagslegt öryggi sitji í fyrirrúmi, en misréttið víki. Við teljum að þjóðfélagið eigi að móta eftir hugsjónum jafnaðar og lýðræðis. Þessa braut verður íslenskt þjóðfélag að feta, svo að það verði betra, traustara og réttlátara. En það er ljóst, að undirstaða betra þjóðfélags, blómlegri íslenskrar menningar og almennra framfara er og verður skynsamleg atvinnumálastefna, - stefna sem hefur það að markmiði að treysta lífskjörin og gera land okkar sífellt byggilegra. Því miður hefur þessi ekki verið raunin. Í fiskveiðimálum er ljóst að hafa verður hemil á stærð skipastólsins. Viðbætur við skipastólinn við núverandi aðstæður þýða meiri skömmtun og minna í hvern hlut. Þær rýra afkomu sjómanna, útgerðar og þjóðarinnar allrar: Núv. ríkisstj. hefur opnað flóðgátt fyrir skipainnflutning. Hve mörg skipin eru virðast stjórnarherrarnir ekki einu sinni vita sjálfir. Hér þarf því að hverfa aftur til þeirrar stefnu að takmarka stærð skipastólsins. Með því má bæta afkomu og lífskjör. Í fiskiðnaði verðum við að standast síharðnandi samkeppni. Það verður best gert með tæknilegum framförum, hagræðingu og með bættum aðbúnaði verkafólks, sem víða er landinu og þjóðinni til smánar. Á seinasta ári jókst fjárfesting í fiskvinnslu um 20% að magni til, einkanlega í tæknibúnaði og endurbótum. Núv. ríkisstj. gerir ekki ráð fyrir neinni raunaukningu á þessu ári. Hún hefur hér horfið af framfarabraut. Óvíða munu þó hagvaxtarmöguleikar meiri en í fiskvinnslunni. Með uppbyggingu hennar getum við líka treyst lífskjörin. Í landbúnaði búum við við mikla offramleiðslu og skattleggjum okkur sjálf til að greiða landbúnaðarvörur niður ofan í útlendinga. Gildandi kerfi hefur hvatt bændur eða jafnvel pínt bændur til að slíta sér út við að framleiða vöru sem þjóðin öll tekur á sig þungar byrðar til að selja. Með því að breyta þessu kerfi og takmarka framleiðslumagnið getum við rétt af okkur skattabyrðum og þannig bætt kjörin í landinu. Um 90% virkjanlegra fallvatna renna óbeisluð til sjávar. Enn stærri hluti jarðvarmans er ónýttur. Á sama tíma hækkar orkuverð á alþjóðamarkaði ár frá ári, misseri eftir misseri. Í orku fallvatna og jarðvarma eigum við gífurlega auðlind. Þessi auður verður ekki að neinu gagni nema hann verði nýttur og þá nýttur til iðnaðarframleiðslu í orkufrekum iðnaði. Ekkert slíkt er á döfinni hjá ríkisstj., eins og menn hafa heyrt. Með uppbyggingu á þessu sviði má skapa ný atvinnutækifæri, stækka þjóðarkökuna og bæta þannig lífskjörin í landinu. Í almennum iðnaði og verslun ríkir óvissa. Framleiðni er tág og framfarir eru stopular. Stjórnendur fyrirtækjanna eyða kröftum sínum í reddingar og verðlagsþras, en hafa takmarkaðan tíma í raunverulega frambeiðslustjórn eða framfarasókn. Á þessu sviði þarf ekki fleiri skýrslur. Á þessu sviði þarf að skapa almenn skilyrði til iðnþróunar með því að draga úr verðbólgu, bæta aðstöðu á lánamarkaði, endurskoða tollalöggjöf og verðlagskerfi og koma á raunverulegri hvatningu til nýsköpunar í rekstri og stjórnun. Með þessum hætti má auka framleiðni og treysta lífskjörin í landinu. Með þeirri atvinnumálastefnu Alþfl., sem ég hef lýst, má gera Ísland byggilegra og brómlegra en það er nú. Þá yrði ekki landflótti. Með nýrri atvinnumálastefnu og jafnvægisstefnu í efnahagsmálum, sem Alþfl. hefur boðað, mundi óvissa og kviði víkja fyrir bjartari framtíðarsýn. Við Alþfl.-menn erum þess fullvissir, að á þessari stefnu Alþfl. má byggja hér traustara, betra og réttlátara þjóðfélag. Við Alþfl.-menn viljum að þjóðin lifi í sátt við land sitt. Við viljum að markið sé sett hátt í framfarasókn og stefnt sé markvisst að meiri jöfnuði og dregið úr misrétti. Í þessari sókn til betra þjóðfélags dugar ekki lagasetningin ein, heldur þarf hugur að fylgja máli. Sem þjóð verðum við hvert og eitt okkar að gera ekki síður kröfur til sjálfra okkar heldur en á hendur öðrum. Og við verðum að hafa trú á landi okkar og getu okkar sjálfra sem þjóðar. Það stefnir til réttrar áttar og til bjartari tíma. Góðar stundir.



Herra forseti. Helsta gagnrýnisefni þess ræðumanns, sem nú lauk máli sínu, var að ríkisstj. hefði ekki fylgt efnahagsstefnu Framsfl. Af þessu hafði hann miklar áhyggjur. Glöggur maður, Kjartan Jóhannsson. Ósjálfrátt hefur það leitað á hugann við að hlusta á ræður sumra stjórnarandstæðinga, að það sé beinlínis ógætni að tefja þá frá innanflokksdeilum og foringjavandamálum með því að ræða stjórnmál. Ræður sumra þeirra sýna ljóslega að þeir eru illa undir það búnir að ræða pólitík. Það er nánast ótrúlegt að hlusta á ræður sumra þeirra: Úrtölur, úrtölur, úrtölur og hávær gagnrýnissöngur, án þess að þeir komi með nokkrar till. til úrbóta sjálfir. Sjálfir hafa þeir þó, flestir þessara ræðumanna, setið í ráðherrastól með litlum árangri í baráttunni gegn verðbólgunni. Erfitt hlýtur að vera að taka slíka menn alvarlega. Hv. 1. þm. Reykv. gerði Flugleiðamálið að umræðuefni. Mál þetta hefur fengið mikla umræðu að undanförnu og mikið verið í því unnið í sumar. Fram hefur verið lögð skýrsla hér á hv. Alþ. og frv. liggur hér til umr. Samgrh. á mikið hól skilið fyrir störf sín í þessu máli. En á meðan aðrir hafa unnið í þessu máli hefur Sjálfstfl. sofið. Síðasta starfsdag Alþingis áður en skýrslan var lögð fram uppgötvuðu sjálfstæðismenn, að þeir höfðu sofið yfir sig, og báðu um umræður utan dagskrár, umræður sem að sjálfsögðu höfðu enga þýðingu vegna þess að þegar voru áformaðar tvennar mjög viðamiklar umræður, - umræður sem eingöngu höfðu það mark að sýna eitthvert frumkvæði sjálfstæðismanna í málinu. Umræður, sem fram hafa farið, sýndu þó, að sjálfstæðismenn eru varla vaknaðir enn. Það verður að segja Alþfl.-mönnum til hóls, að þeir báðu um skýrslu í þessu máli. Ég er einn af þeim fjölmörgu Íslendingum, sem á undanförnum misserum hefur oft þótt lítið vit í ræðum Alþfl.-manna margra. Það var þess vegna gleðileg tilbreytni, að þeir skyldu biðja um skýrslu til þess að fá gögn í málunum fram á þinginu áður en þeir ræddu þau. Það mega þeir eiga. Hitt er svo aftur annað mál, að sjálfsagt hafa margir orðið fyrir vonbrigðum með hvað sumir þeirra ræddu málið af litlu viti þó þeir hefðu skýrsluna í höndum. Ekki skal ég leggja dóm á það, en sjálfsagt verður ekki á allt kosið. Það er rétt, sem margir hafa lagt áherslu á í þessum umræðum, að baráttan gegn verðbólgunni hefur gengið allt of hægt. Nokkuð hefur áunnist, en allt of lítið. Þetta á sér margvíslegar orsakir. Íslendingar eru ekki einir í heiminum. Það, sem skeður í efnahagsmálum nágrannalanda okkar og helstu viðskiptalanda, hefur gífurleg áhrif hér. Öllum ber saman um að mikil óvissa og óáran ríki nú í efnahagsmálum landanna í kringum okkur og ástand sumra þeirra sé mun verra en hér hjá okkur. Verðbólgan fer alls staðar vaxandi og er nú orðin alþjóðlegt vandamál. Þessu valda gífurlegar olíuhækkanir, ný holskefla sem hófst 1979. Afleiðing þessa er í öllum löndum í kringum okkur vaxandi atvinnuleysi, minnkandi hagvöxtur, dregið hefur úr milliríkjaviðskiptum, mikill viðskiptahalli helstu viðskiptalanda okkar auk vaxandi verðbólgu. Gífurlegir fjármunir hafa streymt til olíusöluríkjanna. Viðskiptaafgangur olíusöluríkjanna var 1978 5 milljarðar dala, 1979 var hann 68 milljarðar dala, og áætlað er að á þessu ári verði viðskiptaafgangurinn 115 milljarðar dollara. Íslendingar hafa ekki heldur farið varhluta af þessum hækkunum. Á síðasta ári greiddum við 50 milljarða kr. fob. fyrir olíuvörur eða sem svarar 19% alls vöruinnflutnings. Árið 1978 var þessi tala 12%, 1973 7%. Feiknaleg umskipti hafa átt sér stað í þessum málum. Á sama tíma og olían tekur þannig stærri og stærri hluta gjaldeyristekna okkar og verðlag annarra innfluttra vara hækkar stöðugt hefur verð á helstu útflutningsvörum okkar hækkað lítið eða staðið í stað. Að sjálfsögðu rýrir þetta kjör þjóðarinnar. Viðskiptakjör okkar versnuðu um 10% á síðasta ári og eru talin munu versna nálægt 6% á þessu. Allt hefur þetta veikt stöðu okkar mjög í baráttu gegn verðbólgu. Allur vandi væri leystur ef við gætum notað sömu krónuna tvisvar, þ.e. bæði til þess að greiða olíuhækkanir og hækkandi verð annarra innflutningsvara annars vegar og laun í landinu og annan kostnað hins vegar. Þá væri galdurinn leystur. Málið er því miður ekki svo einfatt. Auðvitað hljóta lífskjör í landinu að versna ef þjóðarbúið verður fyrir síendurteknum þungum áföllum erlendis frá. Við höfum að vísu í landinu lög, þar sem kveðið er á um að með verðbótum á laun skuli verja lífskjör í landinu hvernig sem allt veltist. Telja menn að unnt sé að verja lífskjör einnar þjóðar með lögum, án tillits til helstu efnahagsstærða? Þarna komum við að miklum kjarna málsins. Framsóknarmenn hafa barist fyrir ákveðinni leið til þess að ráða niðurlögum verðbólgunnar. Þessi leið byggist á niðurtalningu allra kostnaðarþátta, svo sem verðlags vöru og þjónustu, búvöruverðs, fiskverðs, vaxta og verðbóta á laun ásamt ákveðnum aðgerðum til þess að vernda lífskjör þeirra lægst launuðu. Ríkisstj. hefur ekki tekist að draga nema lítillega úr verðbólgunni vegna þess að hún hefur ekki tekið á öllum þessum þáttum. Vissulega hefur hún það sér til málsbóta, að erfitt er, ef ekki ógerlegt að ákveða niðurtalningarmörk meðan svo gífurlega áhrifamikill þáttur efnahagslífsins hefur ekki verið ákveðinn sem grunnkaupshækkanir á almennum vinnumarkaði eru. En nú verða menn að fara að gæta að hvert þeir stefna. Í kjölfar minnkandi þjóðartekna og mikillar óvissu í efnahagsmálum viðskiptalanda okkar bendir margt til að laun muni hækka á næstunni um 20–25%, þ.e. verðbætur plús grunnkaupshækkanir. Að baki þessari launahækkun er engin verðmætaaukning. Á þetta hafa margir stjórnarandstæðingar bent í ræðum hér í kvöld, lýst áhyggjum sínum, en enginn sagt frá því, hvernig hann vildi við bregðast. Þessi launahækkun mun fara beint út í verðlagið, og verði ekki spyrnt við fótum mun verðbólgan magnast enn á næsta ári. Hvað segja menn um það? Auðvitað verður að grípa til aðgerða og það sem fyrst, til þess að verðbólgan leggi ekki í rúst lífskjör þeirra sem minnst hafa. Menn telja gjarnan að stjórnmálamenn beri ábyrgð á verðlagsþróuninni. Gott og vel. En þá verða menn jafnframt að viðurkenna þá staðreynd, að ómögulegt er að bera ábyrgð án þess að hafa vald til breytinga. Menn geta ekki borið ábyrgð á ástandi sem þeir hafa ekki vald til að breyta. Hafa stjórnmálamenn vald til þess að stöðva þessa verðlagsþróun? Til þess að stöðva þessa verðlagsþróun þarf að grípa inn í sjálfvirkni í verðlagsmálum. Sú ríkisstj., sem nú situr, byggir í meginatriðum á samráði við sem flesta þjóðfélagshópa. En þar getur komið, að lýðræðislega kjörin stjórn geti þurft að beita - og telji sig neydda til að beita löggjafarvaldi, ef ekki næst samkomulag til þess að halda niðri hækkunum á verðlagi vöru og þjónustu, fiskverði og búvöru, og setja hámark á verðbætur launa með ákveðnum skattalækkunum til að verja kjör þeirra sem minnst hafa. Hafa stjórnmálamenn vald til að gera þetta? Setjum svo, að til slíkra aðgerða væri gripið. Er hugsanlegt að launþegasamtök og önnur aflmikil samtök tækju sig saman og lömuðu þjóðfélagið með verkföllum eða hliðstæðum aðgerðum? Er hugsanlegt að aðgerðir stjórnmálamanna yrðu þannig gerðar að engu? Já, auðvitað er það hugsanlegt. Og það hefur gerst bæði á Íslandi og í öðrum löndum. Allt vekur þetta spurningar um valdsvið ríkisstj. eftir leikreglum lýðræðis og þá jafnframt ábyrgð. Stjórnmálamenn eru kjörnir í lýðræðislegri kosningu til þess að fara með stjórn landsins. Stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir annarri valdskiptingu þjóðfélagsins í grundvallaratriðum en löggjafarvaldi, framkvæmdavaldi og dómsvaldi. Eðli lýðræðisins er síðan að stjórnmálamenn standi ábyrgir gerða sinna í kosningum. Hvað varðar verðlagsþróunina, þá lifum við beinlínis í „átomat.“ Ein hækkun leiðir aðra af sér og hjólið snýst hraðar og hraðar. Og erfitt er stundum að greina hvað er afleiðing og hvað orsök. Sérhver hagsmunahópur og þrýstihópur stendur vörð um að engu sé breytt sem að honum snýr. Ríkisstj. boðar í stefnuræðu og þjóðhagsspá að gripið verði til aðgerða. Vonandi ber stjórnarandstaðan gæfu til þess að fylkja sér ekki undir merki allra þrýstihópa þegar að þeim aðgerðum kemur. Framsóknarmenn munu standa fast að baki þessarar ríkisstj. í þeirri hörðu baráttu sem fram undan er gegn verðbólgunni. En þeir munu líka gera þá kröfu til hennar, að hún takist á við þennan draug efnahagslífsins. Framsóknarmenn hafa rækilega kynnt þjóðinni hvernig þeir vilja halda á málum. - Lifið heil.