Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þegar fsp. mín á þskj. 132 var lögð fram höfðu borist um það fréttir, að væntanlega yrð lögð niður starfsemi sjúkrahótels Rauða krossins hér í Reykjavík. Síðan þessi fsp. var lögð fram höfum við að vísu fregnað það, að rekstur sjúkrahótelsins verði tryggður áfram, Þessi fsp. kom raunar í nokkru framhaldi af umr, sem hér urðu á hv. Alþ. í fyrra, þegar verið var að ræða þróun heilbrigðismála, og þá var um það rætt, hvort ekki væri rétt að auka rekstur slíkra sjúkrahótela, þar sem hægt væri að komast af með miklum mun minni kostnað dag hvern en í hinum dýrari og fullkomnari sjúkrahúsum. Mér fannst ástæða til að leggja fram þessa fsp. einmitt til þess líka að vita hvort af hálfu heilbrrn. hefðu verið gerðar einhverjar ráðstafanir í þá veru að auka slíka þjónustu og um leið að stuðla að betri nýtingu á hinum stærri sjúkra húsum, þannig ef svo mætti orða það, að þau afköstuðu meiru en þau hafa gert til dagsins í dag. Ég held að ég þurfi ekki meira um þessa fsp að segja á þessu stigi og læt þess vegna máli mínu lokið. En það má öllum ljóst vera, að það hlýtur að vera hagkvæmt ef hægt er að komast af með einfaldari þjónustu, þar sem daggjöld eru aðeins þriðji partur eða fjórði partur af þeim daggjöldum, sem greidd eru á dýrustu sjúkrahúsunum.



Herra forseti. Vegna þessarar fsp. og vegna umr. í fjölmiðlum um sjúkrahótel Rauða krossins tel ég rétt að rekja gang þessa máls stuttlega. Í febr. 1974 óskaði stjórn Rauða kross Íslands eftir heimild heilbrrh, til að reka gistiheimili að Skipholti 21 í Reykjavík í samræmi við lög um heilbrigðisþjónustu. Að fenginni álitsgerð landlæknis um þessa starfsemi var Rauða krossi Íslands hinn 21. mars 1974 heimilað að reka gistiheimili með vísun til 28, gr. laga nr. 56 frá 1973. Jafnframt voru daggjaldanefnd sendar upplýsingar og óskað eftir að n, ákvæði heimilinu daggjöld. Áður en kom til þessa rekstrar hafði verið gerð á því könnun af hálfu rn, á árinu 1971, hvort yfirlæknar sjúkrahúsa í Reykjavík teldu að gistiheimili af þessu tagi mundi létta af sjúkrahúsunum í Reykjavík og stytta legutíma á deildum, og varð sú niðurstaða þeirrar könnunar, að yfirlæknar teldu ekki að svo mundi verða. Hins vegar voru allir, sem um málið fjölluðu, sammála um að gistiheimili af þessu tagi gæti verið til þæginda fyrir sjúklinga, minnkað kostnað utanbæjarfólks vegna læknisferða til Reykjavíkur og auðveldað fólki meðferð hjá sérfræðingum utan sjúkrahúsa í Reykjavík. Daggjaldanefnd ákvað gistiheimilinu daggjöld í fyrsta sinn 1. maí 1974, 1000 kr., en það var þá sama gjald og ákveðið var sem vistgjald á elliheimilum landsins. Þá var mat daggjaldanefndar, að rekstur gistiheimilis mundi vera svipaður og rekstur elliheimilis hvað kostnað snerti, miðað við þá þjónustu sem gert var ráð fyrir að gistiheimilið veitti, Síðan í maí 1974 hefur daggjald gistiheimilisins breyst í samræmi við daggjaldahækkanir annarra sjúkrahúsa. Því til sönnunar má benda á að í sept. 1974 var daggjald gistiheimilisins 12% af daggjaldi Borgarspítalans í Reykjavík, en í nóv. 1977 var það 12.4% af sama daggjaldi. Þegar gistiheimilið hóf starfsemi sína höfðu farið fram umræður milli forráðamanna Rauða kross Íslands og heilbr: og trmrn. um þennan rekstur, og kom þá mjög ljóslega fram af viðræðum við Rauða krossinn, að forráðamenn hans teldu eðlilegt að hann greiddi nokkuð úr sjóðum sinum vegna þessarar starfsemi, enda látið í ljós af þeirra hálfu að hér væri um að ræða starfsemi sem væri í þeim anda að stjórnarmenn teldu það mjög verjandi. Í samræmi við þetta var ekki á rekstrarreikningum gistiheimilisins fyrir árin 1974 og 1975 gert ráð fyrir húsaleigutekjum til Rauða krossins af húsnæði heimilisins og afskriftir lausafjármuna voru í lágmarki. Á árinu 1976 var hins vegar breytt til um gerð reikninga og þar talið kostnaður við rekstur fasteigna, húsaleiga og fyrning innanstokksmuna, sem að sjálfsögðu hækkaði reikningslegan halla stofnunarinnar mjög verulega. Í samræmi við það sem áður sagði um yfirlýstan vilja stjórnar Rauða kross Íslands, að Rauði krossinn ætlaði sjálfur að taka þátt í þessum rekstri, ákvað daggjaldanefnd ekki hækkuð daggjöld vegna þessa halla sem kom fram í bókhaldi stofnunarinnar, en ákvað gistiheimilinu áfram daggjöld eins og elliheimilum landsins. Á s.l. ári hafa daggjöld gistiheimilisins verið þannig: hinn 1. jan. 2300 kr., 1. mars 2400 kr., 1. júlí 2600 kr., 1. okt. 3400 kr., þar af 200 kr. vegna aukagjalds, og hinn 1. nóv. 4000 kr., þar af 400 kr. vegna aukagjalds. Þannig hafa daggjöldin hækkað á s.l. ári: 1. júlí 10%, 1. okt. 29% og 1. nóv. 20%. Með þessum hækkunum daggjalda taldi daggjaldanefnd að rekstur gistiheimilis Rauða krossins ætti að verða svipaður í ár og á s.l. ári og þá e.t.v. heldur betri, því að frá 1. okt. hefur heimilinu verið reiknað aukagjald, 200 kr., en 400 kr. frá 1. nóv. Heildardaggjald gistiheimilisins er því 73.9% hærra en það var í ársbyrjun 1977 og rekstrargjaldið 56.5% hærra en það var í ársbyrjun. Allar þessar hækkanir höfðu verið tilkynntar og voru komnar til framkvæmda þegar stjórn Rauða krossins hélt blaðamannafund sinn og ákvað að loka gistiheimilinu frá og með 1. jan. s.l. Framkvæmdastjóri Rauða kross Íslands ritaði rn, bréf hinn 30. nóv, s.l., þar sem lokun heimilisins var tilkynnt, en jafnframt var í bréfinu óskað eftir að rn. efndi til fundar með stjórn Rauða kross Íslands um framtíð heimilisins. Þessi fundur var haldinn hinn 5. des. s.l. og var þar ákveðið að till. heilbrrh„ að fulltrúar heilbrrn., Rauða kross Íslands, Tryggingastofnunar ríkisins og Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar yrðu beðnir að hittast og kanna rekstrarmálefni stofnunarinnar og gera síðan ráðh. og stjórn Rauða kross Íslands grein fyrir niðurstöðum sínum. Þessir aðilar komu saman til fundar og lögðu fram till, um lausn málsins, sem heilbrrh, féllst á og forráðamenn Rauða kross Íslands. Í framhaldi af því lagði daggjaldanefnd til að greiddar yrðu upp í halla 1975 og 1977 10–11 millj. kr. næstu 6 mánuði eða 2500 kr. á dag, og er þar um að ræða eingöngu raunverulegan halla, en ekki vegna afskrifta eða húsnæðiskostnaðar. Daggjald frá 1. jan. s.l. var ákveðið 4000 kr, og gildir það til þess tíma að ný daggjöld verða, ákveðin, en það verður 1. apríl n.k.



Herra forseti. Ég vil færa hæstv. heilbrrh. þakkir fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur hér komið með og lagt fyrir Alþ., og þá sérstaklega fagna því, að það tókst að finna lausn á þessu máli. Hitt verð ég að segja í leiðinni, að það kemur mér nokkuð á óvart, að það skuli vera mat yfirlækna, að rekstur sjúkrahótelsins hafi ekki annan tilgang en að auðvelda fólki utan af landsbyggðinni dvöl bæði fyrir og eftir sjúkrahúsvist í Reykjavík. Það hefur komið í ljós að þeir, sem dvelja á hótelinu, eru að allmiklu marki einmitt íbúar hér á höfuðborgarsvæðinu, og ég hafði ímyndað mér, að það væri hægt að skipuleggja heilbrigðisþjónustuna hér svo að bæði varðandi rannsóknir fyrir raunverulegar lækningaaðgerðir sem og tíma eftir þær væri hægt að létta á sjúkrahúsunum með dvöl á slíku sjúkrahóteli eða einhverri heilbrigðisstofnun sem ynni í sömu veru og þetta sjúkrahótel hefur verið rekið. En umr, um það eiga sér eflaust frekar stað í annan tíma. Hollustuhættir í síldar- og fiskimjölsverksmiðjum, fsp. (þskj. 309). - Ein umr.



Herra forseti. Á nokkrum síðustu árum hefur vaknað áhugi á því að hyggja betur að vinnustöðum fólks en gert hefur verið um áratugi, gera meiri kröfur í þessum efnum. Það hefur runnið upp fyrir fjölda manns að fólk hefur sætt sig við að eyða vinnutíma sínum dag eftir dag meginþorra ævinnar í umhverfi sem oft og tíðum er ekki aðeins óvistlegt og óhreint, heldur getur verið á margan hátt beinlínis hættulegt. Það hefur runnið upp fyrir mönnum, hversu gífurlegt ósamræmi er á milli þess, hvaða kröfur eru gerðar til vinnustaðarins annars vegar og til heimilis, skóla, samkomustaðar eða nálega hvaða íverustaðar manna hins vegar. Alþfl, hefur undanfarin ár flutt frv. og till. sem ganga í þessa átt og fengið góðar undirtektir, svo að sýnilegt er að áhugi á þessum málum er mjög víðtækur hér á landi Ég hef með þessari fsp. tekið fyrir aðeins eina íslenska atvinnugrein, þar sem mér raunar virðist ástandið í þessum efnum vera með versta móti, og er gerð tilraun til þess með fsp. að draga fram hversu mikið heilbrigðisyfirvöld hafa kynnt sér ástandið á þessu sviði og hvernig það í raun og veru er frá þeirra bæjardyrum. Fsp. er beint til hæstv. heilbrrh. og hún er um hollustuhætti í síldar- og fiskmjölsverksmiðjum. Hún er í þremur liðum, og eru þeir á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „1. Hafa verið gerðar fullnægjandi rannsóknir á hollustuháttum í síldar- og fiskimjölsverksmiðjum, svo sem hættum starfsliðs af hávaða, rykmyndun og varhugaverðum efnasamböndum, almennum óþrifnaði og ólykt? 2. Hefur heilbrrn. sett reglur um mengunarmörk og önnur skilyrði, sem þessar verksmiðjur verði að uppfylla til að fá starfsleyfi? 3. Hafa allar þær verksmiðjur, sem starfað hafa síðustu ár og nú starfa, m.a. loðnubræðslur, uppfyllt þau skilyrði og fengið starfsleyfi með eðlilegum hætti?“



Herra forseti. Svar við fyrstu spurningu: Sveitarfélög annast heilbrigðiseftirlit hvert fyrir sig og er framkvæmd eftirlitsins í höndum heilbrigðisnefndar viðkomandi sveitarfélags. Yfirumsjón með starfi heilbrigðisnefnda er 1 höndum Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Samkv. 1. gr. reglugerðar nr. 164/1972, um varnir gegn mengun af völdum eiturefna og hættulegra efna, her öllum verksmiðjum, þar sem ætla má að slík efni séu notuð, myndist eða komi fram, að hafa leyfi heilbrrh. til þess rekstrar sem þær hafa með höndum. Síldar- og fiskimjölsverksmiðjur eru sérstaklega tilgreindar í 2. gr. reglugerðarinnar. Samkv. reglugerðinni skulu umsóknir um starfsleyfi sendar Heilbrigðiseftirliti ríkisins sem kannar þær og sendir síðan till. sínar um afgreiðslu hvers máls til heilbrrh. að fengnum umsögnum heilbrigðisnefndar og fleiri aðila, eftir því sem ástæða er til. Eftirlit með því, að ákvæðum reglugerðar þessarar sé hlýtt, er í höndum heilbrigðisnefnda undir yfirumsjón heilbrigðiseftirlits ríkisins. Í tengslum við veitingu starfsleyfa hafa starfsmenn Heilbrigðiseftirlits ríkisins farið eftirlitsferðir í allar síldar- og fiskimjölsverksmiðjur landsins. Hefur við mat á aðstæðum öllum verið eftir því litið, að aðstæður og aðbúnaður á vinnustað með tilliti til hollustuhátta uppfylltu skilyrði laga og reglugerða um þessi efni. Þar sem misbrestir hafa komið í ljós hafa kröfur um úrbætur verið settar fram og í einstaka tilfellum hafa skilyrði um bætta vinnuaðstöðu verið sett fyrir veitingu starfsleyfis. Fullt samráð hefur verið milli Heilbrigðiseftirlits ríkisins og heilbrigðisnefnda um þessi atriði. Enn fremur hafa heilbrigðisnefndir sveitarfélaga fylgst með aðbúnaði og hollustuháttum í síldar- og fiskimjölsverksmiðjum landsins. Við rotvörn loðnu eru notuð hættuleg efni, blanda af natríumnítrít og formalíni, en framkvæmd rotvarnar er undir handleiðslu Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins. Svonefnd nítrósamin efnasambönd eru talin geta myndast í fiskimjöli við eldþurrkun á rotvörðu hráefni, en þessi efni eru talið geta valdið m.a. krabbameini. Að hve miklu leyti þessi efni koma fyrir í útblæstri frá verksmiðjunum eða í andrúmslofti á vinnustöðum þeirra er ekki vitað, enda hafa rannsóknir ekki verið gerðar á þessu sviði hér á landi eða í nágrannalöndunum, svo að kunnugt, sé. Að öðru leyti er ekki kunnugt um að hættuleg efni eða eiturefni séu fyrir hendi í umhverfi starfsmanna í þeim mæli, að um heilsufarshættu geti verið að ræða. Þegar á heildina er litið verður að telja hávaða, óþrif og óþef vera meginvandamál vinnuumhverfis fiskimjölsverksmiðjanna. Verður að telja vinnu í ýmsum þeim fiskimjölsverksmiðjum, sem nú eru starfræktar á landinu, með óþrifalegri vinnu sem um getur. Verulegar endurbætur hafa þó orðið á þessu sviði í nokkrum verksmiðjum á undanförnum árum, en ólíklegt er að innan veggja þessara fyrirtækja skapist viðunandi vinnuumhverfi fyrr en gagnger endurnýjun hefur átt sér stað hjá meginþorra verksmiðjanna. Um skráningu og tilkynningu atvinnusjúkdóma fer eftir reglugerð nr. 24 frá 1966, en eins og vitað er hefur tilkynningar- og skráningarskyldu samkv. henni verið slælega framfylgt og liggja ekki fyrir neinar skýrslur um tíðni atvinnusjúkdóma í síldar- og fiskimjölsverksmiðjum sérstaklega. Önnur spurning: Samkvæmt ákvæðum reglugerðar nr. 161 frá 1972 eiga allar síldar- og fiskimjölsverksmiðjur að sækja um starfsleyfi til Heilbrigðiseftirlits ríkisins. Sótti Félag fiskimjölsframleiðenda sameiginlega um leyfi fyrir allar verksmiðjur innan sinna vébanda þegar í ágúst 1972. Við afgreiðslu þeirra voru fyrst og fremst gerðar kröfur um varnir gegn reyk og ólykt, einkum þar sem verksmiðjur voru staðsettar inni í byggð, en einnig um frágang frárennslis, aukið hreinlæti og bætta aðstöðu fyrir starfsfólk. Almennar reglur hafa ekki verið settar um mengunarmörk, heldur hefur málefni hverrar verksmiðju verið metið sérstaklega með tilliti til aðstæðna. Mjög erfitt er enn fremur að setja mengunarmörk fyrir ólykt vegna skorts á nákvæmum og áreiðanlegum mæliaðferðum, og hafa yfirvöld á hinum Norðurlöndunum ekki farið slíka leið enn sem komið er a.m.k. Við afgreiðslu fyrrnefndra umsókna á árunum 1972–1974 var yfirleitt gerð krafa um að reistir yrðu reykháfar á þeim stöðum þar sem óþægindi vegna ólyktar þóttu mest og þar sem talið var að slík lausn mætti verða að gagni. Hvað frárennsli snerti var gerð krafa um að það væri leitt niður fyrir stórstraumsfjöruborð í samræmi við 61. gr. heilbrigðisreglugerðar fyrir Ísland, nr. 45 frá 1972. Ákvæði starfsleyfa um háa reykháfa sættu verulegri gagnrýni af hálfu ýmissa aðila, bæði vegna kostnaðar og eins vegna þess, að í ýmsum tilvikum var ekki víst að slík lausn kæmi að fullum notum. Enn fremur mátti benda á að slíkar leiðir hefðu ekki verið valdar í nágrannalöndunum. Á grundvelli þessa sendi Heilbrigðiseftirlit ríkisins frá sér í maí 1976 ítarlega skýrslu um mengunarmál fiskimjölsverksmiðja. Grg. þessi var unnin á grundvelli ítarlegrar upplýsingaöflunar um þróun þessara mála í nágrannalöndunum, þar sem aðstæður eru sambærilegar, einkum í Danmörku og Noregi. Er í skýrslu þessari bent á þær tæknilegu leiðir til eyðingar á lykt sem helst eru taldar koma til greina og reynsla hefur fengist fyrir, ásamt öðrum ráðstöfunum til mengunarvarna innan dyra verksmiðjanna og utan. Eru niðurstöður stofnunarinnar þær, að til eyðingar ólyktar komi eftirtaldar leiðir helst til álita: 1. Tekinn verði upp þvottur útblásturslofts í svonefndum efnahreinsiturnum af viðurkenndri gerð. 2. Tekin verði upp brennsla útblásturslofts með svonefndri Hetlandaðferð. 3. Breytt verði um framleiðsluhætti og tekin upp gufuþurrkun samfara brennslu lyktarefna undir gufukötlum eða eyðingu þeirra í efnahreinsiturnum. Tveim fyrstnefndum aðferðunum mætti koma við í verksmiðjum eins og þær eru í dag samfara nauðsynlegum lagfæringum á loftræstikerfi o.s.frv. Síðast nefnda aðferðin felur í sér gagngerða endurnýjun verksmiðjanna og krefst því mikils fjármagns. Hún gefur hins vegar möguleika á aukinni hráefnisnýtingu og betri framleiðslu er gæti skilað verksmiðjunum og þjóðarbúinu auknum arði. Þriðja spurning: Alls munu nú vera starfandi á landinu 47 fiskimjölsverksmiðjur, þar af 24 sem vinna úr loðnu. Af þessum 47 síldar- og fiskimjölsverksmiðjum ern í dag 16 verkmiðjur með fullt starfsleyfi og 20 með skilyrt starfsleyfi, en 11 hafa ýmist ekki fengið starfsleyfi eða eru með skilyrt starfsleyfi frá heilbr.- og trmrn. samkv. reglugerð nr. 164/1972 sem ekki hefur verið uppfyllt að fullu. Eftirtaldar verksmiðjur hafa ekki fengið starfsleyfi: 1. Fiskimjölsverksmiðjur í Reykjavík, þ.e. Faxi og Stjörnumjöl í Örfirisey og Klettur við Lauganes. Málefni þessara verksmiðja hafa fram til þessa alfarið verið í höndum heilbrigðismálaráðs Reykjavíkur, enda hafði ráðið tekið þessi mál upp löngu fyrir gildistöku reglugerðar. 2. Fiskimjölsverksmiðjurnar í Vestmannaeyjum, tvær talsins. Starfsemi þessara verksmiðja lagist niður 1973 við gosið í Vestmannaeyjum og urðu þær því ekki afgreiddar samfara öðrum verksmiðjum. Með tilliti til þess tjóns, sem verksmiðjurnar urðu fyrir, og þeirrar enduruppbyggingar, sem átt hefur sér stað í Vestmannaeyjum á undanförnum árum, hefur ekki þótt ástæða til að setja fram kröfur um mengunarvarnir enn sem komið er. 3. Síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði. Starfsemi verksmiðjunnar lá niðri þar til sumarið 1976. 4. Tvær minni háttar beinamjölsverksmiðjur á Snæfellsnesi. Aðallega hefur verksmiðjunum gengið treglega að uppfylla skilyrði starfsleyfis um varnir gegn óþægindum af völdum ólyktar, og hefur fjárskorti mest verið borið við. Hins vegar hefur nú svo brugðið við, að afkoma loðnuverksmiðja hefur stórlega batnað og margar af þeim verksmiðjum, sem eru með skilyrt starfsleyfi, eru nú að undirbúa að verða við þeim kröfum sem heilbrigðisnefnd viðkomandi staðar og Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafa farið fram á.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrrh. fyrir svör hans við fsp., sem voru ítarleg og hreinskilin, að því er ég best fæ séð. Eins og kom fram í máli hv. síðasta ræðumanns, er hér um að ræða allmikinn iðnað, sem jafnvel mætti kalla í heild íslenskan stóriðnað, þar sem tvímælalaust skortir mikið á að gætt sé þeirra hollustuhátta sem við nú á dögum verðum að krefjast fyrir verkafólk okkar. Það kom fram í svari hæstv. ráðh. við fyrstu spurningunni, sem ég hafði raunar heyrt frá læknum áður, að talið er hugsanlegt að viss efnasambönd, sem fyrir koma í þessari framleiðslu, geti valdið krabbameini. En engar rannsóknir hafa farið fram í þessu hér og ekki er vitað til að það hafi verið gert í nágrannalöndum okkar. Ég veit ekki hvort í nokkru nágrannalandi séu tiltölulega eins margar slíkar verksmiðjur og hér. Það eru örfáar verksmiðjur í Danmörku, Noregi og Færeyjum. En mér finnst þessar upplýsingar ískyggilegar og getur það ekki stafað af öðru en því, að heilbrigðisyfirvöld okkar eru ofhlaðin verkefnum. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það. Viðurkennt er í skýrslunni, að hávaði, óþefur og óþrif séu slík í þessum verksmiðjum, að fjarri sé því að þær séu viðunandi vinnustaður, og meira að segja var tekið fram, að ólíklegt sé að viðunandi umhverfi skapist nema gerðar verði mjög miklar umbætur á verksmiðjunum. Ég skal meta það, að á árunum 1972–1974 var gert átak til að bæta úr þessu og þá sérstaklega í sambandi við reykháfa, þ.e. ytri mengun. En í þessari fyrirspurn hef ég sneitt algjörlega hjá ytri mengun og fjallar fsp. því aðeins um hina innri mengun á þessum vinnustöðum. Það var athyglisvert að heyra þær upplýsingar, þar sem sérfræðingarnir, sem veita ráðh. svör við spurningunum, telja upp hvað gera þurfi til að gera þessar verksmiðjur að mannlegri vinnustöðum. Þar segir að slíkum umbótum mundi fylgja aukin nýting og betri framleiðsla. Það er því ekki verið að gera það fyrir fólkið eitt eða mennina eina að bæta þessa vinnustaði sem slíka, heldur mundu þeim breytingum fylgja aukin nýting og betri framleiðsla. Þetta er athyglisvert, einmitt um það leyti sem hávær gagnrýni hefur verið um að nýting í mörgum þessara verksmiðja sé ófullnægjandi. Miðað við fjölda þessara fyrirtækja og þýðingu þeirra í íslensku atvinnulífi finnst mér satt að segja hrollvekjandi, að af 47 verksmiðjum, sem eru á skrá, skuli aðeins 16 hafa fullt leyfi - aðeins 16. 20 hafa fengið það sem kallað er skilyrt leyfi, þ.e.a.s. þeim er gert að uppfylla einhver lágmarksskilyrði til að geta fengið leyfi, og 11 eru einhvers staðar á leiðinni, þ.e.a.s. hafa fengið skilyrt leyfi, en ekki uppfyllt skilyrðin. Þetta er ástand, sem við getum ekki við unað, og við verðum að snúa okkur að því að hreyta því. Síðustu orð hæstv. ráðh. stuðla að því, að nú sé rétti tíminn til að taka þetta mál alvarlegum tökum og krefjast þess af verksmiðjunum, að þær geri betur á þessu sviði, en þessi síðustu orð ráðh. voru á þá lund, að afkoma verksmiðjanna hefði nú undanfarið stórbatnað og væru því margar þeirra að undirbúa að verða við þeim kröfum sem til þeirra eru gerðar. Ég ítreka, að ég tel að vinnuskilyrðin í þessari iðngrein allri með 47 verksmiðjum séu fyrir neðan allar hellur og að íslenskum heilbrigðisyfirvöldum og þar á meðal Alþ. sjálfu beri að taka þetta verkefni fram fyrir mörg önnur og reyna að tryggja því fólki, sem vinnur þessa arðvænlegu og nauðsynlegu vinnu, betra starfsumhverfi en það hefur haft hingað til.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég sagði að hér væru starfandi 47 fiskimjölsverksmiðjur og þar af 24 sem vinna úr loðnu. Á loðnuvinnslunni er verið að gera margvíslegar breytingar til batnaðar. En í almennum fiskimjölsverksmiðjum er starfstíminn auðvitað allt annar, og á sumum minni stöðum er tiltölulega mjög stuttur starfstími í senn. Í loðnuverksmiðjunum hefur starfstíminn verið mjög skammur á undanförnum árum eða 21/2 mánuður, þangað til sumarloðnuveiði byrjaði. Þá fyrst var hægt að fara að ýta alvarlega á að verða við þessum kröfum. Fjárhagsstaða loðnuverksmiðjanna frá árinu 1974 og fram á árið 1977, eða 1974–1976, var með þeim hætti, að þær voru flestar hverjar ekki aflögufærar að ráðast í dýrar og miklar framkvæmdir. Það var einmitt í þessari grein sem mestar hráefnisskuldir voru við útgerðina á sínum tíma, á árunum 1974–1975, sérstaklega á árinu 1975. Þá var um það að ræða fyrir heilbrigðisyfirvöld að stöðva starfsemi þessara verksmiðja með öllu. Hins vegar tek ég undir það með hv. fyrirspyrjanda, að það er mesta skömm að því að hafa ekki útvegað meira fjármagn en raun ber vitni til að bæta þessa starfsaðstöðu alla. í einum bæ ekki fjarri okkur verða nú gerðar gagngerar endurbætur, þ.e. í Hafnarfirði, og hefur fyrir milligöngu sjútvrn. tekist að útvega því fyrirtæki allverulegt lán til að sinna mengunarvörnum. Innan verksmiðjanna hefur þó verið gert mun meira, þó að enn þurfi stórátak, eins og hv. fyrirspyrjandi gat um.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að gera fyrirspurn til forsrh, um framkvæmdir á Hrafnseyri til minningar um Jón Sigurðsson. Ég þarf ekki að hafa langan formála að þessari fyrir spurn. Það vita allir, hvers vegna Hrafnseyri er staður sem vert er að minnast þegar minnst er Jóns Sigurðssonar. Það er ekki nýtt að þessi staður sé þjóðinni hugstæður sem fæðingarstaður Jóns Sigurðssonar. Á 100 ára afmæli Jóns Sigurðssonar var þess minnst á þann veg, að þá var reistur veglegur bautasteinn um Jón Sigurðsson að Hrafnseyri, og þótti öllum sjálfsagt og vel við eigandi. Þegar kemur að lýðveldisstofnuninni árið 1944 vaknar sú spurning, hvort ekki sé rétt í því sambandi að gera eitthvað á Hrafnseyri til minningar um Jón Sigurðsson, sem svo mjög er tengdur lýðveldisstofnuninni og sjálfstæði þjóðarinnar. Á þessari hugsun byggðist það, að árið 1944 lögðu fjórir alþm., Ásgeir Ásgeirsson, Einar Olgeirsson, Gunnar Thoroddsen og Bjarni Ásgeirsson, fram till. á Alþingi til þál, á þessa leið: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj, að fela n. þeirri, er skipuð verði til að undirbúa hátíðarhöld vegna lýðveldisstofnunar á Íslandi, að rannsaka og gera till. um nauðsynlegar framkvæmdir á Hrafnseyri við Arnarfjörð, fæðingarstað Jóns Sigurðssonar.“ Í upphafi grg. með þessari till. segir: „ Flm. þykir það tilhlýðilegt, að fæðingarstað Jóns Sigurðssonar sé nokkur sómi sýndur í sambandi við lýðveldisstofnun á Íslandi.“ Þessi þáltill. var samþ. 10. mars 1944, og þá gerist það næst, að lýðveldisnefnd snýr sér að þessum málum, fer til Hrafnseyrar og ræðir við ýmsa aðila um hvað gera skuli. Í framhaldi af þessu er lögð fram þáltill. á þinginu 1944–1945 af sömu flm. og áður, nema Gunnari Thoroddsen, en nú er flutningsmaður í hans stað Gísli Jónsson. Þessi þáltill. gerði ráð fyrir að ríkisstj, skipaði n. til að stýra framkvæmdum á Hrafnseyri við Arnarfjörð í minningu Jóns Sigurðssonar. Till. var samþ. 16. jan. 1945. Í grg. með þessari till. benda flm. á ýmis atriði sem til greina geta komið varðandi farmkvæmdir á Hrafnseyri, og er þar m.a. talað um að þar sé kirkjustaður og eigi að vera prestssetur. Það er rætt um barnafræðslu í Auðkúluhreppi. Það er rætt um skógrækt. Og það er vikið að samgöngum varðandi Hrafnseyri og bent á að þær séu ekki góðar um þær mundir. En síðan þetta var sagt hefur margt skeð og ýmislegt verið gert á Hrafnseyri, en að því er virðist brostnar forsendur fyrir sumu sem ætlað var, en að mínu viti og ég hygg fleiri minna gert í öðrum efnum sem vert hefði verið að gera. Nú er það svo, að með tilliti til þessa er ekki óeðlilegt að sú spurning vakni, hvort eitthvað verði nú gert til að betrumbæta í þessum efnum í sambandi við merkisár sem nú er framundan, þar sem er hundraðasta ártíð Jóns Sigurðssonar árið 1979. Með tilliti til þessa alls hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fyrirspurn til hæstv. forsrh.: „1. Eru fyrirhugaðar frekari framkvæmdir á Hrafnseyri til að efla staðinn í minningu Jóns Sigurðssonar? 2. Er ætlunin að minnast hundruðustu ártíðar Jóns Sigurðssonar árið 1979 með sérstökum framkvæmdum á Hrafnseyri? 3. Hvert er hlutverk Hrafnseyrarnefndar?“



Herra forseti. Í tilefni af fyrirspurn hv. 3. þm. Vestf., Þorv. Garðars Kristjánssonar, hef ég óskað eftir upplýsingum frá Hrafnseyrarnefnd, og hefur formaður hennar, Þórhallur Ásgeirsson ráðuneytisstjóri, gert mér grein fyrir fyrirætlunum Hrafnseyrarnefndar í samráði við nefndina. Byggjast þau svo, sem ég geri hér grein fyrir, á þeirri grg. formanns n, og nefndarinnar í heild. Í fyrsta lagi er spurt: „Hvert er hlutverk Hrafnseyrarnefndar?“ Svarið er: Samkvæmt þál., sem samþ, var á Alþ. 16. jan. 1945, er hlutverk Hrafnseyrarnefndar að stýra framkvæmdum á Hrafnseyri við Arnarfjörð í minningu Jóns Sigurðssonar. Í öðru lagi er spurt: „Eru fyrirhugaðar frekari framkvæmdir á Hrafnseyri til að efla staðinn í minningu Jóns Sigurðssonar?“ Svarið er: Hrafnseyrarnefnd stefnir að því að láta fullgera bygginguna á Hrafnseyri með því að byggja við hana nýja álmu, þar sem verði inngangur að minjasafni Jóns Sigurðssonar og kapella sem um leið megi nota til fundarhalda. Gert er ráð fyrir að kostnaður við þessar byggingaframkvæmdir greiðist m.a. úr Minningarsjóði Dóru Þórhallsdóttur og með samskotum einstaklinga og samtaka sem Hrafnseyrarnefnd hyggst beita sér fyrir. Hrafnseyrarnefnd ætlar sér að ljúka þessum framkvæmdum fyrir hundruðustu ártíð Jóns Sigurðssonar. Í þriðja lagi er spurt: „Er ætlunin að minnast hundruðustu ártíðar Jóns Sigurðssonar árið 1979 með sérstökum framkvæmdum á Hrafnseyri?“ Og svarið er: Aðrar framkvæmdir en hér hefur verið skýrt frá eru ekki í undirbúningi hjá Hrafnseyrarnefnd. N, ráðgerir að minnast hundruðustu ártíðar Jóns Sigurðssonar með opnun minjasafns Jóns Sigurðssonar, vígslu kapellunnar og á annan viðeigandi hátt. Með þessari grg. n. fylgja fundargerðir hennar síðustu árin, frá 1974, 1975, 1976 og 1977, þar sem drepið er á ýmislegt varðandi uppbyggingu staðarins og hlutverk n. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla nánar um þau málefni, sem n, hefur rætt og ákvarðað, en vil taka undir með hv. 3. þm. Vestf., fyrirspyrjanda, að ég tel einsýnt og raunar skyldu okkar að sýna staðnum ræktarsemi og um leið eðlilegt að hundruðustu ártíðar Jóns Sigurðssonar sé minnst m.a. með því, að staðnum sé gert vel til.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svar hans og það jákvæða viðhorf sem fram kom í ummælum ráðh. Ég sagði áðan að 1944 hefðu verið uppi hugmyndir um ýmsar framkvæmdir á Hrafnseyri og síðan hefði ýmislegt breyst og E.t.v. breyst forsendur fyrir sumu sem hugsað var þá, en minna orðið úr öðru. Ég lýsi ánægju minni yfir þeim upplýsingum sem fram komu í ræðu hæstv. forsrh„ að Hrafnseyrarnefnd hugsar nú að gera sérstakt átak til þess m.a. að fullgera byggingu þá, sem nú er á Hrafnseyri, og efla staðinn í sambandi við hundruðustu ártíð Jóns Sigurðssonar. En ég vil ekki láta við þetta tækifæri hjá líða að benda aðeins á eitt atriði sem var ofarlega í hugum manna 1954, við lýðveldisstofnunina. Það var að koma upp á Hrafnseyri minjasafni um Jón Sigurðsson. Það er varla hægt að segja að nokkuð hafi verið gert í því efni nema þá svo lítið að varla er orð á gerandi. Ég tel að það væri sérstök ástæða að leggja áherslu einmitt á þennan þátt núna. Og þá hef ég í huga það myndarlega átak sem hefur verið gert í sambandi við hús Jóns Sigurðssonar í Kaupmannahöfn og Alþ. stendur að. Þar hefur verið komið upp mjög myndarlegu minjasafni um Jón Sigurðsson, þar sem eru ýmis frumgögn varðandi starf hans og ævi, ljósrit af mörgu, húsmunir og annað sem tengt er Jóni Sigurðssyni. Það fer ákaflega vel á því og enginn ágreiningur um það, að það sé svo búið að þessu máli í húsi Jóns Sigurðssonar í Kaupmannahöfn. En ég held að við ættum að láta verða meira úr hugmyndum manna um að koma upp slíku minjasafni á Hrafnseyri. Svo vel sem þetta á við í Kaupmannahöfn, þá getur ekki orkað tvímælis að það á ekki síður við á fæðingarstað Jóns Sigurðssonar, á Hrafnseyri. Við getum haft í þessu efni til fyrirmyndar aðstoð Lúðvíks Kristjánssonar, hins ágæta fræðimanns, sem var driffjöðrin í að byggja upp þetta safn í Kaupmannahöfn. Við getum notið slíkra starfskrafta og fleiri til þess að byggja upp slíkt safn á Hrafnseyri, og það kemur að mínu viti mjög til greina. Ég tel að það eigi að athuga hvort ekki sé ráð að flytja ýmsa muni, sem eru til úr búi Jóns Sigurðssonar og m.a. eru nú í Þjóðminjasafninu, til Hrafnseyrar til þess að gera þetta safn sem best úr garði. Ég hygg að það gæti orðið mjög til sóma, ef það yrði gert með reisn og því látleysi sem hæfir minningu Jóns Sigurðssonar.