Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Áður en gengið er til dagskrár vil ég taka fram að til þess getur rekið að hér verði settir fleiri fundir í dag ef til deildarinnar berast erindi eða mál frá Ed. ellegar fyrir liggja nál. og vísa ég þá til þeirrar vinnuáætlunar sem flestum er kunnug og nauðsynjar þess að taka fyrir þau mál sem okkur berast jafnharðan til þess að geta komið þeim áfram. Það er því undirskilið að fleiri fundir verði settir hér í dag og þá ef nauðsyn krefur að fresta umræðum um þau mál sem nú eru á dagskrá til þess að halda slíka fundi. Í annan stað: Ef til þess skyldi koma að einhver önnur fundahöld þyrfti verður tekið tillit til þess í dagskránni.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Þau tvö mál sem eru á dagskrá deildarinnar eru nátengd og þótt mælt sé fyrir þeim sitt í hvoru lagi hygg ég óhjákvæmilegt að þau komi bæði nokkuð við sögu í framsögu. Fyrra málið, aðgerðir í efnahagsmálum, er að grunni til staðfesting á bráðabirgðalögum sem ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar setti 20. maí sl. Aðgerðum sem þá var gripið til í efnahagsmálum var ítarlega lýst í yfirlýsingu þeirrar ríkisstjórnar frá 20. maí. Þær aðgerðir byggðust í fyrsta lagi á gengisfellingu sem nam 10% og í öðru lagi á ýmsum aðgerðum í kjaramálum sem síðan voru lögfestar í bráðabirgðalögum. Meginatriði þeirra laga var að framlengja alla gildandi og síðast gildandi kjarasamninga til 10. apríl 1989 og jafnframt að ákveða og binda þá kjarasamninga sem ekki höfðu verið gerðir við svokallaða Akureyrarsamninga þar sem meginþorri aðildarfélaga Alþýðusambands Íslands náði samkomulagi norður á Akureyri og hefur verið við þann stað kennt. Þá voru í þeim bráðabirgðalögum ákvæði m.a. sem bönnuðu verkbönn, verkföll og þar með taldar samúðarvinnustöðvanir, það var í 4. gr. þeirra bráðabirgðalaga, og sömuleiðis bann til atvinnurekenda að hækka laun, þóknun og hlunnindagreiðslur hvers konar. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þau bráðabirgðalög mikið nánar, en það kom í hlut minn að leggja þau fram og fá þau staðfest. Þau hafa síðan verið til meðferðar í hv. Ed. sem valdi þann kostinn, sem eðlilegt var, að sameina þau bráðabirgðalög ýmsum ákvæðum í lögum um efnahagsaðgerðir sem núv. stjórn setti með bráðabirgðalögum 28. sept. sl. og einkum þó að færa ákvæði í hinum nýrri lögum, sem voru samþykkt sem breytingar á lögum frá ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar eða maílögunum, yfir í fyrri lögin og sameina þau þannig. Fyrst og fremst eru þetta ákvæði sem varða kjarasamninga og kjör í landinu almennt. Ég ætla að fara yfir nokkur þau atriði og m.a. mun ég fjalla um þær brtt. sem komið hafa fram í hv. Ed. Eins og frv. stendur nú fjallar 1. gr. þess um m.a. að afnumdar verði launahækkanir sem ákveðnar höfðu verið í september og desember en ákveða í staðinn launahækkun 15. febr. nk. 1,25% og hljóti þá allir þá hækkun. Í 1. gr. frv. er jafnframt ákvæði þess efnis að frekari hækkun launa, kjaratengdra liða og hvers konar endurgjalds fyrir unnin störf en kveðið er á um í þessari grein sé óheimil fram til 15. febr. og er það sama eðlis og sú grein í bráðabirgðalögum ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar sem ég nefndi áðan. Í frv. eins og það stendur núna er 4. gr. frv. breytt frá því sem var í bráðabirgðalögum ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Í þeim bráðabirgðalögum var gert ráð fyrir því að framlengja alla gildandi og næstgildandi kjarasamninga til 10. apríl, en í þeim lögum sem sett voru 28. sept. var hins vegar ákveðið að þessi framlenging kjarasamninga yrði til 15. febr. Í lögunum er hins vegar ekki gert ráð fyrir því að stytta þá kjarasamninga, sem eru þó nokkrir, sem ná lengra en til 15. febr. fremur en gert var ráð fyrir því í fyrri lögum, maílögunum, sem að grunni til ég mæli fyrir nú. Í upphaflegu frv. var jafnframt það ákvæði sem var í bráðabirgðalögunum frá 20. maí þar sem bann er sett við verkföllum, verkbönnum og samúðarverkföllum og slíkri viðleitni til að fá fram aðrar hækkanir en getið var um í þeim lögum. Í meðferð hv. Ed. á þeim málum komu fram ýmsar brtt. M.a. kom fram brtt. þar við 5. málsl. 5. mgr. 1. gr. frv. eins og það stendur núna, sem var áður 12. gr. nýrri bráðabirgðalaganna, og er þar lagt til að fella niður setningu sem er svohljóðandi: ,,Frekari hækkun launa, kjaratengdra liða og hvers konar endurgjalds fyrir unnin störf sem kveðið er á um í þessari grein er óheimil til 15. febr. 1989``, sem með m.ö.o. mundi þýða að það væri vinnuveitendum og launþegum frjálst að semja um aðrar hækkanir en fram er tekið í þessum lögum. Ekki var talið rétt við lagasetninguna 20. maí að heimila slíka samninga eins og það var orðað þá, þ.e. atvinnurekendum var óheimilt að ákveða frekari hækkanir, og við setningu laganna 28. sept., þ.e. septemberlaganna, var talið rétt einnig að hafa slíkt lagaákvæði inni þannig að það yrði ekki til þess að valda misræmi á vinnumarkaðnum. Meiri hl. í Ed. taldi ekki rétt að fallast á þessa breytingu með tilliti til þess sem ég hef nú sagt. Í Ed. var einnig rætt um ýmsar fleiri breytingar, m.a. þá að launaliður í verðlagsgrundvelli búvöru skyldi frjáls vera frá staðfestingu þessara laga frá hinu háa Alþingi nú sem gæti þá þýtt að launaliðurinn væri frjáls frá áramótum. Þetta hefur út af fyrir sig ekki þýðingu því að laun bóndans koma ekki til ákvörðunar fyrr en 1. mars og mundi því engu breyta, enda byggjast laun bóndans eins og allir vita á viðmiðunarstéttum. Þá var einnig lagt til að í 3. gr. yrði fellt niður ákvæði sem bindur gjaldskrá sjálfstætt starfandi sérfræðinga til 28. febr. 1989 og segir jafnframt að sama gildi um hvers konar útselda vinnu og þjónustu. Þetta var sett í septemberlögin til að binda slíka taxta sama tíma og verðlag er bundið með almennu ákvæði í verðlagslögum sem ekki þurfti að setja frekari lagaákvæði um. Á þetta treysti meiri hlutinn sér heldur ekki til að fallast af þeirri augljósu ástæðu að menn óttast að það gætu orðið verulegar hækkanir á útseldri vinnu sérfræðinga ef þarna er losað um og ekki eðlilegt að gera það á meðan t.d. ýmsir aðrir kjarahópar eru með bundna samninga í töluvert lengri tíma. Þá var einnig flutt brtt. um að fella niður ,,15. febr. 1989`` úr 4. gr. sem mundi einnig þýða að þá yrðu sumir samningar lausir frá staðfestingu þessara laga. Þar er staðan sú að tíu samningar mundu þá losna, þ.e. Alþýðusamband Vestfjarða, sjómannasamningar, kjötiðnaðarmenn, Félag járniðnaðarmanna og blikksmiða, Verkstjórafélag Íslands, Félag hárgreiðslu- og hárskerasveina, Félag ísl. atvinnuflugmanna, Flugfreyjufélag Íslands, flugvélstjórar og flugvirkjar. Hins vegar yrðu ýmsir samningar bundnir til lengri tíma og reyndar langmestur hluti samninga. Án þess að ég fari að lesa allan þann langa lista hér, þá eru það samningar Verkamannasambands Íslands, sem gilda til 10. apríl eins og þeir samningar voru gerðir, Landssambands iðnaðarmanna til 10. apríl líka og þannig er um fleiri. Félag bókagerðarmanna samdi hins vegar til 31. mars. Er þetta nokkuð breytilegt þegar farið er í gegnum þennan lista. Það eru aðrir með gildistíma töluvert lengur, eins og t.d. Sementsverksmiðja ríkisins til 30. apríl, Áburðarverksmiðja ríkisins til 30. apríl, Íslenska álfélagið til 31. ágúst, mjólkurfræðingar til 1. september o.s.frv. Æðimargir eru bundnir töluvert lengur. Ástæðan fyrir því að núverandi ríkisstjórn kaus að færa þessa samninga til sama dags var sú sama sem fyrri ríkisstjórn hafði fyrir flutningi samninga til 10. apríl, þ.e. sú að skapa á vinnumarkaðnum um ákveðinn tíma nokkra ró sem nota mætti til að skoða sem allra best og ákveða aðgerðir til að styrkja rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Í stjórnarmyndun var þetta mikið rætt en þá varð ekki samkomulag um að halda dagsetningunni 10. apríl og því ákveðið og fallist á til samkomulags að færa það til 15. febr. Meiri hlutinn í Ed. féllst hins vegar á að fella niður það ákvæði sem bannaði verkföll, verkbönn og samúðarverkföll fyrst og fremst vegna þess að forusta verkalýðshreyfingarinnar hafði farið hinum hörðustu orðum um þetta ákvæði, nefnt það mannréttindabrot, ögrun við launþega. Reyndar var þetta og er aðaluppistaðan í kæru ASÍ til Alþjóðavinnumálasambandsins, ILO, eins og þeir þekkja sem hafa kynnt sér þau mál. Ríkisstjórnin leggur jafnframt mikla áherslu á að fljótlega geti hafist viðræður við launþega sem og vinnuveitendur og stjórnarandstæðinga um atvinnuástandið almennt. Það hafði ekki farið leynt að launþegahreyfingar, a.m.k. sumar, töldu sér ekki fært að setjast til slíkra viðræðna með þessa ögrun eða mannréttindabrot í lögum. Eins og ég sagði í upphafi míns máls er frv. í raun orðið eitt af tveimur frumvörpum sem eru til umræðu í dag og hvort tveggja er nátengt og liðir, reyndar óaðskiljanlegir þættir í þeim efnahagsaðgerðum sem frumvörpin til samans lýsa. Ég ætla þá að leyfa mér að fara nú nokkrum orðum um efnahagsástandið almennt því að það liggur til grundvallar báðum þessum frumvörpum. Eins og fram kemur í yfirlýsingu ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar frá 20. maí var þar ákveðið að grípa til ýmissa annarra aðgerða, hliðaraðgerða sem sú ríkisstjórn mat að þyrfti töluverðan tíma til að ná fram eins og kom fram í því sem ég sagði áðan um framlengingu launasamninga o.fl. Ákveðið var að treysta afkomu atvinnuveganna með allverulegri skuldbreytingu, gefa heimild til erlendra skuldbreytinga hér heima og endurskoða starfsemi Verðjöfnunarsjóðs svo eitthvað sé þar nefnt. Ég hef þegar lýst þeim ákvörðunum sem teknar voru um að binda kjarasamninga þeirra, sem ekki höfðu gert þá, við þá kjarasamninga sem gerðir voru á Akureyri. Jafnframt var ákveðið að hækka ellilífeyri og aðrar bætur almannatrygginga, hækka persónuafslátt eða flýta hækkun hans til 1. júní. Jafnframt var ákveðið að líta nánar á allar víxlverkanir í efnahagslífinu og sérstaklega tekið fram í upphafsmálsgrein þeirrar yfirlýsingar að ,,ríkisstjórnin hefur ákveðið til þess að gengisbreyting krónunnar skili tilætluðum árangri`` o.s.frv. ,,að skapa undirstöðugreinum atvinnulífsins viðunandi rekstrarskilyrði, koma í veg fyrir sjálfvirkt víxlgengi verðlags, gengis, launa og fjármagnskostnaðar.`` Í því skyni var m.a. ákveðið að fela sérstakri nefnd, sem starfaði þá og fjallaði um lánskjaravísitölu, að leita leiða og gera tillögur um það hvernig mætti feta sig út úr þeirri viðmiðun fjármagns við verðlag. Nefndinni var ætlaður tími fram í júlímánuð til að skila því áliti. Þá var ákveðið að auka aðhald bæði með því að draga úr erlendu lánsfé til fjárfestinga og fjárfestingasjóða og aðgerðir til að auka aðhald hjá ríkissjóði. Það var ákveðið að skipa sérstaka nefnd til að gera tillögur um aðgerðir í byggðamálum því að þar hefur röskun orðið afar mikil o.s.frv. svo ég hlaupi yfir þetta nokkuð hratt. Gengisfellingin var ákveðin að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins eða atvinnurekendur réttara sagt og var ákveðin nokkurn veginn eins og þeir töldu óhjákvæmilegt. Það var rætt þar um 10--13% gengisfellingu. Niðurstaðan varð 10% gengisfelling en jafnframt heimild til Seðlabanka Íslands til að fella gengið um 3% til viðbótar. Því miður kom hins vegar fljótlega í ljós að þessar ráðstafanir náðu takmörkuðum árangri. Þær réttu við stöðu útflutningsatvinnuveganna um nokkurn tíma, en fljótlega kom að því að staðan virtist engu betri og staðfest var það af þeim tölum sem Þjóðhagsstofnun birti. Vitanlega eru ýmsar skýringar á þessu, m.a. verðfall á afurðum okkar, sérstaklega á Bandaríkjamarkaði, og lækkun á dollara, en ég held að mönnum hafi flestum verið orðið ljóst þegar kom fram í lok júlímánaðar eða ágústmánuð að ítarlegri athugun þyrfti til að ákveða aðgerðir í efnahagsmálum sem gætu orðið varanlegri en tvær gengisfellingar á árinu höfðu reynst. Því ákvað fyrrv. forsrh. að skipa í upphafi septembermánaðar sérstaka nefnd fulltrúa atvinnurekenda til að gera tillögur um aðgerðir í efnahagsmálum. Sú nefnd vann mikið starf og stjórnarflokkarnir í samráði og samstarfi við hana og leiddi það starf til svokallaðrar niðurfærsluleiðar sem ég ætla ekki að fara að rekja í smáatriðum en er niðurfærsla kostnaðar og þá gagnstætt uppfærsluleiðinni sem er gengisfelling sem leiðir að sjálfsögðu til kostnaðarhækkana. Hins vegar var sumt afar athyglisvert í störfum þessarar nefndar sem nauðsynlegt er að hafa enn í huga. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að mikilvægast væri í efnahagsmálum að ná verðbólgunni niður. Hin mikla verðbólga væri það mein sem erfiðast væri atvinnugreinunum eins og fleirum. Nefndin komst einnig að þeirri niðurstöðu að fjármagnskostnaður væri allt of hár og leita yrði leiða til að lækka hann. Nefndin ákvað því með tilliti til þess að leggja til, eins og ég sagði fyrr, fremur niðurfærslu en gengisbreytingu. Mig minnir að nefndin hafi jafnframt sagt að gengisbreytingu yrðu að fylgja mjög róttækar hliðarráðstafanir sem tækju áhrif gengisbreytingar út úr efnahagslífinu á sem flestum ef ekki öllum sviðum, en það hafði þá sannarlega sýnt sig að erfitt hefur reynst að ná samstöðu um slíkt. Því miður náðist ekki samkomulag um leiðir þær sem nefndin lagði til og leiddi það til stjórnarslita. Um þær tilraunir sem gerðar voru í septembermánuði til að ná samstöðu um aðgerðir í efnahagsmálum held ég að megi segja almennt að þær mótuðust af því að skapa enn á ný svigrúm til að ákveða varanlegri aðgerðir í efnahagsmálum. Ég ætla hér ekki að fara að gera upp sakir í þeim efnum eða ræða mun á hinum ýmsu tillögum. Þó vil ég geta þess, sem öllum er ljóst, að sjálfstæðismenn lögðu þá til enn á ný meiri gengisbreytingu en aðrir stjórnarflokkar töldu sér fært að fallast á sem ekki síst mótaðist af því að þær gengisbreytingar sem höfðu orðið, bæði í febrúar og september, höfðu ekki leitt til neins þess bata sem menn höfðu gert sér vonir um, en hins vegar valdið verulegri verðbólgu og þar með aukið á þann vanda sem atvinnuvegirnir sjálfir töldu hvað mestan, þ.e. mikla verðbólgu. Alþfl. og Framsfl. töldu því að leita yrði annarra leiða og m.a. að skapa svigrúm til þess með bráðabirgðaaðgerðum. Þessum bráðabirgðaaðgerðum er að hluta lýst í því frv. sem ég mæli fyrir hér, þ.e. launaþáttum þeirra aðgerða, en að hluta lýst í því frv. sem er til umræðu á eftir. Ég ætla að fara nokkrum almennum orðum --- þetta tengist mjög saman eins og ég sagði áðan og erfitt að greina þar fullkomlega á milli --- um þessar aðgerðir í heild sinni og þau áhrif sem þeim var ætlað að hafa. Samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar í lok september var talið að með þessum aðgerðum mætti ná veiðum og vinnslu upp í kringum núllið eða kannski rétt yfir núllið og frystingunni rétt um núllið. Saltfiskurinn er aðeins fyrir ofan. Hins vegar eru erfiðleikar miklir í t.d. rækjunni. Heildin yrði því einhvers staðar rétt í kringum núllið. Þessar aðgerðir felast m.a. í greiðslu úr Verðjöfnunarsjóði, skuldbreytingum, Atvinnutryggingarsjóði og viðleitni til lækkunar raforkuverðs eins og þá var talað um, þó það hafi ekki komið til framkvæmda, en fólust einnig í því að ná niður fjármagnskostnaði, ná niður vöxtum. Í því skyni er það mat þessarar ríkisstjórnar og reyndar þeirrar fyrri að ákaflega mikilvægt sé að halda verðbólgu sem lægstri. Það hefur því verið og er mat þessarar ríkisstjórnar að á meðan sú mikilvæga viðleitni fer fram að ná niður vaxtakostnaði sé afar mikilvægt að halda verðbólgu sem lægstri. Í fáum orðum sagt, þó að ég komi að öllum líkindum eitthvað meira inn á það á eftir, hefur sýnt sig við framkvæmd þessara efnahagsaðgerða að ástand atvinnuveganna er stórum lakara en talið var í september. Líklega var það í raun yfir heildina litið um 2--3% lakara en Þjóðhagsstofnun hafði metið. Skýringar á því eru fyrst og fremst þær að aflasamdráttur og verðlækkanir, hækkanir á ýmsum liðum eins og t.d. launalið o.s.frv. hafi ekki skilað sér nógu vel í mati stofnunarinnar frá því í septembermánuði. Ég lét því hefja mjög umfangsmikla vinnu til að skoða þróun þessara mála og hef látið alla þingflokka fá eintök af þeim mikla talnafjölda sem í þeim skjölum er og ég efa ekki að þingmenn hafa skoðað það. Ég vil aðeins geta þar um fáein atriði. M.a. kemur fram í sérstakri úttekt, sem gerð var af fjórum endurskoðendum sjávarútvegsfyrirtækja sem fengu með leyfi fyrirtækjanna beinan aðgang að 29 fyrirtækjum í sjávarútvegi, mjög skýr mynd af því afar alvarlega ástandi sem hefur skapast og er tvímælalaust, ég hygg að allra mati, miklu lakara en menn töldu í septembermánuði. Þar kemur m.a. fram að í þessum fyrirtækjum í frystingu er tap á þessu 8--9 mánaða tímabili nú tæplega 11% eða um 650 millj. kr. Sömuleiðis kemur fram að yfirleitt er skuldastaða þessara fyrirtækja afar slæm. Í efnahagsreikningi, þar sem tekið er saman yfirlit yfir öll þessi fyrirtæki, þ.e. frystingu, söltun og útgerð, kemur fram að skammtímaskuldirnar eru um 7,5 milljarðar kr. en langtímaskuldirnar rúmlega 8,5 milljarðar, en heildartekjur þessara 29 fyrirtækja eru rúmlega 11 milljarðar kr. Þarna kemur einnig fram að eiginfjárstaðan hefur skerst mjög og eiginfjárstaða fyrirtækjanna er í lok tímabilsins 4,7% þegar tekið er allt til samans. Ef fiskiskip eru metin á vátryggingarverði hækkar eiginfjárstaðan upp í 16,4%. Það sama kemur fram í þeim gögnum sem Atvinnutryggingarsjóður hefur safnað og hefur einnig verið látið hv. þm. í té. Vek ég þar sérstaklega athygli á yfirliti yfir 15 fyrirtæki sem þar eru dregin saman. Þar kemur í ljós að eiginfjárstaðan hefur hrunið --- þetta er fyrst og fremst frysting en lítið af útgerð í þeim fyrirtækjum --- úr 11% í 3% og tap þessara fyrirtækja frá því að vera, ef ég man rétt, 30--40 millj. á síðasta ári í um 640 millj. á 8--9 fyrstu mánuðum þessa árs. Ég hygg að mönnum geti verið ljóst að a.m.k. fyrir þau fyrirtæki sem eru með skuldastöðu eins og ég las áðan --- og ég vek athygli á því að að sjálfsögðu eru mörg með miklu verri skuldastöðu því að í þessu eru einnig fyrirtæki með allgóða stöðu í dag --- kemur gengisfelling að mjög litlum notum og aðeins í mjög skamman tíma. Af þessum ástæðum m.a. tel ég að afar þarft hafi verið að skoða þetta í grunninn. Það er enn þá verið að skoða það og ég geri mér vonir um að milli jóla og nýárs liggi þetta fyrir enn ítarlegar, bæði almennt yfirlit yfir fleiri fyrirtæki sem sótt hafa til Atvinnutryggingarsjóðs og sömuleiðis er Þjóðhagsstofnun að vinna ítarlegra yfirlit, m.a. svör við spurningum sem hér hafa komið fram og ég geri mér vonir um að dreifa á næstu dögum yfirliti yfir svokölluð tíu verstu og tíu bestu frystihúsin, þannig að verið er að safna saman mjög viðamiklum upplýsingum um stöðu sérstaklega útflutningsgreinanna í dag. Um þetta mætti allt hafa miklu lengra mál og verður eflaust rætt í dag. Ég mun svara þeim spurningum sem til mín er beint og ég hef svör við, en vil aðeins að lokinni framsögu fyrir þessu fyrra máli taka það fram til að fyrirbyggja misskilning, sem mér hefur stundum heyrst fleygt á Alþingi, að ríkisstjórnin hyggist ekki gera annað og meira í þágu atvinnuveganna en það sem hér er nefnt. Þetta er misskilningur. Allt það sem ég hef hér rakið og talið er til undirbúnings því að grípa megi til viðameiri aðgerða en jafnframt aðgerða sem verða vonandi varanlegri en þær hafa verið sem gripið hefur verið til á undanförnum missirum og árum. Það er ásetningur minn að bjóða hv. stjórnarandstæðingum að koma til viðræðna um þá hluti. Ég lít svo á að hér sé um þannig mál að ræða að við þurfum að ræða þau sem allra mest fyrir opnum tjöldum, þó á ég ekki við að hafa fjölmiðlana inni hjá okkur, þeir eru það næstum því í dag, en a.m.k. á milli þeirra sem hér á Alþingi sitja og aðila vinnumarkaðarins. Það er von mín að þær viðræður geti hafist ekki síðar en strax upp úr áramótum. Sérstaklega legg ég á það mikla áherslu að fá fulltrúa frá Alþýðusambandi Íslands og launþegahreyfingum til þessara viðræðna og mun leggja drög að því næstu daga þó að ekki liggi endanlega fyrir sá tími sem þetta gæti orðið. Ég leyfi mér svo að leggja til, herra forseti, að máli þessu verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Þorsteinn Pálsson Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem að stofni til eru frá því í maí á þessu ári og voru þá sett af fyrri ríkisstjórn. Þeim lögum hefur síðan verið breytt í grundvallaratriðum með bráðabirgðalögum sem hæstv. núv. ríkisstjórn hefur sett. Þau lög marka grundvöll að efnahagsstefnu núv. hæstv. ríkisstjórnar og eðlilega, eins og fram kom í máli hæstv. forsrh., hljóta þessi tvö frv. að tengjast mjög saman ekki síst fyrir þá sök að það frv. sem hér er til umræðu hefur tekið alveg gagngerum breytingum með þeim bráðabirgðalögum sem hæstv. núv. ríkisstjórn hefur sett. Þau eru þess vegna að meginefni til á pólitískri ábyrgð núv. ríkisstjórnar. Það kom fram fyrir helgi að hæstv. ríkisstjórn óskaði eftir því að fram færu viðræður við stjórnarandstöðuflokka um ekki einasta skattamál ríkisstjórnarinnar heldur einnig þessi bráðabirgðalög sem eru grundvöllurinn að hennar efnahagsstefnu. Slíkar viðræður fóru fram sl. laugardag og aftur í dag. Því miður urðu lyktir þeirra viðræðna þannig að ríkisstjórnin var ekki tilbúin að ræða þær málamiðlunartillögur sem stjórnarandstöðuflokkarnir fluttu, ýmist sameiginlega í Ed. ellegar Sjálfstfl. stóð að með því að styðja tillögur sem Borgfl. og Kvennalisti höfðu flutt. Það ber að harma að ríkisstjórnin skuli hafa tekið þá afstöðu að sjá ekki ástæðu til að ræða þessar tillögur efnislega, en ég geri ráð fyrir að við frekari umfjöllun í hv. fjh.- og viðskn. þessarar deildar komi þau mál til frekari umræðu. En með hliðsjón af aðdragandanum, með hliðsjón af því að ríkisstjórnin sjálf hafði óskað eftir slíkum viðræðum hefði mátt búast við því að hún hefði haft eitthvað meira fram að færa og sýnt einhvern áhuga á að koma til móts við þær málamiðlunartillögur sem þannig voru til umfjöllunar af hálfu stjórnarandstöðuflokkanna þriggja í hv. Ed. Það frv. sem hér er til umræðu var eins og áður segir að stofni til bráðabirgðalög sem fyrri ríkisstjórn gaf út í maímánuði sl. í tengslum við efnahagsaðgerðir sem þá voru ákveðnar. Vandi sjávarútvegsins hefur undanfarin missiri verið býsna mikill og bæði í febrúar og maí þurfti að breyta gengi krónunnar til að tryggja rekstur þessa höfuðatvinnuvegar þjóðarinnar og samkeppnisiðnaðarins í landinu. Því hefur verið haldið fram og kom m.a. fram í ræðu hæstv. forsrh. að þær ráðstafanir hafi ekki skilað árangri í þágu þessara atvinnuvega, gengisbreytingin í febrúar og aftur í maí. Nú er hæstv. forsrh. nokkuð iðinn við að fá skýrslur frá Þjóðhagsstofnun. Þó minna fari fyrir ákvörðunum og aðgerðum af hans hálfu ber auðvitað að fagna því að hæstv. ráðherra hefur verið mjög duglegur við að fá skýrslur frá Þjóðhagsstofnun. Það væri þess vegna mjög athyglisvert vegna þessarar umræðu að hæstv. ríkisstjórn fengi skýrslu frá Þjóðhagsstofnun um hvernig komið væri í íslenskum sjávarútvegi og samkeppnisiðnaði í landinu ef þessar breytingar á gengi krónunnar hefðu ekki verið gerðar. Það væri ástæða til að fá upplýsingar um hversu margir væru nú atvinnulausir í landinu, hversu margar milljónir streymdu út úr Atvinnuleysistryggingasjóði í viku hverri ef þessar ráðstafanir hefðu ekki verið gerðar, hverjar væru útflutningstekjur þjóðarinnar og m.ö.o. hvernig ástandið væri í efnahags- og atvinnumálum og á heimilum landsmanna því að það liggur í augum uppi að ef ekkert hefði verið aðhafst og gengi krónunnar ekki breytt við þessar aðstæður væru höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar búnir að vera stopp mánuðum saman með þeim afleiðingum sem ekki þarf að lýsa í orðum. Það þekkir hver hv. alþm. Þess vegna vekur það nokkra furðu ekki síst þegar forustumenn Framsfl. taka þannig til orða að þessar ráðstafanir hafi ekki skilað sér í þágu atvinnuveganna. Hitt er alveg ljóst að á þessum tíma áttu sér stað mjög verulegar launabreytingar. Kjarasamningar drógust frá því í febrúar og allt fram í maí og auðvitað er það rétt að gengisbreytingin í maí dugði ekki að öllu leyti til að vega upp þær miklu launahækkanir sem þá var verið að semja um og raungengisbreytingin varð því engan veginn nægjanleg fyrir atvinnuvegina á þeim tíma. En hitt er svo annað að það er eðlilegt og undir það tek ég með þeim sem vilja fara að með gát við stjórn efnahagsmála að auðvitað verða menn hverju sinni að stilla gengisbreytingum í hóf vegna annarra efnahagslegra markmiða, en það má ekki leiða til þess að menn berji höfðinu við steininn og neiti að breyta gengi krónunnar þegar augljóst er að undan því verður ekki vikist. Þess vegna voru þessar ráðstafanir gerðar í maí. Þá var ljóst og um það full samstaða að því er virtist að fylgja slíkum ákvörðunum eftir með hliðarráðstöfunum, m.a. með þeirri launabindingu sem kveðið er á um í þessum lögum en hefur að vísu verið breytt í ýmsum atriðum með bráðabirgðalögum núv. hæstv. ríkisstjórnar. Það hefur hins vegar komið á daginn við umfjöllun á hinu háa Alþingi að tveir af þingmönnum Alþfl. munu á þeim tíma hafa bókað í þingflokki sínum að þeir stæðu ekki að þessum ákvæðum laganna, ef ég hef skilið það rétt. Ég finn hins vegar ekki í gögnum fyrrv. ríkisstjórnar að þessari bókun eða þessum bókunum hafi með skriflegum hætti verið komið á framfæri á þeim tíma þannig að það eru að vísu nokkrar nýjar upplýsingar að þessu leyti til. Það lá alveg ljóst fyrir í maí að horfur voru á því að verðlag á erlendum mörkuðum mundi halda áfram að lækka yfir sumarmánuðina og með haustinu yrði á ný að grípa til ráðstafana í þágu atvinnuveganna. Eðlilegt var að uppistaðan í slíkum aðgerðum yrði breyting á gengi krónunnar með eðlilegum hliðarráðstöfunum. Hæstv. forsrh. minntist á sérstaka ráðgjafarnefnd sem starfaði sl. haust. Hún lagði eðlilega á það ríka áherslu að reynt yrði að ná niður verðbólgu og fjármagnskostnaði, en umfram allt lagði sú nefnd áherslu á, og það var hennar höfuðtillaga og það sem allt snerist um, að umsvif ríkisins yrðu minnkuð og að dregið yrði úr erlendum lántökum. Grundvöllurinn að öllu því sem sú nefnd lagði til var þetta: Minni ríkisumsvif og minni erlendar lántökur. Það sem hins vegar hefur komið fram af hálfu þessarar hæstv. ríkisstjórnar er alveg þveröfugt. Það eru meiri ríkisumsvif og auknar erlendar lántökur. Hún gengur þess vegna þvert á ráðleggingar þessarar nefndar. Nefndin benti svo á að nauðsynlegt væri að athuga hvort fært væri að fara svokallaða niðurfærsluleið með því að lækka laun beinlínis með lögum, lækka launataxta. Nú er komið á daginn að a.m.k. tveir af þingmönnum Alþfl. höfðu bókað andstöðu við lög sem gerðu ráð fyrir því að binda kjarasamninga og því fremur má ætla að andstaða þeirra og kannski einhverra fleiri þingmanna Alþfl. hefði verið meiri við það að færa launataxtana beinlínis niður þó að það hafi ekki komið fram í umræðunum á þeim tíma. En hitt er þó aðalatriðið að ljóst var að tæknilega var útilokað á þeim tíma að fara þessa leið. Það var ljóst að hún mundi ekki koma réttlátlega niður og hefði því valdið sprengingu á vinnumarkaði en ekki orðið til þess að stuðla að bættu umhverfi atvinnurekstrarins í landinu. Þó að auðvitað hefði um margt verið æskilegt að fara slíka leið lá einfaldlega fyrir að hún var ekki fær við þær aðstæður sem þá voru. En því miður hefur núv. hæstv. ríkisstjórn í engu haft til hliðsjónar megintillögur þessarar nefndar sem voru einmitt þær að minnka umsvif ríkisins og draga úr erlendum lántökum og vekur það nokkra furðu, ekki síst með tilliti til þess að hæstv. ráðherrar vitna stundum til þessa nál., að þeir skuli með öllu í sínum ráðstöfunum og aðgerðum hafa virt að vettugi megintillögur þessarar nefndar. Auðvitað lá fyrir í haust sem leið að þessum athugunum loknum að aðgerðir í efnahagsmálum yrðu að vera almennar ráðstafanir. Það lá fyrir að það var ekki unnt að geyma þær almennu ráðstafanir lengur en fram í ágúst eða september og um það var á þeim tíma allvíðtæk samstaða í þjóðfélaginu. En því miður skipuðust mál á annan veg, því miður vegna hagsmuna atvinnulífsins í landinu og launafólksins í landinu. Hv. 10. þm. Reykv. hefur lýst því svo að aðgerðir núverandi hæstv. ríkisstjórnar séu biðleikur þangað til annað verður ákveðið. Það kom einnig fram í máli hæstv. forsrh. að hann lítur svo á að aðgerðirnar séu ekki aðgerðir, efnahagsstefnan sé ekki efnahagsstefna heldur biðleikur þangað til efnahagsstefnan verði mótuð. Það hefur á hinn bóginn komið mjög skýrt fram í máli hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. undanfarnar vikur að þeir líta svo á að ríkisstjórnin verði að fylgja eftir og hvika í engu frá þeirri efnahagsstefnu sem mörkuð var í haust og það sé hin eiginlega björgunaraðgerð fyrir íslenskt atvinnulíf sem í bráðabirgðalögum núv. hæstv. ríkisstjórnar felst og þar megi hvergi frá hvika. Öllum hugmyndum um að breyta gengi krónunnar hefur verið vísað út í hafsauga af hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. Og það hefur ekki farið fram hjá neinum sem fylgst hefur með þessum umræðum að það er ekki einasta að hæstv. fjmrh. hefur haft verkstjórn á hendi hér með fjáröflunar- eða skattheimtufrumvörpum ríkisstjórnarinnar heldur hafa yfirlýsingar hans mótað efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og verið ráðandi um vegferð hennar í þeim efnum. Alþb. hefur fengið að ráða efnahagsstefnunni, ráða því að nú á að keyra atvinnulífið í landinu niður í svaðið. Það gegnir nokkurri furðu að Framsfl. skuli svo lengi vera tilbúinn að fylgja þessari stefnu því að auðvitað, ef menn hefðu haft hagsmuni atvinnulífsins í huga og launafólksins í landinu, var þegar í haust pólitískur grundvöllur fyrir því að gera raunhæfar aðgerðir þar sem breyting á gengi krónunnar væri uppistaðan í aðgerðunum. Auðvitað getur gengisbreyting ein út af fyrir sig ekki leyst allan vanda. Það er fráleitt. Það getur ekki gerst við núverandi aðstæður. En þessi mynd var alveg skýr í haust. Vandinn hefur svo smám saman verið að vaxa og ég er alveg sannfærður um að hann mun halda áfram að vaxa eftir því sem hæstv. forsrh. kallar á fleiri skýrslur þar um frá Þjóðhagsstofnun. En það er engin lausn að kalla bara á skýrslur. Það er engin lausn að bíða. Það meginákvæði frv. sem lýtur að kjarasamningum og launabindingu með lögum var þáttur í efnahagsaðgerðum, var hliðarráðstöfun með gengisbreytingu. Nú hafa forsendur breyst á marga lund. Í fyrsta lagi liggur fyrir að hæstv. ríkisstjórn hefur lýst því mjög skýrt og skorinort yfir, a.m.k. þeir sem ferðinni ráða í ríkisstjórninni, hæstv. fjmrh. og flokksmenn hans, að gengi krónunnar verði ekki breytt og ríkisstjórnin ætli að standa og falla með þeirri efnahagsstefnu sem bráðabirgðalögin marka. Þá eru komnar allt aðrar forsendur fyrir ákvæðum eins og þessum sem upphaflega eru sett sem hliðarráðstöfun við aðgerðir í þágu atvinnuvega með gengisbreytingu sem uppistöðu. Í öðru lagi kom það í ljós við meðferð málsins í hv. Ed. að þingmenn Alþb. höfðu fyrirvara og það kom líka í ljós að tveir af þingmönnum Alþfl. höfðu bókað að þeir stæðu ekki að lögunum með þeim hætti sem þau voru lögð fyrir. Þó að það hafi kannski verið nýmæli þegar málið kom til Ed. að sú væri afstaða þessara tveggja hv. þm. Alþfl. þá gerir hæstv. forsrh. tilraun til að koma frv. í gegnum hv. Ed. með breytingum. Það mál allt klúðraðist með þeim eindæmum að út voru gefnar yfirlýsingar sem voru í engu samræmi við þá efnisbreytingu sem gerð var á lögunum og eðlilega hefur þetta valdið miklum óróa og mikilli óvissu og þeirri óvissu er óhjákvæmilegt að eyða. Hæstv. forsrh. var að því spurður beint hvort þessi ráðstöfun þýddi að samningarnir gengju í gildi og þeirri spurningu var svarað mjög skýrt að svo væri. Í einu orði já. Í framkvæmd var þetta allt annað. Engin efnisleg breyting var gerð. Þetta hefur valdið óvissu og umróti í þjóðfélaginu. Til að tryggja eðlileg samskipti ríkisvalds og aðila vinnumarkaðarins er nauðsynlegt að taka af skarið í þessu efni og með hliðsjón af breyttum forsendum er því að mínu mati eðlilegt að samningarnir gangi í gildi án íhlutunar frá og með þeim degi að Alþingi afgreiðir þessi lög og í samræmi við það ákvað Sjálfstfl. að styðja brtt. sem hníga í þá veru og fluttar voru af Samtökum um kvennalista og Borgfl. í Ed. Í dagblaðinu Þjóðviljanum laugardaginn 17. des. segir forseti Alþýðusambandsins, Ásmundur Stefánsson, með leyfi forseta: ,,Yfirlega lögfræðinga hefur nú staðfest að mín túlkun er hárrétt. Breytingartillaga ríkisstjórnarinnar breytir engu um efnisinnihald laganna. Mannréttindasviptingin stendur óhögguð þó breytingin fari fram. Um þann skilning er ekki lengur deilt.`` Og varaforseti Alþýðusambandsins, Örn Friðriksson, skrifar svohljóðandi yfirlýsingu í sama tölublað Þjóðviljans, með leyfi forseta: ,,Fyrir allmörgum árum skrifaði þáverandi ritstjóri Þjóðviljans, Magnús Kjartansson, margar greinar og leiðara um þjóðmál í blaðið. Öll hans skrif, m.a. um verkalýðsmál, einkenndust af skýrri framsetningu, góðri greiningu á kjarna málsins og staðreyndum. Greinar hans voru oft merktar -m. Nú kveður hins vegar við annan tón í Þjóðviljanum, ,,Málgagni sósíalisma, þjóðfrelsis og verkalýðshreyfingar``. Annar ritstjórinn, Mörður Árnason, sem einnig merkir greinar sínar -m, skrifaði um grundvallaratriði verkalýðsmála, samningsréttinn, í pistlinum ,,Klippt og skorið`` sl. fimmtudag. Þar hæðist ritstjórinn að ályktun forystumanna Alþýðusambandsins, miðstjórn og formönnum landssambandanna fyrir að benda á þá staðreynd að samningsrétturinn sé ekki fyrir hendi. Ályktunin byggir á því að engu breyti þótt fellt sé út úr ,,bráðræðislögunum`` áréttingarákvæði um að verkbönn og verkföll séu ekki heimil á gildistíma samninga. Gagnvart einstökum forystumönnum gerir það minnst til að þeir séu gerðir tortryggilegir. Verra er að í þessu felst ómakleg gagnrýni á ályktanir miðstjórnar, en langtum verst að í þessum skrifum er gengið út frá röngum forsendum um grundvallaratriði. Sagt er að ríkisstjórnin ætli að virða samningsréttinn. Þetta er alrangt. Í fyrsta lagi skal áfram standa í ,,bráðræðislögunum`` að allir samningar skulu gilda a.m.k. til 15. febrúar. Þetta þýðir að þeir sem voru með lausa samninga um áramótin 1987/1988, BSRB, sjómenn, járniðnaðarmenn o.fl., og náðu ekki samningum áður en fyrsta útgáfa ,,bráðræðislaganna`` tók gildi mega ekki breyta samningum fyrr en eftir 15. febr. 1989. Í öðru lagi stendur áfram skýrum stöfum í nýjustu útgáfu laganna að hækkun launa, kjaratengdra liða og fleira er óheimil fram til 15. febrúar. Í þriðja lagi er hnykkt á þessu atriði í einni lagagreininni þar sem segir að atvinnurekanda sé óheimilt að hækka laun, þóknanir o.fl. Það eru auðvitað þessi atriði sem eru brot á mannréttindum og ASÍ kærði til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar. Nú má spyrja: Hvernig hefur Þjóðviljinn fjallað um þessi ,,bráðræðislög`` undanfarna mánuði? Því get ég ekki svarað með tilvitnunum vegna þess að ég safna ekki blaðinu. Ég hygg að í hugum flestra launamanna sé myndin þessi: 1. Þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar setti ,,bráðræðislögin`` 20. maí gagnrýndi Þjóðviljinn harðlega að verkalýðsfélögin voru svipt samningsrétti til 10. apríl 1989. 2. Þegar sama ríkisstjórn frestaði um ca. 30 daga launahækkun með viðbótarbráðabirgðalögum í ágúst og setti jafnframt á verðstöðvun, þá var ekkert verið að skafa utan af skepnuskapnum hjá ríkisstjórninni. 3. Eftir að ný ríkisstjórn var mynduð (með þátttöku Alþb.) og sett voru ákvæði sem styttu bannið við samningum um 55 daga, þá þótti Þjóðviljanum það stórt spor í rétta átt til mannréttinda. Það fór hins vegar minna fyrir gagnrýni á þá staðreynd að þessi lög nýju ríkisstjórnarinnar tóku af umsamdar launahækkanir fram til 1. mars 1989 og einnig þær lágmarkshækkanir sem ,,Þorsteinslög`` gerðu þó ráð fyrir. 4. Þegar sú staða kom upp á Alþingi að óvíst var með framgang þessara ,,bráðræðislaga`` í öllum útgáfum, þá er reynt að blekkja fólk með orðagjálfri í stað staðreynda og Þjóðviljinn heldur vart vatni fyrir hneykslun yfir því að forysta ASÍ tekur ekki þátt í því að ljúga að sjálfri sér og öðrum. Og fólk spyr áfram: Túlkar ritstjórinn -m afstöðu blaðsins? Hefur Þjóðviljinn þá sem málgagn verkalýðshreyfingar breytt um afstöðu til samningsréttarins? Hvað veldur? Hvernig ætlar Þjóðviljinn að skrifa ef kröfur ASÍ um afnám samningsbanns í samningum ná fram að ganga á Alþingi? Verður einhverjum kennt um eða einhverjum þakkað? Hvernig hefði Þjóðviljinn fjallað um þessi mál ef Alþb. hefði verið í stjórnaraðstöðu? Sem lesandi og kaupandi Þjóðviljans geri ég þá kröfu að fjallað sé efnislega um verkalýðsmál í blaðinu og skrif ritstjóra hafi rökrænt samhengi. Ritstjórinn -m má hins vegar mín vegna hafa þá prívatskoðun að verkalýðshreyfingin eigi að gera sig ánægða með samningsréttinn klipptan og skorinn.`` Þetta eru tilvitnanir í skrif forseta og varaforseta Alþýðusambands Íslands um þetta efni. Þar kemur skýrt fram að um var að ræða verulegan misskilning. Gefið var til kynna að samningsréttinn ætti að gefa frjálsan. Með athöfnum var ekki aðhafst í samræmi við þessa yfirlýsingu. Þetta eru þær staðreyndir sem síðan hafa legið til grundvallar því að nú verður að taka af skarið í þessu efni og eyða þeirri óvissu sem uppi er. Eins og fram hefur komið fela bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar í sér að engar ráðstafanir eru gerðar né eru á döfinni af hálfu ríkisstjórnarinnar til að treysta rekstrargrundvöll atvinnuveganna. Þó voru menn um það sammála flestir hverjir í sumar sem leið að lengur mætti ekki draga slíkar aðgerðir en fram í ágúst eða september. Ekki síst voru það hv. þm. Framsfl. sem voru þeirrar skoðunar og um það var ekki ágreiningur við til að mynda Sjálfstfl. að þessi tímasetning væri eðlileg. Nú hafa aðstæður breyst og Alþb. hefur fengið forustuhlutverk við stjórn efnahagsmálanna og það áhrifavald að koma í veg fyrir að nauðsynlegar aðgerðir séu gerðar. Hæstv. forsrh. mætti á fundi samtaka frystihúsaeigenda í landinu og mælti þar þau fleygu orð að Ísland væri nú komið nær þjóðargjaldþroti en nokkru sinni fyrr. Svo tók ég ekki betur eftir því þegar hæstv. forsrh. hugsaði upphátt á síðum Morgunblaðsins um helgina en hann talaði um þá menn í þriðju persónu sem væru að draga upp allt of dökka mynd af ástandinu í þjóðfélaginu og gera menn hrædda við það sem í vændum væri. Eru það mikil umskipti. Hæstv. forsrh. er nú ekki viðstaddur þessa umræðu fremur en venjulega í hv. deild og ég segi það alveg eins og er að ég geri ekki ráð fyrir því að margir sakni hæstv. forsrh. Ég var að fjalla um það, hæstv. forsrh., að hæstv. ráðherra mætti á fundi með samtökum frystihúsamanna í landinu og lýsti því þá yfir að íslenska þjóðin stæði nær þjóðargjaldþroti en nokkru sinni fyrr. Olli sú yfirlýsing talsverðu írafári og menn veltu því fyrir sér hvort það ætti að taka hana bókstaflega eða eins og venjulega, en svo sé ég þegar hæstv. forsrh. hugsar upphátt á síðum Morgunblaðsins nú um helgina að hann er farinn að tala um þá menn í þriðju persónu sem eru að draga upp allt of dökka mynd af ástandi efnahagsmálanna og hafa nú yfirlýsingar gengið nokkuð á misvíxl. Á sama fundi tilkynnti hæstv. forsrh. að hann hefði ákveðið að boða til langs ríkisstjórnarfundar. Það var með nokkuð dramatískum hætti tilkynnt öllum frystihúsaeigendum, bæði innan Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna og þeirra sem selja á vegum Sambands ísl. samvinnufélaga, að ríkisstjórnin hefði tekið þá miklu ákvörðun að boða langan ríkisstjórnarfund um afkomuvanda sjávarútvegsins. Menn sögðu sem svo: Nú hlýtur eitthvað mikið að gerast. Hæstv. forsrh. hefur bara tekið ákvörðun um að boða langan ríkisstjórnarfund. Og flestir voru býsna sáttir við þetta og sögðu að eðlilegt væri, þó að ýmislegt hefði dregist á langinn, að hæstv. ríkisstjórn fengi ráðrúm fram yfir þá helgi sem þá stóð fyrir dyrum til að taka endanlegar ákvarðanir og eðlilega kallaði það á langan ríkisstjórnarfund. Eitthvað dróst svo að hinn langi ríkisstjórnarfundur yrði haldinn. Svo kom sá stóri dagur og þá voru engar ákvarðanir teknar. En það var tilkynnt að það ætti að halda áfram að safna skýrslum og upplýsingum. Og enn er verið að tilkynna að það eigi að halda áfram að safna skýrslum og upplýsingum. Hæstv. forsrh. segir að það sé þörf á aðgerðum. Hæstv. fjmrh., sem hefur verkstjórnina með hendi, segir: Það verður engin gengisbreyting. Hæstv. viðskrh. segir: Það verður engin gengisbreyting. Ríkisstjórnin hefur lagt ákveðna og skýra línu með bráðabirgðalögum. Hún verður að standa og falla með því. Það verður að koma í ljós hver árangur verður af þeirri stefnu. Þannig talar ríkisstjórnin í margar áttir. Ég vil nú vera þeirrar skoðunar vegna langra kynna af hæstv. forsrh. að hann sé þeirrar skoðunar að það þurfi að gera ráðstafanir og hann satt best að segja vilji gera ráðstafanir og ég er alveg sannfærður um að hann þarf ekki frekari skýrslur til að sannfæra sjálfan sig um að nú verður að gera ráðstafanir í þágu atvinnulífsins í landinu og sjávarútvegsins í landinu og samkeppnisiðnaðarins. Ég þekki hæstv. forsrh. svo vel að honum er alveg ljóst hvert ástandið er, hann þarf ekki frekari skýrslur þar um. Staðreynd málsins er sú að það eru Alþb. og hæstv. fjmrh. sem fylgja annarri stefnu í efnahagsmálum og fá að ráða ferðinni í þessum efnum og það er það sem er að skapa þann mikla vanda sem við stöndum nú frammi fyrir. Það er sú stefna sem er að leiða til þess ófremdarástands sem við horfum fram á. Það verður ekki gerð nein krafa til nokkurrar ríkisstjórnar við þessar aðstæður að hún geti komið fram ráðstöfunum sem leiði til þess í einni svipan að atvinnulífið fari allt á fljúgandi ferð og allur vandi sjávarútvegsins verði leystur. Það væri fullkomlega óábyrgt að bera fram slíkar kröfur og ábyrgðarleysi að gagnrýna ríkisstjórn fyrir að gera ekki ráðstafanir sem nái svo langt. Það er einfaldlega ekki hægt við þessar aðstæður. En það verður að koma í veg fyrir að sjávarútvegurinn og iðnaðurinn stöðvist. Við vitum það og það er margsinnis viðurkennt, þar á meðal af hæstv. forsrh., að gengi krónunnar er of hátt skráð. Við verðum að treysta grundvöll atvinnurekstrarins. Það er ekki hægt að mæta þeim vanda með því að taka stöðugt meiri og meiri erlend lán eins og þessi ríkisstjórn er að gera og stefnir að því að gera samkvæmt þeim efnahagsforsendum sem liggja fyrir í fjárlagafrv. ríkisstjórnarinnar sem hún ætlar að afgreiða fyrir jól. Þær efnahagsforsendur byggja á því að taka erlend lán í vaxandi mæli og gera ekkert annað. Það leysir hins vegar ekki vanda atvinnuveganna. Það er hægt að framlengja í lífi nokkurra atvinnufyrirtækja með þeim hætti. En á þennan veg er verið að keyra vel rekin atvinnufyrirtæki niður í svaðið. Við þurfum mest á því að halda í dag að tryggja rekstur þeirra fyrirtækja sem vel eru rekin. Það eru þau sem skapa verðmætin. Það eru þau sem tryggja stöðugt batnandi lífskjör í landinu. En nú á að sverfa að þessum fyrirtækjum með því að neita að breyta rekstrarskilyrðunum. Það getur verið góðra gjalda vert að útvega fyrirtækjum lán, en rekstrarskilyrðin verða að vera fyrir hendi. Og það er verið að draga best reknu og vel reknu fyrirtækin niður í svaðið. Það er verið að reyna að framlengja lífdaga annarra. Það þýðir að best reknu fyrirtækin verða eftir nokkra mánuði komin í sömu spor og verst reknu fyrirtækin eru í í dag. Áframhaldandi óbreytt stjórnarstefna hefur þessar afleiðingar. Það er hryggilegt til þess að vita að Framsfl., sem hefur sýnt á því áhuga að koma fram úrbótum, skuli ekkert aðhafast í þessu efni og hæstv. fjmrh. skuli komast upp með að ráða þeirri kolröngu stefnu sem hér er fylgt í atvinnumálum og efnahagsmálum. Hæstv. forsrh. greindi frá því að við stjórnarmyndunina hefðu verið gefnar út yfirlýsingar um að sjávarútvegurinn ætti með þeim að verða rekinn nokkurn veginn á núlli. Allt annað hefur komið á daginn. Hvort tveggja er að vandinn hefur haldið áfram að versna og þær ráðstafanir sem svo eru kallaðar hafa ekki borið neinn árangur. Þetta eru þær staðreyndir sem gera það að verkum að nýjar og nýjar skýrslur verða alltaf svartari eftir því sem kallað er eftir fleirum. Það átti að lækka raforkuverð til fiskvinnslufyrirtækja og það var reiknað inn í grundvöllinn. Það hefur ekkert gerst í þessu efni, ekki neitt, ekkert verið aðhafst í því efni. Og það átti að lækka vexti. Vextir byrjuðu að lækka sl. haust. Það var eðlileg afleiðing gengisbreytingar í maí að verðbólga fór vaxandi fyrst á eftir. Þegar kúfnum var náð byrjaði verðbólga að lækka á nýjan leik og í lok ágúst var síðan sett á verðstöðvun. Nafnvextir lækkuðu þannig úr 40% niður í um það bil 25% frá því að þeir voru hæstir í júlímánuði og fram í septembermánuð. Síðan hafa nafnvextir lækkað nokkuð til viðbótar með áframhaldandi verðstöðvun. En það átti að lækka raunvexti og þannig tryggja afkomu atvinnuveganna. Hvað hefur nú gerst í raunveruleikanum í þessu efni? Afar lítið. Að nafninu til hafa raunvextir að vísu verið lækkaðir um innan við 1%, en í raunveruleikanum er þetta allt annað. Á verðbréfamörkuðunum eru vextirnir nokkurn veginn óbreyttir. Útlánavextir bankanna hafa lækkað, en þeir eru með sérstöku álagi upp á 1 1 / 2 --2% og eru þess vegna í raun ekkert lægri nú en þeir voru áður. Vextir á spariskírteinum ríkissjóðs voru lækkaðir nokkuð, en þau eru hætt að seljast. Bankastofnanir og verðbréfafyrirtæki sem gerðu samning um það við hæstv. ríkisstjórn að selja spariskírteini ríkissjóðs á sl. sumri sitja núna uppi með birgðir upp á nálega 2 milljarða kr. sem ekki seljast. Og þessar birgðir af spariskírteinum koma ofan á það sem hæstv. ríkisstjórn ætlar svo samkvæmt nýjum fjárlögum að selja á næsta ári. Hvernig á að koma þessu í framkvæmd? Hvernig væri að fá skýr svör við þessu? Hvernig á að halda þessu áfram? Ef spariskírteinin seljast ekki í dag, hvernig á að selja þau á næsta ári? Það væri nauðsynlegt að fá skýr svör í þessari umræðu um þetta efni. Staðreyndin er sú að þarna hefur enginn raunverulegur árangur orðið heldur af þeim biðleik sem ríkisstjórnin ákvað. Það er hægt að finna á pappírunum lækkun um prósentubrot en í raunveruleikanum ekki og það er allt á huldu með það hvernig viðskipti eigi að fara fram með þau bréf sem gefin eru út af þeim sjóði sem samkvæmt lögum heitir Atvinnutryggingarsjóður en hefur nú af flestum verið kallaður Stefánssjóður til heiðurs þeim manni sem óumdeilanlega er burðarás þessarar ríkisstjórnar. Flest bendir til þess enn sem komið er að þau bréf verði seld með miklum afföllum og mun hærri vöxtum en skráðir eru á pappírunum. Þannig er ljóst að sá biðleikur sem svo var kallaður hefur í raun og veru engu skilað. Það er líka ástæða til að fá skýrari svör hér í umræðunni um starfsemi Atvinnutryggingarsjóðs, hversu mörg lán hafa verið veitt, hvort birta eigi nöfn þeirra fyrirtækja sem fá lánafyrirgreiðslu eins og gert er í Byggðasjóði, hvernig sjóðurinn starfar í dag. Það er ástæða til að spyrja um til að mynda ákvæði í 7. gr. bráðabirgðalaga núverandi hæstv. ríkisstjórnar þess efnis að Ríkisendurskoðun eigi að annast endurskoðun reikninga Atvinnutryggingarsjóðs og fylgjast með starfsemi hans, hvort Ríkisendurskoðun er þegar farin að fylgjast með starfsemi sjóðsins og hvort hún hafi gefið einhverjar skýrslur eða ábendingar um lánastarfsemi sjóðsins fram til þessa. Þegar það svo liggur fyrir að hæstv. ríkisstjórn ætlar ekkert að aðhafast utan það að kalla eftir fleiri skýrslum og að lýsa því yfir af hálfu Framsfl. að það sé þörf á að aðhafast en með yfirlýsingum þeirra sem ferðinni ráða er ljóst að það á ekki að gera, genginu á ekki að breyta samkvæmt yfirlýsingum verkstjórans í efnahagsmálum, hæstv. fjmrh., og hæstv. viðskrh., þá kemur hæstv. ríkisstjórn hér inn með fjárlagafrv. sem byggir á auknum erlendum lántökum ríkissjóðs og ríkisstofnana og fjárfestingarsjóða ríkisins og sem byggir á stóraukinni skattheimtu. Hvernig má það ganga til? Þegar fylgja á eftir þeirri stefnu að atvinnuvegirnir hafa ekki rekstrargrundvöll, þeim eigi að blæða út, minnka auðvitað umsvifin í þjóðfélaginu. Ef á sama tíma á svo að auka umsvif ríkissjóðs eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir þarf að hækka mjög hressilega skattheimtuhlutföllin í skattalögunum hvort sem þar er um að ræða tekjuskatta, vörugjöld eða söluskatt. Það þarf að auka skattheimtuna mjög hressilega. Tekjur fólksins í landinu minnka líka og ef á að fá auknar tekjur í ríkissjóð af minnkandi tekjum fólksins í landinu þarf líka að hækka skatthlutföllin mjög hressilega. Þegar þessum áformum er náð fram er búið að lama atvinnulífið hálfu meira en bara með því að láta reksturinn ganga í því horfi sem hann er núna. Þá minnka umsvifin enn og þá minnka tekjur launafólksins enn og þá þurfa þeir að koma aftur, hæstv. fjmrh. og fylginautar hans í ríkisstjórninni, og hækka skattana enn á ný. Alþfl. mun fylgja eftir í því efni og hefur nú tekið mestu kúvendingu sem um getur í íslenskum stjórnmálum. Flokkurinn sem fór með það stefnuskrárákvæði fram í síðustu kosningum að nú ætti að gera hreint, nú ætti að hætta velferðarkerfi atvinnuveganna í ríkissjóði, flokkurinn sem gagnrýndi Sjálfstfl. eftir 14 mánaða samstarf fyrir að hafa ekki verið nógu ötull í að selja ríkisfyrirtæki. Hvað gerir hann núna? Það er verið að auka á velferðarkerfi atvinnuveganna í gegnum ríkissjóð. Það er verið að lama atvinnulífið í landinu með rangri gengisskráningu. Það er verið að brjóta upp í grundvallaratriðum þá miklu kerfisbreytingu í skattamálum sem komið hefur verið fram á undanförnum árum og Alþfl. var að hæla sér af að hafa átt hlutdeild í. Og Alþfl. heldur flokksþing og gefur út yfirlýsingu um efnahags- og atvinnumál sem ber þá yfirskrift að gjalda beri varhug við of mikilli áherslu á einkarekstur. Yfirskriftin á flokksþingssamþykkt Alþfl. í efnahags- og atvinnumálum er að gjalda varhug við of mikilli áherslu á einkarekstur eftir allt talið um það að samstarfsflokkarnir hafi ekki verið nógu duglegir við að selja ríkisfyrirtæki. Það er von að sumir kjósi sér að starfa í utanrrn. og vera sem lengst frá umræðum á Alþingi þegar þessi grundvallarbreyting er rædd í sölum þingsins. Í fyrra voru gerðar umfangsmiklar breytingar á skattamálum í framhaldi af þeim breytingum sem áður höfðu verið samþykktar með staðgreiðslu skatta. Nú á að kollvarpa þessu. Á síðasta þingi voru með órjúfanlegum hætti tengd saman nokkur skattalög, þar á meðal breikkun á söluskattsstofni með því að leggja söluskatt á matvæli og svo hins vegar lækkun og einföldun á tolla- og vörugjaldskerfinu. Með alveg órjúfanlegum hætti voru þessi mál tengd saman. Og ég hygg að allir þeir flokkar sem áttu aðild að þeirri ríkisstjórn hafi tekið þær ákvarðanir á þeirri forsendu að það væri ekki verið að auka við framfærslubyrði fólksins í landinu þó að söluskattur hafi þá verið lagður á matvæli. Því var mætt með lækkun vörugjalda og tolla og einföldun á þessu kerfi. Nú kemur hæstv. fjmrh. Alþb. og segir: Þessu verður að breyta. Það verður að slíta þetta í sundur. Jafnvel hæstv. fjmrh., sem lýsti forvera sinn brennimerktan vegna skattheimtu á matvæli, segir nú: Það verður að halda skattheimtunni á matvæli óbreyttri áfram en samt að hækka vörugjöldin sem voru órjúfanlega tengd skattlagningunni á matvæli. Alþfl. fylgir auðvitað með í hlutlausum gír án þess að skipta sér kannski mikið af því hvað fram fer í þessari ríkisstjórn eða hvaða efnahagsstefnu hún fylgir, ég tala nú ekki um hvaða stefnu hún fylgir í skattamálum. Og það er athyglisvert að það er ekki aðeins gagnvart atvinnuvegunum sem þessi afstaða kemur fram, að það á með stórauknum sköttum að auka á vanda atvinnuveganna, keyra þau fyrirtæki sem skila hagnaði niður í svaðið með því að auka skattheimtuna á þau, með því að raska atvinnuhagsmunum fólksins sem vinnur til að mynda í sælgætisiðnaði og byggingariðnaði. Það á líka að ráðast á þá hópa sem kannski hafa staðið veikast fyrir í íslensku þjóðfélagi, unga fólkið sem er að byggja sér þak yfir höfuðið og maður hélt um stund að Alþfl. hefði borið nokkra umhyggju fyrir. Það á að hækka tekjuskattana á unga fólkinu í landinu, á unga fólkinu sem þarf að leggja á sig meiri vinnu og afla meiri tekna af því að það er að kaupa sér húsnæði. Það á að stórhækka tekjuskattana á þessu fólki í nafni félagshyggjunnar og með fylgispekt Alþfl. Og það er ekki nóg með að það eigi að gera þetta. Það á líka að auka byggingarkostnaðinn með því að hækka vörugjöld á mikilvægar byggingarvörur og gera þessu fólki enn erfiðara fyrir í nafni félagshyggjunnar og með fylgispekt Alþfl. Og svo veit ég ekki betur en að þegar komið er að veðdeild Landsbankans, þeirri stofnun sem annast um húsnæðisstjórnarlánin, eigi, þegar fólk er komið þangað með greiðsluerfiðleikalánin, að leggja sérstakan skatt á húsbyggjendur þar í gegnum skatt á veðdeild Landsbankans, á þá sem eru að sækja um húsnæðislán og greiðsluerfiðleikalán. Það er nákvæmlega sama hvar unga fólkið í landinu ber niður, hvort það er með því að afla sér viðbótartekna, hvort það er að kaupa byggingarefni eða hvort það er að sækja um lán. Alls staðar kemur hæstv. fjmrh. Alþb. með fylgispekt Alþfl. í nafni félagshyggjunnar og segir: Hér á að leggja á ykkur skatta, hvar sem niður er komið. Hvar er nú komið þeirri umhyggju sem stundum hefur verið lýst í orði af hálfu Alþfl.? Hvar er hæstv. félmrh.? Hví tekur hann ekki þátt í þessum umræðum? Hví gerir hann ekki grein fyrir því með skýrum orðum hvernig Alþfl. er nú að koma fram við húsbyggjendur í landinu, unga fólkið í landinu? Hvers vegna gerir hæstv. félmrh. ekki skýra grein fyrir því að það sé nú markmið flokksins að koma með þessum hætti að húsbyggjendum hvar sem þeir bera niður? Ef þeir ætla að auka tekjur sínar; meiri skatta þar beint í ríkissjóð. Þar sem þeir koma að kaupa byggingarefni; meiri skatta þar. Þar sem þeir koma að taka lán; taka líka skatta þar. Það væri æskilegt að heyra hæstv. félmrh. skýra þessa hugsjón út. Hvaða hugsjón liggur að baki þessum ráðstöfunum? Hvernig má hún koma íslensku þjóðfélagi og íslenskum heimilum til góða? Hvers konar þjóðfélag er það sem við erum að sigla inn í ef þetta er hugsjónin á bak við það sem verið er að gera? Svo liggja hér fyrir frumvörp um tekjuskatta sem hæstv. fjmrh. tilkynnti að fælu í sér hækkun á persónuafslætti, hækkun á skattleysismörkum, lækkun á sköttum einstæðra foreldra. Hann hefur sjálfsagt selt þessi frumvörp í þingflokkum stjórnarandstöðunnar á þessum rökum. Hann byrjaði a.m.k. á því að reyna að selja þjóðinni þetta í sjónvarpi með þessum rökum. Það kom svo á daginn þegar farið var að skoða frumvörpin að það hefur í för með sér lækkun á skattleysismörkum. Það hefur í för með sér lækkun á persónuafslætti. Það hefur í för með sér hækkun á sköttum einstæðra foreldra. Og Alþfl. fylgir hæstv. fjmrh. eftir í nafni félagshyggjunnar í einu og öllu. Ekkert hik á því. Hraustir menn, þeir í Alþfl., kokvíðir og geta gleypt allt sem áður var sagt. Það er stundum gott að vera hraustur, en menn þurfa líka stundum að vera samkvæmir sjálfum sér. Menn þurfa líka stundum að vera trúir hugsjón sinni og líka sjá fyrir afleiðingar af því sem verið er að gera. Það er ekki verið að rétta íslenskt atvinnulíf við. Það er verið að keyra það niður í meira svað. Og það eru engin rök fyrir því að með þessum hætti sé verið að bæta afkomu atvinnufyrirtækja eða heimilanna í landinu eða skapa heilbrigðari skilyrði í efnahagslífinu. Það eru þess vegna engin raunveruleg markmið og engar afsakanir fyrir þeim kollsteypum sem hér hafa verið teknar af þingmönnum Alþfl. Vörugjaldsfrv. sem þessu er tengt er svo þáttur út af fyrir sig sem er illskiljanlegt að Alþfl. skuli standa að og býsna ósvífið í ljósi þeirra ákvarðana sem teknar voru á síðasta þingi. En hvernig er nú staðan í þessum efnum? Því er haldið fram af hæstv. ríkisstjórn að fjárlagafrv. sé einfalt bókhaldsfrv., debet og kredit, það sé hægt að auka ríkisumsvifin og þá þurfi sjálfkrafa að kalla á meiri skatta hvernig sem ástatt er í þjóðfélaginu og með því móti sé verið að lækna alla hluti og allar meinsemdir í íslensku efnahagslífi. Ég vil af þessum sökum fá að vitna í grein í Vísbendingu eftir dr. Þorvald Gylfason sem fjallar m.a. um þetta atriði. Með leyfi forseta segir í þessari grein: ,,Þegar fjárlagafrv. og lánsfjárlagafrv. fyrir næsta ár eru skoðuð í víðu samhengi kemur á daginn að heildarlánsfjárþörf ríkisins er mjög veruleg, jafnvel þótt A-hluti ríkisbúskaparins sýni afgang. Taflan sýnir``, sem fylgir með greininni, ,,að verg lánsfjárþörf A-hluta ríkissjóðs nemur 4,7 milljörðum kr. Þessa fjár á að afla með sölu spariskírteina ríkissjóðs. Við þessa fjárhæð bætast fyrirhugaðar lántökur byggingarsjóða í B-hluta, að mestu hjá lífeyrissjóðum, en þær nema 9,5 milljörðum kr. Þar að auki er sveitarfélögum, fyrirtækjum með eignaraðild ríkissjóðs og ýmsum opinberum sjóðum ætlað að taka 8,9 milljarða kr. að láni innan lands og utan. Þannig verður heildarlánsfjárþörf, þ.e. greiðsluhalli ríkisins, 23,1 milljarður kr. á næsta ári þegar allt er tekið með í reikninginn. Þessi fjárhæð er 63% hærri en í fjárlagafrv. fyrir 1988. Takið eftir því að lánsfjárþörf A-hlutans eykst um aðeins 12% á milli ára, en lánsfjárþörf B-hlutans eykst um 53% og C-hlutans um 134%. Fyrirhugaðar erlendar lántökur ríkisins í C-hluta þrefaldast eða því sem næst frá frv. ársins í fyrra. Af þessu má sjá hversu villandi það getur verið að einblína á A-hlutann í stað þess að skoða ríkisbúskapinn í heild. Heildarlánsfjárþörf ríkisins er þó ekki réttur mælikvarði á þensluáhrif ríkisfjármála. Þetta stafar af því að verulegum hluta ríkisútgjalda í víðum skilningi er varið í vaxtagreiðslur og afborganir af skuldum ríkisins við útlönd og við Seðlabanka Íslands. Þessar greiðslur, sem nema 13,3 milljörðum kr. á næsta ári samkvæmt frumvörpunum tveim, renna til útlanda og í Seðlabankann og valda því væntanlega engri þenslu hér heima. Séu þær dregnar frá fyrirhugaðri lánsfjárþörf næsta ár standa 9,8 milljarðar kr. eftir. Þetta er þensluhallinn sem ég hef kallað svo.`` Þetta eru orð dr. Þorvalds Gylfasonar sem Alþfl. hefur stundum litið til. Það er m.ö.o. ekki nóg að einblína á A-hluta ríkissjóðs og segja að með því að hafa hann í jafnvægi upprætum við allar meinsemdir í þessu þjóðfélagi. Og ofan í þetta kaup, sem dr. Þorvaldur er að benda á, liggur það fyrir að spariskírteini ríkissjóðs seljast ekki og bankastofnanir og verðbréfamarkaðir eiga núna 2 milljarða kr. nánast í birgðum ofan á það sem ríkissjóður þarf að selja á næsta ári. Svo er verið að stórauka erlendar lántökur til atvinnuveganna og hefur verið gengið nokkuð langt fram í því á undanförnum vikum. Það verður að hafa þetta dæmi í heild sinni í huga þegar verið er að tala um þenslu í þjóðfélaginu. Það er barnaskapur að koma hingað upp og segja: A-hluti ríkissjóðs verður að vera í jafnvægi á sama tíma og allt annað á að vera galopið í aukinni þenslu, B-hluti ríkissjóðs, C-hluti lánsfjárlaganna, allt opið, allt galopið og ekkert aðhald, bara þensla! Og svo peningastefna sem leiðir til þess að ríkissjóður getur ekki fengið þann sparnað á innlendum markaði sem hann þarf á að halda með því að spariskírteinin seljast ekki. Að koma hingað inn á Alþingi og segja að það læknist allt með því að hafa A-hluta ríkissjóðs í lagi. Það er í lagi að keyra atvinnulífið í kaf. Það er í lagi að láta sjávarútveginn og iðnaðinn sökkva í kaf, hafa ekki rekstrargrundvöll. Það er í lagi að auka skuldir í B-hluta ríkissjóðs og erlend lán. Það er í lagi að láta C-hluta lánsfjárlaga stórauka erlendar lántökur. Allt í lagi. Þetta bara ræðum við ekki, þetta er ekki til umræðu, segir hæstv. ríkisstjórn. Það eina sem við þurfum er að hækka skattana til að hafa jöfnuð á A-hluta ríkissjóðs. Auðvitað stangast hér hvað á annars horn. Auðvitað er hér ekkert samræmi í því sem verið er að segja og gera. Auðvitað fær þessi efnahagsstefna ekki staðist. Herra forseti. Ég hef með nokkrum almennum orðum vikið að því frv. sem hér liggur fyrir, var í upphafi sett af fyrrv. ríkisstjórn en hefur í öllum meginatriðum verið breytt og er nú að stofni til lög núv. hæstv. ríkisstjórnar og tengist því frv. sem er burðarás í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, stefnu sem leiðir til fallandi gengis atvinnuveganna og versnandi lífskjara fólksins í landinu, stefnu sem mun á nýju ári leiða til þess að verðbólga fer hér vaxandi á nýjan leik og vextir fara hækkandi. Að óbreyttri stefnu mun verðbólga fara vaxandi á nýju ári og vextir fara hækkandi jafnframt því sem stoðunum er endanlega kippt undan rekstri atvinnuveganna. Þetta er kjarni efnahagsstefnunnar sem þessi frv. fela í sér. Þessari stefnu verður að breyta. Fyrsta verkið er að horfa á hagsmuni atvinnulífsins, marka atvinnulífinu í landinu eðlileg rekstrarskilyrði. Síðan geta menn tekist á við útgjöld og tekjur ríkissjóðs og mótað afstöðu til lánsfjárlaga og nauðsynlegs aðhalds í ríkisfjármálum. Þetta eru forsendurnar fyrir því að við getum skapað meira verðmæti í þjóðfélaginu, komið á stöðugleika, dregið úr verðbólgu og lækkað vexti og skapað eðlileg starfsskilyrði fyrir atvinnulífið og fólkið í landinu.

Kristín Halldórsdóttir Herra forseti. Með leyfi hæstv. forseta langar mig til að byrja mál mitt með tilvitnun í frétt í Morgunblaðinu 11. þessa mánaðar. Sú frétt ber yfirfyrirsögnina ,,Heildarfiskaflinn stefnir í 1,7 milljónir tonna í ár`` og undirfyrirsögn hljóðar svo: ,,Líkur á því að útflutningsverðmæti verði svipað og í fyrra.`` Í aðfaraorðum fréttarinnar segir svo: ,,Árið í ár færir Íslendingum að öllum líkindum meiri afla úr sjó en nokkru sinni áður. Miðað við aflabrögð til þessa og spá Fiskifélags Íslands verður aflinn rúmlega 1,7 milljónir tonna og verður það þá í fyrsta sinn sem afli fer yfir það mark. Botnfiskafli verður svipaður þrátt fyrir samdrátt í þorskafla og loðnu- og síldarafli eykst talsvert. Minna hefur hins vegar veiðst af skelfiski nú en í fyrra. Verðmæti aflans upp úr sjó eykst verulega og þrátt fyrir verðlækkanir á frystum fiski erlendis má áætla að heildarverðmæti útfluttra sjávarafurða verði svipað og á síðasta ári, um 42 milljarðar kr. Þar skiptir mestu veruleg verðhækkun á loðnuafurðum og um 100 þúsund tonna aflaaukning í heildina.`` Síðan er fjallað í fréttinni um aflabrögðin nokkru frekar og eru birtar ýmsar tölur, en síðar segir, með leyfi forseta: ,,Að loknum ágústmánuði hafði verðmæti þorsks upp úr sjó aukist um 11% miðað við sama tíma í fyrra, verðmæti ýsu um 64%, loðnu um 61% og heildarverðmæti aflans um 14%. Það var þá 20,4 milljarðar kr. en 1987 17,8. Áður fyrr mátti áætla útflutningsverðmæti tvöfalt aflaverðmæti, en það er hæpið nú, bæði vegna útflutnings á ísuðum fiski og verðlækkunar á dýrustu afurðunum. Í júlílok var útflutningsverðmæti sjávarafurða að lagmeti meðtöldu um 25,4 milljarðar kr. og var þá 6,7% lægra en á sama tíma árið áður. Á þeim tíma er veruleg verðhækkun á loðnuafurðum ekki farin að skila sér, enda veiðar og vinnsla ekki hafin. Með aukningu heildarafla um 100 þús. tonn, megnið af því loðna og síld, og verðhækkun á loðnuafurðum má því reikna með því að heildarverðmæti útfluttra sjávarafurða verði svipað og á síðasta ári, um 42 milljarðar kr. Verðmæti hefur því aldrei verið meira reiknað á verðlagi hvers árs fyrir sig.`` Ekki er nú hægt að segja, virðulegi forseti, að þessi frétt af aflabrögðum og verðmætasköpun í undirstöðuatvinnuvegi okkar Íslendinga sé uggvekjandi eða lituð af svartsýni og hef ég hvergi séð þessari frétt mótmælt sem ósannri og rangri mynd. Aflinn hefur aldrei verið meiri og verðmætið aldrei meira reiknað á verðlagi hvers árs fyrir sig. Á sama tíma er talað um kreppuástand, hrun atvinnuveganna, fyrirtækin að brenna upp, þjóðlíf standi á brauðfótum og sjálfur hæstv. forsrh. gengur svo langt að segja okkur nálgast þjóðargjaldþrot. Á sama tíma telja stjórnvöld brýna nauðsyn bera til að hefta launafólk í fjötra launafrystingar og samningsbanns. Samt hefur aflinn aldrei verið meiri og verðmæti hans aldrei meira en á þessu ári sem kemur í kjölfar einhvers mesta góðæris í manna minnum. Samt hefur aflinn aldrei verið meiri og verðmæti hans aldrei meira. Von er að einhvern bresti skilning og þolinmæði gagnvart sífelldu fálmi stjórnvalda, aðgerðarleysi eða hálfkáki. Hér stöndum við nú á annasamri aðventu jóla og ræðum vorverk síðustu ríkisstjórnar og haustverk núv. ríkisstjórnar, hvort tveggja skilgreint sem aðgerðir í efnahagsmálum til þess að bregðast við erfiðu ástandi í efnahags- og atvinnumálum. Nú stendur svo á að þeim hefur verið blandað nokkuð saman, þ.e. að því er tekur til launafrystingar sem núv. ríkisstjórn framlengdi í óðagoti sínu í haust. Það varð fyrsta verk þessarar ríkisstjórnar, sem nú situr, fyrsta verk ráðherranna í valdastólum sínum. Svo mjög lá þeim á að troða úrræðum sínum upp á þjóðina að þeir töldu sér ófært að bíða með lagasetningu þá fáu daga sem voru til þingsetningar. Hér er rétt að minna á afstöðu 1 / 3 af tríóinu sem þá var reyndar utan stjórnar. En svo litla ábyrgð finnst þeim þeir líklega bera á þessari lagasetningu að þeir sjá sér ekki fært að vera við þessa umræðu. Sennilega væru eyru þeirra hálflokuð ef þeir væru hér hvort eð er og ég ætla ekki að gera kröfu til þess sérstaklega að þeir séu sóttir. En miðað við háværar kröfur þeirra í fyrra í garð þáverandi ráðherra um að vera viðstaddir umræðu skýtur nú nokkuð skökku við hvað þeim finnst lítið áríðandi að hlýða á það sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa að segja í umræðum á Alþingi. En mér finnst nauðsynlegt að minna á að seint í ágúst á þessu ári kom þingflokkur Alþb. saman til fundar á Hallormsstað og skrifaði þar bréf. Þingflokkurinn skrifaði þáv. forsrh. Þorsteini Pálssyni bréf og óskaði eftir því við ríkisstjórnina að Alþingi yrði kallað saman til funda eigi síðar en tíu dögum eftir dagsetningu bréfsins. Í bréfinu sagði m.a., með leyfi forseta: ,,Mikil óvissa ríkir nú í þjóðmálum. Ríkisstjórnarflokkarnir koma sér ekki saman um neitt nema skerða kjör launafólks eins og nú hefur verið gert með enn nýjum bráðabirgðalögum sem svipta launafólk launahækkunum sem áttu að koma til móts við hinar miklu verðhækkanir að undanförnu. Opinskátt er rætt um frekari bráðabirgðalög á næstunni aðeins örfáum vikum eða dögum áður en Alþingi komi saman. Þingflokkur Alþb. telur með öllu óverjandi að grípa nú til setningar umdeildra bráðabirgðalaga af ríkisstjórn sem riðar til falls og einkennist af óheilindum og sundurþykkju.`` Þetta var skoðun Alþb. í ágúst. En mánuði seinna eða þar um bil stóð það að því að setja bráðabirgðalög þau sem við nú ræðum í dag og dæmi nú hver fyrir sig sem honum sýnist um þennan málflutning og snör sinnaskipti. Það verður eflaust forvitnilegt að heyra þegar stjórnmálamenn fara á hefðbundinn hátt að minnast atburða liðins árs við áramót. Ekki er ólíklegt að einhverjum verði það fyrir að minnast ársins 1988 sem ársins þegar bráðabirgðalög voru sett örfáum dögum eftir þingslit að vori og aftur örfáum dögum áður en þing kom saman að hausti. Skyldi það vera borin von að við þurfum ekki að upplifa fleiri slík ár í þessu tilliti? Núverandi ríkisstjórn stendur ekki síður völtum fótum en sú fyrri, en vissulega af öðrum ástæðum. Þessi ríkisstjórn hefur ekki meiri hluta í þessari deild. Hún byggir tilveru sína á óvissum stuðningi huldumanna sem bónus þessarar happaþrennu taldi sig hafa ráð yfir hér á Alþingi. Það er að koma betur og betur í ljós hvílík ósvífni það var af hæstv. ríkisstjórn að setja þessi bráðabirgðalög sem við höfum nú loks fengið til meðferðar og er skipt raunar á milli þessara þingmála sem við ræðum í dag. Kvennalistinn gerði þá kröfu strax eftir myndun núv. ríkisstjórnar og setningu þessara bráðabirgðalaga að þau kæmu strax til kasta Alþingis svo að í ljós kæmi hvern stuðning þau og ríkisstjórnin hefðu. Hingað í hv. Nd. eru þau nú komin vonum seinna í miðju annríki lokadaganna fyrir jólaleyfi hvernig sem fer um það leyfi. Um efni þessara bráðabirgðalaga hefur svo margt verið sagt að hv. þm. þekkja þau út og inn og vafalaust afstöðu Kvennalistans til einstakra greina þess frv. sem hér er til umræðu. Þingkonur Kvennalistans í Ed. fjölluðu um þau þar í löngu máli og gerðu þar tillögur til breytinga, bæði einar sér og ásamt þingmönnum Sjálfstfl. og Borgfl. Hvað varðar það þingmál sem nú er til umræðu, þ.e. 20. málið, sem er á þskj. 243 eins og það er komið frá Ed., snýr höfuðgagnrýni okkar vitaskuld að þeim ákvæðum bráðabirgðalaganna sem lúta að launafrystingu og afnámi samningsréttar. Um þau atriði mætti hafa mjög langt mál og jafnvel lesa eitthvað af þeim fjölmörgu ályktunum, yfirlýsingum og greinum frá félögum og samtökum sem hafa birst undanfarnar vikur. Það ætla ég þó ekki að gera, enda afstaða okkar löngu kunn og þarflaust í sjálfu sér að leiða fram vitni í löngum röðum til stuðnings þessum sjónarmiðum okkar. Það er einfaldlega óþolandi að stjórnvöld skuli með þessum hætti ráðast að launafólki, sem flest hefur ekki annað en eigin vinnu til að lifa af, og svipta það umsömdum launahækkunum og réttindum til að semja um kjör sín. Hér er líklega rétt að komi fram að útspil hæstv. ríkisstjórnar við afgreiðslu málsins í Ed. breytir engu um afstöðu okkar í þessu efni. Það útspil var hæstv. ríkisstjórn gersamlega útlátalaust, enda túlkað nánast sem smekksatriði og breytti litlu fyrir launafólk þótt auðvitað verði að gefa mönnum prik fyrir viðleitni þótt klaufaleg væri. En svo virðist sem þetta atriði hafi gert einhverjum fært að réttlæta afstöðu sína til málsins í heild. En þessi viðleitni svo og breytt afstaða Sjálfstfl. vekja óneitanlega von um að frekari breytingar nái fram að ganga í Nd., eða nánast vissu, svo fremi sem allir þingmenn þingflokka stjórnarandstöðu verði jafnsamstiga í þessari deild og í Ed., en við hljótum að gera ráð fyrir því á meðan ekki kemur annað á daginn. Það sem e.t.v. er ámælisverðast alls í gjörðum núv. ríkisstjórnar er þó sú staðreynd að á sama tíma og hún tekur sér það vald að ákveða þak á almenn laun og leyfir jafnframt hækkun verðlags af völdum erlendra kostnaðarhækkana leggur hún til breytingar á lögum í tekjuöflunarskyni sem hljóta að hafa veruleg áhrif á afkomu launafólks og heimila. Á ég þar t.d. við frv. um vörugjald og um tekju- og eignarskatta. Þetta er auðvitað ólíðandi með öllu og hlýtur að skoðast sem sérstök árás á launafólk, auk þess sem það er afar ólíklegt að þetta dæmi gangi upp reikningslega. Það gengur auðvitað ekki að þrengja svo að launafólki úr öllum áttum í senn og við það verður ekki unað. Það er siðleysi gagnvart launafólki og það hreinlega borgar sig ekki fyrir ríkissjóð. Kvennalistinn getur ekki samþykkt nein slík frv. til tekjuöflunar sem þrengt geta hag launafólks og heimila sem eru í spennitreyju fyrir. Ég ætla ekki að fara miklu fleiri orðum um frv. að sinni, en það má ljóst vera að við kvennalistakonur munum flytja brtt. sem lúta að afnámi launafrystingar svo sem við gerðum í Ed. Ef þær verða felldar hljótum við að benda á óréttlætið sem felst í 7. gr. frv. eins og það kom frá Ed. á þskj. 243 þar sem segir að gjaldskrár fyrirtækja og stofnana á vegum ríkis og sveitarfélaga skuli ekki hækka til 28. febr. 1989, þó með þeirri undantekningu að tekið skuli tillit til hækkana á verði innfluttra aðfanga. Við sjáum satt að segja ekkert réttlæti í því að fyrirtæki og stofnanir hafi sínar tekjur verðtryggðar á meðan launafólk hefur það ekki. En ríkisvaldið sýnir með þessu að því er annara um stofnanir sínar og fyrirtæki en fólkið sem hefur ekki annað að selja en vinnuna sína. Hæstv. forsrh. lauk máli sínu áðan með því að fjalla nokkuð um efnahagsástand almennt sem reyndar virðist ekki ýkja mikið í tengslum við þá frétt sem ég vitnaði til í upphafi míns máls. Hann sagði svo að lokum að þær efnahagsaðgerðir væru aðeins undanfari þess að gripið yrði til viðameiri aðgerða og boðaði samráð við stjórnarandstöðuna. Nú komu þar engar vísbendingar fram um hvað líklegt væri að fælist í þessum orðum, en vissulega hefur hvarflað að manni síðustu dagana og við þessi orð hæstv. ráðherra að menn séu smám saman að átta sig á hugmynd Kvennalistans frá því í stjórnarkreppunni í haust um samstjórn allra þingflokka. Ekki skal ég segja hversu raunhæf sú hugmynd er nú úr því sem komið er, en það er út af fyrir sig þarflegt að ríkisstjórnin skilji það og viðurkenni að hún hefur ekki nægan styrk ein og sér. Hún verður að taka tillit til þess sem stjórnarandstaðan hefur fram að færa.

Geir H. Haarde Herra forseti. Það er vissulega að mörgu að hyggja í sölum Alþingis þessa dagana og auðvitað margt sem verður undan að láta í þeirri tímaþröng sem hér er. En ég vil leyfa mér að kvarta við hæstv. forseta þessarar deildar undan vinnubrögðum í hv. félmn. deildarinnar og skal ég rekja nokkuð hvað fyrir mér vakir með því. Fundur hafði verið boðaður í hv. félmn. í morgun kl. 11 til að fjalla þar um þau mál sem fyrir nefndinni liggja. Fulltrúar minni hlutans í nefndinni höfðu fallist á að til þess fundar kæmu nokkrir aðilar er gætu orðið nefndinni til leiðbeiningar um þau mál sem þar eru áður en þau yrðu tekin til afgreiðslu. Síðan, eins og öllum deildarmönnum er kunnugt, var boðað til þingflokksfunda í morgun og af þeim sökum var m.a. fallið frá fundi í fjh.- og viðskn. deildarinnar þar sem ég á sæti nú í forföllum annars hv. þm. og auðvitað var út frá því gengið að fundi hv. félmn. yrði frestað og hann boðaður á öðrum tíma þegar öllum hentaði. Mér er nú tjáð, virðulegi forseti, að formaður nefndarinnar hafi einn setið á fundinum með gestum nefndarinnar og átt við þau að vísu óformlegan fund því að fundur í nefndum deildarinnar er ekki löglegur nema þar séu a.m.k. fjórir mættir. En síðan hefur hann falið starfsmanni nefndarinnar að leggja fyrir nefndarmenn drög að nefndarálitum fyrir tveimur málum og beðið þá að rita þar undir. Ég vil lýsa algerri furðu minni á þessum vinnubrögðum og beini því til forseta að hann grennslist fyrir um hverju þetta sætir. Er það svo í þeirri tímaþröng sem þingmenn verða að vinna við um þessar mundir að þetta séu þau vinnubrögð sem eigi að taka upp, að það eigi bara að afgreiða mál utan nefndarfunda og það meira að segja mál sem eru umdeild og menn hafa boðað breytingartillögur við eins og ég gerði í ræðu minni við 1. umr. um annað þeirra mála sem hér er á ferðinni? Er það virkilega svo að forgangsröð ríkisstjórnarinnar sé þannig að mál sem þessi eigi að taka tíma frá umræðum hér í hv. deild um bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar og um tekjuöflunarfrumvörpin og annað það sem hér er á ferðinni og skiptir verulegu máli? Ég mun ekki una þessum vinnubrögðum. Ég geri að sjálfsögðu kröfu til þess að það verði haldinn fullboðaður og eðlilegur fundur í hv. félmn. þar sem okkur nefndarmönnum gefst færi á að ræða við fólk sem boðað hefur verið til fundar við nefndina og að mál séu ekki afgreidd á göngum þingsins eins og þetta er í pottinn búið. Okkur er öllum kunnugt um að þegar mál eru ágreiningslaus hefur nefndarmönnum sem ekki hafa átt þess kost að mæta á nefndarfundi oft verið gefinn kostur á að skrifa upp á nál. Þar er um að ræða mál sem hafa áður verið afgreidd með formlegum hætti og bókuð út úr viðkomandi nefnd. Hér er alls ekki um það að ræða og hér er þar að auki um að ræða mál sem eru, a.m.k. annað að hluta til, ágreiningsmál. Ég lýsi megnustu vanþóknun á þessum vinnubrögðum og óska skýringa forseta á þeim auk þess sem ég krefst þess að þessi mál fái formlega rétta meðferð í þingnefndinni. Við annað verður að sjálfsögðu ekki unað í hv. deild.

Forseti (Kjartan Jóhannsson) Forseta barst vitneskja um þetta mál, reyndar frá hv. 17. þm. Reykv., fyrir hálftíma síðan eða svo. Ég gerði þá þegar ráðstafanir til þess að fá formann nefndarinnar á minn fund. Hann hefur ekki fundist enn þá. Þar mun ég einmitt taka þetta umkvörtunarefni upp við formanninn og koma á framfæri þeim skoðunum sem hv. þm. lét hér í ljós og óska eftir því að mál fái formlega afgreiðslu.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Þau frv. sem hér liggja fyrir til umræðu um efnahagsaðgerðir eru annars vegar lög sem voru sett í þingbyrjun og hins vegar þau lög sem voru sett sl. vor. Í umræðum hefur komið fram að hér á sér stað uppgjör við þessa umræðu á milli fyrrv. stjórnarflokka og þeirra sem nú sitja í stjórn um hvað gerðist í þessum málum og af hverju það stjórnarsamstarf brast. Ég vil ekki blanda mér í þær umræður og tel að þeir flokkar sem þar koma að málum verði að útkljá það sín á milli. Það er okkur óviðkomandi að öðru leyti en því að afleiðingarnar eru þær að núna hefur sest að völdum ríkisstjórn sem hefur ekki þingmeirihluta á bak við sig. Það þýðir að þau frumvörp sem hér liggja fyrir ná ekki fram að ganga í Nd. nema samstarf við stjórnarandstöðuna takist. Nú er það svo að auðvitað erum við, a.m.k. í Borgfl., sammála um að atvinnulífið í landinu gangi og þau hjól sem snúa okkar undirstöðuatvinnugreinum séu á fullri ferð. En það verður að gera með þeim hætti að allir geti verið ánægðir með það og að það séu raunhæfar aðgerðir. Á síðasta þingi vöruðum við í Borgfl. við þeim efnahagsaðgerðum sem voru þá í frammi hafðar, við fjárlögum sem voru afgreidd síðast og við höfum varað við þeirri efnahagsstefnu sem nú hefur verið fylgt. Allar þær ráðstafanir sem hafa verið gerðar í ríkisfjármálum hafa stuðlað að því að svo er komið sem nú er. Því var reyndar lýst yfir að menn vildu að sú spenna sem hefur verið í þjóðfélaginu yrði minni eða félli niður. Afleiðingin er sú að núna er ekki lengur um spennu í þjóðfélaginu að ræða. Það er samdráttur. Þetta er afleiðing af gerðum í ríkisfjármálum, en eitt af því sem ríkisstjórn hverju sinni verður að vita er hvort hún vill hafa spennu í þjóðfélaginu eða, eins og áður var kallað, velmegun. Þetta er ein af þeim leiðum sem hver ríkisstjórn verður að gera upp við sig hvernig hún vill standa að. En það gengur ekki að halda áfram á sömu braut, að auka skatta á sama tíma og það er verið að leggja til aðgerðir til að bjarga atvinnulífinu í landinu. Viðvaranir Borgfl. og okkar þingmanna á þinginu síðast eiga fullan rétt á sér núna. Þá má spyrja hvað menn hafi hugsað til að bæta úr þessu. Við sjáum að ef staða fyrirtækjanna er svo sem talin er, að þau nái ekki endum saman, hlýtur það einnig að vera alveg ljóst að auknir skattar á sömu fyrirtæki eru ekki til að bæta ástandið þannig að þær aðgerðir sem liggja annars vegar fyrir í svokölluðum bráðabirgðalögum og hins vegar í skattafrumvörpum ganga í sitt hvora áttina. Við viljum leggja áherslu á að það verði þá með sama hætti lækkaðir skattar á fyrirtækjum og fólkinu í landinu til þess að það verði meira fjármagn í umferð og fólkið og fyrirtækin hafi meira fé. En öll lagafrumvörp sem hér hafa verið flutt ganga í öfuga átt. Það er ekki rétt á sama tíma og við erum að flytja frv. um viðamiklar björgunaraðgerðir fyrirtækja í sjávarútvegi að ákveða að auka skatta á fyrirtækin. Þetta er stefna sem stangast á. Við í Borgfl. höfum flutt tillögur í Ed. um nokkur atriði sem við teljum vera til bóta á þeim bráðabirgðalögum sem hér liggja fyrir. Ég tel að það mætti vel ígrunda þær örlítið betur því að það er ekki til bóta, eins og hefur komið fram, að hér sé byggt upp eitt kerfið í viðbót við Byggðastofnun þannig að ný Byggðastofnun rísi með þessum bráðabirgðalögum heldur sé eðlilegra að notast við það kerfi sem er þegar til. Það eru mörg ákvæði sem væri hægt að fjalla um hér. Ég vil ekki lengja þessa umræðu mikið um þau sérstaklega, en þó verður að víkja að þeim atriðum sem varða kjarasamninga. Það er nokkuð ljóst að skoðanir eru skiptar um þá hluti. Við höfum lagt til að kjarasamningar séu frjálsir og verkalýðshreyfingin fái samningsréttinn strax, en það eru ekki allir sammála um það í verkalýðshreyfingunni þannig að það er sín hver skoðunin uppi um það. Ég tel að það sé mjög mikilsvert að ef það séu lög í landinu sem heimila frjálsa samninga séu þau virt. Annars er miklu eðlilegra að hafa engin lög í landinu sem heimila frjálsa samninga. Það er mjög mikilvægt að þau lög sem eru í landinu séu virt og ekki sé sífellt verið að skerða þau eins og hefur verið gert æðioft á undanförnum árum. Við þessa umræðu verður ekki hjá því komist að líta á stefnuna í peningamálum og stöðu heimilanna. Hér á hinu háa Alþingi hafa farið fram umræður sem hafa nær eingöngu fjallað um að leggja skatta á heimilin í landinu, leggja skatta á fólkið, en það hefur ekki verið fjallað um á hinu háa Alþingi af hæstv. ríkisstjórn að auðvitað verður fólkið sem býr í landinu að fá auknar tekjur ef það á að leggja á svo mikla aukna skatta. Það er alveg ljóst að staða margra heimila í landinu er mjög bágborin og með auknum sköttum mun sú staða ekki batna. Ég vil enn ítreka þá skoðun mína varðandi eignarskatta sem hafa verið hér lagðir fram svo háir að þeir þekkjast hvergi hærri í heiminum að ég veit um. Á Norðurlöndunum eru þeir smábrot af þessu því mönnum dettur ekki í hug að leggja eignarskatta á með þessum hætti og sérstaklega ekki á íbúðarhúsnæði því að menn hafa gert sér grein fyrir því að íbúðarhúsnæði er enginn skattstofn eins og hér hefur verið fundið út og landshlutum þar að auki mismunað eftir því hvort menn búa í eign sem selst betur eða verr. Þetta er kjarnaatriði. Við hljótum að staldra við það að íbúðarhúsnæði hlýtur að vera fyrst og fremst til að búa í því en ekki til að leggja á skatta. Ég tel að þetta sé hugsanaskekkja hjá þeim sem hafa sífellt verið að auka þessa skatta. Það er svo um allan heim að menn leggja ekki háa skatta á íbúðarhúsnæði. Menn gera sér grein fyrir því að þegar menn hafa eignast íbúðarhúsnæði, þá er það hús sem menn búa í gjarnan til æviloka og tekjur manna vaxa ekkert í hlutfalli við húsin sem þeir búa í. Þeir fá ekkert hærri tekjur þó að þeir búi í verðmætara húsi. Hér er því verið að leggja vitlaust mat á verðmæti og þar að auki er verið að mismuna fólki eftir landshlutum. Þessir hlutir koma inn á aðgerðir í efnahagsmálum á sinn hátt vegna þess að það verður ekki hjá því komist að verði þessir auknu skattar lagðir á til að auka þenslu ríkisins munu þau bráðabirgðalög sem hér eru til að bæta stöðu atvinnuveganna vera gagnslaus því að verkalýðshreyfingin í landinu er nauðbeygð til að krefjast miklu hærri launa en annars væri. Þetta er auðvitað það sem mun gerast. Það mun verða hér allt logandi í verkföllum og kjaradeilum vegna þess að fólkið, hin vinnandi hönd þarf á hærri tekjum að halda. Þá verða fyrirtækin að borga hærri laun og þá erum við komin í sömu stöðu aftur. Það er verið að leika sér að eldinum. Það er verið að ganga í allt aðra átt en eðlilegt er. Ég vil enn minna á að á sama tíma sem á Norðurlöndunum er verið að ganga til móts við skattastefnu Efnahagsbandalagsins um lækkun skatta til þess að fólkið í landinu, fyrirtækin í landinu verði samkeppnishæf við þau fyrirtæki sem eru í Efnahagsbandalaginu, þá er hér verið að ganga í þveröfuga átt og koma því þannig fyrir að samkeppnisaðstaðan verði miklu verri. Þetta eru mikilsverðir hlutir sem við verðum að gera okkur grein fyrir. Hér hefur einnig verið rætt um setningu laga rétt fyrir þingbyrjun, bráðabirgðalaganna, sem hefðu allt eins getað verið borin upp á þinginu. En sannleikurinn er sá að þau voru ekki sett af því að þau hefðu ekki getað verið sett hér á þinginu heldur vegna þess að það var ekki meiri hluti til að setja þau á þinginu. Svo hefur verið reynt að þvæla þessu í gegn með ýmsum hætti. Ég geri ráð fyrir að ríkisstjórnin viti að stjórnarandstaðan mun gjarnan vilja að atvinnuvegirnir gangi vel. En það er ekki sama með hvaða hætti það er gert. Það gengur heldur ekki að ætla að reyna að pressa slík lög í gegn með því að segja eitthvað í þá veru að ef þetta verði fellt sé allt komið í strand. Það verður að vera lýðræðislegur meiri hluti á þinginu fyrir aðgerðum sem þessum. Það er grundvallarspurning þegar við erum að ræða þau lög sem hér liggja fyrir að lýðræði er ekki virt ef það er ekki meiri hluti fyrir lögum sem við erum að setja. Við verðum að horfast í augu við þær staðreyndir að til þess að bráðabirgðalög nái fram að ganga verður ríkisstjórnin annaðhvort að hafa meiri hluta á Alþingi eða ná samningum við stjórnarandstöðuna um að þessi lög verði þannig úr garði gerð að allir geti sætt sig við þau. Ég held að þetta sé kjarnaatriðið í þessum umræðum og því mjög mikilvægt að ríkisstjórnin taki nú af skarið sem allra fyrst og geri annað tveggja: að ná samningum við stjórnarandstöðuna eða tryggja sér aukinn meiri hluta. Það er ekki nema um tvær leiðir að ræða. Annað væri óraunhæft. Og það hlýtur að liggja í augum uppi að ríkisstjórnin verður að horfast í augu við þessar staðreyndir. Við höfum litið á þessi lög mjög gaumgæfilega, eins og ég sagði í byrjun, og þau bera í sér ýmislegt sem við getum ekki samþykkt og teldum að væri hægt að breyta þannig að þau yrðu miklu betri og til bóta fyrir atvinnulífið í landinu. En það verður jafnframt að huga að því að það sé ekki gengið í aðra veru með álagningu aukinna skatta hér á Alþingi þannig að það sem er verið að gera með bráðabirgðalögum og lögum um efnahagsaðgerðir sé eyðilegt með auknum skattaálögum á þinginu á eftir. Þetta er mjög mikilsvert atriði. Það verður auðvitað að hefja til vegs nýja stefnu í efnahagsmálum, nýja stefnu í peningamálum sem felst í aukinni hagræðingu og sparnaði hjá ríkinu en ekki auknum útgjöldum. Þetta eru kjarnaatriði sem hlýtur að verða að líta á í náinni framtíð því að nú höfum við búið við mesta góðæri sem hugsast getur jafnvel frá upphafi lýðveldis hér. Við höfum haft hæsta aflaverðmæti sem um getur í sögunni og tilkostnaður hefur verið tiltölulega lágur hvað varðar olíu, það hefur verið mjög lágt verð á olíu, þannig að ytri aðstæður fyrir þjóðarbúið hafa verið geysigóðar. En þessu hefur verið gloprað niður með rangri stjórnun á peningamálum. Við verðum að taka okkur saman og halda þannig á þessum málum að hægt sé að halda atvinnufyrirtækjum gangandi, heimilunum gangandi og efnahagslífinu gangandi með lægri tilkostnaði á öllum vígstöðvum því að við getum alveg eins átt von á því að olían hækki og þá þýðir það allt upp í 10 milljarða kr. á ári í auknum útgjöldum í innkaupum á olíu. Við getum einnig átt von á því að það verði breytingar á fiskigengd sem við sjáum þegar að er gert ráð fyrir í tillögum sjútvrh. Við verðum því að huga að sparnaði og mæta þessu á þann hátt en ekki með auknum sköttum.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Ég ætla að leyfa mér að ræða það frv. sem hér er til umræðu eða þau frv. bæði sem hér eru á dagskrá því að þau er nú svo náskyld að það er ekki hægt að ræða þetta nema í einu samhengi. Í fyrsta lagi langar mig til þess að minna á það að um það leyti sem síðustu stjórnarskipti urðu skrifaði einn þekktur hagfræðingur í blað að hörðustu efnahagsaðgerðir sem hægt væri að gera um þessar mundir væri að gera ekki neitt og það er nákvæmlega það sem hefur verið gert. Hæstv. forsrh. sagði að þær gengisbreytingar sem hefðu orðið á árinu hefðu ekki leitt til bata í sjávarútvegi. Mér er nú bara spurn hvort maðurinn sé ekki í fílabeinsturni. Ég veit ekki hvernig ástandið væri í sjávarútvegi í dag ef þessar leiðréttingar sem hafa verið gerðar hefðu ekki komið til framkvæmda. Ég byði nú ekki í það. Það væri orðin þokkaleg útreið. Enn fremur fengum við að heyra það hér í ræðu hæstv. forsrh. að eiginfjárstaða fyrirtækja í útflutnings- og samkeppnisiðnaði væri enn þá lakari nú en í september og það væri verið að hefja umfangsmikla vinnu. Ég veit ekki betur en að ríkisstjórnin hafi verið mynduð vegna þess að það lá fullt af staðreyndum á borðinu sem þurfti að taka ákvarðanir um, stór og mikil mál sem ekki var hægt að koma í gegnum síðustu ríkisstjórn. Svo gerist bara ekki neitt. Og nú á að fara að hefja umfangsmikla vinnu og fá fram nýjar upplýsingar. Hvernig er þá með þessar gömlu upplýsingar sem byggðust á því sem voru forsendur fyrir myndun stjórnarinnar? Var ekki hægt að stjórna út frá þeim upplýsingum? Ef eiginfjárstaðan hefur rýrnað hjá þessum 29 fyrirtækjum sem hæstv. forsrh. minntist á, úr 11% niður í 3%, hvað er hún þá orðin í dag? Og hvað á lengi að halda áfram að fara ránshendi um eigið fé undirstöðufyrirtækja landsmanna? Enn fremur sagði hæstv. forsrh. að gengisfelling hefði komið að litlum notum, kæmi að litlum notum nú og í skammam tíma. Mig langar til að nefna hér tvær staðreyndir. Fyrirtæki sem flytur út vöru og skuldar 1000 dollara, það skuldar líka 1000 dollara eftir gengisfellingu ef við erum að tala um gjaldeyri. Og ef það framleiðir líka fyrir 1000 dollara, hver er þá breytt staða eftir gengisfellingu? Breytt staða eftir gengisfellingu er sú að einingarkostnaður á kostnaði innan lands hefur lækkað og þar af leiðandi hafa afkomumöguleikar fyrirtækisins batnað. En staða fyrirtækisins vegna þess að það framleiðir á erlenda markaði er auðvitað óbreytt gagnvart skuldum þó svo að bókhaldsleg staða tímabundið kunni eitthvað að hafa breyst vegna þess að bókhaldið er í íslenskum krónum. Það er bara allt annað mál. Menn hafa lýst því sem svo að hér sé verið að gera einhverjar stórkostlegar aðgerðir með því að bjóða mönnum lán í staðinn fyrir rán, eins og ég vil orða það. Atvinnutryggingarsjóður. Það hljómar ákaflega fallega. Það hljómar þannig að það sé verið að tryggja atvinnu. En í mínum huga hafa þessar skuldbreytingar, sem þar eru að fara fram, farið fram í sjávarútvegi oft áður og verið hægt að gera þær í Fiskveiðasjóði, bankakerfinu og Byggðasjóði. Af hverju var það ekki hægt núna? Af hverju voru þessar lánastofnanir flestar allt í einu orðnar svona ómögulegar? Ég skil það ekki. Það þurfti nýtt nafn: Atvinnutryggingarsjóður. Það sem raunverulega er verið að gera er að það er bara verið að taka til í eldhúsinu, ef það mætti orða það svo. Það er verið að færa til í hillum. Í staðinn fyrir að skulda í skammtímaskuld, þá skuldar þú í langtímaskuld. Og hver er breytt staða fyrirtækisins rekstrarlega? Hún er alls óbreytt nema hvað greiðslubyrðin hefur lækkað. Það bætir ekki rekstrarstöðu fyrirtækisins til þess að borga niður lánin. Hún er alveg óbreytt, því gengisskráningin er grundvallaratriði. Það eru til lög um gengisskráningu. Ég geri alveg ráð fyrir því að hæstv. ríkisstjórn sé kunnugt um það. Gengi krónunnar á að skrá þannig að afkoma útflutningsgreinanna sé tryggð og jafnvægi sé í viðskiptum við útlönd. Hæstv. ríkisstjórn og viðskrh. geta því ekki skráð gengi krónunnar einhvern veginn, af því bara, út í loftið þó svo að þeir komist upp með það um þessar mundir. Við sjáum líka miklar hugmyndir um skattahækkanir á fólk og fyrirtæki. Það á bara að senda fógetann á liðið eins og ástandið er í atvinnulífinu og ná inn auknum tekjum í ríkissjóð með fógetavaldi. Það er von að talað sé um þjóðargjaldþrot með þessar hugmyndir. Þjóðin er ekkert gjaldþrota, en íslenskur sjávarútvegur er mjög illa staddur vegna þess að ríkissjóður Íslands hefur færst allt of mikið í fang undanfarin ár og of hratt. Það er ekkert endilega verið að tala um að það eigi að skera niður á sjúklingum, eins og menn segja alltaf þegar verið er að fjalla um þessi mál, það á ekkert endilega að byrja þar. Það er hægt að fresta opinberum framkvæmdum, lengja framkvæmdatímann. Það er hægt að spara, t.d. með útboðum og einkavæðingu, selja ríkisfyrirtækin. Það er ósköp einfalt að setja upp plön um skattahækkanir og ætla sér að ná tekjum í kassann. En einhvers staðar stendur skrifað: Skipstjóri vill sigla, en byr hlýtur að ráða. Það er auðvitað takmörkuð auðlind, skattstofn ríkisstjórnarinnar ef þannig mætti að orði komast. Allt hefur átt að vera svokallaðri frjálshyggju að kenna. Það fá menn stundum að heyra. Ég veit ekki betur en að grundvallaratriði allra vestrænna þjóða sé frjálsræði, trúfrelsi, tjáningarfrelsi og athafnafrelsi, allt saman tóm frjálshyggja. Er ekki bara ómögulegt að búa hérna vestan megin í allri þessari frjálshyggju? Meira að segja Gorbatsjov og kommúnistarnir í Kreml ætla að leyfa erlendum fyrirtækjum að reka fyrirtæki í meirihlutaeigu í Rússlandi á næsta ári þó að það virðist nú vefjast fyrir sumum hér á Íslandi að leyfa erlendum fyrirtækjum að fjárfesta t.d. í stóriðju svo að dæmi séu nefnd. Ég held að það sé ekki frjálsræðið sem er að fara með þessa þjóð, það er stjórnlyndið, það er ríkissjóður Íslands. Hann hækkar skatta. Hugmyndir eru núna t.d. um að hækka skatta og hugmyndir eru um að taka aukin lán. En það er aldrei spurt að því: Hvað þolir atvinnulífið að skattar geti verið háir? Hvað þolir fólkið í landinu mikla skatta? Hvað má ríkissjóður Íslands taka mikið að láni án þess að sprengja vextina í háaloft og í himinhæðir? Þessara spurninga er aldrei spurt, heldur er bara vaðið áfram, útgjöldin sett í svimandi hæðir, lán eru tekin bæði erlend og innlend og svo þegar afleiðingarnar koma fram í háum vöxtum og óðaverðbólgu, þá er það allt saman einhverri frjálshyggju að kenna. Sér eru nú hver vísindin! Af hverju lokar hæstv. ríkisstjórn þá ekki þessum fjármagnsmörkuðum sem eru til ef þetta er svona ómögulegt? Er þetta bara eitthvað til þess að tala um? Þarf ekki að stjórna samkvæmt sannfæringu sinni ef þetta er allt saman svona ómögulegt? Hvernig eru fjármagnsmarkaðir t.d. í Svíþjóð? Hvernig er með fjármagnsmarkaðina í Svíþjóð eða annars staðar á Norðurlöndunum? Er frjálshyggjan að drepa hina Norðurlandabúana? Það væri gaman að fá svar við þeirri spurningu. Það sem ég hef orðið vitni að þessar fáu vikur sem ég hef setið hérna á Alþingi gefur ekki fallega mynd um framkvæmdarvaldið á Íslandi, þar sem hugmyndir eru núna um rányrkjustefnu í eigið fé atvinnufyrirtækja Íslendinga, sérstaklega í útflutnings- og samkeppnisiðnaði. Það getur ekki leitt til annars en skertra lífskjara í landinu. Ég verð að segja það að ég hlýt að lýsa andstyggð minni á þessum sýndarmennskusjónleik sem maður hefur orðið vitni að hér þessa viku, þar sem alltaf er verið að reyna að telja fólki trú um það í fjölmiðlum landsins að verið sé að gera einhverjar stórkostlegar ráðstafanir og Atvinnutryggingarsjóður, sem tryggir atvinnu, er að breyta skuld úr þessum stað í hinn stað. Hverju breytir það? Það var til nóg af bankastofnunum í landinu fyrir. Það breytir ekki neinu hvort þú skuldar hér eða þar. Skuld er skuld, hvar sem hún er. Og að vera að lána fyrirtækjum t.d. erlent fé núna á röngu gengi, það kalla ég bara tilraun til þess að kyrkja fyrirtækin, því það kemur að því að það þarf að breyta gengi krónunnar. Og eiga þá fyrirtækin bara að fá skell af því að þau hafa neyðst til þess að taka lán vegna þess að þau eiga engra kosta völ?

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Hér er til umræðu frv. til l. um aðgerðir í efnahagsmálum sem er 20. mál Alþingis. Þetta mál hefur verið til umræðu, umfjöllunar og afgreiðslu í hv. Ed. og hefur þá fylgt 8. máli þingsins, sem er mjög skylt þessu máli sem hér er til umræðu. Það er eðlilegt að umræður um þessi tvö mál tengist með ýmsum hætti og það er jafnframt afar eðlilegt að umræður verði um stefnu eða stefnuleysi hæstv. ríkisstjórnar þegar þessi mál eru til umræðu því að þessi staðfestingarmál á bráðabirgðalögum eru í raun frumvörp sem lýsa svokölluðum fyrstu aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar, þeim aðgerðum sem farið var af stað með í upphafi og áttu að gagnast atvinnuvegum þjóðarinnar með þeim hætti að ekki stefndi í atvinnuleysi og lokun atvinnufyrirtækja um land allt. Það er full ástæða til þess að rifja það upp, virðulegur forseti, að núv. ríkisstjórn er mynduð eftir að stjórnarflokkar fráfarandi ríkisstjórnar komu sér ekki saman um þau úrræði sem grípa skyldi til til þess að koma til móts við eðlilegar þarfir atvinnuveganna vegna versnandi árferðis á þessu ári og síðasta ári. Það er full ástæða til þess, virðulegur forseti, að rifja það upp að meginágreiningurinn, efnislegi ágreiningurinn sem var fyrir hendi í fyrrv. hæstv. ríkisstjórn, stóð kannski fyrst og fremst um það að einn stjórnarflokkanna þáverandi, Sjálfstfl., vildi fremur beita svokölluðum almennum aðgerðum sem lýstu sér þá fyrst og fremst í breytingum á gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendri gjaldmynt, en hinir þáv. stjórnarflokkar lögðu meiri áherslu á að halda genginu stöðugu en beita þess í stað millifærslum til þeirra útflutningsgreina sem verst voru settar. Ég tel að ágreiningurinn sem varð á milli þáv. stjórnarflokka hafi í reynd verið þessi, fyrst og fremst, þegar talað er um efnislegan ágreining. En ég fer ekki dult með það að ástæðan fyrir því að sú ríkisstjórn gat ekki starfað lengur var sá draugagangur sem var í þáv. ríkisstjórn og lýsti sér í því að einn flokkurinn fyrst og fremst og þá kannski fyrst og fremst formaður þess stjórnmálaflokks, hæstv. forsrh., virtist hafa vaxandi áhuga á því að tengjast fremur svokölluðum félagshyggjuflokkum og reyna með nýjum lausnum að ná tökum á þeim vandamálum sem upp höfðu komið í þjóðfélaginu. Það bar nokkuð á þessu snemma á þessu ári. Síðan fóru þessi viðhorf hæstv. forsrh. að blasa betur við og loks gat hann ekki lengur setið á strák sínum þegar halla fór á septembermánuð og kom þeim viðhorfum til skila til íslensku þjóðarinnar með hjálp ákveðinna blaða sem gefin eru út hér í bæ að líklega þyrfti að grípa til félagshyggjuúrræða ef vel ætti að fara. Þegar síðan hæstv. forsrh. hafði tekist að sprengja fyrrv. ríkisstjórn og ná saman nýrri stjórn --- sem reyndar var gert með þeim einkennilega hætti að hæstv. forsrh. fékk umboð til þess að mynda meirihlutastjórn, en niðurstaðan varð sú að mynduð var ríkisstjórn sem ekki var a.m.k. á yfirborðinu hægt að sjá að hefði starfhæfan meirihluta á Alþingi, en sú stjórn var sögð styðjast við svokallaða huldumenn sem lífgjafi hæstv. ríkisstjórnar, hv. þm. Stefán Valgeirsson, sagðist hafa gott samband við. Í fáum orðum, virðulegi forseti, kom síðan fram í svokallaðri stefnuræðu hæstv. forsrh. að í raun hefði mistekist að ná tökum á vanda atvinnuveganna vegna þess að frjálshyggjan hefði komið í veg fyrir það að hægt væri að grípa til eðlilegra og æskilegra úrræða. Þegar þeir sem hlustuðu á hæstv. forsrh. flytja ræðu sína, svokallaða stefnuræðu, hér á hinu háa Alþingi reyndu að rýna í það í þeirri ræðu hvað það væri sem hæstv. forsrh. kallaði frjálshyggju var það einkum tvennt sem nefnt var til sögunnar. Annars vegar voru það svokallaðir verðbréfasjóðir, grái markaðurinn eins og hæstv. forsrh. kallaði þessa sjóði og starfsemi þeirra, og hins vegar vextirnir sem gefnir voru frjálsir í hendur bankakerfinu og öðrum í valdatíð ríkisstjórnar hæstv. forsrh. sem varð til árið 1983 og starfaði til 1987. Eitt það helsta og markverðasta sem sú ríkisstjórn náði fram var að breyta að miklu leyti fjármagnsmarkaðinum, sérstaklega á sviði peningamála, vaxtamála, annars vegar, og með því að setja löggjöf um svokallaða verðbréfasjóði sem var sú fyrsta sinnar tegundar hér á landi og þurfti auðvitað að lagfæra hana innan nokkurra mánaða. Þetta voru kannski helstu afrek þeirrar ríkisstjórnar þótt auðvitað megi margt tína til og það er kannski kominn tími til að hæstv. forsrh. sé þakkað það að hafa á sínum tíma haft þann skilning á frjálshyggjunni sem hann kallar svo að hafa beitt sér fyrir þessum umbreytingum á íslenska fjármagnsmarkaðinum. En síðan, nokkrum mánuðum eftir að hann hvarf úr forsætisráðherrastól, varð utanrrh. og tók sér bólfestu þar í fílabeinsturni, brá svo við að allt sem aflaga hafði farið var frjálshyggjunni að kenna. Maður gat reyndar haldið þegar maður hlustaði á hæstv. núv. forsrh. að það væri frjálshyggjunni að kenna að verð hefði lækkað í Bandaríkjunum, það væri frjálshyggjunni að kenna hvernig hitastigið væri í sjónum því að eins og hann talaði um þessa blessuðu frjálshyggju virtist allt illt frá henni komið. Nú veit ég ekki hvort hæstv. ráðherra er sammála mér um það hvað frjálshyggja sé. Það er nú einu sinni þannig að þeir tala mest um Ólaf konung sem ekki hafa heyrt hann eða séð, en eins og hæstv. forsrh. lýsir frjálshyggjunni beinist hún einkum að þeim tveimur þáttum sem ég hef nefnt hér í minni ræðu. Nú skulum við aðeins nokkur andartök líta út fyrir landsteinana og skoða það efnahagsumhverfi sem þar ríkir í helstu viðskiptalöndum Íslendinga, helstu nágrannalöndum, í þeim löndum sem við berum okkur gjarnan saman við. Sumir kalla þau vestræn lýðræðisríki. Við getum talað um þjóðirnar í Evrópu sem eru í EFTA og Efnahagsbandalaginu. Þegar fjármagnsmarkaðurinn er skoðaður í þessum löndum kemur í ljós að Íslendingar hafa smám saman, þar á meðal undir forustu hæstv. forsrh., verið að fikra sig inn á þær brautir sem þar eru farnar í þessum málum. Og hvers vegna skyldi þetta hafa verið gert? Jú, svarið liggur nokkuð í augum uppi þegar þess er gætt að hjá þessum þjóðum eru lífskjörin einna best í heiminum. Stundum hafa menn reynt að svara þeirri spurningu, hvers vegna lífskjör séu betri fyrir vestan járntjald en fyrir austan. Er fólkið eitthvað öðruvísi? Er jarðvegurinn eitthvað öðruvísi? Eða getur verið að kerfið sjálft sé með þeim hætti að annars vegar lami það frumkvæðiskraft einstaklinganna, en hins vegar örvi það atvinnustarfsemina? Og ég tel að langflestir sem um þessi mál hafa fjallað séu sammála um að í megindráttum snúist þetta mál um það að fyrir austan járntjald hefur það gerst að miðstýringin, að handaflsaðferðin hefur verið látin ráða með þeirri niðurstöðu að í raun eru lífskjör þar miklu lakari en þar sem frelsið er meira. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur það að ríkisstjórnir á Vesturlöndum, þar á meðal sósíalistaríkisstjórnir eins og nú starfa í Svíþjóð og Noregi, Frakklandi og víðar, hafa sannfærst um það að frelsi á fjármagnsmarkaði er eitt af þeim undirstöðuatriðum sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að hægt sé að ná þeim efnahagslega árangri sem skilar sér í bættum lífskjörum þjóðanna. Þetta er staðreynd sem er óhrekjanleg og nú er svo komið að jafnvel austur í Sovétríkjunum þar sem vinur hæstv. forsrh., Gorbatsjov, sá sem samdi á sínum tíma bók sem hæstv. forsrh. hefur mikla unun af að lesa og jafnvel auglýsa, er farinn að hafa skilning á því að líklega sé kerfið á Vesturlöndum ekki svo slæmt að ekki megi nokkuð af því læra. Og hann hefur lýst því yfir, sá ágæti maður, að að því sé stefnt að rúblan geti verið skráð á alheimsmörkuðum fyrir árið 2000 og að fjármagnsmarkaðurinn í Sovétríkjunum þurfi að taka þeim breytingum að hann gangi í átt til þess kerfis sem ríkir nú á Vesturlöndum. En hér uppi á Íslandi sest að völdum ríkisstjórn sem lýsir því yfir að allt þetta, allt þetta starf sem hefur átt sér stað á Vesturlöndum, þetta frelsi á fjármagnsmarkaði, þetta frelsi í efnahagsmálum, sé líklega á misskilningi byggt og það stafi í raun og veru allt illt frá því að íslenska ríkisstjórnin á sínum tíma, reyndar undir forustu hæstv. forsrh., stóð að því að breyta lánsfjármarkaðinum, fjármagnsmarkaðinum, efnahagsmálum, í átt til þessa frjálsræðis. Það hlýtur að vera krafa þeirra sem taka þátt í stjórnmálalegri umræðu að fá betri skýringar en gefnar hafa verið hjá hæstv. forsrh. á þeirri stefnubreytingu sem nú hefur átt sér stað. Äuðvitað kemur engum á óvart að Alþb. hafi þá stefnu að vilja stjórna með miðstýringu og handafli. Það kemur hins vegar á óvart að flokkur sem kennir sig, a.m.k. erlendis, við frjálslyndi, og ég veit að hæstv. forsrh. er gjörkunnugur þeim alþjóðlegu samtökum sem frjálslyndir hafa myndað því að Framsfl. er einn þeirra flokka, og undir forustu hæstv. forsrh. skuli nú kúvenda svo mjög í þessum efnum. Mig langar til þess að spyrja hæstv. forsrh. að því hvort hann hafi í viðtölum við þá stjórnmálaforingja í Vestur-Evrópu, sem hann hittir reglulega, spurt þá að því hvort meira frelsi á fjármagnsmarkaði, eins og tekið var upp á Íslandi, geti verið ástæðan fyrir þeim óförum sem hafi átt sér stað hér á landi, hvort hann hafi spurt þá að því hvort þeir mundu vera tilbúnir til þess að söðla um og færa kerfið í þeirra löndum í átt til þess sem hæstv. forsrh. reynir hér á landi. Ef marka má þá stefnu sem þessir flokkar fylgja þar sem þeir ráða ríkjum hygg ég að svör þeirra yrðu neikvæð. Þetta eru auðvitað undirstöðuatriði. Þetta eru kannski þau pólitísku stefnumál sem tekist er á um í þessu þjóðfélagi þessa stundina. Eigum við að hverfa frá frjálsræðisstefnunni og til handaflsstefnunnar, til haftabúskapar, til sósíaliskrar stefnu eins og hún var rekin á millistríðsárunum og skömmu eftir stríð, eða eigum við að halda áfram á þeirri braut sem við höfðum markað fyrir nokkrum árum síðan og var mörkuð vegna þess að við töldum þá, og sumir telja enn að hún leiði til þeirrar niðurstöðu að lífskjör batni hér á landi. Þegar Sjálfstfl. sagði á lokadögum síðustu ríkisstjórnar að hann vildi ekki standa að mjög miklum millifærslum en fremur beita gengismálunum byggðist það á því meginsjónarmiði að millifærslur mismunuðu atvinnuvegunum auk þess sem þær væru aðeins bráðabirgðaúrræði því að millifærslur þýða ekkert annað en það að peningar eru teknir af einum og færðir yfir til annarra. Ég skal viðurkenna það að Sjálfstfl. og formaður hans lögðu sig fram um að ná samkomulagi í þeirri ríkisstjórn. Það var gert með því að taka tillit til óska og tillagna annarra stjórnmálaforingja sem áttu aðild að þeirri ríkisstjórn og meira að segja gengum við svo langt í Sjálfstfl. að fallast á nokkrar millifærslur ef hægt væri að hreyfa gengið meira til en tillögur Framsfl. og Alþfl. gerðu ráð fyrir. Það tókst ekki og því fór sem fór eins og öllum er í fersku minni. Það lá mjög mikið á hjá hæstv. ríkisstjórn á fyrstu dögunum. Hæstv. forsrh. var óþreytandi í fjölmiðlum að lýsa því að ekki mætti bíða. Það yrði að gera ráðstafanir strax til þess að bjarga atvinnuvegunum. Og fyrstu aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar miðuðust við það að sjávarútvegurinn væri ekki að meðaltali rekinn með halla. Allar fyrstu aðgerðirnar miðuðu að þessu og því var lýst yfir að með þeim aðgerðum mætti reikningslega sjá að sjávarútvegurinn væri rekinn á núlli eins og stundum er sagt. Það er þess vegna ekki úr vegi, virðulegur forseti, að rifja upp í örstuttu máli hverjar þessar fyrstu aðgerðir voru. Ég hef nefnt það fyrr í minni ræðu að hæstv. ríkisstjórn tók erlent lán að fjárhæð 800 millj. kr. Það lán var að vísu ekki tekið í einu lagi heldur átti að takast smám saman fram til næsta vors. Þessir fjármunir voru síðan lánaðir Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins og áttu að standa undir útgreiðslum sjóðsins til þess að hækka verð til framleiðenda. Skömmu eftir að útgáfa bráðabirgðalaganna átti sér stað stóð hæstv. sjútvrh. í pontu á þingi Farmanna- og fiskimannasambandsins og lýsti því yfir, gagnstætt því sem maður gæti haldið miðað við texta bráðabirgðalaganna, að þessi lán yrðu ekki endurgreidd af hálfu Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins. Þetta þýðir m.ö.o., virðulegur forseti, að hér var um hreina lántöku ríkissjóðs að ræða. Þetta þýðir að fyrstu aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar miðuðust við það að auka erlenda lántöku ríkissjóðs til þess að greiða með útflutningsstarfsemi landsmanna. Allir hljóta að sjá að slík stefna boðar ekki gæfu. Það getur ekki verið mögulegt fyrir þjóð sem stundar fiskveiðar og fiskvinnslu í jafnstórum stíl og Íslendingar að tekin séu erlend lán til þess að borga með þeirri vöru sem við flytjum út, einfaldlega vegna þess að það blasir við að gengi íslensku krónunnar er of hátt skráð. Ég ætla, virðulegur forseti, að bíða með það að ræða um Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina þar til við ræðum það frv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum sem um það mál fjallar og er á dagskrá þessa fundar. Mig langar hins vegar til þess að spyrja hæstv. forsrh., jafnvel þótt aðeins hafi heyrst um það mál í blöðum, hvort gengið hafi verið frá niðurgreiðslum á ull til ullariðnaðarins og hvernig afkoma fyrirtækja í ullariðnaði hafi breyst vegna þessa opinbera stuðnings. Ég rifja það upp að ætlunin var að þetta gæti bætt afkomu fyrirtækja í ullariðnaði um 5% af tekjum. Ég vil í þriðja lagi, virðulegur forseti, spyrja hæstv. forsrh. að því hvort ekki sé rétt hjá mér að eitt af því sem átti að koma fiskvinnslu og sjávarútvegi á núllpunkt hafi verið að lækka raforkuverð til fiskiðnaðar, einkum og sér í lagi til þeirra fyrirtækja þar sem um jafna sólarhrings- og ársnotkun væri að ræða. Mig minnir, af þeim gögnum sem ég sá á þeim tíma, að gert væri ráð fyrir þessu í útreikningum hæstv. ríkisstjórnar. Á þeim tíma var talað um 25% lækkun. Mér er sagt nú að þetta mál sé í nefnd á vegum hæstv. ríkisstjórnar. Nú þremur mánuðum síðar er málið í nefnd hæstv. ríkisstjórnar, og mér hefur skilist á svörum hæstv. iðnrh. að hér sé mikið vandamál á ferðinni því að hæstv. ríkisstjórn hafi allt í einu uppgötvað það að ef á að lækka verð á einum þá þurfi að hækka verð á öðrum, nema hæstv. ríkisstjórn ætli enn að auka erlendar lántökur með því að greiða minna af erlendum lánum til baka en efni stóðu til fyrir þessa breytingu.

Þar sem nú er runninn upp tími þingflokksfunda vill forseti í fyrsta lagi vekja athygli hv. ræðumanns á því og jafnframt geta þess að ætlunin mun vera að fresta fundi til kl. hálfníu, þ.e. vegna þingflokksfunda til kl. sjö og vegna matmálstíma til kl. hálfníu og þess vegna gefa hv. ræðumanni kost á að gera hlé á ræðu sinni ef hann kýs svo, ella ljúka ef hann vill það og á stutt eftir. En annars eru fjórir hv. þm. á mælendaskrá.

Virðulegur forseti. Ég hafði rétt lokið mínum inngangsorðum. Ég kýs því að gera hér hlé á ræðu minni. --- Fundarhlé. Virðulegur forseti. Ég var þar kominn máli mínu að ég var að fjalla um nokkur atriði í svokölluðum fyrstu aðgerðum hæstv. núv. ríkisstjórnar og hafði fyrir hlé rætt nokkuð um raforkuverð til fiskiðnaðar og beint fsp. til hæstv. forsrh. um það mál, bent á að það hefði komið í ljós sem sjálfsagt flestir vissu að ekki verður hægt að lækka raforkuverð til sumra notenda nema hækka til annarra ef ekki á að vera hætta á því að orkuöflunar- og orkudreifingarfyrirtæki verði rekin með halla sem þýðir m.ö.o. að erlendar lántökur aukast umfram það sem áætlað hafði verið. Í því sambandi er kannski rétt að minna á að samkvæmt fyrstu aðgerðum hæstv. ríkisstjórnar eiga gjaldskrár fyrirtækja á vegum ríkis eða sveitarfélaga að gilda óbreyttar til 28. febr. 1989. Nú hefur komið í ljós á undanförnum dögum að fyrirtæki, eins og orkufyrirtæki, eru rekin með stórkostlegum halla, þannig að augljóst verður að um talsverða hækkun á gjaldskrá verður að ræða 28. febr. eða dagana þar á eftir. Í ríkissjónvarpinu í kvöld og sjálfsagt í öðrum fjölmiðlum var jafnframt sagt frá niðurstöðu starfshóps sem kannaði málefni Ríkisútvarpsins. Þar kom fram að ætlunin er, og að manni skildist lá fyrir samþykkt hæstv. ríkisstjórnar þar að lútandi, að hækka gjaldskrá Ríkisútvarpsins um 20--30% hinn 1. mars nk. Þetta er táknrænt fyrir það sem gerist þegar verðlagi er haldið niðri. Það hleðst upp eins konar uppistöðulón og þegar löggjöf um bann við verðlagshækkunum fellur úr gildi má búast við stórkostlegum verðbreytingum og gífurlegri verðbólguholskeflu. Frv. sem hér er til umræðu fjallar m.a. um launastöðvun og talsverður tími hefur farið í það í hv. Ed. að ræða um þau lagaákvæði í frv. sem fjalla um kjarasamninga. Hæstv. ríkisstjórn, undir forustu hæstv. forsrh., breytti bráðabirgðalögunum í hv. Ed., þannig að niður var felld 2. mgr. 4. gr., en hún hljóðaði svo, með leyfi forseta: ,,Verkbönn, verkföll, þar með taldar samúðarvinnustöðvanir, eða aðrar aðgerðir sem ætlað er að knýja fram aðra skipan kjaramála en lög þessi mæla fyrir um, eru óheimilar.`` Með því að fella þetta ákvæði úr gildi var gefið í skyn að nú gætu aðilar hafið kjarasamninga. Það urðu því æðimikil vonbrigði þegar í ljós kom að í raun hefðu bráðabirgðalögin frá því í maí aldrei bannað mönnum og samtökum að ræða sín mál, og eftir stóð sú staðreynd að samningarnir gilda a.m.k. fram til 15. febr. og óheimilt er að semja um kjaraatriði samninga nema að þau taki gildi eftir 15. febr. Og að sjálfsögðu eru verkbönn, verkföll og samúðarvinnustöðvanir óheimilar samkvæmt eðli máls. Vegna þeirrar óvissu sem skapaðist af þessum sökum ákvað Sjálfstfl., sem í upphafi bar ábyrgð á þessum lögum ásamt Framsfl. og Alþfl., að styðja þær tillögur sem fram höfðu komið í efri deild, annars vegar frá Kvennalistanum og hins vegar frá Borgfl., um að fella úr gildi launastöðvun um leið og bráðabirgðalögin tækju gildi að lokinni samþykkt Alþingis, en það þýðir að kjarasamningar komast í gildi á ný. Þetta hefur að sjálfsögðu það óhagræði í för með sér, sem öllum er kunnugt um, að kjarasamningar gilda til misjafnlega langs tíma, en það er einmitt eðli kjarasamninga að slíkt gerist. Hæstv. ríkisstjórn og talsmenn hennar hafa gert mikið veður út af þessu. Þeir hafa bent á að með þessu sé verið að mismuna samningsaðilum á vinnumarkaðinum en geta þess ekki að þegar hæstv. ríkisstjórn var mynduð breytti hún ákvæðum í bráðabirgðalögum ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar á þá lund að í stað þess að kjarasamningarnir giltu til 10. apríl 1989, sem var sú dagsetning sem Verkamannasambandið stóð fyrir að sett yrði í kjarasamninga --- svokallaðir Akureyrarsamningar gilda til þess tíma --- var þessu ákvæði breytt í 15. febr. 1989. Með því hafði hæstv. ríkisstjórn sjálf sett inn lagaákvæði sem augljóslega urðu til þess að samningstíminn varð misjafn. Það er þess vegna harla einkennilegt að hlusta á það frá hæstv. ríkisstjórn að hún nú segi að stjórnarandstaðan geti ekki verið þekkt fyrir að flytja slíka brtt. á rökum sem gilda alveg jafn vel gegn þeirri breytingu sem hæstv. ríkisstjórn stóð að þegar hún tók við völdum. Auðvitað eru á þessu skýringar sem nú hafa komið fram. Það kemur nefnilega í ljós að þessum ákvæðum var breytt vegna kröfu einstakra stjórnarliða og hæstv. ríkisstjórn hefur ekki sterkari stöðu á Alþingi Íslendinga en svo að hún verður að halda í hvert og eitt atkvæði stjórnarliða. Það hefur talsvert verið rætt um hvort hæstv. ríkisstjórn sé meirihlutastjórn í þeim skilningi að hún sé starfhæf meirihlutastjórn. Hæstv. ríkisstjórn hefur boðað til samningaviðræðna við stjórnarandstöðuna til þess að ræða hugsanlegar breytingar á fyrirliggjandi frv. sem nú eru til umfjöllunar á hinu háa Alþingi. Þegar þær viðræður höfðu farið fram tvisvar sinnum og í ljós kom að stjórnarandstöðuflokkarnir stóðu fast á sínum sameiginlegu brtt. í efri deild hafði hæstv. ríkisstjórn ekkert meira við stjórnarandstöðuna að tala. Það hefur komið í ljós frá því að síðari fundur stjórnar og stjórnarandstöðu var haldinn í dag að væntanlegur varaformaður Borgfl. hefur upplýst í sjónvarpsviðtali að Borgfl. muni standa að þeim brtt. sem þeir fluttu í efri deild og ef um samstarf hæstv. ríkisstjórnar og Borgfl. eigi að vera að ræða hljóti hæstv. ríkisstjórn að taka upp stjórnarmyndunarviðræður við Borgfl., líkt og gert var þegar hæstv. ríkisstjórn var mynduð fyrr á þessu hausti. Þetta er athyglisvert því að með þessari yfirlýsingu er því lýst yfir að borgaraflokksþingmenn hv. muni standa með þeim tillögum sem þeir sjálfir fluttu í efri deild og standa að þeirri stefnu sem þeir mörkuðu þar. Hins vegar sýnist hæstv. ríkisstjórn hafa eitthvað það uppi í erminni sem gefur til kynna að þeir geti náð þessu lagafrv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum fram án atbeina ríkisstjórnarinnar einnar. Svo mikill var viljaskortur hæstv. forsrh. og annarra talsmanna ríkisstjórnarflokkanna á fundi með stjórnarandstöðunni í dag, að gera verður ráð fyrir að huldumennirnir séu u.þ.b. að koma í ljós. Ég ætlast ekki til þess að hæstv. forsrh. staðfesti þetta eða ekki. Auðvitað hlýtur hæstv. ríkisstjórn í sinni veiku stöðu að reyna að koma fram málum. En ég verð að álykta sem svo að loknum þessum sameiginlega fundi í dag að ríkisstjórnin hæstv. hafi tekið þá ákvörðun að ekki sé hægt að ganga að málamiðlunartillögum stjórnarandstöðunnar. Ég segi, virðulegur forseti, málamiðlunartillögum því að einungis var um að ræða að fallast á þær tillögur sem stjórnarandstöðuflokkarnir voru sammála um. Þær tillögur snúa annars vegar að svokölluðum Atvinnutryggingarsjóði og hins vegar að kjarasamningum. Ég ætla ekki frekar að ræða um það að sinni. Þegar hæstv. ríkisstjórn boðaði sínar fyrstu aðgerðir var það eitt meðal þeirra atriða sem þá voru nefnd að lækka skyldi raunvexti. Með leyfi forseta var sagt í málefnasamningi: ,,Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir 3% lækkun meðalraunvaxta á spariskírteinum og öðrum skuldabréfum ríkissjóðs í samningum við innlánsstofnanir og lífeyrissjóði.`` Þetta loforð var síðan reiknað inn í rekstrargrundvöll útgerðar og fiskvinnslu til þess að bæta afkomu þessara greina. Nú hefur það komið í ljós að þetta hefur ekki átt sér stað nema að mjög litlu leyti. Raunvextir hafa lækkað kannski um hálft prósentustig en ekki þrjú prósentustig. Og það sem meira er, ríkisstjórnin hæstv. lofaði því að þetta kæmi til framkvæmda á næstu vikum. Staðreyndin er sú að vextir á ríkisskuldabréfum og spariskírteinum ríkissjóðs hafa lækkað mjög lítið, ekki nema brot af þessu sem hér er lýst yfir, og ýmsir bankamenn, þar á meðal bankastjóri Búnaðarbankans, banka hv. þm. Stefáns Valgeirssonar, hafa lýst því yfir að ekki komi til greina að lækka vexti frekar, enda séu bréfin óseljanleg. Í svari sem hæstv. fjmrh. gaf við fsp. minni um þetta atriði kom í ljós að birgðir í spariskírteinum eru nú tæplega 2000 millj., og sumir bankanna, þar á meðal sumir ríkisbankanna, selja eða ætla sér að selja spariskírteinin með afföllum sem þýðir auðvitað ekkert annað en það að það er verið að bjóða betri ávöxtunarkjör. Sú litla raunvaxtabreyting sem átti sér stað hefur þannig ekki orðið virk því að skuldabréfin seljast ekki. Ég spyr hæstv. forsrh. að því hvernig hæstv. ríkisstjórn ætli að standa við kannski eitthvert veigamesta loforð sem hæstv. ríkisstjórn gaf, en það sneri einmitt að lækkun raunvaxta um 3%. Ég vil jafnframt spyrja hæstv. forsrh. um lánskjaravísitöluna. Það er ljóst að hæstv. forsrh. lagði mjög mikið upp úr því, bæði í síðasta stjórnarsamstarfi og einkum í því sem nú á sér stað, að breytingar yrðu gerðar á lánskjaravísitölunni. Að vísu fór nokkuð á milli mála hver hafði beðið um þessar breytingar. Alþýðusamband Íslands vísaði því frá sér en hæstv. forsrh. sagði að þetta hefði verið gert vegna kröfu frá samstarfsflokkunum, ef marka má viðtal sem hann átti við DV á sínum tíma og margoft hefur verið rætt um í þingsölum. Nú er mér tjáð að hæstv. ríkisstjórn hyggist breyta lánskjaravísitölunni, útbúa nýja vísitölu þar sem vísitala launa hafi helmings vægi á móti framfærsluvísitölu og vísitölu byggingarkostnaðar. Mér er einnig tjáð að gamla lánskjaravísitalan eigi jafnframt að vera í gildi og að enn eigi að heimila að velja viðmiðun við gengi sem lánskjaravísitölu. Þetta þýðir að við getum haft þrjár til fjórar lánskjaravísitölur í gangi frá næstu áramótum. Það verður að teljast nokkuð furðulegt, miðað við allan þann áróður sem hafður hefur verið uppi gegn lánskjaravísitölu, að hæstv. forsrh. þurfi nú að standa frammi fyrir þeirri staðreynd að þola ekki aðeins eina tegund af lánskjaravísitölu heldur ætlar hann að hafa þrjár til fjórar í gangi. Ég spyr hæstv. forsrh.: Telur hann að þetta muni einfalda málið? Telur hæstv. ráðherra að þessar breytingar sem gerðar verða séu launþegum til góðs þegar þess er gætt að í svari hæstv. viðskrh., sem lagt var fram fyrir örskömmu síðan á hinu háa Alþingi, kom í ljós að ef skoðuð eru síðustu átta ár, eða frá því að lánskjaravísitalan tók gildi samkvæmt svokölluðum Ólafslögum sem mig minnir að hafi verið í febrúar 1979, hefði nýja vísitölugerðin nánast undantekningarlaust leitt til meiri fjármagnsútgjalda en sú sem nú er í gildi. Mér finnst, virðulegur forseti, sem hæstv. forsrh. þurfi að gera hreint fyrir sínum dyrum um þetta atriði þegar verið er að ræða um fyrstu aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar. Þess vegna fer ég fram á það að hann gefi Alþingi Íslendinga a.m.k. vísbendingar um hvað komi til með að gerast um næstu áramót því mér er t.d. kunnugt um að nú í dag, 19. des., hafi bankarnir ekki hugmynd um hvað komi til með að gerast í byrjun næsta árs. Mér er enn fremur kunnugt um að Hagstofu Íslands hafi verið falið að útbúa lagafrv. um launavísitölu og það frv. hefur ekki enn verið lagt fram á Alþingi. Óska ég eftir því að hæstv. ráðherra segi frá því, ef hægt er, hver staða þessa máls er þannig að hægt sé að eyða þeirri óvissu sem allar umræður hæstv. ríkisstjórnarinnar og einkum og sér í lagi einstakra ráðherra, þar á meðal hæstv. forsrh., hafa leitt til. Mig langar vegna ákvæða --- það er kannski eðlilegra að geyma þá umræðu þar til næsta mál kemur til umræðu þar sem ég hef, virðulegur forseti, farið nokkuð vítt og breitt yfir frv. og spurt spurninga er varða þau mál sem eru til umræðu og sé ég því ekki ástæðu til þess að lengja mál mitt. Vegna umræðna um gengismál væri vissulega athyglivert að heyra álit hæstv. ráðherra á hugmyndum þeirra sem nú eru að gera athuganir fyrir atvinnufyrirtækin í landinu þegar gert er ráð fyrir því að um 15% gengisfellingu verði að ræða á næstunni. Þeir sem hlustuðu á kvöldfréttir Sjónvarpsins heyrðu glöggt að fulltrúar ullariðnaðarins eru nú mjög bjartsýnir enda treysta þeir á að gengi íslensku krónunnar verði leiðrétt um 15% og setja það inn í sína útreikninga. Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að lengja mál mitt frekar og segi hér amen eftir efninu.

Stefán Valgeirsson Herra forseti. Ég ætla ekki að segja nema örfá orð í þessari umræðu en ég sé þó ástæðu til að taka til athugunar örfá atriði sem hafa komið fram í máli hv. þingmanna sem þegar hafa talað. Hv. 1. þm. Suðurl. sagði m.a. í sinni ræðu að gott væri að fá upplýsingar um það hvernig verið hefði ef þær gengisfellingar hefðu ekki komið til sem voru á þessu ári. Þetta er athyglisverð spurning, en ég hefði viljað bæta því við að gott væri að fá upplýsingar um hvernig umhorfs hefði verið ef farið hefði verið eftir fyrirheitum fyrri ríkisstjórnar um að lækka vextina frá því sem þeir voru þegar hún var mynduð í júlíbyrjun 1986. Hvernig hefði þá verið umhorfs í þjóðfélaginu? Hv. 1. þm. Reykv. talaði um að núv. hæstv. ríkisstjórn hefði lofað að lækka vextina. Fyrrv. ríkisstjórn framkvæmdi sitt loforð með því að meira en tvöfalda vextina á ríkisvíxlum fyrstu 5 mánuðina sem hún sat að völdum. Þannig var það loforð. Hitt er alveg rétt að enn hefur ekki tekist að lækka raunvextina eins og stefnt var að. Hv. 1. þm. Reykv. sagði að það væru 0,5%. Það er talið að það sé nú innan marka ef menn ýkja ekki meira en um helming en hv. þm. gerir vel það því að vextir í bönkunum voru 9,25%, voru búnir að lækka um 0,25% þegar þessi ríkisstjórn var mynduð, en raunvextir eru nú yfirleitt um 8%.

Þetta voru spariskírteini.

Það er fyrst og fremst þetta sem hefur lækkað og vextir hafa yfirleitt lækkað enn þá meira. Nafnvextir, hvað hafa þeir lækkað? Hvernig hefur það komið út? Ég sagði í þingræðu fyrir nokkrum dögum frá fyrirtæki sem stendur nokkuð vel eignalega en hefur að vísu mikinn rekstur. Það var reiknað út fyrir mig að miðað við þá veltu sem er á þessu ári, annars vegar miðað við þá vexti sem voru í ágústmánuði og hins vegar miðað við þá vexti sem eru í desembermánuði í ár, að vaxtagreiðslan var hvorki meira né minna en 100 millj. kr. hærri þannig að í staðinn fyrir um 40 millj. kr. tap hefði útkoman á rekstrinum verið 32--33 millj. kr. hagnaður miðað við þá vexti sem eru í dag. Þetta skýrir allt málið. Þetta kom fram í sjónvarpsfréttunum sem hv. 1. þm. Reykv. var að segja frá áðan. Hvað segir Alþýðusambandið um útkomuna? Ég ætla ekki að fara að tefja tímann með því að lesa það upp en það kom greinilega fram hvað það er að þeirra dómi og þeirra athugun. Ég get sagt hv. þm. annað dæmi. Stórt fiskvinnslufyrirtæki græddi um 80 millj. kr. á árunum 1986 og 1987 og var komið í yfir 100 millj. kr. í ágúst 1987 en undan hallaði vegna vaxtahækkana seinni part ársins. Á þessu ári töpuðu þeir 90 millj. kr. á fyrstu 9 mánuðum ársins. Hvað segir þetta okkur? Svo koma hv. fyrrv. ráðherrar upp í ræðustól og tala um að eina bjargráðið væri að fella gengið. Þetta þjóðfélag verður auðvitað ekki rekið þannig að útflutningsframleiðslan sé rekin með tapi en það eru fleiri leiðir til. Þegar hv. 1. þm. Suðurl. er að tala um að verið sé að keyra atvinnulífið niður í svaðið. Hvernig skildi hann við og hvað sögðu stjórnarherrarnir þá? Að þeirra eigin sögn máttu ekki líða nema örfáir dagar þar til gripið yrði til efnahagsráðstafana. Þannig var skilið við. Hér fyrr á árum starfaði ég dálítið í verkalýðsfélögum og tel það eiga að vera ásetning manna hvar í stétt sem þeir standa að standa við orð sín og samninga og er því algerlega á móti því að taka samningsréttinn af verkalýðsfélögunum, launþegafélögunum, nema það sé voði fyrir dyrum. Yfirleitt á að krefjast þess af vinnuveitendum og launþegum að þeir beri ábyrgð á sínum samningum. En við erum búnir að fara yfir það hér. Það kom fram í kvöldfréttum að það sé ekki launakostnaðurinn sem er að drepa fyrirtækin. Það er annað sem gerðist og ég er búinn að taka það kyrfilega fram.

Styður þá ekki hv. þm. fyrirliggjandi tillögu um að koma samningunum í gildi?

Ráðstafanir sem ríkisstjórn gerir er ein keðja og það ætti fyrrv. ráðherra að vita. Ég gæti minnt hann á ýmislegt í því sambandi. Það verður að koma í ljós á sínum tíma hvað ég geri í þessu sambandi en hvað gerði fyrirspyrjandi sem ráðherra í maí á þessu ári? Hvað gerði hann? Hann taldi það nauðsynlegt. Hvers vegna var það nauðsynlegt? Vegna þess að hann stóð að því og undir forustu formanns hans voru vextirnir hækkaðir þannig að allt var komið, atvinnuvegirnir, ofan í svaðið, svo að ég noti orð fyrrv. forsrh. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir sagði það ósvífið að gefa út bráðabirgðalög sem sýnilegur meiri hluti væri ekki fyrir. Ég held að hv. þm. ætti að spara sér stóru orðin þangað til hún sér hvernig þeim frv., sem eru til umfjöllunar á Alþingi í dag, reiðir af. Það væri ástæða til þess að segja margt fleira en ég ætla ekki að fara að standa hér og læt öðrum það eftir að ræða þessi mál. En við sjáum það á næstu dögum hvernig mál þróast.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Ég hafði reiknað með því að fleiri væru á mælendaskrá en eins og ég sagði í upphafi míns máls og aðrir hafa tekið hér undir eru þessi mál svo nátengd að í raun er ekkert lakara að ræða þau saman og líklega betra. Það mál sem nú er til umræðu er það sem eftir stendur af bráðabirgðalögum núv. ríkisstjórnar, þ.e. það sem er ekki flutt yfir í bráðabirgðalög fyrri ríkisstjórnar, ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Þau atriði sem hér um ræðir snerta sérstaklega aðgerðir í atvinnumálum, aðgerðir í verðlags- og kjaramálum að nokkru leyti, sem ekki voru færðar yfir, og vaxtaákvarðanir og skal ég fara yfir það í nokkrum orðum. Aðgerðir í atvinnumálum eru í fyrsta lagi greiðsla úr Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins til frystingar og framleiðslu á humar og rækju. Ákveðið er með þessum lögum að taka lán hjá Seðlabanka Íslands eða fyrir milligöngu Seðlabanka Íslands, allt að 800 millj. kr., sem greiða má út á frystar sjávarafurðir, 750 millj. kr. vegna verðbóta á freðfisk og 50 millj. kr. vegna verðbóta á hörpudisk. Hér er um að ræða 5% verðbætur á þessar afurðir og er það u.þ.b. sú upphæð sem frystingin hefði fengið greitt samkvæmt þeim reglum sem gilda í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins ef þar hefði verið inneign. Sú inneign var því miður ekki fyrir hendi, hafði verið tekin út, ekki lögð inn á þeim árum þegar tekjur höfðu verið, á undanförnum þremur árum, allmiklar í frystingunni. Einnig var ákveðið að greiða svipaðar verðbætur og reyndar nokkuð meiri á skelfletta rækju og var nauðsynlegt að setja það ákvæði í lög því að þar er um að ræða töluvert meiri greiðslu vegna erfiðleika í rækjuvinnslunni en reglur um Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins gáfu tilefni til. Eins og ég veit að hv. þingmönnum er kunnugt byggjast þær reglur á breytingu á verðlagi sjávarafurða erlendis. En í sambandi við rækjuna þótti nauðsynlegt að taka tillit til erfiðleika sem urðu vegna minni afla hér heima. Gera má ráð fyrir því að þessar greiðslur endist fram í marsmánuð, þ.e. 5% verðbætur út á frystinguna og viðbótargreiðsla út á rækjuna. Þá er í þessum lögum gert ráð fyrir því að stofna svonefndan Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina. Sjóði þessum er ætlað að skuldbreyta skammtímaskuldum útflutningsgreinanna, en jafnframt er sjóðnum ætlað að veita lán til hagræðingar í útflutningsgreinunum og er gert ráð fyrir því að til þess renni um 800 millj. kr. Gert er ráð fyrir því að sjóðurinn fái í reiðufé 2 milljarða kr. Einn milljarður kr. er framlag frá ríkissjóði, sem kemur til lækkunar á framlagi ríkissjóðs til Atvinnuleysistryggingasjóðs, en 400 millj. kr. er aflað með sérstökum tekjuskattsauka á árunum 1989 og 1990. Þá er stjórn sjóðsins heimilað að taka lán í Seðlabanka Íslands eða fyrir milligöngu hans allt að einum milljarði kr. og er það gert með sjálfskuldarábyrgð af hálfu ríkissjóðs. Jafnframt er sjóðnum heimilað að skuldbreyta allt að 5 milljörðum kr. Gert er ráð fyrir því í þessum lögum að í stjórn sjóðsins sitji fimm menn. Er gert ráð fyrir því að fjmrh., iðnrh., sjútvrh. og viðskrh., hver um sig, tilnefni einn stjórnarmann, en einn stjórnarmaður er skipaður án tilnefningar og skal hann jafnframt vera formaður sjóðsstjórnar. Þá er einnig gert ráð fyrir því í lögunum að við stofnunina starfi samstarfsnefnd lánastofnana atvinnuveganna og Byggðastofnunar og er Ríkisendurskoðun ætlað að fylgjast með starfsemi sjóðsins og gefa Alþingi árlega skýrslu um starfsemi hans. Það var ætlun ríkisstjórnarinnar með þessum reglum að tryggja að umsóknir í sjóðinn fengju sem faglegast mat. Í fyrsta lagi af þeirri samstarfsnefnd sem þær lánastofnanir, sem eiga þarna mestra hagsmuna að gæta, skipa fulltrúa í. Í öðru lagi með eftirliti því sem Ríkisendurskoðun er ætlað að hafa með starfsemi sjóðsins. Og í þriðja lagi með því að velja menn í stjórn sjóðsins sem væru embættismenn fyrst og fremst, kunnugir á hinum ýmsu sviðum atvinnuveganna, hefðu þaðan reynslu á einn máta eða annan. Gert er ráð fyrir því að sjóðurinn starfi eða hafi heimili hjá Byggðastofnun og að Byggðastofnun annist reikningshald og rekstur sjóðsins eftir nánara samkomulagi þeirra á milli. Þá er gert ráð fyrir því að Atvinnutryggingarsjóður útflutningsgreina sé undanþeginn öllum opinberum gjöldum og sköttum hverju nafni sem nefnast. Forsrh. setur með reglugerð nánari reglur um Atvinnutryggingarsjóð og hefur það að sjálfsögðu þegar verið gert. Í þessum lögum eru ákvæði sem fjalla um hugsanlegt gjald af loðnu og öðrum bræðslufiski sem fluttur er óunninn til vinnslu erlendis. Gjaldið renni til reiknings fyrir loðnuafurðir í deild fyrir mjöl og lýsi í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins og segir þar að gjaldið skuli ákveðið sem tiltekin fjárhæð á hvert tonn bræðslufisks. Til þessa hefur þó ekki komið en þessi heimild er hér í lögum og er þar að sjálfsögðu ætlað að jafna á milli greiðslna Verðjöfnunarsjóðs og á milli þess afla sem fluttur er til bræðslu erlendis og hins sem unninn er hér heima. Í þessu frv. sitja eftir nokkur ákvæði sem varða verðlags- og kjaramál. Er það m.a. tekið fram að óheimilt er að hækka endurgjald fyrir afnot af fasteignum frá gildistöku laga þessara til 28. febr. 1989. Í lögunum er einnig kafli sem fjallar um vaxtaákvarðanir og er þar tekið af skarið með það að dráttarvextir skuli ætíð reiknast sem dagvextir. Þó skulu haldast óbreytt til 1. júlí 1989 ákvæði um útreikning dráttarvaxta í lögum um innheimtu opinberra gjalda til ríkissjóðs og sveitarfélaga. Einnig eru sett ákvæði um það að Seðlabanki Íslands skuli eigi sjaldnar en mánaðarlega reikna vegið meðaltal ársávöxtunar á nýjum almennum útlánum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum og birta meðaltal þetta í Lögbirtingi ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. Þá var Seðlabankanum heimilað að ákveða hámark þess álags er innlánsstofnanir mega bæta við vexti gengisbundins fjár er þær endurlána í formi afurðalána. Með þessu ákvæði er að sjálfsögðu að því stefnt sem framkvæmt hefur verið að lækka þann vaxtamun sem hefur verið á afurðalánum. Ég sé ekki ástæðu til að rekja nánar einstök ákvæði þessara bráðabirgðalaga, ég hygg að allt það mikilvægasta hafi komið fram, en ætla þá að fara nokkrum orðum um þau áhrif sem þessu er ætlað að hafa á stöðu atvinnuveganna og þá um leið um ýmsar þær aðgerðir sem ríkisstjórnin hefur gripið til. Mér sýnist þá ástæða til að leitast við að svara ýmsum þeim spurningum sem komu fram í umræðum um fyrra dagskármálið en varða þetta mál í heild sinni að sjálfsögðu og vona ég að menn virði það við mig að ég steig ekki í ræðustól áðan. Eins og ég sagði í upphafi gerði ég mér ekki grein fyrir að ýmsir höfðu fallið þar frá orðinu. Með þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar er að sjálfsögðu, eins og ég hef hvað eftir annað sagt, alls ekki boðað að þar sé um að ræða varanlegar eða endanlegar aðgerðir til þess að treysta rekstrargrundvöll atvinnuveganna, ekki frekar en þær aðgerðir sem fyrri ríkisstjórn hafði gripið til í maí og sem aðildarflokkar að þeirri ríkisstjórn lögðu til í viðræðum sín á milli í septembermánuði. Reyndar sagði hv. þm. Þorsteinn Pálsson hér áðan að ljóst hefði verið eftir aðgerðirnar í maí að enn hefði orðið að grípa til nýrra aðgerða á haustmánuðum til þess að rétta enn einu sinni við stöðu útflutningsgreinanna. Með þessum aðgerðum ætlar ríkisstjórnin að skapa nokkurt svigrúm til að skoða betur stöðu útflutningsgreinanna og ná síðan breiðri samstöðu um aðgerðir sem geti þá orðið til lengri tíma og krefjist þess ekki í raun fyrir fram að gripið verði til nýrra aðgerða að fáum mánuðum liðnum. Ég hygg að það hafi verið bæði hv. þm. Þorsteinn Pálsson og hv. þm. Kristinn Pétursson sem andmæltu þeim orðum að gengisfelling hefði ekki komið að liði. Ég sagði nú að vísu aldrei að hún hefði ekki komið að liði heldur aðeins að skammtímaliði í þessum málum, þ.e. að áhrif gengisfellingar hafi verið runnin út í sandinn á ótrúlega skömmum tíma. Ég hygg að það hafi komið enn betur í ljós við þær athuganir sem nú hafa verið gerðar. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson gerði lítið úr öflun þessara upplýsinga. Taldi lítið gert annað en að safna skýrslum. Ég er nú þeirrar skoðunar að ólíkt betra sé að vita með vissu hvaða afleiðingar þær ýmsu aðgerðir sem til greina koma hafa og hvaða árangri má með því ná. Og ég er þeirrar skoðunar að til þess að það sé unnt sé afar mikilvægt að þekkja stöðu atvinnuveganna sem allra best. Ég held að það sé alveg tvímælalaust að þær athuganir sem hafa verið gerðar hafa leitt í ljós að fjármagnskostnaður hefur hækkað langtum meira en menn gerðu ráð fyrir. Ég vek athygli á því sem var í fréttum Sjónvarps í kvöld frá hagfræðingum ASÍ þar sem sannarlega var með rökum vakin athygli á því að fjármagnskostnaður hefur hækkað margfalt meira á yfirstandandi ári heldur en launakostnaður. Nú er það hárrétt að það eru ýmsar leiðir til að reikna fjármagnskostnað. Menn reikna inn verðbótafærslur o.s.frv., sem vissulega er rétt samkvæmt skattalegu uppgjöri en eru hins vegar ekki peningar í vasa, við reiknum þær ekki í okkar ávísanahefti, og gefa því ekki rétta mynd í raun, vil ég leyfa mér að segja, af fjármagnskostnaði fyrirtækjanna, greiðslubyrði vegna fjármagnskostnaðar. Því taldi ríkisstjórnin eitt af því allra mikilvægasta í sínum aðgerðum að ná fram lækkun á fjármagnskostnaði þannig að gengisfelling yrði ekki í gegnum lánskjaravísitölu svo mjög sem verið hefur til þess að hækka fjármagnskostnað. Það er að vísu alveg hárrétt hjá hv. þm. Kristni Péturssyni, ég held að hann hafi nefnt það sem dæmi að 1000 dollarar eru 1000 dollarar eftir gengisfellingu sem áður og það á við bæði um tekjur og skuldir. En málið er nú því miður ekki svo einfalt sem ætla má af þessum tölum. Útgerðarmaður sem þolir gengisfellingu fær ekki sömu dollaratölu fyrir fiskinn sinn nema því aðeins að hann nái fram hækkun á fiskinum í samningum við fiskvinnslufyrirtæki. M.ö.o.: Tekjur hans í dollurum lækka. Hins vegar ef hann skuldar í dollurum þá haldast skuldirnar vitanlega óbreyttar. Það er rétt. Og olíuverðið helst óbreytt í dollurum. Mér þykir nú alltaf skemmtilegra satt að segja að reikna þetta yfir í íslenskar krónur, en vitanlega fáum við nákvæmlega það sama út. Tekjur fiskvinnslunnar hækka í íslenskum krónum og skuldirnar hækka í íslenskum krónum, svo ég held að við þurfum ekki að vera að fara yfir í erlenda gjaldmiðla í þessu skyni. En mér hefur verið sagt að það væri svona nokkuð viðunandi þumalfingursregla að segja að u.þ.b. helmingur af auknum tekjum vegna gengisfellingar renni strax í aukinn kostnað. Það eru fjölmargir liðir sem hækka. Í fyrsta lagi hækkar t.d. rafmagnsverð og ýmsir slíkir liðir sem eru æðimikið bundnir gengi. Í öðru lagi er óhjákvæmilegt að veita útgerðinni nokkra aðstoð með því að hækka fiskverð, þannig að hún geti mætt hækkun á útgerðarkostnaði, hækkun á sínum skuldum o.s.frv., sem gengisfellingin hefur í för með sér. Ég held auk þess að það sé óraunhæft að reikna með því að engin hækkun launa verði. Mér hefur verið sagt af þeim mönnum sem hafa unnið mikið í þessu að það megi reikna með kannski í kringum helming í hækkuðum kostnaði. Og ef við tökum nú bara í huganum afar einfalt dæmi, tökum t.d. þessi 29 fiskvinnslufyrirtæki sem eru í samantekt endurskoðenda sem til þess voru fengnir. Samtals eru tekjur þessara fyrirtækja um 11 milljarðar kr. Þær mundu hækka þá um 1,1 milljarð kr. og eru þá eftir um 550 millj. kr. Skammtímaskuldirnar, sem eru 7,6 milljarðar kr., mundu hækka um 760 millj. kr. Nú er ég ekki að segja að þær þyrftu að greiðast upp á einu ári. Vitanlega er þeim framlengt o.s.frv. En miðað við þessa hækkun á höfuðstól, þá hækka náttúrlega greiðslur vaxta í íslenskum krónum séð. Sama er um langtímaskuldirnar sem eru taldar hjá þessum 29 fyrirtækjum upp á 8,6 eða 9 milljarða ísl. kr., þó að það dreifist yfir lengri tíma. Ég er því ekki í nokkrum vafa um að það er rétt sem hagfræðingar ASÍ sögðu og skýrt var frá í fréttunum áðan, að gengisfelling sé mjög takmörkuð, þeir sögðu reyndar engin lækning fyrir fiskvinnsluna. Ég er sammála því sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson sagði að vitanlega fyrir --- ja, ég vil ekki bara segja betur rekin fyrirtæki, en fyrir betur stæð fyrirtæki verður þetta vitanlega aðstoð þar sem skuldirnar eru litlar, þá kemur tekjuaukningin, en hækkunin skuldamegin verður þar vitanlega minni. Það sem við erum að sjá af þessum úttektum sem nú hafa verið gerðar er m.a. það að það eru langtum fleiri fyrirtæki en menn trúðu áður í þeirri skuldastöðu að þau fá engan bata og í mörgum tilfellum versnar þeirra staða mjög fljótlega eftir fyrstu vikurnar, eftir nokkrar vikur, tvo þrjá mánuði í mesta lagi, þá versnar þeirra staða við gengisfellingu. Einn er sá þáttur í sambandi við gengisfellingu sem ég vil a.m.k. ekki gleyma og það er það misgengi sem verður á milli fjármagnskostnaðar og launa. Ég hef látið athuga hvað hann yrði mikill miðað við t.d. 15% gengisfellingu og í ljós kemur að misgengið yrði í kringum 25%. Gengisfelling þýðir að sjálfsögðu kjaraskerðingu, flutning frá launþegum yfir til atvinnuveganna. Og að fenginni reynslu í ríkisstjórninni 1983--1987 treysti ég mér ekki til að standa frammi fyrir þeim fjölmörgu skuldugu einstaklingum sem þurfa að mæta slíku misgengi og að öllum líkindum, a.m.k. til að byrja með, í ástandi þar sem t.d. yfirvinna og yfirborganir munu dragast verulega saman. Af því að mér hefur nú orðið tíðrætt um fjármagnskostnaðinn í þessu er rétt að ég fari nokkrum fleiri orðum um það og nefni nokkur dæmi og reyni þá jafnframt að svara hv. þm. Friðriki Sophussyni sem spurði sérstaklega um ýmislegt í þeim málum. En því nefndi ég hann áðan að lækkun fjármagnskostnaðar er, a.m.k. í augum þessarar ríkisstjórnar, ein meginlagfæringin sem þarf að gera áður en aðrir hlutir eru ákveðnir. Ég vek athygli á því t.d. að á ágætum fundi í Félagi fiskvinnslustöðva sem haldinn var í Stykkishólmi sl. haust kom þetta mjög greinilega fram, hvað fjármagnskostnaðurinn er orðinn geigvænlegur þegar yfir sviðið er litið. Ég hef hér útreikninga frá fremur stóru fyrirtæki, sem mér hafa verið látnir í té, og sýna bara hreinan vaxtakostnað þess fyrirtækis, sýna heildargreiðslur vegna vaxta hjá þessu fyrirtæki. Reiknað á meðalársvöxtum frá janúar til nóvember 1988 voru heildarvaxtagreiðslur hjá fyrirtækinu rúmar 205 millj. kr. Hins vegar voru vaxtatekjur 61 millj. kr., þannig að samtals voru hreinar greiðslur vaxtakostnaðar 144 millj. 155 þús. kr. Síðan hefur fyrirtækið reiknað hvað þessir vextir hefðu orðið miklir með þeim vöxtum sem núna eru ákveðnir, þ.e. í desembermánuði. Þá hefðu vaxtagreiðslur á sama tímabili níu mánaða orðið um 71,5 millj. kr., vaxtatekjur tæpar 27 millj. kr., eða vaxtagreiðslur hreinar orðið nálægt 44,5 millj. kr. Mér er fyllilega ljóst að það kann að vera hægt að lækka þetta eitthvað með færslu verðbóta o.s.frv. eins og skattalög gera ráð fyrir. En þetta eru þær greiðslur sem fyrirtækið varð að inna af hendi og verðbótafærslur gengu ekki upp í þær greiðslur úr tékkhefti fyrirtækisins. Þ.e. það munar hátt í 100 millj. kr. hjá fyrirtækinu á þessum mánuðum í vaxtagreiðslum. Og þetta er ekki eina fyrirtækið sem hefur sýnt hve mikilli breytingu þessi lækkun veldur. Og þó að raunvaxtalækkunin hafi orðið minni en ég hefði viljað, ég viðurkenni það, og það verður haldið áfram að þrýsta henni niður, reyna að handstýra vöxtunum niður. Þó að sumir hafi ekki trú á því, þá hafa þeir þó lækkað í 7,75% og eru það t.d. af öllum skuldabréfum sem þessi fyrirtæki borga af, sem eru með breytilegum vöxtum. Manni er að vísu sagt að bankarnir fari nú nýja leið og það séu bestukjaravextir. Þá líti bankastjórinn framan í manninn og ákveði svo hvaða vexti hann megi fá. En a.m.k. af þeim skuldbindingum, sem hafa þegar verið gerðar og eru með breytilegum vöxtum, er þessi lækkun komin fram og að sjálfsögðu í þeim nafnvöxtum sem reiknaðir eru t.d. af afurðalánum sem eru vitanlega mjög miklir hjá mörgum þessara fyrirtækja. Ég held því að það sé alveg tvímælalaust að þarna hefur afar mikið áunnist. Ég viðurkenni það að vitanlega hefur markaðurinn mikil áhrif á vaxtahæð og hann hefur það alveg sérstaklega núna því að þótt úr þenslu hafi dregið gífurlega mikið og nú jaðri við atvinnuleysi, þá er þetta nú vertíð hjá verslunum og innflytjendum og það er gífurlega mikil ásókn í að fá fjármagn til að geta haldið oft veikum rekstri áfram yfir þessa mánuði. Og m.a. hafa kaupmenn þá horfið að því óyndis úrræði að selja greiðslukortakvittanir með allt að 50% ávöxtun. Þess vegna hefur ríkisstjórnin nú ákveðið að frá áramótum færist greiðsla söluskatts til samræmis við greiðslu krítarkorta til annars dags hvers mánaðar. Þetta þýðir aukin vaxtagjöld fyrir ríkissjóð, líklega rúmar 100 millj. kr. En talið er af öllum sem þessi mál þekkja að þetta muni draga töluvert úr þrýstingnum á sölu þessara korta bæði í bönkum og á hinum svonefnda gráa markaði. Ég tel að því verði alls ekki á móti mælt að mikið hefur áunnist í vöxtum þó að enn meira þurfi að ávinnast og á það muni lögð áhersla á næstu vikum. Hv. þm. Friðrik Sophusson ræddi um lánskjaravísitöluna. Ég er því miður ekki með hér með mér mjög fróðlegar töflur sem mér hafa borist bæði frá Landsbanka Íslands og sömuleiðis frá Fiskveiðasjóði en ég ætla að fara með eftir minni nokkrar af þeim tölum. Í töflum Fiskveiðasjóðs er borin saman ávöxtun með lánskjaravísitölu án vaxta og nauðsynlega vexti á ýmsum gjaldmiðlum til að halda í við þá ávöxtun, frá 1981 ef ég man rétt. Og þá kemur í ljós að til þess að dollarinn hefði haldið í við lánskjaravísitölu án vaxta þessi ár, þá hefðu vextir af dollaranum orðið að vera 15,83%. Þannig eru teknir þarna fjölmargir gjaldmiðlar og alls staðar þurfa vextirnir að vera mjög háir. Í því sem ég fékk frá Landsbanka Íslands er hins vegar borið saman frá 1980, lánskjaravísitalan sett í hundrað yfir allan tímann og þá metið hvað nokkrir gjaldmiðlar hafa fallið borið saman við íslenska krónu með lánskjaravísitölu. Sá gjaldmiðill af þeim sem þarna voru bornir saman sem komst næst íslensku lánskjaravísitölunni var þýska markið sem er með styrkleika 76% rúmlega af lánskjaravísitölunni í lok þessa tímabils. Nú skal viðurkennt að þarna er ekki tekin verðbólga inn í. Ég lét skoða það og það breytti ekki mjög miklu. Reyndar komu þá þeir sem voru að athuga þetta með hlut á móti sem þeir töldu reyndar benda til þess að það væri ekki sérstök ástæða til að taka verðbólguna þarna inn í. Staðreyndin er m.ö.o. að það hefur verið afar hagkvæmt fyrir erlenda fjármagnseigendur að ávaxta hér í fjármagni með íslenskri lánskjaravísitölu, a.m.k. hefðu þeir getað fengið peningana til sín aftur sem hefur vitanlega verið mjög losað um. Ég leyfi mér að fullyrða að íslenskt efnahagslíf hefur ekki efni á því að hafa svona gjaldmiðil eins og íslenska krónu með lánskjaravísitölu. Og þó að það sé rétt, eins og kom fram hjá hv. þm. Kristni Péturssyni, að 1000 dollarar eru 1000 dollarar eftir sem áður við gengisfellingar, þá eru þó æðimargir með mikið af sínum lánum í íslenskum krónum með lánskjaravísitölu. M.a. átti ég mjög fróðlegar viðræður við eiganda báts á Suðurlandi nú nýlega sem sagðist hafa skoðað afleiðingar gengisfellingar hjá sér. Hann sagðist vera með svo að segja allt í íslenskum krónum með lánskjaravísitölu. Og hann sagðist ekki sjá betur miðað við þær hækkanir sem hafa orðið á lánskjaravísitölu en að það mundi ríða honum að fullu ef gengið félli, jafnvel þó að hann fengi þá fiskverðshækkun sem hann taldi koma til greina í þessum málum. Þessi ungi maður með þennan bát skuldar að vísu töluvert mikið í bátnum. Því miður. Hv. þm. spurði um lánskjaravísitölu um áramótin. Ríkisstjórnin ákvað í stefnuyfirlýsingu sinni, og þar er það birt, að taka upp nýja lánskjaravísitölu sem byggist að hálfu á launavísitölu, að einum fjórða á framfærsluvísitölu og einum fjórða á byggingarvísitölu. Þessi ákvörðun hefur verið tekin. Hún var tilkynnt Seðlabankanum strax og ríkisstjórnin tók við. Það var haldinn fundur með Seðlabankanum í fyrri hluta nóvember og þá ítrekað og Seðlabankinn beðinn að hefja undirbúning að þessu og að það gæti tekið við strax eftir áramótin. Hins vegar kom í ljós í byrjun desember að Seðlabankinn var ekkert byrjaður að vinna að þessum málum. Og því miður er það ekki ný reynsla. En það var ákveðið þá og ítrekað að Seðlabankinn gengi frá málinu og tilbúið er frv. sem ég mun leggja fram í ríkisstjórninni á morgun um lögbindingu vísitölu launa. Hins vegar telur Seðlabankinn ekkert því til fyrirstöðu og Hagstofan að taka upp þessa vísitölu strax þó að það sé ekki búið að lögbinda hana. Hagstofustjóri telur að engar breytingar séu væntanlegar af þeim útreikningum sem þegar hafa verið gerðir og eru notaðir í þessu sambandi en hins vegar sé réttara að hún sé fest í lögum sem vísitala. Ríkisstjórnin ákvað jafnframt að heimilt yrði að hafa gengisviðmiðun. Það hefur reyndar verið heimilt nokkuð lengi í lánsviðskiptum en satt að segja hafa mjög fáir notað sér það, líklega hafa þeir sem lána skilið réttilega að lánskjaravísitalan íslenska er ólíkt betri kostur heldur en lán í erlendum gjaldmiðlum eins og ég nefndi áðan. Hins vegar hefur það ekki endanlega verið afgreitt í ríkisstjórninni hvort gamli vísitölugrundvöllurinn verður leyfður áfram. Ég hika ekki við að segja að ég tel það afar vafasamt að hafa svo marga vísitölugrundvelli í notkun. Tel að það muni fyrst og fremst stuðla að enn auknu braski og ,,spekúlasjónum`` manna á milli vísitölugrundvalla. Við fengum, og það tafði nokkuð okkar starf í þessu, álit lögfræðinga enn einu sinni á því hvort heimilt væri með lögum að breyta gömlum lánasamningum í nýja vísitölu, í nýjan grundvöll og niðurstöðurnar voru þær að það væri ekki rétt og fengi ekki staðist, mundi varla standast fyrir dómstólum. Þetta er annað en þeir lögfræðingar ályktuðu sem sátu í svokallaðri lánskjaravísitölunefnd sem starfaði á vegum fyrri ríkisstjórnar. Þeir töldu að breytingar væru heimilar. Hitt er svo annað mál að vitanlega geta lánveitendur boðið upp á breytingu yfir á þennan nýja grundvöll. Þá yrði hann á eldri lánum enn þá í notkun, nema hjá þeim sem kjósa að færa yfir á nýja grundvöllinn. Nú hefur heilmikið verið birt um það að þessi nýi grundvöllur sé ólíkt óhagstæðari lántakendum en sá gamli. Byggist það á því að laun hafa hækkað hér á undanförnum árum töluvert umfram verðlag sem kemur m.a. fram í því að þáttur launa er nú talinn í svokölluðum þáttatekjum, sem eru þjóðartekjur mínus beinir skattar, og er nú talinn vera kominn upp í 73%, úr u.þ.b. 65--66%. Það hefur orðið þarna gífurlega mikil hækkun. Fyrst og fremst hygg ég að þessi hækkun stafi af miklum yfirborgunum sem atvinnurekendur hafa talið vera um 20% og mundi lýsa að fullu þessari hækkun sem þarna er orðin. Þessi hækkun kemur inn í þetta mat, þegar borin eru saman laun og vísitölur. En það sem efst er í mínum huga þegar ég ræði um þessa hluti er það að ef við þurfum að ganga í gegnum tímabil eins og t.d. 1983, þegar ekki varð komist hjá að lækka hlutdeild launa verulega í þjóðartekjum, þá skapar það lántakendum gífurlega mikla erfiðleika í mismun, í misgengi launa- og fjármagnskostnaðar. Ég tel miklu betra að lánskjör og laun fylgist sem næst að. Þó að í vissum tilfellum kunni það að vera óhagstæðara fyrir launþegann þá a.m.k. á hann ekki á hættu að horfa framan í svona mikið misgengi eins og þá varð. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram að ég tel ekkert annað viðunandi, og það sem fyrst, að losna að fullu út úr þessari víxlverkun launa, verðlags og lánskjaravísitölu fjármagnskostnaðar eins og við samþykktum í fyrri ríkisstjórn og er þar bókað í upphafsorðum þeirrar yfirlýsingar sem ég fór yfir hér fyrr í dag. Það má kannski geta þess að í ríkisstjórninni 1983--1987 var þetta rætt og m.a.s. kom fram tillaga frá þáv. fjmrh., ef ég man rétt, á fyrri hluta þess tímabils um að fella burtu lánskjaravísitöluna, en ekki náðist samstaða um það. Ég man að vísu að hv. þm. Þorsteinn Pálsson sagði þá að þegar komið væri jafnvægi, eða niður fyrir 10% verðbólga, þá teldi hann rétt að stíga slíkt skref. Og hæstv. fyrrv. forsrh. gerði einmitt þá tillögu, sem kom til framkvæmda 20. maí, að heimila ekki verðtryggingu á tveggja ára lánum.  Ég fagna því að mér sýnist vera rík samstaða hér á hinu háa Alþingi um að losa okkur út úr þessari lánskjaravísitölu og taka upp nafnvexti. Og ég leyni því alls ekki að þegar rétta þarf við stöðu atvinnuveganna þá er ekki ólíklegt að það geti orðið með neikvæðum vöxtum einhvern skamman tíma. Staðreyndin er sú að þegar lesnar eru þær mörgu tölur sem koma út úr þeim athugunum, sem menn hafa dálítið gert hér að umræðuefni --- og sumir ekki kannski talið vera þarfa notkun dýrmæts tíma að safna þeim --- þá kemur m.a. í ljós að eiginfjárstaða fyrirtækjanna hefur dregist gífurlega saman, sérstaklega útflutningsfyrirtækjanna, t.d. dregist saman hjá þeim 15 fyrirtækjum sem Atvinnutryggingarsjóður veitti yfirlit um, úr 11% í 3%. Og sama kom fram í þeim 29 fyrirtækjum sem sérstakir endurskoðendur athuguðu. En það eru til fyrirtæki í þjóðfélaginu sem hafa verulega bætt eiginfjárstöðu sína. Það eru allir fjárfestingarsjóðirnir, nokkurn veginn með tölu. Það eru bankarnir. Það eru sparisjóðirnir, sem eru komnir mjög ánægjulega hátt ef maður lítur á það frá þeirra sjónarmiði, mig minnir með yfir 11% eigið fé eins og það er mælt í bönkunum. Það eru tryggingafélögin. Og það eru yfirleitt þau félög, þau fyrirtæki sem hafa haft fjármagn á milli handanna og getað ávaxtað í þessari dásamlegu lánskjaravísitölu okkar eða tekið erlend lán á meðan gengið var fast og lánað út á ný í lánskjaravísitölu eins og Iðnlánasjóður gerði á síðasta ári og sýndi hagnað, ef ég man rétt, upp á 260 millj. kr. eða þar um bil. Þannig að ég vísa líka til þess ákvæðis í stjórnarsáttmála sem segir að banna eigi alla slíka verðtryggingu fjármagns þegar jafnvægi er fengið í efnahagsmálum. Ég hygg að Ísland sé eina landið í Vestur-Evrópu sem er með slíkt fyrirkomulag. Og reyndar ef ég veit rétt þá er aðeins eitt annað land í Evrópu sem er með lánskjaravísitölu og það er Júgóslavía. Öll önnur lönd hafa forðað sér út úr lánskjaravísitölu eða verðtryggingu fjármagns. Í Júgóslavíu er nú ástandið ekki þannig að við getum talið það vera til fyrirmyndar. Ég vona að ég hafi svarað hv. þingmanni um lánskjaravísitöluna og vextina. Hv. þm. Sjálfstfl. sérstaklega hafa lagt mikla áherslu á gengisfellingu og ég hef sjálfur sagt að vissulega sé raungengið of hátt. Raungengið hefur þó samkvæmt athugun Seðlabankans lækkað verulega núna síðustu missirin. Lækkað verulega og er á nokkurri niðurleið. Sömuleiðis er það spá mjög margra að hækkun verði á fiskverði á vormánuðum, m.a. vegna þess að fiskveiðikvótar hafa verið mjög skornir niður í Evrópu, t.d. í Norðursjónum alveg gífurlega mikið og í Barentshafi, á sumum stofnum um meira en helming. Því er nú almennt spáð að þetta muni leiða til verulegrar hækkunar á verði sjávarafurða. Ég leyfi mér einnig að fullyrða að áður en til gengisfellingar yrði gripið, ef farið yrði að ráðum hv. sjálfstæðismanna, þá sé afar mikilvægt að geta notað þá litlu verðbólgu sem er núna til að ná vaxtakostnaði eins mikið niður og frekast er unnt. Það er afar mikils virði einnig að geta lengt þau skammtímalán sem eru svona gífurlega mikil, eins og ég las áðan, á fiskvinnslufyrirtækjunum, álíka mikil og langtímalánin samkvæmt niðurstöðu endurskoðendanna. Það er einmitt þetta sem ríkisstjórnin er að gera. Hv. þm. fullyrða hér að það sé ekkert gert. Mér þykir það undarlegt því að nú lögðu hv. sjálfstæðismenn einnig til að það yrði greitt úr Verðjöfnunarsjóði og ekki munu þeir hafa talið það ekkert. Þeir lögðu til að greiða 4% uppbót úr Verðjöfnunarsjóði sjávarútvegsins á frystan fisk. Ég viðurkenni að það er millifærsla, ja, það er bitamunur en ekki fjár á milli tillagnanna. Við erum með 5%, hv. sjálfstæðismenn voru með 4%. Ég bendi einnig á að það voru á floti einnig tillögur um að bæta eiginfjárstöðu fyrirtækjanna. Það erum við einnig að skoða, en við höfum farið út í miklu víðtækari skuldbreytingar og ég held að þegar málin eru nú skoðuð í grunninn þá komi í ljós að þeirra er svo sannarlega þörf. Ég hef einnig séð útreikninga fyrirtækis sem hefur tekið til greina þær skuldbreytingar sem það sækir um í Atvinnutryggingarsjóð, það er ekki búið að fá þær, og tók það inn í þessa vaxtabyrði sem ég rakti áðan frá einu fyrirtæki þar sem spöruðust 100 millj. kr. Hjá því fyrirtæki kom fram tiltölulega enn meiri sparnaður með því að losna út úr dráttarvöxtum og háum vöxtum á hinum fjölmörgu skammtímalánum. Og svo loks þessi almenna vaxtalækkun sem nú er unnið að. Ef ég má koma að þeim brtt. þá sem gerðar voru í Ed. við þetta frv., ég ætla síðan að reyna, væntanlega til að spara tíma, að svara eitthvað þeim spurningum sem komu fram hér áðan og varða þetta mál almennt. En í Ed. komu fram ýmsar brtt. við frv. frá hv. stjórnarandstöðu og varða þær fyrst og fremst Atvinnutryggingarsjóðinn. Án þess að rekja þær nákvæmlega þá er þar lagt til í raun að Atvinnutryggingarsjóðurinn verði lagður niður en í stað komið á fót rekstrardeild við Byggðastofnun sem taki að sér það verkefni sem Atvinnutryggingarsjóðurinn á að hafa. Jafnframt er lagt til að komið verði á fót hlutafjársjóði sem geti þar með eignast hlutafé í ýmsum fyrirtækjum þar sem verið er að bæta eiginfjárstöðuna. Jafnframt er lagt til að það framlag sem ríkisstjórnin gerir ráð fyrir af lögbundnu framlagi til Atvinnuleysistryggingasjóðs verði lán. Þá er einnig lagt til að fiskverð verði laust frá gildistöku þessara laga. Ég held að ég hafi þá rakið í meginatriðum þær brtt. sem ekki var fjallað um í sambandi við fyrra málið hér á dagskrá. Ég heyri að það er lítið gert úr þeim viðræðum sem stjórnarandstaðan og ég ásamt tveim öðrum ráðherrum áttum. Ég vil alls ekki gera lítið úr þeim. Ég tel að þær hafi verið þarfar. Ég get hins vegar alls ekki tekið undir það að þar hafi verið lagðar á borðið fyrir okkur málamiðlunartillögur. Við stóðum frammi fyrir því að ræða þær tillögur sem stjórnarandstaðan hafði lagt fram í Ed. annars vegar og frv. hins vegar. Ég ákvað því og þeir sem með mér voru og þingflokkar okkar að bjóða þar upp á málamiðlunartillögur. Mjög hefur verið gagnrýnd skipan stjórnar Atvinnutryggingarsjóðsins og m.a. fullyrt að að þeim störfum komi ekki aðrir en fulltrúar stjórnarflokkanna. Ég er tilbúinn að beita mér fyrir því að mæta þessu með því að fjölga í stjórn sjóðsins t.d. um þrjá menn sem yrðu skipaðir af forsrh. að höfðu samráði við formenn þingflokkanna og þá er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því að þeir væru allir tilnefndir af stjórnarandstöðuflokkunum. Þá fjölgar í stjórninni upp í átta. Það er víst aldrei gott að fjölga um of, en ég teldi þannig gengið til móts við stjórnarandstöðuna. Ástæðan fyrir því að mér þykir varasamt að kúvenda nú í þessum störfum er að það er búið að vinna mikið starf í þessari stofnun. Samstarfsnefndin hefur afgreitt frá sér með jái eða neii eitthvað um 50--60 umsóknir, en stjórnin sjálf hefur afgreitt rúmlega 20 umsóknir. Það er rétt að orðið hefur nokkur töf á þessu eins og stendur, m.a. vegna þess sem kom fram í fréttum í dag og hv. þm. Þorsteinn Pálsson spurði um, að Ríkisendurskoðun hefur viljað skoða nánar starfshætti og óskað eftir upplýsingum um hvernig ákveðin fyrirtæki eru metin og gerir það þá sérstaklega með tilliti til 2. gr. í reglugerð um stofnunina sem kveður á um að fyrirtækin skuli talin hafa rekstrargrundvöll þegar til lengri tíma er litið eftir skuldbreytinguna. Vitanlega eru þessar upplýsingar látnar í té og mér skilst að það verði um það fjallað á morgun, en stjórnin taldi réttara að skoða athugasemdir Ríkisendurskoðunar dálítið nánar til að engin slys yrðu. Ég er alveg sammála ríkisendurskoðanda sem sagði samkvæmt fréttum að þetta væri ekkert annað en venjulegt eftirlit og ég fagna því að Ríkisendurskoðun skuli hafa náið eftirlit með því hvernig þarna er starfað. Ég veit hins vegar ekki annað en að allmargar umsóknir verði afgreiddar nú alveg á næstunni. Þetta mat er alltaf vissum erfiðleikum háð. Það getur aldrei hjá því farið og þarna koma t.d. inn í, þegar litið er yfir lengri tíma, hvert fiskverð verður á næstunni o.s.frv. og það viðurkenna vitanlega allir að rekstrargrundvöllurinn er, jafnvel fyrir góð fyrirtæki, alveg á mörkum þó að það muni að vísu vera nokkur dæmi þess að fyrirtæki koma út með jákvæða afkomu jafnvel á þessu erfiða ári þar sem annars staðar hefur kúvenst. Þetta er fyrsta tillagan sem við höfum gert í þessu sambandi. Önnur tillagan er sú að setja á fót rekstrardeild við Byggðastofnun. Vitanlega er það góð hugmynd því að staðreyndin er vitanlega sú að Byggðastofnun stendur stöðugt frammi fyrir miklum rekstrarvandræðum en sjóðurinn sem þar er er stofnlánasjóður og ég held að það sé engin launung að menn hafa verið að reikna út stofnkostnað í raun til þess að mæta ýmsum rekstrarvandræðum með nýjum lánum. Við teljum að það væri skynsamlegast að slík rekstrardeild tæki við öllu frá Atvinnutryggingarsjóðnum á ákveðnum degi, t.d. 1. jan. 1991 þegar hann á að vera búinn að skuldbreyta, en þarna getur vel verið að menn geti hugsað sér að rekstrardeildin taki við einhverjum ákveðnum hluta eða hvernig menn vilja hafa það. Það er vissulega til umræðu. Við teljum það sömuleiðis ágæta hugmynd að setja upp hlutafjársjóð. Við teljum að það þurfi að skoða nokkuð vandlega hvernig sá sjóður starfar því að það er ekki einfalt mál að fara að safna á einn stað e.t.v. mjög miklu hlutafé í fjölmörgum íslenskum fyrirtækjum. T.d. er ljóst að bankarnir yrðu að koma inn í starfsemi slíks sjóðs því að mjög mikið af skuldum sem þarft er að breyta í hlutafé er í bönkum, en þeir hafa ekki heimild til þess samkvæmt bankalögum. Og það er spurning hvort þeir geta keypt hlutdeild í sjóðnum og þannig stuðlað að breytingum skulda í hlutafé. Við erum því tilbúnir að fallast á þá hugmynd, enda verði hún nánar útfærð. Við erum líka tilbúnir að athuga á hvern máta það yrði tryggt að fjármagn það sem Atvinnuleysistryggingasjóður fær ekki á næstu tveimur árum verði endurgreitt Atvinnuleysistryggingasjóði þegar kemur til endurgreiðslna á lánum Atvinnutryggingarsjóðs. En að gera það að láni á þessari stundu er dálitlum erfiðleikum bundið því að það vitanlega rýrir mjög eiginfjárstöðu Ätvinnutryggingarsjóðsins ef þetta er allt talið lánsfé. Við teljum hins vegar eðlilegt að ríkissjóður ábyrgist að þetta fjármagn verði greitt Atvinnuleysistryggingasjóði aftur þegar það endurgreiðist. Við teljum hins vegar ekki rétt að losa um fiskverðið um áramótin fremur en annað. Við teljum að ástandið sé það alvarlegt, eins og mjög greinilega hefur komið fram hjá hv. sjálfstæðismönnum, að ekki veiti af að hafa þarna sem minnsta óvissu meðan á þeim málum er tekið. Ég hef nú lýst þeim tillögum sem ég leyfi mér að kalla málamiðlunartillögur sem við höfum lagt fram í þessum málum og þó að ekki næðist samstaða um það á fundinum í morgun tel ég að þar hafi verið gagnleg umræða um þessar hugmyndir og það er von mín að í nefnd verði þessar hugmyndir einnig athugaðar og milli flokkanna og athugað hvort ekki næst um þær samstaða. Herra forseti. Það var að vísu spurt um æðimargt. Ég ætla þó að reyna að fara yfir það nokkuð fljótt. Ég hef komið inn á þessa fundi sem voru og er því ósammála að ekki hafi orðið þar árangur, a.m.k. liggja sjónarmið fyrir töluvert betur, og hef komið inn á æðimargt af því sem hér hefur verið sagt. Menn hafa dálítið gert að umræðuefni það sem ég sagði að við stæðum nær þjóðargjaldþroti. Ég vek athygli á því sem Guðmundur J. Guðmundsson sagði á fundi hjá Borgfl. fyrir nokkru. Ég hygg að sú lýsing hafi verið öllu svartari en mín og ég geri mikinn greinarmun á því að vera nær eða að við blasi eins og einhverjir hafa leyft sér að orða það. Ég vek hins vegar athygli á því að erlendar skuldir þjóðarinnar nú eru 45% þjóðarframleiðslu og með svipuðum aðgerðum og við höfum verið með hækka þær skuldir á næstu tveimur árum líklega yfir 60%. Það fer að vísu eftir mjög mörgum þáttum, en ég vek athygli á því að enn þá er spáð viðskiptahalla á næsta ári upp á 10--11 milljarða. Þarna spilar að sjálfsögðu mjög inn í að þjóðarframleiðslan fellur á þessu og næsta ári um 6--7% og það sem ég tel hvað alvarlegast í þessu sambandi er að fram undan er spáð þremur lélegum aflaárum. Árið 1984 þegar skuldirnar voru meiri voru fram undan mjög góð aflaár og þetta fer mjög eftir aflanum eins og allir hér vita. Ég tek undir það sem einhver sagði, ég man ekki hvort það var hér í þessum sal eða í Ed., að ef útflutningsatvinnuvegirnir stöðvast og gjaldeyrisöflunin stöðvast erum við svo sannarlega nær þjóðargjaldþroti en við höfum verið áður. Ég vil hins vegar fullyrða að svo gerist ekki með þeim aðgerðum sem núv. ríkisstjórn er með og væntanlega næst samstaða um frekari aðgerðir hér mjög fljótlega. Það er því alrangt eins og ég hef nú rakið að engar ákvarðanir hafi verið teknar, því fer víðs fjarri. Menn hafa spurt hér um raforkuverðið. Það er rétt að í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er gert ráð fyrir að lækka raforkuverð og gert ráð fyrir að það geti numið 1 / 2 % í rekstrarútgjöldum þeirra fyrirtækja sem nota raforku tiltölulega jafnt yfir sólarhringinn á ársgrundvelli. Þetta hefur verið skoðað. Þetta mun kosta að mati rafveitna um það bil 200 millj. kr. og þær hafa svarað málaleitun ríkisstjórnarinnar þannig að þær treysti sér á engan máta til að axla þennan kostnað, þannig að það er hárrétt að þetta mál er ekki leyst og er enn þá á borði iðnrh. og í viðræðum við Rafveiturnar. Út af fyrir sig er þetta tiltölulega ódýr leið til að lækka umtalsvert rekstrarkostnað hjá vissum fjölda fyrirtækja, en það verður hins vegar að viðurkenna að gallinn á þessu er sá að þetta er mjög sértæk aðgerð og nær aðeins til frystingar og söltunar að einhverju leyti en t.d. ekki mjölvinnslu sem kannski þarf síður á því að halda og nær ekki til annarra greina í útflutningi sem vissulega þurfa á lagfæringu á sinni rekstrarstöðu að halda, svo að ég vil alls ekki fara leynt með það að menn hafa talið nauðsynlegt að skoða þetta nokkuð nánar. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir vakti athygli á fréttum um það að aldrei hefur aflast meira og það er út af fyrir sig alveg hárrétt, en engu að síður sýna allar tölur, allir endurskoðendur, allir sem að þessum málum koma að aldrei hefur staðan verið verri. Þetta er einmitt ástæðan fyrir því að við teljum að þarna sé æðimargt sem þurfi að skoða betur en gert hefur verið. Ég hef þegar rakið þetta nokkuð. Ég hef tekið undir það sem hagfræðingar ASÍ segja um gífurlegan fjármagnskostnað sem ég held að sé einn meginþátturinn í þessari slæmu stöðu. M.ö.o., slæma staðan er ekki vegna þess að ekki hafi aflast umtalsvert. Hitt er svo líka annað mál að það er alltaf spurning hvernig slíkum afla er ráðstafað og miklu af þessum afla var á síðasta ári, nokkuð minna núna, ráðstafað til útlanda í gámum. Mjög mikil aukning hefur orðið á vinnslu á þessum afla á sjó úti. Frystitogurum hefur fjölgað afar mikið. Ég held að þeim hafi fjölgað á þremur til fjórum árum úr líklega þremur upp í 21 og þá á ég reyndar við togara sem vinna aflann, ekki þá sem frysta aðeins heldur vinna aflann jafnframt á sjó. Þetta hefur náttúrlega dregið mjög úr þeim afla sem komið hefur til vinnslu í fiskvinnslustöðvum á landi. Um þær erum við fyrst og fremst að fjalla. Þar hefur aflinn dregist saman og mér sýnist að alls ekki hafi orðið sú sama hagræðing hjá fiskvinnslustöðvum á landi sem orðið hefur væntanlega með vinnslutogurum á sjó og sem nauðsynleg hefur verið vegna breyttra aðstæðna að þessu leyti. Þetta er eitt af þeim málum sem ég held að sé óhjákvæmilegt að taka betur á og ná betri samræmingu á milli nauðsynlegrar vinnslu í landi og flutnings á óunnum afla úr landi. Hv. þm. Hreggviður Jónsson kom inn á atriði um peningamálin og hef ég reyndar þegar rakið það svo ítarlega að ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það. Ég verð hins vegar að taka undir það með honum að röng stefna í peningamálum, eins og ég held að hann hafi orðað það, á mikinn þátt í þessum erfiðleikum sem við eigum nú við að stríða. Ég hef þegar fjallað mikið um það sem hv. þm. Kristinn Pétursson sagði, en þó er eitt atriði, hann sagði að staðan væri lakari nú en í september. Ég held að það sé ekki rétt miðað við þá 5% greiðslu sem kemur úr Verðjöfnunarsjóði. Ég held að hún sé eitthvað skárri, en hitt er alveg hárrétt að hún hefur versnað miðað við enga greiðslu úr Verðjöfnunarsjóði. Ég er reyndar með alveg nýjar tölur um þetta. Það er, eins og hér hefur verið sagt, stöðugt verið að vinna skýrslur og samkvæmt þeim tölum er staðan núna í botnfiskvinnslu eins og ég skal nú lýsa. Miðað við 6% ávöxtun stofnfjár, og þá er búið að taka inn greiðslur úr Verðjöfnunarsjóði og jafna þeim yfir allt árið, er talið að í frystingunni séu 5,3% í mínus en voru líklega um 8% í september, söltunin sé plús 1,4. Samtals sé þetta mínus 2,8 og er þá miðað við 6% ávöxtun stofnfjár. En eins og fram hefur komið mun fjármagnskostnaðurinn vera miklu meiri en þá og afkoman því töluvert lakari en hér kemur fram. Þetta er hins vegar reiknað nákvæmlega á þann sama máta og reiknað var í september. Ég vil ekki taka undir það að þetta sé allt ríkissjóði að kenna. Það liggja hér á borðinu og eru í hólfum manna yfirlit yfir auknar lántökur á síðasta ári og þessu ári og það vekur undrun mína að af þeim, ef ég man rétt, rúmum 6 milljörðum sem farið er fram úr er hátt í helmingurinn hjá útgerðinni og fiskvinnslu. Það kemur líka fram einmitt í tölum endurskoðendanna, sem ég hef oft vísað til, að í útgerðinni eru vaxtagjöld, verðbætur og gengismunur 36% veltunnar og þar eru afskriftir 11,8% veltunnar. M.ö.o., það hlýtur að vera þarna gífurlega mikið af nýrri fjárfestingu, og það vitum við reyndar, í frystitogurum og endurbótum á fiskiskipum o.s.frv., sem fjarar síðan undan vegna þess að verð hefur lækkað og fleira sem ég veit að hv. þm. þekkir allra manna best. Ég er ekki út af fyrir sig að draga úr því að það er mjög skaðlegt að ríkissjóður er rekinn með halla á þenslutímum. Mér finnst hins vegar of mikið gert úr því að tileinka ríkissjóði þetta allt. Og mín skoðun er nú sú að við búum hér við velferðarkerfi sem við getum verið tiltölulega ánægð með og ég er ekki tilbúinn að draga úr eða afhenda einkaaðilum til reksturs eins og kom fram í orðum hv. þm. sem mætti athuga. Ég vek athygli á því að skattheimta hér er miklu minni en víða annars staðar þar sem svipað velferðarkerfi er eins og t.d. á Norðurlöndum. Ég tel að við eigum að setja okkur þarna þak og reyna að standa við það. Hv. þm. Friðrik Sophusson var sá sem talaði síðastur, en hann hefur gengið brott úr salnum. Hv. þm. ræddi töluvert t.d. um frjálshyggjuna hér og á Norðurlöndum. Ég vil leyfa mér að fullyrða að frjálshyggjan sé æðimikið meiri hér en víða annars staðar og sérstaklega að hún er stjórnlaus hér. Ég hef áður rakið lánskjaravísitöluna sem þarna spilar stórkostlega inn í og er ekki til á Norðurlöndum, þar er ekki lánskjaravísitala en skapar vitanlega þeim sem versla með fjármagnið allt aðra aðstöðu, tryggir þeim grundvöllinn, tryggir þeim að vextir verða ekki neikvæðir og því miður hafa ekki verið hér lög um flesta þætti þessarar starfsemi sem er utan bankanna en sem verið er að setja nú og hefði þurft að koma að sjálfsögðu langtum fyrr með langtum meiri kröfur um ábyrgðir þessara aðila og langtum meiri takmörkun á ýmiss konar umsvifum þessara aðila sem hvergi annars staðar þekkist. Hér er meiri notkun greiðslukorta en annars staðar er og hér eru ekki til lög um notkun greiðslukorta. Ég held því að það megi svo sannarlega segja að frjálshyggjan sé hérna miklu meiri en t.d. á Norðurlöndum. Ég er að sjálfsögðu ekki á móti frelsi og það er hárrétt að við tókum þátt í því á árunum 1983--1987 að losa um. Við gerðum það 1984 þegar samþykkt var í þeirri ríkisstjórn að heimila hækkun vaxta um 2%, en því miður fór síðan allt úr böndum eins og allir þekkja, hætt var að ákveða hámarksvexti, okurlögin urðu þar með óvirk og fleiri slys urðu þá sem því miður er erfitt að lagfæra, en þyrfti þó að gera. Ég held að öllum sé fyrir bestu að frelsið sé innan ákveðinna marka. Ég ætla ekki að ræða um frelsi á þessu sviði í öðrum löndum. Ég veit að t.d. í Bandaríkjunum er þetta miklu strangara og hart tekið á þeim sem eru taldir okra. Hv. þm. spurði um ullariðnaðinn. Ákveðin hefur verið aðstoð við ullariðnaðinn upp á 40 millj. kr. sem þýðir u.þ.b. 5% útborgun á verðmæti en verður þó ekki allt nýtt þannig. 20 millj. verða greiddar á þessu ári og 20 millj. á því næsta. Af þeim verða á hvoru ári 14 millj. greiddar sem uppbót á útfluttar ullarafurðir, en 6 millj. verður varið til hagræðingarátaks innan ullariðnaðarins, til að aðstoða menn við að sameina fyrirtæki, sameinast í markaðsátaki og fleiru þess háttar. Ég hef svarað, hygg ég, flestu sem um var spurt. Hv. þm. sagði að vísu að bankarnir vissu ekkert um þessa breytingu á lánskjaravísitölu. Ég held að ég hafi ekki út af fyrir sig svarað því áðan, en það er einkennilegt því að Seðlabankanum var tilkynnt það formlega strax í upphafi stjórnarsamstarfsins og ítrekað í nóvember og það er þá einhver samgönguskortur á milli Seðlabanka og viðskiptabanka sem vitanlega á ekki að eiga sér stað. Herra forseti. Ég hef talið nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um þessi mál ítarlegar en ég gerði áðan vegna þess sem eðlilega hefur komið fram hjá stjórnarandstæðingum. Ég er tilbúinn að svara fleiri spurningum ef menn óska að sjálfsögðu, en legg loks til að máli þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir þessa löngu og ítarlegu ræðu sem hefur nánast slegið allar aðrar ræður í dag út að lengd til og vissulega var það ánægjulegt að hann skyldi gefa sér tíma til að taka þátt í þessum umræðum því að ekki veitir af að við fáum, stjórnarandstæðingar og aðrir hv. þm., tækifæri til þess að skiptast á skoðunum um þau mikilvægu mál sem hér er um fjallað. Nú er til umræðu síðara dagskrármálið sem reyndar er náskylt hinu fyrra, en það er frv. til laga um efnahagsaðgerðir sem er 8. mál þingsins. Áður en ég vík að því frv. sérstaklega langar mig til þess að fara örfáum orðum um fáeina hluti sem hæstv. forsrh. rakti í sínu máli. Í fyrsta lagi var það ánægjulegt að hæstv. forsrh. skuli nú lýsa því yfir að hann sé með frelsi,  Það sem kannski var þó athyglisvert var það að hann taldi, og kem ég þá að því að ræða það að hann hefur sýknt og heilagt, og ekki síst í ræðu sinni áðan, rætt um lánskjaravísitöluna og hann er sá maður sem einna harðast hefur barist fyrir því að breyta lánskjaravísitölunni og nú kemur í ljós að þau mál eru í nokkurri bendu hjá hæstv. ríkisstjórn sem virðist ætla að láta það viðgangast að um næstu áramót verði margvíslegar lánskjaravísitölur í gangi. Að vísu viðurkenndi hæstv. ráðherra það að slíkt væri heldur óskemmtilegt og gæti vissulega orðið tilefni til frekara brasks þar sem augljóst er að þetta getur ruglað almenning nokkuð í ríminu. Það var mjög athyglisvert sem kom fram í máli hæstv. ráðherra og varðaði lánskjaravísitöluna og þann útreikning sem gerður hefði verið á samanburði annars vegar ávöxtunar með lánskjaravísitölu hér á landi þegar miðað væri við gengi annarra þjóða. Þetta var athyglisvert vegna þess, og það held ég að skipti mjög miklu máli fyrir hæstv. ráðherra að gera sér grein fyrir, að ef Landsbankinn og aðrir þeir sem beðnir voru um þessa útreikninga hefðu verið látnir mæla þetta í nýju vísitölunni hefði samanburðurinn verið enn óhagstæðari og það er vegna þess að launin vega þyngra í nýju vísitölunni og það þýðir að ávöxtun með nýju vísitölunni er hærri en samkvæmt gömlu vísitölunni. M.ö.o., þær aðgerðir sem hæstv. ríkisstjórn er nú að efna til hefði gert þennan samanburð sem hæstv. forsrh. gerði mikið úr enn þá óhagstæðari. Það er nefnilega alveg rétt sem hæstv. ráðherra sagði að raungengið á Íslandi hefur verið mjög hátt og ástæðan fyrir mjög háu raungengi er auðvitað hin mikla kostnaðarhækkun sem hefur átt sér stað innan lands, fyrst og fremst launahækkunin ef við teljum saman nokkur undanfarin ár því að það er hárrétt sem hann sagði að í þáttatekjum hefur launakostnaðurinn í raun og veru hækkað í 73% úr u.þ.b. 65%. Allt þetta kom fram í ræðu hæstv. ráðherra og þar með sannaði hann að í raun og veru er hæstv. ríkisstjórn að fara út á þær götur núna að velja lánskjaravísitölu sem hefði verið mun óhagstæðari en núgildandi lánskjaravísitala. Hæstv. ráðherra réttlætti þetta hins vegar með því að ekki mætti koma fram það misgengi sem varð á sínum tíma, 1983, annars vegar á lánskjörum og launum. M.ö.o., hæstv. forsrh. ætlar að breyta tommustokknum, mælistikunni, þegar nú hagar þannig til í þjóðfélaginu að það getur verið til hagsbóta einum hópi um skeið. Þetta minnir mann dálítið á það þegar harmónikkuleikari á dansleik sagði að næsti hálftími yrði þrjú korter. Það er nákvæmlega það sem hæstv. ráðherra er að gera. Hann er í raun og veru að segja að á næstunni muni cm verða 8 mm. Svo einfalt er það mál því að það eru auðvitað vextirnir sjálfir en ekki sjálf lánskjaravísitalan sem í raun og veru mælir það leigugjald sem menn eiga að fá fyrir peningana en ekki tommustokkurinn sem mælir eingöngu verðbólguna á hverjum tíma. Þetta held ég að hæstv. ráðherra hafi sannað ágætlega í sínu máli og er ég þakklátur honum fyrir að að sýna í ágætum málflutningi fram á að í raun og veru er nýja vísitalan lakari en sú gamla á þeim mælikvarða sem hann notaði með því að bera saman lánskjör á Íslandi og ávöxtunarkjör í öðrum löndum, t.d. í Bandaríkjunum. Niðurstaðan er afskaplega ljós. Hún er eingöngu sú að þrátt fyrir svipaðan hagvöxt á Íslandi og í Bandaríkjunum hafa laun hækkað mun meira á Íslandi en í Bandaríkjunum og það sýndi hæstv. ráðherra fram á í sinni ræðu þótt honum tækist það ótrúlega að taka undir með Alþýðusambandi Íslands í sömu ræðunni og segja að það sé fjármagnskostnaðinum að kenna en ekki laununum hvernig komið er. Það er auðvitað enginn vandi að sýna fram á það að fjármagnskostnaður hefur hækkað gífurlega á yfirstandandi ári og það er auðvitað fyrst og fremst vegna þess að tekjur fyrirtækjanna hafa dregist saman, tapið hefur aukist, fyrirtækin hafa þurft að taka meira lánsfé og heildarfjármagnskostnaðurinn hefur þess vegna aukist. Og á meðan hæstv. ríkisstjórn viðurkennir ekki að það þurfi að bæta afkomu fyrirtækjanna, bæta rekstrarskilyrði þeirra með því að laga gengið, halda fyrirtækin áfram að tapa, skuldastaðan versnar, heildarfjármagnskostnaðurinn vex en dregst ekki saman. Þetta eru staðreyndir sem ég held að hæstv. ráðherra verði að hafa í huga þegar hann ræðir þessi mál. Og það skiptir auðvitað langmestu máli að gera sér grein fyrir þessu. Það hefur enginn talað um það hér í þingsölum að gengið eigi að fella og síðan eigi aðrir þættir að vaxa jafnótt. Það er auðvitað undirstöðuatriði sem ég veit að hæstv. ráðherra gerir sér betur grein fyrir en flestir aðrir að til þess að gengisfelling nái tilgangi sínum verður að koma í veg fyrir að hún hafi áhrif á alla aðra þætti, á alla innlendu kostnaðarliðina. Þar á meðal hlýtur gengislækkun að verða til þess gerð að færa niður að einhverju marki hlutfall launa í þáttatekjum. Þetta veit auðvitað hæstv. forsrh. þannig að það er alveg út í bláinn þegar hann segir að gengisfelling hafi enga þýðingu. Hún hefur auðvitað enga þýðingu nema til mjög skamms tíma ef menn sleppa öllu öðru lausu. Um þetta eru menn sammála. Það sem hins vegar hryggir okkur í stjórnarandstöðunni, eða a.m.k. suma hverja, er það að hæstv. ráðherra stendur að því að greiða með útflutningsgreinunum sumum með því að taka erlent fjármagn að láni og það vita allir að getur ekki gengið nema um skamma hríð. Ég tek auðvitað undir það með hæstv. ráðherra að vonandi hækkar verð á afurðum okkar erlendis þannig að afkoman batni. Við höfum hins vegar enga tryggingu fyrir því. Ég ætla ekki að gera svör hæstv. ráðherra að umræðuefni hér. Það gefst örugglega betra tækifæri til þess síðar. En þó vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort möguleiki sé á að hann útvegi fulltrúum stjórnarandstöðunnar þá skýrslu sem Seðlabankinn sendi ríkisstjórninni á sínum tíma um breytingar á lánskjaravísitölunni. Okkur er sagt að sú skýrsla hafi verið send hæstv. ríkisstjórn fyrir fáeinum vikum síðan. Sumir hæstv. ráðherrar hafa reyndar haldið því fram að þeir hafi ekki fengið þessa skýrslu í hendur, en ég held að það muni hjálpa til við umræðuna og til þess að eyða óvissunni í þessum málum ef bæði stjórnarliðar og stjórnarandstæðingar á þingi fengju aðgang að þessari skýrslu og þeim upplýsingum sem þar koma fram og ég held að hljóti að vera hinar athyglisverðustu í ljósi ummæla hæstv. ráðherra áðan. Hæstv. ráðherra rakti síðan þau atriði sem hann hafði lagt fram sem málamiðlunartillögur á sameiginlegum fundi ríkisstjórnarfulltrúanna og fulltrúa stjórnarandstöðunnar á fundum sem haldnir voru annars vegar í dag og hins vegar á laugardaginn var. Ég leyfi mér, hæstv. ráðherra, að kalla okkar tillögur málamiðlunartillögur af þeirri ástæðu að í þeim er að verulegu leyti gengið út frá því að kjarninn í tillögum hæstv. ríkisstjórnar eins og þær birtast á þskj. 8 og þskj. 20 eigi að ná fram að ganga með þessum breytingum sem við höfum minnst á og varða annars vegar Atvinnutryggingarsjóðinn og hins vegar kjarasamningamálin. Þess vegna leyfum við okkur að kalla þetta málamiðlunartillögur, enda hefur hæstv. ríkisstjórn áður komið til móts við suma sína stuðningsmenn með því að hreyfa til dagsetningar í frv. sem var til umræðu fyrr í dag. Svo að ég nefni aðeins örlítið af því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra vil ég taka undir það með honum að æskilegt væri að koma upp hlutafjársjóði eins og tillögur eru uppi um og fluttar voru í hv. Ed. Ég er jafnframt þeirrar skoðunar að okkur beri að vinna að því með miklu markvissari hætti en hingað til hefur verið gert að koma á virkum hlutabréfamarkaði hér á landi en til þess þarf skattalagabreytingar og ég hvet hæstv. ráðherra til þess að huga að því með hvaða hætti við getum eflt hlutabréfamarkað hér á landi, einmitt vegna þess að með því gætum við hugsanlega tryggt eiginfjárstöðu fyrirtækjanna í stað þess að láta fyrirtækin vera allt of háð innlendu og erlendu lánsfjármagni. Það er nefnilega sá munur á hlutafé og lánsfé að hlutaféð situr eftir í fyrirtækinu jafnvel þótt hlutabréf gangi kaupum og sölum en lánsfé verða fyrirtækin eðlilega að borga til baka. Ég vil enn fremur, virðulegur forseti, vekja athygli á tvennu sem kom fram í máli hæstv. ráðherra, annars vegar því sem hann sagði um viðskiptahallann sem yrði verulegur á næsta ári, eins og hann reyndar var á þessu ári, og benda á og leggja á það áherslu hve hættulegt það er þegar viðskiptahalli er mikill ár eftir ár. Viðskiptahallinn þýðir í raun og veru að viðskipti landsins við önnur lönd eru ekki í jafnvægi og oftast er brugðið á það ráð, og það hefur verið gert hér á landi um árabil og áratuga skeið, að leiðrétta gengi íslensku krónunnar einmitt til þess að ná jafnvægi í viðskiptum við erlendar þjóðir. Þetta er undirstöðuatriði og með því að víkja sér undan því að ná jafnvægi í viðskiptum við útlönd er auðvitað vísvitandi verið að stefna í gífurlegar erlendar lántökur á næsta ári. Og það er kannski það sem við óttumst verulega að sé gert vitandi vits og allir hljóta að sjá hvaða afleiðingar það hefur í för með sér. Með þessum orðum ætla ég ekkert að vera að fría minn flokk eða sjálfan mig í þessu sambandi. Það er ljóst að það hefur verið ólag á þessum málum á undanförnum árum en kannski kominn tími til að menn leggist á eitt í því að ná viðskiptajöfnuði. Þá vil ég enn fremur, og það er síðara atriðið, nefna það sem hæstv. ráðherra hefur oft lagt áherslu á og það er lækkun á raforkuverði til sumra fyrirtækja. Ég tek heils hugar undir með honum og satt að segja tel ég það mikla framför hjá hæstv. forsrh. að viðurkenna að þarna er náttúrlega um mjög sértækar aðgerðir að ræða sem skilja eftir fyrirtæki sem eru í útflutningi og ekki síður fyrirtæki sem eru í samkeppni við innflutning og þá á ég við samkeppnisiðnaðinn sem því miður hefur verið skilinn eftir í þeim efnahagsaðgerðum sem ríkisstjórnin stóð að á síðasta hausti. Ég held að þetta mál sé satt að segja óleysanlegt og enn óleysanlegra þegar nú kemur í ljós að Landsvirkjun, miðað við lagalegar forsendur, er rekin með halla á yfirstandandi ári. Mér er og kunnugt um að staða annarra orkufyrirtækja er ákaflega slæm. Þar á ég sérstaklega við Rafmagnsveitur ríkisins og Orkubú Vestfjarða. Enn er ekki séð fyrir endann á því hvernig leysa á vandamál þeirra þannig að ekki komi til verulegrar orkuverðshækkunar til þeirra sem síst mega við því að fá slíka hækkun. Á ég þá við þá sem þurfa að hita upp húsnæði sitt með innlendum orkugjöfum. Á sama tíma, og það vil ég segja til athugunar fyrir hæstv. ráðherra, eru erlendir orkugjafar skattfrjálsir þótt þeir framleiði rafmagn. Ég er ekki að biðja um breytingar í þeim efnum, en ég bendi á að framleiði menn rafmagn með dísilolíu þurfa menn ekki að borga söluskatt, en framleiði menn rafmagn innan lands til venjulegra nota annarra en til húshitunar hjá einstaklingum borga menn fullan söluskatt. Þarna er auðvitað misvægi sem einhvern tíma hlýtur að þurfa að leiðrétta og ráðgert var að leiðrétta með upptöku virðisaukaskatts sem nú hefur verið frestað til áramóta eftir rúmt ár. Vík ég nú, virðulegur forseti, með nokkrum orðum að fyrirliggjandi frv. og skal ekki vera langorður. Í fyrsta lagi vil ég minnast á 1. gr. frv. þar sem segir að stjórn deildar fyrir frystar afurðir í Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins sé heimilt að taka lán að upphæð allt að 800 millj. kr. Mér finnst ástæða til þess að hæstv. forsrh. íhugi hvort eðlilegt sé að orða þessa grein með þessum hætti eftir að yfirlýst er af hálfu hæstv. ríkisstjórnar að hér sé um að ræða lán með ábyrgð ríkisins sem ríkið ætli ekki að heimta til baka. Er það bókhaldslega verjandi að orða þetta með þessum hætti þegar sú yfirlýsing hæstv. ríkisstjórnar liggur fyrir að þessar 800 millj. verði ekki krafðar aftur af Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins? Er þá ekki rétt að láta þessa fjármuni fara í gegnum ríkissjóð sem verður hvort sem er að standa straum af endurgreiðslu þessara erlendu lána? Hérna er um að ræða mikilvægt bókhaldsatriði sem frestar því að upphæðin sé tekin inn í reikninga íslenska þjóðarbúsins á þeim stað sem hún á heima. Í öðru lagi langar mig til að minnast á 3. gr. frv. sem fjallar um Atvinnutryggingarsjóð útflutningsgreina. Ég spyr hæstv. forsrh. hvort honum finnist ekki eðlilegra þegar um slíkar aðgerðir er að ræða, og læt ég þá liggja á milli hluta hversu góðar þær eru, sjálfur hef ég lýst skoðun minni á því fyrr að þær næðu einnig til samkeppnisiðnaðarins. Finnst hæstv. ráðherra það verjandi að gera mun á samkeppnisiðnaðinum og útflutningsgreinunum þegar um slíkar aðgerðir er að ræða en gera hins vegar ekkert fyrir samkeppnisiðnaðinn og iðnaðinn yfir höfuð þegar mjög vel gengur í sjávarútvegi og ljóst er að gengi íslensku krónunnar er allt of hátt skráð miðað við eðlilegar þarfir og eðlilega getu iðnaðarins? Er það verjandi fyrir þjóð eins og Íslendinga sem lifa jafnmikið á fiski og fiskafurðum að láta það viðgangast að gengi íslensku krónunnar sé eingöngu skráð með tilliti til þess hvernig gengur í sjávarútvegi? Auðvitað veit ég, og hæstv. ráðherra þekkir það mætavel, að eðli vandans og orsök hans eru í því fólgin að sveiflurnar sem verða óhjákvæmilega í sjávarútveginum fara út í allt hagkerfið og verða að almennum hagsveiflum á mjög skömmum tíma. Þar liggur hundurinn grafinn. Ég held að það sé kominn tími til að stjórnvöld og aðrir geri sér grein fyrir því að besta ráðið til þess að ráða við þennan vanda er að jafna afkomuna á milli góðæra og harðæra í sjávarútvegi og til þess þurfum við skattalegar aðgerðir. Því finnst mér skjóta skökku við þegar hæstv. ríkisstjórn er nú í skattafrv. sínum að ráðast að þeim fyrirtækjum sem hafa nýtt sér heimildir til þess að leggja fé fyrir til mögru áranna. Það er ekki lengur hægt að ná sköttum af fyrirtækjum sem mörg hver tapa vegna fjárfestinga umfram getu og þegar það er ekki hægt ræðst hæstv. ríkisstjórn á þá sem vegna fyrirhyggju lögðu fé til hliðar í fjárfestingarlánasjóði og varasjóði. Nú á að draga úr möguleikum fyrirtækjanna til þess að leggja fé til hliðar með því að skattleggja þessi fyrirtæki mun meira en áður. Ég held að þetta sé aðferð sem hafi þveröfug áhrif en þau sem eðlileg væru ef ríkisstjórnin hæstv. væri að leita að sveiflujafnandi aðgerðum til að stemma stigu við þeim erfiðleikum sem yfir okkur dynja vegna einhæfrar atvinnu. Og við vitum það báðir að atvinna á Íslandi verður auðvitað einhæf enn um alllangt skeið. Í þriðja lagi vil ég minnast á 4. gr. Það hafa orðið nokkrar umræður við fyrra málið sem hér var á dagskrá, þ.e. um Atvinnutryggingarsjóðinn, og þó einkum um Ríkisendurskoðun og eftirlit hennar. Hæstv. ráðherra hefur reyndar sagt að samstarfsnefndin ráði nokkurn veginn öllu því sem þarna gerist. Það sé unnið með faglegum hætti að því að velja þá úr sem eiga að fá skuldbreytingalán frá Atvinnutryggingarsjóði. Ég ætla ekki að bera brigður á það en það er athygli vert sem upplýst hefur verið, m.a. í ræðu hæstv. ráðherra, að Ríkisendurskoðun skuli hafa þurft að hafa afskipti af málefnum sjóðsins. Ég tel ástæðu til þess að kalla sem fyrst eftir skýrslu frá Ríkisendurskoðun um þessi mál, einkum og sér í lagi vegna þess að það virðist hafa verið ætlun bráðabirgðalöggjafans, hæstv. ríkisstjórnar, að Alþingi yrði mjög vel upplýst um þá starfsemi sem fram fer á vegum Atvinnutryggingarsjóðs. Þá langar mig til þess, virðulegur forseti, að benda á 18. gr. frv. og vekja athygli á því að í þessu ákvæði er gert ráð fyrir því að hækka ríkisútgjöld á yfirstandandi ári um 600 millj. kr. Mér finnst, og tek undir það með öðrum þeim sem hafa lýst yfir þeirri skoðun sinni, að hér sé farið inn á mjög varhugaverða braut, ekki síst fyrir þær sakir að hæstv. ríkisstjórn hefur ekki tryggan meiri hluta fyrir framgangi þessa frv. Hæstv. ráðherra lýsti því reyndar yfir fyrir nokkrum vikum á fundi á hinu háa Alþingi að engin trygging væri fyrir meiri hluta ríkisstjórnarinnar fyrir þessu eða ýmsum öðrum frv. Mér finnst því vera farið út á hálar brautir þegar veitt er heimild með bráðabirgðalögum til þess að hækka ríkisútgjöld. Ég leyfi mér að efast um að þetta sé í þeim anda sem stjórnarskrá Íslands er skrifuð. Ég efast ekki um að hæstv. ríkisstjórn hafi leitað sér lögfræðiálits en mér þykir rétt að vekja athygli á þessu og spyrja hæstv. ráðherra hvort til að mynda leitað hafi verið álits lagastofnunar Háskóla Íslands því að hérna virðist vera farið út á hálar brautir. Þá finnst mér enn fremur, sem líka er lagatæknilegs eðlis, í 20. gr. vera farið út fyrir það sem getur kallast eðlilegt að sé í bráðabirgðalögum. Allir vita að bráðabirgðalög eru gefin út vegna þess að brýna nauðsyn ber til. Getur verið eðlilegt að setja í bráðabirgðalög ákvæði sem taka gildi einum til einum og hálfum mánuði síðar ,,ef brýna nauðsyn ber til``. Auðvitað getur það gerst að sum ákvæði bráðabirgðalaga verði ekki virk fyrr en síðar en ég bendi hæstv. forsrh. á að það er afar óeðlilegt að í bráðabirgðalögum sé tiltekið að ákveðnir hlutar laganna eigi ekki að taka gildi fyrr en miklu síðar. Af hverju segi ég þetta? Vegna þess að ef næsta hæstv. ríkisstjórn eða þessi hæstv. ríkisstjórn ætlaði að nota þetta atriði sem fordæmi gæti ríkisstjórnin síðasta dag sumarleyfis gefið út bráðabirgðalög sem tækju ekki gildi fyrr en nokkrum mánuðum seinna. Með því er auðvitað stórkostlega unnið gegn meginhugmyndum að baki útgáfu bráðabirgðalaga. Það hefði verið hægt að bjarga þessu með því að setja slík ákvæði inn í 15. gr. En að orða þetta sérstaklega með þessum hætti í 20. gr., sem í eru ýmis ákvæði en eru ákvæði til bráðabirgða þótt það beri ekki það heiti í fyrirsögn, finnst mér mjög óeðlilegt frá lagalegu sjónarmiði. Loks vil ég, virðulegur forseti, minnast á þær tillögur sem lagðar voru fram í hv. efri deild og Sjálfstfl. hefur lýst yfir stuðningi við eða er meðflutningsaðili að. Í fyrsta lagi eru það brtt. eins og þær birtast á þskj. 209 og fjalla um hlutafjársjóði. Sjálfstfl. styður þessar tillögur sem fluttar eru af hv. þm. Danfríði Skarphéðinsdóttur, Halldóri Blöndal og Eyjólfi Konráð Jónssyni. Eins og ég hef sagt áður teljum við afar mikilvægt að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækjanna en draga sem mest úr lánsfjárþörf þeirra öfugt við það sem hæstv. ríkisstjórn er að gera. Í öðru lagi hefur Sjálfstfl. flutt aðrar tillögur ásamt fulltrúum Borgfl. og Kvennalistans á þskj. 208. Ég vil árétta hér að sjálfstæðisþm. í neðri deild munu áfram fylgja þeirri stefnu sem þar kemur fram. Það vil ég ítreka svo að ekkert fari á milli mála að fulltrúar Sjálfstfl. í neðri deild hafa lýst yfir og munu standa við þá yfirlýsingu að fylgja þeim hugmyndum sem fram komu í tillögum frá Kvennalistanum og Borgfl. í efri deild og varða gildi kjarasamninga. Þetta hefur verið áréttað, virðulegur forseti, í viðræðum sem hafa átt sér stað á milli ríkisstjórnarflokkana og stjórnarandstöðunnar og ég vil segja að því miður enduðu þær viðræður með því að hæstv. forsrh. og fulltrúar hæstv. ríkisstjórnar féllust ekki á málamiðlunartillögur stjórnarandstöðunnar. Því getur farið svo, sem búast má við, að ef stjórnarandstaðan stendur saman í neðri deild verði nokkur hluti þessa frv. felldur ef ekki verða gerðar á frv. breytingar í hv. fjh.- og viðskn. Fari á þann veg lýsi ég, fyrir hönd Sjálfstfl., fullri ábyrgð á hendur hæstv. ríkisstjórn.

Kristín Halldórsdóttir Herra forseti. Hér er kominn til umræðu hryggjarbitinn úr þeim bráðabirgðalögum sem núv. ríkisstjórn setti í miklu óðagoti í septemberlok því eins og menn hafa áttað sig á voru þær greinar sem varða launafrystinguna fluttar hreppaflutningum við afgreiðslu þessara mála í efri deild. Eftir urðu ýmsar fjármálaráðstafanir sem áttu að rétta stöðu atvinnulífsins en um það eitt voru menn ákaflega sammála á þeim tíma að eitthvað yrði að gera í þessum dúr. Eins og ég hef áður vikið að er ekki auðvelt að ráða í stöðuna, skilaboðin eru satt að segja afar misvísandi. Við fáum fréttir af rífandi afla og bættri meðferð og auknu verðmæti sjávarafla, eins og ég minnti á hér fyrr í dag úr þessum ræðustól, en síðan segja gjaldþrotafréttir og tölur um aukið atvinnuleysi okkur allt aðra sögu. Við fáum skýrslu á skýrslu ofan um afkomu fyrirtækja sem gefa okkur meðaltalstölur sem vissulega eru ófagrar. Við kvennalistakonur leituðum fast eftir nánari sundurgreiningu á þeim vanda sem við væri að etja, sundurgreiningu á stöðu fyrirtækja í tölum um frávik. Slíkar upplýsingar fengust ekki á haustdögum og því lögðum við ásamt þingmönnum úr öðrum þingflokkum fram beiðni um skýrslu um stöðu tíu verst stöddu og tíu best stöddu fiskvinnslufyrirtækja í landinu til þess að fólkið gæti áttað sig á þessum misvísandi upplýsingum og gert sér grein fyrir ástæðunum fyrir slæmri afkomu eða hagnaði fyrirtækja. Þessi skýrsla hefur ekki enn verið lögð fram. Með þessari beiðni og þessari afstöðu erum við auðvitað ekki að segja að vandinn sé minni en af er látið heldur aðeins að leggja áherslu á að vandi verður ekki leystur nema menn geri sér grein fyrir rótum hans. Í umræðum um fyrra dagskrármálið fór ég nokkrum orðum um þá aðför að launafólki sem stjórnvöld hafa talið nauðsynlega sem lið í aðgerðum til lausnar þess vanda sem við er að fást í atvinnulífinu. Menn muna allar umræðurnar á liðnu sumri um ýmsar leiðir kenndar við færslu, ýmist niður-, upp-, milli-, bak- eða undan-. Niðurfærslan freistaði margra enda lítur hún auðvitað vel út á pappír. Keyra bara alla kostnaðarliði niður og köttur út í mýri, allur vandi á bak og burt. Það eru miklir talnatrúarmenn sem halda að slíkt geti gengið burt séð frá því óréttlæti sem í slíkri leið felst. Veruleikinn er auðvitað allt annar og launin eru ekki vandamálið. Sé kostnaður vegna taxtalauna einhverju fyrirtæki ofviða er rekstrargrundvöllur tæplega fyrir hendi. Of hár launakostnaður sem tilkominn er vegna launaskriðs eða fríðindagreiðslna er hins vegar á ábyrgð viðkomandi fyrirtækja sem geta þá stundað sína niðurfærslu sjálf án milligöngu stjórnvalda. Það er fullkomin heimska að hrófla við hóflegum launasamningum og ætla almennu launafólki á hreinum töxtum að gjalda þannig fyrir þenslu og mistök í fjárfestingum og rekstri sem það ber enga ábyrgð á. Það eru aðrir kostnaðarþættir en launin sem hrjá atvinnulífið og þá fyrst og fremst fjármagnskostnaður eins og hæstv. forsrh. tók sannarlega undir í sínu máli. Á þetta höfum við kvennalistakonur margsinnis bent og þetta var m.a. það sem við vildum fá fram í þeirri skýrslu sem við höfum beðið um varðandi fiskvinnslufyrirtæki. Að sjálfsögðu er um ýmislegt annað að ræða sem hefur áhrif á afkomu fyrirtækja, svo sem umhverfi þeirra eða almennt ástand í viðkomandi byggðarlagi, flutningskostnaður og aðrar aðstæður til aðdrátta, orkukostnaður og sitthvað fleira. Það er fjármagnskostnaðurinn sem er aðalsökudólgurinn að okkar dómi og samkvæmt athugunum hagfræðinga ASÍ er það mat okkar rétt. Hæstv. forsrh. minntist einmitt á athuganir þeirra í sínu máli og hafi ég tekið rétt eftir þá benda útreikningar þeirra sannarlega til þess að hlutfall fjármagnskostnaðar í rekstri fyrirtækja í sjávarútvegi, og þá voru þeir fyrst og fremst að kanna stöðu fiskvinnslufyrirtækja, hafi vaxið um 150% frá því í fyrra, á sama tíma og hlutfall launa í rekstri hefur aðeins vaxið um 4%. Þetta er mjög athyglisverð niðurstaða og hlýtur að sýna okkur hvar a.m.k. stór hluti vandans liggur. Hjá einhverjum þessara fyrirtækja er vissulega um sjálfskaparvíti að ræða. Offjárfestingar og rangar áætlanir. Því miður er glannaskapur, vanþekking og ábyrgðarleysi áberandi í íslenskum atvinnurekstri. Í útflutningsgreinunum mun þó að talsverðu leyti vera um utanaðkomandi vanda að ræða, óhagstæða þróun gengis og verðlags, sem fyrirtækin hefur skort eigið fé til að mæta. Í sumum greinum, einkum í fiskvinnslunni, var þetta ástand orðið verulega slæmt fyrr á þessu ári svo að augljóst var að stjórnvaldsaðgerðir urðu að koma til, enda afkoma og framtíð heilla byggðarlaga undir því komin að rekstur sé tryggur. Slíkar stjórnvaldsaðgerðir má þó ekki gera blindandi heldur að undangenginni athugun á stöðu og rekstri viðkomandi fyrirtækja og með skilyrðum um endurskipulagningu og aðhald í rekstri. Við vorum því sammála því að óhjákvæmilegt væri að fara einhverja þá leið sem fæli í sér bætta skulda- og rekstrarstöðu og ekki síst aukningu eigin fjár. Við erum hins vegar ósáttar við hinn margfræga Atvinnutryggingarsjóð sem varð niðurstaðan hjá stjórnvöldum. Þessi sjóður er nú þegar orðinn að apparati þrátt fyrir óvissu um afdrif lagasetningar. Við höfum gagnrýnt það og okkur þykir ámælisvert hversu mikil umsvif þessa sjóðs og stjórnar hans eru orðin meðan fullkomin óvissa ríkir enn um afdrif þeirrar lagasetningar sem við erum að fjalla um. Þessi sjóður, sem kallaður hefur verið Atvinnutryggingarsjóður, er að okkar mati ekkert annað en margnotuð aðferð til fyrirgreiðslu í erfiðleikum atvinnulífsins sem færð er í nokkurs konar grímubúning, e.t.v. til þess að láta menn halda að um sérstaka aðgerð sé að ræða og þá eitthvað björgulegri og árangursríkari en áður hefur verið reynd. Við höfum, eins og fram hefur komið í umfjöllun í Ed. og í brtt. þar, margt að athuga við þennan grímubúning. Í fyrsta lagi teljum við einsýnt að verkefni sjóðsins eigi einfaldlega heima í Byggðastofnun og megi fela þau sérstakri deild þar og þurfi í rauninni ekkert sérstakt nafn, þótt það sé svo sem útlátalaust ef menn vilja endilega láta afkvæmið heita eitthvað. Byggðastofnun hefur hingað til sinnt verkefnum sem þessum og á samkvæmt bráðabirgðalögunum bæði að hýsa sjóðinn, færa bókhald og aðstoða á alla lund. Því er eðlilegast að hér sé ekki um einhverja sérstofnun að ræða heldur einfaldlega deild í Byggðastofnun. Sérstakur þyrnir í okkar augum er svo fjármögnun þessa sjóðs þar sem fjárframlag á að taka af lögboðnu framlagi ríkisins í Atvinnuleysistryggingasjóð. Það er raunar með ólíkindum hvað stjórnvöld lítilsvirða rétt launafólks á alla lund, frysta launataxta, banna samninga og ætla svo að ganga af fullkomnu virðingarleysi og miskunnarleysi í Atvinnuleysistryggingasjóð á sama tíma og víðast hvar þrengir að á vinnumarkaðinum og horfur á atvinnuleysi fara vaxandi. Burtséð frá því að með því að sækja þetta fé í Atvinnuleysistryggingasjóð er einhliða verið að rjúfa samninga þriggja aðila, þ.e. Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambandsins og ríkisins, um fjármögnun sjóðsins, þá hlýtur þetta að vera afar vafasöm ráðstöfun í ljósi þess sem er að gerast í atvinnumálum. Daglega berast fréttir af uppsögnum starfsfólks hjá ýmsum fyrirtækjum og víða býr fólk við mikið öryggisleysi um afkomu sína og framtíð. Milli mánaðanna september og október varð 37% aukning atvinnuleysis á landinu öllu og samkvæmt upplýsingum frá félmrn. bárust 500--600 tilkynningar um uppsagnir í októbermánuði og stór hluti þeirra kemur til framkvæmda nú um næstu áramót. Meðalfjöldi atvinnulausra í október var 706 og af þeim voru 472 konur, en það er alkunn staðreynd að samdráttur í atvinnulífinu kemur fyrst niður á konum. Samkvæmt upplýsingum Atvinnuleysistryggingasjóðs leyfir staða hans nú 5% atvinnuleysi í eitt ár. Það er því afar mikilvægt að þessi sjóður launafólks verði ekki skertur. Það er ekki réttmætt að láta launafólk að mestu gjalda fyrir það að stjórnendum atvinnulífs og ríkisins láðist að leggja fyrir til mögru áranna í því góðæri sem ríkt hefur. Það er hin raunverulega orsök þess vanda sem nú er við að etja og ef einhvern tíma væri unnt að læra af reynslunni og mistökunum ætti það einmitt að vera nú. Það er auðvitað ekki hægt að hafna því að fé sé fært á milli sjóða með þeim hætti sem hér er lagt til án þess að benda á aðra leið og það höfum við gert. Við höfum lagt til að fyrirtækjum í erfiðleikum, sem þó hafa alla möguleika á rekstri með bættum skilyrðum, betri skuldastöðu og meira eigin fé, hafi möguleika á skuldbreytingum og lánum en einnig á aukningu eigin fjár með sölu hlutabréfa. Nú kann það að virðast bjartsýni að halda að einhverjir vilji veita fé í formi hlutafjár til þessara greina svo við tölum nú bara um sjávarútveginn. Það má þá velta því fyrir sér hvar þetta þjóðfélag er á vegi statt ef þetta er ekki raunhæf leið. Við erum að tala um undirstöðuatvinnuveg þjóðarinnar, sjávarútveginn, og menn hafa talað sig hása um nauðsyn þess að styrkja atvinnulífið, efla útflutningsgreinarnar og reyndar ekki síður samkeppnisgreinarnar. Við hljótum því að trúa á framtíð þessara greina ella trúum við ekki á framtíð þjóðarinnar sjálfrar. Það er höfuðnauðsyn að styrkja eiginfjárstöðu fyrirtækjanna og að hinu leytinu þarf að gefa fólki tækifæri til að fjárfesta í þessum undirstöðugreinum án þess að taka mikla áhættu. Að því miða þessar tillögur sem lagðar voru fram í efri deild. Hlutafjáraukning skilar sér margfalt betur en lán og eykur heildarstyrk fyrirtækisins. Þetta er markmið þeirra tillagna sem Kvennalistinn og Sjálfstfl. fluttu sameiginlega í efri deild og verður væntanlega nánar fjallað um síðar. Við teljum að sú sérfræðiþekking sem fyrir hendi er í Byggðastofnun ætti að nýtast vel til að velja þau fyrirtæki sem hlutafjársjóður teldi rétt að kaupa hlutabréf í og ætti að tryggja fullt verðgildi bréfanna. Með sölu bréfanna að fjórum árum liðnum væri tryggð ákveðin dreifing og með því að veita starfsfólki fyrirtækjanna eða fyrirtækjunum sjálfum forkaupsrétt má betur tryggja en nú að eignarhald fyrirtækjanna haldist heima í héraði. Á þeim tímum sem við nú lifum á getur það verið spurning um líf eða dauða einstakra byggðarlaga hvort þau geta haldið því atvinnustigi sem þegar er úti í héruðunum. Ég þarf ekki að hafa þessi orð fleiri við þessa umræðu. Ég held að almennur vilji sé fyrir því að afgreiða þessi þingmál, sem hafa verið til 1. umr. í dag, án tafar og sæti nú síst á okkur kvennalistakonum að þvælast fyrir því þar sem við höfum lagt mikla áherslu á það allt frá upphafi að þessi mál fái þinglega meðferð svo að ljóst verði hver hin raunverulega staða ríkisstjórnarinnar er og hverjir standa á bak við hana. Hv. 6. þm. Norðurl. e. telur þá stöðu greinilega styrka eins og kom fram í máli hans fyrr í kvöld. Hvað sem rétt er í því efni þá er nú tími til kominn að leiða það í ljós svo ekki verði um villst.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Út af umræðunum um fjármagnskostnað langar mig til þess að benda á að hluti af þessum skýringum á háum fjármagnskostnaði er væntanlega sá að skattalögin gera ráð fyrir að gengismunur sem myndast skuli gjaldfærður í bókhaldi fyrirtækis. Þessi gengismunur er hins vegar ekki greiddur, þ.e. ef fyrirtæki skuldar 10 millj. kr. í erlendum gjaldeyri og gengið fellur um 10% kemur ein milljón til gjalda eins og fyrirtækið hafi ekki greitt þessa einu milljón. Þetta er bókhaldsatriði. Um áramót er svo færð svokölluð tekjufærsla á móti. Ég veit náttúrlega ekki hvort búið er að færa slíkar tekjufærslur í þessum fjármagnskostnaði sem verið er að safna í þessum umræðum eins og það kom fram í sjónvarpinu í kvöld. Ég vil bara benda á þetta. Varðandi gengisskráninguna þá hef ég bent á það margsinnis áður að ekki er hægt að skrá gengi krónunnar einhvern veginn, af því bara, út í loftið. Ég er margbúinn að benda á það úr þessum ræðustól að ákvarðanir um gengi krónunnar styðjast við lagabókstaf. Það eru til lög um það hvernig skuli skrá gengi krónunnar. Það stendur hér í lögum um Seðlabanka Íslands, 18. gr., með leyfi forseta: ,,að gengi krónunnar skuli haldið sem stöðugustu og ná skuli jöfnuði í viðskiptunum við útlönd en tryggja rekstrargrundvöll útflutnings- og samkeppnisgreina``. Þetta er ekki hlutur sem íslensk stjórnvöld geta leyft sér að hafa einhvern veginn eða eins og þeim dettur í hug hverju sinni. Það er alveg fráleitt. Ég held að rétt sé í þessari stöðu að forsrh., ef hann vill vera svo vænn, spyrji sína efnahagsráðgjafa spurninga eins og hvað íslenskir atvinnuvegir þoli háa skatta nú, vegna allra þessara hugmynda um hækkun skatta. Hvað þola íslenskir launþegar mikla hækkun á tekjuskatti í dag og hvað þolir íslenskur lánsfjármarkaður að ríkið seilist langt í íslenskt lánsfé? Er ekki rétt að spyrja þessara spurninga frá nýjum sjónarhól en ákveða ekki bara að hrifsa þetta til sín burtséð frá því hvaða afleiðingar þetta hefur? Mér finnst einhvern veginn eins og ákvarðanir hingað til hafi verið í þeim dúr að ríkið ákveði bara að hrifsa til sín svona mikið af þjóðarkökunni burtséð frá því hvernig það kemur niður á íslenskum atvinnuvegum og lífskjörum í landinu. Ég skal ekki tefja hér meira að sinni.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þess sem kom fram hjá hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur. Hv. þm. nefndi að ekki væri komið svar við þeirri fyrirspurn sem hún ásamt nokkrum fleirum lagði fyrir mig um stöðu tíu best settu og tíu verst settu fyrirtækjanna. Ég vil geta þess að drög að svari Þjóðhagsstofnunar barst á mitt borð fyrir örfáum dögum en ég var ekki ánægður með það þar sem það var allt byggt á reikningum fyrir árið 1987 sem sýna alls ekki réttu myndina því það hefur orðið svo mikil kollsteypa á árinu 1988. Því endursendi ég það og óskaði eftir því að gert yrði allt sem hægt er til að hafa þarna upplýsingar um árið 1988. Vandinn er sá að fjölmörg þessara fyrirtækja eru ekki með reikninga fyrir árið 1988 tilbúna. Það er sem sagt verið að reyna að gera það besta úr því sem hægt er einnig fyrir árið 1988. Ég vil taka mjög undir það sem hv. þm. sagði að menn þurfi að gera sér grein fyrir rótum vandans og það er einmitt það sem ég tel að við séum að gera. Ég tel að þessar rætur séu stöðugt að koma í ljós, m.a. í miklum fjármagnskostnaði. Út af því sem hv. þm. Kristinn Pétursson sagði áðan er rétt að Seðlabankinn á að ákveða gengið. Seðlabankinn hefur ekki gert neina tillögu um gengisbreytingu. Hann hefur þvert á móti sent okkur ítarlegt yfirlit um breytingu á raungengi sem sýnir að það hefur verið lækkandi. Ég met stöðu Seðlabankans svo að hann telji ekki þörf á gengisbreytingu. Ég ætla ekki að svara ýmsu því sem kom fram hjá hv. þm. Friðriki Sophussyni, sem ekki er hér staddur. Þó vil ég segja að okkur er fyllilega ljóst að samkeppnisiðnaðurinn er skilinn eftir í þessum aðgerðum en þetta eru sértækar aðgerðir, eins og aðgerðir sjálfstæðismanna voru einnig að mestu leyti fyrir utan þær gengisbreytingar sem eru í báðum, vegna þess að þessar greinar, og þá sérstaklega frystingin, hafa verið í langsamlega erfiðastri stöðu að áliti allra sem það hafa skoðað. Það er því verið að reyna að jafna þau mörk en hv. þm. er ekki hér og ég ætla ekki að fara að ræða það nánar.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason): Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 91 frá 1982, um málefni aldraðra, með síðari breytingum, en hinn 1. jan. 1983 gengu í gildi lög um málefni aldraðra. Megintilgangur þessara laga er að skipuleggja og samhæfa þjónustu fyrir aldraða. Lögin hafa það að markmiði að stuðla að því að aldraðir geti lifað eðlilegu heimilislífi svo lengi sem verða má en að völ sé á nauðsynlegri stofnanaþjónustu þegar hennar gerist þörf. Með þessum lögum var í fyrsta sinn komið á samræmdu skipulagi öldrunarþjónustu á Íslandi með tilliti til félagslegra og heilsufarslegra sjónarmiða. Lögin leitast við að tengja öldrunarþjónustu annarri þjónustu sem fyrir hendi er, bæði heilbrigðisþjónustu í tengslum við heilsugæslustöðvar og félagslega þjónustu á vegum sveitarfélaga. Í lögunum er sólarlagsákvæði sem gerði ráð fyrir að þau rynnu úr gildi 31. des. 1987, enda hefðu þau ekki verið endurskoðuð fyrir þann tíma. Með lögum nr. 32 frá 27. mars 1987 var gildistími laganna framlengdur til 31. des. 1988. Enginn vafi er á því að með tilkomu laga um málefni aldraðra, ekki síst ákvæðum um Framkvæmdasjóð aldraðra, sem fyrst voru lögbundin árið 1981, hefur orðið allveruleg breyting á högum aldraðra. Þeim sveitarfélögum sem bjóða öldruðum og öðrum sem á þurfa að halda heimaþjónustu, þ.e. heimilishjálp og heimahjúkrun, fer mjög fjölgandi. Þar eiga hlut að máli án efa ákvæði laganna um endurgreiðslu sjúkrasamlaga á 35% rekstrarkostnaðar sveitarfélaga vegna þeirrar þjónustu. Ótrúleg uppbygging hefur verið í húsnæðismálum aldraðra um allt land síðustu 8--10 árin og er nú völ einhvers konar stofnanaþjónustu fyrir aldraða í allflestum þéttbýlissveitarfélögum landsins. Það er liðin tíð að aldrað fólk úti á landsbyggðinni sæki hingað á suðvesturhornið til að eyða ævikvöldinu. Um alllangt skeið hefur staðið yfir á vegum heilbrmrn. endurskoðun laga um málefni aldraðra. Endurskoðunin hefur tafist, ekki síst vegna óvissu um framvindu frv. um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem nú er komið hér til meðferðar í Alþingi. Ljóst er að ekki gefst tími til að afgreiða nýtt frv. til laga um málefni aldraðra áður en gildistími núgildandi laga rennur út 31. des. nk. Nauðsyn ber því til að framlengja að nýju gildistíma laganna, enda allir sammála um að ekki sé tímabært að lögin falli úr gildi. Því er hér lagt fram frv. til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra sem gerir ráð fyrir að gildistími laga nr. 91/1982 verði framlengdur til 31. des. 1989. Gert er ráð fyrir að nýtt frv. til laga um málefni aldraðra verði lagt fram á Alþingi fljótlega eftir jólaleyfi eða í ársbyrjun 1989. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn. með ósk um skjóta afgreiðslu þar sem málið þarf að fá fullnaðarafgreiðslu fyrir áramót.