Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá Einari K. Guðfinnssyni, 5. þm. Norðvest., um að hann sé á förum til útlanda í opinberum erindagerðum og geti ekki sótt þingfundi á næstunni. 1. varamaður flokksins í kjördæminu, Guðný Helga Björnsdóttir bóndi, tekur sæti hans á Alþingi í dag. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa á ný.

Um kl. 3.30 í dag, að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma, fer fram utandagskrárumræða um nýja þjóðhagsspá fjármálaráðuneytis. Málshefjandi er hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Hæstv. fjármálaráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10. gr. þingskapa um lengd þingfunda er það tillaga forseta að þingfundurinn geti staðið lengur í dag, þ.e. þar til umræðum um dagskrármálin er lokið.

Forseti vill tilkynna að með bréfi, dags. 17. apríl 2008, hefur forseti óskað eftir því að fjárlaganefnd fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um framkvæmd fjárlaga árið 2007 og ársáætlun 2008 í samræmi við reglur um þinglega meðferð skýrslna Ríkisendurskoðunar sem forsætisnefnd samþykkti 12. febrúar sl.

Hæstv. forseti. Ég vil minnast á stórt mál sem deilur hafa verið um, þ.e. lögreglu- og tollstjóraembættið á Suðurnesjum, sem einn mikilvægasta lið í vörnum Íslands. Við hv. þm. Bjarni Harðarson stóðum fyrir fundi á Suðurnesjum, mjög fjölmennum fundi, um 100 manns, og mikil eindrægni ríkti þar. Fólkinu suður frá og reyndar þjóðinni allri þykir þetta einhver skrýtnasta deila sem hefur komið upp við eitt mikilvægasta lögreglulið landsins sem stendur við höfuðdyr Íslands og hefur náð miklum árangri, bæði í að ná fíkniefnum og taka glæpalýð, þannig að hin miklu og góðu störf hafa vakið athygli. Nú geisa deilur um framtíð þessa embættis innan stjórnarflokkanna og niðurstaða þessa fundar var ályktun sem var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum á fundinum, áskorun til hæstv. forsætisráðherra svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Opinn borgarafundur, haldinn á Ránni í Reykjanesbæ 17. apríl 2008, skorar á forsætisráðherra, Geir H. Haarde að höggva á þann hnút og deilur sem nú eru uppi um lögreglustjóraembættið á Suðurnesjum. Fundurinn telur að ekki sé skynsamlegt að hrapa að breytingum og uppstokkun á embættinu því sameinað lögreglu- og tollstjóraembætti hefur náð miklum árangri. Nú þegar er landsmönnum misboðið að fylgjast með þessum deilum sem veikja varnir Íslands.“ Nú liggur fyrir að annar stjórnarflokkurinn situr með frumvarp sem ríkisstjórnin hafði samþykkt fast hjá sér og það eru litlar líkur á því að deilur milli ráðherra hvað þetta varðar, á milli stjórnarflokkanna, séu að leysast. Þetta veikir og veldur mikilli óánægju hjá starfsfólkinu og reyndar hjá öllum Íslendingum. Þess vegna finnst mér mjög eðlileg niðurstaða sem þarna kom fram, að menn treysta því að hæstv. forsætisráðherra beri í rauninni skylda til þess við svona aðstæður að höggva á þennan hnút.

Virðulegi forseti. Það eru engar deilur um það að rétt er og eðlilegt að styrkja og efla löggæslustarfsemina á Keflavíkurflugvelli. Hún hefur skilað miklum árangri í gegnum tíðina, bæði hvað varðar tolleftirlit og aðra mikilvæga þætti. Hins vegar hefur verið mótuð sú stefna af hálfu dómsmálaráðherra að greina að annars vegar löggæsluna, hina almennu löggæslu, og hins vegar tollgæsluna og við þá stefnu er ekkert að athuga í sjálfu sér. Það er hins vegar verið að vinna nánar í þessu máli til að reyna að leiða það til farsælla lykta og ágreiningslaust og það er verkefni sem við í ríkisstjórninni vinnum núna að.

Hæstv. forseti. Ekkert svar. Engin lausn. Stríð og deilur áfram. Jú, það er rétt, hæstv. dómsmálaráðherra hefur boðað að þetta embætti skuli höggvið upp. Það kom fram á fundi sem við þingmenn kjördæmisins áttum að núna vantar, miðað við áætlaða þörf og aukningu á ferðamönnum og öðru, 200 millj. Ef þetta er höggvið upp er talið að það vanti 400–500 millj. inn í þennan kassa. Dómsmálaráðherra hefur sett fram stefnu sína. Í sjálfu sér er ekkert við hana að athuga. en hún virðist ekki ganga í gegnum stjórnarflokkana. Það er óánægja bæði í Sjálfstæðisflokknum sem hefur komið fram og einnig í Samfylkingunni og það grasserar óánægja á Suðurnesjum sem beinist gegn þessari ákvörðun. Þessi staða er mjög vond fyrir embættið og fyrir þessa stöðu. Þetta embætti var sameinað í eitt fyrir 16 mánuðum og hefur skilað gríðarlegum árangri. Hvers vegna, hæstv. forsætisráðherra, skal nú höggva upp og eyðileggja? Ég skora á hæstv. forsætisráðherra að taka á sig rögg og leysa þetta mál.

Herra forseti. Það er ekki rétt með farið hjá hv. þingmanni að tollgæslan og löggæslan hafi verið sameinuð fyrir 16 mánuðum. Það voru lögregluembættin á Suðurnesjum sem voru sameinuð með prýðilegum árangri og bættri löggæslu eins og stefnumótun dómsmálaráðherra á þeim tíma gerði ráð fyrir.

Þetta er allt í einu embætti.

Málið er núna þannig að það er ágreiningur um það hvort kljúfa eigi embættið upp og með hvaða hætti það yrði þá gert. Markmið allra í málinu er að sjálfsögðu að tryggja sem besta þjónustu á þessum sviðum en jafnframt að tryggja að það sé gert á grundvelli eðlilegra fjárveitinga og innan fjárheimilda. Þetta er verkefnið sem blasir við okkur núna og í því er að sjálfsögðu verið að vinna.

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið í fréttum hefur verið starfandi sérstök tilsjónarnefnd með stjórnendum Landspítala – háskólasjúkrahúss en sú nefnd hefur jafnframt haft það verkefni á sinni könnu að koma fram með tillögur um breytingar á rekstri og hugsanlega rekstrarformum á sjúkrahúsinu. Í fjölmiðlum í gær var nokkuð fjallað um starf þessarar nefndar, þar á meðal á vefmiðlum Ríkisútvarpsins og Morgunblaðsins. Þar kom fram að nokkurs óróa gætti nú meðal starfsmanna Landspítalans vegna óvissu um framtíð sjúkrahússins en þessi nefnd sem er undir forsæti Vilhjálms Egilssonar, núverandi framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins, á að skila af sér í júnímánuði. Á mbl.is segir orðrétt, með leyfi forseta: „Vilhjálmur Egilsson segir að skoðað verði hvort gera eigi Landspítalann að opinberu hlutafélagi en að nefndin hafi ekki tekið ákvörðun um neitt enn.“ Síðar í fréttinni er haft eftir Vilhjálmi Egilssyni, framkvæmdastjóra samtaka atvinnurekenda, að verði Landspítalinn gerður að opinberu hlutafélagi muni það auka sveigjanleika í rekstri sjúkrahússins. Nú spyr ég: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í þessum efnum? Kemur það virkilega til greina, samkvæmt stefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, að Landspítalinn – háskólasjúkrahús verði gerður að hlutafélagi eins og Vilhjálmur Egilsson boðar í fréttum í gær?

Herra forseti. Ég heyrði þessa hugmynd hafða eftir öðrum af starfandi forstjórum spítalans og ég hef ekkert við það að athuga að menn velti upp hugmyndum af þessu tagi. Skárra væri það nú ef menn hefðu ekki leyfi til þess, hv. þingmaður. Hins vegar hefur engin ný stefna um rekstrarform verið mótuð gagnvart spítalanum og hún er auðvitað endanlega tekin á Alþingi því að það þyrfti að breyta lögum um spítalann ef breyta ætti núverandi formi. Nefndin sem hv. þingmaður vísaði til hefur að sjálfsögðu tillögurétt í því efni og er ekkert athugavert við það. Hins vegar verða menn aðeins að hugleiða í hvaða tilgangi fyrirbærið opinbert hlutafélag var stofnað og hvort það hæfir rekstri þar sem nánast allar tekjurnar koma úr ríkissjóði. Það þarf að velta því fyrir sér og það er ekki þar með sagt að þótt einhver maður hafi nefnt þetta sem hugmynd sé hún endilega besta hugmyndin sem völ er á í þessu sambandi.

Hæstv. forseti. Ekki endilega besta hugmyndin, en ég spyr: Getur þessi hugmynd orðið að veruleika? Hæstv. forsætisráðherra segist hafa heyrt eftir lækningaforstjóra á sjúkrahúsinu að vel kæmi til álita að gera Landspítalann að hlutafélagi. Ég var að lesa hér upp úr tilvitnun í Vilhjálm Egilsson sem er formaður í nefnd sem formlega hefur verið falið að gera tillögur um þessi efni. Ég vek athygli á því að Vilhjálmur Egilsson, sá ágæti maður, var fyrr á tíð framkvæmdastjóri Verslunarráðsins, núna Samtaka atvinnulífsins. Bæði þessi samtök hafa einkavæðingu velferðarþjónustunnar á sinni dagskrá. Ég hefði gjarnan viljað fá að heyra álit Samfylkingarinnar um þetta efni, en það kemur út á eitt, formaður Sjálfstæðisflokksins talar fyrir báða flokka þegar heilbrigðismálin eru annars vegar, Sjálfstæðisflokk og Samfylkingu. Því miður. Ég vek athygli þingheims á því að hæstv. forsætisráðherra neitar að svara því afdráttarlaust 

Herra forseti. Hv. þingmanni svellur hér móður eins og fyrri daginn Hann hefur stundum talað um okkar ágæta fyrrverandi kollega, Vilhjálm Egilsson, þannig að hann hlypi um gangana á Landspítalanum með niðurskurðarsveðjuna á lofti. Það sagði hann hér fyrir jólin þegar fjárlagaumræðan stóð sem hæst. Svona er málflutningurinn. Það virðist sem hann vilji svipta þennan ágæta mann sem hefur gegnum árin verið afar tillögugóður á ýmsum sviðum, eins og við þekkjum hér öll, málfrelsinu, hann megi ekki segja frá því hvaða hugmyndir hann 

… fordómunum.

Herra forseti. Núna um helgina upplýsti hæstv. dómsmálaráðherra Björn Bjarnason að frumvarp um breytingu á lögreglustjóraembættinu á Keflavíkurflugvelli hefði verið samþykkt í ríkisstjórn. Þess vegna spyr ég forsætisráðherra hvort frá ríkisstjórninni hafi verið samþykkt þetta frumvarp um breytingar á yfirstjórn tollgæslu á Suðurnesjum en er enn þá óafgreitt í þingflokki Samfylkingarinnar. Samþykktu ráðherrar Samfylkingarinnar frumvarpið í ríkisstjórn? Ef ekki, er þá yfir höfuð um stjórnarfrumvarp að ræða? Mér finnst nauðsynlegt að þetta komi fram því að, eins og kom fram í máli hv. þm. Guðna Ágústssonar, ríkir mikil óvissa bæði hjá Suðurnesjafólki og starfsmönnum lögreglustjóraembættisins á Suðurnesjum sem búa við mikla óvissu. Það er mjög þarft að fá þessi mál á hreint því að það virðist vera einhver óvissa um þau.

Herra forseti. Framgangur þingmála frá ríkisstjórninni er alveg í föstum skorðum. Ef hugmyndin er að leggja fram frumvarp á Alþingi sem stjórnarfrumvarp þarf það fyrst að fá samþykki í ríkisstjórninni og heimild til að ganga þaðan til þingflokka stjórnarflokkanna sem fjalla um það, gera hugsanlega á því breytingar, afgreiða það síðan annaðhvort með jái eða neii. Annaðhvort heimila þeir framlagningu þess eða ekki. Ef það er gert þá er komið fram stjórnarfrumvarp. Þetta sem sagt gerist þannig að ríkisstjórnin fer að sjálfsögðu fyrst yfir málið og framvísar því síðan til stjórnarflokkanna, þingflokkanna, sem hafa það hlutverk að fara með gagnrýnum augum í gegnum slík mál. Þetta á við um öll stjórnarfrumvörp. Það getur tekið misjafnlega langan tíma að koma þeim þannig fyrir að báðir þingflokkar séu ásáttir um efni og orðalag í slíkum frumvörpum. Þetta er alþekkt. En það er nýtt hérna í þinginu, og hefur komið hér áður í vetur, að fyrir fram séu menn rukkaðir og kallað eftir því að þingmál komi fram sem eru til meðferðar í flokkunum áður en búð er að afgreiða þau. Ég man ekki betur en að fyrr í vetur hafi menn suðað eftir því í þingsal hvað liði orkumálafrumvarpi iðnaðarráðherra sem var bara í eðlilegri vinnslu milli þingflokkanna. Sama er með þetta, hér er spurt um þingmál sem er í vinnslu og bara í eðlilegri meðferð. Þannig er málið.

… óvissa.

Það er svo annað mál, hv. þingmaður, hvort það veldur óvissu eða ekki. Viðkomandi þingmaður, hv. þm. Grétar Mar Jónsson, var að spyrja um framganginn og hvernig þetta gengi fyrir sig. Ég tel mig hafa svarað því núna.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað mjög óeðlilegt líka þegar að við fáum tilkynningar frá hæstv. dómsmálaráðherra um það að hæstv. fjármálaráðherra ætli að leggja fram tillögu og gera breytingu á tollamálum á Íslandi, ætli að setja alla tollara undir einn hatt. Það er mjög óeðlilegt að það sé gert með þeim hætti að við fáum að frétta af þessu í formi tilkynningar. Ekki nóg með það, það var ekki búið að tala við einn eða neinn í Samfylkingunni um málið og við fengum öll bara að heyra það að Alþingi ætti að samþykkja þetta fyrir þinglok og að 1. júlí tæki þessi breyting gildi.

Herra forseti. Ég tel ekki að það hafi verið neitt óeðlilegt við þetta mál eða málsmeðferðina í því eftir að sú staða kom upp að þetta mál þyrfti að leysa með lagabreytingu. Þá liggur alveg fyrir að Alþingi hefur um það síðasta orðið. Það er einfaldlega þannig. Hvernig menn vinna síðan málið innan þessara stjórnarflokka, eða gerðu innan fyrrverandi stjórnarflokka, er mál stjórnarflokkanna. Þeir hafa komið sér upp ákveðnum vinnuaðferðum í því efni.

Hæstv. forseti. Fjölmiðill hér í bæ, visir.is, hefur mátt standa í ströngu gagnvart útvarpsstjóra í því skyni að knýja fram upplýsingar um launakjör tiltekinna starfsmanna hins opinbera hlutafélags, Ríkisútvarpsins ohf., sem eins og alþjóð er kunnugt var fyrir harðfylgi stjórnarandstöðunnar hér á síðasta kjörtímabili sett undir upplýsingalög, nr. 50/1996, sem ekki hafði verið meining þáverandi stjórnarflokka, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Nú hefur útvarpsstjóri neitað þessum fyrrnefnda fjölmiðli, visir.is, um umbeðnar upplýsingar sem samkvæmt almennum skilningi upplýsingalaga ættu að vera til reiðu. Nú spyr ég, hæstv. forseti, hæstv. menntamálaráðherra: Er það með samþykki ráðherrans að Ríkisútvarpið ohf. neitar að gefa fjölmiðli upplýsingar um launakjör tiltekinna starfsmanna Ríkisútvarpsins ohf.? Samþykkir hæstv. ráðherra þetta pukur? Ég spyr: Hvernig má það vera í ljósi þess að hæstv. ráðherra gerði mikið úr þeim árangri sem stjórnarandstaðan náði þegar lögin fóru í gegnum Alþingi Íslendinga, að við náðum sem sagt þeim árangri að tryggja að upplýsingalögin giltu um Ríkisútvarpið ohf.? Ég tel nauðsynlegt að upplýsa hvort þetta pukur sé með vitund og vilja hæstv. menntamálaráðherra.

Herra forseti. Stutt svar: Nei.

Hæstv. forseti. Ég kann vel að meta stutt og skorinorð svör en ég vil engu að síður knýja hæstv. ráðherra til að skýra þetta örlítið nánar. Skil ég hæstv. ráðherra rétt að hún sé þeirrar skoðunar að allar upplýsingar um launakjör starfsmanna Ríkisútvarpsins ohf. heyri undir upplýsingalög, nr. 50/1996?


             Hæstv. forseti. Það er rétt að draga það fram að sú mikla rimma sem ég og hv. þingmaður, og reyndar fleiri þingmenn tóku þátt í varðandi Ríkisútvarpið ohf., var hluti af því að setja Ríkisútvarpið undir upplýsingalög. Hluti af því að gera stofnunina sjálfstæða var líka að stofnunin yrði sjálfstæð. Hún lýtur ekki boðvaldi eða yfirvaldi menntamálaráðherra. Það var algjört lykilatriði. Eitt af því sem við sögðum var að við værum að klippa á þessa pólitísku eða meintu pólitísku strengi sem margir héldu að væri á Ríkisútvarpinu. Þess vegna segi ég: Það er forstöðumaður, útvarpsstjóri Ríkisútvarpsins, sem fer með þetta mál og ég bendi líka hv. þingmönnum á að þeir einstaklingar sem vinna hjá Ríkisútvarpinu eru að sjálfsögðu ekki sviptir rétti sínum til að fara í mál ef þeir kjósa svo. 
            

Hæstv. forseti. Um helgina hefur verið fjallað nokkuð um Evrópumál í fjölmiðlum. Það er mjög mikilvægt að þingheimur fái að vita og átta sig betur á hvað stjórnarsáttmálinn þýðir þar sem fjallað er um Evrópumál og þess vegna spyr ég hæstv. utanríkisráðherra um það. Í stjórnarsáttmálanum stendur, með leyfi forseta: „Skýrsla Evrópunefndar verði grundvöllur nánari athugunar á því hvernig hagsmunum Íslendinga verði í framtíðinni best borgið gagnvart Evrópusambandinu. Komið verði á fót föstum samráðsvettvangi stjórnmálaflokka á Alþingi sem fylgist með þróun mála í Evrópu og leggi mat á breytingar út frá hagsmunum Íslendinga. Nefndin hafi samráð við innlenda sérfræðinga og hagsmunaaðila eftir þörfum.“ Það sem ég spyr um er í fyrsta lagi: Hvernig á að meta hagsmuni Íslendinga til framtíðar litið gagnvart Evrópusambandinu? Í öðru lagi: Á nefndin sem loksins hefur verið skipuð að leggja mat á breytingar út frá hagsmunum Íslendinga? Hvernig mun koma okkur fyrir sjónir hér, hv. þingmönnum og þjóðinni, þetta mat sem nefndin mun væntanlega gera á þeim breytingum sem eiga sér stað í Evrópu og hvernig það kemur við hagsmuni Íslands? Þetta eru sem sagt tvær spurningar og ég óska eftir því að hæstv. utanríkisráðherra geti leitt okkur í allan sannleika um þetta mikilvæga mál.

Virðulegur forseti. Það var rétt sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir las upp úr stjórnarsáttmálanum um að það ætti að skipa nefnd sem þegar hefur verið komið á laggirnar sem ætti að fylgjast með þróun mála í Evrópu og leggja mat á breytingar út frá hagsmunum Íslendinga. Þessi nefnd hefur verið skipuð. Það er nokkurt jafnræði með flokkum í nefndinni. Allir þingflokkar skipa einn fulltrúa, þar fyrir utan er einn fulltrúi frá utanríkisráðherra og annar frá forsætisráðherra. Síðan eru fjórir aðilar frá ýmsum hagsmunaaðilum, viðskiptalífi, Samtökum atvinnulífsins, ASÍ og opinberum starfsmönnum. Þessi nefnd hefur ekki fengið neitt mjög stífa forskrift. Það er hennar að leggja þetta mat á hagsmunina. Við höfum falið henni það verkefni og hún hefur líka um það nokkuð frjálsar hendur með hvaða hætti hún stendur að þessu og hvernig hún skilar af sér. Hvort hún gerir það með einhverjum áfangaskýrslum og tillögum til ríkisstjórnar eða Alþingis er henni nokkuð í sjálfsvald sett. Ég held að við verðum bara að gefa þessari nefnd ákveðið svigrúm til að fara af stað. Það er rétt nýbúið að skipa hana og ég geri ráð fyrir því að hún sé að leggja niður fyrir sér hvernig hún ætli að vinna. Ég tel eðlilegt að hún fái þetta svigrúm til að vinna þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. ráðherra þá áfram hvort hún hafi trú á því að það komi mikil afurð frá þessari nefnd miðað við það hvernig tókst til um skipan hennar. Stjórnarflokkarnir gátu ekki komið sér saman um formann, þeir eru tveir eins og reyndar hefur komið fyrir áður í sögu lýðveldisins og einmitt í samstarfi þessara tveggja flokka. Það er athyglisvert að í viðtali við hæstv. utanríkisráðherra í fjölmiðlum í gær minnist hún aldrei á ríkisstjórnina í sambandi við Evrópumálin. Hún talar um Alþingi Íslendinga og að meiri hluti þurfi þá að vera fyrir því á Alþingi ef það eigi að hefja vinnu vegna undirbúnings aðildar að Evrópusambandinu. Þetta er nokkuð sérstök nálgun hjá hæstv. ráðherra og formanni þess stjórnmálaflokks sem á aðild að ríkisstjórn. Er hún að boða þarna einhver ný vinnubrögð í sambandi við það að halda þessu máli vakandi sem hún lætur 

Virðulegur forseti. Mér fannst þetta nokkuð sérkennileg formúlering í lokin. Ég held að við sem störfum á Alþingi hljótum öll að virða þingræðið. Auðvitað á það sem ríkisstjórnin gerir og framkvæmdarvaldið á hverjum tíma að hafa á bak við sig þingmeirihluta þannig að það er ekkert óeðlilegt að vísa í þingið í því sambandi og ekki síst í eins miklu hagsmunamáli og hér er um að ræða. Þingmaðurinn spyr mig hvort ég hafi trú á því að það komi einhver afurð út úr þessari nefnd miðað við hvernig til tókst um skipun hennar. Þessu verða flokkarnir svolítið að svara hver fyrir sig. Hvernig tókst til um skipan nefndarinnar af hálfu Framsóknarflokksins? Ég veit ekki hvort hv. þm. Birkir Jón Jónsson sem þar situr er fulltrúi Valgerðar Sverrisdóttur 

Herra forseti. Það er með nokkru hiki að maður tekur hér upp umræðuna um efnahagsmál, sérstaklega í ljósi nýjustu línu frá ríkisstjórninni sem gengur út á að það sé yfir höfuð óheppilegt að ræða um efnahagsvandann. Þannig er það haft eftir forsætisráðherra á fundi Samtaka atvinnulífsins á föstudaginn var að mikil opinber umræða um þetta geti verið óheppileg og skapað óraunhæfar væntingar og þar með haft neikvæð áhrif. Fjármálaráðherra, sem orðum er hér beint til, lét hafa eftir sér í Viðskiptablaðinu á miðvikudaginn, með leyfi forseta: „Það er ekki allt fengið með því að tala voðalega mikið um þessa hluti.“ Þetta er hin nýja lína ríkisstjórnarinnar. Væntanlega er þá kominn hér nýjasti sökudólgurinn í efnahagsvandanum. Það er ekki lengur Seðlabankinn, ekki lengur Danir, ekki lengur vondir vogunarsjóðir - heldur umræðan sjálf. Það er hún sem er vandinn ef marka má þessi orð ráðherranna. Lausnin er þá væntanlega að hætta að tala um vandann. Það sem er ekki rætt er ekki til, eða hvað? Nei, ætli menn verði ekki að láta sig hafa það, virðulegi forseti, að tala um þetta engu að síður og þar á meðal hina nýju þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins sem er afar athyglisverð, ekki síst þegar hún er borin saman við fáeinum dögum eldri þjóðhagsspá Seðlabankans. Það hlýtur að vekja mikla athygli að í hverju einasta tilviki er fjármálaráðuneytið bjartsýnna eða öllu heldur minna svartsýnt en Seðlabankinn. Fjármálaráðuneytið spáir mun minni verðbólgu strax á þessu ári en einkanlega á árunum 2009 og 2010. Það spáir því að verðbólguviðmið Seðlabankans náist á síðari hluta næsta árs en Seðlabankinn spáir því sjálfur að hans eigin verðbólgumarkmið náist ekki fyrr en á þriðja ársfjórðungi 2010. Þetta er sérstaklega athyglisvert í ljósi þess að engu að síður er í forsendum þjóðhagsspár fjármálaráðuneytisins gert ráð fyrir röð af álversframkvæmdum sem væntanlega draga ekki úr þenslu og verðbólgu. Fjármálaráðuneytið spáir mun minni viðskiptahalla, einkanlega á næsta og þarnæsta ári. Þar munar uppsafnað sennilega um 150–200 milljörðum hvað viðskiptahallinn á að verða minni á núgildandi verðlagi samkvæmt spá fjármálaráðuneytisins en spá Seðlabankans. Fjármálaráðuneytið spáir meiri hagvexti eða öllu heldur minni samdrætti strax á næsta ári og munar þar miklu þar sem Seðlabankinn spáir 2,5% samdrætti en fjármálaráðuneytið 0,7%, og fjármálaráðuneytið spáir vexti á árinu 2010 en Seðlabankinn 1,5% samdrætti. Þegar kemur að fasteignaverði spáir fjármálaráðuneytið helmingi minni lækkun en Seðlabankinn fram til ársins 2010. Þegar kemur að gengi krónunnar spáir fjármálaráðuneytið að gengið taki að styrkjast á nýjan leik bæði fyrr og meir en Seðlabankinn gerir og munar þar miklu í lokin eða gengisvísitölu 130 í lok spátímans hjá fjármálaráðuneytinu en yfir 140 hjá Seðlabankanum. Hvernig stendur á því að í hverju einasta tilviki er spá fjármálaráðuneytisins til muna hagstæðari? Er ekki eitthvað að, frú forseti, þegar þessum meginstofnunum sem gera spágerð af hálfu opinberra aðila ber svona illa saman? Þá kemur að minni fyrstu spurningu: Telur hæstv. fjármálaráðherra að þessi aðferðafræði gangi upp? Eða vantar okkur á nýjan leik faglega, sjálfstæða og óháða stofnun, eins konar þjóðhagsstofnun sem væntanlega mundi þá starfa í skjóli Alþingis og gæti með trúverðugum, sjálfstæðum og hlutlausum hætti gert vandaðar þjóðhagsspár? Í öðru lagi spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Telur hann þetta ásættanlegar þjóðhagshorfur? Við skulum ekki gleyma efninu sjálfu, þeim kolsvörtu horfum sem eru fram undan að óbreyttu næstu þrjú árin. Hvað segir hæstv. fjármálaráðherra um þó að það séu ekki nema þjóðhagshorfurnar samkvæmt hans eigin spá svo að við tölum nú ekki um ef svo illa fer eins og Seðlabankinn spáir? Eru þetta þjóðhagshorfur sem við getum sætt okkur við, viðskiptahalli uppsafnaður af stærðargráðunni 500–600 milljarðar kr. á þessu ári og hinum tveimur næstu? Þolir þjóðarbúið þær erlendu viðbótarskuldir? Í þriðja lagi, þó að það sé að bera í bakkafullan lækinn: Getur hæstv. fjármálaráðherra upplýst okkur eitthvað hér um tilvonandi aðgerðir? Bretlandsbanki hafðist að í morgun en það gerist lítið á Íslandi. Í fjórða og síðasta lagi: Mun hæstv. fjármálaráðherra 

Frú forseti. Það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni að það er verulegur munur á spá fjármálaráðuneytisins og spá Seðlabankans og það þarf ekki að vera neitt óeðlilegt við það. Þessar tvær stofnanir byggja á mismunandi þjóðhagslíkönum. Þjóðhagslíkan fjármálaráðuneytisins, svokallað Icemod-líkan, er líkanið sem Þjóðhagsstofnun notaði á árum áður og var þróað þar og byggist á tölum á ársgrundvelli. Þjóðhagslíkan Seðlabankans er svokallað QMM-líkan sem er miklu minna en byggir á ársfjórðungslegum tölum og það kann að vera ástæðan fyrir því að niðurstöður úr þeim spám eru að öllu jöfnu sveiflukenndari en úr þeim spám sem byggðar eru á gamla Icemod-líkaninu. Það er algjörlega ástæðulaust fyrir hv. þingmann að reyna að gera það eitthvað tortryggilegt þó að það séu mismunandi niðurstöður og gera því skóna að einhverjar pólitískar línur séu lagðar fyrir hagfræðinga í þessum stofnunum um hver niðurstaðan eigi að vera. Ég ligg ekki yfir hagfræðingunum meðan þeir vinna áætlanir sínar og þær eru frá þeim komnar án ritskoðunar frá mér. Ég geri svo sannarlega ráð fyrir að hið sama eigi við um spá Seðlabankans, að þær niðurstöður séu frá hagfræðingunum komnar án þess að bankastjórar Seðlabankans hafi ritskoðað þær á nokkurn hátt. Hins vegar er ljóst að sá þáttur sem sennilega hefur mest áhrif til þess að um mismunandi niðurstöður er að ræða er þróun gengisins og einnig það hvernig breytingar sem gert er ráð fyrir í báðum spánum koma fram í tíma. Ég tók sérstaklega eftir því að þegar hv. þingmaður bar saman hagvöxtinn eftir árum nefndi hann ekki árið 2008 en þar er einnig mjög mikið frávik, þá í hina áttina, þá er það Seðlabankinn sem spáir meiri hagvexti og umtalsvert meiri hagvexti en fjármálaráðuneytið. Ég verð eiginlega að spyrja hv. þingmann þó að það sé kannski ekki vaninn í þessum umræðum: Af hverju sleppti hann árinu 2008? Af hverju sagði hann ekki frá því líka í ræðunni þegar hann fór annars svona skilmerkilega yfir þessar tölur og mismuninn þar á milli? Ég held, herra forseti, að það sé ekkert að í þessum efnum. Við mundum ekkert bæta okkur með því að fara aftur í tímann til tíma Þjóðhagsstofnunar, eins góð og hún reyndar var. Það eru miklu fleiri aðilar núna sem koma að því að vinna þjóðhagsspár, bæði innlendir og erlendir, og við erum í allt annarri og betri stöðu en við vorum þá þar þess vegna, höfum miklu meiri upplýsingar en áður. Síðan spyr hv. þingmaður hvort þjóðhagshorfurnar séu ásættanlegar. Því er til að svara að horfurnar hafa breyst að undanförnu, þær eru áfram að breytast og samt sem áður í takt. Þær eru heldur neikvæðari núna en þær voru í janúarspánni en þær eru í takt við það að við gerðum ráð fyrir að þær mundu ganga niður í efnahagsmálunum hjá okkur. Horfurnar, eru þær ásættanlegar eða ekki? Ég tel að við þurfum að vinna í því að þær batni og ég tel að í meginatriðum séu tvær aðferðir til þess. Við þurfum að verja stöðu ríkissjóðs og styrkja stöðu útflutningsveganna, vera tilbúin til að taka við frekari erlendum fjárfestingum sem síðar munu leiða til frekari útflutningstekna. Það eru í meginatriðum þær aðgerðir sem við þurfum að fara í. Hv. þingmaður minntist líka á að það væri verið að gera aðgerðir víða um heim. Mér finnst ágætt að hann gerði það, það bendir til þess að þrátt fyrir að það komi ekki fram í ræðu hans geri hann sér að einhverju leyti grein fyrir því að sá vandi sem við eigum við að etja eigi sér rætur annars staðar en á Íslandi. Hann nefndi sérstaklega til Englandsbanka en svipaðar aðgerðir og þar hafa verið gerðar síðustu sólarhringana hafa verið gerðar hér í Seðlabankanum til að bæta lausafjárstöðuna. Ég held að sú tortryggni sem hv. þingmaður er að reyna að byggja upp með málflutningi sínum sé einmitt í anda þess sem hæstv. forsætisráðherra varaði við,  
            

Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið er athyglisvert þetta mikla misræmi milli spár fjármálaráðuneytisins og Seðlabankans þar sem Seðlabankinn dregur upp mun dekkri mynd af horfunum en ráðuneytið og í því sambandi staldra ég m.a. við þessa spá sem kemur fram um þróun húsnæðisverðs. Það er alveg ljóst að ef t.d. spá Seðlabankans gengur eftir um 30% lækkun á húsnæðisverði á næstu tveimur árum mun það auðvitað koma mjög harkalega við fjölmörg heimili í landinu, ekki síst vegna þeirrar þróunar sem hefur verið í vísitölunni og genginu vegna þess að fjölmargir eru með gengistryggð lán. Að því leyti til er þetta mjög alvarlegt mál. Það er alveg ljóst að þær spár sem hafa birst að undanförnu bæði frá Seðlabanka og fjármálaráðuneyti og reyndar fleirum draga upp mjög dökka mynd af framhaldinu, því miður. Eins og komið hefur fram er fjármálaráðuneytið bjartsýnna en t.d. Seðlabankinn. Í þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins eru gerðir mjög miklir fyrirvarar og það eru engir smáóvissuþættir sem þar er um að ræða, bæði varðandi alþjóðlega fjármálamarkaði og aðstæður innan lands, þannig að þar eru mjög stórir fyrirvarar. Hins vegar er það rétt sem kemur líka fram í þjóðhagsspánni að hin sterka staða ríkissjóðs og lífeyrissjóðakerfisins og auðvitað ásamt eðli hagkerfisins til aðlögunar eru styrkleikamerki. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra að það er mikilvægt að verja stöðu ríkissjóðs. Þar hvet ég menn til að veita aðhald í ríkisfjármálum. Eftir stendur spurningin sem ekki var svarað hér áðan: Hvað telur fjármálaráðherra varðandi forsendur fjárlaga? Ég er þeirrar skoðunar að það hljóti að vera ástæða til að fara í gegnum þær og ég geri ráð fyrir að hv. formaður fjárlaganefndar tali hér og ég hlakka til að heyra hvað hann segir um það. Ég met það svo að í ljósi þróunarinnar og horfanna 

Virðulegi forseti. Við áttum ofurlítinn orðastað um þetta í síðustu viku undir liðnum um störf þingsins, þ.e. umræðu um greiningardeildirnar, Seðlabankann og efnahagsskrifstofuna, og þá benti ég á að menn ættu að kynna sér fráviksspárnar og það væri í raun og veru samhljómur með þessum spám ef menn litu til beggja átta. Vissulega má segja að í þeim séu sveiflur sem ræðst af því að menn nota mismunandi reiknilíkön. Við fengum efnahagsskrifstofuna á fund okkar í fjárlaganefnd og efnahags- og skattanefnd um miðjan janúar og þá ætluðu þeir að taka upp breytingar á reiknilíkani sínu með tilliti til þátta tekna en samkvæmt rammagrein 5 sem er núna í þjóðhagsspánni eru sýndar miklar sveiflur þar í þáttatekjunum. Menn vildu skoða það enn frekar en hins vegar er ekki að sjá að það sé búið að breyta reiknilíkaninu til þess. Það verður væntanlega gert á þessu ári. Það sem ég hef aðallega skoðað, virðulegi forseti, er í raun og veru breytingin á spánni miðað við það sem boðað var þann 1. október þegar haustskýrslan kom út. Það er alveg augljóst að það eru þó nokkuð miklar breytingar í spánni, bæði í viðskiptahallanum, verðbólgunni og hagvextinum og síðan líka, eins og hér hefur komið fram, verður aukinn samdráttur í einkaneyslu og íbúðabyggingum sem leiðir til þess að hagvöxtur mun dragast saman meira en gert var ráð fyrir. Það víkur þar af leiðandi að forsendum fjárlaga og ég hef sagt að á þessu stigi telji ég ekki ástæðu til að endurskoða fjárlögin eða taka upp forsendurnar miðað við þær spár sem hafa komið fram núna, miðað við þriggja mánaða rekstur ríkisins. Hins vegar er ljóst að við verðum alltaf að horfa til með hverri spá fyrir sig og ef það þarf að taka upp forsendur fjárlaga að nýju held ég að hvorki nokkurt okkar sem hér erum inni, virðulegi forseti, 

Virðulegi forseti. Þessi nýjasta þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins er afar athyglisverð fyrir ýmissa hluta sakir, m.a. þeirra sem hv. málshefjandi vakti athygli á, sem eru veruleg frávik í spá ráðuneytisins frá spá Seðlabankans. Það er hins vegar ekki nýtt. Við þekkjum það sem höfum komið nálægt fjárlaganefnd á síðustu árum að það er nokkuð landlægur eiginleiki hjá fjármálaráðuneytinu að spá með öðrum hætti en aðrir aðilar, t.d. bæði Seðlabanki og Þjóðhagsstofnun meðan hún var og hét. Það sem mér finnst eiginlega athyglisverðast í þessari spá er að útlitið næstu árin er ekkert sérlega bjart. Hagvöxtur mun verða mjög lítill litið til næstu þriggja ára, hverfandi samanlagt yfir þessi þrjú ár. Ef horft er til næstu fimm ára má búast við samkvæmt þessari spá að hagvöxtur verði ekki meiri en 2–3% yfir fimm ára tímabil sem þýðir umtalsverða kjararýrnun á þessum tíma þegar það er borið saman við þá verðbólguspá sem er á þessu tímabili. Fjármálaráðherra segir einfaldlega með þessari spá að fram undan sé kjararýrnun og, það sem verra er, áframhaldandi skuldasöfnun við útlönd því að viðskiptahallinn verður áfram mjög mikill á komandi árum. Það sem mér finnst athyglisverðast, virðulegi forseti, er að svör ráðuneytisins við þessari stöðu eru einungis þau að ráðast í frekari stóriðju. Það virðist ekki vera gert ráð fyrir því að þorskstofninn braggist á næstu fimm árum miðað við þær tölur sem sjá má í skýrslunni þannig að landsbyggðin á að búa sig undir áframhaldandi samdrátt í höfuðatvinnuvegi sínum. Hæstv. fjármálaráðherra sér engin sóknarfæri í þekkingariðnaðinum, fjármálastarfseminni 

Frú forseti. Í fjármálaheiminum og efnahagslífinu, nákvæmlega eins og í öðrum þáttum, snýst málið um trúverðugleika. Það er talað um að eitt helsta vandamál íslensks efnahagskerfis nú sé skortur á trúverðugleika. Það er talað um að bankarnir hafi farið svo offari erlendis að þeir hafi glatað eða misst stóran hluta af trúverðugleika sínum. Það er talað um að Seðlabankinn hafi með aðgerðum sínum eða aðgerðaleysi, hvað menn vilja kalla það, tapað trúverðugleika. Sá aðilinn sem hefur kannski tapað mestum trúverðugleika er ríkisstjórnin, þ.e. fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Við sjáum hér og nú gjörólíkar þjóðhagsspár frá tveimur ríkisapparötum - Seðlabankinn á að framfylgja stefnu ríkisstjórnarinnar hverju sinni. Hann á að láta ríkisstjórnina vita ef það gengur ekki upp með þeim tækjum sem hann hefur þegar hann birtir þjóðhagsspá sína og einum eða tveim dögum seinna birtir fjármálaráðuneytið sína þjóðhagsspá sem er gjörólík. Þetta, frú forseti, kallast einmitt að hella olíu á eld ótrúverðugleikans og maður veltir fyrir sér hvort þessir tveir aðilar tali ekki saman. Ég hef gagnrýnt stefnu fjármálaráðherra í ríkisfjármálum. Viðskiptahallinn fór meira en tvöfalt fram úr því sem spáð var af hálfu ráðuneytisins á árinu 2006. Hæstv. ráðherra fannst það allt í lagi. Við þurfum nú að sameinast um trúverðugleika í fjármálum ríkisins. 

Frú forseti. Ég er ekkert sérstaklega sannfærður um að það væri eitthvert trúverðugleikamerki að bæði Seðlabanki og fjármálaráðuneyti skiluðu nákvæmlega eins þjóðhagsspám. Það segði mér það eitt að þau væru með eins líkan. Það er heldur ekki slæmt að það komi nokkuð ólíkar spár vegna þess að það þýðir að þær kalla fram umræðu um það í hverju munurinn felst og þannig getum við fært okkur nær því sem einhver sannleikur kannski er fólginn í. Ég bendi á ágæta grein eftir Ásgeir Daníelsson sem birtist í Peningamálum þar sem hann fjallar um skekkjur í spálíkönum og kemst m.a. að þeirri niðurstöðu - og það ætti þá að gleðja þá sem kannski hafa mestar áhyggjur af því að hagvöxtur verði lítill - að bæði í gamla þjóðhagsstofnunarlíkanið sem nú er notað af fjármálaráðuneytinu og einnig hjá Seðlabankanum virðist vera innbyggt ákveðið vanmat á mögulegum hagvexti, þ.e. að menn hafi kerfisbundið mælt hagvöxtinn minni en hann raunverulega varð. Það ættu að vera ágætar fréttir við núverandi aðstæður. Hvað varðar trúverðugleika ríkisstjórnarinnar í þessum málum bendi ég á að það er sitthvað að tala um efnahagsaðgerðir við þessar aðstæður sem við fáumst við núna og t.d. hefðbundinn vanda sem við Íslendingar þekkjum svo vel, að bregðast við aflasamdrætti og annarri slíkri óáran, vegna þess að eðli ýmissa þeirra aðgerða sem þarf að grípa til við þessar aðstæður er einmitt það að menn geta ekki tilkynnt þær fyrir fram og verða raunverulega að grípa til þeirra þegar þeir eru tilbúnir. Það er munurinn á þeim vanda sem við stöndum nú frammi fyrir sem á sér rætur fyrst og fremst erlendis, og á fjármálamarkaði, að menn verða að haga orðum sínum af mikilli gætni og mikilli varúð til að tryggja það að gera ekki erfitt ástand verra með einhvers konar galgopaskap eða yfir-yfirlýsingum þar sem menn lofa upp í ermina á sér hlutum sem ekki er hægt að standa við. Það er meginatriðið og ég lýsi  
            

Frú forseti. Við ræðum um þjóðhagsspá og þá stöðu sem er í hagkerfinu. Undir það get ég tekið hjá hæstv. fjármálaráðherra og hv. þm. Illuga Gunnarssyni að vitaskuld þarf ríkisstjórnin að hafa það andrými að geta framkvæmt án þess að tilkynna um þær aðgerðir fyrir fram. Stjórnarandstaðan hefur kallað eftir aðgerðum í efnahagsmálum núna í hartnær ár og ekki bólar á þeim enn. Það fer að verða svolítið hjáróma að tala um að það eigi að gera eitthvað sem eigi ekki að tilkynna um. Það er löngu kominn tími á aðgerðir í þessum efnum. Það er annað sem mig langar til að bæta við í spurningabunkann hjá hæstv. fjármálaráðherra - sem ég geri mér grein fyrir að eru orðnar nokkrar en ég vil biðja hann þess lengstra orða að sleppa þessari ekki - hvort hann telji, einmitt vegna þeirra frávika sem eru í spánum, eitthvert samræmi í þeim litlu efnahagsaðgerðum sem hér eru nú í gangi og spá fjármálaráðuneytisins. Ég sjálfur tel, og veit að margir hagfræðingar eru mér sammála í því, að það að halda uppi háum vöxtum þegar fyrirséður er samdráttur, og samdráttarskeið þegar hafið, nær ekki nokkurri átt. Það væri fróðlegt að vita hver afstaða fjármálaráðherra er til þess því að einmitt vegna þess að Seðlabankinn spáir því að þenslan haldist meiri en nokkur efni eru til og heldur en spáð er í spá fjármálaráðuneytisins ýtir það kannski undir að það sé hægt að réttlæta þessa hávaxtastefnu. Hún gengur þvert á það sem allar aðrar þjóðir við svipaðar aðstæður eru að gera og þvert á allar helstu kenningar. Við höfum í rauninni ekki haft neitt gott af þessari hávaxtastefnu Seðlabankans, 

Virðulegi forseti. Trúverðugleiki byggir að sjálfsögðu á vandaðri vinnu og ólíkar þjóðhagsspár segja ekkert um það hversu vel er unnin sú vinna sem að baki liggur, heldur þvert á móti eins og komið hefur fram í umræðunni eftir hvaða líkönum er unnið. Eins geta menn horft með ólíkum hætti á ólíkar forsendur og það er einkenni þeirra aðstæðna sem við búum við núna að forsendur er mjög erfitt að greina. Það er mjög erfitt að spá með mikilli vissu um framtíðarþróunina og sérstaklega þróun gengisins sem mun hafa meiri áhrif á það en flest annað hversu sannar spárnar reynast þegar á hólminn er komið. Ég held að það sé ekki hjálplegt að gera því skóna að þeim fræðimönnum og fagmönnum sem vinna spár af þessum toga gangi til annarlegir hlutir. Ég held að það sé mjög mikilvægt að treysta stofnunum fyrir spágerð af þessum toga. Á hinn bóginn er alveg ljóst að það væri æskilegt að hafa jafnframt einhvers konar hlutlausa sjálfstæða efnahagsstofnun sem gerði spár samhliða þeim stofnunum sem fara með tiltekna þætti efnahagsstjórnunarinnar, eins og Seðlabankans annars vegar og fjármálaráðuneytisins hins vegar, þannig að það væri jafnframt hlutlaus stofnun sem að þessu kæmi. Ég vil líka benda á að það væri mjög mikilvægt að vanda stöðugt gerð þjóðhagsreikninga og þær aðferðir sem þar eru notaðar. Ég hef áður úr þessum ræðustól rætt um mikilvægi þess að við endurmetum þáttatekjur í þjóðhagsbúskapnum. Það er athyglisverð grein í nýjasta hefti Peningamála um það efni. Það er mjög mikilvægt að við metum með raunhæfari hætti en við gerum í dag þann arð sem íslensk fyrirtæki fá af fjárfestingum á erlendri grundu þannig að við fáum betri sýn á samhengi skulda 

Hæstv. forseti. Í fyrsta lagi beini ég þeirri beinu spurningu til hæstv. fjármálaráðherra hvort skilja eigi svör hans hér áðan þannig að ekki sé þörf fyrir meiri upplýsingar, hvað þá heldur upplýsingar sem ekki er beinlínis stýrt af ríkisstjórn á hverjum tíma. Hæstv. fjármálaráðherra sagði áðan að við hefðum miklu meiri upplýsingar en við hefðum haft á tímum Þjóðhagsstofnunar, og miklu betri. Ég leyfi mér að draga þetta í efa, hæstv. forseti, því að ég minnist þess ekki að þó að við höfum þessar greiningardeildir bankanna sem hæstv. fjármálaráðherra vitnaði til hafi þær á haustdögum spáð því sem við stöndum frammi fyrir núna. Ég minnist þess ekki og ég hvet menn til að lesa spárnar frá því í september og október. Ég held að þær hafi ekkert spáð því og þar af leiðandi er ekki mikið á því að byggja. Menn hafa kannski einhverja aðra hagsmuni fram að setja hjá bönkunum en það sem komið hefur í ljós. Ég spyr líka hæstv. fjármálaráðherra hvort hann hafi talið rétt á sínum tíma að aflétta bindiskyldunni hjá Seðlabankanum. Var þar rétt skref þegar það var gert til að ýta undir fjárfestingar bankanna eða var það rangt skref? Ég held að menn verði að reyna að átta sig á því og svara þessum spurningum sem beint er til hæstv. fjármálaráðherra vegna þess að við erum auðvitað að reyna að læra af þessari reynslu. Við stöndum frammi fyrir því núna að við erum með mikinn vanda innan lands og sá vandi verður ekki leystur, hæstv. forseti, með þeirri umræðu sem margir tala um, að hoppa yfir í evru, norska krónu eða eitthvað slíkt. Vandinn er ekkert leystur á þeim nótum eins og hann er hér á landi nú um stundir.

Frú forseti. Það er dálítið sérkennileg umræða að það sé ekkert að því og jafnvel bara gott að mat þessara máttarstólpa í hagstjórn, Seðlabanka og fjármálaráðuneytis, sé eins gjörólíkt og raun ber vitni. Það skapi bara umræður og sé frísklegt. Kannski væri betra að þeir væru enn þá meira ósammála og þá yrði enn þá meiri umræða - eða hvað? Ég hafna svona rugli. Halda menn að það auðveldi þessum aðilum að ná saman um vitrænar ráðstafanir að þeir meta hlutina sem svona gjörólíkum hætti? Það er hægt að útskýra einhver frávik í spám en það er ekki sérstaklega trúverðugt þegar annar beinlínis spáir í austur og hinn í vestur. Ég er fyrst og fremst að kvarta yfir því hversu ólíkar spárnar eru í grundvallaratriðum og má ég þá minna á að Seðlabankinn telur miklu meiri hættu á að verðbólgu sé vanspáð en ofspáð á þessu tímabili. Það er eðlilegt að Seðlabankinn spái meiri hagvexti á þessu ári, hæstv. fjármálaráðherra, vegna þess að hann spáir mun meiri verðbólgu, viðskiptahalla og þenslu. Það þarf ekki að taka það fram að þannig hlýtur frávikið að vera. Svör hæstv. ráðherra varðandi þjóðhagshorfurnar og hvað bæri að gera voru fátækleg eins og við var að búast frá þessari ríkisstjórn. Tvennt kom þó upp úr hæstv. ráðherra, að passa upp á ríkissjóð og meiri álver. Meiri álver, álver, álver. Það er það eina sem ríkisstjórninni dettur í hug eins og venjulega. Það er bara nýr skammtur, nýr afréttari. Meiri stóriðju. Að vísu er svo sagt að það kunni að reyna að þanþol efnahagslífsins en Seðlabankinn hækkar þá bara vexti, stendur hér í rammagrein I í spá fjármálaráðuneytisins. Lokaorð hæstv. ráðherra voru hrokafull ónot í garð undirritaðs og ekki ný af nálinni. Ég á þá sjálfsagt öðrum mönnum fremur að taka til mín ummæli ráðherranna um að það eigi ekki að ræða um efnahagsvandann. Þeim verður ekki að ósk sinni. Því sá er munurinn að við höfum ekki bara rætt um vandann undanfarna mánuði, við höfum lagt 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir ágæta umræðu, miklu betri umræðu en ég átti von á eftir fyrstu ræðuna. En ef ég hef verið með hrokafull ónot í garð hv. þingmanns þá bið ég hann afsökunar á því. Hins vegar vil ég segja um það sem hann segir um samanburð á spánum tveimur að þær eru ekki í austur og vestur. Þær eru í sömu áttina, það er mismunandi hraði á breytingunum og breytingarnar ganga mismunandi langt. Í því felst meginmunurinn á spánum. Og að ég hafi ekkert til málanna að leggja annað en stóriðju, það er ekki hægt að finna þess stað í orðum mínum. Ég talaði um fjárfestingar og var opinn fyrir því en sem betur fer eru þeir aðilar sem hafa áhuga á að fjárfesta á Íslandi fleiri og sumir hverjir annars eðlis en þeir hafa verið á undanförnum árum. Þar er ekki aðeins um álver að ræða og það er meira að segja svo að það er ekki bara um stóriðju að ræða ef hægt er að hafa annan skilning á stóriðju en að það sé álver. Hv. þm. Jón Bjarnason er greinilega sligaður af trúverðugleikanum.

Það sligar ekki mig.

Það sem hann gerir í nánast hvert einasta skipti sem hann kemur hingað í pontu til að ræða þessi mál er að ráðast á trúverðugleika starfsmanna ráðuneyta og stofnana, að þetta fólk sitji undir því að ég stýri spánum hjá því. En ég vil taka undir með þeim ræðumönnum sem töluðu um það áðan að við þyrftum að gæta að stöðu ríkissjóðs og þó að vissulega sé óvissa í spánum eru ekki forsendur til þess að fara í það að breyta fjárlögunum. Það er reyndar líka í samræmi við það sem hv. málshefjandi sagði áðan að Seðlabankinn spáði meiri hagvexti á þessu ári en fjármálaráðuneytið og af þeim sökum ættum við þá ekki að þurfa 

Frú forseti. Ég held nú áfram þar sem frá var horfið í ræðu minni síðastliðinn fimmtudag. Þá vantaði klukkuna eina mínútu í tólf svo því sé haldið til haga. Mér finnst samt miður að umræðunni skyldi frestað vegna þess að þetta er umræða sem margir í þjóðfélaginu, sérstaklega í háskólasamfélaginu, hafa mikinn áhuga á og vonandi verður það ekki til tjóns að slíta svona umræðuna í sundur. Ekki þarf að eyða mörgum orðum um mikilvægi háskólanáms. Í raun tel ég að það að við Íslendingar eigum fjölbreytta og öfluga háskóla sé grunnurinn að því að hér á landi mælast lífskjör best í heiminum. Það þarf því að efla og styrkja háskólana okkar með ráðum og dáð þannig að þeir verði áfram grunnur að velsæld og velmegun í þjóðfélagi okkar. Í umræðunni sem fór fram á fimmtudaginn eins og ég minntist á áðan var vikið að Háskóla Íslands og mikilvægi hans fyrir íslenskt samfélag. Ég tek undir það en vil um leið benda á mikilvægi Háskólans á Akureyri auk annarra háskóla sem munu væntanlega heyra undir lögin bráðlega og hafa vaxið gríðarlega mikið á undanförnum árum. Háskólinn á Akureyri hefur vaxið mjög mikið og það hefur hann gert þrátt fyrir oft og tíðum bága fjárhagsstöðu. Það má kannski segja að kraftur og dugnaður kennara og starfsmanna hafi gert skólann að því sem hann er í dag og ef hann fær áfram stuðning stjórnvalda, sem ég veit að er mikill vilji til, getur hann í mínum huga náð þeim standard að verða nefndur í sömu andrá og háskólarnir í Lundi og Uppsölum í Svíþjóð og í Tromsö í Noregi. Til að mynda fagna ég því sérstaklega að tekin hefur verið upp kennsla í heimskautarétti við lagadeildina sem sýnir kannski sérstöðu háskólans. Frumvarp það sem hér hefur verið lagt fram er í mínum huga mun stærra en blaðsíðufjöldi þess gefur til kynna. Í því er á margan hátt verið að breyta rekstrarumhverfi opinberu háskólanna og þeim strúktúr sem háskólarnir á Íslandi hafa hingað til byggst upp á. Fyrsta spurningin er samt hvort þörf sé á frumvarpinu, hvort hægt hefði verið að ná fram sömu markmiðum með breytingum á núgildandi lögum um opinberu háskólana. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að um skólana verða að gilda lög sett frá Alþingi. Ég geri mér líka grein fyrir því að sameining Háskóla Íslands og Kennaraháskóla Íslands kallar á lagabreytingar svo sameiningin geti orðið að veruleika, sameining sem ég tel að sé mjög jákvæð. Við Íslendingar erum svo heppin að eiga fjölbreytta flóru góðra háskóla, hvort sem þeir eru opinberir eða einkareknir, en ég sé tilhneigingu í þessu frumvarpi til að steypa opinberu háskólana í sama mót. Ég tel að það sé röng stefna og velti því fyrir mér hvort hægt hefði verið að ná fram sömu markmiðum með lagasetningu á einhvern annan hátt, kannski með því að breyta núgildandi lögum og ná þá því markmiði fram að viðhalda og styrkja sérstöðu háskólanna okkar í stað þess að gera þá einsleitari. Önnur spurning sem vaknar er tímasetning á framlagningu frumvarpsins. Lögin eiga samkvæmt því að taka gildi 1. júlí næstkomandi eða eftir rúma tvo mánuði. Um leið og frumvarpið verður til umfjöllunar á þinginu sem nú lifa eftir, ef ég tel rétt, aðeins 15 þingfundadagar, þá eru um leið til umfjöllunar í menntamálanefnd einhver viðamestu frumvörp sem komið hafa frá menntamálaráðuneytinu í langan tíma, um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla landsins. Mikil vinna hefur verið innt af hendi af hálfu menntamálanefndar og sú vinna mun halda áfram til loka þessa þings. Ég held að betra hefði verið í ljósi mikilvægis frumvarpsins að bíða með það og fá fram sjónarmið til að mynda háskólasamfélagsins í stað þess að keyra það í gegn með því offorsi sem mér finnst fara fram. Það er einmitt stærsti gallinn á frumvarpinu að við samningu þess var á engan hátt haft samráð við stúdentaráð eða nemendur opinberu háskólanna. Stúdentar hafa hingað til verið afar virkir í þjóðfélagsumræðunni og sá hópur sem hefur haft hvað mest áhrif á framþróun háskólanáms á Íslandi. Ég harma að slík vinnubrögð skuli hafa verið viðhöfð. Það vekur líka upp þær spurningar hvort staðið hafi verið nægilega vel að undirbúningi frumvarpsins. Ég held að hæstv. menntamálaráðherra verði að útskýra það fyrir stúdentum af hverju þetta samráðsleysi stafaði. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram á blaðsíðu 10 að tilgangur með framlagningu þess sé m.a. að einfalda þau lagaskilyrði sem gilda um starfsemi Háskóla Íslands með það fyrir augum að veita háskólum sem mest sjálfstæði í innri málefnum. Á það bæði við um skipulag og fagleg málefni. Þessi markmið eru góð og gild en það er einkum tvennt í frumvarpinu sem gengur í berhögg við þessi markmið laganna og endurspeglast í bæði 6. og 24. gr. frumvarpsins. Í 6. gr. frumvarpsins kemur fram að til standi að fækka fulltrúum stúdenta í háskólaráði. Í greininni kemur fram að rektor muni áfram eiga sæti í háskólaráði. Einn fulltrúi verði valinn samkvæmt ákvörðun háskólafundar. Einn fulltrúi verði valinn af heildarsamtökum nemenda við háskólann sem er þá fækkun á fulltrúum nemenda í ráðinu. Tveir fulltrúar verði valdir af menntamálaráðherra. Þessir fimm munu svo velja saman tvo fulltrúa til viðbótar í ráðið. Ég tel að fækkun stúdenta í háskólaráði muni skerða mikið sjálfstæði opinberu háskólanna í innri málefnum og gangi því gegn markmiði laganna. Við megum ekki gleyma því að ein af ástæðum þess að við eigum öfluga háskóla er sú að nemendur hafa átt dugmikla fulltrúa í háskólaráði og rödd þeirra og sjónarmið hafa átt mikinn þátt í mótun háskóla landsins. Ég er sannfærður um að aðkoma stúdenta sé miklu betur til þess fallin að auka sjálfstæði í innri málefnum opinberu háskólanna og auka þar skilvirkni og skipulag en aðkoma einhverra óskilgreindra utanaðkomandi aðila. Ég vil einnig benda á að áður hefur verið borin upp tillaga í Háskóla Íslands um að fækka fulltrúum stúdenta í háskólaráði en sem betur fer var horfið frá þeirri tillögu eftir mikla umræðu. Þetta frumvarp virðir algerlega að vettugi tillögur háskólasamfélagsins um að hafa þennan fjölda nemenda í háskólaráði og virðir þá að vettugi tillögurnar sem samþykktar voru á háskólafundi og háskólaráði. Í öðru lagi vil ég benda á að í 6. gr. er gert ráð fyrir að menntamálaráðherra geti valið tvo utanaðkomandi aðila í háskólaráð. Þessir tveir aðilar munu svo ásamt rektor, fulltrúa háskólasamfélagsins og einum fulltrúa kjósa tvo fulltrúa í viðbót í ráðið. Þetta þýðir í rauninni að tveir fulltrúar menntamálaráðuneytisins geta með einu atkvæði í viðbót valið sér tvo fulltrúa og myndað hreinan meiri hluta. Þetta tel ég ekki til þess fallið að auka sjálfstæði háskólans. Það eykur líka áhyggjur mínar og kannski hvað einna mest, og tengist þessum fyrirhuguðu breytingum á háskólaráði, að í 24. gr. frumvarpsins er lagt til að háskólaráð geti gert tillögu til ráðherra um breytingu á hámarksfjárhæð skrásetningargjalda. Í athugasemdum við 24. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Ákvæði 24. gr. frumvarpsins, sem fjallar um fjárhagsmálefni, fela ekki í sér grundvallarbreytingar á gjaldtökuheimildum háskóla en þó er beinlínis gert ráð fyrir að einstakir háskólar geri tillögu til ráðherra um fjárhæð skrásetningargjalda.“ Ég óttast að þessi breyting leiði til þess að háskólaráð neyðist vegna lítils fjármagns sem opinberu háskólarnir hafa á að skipa að óska eftir hækkun á skráningargjöldunum. Vissulega hefur háskólaráð hingað til haft stöðuga heimild til að óska eftir slíkri hækkun en ég vara við því og tel gagnrýnivert að ráðinu sé veitt lögformlegt leyfi til að óska eftir slíkri hækkun og má kannski segja að það sé hvati til að óska eftir hækkun. Ég tel einsýnt að með þessari breytingu ásamt breytingunni á skipan háskólaráðs, sem ég minntist á áðan, sé háskólaráði er ætlað að vera leiðandi í gjaldhækkunum á stúdenta framvegis. Vandamálið við hækkun skrásetningargjalda er fyrst og fremst það að þar endurspeglast skökk samkeppnisstaða opinberu háskólanna. Hækkunin mun hafa verri áhrif fyrir stúdenta en til að mynda upptaka skólagjalda. Lánasjóður íslenskra námsmanna lánar nefnilega fyrir skólagjöldum en ekki skrásetningargjöldum. Ríkið kemur svo til móts við þá sem taka lán fyrir skólagjöldum í formi styrkja og þar með greiðir ríkið meiri peninga með stúdentum sem ganga í einkarekna skóla en þeim sem ganga í opinbera skóla. Ég ætla samt ekki að eyða meiri tíma í þá umræðu en ég mun biðja um utandagskrárumræðu um þessa ósanngjörnu samkeppnisstöðu opinberu háskólanna. Ég sé að tími minn er senn á enda. Ég vil samt taka fram vegna þess að formaður menntamálanefndar, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, kom hér inn á hina svokölluðu skólagjaldaumræðu að í mínum huga og Framsóknarflokksins er alveg skýrt að markmið okkar ágæta skólakerfis má aldrei vera fjárhagslegt, 

Frú forseti. Ég get tekið undir það sem kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, hv. þm. Höskuldi Þórhallssyni, að þetta frumvarp er í raun og veru stærra en fjöldi greinanna og blaðsíðanna sem því fylgir í frumvarpinu sjálfu og greinargerð. Í frumvarpinu er fjallað um háskólastigið í landinu, um opinbera háskóla sem nær þá, a.m.k. eins og sakir standa í dag til Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri og Kennaraháskólans sem áætlað hefur verið og ákvörðun tekin um að sameinist Háskóla Íslands á þessu ári. Í greinargerð með frumvarpinu kemur m.a. eftirfarandi fram, stuttlega í athugasemd við 1. gr., með leyfi forseta: „Með lögum nr. 167/2007 voru þær breytingar gerðar á lögum nr. 57/1999, um búnaðarfræðslu, að yfirstjórn Landbúnaðarháskóla Íslands og Hólaskóla – Háskólans á Hólum færðist frá landbúnaðarráðuneyti yfir til menntamálaráðuneytis.“ Þarna kemur ekki nákvæmlega fram hvort þessi lög eiga að ná yfir þá skóla báða og mér þætti fróðlegt ef hæstv. menntamálaráðherra gæti gefið frekari svör við því. Það er eðlilegt að umræðan hafi snúist mikið um nokkur grundvallar- má segja pólitísk viðfangsefni sem m.a. lúta að skólagjöldum, því jafnvel þó að því hafi verið haldið fram í þessari umræðu að frumvarpið fjalli í raun og veru ekki um skólagjöld í opinberum háskólum þá er engu að síður eðlilegt, miðað við orðalag bæði frumvarpsins og ekki síður greinargerðarinnar, að pólitísk umræða fari fram um það mál í tengslum við frumvarpið um háskólana og að kallað sé eftir viðhorfum stjórnmálaflokkanna til þess álitaefnis. Einkum er það auðvitað mikilvægt ef í ljós kemur, eins og mér fannst í raun endurspeglast í stuttri umræðu hér um miðja síðustu viku, að flestir stjórnmálaflokkar, ekki alveg allir en flestir sem eiga fulltrúa hér á Alþingi, væru andvígir skólagjöldum í opinberum háskólum. Það er því eðlilegt að á því sé hnykkt í umræðunni, í umfjölluninni í menntamálanefnd og í nefndarálitum og hugsanlega með breytingum á orðalagi á því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar til þess að taka af allan vafa þar að lútandi en ég mun koma betur að því á eftir. Það eru nokkur atriði, frú forseti, sem ég vildi gera að umræðuefni sérstaklega í tengslum við þetta frumvarp en ég vil láta þess getið strax í upphafi að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði erum jákvæð gagnvart frumvarpinu eins og það er, meginhugsuninni á bak við það, og við teljum mikilvægt að það fái vandaða efnisumfjöllun. Það breytir því ekki að í frumvarpinu eru nokkur atriði sem við mundum vilja sjá með öðrum hætti, og a.m.k. höfum áhyggjur af og tökum undir gagnrýni sem hefur komið fram á nokkur tiltekin atriði, ekki bara hér á Alþingi heldur líka utan úr samfélaginu. Í fyrsta lagi vil ég nefna 6. gr. sem fjallar um skipan háskólaráðs. Það hefur verið gagnrýnt að með þessu frumvarpi er gert ráð fyrir breytingum á skipan háskólaráðs þannig að meiri hluti háskólaráðsins, sem á alls að vera sjö manna, komi utan háskólans. Um þetta eru bersýnilega skiptar skoðanir. Hæstv. menntamálaráðherra hefur látið þá skoðun í ljósi að hún telji mikilvægt að meiri hluti ráðsins komi utan háskólasamfélagsins sjálfs. Ég segi fyrir mína parta að ég er ósammála þessu viðhorfi. Ég tel einmitt mikilvægt og ekki síst fyrir sjálfstæði háskólans sjálfs að hann sé sjálfráður að meiri hluta til um eigin málefni. Ég tel að það sé mótsögn fólgin í því að tala annars vegar um að efla og styrkja sjálfstæði háskólans og hins vegar síðan að taka völdin af háskólasamfélaginu sjálfu, ef svo má að orði komast, í skipan háskólaráðsins. Þarna tel ég að séu mótsagnir á ferðinni. Ég tek undir þau viðhorf sem m.a. hafa komið frá stúdentum, stúdentaráði og frá samtökum stúdenta, bæði Röskvu og Vöku, þar sem þau leggja áherslu á að fulltrúum stúdenta í stúdentaráðinu sé ekki fækkað. Ég held að stúdentar hafi mjög mikið til málanna að leggja og það sé rétt sem hefur komið fram í málflutningi þeirra að háskólinn væri lítið ef ekki væru stúdentar og það sé mikilvægt að nýta sér reynslu þeirra, þekkingu og viðhorf í stjórn háskólanna. Sömu rök eiga að sjálfsögðu við um fulltrúa háskólasamfélagsins, eins og það er orðað í 6. gr. Ég tek því ekki undir þau viðhorf sem endurspeglast í frumvarpinu um að meiri hluti háskólaráðs eigi að koma utan háskólasamfélagsins. Það þýðir ekki að ég telji ekki að það geti verið gott fyrir háskólasamfélagið að fá utanaðkomandi rýni og sjónarmið inn í starf sitt, ég tel að það geti alveg verið á sínum stað, en mér finnst ekki rétt að gera það með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég ætla síðan aðeins að nefna 1. gr. sem fjallar um gildissviðið og kalla eftir viðhorfum hæstv. menntamálaráðherra til þess að hér er ekki gert ráð fyrir því að háskólarnir séu í raun nafngreindir eða taldir upp í lögunum heldur sé það gert með auglýsingu sem menntamálaráðherra birtir. Það vekur auðvitað upp spurninguna um það hvort það sé þá hægt með einfaldri auglýsingu ráðherra að t.d. leggja niður háskóla eða sameina háskóla, t.d. að leggja niður opinberan háskóla í dag sem gæti risið upp á morgun sem einkaskóli, svo dæmi sé tekið. Það kann vel að vera að ég sé hér að mála þetta eitthvað svörtum litum en ég spyr að því: Hefði ekki verið eðlilegra að skólarnir væru hreinlega nafngreindir í lögunum? Hér er auðvitað um mjög mikilvæga starfsemi að ræða, starfsemi sem líka er fjallað um í fjárlögum og tekur verulega fjármuni úr ríkissjóði, sem við væntanlega viljum öll, til þess að efla þeirra starfsemi, en ég velti því fyrir mér hvort það sé ekki mikilvægt að þeir séu nafngreindir í lögunum sjálfum. Ég nefni 12. gr. sem fjallar um skólana, forseta skóla og deildarformenn. Það hefur einhver umræða farið fram um hugtakið „skólar“ í þessu samhengi sem ég ætla ekki að blanda mér í og vænti þess að menntamálanefnd muni taka svona - ja, eigum við að segja íslensku umræðuna um það nákvæmlega hvað einstakar einingar eiga að heita, mér finnst það kannski ekki aðalatriði í þessu samhengi. Ég velti því fyrir mér hvaða hæfiskröfur á að gera til þeirra sem stýra þessu starfi vegna þess að í athugasemd með 12. gr. segir, með leyfi forseta, um hlutverk forseta skóla: „Þá munu þeir bera ábyrgð á gæðum kennslu, rannsókna, stjórnsýslu, stoðþjónustu og annarrar starfsemi sviðsins. Af þessu má ljóst vera að gera verður ríkar hæfiskröfur til þeirra sem ráðnir eru í störf forseta. Í frumvarpinu er farin sú leið að forsetar skuli uppfylla almenn hæfisskilyrði prófessora samkvæmt lögum.“ Í 12. gr. er ekki að finna þessar kröfur. Eins og ég les 12. gr. er hvergi sagt að forsetar eigi að uppfylla hæfiskröfur prófessora en það segir hins vegar í greinargerðinni. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvernig stendur á þessu misræmi milli greinarinnar sjálfrar og athugasemda með frumvarpinu þar sem þessi grein er skýrð? Ég vil líka spyrja að því hvort ekki sé eðlilegt að sambærilegar hæfiskröfur séu gerðar til rektora háskólans eins og forseta einstakra sviða eða skóla. Ég fæ ekki séð að í frumvarpinu sé það gert og óska því eftir viðhorfi hæstv. menntamálaráðherra til þessa atriðis. Síðan er auðvitað ekki hægt að fara í gengum þetta mál öðruvísi en að fjalla um það sem við höfum kallað skólagjöld og í 24. gr. frumvarpsins sem fjallar um fjárhagsmálefni er m.a. kveðið á um það, með leyfi forseta: „Háskóla er heimilt að afla sér tekna til viðbótar við framlög skv. 1. mgr. með skrásetningargjöldum sem nemendur greiða við skráningu í nám, allt að 45.000 kr.“ Þar sem ég lít svo á að hér sé um þjónustugjald að ræða, þ.e. að skrásetningargjaldið sé þjónustugjald, þá er fyrsta spurningin sú: Er það virkilega þannig á 21. öldinni, árið 2008, að kostnaðurinn við að skrásetja nemanda sé 45 þús. kr. á ársgrundvelli? Getur það verið í tölvuvæddu samfélagi nútímans að það sé hinn raunverulegi kostnaður? Það er fyrsta spurningin. Burt séð frá því segir einnig hér neðar í 24. gr., með leyfi forseta: „Háskólaráð geta gert tillögu til ráðherra um breytingar á hámarksfjárhæð skrásetningargjalda.“ Í skýringum við þá grein segir síðan, með leyfi forseta: „Hér ber að undirstrika að um er að ræða heimildir til töku þjónustugjalda sem ætlað er að mæta þeim tilkostnaði sem hlýst af því að veita umrædda þjónustu. Þau rök sem búa hér að baki byggjast á því að rétt sé að virkja kostnaðarvitund, einkum nemenda og starfsmanna háskólanna, og á gjaldtakan að vera stjórntæki til að stýra eftirspurn eftir þeirri þjónustu sem um er að ræða hverju sinni.“ Nú geta menn auðvitað sagt: Já, gott og vel. En það er ómögulegt að skilja þetta öðruvísi en að það eigi að beita skólagjöldum eða upphæð skráningargjaldanna, sem verða þá skólagjöld um leið, til þess að afla skólanum frekari tekna. Það er ekki hægt að skilja þessa greinargerð öðruvísi en að þarna sé opnað á skólagjöld. Nú hristir hæstv. menntamálaráðherra höfuðið eins og ég vissi að hún mundi gera og þá spyr ég á móti: En eftir því sem ég hef best skilið þá er það ekki bara stjórnarandstaðan sem skilur þetta svona heldur háskólasamfélagið líka - og hún hristir áfram höfuðið og ég bið hana um að fara nú ekki alveg í hring með hausinn á búknum - en ég hef heyrt í mörgum úr háskólasamfélaginu sem skilja þetta þannig. Ég hlýt því að spyrja og velta því fyrir mér þegar málið kemur til umfjöllunar í menntamálanefnd hvort ekki sé rétt að taka af allan vafa þannig að það séu ekki mismunandi skoðanir á þessu. Ef hæstv. menntamálaráðherra og meiri hlutinn á Alþingi ætla sér alls ekki að opna fyrir skólagjöld er þá ekki einfaldast að taka bara algerlega fyrir það með jákvæðu ákvæði þar um í lögunum? Það hlýtur að verða samstaða um það nema tilgangurinn sé nákvæmlega sá sem ég var hér að rekja. Við höfum spurt eftir afstöðu Samfylkingarinnar og þar hefur komið fram lítillegur blæbrigðamunur. Það hafa margir sagt, m.a. hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, að það sé skýr stefna Samfylkingarinnar að það eigi ekki að taka upp skólagjöld í opinberum háskólum. En í Viðskiptablaðinu 15. október 2004 segir Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, formaður Samfylkingarinnar, orðrétt, með leyfi forseta: „Mér finnst skólagjöld á háskólastigi alveg geta komið til álita. Það skiptir auðvitað verulegu máli hvernig þau eru lögð á, t.d. hvort það yrði á allt háskólastigið eða einvörðungu framhaldsnám. Það er líka verulegur munur á aðstæðum eftir háskólagreinum en ég sé engin sanngirnisrök fyrir því að fólk borgi verulegar fjárhæðir fyrir fullorðinsfræðslu og fyrir börn á leikskólum en ekkert fyrir aðgang að háskólum.“ Sú skoðun á sér bersýnilega einhverja talsmenn innan Samfylkingarinnar að það megi setja á skólagjöld í háskólum þannig að það er mikilvægt að fá þetta á hreint. Ég spyr því aftur: Ef það er …  Ég fagna því auðvitað ef breið samstaða er um það hér, fyrir utan Sjálfstæðisflokkinn sem hefur lýst yfir og hefur landsfundarsamþykkt fyrir því að vilja taka upp skólagjöld í háskólum, þá fagnar maður því að sjálfsögðu ef Samfylkingin ætlar að standa að landsfundarsamþykkt sinni hvað þetta varðar. Það hefur auðvitað verið heilmikil umræða um samkeppnisstöðu opinberu háskólanna gagnvart einkaháskólunum o.s.frv. Ég hef því miður ekki tíma, virðulegur forseti, í þessari fyrstu ræðu til þess að fara nánar út í það en hefði gjarnan viljað gera það og mun áskilja mér rétt til þess að koma aftur á mælendaskrá í þessari umræðu til þess að fara yfir þau mál. Ég hef sem sagt velt hér upp nokkrum álitamálum, m.a. spurningum til hæstv. menntamálaráðherra sem ég vona að geti brugðist við þeim síðar í umræðunni og gefið 

Forseti. Þetta er orðið undarlegt með fulltrúa Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í þessu máli um opinbera háskóla og skólagjöld þar. Nú má að vísu segja að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson hafi gefið upp boltann í þessum leik með því að taka upp sérstakan fréttaflutning af hálfu Samfylkingarinnar án þess að hann hafi kannski beinlínis verið um það beðinn.  Það er sérkennilegt að fylgjast með hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni reknum áfram af flokknum sínum til þess að reyna að koma af stað einhverjum vafa um stefnu okkar í þessu efni. Skýringin kann hins vegar að vera sú að Vinstri hreyfingin – grænt framboð hafi sett það á dagskrá hjá sér að reyna að koma þessum vafa inn í tilburðum sínum í stjórnarandstöðunni. Ég tók eftir því að daginn eftir að hér var háð umræða um þetta mál var formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs allt í einu búinn að panta við sig viðtal í Mogganum sem gengur mjög greiðlega þegar um þá ágætu háttvirtu persónu er að ræða þar sem hann boðaði sérstakan leiðangur, sérstaka herferð af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs gegn Samfylkingunni til þess að koma henni með einhverjum hætti á rétta línu í þessu máli. Forseti. Þetta er algjör óþarfi, Samfylkingin hefur mjög skýra stefnu í þessu. Það hefur líka verið sagt af hálfu okkar, það gerði varaformaður menntamálanefndar, að þegar við erum búin að fara með þetta faðirvor, þá erum við reiðubúin til fordómalausrar umræðu um jafnrétti til náms og um jafnræði skólanna. 

Frú forseti. Ég veit ekki hver það er sem rekur hv. þm. Mörð Árnason áfram í skoðanaskiptum um þetta mál en ég get sagt fyrir mína parta að ég er hér að sjálfsögðu að tala út frá minni sannfæringu í þessu máli. Það vill svo til að hún fer ágætlega saman við sjónarmið Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, enda er ég þingmaður þess flokks og þarf ekki að koma sérstaklega á óvart að við þingmenn þess flokks erum mörg hver afskaplega sammála um þetta atriði. Það sem við erum að segja er að það kom fram ákveðinn blæbrigðamunur þegar þetta mál var tekið til umræðu í síðustu viku. Það kann að vel að vera að ekki eigi að vísa hér í viðtöl frá árinu 2004 við formann Samfylkingarinnar. Látum það liggja á milli hluta. En í þessari umræðu kom fram blæbrigðamunur í málflutningi samfylkingarmanna, m.a. þeirra tveggja hv. þingmanna sem hér eru, Katrínar Júlíusdóttur og Marðar Árnasonar, annars vegar og hv. varaformanns menntamálanefndar hins vegar. Það kann vel að vera að þau hafi ekki greint þann blæbrigðamun en við gerðum það mörg. Við teljum sömuleiðis að orðalag í frumvarpinu sjálfu, sem er stjórnarfrumvarp samþykkt af báðum stjórnarflokkum, og í greinargerðinni gefi tilefni til þess að ætla að þar eigi að koma inn skólagjaldahugsuninni. Og við spyrjum: Ef það er rangt hjá okkur, ef það er rangur skilningur, er þá ekki rétt að við sameinumst um að taka þannig á því máli að um það þurfi ekki að deila? Vilja menn ekki einu sinni gera það? Vill Samfylkingin ekki taka þátt í því að eyða þeirri óvissu eða þeim mismunandi sjónarmiðum sem reyndar eru ekki bara hér í þingsalnum um þetta atriði heldur líka úti í samfélaginu? Við höfum orðið vör við það og stúdentar hafa m.a. verið að tjá sig um þetta mál með blaðaskrifum og öðru slíku. Það liggur ljóst fyrir að í landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins frá 2007 segir klárlega að nemendur eigi að taka í auknum mæli þátt í kostnaði við nám sitt og það er það sem við óttumst að sé að endurspeglast í þessu frumvarpi. Ef það er rangt hjá okkur þá skulum við bara fá þetta mál út af borðinu með því að sameinast um nauðsynlegar breytingar 

Forseti. Ég ætla ekki að ræða efnisatriði hér því að ég er á mælendaskrá og fæ tækifæri til þess síðar. Stefna okkar er skýr hvaða blæbrigði sem þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs telja sig knúna til að lesa í mál manna í ræðustól. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson hefur talað tvisvar um þetta mál, fyrst í umræðu um störf þingsins og síðar sérstaklega í þessari umræðu hér. Það er enginn vafi á því hvað hann fer með, ég lýsti því áðan. Samþykkt Samfylkingarinnar á landsfundi í apríl 2007, fyrir ári rétt fyrir kosningar, liggur líka fyrir. Hún er alveg ljós. Hvað gerist í frumvarpinu? Það gerist að þar er ekkert minnst á skólagjöld. Það þarf sérstaka lagagrein til þess að setja skólagjöld á þannig að ef hún er ekki fyrir hendi þá er hún ekki með og það þarf ekki sérstaka lagagrein til að vara við því. Það gera menn í ræðum og í umfjöllun. Svoleiðis er það. Þess vegna er 

Frú forseti. Ég vil bara ítreka það sem komið hefur fram í máli mínu og ýmissa annarra sem hafa fjallað um frumvarpið nú þegar að í athugasemdum við 24. gr. er m.a. sagt að um sé að ræða heimildir til töku þjónustugjalda sem er ætlað að mæta þeim tilkostnaði sem hlýst af því að veita umrædda þjónustu og gjaldtakan eigi að vera stjórntæki til að stýra eftirspurn eftir þeirri þjónustu sem um er að ræða hverju sinni. Þetta stendur hér í skýringum með ríkisstjórnarfrumvarpinu. Það er ekki hægt að skilja þetta á annan veg en þann að það sé að minnsta kosti verið að opna einhverja glufu um leið og háskólaráðinu er fengin heimild til þess að leggja til breytingar á þessum skráningargjöldum. Þess vegna ítreka ég það að ef þetta er ekki skilningur samfylkingarþingmanna, sem ég fagna ef svo er, vilja þeir þá ekki taka þátt í því að eyða honum með afdráttarlausum hætti með nauðsynlegum efnislegum breytingum á frumvarpinu til þess að um þetta 

Virðulegi forseti. Mér þykir alveg merkilegt að nú sé að koma í ljós að helstu áhugamenn um umræðu um skólagjöld eru hv. þingmenn Vinstri grænna vegna þess að í þessu frumvarpi er ekki um þau rætt. Ég fagna því reyndar að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson fjallaði a.m.k. efnislega um frumvarpið í ræðu sinni áðan sem er meira en sagt verður um aðra þingmenn Vinstri grænna sem hafa talað í þessu máli. Þeir hafa miklu frekar viljað tala um sitt greinilega mikla áhugamál sem eru skólagjöld við Háskóla Íslands eða skólagjöld við opinbera háskóla. Ég get sannfært hv. þingmann um það og ég skil ekki svona leiðangur, að menn fari í þann leiðangur að grafa upp ummæli frá árinu 2004 sem taka ekki afdráttarlausa afstöðu með skólagjöldum í hvaða formi sem er þegar fyrir liggur stefna Samfylkingarinnar frá árinu 2007 þar sem á annað þúsund manns mættu á landsfund Samfylkingarinnar og kváðu skýrt úr um það hver afstaða Samfylkingarinnar er gagnvart skólagjöldum. Ég hef lesið það hér upp og ég get gert það aftur þannig að hv. þingmaður velkist ekki í neinum vafa um hver stefna okkar er. Hún er sú, með leyfi forseta: „Samfylkingin vill stuðla að því að öllum standi til boða gjaldfrjáls menntun frá og með leikskóla til og með háskóla. Tryggja að skólagjöld verði ekki tekin upp í almennu grunn- og framhaldsnámi við opinbera háskóla.“ Ég vona að þetta dugi hv. þingmanni og hann geti þá sofið rólega í nótt og þangað til við samþykkjum þetta annars ágæta frumvarp, því að ég held að þetta ætti að færa honum heim sanninn um það hver stefna Samfylkingarinnar er og hann ætti að hætta að hafa þessar áhyggjur. Ég vona að fólk geti farið að ræða um stóru drættina í þessu frumvarpi 

Frú forseti. Það liggur líka ljóst fyrir hver stefna okkar vinstri grænna er í skólagjaldamálum. Við höfum sömuleiðis samþykktir um þetta og þær eru á sama veg og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hefur gert grein fyrir um samþykkt landsfundar Samfylkingarinnar. Ég held því að efnislega séum við sammála um ekki eigi að taka upp skólagjöld. Það sem við erum hins vegar að segja er það … 

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með að hv. þingmaður hefur áttað sig á stefnu okkar samfylkingarfólks í þessum efnum. Hún liggur skýr fyrir í umræðum um málið. Við getum þá farið að ræða efnisatriði frumvarpsins. Ég er ein af þeim sem hafa lýst áhyggjum af ákveðnum þáttum í 24. gr. Það snýr ekki að því að verið sé að opna fyrir flæði skólagjalda heldur tel ég við þurfum að fara að ræða þessi þjónustugjöld og gera það opinskátt. Mun ég gera grein fyrir því í ræðu minni hér á eftir. Ég hef talsvert undrast setninguna sem ýmsir hv. þingmenn úr stjórnarandstöðu hafa hengt sig í, þ.e. að háskólaráð geti gert tillögur til ráðherra um breytingar á hámarksfjárhæð skrásetningargjalda. Mér finnst hún óþörf og ekki skipta neinu máli. Ég veit ekki betur en háskólaráð hafi hingað til getað fjallað um þessi mál ef það hefur viljað. Ekki þarf að gefa þeim einhverja heimild í lögum til þess eins og er í frumvarpinu. 
             Aðalatriðið er að skrásetningargjöld verða aldrei hækkuð nema það komi fyrir þingið fyrst. Talan 

Frú forseti. Sitt er hvað stefna eða stefnufesta. Mér er ljóst, eftir að hafa hlýtt á hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, hver landsfundarsamþykkt Samfylkingarinnar er um málið. Ég vildi gjarnan sjá að við hana yrði staðið til hins ýtrasta í stjórnarsamstarfinu við Sjálfstæðisflokkinn. Ég minni um á leið á að Sjálfstæðisflokkurinn hefur samþykkt á sínum landsfundi að taka eigi upp skólagjöld. Nú mætast þessi ólíku sjónarmið og þá kemur að því hver stefnufestan er. Ég hvet Samfylkinguna eindregið til þess að standa fast á sínu. Hún mun eiga stuðning okkar í Vinstri grænum hvað það varðar að gæta að því að skólagjöld verði ekki tekin upp. Ég er sammála hv. þingmanni um orðalagið í 24. gr., ég tel það algjörlega óþarft nema ef meiningin er með einhverjum hætti að opna á skólagjöldin. Ég segi því: Við skulum sameinast um það í vinnu þingsins, í nefndinni, að taka út 

Virðulegi forseti. Ég ætla að koma aðeins inn í þessa umræðu um frumvarp til laga um háskóla sem ég fagna mjög í grunninn. Ég fagna því ágæta frumvarpi vegna þess að þar er verið að bregðast við mjög ört stækkandi stofnunum, eins og Háskóla Íslands sem hefur stækkað allverulega með samrunanum við Kennaraháskóla Íslands. Það sem boðað er í frumvarpinu er afar áhugavert og mjög til bóta, verið er að skipta háskólanum upp í sterkari einingar, þ.e. innan þeirrar regnhlífar sem Háskóli Íslands yrði, og þannig brugðist við sístækkandi skóla og þjónustan færð nær neytandanum, þ.e. nemandanum. En það breytir því ekki að ég tel að í megindráttum sé frumvarpið býsna gott. Við eigum þó eftir að fá að heyra mismunandi sjónarmið fyrir nefndinni þegar við förum að fá umsagnir og þá verður fjallað ítarlegar um málið. Enda veit ég ekki til þess að algjörlega fullkomið frumvarp hafi nokkru sinni verið lagt fyrir þingið. Þó eru atriði í frumvarpinu sem ég hef áhyggjur af og ætla að gera örlitla grein fyrir. Ég hef í fyrsta lagi talsverðar áhyggjur, og hef tekið undir áhyggjur nemenda hvað það varðar, af nemendalýðræði í háskólaráði. Mér þykir margt í frumvarpinu bera þess merki, og þá ekki síst 6. gr., að ekki hafi verið haft samráð við nemendur við feril og vinnslu frumvarpsins sem sést í greinargerð með því. Þar sést hverjir tóku þátt í samningu frumvarpsins og undirbúningi og áttu nemendur ekki fulltrúa þar. Þetta sést t.d. í 6. gr. þar sem segir að fulltrúar séu valdir til setu í ráðinu til þriggja ára. Nemendur hafa hingað til haft sitt lýðræðislega kerfi við val á fulltrúum sínum í háskólaráð og er þetta á skjön við þann feril og hvernig hann hefur verið. Í síðasta málslið 6. gr. segir að háskólaráð setji nánari reglur um val á fulltrúum háskólasamfélagsins og nemenda. Nemendur hafa lýðræðislegt módel og þeir eru hluti af háskólasamfélaginu og eru með lýðræðislega uppbyggingu sem á sér djúpar sögulegar rætur. Ég tel mjög mikilvægt að tekið sé tillit til þessara hefða námsmanna og nemenda við Háskóla Íslands. Þar er nefnilega um mjög merkilegan hlut að ræða. Mér finnst auk þess mjög mikilvægt að hlusta á þær raddir sem berast frá nemendum um fækkun fulltrúa þeirra í háskólaráði úr 20% niður í um 14%. Mér finnst mikilvægt að hlusta á það. Ég var á málþingi hjá stúdentaráði um daginn. Einn fyrirspyrjenda minnti á Bologna-ferlið en þar væri kveðið á um að nemendur eigi að eiga sína rödd. Maður spyr því hvort mögulega sé verið að stíga einhver skref aftur á bak hvað nemendalýðræði varðar. En þetta eigum við eftir að ræða í nefndinni. Á þessu ágæta málþingi vaknaði líka sú spurning hvort það sama þyrfti að gilda um báða opinberu háskólana sem við vitum að falla undir frumvarpið, þ.e. Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands. Af hverju má ekki taka tillit til lýðræðislegra hefða og mismunandi hefða í þessum skólum. Mér finnst það áhugavert sjónarmið og ég veit að við eigum eftir að fjalla um það í nefndinni. Ég hef líka áhyggjur af því að verið sé að fækka fulltrúum háskólasamfélagsins í háskólaráði og meiri hlutinn þar verði utan háskólans. Ég hef áhyggjur af þessu af mörgum ástæðum. Ekki síst út af þeirri lýðræðislegu akademísku hefð sem er innan Háskóla Íslands. Nýverið mældist Háskóli Íslands með traust 90% þjóðarinnar þannig að fyrirkomulagið sem þar hefur tíðkast hefur gefist vel. Ég efast ekki um að þessi mikla þátttaka og aðkoma fulltrúa innan háskólasamfélagsins eigi einhvern hlut í því. Það gæti átt hlut í því að gefa honum þessa sterku ímynd og veita honum þá traustu ásýnd sem hann hefur augljóslega meðal þjóðarinnar. Um það hefur verið rætt, og hv. formaður menntamálanefndar benti á það í ræðu sinni, sem er að vissu leyti rétt, að með þessari breytingu sé verið að færa meiri völd undir skólana sjálfa og þar muni rödd nemenda geta komist að, þ.e. í verkefnum frá degi til dags. Ég bendi engu að síður á að þó aðkoma nemenda verði styrkt með einhverjum hætti í skólanum hefur háskólaráð, samkvæmt 5. gr., mjög mikið hlutverk sem er að marka heildarstefnu í kennslu og rannsóknum og móta skipulag háskóla. Það fer með almennt eftirlit með starfsemi háskólans í heild, einstakra skóla og háskólastofnana. Það fer með úrskurðarvald í málefnum háskólans, einstakra skóla og stofnana. Það ber ábyrgð á framkvæmd samstarfssamninga sem háskólinn gerir við fyrirtæki og aðrar stofnanir. Það hefur yfirumsjón með fyrirtækjasjóðum og almennum eignum háskólans og setur reglur og viðmið um ráðningu starfsliðs skóla. Þannig að hlutverk þess er enn þá mjög veigamikið og mikilvægt og ég held að við þurfum að fara varlega í að breyta samsetningunni í því með jafnafdrifaríkum hætti og hér er boðað. Virðulegi forseti. Ég vil líka koma inn á 24. gr. frumvarpsins en hún fjallar um fjármögnun. Ég hef lýst áhyggjum af ákveðnum þáttum þar, b-liður þeirrar greinar er t.d. nýr í lögum. Þar er verið að bæta við heimild til að taka gjöld til að standa undir útgáfu staðfestra vottorða, gerð, fyrirlögn og yfirferð stöðu-, inntöku-, upptöku- og fjarprófa. Í greinargerðinni er fjallað um að á bak við heimild til þjónustugjalda búi þau rök að rétt sé að virkja kostnaðarvitund, einkum nemenda og starfsmanna háskólanna - gjaldtakan eigi að vera stjórntæki til að stýra eftirspurn eftir þeirri þjónustu sem um er að ræða hverju sinni. Ég hef áhyggjur af þessu, virðulegi forseti, vegna þess að við eigum eftir að ræða tilgang og þróun slíkra þjónustugjalda. Ég vil ekki standa að því að þeir sem komast í upptökupróf eða í fjarpróf, svo við tökum sem dæmi, séu þeir sem eigi 3–8 þús. kr. eins og nú er tekið fyrir fjarprófin en hinir sem ekki eiga þessa þúsundkalla komist ekki. Mér finnst skipta máli að við förum að ræða hvernig þetta er að þróast og ég vona að það komi fram í vinnu nefndarinnar, þ.e. hvernig þróun þeirra þjónustugjalda sem hér eru nefnd í fimm liðum hefur verið og hvernig þau eru byggð upp. Varðandi b-liðinn get ég t.d. ekki fundið upplýsingar um annað en að innan Háskóla Íslands sé þetta eingöngu gert til þess að óska eftir gjöldum fyrir fjarpróf. Þá er það á bilinu 3–8 þús. kr. allt eftir því hvernig og hvar prófin eru tekin og þá fyrir hvert próf. Við þekkjum öll álit umboðsmanns Alþingis út af kostnaði við inntökupróf í læknadeild sem varð umdeilt á sínum tíma, það dæmi þekkjum við líka úr Háskóla Íslands. Önnur dæmi þekki ég ekki um gjaldtöku fyrir það sem talið er til í b-lið 24. gr. Mér þætti vænt um að vera þá leiðrétt með það. Ég tel mikilvægt að við förum að fara yfir það hvert þessi þróun leiðir okkur. Ég tel heldur ekki ráðlegt að við séum með mjög mikið af gjöldum fyrir hitt og þetta. Þetta safnast allt saman og getur orðið veruleg upphæð sem ekki er tekið tillit til við veitingu námslána. Ég vil líka, virðulegi forseti, nýta tækifærið og koma aðeins inn á orðalagið í greinargerð með 24. gr. þar sem fram kemur að menn virðast telja að upp hljóti að koma einhver kostnaðarvitund hjá nemendum við háskólann. Ég get sannfært fólk um það að ungt fólk sem þarf að sjá um sig sjálft og er á námslánum hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna - þau eru ekki há og gerð er krafa um námsárangur til þess að fá þau greidd út - hefur ágætiskostnaðarvitund. Mér finnst því dálítið erfitt að kyngja því þegar menn draga þetta orðalag úr pússi sínu. Mér þykir miður að sjá það í greinargerð frumvarpsins. Ég er sannfærð um og veit að námsmenn hafa ágætiskostnaðarvitund. Ég held að við eigum ekki að tala um að fara að nota gjöld sem stýritæki eða til að stýra eftirspurn sérstaklega vegna þess að þá förum við mögulega að hafa áhrif á það hverjir geta tekið upp prófin sín og hverjir ekki. Mér fannst mikilvægt, virðulegi forseti, að koma þessu hér að. Ég vona að við eigum eftir að eiga um þetta góða umræðu í menntamálanefnd. Ég ætla ekki að fara í djúpa umræðu um hina skökku samkeppnisstöðu. Því hefur þó verið fleygt í þessari umræðu að vilji Háskóli Íslands komast í hóp hundrað bestu háskóla í heimi verði að jafna samkeppnisstöðu hans og þar er ég að mörgu leyti sammála. Ég er hins vegar ósammála því að það verði endilega gert með skólagjöldum og þess vegna eigi að ræða skólagjöld við háskóla. Ef við skoðum hundrað bestu háskóla í heimi, hverjir það eru frá síðasta ári, eru þar a.m.k. sjö norrænir háskólar sem ekki taka skólagjöld. Skólagjöld eru ekki forsenda þess að háskólum vegni vel. Og ég tel að við eigum að fara aðrar leiðir í að jafna samkeppnisstöðu og ég hef nefnt þær áður. Ég tel að rannsóknarsamningurinn sem gerður var við Háskóla Íslands sé góðs viti. Þar er vísir að þeirri leið sem ég tel heillavænlegast að fara sem er að viðurkenna þá sérstöðu Háskóla Íslands að þurfa að kenna nánast allt undir sólinni. Gerð er allt önnur krafa á hann en aðra skóla í landinu. Við gerum kröfur um að hann kenni ýmsar þjóðlegar greinar sem ekki eru markaðsvænar ef svo má að orði komast. Hef ég því fagnað því að í rannsóknarsamningnum sé vísir að því að fara þessa leið og viðurkenna sérstöðu skólans. Auðvitað er það ekki allsherjarlausn en með því getum við að einhverju leyti jafnað samkeppnisstöðuna. Ég tel á sama hátt mjög mikilvægt að við förum að ræða uppbyggingu á rannsóknarstarfi innan sjálfstæðu háskólanna vegna þess að þar hefur hallað á þá. Ég hef komið að því áður í ræðum mínum. Þetta þurfum við að fara mjög vandlega yfir og fordómalaust. Það er þetta sem við í Samfylkingunni eigum við þegar við erum að tala um fordómalausa umræðu um samkeppnisstöðuna. Það er ekki þannig að við séum að tala um fordómalausa umræðu um skólagjöld. Það virðist vera að hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs séu gjörsamlega með skólagjöldin á heilanum. Það er þetta sem við erum að tala um þegar við tölum um fordómaleysi. Virðulegi forseti. Þar sem tími minn er að renna út verð ég líka að koma því að að mér finnst að hv. menntamálanefnd þurfi aðeins að skoða 18. gr. Mér þykir nálgunin í henni full neikvæð. Mér finnst að slík grein eigi að ganga út frá því að við viljum taka á móti öllum nemendum en ekki eins og hér virðist gert. Við göngum eiginlega út frá því að undir öllum kringumstæðum þurfi að takmarka aðgang að námi. Mér finnst við mega skoða orðalagið í þessu. Ég vil hafa lög jákvæð og ég vil hafa greinar af þessu tagi jákvæðar og mér finnst nálgunin hér vera fullneikvæð. Virðulegi forseti. Í heildina litið tel ég þetta sterkt frumvarp fyrir Háskóla Íslands. Ég vona að góð umræða verði um þær þrjár greinar sem ég hef gert athugasemdir við. Við eigum eftir að fara vel í gegnum þær í nefndinni og vona ég að á þeim verði gerðar einhverjar þær breytingar þannig að ásýnd þeirra mildist. Ég hlakka annars til umræðunnar í menntamálanefnd og vona 

Virðulegi forseti. Árið 1997 voru samþykkt frá Alþingi lög nr. 136, um háskóla. Þau leystu úr læðingi aukið frelsi, kraft, orku, metnað og nýsköpun í háskólum landsins. Á grundvelli þessara laga var Háskólinn í Reykjavík stofnaður árið 1998. Hið aukna frelsi í háskólum landsins gaf okkur nýja sýn, nýja möguleika og ný tækifæri til framþróunar. Gríðarleg sókn í háskólastarfseminni fylgdi í kjölfarið. Ég vil minna á að árið 1998 voru einungis 13% starfsmanna á íslenskum vinnumarkaði með háskólapróf, mun lægra hlutfall en var í samanburðarlöndunum. Nú um áratug síðar er hlutfallið um 22%. Aftur til baka til ársins 1998, þá voru háskólanemar á Íslandi rétt ríflega 8 þúsund talsins, þeir eru nú hátt í 18 þúsund eða um 5,6% þjóðarinnar. Við viljum öll virkja hugvit og nýta þekkingu til að byggja upp Ísland framtíðarinnar. Menntastefna þjóðar er nefnilega samfélagsstefna hennar, atvinnu- og efnahagsstefna, allt í senn. Við skiljum þetta vel og það gera líka þjóðirnar í kringum okkur. Sem dæmi vil ég nefna að í menntastefnu Breta sem var birt árið 2006 kom fram það markmið að 50% hvers árgangs í Bretlandi ætti að ljúka háskólanámi. Herra forseti. Árið 2006 samþykkti Alþingi ný rammalög nr. 63, um háskóla. Er komin nokkur reynsla á þau lög og mælast þau vel fyrir. Í síðustu viku mælti svo hæstv. menntamálaráðherra fyrir frumvarpi um opinbera háskóla sem er til samræmis við þau ágætu háskólalög frá 2006 sem í gildi eru. Markmið með lögum um opinbera háskóla er m.a. að auka sjálfstæði háskólanna, einfalda lagaumhverfi þeirra og skapa þeim svigrúm til eflingar starfseminnar. Í máli mínu mun ég ræða nokkrar greinar frumvarpsins og tala svo að gefnu tilefni vegna umræðunnar hér um aðstöðumun einkarekinna og opinberra háskóla og svo um skólagjöld. Í stóru myndinni er frumvarpið að mínu mati gott. Það rímar vel við háskólalögin frá 2006 og er til þess fallið að auka styrk og efla opinbera háskóla í landinu. Í 5. gr. frumvarpsins er hlutverk háskólaráðs skilgreint og skipan þess breytt frá því sem nú er. Ég tel breytingarnar af hinu góða og vil í því samhengi taka dæmi um núverandi háskólaráð Háskólans á Akureyri. Rektor er nú formaður háskólaráðs. Þar eru tveir fulltrúar kennara, einn fulltrúi stúdenta og einn skipaður af menntamálaráðuneytinu. Það sjá væntanlega allir sem rekið hafa starfsemi, stofnun eða fyrirtæki að þetta fyrirkomulag má bæta. Hér er ég ekki að draga í efa hæfni einstakra aðila sem sitja eða hafa setið í háskólaráði Háskólans á Akureyri, en það sjónarmið að fá inn fleiri utanaðkomandi aðila er mjög til bóta. Í stjórn stofnana og þar með háskóla þarf að mínu viti að fá inn aðila sem hafa sem víðtækust tengslanet, þekkingu og reynslu til að miðla af og geta þannig aukið víðsýni og aðstoðað við að efla starfsemi háskóla. Sem fyrrverandi rektor í Háskólanum í Reykjavík vil ég taka fram að það var háskólanum ómetanlegt að hafa fulltrúa úr atvinnulífinu í háskólaráði, fólk með góða og víðtæka menntun með öflugar tengingar við samfélagið og atvinnulífið og með haldgóða rekstrarreynslu sem reyndist Háskólanum í Reykjavík afar vel. Ég tel því að það að fá öfluga utanaðkomandi aðila inn í háskólaráðin sé mjög til bóta. Mér finnst þó einkennilegt að í nýju frumvarpi skuli háskólarektor enn ætlað að vera formaður háskólaráðs og þjóna þannig sem eins konar yfirmaður sinn og undirmaður hvort tveggja í senn eftir því hvaða hatt hann ber, þ.e. sá sem er yfirmaður rektors eða eins konar yfirmaður, þ.e. formaður háskólaráðs, og sá sem sinnir daglegum rekstri sem er rektorinn. Í 8. gr. kemur t.d. fram að menntamálaráðherra skipi háskólarektor til fimm ára samkvæmt tilnefningu háskólaráðs en þar er einmitt rektor formaður. Þetta finnst mér að skoða þurfi sérstaklega. Í 11. gr. frumvarpsins kemur fram að skólar séu meginskipulagseiningar í háskólum. Þarna verða til öflugar einingar í stjórnskipulagi háskóla sem stýrt er af forsetum. Forseti hefur frumkvæði að mótun stefnu fyrir skólann, hann er akademískur leiðtogi, ber ábyrgð á fjármálum og rekstri ásamt þeim stofnunum sem undir skólann heyra og velur deildarforseta til tveggja ára í senn samkvæmt tilnefningu deildarfunda. Skólaráðið er myndað af forseta og deildarformönnum ásamt einum eða fleiri nemendum. Þar eru mikilvægar ákvarðanir deilda teknar, m.a. um námsframboð. Þarna er kjörinn vettvangur fyrir svokallað nemendalýðræði og ég held að það skipti miklu máli að þarna séu nemendur við borðið að fjalla um þessi mál. Ég tel að fyrirkomulagið geti styrkt opinbera háskóla og það sé af hinu góða. Í 24. gr. er fjallað um fjárhagsmálefni háskóla. Þar er ekki grundvallarbreyting á gjaldtökuheimild háskóla en þó gert ráð fyrir að einstakir háskólar geri tillögu til ráðherra um fjárhæð skrásetningargjalda eins og þar stendur. Skólagjaldaumræðan er viðkvæm og hún fer um víðan völl. Mikillar ónákvæmni hefur gætt í umræðunni. Þingmenn hafa kallað á fordómalausa umræðu um fjármögnun háskóla en margir hverjir brennt sig á því að stilla skólagjöldum upp sem helsta mun á fjármögnun einkarekinna og ríkisrekinna háskóla, úrslitaatriði sem þurfi að taka á til að gæta jafnræðis, eins og það er kallað, og þess að skólar sitji við sama borð hvort sem um er að ræða einkarekna eða ríkisrekna háskóla. Þessi málflutningur er mikil einföldun og hann er beinlínis rangur. Virðulegi forseti. Ég minni á að skólagjöldin eru aðeins einn af fjölmörgum tekjuþáttum háskólanna. Í Háskólanum í Reykjavík sem dæmi, fyrir samruna Háskólans í Reykjavík og Tækniháskóla Íslands sem gekk í gildi 1. júlí 2005, komu einungis 45% tekna Háskólans í Reykjavík frá ríkinu. Aðrir tekjupóstar voru rannsóknarfjármunir sem komu úr samkeppnissjóðum, Evrópusjóðum og með ýmsum öðrum hætti, m.a. frá atvinnulífinu. Það var stjórnendaskóli Háskólans í Reykjavík, MBA-námið, ýmsir styrkir bæði frá fyrirtækjum og einkaaðilum, ýmis þjónusta og svo skólagjöldin sem voru yfirleitt um 17% af tekjum skólans. Förum aðeins yfir staðreyndir málsins um jafnræði og að skólar sitji við sama borð í fjármögnun. Samkvæmt fjárlögum eru beinar fjárveitingar til Háskóla Íslands um 7,1 milljarður kr. en til Háskólans í Reykjavík tæplega 1,9 milljarðar. Nemendafjöldi þessara skóla samkvæmt upplýsingum á vef Hagstofunnar er 9.586 í HÍ og 2.907 í HR. Þarna munar 15% á fjárveitingu HÍ í vil en þetta segir alls ekki alla söguna. Rannsóknir eru sívaxandi þáttur í starfsemi allra háskólanna. Þar ríkir ekki jafnræði í framlögum. Eins og þingheimur veit var verulegu rannsóknarfjármagni úthlutað til Háskóla Íslands fyrir ríflega ári síðan. Einnig er beintenging milli Háskóla Íslands og opinberra vísindastofnana sem fá hundruð milljóna samkvæmt fjárlögum ársins 2008. HÍ nýtur Happdrættis Háskóla Íslands en áætlaður hagnaður árið 2008 er tæpur milljarður. Húsnæðismál HÍ eru að mestu leyti fjármögnuð af Happdrætti Háskóla Íslands en ég vil benda á að HR greiðir um 300 milljónir í húsaleigu á hverju ári og sá kostnaður mun verða enn meiri þegar farið verður í nýbygginguna í Vatnsmýrinni. Þá nefni ég að árlega rennur fjárhæð til Háskóla Íslands frá fólki utan trúfélaga. Á þessu ári er sú upphæð 200 millj. kr. Einkareknir háskólar greiða virðisaukaskatt en opinberir háskólar ekki. Talandi um fordómalausa umræðu og að skólar sitji við sama borð þarf að taka alla þessa þætti inn í samanburðinn á fjármögnun einkarekinna og ríkisrekinna háskóla. Eftir sem áður er ég stolt af HÍ, ég er afar stolt af HÍ eins og allir landsmenn og vil sjá veg hans sem mestan. Við eigum að efla Háskóla Íslands og styrkja sem og aðra opinbera háskóla. Fram undan er mikilvægur samruni Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands þann 1. júlí nk. og merkilegt uppbyggingarstarf er þar fram undan sem ég vona innilega að verði til farsældar fyrir okkur öll. Við eigum sömuleiðis að efla aðra opinbera sem og einkarekna háskóla. Háskólinn í Reykjavík ætlar sér forustuhlutverk á alþjóðavettvangi og ég efast um að þingmenn viti almennt hversu öflugt starfið þar er, ekki síst á sviði rannsókna, samanber það álit hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur sl. fimmtudag sem taldi að vegna þess hve ungur Háskólinn í Reykjavík er þyrfti e.t.v. ekki að styðja svo mikið við rannsóknarstarfið. Ég efa ekki að undir forustu núverandi rektors Háskólans í Reykjavík eigi skólinn eftir að eflast mjög hratt og verða einn af þeim skólum sem þekktir eru og viðurkenndir alþjóðlega fyrir nýsköpun, öfluga kennslu, alþjóðlegt samstarf og síðast en ekki síst öflugar og þverfaglegar rannsóknir. Aftur að skólagjöldunum. Ég minni á að tekjutap einstaklings í háskólanámi er í raun dýrasti þáttur námsins. Tekjutapið má áætla í flestum tilvikum á bilinu 2–5 milljónir á ári og það fer vissulega eftir árstekjum viðkomandi nemanda. Því skiptir miklu að stúdentar klári námið á tilsettum tíma. Í úttekt Ríkisendurskoðunar frá júní 2007 á viðskiptafræði-, lögfræði- og tölvunarfæðinámi kom fram að miklu munar á útskriftarhlutfalli og brottfalli nemenda í einkareknum og ríkisreknum háskólum og þar koma einkareknu háskólarnir verulega betur út úr samanburðinum. Það munar miklu t.d. á Háskólanum í Reykjavík og Háskóla Íslands hversu hátt hlutfall nemenda í grunnháskólanámi lýkur námi á tilskildum tíma en eins og vitað er er áætlað að grunnháskólanám taki þrjú ár og að því ljúki með fyrstu háskólagráðu. Ríkisendurskoðun birti t.d. þær niðurstöður að nemendur sem hófu nám í viðskiptafræði 1999 og höfðu ekki lokið því að þremur árum liðnum - ég vek athygli á því, þeir sem höfðu ekki lokið því - voru 28% af HR-ingunum en 85% af þeim sem skráðust 1999 í HÍ, þ.e. aðeins 15% af þeim höfðu klárað nám á þessum þremur árum. Þegar skoðað var hversu margir af þeim sem hófu nám 1999 höfðu ekki klárað prófið eftir fimm ár kom í ljós að 18% HR-inga höfðu ekki klárað námið en 66% HÍ-nema höfðu ekki klárað á þessum fimm árum. Sem sagt 82% HR-inga kláruðu námið á innan við fimm árum og 34% HÍ-nema. Annað sem skiptir afar miklu máli er brottfall nemenda. Ríkisendurskoðun birti upplýsingar sérstaklega fyrir viðskiptafræði, lögfræði og tölvunarfræði í HR og HÍ og er um að ræða meðaltal áranna 2003–2005. Í viðskiptafræði var brottfallið eftir eitt ár 30% í HR, 57% í HÍ, næstum tvöfalt brottfall. Í tölvunarfræði var brottfallið 38% í HR, 48% í HÍ. Í lögfræði var brottfallið eftir eitt ár 24% í HR og 43% í HÍ. Í HR þar sem nemendur greiða skólagjöld, 128 þúsund á önn, er brottfall mun lægra en í HÍ og útskriftarprósentan t.d. eins og ég nefndi áðan í viðskiptafræði sláandi hærri, eða 72% af þeim sem innrituðust 1999 kláruðu á þremur árum, eins og við viljum að nemendur okkar geri, en eins og ég benti á áðan einungis 15% af þeim sem hófu nám í viðskiptadeild í HÍ. Þetta er vissulega vert að skoða nánar og jafnframt þarf að velta fyrir sér hvort skuldbinding nemenda sem greiða skólagjöld geti að einhverjum hluta skýrt þennan mikla mun og ég undirstrika mikla mun. Í því samhengi þarf einnig að hafa í huga þann kostnað hvers námsárs sem mældur er í tekjutapi stúdenta og er langkostnaðarsamasti þáttur námsins. Ég hvet þingmenn til að taka vitræna og fordómalausa umræðu um skólagjöldin. Virðulegi forseti. Góðu fréttirnar eru þær að við höfum verið í bullandi sókn í háskólastarfi hér á landi og ég efast um að leitun sé að öðru eins. Ég óska hæstv. menntamálaráðherra til hamingju með þær framfarir sem hafa orðið og ég veit líka að í framtíðinni verður lögð enn meiri áherslu á rannsóknarþáttinn, það á að auka rannsóknarfjármuni um 85% sé miðað við árið 2007 og fram til ársins 2010. Geri aðrir betur. Stöndum vörð um háskólana okkar. Styrkur þeirra veit á gott fyrir okkur öll, fyrir nemendur, fyrir framtíðina, fyrir okkur öll. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni athyglisverða ræðu og vandaða, sérstaklega tölulegar upplýsingar sem þar komu fram. Það verður fengur að þeim fyrir menntamálanefnd þegar málið er komið til hennar. Það er sjálfsagt mál og eðlilegt að skoða nánar þá hluti sem hv. þingmaður getur um varðandi brotthvarf nemenda frá námi, brottfall og annað þess háttar. Ég er kannski ekki trúuð á að skólagjöldin ein séu alfa og omega í þeim efnum, ekki frekar en að ástæðan fyrir minna brottfalli hjá Háskólanum í Reykjavík sé sú að Háskóli Íslands geri meiri kröfur til nemenda sinna. Ekki eru einfaldar skýringar á þessum málum en athyglisvert verður að skoða það í nefndinni. Hv. þingmaður kom inn á orðaskipti sem við áttum hér við fyrri umræðu um málið. Þá fjölluðum við um framlag til rannsókna og langar mig að vita í tilefni af orðum hv. þingmanns hvort hún telji eðlilegt að Háskólinn í Reykjavík, ungur háskóli sem hefur á undraskömmum tíma komið vel undir sig fótunum, eigi rétt á sambærilegu rannsóknarframlagi til allra greina sinna og Háskóli Íslands hefur náð á sínum 90 ára ferli?

Hæstv. forseti. Fyrst langar mig að taka undir það sem hv. þingmaður sagði: Það er ekki einfalt að gera grein fyrir því hvers vegna það munar svo miklu á brottfalli og á útskriftarprósentu, breyturnar eru margar. Má vera að gerðar séu meiri kröfur í öðrum skólanum en ég efast um að svo sé. Getur verið að Háskólinn í Reykjavík hafi fengið svo margar umsóknir að hann hafi þurft að velja nemendur, að nemendur keppist við að koma í skólann? Ég held að það sé hluti af skýringunni en breyturnar eru margar. Ég vil þó leggja áherslu á að við verðum að reyna að skoða að hvaða leyti mögulegt er að skýra þetta með skólagjöldunum. Ég var spurð, ef ég skildi spurninguna rétt, hvort ég telji að Háskólinn í Reykjavík eigi rétt á sambærilegu fjármagni til rannsókna og Háskóli Íslands. Svarið er ofur einfalt. Ég held að það eigi að keppa um alla rannsóknarfjármuni - kannski ekki um alla, ég ætla ekki að fara það langt - en keppa á um sem mest af rannsóknarfjármunum á samkeppnisgrundvelli þannig að þeir bestu fái að verða sterkari. Það skiptir að mínu mati máli að við verðlaunum þá sem skila árangri. Eftir að hafa sagt það verð ég að ítreka að Háskólinn í Reykjavík stundar nú þegar rannsóknir á heimsmælikvarða í nokkrum greinum. Það er ekki spurning að við það á að styðja.

Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um að full ástæða sé til þess að gefa gaum að þeim rannsóknum sem fara fram í Háskólanum í Reykjavík. Ég er líka sammála því að skoða eigi á hvern hátt megi auka framlag úr opinberum sjóðum til rannsókna í Háskólanum í Reykjavík. Ég er hins vegar ekki þeirrar skoðunar að Háskólinn í Reykjavík sé nú kominn á sama stað og Háskóli Íslands hvað varðar kröfur úr opinberum sjóðum. Hv. þingmaður svaraði ekki spurningu minni beint heldur sagði að hún vildi breyta því hvernig úthlutað er til rannsókna á Íslandi. Hún vildi meira og minna setja allt féð, eða stóran hluta þess, í samkeppnissjóði. Ég er sammála því að setja megi aukna fjármuni í samkeppnissjóðina en ég vara stórlega við því að sú leið verði alfarið farin, jafnvel ekki 50% - en stór hluti af rannsóknarfé má að mínu mati vera í samkeppnissjóðum. Við verðum hins vegar að átta okkur á því hversu lítið samfélag okkar er og hversu veikar mjög margar greinar eru. Ég nefni íslensku og norræn fræði. Við getum ekki keppt um eitt eða neitt hér innan lands í þeim efnum. Við eigum bara eina deild, eina háskóladeild, sem kennir íslensku og norræn fræði. Það er í Háskóla Íslands, hugvísindadeild. Við erum komin út á kaldan klaka í rannsóknarmálum ef við sköpum ekki ákveðið forskot fyrir íslenska menningu, fyrir þær greinar sem eðli máls samkvæmt eru ekki samkeppnisgreinar.

Hæstv. forseti. Samkeppni í vísindum er ólík samkeppni á markaði að því leyti að hún byggist á því að þeir sem fá fjármagn sýni fram á að styrkur þeirra sem vísindamanna sé þess eðlis að styðja beri við rannsóknir þeirra. Samkeppni um rannsóknarfjármuni í íslensku yrði aðallega á milli þeirra vísindamanna sem geta sýnt fram á að rannsóknir þeirra séu mikilvægar - og það er ekki flókið í vísindaakademíunni, alltaf er í gangi jafningjamat um hæfni hlutaðeigandi vísindamanns. Það var fulllangt gengið að segja að ég vildi að allt fjármagn færi í samkeppnissjóði, það þarf að vera einhver grunnur til að byggja á. Ég tel líka að samræmi eigi að vera á milli skóla hvort sem þeir eru einkareknir eða ríkisreknir. Ef við Íslendingar viljum fjármagna rannsóknir eigum við ekki að horfa á það hvort viðkomandi skóli er einkarekinn eða rekinn af hinu opinbera. Ég er sammála hv. þingmanni um að það eigi að dreifa þessu. Það á að vera meira í samkeppnissjóðunum en í grunnframlaginu en grunnframlag á að vera til staðar. Við eigum að leggja fé í rannsóknir þeirra vísindamanna sem best kunna til verka en ekki horfa til rekstrarforms viðkomandi skóla.

Forseti. við erum að ræða frumvarp um opinbera háskóla. Ég geri ekki ráð fyrir að það komi fram mikið nýtt efnislegt í minni ræðu þar sem ég er þriðji samfylkingarmaðurinn sem ræði þetta mál. Ég vara menn við að svo kann að vera að hér verði eitthvað endurtekið sem þeir hv. þingmenn félagar mínir Einar Már Sigurðarson og Katrín Júlíusdóttir hafa sagt áður. Mig langar þó að taka þátt í þessari umræðu meðal annars vegna þess að ég á þess ekki kost að fjalla um málið í menntamálanefnd og ekki víst að ég geti verið með í síðari umræðum um þetta mál. Fyrst vil ég segja að ég held að hér sé gott frumvarp á ferðinni og mér sýnist það vera nokkuð vel unnið án þess að geta fellt um það mikla dóma. Meginbreytingar frumvarpsins eru jákvæðar, þ.e. breytingarnar í kafla IV um nýtt skipulag í skólum og spretta eins og við vitum af sameiningu KHÍ og HÍ og þeim breytingum sem þar eiga að verða í kjölfarið. Má ég segja í því framhaldi að ég tel að menntamálanefnd þurfi að leggjast aðeins yfir þau orð sem notuð eru í þessu skyni. Það er ekki nógu gott að undirdeildir í háskólum skuli vera kallaðar skólar. Það gefur ekki nógu góða hugmynd um hvað hér er átt við. Ég legg til að menntamálanefnd reyni að virkja menn til að finna heppilegra orð. Það hefur ekki dottið ofan úr himninum í minn hug en það þýðir ekki að það sé ekki finnanlegt. Ég tek undir efnisatriði öll í ræðu Einars Más Sigurðarsonar sem flutti svona heildarálit okkar samfylkingarmanna um þetta frumvarp og ég fagna því sérstaklega, eins og hann gerði, að ekki er gert ráð fyrir skólagjöldum af nokkru tagi í þessu frumvarpi. Ég tel að það sé eitt af helstu einkennum þess og að því beri að fagna en kem að öðru leyti að þeim málum síðar. Þetta er 1. umr., það er mikið starf eftir í nefndinni og ég vil nefna nokkur atriði og benda á sem þarf að ræða betur í menntamálanefnd og hugsanlega breyta og gera grein fyrir og tek þar með undir einkum flest efnisatriði í ræðu Katrínar Júlíusdóttur. Í 6. gr. er fjallað um háskólaráð og skipan þess. Þar er um nýjungar að ræða og eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, formaður menntamálanefndar, nefndi þá er þetta með ýmsum hætti í þeim skólum sem hér starfa og það er eðlilegt að menn vilji með einhverjum hætti samræma það þegar lögin um skólana eru nú færð í ein. Á hitt er að líta að það er ekki endilega víst að sú samræming þurfi að vera að fullu og það getur ýmislegt átt við um hvern skóla fyrir sig. Hér takast á tvö meginsjónarmið sem bæði eru nokkurs virði, annars vegar það sem mætti kalla svona tæknileg stjórnsýslusjónarmið nefndarinnar sem samdi þetta frumvarp og meginatriðin í því má lesa í greinargerðinni, þ.e. að það sé eðlilegt að háskólaráðið í hinni nýju skipan sinni fyrst og fremst skólanum öllum, að menn komi þannig að málum en séu þar ekki fulltrúar sérstakra einstakra sviða, deilda eða faga. Á hinn bóginn er auðvitað sjónarmiðið um sjálfstæði háskólans, að það felist sérstök verðmæti í því að háskólarnir, universitas, eins og það heitir á latínu, séu sjálfstæðir. Það þarf ekki annað en að skoða sögu háskólanna og háskólasamfélagsins á Vesturlöndum sem hefur breiðst út um heiminn til að sjá að verðmæti felast í þessu sjálfstæði. Þau eru vísindaleg og þar með efnisleg. Háskólarnir hafa bæði fært heiminn og mannkynið fram og þeir hafa líka verið miðstöð umræðu sem í sjálfu sér hvetur menn til lýðræðis og hvetur menn til þess að horfa hver á annan með augum jafnréttis og virðingar. Háskólarnir, vestrænu háskólarnir sem við lítum til sem meginstofnana í menningu heimsins hafa starfað í ýmsu umhverfi, hafa starfað undir ýmsum leiðtogum, undir ýmiss konar stjórnsýslu, konungum af guðs náð, einræðisherrum hinum verstu, í lýðræðisríkjum af ýmsu tagi, í höfðingjaveldi og menn geta haldið áfram að nefna, en þeim hefur tekist flestum oftast að halda með einhverjum hætti sjálfstæði sínu og það er mjög mikilvægt eins og ég sagði áðan. Þess vegna hljóta menn að taka mark á þeirri röksemd sem nefnd er að óeðlilegt sé að meiri hluti í háskólaráði sé utan skóla og að hætta sé á því að utanskólamenn geti ráðið ýmsu sem eðlilegast er að háskólaborgararnir sjálfir - og þá á ég ekki við það í neinni upphafinni merkingu heldur að borgarar þessa háskólasamfélags, að þeir ráði. Ágæt hugmynd er sú að háskólaborgarar kalli á menn að utan til þess að taka þátt í stjórn skólans með sér vegna þess að þeir eru einmitt óháðir þessum sjónarmiðum, hagsmunum einstakra faga, deilda, nefnda, eru ekki inni í þeim átökum, reiptogi sem óhjákvæmilega kemur upp í stofnunum af þessu tagi. Ég velti því hins vegar fyrir mér af hverju menntamálaráðherra, af hverju ríkisstjórnin og stjórnmálamennirnir þurfa að tilnefna hér tvo menn eins og hér er gert ráð fyrir inn í stjórnina. Ég geri mér grein fyrir að þetta er ekki nýtt ákvæði. Ég tel að það sé algjör óþarfi. Ég tel að háskólarnir geti algjörlega ráðið við það sjálfir að stjórna sér og gera þá samninga við menntamálaráðherra og við stjórnvöld sem þarf þannig að ég beini því til menntamálanefndar að skoða þetta betur og kem með þá lausn á málinu að fella burt þessa tvo fulltrúa menntamálaráðherra og hafa þetta þannig að innanskólamenn velji í sameiningu þá utanskólamenn sem þeir vilja hafa til þess að stjórna háskólanum með sér. Sérstakt mál er svo það að Háskóli Íslands býr við forna hefð í þessum efnum um háskólaráðið. Nú er að vísu og vissulega um háskólaráð af öðru tagi að ræða hér en áður var. En gagnvart nemendum er það þannig að þeir börðust fyrir þeim rétti að fá fulltrúa í háskólaráð. Það var hluti af baráttu hér á sjöunda áratugnum einkum fyrir lýðræði í skólum og þeir fengu því framgengt að þeir fengu tvo menn í háskólaráð. Af hverju fengu þeir tvo en ekki þrjá eða einn? Kynni það að hafa stafað af þeirri staðreynd, má segja, þeirri að minnsta kosti löngu hefð í háskólanum, allt frá því í kringum 1970, að þar hafa einkum tekist á tvær meginfylkingar, tvær, ekki þrjár og ekki fimm, tvær meginfylkingar og þær hafa með þessum hætti getað sameinast nokkurn veginn í þessum faglegu efnum sem málefni háskólaráðs yfirleitt fjalla um með því að þar er sem sé einn frá hvorri fylkingu. Ég held að það eigi að taka tillit til þess arna og gera ráð fyrir þessu í lögunum. Ég vil líka nefna 18. gr. um inntökuskilyrði og taka undir athugasemdir hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur um þau. Stefna okkar hvað varðar háskólann á að vera sú að opna háskólann, að auka möguleika manna á að komast inn í háskólann, ekki að loka háskólanum. Þá er ég að segja að eitt það sísta sem gerst hefur á þessum vettvangi undanfarin ár er að Háskóli Íslands hefur hvað eftir annað af fjárhagsástæðum þurft að loka, talið sér skylt eða talið sig þurfa að loka á aðra en stúdenta, á aðra en þá sem eru með sérstakt stúdentspróf til inngöngu í háskólann. Ég ætla ekki að fara út í umræður um numerus clausus og aðrar lokunarhugmyndir en tel að hér eigi orðalag og meginhugsun að vera allt önnur en hún er í 18. gr. og að þetta hljóti að vera einhver misskilningur sem stafar kannski af því að þarna hafi komið við sögu í samningu frumvarpsins menn sem horfa kannski einkum á vandræði skrifstofunnar og bókhaldsins í þessum efnum en ekki á meginsjónarmið þau sem ég ræddi. Í þriðja lagi eru svo prófgjöldin og önnur gjöld sem nefnd eru í 24. gr. Þá er rétt að fagna því fyrst að vegna innritunargjaldanna eða skrásetningargjaldanna er sérstaklega tiltekið í lagagreininni að þau, með leyfi forseta: „... skulu eigi skila háskóla hærri tekjum en sem nemur samanlögðum útgjöldum háskólans vegna nemendaskráningar og þjónustu við nemendur sem ekki telst til kostnaðar við kennslu og rannsóknastarfsemi, ...“ Þetta er nýjung hvað varðar Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri. Þetta er nýjung. Þetta var ekki í lögum, þ.e. er ekki í lögum um þessa skóla. En það er reyndar í lögunum um Kennaraháskóla Íslands. Þar stendur, með leyfi forseta: „Skrásetningargjald skal taka mið af kostnaði vegna innritunar, kennsluefnis og pappírsvara sem skólinn lætur nemendum í té og nauðsynlegt er vegna starfsemi háskólans.“ Ég tel þetta mikilvægt, einkum í ljósi þess máls sem hér var mikið deilt um á síðasta kjörtímabili þegar allir skólarnir þrír komust að því að hið æskilega skrásetningargjald væri 45 þús. kr. íslenskar og hver gerði það, að því er haldið var, á sinn hátt með sínum útreikningi. Við gagnrýndum hér nokkur þessa skrýtnu aðferð við þetta og töldum að hér væri um samræmt gjald að ræða sem ekki væri þjónustugjald í venjulegum skilningi þess orðs. Nú er það ljóst samkvæmt þessu frumvarpi að það verður þjónustugjald og háskólarnir þurfa hver um sig að rökstyðja þá upphæð sem þeir fara fram á þar sem hún á að nægja fyrir þjónustu sem veitt er en ekki meira. Í þessu ljósi er reyndar sérkennilegt orðalag það sem síðar kemur og fallið til þess að valda misskilningi og ég legg til að menntamálanefnd kanni það sérstaklega. Það er um að háskólaráðið geti gert tillögu til ráðherra um breytingar á hámarksfjárhæð skrásetningargjalda vegna þess að skilyrði þau sem upphæðin á að styðjast við hlýtur að miðast við tillögu háskólaráðs eða tillögu frá háskólanum sem byggist á tilteknum útreikningum. Þess vegna er þessi grein óþörf og það er ekki snjallt að hafa hana inni í frumvarpinu og getur hún leitt til misskilnings. Ég verð svo að segja að vissulega, eins og hér hefur verið rætt, er orðalagið í 24. gr. um prófgjöldin afar sérkennilegt og ég vil líta svo á, með fullri virðingu fyrir þeim sem menntamálaráðherra hefur haft í að semja þetta, að hér hafi orðið um mistök að ræða og misskilning. Það getur ekki verið að menn ætli að nota upphæð sem á að borga fyrir upptökupróf, sjúkrapróf og inntökupróf og fjarpróf eða hvernig þetta var nú sem einhvers konar stjórntæki. Það gengur ósköp einfaldlega ekki upp vegna þess að það stjórntæki virkar þá aðeins á þá nemendur sem eiga lítið af peningum en ekki á þá nemendur sem eiga mikið af peningum. Mér dettur ekki í hug að halda að menntamálaráðherra eða þeir sem hafa komið nálægt frumvarpinu hugsi þannig. Ég legg því til að hvað sem líður nú þessum gjöldum sjálfum, sem hljóta að vera að minnsta kosti þjónustugjöld þótt það fari eftir - eða maður kynni að ætla að það væru einungis þjónustugjöld - þá geri menntamálanefnd sérstaka grein fyrir því í nefndaráliti eða með öðrum hætti, ræðu formanns eða með öðrum hætti að skilningur hennar og þingsins sé ekki sá sem gefinn er í skyn með þessum mistakasetningum í greinargerð frumvarpsins. Við verðum að setja markaðnum ákveðin landamæri. Hann á heima sums staðar og lögmál hans, ekki annars staðar. Markaðurinn er þjónn, ekki húsbóndi, segjum við í Samfylkingunni og segjum við jafnaðarmenn. Í þessu máli um það hvort Gunna og Jón fái að taka aftur próf eða vera veik í öðru prófi eða taka fjarpróf, þar á markaðurinn ekki heima. Menn verða að gjöra svo vel að stjórna því með öðrum hætti ef einhver grunur er um misnotkun eða ofnotkun í þessu skyni. Forseti. Ég ætlaði að ræða hér líka almennt um skólagjöld af því að umræðan hefur gefið tilefni til þess en mér tekst nú ekki að gera það á þeim tíu sekúndum sem eftir eru af ræðu minni núna. Ég ætla að hafa um það aðra fimm mínútna ræðu sem er fundarform sem ég hef ekki prófað áður og hlakka mjög til að koma öllum mínum meiningum um skólagjöldin til skila á þeim tíma.

Herra forseti. Ég tók eftir því í máli hv. þm. Marðar Árnasonar að hann tók undir þá gagnrýni sem meðal annars hefur komið fram frá okkur þingmönnum Vinstri grænna um 6. gr. frumvarpsins og er nú ánægjulegt að geta bent á að gagnrýni okkar á þetta frumvarp hefur ekki bara verið um skólagjöldin. Það hafa ýmis önnur atriði komið fram af okkar hálfu. Það vekur athygli mína að hv. þm. Mörður Árnason tekur í raun undir þá gagnrýni sem við höfum komið fram með á þetta atriði þannig að ég vænti þess að það fái efnislega umfjöllun á vettvangi nefndarinnar og það gefist kostur á því að fjalla betur um það. Fleiri aðilar, meðal annars stúdentar, hafa gert athugasemdir við þetta ákvæði sérstaklega þannig að mér finnst ástæða til þess að vekja athygli á því að þrátt fyrir að hér sé á ferðinni stjórnarfrumvarp er bersýnilegt að menn áskilja sér rétt til þess að fjalla efnislega um það og taka ákvarðanir eins og eðlilegt er að sé gert að sjálfsögðu af hálfu Alþingis og í þingnefndum, þ.e. að menn fari efnislega yfir þessi mál. Vísað er til þess í umfjöllun um þetta mál að sú þróun hafi verið meðal annars í háskólum í kringum okkur að það hafi komið aðilar utan úr samfélaginu inn í háskólaráðin og jafnvel hefur verið látið að því liggja að þeir skipi þar meiri hluta og það mun vera þannig í einhverjum tilvikum. En eftir því sem ég best þekki til mun þessi þróun heldur vera á undanhaldi, að þó hún hafi átt sér stað undanfarin ár muni það heldur vera á undanhaldi og menn séu frekar að fara aftur í þann farveg að háskólasamfélagið sjálft sé með meiri hluta í háskólaráðunum, jafnvel í þeim háskólum í löndunum í kringum okkur þar sem þróunin var á hinn veginn. Menn eru svona að fara aftur í þessu. Ég bara fagna því að þetta viðhorf hefur komið fram hjá hv. þingmanni 

Forseti. Já, ég þakka fyrir hól og hrós frá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni. Við erum sennilega sammála um þetta. Þetta er nú ekki skoðun sem ég hef tekið upp hjá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, að henni að öðru leyti algjörlega ólastaðri, heldur hef ég haft þessa skoðun sjálfur og þar að auki tek ég mark á félögum mínum, meðal annars félögum mínum í ungum jafnaðarmönnum sem hafa gefið út sérstaka ályktun um þetta frumvarp og reyndar um ummæli eins tiltekins hv. þingmanns sem ég ætla ekki að nefna hér. Þar segja ungir jafnaðarmenn meðal annars, með leyfi forseta: „Samkvæmt frumvarpinu verður meiri hluti hvers háskólaráðs skipaður einstaklingum sem engin bein tengsl hafa við viðkomandi háskóla. Þá er það sérstakt áhyggjuefni að dregið verður úr áhrifum kennara og stúdenta í háskólaráðum opinberra háskóla en áhrif menntamálaráðuneytisins aukin að sama skapi. Gengur það þvert gegn yfirlýstu markmiði menntamálaráðherra með frumvarpinu, en þar kemur fram að auka eigi sjálfstæði háskólanna.“ Ég held að þessi ályktun, sem er lengri, sé eitt af þeim gögnum sem menntamálanefnd þarf að athuga þegar hún fjallar um þetta að mörgu leyti ágæta frumvarp um opinbera háskóla. Síðan er það hitt sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð og hv. þingmenn hennar eru kannski að velta fyrir sér og það er að ekki skuli vera hér eitt hallelúja um öll stjórnarfrumvörp. Það er bara eins og það á að vera. Ég held að á fyrra kjörtímabili og fyrri kjörtímabilum höfum við lifað kannski við svolítið skekktar þinglegar venjur í því efni. Það voru stór tíðindi ef þingmenn stjórnarliðsins höfðu einhverjar smávægilegar athugasemdir við stjórnarfrumvörp. Sá tími er bara liðinn.

Herra forseti. Já, ég get tekið undir það. Eins og ég sagði áðan finnst mér eðlilegt að málin séu tekin til efnislegrar meðferðar á Alþingi. Ekki á að líta svo á að þótt frumvörp séu stjórnarfrumvörp megi ekki hrófla við nokkrum hlut í þeim. Það er eðlilegt að stjórnarfrumvörp séu rædd, menn taki við umsögnum, meti þær og breyti eftir atvikum. Það er bara jákvætt. Hitt vakti athygli mína að hér hefur verið nokkur rimma, ef svo má segja, um hugsanlega innleiðingu skólagjalda í opinbera háskóla. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum verið gagnrýnd fyrir það af samfylkingarfólki að við gerum út á það og reynum jafnvel að koma því inn í umræðuna að fjallað sé um skólagjöld í frumvarpinu. Við höfum reynt að verjast því, reynt að færa fyrir því málefnaleg rök að það sé a.m.k. ekki alveg á hreinu hvað ætlast er fyrir með ákvæði 24. gr. Það var því athyglisvert þegar hv. þingmaður gerði einmitt í máli sínu athugasemdir við þessa sömu klásúlu og við mörg höfum gert athugasemd við í greinargerð með 24. gr. Mér sýnist hann sammála okkur um að þar sé það gefið í skyn og að klásúlan megi að ósekju fara út. Mér fannst það sama koma fram í máli annars þingmanns Samfylkingarinnar, hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur. Vonandi getum við sammælst um að a.m.k. í nefndaráliti verði allur vafi tekinn af hvað það snertir að ekki sé verið að feta inn á braut skólagjalda.

Forseti. Það skiptir ekki máli hver er sammála hverjum, hver sagði hvað fyrst eða hvort pabbi minn er sterkari en pabbi þinn þúsund sinnum hvað sem þú segir. En það er rétt að við erum sennilega nokkuð sammála um að setningin í greinargerðinni á bak við b-lið 24. gr. er misheppnuð. Það er ekki einungis að ég efist um að það sé rétt sem þar stendur, eða það sé snjallt a.m.k., heldur benti ég líka á það, og er tilbúinn að gera það aftur, að í þessari efnisgrein í greinargerðinni er innri ósamkvæmni. Annars vegar er undirstrikað, með frekar óíslenskulegu orðalagi, að um sé að ræða heimildir til töku þjónustugjalda sem ætlað er að mæta tilkostnaði sem hlýst af því veita umrædda þjónustu, fjarpróf, inntökupróf, upptökupróf og hvað þetta er nú. Hins vegar segir að rökin sem búi að baki byggist á því að rétt sé að virkja kostnaðarvitund og að gjöldin eigi að vera stjórntæki til að stýra eftirspurn eftir þeirri þjónustu sem um er að ræða. Þessa passar ekki. Ef menn eru að tala um þjónustugjöld þá eru þau ósköp einfaldlega byggð á því hvað hlutirnir kosta. Ef við teljum - ég hef ekki gert það upp við mig - að taka eigi þjónustugjald fyrir inntökupróf eða upptökupróf eða hvað það nú er á það að byggjast á því hvað hlutirnir kosta. Slík gjaldtaka er ekki stjórntæki til eins eða neins annars og virkjar enga kostnaðarvitund sem menn vildu koma upp - ég tel reyndar, eins og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, að engin þörf sé á því.

Virðulegi forseti. Ég hefði óskað eftir því að hæstv. menntamálaráðherra væri í salnum þar sem ég þarf að beina orðum mínum að hluta til hennar. Ef hún er í húsinu þætti mér alla vega eðlilegt að hún væri viðstödd. Margt gott er að segja um frumvarp til laga um opinbera háskóla sem hér liggur fyrir en þó verður að skoða ákvæði í frumvarpinu og gera breytingar á. Margir hv. þingmenn hafa vakið athygli á ýmsum hlutum sem þarf að skoða og get ég tekið undir flest þau sjónarmið sem fram komu í ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar áðan. Ég vil byrja á að vísa til ummæla sem hæstv. menntamálaráðherra lét falla í andsvari við hv. þm. Kristin H. Gunnarsson þegar málið var til umfjöllunar á fimmtudaginn var. Það er einu sinni þannig að það gliðnar því miður dálítið í þessari umræðu en þá sagði hæstv. menntamálaráðherra, með leyfi forseta: „Frjálslyndi flokkurinn vill ekki samkeppni, vill ekki fjölbreytni á háskólastigi.“ Virðulegi forseti. Þetta voru orð hæstv. menntamálaráðherra við þá umræðu. Þó að það þyki e.t.v. ekki þinglegt ætla ég að leyfa mér að segja: Þvílíkt endemis rugl. Á hverju skyldi hæstv. menntamálaráðherra, sem hér var að koma í salinn, byggja þessa skoðun? Skyldi hún byggja þessa skoðun á stefnu Frjálslynda flokksins? Ég get vísað til stefnu Frjálslynda flokksins um háskólastigið þar sem segir: „Áhersla er lögð á að skólagjöld verði ekki tekin upp í ríkisreknum háskólum. Frjálslyndi flokkurinn er hlynntur markaðslausninni í rekstri menntastofnana á háskólastigi, þó með þeim formerkjum að tryggt sé að sú menntun sem boðið er upp á í einkareknum skólum standist þær kröfur sem almennt eru gerðar til þess skólastigs.“ - Síðan er talað um aukin fjárframlög til háskólasamfélagsins. Ég spyr: Hvað kemur hæstv. menntamálaráðherra til að fullyrða að frjálslyndur flokkur sé ekki hlynntur markaðslausnum? Hvað kemur hæstv. menntamálaráðherra til að segja að frjálslyndur flokkur sé ekki fylgjandi samkeppni? Hvað kemur hæstv. menntamálaráðherra til að segja að frjálslyndur flokkur vilji ekki fjölbreytni á háskólastigi þvert ofan í yfirlýsingar flokksins og ályktanir um þau málefni.  Ég spyr: Með hvaða hætti rökstyður hæstv. menntamálaráðherra þessi ummæli um stefnu Frjálslynda flokksins í þessum málum? Ég get hvergi séð, í neinu því sem frá talsmönnum flokksins hefur komið í menntamálum, neitt sem getur réttlætt þessi ummæli. Á þessu vil ég vekja sérstaka athygli og vænti ég þess að hæstv. menntamálaráðherra leiðrétti þau ummæli sem hún viðhafði og ég hef vísað til. Hv. þm. Guðfinna Bjarnadóttir sagði að við ættum að standa saman um að efla háskólana okkar og ég er henni fyllilega sammála. Ég tel að frumvarpið sem hér er til umræðu sé að mestu leyti til þess fallið að búa opinberum háskólum eðlilega og nauðsynlega lagaumgjörð. Þó koma nokkur mál til skoðunar. Ég hef m.a. skoðað ákveðnar athugasemdir við frumvarpið - hv. þm. Mörður Árnason vakti m.a. athygli á spurningunni um það með hvaða hætti ákvæðum yrði komið fyrir varðandi fulltrúa í háskólaráð samkvæmt 6. gr. Þegar ég var nemandi í Háskóla Íslands tók ég þátt í baráttu sem tryggði stúdentum tvo fulltrúa í háskólaráði. Á þeim tíma töldum við sem vorum þá forustumenn í Vöku, félagi lýðræðissinnaðra stúdenta, og til andsvara í stúdentaráði Háskóla Íslands, að það væri mjög mikilvægt að háskólasamfélagið byggðist á lýðræði og lýðræðislegum hugmyndum og að nemendur hefðu mjög víðtækan rétt til afskipta og til að vita hvernig hlutirnir gengju fram. Mér finnst að verið sé að fara ranga leið með þeim ákvæðum sem kveðið er á um í 6. gr. frumvarpsins. Ég hefði viljað sjá að lögð hefði verið fram tillaga um það að háskólasamfélagið væri lýðræðislegra en þar er gert ráð fyrir og fulltrúum stúdenta í háskólaráði yrði ekki fækkað. Mér finnst það skipta miklu máli að rödd stúdenta fái að heyrast og fái að heyrast þannig að eftir því verði tekið. Það er alveg hárrétt, sem hv. þm. Mörður Árnason benti á í ræðu sinni áðan, að í tugi ára hafa tvær meginfylkingar stúdenta tekist á um völdin og það er að mínu viti lýðræðislegt að báðar fylkingarnar eigi möguleika á að eiga fulltrúa í háskólaráði í Háskóla Íslands. Þar sem við erum ekki eingöngu að fjalla um Háskóla Íslands heldur einnig um aðra opinbera háskóla þá er ekki endilega víst að ein lausn henti fyrir alla háskóla. Frumvarpið er að mínu mati um of stjórnlynt og gefur ekki nægjanlegt svigrúm til þess að háskólarnir megi sjálfir móta sér sínar reglur hvað varðar stjórnun og annað fyrirkomulag. Það er ósköp eðlilegt að setja rammareglur um það með hvaða hætti farið skuli með hlutina varðandi opinbera háskóla en mér finnst hins vegar skipta miklu að stakkurinn sé þó þannig sniðinn að háskólarnir hafi mikið svigrúm til þess að ákveða sjálfir hvernig þeir starfa í lýðræðislegu samfélagi. Mér finnst líka skipta miklu - og einmitt vegna hugleiðinga hv. þm. Marðar Árnasonar áðan um það hvort fulltrúar háskólasamfélagsins ættu fyrst og fremst að koma að stjórnuninni eða einhverjir utan háskólasamfélagsins - að fulltrúar háskólasamfélagsins, valdir með lýðræðislegum hætti, hafi með stjórnunina, að gera að sjálfsögðu undir eftirliti menntamálaráðherra. Út af fyrir sig er ekki óeðlilegt að menntamálaráðherra skipi einn fulltrúa í háskólaráð opinberra háskóla en það ætti að duga til að augu og eyru almannavaldsins væru þar eins og nauðsynlegt er. Þannig bærust hæstv. menntamálaráðherra jafnan þau sjónarmið og skoðanir sem uppi eru hverju sinni þannig að taka mætti á og gera ráðstafanir ef ástæða þætti til. Að öðru leyti á háskólasamfélagið í lýðræðisþjóðfélagi að mótast og stjórnast af sjálfu sér á lýðræðislegum grunni og mér finnst ákvæði 6. gr. og raunar 5. gr. ekki taka nægjanlegt tillit til þeirra sjónarmiða sem ég er að rekja. Ég fékk mjög góða tillögu senda frá Vöku, félagi lýðræðissinnaðra stúdenta, þar sem vakin er athygli á því að með frumvarpinu eigi að fækka fulltrúum nemenda í æðsta ráði háskólans, þ.e. háskólaráði, og ég tek undir þau sjónarmið sem þar koma fram. Þá kemur líka fram í áliti Vöku að verið sé að sækjast eftir hærri skrásetningargjöldum. Ég sé í sjálfu sér ekki að endilega sé verið að tala um það í frumvarpinu sem hér liggur fyrir. Það er hins vegar nauðsynlegt, af því að skrásetningargjöld og skólagjöld hefur borið á góma, að háskólasamfélagið hafi heimild til þess, þegar um sérnám er að ræða, eða breytingar frá því almenna, að gera ráðstafanir til að geta fjármagnað sig með ýmsum hætti. Vísa ég þá til ágætrar ræðu hv. þm. Guðfinnu Bjarnadóttur um þau atriði. Meginatriðið er samt að við höfum opinbera háskóla sem ákveðin flaggskip íslenskrar menntunar og menningar. Þar verðum við að miða við að sjónarmiðin varðandi jafnrétti til náms gildi og þess vegna eigum við að vera með skóla sem standa öllum opnir. Skólagjöld eða skráningargjöld í opinbera háskóla mega því ekki vera utan þeirra marka að allir sem hafa vilja og getu til eigi þess kost að njóta háskólamenntunar. Það skiptir máli að vel takist til því að framtíð og velferð íslensku þjóðarinnar byggist að töluverðu leyti á því að vel sé búið að æðstu menntun. Gæði menntunar, lýðræði og fjölbreytni eiga að gera opinbera háskóla á Íslandi að þeim bestu sem til eru í veröldinni.

Virðulegi forseti. Í tengslum við það frumvarp sem við ræðum hér, frumvarp til laga um opinbera háskóla, hefur skiljanlega verið rætt talsvert um skólagjöld, reyndar hefur umræðan að langmestu leyti snúist um skólagjöld hvort heldur af hálfu hv. þingmanna stjórnarliða eða annarra hv. þingmanna. Það er að mörgu leyti skiljanlegt. Til að mynda hélt hv. þm. Katrín Júlíusdóttir ágæta ræðu áðan, mjög fína ræðu sem ég get efnislega tekið undir að langstærstum hluta. Lungann úr þeim tíma sem hún hélt sína ræðu fjallaði hún um skólagjöld, þ.e. um 24. gr. frumvarpsins sem fjallar um þau mál, þ.e. um fjárhagsmálefni opinberra háskóla og í raun og veru þau gagnrýnisatriði sem ég hef áður nefnt í umræðunni hér og við vinstri grænir. Sömu sögu má í raun segja um þá ræðu sem hv. þm. Mörður Árnason hélt í dag um sama mál þar sem hann fór einnig mörgum orðum um hugsanlega gjaldtöku og það sem hann vildi kalla mistakasetningar í frumvarpinu sem að vísuðu til þess að opnað væri fyrir heimild til gjaldtöku. Í þessu frumvarpi er víða opnað á þann möguleika að hægt sé að innheimta gjöld umfram þau sem eru nefnd í frumvarpinu sjálfu. Þess vegna sjá hv. þingmenn bæði stjórnarandstöðu og stjórnarliða ástæðu til að taka það mál upp hér og vara við því orðalagi sem þar er, hvort sem menn kalla það mistök, mistakasetningar eða að þær hafi komið þar inn að yfirlögðu ráði sem ég held að hljóti að vera þegar um stjórnarfrumvarp er að ræða. Í 24. gr. frumvarpsins um fjárhagsmálefni er rakið hvernig standa eigi að fjárveitingum til skólanna og þar á meðal er talað um skrásetningargjöld sem nemendur greiði við skráningu. Þar er talað um gjöld til að standa undir yfirferð stöðu-, inntöku-, upptöku- og fjarprófa. Þar er talað um gjöld fyrir þjónustu sem háskólinn veitir og grundvölluð er á samningi við ráðuneyti o.s.frv. Hvað sem okkur finnst um slík gjöld þá er víða fjallað um gjaldtöku í þessu frumvarpi og sérstaklega í 24. gr. Það sem hefur t.d. verið gagnrýnt af okkur í þessu frumvarpi og mér heyrist hv. stjórnarþingmenn í Samfylkingunni, margir hverjir, taka undir er heimildin eða eins og stendur orðrétt í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Háskólaráð geta gert tillögu til ráðherra um breytingar á hámarksfjárhæð skrásetningargjalda.“ Það þýðir að háskólaráði er heimilt að sækja um hækkun gjaldanna eða breytingar á gjöldunum og það breytir í rauninni ekki því þótt skráningargjaldið sé lögfest 45 þús. kr. eins og stendur í frumvarpinu. Hvað ætla þingmenn að gera þegar háskólaráðið kemur með beiðni um hækkun gjalda vegna þess að háskólar hafa verið fjársveltir? Hvernig ætla þingmenn að taka á þeirri beiðni þegar hún kemur frá háskólaráðinu? Eru menn tilbúnir til að neita háskólaráði um gjaldtökuna eða munu þeir færa þau rök fyrir því að ósk um hækkun gjaldanna komi frá háskólanum og þess vegna verði menn að verða við henni? Hvernig er staðan hjá háskólunum í dag, hvernig er fjárhagsstaða háskólanna? Í skýrslu Ríkisendurskoðunar sem var birt í þessum mánuði kemur fram að 12 af 13 stofnunum sem Ríkisendurskoðun fjallar um í þeirri skýrslu stóðu í verulegum halla í árslok 2007. Aðeins ein stofnun sem Ríkisendurskoðun skoðaði skilaði afgangi og það er kannski tímanna tákn að það skuli hafa verið sendiráð Íslands sem var með ónýtta heimild eftir að hafa fengið yfir hálfan milljarð í viðbótarheimild fyrir rekstur sinn á síðasta ári. Skólar voru hins vegar, hvort sem um er að ræða háskóla eða framhaldsskóla, allir í bullandi mínus, hver einn og einn einasti. Ef við vitnum í skýrslu Ríkisendurskoðunar og hvað segir um Háskólann á Akureyri og stöðuna þar þá er sá háskóli með uppsafnaðan halla upp á 321 millj. árið 2005, 337 millj. árið 2006 og 336 millj. árið 2007. Og hvað ætla hv. þingmenn stjórnarliðsins að segja við stjórnendur þessa skóla þegar þeir koma og óska eftir hærri skólagjöldum til að standa undir rekstrinum? Ég held að það liggi nokkuð ljóst fyrir. Það eru fleiri en við í stjórnarandstöðunni, þingmenn Vinstri grænna, sem hafa haft áhyggjur af þessum skólagjöldum og heimildinni til að taka gjöld, því að fyrir örfáum dögum sendu ungir jafnaðarmenn frá sér ályktun um málið þar sem þau vara mjög við því sem þau eins og flestir aðrir sjá í frumvarpinu, og þingmenn Samfylkingarinnar hafa sumir hverjir tekið undir, varðandi aukna gjaldtöku og þá ekki síður hugmyndafræðina sem felst í frumvarpinu og athugasemdum við 24. gr. sem ég er ekki viss um að hugnist samfylkingarþingmönnum eins og ég hef reyndar heyrt koma fram hér í ræðum þeirra. Það er kannski þess vegna sem ungir jafnaðarmenn sjá ástæðu til að álykta með þessum hætti en í ályktun þeirra segir að ungir jafnaðarmenn setji mikinn fyrirvara við ákvæði frumvarpsins um að auka gjaldtökuheimildir á nemendur vegna inntöku-, upptöku- og fjarprófa. Ekki sé sett hámark á þessar heimildir eins og gert er um innritunargjöldin og gagnrýna ungir jafnaðarmenn sérstaklega þau ummæli í greinargerð með frumvarpinu að gjaldtakan eigi að vera stjórntæki til að stýra eftirspurn eftir þeirri þjónustu sem um er að ræða hverju sinni. Ég held að varla sé hægt að fara lengra frá grundvallarhugsjón jafnaðarmennskunnar en þetta, að stýra eigi þjónustunni sem háskólarnir eiga að veita, þ.e. möguleikum fólks að geta sótt háskóla og sótt sér menntun, með gjaldtöku. Lengra verður ekki farið, held ég. Ég trúi þeim hv. þingmönnum Samfylkingar sem hér hafa talað og að þeir tali af hjartans einlægni um það sem hefur komið fram í ræðum þeirra að þeir séu andsnúnir þessum orðum frumvarpsins. En þau standa þarna engu að síður og eftir sem áður er þetta stjórnarfrumvarp. Þetta er stjórnarfrumvarp ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar. Það er ekki hægt að komast undan því. Hv. þm. Mörður Árnason skrifar ágæta grein á heimasíðu Samfylkingarinnar einmitt um þessi mál, og tekur undir ályktun ungra jafnaðarmanna rétt eins og hann gerði í ræðustóli Alþingis fyrr í dag, og segir þar, með leyfi forseta, orðrétt: „Langeðlilegast er að ríkisvaldið leggi opinberu skólagjaldafríu háskólunum til fé umfram „venjulegt“ framlag með hverjum nemanda, samkvæmt sérstökum reglum.“ Hann segir í löngu máli álit sitt á skólagjöldum eins og þau koma fram í frumvarpinu og hann taki ekki undir þau. Núna vill hann kalla þetta einhvers konar mistök, mistakasetningar, sem mér finnst reyndar dálítið bíræfið af mönnum að ætla sér að fjalla um frumvarp með þeim hætti að þar hafi slæðst inn einhverjar villur. En það eru ekki allir þingmenn Samfylkingarinnar sammála um þetta mál. Það er bara þannig eins og margoft hefur komið fram. Í umræðu um þetta mál í síðustu viku, í stuttri en snarpri umræðu um þetta frumvarp, kom m.a. fram í máli hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar, varaformanns menntamálanefndar og fulltrúa Samfylkingarinnar þar, að hann væri tilbúinn til að skoða aukna gjaldtöku í opinberum háskólum. Hann lýsti því hreinlega yfir að hann væri ekki bundinn af landsfundarsamþykkt Samfylkingarinnar. Hann segir það nánast berum orðum að hann sé tilbúinn til að skoða þessi mál frá öllum hliðum, fordómalaust eins og hann kallar það og er þá væntanlega að vitna til þess að gætt hafi einhverra fordóma í stefnu Samfylkingarinnar um að hafna algjörlega skólagjöldum. Í kjölfar hans í síðustu viku kom hins vegar í ræðustól hv. þingmaður og samflokksmaður varaformanns menntamálanefndar, Katrín Júlíusdóttir, og leiðrétti varaformanninn nánast og sagði að það væri ekki rétt að Samfylkingin væri tilbúin að endurskoða þennan hluta í stefnumálum sínum. Stefna Samfylkingarinnar væri hvellskír, að sögn hv. þingmanns, og flokkurinn væri jafnstaðfastur og áður að tryggja að skólagjöld yrðu ekki tekin upp í opinberum háskólum. Ég trúði hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur þegar hún fór með þessa ræðu því að ég vil trúa því að hún tali af hjartans einlægni og það sé sannfæring hennar að ekki eigi að taka upp skólagjöld í opinberum háskólum. Um það vitnar allur ferill hennar í þeim málum. En maður skyldi ætla að varaformaður menntamálanefndar, hv. þm. Einar Már Sigurðarson, væri talsmaður Samfylkingarinnar í menntamálum og varðmaður stefnu flokksins í menntamálanefnd. En á hvorum á þá að taka mark, hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni, varaformanni menntamálanefndar og fulltrúa Samfylkingarinnar í menntamálanefnd og talsmanni flokksins þar hlýtur að vera, eða hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur þegar hún fer öðrum orðum um þessi mál en varaformaðurinn? Það er líka athyglisvert að heyra hvað aðrir þingmenn Samfylkingarinnar og þar á meðal ráðherrar Samfylkingarinnar hafa sagt um þessi mál, um gjaldtöku í opinberum skólum. Í viðtali við ríkissjónvarpið þann 14. janúar 2007 sagði Björgvin G. Sigurðsson, núverandi hæstv. viðskiptaráðherra, eftirfarandi um skólagjöld, og fyrirsögnin er reyndar Þingmaður Samfylkingarinnar útilokar ekki skólagjöld. - Nú sé ég að formaður menntamálanefndar, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, kinkar kolli og brosir þakklátur stuðningnum. - En Björgvin G. Sigurðsson, hæstv. viðskiptaráðherra, segir eftirfarandi um skólamál, aðspurður um álit á þeim málum, með leyfi forseta: „En það þarf fyrst og fremst að ráðast í uppstokkun og endurskoðun á fjármögnun háskólastigsins alls þar sem skoðuð eru skólagjöld, þar sem skoðuð er aðkoma fyrirtækja og einstaklinga að rekstri skólanna.“ - Ég ítreka „þar sem skoðuð eru skólagjöld, þar sem skoðuð er aðkoma fyrirtækja og einstaklinga að rekstri skólanna.“ „En skólagjaldtöku á sumum sviðum er ekki hægt að útiloka að mínu mati“, segir hæstv. núverandi viðskiptaráðherra, Björgvin G. Sigurðsson. Það er nú varla hægt að tala öllu skýrara um þau mál. Ég heyrði það hér fyrr í dag að þingmönnum Samfylkingarinnar fannst það ómaklegt að vitnað væri í formann sinn, hæstv. utanríkisráðherra Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur, í viðtal sem tekið var við hana í Viðskiptablaðinu fyrir aðeins liðlega þremur árum þegar hún var í formannsslag, að berjast fyrir því að komast í formannssæti í Samfylkingunni. Undir fyrirsögninni Á samkeppnismarkað nýrra hugmynda, er viðtalið við Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og í undirfyrirsögn er talað um að skólagjöld í opinberum háskólum séu raunhæfur kostur. Hvorki meira né minna, alls ekki útilokað. Ég vitna í þetta viðtal þar sem blaðamaður spyr verðandi formann Samfylkingarinnar að því hvort hún sé sammála menntamálahópi flokksins sem segir að banna eigi grunnskólum sem fá opinbert fé að innheimta skólagjöld. Með leyfi forseta, svarar hæstv. núverandi utanríkisráðherra því: „Mér finnst ekki að það eigi að banna þeim að innheimta skólagjöld.“ Þetta er alveg hreint og klárt, klippt og skorið. Það er ekki hægt að velkjast í vafa með það hvað formaðurinn á við. Og hæstv. núverandi utanríkisráðherra, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, ítrekar þessa skoðun sína í viðtalinu þegar hún er spurð að því hvar hún nákvæmlega standi í skólagjaldamálum varðandi opinbera skóla, og segir, með leyfi forseta: „Mér finnst skólagjöld á háskólastigi alveg geta komið til álita.“ Það er að koma á daginn núna með þessu frumvarpi ríkisstjórnarinnar sem hér er til umræðu. Hæstv. utanríkisráðherra, hæstv. viðskiptaráðherra og sumir þingmenn hv. Samfylkingarinnar eru ekki bara þeirrar skoðunar að þeir telji að þetta komi til greina heldur eru þeir með stuðningi sínum við þetta stjórnarfrumvarp að lýsa 

Virðulegi forseti. Ég sé mig knúna til þess að koma hér upp út af orðum hv. þingmanns þar sem hann var að hafa eftir hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni og gera honum upp orð. Það er augljóst að hv. þingmaður var ekki með ræðu Einars Más Sigurðarsonar fyrir framan sig þegar hann hélt því fram að það væri hans skoðun að það ætti að ræða sérstaklega skólagjöld í því samhengi að jafna stöðu háskólanna að öðru leyti en því að hann segir í sinni ræðu að það sé verkefni stjórnarflokkanna að tryggja jafnstöðu háskólanna en hvaða leið sé best til þess sé hins vegar rétt að skoða fordómalaust. Lykilatriði í þeirri umræðu - og þetta vil ég biðja hv. þingmann að hlusta vel á - af því að hv. þm. Einar Már Sigurðarson, varaformaður menntamálanefndar, sagði, með leyfi forseta: „Lykilatriðið í þeirri umræðu er að jafnstaðan sé tryggð og jafnrétti til náms sé tryggt.“ Þetta sagði hv. þingmaður. Hann endurtekur í sinni ræðu að það sé grundvallaratriði að jafnrétti til náms sé tryggt. Síðan veltir hann upp sömu spurningum og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir gerði hér fyrir helgi þegar við ræddum þetta mál fyrst um hvort það sé eðlilegt að skólagjöld séu tekin af ýmsu námi, til dæmis á framhaldsstigi. Þetta gerði hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir einnig í sinni ræðu hér fyrir helgi og var þar að vísa til MBA-námsins. Við skulum hafa það alveg á hreinu að stefna okkar er auðvitað skýr í þessu. Ég vil gjarnan koma inn á fleira í hans máli sem var beinlínis, já, dálítið undarlegt og ég átta mig ekki alveg á tilgangi þess. Ég kem að því í mínu seinna andsvari. Ég vil að hv. þingmaður dragi þá fram 

Virðulegur forseti. Mér er ljúft og skylt að bregðast við þessum orðum hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur um þau orð sem hv. þm. Samfylkingarinnar Einar Már Sigurðarson, varaformaður menntamálanefndar viðhafði hér um þessi mál í síðustu viku. Mér finnst reyndar dálítið merkilegt að það sé það eina sem hún hafi að athuga við ræðu mína sem lýsir því kannski best hversu sammála við erum um þessi skólagjaldamál eins og ég ítrekaði að ég hefði getað tekið undir nánast allt það sem kom fram í ræðu hv. þingmanns hér áðan um þau mál. Ég held að það sé ekkert langt á milli okkar í því. Með leyfi forseta, segir hv. þm. Einar Már Sigurðarson, varaformaður menntamálanefndar, í umræðu á Alþingi í síðustu viku um störf þingsins: „Ég vil leyfa mér að segja að því miður er ekki 100% jafnrétti til náms í dag vegna þess að við tökum skólagjöld nokkuð óskipulega í okkar kerfi.“ Hann gefur þar með í skyn að með skipulegum skólagjöldum megi auðvitað jafna stöðu skólanna. Það er varla hægt að skilja það öðruvísi. Síðar segir hann í sinni ræðu, með leyfi forseta, þar sem hann er að velta fyrir sér hugsanlegum skólagjöldum: „Við getum auðvitað velt upp þessum spurningum: Er eðlilegt að skólagjöld séu tekin af ýmsu námi t.d. á framhaldsskólastigi? ... Ég held að við þurfum að setja ramma utan um þetta mál og við eigum að nálgast það fordómalaust ...“ Hvað á hv. þingmaður við með að nálgast þetta fordómalaust annað en það að hann er að vísa til stefnu Samfylkingarinnar um að tryggja beri það að ekki verði tekin upp skólagjöld í opinberum háskólum? Það eru fordómarnir sem hann er að vitna til að mönnum beri að forðast.

Virðulegi forseti. Maður veit ekki eiginlega hvort maður á að nenna að standa í svona vitleysu vegna þess að hv. þingmaður nefnir hér setningu í ræðu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar og fer með hana hálfa. Hann fer með hana hálfa! Hvaða skrípaleikur er þetta? Getum við ekki rætt þessi mál heiðarlega? Ég get sagt það, virðulegi forseti, að hann hefur hér eftir hálfa setningu eftir hv. þm. Einar Má Sigurðarson sem segir, með leyfi forseta: „Ég held að við þurfum að setja ramma utan um þetta mál og við eigum að nálgast það fordómalaust ...“ Hv. þingmaður setur þar punkt. En það er rangt haft eftir vegna þess að hv. þm. Einar Már Sigurðarson heldur síðan áfram og segir, með leyfi forseta:: „... með það sem grundvallaratriði að tryggja jafnrétti til náms.“ Ég skil ekki, virðulegi forseti, hvaða dellu maður er að standa hér í. Við skulum ræða þessi mál heiðarlega en ekki klippa  Einu verð ég líka að koma hér á framfæri. Hér er mikið vitnað í orð hv. þingmanns og hæstv. utanríkisráðherra Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur frá árinu 2004. Við skulum alveg hafa það á hreinu að það eru tekin há skólagjöld til dæmis í Háskóla Íslands í framhaldsnámi, í MBA-námi eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir benti á í síðustu viku í sinni ræðu. Sumir eru hlynntir þeim. Aðrir eru það ekki. Hæstv. ráðherra var bara að lýsa þarna líka ákveðnum veruleika sem blasir við í skólakerfinu. Ég get líka sagt hv. þingmanni frá því að frá árinu 2004 hefur Samfylkingin rætt málefni skólanna og hefur rætt skólagjöld og komst síðan að þeirri afdráttarlausu niðurstöðu sem landsfundurinn komst að árið 2007 eða fyrir réttu ári síðan um að það kæmi ekki til greina að taka þau upp og við það stendur. Við það stendur. 

Forseti. Varðandi þau ummæli sem ég hafði eftir hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni, varaformanni menntamálanefndar, og hv. þm. Katrín Júlíusdóttir botnaði hér fyrir mig áðan þá setningu sem ég lauk ekki við þá segir hún og niðurlag þeirrar setningar dálítið mikið um skoðun hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar á þessu máli, með leyfi forseta: „Ég held að við þurfum að setja ramma utan um þetta mál og við eigum að nálgast það fordómalaust með það sem grundvallaratriði að tryggja jafnrétti til náms.“ Hann er að tala um skólagjöld. Hann er að velta fyrir sér spurningunni um skólagjöld, hvort það eigi að taka upp skólagjöldin og að það eigi að gera það fordómalaust með það að grundvallaratriði að tryggja jafnrétti til náms. Það er líka athyglisvert í þessu sambandi að kynna sér skoðun hv. formanns menntamálanefndar Alþingis Sigurðar Kára Kristjánssonar á ummælum formanns Samfylkingarinnar, hæstv. utanríkisráðherra Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur sem vitnað er til, en þau nefnir hv. þingmaður á heimasíðu sinni eftir að hafa fjallað í löngu máli um afstöðu sína og útskýrt afstöðu sína til skólagjalda á háskólastigi þar sem hann kemur hreinn og beinn fram í sínum skoðunum. Hann vitnar í viðtal við formann Samfylkingarinnar og segir, með leyfi forseta: „Ég fæ ekki betur séð en að í þessum orðum felist nokkur skilningur á þeim sjónarmiðum sem ég hef hér mælt fyrir og tek undir orð Ingibjargar Sólrúnar frá árinu 2004. Og ég finn ekki annað en að frá þeim tíma er viðtalið var tekið hafi skilningur á skólagjöldum á háskólastigi aukist innan Samfylkingarinnar.“ Það er hans mat að það hafi aukist innan Samfylkingarinnar og menn hljóta að finna það bara á umræðum innan nefndarinnar við aðra hv. þingmenn sem þar starfa innan stjórnarinnar.

Hæstv. forseti. Ég hef því miður ekki nema fimm mínútur til að halda seinni ræðu mína í þessari umræðu. Mig langar til að byrja á því að vísa á bug ummælum sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir viðhafði í byrjun ræðu sinnar. Hún vakti athygli á því að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson hefði flutt málefnalega og efnislega ræðu sem væri öfugt við það sem aðrir þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefðu gert fram að því. Ég held að ég hafi verið eini þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem hafði þá haldið ræðu og ég vísa því á bug að hún hafi ekki verið efnisleg.

Hún var mjög efnisleg.

Hún var mjög efnisleg, segir hv. formaður menntamálanefndar. Ég þakka fyrir staðfestinguna á því. Þó að ég hafi eytt megninu af tíma mínum í að ræða um skólagjöld tel ég það hafa verið fullkomlega eðlilegt í ljósi þess hvernig umræðan hefur þróast. Það er líka eðlilegt að það komi við kaunin á þingmönnum Samfylkingarinnar þegar við förum með skólagjöldin inn í þessa umræðu af þeim krafti sem ræður þingmanna bera vitni um. Ég ber fulla virðingu fyrir síðustu landsfundarályktun Samfylkingarinnar og ég veit að tekist hefur verið á um stefnu flokksins í þessum efnum. Tekist hefur verið á um ummæli sem viðhöfð hafa verið - ummæli hæstv. utanríkisráðherra, Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, hæstv. viðskiptaráðherra, Björgvins G. Sigurðssonar, og fleiri úr þingmannaliði Samfylkingarinnar - en það er rétt að kúrsinn hefur verið leiðréttur hvað þetta varðar. Var það gert á síðasta landsfundi Samfylkingarinnar. Það breytir því ekki að Samfylkingin er undir gríðarlegum þrýstingi frá samstarfsflokknum, Sjálfstæðisflokki, um að láta af þeirri stefnu sem samþykkt var á landsfundi flokksins. Ég vil því halda því fram með nokkrum rökum að umræða um skólagjöld sé fullkomlega eðlileg, bendi í því sambandi á leiðara í Viðskiptablaðinu nú í vikunni - nú verð ég, hæstv. forseti, að játa á mig þau afglöp að ég er ekki með dagsetninguna á leiðaranum. Fyrirsögnin var: „Skólagjöldin vantar“. Leiðarahöfundur heldur því fram að markmið frumvarpsins sé frekar bitlaust, ýmsar lagfæringar séu jú góðra gjalda verðar en í frumvarpinu sé fátt verulega bitastætt. Það verði hvorki talið umdeilanlegt né stórpólitískt. Það sé hins vegar verulega athyglisvert að eitt mál vanti …

Er hv. þingmaður með farsíma?

Ég biðst afsökunar, hæstv. forseti, á að ég skuli hafa verið með farsíma í vasanum. Það skyldu þingmenn aldrei gera. Ég er búin að slökkva á honum, hæstv. forseti. Það er eðlilegt að mikið hafi verið rætt um skólagjöldin þó að ekki sé talað um þau í frumvarpinu vegna þess að allt ber í raun að sama brunni í þeim efnum. Það er vilji Sjálfstæðisflokksins, hæstv. menntamálaráðherra og hv. formanns menntamálanefndar að innleiða skólagjöld í opinberu háskólana. Þau vilja jafna það sem þau kalla samkeppnisstöðu háskólanna með því að heimila opinberu háskólunum að leggja á skólagjöld. Þau komust hins vegar ekki alla leið í þeim efnum í þessu frumvarpi. Eflaust hefur verið tekist á um það milli stjórnarflokkanna, ég geri ráð fyrir því, og niðurstaðan orðið sú sem við sjáum í frumvarpinu, að ekki eigi að fara þá leið að sinni. Ég held því hins vegar fram að styttra sé í það en okkur grunar að sú leið verði knúin fram. Ég tel verulega þörf á því að menntamálanefnd tali afar skýrt í nefndaráliti sínu þegar málið verður afgreitt frá nefndinni. Ég mun beita mér fyrir því í umræðum nefndarinnar þegar þar að kemur. Mér þykir mjög mikilvægt að hafa fylgst með þessari umræðu. Í athugasemdum manna hefur margt merkilegt og greinargott komið fram, t.d. hafa stjórnarþingmenn, eins og hv. þm. Mörður Árnason, tekið undir ábendingar mínar um notkunina á íslensku. Talað hefur verið um skipun háskólaráðs sem ég gerði einnig athugasemd við - ég held að við verðum að fá því breytt. Ef ég fæ einhverju breytt um hugmyndafræðina sem liggur á bak við 24. gr. mun ég leggja allt í sölurnar í starfi nefndarinnar í þeim efnum.

Herra forseti. Þetta er orðin þó nokkur umræða og hef ég náð að fylgjast með henni að mestu leyti a.m.k. á seinni sprettinum. Margt hefur verið vel og gáfulega sagt og ætla ég ekki að tyggja það upp sérstaklega sem aðrir hafa sagt á undan mér, og ég er eftir atvikum sammála. En nokkur atriði þessa máls vekja mig þó til umhugsunar. Ég dreg ekki í efa að í frumvarpinu er margt ágætt sem snýr að skipulagi mála í opinberum háskólum, annað orkar tvímælis. Ég fór hins vegar aðeins að velta því fyrir mér hvers vegna frumvarpið væri sett upp með þessum hætti. Það er sett upp sem einhvers konar rammalög um opinbera háskóla og falla þá úr gildi þau sérlög sem til staðar eru - um hvað? Fyrst og fremst um tvo háskóla, Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri.  Ég er ekki sammála því að þetta sé rétt að gera. Það kann vel að vera að sameina megi í eina löggjöf lagarammann sem hinir opinberu háskólar starfa eftir en hvers vegna þarf að fella nafn Háskóla Íslands, sem eru tæpra 100 ára, svo munar einu ári, úr lögum og hvers vegna þarf að fella niður sérlög um Háskólann á Akureyri, þ.e. nafnið? Er það vegna þess að ekki er sjálfgefið að þessar stofnanir starfi áfram sem sjálfstæðir opinberir háskólar? Er þörfin svona mikil af því að við séum með einhverja fleiri tugi almennra opinberra háskóla sem alla þurfi að sameina í einni rammalöggjöf? Nei, skólarnir eru tveir. Frá og með miðju sumri eru þeir tveir: Háskóli Íslands, flaggstofnun æðri menntunar í landinu, elsta háskólastofnunin og stolt þjóðarinnar á sínum tíma - um hann voru sett lög árið 1909 og hann tók til starfa 1911 

Fjárlögum, alltaf í fjárlögum.

Fjárlögum, já, meðan hann er til. En reyndar er það ekki þannig því að hinir snjöllu höfundar frumvarpsins hafa séð við ætluninni og passað upp á það að Háskóli Íslands er á einum stað í frumvarpinu. Hann læðist inn í 25. gr., um þjónustusamninga - sennilega eru það mistök - en þar stendur, með leyfi forseta: „Háskólaráði er heimilt að semja við stúdenta, samtök þeirra og félög, hollvinasamtök, einstaklinga, samtök þeirra og fyrirtæki eða opinberar stofnanir um að taka að sér þjónustu fyrir hönd Háskóla Íslands …“ - Þarna er hann. En það er í eina staðnum og það er sennilega fyrir mistök. Ég segi einfaldlega: Það eru full rök til þess að Alþingi hafi það í lögum að Háskóli Íslands skuli vera til og heita Háskóli Íslands og starfa. Það eru líka full rök fyrir því að Háskólinn á Akureyri, hinn stóri almenni háskólinn með þá miklu sérstöðu að starfa á landsbyggðinni, sé líka í lögum. Ég vil ekki sjá að nafn Háskólans á Akureyri standi hvergi í lögum frá og með miðju þessu ári eða hvað það nú er. Það er ekkert vandamál að umorða 1. gr. á þann veg, ef ég má taka það að mér í ræðustólnum, að segja: Lög þessi gilda um Háskóla Íslands, Háskólann á Akureyri og aðra háskóla sem reknir eru sem opinberir háskólar o.s.frv. Þá er a.m.k. ekki verið að leggja formlega niður nöfnin á þessum tveimur merku stofnunum í lögum. Og ég spyr: Angrar það einhvern þó að það fái að standa áfram a.m.k. á einum stað í lagasafninu að til sé Háskóli Íslands eins og verið hefur í tæp 100 ár og að Háskólinn á Akureyri, sem mönnum er eðlilega annt um, og vilja sjá að hafi tryggan og öruggan sess í okkar stjórnskipun, sé líka til staðar í lögum? Ég legg því til a.m.k. þessar breytingar á málinu þegar í stað. Í öðru lagi verð ég að segja að ég fæ ekki mikinn botn í þær breytingar sem á að gera á samsetningu háskólaráðs í 6. gr., eða háskólaráða í opinberum háskólum, og er ég þá sérstaklega að hugsa um Háskóla Íslands. Þar get ég í sjálfu sér að mestu leyti gert ræðu hv. þm. Marðar Árnasonar að minni. Ef ég hef tekið rétt eftir áherslu hans eða afstöðu í málinu þá er hann ósammála því að sú staða geti komið upp að aðilar utan háskólans nái nokkurn tíma meiri hluta í háskólaráði. Það er ég líka, mér finnst það fráleitt, mér finnst það afturför. Mér finnst að ekki eigi að rýra hlut nemenda eins og á að gera með umræddum breytingum og í andstöðu við þá. Hvað vinna menn með því? Hefur það verið eitthvert vandamál að nemendur við Háskóla Íslands ættu a.m.k. tvö sæti í háskólaráði þannig að tvær meginfylkingar sem þar hafa boðið fram, eða við skulum segja tveir stærstu hóparnir sem sameinast um framboð til háskólaráðs, eigi kost á því að fá menn kjörna? Ég hef ekki orðið var við að það væri mikið vandamál. Ég kaupi ekki þær röksemdir að það sé svo nauðsynlegt fyrir háskólann að fá aðila utan frá til að stjórna sér að jafnvel eigi að fórna því að háskólinn sjálfur, starfsmenn hans, kennarar og nemendur og eftir atvikum rektor, ef hann er þá þar áfram, séu með meiri hluta í háskólaráði. Þannig finnst mér ekki að það eigi að vera. Ég lít á það sem afturför í akademísku tilliti og hvað varðar starfsmannalýðræði að bjóða upp á hættuna á hinu - hún er til staðar þegar maður er loksins búinn að berjast í gegnum þessa torræðu samsetningu á kosningum, sérstaklega 4. tölul. í 6. gr. Það er nokkuð undarlegt því í byrjun skulu tveir fulltrúar valdir inn í ráðið af þeim fulltrúum sem fyrir eru og síðan eiga þeir sem kosnir verða inn á grundvelli 1., 2. og 3. töluliðar að sameinast um að velja hina í framtíðinni. Menntamálaráðherra fær þarna inn tvo menn og þá þarf ekki flókna útreikninga til að sjá að sú staða blasir við og sú hætta er til staðar. Ef t.d. einn af einstaklingunum þremur sem þarna eru þá inni, rektor, fulltrúi háskólasamfélagsins og fulltrúi nemenda, er á einhvern hátt þannig settur að hann verður að láta undan þrýstingi hinna utanaðkomandi aðila, fulltrúa menntamálaráðherra, og mynda meiri hluta með þeim um að taka inn einhverja tvo menn utan háskólasamfélagsins er meiri hluti þeirra sem eru innan skólans fallinn í háskólaráði. Þetta er alveg út í hött að mínu mati og á ekki að bjóða upp á slíkt. Þetta mætti t.d. leysa með því einfaldlega að hafa áfram tvo fulltrúa, annars vegar frá háskólasamfélaginu og hins vegar frá nemendum. Þeir eru þá jafnmargir og fulltrúarnir sem menntamálaráðherra má skipa og þessi hætta kemur ekki upp eða a.m.k. miklu síður. Það getur verið markmið í sjálfu sér, og ágætt að hafa það opið, að það komi einhverjir aðilar utan að til ráðuneytis og samstarfs inn í háskólaráð. Ég er alls ekki að gera lítið úr því án þess að ég haldi að það geri endilega kraftaverk. Almennt held ég að menn séu alveg menn til að stjórna sér sjálfir í háskólum. Er ekki til eitthvað sem heitir akademískt frelsi? Gengur það ekki út frá því að háskólar eigi í grófum dráttum að ráða sér sjálfir? Þeir séu best til þess fallnir og aðrir hafi yfirleitt ekki meira vit til þess að ráða þeirra ráðum en þeir sjálfir. Það hélt ég. Mér finnst það vera afturför ef þetta verður svona sett upp og ræð frá þessu. Þetta er ekki í þágu starfsmannalýðræðis, svo mikið er víst - ef menn hafa einhvern tíma heyrt það hugtak í ríkisstjórninni - og þetta er ekki í þágu akademísks frelsis eins og ég sé það. Þá að fjármögnunarkaflanum. Ég get líka tekið undir það að ég staldra við 18. gr., um innritun. Ég hef ekki haft tíma til að bera hana nákvæmlega saman við núgildandi ákvæði í lögum en mér finnst þetta heldur þrengslalegt og það er eins og andi gömlum gusti af numerus clausus í þessu öllu saman, það þurfi að vera hægt að skrúfa þetta heldur saman og pakka þessu inn. Ég vildi auðvitað frekar sjá að við værum fyrst og fremst með áherslur sem lytu að því að greiða götu fólks inn í háskóla og öllum hópum samfélagsins. Þarna mætti að mínu mati vera ákvæði sem væri sérstaklega hugsað til þess að auðvelda hópum, sem ástæða væri til að hafa áhyggjur af að ættu ekki hlutfallslega sína fulltrúa í háskólanámi, að koma þar inn. Ég er kannski ekki að segja að það þurfi beinlínis mismunarákvæði eins og víða eru þekkt í háskólum til að auka hlut - hér áður voru það kannski konur, frumbyggjar, innflytjendur eða einhverjir slíkir. Þetta er vel þekkt í háskólasamfélaginu vestan hafs. Það stendur væntanlega ekki á Sjálfstæðisflokknum að taka eitthvað þaðan, ef það kemur frá guðs eigin landi, að einhver slík ákvæði væru hugsuð til þess að segja: Við viljum hafa alla með þannig að fólk úr öllum geirum samfélagsins geti komið í háskóla og aflað sér háskólamenntunar. Ég minni á að það að afla sér háskólamenntunar er ekki bara einhver - það á ekki að hugsa þetta eins og útungun á tannhjólum í gangvirki framleiðslusamfélagsins. Það snýst um mannréttindi að hver og einn hafi frjálsborinn rétt til þess að mennta sig og þroska hæfileika sína. Það er aðalatriðið. Þess vegna er jafnrétti til náms heilagra en flest annað í mínum huga. Það tengist grundvallarmannréttindum og aldrei á að selja það að réttur hvers og eins til að þroska hæfileika sína, afla sér þekkingar og mennta sig á að vera heilagur. Þá erum við komin að skólagjöldunum. Þau tengjast þessu nefnilega líka. Það þýðir ekki að vera að ræða um þau eins og eitthvert hlutlaust fyrirkomulagsatriði sem snúist bara um fjármögnun háskóla. Halda menn að það verði til peningar í samfélaginu, að þeir komi af himnum ofan ef þeir heita skólagjöld? Nei, það kostar um það bil það sama að reka skólana. Spurningin er bara hvernig það er borgað. Ég hef varla heyrt aðra eins vitleysu og þá að eina leiðin fyrir Háskóla Íslands til að komast í röð fremstu háskóla sé að fá að taka upp skólagjöld. Af hverju? Er það vegna þess að það er borin von að um það verði pólitísk samstaða á Íslandi að búa svo vel að Háskóla Íslands, og láta hann fá þannig fjárveitingar, að hann geti af þeim rammleik orðið í hópi bestu háskóla í heimi? Það er það sem menn eru að segja, að ekki sé pólitískur vilji til að leggja úr opinberum sjóðum nægjanlegt fjármagn til opinberu háskólanna til að þeir geti verið í fremstu röð. Það er þar sem bresturinn verður. Ekki vegna þess að það sé efnaleysi í samfélaginu, ekki vegna þess að ekki sé samstaða um að menntun sé ein besta fjárfesting sem við getum ráðist í - án þess að ég vilji skrifa upp á það, samanber það sem ég sagði áður, að fyrst og fremst eigi að líta þannig á hana. Það er ekki bara um það sem þetta snýst. Spurningin er um pólitískan vilja. Viljum við leggja það mikla fjármuni í menntum að við getum eignast menntastofnanir sem skara fram úr og eru í fremstu röð eins og við að mörgu leyti höfum gert? Menn hafa gert ótrúlega mikið úr litlu í íslenska háskólasamfélaginu og í það heila tekið er unnið þar mjög metnaðarfullt og gott starf. En það hefur vissulega verið unnið við erfiðar aðstæður oft á undanförnum árum. Auðvitað hefur manni runnið það til rifja hversu hin gamla og merka stofnun, Háskóli Íslands, hefur verið sveltur mörg undanfarin ár eða hvernig vöxtur og uppbygging Háskólans á Akureyri hefur nú verið bremsuð niður nokkur ár í röð með því að hann hefur ekki fengið fjárveitingar í samræmi við aðsókn og eftirspurn eftir þjónustu hans, t.d. fjarkennslu og öðru slíku. Vissulega hefur orðið þar bót á ákveðnum hlutum eins og rannsóknarsamningarnir. Þess ber að geta að það var að sjálfsögðu skref í rétta átt þegar þeir voru gerðir, fyrst við Háskóla Íslands og síðan eftir allnokkurn barning hafðist í gegn samningur, reyndar að nokkru leyti með stuðningi utanaðkomandi aðila, við Háskólann á Akureyri sem varð til góðs að sjálfsögðu. Aftur að skólagjöldunum. Það er fullkomlega eðlilegt að menn ræði þau hér. Samfylkingarfólk má ekki fara á taugum þó að þeim sé haldið við efnið í því. Það má ekki vera þannig. Við erum að reyna að hjálpa ykkur til að standa í lappirnar í þessu. En fáránleiki málsins verður náttúrlega ljósastur þegar haft er í huga að LÍN borgar svo skólagjöldin að uppistöðu til, lánar fyrir þeim. Hvaða rugl er þetta þá í opinberu háskólakerfi að það verði til einhverjir nýir fjármunir sem lyfti þessu öllu á hærra plan með því að menn fái lánað fyrir skólagjöldum í opinberum námslánasjóði sem er að helmingi byggður á beinum framlögum ríkisins? Ef ég man þetta rétt er það þannig að LÍN þarf um helming af tekjum hvers árs frá ríkissjóði til að standa undir skyldum sínum. Það segir allt sem segja þarf um þann þátt málsins, herra forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hann kom inn á áhugaverða þætti sem ekki endilega hafa verið ræddir svo mikið hér í dag. Mig langar að byrja á að þakka honum fyrir, eins og hann heldur fram, að hann haldi Samfylkingunni við efnið en bendi honum í leiðinni á það að hann kom hvergi nærri þegar við héldum landsfund okkar í fyrra og samþykktum ályktun sem ég hef hér kynnt þó nokkrum sinnum.  Hv. þingmaður kom inn á áhugaverðan hlut, það að helmingurinn af öllum námslánunum sé í raun styrkur frá ríkinu, helmingurinn af útlánum Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Það kom fram í svari til mín í fyrra frá hæstv. menntamálaráðherra. Það sem ég spurði um var hversu hátt þetta hlutfall yrði sem í raun og veru væri kostnaður LÍN af öllum veittum lánum ef tekin yrðu upp sambærileg skólagjöld við opinberu skólana og eru í einkaskólunum. Þau mundu þá bætast við og lánasjóðurinn lána fyrir þeim eins og til hinna. Þá kom fram, sem mér þótti dálítið merkilegt, frá hæstv. menntamálaráðherra að það gæti orðið allt að 65%. Þetta er mjög áhugaverð umræða. Við þurfum þá að fara að ræða það ef menn ætla að fara að taka upp skólagjöld við opinberu háskólana að því fylgir líka gríðarlegur kostnaður fyrir ríkið og við þurfum að velta fyrir okkur hverjir væru kostir þess að velta þeim fjármunum frá ríkinu í gegnum nemendur með þeim hætti sem skólagjaldið er. Hvaða kostir eru fólgnir í því í staðinn fyrir að greiða þetta bara til skólanna beint? Mér þykir þetta áhugaverð umræða og vildi koma þessum punktum hér að.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessar upplýsingar. Þær eru áhugaverðar. Þær staðfesta nokkurn veginn það sem ég þóttist muna, þ.e. að um helmingur af tekjum lánasjóðsins þurfi að koma í formi ríkisframlags til að mæta því sem er í raun og veru fólgið í lágum vöxtum, afskriftum lána, tekjutengdum endurgreiðslureglum, tilteknum tímamörkum og öllu þessu sem þýðir það mikla afskrift af lánunum að um helmingurinn kemur í reynd til baka. Þar með erum við líka að segja að helmingur af skólagjöldum sé borgaður af ríkinu sjálfu í gegnum þetta endurgreiðsluverk og færi í tvo þriðju ef tekin yrðu upp sambærileg skólagjöld í opinberu háskólunum. Þá er þetta eiginlega að verða alveg að brandara ef menn reyna svo að segja að eina leiðin til að lyfta þessum skólum á hærra plan sé að þeir fái að taka skólagjöld sem að tveimur þriðju yrðu borguð af ríkinu sjálfu hvort sem er, væru skattpeningar. Þá er málið náttúrlega meira og minna komið í hring og orðið tóm endileysa. Það sem menn þurfa að snúa sér að því að gera er að finna eðlilegan samstarfsgrunn fyrir háskóla sem tekur mið af því að sjálfstætt reknir háskólar, svokallaðir þó að þeir séu auðvitað borgaðir af ríkinu, taka skólagjöld í þó nokkrum mæli og það er ekki sanngjörn staða sem kemur upp ef þeir fá að vera einhvers konar forréttindaskólar og fá að fullu sömu fjárveitingar frá ríkinu plús skólagjöldin. Það er ósanngjörn samkeppnisstaða og aðrar þjóðir sem sumar hverjar búa við blandað kerfi af þessu tagi hafa farið þá leið að búa út tilteknar leiðréttingarformúlur, reynt að finna sanngjarnar leiðréttingarformúlur sem jafna þessi starfsskilyrði upp að vissu marki. Þetta höfum við, vinstri græn, skoðað heilmikið í nokkur ár, m.a. og 

Virðulegi forseti. Ég er sammála því sem kom fram í máli hv. þingmanns, það þarf að finna einhverja leiðréttingarreglu. En það er ekki bara út af því að skólagjöld eru lögð á nemendur í sjálfstæðu skólunum, heldur tel ég það líka mikilvægt vegna þess að Háskóli Íslands er eðlisólíkur þeim skólum sem eru kallaðir sjálfstæðir háskólar. Við gerum þær kröfur til Háskóla Íslands að hann kenni nánast allt sem til er undir sólinni. Við gerum til hans þá kröfu að hann sé með breitt námsframboð, í honum séu kenndar þjóðlegar greinar, íslenska og guðfræði, ýmsar greinar sem ekki eru kannski markaðsvænar ef svo mætti að orði komast og sem hinir sjálfstæðu skólar hafa frekar einbeitt sér að. Af þeim ástæðum fagnaði ég mjög þegar hæstv. menntamálaráðherra gerði rannsóknarsamning við Háskóla Íslands. Þar var vísir að viðurkenningu á þessu breiða námsframboði Háskóla Íslands. Ég held að lausnin hjá okkur gæti frekar falist í því að ganga lengra í þeim efnum en gert var í þeim samningi og fara frekar slíkar leiðir. Ég hef ekki verið sammála samþingmanni hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, Kolbrúnu Halldórsdóttur, sem hefur haldið því hér fram að lausnin felist í því að skerða framlag til sjálfstæðu skólanna sem nemur þessum skólagjöldum. Ég held að það sé miklu skynsamlegra að fara þá leið sem ég nefni hér, að viðurkenna þetta breiða námsframboð og viðurkenna að í öllu þessu námsframboði getur háskólinn aldrei mætt þeirri lágmarksstærð af hópum sem ætlast er til í reiknilíkaninu og því hefur farið sem farið hefur að menn þurfa að færa til peninga þar innan húss.

Frú forseti. Það er alveg hárrétt að það er fleira en skólagjöld sem þarf að hafa í huga, þar á meðal hlutverk og staða háskólanna. Háskóli Íslands er, eins og hv. þingmaður kallaði það, eðlisólíkur öðrum skólum um margt. Hann hefur mikla sérstöðu. Hann er einhvers konar flaggskip háskólamenntunar okkar og honum er ætlað að bera það að kenna ýmis fög sem við viljum að séu kennd í landinu og aðrir skólar sinna ekki eða hafa ekki áhuga á og er varla við að búast að sé nema á einum stað eins og málvísindi, rannsóknir í íslenskum fræðum og tungu og öðrum slíkum þjóðlegum fögum eða hvað það nú er. Háskólinn á Akureyri hefur líka sérstöðu. Hann er eðlisólíkur öðrum stofnunum um margt. Hann er almennur háskóli á landsbyggðinni sem leggur metnað sinn í að taka mið af þeirri staðreynd í starfi. sínu, haga námi þannig, t.d. í kennaramenntun að þeir nemendur sem þaðan útskrifast séu vel undir það búnir að kenna við aðstæður á landsbyggðinni. Og útkoman er glæsileg. Tilkoma Háskólans á Akureyri og kennaranámsins þar hefur verulega lyft upp hlutfalli réttindakennara á landsbyggðinni og það sýnir sig að nemendur útskrifaðir þaðan fara frekar í störf þar enda vel undir það búnir. Hann hefur sérstöðu um sjávarútvegsnám og fleira í þeim dúr og ekki síst í fjarkennslunni þar sem hann sérhæfir sig til þess að sinna þörfum dreifðra byggða þar sem fólk safnast í hópa og vill fá aðgang að háskólanámi í gegnum fjarnám og þá opnast möguleikar á að það geti það í staðinn fyrir að þurfa að bregða búi eða flytja sig til til að sækja námið. Þetta eru aftur rök fyrir því sem ég hóf mál mitt á, þ.e. að þessir tveir háskólar séu sérgreindir í lögum upp að vissu marki vegna sérstöðu. Það getur aftur spilað inn í það 

Forseti. Ég tek undir margt sem hér hefur verið bent á. Það er þó eitt sem ég vil vekja athygli á. Æ fleiri koma hingað til landsins með menntun erlendis frá. Stundum er þessi menntun viðurkennd, stundum ekki. Mér sýnist að reglur í þessum efnum séu óskýrar. Hvort maður fær menntun sína viðurkennda fer kannski eftir því hvaðan maður er. Þess vegna bendi ég á 21. gr. þar sem m.a. stendur, með leyfi forseta: „Háskólaráð skal setja reglur um prófhald, þ.m.t. viðurkenningu erlendra prófa …“ Því spyr ég: Eru til grunnreglur um hvernig háskóli viðurkennir erlend próf, þ.e. einhver rammi sem háskólinn starfar eftir, og ef ekki: Hyggst hæstv. menntamálaráðherra grípa til aðgerða í þessum málum?

Forseti. Ég tel ástæðu til að þakka hv. þingmanni Páli Nikolov fyrir góða ábendingu hér sem ég held að menntamálanefnd eigi að taka til greina. Ég vil segja það í tilefni af þeim umræðum sem hér hafa orðið í dag og hafa að nokkru staðið milli okkar hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur annars vegar og þingmanna VG hins vegar að við færumst nú mjög nær því að ná niðurstöðu eða einhvers konar tengingarbandi í þessum málum öllum. Til að signa það endanlega lýsi ég eiginlega stuðningi við tillögu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um það að nefna þessa tvo háskóla sem hér eru sannarlega starfandi, Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri, í 1. gr. frumvarpsins. Mér finnst algjörlega eðlilegt að gera það og kæmi það þá í veg fyrir þá dellu sem hugsanlega gæti orðið í menntamálaráðuneytinu þó að það verði ekki undir setu núverandi hæstv. og ágæts menntamálaráðherra að menn leggi þessa skóla niður eða breyti þeim án samþykkis Alþingis. Ég vil að vísu leiðrétta hv. þingmann með það að Háskóli Íslands komi hvergi annars staðar fyrir en í þessari grein ef þetta verður samþykkt. Hann kemur vissulega fyrir í lögum um sóknargjald þar sem okkur sem stöndum utan safnaða er skylt að borga í þann háskóla, en t.d. ekki til Háskólans á Akureyri eins og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson hefur lagt fram tillögu - kannski ekki um en a.m.k. út af henni hér á þinginu. Ég ætlaði að ræða um skólagjöld. Það hefur verið gert. Sú umræða vaknaði í undanfara þessa frumvarps. Við höfum haldið því fram, samfylkingarmenn, að við þurfum að ræða fordómalaust um jafnrétti til náms, um jafnræði eða jafnstöðu háskóla. Við höfum gert það vegna þess að staðan er sú núna að skólagjöld eru við lýði í einkareknum skólum og við höfum bent á það að ekki er jafnræði milli þessara einkareknu skóla að þessu leyti og síðan opinberu skólanna sem sést ágætlega á svari hæstv. menntamálaráðherra við fyrirspurn sem ég bar fram fyrr í vor þar sem fram kom að skólarnir njóta verulegs stuðnings af opinberu fé því að eins og hér kom fram er helmingurinn af lánum úr lánasjóðnum í raun styrkur. Það verður líka að líta á í þessu sambandi að fyrir utan þau pólitísku rök sem samfylkingarmenn og fleiri hafa um að það eigi ekki að taka skólagjöld í öllum skólum, það eigi að vera opin, gjaldfrjáls leið í gegnum menntakerfið, vilja alls ekki allar deildir og raunar fæstar deildir í hinum opinberu skólum þessi skólagjöld. Þessi hugmynd er fyrst og fremst á kreiki í samkeppnisdeildunum en ekki hinum og menn þar segja að það mundi spilla fyrir starfi í þeim deildum að taka upp slík gjöld. Það má líka draga það fram fyrir utan það sem hér var sagt áðan í ágætum samræðum hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur og Steingríms J. Sigfússonar að það kæmi nokkur svipur á ágæta skólamenn í útlöndum sem hingað til hafa tekið við nemendum án þess að heimta af þeim skólagjöld - sjálfur naut ég þeirrar velvildar bæði í Noregi og Frakklandi - ef Íslendingar færu að senda nemendur út í lönd sem þeir gera hundruðum saman, þúsundum þegar allt er tekið, og ætlast til þess að önnur lönd borgi þar fyrir þá skólavist þegar á Íslandi væru tekin skólagjöld. Það er rétt hjá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur að opinberu skólarnir gegna sérstöku hlutverki. Þeir eru kjarni menntasamfélagsins, hafa ákveðnar skyldur um námsframboð og rannsóknir sem einkareknu skólarnir, að þeim algjörlega ólöstuðum, hafa ekki. Að öllu samanlögðu er það ákveðið úrlausnarefni að hér ríkir ekki jafnstaða milli skólanna. Og ég er sammála hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur um að okkur beri að kanna fyrst þá leið að bæta opinberu skólunum þetta upp með nokkurri rannsókn á því hver staðan er í ríkisframlagi með hverjum nemanda. Ég vil ljúka þessari ræðu minni á tilvitnun í hæstv. menntamálaráðherra sem sagði í þessari umræðu, eða að minnsta kosti einhverri skyldri umræðu, þau ágætu orð að ekkert reiknilíkan væri heilagt. Ég held að við ættum að taka þessi 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem farið hefur fram í þingsal um frumvarp um opinbera háskóla og þakka tóninn sem verið hefur sleginn. Flestir hafa sagt að í megindráttum telji þeir málið mikilvægt, að þetta sé mikilvægt frumvarp o.s.frv. Ég fagna þeim umræðum þó að ég muni í máli mínu fara stuttlega yfir þær athugasemdir og spurningar sem hefur verið beint til mín vegna þessa máls. Það er rétt að draga það fram strax að þetta frumvarp snýst ekki um skólagjöld. Það er engin skólagjaldaheimild í þessu frumvarpi. Þetta frumvarp er samþykkt af báðum stjórnarflokkunum, af öllum ráðherrum í ríkisstjórn og það er engin skólagjaldaheimild í þessu, svo það sé á hreinu þannig að ekki sé verið að gefa út neinar misvísandi tilkynningar um það. Hins vegar er það frumvarp sem við ræðum hér algerlega í samhengi við þær breytingar sem við höfum staðið fyrir, þær gríðarlega miklu breytingar sem átt hafa sér stað á háskólasamfélaginu sem slíku. Allir háskólar landsins hafa eflst, bæði opinberir háskólar og einkareknir háskólar. Flestallir sem ég hef rætt við og þeir sem talað hafa um rammalöggjöfina svonefndu sem var samþykkt fyrir tveimur árum um háskóla, hafa fagnað því hvernig því máli lyktaði. Háskólarnir eru byrjaðir að vinna mjög ötullega eftir þeim ákvæðum öllum. Það voru allir sammála um þá aðferðafræði sem sett var fram þar. Sömu nefndinni var falið að semja það frumvarp sem við ræðum nú, hér er um sömu aðferðafræði að ræða. Rætt var við rektora háskólanna en aðrir sem málið snertir - og þeir eru náttúrlega mjög margir - höfðu tækifæri til að koma sínum sjónarmiðum að, enda er alltaf mismunandi hvernig menn setja málin fram eða hver samráðsvettvangurinn er. Ég tel gríðarlega mikilvægt, og ég veit að hv. menntamálanefnd mun sinna því hlutverki mjög gaumgæfilega, að fá fram öll þau sjónarmið sem þetta mál snertir. Ég undirstrika það sem kom síðast fram í orðum hv. þm. Marðar Árnasonar að það er rétt að reiknilíkanið varðandi háskólana er til endurskoðunar. Verið að endurskoða hvern reikniflokk fyrir sig. Verið er að skoða kostnað á bak við hvert fræðasvið fyrir sig, varðandi hjúkrunarfræðina og hugvísindin, varðandi læknisfræðina og mismunandi þætti. Það er verið að kryfja það mál allt til mergjar og endurskoða í samræmi við þær breytingar sem átt hafa sér stað á undanförnum árum, þannig að það sé upplýst hér. Menn hafa spurt: Af hverju á að fara þessa leið? Af hverju á að setja sérlöggjöf? Það var ein af þeim spurningum sem sett var fram. Það er alveg ljóst að þegar rammalöggjöfin og rammalöggjafarfrumvarpið voru sett fram var líka tekið fram að það þyrfti sérstaklega að setja lög um opinberu háskólana þó að rammalöggjöfin nái að sjálfsögðu til opinberu háskólanna. Af hverju þurfa opinberu háskólarnir sérstök lög? Það er auðvitað vegna þess að stjórnsýsla ríkisins er lögbundin og ég gat um það í framsöguræðu minni. Í fyrsta lagi verða því allar heimildir til fjárhagsráðstafana í ríkisrekstri að byggjast á lögum. Þá er bæði um að ræða framlög til lögbundinnar starfsemi og eins fjáröflun til annarra verkefna. Það verður að vera skýr lagaheimild fyrir þessu, fyrir opinberu háskólana. Í öðru lagi eru það ráðstafanir varðandi réttindi og skyldur starfsmanna og nemenda að hafa bæði heimild og stoð í lögum þegar snertir opinberu háskólana. Það verða að vera lagaheimildir fyrir þessu, ég held að það sé mikilvægt. Í þriðja lagi er við það miðað að megindrættirnir í skipulagi ríkisrekstrar séu ákvarðaðir af Alþingi, m.a. hvað varðar skipun yfirstjórnar opinberra stofnana og síðan hvernig fjárframlögum er dreift til viðkomandi stofnana. Ég tel því mikilvægt að aðgreiningin er þarna á milli opinberu háskólanna og einkaskólanna. Þess vegna þarf þessa löggjöf og eftir henni hafa háskólarektorar opinberu háskólanna einmitt verið að kalla. Þeir hafa verið að kalla nákvæmlega eftir þessu frumvarpi. Varðandi skipan háskólaráðs annars vegar og 24. gr. um gjaldtökuheimildina hins vegar - um innritunargjöldin - hefur eftirfarandi verið rætt: Á háskólaráð að vera skipað að meiri hluta til af háskólafólki sem er starfandi innan háskólans eða ekki? Ég er þeirrar skoðunar að svo eigi ekki að vera og þess vegna birtist þetta hér og hefur ríkisstjórnin m.a. samþykkt það. Af hverju? Þetta er ekki bara úr lausu lofti gripið heldur er þetta almenn þróun, til að mynda á hinum Norðurlöndunum og er rétt að geta þess að í nýjum norrænum háskólalögum er ekki gert ráð fyrir rektor eða aðstoðarrektor. Það var mikil umræða um það innan nefndarinnar og við veltum því síðar fyrir okkur þegar frumvarpið kom frá nefndinni, hvort við ættum að hafa háskólarektor innan háskólaráðsins. Ég tel mikilvægt í ljósi þess að við erum að fara inn í nýtt umhverfi, til að mynda með sameiningu Háskóla Íslands og Kennaraháskólans, að háskólarektor sitji og stjórni háskólaráðinu. En um þetta eru mjög skiptar skoðanir, sérstaklega á hinum Norðurlöndunum og þess vegna hafa háskólarektorar m.a. verið teknir út úr háskólaráðum. Ein röksemdin er sú að þar sem háskólaráð hefur í auknum mæli eftirlit með innra starfi háskólans eigi að sinna endurskoðunarhlutverki og ákveðnu úrskurðarhlutverki sé ekki rétt að meiri hlutinn komi frá þeim stað sem það á síðan að hafa eftirlit með, að háskólaráð hafi síðan ekki eftirlit með sjálfu sér. Þetta eru röksemdir sem settar hafa verið fram á Norðurlöndunum. Þær hafa m.a. verið settar fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar. Samtök evrópskra háskóla lögðu það til í úttektum á sínum tíma að fjölga bæri a.m.k. utanaðkomandi fulltrúum í háskólaráði til að draga fram fleiri sjónarmið, fólk sem að sjálfsögðu hefði hagsmuni háskólans í huga. Þess vegna er m.a. sagt í greinargerð með frumvarpinu að þeir utanaðkomandi fulltrúar sem valdir eru, séu valdir með heildarhagsmuni háskólanna í huga og á grundvelli faglegrar hæfni sinnar en séu ekki beint starfsmenn. Það geta verið fyrrverandi starfsmenn háskólanna en ekki núverandi starfsmenn þeirra. Þetta tel ég vera gríðarlega mikilvægt og í algeru samræmi við það sem við höfum verið að gera. Við höfum verið að auka sjálfstæði háskólanna og í þessu er enn frekar undirstrikaður möguleiki opinberu háskólanna að skipta skólanum upp í það sem við nefnum í frumvarpinu „skóla“. Ég vil hins vegar hvetja hv. menntamálanefnd að taka tillit til þess sem hv. þingmaður Mörður Árnason sagði varðandi orðalag. Það er umdeilanlegt hvort nota eigi orðið „skólar“ eða hvort nota eigi annað orð. Það sama gildir varðandi forsetahugtakið sem er nánar tiltekið í 12. gr. frumvarpsins, að mig minnir. Hv. menntamálanefnd skoðar það en ég tel miklu máli skipta að háskólaráðið sé að meiri hluta til skipað fólki utan háskólans en lúti engu að síður forustu háskólarektors. Hvers vegna er það gert? Það er vegna þess að hlutverk svonefndra „skóla“ sem skólunum verður skipt í, verður aukið mjög. Þar hafa nemendur mun meira vald en þeir hafa núna í svonefndum deildum og vægi „skólanna“ mun verða gríðarlega mikið innan háskólanna, þar eru starfsmenn háskólans sem stjórna og ráða för. Háskólaráðið hefur síðan eftirlit með öllu saman og þess vegna tel ég mikilvægt að í háskólaráði sé að meiri hluta til utanaðkomandi fólk. Ég vil undirstrika það að m.a. á Norðurlöndunum, í Danmörku, eru háskólaráðin skipuð að öllu leyti fólki utan háskólanna. Ég taldi ekki rétt að ganga alla leið, ég valdi að fara þessa leið. Sumir segja að þetta sé ákveðin millileið. Ég held að þetta sé farsæl leið hjá okkur þar sem við tengjum með þessu saman aðila innan háskólans og aðila sem hafa þá faglegu hæfni sem við leitum að og koma utan frá. Ég vonast til að það verði öflugir menn og konur sem hafa sterk tengsl við atvinnulífið eða rannsóknir á stofnunum o.s.frv. Það má skoða þetta með margvíslegum hætti en tel ég þetta gríðarlega mikilvægt til að við getum byggt upp sjálfstæða háskóla enn frekar, öfluga háskóla og jafnframt háskóla sem eru í svipuðu umhverfi og við keppum við á alþjóðlegum vettvangi. Varðandi 24. gr. er einhver misskilningur í gangi, vísvitandi eða óafvitandi, um að verið sé að lauma inn einhverri skólagjaldaheimild þar. Það er af og frá. Ég ítreka það sem ég sagði: Það er engin skólagjaldaheimild í þessu frumvarpi. Það er hins vegar verið að setja inn í 24. gr. mikilvægið sem háskólaráðið hefur. Við segjum: Hafið í guðanna bænum skoðun á því hver inntökugjöldin eiga að vera. Það getur vel verið að þau verði lægri. Eins og við þekkjum, og hv. þm. Mörður Árnason fór ágætlega yfir, þá settu allir opinberu háskólarnir fram sömu tölu. Gott og vel. Fram til þessa hefur aðferðin verið sú að það er í rauninni bara ráðherra og þingið sem hafa komið að því að móta þessa 45 þús. kr. tölu. Ég held að það sé mikilvægt að háskólaráð a.m.k. hafi skoðanir á því þannig að við segjum að háskólaráðið geti komið með tillögu sem verður aldrei hærri en það sem þingið samþykkir. Í dag eru það 45 þúsund og svo verður maður líka að hafa það í huga að það verður að sjálfsögðu að vera rökstuðningur fyrir því hver innritunargjöldin eiga að vera. Við þekkjum öll umræðuna um þjónustugjöld eða skólagjöld. Það verða að vera ákveðnar forsendur fyrir því að hægt sé að innheimta innritunargjald í háskólanum og ég tel mikilvægt að háskólaráð sitji ekki hjá og sé skoðunarlaust um hvert það er. Ég held að það sé fagnaðarefni að það séu fleiri en þing og ráðherra sem hafi skoðanir á þessu. Ég tel mikilvægt að fá formlega skoðun háskólaráða hverju sinni. Það kann að vera umdeilanlegt en ég tel að það séu fleiri sem munu þá hafa skoðanir og koma með tillögur að þessu en þingið sjálft. En á endanum er það alltaf þings að ákveða hvert innritunargjaldið er hverju sinni og það verður að vera í samræmi við önnur lagaskilyrði og lagaforsendur sem gerðar eru til innritunargjalda. Varðandi 1. gr. og af hverju nöfn Háskóla Íslands og Háskólans á Akureyri eru ekki í þeirri grein þá get ég alveg upplýst að ég hef mikla samúð með þeim sjónarmiðum sem sett hafa verið fram hér og tel mikilvægt að hv. menntamálanefnd skoði það sérstaklega. Hins vegar vil ég geta þess að hugsjónin á bak við þetta er sú að menn vita það að háskólinn á Hvanneyri fellur undir menntamálaráðuneytið en lýtur enn þá lögum um búfræðslu. Endurskoðun á þeim lögum mun eiga sér stað innan tíðar og þegar hún hefur farið fram mun háskólinn á Hvanneyri falla undir þessi lög. Í staðinn fyrir að þurfa aftur að breyta lögunum um háskóla þá þarf í rauninni einfalda auglýsingu. Sumir sögðu að menn ætluðu með þessu að fara einhverja fjallabaksleið í átt til einkavæðingar. Það er útúrsnúningur að segja að menn ætli sér það. Það eru önnur lög sem halda utan um skólana og fjárframlög, það eru fjárlögin. Þar kemur skýrt fram hvert framlag til opinberu háskólanna er, til Háskólans á Akureyri og Háskóla Íslands. Enginn ætlar sér að einkavæða Háskóla Íslands eða Háskólann á Akureyri, enda eru þetta þær meginstoðir sem við höfum varðandi háskólastarfsemi. Við gerum meiri kröfur til þessara háskólastofnana en við getum gert til annarra. Þær standa undir þeim kröfum með prýði. Þetta er eitthvað sem nefndin getur farið yfir en hugsunin er engu að síður sú að þarna verði svigrúm og sveigjanleiki til að geta tekið við Hvanneyri þegar þar að kemur, Hvanneyri getur þá fallið beint undir þessi lög með einfaldri auglýsingu. Ég hvet hv. menntamálanefnd og þingmenn að fara vel yfir þetta. Ég hef farið yfir helstu atriðin en stóru málin virðast vera þau sem eru tengd háskólaráðinu annars vegar og 24. gr. hins vegar. Ég tel að ég hafi farið yfir þau sjónarmið 

Hæstv. forseti. Nú er það einmitt svo eins og hæstv. menntamálaráðherra veit og hefur sagt að hér með er málið komið í hendur þingsins, þ.e. úr höndum framkvæmdarvaldsins og í hendur þingsins sem kemur til með að fjalla um það í menntamálanefnd. Það er alveg ljóst að það ríkir ágreiningur um ákveðna þætti þessa frumvarps milli stjórnarflokkanna þótt svo að hæstv. menntamálaráðherra hafi hér í ræðu sinni sagt að frumvarpið hafi verið samþykkt í ríkisstjórninni með þeim „prinsippum“ sem fram koma í því. Þar átti hún sérstaklega við skipan háskólaráðsins. Nú vitum við að ungir jafnaðarmenn hafa ályktað á aðra vegu varðandi skipan háskólaráðs en það sem hæstv. menntamálaráðherra hefur lagt til í frumvarpi sínu. Það sjónarmið hefur notið ákveðinnar velvildar hjá hv. þingmönnum Samfylkingarinnar sem hér hafa talað í dag svo það er alveg ljóst að það verður ágreiningur inni í nefndinni um það hvernig taka eigi á málefnum háskólaráðsins. Ég vildi nú bara undirstrika hér að það eru ákveðnir þættir í þessu máli. Það er ekki bara 24. gr. og skólagjöldin heldur er það líka skipan háskólaráðsins þar sem núningur er milli stjórnarflokkanna og við tökum á því máli núna, þingið og hv. þingmenn í menntamálanefnd. En ég vek athygli á því varðandi hugmyndir um að halda nöfnum háskólanna inni í lögunum. Ég er hlynnt því að það verði gert. Ég kem til með leita eftir stuðningi við það í menntamálanefnd. Þótt svo við þurfum að breyta einni grein í lögum þegar Landbúnaðarháskóli Íslands fellur inn undir þessi lög þá gerum við það bara. Ég mun leita eftir stuðningi við það inni í menntamálanefnd að við fáum að telja nöfn háskólanna upp í 1. gr.

Frú forseti. Ég kem hingað til að svara spurningum sem komu fram í ræðu hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. Þær snerta tvo þætti, annars vegar aðstöðuleysi Þjóðskjalasafnsins sem var fyrri spurningin og síðan var spurning er tengdist m.a. viðtali við Hrafn Sveinbjarnarson, héraðsskjalavörð í Kópavogi, og ég bendi á að í viðtali sem var tekið við Hrafn annars vegar á Rás 1, Víðsjá og síðan í Speglinum, og síðan í Morgunblaðinu hefur þeim verið margsvarað, bæði af mér, Ólafi Ásgeirssyni þjóðskjalaverði og öðrum sem eru ekki sammála Hrafni. Ég vil draga það fram að akkúrat núna og undanfarin ár má í rauninni taka undir það að hlúa þarf enn betur að málefnum Þjóðskjalasafnsins. Þá er ég sérstaklega með húsnæði þess í huga, en ég vil líka segja að það er skondið að sjá það dregið fram í umræðunni akkúrat á þessum mánuðum og síðustu missirum þegar Þjóðskjalasafnið fær aukin fjárframlög og aukið svigrúm til að mæta þeim kröfum sem gerðar eru til safnsins. Núna er betur búið og hlúð að Þjóðskjalasafninu en oft hefur verið gert áður. Síðan vil ég draga fram það sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir talaði um skjöl sem hefur verið eytt og ég vil vitna í því sambandi til Ólafs Ásgeirssonar þjóðskjalavarðar þar sem hann segir m.a. í Morgunblaðsviðtali, með leyfi forseta: „Það er auðvitað fjarstæða að halda því fram að við séum haldin einhverri eyðingaráráttu hér á Þjóðskjalasafninu, þvert á móti. Þau eru tekin afskaplega alvarlega, skilaboð um að eyða ekki gögnum. Þeim er ekki eytt nema það sé í raun vandræðalaust.“ Síðan bætir Ólafur við: „Ég kann ekkert dæmi um að embættismenn eyði gögnum vísvitandi, það hef ég ekki séð“ þannig að þeirri gagnrýni Hrafns sé svarað. Síðan er hitt og það er miklu stærra mál, þ.e. hvernig aðbúnaður allur er hjá Þjóðskjalasafninu. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að fjárveitingar til Þjóðskjalasafnsins hafa verið auknar, t.d. á þessu ári, sérstaklega til að mæta mikilli geymsluþörf. Það má segja að stór hluti þess fjármagns sem er eyrnamerktur Þjóðskjalasafninu sé með það að markmiði að Þjóðskjalasafnið taki á þeim vanda sem er hvað brýnastur. Hluti af þessu fjármagni verður eflaust notaður til að taka á leigu húsnæði til að brúa bilið meðan unnið er að varanlegri lausn á geymslumálum safna. Ég vil líka geta þess að núna er vinnuhópur að störfum sem hefur það hlutverk og markmið að fara yfir það sem ég hef m.a. lagt til, að meginverkefnið varðandi uppbyggingu menningarstofnana, fyrir utan náttúruminjasafnið sem við vonandi sjáum verða að veruleika innan fáeinna ára, er verkefni í húsnæðismálum sem snerta Þjóðleikhúsið, Listasafn Íslands og síðast en ekki síst Þjóðskjalasafnið. Það liggur alveg ljóst fyrir, m.a. samkvæmt skýrslu frá starfshópi sem ég bað um að fara yfir geymslumál safna, að brýnasta úrræðið og brýnustu lausnina þarf Þjóðskjalasafnið. Það hefur margvíslegt hlutverk en ábyrgð þess og kröfur til safnsins eru alltaf að aukast, ekki síst með tilliti til þess að við höfum m.a. einkavætt ríkisfyrirtæki sem hefur leitt til þess að Þjóðskjalasafninu ber að taka á móti margvíslegum gögnum frá þeim stofnunum og ríkisfyrirtækjum sem hafa verið einkavædd, bæði bönkunum, Símanum og fleiri fyrirtækjum þannig að geymslumálin eru tvímælalaust stærsta vandamál Þjóðskjalasafnsins. Þjóðskjalasafnið þarf á nýju húsnæði að halda. Ég vonast til þess að starfshópurinn sem ég gat um áðan og hefur það hlutverk að fara yfir þarfirnar, yfir mögulegar lausnir, skili af sér innan tveggja mánaða og þá verði hægt að fara vel yfir það hvaða möguleikar og hvaða leiðir eru til að uppfylla þarfir Þjóðskjalasafnsins. Ég vil líka geta þess að það er hugsanlegt að við þurfum á bráðabirgðaúrræði að halda vegna yfirtöku varnarmálagagnanna. Það er smærra mál. Stóra málið er að koma Þjóðskjalasafninu í varanlegt húsnæði. Mér er til efs að það húsnæði sem það er í núna sé nægilega stórt til að sinna þeim verkefnum sem safninu eru falin en ég vil líka geta þess að stór hluti nýjustu verkefna Þjóðskjalasafnsins er unninn úti á landi í samvinnu við héraðsskjalasöfnin. Ég get nefnt Ísafjörð varðandi skráningu gagna í utanríkisráðuneytinu og síðan má geta Akureyrar og Héraðsskjalasafnsins á Húsavík. Þetta eru verkefni sem er mjög auðvelt að úthýsa og við erum um leið að byggja upp þekkingu víðar en á höfuðborgarsvæðinu varðandi skráningu gagna. Ég held að með þessu, frú forseti, hafi ég svarað spurningum hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur. Ég veit að hún mun fylgja þeim eftir hjá hv. menntamálanefnd enda tel ég mikilvægt að þeim sé fylgt þar eftir. Þjóðskjalasafnið þarf á þessum lögum sem við erum að ræða um núna að halda í kjölfar þeirra laga sem við samþykktum 2003, breytingar á stjórnsýslulögunum, og þessum heimildum varðandi það að fylgja eftir rafrænni skráningu opinberra gagna hjá opinberum stofnunum. Þetta mun þýða aukið umfang Þjóðskjalasafnsins eins og kemur fram í kostnaðaráliti frá fjármálaráðuneytinu en um leið vil ég geta þess að við erum sérstaklega að skoða hvað hægt er að vinna í samvinnu við þá aðila sem ég hef rætt um nú þegar og það eru héraðsskjalasöfnin á landsbyggðinni. Ég tel tvímælalaust að þetta frumvarp sé til þess að efla og styrkja starfsemi Þjóðskjalasafnsins. Stóra málið varðandi Þjóðskjalasafnið sem slíkt til lengri tíma litið er síðan að það fái varanlegt húsnæði þannig að Þjóðskjalasafnið geti sinnt þeim skyldum sem kveðið er á um með lögum að það eigi að uppfylla.

Frú forseti. Ég vil örstutt koma upp og þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir þau svör sem hún hefur veitt við þeim spurningum sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir setti fram í síðustu viku þegar umræða um þetta mál hófst. Hún lagði þá fram nokkrar fyrirspurnir til hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra hefur nú svarað þeim og ég þakka fyrir það og ítreka að þær spurningar, þær vangaveltur og þau svör munu fylgja málinu til umfjöllunar í hv. menntamálanefnd. Þingmaðurinn mun að sjálfsögðu fylgja því eftir þar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um Landeyjahöfn. Með frumvarpinu er lagt til að byggð verði ferjuhöfn í Bakkafjöru á Landeyjum sem þjóna muni ferjusiglingum milli fastalandsins og Vestmannaeyja. Virðulegi forseti. Þetta mál á sér nokkurn aðdraganda sem ég tel rétt að reifa stuttlega í byrjun. Upphafið má rekja til þingsályktunartillögu sem samþykkt var á 126. löggjafarþingi 2000–2001 um að fela samgönguráðherra að hlutast til um við Siglingastofnun Íslands að hefja sem fyrst rannsóknir á ferjuaðstöðu við Bakkafjöru og öðrum aðstæðum tengdum ferjuleið milli lands og Eyja. Nefndu flutningsmenn meðal annars að slík framkvæmd mundi gjörbylta samgöngum milli lands og Eyja, bæði með verulega styttri ferðatíma, allt niður í 20 mínútur, og verulegri fjölgun ferða, á 30–60 mínútna fresti. Í framhaldinu var ákveðið að skipa starfshóp til að fjalla um samgöngur til Vestmannaeyja og skilaði hópurinn lokaskýrslu árið 2006. Þar var meðal annars mælt með ferjuhöfninni til að bæta almenningssamgöngur á þessari leið. Í júlí 2006 var síðan skipaður stýrihópur til að vinna forathugun og forhönnun á ferjuhöfn í Bakkafjöru. Hópurinn skilað skýrslu í mars 2007 og voru niðurstöður hennar mjög jákvæðar. Var það álit stýrihópsins að ferjuhöfn á þessum stað væri mjög góður kostur fyrir samgöngur milli lands og Eyja. Stýrihópurinn lagði til að tekin yrði ákvörðun um að ráðast í hafnargerðina og smíði nýrrar ferju svo fljótlega yrði hægt að byrja undirbúning að gerð hafnarinnar. Skemmst er frá því að segja að ákveðið var að fara að tillögum stýrihópsins og byggja ferjuhöfn í Bakkafjöru í Landeyjum. Þá var ákveðið að framkvæmdin yrði alfarið fjármögnuð af ríkissjóði og höfnin síðan rekin af ríkinu. Er gert ráð fyrir fjármagni í framkvæmdir í samgönguáætlun 2007–2010 og fjárlögum 2008. Þar sem um einstaka framkvæmd er að ræða, sem að öllu leyti verður fjármögnuð af ríkinu, eiga gildandi hafnalög ekki að öllu leyti við um höfnina og má sem dæmi nefna að hafnalögin gera ekki ráð fyrir að hafnir séu í eigu ríkisins. Því er nauðsynlegt að setja sérlög sem gilda um þessa ferjuhöfn eingöngu og er með frumvarpinu lagður til ramminn um framkvæmdir og rekstrarform hennar. Þar sem frumvarpinu sleppir er gert ráð fyrir að hafnalögin gildi eftir því sem við á. Hæstv. forseti. Ég mun nú stuttlega gera nánari grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins. Frumvarpið fjallar fyrst og fremst um fjármögnun framkvæmdanna við byggingu hafnarinnar auk eignarhalds og rekstrarforms hennar að loknum framkvæmdum. Í fyrsta lagi er að nefna að lagt er til að ferjuhöfnin nefnist Landeyjahöfn. Hefur ekki annað komið fram í undirbúningsvinnu allri en að almennt séu menn sáttir við þá nafngift. Í öðru lagi er lagt til að höfnin verði að fullu í eigu ríkisins, yfirstjórn hafnarinnar verði hjá samgönguráðherra en Siglingastofnun Íslands hafi fyrir hönd ríkisins umsjón með framkvæmdum og rekstri og gegni hlutverki hafnarstjórnar. Í þriðja lagi er lagt til að heimilt verði að gera þjónustusamning um rekstur hafnarinnar. Í fjórða lagi er lagt til að heimilt verði að taka eignarnámi land undir höfnina og efni til byggingar hennar. Það er ljóst að án lands eða efnis verður engin höfn byggð. Því er nauðsynlegt að tryggja að ekki komi upp sú staða að land eða efni fáist ekki og fyrirhuguðum framkvæmdum með því stefnt í voða. Eins stjórnarskrá okkar kveður á um verður land eða efni ekki tekið eignarnámi nema lagaheimild sé fyrir hendi til þess. Engar eignarnámsheimildir eru í hafnalögum eða öðrum lögum vegna hafnargerðar og er ákvæðinu um eignarnámsheimild í frumvarpinu ætlað að bæta úr því. Rétt er að benda á að hér er um sambærilega eignarnámsheimild að ræða og er að finna í vegalögum vegna þjóðvegagerðar enda eiga sömu sjónarmið um almannahagsmuni við í þessu tilviki, en eins og ég nefndi áðan er ferjuhöfnin mikilvægur þáttur í almenningssamgöngum milli lands og Eyja og því almannahagsmunir verulegir af því að höfnin verði að veruleika. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir að fullar bætur komi fyrir það sem tekið er eignarnámi eins og stjórnarskráin mælir fyrir um og að farið verði eftir lögum nr. 11/1973, um framkvæmd eignarnáms. Virðulegi forseti. Ég hef nú rakið helstu efnisatriði frumvarpsins en því til viðbótar má nefna að í frumvarpinu er að finna reglugerðar- og gjaldtökuheimild auk þess sem fjallað er um uppgræðslu sanda á Bakkafjöru. Eins og fram hefur komið er hér um mikilvægt mál að ræða sem á eftir að gjörbreyta samgöngum milli lands og Vestmannaeyja bæði hvað varðar ferðatíma og ferðatíðni. Mikið hefur verið rætt um samgöngumál milli lands og Eyja og nauðsyn þess að bæta verulega úr þeim. Frumvarpið um Landeyjahöfn er liður í þeim úrbótum og er nauðsynlegur rammi til að hægt verði að ráðast í framkvæmdir við byggingu ferjuhafnarinnar. Hæstv. forseti. Ég tel ekki ástæðu til að hafa þessi orð lengri heldur legg til að frumvarpið verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgöngunefndar.

Frú forseti. Hér er komið til umfjöllunar við 1. umr. frumvarp hæstv. samgönguráðherra til laga um Landeyjahöfn. Hæstv. ráðherra hefur rakið tildrög þess að þetta frumvarp er lagt fram og vísaði þar meðal annars til samþykktar Alþingis, í nokkurra ára gamla þingsályktun sem fól ráðherra að hefja rannsóknir á ferjuaðstöðu í Bakkafjöru. Síðan hefur þetta mál verið til umfjöllunar og til athugunar og rannsóknar meðal annars af hálfu Siglingastofnunar og því er þetta mál hér nú flutt. Framlagning þessa frumvarps vekur upp fjölmargar spurningar. Hér er í raun brotið í blað. Það má kannski segja að hér sé að vissu leyti afturhvarf til gamalla tíma þegar landshafnir voru til en þær voru lagðar af fyrir sennilega hálfum öðrum áratug, þær þrjár eða fjórar sem þá voru starfræktar og hafnir voru almennt og eru almennt í landinu reknar sem sveitarfélagahafnir. Þannig er það samkvæmt þeim hafnalögum sem núna eru í gildi að ég hygg að allar hafnir landsins séu reknar í eigu sveitarfélaga. Þess vegna hlýtur það að sjálfsögðu að vera áleitin spurning hvers vegna það eigi ekki við um þessa höfn og hverju það sætir að setja þurfi sérstök lög um þessa höfn og víkja til hliðar hinum almennu hafnalögum að minnsta kosti að einhverju leyti eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. samgönguráðherra enda þótt gert sé ráð fyrir því að ákvæði hafnalaga geti gilt þar sem það á við eins og hér er sagt. Það er því ákveðin grundvallarspurning að mínum dómi hvers vegna þessi leið er farin. Nú má segja að hér sé um að ræða höfn uppi á landi sem eigi að þjóna samgöngum til Vestmannaeyja og ef til vill er það skýringin að sveitarfélögin sem þarna eiga hlut að máli hafa ekki getað komið sér saman um rekstur eða eignarhald eða rekstrarform þessara hafnar. Svo kann vel að vera. Engu að síður finnst mér fullgilt að menn velti því fyrir sér hvernig þessu víkur við. Um leið vekur þetta mál spurningar almennt um samgöngumál til Vestmannaeyja. Skemmst er að minnast þess að hópur Vestmannaeyinga hefur tekið sig saman og staðið fyrir undirskriftasöfnun og í raun lagst gegn því að ráðist verði í þessa framkvæmd og afhent hæstv. ráðherra mótmælaskjal eða einhvers konar yfirlýsingu þar sem lagt er til að fallið verði frá þessum áformum. Ég tók eftir því að í viðtölum við fjölmiðla sagði hæstv. ráðherra að þetta mál væri komið of langt. Það væri ekki hægt að snúa við og þessi mótmæli og athugasemdir væru of seint fram komnar. Nú held ég að það sé ágætt fyrir framkvæmdarvaldið - og ég hef sjálfur mikla reynslu af því sem stjórnmálamaður í meiri hluta í borgarstjórn Reykjavíkur og ábyrgðarmaður fyrir ýmsum mikilvægum málaflokkum eins og skipulagsmálum og samgöngumálum, umhverfismálum - að engin ákvörðun er svo heilög að það megi aldrei á neinum tímapunkti velta því upp hvort hún hafi endilega verið rétt og skynsamleg. Ég held að það sé fullt tilefni til þess bæði með framlagningu þessa frumvarps og með vísan til þess sem ég gat um varðandi athugasemdir ýmissa heimamanna að fullt tilefni sé til að velta þessari spurningu fyrir sér. Það hafa verið skiptar skoðanir um þessa lausn. Margir skipstjórnarmenn hafa verið gagnrýnir á siglingaöryggi og maður hefur jafnvel heyrt það frá reyndum skipstjórnarmönnum að þeir mundu ekki fara inn í þessa höfn með farþega. Nú ætla ég ekki að fullyrða að þessi gagnrýni sé endilega á rökum reist eða hún vegi það þungt að hún eigi að verða ofan á ef svo má segja. Það er bara hlutur sem mér finnst eðlilegt að verði fjallað um á þinginu í meðförum þess á þessu máli þannig að ég vil ekki gefa mér fyrir fram neina ákveðna skoðun í því. En ég vil velta upp spurningum sem óneitanlega vakna, eins og til dæmis hvaða heildarmat hafi farið fram á samgöngukostum milli lands og Eyja. Hefur til dæmis þessi kostur verið borinn saman við jarðgöng eins og sumir hafa talað fyrir meðal annars á Alþingi eða aðra leið sem hefði falist í hraðsigldari ferju milli Eyja og Þorlákshafnar og hugsanlega betri flugsamgöngur? Hefur verið reiknuð þjóðhagsleg hagkvæmni einstakra kosta? Mér finnst mikilvægt að fá það fram hvort farið hafi verið yfir þjóðhagslega hagkvæmni einstakra valkosta í þessu efni vegna þess að þó að siglingaleiðin milli Vestmannaeyja og Landeyjahafnar sé tiltölulega stutt, miklu styttri en til Þorlákshafnar, þá koma aðrir þættir á móti, til dæmis mun lengri akstursvegalengd til höfuðborgarinnar og ekki má gleyma því að langflestir þeirra sem fara þessa leið frá Vestmannaeyjum eru á leið til höfuðborgarsvæðisins. Þetta er spurning. Hefur verið farið yfir þessa kosti út frá þjóðhagslegri hagkvæmni? Ég vil segja fyrir mína parta að ég tel alls ekki að Landeyjahöfn sé neitt sérstaklega slæmur kostur út af fyrir sig. Ég vil að það komi fram. Ég tel að þetta sé alls ekki alvondur kostur nema síður sé og að fullgild rök kunni að vera fyrir þessu. Ég hef hlustað á fulltrúa Siglingastofnunar koma á fund samgöngunefndar og gera grein fyrir þessu mannvirki, þessum framkvæmdum og þeirra kynning bendir tvímælalaust til þess að hér sé um tæknilega færa leið að ræða. En ég vil aftur minna á öryggismálin sem ég nefndi áðan. Af hálfu míns flokks í Suðurkjördæmi fyrir síðustu kosningar var sú afstaða mótuð og meðal annars hefur hún komið fram frá hv. þm. Atla Gíslasyni sem er þingmaður okkar í Suðurkjördæmi - hann gat því miður ekki verið við þessa umræðu í kvöld þar sem hann er á mikilvægum fundi í Hveragerði um önnur brýn þjóðþrifamál, virkjanamál á Hellisheiði. En hann hefur ásamt okkar flokki í Suðurkjördæmi mótað þá afstöðu fyrir síðustu kosningar að í raun væru jarðgöng og stórbættar ferjusiglingar til Þorlákshafnar kannski betri kostur en Landeyjahöfn þótt þeirri leið hafi alls ekki verið hafnað sem slíkri. Síðan hefur þeirri spurningu verið velt upp hvort þessi höfn verði kannski eitthvað annað og meira en ferjuhöfn, hvaða aðrar framkvæmdir hún kallar á til dæmis í vegagerð eða landgerð varðandi byggingar og hvaða áhrif þessi leið hefur á framgang hugmynda um bætta hafnaraðstöðu í Vestmannaeyjum. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. samgönguráðherra hvort hann muni beita sér fyrir því að í næstu samgönguáætlun verði gert ráð fyrir uppbyggingu Vestmannaeyjahafnar með nýjum viðlegukanti norðan Eiðis sem ég tel að sé mikilvægt að halda til haga í þessari umræðu. Það má ekki detta upp fyrir í samhengi við þessa umræðu um Landeyjahöfn. Ég legg áherslu á þetta. Ég er fyrir mína parta algerlega reiðubúinn að skoða þetta mál opið og án allra fordóma og ætla alls ekkert fyrir fram að leggjast gegn því að þessi verði niðurstaðan. Ég velti samt sem áður upp þessum sjónarmiðum og vek athygli á því að þau hafa komið fram líka af hálfu heimamanna, þó alls ekki allra, og eftir því sem mér skilst hefur sveitarstjórnin, bæjarstjórnin sem slík ekki tekið undir þau viðhorf sem koma fram í undirskriftasöfnuninni þannig að bersýnilegt er að skiptar skoðanir eru um málið og þess vegna mikilvægt að yfir það sé farið. Þetta er meðal annars spurning um samfélagslega og þjóðhagslega hagkvæmni. Það er spurning hvort þessi lausn verður þegar upp er staðið kannski dýrari og hvort hún þjóni ekki nægilega vel samgöngum til og frá Vestmannaeyjum. Þetta finnst mér mikilvægt að komi fram. Ég hef séð menn halda því fram og skrifa um að uppi séu efasemdir um að þetta sé góð lausn fyrir þá sem treysta á samgöngur við Vestmannaeyjar um Bakkafjöru. Það hefur líka verið velt upp þeirri spurningu hvort ekki væri eðlilegt að gefa bæjarbúum í Vestmannaeyjum kost á að tjá sig til dæmis í einhvers konar atkvæðagreiðslu um þetta mál. Það er spurning sem mér finnst sjálfsagt að vekja upp í þessu samhengi. Hæstv. ráðherra fór yfir frumvarpið og hugmyndina á bak við það og rakti það í stuttu máli. Það eru í þessu atriði sem ég velti aðeins fyrir mér eins og með eignarhaldið og rekstur, hér er sem sagt farin önnur leið heldur en almennt gildir í hafnalögunum. Í 4. gr. er fjallað um eignarnámsheimildir sem ég mundi í meðförum nefndarinnar vilja fá frekari skýringar á, þ.e. af hverju menn eru að leita eftir heimild til eignarnáms fyrir fram, hvort það sé eitthvað sérstakt sem liggur í raun í augum uppi að verði að fara í. Það má líka spyrja sig, af því að ráðherrann gat þess að í hafnalögunum væru ekki eignarnámsheimildir, að sveitarfélögin sem eru eigendur hafna hafa auðvitað heimildir til að fara í eignarnám meðal annars af skipulagsástæðum en að sjálfsögðu verða þau að fara eftir lögum og reglum hvað það snertir og leita samninga fyrst og þess háttar. Ég velti þessu að sjálfsögðu upp í þessu samhengi. Varðandi gjaldtökuheimildir er gert ráð fyrir að ráðherra setji gjaldskrá og einnig það er í mótsögn við hina almennu reglu í hafnalögum. Ég velti því líka fyrir mér hvort það sé í raun eðlilegt með vísan til þess að ákvarðanir um gjaldtöku eru kæranlegar samkvæmt almennri reglu hafnalaganna til samgönguráðherra og velti því þá upp hvaða kæruleiðir séu færar gagnvart notendum þessarar hafnar því að væntanlega eiga þeir að hafa sama rétt og aðrir hvað þetta snertir. Ég vil líka nefna að í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir að Siglingastofnun gegni hlutverki hafnarstjórnar eins og það er skilgreint í almennu hafnalögunum. Það finnst mér líka svolítið sérstök aðferð vegna þess að Siglingastofnun hefur samkvæmt almennu hafnalögunum í raun hlutverk sem stjórnsýslustofnun á þessu sviði, meðal annars með alls konar eftirlitshlutverk með starfsemi hafna og þá veltir maður því fyrir sér hver eigi að sinna því hlutverki gagnvart þessari höfn. Hér er sem sagt verið að meðhöndla þessa einu höfn í landinu með allt öðrum hætti en allar aðrar hafnir og ég hef sem sagt um það verulegar efasemdir. Ég hef kannski ekki alveg nákvæmlega á reiðum höndum hugmyndir um það hvernig ætti þá að reka þessa höfn með öðrum hætti nema þá einfaldlega að um hana giltu ákvæði almennu hafnalaganna og hún væri þá rekin af hálfu þess sveitarfélags þar sem hún er staðsett sem er auðvitað líka alveg hægt að velta fyrir sér. Ég hugsa líka um og velti því upp hver verði þróunin með þessa höfn, hvort hún muni í raun í fyllingu tímans taka við margs konar annars konar hlutverki heldur en að þjóna bara sem ferjuhöfn milli lands og Eyja og hugsanlega þá sem almenn flutningahöfn og hvaða áhrif það mundi síðan hafa á Vestmannaeyjar og Vestmannaeyjahöfn. Mér finnst eðlilegt að menn velti því svolítið fyrir sér því þar er auðvitað heilmikil fjárfesting í innviðum og spurning hvort skynsamlegt sé að gera þetta með þessum hætti. Virðulegur forseti. Ég ætla alls ekki að leggjast sérstaklega gegn því máli sem hér er lagt fram. Mér finnst hins vegar í ljósi þeirrar umræðu sem orðið hefur í samfélaginu og í samfélaginu í Vestmannaeyjum líka mikilvægt að velta upp þessum spurningum og að við köllum eftir frekari upplýsingum og svörum við þeim í samgöngunefnd þar sem málið kemur til umfjöllunar og að við munum síðan að sjálfsögðu taka þann tíma sem er nauðsynlegur í nefndinni til að fara í saumana á þessu máli, fá umsagnir, gefa hagsmunaaðilum og öðrum sem málið varðar tækifæri til að tjá sig fyrir nefndinni þannig að við getum skipst á skoðunum og að við munum síðan væntanlega taka það til afgreiðslu þaðan þegar það er bært til þess. Þessi viðhorf vildi ég, frú forseti, láta koma fram við 1. umr. og vonast til að við eigum síðan ánægjuleg skoðanaskipti í meðförum þingsins á þessu frumvarpi.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um Landeyjahöfn í Bakkafjöru. Hugmyndin að þessari hafnargerð er að bæta samgöngur til Vestmannaeyja, að auka öryggi í siglingum milli lands og Eyja og auka ferðatíðni milli lands og Eyja. Ég hef haft efasemdir um þessa hafnargerð. Ég hef aðallega haft áhyggjur af því að þetta verði ekki sú samgöngubót sem menn ætla og vona að verði. Ég held að öryggið verði minna en áður og minna en það er í dag. Ég hef sagt að fyrirhugaðir hafnargarðar þyrftu að vera 300 metrum utar en fyrirhugað er í þessu frumvarpi. Ég byggi það á því að 300 metrum fyrir utan svokallað hafnarmynni er sandrif sem grynnkar verulega á og byrjar að brjóta á í tiltölulega góðu veðri og ég sem skipstjóri í 30 ár, og stýrimaður í tvö, þrjú ár á undan mínum skipstjórnarferli, þekki það. Það eru þrjár hafnir á Íslandi í dag þar sem við þurfum að kljást við brimlendingar eða sigla út og inn í brimi, þ.e. í Sandgerði, Grindavík og Hornafirði, Hornafjarðarósinn, eftir að hafnirnar á Stokkseyri og Eyrarbakka voru lagðar af. Það fylgir því ákveðin hætta að sigla í gegnum brimgarð og ég hef ekki trú á því að Vestmanneyingar, skipstjórarnir sem hafa verið á Herjólfi og aðrir, láti sig hafa það að sigla í gegnum brimgarð. Það er allt of hættulegt og alls ekki hægt á bílaferju með konur og börn. Það er kannski hægt í einstaka tilfellum að fara á réttu róli á fiskiskipi með allan mannskapinn þjálfaðan, góða og vana menn hvað varðar öll öryggisatriði. En að fara inn í brimi með, eins og ég segi, konur og börn, er ekki ásættanlegt og ég hef ekki trú á að skipstjórar á þessari ferju, fólksferju, fari oft inn í gegnum þann brimgarð sem er þarna. Ég hef meira að segja séð hann sjálfur. Það var farið 27. eða 29. apríl í fyrra og voru teknar myndir í þeirri ferð sem hafa verið sýndar í tölvu, m.a. var einn maður uppi á stýrishúsinu á Lóðsinum úr Vestmannaeyjum og hann blotnaði upp í mitti þegar siglt var yfir þetta svæði sem á að verða og verður það svæði sem sigla þarf inn í höfnina. Ég ætla að gefa mér að það takist að byggja þarna grjótgarða þannig að þeir haldi, þeir sem þekkja til þarna í fjörunni og annars staðar með suðurströndinni, þetta er fyrsta höfn sem gerð er á suðurströndinni í sandfjöru. Það er auðvitað alls ekki víst að það gangi. En ég ætla að þeir aðilar sem hanna þetta hafi vit á því og viti um hvað þeir eru að tala þegar þeir tala um að setja svokallaðar mottur undir grjótgarðana sem eiga að koma í veg fyrir að sandurinn grafi undan þeim eða þeir sökkvi hreinlega í sand. En það hefur gerst áður á Íslandi á þremur stöðum þar sem byggðir hafa verið grjótgarðar eða varnargarðar við hafnir eins og í Bolungarvík, Grímsey og Bakkafirði og garðarnir hurfu í brjáluðu veðri, í vondu veðri. Ég treysti því samt þó að menn séu að bera þetta saman. Reyndar eru þessir tæknimenn að bera saman, eftir því sem mér skilst, aðstæður í Norðursjó þar sem öldulag er allt öðruvísi en hér í Norðaustur-Atlantshafinu. Þar eru ekki jafnstórar og þykkar öldur. Þær eru öðruvísi þó að þar geti verið vont veður og leiðinlegar öldur, en það þekkjum við sem höfum siglt úr Norðursjó og í gegnum Pentil og út í Norðaustur-Atlantshafið að það er allt annað sjólag og með allt öðrum hætti. Kostnaður við þessa grjótgarða og höfn er ekki ætlaður nema rúmir 3 milljarðar. Ég hef stundum sagt að ef gera á þarna alvöruhöfn og fara með grjótgarðana út fyrir rifið sem er 300 metrum fyrir utan fyrirhugaða hafnargarða, þá séum við að tala um upphæð sem nálgast 16–18 milljarða. Þetta kemur fram í skýrslu Gísla Viggóssonar hjá Siglingamálastofnun og ég óttast að þarna verði ekki góð höfn og nothæf fyrr en búið er að setja þá upphæð í þessa hafnargerð. Þegar talað var fyrir þessu máli í Vestmannaeyjum var talað um að Vestmanneyingar ætluðu að eiga 60% í þessari höfn og Rangárþing eystra 40%. En eitthvert ósamkomulag hefur verið á milli þessara sveitarfélaga þannig að nú er talað um það að þetta verði hreinlega ríkishöfn sem ég skil ekki að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson skuli vera á móti því að vinstri grænir hafa nú talað fyrir því að ríkið ætti að eiga sem flest og mest. Þetta stingur samt í stúf við annað, það eru engar ríkishafnir í dag. Það voru þrjár landshafnir, þ.e. á Rifi, Keflavík og Þorlákshöfn, og ríkið afhenti þeim sveitarfélögum sem þær voru í þær skuldlausar að mig minnir. Það má því segja að þetta sé dálítið spor aftur á bak og kannski ekki í takt við það sem er í dag. En það er auðvitað ekki annað hægt en að óska Rangárþingi eystra til hamingju með að fá ókeypis höfn í sveitarfélagið og það á ábyggilega eftir að nýtast því vel en kannski að sumu leyti í samkeppni við Vestmannaeyjahöfn. Ég hef trú á því að ef þeir miklu gámaflutningar sem eru með fisk í dag t.d. frá Vestmannaeyjum til Þorlákshafnar og keyrðir eru þaðan á trukkum í skip í Reykjavík verða áfram er hætt við því að skip sem koma til að setja ferskan fisk á erlendan markað, svokallaðan gámafisk, muni hreinlega nota sér höfnina í Bakkafjöru eða þessa Landeyjahöfn og þar af leiðandi væri Vestmannaeyjahöfn farin að tapa hafnargjöldum út af samkeppni við þessa nýju höfn. Þetta er auðvitað hlutur sem er kannski ekki hægt að segja alveg til um hvernig verður en ekki ólíklegt að menn nýti sér þetta og Rangárþing eystra mun auðvitað nýta sér þann möguleika sem höfn í sveitarfélaginu gefur. Ég reikna ekki með öðru en að það muni nýta það í botn eins og maður segir. Mig langar að spyrja hæstv. samgönguráðherra um samgöngur frá Bakka til Reykjavíkur. Talað er um að sigla þarna, ef af þessu verður, og þegar best er og blíðast verður væntanlega hægt að sigla þarna á milli sex sinnum á dag, jafnvel átta sinnum. En þá er ekki nóg að flytja fólk frá Vestmannaeyjum og upp í Bakkafjöru, það að þarf að koma því lengra. Það þarf að koma því inn í samgöngukerfið, hvort sem fólk ætlar að fara til Reykjavíkur eða jafnvel austur á land. Það eru ýmsar svona spurningar í þessu sem mér finnst vanta svör við. Ég sé samt ekki að þetta verði sú lausn í samgöngum sem Vestmannaeyingar væntu eða óskuðu sér en auðvitað eru þeir eins og allir aðrir að reyna og vona að þeir fái bættar samgöngur, enda veitir þeim ekki af. Samgöngur við Vestmannaeyjar eru mjög óöruggar bæði í flugi og siglingum og hafa tekið of langan tíma. Varðandi fyrrnefnda hafnargerð hefði náttúrlega verið ósköp eðlilegt af hálfu bæjarstjórnar í Vestmannaeyjum að leyfa bæjarbúum að kjósa um samgöngubætur, hvort þeir vildu Bakkafjöru, jafnvel hefði verið hægt að nefna jarðgöng, Bakkafjörusiglingar eða nýjan og stærri Herjólf sem gengi 25–30 mílur til Þorlákshafnar, nýtt skip sem hefði kannski kostað 4–5 milljarða. Það hefði verið lausn fyrir íbúana að komast frá Vestmannaeyjum til Þorlákshafnar á kannski einum og hálfum klukkutíma, á stóru góðu skipi sem gengi meira, 10 eða 15 mílum meira en gamli Herjólfur gerir í dag. Þá mætti segja að vandi þeirra hefði lagast verulega. Safnað var undirskriftum frá fólki í Vestmannaeyjum á einni viku þar sem um helmingur bæjarbúa í Vestmannaeyjum lagði til að þetta yrði endurskoðað og hætt við þessa hafnargerð. Ég held að bæjarstjórnin í Vestmannaeyjum og samgönguráðherra gætu, ef þeir vildu, frestað þessu á meðan þessi mál væru skoðuð betur. Ég segi enn og aftur, þetta var og er hugmynd að bættum samgöngum til Eyja til að auka öryggi, þ.e. að menn geti reiknað með því að skipið gangi á milli. Í því felst öryggið sem ég er að tala um, ekki bara öryggi á siglingaleiðinni hvað varðar slysahættu heldur t.d. að fiskverkendur í Vestmannaeyjum sem kaupa fisk uppi á landi viti að hann getur komið til Eyja og það sé örugg sigling á milli Eyja og lands þannig að þeir fái hráefni til að vinna og lendi ekki í því að gámarnir bíði uppi á landi í svo og svo langan tíma eftir að fært verði í Bakkafjöru en ég tel að það verði miklu meiri óvissa með ferðir á milli Bakkafjöru og Vestmannaeyja en siglingar í Þorlákshöfn. Það má líka minnast á að það er mikið sandfok í fjörunni þarna af landi sem mun fara ofan í höfnina og síðast og ekki síst verður mikill sandburður neðan sjávar inn í höfnina. Siglingamálastofnun getur auðvitað ekki áttað sig á því hve mikið magn verður á ferðinni, í skýrslu hennar hefur verið talað um eitthvað 25 þús. rúmmetra sem er auðvitað algjört skot út í loftið. En menn vita samt af því, enda vita þeir sem best þekkja sandinn þarna að hann er allur á fleygiferð. Þetta er auðvitað einn partur af því vandamáli sem það er að gera höfn í fjörunni þarna og eins og sagði áðan tel ég að það verði erfitt að gera það svo vel sé nema að setja miklu meiri peninga í það verk en reiknað er með. Rúmir 3 milljarðar í þessa hafnargerð eru einfaldlega allt of lítil upphæð og munu ekki duga til að gera almennilega höfn í Bakkafjöru.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að óska samgönguráðherra og þjóðinni til hamingju með að þetta mál er þó komið það vel áleiðis að við erum að tala um lög um Landeyjahöfn og ég vona að úr því sem komið er muni þessi framkvæmd ganga vel og hnökralaust fyrir sig. Fyrir byggðina í Vestmannaeyjum hljótum við að vera samtaka í að berjast fyrir bættum samgöngum. Ég vil hafa þann fyrirvara á hamingjuóskum um þetta mál að ég treysti því að menn hafi þá leyst fyllilega úr þeim tæknilegu spurningum og vafamálum sem hafa verið varðandi það að þetta sé fær leið, hún sé heppileg út af brimskaflinum sem margir reyndir sjómenn og skipstjórar í Vestmannaeyjum hafa verið gagnrýnir á. Ég tel raunar að hið háa Alþingi og framkvæmdarvaldið geti ekki annað en treyst ráðgjöf færustu sérfræðinga í þessum efnum. Það eru samt tvær hliðar á þessu máli og gleðin yfir því að sjá núna mikinn áfanga í samgöngumálum Vestmannaeyinga blandast því um leið að mjög lengi hafa stjórnvöld skellt skollaeyrum við því að gera þarna úrbætur og kannski þegar við förum núna í þessa framkvæmd er að vissu leyti klaufalega að undirbúningi staðið. Ég held að við fáum þess vegna þann andróður sem við fréttum núna af í Vestmannaeyjum þar sem stór hluti íbúa hefur skrifað undir undirskriftalista og er hreinlega á móti framkvæmdinni. Við höfum haft um nokkuð margar leiðir að velja í þessu vandamáli og það eru nokkuð mörg ár síðan þingmenn Framsóknarflokksins undir forustu Hjálmars Árnasonar lögðu til í þingumræðu og almennri umræðu að horft yrði til þess að fá hraðskreiðara skip milli Þorlákshafnar og Vestmannaeyja. Það hefði verið ekki eins dýr leið og við hefðum getað ráðist í hana miklu fyrr. Sá Herjólfur sem nú þjónar var kannski viðunandi sjóskip þegar hann var tekinn í notkun fyrir tveimur áratugum en óneitanlega reyndar alltaf nokkuð veltinn eftir að hafa verið styttur og algerlega barn síns tíma. Það hefði verið hægt og væri hægt að stytta samgönguleiðina þarna á milli verulega með hraðskreiðara og nútímalegra skipi sem hefði verið eðlileg framþróun í samgöngum milli lands og Eyja. Það þýðir þó ekki að æðrast yfir því sem ekki var gert á liðnum árum og mikilvægt að núna er lagt út í vegferð sem mun skila mikilli samgöngubót milli lands og Eyja. Vissulega munar um að stytta samgöngutímann á sjó, enda fólki mishent að vera lengi í sjóferðum. Sjálfur þekki ég það úr kosningaferðalögum mínum að það getur verið ansi óþægileg tilfinning að halda stjórnmálafund eftir mikið volk í sjó og eftir að hafa orðið sjóveikur á leiðinni. Verra er það þó auðvitað fyrir fólk sem býr við slíkt alla daga að geta þurft að fara þarna á milli í misjöfnum veðrum. Aðeins varðandi það sem hér hefur verið rætt um kostnað við þessa framkvæmd, ég tek undir með hv. þm. Grétari Mar Jónssyni að ég hef efasemdir um að þeir 3 milljarðar sem hér eru tilgreindir sem kostnaður við þessa höfn séu nægileg upphæð. Mér þætti vænt um það ef hæstv. samgönguráðherra væri til í að reifa þær tölur betur, hvaða möguleikar eru á því að þetta muni duga og hvort einhverjar fráviksspár séu í þeim efnum. Síðan varðandi eignarhald á hafnarmannvirkjunum, ég tel í rauninni eðlilegt eins og að þessu er staðið að höfnin verði í eigu ríkisins, a.m.k. fyrst um sinn. Menn geta horft til annarra leiða seinna meir þegar framkvæmdin er komin upp en við ætlum að kosta þessa framkvæmd algerlega af ríkisfé og þess vegna er óeðlilegt að yfirfæra hana til sveitarfélaganna fyrr en þá eftir að framkvæmdum er lokið. Það er að því leytinu til svolítið flókið að hagsmunir Rangárþings eystra af því að eiga þessa höfn þar sem höfnin er staðsett eru ekki eins miklir og Vestmannaeyinga. Vissulega mun þetta þó verða lyftistöng fyrir mannlíf í Landeyjum og þar erum við komin einmitt á það svæði á Suðurlandi þar sem gætir ekki lengur, getum við sagt, þensluáhrifa frá höfuðborgarsvæðinu. Það eru tvö atriði í lagafrumvarpinu sem ég vil gera athugasemdir við og spyrja um, annars vegar varðandi 4. gr., um eignarnámsheimildir. Ég velti fyrir mér hvers vegna sérstaklega þurfi að tilgreina eignarnámsheimildir í þessum lögum. Það kann að vera ókunnugleiki minn en ég hefði haldið að við framkvæmdir eins og þessar giltu almennar reglur um eignarnám sem væri þá hægt að styðjast við ef svo færi að samningaleiðin reyndist ekki fær. Æskilegra teldi ég að hægt væri að fara hana. Varðandi eignarnámsheimild fyrir efnistöku vekur sú grein nokkra undrun mína. Þar segir, með leyfi forseta: „Landeiganda ber að leyfa efnistöku í landi sínu á því efni sem þarf til hafnargerðarinnar, hvort heldur er grjót, möl eða önnur jarðefni, enda komi fullar bætur fyrir.“ Landeigendum almennt í öllu næsta nágrenni eða landeigendum þar sem ríkinu líst vera hagstæðast að taka þetta efni? Nú er það þannig að efni til þessara mannvirkja má örugglega taka mjög víða í víðlendu héraði og ég á einhvern veginn bágt með að trúa því að ekki sé hægt að fara samningaleiðina gagnvart einhverjum landeigendum. Ég tel það alveg kostandi til þó að kannski þurfi að fara einhverjum kílómetrum lengra eftir efni ef þá er hægt að komast hjá því að taka land eignarnámi sem á að vera neyðarúrræði en ekki eitthvert ráð sem við notum bara ef það hentar betur. Hitt atriðið sem ég vil gera athugasemd við í frumvarpinu er málfræðilegt og lýtur að notkun á örnefnum í 4. gr. Það segir í beinu framhaldi af því sem ég las áðan, með leyfi forseta: „Þá er samgönguráðherra heimilt að ákveða, að fengnum tillögum Siglingastofnunar Íslands, að ríkið taki eignarnámi land er þarf fyrir varnargarða meðfram Markarfljóti og Álunum …“ Ég tel að miðað við þá málvenju sem ég hef vanist austur frá eigi þetta ekki að vera með greini þarna. Markarfljót er ekki haft með greini enda væri það ankannalegt. Það er einnig ankannalegt að tala um Álana, með greini. Þetta er fleirtöluorð, Álar, og þetta er örnefni sem vísar til þess að þarna rann Markarfljótið lengst af í álum þvers og kruss yfir allar Landeyjarnar sem voru vissulega eyjar á þeim tíma. Ég held að greinirinn hafi slæðst inn fyrir einhver mistök og óska eftir að ráðherra taki til greina að breyta því. Bæjarstjórn Vestmannaeyja telur að við eigum að fara í þessa framkvæmd með þessum hætti og þrátt fyrir að það sé nokkur ágreiningur um þetta mál í Vestmannaeyjum held ég að við eigum alls ekki að fresta því meðan ekki liggur fyrir að það séu neinir tæknilegir hnökrar á því að sigla þessa leið. Byggð í Vestmannaeyjum þolir ekki að vera enn og aftur sett á ís með þetta. Þar er byggðaþróun alls ekki með nógu hagfelldum hætti og ef eitthvert byggðarlag á það algerlega inni hjá sinni þjóð fyrir verðmætasköpun sína til margra áratuga að núna í allsnægtunum sé komið vel til móts við þarfir hennar varðandi samgöngur er það þessi stærsta verstöð Íslendinga til áratuga.

Frú forseti. Ég efast ekki um að þeir Sunnlendingar geti komið sér saman um það þar sem um örnefni er að ræða hvort þau eigi að vera með greini eða ekki og það verði auðvelt að fá niðurstöðu í því. Hins vegar er ég að spá í það í ljósi þess að mér skilst að á viku hafi um 40% Vestmannaeyinga skrifað undir að þeir vildu frekar fá nýjan og öflugri Herjólf en fara í þessa framkvæmd truflar það mig talsvert mikið. Eins og hv. þm. Bjarni Harðarson kom inn á áðan er a.m.k. um 3 milljarða kr. framkvæmd að ræða og eins og hann sagði sjálfur er þar um fráviksspá að ræða  Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist að ekkert eigi að hlusta á Vestmannaeyinga í þessum efnum heldur bara bæjarstjórnina eina og hvort ekki sé harla lítið spennandi að fara í þessa framkvæmd upp á alla þessa peninga ef Vestmannaeyingar vilja ekki fá þetta, ef það er staðreyndin, ef það er rétt sem mér er sagt að á viku hafi 40% lagst gegn - 

Frú forseti. Ég vil að það sé alveg ljóst að þótt ég hafi minnst hér á Landeyjar tel ég ekki að ráðast eigi í þessa framkvæmd fyrir Landeyjarnar einar. Ég hef vissulega áhyggjur af því, og tek undir það með hv. þm. Ármanni Ólafssyni, að andstaða er við málið í Vestmannaeyjum. Ég hef verið hugsi yfir því. Ég tel engu að síður að okkur beri að virða forræði sveitarstjórnar í Vestmannaeyjum í þessum efnum. Ég skal aftur á móti viðurkenna að ef við værum að tala um helming kosningabærra manna liti málið í mínum huga töluvert öðruvísi út. Ef helmingur eða meira af kosningabærum mönnum skrifar undir eitthvað, gerir einhverja kröfu, er sveitarstjórn eftir það ekki stætt á því að standa á móti slíkri kröfu. Mitt pólitíska siðferði segir það. Í þessu tilfelli er, eftir því sem ég best veit, ekki um það að ræða. Mér finnst þetta ekkert öfundsverð staða, hvorki fyrir Vestmannaeyinga, fyrir bæjarstjórnina þar né fyrir okkur sem tökum ákvörðun um þetta. Ég legg áherslu á að samgöngumál í Vestmannaeyjum eru í óviðunandi ástandi. Um það höfum við, framsóknarmenn, fjallað og fjölluðum talsvert um það á síðasta kjörtímabili að við teldum að menn hefðu sofið í þessu máli og hefðu átt að sinna úrbótum miklu fyrr. Betur að svo hefði verið. Þá værum við ekki í þessari stöðu nú. Úr því að svo varð ekki liggur okkur virkilega mikið á vegna þess 

Hæstv. forseti. Ég tek undir með hv. þm. Bjarna Harðarsyni hvað það varðar að bæta þurfi samgöngur til Eyja en ef Eyjamenn vilja fá nýtt og öflugt skip frekar en Landeyjahöfn finnst mér að hlusta eigi á það. Það liggur fyrir hér að hv. þingmaður telur að ef fram kemur undirskriftalisti með nöfnum helmings kosningabærra manna sé í rauninni búið að fella málið og þá geti hann ekki stutt það. Undirskriftum var safnað tiltölulega óskipulega í viku og höfðu yfir 40% ritað nafnið sitt þar á. Hvað ef menn fara nú í skipulega söfnun? Ég yrði ekki hissa á að þá færi þetta yfir 50%. Þá spyr maður: Væri ekki æskilegt að gera eina skoðanakönnun áður en við afgreiðum þetta endanlega héðan út? Eina skoðanakönnun þar sem úrtakið væri kosningabærir íbúar í Eyjum. Ætlum við að samþykkja þessa aðgerð með þá fullvissu að meira en helmingur Eyjabúa er á móti því, um það bil helmingur sé með framkvæmdinni og helmingur á móti? Við verðum að hafa í huga að við erum að tala um gríðarlega fjármuni. Ég tel þetta hæpið. Við verðum að endurskoða þetta í þessu ljós og eins í ljósi yfirlýsingar þess sem talaði hér á undan mér, þingmanns þessa kjördæmis, hv. þm. Bjarna Harðarsonar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að karpa um það hérna hvort það geti verið að á næstu dögum komi fram undirskriftasöfnun eða upplýsingar um það að meira en helmingur Vestmannaeyinga hafi skrifað undir lista þann sem nú gengur. Ég hef þó síður trúað því að það gerist. Ég held reyndar að það sé ekki alls kostar rétt lýsing að sú undirskriftasöfnun sem þar hefur verið í gangi hafi verið algerlega óskipulögð. En ég legg áherslu á að menn átti sig á að hvor leiðin sem farin er, ný ferjuleið um Bakkafjöru, eða þá að kaupa nýjan Herjólf, að það tekur töluvert langan tíma að undirbúa slíkt. Ég hef gagnrýnt það að undirbúningur í þessu máli og yfir höfuð forsaga þessa máls undanfarin ár og forsaga þessa máls í hendi þáv. samgönguráðherra, hæstv. forseta Alþingis, Sturlu Böðvarssonar, hafi ekki verið með þeim hætti sem ég hefði viljað sjá hana. Því ég hef talið að menn hefðu átt að kanna alla kosti löngu fyrr og miklu ítarlegar áður en ákvörðun var tekin. En nú erum við komin á þann tímapunkt að við getum ekki beðið öllu lengur eftir samgöngubótum til Eyja. Það gæti kostað okkur gríðarlega mikið ef það yrði til þess að rústa byggðinni í Eyjum vegna þess að byggðin er þar þegar í mjög örum samdrætti. Það er mjög alvarleg staða þegar byggð er komin í þá stöðu eins og Vestmannaeyjar eru í dag.

Herra forseti. Það er hægt að leysa þessi mál strax. Víða um heim er hægt að fá stórar, góðar og hraðskreiðar ferjur. Síðastliðið haust, að mig minnir, var fengin ferja til að leysa Herjólf af þegar hann bilaði og þurfti að fara í slipp. Þá var tekið stórt og hraðskreitt skip. Ég veit ekki hvort það var miklu hraðskreiðara en Herjólfur en það var bæði stærra og á margan hátt fullkomnara. Það er ekkert mál að fá stærra skip ef menn vilja gera það. Það er sorglegt til þess að vita að það vanti 60–70 millj. kr. til að rannsaka almennilega hvað göng kosta, það er sorglegt að við skyldum ekki klára það. Eins og ég segi: Það er hægt að leigja skip. Ég ætla að spyrja hæstv. samgönguráðherra að því hvort tilboðið sem kom í þennan nýja Herjólf sé ekki 50% hærra en kostnaðaráætlun gerði ráð fyrir og kosti kannski 4 milljarða. Það er því strax verið að tala um - ef því tilboði væri tekið, ódýrasta tilboðinu - að þetta sé þegar komið á áttunda milljarð. Ef mín spá reynist svo rétt, að það þurfi að setja í þetta, má hækka þá tölu kannski um 15 milljarða, sem mér finnst vera orðið dálítið mikið þó það væru bara 12–15 milljarðar. Undirskriftasöfnunin hefur bara staðið yfir í sjö daga. En þetta mál á að snúast um samgöngur til Vestmannaeyja númer 1, 2 og 3, hvaða leið, hve hratt og hvernig getum við farið á milli á sem stystum tíma. Það er málið í dag.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Grétari Mar Jónssyni hvað hann gerir mér hátt undir höfði, hann spyr mig sem ég væri samgönguráðherra. Ég verð að hryggja hann með því að ég hef ekki umboð til að svara fyrir hönd samgönguráðherra, við treystum þá á velvilja hans að muna þessar spurningar þangað til að honum kemur á eftir. Undir hitt get ég algerlega tekið með hv. þingmanni að ég tel  En ég held að að öðru leyti greini okkur hv. þm. Grétar Mar Jónsson ekki svo mjög á um þessi mál, að á þessu eru tvær hliðar. Ég held aftur á móti að úr því sem komið er, og miðað við þá stöðu sem við erum í núna, sé ekki ráðlegt að fleygja þeim hugmyndum sem liggja fyrir um Bakkafjöruhöfn út af borðinu til þess að fara enn einu sinni að setja 

Herra forseti. Ég var að spyrja hv. þm. Bjarna Harðarson og benda honum á að hægt væri að grípa til aðgerða strax. Hægt væri að leigja skip og það er ekki of seint að snúa við og hætta þessari kannski allt of áhættusömu aðgerðum sem verða ekki nógu góðar fyrir samgöngur til Vestmannaeyja. Þess vegna kom ég inn á að það væri slys að hafa ekki rannsakað betur það sem sneri að göngunum. Ef við erum að tala um eitthvað sem kostar orðið yfir 20 milljarða - og þurfum svo að reka skip fyrir milljarð, einn og hálfan milljarð, á hverju ári í meðgjöf frá ríkinu eða frá samfélaginu - er engin spurning um það að á tíu árum erum við komin upp í 30 milljarða með stofnkostnaði og rekstri á skipi. Ef þetta fer eins og ég held að það verði þarf að setja í þetta yfir 20 milljarða, 18 milljarða í hafnarframkvæmdir, 4 milljarða kr. í nýjan Herjólf, sem búið er að bjóða út, og á tíu árum þurfi síðan að setja í það milljarð, einn og hálfan milljarð, að reka skipið á hverju ári. Ég veit reyndar ekki nákvæmlega hvaða tilboð voru í það en væntanlega getur hæstv. samgönguráðherra upplýst okkur um það hvaða tilboð komu í Herjólf og hvað hann á að kosta, nýja ferju sem á að sigla samkvæmt þeirra hugmyndum í Bakkafjöru. Þetta er hlutur sem ég vildi koma inn á. Það er hægt að gera ýmislegt strax, hv. þm. Bjarni Harðarson.

Hæstv. forseti. Hér fer fram athyglisverð umræða um mjög mikilvægt mál, sem er löggjöf um Landeyjahöfn, sem er verkefni í þeim tilgangi hugsað að bæta verulega samgöngur við Vestmannaeyjar. Umræðurnar sem hér hafa farið fram í kvöld um þetta mál hlutu að geta leitt til þess að ég segði hér nokkur orð. Ekki síst vegna þess að ég held að kannski hafi ekki allir gert sér grein fyrir því að aðgerðir til að bæta samgöngur við Vestmannaeyjar hljóta að kosta mjög mikla fjármuni. Það hefur lengi legið ljóst fyrir. Á síðasta kjörtímabili var unnið mjög að því að bæta samgönguþjónustu við Eyjar, bæði með því að koma að flugi til Vestmannaeyja af hálfu ríkisins og einnig með því að stórfjölga ferðum Herjólfs á milli lands og Eyja í samræmi við óskir heimamanna. Allt voru þetta aðgerðir sem ég tel að út af fyrir sig hafi heppnast ágætlega. Á hinn bóginn hefur lengi legið fyrir að Herjólfur, sá sem nú siglir, uppfyllir ekki þær kröfur sem gerðar verða og gerðar eru um siglingar á þessari leið. Ef hann ætti að sigla áfram þyrfti að gera á honum umfangsmiklar og kostnaðarsamar breytingar. Allt var það skoðað mjög vandlega á sínum tíma af starfshópi sem hæstv. samgönguráðherra nefndi hér áðan, starfshópi sem vann á vegum samgönguráðuneytisins í góðu samstarfi við heimamenn að því að leita úrbóta. Sá hópur sem vann að skoðun á kostum var settur á laggirnar í samstarfi við þingmenn Suðurkjördæmis á sínum tíma og þar var verið að velta fyrir sér jarðgöngum því að það var sú leið sem Eyjamenn vonuðu í lengstu lög að gæti verið raunhæfur kostur. Verið var að skoða það að fá nýtt skip til að sigla til Þorlákshafnar, hraðskreitt skip, eins og var nefnt hér réttilega að ástæða hefði verið til að skoða. Síðan var það Bakkafjöruleiðin svokallaða sem er hér til umræðu í formi þess að setja á laggirnar sérstaka landshöfn við Landeyjahöfn. Allir þessir kostir voru skoðaðir vandlega og það er kannski rétt að rifja það upp - vegna þess að mér finnst stundum að menn tali eins og ekkert samráð hafi verið haft við Eyjamenn - að ekki voru færri en þrír fyrrverandi bæjarstjórar í þeim starfshópi sem lagði línurnar og komst að þeirri niðurstöðu, eftir vandlega skoðun, undir forustu Páls Sigurjónssonar verkfræðings, fyrrverandi forstjóra Ístaks, að áfram bæri að skoða Bakkafjöruleiðina. Það var sú niðurstaða sem síðar varð eftir að annar vinnuhópur lagðist yfir málið til þess að skoða hina tæknilegu útfærslu. Ég held að við þingmenn eigum að meta vinnu allra þessara aðila og líka framsóknarmenn, hv. þingmenn úr þeim ágæta flokki, sem báru auðvitað ábyrgð á sinn hátt, þáverandi þingmenn og ráðherrar úr Framsóknarflokknum, á þessari niðurstöðu í samstarfi við okkur sjálfstæðismenn í ríkisstjórn þá. Þessi hópur allur á að leggjast á árar með þeim hætti að við ljúkum þessu verki til hagsbóta fyrir Vestmannaeyjar. Við getum ekki dregið lappirnar í því. Þetta varð niðurstaða ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili og Alþingi samþykkti hana. Alþingi samþykkti samgönguáætlum sem gerði ráð fyrir Bakkafjörulausninni og gerði ráð fyrir fjármunum til þess verks. Framsóknarflokkurinn er því að sjálfsögðu með í þessu og ég vona svo sannarlega að þingmenn Suðurkjördæmis flækist ekki fyrir í þessu máli. Það væru nú meiri ósköpin ef við stæðum frammi fyrir því. Ég vona að hæstv. samgönguráðherra þurfi ekki að fá neitt annað en byr í seglin til þess að ljúka þessu verki, ljúka verki sem var afgreitt á síðasta þingi, 17. mars árið 2007 með samþykkt samgönguáætlunar. Vil ég því biðja hv. þm. Bjarna Harðarson að koma með okkur í þetta lið. Koma með okkur sem höfðum og höfum mikinn áhuga á bættum samgöngum við Vestmannaeyjar. Landeyjahöfn mun bæta þær.

Herra forseti. Já, það má segja að það sé slæmt að þurfa að tala um þetta mál í dag. Þetta ætti að vera gert með öðrum hætti. Ég harma að þessi leið hafi verið valin. Þetta er ekki besta leiðin. Að mínu mati er þetta versta leiðin af þremur mögulegum. Ég hefði viljað sjá alvörugöng, og ef ekki göng þá hefði ég viljað nýrri Herjólf. Og þó að menn hefðu verið að hugleiða göng í dag sem ættu kannski að kosta 25–30 milljarða hefði ekkert veitt af því að kaupa eða leigja stóran Herjólf sem gengi hratt á milli lands og Eyja, skip sem gengi 25–30 mílur og væri ekki nema einn og hálfan tíma á milli og jafnvel ekki svo lengi. Það er hægt að ræða þessi mál út frá þessu. Það er af og frá að þingmenn Suðurkjördæmis séu að vinna á móti þessu máli. Þeir eru að vinna að bættum samgöngum í Vestmannaeyjum. Þeir hafa áhyggjur af því að við búum kannski við þær á meðan Alþingi Íslendinga safnar 16–18 milljörðum í hafnarframkvæmdir í Bakkafjöru sem við gætum lent í ef við þurfum að fara með garðana út fyrir svokallað rif svo að hægt verði að nota höfnina. Þetta er hlutur sem bæði skipstjórar í Vestmannaeyjum og sjómenn hafa bent á og margir hverjir hafa varað við því að þessi leið yrði farin. Það er ekkert að ástæðulausu að 45% Eyjamanna safnast saman og skrifa undir undirskriftalista á einni viku til að mótmæla þessum gjörningi. Það er verið að tala um að við séum að fara aftur á bak í samgöngumálum við Vestmannaeyjar. Um það snýst 

Herra forseti. Ég kem hér upp vegna orða hv. þingmanns og forseta um það að þingmenn Suðurkjördæmis þvælist vonandi ekki fyrir þessu máli. Ég vona að ég hafi talað nógu skýrt áðan. Ég tel einmitt að úr því sem komið er eigum við enga aðra færa leið í þessari stöðu en að halda ótrauð áfram með þessa framkvæmd og ég hef óskað samgönguráðherra til hamingju með að hafa lagt þetta frumvarp fram. Ég tel engu að síður að hægt hefði verið að standa betur að ýmsum undirbúningsþáttum. Ég tel að það að hefði mátt rannsaka til hlítar jarðgangakostinn og ég tel að líka hefði mátt grípa fyrr inn í varðandi samgöngubætur til Vestmannaeyinga en geri mér alveg grein fyrir því að auðvitað togast alltaf á þörfin og svo það fjármagn sem til ráðstöfunar er til samgöngubóta. Það er rétt sem hér kom fram hjá hæstv. forseta Alþingis og fyrrverandi samgönguráðherra að vissulega voru lítils háttar samgöngubætur til Vestmannaeyja á síðasta kjörtímabili en þá hafði líka verið í rauninni stöðnun í mjög langan tíma þar á undan. Varðandi þá ósk að þingmenn Suðurkjördæmis flækist ekki fyrir hef ég í rauninni meiri áhyggjur af því að hér hafa stjórnarþingmenn komið upp og talað mjög á móti þessari framkvæmd og talað á móti því að Alþingi afgreiði málið frá sér. Ég held að þess vegna sé enginn vafi á því að í þessu máli eins og í svo mörgum öðrum góðum framfaramálum skipum við hæstv. forseti Alþingis og sá sem hér talar sömu sveit.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim þingmönnum sem um þetta mál hafa talað hér fyrir innlegg þeirra í þessa umræðu. Ég gat ekki heyrt annað en að það væri mikil sátt um það sem hér hefur komið fram fyrir utan kannski einn þingmann sem hefur lýst efasemdum sínum. Ég tók eftir því að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson, fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í samgöngunefnd og talsmaður þeirra í samgöngumálum, kallaði þetta ekki slæman kost og talaði alls ekki gegn þessu. Hann talaði um skoðanaskipti og velti upp nokkrum sjónarmiðum. Hann nefndi það m.a. að hann hefði verið á fundum þar sem fulltrúar Siglingastofnunar hefðu útskýrt þetta mál og talið þessa leið mjög tæknilega færa. Og auðvitað er það svoleiðis. Hv. þingmaður talaði eins og ég segi hér vel um þetta þó að hann hafi haft einhverja fyrirvara um að ræða þetta frekar í samgöngunefnd eins og gengur og gerist. Hv. þm. Grétar Mar Jónsson hefur hins vegar verið frekar efins um þetta og er með alls konar fyrirvara í máli sínu og við því er ekkert að gera. Það verður þó að segjast alveg eins og er að hv. þingmaður talaði svona í austur og vestur, hann talaði í eitt skiptið um að þetta væri of hættuleg höfn en á hinn bóginn spáir hann því að drekkhlaðin fiskiskip komi í höfnina til að landa og svo komi skip sem eru að flytja út svokallaðan gámafisk og taki fiskinn þar. Það virðist þá töluverður munur á ölduhæð ef svo má að orði komast hvað þennan málflutning varðar. Ef ferjan á að komast þarna inn eins og hún mun auðvitað gera - þetta sýnir í raun og veru að þetta er ekki alveg sannfærandi málflutningur sem kom fram. Ég ætla ekki að fara út í umræðuna hér um jarðgöng sem hv. þingmaður talaði um en hann fór með tölur sem eru ekki alveg réttar. Í sumar þegar skýrsla lá fyrir frá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsens um Vestmannaeyjar og jarðgöng tók ríkisstjórnin í framhaldi af henni þá ákvörðun að leggja þetta til hliðar og snúa sér að þeim valkosti sem við erum að ræða núna sem ég segi að um hafi alltaf verið, þrátt fyrir þær undirskriftir sem hafa komið, allmikil sátt meðal Eyjamanna. Ég vitna þar til fulltrúa þeirra sem er bæjarstjórn Vestmannaeyja sem ályktaði strax og skýrsla stýrihópsins kom fram um þetta. Eftir því hefur verið unnið. Hv. þm. Bjarni Harðarson talaði líka, vil ég segja, mjög vel um þetta verkefni, óskaði okkur til hamingju með að þetta væri komið fram og óskaði þess að verkið gengi vel og hnökralaust fyrir sig. Hann treysti þeim færustu sérfræðingum sem hafa unnið þetta mál fyrir okkur. Þessir sérfræðingar sem margir hverjir eru með þeim fremstu í heimi hafa jafnframt farið út fyrir landsteinana og hefur verið leitað eftir skoðun á verkum þeirra sem hafa fengið heldur betur fína stimpla, sama hvort við erum að tala um danska verkfræðistofu eða Det norske veritas. Aðeins um það sem hv. þingmaður nefndi um að hv. fyrrverandi þm. Hjálmar Árnason hefði lagt til að farið yrði í að kaupa hraðskreitt skip sem sigldi til Þorlákshafnar. Það er alveg rétt, ég man það líka. Hv. fyrrverandi þm. Hjálmar Árnason var ásamt hv. fyrrverandi þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni, báðum þingmönnum Framsóknarflokksins þá, flutningsmaður að þingsályktunartillögu sem Árni Johnsen og fleiri, þar á meðal sá sem hér talar, eru flutningsmenn að, þ.e. um að láta kanna Bakkafjöruhöfn. Það hefur leitt til þessarar niðurstöðu. Ég tek undir með fyrrverandi hæstv. samgönguráðherra Sturlu Böðvarssyni að auðvitað er það þannig að Framsóknarflokkurinn, bæði sem fyrrverandi ríkisstjórnarflokkur og svo með tilliti til þessarar tillögu sem ég hef lagt fram, hefur stutt þetta mál vel og dyggilega. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir það sem hann hefur sagt hér um þetta verkefni. Það er auðvitað það sem við eigum að sameinast um núna. Það er búið að rannsaka og kanna nóg. Nú er bara komið að þeim tímapunkti eins og hv. þm. Bjarni Harðarson nefndi hér áðan að við þolum ekki lengri bið. Við þurfum ekki frekari skoðanir en eigum að einhenda okkur í það verkefni sem við erum hér að gera og eigum öll að sameinast um það. Ég vona svo að þetta takist allt saman vel og er ekki í nokkrum vafa um að svo verði. Miðað við þær skýrslur og þau gögn sem maður hefur lesið um þetta leyfi ég mér að efast um að nokkur hafnarframkvæmd hafi verið undirbúin jafn vel og dyggilega og hér hefur verið gert þar sem okkar færustu sérfræðingar sem, eins og ég áður sagði, eru margir hverjir á heimsklassa, hafa svo leitað út fyrir landsteinana til að láta skoða verk sitt og fara yfir það og það hefur fengið stimplun hjá þeim stofnunum sem ég nefndi hér áðan. Það er auðvitað ánægjulegt til þess að vita. Ég ítreka það sem ég sagði áðan og tek undir með hæstv. fyrrverandi samgönguráðherra og núverandi forseta Alþingis að við eigum að meta vel vinnu þeirra sem unnu í stýrihópnum og settu hana þar fram. Í raun og veru set ég það fram bara eins og hér hefur verið sagt að vonandi gengur framkvæmdin vel og hnökralaust fyrir sig. Ef ég man rétt á að opna tilboð 5. júní næstkomandi í veginn, í hafnargerðina. Þetta er allt saman vel tímasett og sett fram og vonandi fáum við góð tilboð í þá framkvæmd. Svo gerist það núna á þeim erfiðleikatímum sem ganga yfir heimsbyggðina, bæði með háu olíuverði og öðru slíku og plús það sem leggst á okkur Íslendinga út af gengisfalli krónunnar, að við sjáum hér hærri tilboð en við höfum reiknað með hingað til og kostnaðaráætlanir hafa að sjálfsögðu hækkað. Það sjáum við í öllum verkum sem við erum að opna tilboð í núna. Ég vil svo bara, virðulegi forseti, hér í lokin segja það vegna þeirra undirskrifta sem mér voru afhentar fyrir nokkrum dögum að þær eru einfaldlega of seint fram komnar. Málið er komið það langt í undirbúningi og vinnslu að ekki verður hætt við það hér og nú. Ég tók sem samgönguráðherra við samgönguáætluninni eins og hér var getið um. Bakkafjöruhöfn var samþykkt í þeirri samgönguáætlun 17. mars árið 2007 og líka hefur þetta verið unnið í nánu samstarfi við bæjarstjórn Vestmannaeyja sem er öll hlynnt þessari framkvæmd. Þrátt fyrir þann fjölda sem skrifaði undir þar hef ég auðvitað líka fengið áskoranir um að við höldum ótrauð áfram við það verkefni sem við erum hér að tala um. Þó að einhver andstaða sé við það meðal þeirra sem skrifuðu þarna undir skulum við ekki gleyma því að þar eru líka stuðningsmenn. Það er kannski ekkert óeðlilegt við það, virðulegi forseti, að fólk skiptist á skoðunum um samgöngumál. Það eru sennilega oft upp undir 310.000 sérfræðingar í samgöngumálum á Íslandi í dag og það á vafalaust við um þetta verk eins og ýmis önnur. Virðulegi forseti. Ég legg áherslu á að Landeyjahöfn verði vönduð framkvæmd og veit að það er mikill stuðningur við málið hér á Alþingi. Ég legg áherslu á að ég held að við eigum að einhenda okkur í að vinna þetta verk vel og ég vona auðvitað að vel takist til. Ég er alveg viss um að þegar upp verður staðið vildu allir þessa Lilju kveðið hafa.

Herra forseti. Í fyrsta lagi vil ég leiðrétta þann misskilning að drekkhlaðin skip fari inn á Bakkafjöru. Ég er ekki að tala um að loðnuskip, síldarskip eða kolmunnaskip landi í Bakkafjöruhöfn. Það er langt í frá. En skip gætu komið þar og landað nokkrum gámum og vertíðarbátur sem er helmingi minni en ferjan sem er verið að smíða, 150 tonna vertíðarbátar geta komið þarna þó þeir séu ekki drekkhlaðnir. Þeir síga jafnvel ekki nema um eitt fet þó þeir séu með fulla lest af fiski. Það er náttúrlega dæmigerður útúrsnúningur og þekkingarleysi sjálfs samgönguráðherra þegar hann talar með þessum hætti vegna þess að í dag landa vertíðarbátar gámafiski í Vestmannaeyjum sem er fluttur með Herjólfi upp í Þorlákshöfn og trukkaður þaðan í skip í Reykjavík. Svo sigla skipin fram hjá Vestmannaeyjum og koma ekki við þar og Vestmannaeyingar tapa auðvitað hafnargjöldum af þessu. Það kostar að fara með gámafisk með Herjólfi og það er hægt að gera það ódýrara með því að fara inn á Bakkafjöru og landa þar. Þú svaraðir ekki þeim spurningum sem þú varst spurður um. Hvað var tilboðið í nýju ferjuna sem á að sigla upp á Bakka?  
            

Forseti minnir á að beina orðum til forseta en ekki einstakra þingmanna.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðherra að því hvað ferjan nýja kostaði sem verið var að opna tilboð í. Tæknifræðingar bjuggu til garðana sem hurfu. Í Bolungarvík var grjótgarður sem týndist í vondu veðri. Á Bakkafirði tapaðist einn garður og 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um staðfesta samvist, nr. 87/1996, með síðari breytingum, sem er að finna á þskj. 833. Tilgangur frumvarps þessa er, í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að heimila prestum og forstöðumönnum skráðra trúfélaga að staðfesta samvist tveggja einstaklinga af sama kyni. Samkvæmt núgildandi lögum um staðfesta samvist eru það eingöngu sýslumenn og löglærðir fulltrúar þeirra sem annast staðfestingu samvistar. Með lögfestingu frumvarpsins yrði því stigið enn eitt skref í þá átt að jafna réttarstöðu fólks óháð kynhneigð. Samkynhneigð pör munu þá geta staðfest heit sitt hvort gagnvart öðru frammi fyrir presti eða forstöðumanni skráðs trúfélags líkt og gildir um hjúskap karls og konu. Kemur frumvarpið í framhaldi af mikilvægum réttarbótum á þessu sviði undanfarin ár. Má þar fyrst nefna samþykkt laga nr. 87/1996, um staðfesta samvist, þar sem sambúð tveggja einstaklinga af sama kyni var veitt svipuð staða að lögum og hjónabandi karls og konu. Með lagabreytingu árið 2000, sbr. lög nr. 52/2000, var einstaklingi í staðfestri samvist heimilað að ættleiða barn maka síns. Árið 2006 var síðan á grundvelli frumvarps þáverandi forsætisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, samþykkt víðtæk breyting á ýmsum lögum, sbr. lög nr. 65/2006. Þau lög fólu meðal annars í sér rýmkun skilyrða fyrir stofnun staðfestrar samvistar þannig að ekki var lengur krafist fastrar búsetu á Íslandi þegar íslenskir ríkisborgarar eiga í hlut, tekið var af skarið um að jafnt samkynhneigð pör sem gagnkynhneigð gætu fengið sambúð skráða í þjóðskrá, samhliða var lagaákvæðum á fjölmörgum sviðum breytt til þess að ljóst væri að óvígð sambúð samkynhneigðra væri lögð að jöfnu við óvígða sambúð gagnkynhneigðra. Þá varð heimild samkynhneigðra para til að ættleiða börn sú sama og gagnkynhneigðra para. Kona í óvígðri sambúð eða staðfestri samvist með annarri konu fékk enn fremur heimild til að gangast undir tæknifrjóvgun líkt og á við um gagnkynhneigð pör. Við undirbúning og afgreiðslu lagabreytinganna árið 2006 var ákveðið að breyta ekki að svo stöddu vígsluheimildum þjóðkirkjunnar og trúfélaga. Réttaráhrif staðfestrar samvistar voru því að öllu leyti þau sömu og hjúskapar en ákvæði um stofnun þessara tveggja gerninga voru áfram ólík. Eins og fram kemur í áliti háttvirtrar allsherjarnefndar um frumvarp það sem varð að lögum nr. 65/2006, samanber þskj. 1181 á 132. löggjafarþingi, taldi nefndin að umræða um breytingar á vígslurétti trúfélaga þyrfti lengri aðdraganda. Undanfarin ár hefur farið fram mikil umræða innan þjóðkirkjunnar um þetta tiltekna atriði sem út af stóð við lagabreytingarnar 2006. Á kirkjuþingi 2007 var síðan samþykkt ályktun þess efnis að yrði lögum um staðfesta samvist breytt þannig að trúfélög fengju heimild til að staðfesta samvist þá styddi kirkjuþing það að prestum þjóðkirkjunnar, sem eru vígslumenn að lögum, yrði það heimilt. Lagði kirkjuþing áherslu á að frelsi presta í þessum efnum yrði virt. Samkvæmt því hefur náðst sátt innan þjóðkirkjunnar og ekkert er því til fyrirstöðu að lögfesta heimild þessa. Frumvarp þetta hefur verið unnið í nánu samráði við dóms- og kirkjumálaráðuneytið en samkomulag varð um að forsætisráðherra flytti það enda kemur frumvarpið í beinu framhaldi af lagabreytingunum árið 2006 sem fyrr eru nefndar. Frumvarpið er aðeins tvær greinar sem skýra sig að mestu sjálfar. Lagt er til í 1. gr. frumvarpsins að prestum og forstöðumönnum skráðra trúfélaga verði heimilað að staðfesta samvist tveggja einstaklinga af sama kyni. Þar með verði þeim sömu og hafa vígsluheimild skv. 17. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, heimilað að annast staðfestingu samvistar. Eins og frumvarpið ber með sér verður hér um heimild að ræða en ekki skyldu. Eins og fram kemur í athugasemdum við frumvarpið verður að virða frelsi presta og forstöðumanna skráðra trúfélaga í þessum efnum en jafnframt er á því byggt að þeir muni ekki synja um staðfestingu þegar lagaskilyrði eru fyrir hendi af öðrum ástæðum en vegna trúarsannfæringar sinnar. Í 1. gr. frumvarpsins er jafnframt að finna orðalagsbreytingar á gildandi lögum í þá veru að talað verði um að vígslumenn staðfesti samvist frekar en að þeir framkvæmi staðfestingu. Enga efnisbreytingu er þar um að ræða. Í 2. gr. frumvarpsins er kveðið á um gildistöku 27. júní 2008 og er það til samræmis við gildistöku annarrar þýðingarmikillar löggjafar á þessu sviði að hana hefur borið upp á alþjóðlegan mannréttindabaráttudag samkynhneigðra. Virðulegi forseti. Við Íslendingar höfum verið í fararbroddi þjóða að því er varðar viðurkenningu á réttindum einstaklinga án tillits til kynhneigðar. Um þær breytingar hefur verið allvíðtæk samstaða í þjóðfélaginu og meðal allra stjórnmálaflokka. Er það von ríkisstjórnarinnar að hið sama eigi við um þær breytingar sem finna má í frumvarpi því sem ég hefi nú mælt fyrir. Að svo mæltu legg ég til, virðulegi forseti, að frumvarpinu verði, að lokinni þessari umræðu, vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Þó ég sé næst á mælendaskrá kýs ég að nota andsvarsformið til að fá fram strax upplýsingar hjá hæstv. forsætisráðherra sem mælir fyrir þessu máli. Þetta er mál sem stefnir í rétta átt en nær ekki alla leið að mínu mati og ég mun færa fram rök fyrir því á eftir í minni ræðu. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. forsætisráðherra alveg sérstaklega út í það sem kom fram í ræðu hans hérna áðan. Ef ég man ártölin rétt þá var það árið 2000 að þingið heimilaði samkynhneigðum að ættleiða börn maka síns. Árið 2006 samþykkti þingið að samkynhneigðar konur gætu farið í tæknifrjóvgun og það sama ár, 2006, samþykktum við að samkynhneigðir gætu ættleitt börn almennt, þ.e. annar hvor aðilinn í parinu þurfti ekki að vera líffræðilegt foreldri barnsins sem ættleitt er. Er það ekki algjörlega á hreinu og er það ekki algjörlega túlkun hæstv. forsætisráðherra að með þessum nýjungum sem við samþykktum árið 2000 og 2006 þá er þingið að segja mjög skýrt að samkynhneigðir séu algjörlega jafnhæfir uppalendur og gagnkynhneigðir og alls ekkert síðri? Er ekki algjörlega klárt í huga hæstv. forsætisráðherra að samkynhneigðir geta veitt börnum algjörlega jafngott uppeldi og öruggt skjól og gagnkynhneigðir foreldrar? Ég tel að það sé mikilvægt að þetta komi hér fram af því það eru þau rök sem kirkjan hefur helst notað gegn því að veita leyfi fyrir hjúskap samkynhneigðra, þ.e. að það gildi 

Herra forseti. Ég sé nú ekki betur en að þetta séu alveg tvö aðskilin mál. Annað málið var afgreitt með löggjöf fyrir nokkrum árum síðan. Hitt málið sem ég hef mælt hér fyrir snýst eingöngu um það að til viðbótar við sýslumenn og löglærðra fulltrúa þeirra þá geti kirkjunnar menn eða forstöðumenn skráðra trúfélaga gengið frá því að viðkomandi geti staðfest heit sitt frammi fyrir slíkum aðila. Með öðrum orðum, það er ekki verið að tala um börn í þessu samhengi. Þetta er alveg óháð því hvort börn koma við sögu í viðkomandi hjúskap. Hitt er annað mál að ég held varðandi barnauppeldi að þá fari það fyrst og fremst eftir persónuleika viðkomandi einstaklinga en ekki kynhneigð hvernig til tekst um uppeldi barna.

Virðulegi forseti. Þetta er reyndar tengt. En það er rétt sem hér kemur fram að frumvarpið sem hér var mælt fyrir áðan fjallar ekki beint um börn. En það fjallar um að við erum að taka skref í þá átt að nú verður prestum og forstöðumönnum trúfélaga heimilt að staðfesta samvist alveg sérstaklega kjósi þeir að gera það. Þeir geta líka hafnað því. Það er frelsi. En við erum ekki að stíga skrefið til fulls, þ.e. að koma því þannig fyrir að ekki sé gerður neinn mismunur á samkynhneigðum og gagnkynhneigðum varðandi hjónaband eins og mörg önnur ríki hafa gert. Ég spurði sérstaklega um uppalendahlutverkið af því það er það atriði sem kirkjan hefur dregið helst fram í röksemdafærslunni gegn því að prestum og forstöðumönnum trúfélaga verði veitt heimild til að vígja samkynhneigða í hjónaband, sem sagt að hafa þá engan mun lagalegan á hjónabandi samkynhneigðra og gagnkynhneigðra, þ.e. þá full réttindi og engan mismun. Ég fagna því sem kom hér fram hjá hæstv. forsætisráðherra sem sagði að það væri persónubundið hvernig uppalendur foreldrarnir væru en það færi ekki eftir kynhneigð. Ég tel að það sé algjörlega skýrt að samkynhneigðir geta alið börn afar vel upp og það að nota uppeldi barna og svo þennan kynferðislega mun á körlum og konum sem sérstök rök gegn því að stíga skrefið til fulls og heimila trúfélögum að vígja samkynhneigða í hjónaband standist ekki.

Ég vil bara ítreka hvert efni þessa frumvarps er, virðulegi forseti. Ég held að þetta sjónarmið um uppeldi barna komi reyndar þessu tiltekna þingmáli lítt við vegna þess að allir samkynhneigðir geta núna að gildandi lögum fengið sína samvist staðfesta og ættleitt börn og geta gert það með því að leita til sýslumanns eða fulltrúa þeirra. Ef fólk vill hins vegar frekar af trúarlegum ástæðum að heit þeirra sé staðfest frammi fyrir presti eða forstöðumanni trúfélags viðkomandi þá er það það sem þetta frumvarp og þessi væntanlegu lög heimila að því gefnu að trúarsannfæring viðkomandi prests eða forstöðumanns standi því ekki gegn því þá yrði að leita til einhvers annars í sömu stöðu. Allir sem vilja staðfesta samvist sína í dag frammi fyrir sýslumanni eða fulltrúa geta gert það og geta ættleitt börn á grundvelli gildandi lagaákvæða. En þeim sem vilja frekar gera það frammi fyrir kirkjunnar mönnum verður það núna frjálst að því gefnu að viðkomandi prestar eða forstöðumenn hafi þá trúarsannfæringu sem þarf til. 
            

Forseti. Mér þykir rétt að fagna þessu fram komna frumvarpi um breytingu á lögum um staðfesta samvist sem hér er til umræðu og tek undir þær breytingar sem þar eru boðaðar. Ég tel reyndar að þetta séu löngu tímabærar breytingar og að það hafi dregist um of að koma þeim til framkvæmda. Sjálfsagt mætti nefna fjölmargar orsakir fyrir því hvers vegna þetta hefur ekki komið fyrr til afgreiðslu á þingi. En það er komið hérna og ég fagna því. Ég tek hins vegar undir það sem komið hefur fram hjá Samtökunum 78 þar sem þau hafa bent á þá þversögn sem þau segja að ef lögin verða samþykkt hér á þingi þá sé engin þörf lengur á sérlöggjöf um staðfesta samvist. Næsta skref hlyti þá að vera að sameina hjúskaparlög samkynhneigðra og gagnkynhneigðra í eina löggjöf. Ég held að það hljóti að vera næsta skref á Alþingi að stíga skrefið til fulls hvað það varðar og eyða þar með öllum sýnilegum mismun hvað lagalega þætti varðar. Hitt sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir nefndi áðan um uppeldishlutverk og deilur innan kirkjunnar og víðar reyndar um hæfni samkynhneigðra til að ala upp börn þá eiga þær deilur sér langa sögu bæði hér heima og erlendis á meðal fræðimanna en ef eitthvað er hefur það fyrir löngu verið viðurkennt að á þessu er enginn munur. Þetta er persónulegur munur rétt eins og hæstv. forsætisráðherra sagði áðan. En þetta kemur kannski þessu máli við óbeint hvað það varðar því þetta er í raun það eina sem stendur í vegi 

Herra forseti. Ég tel að það hafi eftir atvikum gefist vel hér á landi að innleiða breytingar á þessu sviði smám saman. Ég hygg að í Noregi hafi verið lagt fram nýlega frumvarp um það efni að gert væri ráð fyrir sama hugtakinu yfir hjúskap karls og konu og tveggja einstaklinga af sama kyni. Það hafa orðið mótmæli í landinu vegna þess máls. Það er umsvifamikið frumvarp. Ég tel því að það hafi gefist vel að innleiða þessar breytingar smám saman. En eftir að það frumvarp hefur verið samþykkt sem er núna til umræðu þá er auðvitað vert að ræða það sem hv. þingmaður nefndi, hvort tímabært sé að sameina hjúskaparlögin og lögin um staðfesta samvist og búa til úr því einn lagabálk. Ég tel miðað við aðdragandann að þessu öllu saman á undanförnum árum að þá þurfi að gefa sér nokkurn tíma áður en farið yrði í slíkt og leyfa mönnum að átta sig á reynslunni af þessum nýju lögum því aðalatriðin og efnisatriðin verða þá komin öll í lög og það er svo frekar lagatæknilegt atriði hvort þetta eigi allt heima í sömu lögunum eða ekki.

Herra forseti. Ég get tekið undir það að hluta til sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra að vel fari á því að breytingar hvað þetta varði eigi sér smám saman stað en fyrr má vera finnst mér að það hafi verið dálítill hægagangur í þessum málum í gegnum tíðina þótt vissulega hafi orðið hraðaaukning á því að undanförnu ef það má orða það þannig og að rétt sé að gefa tíma á það. Ég vara samt við því að það dragist um of. En ég fagna samt orðum hæstv. forsætisráðherra um að rétt sé kannski að í framhaldi af þessu, verði lög þessi samþykkt hérna, að hefja þá þegar umræðu og vinnu að því að sameina réttindi og löggjöf samkynhneigðra og gagnkynhneigðra í ein hjúskaparlög. Ég vona að það verði.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að fagna frumvarpinu sem hér er komið fram. Það er alveg örugglega hægt að kvitta upp á að þetta er skref í rétta átt þó að sú er hér stendur hefði viljað ganga lengra. Miðað við stöðuna í öðrum ríkjum má segja að réttindi samkynhneigðra séu orðin betri á Íslandi heldur en víðast hvar annars staðar. Þó við getum alveg bent á lönd þar sem staðan er enn þá betri þá erum við þó mundi ég segja í forustu landa varðandi réttindi samkynhneigðra. Það er alveg ljóst að það hafa verið miklir fordómar í garð samkynhneigðra í langan tíma og það hefur orðið alveg geysilega mikilvæg og jákvæð viðhorfsbreyting í þeirra garð á allra síðustu árum sem ber mjög að fagna. Það er bara þannig, virðulegi forseti, að samkynhneigðir eru hluti af okkar samfélagi og ég vil bara segja að ég fagna því. Þetta er skemmtilegt fólk og bara eins og gagnkynhneigðir, alls kyns fólk sem þar er á ferðinni og alls ekki hópur sem á að misvirða á nokkurn hátt. Ég hef átt því láni að fagna að kynnast aðeins þessum hópi sem er í Samtökunum 78 og það var kannski fyrir hálfgerða slysni á sínum tíma. Ég var beðin um að aðstoða í Gay Pride göngunni að selja vörur. Allir stjórnmálaflokkar voru beðnir um það og Framsóknarflokkurinn tók því bara vel. Við seldum nokkuð vel í göngunni. Þetta var mjög skemmtilegt verkefni. Framsóknarmenn hafa lagt mikla áherslu á að allri mismunun á grundvelli kynhneigðar verði útrýmt og ég vil vitna aðeins í ályktun sem er reyndar orðin úrelt núna af því að það er búið að gera ýmislegt í málaflokknum. En á sínum tíma samþykktum við, með leyfi virðulegs forseta: „Framsóknarflokkurinn leggur áherslu á að einstaklingum sé ekki mismunað eftir kynferði, kynhneigð, þjóðerni eða litarhætti. Allir eiga að njóta sömu möguleika við ættleiðingu barna og leggur Framsóknarflokkurinn til að réttindi samkynhneigðra verði jöfnuð við réttindi gagnkynhneigðra. Framsóknarflokkurinn telur jafnframt brýnt að annarri mismunun á grundvelli kynhneigðar verði útrýmt.“ Nú er búið að jafna réttindi varðandi ættleiðingu barna. Það var harðdræg leið. Það gekk ekkert fyrir sig einn, tveir og þrír og það voru skiptar skoðanir um það. En þingið tók af skarið og því ber að fagna. Grundvallarstefnuskrá Framsóknarflokksins er okkar leiðarljós. Þar kemur fram, með leyfi virðulegs forseta: „Við höfnum hvers konar mismunun sem gerir greinarmun á fólki t.d. eftir kynþætti, kynferði, tungu, trú, þjóðerni, kynhneigð, búsetu eða stjórnmálaskoðunum.“ Og, með leyfi forseta: „Við stefnum að samfélagi umburðarlyndis og víðsýni svo margbreytileiki þjóðlífs og einstaklinga fái notið sín.“ Það er alveg ljóst að Framsóknarflokkurinn er umburðarlyndur framfaraflokkur í stefnu sinni og hefur mótað sér skýra stefnu í málefnum samkynhneigðra. Ég vil aðeins gera að umtalsefni innihald þessa frumvarps sérstaklega. Það eru einungis tvær greinar og önnur er gildisgreinin þannig að þetta er ekki umfangsmikið frumvarp en mikilvægt samt. Aðalinnihaldið er í b-lið 1. gr. og þar segir að prestum og forstöðumönnum skráðra trúfélaga er hafa vígsluheimild skv. 17. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, er heimilt að staðfesta samvist. Það er jákvætt. Hins vegar vil ég taka það fram, virðulegur forseti, að það liggur annað frumvarp fyrir þinginu. Það er aðeins búið að minnast á það hér. Það er frumvarp til laga um breyting á ýmsum lagaákvæðum sem varða réttindi samkynhneigðra. Það frumvarp er í bandormsformi þar sem verið er að fara inn í hinar og þessar greinar í lögum. Megininnihaldið er að þar er verið að leggja til að hjúskaparlögin gildi fyrir alla, bæði fyrir hjúskap karls og konu en líka fyrir hjúskap tveggja einstaklinga af sama kyni. Þar er verið að leggja til að lögin um staðfesta samvist verði felld á brott. Niðurstaðan yrði þá að það mundu gilda ein hjúskaparlög í landinu fyrir alla. Það tel ég vera mikið réttlætismál. Fyrsti flutningsmaður þessa frumvarps er Kolbrún Halldórsdóttir sem hefur verið ötull talsmaður réttinda samkynhneigðra í langan tíma. Aðrir flutningsmenn eru Atli Gíslason, Katrín Jakobsdóttir, Ögmundur Jónasson, Bjarni Harðarson, Siv Friðleifsdóttir og Grétar Mar Jónsson. Virðulegi forseti. Þarna eru sem sagt þingmenn úr öllum flokkum, reyndar hvorki úr Sjálfstæðisflokki né Samfylkingu, en ég veit þó til þess að þingmenn úr báðum þessum flokkum, bæði Sjálfstæðisflokknum og Samfylkingunni, eru sammála frumvarpinu en vilja kannski gefa þessu lengri tíma og taka þetta skref fyrir skref. Það ber líka að virða það og það kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra að allt hefði sinn tíma og það ber að virða. Eigi að síður hef ég kosið að gerast talsmaður fyrir þessu máli af því að ég tel að það verði engar breytingar ef menn ætli bara að bíða, það þurfi virkilega að tala fyrir málum til að ná þeim fram. Um það mál sem ég er að fjalla um hér og er nátengt því sem er til umræðu í þinginu núna - það gengur bara lengra - hafa komið umsagnir og ég tel afar mikilvægt að þegar mál það sem við erum núna að fjalla um kemur inn til nefndarinnar - ég sé að í hliðarsal er formaður allsherjarnefndar, hv. þm. Birgir Ármannsson - ég tel að það séu eðlileg vinnubrögð í allsherjarnefnd að við ræðum þá þessi mál saman. Þau fjalla eiginlega um það sama. Það er bara spurning hvað menn vilja ganga langt. Í því máli er dregið fram að það er mismunun að hafa sitt hvora löggjöfina fyrir samkynhneigða og fyrir gagnkynhneigða og það eru eiginlega engin rök, alla vega að mínu mati, fyrir að hafa ekki sömu lögin. Það er fjallað um það í greinargerðinni að Svíar eru að skoða þessi mál hjá sér og þeir nálgast málin svolítið skemmtilega. Þeir fara meðal annars yfir öll rök gegn því að leyfa einstaklingum af sama kyni að ganga í hjónaband. Hver eru rökin gegn því? Eru gagnkynhneigðir að missa einhver réttindi við það ef samkynhneigðir fá að ganga í hjónaband alveg á sama hátt og gagnkynhneigðir? Maður sér ekki hvaða tap það er fyrir gagnkynhneigða, en það er gróði fyrir samkynhneigða. Þetta er hluti af þeirra réttindabaráttu. Svíarnir eru að fara yfir þetta skipulega. Þeir fjalla líka um það í skýrslu sem þeir hafa gefið út um þessi mál að það sé ekki skilyrði fyrir því að einstaklingar teljist hjón að þeir eigi saman börn. Það er ekki skilyrði. Það stendur hvergi og er ekki. En það eru samt svolítið sterkar raddir úr kirkjunni sem halda sig við það. Þó eru aðrar raddir úr kirkjunni sem eru á því að það eigi að ganga alla leið, ganga lengra en frumvarpið sem við erum að fjalla um hér geri, þ.e. að ganga alla leið þannig að samkynhneigðir geti líka gengið í hjónaband á sama hátt og gagnkynhneigðir þannig að kirkjan er ekki öll sammála í þessu. Í sænsku skýrslunni er líka reynt að skoða málin frá sjónarhóli barnsins. Það er mikilvægt og þeir segja þar að mikilvægara virðist að samband foreldra og barns sé gott og tryggt en að foreldrar þess séu karl og kona. Ef eitthvað er til í þeirri fullyrðingu að það veiti barninu sérstaka öryggiskennd ef uppalendur þess eru hjón er erfitt að réttlæta þá stefnu að þeir megi ekki giftast því þeir eru af sama kyni. Sú röksemdafærsla að hjónaband verði einungis að gilda um karl og konu af því að það sé hin náttúrulega og líffræðilega aðferð við að eignast börn stenst ekki þegar að er gáð. Samfélagið er allt öðruvísi í dag og við erum búin að viðurkenna að samkynhneigðir geti alið upp börn og eru góðir foreldrar. Því eru þessi rök ekki lengur til staðar til að útiloka samkynhneigða í að ganga í hefðbundið hjónaband. Rökin fyrir breytingu á hjúskaparlögum virðast miklu sterkari heldur en rökin á móti þannig að sömu lög ættu að gilda gagnvart samkynhneigðum eins og gagnkynhneigðum og við ættum því að láta orðin karl og kona falla út úr hjúskaparlögunum og segja í staðinn tveggja einstaklinga en ekki sérstaklega kyngreina karl og konu. Það er alveg ljóst að Samtökin 78 hafa fagnað mjög því frumvarpi sem er í allsherjarnefnd um þessar mundir og lýsa yfir eindregnum stuðningi við það. Þau draga fram í sinni umsögn að eina hindrunin eða eina mismununin sem eftir er núna sé að réttarstaðan er í tveimur lagabálkum í dag gagnvart hjúskaparstofnun en ætti að vera í einum. Talsmenn kirkjunnar hafa fjallað talsvert um að hjónabandið verði að vera milli karls og konu af því að það sé líffræðilega grunneiningin sem getur af sér barn og að það séu hagsmunir barnsins að karl og kona ali það upp. Á sama tíma færir kirkjan líka rök fyrir því að samkynhneigðir geti verið góðir uppalendur þannig að þetta er svolítið mótsagnakennt. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala miklu lengur. Ég fagna málinu og styð það eindregið en ég vil svo gjarnan að við hefðum gengið lengra. Ég vil nota tækifærið hér til að spyrja, af því að ég átta mig á því að forsætisráðherra og stjórnarflokkarnir sömdu um það á Þingvöllum - og þetta er í stjórnarsáttmálanum - að fara þá leið sem hér um ræðir en ekki ganga lengra að þessu sinni, og að freista þess að reyna að fá kannski skýrari svör hjá hæstv. forsætisráðherra. Því langar mig gjarnan að spyrja hvort hæstv. forsætisráðherra telji nokkrar líkur á því að við stígum skrefið til fulls á þessu kjörtímabili, þ.e. að við heimilum samkynhneigðum að ganga í hjónaband, heimilum kirkjunni, prestum og forstöðumönnum trúfélaga að vígja - ég nota orðið vígja - samkynhneigða í hjónaband ef þeir vilja það og að þeir hafi frelsi til þess. Þeir hafa ekki frelsi til þess í dag og ekki heldur verði þetta frumvarp að lögum. Þá hafa þeir ekki frelsi til að vígja samkynhneigða í hjónaband. Hefur forsætisráðherra trú á því að við stígum það skref á þessu kjörtímabili? Líklega er svarið nei, fyrst það skref er ekki tekið núna. Ef svo er ekki, telur hæstv. forsætisráðherra líklegt að við gætum hugsanlega tekið það á næsta kjörtímabili og er forsætisráðherra tilbúinn til að segja það hér með nokkuð skýrum hætti að hæstv. ráðherra gæti hugsað sér að beita sér í því máli þannig að við gætum hugsanlega í byrjun næsta kjörtímabils stigið það skref? Þá væru stjórnmálaflokkanir væntanlega með það á sinni kosningastefnuskrá fyrir næstu kosningar að klára þetta mál af því að mörg önnur ríki hafa tekið þetta skref og við erum alls ekki fyrst. Þau ríki eru talin upp í umsögn Samtakanna 78. Það eru fimm ríki sem hafa ein hjúskaparlög auk tveggja fylkja í Bandaríkjunum. Þetta eru Belgía, Holland, Kanada, Suður-Afríka og Spánn. Í Bandaríkjunum eru það tvö ríki, Massachusetts og Iowa. Þar segir að í hjúskaparlögum Kanada og Spánar sé enginn greinarmunur gerður á réttindum samkynhneigðra para en í hjúskaparlögum hinna ríkjanna er enn gerður greinarmunur hvað varðar búsetu og ríkisfang. Svo segir að þing Svíþjóðar hafi sams konar breytingu á dagskrá þannig að við værum alls ekki fyrsta ríkið í heiminum en við værum með þeim fyrstu samt. Er hæstv. forsætisráðherra tilbúinn til að gefa út einhvers konar fyrirheit í þessa átt? Ég tel svo mikilvægt að stjórnmálamenn leiði þessa umræðu. Kirkjan stóð ekki sameinuð um ættleiðinguna og ekki um tæknifrjóvgunina eins og ég skil það og sú nefnd sem undirbjó þær lagabreytingar. En við stjórnmálamennirnir tókum af skarið. Stundum þurfum við að gera það með allri virðingu fyrir kirkjunni. Ég vil taka það fram að ég tel mig vera trúaða manneskju. Ég er ekki einu sinni gift sjálf 

Herra forseti. Ég svaraði þessu í rauninni áðan í svari við andsvari hv. þingmanns sem hér tók til máls en ég vil bara ítreka það að ég tel að þegar þessi breyting er í höfn verði tímabært að ræða það mál betur. Hvort þetta eigi heima í einum lagabálki, ég treysti mér ekki til að gefa neinar slíkar yfirlýsingar, hvorki varðandi þetta kjörtímabil né næsta. Það er ekki í minni hendi. Hitt er annað mál að ég tel mikilvægt að um allt þetta mál sé gott samstarf við kirkjuna. Ég tel mjög mikilvægt að kirkjan skuli hafa náð sameiginlegri niðurstöðu á kirkjuþingi um frumvarpið sem nú er verið að ræða. Ég tel að við verðum að fá reynslu af framkvæmd þessara laga áður en lengra er gengið. Eins og ég sagði áðan þá skiptir það kannski ekki öllu máli fyrir viðkomandi einstaklinga, eða þá sem hlut eiga að máli, hvort fyrirkomulagið er þannig að sérstök lög séu um staðfesta samþykkt. Ég tel ekki að það skipti grundvallarmáli, alla vega ekki varðandi réttarstöðu viðkomandi.

Virðulegur forseti. Já, við viljum gjarnan fá reynslu af því frumvarpi sem hér er verið að fjalla um. Það er ágætt að fá reynslu en ég held ég geti nokkurn veginn verið viss um að reynslan verður góð. Ég tel því ekki að við þurfum að bíða neitt sérstaklega eftir reynslunni. Ég held þetta snúist frekar um það hvað við treystum okkur til að ganga langt. Ég skil alveg að menn vilji síður ganga mjög sterkt gegn kirkjunni, ég virði það sjónarmið. En ég tel að við stjórnmálamenn verðum að leiða umræðuna eins hratt og örugglega og hægt er. Miðað við það sem er að gerast, og þær breytingar sem eru að verða á viðhorfum til samkynhneigðra, er samfélagið að mínu mati reiðubúið til að samþykkja að við göngum þessa götu til enda, jöfnum réttindin fullkomlega, höfum ein hjúskaparlög í landinu. Ég tel líka, þó að ég hafi ekki gert á því vísindalega könnun, miðað við þekkingu mína á Alþingi Íslendinga og þeim sem hér sitja, að meiri hluti sé fyrir því. Ef hver einasti þingmaður fengi algert frelsi óháð flokkum til að greiða atkvæði tel ég að við mundum samþykkja að samkynhneigðum verði kleift að ganga í hjónaband eins og öðrum, þ.e. að þeir prestar kirkjunnar sem vildu vígja samkynhneigða til hjónabands fengju heimild til að gera það. Fordæmi eru fyrir slíku í ýmsum málum hér. Ég nefni boxið, bjórinn og þegar við breyttum vindstigum í metra á sekúndu o.s.frv. Ég tel að þingið sé tilbúið í þetta og samfélagið en ég vil þó þakka þau svör að forsætisráðherra vill ræða framhaldið. Það er jákvætt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að fagna frumvarpi um breytingu á lögum um staðfesta samvist sem hæstv. forsætisráðherra, Geir H. Haarde, leggur fram fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að prestum og forstöðumönnum skráðra trúfélaga er hafa vígsluheimild samkvæmt hjúskaparlögum verði heimilt að staðfesta samvist tveggja einstaklinga af sama kyni kjósi þeir það. Hér á landi hefur náðst mikill árangur í mannréttindabaráttu samkynhneigðra og síðast árið 2006 voru samþykktar fjölmargar breytingar á lagaákvæðum er varða réttarstöðu samkynhneigðra, svo sem er varða sambúð, ættleiðingar, tæknifrjóvgun og fleira. Með frumvarpinu sem lagt er fram í dag er gert ráð fyrir að skrefið sé stigið til fulls, þ.e. að samkynhneigðir einstaklingar hafi sama rétt fyrir lögum og gagnkynhneigðir. Með samþykkt frumvarpsins verðum við vonandi öðrum þjóðum til fyrirmyndar og eftirbreytni. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar á heiður skilið fyrir að útrýma misrétti gagnvart samkynhneigðum í lögum og tryggja að mannréttindi samkynhneigðra séu til jafns við gagnkynhneigða.

Virðulegur forseti. Ég skildi síðustu ræðu á þann veg að við værum að klára þessi mál og værum að stíga skrefið til fulls, að allt væri komið í höfn og nú ættu samkynhneigðir að vera mjög glaðir. Samkynhneigðir eru sjálfsagt glaðir með frumvarpið af því að það er skref í rétta átt en skrefið er alls ekki stigið til fulls, það er einhver misskilningur ef hv. þingmaður telur það. Samtök samkynhneigðra hafa einmitt bent á að ekki er verið að stíga skrefið til fulls með þessu máli. Það værum við að gera ef við samþykktum málið sem liggur nú í allsherjarnefnd, þá værum við að stíga skrefið til fulls. Þá værum við að veita prestum eða forstöðumönnum trúfélaga heimild til að vígja samkynhneigða til hjúskapar eins og gagnkynhneigða. Þá er engin mismunun eftir. Mismunun verður enn eftir gagnvart þessum hópi þó að við samþykkjum það mál sem nú er lagt til. Það er skref í rétta átt. Það er gott en ekki er verið að ganga alla leið. Það er að mínu mati slæmt en allt í lagi. Það kemur síðar. Ég er sannfærð um að þetta verður samþykkt síðar, það er bara spurning um tíma. Það verður ekki þannig í framtíðinni að við teljum eðlilegt að tvenn hjúskaparlög séu í landinu, annars vegar fyrir gagnkynhneigða og hins vegar fyrir samkynhneigða. Það verður ekki framtíðin. Svo að það sé alveg skýrt þá erum við ekki að stíga skrefið til fulls gagnvart þessum hópi. Hann mun áfram berjast fyrir því að ein hjúskaparlög verði í landinu og þeirri baráttu mun ekki ljúka fyrr en það er í höfn.

Herra forseti. Ég átti við það að nú munu samkynhneigðir hafa sömu réttindi fyrir lögum og aðrir. Ég tel því ekki rangt að segja að skrefið sé stigið til fulls þegar einstaklingar hafa sömu réttindi fyrir lögum. Um mannréttindamál er að ræða og okkur ber að fagna því að stjórnvöld á Íslandi séu tilbúin til að vera leiðandi í þessari umræðu. Nefnt var hér áður að fimm þjóðir í öllum heiminum hefðu stigið sambærilegt skref og við stígum í dag. Það er rétt að fagna því.

Virðulegur forseti. Það er rétt að við eigum að fagna frumvarpinu sem hér er verið að flytja en það gengur ekki nógu langt. Það er skref í rétta átt en ekki er verið að tryggja samkynhneigðum sömu réttindi að hjúskaparlögum. Þeir falla ekki undir hjúskaparlögin, það eru önnur lög. Það verða tvenn lög í landinu. Önnur lögin verða fyrir samkynhneigða og hin fyrir gagnkynhneigða og við munum enn hafa orðin „staðfest samvist“ í lögum. Það gufar ekki upp þannig að við erum ekki að ganga götuna til enda. Við erum samt í forustu ríkja hvað varðar réttindi samkynhneigðra og það er gott. En ég tel að við hefðum átt að ganga alla leið núna. Það verður hugsanlega ekki samþykkt, ég átta mig á því að stjórnarflokkarnir hafa sameinast um að stíga þetta skref. Á sínum tíma steig Framsóknarflokkurinn mjög jákvætt skref. Við gengum ekki alla leið þá, við gerðum það ekki og ekki er heldur verið að ganga alla leið núna. Ég hef talað fyrir því að við göngum alla leið. Ég hef gert það áður og ég mun gera það áfram. Ég mun halda því merki á lofti þar til við höfum klárað þetta eins og hin ríkin sem ég nefndi hér áðan.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á stjórnsýslulögum, nr. 37/1993. Lagafrumvarp þetta er samið á grundvelli tillagna nefndar undir forsæti dr. Páls Hreinssonar, núverandi hæstaréttardómara, um viðurlög við efnahagsbrotum sem fram koma í skýrslu hennar frá 12. október 2006 og aðgengileg er á heimasíðu forsætisráðuneytisins. Í skipunarbréfi nefndarinnar var henni falið að fjalla um hlutverk eftirlitsaðila og verkaskiptingu þeirra á milli, þar á meðal skil á milli þeirra sem heimilt er að beita stjórnvaldssektum og lögreglu- og ákæruvalds. Markmið nefndarinnar skyldi vera að eyða óvissu um verkaskiptingu og stuðla að virkum rannsóknarúrræðum til að uppræta efnahagsbrot. Tillögum nefndarinnar má í meginatriðum skipta í fernt. Snúa þær í fyrsta lagi almennt að stjórnsýsluviðurlögum og refsingum, í öðru lagi að viðurlögum við brotum á fjármálamarkaði, í þriðja lagi að viðurlögum við brotum á samkeppnislögum og loks að setningu lagaákvæða til að tryggja réttaröryggi þeirra sem eru aðilar að stjórnsýslumálum sem lokið getur með álagningu stjórnsýsluviðurlaga eða kæru til lögreglu. Frumvarpinu er ætlað að hrinda í framkvæmd fjórða þætti tillagna nefndarinnar. Á 133. löggjafarþingi voru samþykktar breytingar á samkeppnislögum, sbr. lög nr. 52/2007, og á lögum um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 55/2007, sem lutu að öðrum þáttum tillagna nefndarinnar. Eitt af helstu markmiðum frumvarpsins er að færa íslensk lög til samræmis við þær meginreglur sem leiddar verða af 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og túlkun Mannréttindadómstóls Evrópu á ákvæðinu og tryggja réttindi manna sem sæta stjórnsýsluviðurlögum. Er hér einkum litið til tveggja atriða; annars vegar miða ákvæði frumvarpsins að því að tryggja rétt einstaklings til að fella ekki á sig sök, eða svokallaðan þagnarrétt, við rannsókn máls á stjórnsýslustigi og hins vegar miða þau að því að tryggja rétt aðila að stjórnsýslumáli til aðgangs að dómstólum til þess að fá endurskoðaða ákvörðun stjórnvalds um álagningu stjórnsýsluviðurlaga. Samkvæmt frumvarpinu er nýjum kafla bætt við stjórnsýslulög, nr. 37/1997, er fjalli um svokölluð stjórnsýsluviðurlög, þ.e. stjórnvaldssektir, álag, upptöku ólögmæts ávinnings, sviptingu réttinda, afturköllun leyfis og aðrar eðlisskyldar ákvarðanir. Í þeim kafla verði almenn ákvæði um þær meginreglur sem gilda um beitingu stjórnsýsluviðurlaga. Er þá jafnframt gert ráð fyrir því í 3. gr. frumvarpsins að felld verði brott samhljóða ákvæði þar sem þau eru komin inn í sérlög. Með lögfestingu frumvarpsins má ætla að náðst hafi fram þær lagaumbætur sem lagðar voru til í skýrslu nefndar um viðurlög við efnahagsbrotum og miða að því að auka skilvirkni við meðferð slíkra mála að teknu tilliti til réttinda þeirra einstaklinga og lögaðila sem eiga í hlut. Ég ætla ekki að fjölyrða um efni frumvarpsins en vísa til hinna rækilegu athugasemda sem fylgja því en frumvarpið unnu fyrir forsætisráðuneytið þau dr. Páll Hreinsson, núverandi hæstaréttardómari, og prófessor Björg Thorarensen. Að svo mæltu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.