Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú, sem hér er til umr., er flutt af okkur öllum þm. Vestf. Till. er um það að fela ríkisstj. að heimila væntanlegri Vestfjarðavirkjun eða öðrum aðila að virkja Suður-Fossá á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu í allt að 2 mw. raforkuveri og leggja þaðan aðalorkuveitu til Patreksfjarðar til tengingar þar við aðalorkukerfi Vestfjarða. Jafnframt er ríkisstj. falið að gera nú þegar af sinni hálfu ráðstafanir til að hraðað verði eins og frekast er unnt framkvæmdum þessum. Enn fremur segir í till. að stefnt sé að því að ljúka virkjunarframkvæmdum fyrir lok ársins 1976. Þessi till. var flutt á síðasta Alþ., en hlaut þá ekki afgreiðslu. Málið kom þá nokkuð seint fram og ég hef lítið svo á að það, að málið hlaut ekki afgreiðslu, hafi verið frekar vegna þess hve síðbúið það var heldur en vegna hins, að andstaða væri gegn máli þessu. En nú er þessi till. til þál. endurflutt. Það er ekki að ástæðulausu að við komum með þetta mál hér inn á hv. Alþ. Á undanförnum missirum hafa skapast þau viðhorf í orkumálum heimsins að einskis má láta ófreistað í viðleitni landsmanna til að auka raforkuframleiðsluna. Mikið veltur á að engar ónauðsynlegar tafir verði á framkvæmd virkjana, sem þegar er hægt að byrja á, vegna þess að undirbúningsrannsóknum og athugunum er lokið. Eitt slíkt verkefni, sem biður framkvæmda, er virkjun Suður-Fossár á Rauðasandi í Vestur-Barðastrandarsýslu. Þegar árið 1951 beindist athygli manna að virkjun Suður-Fossár. Var þá gerð áætlun á vegum raforkumálastjóra um litla virkjun þar. Var hér um að ræða eina af mörgum athugunum sem gerðar voru vegna könnunar á orkuöflun fyrir Vestfirði. Reyndist hér um að ræða hagkvæmustu orkuöflunina, sbr. grg. í ársskýrslu Sambands ísl. rafveitna frá árinu 1952. Árið 1961 voru teknar upp virkjunarathuganir að nýju við Suður-Fossá. Var þá gert yfirlit yfir jarðfræðilegar aðstæður og sama ár var enn fremur gert yfirlit yfir virkjunarmöguleika. Þá var árið 1965 mælt langsnið stíflusvæðis og gerð lausleg kostnaðaráætlun fyrir 1.75 mw. virkjun sem áætlað var þá að kostaði 36.6 millj. kr. Í júlí 1970 samþykkti sýslunefnd Vestur-Barðastrandarsýslu að hafa forgöngu og frumkvæði að frekari könnun á virkjun Suður-Fossár. Þá var verkfræðifyrirtækið Virkir h. f. fengið til að gera áætlun um þessa virkjun. Virkjun sú, sem hér er lagt til að gerð verði í Suður-Fossá, er byggð á tillögum þeim og áætlunum sem Virkir h.f. lagði fram í nóv. 1970. Þar segir að virkjun Suður-Fossár sé tæknilega einföld Gert sé ráð fyrir að nýta afrennsli 18 ferkm. vatnasvæðis og miðla vatnsrennslinu í tveim uppistöðulónum og virkja með 160 m fallhæð. Gefur þetta tveggja mw. virkjun með 10 gwst. árlegri orkuframleiðslu. Áætlað var að virkjun þessi kostaði 63.1 millj. kr. miðað við verðlag ársins 1970. Í fyrra var þessi kostnaður ásamt kostnaði við aðalorkuveitu til Patreksfjarðar áætlaður um 145 millj. kr., en nú er þessi upphæð að sjálfsögðu allmiklu hærri. Með till. þessari er lagt til, að ráðh. heimili væntanlegri Vestfjarðavirkjun eða öðrum aðila að virkja Suður-Fossá. Er þá gert ráð fyrir að Vestfjarðavirkjun verði sameignarfyrirtæki ríkis og sveitarfélaganna á samveitusvæði Vestfjarða. Slíkt væri eðlileg framkvæmd á stefnumörkun í raforkumálum Vestfjarða samkv. þál. sem samþ. var 5. apríl 1971, en þessi þál. um raforkumál Vestfjarða var fram borin á þeim tíma af öllum þm. Vestf. Í þessari þál. segir, að kannaðar verði óskir sveitarfélaganna um þátttöku í virkjunarframkvæmdum með það fyrir augum að stofna sameignarfyrirtæki ríkis og sveitarfélaganna á samveitusvæðum. En þó að þessi stefna, sem ég hygg að hafi algert fylgi Vestfirðinga, þó að hún hafi verið mörkuð þegar árið 1971 þá er svo háttað enn þann dag í dag að ekki hafa þessi skipulagsatriði komið til framkvæmda. Þess vegna er í þáltill. þeirri, sem við nú leggjum fram, gert ráð fyrir að annar háttur geti orðið á um eignaraðild ef nauðsyn þykir, t.d. þar til komið verði á væntanlegri Vestfjarðavirkjun. Virkjun sú, sem þáltill. fjallar um, er á suðurenda samveitusvæðis Vestfjarða og eykur því verulega öryggi notenda þess, einkum þeirra er búa sunnan Arnarfjarðar. Hér er því um að ræða virkjun sem gegnir hliðstæðu hlutverki að þessu leyti og vatnsaflsstöðvarnar á norðurenda samveitusvæðisins, á Ísafirði og í Bolungarvík. Með framkvæmd þessari er því verið að búa svo í haginn að í framtíðinni verði minni þörf á hinum mjög svo óhagkvæmu dísilrafstöðvum sem varastöðvum á þessum hluta samveitusvæðisins. Þó að hér sé um að ræða virkjun sem fullnægir litlu af framtíðarorkuþörf Vestfjarða, er framkvæmd þessi mikilvægur þáttur í uppbyggingu raforkukerfis Vestfjarða. Virkjun þessi á að framleiða meiri orku en sem svarar núverandi orkunotkun sunnan Arnarfjarðar og nemur vinnslugeta hennar meir en 1/3 af raforkuframleiðslu Vestfjarða í dag. Nauðsynlegt er að undirbúningi verði hraðað svo við virkjun Suður-Fossár að framkvæmdir geti hafist sumarið 1975. Við ætlum að þá megi gera ráð fyrir að hægt verði að ljúka verkinu og orkuvinnsla geti hafist í árslok 1976. Þá verður komin í gagnið, eins og reiknað hefur verið með, Mjólkárvirkjun II sem nú er í byggingu og ætlað er að gefi 29 gwst. árlega orkuframleiðslu. Báðar þessar virkjanir eru mikilvægur þáttur í heildaruppbyggingu raforkukerfis Vestfjarða. En jafnframt er nú brýn nauðsyn til að halda áfram virkjunarframkvæmdum, rannsóknum og hönnun nýrra mannvirkja, svo að séð verði á næstu árum fyrir orkuþörf Vestfjarða. Og þá verður að sjálfsögðu að hafa hugfast að mæta verður hinni stórauknu þörf fyrir raforku til húshitunar og aukins iðnaðar á Vestfjörðum. Á síðasta þingi, þegar ég mælti fyrir þessari till., fór ég nokkuð út í það að lýsa orkumálum Vestfjarða í heild. Ég ræddi um virkjunarmál Vestfjarða almennt, raforkuþörf, virkjunarskilyrði, brýn viðfangsefni og undirbúning nýrra virkjana. Ég sé ekki ástæðu til þess nú að fara að ræða þessi mál almennt aftur, en aldrei verður nógsamlega mikil áhersla lögð á það, að svo mikla þýðingu sem rafmagnsvirkjanir hafa fyrir aðra landshluta, þá hafa þær óviða meiri þýðingu en einmitt á Vestfjörðum, vegna þess að þar er jarðhiti af mjög skornum skammti og ekki vel í sveit settur til upphitunar íbúðarhúsa. Á Vestfjörðum verður að byggja meir á raforku til upphitunar heldur en viðast hvar annars staðar á landinu. Ég vænti þess að þessi till. okkar allra þm. Vestf. hljóti nú góðar undirtektir og skjóta afgreiðslu þannig að hægt verði sem fyrst að hefjast handa með næsta vori. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði till. þessari vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Virkjun Suður-Fossár hefur á undanförnum árum komið mjög til orða og verið athuguð. Á sínum tíma var áætlun um hana lögð til hliðar vegna Mjólkárvirkjunar. Ég held hins vegar að Suður-Fossá sé álitleg virkjun og æskilegt að þar gæti af framkvæmdum orðið. Í þessari till. er gert ráð fyrir því að heimila ráðh. að fela Vestfjarðavirkjun eða öðrum aðila framkvæmdir í málinu. Ég geri ráð fyrir því að ef þessi till. yrði samþ. mundu Rafmagnsveitur ríkisins hanna framkvæmdir að sínu leyti eins og um virkjun Mjólkár og hafa þetta mál með höndum, þangað til Vestfjarðavirkjun yrði stofnuð. Hins vegar er eðlilegt að að því sé unnið að koma á slíku fyrirtæki - sem yrði þá væntanlega eign heimamanna, sveitarfélaga þar og ríkisins saman - eins og unnið er að því að koma á fót Norðurlandsvirkjun sem virkjunaraðila fyrir Norðurland. En þangað til slíkt fyrirtæki væri stofnað, væri eðlilegast að Rafmagnsveitur ríkisins hefðu málið með höndum. Nú er það svo að sumir hugsa fyrst og fremst um að virkja í stórum stíl, um stórvirkjanir og leiða svo rafmagn út um byggðir landsins frá þeim. Auðvitað er mikil nauðsyn að framkvæma stórvirkjanir sem oft framleiða tiltölulega ódýra orku. Hins vegar má alls ekki leggja til hliðar hugmyndir um smærri virkjanir heima í héruðum af mörgum ástæðum, m.a. vegna öryggis, því að í okkar veðráttu þekkjum við allt of mörg dæmi þess þegar háspennulínur, sérstaklega sem liggja yfir heiðar og fjöll, bila, að þá er mikil trygging í því að hafa virkjanir heima í héruðunum. Ég skal ekki hafa fleiri orð um þessa till., en vil mæla með því að hún verði samþ. á Alþ. og þá mundi að sjálfsögðu hafist handa með þessum hætti, sem ég gat um, að undirbúa og framkvæma þá virkjun. Það er að sjálfsögðu rétt að sú n., fjvn. væntanlega, sem fær málið til meðferðar, kanni hvort möguleikar eru á því að ljúka henni fyrir árslok 1976. Ég geri ráð fyrir að það mundi fyrst og fremst velta á afgreiðslutíma á vélum og rafbúnaði, en sjálfsagt er að hraða verkinu eins og tök eru á. Ég mæli því með samþykkt þessarar till.



Herra forseti. Ég vil fyrir hönd okkar flm. þakka hæstv. iðnrh. góðar undirtektir hans við þessa þáltill. og vænti þess að aðrir alþm. sýni þessu máli sama velvilja og hann virðist ætla að gera. Það er nú einu sinni svo að vestfirðingar eru e.t.v. ekki kvartsárir menn. Því fer það fram hjá mörgum hvernig ástandið er í þeirra raforkumálum, því að aðrir menn úr öðrum landshlutum hafa e.t.v. hærra um ástandið hjá sér. Staðreyndin er sú að með þessari till. er verið að leitast við að leysa úr algeru neyðarástandi, sem ríkir í raforkumálum fjórðungsins, og sú virkjun, sem hér er lagt til að ráðist verði í, er lítil eins og fram hefur verið tekið. Henni er aðeins ætlað að vera í mesta lagi 2.4 mw. virkjun. Það fullnægir auðvitað hvergi nærri þörfinni, en hins vegar til þess gert að draga úr mjög sárum raforkuskorti sem ríkir t.d. á Patreksfirði og suðurfjörðunum. Ástandið í raforkumálum vestfirðinga er þannig að það hefur mjög alvarleg áhrif á atvinnulífið í fjórðungnum. Það hefur oft gerst og iðulega að t.d. fiskvinnslufyrirtæki verði að hætta að keyra sínar vélar, heimilistæki liggi undir skemmdum vegna spennufalls og lítils straumstyrkleika, og það hefur líka komið fyrir, eins og hv. þm. er í fersku minni, að bilað hafa línur fyrir vestan sem hefur tekið marga daga og jafnvel margar vikur að lagfæra. Á meðan hafa vestfirðingar setið í orkuskorti. Það hafa mjög nýlega verið gerðar athuganir á virkjunarþörf á Vestfjörðum og framkvæmdahraða í þeim efnum. Og ég held að það sé rétt til þess að fylgja þessari till. enn eftir, til þess að hv. þm. geti gert sér grein fyrir hve þörfin er mikil, að rekja það í örfáum orðum. Uppsett vatnsafl á orkuveitusvæði Vestfjarðaveitu er í dag 3.96 mw. Á næsta ári, þegar Mjólkárvirkjun II verður tilbúin til orkuframleiðslu, vex afl vatnsorkuveranna um 5.7 mw. eða í um 9.7 mw. Ársorkuvinnslugeta ofangreindra vatnsaflsvirkjana er um 58 gwst. miðað við húshitun á markaðssvæðinu. Nú er það svo, eins og menn kannske vita, að það hafa verið gerðar sérstakar athuganir á því á Vestfjörðum hve mikið kostar að kynda hús þar með olíu. Ástæðan fyrir þessari athugun, sem framkvæmd var m.a. á vegum Fjórðungssambands Vestfjarða, var sú að það er stefna sveitarfélaganna á Vestfjörðum að breyta húshitun með olíu yfir í húshitun með rafmagni. Í ljós kom við þessa athugun að það er um 18% dýrara að kynda hús á Vestfjörðum með olíu heldur en kynda hús hér á Suðvesturlandi með olíu. Ástæðurnar fyrir því eru tvær: í fyrsta lagi kaldara veðurfar og í öðru lagi eldri hús, en það er einkennandi fyrir Vestfirði að flestöll íbúðarhús þar eru ákaflega gömul og úr sér gengin og dýr í kyndingu. Einmitt þess vegna er það mikið nauðsynjamál og stefnumál vestfirðinga að sem allra fyrst verði unnt að hefja hitun húsa með raforku, og geta menn farið nærri um hversu langt það virðist eiga í land þegar ástandið er þannig nú að iðnaðurinn á Vestfjörðum og þá einkum og sér í lagi fiskiðnaðurinn er í orkusvelti vegna ástandsins. Samkv. nýjustu athugunum er talið að heildarorkuþörf til húshitunar á veitusvæðinu sé áætluð 85 gwst. á ári miðað við 12 þús. kwst. orkuþörf á íbúa og íbúafjölda 7100. Það er ekki gert ráð fyrir íbúaaukningu fram til 1975 á Vestfjörðum, en síðan er ráð fyrir því gert að hún vaxi í 1% fram til ársins 1980 og sá vaxtarhraði haldist óbreyttur úr því. Sé gert ráð fyrir fullri rafhitun frá og með árinu 1975, eins og vonir stóðu til á sínum tíma, þá verður heildarorkuþörf Vestfjarðaveitu á því ári 114 gwst. Til samanburðar er orkuvinnsla Vestfjarðaveitu nú eftir að Mjólká kemur í gagnið eða verður 1975 58 gwst. en þörfin 114. Á árinu 1980 verður þörfin orðin 127 gwst., á árinu 1985 148 gwst. Aflþörfin á orkuveitusvæðinu 1980 er 28 mw., 1985 33. Með hliðsjón af framansögðu vantar á núverandi vatnsafl á Vestfjörðum, þ.e. þegar Mjólká II er tilbúin til orkuframleiðslu, þá vantar árið 1975 um 56 gwst. á ári, 1980 69 gwst. á ári og þá er viðbótaraflþörf 19 mw., 1985 19 gwst. og viðbótarþörf 23 mw. Það gefur því auga leið að það er brýn nauðsyn til þess að nú þegar verði hafinn undirbúningur að stórvirkjunum fyrir vestfirðinga. Það er nú uppi áætlun um, mér er ekki kunnugt um hvort hún hefur verið samþ. eða í framkvæmdina hefur verið ráðist, en áætlað var jafnhliða áætlunum um Mjólká II að veita Hófsá yfir í inntakslón Mjólkár II, þ.e. í Borgarhvilft. Með þeirri framkvæmd, sem væntanlega yrði þá gerð í beinu framhaldi af Mjólká II, gæti orkuvinnslugeta Mjólkár í vaxið um 7 gwst. sem er ekki nema brot af því sem til þarf. Þær leiðir, sem einkum hafa verið til umr. til viðbótarorkuöflunar fyrir Vestfjarðaveitu, eru þrjár: 1. Virkjun Dynjandisár með um 8.3 mw. orkuveri í Dynjandisvogi og um 48 gwst. orkuvinnslu lauslega áætlað. Afbrigði er að veita Dynjandisá yfir á vatnasvæði Mjólkár og fá viðbótarvirkjun í Borgarvogi. Þetta var fyrsta leiðin sem hugsað er um. 2. Rætt er um háspennulínu frá byggðalinunni í Hrútafirði að Mjólká, sem er ca. 150 km vegalengd. 3. Þá væri svo virkjun Þverár á Langadalsströnd í 7–12 mw. orkuveri með 40–70 gwst. ársorkuvinnslugetu. Þetta er breytilegt með tilliti til þess hvaða ám yrði veitt inn á vatnasvið Þverár. Ýmsar aðrar hugmyndir koma til greina, t.d. virkjanir við norðanvert Ísafjarðardjúp og enn fremur stórvirkjun á Ströndum í Hvalá og Rjúkanda, en það er mjög lítið kannað mál. Lauslegar athuganir benda hins vegar til þess að hagkvæmast sé annaðhvort að virkja Dynjandisá eða Þverá auk byggðalínunnar, þannig að það eru þessir þrír möguleikar, sem ég nefndi áðan, sem virðast vera raunhæfastir. Ég segi það eins og er að ég er sammála þeirri stefnu hæstv. fyrrv. iðnrh. að það sé rétt og það sé skylt að tengja orkuveitusvæði landsins saman til þess að koma á eins miklu öryggi og mögulegt er að hafa í okkar raforkumálum. Hins vegar tel ég ekki síður ástæðu til þess að virkja í heimahéruðum, vegna þess að eins og við vitum þá getur það gerst og hefur iðulega gerst að raflínur hafa farið í sundur, kannske á stöðum sem erfitt er að komast að í vetrarveðrum til viðgerða, og því er nauðsynlegt að í heimahéruðum séu virkjanir sem sé hægt að treysta á. Þess vegna mundi ég telja, að auk þess að leggja áherslu á að leggja háspennulinu frá byggðalínunni í Hrútafirði að Mjólká þyrfti hið bráðasta að taka ákvörðun um stórvirkjun á Vestfjörðunum sjálfum. Það er rétt að taka fram að það hefur verið farið fram á bæði af vestfirðingum og öðrum þeim, sem að þessum málum hafa unnið, að nokkru fjármagni yrði varið til undirbúningsvirkjana. M.a. var farið fram á það við Rarik að í sumar yrði unnið að gerð loftmyndakorts af Þverársvæðinu. Var lagt til að settir yrðu upp rennslismælar og síritarar á nokkrum stöðum, m.a. við Hvalá og viðar. Einnig var lagt til að jarðfræðiathuganir yrðu gerðar í sumar, a.m.k. við Þverá. Þá var einnig lagt til að endanlegar mælingar við Dynjanda yrðu gerðar á þessu sumri. Svo hefur hins vegar farið að ekkert af þessu hefur verið gert og borið við fjárskorti. Þeir sérfræðingar, sem að þessum málum hafa unnið, höfðu áætlað að ef þessar framkvæmdir hefðu verið unnar í sumar, þessar nauðsynlegu undirbúningsframkvæmdir, þá hefði verið hægt að koma á næstu virkjun á Vestfjörðum þannig að hún gæti tekið til starfa 1978–1979. Vegna þess að ekki hefur verið staðið við þau fjárframlög og þau fyrirheit sem gefin hafa verið í sambandi við rannsóknir fyrir vestan, þá telja þessir sömu sérfræðingar að þessari virkjun seinki a.m.k. um eitt ár og við vestfirðingar getum ekki átt von á því að fá nýja stórvirkjun, að fá öryggi í orkumálum fyrr en í fyrsta lagi á árunum 1980–1981. Ég legg mjög mikla áherslu á að samhliða því að Alþ. afgreiði þessa till. til þál. um virkjun Suður-Fossár á Rauðasandi, sem við þm. Vestf. flytjum og fengið hefur góðar undirtektir hjá hæstv. ráðh., þá verði þegar í stað hafinn undirbúningur að nýrri stórvirkjun á Vestfjörðum þannig að vestfirðingar geti þó átt von á því að fá að búa við sæmilegt öryggi í raforkumálum eftir 1980.



Herra forseti. Ég get tekið undir allt sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði um mikilvægi þess að vinna að stórframkvæmdum í raforkumálum Vestfjarða. Ég Sagði raunar áherslu á það í máli mínu áðan. Ég stóð hér upp til þess að lýsa ánægju minni yfir því sem fram kom í ræðu hæstv. iðnrh. Það er ánægjulegt að heyra að hann hefur fullkominn skilning á þörf þess að hrinda í framkvæmd þessu máli, sem hér um ræðir, virkjun Suður-Fossár. Og ég vil sérstaklega - og ég veit að ég mæli þar fyrir munn allra flm. og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefur þegar talað fyrir sig, - færa hæstv. iðnrh. þakkir okkar fyrir yfirlýsingu hans um stuðning við þetta mál.



Herra forseti. Þáltill. sú, sem hér er til umr., er þess efnis að ríkisstj. geri þegar í stað ráðstafanir til að lokið verði við byggingu fæðingar- og kvensjúkdómadeildar Landsspítalans eða kvenlækningadeildar, eins og læknarnir vilja nefna deild þessa. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að gera þegar í stað ráðstafanir til að lokið verði við byggingu kvenlækningadeildar Landsspítalans á árinu 1975.“ Ástæðan til þess, að þessi þáltill. er flutt, er mjög brýn þörf þess að fyrrnefndri byggingu verði lokið svo fljótt sem unnt er. Allt fram til ársins 1949 fæddu flestar konur í heimahúsum. Nokkur fæðingarheimili hafa þó verið rekin, bæði úti á landi og í Reykjavík, upphaflega mest fyrir forgöngu ljósmæðra. Fyrsta fæðingarheimilið hér í Reykjavík var að Baldursgötu 20. Jónína Jónsdóttir setti það á fót árið 1929. Voru þar aðeins tvö rúm og aðallega ætluð ógiftum og umkomulausum mæðrum. Rak Jónina fæðingarheimili þetta í tvö ár. Árið 1932 setti Ása Ásmundsdóttir á stofn fæðingarheimili við Tjarnargötu. Hún fékk sjúkrahúsleyfi og var stofnunin nefnd Sólheimar. Á þessu sjúkrahúsi voru m.a. tvö rúm fyrir sængurkonur. Helga Níelsdóttir ljósmóðir hóf rekstur fæðingarheimilis að Eiríksgötu 37 árið 1933. Það var fyrsta fæðingarheimilið á landinn sem byggt var sem slíkt. Rak Helga Níelsdóttir það fæðingarheimili þar til í ársbyrjun 1940. Tveimur áratugum síðar var Fæðingarheimili Reykjavíkur sett á stofn í sama húsnæði og Helga hafði áður rekið sitt. Guðrún Halldórsdóttir setti einnig á fót fæðingarheimili á Rauðarárstig um 1950, og Guðrún Valdimarsdóttir ljósmóðir rak fæðingarheimili um nokkurra ára skeið í Stórholti. Allar höfðu þessar konur samvinnu við lækna. Hafa ljósmæður þannig reynt að bæta úr mikilli þörf eftir bestu getu með rekstri fæðingarheimila á meðan sjúkrahúspláss var ekki til. Sömu sögu má segja á landsbyggðinni. Víða á landinu hafa verið rekin fæðingarheimili ljósmæðra á s.l. tveim til þrem áratugum. Árið 1981 var opnuð fyrsta fæðingardeild landsins á 3. hæð Landsspítalans. Þar voru aðeins 14 rúm, enda var frá upphafi ætlast til að þangað kæmu eingöngu konur sem búast mætti við afbrigðilegum fæðingum hjá. Flestöllum öðrum konum var því áfram ætlað að fæða börn sin í heimahúsum. Mjög fljótlega fór þó að bera á þrengslum á þessari litlu deild. Aðsókn kvenna fór sífellt vaxandi, enda gerðu konur sér fljótlega ljóst hvílíkt öryggi var í því fólgið að geta fætt þar sem hægt var að fá fullkomnustu læknishjálp ef eitthvað bar út af, en um slíkt er ómögulegt að segja fyrir fram með neinni vissu. Fæðing getur alltaf verið lífshættuleg, þann möguleika er aldrei hægt að útiloka. Það er því ósköp auðskilið að konur óski eftir öllu því öryggi sem læknavísindi og mannlegur máttur geta veitt. Í lok síðustu heimsstyrjaldar var vandræðaástand í þessum málum orðið slíkt að heilbrigðisyfirvöld hófu undirbúning að byggingu núv. fæðingardeildar. Var hún tekin í notkun árið 1949. Þessi nýja fæðingardeild var einnig ætluð konum með kvensjúkdóma og hafði alls 53 sjúkrarúm. Hún bætti þá úr mjög brýnni þörf þótt mörgu væri að vísu ábótavant þegar í upphafi og er þar af leiðandi enn. M.a. má nefna að allri hreinlætisaðstöðu er þar mjög ábótavant. Aðsókn að núv. fæðinga- og kvensjúkdómadeild hefur sífellt farið vaxandi, enda var svo komið árið 1972 að minna en 2% kvenna á öllu landinu fæddu í heimahúsum. Miklu fleiri konur hafa fætt á deildinni en viðunandi aðstaða er til að taka á móti. Þekkja margar konur þrengslin af eigin raun þar sem fjöldi kvenna hefur fætt annaðhvort á baði eða göngum deildarinnar, og allar konur, sem legið hafa á deildinni, vita hvernig hreinlætisaðstaðan er. Auk þess hefur þurft að vísa konum frá fæðingardeildinni þegar útilokað hefur verið að bæta fleiri rúmum við á bað eða ganga og er það vitaskuld óviðunandi ástand. Hinn þátturinn í starfi fæðingardeildarinnar eru kvensjúkdómar. Hefur sá þáttur farið vaxandi með hverju ári og sérstaklega eftir að krabbameinsleitarstöðin tók til starfa. S.l. ár komu næstum allar konur á landinu, sem voru með krabbamein í legbol eða leghálsi, til meðferðar á vegum læknadeildarinnar, í bili þó í húsi handlækningadeildar Landsspítalans eða þar til nýja viðbyggingin verður tekin í notkun. Öll aðstaða þar er mjög ófullkomin, vægast sagt. Mörg hundruð kvenna eru stöðugt á biðlista. Nærri má geta um líðan þeirra kvenna sem neyðast til að bíða langtímum saman eftir e.t.v. lífsnauðsynlegri læknishjálp í fullri óvissu um hvernig fer. Getur hver sagt sér það sjálfur hversu slík bið er óviðunandi, bæði fyrir konuna sjálfa og alla aðstandendur. Árið 1975 er kvennaár Sameinuðu þjóðanna. Ef hv. Alþ. og hæstv. ríkisstj. vilja minnast íslenskra kvenna í tilefni ársins, tel ég að það verði best gert fyrst og fremst með því að bæta aðstöðu kvenna í þjóðfélaginu þar sem brýnust er þörfin, þ.e. að tryggja íslenskum konum fullkomnustu læknishjálp við fæðingu og einnig nýfæddum börnum þeirra, ef voða ber að höndum. Öllum hlýtur að vera ljóst að oft þarf skjótra aðgerða við til þess að mögulegt sé að bjarga mannslífi. Jafnnauðsynlegt er einnig að stytta biðtíma þeirra kvenna sem bíða eftir sjúkrarúmi á kvensjúkdómadeild. Nýbygging eða viðbygging fæðinga- og kvensjúkdómadeildar Landsspítalans hófst árið 1971. Þegar gengið er um bygginguna í dag finnst manni að aðeins vanti herslumun til að byggingunni sé lokið, en þó mun áætlaður kostnaður við að fullgera bygginguna vera um 130 millj. kr. Kunnugir telja þó að hann kynni að verða minni ef unnt reyndist að hraða framkvæmdum. Flestöll lækningatæki eru þegar fengin og eru í geymslu, en þó mun eitthvað af sjúkrarúmum og fleiru liggja hér í vörugeymslu þar sem fé skortir til að leysa það úr tolli. Í upphafi voru það samtök kvenna sem áttu stærstan þátt í því að bygging Landsspítalans varð að veruleika. Það voru enn samtök kvenna sem hófu fjársöfnun um land allt til að hrinda í framkvæmd nýbyggingu fæðinga- og kvensjúkdómadeildarinnar sem nú er í byggingu. Áformað var í upphafi að byggingin tæki 3 ár. Það hefur því miður ekki tekist. Þess vegna er nú skorað á hæstv. ríkisstj. að gera þegar í stað ráðstafanir til að lokið verði við byggingu kvenlækningadeildar Landsspítalans á næsta ári. Ég legg svo til, herra forseti, að málinu verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Með þáltill. þessari leggja flm. til að Alþ. feli ríkisstj. að láta kanna hvort grundvöllur sé fyrir því að breyta lífeyrisgreiðslukerfi óverðtryggðra lífeyrissjóða þannig, að eftirlaunagreiðslur þessara sjóða fullnægi eðlilegri framfærsluþörf sjóðfélaga. Jafnframt verði kannað með hvaða hætti unnt verði að tryggja að allir lífeyrisþegar sitji við sama borð gagnvart eftirlaunum með tilliti til ævitekna og framfærslukostnaðar á hverjum tíma. Eitt af meginmarkmiðum þróaðra þjóðfélaga ætti að vera að tryggja eldra fólki góðan aðbúnað að lokinni langri starfsævi. Eftir því sem velmegun þjóðar er meiri ætli að vera auðveldara að ná þessu markmiði ef einlægur vilji er fyrir hendi. Hérlendis hefur margt verið gert í þessum efnum á liðnum áratugum af hálfu hins opinbera, félagasamtaka og einstaklinga. En dregið skal í efa að nægilega hafi verið að gert, bæði með tilliti til framlags þess fólks, sem hér um ræðir, til þjóðarbúsins á liðinni starfsævi og einnig samanborið við þær stórfúlgur sem varið er til annarra þarfa. Sem dæmi mætti nefna þær hundruð millj. sem árlega renna í fræðslukerfið vegna menntunar stúdenta og verðandi stúdenta. Þar virðast árlega fara í súginn hundruð millj. kr. af fjármunum þjóðarinnar, auk þess sem það virðist vera mörgum stúdentum mikil raun að þurfa að þiggja þetta fé og þar með möguleika til menntunar úr hendi íslenskra skattborgara, úr hendi sjómanna, verkamanna, iðnaðarmanna og útgerðarmanna, bænda og verslunarmanna o.s.frv., þ.e.a.s. fólks sem með vinnu sinni og arðsköpun hefur lagt grunninn að íslensku fyrirmyndarþjóðfélagi, því að þrátt fyrir allt er íslenskt þjóðskipulag að mörgu leyti til fyrirmyndar. Íslendingar eru gott fólk, þjóð sem hefur lifað og þroskast í stéttlausu þjóðfélagi friðar og umburðarlyndis. Stórir árgangar eldra fólks, sem átt hafa hvað mestan þátt í sköpun Íslands nútímans, eru nú að hverfa af vinnumarkaðnum. Margt af þessu fólki hefur jöfnum höndum byggt upp umhverfi sitt og þar með auðvitað framtíð þeirra kynslóða er við taka, og einnig hefur það leitast við að leggja til hliðar, sparað nokkurt fjármagn til elliáranna í þeim tilgangi að verða öðrum ekki til byrði. Sparnaðurinn er fólginn í ýmsu, m.a. í formi húseigna, íbúða, innistæðu í bönkum og svo í lífeyrissjóðum. Illu heilli hafa ytri og innri aðstæður á Íslandi síðustu árin verið á góðri leið með að gera vonir þessa fólks um gott ævikvöld að engu. Sem dæmi má nefna að ákveðinn hópur stjórnmálamanna virðist ætíð vera reiðubúinn til að hækka skatta á fasteignum og íbúðum og gera eldra fólki þannig erfitt með að búa í og halda eignum sínum. Sem betur fer hefur yfirleitt tekist að koma í veg fyrir slík áform. Hins vegar hefur ekki tekist að koma í veg fyrir rýrnun sparifjár og fjármuna lífeyrissjóða í verðbólguþróun síðustu ára og verja stóran hluta aldraðs fólks fyrir áföllum af þeim sökum. Og við þessar breyttu aðstæður hefur ekki tekist sem skyldi í gegnum almannavaldið að tryggja eldra fólki meiri og réttmætari hlutdeild í sameiginlegum fjármunum þjóðarinnar sem eru til skiptanna á hverjum tíma. Í því sambandi vaknar sú spurning, hvort Alþ. eigi ekki að taka til rækilegrar endurskoðunar núv. skiptingu fjárframlaga á fjárl. og úr lána- og styrkjakerfum vegna ýmissa lítt þurfandi framfærsluaðila. Minna fjármagnsstreymi til þessara aðila og frekari beining þess til þeirra sem hafa meiri þörf fyrir það, þ.e.a.s. í þessu tilfelli að fullnægja þörfum aldraðs fólks, kæmi að betri notum og það er einmitt tilgangur okkar að undirstrika það, því að það er þetta fólk, sem hefur með ævistarfi sínu lagt grundvöllinn að því borgaralega þjóðfélagskerfi sem við íslendingar nú búum við. Það er verðugt umhugsunarefni fyrir hv. alþm., sem ég sé að eru nú ekki margir hér inni, enda flestir víst komnir á verðtryggt eftirlaunakerfi, - það er samt verðugt umhugsunarefni fyrir hv. alþm. að hugleiða nokkuð ellilífeyriskjör þess fólks, sem býr ekki við verðtryggðan ellilífeyri, og ræða yfirleitt meir um stöðu og afkomu aldraðs fólks, því að sem fyrr segir stafar afkomu eldra fólks sérstök hætta af mikilli verðbólgu og sérstaklega óðaverðbólgu og eru ástæðurnar augljósar. Ef undan eru skildir opinberir starfsmenn er búa við verðtryggðan ellilífeyri, er gamalt fólk, sem komið er á eftirlaun, gersamlega berskjaldað fyrir hinum miklu verðhækkunum, sem verðbólgu eru samfara. Staðreynd er að þótt einhverjar leiðréttingar eigi sér stað í gegnum almannatryggingakerfið eru þær hlutfallslega litlar miðað við það umfang verðhækkana í óðaverðbólgu sem nú eiga sér stað og hafa átt sér stað, auk þess sem slíkar leiðréttingar eða bætur koma seint og þá löngu eftir á. Meðal þýðingarmestu þátta í félagsmálaþróun síðustu áratuga er stofnun lífeyrissjóða er hafa fyrst og fremst það markmið að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnum fullnægjandi lífeyri til þess að lifa sómasamlegu lífi. Í lýðfrjálsum þjóðfélögum hefur ýmist verið stofnað til þessara mikilvægu réttinda í gegnum frjálsa samninga aðila vinnumarkaðarins eða með löggjöf í samráði við þessa aðila. Hérlendis hafa flestir öðlast aðild að lífeyrissjóðum í gegnum frjálsa samninga. Er nú svo komið að meginþorri vinnandi fólks hefur hlotið þessi réttindi. Af skiljanlegum ástæðum hinda lífeyrissjóðsfélagar og þau fyrirtæki, er greiða í formi iðgjalda samanlagt 10% af launum starfsmanna í lífeyrissjóðakerfið, miklar vonir við að viðkomandi starfsmaður geti notið góðrar elli að lokinni starfsævi fyrir tilstilli lífeyrisgreiðslna úr sjóðnum. Verðbólga síðustu ára er að gera þessar vonir að engu. Er nú svo komið að sjóðfélagar óverðtryggðra lífeyrissjóða hljóta óverulegar lífeyrisbætur sem hvergi nærri nægja til lágmarksframfæris. Í uppbyggingu þess lífeyrissjóðakerfis, sem hérlendis þekkist, er í grundvallaratriðum miðað við verðbólgulaust þjóðfélag þar sem rauntekjur á mann vaxa árlega um 2–3% á því 30 ára tímabili sem lífeyrisréttindi eru að myndast. Við slíkar aðstæður þyrftu sjóðirnir að vera á 7–8% ársvöxtum til þess að geta staðið við skuldbindingar sínar samkv. gildandi reglugerðum. Á grundvelli framangreindra forsendna, aldursskipting eftir dánarlíkum sjóðfélaga o.s.frv. eru lífeyrisgreiðslur síðan ákveðnar í lok iðgjaldagreiðslutímabils sjóðanna. Yfirleitt er um að ræða ákveðna hundraðshlutagreiðslu, 60–70% af meðallaunum síðustu 5 starfsára eða síðasta starfsárs. Er þá miðað við mánaðarlaun. Eftir að þessi upphæð hefur einu sinni verið reiknuð út og úrskurðuð, tekur hún ekki breytingum í krónutölu meðan ellilífeyrisgreiðslur eru inntar af hendi til viðkomandi sjóðfélaga. Þetta á við um lífeyríssjóði, sem taka á sig takmarkaða áhættu vegna kaupgjaldsþróunar, þ.e.a.s. þeir taka á sig ákveðna áhættu vegna kauphækkana sem eiga sér stað á starfsævinni, en á hinn bóginn breytist lífeyrir ekki eftir að einu sinni er búið að úrskurða hann. Er þetta algengasta tegund óverðtryggðra lífeyrissjóða sem stofnaðir voru fyrir árið 1970. 19. maí 1969 undirrituðu aðilar vinnumarkaðarins samning um að stofnaðir skyldu almennir lífeyrissjóðir fyrir þann hluta verkalýðshreyfingarinnar, er naut ekki þá þegar þessara réttinda. Unnið var að samningu almennra leiðbeininga og reglugerða fyrir þessa sjóði síðari hluta sama árs og komu sjóðirnir til framkvæmda 1. jan. 1970. Útreikningar eftirlauna hjá almennu sjóðunum eru nokkuð frábrugðnir útreikningum eldri sjóða. Iðgjöld hvers almanaksárs eru umreiknuð í stig. Áunnin réttindi fara síðan eftir verðgildi iðgjaldanna eins og þau voru þegar þau voru innt af hendi. Nefnist þetta stigakerfi. Í reglugerðum þessara sjóða er gert ráð fyrir möguleikum til endurskoðunar á lífeyrisgreiðslum á 5 ára fresti þannig að hægt sé að endurskoða hina ákveðnu og föstu krónutölu. Með samningunum frá 1969 má segja að öllum launþegum í landinu hafi verið tryggð lífeyrissjóðsréttindi. En gildi þessara réttinda var og er æði mismunandi eftir því hvort um er að ræða aðild að verðtryggðum eða óverðtryggðum lífeyrissjóði. Meðan verðbólgunni var haldið innan ákveðinna takmarka var þessi munur ekki eins augljós og síðar kom í ljós með vaxandi verðbólgu. Er nú svo komið að regindjúp er á milli lífeyrisgreiðslna til ellilífeyrisþega verðtryggðu hins vegar. Verður nánar vikið að því tryggðu hins vegar. Verður nánar vikið að því hér á eftir. Alvarlegast við verðbólguþróunina og lífeyríssjóðina hina óverðtryggðu er eftirfarandi: 1. Lífeyrisgreiðslur óverðtryggðu lífeyrissjóðanna eru nú þegar algerlega ófullnægjandi og rýrna stöðugt með vaxandi verðbólgu þar sem greiðslurnar eru krónutölubundnar. Litlar líkur eru fyrir því að unnt verði að sveigja árlega verðbólguþróun niður fyrir ávöxtunarmöguleika sjóðanna og styrkja með þeim hætti greiðslugrundvöll þeirra. 2. Svo til allir starfandi aðilar atvinnulífsins utan opinberra fyrirtækja, þ.e.a.s. utan þess fólks í verkalýðshreyfingunni sem starfar hjá opinberum fyrirtækjum og nýtur þá réttinda samkv. því hjá hinu opinbera, - svo til allir starfandi aðilar atvinnulífsins eru í óverðtryggðum lífeyrissjóðum eða sjóðum sem hafa litla möguleika til að veita slíka tryggingu. Opinberir starfsmenn búa hins vegar við verðtryggðan ellilífeyri eins og ég drap á áðan. Þetta ólíka fyrirkomulag skapar mikið misrétti, þjóðfélagslegt ranglæti, sem verður að leiðrétta. Eftir því sem lengur dregst að finna æskilega og framkvæmanlega lausn þessara mála verður staða lífeyrissjóðsfélaga óverðtryggðu sjóðanna verri. Í því sambandi er rétt að menn geri sér í upphafi ljóst að í þessu efni dugir ekki að benda á einhverjar einfaldar skipulagsbreytingar á rekstri og stjórn sjóðanna með því að þjóðnýta þá. Það er einföld og ódýr leið fyrir stjórnmálamenn að segja: Við steypum öllum lífeyrissjóðunum í eitt kerfi og verðtryggjum allan ellilífeyri um leið. Málið er ekki svona einfalt og það er m.a. af eftirgreindum ástæðum: 1. Lífeyrissjóðir atvinnulífsins eru stofnaðir í frjálsum samningum aðila vinnumarkaðarins. Við þá verður að semja um allar skipulagsbreytingar. 2. Til sjóðmyndunar er stofnað á grundvelli lögverndaðs eignarréttar aðila. 3. Með tilliti til þessa vilja aðilar fá svigrúm til að mæta breyttum kringumstæðum með aðgerðum er gera þeim sjálfum kleift að halda sjálfstæðri starfsemi sjóðanna áfram í samræmi við upprunalegan tilgang þeirra. 4. Lífeyrissjóðirnir eru misjafnlega sterkir til að mæta verðbólguþróuninni með viðeigandi aðgerðum. 5. Uppbygging sjóðanna og tryggingarskuldbindingar eru ólíkar. 6. Erfitt er að benda á tekjustofna sem eru handhægir til að mæta þeim vanda sem við blasir. Við lausn á vandamálum óverðtryggðu lífeyrissjóðanna virðist því þurfa að leita fleiri leiða en einnar. Ávöxtunarleiðinni eru ákveðin takmörk sett við ríkjandi verðbólguaðstæður, svo sem nú skal nokkuð rakið: Miðað við verðvísitölu þjóðarframleiðslunnar var árleg verðbólga hér á landi tímabilið 1970 –1973 um 16.7% eftir því sem næst verður komist. Við þær aðstæður hefði árleg ávöxtun sjóðanna þurft að vera 24–25% ef vel hefði átt að vera. Árleg verðbólga áratuginn 1960–1970 mun hafa verið tæplega 13%. Þá hefði ávöxtunin þurft að vera 18–19% á ári. Raunveruleg ávöxtun sjóðanna umræddan áratug mun hafa verið á bilinu 6–8%. Óðaverðbólga 1973–1974 mun að öllum líkindum verða á bilinu 30–40%. Er einsýnt að við slíka verðbólgu er það verðtryggingakerfi ekki til sem íslenskir atvinnuvegir eða skattborgarar geta staðið undir, miðað við lífeyriskerfið í heild, að tryggja ávöxtun sjóðanna þannig að þeir gætu staðið við skuldbindingar sínar og veitt þann viðbótarlífeyri sem nægir til eðlilegs framfæris. Virðist sem endurskoða verði lífeyrissjóðakerfið í heild, verðtryggt sem óverðtryggt, og finna þann ramma sem er þjóðfélagslega hagkvæmur og jafnframt réttlátur gagnvart öllum lífeyrisþegum. Eigi er unnt að fjalla svo um þetta mál að ekki sé reynt að skýra fyrir hv. alþm. með einföldum og skýrum dæmum, hversu mikill tekjumismunur er fólginn í eftirlaunagreiðslum úr verðtryggðum eða óverðtryggðum lífeyrissjóði. Skýrist þá einnig enn betur hversu lök staða lífeyrisþega óverðtryggðu sjóðanna er miðað við greiðslur úr þeim. Er þá ekki tekið tillit til greiðslna úr almannatryggingakerfinu. Samkv. l. um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 29 frá 29. apríl 1963, 12. gr., er upphæð ellilífeyris opinberra starfsmanna hundraðshluti af launum þeim er á hverjum tíma fylgja starfi því sem sjóðfélaginn gegndi síðast. Opinberir starfsmenn og ríkið greiða í umræddan lífeyrissjóð með svipuðum hætti og gerist hjá öðrum lífeyrissjóðum, en ríkissjóður ábyrgist viðbótargreiðslur til að fullnægja greiðsluskuldbindingum samkv. fyrrnefndri lagagr. Alþingi Íslendinga hefur til þessa leitt hjá sér að fjalla um vandamál þeirra þúsunda lífeyrissjóðsfélaga sem eru í óverðtryggðu lífeyrissjóðunum, á sama tíma sem það hefur í gegnum fjárlög aukið á misréttið gagnvart þegnunum. Hefur þetta viðgengist í fjölda ára. Sem dæmi má nefna að árið 1972 fékk lífeyrissjóður ríkisstarfsmanna 118 millj. kr. í aukaframlag frá ríkissjóði til þess að standa við skuldbindingar sínar. Árið 1873 var þetta framlag 205 millj. kr. Samkv. fjárl. 1974 var þetta framlag áætlað 246 millj. kr. Í fjárl. fyrir árið 1975 er áætlað að þessi greiðsla nemi 395 millj. kr., en vitað er að greiðslurnar fara yfirleitt langt umfram það sem gert er ráð fyrir í fjárlögum. Eigi skal dregin í efa þörf gamalla opinberra starfsmanna fyrir þær lífeyrisgreiðslur sem þeir taka nú samkv. þessu kerfi. En til þess að sýna hvílíkt regindjúp er nú orðið á milli lífeyrisgreiðslna til lífeyrisþega í verðtryggðum lífeyrissjóði annars vegar og óverðtryggðum hins vegar, skal eftirfarandi dæmi tekið. Er þá miðað við að lífeyrir sé greiddur samkv. 9. launaflokki, taxta Verslunarmannafélags Reykjavíkur og sambærilegur launaflokkur tekinn hjá ríkisstarfsmanni: Í fyrsta dæmi, sem ég hef tekið, er gert ráð fyrir að maður hafi byrjað að taka lífeyri hjá lífeyrissjóði sem greiðir samkv. 5 ára meðaltalsreglunni óverðtryggt þótt greiðslan hafi byrjað í upphafi árs 1969, og er þá gert ráð fyrir því að viðkomandi sjóðfélagi hafi verið 30 ár í þeim lífeyrissjóði sem um er að ræða. Þessi aðili hefði fengið í ársbyrjun 1969 9250 kr. á mánuði. Og sú upphæð tekur ekki breytingum þegar hún hefur einu sinni verið úrskurðuð. Á sama eða svipuðum launagrundvelli í opinbera kerfinu næmi lífeyrisgreiðsla úr lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins nú 38000 kr. á mánuði. - Svo að dæmið sé tekið enn frekar: Ef taka lífeyris hefði hafist í byrjun þessa árs, þ.e.a.s. í jan. 1974, og gert væri ráð fyrir 30 ára tímabili, þá næmi greiðsla úr óverðtryggðum sjóði nú 24 þús. kr. á mánuði og væri föst upphæð, en lífeyrir ríkisstarfsmanns væri nú 38 þús. kr. á mánuði og tæki áframhaldandi breytingum til hækkunar miðað við viðkomandi launaflokk. Ef launahækkanir yrðu t.d. 20% á næsta ári mundi staðan verða þannig: Lífeyrissjóðsfélagi óverðtryggða sjóðsins fengi áfram óbreytta krónutölu, 24000, en sjóðfélagi verðtryggða sjóðsins fengi 43200 kr., þ.e.a.s. 80% meira. Ef verðbólgan héldi áfram og yrði 20% þar næsta ár, yrði dæmið þannig að sá, sem tæki ellilífeyri úr óverðtryggðum sjóði, fengi helmingi minna en hinn sem tæki úr verðtryggða sjóðnum. Eftir því sem sagt sem verðbólgan eykst og laun starfsmanna hins opinbera hækka mun þetta bil breikka. Í þessu felst ekki eingöngu að lífeyrisgreiðslur óverðtryggðu sjóðanna séu ófullnægjandi heldur er hér einnig á ferðinni þvílíkt ranglæti og misrétti að furðu gegnir að þessi mál skuli ekki hafa verið hér til umr. í hv. Alþ. Það er þess vegna nauðsynjamál og réttlætismál að komið verði í veg fyrir að hérlendis verði um að ræða tvær stéttir í ellinni, annars vegar eftirlaunastétt hinna ríku, lífeyrisþega opinbera kerfisins, og hins vegar ellilífeyrisþegar, þ.e.a.s. hinir fátæku lífeyrissjóðsfélaga óverðtryggðra lífeyrissjóða atvinnulífsins. Fyrir tillögumönnum vakir að rækileg könnun verði gerð á því hvernig unnt er að bæta hag þessa fólks, þ.e.a.s. fólksins í óverðtryggðu sjóðunum, og það sem fyrst. Þær athuganir, sem gerðar hafa verið hingað til, bæði af vinstri stjórninni og síðustu viðreisnarstjórn, hafa ekki skilað tilætluðum árangri, og það er tími til kominn að Alþ. sjálft ásamt ríkisstj. og aðilum vinnumarkaðarins taki þessi mál fastari tökum og leysi þau á ábyrgan hátt og það sem fyrst því að við ríkjandi verðbólgu stórversnar staða þessa fólks með hverjum mánuði sem líður svo að ekki sé sagt með hverju ári sem líður. Það virðist því miður ekki vera um margar leiðir að ræða til þess að leiðrétta það sem hér um ræðir. Verðtrygging á útlánum sjóðanna er ein leið til þess að ná þessu marki. En verðtryggingu eru takmörk sett ef ekki á að ofbjóða greiðslugetu lántakenda, hvort sem um er að ræða fyrirtæki eða einstaklinga. Verðtryggingaleiðina verður því að fara með gát, enda skilar hún sér hægar og seinna en sú leið sem ég leyfi mér að benda á hér á eftir. Víða erlendis í því ríkjandi verðbólguástandi sem nú er, bæði í Vestur-Evrópu og Bandaríkjunum, þar sem lífeyrissjóðir eru mjög þekkt fyrirbrigði, hefur verið gripið til þess ráðs vegna mikillar verðbólgu að nota hluta iðgjalda og vaxtatekna umfram skuldbindingar til þess að hækka eftirlaunagreiðslur. Er nauðsynlegt að kannað verði til hlítar, hvort óverðtryggðir lífeyrissjóðir hérlendis verði ekki að fara þessa leið að einhverju marki ásamt verðtryggingu útlána. En til þess að það sé hægt, þarf að breyta reglugerðunum eða veita fjmrh. heimild til þess að reglugerðum verði breytt þannig að þessi leið verði fær. Flm. er ljóst að til langframa verður ekki úr neinum sjóði tekið meira en inn hefur komið í iðgjöldum og vöxtum. En eins og nú háttar mun íslenska lífeyrissjóðakerfið geta staðíð undir eftirlaunagreiðslum á grundvelli framangreindra leiða á meðan unnið er að því að kanna betur með hvaða hætti þessi mál verða tryggð og einnig meðan unnið er að því að koma þeirri skipan á í atvinnu- og efnahagslífi þjóðarinnar að verðbólguþróunin stöðvist og henni verði snúið til baka. Á næstu áratugum mun árlega koma mun meira fé inn í lífeyrissjóðina í heild en rekstrarkostnaði og tryggingalegum skuldbindingum nemur. Geta kerfisins ásamt auknum tekjum vegna takmarkaðra verðtrygginga í útlánum sjóðanna til að greiða meira í ellilífeyri er fyrir hendi að ákveðnu marki. Sem dæmi mætti nefna að í sumum sjóðum er það þannig að litið meira en 10–15% af því, sem kemur inn í þá, fer til þess að borga tryggingalegar skuldbindingar eða standa undir rekstri sjóðanna, sem sagt 80–90% fara út í útlánakerfið, ýmist í sambandi við húseignir eða fasteignalán eða til atvinnuveganna, eftir því sem sjóðirnir kunna að ákveða. Augljóst er að við vaxandi verðbólgu umfram ávöxtunarmöguleika hefur grundvellinum gersamlega verið kippt undan núverandi uppbyggingu lífeyrissjóða landsmanna. Þá er einnig augljóst mál að atvinnulífið er raunverulega að leggja fé inn á 30 ára bók sem skilar ekki þeim verðmætum aftur sem greiðendur og væntanlegir lífeyrissjóðsþegar gera kröfu til að fá. Að vísu njóta sumir kerfisins að hluta vegna lána sem sjóðfélagi getur fengið hjá sjóðnum út á fasteignir, en svo eru aðrir sem aldrei neyta þess réttar. Auk þess voru lífeyrissjóðir aldrei stofnaðir í þeim tilgangi að vera fyrst og fremst lánastofnanir, heldur voru þeir fyrst og fremst stofnaðir til þess að vera tryggingasjóðir fyrir fólkið í ellinni. Þeim mun fyrr sem ráðstafanir verða gerðar til að rétta hlut aldraðs fólks, útrýma misrétti og ranglæti í greiðslu ellilífeyris og koma þessum málum í viðunandi horf, þeim mun betra er það fyrir alla aðila. Virðing Alþ. og stjórnvalda mundi vaxa ef málefni aldraðs fólks á þessum sviðum sem öðrum nyti þess forgangs sem þessu heiðursfólki ber. Í samningum verkalýðshreyfingarinnar s.l. vetur var lögð mikil áhersla á að málefni lífeyrissjóðanna yrðu tekin til meðferðar með þeim hætti sem ég hef nú á drepið. Þá er það einnig í stefnuskrá núv. ríkisstj. að stefnt skuli að því að leiðrétta það misræmi er ríkir í greiðslu ellilífeyrís, eins og það er orðað í stjórnarsáttmála. Með þessari þáltill. viljum við árétta þetta atriði sem fram hefur komið í viðræðum og samningum aðila vinnumarkaðarins vegna þess fólks sem býr í elli við svo lakan kost sem ég greindi frá áðan. Við leyfum okkur jafnframt að benda á nýja leið eða leiðir sem gætu hraðað framgangi þessa réttlætismáls, og við væntum þess að þessi mál fái meiri tíma og umhugsun á hv. Alþ. í framtíðinni. Ég leyfi mér, herra forseti, að vona að þessi till. fái góðar móttökur og verði vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Með þessari þáltill. er komið inn á mjög stórt mál og aðkallandi, þ.e.a.s. verðtryggingu hinna almennu lífeyrissjóða. Það var strax séð þegar þessir sjóðir voru stofnaðir, fyrst og fremst með samningunum 1969, að eins og gengið var frá þeim málum öllum hlaut þetta vandamál að koma afar fljótt til athugunar, þ.e.a.s. hvernig hægt væri að verðtryggja lífeyrissjóðina. Þessum málum hefur verið hreyft víða síðan og m.a. hér á Alþ., og ég vil minna á að alþb.- menn fluttu hér á þinginu 1971 till., það var ályktunartill. í Nd. um verðtryggingu lífeyrissjóða verkafólks. Hún var þess efnis að ríkisstj. væri falíð að semja frv. til l. um verðtryggingu lífeyrissjóða verkafólks. Sú till, fékk þá afgreiðslu að henni var vísað til ríkisstj. í trausti þess að ríkisstj. léti fara fram athugun og undirbúning að frumvarpsgerð um verðtryggingu lífeyrissjóða. Þá var Viðreisnarstjórnin sæla við völd og upp úr þessu var sett á laggirnar heilmikil n. sem að mestu leyti hefur setið síðan og fjallað um þessi mál og önnur sem varða viðskipti lífeyrissjóðanna og ríkisvaldsins, en kannske fyrst og fremst verið eins konar samningsstofnun um, hvernig fé lífeyrissjóðanna yrði notað í þágu ýmissa framkvæmda í landinu, sem sagt til fjárfestingarsjóðanna. Það hefur nú kannske verið hennar aðalstarf, en einnig fjallað um önnur mál. Sömuleiðis hefur í samningunum við atvinnurekendur síðan verið fjallað um þessi mál og síðast í samningunum í febr. s.l. vetur voru samningsaðilar sammála um og undirrituðu þar um yfirlýsingu að vinna að því að almennu lífeyrissjóðirnir yrðu verðtryggðir og að þessu skyldi unnið í samráði við ríkisvaldið. En sem sagt, nú má segja að ekki hefur enn mikið gerst. Þó ber að segja það að sjóðirnir hafa núna á þessu líðandi ári möguleika til þess að kaupa verðtryggð skuldabréf fyrir um 20% af ráðstöfunarfé sínu. Þessi till., sem hér liggur fyrir markar út af fyrir sig ekki mikla stefnu, ekki er þar um stórar ákvarðanir að ræða. Hún er fyrst og fremst um það að þessi mál verði könnuð, og að sjálfsögðu er þess þörf en meira verður til að koma. Eins og nú er háttað eru annars vegar þeir lífeyrissjóðir sem hafa ágæta verðtryggingu, þ.e.a.s. lífeyrissjóðir opinberra starfsmanna og nokkrir aðrir sem má segja að séu vel settir, en svo hins vegar hinir óverðtryggðu lífeyrissjóðir. Hér voru nefnd dæmi um hvernig þessi mismunur kemur út og verður úr hróplegt ranglæti, ranglæti, sem ekki getur viðgengist. Auðvitað er það höfuðtilgangur þessara lífeyrissjóða að tryggja fólki lífeyri á elliárunum. Það má eiginlega segja að nú sé hlutverk þessara óverðtryggðu sjóða, almennu lífeyrissjóðanna, í raun og veru allt annað. Það er ekki sjáanlegt, án þess að verðtrygging komi til, að þeir geti staðið undir því hlutverki sínu að vera lífeyrissjóðir. Það er aðallega tvennt sem þeir þjóna í þjóðfélaginu í dag. Það er annars vegar að vera helsta uppspretta sparifjármyndunarinnar í þjóðfélaginu og svo hins vegar lánastofnun fyrir sjóðfélagana. Það er þetta tvennt sem má segja að sé þeirra aðalverkefni í dag. Sparifjármyndunin kemur náttúrlega þjóðfélaginu mjög að notum og eins kemur hún að sjálfsögðu að notum þeim sjóðfélögum sem fá lán úr þessum lífeyrissjóðum, að svo miklu leyti sem þeir sjóðfélagar festa það fé í varanlegri eign. Hér var áðan af frsm. bent á hugsanlegar leiðir í þessum efnum. Það var líka getið um, hvað það kostar ríkissjóð í dag að halda uppi verðtryggingu sjóða opinberra starfsmanna. Þá mætti að sjálfsögðu spyrja: Hvað mundi kosta á sama hátt að verðtryggja almennu lífeyrissjóðina? - Ég heyrði tryggingafræðing fyrir stuttu giska á hvað það mundi kosta í dag, þ.e.a.s. ef sjóðfélagarnir í almennu sjóðunum ættu réttindi á borð við þá í opinberu sjóðunum, þá mundi það kosta ríkissjóðinn í dag sennilega milli 5 og 6 milljarða á einu ári og sjá þá allir hvað lagt væri á skattþegnana. Það er að sjálfsögðu margt sem hér kemur til greina og ég ætla ekki að fara að telja upp hugsanlega möguleika en ekki held ég að sé rétt að þessi mál séu rædd án þess að sá möguleiki, sem manni kannske virðist liggja mest í augum uppi, sé einnig nefndur og það er að þessu kerfi verði gerbreytt, það verði ekki eins og nú er byggt á sjóðsmyndun fjármagns sem síðan missir verðgildi sitt á skömmum tíma, heldur verði þetta fé notað jöfnum höndum til þess að greiða tryggingarnar. Það má segja, að þá haldi það sínu verðgildi nokkurn veginn. Í þessu efni kemur náttúrlega einnig inn í hvort ekki er rétt að búa til eitt kerfi sem á við alla landsmenn og inn í væru einnig felldar núverandi almannatryggingar. Eins og háttað er í þjóðfélaginu í dag, þá virðist í raun og veru þetta vera það eina sem vit væri í. En ég ætla ekki að fara að gera lítið úr þeim erfiðleikum sem sigrast þyrfti á til þess að koma þessu öllu í kring. Lífeyrissjóðirnir eru sumir orðnir gamlir og viðhorf sjóðfélaganna til þessara sjóða er á þann veg að það er ekkert vafamál að þarna yrði margt vandasamt skref að stiga áður en þessi leið væri gengin til enda. En sem sagt, ýmislegt annað getur komið til mála. Sjóðirnir geta fyrstu árin tekið á sig verðtryggingu, en með því móti vel að merkja eru þeir að syndga upp á framtíðina, taka forskot á sæluna ef svo mætti segja, því að að því kæmi, þegar tryggingabyrði þeirra yrði meiri, að þeir gætu að sjálfsögðu ekki staðið undir slíkum tryggingum eins og þeir gætu út af fyrir sig tekið á sig í dag, þegar réttindi sjóðfélaganna eru enn þá mjög takmörkuð, en gætu það á næstu árum. Þetta væri hægt'að gera, en þá leiðir það að sjálfsögðu til þess að endanleg ákvörðun um hvernig þessum málum verði skipað fyrir alla í framtíðinni má ekki bíða, það má ekki bíða lengi að sú ákvörðun verði tekin. Þetta tvöfalda kerfi og mikla ranglæti, sem sjóðfélagar óverðtryggðu sjóðanna búa við, getur ekki gengið; það verða allir að skilja. Og það er náttúrlega alveg jafnljóst að kjör þess fólks; sem í dag er í verðtryggðu sjóðunum, verða ekki skert. Úrlausnarefnið er það eitt að fá hinum ótryggðu lífeyrissjóðsfélögum fullkomið öryggi á borð við þá tryggðu.



Herra forseti. Það er ekki of djúpt í ár tekið af þeim, sem hér hafa talað um þetta mál, þegar þeir hafa sagt að hér væri um stórmál að ræða. Hér er um ekki aðeins stórmál í þess orðs merkingu að ræða heldur og slíkt réttlætismál innan félagsmálahliðar þeirrar starfsemi sem fram fer að því er þetta varðar í landinu, að það hlýtur að vera réttlætiskrafa allra þeirra, sem eru innan vébanda hinna almennu lífeyrissjóða verkalýðsfélaganna að hér sé tekið til hendi og reynt að koma á samræmingu að því er þetta varðar. Það liggur auðvitað í augum uppi að það verður ekki öllu lengur við það búið að þær mörgu þúsundir launþega í hinum almennu lífeyrissjóðum verkalýðsfélaganna, - sem að vísu eru tiltölulega ungir, - þeir beri svo skarðan hlut frá borði í þessum efnum miðað við þá launþega sem eru í hinum opinberu sjóðum. Það mætti auðvitað margt segja um þetta, en ég tel ekki ástæðu til þess að þessu sinni að fara mörgum orðum þar um. En ég vil aðeins taka fram fyrir mitt leyti að ég tel sjálfsagt og nauðsynlegt að ríkisvaldið beiti sér fyrir því að þessi mál séu skoðuð, en þó verður það að gerast að mínu áliti í mjög nánu samstarfi við verkalýðshreyfinguna í landinu. Þessum málum verður ekki ráðið til lykta, svo að vel sé, án þess að verkalýðshreyfingin verði höfð þar með í ráðum. En það er eigi að síður nauðsynlegt að þetta mál komist sem allra fyrst á dagskrá til þess að eitthvað verði farið að gera til þess að koma þessum málum í höfn. Það er einnig rétt sem hér hefur komið fram að það má búast við því að það taki nokkuð langan tíma að fá þá lausn þessara mála sem menn telja sig geta sæmilega eða vel við unað. Það voru nefndar hér áðan af 1. flm. og frsm. fyrir þessari þáltill. svo skelfilegar upphæðir að því er varðar mismuninn í þessum efnum, að ég efast um að almennt hafi sjóðsfélagar í hinum almennu lífeyrissjóðum verkalýðsfélaganna gert sér grein fyrir því, hversu hér er um að ræða herfilega mismunun á aðstöðu og réttindum manna eftir því hvaða lífeyrissjóði þeir tilheyra. Og ef það er rétt, sem ég dreg ekkert í efa vegna þess að ég þekki það ekki, sem hv. síðasti ræðumaður upplýsti hér, að vísu eftir ágiskun, að það muni kosta 5–6 milljarða í dag að verðtryggja hina almennu lífeyrissjóði, þá sjá menn í hendi sér hversu herfileg mismunun og óréttlæti það er sem hér er um að ræða að því er varðar þessa sjóðfélaga. Ég ætla ekki að fara út í frekari umr. um ýmsa þætti og ýmsa hluti sem mætti nefna í þessu sambandi, eins og t.d. hugmyndir manna um einn allsherjar lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. En ég vil aðeins undirstrika það og láta það koma fram af minni hálfu, að ég tel að hér sé um svo mikið nauðsynja-, sanngirnis- og réttlætismál að ræða að það verði vart öllu lengur við það unað að ekki verði hafist handa í þá átt a.m.k. að minnka verulega þennan aðstöðumun sem nú er fyrir hendi. Það kom að vísu, held ég, fram hjá síðasta ræðumanni að í ár gátu hinir almennu lífeyrissjóðir verðtryggt sem svarar um 20% ráðstöfunarfé sjóðanna með kaupum á skuldabréfum, en eftir sem áður eru um 80% sem eru án verðtryggingar. Og það er stór hluti í krónum talið eða réttindum, Ég vil sem sagt fyrir mitt leyti taka undir það sem hér hefur komið fram. Þetta er svo stórt mál og lífsnauðsynlegt að farið verði að hreyfa því í alvöru, að það er full ástæða til þess að vekja athygli á því hér á Alþ. Ég vil samt sem áður undirstrika það að slíkt mál verður ekki til lykta leitt svo að vel verði nema því aðeins að verkalýðshreyfingin verði höfð með í ráðum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 77 hér í Sþ. eftirfarandi till. til þál.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að undirbúa nú þegar kaup á sérsmíðuðu farþegaskipi, er hafi reglubundnar ferðir milli Reyðarfjarðar (Búðareyrar), Þórshafnar í Færeyjum, Noregs, Svíþjóðar og Danmerkur. Stefnt skal að því, að skipið geti hafið ferðir milli landanna að vorlagi 1976.“ Ég mun nú lítillega gera grein fyrir viðhorfi mínu í þessu efni og stikla á stærstu atriðunum í sjálfri grg. Þegar m/s Gullfoss var seldur úr landi, hvarf síðasta sérsmíðaða farþegaskipið úr eigu Íslendinga. Margir munu sakna Gullfoss, utan þings sem innan. Ýmsar raddir hafa verið uppi um það á undanförnum árum að nauðsyn væri á því að endurnýja skipakost okkar Íslendinga í farþegaskipum en hf. Eimskipafélag Íslands, einu sinni nefnt óskabarn þjóðarinnar, hefur ekki talið sér fært, telur sér það sem sé um megn að kaupa nýtt skip og ber við að allir útreikningar þeirra sýni að ekki geti verið um beinan hagnað að ræða af rekstri slíks skips. Ég vil líta svo á að kaup á svona skipi séu liður í samgöngukerfi þjóðarinnar og því beri að athuga um kaupin þótt beinn rekstrarhagnaður sé ekki tryggður við fyrstu yfirsýn né á fyrstu árunum þegar vextir eru hvað mestir og afborgun hvað erfiðust. Arðsemi svona skips kemur á margan hátt fram sem beint framlag til eflingar annarri starfsemi í þjóðfélaginu og með því fyrirkomulagi, sem ég hugsa mér fyrst og fremst, mun það verka til hagsbóta úti um land. Ekki er nokkur vafi á því að rekstur á svona skipi yrði mikil lyftistöng fyrir Austfirði og héruðin bæði fyrir norðan og sunnan sérstaklega. Hins vegar skapar hringvegurinn í raun nýtt viðhorf í samgöngukerfi okkar og einmitt þess vegna ber að endurskipuleggja að mínu mati staðsetningu aðalhafnar fyrir farþegaskipið er siglir reglubundið til hinna Norðurlandanna. Ég tel að það eigi að vera metnaðarmál okkar að hafa ákveðið kaup á sérsmíðuðu farþegaskipi á næsta ári og það sem fyrst. Það er ekki sæmandi fyrir íslendinga að eiga ekki gott farþegaskip, þótt það sé staðreynd að yfirgnæfandi meiri hluti farþega fari nú með flugvélum milli Íslands og annarra landa. Þrátt fyrir það má ekki gefast upp við að reka hér gott farþegaskip og tryggja með því reglubundnar samgöngur á sjó, einkum milli eyþjóðanna, svo og Noregs og Danmerkur. Ég geri mér grein fyrir því að mikill vandi er að velja rétta stærð af skipi með hentugum útbúnaði sem tryggi jafnframt öryggi farþeganna og sé einnig ódýrt í rekstri. Þess vegna legg ég til að sérfróðum og duglegum mönnum, sem áhuga hafa á málinu, verði falið að rannsaka hvaða gerð og stærð muni best henta okkur með hliðsjón af því fyrirkomulagi sem ég legg til að verði á ferðunum. Sumum kann að finnast að þetta sé nokkuð byltingarkennt fyrirkomulag, en ég held einmitt að það sé mjög stór þáttur í því að skipið nái nauðsynlegum árangri. Ég hef farið með nýju skipi á milli Hirtshals og Kristjánssands, sem ég tel að geti verið fyrirmynd að góðu skipi fyrir okkur. Ég tel að skipið verði að hafa minnst 16 mílna ganghraða að jafnaði svo að tími á sjónum sé ekki of langur og skipting vegalengda kemur vel út með þessum ganghraða, eins og greinilega er tekið fram í grg. þáltill. og óþarfi er að lesa sérstaklega upp. Mikilvægt atriði er að farþegar séu ekki að jafnaði yfir einn sólarhring um borð án þess að koma að landi. Þetta segja mér mjög reyndir menn í farþegaskiparekstri að sé metið mikils af farþegum þegar þeir velja á milli skipa eða annarra farartækja. Yfirlitið um tíma á milli siglingastaða sýnir að með 16 mílna hraða á klst. er komið vel til móts við þetta sjónarmið farþeganna. Sjálfsagt má koma með till. um annað fyrirkomulag ferða eða staði, en n. mun þá kanna það betur. Ég vil þó leyfa mér að nefna að t.d. aðra hvora ferð yfir vissan árstíma gæti komið til greina að sigla þannig: Reyðarfjörður - Þórshöfn–Bergen eða Kristianssand og svo beint til Hirtshals, sem er nyrst á Jótlandsskaga eða norðarlega, þaðan svo með viðkomu aftur í Aberdeen og Þórshöfn og jafnvel til Akureyrar í staðinn fyrir Austfirðina. Þetta er skemmtileg tilbreytni sem mundi örugglega draga að sér viðbótarhóp farþega, sérstaklega frá Mið-Evrópulöndunum, en í mjög vaxandi mæli fer þetta fólk nú í bil norður um Evrópu og yfir til Noregs. Miðað við þær upplýsingar, sem ég hef handbærar, má ætla að skip með þægilegt pláss fyrir 350–400 farþega, svo og rúm fyrir allt að 90 fólksbíla, geti hentað vel. Öllum ber saman um að rétt sé að reikna með því að bíll fylgi að meðaltali 4–5 farþegum og má vænta þess að fólk taki bílinn enn meir með sér ef hentugt skip er til ráðstöfunar. Þar sem flestir farþegar eiga þess kost að koma á land einu sinni á sólarhring, segja mér einnig fróðir menn í þessum efnum að mun skynsamlegra sé að hafa eins konar kaffiteríusnið á matarþjónustu um borð og hætta þar með að hafa mikið og dýrt þjónalið, en í þess stað verða farþegar að ná í matföng sín sjálfir. Þá eru að jafnaði fáir og léttir réttir til reiðu. Hins vegar mætti einnig koma til móts við það sjónarmið að hafa betur útbúinn sal fyrir nokkra tugi farþega þar sem gæti þá farið fram góð þjónusta við ákveðinn hóp manna, ef þeir ferðast þannig í hópum, og jafnvel hef ég látið mér detta í hug að einnig gæti þar farið fram menningarleg starfsemi meðan á ferðunum stendur, myndlistarkynning á listamönnum okkar og annarra Norðurlandaþjóða, einsöngur, upplestur o.s.frv. Því ekki að koma með smátilbreytingu einmitt á svona leiðum og nánari kynningu á verkum okkar manna? Ég geng hér ákveðið út frá því að heimahöfn þessa skips sé á Austfjörðum. Ég vænti þess að ekki komi til sérstaks hrepparígs innbyrðis um staðarvalið. En telji menn hins vegar að einhver ákveðinn staður annar sé heppilegri vegna annarra atvika, set ég mig ekki á móti slíku. Nauðsynlegt er að gera góða aðstöðu fyrir skipið svo að allt geti gengið greiðlega við afgreiðslu og farþegar þurfi ekki að verða fyrir óþarfatöfum. Þótt skipið sé fyrst og fremst fyrir farþega, er einnig vel hugsanlegt að nokkurt magn af vörum gæti komið með í hverri ferð og þá auðvitað flutt í gámum. En ég hef sannreynt það að samgöngur milli Noregs og Íslands voru um tíma í fyrra það erfiðar, að nærri tók tvo mánuði fyrir menn að fá vörur frá Noregi til Íslands. Nú munu einhverjir halda því fram að gersamlega vonlaust sé að reka svona skip, þar sem verkefnin séu aðeins 6–8 mánuði á ári. Auðvitað er mikið til í þessu. En ég vil koma hér með þá hugmynd einnig, að í stað þess að íslendingar flykkist inn á hótel á Spáni eða á öðrum stöðum Suðurlanda, þá megi athuga að láta skipið hafa samastað í góðri höfn um veturinn og nýta það þar í okkar þágu. Gætu íslendingar ekki dvalið þar um borð eins og á dýrum hótelum og notað flugvélakost okkar til þess að flytja okkur á milli áfangastaða? Ekki vil ég leggja ákveðið til, hvaða aðilar skuli annast þennan rekstur. Ég tel þó nauðsynlegt að ríkið eigi hér stóran hlut að máli og hafi ákveðna ábyrgð á rekstrinum og bakábyrgð í greiðslum gagnvart seljanda skipsins eða skipasmiðastöð. Það er von mín að ekki komi til átaka um rekstrarformið, heldur verði samstaða um að kaupin verði gerð og þar með tryggð. Mér er ekki kunnugt um kaupverð á svona skipi í dag og verðlag er nú allt mjög breytilegt. En ekki er unnt að spá um á þessu stigi. Hins vegar tel ég rétt að útboð í smíði skipsins verði gerð á öllum Norðurlöndunum og aðstoð við fjármögnun fengin einnig þar. Norðurlandaráð hefur tekið samgöngumálin til sérstakrar meðferðar og vil ég vænta þess að frá þeirri stofnun megum við eiga von á jákvæðum stuðningi. Þessi hugmynd hefur þegar verið rædd þar, þó ekki í beinu formi við það sem ég legg til, en mér skilst, eftir því sem ég best veit, að jákvæðar raddir hafi komið fram um bættar samgöngur hér á milli með hliðsjón af siglingum. Enginn vafi er á því að hjá færeyingum er brennandi áhugi á málinu, og veit ég þar um ákveðinn þm. sem hefur mjög beitt sér fyrir því að þessi hugmynd komist til framkvæmda, svo að þaðan eigum við öruggan stuðning í þessu efni. Þeir mundu sennilega njóta hvað mests ávinnings af að fá svona skip og væri það vel, svo góð samskipti sem við höfum haft við þessa frændþjóð okkar í mörg ár og þeir oft hjálpað okkur þegar mannaflaskortur var hér á vertíðum áður fyrr. Hér kom fram á hv. Alþ. - ekki á sumarþinginu, heldur hinu þinginu, 94. löggjafarþingi, - frv. um skipan ferðamála. Var það mikill bálkur en varð ekki útræddur. Ferðamálin eru stórmál og vaxandi þáttur í okkar þjóðarbúskap. Menn hafa komið með ýmsar hugmyndir í því efni, hvernig standa skuli að þeim málum. Margir hafa talað um vissar áætlanir, t.d. 3 ára áætlun eða 5 ára áætlun og ég tel vel viðeigandi að svona skip komi þar inn í. Við vitum að fólk vill ferðast í frítíma sínum á milli landa. Alþ. hefur þegar samþykkt að hvetja til vetrarorlofs og hafa margir hagnýtt sér slíkt hér á landi og mun verða í vaxandi mæli. En ég tel að með svona gerbreyttri skipan á ferðamálum á sjó munum við einnig tryggja það að menn munu hagnýta sér þennan möguleika verulega og við munum fá vaxandi þátt í gegnum þessa starfsemi á sjónum og með þessu fyrirkomulagi. Þess vegna er þessi till. flutt, að ég vænti þess að henni verði tekið jákvætt og málið látið fá eðlilega athugun. Það vannst einnig tími til þess í fyrra sinnið þegar till. kom fram. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að hlé verði gert á umr. og till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég lýsti í fyrra eindregnum stuðningi við þessa till., enda er mér málið nokkuð skylt. Tvær ástæður liggja til þess aðallega. Sú fyrsta að hv. flm. gerir mínum heimastað svo hátt undir höfði að betur verður ekki gert. Það er reyndar vissa okkar gömul, byggð á reynslu fyrri tíma siglinga, að Reyðarfjörður er hin ágætasta höfn og liggur sérlega vel við í þessu efni. Önnur ástæða fyrir þessu er sú, að jómfrúræða mín hér fyrir 17 árum fjallaði einmitt um fastar skipaferðir milli Austfjarða og útlanda og Reyðarfjörður var vitanlega nefndur í því sambandi, en þar var reyndar um vöruflutninga að ræða sem aðaluppistöðuna í sambandi við þá till. Margt hefur breyst síðan og eins og hv. flm. benti á hefur hringvegurinn opnað nýja möguleika, alveg sérstaklega fyrir raunverulega ferðamenn. Með raunverulegum ferðalöngum á ég við þá sem vilja sjá og skoða eigið land og svo önnur lönd til viðbótar og geta gert það á þennan hátt í sömu ferðinni. Það er einmitt þessi tegund ferðalanga sem ég vil hlynna að og greiða fyrir sem allra mest, á sama tíma. Hef ég lýst því yfir að ég vilji skattleggja sérstaklega Suðurlandaferðir og er sömuleiðis litt hrifinn af einhverri flóðbylgju erlendra ferðamanna hingað, að ekki sé talað um hugsjónir í líkingu við Kleifarvatnsloftkastalann sem við höfum nú haft fyrir augum nýlega. En nóg um það. Hringvegurinn hefur þegar sannað gildi sitt og þegar höft hans eru horfin og góður vegur er alla leið héðan af mesta þéttbýlissvæðinu á Reyðarfjörð, þá held ég að hér sé aðeins um sjálfsagða og ákjósanlega ferðaleið að ræða. Ég reikna með því að flm. hugsi sér þetta þannig, að menn fari á bíl sínum austur, fari svo með bílinn til Norðurlanda, aki þar um sér til ánægju, komi svo heim hingað á ný og aki norðurleiðina til baka. Þetta væri mjög ákjósanlegt í alla staði. Sömuleiðis væri auðvitað um hinn möguleikann að ræða, en mér dettur hann nú í hug þegar hv. þm. Stefán Valgeirsson ber í borðið, að fara norðurleiðina fyrst og suðurleiðina til baka. - Spurningin um vetrarsamgöngurnar á þessum leiðum er auðvitað meiri og í því sambandi vakna eflaust upp nokkrar efasemdir. Ég vil upplýsa hv. flm. um það að Reyðfirðingar, mínir heimamenn, hafa fagnað þessari till. mjög og eru honum ákaflega þakklátir fyrir. Þeir undirbúa nú einmitt hafnarframkvæmd sem m.a. mundi tryggja góða aðstöðu þessa umrædda skips. Við höfum fleira í huga þessu skylt. Við álítum t.d. að þar ætti annað aðalsetur Skipaútgerðar ríkisins að vera, hitt aðalsetrið ætti að vera á Vestfjörðum, og við álítum líka og höfum um það von að Eimskip geri alvöru úr því að gera Reyðarfjörð að umskipunarhöfn, virkilegri umskipunarhöfn, eins og það hefur reyndar lýst yfir að það ætli að gera með ákveðinni dreifingu á vörum til nágrannastaða. Ef eitthvað af þessu kæmist í framkvæmd þá renndi það vitanlega allt stoðum undir betri aðstöðu í landi í hvívetna slíku farþegaskipi til handa. Svo aðeins til viðbótar get ég ekki stillt mig um það að lýsa þeirri skoðun minni hér að þetta muni vera ólikt farsælli atvinnugrein fyrir reyðfirðinga en sú óhugnanlega hugmynd, sem nú hefur skotið upp kollinum hjá Norsk Hydro, að fá leyfi til að flæma okkur burt úr firðinum með álbræðslu. Ég fagna sem sagt till. og vona að hún nái fram að ganga. Sú staðreynd, að Austfirðir liggja nær Norðurlöndum en Reykjavík, ætti að vera nokkuð ljós óneitanlega og ferðamátinn, sem till. gerir ráð fyrir, er ekki óraunhæfur. Hann er þvert á móti að mínu viti bæði æskilegur og sjálfsagður.



Herra forseti. Það eru nú örfá orð aðeins. Þessi till. var flutt á síðasta aðalþingi, að mig minnir, og ég hef heyrt ýmsa ræða þessa till. og þá hugmynd sem í henni felst. Dómar manna eða ályktanir um till. hafa verið mjög misjafnir. Ég hef heyrt ýmsa fordæma hana algerlega og telja hana með öllu ólíklega til þess að komast nokkurn tíma í framkvæmd. Mér er það vitanlega ljóst að mál eins og þetta, sem er þetta mikil nýjung, hlýtur að þurfa að athuga vandlega áður en það kemst á framkvæmdastig. En ég vil leyfa mér að segja það hér, að ég álít að þetta mál sé þannig vaxið að það eigi alls ekki að svæfa það eða þegja það í hel á nokkurn hátt, heldur veita því þá allra bestu skoðun sem hægt er í té að láta. Ég vil algerlega taka undir þau ummæli flm. að það sé ekki vansalaust fyrir íslendinga, sem eru strandþjóð og þar að auki eyþjóð langt úti í hafi, að eiga ekkert farþegaskip. Ég var áður flm. að því hér á Alþ. að það yrði hafist handa um að smíða farþegaskip til mannflutninga með ströndum fram. Það mál hefur verið athugað töluvert og menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að fyrir slíku skipi væri enginn grundvöllur. Ég hef aldrei sannfærst um það fyllilega, en það hefur orðið niðurstaða þeirra sem um það mál hafa fjallað. En eftir stendur það að við búum hér á þessum hólma, dreifðir um alla ströndina og eigum ekkert skip sem getur flutt fólk með venjulegum nútímahætti, hvorki innanlands né heldur landa á milli, síðan Gullfoss var seldur. Þetta er annað meginatriði till., að bæta úr þessu ófremdarástandi að nokkru leyti. Hitt er svo það og ég vil vekja alveg sérstaka athygli á því að hér er hreyft þeirri hugmynd, sem ég tel mjög merkilega, að opna nýjar dyr, nýjan inngang að landinu. Ég held að það sé fyllilega tímabært að við förum að venja okkur við þá hugsun, íslendingar, að það er víðar hægt að koma hér við land, hvort sem menn koma í lofti eða á sjó, heldur en bara á einum stað. Og það er óeðlilegt að byggja upp ferðamannaaðstöðu og ganga út frá því sem algerlega óumbreytanlegu að allur ferðamannastraumur að og frá landinn þurfi að fara út frá einum punkti. Ég skal ekki fella neinn dóm um það hvort endanlega reyndist vera rekstrargrundvöllur fyrir skipi af þessu tagi. Ég get alveg tekið undir það með hv. flm. að þó að það sé ekki hægt að gera ráð fyrir að slíkt skip yrði rekið með hagnaði, þá tel ég að það eigi að skoða málið mjög vandlega fyrir því. Ég vil svo segja það að ég er flm. þakklátur fyrir að hreyfa þessu máli nú á ný, halda þessu máli gangandi. Og eins og ég sagði áðan, það eru tvö meginatriði í þessari till. Annars vegar að opna nýjar dyr að og frá landinu og hins vegar að stuðla að því að íslendingar eignist aftur farþegaskip. Mér finnst þessi tvö atriði vera þannig vaxin að þessi till. sé allrar athygli verð og beri að skoða hana í fullri alvöru.



Herra forseti. Ég er einn af þeim sem eru þeirrar skoðunar að það hafi verið mikið áfall í raun og veru fyrir okkur þegar við misstum Gullfoss og fengum ekkert farþegaskip í hans stað. Eins og fram hefur komið hér, er þetta nú ekkert nýtt mál. Þessi till. hefur verið flutt hér áður, og að mig minnir fyrir nokkrum árum var flutt till. af líkri gerð. En það, sem hefur nú komið í veg fyrir það að úr framkvæmdum yrði, er sem sagt vantrúin á að hægt sé að reka svona skip. Það kom fram í ræðu flm. áðan að t.d. færeyingar hefðu áhuga á því að þetta mál kæmist í framkvæmd, og ég er raunar ekkert hissa á því. En þá kemur mér í hug spurning sem ég vil láta koma hér fram: Er óhugsandi að það gæti hafist samvinna á milli t.d. færeyinga, norðmanna og íslendinga um smíði og rekstur á svona skipi? Það er líklegra, ef samvinna gæti hafist um slíkt, að það yrði meiri áhugi hjá þessum þjóðum að nota skipið, t.d. frá hendi norðmanna til að koma hingað. Þetta er mál sem þarf að kanna. Ég er einn af þeim sem óttast að það verði erfitt að reka svona skip. Það er enginn vafi á því að það verður nokkuð dýrt í byggingu. Mér þætti það ekki mikið þó að skip af þeirri gerð, sem flm. er að tala um og setur hér fram, muni kosta yfir milljarð og þá er sýnilegt að það þarf töluvert til að reka þetta skip, ekki síst ef það eru ekki not fyrir það nema kannske 7–8 mánuði eða varla það. En þá þyrfti sú n., sem fær málið til skoðunar, að athuga það og jafnvel að reyna að afla sér upplýsinga um hvort þetta gæti komið til. að t.d. norðmenn og færeyingar og jafnvel Norðurlöndin öll mundu geta staðið að því að byggja og reka svona skip.



Herra forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram hjá öllum ræðumönnum að hér er hreyft býsna athyglisverðu og merkilegu máli og ég er hv. flm. þakklátur fyrir að hann skuli nú að nýju leggja þetta mál hér fram til umr. og athugunar. Ég vil aðeins upplýsa það í sambandi við þessa hugmynd um skip sem gangi milli Íslands og annarra Norðurlanda, að hún hefur verið rædd allmikið í samgöngumálanefnd Norðurlandaráðs þar sem ég hef átt sæti síðustu árin, og á fundi n. nú í okt. var undirbúin till. sem fjallar um það að Norðurlandaráð athugi möguleika á rekstri slíks skips eins og hér er talað um, þ.e.a.s. bílferju- og farþegaskips sem gangi á milli Færeyja, Íslands og annarra Norðurlanda. Að þessari till. standa fulltrúar frá Norðurlöndunum öllum, og hún verður væntanlega til umr. og afgreiðslu á þingi Norðurlandaráðs sem verður haldið hér í febrúarmánuði. Í þessari till. er ekkert um það hvert rekstrarfyrirkomulag slíks skips eigi að vera eða eignarfyrirkomulag, heldur aðeins er vakin athygli á þeirri staðreynd að nú gengur ekkert farþegaskip hvorki til Færeyja né Íslands og vakin athygli á þörfinni á því og undirstrikað að það geti a.m.k. verið samnorrænt mál að bæta hér úr. Ég vildi aðeins að þessar upplýsingar kæmu fram og skal eingöngu bæta því við að ég hef orðið var við mikinn áhuga fulltrúa allra Norðurlandanna á því að eitthvað jákvætt gerist í þessum málum og að samgöngur á sjó með nútímafyrirkomulagi geti hafist á ný milli Íslands, Færeyja og annarra Norðurlanda.



Herra forseti. Ég vil þakka öllum ræðumönnum fyrir jákvæðar undirtektir undir frumhugmyndina um athugun á kaupum á þessu skipi. Það var einmitt hringvegurinn og sala Gullfoss sem ýtti við mér að móta nýja till. gjörólíka þeim viðhorfum sem áður höfðu verið. Það er ekkert undarlegt þó að sumir segi: Þetta er fjarstæða. Það kom mér ekkert á óvart. Fyrrv. forseti Sþ. kallaði þetta mjög merkilega byltingarkennda hugmynd, einhverja þá sérstæðustu sem fram hefði komið um fjölda ára skeið. Það, sem mig skiptir mestu máli og ég held að það sé sami tónninn hjá þeim sem tóku til máls er að hrinda þessari hugmynd í athugun fyrst og fremst og síðan til framkvæmda eftir því sem tök eru á og kostnaður leyfir okkur. Ég þakka síðasta ræðumanni, 3. þm. Reykn., mjög fyrir hans þátt í þessu máli. Ég veit, að hann hefur flutt þessa hugmynd, kannske ekki bókstaflega eins og ég hef sett hana fram, en verið mjög hvetjandi að þetta mál yrði athugað í Norðurlandaráði. Ég tel einmitt að staðsetningin á Austfjörðum sé einn mikilvægasti þátturinn í þessu máli, vegna þess að það stuðlar að slíku fyrirkomulagi að rekstur á þessu skipi og gerð þess verður með allt öðrum og ódýrari en öruggari hætti en ella hefði verið með því að þurfa að sigla hingað til Reykjavíkur. Hef ég fyrir mér mann, sem var um árabil skipstjóri, sem ráðgefanda í þessu efni. Einnig vil ég upplýsa það að ég hef haft samband við fleiri ferjuaðila, ef svo mætti segja, á Norðurlöndum og víðar sem hafa komið inn með svipuð skip og ég hef hér í huga. Fyrst í stað hefur þetta gengið slarkandi eða jafnvel treglega, en eftir að almenningur komst í kynni við góða þjónustu og þægilegt skipulag með bíla, eins konar fjölskyldufarþegamöguleika, þá hefur sívaxandi eftirspurn verið alls staðar. Það getur vel verið að það sé of draumórakennt að reikna með því hingað til landsins, en ég vil nú samt sannreyna það og athuga alveg sérstaklega. Ég vænti þess að till. fái eðlilega meðferð í fjvn. og eðlilega athugun. Og þrátt fyrir það að sumum finnist hún draumórakennd, þá held ég að það sé með svona till eins og margt annað. Sumir eru á móti því að byggja hér á Íslandi veglegar og miklar brýr því að þær muni ekki bera neinn arð, er sagt, fyrstu árin. Það getur vel verið að þetta skip geri það ekki. En ég lít á þetta skip út af fyrir sig sem sérstaka brú milli Íslands og Norðurlandanna og sú brú skilar auðvitað ekki arði fyrstu árin. Þetta er liður í samgöngukerfi landsins.