Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta hv. menntamálanefndar um frumvarp til laga um fjölmiðla. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið, kallað til sín hátt á þriðja tug gesta, leitað umsagna frá yfir 60 aðilum og fengið í hendur umsagnir frá þriðjungi þeirra. Ég mun hér á eftir rekja helstu efnislegu breytingartillögur meiri hlutans eins og tíminn leyfir en alls gerir meiri hlutinn tillögur um hátt á fjórða tug breytinga á frumvarpinu. Fyrst vil ég þó fara nokkrum almennum orðum um þá löggjöf hér er undir, tilurð hennar, tilgang og þýðingu fyrir almenning og starfsemi fjölmiðla í landinu. Fyrst ber þess að geta að hér er viðamikil löggjöf á ferð þar sem þess er freistað að setja í fyrsta sinn heildstæð lög um fjölmiðla á Íslandi og starfsemi þeirra. Kveikjan er svokölluð hljóð- og myndmiðlunartilskipun Evrópuþings og Evrópuráðs frá desember 2007 og stór hluti frumvarpsins, u.þ.b. tveir þriðju hlutar þess, á uppruna sinn í þeirri tilskipun. Þriðjungur frumvarpsins á sér hins vegar upptök í gildandi útvarpslögum og lögum um prentrétt auk nýrra ákvæða sem mörg hver lúta að réttindum og skyldum fjölmiðla. Ég tel raunar að þar sé einhver mikilvægasti kafli frumvarpsins og nefndin hefur varið miklum tíma sínum í að fjalla um einstök ákvæði hans. Í rannsóknarskýrslu Alþingis er fjallað um mikilvægi fjölmiðla sem upplýsingaveitu fyrir almenning og vettvang borgaranna fyrir skoðanaskipti um þjóðfélagsmál. Þar er hlutverk fjölmiðla flokkað í þrennt, aðhaldshlutverk, upplýsingahlutverk og umræðuhlutverk. Tvö fyrrnefndu hlutverkin eru nátengd því að fréttir fjölmiðils séu jafnan hlutlægar og óháðar hagsmunaöflum. Í því skyni og til að styrkja trúverðugleika fjölmiðilsins hafa fjölmiðlar í nágrannalöndum okkar víða sett reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði annars vegar og gagnsæi eignarhalds hins vegar. Aðhalds- og upplýsingahlutverk fjölmiðla er mikilvægara en nokkru sinni við núverandi aðstæður í samfélagi okkar þegar allar meginstoðir þess eru teknar til endurmats og þörf fyrir gagngerar umbætur á samfélaginu er brýn í kjölfar hruns hugmyndafræði sem einkenndist af afskiptaleysi um siðferðisleg málefni og þjónkun við hugarheim skyndigróða og bráðaútrásar. Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar er sérstaklega fjallað um gildi þess að settar séu reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði fjölmiðla. Slíkar reglur séu sérstaklega brýnar í fámennum samfélögum eins og okkar þar sem nálægð kunningjasamfélagsins býður heim hættunni á sjálfsritskoðun eða eins og segir í skýrslu fjölmiðlanefndar frá árinu 2005: „Þess eru mörg dæmi að fjölmiðlar fjalli ekki um fyrirtæki eða hagsmunaaðila ef það getur komið sér illa fyrir fjölmiðilinn sjálfan, eigendur hans eða starfsfólk.“ Í rannsóknarskýrslu Alþingis segir, með leyfi forseta: „Ritstjórar og blaðamenn kunna þá að forðast umfjöllun um mál sem gætu skaðað viðskiptahagsmuni fjölmiðilsins eða haft áhrif á þeirra eigin starfsframa.“ Í rannsóknarskýrslu Alþingis er að finna greiningu á þætti fjölmiðla í þeirri meðvirkni með fjármálakerfinu sem einkenndi missirin fyrir hrun og viðrað það sjónarhorn fjölmiðlamanna sjálfra að þeir hafi verið mjög meðvitaðir um mikilvægi þess að sýna stjórnvöldum aðhald og verja þar sjálfstæði sitt og trúverðugleika en á hinn bóginn hafi ekki gætt sömu árvekni og aðhalds í garð fjármálamarkaðarins, enda birtist áhrifavald hans í öðrum og e.t.v. vinsamlegri myndum. Í frumvarpinu er reynt að koma til móts við þær ábendingar sem fram komu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Í skýrslunni var bent á nauðsyn þess að efla sjálfstæða og hlutlæga fjölmiðlun með því að styrkja fagleg og fjárhagsleg skilyrði fjölmiðlunar í landinu. Einnig var bent á að styrkja þyrfti sjálfstæði ritstjórna, setja eignarhaldi einkaaðila á fjölmiðlamarkaði hófleg mörk og upplýsa hverjir séu eigendur fjölmiðlanna á hverjum tíma. Enn fremur var bent á að koma þyrfti á faglegu eftirliti með fjölmiðlum með það fyrir augum að tryggja að þeir ræki af ábyrgð hlutverk sitt í lýðræðisríki með almannahagsmuni að leiðarljósi. Frumvarpið tekur á flestum þessum atriðum með þeirri undantekningu helst að ekki er mælt fyrir um fjárhagslegan stuðning hins opinbera við fjölmiðlana í landinu. Slík fordæmi þekkjast þó erlendis, einkum útgáfustyrkir til prentmiðla og staðbundinna miðla, og ég tel að það sé fullt tilefni til að setja á fót sérstaka vinnu með fulltrúum stjórnvalda og hagsmunaaðila í greininni sem skoði kosti og galla opinbers fjárstuðnings við fjölmiðla og leggi jafnframt mat á mismunandi leiðir í því sambandi. Ég sé t.d. fyrir mér að mikil þörf væri fyrir sjóð sem mundi styrkja verkefni í rannsóknarblaðamennsku jafnt í prentmiðlum sem ljósvakamiðlun. Slíkur sjóður gæfi fjölmiðlunum svigrúm til að vinna vandaðar fréttaskýringar sem illu heilli vilja verða út undan í því rekstrarumhverfi sem fjölmiðlar á Íslandi búa við í dag og í þeim asa hversdagsins sem kallar á að fylla fjölmargra fréttatíma á degi hverjum. Meiri hluti nefndarinnar ræddi einnig um stöðu staðbundinna fjölmiðla en þeir eru afar mikilvægur hluti menningar- og afþreyingarframboðs í byggðarlögum víðs vegar um landið. Þeir hafa mikilvægu hlutverki að gegna í héraði og fyrir það nærumhverfi sem þeir eru sprottnir úr. Með hliðsjón af þessu vill meiri hlutinn mælast til þess að stjórnvöld skoði sérstaklega hvort og þá hvernig styðja eigi við bakið á starfsemi staðbundinna miðla með hliðsjón af opinberum stuðningi við slíka miðla annars staðar á Norðurlöndum. Meiri hlutinn vill einnig benda á að styrkir og ívilnanir til fjölmiðla að þessu leyti eiga heima í sérlögum en ekki í heildstæðri rammalöggjöf um fjölmiðla. Virðulegi forseti. Þessu frumvarpi er m.a. ætlað að stuðla að tjáningarfrelsi, rétti almennings til upplýsinga, fjölmiðlalæsi, fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum, að ógleymdri eflingu neytendaverndar á þessum vettvangi. Það má segja að skjólstæðingar þessa frumvarps séu tveir, annars vegar almenningur í landinu og hins vegar fjölmiðlarnir sjálfir. Hagsmunir þessara aðila fara saman í varðstöðu um tjáningarfrelsið en fjölmiðlar þurfa einnig að þræða vandratað einstigi milli þess að flytja almenningi fréttir og upplýsingar um samfélagsleg málefni og hins að gera það með þeim hætti að ekki brjóti á lögvörðum réttindum einstaklinga og hópa. Hlutverk stjórnvalda er hér að setja almennan ramma fyrir fjölmiðla að starfa innan en gæta þess jafnframt að stíga ekki yfir þau mörk sem skilja að almenna markmiðssetningu annars vegar og óeðlilega íhlutun hins vegar. Í meðferð menntamálanefndar á frumvarpinu hafa verið gerðar ýmsar breytingar sem flestar hafa þann tilgang að bæta starfsumhverfi og auka réttindi fjölmiðla og fjölmiðlamanna, ekki síst með grundvallarmarkmiðið um vernd tjáningarfrelsis að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Ég mun nú rekja helstu efnislegar breytingartillögur meiri hluta nefndarinnar. Meiri hlutinn leggur til breytingar á kaflanum um stjórnsýslu en í frumvarpinu er lögð til breytt stjórnsýsla í þessum geira, þ.e. að stofnuð verði og sett á fót fjölmiðlanefnd sem verði sjálfstæð stjórnsýslunefnd en þær breytingar eru annars vegar til komnar vegna þeirra skyldna sem hvíla á íslenska ríkinu í nýrri hljóð- og myndmiðlunartilskipun og hins vegar vegna þeirra áforma sem felast í frumvarpinu um heildstæða löggjöf á vettvangi fjölmiðlunar. Nefndin ræddi skipan og verksvið fjölmiðlanefndar, þar á meðal stöðu hennar sem sjálfstæðs stjórnvalds sem hefur endanlegt úrskurðarvald í málum á verksviði nefndarinnar. Meiri hlutinn vill benda á að með stofnun fjölmiðlanefndar eru m.a. uppfylltar kröfur um eftirlit með fjölmiðlum sem komu fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og eiga sér fordæmi í nær öllum löndum sem við berum okkur saman við. Þessi skipan, að fela sjálfstæðri stjórnsýslunefnd að fjalla um málefni fjölmiðla og leiða til lykta með úrskurði ágreining um málefni þeirra, tekur mið af skipan mála á fjölmiðlamarkaði í Svíþjóð og Danmörku og er í samræmi til tilmæli Evrópuráðsins og Evrópuþingsins. Reyndar er það svo að öll aðildarríki EES-samningsins, utan Lúxemborgar og Íslands, hafa komið sér upp sjálfstæðum stjórnsýslustofnunum sem hafa það hlutverk að framfylgja ákvæðum fjölmiðlalaga. Nefndin ræddi hvort ástæða væri til að setja á fót sjálfstæða áfrýjunarnefnd sem skjóta mætti úrskurðum fjölmiðlanefndar til, samanber áfrýjunarnefnd samkeppnismála. Það var niðurstaða meiri hlutans að slík breyting mundi draga úr sjálfstæði fjölmiðlanefndarinnar og gæti einnig aukið verulega kostnað við stjórnsýslu fjölmiðlamála. Meiri hlutinn vill benda á að eftir sem áður er að sjálfsögðu heimilt að höfða mál til ógildingar ákvörðunum fjölmiðlanefndar fyrir dómstólum. Hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra skipar fimm manns í fjölmiðlanefnd til fjögurra ára samkvæmt ákvæðum frumvarpsins. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið umsagnaraðila um að mikilvægt sé að nefndarmenn séu ekki í hagsmuna- eða fjárhagstengslum við þá aðila sem falla undir gildissvið laganna þannig að draga megi óhlutdrægni þeirra í efa. Vill meiri hlutinn í þessu sambandi ítreka að um hæfi nefndarmanna fer eftir ákvæðum stjórnsýslulaga og gerir breytingartillögu þar að lútandi. Það er hins vegar álit meiri hlutans að eðlilegt sé að fagmenn sem starfað hafa á vettvangi fjölmiðla, hafa starfsreynslu af þeim vettvangi og sérþekkingu, eigi aðild að fjölmiðlanefnd þó að jafnframt sé mikilvægt að þeir séu ekki í beinum hagsmunatengslum við þá fjölmiðla sem þeim er ætlað að hafa eftirlit með. Leggur meiri hlutinn því til þá breytingu að reynsla af fjölmiðlastarfi verði tilgreind sem ein af hæfiskröfum nefndarmanna í fjölmiðlanefnd. Einstakir umsagnaraðilar hafa gagnrýnt að stétt fjölmiðlamanna eigi ekki fulltrúa í fjölmiðlanefndinni sem þar með hafi ekki á að skipa neinum sem þekkir af eigin raun starfsskilyrði og verklag fjölmiðlamanna. Á hinn bóginn hef ég rakið að það er nauðsynlegt að gæta þess að í nefndinni séu ekki einstaklingar í beinum hagsmunatengslum við starfandi fjölmiðla, þ.e. t.d. starfsmenn þeirra. Í þessu skyni leggur meiri hlutinn til og telur að vel komi til greina að einstaklingar sem hafa aflað sér víðtækrar reynslu af fjölmiðlastarfi komi til greina sem fulltrúar í nefndinni. Ég tel að það komi vel til greina í því sambandi að Blaðamannafélag Íslands eigi fulltrúa í nefndinni með þeim fyrirvörum sem nefndir hafa verið um hæfisskilyrði og mun leggja til við nefndina að það verði skoðað milli 2. og 3. umr. þessa frumvarps. Virðulegi forseti. Einn mikilvægasti kafli frumvarpsins fjallar um réttindi og skyldur fjölmiðlaveitna og langar mig að dvelja nokkuð við einstök ákvæði þess kafla í ræðu minni. Þar er fyrst að telja eitt veigamesta ákvæði frumvarpsins sem snýr að sjálfum kjarna tjáningarfrelsisins, þ.e. ritstjórnarlegt sjálfstæði. Í samræmi við tillögur þverpólitískrar fjölmiðlanefndar Alþingis frá árinu 2005 er í frumvarpinu kveðið á um að fjölmiðlaveita setji sér sjálf reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði. Það er skoðun meiri hlutans að sjálfstæði ritstjórnar sé grundvallarforsenda þess að hlutlæg fjölmiðlun þrífist í landinu. Þessar reglur eiga að gegna því hlutverki að skapa fréttamönnum skjól gagnvart hugsanlegum tilraunum eigenda fjölmiðla til að hafa áhrif á fréttaumfjöllun eða ritstjórnarstefnu miðilsins. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að eigendur fjölmiðla hafi forgöngu um að setja slíkar reglur í samráði við blaða- og fréttamenn og eftir atvikum starfsmannafélög þeirra. Meiri hluti nefndarinnar leggur til þá breytingu á þessu ákvæði að samráð skuli haft við fagfélög blaða- og fréttamanna, sem í núverandi umhverfi væru Blaðamannafélag Íslands og Félag fréttamanna við Ríkisútvarpið, enda hafa þau félög allar faglegar forsendur til að taka þátt í mótun slíkra reglna um ritstjórnarlegt sjálfstæði og mun fremur en starfsmannafélög fjölmiðlanna, sem eðli málsins samkvæmt hafa aðra tilvísun og hlutverk en að ráða málum sem tengjast fyrst og fremst samskiptum eigenda fjölmiðlanna við blaða- og fréttamenn. Ástæða er til að vekja sérstaka athygli á því að í reglunum ber að kveða á um hvaða skilyrði þurfi að uppfylla svo koma megi til áminningar eða uppsagnar viðkomandi blaða- og fréttamanna eða yfirmanna þeirra á ritstjórnum og fréttastofum. Með þessu er lögfest vernd blaða- og fréttamanna gegn órökstuddum uppsögnum. Meiri hlutinn telur þetta ákvæði afar mikilvæga réttarbót fyrir stétt blaða- og fréttamanna í landinu. Ég vil nefna það sérstaklega í þessu sambandi að þegar þverpólitísk nefnd skilaði af sér tillögum árið 2005 var það niðurstaða hennar að ekki skyldu vera viðurlög við brotum á þessari grein en ég tel mikilvægt að nefndin skoði það milli 2. og 3. umr. hvort ekki sé eðlilegt að styrkja ákvæðið með því að tengja það viðurlögum þannig að eigendur fjölmiðla geti ekki látið hjá líða að uppfylla þetta ákvæði, sem í mínum huga er einhver mikilvægasta forsenda trausts og trúverðugleika fréttamiðla í þessu landi. Virðulegi forseti. Önnur mikilvæg forsenda tjáningarfrelsis fjölmiðla og sjálfstæðrar fréttamiðlunar í landinu er að heimildarmenn blaða- og fréttamanna njóti verndar sem tryggð er með lögum. Það er eitt mikilvægasta nýmæli frumvarpsins að kveða skýrt á um vernd þeirra heimildarmanna að fréttum eða fréttatengdu efni sem óskað hafa nafnleyndar. Þessi vernd nær til viðkomandi blaða- og fréttamanna en jafnframt annarra starfsmanna viðkomandi fjölmiðla sem kunna að hafa aðgang að upplýsingum um viðkomandi heimildarmenn sem gætu varpað hulunni af þeim. Heimildarverndin sætir samkvæmt ákvæðinu einungis þeim takmörkunum sem koma fram í 119. gr. laga um meðferð sakamála og lúta að framburði vitna. Það er ljóst að umrætt ákvæði er eitt það afdrifaríkasta í frumvarpinu og við höfum spánnýtt dæmi um það að sótt er að heimildarverndinni á grundvelli gildandi laga, samanber lögbannskröfu eignarhaldsfélagsins Horns á hendur DV sem forsvarsmenn blaðsins hafa túlkað sem atlögu að heimildarverndinni. Ég tel fulla ástæðu til að skoða hvort styrkja þurfi heimildarverndina enn frekar með því að þrengja undanþáguheimildina í sakamálalögunum við tilvik þar sem alvarlegir glæpir eru annars vegar. Það þyrfti að gerast með breytingum á sakamálalöggjöfinni og hef ég þegar tekið málið upp fyrir hönd nefndarinnar við hv. formann allsherjarnefndar. Við höfum leiðsögn í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem lögð er rík áhersla á að vernd trúnaðarsambands fjölmiðlafólks og heimildarmanna þeirra sé mikilvægur þáttur í tjáningarfrelsi fjölmiðla í lýðræðissamfélagi. Dómstóllinn hefur þar að lútandi veitt vernd heimildarmanna mikið vægi í úrlausnum sínum og ræðst niðurstaða hans í flestum tilvikum af því hvort takmörkunin teljist nauðsynleg í lýðræðissamfélagi. Til þess að svo teljist vera þarf takmörkun að beinast að því að vernda mikilsverða hagsmuni almennings en þeir hagsmunir sem dómstóllinn hefur talið heimildarverndinni yfirsterkari eru eingöngu alvarlegir glæpir á borð við morð, manndráp, nauðgun, misnotkun barna, landráð eða sambærilega glæpi. Meiri hluti nefndarinnar vill árétta að rík rök hníga að því að dómstólar hér á landi líti til sambærilegra sjónarmiða við mat á því hvort aflétta megi heimildarvernd. Virðulegi forseti. Ljóst er að fjölmiðlar leika lykilhlutverk í lýðræðissamfélagi með því að upplýsa almenning, vera vettvangur gagnrýninnar þjóðfélagsumræðu og veita stjórnvöldum nauðsynlegt aðhald. Grunngildi vandaðrar fjölmiðlunar koma fram í 26. gr. frumvarpsins sem ber yfirskriftina Lýðræðislegar grundvallarreglur og á sér fyrirmynd í fjölmiðlalögum flestra ríkja í kringum okkur. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu að ekki verði veittar heimildir til fjölmiðlanefndar að grípa til viðurlaga vegna brota gegn ákvæðum þessarar greinar. Með þessu vill meiri hlutinn árétta að ákvæðið um lýðræðislegar grundvallarreglur beri að túlka sem stefnuyfirlýsingu um grundvallarreglur í fjölmiðlum en ekki sé með því ætlunin að setja tjáningarfrelsi íslenskra fjölmiðla sérstakar skorður. Meiri hlutinn ræddi ítarlega mörk tjáningarfrelsis fjölmiðla annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar en þessi réttindi eru hvor tveggja varin í stjórnarskrá lýðveldisins sem og í þeim alþjóðasamningum sem Ísland hefur skuldbundið sig til að fylgja. Hjá Mannréttindadómstól Evrópu hefur verið staðfest ítrekað að fjölmiðlar hafa mikilvægu og nauðsynlegu hlutverki að gegna í lýðræðissamfélagi. Í ljósi þess hefur dómstóllinn litið svo á að það sé ekki aðeins skylda fjölmiðla heldur einnig réttur almennings að fá slíkar upplýsingar. Ríkar ástæður þurfa því að vera til staðar svo skerðing á starfsemi þeirra teljist réttlætanleg en þar vegast á tjáningarfrelsi fjölmiðla annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar. Ekki er með lögum hægt að slá í gadda hversu nærri friðhelgi einkalífs fjölmiðlar mega ganga en meiri hlutinn vill standa vörð um tjáningarfrelsi fjölmiðla þó að vissulega þurfi þeir einnig að hafa í huga að einstaklingar njóta stjórnarskrárvarinna réttinda þegar kemur að einkamálum þeirra. Niðurstaðan er hagsmunamat í hverju tilviki þar sem meta þarf hvort vegur þyngra hagsmunir einstaklings að njóta friðar um einkahagi sína og mannorð eða nauðsyn þess að viðhalda frjálsri lýðræðislegri umræðu um málefni er varða almenning. Meiri hlutinn leggur til veigamikla efnisbreytingu á þeirri grein er lýtur að jafnréttismálum og leggur jafnframt til þá breytingu að fjölmiðlaveitur skuli virða jafnrétti kynjanna sem og að tryggja að mismunandi sjónarmið komi fram í umfjöllun um fréttir og fréttatengt efni, jafnt karla sem kvenna. Ljóst er að víða er pottur brotinn í þessum efnum eins og fram kom í umsögn Jafnréttisstofu um frumvarpið. Rannsóknir hafa gefið ótvírætt til kynna að hlutur kvenna sé mjög fyrir borð borinn í umfjöllun fjölmiðla, mun oftar sé leitað til karlkyns álitsgjafa en kvenna, karlar séu í miklum meiri hluta viðmælenda í fréttum og fréttatengdum þáttum og svo mætti áfram telja. Hér mætti nefna sem dæmi að gerð var rannsókn á fréttum fjölmiðla um fjármálafyrirtæki í aðdraganda bankahrunsins en þar kom fram að karlar voru 97% viðmælenda en konur einungis 3% Einnig var gerð rannsókn á umfjöllun fjölmiðla um fólk í stjórnmálum fyrir síðustu alþingiskosningar sem sýndi að karlar fengu meiri umfjöllun en fjöldi þeirra á framboðslistum gaf tilefni til, en konur hins vegar minni umfjöllun en fjöldi þeirra og staða á framboðslistum gaf tilefni til. Meiri hlutinn leggur á það þunga áherslu að ákvæði jafnréttislaga verði virt í störfum og umfjöllun fjölmiðla á Íslandi enda er jafnrétti kynjanna einn af hornsteinum lýðræðisins. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu á ákvæðinu um lýðræðislegar grundvallarreglur að fellt verði brott hugtakið ósæmilegar athafnir en meiri hlutinn telur að það hugtak sé of matskennt og erfiðleikum bundið að skilgreina hvað þar getur fallið undir. Meiri hlutinn leggur einnig til breytingar á orðalagi ákvæðisins í þeim tilgangi að gera það skýrara og markvissara. Þannig verði bætt við ákvæðið breytingu um að fjölmiðlar skuli kappkosta að uppfylla kröfur um hlutlægni og nákvæmni í umfjöllun sinni um fréttir og fréttatengt efni og gæta þess að mismunandi sjónarmið komi fram. Í IV. kafla frumvarpsins, þar sem fjallað er um réttindi og skyldur fjölmiðlaveitna, er í 30. gr. fjallað um aðgengi sjón- og heyrnarskertra að myndmiðlunarefni. Fölmiðlaveitur sem miðla myndefni skulu eins og kostur er leitast við að gera þjónustu sína aðgengilega sjón- og heyrnarskertum. Nefndin fjallaði um málið og vill meiri hlutinn beina þeim tilmælum til fjölmiðla að huga einnig að öðrum hópum samfélagsins sem búa við fötlun auk þess stóra hóps íbúa landsins sem ekki hefur íslensku að móðurmáli, t.d. með útdrætti frétta á einföldu máli. Virðulegi forseti. Eitt þeirra ákvæða sem vakið hafa nokkra umræðu í samfélaginu í þessu frumvarpi er 27. gr. sem fjallar um bann við hatursáróðri. Ég vil varpa því fram hér að ég tel að sú umræða hafi að stærstum hluta verið á misskilningi byggð, en einstakir aðilar hafa túlkað greinina sem viðleitni löggjafans og stjórnvalda til ritskoðunar. Þeir sem svo mæla misskilja í grundvallaratriðum meginatriði þessa ákvæðis og líta fram hjá þeirri staðreynd að hér er ekki vísað til hefðbundinnar stjórnmálaumræðu eða skoðanaskipta í fjölmiðlum. Hatursáróður er samkvæmt alþjóðlegri skilgreiningu efni í fjölmiðlum þar sem hvatt er til ofbeldis, fordóma eða fordómafullrar hegðunar gegn einstaklingi eða hópi af fólki eða með því að vanvirða, smána, hræða eða ógna einstaklingi eða hópi. Af þessari skilgreiningu má sjá að ekki er hægt að fella hefðbundna gagnrýni, skoðanaágreining eða stjórnmálaumræður í fjölmiðlun undir þessa skilgreiningu. Meiri hlutinn leggur til þá breytingu að ákvæði um bann við hvatningu til refsiverðrar háttsemi verði fært undir þessa grein en jafnframt að heimild til viðurlaga á grundvelli hennar verði að svo stöddu einskorðuð við hvatningu til refsiverðrar háttsemi. Virðulegi forseti. Einn mikilvægasti tilgangur þessa frumvarps er að vernda börn gegn auglýsingum og skaðlegu efni. Ljóst er að mikill stuðningur er við það meðal almennings á Íslandi að hlífa börnum við auglýsingum í tengslum við barnatíma í sjónvarpi en ríflega 70% aðspurðra lýstu sig andvíg slíkum auglýsingum í könnun sem mennta- og menningarmálaráðuneytið lét gera í apríl 2008. Það er mat meiri hlutans að vernd barna og ungmenna gegn auglýsingum og skaðlegu efni sé aðkallandi samfélagslegt verkefni. Rannsóknir staðfesta að börn eru annars vegar mjög móttækileg fyrir utanaðkomandi áhrifum, ekki síst úr fjölmiðlum, en hafa hins vegar yfirleitt takmarkaðan þroska til að greina að hlutlægar upplýsingar og auglýsingar í viðskiptaskyni og hafa því ekki forsendur til að meta á gagnrýninn hátt þann boðskap sem miðlað er í gegnum auglýsingar. Í umsögn um frumvarpið kom fram sú athugasemd að með 36. gr. frumvarpsins, um réttinn til andsvars, væri vegið að sjálfstæði fréttamanna en í greininni er mælt fyrir um almennar reglur um rétt þeirra sem telja að á þeim hafi verið brotið með röngum staðhæfingum í fjölmiðli. Nefndin leggur áherslu á að sambærileg ákvæði hafa verið í lögum hér á landi um árabil. Í 18.–21. gr. gildandi laga um prentrétt er að finna ákvæði þar sem mælt er fyrir um leiðréttingarskyldu útgefanda eða ritstjóra sem og í 11. gr. gildandi útvarpslaga um andsvarsrétt sem reist er á 23. gr. hljóð- og myndmiðlunartilskipunarinnar. Meiri hlutinn áréttar að með frumvarpinu er ætlunin að samræma regluverk á þessu sviði þar sem ein almenn regla gildi um andsvarsrétt í fjölmiðlum og að reglan taki einnig til hljóð- og myndmiðlunar eftir pöntun og rafrænna miðla. Reyndar má færa fyrir því rök og er rétt að leggja á það áherslu að með þessu frumvarpi sé hlutur fjölmiðlamanna styrktur frá því sem nú er hvað varðar réttinn til andsvars, því að í ákvæði 36. gr. eru settar fram ýmsar takmarkanir sem styrkja rétt fjölmiðla til að synja beiðnum um andsvar en umræddum reglum er ætlað að koma í veg fyrir að réttur til andsvars verði misnotaður og að eyða ágreiningi að þessu leyti ef upp kemur. Hjá nokkrum umsagnaraðilum kom fram gagnrýni á að frumvarpinu sé ekki ætlað að setja takmarkanir á stærð eignarhluta í fjölmiðlafyrirtækjum í því skyni að tryggja dreift eignarhald. Vill meiri hlutinn í því sambandi benda á að í markmiðsgrein frumvarpsins er m.a. kveðið á um að stuðla eigi að fjölræði í fjölmiðlun en með því er vísað til þess að fjölmiðlar séu ekki undir yfirráðum eins eða fárra aðila. Þar að auki felur frumvarpið í sér reglur um skráningarskyldu fjölmiðla og aukna upplýsingaskyldu þeirra. Þessar reglur eru stefnumarkandi og er ætlað að koma til móts við skýlausar kröfur samtímans um gagnsæi eignarhalds á fjölmiðlum. Því til viðbótar vill meiri hlutinn benda á að í bráðabirgðaákvæði í frumvarpinu er kveðið á um stofnun þverpólitískrar og faglegrar nefndar í þeim tilgangi að kanna samþjöppun á eignarhaldi á fjölmiðlamarkaði og að hún geri tillögur í frumvarpsformi um viðeigandi takmarkanir á eignarhaldi á fjölmiðlum. Verksvið þessarar nefndar er skýrt afmarkað og eiga niðurstöður hennar að liggja fyrir samkvæmt frumvarpinu eigi síðar en 1. maí nk. Meiri hlutanum þykir sá tími vera of skammur og leggur til að nefndin fái lengri tíma til að skila sínu verki eða til 1. júní 2011. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er að finna mikilvæg ákvæði um flutningsskyldu og flutningsrétt fjölmiðlaveitna og fjarskiptafyrirtækja sem ætlað er að ýta undir virka samkeppni á íslenskum fjölmiðlamarkaði. Þar er m.a. litið til ábendinga Samkeppniseftirlitsins sem hefur í úrskurðum sínum gagnrýnt að fjölmiðlaveitur geti synjað fjarskiptafyrirtæki um að dreifa efni fjölmiðlaveitu nema veitan hafi sjálf með höndum alla innheimtu áskriftargjalda af þeim viðskiptavinum sem kaupa aðgang að efninu í gegnum fjarskiptafyrirtæki. Slíkt fyrirkomulag er í andstöðu við meginregluna sem við finnum í Evrópu þar sem jafnan er að finna skýran greinarmun á heildsölu og smásölu sjónvarpsefnis ef svo má segja. Meiri hlutinn leggur til breytingar á þessu ákvæði sem eru þó fyrst og fremst orðalagsbreytingar. Í ljósi þeirra hagsmuna sem hér eru uppi telur meiri hlutinn hins vegar eðlilegt að áskilja að Póst- og fjarskiptastofnun skuli taka tillit til meðalhófs og leita álits fjölmiðlanefndar áður en ákvörðun er tekin um hver skuli innheimta áskriftargjald af notendum sem og um heildsölu og smásölu efnis. Virðulegi forseti. Nefndin ræddi nokkuð ákvæði um ábyrgð og viðurlög á ritefni og hljóð- og myndefni og leggur til ákveðnar breytingar á þeim sem m.a. er ætlað að bæta réttarstöðu blaða- og fréttamanna. Þar má nefna rýmkun á ákvæði um tilvitnanir í nafngreinda einstaklinga með þeim hætti að ekki verði lengur gerð krafa um að tilvitnanir séu hafðar beint eftir viðmælanda heldur sé nægjanlegt að réttilega sé haft eftir, þ.e. að áherslan verði á efnisinnihald en ekki orðrétta tilvitnun. Hér á landi er hefð fyrir því að flytjandi efnis í ljósvakamiðlum og höfundur ritefnis í prentmiðlum beri á því efni ábyrgð. Í frumvarpinu er ekki vikið frá þeim reglum en með hliðsjón af þeim er lagt til að fjölmiðlaveitur beri ábyrgð á greiðslu stjórnvaldssekta, fésekta og skaðabóta sem starfsmanni hans kann að vera gert að greiða. Þessi regla er í gildandi útvarpslögum, samanber e-lið 26. gr. þeirra laga. Líkt og annars staðar á Norðurlöndunum er þessi regla nátengd reglum um sjálfstæði ritstjórna, hún eflir tjáningarfrelsi og stuðlar að lýðræðislegri umræðu. Meiri hlutinn vill einnig vísa til þess að fjölmiðlaveitur geta eflt gildi þessarar reglu enn frekar og kveðið á um það í reglum um ritstjórnarlegt sjálfstæði að starfsmenn þeirra verði ekki endurkrafðir að þessu leyti. Nefndin vill beina því til fjölmiðlaveitna að æskilegt væri að þær sæju sér almennt fært að kveða á um skaðleysi starfsmanna sinni í reglum um ritstjórnarlegt sjálfstæði. Meiri hlutinn vill einnig benda á að annars staðar á Norðurlöndunum eru ábyrgðarreglur í fjölmiðlum ekki samhæfðar en þær eiga það hins vegar sammerkt að útgefendur eða ritstjórar bera meginábyrgð á því efni sem miðlað er. Þar eru ábyrgðarreglur nátengdar reglum um sjálfstæði ritstjórna, en ritstjórar og aðrir fjölmiðlamenn eiga þá ekki á hættu að efni sé ekki birt ef útgefandi vill ekki taka fjárhagslega ábyrgð á greiðslu sekta eða fébóta. Virðulegi forseti. Nokkuð var um það rætt af hálfu einstakra umsagnaraðila að ekki væri tekið á hlutverki Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði í þessu frumvarpi til fjölmiðlalaga. Það kom fram í umsögnum nokkurra þeirra að óeðlilegt væri að setja heildstæða löggjöf um fjölmiðla án þess að hún tæki sérstaklega á málefnum Ríkisútvarpsins hvað þetta varðar. Því er til að svara að í undirbúningi er ný löggjöf um Ríkisútvarpið þar sem m.a. verður fjallað um fjármögnun þess, þar með talið sölu auglýsinga, umsvif Ríkisútvarpsins á þeim markaði og þar verður tekið á þeirri mikilvægu umræðu um hvort og þá hvernig eigi að takmarka umsvif Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Um það eru vitanlega skiptar skoðanir en ég vil nálgast þá umræðu með opnum huga og tel mjög mikilvægt að það sé eðlilegt samkeppnisumhverfi á íslenskum fjölmiðlamarkaði þannig að bæði sé tryggt að fyrir hendi sé öflugt almannaþjónustuútvarp í opinberri eigu en jafnframt að einkamiðlar fái skilyrði til að sinna sínu hlutverki með sóma. Skapast hefur nokkur umræða um skilgreiningar hugtaka sem fylgja þessu frumvarpi. Ég mun ekki fara mörgum orðum um þær breytingartillögur sem nefndin gerir í því efni en nefni þó tvær þeirra. Annars vegar leggjum við til að í stað hugtaksins fjölmiðlaþjónustuveitandi komi annað hugtak og öllu þjálla að mati meiri hluta nefndarinnar sem er fjölmiðlaveita. Hins vegar að í stað orðsins viðskiptaorðsending, sem er yfirheitið um auglýsingar, kostun og vöruinnsetningu, komi orðið viðskiptaboð. Meiri hluti nefndarinnar telur að bæði þessi hugtök falli betur að þeirri ágætu markmiðssetningu sem kemur fram í frumvarpinu um eflingu íslenskrar tungu um að tungumál í löggjöf skuli vera vandað, einfalt og skýrt. Ég hef nú rakið í stærstu dráttum helstu efnislegu breytingartillögur sem meiri hluti menntamálanefndar leggur til á þessu frumvarpi til fjölmiðlalaga. Ég vil þakka hv. menntamálanefnd sérstaklega fyrir prýðilega vinnu í meðferð þessa máls. Undir álit meiri hlutans rita hv. þingmenn Oddný G. Harðardóttir, Lilja Mósesdóttir, Eygló Harðardóttir, með fyrirvara, Þráinn Bertelsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, með fyrirvara, og sá sem hér stendur. Þetta er viðamikil löggjöf sem er í smíðum. Nefndin hefur gert á frumvarpinu fjölmargar breytingar sem ég tel að bæti málið og vonandi fær það áfram málefnalega umræðu hér í dag.

Forseti. Ég tel að ríkisvaldið eigi að skipta sér eins lítið af fjölmiðlum og unnt er af þeim sökum að fjölmiðlarnir eru fjórða valdið og eiga að gegna því hlutverki frjálsir og óháðir, en auðvitað innan þeirra marka sem eðlilegt er að þeim séu sett í samfélagi okkar. Sem efasemdamaður af þessu tagi vil ég segja að ég tel að nefndin hafi bætt verulega úr því frumvarpi sem um ræðir að því leyti sem ég hef haft tækifæri til að fylgjast með og ég fagna flestum breytingum sem lagðar eru til. Um leið og ég þakka hv. formanni menntamálanefndar fyrir prýðilega ræðu og góða vinnu, og nefndinni allri, vil ég fagna yfirlýsingu hans um skipan fjölmiðlanefndar og spyrja hvort það sé ekki alveg öruggt að nefndin fari vandlega yfir hvort ekki eigi að vera fulltrúar í fjölmiðlanefndinni skipaðir af blaðamönnum, af fjölmiðlafólki sjálfu, þó ekki fjölmiðlamenn heldur fólk sem þeir treysta. Má t.d. benda á siðanefnd Blaðamannafélags Íslands sem stofnun þar sem sá háttur er að vissu leyti viðhafður. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt til að byggja upp lágmarkstraust til fjölmiðlanefndarinnar, sem þarf að vera af hálfu blaðamanna og fjölmiðlamanna allra, því að án þess og ef ekki skapast traust er hætt við að þessi lög eða a.m.k. kaflar í þeim verði lítils virði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir þessa fyrirspurn. Hann kemur inn á mikilvægt atriði sem er einmitt traustið sem þarf að ríkja á milli stjórnvalda annars vegar og fjölmiðla hins vegar, eða öllu heldur traust fjölmiðlastéttarinnar á því að þessi löggjöf sé bær til þess að bæta umhverfi fjölmiðlunar í landinu. Ég get staðfest að nefndin hefur þegar rætt þetta atriði, að Blaðamannafélag Íslands fái rétt til að tilnefna fulltrúa í nefndina, og á von á því að það verði tekið til afgreiðslu á fundi nefndarinnar milli 2. og 3. umr. Ég er sammála hv. þingmanni um að það sé afar mikilvægt atriði til að tryggja að ekki skapist tortryggni að í nefndinni séu einstaklingar sem þekkja vel starfsumhverfi fjölmiðla sem ekki er hægt að læra af bók. Menn þurfa að hafa starfað í ritstjórnum eða á fréttastofum til að þekkja nákvæmlega hvernig hlutirnir ganga þar fyrir sig. Það er mjög mikilvægt atriði sem ég legg þunga áherslu á að verði tekið til nánari skoðunar og vonandi koma þá frekari breytingartillögur við lokaafgreiðslu málsins.

Forseti. Ég þakka svarið. Þetta er nákvæmlega það svar sem ég vildi fá og þá bíðum við bara eftir því að nefndin geri breytingartillöguna. Ég tel raunar að þeir ættu frekar að vera tveir en einn af fimm sem fjölmiðlamenn tilnefna og þeir ættu helst ekki, eins og ég sagði, að vera starfandi fjölmiðlamenn og það mætti fækka úr þeim tveimur hópum sem nú eru fyrir hendi. Ég er sumsé ánægður með svarið og vonast til að sjá það rætast við 3. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni hv. menntamálanefndar fyrir ræðuna þar sem hann fór mjög vel yfir þá vinnu sem nefndin hefur lagt í frumvarpið. Af því að hér bar á góma athugasemdir frá ESA langar mig að nefna að einhverjar ranghugmyndir virðast hafa verið um í hverju þær fælust. Ég vil árétta að þegar ESA fer fram á að íslensk stjórnvöld skoði ákveðin ákvæði í útvarpslöggjöf sem snúa að almannaútvarpi þá vísar ESA að sjálfsögðu til laga nr. 6/2007, eða laga um Ríkisútvarpið. Svo virðist sem einhverjir hafi misskilið ákvörðun ESA og telji að hún eigi heima í þessu fjölmiðlafrumvarpi en til að það sé sagt og því sé haldið til haga hefur ESA verið upplýst af hálfu íslenskra stjórnvalda um að til greina komi í endurskoðun þeirra laga um Ríkisútvarpið ohf. að mæla fyrir um að starfsemi á samkeppnisforsendum verði flutt yfir í sérstakt dótturfélag með fullum fjárhagslegum aðskilnaði við móðurfélagið. Þá er til að mynda verið að vísa í auglýsingasölu, útgáfu efnis á mynddiskum, samframleiðslu sjónvarpsefnis og fleira. Það liggur því fyrir að sameiginlegur skilningur íslenskra stjórnvalda og ESA er að þetta eigi heima í lögum um Ríkisútvarpið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir þessa mikilvægu ábendingu því að hún skiptir sannarlega máli í samfélagsumræðunni. Við höfum dæmi um það í Fréttablaðinu í morgun. Þar er vísað í erindi sem menntamálanefnd barst frá einu af fjölmiðlafyrirtækjunum í landinu sem einmitt ber með sér það sem hæstv. ráðherra benti á, að það er ákveðinn misskilningur í gangi um hvar hinn rétti vettvangur sé til að taka á þeim breytingum sem hæstv. ráðherra vakti máls á. Má jafnvel benda á að þegar hefur verið sýnd viðleitni af hálfu löggjafans til að taka á stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði í samhengi við lögin um Ríkisútvarpið. Við þekkjum það frá liðnum árum að ákveðnar hugmyndir fóru til umfjöllunar í menntamálanefnd og er fullkomlega eðlilegt að því fordæmi sé fylgt í þessu efni.

Frú forseti. Ég vil í upphafi máls míns, áður en ég geri grein fyrir nefndaráliti minni hluta menntamálanefndar, þakka hv. menntamálanefnd fyrir þá vinnu sem þar hefur verið innt af hendi. Hún hefur verið öflug, fagleg og á mörgu hefur verið tekið. Minni hluti nefndarinnar sem stendur að þessu áliti, sem er sú sem hér stendur og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir, getur að flestu leyti tekið undir þær breytingartillögur sem fram hafa komið og þá vinnu sem unnin hefur verið til að betrumbæta frumvarpið sem hér liggur fyrir. Engu að síður standa út af nokkur atriði þar sem við erum ekki samstiga meiri hluta menntamálanefndar og mun ég gera grein fyrir þeim atriðum í ræðu minni. Það er ljóst að margir komu fyrir nefndina og verða þeir ekki nafngreindir og jafnframt bárust umsagnir frá æði mörgum. Þetta frumvarp, sem við förum hér í 2. umr. um, var upphaflega lagt fyrir á 138. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og var síðan lagt fram með nokkrum breytingum. Í umsögnum sem og í máli gesta á fundum nefndarinnar komu fram ýmis sjónarmið sem nefndin tók til skoðunar og íhugaði við meðferð málsins. Að auki höfðu borist 33 umsagnir vegna málsins á síðasta löggjafarþingi sem nefndin kynnti sér. Margar voru samhljóða þeim sem komu svo aftur inn með hinu nýja frumvarpi. Ekki verður um það deilt, frú forseti, að það er skynsamlegt og rétt að setja samræmda rammalöggjöf um starfsemi fjölmiðla hér á landi. Markmið slíkrar löggjafar hlýtur annars vegar að vera að styrkja starfsemi fjölmiðla, efla frjálsa og óháða fjölmiðlun, og hins vegar að auðvelda almenningi aðgang að upplýsingum og fjölmiðlum. Minni hluti menntamálanefndar er því sammála þeim markmiðum sem koma fram í 1. gr. frumvarpsins um að stuðla að tjáningarfrelsi, rétti til upplýsinga, fjölmiðlalæsi, fjölbreytni og fjölræði í fjölmiðlum sem og að efla vernd neytenda. Frú forseti. Hér er ljóst að klukkan er ekki virk og þætti ræðumanni vænt um að því yrði kippt í liðinni. Að mati minni hluta nær frumvarpið hins vegar ekki þessum markmiðum og í sumum tilfellum teljum við að gengið sé þvert á þau. Frumvarpið tekur í raun lítið á yfirlýstum megintilgangi sínum, þ.e. að stuðla að fjölræði og fjölbreytni í fjölmiðlum. Fjölmiðlar eru háðir efnahagssveiflum sem aftur kemur niður á sjálfstæði þeirra og möguleikanum fyrir marga (fjölræði) til að búa til fjölbreytt ritstjórnarefni (fjölbreytni). Við teljum að fjölbreytni og fjölræði í þeirri mynd sem óskað er eftir, meðal annars með tilliti til eignarhalds á fjölmiðlum, nái ekki alveg fram að ganga í því frumvarpi sem hér er lagt fram. Það kemur heldur ekki fram í frumvarpinu með hvaða hætti stuðla eigi að eða auka framboð á vönduðu og fjölbreyttu ritstjórnarefni. Það hníga öll rök að því, frú forseti, að tryggja eðlilega og sanngjarna samkeppni á fjölmiðlamarkaði. Við teljum að lítil tilraun eða engin sér gerð í frumvarpinu til að jafna samkeppnisstöðu fjölmiðla og fremur er þrengt að starfsemi þeirra. Gera verður alvarlega athugasemd við að lagt sé fram frumvarp til laga um rammalöggjöf um fjölmiðla án þess að með nokkrum hætti sé tekið á málefnum Ríkisútvarpsins ohf. Verði frumvarpið að lögum verður til enn ein eftirlitsnefnd eða stofnun hins opinbera sem á að sinna eftirlitshlutverki sem aðrar opinberar stofnanir hafa þegar með höndum. Það er ljóst, frú forseti, að stór hluti frumvarpsins á betur heima í öðrum lögum. Í umsögn Samkeppniseftirlitsins um frumvarpið kemur fram hörð gagnrýni á að ekki skuli með neinum hætti tekið á samkeppnishömlum á fjölmiðlamarkaði sem eru afleiðing af stöðu Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Vitnað er til álits eftirlitsins nr. 4/2008, um samkeppnishömlur, sem stafa af stöðu og háttsemi Ríkisútvarpsins á markaði fyrir sölu auglýsinga í ljósvakamiðlum. Þar kemur meðal annars fram að Ríkisútvarpið hefur boðið yfir 80% afslátt af listaverði. Þar segir, með leyfi forseta: „Þar til annað kemur í ljós verður að ganga að því sem gefnu í þessu máli að opinberlega birt kjör RÚV á auglýsingum endurspegli kostnað RÚV og eðlilega álagningu. Þegar litið er til þessa og haft er í huga að enginn aðskilnaður er fyrir hendi hjá RÚV sem kemur í veg fyrir að opinbert fé sé notað til þess að niðurgreiða auglýsingastarfsemi, verður að telja að þessir miklu afslættir RÚV veiti ríkar vísbendingar um skaðleg undirboð sem séu til þess fallin að raska samkeppni frá keppinautum sem engra ríkisstyrkja njóta.“ Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur sérstaklega bent á að undirboð fyrirtækja sem veita útvarpsþjónustu í almannaþágu geti ekki samræmst hlutverki þeirra og mundi undir öllum kringumstæðum hafa áhrif á viðskiptakjör á markaðnum og samkeppni sem færi gegn almannahagsmunum. Niðurstaða Samkeppniseftirlitsins er því einföld, með leyfi forseta: „Telja verður því að þessi háttsemi RÚV feli ekki í sér sanngjarna samkeppni í skilningi EES/EB-samkeppnisréttar.“ Frú forseti. Samkeppniseftirlitið bendir einnig á að markaður fyrir kaup á sjónvarpsefni sé nátengdur markaði fyrir sölu auglýsinga. Með þeirri forgjöf sem Ríkisútvarpið nýtur með opinberum gjöldum er því gert kleift að byggja upp dagskrá með vinsælu innlendu og erlendu sjónvarpsefni og skapa aukið áhorf. „Með auknu áhorfi er ljóst að auðveldara er að selja auglýsingar enda ná auglýsendur þá til fleiri neytenda og auglýsingarnar því verðmætari,“ segir í áðurnefndu áliti Samkeppniseftirlitsins. Þannig nýtur Ríkisútvarpið forgjafar í formi opinberra gjalda sem skekkir samkeppnisstöðu á markaði jafnt er varðar dagskrárefni og auglýsingar. Í EES/EB-samkeppnisrétti er talið mikilvægt að fyrirtæki sem veita útvarpsþjónustu í almannaþágu noti ekki almannafé til þess að yfirbjóða einkarekna keppinauta við kaup á sýningarrétti efnis. Með því verður keppinautum ýtt út af markaðinum. Samkeppniseftirlitið segir, með leyfi forseta, að með lögum nr. 6/2007, um Ríkisútvarpið ohf., hafi verið skapaðar umtalsverðar samkeppnishömlur: „… með því fyrirkomulagi að veita RÚV tekjur af almannafé jafnframt því að heimila fyrirtækinu að starfa áfram á markaði fyrir sölu auglýsinga og kostunar í útvarpi. Það rekstrarfyrirkomulag RÚV gengur gegn því markmiði samkeppnislaga að efla virka samkeppni í viðskiptum þar sem það stuðlar að samkeppnislegri mismunun á markaði fyrir birtingu auglýsinga og markaði fyrir kostun bæði í sjónvarpi og hljóðvarpi.“ Frú forseti. Mér er kunnugt um og fleirum hér í þessum þingsal að til stóð að leggja fram nýtt frumvarp um Ríkisútvarpið ohf. á þessu þingi. Það verður ekki. Við teljum hins vegar að réttast hefði verið að samhliða þessum fjölmiðlalögum hefðu legið fyrir lög um Ríkisútvarpið ohf. Ljóst er að fyrirkomulag á fjölmiðlamarkaði hefur leitt til alvarlegrar takmörkunar á samkeppni og á því er í engu tekið í þessu frumvarpi til laga um fjölmiðla. Slíkt er að mati minni hluta gagnrýnisvert og ekki til þess fallið að styrkja rekstur íslenskra fjölmiðla og auka sjálfstæði þeirra, hvort heldur er á sviði ljósvaka eða prent- og netmiðlunar. Álit Samkeppniseftirlitsins frá árinu 2008 er skýrt. Eftirlitið telur að þátttaka RÚV á auglýsingamarkaði í sjónvarpi sé veigamikil ástæða þess að ekki eru til fleiri öflugri sjónvarpsstöðvar hér á landi en raun ber vitni og eignarhald þeirra ekki dreifðara. Eins og áður segir leggur Samkeppniseftirlitið áherslu á að komið verði í veg fyrir þá miklu samkeppnislegu mismunun sem leiðir af óbreyttri starfsemi Ríkisútvarpsins og beindi eftirlitið eftirfarandi athugasemdum til mennta- og menningarmálaráðherra, með leyfi forseta: „1. Ljóst er að fullur samkeppnislegur jöfnuður næst ef RÚV hverfur af auglýsingamarkaði og starfsemi þess yrði alfarið kostuð af opinberum fjárframlögum. Með hliðsjón af núverandi efnahagsástandi getur slík aðgerð stuðlað að því að einkareknir ljósvakamiðlar geti starfað áfram. Er þetta til þess fallið að tryggja valkosti almennings á sviði fjölmiðlunar. Hins vegar verður að hafa í huga að dreifikerfi einkarekinna stöðva ná almennt ekki til jafnstórs hluta landsins og RÚV. Með hliðsjón af öllu framangreindu er því æskilegt að mörkuð verði stefna sem miðar að því að RÚV hætti þessari starfsemi sem fullgildur keppinautur þegar aðstæður þykja leyfa. 2. Telji menntamálaráðherra og/eða löggjafinn ekki tækt að RÚV hverfi af markaði fyrir sölu auglýsinga í útvarpi, eða á meðan verið er að koma því svo fyrir að RÚV hverfi af umræddum markaði, telur Samkeppniseftirlitið mikilvægt að verulega verði dregið úr umsvifum félagsins á markaðnum og félaginu settar skýrar reglur sem takmarka umrædda starfsemi þess. Slíkar reglur þurfa að vera skilvirkar, einfaldar og gagnsæjar þannig að auðvelt verði að fylgja þeim eftir bæði fyrir félagið sjálft, keppinauta þess og til þess bæra eftirlitsaðila. Nauðsynlegt er að reglurnar feli m.a. í sér að sett verði ófrávíkjanleg gjaldskrá sem lúti staðfestingu og eftirliti, svokallaðar fríbirtingar verði óheimilar, auglýsingatíma verði settar skorður svo og allri markaðssókn, óheimilt verði að birta auglýsingar inni í dagskrárefni og kostun verði óheimil enda skapar hún ógagnsæi og er til þess fallin að mismuna viðskiptamönnum félagsins.“ Minni hluti telur það ámælisvert að ekki skuli vera gerð tilraun til að taka tillit til athugasemda Samkeppniseftirlitsins við samningu frumvarps til laga um fjölmiðla. Þar með verður þeim ójafna leik sem ríkir milli einkarekinna fjölmiðla og Ríkisútvarpsins haldið áfram. Boðað frumvarp um breytingar á núgildandi lögum um Ríkisútvarpið ohf. hefði þurft að fylgja þeirri rammalöggjöf um fjölmiðla sem stefnt er að í frumvarpinu og er það hér með ítrekað. Þetta var og er einn af stærri ásteytingarsteinum milli meiri hluta og minni hluta. Meiri hlutinn hefur reyndar, og kom það fram í framsöguræðu hv. þm. Skúla Helgasonar, sagt að við endurskoðun á lögum um Ríkisútvarpið muni, í það minnsta hv. formaður menntamálanefndar, gengið að því með opnum hug að skoða það sem Samkeppniseftirlitið hefur lagt fram og á hvern hátt tekið verði á Ríkisútvarpinu og ferð þess á auglýsingamarkaði. Í þessu frumvarpi eru æðimörg hugtök og orðnotkun um margt sérstök fyrir okkar íslensku. Kann að vera að um sé að ræða beinar þýðingar úr erlendum tungumálum og það tæknimál sem þar er ekki til á íslenskri tungu og beinar þýðingar verða því að veruleika. Hins vegar hefur verið rætt um það oftar en ekki að í löggjöf eigi að vera einfalt tungumál, gegnsætt og skýrt. Minni hluti er sammála þeim þáttum í nefndaráliti meiri hlutans sem tekur til hugtaka og orðnotkunar og um mikilvægi þess að málið sé einfalt, skýrt og vandað og að íslenskir fjölmiðlar marki sér málstefnu og leggi sitt af mörkum til að efla og þróa íslenska tungu. Einnig eru lagðar til breytingar á tveimur hugtökum með framangreind stefnumið í huga eins og að hugtakið „fjölmiðlaveita“ komi í stað tungubrjótsins „fjölmiðlaþjónustuveitandi“ og hugtakið „viðskiptaboð“ komi í stað hugtaksins „viðskiptaorðsending“ en til þeirra teljast meðal annars auglýsingar, kostun og vöruinnsetning. Þessar breytingar tvær eru af hinu góða. Bæði orðin, hugtökin, sem koma ný inn, eru þjálli og falla betur að okkar ágætu tungu. Í frumvarpinu er vikið töluvert að ritstjórnarlegu sjálfstæði og vernd heimildarmanna. Minni hluti tekur undir með meiri hluta menntamálanefndar þar sem kveðið er á um að fjölmiðlaveita setji sér reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði því að sjálfstæði ritstjórna er nauðsynleg forsenda hlutlægrar fjölmiðlunar. Slíkar reglur eiga að gegna því hlutverki að skapa fréttamönnum skjól gagnvart mögulegum tilraunum eigenda viðkomandi fjölmiðils til að hafa áhrif á fréttaumfjöllun eða ritstjórnarstefnu miðilsins. Á það hvort tveggja við Ríkisútvarpið ohf. sem og einkarekna fjölmiðla hér á landi. Sá galli er hins vegar á þeirri leið sem valin er í frumvarpinu, til þess að ná þessu æskilega markmiði, að óvíst er að ákvæðið nái tilgangi sínum því að frumvarpið mælir ekki fyrir um að tilraunir eigenda fjölmiðla til að hafa áhrif á fréttaumfjöllun eða ritstjórnarstefnu hafi afleiðingar eða leiði til viðurlaga fyrir þann sem það gerir. Því gengur þetta ákvæði að því leyti skammt og má í raun segja að það sé fremur táknrænt en að það veiti starfsmönnum fjölmiðla þá raunverulegu vernd sem að er stefnt. Þess ber þó að geta að á nefndadögum fjallaði menntamálanefnd um hluta af breytingartillögum sem menntamálanefnd hyggst leggja til við 3. umr. því að óskað er eftir því að frumvarpið gangi aftur til nefndar á milli umræðna. Þetta nefndarálit var ritað þann 21. mars sl. og er mér kunnugt um og ljúft að segja frá því að að öllum líkindum mun koma fram breytingartillaga sem styður það ákvæði um ritstjórnarlegt sjálfstæði og hugsanleg viðurlög við því ef ekki verður við því orðið. Því ber að fagna, frú forseti. Í 25. gr. frumvarpsins er fjallað um vernd heimildarmanna, en samkvæmt 3. mgr. hennar verður heimildarvernd samkvæmt 1. og 2. mgr. einungis aflétt með samþykki viðkomandi heimildarmanns eða höfundar eða á grundvelli 119. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Ef ég heyrði rétt nefndi formaður í framsöguræðu sinni - í það minnsta var það rætt á nefndadögum að hugsanlega verði lögð til breyting í allsherjarnefnd á 119. gr. laga um meðferð sakamála til að tryggja enn frekar vernd heimildarmanna. Verður þá að koma í ljós á hvern hátt allsherjarnefnd fjallar um þá ósk þegar hún hefur verið lögð fram. Sú athugasemd kom frá umsagnaraðila að með þessu ákvæði væri í raun verið að rýra vernd heimildarmanna. Það er ekki skilningur okkar sem sátum í nefndinni, hvorki meiri hluta né minni hluta, að svo sé heldur er þvert á móti talið að í ákvæðinu felist mikilvæg réttarbót fyrir starfsmenn fjölmiðla. Fram kemur í 3. mgr. 119. gr. laga um meðferð sakamála að telji dómari að vitnisburður geti ráðið úrslitum um niðurstöðu máls geti hann ákveðið að vitni skuli svara spurningum um tiltekið atriði, enda séu ríkari - ég endurtek: ríkari - hagsmunir af því að spurningunum verði svarað en trúnaði sé haldið. Af þessu leiðir að dómari yrði að leggja annars vegar mat á trúnaðarsambandið og eðli þess og hins vegar alvarleika máls. Því alvarlegri sem sakargiftir eru þeim mun líklegra er að trúnaði verði aflétt og því ríkari sem trúnaður er því líklegra er að hann haldi. Minni hluti tekur undir þau sjónarmið meiri hlutans. Minni hluti tekur undir að lykilhlutverk fjölmiðla í lýðræðissamfélagi er að upplýsa almenning, vera vettvangur gagnrýninnar þjóðfélagsumræðu og veita stjórnvöldum nauðsynlegt aðhald. Mikilvægt er að fjölmiðlar haldi í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur, mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Mönnum hefur verð tíðrætt um rannsóknarskýrslu Alþingis frá því að hún kom út. Þar er m.a. tekið á fjölmiðlum á Íslandi, einkareknum sem og Ríkisútvarpinu, og talið að margt hefði betur mátt fara. Mér virðist ekki mikið hafa breyst í fjölmiðlaumræðu í dag og sé ekki hvernig fjölmiðlar almennt á Íslandi hafa tekið niðurstöðum rannsóknarskýrslu Alþingis, skoðað þá niðurstöðu í eigin ranni og breytt einhverju í vinnubrögðum sínum. Í mínum huga hefur lítið breyst í fjölmiðlaumræðu dagsins í dag frá því fyrir hrun og er það miður og ljóst að þar þurfa menn að taka til hendinni. Í nefndinni voru rædd ítarlega mörk tjáningarfrelsis fjölmiðla annars vegar og friðhelgi einkalífs hins vegar, en þau réttindi eru varin í stjórnarskrá lýðveldisins sem og í þeim alþjóðasamningum sem Ísland hefur skuldbundið sig við. Við tökum undir að tjáningarfrelsi þurfi að virða en menn verða að gæta sín þegar kemur að friðhelgi einkalífs. Við verðum að geta viðhaldið frjálsri lýðræðislegri umræðu um málefni er varða almenning en við þurfum jafnframt að gæta að friðhelgi einkalífs. Ég tek undir skilgreiningu hv. formanns menntamálanefndar á hatursáróðri. Í 27. gr. eru nýmæli hvað það varðar þar sem lögð er til sú breyting á frumvarpinu að færa ákvæði um bann við hvatningu um refsiverðrar háttsemi úr 26. gr. í 27. gr. þar sem það er mat meiri hlutans að þar eigi það fremur heima en sem hluti af lýðræðislegum grundvallarreglum. Okkur í minni hluta þykir rétt að árétta að hatursáróður er skilgreindur sem tal, texti, tjáning, hegðun og/eða framkoma sem birtist í texta, hljóði og/eða mynd þar sem hvatt er til ofbeldis, fordóma og/eða fordómafullrar hegðunar gegn einstaklingi eða hópi af fólki og/eða með því að vanvirða, smána, hræða og/eða ógna einstaklingi eða hópi. Jafnframt má sjá af þessari skilgreiningu að það er ekki hægt að fella hefðbundna gagnrýni, skoðanaágreining eða stjórnmálaumræður í fjölmiðlum undir skilgreiningu á þessu tvennu. Í vernd barna gegn auglýsingum og skaðlegu efni kom fram fyrir nefndinni sú skoðun að 41. gr. frumvarpsins færi gegn tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. stjórnarskrár Íslands, samanber 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, þar sem bannákvæði greinarinnar uppfyllti ekki skilyrði 3. mgr. téðrar greinar um takmarkanir auk þess sem nægilegs meðalhófs væri ekki gætt. Í 28. gr. frumvarpsins er að finna ákvæði um vernd barna gegn skaðlegu efni og í 38. gr. frumvarpsins er að finna sérreglu. Minni hlutinn tekur fyrir sitt leyti undir að vernda þurfi hagsmuni barna og að hagsmunir þeirra verði ávallt settir í forgang en bendir á að takmarkanir á auglýsingum kringum sýningar á barnaefni kunni að brjóta í bága við 73. gr. stjórnarskrár Íslands og kunni að leiða til þess að framboð á slíku dagskrárefni, í það minnsta íslensku, verði skert. Við ítrekum að hagsmuni barna eigi að vernda og ætíð eigi að setja þá í forgang, en við getum ekki fallist á að til þess að svo megi verða þurfi að binda í lög takmarkanir á auglýsingum með þeim hætti sem hér er ætlað að gera. Þá er komið að því atriði sem kannski stærstur ágreiningur er um, frú forseti, það er stjórnsýslukaflinn. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var bent á mikilvægi þess að koma á faglegu eftirliti með fjölmiðlun með því að tryggja að þeir ræki af ábyrgð hlutverk sitt í lýðræðisríki með almannahagsmuni að leiðarljósi. Viðbrögð löggjafans virðast vera að setja á laggirnar stjórnsýslunefnd til að sinna þessu hlutverki. Í fyrra frumvarpinu var í III. kafla, um stjórnsýslu, gert ráð fyrir Fjölmiðlastofu. Nú er því einu breytt í þessum kafla að hún verði nefnd fjölmiðlanefnd. Valdsvið fjölmiðlanefndar verður víðtækt og getur haft mikil áhrif á starfsemi fjölmiðla. Ákvarðanir fjölmiðlanefndar verða fullnaðarúrlausnir innan stjórnsýslunnar og sæta ekki stjórnsýslukæru. Vilji forráðamenn fjölmiðils ekki una úrskurði fjölmiðlanefndar er þeim nauðugur einn kostur að höfða mál fyrir dómstólum með viðeigandi kostnaði. Mig langar, frú forseti, að vitna í frumvarpið sjálft á bls. 118, um greiningar, þar sem sagt er, með leyfi forseta: „Í upphaflegum tillögum frá árinu 2005 að nýrri tilskipun Evrópusambandsins um breytingu á sjónvarpstilskipuninni frá 1989, með síðari breytingum, var lengst af gert ráð fyrir sérstöku ákvæði þess efnis að aðildarríkjunum væri skylt að tryggja sjálfstæði sérstakrar stjórnsýslustofnunar …“ Hins vegar í lokagerð hljóð- og myndtilskipunar er ekki lengur gerð bein krafa um tilvist slíkrar stofnunar en allt að einu eru fyrirmæli tilskipunar með þeim hætti að það er óhjákvæmilegt að setja á laggirnar slíka stofnun, eftir því sem sagt er. Því erum við í minni hlutanum ekki sammála. Hugmyndin að stofnun fjölmiðlanefndar er ekki síst varhugaverð vegna þess að einstök ákvæði í frumvarpinu eru óljós og opin fyrir túlkun hinnar opinberu eftirlitsnefndar og starfsmanna hennar. Þá eru ráðherra mennta- og menningarmála færð mikil völd yfir fjölmiðlun með heimild til setningar reglugerða. Einnig er ljóst að ákvæði frumvarpsins er varðar eftirlitshlutverk fjölmiðlanefndar skarast á við ákvæði laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Þar er Neytendastofu falið það hlutverk að hafa eftirlit með framkvæmd laganna sem m.a. hafa að geyma ákvæði um auglýsingar og aðrar viðskiptaaðferðir. Augljóst er að verksvið hinnar nýju eftirlitsstofnunar og Neytendastofu skarast og tilraunir til að setja óljós ákvæði inn í frumvarpið um samstarfið leysir ekki þann vanda. Óljós valdmörk skapa fleiri vandamál en þau leysa. Minni hlutinn telur því verulega hættu á að réttaróvissa muni skapast við framkvæmd laga um fjölmiðla nái frumvarp þetta fram að ganga. Þá virðist sem ákvæði um eftirlit fjölmiðlanefndar með auglýsingum og viðskiptaboðum í fjölmiðlum sé byggð á misskilningi, enda er slíkt eftirlit þegar í höndum Neytendastofu eins og áður er vikið að samkvæmt lögum nr. 57/2008 sem aftur byggjast á Evrópurétti. Minni hluti telur, þrátt fyrir að í frumvarpinu segi að fjölmiðlanefnd skuli gera samstarfssamning við Neytendastofu um mál sem geta varðað starfssvið þessara stofnana, að valdmörk verði óskýr og kunni að skapa fleiri vandamál en ætlunin er að leysa. Minni hluti varar einnig við þeim valdheimildum sem fjölmiðlanefnd eru veittar samkvæmt frumvarpinu og lúta að afskiptum af skipulagi og vinnubrögðum á fjölmiðlum. Eindregið er varað við því að veita opinberri stjórnsýslunefnd slík völd og sú hætta gæti skapast að gengið yrði á rétt frjálsrar fjölmiðlunar. Slíkt er andstætt öllum hugmyndum um lýðræði og nauðsynlegt aðhald fjölmiðla að stjórnvöldum og gengur þvert á markmið frumvarpsins samkvæmt 1. gr. þess. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að huga að því hvort ekki sé skynsamlegt að binda reglur um hljóð- og myndmiðla, samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins, í lög með breytingum á lögum nr. 81/2003, um fjarskipti, fremur en með rammalögum um fjölmiðla. Jafnframt telur minni hluti það íhugunarefni og leggur á það ríka áherslu hvort ekki eigi að aðskilja að fullu dreifiveitur annars vegar og efnisveitur hins vegar. Minni hluti telur að farsælla hefði verið að hefja vinnu við heildstæða rammalöggjöf þar sem m.a. yrði tekið á samkeppnismálum einkarekinna fjölmiðla og Ríkisútvarpsins og að samhliða þeirri vinnu hefði hafist vinna við endurskoðun laga um Ríkisútvarpið frá grunni. Jafnframt hefði löggjafinn í þessu tilviki, samhliða því að setja rammalöggjöf um fjölmiðla, þurft að marka skýra stefnu er varðar eignarhald á fjölmiðlum og tryggja gegnsæi í þeim efnum. Það tvennt, annars vegar sérlög Ríkisútvarpsins og að ekki er tekið á eignarhaldi fjölmiðla í lögunum, þykir okkur miður og við teljum að nægur tími hefði átt að vinnast frá því frumvarpið var fyrst lagt fram á 138. þingi fram til þess dags sem það var lagt fram á þingi, hefði vilji löggjafans staðið til þess að marka skýra stefnu um eignarhald á fjölmiðlum. Það hefði þurft að vera í frumvarpinu en ekki að koma inn síðar frá sérstakri nefnd sem fjallaði um málið. Engu að síður er það bragarbót að fjalla á um endurskoðun laga um Ríkisútvarpið og síðan að móta stefnu er varðar eignarhald á fjölmiðlum til að tryggja gagnsæi í þeim efnum. Hins vegar verður fyrst og síðast að huga að því hvers konar fjölmiðla viljum við hafa á Íslandi, hvernig við ætlum að tryggja lýðræðislega og hlutlæga umræðu, óháða eignarhaldi á fjölmiðlinum. Þá skiptir ekki máli í mínum huga hvort um er að ræða Ríkisútvarpið sem er í eigu þjóðarinnar eða einkarekna fjölmiðla. Allir fjölmiðlar eiga að gæta að lýðræðislegri og hlutlausri umræðu um mál líðandi stundar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir málefnalega og góða ræðu og margar gagnlegar ábendingar sem koma fram í áliti minni hluta um þetta mikla frumvarp. Það er of stuttur tími til að fara í gegnum öll þau atriði sem hv. þingmaður nefndi hér í máli sínu en ég vil nefna nokkur atriði og sérstaklega þakka fyrir þá ábendingu sem kemur fram í áliti minni hluta um ritstjórnarlega sjálfstæðið og mikilvægi þess að þar sé gætt viðurlaga við vanefndum á því að setja reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði sem ég eyddi nokkrum tíma í að fara yfir. Ég tel að þetta sé mikilvæg ábending sem nefndin hefur reyndar þegar tekið til umfjöllunar eins og kom fram í máli hv. þingmanns. Ég geri mér góðar vonir um að góð samstaða náist í nefndinni milli 2. og 3. umr. að gera þarna á bragarbót til að styrkja enn frekar þetta afar mikilvæga ákvæði. Það er eðlilegt að það séu skiptar skoðanir um einstök atriði, ég held reyndar að það sé mikill samhljómur með meiri hluta og minni hluta um mikilvægi þeirra atriða sem komu fram í máli hv. þingmanns, sérstaklega um samkeppnisþáttinn. Það er deilt um aðferðafræðina að einhverju leyti, hvort það eigi að taka á þeim atriðum sem tengjast veru Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði í þessu frumvarpi eða í lögum um RÚV. Hefðin segir okkur að slíkt hafi verið gert í sérlögum um Ríkisútvarpið og það er það sem stendur til. Miðað við nýjustu fyrirætlanir er vonast til þess að þetta frumvarp verði tilbúið í næsta mánuði og verði þá lagt fram á þessu þingi til kynningar. Ég ítreka þakkir til hv. þingmanns og minni hlutans fyrir góða vinnu við gerð þessa frumvarps og tek undir þau orð að hér hafi þetta frumvarp tekið breytingum til bóta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Skúla Helgasyni fyrir andsvarið og gleðst yfir því að hugsanlega sé eingöngu ágreiningur um aðferðafræði varðandi þann samkeppnisþátt sem ég fjallaði um í ræðu minni. Vonandi er meiri samhljómur um að taka á þeim atriðum sem fram koma hjá Samkeppniseftirlitinu almennt. Hugsanlega greinir okkur eingöngu á um aðferðafræðina við að taka á því verkefni í ljósi þess að það er ekki gert í þessu frumvarpi og þá fagna ég því. Ég þakka menntamálanefnd aftur, eins og ég gerði í upphafi ræðu minnar, þá ekki síst formanni hennar, fyrir það með hvaða hætti þessari vinnu var stýrt. Stjórnin var að öllu leyti í sátt við þá sem eiga sæti í menntamálanefnd. Þeim óskum sem fram komu, hvort heldur voru frá meiri hluta nefndarinnar eða minni hluta, var fylgt eftir og ég vona að sú vinna sem fór fram um fjölmiðlafrumvarpið í menntamálanefnd og sú aðferðafræði sem þar var beitt sé hluti af breyttum vinnuháttum okkar þingmanna í að koma okkur saman um að ljúka verkefnum og betrumbæta þó að við getum ekki verið sammála um allt. Við verðum að skila af okkur afurð sem við getum verið sáttari við en þá afurð sem við fengum inn í upphafi. Ef okkur tekst að breyta vinnulagi og aðferðafræði í þá veru höfum við tekið æðimörg skref fram á við og það er í anda þess sem við hétum að gera í september 2010. 
            

Forseti. Ég fagna því hvað þetta mál er komið langt. Það hefur tekið miklum umbótum í meðförum menntamálanefndar. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að tæpa á sem lúta að stærri umgjörðinni sem þetta mál fellur inn í, þeirri umgjörð sem þeir vita um sem þekkja til fjölmiðlunar og ástandsins á fjölmiðlum út af ákveðinni þróun sem á sér stað. Sú þróun er þannig að flestir neytendur fjölmiðla nota fjölmiðla á netinu en ekki á hefðbundinn hátt. Fjölmiðlar virðast eiga undir högg að sækja, þeir hafa ekki fundið leiðir til að fá fjármagn á netinu, þ.e. sömu tekjur og þeir höfðu þegar þeir seldu prentuð blöð eða buðu áskrift á annan hátt. Það er gríðarlega mikilvægt umfjöllunarefni núna þegar fjölmiðlar standa höllum fæti og mjög algengt er að þeir hafi t.d. ekki tök á að hafa rannsóknarblaðamenn í starfi. Því miður er yfirleitt skorið niður í rannsóknarblaðamennsku sem ætti ekki að vera lúxus, á svona tímum er hún eitt það almikilvægasta sem við getum haft og hún á að hafa forgang. Því miður er það ekki hægt. Ég kann ekki nákvæmlega skýringar á því nema að það er kannski litið á hagkvæmni og leiðir til þess að halda fjölmiðlunum yfir höfuð á floti. Á svona tímum er gríðarlega mikilvægt að grunnstoðir fjölmiðlunar séu skýrar og sterkar lagalega séð. Þetta fjölmiðlafrumvarp er svo sannarlega skref í rétta átt, að uppfæra löggjöfina í kringum fjölmiðla hérlendis. Að mörgu leyti má segja að andinn í því og þeirri þingsályktunartillögu sem hér var samþykkt fyrir tæpu ári um að við mundum taka okkur afgerandi lagalega sérstöðu varðandi upplýsinga- og tjáningarfrelsi sé sá sami. Ég fagna því að sjá tilraun í þessu frumvarpi til að nota tillögurnar sem við vorum með í þeirri þingsályktun um vernd heimildarmanna. Það vantar aðeins upp á og ég vona að það verði leyft í allsherjarnefnd. Þetta er gríðarlega mikilvægt hérlendis af því að við erum svo lítið samfélag. Undanfarið höfum við upplifað tilraunir til að þvinga fjölmiðla til að gefa upp heimildarmenn. Þetta er rétt að byrja. Þegar ég tók eftir viðleitni Kaupþings til að fara fram á að RÚV flytti ekki frétt fann ég innra með mér að þetta væri bara upphafið og mundi gerast aftur, sem hefur orðið. Þrátt fyrir erfiðleika í fjölmiðlaheiminum og óöryggi hjá fjölmiðlafólki í kjarabaráttu sinni er þetta gríðarlega mikilvægt og ég vonast til þess að fólk almennt séð fylki sér á bak við og fagni þeim hornsteini í íslenskum fjölmiðlum sem þetta frumvarp setur. Fólk var að vinna eftir löggjöf sem var samin löngu fyrir tíma internetsins og annarra tegunda nútímafjölmiðlunar. Mér finnst líka mjög mikilvægt að í þessu stóra samhengi gerum við okkur grein fyrir því að upplýsinga- og málfrelsi er grunnstoð lýðræðisins. Ef við höfum ekki upplýsinga- og málfrelsi og tryggjum ekki mjög styrkar stoðir undir því búum við ekki við lýðræði. Mig langar til að deila því með ykkur að þingsályktunin um upplýsinga- og tjáningarfrelsi sem við öll samþykktum hefur vakið gríðarlega mikla athygli, en ekki bara það heldur hefur hún verið fyrirmynd víðs vegar um heim fyrir þá sem vilja færa lögin sín að nútímanum. Þess vegna finnst mér gríðarlega mikilvægt að við leyfum ekki ráðuneytunum að komast upp með að draga lappirnar við að klára að koma þessum lögum í gegn. Þau eru ekki öll flókin en hugmyndafræðin á bak við þessa þingsályktun og hvernig við unnum hana hjálpar t.d. við vinnu með löggjöf um heimildarmannavernd þar sem lagasetningin fellur undir nokkur ráðuneyti, eitt eða tvö eða þrjú. Ég vonast til þess að akkúrat það sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir sagði á undan mér rætist. Mér finnst svo mikilvægt að við fáum að upplifa meiri samvinnu sem ég hef fundið fyrir í nokkrum málum og nokkrum nefndum og virðist aukast. Við verðum að muna að við náum ekki róttækum breytingum á því hvernig við hugsum og högum okkur á einum degi, en t.d. þetta mál og önnur eins og í umhverfisnefnd sem eru stór og viðamikil hafa verið unnin í mikilli sátt. Það gefur manni tilefni til að hlakka til að fara í vinnuna. Ég ætla ekki að hafa öllu fleiri orð um þetta. Ég fagna þessum áfanga og hlakka til að sjá hvernig unnið verður á milli 2. og 3. umr. úr þeim hnökrum sem þó eru á málinu því að það er mikið og flókið. Ég hvet allsherjarnefnd til að styrkja það sem skiptir svo miklu máli í samfélagi okkar, löggjöfina í kringum heimildarmenn.

Frú forseti. Ég geri athugasemd við dagskrá þingsins í dag. Við erum að ræða fjölmiðlalög, mjög mikilvæga löggjöf sem við gætum verið sammála um en erum því miður allt of ósammála um, mikilvæg löggjöf sem snertir samfélag okkar Íslendinga og hefur gert um áraraðir. Það sem ég vil leggja áherslu á, frú forseti, er að í dag er aðalfundur Samtaka atvinnulífsins og ársfundur Seðlabanka Íslands. Þingmönnum er boðið á þessa viðburði. Það sama gildir um þingmenn sem tilheyra Suðvesturkjördæmi og Suðurkjördæmi, við erum að fara á fund núna klukkan þrjú með innanríkisráðherra um samgöngumál, mikilvæg málefni suðvesturhornsins. Ég fer þess á leit við frú forseta að dagskránni verði breytt eða hlé gert á fundinum þar til þessum fundum er lokið. Ég tel mikilvægt að þingmenn fái tækifæri til að sækja þessa mikilvægu fundi sem eru á dagskrá 

Forseti. Ég kem hingað upp til að ræða um frumvarp um fjölmiðla. Ég vil byrja á að taka undir þakkir til nefndarinnar og formanns hennar fyrir frábært starf og að því er mér hefur fundist til fyrirmyndar í alla staði. Það hefur verið sátt um alla málsmeðferð og vinnan hefur verið vönduð - við höfum að mínu mati snúið við hverjum steini í þessu máli og skoðað hverja einustu grein frá öllum sjónarhornum og vinnan hefur verið afar ánægjuleg og fróðleg. Mér finnst mjög mikilvægt að við búum við og komum okkur upp samræmdri löggjöf um alla fjölmiðla á Íslandi. Þetta eru afskaplega spennandi tímar hvað varðar fjölmiðla. Þeir breytast frá degi til dags. Það er mikilvægt að við setjum reglur sem gilda alveg sama hver miðillinn er því að það sem er prentmiðill í dag getur orðið rafrænn miðill á morgun. Ég held að það sé t.d. bara tímaspursmál hvenær við hættum að prenta dagblöð og förum að gefa þau út á netinu í pdf-formi sem breytist jafnvel í myndmiðil að einhverju leyti. Við sjáum að þetta er allt að renna saman. Það er mjög mikilvægt að sömu reglur gildi og við setjum ekki upp stór landamæri þar á milli. Ég get tekið undir margt sem kom fram í máli Ragnheiðar Ríkharðsdóttur þingmanns um samkeppni á fjölmiðlamarkaði og eignarhald í fjölmiðlum. Ég tel í raun og veru að nefndin sé sammála um það og að frekar sé örlítill ágreiningur um vinnulag en efni, þ.e. í hvaða röð við vinnum verkin. Ég stend að áliti meiri hlutans með fyrirvara. Sá fyrirvari lýtur að því að ég vil ganga örlítið lengra og hef því lagt fram breytingartillögur. Sú fyrri er þannig að við 12. tölulið í breytingartillögu á þskj. 1112 bætist við ný grein svohljóðandi: „Fjölmiðlum sem hafa hlutlæga miðlun frétta og fréttatengds efnis að markmiði ber að gæta jafnræðis milli ólíkra sjónarmiða stjórnmálaafla og annarra pólitískra hreyfinga.“ Þetta finnst mér mjög mikilvægt. Ég held að gildi þessarar nýju greinar sé að sannast þessa dagana af því að næstkomandi laugardag kjósum við um Icesave-samningana og það hefur sýnt sig að fjölmiðlarnir hafa ekki aldeilis verið hlutlausir í því efni og hafa komist upp með það án þess að gefa upp stefnu sína. Mér finnst allt í lagi að fjölmiðill taki afstöðu en hún þarf að liggja fyrir. Hún á ekki að koma í bakið á þeim sem reyna að afla sér, að því er þeir halda, hlutlausra frétta. Ef eitt dagblað vill vera á móti Icesave-samningunum þarf það að liggja ljóst fyrir. Það á ekki að koma á óvart þegar blaðinu er flett að 20 blaðsíður séu undirlagðar af greinum á móti Icesave-samningunum. Það sama á við um aðra fjölmiðla, stefna þeirra verður að liggja fyrir. Ef þeir gefa sig út fyrir að vera hlutlausir finnst mér að þeir verði að sinna öllum sjónarhornum. Í aðdraganda síðustu sveitarstjórnarkosninga kom upp eitt atriði á Stöð 2 í kosningaþætti kvöldið fyrir kosningar. Ekki var fulltrúum allra þeirra framboða sem í boði voru boðið að taka þátt. Það finnst mér ótækt. Mér finnst ekki ganga að það fái ekki allir að kynna sín sjónarmið. Ef fjölmiðill vill vera hlutlaus finnst mér að hann verði að kynna öll sjónarmið. Hin breytingartillagan sem ég er með er svohljóðandi: „Á eftir 2. mgr. 37. gr. komi ný málsgrein, svohljóðandi: Viðskiptaboð stjórnmálasamtaka eru óheimil í ljósvakamiðlum. Þó er heimilt að auglýsa fundi.“ Ég tel ekki eðlilegt að stjórnmálasamtök hafi mismikinn aðgang að fjölmiðlum til að kynna stefnu sína eða stefnumál eftir því hvað þau eiga mikið af peningum eða fá mikla styrki. Það kerfi sem við búum við núna um fjármál stjórnmálaflokka viðheldur þeim völdum sem stærstu flokkarnir hafa á kostnað þeirra sem eru minni. Þeir sem eru litlir fá lítið fé en þeir sem eru stórir fá mikið. Þessi breytingartillaga er svona angi af því að reyna að jafna þetta og eins til að draga úr fjárþörf stjórnmálaflokka. Mér finnst umræða um stjórnmál og kynning á stjórnmálastefnum eiga að vera málefnaleg en ekki framleidd á auglýsingastofum. Því legg ég þetta til. Sá þingmaður sem talaði á undan mér, Birgitta Jónsdóttir, vék svolítið að upplýsingafrelsi sem er mér líka hugleikið. Það er kannski hluti af þeim spennandi tímum sem við lifum núna. Ég held að við sem fylgjumst með sjáum að það er gífurleg barátta í gangi á heimsvísu um upplýsingar og vald upplýsinga. Við getum t.d. séð áhrif aukins upplýsingaflæðis í janúar í Norður-Afríku þar sem allt í einu fóru að flæða inn upplýsingar, fyrst í Túnis þegar aðilar opnuðu fyrir netið og netsíður sem áður höfðu verið lokaðar og í kjölfarið fylgdi fremur átakalítil bylting og skipt var um valdhafa með friðsömum hætti. Þótt átökin á þessu svæði hafi eins og í Líbíu brotist út í mjög blóðuga styrjöld hafa litlu eða stóru norður-afrísku byltingarnar víðast hvar verið fremur friðsamar. Það held ég að sé í raun bein afleiðing af því aukna upplýsingafrelsi sem er í heiminum. Það er líka mjög athyglisvert að fylgjast með stóru ríki eins og Bandaríkjunum, sem þykist nú vera lýðræðislegasta og frjálsasta ríki í heimi, þar sem er verið að takmarka upplýsingafrelsi. Um leið og frelsi fólks til upplýsinga er takmarkað er verið að takmarka lýðræðisleg grundvallarréttindi þess. Það finnst mér mjög varhugaverð þróun og tek undir að hér getum við tekið forustu og verið fyrirmyndarland.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að ítreka athugasemdina sem ég kom með áðan varðandi fundarstjórn forseta, að fjallað skuli vera um fjölmiðlalöggjöfina núna, þá mikilvægu löggjöf. Við hlustum á umræður sem undirstrika efni málsins og mikilvægi frumvarpsins á sama tíma og mikilvægir fundir eru haldnir akkúrat í dag um brýn málefni sem snerta þjóðina. Í fyrsta lagi er hægt að nefna fund sem Háskóli Íslands stóð fyrir í hádeginu með forustumönnum flokkanna um þjóðaratkvæðagreiðsluna vegna Icesave sem fer fram á laugardaginn. Það er hægt að nefna fundi núna klukkan tvö þar sem Samtök atvinnulífsins halda aðalfund eða fund klukkan þrjú sem innanríkisráðherra heldur með þingmönnum suðvesturhornsins og Suðurkjördæmis. Á fundi klukkan þrjú verða fleiri en meiri hluti þeirra þingmanna sem styðja stjórnina. Síðan klukkan hálffimm er ársfundur Seðlabankans og um leið 50 ára afmæli hans fagnað hér í borginni. Á alla þessa viðburði er þingmönnum boðið. Ég tel eðlilegt að þeir séu viðstaddir þá til að fylgjast með gangi mála. Því finnst mér miður að við getum ekki tekið víðtækari umræðu um þetta mál þar sem einungis ég og tveir aðrir þingmenn erum stödd í salnum. Það finnst mér vont. Í ljósi þeirrar sögu sem tengist fjölmiðlum og fjölmiðlafrumvörpum sem hafa verð lögð fyrir þingið hefðum við svo gjarnan viljað sjá fjölmiðlafrumvarpið verða að lögum á sínum tíma. Ég hef sagt það áður. Það er hægt að deila um aðferðafræðina að einhverju leyti en ég tel að það hafi verið reginmistök að samþykkja ekki fjölmiðlafrumvarpið 2004, að koma því ekki í gegn. Í kjölfar viðburða sem þá urðu, þ.e. synjunar forsetans og því að frumvarpið og þau lög voru afturkölluð af hálfu þingsins, dregin til baka, var skipuð nefnd allra flokka til þess einmitt að reyna að ná þverpólitísku samkomulagi sem var mikilvægt eftir aðdragandann og viðburðina 2004. Ákveðið samkomulag náðist með fjölmiðlanefndinni sem var skipuð af hálfu allra flokka og gekk yfir alla fjölmiðla. Tekið var m.a. á eignarhaldi sem var eitt það viðkvæmasta í tengslum við fjölmiðlafrumvarpið 2004. Vinstri menn gátu ekki hugsað sér - vinstri mennirnir sem sitja reyndar núna í ríkisstjórn - að snerta á eignarhaldi árið 2004 og geta ekki enn þá hugsað sér það. Það þarf því ekki að koma á óvart að það er ekki í þessu frumvarpi. Í frumvarpinu sem liggur fyrir og við ræðum í dag eru ákveðnir partar sem eru skiljanlegir. Þá vil ég taka sérstaklega frá. Það eru þeir þættir sem eru tengdir Evrópuráðslöggjöfinni eða Evrópuráðinu. Þeir þættir frumvarpsins eru skiljanlegir og þá er hægt að taka undir en ekki aðra þætti. Ég tel að fulltrúi okkar í menntamálanefnd, hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, hafi farið mjög gaumgæfilega yfir afstöðu okkar sjálfstæðismanna hvað þessu viðkemur. Ég hefði talið að fyrst ríkisstjórnin sýnir slíkt kjarkleysi með framlagningu frumvarpsins, sem nú er rætt um sem fjölmiðlafrumvarp, hefði verið betra að taka einfaldlega þá þætti sem tengjast Evrópuráðinu inn í frumvarpið en láta aðra óhreyfða og koma þannig með heildstæða löggjöf um fjölmiðla sem tæki ekki bara á eignarhaldinu heldur líka samkeppnisstöðunni á markaði og menn létu sér ekki í léttu rúmi liggja það sem Samkeppniseftirlitið hefur sagt um stöðuna á fjölmiðlamarkaði með tilliti til Ríkisútvarpsins. Ég hefði viljað sjá tekið á því á mun heildstæðari hátt en nú er gert. Kjarkleysi? Já, þetta er ekki einu sinni bútasaumur. Ég hefði talið í ljósi þeirrar reynslu sem hinir pólitísku flokkar hafa staðið frammi fyrir varðandi fjölmiðlalöggjöfina að það hefði verið betra að reyna að ná pólitísku samkomulagi um hvert við stefnum með þessari löggjöf. Ég undirstrika það sem ég sagði áður, við 1. umr. um þetta tiltekna frumvarp, að ég er alfarið á móti því sem lagt var upp með og tengist Fjölmiðlastofu. Ég veit að sumir embættismenn ráðuneytisins og starfsmenn hafa sagt að frumvarpið sé að grunni til það frumvarp sem var sett fram eða samið á sínum tíma undir minni handleiðslu. Að hluta til er það svo en ekki það sem snertir Fjölmiðlastofu. Ég var alfarið á móti því að koma upp miðstýrðu eftirliti, svona stofnun, eins og verið er að gera og fannst fyrirkomulagið ágætt eins og það var, að setja m.a. Neytendastofu í það hlutverk sem Fjölmiðlastofu er nú falið. Þetta er óþarfakostnaður fyrir það fyrsta sem leggst á skattgreiðendur, nema hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sé búin að gera ráð fyrir því hvar hún ætlar að skera niður á móti. Það eru ýmis önnur brýn verkefni sem það ráðuneyti þarf að standa fyrir. Ég hefði talið rétt að þeim fjármunum væri betur varið í þau verkefni. Stóra málið er að sjálfsögðu þær valdheimildir sem fjölmiðlanefndinni eru veittar. Ég held að það sé hægt að tortryggja þær. Það var varað sérstaklega við því í nefndaráliti þingmanna okkar sjálfstæðismanna, hv. þingmanna Unnar Brár Konráðsdóttur og framsögumanns okkar, Ragnheiðar Ríkharðsdóttur. Í því var varað sérstaklega við þessari nefnd. Það geri ég líka og geri orð þeirra í nefndarálitinu að mínum. Ég undirstrika líka það sem ég hef sagt varðandi eignarhaldið. Ég tel slappt að menn þori ekki einu sinni að snerta á því og senda það því aftur í enn eina nefndina. Mér leikur forvitni á að vita hvernig menn sjá það fyrir sér. Ætla menn að endurskoða lögin um Ríkisútvarpið? Það kæmi ekki á óvart því að í ríkisstjórn eru sömu flokkarnir og voru algjörlega á móti því að breyta Ríkisútvarpinu í opinbert hlutafélag. Það er rétt að geta þess að í rúmlega 80 ára sögu Ríkisútvarpsins hefur það í fyrsta sinn í tvö ár samfellt verið rekið án halla. Núverandi útvarpsstjóri lýsti því yfir á sínum tíma þegar breytingin gekk í garð að það þyrfti tvö ár til að koma Ríkisútvarpinu, stofnuninni, á réttan kjöl. Það hefur lengi verið krafa af hálfu okkar sjálfstæðismanna að menn þyrftu loksins að hysja upp um sig buxurnar og reka stofnunina með sóma. Það hefur tekist, m.a. út af því að rekstrarforminu var breytt. Við getum hins vegar tekið undir ýmsar gagnrýnisraddir varðandi Ríkisútvarpið. Það þarf að fylgja betur eftir þjónustusamningi þess, að efla þær kröfur og styrkja sem við gerum og leggjum á herðar Ríkisútvarpinu varðandi menningarhlutverk þess og almannaþjónustu. Það er gömul saga og ný, öll umræðan um Ríkisútvarpið. Það er þó komið á beinu brautina hvað varðar reksturinn. Vel hefur verið tekið til í þeim málum. Þeir sem því stýra mega svo sannarlega eiga það. Það verður fróðlegt að sjá hvaða tillögur vinstri menn koma með til að taka á Ríkisútvarpinu, hvort þeir ætli að breyta því aftur í þá veru sem það var í eða koma því á fjárlög sem ég vara eindregið við. Þegar við ræðum fjölmiðlalöggjöfina finnst mér óvissan í rauninni vera mjög mikil. Hvaða mynd er verið að bregða upp af fjölmiðlum á landinu? Hvaða starfsumhverfi er verið að setja fjölmiðlum á landinu? Umhverfi einkarekinna fjölmiðla er erfitt. Bent hefur verið á það af ESA og Samkeppniseftirlitinu. Á því verður að taka. Það er ekki gert og þess vegna er óvissan enn til staðar. Af því að ég nefndi Ríkisútvarpið í ræðu minni áðan, kom aðeins inn á að skiptar skoðanir hefðu verið um Ríkisútvarpið sem aðila að auglýsingamarkaðnum, þá tekur Ríkisútvarpið þátt í að sýna auglýsingar eins og við þekkjum, tekur fyrir það greiðslu o.s.frv. Mín skoðun hefur verið sú, sem fékk því miður ekki brautargengi, pólitískan stuðning, á sínum tíma, að taka Ríkisútvarpið að hluta til af auglýsingamarkaði með því að takmarka tíma þess til auglýsinga. Ég velti mikið fyrir mér að taka upp svipað fyrirkomulag og var hjá þýsku stöðvunum ARD og ZDF en þær voru með auglýsingar leyfðar frá kl. 6–8 á kvöldin, annars voru þær bannaðar. Að minnsta kosti verður að taka á því hvernig Ríkisútvarpið á að vera á auglýsingamarkaði. Það hefur ekkert með framferði Ríkisútvarpsins að gera eins og það er núna. Ríkisútvarpið vinnur eðlilega samkvæmt þeim reglum sem eru leyfðar og það verður að gera það. Við stjórnmálamennirnir höfum hins vegar búið til þessar reglur. Við verðum að bregðast við því áliti sem kemur fram af hálfu ESA. Þess vegna tel ég mikilvægt að umræðan verði tekin fyrr en síðar varðandi það hvernig við sjáum fjölmiðla á auglýsingamarkaði. Að mínu mati eru breytingar óhjákvæmilegar til þess að einkareknir fjölmiðlar hafi meira svigrúm en þeir hafa núna í þröngri aðstöðu fyrirtækja til að kaupa auglýsingar, að svigrúmi Ríkisútvarpsins verði settar skorður en um leið tekið tillit til þess að Ríkisútvarpið hefur ákveðnu hlutverki að gegna. Við höfum í megindráttum verið sammála um að það hafi ríkum skyldum að gegna varðandi almannaþjónustu og menningarhlutverk og þeim verði að sinna. Taka verður tillit til þess ef Ríkisútvarpið verður skert á auglýsingamarkaði. Ég er að hugsa um fjölbreytnina. Ég er að hugsa um að einkareknir fjölmiðlar geti rekið sig til lengir tíma. Það finnst mér þeim ekki vera gert mögulegt í dag og mótmæli því harðlega frumvarpinu sem fyrir liggur og við ræðum nú. Það er hægt að taka undir allt sem hefur verið sagt um mikilvægi fjölmiðla, um rétt okkar allra í samfélaginu til tjáningarfrelsis, rétt til upplýsinga, rétt til fjölmiðlalæsis, fjölbreytni og fjölræðis í fjölmiðlum. Eins og við höfum sagt tekur frumvarpið ekki á þessum þáttum nákvæmlega. Að mati okkar sjálfstæðismanna gengur það að vissu leyti gegn ákveðnum hugmyndum um tilgang fjölmiðla og umhverfi þeirra. Frú forseti. Ég vil ljúka ræðu minni á því að ítreka að ég hefði einfaldlega viljað sjá okkur afgreiða það sem tengist fjölmiðlum og snertir Evrópuráðið og byggist á því sem þarf að gera á alþjóðavettvangi. Það þýðir ekki að skýla sér á bak við þær reglur til að koma á miðstýrðum stofnunum eins og Fjölmiðlastofu. Það gengur ekki. Þess vegna erum við sjálfstæðismenn á móti öðrum þáttum sem tengjast m.a. stjórnsýslunni allri í sambandi við fjölmiðla, þannig að það sé sagt. Ég hef ávallt verið á móti leið eins og þeirri sem kynnt er hér. Það má síðan deila um það sem snertir vernd barna gegn auglýsingum og skaðlegu efni. Við ítrekum að sjálfsögðu að alltaf eigi að vernda hagsmuni barna og hagsmunir þeirra eigi að vera settir í forgang. Ég sé ekki að það verði gert með því að binda allt í lög og hafa allar þær takmarkanir í auglýsingum sem verið er setja með þessu frumvarpi. Það kemur hins vegar ekki á óvart að vinstri menn og vinstri ríkisstjórnir velji bannið fyrst og treysti ekki þeim sem eru hvorki á markaði né þeim einstaklingum sem eiga hlut að máli og miðla upplýsingum. Mér finnst það miður að vinstri stjórnin fari alltaf þessa tortryggnisleið, leið hafta, leið banns, eins og kristallast í frumvarpinu sem og svo mörgum öðrum málum á þingi og við höfum margoft bent á og getum týnt margt til. Að öðru leyti munum við síðan gera grein fyrir atkvæðum okkar þegar kemur að því að greiða atkvæði um fjölmiðlamálið sem slíkt. Mér þykir miður að slíkt kjarkleysi skuli birtast í þessu fjölmiðlafrumvarpi og þau erfiðu mál, sem ég hef drepið hér á og snerta eignarhaldið og Ríkisútvarpið, séu enn og aftur sett í nefnd. Það er nóg til af upplýsingum. Við höfum öll skoðanir hérna. Við vitum hvaða leiðir er hægt að fara. Þær hefði verið hægt að fara ef menn hefðu einfaldlega haft dug og kjark og gefið sér tíma til þess.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir ræðuna. Ég tók eftir því að hún varpaði fram þeirri hugmynd að hér hefðu menn átt að fara aðra leið í vinnu þessa frumvarps og skera í rauninni frá allt það sem þarna er heimasmíðað, ef svo má segja, og nýta fyrst og fremst þá vinnu sem við fáum í gegnum hljóð- og myndmiðlunartilskipunina. Ég verð að segja að ég er ekki sammála þeirri leið og tel að mörg mikilvæg ákvæði í þessu frumvarpi séu einmitt þau heimasmíðuðu, m.a. þau sem lúta að vernd heimildarmanna. Það er verið að styrkja þá vernd í þessu frumvarpi. Reyndar hefur nefndin áform um að leggja til enn frekari styrkingu á þessari heimildarmannavernd með ábendingum til allsherjarnefndar og ekki síður það ákvæði sem er að mínu viti eitt það mikilvægasta í öllu frumvarpinu um ritstjórnarlega sjálfstæðið. Það er góð og gagnleg ábending í minnihlutaáliti nefndarinnar um að við þurfum að styrkja það ákvæði enn frekar með því að ganga skrefinu lengra en þverpólitíska nefndin var tilbúin að gera 2005 með því að tengja það viðurlögum. Ég vona að nefndin nái saman um að gera það milli 2. og 3. umr. Þetta eru hvort tveggja ákvæði sem koma inn í vinnu við frumvarpið hér og má m.a. rekja til ágætisvinnu sem þverpólitíska nefndin vann árið 2005. Hún var einmitt með tillögur um eignarhaldið sem ég held að séu allrar athygli verðar og reyndar það góðar að ekki þurfi mikinn tíma til að fara í endurskoðun á því. Það er sjálfsagt að taka smátíma í að fara yfir tillögurnar í ljósi þess sem síðan hefur gerst í efnahags- og atvinnulífi okkar. Ég tel að það sé allt 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa athugasemd og greini góðan hug hans til þess að reyna að halda áfram með málið. Það er kannski ekki endilega á hans ábyrgð hvernig verklagið hefur verið. Það er til svo mikið af efni sem flokkar hafa komið sér saman um þvert á flokkslínur. Menn hafa náð ákveðinni málamiðlun. En ríkisstjórn er búin að vera í rúm tvö ár og ég spyr: Hvað hefur hún verið að gera? Af hverju kemur ekki, eftir tveggja ára setu vinstri stjórnarinnar, fram fullbúið frumvarp um fjölmiðla? Allur þessi grunnur af upplýsingum er til og allir reiðubúnir að vinna að því að móta heildstæða og heilbrigða fjölmiðlalöggjöf þannig að við getum horft fram á að fjölmiðlar, hvort sem þeir eru einkareknir eða reknir af hinu opinbera, þ.e. Ríkisútvarpið, geti verið reknir hér til lengri tíma á heilbrigðum grunni af því að við vitum að allir stjórnmálaflokkarnir vilja styðja þá til að stuðla að því að réttur til upplýsinga aukist, fjölmiðlalæsi, fjölbreytni o.s.frv. Af hverju var þetta ekki tilbúið þegar allir voru reiðubúnir að fara í vegferð með fjölmiðlana? Ég gagnrýni að menn hafi ekki verið tilbúnir í það. Var það út af því að menn þorðu ekki að snerta á eignarhaldinu eftir alla þá umræðu sem var mikil mistök á sínum tíma? Ég ítreka þá skoðun mína, það voru mikil mistök af hálfu vinstri manna að hafa staðið svona þvert gegn fjölmiðlafrumvarpinu á sínum tíma, 2004. Sú saga er búin, en við skulum læra af henni. Það virðist ekki hafa verið gert. Þess vegna eru enn þá stórar eyður í frumvarpi um fjölmiðla sem væntanlega verður samþykkt. Síðan hefur ýmsu verið bætt inn sem ég held að sé ekki til þess fallið að styrkja og efla fjölmiðla. Þá er ég enn og aftur með Fjölmiðlastofuna í huga. Mér finnst miður að tækifærið 

Virðulegi forseti. Ég held að tækifærið til breytinga hafi verið prýðilega nýtt í þessari vinnu. Að mínu mati er ekki með neinni sanngirni hægt að halda því fram að þetta verði ekki löggjöf sem taki vel á þessum markaði. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefnir eignarhaldið. Það er einfaldlega nefnd að störfum sem er að fara yfir tillögur þverpólitísku nefndarinnar frá 2005. Hún átti samkvæmt frumvarpinu að skila af sér fyrir 1. maí. Nefndin gerir tillögu um að hún fái einn mánuð til viðbótar til að skila af sér þannig að skilin verði 1. júní. Núna erum við komin inn í apríl þannig að það eru örfáar vikur í að við fáum niðurstöðu í þessu mikilvæga máli sem sannarlega skiptir máli upp á að tryggja fjölræði á markaðnum. Varðandi stjórnsýsluna er rétt að árétta að sú breyting hefur orðið í meðförum nefndarinnar að ekki er gert ráð fyrir því að Fjölmiðlastofa verði sett á fót, heldur stjórnsýslunefnd, sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem hefur samkvæmt hefðinni mun þrengra svigrúm til þess að bólgna út og verða að miklu skrifræðisbákni. Henni eru ekki ætlaðar stórar fjárhæðir í fjárlögum, 28 milljónir eiga að bætast við miðað við þau umsvif sem útvarpsréttarnefnd hafði. Þetta fyrirkomulag, sjálfstæð stjórnsýslunefnd, er nákvæmlega það fyrirkomulag sem er í öllum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins nema tveimur, Íslandi og Lúxemborg. Fordæmin eru alls staðar í kringum okkur. Ég hef ekki fundið aðra og betri leið til þess að gera þetta með skilmerkilegum og ódýrum hætti en þá sem er lögð til í frumvarpinu ef menn á annað borð telja mikilvægt að á sviðinu sé einhver aðili sem fylgist með því að ákvæðum þessara laga, t.d. um framferði einstakra fjölmiðla á auglýsingamarkaði, sé framfylgt.

Frú forseti. Rétt skal vera rétt. Menntamálanefnd breytti Fjölmiðlastofu í fjölmiðlanefnd. Hóll eða hæð, það skiptir ekki öllu máli. Mér finnst þetta vera sama málið, bara með nýju nafni. Gagnrýni okkar sjálfstæðismanna heldur eftir sem áður. Það er verið að koma ákveðnu stjórnsýslulegu batteríi á laggirnar sem við erum einfaldlega á móti. Hv. þingmaður talaði um að tekið hefði verið á mjög mörgum nýjum málum. Ég sé ekki stoð fyrir svo mörgum nýjum málum. Það var eðlilegt að tekið væri á ritstjórnarlegu sjálfstæði, að enn frekar yrði hnykkt á því í ljósi hrunsins, en það er bara örlítil viðbót við það sem lá fyrir. Er verið að taka á eignarhaldinu eins og ég hef komið inn á? Nei. Er verið að taka á samkeppnismálunum sem Samkeppniseftirlitið hefur ítrekað fett fingur út í? Nei. Er verið að taka á auglýsingamálum Ríkisútvarpsins? Nei. 

Virðulegi forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem maður ræðir frumvarp að fjölmiðlalögum. Ég man eftir því að ég gerði það fyrir nokkrum árum. Þá var hér fullur salur af fólki og gott ef það voru ekki allir fjölmiðlar landsins sem höfðu mikinn áhuga á því máli. Ég man vel eftir þessu því að þá var mjög mikið af hv. þingmönnum frá Samfylkingunni og Vinstri grænum í þingsalnum og það heyrðist hátt í þeim í hvert skipti sem maður fór yfir efnisatriði málsins. Það var mál sem var mjög viðkvæmt, fór strax í pólitískar skotgrafir og var allt gert mjög tortryggilegt og endaði með því að forseti lýðveldisins skrifaði ekki undir lögin og þau voru felld úr gildi. Ég held að það hafi verið óskynsamlegt að ganga ekki frá því máli á sínum tíma og ég held að það hafi líka verið óskynsamlegt að það skyldi vinnast með þeim hætti sem gerðist á hv. Alþingi. Nú nokkrum árum síðar hafa margar nefndir farið yfir þetta og búið er að vinna, eftir því sem ég best veit og ætla, mikið starf og mikil gagnaöflun hefur farið fram. Hér er niðurstaðan og það er frumvarp hæstv. ríkisstjórnar að fjölmiðlalögum. Það veldur gríðarlegum vonbrigðum þetta frumvarp. Það veldur mjög miklum vonbrigðum að menn skauta fram hjá þeim stóru málum sem nauðsynlegt er að taka á, eins og því miður gerist í mjög mörgum málum, og vonast til að hægt sé að ganga frá því einhvern tíma seinna. Þá er ég að tala um þrennt. Ég er að tala um eignarhald á fjölmiðlum, ég er að tala um að verið sé að koma á nýju eftirlitsbatteríi, sem ég hef ekki fengið algjöra staðfestingu á hvað muni kosta á ári, en þetta eru einhverjir tugir milljóna, og í þriðja lagi er ekki tekið á RÚV og stöðu þess og meðal annars samkeppnisstöðu á auglýsingamarkaði. Nú, virðulegi forseti, má færa rök fyrir því að sérstaklega eignarhaldið og RÚV séu erfið mál, þau eru viðkvæm og erfið. En ég fullyrði að aldrei hefur gefist betra tækifæri en núna til þess að ræða þessi mál. Það felast tækifæri, jafnsérkennilegt og það hljómar, í því ástandi sem er núna og það er enginn vafi á því að þegar kemur að fjölmiðlalögum er nú betra tækifæri en nokkurn tímann áður að fara málefnalega yfir þá hluti. Það er undir okkur komið, sem hér erum, hvort við gerum það eða hvort við göngum frá fjölmiðlalögum sem vantar hryggjarstykkið í, sem þýðir að ekki verður hreyft við þessu í mjög langan tíma. Það er mjög mikilvægt að við ræðum um eignarhald og tökum afstöðu til þess og það er algjörlega fráleitt að gera það ekki í þessu frumvarpi, það er fullkomlega fráleitt. Hvernig viljum við sjá þau mál? Einhverra hluta vegna er það nú þannig, svo að maður tali bara um hlutina eins og þeir eru, að fjársterkir aðilar sækja í að eiga fjölmiðla á Íslandi. Nú kynni einhver að segja: Það er vegna þess að afkoman er svo góð, en það er bara því miður ekki. Það er áhugavert að líta til þess hvernig ástandið var hér fyrir hrun en þá var það þannig að hver viðskiptablokk, þær voru nokkrar, átti sinn eigin fjölmiðil. Ég held að það sé ekki æskilegt að viðskiptablokkir sjái sig knúnar til þess, einhverra hluta vegna, að eiga sinn fjölmiðil, og ég held að sérstaklega þegar kemur að þessum stærri fjölmiðlum verðum við að hafa dreifða eignaraðild. Ég held að það sé ein af grundvallarforsendum þess að við sjáum góða fjölmiðlun í landinu. Ég held að það hversu ung þjóð við erum komi fram í því hvernig fjölmiðlaumhverfið er. Ég ætla ekkert að taka neinn einstakan út en ég held að það skipti afskaplega miklu máli að við þróum umræðuhefðina hér á Íslandi betur og við gerum það meðal annars með breyttri fjölmiðlun. Mér finnst, eins og ég nefndi, afskaplega sérkennilegt að menn komi hér fram, eftir allt það sem á undan er gengið, eftir fjölmiðlalögin gömlu, eftir alla vinnuna sem unnin hefur verið í þessu í nefndum og ráðum og undirbúningshópum og öðru slíku, og hafi ekkert tekið á eignarhaldinu. Síðan er hitt að upp er komið batteríi, einu eftirlitsbatteríinu í viðbót. Nú er í gangi, og það er miður, einhver töfralausn á öllum vandamálum. Lausnin felst í opinberri stofnun sem eigi að hafa eftirlit. Þetta nær allt hámarki í því að þegar fram kom mjög harkaleg gagnrýni á það sem hét Fjölmiðlastofa var ekki brugðist við því með því að fara yfir þá ákvörðun, endurskoða málið og nálgast það með öðrum hætti, heldur er skipt um nafn þannig að þetta heitir ekki lengur Fjölmiðlastofa heldur fjölmiðlanefnd. Þetta kostar enn tugi milljóna á ári og er enn með það hlutverk sem ég held að við séum ekki sátt við að hafa mikið eftirlit með fjölmiðlunum, með fjórða valdinu. Það er ekki leiðin að því að skapa góða fjölmiðlun eða góða umræðuhefð að hið opinbera sé í einhverju lögregluhlutverki gagnvart fjölmiðlunum. Það er eitthvað sem er varhugavert og eins og kemur fram í nefndaráliti minni hlutans eru einstök ákvæði í frumvarpinu óljós og opin fyrir túlkun hinnar opinberu eftirlitsstofnunar og starfsmanna hennar. Þá eru líka ráðherrum mennta- og menningarmála færð mikil völd yfir fjölmiðlum með heimild til setningar reglugerða. Virðulegi forseti. Þetta er mjög alvarlegt og menn gætu sagt: Í okkar þjóðfélagi þurfa menn ekki að hafa áhyggjur af þessu, menn þurfa ekkert að hafa áhyggjur af því að svona hlutum verði nokkurn tíma misbeitt. En ég minni á það að margt af því sem við töldum að gæti ekki gerst gerðist samt sem áður. Við töldum hér, held ég flestir Íslendingar, að það gæti aldrei skeð að allir stóru bankarnir færu á hausinn. Það gerðist nú aldeilis og reyndar fóru litlu bankarnir á hausinn líka. Ég fullyrði að sá einstaklingur er vandfundinn sem trúði því. Segjum að stjórnmálaskýrandi hefði teiknað upp efnahagsstefnu núverandi ríkisstjórnar, skattstefnu núverandi ríkisstjórnar, fyrir tveimur árum og sagt: Þetta mun gerast, svona mun skattstefna vinstri stjórnarinnar verða ef þeir komast til valda, Samfylkingin og Vinstri grænir. Ég held að ef einhver hefði sagt þetta fyrir tveimur árum hefði verið sagt að sá maður sem lýsti hlutum með þeim hætti væri að ýkja, hann væri að mála skrattann á vegginn og þetta væri einfaldlega ekki trúverðugt. Það er bara þannig að þegar við semjum lög og erum búin að samþykkja þau eru þau komin til að vera. Við urðum fyrir barðinu á breskum lögum sem - það var reyndar varað við því að þeim væri hægt að misbeita og það var gert í breska þinginu. Þegar menn fluttu frumvarpið um hryðjuverkalögin í breska þinginu heyrðust þessar raddir: Heyrðu, þetta er svo vítt, menn geta notað þessi lög á eitthvað allt annað en hryðjuverk. Það var blásið á þær röksemdir og hver er niðurstaðan? Gordon Brown, í sínum pólitísku vandræðum innan lands, ákvað að búa til sitt eigið Falklandseyjastríð með því að beita hryðjuverkalöggjöfinni á Ísland. Við erum að bjóða hættunni heim þegar við erum komin með eftirlitsnefnd - sama hvort hún heitir fjölmiðlanefnd, Fjölmiðlastofa, Fjölmiðlahús, eða hvaða tískunafni sem verður á eftirlitsstofnunum á ákveðnum tímapunkti - sem er með opin og óljós ákvæði. Við erum að bjóða hættunni heim með því að koma miklum völdum til stjórnmálamanna, þegar við færum þeim slík völd með þessum hætti, með lögum - og ég er ekki að vega að eða gagnrýna þann einstakling sem nú er mennta- og menningarmálaráðherra. Menn segja kannski að á Íslandi geti ákveðnir hlutir ekki gerst en þá verðum við að hafa í huga að ýmislegt hefur gerst á Íslandi sem við töldum að aldrei myndi gerast. Ég nefndi skattamálin. Ef einhver hefði spáð fyrir um það hvernig þeim yrði fyrirkomið tveimur árum eftir að ríkisstjórnin tók við - ég fullyrði að sá sem hefði lýst því ástandi eins og það er nú hefði verið talinn ýkjumaður, svartsýnismaður og talinn vera að mála skrattann á vegginn. Það er hægt að nefna margt fleira, t.d. vinnubrögðin í þinginu, hvað varðar svör við fyrirspurnum og öðru slíku, sem hefur tekið stórfelldum breytingum til hins verra. Ef menn hefðu lýst því fyrir tveimur árum að ástandið yrði eins og það er í dag hefði það sama verið uppi á teningnum, viðkomandi aðili hefði verið talinn ótrúverðugur sökum svartsýni, að hann væri að tala um hluti sem aldrei gætu gerst á Íslandi. Virðulegi forseti. Það kvikna öll viðvörunarljós þegar ég sé þessi ákvæði um fjölmiðlanefnd. Við erum hér með frumvarp til fjölmiðlalaga og ekki er tekið á eignarhaldinu og ég hef ekki heyrt nein málefnaleg rök fyrir því að við ættum að láta það eiga sig. Mér heyrist að málflutningur meiri hlutans sé sá að það eigi að gera það einhvern tíma seinna. Þá hlýtur maður að spyrja: Af hverju í ósköpunum? Virðulegi forseti. Ef ég hef rangt fyrir mér, ef fulltrúar meiri hlutans - og hér er einn fulltrúi meiri hlutans í þingsalnum - eru þeirrar skoðunar að ekki þurfi að taka á eignarhaldinu bið ég viðkomandi hv. þingmann að leiðrétta mig. Ég hef metið það þannig að þeir teldu þetta nauðsynlegt en það ætti ekki að gera það í þessari atrennu. Ef það er svo að ríkisstjórnin telji enga ástæðu til að taka á eignarhaldi væri gott að það kæmi fram. Sama má segja um Ríkisútvarpið. Það bera allir flokkar ábyrgð hvað það varðar að ekki hefur tekist að klára það verkefni að skilgreina hvert hlutverk ríkisins eigi að vera á fjölmiðlamarkaði. Ég mundi ætla, alveg sama í hvaða flokki viðkomandi einstaklingur er, sama hvaða pólitísku lífsskoðun hann hefur, að allir væru sammála um að það væri skynsamlegt að hlutverk ríkisins á fjölmiðlamarkaði væri skilgreint, svo að menn þekktu það og gætu unnið eftir því. Nú má vel vera að það sé rangt hjá mér. Það getur vel verið að einhverjir stjórnmálamenn vilji ekki hafa það vel skilgreint, en ég mundi ætla að okkur mundi kannski greina á um hvort hlutverkið ætti að vera mikið eða lítið en ekki að það væri fullkomlega óskilgreint. Það kemur fram í nefndaráliti hv. þingmanna Ragnheiðar Ríkharðsdóttur og Unnar Brár Konráðsdóttur að komið hafi fram í nefndinni dæmi um undirboð á auglýsingamarkaði hjá Ríkisútvarpinu og það eitt og sér ætti að kalla á að reglur yrðu settar um það. Rekstur fjölmiðla er erfiður, það er augljóst, menn geta séð fjölmörg dæmi um það að þeir fjölmiðlar sem við reiðum okkur á upp á hvern einasta dag berjast í bökkum og það er raunveruleg hætta á því að það verði mjög fáir aðilar sem segi okkur fréttir. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, þess vegna studdi ég gamla fjölmiðlafrumvarpið, að ég vil að margir segi okkur fréttir. Eðli máls samkvæmt er æskilegt að fréttaflutningur sé vandaður og góður en aðalatriðið er að ekki sé einhver markaðsleg einokun í fréttaflutningi. Við erum að vísu, þökk sé internetinu, í þeirri góðu stöðu að geta sótt okkur upplýsingar um hluti í öðrum löndum, á alþjóðavettvangi, eftir ýmsum leiðum, en það krefst þess hins vegar að fólk hafi tíma. Þú verður að hafa tíma til að geta sett þig inn í hluti, geta leitað að hlutum o.s.frv., og það er tímasparnaður sem er eina ástæðan fyrir því að maður er jafnháður fréttum og raun ber vitni. Fólk hefur hvorki tíma né tækifæri til að setja sig inn í bakgrunn hverrar einustu fréttar sem birtist en besta leiðin til að maður fái sem skýrasta mynd af því sem er að gerast er að nokkur sjónarhorn komi fram. Það er ekki til neitt sem heitir hlutleysi, það er mjög misjafnt hvað fólki finnst. Það sem einum finnst réttlátt finnst öðrum ranglátt og það sem einum finnst rétt finnst öðrum rangt. Það eru svo sannarlega til ákveðnar staðreyndir sem eru óvefengjanlegar en það er svo sem hægt að túlka þær á ýmsa vegu. Öruggast fyrir okkur landsmenn er að það séu margir sem segja okkur fréttir og best er að þeir séu í samkeppni. Það er æskilegt að það fólk sé fjölbreytt og sé ekki alltaf sammála. Það er grundvöllurinn að lýðræðisþjóðfélagi. Þess vegna, virðulegi forseti, skipta þessir hlutir gríðarlega miklu máli og allir eru sammála um það í orði kveðnu að fjölmiðlalög, eða umgjörð í kringum fjölmiðla, er eitthvað sem er mjög mikilvægt. Markmiðið, mundi ég ætla, væri hjá okkur öllum að hafa opna og frjálsa fjölmiðlaumræðu, gagnrýna og málefnalega, og það er einn af þeim þáttum sem við þurfum að ræða og hafa í huga almennt í þessu umhverfi að fólk sé varið gegn persónuníði og öðru slíku sem því miður hefur kannski skort á að undanförnu, kannski alltaf en sérstaklega að undanförnu. Til sögunnar er komin ný tækni sem er í eðli sínu mjög jákvæð, sem er internetið og ýmsar samskiptasíður og ýmislegt slíkt. Það er ekki leiðin að setja reglur eða eftirlit um slíka hluti, það er ekki leiðin. Við munum aldrei ná þessum markmiðum með því að vera með stór opinber batterí sem munu hafa eftirlit með þessum hlutum. En hins vegar verða allir að vera ábyrgir sinna gjörða, þar með talið sinna orða. Það er miklu skynsamlegri nálgun en það að treysta enn og aftur á opinberar eftirlitsstofnanir. Það er bara einn galli við opinberar stofnanir og hann er sá að þar vinnur fólk og fólk á það sameiginlegt að það er breyskt og það gerir mistök. Hv. þingmenn hér inni gera meira að segja mistök. Ef við gerðum aldrei mistök væri margt miklu betra. Við erum að treysta um of á opinberar eftirlitsstofnanir. Við erum að stækka báknið alls staðar hvað þetta varðar, hér um nokkra tugi milljóna - við erum búin að setja Bankasýsluna á laggirnar, við erum búin að stækka mjög Fjármálaeftirlitið, Samkeppniseftirlitið og ýmsar opinberar stofnanir og ég fullyrði að að stórum hluta er þetta friðþæging en við höfum ekki farið í þá vinnu sem nauðsynleg er til þess að hafa einfaldar og skýrar reglur sem allir geta spilað eftir. Ég get ekki séð annað en við séum nákvæmlega að fara sömu leið hér. Við erum að fara í eftirlit á sviði sem er mjög viðkvæmt, það snertir hvorki meira né minna en tjáningarfrelsið. Því miður höfum við séð mistök gerð, ef við orðum það kurteislega, hjá eftirlitsaðilum bæði í fortíð og nútíð. Það mun ekkert breytast. Þannig verður það alltaf. Það væri því skelfileg niðurstaða, eftir alla þessa vinnu, eftir allan þennan undirbúning, að það væri þá helst það sem stæði upp úr að menn hefðu ekki tekið á eignarhaldinu, að menn hefðu ekki tekið á stöðu Ríkisútvarpsins, heldur hefðu menn fyrst og fremst náð að koma hér með opinbert eftirlitsbatterí með fjölmiðlum, eitthvað sem áður var kallað Fjölmiðlastofa. En til að koma til móts við gagnrýnina var nafninu breytt en ekki innihaldinu.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir ýmislegt af því sem kom fram í ræðu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, ekki síst varðandi mikilvægi þess að það sé gott jafnvægi á fjölmiðlamarkaðnum milli þeirra aðila sem þar starfa, við séum með gott og öflugt almannaþjónustuútvarp en ekki síður öfluga einkamiðla þannig að það séu einmitt fleiri en færri sem segja þjóðinni fréttir af samfélagsmálum og því sem er að gerast í þjóðfélaginu á hverjum tíma. Ég held að við deilum sömuleiðis, og það er m.a. ástæðan fyrir breytingunni að fara úr því að setja á fót sérstaka stofnun um að fylgja eftir ákvæðum laganna og breyta því í stjórnsýslunefnd, og það er nákvæmlega gert til að koma til móts við áhyggjur manna af því að þetta yrði of kostnaðarsamt. Við höfum verið með útvarpsréttarnefnd til margra ára sem hefur haft í kringum 10 milljónir á ári í fjárveitingar og gert er ráð fyrir því að fjölmiðlanefndin hafi 33 milljónir á ári til ráðstöfunar. Ég held að við getum ekki sagt að þetta séu stórkostlegar fjárhæðir í heildarsamhenginu. En ef við erum sammála um það, eins og mér heyrðist á máli hv. þingmanns, að mikilvægt sé að vera með heildstæða fjölmiðlalöggjöf sem setur ákveðinn ramma um þessa mikilvægu starfsemi, hljótum við að vera sammála um að einhver aðili þarf að tryggja að farið sé eftir þeim leikreglum sem lagt er upp með, t.d. varðandi framferði einstakra aðila á auglýsingamarkaði. Við erum sammála um að það er mikilvægt að fara vel í gegnum eignarhaldið, skipuð hefur verið nefnd sem er að störfum og hún á að skila innan sjö vikna þannig að það er ekki verið að vísa því eitthvað langt inn í framtíðina. Núna fyrir 1. júní, ef breytingartillaga meiri hlutans nær fram að ganga, eiga að liggja fyrir tillögur í frumvarpsformi um eignarhaldið. Og varðandi samkeppnismálin þá verður tekið á þeim í frumvarpinu um RÚV sem vonir standa til að verði lagt 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið sem var málefnalegt og gott. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að við ræðum þetta mál þannig. En af því að verið er að tala um eftirlitsnefnd, hv. þm. Skúli Helgason minnist á að það skipti máli að hún sé til staðar til að fylgja eftir reglunum og hún eigi bara að kosta 33 milljónir. Útvarpsnefnd kostar 10 milljónir á ári. Við vorum að setja á fót stofnun sem á að hafa eftirlit með bönkunum og í öllum niðurskurðinum, þeim blóðuga niðurskurði sem við vorum í fyrir jólin var ein stofnun sem fékk umtalsverða hækkun, 30%, og það var Bankasýslan. Það er eftirlitsstofnun. Ég tók þessa umræðu upp líka þegar hún var sett á laggirnar. Þá var sagt að þetta mundi ekkert hækka. Þetta fór upp í, ég held að það sé komið upp í 80 eða 90 milljónir, ég man það ekki nákvæmlega, virðulegi forseti, en það var mun lægri upphæð og þá tók maður sömu ræðu. Það vantar t.d. alveg í fjármálamarkaðinn, hvert við ætlum að fara með hann. Það vantar t.d. reglur um eignarhaldið. Hvernig við viljum sjá bankakerfið, hvernig við viljum sjá sparisjóðakerfið. Það er nákvæmlega það sama hér. Hér ætla menn að setja á stofn eftirlitsnefnd en eiga eftir að taka á grunnþáttunum. Bíðum, virðulegi forseti, klárum leikreglurnar, klárum eignarhaldið, klárum þetta með RÚV, tökum þetta saman. Reynum ekki að nálgast þetta þannig að við setjum fyrst upp eftirlitsbatteríið. Síðan mun koma gagnrýni á það og þá þurfum við stækka það. Ég get lofað því að forstöðumaður eftirlitsbatterísins, hvort sem það heitir stjórnsýslunefnd eða stofnun eða hvað það er, sá aðili mun koma og segja: Ég er bara með svo litla peninga þegar koma kvartanir. Það er það eina sem er algjörlega 100%, nákvæmlega sama og gerðist með Bankasýsluna. Og um bankana, við erum ekki enn, tveimur árum eftir hrun, búin að fara í gegnum 

Virðulegi forseti. Ég held að það sé prýðilega gert ráð fyrir leikreglum einmitt í þessu frumvarpi. Við erum að leggja af stað t.d. með það að í fyrsta sinn verða settar reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði. Ég held að við séum sammála um það, hv. þingmenn í þessum sal, að það skiptir mjög miklu máli að til verði þessi eldveggur á milli eigenda fjölmiðlanna annars vegar og ritstjórnanna og fréttastofanna hins vegar. Þannig að við getum einmitt treyst því, borgarar í landinu, að fréttirnar séu ekki að neinu leyti mengaðar af hagsmunum eigenda fjölmiðlanna. Þetta er eitt af því sem fjölmiðlanefndinni er ætlað að hafa eftirlit með, þ.e. ekki að stafa það ofan í miðlana nákvæmlega hvernig þessar reglur eiga að líta út en tryggja að fjölmiðlar, eigendur þeirra og blaða- og fréttamenn setjist niður og semji reglur af þessu tagi í sameiningu. Eitt atriði vil ég gera athugasemd við í ræðu þingmannsins og það var varðandi fjölmiðlanefndina þar sem hv. þingmaður vísaði til að með henni væri verið að færa mikil völd til mennta- og menningarmálaráðherra. Það er einmitt ekki verið að því. Það er verið að skipa sjálfstæða stjórnsýslunefnd sem er ekki sett undir vald ráðherrans að því leyti til að það er ekki hægt að skjóta úrskurðum nefndarinnar til ráðherrans í því skyni að snúa þeim úrskurðum við. Það er einmitt verið að tryggja það, eins og gert er í flestum ef ekki öllum þeim löndum sem heyra undir þessa hljóð- og myndmiðlunartilskipun, að skapa þessum aðilum, hvort sem þetta eru litlar nefndir eins og hjá okkur eða stórar stofnanir með hundruð eða þúsundir starfsmanna, að þær séu einmitt sjálfstæðar en ekki skipaðar undir hið pólitíska vald á hverjum tíma.

Virðulegi forseti. Varðandi ráðherrann vísa ég bara beint í nefndarálit minni hlutans. Þar segir: „Þá eru ráðherra mennta- og menningarmála færð mikil völd yfir fjölmiðlun með heimild til setningar reglugerða.“ Það er það sem ég var að vísa í. Við erum t.d. núna - sem er ágætt dæmi um það hvernig menn geta farið með völd, af því að menn hafa ýmis völd m.a. bara með ummælum sínum - með ríkisstjórn sem í fullri alvöru talar um þjóðnýtingu. Ég held að fyrir flesta útlendinga t.d. hljómi það bara eins og Hugo Chávez. Það er nefnilega varhugavert að færa völd til ráðherra og í of miklum mæli. Virðulegi forseti. Það getur vel verið að hér séu góð ákvæði varðandi eldvegginn og sjálfstæði ritstjórna, en ég man eftir því að fjölmiðlamenn töluðu um að þetta væri bara ekkert vandamál þegar hér var talað um fjölmiðlalögin á sínum tíma, um eignarhaldið. Þá fullyrti held ég hver einasti fjölmiðlamaður að hann hefði aldrei orðið fyrir neinni pressu frá eiganda fjölmiðla. Nú getur vel verið að þetta sé bara alrangt. En ég er ekki að mæla gegn þessu ákvæði neitt sérstaklega, ég er bara að segja að besta vörnin eru margir fjölmiðlar. Besta vörnin er að fjölmiðill gagnrýni fjölmiðil. Besta vörnin er ef fjölmiðill segir: Hér er fjölmiðill að draga taum einhvers - ef hann er að gera það - eins og eiganda og annars slíks. Það er besta vörnin sem við höfum. Og leikreglurnar, virðulegi forseti, hv. þingmaður fór ágætlega yfir það, að það vantar að fara yfir þær. Hann nefndi að nefnd um auglýsingamálin hjá Ríkisútvarpinu eigi að skila niðurstöðu eftir sjö vikur. Hann nefndi að það ætti eftir að fara yfir eignarhaldið, það á að koma fljótlega, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Hann nefndi að það ætti eftir að koma frumvarp um Ríkisútvarpið. Byrjum á þessu, byrjum ekki á því að búa til fjölmiðlalögreglu. Byrjum á því að setja leikreglur.

Virðulegi forseti. Um fá mál hefur jafnmikið verið fjallað í þessum sal á Alþingi og málefni fjölmiðla á síðustu árum. Ég held að ég hafi með einum eða öðrum hætti komið að umfjöllun um þau frumvörp sem verið hafa til meðferðar frá árinu 2004. Mjög hart hefur verið deilt um þau frumvörp sem rekið hefur á fjörur Alþingis varðandi fjölmiðla alveg frá þeim tíma. Mér sýnist að um það frumvarp sem við ræðum hér, sem er rammalöggjöf um fjölmiðla, sé ágreiningur eins og önnur frumvörp sem varðað hafa fjölmiðla og við höfum haft til meðferðar á umliðnum árum. Það var hart tekist á um það þegar þáverandi hæstv. ríkisstjórn lagði fram svokallað fjölmiðlafrumvarp árið 2004. Meginmarkmiðið með því frumvarpi var að reyna að tryggja fjölbreytni og fjölræði á fjölmiðlamarkaði með því að taka á eignarhaldi fjölmiðla og reyna að koma í veg fyrir að aðilar sem væru markaðsráðandi á öðrum mörkuðum en fjölmiðlamörkuðum rækju fjölmiðil. Það þarf svo sem ekki að rekja þá sögu að öðru leyti en því að fjölmiðlafrumvarpið var samþykkt sem lög frá Alþingi en forseti lýðveldisins synjaði þeim lögum staðfestingar. Aldrei gekk málið þó til þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég man líka eftir öðrum málum sem verið hafa til umfjöllunar og verið gríðarlega umdeild. Þá á ég fyrst og fremst við þau frumvörp sem voru til umfjöllunar líklega á árunum 2005–2006 eða 2007, fyrst frumvarp til laga um Ríkisútvarpið sf., síðan var því breytt og lagt til að Ríkisútvarpið yrði hlutafélagavætt og gert að hlutafélagi. Að lokum, í síðustu atrennunni, var lögum um Ríkisútvarpið breytt á þann veg að Ríkisútvarpið var gert að opinberu hlutafélagi sem það er í dag og skiptar skoðanir eru um, alveg eins og þegar það mál var til meðferðar og menn ræddu það dag og nótt á löngum næturfundum á hinu háa Alþingi. Ég held að öll þau sjónarmið og álitamál sem fram hafa komið í þessari umræðu í tengslum við það frumvarp sem er til meðferðar séu að vissu leyti gamlir kunningjar sem flestir hafa skoðun á og hafa tekið afstöðu til. En tilfinning mín er samt sem áður sú að þó að áherslur milli stjórnmálaflokka almennt um starfsumhverfi fjölmiðla og hvernig lagarammi eigi að vera um starfsemi þeirra, sé kannski ekki svo langt á milli manna og á milli stjórnmálaflokka um það hvernig við viljum haga löggjöf um fjölmiðla sem er mikilvæg og við getum öll verið sammála um að þarf að breyta. Þegar ég kynnti mér frumvarpið og renndi í gegnum þau nefndarálit sem fyrir liggja frá fulltrúum stjórnmálaflokkanna í hv. menntamálanefnd fannst mér skorta á að tekið væri á þremur helstu ágreiningsefnunum sem tekist hefur verið á um í umræðu um fjölmiðla og lög um þá á umliðnum árum. Í fyrsta lagi skortir á að í frumvarpinu sé tekið á málefnum Ríkisútvarpsins. Ræða þarf fjölmarga þætti sem snúa að Ríkisútvarpinu og menn þurfa að komast að einhverri niðurstöðu um hvernig þeir eiga að vera. Fjármögnun Ríkisútvarpsins er eitt og við vitum að nú liggur fyrir að Eftirlitsstofnun EFTA hefur gert athugasemdir við fjármögnun þess félags eins og því er komið fyrir í lögum um Ríkisútvarpið eins og þau eru nú. Ég hefði talið að í tengslum við rammalöggjöf um fjölmiðla hefði verið eðlilegt að taka málefni Ríkisútvarpsins með inn í þá umræðu vegna þess að Ríkisútvarpið er langstærsti aðilinn á fjölmiðlamarkaði. Við ræðum ekkert um fjölmiðla með því að taka Ríkisútvarpið út fyrir sviga. Á þessum markaði ríkir samkeppni en sú samkeppni er ákaflega brengluð vegna þess að stærsti fjölmiðillinn nýtur svo mikils forskots á við einkareknu fjölmiðlana. Þess vegna er mikilvægt þegar menn ræða um fjölmiðla að taka á samkeppnisstöðunni sem ríkir á fjölmiðlamarkaði og taka þá stöðu Ríkisútvarpsins til sérstakrar umfjöllunar á því sviði. Við vitum það, ég og hv. þm. Skúli Helgason sem hefur starfað við fjölmiðla, þekkir þá vel og hefur setið í a.m.k. einni nefnd á vegum menntamálaráðuneytisins sem hafði það að markmiði að fjalla um framtíðarfyrirkomulag á fjölmiðlamarkaði, að einkareknu miðlarnir kvarta mjög yfir fyrirferð Ríkisútvarpsins á markaðnum sjálfum, ekki bara vegna fjölda rása eða slíks heldur fyrst og fremst fyrirferð Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði. Á því er ekki tekið í frumvarpinu. Það er annar af þeim þáttum sem ég vildi nefna sem mér finnst skorta að tekið sé á í tengslum við frumvarpið. Það er gömul saga og ný að einkareknu fjölmiðlarnir, hvort sem það eru ljósvakamiðlar eða prentmiðlar, hafa kvartað mjög mikið undan fyrirferð Ríkisútvarpsins á auglýsingamarkaði og þeir hafa sýnt fram á það með tölum að vera ríkisins á þeim markaði hefur skaðað einkarekna markaðinn alveg gríðarlega og gerir einkaaðilum mjög erfitt fyrir að reka fyrirtæki sín. Í þriðja lagi vantar inn í frumvarpið einhverja stefnumörkun varðandi eignarhaldið sem við höfum tekist á um allt frá því að fjölmiðlafrumvarpið var til umfjöllunar og menn hafa svo sem verið að hugsa um árum saman og ég hygg að flestir vilji koma í einhvern lagalegan farveg. En í stað þess að gera atlögu að því er því álitamáli, eins og hinum tveimur sem ég nefndi áðan varðandi Ríkisútvarpið og varðandi veru ríkisins á auglýsingamarkaði, svo að segja stungið undir stól og umfjöllun um vandræðamál fjölmiðlanna frestað. Það finnst mér vera verulegur galli á því frumvarpi sem liggur fyrir. Menn hafa haft í höndunum þessar þrjár heitu kartöflur en ákveðið að kæla þær úti í horni og taka önnur atriði, sem vissulega skipta máli, einvörðungu til umfjöllunar. Ég ætla svo sem ekki að fara efnislega yfir það sem fram kemur í nefndarálitum meiri hluta og minni hluta sem liggja fyrir í þessum málum að öðru leyti en því að ég leyfi mér að taka undir þau sjónarmið sem fram koma í nefndaráliti minni hluta menntamálanefndar sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir mælti fyrir og hv. þm. Unnur Brá Konráðsdóttir undirritaði. Þar eru sjónarmið sem mér finnst ástæða til að taka undir og ég styð. Ég geri ráð fyrir að frumvarpið gangi til hv. menntamálanefndar milli 2. og 3. umr. þar sem þau fjölmörgu álitaefni sem upp hafa komið og enn eru óleyst verða tekin til frekari efnislegrar umfjöllunar og meðferðar. Eitt þeirra hefur verið nefnt í umræðunni. Það er ákvæði 24. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um ritstjórnarlegt sjálfstæði. Þar segir að fjölmiðlaþjónustuveitendur, sem eru væntanlega eigendur fjölmiðlanna, skuli setja sér reglur um ritstjórnarlegt sjálfstæði þeirra starfsmanna sinna sem sinna fréttum og fréttatengdu efni og að slíkar reglur skuli samdar í samráði við viðkomandi starfsmenn og eftir atvikum starfsmannafélag þeirra. Síðan koma fram viðmið í ákvæðinu um hvað skuli koma fram í þeim reglum. Þar segir að þær skuli sendar til fjölmiðlastofu til staðfestingar, þær skuli endurskoðaðar árlega og að tilkynna skuli fjölmiðlastofu þegar endurskoðun hafi farið fram og senda hina nýju útgáfu að reglunum til staðfestingar hafi breytingar verið gerðar. Það ákvæði í frumvarpinu er sett fram í göfugum tilgangi, ég geri ekki lítið úr því. Markmiðið er að tryggja að þeir sem starfa á ritstjórnum fjölmiðlanna hafi frelsi og sjálfstæði til að taka með sínum hætti á þeim málum sem þeir fjalla um. Það er út af fyrir sig ákaflega gott, ekki síst vegna þess að við höfum auðvitað fjölmörg dæmi um það á síðustu árum að eigendur einstakra fjölmiðla hafa verið með puttana í því hvernig fréttamenn á þeirra miðlum hafa hantérað, ef svo má segja, eða sett fram þær fréttir sem fréttastofurnar fjalla um og við höfum staðfest dæmi um að svo sé. Ágæt grein sem rituð var í dagblað fyrir nokkrum missirum síðan undir fyrirsögninni Kæri Jón staðfestir það og ég veit að hv. þm. Skúli Helgason þekkir þá grein eins og fleiri hv. þingmenn. Það er auðvitað ekki eina dæmið, við þekkjum það í umfjöllun fjölmiðla að einstakir fréttamenn hafa kvartað undan afskiptum eigenda þeirra fjölmiðla sem þeir hafa starfað við af fréttaflutningi. Með ákvæði í 24. gr. frumvarpsins er reynt að bregðast við þessu. Ég tel að það sé viðleitni í þá átt að reyna að bregðast við þeirri gagnrýni og þeim athugasemdum sem fram hafa komið á slíkt framferði. Vandinn er hins vegar sá, og sá vandi hefur svo sem verið ræddur í allri umræðunni sem átt hefur sér stað á umliðnum árum um fjölmiðlalög og reglur sem gilda skuli um fjölmiðla, að inn í ákvæðið vantar einhverja reglu um hvernig með skuli fara ef þeir sem kallaðir eru fjölmiðlaþjónustuveitendur í frumvarpinu, sem eru þá eigendur fjölmiðilsins, virða ekki reglurnar um ritstjórnarlegt sjálfstæði. Mér finnst að það sé atriði sem hv. menntamálanefnd og hv. þingmenn sem þar sitja þurfa að gera upp við sig. Vilja þeir og telja þeir ástæðu til þess að við ákvæðið verði skeytt einhverju ákvæði sem kveður á um viðurlög gagnvart þeim sem brjóta gegn ákvæðum 24. gr. frumvarpsins? Ég heyrði ekki betur en hv. þm. Skúli Helgason, formaður menntamálanefndar, hefði tekið þeim ábendingum vel sem fram koma í nefndaráliti minni hluta menntamálanefndar og vilji taka það atriði sérstaklega til skoðunar. Ég fagna því. Hitt er svo annað mál og það má velta því fyrir sér í umræðunni hvort eðlilegt sé að slíkar reglur séu í lögum um fjölmiðla og velta síðan fram þeirri spurningu: Er óeðlilegt að eigandi fjölmiðils hafi einhver afskipti af ritstjórnarstefnu þess fjölmiðils sem hann á og rekur? Segjum sem svo að ég hafi fjárfest í einhverjum fjölmiðli sem ég tel sem eigandi fjölmiðilsins að eigi að fjalla um einhver tiltekin atriði eða einhver tiltekin málefni. Ég ræð mér starfsmenn á ritstjórn til að sinna því hlutverki en af einhverjum ástæðum skipta þeir um kúrs og fara að fjalla um annað en til stóð þegar ég fjárfesti í fjölmiðlunum og réð þá til starfa. Hef ég þá ekki rétt á því sem eigandi miðilsins að hafa einhver afskipti af ritstjórnarstefnunni? Felst það ekki í eigendavaldi mínu að gera athugasemdir við hvernig á málum er haldið á þeim fjölmiðli? Það er auðvitað hægt að taka ýkt dæmi um mann sem stofnar bílablað en síðan tekur ritstjórn bílablaðsins ákvörðun um að fjalla um eitthvað annað en mál sem snúa að bílum. 
             Það má kannski taka nærtækara dæmi sem er að það kann að vera að einhverjir aðilar hér í bæ telji sig hafa hagsmuni af því að stofna fjölmiðil sem hefur það að markmiði að flytja fréttir og sjónarmið sem væru andstæð aðild Íslands að Evrópusambandinu og þeir mundu ráða inn á ritstjórn sína menn sem þeir teldu að væru sama sinnis varðandi það álitaefni. Síðan kynnu þeir ágætu starfsmenn að skipta um skoðun og fara að reka áróður fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu. Þá vaknar spurningin: Má eigandinn eða fjölmiðlaþjónustuveitandinn í því tilviki ekki hafa skoðun á breyttri ritstjórnarstefnu? Ég tek ekki afstöðu til þess. Ég bendi bara á það sjónarmið í umræðunni um hugmyndina yfir höfuð að ritstjórnarlegu sjálfstæði. Ég vil ekki að menn misskilji mig, ég stend alveg við það sem ég sagði við upphaf umfjöllunar minnar um að mér finnst hugmyndin á bak við ákvæðið vera göfug og til þess fallin að fréttaflutningur fréttamanna sé sjálfstæður og ekki undir oki eigenda fjölmiðilsins, en eigi ákvæðið að ná fram markmiðum sínum og vilji er til að það sé gert tel ég að það sé mikilvægt að skerpa á ákvæðinu eins og það er. Ég vildi bara varpa fram hinu sjónarmiðinu í umræðunni. Það er auðvitað fjölmargt annað sem ástæða væri til að fjalla um í frumvarpinu sem er gríðarlega viðamikið og meðfylgjandi er greinargerð upp á mörg hundruð blaðsíður. En ég leyfi mér í lokin að varpa fram þeirri áskorun til nefndarmanna í menntamálanefnd að taka til gagngerrar skoðunar þann þátt sem snýr að þeirri stjórnsýslu sem kveðið er á um í frumvarpinu. Ég er þeirrar skoðunar og tek undir það að hún er ómarkviss og óljós og til þess fallin að skapa réttaróvissu varðandi þá sem starfa þurfa eftir þessum lögum. Má í sjálfu sér halda því fram að þau sjónarmið og þær tillögur sem fram koma í frumvarpinu gangi gegn sjónarmiðum og hugmyndum um lýðræði og opna, frjálsa umfjöllun. Ég get hins vegar ekki látið lokið ræðu minni án þess að ítreka það sem ég hef áður sagt: Mér finnst skorta í frumvarpið umfjöllun um Ríkisútvarpið, umfjöllun um eignarhald á fjölmiðlum og umfjöllun um auglýsingar og sérstaklega fyrirferð 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir ágæta og málefnalega ræðu. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það eru ákveðin atriði sem tengjast þessu máli sem er fyrir komið með þeim hætti, varðandi sérstaklega eignarhaldið, að sérstök nefnd sem fær það verkefni að fara yfir tillögur sem þegar liggja fyrir í þverpólitísku nefndinni frá 2005, nokkuð sem hefur nokkrum sinnum komið upp í umræðunni. Hún fær mjög skamman tíma til að skila því verki af sér og eins og ég hef nefnt hér í dag er meiri hlutinn með tillögu um að sú niðurstaða liggi fyrir fyrir 1. júní nk. Hins vegar verður tekið á málefnum RÚV í breytingum á lögum um Ríkisútvarpið. Þar er fylgt því verklagi sem áður hefur verið beitt í tengslum við þá ágætu stofnun. Hugsunin er sú að hér eru heildarlög um alla fjölmiðla, um markaðinn í heild sinni. Það er ekki verið að taka á sérmálefnum einstakra fjölmiðla og í ljósi þess að frumvarp um RÚV er í vinnslu um þessar mundir og nýjustu upplýsingar gefa til kynna að það eigi að leggja fram til kynningar í þinginu fyrir maílok tel ég að þetta sé bitamunur en ekki fjár, sú aðferð sem menn nota til að koma öllum þessum málum fyrir. Við hv. þingmaður erum sammála um að það er lykilatriði um skipan mála á fjölmiðlamarkaðnum að það sé gott og heilbrigt jafnvægi á milli Ríkisútvarpsins annars vegar og einkamiðlanna hins vegar þannig að báðir aðilar geti þrifist. Rétt í lokin er rétt að hnykkja á því að í 26. gr. er vel frá því gengið að fjölmiðlum sem hafa yfirlýsta stefnu um að þjóna tilteknum málstað 

Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þingmaður eigum það sameiginlegt að við viljum leiða til lykta þann ágreining sem uppi er um Ríkisútvarpið, um eignarhald á fjölmiðlum almennt og fyrirkomulag á auglýsingamarkaði fjölmiðla. Ég held að það liggi alveg fyrir, enda höfum við margoft rætt þessi mál, bæði hér og í nefndum sem við höfum báðir átt sæti í. Mitt sjónarmið var einfaldlega það að ég hef talið betra og heppilegra verklag að taka þessa hluti alla saman til umfjöllunar í staðinn fyrir að gera það með þeim hætti sem hér er gert, fyrst að taka fyrir almenna rammalöggjöf um fjölmiðla en síðan að leggja fram og kynna nýtt frumvarp til laga um Ríkisútvarpið og bíða eftir því að nefnd skili af sér varðandi framtíðarfyrirkomulag um eignarhald. Þetta er bara mín skoðun, ég tel heillavænlegra að ræða þessi mál öll í samhengi. Það er rétt hjá hv. þingmanni - ég þakka honum ábendinguna, hafði reyndar fengið hana áður - að í 26. gr. frumvarpsins er fjallað um að fjölmiðlaþjónustuveitendur skuli í öllu starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og virða tjáningarfrelsi, miðla fjölbreyttu efni og stuðla að því að mismunandi sjónarmið komi fram í umdeildum málum og almennt að tryggja að mismunandi sjónarmið komi fram. Ég varpaði því sjónarmiði hins vegar fram sem fram kom í minni ræðu að vonandi dekkaði 26. gr. 

Frú forseti. Við ræðum enn nýja innstæðutryggingarkerfið sem menn hyggjast setja upp, þá að fenginni mjög slæmri reynslu af Icesave sem við greiðum einmitt atkvæði um á laugardaginn. Það hefur margoft verið bent á að þetta innstæðutryggingarkerfi Evrópusambandsins er meingallað. Það má segja að það virki hvergi nokkurs staðar ef það verður „almennilegt“ bankahrun. Þá á ég við að ef hrynja eins og 20% af bankakerfi Þýskalands, Bretlands eða Hollands, þá mundu innstæðutryggingarkerfin eða skattgreiðendur viðkomandi lands ekki ráða við skellinn. Þetta er kerfi sem gengur þokkalega þegar allt gengur huggulega. Þegar einn og einn sparisjóður eða minni banki fer á hausinn ræður þetta kerfi við það. Sem dæmi má nefna að í gamla innlánstryggingarkerfinu á Íslandi voru borguð inn 0,15% af innstæðum og að hámarki átti að vera í sjóðnum 1% sem þýddi að á tæpum sjö árum náðu innstæðutryggingar um 1% og þá átti að stöðva inngreiðslur. Það er þó ljóst að 1% af innstæðum dugar ekki langt ef banki fer á hausinn og ekki reynast eignir fyrir innstæðunum eins og getur gerst. Í tilskipuninni er ekki einu sinni gert ráð fyrir að innstæða hafi forgang og það er ekki gert ráð fyrir litlum efnahagssvæðum eins og Íslandi. Hér hefur svo sem margoft verið bent á að svona kerfi gangi ekki á Íslandi. Ég benti á það í árslok 2008, stuttu eftir hrun, að leiðin væri sú að mynda einn innlánstryggingarsjóð fyrir alla Evrópu sem gæti þá tekið þessa áhættu og dreift henni nægilega mikið til að eitthvert vit sé í þessu kerfi. Eins lagði ég þá til að sá innlánstryggingarsjóður hefði umsjón með því að menn byðu ekki óeðlilega háa vexti á innlán í einhverjum ótta þegar lausafjárkreppa skylli á. Þá eru menn nefnilega jafnvel tilbúnir til að bjóða innlán með vöxtum sem eru hærri en á útlánum. Mér skilst að það hafi verið málið í Hollandi. Menn gátu sem sagt tekið lán með veði í innstæðunum og tappað af einhverjum vaxtamun. Það er fráleitt. Auk þess þyrftu innstæður að hafa forgang. Þetta lagði ég til á sínum tíma. Evrópusambandið hefur farið öfuga leið með tilskipun 2009/14/EB sem hér er verið að innleiða. Þar eru mörkin hækkuð, þ.e. áhættan verður enn magnaðri, og útgreiðslutíminn er styttur. Það er kveðið á um það, frú forseti, að ríkið skuli sjá til þess að þetta kerfi virki. Það er náttúrlega allt annað en þegar myndaður er innlánstryggingarsjóður sem á að reyna að fá lán og þá væntanlega með veði í væntanlegum iðgjöldum fjármálakerfisins. Það var mjög ákveðið að þetta ætti að vera fjármagnað af bönkunum sjálfum en ekki skattgreiðendum. Það ætti sem sagt ekki að láta launþega, skattgreiðendur, greiða fyrir tap fjármagnseigenda en það er einmitt það sem Icesave gengur út á, að íslenskir skattgreiðendur, íslenskir launþegar, eru látnir borga fyrir fjármagnseigendur í Bretlandi og Hollandi. Það eru dálítið undarleg örlög fyrir vinstri stjórnina að standa að því að láta launþega borga fyrir fjármagnseigendur, eins og atkvæði verða greidd um á laugardaginn. Evrópusambandið gengur sem sagt lengra, hækkar mörkin o.s.frv. Það sem mér finnst verst, frú forseti, er að ekki er búið að innleiða þessa tilskipun á Evrópska efnahagssvæðið. Við Íslendingar þurfum ekki að taka það upp. Það finnst mér verst og það sem mér finnst eiginlega sorglegt í þessu dæmi er að í frumvarpinu og eins í nefndaráliti meiri hlutans kemur skýrt fram að menn reikna með því að það sé ríkisábyrgð á innstæðum á Íslandi. Það hefur komið fram aftur og aftur í ræðum hv. þingmanna að það sé ríkisábyrgð á innstæðum á Íslandi. Þetta getur bara ekki staðist. Það getur ekki staðist, frú forseti, að það sé ríkisábyrgð á innstæðum á Íslandi. Hvers vegna segi ég það? Með því að lesa 41. gr. stjórnarskrárinnar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Það þýðir að ef banki eða sparisjóður á Íslandi fer á hausinn og það er ekkert til í innstæðutryggingarsjóðum og einhver segir: Heyrðu, það er ríkisábyrgð á þessu, þá er ekki hægt að greiða þetta út vegna þess að það stendur hvergi í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það er hvergi nokkurs staðar í fjárlögum eða fjáraukalögum að þessir 2 þús. milljarðar sem eru á innstæðureikningum á Íslandi séu með ríkisábyrgð. Það eru eingöngu orð einhvers fólks úti í bæ, reyndar hæstv. ráðherra, sem hefur lýst því yfir að það sé ríkisábyrgð. Það hefur að sjálfsögðu ekkert lagagildi þannig að sú forsenda sem er fyrir öllum þessum breytingum, þ.e. að það sé ríkisábyrgð á innstæðum, er ekki til og ég skora á hv. nefnd sem ég legg til að fjalli um þetta á milli 2. og 3. umr. að hætta við þetta vegna þess að þetta er stórhættulegt. Það getur gerst að einhver banki fari á hausinn, einn af þessum þremur, það er nóg, og þá kemur allt í einu skellur upp á 400 milljarða, 500 milljarða á skattgreiðendur á Íslandi sem ekki eru sérdeilis vel undir það búnir, frú forseti. Það mundi væntanlega ríða mönnum að fullu. Ég sé ekki ástæðu fyrir þessu vegna þess að við þurfum ekki að innleiða þetta í okkar löggjöf. Við erum hluti af Evrópska efnahagssvæðinu og það er ekki búið að taka þetta upp, þökk sé andstöðu Norðmanna sem vilja reyndar ganga lengra, vilja tryggja meira og taka upp meiri áhættu. Ég held að hæstv. ríkisstjórn ætti að fara sem allra snarast og tala við Skandinavíu og búa til norrænan innlánstryggingarsjóð, bara sem allra fljótast, drífa sig á morgun. Þá yrði áhættunni eitthvað dreift fyrir öll Norðurlöndin því að Danmörk þolir ekki heldur að stærsti banki þeirra fari á hausinn. Danir þyldu það ekki, og ekki heldur Norðmenn, Svíar eða Finnar. Ekkert þessara landa mundi þola að stærsti bankinn færi á hausinn. Innlánstryggingin er draumaveröld sem menn eru að búa til, ákveðin firring, það er verið að plata innlánseigendur. Það er verið að segja við þá: Verið þið rólegir, elskurnar, þetta er allt saman tryggt. Það er það hins vegar ekki í reynd og það er ljótt að plata fólk, frú forseti. Á þeim stutta tíma sem ég á eftir ætla ég að ræða um breytingartillögu sem nefndin gerir og það hvernig hún getur virkað öfugt. Hún leggur til að þriðji liður verði felldur niður þar sem fjallað er um viðbótariðgjaldið. Það þarf að skoða mjög nákvæmlega hvernig það er orðað í breytingartillögunni. Ég hef grun um að það vanti eitt eða tvö orð inn í það og ég mun koma því til hv. viðskiptanefndar að hún skoði nákvæmlega hvernig það ætti að vera orðað þannig að það sleppi, en eins og það er orðað núna stendur: „Fjármálaeftirlitið reiknar út áhættustuðul hverrar innlánsstofnunar og tilkynnir sjóðnum um breytingar á áhættustuðli þegar slíkar breytingar eru gerðar. Áhættustuðull skal lægst hafa gildið 0 en hæst gildið 1 og skal iðgjald skv. 2. mgr. margfaldað með stuðli viðkomandi innlánsstofnunar.“ Það vantar að segja þarna að þetta sé breytilega iðgjaldið en ekki iðgjaldið í heild. Til að koma í veg fyrir allan lagamisskilning leggjum við til að nefndin leggist dálítið yfir þetta, breytingu á 4. mgr. sem verður 3. mgr. af því að ein málsgrein er felld út, og menn skoði það nákvæmlega að ekki sé nein villa þarna. Ég legg áherslu á að þetta frumvarp byggir á falskri forsendu þess að það sé ríkisábyrgð á öllum innstæðum á Íslandi. Það sem byggir á fölskum forsendum eiga menn að skoða sérstaklega og ef það reynist svo eiga menn að hætta við það og byggja á réttum forsendum.

Virðulegi forseti. Það er kannski rangnefni að segja að ég komi í andsvar í þessu máli við hv. þm. Pétur H. Blöndal vegna þess að við erum sammála um að þetta frumvarp sé stórkostlega gallað. En hv. þingmaður nefndi að hann vildi sjá frumvarpið ganga til viðskiptanefndar til frekari umfjöllunar milli 2. og 3. umr. Mér finnst sjálfsagt að þetta mál fái frekari yfirferð í nefndinni og kannað verði hvort meiri hlutinn sé reiðubúinn til að draga það til baka eða ýta því til hliðar eða gera á því breytingar svo frumvarpið gangi yfir höfuð upp. Ég heyrði að hv. þingmaður vildi að farið yrði yfir iðgjaldahluta frumvarpsins. Hafði hv. þingmaður einhverjar frekari breytingartillögur í huga eða önnur áhersluatriði sem hann óskaði sérstaklega eftir að nefndin tæki til skoðunar? Ef svo er væri gagnlegt að fá útlistun á því í stuttu andsvari hver eru helstu atriðin sem hv. þingmaður vill að könnuð verði milli 2. og 3. umr.

Frú forseti. Það er fyrst og fremst að vísa til nýrrar tilskipunar Evrópusambandsins. Sú tilskipun er miklu hættulegri en sú gamla. Við getum vísað í það í deilunni um Icesave að ekki sé ríkisábyrgð á innstæðutryggingarsjóðnum. Við höfum vísað í það aftur og aftur og þó að við höfum verið kúguð til að gera samkomulag nokkrum sinnum höfum við getað vísað í að ekki er ríkisábyrgð á innlánstryggingarsjóðnum og taka má lán ef einhver er svo vitlaus að lána honum. En með nýja kerfinu, með nýju tilskipuninni, á ríkið að sjá til þess að fé sé til. Sá er meginmunur en ég sé akkúrat engan mun á því að ríkið sjái til þess að fé sé til og að veita ríkisábyrgð. Einhver þarf að segja mér hver munurinn er. Samkvæmt nýju tilskipuninni er ríkisábyrgð á innstæðum innlánstryggingarsjóðsins en mörkin eru hækkuð stórkostlega, úr 20 þúsund evrum í 100 þúsund evrur og í stað þess að greiða innan árs frá gjaldþroti á núna að greiða innan tveggja vikna, ef ég man rétt, sem er svo harkalegt að ég veit ekki hvort menn næðu að redda risastórum lánum til að borga út. Menn mundu þá lenda í greiðsluþroti. Þetta er stórhættulegt kerfi sem menn eru að taka upp, alveg stórhættulegt. Og ég ætla að vona að menn hlusti á það sem ég segi. Og ef þeir hafa eitthvað á móti því og trúa því ekki þá eiga þeir að rökstyðja það að þetta sé rangt hjá mér. Til dæmis ef ríkisábyrgð er á innstæðum þá eiga menn að færa rök fyrir því að stjórnarskráin leyfi það að einhverjir menn úti í bæ lýsi yfir ríkisábyrgð.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir svörin við fyrirspurn minni. Ég tek undir það sem hv. þingmaður hefur sagt að frumvarpið byggir auðvitað á tilskipun sem er miklum mun verri varðandi hagsmuni okkar Íslendinga en sú sem henni er ætlað að leysa af hólmi. Í tilskipuninni er gengið miklu lengra í þá átt að reyna að fella ábyrgð ríkisins á skuldbindingar þeirra tryggingarsjóða og tryggingakerfi sem tilskipunin mælir fyrir um að verði komið upp í aðildarríkjum EES-samningsins. Þetta er auðvitað sjónarmið sem vert er að fara yfir og það er líka rétt hjá hv. þingmanni að í allri umræðu um málið skortir á, bæði frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra sem flytur málið og hv. þingmönnum stjórnarliðsins sem mæla fyrir því og berjast fyrir því að málið sé samþykkt, að útskýra fyrir okkur hinum sem ekki skiljum það hvernig í ósköpunum þetta tryggingakerfi sem frumvarpið mælir fyrir um á að ganga upp. Í umræðunni hafa hv. þingmenn aldrei getað útskýrt fyrir þingheimi, hvað þá þjóðinni, hvernig kerfið eigi að ganga upp og tryggja þá vernd sem að er stefnt í 1. gr. frumvarpsins. Það skortir algerlega á þetta í málinu. Þar við bætist að hæstv. fjármálaráðherra hefur í svörum sínum við fyrirspurnum hv. þingmanna farið mjög gáleysislega almennt með ábyrgð ríkisins á starfsemi viðskiptabankanna. Það er sérstakt skoðunaratriði sem verður tekið til frekari umfjöllunar síðar.

Virðulegi forseti. Margt hefur verið sagt í þessu máli en í rauninni er alltaf verið að hamra á sömu hlutunum. Ástæðan fyrir því er að ekki hafa komið fram nein málefnaleg rök gegn því sem við höfum sagt. Málið hefur ekki fengið þá athygli sem það ætti að fá og þess vegna getur það runnið í gegnum þingið og er þá enn eitt dæmið um risamál sem rennur í gegn vegna þess að hv. þingmenn meiri hlutans neita að horfast í augu við staðreyndir og ætla að vona hið besta. Ég ætla að nálgast þetta með svolítið öðrum hætti en ég hef gert áður. Ég ætla að útskýra hvernig stóra myndin er í rauninni. Hún er einfaldlega þannig að hér erum við að setja upp tryggingakerfi vegna ákvörðunar Evrópusambandsins. Þessu má líkja við að ég og hv. þm. Magnús Orri Schram og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson mundum ákveða að stofna tryggingafélag til að tryggja bílana okkar. Við ætluðum bara að setja lítið iðgjald, við þrír, og tryggja síðan bílana okkar. Ég held að við eigum ekkert sérstaklega merkilega bíla en ef einn af bílunum okkar mundi eyðileggjast yrði ekkert til í sjóðnum. Ef við þrír tækjum okkur saman með þúsund öðrum og borguðum sama iðgjald gætum við alveg þolað að einn og einn bíll mundi eyðileggist eða skemmast en við getum það ekki þegar við erum þrír. Þá er áhættan ekki dreifð. Trygging gengur út á að dreifa áhættu. Ég er búinn að fá nýjustu upplýsingar, virðulegi forseti, um hlutfall innlána hjá bönkunum á Íslandi. Landsbankinn er nú með 29% innlána eftir að hann tók yfir Sparisjóð Keflavíkur. Arion banki er með 33% og Íslandsbanki með 22%. Samanlagt er þetta 84% af heildarinnlánum. En síðan er einn banki eða sparisjóður sem á örugglega eftir að vera komið fyrir hjá einhverjum af þessum bönkum og hann er með 9% innlán. Ef við gefum okkur, sem ekki er ólíklegt, að hann renni inn í einn af þessum bönkum yrði talan 93% hjá bönkunum þremur. Hvort hlutfallið sé 84% eða 93% er kannski ekki stóra málið. Síðan erum við með MP-banka en að vísu komu þær gleðilegu fréttir að erlendir fjárfestar hefðu keypt sig inn í hann og tekið yfir og það er svolítið merkilegt af því að menn hafa spáð því að enginn útlendingur vilji fjárfesta hér nema við samþykkjum Icesave en það er annað mál. Í minnisblaði hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra kemur fram að kerfið sé fyrst og fremst hugsað fyrir aðra en þessa þrjá stóru. Þá erum við að hugsa þetta fyrir kannski 7%, í besta falli 16% af kerfinu, 7–16%. Virðulegi forseti. Þetta gengur ekki upp. Þetta er fullkomlega óskiljanlegt. Í nefndinni munum við fara betur yfir þetta því við hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins og stjórnarandstæðingar höfum farið fram á að þetta verði tekið fyrir í hv. viðskiptanefnd á milli umræðna. Það er óskiljanlegt af hverju hæstv. ráðherra hefur ekki bent á þessar augljósu staðreyndir og reynt að fá einhverja aðra úrlausn mála fyrir Íslendinga á þeim vettvangi þar sem við vinnum með Evrópuþjóðum. Ástæðan fyrir því að þetta er ekki komið inn í EES-samninginn er einfaldlega sú að ein vinaþjóð okkar, Norðmenn, hikar ekki við að gæta hagsmuna sinna sem eru að vísu öndverðir við okkar vegna þess að þeir eiga svo gríðarlega mikla fjármuni að þeir vilja setja hærri innstæðutryggingu, telja sig hafa efni á því. En við, virðulegi forseti, erum með hæstv. ríkisstjórn sem ekki hefur séð neina ástæðu til að gæta 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þau skoðanaskipti sem hafa átt sér stað um þetta frumvarp. Ég get ekki setið á mér að blanda mér aðeins í þessa umræðu vegna þess að mér finnst menn greina á um nokkur grundvallaratriði og ég vil þá fá að viðra hér öndverð sjónarmið. Við sitjum uppi með yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands um að ríkisábyrgð sé á öllum innstæðum í lendingu. Er þessi yfirlýsing lögleg eða ekki lögleg? Hún stendur þó að menn geti deilt um það. Við hana er miðað og fram hjá henni komumst við ekki. Hvað vill hv. þingmaður gera til að losa Ísland undan þeirri yfirlýsingu sem nú gildir á öllum innstæðum hér á landi, hversu háar eða lágar sem þær eru og hver svo sem á þær, hvort það er fyrirtæki, þ.e. lögaðili, eða einstaklingur? Telur hv. þingmaður ekki hyggilegt að reyna að komast út úr þessari yfirlýsingu til að koma í veg fyrir þann freistnivanda sem ríkir innan bankakerfisins og að ríkissjóður þurfi að yfirtaka alla þá bankastarfsemi sem aflaga getur farið? Það er ljóst að ef við horfum til samevrópsks tryggingakerfis og þess að það geti leyst vanda okkar verður það í fyrsta lagi að veruleika árið 2014, eins og fram kom í nefndinni. Hvað mundi hv. þingmaður vilja gera næstu þrjú árin? Mig langar einnig að spyrja hv. þingmann: Skýtur það ekki eilítið skökku við að menn kalli eftir samráði á samevrópskum grundvelli um samstarf á sviði bankamála, innstæðutrygginga, við nágrannaþjóðir okkar en treysti sér ekki til að styðja við samning sem ríkisstjórn Íslands hefur gengið frá? Fulltrúar allra flokka fóru í samninganefnd og gengu frá samningi um Icesave-samninginn en nú eru menn að hoppa frá því samkomulagi og treysta sér ekki til þess að standa við það. Heldur hv. þingmaður að nokkur þjóð vilji setjast niður með okkur á nýjan leik ef það er ekki einu sinni hægt að gera samninga um uppgjör 

Virðulegi forseti. Fyrst aðeins út af Icesave, mér finnst ákveðin minnimáttarkennd koma fram hjá hv. þm. Magnúsi Orra Schram fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Það er mikið alið á þessu. Menn geta haft allar skoðanir á því hvort það eigi að segja já eða nei en ég held að sú minnimáttarkennd sem þarna kemur fram sé stórhættuleg. Almenna reglan hjá þjóðum sem við berum okkur saman við er í fyrsta lagi að gæta hagsmuna sinna og í annan stað þegar þær gera samninga sem viðkomandi þjóð hafnar í þjóðaratkvæði er það lagt aftur fyrir þjóðina. Þó að menn láti fulltrúa stjórnmálaflokka eða löggjafarþings setjast niður og semja um milliríkjasamninga er engin trygging fyrir því að viðkomandi þing klári það. Það er fáránlegt að halda því fram að Íslendingar verði að ganga frá samningum ef þeir hafa sest að samningaborðinu. Þeir hljóta að meta samninginn þegar hann er kominn. Ég tel að stjórnarandstaðan hafi gert hvað hún gat til að bjarga því sem bjargað yrði í þessu, og sömuleiðis þjóðin, frá sinni eigin ríkisstjórn. Menn hafa svo sannarlega rétt til þess að gera það áfram ef þeir telja að það sé best fyrir íslenska hagsmuni. Varðandi það hvað ég vil gera og hvort ég vil hafa þessa yfirlýsingu í gildi, bara svo það sé sagt, er ekki búið að lögfesta neina ábyrgð á innstæðum í bönkum. Núna eru innstæðurnar 1.491 milljarður kr., ein landsframleiðsla. Svo verður hver og einn að meta hvort það sé trúverðugt að íslenska ríkið geti staðið á bak við það allt saman ef til þess kæmi. Þetta er einn þáttur í því að endurskipuleggja fjármálakerfið, við eigum eftir að fara í alla þá vinnu. Við eigum eftir að fara í að meta hvernig bankakerfi við viljum sjá. Hvert stefnum við í því? Hvernig ætlum við að takmarka áhættu skattgreiðenda í því? Það er stærsta einstaka málið. Við gerum það ekki 

Virðulegi forseti. Ég fæ ekki skilið hv. þingmann öðruvísi en svo að yfirlýsingin gæti verið ólögleg eða að hún sé líklega ólögleg og ef hún er ekki ólögleg er hún a.m.k. ómarktæk, yfirlýsing ríkisstjórnarinnar um að hún styðji allar innstæður í landinu. Það eru tvö vafaatriði sem hv. þingmaður metur við þessa yfirlýsingu. Þá spyr ég hv. þingmann: Er þá ekki eins gott að við gerum eitthvað annað? Er þá ekki eins gott að við förum að safna í sjóð til að geta þá brugðist við ef einhver banki fer yfir um? Ef menn horfa til þess að takmarka ábyrgð ríkisins, er þá ekki eins gott að safna meiri peningum, hraðar, og takmarka ábyrgð innstæðna svo við séum ekki að dekka allar innstæður? Það er akkúrat það sem þetta frumvarp gengur út frá. Ríkissjóður er ekki í ábyrgðum fyrir sjóðnum eins og kemur fram í 3. gr. frumvarpsins, en hv. þingmaður svaraði því í raun og veru ekki hvernig hann vildi taka á málinu 7. apríl 2011 ef við horfum til þess að í fyrsta lagi mun samevrópskur sjóður taka við árið 2014. Er þá ekki betra að við förum að safna í sjóð og reynum að horfa til þess að losa okkur undan þessari yfirlýsingu, hvort sem hún er marktæk eða ómarktæk, lögleg eða ólögleg? Eitthvað verðum við að gera. Við viljum að bankakerfið safni í sjóðinn sjálft en að við sitjum ekki uppi með þann freistnivanda sem til staðar er í bankakerfinu í dag um að fari bankinn á hausinn hlaupi ríkið undir bagga, allan stóra baggann, en ekki bara ákveðinn hluta innstæðna, þ.e. lágmarkstrygginguna, og ekki bara undir innstæður einstaklinga heldur undir innstæður stórra fyrirtækja, lífeyrissjóða o.s.frv. Ég ítreka spurningu mína: Hvernig mundi hv. þingmaður leysa vandann ef hann væri í meiri hluta viðskiptanefndar, sæti uppi með gjaldþrota sjóð, með yfirlýsingu ríkisstjórnar og frumvarp til laga um að safna hraðar og betur, og skilgreina nánar?

Virðulegi forseti. Ef hv. þingmaður áttar sig ekki á því hvað er í þessu frumvarpi um ríkisábyrgð, þar sem skýrt er kveðið á um að ríkið eigi að sjá til þess að greiðslur berist í sjóðinn ef ábyrgðin fellur á hann, erum við í slæmum málum. Hvað vil ég gera? Við erum búin að tala um það núna í tvö ár. Til að byrja með verður að útskýra það fyrir forsvarsmönnum Evrópusambandsins að þetta gangi ekki upp. Þetta gengur bara ekki upp og það sér hver maður. Ef við erum neydd til þess af vinaþjóðum okkar að fara þessa gömlu leið, sem fúnkerar ekki einu sinni hjá þeim, er skárra að hafa eina deild og ef menn vilja fá meira inn í þann sjóð er skárra að hækka iðgjaldið. En við erum ekki einu sinni komin á þann stað að hæstv. ráðherra sé farinn að tala máli Íslands í þessu máli. Yfirlýsing ríkisstjórnarinnar er ekki orðin að lögum, ég held að við getum verið sammála um það. Ef menn vilja hins vegar koma með aðra yfirlýsingu þar sem þeir segja að þeir ætli að takmarka það sem þeir mundu vilja gera er það auðvitað í höndum flokksbræðra og samstarfsmanna hv. þm. Magnúsar Orra Schrams í ríkisstjórn. Það er algjörlega fráleitt að vera með þau nauðhyggjurök að þessi leið sé eina leiðin. Við eigum eftir að ákveða hvað við ætlum að gera við sparisjóðakerfið. Við eigum eftir að ákveða hvað við ætlum að gera við bankakerfið, við eigum eftir að ákveða hvernig við ætlum að vinna úr þessum skuldavanda. Núna eru bankarnir of stórir, þeir skila ekki arði. Ástæðan fyrir því að þeir skila „hagnaði“ er sú að eignasafnið er að verða betra, eins og það heitir, vegna þess að menn eru ekki að afskrifa á fólk og fyrirtæki í landinu. Það þýðir að næsta áratug verður stór hluti fyrirtækja og heimila í landinu í skuldafangelsi. Í ofanálag ætla menn að koma með þennan tryggingarsjóð sem augljóslega gengur ekki upp. 

Virðulegi forseti. Það hefur svo sem margt og flest verið sagt um það frumvarp sem hér er til umfjöllunar sem hefur það að markmiði að setja upp nýtt kerfi fyrir innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Vandinn er sá að þetta frumvarp gengur ekki upp. Það nær ekki þeim markmiðum sem að er stefnt. Strax í 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins er markmiðið það að veita eigendum innstæðna í bankakerfinu vernd, tryggja það að falli einhver viðskiptabanki þurfi þeir sem eru með innstæður sínar þar á reikningum, hvort sem það eru kjörbækur eða venjulegir tékkareikningar, ekki að hafa neinar áhyggjur, til staðar sé tryggingakerfi sem verndi innstæður þeirra. Gallinn er hins vegar sá að við höfum hér þrjá stóra viðskiptabanka sem hafa um 85–90% markaðshlutdeild. Miðað við þær iðgjaldagreiðslur sem frumvarpið mælir fyrir um, og það er þá sjóðsöfnun sem það gerir ráð fyrir, tekur rétt tæpa öld að safna upp þeim sjóði sem tryggir innstæður viðskiptavina eins banka falli hann. Þetta er vandi þessa máls í hnotskurn, þ.e. að eigi kerfið að ganga upp skulum við bara vona að það gerist ekkert í 97 eða 98 ár í bankakerfinu, það verði engin áföll, vegna þess að það verður ekki fyrr en að þeim tíma liðnum sem innstæðueigendur geta verið öruggir um sig. Þess vegna höfum við sagt hér að í þessu frumvarpi felist fölsk vernd, þetta sé sýndarvernd sem gangi ekki upp. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur orðað það þannig að með þessu frumvarpi sé verið að plata fólk. Það er auðvitað það sem málið snýst um, það er verið að veita fólki falska öryggiskennd. Við höfum ítrekað óskað eftir upplýsingum um það frá hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra og hv. þingmönnum sem mæla fyrir þessu máli að þeir útskýri fyrir okkur á mannamáli hvernig þeir sjá fyrir sér að þetta fyrirkomulag muni ganga, en við höfum ekki fengið nein svör. Einu svörin sem við fáum við þessum spurningum eru spurningar á móti, eins og frá hv. þm. Magnúsi Orra Schram: Hvað viljið þið þá gera fyrst þið viljið ekki fallast á þetta frumvarp? Hvernig viljið þið að ríkisstjórnin komist frá þeirri yfirlýsingu sinni að innstæður allra á Íslandi séu tryggðar? Þetta eru auðvitað engin svör við þeim kjarnaspurningum sem við höfum varpað fram. Það stendur enn upp á þá sem mæla fyrir þessu frumvarpi að útskýra þessa hluti. Það hafa þeir ekki gert og þeim hefur ekki lánast að sýna fram á hvernig þessu frumvarpi tekst að ná því markmiði sem að er stefnt. Ég tel, virðulegi forseti, að það þurfi að hugsa þessi mál algjörlega upp á nýtt. Við höfum tíma til þess vegna þess að frumvarpið sem hér er til umfjöllunar byggir á tilskipun Evrópusambandsins sem hefur enn ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Þar af leiðandi höfum við tækifæri og tíma til að reyna að hugsa þetta mál upp á nýtt. Það hvílir gríðarlega mikil skylda á þingmönnum ríkisstjórnarflokkanna að gera það vegna þess að þetta mál varðar svo gríðarlega hagsmuni, miklu meiri hagsmuni en mörg önnur mál sem hér hafa verið til umfjöllunar á síðustu mánuðum og missirum. Það er í rauninni ótrúlegt hvað þetta mál hefur fengið litla umfjöllun, m.a. í fjölmiðlum, miðað við það hvað það varðar almenning á Íslandi miklu. Ég fullyrði að þetta frumvarp er eitt það versta sem hefur ratað á fjörur þingsins á þessu ári og á síðustu árum, og sér þá ekki á svörtu. Ég legg til að við tökum okkur tíma, forusta viðskiptanefndar taki sér tíma til að ræða milli 2. og 3. umr. til hvaða úrræða við getum gripið, hvaða leiðir við getum farið til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt, einhverjar leiðir sem þó eru raunhæfar og ganga upp. Það gerir þetta 

Virðulegi forseti. Ég hef haldið fjölmargar ræður til að skýra stöðu þessa máls. Ég ætla að reyna að gera eina tilraun til að svara því sem hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson segir um að hér hafi ekki verið útskýrt hvernig koma eigi bönkum til varnar og það sé verið að plata fólk eins og hv. þingmaður komst að orði. Ég heyri ekki betur á samflokksmönnum hans en að við séum ekki bara að plata fólk heldur sé yfirlýsing ríkisstjórnarinnar hvort tveggja ólögleg og ómarktæk, ef ég skil hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins rétt. En ímyndum okkur dæmi. Við leggjum til að við söfnum a.m.k. 7 milljörðum kr. á ári í nýjan sjóð. Í óbreyttu kerfi munum við ekki safna í einn einasta sjóð. Ímyndum okkur að einn stór banki falli. Væntanlega mun eitthvað koma upp í skuldbindingar úr þrotabúi viðkomandi banka, einhverjar eignir hlýtur hann að eiga á móti skuldbindingum sínum og vegna þess að við höfum farið í mjög ítarlegar breytingar á lögum um fjármálafyrirtæki, Seðlabanka, eftirlit o.fl. þá eru eignir bankanna í miklu betra ásigkomulagi í dag, við höfum miklu betri tilfinningu fyrir því hvað þeir eiga í raun og veru en við gerðum í gamla bankakerfinu okkar. Svo er ljóst að innstæðutryggingarsjóður mun koma með það sem vantar upp á. Takist okkur að safna verulegri upphæð í sjóðinn mun viðkomandi bankastofnun að einhverju leyti geta sótt í innstæðutryggingarsjóðinn. Ef okkur hefur ekki tekist að safna nægum fjármunum í sjóðinn mun ríkissjóður láta fara fram ískalt hagsmunamat á því hvort hann telji rétt að viðkomandi banki fari á höfuðið eða hvort ríkið eigi kannski að koma bankanum til bjargar því það getur haft í för með sér veruleg efnahagsleg áföll ef einn hinna stóru þriggja banka fer á höfuðið á næstu 10 árum. Þá vil ég spyrja hv. þingmann, sem kannski getur orðið efnahags- og viðskiptaráðherra eða fjármálaráðherra sem gerir þetta ískalda hagsmunamat í kolli sínum, mun hann láta einn af hinum þremur bönkum fara eða væri kannski gott að eiga einhverja peninga í sjóði eins og hér er lagt til?

Virðulegi forseti. Ég er andsnúinn ríkisábyrgð á bankakerfi. Ég er andsnúinn því að ríkið beri ábyrgð á íslenska bankakerfinu og ég vona að hv. þingmaður sé sammála mér um að þannig eigi ekki að haga málum. Ég hygg að reynslan sýni okkur að þannig viljum við ekki hafa það og ég lít svo á að ekki sé ríkisábyrgð á starfsemi bankanna nema Landsbankanum vegna þess að hann er í eigu ríkisins. Ríkið ber skyldur gagnvart honum en ekki gagnvart hinum bönkunum sem ríkið er ekki hluthafi eða eigandi að. Ég get ekki svarað þeirri spurningu hvernig það verður í framtíðinni ef banki fellur og hvort ég sem aðili í einhverri stöðu vilji þá bregðast við og verja bankann falli. Það kann vel að vera að einhverjar aðstæður réttlæti slíkt en ekki er hægt að svara slíkum spurningum. Varðandi yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að allar innstæður séu tryggðar þá er sú yfirlýsing bara yfirlýsing, ekkert annað. Hún hefur enga stoð í lögum neins staðar. Á Alþingi hafa ekki verið samþykkt lög um að ríkið ábyrgist allar innstæður og ef á það reynir fyrir dómi, t.d. hvort gengið yrði eftir því að efna þá yfirlýsingu, skal ég ekki segja hvernig slíkt mál færi. Þannig er staða þessarar yfirlýsingar, hvorki meira né minna. Hún liggur fyrir en hefur ekkert lagalegt gildi.

Virðulegi forseti. Ég heyri ekki betur á málflutningi sjálfstæðismanna í dag en að þeir líti svo á að yfirlýsing ríkisstjórnar Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks haustið 2008 sem og yfirlýsing ríkisstjórnar Vinstri grænna og Samfylkingarinnar, þær séu í raun og veru ekki í gildi, ómarktækar og ólöglegar. Ágætt er að það komi fram en fréttin í umræðunni er þá kannski að þetta sé álit Sjálfstæðisflokksins. Það er einkennilegt. Ríkið á ekki að bera ábyrgð á bankastarfsemi á Íslandi, ég er hjartanlega sammála því. Við eigum þess vegna að reyna að feta okkur út úr þeirri stöðu. Frumvarpið sem hér er rætt er besta leiðin í núverandi stöðu til að komast út úr þeim vanda. Við höfum verið með þetta mál til umræðu í viðskiptanefnd frá haustinu 2009 og rætt málið ítarlega í þessum sal og ekki síður á vettvangi nefndarinnar. Það er búið að margræða þetta. Nú er komið að því að taka ákvörðun. Nú er komið að því að safna peningum í sjóð svo við getum á næstu árum búið til tryggingarsjóð en veljum ekki að kasta fjármunum á glæ með því að innheimta ekki næga peninga af bankakerfinu. Eins og staðan er í dag er greitt eftir á. Ekki er verið að greiða nógu hátt, iðgjaldið er ekki áhættuvegið eins og hér er lagt til og eins og staðan er í dag tryggjum við allar innstæður upp í topp, helstu innlán fyrirtækja, eins og ég hef víða rakið. Mestu and-Evrópusinnar þessa þinghalds hafa ítrekað fullyrt í þessari umræðu að leita beri til Evrópu til að sækja aðstoð við að setja á stofn nýjan innstæðutryggingarsjóð. Helstu talsmenn þess að Ísland eigi ekki erindi í frekara samstarf við Evrópuþjóðir, t.d. á sviði myntmála, reka fyrir því áróður í þessum sal að nú eigum við að fara til Evrópu og fá þá til að hjálpa okkur við að styðja við bankakerfið okkar. Við skulum byrja á heimavelli okkar, byrja í heimagarði og ganga frá okkar málum. Það gerum við með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður má ekki misskilja mig varðandi yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að innstæður séu tryggðar. Yfirlýsingin er ekki ólögleg að mínu mati eins og hv. þingmaður hélt fram, hún er að mínu mati í gildi en hún er bara yfirlýsing.

... sér ekki lagastoð?

Nei, þessi yfirlýsing á sér hvergi lagastoð. Ef hv. þingmaður væri tilbúinn til að taka sér lagasafnið í hönd og fletta því þá gæti hann hvergi fundið þessari yfirlýsingu lagastoð hvort sem er í fjárlögum, fjárreiðulögum eða sérstökum lögum um yfirlýsinguna. Það veit hv. þingmaður eða á a.m.k. að vita og ég veit að hæstv. menntamálaráðherra sem situr í salnum núna er fullkunnugt um þetta. Yfirlýsing á sér enga lagastoð, þannig er það. En hún er í gildi. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við eigum að hafa einhvers konar tryggingakerfi fyrir innstæðueigendur. Ég held að ég og hv. þingmaður séum alveg sammála um að það sé mikilvægt en ekki með þeim hætti sem frumvarpið kveður á um vegna þess að það veitir enga vernd. Það tekur 97 ár eða upp undir heila öld að safna í þennan sjóð til að tryggja innstæður eins viðskiptabanka við fall hans. Getur hv. þingmaður útskýrt fyrir mér í stuttu máli, því ég veit að hann hefur heimild til að halda fleiri ræður, hvernig hann sér fyrir sér að frumvarpið geti náð þeim tilgangi sínum að veita eigendum innstæðna í innlánssjóðum þá vernd sem að er stefnt? Það hefur hv. þingmaður ekki gert í umræðunni af einni ástæðu: Hann getur það ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst hrósa hv. þm. Magnúsi Orra Schram fyrir að taka þátt í umræðunni. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt. Ég er þeirrar skoðunar að ef við mundum setjast yfir málið af heilum hug, en þá þarf hv. þingmaður og aðrir hv. þingmenn að hafa stuðning frá hæstv. ríkisstjórn, þá gætum við í það minnsta komið okkur saman um hvað við erum ósammála um því ekki er allt rétt sem hv. þm. Magnús Orri Schram segir hér. Þeir sem hlusta á þetta heyra að nú séum við með tóman sjóð, ekkert, við höfum einhverja yfirlýsingu sem við vitum að hefur ekki lagagildi, þetta sé eini valkosturinn og ef við samþykkjum þetta söfnum við í sjóð 7 milljörðum á ári. Það sem hv. þingmaður gleymir að segja er að við höfum tryggingarsjóð sem ábyrgist 20.887 evrur. Þar er deild sem í eru 20 milljarðar sem munu væntanlega fara upp í Icesave-skuldbindinguna ef þetta samkomulag gengur eftir og hvort heldur sem er verða þeir notaðir í það. Hugmynd meiri hlutans er að halda þeirri deild áfram og ef borga þarf meira í hana verða skattgreiðendur að gera það. Við byrjum algjörlega á núlli vegna þess að hæstv. ríkisstjórn ákveður það. Það er alveg rétt að það mun taka mjög langan tíma. Vonandi kemur ekkert upp á áður en einhver trúverðug upphæð verður komin þarna inn. Hæstv. ráðherra Árni Páll Árnason minntist á að það væri mjög erfitt að hafa forgang á innstæðum í tryggingarsjóðnum vegna þess að þá verður svo erfitt fyrir bankana að fjármagna sig. Þetta er rétt hjá hæstv. ráðherra. Á mannamáli þýðir þetta að þegar bankarnir fjármagna sig hefur það forgang fram yfir innstæðutryggingarnar. Ef banki fellur hefur það áhrif á hve mikið fer í innstæðutryggingarsjóðinn því þá ættu menn fjármögnunina til hliðar. Líkur eru á að það verði ekki helmingur eins og stundum er núna. Hv. þingmaður fullyrðir að eignirnar séu betri í bankakerfinu. Ég hef mjög miklar áhyggjur af bankakerfinu, ekki bara á Íslandi heldur almennt. Við sjáum hvernig þetta hrynur núna í Evrópulöndunum og svo sannarlega er ekkert himnaríki í bankamálum í Bandaríkjunum. Stóra myndin sem við horfum á núna er að hagnaður bankanna kemur til vegna þess að menn eru að reikna upp eignasafnið. Á sama tíma sjáum við að ekkert sem heitið getur er að gerast í skuldamálum fyrirtækja. Ég skrifaði grein í Pressuna í dag um það hvernig nú er farið gegn hagsmunum neytenda í endurútreikningi á erlendum lánum. Ég hef stórar áhyggjur af því, ef ekkert verður gert næstu 10 árin, að við munum sjá hér að stór hluti fjölskyldna og fyrirtækja verður í skuldafangelsi og gerir ekkert annað en greiða vexti. Bankarnir munu líka tapa á því en þeir hafa eiginlega ekki neinar tekjur sem heitið geta af hefðbundinni bankastarfsemi núna. Og allt þetta höfum ég og hv. þingmaður farið í gegnum í hv. viðskiptanefnd. Þetta innstæðutryggingarkerfi er mjög stór hluti vandans en er bara partur af því. Þetta er gríðarlega stórt mál sem við erum ekki búin að fara í. Við höfum ekki enn skilgreint hvað við ætlum að gera við sparisjóðina. Hér er hv. þingmaður í einhverjum leik með það að við tökum ekki mark á yfirlýsingu sem var gerð í tíð ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar í hruninu haustið 2008. Síðan þá höfum við sett 250 milljarða eða meira, kannski 350 milljarða, í bein framlög til banka og ábyrgða þannig að mikið vatn hefur runnið til sjávar. Við ættum að vera komin svo langt að vita hvert við ætlum að stefna með fjármálakerfi okkar en við vitum það ekki. Hvað ætla menn að gera við sparisjóðakerfið? Ætla menn að renna því inn í stóru bankana? Ætla menn að fækka stóru bönkunum enn frekar þannig að áhættan dreifist enn minna? Þetta eru spurningar sem við verðum að svara. Ætlum við að skilja á milli fjárfestingarbanka og viðskiptabanka, virðulegi forseti? Ætlum við að gera það? Varðandi það að einhver mótsögn sé í því þegar við bendum á það augljósa að fleiri bankastofnanir þurfi að heyra undir tryggingakerfið og þar af leiðandi sé glæpur að segja: Við þurfum að fara í samvinnu við aðrar þjóðir, og að við eigum bara að ganga í Evrópusambandið ef við vogum okkur að segja það, þá gengur sú röksemdafærsla ekki upp. Bankakerfið í dag er alþjóðlegt vandamál og menn þurfa ekki að vera læstir í Evrópusambandið til að horfast í augu við það og reyna að leysa það. Árið 2014 gerist ekkert annað hjá Evrópusambandinu en að það kemur skýrsla - ekki ákvörðun heldur skýrsla.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að gera tvær örstuttar athugasemdir við ræðu hv. þingmanns. Við höfum nú skipst á skoðunum um málið þó nokkuð lengi og fjölmargt mætti svo sem ræða, en mig langar að nefna bara tvennt. Í fyrsta lagi þetta: Íslenskt bankakerfi býr við það í dag að þau lög gilda um gjaldþrotastöðu bankanna að innlán njóta forgangs ef til þrotabús eða slita kemur. Þess vegna sleppum við með að ekkert sé til í innstæðutryggingarsjóðnum hvað varðar íslenskar innstæður. Við komumst hjá því að leita á náðir innstæðutryggingarsjóðsins vegna þess að innlánin njóta forgangs. Það er sem sagt ekki þannig varðandi útibúin og þess vegna er leitað til innstæðutryggingarsjóðsins í tengslum við Icesave. Það sem ég ætla að segja í framhaldinu er að til þess að bankarnir geti fjármagnað sig og ekki bara að byggja fjármögnun sína á innlánum hafa þeir gefið út veðtryggð skuldabréf sem njóta forgangs fram yfir innstæðurnar. Það er í raun eina fjármögnunarleið bankanna í dag, veðtryggð skuldabréf sem njóta forgangs fram yfir innstæðurnar. Fyrst það er staðan mun reyna á innstæðutryggingarsjóðinn í framtíðinni frekar en gerir í dag. Það þýðir að við þurfum að safna í innstæðutryggingarsjóð vegna stöðu málsins. Menn vilja samevrópskt tryggingakerfi og telja að það sé hyggilegasti kosturinn fyrir Íslendinga í dag. Það getur vel farið svo. En það þýðir þá um leið að við ætlum að taka ábyrgð á írskum bönkum, portúgölskum bönkum, spænskum bönkum, og iðgjöldin sem innheimt verða á Íslandi, hvort sem það eru 1,5 milljarðar eða 2,5 milljarðar eða 7 milljarðar, fara þá í að standa skil á því ef bankar þeirra landa falla. Er það hyggilegt að svo komnu máli?

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir stöðuna. Innlánin njóta forgangs en bankarnir fá ekki fjármögnun nema fjármögnun njóti forgangs. Til dæmis nýtur stóra skuldabréfið, ég man ekki hvort það var 170 milljarðar, jafnvel enn þá hærra, hv. þingmaður leiðréttir mig þá, alla vega nýtur stórt skuldabréf á Landsbankann forgangs fram yfir innstæðurnar. Þá segir hv. þingmaður: Heyrðu, við verðum að fara að safna. Hækkum þá iðgjaldið því að þetta er bara dropi í hafið. Við erum með innstæðutryggingarsjóð sem ábyrgist 20 þúsund evrur. Við getum alveg hækkað iðgjaldið, við getum tvöfaldað, þrefaldað það, við getum gert það sem segir í frumvarpinu. Við þurfum ekki að fara upp í 100 þúsund evrur, það er fullkomlega galið, í 16 milljónir á reikning. Það sér það hver maður. Ef við förum í samstarf við aðrar þjóðir eins og t.d. Evrópuþjóðirnar þannig að við þurfum að taka ábyrgð á öðrum bönkum mundi innstæðutryggingarkerfið væntanlega gera það. Það væri náttúrlega æskilegast og eina vitið og það væri þá einhver hófleg upphæð. En Írar fóru aðra leið en við og írskir skattgreiðendur bera ábyrgð á írskum bönkum. Það er það ískyggilega við stöðuna hjá vinum okkar Írum. Við fórum þá leið að taka skellinn. Við létum bankana fara á hausinn. Við hefðum getað farið írsku leiðina að hluta til, kannski að öllu leyti, ég veit það ekki, og þá værum við í enn þá verri málum. Um það er skrifað um í öllum þeim blöðum sem fjalla um svona mál. Ef maður les Financial Times, The Economist og annað slíkt sér maður að menn telja að það hafi verið mjög skynsamlegt og hyggilegt hjá Íslendingum að fara þessa leiðina en ekki írsku leiðina. En við erum í þeirri stöðu að meiri hluti þingmanna ákvað að taka þann einstakling sem mesta ber ábyrgð á því að hafa farið íslensku leiðina að nú eru sett hundruð milljóna í það að reyna að koma honum í fangelsi, jafngalið og það er nú.

Virðulegi forseti. Þar sem líður nú að lokum umræðunnar langar mig að draga saman í þessu síðasta andsvari hver skoðun mín er á frumvarpinu og hvers vegna ég tel hyggilegt að það verði að lögum hið allra fyrsta. Núverandi staða er ekki góð. Við búum við yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem, eins og fram hefur komið í umræðunni, á sér ekki lagastoð, er að einhverju leyti ómarktæk að mati sumra þingmanna og frá henni þurfum við að komast. Ekki viljum við hafa ríkisábyrgð á starfsemi bankanna, það leiðir til freistnivanda. Þess vegna er að mati sumra hyggilegt að stofna nýjan tryggingarsjóð og safna í hann fjármunum frá bankakerfinu þannig að það standi sjálft skil á þeim fjármunum. Skilgreiningunni sem er á innstæðum verði breytt þannig að ítarlega sé farið í gegnum hvaða innstæður beri að vernda og hverjar ekki, en í dag verndum við allar innstæður, bæði lögaðila og frá einstaklingum. Það verði safnað hraðar í sjóðinn, greitt inn í hann ársfjórðungslega og þá hærri upphæðir en áður og hluti upphæðarinnar verði tekinn af áhættusækinni starfsemi bankanna. Með því er hvatt til að bankarnir fari í starfsemi sem ekki er jafnáhættusækin. Með þeim hætti erum við að reyna að byggja upp nýjan innstæðutryggingarsjóð í þessu landi vegna þess að eins og við erum sammála um þurfum við að hafa innstæðutryggingarkerfi, það er bara spurning um útfærsluna. Málið hefur verið til umræðu hjá viðskiptanefnd síðan haustið 2009. Það hefur tekið þó nokkuð miklum breytingum í nefndinni þar sem nefndarmenn hafa lagst á eitt um að styrkja frumvarpið og gera það betra. Ég held að við séum komin að ákveðnum endamörkum þar og að nú sé mál að linni. Nú þurfum við að gera frumvarpið að lögum til þess að styrkja íslenskt bankakerfi, til þess að eiga meiri möguleika á að komast út úr höftum, til þess að við eigum meiri möguleika á því að losna undan þeirri ríkisábyrgð á íslensku bankakerfi sem nú gildir og losað bankastarfsemi undan þeim freistnivanda sem hún býr við.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni í það minnsta hvað eitt varðar og það er að núverandi staða er ekki góð. En þrátt fyrir að núverandi staða sé ekki góð er lausnin ekki sú að gera bara eitthvað. Við erum búin að ræða þetta mál síðan haustið 2009 og enn eru ekki komin með svör við augljósum spurningum. Það er stór fíll í salnum og menn geta ekki látið eins og hann sé ekki til með því að horfa ekki á hann. Ef menn vilja hækka iðgjaldið í núverandi sjóð á auðvitað að gera það. Það felur fyrst og fremst í sér falska vernd að fara þessa leið. Það er reyndar miklu verra en fölsk vernd, við erum þá að skuldbinda ríkissjóð með því orðalagi að ríkissjóður verði að fjármagna sjóðinn ef verði hann fyrir áföllum. Eins og hv. þingmaður er búinn að fara oft yfir eru 7 milljarðar greiddir í sjóðinn á ári. Heildareignir bankakerfisins eru ein þjóðarframleiðsla, 1.500 milljarðar. Síðan getur hver fyrir sig reiknað hvað það tekur langan tíma að mæta áföllum með þeirri sjóðasöfnun sem hér er vísað til. Ég held að það sé mjög gott að skilgreina vel hvað eigi að vernda. Ég held hins vegar að við eigum að vernda minna og mun lægri upphæðir. Ég held að það sé aðalatriði í stóra samhenginu að við lítum raunhæft á það hver staða bankakerfisins er og hvernig við viljum sjá það í framtíðinni, en við höfum alltaf ýtt því á undan okkur. Við gerðum það í lögum um fjármálafyrirtæki, við gerðum það í lögum um sparisjóði fyrir tveimur árum sem voru afgreidd á nokkrum dögum, og við erum ekki enn þá, tveimur árum seinna, búin að átta okkur á því hvað við ætlum að gera við sparisjóðina, svo ég taki bara eitt dæmi. Síðan það var gert hefur ekki verið svarað ýmsum grundvallarspurningum og búið er að setja nokkur hundruð milljarða án mikillar umræðu 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá að mæla fyrir þessum fjórum frumvörpum um menningararfinn í einu, þ.e. frumvarpi til laga um menningarminjar, frumvarpi til safnalaga, frumvarpi til laga um Þjóðminjasafn Íslands og frumvarpi til laga um skil menningarverðmæta til annarra landa. Eins og mörgum er enn í fersku minni voru árið 2001 gerðar gagngerar breytingar á lögum um fornleifar og minjavörslu með samþykkt nýrra þjóðminjalaga og þrennra annarra laga á því sviði. Sett voru sérstök lög um ýmsa þætti sem áður var fjallað um sameiginlega í eldri þjóðminjalögum, þ.e. lög um húsafriðun, nr. 104/2001, lög um flutning menningarverðmæta úr landi og um skil menningarverðmæta til annarra landa, nr. 105/2001, safnalög, nr. 106/2001, og ný þjóðminjalög, nr. 107/2001. Meðal nýmæla í þessum gildandi lögum var að stjórnsýsluþáttur fornleifaverndar var skilinn frá Þjóðminjasafni Íslands og sett á laggirnar ný stofnun, Fornleifavernd ríkisins. Verndun menningararfs þjóðarinnar heyrir nú undir ýmsar stofnanir á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytis og starfa þær við ólík skilyrði. Reynslan af framkvæmd laganna frá 2001 hefur leitt í ljós að stjórnsýsla, ábyrgð og verkaskipting þarf að vera skýrari og enn fremur að samræmi skortir í skipun og hlutverki nefnda og ráða sem undir lögin falla sem og í fyrirkomulagi sjóða og við meðferð mála. Einnig hefur komið í ljós misræmi í notkun hugtaka jafnframt því sem mörk milli minjaflokka hafa ekki verið skilgreind nægilega, til að mynda milli fornleifa annars vegar og mannvirkja hins vegar. Megintilgangur þeirra lagafrumvarpa sem hér er mælt fyrir er að auka skilvirkni minjavörslu með einfaldari stjórnsýslu, skýrari hugtökum og skýrara verklagi við afgreiðslu mála. Fyrsta frumvarpið sem ég vil nefna er hið efnismesta af þessum fjórum, sem er frumvarp til laga um menningarminjar. Með því frumvarpi er leitast við að styrkja stjórnsýslu á sviði menningarminja. Lagt er til að þeir stjórnsýsluþættir minjavörslunnar sem undir mennta- og menningarmálaráðuneytið falla verði sameinaðir í eina stjórnsýslustofnun, Minjastofnun Íslands. Slík sameining stuðlar að hagkvæmni í rekstri og er liður í endurskoðun á uppbyggingu þeirra menningarstofnana sem heyra undir ráðuneytið. Ráðgert er að þessi stofnun taki annars vegar við því hlutverki sem Fornleifavernd ríkisins hefur á hendi samkvæmt gildandi þjóðminjalögum og hins vegar stofnunarhlutverki húsafriðunarnefndar samkvæmt gildandi húsafriðunarlögum. Það eru kannski ekki margir sem átta sig á því að húsafriðunarnefnd ríkisins er í senn nefnd og stjórnsýslustofnun. Gert er ráð fyrir því að þessar stofnanir renni saman í eina enda sinna þær nátengdum verkefnum. Þannig er til að mynda umfjöllun og umsagnir vegna skipulagsáætlana og umhverfismats veigamiklir þættir í starfsemi beggja stofnana, svo og skráning og mat á varðveislugildi menningarminja, eftirlit með slíkum minjum og framkvæmdir við þær. Enn fremur er m.a. gert ráð fyrir að stofnunin sinni ákveðnum stjórnsýsluþætti og er farið yfir hann í frumvarpi til nýrra laga um skil á menningarverðmætum til annarra landa. Samkvæmt þessu frumvarpi til laga um menningarminjar mun Minjastofnun Íslands sjá um umsýslu þeirra tveggja sjóða sem tengjast varðveislu menningarminja og verður starfsemi þeirra samhæfð en í núverandi skipulagi er mjög ólíkt hvernig umsýslu sjóðanna er háttað. Auk ákvæða um sameiningu ofangreindra þátta í starfsemi þessarar nýju stofnunar eru helstu nýmæli samkvæmt frumvarpinu til laga um menningarminjar eftirfarandi: 1. Þjóðminjasafni Íslands og Minjastofnun Íslands er gert að halda skrár yfir þjóðminjar samkvæmt ítarlegri skilgreiningu þeirra fyrir íslenska menningarsögu, annars vegar yfir lausamuni og hins vegar jarðfastar minjar. 2. Hugtakið þjóðarverðmæti er nú notað í samræmi við hugtakanotkun í tilskipun Evrópusambandsins nr. 93/7/EBE um að skila menningarminjum sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis samkvæmt samningum um Evrópska efnahagssvæðið. Varðandi þetta held ég að það sé mjög mikilvægt að þessi hugtök séu skilgreind á sambærilegan hátt á milli landa. Eitt af því sem við höfum lagt verulega vinnu í er að ná þessari samræmdu hugtakanotkun. 3. Skerpt er á skilgreiningu hugtaksins fornleifar og tekin af öll tvímæli um mörk milli fornleifa og heilla mannvirkja. Einnig er horfið frá því að miða aldursmörk friðaðra fornleifa við 100 ár og í staðinn er miðað við fast ártal, sem er árið 1900. 4. Hugtakið fornleifarannsókn er skilgreint með hliðsjón af þeirri þróun sem orðið hefur í tæknilegum aðferðum og með hliðsjón af áherslum alþjóðastofnana á borð við UNESCO á varðveislu menningarminja. Hlutverk Minjastofnunar Íslands gagnvart rannsóknum er skýrt afmarkað: Stofnunin á að hafa eftirlit með rannsóknum, veita leyfi þar sem þess er krafist samkvæmt lögum, til að mynda þegar þær valda jarðraski, og hafa eftirlit með því að gögnum sé skilað og annað slíkt. 5. Hugtakið skyndirannsókn er skilgreint og sett ákvæði um framkvæmd og fjármögnun slíkra rannsókna, sem ég held að skipti miklu máli til að skerpa á lagaramma fornleifarannsókna. 6. Í kaflanum um verndun húsa og annarra mannvirkja er hugtakið mannvirki skilgreint skýrara en áður. Aldursmark er í raun og veru sett sjálfkrafa á friðun húsa. Það verður þá 100 ára aldursmark sem er ólíkt því þegar miðað er við fornleifar en fyrir því eru ákveðin fagleg rök. Ef við lítum annars vegar á húsasögu Íslands og hins vegar á sögu einstakra gripa þá miðum við gripina við þann tíma þegar fjöldaframleiðsla og annað slíkt hófst sem hafði áhrif á hvernig framleiðslu var háttað en það er talið eðlilegt að tillögu húsafriðunarnefndar að miða hús við 100 ára aldursmark. Gerður er greinarmunur á sjálfkrafa friðun mannvirkja vegna aldurs og svo friðlýsingu sem er sérstök ákvörðun ráðherra. 7. Friðlýsing fornleifa er færð til ráðherra í stað þess að vera á valdi stofnunar og er það til samræmis við ákvæði í lögum um friðlýsingar mannvirkja og náttúruminja. Einnig er skerpt á því að friðlýsing sé hugsuð fyrir úrvalsflokk minja sem hafi sérstaka þýðingu fyrir þjóðina. 8. Sett er ákvæði sem heimilar skyndifriðun, t.d. yngri minja sem hafa sérstakt menningarsögulegt gildi. 9. Af því að hv. þingmenn hafa mikinn áhuga á málfarsefnum er lagt til að heiti húsafriðunarnefndar verði haldið óbreyttu þó svo að ljóst sé að nefndinni sé einnig ætlað að fjalla um málefni annarra mannvirkja. Var m.a. rætt um að nefndin ætti að heita mannvirkjafriðunarnefnd eða eitthvað slíkt af því að hún fjallar um skip, báta, girðingar og hvað sem við getum kallað mannvirki en það er mín tillaga að við höldum ágætu nafni nefndarinnar sem hefur mjög skýra merkingu í hugum alls almennings. 10. Lagt er til að fornminjanefnd verði öflug fagnefnd með víðtækt hlutverk en ekki áfrýjunarnefnd eins og hlutverk fornleifanefndar er í gildandi lögum. 11. Gert er ráð fyrir því að minjaverðir, sem falla undir Minjastofnun Íslands, sinni víðtækara hlutverki en þeir gera samkvæmt gildandi þjóðminjalögum. 12. Sett eru skýr ákvæði um tímamörk tilkynninga um fund fornleifa, um rask á þeim og viðbrögð Minjastofnunar Íslands. Það er eitt af því sem við höfum fengið ábendingar um að skipti máli. Þetta eru helstu nýmæli í frumvarpi til laga um menningarminjar sem kalla má miðlægt fyrir þessa lagafernu. Í öðru lagi vil ég nefna frumvarp til nýrra safnalaga. Þar er byggt á grunni gildandi laga. Þar er hins vegar fjallað á ítarlegri hátt um starfsemi safna en gert er í gildandi safnalögum og er það ekki síst gert í ljósi fjölgunar setra, sýninga og safnvísa sem eru nú skilgreind í fyrsta sinn í þessu frumvarpi. Meðal nýmæla eru skýrari ákvæði en áður um viðurkenningu safna þar sem slíkum söfnum er ætlað að uppfylla ýmis fagleg og rekstrarleg skilyrði sem m.a. byggja á ákvæðum danskra laga. Söfn þurfa auðvitað að lúta ákveðnum alþjóðlegum stöðlum til þess að öðlast viðurkenningu sem söfn þannig að þar lítum við til hins alþjóðlega umhverfis. Annað nýmæli í þessu lagafrumvarpi er hugtakið ábyrgðarsafn en starf þess verður í nánu samráði við höfuðsafn, ýmist á tilteknu landsvæði eða afmörkuðu sviði á landsvísu. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt eru hér starfandi þrjú höfuðsöfn, þ.e. Þjóðminjasafn Íslands, Listasafn Íslands og Náttúruminjasafn Íslands. Ábyrgðarsöfnunum er svo ætlað að sinna eins og áður sagði tilteknum landsvæðum eða hugsanlega afmörkuðum sviðum innan ákveðins ramma. Ákvæði um safnaráð eru færð til samræmis við skipan fornminjanefndar og húsafriðunarnefndar sem ég nefndi áðan í umfjöllun um frumvarp til laga um menningarminjar. Safnaráði er áfram ætlað að setja safnasjóði úthlutunarreglur sem ráðherra staðfestir og mun það veita ráðherra umsögn um styrkumsóknir úr sjóðnum. Skipan safnaráðs miðast við að Samband íslenskra sveitarfélaga tilnefni einn fulltrúa, Félag íslenskra safna og safnmanna einn fulltrúa og Íslandsdeild Alþjóðaráðs safna einn fulltrúa, tveir fulltrúar verði skipaðir af ráðherra án tilnefningar og forstöðumenn höfuðsafna sitji fundi safnaráðs stöðu sinnar vegna. Lögð er til sú breyting að ráðherra taki ákvörðun um úthlutun úr sjóðnum að fengnum tillögum ráðsins í samræmi við úthlutunarreglur þess. Við endurskoðun þessara laga var höfð hliðsjón af nýlegri löggjöf ýmissa annarra landa á þessu sviði, einkum Danmerkur, Finnlands og Kanada auk Austurríkis og Frakklands. Vil ég sérstaklega í því samhengi nefna að í skýrslu sinni til Alþingis, Íslensk muna- og minjasöfn. Meðferð og nýting á ríkisfé, sem kom út í maí 2009 benti Ríkisendurskoðun m.a. á að þó að við værum með gildandi safnalög sem gerðu ráð fyrir tiltekinni aðferðafræði við úthlutun fjár til safnastarfsemi væri opinbert fé enn veitt í umtalsverðum mæli til safna og skyldrar starfsemi án faglegrar umfjöllunar. Ríkisendurskoðun setti fram alls níu ábendingar til Alþingis um hvernig mætti takast á við þennan vanda og þær ábendingar lúta m.a. að auknu forræði mennta- og menningarmálaráðuneytis í safnamálum, að einfalda þurfi styrkjakerfi safna, setja fastmótaðar reglur um styrkveitingar, auka þurfi eftirlit með styrkjum og samræma það. Ég tel að ákvæði þessa frumvarps komi til móts við margar af fyrrgreindum ábendingum en að sjálfsögðu þarf það að haldast í hendur við þá endurskoðun sem fjárlaganefnd stendur nú fyrir á vinnulagi við úthlutun á safnliðum og annað slíkt. Í frumvarpi til nýrra safnalaga segir að kveða skuli á um starfsemi höfuðsafna í sérlögum. Í samræmi við þá stefnu kem ég að þriðja frumvarpinu sem er frumvarp til laga um Þjóðminjasafn Íslands, sem er eitt af höfuðsöfnunum þremur eins og ég nefndi hér áðan, og verða þá sett sérstök lög um starfsemi Þjóðminjasafnsins. Meðal nýmæla í frumvarpinu eru ákvæði um að Þjóðminjasafn Íslands skuli taka við og varðveita muni, sýni og önnur rannsóknargögn úr fornleifarannsóknum. Með því er verið að styrkja safnið sem miðstöð fornleifarannsókna í landinu þar sem til verður öflugur gagnabanki á þessu sviði á einum stað. Einnig er lagt til að sett verði ákveðin tímamörk vegna skila á gripum sem finnast við uppgröft og er þannig reynt að bregðast við vandamálum sem upp hafa komið þegar skil á slíkum gripum hafa dregist úr hömlu úr hendi þeirra sem fá leyfi til að stunda fornleifarannsóknir. Staðfest er heimild handa Þjóðminjasafni Íslands til að taka aðgangseyri svo og gjald fyrir ýmiss konar þjónustu sem óskað er eftir að það veiti. Einnig er safninu veitt heimild til að fela viðurkenndu safni varðveislu gripa til langframa svo og að lána safngripi tímabundið vegna sýninga eða rannsókna. Loks er í frumvarpinu gerð tillaga um að ábyrgð á gripum í kirkjum landsins færist frá Fornleifavernd ríkisins til Þjóðminjasafns Íslands sem er í takt við þá skýru verkaskiptingu sem reynt er að ná fram, þ.e. að lausamunir séu á hendi Þjóðminjasafnsins en Minjastofnun Íslands muni hins vegar fara með eftirlit og umsjón minningarmarka í kirkjugörðum enda eru slík mörk jarðföst og teljast til fornleifa - þar horfum við annars vegar til lausamuna og hins vegar til jarðfastra muna. Að lokum vil ég nefna fjórða frumvarpið sem er frumvarp til laga um skil menningarverðmæta til annarra landa. Gildandi lög nr. 105/2001, um flutning menningarverðmæta úr landi og um skil menningarverðmæta til annarra landa, voru sett til samræmis við tilskipun ráðs Evrópusambandsins, tilskipun nr. 93/7/EBE frá 15. mars 1993, með áorðnum breytingum, um skil menningarminja sem hafa verið fluttar ólöglega frá yfirráðasvæði aðildarríkis og íslenska ríkið er samkvæmt samningi um Evrópska efnahagssvæðið skuldbundið til að leiða í lög. Eins og heiti þessara gildandi laga gefur til kynna taka þau einnig til takmarkana á flutningi íslenskra menningarminja til annarra landa. Hér er lagt til að þessu verði ekki blandað saman í ljósi reynslunnar því að gildandi lög veita íslenskum menningarminjum ekki fullnægjandi vernd gegn óheftum útflutningi. Verðgildismörk menningarminja sem koma fram í tilskipuninni eru t.d. ekki í nokkru samræmi við verðlag menningarminja á íslenskum markaði og hefur ráðuneytinu borist athugasemd vegna þess. Því er talið nauðsynlegt að setja sérstakar reglur sem geta hindrað eftirlitslausan flutning menningarminja úr landinu en þær eru óskyldar efni fyrrgreindrar tilskipunar Evrópusambandsins. Svo að ég útskýri þetta þannig að það verði mjög skýrt þá er slíkar reglur að finna í þessari frumvarpafernu í sérstökum kafla þar að lútandi í frumvarpi til laga um menningarminjar en þessi löggjöf fjallar einvörðungu um skil á menningarverðmætum til annarra landa. Þetta er því aðskilið samkvæmt þeirri tillögu sem liggur hér fyrir í frumvarpi. Virðulegi forseti. Þau lagafrumvörp sem mælt er fyrir eiga sér langan aðdraganda. Þáverandi menntamálaráðherra skipaði starfshóp árið 2005 til að endurskoða í heild gildandi löggjöf á þessu sviði í ljósi reynslunnar af þeim lögum sem sett voru 2001. Hópurinn skilaði tillögum sínum til ráðherra 30. apríl 2007 en frá þeim tíma hafa frumvarpsdrögin verið til frekari skoðunar hjá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Þau voru kynnt opinberlega á vegum ráðuneytisins og leitað umsagna um þau haustið 2008. Frá þeim tíma hefur verið leitað til ýmissa sérfróðra aðila sem og hagsmunaaðila um ýmis efnisatriði við vinnslu þeirra og hefur það ferli verið í gangi allt frá því að ég tók við störfum sem ráðherra snemma árs 2009. Síðasta kynning á frumvarpinu fór fram nú í haust þar sem hagsmunaaðilum ýmsum var boðið til fundar og farið yfir frumvarpsdrögin. Við teljum því að vinnuferlið hafi verið nokkuð gagnsætt og þeir sem starfa í þessum geira hafi verið upplýstir um framgang mála. Endanleg útgáfa frumvarpanna sem liggja fyrir endurspeglar að sjálfsögðu ýmsar þær ábendingar og athugasemdir sem hafa komið fram í kynningarferlinu þar sem var auðvitað reynt að komast að sem bestri niðurstöðu. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að fyrirliggjandi frumvörpum verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. menntamálanefndar og hef ekki fleiri orð um þau að sinni.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu um þessi fjögur frumvörp. Ég þakka fyrst og fremst hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir ágæta yfirferð hennar yfir efnisatriði þessara mála. Víða var komið við og margt þykir mér vera til bóta. Ég vil nefna þar nokkur atriði, sérstaklega varðandi lögin um menningarminjar. Tel ég mikla gustuk að sameina þær tvær stofnanir sem hafa farið með hlutverk í tengslum við minjavörslu, þ.e. Fornleifavernd ríkisins og stofnunarhluta húsafriðunarnefndar. Það mun væntanlega leiða til ákveðinnar hagkvæmni og hagræðingar þegar fram líða stundir þó að það geti tekið einhver missiri eins og við þekkjum að láta það skila sér í krónum og aurum í ríkisreikningi. Það að styrkja stjórnsýsluna á þessu sviði, eins og á sviði safnamála, held ég að sé afar mikilvægt. Menn hafa lært af ákveðinni reynslu sem hefur skapast á undanförnum áratug frá því að lögin um minja- og safnamál voru samþykkt árið 2001. Ég tel það sérstaklega jákvætt að brugðist sé við ábendingum sem komu fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar um íslensk muna- og minjasöfn árið 2009 um að einfalda þurfi styrkjakerfi safnanna, setja fastmótaðar reglur um styrkveitingar og auka eftirlit með styrkjum. Ég tek heils hugar undir það sem kom fram í máli hæstv. ráðherra, að það fyrirkomulag sem hefur verið við lýði varðandi hina svokölluðu safnaliði á vegum fjárveitingarvaldsins eigi ekkert erindi við framtíðina. Ég veit raunar að hv. fjárlaganefnd er að vinna góða vinnu núna við að endurskoða það fyrirkomulag og ég geri mér góðar vonir um að það takist að finna á því farsæla lausn. Þessi flóra af söfnum er vissulega skemmtilegt þjóðareinkenni hjá okkur en við þurfum að tryggja að þeim fjármunum sem settir eru í söfnin sé vel varið. Ég fagna sérstaklega því nýmæli í lögunum um safnamál að tekið verði upp ákvæði um viðurkenningu safna, sömuleiðis að uppfylla þurfi skilyrði til að geta átt kost á opinberum styrkjum. Ég tel að þarna sé kominn vísir að ákveðnu gæðakerfi eða gæðavottun fyrir söfn á Íslandi sem er mikilvægt. Sömuleiðis tel ég gagnlegt að haga málum með þeim hætti að skilgreint verði sérstakt ábyrgðarsafn á tilteknu sviði eða landsvæði sem sé ákveðin miðstöð á því safnasviði eða landsvæði sem um er að tefla í viðkomandi tilviki og þjóni því hlutverki að miðla ráðgjöf og væntanlega munum inn á sýningar þegar svo ber undir. Ég held að allar þreifingar í þá átt að auka samstarf á milli safna í landinu, t.d. með þessum hætti, séu mjög til bóta. Ég ítreka þakkir til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra fyrir framlagningu þessara fjögurra frumvarpa og hlakka til þeirrar vinnu sem fram fer í hv. menntamálanefnd í kjölfar þess að fara í gegnum þessi mál.