Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vísa til þess að ég gerði á síðasta þingi grein fyrir frv., en það var ekki nýtt þá í hugum margra hv. þm. Það var samið af útvarpslaganefnd sem skipuð var fulltrúum allra flokka. Sú nefnd var skipuð 23. sept. 1981 af þáverandi menntmrh., núverandi hæstv. forseta Nd., til að endurskoða útvarpslögin nr. 19/1971. Í nefndinni áttu sæti þeir Markús Á. Einarsson veðurfræðingur, sem skipaður var formaður hennar, Andrés Björnsson útvarpsstjóri, Benedikt Gröndal fyrrv. forsrh. Ellert B. Schram ritstjóri, Kristján J. Gunnarsson fræðslustjóri, Ólafur R. Einarsson menntaskólakennari, sem nú er látinn, og Vilhjálmur Hjálmarsson þáverandi formaður útvarpsráðs. Nú er liðið á þriðja ár síðan útvarpslaganefndin skilaði áliti sínu og var því þá dreift til allra þm. Mönnum hefur gefist rúmur tími til að taka afstöðu til þessa máls og það hefur verið mikið rætt á þessum tíma. Frv. var í óbreyttri mynd lagt fram á síðasta þingi að öðru leyti en því, að lítils háttar breyting var gerð í samræmi við þá ákvörðun ríkisstj. að aðeins skyldi greitt afnotagjald af einu sjónvarpstæki á hverju heimili. Útvarpslaganefndin hafði tekið mið af þremur meginforsendum í starfi sínu: Í fyrsta lagi að leggja áfram þær skyldur Ríkisútvarpinu á herðar að sjá landsmönnum öllum fyrir fjölbreyttri dagskrá hljóðvarps og sjónvarps og tryggja aðstöðu og tekjur til þess að svo gæti orðið. Í öðru lagi að leggja til að fleirum en Ríkisútvarpinu yrði veittur réttur til útvarps að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Í þriðja lagi að ein útvarpslög fjalli um allan útvarpsrekstur í landinu. Grundvallarbreytingin í þessu frv. er fólgin í því að fleirum en Ríkisútvarpinu verði veitt leyfi til útvarps. Fyrsti kafli frv. fjallar ítarlega um skilyrðin sem þarf að uppfylla til að slík leyfi verði veitt. Í þeim kafla eru einnig ákvæði um útvarpsréttarnefnd sem skipuð verði skv. tillögu frv. sjö mönnum kjörnum á Alþingi og hún sjái um leyfisveitingar. Skilyrðin eru í aðalatriðum þessi: Í fyrsta lagi að einungis verði veitt leyfi til útvarps á metra- og desímetrabylgju, en það þýðir að sendingar ná yfir takmörkuð svæði sem í aðalatriðum afmarkast af landfræðilegum aðstæðum. Í öðru lagi að Póst- og símamálastofnuninni er ætlað að sjá um úthlutun og að tæknilegum skilyrðum sé fullnægt. Í þriðja lagi að sveitarstjórnir mæli með veitingu leyfa til útvarpssendinga, þ.e. sveitarstjórnir á þeim svæðum þar sem útvarpsstöðvar eru. Í fjórða lagi að erlendir aðilar fái ekki leyfi til útvarpsreksturs. Í fimmta lagi að óheimilt sé að senda út efni sem ekki hafi verið aflað leyfis fyrir með lögmætum hætti. Enn fremur er rétt að geta þess að ráð er fyrir því gert að aðilar sem fá leyfi til útvarpsrekstrar hlíti að sjálfsögðu sömu skyldum og almennri ábyrgð og Ríkisútvarpið og aðrir þeir sem birta efni, einnig að skylda til þjónustu við Almannavarnir ríkisins verði sams konar og gildir um Ríkisútvarpið. Það sem skiptir meginmáli er að létta af þeim algera einkarétti ríkisins á þessum fjölmiðli sem nú er, þannig að við megum sem fyrst njóta viðlíka frelsis og fjölbreytni um efni sem flutt er á öldum ljósvakans eins og er um prentaða fjölmiðla. Það ætti ekki að vera neitt óeðlilegra nú á dögum að frelsi ríki í þessari tegund fjölmiðlunar en um annað tjáningarfrelsi. Á fundi menningarmálaráðherra Evrópuráðsríkjanna, sem haldinn var í Berlín s.l. vor, var mikið rætt um nýja strauma í fjölmiðlun. Það var athyglisvert og tímanna tákn að hjá langflestum ráðherrunum kom fram sú skoðun að aflétta bæri einkarétti ríkisvaldsins á útvarpi þar sem það hefði ekki þegar verið gert. Sama skoðun kom fram hjá aðalframsögumanni á norrænni fjölmiðlaráðstefnu, sem var haldin í Stokkhólmi í apríl, þar sem fyrst og fremst var rætt um sjónvarpssendingar um gervihnetti. En þar var einnig fjallað um hina almennu stefnu í þessum efnum og menn gengu út frá því, ef það var ekki þá þegar almenn pólitísk stefna í löndunum að ríkið hefði ekki einokun á fjölmiðlun í útvarpi eða sjónvarpi, þá væri það a.m.k. svo að tækni nútímans hefði gert það ókleift og óskynsamlegt að halda slíku uppi. Þeim löndum fer nú mjög fækkandi þar sem enn þá er haldið í einkarétt ríkisins á útvarpi og sjónvarpi. Ég held, herra forseti, að okkur sé þeim mun meiri nauðsyn á því að létta þessum einkarétti af, sem við erum all afskekkt þjóð. Þótt samgöngur séu í góðu lagi, þá höfum við e.t.v. af þessu öllu meiri þörf fyrir það en margar aðrar þjóðir að vera vakandi um strauma, stefnur, fréttir og menningu annars staðar frá á sama tíma og við stöndum vörð um þjóðlega menningu okkar. Ég vonast til þess, herra forseti, að unnt verði að framfylgja þeim vilja ríkisstj., sem ég hygg að hljóti að vera vilji meiri hluta Alþingis, að afgreiða þetta frv. sem fyrst. Við höfum gert ráð fyrir því í þessu frv. að gildistaka verði um næstu mánaðamót. En þannig var skilist við þetta mál á síðasta þingi, að menn urðu á eitt sáttir um að það hlyti ekki endanlega afgreiðslu þá, þótt unnið hefði verið í nefnd, enda yrði það mjög fljótt flutt og afgreitt á þessu þingi. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Frv. sem hér hefur verið mælt fyrir kemur óbreytt frá ríkisstj. frá því frv. til útvarpslaga sem lagt var fram á síðasta þingi og hæstv. menntmrh. mælti fyrir í hv. Nd. þann 4. apríl s.l. Ein breyting er þó gerð á frv., sem fram kemur í 32. gr. þess og sem hæstv. menntmrh. gerði einmitt að umræðuefni í sínu máli, en greinin hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Lög þessi öðlast gildi 1. nóvember 1984. Falla þá jafnframt úr gildi útvarpslög nr. 19/1971 svo og lög um breyting á þeim lögum nr. 8/1975 og nr. 49/1979.“ Hæstv. ráðh. gat þess í lok máls síns að samkomulag hafi verið um það í lok síðasta þings, þegar sýnt var að ekki væri hægt að afgreiða frv. til útvarpslaga á því þingi vegna skiptra skoðana stjórnarflokkanna í þessu máli fyrst og fremst, að jafnframt hafi verið samþykkt hæstv. ráðh. notaði orðið „við“ í því sambandi - að þetta mál yrði flutt og afgreitt snemma á þessu þingi. Ég sé ástæðu til þess að gera athugasemd við þessi ummæli þar sem ég átti sæti í menntmn. á síðasta þingi og ég minnist þess ekki að nein samþykkt hafi verið þar gerð um að þetta mál nyti einhvers sérstaks forgangs í byrjun þessa þings, hvað þá að nefndar hafi verið dagsetningar í því sambandi, og ég vil lýsa yfir mikilli undrun á því að hér skuli fram komið frv. um svo mikilsvert mál, sem ekki var tekið til umr. á síðasta þingi fyrr en 4. apríl s.l., og nú skuli koma fram frá hæstv. menntmrh. sú breyting við fyrra frv. að það skuli taka gildi 21 degi eftir að nýtt þing kemur saman. Ég óska eftir því að hæstv. menntmrh. geri þinginu grein fyrir því hvaða nauðsyn beri til að hraða svo endurskoðun útvarpslaga að það skuli tekin alveg sérstök dagsetning inn í þetta frv. um gildistíma, ekki bara að lögin öðlist gildi við samþykkt, heldur að þau öðlist gildi 1. nóvember 1984. Við eigum kannske að standa að því hér síðar meir á þessu þingi að samþykkja þessi lög afturvirk til þess e.t.v. að veita einhverja blessun útvarpsstöðvarrekstri sem hæstv. menntmrh. virðist einkar kær, útvarpsstöðvum sem kallaðar hafa verið sjóræningjastöðvar og störfuðu hér óátalið um skeið af hæstv. dómsmrh. og hæstv. menntmrh. og ríkisstj. raunar allri og fengu velviljaðar kveðjur frá hæstv. ráðh., fyrir nú utan það, sem ekki þarf að fjölyrða um, að menn mjög nákomnir ríkisstj. og flokkar skutu skjólshúsi yfir þessar ólöglegu stöðvar. Það var hermt og rakið í hv. þd. nýlega hvernig hæstv. fjmrh. hefði með sínum miklu burðum og líkamsafli leitast við að koma í veg fyrir húsrannsókn í flokkshúsi Sjálfstfl., Valhöll, og tekist það a.m.k. betur en margt annað sem hann hefur verið að fást við undanfarna daga og vikur. Ég sé ástæðu til þess, áður en ég vík að efni þessa frv. að öðru leyti að inna hæstv. forsrh. eftir því hvort orðið „við“, sem hæstv. menntmrh. notaði í framsögu sinni áðan, ætti við hæstv. ráðh. Framsfl., hæstv. forsrh. og aðra ráðh. Framsfl. í ríkisstj. og þingflokk Framsfl. í heild, og væri þá ekkert á móti því að hv. þm. Páll Pétursson, formaður þingflokks Framsfl., greindi okkur frá því hvort hann hefði gengið undir það jarðarmen sem hæstv. menntmrh. er að reisa með framlagningu þessa frv. með nefndri 32. gr. Þetta held ég að sé alveg nauðsynlegt fyrir þingið að vita áður en þessari umr. lýkur. Það er mjög óvenjulegt að tímamörk af þessu tagi séu kynnt við framlagningu máls með þeim hætti sem hæstv. menntmrh. gerir hér. Ég verð að segja að mér er á engan hátt ljós nauðsyn þess að ljúka afgreiðslu þessa máls með þeim ofsahraða, er óhætt að segja, á mælikvarða Alþingis sem hæstv. ráðh. gerir hér ráð fyrir að gert verði, og ég kref hæstv. ráðh. um skýringar á hinni brýnu þörf sem hæstv. ráðh. hlýtur að sjá og hafa rök fyrir að sé á því að afgreiða þetta mál á nokkrum dögum. Ég tek hins vegar undir það að endurskoðun útvarpslaga er tímabært mál almennt séð og mikilsvert mál, en hins vegar mál sem er þannig vaxið að ekki ber að hrapa þar að neinu. Alþingi hlýtur að ætla sér og því ber skylda til þess að fjalla vandlega og yfirvegað um meðferð slíks máls áður en það verður afgreitt frá þinginu. Það er brýn skylda þingsins að taka þannig á máli sem þessu því hér er flókið mál á ferðinni. Þetta er ekkert einfalt mál, hæstv. menntmrh., sem nú er lagt fyrir þingið. Þetta er mál sem hefur margar hliðar. Við hljótum að sýna máli sem þessu alúð og reyna að tryggja, það tel ég mikilsvert, sem víðtækasta samstöðu í þinginu um afgreiðslu máls, sem varðar alla þjóðina mjög miklu, þar sem er sú megintillaga þessa frv. að afnema einkarétt Ríkisútvarpsins og opna fyrir nýmæli í þessari gerð fjölmiðlunar. Ég tel að sú reynsla, sem fékkst af hinum ólöglega rekstri útvarpsstöðva fyrir nokkrum dögum, gefi einmitt sérstakt tilefni fyrir Alþingi til að staldra við í sambandi við þetta frv. og leitast við að meta það sem gerðist varðandi rekstur og starfrækslu hinna ólöglegu stöðva, þó svo að til þeirra hafi verið litið með alveg sérstökum velvilja af valdhöfum í þessu landi sem nú sitja á stólum. Ég tel t.d, ef litið er til þeirra verkefna sem útvarpsréttarnefnd samkv. framlögðu frv. er ætlað að rækja um eftirlit með þeim stöðvum sem gera má ráð fyrir að hér rísi í kjölfar þeirra heimilda sem frv. gerir ráð fyrir, ef samþykktar verða, að störf þessarar útvarpsréttarnefndar verði ekkert auðveld viðfangs, ætli hún að rækja þær skyldur sem gert er ráð fyrir samkvæmt 3. gr. þessara laga alveg sérstaklega, en raunar einnig samkvæmt ákvæðum annarra greina frv. Ég mun þá ræða frv. efnislega að öðru leyti, en vænti þess að hæstv. menntmrh. greini okkur skilmerkilega frá því sem varðar ákvæði og tillögur samkvæmt 32. gr., en hæstv. forsrh. og hv. formaður þingflokks Framsfl. einnig geri okkur grein fyrir stöðunni að því er lýtur að afstöðu Framsfl. til framlagðs stjfrv. Alþb. hefur fjallað mikið um þessi efni, útvarpsmál, á undanförnum árum á formlegum fundum, landsfundum og flokksráðsfundum flokksins, og gert um það samþykktir þar sem meginafstaða flokksins hefur verið mótuð til þessara mála. Þar er um sammæli að ræða af hálfu Alþb. þó að þar, eins og í öðrum flokkum, séu skoðanir eitthvað skiptar í sambandi við einstök atriði málsins. Í svo mikilsverðu máli taldi Alþb. skylt að móta skýra stefnu, skýra afstöðu. Það sem ég mæli hér um efni þessa frv. tekur mið af þessum samþykktum Alþb. og nánari meðferð þessa máls eftir að frv. til útvarpslaga kom hér fram, en þar komu til margir þeirra í mínum flokki sem hafa sýnt þessum málum áhuga og látið sig þau skipta. Ég vil strax koma að því sem ég tel þýðingarmest í sambandi við þetta efni og afstöðu til þessa frv., þ.e. varðandi spurninguna um heimild til annarra en Ríkisútvarpsins að hefja hér útvarpsrekstur. Við teljum réttmætt og tímabært að rýmka um þær heimildir sem eru í gildandi lögum og opna fyrir það að aðrir en Ríkisútvarpið geti hafið hér takmarkaðan rekstur með tímabundnu leyfi til útvarpsrekstrar á afmörkuðum svæðum, eins og gert er ráð fyrir samkvæmt þessu frv. En við setjum alveg ákveðin og skýr skilyrði í sambandi við þessa breytingu á rétti til útvarpsrekstrar í landinu og þau skilyrði eru fyrst og fremst tvenns konar: Það er í fyrsta lagi að dreifikerfi útvarpsstöðva verði í opinberri eigu en ekki í einkaeign þeirra stöðva sem heimild yrði veitt fyrir og það verði þar með komið í veg fyrir einokun í skjóli slíks eignarhalds á dreifikerfum er tengist þessum stöðvum. Að þessu máli er ekkert vikið í fyrirliggjandi frv., ekkert. En hér er þó afar mikilvægur þáttur þessa máls á ferðinni. Af því að oft hefur verið rætt um frelsi í sambandi við rýmkun á útvarpsrekstri legg ég áherslu á að einmitt í þessu, opinberri eigu á dreifingarkerfi útvarpsstöðva, er fólgin spurning um hvort hér verður um frelsi notenda að ræða eða ekki. Ég vænti að það þurfi ekki að skýra þetta atriði nánar fyrir hv. þm. Ég minni á að við afgreiðslu laga um fjarskipti, sem samþykkt voru á síðasta vori, kom það alveg skýrt fram, m.a. hjá hæstv. samgrh. sem fer með málefni Pósts og síma, að ákvæði sem þar var verið að lögfesta snertu þetta atriði, varðandi dreifingarkerfi hugsanlegra nýrra útvarpsstöðva, ekki. Hér er því mál sem þingið þarf að gaumgæfa og fjalla um í sambandi við meðferð þessa máls hér í þinginu. Annað atriði, sem er ekki síður mikilvægt að mati okkar Alþb.-manna, er að nýjum útvarpsstöðvum öðrum en stöðvum á vegum Ríkisútvarpsins verði alls ekki heimilaðar verslunar- og viðskiptaauglýsingar gegn gjaldtöku. Þetta er grundvallaratriði sem sker úr um það hvort menn meina eitthvað með raunverulegu frelsi og dreifðu frumkvæði í sambandi við víkkun á heimildum til útvarps eða hvort menn eru hér að opna fyrir frelsi fjármagnsins en ekki frelsi fjöldans til fjölmiðlunar. Ég vænti þess að einmitt þetta atriði ásamt hinu fyrra fái alveg sérstaka skoðun hér í þinginu áður en þetta endurskoðaða frv. til útvarpslaga verður lögfest. Það eru ýmis fleiri atriði en þessi tvö, sem langmestu máli skipta þó að mínu mati, sem ég ætla að gera aths. við jafnframt því sem ég vísa til ræðu minnar við framlagningu þessa máls á fyrra þingi hinn 4. apríl s.l. Í 3. gr. 2. lið er kveðið á um að skilyrði fyrir veitingu leyfis til útvarps skuli háð samþykki sveitarstjórnar á viðkomandi svæði. Skv, 5. gr. 1. tölul. er kveðið á um að sveitarstjórn þurfi að heimila lagningu þráðar til útvarpssendinga um lönd sín. Það síðara er eðlilegt ákvæði, en að sama skapi tel ég óeðlilegt að sveitarstjórn geti haft neitunarvald um útvarp um slíkan þráð og að því leyti tel ég þetta ákvæði þurfa breytingar við í 3. gr. frv. Hér ætti aðeins að áskilja umsögn sveitarstjórnar um þetta efni. Hins vegar sýnist eðlilegt að setja það skilyrði að aðilar, sem búa utan þess takmarkaða svæðis sem leyfi til útvarpsrekstrar skal taka til, megi ekki vera þátttakendur í félagi til útvarpsrekstrar. Ég rek hér hugmyndir mínar um breytingar og aths. á einstökum liðum frv. nokkurn veginn í þeirri röð sem þær koma fyrir í frv. og vík þá að 3. gr. 3. tölul., en þar er kveðið á um að óheimilt sé að veita erlendum aðilum leyfi til útvarpsrekstrar. Slíkt er sjálfsagt, en rétt verður að telja að sams konar ákvæði gildi um aðild að útvarpsrekstri, að erlendum aðilum verði ekki veitt aðild að útvarpsrekstri og skýrara ákvæði komi þannig fram til viðbótar við sama lið. Í 3. gr. 8. tölul. er ákvæði, sem ég vek sérstaka athygli á, þess efnis að óheimilt sé að aðrir en útvarpsrekstrarfélag kosti almenna dagskrárgerð viðkomandi stöðvar, en þó gildi það bann ekki um einstaka dagskrárliði. Hafa hv. þm. tekið eftir þessu ákvæði í 8. tölul. 3. gr.? Hér er afar varhugaverð undanþága á ferðinni sem í raun opnar fyrir utanaðkomandi aðila að hafa mikil áhrif á dagskrárgerð viðkomandi útvarps. Ég tel því rétt að þessi liður yrði orðaður með öðrum hætti, t.d þannig að óheimilt sé að aðrir aðilar en félag það sem leyfi hefur til útvarpsrekstrar kosti dagskrá viðkomandi útvarpsstöðvar. Þar komi ekki aðrir til. Einnig er ekki óeðlilegt að sett verði inn ákvæði í þessu samhengi þess efnis að ekki minna en helmingur útsends efnis sé tekinn saman af starfsleyfishafa, þ.e. viðkomandi útvarpsfélagi, hér sé ekki verið að setja upp stöðvar sem bara kaupi að efni og sendi út. Það er vert að vekja athygli á því að hvergi er að finna í frv. ákvæði sem gerir ráð fyrir að til samstarfs geti komið milli útvarpsstöðva. Í því sambandi þarf að gera ráð fyrir hugsanlegri myndun bandalaga milli stöðva eða „networks“, eins og það er kallað á ensku máli, en slík samvinna er víða fyrirferðarmikil í útvarpsrekstri erlendis. Athuga ætti sérstaklega um stuðning opinberra aðila eins og Ríkisútvarpsins, t.d í tengslum við upptökuver eða upptökuaðstöðu fyrir útvarpsstöðvar, aðrar en Ríkisútvarpsins, og greiða þannig fyrir gerð innlends efnis. Varðandi 4. gr. hef ég þegar gert aths. varðandi heimild til auglýsinga. Ég ítreka hana, að útvarpsstöðvum öðrum en Ríkisútvarpinu verði ekki veitt heimild til útsendinga á verslunar- og viðskiptaauglýsingum, auglýsingum gegn gjaldi. En í þessu samhengi vil ég koma því að að ég tel þörf á því að það verði athugað að fella með öllu niður auglýsingar í sjónvarpi Ríkisútvarpsins. Í aths. með þessu frv. kemur fram að auglýsingatekjur íslenska sjónvarpsins eru innan við fjórðungur heildartekna og er þá um brúttótekjur að ræða. Það er vitað að til frádráttar þessum tekjum af auglýsingum má reikna allverulegan kostnað sjónvarpsins af vinnu við skeytingu auglýsinga, en slíkt mundi að sjálfsögðu sparast ef þær yrðu af lagðar. Einnig er vert að nefna þann mikla aðstöðumun sem innlendir framleiðendur varnings og þjónustu sem auglýsa vörur sínar í sjónvarpi búa við í samkeppni við erlenda aðila varðandi tilkostnað af gerð auglýsingaefnis. Væri af þeim sökum einum eðlilegt að fella sjónvarpsauglýsingar niður. Þá má og benda á að auglýsingar í sjónvarpi hér eru viss Þrándur í götu væntanlegs alþjóðlegs samstarfs um sjónvarpssendingar, t.d skv. NORDSAT-áætluninni. Af öðrum Norðurlöndum eru það aðeins Finnar sem heimila auglýsingar í sjónvarpi, það best ég veit. 5. gr. frv., sem snertir útvarp um þráð, mætti um margt vera skýrari og gefur ástæðu til nánari athugunar í nefnd. Ég nefni sem dæmi ákvæði 4. tölul. um undanþágu frá ýmsum takmarkandi ákvæðum 3. gr. sé móttaka bundin við 36 íbúðir. Enga skýringu er að finna í frv. á því hvers vegna hér er miðað við 36 íbúðir en ekki einverja aðra skilgreiningu. Sitthvað er einnig óljóst varðandi efni í 2. og 3. tölul. þessarar greinar, um fjármál. II. kafli þessa frv. fjallar um Ríkisútvarpið og hefur ekki að geyma jafnmörg álitamál og l. kafli frv., en vissulega þarf til hans að vanda engu að síður. Ríkisútvarpið þarf og hlýtur að verða eftir sem áður burðarás í útvarpsfjölmiðlun hér á landi væntanlega um langa framtíð og að þessari stofnun, Ríkisútvarpinu, þarf að búa sem best. Fulltrúi Alþb. í útvarpslaganefnd, Ólafur heitinn Einarsson, gerði tillögu um að lögleitt yrði ákvæði um starfsmannaráð við Ríkisútvarpið og undir þá tillögu vil ég taka sérstaklega. Slík starfsmannaráð eiga að vera starfandi í hverri ríkisstofnun. Á það lagði Alþb. m.a. áherslu í tíð síðustu ríkisstjórnar og þá var gefin út reglugerð af Ragnari Arnalds sem fjmrh. um réttindi og skyldur slíkra starfsmannaráða. Á sama hátt fellur það að stefnu Alþb. að forstjórar ríkisstofnana séu ráðnir tímabundið til fárra ára í senn, en ekkert ákvæði er að finna í frv. um það varðandi útvarpsstjóra. Ég tel að tvímælalaust eigi að taka slíka tímabundna ráðningu upp varðandi útvarpsstjóra og það ætti raunar einnig að gilda um framkvæmdastjóra deilda Ríkisútvarpsins skv. 15. gr., svo mikilsverðar stöður sem þar eru á ferðinni, og eðlilegt að þar sé tryggð endurnýjun og skipti og hreyfing á starfsmönnum og heimildir séu samsvarandi fyrir slíku í lögum. Í 18. gr. frv. er kveðið á um innheimtu afnotagjalds af útvarpstækjum sem yrðu áfram ásamt auglýsingatekjum aðaltekjustofn Ríkisútvarpsins. Í því sambandi er vert að það yrði kannað sérstaklega að hluti af afnotagjaldi renni til svæðisútvarps, til annarra útvarpsstöðva en aðalútsendingar Ríkisútvarpsins, og þar á meðal til svonefndra frjálsra útvarpsstöðva í rekstri annarra, t.d 1/4 hluti afnotagjalds. Notendur gætu valið þá svæðisstöð eða svæðisstöðvar sem þeir vildu styðja með þessum hætti og með þessu móti yrði innheimta á afnotagjöldum fyrir hinar nýju stöðvar einfaldari í sniðum og unnt að tryggja slíkum svæðisstöðvum lágmarkstekjur sem kæmu í stað þess, sem gert er ráð fyrir skv. frv., að aflað yrði tekna með viðskiptaauglýsingum, en ég tel að það ákvæði beri að fella niður. Upphæð heildarafnotagjalds yrði að sjálfsögðu að taka mið af slíkri skiptingu, sem hér er um rætt, þannig að Ríkisútvarpið bæri ekki skarðan hlut frá borði. Herra forseti. Ég hef stiklað hér á nokkru því sem ég tel vanta í þetta frv. til útvarpslaga og öðru sem ég tel að þurfi að hverfa úr frv. áður en lögfest yrði og ég hef greint frá meginviðhorfum þingflokks Alþb. til þessa máls. Ég er að sjálfsögðu reiðubúinn að athuga þessi mál ásamt mínum þingflokki og í samvinnu við aðra sem standa vildu að breytingum sem samstaða gæti orðið um. Um leið og ég ítreka fylgi Alþb. við tímabundnar tilraunir með svæðaútvarp, eins og ég hef hér gert grein fyrir, útvarp þar sem dreifingarkerfið sé í opinberri eigu og verslunar- og viðskiptaauglýsingar séu ekki leyfðar, minni ég að lokum á eftirfarandi úr ályktun flokksráðsfundar Alþb. 1982, en þar segir: „Flokksráðsfundurinn leggur ríka áherslu á ómetanlegt hlutverk Ríkisútvarpsins til að viðhalda og efla íslenska menningu. Ríkisútvarpið er og verður áfram sameiningarafl í þjóðfélaginu, frjáls fjölmiðill, opinn öllum landsmönnum. Ekkert má gera sem teflir þessu hlutverki Ríkisútvarpsins í hættu.“ Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Herra forseti. Ég vil koma á framfæri nú þegar við 1. umr. þessa máls nokkrum athugasemdum. Þá er fyrst að geta þess að þetta frv. er lagt fram sem stjfrv. og aðdragandi þess er sá að í fyrravor fékk hæstv. menntmrh. heimild Framsfl. til þess að þetta mál yrði lagt fram, en jafnframt áskildu þm. Framsfl. sér að hafa óbundnar hendur við afgreiðslu málsins. Það sama gildir nú. Þm. Framsfl. hafa óbundnar hendur við afgreiðslu þessa máls. Eins og komið hefur fram er þetta ekki óbreytt frv. útvarpslaganefndar. Menn tala hér um frv. útvarpslaganefndar, en ég minni á að útvarpslaganefnd klofnaði og fyrrv. menntmrh., þáv. formaður útvarpsráðs, Vilhjálmur Hjálmarsson, og Andrés Björnsson útvarpsstjóri skiluðu séráliti um málið. Þetta er heldur ekki sama frv. og lagt var fram í fyrra þar sem gildistökuákvæði er 1. nóv. Sýnist mér að það sé býsna skammur tími og svo skammur að þetta fær náttúrlega ekki staðist. Frv. útvarpslaganefndar var gallað að mínum dómi, en það gæti vel orðið stofn að útvarpslögum, góðum útvarpslögum. Margt í því er til bóta en það er margt sem þarfnast lagfæringar. Ég tel að nú sé ekki réttur tími til þess að setja ný útvarpslög. Það eru yfirstandandi kjaradeilur og við búum við afbrigðilegt ástand, því miður. Ég kalla þetta kjaradeilur en ekki uppreisn eins og a.m.k. einn af hæstv. ráðh. hefur látið sér um munn fara. Ég tel að hér sé um kjaradeilu að ræða. Hún er að vísu orðin flókin og hörð. Ég vara við öllum ofsafengnum viðbrögðum í tilefni þessarar kjaradeilu. Þessi kjaradeila snertir Ríkisútvarpið þar sem starfsmenn Ríkisútvarpsins eru í verkfalli. Við sjáum ekki fyrir endann á þessari kjaradeilu og hún hefur verið mögnuð með óskynsamlegum viðbrögðum á báða bóga. Ákvörðun hæstv. fjmrh. og borgarstjóra að greiða ekki laun nema þrjá daga af október var einstaklega óskynsamleg og ámælisverð ákvörðun. Vilji þingflokks Framsfl. stóð til hins gagnstæða og við þm. Framsfl. sem til náðist vorum sammála þeirri skoðun sem Benedikt Sigurjónsson fyrrv. hæstaréttardómari setti fram í álitsgerð sinni um að eðlilegt væri að greiða októberlaunin. Og það var ekki einasta að löglegt hefði verið að greiða launin. Það var líka mjög óskynsamlegt og líklegt til þess að magna deiluna viljandi að greiða þau ekki. Það er alvarlegt mál að gera fólk að vanskilamönnum, allra helst góð hjú eins og flestallir ríkisstarfsmenn eru. Þeir eru góð hjú ríkisvaldsins og trúir þjónar. Þetta fólk hafði gert sínar fjármálaráðstafanir fyrir mörgum mánuðum e.t.v. og vissi þá ekki að verkfall gæti verið yfirvofandi í október, hvað þá að það renndi grun í það að það yrði hýrudregið. Svo stendur það allt í einu uppi hýrudregið og er gert að vanskilamönnum, sumir e.t.v. í fyrsta sinn á ævinni. Flestir þeirra hafa ekki innstæður til að grípa til og sumir skulda meira að segja svolítið og sumir meira að segja töluvert. Seðlabankinn hækkaði vextina, því miður með góðu leyfi ríkisstj., langt fram yfir það sem atvinnulífið þolir og langt fram yfir það sem fjárhagur venjulegrar fjölskyldu þolir, fjárhagur venjulegs launþega. Við höfum krafist sparnaðar af þjóðinni, við höfum krafið þjóðina um nægjusemi og við höfum ekki verið örlátir við launþega í landinu. Þjóðin hefur stillt kröfum í hóf í meira en ár og láglaunamönnum hefur ekki gefist færi á því að safna fjársjóðum í bönkum, fremur að láglaunamenn hafi safnað einhverjum skuldum. Svo hækka vextirnir, fólk fer að gera kaupkröfur og fyrr en varir er yfirvofandi verkfall þar sem ekki voru tök á að verða við kröfunum nema með því að fórna þeim árangri sem náðst hafði í baráttunni við verðbólguna. Þar sem verkfall var yfirvofandi hefði verið því meiri ástæða til þess að sýna varfærni og aðgát. Þess í stað beitti hæstv. fjmrh. valdi sínu til að stöðva útborgun októberlauna. Ég hef aldrei hvatt til þess að borga verkfallsmönnum kaup fyrir verkfallsdaga en þá reikninga var hægt að gera upp að verkfalli loknu og sjálfsagt að gera upp eftir á. Þess í stað virtist hæstv. fjmrh. og borgarstjóri líta á þetta sem uppreisn og fjmrh. fór að beita valdi til þess að tyfta fólkið. En fólk lætur auðvitað ekki svelta sig til hlýðni og sem betur fer. Þegar ríkisstarfsmenn fengu ekki launin sín tóku þeir forskot á sæluna. Það er það sem kemur þessu útvarpslagafrv. við og einmitt þess vegna erum við að ræða það hér í dag. Það þurfti engum að koma það á óvart þó að ríkisstarfsmönnum brygði harkalega við. Þeir lögðu niður vinnu of snemma og áður en boðunardagur verkfallsins skall á. Því miður voru starfsmenn Ríkisútvarpsins í þessum hópi. Því miður var útvarpssendingum hætt með óskynsamlegum og mjög skjótum hætti og lágmarksfréttaflutningi var ekki haldið uppi til landsmanna í nokkra daga. Þetta ástand, þessi aðgerð útvarpsmanna aflaði þeim því ekki samúðar. Þeir gengu of langt í reiði sinni og gerðu það of snemma og opnuðu dyrnar fyrir þeim sem vilja veg Ríkisútvarpsins sem minnstan og alls konar frjálshyggjugaukar sáu sér leik á borði. Þeir sem snarráðastir voru og höfðu nóg af peningum settu upp ræningjastöðvar og hófu útvarpsrekstur án beinnar stoðar í lögum. Sú reynsla, sem við höfum fengið af þessum útvarpsstöðvum, hefur sýnt okkur að á þessu sviði er það ekki þetta sem við eigum að sækjast eftir. Í þessu útvarpi hafði auðgildið sem sagt forgang fram yfir manngildið. Auðgildið, frjálshyggjan, lék nú lausum hala í nokkra daga og það kennir okkur að meta okkar góða Ríkisútvarp. Ríkisútvarpið okkar var nefnilega gott og verður það vonandi einnig áfram að kjaradeilu leystri. Frv. til útvarpslaga á að mínum dómi fyrst og fremst að miða að því að efla Ríkisútvarpið. Þess vegna er það sjálfsagt að útvarpslögin hefjist á kafla um Ríkisútvarpið. Sá kafli er hér í frv. settur á hinn óæðra bekk. Ég get tekið undir flest í þessum Ríkisútvarpskafla og get vel ímyndað mér að hann verði farsæl uppistaða laganna. Einnig get ég stutt kaflann um fjármál Ríkisútvarpsins svo og IV. og V. kafla. Þá get ég einnig, herra forseti, hugsað mér að tímabundin heimild sé veitt öðrum aðilum en Ríkisútvarpinu til útvarpsrekstrar, að uppfylltum ströngum skilyrðum, miklu strangari skilyrðum en gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég tel það einsýnt að ekki eigi að heimila viðskiptaauglýsingar í þessum litlu tímabundnu útvarpsstöðvum. Ríkisútvarpið þarf nefnilega á auglýsingamarkaðinum að halda óskiptum og á að fá að njóta þeirrar verndar af hálfu löggjafans að öðrum sé ekki hleypt inn á hann. Í aths. með frv. útvarpslaganefndar gera aðstandendur þess, meiri hl., þessa grein, herra forseti, fyrir þessum atriðum: „Útvarpslaganefnd lítur svo á að Ríkisútvarpið hljóti að mega hækka útvarpsgjald sitt sem nemur tapi auglýsingatekna og þá fyrst og fremst af þeirri ástæðu að Ríkisútvarpinu eru lagðar skyldur á herðar umfram aðrar útvarpsstöðvar sem standa ber við óháð aðstæðum að þessu leyti.“ Ég tel að hækkanir hér í þjóðfélaginu hafi verið yfrið nógar undanfarið á hinni ýmsu þjónustu. Ný hækkanaskriða er að falla og ég sé enga ástæðu til annars en að reyna að halda niðri útvarpsgjöldum. Ég sé enga ástæðu til að afsala Ríkisútvarpinu þeirri tekjulind sem auglýsingar hafa verið. Ég tel að þessi leyfi verði að vera tímabundin. Uppfylli stöðvarnar ekki þau skilyrði sem sett eru er sjálfsagt að svipta þær starfsleyfi. Ef þær reynast vel er allt í lagi að framlengja starfsleyfi þeirra. Ég tel að þingkjörið útvarpsráð Ríkisútvarpsins sé hinn rétti aðili til að veita þessi tímabundnu starfsleyfi miklu fremur en að vera að kjósa sérstaka nefnd til þess að fjalla um þau. Ríkisútvarpið hlýtur að vera uppistaðan í þessu kerfi og það á að vera höfuðbólið. Hitt eiga að vera hjáleigur eða útbýli. Gildistökuákvæðið, sem menn hafa hér réttilega bent á, 1. nóv., er auðvitað fráleitt. Ég tel að við verðum að leysa þessa kjaradeilu, koma á eðlilegu Ríkisútvarpi og slaka á spennunni áður en nokkuð þýðir að fara að breyta lögum um Ríkisútvarpið. Afskipti kjaradeilunefndar af málefnum útvarpsins þykja mér orka tvímælis. Mér finnst að kjaradeilunefnd eigi að kveða upp úrskurði um þau mál sem undir hana heyra en vísa hinum frá sem henni virðast ekki heyra undir sig í stað þess að kveða upp efnisúrskurði og banna það sem hún getur ekki heimilað. Ég leit svoleiðis á þegar við settum þessi lög að kjaradeilunefnd ætti að vera öryggisventill, aðili sem hefði vald til að tryggja að nauðsynlegri öryggis- og heilsugæsluþjónustu væri haldið uppi í þjóðfélaginu. Lausn á öðrum atriðum, sem falla utan þessa öryggis- og heilsuverndargeira, þurfa aðrir aðilar að finna, væntanlega deiluaðilar sjálfir. Þess vegna tel ég að að verkfalli loknu þurfi að endurskoða lögin hvað varðar kjaradeilunefnd og finna henni markvissara form þannig að óþarfa árekstrar þyrftu ekki að skapast þar af. Hugsanlegt væri að setja á stofn aðra sameiginlega úrskurðarnefnd ríkisstarfsmanna og ríkisvalds sem reyndi að komast að samkomulagi um þau ágreiningsatriði í framkvæmd verkfalls sem féllu utan verksviðs kjaradeilunefndar. Herra forseti. Ég vil leggja sérstaka áherslu á að ég tel að Ríkisútvarpið beri að efla svo sem við höfum föng til. Það hefur góðu og hæfu starfsfólki á að skipa og við skulum efla vöxt Ríkisútvarpsins og viðgang. Peningafrelsisútvörpin koma aldrei til með að verða gagnlegar stoðir í því lýðræðis- og menningarsamfélagi sem við viljum hafa hér á Íslandi. Ég treysti því að hv. menntmn. athugi þetta frv. vel og vandlega, gefi sér góðan tíma og skili svo af sér með vorinu breyttu og betra frv. til útvarpslaga en hér er á ferðinni.



Herra forseti. Fyrstu spurningu um þetta mikilsverða frv., sem menn biðu eftir með nokkurri óþreyju, hefur nú þegar verið svarað, spurningunni um það hvort þetta er stjórnarfrv. eða ekki. Það er að nafninu til stjórnarfrv. En í reynd er það ekki stjórnarfrv. Hv. þingflokksformaður framsóknarmanna, sem hér talaði á undan mér, sagði berlega að gildistökuákvæði þessa frv. þætti sér fráleitt, þ.e. 21 dagur. Það er alveg ljóst af ræðu hans að þeim stjórnarsinnum mun ekki veita af tímanum fram að sauðburði til þess að stilla saman strengina og ná einhverju samkomulagi í þessu máli. Því ekki liggur það fyrir, það er fjarri því. Í raun og veru mátti heyra það bæði af orðalagi og anda ræðu hv. þingflokksformanns framsóknarmanna að hann er hundóánægður með þetta mál. Hann talar um frjálshyggjugauka sem tröllríði þjóðfélaginu og hann er í algerri andstöðu við. Hann lýsir foragt sinni á þessum svokölluðu peningafrelsisútvörpum, eindregnum stuðningi við hið „gamla góða Ríkisútvarp“ og áréttaði það að þeim veitti ekki af, stjórnarsinnum, mjög góðum tíma, helst fram undir sauðburð til að ræða þetta mál innbyrðis. Þar með virðist mér að okkur hinum, sem teljumst ekki vera aðilar að þessu stjórnarfrv., ætti að gefast góður tími til þess að gefa holl ráð og ábendingar. Ég tek að sönnu undir það með hv. þingflokksformanni að þetta er geysilega þýðingarmikið mál. Það getur haft ófyrirsjáanleg áhrif á þjóðlífið allt. Það markar tímamót. Og það þarfnast vissulega gaumgæfilegrar skoðunar á Alþingi. Það get ég sagt með góðri samvisku, þótt mér hafi þótt langlundargeð hæstv. fyrrv. menntmrh. á sínum tíma nokkuð mikið, þegar ekki tókst að toga frv. og álit útvarpslaganefndar af hans borði á sinni tíð, líka vegna ágreinings í fyrri stjórn. Þá tók ég mig til einhvern tíma og flutti þann kafla laganna þar sem mest eru nýmælin til að koma þessu máli á dagskrá. Til þess að vekja um það umræðu, vitandi vits að sjálfsögðu um það að þetta mál er þess eðlis að það þarfnast gaumgæfilegrar skoðunar og ítarlegra umræðna. Í svo stóru máli er það vafalaust rétt hjá hv. þingflokksformanni að ekki er flas til fagnaðar og 21 dags flas alveg út í hött. Þetta er nefnilega ekki bara spurning um að leyfa eða leyfa ekki frjálsar útvarpsstöðvar svokallaðar. Og þó að tilfinningar manna kunni að vera í nokkru umróti eftir deilur í verkfalli, eftir starfrækslu ólöglegra útvarpsstöðva, þá er málið miklu víðtækara en það. Ég tel æskilegt að um leið og við skoðum þessi útvarpslög fari fram, samtímis og jafnhliða, rækileg endurskoðun á gildandi fjarskiptalögum. Þau voru til lítils háttar skoðunar hér undir þinglok í fyrra. Breytingar, sem á þeim voru gerðar, voru mjög óverulegar. Ég er eindregið þeirrar skoðunar að þar þurfi að gera mun róttækari breytingar og það eigi að gerast um leið og útvarpslögunum er breytt. Ég vil vekja athygli á því að mér finnst þetta mál vera menningarpólitískt stórmál. Það varðar ýmsar grundvallarspurningar um stöðu íslensks þjóðernis, um lífvænleg skilyrði íslenskrar menningar í vaxandi samkeppni við erlend menningaráhrif. Ég hefði vænst þess að hæstv. menntmrh. fjallaði kannske ögn ítarlegar um spurningar af því tagi í máli sínu hér áðan. Það sem knýr fyrst og fremst á um að Alþingi láti til sín taka og endurskoði þessa löggjöf er tæknibylting. Við getum sagt tæknibylting og menningarbylting, sem á undanförnum árum hefur riðið yfir þjóðfélög á svipuðum breiddargráðum. Þar hafa vaknað upp margar spurningar sem við þurfum að taka afstöðu til. Það vekur athygli að ýmis þau þjóðfélög í kringum okkur, sem að öðru jöfnu reyna nú að vera, ef ekki í fararbroddi þá a.m.k. viðbúin slíkum breytingum, hafa fæst þeirra brugðist við með ítarlegum breytingum á gildandi lögum. Þau hafa flest gefið sér ráðrúm til að gera tilraunir, þreifa fyrir sér, einfaldlega vegna þess að við stöndum núna nær byrjun þessarar byltingar en endalokum. Þar eiga eftir að gerast margir ófyrirséðir hlutir. Og það er engan veginn ljóst að við getum mótað einhverja löggjöf í þessum málum sem standa eigi til frambúðar. Þvert á móti er líklegt að tæknileg úrelding verði svo hröð að við munum ekki hafa við að meta breytingar og bregðast við þeim á næstu árum. Ég hef verið þeirrar skoðunar að við ættum ekki að stinga höfðinu í sandinn, ekki að skella skollaeyrum við staðreyndum þessarar tæknibyltingar, við ættum ekki að rígbinda okkur við lög, sem að sumu leyti eru úrelt, og bregðast þá við með málaferlum og lögsóknum á hendur mönnum sem brotlegir hafa gerst við þessi lög. Ég tel að rétt sé að gera tilraunir á þessum sviðum. Þær eiga að vera tilraunir um takmarkaðan tíma, þær eiga að vera undir eftirliti og þær eiga að vera undir kjörorðinu - mér kom það allt í einu í hug þegar ég sá hv. 5. þm. Norðurl. e. ganga út úr salnum - „frelsi með ábyrgð“. Það eru stórar spurningar þetta með frelsið. Frelsi hverra? Frelsi til hvers og hverjir eiga að njóta þessa frelsis? Á það að vera eingöngu frelsi fjármagnsins, sem leiðir að lokum til ofurveldis fámennra fjársterkra afla, verður kannske til þess að skapa enn þá meiri einokun í fjölmiðlaheiminum en við búum við nú þegar? Eða á að setja einhverjar skorður við því frelsi meðan þessi tilraun stendur? Það er rétt að fara nokkrum orðum um helstu nýmæli þessa frv. Ég held ég þurfi ekki að eyða löngum tíma í það, það hefur þegar verið gert, menn þekkja þetta mál. Hér er um það að ræða að veita undanþágu frá einkarétti útvarpsins um tiltekinn tíma. Hugmynd frv. er sú að skipa nýja nefnd, útvarpsréttarnefnd, sem á að stýra þeirri þróun. Eitt af því sem verður að skoða í umr. um þetta frv. er það hvernig eigi að skipa þessa nefnd. Er rétt að skipa hana með sama hætti og útvarpsráð hefur verið skipað, kjósa hana hlutfallskosningu á Alþingi? Eða er annarra kosta völ? Það er ekki oft sem rætt er um atvinnulýðræði hér á hinu háa Alþingi. Þó gæti það nú farið að breytast. Til greina kæmi auðvitað að stuðla að því að stofnuð yrðu aftur, eins og hér var í gamla daga, hlustendafélög. Og að hlustendur, neytendur þessara gæða, ættu aðild að þessari útvarpsréttarnefnd og reyndar að stjórn útvarpsins og þá hugsanlega þeirra stöðva sem stofnaðar yrðu. Þessi nefnd á að veita leyfi sem háð eru skilyrðum. Þarna stendur skýrum stöfum að hún eigi að setja ákveðin skilyrði um menningarlegan staðal, um að íslenskri tungu sé skipað þar í öndvegi. Þarna er minnst á lýðræðislegar grundvallarreglur: Að þessar stöðvar skuli virða tjáningarfrelsi og gera ólíkum skoðunum, jafnvel minnihlutahópa, jafnhátt undir höfði. Þar er gert ráð fyrir áfrýjunarrétti. Og þar er að gefnu tilefni tíundað að virða beri höfundarrétt skapandi listamanna, dagskrárgerðarmanna og annarra. Það er líka gert ráð fyrir eftirliti, eftir á, með dagskrárefni. Þetta er allt saman að mínu mati sjálfsagt að gera, a.m.k. á meðan tilraunin varir. Það fer svo eftir því hver reynslan verður, hversu hratt við gætum slakað á einhverjum lagabókstaf í þessu efni. Til hvers erum við að óska eftir þessari undanþágu frá einkarekstri? Það er eitt af því sem mig undrar að skuli ekki hafa komið fram í þessum umr., af hálfu þeirra sem mestir eru hugsjónamenn um „frelsið“, hvað fyrir þeim vakir, hverjar þeirra hugsjónir eru fyrst og fremst. Ég geri ekki ráð fyrir að þær séu bara skjóttekinn auglýsingagróði og graðhestamúsík. En ég held að þessum spurningum sé mikið til ósvarað, hvað þeir hugsa sér að flytja í þessum frjálsu og óháðu stassjónum. Eitt af þeim málum, sem taka verður afstöðu til, er fjármögnun og auglýsingar. Þarna er gert ráð fyrir því að þráðlaust útvarp, sem m.ö.o. er ekki í jarðsambandi við sína hlustendur, geti aflað fjár með auglýsingum. En það er háð margvíslegum skilyrðum. Þannig er t.d. gert ráð fyrir því að útvarpsréttarnefnd gefi út reglur um auglýsingar, gefi út reglur um það hversu fyrirferðarmikið þetta hvimleiða efni má vera í dagskrá, í hlutfalli við aðra dagskrárliði. Og að settar verði reglur um auglýsingar, út frá því sem við þekkjum um hlutleysi og hlutlægni í auglýsingamennsku. Enn fremur hefur útvarpsréttarnefnd samkvæmt þessu heimild til að hlutast til um hverjir auglýsingataxtar eru. Ég geri ráð fyrir því að þetta sé gert með hliðsjón af þeim áhrifum, sem fjölgun útvarpsstöðva kann að hafa á fjárhagsstöðu Ríkisútvarpsins. Það kann að vera svolítið skondið, ef hinar frjálsu stöðvar næðu aðeins til hluta landsmanna og ef þær tækju verulegan hluta af tekjum Ríkisútvarpsins til sín, sem mundi þá um leið þýða að allar skyldur við landsmenn um að halda uppi útvarpi til allra landsmanna hvíldu á Ríkisútvarpinu og þar með skattgreiðendum, að í reynd yrði komið hér bakdyramegin inn nýju niðurgreiðslukerfi. Í þetta skipti hina leiðina, þ.e. þeir landsbyggðarmenn, sem ekki gætu notið hinna frjálsu stöðva, væru í reynd sem skattgreiðendur að greiða niður rekstrarkostnað þeirra. Ég segi fyrir mína parta að ég er sammála þessum sjónarmiðum. Ég held að þau ættu að geta leitt til samkomulags, meðan þessi tilraun varir, þangað til hún verður tekin til endurskoðunar. Ég sagði áðan að ég teldi alveg sjálfsagt að saman færi endurskoðun útvarpslaga og fjarskiptalaga. Því til staðfestingar nefni ég hér lítið atriði. Í 5. gr. í V. kafla þessa frv. segir, með leyfi forseta: „Heimilt er að senda hvers konar upplýsingar um símakerfi landsins til almennrar móttöku“. Þetta er nánar skýrt í aths. En hér er að mínu mati augljóslega um að ræða ákvæði sem heima á í fjarskiptalögum. Þau eru fleiri. Þau skarast á margan veg. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson vék að spurningunni um eignarrétt hvers kyns boðveitukerfa í þeirri fjölmiðlunarbyltingu sem fram undan er. Þar er um vandamál að ræða. Þar verður að marka stefnu fyrir fram. Ég vík að því á eftir með hvaða rökum ég er þeirrar skoðunar að slík kerfi eigi að vera í höndum sveitarfélaga, bæði vegna samræmingar og gæðakrafna en ekki í höndum einkaaðila. Til álita kemur að setja fleiri skilyrði eins og víða er gert með löggjöf í öðrum löndum eins og t.d við því að það fer ekki saman að þeir, sem þegar eru ráðandi í blaðamarkaði, hasli sér einnig völl sem ráðandi öfl í þessum fjölmiðlum. M.ö.o. það verði í anda löggjafar, sem sett er víða um lönd, að draga úr hættu á einokun, settar verði skorður við því að slík þróun geti orðið. Mér finnst aðalatriði málsins vera þessi. Tæknileg rök mæla með því að við gerum þessa tilraun á næstu árum, gerum hana undir eftirliti og háð vissum skilyrðum, reynum að stýra þróuninni frekar en andæfa henni. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mikið í húfi hvernig til tekst. Þetta er ekki einfalt tæknilegt mál heldur hápólitískt og menningarpólitískt viðfangsefni. Ég held að ódýr slagorð, sem hrífa menn kannske í hita dagsins eins og það sé hin stóra mannréttindakrafa í íslensku þjóðfélagi að fá frjálsar útvarpsstöðvar, skili okkur ekki langt í þessu efni. Ég held að við þurfum að kryfja spurningarnar um frelsið svolítið betur og hafa í huga hið ágæta slagorð um frelsi með ábyrgð. Og ræða það í smáatriðum hvaða kröfur sé eðlilegt að gera út frá leikreglum lýðræðis gagnvart hættum á einokunarþróun í skjóli fjármagns. Herra forseti. Það er rétt og tímabært í þessari umr. að vekja athygli á ýmsum athyglisverðum sjónarmiðum sem fram hafa komið í umr. um þetta mál og í umsögnum margra aðila um þetta mál, sem borist hafa einar 14, þó að það taki nokkurn tíma. Það er þá gert í anda þess sem fram kom hjá hv. þingflokksformanni Páli Péturssyni um það að við eigum að taka okkur góðan tíma til að ræða málið. Ég sagði áðan að ég héldi að þetta mál væri miklu stærra en svo að það væri eingöngu um spurninguna: Ertu með eða á móti frjálsu útvarpi? Ég sagði í annan stað að það væru margvísleg rök fyrir því að endurskoða samtímis útvarpslög og fjarskiptalög. Nú langar mig til þess að renna frekari stoðum undir það með því að kynna hér sjónarmið um þessi mál, sem fram komu í lærðu erindi sem nefnist: „Boðveitur og ný viðhorf í boðmiðlun“ og samið var af Birni Friðfinnssyni, sem er formaður Sambands ísl. sveitarfélaga. Sveitarfélögin á Íslandi koma mjög við sögu þessa máls. Að þeim er vikið bæði sem leyfisveitendum og jafnvel hugsanlega aðilum að staðbundnu útvarpi, jafnve11íka sem eigendum dreifikerfa. Í þessu erindi eru dregnar saman niðurstöður á þessa leið, með leyfi forseta: „Í inngangi þessarar greinargerðar er þess getið, að tækniþróunin, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, sé komin langt á undan löggjafarstarfi. Þjóðir hnattarins verða beinlínis að umbylta þeim lagaramma sem byggður hefur verið á einokun og einkaleyfum til fjarskipta, útvarps og sjónvarps á afmörkuðum landsvæðum. Jafnframt verða þær að koma sér saman um afnot þeirrar fjarskiptatækni sem spannað getur hálfan hnöttinn samtímis. Höfundarréttarmál gjörbreytast með hinum nýju möguleikum á útbreiðslu verndaðs efnis og ýmiss konar lagaákvæði, sem ætlað er að vernda almenning frá slæmum fyrirmyndum í siðferði eða stjórnmálaviðhorfum, missa gildi sitt með öllu. Þá er hætt við að deilur rísi vegna hagsmuna hinna ýmsu fjölmiðla af auglýsingatekjum. Ef t.d framleiðendur einhverrar gerðar þvottaefnis geta auglýst ágæti þess um gervihnött, sem nær til allra Evrópubúa samtímis, jafnt austan og vestan járntjalds, þá vaknar sú spurning hvort hin dönsku vikublöð eða íslenska sjónvarpið missi ekki af auglýsingatekjum vegna viðkomandi framleiðslu? Ef löggjöf um þessi efni á að vera virk, þá verður hún helst að vera hin sama í mörgum ríkjum og unnin í samstarfi við þau. Það er hins vegar ekki auðvelt að ná samkomulagi um ákvæði slíkrar löggjafar, þ.e. þau hljóta óhjákvæmilega að fela í sér skerðingu á sjálfsákvörðunarrétti þjóða. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur verið unnið að gerð sáttmála um fjölmiðlun yfir landamæri. En það starf hefur strandað á afstöðumun í grundvallaratriðum milli þeirra ríkja er búa við vestrænt lýðræði annars vegar og annarra ríkja hins vegar. Meiri vonir eru bundnar við að leysa megi málið á vettvangi Evrópuráðsins í Strasbourg en mun þó eins og hér fyrirsjáanlega taka ærinn tíma. Oft hefur verið á það bent að smáum menningarsamfélögum sé hætt í samskiptum við stærri menningarsamfélög. Á það m.a. við um okkur Íslendinga sem viljum vernda málsamfélag okkar og það ástand sem við köllum íslenska menningu fyrir áhrifum sem við ekki bjóðum sjálfir til okkar eða sækjumst eftir. Menning okkar tekur þó örari breytingum en flestir átta sig á og nýsköpun hennar er í ríkum mæli bundin áhrifum frá öðrum þjóðum. Á sínum tíma var Keflavíkursjónvarpið sett í lokaða rás vegna þeirrar hættu er menn töldu íslenskri menningu stafa af útsendingum erlendrar sjónvarpsstöðvar beint í íslenska „menningarlandhelgi“, eins og það var orðað: sjónvarpsstöðvar sem ekki lyti íslenskri dagskrárstjórn né stjórnvöldum. Með tilkomu sjónvarps frá gervihnöttum hljóta slík sjónarmið aftur að komast á dagskrá hér á landi. Er t.d æskilegt að setja upp loftnets- eða boðveitukerfi sem miðlar sjónvarpsefni frá 20 þjóðum inn á íslensk heimili? Hver verður hlutur íslenska sjónvarpsins og þar með menningarhlutverk þess, við slíkar aðstæður? Í nágrannalöndum virðast þau sjónarmið hafa orðið ofan á að ekki sé hægt að einangra sjónvarpseigendur frá því að horfa á sjónvarpsdagskrá annarra ríkja. Á hinum „Norðurlöndunum“ eða öllu heldur öðrum ríkjum Norðurlanda, sem einnig hafa smá menningarsamfélög í samanburði t.d við ensk, þýsk eða frönsk menningarsvæði, eru sjónvarpsdagskrár nágrannalandanna birtar daglega í blöðum til þess að auðvelda fólki not þeirra. Svíar munu í okt. s.l. hafa tekið í notkun í tilraunaskyni boðveitu í borginni Lundi. Tengigjald var um 1200 sænskar kr. fyrir einbýlishús. Einnig verður innheimt afnotagjald í hlutfalli við þá þjónustu sem menn notfæra sér. Þeir sem tengdir verða boðveitunni geta m.a. valið milli tveggja sænskra sjónvarpsdagskráa, þriggja vestur-þýskra, tveggja austur-þýskra og einnar danskrar. Eftir fáa mánuði stóð síðan til að úrvalið yrði aukið enn með móttöku á dagskrám frá sjónvarpsgervihnöttum. Hætt er við að Alþingi og önnur stjórnvöld hér á landi eigi lítið val um það hvort erlendar sjónvarpsstöðvar nái inn í íslenska menningarhelgi. Útilokað er að hægt verði að hindra menn í því að koma sér upp loftnetum og öðrum þeim búnaði sem með þarf til að ná sendingum frá gervihnöttum. Vafalaust munu margir fá sér slíkan búnað, sem auðvelt eiga með að dreifa kostnaðinum á fleiri notendur, t.d húsfélög í stórum sambýlishúsum. Íslendingar eiga því ekki annan kost en að taka þessum umhverfisbreytingum með því að gera samsvarandi breytingar á löggjöf um útvarpsrekstur og fjarskipti. Og þeir verða að taka þátt í því sameiginlega löggjafarstarfi sem fram undan er á vettvangi Evrópuráðs og annarra slíkra stofnana. Með því verður væntanlega hægt að stýra aðlögun tækniþróunarinnar að íslensku menningarsamfélagi. Hins vegar er ekki unnt að útiloka hina nýju tækniþróun. En hver á að eiga boðveiturnar? Á norrænum fundi, sem nýlega var haldinn í Kaupmannahöfn um þessi mál, var m.a. mikið rætt um áhrif kapalkerfa og boðveitna á einkarétt símafyrirtækja hins opinbera.“ - Þetta er, með leyfi forseta, enn eitt dæmið um það að eðlilegt er að skoða í samhengi endurskoðun hvors tveggja, útvarpslaga og fjarskiptalaga. - „Menn voru almennt sammála um að breytingum á einkarétti Pósts og síma í þá átt að leyfa öðrum aðilum uppsetningu boðveitukerfa yrði að fylgja það skilyrði, að haldið verði við hina svokölluðu „common carrier“ reglu, þ.e. þá meginreglu í fjarskiptum Pósts og síma að allir hafi jafnan aðgang að þjónustunni, án tillits til þess hvort menn rita heimskuleg bréf eða nota ljótt orðbragð. Leyfisveitingu verði að binda þessu grundvallarskilyrði, auk ýmissa tæknilegra skilyrða til þess að tryggja samræmingu og sem víðtækust not af kerfinu. Hægt er að búa þannig um hnútana við leyfisveitingar til einkaaðila, en hver sá er kemur upp kapalkerfi hefur í reynd fengið forgangsrétt á því svæði, sem kapalkerfið nær til, og til langs tíma um ýmiss konar boðmiðlun. Á fundinum var líka rætt um það sem meginstefnu, er byggir á framangreindri „common carrier“ reglu, að óæskilegt sé að eigendur kapalkerfa séu jafnframt framleiðendur eða seljendur dagskrárefnis.“ Svo að ég geri hér stutt innskot: Þetta mættum við gjarnan hugleiða nánar með hliðsjón af þeirri staðreynd að sömu aðilar hafa um nokkurt skeið rekið slíkt lokað kapalkerfi í ákveðnum stöðum hér í Reykjavík og eru um leið áhrifamiklir eigendur næstútbreiddasta dagblaðs þjóðarinnar. „Í grein, sem höfundur þessarar skýrslu ritaði í 6. tbl. Sveitarstjórnarmála 1982 og nefndi „Boðveitur sveitarfélaga“, er vakin athygli á því, að þótt löggjöf um fjarskipti hér á landi verði breytt á þann veg, að einkaréttur Landssíma Íslands verði afnuminn, þá hafi lagning kapalkerfa á vegum einkaaðila þann ókost að kerfin verði ósamstæð og tæknilegar kröfur til þeirra verði með ýmsu móti. Óheppilegt sé einnig að fjölga þeim aðilum sem hafi með höndum jarðstrengjalagnir í þéttbýli. Í niðurlagi sömu greinar segir svo: „Til forna var boðmiðlun eitt af hlutverkum sveitarfélaga. Sveitarstjórnir skipulögðu boðleiðir um umdæmi sitt, og mátti þannig flytja fundarboð, opinberar tilkynningar o.fl. á skömmum tíma um sveitarfélagið. Mér þykir það vel koma til greina að sveitarfélög með þéttbýli fái heimild til þess að setja upp „boðveitur“, þ.e. 50 rása kapalkerfi, er sett yrði upp samkvæmt fullkomnustu kröfum í tæknilegum efnum, sem t.d Landssíminn hefði umsjón með. Nokkrar rásir yrðu notaðar til þess að flytja sjónvarpsefni frá íslensku sjónvarpi og gervihnöttum, en aðrar til þess að flytja ýmis boð innan sveitarfélagsins, t.d fræðsluefni til fullorðinsfræðslu. Fyrir framangreind not yrði tekið fastagjald af notendum. Loks mætti leigja út ákveðnar rásir til sérstakrar dagskrárgerðarfyrirtækja, sem öfluðu tekna ýmist með auglýsingum eða sérstökum „gjaldmælum“ hjá notendum. Boðveitur sveitarfélaga gætu orðið hluti af veitukerfi þeirra í þéttbýli og þær kæmu tilviljunarkenndri þróun á sviði kapalsjónvarps á farsælli brautir.“ Þau sjónarmið hafa komið fram, m.a. á Alþingi, að fela beri Landssíma Íslands gerð boðveitna sem hluta af lagnakerfi hans. Vissulega væri það hægt, en hætt er við að með því móti muni uppbygging boðveitukerfis fyrir landið allt ganga mun hægar heldur en gerð afmarkaðri boðveitukerfa, sem sveitarfélögin stæðu að, enda nýtist þá framtak og frumkvæði aðila sem standa notendum nær en Landssími Íslands.“ Í niðurlagi þessarar samantektar segir svo: „Greinargerð þessi um „boðveitur og ný viðhorf í boðmiðlun“ er samin í framhaldi af fundi í Kaupmannahöfn, þar sem þau mál voru til umræðu á vettvangi Norðurlanda. Var fundurinn haldinn að frumkvæði Nordisk Data-union og með atbeina Norrænu menningarmálaskrifstofunnar. Heiti fundarins var „boðfrelsi og frelsi til tjáskipta í boðmiðlunarsamfélaginu“. Þar komu fram ýmsar af þeim tæknilegu upplýsingum sem hér hafa verið raktar, en einnig ýmis lögfræðileg vandamál, sem hér koma við sögu, og ekki er unnt að gera skil á þessum vettvangi. Á fundinum kom fram að þetta mál snýst ekki eingöngu um fjölmiðlunar- og menningarstefnu ríkja, heldur eiga þau viðhorf vaxandi fylgi að fagna að líta beri á það í samhengi við samgöngu- og iðnaðarstefnu þeirra. Það er tillaga mín, að íslenskar sveitarstjórnir taki mið af nýjum viðhorfum og beini þeim tilmælum til löggjafans, að löggjöf um fjarskipti og útvarpsrekstur hér á landi verði breytt á þann veg, að öðrum aðilum en Landssíma Íslands verði heimilað að koma upp boðveitukerfi með ákveðnum skilmálum. Þá er það einnig tillaga mín, að það verði tekið til alvarlegrar athugunar hvort ekki eigi að stefna að uppbyggingu boðveitukerfa á vegum sveitarfélaga að breyttri löggjöf. Í því sambandi legg ég til að settur verði sá almennur fyrirvari í skilmála lóðaúthlutana framvegis, að lóðarhafi hafi skyldu til að tengjast boðveitukerfi, ef byggt verður, gegn greiðslu tengigjalds. Þá legg ég til að veitukerfi nýrra íbúðarhverfa verði hönnuð á þann hátt, að auðvelt verði að koma þar fyrir síðar boðveituköplum.“ Hér er tilvitnun lokið í þessa álitsgerð um boðveitur og ný viðhorf í boðmiðlun. Hygg ég að þar sé að finna nægan rökstuðning fyrir því sjónarmiði, að sjálfsagt sé að skoða hvort tveggja í samhengi, útvarpslögin og fjarskiptalögin, enda verði það varla með góðu móti sundur slitið. Ég vék að því áðan að á s.l. vori bárust menntmn. Nd. margar umsagnir um þetta mál frá aðilum sem sjálfsagt er að leita umsagnar hjá og skoða gaumgæfilega hvað þeir hafa til málanna að leggja. Sá galli var á að það var eitthvert óðagot á hv. formanni menntmn. því að það eru ekki nema lítilfjörlegar ýkjur að segja að hann hafi sent út bréf og krafist þess að umsögnin ætti að berast deginum fyrr en beðið var um hana. Í sumum tilvikum, eins og t.d í umsögn Alþýðusambands Íslands, þá var þeim vinnubrögðum mótmælt með þeim hætti að litið var svo á, eins og þar segir, að raunverulega sé ekki óskað umsagnar Alþýðusambandsins. Auðvitað vita þessir aðilar ekki síður en þeir sem hér eru inni og sitja á hinu háa Alþingi að þetta er stórt mál og þarf góðan tíma, eins og margsinnis hefur komið fram í umr. Það verður þess vegna að teljast lágmarkskurteisi að þeim aðilum, sem þetta mál er sent til umsagnar, gefist nægilegur tími til þess að gera það af einhverju skynsamlegu viti. Á því var misbrestur á s.l. vori. Þess vegna er sérstök ástæða til þess að árétta það að taka það mál upp á ný; kanna það hvort aðilar, sem rétt væri að leita til, þurfa ekki að skila inn álitsgerðum, gefa þeim til þess sómasamlegan tíma. Þar hef ég ekki hvað síst í huga ýmsa tæknimenn, svo sem eins og rafeinda- og fjarskiptaverkfræðinga. Mér er kunnugt um það að á vegum Verkfræðingafélags Íslands er starfandi starfshópur um þetta mál. Einstakir rafeinda- og fjarskiptaverkfræðingar hafa sent hinu háa Alþingi og þingflokkunum erindi um þetta mál, þar sem þeir leggja megináherslu á það, að út frá iðnaðarsjónarmiðum þurfum við að ætla okkur hæfilegan aðlögunartíma. Það er sjónarmið sem ég fyrir mitt leyti vil vissulega hlusta á. Þá held ég að það sé ekki síður ástæða til þess að leggja hlustir við því sem starfsmenn Ríkisútvarpsins, þessarar gömlu og rótgrónu menningarstofnunar í íslensku samfélagi, hafa til málanna að leggja. Mér þykir ótækt annað en að sú umsögn, sem barst - nú hefur þeim orðið á í messunni, því að það er ekki dagsett, en hefur væntanlega borist um mánaðamótin apríl/maí, - eins og aðrar umsagnir, verði kynnt hér á þinginu, því að hún er á allan máta athyglisverð. Með leyfi forseta þá hyggst ég kynna fyrir þingheimi þessa umsögn. Hún hljóðar á þessa leið: „Starfsmannafélag Ríkisútvarpsins harmar að niðurstaða allrar þeirrar umræðu sem staðið hefur um fjölmiðlun undanfarin misseri skuli einungis hafa leitt til þessa frv. sem nú liggur fyrir Alþingi og hv. menntmn. biður um álit á. Starfsmannafélagið hafði vonast til að niðurstaðan yrði frv. sem markaði stefnu þjóðarinnar í fjölmiðlun hvers konar á tímum einhverrar mestu menningarbyltingar sem þjóðin hefur staðið frammi fyrir. Starfsmannafélagið hafði vonast til að frv. fjallaði um viðbrögð þjóðarinnar við erlendum gervihnöttum, kapalkerfum, stórauknu framboði á erlendu efni hvers konar, upplýsingabönkum, breyttum „menningarneysluvenjum“, auknum menntunarkröfum og allsherjar tölvuvæðingu þjóðfélagsins og framtíðarskipan málefna Ríkisútvarpsins. Í stað þess getur að líta örlitla viðbót við gildandi lög, viðbót sem felur í sér að einkaréttur ríkisins til útvarps er afnuminn og einkaaðilum og félögum er gert kleift að fjármagna dagskrárgerð með auglýsingatekjum. Starfsmannafélagið óttast að eina afleiðing þessarar löggjafar verði að á höfuðborgarsvæðinu rísi tvær til þrjár litlar útvarpsstöðvar, sem útvarpa dægurtónlist og auglýsingum, og kapalkerfi fjölbýlishúsahverfa og þéttbýlisstaða úti á landi haldi áfram að sjónvarpa þriðja flokks afþreyingarmyndum. Því miður hefur ekkert komið fram sem bendir til þess að áhugamenn um útvarpsrekstur myndu ætla að auka fjölbreytni í efnisvali, kynna hlustendum nýjar hliðar fjölmiðlunar eða á annan hátt bæta úr einhverju ástandi sem að líkindum er óviðunandi. Starfsmannafélagið undrast að enginn skuli enn hafa svarað þeirri spurningu hvers vegna afnema beri einkarétt Ríkisútvarpsins til útvarps, hver sé þörf þeirra sem vilja heimila einkastöðvar, m.ö.o., hverju ætla menn að útvarpa og sjónvarpa, sem ekki er þegar sinnt í Ríkisútvarpinu? Starfsmannafélagið minnir á að þjóðin er fámenn, en telur að meiri hluti nefndar þeirrar sem samdi nýtt frv. að útvarpslögum hafi samið það með milljónaþjóð í huga, bæði hvað varðar fjárhagslegar og dagskrárlegar forsendur. Félaginu þykir einsýnt að fjárhagslegur grundvöllur Ríkisútvarpsins verði skertur með þessu frv.“ - mér leyfist kannske að skjóta því inn að það sjónarmið kom mjög fram í máli hv. þingflokksformanns Páls Péturssonar áðan - „og bendir á að meiri hluti útvarpslaganefndar virðist vilja auka opinbera skattheimtu til þess að gera einstaklingum og félögum kleift að eiga og reka útvarpsstöðvar og hagnast á rekstri þeirra. Það er gert ráð fyrir í grg. frv. að til þess að mæta skertum auglýsingatekjum geti Ríkisútvarpið hækkað afnotagjald sitt að vild og innheimt með fógetavaldi sem fyrr. Ríkisútvarpinu eru lagðar fjölmargar skyldur á herðar í frv. og ljóst er að ekki á að draga úr hlutverki þess á nokkurn hátt. Því fagnar Starfsmannafélagið, en bendir jafnframt á að fjárþörf stofnunarinnar mun heldur aukast en hitt og trúlega verður að grípa til hækkunar afnotagjalda, ef auglýsingatekjur dragast saman við tilkomu nýrra útvarpsstöðva. Slíkt er auðvitað ekkert annað en bein hækkun opinberra gjalda og Starfsmannafélagið efast um að þeirri ráðstöfun verði fagnað með þjóðinni, sérstaklega með það í huga að óbeint væri verið að greiða niður útvarpsstöðvar á vegum einstaklinga og félaga. Á það er einnig rétt að benda að þar eð Ríkisútvarpinu er einu gert að vera landsútvarp mundi hækkun afnotagjalda vegna tilkomu nýrra útvarpsstöðva, sem einungis næðu til hlustenda á suðvesturhorni landsins, bitna mjög misjafnlega á landsmönnum. Starfsmannafélagið hafði vonast til að í frv. yrði afdráttarlaust tekin afstaða til allra þeirra tækninýjunga og stórlega breyttu viðhorfa sem við blasa á sjóndeildarhring fjölmiðlunar nútímans. Sérstaklega hafði Starfsmannafélagið vonast til að Ríkisútvarpinu yrði gert kleift að hefja fræðsluútvarp á myndarlegan hátt. Hugmyndir um fræðsluútvarp hafa lengi verið á döfinni, en einhverra hluta vegna hafa yfirvöld aldrei tekið af skarið í þeim efnum. Að hagnýta tækninýjungar nútíma fjölmiðlunar fyrir fræðslukerfi landsmanna ætti að vera efst á blaði allra þeirra þm. sem með þessi mál fara. Starfsmannafélagið lýsir miklum vonbrigðum vegna þess að þessu máli er ekkert sinnt í frv. umfram það sem verið hefur. Í frv. er ekki tekin afstaða til sjónvarps um gervihnetti erlendis frá né á hvern hátt skuli brugðist við stórauknu framboði á erlendu efni hvers konar. Ekki er fjallað um á hvern hátt megi efla innlenda dagskrárgerð eða með hverjum hætti Ríkisútvarpið geti staðið öflugan vörð um íslenska menningu og sérkenni þegar að er sótt úr öllum áttum. Félagar í Starfsmannafélaginu hafa undrast þann vilja meiri hluta útvarpslaganefndar að vilja drepa kröftunum í innlendri dagskrárgerð á dreif á þann hátt sem gert er í frv. Í frv. er ekki fjallað um tölvuvæðingu landsins og síðan kapalvæðingu. M.ö.o. er ekki fjallað um einn þýðingarmesta þátt nútíma fjölmiðlunar, tölvuna, upplýsingabanka og aðgang manna að þeim, tvíhliða samskipti um kapal og skoðanakannanir, hverjir megi eiga sjónvarpstextafyrirtæki. Þá er ekki heldur fjallað um eignaraðild manna að fjölmiðlunarfyrirtækjum yfirleitt. Víða erlendis hafa verið settar skorður við eignaraðild fyrirtækja, sem eiga dagblöð, á þann veg að þau mega ekki eiga sjónvarps- eða útvarpsstöðvar. Raunar vill Starfsmannafélagið benda menntmn. á að enda þótt margar fróðlegar greinar sé að finna í fskj. frv. leitaði útvarpslaganefnd ekki heimilda um stöðu þessara mála í Bandaríkjunum, með þeirri þjóð sem hvað lengsta reynslu hefur í fjölmiðlun hvers konar“ - og ef mér leyfist að bæta við frá eigin brjósti: er þar sannarlega í fararbroddi. Í umsögn Starfsmannafélagsins segir enn fremur, með leyfi forseta: „Eins og fram kemur í athugasemdum, sem þessu skrifi fylgja, bendir Starfsmannafélagið á nokkur atriði sem það telur að betur megi fara í því frv. sem nú er fjallað um. Hér er vakin sérstök athygli á kaflanum um fjármál Ríkisútvarpsins og lagt til að hann verði allur gerður ákveðnari. Menntmn. er bent á ákvæði um fjármál norska ríkisútvarpsins í norskum lögum, þar sem nákvæmlega er tíundað hverjir tekjustofnar þess eru. Auk þess vill Starfsmannafélagið benda á að Ríkisútvarpinu er gert að greiða söluskatt af auglýsingatekjum sínum, en dagblöð eru undanþegin slíkum skatti auk fjölda tímarita.“ Því má kannske bæta við hér til skýringar að samkvæmt hugsun söluskattslaga er því slegið föstu að frjálsir fjölmiðlar séu ekki gefnir út í eiginhagsmunaskyni, jafnvel ekki í ágóðaskyni, heldur af einhverri hugsjónaþörf. Og fyrir því skulu þau vera söluskattslaus, eins og talið var að málgögn stjórnmálaflokka ættu að vera af augljósum hugsjónaástæðum. „Hér að framan hafa verið rakin örfá atriði sem telja má eðlilegt að ný útvarpslög hefðu átt að spanna. Starfsmannafélagið vill að það komi skýrt fram að það er á engan hátt mótfallið breytingum á núverandi stöðu í fjölmiðlun hér á landi og vill að Ríkisútvarpið hafi forgang um slíka þróun. Það bendir Alþingi á að hægt væri að kanna raunverulega þörf manna á nýjungum í útvarpsrekstri með því að heimila litlar stöðvar, staðbundið útvarp, líkt og gert er í Svíþjóð og víðar, án þess að slík starfsemi yrði kostuð með auglýsingum. Starfsmannafélag Ríkisútvarpsins vill að endingu ítreka að félagar þess eru ekki mótfallnir eðlilegri þróun á sviði fjölmiðlunar og að landsmenn allir fái notið alls þess sem framtíðin ber í skauti sér í þeim efnum. Að það skuli draga í efa réttmæti þess, að einkaréttur Ríkisútvarpsins sé rýmkaður á þann hátt sem lagt er til í frv., grundvallast einungis á þeirri skoðun starfsmanna Ríkisútvarpsins, sem unnið hafa að dagskrárgerð, fréttaflutningi og tæknilegri þróun útvarps og sjónvarps hér á landi undanfarna áratugi og þekkja aðföng og aðstæður allar, að með því verði stórlega dregið úr möguleikum þjóðarinnar allrar til þess að njóta og hagnýta sér þær tækninýjungar sem fram undan eru. Benda má á að þessi afstaða starfsmanna Ríkisútvarpsins er þeim sjálfum kannske ekki til hreinna hagsbóta, því finna má því stað að meðal þeirra séu einmitt þeir sem ráðnir yrðu til að setja á fót einkastöðvar með auglýsingaútvarpi og að líkindum á mun betri kjörum en þeim sem bjóðast nú hjá Ríkisútvarpinu.“ - Um það efast væntanlega enginn sá sem fylgst hefur með þeim tíðindum sem orðið hafa í kjaradeilum opinberra starfsmanna nú þessa dagana. Að lokum segir hér: „Starfsmannafélag Ríkisútvarpsins þakkar menntmn. Nd. Alþingis fyrir að fá tækifæri til að láta álit sitt í ljós í svo þýðingarmiklu máli sem þessu. Jafnframt lýsir það þeirri skoðun, að lög um útvarp í landinu þurfi í reynd að spanna miklu stærra svið allrar rafvæddrar fjölmiðlunar í nútíð og framtíð, framtíð upplýsingaþjóðfélagsins, þar sem tekið er fullt tillit til íslenskra aðstæðna og íslenskrar framtíðar.“ Hér lýkur tilvitnun í þessa umsögn Starfsmannafélags Ríkisútvarpsins. Ég vil aðeins bæta því við að mér sýnist augljóst af þessum texta að starfsmenn Ríkisútvarpsins hafi átt ærið erindi bæði við menntmn. og við hæstv. menntmrh. Þótt ég sé engan veginn sammála öllu því sem hér kemur fram finnst mér þetta vera vel grunduð og umhugsunarverð umsögn, sem menntmrh. og menntamálanefndir og reyndar Alþingi þurfi að kynna sér og íhuga. Það er auðvitað lengi hægt að tíunda hér umsagnir. Ég ætla ekki að gera það frekar en orðið er. Vil þó vekja athygli á örfáum umsögnum og stikla aðeins á aðalatriðum. Þar er ég sérstaklega með í huga Bandalag ísl. listamanna, en þar skrifar formaður þess, Þorkell sigurbjörnsson, sína umsögn. Hún er stutt og laggóð, en þar segir m.a. með leyfi forseta: „Þær óskir sem listamenn allir eiga sameiginlega eru: - að útvarp (hljóðvarp/sjónvarp) standi vörð um listrænt tjáningarfrelsi og fullnægi í hvívetna ríkjandi lögum um höfunda- og flutningsrétt, - að íslenskur útvarpsrekstur sé fyrst og fremst starfsvettvangur íslenskra hagsmuna, en ekki sjálfsagður dreifari alþjóðlega skemmtiiðnaðarins, - að móðurmál okkar heyrist þar meir og betur en allar aðrar þjóðtungur samanlagt, - að íslenskir listamenn, bæði höfundar og flytjendur, hafi forgang umfram starfsbræður sína frá öðrum löndum.“ Án þess að vitna í umsögn Blaðamannafélags Íslands vil ég aðeins vekja athygli á henni. Hún á margt skylt með umsögn Starfsmannafélags Ríkisútvarpsins sem ég kynnti ítarlega áðan. En blaðamenn sjá sérstaklega ástæðu til að vekja athygli á alþjóðlegum reglum eða samkomulagi um ritstjórnarstefnu stjórnenda fjölmiðla, um vísi að atvinnulýðræði, þ.e. íhlutunarrétt og tillögurétt starfsmanna í stjórnum fjölmiðla og um að samviskuástæður blaðamanna, þ.e. siðareglur blaðamanna, verði virtar. Allt eru þetta hlutir sem þarf að sjálfsögðu að taka ekki síður tillit til við rekstur slíkra stöðva heldur en við dagblaðarekstur. Öðrum mun kannske fremur renna blóðið til skyldunnar en mér að kynna umsagnir fjórðungssambanda. Þegar hefur borist t.d umsögn frá Fjórðungssambandi Vestfirðinga þar sem hreyft er þeim sjónarmiðum í andmælaskyni við þetta frv. að hinar nýju stöðvar muni að öllum líkindum ekki ná til allra landsmanna og vikið að fjármálum Ríkisútvarpsins í því sambandi mjög í líkum dúr og ég hef þegar gert. Þar er enn fremur lýst yfir stuðningi við landshlutaútvarp og óskað eftir stuðningi við það. Ég held að það sem þegar hefur fram komið í mínu máli nægi til að sýna fram á að þetta er geysilega stórt og þýðingarmikið mál, afdrifaríkt vissulega og mun hafa langvarandi og mikil áhrif á íslenskt þjóðlíf. Það varðar íslenskt þjóðerni. Það varðar stöðu íslenskrar menningar. Og það hlýtur að vera yfirvöldum menntamála mikið umhugsunarefni. Út frá þeim forsendum einum saman er mér beinlínis óskiljanlegt hvers vegna hæstv. menntmrh. væntanlega telur sjálfum sér trú um og þingheimi að unnt sé að hespa þetta mál af í gegnum þingið á 21 degi. Það er mér með öllu óskiljanlegt. Ég trúi því ekki að óreyndu að flokkspólitískt offors ráði þar gerðum hæstv. ráðh. umfram málefnaleg og hlutlæg sjónarmið. Það er alveg augljóst mál að þetta mál þarf rækilega umfjöllun. Það þarf skoðun í mjög víðtæku samhengi. Framkvæmd þess á tilraunatímanum verður að skapa aðlögunartíma, bæði út frá iðnaðarsjónarmiðum sem ég hef þegar vikið að og út frá sjónarmiðum dagskrárgerðarmanna og sjónarmiðum og viðurkenndum siðareglum heilbrigðrar samkeppni á markaði. Það er ekkert launungarmál að einn fjölmiðlarisi er þegar stofnaður og er í startholunum að grípa nú tækifærið um leið og hægt væri að hespa fram lagaheimildum á Alþingi. Í þessum þrí- eða fjórhöfða þurs, fjölmiðlarisa, er saman komið allt vald, Morgunblað, Dagblað/Vísir, sem ráð hefur á 80–85% af íslenska dagblaðamarkaðinum. Þar er stærsti einokunarhringur Íslands, ef ekki í heimi. Þar er að sjálfsögðu átt við Samband ísl. samvinnufélaga sem er komið þar í bland við tröllin.  Ég segi: Það er vitað mál að þessi fjölmiðlaþurs er þegar skapaður. Það var eitthvert heitasta deilumálið á aðalfundi Sambands ísl. samvinnufélaga, eins og hv. þingskrifari hlýtur að vita gjörla, ef ekki manna best.  Ég sagði áðan að þetta mál væri stórmál, það væri menningarpólitískt stórmál. Það vekur upp stórar spurningar og stórar spurningar vekja stundum ekki upp mikil svör. Það er ekki nóg að fara offari á torgum og gatnamótum með kröfuna um frelsi við hún. Menn verða að vita hvað er verið að tala um. Frelsi hverra er verið að tala um? Við erum að sjálfsögðu fyrst og fremst að tala um frelsi íslensku þjóðarinnar, tjáningarfrelsi íslensku þjóðarinnar. Við erum fyrst og fremst að tala um að virkja nýja tækni í þágu lýðræðis skv. leikreglum lýðræðisins. Við erum væntanlega ekki að tala um frelsi tiltölulega fámennra plútókrata eða auðhyggjupostula. Við viljum vita: Frelsi til hvers? Við viljum vita: Frelsi á kostnað hverra? Við viljum væntanlega öll taka undir hið hóflega kjörorð hins gamla umburðarlynda Sjálfstfl. um frelsi með ábyrgð, sem ævinlega hefur verið sett fram á þann veg að alveg eins og réttindum fylgja skyldur, þá fylgja frelsinu skilyrði, takmarkanir og jafnvel á stundum eftirlit. Herra forseti. Ég skal nú draga saman niðurstöður míns máls og þá sérstaklega víkja að ýmsum ábendingum og tillögum sem við jafnaðarmenn viljum koma á framfæri. Það er nú í fyrsta lagi ein spurning: Er nægilega fyrir því séð í þessu frv. að réttindum fyrirhuguðum og auknu frelsi fylgi um leið skilgreindar skyldur og kvaðir? Alkunna er að Ríkisútvarpið er skuldbundið til þess að sinna, án greiðslu, margvíslegri almannaþjónustu. Við erum veiðimannasamfélag, eigum allt okkar undir veðri og vindum, og forsjóninni, bæði á sjó og landi. Ríkisútvarpið er veðurviti, það annast veðurþjónustu. Það annast alla þjónustu við farmenn og sjómenn, öryggisþjónustu, almannavarnaþjónustu. Hver er hugsun hæstv. ráðh. og flutningsaðila þessa frv. í þeim efnum? Er ætlunin að leggja einhverjar slíkar kvaðir og skyldur á hinar frjálsu útvarpsstöðvar? Gefum okkur það t.d að einhver slík stöð standi sig vel í samkeppninni og öðlist mikla hlustun. Ef hún hefur engum slíkum skyldum að gegna, hvað gerist þá þegar hljóðmerki almannavarna berst í gegnum gamla gufuradíóið og fáir eru til hlustunar? Ég held að það sé augljóst mál að þessa spurningu verður að hugsa til enda. Ég vil líka vekja athygli á því að skyldurnar á Ríkisútvarpinu eru auðvitað tengdar því að það er útvarp allra landsmanna með kostum sínum og göllum. Mér skilst hins vegar að dreifingarsvæði hinna væntanlegu frjálsu stöðva sé nokkurn veginn það sama og Mjólkursamsölunnar, þ.e. það takmarkist frá Gilsfjarðarbotni að Lómagnúpi. Og spurningin er: Ef svo er, þá er hætt við að þær geti nú ekki axlað allar þær skyldur sem á gamla gufuradíóinu hvíla. Annað sjónarmið sem náttúrlega er stórmál og við vekjum athygli á: Það er nóg, að okkar mati, að gera þessa tilraun fyrsta kastið eingöngu að því er hljóðvarp varðar, ekki sjónvarp. Ég hef vikið að því og fært að því rök að margt í þessum tillögum, sem hér hafa verið færðar fram miðist nánast við það að við séum milljónaþjóðfélag, að hér sé um að ræða ótakmarkaða fjármuni. Það er ekki nægilegt tillit tekið til séríslenskra aðstæðna. Þetta er náttúrlega ekkert nýtt. Við erum ævinlega og í allt of ríkum mæli að apa hugsunarlaust eftir stærri þjóðfélögum og gleymum því að einstaklingar í fámennum þjóðfélögum eru jafnvel oft bærari til þess og gildari til þess að hugsa sjálfstætt en jafnvel múgurinn þarna í stóru þjóðfélögunum. Þess vegna er ástæða til að leggja ríka áherslu á að við verðum að reyna að móta þessa þróun út frá séríslenskum aðstæðum. Um kapalkerfi gegnir hins vegar öðru máli. Þau eru út af fyrir sig sjálfsögð. Þau eru líka lokuð kerfi og þau verða væntanlega ekki rekin með auglýsingatekjum heldur áskrift. Að því er varðar auglýsingamálið, þá hef ég þegar sagt að við styðjum þau skilyrði sem sett eru í löggjöfinni að því er varðar útvarpsréttarnefnd. En það má bæta þar einu atriði við. Þau skilyrði voru settar reglur um gerð auglýsinga út frá hlutlægni og þess háttar sjónarmiðum. Í annan stað auglýsingataxtar og ákvæði um hlut auglýsinga í dagskrárgerð. Við teldum ósköp eðlilegt jafnframt þessu að hinar nýju frjálsu útvarpsstöðvar greiddu verulegt gjald, bæði leyfisgjald og eins konar menningarsjóðsgjald, í opinbera sjóði sem væri eins konar skattlagning á aðgang þeirra að ljósvakanum. Hvers vegna? Til þess að auðvelda þessu litla menningarsamfélagi að halda sínum hlut í innlendri dagskrárgerð, í framleiðslu innlends efnis, til að mæta sívaxandi erlendri samkeppni. Þannig fylgir einhver þungi, einhverjar raunverulegar aðgerðir, fögrum orðum manna um að vilja styðja við bakið á íslenskri menningarstarfsemi. Að því er varðar spurninguna um hverjir eigi og hverjir reki þessar stöðvar, þá vil ég ítreka það sem ég sagði áður: Ég teldi æskilegt að þetta yrðu opin félög, að sjónarmið neytenda, hlustenda, yrðu þar gildandi og að almennar reglur yrðu settar um það. Loks vil ég benda á tvær brtt., sem við munum væntanlega flytja um þetta mál, sem varða ekki meginstefnu þess. Hin fyrri er sú að við teljum löngu tímabært að leggja niður með öllu innheimtudeild Ríkisútvarpsins í heild sinni. Þar er um að ræða úrelta aðferð og dýra. Það sem við viljum sjá í staðinn er einfaldlega nefskattur á alla, frá vissum aldri til sjötugs, sem greiddur yrði mánaðarlega. Innheimtukerfið er eins og ég sagði ófullkomið, dýrt og úrelt. Og það er tilefni til þess, úr því verið er að endurskoða lögin, að fella það niður. Loks er hér í 14. gr. getið um ráðstefnur. Það er í kaflanum um Ríkisútvarpið. Ætlunin er að boða annað hvert ár til samráðs við hlustendur um innlenda dagskrárgerð. Við munum að sjálfsögðu styðja þá tillögu, en leggjum til að slíkar ráðstefnur verði haldnar á hverju ári. Herra forseti. Ég held að í máli mínu hafi ég vakið upp nægilega margar spurningar og sýnt fram á að það er svo margt sem ekki er að finna í þessu frv. sem þar ætti að vera. Ég hef fært að því ítarleg rök að það er sjálfsagður hlutur og nauðsynlegur að taka hvort tveggja undir í einu, útvarpslög og fjarskiptalög. Jafnframt hef ég bent á að það eru fjölmargar spurningar sem eru þess eðlis að til þess verður að ætlast að hæstv. ráðh. svari þeim eða geri grein fyrir því í þessum almennu umr. hver er stefna hæstv. ráðh. og ríkisstj. að því er þær spurningar varðar. Fyrsta spurning sem hæstv. ráðh. þarf að svara er auðvitað sú sem fram kom í máli þingflokksformanns þeirra framsóknarmanna: Hvers vegna þessi asi? Má ekki vænta þess að látið verði af pólitísku .offorsi og engar tilraunir verði gerðar til að keyra þetta mál í gegnum þingið gegn vilja meiri hluta þess eða beita bolabrögðum í því efni? Það á að gefa þm. nægilegan tíma til þess að ræða svona stórmál. Ég vil eindregið beina því til hæstv. ráðh. að taka aths. og ábendingar starfsmanna Ríkisútvarpsins til gaumgæfilegrar og jákvæðrar skoðunar. Það væri æskilegt að fá að heyra sjónarmið hæstv. ráðh. og afstöðu til þeirra. Sömuleiðis teldi ég alveg sjálfsagða kurteisi og lýðræðislega skyldu að svara erindum sem borist hafa frá fjórðungssamböndunum um hver á að vera hlutur hinna dreifðu byggða að því er þetta mál varðar og hvort samþykkt þessa máls muni óhjákvæmilega leiða til óbeinnar skattheimtu gegnum bakdyrnar eða niðurgreiðslna af hálfu þeirra þótt þeir nytu ekki gæðanna. Mig langar til þess að beina því til hæstv. ráðh. hvort hún tekur ekki undir þau rök sem ég þykist hafa fært í mínu máli fyrir nauðsyn verulegs aðlögunartíma, bæði út frá sjónarmiðum íslenskrar dagskrárgerðar og sjónarmiðum íslensks iðnaðar, sbr. erindi sem verkfræðingar hafa beint til Alþingis. Ég vil gjarnan heyra hvað hæstv. ráðh. hefur til málanna að leggja með það hvernig hún, út frá menningarpólitískum forsendum, hyggst hlúa að innlendri dagskrárgerð á komandi og verandi umrótstímum sívaxandi erlendra áhrifa. Ég mundi gjarnan vilja heyra hvað hæstv. ráðh. teldi sjálfsagt að gera til að tryggja að slagorðið um frelsi snúist ekki upp í andstæðu sína um einokun hinna fáu, þannig að tryggt sé að aðrir aðilar fái notið eðlilegrar samkeppni á þessum markaði þegar þar að kemur. Loks vildi ég gjarnan heyra undirtektir ráðh. við þeim tillögum Alþfl. sem ég fór yfir áðan, t.d þá að þessi tilraun yrði einungis gerð að því er varðar útvarp, en ekki sjónvarp, um afnám innheimtudeildar, um aðild hlustenda að stjórn útvarpsins eða útvarpsréttindanefndar o.fl. Ég lýk þessu máli mínu með því að vitna í ekki minni spámann en Voltaire. Við eigum auðvitað að starfa að þessu máli í anda hans þegar hann sagði í frægu bréfi: „Ég hef að vísu mestu skömm á skoðunum yðar, en ég mun berjast til síðasta blóðdropa fyrir rétti yðar til þess að halda þeim fram.“ - Fundarhlé.



Herra forseti. Hér liggur fyrir til umr. frv. til útvarpslaga. Þetta frv. var lagt fram á seinasta þingi og sent út til umsagnar en því miður voru tímamörk sett það knöpp að sumir aðilar litu þá á tímamörkin sem nokkurs konar tilkynningu um að ekki væri ætlast til þess að þeir skiptu sér af málinu. M.a. af þeirri ástæðu er nauðsyn í dag að senda þetta frv. til útvarpslaga til umsagnar með eðlilegum tímamörkum þannig að við fáum inn til menntmn. þær athugasemdir eða hugmyndir sem menn hafa á þessu sviði. Ég tel það sjálfgefið að frv. til útvarpslaga verði tekið til afgreiðslu á því þingi sem nú er. Hins vegar þykir mér gæta nokkuð mikillar bjartsýni þegar gert er ráð fyrir að ný útvarpslög taki gildi, eins og hér er gert ráð fyrir, 1. nóvember. Það sérstæða við umræðuna í dag er það að dunið hefur á þjóðinni áróður um frjálst útvarp. Frumvarp um frjálst útvarp hefur ekki verið flutt, það er ekki flutt hér. Þetta er leyfisveitingaútvarp sem hér er á dagskrá. Kannske er það enn athyglisverðara að samt sem áður dynur áróðurinn um frjálst útvarp. Nú er það svo að varast ber í þessu sambandi að rugla saman tækjabúnaði til að koma töluðu máli frá einum aðila til annars og tjáningarfrelsi. En mér sýnist að þessi hugtakaruglingur sé í algleymingi. Tækið getur hvorki verið frjálst né ófrjálst frekar en bifreið sem ekur eftir veginum. Hún er hvorki frjáls né ófrjáls. Það hugtak nær einfaldlega ekki yfir hana. Ef það væri frjáls bifreið þá segi ég eins og er að ég mundi forða mér af veginum hið snarasta og telja að það væri háski stór að vera þar á ferðinni því að ég hefði ekki hugmynd um eftir hvaða reglum hún ætlaði að fara. En þó að þessi ruglingur hafi átt sér stað þá breytir hann engu um hitt atriðið að tjáningarfrelsi er grundvallaratriði í lýðfrjálsu landi og tjáningarfrelsi þurfum við að efla. Það er vissulega rétt. En tjáningarfrelsi verður líka að fylgja ábyrgð eins og fram kom í máli hv. 5. þm. Reykv. Þegar við víkjum að tjáningarfrelsinu hljótum við að hugsa okkur tækjabúnaðinn sem þjónustuútbúnað fyrir tjáningarfrelsið. Þar eru vissulega ýmsir valkostir fyrir hendi. Það er hugsanlegt til að auka tjáningarfrelsi að veita félögum og öðrum aðilum sem áhuga hafa afnot af tæknibúnaði útvarpsins, t.d Rásar 2, og auka þannig tjáningarfrelsi. Það er ekkert sem mælir gegn því að slíkt sé gert og ákveðinn tími á hverjum sólarhring notaður í þessu skyni. Tæknibúnaðurinn er til staðar og hví skyldum við ekki hugsa um að nýta hann? Aftur á móti blasir það við að um leið og við viljum auka tjáningarfrelsið viljum við ekki kippa stoðunum undan Ríkisútvarpinu. Það þarf að geta gegnt því menningarhlutverki sem það hefur gegnt á undanförnum árum. Íslenska ríkisútvarpið er að mínu viti mjög merk menningarstofnun. Það hefur stuðlað að því að sameina Íslendinga í eina þjóð, það hefur stuðlað að því að móta eitt tungutak hjá þjóðinni. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að allur almenningur í landinu vill að Ríkisútvarpið haldi áfram að gegna sínu mikla menningarhlutverki. En allur almenningur í landinu þarf líka að hafa það tryggt að þau afnotagjöld sem hann þarf að greiða fyrir þessa þjónustu séu innan þeirra marka að allir geti notið þjónustunnar. Og þar komum við að þessum stóru spurningum um fjármuni til að gera hlutina. Við höfum t.d lagt á Ríkisútvarpið miklar skyldur vegna Sinfóníuhljómsveitar Íslands - og til að fyrirbyggja allan misskilning er ég ekki að deila á Sinfóníuhljómsveitina þegar ég segi þetta. Og fyrsta spurningin frá mér til menntmrh. er sú: Er hæstv. menntmrh. reiðubúinn að tryggja að þær fjárhagsskuldbindingar, sem Ríkisútvarpið situr með vegna Sinfóníuhljómsveitarinnar, verði af Ríkisútvarpinu teknar? Eitt atriði þessara laga víkur að heimild í 4. gr. á þann veg að útvarpsstöðvar sem hafa fengið leyfi til frjálsrar útsendingar megi afla fjár með auglýsingum. Þarna komum við að því sviði sem sjálfstæðismenn eru nánast sérfræðingar á, þ.e. markaðinum. Hvaða áhrif hefur þetta á auglýsingamarkaðinn? Það er að vísu fyrirheit um það að útvarpsréttarnefnd skuli auglýsa auglýsingataxta og hafa visst eftirlit, en, vel að merkja, er þetta ekki hið landsfræga verðlagseftirlit sem menn segja að alltaf sé hægt að fara í kringum? Er ekki hægt að fresta því að rukka inn þessi gjöld? Er ekki hægt að gefa afslátt? Hvernig hugsa menn sér þetta? Liggur það ekki nokkuð ljóst fyrir að hinn frjálsi markaður muni að sjálfsögðu stjórna þessari verðlagningu en ekki einhver útvarpsréttarnefnd? Hún mun vissulega að nafninu til vera þarna með hönd á plógnum. En hvenær gerðist það að menn töldu að svona verðlagseftirlit gæti stjórnað markaðnum? Frá því að ég hóf afskipti af stjórnmálum hefur Sjálfstfl. talið að það gengi bara alls ekki upp, markaðurinn réði sér sjálfur. Þó að ég viðurkenni að vissa stjórnun sé hægt að framkvæma þá efa ég satt best að segja að þetta gengi nokkurn tíma upp. Það væru komnar stöðvar sem þyrftu að sækja um leyfi til að taka þetta gjald fyrir auglýsingu og þetta gjald fyrir aðra auglýsingu. Ef það gengi alls ekki að fara þá leið að fá viðráðanlegt gjald fyrir auglýsinguna þá er það spurning hvort stór fyrirtæki væru þá sátt við það að sem bónus upp á auglýsinguna væri viðtal við forstjórann í fréttatíma útvarpsins eða að útvarpsmennirnir færu á vinnustaðinn og hefðu tal af sölustjórum og kynntu fyrirtækið. Hvað er auglýsing? Það eru mjög margir möguleikar til að fara í kringum þetta kerfi. Þess vegna er það einn af þeim ásteytingarsteinum sem hafa verið í þessari umræðu, þ.e. hvernig er hægt að tryggja það að tekjur Ríkisútvarpsins haldist þannig að menningarhlutverk þess verði hið sama og áður án þess að hækka afnotagjöldin? Helst þyrfti það að aukast. Ég tel að það ákvæði í 3. gr. að sveitarstjórnir á svæðunum skuli mæla með veitingu leyfis sé ákaflega óraunhæfur texti. Hvaða sveitarstjórnir ættu að mæla með því ef sett yrði upp útvarp í Flatey? Slíkt útvarp mundi trúlega ná til alls Breiðafjarðar. Þyrfti það að vera sveitarstjórn í Flatey eða allar sveitarstjórnir? Segjum að reisa ætti útvarpsstöð á Seltjarnarnesi. Þyrftu þeir að eiga það undir Reykvíkingum eða Kópavogsbúum? Ég sé ekki að sveitarstjórnunum komi þetta nokkurn skapaðan hlut við. Ég fæ ekki með nokkru móti séð að tjáningarfrelsi á Íslandi eigi að byggjast á því hvort sveitarstjórnir vilji hafa tjáningarfrelsi í sínu byggðarlagi eða ekki. Hvenær varð það stefna hér á landi að við skyldum hafa misjöfn lög eða misjafnt tjáningarfrelsi í landinu eftir því hvaða álit sveitarstjórnir hefðu á slíkum hlutum? Hafa þær ekki ærið nóg á sinni könnu þó að þær fari ekki að stjórna tjáningarfrelsinu? Mér finnst að þarna sé komið að máli sem við hljótum að verða að skoða þegar við afgreiðum frv. til l. um útvarp. Ég hef aftur á móti verið þeirrar skoðunar að kapalkerfi, eða boðvæðing, eins og stundum er talað um, hljóti á mjög mörgum sviðum að geta haft hagnýtt menningargildi eins og hv. 5. þm. Reykv. gat um þegar hann talaði um skólasjónvarp og þá miklu möguleika sem sköpuðust á upplýsingaöld við að hagnýta sér þessa tækni. En er einhver glóra í því að láta kannske 50 aðila fara af stað og grafa upp götur í einu bæjarfélagi? Jón Jónsson byrjar á morgun, Pétur Pétursson næsta daginn, svo kemur þriðji aðilinn og allir eru að grafa. Þetta var einu sinni þannig hjá Reykjavíkurborg að rafveitan, hitaveitan og síminn, allir þessir aðilar fóru af stað, hver á eftir öðrum. Ég man eftir nýmalbikuðum götum sem voru brotnar upp vegna þess að næsti aðili var að fara af stað. Þetta er liðin tíð hér, svona vinnubrögð sjáum við ekki lengur. Það er fullkomið kerfi á þessu. Er ekki skynsamlegt að einn aðili, t.d Póstur og sími eða sveitarfélögin eigi þessa kapla sem settir eru í jörðina? Er orðið svo hart í heimi að við getum ekki náð samkomulagi um t.d að fyrirbyggja að það verði nánast tómstundagaman að grafa upp götur eða gangstéttir í bæjarfélögum á Íslandi á næstu árum? Ég tel að kaflinn um kapalsjónvörp sé að öðru leyti ekki deiluefni miðað við það að gert er ráð fyrir að þau fari ekki inn á auglýsingamarkaðinn og afli sér tekna með gjaldi af hverju tæki sem nýtur þeirra þjónustu. Auðvitað þurfa þau að fara að almennum lögum og það þarf að setja einhverjar reglur um dagskrá þeirra. En ég er aftur á móti hlynntur því að það verði ekkert ákvæði sem segir að reynt skuli að takmarka það ef menn vilja á annað borð glíma við það að stunda slíkan sjónvarpsrekstur. Mér finnst að það þurfi nánast að hafa almenn ákvæði sem útvarpsréttarmenn skuli setja fram sem grundvallaratriði. Ef menn fullnægja þessum almennu ákvæðum sé ekki hægt að neita einum eða neinum. Nema þá að menn vilji hafa einhverja skoðanakúgun í þessum efnum og setja þetta aðeins fyrir einhverja útvalda. En leyfisveitingar slíkrar nefndar hlytu þá að eiga að fara eftir almennum reglum sem væru á þann veg að hver og einn sem fullnægði þeim ætti rétt á að fá leigða rás. En eins og ég gat um hérna áðan er ég þeirrar skoðunar að kaplarnir sjálfir eigi tvímælalaust að vera annaðhvort eign Pósts og síma, sem mér sýnist að mörgu leyti vitlegra, eða þá eign sveitarfélaganna sem væri ekki jafngóður valkostur þó hann væri hugsanlegur. Og ástæðurnar fyrir því að sá valkostur er ekki jafngóður eru m.a. sú staðreynd að skipan sveitarfélaganna er vitlaus. Hvaða manni sem kæmi hér á stór-Reykjavíkursvæðið gæti dottið í hug hvar landamæri Kópavogskaupstaðar væru, svo ég nefni dæmi, eða áttað sig á því að Seltjarnarnesið væri ekki hluti af Reykjavík? Það eru nefnilega engin landfræðileg rök fyrir skiptingu sveitarfélaga eins og þau eru í dag. Þess vegna er ýmislegt sem mælir með því að einhver annar aðili eigi þessa kapla og geti tekið tillit til svæðanna sem heildar. Ég sé aftur á móti ekki neina nauðsyn þess að útvarpsstöðvarnar sjálfar, þ.e. tæknibúnaðurinn, væru í eigu Pósts og síma. Ef sú stefna verður ofan á að leyfa almennt útvarpsrekstur, þá tel ég að þau gætu verið í eigu þeirra sem rækju þau, ég sé ekki að þar sé brýn þörf á öðru. En ég undirstrika það að ef menn vilja taka tillit til landsins alls í þessum málum, ef menn telja það einhvers virði að reyna að varðveita Ísland sem eina menningarheild þá hlýtur að vera skynsamlegt að láta Ríkisútvarpið fjölga sínum rásum sem ná til landsins alls og leigja svo afnot af rásunum til hinna ýmsu hópa í þjóðfélaginu sem hefðu áhuga á að koma boðskap á framfæri. Ég er ekki að hugsa um þetta sem neina tekjulind heldur að þetta yrði rekið sem næst rekstrarkostnaðarverði. Ég hygg að öllum sé ljóst að það er mjög misjafnt á hvaða svæðum menn hefðu áhuga á að reka útvarpsstöð. Ég fer ekki í neinar grafgötur með það að þar sem fjölmennið er mest hefðu menn mestan áhuga. En í allri þessari umræðu vil ég taka undir það sem starfsmannafélag Ríkisútvarpsins vekur athygli á í sinni umsögn, það er ekki eins og þetta frumvarp hafi verið hugsað fyrir rúmlega 200 þúsund manna þjóð. Þetta hefði sómt sér vel í milljónasamfélagi. Ég tala nú ekki um hvað það hefði átt vel við í Kína. Og þar komum við að þessu sama, það er spurningin um það hvaða fjármuni höfum við til að setja í hin ýmsu verkefni í þessu samfélagi? Ég ætla ekki í minni ræðu að fara út í nákvæma umræðu um einstakar greinar í þessu frumvarpi. Það vill svo til að ég fæ tækifæri til að fara yfir frv. í n. og ég treysti því að formaður n. taki sitt hlutverk alvarlega og geri sér grein fyrir því að það verða gæði þeirrar vinnu sem skipta öllu máli en ekki hitt hvort við afgreiðum málið úr n. mánuðinum fyrr eða mánuðinum seinna. Þetta er vissulega stórmál. Satt best að segja sýnist mér að við Íslendingar höfum ærið margt sem við deilum um þessa dagana og eitt af því sem alþingismönnum beri skylda til sé að reyna að ná friði um svona mál sem fjallar um menningu og tjáningarfrelsi. Sá friður hlýtur að grundvallast á því að við horfum á þjóðarhagsmuni, tjáningarfrelsi fjöldans sem heildar, en ekki tjáningarfrelsi einhverra örfárra útvaldra sem e.t.v. hafa fjármuni fram yfir aðra og telja að þeim sé nauðsyn að koma á framfæri áróðri en ekki raunverulegri menningarstarfsemi.



Herra forseti. Vegna orða síðasta ræðumanns vil ég taka það fram að það er minn skilningur að þetta frv. fjalli um fólk, réttindi þess og skyldur á viðkvæmu sviði þjóðlífsins. Tæknin eða tækin eru annar handleggur og hljóta umfjöllun annars staðar. Annars, herra forseti, er mér ekki ljóst hvað hv. þm. úr menningarmálanefnd þessarar deildar, sem mun væntanlega taka þetta mál til rækilegrar athugunar, gengur til með þeim einkennilegu langhundum sem þeir hafa flutt hér í dag. Hér er lagt fram frv. til nýrra útvarpslaga. Þetta frv. er lagt fram í skugga þeirrar fjölmiðlamóðursýki sem greip um sig í upphafi vinnustöðvunar BSRB samhliða verkfalli prentara. Það verður ekki séð af efni þessa frv. að það gangi langt til móts við þær væntingar sem atburðir síðustu daga hafa vakið með þjóðinni, eða a.m.k. hluta hennar, um aukið sjálfræði og frelsi í fjölmiðlun. Bandalag jafnaðarmanna hafnar þessu frv. í núverandi mynd og mun flytja við það brtt. Það verður ekki fallist á ákvæði um útvarpsráð og útvarpsréttarnefnd, hvorki skipun þeirra né hlutverk. Við teljum sanngjarnt og verðugt að varðhundar stjórnmálaafla sitji við sama borð og aðrir þegnar þessa lands hvað varðar áhrif á og aðstöðu til að gagnrýna útvarpsrekstur og útvarpsefni í landinu. Við leggjum áherslu á að þjóðin, hlustendur, áhorfendur, lesendur, er rétti aðilinn til að veita fjölmiðlum nauðsynlegt aðhald og hljóta gildandi lög að vera nægileg trygging, t.d lög um höfunda- og flutningsrétt og meiðyrðalöggjöf. Ekki verður fallist á samræmingar- og verðjöfnunarhugmyndir um auglýsingar. Herra forseti. Sérhver þegn skal og verður að taka afleiðingum gerða sinna og orða. Þess vegna verður ekki fallist á eftirlitshlutverk útvarpsréttarnefndar né annað það sem þessa nefnd varðar, svo sem áður er sagt. Óheft fjölmiðlafrelsi getur vissulega orðið andstyggilegt vopn í höndum samviskulausra hagsmunaafla og vondra manna. Það verður þess vegna að leggja á það áherslu að Alþingi fylgist grannt með framkvæmd þessara laga sem og annarra laga. Ástæðulaust sýnist þó að gera ráð fyrir hinu versta og gera þjóðina ósjálfráða í þessu efni að óreyndu. Bandalag jafnaðarmanna mun leggja fram brtt. við þetta frv. og freista þess að þoka því fram á veg skynsemi og aðstæðna í upplýstu samfélagi. Herra forseti. Það hefur komið fram hér á Alþingi með nokkrum afbrigðum að ríkisvaldið hefur í umboði þegnanna á launaskrá þúsundir kennara sem hafa það hlutverk helst skv. lögum að búa börn og unglinga undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi. Ef það fólk, sem gengur í gegnum þennan lýðræðislega hreinsunareld skólakerfisins, þarf yfir sig apparöt á borð við útvarpsréttarnefnd er þessu fé illa varið. Herra forseti. Um einstök atriði frv. munum við þm. Bandalags jafnaðarmanna fjalla í tengslum við þær brtt. sem við hyggjumst gera.



Herra forseti. Fæstum blandast hugur um þýðingu fjölmiðla í nútímasamfélagi. Almennur þekkingarforði ræðst sífellt meira af starfsemi fjölmiðla og þeir gegna æ stærra hlutverki í skoðanamyndun og félagsmótun almennings. Auk þessa eru fjölmiðlar mikilvægur miðill menningar, listsköpunar og afþreyingar. Fjölmiðlar eru því áhrifavaldar á öllum sviðum þjóðfélagsins. Tæknibyltingin, sem átt hefur sér stað í dreifingu útvarpsefnis, hljóðvarps og sjónvarps, hefur skapað mikla möguleika til móttöku erlends efnis. Það má aldrei verða stefna Íslendinga að nota tæknina tækninnar vegna og verða þannig þrælar hennar, heldur ber að taka tæknina í þjónustu íslenskrar menningar. Ef opnað er fyrir allar gáttir gefur auga leið að íslenskri menningu og tungu er hætta búin. Ríkisútvarpið hefur verið öflugasta menningartæki landsmanna og hefur lögum skv. miklar menningarlegar skyldur. Menning kostar peninga, en gildi hennar er ómetanlegt. Það er hagur allra landsmanna að menning og tunga þjóðarinnar sé varðveitt. Hætt er við því að enginn einn aðili annar en Ríkisútvarpið sjái hagsmuni sína fyrst og fremst í því að miðla og efla íslenska menningu í öllum sínum fjölbreytileika fyrir alla landsmenn í senn. Samræmd fjölmiðla- og menningarstefna hefur afgerandi þýðingu fyrir okkur sem þjóð og einstaklinga og því ber að skoða fjölmiðlaþróun frá þjóðfélagslegu sjónarmiði þegar sett eru útvarpslög. Menningar- og fjölmiðlastefna Íslendinga hlýtur að byggja á lýðræðislegum grunni. Á undanförnum misserum og einkum síðustu dagana hefur mikið verið rætt um frelsi og lýðræði í útvarpsmálum. Því hefur verið haldið fram að frelsi fælist í ótakmarkaðri uppsetningu útvarpsstöðva og ótakmarkaðri móttöku útvarpsefnis. En slíkt „frelsi“ samræmist ekki endilega lýðræði. Útvarpsrekstur er fjárfrekt fyrirtæki og hætt er við því að aðeins þeir sem fjármagn hafa eigi þess kost að setja á stofn og reka útvarpsstöðvar. Lýðræði fjármagnsins er ekki það lýðræði sem stjórnarskráin kveður á um og stuðlar ekki að tjáningarfrelsi einstaklinganna. Í stefnuskrá samtaka um kvennalista er tekinn sérstaklega fram stuðningur við þá hugmynd að einkarétti Ríkisútvarpsins til að útvarpa verði viðhaldið. Þó er nauðsynlegt vegna örrar tækniþróunar og nánast byltingar í upplýsingamiðlun að endurskoða núgildandi útvarpslög og aðlaga þau breyttum möguleikum og breyttum kröfum. Nauðsynlegt er því að nógur tími gefist til efnislegrar umfjöllunar um þetta mál því að það er vissulega bæði flókið og mjög mikilvægt. Nauðsynlegt er einnig að sem flestar hugmyndir komist að til að móta þær ákvarðanir sem endanlega verða teknar hér á Alþingi um útvarpsmál. Samtök um kvennalista munu því leggja fram mjög bráðlega á þessu þingi frv. um lýðfrjálst útvarp þar sem fram koma nýjar hugmyndir um rekstur Ríkisútvarpsins. Þessar hugmyndir byggjast fyrst og fremst á valddreifingu, en valddreifing er grundvöllur að hugmyndafræði Kvennalistans. Þessar valddreifingarhugmyndir tryggja aðgang notenda að þátttöku og mótun útvarps innan ramma laganna og gera því útvarpið að frjálsu útvarpi, lýðfrjálsu útvarpi. Íslenskt þjóðfélag svo og flest svokölluð þróuð ríki vesturs og austurs byggja á sama grunni, þ.e. valdakerfi fulltrúalýðræðisins, hvort heldur um er að ræða fulltrúa eins eða fleiri stjórnmálaflokka eða fulltrúa félagasamtaka. Í hugum fólks býður þetta fyrirkomulag upp á eins mikið réttlæti og raunsætt þykir að fara fram á í samfélagi manna. En þrátt fyrir það hefur þetta valdakerfi augljósa annmarka. Menn kjósa fulltrúa til að annast mál sín á öllum sviðum og afsala sér um leið möguleika til að hafa áhrif á líf sitt og nánasta umhverfi. Afleiðing þessa kerfis er að allur þorri manna er gerður óvirkur og jafnvel afskiptalaus um samfélag sitt. Þetta á við alls staðar í þjóðfélaginu. Með aukinni valddreifingu er þó ekki einungis hægt að vinna gegn þessari óvirkni og afskiptaleysi, heldur er hún jafnframt undirstaða sanngjarnari þjóðfélagsskipunar en við búum við nú og ber því að stefna að framkvæmd hennar á öllum sviðum þjóðlífsins. Herra forseti. Ég mun að öðru leyti geyma mér frekari efnislega umr. um þetta mál þar til frv. um lýðfrjálst útvarp hefur verið lagt fram. En mig langar til þess að taka það fram að Samtök um kvennalista eiga engan fulltrúa í menntmn. Nd. og því fer ég fram á það að fulltrúi okkar fái áheyrnaraðild að nefndinni þegar fjallað verður um þetta frv. og önnur því skyld.



Herra forseti. Hér er um stórt mál að ræða, sem ástæða er til að athuga allar hliðar á, vegna þess að þetta kemur til með að breyta verulega, að mínu mati, aðstöðu manna til þess að njóta útvarps. Mér fundust það nokkuð merkilegar umr. sem fóru fram í sambandi við skýrslu forsrh. um kjaramálin fyrir nokkrum dögum. Miðað við margar þær ræður, sem þar voru fluttar, var eins og aðalvandamálið í þessu þjóðfélagi í sambandi við vinnudeilu BSRB væri það að útvarpið og sjónvarpið hefðu stöðvast að mestu leyti. Enginn minntist á það t.d að strjálbýlið er símalaust, þeir sem ekki hafa sjálfvirkan síma. Það er engin þjónusta veitt því fólki og það er bara í neyðartilvíkum, ef kviknar í, ef stórslys verða, sem sú þjónusta er látin í té. Þarna er um að ræða tiltölulega fáa sveitabæi, en sama eða svipað gildir um sjómenn á hafi úti. Hér héldu menn hjartnæmar ræður um hvað væri nú voðalegt, t.d fyrir fólk hér, að hafa ekki útvarp og sjónvarp og fjölmiðla. En engum datt í hug að ræða þessi mál. Menn lögðu ekki áherslu á að það væri kannske neyð hjá ýmsum fjölskyldum vegna þess að þær fengu ekki launin greidd. Fjölmiðlarnir voru aðalmálið. Kannske lýsir þetta því hvað á bak við er. Það er verið að krefjast þess að fá frelsi. Frelsi hvers? Frelsi þeirra sem hafa peninga. Það er það frelsi sem er verið að berjast fyrir í sjálfu sér í þessu frv. Hafa menn leitt hugann að því hvað verður ef þetta frv. fer í gegn eins og það er, án breytinga? Á eftir standa þegnar landsins ekki í sömu sporum. Ef t.d 4. gr. verður ekki breytt, um fullkomið frelsi þessara nýju stöðva til að taka við auglýsingum og byggja rekstur sinn á því, hvar kemur það niður? Hefur verið hugsað um það, hæstv. menntmrh., hvernig Ríkisútvarpið, sem á að þjóna öllum landsins börnum, verður rekið ef þarna verður verulegur tekjumissir sem er alveg sýnilegt að verður? Nei, það er sem sagt gefið frelsi til að setja upp sjónvarpsstöðvar eða útvarpsstöðvar á þéttbýlissvæðunum, þar sem eru mestir möguleikar að fá auglýsingar, en hvaðan taka þær fjármagnið? Ég held að það þurfi að velta þessu fyrir sér og tryggja a.m.k. með einhverjum hætti að þróun mála verði ekki á þann veg að þetta spor verði til þess að auka aðstöðumuninn í sambandi við fjölmiðla meira en er. T.d sést ekki enn þá sjónvarp alls staðar úti á landsbyggðinni, a.m.k. ekki á þann veg sem við, sem hér erum, mundum telja að væri forsvaranlegt. Það er ekki á öllum stöðum sem heyrist í útvarpi úti á landsbyggðinni. Hefur komið krafa um það í þessum umr. að það verði látið sitja fyrir öðru í þessu sambandi? Hvar er réttlætiskennd fólks sem berst fyrir þessum breytingum? Er það réttlætiskennd að þeir sem hafa peninga geti sett slíkt af stað á kostnað annarra? Er það réttlætið sem er barist fyrir? Það hrannast upp óteljandi spurningar þegar maður les frv. eins og það sem við erum að ræða hér um. Það er alveg merkilegt ef nokkrum dettur í hug í alvöru að það sé hægt að afgreiða þetta frv. á einni eða tveimur vikum. Á að brjóta þá hefð, sem hefur hér viðgengist, a.m.k. þau 17 ár sem ég hef verið hér, að senda frv. út til umsagnar? Á ekki að athuga um hvernig þetta kemur við Ríkisútvarpið? Á að gera þetta allt blindandi? Er það virkilega svo að þó að útvarpinu væri lokað 1. okt. ætli menn að ana út í einhverjar breytingar sem menn hafa ekki hugmynd um fyrir fram hvernig verka? Ég ætla ekki að ræða um þetta öllu frekar að sinni. En ég áskil mér allan rétt til að ræða málið við 2. og 3. umr. ef það á að keyra það fram eins og mér sýnist, án þess að fara eftir venjum sem hér hafa skapast, án þess að fá svör við því hvernig þetta mun verka á Ríkisútvarpið, án þess að fá svör við því hvort búið sé að tryggja að þetta valdi ekki meira misrétti en er í dag í þjóðfélaginu í sambandi við fjölmiðla. Fleiri spurningar mun ég koma með er ég sé hver framvinda málsins verður.