Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Sjútvn. Ed. hefur fjallað um frv. um sjómannadag og gerir svofellt nál.: "Nefndin ræddi frv. á fjórum fundum og fékk til viðtals fulltrúa frá Sjómannasambandi Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Landssambandi ísl. útvegsmanna og Félagi kaupskipaútgerða. Nefndin fékk einnig frá allshn. til umfjöllunar frv. um frídag sjómanna (3. mál). Bæði frv. voru rædd í sameiningu og gerðar brtt. við stjfrv. sem fylgja á sérstöku þskj. Nefndin mælir með samþykkt frv. með þeim breytingum, en einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til sérstöðu varðandi einstakar greinar eða málsliði." Eins og fram kemur í nál. fengum við þarna til umsagnar einnig 3. mál, þ.e. þmfrv. hér í deildinni. Því var á sínum tíma vísað til allshn., en með samþykkt héðan var ákveðið að það færi einnig til afgreiðslu í sjútvn. Þess vegna eru þau afgreidd þarna samtímis. Ég ætla nú að gera örlitla grein fyrir þeim brtt. sem nefndin leggur til við þetta frv. því að það má segja að þær séu óvenjumargar í ekki lengra frv. en hér er fjallað um. Þá er það, með leyfi forseta, við 1. gr. 2. málsl. Þar sem sagt er "beri hvítasunnudag upp á fyrsta sunnudag í júní skal sjómannadagur haldinn næsta sunnudag á eftir" gerum við tillögu um að því verði breytt í næsta sunnudag á undan. Það er gert vegna þess að eftir kannanir víða kom í ljós að aðilar vildu heldur þegar svona bæri upp á færa þetta fram um eina helgi en aftur. Það væri betra að halda upp á daginn þá en færa hann helgi aftur og þá nær 17. júní. Um þetta varð samkomulag. Við 2. gr. gerum við þá brtt. að ákvæði 1. gr. taki ekki til sjómanna á íslenskum farskipum sem sigla milli Íslands og annarra landa. Þó skal farskipi sem liggur í íslenskri höfn og eigi hefur látið úr höfn fyrr en kl. 12 á hádegi á laugardegi næstum á undan sjómannadegi eigi heimilt að láta úr höfn fyrr en kl. 12 á hádegi næsta mánudag. Þarna var við ákveðið vandamál að etja. Við gerðum okkur ljósa mjög breytta skipan í útgerð kaupskipa, miklu hraðari ferðir hjá þeim og annað slíkt, við breytta háttu t.d. í gámaflutningum og öðru, og eins er hér mikið af leiguskipum á markaðnum og bæði þau og skip íslensku félaganna eru í ákveðinni rútusiglingu ef svo má segja milli landa. Töldum við því ekki fært, þó það væri að vissu leyti sárt í þessum efnum, að mæla með því að þetta gilti frá miðnætti á föstudegi og fram að hádegi á mánudegi eins og gert er ráð fyrir í frv. Þess vegna gerir nefndin tillögu um það millistig að þarna verði miðað við kl. 12 á hádegi á laugardegi en ekki miðnætti á föstudagskvöldi. Svo er í þessari grein einnig tekið fram í frv. að strandferðaskip, ferjur og sanddæluskip skuli halda höfn þar sem þau eru stödd skv. ákvæðum 1. mgr. Við gerum þá brtt. þarna að við tökum ferjurnar út úr. Ferjur milli lands og eyja eru undanþegnar ákvæðum 1. gr. Það er rétt að skýra þetta aðeins vegna þess að þetta gæti valdið misskilningi. Þetta gæti t.d. átt við skip eins og Herjólf. Það getur átt við Hríseyjarferju o.fl. ef fólk kemst ekki landleiðina til staða. Aftur á móti hefur það verið tíðkað t.d. með Akraborg að hún hefur aldrei hreyft sig á sjómannadag svo að þetta breytir engu þar um. En við vildum halda þessum leiðum opnum. Svo að deildin viti hvað við erum að fara þarna vil ég taka þetta fram. Eins er það með að strandferðaskip og sanddæluskip skuli halda höfn þar sem þau eru stödd á sjómannadag, sama og er í greininni. Við gerum enga athugasemd við 3. gr., en við 4. gr. kveðum við fastar á gagnvart Hafrannsóknastofnun. Í frv. segir að Hafrannsóknastofnun skuli leitast við að skipuleggja rannsóknaleiðangra þannig að skip geti leitað hafnar eigi síðar en kl. 12 á laugardegi fyrir sjómannadag og láti eigi úr höfn fyrr en kl. 12 næsta mánudagsmorgun. Við breyttum "Hafrannsóknastofnun skal leitast við" í: Hafrannsóknastofnun skal skipuleggja rannsóknaleiðangra þannig að skip geti leitað hafnar eigi síðar en kl. 12 á laugardegi fyrir sjómannadag og láti ekki úr höfn fyrr en kl. 12 á hádegi næsta mánudag. Við breytum í öllum greinum þar sem talað er um mánudagsmorgun. Þar breytum við alls staðar í kl. 12 á hádegi næsta mánudag. Það þótti skýrara að taka það fram. Þó að hitt sé kannske ekki umdeilanlegt atriði er það tekið skýrt þarna fram. Svo er það 5. gr. Þar eru gerðar nokkrar breytingar sem sjálfsagt eru eitthvað skiptar skoðanir um, en nefndin varð sammála um að þetta færi svona frá henni. Eins og ég tók fram áðan hafa einstakir nefndarmenn áskilið sér rétt til að gera breytingar við hinar einstöku greinar frv. En síðustu mgr. 5. gr. frv. breytum við á þann veg að ákvæði 1. mgr. séu frávíkjanleg ef um er að ræða skip sem ætlað er að sigla með afla sinn á erlendan markað, enda sé skipshöfn kunn sú fyrirætlan áður en veiðiferð hefst. Þarna er breytingin sú að í frv. sjálfu er lagt til að fyrirhuguð sigling sé tilkynnt fjórum vikum áður en slík veiðiferð hefst eða slíkur sölutúr hefst og það skuli nást um það fullt samkomulag milli útgerðarmanns og meiri hluta skipshafnar, nokkurs konar atkvæðagreiðsla. Við teljum hyggilegra að það sé farið þá leiðina að mönnum sé kunnugt um þetta áður en farið er í veiðiferðina. Svo vil ég einnig vekja athygli á síðasta málsliðnum í þessari grein. Þar er sagt: "Einnig má víkja frá ákvæðum 1. mgr. ef mikilvægir hagsmunir eru í húfi og samkomulag tekst þar um milli útgerðar og skipshafnar." Það er einnig breyting á þessu í 5. gr. Til þess að það komi skýrt fram hvað við er átt hérna, þá hafa á einstaka stað komið upp þau frávik í þessu, það má segja að það sé einkum hér í Reykjavík og á Akureyri þar sem margir togarar eru gerðir út og vinnslan algerlega byggð á þeirra hráefni, menn óttast mjög að ef þetta á að taka gildi án nokkurra undantekninga verði verulegir erfiðleikar í vinnslunni og jafnvel að vinnsla falli niður. Við viljum láta leita eftir því að menn nái um þetta samkomulagi sín á milli, en það sé ekki lögskipað. Þetta er sú hugmynd sem á bak við þetta blundar í því áliti sem hérna er. Aðrar brtt. gerum við ekki og má segja að þær séu allmargar þar sem það eru breytingar við fjórar greinar af þeim sex sem eru í frv. Ég þarf ekki að orðlengja um þetta. Eins og kemur fram í athugasemdum með lagafrv. er tekið fram að sjómannadag er búið að halda hátíðlegan á Íslandi nú í tæp 50 ár, í fyrsta skipti 6. júní 1938, og hann hefur verið mjög ofarlega í huga allra íbúa þeirra staða a.m.k. sem byggja sitt á sjávarútvegi. Þó að það hafi ekki verið í öllum tilvikum að skip voru í höfn fyrstu árin á þessum degi hefur það fari mjög vaxandi og er komið víða inn í samninga að fiskiskip skuli vera í heimahöfn á sjómannadaginn. Þetta má segja að sé fyrst og fremst hátíðisdagur sjómanna og fjölskyldna þeirra sem eru við fiskveiðar. Það hefur verið túlkunin á þessu í gegnum árin. Þess vegna er það mjög viðeigandi og ég vil taka undir það sem segir í athugasemdum með frv., með leyfi forseta, "nú þegar nær hálf öld er liðin síðan sjómannadagurinn var fyrst haldinn hátíðlegur sýnist hins vegar tímabært að koma fastri skipan á frí sjómanna þann dag. Væri það táknræn kveðja Alþingis og þjóðarinnar allrar til sjómannastéttarinnar á þessum tímamótum." Undir þetta vil ég taka og vona að frv. fái að komast í gegn á Alþingi sem nú situr þannig að sjómenn viti stöðu sína í þessum efnum.



Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli síðasta ræðumanns er tilgangurinn með því að gera sjómannadaginn að almennum frídegi sá að sýna sjómannastéttinni virðingu og eru nefndarmenn því fyllilega sammála. Á hátíðis- og tyllidögum hefur sjómannastéttin iðulega verið lofuð, kölluð hetjur hafsins og annað í þeim dúr og látið mikið með aðdáun á störfum sjómanna. Hins vegar þegar til hefur átt að taka hefur þessi aðdáun ekki birst í verkum sem skyldi eins og best kom fram nú fyrir skömmu þegar setja átti gerðardómslög á sjómenn þrátt fyrir að mál hefðu ekki verið rædd til hlítar. Sjútvrh. mun hafa lofað íslenskri sjómannastétt að bera fram frv. um að sjómannadagurinn yrði almennur frídagur og lögfestur, mun hafa gert það fyrir 2-3 árum. Þegar séð var í fyrravetur að ekki bólaði á frv. um þau efni fluttum við Alþýðuflokksmenn lagafrv. um þetta efni. Það var mjög stuttort og hnitmiðað að mínu mati og var gert á sama veg og þegar 1. maí var gerður að almennum frídegi. Grundvallarskoðun okkar er sú, a.m.k. mín, að það beri að semja um þessa hluti milli aðila, hvernig með daginn skuli fara, en löggjafinn lögfesti hann sem almennan frídag. Það frv. sem við lögðum fram á síðasta þingi fékk ekki afgreiðslu, en það varð til þess að stugga við þeim er loforðin höfðu gefið og á þessu þingi kom fram frv. sem var þannig úr garði gert að nefndin taldi sig knúna til að gera á því mjög verulegar breytingar, enda komu mótmæli fram við mjög marga liði þess frá sjómannasamtökunum og líka frá útgerðarmönnum. Ég og þeir aðrir sem ekki voru dús við frv. ráðherra féllumst á að gera breytingar á því með það í huga að þetta mál næði fram að ganga og því erum við aðilar að þeim brtt. sem hér eru. í mínum huga er, eins og hv. síðasti ræðumaður gat um hvað varðar hans skoðun, þessi dagur fyrst og fremst dagur fiskimanna og haldinn hátíðlegur af þeim og fiskimenn um hinar dreifðu byggðir landsins hafa kappkostað að sýna þessum degi sína virðingu og íbúar byggðarlaganna tekið virkan þátt í því með hátíðahöldum þar sem því hefur verið við komið. Hér er tíundað margt fleira en er varðar fiskimenn og mun ég láta það afskiptalaust eins og ég hef áður nefnt. Það hefur orðið samkomulag í nefndinni. En ég verð að segja frá því hér að ég er mjög andvígur síðasta málsl. frv. sem er breyting við 5. gr. frv. Þar segir: "Ákvæði 1. mgr. eru frávíkjanleg ef um er að ræða skip sem ætlað er að sigla með afla sinn á erlendan markað, enda sé skipshöfn kunn sú fyrirætlan áður en veiðiferð hefst. Einnig má víkja frá ákvæðum 1. mgr. ef mikilvægir hagsmunir eru í húfi og samkomulag tekst þar um milli útgerðar og skipshafnar." Ég minni á að sjómannasamtökin hafa sýnt þessu atriði mikla andstöðu og það er skoðun mín, og vísa ég þá til eigin reynslu, að atkvæðagreiðslur um borð um vilja skipshafnar eigi sér ekki stað. Það er afar fátítt ef svo er. Yfirleitt er það skipstjórinn sem ræður fyrir skipinu og spurning er hvort svo á ekki að vera eins og í öðrum málum. Hitt er annað að það er farið inn á þessa hluti hér, en það er trúa mín að hásetar muni litlu ráða um hver niðurstaðan verður ef menn vilja sigla, ef útgerðin vill að skipið sigli. Þess vegna er ég andvígur þessum lið og tel að um þetta hefði mátt fjalla í samningum og ná þar niðurstöðu. Ég tel líka að það sé ónauðsynlegt að hafa þessa grein því að hægt sé að skipuleggja landanir með þeim fyrirvara sem til þarf. Ég ætla ekki að tíunda fleira um þetta mál, en segi aftur: Ég er aðili að áliti sjútvn. vegna þess samkomulags sem gert var í því skyni að ná frv. fram á þessu þingi til að sjómenn geti fengið þá viðurkenningu sem þeim var heitin fyrir nokkrum árum og ég vænti þess að Nd. afgreiði þetta mál fljótlega eða stöðvi það ekki svo að af þessu geti orðið.



Virðulegi forseti. Það hefur komið fram hér í ræðum hv. þm. um þetta mál að það var samkomulag í sjútvn. um að standa að sameiginlegu nál. um frv. til l. um sjómannadag. Það byggðist fyrst og fremst á því að við vorum öll sammála um að stuðla að því svo sem kostur væri að löggilding sjómannadagsins sem frídags næði fram að ganga á þessu þingi. Það var nokkur meiningarmunur um vissa hluti í frv., en menn lögðu það til hliðar og töldu æskilegra að þó að menn væru ekki að öllu leyti ánægðir með frv. eða ákvæði þess væri um svo mikinn vinning að ræða að það mætti ekki tefja málið á einhverjum deilum um það sem mætti frekar kalla aukaatriði. Eins og frsm., hv. 3. þm. Vesturl., benti á eru 49 ár í vor síðan sjómannadagur fyrst var haldinn hátíðlegur og það hefur verið samfellt síðan. Þess vegna líta menn á það sem vissa afmælisgjöf til sjómanna frá hv. Alþingi að löggilda sjómannadaginn á þessu þingi þannig að það sé klárt á 50 ára afmælinu að hér sé um löggildan frídag sjómanna að ræða. Við vorum öll sammála um þá breytingu sem var gerð á 1. gr. frv., þ.e. að breyta tillögum frv. um að sjómannadagurinn yrði haldinn hátíðlegur helgina eftir hvítasunnu þegar fyrsta sunnudag í júní ber upp á hvítasunnu en færa það frekar fram. Það mætti segja að þar hafi verið farið eftir almannarómi í sjávarþorpunum um að það væri æskilegra að vera með þetta frekar á undan en færa það aftur. Það gat þá jafnvel færst alla leið aftur til 14. júní þannig að það væri komið mjög nálægt 17. júní, auk þess sem mönnum fannst komið heldur langt inn í sumarið til hátíðahalda á þennan hátt. Ég ætla ekki að lýsa andstöðu minni við breytingarnar á 2. gr., en það sem þar er breytt má kannske segja að hafi verið samkomulagsatriði. Að vissu leyti fannst mér þó óþarfi að breyta þarna um tíma, mætti ekki miða við kl. 12 aðfaranótt laugardags, en því var breytt í kl. 12 á laugardegi. Um aðra þætti breytinga á þeirri grein varð fullt samkomulag, um það að ferjur milli lands og eyja væru undanþegnar þessum ákvæðum á þeim rökum sem formaður nefndarinnar tíundaði áðan. Svo eru talin upp strandferðaskip og sanddæluskip sem skulu halda höfn á þeim stað þar sem þau eru stödd á sjómannadag. Ég lít svo á að t.d. skip eins og Akraborg falli undir skilgreininguna strandferðaskip og þar af leiðandi sé óþarfi að telja upp í þessari upptalningu einnig ferjur. Fulltrúar Sjómannasambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambands Íslands komu og lögðu sínar tillögur fyrir nefndina sem voru allar á þann veg að breyta þessu nokkuð til frekari hagsbóta fyrir sjómenn, taka ákveðnar á t.d. í sambandi við Landhelgisgæsluna í 3. gr. Einnig voru þeir með tillögur um að breyta 4. gr. á þann veg sem hér er gert. Nefndin varð sammála um að fallast á tillögur sjómanna, bæði Sjómannasambands Íslands og Farmanna- og fiskimannasambandsins, um að binda ákvæðið um það að Hafrannsóknastofnun skuli skipuleggja sína hafrannsóknaleiðangra þannig að hafrannsóknaskipin geti verið í sínum heimahöfnum á sjómannadag. Þá kemur að því sem minn fyrirvari er fyrst og fremst um í sambandi við samþykkt frv. Það er 3. mgr. 5. gr., um hin frávíkjanlegu ákvæði um hvenær fiskiskip þurfi ekki að koma til hafnar. Ég er alveg andvígur því að það sé ástæða til að gera þessa frávikningarreglu og síst af öllu til að þjóna stórtogaraútgerðarfyrirtækjum sem eiga vitaskuld mikið auðveldara með að skipuleggja að skip skuli vera í höfn á sjómannadag en þau útgerðarfélög sem reka kannske ekki nema eitt skip eða fiskvinnslustöð sem rekur ekki nema eitt skip. Það er hér látið undan kröfum þeirra Grandamanna og Útgerðarfélags Akureyringa um að þessir hlutir séu frávíkjanlegir og á sama máta er verið að gera þeim skipum sem ætla sér að sigla með ferskan fisk til sölu erlendis þessa hluti léttari með því að kveða svo á að þessi skip hafi einhverja sérstaka undanþágu frá að vera í höfn á sjómannadegi. Mér finnst þetta vera af hinu verra um væntanleg lög og ýti frekar undir að einhverjir skipstjórar og útgerðarmenn hyllist til þess í kringum sjómannadag að láta skip sín sigla á erlendan markað og það kalli á að í kringum sjómannadag verði atvinnuleysi í þessu eða hinu frystihúsinu. Ég legg því til að þetta ákvæði 5. gr. verði fellt og mun greiða atkvæði á þann máta. Að lokum vænti ég þess að þetta mál eigi fljóta leið í gegnum deildina og að hv. þm. Nd. tryggi fyrir sitt leyti að það verði að lögum á þessu þingi.



Virðulegi forseti. Það eru aðeins örfá orð varðandi það mál sem hér liggur fyrir. Ég var einn af þeim sem áttu sæti í sjútvn. og fjallaði um þetta frv. þar ásamt félögum mínum. Þetta frv. er eins og fram hefur komið fram borið til að lyfta sjómannadeginum sem hátíðisdegi hjá sjómönnum og þjóðinni allri og festa hann í sessi. Sjómannadagur er og hefur verið hátíðisdagur einkum þeirra sem stunda fiskveiðar hér við land. Þar sem ég þekki til, á Austurlandi, hefur hann verið mikill hátíðisdagur og hafa ekki mikil vandkvæði komið upp í því sambandi. Því er ekki að leyna að frv. ber merki málamiðlunar. Hér er verið að samræma sjónarmið sjómanna og útvegsmanna og þau rekast á í ýmsum tilvikum þó að á Austurlandi hafi þetta samstarf verið með ágætum, eins og ég gat um áðan, og skip hafi nær undantekningarlaust verið í höfn á sjómannadeginum. Það er einkum varðandi 5. gr. sem voru skiptar skoðanir. Nefndin lagði nokkra vinnu í að reyna að samræma þau sjónarmið sem komu þar fram. Sjómenn lögðu mikla áherslu á að frv. gæfi ekki neina möguleika á að það yrðu nokkurs konar atkvæðagreiðslur um borð um það hvort ætti að vera í landi eða ekki. Á því tel ég að frv. hafi tekið. Ég tel að frv. hafi útilokað það með þeim breytingum sem á því eru gerðar. Hins vegar er gefinn þarna möguleiki á undanþáguákvæðum í 3. mgr. Allt er þetta til að samræma sjónarmiðin. En ég vonast til þess að þessi lagasetning verði til að tryggja sjómannadaginn í sessi, veita honum þann sess sem honum ber. Þess vegna hef ég staðið að nál. án fyrirvara og mun samþykkja það eins og það liggur fyrir.



Virðulegi forseti. Það er meira en mál að sjómannadagurinn sé festur í sessi með þeirri bindingu sem hér er fjallað um. Það hefur verið vikið nokkuð að þeim frávikningarmöguleikum frá reglunni sem tillagan ber með sér og haft á orði að það sé verið að fara sáttaleið á milli útvegsbænda og sjómanna. Mitt mat er að það sé ekkert síður vilji sjómanna almennt að hafa ákveðinn sveigjanleika í þessu efni vegna þess að sjómenn gera sér fulla grein fyrir því að þeir eru veiðimenn og það þarf ákveðinn sveigjanleika í veiðimennsku. Þess vegna þykir mér að þetta sé sett haganlega fram. Þetta er markvisst en með þó ákveðnum möguleika ef svo ber undir eftir því hvernig aflafengur er og tíð á veiðitímabilinu. Ég fagna því að þetta mál er á lokastigi og vona að það komist sem fyrst í höfn.



Virðulegi forseti. Aðeins örfá orð. Hér hafa flestir hv. þm. úr sjútvn. sagt örfá orð um þetta mál. Ég fagna því vissulega að þetta mál sé að komast í höfn, að lögfesta sjómannadaginn. En ég get ekki orða bundist út af 5. gr. samt sem áður. Ég hefði talið fyrir mína parta að það hefði verið nóg að hafa síðustu mgr. þar, þ.e. einnig má víkja frá ákvæðum 1. mgr. ef mikilvægir hagsmunir eru í húfi og samkomulag tekst á milli útgerðar og skipshafnar. Ég taldi að undir þessa mgr. mundu falla þær siglingar sem nauðsynlega þyrfti að framkvæma í kringum sjómannadaginn og mun því sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þessa mgr. því að mér finnst alveg óþarfi að það sé frekar regla en hitt að skip sem fara í siglingu þurfi ekki að taka tillit til sjómannadagsins. En auðvitað verður einhvers staðar að vera smuga til að skipuleggja ef miklir hagsmunir eru í húfi og getur vissulega komið upp á í sjómennsku eins og í öðru atvinnulífi. Eitt annað atriði vildi ég að hefði verið öðruvísi, en við fórum samningaleiðina í nefndinni og reyndum að taka tillit til sjónarmiða hvers annars. Það var varðandi ferjurnar. Ég vildi að alfarið væru ferjur undanþegnar þessum lögum þar sem fram hefur komið að Akraborgin hefur ávallt verið í höfn á sjómannadaginn. Því þótti mér alveg óþarfi að taka það fram í lögum að svo skyldi vera og treysti þeim mönnum fyllilega til að halda því áfram, en mér fannst það heldur mikil skammsýni, ef það kæmu t.d. ferjur yfir einhverja flóa eða firði í framtíðinni, að það væri í lögum að þær mættu ekki fara á milli staða á sjómannadaginn. En svona er þetta nú. Samkomulagið er á borðinu hjá okkur og það er aðeins undanþága milli lands og eyja.



Hæstv. forseti. Frv. til l. um breytingar á lögum um kosningar til Alþingis liggur hér fyrir á þskj. 650 eftir breytingar sem gerðar hafa verið í hv. Nd. og voru allviðamiklar. Frv. eins og það var lagt fram í haust fól fyrst og fremst í sér ýmsar lagfæringar á ákvæðum kosningalaganna, en ýmsir annmarkar voru á þeim eftir breytingarnar sem gerðar voru vorið 1984. Svipuð frumvörp höfðu legið fyrir Alþingi á undanförnum þingum en eigi hlotið afgreiðslu. Frv. fjallaði hins vegar ekki um reiknireglur kosningalaganna ef frá er tekin breyting á 112. gr. laganna sem kosningalaganefnd Nd. lagði til á síðasta þingi. Töf á afgreiðslu frv. á fyrri þingum stafaði hins vegar af því að leitað var samstarfs um breytingar á þessum reglum vegna gagnrýni sem komið hafði fram á þeim. Lagði kosningalaganefnd Nd. fram ítarlegar breytingar á frv. að þessu leyti er miða að því að sníða nokkra vankanta af gildandi ákvæðum og hafa þær nú verið felldar inn í frv. eins og það liggur hér fyrir. Eftir sem áður er byggt á því kerfi sem markað var með breytingu á kosningalögunum 1984. Er því áfram byggt á reglu stærstu leifar, sem svo er nefnd, við úthlutun þingsæta. Ekki þykir ástæða til að rekja þær breytingar í þessari framsögu. Fyrir þeim var gerð grein í nál. kosningalaganefndar Nd. á þskj. 621 og er vísað til þess, svo og til framsögu formanns nefndarinnar við 2. og 3. umr. í hv. Nd. Við meðferð frv. í Nd. voru einnig gerðar nokkrar aðrar breytingar. Varða þær fyrirkomulag utankjörfundaratkvæðagreiðslu, þannig að hún geti staðið lengur yfir, svo og það hvernig staðið verði að vali á listabókstöfum stjórnmálasamtaka. Verður úrlausn þess færð frá yfirkjörstjórnum til dómsmrn. Þá er þess loks að geta að með frv. er gert ráð fyrir að almennur kjördagur verði framvegis annar laugardagur í maí. Hins vegar er í ákvæði til bráðabirgða lagt til að kjördagur við kosningar í vor verði laugardagurinn 25. apríl. Ég hef hér gert nokkra grein fyrir efni frv. þessa til breytinga á lögum um kosningar til Alþingis sem hér er til meðferðar. Frv. þetta hefur verið lengi til meðferðar í hv. Nd. og efni þess mun hafa verið kynnt öllum þm. í þingflokkunum þannig að þeir eru því orðnir kunnir. Ætti meðferð þess í þessari þingdeild því að geta gengið tiltölulega fljótt fyrir sig, en nauðsynlegt er að frv. hljóti afgreiðslu á næstu dögum þar sem með því eru lagðar línur um ýmis framkvæmdaratriði við undirbúning kosninga í vor, þar á meðal ákvörðun um kjördag. Ég tel rétt að geta þess að þar sem kjördagur í vor er fyrirhugaður stuttu eftir páska koma margir helgidagar inn á þann tíma sem ætlaður er til meðferðar kjörskrárkæra. Þannig er að kærufrestur mun að óbreyttu renna út föstudaginn 10. apríl og frestur til sveitarstjórna til að ljúka meðferð fram kominna aðfinnsla rennur út á föstudaginn langa, 17. apríl. Augljóst er að skírdagur og föstudagurinn langi eru ekki heppilegir til þessara verka. Til að tryggja að sveitarfélögin lendi ekki í tímaþröng væri trúlega heppilegt að flytja þessi tímamörk fram um nokkra sólarhringa og er því beint til þeirrar þingnefndar sem um málið mun fjalla að taka það til athugunar. Hæstv. forseti. Ég legg til að kosin verði sérstök kosningalaganefnd til að fjalla um efni þessa frv. og vænti þess að hægt sé að kjósa hana nú þegar svo að slík kosning þurfi ekki að tefja framgang málsins. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og þeirrar nefndar.



Virðulegi forseti. Frv. til breytinga á kosningalögum er nú loksins komið til okkar í þessari hv. deild og er ekki seinna vænna þar sem senn á að kjósa eftir þessum lögum, frestir að bresta á og í óefni komið hvað tímaskort varðar. Ég held að ljóst sé að við í þessari hv. deild verðum að greiða fyrir því eins og kostur er að hraða meðferð þessa máls. Ég held að þær breytingar sem gerðar voru á frv. í Nd. séu allflestar til bóta, en þó er það ekki alveg einhlítt. Það er t.d. nokkuð ljóst að þau nýju endurreikningsákvæði sem komin eru inn í frv. eftir meðferð málsins í Nd. gera það endanlega alveg útilokað fyrir hinn venjulega mann að reyna að reikna út hver úrslit hafa orðið í hverju kjördæmi fyrir sig. Nógu erfitt var það nú áður. En ég held að þessi nýja útreikningsregla, sem felur í sér að stöðugt þarf að reikna upp tölurnar í viðkomandi kjördæmi, geri útslagið með að það er vonlaust fyrir hinn venjulega mann að botna nokkuð í þessari úthlutunaraðferð. Þetta er þeim mun lakara vegna þess að mér skilst að þessu hafi verið breytt í Nd. kannske meira af fagurfræðilegum ástæðum og til að koma í veg fyrir að menn væru kosnir með neikvæðan hluta að baki sér, eins og það heitir á fagmannamáli, en að það séu ekki bein efnisleg rök fyrir því að þessi breyting var gerð og því held ég að hún hljóti að teljast mjög hæpin. Ég vildi hins vegar nota sérstaklega tækifærið til að vekja athyli á að það hefur ekkert verið hreyft við ákvæði 115. gr. og ég hef satt að segja ekki orðið var við að fjölmiðlar hafi rekið augun í það ákvæði. En staðreyndin er sú að eins og kosningalög liggja nú fyrir, í lögum frá 1984, er orðið alveg útilokað að kjósendur striki nokkurn mann út af lista eða geri þær breytingar sem hingað til hafa verið kallaðar útstrikanir og var það þó nógu erfitt, líka þetta atriði rétt eins og hitt, fyrir kjósendur að ná fram vilja sínum með útstrikunum samkvæmt gamla kerfinu. Árið 1959 voru útstrikanir gerðar þrefalt erfiðari en áður var með sérstöku ákvæði sem var stungið inn í lögin á þeim tíma og þær hafa því lítið tíðkast síðan, útstrikanir, vegna þess að þær þurfa að vera svo þrælskipulagðar og það þarf að byggja upp svo skipulega herferð í þessa átt til að hún beri nokkurn tíma árangur. Menn treysta sér einfaldlega litt til að standa í því. Um það hefur verið rætt að þessu þyrfti að breyta, það þyrfti að gera útstrikanir aftur mögulegar, en með breytingunni sem var gerð 1984 var endanlega komið í veg fyrir þetta vegna þess að nú gengur ekki útstrikun upp, hún hefur ekki áhrif, nema meira en helmingur kjósenda viðkomandi flokks hafi strikað viðkomandi mann út. Það er því orðið hálfu erfiðara en nokkurn tíma áður var að láta útstrikanir hafa nokkurt gildi. Ég vek á þessu athygli vegna þess að ég er ekki viss um að mörgum sé þetta ljóst og ég sé að Nd. hefur ekkert hreyft við þessu. Ég tel því að nefndin sem fær frv. til athugunar hljóti að verða að taka þetta til nánari yfirvegunar.



Virðulegi forseti. Sjútvn. hefur haft til meðferðar frv. til laga sem fjallar um uppboðsmarkað fyrir sjávarafla. Í nál., sem nefndin lætur fylgja hér með til 2. umr., segir, með leyfi forseta: "Nefndin ræddi frv. á fimm fundum og fékk til viðtals við sig fulltrúa frá eftirtöldum aðilum: Sjómannasambandi Íslands, Farmanna- og fiskimannasambandi Íslands, Landssambandi ísl. útvegsmanna, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, sjávarafurðadeild SÍS, Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, Sambandi fiskvinnslustöðva í VSÍ, Landssambandi smábátaeigenda, Undirbúningsfélagi fiskmarkaðar í Reykjavík og Fiskmarkaðinum hf. í Hafnarfirði. Nefndin óskaði einnig eftir skriflegum umsögnum frá landshlutasamtökum fiskvinnslustöðva, útvegsmanna og verkalýðsfélaga og enn fremur var undirbúningsnefndum um fiskmarkað á Dalvík og Akureyri skrifað. Svör bárust frá Vinnuveitendafélagi Vestmannaeyja, Útvegsbændafélagi Vestmannaeyja, Útvegsmannafélagi Þorlákshafnar og Útvegsmannafélagi Norðurlands. Þá barst munnleg umsögn frá Útvegsmannafélagi Suðurnesja. Í öllum umsögnum var hvatt til þess að frumvarp þetta næði fram að ganga. Einnig töldu allir viðmælendur nefndarinnar það til bóta að veitt yrði lagaheimild til starfrækslu uppboðsmarkaðar fyrir sjávarafla. Nefndin féllst á þau rök sumra viðmælenda sinna að lengja bæri gildistíma laganna um eitt ár og flytur því svofellda brtt.: 9. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast þegar gildi og gilda til 31. des. 1989." Það var gert ráð fyrir í frv. að þau giltu til 31. des. 1988, en ef þetta frv. nær fram að ganga nú á þessu hv. Alþingi er svo liðið á þetta ár að nefndin taldi eðlilegt að verða við óskum margra viðmælenda um að leggja til að það yrði lengt til 1989 og er það því brtt. sem er gerð við 9. gr. en er á sama þskj. og nál. Með þessu frv. er farið inn á nýjar leiðir í okkar fisksölumálum. Þessi hugmynd er búin að blunda með mönnum um nokkurn tíma og hefur hún fengið vaxandi byr með auknum sölumöguleikum okkar á sjávarafla og nýjar leiðir verið að opnast með nýjum mörkuðum. Hinn mikli og vaxandi útflutningur á ferskum fiski, einkum í gámum, hefur ýtt undir í þessum efnum þar sem mjög gott verð hefur fengist fyrir slíkan fisk í mörgum tilfellum. Þannig hefur skapast kapphlaup um hráefnið milli vinnslunnar og útflytjenda ferskfisks, en ávallt verðum við að hafa hugfast að vinnsla á okkar sjávarafla á að fara sem mest fram hér í landi. Verðlag á fiski til útflutnings og þeim fiski sem fer til fiskvinnslunnar þarf að leita sem mest jafnvægis og tilraun til þess að svo megi verða er að koma upp fiskmörkuðum í landinu. S.l. haust urðu miklar umræður um það í Verðlagsráði sjávarútvegsins að taka upp frjálst fiskverð. Því miður náðist ekki samkomulag um að gera tilraun með slíkt, en þó hafði ísinn verið brotinn skömmu áður með því að gefa verð á loðnu frjálst. Sú tilraun er enn í gangi og er það trú mín að það verði framtíðin í þeirri grein. Einkum eru það tveir aðilar hér á suðvestursvæðinu sem hafa sýnt því mikinn áhuga að koma upp fiskmörkuðum, en það er í Reykjavík og í Hafnarfirði. Einnig hafa aðilar á Norðurlandi eystra sýnt áhuga, en það er á Dalvík og Akureyri. Akureyringar virðast mæla frekar með svokölluðum fjarskiptamarkaði en hinum hefðbundna fiskmarkaði. Markaðir þessir virðast mjög sniðnir eftir þeim fyrirmyndum sem við höfum haft mest kynni af í Vestur-Evrópu. Verðlagsráð sjávarútvegsins hefur starfað um aldarfjórðung. Það var stofnað á þeim tíma þegar sú reynsla lá fyrir að frjálsir samningar um fiskverð höfðu oft gefist illa og mikill dráttur varð oft á því að slíkir samningar tækjust. Útgerðin og skipshafnir voru því í algjörri óvissu um afkomu sína mánuðum saman. Tilkoma verðlagsráðsins bætti þarna verulega um þó fæstir væru ánægðir, en aðilar komu ekki auga á annað betra en þessa miðstýrðu aðferð. Við minnumst áreiðanlega þeirra tíma því ekki er svo langt um liðið þegar beðið var í ofvæni eftir því hvernig samningar um fiskverð mundu takast um áramót. Í fleiri tilvikum tókust ekki samningar heldur tók svokölluð yfirnefnd af skarið með oddamann skipaðan af ríkisstjórn í fararbroddi og þannig var fiskverð ákveðið. Þessum fiskverðsákvörðunum fylgdu svo alls konar hliðarráðstafanir í efnahagslífinu og oftast gengisfellingar til þess að "bjarga útgerð og fiskvinnslu" eins og sagt var. Það er hollt fyrir okkur að minnast þessara tíma einmitt þegar við ræðum mál sem þessi. Þetta var á þeim árum þegar verðbólgan tröllreið hvað mest íslensku efnahagslífi. En aðstæður hafa verið að breytast í þjóðfélaginu í þessum efnum sem öðrum. Vorið 1985 voru samþykkt lög sem heimiluðu Verðlagsráði sjávarútvegsins að gefa verð á einstökum fisktegundum frjálst ef það væri einróma samþykkt í verðlagsráðinu sjálfu. Með afnámi sjóðakerfisins í sjávarútvegi s.l. vor varð um margt hægara að ná samkomulagi um frjálst fiskverð vegna þess að þá féllu niður greiðslur á fisktegundir sem gert var ráð fyrir í verðákvörðunum að kæmu sem uppbætur í gegnum deildir Aflatryggingasjóðs og má þar nefna svokallaðar karfa- og ufsauppbætur. Eins og fram kom í þeim umsögnum og viðtölum sem sjútvn. átti við hagsmunaaðila kom greinilega fram að áhugi var fyrir því að settir yrðu á fót uppboðsmarkaðir. Helst voru það sumir fulltrúar fiskvinnslunnar sem virtust nokkuð hikandi, en þar voru þó skiptar skoðanir. Erfitt er á þessu stigi að segja um þróun þessara mála, einkum er varðar fiskvinnsluna. Hún spyr hvort hún geti keppt í verði á markaðnum við þá aðila sem bjóða í fiskinn með það fyrir augum að flytja hann ferskan á erlendan markað. Við þessu er ekki hægt að gefa neitt algilt svar nú. Þetta verður tíminn að leiða í ljós. Allar líkur tel ég samt á því að þeir fiskmarkaðir sem upp verða settir ef frv. þetta verður að lögum muni verða mjög leiðandi í verði á ferskum fiski. Þó að þessi markaðir verði fyrst um sinn aðeins í Reykjavík og Hafnarfirði og e.t.v. fyrir norðan mun verða spurt um markaðsverðið á öðrum stöðum á landinu sem engan markað hafa. Sé markaðsverð hærra en útgefið verð verðlagsráðs mun verða leitað mjög fast eftir því af seljendum afla að verðið verði til samræmis við markaðsverðið ef það er hærra. Þetta skulum við gera okkur ljóst strax í byrjun. Uppboðsmarkaðir yrðu því viðmiðun í verði fyrir þá staði sem ekki hefðu markaði, en frjálst fiskverð yrði það sem kæmi samfara og í kjölfarið. Þá væri ekki lengur þörf fyrir Verðlagsráð sjávarútvegsins. Svokallaður fjarskiptamarkaður hefur verið einnig í umræðunni. Helsti munur á honum og uppboðsmarkaði er sá að veiðiskipin þurfa ekki að landa afla sínum í gegnum markað heldur fer fram sala á honum beint úr veiðiskipi til einstakra byggðarlaga eða fiskvinnslufyrirtækja fyrir ákveðið verð sem þau hafa boðið í farminn. Fjarskiptamarkaður eða -markaðir hefðu upplýsingar um þau fyrirtæki sem vildu kaupa aflann og á hvaða verði og einnig veiðiskip sem vildu selja sinn afla í gegnum slíka markaði. Þessi tilhögun kæmi mjög til greina og ætti að geta verið mun ódýrari í rekstri en uppboðsmarkaður. Nefndin ræddi þetta nokkuð og var hún sammála um að með reglugerð með frv. þessu, ef að lögum verður, yrði einnig gert ráð fyrir að leyfa mætti slíkan markað ef um það væri sótt þó það sé ekki sérstaklega tekið fram í frv. sjálfu. Virðulegi forseti. Ég tel það framfaraspor fyrir íslenskan sjávarútveg að aukið frjálsræði verði tekið upp við fiskverðsákvarðanir og tel því stofnun uppboðs- og fjarskiptamarkaða vera spor í þá átt og mæli með því að sú tilraun verði gerð sem frv. það er hér er fjallað um kveður á um.



Virðulegi forseti. Kvennalistinn á ekki fulltrúa í sjútvn. þessarar hv. deildar og er því ekki aðili að því nál. sem lagt hefur verið fram í þessu máli. Ég vil því láta það koma hér fram að við Kvennalistakonur erum sammála megininntaki þessa frv. og teljum það vel þess virði að gera þá tilraun með uppboðsmarkað fyrir sjávarafla sem hér er lagt til að gera. Ég er einnig sammála þeirri brtt. sem sjútvn. hefur lagt til á þskj. 638 um að lengja gildistíma laganna þar sem ljóst er að upprunalegur gildistími er heldur stuttur til þess að nægileg reynsla fáist á þessa tilraun. Hins vegar hef ég athugasemd að gera við 1. gr. frv. og í því efni langar mig að beina spurningu til formanns sjútvn. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir því að leyfi til reksturs uppboðsmarkaðar skuli aðeins vera veitt til eins árs í senn. Þetta er harla stuttur tími og spurning hvort þetta ákvæði þyrfti að vera heldur rýmra vegna þess að uppboðsmarkaður er nokkuð stórt fyrirtæki, stofnkostnaður er töluverður og e.t.v. þarf slíkt fyrirtæki lengri tíma en eitt ár til að sanna tilverurétt sinn. Þá er þess m.a. að gæta að víða erlendis þar sem tíðkast að hafa uppboðsmarkað fyrir sjávarafla er jafnframt lögboðið að allur fiskur skuli settur á slíkan markað. Slíkt er ekki lögboðið hér þannig að hér á landi er því óvissuþáttur í þessu efni sem ekki er fyrir hendi annars staðar, sá óvissuþáttur hversu mikill fiskur fæst í þetta fyrirkomulag. Þess vegna vil ég spyrja formann sjútvn. hvort það hafi verið rætt í nefndinni að lengja heldur leyfistímann, að lengja hann úr einu ári t.d. í eitt og hálft eða tvö ár sem jafngildir þá nokkurn veginn þeim tíma sem lög þessi eiga að gilda. Þetta vildi ég láta koma hér fram, virðulegi forseti, og geri að öðru leyti ekki athugasemdir við þetta frv. Umræðu frestað.



Virðulegi forseti. Frv. það sem er lagt fyrir þessa hv. deild er um breytingu á lögum nr. 63/1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, ásamt síðari breytingum. Það er flutt í tengslum við frv. til tollalaga sem ríkisstjórnin lagði fram fyrir síðustu áramót. Eitt af þeim markmiðum sem stefnt er að með tollalagafrv. er að einfalda og greiða fyrir tollmeðferð á innfluttum sem útfluttum vörum til hagsbóta jafnt fyrir tollyfirvöld og innflytjendur sem og endanlega notendur innfluttra vara. Liður í heildarendurskipulagningu tollmeðferðar á vörum er upptaka almenns greiðslufrests á aðflutningsgjöldum samfara heimild til beins flutnings á vörum frá farmflytjendum til innflytjenda. Gert er ráð fyrir að afhending beint frá farmflytjanda fari fram gegn framvísun farmskírteinis og að lokinni lágmarksskráningu vörusendingar hjá farmflytjanda, en afhending aðflutningsskýrslu, vörureiknings og annarra tollskjala fari fram innan ákveðins frests talið frá skráningu vörusendingar. Skv. 3. gr. laga nr. 63/1979, um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála, er óheimilt að tollafgreiða vörur nema staðfesting gjaldeyrisbanka liggi fyrir um að greiðsla hafi verið innt af hendi eða greiðsla tryggð t.d. með lántöku. Ákvæði þetta fær ekki samrýmst þeirri kerfisbreytingu sem hér að framan er vikið að því tollyfirvöldum er talið óheimilt að taka við greiðslu aðflutningsgjalds án þess að fyrir liggi að innflytjandi hafi áður greitt viðkomandi kröfu í banka eða tryggt greiðslu hennar. Í þessu frv. er því lagt til að ákvæði þar að lútandi í 2. og 3. málsl. 1. málsgr. 3. gr. laganna falli brott. Í ljósi þeirrar stefnu íslenskra stjórnvalda að auka frelsi í viðskiptum og jafnframt í ljósi þeirrar þróunar er átt hefur sér stað á þessu sviði er eðlilegt framhald að reglur varðandi tollmeðferð verði einfaldaðar og er sú lagabreyting sem hér er mælt fyrir mikilvægur liður í þeirri einföldun. Þrátt fyrir þær breytingar sem hér eru lagðar til með því að fella brott 2. og 3. málslið 3. málsgr. 3. gr. laga nr. 63/1979 er gert ráð fyrir eftirliti gjaldeyrisyfirvalda eins og fram kemur í athugasemdum með frv. Virðulegi forseti. Ég tel ekki þörf á að fylgja þessu frv. úr hlaði með öllu fleiri orðum, en legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn



Virðulegi forseti. Frv. það sem hér liggur nú fyrir um stofnun hlutafélagsbanka um Útvegsbanka Íslands er byggt á samkomulagi stjórnarflokkanna um stofnun hlutafélags um Útvegsbanka Íslands. Af hálfu viðskrn. hefur verið unnið mikið starf í bankamálum á undanförnum árum. Þannig skilaði nefnd er viðskrh. skipaði í ágúst 1984 áliti sínu, en nefndinni var falið að kanna möguleika á því að bæta skipulag og rekstur viðskiptabankanna með fækkun þeirra og sameiningu ásamt færslu viðskipta og útibúa milli banka. Nefndin lagði fram tvær hugmyndir til skoðunar. Önnur hugmyndin fólst í því að Útvegsbanki, Iðnaðarbanki og Verslunarbanki yrðu sameinaðir í nýjum hlutafélagsbanka og jafnframt kæmi til aðild sparisjóða, annarra banka, fyrirtækja og einstaklinga. Nefndin benti einnig á að ef nýr einkabanki væri stofnaður með þessum hætti væri æskilegt að komið yrði á auknu samstarfi Landsbanka og Búnaðarbanka. Þessar hugmyndir nefndarinnar voru síðan til athugunar hjá viðskrh., en sú staðreynd að Útvegsbanki Íslands varð fyrir miklum áföllum í rekstri sínum og ljóst varð að grípa yrði til sérstakra aðgerða af hálfu ríkisvaldsins til lausnar á fjárhagsvanda Útvegsbankans leiddi til þess að unnið var að lausn þessa máls með sérstöku tilliti til stöðu Útvegsbankans. Í ágúst 1986 lagði viðskrh. málið fyrir ríkisstjórnina og í framhaldi af því fól ráðherra bankastjórn Seðlabankans að leggja fram ákveðna tillögu í þessu efni. Hinn 10. nóvember s.l. sendi bankastjórn Seðlabankans viðskrh. grg. og ákveðna tillögu sem varðaði endurskipulagningu bankakerfisins og lausn á fjárhagsvanda Útvegsbanka Íslands. Tillaga Seðlabanka var á þá leið að stofnaður yrði nýr hlutafélagsbanki með samruna Útvegsbanka, Iðnaðarbanka og Verslunarbanka og með viðbótarhlutafé frá öðrum aðilum innan og utan bankakerfisins. Seðlabankinn benti enn fremur á þrjá aðra kosti í skipulagsmálum bankakerfisins sem voru þessir: 1. Sameining Búnaðarbanka og Útvegsbanka. 2. Skipting og samruni Útvegsbanka við Landsbanka og Búnaðarbanka. 3. Endurreisn Útvegsbanka. Ríkisstjórnin og þingflokkar stjórnarflokkanna tóku tillögu og grg. Seðlabankans til meðferðar og var samþykkt að fela bankastjórn Seðlabankans að taka upp viðræður við fulltrúa Iðnaðarbanka og Verslunarbanka. Fulltrúum Samvinnubanka og Alþýðubanka var einnig boðin þátttaka í viðræðunum með sameiningu við Útvegsbankann í huga. Fulltrúar Iðnaðar- og Verslunarbanka svöruðu tilboðum um sameiningarviðræður jákvætt, en fulltrúar Samvinnubanka og Alþýðubanka svöruðu 28. nóv. s.l. á þá leið að þeir hefðu ekki áhuga á að taka þátt í slíkum viðræðum. Frá desemberbyrjun áttu sér síðan stað viðræður um hugsanlega sameiningu Útvegsbanka, Iðnaðarbanka og Verslunarbanka. Helstu þættirnir, sem athugaðir voru í þessum viðræðum, voru í fyrsta lagi áætluð rekstrarafkoma væntanlegs sameinaðs banka, í öðru lagi mat á útlánum bankans og í þriðja lagi mat á varanlegum rekstrarfjármunum, þ.e. fasteignum og lausafé. Enn fremur komu til skoðunar lífeyrisskuldbindingar vegna starfsfólks bankans og skattalegt hagræði vegna yfirfæranlegra skattalegra tapa. Eftir að skýrslur um útlán höfðu verið yfirfarnar kom í ljós að Verslunarbankinn óskaði eftir að hætta þátttöku í viðræðunum og var það tilkynnt á lokaviðræðufundi um stofnun nýs hlutafélagsbanka 19. jan. á þessu ári. Sama dag ritaði bankastjórn Seðlabankans viðskrh. bréf og lagði hún eindregið til að nú yrði reynt að fara aðra leiðina sem gerð var tillaga um í skýrslu Seðlabankans til ríkisstjórnarinnar dags. 10. nóvember s.l., þ.e. að sameina Búnaðarbankann og Útvegsbankann. Ekki náðist samstaða um þessa tillögu bankastjórnar Seðlabankans, m.a. vegna harðrar andstöðu aðila í bankakerfinu. Eftir frekari viðræður stjórnarflokkanna hefur nú náðst samstaða um stofnun Útvegsbanka Íslands hf. sem frv. þetta fjallar um. Í frv. því sem hér liggur fyrir er lagt til að ríkisstjórnin hafi forgöngu um stofnun hlutafélagsbanka um Útvegsbanka Íslands og skal stofnfundur hins nýja hlutafélagsbanka haldinn innan mánaðar frá því að lögin öðlast gildi og yfirtaka nýja bankans á Útvegsbanka Íslands síðan eiga sér stað hinn 1. maí n.k. Eru þessi tímamörk höfð eins þröng og frekast þótti unnt svo binda mætti endi á þá óvissu sem allt of lengi hefur ríkt um stöðu og framtíð Útvegsbankans og skapa stjórnendum og starfsfólki vinnufrið. Samkomulag stjórnarflokkanna um stofnun hlutafélagsbanka um Útvegsbanka Íslands grundvallast á því að tímabært sé orðið að draga úr hlutdeild ríkisins í bankakerfinu hér á landi. Því er kveðið svo á um í frv. að ríkisstjórnin skuli kveðja aðra aðila til samvinnu um stofnun hlutafélagsbankans. Einnig skal ríkisstjórninni heimilt að selja þau hlutabréf sem ríkissjóður eignast í hlutafélagsbankanum. Hlutafjáráskrift og hlutafjárkaup verða öllum frjáls, en áhersla verður lögð á aðild eftirtalinna aðila: Hagsmunasamtaka fyrirtækja og einstaklinga í sjávarútvegi, núverandi viðskiptamanna Útvegsbanka Íslands, Sambands sparisjóða og einstakra sparisjóða og loks annarra viðskiptabanka ef það mætti verða til að koma fram aukinni hagræðingu eða samruna í bankakerfinu. Ekki er hins vegar á þessu stigi unnt að segja neitt til um hversu mikilla hlutafjárframlaga megi vænta frá öðrum aðilum þegar við stofnun hlutafélagsbankans. Hugsanlegt er að ýmsir líklegir hluthafar kjósi að bíða átekta um sinn uns þeir sterku vindar sem blásið hafa um Útvegsbankann eru gengnir yfir. Brýna nauðsyn ber á hinn bóginn til að eiginfjárstaða hins nýja hlutafélagsbanka verði traust frá upphafi. Er tekið fram í frv. að stefnt skuli að því að hlutafé hans verði allt að 1000 millj. kr. Til að stuðla að því að það markmið náist er kveðið á um í frv. að ríkisstjórninni skuli heimilt að leggja fram allt að 800 millj. kr. sem hlutafé. Heimild hámarksframlags ríkissjóðs skal þó lækka jafnmikið og hlutafjáráskrift annarra aðila er umfram 200 millj. kr. Það ræðst því endanlega af þátttöku annarra aðila í stofnun hlutafélagsbankans hvert hlutafjárframlag ríkissjóðs getur mest orðið. Í þessu sambandi skal athygli vakin á því að lagt er til í frv. að Fiskveiðasjóði verði heimilt að taka þátt í stofnun hlutafélagsbankans með allt að 200 millj. kr. hlutafjárframlagi. Ég mun nú víkja stuttlega að öðrum helstu ákvæðum frv. Um stofnun og starfsemi hlutafélagsbankans munu gilda sömu lagareglur og um aðra hlutafélagsbanka með þremur undantekningum. Í fyrsta lagi gerir óvissan um þátttöku annarra aðila í hlutafélagsbankanum það óhjákvæmilegt að bankinn sé undanþeginn ákvæðum viðskiptabanka og hlutafélagalaga um tölu stofnenda og hluthafa. Þess er hins vegar vænst að er frá liður muni hluthafar í hlutafélagsbankanum verða fleiri en 50 talsins. Í öðru lagi er kveðið á um það í frv. að þau ákvæði viðskiptabankalaga sem takmarka atkvæðisrétt einstakra hluthafa við 1/2 samanlagðra atkvæða hlutafélagsbanka gildi ekki að því er varðar eignaraðild ríkisins að hinum nýja banka. Þar sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður selji það hlutafé sem hann kann að eignast í nýja bankanum standa vonir til að þetta undanþáguákvæði verði fljótt óvirkt. Þriðja og síðasta frávikið frá almennum ákvæðum viðskiptabankalaga varðar heimild erlendra banka til að eiga hlutafé í hinum nýja banka. Er lagt til að erlendir bankar megi á hverjum tíma eiga samtals allt að 25% hlutafjár hins nýja banka. Hér er því í takmörkuðum mæli og í tilraunaskyni opnuð leið fyrir erlent framtaksfé og erlenda strauma inn í íslenskt bankakerfi þótt ekki sé þar með sagt að á þetta reyni þar sem ekki er hægt að slá neinu föstu um að erlendir bankar hafi áhuga á eignaraðild að íslenskum bönkum. Hlutafélagsbankinn yfirtekur Útvegsbanka Íslands eins og ég hef áður sagt. Nauðsynlegt er að fram fari mat á eiginfjárstöðu Útvegsbankans á yfirtökudegi, bæði vegna þess að ljóst þarf að vera við hvers konar búi nýi bankinn tekur og eins vegna fjárhagslegra hagsmuna ríkissjóðs sem eiganda Útvegsbanka Íslands og fjárhagslegra hagsmuna þeirra sem gerast hluthafar í hinum nýja banka. Vegna þeirra vandkvæða sem eru á því að leggja mat á Útvegsbankann miðað við yfirtökudag fyrr en þá síðar er gert ráð fyrir að við ákvörðun á heildarhlutafé hins nýja hlutafélagsbanka og hlutafjár ríkisins í honum verði eingöngu litið til þess nýja hlutafjár sem hlutafjáráskrift fæst að við stofnun bankans, en Útvegsbanki Íslands sem slíkur verði ekki metinn til hlutafjár. Eiginfjárstaða Útvegsbanka Íslands miðað við yfirtökudag, þ.e. eignir, skuldir og skuldbindingar sem nýi bankinn yfirtekur, verður hins vegar metin af sérstakri þriggja manna matsnefnd sem viðskrh. skipar, þar af einn samkvæmt tilnefningu Seðlabanka Íslands og annan samkvæmt tilnefningu Fiskveiðasjóðs. Við mat á eiginfjárstöðu Útvegsbankans á yfirtökudegi á matsnefndin m.a. að leggja mat á raunvirði útlána Útvegsbanka Íslands, en í því felst að nefndinni er ætlað að afskrifa útlán í þeim mæli sem ástæða þykir til. Einnig á nefndin við mat á eiginfjárstöðu Útvegsbankans að meta til verðmæta það skattalega hagræði sem nýi hlutafélagsbankinn fær með yfirtöku á Útvegsbankanum. Ekki er að öðru leyti í frv. kveðið á um þær forsendur sem matsnefndin á að leggja til grundvallar mati sínu en tekið fram að viðskrh. láti matsnefndinni í té erindisbréf þar sem verkefnið verður nánar afmarkað. Í því sambandi má t.d. nefna að aðfengnir sérfræðingar hafa að undanförnu unnið að mati á fasteignum og lausafé þriggja banka, þar með talinn Útvegsbanki Íslands. Sýnast vart efni til annars en að matsnefndin styðjist við það mat í sínum störfum. Matsnefndin á að ljúka störfum fyrir árslok 1987. Reynist eiginfjárstaða Útvegsbanka Íslands samkvæmt þessu mati neikvæð skal ríkissjóður bæta hinum nýja hlutafélagsbanka það sem upp á vantar. Ef eiginfjárstaða Útvegsbanka Íslands reynist á hinn bóginn hafa verið jákvæð á yfirtökudegi ber hinum nýja hlutafélagsbanka að greiða ríkissjóði mismuninn. Sams konar ákvæði um heimild greiðsluforms og greiðslutíma gilda í báðum þessum tilvikum. Kveðið er á um það í frv. þessu að fastráðnir almennir starfsmenn Útvegsbanka Íslands skuli eiga rétt á starfi hjá nýja bankanum við stofnun hans. Ljóst er að tími mun vart gefast til þess að taka í upphafi upp í hinum nýja banka skipulag sem í nokkru verulegu víkur frá skipulagi því sem nú er unnið eftir í Útvegsbanka Íslands. Endurskipulagning og hugsanleg fækkun starfsfólks í kjölfar þess hlýtur óhjákvæmilega að taka nokkurn tíma. Það eru hagsmunir hins nýja banka ekki síður en hagsmunir núverandi starfsfólks Útvegsbankans að yfirtakan geti gengið sem snurðulausast og átakaminnst fyrir sig. Ákvæðum frv. um rétt núverandi starfsmanna til starfs hjá nýja bankanum við stofnun hans er ætlað að stuðla að að svo verði. Þessi ákvæði eru á hinn bóginn ekki á neinn hátt því til hindrunar að stjórnendur hins nýja banka geti síðar sagt þeim starfsmönnum sem áður störfuðu í Útvegsbanka Íslands upp störfum með sama hætti og öðrum starfsmönnum ef ástæða þykir til. Samkvæmt ákvæðum viðskiptabankalaga ber ríkissjóður ábyrgð á öllum skuldbindingum ríkisviðskiptabanka. Ríkissjóður ber því ábyrgð á öllum skuldbindingum Útvegsbanka Íslands sem stofnað er til fram að því að bankinn er lagður niður. Vegna yfirtöku hlutafélagsbankans á Útvegsbanka Íslands þykir rétt að árétta í frv. ábyrgð ríkissjóðs á skuldbindingum Útvegsbanka Íslands. Frá þeirri meginreglu að ábyrgð ríkissjóðs standi þar til skuldbinding sem Útvegsbanki Íslands hefur tekist á hendur hefur verið efnd er þó gerð sú undantekning að ríkisábyrgð á innstæðum sem lagðar hafa verið inn í Útvegsbanka Íslands mun falla niður 1. maí 1989. Útvegsbanki Íslands ber ábyrgð á skuldbindingum eftirlaunasjóðs starfsmanna Útvegsbanka Íslands. Áætlað hefur verið að þessar skuldbindingar Útvegsbankans nemi nokkrum hundruðum millj. kr. þótt vandasamt sé að reikna slíkt út nákvæmlega þar sem skuldbindingar eftirlaunasjóðsins falla til á mörgum áratugum og útreikningar því háðir ýmsum forsendum. Vegna þess hverjum erfiðleikum slíkir útreikningar eru bundnir og vegna þeirra áhrifa sem það hefði á mat á eiginfjárstöðu Útvegsbanka Íslands og uppgjör milli ríkissjóðs og nýja hlutafélagsbankans ef á Útvegsbankanum hvíldu umræddar lífeyrisskuldbindingar við yfirtöku hlutafélagsbankans á honum er kveðið svo á í frv. að ríkissjóður yfirtaki ábyrgð Útvegsbanka Íslands á skuldbindingum eftirlaunasjóðs Útvegsbankans sem stofnast hafa eða stofnast munu fram að yfirtökudegi. Með þessu móti dreifast slíkar greiðslur ríkissjóðs á miklu lengri tíma en ef fylgt yrði þeirri uppgjörsaðferð sem frv. gerir að öðru leyti ráð fyrir. Samkvæmt reglum eftirlaunasjóðs starfsmanna Útvegsbanka Íslands öðlast sjóðfélagar ekki rétt til eftirlauna úr sjóðnum nema þeir hafi greitt til hans í tiltekinn árafjölda. Réttur til að áunnin eftirlaun taki mið af þeim launum sem á hverjum tíma fylgja því starfi sem viðkomandi gegndi síðast stofnast heldur ekki fyrr en greitt hefur verið í sjóðinn í nokkurn tíma. Frv. byggir á því að starfsmenn nýja bankans hefji lífeyrisgreiðslur í annan lífeyrissjóð. Starfstími hjá Útvegsbanka Íslands, sem ekki hefur enn skapað rétt til eftirlauna eða launatengingar, nýtist starfsmönnum ekki í nýjum lífeyrissjóði. Eftirlaunaréttindi starfsmanna Útvegsbanka Íslands, sem hefja störf í nýja bankanum, gætu því í ýmsum tilvikum orðið lakari en verið hefði að öllu óbreyttu ef ekki kæmu til sérstakar ráðstafanir. Í þessu frv. er kveðið á um að ríkissjóður og nýi hlutafélagsbankinn skuli bæta starfsmönnum og þeim sem leiða rétt sinn frá þeim, svo sem maki starfsmanns eða börn hans, þetta hlutfallslega. Miðað við starfstíma viðkomandi annars vegar í Útvegsbanka Íslands og hins vegar í nýja bankanum er gert ráð fyrir að ríkissjóður, nýi bankinn og eftirlaunasjóður starfsmanna Útvegsbanka Íslands, sem einungis verður þó starfræktur áfram til lúkningar eldri skuldbindingum, semji sín á milli um nánari framkvæmd. Samkvæmt lögum um Fiskveiðasjóð Íslands eru nokkur tengsl milli hans og Útvegsbanka Íslands sem voru hér fyrr á árum mjög mikil en hafa farið minnkandi, sérstaklega við tvær síðustu lagasetningar um Fiskveiðasjóð. Það er lagt til í frv. að hlutafélagsbankinn komi í stað Útvegsbanka Íslands í þessu sambandi í tengslum Fiskveiðasjóðs við Útvegsbankann. Þá er lagt til að 9. gr. fiskveiðasjóðslaganna falli niður, en samkvæmt henni er það meginregla að handbært fé Fiskveiðasjóðs skuli geymt í viðskiptareikningi í Seðlabankanum. Hvorki lög um Iðnlánasjóð né um Stofnlánadeild landbúnaðarins geyma sambærileg ákvæði. Þykir því ekki ástæða til að takmarka með þessum hætti eðlilegt valfrelsi Fiskveiðasjóðs í viðskiptum við innlánsstofnanir. Hluthafar í hlutafélagsbanka bera aðeins ábyrgð á skuldbindingum bankans með hlutafé sínu nema að því marki sem þeir takast sérstaklega á hendur frekari ábyrgð. Í samræmi við þetta mun ábyrgð ríkissjóðs á skuldbindingum hins nýja hlutafélagsbanka takmarkast við hlutafjárframlag ríkissjóðs. Með hliðsjón af langvarandi erfiðleikum Útvegsbanka Íslands og þeirri tortryggni og vantrú sem hinn nýi hlutafélagsbanki kann að standa frammi fyrir í byrjun, þegar ríkisábyrgð er ekki lengur til að dreifa, einkum og sér í lagi hjá sparifjáreigendum og erlendum viðskiptaaðilum, þykir þó ekki verða hjá því komist að gera tvö tímabundin frávik frá þessari meginreglu. Annars vegar er kveðið á um það í frv. að ríkissjóður ábyrgist nýjar innstæður í hlutafélagsbankanum til 1. maí 1989 og hins vegar er ríkisstjórninni heimilað að veita ábyrgð ríkissjóðs á skuldbindingum hlutafélagsbankans sem stofnast gagnvart erlendum aðilum fyrir 1. maí 1989. Samkvæmt þeim orðum sem ég hef nú sagt hefur mikið verið unnið að stofnun nýs banka, en þar hafa menn eins og fyrri daginn rekið sig á vegg, að þeir eru æðimargir sem litlar breytingar vilja gera. Það var stigið af Alþingi stórt og mikilvægt skref með viðskiptabankalögunum, með stofnun tryggingasjóðs samkvæmt þeim lögum o.fl. o.fl. Það hafa verið gerðar þó nokkrar breytingar á útibúum og viðskiptamenn á ákveðnum stöðum hafa flust á milli banka með samkomulagi á milli þeirra. En þrátt fyrir þær aðgerðir sem áður hafa verið gerðar er það skoðun mín að þó þessi leið sé nú farin með Útvegsbankann þurfi að halda áfram að vinna og það mjög ötullega að verulegum breytingum á samvinnu á milli þeirra tveggja ríkisviðskiptabanka sem eftir eru, Landsbankans og Búnaðarbankans. Því hef ég ákveðið að skipa fimm manna nefnd þar sem einn er tilnefndur af Seðlabanka Íslands, einn af bankastjórn Landsbanka Íslands, einn af bankastjórn Búnaðarbanka Íslands og tveir tilnefndir af viðskrh. Þessi nefnd á að gera tillögur um endurbætur í skipulagi og starfsháttum ríkisbankanna tveggja, Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands, er hafi það að markmiði að auka hagræðingu, bæta þjónustu bankanna við viðskiptavini sína og treysta fjárhagslega uppbyggingu þeirra með hliðsjón af þróun bankakerfisins í heild. Nefndin skal gera rækilega athugun á starfsháttum og uppbyggingu ríkisbankanna tveggja með það fyrir augum að koma fram endurbótum á rekstri þeirra og skal hún m.a. fjalla um og gera tillögur um eftirfarandi meginatriði: 1. Gera skal úttekt á útibúa- og afgreiðslukerfi bankanna beggja í því skyni að tryggja betri verkaskiptingu milli þeirra og stuðla að því að útibú geti með fækkun og samruna náð hagkvæmri stærð án þess að dregið sé úr eðlilegri þjónustu við einstök byggðarlög. Stefnt verði að því að veruleg fækkun geti orðið á afgreiðslustöðum og betri nýting mannafla og húsnæðis. 2. Gerðar verði tillögur um leiðir til þess að ná meiri hagkvæmni í rekstri með því að bankarnir tveir hafi samvinnu um ýmiss konar sérhæfða þjónustu og rekstur stoðdeilda, t.d. á sviði erlendra viðskipta. 3. Kannaðar verði leiðir til að gera tillögur um aðgerðir til þess að jafna betur viðskipti milli bankanna tveggja, bæði með tilliti til heildarútlánagetu og í því skyni að bæta dreifingu útlána með tilliti til atvinnuvega og áhættu. Í þessu skyni séu bæði athugaðir möguleikar á því að flytja viðskipti beint milli bankanna og koma á samvinnu þeirra um útlán og þjónustu við stóra viðskiptabanka. 4. Í síðasta lagi á nefndin að gera tillögur um hvernig megi koma föstu skipulagi á samvinnu milli stjórnar bankanna tveggja er stefni að þeim markmiðum sem ég hef lítillega minnst á. Virðulegi forseti. Ég tel ekki þörf á að rekja frekar efni þessa frv., en vísa að öðru leyti til hinna prentuðu athugasemda með því. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég hefði kosið að þetta frv. hefði verið tilbúið fyrr, en þær viðræður sem fram fóru voru langdregnar og sömuleiðis fóru fram langar umræður til að ná samkomulagi um efni þessa máls og málsmeðferð. Ég vona að hv. fjh.- og viðskn. reyni að vinna fljótt og vel að þessu máli. Það eru vitaskuld fyrir hendi allar þær upplýsingar sem hægt er að láta af hendi til nefndarinnar til þess að hún geti sem best unnið að afgreiðslu frv.



Virðulegi forseti. Það kom glöggt fram í framsöguræðu hæstv. viðskrh. hvílík afturfótafæðing er hér á ferð þar sem er endurreisn Útvegsbankans samkvæmt fyrirliggjandi frv. Eins og hann rakti skilmerkilega var gerð ítarleg úttekt á því af hálfu Útvegsbankans og tillögur gerðar í kjölfar þess um það hvernig best væri að standa að málum eftir að gjaldþrot Útvegsbankans blasti við. Það varð niðurstaða sérfróðra aðila, sem um þetta fjölluðu, og tillaga bankastjórnar Seðlabankans að leitast yrði við að sameina Útvegsbankann öðrum banka og þannig yrði reynt að fækka bönkum, gera bankakerfið ódýrara, einfaldara og ná fram sparnaði fyrir þjóðarheildina. Það var sérstaklega tekið fram í álitsgerð Seðlabankans, eins og raunar kom mjög greinilega fram í máli hæstv. viðskrh., að versta leiðin sem til álita kæmi væri sú sem seinast var nefnd, þ.e. að endurreisa Útvegsbankann í nýrri mynd. Við minnumst þess líka að hæstv. fjmrh. lýsti því hvað eftir annað yfir að það yrði ekki varið einni einustu krónu úr ríkissjóði til að gera upp þetta þrotabú. Síðan glímdu þeir við það um langt skeið að sameina Útvegsbankann öðrum bönkum, einkum og sér í lagi að reyna að koma fótum undir nýjan öflugan einkabanka. En þetta tókst ekki. Eftir að ekki tókst að mynda nýjan einkabanka virtist lítill áhugi fyrir frekari tilraunum til einföldunar og sparnaðar í bankakerfinu, hver höndin upp á móti annarri innan stjórnarflokkanna. Reyndar voru sumar leiðirnar aldrei reyndar. Þá á ég við t.d. að sameina Útvegsbankann Landsbankanum sem hefði getað komið vel til greina. Niðurstaðan varð sú að ríkisstjórnin rann á rassinn með allar sínar fyrirætlanir, allar sínar fögru yfirlýsingar um einföldun og sparnað í bankakerfinu. Fjármálaráðherrann hljóp frá yfirlýsingum sínum um að ekki skyldi verja stórum fjárhæðum af fé skattborgaranna til að endurreisa Útvegsbankann og versta leiðin var valin, sú sem Seðlabankinn varaði sem mest við. Það er sannarlega einkennilegt fyrirbrigði sem nú verður til í kjölfar þessa lagafrv. Ríkið á að eiga allt fjármagn í þessum banka eða mestallt í öllu falli. Það er ekki vitað með vissu um neina einkaaðila sem eru reiðubúnir til að leggja fram fé til þessa banka. En mikill hluti fjárins er kominn frá ríkinu. Auk þess afhendir ríkið þessu nýja einkafyrirtæki allar eignir bankans að sjálfsögðu. Samt sem áður, þó hér sé um að ræða ríkisfé að mestu leyti, á þetta að heita hlutafélag. Ríkisfyrirtæki á að bera nafn hlutafélags. Maður bíður eftir því hvenær þróunin verður komin á það stig hjá stjórnarflokkunum að við fáum fyrirtæki sem nefnist "Ríkissjóður hf." Vissulega mætti alveg eins hugsa sér það eins og hitt að stofna einkabanka sem er að mestu leyti í eigu ríkisins en á samt að vera hlutafélag. Öll er saga þessa banka ákaflega sérkennileg. Eins og menn vita var þessi banki gjaldþrota hér fyrr á öldinni, sá sem var fyrirrennari Útvegsbankans. Þá var stofnað hlutafélag til að bjarga Íslandsbanka. Síðan liðu 30 ár. Þá er enn þörf á því að bjarga Útvegsbanka Íslands hf., eins og hann hét þá. Þá er gripið til þess úrræðis að breyta Útvegsbankanum í ríkisbanka til að bjarga hlutafélagsbankanum sem þá var fyrir. Núna, 16 árum síðar, er gripið til mjög hliðstæðs úrræðis og enn til að bjarga þessum banka, nema bara að nú er úrræðið öfugt við það sem seinast var. Nú á að breyta ríkisbanka í hlutafélagsbanka til að bjarga honum. Ég spái því hins vegar að eftir örfá ár komi til þess að Alþingi ákveði að breyta þessum hlutafélagsbanka enn einu sinni yfir í ríkisbanka vegna þess að bankinn verði þá enn kominn í þrot. það er alltaf til skiptis valin önnur leiðin, annaðhvort að breyta ríkisbankanum í hlutafélagsbanka eða hlutafélagsbankanum í ríkisbanka. Það yrði þá í fjórða sinn sem sú leið yrði valin og í öll skiptin er um stórkostlega björgunaraðferð að ræða sem því miður endist ekki of lengi. Menn kunna kannske að spyrja: Hvort skyldi vera betra, að þetta sé hlutafélagsbanki eða ríkisbanki, úr því alltaf er verið að breyta þessu? Ég held að ekki þurfi að færa mikil rök að því að auðvitað er hlutafélagsbanki miklu veikari banki en ríkisbanki. Það er satt að segja alveg afleitt fyrir þennan banka að breytast úr ríkisbanka í hlutafélagsbanka vegna þess að það verður bankanum mjög til bölvunar erlendis. Það er alveg ljóst að þegar bankinn tekur lán erlendis og getur ekki boðið upp á ríkisábyrgð verður hann að greiða miklu hærri vexti og kostnað af slíkri lántöku. Hann er ekki jafnmikils trausts verður eftir að búið er að breyta honum með þessum hætti og því verða lántökur hans með óhagstæðari skilyrðum. Eins er alveg ljóst að viðskiptamenn bankans munu taka nokkurt tillit til þess þegar þeir leggja innstæður í bankann ef ríkið ber enga ábyrgð á þessum innistæðum eins og nú er. Það er því alveg ljóst að þessi banki verður miklu veikari en áður var og afskaplega erfitt að sjá að þessi björgunarleiðangur, sem nú er lagt upp í, sé líklegur til að leysa vandann í eitt skipti fyrir öll. Í öðru lagi er það afar óeðlileg breyting að viðskrh. eigi að ráða fjórum af fimm bankaráðsmönnum, eins og væntanlega verður eftir að búið er að breyta bankanum úr ríkisbanka í einkabanka. Ef menn ímynda sér að bankinn taki stórkostlegum breytingum til hins betra þegar hæstv. viðskrh. er búinn að tilnefna fjóra sjálfstæðismenn sem bankaráðsmenn hjá Útvegsbankanum hf. í staðinn fyrir að Alþingi hefur kosið þessa menn er ég ansi hræddur um að menn líti ekki mjög frjálslyndislegum augum á mál yfirleitt. Það er ólýðræðislegt fyrirkomulag í eðli sínu að einn maður, viðskrh. í þessu tilviki, hafi slíkt vald, sem hann fær með þessum hætti, og bersýnilega til hins verra á allan hátt. Auk þess tel ég að það sé ekki til bóta að erlendir bankar geti eignast hlut í þessum banka, en skal að vísu viðurkenna að það má vera að það sé mikið til í því, sem hæstv. viðskrh. sagði hérna áðan, að það kunni að vera takmarkaður áhugi hjá erlendum bönkum að eignast hlut í þessum íslenska banka og því ekki sérlega líklegt að þetta ákvæði komi nokkurn tíma til framkvæmda. Ég lít svo á að kjarni þessa máls sé: Ríkisstjórnin rann á rassinn með allar sínar fyrirætlanir um einföldun og sparnað í bankakerfinu. Hún gafst upp á viðfangsefninu að sameina banka fyrst og fremst vegna ósamkomulags innan stjórnarflokkanna, en ekki vegna þess að það væri ekki tæknilega framkvæmanlegt. Hæstv. viðskrh. gafst upp á verkefni sínu og hæstv. fjmrh. hljóp frá öllum fyrri yfirlýsingum um að ekki ætti að verja fé skattborgaranna til að endurreisa Útvegsbankann. Það stendur ekki steinn yfir steini þegar allt er talið saman hjá ríkisstjórninni og versta leiðin er valin, sú leið sem að dómi sérfróðra manna var talin síst til þess fallin að betrumbæta bankakerfið.



Virðulegi forseti. Ég á sæti í þeirri nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar og mun því ekki verða langorð við 1. umr. þessa frv. um stofnun hlutafélagsbanka um Útvegsbanka Íslands. Það er alveg ljóst að sú lausn á vanda Útvegsbanka Íslands sem er að finna í þessu frv. er hallærislausn og nokkurs konar þrautalending í ósamkomulagi stjórnarflokkanna um það hvernig leysa skuli vanda bankans. Það lá ljóst fyrir í haust að annar stjórnarflokkurinn vildi fara þá leið í málum Útvegsbankans að leggja hann saman við Iðnaðarbanka og Verslunarbanka í hlutafélagsbanka, hina svonefndu "fyrstu leið" Seðlabanka, á meðan hinn stjórnarflokkurinn vildi sameina Búnaðarbanka og Útvegsbanka. Ekki náðist samkomulag um þessar leiðir og ýmsir annmarkar komu í ljós á því að fyrsta leiðin gæti gengið upp. Það er alveg ljóst að sú leið sem farin er í því frv. sem hér liggur nú fyrir er nokkurs konar millileið, þrautalending í því ósamkomulagi sem er á milli stjórnarflokkanna í þessum málum. Mér finnst það fyrirkomulag sem lagt er til í þessu frv. á skipan mála vegna Útvegsbanka Íslands vera óttalegt samkrull á milli ríkis og einkaaðila. Við höfum því miður ekki góða reynslu af slíku samkrulli ríkisins og einkaaðila. Annaðhvort hefur ríkið þá verið nokkurs konar vátryggingarfélag fyrir einkarekstur, þegar allt siglir í strand og töp verða hefur ríkið oftar en ekki greitt, setið uppi með skuldabagga og tap, eða þá, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., að ábyrgð ríkisins á hinum nýja banka sé takmörkuð. Það leiðir hins vegar af sér, eins og síðasti ræðumaður kom inn á, að staða hins nýja banka er margfalt veikari en væri hann ríkisbanki. Ég hef þetta að athuga við það fyrirkomulag sem hér er lagt til. Jafnframt hef ég það við það að athuga að í þessu frv. er gert ráð fyrir að erlendir aðilar geti fjármagnað hinn nýja banka að 1/4 til. Ég held að við verðum að fara ákaflega varlega í að hleypa hér inn erlendu fjármagni. Fyrst er til þess að líta að hér á landi eru engin lög í gildi um hvernig haga skuli málum í því efni. Þess vegna er töluvert varhugavert að taka þetta inn í frv. án þess að heildarlöggjöf um meðferð erlends fjármagns sé fyrir hendi. Í öðru lagi hvað varðar þetta erlenda fjármagn þá vil ég vara við áhrifum þess á íslenskt hagkerfi. Íslenskt hagkerfi er lítið og þar af leiðandi er það ákaflega viðkvæmt fyrir þeim sveiflum sem geta orðið vegna erlends fjármagns, fjármagns sem við höfum engin yfirráð yfir og sem eigendurnir geta dregið burt eða aukið við og þar af leiðandi valdið straumkasti í hagkerfinu sem við eigum erfitt með að stjórna. Þetta getur orðið okkur erfitt og dýrkeypt. Í þriðja lagi, sem er ekki síður mikilvægt, ber náttúrlega að varðveita vel fjárhagslegt sjálfstæði okkar sem þjóðar. Ég held reyndar að það sé ekkert í hættu þótt hér sé gerð einhver smuga hvað varðar erlent fjármagn, en það er þó hlutur sem við verðum ávallt að hafa í huga og gæta vel að. Hitt er svo annað mál, eftir það hringl sem hefur verið vegna Útvegsbankans hjá stjórnvöldum, hvort nokkur erlendur aðili hafi traust á þessu fyrirtæki og vilji leggja fé sinn í þennan banka. Ég hef ekki trú á því þannig að ég held að hér sé e.t.v. ekki nein bráðahætta á ferðinni. Það á að stofna hlutafélagsbanka um Útvegsbanka Íslands. Eftir því sem ég best veit, og ekki var neinar upplýsingar um það að hafa í máli ráðherra áðan þegar hann mælti fyrir frv., hefur engin könnun verið gerð á því hvort einhverjir innlendir aðilar hafi hug á því að kaupa hlutabréf í Útvegsbanka Íslands. Ég spyr hæstv. ráðh. að því hvort svo sé, hvort hann viti um einhverja aðila sem hafa hug á því að gerast hluthafar í þessum nýja banka. Útvegsbankinn er sennilega ekki mjög fýsilegur fjármagnskostur fyrir fjármagnseigendur eftir það sem á undan er gengið. Það þýðir vitaskuld lítið að tala um stofnun hlutafélags ef engir eru hluthafarnir. Það er grundvallarspurning sem ég held að verði að svara hér. Leysa verður vanda Útvegsbanka Íslands. Um það er engin spurning. Við Kvennalistakonur höfum ávallt verið á því að heppilegast sé að sameina hann Búnaðarbanka, það sé langbesti kosturinn, að hinn nýi banki yrði alfarið ríkisbanki með öllum þeim réttindum og kostum sem slíkum banka fylgja. Og hvað varðar sérstakar þarfir atvinnulífsins, sem stundum þarf á töluverðu fjármagni að halda, hefði hinn nýi banki getað tekið upp nánara samstarf við Landsbanka en nú er á milli bankanna. En þeirri lausn sem er að finna í frv., sem hér er til umræðu, höfnum við.



Frú forseti. Það hefur ekki þótt drengilegt hér á Íslandi að sparka til liggjandi manna, en þannig stendur eiginlega ríkisstjórnin í þessu máli. Það er sannkallaður hetjuskapur að leggja í að mæla fyrir því hér í deildinni og verður að reiknast hæstv. ráðh. sem slíkt. Það hefur náttúrlega ekki farið fram hjá mönnum að þessi bankamál hafa verið í brennidepli, ekki bara í vetur heldur bráðum hartnær á annað ár. Ástæðan er það áfall sem Útvegsbankinn varð fyrir við gjaldþrot Hafskips árið 1985. Það er reyndar þannig að Útvegsbankinn hefur alls ekki fullnægt ákvæðum laga um viðskiptabanka um hlutfall eiginfjár frá því í ársbyrjun 1986 og hefur starfað á grundvelli undanþágu frá þeim lagaákvæðum og á ábyrgð Seðlabankans. Vandi Útvegsbankans er ekki bundinn því einstaka fjárhagslega áfalli sem hann varð fyrir árið 1985 þó það hafi verið nógu alvarlegt. Vandinn er um leið vísbending um veilur í bæði skipulagi og stjórnkerfi bankanna sem ráða þyrfti bót á. Í fyrsta lagi þarf að haga rekstri banka sem fyrirtækja á sem hagkvæmastan hátt. Það þýðir í flestum tilfellum líklega það að rekstrareiningar í bankakerfinu þyrftu að stækka frá því sem nú er. Aftur á móti er líka nokkuð mikils vert að ekki myndist einokunarstaða á fjármagnsmarkaði. Það sjónarmið togast auðvitað á við hið fyrra. Í þriðja lagi er mjög mikilvægt að stjórnvöld geti beitt almennri peningastjórn til að auka stöðugleika í hagkerfi, en til þess er nauðsynlegt að það sé ákveðið jafnræði með bönkum eða peningafyrirtækjum og samkeppnin á milli þeirra á þeim grundvelli. Í fjórða lagi þarf bankakerfið að taka ábyrgð á eða miðla fé til þeirra verkefna sem arðvænlegust eru hverju sinni ef það á á annað borð að þjóna því mikilvæga hlutverki að beina fjárfestingu í þann farveg að hagvöxtur verði sem mestur þegar til langs tíma er litið. Nú er það ekki bara mín skoðun heldur líka margra annarra að bankakerfi hér á landi sé að mörgu leyti áfátt þegar það er skoðað í ljósi þeirra atriða sem ég nefndi hér að framan og geti ekki fyllilega gegnt hlutverki sínu sem skyldi. Langvarandi verðbólga og neikvæðir raunvextir ásamt mjög víðtækum pólitískum afskiptum af bankamálum hafa verið þrándur í götu. Þrír stærstu bankar landsins, Landsbankinn, Útvegsbankinn og Búnaðarbanki, eru í eigu ríkisins og lúta þingkjörnum bankaráðum og flokkspólitískt völdum bankastjórum. Þegar raunvextir eru neikvæðir, eins og þeir voru um mjög langan tíma, er afar líklegt að eftirspurn eftir lánsfé verði meiri en framboð á sparifé. Þá er líka hætt við því að önnur sjónarmið en viðskiptaleg ráði því hver fær fé að láni og hver ekki. Pólitískra áhrifa á starfsemi bankanna hefur ekki eingöngu gætt og kannske ekki fyrst og fremst við ákvarðanir um einstök lán því að verkaskipting milli banka og sérhæfing þeirra í þjónustu við ákveðnar atvinnugreinar og tiltekin viðfangsefni er skilgetið afkvæmi afskipta stjórnvalda af bankamálum. Menn þekkja hver þessi hlutverkaskipting, sérstaklega ríkisbankanna, er. Þessi sérhæfing hefur gert það að verkum að dreifing áhættu í útlánum einstakra banka hefur orðið einhæf og lítil og stundum beinlínis varasöm. Vandi Útvegsbankans er einmitt ljóst dæmi um hvernig verkaskipting milli bankanna gerir starfsemi þeirra áhættusama þegar áföll verða í einstökum atvinnugreinum eins og í siglingum eða sjávarútvegi. Nú er það þannig að skömmtunarstjórn á fjármagni virðist vera á undanhaldi sem regla í stjórnun. Um leið er mjög brýnt að efla hér á landi bankakerfi þar sem efnahagsleg og viðskiptaleg sjónarmið ráða ferðinni. Þannig litu menn til þeirra atburða sem gerðust árið 1985, að endanlega gætu þeir hugsanlega, þó hrapallegir væru, orðið til þess að menn sæju ástæðu til að bindast samtökum um að endurskipuleggja bankakerfið hér á landi í ljósi þeirra ágalla sem menn sjá á því. Bankamálanefnd, sem skilaði áliti fyrir bráðum 14 árum, komst að þeirri niðurstöðu að æskilegast væri að stefna að því að hér á landi væru ekki fleiri en þrír til fjórir viðskiptabankar. Þannig væri tryggð nægileg samkeppni milli banka. Þróunin hefur reyndar ekki orðið þessi. Viðskiptabankarnir eru enn þá sjö að tölu. Á síðasta ári dróst Útvegsbankinn verulega aftur úr öðrum bönkum hvað varðar aukningu innistæðna. Staða hans í Seðlabanka er neikvæð um 1 milljarð kr. og öll viðskiptasambönd hans eru í alvarlegri hættu. Starfsfólk og viðskiptavinir hafa hingað til búið við mikla óvissu og það er ekki fyrr en með þessu frv. ríkisstjórnarinnar að starfsfólkið hefur fengið þau svör við sínum spurningum sem með þurfti. Að vissu leyti hljóta viðskiptasambönd Útvegsbankans núna að vænkast þannig að menn vita þó betur í dag að hverju þeir ganga en áður. En samt er það þannig að það frv. sem hér liggur fyrir okkur gengur í þá átt sem Seðlabanki Íslands lagði allra síst til í þeim tillögum sem hann setti fram í nóvember s.l. Hv. 3. þm. Norðurl. v. taldi upp áðan þær leiðir sem Seðlabankinn lagði til og þar var síðasta leiðin talin sú sísta, en bankastjórn Seðlabankans mælti, eins og öllum er kunnugt, eindregið með fyrstu leiðinni, þ.e. sameiningu Iðnaðarbanka og Verslunarbanka við Útvegsbankann. Sú leið reyndist ekki fær og höfðu reyndar æðimargir sagt það jafnvel um leið og stungið var upp á henni þar sem það var augljóst að ríkið var þegar búið að gefa upp sín sjónarmið í þeirri sameiningu í stað þess að leita fyrst eftir því hver áhugi þessara banka væri og hversu langt þeir væru reiðubúnir til að ganga áður en ríkið raunverulega gæfi til kynna hversu langt það væri reiðubúið að ganga og því vitað mál að samningsstaða ríkisins var engin og að það voru í sjálfu sér engin líkindi til þess að þessir bankar hefðu nokkurn áhuga á að ganga inn í þessi kaup nema með enn þá meiri meðgjöf en ríkið hafði þá þegar boðið, enda reyndist það þannig þegar fram í sótti að þeir misstu áhugann. 9. des. s.l. samþykkti þingflokkur Alþfl. ályktun þar sem fram kom skoðun Alþfl. á þessu máli og með leyfi forseta mun ég lesa hana hér: "Þingflokkur Alþfl. telur að nú sé nauðsynlegt að gera róttækar breytingar á íslenska bankakerfinu sem miði að því að efla á Íslandi bankakerfi þar sem efnahagsleg og viðskiptaleg sjónarmið eru í fyrirrúmi. Rétt sé að hið opinbera stuðli að því að hér á landi starfi fáir allstórir viðskiptabankar er veitt geti atvinnulífi og einstaklingum alhliða þjónustu. Það er skoðun þingflokksins að markmið endurskipulagningar bankakerfisins skuli vera þríþætt: 1. Að eyða óvissu um framtíð þeirrar bankastarfsemi sem nú fer fram innan Útvegsbankans. 2. Að bæta skipulag og rekstur bankakerfisins frá sjónarmiði rekstrarhagkvæmni, samkeppni, þjónustu og stjórnar peningamála. 3. Að draga úr ábyrgð og afskiptum ríkisins af rekstri viðskiptabanka, fækka ríkisbönkum og draga skýrari línur hvað varðar stjórnarábyrgð í bönkunum. Við þá endurskipulagningu bankakerfisins sem nú er óhjákvæmileg telur þingflokkurinn eðlilegast að líta á ríkisbankana þrjá í einu lagi. Eignum þeirra og skuldum verði steypt saman að viðbættum sama eiginfjárstuðningi og Seðlabanki Íslands hefur lagt til að veittur verði ef Útvegsbanki, Iðnaðarbanki og Verslunarbanki sameinast. Þessari bankastarfsemi, þ.e. ríkisbönkunum þremur, verði þegar skipt í tvo ámóta stóra fjárhagslega sterka banka þar sem Landsbankinn yrði uppistaðan í öðrum en Búnaðarbankinn og Útvegsbankinn í hinum. Öðrum þessara banka verði breytt í hlutafélagsbanka og allt hlutaféð boðið til sölu. Hinn bankinn starfi áfram sem ríkisbanki. Þingflokkurinn telur það rökrétta afleiðingu af slíkri endurskipulagningu bankakerfisins að Alþingi hætti að kjósa fulltrúa í bankaráð viðskiptabanka. Bankaráð ríkisbanka verði skipuð af ráðherra bankamála út frá faglegum sjónarmiðum. Ráðherra tilnefni einnig einn fulltrúa í bankaráð hvers hlutafjárbanka hvort sem ríkið á hlut í bankanum eða ekki. Setja ber strangari ákvæði en nú gilda um viðskipti bankaráðsmanna og fyrirtækja í þeirra eigu við hlutaðeigandi banka. Ákveðið verði í lögum að meðal þeirra mála sem bankaráð skuli fjalla um og ákvarða eigi sjaldnar en árlega sé hámark lánveitinga til eins aðila í hlutfalli við eigið fé bankans. Það er skoðun þingflokks Alþfl. að með þessu móti yrði stuðlað að eflingu bankakerfis þar sem ríkti nokkurt jafnræði með ríkisbönkum og hlutafjárbönkum og að slíkt kerfi gæti átt ríkan þátt í að efla efnahagslegar framfarir hér á landi, bæta bankaskipulagið til frambúðar og gæta almannahagsmuna í bráð og lengd." Í árslok 1985 var staða ríkisbankanna þannig að eignir Landsbanka Íslands voru alls 32 milljarðar, Útvegsbankans 9,7 milljarðar og Búnaðarbankans 9,8. Eigið fé Landsbankans var 2 milljarðar, eigið fé Útvegsbankans 90 millj. og eigið fé Búnaðarbanka Íslands 831 millj. Þannig var þá ástatt hjá bönkunum að eigið fé Landsbankans var rúm 6% af eignum, tæpt 1% hjá Útvegsbankanum og 8,4% hjá Búnaðarbankanum. Þetta er aðeins til upplýsingar svo að menn geti áttað sig á því hvernig þessir bankar stóðu innbyrðis hvað eignir og eigið fé áhrærir. Aftur á móti voru útlán þessara banka að því leyti jafnari að hlutfallið milli Búnaðarbanka og Útvegsbanka, þ.e. mismunurinn, var ekki eins mikið eins og gera mátti ráð fyrir miðað við eigið fé. Sú ályktun sem Alþfl. gerði miðaði við að litið yrði á ríkisbankana þrjá sem eina heild og úr myndaðir tveir bankar, að ríkið legði fram 850 millj. eigið fé til sameiningar ríkisbankanna og síðan yrði öðrum bankanum breytt í hlutafélagsbanka. Þeim þætti sem sneri að stjórnkerfi og ábyrgð í bönkunum hafa Seðlabanki og ríkisstjórn enn alls ekki gert nein viðhlítandi skil. Till. Alþfl. var sú að lögum um viðskiptabanka yrði breytt þannig að Alþingi hætti að kjósa í bankaráð. Ef við skoðum það frv. sem hér liggur fyrir, frú forseti, í ljósi þeirra þriggja atriða sem þingflokkur Alþfl. setti fram, í fyrsta lagi kröfuna um að óvissu um framtíð þeirrar bankastarfsemi sem nú fer fram innan Útvegsbankans yrði eytt, hefur þetta frv. að því leyti uppfyllt þá kröfu að menn vita núna hvað ríkisstjórnin ætlast fyrir. Í öðru lagi var þess krafist að bætt yrði skipulag og rekstur bankakerfisins frá sjónarmiði rekstrarhagkvæmni, samkeppni, þjónustu og stjórnar peningamála. Það verður ekki séð af þessu frv. um að halda áfram að reka Útvegsbankann, þó í eilítið öðru formi sé en hingað til, að þau skilyrði verði á nokkurn hátt uppfyllt. Í þriðja lagi var farið fram á að dregið yrði úr ábyrgð og afskiptum ríkisins af rekstri viðskiptabanka, fækkað viðskiptabönkum og dregnar skýrari línur hvað varðar stjórnarábyrgð í bönkum. Þó að eignaraðild ríkisins sé breytt með þeim hætti að í stað þess að eigið fé bankans sé beint á ábyrgð ríkissjóðs sé eignarhaldi ríkisins breytt í hlutafélagsform telst það að mínu mati ekki vera leið til þess að draga úr ábyrgð og afskiptum ríkisins af rekstri viðskiptabanka. Ekki fækkar bönkunum við þessa aðgerð né verða línur neitt skýrari hvað varðar stjórnarábyrgð í bönkunum. Þó má benda á að hér er gert ráð fyrir því að viðskrh. skipi bankaráðsmenn í hlutfalli við eignaraðild ríkisins að bankanum og þá sýnt að til að byrja með skipi hann meiri hluta þeirra. Ef maður les þetta frv. eru nokkur atriði sem maður staldrar við. Ég hefði viljað spyrja hæstv. viðskrh. hvað átt sé við í athugasemdum við 4. gr. frv., en 4. gr. fjallar um matsnefnd sem á að meta eiginfjárstöðu Útvegsbankans miðað við þann dag sem hlutafélagsbankinn yfirtekur reksturinn. Þar segir neðarlega á bls. 6: "Einnig á nefndin við mat á eiginfjárstöðu Útvegsbankans að meta til verðmæta það skattalega hagræði sem nýi hlutafélagsbankinn fær með yfirtöku á Útvegsbankanum." Er það réttur skilningur hjá mér að hér sé verið að höfða til 17. gr. frv. þar sem lagt er til að hlutafélagsbankinn taki við öllum skattaréttarlegum skyldum og réttindum Útvegsbanka Íslands, en þar kemur fram að seljandi bankans, sem er reyndar um leið kaupandi líka, þ.e. ríkið, telur að því leyti vera einhvers konar gullgæs á ferðinni að uppsöfnuð ónýtt rekstrartöp Útvegsbanka Íslands, sem eru veruleg, muni nýi hlutafélagsbankinn geta dregið frá tekjum sínum, ef og þegar rekstur hans skilar hagnaði í framtíðinni? Mér finnst þessi hugsunarháttur, þó að hann sé sjálfsagt rökréttur í ljósi bókhaldslaga og vinnu, samt sem áður mjög lýsandi dæmi fyrir íslenskt efnahags- og atvinnulíf, þar sem það er talið fyrirtæki til ágætis, sem verið er að selja, hvað það hefur tapað miklu. Það sé hlutur sem komi eigandanum til góða einhvern tíma ef og þegar rekstur hans skilar hagnaði í framtíðinni. Það mætti kannske leyfa sér að spyrja hæstv. ráðh.: Hve lengi getur nýi eigandinn átt innhlaup í þann rétt að draga þetta rekstrarlega tap frá hagnaði sínum í framtíðinni? Er það óendanlegt eða fyrnist þessi réttur á einhverjum ákveðnum tíma? Hæstv. ráðh. gerði 5. gr. reyndar þó nokkur skil og lauk umfjöllun sinni um hana á þá leið, ég hef það ekki orðrétt eftir, en það var sú skoðun sem mér heyrðist hann vera að setja fram, að auðvitað væri nýja fyrirtækinu heimilt að segja upp starfsfólki eftir að endurráðning hefði farið fram eins og það væri meiri háttar kostur. En 5. gr. fjallar um að þessu nýja fyrirtæki er skylt að ráða allt það starfsfólk, sem núna starfar við bankann, á ný. Auðvitað er þetta góður kostur fyrir starfsfólk Útvegsbankans. Því ber ekki að neita. Og auðvitað vildu menn leysa þetta mál þannig að þessu starfsfólki yrðu boðnir þeir bestu kostir sem mögulegir eru. En aftur á móti hlýtur að verða að taka eitthvert tillit til þessa nýja fyrirtækis sem á nú líklega samkvæmt ætlun manna að fara að skila arði. Manni finnst það dálítið undarleg byrjun á slíkri endurskipulagningu að skuldbinda fyrirtæki til að ráða allt það starfsfólk sem þegar er í starfi hjá bankanum því að óneitanlega hlýtur bankinn að verða að leysa hluta af þeim vandamálum sem upp hafa komið í rekstri hans með einhvers konar samdrætti, með einhvers konar hagræðingu í rekstri, sem endanlega hlýtur alltaf að koma niður á starfsfólki. 6. gr. frv. lætur í sjálfu sér ekkert óskaplega mikið yfir sér, en hún fjallar samt sem áður trúlega um mjög stórar upphæðir. Ástæðan fyrir því að upphæðir eru ekki nefndar í því tilefni þegar verið er að fjalla um eftirlaunasjóð starfsmanna Útvegsbanka Íslands er sú, eins og segir efst á bls. 8 í athugasemdum við einstakar greinar frv., með leyfi frú forseta: "Vegna þess hverjum erfiðleikum slíkir útreikningar eru bundnir og vegna þeirra áhrifa sem það hefði á mat á eiginfjárstöðu Útvegsbanka Íslands og uppgjör skv. 2. mgr. 4. gr., ef á honum hvíldu umræddar lífeyrisskuldbindingar við yfirtöku hlutafélagsbankans á honum, er kveðið svo á í 2. mgr. 6. gr. að ríkissjóður yfirtaki ábyrgð Útvegsbanka Íslands á skuldbindingum eftirlaunasjóðs Útvegsbanka Íslands sem stofnast hafa eða stofnast munu fram að yfirtökudegi." Engar upphæðir. Ríkissjóður yfirtekur einfaldlega heila klabbið, aðallega að því er virðist vegna þess að það er ekki hægt að reikna út hvað þetta er mikið. Einhvern tíma voru samþykkt lög í þessu landi um að öllum frumvörpum sem hefðu fjárskuldbindingar í för með sér fyrir ríkissjóð yrði að fylgja nákvæmt yfirlit um þær fjárskuldbindingar, en það er yfirlýst strax við samþykkt þessa frv. að slíka áætlun er alls ekki hægt að setja fram. Í seinustu málsgr. umsagnar um einstakar greinar segir, með leyfi frú forseta: "Tekið skal fram að um lífeyrisréttindi núverandi og fyrrverandi bankastjóra Útvegsbanka Íslands fer samkvæmt sérstökum samningum þeirra við bankann. Nýi hlutafélagsbankinn yfirtekur þessar skuldbindingar og eru þær á meðal þess sem matsnefnd skv. 4. gr. á að leggja mat á." Ekki hefði verið neinum erfiðleikum bundið að láta hér koma fram um hvaða upphæð væri að ræða, en mér býður í grun að hér muni vera um nokkuð á annan tug milljóna á ársgrundvelli að ræða. Kannske hefur hæstv. ráðh. þessar upplýsingar á reiðum höndum. Það er áberandi hvað bankastjórar Útvegsbanka Íslands hafa yfirleitt verið og eru ernir þegar þeir fara á eftirlaun. Ég þori ekki alveg að fara með hvort þeir eru fimm eða sjö sem eru núna á eftirlaunum. Hvað er bankanum ætlaður langur tími til að aðlaga bókfært virði fasteigna og búnaðar sem viðskiptabankinn notar til starfsemi sinnar og má skv. viðskiptabankalögum ekki vera hærra en sem nemur 65% af eigin fé bankans? Hvað telja menn að það taki langan tíma að koma þessum hlutum hjá Útvegsbankanum í það horf að það samræmist gildandi lögum? Hér segir reyndar í athugasemdum að um sé að ræða sama aðlögunartíma og starfandi viðskiptabönkum sé veittur til að koma eigin fé í það horf sem lög áskilja. En telja menn að þessi aðlögunartími nægi eða telja menn að það þurfi hugsanlega að ætla þessum banka eitthvað lengri tíma? Mér finnst undarlegt ef það tækist á þeim aðlögunartíma sem lögin gera ráð fyrir, sérstaklega með tilliti til þess að það eru svo margar aðrar skuldbindingar sem menn verða að uppfylla. Skv. lögum nr. 44 frá 1976 um Fiskveiðasjóð Íslands segir í athugasemdum um 14. gr.: Skal Útvegsbanki Íslands veita Fiskveiðasjóði nauðsynlega fyrirgreiðslu og starfsaðstöðu." Það er nokkuð ljóst einmitt af lestri þessara athugasemda hvað raunverulega er hér á ferðinni því að það sem áður var Fiskveiðasjóður, alla vega hvað rekstur hans snerti, ekki kannske hvað sjóðinn sjálfan snerti, var áður rekið á ábyrgð Útvegsbankans, en núna á að fara að reka Útvegsbankann á ábyrgð Fiskveiðasjóðs. Það er öll sú stóra breyting sem raunverulega verður gerð því að eiginfjárframlag ríkissjóðs til bankans breytir að því leyti bara um nafn að nú er það kallað hlutafé og síðan Fiskveiðasjóði gert með lagaboði nánast að gerast eignaraðili að bankanum, en Fiskveiðasjóður er náttúrlega ríkisfyrirtæki. Auðvitað eru mörg önnur atriði sem hægt hefði verið að fjalla um í 1. umr. um þetta mál, en ég á sæti í þeirri nefnd sem fjallar um málið, þannig að maður hefur tækifæri og tíma til að gæta að þeim þar. Óneitanlega finnst manni gerður munur á Jóni og séra Jóni. Það væri auðvelt að stofna hlutafélög hér á landi ef maður gæti ákveðið það si svona heima hjá sér að það þyrfti ekki tilskilinn fjölda sem hlutafjárlög gera ráð fyrir til að stofna hlutafélagið. Það nægði einn aðili í byrjun. Það þyrfti enga fimm aðila eins og lög krefja. Það er lítill sómi að því þegar Alþingi gengur fram með sínu valdi í því að brjóta þau lög sem það sjálft hefur sett. Þetta hefur verið talið eitt af grundvallaratriðum laga um hlutafélög, að til þess að stofna hlutafélag þurfi tilskilinn fjölda aðila. Það er ekki fyrr en að uppfylltum þeim fjölda sem menn mega stofna hlutafélög. En hér er farin styttri leið að lausn þessa máls og sú leið einfaldlega opnuð að það sé einn aðili og hann kalli sig hlutafélag. Það er það eina sem breyst hefur í, hvað eigum við að segja, örlögum Útvegsbankans í sögu hans að hann er aftur orðinn "hf." eins og hann var fyrir hartnær 30 og eitthvað árum.



Virðulegi forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir um stofnun hlutafélagsbanka um Útvegsbanka Íslands byggir á samkomulagi stjórnarflokkanna um aðgerðir í bankamálum. Þær eru vegna þeirra erfiðleika sem Útvegsbankinn er í. Eiginfjárstaða bankans er orðin slík að aðgerðir mega ekki dragast lengur og hafa nú þegar dregist fram úr hófi. Ég vil við 1. umr. málsins segja örfá orð um afstöðu okkar framsóknannanna til þessa máls. Þau verða að vísu ekki ýkjamörg. Ég á sæti í þeirri nefnd sem fær frv. til meðferðar að lokinni þessari umræðu þannig að ég mun stytta mál mitt og ekki fara efnislega í einstakar greinar þess. Því er ekki að leyna að stjórnarflokkarnir höfðu misjafnar áherslur í þessu máli í upphafi. Við framsóknarmenn lögðum áherslu á að þetta tækifæri yrði notað til að endurskipuleggja bankakerfið og styrkja ríkisbankakerfið með samruna. Það þýddi þó ekki að við útilokuðum hlutafélagsbankaformið. Við erum ekki á móti hlutafélögum sem slíkum og hlutafélög eru staðreynd í bankarekstri í landinu og mjög algengt form á móti ríkisbankaforminu. Það voru kannaðar rækilega ýmsar leiðir í þessu máli, eins og hér hefur verið komið inn á í þessari umræðu, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það. Það var kannað rækilega hvort væri mögulegt að sameina Útvegsbankann einkabönkunum, en sú leið var ekki fær. Sú leið sem var mjög til umræðu á seinni stigum málsins var sameining Útvegsbanka og Búnaðarbanka Íslands. En það fór svo, eins og við framsóknarmenn óttuðumst, að sök þeirra vandræða sem Útvegsbankinn var í, Hafskipsmálið, reyndist það steinbarn sem kom í veg fyrir þann samruna. Það skapaði tortryggni og spillti fyrir málinu hjá starfsfólki og viðskiptavinum Búnaðarbanka Íslands þannig að við þessar aðstæður reyndist ekki unnt að ganga til þessarar sameiningar. Þess vegna var þessi leið valin, sem frv. fjallar um, að endurreisa Útvegsbankann í hlutafélagsformi og halda möguleikunum opnum til frekari breytingar á bankakerfinu síðar, að fleiri aðilar komi þarna inn sem hluthafar, þar á meðal erlendir. Við framsóknarmenn lítum svo á að hér sé um skref að ræða, en það sé ekki nein endanleg lausn. Það verði að halda áfram að því markmiði að endurskipuleggja bankakerfið þó að það hafi ekki tekist að ná nógu stórum skrefum í því að sinni. Það hefur verið rætt um erlent fjármagn í bankakerfinu og ýmsir hafa varað við því. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það hlutfall erlends fjármagns sem er gert ráð fyrir í frv. skapi neina hættu á erlendum yfirráðum í okkar efnahagslífi. Ég tel að þetta geti orðið til góðs, en því er ekki að leyna að einstakir þm. Framsfl. hafa misjafnar áherslur í þessu efni. Ég tel að erlent fjármagn sé nú mjög ráðandi á ýmsum öðrum sviðum en þessum. Við höfum ekki verið hræddir við erlendar lántökur í ríkum mæli og í kannske allt of ríkum mæli. Erlent fjármagn er hér í gangi í gegnum ýmis kaupleiguviðskipti án þess að menn hafi séð ástæðu til að sporna við því. Bankakerfið er viðamikið í landinu. Það samanstendur af 7 bönkum, 39 sparisjóðum, yfir 100 lífeyrissjóðum sem eru nokkurs konar bankastofnanir, auk verðbréfamarkaða sem núna eru risnir á legg. Þetta viðamikla kerfi hefur orðið til þess að vaxtamismunur hér er mikill. Reksturskostnaður bankakerfisins er mikill og þessir litlu bankar, sem hér eru, eru í ýmsum tilfellum vanmegnugir til þess að þjóna undirstöðuatvinnuvegunum eins og skyldi og taka stór fyrirtæki í ýmsum greinum í viðskipti. Ríkisbankakerfið hefur hingað til haft það hlutverk í langmestum mæli að þjóna aðalatvinnugrein landsmanna, sjávarútveginum, og í rauninni framleiðsluatvinnuvegunum öllum, en einkabankarnir hafa lánað að meginhluta til í alls konar einkaneyslu. Við framsóknarmenn teljum þá leið sem frv. gerir ráð fyrir viðunandi í þeirri stöðu sem núna er. Það er aðalatriðið að endurskipuleggja bankakerfið þannig að bankarnir geti veitt viðskiptavinum sínum viðunandi þjónustu, þar á meðal Útvegsbankinn, og að endurskipulagning bankakerfisins verði til þess þegar fram í sækir. Það er nauðsynlegt að eyða þeirri óvissu sem nú ríkir í rekstri Útvegsbankans og að geta gengið til endurskipulagningar bankakerfisins án þess að Hafskipsmálið hvíli þar yfir eins og skuggi. Það þarf að einfalda bankakerfið og koma þar við meiri sparnaði og hagræðingu en nú er. Slíkt er nauðsynlegt ef vaxtamunur á að minnka frekar á næstu árum og þessar einingar eiga að geta þjónað atvinnulífinu og fyrirtækjum undirstöðuatvinnugreinum eins og skyldi. Ég hef ekki litið þannig á að með samþykkt þessa frv. værum við stjórnarliðar að sparka í liggjandi mann. Ég hefði haldið að með þessu frv. værum við að rétta þessum manni hendina til þess að komast á fætur og leiða hann nokkur skref og styðja hann til áframhaldandi verka. Í því trausti mun ég og mínir flokksbræður hér á Alþingi vinna að þessu máli áfram.

Og systur.

Og systur, segir Helgi, og ég þakka honum fyrir ábendinguna.



Virðulegi forseti. Ég sá þetta frv. fyrst áðan í fullbúinni gerð, en maður var svo sem búinn að sjá og lesa helstu þætti þess áður. Raunar hefði ég ekki þurft þess. Ég er, eins og Geir Hallgrímsson og fleiri góðir sjálfstæðismenn, andvígur þessari leið. Mér segir svo hugur um að það séu ekki öll kurl komin til grafar í þessu máli. Mér segir svo hugur um að þetta mál sé alls ekki búið þó að hæstv. ríkisstjórn takist að hnoða þessu í gegn á síðustu dögum þingsins. Í rauninni þarf maður ekki önnur rök en brjóstvit í þessum efnum til að láta segja sér að þessi leið er ófær eins og seðlabankanefndin sagði. Það er eins og einhver ósýnileg hönd hafi teflt þessu máli í tímaþröng þar sem afleikir voru fyrirsjáanlegir. Það er sjaldgæft að á þessu tveimur og hálfu ári sem ég hef hér verið hafi ég þurft að taka undir rök stjórnarandstöðu svo til orð fyrir orð, en svo hefur mér farið nú. Hv. þm. Jón Kristjánsson talaði fyrir hönd Framsfl. áðan. Hann hafði að vísu þann fyrirvara að einstakir þm. Framsfl. hefðu ekki einn hug í öllum greinum, en hann talaði þannig að fyrir hönd Framsfl. mundi hann samþykkja frv. Ég vil fá að ráðgast fyrst við mína samvisku um hvað ég geri í þessu máli. Ég er ekki reiðubúinn að veita því brautargengi gegnum þingið eins og er. Ég segi það hér og nú. Hæstv. ráðh. hefur látið þess getið í fjölmiðlum að báðir þingflokkarnir hafi samþykkt málið. Um mína afstöðu í mínum þingflokki hefur held ég enginn velkst í vafa síðan þetta mál kom á dagskrá fyrir ári eða svo. Ég sagði að ég þyrfti að ráðgast um þetta mál við mína samvisku eins og þm. ber. Ég vildi líka gjarnan fá að ráðgast um það betur við mína umbjóðendur, við mín flokkssystkin sem nú halda landsfund bráðum. Ég segi það aftur að ég er ekki reiðubúinn að ljá þessu máli brautargengi nú.



Virðulegi forseti. Ég óska stjórnarandstöðunni til hamingju með nýjan liðsmann sem kemur hér upp eftir að þingflokkur Sjálfstfl. hefur samþykkt þetta fram komna frv. og þingflokkur Framsfl. sömuleiðis, verið bókað í báðum flokkum. Hv. 3. þm. Norðurl. v. lagði mikla áherslu á að Seðlabankinn hefði talið þetta lökustu leiðina og ég óska honum og Seðlabankanum til hamingju með að þeir séu nú búnir að finna hvor annan eftir langa leið. Það út af fyrir sig hlýtur að vera mjög ánægjulegt fyrir báða aðila.

Ætli það færi vel á með okkur.

En eitt vil ég segja við hv. 3. þm. Norðurl. v. að óheppilegasta leiðin í sameiningarmálum banka hefði verið sameining Landsbanka og Útvegsbanka, ekki nánast heldur gersamlega útilokuð leið, sú alversta enda aldrei komist í gegn. Það þarf engan að undra að þegar tekin er ákvörðun um að stofna til hlutafélagsbanka vilja þeir sem gjarnan vilja leggja fram hlutafé ekki byrja á því að skrifa sig fyrir hlutafé áður en ákvörðun er tekin um að stofna hlutafélagsbanka. Það eru fjölmargir aðilar, sérstaklega í höfuðatvinnugrein okkar, í sjávarútvegi, sem hafa mikinn hug á því að leggja fram hlutafé í þennan banka. Þessir aðilar allir hafa sagt að þeir kæri sig ekki um að vera nefndir fyrr en búið sé að taka ákvörðun um að þessi banki verði stofnaður. Þá þurfum við heldur ekkert að óttast að ríkisvaldið skipi fjóra menn eða viðskrh. Hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði að viðskrh. mundi skipa fjóra sjálfstæðismenn í stjórn þessa hlutafélags. Ég segi fyrir mitt leyti, ef það kæmi í mitt hlutskipti að skipa fjóra menn, sem ég tel mjög ólíklegt, mundi aldrei hvarfla að mér að skipa fjóra sjálfstæðismenn. Ég ætla fyrst og fremst að hugsa um að þessi banki færi þannig af stað að hann hefði breiðan grundvöll. Það stefna engir stjórnmálaflokkar að því að einhver einn stjórnmálaflokkur eigi að hafa alger yfirráð yfir því sem samfélagið er að leggja til. Ég tel það fráleitt. Það er ákaflega þægilegt að segja: Það hefur ekkert gengið og allt hefur þetta farið eins illa og hefur getað farið. Það er búið að reyna allar hugsanlegar leiðir. Ef maður segði eða gæti sagt frá öllu því sem búið er að ganga á til þess að reyna að koma mönnum saman. Það er komið á þriðja áratug eða liðlega tveir aratugir frá því að það átti að sameina Búnaðarbankann og Útvegsbankann. Það hafa allir þessir gömlu stjórnmálaflokkar verið í ríkisstjórn, sumir lengi og aðrir skemur á þessu tímabili. Það hefur engum tekist þetta. Hv. 11. þm. Reykv. segir: Við Kvennalistakonur vildum sameina Búnaðarbanka og Útvegsbanka. Það gengur ekki hnífurinn á milli mín og þeirra í því. Ég vildi það líka. Áttum við í fullkominni andstöðu við allt starfsmannalið Búnaðarbankans að knýja fram þessa breytingu? Það er búið að reyna þetta hvað eftir annað af fjölmörgum ríkisstjórnum og það hafa bilað menn og það hefur ekki endilega farið eftir flokkum. Það hefur farið eftir því hvort þeir hafa verið mjög tengdir öðrum bankanum. Þá hafa þeir siglt á þeim bátnum og ekki verið spurt um flokksskírteini heldur tryggð við bankann. Það hefði heldur ekki verið einfalt mál að loka Útvegsbankanum. Það er ekkert hlaupið að því fyrir viðskiptamenn Útvegsbankans að komast inn í aðra banka. Landsbankinn á fyllilega nóg með sig. Lausafjárstaða Landsbankans er mjög slæm og hefur verið lengi og verður. Hann er með miklar skuldbindingar. Okkur varðar um atvinnulífið í heilu byggðarlögunum. Við skulum taka einn stærsta útgerðarstað landsins, Vestmannaeyjar. Útvegsbankinn hefur verið höfuðbanki Eyjamanna áratugum saman. Við skulum taka fleiri útibú, Ísafjörð, Siglufjörð og svo auðvitað hér á Reykjavíkursvæðinu. Þessir viðskiptamenn hafa haft miklar áhyggjur af hvað verður um þá. Eigum við að fara krjúpandi til annarra banka og segja: Viljið þið taka okkur að einhverju leyti? Á samfélagið að skilja allan þennan atvinnurekstur, allt það fólk sem vinnur þar, eftir úti á köldum klaka einn góðan veðurdag? Nei, þetta er ekki svo einfalt sem menn vilja vera láta. Það er heldur ekkert hlaupið að því þegar ekki næst samkomulag um stofnun sterks einkabanka, eins og var hugmyndin, og einn aðilinn hættir við þegar búið er að vinna mikið starf. Löggjafinn getur ekki knúið þessa einkabanka í þeim efnum. Viðhorf manna til hlutafélagsbanka og ríkisbanka. Það hefur auðvitað hver leyfi til að hafa sitt viðhorf. Ég tel að ríkisbankakerfið í okkar landi sé allt of stórt og viðamikið. Við verðum að draga úr því og það er þó breyting með þessu. Að vísu er aðlögunartími. Aðrar þjóðir eru að draga úr áhrifum ríkisbankakerfisins og menn spyrja: Af hverju? Ástæðan er sú að mönnum finnst það vera of sjálfvirkt þegar ábyrgð þjóðfélagsins er á bak við. Ef við tölum um erlent fjármagn. Hvaða hætta er á því? Ég hef ekki nokkra von enn þá um að erlendur banki komi inn með 25%. En við viljum hafa þetta opið og erum ekkert að fara í kringum það ef það verður hægt. Ég tel mikils virði að fá erlent fjármagn til þessa banka. Og ég tel það miklu meira virði að þeir sem erlent fjármagn eiga leggi það fram sem áhættufé, en láni okkur það ekki allt saman með 100% ríkisábyrgð. Ég held við hljótum að geta orðið sammála um að þetta sé eðlileg og heilbrigð skoðun. Ef við hefðum átt, Íslendingar, álverið í Straumsvík. Ég er hræddur um að við værum komnir í alvarlega erfiðleika. Við skulum líka líta á Útvegsbankann. Það hefur verið nefnt lítillega Hafskipsmálið sem er ekkert óeðlilegt. Bankinn varð fyrir áfalli. Bankar um víða veröld urðu fyrir ofboðslegu áfalli í sambandi við kaupskipaútgerð á liðnum árum. Það var of mikið byggt af kaupskipum, miklu meira en verkefnin leyfðu og jafnframt að það fóru svo margir út í allt of miklar fjárfestingar og með allt of lítið eigið fjármagn. Við skulum bara líta til næstu nágranna okkar, Færeyinga, í þessum efnum. Færeysk skipafélög létu byggja og kaupa 20 nýleg skip á árinu 1980 fyrir fleiri milljarða ísl. kr. Flest þeirra voru fjármögnuð með um 70% erlendum lánum. 20% hafa yfirleitt verið fjármögnuð af landsstjórninni í Færeyjum, en eigið fé hefur verið mjög takmarkað eða um 10%. Auk þessa hefur landsstjórnin oftast gefið ábyrgð vegna erlendu lánanna. Landsstjórnin í Færeyjum, þessu litla landi, hefur tapað hundruðum millj. kr. vegna erfiðleika á kaupskipaútgerð eða um 700 millj. á árinu 1986 og væntanlega meira á þessu ári. Talað hefur verið um að tapið geti numið um 10% af fjárlögum landsstjórnarinnar á þessu ári. Sú stefna landsstjórnarinnar í Færeyjum að efla kaupskipaútgerð þar hefur gersamlega brugðist. Landsstjórnin ýtti undir þessa kröfu um kaup og byggingu skipa. á þessu sést að þetta litla land hefur sennilega tapað miklu meiru en nokkurt annað miðað við stærð þjóðarinnar og umfang í viðskiptum, en töp hinna ýmsu banka um allan heim hafa numið hundruðum milljarða. Þetta mættu menn gjarnan hafa í huga þegar verið er að dæma Útvegsbankann. Varðandi það sem hv. 4. þm. Austurl. sagði, að það væru ekki til upplýsingar um hvaða upphæð eftirlauna ríkið þyrfti að taka á sig vegna eftirlaunasjóðs starfsmanna Útvegsbankans eða eftirlaunasjóðs bankastjóra. Það er ekki nokkur leið að gefa þessa upphæð upp. Það er búinn að vera í þessu einn færasti tryggingafræðingur landsins og það verður auðvitað að gefa sér ýmsar forsendur sem margar hverjar eru hæpnar. Ef ég ætti að gefa upp hvaða skuldbindingar eru t.d. vegna bankastjóra yrði ég að ákveða fyrir fram eða einhver okkar hvenær þeir eiga að deyja og konur þeirra líka o.s.frv. Eins og allir vita með þessar eftirlaunaskuldbindingar er ekki hlaupið að því að gefa það upp. Þetta eru hlutir sem koma ekki í ljós, eins og ég sagði í minni framsögu hérna í dag, jafnvel fyrr en eftir áratugi að öllu leyti. Það má alltaf búa til einhverjar forsendur, en það er ekki þar með sagt að þær standist. Það hefur verið reynt að gera en mjög ófullkomlega. Hv. sami þm. spurði um skattalega meðferð. Það er alveg rétt. Þetta er það sem lagt var til grundvallar í viðræðunum við einkabankana, Iðnaðarbanka og Verslunarbanka, og þetta er það sem átti að leggja einnig til grundvallar í viðræðum ef þær hefðu farið fram formlega milli Búnaðarbanka og ríkisins og þar með Útvegsbanka. Þetta fer auðvitað eftir lögunum um viðskiptabanka og eftir skattalögum. Það var ósköp eðlilegt að sami hv. þm. spyrði um starfsfólkið hvort það ætti að skylda þennan nýja banka að taka við öllu því starfsfólki sem þarna er. Það verður ekkert gert í þessum efnum og kemst ekkert á nema fá frið við fólkið sem þarna vinnur. Ég er ekkert hræddur um að hin nýja stjórn þessa banka fái ekki strax færi á að fækka starfsfólki, þannig séð að ráða ekki nýja starfsmenn. Þegar við lítum á t.d. þrjú s.l. ár hættu hjá Útvegsbankanum árið 1984 63 starfsmenn, 1985 69 starfsmenn og 1986 63 starfsmenn. Auk þess gerir það þörfina miklu minni eða jafnvel enga að ráða fólk til sumarafleysinga. Á árinu 1984 voru ráðnir til sumarafleysinga 76 starfsmenn, 1985 88 og 1986 77. Hins vegar er svo aftur með bankastjóra, útibússtjóra, aðalendurskoðandann og í þessar æðstu stöður bankans. Það verður auðvitað á valdsviði stjórnar hins nýja banka hvernig þar verður ráðið og ekki hægt að hafa það með öðrum hætti ef vel á að vera. Þetta er ástæðan fyrir því að þessi grein frv. er orðuð með þessum hætti, að ef við hefðum gefið undir fótinn með að þarna yrði einhverju starfsfólki sagt upp hefði aldrei náðst jákvæð samstaða við starfsfólkið í þessum efnum. Ég held það hafi verið hv. 11. þm. Reykv. sem spurði hvort ég vissi um marga sem hefðu áhuga. Ég svaraði því nú áðan. Ég er sannfærður um að það eru bæði samtök í atvinnulífinu og sömuleiðis ákveðnir lífeyrissjóðir sem eru að hugleiða að leggja fram hlutafé. Það getur komið til greina aukið samstarf við ákveðnar lánastofnanir sem telja sér hag í því að stofna til slíks samstarfs, sérstaklega í sambandi við erlendar ábyrgðir og erlend viðskipti sem geta auðvitað rennt stoðum undir að þessi atvinnubanki getur orðið svo öflugur innan nokkurs tíma að hann eigi að geta náð betri stöðu en Útvegsbankinn hafði áður en hann varð fyrir þessu mikla áfalli. Ég sé nú ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þessi mál, en þessu frv. var útbýtt á Alþingi á fimmtudaginn var svo að þm. hafa haft tækifæri til að lesa það síðan. Hins vegar getur verið mismunandi áhugi sumra þm.



Virðulegi forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mjög, það er langt liðið á dag. En það kom mér mjög á óvart að heyra hæstv. ráðh. segja það áðan að á milli mín og sín kæmist ekki hnífurinn með það að bæði vildum við helst af öllu að þetta mál væri leyst með því að Búnaðarbanki og Útvegsbanki væru sameinaðir. Hæstv. ráðh. beindi til mín einni spurningu sem ég vil ekki láta hér ósvarað. Hann spurði sem svo: á að knýja fram sameiningu Búnaðarbanka og Útvegsbanka gegn öllu starfsliði Búnaðarbankans? M.ö.o.: það er andstaða í Búnaðarbanka gegn því að bankinn verði sameinaður Útvegsbanka. Hæstv. ráðh. tók svona til orða. En ég hef samt ekki trú á því að allt starfslið Búnaðarbankans hafi verið spurt. Hér held ég að hæstv. ráðh. hljóti að eiga við afstöðu yfirstjórnar bankans og þá kannske einkum og sér í lagi bankastjóranna 



Virðulegi forseti. Ég segi fyrir mitt leyti að ég hefði ekkert haft á móti því þó að yfirstjórn Búnaðarbankans hefði mótmælt þessu því að þetta er ríkisbanki sem samfélagið á og sem alþm. fyrst og fremst ráða yfir ef breytingu á að gera á honum en ekki bankastjórarnir. Að því leyti erum við algerlega sammála. Hins vegar kom fram ályktun starfsfólksins. Að vísu talaði ekki allt starfsfólkið við mig, en það komu æðimargir og þar var mikill ágreiningur. Vitaskuld hefði mátt þess vegna sameina bankana og segja við starfsfólkið: Þið sem eruð svona á móti því verðið bara að fara. Það hlýtur að vera hægt að ráða nýja. En svo koma líka ýmsir aðrir og þar á meðal menn sem eiga sæti á hinu háa Alþingi sem elska mikið bankann sinn og töldu þetta alveg hræðilegt. Ef ég hefði mátt ráða þessu einn og Alþingi hefði viljað gefa mér umboð til þess, sem það hefði aldrei gert, hefði þetta mál tekið allt aðra stefnu. En því var ekki að heilsa. Það er eins og ég sagði hér áðan: Þetta vandamál er ekki eingöngu innan stjórnarflokkanna. Þetta vandamál er víðast hvar innan stjórnmálaflokkanna og er búið að vera, eins og ég sagði áðan, í rúma tvo áratugi og hefur ekki verið auðleyst og verður ekki. Ég vek enn á ný athygli á því sem ég sagði frá í framsöguræðunni að nú er maður að koma á samstarfi á milli tveggja banka og auka það. Það er auðvitað gert með það fyrir augum að auka skyldur Búnaðarbankans til atvinnulífsins. Þessi nefnd verður skipuð næstu daga. Það er ekki komin tilnefning frá einum aðila enn þá. Hún sest strax niður til að vinna og hún þarf að hafa hraðar hendur varðandi þó nokkuð mörg atvinnufyrirtæki og hagræðingu í fjölda útibúa.



Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans til mín þó að ég búist ekki við því að hann reynist sannspár í því að kalla mig 4. þm. Austurl. Ég þóttist samt skilja á máli hans að hann væri að tala þar til mín.

Það er nú auðvelt að leiðrétta þetta.

Hvað viðkemur eftirlaunamálunum veit hæstv. ráðh. að upphæðir hafa verið nefndar í þessu máli, en það er eins og eftir því sem á þá umræðu leið hafi menn sífellt hræðst meira þær tölur sem þeir voru að nefna. Það að menn eru gersamlega orðnir klumsa gagnvart þessu eftirlaunamáli gefur visst tilefni til gruns um að þessar upphæðir séu enn þá hrikalegri en menn höfðu ætlað. Þegar ég talaði um eftirlaun bankastjóra var ég ekki að tala um þær greiðslur sem ætti eftir að greiða til þeirra það sem eftir væri af þeirra ævi heldur var ég að tala um það á ársgrundvelli svo að ekkert færi á milli mála. Það kemur í ljós að greinin sem viðkemur skuldbindingum þessa nýja banka til ráðningar þess starfsfólks sem þegar er fyrir í bankanum er í raun og veru meira sýndarmál en alvara þar sem þar er enginn aðili bundinn strax að lokinni þeirri endurráðningu frekar en hver vill þannig að það verður eftir sem áður samningsatriði milli starfsmannafélags og viðkomandi yfirvalda bankans hvernig úr rætist fyrir starfsfólki. En seinustu upplýsingar í þessu máli, sem komu fram núna rétt áðan, eru æðiskondnar. Í dag var verið að ræða um frv. til kosningalaga. Þetta frv. hefur má segja þá eiginleika hvað kjósendur varðar að þeir gætu þess vegna allt að eins verið að stinga atkvæðinu sínu í bréfakörfuna vegna þess að þeir hafa ekki hugmynd um hvað þetta atkvæði gerir í kosningum. Þegar þeir greiða atkvæði vita þeir ekkert hvaða áhrif þeir eru að hafa á stjórnmál á Íslandi. Ráðherra lýsti eiginlega enn þá skondnari mynd af lýðræði í landinu. Við sitjum hér á löggjafarþingi sem fulltrúar þjóðarinnar og ráðum m.a., eins og ráðherra lýsti, yfir bönkunum í umboði þjóðarinnar. En lýðræðið er samt sem áður svo skrýtið að stjórn Starfsmannafélags Búnaðarbankans og Stefán Valgeirsson í sameiningu komu í veg fyrir að hægt væri að fara þá leið sem flestir töldu skynsamlegasta í þessu, þ.e. sameina Útvegsbanka og Búnaðarbanka. Það var upplýst undir rós, án þess að nefna nöfn, að samanlagt hafa líklega innan við tíu manns raunverulega komið í veg fyrir að þessi kaup banka væru sameinuð. Við hérna 60 á þingi höfum ekkert að segja í þessum málum að því er virðist þó við eigum að vera fulltrúar þjóðarinnar sem á þennan banka. Það er rétt eins og manni sé hreint og beint varnað inngöngu í þær stofnanir sem við eigum síðan, þegar hrikta tekur í, að bera ábyrgð á og gjalda fyrir ef illa er farið með vald okkar. Ég vil ekki trúa því að þetta sé svona. Ég tek undir orð hv. 11. þm. Reykv. að jafnskörulegur maður og hæstv. ráðh. er getur ekki látið það spyrjast um sig að hann láti innan við tíu manns koma í veg fyrir að hann framkvæmi það í þessu máli sem hans hugur stendur til. Ég trúi því ekki að Stefán Valgeirsson og stjórn Starfsmannafélags Búnaðarbankans hafi meiri áhrif á stjórn þessa lands en hæstv. viðskrh.



Virðulegi forseti. Ég gerði ráð fyrir að þetta mál yrði ekki tekið hér á dagskrá á áliðnum fundi fyrst þurfti að taka það út af dagskrá vegna annarra mála sem voru nauðsynlegri. Ég veit um a.m.k. tvo hv. þm. sem ætluðu að taka þátt í þessari umræðu en eru ekki á fundinum, a.m.k. ekki eins og stendur. Ég vildi heldur að þessi umræða fengi að bíða og að hún yrði samfelld það sem eftir er en yrði ekki slitin í sundur enn á ný. 
             Það var nú svo, virðulegur forseti, að ég heyrði einn hv. þm. segja upp við forsetastól að hann mundi líkast til tala ef 4. þm. Vesturl. mundi tala. Einnig sagði hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir mér það að hún ætlaði sér að taka þátt í þessari umræðu, ekki halda langa ræðu, sem sjálfsagt enginn af þessum hv. þm. ætlaði að gera, ekki sá sem hér stendur heldur. 
             Ég held ekki uppi frekari mótmælum í sambandi við það að málinu sé haldið áfram á dagskrá og sé til umræðu. Um þetta mál var mikið fjallað í hv. sjútvn. Það voru kallaðir til ýmsir aðilar og málið sent mörgum til umsagnar. Nú tíðkast orðið sá sjálfsagði hlutur að senda mál eins og þetta, sem snertir fjölmarga víða um land, og þau eru reyndar mörg málin sem koma fyrir hv. Alþingi sem snerta landið allt, þetta mál var sent til umsagnar hagsmunaaðilum vítt og breitt um landið og við fengum svör einnig frá ansi mörgum. Margir aðilar úti um landið þökkuðu okkur sérstaklega fyrir það að hafa sýnt landsbyggðinni þá sjálfsögðu kurteisi að senda þetta mál til umsagnar út fyrir Stór-Reykjavíkursvæðið. Ég bjóst svo við því að hér mundi framsagan fyrst og fremst snúast um þetta mál, þ.e. um markaðinn, en mér til nokkurrar undrunar fjallaði frsm., hv. formaður sjútvn., að miklu leyti í ræðu sinni um verðlagningu á fiski og Verðlagsráð sjávarútvegsins í tengslum við það og þá umræðu sem hefur orðið um frjálst fiskverð í landinu. Að vissu leyti má tengja þetta mál því að stefnt er að því að koma á frjálsu fiskverði, en þó tel ég að það verði ekki á jafnríkulegan máta og hv. 3. þm. Vesturl. benti á í ræðu sinni að þróunin gæti orðið sú að með því að fá markað, með því að fá fjarskiptamarkað og annað eftir því mundi Verðlagsráð sjávarútvegsins að meira eða minna leyti geta orðið óþarft og við farið að beita hinu frjálsa fiskverði á almennari hátt en gert hefur verið hingað til. Um þetta má vitaskuld mikið fjalla, en ég held að það tengist ekki þessu ágæta máli svo mjög mikið þó við leyfum fiskmarkað hér til eins árs eða svo að sá reynslutími leiði okkur beinlínis til frjáls fiskverðs. Það má segja um þetta frv. og þá umræðu sem hefur átt sér stað í kringum það að hún hefur öll verið á þann veg að verið væri að skapa aukið frjálsræði, eins og ég nefndi hér, aukinn möguleika til þess að fiskverðið í landinu gæti orðið frjálst. En jöfnum höndum er stefnt að ákveðinni einokunarstjórn í kringum þetta. Í 1. gr. frv. er hnýtt hverju leyfisatriðinu við annað í hendur sjútvrh. þannig að frelsið, sem á að skapast með þessum fiskmarkaði, er í höndum eins manns meira og minna. Allt það sem lýtur að þessum markaði er í höndum sjútvrh. og hann gefur leyfi til hvers og eins sem tengist þessum markaði. Ofan á hin beinu leyfi sjútvrh. og eftirlit sjútvrh. á þessu frelsi er síðan bundið í mjög ströngu ákvæði að Ríkismat sjávarafurða skuli líka fylgjast að öllu leyti með þessu frjálsræðisfyrirtæki. Og ekki nóg með að það sé verið að koma á frelsi undir opinberu eftirliti. Það virðist, eins og ég nefndi í upphafi, við 1. umr. þessa máls, verið að stefna að því að búa til nýja Bæjarútgerð á suðvesturhorninu með þessum markaði. Það virðist deginum ljósara að sá markaður sem núna er verið að byggja upp í höfuðborginni, í Reykjavík, verður fyrst og fremst fjármagnaður af Reykjavíkurborg. Það verður nýtt BÚR sem á að fara að búa til hér til að koma á frelsi. Það er skrýtið að ári eftir að Bæjarútgerð Reykjavíkur er lögð niður, til þess að sumu leyti að koma á frelsi einstaklingsins í fiskverkun á Reykjavíkursvæðinu, skuli vera lagt inn á hv. Alþingi frv. sem fyrst og fremst byggir á að Reykjavíkurborg komi á fót fiskmarkaði. Það sama er að ske í næsta nágrenni. Það verður lítið af uppbyggingu fiskmarkaðar í Hafnarfirði öðruvísi en það verði fyrst og fremst bærinn sem stendur á bak við hann, fjármagnar hann og kemur honum upp. Um þetta er kannske allt gott að segja. Ég vil ekki segja að við Alþýðubandalagsmenn höfum verið að boða að hv. alþm. og einmitt sú ríkisstjórn sem leggur þetta frv. fram hafi ekki verið að boða þróunina á hinn veginn. Það er eðlilegt og sjálfsagt, ef talið er og menn eru ásáttir um að það sé framfaraspor að koma hér á fiskmarkaði, að opinberir aðilar leggi þar einhvern fjárstuðning til. En það er ekki það sem hefur verið boðað og verið talað um að gera eigi. Það kom í ljós í viðræðum við þá aðila sem við kölluðum til viðtals og hv. formaður sjútvn. nefndi í framsöguræðu sinni að við undirbúning að þessu frv. var ekki leitað á framleiðslusvæði fisks, t.d. til Norður-Noregs eða Nýfundnalands, til að fá fyrirmyndir að hugsanlegri markaðsuppbyggingu hjá okkur, heldur var farið til Þýskalands, það var farið til Hollands og Englands og fyrirmyndin að uppboðsmarkaði sótt á svæði þar sem neytendamarkaður er alveg við hliðina og markaðirnir eru fyrst og fremst byggðir upp sem slíkir. Ég tel þess vegna að meginrökin á bak við þetta frv. séu ekki mjög traust vegna þess að það hlýtur að vera allt annað viðhorf hjá þeim aðilum sem kaupa fisk á Íslandi en þeim aðilum sem kaupa fisk í Bremerhaven eða Cuxhaven eða þá í ensku höfnunum Grimsby og Hull. Þeir geta raunverulega dag frá degi gert sér grein fyrir því hvernig markaðurinn er sem þeir setja þessa vöru á daginn eftir eða svo. Þeir sem kaupa fisk á Reykjavíkurmarkaði eða markaði sem settur er upp hér verða að bíða í nokkrar vikur eftir því að koma sinni vöru á þann markað sem þeir þurfa að selja hana á. Allar líkur virðast á því að markaður hjá okkur virki á sama máta og markaður í neyslulöndum. Þar af leiðandi fáum við ekki eins lifandi og breytilegt fiskverð og á sér stað á þeim mörkuðum sem við þekkjum mætavel vegna þess að Íslendingar hafa nýtt þessa markaði sér til hagsbóta í áratugi. Það var m.a.s. svo að viðmælendur okkar, sem eru að undirbúa og byggja upp fiskmarkað, - ja, ég má ekki segja að þeir hafi verið með mikla glýju í augunum, en þeir lýstu fyrir okkur markaði í Hollandi og töluðu reyndar um aðra markaði og töldu að hér þyrfti að gera eitthvað svipað. Þessi hollenski markaður var þó að hálfu leyti síldarmarkaður. Það var fyrirmyndin sem var verið að sækja. Vitaskuld, eins og ég sagði áður, var þetta fyrst og fremst heildsölumarkaður fyrir þá sem seldu beint á neytendamarkaðinn. Ég hef fullan hug á því, virðulegi forseti, að klára ræðu mína fyrir sjö þó ég sé með þetta mikið af pappírum fyrir framan mig. Við höfum fengið, eins og ég sagði, margar umsagnir og ég held að engin þeirra hafi verið neikvæð, hafi verið á þann veg að ekki væri rétt að gera þessa tilraun. En flestar umsagnirnar voru á þann veg að þetta væri tilraun og hér væri verið að fara út í eitthvað sem menn vildu ekki taka fullkomna ábyrgð á. Manni fannst einhvern veginn að vegna þess að umræðan í þjóðfélaginu væri á þann veg að það væri nauðsynlegt að koma þessu á ætti að gera þessa tilraun. Ég get alveg tekið undir þessa skoðun. Ég held að það sé nauðsynlegt að koma á þessum markaði til að lofa þeim sem um hann hafa verið að tala og gera sér miklar vonir um að hann skili einhverju jákvæðu til íslensks sjávarútvegs að sjá það. Ég hef aftur á móti þá skoðun, eins og ég lýsti í 1. umr., mín tilfinning er sú að að miklu leyti sé þessi umræða, sem átt hefur sér stað á undanförnum mánuðum og á sér stað enn þá, fyrst of fremst dúsa upp í þá sem gera sér grein fyrir því hvað sjávarútvegurinn íslenski er illa farinn undir þeirri stjórn sem hefur verið á undanförnum árum. Það er verið að dreifa umræðunni. Það er verið að tala um eitthvert lausnarorð og að markaður, hvort sem hann heitir markaður eins og hér er verið að tala um að verði byggður upp eftir þessum lögum eða einhver fjarskiptamarkaður, sé eitthvert lausnarorð í sambandi við íslenskan sjávarútveg, það sé möguleiki til að laga og rétta eitthvað af að fá markað. Ég er á þeirri skoðun að markaðurinn muni gera okkur óskaplega lítið gagn. Hann mun ekki gera okkur ógagn, en ég hef trú á því að miðað við uppbyggingu á okkar fiskvinnslutækjum séu mjög litlar líkur fyrir því að eitthvert verulegt magn fari á þennan markað þannig að hann sýni okkur eitthvað, þannig að hann skili okkur einhverju. Fiskvinnslustöðvarnar, hvort sem þær heita Grandi, Heimaskagi eða Jökull, munu halda sínum viðskiptaskipum eins lengi og þær telja sig þurfa þess. Þær munu ekki skila afla af sínum viðskiptaskipum inn á markaðinn fyrr en svo er komið að það er ekki fyrirtækinu í hag að taka við meiri afla en þeim býðst þennan eða hinn daginn. Meðan við setjum ekki meginhluta þess afla sem fiskast á ákveðnu svæði á markaðinn verður þessi markaður meira og minna, því miður, markleysa. Þá erum við að gera það sem ég var að segja áðan. Þá erum við aðeins að samþykkja frv., sem er nauðsynlegt, til þess að staðfesta að þetta sé ekkert framfaraspor, það sé fyrst og fremst verið að sýna fram á það að við breytum ekki stöðu íslensks sjávarútvegs í einu eða neinu þó við fáum markaðinn. En ég er á þeirri skoðun að þetta spilli engu heldur. Reykjavíkurborg og Hafnarfjarðarbær fá að láta nokkrar milljónir í þetta. Eins og kom fram í umræðunni er nauðsynlegt að við fáum á þetta reynslu. Það er kannske of stutt að hafa leyfið til eins árs. Það þarf að vera jafnvel 2-3 ár til að fá örugga reynslu. Þegar upp verður staðið verður breytingin engin, en við verðum búnir að ljúka kosningum í vor og við verðum kannske búnir að setja á aðra ríkisstjórn og það verða kannske einhverjir svo trúaðir á þennan markað að þeir trúi því að sú fiskveiðistefna sem við höfum búið við undanfarandi ár og afkoma fiskvinnslustöðva og margra annarra aðila í útvegi batni eitthvað við að það komi enn einn nýr aðili til að sinna því hlutverki að taka á móti fiski á Íslandi. Það er yfirlýst stefna þeirra manna sem standa að uppbyggingu þessa markaðar að honum er ekki ætlað að vera milliliður í sambandi við útflutning. Þetta er fyrst og fremst markaður til að sinna því að skipta upp fiski milli aðila hér heima. Ég á eftir að sjá að Grandi og önnur góð fyrirtæki, Heimaskagi og fleiri sem ég nefndi, komi til með að láta afla sem þau hafa á milli handanna inn á markað á komandi árum og þar af leiðandi verði þessir markaðir ekki mikið meira en það sem einn viðmælandi okkar taldi: "Ég mun láta á þennan markað þann fisk sem ég hef látið fisksalana í Reykjavík hafa á undanförnum árum." Það er mjög hætt við því að það verði það sem kemur út úr þessari markaðsuppbyggingu. En reykvískir skattborgarar og hafnfirskir eiga kannske eftir að sjá eftir þeim milljónum sem þeir láta í uppbygginguna ef reynslan verður sú að þessir hlutir verði ekki meiri umleikis en ég spái hér. Ég er á því að við eigum að samþykkja þetta frv. og ég styð þetta frv. að öðru leyti en því að mér finnst allt of mikið miðstýringaryfirbragð yfir því. Ef við erum að tala um frelsi eigum við að láta það heita og vera það. En það á að gera þessa tilraun til að sýna að þetta er því miður ekki mikið meira en dúsa.



Virðulegi forseti. Aðeins örstutt. Í fyrsta lagi var það að í umræðunni í dag spurði hv. 11. þm. Reykv. hvernig stæði á því að það væri aðeins til eins árs sem þetta leyfi væri veitt. Það er rétt að þetta er svona í 1. gr., að leyfi til reksturs uppboðsmarkaðar skal leyft til eins árs í senn og er leyfishafa jafnframt skylt að reka markað allt leyfistímabilið. Þetta er dálítið óljóst, en það skýrist strax ef við flettum upp í athugasemdunum á bls. 3. Í 2. mgr., þar sem talað er um 1. gr., segir að leyfi skuli aðeins veitt til eins árs í senn og ákvæði þetta sett í því skyni að starfsmenn hvers markaðar fái endurskoðun árlega. Það er ekki meiningin með þessu að svipta þá leyfinu. Það á að gilda til ársloka 1989. Hins vegar kemur til kasta Ríkismats o. fl. um búnað á markaðshúsum og öðru að það þarf starfsleyfi á hverju ári og að þeir fullnægi því. Það er skýringin á því að talað er um eitt ár í 1. gr. Ég þakka ágæta ræðu hv. 4. þm. Vesturl. Við eigum ágæta samvinnu þarna í nefndinni og ég fagna því að hann skuli vera að þokast æ meira til frjálsræðis og út úr miðstýringarvitleysunni. Það endar með því að hann kemur vel yfir fyrir rest. Ég fór kannske í minni framsöguræðu dálítið mikið inn á að spá í hvað mundi ske með þennan markað. Ég sá ekki að það væri til að meiða einn eða neinn þó ég talaði um hvernig þetta mundi þróast. Mín skoðun er sú að svokallaður fjarskiptamarkaður verði miklu sterkari þegar til kemur en uppboðsmarkaðurinn. Ég er sammála hv. þm. um að það eru ekki öll skip sem geta landað á uppboðsmarkaði. En eitt ætla ég að benda á aftur, eins og ég sagði í minni framsögu, að ég held að hvort sem fyrirtækin heita Heimaskagi eða Jökull eða Grandi verði það viðmiðunarverðið á uppboðsmarkaðnum sem verður ráðandi verð á þessum stöðum meira og minna. Það verður sótt fast bæði af sjómönnum og útgerðarmönnum að spyrjast fyrir um hver markaðurinn var í dag og ef hann er hagstæður vilja þeir fá það verð fyrir sinn afla.