Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Lárus Helgason) Eins og nál. ber með sjer, leggur nefndin til, að frv. þetta nái fram að ganga. Við erum á eftir öðrum þjóðum í þessu efni og því er kominn tími til, að úr því verði bætt, og þetta frv. er komið fram til þess. Nefndin gerði nokkrar brtt., og skal jeg gera grein fyrir þeim í fám orðum. Eins og nál. ber með sjer, hefir nefndin borið fram brtt. við 2. gr. 5. tölul., sem gengur í þá átt, að starfsemi stofnunarinnar skuli hagað eftir fyrirmælum atvinnumálaráðuneytisins, en skuli inna af hendi rannsóknir fyrir stjórn Búnaðarfjel. Íslands og stjórn Fiskifjel. Íslands, sbr. 5. lið. Þar segir svo, „aðrar rannsóknir, sem atvinnumálaráðuneytið óskar“, og síðar, að haga skuli allri starfsemi stofnunarinnar eftir ráði Búnaðarfjel. Íslands og Fiskifjel. Íslands. Nefndin kunni ekki við þetta orðalag, en vildi taka það skýrt fram, að atvmrh. hefði yfir þessu að segja. Brtt. tekur þetta líka skýrt fram, að atvmrh. hefir yfirráðin og að haga skuli starfsemi stofnunarinnar eftir fyrirmælum hans. Þá kemur brtt. við 3. gr. 1. mgr., að í stað „forstöðumaður stofunnar og atvmrh. telja“ komi: atvmrh. telur. Hjer eru atvmrh. ætluð yfirráðin, og nefndin telur óviðeigandi með öllu, að forstöðumanni þessarar stofnunar sje gefið svo mikið vald eins og frv. gerir ráð fyrir, en vill, að yfirráðin sjeu í höndum atvmrh. Þá kemur næst brtt. við 4. gr. Hjer eru atvmrh. ætluð yfirráðin, en ekki forstjóranum. Að sjálfsögðu getur ráðh. haft hann sem ráðunaut og tekið tillit til vilja hans. Þá kemur brtt. við 5. gr. Hjer er atvmrh. ætlað að ráða forstöðumann, en ekki stjórninni í heild sinni. N. finst sjálfsagt, að atvmrh. ráði hjer einn, en ekki stjórnin í heild, því að þetta heyrir undir hans verksvið. Þá voru ennfremur sett þau ákvæði um launin, að þau skuli ekki vera hærri en laun prófessora háskólans. Í frv. eru engin takmörk sett um laun þessa manns, en n. álítur rjett að gera það. Þá kemur brtt. við 7. gr. Hjer er atvmrh., en ekki forstöðumanninum, ætlað að setja gjaldskrá fyrir það starf, er stofan innir af hendi fyrir einstaka menn, en þar skal atvmrh. styðjast við till. forstöðumanns stofnunarinnar. Yfirleitt eru allar þessar brtt.n. á þá leið, að takmarka vald forstöðumanns þessarar stofnunar, en færa það í hendur atvmrh. Jeg hefi svo ekki fleira um þetta mál að segja, en vona, að brtt.n. verði vel tekið og að frv. verði samþ.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil þakka nefndinni fyrir skjóta og góða afgreiðslu þessa máls, og við brtt. hennar hefi jeg ekkert að athuga. Vil jeg leggja til, að frv. verði samþ. með breyt. þeim, er n. hefir gert á því.

Haraldur Guðmundsson Jeg leyfi mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki málið út af dagskrá að þessu sinni, vegna þess að frsm. 2. minni hl. (HV) getur ekki mætt á fundinum.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg get ekki tekið þessi forföll hv. 2. þm. Reykv. mjög alvarlega; hv.þm. hefir haft tíma til síðan 15. mars, þ. e. a. s. meira en mánuð, til þess að gefa út nál., sem hann þó ekki hefir gert, og auk þess er þetta frv. á þskj. 49 komið fram svo snemma hjer á þingi, að það ætti að geta farið að koma á dagskrá og til umr. Jeg er farinn að gruna hv. jafnaðarmenn hjer í deildinni um það, að þeir vilji reyna að bregða fæti fyrir þetta mál, og þeir gera það með þessari mótstöðu, fyrst með því að koma ekki með neitt nál., og svo með því að reyna að hindra, að það sje tekið fyrir, loksins þegar röðin er komin að því á dagskránni. Jeg vil, sem sagt, halda því fast fram, að þetta mál fái loksins að koma til umr., og get ekki skilið annað en að við getum nú farið að hafa svo langa fundi, að hægt sje að ljúka við dagskrána, því að nefndastörf hljóta að fara að minka úr þessu, og þýðir ekki að taka ný mál fyrir í nefndum úr þessu. Jeg skora þess vegna á forseta að taka málið fyrir.

Forseti (BSv): Jeg sje ekki, að gengið sje á hluta eins manns, þó háðar sjeu umr. um málið, þar sem flokksmenn þess hv.þm. eru viðstaddir, til þess að skrifa hjá sjer andmæli, þau er fram kunna að koma.

Haraldur Guðmundsson Jeg verð að segja, að það er einkennilegt, ef ekki er hægt að fá málinu frestað, þegar frsm. er ekki við, einkum þegar forseti hefir enn ekki tekið eldri mál á dagskrá. Þykir mjer ærið hart, ef sjerstaklega á að fara að vilja eins frsm. og hrista málið af, þótt beiðni komi um skamma frestun frá öðrum.

Forseti (BSv): Málið er ekki hrist af, þótt ein ræða sje flutt í því. En viðvíkjandi þeim málum, sem hv.þm. Ísaf. nefndi, þá voru þau á dagskrá seinast í gær, en þá var það hv.þm. sjálfur og flokksmenn hans, sem settu stíflu fyrir það, að málin kæmust fram.

Haraldur Guðmundsson Jeg kann ekki við það orðalag hjá hæstv. forseta, að setja stíflu fyrir mál með því að ræða önnur. Við jafnaðarmenn eigum vitanlega sama rjett og aðrir þm. til þess að ræða um málin. En annars verður forseti að viðurkenna það, að þessi mál voru sett svo aftarlega á dagskrána, að vonlaust var, að þau kæmu til umr.

Forseti (BSv): Það er auðsætt, að því meira sem tafið er fyrir, að eitthvert mái komi til umr., því lengur dregst, að það verði afgr. Gef jeg svo hv. 1. þm. Skagf. orðið.

Frsm. meiri hl. (MagnúsGuðmundsson): Þakka. - Jeg skal vera stuttorður; get jeg það því fremur, sem þetta mál var rætt svo mikið við 1. umr., og því engin ástæða til að ræða það svo mjög nú. Það varð að samkomulagi hjá meiri hl. n., að leggja til, að frv. yrði samþ. með þeirri breyt., að í stað orðanna „hinn 1. vetrardagur“ í 23. gr. laganna komi: hinn fyrsti laugardagur í júlímánuði. - Þetta voru þrír af fimm nm. sammála um, en einn um. leggur til, að kosningadagur verði ákveðinn þriðji sunnudagur í septembermánuði, og geri jeg ráð fyrir, að sá sami hv.þm. muni gera sjálfur grein fyrir sínu áliti. En um hv. 2. þm. Reykv. er það að segja, að hann hefir ekki ennþá, frá því að málið var tekið til meðferðar í n., um miðjan marsmánuð, komið með neitt nál. Vona jeg svo, að ekki þurfi langar umr. um málið og að hæstv. forseti geti einmitt lokið afgreiðslu málsins á þessum fundi. Skal jeg svo ekki tefja umr. lengur.

Forseti (BSv): Það er alls ekki tilgangurinn að hrapa svo að afgreiðslu þessa máls, að gefa eigi öllum frsm. kost á að segja álit sitt um málið, og fer því engin atkvgr. fram um það nú, þótt hinsvegar sjeu látnar fram fara umr., til þess að flýta fyrir afgreiðslu þess.

Haraldur Guðmundsson Mjer finst það ákaflega einkennileg afgreiðsla, sem hjer lítur út fyrir, að meiningin sje að hafa á þessu máli. Eins og sýnir sig í nál. meiri hl., er hv.allshn. margklofin í málinu og enginn nefndarmaður getur gengið að frv. eins og það var borið fram af báðum aðalflokkum þingsins. Það er eins og enginn vilji kannast við þennan óburð, sem frv. er. Þrír hv.nm., eða meiri hl., leggja til, að í stað 1. júlí, sem getur borið upp á sunnudag, þá skuli kjördagur lögfestur fyrsta laugardag í júlímánuði. Þó að segja megi, að breyt. þessi sje smávægileg, þá sje jeg ekki, hvaða ástæða er til hennar, nema tilgangurinn sje að bjarga sunnudagshelginni. Fjórði nefndarmaðurinn, hv. 2. þm. Árn., hugsar minna um helgi sunnudagsins. Hann leggur þvert á móti til, að kosið sje á helgum degi. Hann leggur til, að kjördagur verði framvegis hinn 3. sunnudagur í septembermánuði. En fimti maðurinn í n., hv. 2. þm. Reykv., leggur eindregið til, að frv. verði felt og kjördagurinn haldist hinn sami og nú er.

Hvar stendur það?

. Það er á allra vitorði, enda víkur hv.frsm. meiri hl. að því í nál. sínu. Þeir, sem hlýddu á 1. umr. þessa máls, heyrðu ekki önnur rök borin fram fyrir þessari breyt. á kosningalögunum en þau, að hún væri gerð með það fyrir augum, að auðveldara yrði fyrir sveitamenn að neyta kosningarrjettar síns. Ekkert annað en þetta kom þá fram sem ástæða fyrir breyt., og dró jeg þegar í efa, að það mundi af heilindum mælt, heldur lægi annað og meira á bak við, eins og jeg mun síðar koma að. Jeg benti þá líka á, að ef þetta væri aðalástæðan, sem haldið var fram um nauðsyn á færslu kjördagsins, þá væru aðrar leiðir auðfarnari til þess að ná því takmarki, sem stefnt væri að; t. d. væri eðlilegra að fjölga kjördeildum í stórum hreppum, með því mætti gera mönnum auðveldara um að sækja kjörfund. En enginn þeirra hv.þdm., sem annars þykjast bera svo mjög hag sveitafólksins fyrir brjósti, hefir tekið undir þetta, nje heldur hitt, sem jeg benti á, að hafa kjördaga fleiri en einn, ef ástæða þykir til vegna veðurs. Enginn þessara manna hefir viljað taka neitt tillit til kaupstaðabúanna, og verður því þó ekki neitað, að með færslu kjördagsins fram á mesta annatíma ársins verður verkalýðnum gert miklu erfiðara að neyta kosningarrjettar síns. Það er að vísu rjett, að mönnum er gefinn kostur á í kosningalögunum að kjósa utan kjörstaða, en á því eru þó mörg vandkvæði, því bæði er nú það, að áhugi manna í bæjunum er oft einna mestur sjálfan kosningadaginn, og gleyma menn því oft að fara til sýslumanns eða annara, sem þeir lögum samkv. geta kosið hjá utan kjörstaðar; stundum er þetta líka með öllu ómögulegt, t. d. þegar bráðan ber að um burtför, annaðhvort síðla kvölds eða að nóttu til, eins og oft getur komið fyrir sjómenn og þá verkamenn, sem atvinnu sína sækja í aðra landsfjórðunga. Þegar svo bráðan ber að, vinst ekki tími til þess að kjósa, enda er ekki skrifstofum haldið opnum í því skyni að nóttu til. Annað það, sem jeg tel mæla mest á móti því, að kjördagurinn verði fluttur á mesta annatíma ársins, er tómlæti alls þorra kjósenda um það leyti um að fylgjast með í málum þjóðarinnar. Þá er hugurinn bundinn við allskonar störf og minna tóm til að taka afstöðu til málanna. Þá er Alþingi nýlokið og ekki komnar fullar fregnir af störfum þess. Og þó að eitthvað kunni að vera komið út af Alþingistíðindunum, þá eru fæstir búnir að kynna sjer þau, og sama er um blöðin að segja; þau fara, eða efni þeirra, fyrir ofan garð og neðan hjá öllum almenningi á þeim tíma árs. Jeg fæ því ekki sjeð, að nokkuð sje bætt fyrir þeim, sem í sveitum búa, frekar með frv. en því, sem jeg hefi bent á, nema síður sje, en hitt orkar ekki tvímælis, að öllum þorra verkalýðs í kaupstöðum og kauptúnum er gert torveldara fyrir að neyta kosningarrjettar síns með því að hafa kjördaginn í júlímánuði. Það má líka líta á það, að eins og kjördæmaskipunin er nú, vantar mikið á, að um lýðræði sje að ræða í landi hjer. Veldur þar mestu um, hvað kjördæmin eru afarmismunandi fólksmörg. T. d. hefir einn kjósandi á Seyðisfirði jafnmikil áhrif á skipun Alþingis og 6 kjósendur hjer í Reykjavík. Þó að óvíða sje jafnmikill munur og þarna, þá er hann þó víða mikill, og afarmismunandi hvað margir kjósendur standa að baki hverjum einstökum þm. Ef svo á að bæta því ofan á þetta mikla órjettlæti að færa kjördaginn á mesta annatíma þjóðarinnar, þegar verkalýðurinn hefir orðið að sundrast í atvinnuleit víðsvegar um land, þá er sýnt, að allverulega er höggið af lýðræðinu og rjettur alþýðu við sjóinn er rýrður til þess að hafa hönd í bagga með löggjöf landsins. Eftir því, sem mjer hefir skilist, þá hefir það aðallega ýtt undir þessar kröfur sveitanna um færslu kjördagsins, að daginn, sem landskjörið fór fram haustið 1926, var hríðarveður á Norðurlandi. Það mun rjett vera, að í 2 eða 3 sýslum hafi þá verið allmiklir örðugleikar á að sækja á kjörstað, vegna óveðurs og ófærðar. En líti maður á landið í heild, þá hygg jeg, að það sýni sig, að í engum landskjörskosningum hafi verið jafnmikil þátttaka og einmitt haustið 1926. Væri nú horfið að því ráði, að taka upp þá breyt., sem jeg hefi drepið á: að fjölga kjördeildum í stórum hreppum, eða þar sem þurfa þykir, þá væri það trygt að svo miklu leyti sem hægt er, að allir komist á kjörstað; þá mætti og tryggja þetta enn betur með því að fjölga kjördögunum líka. Með því að hafa kjördaginn aðeins einn, má aldrei búast við, að allir kjósendur til sveita geti sótt á kjörstað. En með því að fjölga kjördeildum og hafa kjördagana fleiri má tryggja það, að hver einasti kjósandi í sveitum landsins geti neytt kosningarrjettar síns. Annars vildi jeg spyrja hæstv. forseta, hvort fundurinn sje lögmætur, og hvort ekki sje ástæða til að fresta umr.?  Jeg minnist þess, að hæstv.forsrh. og enda fleiri hafa haldið því fram, að þeir teldu, að í þessu landi ætti þungamiðja hins pólitíska valds að vera í sveitunum. Það hefir stundum verið int eftir því, hvaða ástæður lægju til þess, en aldrei hafa fengist svör við því, sem nein svör geti kallast. Hitt þykist jeg hafa orðið var við, að vald sveitanna hefir verið allmikið í þessari hv. deild. Og ef frv. þetta verður samþ., gæti jeg hugsað mjer, að það yrði til þess að auka það vald enn meir á þingi, en áreiðanlega órjettilega þó. Hjer er stefnt að því að auka vald sveitanna með því að draga úr rjettmætum áhrifum kaupstaðabúa á skipun þingsins. Þetta er ranglæti, fullkomið ofbeldi. Það mun áreiðanlega hefna sin, ef bændur neyta meirihlutavalds síns hjer í deildinni til þess að ganga á rjett verkalýðsins við sjóinn. Það er ofurauðvelt að tryggja rjett beggja, bænda og verkalýðs, ef sú leið er farin, sem jeg hefi bent á. Þá geta kjósendur sveitanna neytt kosningarrjettar síns hvernig sem viðrar, án þess að skertur sje rjettur þeirra, sem við sjóinn búa, eða þeim gert óhægra að kjósa. Jeg sje hvorugan frsm. minni hl. koma enn, hvorki hv. 2. þm. Reykv. eða hv. 2. þm. Arn., og skil jeg því ekki, hvaða ástæða er til að hespa málið af að þeim báðum fjarstöddum.

Hv. 2. þm. Árn. er víst kominn austur í Árnessýslu

. Hann hefir þá mátt stíga stórum, ef hann er kominn þangað, því að jeg sá hann alveg nýlega hjer frammi á ganginum. Jeg hygg, að reynslan hafi sýnt, að kosningar 1. vetrardag hafi að jafnaði verið betur sóttar en á öðrum tíma árs. Þá er liðinn allur mesti annatíminn, og þá hafa menn betra tóm til að íhuga þjóðmálin og skapa sjer skoðun um þau, þá taka öll fjelög upp starf sitt, sem legið hefir niðri um annatímann, þá eru þau að búa sig undir andleg og fjelagsleg störf, sem vinna á að vetrinum; þess vegna er áhuginn mestur og best lifandi að haustinu. Að vorinu er þetta alveg öfugt. Þá dvínar þjóðmálaáhuginn og hverfur í önnum dagsins og sumarsins. Sje meiningin að ætlast til, að sem flestir kjósi, þá er sjálfsagt að gefa mönnum kost á að neyta þess rjettar á þeim tíma, sem þeir hugsa mest um málin og geta búið sig sem best undir að taka afstöðu til þess, sem um er deilt.

Ef veður þá ekki hamla

. Jeg hefi í till. mínum bent á leiðir, sem bæta úr því.

Já, kannske með því að kjósa á hverjum bæ

. Það nær ekki nokkurri átt, að veðrátta sje svo slæm, að kjósa þurfi á hverjum bæ, ef kjördagar eru fleiri en einn. Jeg hefi líka verið í Norðurlandi og veit, að varla getur verið um að ræða í byrjun vetrar, að þar sje 4 daga samfleytt ófært bæja í millum. Svo þetta er ekkert annað en grýla, sem búa má til handa þeim, sem aldrei hafa í Norðurland komið og ekkert þekkja þar til. En hitt fæ jeg alls ekki skilið, hvers vegna ekki má leiðrjetta þetta misrjetti, sem talað er um, að kjósendur sveitanna geti orðið fyrir vegna óveðurs, á annan hátt en þann að ganga á rjett þeirra, sem í kaupstöðunum búa. Nú er vitanlegt, að þar, sem fámenni er á bæ, en langt á kjörstað, þá er ómögulegt að ætlast til, að allir geti kosið, jafnvel þó á vordegi sje. Þar sem langt er á kjörstað, en svo hagar víða til þar, sem jeg er kunnugur, þá mundi fólkið verða að tvískifta sjer, vegna þess að þar, sem börn eru á bænum, er ekki hægt að skilja þau ein og ósjálfbjarga eftir. Mundu þá aðrir fara að morgni, en hinir síðar, þegar þeir, sem fyr fóru, væru komnir aftur, og gæti þá svo farið, að dagurinn entist þeim ekki; áreiðanlega hagar svo til víða, að þetta er alveg ókleift. Mjer finst því, að alt beri að sama brunni, að ef breyta á kosningalögunum, þá sje nær að setja heimild um, að hafa megi fleiri kjördaga en einn, og að fjölga kjördeildum þar, sem það þykir betur fara. Það er einmitt þetta sama, sem hv. 2. þm. Árn. virðist hafa komið auga á. Og þar sem hann er ekki viðstaddur, ætla jeg að lesa svolítið upp úr nál. hans, máli mínu til stuðnings, en þeim fáu hv.þdm., sem hjer eru staddir, til lærdóms og eftirbreytni, að jeg vona.

Það hafa allir lesið það, enda er það ekki svo langt

. Það má vel vera, en góð vísa er aldrei of oft kveðin. Nál. byrjar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jeg get ekki talið hentugt að hafa kosningar um háannatíma landsmanna. Hinsvegar geta veður bagað 1. vetrardag, enda kosningar áður ákveðnar í september. Bændur eiga örðugast með að sækja kjörfundi, og þar sem einyrkjabúskapur verður almennari með ári hverju, eiga þeir margir ekki heimangengt virka daga“. Og svo bætir hann við: „Mundi því rjettast að hafa kosningarnar á sunnudegi“. Hv. 2. þm. Árn. kemst að sömu niðurstöðu og jeg um örðugleika bænda að sækja kjörfundi á hvaða tíma árs sem er. Hinsvegar fæ jeg ekki sjeð, svo að jeg tali þá einnig fyrir þennan hv.frsm. (MT), sem ekki virðir málið svo mikils, að honum finnist taka því að vera viðstaddur, þegar það er til 2. umr. - jeg fæ sem sje ekki sjeð, að ljettara sje fyrir einyrkja að sækja kjörfund á sunnudegi heldur en á laugardegi eða öðrum virkum degi. Jeg fæ ekki betur sjeð en að sama annríki sje á einyrkjasveitaheimilum sunnudaga eins og aðra daga. Á meðan jeg var í sveit voru þar sömu búverk alla daga jafnt á sama árstíma, og alveg eins á helgum dögum eins og virkum. Brtt. hv. 2. þm. Árn. bætir því alls ekki fullnægjandi, þótt hún sje skárri en frv. og till. meiri hl. En hún sannar þó það, sem jeg hefi haldið fram og allir eiga að vita, sem sje það, hvað örðugt er fyrir alla að neyta kosningarrjettar síns um mesta annatíma ársins. Jeg get látið þetta nægja um sinn, en ætla að enda þennan ræðustúf með því að segja, að mig furðar ekkert á því, þó að hv.frsm. meiri hl. vilji tala stutt. Jeg hefi fyrir satt, að hann vilji sem minst um þennan óburð sinn tala, og er það mjög að vonum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg stend aðeins upp til þess að bera blak af hv. 2. þm. Árn., því að mjer finst mjög ómaklegt, hvernig á hann hefir verið ráðist og dregið inn í umr., hvers vegna hann sje ekki viðstaddur. Get jeg upplýst, að það er ekki ófyrirsynju, þó að hann hafi ekki mætt á þessum fundi, því að eftir hálfa stund fer hann austur til sýslu sinnar til þess að halda sýslufund.

Frsm. meiri hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg þarf ekki að taka til mín aðfinningar hæstv.forsrh.; jeg hefi ekkert lagt til hv. 2. þm. Árn. fyrir það að vera fjarverandi. Jeg ætla heldur ekki að svara hv.þm. Ísaf. Hann var í svo miklum vandræðum að halda þessa ræðu, að það er ekki rjett að þjaka honum, og þó var hún ekki annað en endursögn á því, sem hann hafði áður sagt. Jeg vil því ekki auka honum vandræði með því að rífa niður þetta litla, sem hann gat tínt til, enda ástæðulaust að vera að tví- og jafnvel þríprenta upp í Alþingistíðindunum svona nauðaómerkilega ræðu.

Forseti (BSv): Mjer hafa borist tilmæli um að taka 6. og 7. mál* út af dagskrá. *Frv. til hafnarlaga fyrir Hafnarfjarðarkaupstað og frv. um hafnargerð á Skagaströnd.

Ólafur Thors Jeg leyfi mjer eindregið að mótmæla því, að 6. mál, um hafnargerð í Hafnarfirði, sje tekið út af dagskrá. Það eru nær 3 vikur liðnar síðan við meirihl.menn komum fram með okkar álit í þessu máli. Og jeg sje ekki neina skynsamlega ástæðu til þess að fresta málinu og endurtek því mótmæli mín gegn því, að það sje gert.

Forseti (BSv): Hæstv. forsrh. hefir óskað, að 6. og 7. mál væru tekin út af dagskrá. Er venja að fara eftir óskum stj. í þeim efnum. Sje jeg heldur enga hættu fyrir málið í því liggja. Þessi tvö mál hafa verið samferða hjer í hv. deild, og fer ekki illa á, að svo fari enn.

Ólafur Thors Það er ekki rjett hjá hæstv. forseta, að mál þessi hafi fylgst að í þinginu. 7. mál er komið frá hv.Ed. og er nú til 3. umr. hjer í þessari hv. deild. En 6. mál, hafnarlög fyrir Hafnarfjörð, var lagt fram í þessari hv. deild og er því miklu skemra á veg komið. Með því að tefja málið er því teflt í voða, þar sem áliðið er þings. Vil jeg sem flm. þessa máls mæla fastlega með því, að það verði tekið fyrir nú. Vænti jeg þess, að hæstv.forsrh. geri ekki leik að því að ónýta mál manna. Vil jeg svo skora á hæstv. forseta að verða við ósk minni.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg hefi aðeins óskað eftir því, að 7. mál sje tekið út af dagskrá.

Forseti (BSv): Jeg skildi tilmæli hæstv.forsrh. svo, að þau ættu við bæði 6. og 7. mál. En þar sem jeg sje samkv. yfirlýsingu hans, að um misskilning eða misheyrn hefir verið að ræða, þá vil jeg gjarnan verða við tilmælum hv. 2. þm. G.-K. Er þá 6. mál til umr.

Magnús Jónsson * *Ræðuhandr. óyfirlesið. Hv. 1. flm. er ekki viðstaddur til þess að mæla með þessu frv. og fylgja því úr hlaði. Málið er í sjálfu sjer ákaflega einfalt, enda er grg. frv. ekki nema örfáar línur, og ef menn hafa ekki þegar lesið þær, geta þeir lesið þær snöggvast og komist að raun um, hvað hjer er á ferðum. Jeg vona, að hv.þdm. rugli ekki þessu frv. saman við annað frv. samnefnt, sem hjer var á döfinni fyrir skömmu og sem mjög þótti orka tvímælis, hvort rjett ætti á sjer. Um þetta frv. er alt öðru máli að gegna, því í þessu tilfelli orkar jafnlítils tvímælis eins og eldra frv. þótti orka mikils tvímælis. Jeg vil því beina þeirri ósk til hv.þdm., að þeir lofi máli þessu að ganga til nefndar. Málið er ekki flókið, og jeg geri fastlega ráð fyrir, að n, ljúki fljótlega við það, svo að það verði ekki að ófyrirsynju, að það sje látið ganga til nefndar. Eins og grg. ber með sjer, hefir þetta mál hlotið þann undirbúning, sem eldra frv. þótti skorta, sem sje að leitað hefir verið álits og umsagnar hlutaðeigenda. Hafa báðir aðilar, bæjarstjórn Reykjavíkur og hreppsnefnd Mosfellshrepps, komið sjer saman um málið með þeim skilmálum, sem í frv. greinir, enda flytjum við frv. samkv. tilmælum bæjarstj. Jeg sje nú, að tveir hv.þdm. hafa þegar kvatt sjer hljóðs, svo að útsjeð er um, að málið verði afgr. á þessum fundi. Sennilega vakir fyrir þessum hv.þm. að tefja málið nokkra daga, í von um að geta á þann hátt varnað því framgangs. Það er rjett athugað, enda er málinu mjög hætt, alt hvað líður, en jeg vil eigi að síður beina þeim tilmælum til hv. deildar, að hún leyfi málinu að fara til n. nú þegar, því ekki ætti það eitt að saka. Skal jeg svo ekki lengja umr. að sinni og leyfi mjer að leggja til, að málinu verði vísað til allshn.

Bjarni Ásgeirsson Það er alls ekki meining mín að tefja málið á neinn hátt, en þó þykir mjer rjett að fylgja því úr hlaði með fáum orðum. Jeg var harðorður um frv. það, sem deildin hafði til meðferðar fyrir skömmu, og sem var samnefnt þessu frv., en nú vil jeg geta þess, að um þetta frv. er alt annað að segja. Þetta mál hefir hlotið allan þann undirbúning, sem löglegur er, og verið samþ. af báðum aðilum. Jeg er því þessu eins mjög fylgjandi eins og jeg var á móti hinu eldra frv., enda er hjer ekki um að ræða yfirgang og ásælni Reykvíkinga, eins og í fyrra tilfellinu.

Ólafur Thors Það var heldur ekki rjett hjá hv. 1. þm. Reykv. að fullyrða, að jeg væri á móti þessu máli. Það stendur alt öðruvísi á um þetta mál en um hið samnefnda frv., sem nú er komið fyrir kattarnef. En jeg bendi þó á það, að sá undirbúningur, sem slík mál eiga og þurfa að hafa, hefir alls ekki verið gerður í þessu máli. Það er að vísu rjett, að samkomulag hefir orðið milli tveggja aðilanna, hreppsins og bæjarstjórnarinnar, en álits þriðja aðilans hefir ekki verið leitað, sem sje sýslunnar. Mig minnir, að það sje í 42. gr. sveitarstjórnarlaganna skýrt ákvæði um það, að áður en slík skifti fari fram, þurfi samþykki bæði hlutaðeigandi hreppa og sýslunnar. - Það er ekki ein báran stök hjá þessum hv.þm. Reykv. Það er engu líkara en þeir tapi ráði og rænu, þegar þeir taka allir höndum saman um eitthvert mál. Þó eru a. m. k. tveir þeirra mjög greindir og greinagóðir menn, en það er eins og þeim fatist jafnskjótt sem þeim verður á að leggja lag sitt við samþingismenn sína, jafnaðarmennina. Þetta mál er ekki undirbúið sem skyldi; það er alger misskilningur hjá hv. 1. þm. Reykv. og hv.þm. Mýr. En jeg skal benda á það í þessu sambandi, að sýslufundur kemur saman um 29. þessa mánaðar, og er þá hægt að leita umsagnar hans um málið. Jeg get gengið inn á, að málið fái að fara til n., en hinu verð jeg harðlega að mótmæla, að málinu sje ráðið til endanlegra lykta að sýslunni fornspurðri.

Bjarni Ásgeirsson Jeg skal taka það fram, að sýslufundur hefst á morgun, að því er jeg best veit. Jeg tel því hættulaust að vísa málinu til 2. umr., því um það leyti mun svar sýslunefndar að sjálfsögðu vera komið. Jeg tel sjálfsagt, að nú hefði þegar verið búið að leita álits sýslunefndar, ef ekki hefði staðið svo á, að sýslufundur átti að koma saman hvort sem var, áður en langt um liði. Það hefði því verið dálítill tvíverknaður og óþarfa umstang að kveðja sýslunefndina saman einungis í þessu skyni.

Magnús Jónsson * *Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg skal með ánægju biðjast afsökunar á þeim getsökum, sem jeg gerði þessum tveim hv.þm., sem nú hafa talað í þessu máli. Vil jeg tjá þeim þakklæti fyrir undirtektir þeirra. Að svo mæltu þarf jeg litlu við að bæta. Hv. þm. Mýr. hefir sýnt fram á, hvernig ráða má máli þessu til lykta á allan löglegan hátt, með því að láta það ganga umsvifalaust til 2. umr. og leita því næst umsagnar sýslufundar, þegar hann kemur saman. En annars býst jeg satt að segja við, að ef hlutaðeigandi hreppur og bæjarfjelag ljá slíkum skiftum samþykki sitt, þá þurfi ekki að spyrja sýslunefnd frekar um leyfi. Það mun vera óhætt að ætla, að hlutaðeigandi hreppur gæti sinna hagsmuna, og ef svo er, þá má treysta því, að hreppurinn, sem gæðin lætur af hendi, muni vera eins dugleg stoð undir efnahag og afkomu sýslunnar í heild eftir sem áður. Jeg held því, að þetta ákvæði, sem hv. 2. þm. G.-K. var að vitna í, muni hafa verið sett vegna þeirra tilfella, að um algerða innlimun hreppa væri að ræða. En annars skal jeg ekki rökræða um þetta atriði, fyrst á annað borð er hægt að leita álits sýslunefndarinnar.

Ólafur Thors Jeg ætla aðeins að taka það fram, að mitt fylgi við þetta mál er því skilyrði bundið, að sýslunefndin sætti sig við það. Annars skal jeg geta þess, að það er ekki rjettur skilningur hjá hv. 1. þm. Reykv., að sýslunni komi slíkt ekki við, ef einungis Reykjavík og Mosfellssveit koma sjer saman um það og hreppurinn telur sínum hagsmunum borgið. Sýslan hefir skilyrðislausan rjett til íhlutunar um slík mál, og til þess er henni gefinn sá rjettur að lögum, að sjálfsagt þykir, að sýslan dæmi sjálf um, hvort fjárhagur hennar er skertur eða ekki.

Halldór Steinsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við þetta frv. Þarf jeg ekki að fjölyrða um efni þeirra, því þær þarfnast ekki skýringa. Þetta frv. er þess efnis, að ófriðaðar verði selalagnir og selalátur í Ölfusá og í 2. gr. þess er ákveðið að þeir, er missi selveiðanytjarnar, skuli fá fullar bætur. Þessar bætur eiga þeir að greiða, er laxveiðirjett hafa í Ölfusá. Við þetta er vitanlega ekkert verulegt að athuga, svo framarlega að samkomulag næst milli aðilja þar eystra um það, að þetta skuli vera svo. En jeg lít svo á, að ekki þurfi að ákveða sjerstakar bætur þeim mönnum, er not hafa haft af selveiði, ef almenningsheill krefur, að því er laxveiðina snertir, að selnum sje útrýmt. Því þó að nokkrir hafi not af selveiðinni, þá eru þeir þó mikið fleiri, er hafa gagn af laxveiðinni. En sje samkomulag þar eystra um það, að hafa þetta eins og frv. gerir ráð fyrir, sje jeg ekki ástæðu til þess að hafa á móti því. En það er 3. gr. frv., er jeg felli mig ekki við, og sem mjer finst koma í bága við 2. gr. í 2. gr. er sem sje gert ráð fyrir því, að þeir, er laxveiðirjettinn hafa, greiði bætur til þeirra, er haft hafa not af selveiðum. En svo er gerð undantekning frá þessu í 3. gr., því að þar er gert ráð fyrir því, að ríkið greiði einum búanda, nefnilega núverandi presti í Arnarbæli. Þetta finst mjer í ósamræmi hvað við annað. Annaðhvort fyndist mjer, að það ætti að vera svo, að ríkið greiddi öllum bætur, eða þá að þeir, er laxveiðirjettinn hafa, borguðu öllum. Enda mun það hafa verið svo skv. frv. því, er lá fyrir síðasta þingi, að ríkið greiddi allar bæturnar. En jeg verð að segja það, að mjer þykir það nokkuð varhugavert að láta ríkissjóð greiða þessar bætur, því jeg get vel hugsað mjer, að það gætu orðið nokkuð háir reikningar, er ríkissjóður yrði að greiða. Jeg gæti jafnvel trúað því, að þó hann ætti ekki að greiða nema þessum eina búanda í Arnarbæli, þá gæti svo farið, að reikningur hans yrði eins hár eða hærri en allra þeirra, er laxveiðieigendur eiga að greiða. Þetta er nú að vísu aðeins spádómur, en maður veit hvernig það gengur með ýmsa þá reikninga, er ríkissjóður á að greiða. En sem sagt, þá flyt jeg þessar brtt. til þess að meira samræmi verði í frv.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er ánægjulegt fyrir mig, að þetta frv. skuli vera komið svona langt nú, því á fyrsta þinginu, er jeg sat, flutti jeg frv., sem var mjög svipað þessu. Síðan hefir þetta mál af og til verið til umr. hjer í þinginu og virðist nú vera að því komið að fá endanlega afgreiðslu. Jeg játa það, að hv.þm. Snæf. (HSteins) hefir mikið til síns máls, er hann segir, að rjettast væri að þeir, er laxveiðarjettinn hafa, bættu þeim, er skaða hljóta af því, að selur verður ófriðaður. En það stendur nú svo á þarna, að það eru ekki mjög margir, sem hljóta skaða af því, þó þetta frv. verði að lögum, og auk þess vita þeir, er kunnugir eru þar eystra, að vafasamt er að fult samkomulag náist um bætur fyrir selveiðimissi, meðan hann veiðist nokkuð að ráði. Þar sem nú að ætlast er til þess, að þessar bætur til Arnarbælis falli niður, er prestaskifti verða þar næst, sje jeg ekki ástæðu til þess að hafa á móti því, að bótunum verði svo fyrirkomið, sem gert er ráð fyrir í frv. En svo væri það í raun og veru hugsunarrjett að gera ráð fyrir því, að eftir prestaskiftin, þá greiði laxveiðendur líka bætur til Arnarbælis. En ekki er gert ráð fyrir því. Þó jeg nú þannig játi, að hv.þm. Snæf. hafi mikið til síns máls, þá þori jeg samt ekki annað en að vera á móti brtt. hans, því að jeg óttast að svo kynni að fara, ef þær yrðu samþ., að síður næðist samkomulag um þessar bætur. En jeg lít svo á, að þetta sje svo þarft mál, að það sje tilvinnandi þó ríkið verði að kosta nokkru til. Annars er jeg alveg sammála hv.þm. Snæf. um það, að selurinn á að víkja fyrir laxinum, og að það er hin mesta fásinna að ala bæði þessi dýr í sama vatnsfalli. Jeg held því að það hyggilegasta sje að samþ. frv. eins og það liggur nú fyrir.

Halldór Steinsson Jeg þarf eiginlega ekkert að andmæla hæstv.dómsmrh., því hann var mjer sammála í öllum aðalatriðum. En hann óttaðist að ekki væri hægt að koma á fjelagsskap um þessar bætur þar eystra, ef brtt. mínar væru samþ. En jeg verð nú að segja það, að það er þá ekki mikill áhugi fyrir þessu máli, ef fjelagsskapurinn gæti strandað á því, að laxveiðanotendur greiddu bætur jafnt til Arnarbælis sem annara jarða, sem selveiðinytja mistu. Ef brýn nauðsyn er á slíkum fjelagsskap, getur þetta ekki orðið til þess að spilla fyrir frv. Hæstv. ráðherra gat um það, að eðlilegt væri, þegar núverandi prestur í Arnarbæli fellur frá, að missir selveiðinytja væri greiddur ábúendum Arnarbælis. Það er rjett, en þá gildir hin sama regla og upphaflega var gengið út frá og eins og kemur fram í 2. gr. frv. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fyrir missi selveiðinytja í ánni, vegna ákvæða 1. gr., skulu koma fullar bætur, eftir mati óvilhallra dómkvaddra manna, og vera árgjald, sem metið er í eitt skifti fyrir öll, sbr. þó l.gr. o. s. frv.“

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að skýra nánar, hvað fyrir mjer vakti með aths. mínum. Því er svo háttað með Ölfusá, að það eru ýms missmíði á veiðiaðferðinni, eins og víðar við laxár. Til dæmis er búið að setja niður veiðivjel við ósana, sem er þannig gerð, að jeg geri ráð fyrir, að hún bráðum verði bönnuð. Ennfremur er þar mikið drepið af laxi ofan til í þveránum, þegar komið er fram á vetur, og er það vitaskuld til stórhnekkis fyrir laxgengdina í ána. Þetta frv. er framtíðarmál. Það er enginn vafi á því, að það er hægt að fá miklu meiri lax í ána, ef því væri betur sint. Það á að ýta undir bændurna til að fara að rækta lax. Jeg held, að það yrði sannarlega til að styðja gott mál, að leggja ekki of þungar byrðar á þessa tiltölulega fáu menn, sem hafa laxveiðina. Þó að það sje hugsunarrjett, að eftir næstu prestaskifti í Arnarbæli verði greiddar bætur þangað, er það of mikið rjettlæti. Landið hefir litið meira upp úr jörðunni með laxi en án hans.

Páll Hermannsson 1 Ræðuhandr. óyfirlesið. Hv. þm. Snæf. (HSteins) sagði, að sjer fyndist gæta ósamræmis í frv., sem hann vildi leiðrjetta með brtt. sinni. Jeg er ekki samdóma hv.þm. um, að um nokkurt ósamræmi sje að ræða. Hv. þm. sagði, að eðlilegast væri, að annaðhvort greiddi ríkissjóður allar bætur vegna ófriðunarinnar eða engar. Jú, það má að vísu segja, að það sje eðlilegt, en það er ólíkt, hvort ríkissjóður vill fyrir sitt leyti láta niður falla kröfur til skaðabóta, heldur en að greiða hinar ýmsu kröfur manna þarna eystra. Þegar litið er á það, að prestssetur á í hlut, og veiðin er metin til tekna prestinum fyrir mjög væga upphæð, er þetta alveg óskylt því, hvort ríkissjóður vildi vera viðbúinn að taka að sjer greiðslur, sem kynnu að verða metnar hinum og öðrum. Jeg verð að líta svo á, að svo geti staðið á, að það sje alveg rjett fyrir ríkissjóð að gera þetta, af því að hann munar það ekki miklu, en hinsvegar er það þýðingarmikið fyrir þann fjelagsskap, sem stendur að veiðibótum. Jeg þekki að vísu ekki vel þetta einstaka tilfelli, sem hjer er um að ræða, en í mínu bygðarlagi er jörð, sem ríkissjóður á, þar sem selveiði er ef til vill meiri en nokkursstaðar annarsstaðar. Þessar nytjar hafa ekki munað hann miklu, en nytjar landseta yrðu hátt metnar. Að þessu athuguðu hlýt jeg að greiða atkvæði á móti brtt.hv.þm. Snæf.

Guðmundur Ólafsson Þó að brtt., sem hjer er um að ræða, sje sanngjörn og ekki mikil fyrirferðar, rísa menn þó upp hver á móti öðrum. Hæstv. dósmrh. mælir á móti brtt., vill halda því, að ríkissjóður fái þau hlunnindi að greiða bætur fyrir missi selveiðinnar fyrir Arnarbæli, þótt laxveiðieigendur eigi að borga ábúendum þeirra jarða annara, er selveiði missa, bætur fyrir það. Jeg sje ekki, að nauðsynlegt sje að halda svo fast í það, því að ef það er, eins og sagt er, að í Ölfusá sje um mikla laxveiði að ræða, finst mjer ekki þeim, sem hlut eiga að máli, vera ofvaxið að borga þessari jörð og örfáum jörðum einhverjar skaðabætur, ef selnum er kipt burt úr ánni. Það er nauðsynlegt vegna laxveiðinnar að ná selnum úr Ölfusá, en það sama má segja um ýmsar aðrar laxveiðiár, enda þótt Alþingi hafi ekki mikið um það hugsað. Jeg hefi borið fram frv. til mikilla bóta á laxveiðilögunum, og jeg tel, að hver sem á land að laxveiðiá, eigi jafnan rjett á vernd vegna selsins og öllu öðru er hindrað getur göngu laxins eftir ánum. En það er ekkert gert til að koma á slíku jafnrjetti. Jeg býst ekki við, að jeg hefði farið fram á, að ríkissjóður borgaði þeim, sem töpuðu selveiði í mínu kjördæmi, ef þar hefði verið um slíkt að ræða, heldur þeir, sem laxveiði ykist hjá vegna útrýmingar selsins. Það er ekki í þetta eina sinn, sem jeg er á móti því, að leggja slíkar kvaðir á ríkissjóð. Jeg held, að þó að ekki þyrfti að borga næsta presti í Arnarbæli skaðabætur, yrði að borga honum hærri laun er heimatekjur rýrnuðu við missi selveiðinnar. Ef um mikla selveiði er að ræða, er það mikill hluti af heimatekjum prestsins, sem tekið verður frá honum. Hann yrði að fá það áfram í einhverri annari mynd. En ef hv. d. vill veita laxveiðanotendum einhverjar rjettarbætur, væri viðkunnanlegt, að þær næðu til fleiri en þeirra, sem veiði eiga í Ölfusá.

Frsm. (Jónas Kristjánsson) Jeg verð að endurtaka það, að nefndin leit svo á, að hjer væri um samkomulagsleið að ræða, þar sem ekki er öllum skaðabótum jafnað niður á þá, sem fá aukna laxveiði, heldur hlaupi ríkissjóður undir bagga. Það má búast við, að aukinnar laxveiði gæti ekki strax. Það geta liðið mörg ár þangað til, og það getur orðið til að draga úr áhuga manna, þegar þeir fá ekkert í aðra hönd. Landbn. hafði að vísu ekki fengið upplýsingar um það, um hve mikla selveiði er að ræða, og gat því ekki giskað á, hve mikill yrði skatturinn á ríkissjóði, en hann getur aldrei orðið mikill. Hann verður reiknaður eftir mati sanngjarnra manna eða eftir skattframtali, bara til fárra ára væntanlega. Jeg tel rjettast að samþ. frv. eins og það kom frá Nd. og legg það til.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg gerði örfáar athugasemdir við þetta frv. við 2. umr. Jeg verð að segja um tillögu hv.þm. Snæf., að jeg er með henni að hálfu leyti. Hann hefir gengið lengra en jeg hefði viljað gera. Hann vill fella niður síðari málslið 3. gr., sem sje losa ríkissjóð við að greiða prestinum tap það, sem hann verður fyrir. Hinsvegar vil jeg til samkomulags hafa það svo, að laxveiðanotendur sjeu í framtíðinni lausir við að greiða bætur vegna Arnarbælis. Jeg held, að þessi hlunnindi sjeu metin á 50 krónur á ári, svo að það mundi tæplega koma á ríkissjóð meira en sem því svarar. En jeg vil, að ríkissjóður geti verið laus við nokkura breytingu á þessu, meðan núverandi prestur situr í Arnarbæli.

Halldór Steinsson Það hafa eiginlega engar ástæður komið fram gegn brtt. mínum. Mjer finst það vera undarlegt rjettlæti hjá hæstv. fjmrh. að geta verið með brtt., bara ef síðari liðurinn er feldur burt. Hann ætlast til, að engar bætur verði greiddar prestinum fyrir missi selveiðinytja. Hversvegna á Arnarbæli að vera eina jörðin, sem engar bætur eru greiddar vegna missis selveiðinnar? Það er mjög ranglátt, enda er það alveg rjett hjá hæstv. forseta (GÓ), að það má fastlega gera ráð fyrir því, þegar prestaskifti verða og hlunnindin eru fallin burtu, að ríkissjóður komist alls ekki hjá því, að greiða einhverjar bætur í staðinn til Arnarbælis.

Halldór Stefánsson Við 1. umr. þessa frv. komu fram nokkrar almennar aths. við það. Sje jeg nú, að hv. landbn. hefir viljað taka þær athuganir til greina að nokkru leyti, því ef gengið verður að till. hennar, verður nokkur umbót á frv. - Hinsvegar virðist mjer svo um till.n., að þær sjeu fremur ófimlega fram settar, og í öðrum atriðum sýnist mjer að þær geti orkað tvímælis. Svo er um það ákvæði, er n. setur, að í viðbót við öruggar girðingar til geymslu refa komi: „önnur örugg varsla“. Hjer er það þó ekki orðalag tillögunnar sjálft, sem getur talist svo mjög athugavert, heldur hitt, ef þessi viðbót er miðuð við þau ummæli, sem komu fram við 1. umr., að geymsla í eyjum myndi mega teljast örugg varsla. Sje hjer átt við geymslu í eyjum, þá tel jeg það alls ekki örugga vörslu. Í hörðum vetrum getur orðið samísa við land og refirnir sloppið. Komið hefir það fyrir, að grunur allsterkur hefir leikið á, að slíkt hafi átt sjer stað. Vil jeg því vekja athygli á því áliti mínu og fleiri manna, að eyjar sjeu ekki örugg varsla, nema girt sje um refina þar sem annarsstaðar. Þá vil jeg víkja að brtt., sem jeg, ásamt 2 hv.þm. öðrum, er flm. að og eru á þskj. 377. - Það er svo ákveðið í frv., að ekki megi flytja út refi nema frá búum, sem starfað hafa eitt ár. Við 1. umr. var á það bent, að með þessu ákvæði væri meira gætt hagsmuna refaeldismanna en þeirra, sem refina veiða, og núverandi refabúum veitt forrjettindi, sem leitt gætu til þess, að draga úr eðlilegu verði yrðlinganna, og þar með úr áhuga manna fyrir því að veiða þá. - Nú höfum við þó ekki viljað ráðast harðlega á þetta ákvæði frv., heldur leggjum aðeins til, að þessu ákvæði laganna verði frestað um eitt ár, svo menn fái hæfilegan frest til að búa sig undir samskonar aðstöðu til refaeldis og útflutnings, hvar sem vera skal á landinu. Þessi frestur er þeim mun nauðsynlegri, að ætlast er til, að sett verði reglugerð um tilhögun refagirðinga, rekstur refabúa o. fl., sem enn er ekki vitað hvernig verður. Er því rjett, og það minsta sem hægt er að fara fram á, að fresta þessu ákvæði um eitt ár. Einfaldast hefði verið að fresta öllum lögunum um eitt ár, en við flm. höfum viljað fara svona vægilega, vegna þess að vera má, að sum önnur ákvæði frv. megi strax að gagni koma. Höfum við því ekki gengið lengra en svo, að við leggjum til að ákvæði 3. gr. verði frestað, að öðru en því er snertir dýralækniseftirlitið með þeim refum, sem út eru fluttir.

Frsm. (Einar Jónsson) Jeg býst við, að hv.þdm. minnist þess, að við 1. umr. komu fram nokkrar aths. og aðfinslur við frv. þetta. Landbn. hefir viljað taka þetta til greina og kemur því nú fram með brtt. á þskj. 363, sem gera allmiklar breytingar á frv., ef samþ. verða. - Að vísu áleit landbn., að vel mætti við frv. una eins og það kom fram, en vildi gera það þeim hv.þm., sem óánægðir voru, til geðs, að breyta því, eins og till. benda til. Hv. 1. þm.N.-M. hefir nú gert ýmsar aths. við þetta mál. Meðal annars sagði hann, að n. hefði farist ófimlega með brtt. sínar. Jeg hygg þó, að þær sjeu formlega fram settar. Máske má segja, að óljóst sje, hvað við er átt með öruggri vörslu. Það er rjettilega athugað, að þetta orðalag er notað í sambandi við geymslu í eyjum. Það hefir komið í ljós í umr., að eyjavarslan væri ekki trygg. Skal jeg ekki bera á móti því. En samkv. brtt. verður sett í reglugerð, hvað telja megi trygga vörslu. Og þá verður líka sett nánara ákvæði um það, hvaða eyjar teljast megi tryggar. - Þetta lýtur og einnig að þeirri spurningu, sem sett var fram við 1. umr. um það, hvort hús mætti telja örugga vörslu. Hús geta vitanlega verið svo útbúin, að þau geti talist örugg varsla. Sje jeg ekki, að nánari skilgreiningu þurfi á þessu í frv., þar sem lagt er til, að sett verði reglugerð um þetta. - Það ríður vitanlega mest á því, að geymslan sje örugg, á hvern hátt sem henni er fyrir komið. Og þar sem hreppstjórar eiga að hafa eftirlit með þessu, þá má telja, að vel sje frá því gengið. Þetta var að vísu trygt í frv. En vera má, að enn betur sje frá því gengið með brtt. landbn. Brtt. á þskj. 377 og 378 hefir landbn. athugað, en ekki tekið neina afstöðu til þeirra og hefir því óbundnar hendur um atkvgr. um þær. - Mitt álit er, að þær muni frekar bæta frv., en sjeu þó ekki nauðsynlegar. Það var spurt um það af einum hv.þm. við 1. umr., hvað mörg dýr þyrftu að vera alin til þess að kallast mætti refabú, hvort t. d. 5 eða 6, eða þá 10 eða 12. Það er mitt álit, að þar geti kallast refabú, sem refir eru aldir, hvort heldur eru færri eða fleiri. Þetta orð, refabú, fellur saman við orðið kúabú, eða fjárbú, sem svo eru nefnd, án tillits til fjölda búfjárins. Og þótt fáir refir sjeu aldir, er jafn rjett að kalla búið refabú. Aðalatriðin í þessu máli eru þau, að varslan sje örugg, og heilbrigðiseftirlitið sje í lagi, svo erlendum markaði sje ekki spilt með útflutningi sjúkra dýra. Það hefir verið sagt, að Norðmen seldu betri dýrin frá okkur sem grænlensk dýr, en ljelegri dýrin sem íslensk. Þetta þarf að fyrirbyggja, og hygg jeg að það sje gert með viðbótartill. landbn.

Nei, nei! - Hlær

. Ef hv.þm. Borgf. vill gera grín að þessari afgreiðslu nefndarinnar, þá ætti hann að koma fram með till. sjálfur, sem væru skynsamlegri og trygðu þetta betur. Annars þarf jeg ekki að masa meira um þetta. Jeg álít, að eins og gengið er frá till. landbn., þá sje þetta trygt og megi því vel við það una.

Hákon Kristófersson Jeg á eina brtt. á þskj. 378, sem á við brtt. á þskj. 363. Hv. frsm. landbn. hefir nú lítillega minst á hana í sambandi við aðra brtt., á þskj. 377. Tjáði hann að landbn. hefði óbundnar hendur um atkvgr. um þessar brtt. Jeg furða mig nú næstum á því, að svo skuli vera um brtt. á þskj. 377, sem er ákveðin efnisbreyting. Eins og jeg gat um, þá er mín brtt. við 1. brtt. landbn. á þskj. 363. En þar er svo kveðið að orði, að „öll refabú skulu vera háð dýralækniseftirliti, en það skal refabú talið, þar sem refir eru aldir, hvort sem færri eru eða fleiri.“ Mjer virðist því þessi brtt. landbn. gera skyldugt dýralækniseftirlit, hvort sem dýrin eru alin skemur eða lengur. En slíkt þykir mjer óþarft, ef dýrin eru að eins alin stuttan tíma og síðan lógað. Það getur naumast kallast refabú. Og er dýralækniseftirlit varla nauðsynlegt á slíkum stöðum. Virðist mjer því, að þessi brtt. mín eigi fullan rjett á sjer. Kemur mjer því á óvart, ef hv. landbn. er á móti henni, enda er hún það ekki öll samkv. því, er hv.frsm. hennar sagði, að atkv. væru óbundin. Hv. 1. þm.N.-M. mintist á vörslu refanna og þar á meðal eyjavörslu. Hv. frsm. landbn. hefir nú svarað þessu að nokkuru leyti og talið, að það verði eitt af ákvæðum reglugerðarinnar að ákveða, hvaða eyjar skuli teljast örugg varsla. Jeg býst nú varla við því, að með því sje meint það, að nefnd sjeu nöfn einhverra eyja, heldur það, að leyft skuli uppeldi í þeim eyjum einum sem vissa þykir fyrir, að ekki verði samísa við land og refirnir þar með geti sloppið. Samkv. brtt.n. eiga það að vera hreppstjórarnir, sem eftirlit hafa með því, að varslan sje örugg. Verður því þeirra hlutverk að ákveða, hvort varslan telst sæmileg. Brtt. á þskj. 377 hefir það í för með sjer, að ákvæði 3. gr. frv. komi ekki til framkvæmda á árinu 1929, að öðru en snertir dýralækniseftirlitið og vottorð um heilbrigði dýra sem seld eru lifandi út úr landinu. Ef þessi brtt. verður samþ., þá vil jeg spyrja hv.flm.till. að því, hvort þetta geti ekki orðið til hægðarauka fyrir Norðmenn, ef þeir hugsa til útflutnings, þannig að þeir gætu aflað sjer aðstöðu til útflutnings. Jeg efast mjög um, að það sje hagræði fyrir okkur, að útflutningur á lifandi dýrum eigi sjer stað, og síst af hálfu Norðmanna. Það gæti svo farið, að okkar skinn lækkuðu í verði fyrir þá sök. - Að því ógleymdu, ef Norðmenn hafa það lag, að flokka þau dýr, sem þeir kaupa, og selja betri dýrin undir nafni annara landa en okkar. Það er full ástæða til að koma í veg fyrir slíkt athæfi. Hv. flm. hafa vonandi athugað þetta. En jeg dreg það þó mjög í efa, að þessi brtt. sje til bóta. Jeg vil vona, að hv.þdm. sjái sjer fært að samþ. mína brtt., nema að svo sje, að það eigi að teljast refabú, hversu stuttan tíma, sem refir eru þar aldir og hversu fáir, sem þeir eru. - Það var nú reyndar helst að heyra á hv.frsm., sem virtist vilja telja samstofna kúabú og refabú. - En jeg hefi nú reyndar aldrei heyrt það kallað kúabú, þótt 4–5 beljur væru hafðar á heimili. Það mun venjulegur skilningur þegar um kúabú er að ræða, að þá sjeu framleiddar þar nautgripaafurðir, sem ætlaðar eru til sölu, en ekki heimilisnotkunar. Það segir sig sjálft, að þetta dýralækniseftirlit kostar eitthvað, en segja má, að ekki sje í það horfandi, ef refabúin eru nokkuð stór, en hann getur orðið tilfinnanlegur, ef aðeins er um að ræða 3–4 yrðlinga, sem lógað er innan árs. Jeg sje svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta fyr en jeg hefi fengið nákvæma útlistun á því, sem felst í brtt. á þskj. 377; en jeg sje mjer ekki fært að fylgja henni.

Jón A. Jónsson Jeg mun geta fylgt brtt.hv. landbn. á þskj. 363; þær eru að mínu áliti til bóta. Það verður að gera greinarmun á refaræktarbúum og eldi yrðlinga um stuttan tíma. Það geta ekki talist refabú, þó að aldir sjeu upp yrðlingar yfir sumartímann og fram á vetur og þá drepnir. Tilgangur refabúanna er sá að auka ræktun refa, bæta kynstofninn og auka verðmæti skinnanna. Í Canada, þar sem kynbætur refa hafa verið framkvæmdar um áratugi, eru skinn hinna heimaöldu refa um helmingi verðmeiri en viltra. Mjer er ekki kunnugt um, að sóst sje eftir refum hjeðan af landi til ræktunar; það er aðeins úrvalið, sem Norðmenn ætla að nota til kynbóta. Og markaður fyrir lifandi refi í Noregi er ekki til langframa; til þess að tryggja það, að gott verð fáist fyrir útflutt dýr til frambúðar, þá er nauðsynlegt að þau sjeu af góðum stofni, gallalaus og heilbrigð. Það er öllum vitanlegt, að af viltum refum, sem sendir eru út hjeðan, er ekki nema 10. eða 12. hvert dýr notað til kynbóta og ræktunar. Refaræktarmenn í Noregi hafa kvartað undan því, hvað þeir hefðu verið sviknir á þeirri vöru í fyrra. Hv. 1. þm.N.-M. og tveir aðrir þdm. flytja brtt. á þskj. 377, um að ákvæði 3. gr. frv. komi ekki til framkvæmda á þessu ári. Vilja þeir fresta framkvæmd þeirrar ákvörðunar að útflutningur refa sje bundinn við refabú, sem starfað hafa 1 ár. Jeg sje ekki, að þessi brtt. sje sprottin af annari ástæðu en þeirri, að flm. sjeu hræddir um, að þeir, sem veiða refi á þessu vori, fái lægra verð fyrir þá en í fyrra. Það er enginn vafi á því, að Norðmenn reyna að ná sem flestum af þessum refum og senda þá út, til skaða fyrir okkur Íslendinga; og sá skaði verður margfaldur á næstu missirum við það, sem nú er. Það er mjög ljelegt álit á íslenskum refum í Noregi. Það er sannanlegt samkvæmt brjefi frá bústjóra refaræktarbús í Noregi, að af 70–80 íslenskum refum, sem seldir voru í Noregi, voru 10–11 seldir sem grænlenskir refir, en hitt sem íslenskir refir. Nú er það vitanlegt, að enginn grænlenskur refur var fluttur hjeðan út í fyrra. Ef settar eru reglur um refabú, þá verða bestu dýrin höfð til undaneldis. Það hefir sýnt sig í Canada, að skinnin af ræktuðum silfurrefum eru meira en helmingi dýrari en af hinum viltu. Það er einstök smámunasemi, að setja þetta bráðabirgðaákvæði inn í frv.; það spillir fyrir refabúunum og hnekkir refarækt hjer á landi í framtíðinni, ef Norðmenn fá að vaða hjer uppi, og flytja út ljelega refi. Það eru ekki nema 1–5 refabú hjer á landi sem stendur. En hvað verður svo mikill markaður í Noregi á þessu ári? Jeg fullyrði, að hann verður ekki fyrir meira en 30–40 dýr, þau reyndust svo ljeleg í fyrra, að salan hlýtur að verða lítil í ár. Ef samþykt verður bráðabirgðaákvæðið um undanþágu á þessu ári, þá er hætt við, að refaræktarbúin fái að kenna á því. Og þegar litið er á hag allra landsmanna í þessu efni, þá skilst, að við getum ekki verndað hann betur á annan hátt en þann, að samþykkja strangar reglur um ræktun og útflutning refa og framfylgja þeim. Það er sjálfsagt, að búa með öryggi um þá staði, þar sem refirnir eru aldir. Á Breiðafirði eru margar eyjar, sem hættulaust er að geyma refi í. Í öðru lagi má víða byggja hús fyrir refi, sem auðvelt er að ganga tryggilega frá. Ræktun refa og kynbætur á þeim er líklegt að gefi mikinn arð. En ef þeir, sem búin reka, þurfa að reisa sjerstakar byggingar og dýrar vörslugirðingar fyrir refina, án þess að fá nokkra hjálp, þá er hætt við að búin kunni að leggjast niður vegna mikils tilkostnaðar.

Pjetur Ottesen Eins og jeg benti á við 1. umr. þessa máls, þá verður þeim einum heimilt að selja refi til útflutnings, ef þetta frv. verður samþykt, sem eiga refabú og hafa starfrækt það árlangt. Þessum fáu mönnum er með lögum trygður sá rjettur, að mega ráða hvaða verð skuli gefið fyrir tófu-yrðlinga á þessu ári. í tilefni af þessu flytjum við þrír þingdeildarmenn brtt. á þskj. 377, sem gengur út á það, að þetta ákvæði, um takmörkun á sölu refa til útflutnings, komi ekki til framkvæmda á þessu ári. Það er tilgangur okkar að gefa þeim mönnum, sem stunda refaveiðar, kost á að skapa sjer aðstöðu á þessu ári, til að komast undir þetta ákvæði laganna. Það er meining okkar að koma í veg fyrir einokun á sölu yrðlinga, og að stuðla að því, að sú samkepni, sem var hjer í fyrra og hækkaði þá verðið á yrðlingum, geti haldist þetta ár. Það kom fram í ræðu hv.þm. Barð. (HK), að þetta mundi veita Norðmönnum aðstöðu til að reka hjer einhverskonar leppmensku á þessu ári. Þetta nær ekki nokkurri átt. Ef um slíka leppmensku gæti verið að ræða, þá verður hún jafnt, hvort sem þessi brtt. okkar er samþykt eða ekki. Þeir gætu eins látið stofna hjer refabú. Það hefir komið hjer fram hjá sumum háttv.þdm., sem talað hafa, að mikil hætta gæti stafað af því fyrir okkur að flytja út íslenska refi, af því að það veiti Norðmönnum aðstöðu til að rækta íslenskt refakyn; en þessir menn þurfa ekki að halda að með frv. eins og það er úr garði gert sje girt fyrir þessa hættu. Það er einmitt hinn mesti misskilningur, því að frá þeim refabúum sem nú eru rekin og uppfylla skilyrði laganna, má flytja út lifandi refi eftir sem áður. Og kunnugt er að þeir, sem standa hjer fyrir refabúum, fluttu sjálfir út refi árið sem leið. Eins og háttv. 1. þm.N.-M. benti á, þá verða ekki reistar skorður við þessu með öðru en því, að banna með öllu útflutning á refum; en það er ekki gert með frv. Ef það er satt, að Norðmenn selji betri hlutann af þeim refum, sem þeir kaupa hjer á landi, sem grænlenska refi, en aðeins lakari hlutann sem íslenska refi, þá verður hvorugt af þessu fyrirbygt með frv. - Þeir, sem kaupa refi af refabúunum, geta flokkað þá á sama hátt og áður við sölu erlendis. Andstaða okkar gegn frv. byggist ekki á neinu öðru en því, að við viljum sporna við því, að þessir fáu menn, sem reka refabúin, fái aðstöðu til að skamta öðrum verðið fyrir refayrðlinga. Og jeg skal ekki trúa því, að háttv. Alþingi felli þetta ákvæði, sem á að sporna við því, að sárfáir einstaklingar fái aðstöðu til þess að skamta þeim, sem refi veiða, verð fyrir dýrin eftir eigin vild. Það kom greinilega fram í ræðu hv. 1. þm.N.-M., hvað fyrir okkur vakir með þessari tillögu, svo að hv.þdm. þurfa ekki að vera í neinum vafa um það, og get jeg því látið máli mínu lokið. En jeg vil þó nota tækifærið til þess að láta í ljós megnustu vanþóknun mína á framferði sumra utanþingsmanna, í sambandi við þetta mál, sem reyna á ýmsan hátt að fá þingmenn til þess að fylgja hagsmunamálum sínum. Þessum mönnum ætti að veita rjettmæta hirtingu með því að hafa áleitni þeirra að engu. Á þskj. 378 er komin fram brtt. frá hv.þm. Barð. Ef hún verður samþ., kemur fram ósamræmi milli hennar og 3. gr. frv. Samkv. brtt. eiga þau ein að teljast refabú, sem starfa árlangt, en í 3. gr. er gert ráð fyrir, að refabú kunni að starfa styttri tíma. Jeg vil spyrja hv.þm. Barð., hvað hann á við með þessari brtt. sinni. Hvort hann ætlast til þess, að aðeins þau bú, sem starfa árlangt eða lengur skuli háð dýralækniseftirliti. Jeg held það hljóti að vera meiningin, en þá þarf hann að taka það ljósar fram en gert er, svo að ekki orki tvímælis.

Halldór Stefánsson Jeg hefi minni ástæðu til að tala vegna þess, að hv.þm. Borgf. hefir nú skýrt svo rækilega hugsun okkar flm.brtt. á þskj. 377. Vildi jeg því víkja orðum mínum til hæstv.atvmrh., ef hann má nema mál mitt, um eitt atriði í frv., er snertir vörslu refa. Orðalag frv. er þar nokkuð alment og gefur til kynna, að fleira geti talist fullkomin varsla en tryggar girðingar. Álítur hæstv. ráðh., að eyjar geti talist fullkomin varsla fyrir refi? Eins og jeg hefi áður bent á, þá álít jeg þær engan veginn fulltrygga vörslu, og langar því til að heyra, hvernig hæstv. stj., sem ætlað er að setja reglugerð um þetta, lítur á það atriði. Hv. þm. Barð. kom fram með fyrirspurn til okkar flm.brtt. á þskj. 377 um, hvort till. okkar ætti að vera til hægðarauka fyrir Norðmenn. Því er fljótsvarað, að við höfðum þá ekki sjerstaklega í huga. Tilgangur okkar er sá, að við vildum ekki útiloka samkepni um verðið á refunum, og vildum ekki gefa refabúunum, sem nú eru, í hendur fult einræði um verðið og refaeldið, heldur væri fleirum veitt aðstaða til þess.

Hvar er það bannað í frv. að ala refi?

Jeg vil leyfa mjer að benda á reynsluna frá síðastl. ári um verðið á refa-yrðlingum. Á Austurlandi voru boðnar 70 kr. fyrir mórauða yrðlinga áður en nokkur samkepni kom þar til greina; en eftir að samkepnin kom til, var boðið í þá 230 krónur eða meira.

Voru það Norðmenn, sem hækkuðu verðið?

. Samkepnin var á milli refaræktarfjel. íslenska og Norðmanna. Hv. þm. Borgf. gerði ljósa grein fyrir því, að í frv. eru engar skorður reistar gegn því, að refirnir geti orðið ranglega flokkaðir á erlendum markaði. Fyrst leyft er að flytja þá út, þá geta hinir erlendu kaupendur gert við þá það, sem þeim sýnist, og í frv. er ekkert ákvæði því til varnar. Jeg hefi svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta, því fremur sem þm. Borgf. hefir líka skýrt þau atriði, sem till. okkar byggist á.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) beindi til mín fyrirspurn út af einu atriði frv.; jeg ætla ekki að snúa mjer að því að svo stöddu, en vík að öðru í sambandi við þetta mál. - Það er enginn vafi á því, að þetta er mjög þýðingarmikið mál, og snertir hagsmuni manna víða um land, og þess vegna er nauðsynlegt að það fái næga athugun og undirbúning. Mjer finst þetta mál vera flutt af of mikilli fljótfærni hjer á Alþingi. Hv. landbn. flytur fyrst frv. á þskj. 294, síðar kemur hún svo með brtt. á þskj. 363, sem umsteypa hennar eigin frv.; og svo eru tvær aðrar brtt. við frv. - Þetta ber vott um, að málið hafi ekki verið nægilega athugað áður en það var lagt fyrir þingið. Þegar um jafn þýðingarmikið mál er að ræða fyrir landbúnaðinn, mál, sem snertir fjölda manna í landinu, og þegar milliþinganefnd situr á rökstólum í landbúnaðarmálum, þá vil jeg beina því til hv. landbn. að athuga það milli annarar og þriðju umræðu, hvort ekki sje rjett að vísa þessu máli til milliþingan. til athugunar og undirbúnings undir næsta þing.

Jón A. Jónsson Það er ekki undravert, þó það kenni nokkurs misskilnings í þessu máli, þegar jafn glöggur maður og hv.þm. Borgf. (PO) veit ekki, að Norðmenn keyptu hjer refi í fyrra til útflutnings í samkepni við þá Íslendinga, sem ala refina upp til að lóga þeim hjer á landi, skinnanna vegna. Hv. þm. virðist halda því fram, að Norðmenn kaupi alla refi, sem þeir fá hjer, til þess að ala þá og til að kynbæta sinn stofn. Verðið á refunum hjer á landi hækkar vegna refabúanna. Þegar Íslendingar kaupa refi fyrir sin refabú, þá eru engir samkepnisfærir við þá, enda hafa þeir keypt mikinn meiri hluta af refum, sem veiddir hafa verið hjer á landi á undanförnum árum. Hinsvegar er öllum vitanlegt, þeim sem skyn bera á þessi mál, en þeir virðast, því miður, vera of fáir hjer í þessari hv. deild, að sú mikla verðhækkun, sem varð á refum síðastliðið vor, stafaði af því, að hjer voru risin upp refabú, sem Norðmenn hugðu sig kaupa refina frá. Þessa refi ætluðu þeir að nota til að kynbæta stofn sinn. En Norðmenn, eins og aðrir, gefa lítið verð fyrir vilta refi, kaupa þá aðeins til að lóga þeim skinnanna vegna, en þegar búið var að koma hjer upp refabúum, álitu þeir, að þeir keyptu refi, sem upp væru aldir í refabúum, og af þeim ástæðum steig verðið. Sannleikanum í þessu efni er snúið svo við af ókunnugleika hv.flm.brtt., að betur verður ekki gert. Þeir virðast vilja halda áfram að lofa mönnum að selja svikna vöru, með því að selja vilta refi undir því yfirskini, að þeir sjeu aldir upp í fangelsi, og þeir menn, sem hafa beitt sjer fyrir því að koma hjer upp refabúum, eru vændir um allskonar illar hvatir og eigingirni, af því að þeir vita, að þetta er til skemda fyrir atvinnuveginn. Hvað svo sem gert verður í þessu máli, vildi jeg óska þess, að ekki verði þeim mönnum gefið undir fótinn, sem svíkja vörur okkar og selja þær undir fölsku nafni, og skaða þannig þessa atvinnugrein.

Pjetur Ottesen Háttv. þm.N.-Ísf. sagði, að jeg vildi hnekkja þeim mönnum, sem að refabúunum standa. Það má til sanns vegar færa, að það sje til hnekkis refabúunum, að þurfa að kaupa refina í samkepni við Norðmenn, í stað þess að skamta verðið sjálf, en það, sem fyrir mjer og fleirum vakir, er, að við viljum láta þá samkepni, sem nú er í þessum efnum, njóta sín, á meðan þeir eru ekki fleiri, sem geta notað sjer það verð, sem fáanlegt er á erlendum markaði. Hvað því viðvíkur, að Norðmenn sviki þessa vöru og selji hana undir fölsku nafni, get jeg vísað til þess, sem þegar hefir verið sýnt fram á, að þeir geta gert þetta eftir sem áður, þrátt fyrir ákvæði frv.

Jón A. Jónsson Það er eins og hv.þm. Borgf. viti ekki, að það er mikil samkepni um kaup á refum til lógunar hjer innanlands vegna skinnanna, þegar fram á vetur liður. Þessi samkepni hefir altaf verið og verður framvegis, og það eru þessi kaup, sem haldið hafa verðinu uppi um 20 ára skeið. Hitt er ekki til annars en að stuðla að sviksamlegri verslun norskra flökkumanna, ef farið verður að till.hv.þm. Borgf. í þessu máli.

Pjetur Ottesen Það er ekkert nýtt í þessu máli, að hv.þm.N.-Ísf. þykist sitja einn inni með alla þekkinguna. Sú samkepni, sem myndaðist á síðastliðnu vori, og olli verðhækkun á refum, bygðist ekki á því, að hjer væri um slátrunarrefi að ræða, heldur á því verði, sem var á lifandi refum á erlendum markaði. Og mjer finst það blátt áfram hlægilegt, þegar verið er að tala um samkepni í þessum efnum, eftir að búið er að veita 2–3 mönnum einkarjettindi til að flytja út refi og útiloka alla aðra frá því að gera það. Það þýðir ekkert fyrir hv.þm.N.-Ísf. að ætla að bera á móti því, að verðhækkunin síðasta vor bygðist eingöngu á því, hve hátt verð var á lifandi refum á erlendum markaði, og tilgangur þessa frv. getur ekki verið annar en sá, að útiloka, að þetta verð geti komið öðrum til góða en þeim fáu mönnum, sem standa að þessum refabúum. En við, sem fylkjum okkur gegn þessu frv., viljum stuðla að því, eð eðlileg samkepni um verðið fái að njóta sín. Það er alt og sumt.

Lárus Helgason Það er ekki nýtt, að athafnamennirnir fái slæmar aðdróttanir fyrir að ríða á vaðið og hefjast handa. Ber að þeim brunni hjer sem oftar. Hefir hjer verið veitst allsvæsið að þeim athafnamönnum, er hófust handa til að stofna hjer refabú, en þeim ekki að sama skapi þakkað fyrir að hafa margfaldað verðið á refunum. Hv. þm. Borgf. getur ekki neitað því, hve feginn sem hann vildi, að það var refabúunum að þakka, að svo hátt verð fjekst fyrir refi síðastliðið ár og kunnugt er. Og þegar verið er að tala um það, að verið sje að fá þessum mönnum einhver sjerrjettindi, er það eins og hver önnur fjarstæða. Þessir menn hafa reynt að koma góðu skipulagi á þessa atvinnugrein, og þá er komið á þann skjáinn, að bera þeim hinar lökustu hvatir á brýn. Það er sagt, að þeir vaði uppi og hangi í þm., sem rjett væri að straffa þá fyrir. Ekki hefi jeg orðið var við neitt slíkt.

Hv. þm. V.-Sk. beit þá á agnið

. Það er landbúnaðarnefndin öll, sem flytur málið. Jeg held, að það væri sómasamlegra að styðja þessa menn til að koma skipulagi á þessa atvinnugrein, svo að hún geti orðið varanleg og til frambúðar. Jeg sje ekki betur en að rjett sje að koma í veg fyrir, að Norðmenn kaupi hjer refi og selji síðan þá bestu sem grænlenska og þá verstu sem íslenska. Þeir menn, sem að refabúunum standa, hafa fyrir augum framtíð þessa máls, og tel jeg því illa farið, að eins skynbær þm. og hv.þm. Borgf. er, skuli rísa upp með ofsa og ofstopa í garð þessara manna.

Hákon Kristófersson Hv. þm. Borgf. spurði, hvað fyrir mjer vekti með brtt. minni. Jeg hefi nú leitast við að skýra það áður, en hv.þm. Borgf. mun hafa verið fjarstaddur, svo að jeg skal endurtaka það. Það sem fyrir mjer vakir er, að það sje ekki háð eftirliti dýralæknis, þegar yrðlingar t. d. eru aldir nokkurn hluta úr ári til lógunar. Hv. þm. Borgf. taldi þessa brtt. mína í ósamræmi við 3. gr. frv. Það fæ jeg ekki sjeð, að rjett sje, svo fremi sem 1. brtt.hv. landbn. verði samþ. En jeg vil undirstrika það, að annað vakir ekki fyrir mjer með brtt. minni en nú sagði jeg. Hjer hafa orðið allmiklar hnippingar út af þeim brtt., sem fyrir liggja. Þykir þar hverjum sinn fugl fagur, eins og eðlilegt er. Hv. þm. Borgf. heldur því fram, að refabúin muni ráða verðlagi á refum, ef sú brtt., sem hann stendur að, nær ekki fram að ganga.

Ekki í ár

. Jeg skal ekki undan fella, að þetta geti átt sjer stað, en þó gæti orðið hjer talsverð samkepni milli innlendra manna, eins og hv.þm.N.-Ísf. benti á. Það mun rjett hjá hv.þm. Borgf., að Norðmenn hafi ekki átt lítinn þátt í því háa verðlagi, sem hjer var á refum síðastliðið vor, en sú samkepni var svo óeðlileg, að hún ætti ekki að eiga sjer stað í framtíðinni. Jeg er hræddur um, að minn góði vinur, hv.þm. Borgf., hafi misskilið það, sem jeg sagði í minni fyrstu ræðu, viðvíkjandi því, hverjir hafa hagnað af útflutningi refanna. Jeg sló engu föstu í því efni; það litla, sem jeg sagði um það, átti fremur að vera með spurningarmerki. Jeg álít, að það sje vafasamt, hvort sú verslun sje heilbrigð, þegar yrðlingar eru seldir við hærra verði en hægt er að gera sjer vonir um að fá fyrir skinnið að vetrinum. En hinsvegar verð jeg að vera á sama máli og hv.þm. Borgf. um það, að um enga tryggingu sje að ræða á þessu sviði, þó að þetta frv. nái fram að ganga. Það leiðir af sjálfu sjer, að nústarfandi refabúum er heimilt að flytja út refi, enda kom mjer ekki til hugar, að nein ákvæði frv. útilokuðu slíkt. Hvaðan þetta frv. er runnið, er mjer ekki kunnugt, nema það, að hv. landbn. hefir borið það fram. Og jeg verð að segja það, að jeg tel það ekki óviðeigandi, að hæfilegri verndun sje beitt gagnvart þeim mönnum, sem ráðist hafa í fyrirtæki, til þess að hækka verðið á þessari vöru. Ef útlendir menn hefðu verið einir um hituna og engin tilboð komið í refina frá innlendum mönnum, er jeg sannfærður um það, að verðið hefði ekki komist í námunda við það, sem það varð síðastliðið vor. Og jeg get með engu móti gengið inn á það, að innlendir menn hafi engan rjett á sjer í þessum efnum. Jeg ætla ekki að slá mjer út í þær orðahnippingar, sem hjer hafa orðið, en jeg vænti þess, að jeg hafi skýrt það svo, hvað fyrir mjer vakir með brtt. mínum, að hv.þdm. þurfi ekki að rekast í vafa um það.

Pjetur Ottesen Það er hálf-leiðinlegt, þegar verið er að slá fram fullyrðingum - eins og hv.þm. V.-Sk. gerði - sem margbúið er að slá niður. Hv. síðasti ræðumaður var að reyna að læða því inn í umr., að með till. okkar væri verið að gera innlendum mönnum lægra undir höfði en Norðmönnum.

Auðvitað er það gert

. Nei, alls ekki. Við viljum einungis, að eðlileg samkepni fái að njóta sín á þessu sviði, til hagsmuna, ekki fyrir einstaka menn eingöngu, heldur alla þá jafnt, sem hag geta haft af sölu yrðlinga. Órökstuddum dómum um það, að samkepnin á síðasta vori hafi verið óheilbrigð, tel jeg ekki svara verða. Hv. þm. V.-Sk. talaði um það af mikilli vandlætingu, að hjer væri sú gamla saga að endurtaka sig, að ráðist væri á athafnamennina. Hvaða athafnamenn hefi jeg ráðist á? Það eina, sem jeg hefi gert, og heimfæra mætti undir þessi ummæli hv.þm., er að vita þá menn, sem ganga hjer um eins og grenjandi ljón, til þess að reyna að hafa áhrif á atkvæði þm. Og jeg tel rjett að víta þá, sem „athafna- menn“ eru í því framferði.

Frsm. (Einar Jónsson) 1 Ræðuhandr. óyfirlesið. Þó að hjer hafi nú orðið allmiklar orða-hnippingar, hygg jeg, að menn sjeu á sama máli og landbn. um það, að hjer sje um arðvænlega atvinnugrein að ræða, sem rjett sje að tryggja svo sem unt er, þó að einstökum mönnum kunni að þykja miður. En það hefir í ýms um tilfellum átt sjer stað, að einstakir menn hafi orðið óánægðir með 1., og dugir ekki að setja það fyrir sig, heldur ber að taka tillit til hags og heillar heildarinnar. Það hefir komið fyrir fyrr en nú, að menn hafi orðið óánægðir með eftirlit af hálfu hins opinbera á ýmsum vörutegundum. Jeg vil minna á, hvílík óánægja reis út af ullarmatinu, eða þegar ákveðið var að koma fastari og betri skipun á fiskimatið. Þá þótti og ýmsum nóg um, þegar sláturfjelögin risu upp og farið var að hafa eftirlit á meðferð á kjöti. Og nú þykir mönnum það goðgá, að eftirlit sje sett í þessum efnum, af því að einstaka maður kunni við það að verða útilokaður frá að koma út ljelegu skinni eða tófuhvolpi.

Það hefir enginn haft á móti eftirliti dýralæknis. Það er nú öðru nær

. Jeg hygg, að allir ættu að geta verið sammála um, að sjálfsagt sje að hlynna að þessari atvinnugrein. Ef eitthvað verður hægt að finna að þessari vöru, er ekki vafi á því, að við missum með öllu af þessari verslun. Það eru víðar til refir en á Íslandi, svo að útlendingar þurfa ekki að vera upp á okkur eina komnir með kaup á tófuhvolpum. Bæði frá Grænlandi og Ameríku eru fluttir út refir svo tugum þúsunda skiftir. Okkar fáu refir eru eins og dropi í hafið, en það getur gruggað vatnið, ef sá dropi er eitraður eða svartur. Á síðasta ári voru fluttir út 40 þús. hvítir og bláir refir frá Alaska, og 30 þús. annarsstaðar frá, mestmegnis frá refabúum. En þau hafa nú víða verið stofnuð, t. d. í Englandi, Þýskalandi og Sviss. Eru þau mjög kostnaðarsöm og verða það einnig hjer hjá okkur, sem peningalitlir erum. Það er því sjálfsagt að hlynna að þeim vísi, sem hjer er risinn upp til refabúa. Ættu allir góðir Íslendingar að geta sameinast um það. Þrætur bjarga engu, en verða aftur á móti til að ergja menn, og jafnvel sundra. Væri ilt, ef svo færi í þessu máli. Jeg skal játa það hreinskilnislega, að jeg er ekki fróðastur um þessi efni af þeim mörgu, sem hjer eru á þingi. En jeg geng þess ekki dulinn, að stefna ber að því, að miskunnarlaust eftirlit sje haft með því, að ekki sjeu seld veik dýr, og að svo verður frá að ganga, að refagirðingarnar sjeu traustar og öruggar. Þó að svo fari, vegna eftirlitsins, að einhver komi ekki út 1–2 skinnum - þá má hann gjarnan, mín vegna, fara með það heim aftur. Það þarf ekki mikið af vondri vöru til þess að spilla stórri heild vel vandaðrar og góðrar vöru.

Hannes Jónsson Þetta frv. mun aðallega eiga að stefna að þrennu. Í fyrsta lagi að því, að veita 2–3 mönnum einkaleyfi til að flytja út refi. Í öðru lagi mun það eiga að tryggja fjáreigendur gegn þeirri hættu, sem altaf vofir yfir, að refirnir sleppi úr girðingunum. Og í þriðja lagi er því ætlað að tryggja það, að sjúk dýr sjeu ekki flutt út. Hv. þm.N.-Ísf. virtist álíta það, að þeir menn, sem á móti þessu frv. eru, töluðu af vanþekkingarinnar stigum. Það er þægilegt að slá svona nokkru fram, en sannfærandi er það ekki. Hv. þm.N.-Ísf. talaði af svo miklum myndugleik, að ætla mætti, að hann einn kynni skil á þessum hlutum. Maður skyldi halda, að hv.þm. hefði alist upp með refum og þekti því alla háttu þeirra og eðli. En hvað sem um þetta er, þá virðist mjer refseðlið runnið í merg og blóð þeim mönnum, sem sömdu þetta frv., og það óþarflega mikið. Í greinargerð frv. stendur aðeins þetta um höfuðtilgang þess: að rjett sje að hlynna að viðleitni brautryðjanda á þessu sviði. Því er alveg slept, hvernig hlynna eigi að þessum brautryðjöndum. Aftur á móti er nokkuð ítarlega farið út í það, hvernig tryggja eigi fjáreigendur, og um nauðsynina á eftirliti dýralæknis. Með þessu er verið að leiða menn fram hjá aðalkjarna málsins, sem er einkarjettur refabúanna til útflutnings á refum. Jeg hefði kunnað betur við, að hv. landbn. hefði strax gengið hreint til verks, en ekki verið að þreifa sig áfram eftir þessum krókaleiðum. Jeg minnist þess, að strax við 1. umr. þessa máls kom það í ljós hjá ýmsum hv.þdm., að það væri nokkuð hæpið að veita slík einkarjettindi til útflutnings, eins og hjer er farið fram á; þá kom það fram hjá hv. stuðningsmönnum frv., að þetta gæti komið til mála, en nú er því algerlega slegið föstu, að hjer sje aðeins að ræða um þau bú, sem starfað hafa árlangt. Hjer er þess vegna ekki farið í neinar grafgötur með það, hvað verið er að gera fyrir þessi bú, en hitt er það, á hve miklum rjettlætisgrundvelli þetta er bygt, en þegar búið er að slá því föstu, þá er hægt að ræða um hitt, og þá get jeg, eins og hv.þm. Borgf. tók fram, ekki fundið þær knýjandi ástæður fyrir hendi, sem geri það rjett að ganga inn á þessa braut. Jeg minnist þess, að það kom fram hjer frv. um það að reyna að hindra eða útiloka að einhverju leyti norskar verksmiðjur við að vinna úr fiskúrgangi, en fjhn. þessarar hv. deildar hefir ekki viljað ganga inn á þá braut í því efni að hindra það, að erlendir kraftar geti komið hjer til greina, til þess að auka sölumöguleika þeirra afurða, sem við höfum. Vil jeg svo ekki fjölyrða frekar um það, hversu rjettmætt þetta einkaleyfi sje, því að hv.þm. Borgf. hefir tekið það greinilega fram.

Hv. þm. Borgf. er meðmæltur því, að útflutningur refa verði eftirleiðis aðeins frá refabúum

. Jeg veit, hvað hv.þm. Borgf. meinar með því að vilja láta fresta framkvæmdum í ár, og vafasöm meðmæli tel jeg það með frv., að vilja ekki láta framkvæma það. Þá vil jeg minnast litið eitt á brtt. á þskj. 378. Jeg hefði helst óskað þess, að hv.flm. tæki þá brtt. aftur til 3. umr., ekki af því, að sú meining, sem liggur í henni, sje ekki rjett, heldur af því, að jeg óttast, að brtt. verði misskilin, ef ekki er farið eftir umsögn hv.flm. um þetta atriði. Mjer virðist, að þessu hefði mátt koma fyrir á mjög einfaldan hátt, með því að koma henni að við 1. brtt.hv.n., og orða hana eitthvað á þá leið, að þau refabú, sem starfi árlangt, skuli vera háð dýralækniseftirliti. Jeg held, að það verði ekki deilt um það, til hvers er ætlast hjer. Hefir hv.þm. Barð. heyrt hvað jeg er að segja?

Hv. þm. (HK) skyldi nú hafa hent það óhapp að heyra það ekki!

. Það væri æskilegt að sem flesta þingmenn hentu þau óhöpp, ef hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) vill kalla það óhöpp, að reyna að gera lögin svo úr garði, að hægt væri að fá eitthvert vit úr þeim. En ef hv.þm. (ÓTh) er hugsunarlaus um þetta mál, sem þó að vísu er ekki stórfelt, þá gæti maður hugsað, að hv.þm. væri skeytingarlítill um þau hin stærri málin, og jeg vil minna hv.þm. á það, að sá, sem er trúr yfir litlu, verður settur yfir meira.

Já, svo segir í heilagri ritningu

. Jeg hefi svo ekki meira um þetta að segja fram yfir það, sem þegar hefir verið tekið fram, en vil eindregið leggja það til, að hv.þd. afgreiði ekki svona frv., sem hefir í sjer fólgna allmikla stefnubreytingu frá því, sem margir hv.þdm. virðast hallast að, en ef frv. á að ná fram að ganga, þá fái það sæmilega afgreiðslu, og helst hefði jeg kosið, að þessu máli væri vísað til milliþinganefndar í landbúnaðarmálum, af því að það gæti verið ástæða til að athuga ýmislegt fleira í þessu sambandi. Jeg vildi t. d. taka það fram, að það gæti verið fylsta ástæða til að athuga það, hvort hver maður ætti ekki að fá að njóta rjettar síns til refaveiða í eigin landi, og þar gilti hinn almenni veiðirjettur. Auðvitað yrði sá veiðirjettur að vera undir opinberu eftirliti, t. d. sveitarstjórnar. Jeg get ekki sjeð neina heilbrigða skynsemi í því, að taka slíkan veiðirjett af mönnum, ef veiði dýranna er jafn trygg og áður.

Lárus Helgason Hv. þm. Borgf. þurfti að standa upp til þess að bera af sjer sakir, en jeg hefi ekki heyrt, að neitt hafi fallið til í þessari hv. deild í dag, sem gæfi tilefni til þess, enda varð líka lítið úr þeim sakarafburði. En aðalerindi hv.þm. var það, að fullyrða það, að jeg hefði komið með einhverjar fullyrðingar, sem hv.þm. var sjálfur með, en jeg þori hiklaust að bera það undir hv. deild og aðra, sem hjer hafa hlustað á, að jeg hefi ekki farið með neinar fullyrðingar, sem ekki eru á rökum bygðar. Jeg hefi fullyrt, og geri það enn, að það eru þeir menn, sem stofnað hafa refabú, sem hafa hækkað verðið á refunum, en ekki Norðmenn. Ber þess vegna að þakka Íslendingum, en ekki Norðmönnum, að refirnir hafa hækkað í verði. Hv. þm. má segja það svo lengi sem hann vill, að þetta sjeu fullyrðingar, jeg er ánægður með það, að þetta eru fullyrðingar, sem á rökum eru bygðar. Hv. þm. (PO) endaði ræðu sína með því að veitast að þessum framfaramönnum, eða jeg tók það svo, að hv.þm. ætti við þá menn, sem hjer eru staddir í bænum og hafa lagt stund á þessa atvinnugrein. Hann var að endurtaka illyrði sín til þeirra, og herti nú á með því að segja, að þeir hafi farið að þingmönnum í þessu máli með illu og góðu, til þess að fá því framgengt, sem þeir æskja. Jeg tel það mjög óheppilegt, að hv.þm. skuli leyfa sjer að slá þessu fram, því að þetta eru ljótar fullyrðingar um þá menn, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sjer á þessum stað. Ef þessir menn hefðu rjett til að bera af sjer sakir hjer í deildinni, þá hefðu þeir haft fulla þörf til að standa upp og bera af sjer sakir. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þd. muni telja þetta ómaklega og illa mælt af háttv.þm. Borgf., og jeg býst við, að hv.þm. verði straffaður með því, að till. hans verði feld, sú sem hann ber mest fyrir brjósti.