Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Eins og segir í nál. á þskj. 487, hefur allshn. orðið ásátt um að leggja til, að d. samþykki frv. með þeim brtt., sem hermir á nefndu þskj. Fyrir n. lágu margar umsóknir um ríkisborgararétt, og hún hefur í till. sínum farið eftir gömlum lagafyrirmælum og fornri venju um að veita þeim einum ríkisborgararéttinn, sem uppfylla skilyrði laganna um veitingu ríkisborgararéttar að þessu leyti. Eins og tíðkazt hefur, hefur það verið látið nægja um fólk, sem er af íslenzku bergi brotið, að eigi væri rétt að gera það að höfuðskilyrði, að það fólk þyrfti að hafa dvalizt eins lengi í landinu og menn af öðrum þjóðum, og því er líka í till. n. farið eftir þeirri venju. Hinu sama máli gegnir og í þessum till., varðandi veitingu ríkisborgararéttar, um fólk, sem komið er hingað frá Norðurlöndum. En auk þeirra manna, sem eru frá þessum þjóðum eða svona er ástatt um, þá er hér í brtt. n. lagt til, að nokkrum mönnum, sem fæddir eru í Þýzkalandi, verði veittur ríkisborgararéttur. Þeir uppfylla öll skilyrði l. nema eitt. Flestir hafa dvalizt miklu lengur, en krafizt er, tekið sér hér fasta bólfestu og eru að öllu leyti orðnir íslenzkir þegnar. Sumir hafa unnið hér jafnvel áratugum saman, hafa bezta orð á sér fyrir reglusemi og ástundun og eiga hér börn. Flest þeirra eru fædd hér á landi og njóta hér fræðslu í skólum ríkisins, Og má segja, að föðurland flestra þessara manna hafi verið hér. Fólk þetta uppfyllir m. ö. o. öll þau skilyrði, sem krafizt er, að séu í lagi, að einu undanskildu, sem eigi er hægt að ætlast til, að menn geti uppfyllt, eins og nú er ástatt, en það er hegningarvottorð frá Þýzkalandi. Eftir ófriðinn er svo mikið rót og truflun á öllu þar í landi, að ómögulegt er að afla þaðan slíks vitnisburðar frá yfirvöldum þess lands. En fólk þetta hefur vottorð um búsetu sína hér á landi og hegningarvottorð héðan og er það óaðfinnanlegt í alla staði og í bezta lagi. Þegar þannig er ástatt, sá n. eigi ástæðu til annars en leggja til, að öllu þessu fólki verði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rekja hér feril hvers manns. Þess getur í brtt., af hvaða bergi hver og einn sé brotinn. - Ég held þá, með skírskotun til gagna þeirra, sem fyrir liggja, að þetta sé nægjanlegt. En auk þessa lágu fyrir umsóknir frá öðrum mönnum um veitingu ríkisborgararéttar. N. sá þó eigi ástæðu til eða varð ekki sammála um að taka þar fleiri upp, enda skortir á, varðandi meginþorra þeirra, sem um ríkisborgararétt sóttu eftir á, að fullnægjandi skilyrði séu fyrir hendi, eins og tíðkazt hefur. Margir þeirra hafa dvalizt of stuttan tíma hér á landi. Þá hefur dvalartími annarra slitnað sundur, þó að skjöl þeirra séu að öðru leyti í lagi og ekki annað sjáanlegt, en sumir þeirra, meðan eigi verður annað séð, muni geta öðlazt íslenzkan ríkisborgararétt innan skamms, ef þeir dveljast áfram á Íslandi, fullnægjandi skilyrði séu uppfyllt að því leyti og að öðru leyti verði þá skjöl þeirra í lagi. Ég sé svo eigi ástæðu til að taka fleira fram. þessi atriði virðist mér að skipti höfuðmáli.



Herra forseti. Mig langar til að fá gleggri upplýsingar hjá hv. frsm. allshn. um það úrval, sem n. hefur gert á umsóknum þeim, sem fyrir hafa legið. Hann talaði um, að menn þeir, sem væru af þýzkum uppruna, væru aðeins menn, sem hefðu hið bezta orð á sér, og varðandi hina, sem skildir hefðu verið eftir af þeim, sem sótt hefðu um ríkisborgararétt, þá væri þar um menn að ræða, sem eitthvað athugavert væri við, dvalartími þeirra hefði slitnað sundur eða þ. u. l. Ég er hræddur um, að þetta mál þurfi betri rannsóknar með. Ég vil t. d. spyrja um, hvernig á því standi, að sá aðili, sem er nr. 11 í nál. á þskj. 487, Max Keil, skuli fá íslenzkan ríkisborgararétt. Ég býst ekki við, að hann hafi verið allan þann tíma hér á landi, sem krafizt er, og vildi vita, hvers konar upplýsingar hafi legið fyrir í umsókn hans. Þá talaði hv. frsm. allshn. um það, að fyrir flestum þeirra, sem n. hafi verið sammála um að veita ríkisborgararétt, hefði Ísland verið föðurland. Ég vil nú spyrja, hvort það yrði rétt, ef á reyndi. Ég held, að við verðum að vera ofurlítið gætnir í þessu, og satt að segja hefur verið sýnd svo mikil gætni eða íhaldssemi af hv. allshn., að undanfarin ár hefur hún ekki fengizt til að leggja til, að menn, er dvalizt hafa hér á landi í 10–12 ár, eigi gert sig seka um neitt, lifað sem Íslendingar og tala málið, fengju ríkisborgararétt. Þeim hefur verið neitað um hann. Ég býst við, að sumar umsóknir, sem legið hafa fyrir, hafi verið frá þessu fólki, og þætti mér vænt um að fá upplýsingar um það. Það getur ekki gengið að gera þannig upp á milli manna, að sé einhver maður þekktur sem nazisti, þá sé sjálfsagt að veita honum ríkisborgararétt, en sé hann verkamaður og innan verkalýðshreyfingarinnar, þá eigi að útiloka hann frá honum, þó að hann annars uppfylli öll skilyrði. A. m. k. hagar svo til um þann mann, er ég nefndi, að rétt er, að slitnað hefur sundur dvöl hans hér á landi, og ég held, að þetta mál þyrfti að athuga vel, áður en lagt sé til um þá menn, sem sérstaklega stendur á um, að þeim sé veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Við vitum, að margir umsækjendur hafa bætzt við af þýzkum uppruna. Mér hefur verið sagt, að upp undir 40 þýzkar stúlkur, sem komið hafa hingað til lands á vegum búnaðarsamtakanna og eru nú giftar, hafi öðlazt íslenzkan ríkisborgararétt, og það er full ástæða til fyrir okkur, þótt ég vilji engan veginn taka afstöðu á móti Þjóðverjum almennt, að athuga þessi mál. En það er ekki ánægjulegt að vera á fundi í deildinni að ræða persónulega afstöðu einstakra manna, og yrði það heldur kosið, þá vildi ég ræða við hv. allshn. um þær till., sem þar liggja fyrir. Svo er hitt, að það er alltaf leiðinlegt að taka persónuleg mál til meðferðar á opinberum vettvangi. Ég vildi m. ö. o. ræða um þessa menn, áður en greidd verða atkv. um þá. Það fer eftir upplýsingum hv. n. um þessa menn, hvort legið hafi fyrir þær upplýsingar, sem ættu að liggja fyrir frá íslenzkum stjórnarvöldum. Getur hv. form. n. upplýst þetta. Ég vildi þó leggja til, að einn til tveir menn yrðu felldir brott og aðrir teknir í staðinn, þeir er öðlazt hafa alveg ótvíræðan rétt, sem 10–12 ára dvöl veitir, unnið hér og starfað og þar með öðlazt rétt til að verða íslenzkir ríkisborgarar. Mér þætti því vænt um að fá þessar upplýsingar. En sé ekki talið heppilegt að ræða þessa menn hér sérstaklega, er ég viðbúinn til að ræða u.m þá við form. n. eða n. alla.



Herra forseti. Mér virtist sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) gæti hugsað sér að bera fram frekari brtt. um veitingu ríkisborgararéttar til erlendra manna. Er honum það að sjálfsögðu frjálst, svo framarlega sem þeir fullnægja ákvæðum l. um veitingu ríkisborgararéttar. Ég gat þess aðeins, að brtt. þær, er hér liggja fyrir, hefðu verið samþ. af allri n., og aðrir menn eru eigi bornir fram enn af hálfu hennar. Nú er 2. umr. málsins, og er því sjálfsagt að íhuga það nánar, ef eftir er að athuga einhver atriði. Ég er þess fullviss, að hv. form. allshn. muni vilja veita hv. 2. þm. Reykv. viðtal um þessi efni, og þá mundi hann hreyfa slíku í n. milli umr. Finnst mér því ekki þurfa að fresta þessari umr., þar eð 3. umr. er eftir. Hv. þm. gerði eina brtt. n. að umtalsefni, þá að veita dr. Max Keil íslenzkan ríkisborgararétt. Mér skildist á ummælum hv. þm. eins og hann telji, að þessi maður muni hafa verið nazisti á sinni tíð. Um það get ég eigi borið. Ég ætla þó, að framkoma dr. Max Keil hér á landi hafi eigi borið vitni um það í kynnum fólks af honum, né heldur hafi þess gætt í starfi hans. Þessi maður kom hingað til lands árið 1930 og stundaði kennslu við Háskóla Íslands og fleiri opinbera skóla. Hefur hann getið sér hér hið bezta orð fyrir prúðmannlega framkomu og góða kennslu. Annað veit ég ekki. Hann dvaldist hér á landi til ársins 1940, þegar Bretar komu og tóku hann sem aðra þá, sem voru af þýzku bergi brotinn, en þá fóru þeir með hann af landi burt. Hann var því búinn að dveljast hér um tíu ára bil. Hann var kvæntur íslenzkri konu, og eiga þau hér börn saman, en þau hafa sem börn íslenzkra ríkisborgara gengið hér í skóla. Árið 1948 kom dr. Max Keil aftur hingað til lands, þegar honum var það leyfilegt, og síðan hefur hann dvalizt hér. Hér votta tveir velþekktir borgarar þessa bæjar um framkomu dr. Max Keil hér á landi, þeir dr. Alexander Jóhannesson og Eiríkur Ormsson. Gefa þeir honum góðan vitnisburð. Enn fremur votta þeir, að hann skilji og skrifi íslenzka tungu og víst mjög vel. Þá fylgja hér vottorð frá tveimur mönnum um það, að dr. Max Keil hafi starfað hér í tveimur skólum. Að öðru leyti eru hér öll þau vottorð, sem hentug eru til að öðlast ríkisborgararétt, nema hegningarvottorð vantar frá Þýzkalandi, eins og er hjá öðrum, sem sækja nú um íslenzkan ríkisborgararétt. Ég ætla, að þar eð ekki liggur fyrir, svo að ég viti til, og ég hygg, að ég megi segja það af hálfu n., annað en þessi skjöl, sem öll eru í bezta lagi varðandi umsækjandann, þá sé eigi auðvelt fyrir n. að gera till. um annað, en hún gerir. Ég hef eigi þekkt neinn þann, sem haft hefur nokkuð við framkomu þessa manns að athuga eða borið um, að hann hafi haldið pólitískum skoðunum sínum að mönnum hér á landi, og er hæpið frá því sjónarmiði að gera aths. við brtt. n. Ef um eitthvað slíkt er að ræða, þá er bæði mér og n. gersamlega ókunnugt um það, og vottorð þeirra sæmdarmanna, sem ég gat, ættu að vera trygging fyrir því, að framkoma þessa manns hafi verið góð á allan hátt. Ég hygg því, að eigi verði fundið að till. n. af þeim ástæðum, að hún hefði getað gert annað. Eins og málið liggur fyrir, þá nýtur dr. Max Kell einskis umfram aðra í því að njóta jafnréttis, og slík till. verður að vera byggð á þeim grunni.



Herra forseti. Ég hygg, að það hafi verið svo um þá Þjóðverja, þýzka ríkisborgara, sem dvöldu hér í stríðsbyrjun, að þeir hafi yfirleitt verið meðlimir í nazistaflokknum þýzka. Um þetta liggja fyrir skýrslur í dómsmrn., og er vorkunnarlaust fyrir hv. allshn., ef hún vill fá upplýsingar þar um, að fá þau skjöl til athugunar. Annað mál er það, hvort hv. allshn. álítur, að slík þátttaka í pólitískum öfgaflokki ætti að verða þess valdandi, að menn, sem hafa átt þá þátttöku í þeim flokki, ættu ekki að fá íslenzkan ríkisborgararétt, eftir að hafa dvalið hér 10 ár samfleytt í landinu, en mér skilst, að í þessu tilfelli vilji og hv. n. gera undantekningu. Ef ég man rétt, þá eru í lögum um íslenzkan ríkisborgararétt ákvæði um það, að eitt af skilyrðunum fyrir því, að menn fái íslenzkan ríkisborgararétt, sé það, að menn hafi átt samfellda 10 ára búsetu í landinu, áður en umsóknin um ríkisborgararéttinn berst Alþ. í hendur. Ef 10 ára búsetan er eitthvað slitin, jafnvel þó, að hún hafi verið alls um lengri tíma en þetta, ef hún slitnar eitthvað í sundur, þá er ekki í l. um íslenzkan ríkisborgararétt gert ráð fyrir, að menn geti öðlazt íslenzkan ríkisborgararétt. Ég hygg, að ég muni það rétt, þannig að hv. allshn. sé í þessu tilfelli að gera undanþágu frá því, sem annars er ákveðið í l. frá Alþ. Hv. frsm. n. leiðréttir þetta efalaust, ef þetta er misminni hjá mér. Ég hef ekki l. þessi fyrir mér hér, en hygg, að þau séu svona. Yfirleitt voru þeir þýzkir borgarar, sem hér dvöldu, aðrir en konur þessara manna, fluttir til útlanda í stríðsbyrjun. Og mér er þá spurn, hvort ekki muni standa líkt á um nr. 8 og nr. 21 í brtt. n. eins og u,m nr. 11, að þeir hafi verið fluttir úr landi þannig og skorti um þá nokkuð upp á, eins og um nr. 11, að þeir hafi haft samfellda 10 ára búsetu hér á landi, áður en umsóknir þeirra um ríkisborgararétt bárust Alþ. Ég vildi gjarnan fá þetta upplýst hjá hv. frsm. allshn.



Herra forseti. Hv. frsm. allshn. hefur nú gert nokkra grein, frá sínu sjónarmiði, fyrir því, sem ég ræddi hér. Hann kom nú samt ekki inn á spursmálið um, að dvöl þess manns, sem ég sérstaklega ræddi um, hefði slitnað í sundur, og af hverju ekki væri tekið tillit til þess. Ég gat þess áðan, að ég vildi ógjarnan ræða persónuleg mál manna á opinberum vettvangi. En þessi mál eru þannig, að það er eðlilegt, að þau séu athuguð og það betur en gert hefur verið. Hv. þm. Ísaf. (FJ) hefur nú nokkuð minnzt á þetta, og ég vil minna á, að hér voru meira að segja mjög heitar umr., hér í þessari hv. d., út af dvalarleyfi fyrir einstaka menn af þessum mönnum, þar sem þeim var af þáv. dómsmrh., hv. þm. Ísaf., neitað um dvalarleyfi hér. - Nú vildi ég, út frá þessu, sem hv. frsm. hv. allshn. hefur sagt, benda honum á, af því að hann lauk ræðu sinni með því að tala um, að það væri aðeins verið að láta gilda jafnrétti, þegar lagt er til, að Max Keil væri látinn fá ríkisborgararétt, - ég vildi benda honum á, að í umsóknum þeim, sem liggja fyrir, er umsókn frá manni, sem heitir Heinz Friedlaender. Þessi maður kom til landsins 1935, hefur verið hér í 15 ár og hefur aldrei farið til útlanda síðan hann kom hér. Hann er giftur, á hér tvö börn, talar íslenzku og hefur unnið sem verkamaður allan þennan tíma, við landbúnað 1935 og síðan hér í Reykjavík og er nú vélsmiður. Hann hefur ágæt vottorð og ágætt álit, og hann var í Þýzkalandi sviptur ríkisborgararétti á sínum tíma af þáverandi stjórnarvöldum, þegar Hitler réð þar. Þessi maður hefur ekki enn þá fengið íslenzkan ríkisborgararétt, og hv. allshn. hefur nú ekki séð ástæðu til að leggja það til að þessu sinni. Þetta er ekki jafnrétti. Ég álít, að ef hv. n. ætlar að láta jafnrétti gilda um þetta, þá eigi hún ekki að taka einstaka menn út úr á þennan hátt, menn, sem hafa allan þann rétt til þess að fá íslenzkan ríkisborgararétt, sem almennt er gert sem forsenda í lögum. Ég vil nú vonast eftir því, að hv. allshn. athugi þetta mál betur, ef hún hefur ekki einhverjar þær upplýsingar að gefa, sem geti breytt áliti manns á þessu, sem ég held, að séu ekki fyrir hendi. - Að svo komnu ætla ég ekki að gera þetta frekar að umtalsefni. Það var minnzt á það af hv. frsm. n., að það væri betra, ef hægt væri að láta málið ganga áfram til 3. umr. nú. Ja, ef þær brtt., sem hér liggja fyrir, eru teknar til baka til 3. umr., hef ég ekkert við þetta að athuga. En ég álít ekki rétt, að svo komnu máli, að láta nú eins og stendur greiða atkv. um brtt. Ég vildi, að hv. allshn. endurskoðaði afstöðu sína um þá menn, sem umsóknir hafa sent, en hún hefur ekki lagt til, að fengju ríkisborgararétt, og þá um nokkra einnig, sem hún hefur tekið í till. sínar.

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég ætla, að ég hafi tekið fram í minni fyrstu ræðu, viðvíkjandi tímanum, sem menn þyrftu að hafa dvalið hér á landi áður en þeir fengju ríkisborgararétt, að sá tími væri 10 ár. Svo að það er ekki vafamál um slíkt, þ. e. a. s., að menn sem eru af erlendu þjóðerni, fæddir utanlands, þurfi að hafa átt hér heima í 10 ár til þess að geta fengið íslenzkan ríkisborgararétt. Og þessir menn, sem eru nefndir í brtt. allshn., eru búnir að uppfylla þetta skilyrði alveg, að heita má. Ég þori ekki að segja, hvort það kann að vera svo um einn eða tvo af þeim, að það vanti örfáa daga upp á, að þeir hafi dvalið hér á landi í 10 ár samfleytt, og eru það Þjóðverjar. En þetta stafar þá af því, að þeir voru teknir af Bretum og farið með þá til Englands á stríðsárunum, þannig að þeir hafi ekki alveg verið búnir að fylla 10 ára búsetutímann hér á landi, þegar þeir voru þannig, móti þeirra vilja, fluttir af landi burt. Nú hafa þeir dvalið hér síðan um tíma. Svo að þegar tekið er tillit til þess, að ekki skakkar meiru, en þessu um búsetutímann, sem er þeim líka, eins og ég tók fram, gersamlega ósjálfráður hlutur, og að öðru leyti er ekkert sérstakt við mennina að athuga, heldur eru öll þau skilríki, sem umsóknum um ríkisborgararétt eiga að fylgja, í bezta lagi þeim viðkomandi, þá ætla ég, að tæpast væri réttlátt að gera slíkt ákvæði svo einstrengingslega gildandi, ákvæðið um 10 ára búsetu í landinu samfleytt, að þeir væru upp á nýtt látnir bíða, þar til þeir hefðu dvalið 10 ár samfleytt í landinu, áður en þeir fengju íslenzkan ríkisborgararétt. Og ég hygg nærri því, að fyrir dómstóli mundi það vera talið fullgilt, ef í þessu tilfelli eða tilfellum, sem ég nefndi, væri haldið fram, að 10 ára búsetuskilyrðinu væri fullnægt, þar sem mönnunum, sem ég gat um, var það gersamlega óviðráðanlegt, að þeir urðu að fara úr landi áður en 10 ára dvölin fullnaðist hér á landi: Þar sem þeim var það ómáttugt að uppfylla þetta skilyrði og þeir voru móti þeirra vilja hindraðir frá því, þá hygg ég jafnvel, að í dómi myndi þeim ekki vera talið það áfátt að hafa ekki uppfyllt þetta skilyrði, þannig að þeir ættu að geta fengið ríkisborgararétt, ef allt annað væri í lagi, sem krafizt væri. Hvað þetta snertir, þá ætla ég því, að telja megi með sanngirni, að þessu skilyrði sé hjá þessum mönnum sem ég gat um, fullnægt. Og þess ber að gæta í þessu sambandi, að þessir menn eru hér kvæntir íslenzkum konum og eiga börn með þeim, og er sjáanlegt, að þeir koma til með að dvelja í þessu landi áfram. Mér dettur ekki í hug, að það komi fram af hálfu stjórnarvaldanna íslenzku neitt um að reka þá burt, þannig að þeir fái t. d. ekki landsvistarleyfi. Það dettur mér ekki í hug, að neinum detti í hug að leggja til. Og þá get ég ekki séð, að neinar ástæður séu gegn því að veita þeim þessi réttindi. Og þegar tillit er tekið til þess, hvert ástand ríkir í heiminum, þá er það nú enn skiljanlegra, að þessum mönnum sé hugarhaldið að öðlast hér þessi réttindi svo að þeir, hvað það snertir, geti verið óhultir í þessu landi áfram, þar sem þeir eiga hér konur og börn. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Reykv. (EOl) endurtók nú í sinni seinni ræðu, vil ég segja, að ég lét þess getið strax, að um þessa brtt., sem hér liggur fyrir, var samkomulag innan allrar n., og annað hefur ekki verið borið hér fram. Hv. 2. þm. Reykv. vék hér að einni umsókn, þ. e. umsókn frá Heinz Friedlaender, og sagði, .að hann væri búinn að dvelja hér á landi í 15 ár, og það er alveg rétt. En um till. um ríkisborgararétt honum til handa var ekki samkomulag innan allrar n. Ég þekki ekki þann mann og skal ekki fjölyrða um hann. Hann hefur í lagi sín vottorð, svo að því leyti er ekkert til fyrirstöðu. Út af fyrir sig, ef maður veit ekki neitt nánar, þá er það ekki neitt, sem sérstaklega skiptir máli, þó að einhver hafi verið sviptur ríkisborgararétti í sínu eigin heimalandi. Það getur verið, að þannig sé ástatt um slíkt, að það sé alls ekki hægt að finna það manninum til foráttu. En út af fyrir sig, ef maður þekkir ekkert af manninum, þá er a. m. k. hæpið, hvort það eru meðmæli, ef maður veit ekkert meira. Nú vil ég heita hv. 2. þm. Reykv. því, að af minni hálfu mun ég mjög gjarnan vilja, að þetta sé athugað nánar, sem hv. þm. var að tala um. Ég hef orðið þess var líka, að það hefur ekki komið hér umsókn fram, sem átti að vera komin til n. fyrir nokkru. Ef hún kemur fram, þá verður það mál að sjálfsögðu athugað fyrir 3. umr., og þá er hægt að taka till. til frekari athugunar, sem fyrir hendi hafa legið, þó að n. hafi ekki flutt brtt. út frá þeim. Ég vil því vænta þess, að hv. 2. þm. Reykv. hafi ekki á móti því, að málið gangi nú áfram til 3. umr. og þar með brtt. n., því að það má vissulega eins koma að brtt. við málið við 3. umr., þó að 2. umr. sé lokið. Ég hef ekkert umboð af hálfu n. hvorki til þess að óska, að umr. sé frestað um málið, né til að taka aftur brtt. til 3. umr. Ég vænti, að hv. 2. þm. Reykv. geti fallizt á þetta.



Herra forseti. Það mun vera rétt, sem hv. frsm. minntist á um 10 ára búsetu þeirra, sem hér er lagt til, að öðlist íslenzkan ríkisborgararétt. Hinu tók ég ekki eftir, að hann leiddi athygli að því, að búseta þriggja umsækjendanna sennilega hefur slitnað í sundur um alllangt skeið, þannig að þeir uppfylla alls ekki það, sem gert er ráð fyrir í l., að þeir þurfi að uppfylla, þar sem segir, með leyfi hæstv. forseta: „Veita má mönnum ríkisborgararétt með lögum, en þó því aðeins, að þeir hafi verið búsettir hér á landi samfleytt 10 ár hin næstu áður, en þeir beiddust ríkisborgararéttar.“ Með því að leggja til, að þessir þrír sem ég gat um áðan, fái hér ríkisborgararétt, þá er Alþ. að víkja frá reglu í þessum l. Það er ekki til neins fyrir hv. frsm. að neita því. Annað mál er það, hvort honum finnst ákaflega áríðandi fyrir íslenzka ríkið eða af öðrum ástæðum nauðsynlegt að víkja frá þessari reglu, eða rétt af því, að þessir menn voru fluttir úr landi, ekki fríviljuglega. En út frá þessari reglu er verið að víkja, og það þýðir ekki að reyna að draga dul á það, þó að hv. frsm. þyki kannske rétt, að það sé gert.



Herra forseti. Ég vék einmitt að þeim ástæðum í ræðu minni, sem urðu þess valdandi, að ekki var alveg hægt að uppfylla nákvæmlega orðanna hljóðan í löggjöfinni, viðvíkjandi þessum mönnum um búsetuskilyrðið. En með till. n. ætla ég, að anda þeirrar löggjafar sé fullkomlega fylgt. Eftir skilningi hv. þm. Ísaf. ættu þeir menn, sem fluttir voru móti vilja sínum af landi burt örfáum dögum áður en þeir væru búnir að fylla 10 ára búsetutímann, að falla undan því að vera taldir hafa uppfyllt þetta ákvæði l. um búsetu hér á landi. Um þann mann, sem ég gat um í minni fyrri ræðu, er það að segja, að hann vantaði fáa daga til þess að hafa dvalið hér á landi í 10 ár samfleytt, er hann var fluttur af landi burt af Bretum 1940 til Englands. Þar áður hafði hann óskað eftir að fá íslenzkan ríkisborgararétt, en það var varla að búast við því, að það væri samþykkt þá, þar sem maðurinn var farinn úr landinu. Ef ætti að fylgja þessu ákvæði bókstaflega, sem hv. þm. Ísaf. minntist á, þá ætti ekki að veita mönnum ríkisborgararétt fyrr en þeir væru búnir að dvelja óslitið hér á landi í 10 ár. Og það var það, sem ég gerði áðan að umtalsefni, að ef ekki hefði komið gagnvart þessum mönnum sú hindrun, sem þeim var ósjálfráð og þeir á engan hátt gátu ráðið við, á því, að þeir uppfylltu búsetuskilyrðið, þá væru þeir nú búnir að öðlast íslenzkan ríkisborgararétt. Og þar sem svona er ástatt um þetta fólk, eins og ég hef áður lýst, þá finnst mér það ekki vera rétt að synja þeim um að fá þennan rétt hér. Með því að veita þeim íslenzkan ríkisborgararétt væri áreiðanlega fullnægt anda l. í þessu efni. Mér finnst, þar sem allt annað er í lagi viðkomandi umsókn þessara manna, þá sé þetta mannúðarmál líka fyrir þingið, hvernig það afgreiðir slíka samþykkt, og ég ætla, að slíkt kunni að vera nokkurs virði fyrir fleiri, en aðeins þá, sem þessa eiga að njóta, einnig þá, sem hafa það á valdi sínu, hvernig afgreiðsla málsins fer.



Herra forseti. Það er aðeins út af því, sem hér hefur nokkuð verið deilt um, sem ég vildi segja nokkur orð, sem sé það, hvort brotnar séu reglur ríkisborgararéttarlaganna með því að veita manni ríkisborgararétt, sem hindraður hefur verið frá því að uppfylla 10 ára búsetuskilyrði þeirra l., áður en þessi réttur sé honum veittur. Ég tel, að það sé nokkurt atriði í þessu sambandi, að hv. þm. sé ljóst, þegar talað er um brot á reglum ríkisborgararéttarl., að það er nú svo, að þessar reglur ríkisborgararéttarl. hafa mjög oft verið brotnar Alþ. hefur mjög oft veitt mönnum ríkisborgararétt án þess að þessi skilyrði hafi verið uppfyllt, og í því sambandi er því bara á venjulegan hátt verið að brjóta þessa reglu þeirra laga, því að ég held, að óumdeilanlega hafi ríkt sá skilningur á Alþ., að ríkisborgararéttarl. settu ekki fram annað, en leiðbeiningarreglur, sem eigi að sýna í aðalatriðum, hvernig eigi að fara um veitingu ríkisborgararéttar, en Alþ. geti vikið frá, því að Alþ. má veita mönnum ríkisborgararétt með l. Og það þing, sem á sínum tíma setti ríkisborgararéttarl., getur ekki bundið það þing, sem nú situr, við þær reglur, sem þar eru settar. Þó að þessar reglur hafi því verið settar fram í l. sem venja, er eðlilegt væri, að fylgt væri, þá hefur oft verið frá þessu ákvæði vikið. Og það sýnist aldrei vera fremur ástæða til þess að gera það, en þegar svona stendur á eins og hér, að útlendingur, sem um er að ræða, er fluttur af landi burt, án hans óska og honum ósjálfrátt með öllu, aðeins fáum dögum áður, en hann hefði annars uppfyllt búsetuskilyrði l. Og oft hefur verið vikið frá þessu búsetuákvæði l., þegar um hefur verið að ræða fólk af íslenzku bergi brotið, m. a. þegar um hefur verið að ræða konur, sem hafa misst íslenzkan ríkisborgararétt og flutzt aftur heim. Það hefur ekki verið fylgt þeirri reglu um þær, að þær væru látnar uppfylla 10 ára búsetuskilyrðið áður, en þær fengju íslenzkan ríkisborgararétt. Og sama hefur verið látið gilda um aðra, sem af íslenzku bergi hafa verið brotnir.



Herra forseti. Það er aðeins út af ummælum hv. frsm. n. um meðferð málsins. Ég vil gjarnan, fyrst það liggur fyrir, að hv. n. muni ætla sér að athuga málið á milli umr. og þá þessar umsóknir, sem ekki eru fluttar brtt. um, fresta fyrir mitt leyti að koma fram með brtt. nú. Ég vil ekki standa í vegi fyrir því, að málið gangi áfram, en mun flytja brtt. við 3. umr., ef þess skyldi gerast þörf. Vonast ég til þess, að hv. n. athugi rækilega það, sem hér hefur komið fram í þessum efnum. Og sérstaklega vil ég vona, að það, sem hv. frsm. n. sagði, að n. vildi láta þá, sem um ríkisborgararétt hefðu sótt, njóta jafnréttis, það verði þá gert við 3. umr., þannig að bætt verði þá úr því í þessu efni, sem aflaga fer nú.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Sjútvn. hefur klofnað um þetta mál. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt, eins og það hefur komið frá hv. Ed., en minni hl. n. leggur til, að gerð verði á því breyt., þannig að niður falli síðari málsl. 2. gr., en hann er um það, að 60% að minnsta kosti af árlegum tekjum sjóðsins sé varið samkvæmt 4. gr. fiskimálasjóðsl. Nú er það svo um fiskimálasjóðsl., að það er þannig ákveðið verkefni fiskimálasjóðsins í 4. gr., að fiskimálasjóðurinn veiti styrki til hafrannsókna, rannsókna á fiskigöngum og fiskistofnum, tilrauna til að veiða með nýjum aðferðum eða nýjum veiðarfærum, tilrauna við verkun og vinnslu sjávarafurða, markaðsleitar fyrir sjávarafurðir og til annarra rannsókna og nýjunga í þarfir sjávarútvegsins. Í 5. gr. er ákveðið, að veita megi viðbótarlán gegn síðara veðrétti til stofnunar alls konar fyrirtækja, er horfa til eflingar fiskveiðum og hagnýtingar sjávarafurða, og séu lán þessi einkum veitt til þeirra staða, þar sem er tilfinnanleg vöntun slíkra fyrirtækja, en lítið fjármagn fyrir hendi. Undanfarin 3 ár a. m. k. hefur starfsemi fiskimálasjóðs nær eingöngu beinzt að framkvæmdum samkv. 5. gr. l., en í rauninni hefur gersamlega verið vanrækt sú starfsemi, sem sjóðnum hefur verið ætluð samkv. 4. gr. Ásóknin um lán hefur verið svo mikil, að segja má, að tekjum sjóðsins hafi að mestöllu leyti verið varið til lánveitinga, en ekki til þess að leita að nýjum fiskimiðum, tilrauna til nýrra veiðiaðferða eða annars þess, er 4. gr. ætlast til. Meiri hl. sjútvn. er sammála um, að slíkt megi ekki svo til ganga eftirleiðis. Við eigum svo mikið undir því, að reyndar séu nýjar veiðiaðferðir eða leitað sé nýrra fiskimiða og annars slíks, að við höfum ekki ráð á því að láta þann þátt fiskveiðanna vera algerlega vanræktan. Nú er fjarri því, að meiri hl. n. vilji neita því, að það hafi verið þörf fyrir lánveitingar, en þó virðist það vera allmikið um of, þar sem búið mun vera að lofa a. m. k. allt að 3 ára tekjum sjóðsins, eins og þær eru nú, til lánveitinga, og þá með þeim árangri, að ekki verður séð, að sjóðurinn geti að neinu leyti innt af hendi það verk, sem honum er fyrirskipað samkvæmt 4. gr. l. Nú er að vísu ekki sagt í gildandi l., hvort ætlunarverkið eigi að ganga fyrir, en þó má gera ráð fyrir því, að það ætlunarverk, sem síðar er ákveðið í l., eigi frekar að sitja á hakanum fyrir hinu. En stjórn sjóðsins hefur hins vegar hagað starfi sínu þannig, að hún hefur algerlega látið lánveitingarnar ganga fyrir, en ekki sinnt um það atriði ætlunarverksins, sem fyrr er nefnt og á að rækja lögum samkvæmt. Eftir þeim upplýsingum, sem lágu fyrir sjútvn. Ed. í bréfi frá stjórn fiskimálasjóðs, þá hafa verið veitt lán á árinu 1949 1.193.000 kr., en búið að lofa um 2½ millj. kr. Það er eflaust mikil þörf fyrir slík lán. En það má ekki heldur loka augunum fyrir því, að fyrir sjávarútveginn sem heild og jafnvel fyrir þessa staði, sem hafa fengið lán, þá veltur á miklu að halda uppi hafrannsóknum, þannig að við Íslendingar getum notað okkur þau auðæfi, sem eru hér í sjónum hér við ströndina, og staðið betur að vígi, en aðrar þjóðir. En með því að vanrækja að öllu leyti hafrannsóknirnar og gera tilraunir með ný veiðarfæri og aðrar slíkar tilraunir, þá má segja, að fiskveiðunum sem heild og þjóðarbúinu sé unnið mikið tjón. Nú er það m. a. vitað, að fiskigöngur eru ekki alltaf á sömu miðum. Norðmenn hafa undanfarin ár gert ítrekaðar tilraunir til þess að finna, hvernig fiskigöngum sé háttað, miðað við sjávarhita og strauma. Þessi þáttur okkar fiskirannsókna hefur verið látinn alveg vanræktur. Það hefur komið fyrir hvað eftir annað, að talsverðar fiskigöngur hafa verið í sjónum og síldargöngur, sem hafa ekki komið upp á yfirborðið og þess vegna ekki náðst, og þorskgöngur, sem hafa ekki haldið sig við botninn og veiðast þess vegna ekki í okkar venjulegu veiðarfæri. Eitt af ætlunarverkum fiskimálasjóðs var það að gera tilraun með ný veiðarfæri til þess að veiða fisk, þegar svo stóð á, að hann hagaði sér þannig, að hann veiddist ekki í þau venjulegu veiðarfæri, sem landsmenn nota árlega. En eins og ég sagði áðan, hefur þessi þáttur af starfi fiskimálasjóðs verið látinn alveg vanræktur. Við höfðum glöggt dæmi af því í vetur, hvaða þýðingu slík vanræksla getur haft, því að í vetur kom einhver sú mesta síldarganga, sem vart hefur orðið við hér við land. Hún var hér fyrir utan Garðskaga, en á því dýpi, að við höfðum ekki veiðarfæri til að ná til hennar. Ef við hefðum rækt okkar skyldu undanfarið árabil, þar á meðal stjórn fiskimálasjóðs, má telja líklegt, að verið hefði til veiðarfæri, sem hægt hefði verið að ná síldinni með, sem stóð þarna rétt við bæjardyrnar hjá okkur meginhluta vetrarins. Það er búið að búa þannig í haginn hér, að til eru allstórar verksmiðjur við Faxaflóa, a. m. k. fyrir 25 þús. mál á sólarhring, og það er enginn vafi, að ef við hefðum náð síldinni, sem var hér í vetur, þá hefðum við ekki þurft að vera í slíkum gjaldeyrisvandræðum og volæði sem við erum nú. Það er rokið til á síðustu stundu skipulagslítið og farið að gera tilraunir með ný veiðarfæri og gera athuganir á mjög óskipu1egan hátt, þegar allt er komið í óefni. Meiri hl. n. telur, að þetta megi ekki svo til ganga. Hann leggur því til, að varið verði fé úr fiskimálasjóði í miklu ríkari mæli, en verið hefur til þessara rannsókna og framkvæmda. En ef farið væri eftir till. minni hl., lítur út fyrir, að ekkert fé verði lagt úr sjóðnum til slíkra framkvæmda á þessu ári eða næstu, en það telur meiri hl. mjög illa farið. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. Ég þykist vita, að minni hl. geri grein fyrir sinni afstöðu í þessu máli. Ég get fyrir mitt leyti yfirleitt á margan hátt skilið það sjónarmið, þó að ég hins vegar geti ekki komizt hjá að láta þá skoðun í ljós, að ég hygg, að það sjónarmið mótist ekki af þeim stórhug og framsýni, sem nauðsynleg er til þess að reyna að tryggja, að við getum notað okkur fiskveiðar hér við land í eins ríkum mæli og við þurfum að gera.



Herra forseti. Það hefur orðið ágreiningur í sjútvn. um afgreiðslu þessa frv. Álit minni hl. er prentað á þskj. 494, og hefur því verið útbýtt á fundinum. Ég vil taka fram, að villa er í upphafi grg. Þar stendur 1937, en á að vera 1934. Sá ágreiningur, sem orðið hefur í sjútvn., er um það, hvort það eigi að vera eins og verið hefur, að stjórn fiskimálasjóðs ráðstafi því fé, sem veitt er úr honum samkvæmt l., eða hvort nú eigi í þeim l., sem í ráði er að setja, að binda hendur sjóðstjórnarinnar um ráðstöfun fjárins. Minni hl. hefur talið, að rétt væri að gera breyt. á frv., eins og það liggur nú fyrir, á þá leið, að stjórn fiskimálasjóðs ráðstafi sjálf fénu, en meiri hl. er hins vegar þeirrar skoðunar, að það eigi að binda í l., hvað miklu af fé sjóðsins skuli varið til lánastarfsemi og hversu miklu til styrktarstarfsemi. Meiri hl. telur, að það, sem megi verja til lána, megi ekki fara fram úr 40% af því, sem stjórn sjóðsins ráðstafar. Þetta tel ég ekki rétta stefnu, og mun ég koma að því síðar. Á þingi 1934 voru sett l. um fiskimálanefnd, útflutning á fiski, hagnýtingu markaða og fleira. Í þessum l. eru ákvæði um fiskimálasjóð. Þar er ákvæði um, að stofna skuli sjóðinn og hvernig verja skuli tekjum hans. Í 14. gr. þessara l. er svo að orði komizt, að ríkisstj. skuli heimilt að veita einstaklingum eða félögum lán eða styrki úr fiskimálasjóði, eftir því sem nánar sé tilgreint í l. Ég vil vekja athygli á því, út af því, sem hv. frsm. meiri hl. sagði, að styrktarstarfsemin væri sett fram fyrir, að því fer fjarri, að það hafi nokkurn tíma verið tilgangur l., að lánastarfsemi sjóðsins ætti að vera aukaatriði, heldur var frá öndverðu gengið út frá, að sjóðurinn ætti jöfnum höndum að veita lán og styrki til ýmissa framkvæmda, sem þar eru tilgreindar. Því er það, að lánastarfsemin, sem rekin hefur verið á síðari árum, fer engan veginn í bága við tilgang þann, sem fyrir löggjafanum vakti, þegar þessi l. í öndverðu voru sett, nema síður sé. Þetta kemur kannske einna gleggst fram, þegar l. um fiskimálasjóð var breytt 1937, því að þar er beinlínis gert ráð fyrir ákveðnum framkvæmdum, sem fiskimálasjóður eigi að styrkja, fyrst og fremst með lánum. Þar er m. a. talað um hraðfrystihús, en lán til hraðfrystihúsa hafa verið sú starfsemi, sem fiskimálasjóður hefur einna mest sinnt á síðari árum. Nú er það hins vegar svo, að 1947 er enn gerð breyt. á þessum l., í þá átt, að starfsemi sjóðsins er aðgreind frekar en áður var, þannig að 4. gr. fjallaði um styrktarstarfsemi sjóðsins, en 5. gr. um lánastarfsemi þá, sem nefnd er í gr. Er þar ákveðið, að hámark láns skuli vera 150 þús. kr. eða 25% af stofnkostnaði. Nú bera l. frá 1947 það beinlínis með sér, að það var ætlun Alþingis, að þessi starfsemi sjóðsins, lánveitingar gegn síðari veðrétti, yrði aukin einmitt á þeim stöðum, þar sem fjármagn væri af skornum skammti og möguleikar til að koma upp þessum framkvæmdum, enda hefur það verið svo á síðari árum, síðan þessi l. voru samþ., að mjög hefur verið sótt eftir þessum lánum úr fiskimálasjóði, og hefur sjóðstjórnin reynt að verða við þeim umsóknum eftir megni. Hins vegar er það engan veginn svo, að hitt hlutverk sjóðsins hafi verið algerlega vanrækt, því að samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið frá stjórn fiskimálasjóðs, þá hefur a. m, k. á aðra milljón króna á þessum árum verið varið í þessu skyni, þar á meðal til síldarleitar úr lofti og síldarleitar á sjó. Ýmislegt er þar annað, sem sjóðurinn hefur sinnt af þessu tagi. En eftirspurn eftir lánum úr sjóðnum hefur verið mjög mikil, og það hefur komið í ljós, einkum nú upp á síðkastið, að fiskimálasjóði var það alveg um megn að fullnægja þessari eftirspurn af þeim tekjum, sem hann hafði. En þörfin fyrir þessi síðari veðréttar lán hefur farið sívaxandi, ekki síst vegna þess, að orðið hefur erfiðara og erfiðara að fá önnur lán til þessara fyrirtækja. Stjórn fiskimálasjóðs hefur þess vegna nú á síðasta ári tekið upp þá aðferð að veita fyrirheit um lán til slíkra fyrirtækja, sem veitt yrðu af tekjum sjóðsins síðar. Þau lán, sem lofað hefur verið á þennan hátt, nema nú allhárri upphæð, eða nokkuð á 4. milljón króna. Ég skal taka fram, að loforð um þessi lán hafa verið gefin af stjórn sjóðsins með samþykki ríkisstj. á hverjum tíma. Ríkisstj. hefur hvert sinn staðfest loforð sjóðstjórnarinnar um veitingu lána á þeim tíma, sem talið hefur verið, að sjóðurinn gæti greitt það af höndum. Nú er það svo, að tekjur sjóðsins árlega samkvæmt því, sem gert er ráð fyrir í l., þ. e. a. s. ½% af útfluttum sjávarafurðum fyrir utan saltsíld, er rúmlega 1 milljón króna á ári. Árið 1949 voru þær 1,3 millj. kr. Því er það ljóst, að það hlýtur að taka alllangan tíma að veita þau lán, sem stjórn fiskimálasjóðs hefur þegar lofað, enda hefur verið gert ráð fyrir, að síðustu lánin verði ekki greidd fyrr en 1952. Hins vegar er það vitanlega svo, að það er ákaflega bagalegt fyrir þessi fyrirtæki að geta ekki fengið þessi lán útborguð fyrr, hvað þá ef það drægist enn meira en orðið hefur eða gert er ráð fyrir, að þau yrðu greidd, en á hinu hefði öllu fremur verið þörf, að það hefði verið hægt að auka þessa lánsmöguleika og veita hærri lán út á síðari veðrétt og eins að það hefði verið hægt að borga þau fyrr en líklegt er, að gert yrði að óbreyttum lögum. Það frv., sem hér liggur fyrir, var flutt í Ed., og tilgangurinn með flutningi þess var sá að greiða fyrir þessum lánveitingum og skapa möguleika til þess, að hægt yrði að greiða út þau lán, sem lofað hefur verið, fyrr en ella og jafnframt, að hægt yrði að hækka lánin. Til þess að svo mætti verða, var lagt til í frv., þegar það var fram borið, að tekjur sjóðsins yrðu auknar. Það var ætlunin að auka tekjur sjóðsins á þann hátt, að ríkissjóði yrði gert skylt að greiða 1 milljón króna á ári í fiskimálasjóð. Að vísu er ákvæði um þetta einnar milljón króna framlag úr ríkissjóði, en því látið fylgja það skilyrði, að framlagið sé tekið upp í fjárlög, en hingað til hefur ekki orðið af því. Nú er lagt til, að ríkissjóði verði gert skylt að greiða framlagið. Með þessum hætti hefði mjög rýmkazt fjárhagur fiskimálasjóðs. Tilgangurinn var sá, að hægt yrði að auka lánastarfsemina, og í frv. voru líka ákvæði um það, að hámark þeirra lána, sem sjóðurinn veitti, væri 350 þús. í stað 150 þús. kr. áður og 50% af stofnkostnaði í stað 25% áður. Þriðja nýmælið var, að vextir sjóðsins yrðu lækkaðir niður í 2½% úr 4½%. Ég hef áður getið um það, að þau loforð, sem stjórn fiskimálasjóðs var búin að gefa um siðari veðréttar lán úr fiskimálasjóði, mundu nema nokkuð á 4. milljón króna og gert væri ráð fyrir, að þau síðustu yrðu ekki greidd fyrr en 1952. Þessi lán eru lofuð til 29 fyrirtækja, og eru flest þeirra, eða a. m. k. meiri hluti þeirra til hraðfrystihúsa í verstöðvum. Einnig er þar um að ræða beinamjölsverksmiðjur og, að ég ætla, lifrarbræðslur og fleiri tegundir framkvæmda í þágu sjávarútvegsins. Ég hef athugað það lauslega, í hvaða landshlutum þessi 29 fyrirtæki væru, sem fengið hafa loforð fyrir lánum úr fiskimálasjóði. Mér telst svo til, að af þeim séu þrjú við Faxaflóa, fjögur við Breiðafjörð, tólf á Vestfjörðum, fjögur á Norðurlandi, fimm á Austurlandi og eitt á Suðurlandi. Þau eru sem sé mjög víða um landið, í öllum landshlutum og í mjög mörgum verstöðvum. Það er því mjög almennt hagsmunamál manna í mörgum verstöðvum á landinu, að þessi lánastarfsemi sé fremur aukin en rýrð. Nú gerðist það, að ég ætla við 3. umr. í Ed., að gerð var breyt. á þessu frv. með nokkuð einkennilegum hætti, að mér virðist. Þessi breyt., sem samþ. var við 3. umr. í Ed., var á þá leið, að af tekjum sjóðsins skyldi verja 60% í ákveðnum tilgangi, sem þar er nánar tilgreindur. En af því leiðir, að ekki má verja nema 40% í mesta lagi til lánastarfsemi, og þannig er ákvæði frv. eins og það liggur fyrir nú. Niðurstaðan er þá sú, að í staðinn fyrir að auka möguleika fiskimálasjóðs til útlána, eins og ætlazt var til með frv. í fyrstu, er frv. orðið þannig, að ef það yrði að l. eins og það er, yrðu möguleikar sjóðsins til útlána rýrðir í stað þess að verða auknir, og það er vitanlega allt annað, en ætlazt var til. En þrátt fyrir það, að þannig hefur verið frá gengið, að útlánamöguleikarnir í heild hafa verið rýrðir, þá standa samt enn þau ákvæði, sem í því voru í upphafi, að hámark lánanna megi vera allt að 350 þús. kr. í stað 150 þús., eins og er í l., og allt að 35% stofnkostnaðar. Ég geri ráð fyrir, að hv. dm. sjái, að á þennan hátt er ekki hægt að afgr. frv. Það væri að minnsta kosti mjög órökrétt að afgreiða frv. á þann veg að ætlast til, að einstök lán úr sjóðnum séu hækkuð og minnkaðir jafnframt möguleikar sjóðsins til að veita þessi lán. Þannig afgreiðslu er ekki hægt að hafa á frv. Hv. þm. Ísaf. (FJ), frsm. meiri hl. n., sagði það sem sína skoðun, að stjórn fiskimálasjóðs hefði nú gert of mikið að því að lofa lánum, en lagt of litla áherzlu á hitt verkefni sjóðsins, að veita styrki til rannsókna og tilrauna í þágu sjávarútvegsins. Ég skal ekki ræða þetta út af fyrir sig, en það er staðreynd, að þessum lánum hefur verið lofað, og það er líka staðreynd, að það hefur verið mjög aðkallandi þörf fyrir þessi lán. Ég vil fullyrða, að ýmsum fyrirtækjum, sem hér um ræðir, einkum í hinum smærri verstöðvum, verður naumast komið upp nema þessi lán verði veitt og tæpast nema þau verði hækkuð frá því, sem gert var ráð fyrir. Þessum lánum hefur verið lofað, og það verður ekki aftur snúið með það. Við það verður að standa, og þá verður vitanlega að gera ráð fyrir fé til þess, og ég sé nú ekki, að það sé forsvaranlegt að láta þau fyrirtæki, sem hér um ræðir, bíða eftir útborgun lánanna í 2–3 ár. Þegar af þeirri ástæðu hefði verið ástæða til þess að auka nú þegar tekjur sjóðsins og þar að auki líka vegna þess, að full þörf væri á að hækka lánsupphæðirnar vegna þess, að þeim hefur verið lofað. Ég vil ekki gera lítið úr því á neinn hátt, að nauðsyn sé til þess að verja opinberu fé til að styrkja rannsóknir og tilraunir ýmiss konar í þágu sjávarútvegsins, t. d. í sambandi við leit að síld eða fiskimiðum og veiðarfæratilraunir. En hitt vil ég fullyrða, að engu minni ástæða sé til þess að aðstoða menn í verstöðvum víðs vegar um landið við hagnýtingu sjávaraflans, og það liggur ljóst fyrir, að fyrir þeim, sem upphaflega settu l. um fiskimálanefnd og fiskimálasjóð, vakti það, að menn fengju aðstoð til þess að koma upp fyrirtækjum til slíkrar hagnýtingar sjávaraflans. Víða vantar allmikið á það, að hinn verðminni hluti aflans sé hagnýttur svo sem skyldi, og þarf ekki að fara um það mörgum orðum. En jafnframt er svö það, að í mörgum verstöðvum er sem stendur mjög lítið um tæki til hentugrar hagnýtingar aflans yfirleitt. Mjög víða hefur þó nú verið hafizt handa í þessum efnum og byrjað að byggja hraðfrystihús, beinaverksmiðjur, lifrarbræðslur og fleira. Sumum af þessum fyrirtækjum er að verða lokið, sum komin skemmra á veg, en flestum eða öllum er það sameiginlegt, að þau skortir lánsfé, til þess að hægt sé að ljúka verkinu. Flest þeirra reyndu að fá lán úr stofnlánadeild sjávarútvegsins, og höfðu mörg þeirra skilríki fyrir því, að svo mundi verða. Hefur þó því miður yfirleitt ekki verið hægt að veita þessi lán, en jafnvel þó að séð yrði fyrir einhvers konar stofnláni til þessara fyrirtækja, er enginn vafi, að þau hefðu fulla þörf fyrir þau síðari veðréttar lán, sem gert var ráð fyrir, að þau fengju úr fiskimálasjóði. Vil ég því alvarlega vara við því að fara að binda hendur fiskimálasjóðsstjórnarinnar þannig, að hún geti ekki greitt lán, sem þegar hefur verið lofað, jafnvel þó að hún hafi áhuga fyrir rannsóknum og tilraunum, sem ég vil síður en svo gera litið úr. Og ég vil raunar taka fram, að jafnvel þótt ekki væru í þessum l. gerðar sérstakar ráðstafanir til fjárgreiðslu í því skyni, þá er náttúrlega á valdi Alþingis að veita fé til slíkra rannsókna eða tilrauna, ef eitthvað sérstakt liggur fyrir, er sýnir, að þörf sé meiri fjárútlána, en nú eiga sér stað. Þeir menn, sem fara með stjórn fiskimálasjóðs, eru kosnir af Alþ. Ég ætla, að þetta séu menn, sem hafi bæði áhuga og þekkingu á þeim málum, sem hér um ræðir og þeim hafa verið falin. Ég tel þess vegna út af fyrir sig ekki neina ástæðu til þess að fara að gera aðra skipun í þeim efnum og að Alþingi fari að taka að meira eða minna leyti úthlutun þessa fjár úr höndum þeirra manna, sem með hana hafa farið. Og þó að meiri hlutinn af tekjum sjóðsins hafi undanfarin ár farið til lánveitinga, má vel svo vera, að stjórn sjóðsins sjái á næstu árum meiri ástæðu til þess, en verið hefur að styrkja tilraunir og rannsóknastarfsemi, og ég hef enga ástæðu til að ætla annað, en þessir menn beri fullt skyn á það, sem gera þarf í þeim efnum, og þá nauðsyn, sem þar kann að vera. Ég er síður en svo að halda því fram, að skipting fjárins milli lána annars vegar og styrkveitinga hins vegar eigi endilega að vera sú sama og hún hefur verið undanfarin 2–3 ár, en ég held því fram, að ástæðulaust sé að gera þá breyt., sem gerð er í frv., eins og það liggur fyrir frá Ed., að banna með lögum, að lánað sé meira en 40% af tekjum sjóðsins. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Ég hef vakið athygli á því, að þeim tilgangi, sem frv. fól í sér upphaflega, hefur verið breytt mjög einkennilega og að því er ég tel á mjög óheppilegan hátt, og eins hef ég vakið athygli á hinu, að það er ekki hægt að afgreiða frv. í þeirri mynd, sem það er nú, þ. e. að gera hvort tveggja í senn: að minnka möguleika sjóðsins til útlána og ætlast jafnframt til þess, að lánin séu hækkuð frá því, sem nú er. Því atriði yrði a. m. k. að breyta samræmisins vegna, og væri hægt að athuga það við 3. umr. málsins, en við þessa umr. hefur minni hl. lagt til, að það ákvæði, sem ég hef áður nefnt og sett var inn í Ed., verði fellt niður.



Það kennir dálítils misskilnings hjá frsm. minni hl., þar sem hann virðist vera þeirrar skoðunar, að í frv., eins og það liggur nú fyrir Alþ., sé fiskimálasjóðsstjórninni gert að skyldu að hækka hámarkslán úr sjóðnum. Ég hef nú ekki getað fundið þetta út úr frv. Hins vegar stendur, að lánin megi ekki fara fram úr 350 þús. kr. Ég sé ekki, að þetta sé neitt hættulegt. Þetta er raunar hækkað frá því, sem áður var. En þar sem búið er að lofa nú þegar 25 fyrirtækjum lánum úr sjóðnum, með bréfi fiskimálasjóðsstjórnarinnar dagsettu í desember, og engin af þeim lánveitingum er hærri en 150 þús. kr., þá er auðséð, að búið er að ákveða hámark lánanna til alllangs tíma úr sjóðnum. Það er þess vegna mesti misskilningur hjá hv. þm. N-Þ. (GG), ef hann heldur, að það muni á einhvern hátt draga úr möguleikum þeirra, sem þegar eru búnir að fá loforð fyrir lánum, ef þetta ákvæði yrði samþ. eins og það liggur fyrir í frv. Nú, ef gera má ráð fyrir, að þetta frv. nái fram að ganga, þá lítur út fyrir, að tekjur fiskimálasjóðs, eins og þær voru fyrir gengisbreytinguna, yrðu um 2½ millj. kr. á ári. Ef við gerum ráð fyrir, að þessar tekjur standi í stað eftir gengisbreytinguna, mundi fiskimálasjóður hafa til lánveitinga á árí, með l. eins og hér er lagt til, að þeim verði breytt, um 1 millj. kr., en með bréfi dags. 29. jan. 1949 telur fiskimálasjóðsstjórnin upp 25 fyrirtæki, sem búin eru að fá loforð fyrir lánum, er nema 2.661.000 kr. Það mundi þýða, að þótt þessi takmörk yrðu sett í lagafrv., gæti fiskimálasjóðsstjórnin uppfyllt þessi loforð á þessu ári og tveimur næstu. Það er þess vegna alls ekki um það að ræða, eins og hv. þm. N-Þ. vildi láta líta út, að með lagafrv. sé verið að gera fiskimálasjóðsstjórnina ómerka að þeim loforðum, sem þegar er búið að gefa. Það er ákaflega fjarri lagi, að verið sé að binda að öðru leyti hendur fiskimálasjóðsstjórnarinnar með þessu frv., en hinu vildi ég ekki leyna, og ég held, að hv. þdm. þurfi að gera sér það ljóst, að eins og fiskimálasjóðsstjórnin hefur hagað sér, er ekkert til að leggja í fiskirannsóknir, sem eru vissulega enn þá nauðsynlegra atriði fyrir alla landsmenn, en þótt eitt til tvö hundruð þúsund kr. séu lagðar í eitthvert hraðfrystihús, sem kannske er ekki hægt að starfrækja, vegna þess að ekki er hægt að selja hraðfrystan fisk og ég hygg, að mörgum þeim stöðum, sem búið er að lána í hraðfrystihús, sé gerður ógreiði með því, því að það er auðséð, að á næstu árum verður erfitt að selja nema nokkurn hluta af þeim fiski, sem hægt er að frysta í þeim frystihúsum, sem þegar eru fyrir. Fiskimálasjóði var í upphafi ætlað miklu stærra starfssvið, en lánastarfsemi, þó að hann hafi horfið algerlega inn á það svið, sem verður að fullyrða, að sé gersamlega brot á þeirri grundvallarhugsun, sem lá á bak við lagasetninguna um fiskimálanefnd og fiskimálasjóð, en að báðum þessum lagasetningum hef ég staðið verulega, einkum l. um fiskimálanefnd, og hygg, að ég geti þar talað um af meiri þekkingu en hv. þm. N-Þ. Hv. þm. N-Þ. vildi ekki ræða neitt þörfina á fiskirannsóknum, og get ég skilið það, ef hann hefur þá skoðun, sem kom fram hjá honum, að fiskirannsóknir séu gersamlega þýðingarlausar. Nú, fyrir utan það, sem ég hef hér nefnt um ástæðurnar fyrir því, að ekki hnígi rök að því að óttast þetta lagafrv., eins og það kemur frá Ed., að því er snertir starfsemi frystihúsanna og möguleika fiskimálasjóðsstjórnarinnar til þess að uppfylla þessi loforð, má benda á það, að í 11. gr. laga um gengislækkun, launabreytingar o. fl. er svo ákveðið í 3. mgr., að framleiðslugjald það, sem innheimt verður samkv. 1. mgr. 11. gr. l., skuli notað samkv. fyrirmælum fjárl. til lánveitinga til hraðfrystihúsa, sem byggð eða endurbyggð hafa verið á tímabilinu frá 31. des. 1945 til 31. des. 1949 og eigi hafa fengið lán úr stofnlánadeild sjávarútvegsins. Ef eitthvað kemur inn af þessu framleiðslugjaldi, má gera ráð fyrir, að þetta ákvæði létti nokkuð fyrir þeim hraðfrystihúsum, sem þessi hv. þm. ber fyrir brjósti. Ég hef á engan hátt viljað draga úr því, að nauðsynlegt sé að greiða fyrir félitlum fyrirtækjum úti á landi um fjárveitingar, en held ekki, að með þessum aðgerðum, sem þm. vill gera, skapist neinir möguleikar til þess að greiða almennt fram úr þeirri lánsfjárþörf. - Ég vil svo árétta það að lokum, að mjög brýn nauðsyn er á fiskirannsóknum, og ég álit, að smástöðum úti á landi sé ekki minni þörf á rannsóknum, en stærri stöðum.

Frsm. minni hl. (Gísli Guðmundsson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að tala langt mál út af því, sem hv. frsm. meiri hl. mælti hér síðast. En það er misskilningur hjá honum, ef hann hefur viljað halda því fram, að ég vildi ekki verja neinu fé úr fiskimálasjóði til rannsókna og tilrauna í þágu sjávarútvegsins. Því fer fjarri, og ég tók fram í ræðu minni áðan, að ég vildi engan veginn gera lítið úr þeirri starfsemi, þó að vera kunni hins vegar, að sumt af því, sem ráðizt hefur verið, í þá átt og alið til rannsókna og tilrauna á undanförnum árum, sé nú e. t. v. ekki eins mikils virði og hafi ekki borið eins mikinn árangur og æskilegt væri. Ég vil jafnframt vekja athygli á því, sem ég hef áður tekið fram og upplýst hefur verið hér, að stjórn fiskimálasjóðs hefur á undanförnum árum, síðan núgildandi lög um fiskimálasjóð voru sett, varið eigi alllitlum fjárhæðum í þessu skyni, jafnframt því sem hún hefur veitt þau lán, sem hér hefur verið rætt um. Samkvæmt þeim upplýsingum, sem ég hef frá sjóðnum, hefur þessi upphæð til styrkja í þessu skyni numið á árinu 1947 219 þús. kr., 1948 390 þús. kr. og 1949 425 í þús. kr., eða samtals rúmlega 1 millj. á þessum þrem árum. Hv. þm. sagði, að ekki væri með frv. verið að gefa stjórn sjóðsins nein fyrirmæli um að lána hæst 350 þús. kr. Hann þurfti ekki að koma með þessar upplýsingar, því að mér er vel kunnugt um, að ákvæði frv. og ákvæði l. eru í heimildarformi, en heimildarákvæði l. um 150 þús. kr. hefur verið praktiserað svo, að lána allt að 150 þús. kr., og hlýtur því með þessu frv. að vera ætlazt til, að lánað sé allt að 350 þús. kr. Annars væri breytingin hrein markleysa. - Einnig sagði hv. þm. áðan, að stjórn sjóðsins hefði lofað að lána til 29 fyrirtækja samtals á 4. milljón kr. Ég hef nú um þetta nýrri upplýsingar en hv. þm. Ísaf., en samkvæmt þeim upplýsingum eru þessi lán komin yfir 4 milljónir og eiga að greiðast á árunum 1950–1952. Nokkur áttu að greiðast 1949, en þá voru tekjur sjóðsins ekki nægar til þess. Mun þar hafa verið um að ræða ca. ½ milljón, sem ekki var hægt að borga út á því ári, en hafði verið lofað þá. Ég held, að þrátt fyrir endurtekningar hv. þm. Ísaf. þá standi það óhrakið, að með því að hafa frv. óbreytt, þá yrðu tekjur sjóðsins minni en ella. Hv. þm. vildi leggja vaxtatekjurnar við, en skv. frv. eru vextirnir lækkaðir úr 4% í 2½%, svo að þær verða minni, en hann gerir ráð fyrir. Hv. þm. minntist á framleiðslugjaldið, sem tekið var í lög nýlega, en nokkur hluti þess á að ganga í lán til hraðfrystihúsa, sem ekki hafa fengið stofnlán. Það veit nú enginn, hvað þetta gjald verður mikið, en þótt það kunni að verða svo sem vonir standa til, þá er ekki ætlazt til annars en það komi í staðinn fyrir stofnlán þau sem hraðfrystihúsin áttu að fá, svo að þá er eftir að sinna því hlutverki, sem fiskimálasjóður átti að annast, og mörgum þeirra nægir alls ekki að fá 1. veðréttar stofnlán, heldur þurfa því meira lánsfé, og því var gert ráð fyrir, að þau fengju síðara veðréttar lán úr fiskimálasjóði. Nauðsynin á lánveitingum úr þeim sjóði er því jöfn eftir sem áður, þótt þau fái stofnlán af framleiðslugjaldinu. Hv. þm. hafði orð á því, að hann gæti talað af meiri þekkingu, en ég um tilgang Alþingis með því að setja lögin um fiskimálanefnd o. fl. 1934. Í þann tíð áttum við báðir sæti á hv. Alþingi, og var samvinna nokkur með okkur þá um þessi mál og fleira, og trúi ég því ekki, að hv. þm. hafi þá látið undir höfuð leggjast að miðla mér af þekkingu sinni, svo að ég ætti að vera sæmilega á vegi staddur um upplýsingar um tilgang Alþingis þá með setningu l. En mér þykir hv. þm. vera orðinn nokkuð svartsýnn, þegar hann ber sér það í munn, að varhugavert sé að framleiða hraðfrystan fisk hér á landi. Ég man eftir því, að ýmsir töluðu um það hér á árunum, þegar saltfisksmarkaðirnir brugðust, að líklega yrði aldrei saltaður fiskur hér framar, en þetta reyndist á annan veg, því að gömlu saltfisksmarkaðirnir eru ekki enn úr sögunni, síður en svo, og þótt nú sé erfitt að selja hraðfrystan fisk, þá er ekki af þeim sökum rétt að álykta, að hraðfrysting á fiski eigi sér ekki framtíð hér á landi. Má vera, að hér verði sama upp á teningnum og með saltfiskinn fyrrum, og ég skil ekki, að það geti í raun og veru verið skoðun hv. þm. Ísaf., að menn eigi að hætta við þessa framleiðslu, þegar þeir eru búnir að leggja í mikinn kostnað við að koma upp dýrum tækjum, af því að engin framtíð sé í því að hraðfrysta hér fisk. Þess er líka að gæta, að af sérstökum ástæðum getur sums staðar verið hagkvæmara að frysta fisk, en salta. Sumar fisktegundir eru verðlitlar í salt, en gefa gott verð, ef þær eru hraðfrystar, og þar, sem slíkar tegundir aðallega veiðast, eiga hraðfrystihús vissulega að vera. Lánsfé sjóðsins á ekki heldur allt að renna til hraðfrystihúsa. Meðal þeirra 29 fyrirtækja, sem lánum hefur verið lofað til, eru t. d. beinamjölsverksmiðjur, lifrarbræðslur og saltfisksverkunarstöðvar. Ég skal svo ekki hafa um þetta öllu fleiri orð, en endurtaka það, sem ég hef áður sagt, að tilgangurinn með frv. var að auka möguleikana á lánveitingum úr sjóðnum, þannig að lánin gætu orðið bæði fleiri og hærri, og er ekki sízt þörf á því nú, þar sem gera má ráð fyrir, að efni til þessara fyrirtækja verði dýrara, en ætlað var. Í stað þessa er frv. nú þannig, að fé það, er fiskimálasjóður á að hafa í þessu skyni, er minna en ella, svo að alls ekki er hægt að hækka lánin, heldur þvert á móti. Ofan á þetta bætist svo það ósamræmi í frv., sem ég hef áður bent á.



Herra forseti. Það kom nú ekkert nýtt fram í ræðu hv. þm. N-Þ. (GG). Hann gat þess þó, að hann hefði fengið hjá mér nokkra fræðslu í þessum efnum árið 1934, og held ég, að honum veiti ekki af að koma í framhaldsskóla hjá mér nú, því að mjög virðist hann hafa ryðgað í lærdóminum. Ég hef aldrei sagt það, að varhugavert væri að framleiða hér hraðfrystan fisk, eða að menn ættu að hætta við rekstur hraðfrystihúsanna, en hitt er annað mál, að nú lítur svo út, að mjög erfitt verði að selja hraðfrysta fiskinn, svo að það getur orðið bjarnargreiði að lána mönnum til að auka þessa framleiðslu, en þó getur verið nauðsynlegt að reisa hraðfrystihús, þar sem engin eru fyrir, en það verður engu síður að taka tillit til þess, að víða vantar aðstöðu til saltfiskverkunar. Hv. þm. gerði mér þann greiða að sanna það, að stjórn fiskimálasjóðs hefði vanrækt rannsókn fiskimiða og nýrra veiðiaðferða, þar sem hann sýndi fram á, að í þessu skyni hafi aðeins verið veitt 1 millj. kr. á sama tíma og 3½ millj. kr. er varið til lánveitinga. Ég hef talið rétt að samþykkja frv. eins og það er, vegna þess að við höfum ekki ráð á því að vanrækja fiskirannsóknir og ýmsar tilraunir viðkomandi fiskveiðum, og vegna þess að fiskimálasjóður getur hvort sem er aldrei orðið nægjanleg lánastofnun fyrir sjávarútveginn. Hann getur hjálpað einstöku sinnum, en nægjanlegt lánafyrirtæki fyrir sjávarútveginn verður hann aldrei. Því leggur meiri hl. sjútvn. til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Frsm., minni hl. (Gísli Guðmundsson): Herra forseti. Hv. þm. Ísaf. (FJ) talaði um þörfina á nýjum saltfisksverkunarstöðvum. Ég held, að hann stuðli ekki að því, að þær komist upp, með afstöðu sinni í þessu máli. Af þeim fyrirtækjum, sem rætt er um að fái lán úr sjóðnum, eru 2–3 slíkar stöðvar. Ef hans till. er fylgt, eru mjög litlar líkur til þess, að þessar stöðvar fái lán úr fiskimálasjóði, a. m. k. fá þær varla lán fyrr en eftir 1952. - Hv. þm. slær því föstu, að fiskimálasjóður geti ekki orðið lánveitingastofnun, sem um muni. Ég veit nú ekki vel, hvað hann á við með þessu. Það er ætlazt til þess, að hann láni viðbótarlán út á síðari veðrétt, en ekki annað, og ef frv. er afgr. eins og það var lagt fram, þá gæti hann þetta, og meira er honum ekki ætlað. Ég vil svo að lokum segja það, að samkv. minni till. er ekkert því til fyrirstöðu, að fé sé veitt úr fiskimálasjóði til að styrkja rannsóknir og tilraunir. Það er alveg á valdi sjóðstjórnarinnar. En hv. þm. Ísaf. og þeir, sem honum fylgja, vilja binda hendur stjórnarinnar og banna henni að lána meira en 40% af tekjum sjóðsins, en ég vil láta þetta vera á valdi hennar. Stjórn sjóðsins skipa valinkunnir menn, að ég held úr öllum stjórnmálaflokkum, og sé ég enga ástæðu til að tortryggja þá, að þeir ekki komi auga á, hvað gera þurfi varðandi rannsóknir og tilraunir í þágu sjávarútvegsins. Engin ástæða er til að slá því föstu nú að ár hvert þurfi 60% af tekjum sjóðsins í rannsóknir og tilraunir. Það getur verið mikil þörf sum ár, en önnur ár minni, og því á þetta að vera á valdi stjórnar sjóðsins.