Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það til l. um tollskrá o.fl., sem hér er til 1. umr., markar að mörgu leyti tímamót í íslenskri tollasögu. Ber þar fyrst og fremst til að með frv. er stigið síðasta stóra skrefið í þeirri aðlögun að breyttri verslunar- og viðskiptastefnu sem mörkuð var þegar Ísland gekk til fríverslunarsamstarfs við Vestur-Evrópu í ársbyrjun 1970 sem ætlað var að ryðja braut fyrir fjölbreyttara atvinnu- og efnahagslífi á Íslandi. Frv. þetta er samið af embættismönnum í tolladeild fjmrn. Drögin að þeim breytingum, sem frv. felur í sér, eiga sér tvær rætur: Í fyrsta lagi skuldbindingar Íslands, sem gengið var í þegar aðild að EFTA var ráðin. Í öðru lagi óskir og kröfur talsmanna iðnaðarins sem EFTA-aðildin snertir mest. Frv. hefur síðan verið rætt síðustu daga og vikur við þá fulltrúa atvinnulífsins sem helst hafa hagsmuna að gæta í þessu sambandi. Frv. er þannig fram sett, að það sýnir í fyrsta lagi núgildandi tolla og í öðru lagi tollbreytingar frá 1. jan. 1977 til 1. jan. 1980. Ekki er úr vegi, þar sem hér er um veigamiklar tollalagabreytingar að ræða, að rifjaðir séu upp stuttlega helstu áfangar í þróun íslenskrar tollalöggjafar frá upphafi. Þær vörur, sem aðflutningsgjöld voru fyrst lögð á, voru alls konar vin, brennivin og „þess háttar“, eins og þar segir, tilbúið úr áfengum drykkjum. Frv. til tilskipunar um þetta efni var samþykkt á Alþ. 1871. Áfengistollurinn var síðan hækkaður nokkrum sinnum og tollar lagðir á nokkrar aðrar vörur, en afar varlega var farið í sakirnar allt fram yfir heimsstyrjöldina. Með tollalögum fyrir Ísland frá árinu 1901 voru fyrstu heildartollalögin sett. Álagning tolla var þó enn takmörkuð við örfáar vörutegundir. Með lögum frá 1912 um vörutoll er í fyrsta sinn lagður á almennur vörumagnstollur. Þessi fyrsti almenni tollur var síðan hækkaður nokkrum sinnum og stóð svo til ársins 1926, en þá var með l. nr. 47 1926, um verðtoll, í fyrsta sinn lagður á verðtollur. Vörutollar, almennir og sérstakir, voru síðan innheimtir hlið við hlið eftir ýmsum lögum þar til sett voru lög um tollskrá nr. 62 30. des. 1939. Tollskrá þessi var samin eftir alþjóðlegu frv. er Þjóðabandalagið hafði lagt fram 1928, en frv. þetta varð til í framhaldi af alþjóðlegri ráðstefnu um fjármál og viðskipti sem haldin var í Genf í maímánuði 1927. Tollskráin frá 1939 var mikil framför frá tollalögum sem áður giltu. Með lögum þessum var sérstök tollskrá í lög tekin og dregin saman í eina heild öll hin dreifðu ákvæði tollalöggjafarinnar um aðflutningsgjöld sem í gildi voru. Báru flestar vörur samkvæmt henni bæði vörumagns- og verðtoll. En brátt knúði fjárþörf ríkissjóðs á að nýju. Voru því aðflutningsgjöld á árunum 1947–1960 innheimt með álagi og tekin upp ýmis ný innflutningsgjöld af innfluttum vörum. Af ráðstöfunum þessum leiddi að aðflutningsgjöld í heild af ýmsum vörum voru orðin geigvænlega há og buðu heim ólöglegum innflutningi, og samræmi það í tollálagningu, sem náðist með tollskrárlögunum frá 1939, var gersamlega farið út um þúfur og tollákvæðin voru orðin allt of margbrotin og erfið í framkvæmd. Í árslok 1959 var skipuð n. til að endurskoða öll gildandi lög um aðflutningsgjöld og semja frv. að nýrri tollskrá eftir hinni alþjóðlegu tollskrárfyrirmynd, Brüssel-skránni svonefndu, en frv. þetta varð að lögum nr. 7 1963, um tollskrá o.fl. Með þessari tollskrá voru enn á ný dregin saman í eina heild hin ýmsu dreifðu ákvæði löggjafarinnar, tollar á mjög mörgum vörum lækkaðir stórlega og miklu meira samræmi en áður komið á tolla af skyldum vörum og vörum til sams konar eða svipaðrar notkunar. Með lögfestingu hinnar nýju tollskrár var einnig að öðru leyti stigið stórt framfaraspor. Eftir síðari heimsstyrjöldina hófst á ný alþjóðleg samvinna í mörgum greinum, þ. á m. um tollamal. Árangur þeirrar samvinnu var m.a. sá, að 15. des. 1950 var í Brüssel undirrituð samþykkt um vöruflokkun í tollskrá. Með þeirri samþykkt var stefnt að því að tollskrár hinna ýmsu landa skyldu samræmdar að formi til og samin var tollskrárfyrirmynd sem nefnd var Brüssel-skráin. Var talið að yfir 50 þjóðir hefðu komið þeirri tollskrá á hjá sér árið 1963, þ.á m. öll lönd Vestur-Evrópu, en nú munu um 130 þjóðir byggja tollalöggjöf sína á Brüssel-skránni. Á tímabilinu 1963–1970 var tollskránni breytt á hverju ári og ávallt til lækkunar á aðflutningsgjöldum. Með l. nr. 3 15. febr. 1968 voru tollar m.a. lækkaðir á ýmsum vörum í samræmi við skuldbindingar sem leiddi af niðurstöðum hinna svonefndu Kennedy-viðræðna á vegum GATT, þ.e. hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti. Nefna má og breyt. á tollskrárlögum sem gerð var með l. nr. 80 31. des. 1968, þegar leiðréttingar voru gerðar á gildandi lögum vegna breytinga, sem orðið höfðu á Brüssel-tollskránni, og lögfest voru ákvæði um eðlisverðsskýrgreiningu verðmætis vara samkvæmt alþjóðlegu samkomulagi sem Ísland fylgir í reynd. Eins og fyrr er að vikið verða straumhvörf í þróun íslenskrar tollalöggjafar frá og með ársbyrjun 1970 vegna aðildar Íslands að EFTA og síðar fríverslunarsamnings Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu sem kom í kjölfar þess að Danmörk og Bretland gengu úr EFTA og gerðust aðilar að Efnahagsbandalagi Evrópu. Þótt skammt sé liðið er ekki úr vegi að rifja upp helstu ákvæði EFTA-samningsins, án þess þó að farið sé nánar út í forsendur aðildarinnar eða rædd þau markmið sem að var stefnt með aðildinni, enda er hv. alþm. fullkunnugt um þá hlið málsins. Svo var um samið að aðildarlönd EFTA, þ.e. Danmörk, Svíþjóð, Finnland, Noregur, Bretland, Sviss, Austurríki og Portúgal, skyldu þegar frá byrjun eða 1. mars 1970 fella niður tolla við innflutning til viðkomandi landa á íslenskum iðnvarningi og nokkrum þýðingarmiklum sjávarafurðum sem EFTA-samkomulagið tók til. Jafnframt var í sambandi við aðildina samið um við frændþjóðir okkar á Norðurlöndum að þær veittu sérstakar viðskiptaívilnanir til handa íslendingum hvað snerti útflutning á dilkakjöti. Auk þess var stofnaður svokallaður Norrænn iðnþróunarsjóður sem Norðurlöndin fjármögnuðu til eflingar íslenskum útflutningsiðnaði. Þannig hefur útflutningur íslenskra vara notið fulls tollfrelsis í EFTA-löndunum frá ársbyrjun 1970, og samkvæmt ákvæðum fríverslunarsamnings Íslands við Efnahagsbandalag Evrópu munu íslenskar vörur njóta tollfrelsis í aðildarríkjum bandalagsins frá og með 1. júlí 1977, líkt og útflutningur annarra EFTA-land til Efnahagsbandalagsins, en EFTA-löndin gerðu hliðstæða fríverslunarsamninga við Efnahagsbandalagið í kjölfar úrsagnar breta og dana úr EFTA og íslendingar gerðu, og tóku allir þessir samningar gildi hinn 1. apríl 1973. Frá og með miðju næsta ári verður því komin á full fríverslun með iðnaðarvörur milli 16 ríkja Vestur-Evrópu og einnig að því er okkur snertir tollfrjáls aðgangur fyrir flestar þýðingarmestu sjávarafurðir okkar á þessum mörkuðum. Á móti þessum tollaívilnunum íslenskum útflutningi til handa skuldbundu íslendingar sig til að fella á ákveðnu árabili, þ.e. árunum 197U1980, að fullu niður tolla á innflutningi iðnaðarvara frá löndum EFTA og Efnahagsbandalagsins sem jafnframt eru framleiddar hér á landi. Svo að dæmi sé tekið falla þannig niður tollar á fatnaði ýmiss konar við innflutning frá EFTA eða Efnahagsbandalagslöndunum, en hins vegar ekki á bifreiðum þar sem þær eru ekki framleiddar hér á landi. Á það skal þó bent að gefnu tilefni að vörusvið fríverslunarsamningana, eins og það snýr að innflutningi til Íslands, er í stórum dráttum takmarkað við iðnaðarvörur í tollskrárköflunum 25–99, en tekur, svo dæmi sé tekið, ekki til landbúnaðarvara. því er þetta ítrekað hér að við mat á nauðsynlegum lagfæringum á tollakjörum íslenskra atvinnuvega í kjölfar EFTA-samkomulagsins hefur reynst nauðsynlegt til að firra ríkissjóð sem mestu tolltekjutapi að gera skýran greinarmun á þeim atvinnu- og framleiðslugreinum annars vegar, sem EFTA-samkomulagið og síðar Efnahagsbandalagssamningurinn hafa bein samkeppnisáhrif á vegna minnkandi tollverndar innlendrar framleiðslu, og hins vegar þeirra, sem engin breyting af þessu tagi hefur orðið á, svo sem í mjólkuriðnaði og fiskiðnaði. Hafa orðin samkeppnisiðnaður og verndarvöruiðnaður verið notuð um þær greinar sem orðið hafa fyrir aukinni samkeppni enda þótt þau séu engan veginn nógu nákvæm til að ná fram fyrrgreindri aðgreiningu. Svo nánar sé vikið að lækkunum tolla við innflutning frá EFTA- og Efnahagsbandalagsríkjunum, var svo um samið að tollar á verndarvörum yrðu lækkaðir um 30% í ársbyrjun 1970, en yrðu síðan óbreyttir fram til ársins 1974, er þeir voru lækkaðir um 10% af þeim grunntolli er í gildi var í ársbyrjun 1970, og síðan áframhaldandi um 10% árlega fram til ársins 1980 er tollvernd íslensks verndarvöruiðnaðar verður afnumin. Af samningsákvæðum þeim, sem hér hefur verið lýst, leiddi að nauðsynlegt reyndist að gera verulegar breytingar á tollum á aðföngum íslensks verndarvöruiðnaðar. Hafa þær breytingar verið gerðar í áföngum, fyrst með breytingum í tollskrárlögum frá 1970, þá 1974, og með þessu frv. eru enn frekari breytingar ráðgerðar. Þannig voru árið 1970 tollar á hráefni til iðnaðar almennt lækkaðir úr 50% og tollar á vélum lækkaðir í 7%. Árið 1974 voru tollar af vélum að fullu felldir niður, tollar af hráefnum lækkaðir um helming frá því sem þeir höfðu verið í árslok 1973, en þeir síðan að fullu felldir niður í byrjun þessa árs. Má því segja að frá þessum tíma hafi íslenskur verndarvöruiðnaður í stórum dráttum búið við tollfrelsi á beinum hráefnum og vélum til framleiðslu sinnar. Þessi almenna regla hefur þó ekki verið án undantekninga og er með þessu frv. stefnt að lausn þeirra vandamála sem eftir voru skilin á því tollalækkunartímabili sem hér hefur verið lýst. Áður en vikið er að helstu breytingum, sem frv. þetta felur í sér, þykir mér rétt að fara nokkrum orðum um hlut tolltekna hins opinbera sem hlutfall af heildartekjum ríkissjóðs, en þá er ekki tekið tillit til markaðra skatta á innflutningi til sérþarfa. Hlutur tolltekna frá árinu 1969 til ársins 1976 hefur lækkað úr 31.9% í 18.9% á þessu tímabili, og samkvæmt árlegum áætlunartölum fjárlagafrv. 1977 og fyrirhuguðum lækkunum samkvæmt þessu frv. mun þetta hlutfall lækka í 15.5% á árinu 1977, 13 .9% 1978, 12.6% 1979 og 11.2% árið 1980. Þegar litið er nánar á tölur um hlut tolltekna í heildarríkissjóðstekjum er það athugunarefni, að þrátt fyrir þessa hlutfallslegu lækkun hefur íslenska tollkerfið enn sérstöðu í samanburði við önnur lönd í Vestur-Evrópu þar sem tolltekjur eru yfirleitt ekki hærri en 1–3% af ríkissjóðstekjum viðkomandi landa. Er þá enn athugunarefni hvort og að hvaða leyti þessi sérstaða valdi því að íslenskum verndarvöruiðnaði séu búin önnur og verri skilyrði hvað snertir gjöld á ýmiss konar aðföngum en keppinautum innan þeirra fríverslunarsvæða sem Ísland tengist. Fyrst verður fyrir að tollar á öðrum fjárfestingarvörum en vélum og tækjum hafa yfirleitt ekki lækkað og eru almennt á bilinu 18-35%. Auk þessara háu gjalda er lagður 20% söluskattur á flestar vörur, en sambærilegan skatt fá erlendir samkeppnisaðilar endurgreiddan í virðisaukaskattkerfi viðkomandi landa. Þá greiðist þessi missiri 18% vörugjald af ýmsum fjárfestingarvörum sem ekki er lagt á í nágrannalöndunum. M.a. með hliðsjón af þessum þætti í samanburði á gjöldum innlends verndarvöruiðnaðar annars vegar og erlendra samkeppnisaðila hins vegar gerir frv. ráð fyrir því að tollur á helstu fjárfestingarvörum verði lækkaður í áföngum frá og með ársbyrjun 1978 til ársbyrjunar 1980. En önnur sjónarmið hafa jafnframt ýtt undir þá stefnubreytingu um tolla á fjárfestingarvörum sem frv. felur í sér. Má nefna að Alþ. hefur oft á undanförnum árum látið í ljós vilja til lækkunar byggingarkostnaðar. Þessi breyting gengur eins langt og við verður komið á þessu stigi til móts við þær óskir. Hún mun að öðru jöfnu jafnt koma húsbyggjendum sem atvinnurekstrinum til góða í lægra efnisverði til húsbygginga. Það er viðbótarröksemd fyrir þessari lækkun tolla á fjárfestingarvörum að á undanförnum árum hefur aukist verulega innflutningur á einingahúsum alls konar svo og stálgrindahúsum. Smiði innlendra húsa úr strengjasteypu og smiði innlendra einingahúsa á í samkeppni við þennan innflutning sem er á leiðinni að verða tollfrjáls samkvæmt EFTA-reglunum. Eins og ég hef hér lýst í stórum dráttum, er meginstefna þessa frv. að í lok þessa tollalækkunartímabils, sem frv. spannar yfir, þ.e.a.s. 1980, verði álögur á aðföng íslensks samkeppnisiðnaðar að mestu horfnar. Að því er varðar verksmiðjuiðnað hverfa þessar álögur nær alveg frá og með 1977, að öðru leyti en tekur til bygginga, en ýmsar aðrar veigamiklar álögur er ráðgert að hverfi smám saman á tímabilinu. Ég vil í framhaldi af þessum almenna inngangi fara nokkrum orðum um helstu ákvæði frv. þess sem hér er til umr. og skipta helstu breytingum frv. frá gildandi lögum í 9 flokka sem ég mun nú gera grein fyrir lið fyrir lið. Í fyrsta lagi felur frv. í sér samningsbundnar tollalækkanir á verndarvörum frá löndum EFTA og EBE, en samkvæmt innflutningstölum frá miðju ári 1970 til ársins 1976 nam innflutningur verndarvara alls 17.1 milljarði króna af heildarinnflutningi um 73.4 milljarða króna eða 23.2%. Þar af nam innflutningur frá EFTA- og Efnahagsbandalagslöndum 14.9 milljörðum, en 2.2 milljörðum frá löndum utan EFTA og Efnahagsbandalagsins. Tolltekjur ríkissjóðs af þessum innflutningi námu á sama tímabili um 21/2 milljarði kr. og þar af 2 milljörðum kr. frá EFTA og Efnahagsbandalaginu. Ríkissjóður verður af þessum tekjum á næstu árum, og sýnir frv. hvernig tollar af innflutningi frá löndum EFTA og Efnahagsbandalagsins munu fara lækkandi stig af stigi á þessu tímabili, sbr. fylgiskjal í með frv. Séu fyrrgreindar tölur um tekjutap ríkissjóðs af þessum innflutningi færðar yfir á tekjugrunn fjárlagafrv. 1977, má ætla að það nemi samtals um 2.3 milljörðum kr. á næstu 4 árum. Nokkur frávik er að finna í frv. frá þeim tollalækkunarferli sem um var samið við inngöngu í EFTA, og ber þar helst til að samningsbundnum tollalækkunum á nokkrum verndarvörum er hraðað vegna eindreginna tilmæla samtaka iðnaðarins. Vörur þær, sem hér um ræðir, fengu á sínum tíma sérstakan E-toll, en þar sem þær eru íslenskum iðnaði mun mikilvægari sem hráefni en sem verndarvara og innlend framleiðsla þeirra er mjög takmörkuð eru tollar af vörum þessum felldir niður að fullu frá löndum EFTA og Efnahagsbandalagsins frá 1. jan. 1977. Annar þáttur endurskoðunar gildandi tollskrárlaga, sem frv. þetta nær til, er lækkun tolla á verndarvörum innfluttum frá löndum utan EFTA og Efnahagsbandalagsins. Til að koma í veg fyrir óeðlilegan tollamun á innflutningi frá þessum löndum annars vegar og EFTA- og Efnahagsbandalagslöndunum hins vegar er gert ráð fyrir að tollar verði einnig lækkaðir á vörum frá þessum löndum. Er nánari útlistun á tollalækkunum þessum að finna í grg. með frv. Rétt þykir þó að taka fram í þessu sambandi til að forðast misskilning, sem nokkurs hefur gætt, að samningarnir við EFTA og Efnahagsbandalagið byggjast á því að samningsaðilar veiti hver öðrum gagnkvæm tollfríðindi. Getur því ekki orðið um að ræða að innflutningur frá löndum utan Vestur-Evrópu njóti almennt sömu tollkjara við innflutning til Íslands og innflutningur frá EFTA og Efnahagsbandalaginu nema samið verði um gagnkvæm tollfríðindi við viðkomandi aðila á grundvelli GATT-samkomulagsins um fríverslunarsvæði. Áætlað er að tekjutap ríkissjóðs samkvæmt þessum þætti muni nema um 90 millj. kr. á ári fram til 1980. Þriðji þáttur endurskoðunar gildandi tollskrár beinist að lækkun tolla á þeim vélum, hráefnum og rekstrarvörum til iðnaðar sem gjöld höfðu en ekki verið lækkuð af. Má segja að af þessum þremur tegundum aðfanga sé rekstrarvöruþátturinn hvað mikilvægastur, því að í langflestum tilvíkum höfðu gjöld þegar verið felld niður að fullu af vélum og hráefnum. Má gera ráð fyrir að lækkun tolla á rekstrarvörum einum sér, þ.e.a.s. á ýmsum vörum til tækninota og verkfæra ýmiss konar, nemi um 170 millj. kr. á næstu 4 árum. Koma lækkanir þessar til framkvæmda á mislöngum tíma, en leitast var við að þær lækkanir, sem mikilvægastar virtust, kæmu að fullu til framkvæmda strax frá næstu áramótum. Fjórði þáttur endurskoðunar beinist að lækkun tolla af fjárfestingarvörum og hef ég þegar vikið nokkuð að þeim þætti. Gert er ráð fyrir að lækkanir þessar komi til framkvæmda í áföngum og þá í fyrsta sinn hinn 1. jan. 1978. Í grófum dráttum má segja að tollalækkun þessi taki til vöruflokka eins og byggingarplatna ýmiss konar, furu, þakjárns, einangrunarplatna og -efnis, steypustyrktarjárns, pípna og pípuhluta, raflagnaefnis ýmiss konar, auk lækkana á vélum, vélarhlutum og varahlutum almennt, sem þó að mestu leyti er notað í iðnaði og öðrum atvinnurekstri. Gert er ráð fyrir að tekjutap ríkissjóðs af þessum sökum, þegar allar lækkanirnar eru komnar til framkvæmda, nemi um 1 milljarði 150 millj. kr. á grundvelli fjárl. 1977. Fimmti þáttur endurskoðunar beinist að lækkun hæstu fjáröflunartolla. Í tollskrárlögum þeim, er tóku gildi í ársbyrjun 1974, voru tollar á fjölmörgum vörum, sem báru 100% tolla, lækkaðir í 80%. Var litið á þessa breytingu sem fyrsta skrefið í átt til lækkunar fjáröflunartolla almennt, og lýstu ýmsir alþm. fylgi við slíka lækkun í umr. um málið hér á Alþ. Um almennan rökstuðning fyrir nauðsyn þess að lækka fjáröflunartolla vísa ég til athugasemda frv. um það efni sem tvímælalaust á erindi inn í umr. um framtíðarskipan þessara mála. Af tekjuöflunarsjónarmiðum þótti ekki fært á þessu stigi að lækka almenna fjáröflunartolla meira en svo að þeir tollar, sem eru enn 100%, verði lækkaðir í 80% svo og allir 90% tollar, að undanskildum tollum af bifreiðum. Ég tel að nauðsyn beri til að gera enn frekara átak í þessu efni enda þótt ekki þyki fært í þessu frv. að tímasetja hugsanlegar lækkanir af því tagi. Sjötti þáttur endurskoðunarinnar miðar að því að allir magntollar, að undanskildum magntollum á olíum í 27. kafla tollskrárinnar, verði felldir niður. Yfirleitt hafa þessir tollar numið óverulegum fjárhæðum og þar af leiðandi er ekki gert ráð fyrir því að í þeirra stað verði lagður á verðtollur, nema á kartöflur, þar sem í stað 20 kr. magntolls pr. 100 kg komi 4% verðtollur. Er ekki gert ráð fyrir neinni aukningu tekna af þessari breytingu og því fyrst og fremst um formbreytingu að ræða. Þá er komið að mjög veigamikilli breytingu sem í frv. felst frá gildandi lögum enda þótt ekki hafi sú breyting ein sér neina tekjubreytingu í för með sér. Er hér átt við þær verulegu textabreytingar sem lagt er til að gera á íslensku tollskránni vegna breytinga sem gerðar hafa verið á tollnafnaskrá Tollasamvinnuráðsins í Brüssel sem Ísland er aðili að og íslenska tollskráin er byggð á, eins og fyrr er að vikið. Með þeim breytingum, sem hér um ræðir, fæst mun nánari sundurliðun á innflutningi til landsins sem í mörgum tilvikum getur haft hagnýtt gildi jafnt fyrir opinbera aðila sem innflytjendur og framleiðendur. Breytingar þessar munu þó vafalaust fyrst í stað valda innflytjendum og tollstarfsmönnum nokkrum erfiðleikum, en eru hins vegar ugglaust til mikilla bóta. Þessu til viðbótar hafa borist beiðnir frá ýmsum samtökum atvinnulífsins hér í landi um enn nánari sundurgreiningu innflutnings eftir tollskrárnúmerum, og hefur í frv. verið reynt að koma til móts við þær óskir eins og frekast hefur verið unnt. Fyrst hér er minnst á hið alþjóðlega samstarf á sviði tollamála fyrir milligöngu Tollasamvinnuráðsins má geta þess, að þetta samstarf nær ekki einungis til samvinnu og samræmingar á sviði tollskrárlöggjafar, heldur til samræmingar á öðrum sviðum tolltæknilegs eðlis, svo sem á sviði verðmætisákvarðana og ýmiss konar framkvæmdaatriða, auk samstarfs til að vinna gegn alvarlegum brotum á tollalögum, svo sem ólögmætum viðskiptum með áfengi, ávana- og fíkniefni o. fl. Hefur fjmrn. upp á síðkastið lagt áherslu á virka þátttöku af Íslands hálfu í þessu samstarfi og mun því verða haldið áfram næstu árin. Tveimur þáttum endurskoðunarinnar hefur ekki verið gerð grein fyrir, en það eru breytingar á 2. og 3. gr. gildandi tollskrárlaga um heimildir rn. til lækkunar eða niðurfellingar aðflutningsgjalda og hins vegar breytingar á ýmsum framkvæmdaatriðum tollalöggjafarinnar í 4.–38. gr. frv. Fer ég ekki nánar út í þau atriði hér, enda er ítarlega gerð grein fyrir breytingum þessum í aths. við frv. Auk þeirra breytinga, sem nú hefur verið lýst, hafa verið gerðar einstakar breytingar aðrar, og má þar m.a. nefna lækkun tolla á vörubifreiðum undir 3 tonnum úr 40% í 30% til samræmis við gjöld af vörubifreiðum yfir 3 tonn, hækkun tolla á jeppabifreiðum úr 40% í 90%, en á móti er gert ráð fyrir lækkun innflutningsgjalds af jeppabifreiðum úr 90% í 50%. Er með þessari breytingu endanlega búið að samræma gjöld af þessari tegund bifreiða við gjöld af almennum fólksbifreiðum sem lengi hefur sýnst nauðsynlegt og eðlilegt. Þá má nefna lækkun tolla á hárkollum úr 100% í 35%, enda er um mjög smyglnæma vöru að ræða þar sem hinn hái tollur hefur fyrirbyggt eðlilega verslunarhætti með vöru þessa hér innanlands. Áður höfðu af sömu ástæðu m.a. verið lækkuð gjöld á úrum, sjónaukum, myndavélum, ilmvötnum, en það var gert með tollskrárbreytingu frá 1974. Ljóst má vera af því, sem hefur verið sagt í ræðu þessari, að frv. þetta miðar fyrst og fremst að því að ná jöfnun í samkeppnisaðstöðu innlends verndarvöruiðnaðar við erlendan áður en tollvernd hans lýkur í ársbyrjun 1980. Til viðbótar þeim leiðréttingum, sem í frv. þessu felast og ganga í fyrrgreinda átt, vil ég minna á heimildarákvæði í fjárlagafrv. fyrir áríð 1977 þess efnis að fella megi niður að fullu sölugjald eða söluskatt af vélum og tækjum til samkeppnisiðnaðar. Það ákvæði er sett inn í fjárlagafrv. í beinum tengslum við samningu þessa frv. og verður að skoða þá lækkun sem hluta af ívilnandi aðgerðum ríkisstj. sem að er stefnt iðnaðinum til handa. Sú lækkun er talin nema um 150 millj. kr. á ársgrundvelli 1977. Ljóst er að breytingar þær, sem í frv. þessu felast, eru ærið umfangsmiklar og ættu, eins og fyrr var getið, að jafna verulega samkeppnisstöðu innlends verndarvöruiðnaðar sé litið á tollahlið málsins sérstaklega. Ef hins vegar á að jafna samkeppnisaðstöðu íslensks iðnaðar við erlendan til fulls og láta hann að auki njóta staðarverndar sem verið getur veruleg í ýmsum greinum sem framleiða fyrir innlendan markað, sýnist óhjákvæmilegt að taka upp virðisaukaskattkerfi hér á landi eða söluskattskerfi með virðisaukasniði. Þrátt fyrir þær breytingar og lagfæringar, sem í frv. felast og miða að bættri samkeppnisaðstöðu innlends iðnaðar, fer ekki hjá því að íslensk tollalöggjöf, sem um langan tíma hefur mótast af háum tollum, verður vart lagfærð á skömmum tíma svo ekki verði einstök vandamál óleyst. Sérstaklega á þetta við þegar aðföng ákveðinnar iðngreinar eru jöfnum höndum til almennra nota eins og dæmi eru um. Til þess 1ð unnt sé að leiðrétta alvarlegt misræmi af þessu tagi er í 3. gr. frv. tekið upp viðtækt heimildarákvæði þess efnis að fella megi niður eða endurgreiða aðflutningsgjöld af aðföngum í verndarvöruiðnaði. Mun fjmrn. verða að meta hverju sinni beiðni um beitingu umrædds heimildarákvæðis á grundvelli mikilvægis hvers máls svo og út frá sjónarmiðum öruggrar tollskrárframkvæmdar og samkeppnisstöðu viðkomandi framleiðslu. Í grg. frv. er að finna tölulegt yfirlit yfir áætlað tekjutap sem tollalækkanir frv. munu valda ríkissjóði á þeim 4 árum sem hér um ræðir. ljóst er að hér er um verulega lækkun að ræða eða samtals um 4 milljarða 400 millj. kr. og þar af koma 900 millj. kr. til framkvæmda strax á næsta ári, sem er um 300 millj. kr. meira en fjárlagafrv., eins og það liggur nú fyrir, gerir ráð fyrir Það dylst sjálfsagt engum að ríkissjóður verði með einhverjum hætti að draga úr útgjöldum eða bæta upp þann tekjumissi sem hér um ræðir, og mun það mál koma til kasta þingsins þegar þar að kemur, en ekkert hefur að svo stöddu verið ákveðið í þeim efnum. Á árinu 1975 var sú ósk borin fram af samtökum iðnaðarins. að leitað yrði eftir því við EFTA og Efnahagsbandalagið að fá almenna framlengingu á aðlögunartíma að því er snertir tollalækkun á verndarvörum. Ríkisstj. taldi ekki rök vera fyrir almennri framlengingu aðlögunartímans, en hins vegar kæmi til álita að óska eftir undanþágum fyrir einstakar iðngreinar er stæðu höllum fæti í samkeppninni. Í þessu skyni var að undirlagi ríkisstj. hafin athugun á vegum Þjóðhagsstofnunar á áhrifum fríverslunarsamninga á innlendan verndarvöruiðnað og mun skýrsla stofnunarinnar væntanleg á næstunni, ef hún liggur þá ekki fyrir nú þegar. Gefst þá tækifæri til athugunar á því, hvort sérstakra undanþága er þörf fyrir einstakar greinar verndarvöruiðnaðarins Í þessu sambandi vil ég leggja ríka áherslu á það, að samþykkt þessa frv. snertir engan veginn hugleiðingar um þetta efni því að umsamdar tollalækkanir kom til framkvæmda frá ársbyrjun, hvort sem þetta frv. er þá afgreitt eða ekki, vegna skuldbindinga okkar í fríverslunarsamningunum. Dragist samþykkt þessa frv. fram yfir áramót hefur það eingöngu í för með sér að þær ívilnanir iðnaðinum til handa, sem í því felst, frestuðust til mikils óhagræðis fyrir iðnaðinn, samtímis því að samkeppnisaðstaða hans yrði lakari frá næstu áramótum vegna áðurnefndra umsaminna tollalækkana á verndarvörum við EFTA og Efnahagsbandalagið. Ég geri mér grein fyrir að frv. þetta er lagt fram í allra síðasta lagi til þess að hægt sé að afgreiða málið fyrir jólaleyfi þm. Sá dráttur, sem orðið hefur á framlagningu frv., stafar fyrst og fremst af mikilli undirbúningsvinnu sem tekur að sjálfsögðu mikinn tíma. Ég vil hins vegar eindregið fara þess á leit við hv. Alþ. að mál þetta fáist afgreitt frá Alþ. fyrir áramót því að að mínu mati skapar frestun á afgreiðslu frv. mikil vandamál og afgreiðsla þess er mjög brýn vegna hagsmuna iðnaðarins. Ég mun að sjálfsögðu gera ráðstafanir til þess að embættismenn fjmrn. verði þm. og þn. til upplýsinga varðandi mál þetta til þess að afgreiðsla þess geti orðið með sem allra liðlegustum hætti. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur gert hér grein fyrir nýju frv. til l. um tollskrá o.fl. Tollamál eru ekki oft á ferðinni hér á Alþ. Nú munu vera bráðum 3 ár liðin síðan tollalög voru seinast afgreidd frá Alþ., og það er nú svo, að þegar tollalög eru á annað borð opnuð, þá er í mörg horn að líta og margs að gæta, eins og sjá má á þessu frv Það er mjög umfangsmikið og marghætt og smáatriðakennt og er að sjálfsögðu fráleitt að Alþ. gefi sér ekki góðan tíma til þess að yfirfara svo stórt og mikið mál og gera það eins vel úr garði og hægt er. Ég verð því að harma það hversu seint þetta frv. er á ferðinni og nú skuli vera ætlunin að afgreiða þetta mikla má á aðeins rúmri viku í gegnum 6. umr. í báðum d. þingsins, þegar aðeins eru eftir 9. þingdagar eða þar um bil - 8-9 þingdagar. Þetta er ekkert smámál, sem hér er á ferðinni Frv. ásamt grg. eru 253 síður og ekkert einfalt má að brjótast í gegnum þennan doðrant allan á skömmum tíma. En ég heyri það að hæstv. fjmrh. að hann telur óhjákvæmilegt að þetta mál fái afgreiðslu fyrir jól, og sé ég í sjálfu sér ekki ástæðu til að standa gegn því. Við munum að sjálfsögðu reyna að greiða fyrir því að þetta mál hljóti afgreiðslu fyrir jól ef það er talin brýn nauðsyn, en ég verð hins vegar að átelja það mjög að frv. skuli hafa komið svo seint fram. Þetta frv. skiptist í allmarga þætti. Hér er um að ræða að verið er að lækka tolla á innflutningi frá aðildarlöndum EFTA og Efnahagsbandalagsins í samræmi við samninga sem við höfum gert við þessi bandalög. Í öðru lagi er um að ræða lækkun á tollum á hráefni, vélum, rekstrarvörum og ýmsum fjárfestingarvörum til iðnaðarins. Þessar lækkanir eiga sér ýmsar skýringar, sumar vel grundaðar, aðrar hæpnar. Ég tel að það sé sjálfsagt nauðsynjamál að lækkaðir séu tollar á hráefni og rekstrarvörum til iðnaðarins, og ég tel að við hefðum fyrir löngu átt að fara í gegnum tollskrána og lagfæra hana til þess að íslenskur iðnaður byggi örugglega við laga tolla hvað snertir einmitt þær vörur sem hann notar í framleiðslu sinni. En ég tel hins vegar að ýmsar aðrar lækkanir á tollum, sem felast í þessu frv., séu ekki jafnréttlætanlegar. Enginn vafi er á því að íslenskur iðnaður á mjög undir högg að sækja og hann er vanbúinn að mæta stórfelldum tollalækkunum. Það er augljós staðreynd að allur iðnaður ris upphaflega sem heimaiðnaður og það er fyrst þegar iðnaðurinn hefur skotið einhverjum rótum að hann fer að víkka áhrifasvæði sitt og ná mörkuðum í öðrum löndum. Allur iðnaður í nálægum löndum hefur upphaflega risið upp í skjóli tollverndar og svo verður að sjálfsögðu einnig að vera hér á Íslandi. Við íslendingar erum tvímælalaust langt á eftir öðrum þjóðum í uppbyggingu iðnaðar. Því veldur að sjálfsögðu fámennið og það hvað heimamarkaðurinn er lítill. Af þessari ástæðu vorum við Alþb.-menn andvígir aðild Íslands að EFTA. Við viðurkenndum þörf íslensks iðnaðar fyrir greiðari aðgang að stórum markaði, en við bentum á það, að þegar opnaðar væru dyr milli íslensks markaðar og evrópsks markaðar með lækkun tollanna, þá yrði þar að sjálfsögðu um flóð að ræða í tvær áttir, og þótt ljóst væri að íslenskar vörur ættu í kjölfar EFTA-aðildar greiðari aðgang að erlendum mörkuðum, þá mundi hið sama gilda um erlendar vörur. Hætta væri fyrir hendi að innlendum iðnaði yrði drekkt með innflutningi erlends varnings sem framleiddur væri með meiri tækni og minni tilkostnaði. Því miður voru íslenskir iðnrekendur á sínum tíma furðulega glámskyggnir í þessum efnum og trúðu því að þeir mundu auðveldlega ráða við hina stórauknu samkeppni sem fylgja mundi í kjölfar aðildar okkar að EFTA. En nú í seinni tíð eru þeir farnir að átta sig á því að þeir voru vanbúnir að mæta hinni stórauknu samkeppni og hafa því mjög óskað eftir því að aðlögunartími þeirra að tollfrjálsum markaði yrði lengdur. Ég er þeirrar skoðunar að þessar tollalækkanir, sem fylgja í kjölfar aðildar okkar að EFTA og Efnahagsbandalaginu, séu alls ekki tímabærar. Ég tel að innlendur iðnaður þurfi lengri aðlögunartíma, og ég tel að það hefði verið full ástæða til þess að krefjast þess að sá aðlögunartími, sem tilgreindur er í samningi okkar við EFTA annars vegar og Efnahagsbandalagið hins vegar, yrði endurskoðaður. Og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvort virkilega hafi ekki verið eftir því leitað að aðlögunartíminn yrði lengdur. Ég vil benda á það, að við gerðum breytingar á tollskrárlögum árið 1974 seinast og lækkunum þá tolla á vörum frá Efnahagsbandalagi Evrópu, en Efnahagsbandalagið frestaði hins vegar gildistöku þeirra tollalækkana fyrir sitt leyti í tæp tvö ár. Mér hefði fundist fullkomlega eðlilegt að tekið væri tillit til þess að svo dróst að tollalækkanir ættu sér stað af hálfu Efnahagsbandalagsins á tímabilinu frá 1914–1976. Ég bendi einnig á það, að í grg. þessa frv. kemur fram að í fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir tekjuöflun vegna þess tekjumissis, sem ríkissjóður verður fyrir, nema að takmörkuðu leyti. Þar vantar 450 millj. upp á. Og þar sem hér er um að ræða nokkurn veginn sömu upphæð og nemur lækkun tollanna á vörum frá EFTA og Efnahagsbandalaginu, þá finnst mér að mörgu leyti liggja beinast við að sú tollalækkun, sem af samningum okkar við Efnahagsbandalagið og EFTA leiðir, kæmi ekki nú til framkvæmda, enda hefur bersýnilega ekki verið séð fyrir tekjuöflun til að fylla það skarð. Í grg. frv. er gefið í skyn, að nýir skattar verði á lagðir til þess að fylla þetta skarð, og tekið er svo til orða að um sé að ræða almenna skoðun á tekjuöflun ríkisins sem nú fari fram og eigi að leysa þetta vandamál þegar þar að kemur. Þetta er að vísu nokkuð loðið orðalag, en verður ekki skilið á annan veg en þann, að um verði að ræða aukna skattheimtu væntanlega í formi óbeinna skatta, vegna þessara tollalækkana. Ég vil leyfa mér í öðru lagi að spyrja hæstv. fjmrh. hreint út hvað fyrirhugað sé í þeim efnum. Hvernig hyggst hann afla ríkissjóði þeirra tekna sem þarna vantar til þess að endar nái saman? Er með þessum orðum verið að gefa í skyn að eftir áramótin fái þjóðin að horfa upp á nýja skattheimtu í einhverju nýju formi, t.d. hækkuðum sköttum - eða hvað er hann með í huga? Ég vil að lokum segja það eitt, að ég er ekki reiðubúinn til þess að fylgja þessu frv. óbreyttu. Ég tel að verulegur hluti af þeim tollalækkunum, sem þar er gerð grein fyrir og tillaga er gerð um, eigi fyllsta rétt á sér og þá fyrst og fremst tollalækkanir sem byggjast á lækkun tolla á hráefni, vélum og fjárfestingarvörum til iðnaðarins. Það er um helmingur af tollalækkununum á árinu 1977. En ég dreg það mjög í efa að tollalækkanir, sem stafa af samningum okkar við EFTA og Efnahagsbandalagið, séu tímabærar og tel því eðlilegast að þeim verði frestað um sinn.



Herra forseti. Hæstv. fjmrh. hefur lagt hér fram stórmál og gefið lítinn tíma, eins og oft vill verða, til athugunar. Hann gat um það í lok ræðu sinnar að umsamdar breytingar, sem þurfa að eiga sér stað samkv. samningum við Efnahagsbandalagið og EFTA, muni taka gildi um áramótin hvort sem þetta frv. verður samþ. eða ekki, aftur á móti gæti það komið sér mjög illa fyrir íslenskan iðnað ef það frv. til l., sem hér liggur frammi um breytingu á tollskránni, nær ekki fram að ganga fyrir áramót. Ég vona að það verði engin fyrirstaða á að svo megi verða, en ég legg á það áherslu, eins og hv. síðasti ræðumaður, að það eru slæm vinnubrögð að gefa þm. ekki meiri tíma til athugunar á slíku stórmáli sem hér er til umfjöllunar. Hæstv. ráðh. gat um það, að upphaflega hafi verið farið mjög varlega í álagningu tolla, og ég harma það að sú tíð er um garð gengin. Eins og tollafrv. þetta ber með sér, þótt það sé til bóta, þá er auðséð að löngu er liðin sú tíð sem varlega er farið í tollanir á innfluttum vörum almennt. Ég hefði viljað sjá í þessu frv., sem nú liggur fyrir, breytingar eins og t.d. samræmingu á tannlækningatækjum við sælgætisgerðarvélar sem þegar eru tollfrjálsar. Ég hefði viljað sjá tollalækkun á efni til tannlækninga og mörgum öðrum lækningavörum. Ég hef flutt á sérstöku þskj., nr. 83, frv. til l. um breyt. á l. um tollskrá, en þar er um að ræða samtollun. Ég vil á þessu stigi að það komi hér fram, að ég áskil mér rétt til þess að bera fram brtt. við þetta embættismannafrv. Að sjálfsögðu fagna ég öllum breytingum sem eru íslenskum iðnaði til hagsbóta, en tel að fella eigi niður samtímis tolla af vélabúnaði til fiskiðnaðar sem hlýtur að teljast til samkeppnisiðnaðar. Ég áskil mér fyrrgreindan rétt og óska eftir að fá þann tíma sem ég þarf til að hafa samband við þá aðila sem ég tel nauðsynlegt að hafa samband við til að athuga þetta frv. gaumgæfilega. Ég mun reyna að tefja það ekki, en vona að ég verði ekki þvingaður með bolabrögðum til að vinna hraðar en ég treysti mér til við að gera þessu máli sæmileg skil. Þeir aðilar, sem ég mun hafa samráð við mér til upplýsinga, eru að sjálfsögðu aðilar iðnaðarins, sjávarútvegsins og Verslunarráð Íslands.



Herra forseti. Hv. 12. þm. Reykv. vék að því tollskrárfrv., sem hér er til umr., og lýsti þeirri skoðun sinni að hann vildi hafa sértollalækkanir á ýmsum þeim málaflokkum sem hann taldi þar upp, og hann vék að því að hann teldi enn fremur að lækka bæri tolla á öðrum iðnaði en þeim sem hér er sérstaklega gert. Ég vil aðeins benda á það, og kem þá að því, sem hv. 5. þm. Norðurl. v. vék að í sinni ræðu, að þegar um slíkt tekjutap fyrir ríkissjóð er að ræða eins og í tollalækkunum, þá hljótum við að gera okkur grein fyrir því með hvaða hætti á að mæta því, og ég sagði í frumræðu minni orðrétt, með leyfi forseta: „Það dylst sjálfsagt engum að ríkissjóður verður með einhverjum hætti að draga úr útgjöldum eða bæta sér upp þann tekjumissi sem hér um ræðir, og mun það mál koma til kasta þingsins þegar þar að kemur, en ekkert hefur að svo stöddu verið ákveðið í þeim efnum.“ Tillögum um frekari tollalækkanir hlýtur þess vegna að fylgja till. um það, með hvaða hætti á að mæta þeim, hvar og þá hvernig dregið skuli úr útgjöldum eða þá hvort það skuli gert með annarri tekjuöflun til ríkissjóðs. Ég orða þetta eins og ég gerði í minni ræðu einfaldlega vegna þess að það er ekki áformuð sérstök tekjuöflun í þessu sambandi, þ.e.a.s. vegna þess tekjutaps sem ríkissjóður verður fyrir á næsta ári. Gert er ráð fyrir því að við afgreiðslu fjárlagafrv. verði tekið tillit til þess tekjutaps, og það gerist að sjálfsögðu ekki með öðrum hætti en haga útgjöldum ríkissjóðs þannig að stefnt verði að hallalausum fjárl. afgreiddum frá Alþingi. Varðandi síðari spurningu hv. 5. þm. Norðurl. v., þá hefur það komið fram að hæstv. viðskrh. gerði á fundi Fríverslunarbandalagsins grein fyrir því, að til greina gæti komið með einstakar vörutegundir að það yrði leitað undanþágu frá samningsákvæðum þeirra vegna, ef það sýndi sig við athugun hér heima að ástæða þætti til þess. Þetta hefur komið fram í frásögn af ræðu hans á fundi í EFTA.



Herra forseti. Frv. þetta um rannsóknarlögreglu hefur verið afgreitt við þrjár umr. í hv. Nd., með nokkrum breytingum að vísu. Frv. var lagt fram á Alþ. s.l. vetur, en hlaut þá ekki afgreiðslu. Þetta frv. er samið af n. sem ég skipaði í okt. 1972 til þess að endurskoða dómstólakerfi landsins á héraðsdómsstiginu og gera till. um hvernig breyta mætti reglum um málsmeðferð í héraði til að afgreiðsla mála yrði hraðari. Í þessa n., voru skipaðir menn sem hafa mjög fjölbreytta reynslu á þessu sviði, en í n. hafa átt sæti Björn Fr. Björnsson sýslumaður, sem ég hygg að sé elsti starfandi sýslumaður í embætti hér á landi nú og var auk þess formaður Dómarafélagsins eða sýslumannafélagsins þegar n. var skipuð. Það er í öðru lagi Sigurgeir Jónsson bæjarfógeti í Kópavogi, sem hefur að baki mjög langa reynslu við embættisstörf í einum stærsta kaupstað landsins, en hafði auk þess áður starfað í dómsmrn. Það er í þriðja lagi Björn Sveinbjörnsson hæstaréttardómari, sem er formaður n., en hann á að baki langa reynslu bæði í dómarastörfum og sem lögmaður og svo nú sem hæstaréttardómari. Og í fjórða lagi er það Þór Vilhjálmsson, sem skipaður var hæstaréttardómari í fyrra, en hafði áður að baki alllanga reynslu í dómarastörfum við borgardóminn hér í Reykjavík, en hafði auk þess gegnt dósentsembætti og prófessorsembætti um allmörg ár og kennslugrein hans var einmitt fyrst og fremst réttarfar. Nefnd þessi hefur unnið mikið undirbúningsstarf að hinn umfangsmikla verkefni, og var lagt fram á síðasta Alþ. til þess að sýna það frv. um lögréttu og frv. um breytingar á einkamálalögunum. Ég geri ráð fyrir því að þau frv. verði innan tíðar lögð fram hér á hv. Alþ. Þar er fjallað um endurbætur á dómstólakerfi landsins á héraðsdómsstiginu, og það er þess eðlis að ég býst við að það geti orðið skiptar skoðanir um það, og það er engan veginn eins einfalt mál og þetta sem hér liggur fyrir. Ég skal ekki ræða það frekar í þessu sambandi. En í þessu frv. er aðeins fjallað um afmarkaðan þátt málsmeðferðar í opinberum málum. Það efni taldi n. svo skýrt afmarkað að unnt væri að ljúka meðferð þess málefnis fyrr með því að greina það frá öðrum verkefnum sem n. hefur unnið að og vinnur að. Það má segja að nú hafi verið rætt allmikið um þessi mál, bæði um þetta frv. og um dómsmálalöggæslu almennt, og ég skal ekki fara út í umr. um það hér, en vil aðeins stuttlega gera grein fyrir því, hverjir eru höfuðefnisþættir þessa frv. Samkv. þessu frv. er gert ráð fyrir að sett verði á stofn sérstök stofnun, rannsóknarlögregla ríkisins, undir stjórn rannsóknarlögreglustjóra og í rannsóknarlögreglu ríkisins verði starfsmenn, sem sérstaklega séu sérhæfðir til þess að rannsaka ýmsar tegundir brota. Það er ekki vafi á því, að með stofnun slíkrar sérstakrar rannsóknarlögreglu ríkisins skapast betri möguleikar en áður á því að beina sérhæfðum starfskröftum að meðferð þeirra mála, sérstaklega í Reykjavík og annars staðar á landinu, og þá skiptir ekki síst máli að hinir færustu menn, jafnvel í sérgreindum verkefnum, gætu þegar á frumstigi rannsóknar verið til taks, bæði til sjálfstæðrar rannsóknar á vandasömum málum og til stuðnings starfsfélögum við önnur lögreglustjóraembætti. Annað höfuðefnisatriði þessa frv. er það, að rannsóknarlögreglunni er ætlað að taka til landsins alls án tillits til umdæmaskiptingar, en nú er rannsóknarlögregla, þar sem hún er, eins og t.d. hér í Reykjavík og annars staðar, bundin við ákveðin umdæmi. Það er ekki heppilegt. Það er heppilegra að rannsóknarlögregla geti haft með höndum rannsóknir þó í ýmsum lögsagnarumdæmum sé, af því að mörgum brotum er svo háttað að inn í þau fléttast verknaðir sem hafa e.t.v. verið framdir víðar en í einu lögsagnarumdæmi og enn fremur geta fleiri menn, sem eru hver í sínu lögsagnarumdæmi, komið þar við sögu. Þess vegna er rannsóknarlögreglan ekki staðbundin með sama hætti og önnur löggæsla. Þetta kemur fram í 3. og 4. gr. 3. gr. var breytt nokkuð í hv. Nd. og með þeirri breytingu undirstrikað þetta, sem ég hef lagt áherslu á, að rannsóknarlögreglan á ekki að vera bundin við eitt einstakt lögsagnarumdæmi. Eftir þá breytingu, sem gerð var á 3. gr. í Nd., segir: „Rannsóknarlögregla ríkisins hefur með höndum lögreglurannsóknir brotamála í Reykjavík, Kópavogi, Seltjarnarneskaupstað, Garðakaupstað, Hafnarfirði og Kjósarsýslu, að því leyti sem þær eru ekki í höndum lögreglustjóra þar, samkv. ákvæðum þessara laga eða annarra réttarreglna. Með sama hætti skal rannsóknarlögregla ríkisins hafa með höndum rannsóknir brotamála í Keflavík, Grindavík, Njarðvíkum, Gullbringusýslu og Keflavíkurflugvelli þegar dómsmrh. ákveður.“ Í upphaflega frv. var þarna aðeins nefnd Reykjavík, þannig að þetta hefur verið fært út þar sem rannsóknarlögreglan beinlínis hefur með höndum rannsóknir. En auk þess er það 4. gr. sem tekur af öll tvímæli um það, að rannsóknarlögreglunni er ætlað að starfa hvar sem er á landinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Rannsóknarlögregla ríkisins skal veita lögreglustjórum og sakadómurum, hvar sem er á landinu, aðstoð við rannsókn brotamála þegar þeir óska og rannsóknarlögreglustjóri og/eða ríkissaksóknari telja það nauðsynlegt. Ríkissaksóknari getur og falið rannsóknarlögreglu ríkisins rannsóknir einstakra mála hvar sem er á landinu þegar hann telur þess þörf. Loks getur rannsóknarlögreglustjóri að eigin frumkvæði tekið í sínar hendur rannsókn máls utan þeirra umdæma sem talin er í 3. gr., en tilkynna skal hann viðkomandi lögreglustjóra um málið svo fljótt sem verða má, enda ber honum að veita rannsóknarlögreglu ríkisins alla nauðsynlega aðstoð.“ Bæði ríkissaksóknari og rannsóknarlögreglustjóri geta átt frumkvæði að því að taka mál til rannsóknar hvar sem er á landinu, og þeir geta líka gert það samkv. beiðni viðkomandi héraðsdómara og lögreglustjóra og veitt þá aðstoð við rannsóknina. Ég tel þetta breytingu sem er til mikilla bóta. En þrátt fyrir það þó að þannig sé sett upp sérstök stofnun, rannsóknarlögregla, þá er gert ráð fyrir því að það þurfi að starfa eftir sem áður sérstakir rannsóknarlögreglumenn hjá báðum embættum og við þau embætti hafi þeir með höndum sérstaka málaflokka, eins og greint er í 6. gr., þar sem þeim deildum rannsóknarlögreglu, sem heyra þannig undir viðkomandi lögreglustjóra, er ætlað að rannsaka umferðarslys og brot á umferðarlögum, í öðru lagi brot á lögreglusamþykktum, í þriðja lagi brot á áfengíslögum önnur en þau er varða ólögmætan innflutning áfengis, í fjórða lagi brot á tilkynningum um aðseturskipti og í fimmta lagi aðra þá málaflokka sem ákveðið kann að verða í reglugerð að fela þessum lögreglustjórum. En það getur vel verið að reynslan sýni að það geti verið heppilegt að bæta við fleiri málefnaflokkum sem þeim sé falið að rannsaka, og auðvitað er ætlunin sú, að það verði fyrst og fremst meiri háttar afbrot sem rannsóknarlögregla ríkisins fæst við að rannsaka. Þriðja meginatriðið í þessu frv. er svo það, að það á sér stað, ef það verður að lögum, aðskilnaður milli lögreglu og dómsvalds, en eins og menn vita er það hér í Reykjavík svo, að rannsóknarlögreglan heyrir undir sakadóm eða yfirsakadómara hér í Reykjavík, en hér er gert ráð fyrir að rannsóknarlögregla heyri undir þennan sérstaka embættismann, rannsóknarlögreglustjóra, og skilið sé þannig á milli lögreglurannsóknar og svo aftur dómarastarfa. Með þessu er stigið mjög markvert spor í þá átt að skilja að dómsvald og rannsóknarstjórn í opinberum málum og með því enn stigið spor í átt frá hinu forna rannsóknarréttarfari til ákæruréttarfars, eins og það er kallað. Þótt dómarar utan Reykjavíkur yrðu áfram stjórnendur lögreglumanna, eða utan þessara umdæma sem nú eru talin upp í 3. gr., þá mundi þátttaka rannsóknarlögreglu ríkisins í meðferð hinna veigameiri málsrannsókna einnig þar stuðla að því að dómararnir stæðu nokkru meira en nú er utan við rannsóknarstjórnina. Mönnum hefur lengi verið það ljóst í sjálfu sér, að æskileg væri breyting á réttarfarinu í þessa átt, og hafa komið fram till. áður á Alþ. um það eim, en þær hafa ekki náð fram að ganga. Ég tel að með þessu frv. sé stigið verulegt skref í átt til þess að bæta rannsóknir í opinberum málum. Þarf ekki að fjölyrða um það hér, að afbrotum ýmiss konar hefur farið mjög fjölgandi á undanförnum árum. Liggja að nokkru leyti til þess augljósar ástæður og hafa komið til alveg nýjar atbrotategundir, eins og menn vita. Þar eru t.d. fíkniefnamálin sem eru ástæða ýmissa afbrota. Mörg afbrot eru framin undir áhrifum slíkra efna eða í sambandi við neyslu þeirra. Þá er það og, svo sem alkunnugt er, að óhófleg áfengisnautn á sinn þátt í ýmsum brotum hér. Það hefur líka átt sér stað að komið hefur til sögu ýmiss konar misferli í viðskiptum sem áður voru óþekkt hér á landi, eins og t.d. í sambandi við tékka, sem var a.m.k. ákaflega sjaldgætt, en er nú því miður of títt, Þá hefur það auðvitað gerst á síðustu árum, að Íslands hefur færst í þjóðbraut og það hefur sín áhrif að ýmsu leyti, t.d. í sambandi við brot á innflutningslöggjöf, smygl og annað því um líkt. Það liggja þannig margar ástæður og fleiri en þær, sem ég hef hér drepið á, til þeirrar afbrotaöldu sem risið hefur og sumir vilja kalla svo og víst má með rétti nefna því nafni, sérstaklega að því er varðar hin alvarlegri brot. Auðvitað hafa brot verið framin hér á Íslandi og það alvarleg og gróf afbrot á öllum öldum. En það er hægt að segja að þetta hafi farið ískyggilega í vöxt á undanförnum árum. Það var heppilegt að við skyldum vera að nokkru leyti búnir undir þá miklu fíkniefnaöldu sem hér hefur risið, vegna þess að það var settur á stofn sérstakur dómstóll, fíkniefnadómstóli, og rannsóknardeild í sambandi við hann sem var tekin til starfa áður en þessi mál komust á það stig sem þau virðast hafa náð allra síðustu árin. Ég hygg að starfsemi hans á þessu sviði hafi verið ómetanleg og eigi eftir að sýna sig að hafa gert mikið gagn, og vonandi tekst að vinna bug á því óláni. En hvort sem menn dvelja lengur eða skemur við að rekja þær ástæður sem liggja til grundvallar því að afbrot eru framin, þá verða menn að horfast í augu við þá staðreynd að þau eiga sér stað og brotum hefur farið fjölgandi, og við því verður að snúast með viðeigandi hætti. Það verður auðvitað að gera þær ráðstafanir sem hægt er til þess að reyna að koma í veg fyrir að slíkt eigi sér stað, og auðvitað er aðalatriðið að beita slíkum fyrirbyggjandi ástæðum að ekki séu fyrir hendi orsakirnar sem valda því í mörgum tilfellum að menn fremja afbrot. En enn fremur verður að gæta þess að beitt sé viðeigandi aðgerðum til að upplýsa um brot, sem framin eru, og beitt viðeigandi úrræðum til að mæta þeim, refsiúrræðum. Og það er auðvitað svo, að refsiframkvæmd og réttarfar verður jafnan að laga sig nokkuð eftir aðstæðum, þannig að það getur verið ástæða til að snúast við með strangari hætti en almennt er þegar slíkar afbrotaöldur rísa eins og hér hefur átt sér stað. Nú hefur löggæsla og dómstólar sætt nokkurri gagnrýni fyrir það að þeir aðilar væru ekki nógu skjótvirkir og e.t.v. stundum líka ekki nógu harðhentir í þessum efnum, beittu ekki nógu ströngum úrræðum, dæmdu ekki nógu strangt og annað því um líkt, það væri of mikill seinagangur á málum hjá þeim. Sjálfsagt getur slík gagnrýni átt við ýmis rök að styðjast í ýmsum tilfellum. En það vil ég undirstrika og það vona ég að allir séu sammála um, að hér eigi að vera réttarríki, en ekki lögregluríki. Þar sem lögregluríki er gengur skjótar að rannsaka mál, en hér er takmarkið að upplýsa hið sanna í hverju máli og girða fyrir það að saklaus maður verði dæmdur sekur. Þess vegna er óhjákvæmilegt að rannsóknir brotamála og það að upplýsa mál taki æðilangan tíma, og í það má ekki horfa. Ég hygg að sannleikurinn sé sá, að athugun mundi leiða í ljós að flest brotamál upplýsast hér að lokum. Auðvitað getur líka verið spurning um það, í hve ríkum mæli á að beita refsiúrræðum til varnar. Auðvitað eru allir sammála um að það er óhjákvæmilegt í mjög mörgum tilfellum, en hitt geta verið skiptar skoðanir um, hversu langt á að ganga í því efni. Ég held að það sé ekki ástæða til þess að æðrast neitt í þessum efnum þó að þessi afbrotaalda gangi nú yfir. Við henni verður að snúast, eins og ég hef áður sagt, með ýmsum hætti. Það er fyrst og fremst þörf á því að athuga þær þjóðfélagslegu aðstæður sem liggja til grundvallar því, að afbrot eru framin, og reyna að nema þær brott. Í öðru lagi verður að byggja upp löggæsluna og dómstólakerfið þannig að lögum verði komið yfir þá sem sekir reynast. Í sambandi við það má ekki horfa í kostnað, en það hefur löngum verið svo að hv, alþm. hafa haft meiri áhuga á fjárveitingum til annarra mála en þessara. En það vil ég svo segja, að þó að mikið hafi verið sagt og margt verið skrafað um afbrotaöldu, þá vil ég eindregið vara við því að menn láti það leiða sig út í eitthvert galdrabrennuhugarfar. Það hugarfar þekkja menn úr sögunni hér á landi og vita til hvers það leiddi. Það ríður á miklu að menn haldi jafnvægi sínu og stillingu þó að sitthvað gangi á í þessum málum og margt gerist sem er hörmulegt. Þetta mál hefur hlotið mjög gaumgæfilega athugun í hv. Nd. Það var, eins og ég hef áður sagt, lagt fyrir d. snemma í fyrravetur. Hún sendi það þá ýmsum aðilum til umsagnar, og hún fékk umsagnir þeirra. Í sumar var málið svo aftur lagt fyrir hina svokölluðu réttarfarsnefnd, sem ég nefndi í upphafi, ásamt þeim umsögnum sem borist höfðu, og fór hún þá yfir það og taldi raunar ekki ástæðu til að gera breytingar á þessu frv. um rannsóknarlögreglu. Frv. var svo lagt fyrir Nd. í byrjun þessa þings, og allshn. þar hefur athugað málið mjög rækilega síðan, kynnt sér það með ýmsum hætti og hefur, eins og ég sagði áðan, gert nokkrar breytingar sem náðu samþykki í Nd. og ég tel til bóta. Þar er fyrst og fremst um að ræða breytinguna á 3. gr. Með skírskotun til þessa vil ég mega vonast til þess að hv. Ed. og sú n., sem fær málið hér til meðferðar, geti fallist á að haga afgreiðslu þess svo að það fái fullnaðarafgreiðslu fyrir jólahlé, því að ég tel nauðsynlegt að þessi lög geti öðlast gildi um áramót, en síðan tekur undirbúningur þess að koma þeim í framkvæmd nokkurn tíma og er gert ráð fyrir að miðað sé þar við 1. júní. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Þetta frv. er fylgifrv. með því frv. um rannsóknarlögreglu ríkisins sem ég mælti fyrir áðan. Þegar þetta frv. var lagt fyrir Alþ. í fyrra voru aðeins teknar upp í það þær breytingar sem óhjákvæmilega leiddi af þeirri skipulagsbreytingu að sett er á fót rannsóknarlögregla. Í þeim umsögnum, sem þá voru fengnar frá ýmsum aðilum, komu fram ábendingar um nokkrar aðrar breytingar sem æskilegt væri að gera. Réttarfarsnefndin fór yfir frv. í sumar og umsagnirnar, eins og ég drap á áðan, og hún tók sitt hvað til greina sem hafði komið fram í þeim umsögnum og gerði nokkrar breytingar á þessu frv. Og það voru gerðar nokkrar breytingar á því einnig við meðferðina í hv. Nd., en engar sérlega veigamiklar breytingar. Ég vænti þess að þetta frv. með þeim aths., sem því fylgja, skýri sig sjálft og ég þurfi ekki að hafa um það í sjálfu sér fleiri orð. Ég legg til að það sæti sömu meðferð og það höfuðmál sem það fylgir, því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn. Og alveg nákvæmlega sama gildir um það mál sem er á dagskránni nr. 5, um skipan dómsvalds í héraði, að það er fylgifiskur rannsóknarlögreglufrv. og felur aðeins í sér nauðsynlega breytingu sem leiðir af því. Sé ég ekki ástæðu til að mæla sérstaklega fyrir því hér á eftir, en legg til að það sæti sömu meðferð.