Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vildi gera hér fyrirspurn til hæstv. ríkisstj. og ber hana hér fram nú, þar eð hæstv. forseti hefur tjáð mér, að aðeins yrði þingfrestunarfundur á morgun. Þessi fyrirspurn mín er í framhaldi af þeirri, er við hv. 2. þm. S.-M. bárum hér nýlega fram viðvíkjandi rannsókn á Þormóðsslysinu. Sú fyrirspurn hefur þegar borið þann árangur, að dómsmálaráðuneytið er nú búið að birta þann kafla úr skýrslu sjódómsins, er ekki hafði verið birtur fyrr en þess var krafizt. Þessi síðari hluti rannsóknarinnar virðist leiða í ljós, að alvarleg mistök hafi átt sér stað af hendi skipaeftirlitsins varðandi þetta slys. Virðast dómendurnir álíta, að ýmislegt hafi verið athugavert við útbúnað skipsins, t.d. hafi það ekki uppfyllt lögboðnar kröfur um styrkleika. Enn fremur að yfirbygging skipsins hafi verið þyngd um of í hlutfalli við máttarviði skipsins. Þá er það og, að skipinu var bannað að flytja farþega, en gerði það samt. Þar sem búið er nú að birta alla skýrslu sjódómsins og hún er orðin almenningseign, þá vil ég nú beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forsrh. og hæstv. atvmrh., sem skipaeftirlitið heyrir undir, hvort ríkisstj. sjái ekki ástæðu til að fá úr því skorið fyrir dómi, hvort þær vanrækslur, er sjódómurinn virðist slá föstum, varði við lög eða ekki, fá sýknun eða sakfellingu í málinu. Ég treysti hæstv. forsrh. til þess sem húsbónda á heimili ríkisstj. að gera allt, sem hægt er, þar sem Alþ. hefur ekki tækifæri til að segja álit sitt á aðförum hæstv. dómsmrh., sem því miður er ekki hér viðstaddur. Það virðist þurfa að taka það til athugunar, hvort ekki ber að gefa skýringu á þeim aðförum að halda niðurstöðum sjódómsins fleiri mánuði í ráðuneytinu og birta siðan aðeins þann kaflann úr skýrslu hans er ósaknæmastur var fyrir skipaeftirlitið. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Ég vænti þess, að hæstv. forsrh. skilji og meti ástæður mínar fyrir því að spyrja hann, þar eð hæstv. dómsmrh. er hér ekki staddur.

Forseti (GSv): Ég verð að gera athugasemd um það, hvernig þessi fyrirspurn er hér fram komin nú. Ég varaði mig ekki á, að hún væri svona veigamikil og líkleg til að valda umræðum, og að sá ráðh. er ekki viðstaddur, sem einkanlega virðist ráðizt á. Það má vel vera, að ríkisstj. geti svarað henni strax. En hefði ég fyrirfram vitað, hvaða mál átti hér að taka upp, þá hefði ég ekki leyft fyrirspurnina á þessu stigi málsins. Ég hefði viljað, að dómsmrh. væri aðvaraður áður um þetta. Fyrirspurnir í þvílíkum málum ber að gera að degi til, en ekki að nóttu og það þegar þingstörfum er alveg að ljúka. Hv. fyrirspyrjandi spurði mig, hvort hann gæti komið með fyrirspurn sína á morgun, en ég sagði það ekki vera, og væri þá bezt að koma fram með hana nú, ef tími ynnist til. En ég gáði ekki að spyrja, um hvað hún væri. Ég vænti þess, að ekki verði þó langar umræður um þetta, en svar ríkisstj. verði látið nægja, þótt ég geri mér ekki háar vonir um svo stuttar umræður.



Ég þakka hæstv. forseta fyrir leiðbeiningarnar í sambandi við þetta mál. Það, sem hann sagði, var í samræmi við það, sem ég hafði gert mér í hugarlund, að svona mál ætti að bera fram að degi til, en ekki að nóttu, er menn eru ekki beint varir um sig, þannig að þeir þurfi að berjast fyrir sæmd sinni. En ég ætla að segja það eitt, að ég trúi dómsmrh. og atvmrh. algerlega fyrir þessu máli. Hv. fyrirspyrjandi fræðir mig um það, að búið sé að birta alla skýrslu sjódómsins.

Hún var birt í „Vísi“ í dag

. Ég hef ekki lesið það blað í dag og leiði hjá mér að svara þessu. Til þess hægt sé að gefa svör, þá verður maður að vita, hvaða texta á að lesa úr. Ef hér er um eitthvað saknæmt að ræða, þá á að bera það upp á réttum tíma og réttum vettvangi.



Í tilefni af fyrirspurn þeirri, sem hér hefur komið fram til mín viðvíkjandi skipaeftirlitinu, vil ég segja, að niðurstöður rannsóknar þeirrar, sem gerð var á Þormóðsslysinu samkvæmt ósk atvinnumálaráðuneytisins, voru sendar dómsmálaráðuneytinu, eins og venja er til, með ósk og beiðni um, að það vildi athuga, hvort ástæða væri til frekari aðgerða út af rannsókninni. Með því að dómsmálaráðuneytið taldi ekki ástæðu til þessara aðgerða eða málshöfðunar gegn mér eða embættismönnum skipaskoðunarinnar, þá virtist , ekki vera hægt að sanna þær sakir í þessu máli, að rétt væri að beita frekari aðgerðum gegn embættismönnum skipaeftirlitsins að svo stöddu. Hins vegar er það, að sjódómur og sérfræðingar eru nú að gera athuganir um eftirlit skipaskoðunarinnar samkvæmt þál. frá Alþ., er skipaði sérstaka nefnd, sem m.a. á að athuga, hvernig þetta eftirlit hefur verið framkvæmt undanfarið. Nefndin hefur væntanlega lokið þessari rannsókn sinni í sumar, og þykir mér því eðlilegt að bíða með frekari aðgerðir, þar til þeirri athugun er lokið. Hins vegar vil ég segja, að ef þessi athugun leiðir í ljós, að um verulega og almenna vanrækslu hjá embættismönnum skipaskoðunarinnar sé að ræða, þá verða gerðar ráðstafanir til að hindra, að slíkt endurtaki sig.



Ég mun verða við þeim tilmælum hæstv. forseta að verða ekki langorður um þetta mál. Ég kemst þó ekki hjá því að víkja að því nokkrum orðum. Hv. þm. Ísaf. bar fram fyrir nokkrum dögum fyrirspurn í Nd. í sambandi við rannsókn Þormóðsslyssins. Eins og kunnugt er, á ég þar ekki sæti, og gafst mér því ekki tækifæri til þess undir þeim umræðum að hrekja ýmislegt af því, sem hv. þm. Ísaf. bar þar ranglega fram, annaðhvort vísvitandi eða óafvitandi. Mér ber því að þakka, að hann hefur nú í þinglokin hreyft þessu máli hér í Sþ. og þar með gefið mér tækifæri til andsvara. Vil ég þá fyrst og fremst upplýsa, að teikning sú, er hv. þm. Ísaf. lagði fram í Nd. undir umræðunum og síðar er bir; í dagblaðinu „Vísi“, er ekki af flaki því, sem rekið hefur úr Þormóði, eins og hv. þm. Ísaf. hefur fullyrt. Mér var ekki kunnugt um að rekið hefði nema eitt flak úr hlið skipsins, en það flak var flutt hingað til Reykjavíkur og er enn geymt í Slippnum. Ég spurði því hv. þm. Ísaf. að því síðar, hvar flak það væri, er teikningin hefði verið gerð af, hvar það hefði fundizt og jafnframt hver hefði gert þessa teikningu. Fór hv. þm. þá allur undan í flæmingi. Taldi, að teikningin bæri það ekki með sér, hver væri höfundur hennar, né hitt, hvar flakið hefði fundizt, en hann héldi þó, að þetta flak væri nú geymt í Slippnum hér í Reykjavík. Síðar staðfesti hann það við mig, að teikningin væri gerð af fyrrnefndu flaki, sem geymt væri í Slippnum. Sannleikurinn er, að teikningin er ekki af því flaki. Það flak er úr hásetaklefa skipsins, en ekki úr miðju skipi, eins og sýnt er á teikningunni. Styrktarhlutföllin á teikningunni svo og þau, sem hv. þm. skýrði frá í ræðu sinni, eru á engan hátt í samræmi við flakið. Þessi teikning, sem hv. þm. Ísaf. hefur lagt fram hér á Alþ., er því falskt gagn í málinu, gert til þess eins að blekkja, eins og flest það, sem þessi hv. þm. hefur sagt um þetta mál og öryggismálin í heild. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, svo að hinn rangi framburður hv. þm. Ísaf. í máli þessu standi ekki í þingtíðindunum án mótmæla. Mér þykir leitt, að hæstv. dómsmálaráðh. skuli ekki vera hér viðstaddur. Ég hef fyrir alllöngu sent ráðuneyti hans mikilvægt sönnunargagn í þessu máli með ósk um, að það yrði birt almenningi. Þetta skjal er umsögn dómkvaddra manna, sem skoðuðu flak það, sem rak úr Þormóði, og staðfestir, að skipið hafi farizt á grunni, en ekki vegna leka eða fyrir þær sakir, að það hafi verið of veikt, eins og hv. þm. Ísaf. og aðrir hafa verið að klifa á allan tímann. Harma ég, að ráðuneytið skuli enn ekki hafa orðið við þessari ósk minni um að birta þessi gögn. Vildi ég enn eindregið mega vænta þess, að hæstv. ríkisstj. léti birta skjalið nú þegar, svo að almenningi mætti verða ljóst, að hv. þm. Ísaf. og margir aðrir, sem um þetta mál hafa rætt og ritað, vita minna um afdrif skipsins en þeir halda sig vita, eftir ummælum þeirra að dæma. Hv. þm. Ísaf. fullyrti í ræðu sinni, að Þormóður hefði ekki í mikilvægum atriðum fullnægt íslenzkum reglum frá 1936 um styrkleika skipa af hans stærð, en þó verið leyft að sigla svo lengi sem hann hefði getað flotið. Hér hefði því verið framið glæpsamlegt athæfi gegn hinni ísl. sjómannastétt og gegn þjóðinni. Undir þetta hafa tekið ýmsir aðrir og þar á meðal sum dagblöðin. Ef rannsókn Þormóðsslyssins hefur leitt í ljós, að svo sé, sem hv. þm. Ísaf. heldur fram, og jafnframt að það eitt hafi vakað fyrir honum og öðrum, sem haldið hafa uppi gagnrýni á skipaeftirlitið, að tryggja líf sjómannanna, þá bar þeim fyrst og fremst skylda til þess að krefjast þess, að öll skip, sem byggð eru á sama hátt og Þormóður var og uppfylla þá heldur engan veginn þessar reglur, verði nú þegar stöðvuð og þeim eigi leyft að sigla, fyrr en búið væri að styrkja þau á þann hátt, sem reglugerðin mælir fyrir um. Mér er að minnsta kosti kunnugt um 2–3 skip, sem byggð eru líkt og Þormóður, hafa verið umbyggð líkt og hann og fá enn að sigla tálmunarlaust á milli landa, þrátt fyrir þær staðhæfingar, sem nú hafa verið gefnar út um Þormóðsslysið. En auk þessara skipa veit ég, að meginhluti tréskipa, sem byggð hafa verið fyrir 1920, uppfylla ekki, sem von er, ströngustu fyrirmæli reglugerðar frá 1936 um styrkleika nýrra skipa. Hv. þm. Ísaf. og aðrir útverðir öryggismálanna gætu nú ekki lengur komizt hjá því að krefjast þess, að öll þessi skip verði stöðvuð til rannsóknar og endurbóta, nema því aðeins, að eitthvað allt annað liggi á bak við allan gauragang þingmannsins út af þessu máli. Ef líf þeirra, sem með Þormóði fórust, týndust fyrir það eitt, að skipið hafi verið of veikbyggt og skipaeftirlitið og eigendur með vanrækslu á viðhaldi og útbúnaði framið glæpsamlegt athæfi, þá er það enn glæpsamlegra að stöðva ekki nú þegar öll þau skip, sem líkt er ástatt um og enn sigla. Með því yrði þá fyrirbyggt, að sams konar slys kæmu fyrir á þeim skipum, þótt þau hrepptu sams konar veður. Nema hv. þm. Ísaf. meti eitthvað minna líf þeirra manna. Ég vil því alvarlega beina því til hæstv. atvmrh., hvort hann sjái ekki ástæðu til þess að láta stöðva þessi skip og athuga haffæri þeirra með tilliti til þess, sem nú hefur verið upplýst. Öll meðferð málsins hjá sjódómi Reykjavíkur hefur verið á þann hátt, að undrun sætir. Móti allri venju eru öll réttarhöldin og allar vitnaleiðslur látið fara fram fyrir luktum dyrum. Beinir aðilar, svo sem skipaskoðunin, skipaútgerð ríkisins, eigendur, vátryggjendur og aðstandendur þeirra, er fórust með skipinu, fá engir að vera þar við eða að hafa þar fyrir sig umboðsmenn. Jafnvel eftir að rannsókninni var að mestu lokið og varðskipið Ægir sent á slysstaðinn til þess að reyna að ná skipinu upp, er eigendum bannað að vera með. Með þessu setti sjódómurinn í upphafi alveg að ástæðulausu einhvern leyndardómsblæ á alla meðferð málsins, auk þess sem vitnisburður réttarvitna fær allt annan blæ og ef til vili allt aðrar niðurstöður heldur en ef aðilum var leyft að spyrja þau og fylgjast með framburði þeirra. Útdrættir, sem birtir hafa verið af vitnaframburði, sýna líka gleggzt, hve vitnaleiðslan hefur verið einhliða í málinu. Þó tekur alveg út yfir, þegar sjódómurinn, sem ávallt hafði haldið málinu lokuðu fyrir öllum aðilum, eins og skýrt hefur verið frá, opnar nú allar gáttir fyrir hv. þm. Ísaf. og leyfir honum einum að vaða þar um með óhreina skó, setja rétt yfir sjálfum dómurunum og spyrja þá sem vitni um eitt og annað, og það áður en skýrsla sjódómsins var birt. Þetta er því furðulegra, þegar sjódómnum jafnt sem öðrum mátti vera það ljóst, að fyrir snápum þeim, sem hér hafa verið að verki, vakir ekkert annað en pólitískar agitationir, ef vera mætti, að þeim tækist að afla sér og flokkum sínum nokkurra atkvæða.



Ég mun á engan hátt misnota leyfi hæstv. forseta til að segja hér nokkur orð til viðbótar. Ég skil afstöðu hv. þm. Barð. vel. Honum er vorkunn. Orð mín koma illa við hann, þótt það réttlæti hins vegar ekki það óþinglega orðbragð, sem hann viðhafði. En menn eru nú öllu vanir hér af því tagi frá hans hendi, svo að ekki kippi ég mér upp við það. Hv. þm. Barð. sagði, að ég hefði vaðið inn til borgardómara og fengið upplýsingar, sem hefði verið haldið leyndum fyrir öðrum. Ég vil leyfa mér að vitna til viðtals þess, er ég átti við borgardómara. Þar er hvorki farið í skýrslur né réttarpróf, heldur aðeins spurt um það, hvort skýrsla sú, sem birt hafði verið, væri skýrsla sjódómsins. Um réttarhöldin voru engar upplýsingar gefnar. Það, sem ég hef sagt og skrifað, hef ég byggt á upplýsingum, sem öllum voru heimilar, nú siðast á skýrslu sjódómsins sjálfs, sem birt hefur verið. Hv. þm. gæti eins kvartað um, að skýrsla sjódómsins væri röng eins og kvarta um það, sem ég hef sagt. Ég er ekki maður til að leggja dóm á það, en á meðan ég veit ekki annað sannara, þá trúi ég hlutlausri rannsókn betur en ummælum hv. þm. Barð., sem er aðili í málinu, og ég vildi skora á hann að taka undir þau tilmæli mín til ríkisstj., að hún láti skýrslu sjódómsins fara fyrir æðri dóm, að því loknu getum við betur talazt við. Forsætisráðherra kveðst ekki hafa lesið skýrslu þá, er birtist í „Vísi“ í dag, en ég vildi mælast til, að hann léti sig þetta mál nokkru varða, enda þótt það heyri öllu fremur undir annan ráðherra. Ég tel, að vegna almenningsálitsins sé nauðsynlegt, að allt hið sanna og rétta verði ljóst í þessu máli. Sömuleiðis er það bezt fyrir alla aðra aðila. Ég hefði ekki óskað, að stofnað yrði t il þessara umræðna hér að nóttu, en forseti taldi, að ekki yrði unnt að ræða þetta mál næsta dag. Hins vegar kom skýrslan í „Vísi“ ekki fyrr en í dag, svo að ég gat ekki komið hér fram með þetta fyrr. Hv. þm. Barð. bar ýmislegt á mig í sambandi við þetta mál. Ég svara því nú ekki, en sumt af því, sem hann hefur talað í þessu máli, væri honum sjálfum án efa fyrir beztu, að hann hefði aldrei talað.

Atvmrh: (Vilhjálmur Þór): Herra forseti. - Viðvíkjandi ræðu síðasta ræðumanns verð ég að taka það fram, að ég er þess ekki umkominn að dæma um, hvort hefja skuli málsókn út af skýrslu sjódómsins, og tek því ekki afstöðu til þess. Hins vegar mun ríkisstjórnin gera allt, sem unnt er, til að fullkomna skipaeftirlitið, og hefur hún falið skipaskoðunarstjóra framkvæmd um það mál. Að sjálfsögðu mun ríkisstjórnin einnig ráða bót á því eftir getu, ef mannafla skortir til að framkvæma þetta verk svo sem þurfa þykir. Hv. þm. Barð. upplýsti hér áðan, að tvö skip mundu nú vera í förum, sem byggð væru á sama hátt og Þormóður. Nú vil ég biðja hann að greina frá, annaðhvort nú þegar eða bréflega á morgun, hver þessi skip eru.



Herra forseti. - Ég skal vera stuttorður að þessu sinni. Það voru einungis tilmæli mín, að þau skip, sem fengu svipaða viðgerð og Þormóður, væru athuguð. Mig minnir það vera ,,Magnús“ frá Norðfirði og „Gunnvör“ að norðan. Ég æski ekki, að þessi skip verði stöðvuð, en ég tel rétt, að ef það sannast, að svo mikil hætta hafi verið með Þormóð, þá verði þessi skip skoðuð. Ég ætla svo ekki að tala frekar um þetta nú, en ég vil taka það fram, að ég hef ekkert sagt um þetta mál, hvorki utan þings né innan, sem ég þarf að bera kinnroða fyrir, en hvort hv. þm. Ísaf. hefur sagt eitthvað, sem hann þarf að skammast sín fyrir, er annað mál. Nú vildi ég mælast til þess, að umræðum yrði frestað í kvöld, en að okkur væri gefinn kostur á að fá dómsmálaráðherra til andsvara í þessu máli hér í Sþ. áður en þingi lýkur. Ef það er satt, sem hér hefur verið fram borið, að slíkar lögleysur og óhæfa hafi átt sér stað í þessu máli, þá er sannarlega þörf á, að það sé frekar rætt. Ég tel, að ófært sé fyrir alla aðila þessa máls að una við þær niðurstöður, sem nú eru fengnar í málinu, án frekari aðgerða.

Forseti (GSv): Þessum umr. verður nú slitið í nótt, og ég vil taka það fram að gefnu tilefni, að þeim verður ekki heldur haldið áfram á morgun. Eins og þm. mun kunnugt, verður þingi frestað á morgun, og verður því ekki auðið að taka mörg mál fyrir. Hins vegar er fært og sjálfsagt eftir það, sem fram hefur komið í þessu máli, að leita lausnar á því, en til þess eru fleiri leiðir en ræða það hér á þingi, og mun ég nú ekki taka frekari afstöðu til þess. Á morgun verður þingi frestað, og verður fundur í sameinuðu þingi eftir hádegi. Auk þingfrestunar eru þrjú mál á dagskrá.