Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Þetta þing, sem nú er nýkomið saman, er síðasta þing þessa kjörtímabils. Á næsta ári eru væntanlega tvennar kosningar, alþingiskosningar og sveitarstjórnarkosningar. Það er kunnara en frá þurfi að segja, enda þrautrætt á undanförnum árum og þá ekki síst undanförnum mánuðum, að ákvæði stjórnarskrár og kosningalaga um kosningar samrýmast ekki lengur þeim kröfum sem gera ber um lýðræðislega stjórnarhætti, og virðist ríkja í þessu efni víðtækt samkomulag milli manna úr öllum stjórnmálaflokkum. Augljóst er að eins og mál hafa þróast eru áhrif kjósenda á skipan Alþingis orðin mjög misjöfn eftir því, hvar þeir eru búsettir á landinu. Núgildandi kosningareglur veita ekki heldur tryggingu fyrir því, að flokkaskipun á Alþ. sé í samræmi við þann vilja kjósenda sem fram kemur í kosningum. Mjög misjafnt gildi atkvæðisréttar kjósenda eftir því, hvar þeir eru búsettir, getur auðvitað ekki talist samrýmast lýðræðissjónarmiðum. Þá hlýtur það og að teljast eðlilegt í lýðræðisþjóðfélagi, að flokkaskipan á Alþ. sé í eins nánu samræmi og mögulegt er við þann vilja kjósenda sem komið hefur fram í kosningum. Núgildandi reglur tryggja það hins vegar ekki með nægilegum hætti. Þá hefur það og mjög verið rætt undanfarið, að það sé alvarlegur galli á núgildandi reglum um kosningar til Alþingis og sveitarstjórna, að kjósendur hafa mjög takmarkaðan rétt til þess að hafa áhrif á hverjir hljóta kosningu af einstökum framboðslistum. Af hálfu forustumanna allra flokka hefur því verið lýst yfir opinberlega, m.a. nýlega í sjónvarpsþætti, að þennan rétt ber að hafa sem mestan, enda virðist það sjónarmið njóta almenns stuðnings meðal kjósenda. Til þess að ná þeim markmiðum, sem ég hef nefnt og býsna almenn samstaða virðist vera um í grundvallaratriðum, þ.e.a.s. að jafna og auka rétt kjósenda, þyrfti að breyta bæði stjórnarskrá og kosningalögum. Nú er það alkunna, að um nokkurra ára bil hefur sérstök nefnd, stjórnarskrárnefnd, starfað að tillögugerð um endurskoðun stjórnarskrárinnar. Verkefni hennar er að sjálfsögðu miklu víðtækara en það sem ég hef hér gert að umtalsefni. Þar eð dráttur hefur orðið á því, að stjórnarskrárnefnd skili áliti, er eðlilegt að sú spurning vakni, hvort ekki sé ástæða til að sérstakri þingnefnd yrði falið að fjalla sérstaklega um þau mál er lúta að kosningum og rétti kjósenda, þannig að unnt væri að afgreiða þau á þessu síðasta þingi kjörtímabilsins. Ef sjónarmið meiri hl. Alþ. væri það, að ekki væri nægur tími til þess að gera breytingar á stjórnarskránni á því þingi sem nú er að hefjast, er þess að geta, að unnt er að gera ýmsar leiðréttingar varðandi þau atriði, sem ég hef hér gert að umræðuefni, með breytingum á kosningalögum einum. Til þess ætti tvímælalaust að vera nægilegt tóm á þessu þingi. Það er m.ö.o. hægt að gera breytingar, sem leiddu til aukins lýðræðis frá því sem nú er, með breytingum á kosningalögunum einum. Hins vegar ber ekki að gera slíkar breytingar án þess að freistað hafi verið að ná um þær sem víðtækustu samkomulagi innan Alþingis. Þingflokkur Alþfl. hefur rætt þessi mál ítarlega nú við upphaf þessa þings. Hann telur ekki rétt að flytja nú þegar frv. um tilteknar breytingar á gildandi skipan. Þær breytingar, sem gerðar yrðu á stjórnarskrá eða kosningalögum einum, eiga að dómi þingflokks Alþfl. að vera niðurstaða ítarlegra umr. og sem víðtækasts samkomulags milli þingflokka. Þess vegna hefur þingflokkur Alþfl. samþ. að beina fsp. um það til hæstv. forsrh., hvort hæstv. ríkisstj. hafi fyrirhugað að þau mál, sem ég hef gert að umtalsefni, komi til kasta þessa þings svo tímanlega að unnt ætti að vera að afgreiða þau á þinginu. Þingflokkur Alþfl. mundi fagna yfirlýsingu hæstv. forsrh. um að ríkisstj, vildi beita sér fyrir því, að allir þingflokkarnir settust á rökstóla til þess að ræða hvers konar ráðstafanir væri unnt að gera á þessu þingi til aukins lýðræðis í sambandi við úrslit næstu kosninga, bæði að því er það snertir að jafna kosningarrétt með tilliti til búsetu og tryggja kjósendum úrslitaáhrif á hverjir hljóta kosningu á einstökum framboðslistum. Í slíkum viðræðum mundi þingflokkur Alþfl. leggja fram ákveðnar till. um hvernig hann teldi unnt að gera breytingar í þessa átt. Hafi ríkisstj. hins vegar ekki rætt þessi mál og sé ekki reiðubúin til að hafa nú í byrjun þings forgöngu um að viðræður allra þingflokka hefjist um þetta mál, mun Alþfl. flytja till. til þál., svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta : „Alþingi ályktar að fela n. 5 manna, sem skipuð sé fulltrúum þingflokkanna, að semja frv. um breytingar á stjórnarskrá og kosningalögum, sem feli það í sér, að kjósendur hafi sem jöfnust áhrif á skipan Alþingis án tillits til þess, hvar þeir eru búsettir eða hvaða flokk þeir kjósa, og þeir hafi úrslitaáhrif á hverjir hljóta kosningu af einstökum framboðslistum.“ Þar eð þingflokkur Alþfl. telur að hér sé ekki um að ræða þess konar mál sem venjulega eru nefnd flokksmál, kysi hann helst að hæstv. ríkisstj. hefði nú þegar í upphafi þings forgöngu um að þingflokkarnir hæfu viðræður um þessi mál til að leiða í ljós um hvaða ráðstafanir í umræddu skyni gæti náðst sem víðtækast samkomulag. Þess vegna er fsp, mín til hæstv. forsrh. sú, hvort hæstv. ríkisstj. sé reiðubúin að beita sér fyrir því nú við upphaf þessa þings, að samráð hefjist milli þingflokkanna um breytingar sem feli í sér að kjósendur hafi sem jöfnust áhrif á skipan Alþ. án tillits til þess, hvar þeir eru búsettir eða hvaða flokk þeir kjósa, og að þeir hafi úrslitaáhrif á hverjir hljóta kosningu af einstökum framboðslistum.



Virðulegi forseti. Í tilefni þessarar fsp. hv. 9. þm. Reykv., Gylfa h. Gíslasonar, er mér ljúft að skýra alþm. frá því, að ríkisstj. hefur rætt þessi mál og ákveðið að efnt skuli til viðræðna milli stjórnmálaflokka um þau til að kanna, hvaða úrræði væru fyrir hendi til endurbóta á kosningalöggjöf og stjórnarskrá. Jafnframt hefur ríkisstj. ákveðið og ég mun gera ráðstafanir til að stjórnarskrárnefnd sé innt eftir skýrslu og grg. um störf n. almennt og þar á meðal að því er lýtur að þeim málum sem hér hafa sérstaklega verið gerð að umtalsefni. Ég tel ekki ástæðu til að fara efnislega út í þessi mál í umr. utan dagskrár enda hef ég persónulega skýrt á opinberum vettvangi frá afstöðu minni til höfuðmálanna, en legg á það áherslu, að þessar viðræður verða auðvitað hafnar í þeim tilgangi að kannað verði hve víðtæk samstaða náist meðal þm. um breytingar á þessu sviði.

Ingólfur Jónsson Hæstv. forseti. Við, sem erum í stjórnarskrárnefnd, höfum hlustað á það, að menn telja að störf þar gangi nokkuð seint, og það má með sanni segja að þau ganga nokkuð seint vegna þess að fundir eru sjaldan haldnir. Menn ræða um nauðsyn þess að breyta kosningalögum og stjórnarskrá með tilliti til þess að tryggja lýðræði í landinu og réttláta skipan alþingis. Eðlilega tekur nokkurn tíma að breyta stjórnarskránni, og það er vandasamt, því að það skal vel vanda sem lengi á að standa. En það er enginn vafi á því, að það má lagfæra ýmislegt með einföldum lögum. Ég hef rætt það mál sérstaklega við starfsmann stjórnarskrárnefndar, dr. Gunnar Schram prófessor, hvað það væri sem hægt væri að breyta með einföldum lögum, ef Alþ. vill, og láta þær breytingar taka gildi fyrir næstu alþingiskosningar. Ég tel mjög vafasamt að tími vinnist til að ganga frá þeim breytingum á stjórnarskránni sem eðlilegt er að gera þegar stjórnarskránni er breytt. En hitt hlýtur að vera til athugunar, hvort menn vilja breyta kosningalögunum. Það munu þingflokkarnir ræða og það mun koma í ljós. Ég vil í stuttu máli gera grein fyrir því, hvaða breytingar er unnt að gera með einföldum lögum. Það er talið að mikið misrétti hafi myndast á síðustu árum milli kjördæma landsins að því er varðar atkvæðafjölda að baki hverjum þm. Er sá munur nú orðinn því sem næst fjórfaldur á milli fjögurra kjördæma, þ.e. Vestfjarða og Norðurlands vestra annars vegar og Reykjavíkur og Reykjaness hins vegar. Nokkru minni er hann milli annarra kjördæma. Þetta má afnema að miklu leyti með breytingum á 122. gr. kosningalaganna. Gera þarf á greininni tvær breytingar til þess: Í fyrsta lagi fella niður ákvæðið um að uppbótarsætum sé úthlutað samkv. hlutfalli auk atkvæðamagns. Í öðru lagi fella niður það ákvæði sem mælir svo fyrir, að aðeins einn uppbótarmaður geti verið fyrir sama flokk í kjördæmi. Hagstofan hefur reiknað út að áhrif þessara tveggja lagabreytinga verði þau, að uppbótarsætin flytjist til Reykjaness eða Reykjavíkur. Hlutfall atkv. að baki hvers þm. mundi leiðréttast úr allt að einum á móti fjórum í einn á móti tveimur. Við þessa breytingu, miðað við úrslit kosninganna 1974, yrðu 2653 kjósendur að baki hverjum þm. í Reykjavík, 2876 að baki hverjum þm. í Reykjaneskjördæmi og 2235 að baki hverjum þm. í Norðurlandskjördæmi eystra. Öll önnur kjördæmi eru með undir 2000 atkv, að baki hvers þm. Undirstrika skal að þessi kosningalagabreyting hefur vitanlega engin áhrif á úthlutun uppbótarsæta til flokkanna, heldur hefur hún aðeins áhrif á það, til hvaða kjördæma uppbótarsætin falla. Ef vilji er fyrir hendi til breytingar á þessum grundvelli mun unnt að kjósa vorið 1978 í samræmi við slíka lagabreytingu og fá þannig fram mjög aukið jafnrétti milli kjördæma landsins hvað þingmannatölu varðar. Unnt er með lagabreytingu einni saman að koma á persónubundnum kosningum í miklu ríkari mæli en nú tíðkast hér á landi. Undirstrikað skal að þær fjórar leiðir, sem nefndar verða hér á eftir, krefjast ekki stjórnarskrárbreytingar, heldur aðeins breytinga eða viðbóta við kosningalögin. Væri því einnig unnt að kjósa eftir slíku nýju fyrirkomulagi að vori. Helstu leiðir til þess að auka valfrelsi kjósenda með lagabreytingum eru þessar: 1. Einfaldasta leiðin til þess að koma á fullkomnu valfrelsi kjósenda er að lögfesta ákvæði um að nöfn a.m.k. aðalmanna á lista skuli skráð í stafrófsröð, en þeim ekki raðað af flokkunum eins og nú tíðkast. Tölusetur kjósandi þá nöfn frambjóðenda svo sem honum sýnist. Vel er þetta framkvæmanlegt í kjördæmum utan Reykjavíkur, en hins vegar nokkru óhægara um vik í Reykjavík þar sem milli 12 nafna yrði að velja. Þetta er sama fyrirkomulag og tíðkast m.a. á Írlandi og í framkvæmd í Danmörku. Í Danmörku er slíkt fyrirkomulag að vísu ekki lögboðið, en síðustu 10 árin hafa flokkar boðið fram óraðaða lista að undanskildum kommúnistum og vinstri sósíalistum. Hér gildir því hið fullkomna valfrelsi kjósandans. Ókost þessa fyrirkomulags munu ýmsir telja að með þessu geta flokkarnir ekki lengur skipað mönnum í algerlega trygg sæti, svo sem nú tíðkast, heldur aðeins ákveðið hvaða menn skuli skipa sætin á listanum. Framhaldið er í höndum kjósandans. Yrði því hér í raun um prófkjör að ræða innan hvers flokks samfara sjálfri þingkosningunni. 2. Þá kemur einnig til greina að taka í lög ákvæði er veiti flokkunum heimild til þess að ákveða hvort þeir bera fram raðaðan lista eða ekki. Er það raunar unnt samkv. gildandi lögum, en sérstök lagaákvæði í þessu efni mundu vekja athygli á báðum þessum kostum. Mætti ætla að þeir flokkar, sem vildu auka valfrelsi kjósenda í þessu efni, byðu þá fram óraðaðan lista, en aðrir ekki. Þá er og hér sá kostur, að flokkur raði aðeins í efstu sætin, en listinn sé að öðru leyti óraðaður. Eftir stjórnlagabreytinguna í Danmörku 1953 báru flokkarnir fram raðaða lista, en svo sem fyrr segir hafa þeir nú horfið frá því án nokkurrar lagaþvingunar og bjóða nú fram fleiri óraðaða lista. 3. Sé um raðaða lista að ræða er engu að síður unnt að auka valkosti kjósenda verulega frá því sem nú er. Samkv. 110. gr. kosningalaganna hafa breytingar kjósenda á röð nafnanna mjög lítil áhrif á heildarúrslit kosninganna. Þessum reglum er unnt að breyta á þann hátt, að fullt tillit sé tekið til allra breytinga kjósandans, en ekki aðeins að 1/3 svo sem nú er. Til greina kemur einnig að auka vald kjósenda í þessu efni. Má gera það á þann hátt, að vægi breytingar hans verði t.d. tvöfalt eða þrefalt. Með því er opnuð leið til þess að hafa ríkari áhrif á hverjir frambjóðenda nái kjöri en ella væri á röðuðum lista. Kæmi slíkt aukið vægi eða vald kjósenda á móti þeim forréttindum flokksins sem felast í réttinum til þess að raða á listann. 4. Loks skal hér bent á fjórða kostinn í þessu efni sem veitir kjósandanum mun meira valfrelsi en nú tíðkast samkv. gildandi kosningalögum. Það er innleiðing svipaðs fyrirkomulags og nú er í dönsku kosningalögunum. Núverandi kjördæmaskipan yrði látin halda sér óbreytt og yltu úrslit eftir sem áður á heildartölum milli flokkanna í öllum kjördæmum. Hins vegar væri hverju kjördæmi skipt upp í einmennings- eða tvímenningskjörsvæði. Sömu frambjóðendur væru á listum á öllum kjörsvæðunum, en ekki í sömu röð. Frambjóðandi A væri þannig efstur á lista á kjörsvæði nr. 1, en neðar á lista á kjörsvæði nr. 2. Þeir frambjóðendur, sem fengju flest persónuleg atkv. á þennan hátt, mundu síðan deila með sér þeim þingsætum sem flokkurinn hlyti í kjördæminu öllu. Á þennan hátt næðust fram að nokkru kostir einmenningskjördæma þótt eftir sem áður væri um að ræða hlutfallskosningalista í stórum kjördæmum. Þeir þm, sem kjörnir væru í hverju kjörsvæði, teldust fyrst og fremst fulltrúar þess, en jafnframt flokksins í heild innan kjördæmisins svo sem nú er. Þá eru ákvæði sjálfrar stjórnarskrárinnar sem mætti breyta með einföldum lögum. Hér að framan hefur verið getið breytinga á kosningafyrirkomulaginu sem gera má með breytingu á kosningalögum. Jafnframt er rétt að geta þess, að breyta má sjálfri stjórnarskránni með einföldum lögum í þremur tilvikum: Í fyrsta lagi má breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar um samkomutíma Alþingis með lögum (35. gr.). Er það í raun gert á hverju ári. Þá má breyta því með lögum að hin evangelíska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja hér á landi (62. gr.) Loks má breyta því með lögum að utan þjóðkirkjumaður gjaldi til Háskóla Íslands þan gjöld sem honum hefði ella borið að greiða til þjóðkirkjunnar, (3. mgr. 64. gr.). Ég hef talið ástæðu, þar sem umr. var hafin um þetta mál utan dagskrár, til að vekja athygli á því, hvað unnt er að gera án stjórnarskrárbreytingar. Sýnist mér að auka mætti réttlætið frá sjónarmiði þeirra sem tala um að nú sé ríkjandi óréttlæti í kosningaskipan til Alþingis. Ég hitti formann stjórnarskrárnefndar fyrir tveimur til þremur vikum og spurði hann að því, hvort ekki stæði til að fara að boða fund í stjórnarskrárnefnd. Taldi hann það sjálfsagt og einnig nauðsynlegt og það mundi hann gera um það leyti sem Alþ. yrði kvatt saman. Við skulum þess vegna gera ráð fyrir að formaður stjórnarskrárnefndar boði bráðlega til fundar, og þá tel ég að nauðsynlegt sé að taka þessi atriði, sem ég nú hef gert grein fyrir, til athugunar í n. Það kemur svo í ljós, hvort þingflokkarnir eða Alþingi í heild vill eitthvað gera í þessu máli nú í vetur til þess að það geti tekið gildi fyrir kosningarnar næsta ár.

Ellert B. Schram Hæstv. forseti. Strax nú á þriðja degi þessa þings liggja á borðum okkar tvö frv. um breytingar á kosningalögum. Mér er kunnugt um að ýmsir fleiri þm. hafa hugsað sér til hreyfings í þessum málum, annaðhvort með frumvarpsflutningi eða flutningi þáltill. Og nú hefur hv. 9. þm. Reykv. kvatt sér hljóðs utan dagskrár til þess að gera kosningalög og breytingar á þeim að umtalsefni. Ég held að þetta sýni afar ljóst hvert hugur þm. stefnir og hvað er efst og brýnast um þessar mundir. Ég held að það fari ekki milli mála, að þessi málatilbúnaður og það, að nú skuli kosninga lögin vera tekin til umr. hér utan dagskrár, sé mjög tímabært, og ég hakka hv. 9. hm. Reykv. fyrir frumkvæði hans. Ég minni á að á síðustu árum hefur sífellt sigið meira á ógæfuhliðina frá sjónarmiði hins almenna kjósanda í hinum stærri kjördæmum. Og nú er svo komið að vægi atkv. er 1:4.5 þegar reiknað er út frá hinn smæsta kjördæmi og hins vegar Reykjaneskjördæmi. Það, sem fólk talar fyrst og fremst um, er þess vegna að laga til annaðhvort kosningalög eða stjórnarskrá á þann veg, að vægi atkv. sé ekki eins geigvænlega mikið og það er nú, og svo hitt, að kjósendur fái að velja meir á milli einstakra frambjóðenda en hefur verið fram að þessu. Ég vil vegna þessara umr, leyfa mér að minna á að ég ásamt nokkrum öðrum þm, hef flutt till. til þál. á s.l. þingum. Og á síðasta vetri var flutt þáltill. af mér ásamt 16 öðrum þm. Þessar till. hafa gert ráð fyrir því, að stjórnarskrárnefnd legði fram hið fyrsta till. um breytingar á kosningalögum eða stjórnarskrá í þá átt sem hér er um að ræða. Ég og fleiri þm. hafa bundið nokkrar vonir við að stjórnarskrárnefnd mundi leggja fram slíkar till., ekki síst vegna þess að í þeirri n. eru valinkunnir heiðursmenn. En það verður að segjast eins og er, að enda þótt formaður stjórnarskrárnefndar hafi lýst því yfir fyrir 2–3 vikum að hann telji sjálfsagt að n. sé kölluð saman, þá er orðið næsta lítil von til þess að n. skili frá sér till. í tæka tíð. Ég lít svo á að afgreiðsla þáltill. á síðasta vetri hafi farist fyrir af handvömm einni saman. Það lá fyrir nál. þar sem mikill meiri hluti allshn. Sþ. mælti með samþykkt nefndrar till., og ég vil trúa því að meiri hl. þm. sé þeirrar skoðunar að rétt sé að athuga þetta mál í fullri alvöru. Nú hefur hæstv. forsrh, lýst yfir að ríkisstj. muni efna til umræðna meðal stjórnmálaflokkanna varðandi þetta efni og hún muni óska eftir öllum þeim upplýsingum, sem stjórnarskrárnefnd hefur aflað sér um hugsanlegar breytingar á kosningalögum eða stjórnarskrá. Ég fagna þessari yfirlýsingu. í mínum huga skiptir ekki máli hvort það er stjórnarskrárnefndin eða einhver sérstök n„ sem skipuð er annað hvort af Alþ. eða ríkisstj., sem fjallar um málið. Aðalatriðið er að menn setjist nú niður og fjalli um þetta mál í alvöru og skili tillögum. Ég veit að hugur margra þm. hefur staðið til þess að leggja hér fram till. að nýju um skipan n. eða þá beinlínis setja fram sérstakt frv. um breytingar á kosningalögum sem fjallaði þá fyrst og fremst um úthlutun uppbótarsæta. En ég get sagt það hvað mig snertir, að ég vil doka við og sjá hvað úr efndum verður eftir þessa yfirlýsingu hæstv. forsrh. Ég minni þó á að það er áríðandi, að ekki sé aðeins efnt til umr., heldur þurfi líka að skila till. fyrir einhvern ákveðinn tíma. Við megum ekki vera að velta þessu máli á undan okkur einn veturinn enn þá án þess að eitthvað eigi sér stað og einhverjar ákveðnar till. komi fram. Ég vil leyfa mér að túlka yfirlýsingu hæstv. forsrh. á þann veg, að um leið og efnt verði til þessarar umr. komi flokkarnir allir til móts við þessa hugmynd og setjist niður og stefni að því - að till. liggi fyrir í síðasta lagi fyrir áramót.

Gylfi Þ. Gíslason Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. svör hans við fsp. minni. Þau voru algerlega jákvæð. Ég læt í ljós þá ósk að þær viðræður, sem hæstv. ríkisstj. hefur nú lýst yfir að hún muni beita sér fyrir milli þingflokka, muni leiða til þess konar breytinga á kosningaskipun að réttur kjósenda verði jafnaður og aukinn. Jafnframt fagna ég þeim ummælum hv. þm. Ingólfs Jónssonar, sem á sæti í stjórnarskrárnefnd, að stjórnarskrárnefndin muni koma til fundar einhvern næstu daga og það muni verða til þess að flýta því verki sem hæstv.. ríkisstj. hefur nú boðað að muni verða hafið í upphafi þessa þings.



Herra forseti. Ég vil fagna þeim umr. sem hér hafa orðið um þau mjög svo mikilsverðu mál í lýðræðislandi sem lúta að kosningarrétti þegnanna. Þær eru mjög svo tímabærar, þessar umr., því að þannig er málum komið á okkar landi, að sú staða, sem uppi er í þessum málum, er að mínu viti algerlega óviðunandi. Ég lít á kosningarréttinn sem mannréttindi. Þegar barist var fyrir almennum kosningarrétti á sínum tíma var sú barátta grundvölluð á því að færa þessi réttindi út til alls fólksins. Mjög misjafnt vægi atkvæða eftir kjördæmum er því að mínu viti skerðing á mannréttindum fyrir þá sem búa við slíkt misvægi. Ég fagna því þeim umr, sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason hóf hér áðan. Hann talaði um tvö atriði aðallega. Í fyrsta lagi nefndi hann réttilega þann mikla mun sem nú væri orðinn á þyngd atkvæða eftir kjördæmum, og ég tók svo eftir að hv. þm. Ingólfur Jónsson teldi að hann hefði verið nm fjórfaldur.  Hitt atriðið, sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason vék að, hverjir af listum flokkanna skuli hljóta setu á Alþ. eftir kosningar, er líka stórt og mikið atriði. Það vildi svo til að þegar hv. þm. var að tala, þá var verið að útbýta frv. frá mér um nýskipan þessara mála. Hún lýtur að því, að ef frv. mitt verður samþ., þá leggja flokkarnir framvegis fram lista sína með nöfnum frambjóðenda í stafrófsröð og svo verður það algerlega á valdi kjósendanna sjálfra að raða þeim nöfnum eftir því sem þeim þykir best. Það fylgir nokkur grg. þessu frv., sem ég vil vísa til frekari upplýsinga og skal ekki lengja þennan fund með að orðlengja um efni frv. Mig langar þó að víkja að einu atriði sem kom fram í ræðu hv. þm. Ingólfs Jónssonar áðan, - ræðu sem var markverð og gaf miklar upplýsingar, sem ég er þakklátur fyrir. Hann talaði um þá möguleika sem fyrir hendi væru, m.a. til þess að jafna þyngd atkv. eftir kjördæmum með því að hreyta 122. gr. kosningalaganna; og talaði þá um að afnám hlutfallsreglunnar um úthlutun uppbótarsæta mundi leiða til þess að meira jafnvægi um þyngd atkv. næðist eftir að slík breyting hefði verið gerð. Þetta getur verið rétt, en það getur líka verið rangt, svo merkilegt sem það er. Ég hef látið athuga þetta atriði sérstaklega með hliðsjón af úrslitum síðustu alþingiskosninga. Hefði þá verið í lögum, að uppbótarsætum skyldi einungis úthlutað eftir atkvæðamagni, hefði það leitt til þess að uppbótarsætum Reykjavíkur hefði fjölgað, en uppbótarsætum Reykjaneskjördæmis, sem býr nú við mest misrétti í þessum efnum, hefði ekkert fjölgað þó að þessi breyting hefði þá verið komin á. Þetta er að sjálfsögðu óviðunandi úrlausn fyrir okkur Reyknesinga. Ég hef þó nokkuð kynnt mér þessi mál, hvort hægt væri að ná eðlilegu réttlæti í þessum málum með því einu að breyta kosningalögunum, og því miður verð ég að segja það sem mína skoðun, að það er að mínu viti ekki hægt. Til þess þarf líka að verða breyting á sjálfri stjórnarskránni. Ég hef áður lýst því yfir, að ég tel eðlilegt að svo kölluð landsbyggð hafi, ef svo mætti orða það, nokkru þyngri atkv. heldur en tvö fjölmennustu kjördæmi landsins, Reykjavík og Reykjanes hafa. Ég get látið mér detta í hug að það væri jafnvel ekki óeðlilegt að landsbyggðaratkv. hefðu tvöfalda þyngd á við atkv. úr Reykjavík og Reykjaneskjördæmi. Ef menn gefa sér þá forsendu og athuga nú að fjölga þyrfti uppbótarþm. til þess að misvægið væri hvergi meira en tvöfalt, þá hefði þurft að bæta við sex uppbótarþm. í síðustu alþingiskosningum, uppbótarþm. hefðu orðið að vera 17 í stað þess að þeir eru 11. Ég hygg að það sé lítill grundvöllur fyrir því á hv. Alþ. og áreiðanlega lítill stuðningur við það úti í þjóðfélaginu að fjölga þm. frá því sem er, svo að sú leið út af fyrir sig er ófær. Þó að ég geti tekið undir flest það sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason sagði hér í upphafi, þá er eitt atriði sem ég er honum ekki sammála um, og það er þegar hann segir að þingflokkur Alþfl. hafi komist að þeirri niðurstöðu eftir athugun þessara mála að rétt væri að setja n, til að athuga málið. Við höfum satt að segja ekki mjög glæsilega reynslu af þeim n. sem hafa verið settar til að athuga þessi mál. Núv. stjórnarskrárnefnd var skipuð, ef ég man rétt, 19. maí 1972. Frá henni hafa engar meiri háttar till. komið um þessi mál. Og ég hef ekki mikla trú á því, að ný nefndarskipun verði til þess að hraða framgangi einhverra breytinga á þessum málum. Sum atriði liggja alveg ljós fyrir. Alþm. verða sjálfir að taka afstöðu og gera upp hug sinn til vissra breytinga. Það frv., sem ég flyt á þskj. 21, er mjög einfalt og þarf enga sérstaka umhugsun um það. Menn þurfa bara að gera það upp við sig, hvort þeir vilja þessa tiltölulega einföldu en þó róttæku breytingu eða vilja hana ekki.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau orð margra, að hér er hreyft ákaflega brýnu máli, og ég er mjög ánægður með að það skuli gert í upphafi þings þegar þingkosningar eru tiltölulega skammt undan. Ég held að það væri ákaflega nauðsynlegt að hreyta kosningalögum eftir því sem unnt er til þess að auka jöfnuð á milli manna. Í mínum huga er kosningarréttur mannréttindi, og öll saga þeirrar baráttu, sem háð hefur verið fyrir kosningarrétti, staðfestir það sjónarmið. Ég vil minna á að það er ekkert ýkjalangt síðan konur höfðu ekki kosningarrétt. Það er ekki ýkjalangt síðan kosningarréttur var bundinn við þá eina sem áttu eignir. Barátta fyrir almennum kosningarrétti hefur alla tíð verið mannréttindabarátta, og í mínum huga er kosningarrétturinn mannréttindi og á að vera jafn hjá öllum þegnum þjóðfélagsins, hvort sem þeir eiga eignir, eins og áður var talað um, eða hvert er kynferði þeirra og einnig hvar sem þeir eru staddir í þjóðfélaginu. Ég er ekki sammála því sem hv. þm. Jón Skaftason sagði, að ástæða væri til að vægi kosningarréttar sé meira úti um land heldur en hér í Reykjavík. Ég tel ekki að það eigi að leysa vandamál af þessu tagi, sem tvímælalaust eru uppi í þjóðfélaginu, með því að skerða mannréttindi. Það er röng stefna. Það verður að leysa þennan vanda eftir einhverjum öðrum leiðum. Menn eiga að hafa jafnan rétt á þessu sviði hvar sem þeir eru búsettir á landinu. Annað er ekki í samræmi við lýðræðishugmyndir okkar tíma. Ég veit það ákaflega vel, að þeir, sem eru fulltrúar utan af landi, þurfa að sinna ákaflega mörgum verkefnum hér umfram t.a.m. okkur fulltrúa Reykjavíkur til þess að aðstoða kjósendur sína í samskiptum við ýmsa opinbera aðila sem aðsetur hafa hér í Reykjavík, og þar er unnið ákaflega mikilvægt starf. En ég vil ekki að þetta sé tengt við þingmennskuna á þann hátt, að sagt sé að Reykvíkingar eigi að hafa skert mannréttindi á við aðra þegna þjóðfélagsins. Það held ég að sé algerlega rangt. Þetta atriði verður að leysa eftir öðrum leiðum en þeim að skerða mannréttindi. Við verðum að halda fast í það sjónarmið, að allir eigi að hafa sömu mannréttindi á þessu sviði, og leysa þau vandamál, sem þessu eru tengd, út frá því sjónarmiði. Ég hef mínar hugmyndir um hvernig hægt er að leysa þessi mál þannig að mannréttindi séu tryggð jafnt hjá öllum þegnum þjóðfélagsins. En ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að tíunda það núna. En ég vil ítreka það, að mér er ánægjuefni að þetta mál hefur verið tekið upp þegar í upphafi þings, og ég vona, að þingheimur beri gæfu til að gera þær breytingar sem unnt er að gera í lýðræðisátt þegar fyrir næstu kosningar.



Virðulegi forseti. Nú eru hafnar hér umræður af miklu kappi um það sem menn telja réttlæti frá ranglæti því sem við hefur verið haft. Það er nú þegar búið að leggja fram hér á Alþ. eitt frv. og eina þáltill. um breytingar 3 þeim efnum sem hér hefur verið um að ræða, þ.e.a.s. á kosningalögum til Alþingis. Hér hafa tveir gamlir þingskörungar, sem báðir að vísu ætla sér að hætta þingmennsku, talað í þessu máli og talað um geysilega mikla þörf á að hrinda nú þeim mikla ójöfnuði sem þeir telja að uppi hafi verið varðandi kosningarrétt til Alþingis. Menn tala hér mikið um mannréttindamál í þessum efnum, og vissulega er það mannréttindamál að hafa kosningarrétt. En það er á fleiri sviðum sem menn ættu að hugleiða hvort ekki er mikill ójöfnuður og mikið misræmi milli þegna þessa þjóðfélags eftir því hvar þeir eru búsettir á landinu. Það eru líka mannréttindi, a.m.k. í hugum landsbyggðarfólks, að það hafi sama rétt, svo ég orði það eins og hv. þm. Magnús Kjartansson orðaði það - og Reykvíkingar til sömu lífsskilyrða úti á landi á hinum ótalmörgu sviðum sem dreifbýlisfólk hefur búið við stórkostlega skert mannréttindi miðað við Reykjavík. Það er því ástæða til þess að vekja nú á síðasta þingi kjörtímabilsins þessa ágætu hv. þm., sem eru svo spenntir fyrir breytingum á kosningalögum og jafnvel stjórnarskrá varðandi vægi atkvæða á þm. eftir búsetu, minna þá á að það er á ótalmörgum öðrum sviðum sem herfilegt óréttlæti, ójöfnuður af hvers kyns tagi er ríkjandi í þjóðfélaginu, annars vegar milli þess fólks, sem býr úti á landi, og hins vegar þeirra íbúa, sem búa hér á þéttbýlissvæðinu, á Reykjavíkurhringnum. Það er ekki nægilegt að einblína bara á einn þátt í þessum málum. Ég er ekki að standa upp til þess að mótmæla því, að það þurfi að lagfæra ýmislegt í þessum efnum. En mér virðist að þessir ágætu menn, sem fyrst og fremst tala fyrir þeim breytingum sem þeir vilja láta gera í þessum efnum, einblíni á þennan ójöfnuð, sem þeir kalla, varðandi annars vegar Reykjavík, Reykjanes og hins vegar, eins og hv. þm. Ingólfur Jónsson sagði áðan, íbúa Norðurlandskjördæmis vestra og Vestfjarða. En hvað reikna þessir hv. þm. inn í vægi atkv., eins og þeir tala um? Hversu mikið er að þeirra áliti, hversu þungt vegur það við vigtun á vægi atkv. t.d. Reykvíkinga eða Reyknesinga, að allt stjórnsýslukerfi landsins er hér á þessu svæði? Hversu mikil áhrif hefur það t.d. hjá forsvarsmönnum bæjar eða sveitarfélaga á þessu svæði að vera í tengslum við stjórnsýslukerfið, svo nánum sem þeir geta verið í Reykjavík og á Reykjanesi, miðað við það sem sveitarstjórnarmenn annars staðar á landinu þurfa að búa við? Hversu þungt vegur þetta við vigtun á vægi áhrifa kjósenda og skiptingu hér á Alþ. milli kjördæma? Ég held nefnilega að þessir hv. þm. horfi gjörsamlega fram hjá því, hversu aðstaða kjósenda hér í Reykjavík t.d. er allt önnur í þessum efnum heldur en hún er úti á landi. Það þarf líka að taka til greina að mínu viti. hver áhrif þessa eru á þetta mál. Ef þeir hv. þm. Jón Skaftason og Magnús Kjartansson telja að hér sé um að ræða skerðingin á mannréttindum íbúa Reykjavíkur og Reykjaness, þá bið ég þá að hugleiða sérstaklega hvort þeir komi ekki auga á það, að mannréttindi eru brotin eða skert á ótalmörgum öðrum sviðum, annars vegar samanborið við íbúa dreifbýlisins og hins vegar við íbúa hér á Reykjavíkur- og Reykjanessvæðinu. Eða eru þetta einu mannréttindin sem um er að ræða að séu skert í okkar þjóðfélagi? Ég held að því miður sé það ekki svo. Það er staðreynd, að það er geysilega mikill munur varðandi lífsafkomu manna í þjóðfélaginu eftir því hvar þeir eru búsettir, og það er líka skerðing á mannréttindum. Hv. þm. Ellert B. Schram sagði áðan að sá mikli áhugi, sem virtist ríkja hér á hv. Alþ. varðandi þessi mál, sýndi, svo að ekki væri um að villast, hvað brýnast væri í hugum manna um þessar mundir. Allt annað í þjóðfélaginu fellur að hans mati í skuggann fyrir þessu. Og vel má vera að fleiri hv. þm. sem þessarar skoðunar. Ég er það hins vegar ekki. Ég skal ekki, hæstv. forseti, eyða lengri tíma að þessu sinni í umr. um þetta, en ég taldi rétt, vegna þess sem hefur komið fram í þess um umr., að koma þessum hugleiðingum mínum á framfæri.



Virðulegi forseti. Pílatus heitinn spurði að því, hvað væri sannleikur, og var í dálitlum vafa um það. Hv. 5. þm. Vestf. var í dálitlum vafa um hvert réttlætið væri, það sem hv. þm. 4. þm. Reykn., Jón Skaftason, hv. 9. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, og hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, hafa verið að tala um, eða hvort réttlætið gæti verið eitthvað ofurlítið fleira en þetta margumtalaða vægi atkvæða. Þetta vægi hefur raskast á undanförnum árum og er stöðugt að raskast. Fólkið hefur streymt á suðvesturhorn landsins, það kemur hingað vegna þess að það heldur að hér sé betra að búa, og að sumu leyti er hér þægilegra að búa. Þjónusta er fljótvirkari og ódýrari hér, og það er auðvelt, eins og hv. 5. þm. Vestf. drap á, að nefna dæmi þess, að það er ekki jafn réttur í mörgum atriðum, ekki jafn réttur dreifbýlisfólksins og þess fólks sem býr hér á suðvesturhorninu. Nú á Alþ. að tryggja þegnunum sem jöfnust lífskjör í landinu, og þessari skyldu virðist þá Alþ. ekki hafa fullkomlega gegnt. Það hefur ekki sinnt því hlutverki nægilega að jafna aðstöðu fólksins í landinu, jafnvel þó að þetta margumtalaða vægi sé meira á atkv. manna fyrir norðan eða vestan heldur en hér á Reykjanesi. Þm. dreifbýlisins hafa ekki staðið sig nægilega vel. Og mér finnst fráleitt að telja Reykvíkinga eða Reyknesinga stórkostlegum órétti beitta. Þó að það séu fleiri atkv. hér að baki hverjum þm., þá vil ég benda á það og biðja menn að athuga hvernig búsetu okkar er háttað. Það eru a.m.k. fullir 2/3 af þingheimi sem eru búsettir hér á Faxaflóasvæðinu og halda heimili hér allt árið. Mér taldist svo til, - ég var að renna augum yfir listann áðan, að það væru 18 eða 19 þm. sem búa annars staðar en hér á Faxaflóasvæðinu, hafa þar heimili sín. Þessir 2/3 þingheims, sem búa í Reykjavík eða á Reykjanesi eða hér í nánasta umhverfi, þeir þekkja að sjálfsögðu þann vanda sem hér er við að glíma og þeir eru ekkert að rassskella sjálfa sig með því að beita fólkið við götuna sína sérstökum órétti. Það hefur líka komið fram í þessum umr., að þingmenn dreifbýliskjördæma þurfa að sinna ýmsum nauðsynjaerindum fyrir umbjóðendur sína sem þm. hér í Reykjavík og grennd þurfa ekki að snúast í. Þó að vafalaust sé heppilegt að gera einhverjar breytingar á kosningalöggjöf og þau mál þurfi að vera í nokkurri endurskoðun öðru hverju, þá legg ég áherslu á það, að að mínu mati eru þm. dreifbýlisins ekki margir og réttur þess síst of freklega tryggður innan þessarar stofnunar.



Herra forseti. Þetta þing hefur hafist með nokkuð sérstöku og að mínu mati að ýmsu leyti skemmtilegu kapphlaupi milli Alþb. og Alþfl. Í gær var lögð fram á Alþ. till. frá Alþb: mönnum sem hljóðar á þá leið, að Alþ. kjósi fimm manna n., er skipuð sé einum fulltrúa frá hverjum þingflokki, til að semja frv. til l. um breyt. á lögum nr. 52 1959, um kosningar til Alþingis er miði að því að gera kjósendum auðveldara en nú er að velja á milli frambjóðenda á þeim lista sem þeir kjósa. Í dag gerist svo það, að formaður þingflokks Alþfl. kemur upp og heldur fram sama máli og að mér virðist er hann að reyna að stela þessum króa af Alþb. Mér finnst þetta kapphlaup skemmtilegt, þegar ég rifja upp fyrstu daga mína hér á Alþingi. Það var á sumarþinginu 1959 og þá var deilt um það kosningafyrirkomulag sem við búum við núna. Þá voru það Alþb. og Alþfl. sem höfðu samvinnu við Sjálfstæðisfl. og rufu reyndar vinstri stjórnina til að koma þessu fyrirkomulagi á. Og hver var sú meginbreyting sem gerð var með stjórnarskrárbreytingunni 1959? Meginbreytingin var sú að afnema persónulegt kjör þm. Fram að þeim tíma höfðu þm. verið að langsamlegu mestu leyti kosnir í einmenningskjördæmum, en það er eina fyrirkomulagið sem fullkomlega tryggir persónulega kosningu þm. Megindeilan hér á Alþ. á sumarþinginu 1959 og reyndar á vetrarþinginu þar áður stóð nm þetta atriði, hvort ætti með einhverjum hætti að halda við persónulegri kosningu á þm. ellegar taka upp það fyrirkomulag sem upp var tekið með stjórnarskrárbreytingunni 1959 og afnam hana að langsamlega mestu leyti. Af hálfu Framsfl. voru lagðar fram till. til breyt, á stjórnarskránni sem ég tel að hafi að sumu leyti verið gallaðar, en byggðu þó á þeim megingrundvelli að haldið væri við persónulegt kjör á þm. Þessar till. fundu ekki náð hjá meiri hl. Alþ. þá, þ.e. Alþb. og Alþfl. ásamt Sjálfstfl. Meiri hl. tók upp það fyrirkomulag sem talsmenn Alþb. með till. í gær og talsmaður Alþfl. með ræðu sinni í dag eru sammála um að þurfi að breyta. Raunar kom mér það ekki á óvart þó að þetta gerðist, og reyndar átti ég von á því að þetta mundi gerast miklu fyrr. Sú breyting á stjórnarskránni eða kosningafyrirkomulaginu, sem var tekin upp 1959, var að ýmsu leyti vanhugsuð og gerð í fljótræði, en mesti gallinn á henni var samt sá, að með henni var að mestu leyti afnumið persónulegt kjör þm. Og nú eftir 18 ár eru menn farnir að sjá að þessi breyting var röng, að það hefði átt að stefna að einhverju öðru, að svo miklu leyti sem þyrfti að breyta kosningafyrirkomulaginu, heldur en að afnema persónulegt kjör þm. Skoðun okkar framsóknarmanna er að sjálfsögðu sú sama og var 1959, að við teljum heppilegt að reynt sé að stefna að því að tryggja sem best persónulegt kjör þm. En mikil spurning er hvernig það sé hægt að gera, og ég hygg að það sé ákaflega erfitt að óbreyttu kosningafyrirkomulaginu eins og það er í dag. En sjálfsagt er að leita úrræða í þeim efnum og reyna að ná samkomulagi um það, hvort hægt sé að koma kjöri þm. meira í sömu átt og meðan þeir voru kosnir persónulegri kosningu í einmenningskjördæmum. Það hefur verið talað um það hér, að þessum breytingum megi ná með tvennum hætti: annaðhvort með breytingum á stjórnarskránni eða á kosningalögum eða hvoru tveggja. Sennilega þyrfti að gera hvort tveggja. Ég hallast nú meira að því persónulega, að ef að því ráði verði horfið að gera breytingu í þessum efnum, þá ætti að leggja megináherslu á að gera breytingar á stjórnarskránni. Þó að megi leiðrétta þetta eitthvað með breytingu á kosningalögunum, þá getur það aldrei orðið nema kák og það verður margt eftir sem nauðsynlegt er að gera. Það verða að koma breytingar á stjórnarskránni ef það á að ná fullkomlega þeim tilgangi sem stefnt er að í þessum efnum. Ég er hræddur um, ef horfið væri að því ráði að gera eingöngu breytingu á kosningalögunum nú, að þá gæti það orðið til þess að tefja fyrir breytingum á stjórnarskránni sem þarf að gera. Þess vegna legg ég persónulega áherslu á það, að verði nú hafið samstarf milli flokkanna, eins og ríkisstj. ákvað að beita sér fyrir, um að reyna að finna lausn á þessu máli, þá verði frekar unnið að því að breyta stjórnarskránni, að ganga róttækt til verks og breyta stjórnarskránni í samræmi við þetta og þá kosningalögunum á eftir. Það kom líka greinilega fram hjá hv. 4. þm. Reykn. áðan, að þó að horfið væri að því að reyna að jafna á milli kjördæma með því að breyta úthlutun uppbótarþingsæta, þá mundi, miðað við úrslit síðustu kosninga, ekki verða nein breyting á þeirri tölu þingmanna sem Reykjaneskjördæmi fékk. Ég held að menn geti viðurkennt það, eins og nú er komið, að það er óeðlilegt að þetta stóra kjördæmi fái ekki nema 5 þm. Auk þess eru í sambandi við þetta ýmis atriði í stjórnarskránni sem nauðsynlegt er að breyta, ef menn vilja tryggja fullkomið jafnrétti. Ég vil t.d. benda á það, að hálft orð í stjórnarskránni getur valdið því, að þúsund eða tíu þúsund, jafnvel 12 þúsund atkv. falli dauð. Í d-lið 31, gr. stjórnarskrárinnar segir á þessa leið - það er um úthlutun uppbótarsæta: „11 landskjörnir þm. til jöfnunar milli þingflokka, svo að hver þeirra hafi þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar.“ Vegna þess að þarna er talað um þingflokka, en ekki flokka, þá þýðir þetta að enginn flokkur kemur til greina við úthlutun uppbótarsæta nema sá flokkur sem hefur fengið kjördæmakosinn þm. Nú munaði minnstu síðast, eins og þm. mun áreiðanlega reka minni til, að Alþfl. fengi kjördæmakosinn þm., en ef hann hefði engan kjördæmakosinn þm. fengið þá hefðu rúmlega 10 þús. atkv. fallið dauð. Þetta er að sjálfsögðu ákvæði sem þarf að lagfæra. Það er létt að sporna gegn því, að hér geti myndast óeðlilega margir smáflokkar, en hins vegar ganga hömlur í þeim efnum of langt þegar svo er komið að flokkur, sem fær yfir 10 þús. atkv., fær engan þm. kjörinn. Þetta er eitt af því sem mér finnst hvetja til þess, að verði horfið að því ráði núna að gera breytingar á kosningafyrirkomulaginu, þá verði það bæði látið ná til stjórnarskrár og kosningalaga, en ekki dregið að gera breytingar á stjórnarskránni. En um þessi atriði ætla ég ekki að ræða frekar að þessu sinni. Ég vil aðeins endurtaka það, að ég er mjög ánægður með þær umræður sem hafa farið fram hér í dag, sérstaklega þegar ég minnist þeirra umr. sem voru hér í Alþ. þegar ég tók hér fyrst sæti. Nú eru þeir, sem beittu sér þá fyrir að afnema persónulegt kjör þm., komnir á þá skoðun, að það sé nauðsynlegt að vinna að því, þó að þær aðferðir, sem þeir benda á, séu e.t.v. ekki sem heppilegastar. Sem sagt, sú stefna, sem við framsóknarmenn beittum okkur fyrir 1959 og hafnað var þá, virðist vera að fá aukið fylgi aftur og það er vel.

Magnús Kjartansson Hæstv. forseti. Ég lagði áherslu á það í þeim orðum sem ég mælti hér áðan, að menn yrðu að minnast þess að kosningarréttur er mannréttindi og á ekki að skerða, hvorki út frá eign manna, kynferði manna, búsetu eða neinum öðrum ástæðum. Hv. þm. Karvel Pálmason kom upp í ræðustólinn á eftir og minnti á að það væri um að ræða mismunandi mannréttindi íslenskra þegna á fleiri sviðum. Þetta er alveg rétt. En þetta er ekki röksemd fyrir því, að það eigi að skerða mannréttindi að því er varðar kosningarrétt. Hv. þm. Karvel Pálmason sagði að ýmsir landshlutar væru verr settir en Reykjavík og þyrftu þess vegna að hafa aukin mannréttindi á þessu sviði. Ég held að vandi þessara byggðarlaga verði ekki leystur með því, að menn hafi þar gildari kosningarrétt en aðrir. Í tíð fyrrv. ríkisstj. störfuðum við hv. þm. Karvel Pálmasin saman að stefnumótun og framkvæmdum sem höfðu þann tilgang að auka jafnrétti milli allra byggða í þjóðfélaginu, og það náðist mjög mikill árangur á þessu sviði, m.a. á Vestfjörðum þar sem þessi hv. þm, er kjörinn. Þetta var ekki vegna þess að Vestfirðingar ættu svo feiknalega marga fulltrúa hér á þingi, heldur vegna þess að það var samstaða um það, pólitísk samstaða nm að standa þannig að málum að auka jafnrétti fólks um allt land á þessum sviðum. Ég tók þátt í þessu samstarfi sem Reykvíkingur, og ég var þrautseigari í þessu samstarfi en hv. þm., sem hljópst á brott áður en ríkisstj. var búin að vinna að því markmiði sem hún hafði sett sér. Það er nú svo hér á þingi, að ég hef aldrei orðið var við það - aldrei, að fulltrúar Reykjavíkur litu á sig sem fulltrúa Reykjavíkurkjördæmis eins. Fulltrúar Reykjavíkur hafa alltaf litið á sig sem fulltrúa landsins alls, og það er skynsamleg regla. Þannig eiga raunar allir þm. að líta á sig sem eru kjörnir hér á þing. Hv. þm. Karvel Pálmason talaði í sambandi við misrétti, að lífsafkoma manna hér í Reykjavík og á Reykjavíkursvæðinu væri betri en úti um landið. Þar hefur verið mismunandi ástatt eftir tímabilum. Það hafa verið tímabil þar sem lífskjör manna í Reykjavík hafa verið mun þrengri en lífskjör manna úti á landi. Og mér finnst satt að segja hálfleiðinlegur sá tónn, sem ég heyri stundum úr ræðustól Alþingis hjá sumum fulltrúum utan af landi, að tala með árásarhreim um Reykjavík, tala t.a.m. um að hér sé allt of margt fólk. Við skulum gera okkur það fullkomlega ljóst, að ef við viljum hafa nútíma þjóðfélag á Íslandi, eins og við verðum að gera, þá verðum við að hafa myndarlega höfuðborg sem getur staðið undir ýmiss konar athöfnum á sviði menntamála, á sviði menningarmála og vísinda o.s.frv., sem koma þjóðinni allri að gagni, en þurfa á býsna stórum þéttbýliskjarna að halda til að hægt sé að halda slíkri starfsemi uppi. Og það er algjörlega rangt að vera að egna til einhverrar óvildar á milli Reykjavíkur og annarra landshluta. Fyrir því eru engin rök. Ég staðhæfi: fyrir því eru engin rök. Því er nú þannig háttað eða hefur verið háttað til skamms tíma um Reykvíkinga, að þeir hafa verið að verulegum hluta til aðfluttir frá öllum héruðum landsins. Hér í Reykjavík hafa verið starfandi átthagafélög, ég veit ekki hvað mörg, en þau halda hér bæði fundi og skemmtisamkomur reglulega. Þetta fólk ber ákaflega hlýjan hug til átthaga sinna og vill mikið fyrir þá gera, eftir því sem unnt er, og ég kannast ekki við að nein önnur sjónarmið séu uppi hjá þm. Reykv. en að líta á landið allt sem verkefni sitt. Það er ekki rígur á milli Reykjavíkur og annarra landshluta sem sker úr, heldur skoðanir manna um stjórnmálaleg og félagsleg atriði. Hv. þm. Karvel Pálmason taldi að menn ættu að hafa aukin réttindi að því er varðar kosningarrétt ef þeir byggju utan Reykjavíkur. Þessi hv. þm. hefur greint frá því opinberlega, að hann ætli næst að bjóða sig fram utan flokka. Kannske fáum við að heyra þá röksemd hjá honum, að menn, sem bjóða sig fram utan flokka, eigi að hafa forréttindi fram yfir þá sem starfa innan flokka og það þurfi t.a.m. færri atkv. til að koma utanflokkamanni á þing en þeim sem er flokksbundinn. Þetta er alveg nákvæmlega sama röksemdin og sú almenna, að menn eigi að hafa aukinn kosningarrétt af því þeir búi í einhverju byggðarlagi fjarri Reykjavík. Það er fjarstæða að gera kosningarrétt að einhverju samningsatriði. Hann er mannréttindi og það á að líta á hann sem mannréttindi. Það á ekki að versla með kosningarrétt gagnvart neinu öðru, og það er engin þörf á því heldur til að leysa vandamál í landinu að gera það með skerðingu á kosningarrétti.



Hæstv, forseti. Ég heyri að hv. 3. þm. Reykv., Magnús Kjartansson, hefur tekið nærri sér þau orð sem ég sagði hér áðan, og kemur mér þó undarlega fyrir sjónir að svo skuli vera. Hann vék að því, að hann, þá sem heilbr.- og trmrh. að ég vænti, hafi átt samstarf við mig um ýmsar leiðréttingar varðandi mál á Vestfjörðum og þá í sambandi við heilbrigðisþjónustuna þar. Það er að vissu leyti rétt.  Hv. þm. sagði að hann hefði verið þrautseigari í því að sitja í ráðherrastólnum sem ráðh. Alþb, í vinstri stjórninni heldur en ég sem óbreyttur þm. þeirrar ríkisstj. Það má vel vera að hann hafi þá skoðun, og að vissu leyti er hún rétt. Það sem skildi milli okkar var það í þessum efnum, af því hann rifjar þetta upp, að ég vildi ekki ganga á bak orða og loforða sem yfirlýst voru í stjórnarsáttmáta þeirrar ríkisstj., en Magnús Kjartansson gekk fúslega á bak orða sinna í þeim efnum og fótumtróð það, sem þar var sagt, til þess að sitja í ráðherrastólnum. Þarna skildi í milli. Og ég uni því hlutskipti vel að hafa viljað halda mér við það sem búið var að ákveða í stjórnarsáttmála, þrátt fyrir það að ríkisstj. þyrfti að fara frá, heldur en að halda dauðahaldi í aðstöðuna, í ráðherrastólinn, eins og Magnús Kjartansson gerði í þessu tilfelli, en kastaði hinu fyrir borð, sem búið var að lýsa yfir. Ég undi því hlutskipti vel. Og í því máli hefur dómur fallið fyrir rúmum þremur árum og hann var mér ekki neitt sérstaklega óhagstæður.  Hv. þm. Magnús Kjartansson sagði að þm. Reykjavíkur hefðu aldrei litið á sig sem sérstaka fulltrúa Reykjavíkurkjördæmis, - vel má vera að þetta sé að einhverju leyti rétt, - þeir hafi fyrst og fremst litið á sig sem þm. alls landsins, sem landsfeður. Ég hygg að sé þetta rétt hjá hv. þm. Magnúsi Kjartanssyni, þá sé það líklega fyrst og fremst til komið vegna þess, að þm. Reykjavíkur þurfa að mjög takmörkuðu leyti að sinna í einu eða neinu þeim verkefnum sem dreifbýlisþm. þarf að sinna. Að meira eða minna leyti er hér allt við höndina, við bæjardyrnar hjá kjósendum þessara hv. þm., þannig að þeir þurfa ekki að hreyfa legg eða lið til þess að aðstoða í einu eða neinu frambjóðendur sína á svipaðan hátt og t.d. þm. dreifbýliskjördæmanna. Þetta er fyrst og fremst það sem ræður úrslitum um það, ef rétt er sem hv. þm. Magnús Kjartansson heldur fram, að þm. Reykjavíkur líti fyrst og fremst á sig sem landsfeður, ekki þm. síns kjördæmis. Ég skal nú ekki gerast dómari í því sem hv. þm. Magnús Kjartansson var að víkja að áðan, að ýmsir þm. landsbyggðarinnar töluðu í árásartón um íbúa Reykjavíkur eða Reykjaneskjördæmis eða þess þéttbýliskjarna sem er hér á suðvesturhorni landsins. Í mínum huga er það a.m.k. ekki á neinu sviði árásartónn að benda á það óréttlæti sem hefur verið á ótalmörgum sviðum milli þess fólks, sem býr úti í dreifbýlinu, og þess fólks, sem býr hér á þéttbýliskjarnanum. Hér er aðeins um að ræða staðreyndir sem enginn getur á móti mælt. Og það er ekki af neinum illum hvötum, að ég held, hjá einum eða neinum þm. dreifbýlisins, að bent er á þetta, sem að mínu viti á fullkomlega rétt á sér. Þar er ekki um neinn árásartón að ræða. Og það er sjálfsagt alveg rétt hjá hv, þm. Magnúsi Kjartanssyni, eins og hann orðaði það, að Íslendingar þurfa að hafa myndarlega höfuðborg. Það er að sjálfsögðu alveg rétt. En lítill myndarbragur væri að þeirri höfuðborg ef framámenn þjóðfélagsins eða forsvarsmenn Reykjavíkurborgar ætluðu að halda þannig á málum að höggva af sér alla landsbyggðina til þess eins að geta sagt: Jú, Reykjavík er myndarleg. - Hún á að vera það. Því aðeins verður höfuðborg myndarleg að aðrar byggðir blómstri líka. Það ættu fulltrúar Reykjavíkur að hafa í huga. Það er því tími til þess kominn að menn viðurkenni þær staðreyndir, að á undanförnum árum og áratugum hafa verið á ótalmörgum sviðum brotin mannréttindi á landsbyggðarfólki miðað við það sem á sér stað hér á Reykjavíkursvæðinu - á ótalmörgum sviðum. Með þessu er ekki á nokkurn hátt verið að efna til óvildar milli Reykvíkinga og annarra íbúa þessa lands. Hér er einvörðungu verið að benda á staðreyndir sem fyrir hendi eru. Um það, hvort það verði næsta ósk mín á eftir því, að t.d. Vestfirðingar hafi sama rétt til lífsgæða og Reykvíkingar, eins og ég hef krafist og krefst enn, þá verði það næsta ósk mín að utanflokkaþm. þurfi færri atkv. til þess að komast á þing heldur en þm. sem býður sig fram fyrir t.d. Alþb. - 



Athugasemdin er aðeins sú, að fulltrúar Reykjavíkur frá Alþb. hér á þingi eru þrír og þriðji fulltrúinn, sem er uppbótarmaður, hefur 3300 atkv. á bak við sig. Vill hv. þm. Karvel Pálmason skila ámóta atkvæðamagni?