Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ráðherrann (H. H.) Það þarf ekki að skýra frá því, hvernig frumv. er til orðið. Texti þess er hinn sami eins og í frumvarpsuppkasti því, sem sambandslaganefndin eða réttara sagt 19/20 hlutar hennar urðu ásáttir um, eftir að hinir dönsku nefndarmenn höfðu með mannúð og velvild slakað til í öllum meginatriðum í óskum og kröfum Íslendinga, eftir því sem ítrast var unt, ef konungssambandið skyldi haldast. Munurinn er að eins sá, að nú er uppkastið orðið stjórnarfrumv., sem konungurinn lætur leggja fyrir alþingi og ríkisþingið samtímis, og málið er nú endanlega komið úr höndum sambandslaganefndarinnar og hennar manna til þinganna og þeirra nefnda, sem þingin væntanlega setja til þess að íhuga það. Aðalbreyting frv. frá því sem nú er, er í stuttu máli þessi: Í stað þess að stjórnarskipun landsins, sú sem nú er í gildi, er bygð á ráðstöfun (delegation) af hálfu hins danska ríkisvalds á löggjöf og stjórn tiltekinna sérmála í óaðskiljanlegum ríkishluta, verður stjórnarskipunin, ef þessi sambandslög verða samþ. eftirleiðis bygð á ráðstöfun Íslands sjálfs, er það gerir sem sérstakt ríki um alla hagi sína, þar á meðal einnig um meðferð þeirra mála, sem í þessu sambandslagafrumv. eru talin sameiginleg og að meira eða minna leyti falin umsjá sambandslandsins fyrir Íslands hönd. Það vald, sem dönsk stjórnarvöld fá til meðferðar í þeim málum, er léð þeim af Íslandi. Þetta kemur og skýrt fram í frumv. því til nýrrar stjórnarskrár fyrir Ísland sem ríki, sem fylgir sambandslagafrumv. frá stjórnarinnar hendi. Eg álít tilgangslaust fyrir mig að fjölyrða um þetta mál að svo stöddu. En áður en það fer til nefndar þeirrar, sem væntanlega fær það til meðferðar, vil eg nefna nokkur atriði, sem hafa orðið fyrir misskilningi í umr. um málið á undan þingkosningunum í haust, og skýra frá því, hvern skilning höfundar frumv. leggja í þau. 1. Fyrst eru orðin »er eigi verður af hendi látið«, í 1. gr. frumv. Þau hafa verið skilin svo, sem í þeim felist einhver óbein viðurkenning á rétti Dana yfir landinu. Þessi orð eru runnin frá Íslendingum í nefndinni - öllum -, en ekki sett þar eftir ósk dönsku nefndarmannanna. Þau eru tekin eftir sambandslögum Svía og Norðmanna 1814, og tilgangurinn með þeim var að slá því föstu, að Ísland væri ríki, en ekki eign eða hjálenda, sem Danmörk eða Dana konungur sem slíkur gæti ráðstafað. Þetta var sett og samþykt, áður en við fengum framgengt eða vissum, hvort við mundum geta fengið framgengt ýmsum öðrum ákvæðum, sem einnig slá þessu föstu, og merkir að eins frekari áherzlu á orðunum »frjálst og sjálfstætt land«, sem á undan þeim eru. 2. Orðin »veldi Dana konungs« og »det samlede Danske Rige« í danska textanum áttu að vera nýnefni um hið nýja samband milli Danmerkur og Íslands. Tilgangurinn var, að finna annað heiti en hingað til hefir verið notað um Danmörk og Ísland, annað en »den danske Stat«, sem Ísland eftir stöðulögunum á að vera hluti af. Þetta er heiti á hinu nýja ríkjasambandi, en táknar ekki og hefir aldrei átt að tákna neins konar innlimun Íslands í hið danska ríki, heldur þvert á móti. Ef til vill hefði orðið »Monarki« farið betur, en sumir voru á móti því, af því að í því heiti gæti verið sérstök söguleg merking. 3. Orðin í 3. gr. 2. lið: »er snertir Ísland sérstaklega« þýða hið sama eins og þar stæði: »er snerta málefni Íslands, sem ekki er farið með sem sameiginleg mál eftir lögum þessum«; undantekningin nær þannig til allra ríkjasamninga, sem á einhvern hátt koma við mál, sem Ísland sjálft framkvæmir hið æzta vald yfir. 4. Orðið »samþykki« í sama lið þýðir, að íslenzk stjórnarvöld hafi fult synjunarvald, að því er Ísland snertir gagnvart öllum ákvæðum í ríkissamningum, er koma við þessi nýnefndu mál. Það er að eins fyrir máltízku sakir, að orðið »Medvirkning« er notað í danska textanum í þessu sambandi í staðinn fyrir »Samtykke« en þýðir sama. Þetta ákvæði takmarkar svo mjög »delegationina« á meðferð utanríkismálanna, að engan veginn er hægt að segja, að þau séu algerlega sameiginleg. 5. Þar sem stendur í 4. lið 3. gr., að aukning á strandvörnum af Íslands hálfu skuli vera »eftir samkomulagi við Danmörku«, þá á það að eins við hið nánara fyrirkomulag á eftirlitinu. Meðan Danir eftir sambandslögum hafa strandvörzluna á hendi, bera ábyrgð á henni gagnvart öðrum löndum, er nauðsynlegt að samræmi sé í þeim vörnum, er þeir halda uppi fyrir vora hönd og þeim, sem vér gerum út sjálfir. Þetta og ekki annað merkja orðin. 6. Orðið »jafnrétti« í 5. gr. þýðir sama og »sami réttur að öðru jöfnu«, eins og tekið er fram í athugasemdum nefndarinnar við frumv. Það merkir, að þjóðernið út af fyrir sig skuli ekki valda rnisrétti, en að báðir verði að öðru leyti jafnt að fullnægja öllum skilyrðum landslaganna fyrir því, að verða réttindanna aðnjótandi. 7. Ákvæðin í 9. gr. um uppsögn sameiginlegra mála, sem mér fyrir mitt leyti virðast vera full-ljós, merkja, að konungur kveður á um sambandsslit í hinum sameiginlegu málum, sem þar eru nefnd, alt samkvæmt hinni framkomnu tillögu um það, eða, ef bæði alþingi og ríkisþingið gera tillögur um þetta efni, þá samkvæmt þeirri tillögunni, sem lengra fer. Eftir samkomulagi milli Neergaards forsætisráðherra og mín býst eg við að þjóðþingið hafi sett nefnd í þetta mál, og sé hér sett nefnd í dag geta nefndirnar upp frá þessu með ritsímaskeytum borið sig saman um það, sem vafasamt kann að þykja, og leitað samkomulags, ef svo ber undir, Eg ætla því ekki að tala um málið frekara að sinni; eg vona fastlega, að það verði af öllum hlutaðeigendum tekið til rólegrar og stillilegrar yfirvegunar, og alt sem að því lýtur athugað með gætni og glöggu auga, án ofurkapps og hleypidóma; vona eg að háttv. meiri hluti muni, að það er ekki að eins á hans valdi, heldur og á hans ábyrgð, hvort landið á að verða aðnjótandi þeirrar stórkostlegu réttarbótar, sem hér er kostur á, eða fara á mis við hana um langan aldur eða að öllu leyti.

Skúli Thoroddsen Kvað óþarft að tala langt um þetta mál, svo margrætt sem orðið væri. Þótti landsstjórnin eigi hafa sýnt sig jafn óhlutdræga sem vera átti, er hún hefði að eins látið símrita til Íslands álit meiri hluta nefndarinnar og eins látið sér nægja að birta það eitt í Lögbirtingablaðinu, í stað þess að þjóðin hefði átt heimting á að fá samtímis að heyra álit minni hluta nefndarinnar. Íslenzku nefndarmenn meiri hlutans hefðu látið mjög drýgindalega yfir því, þegar Sk. Th. bar fram breyt.till. sínar í nefndinni, að þær mundu eiga litlum byr að fagna á Íslandi, og meðal annars hefði einn þeirra kveðið svo að orði við dönsku nefndarmennina: Seks trækker bedre en én; þ. e. að sex dragi meira að sér en einn. Sk. Th. kvað það gleðja sig, að raunin hefði orðið önnur við kosningarnar. Hann kvað sér hafa gengið það aðallega til, er hann kom fram með br.till. sínar, að í Uppkastinu fælist uppgjöf á þeim réttindum, sem vér nú hefðum, og teldum oss eiga tilkall til. T. d. gætu Íslendingar nú, eftir stöðulögum og stjórnarskrá, skipað fiskiveiðamálum og annari atvinnulöggjöf svo sem þeim sýndist, og því heimilað Íslendingum sérréttindi fram yfir Dani, ef þeim sýndist svo. Sama væri og um það, að Íslendingar gætu nú tekið sér hvaða verzlunarfána, sem þeim sýndist, en öðru máli gegndi, ef Uppkastið yrði samþ. Þá veik hann orðum að, hver hætta væri fólgin í jafnréttisákvæði Uppkastsins, ekki sízt þar sem frumv. gerði ráð fyrir, að því yrði aldrei haggað. Það virðist nokkuð hjáleitt, að fela Dönum hervarnir og utanríkismál vor um aldur og æfi samtímis því, að Danir ætluðu Íslandi að verða fullvalda ríki, og færi svo að sjálfstæði Danmerkur yrði hætt, t. d. af ófriði í Evrópu, þá væru Íslendingar miklu ver farnir, ef frumv. yrði samþ., og viðbúið að Ísland yrði þá ekki talið annað en ríkishluti, er að sjálfsögðu yrði að fylgja Danmörku. Þrátt fyrir það þó að nefndarmennirnir dönsku hefðu látið svo í veðri í vaka annað veifið, að Íslandi væri ætlað að vera sjálfstætt ríki, hefðu þeir þó verið ófáanlegir til að taka upp um það ljós ákvæði, og felt breyt.-till. sína (Sk. Th.), þess efnis, og ekki fengist til að nota orðið Statsforbund (ríkjasamband) í 1. gr. frumv., en kosið heldur Statsforbindelse (ríkiseining). Það væri af sömu rótum runnið, að ekki hefði mátt nefna á nafn í frumv. sérstakt, íslenzkt landhelgissvæði, heldur notað orðið »Söterritorium« til þess að alt skyldi benda sem bezt á það, að ríkið væri eitt. Það væri talinn aðal-ábatinn við Uppkastið, að Ísland fengi full ráð sérmála sinna. En þetta væri reyndar lítilla þakka vert, er þess væri gætt, að Danir hefðu trygt sér með Uppkastinu jafnrétti til fiskiveiða og atvinnureksturs yfirleitt; en einmitt vegna atvinnumálanna hefðu þeir þótst þurfa til þessa að hafa hönd í bagga með sérmálalöggjöf vorri. Um undirskrift undir skipun Íslandsráðgjafa væri það naumast vafasamt, að henni mundi nú hér eftir fást hagað svo sem Íslendingar óskuðu sér, og um afskifti Dana af sérmálalöggjöf vorri skifti það mestu, hversu á væri haldið af Íslendinga hálfu. Aðal-ágreiningur milli stjórnar og sjálfstæðismanna væri sá, að stjórnin teldi ekki meira fáanlegt en það sem í Uppkastinu stæði, og vildi jafnharðan taka því sem fáanlegt væri, þar sem vér sjálfstæðismenn vildum á hinn bóginn eigi loka neinum sundum, en hamra á og bíða betri tíma, í því örugga trausti, að ekki væri til einskis beðið, heldur hlytum vér Íslendingar að ná fullum réttindum vorum, er stundir liðu. Réttaróvissan sú, sem nú væri á um ríkisréttarlegu stöðu Íslands (ólögleg upptök stöðulaga og stjórnarskrár) væri Íslendingum til hagnaðar í baráttunni. Skilningur Dana á málinu hlyti að skýrast smám saman, þótt örðugt gengi í fyrstu, og þeim að leiðast þófið og láta undan, svo að vér fengjum siðferðislegan rétt vorn að lokum. Ráðherra hélt því fast að þjóðinni, að samþ. Uppkastið, og vildi þar með binda hendur eftirkomendanna. En þessari stefnu hans hefði mikill meiri hluti þjóðarinnar tjáð sig andvígan, og kosningaósigur stjórnarinnar 10. sept. síðastliðinn sýndi ótvírætt, að ráðgjafi hefði glatað trausti með þjóðinni, enda mundi framkoma hans í sambandsmálinu ekki eiga hvað síztan þátt í því. Í samræmi við þennan yfirlýsta þjóðarvilja kvað hann meiri hluta þings hafa falið sér að lýsa yfir því, að væntanlegar væri mjög bráðlega úr báðum deildum þingsins þingsál.till., er lýstu vantrausti meiri hluta þings og þjóðar á núverandi ráðherra. [Eftir »Þjóðv.« 28. febr. 1909, bls. 29-30].

Jón Þorkelsson Eg skal ekki að svo komnu fara mikið út í einstök atriði þessa máls, en snúa mér heldur að því, hvernig Uppkast þetta er orðið til og undir komið. Menn hafa að mínu áliti með atferli þessa máls farið götuvilt. Þegar Ísland gekk undir Noregskonung, samdi það við konung einn, en engan annan. Það gaf sig ekki undir Norðmenn, heldur Norðmannakonung. Þau réttindi sem landið tók með sáttmálanum hinum forna, hefir það aldrei afsalað sér til annarar þjóðar. Þegar landsmenn gengu undir einveldið í Kópavogi 1662, fengu þeir ekki Dönum í hendur réttindi sín til meðferðar, heldur léðu þeir þau konungi Dana og Norðmanna. Landið hafði verið frá því er það bygðist, og þjóðfélagsskipun komst hér á, sjálfstætt og fullvalda ríki. Á þessu varð engin breyting gerð með Gamla Sáttmála. Landið var sjálfstætt ríki eftir sem áður. Og þeim rétti hefir það aldrei afsalað sér. Og ekki heldur í Kópavogi, heldur léði það þá konungi einvaldsstjórn mála sinna svo sem hin konungsríkin, Danmörk og Noregur. Landið hefir aldrei fengið öðrum en konungi neitt vald yfir sínum málum og á því að réttu lagi við engan um heimting á ráðum yfir málefnum sínum nema konung. Þessu hefir og lengi verið haldið fram af Íslendingum. En aldrei hefir það komið kröftuglegar fram en 1871, þegar ríkisþingið danska gaf út með ofríki lögin um stöðu Íslands í ríkinu, án þess að Íslendingar væru um spurðir eða fengi nokkru um það ráðið, því strax á alþingi um sumarið lýstu Íslendingar yfir því, að Danir hefði ekkert átt með slíkt löggjafarverk og mótmæltu lögum þessum. En á síðasta áratug 19. aldar tók að brydda á því, þegar seint þótti sækjast lagfæring og endurbót á stjórnarskránni, að menn fóru að hreyfa því, að nefnd væri skipuð úr báðum þessum þjóðlöndum, til þess að koma sér niður á sambandið milli landanna. Háværar raddir tóku síðar að heyrast um þetta í stöku blaði, og í þingmannaförinni til Danmerkur 1906 gerðist það undirtal, að til slíkrar nefndar skyldi stofnað verða, og varð það að verki 1907. Á þennan hátt er frumv. þetta undir komið, og er nú lagt bæði fyrir ríkisþing Dana og Alþ. Íslendinga. Íslendingar hafa hér hleypt sér út á þá stigu, sem eru glapstigir og villigötur. Íslendingar hafa aldrei átt við ríkisþing Dana neitt að semja um samband landanna. Það eina í þessu máli, sem gat verið samningsatriði við ríkisþingið, var um það, er snerti fjárgreiðslur af Dana hendi. En þó að Uppkast þetta sé nú fram komið á þennan hátt, og máli þessu komið í svo öfugt horf, sem nú hefi eg talið, sé eg þó ekki að svo gervu, að ekki megi setja nefnd í málið því til athugunar. Mál þetta hefir nú verið þaulrætt hér á landi um hríð, og skal eg því ekki fara mikið út í einstök atriði þess, enda mun þess enn verða kostur, þótt síðar sé. Þó vil eg geta þess, að eftir þessu frumv. verður ekki séð að landinu sé ætlað að verða ríki og því síður fullvalda ríki. Orðið ríki kemur hvergi fyrir í öllu Uppkastinu. Þar er einungis sagt, að það skuli vera »land«, sem að vísu getur þýtt í vissum samböndum nokkurn veginn sama og ríki, en í þessu sambandi þarf engin slík merking í því að liggja. Hér lá einmitt á, að orðið ríki stæði, ef landinu var í raun og veru ætlað að vera ríki. Sá einn staður í aths. við frumv., þar sem helzt kynni að vera að því vikið, að ríki væri nefnt á nafn, er einnig svo lagaður, að á honum er ekkert að byggja. Þar er aðeins sagt, að Ísland verði eftir þessu frumv. nokkurs konar »særlig Stat«. Orðið Stat getur að vísu þýtt ríki. En það getur líka þýtt fylki í öðru ríki, sem ekki hafi neitt sjálfstæði annað en stjórn nokkurra mála sinna. Orðið Medvirkning í 2. lið 3. gr. þarf að mínu viti öldungis ekki að þýða samþykki, eins og ráðh. vill láta það þýða. Það þarf blátt áfram ekki að þýða annað en »meðverknað« eða tilstyrk. En tilstyrk verða menn stundum að veita nauðugir og ósamþykkir, þar sem við þann er að eiga, sem öflugri er. Skipun gerðarmannanna í 8. gr., þar sem ætlast er til að oddamaður sé dómsforseti hæstaréttar Dana, ber óneitanlega einhvern keim af ákvæðum þeim, sem stóðu í hinu alræmda frv. Danastjórnar til stjórnskipulaga fyrir Ísland, sem lagt var fyrir þjóðfundinn 1851. Þar stóð klausan sú: Ef alþingi og ríkisþingið danska greindi á um það, hver mál heyrði undir Alþ., þá skyldi ríkisþing Dana úr skera. Löggjafarvald það, er Íslendingar (Alþingi) höfðu alt fram til 1662 var miklu rífara en það, sem vér nú höfum og enn er oss ætlað með Uppkastinu. Á árunum 1850-1851 kemur það og ljóst fram í fullnaðargerðum víðsvegar í héruðum landsins, að mönnum var þá þegar ljóst um þetta efni. Einna berast er þetta þó í fundargerð úr Skagafjarðarsýslu, sem virðist vera stílsett af Lárusi sýslumanni Thorarsen í Enni. Má helzt kalla að þetta löggjafarvald hins forna Alþ. hafi samsvarað því, sem menn kalla nú á dögum frestandi synjunarvald. Í lögbók vorri (Jónsbók) segir svo: Ef lögréttumenn verða ekki á eitt sáttir um nokkurt mál, þá er það lög, sem þingið samþykkir. Það vantar mikið á að þingið hafi eða eigi að fá þennan rétt í »praxis«, en vér eigum hann samt sem áður, því að vér höfum aldrei afsalað oss honum. Víða er frv. þetta óhafandi óheilt og tvírætt, enda er það eftirtektavert, að athuga það, hvernig því hefir verið tekið. Stjórnin hafði áður fjölmennan flokk, mikinn meiri hluta þjóðarinnar með sér, en þegar frv. kemur, rís þjóðin svo eindregið á móti, að slíks eru ekki dæmi til fyrr hér á landi. Sá fjölmenni flokkur er nú orðinn að miklum minni hluta. Og alstaðar hafa Íslendingar tekið frumv. á sama hátt, hvar sem þeir eru jarðarinnar. Frá Vesturheimi hafa oss borist einbeittar áskoranir um að hafna því. Hafa Vestur-Íslendingar í því sýnt, að þjóðrækni þeirra og þjóðernistilfinning er vakandi, og að þeir geta ekki orða bundist, þegar þeir halda að hætta sé búin frændum þeirra austan hafs og íslenzkum kynstofni, - enda er það alkunnugt, að menn muna fult svo glögt til ættjarðarinnar úr langdvöl í öðru landi sem við heimagættirnar. Eg skal ekki leggja harðan dóm á aðgerðir íslenzku nefndarmannanna í milliríkjanefndinni. En sárt þykir mér að sjá það, að ekki er annað að merkja en að taflinu sé nú svo snúið við, að þekkingin sé orðin Dana megin á þessu máli, en vanþekkingin Íslendinga megin. Hvað hörðum höndum Íslendingar hafi unnið í nefndinni, læt eg ósagt. En borist hefir mér til eyrna sú saga, að dr. Knud Berlin hafi skorað á einn af íslenzku nefndarmönnunum - og það einn af þeim, sem ekki er hvað minstur fyrir sér, að minsta kosti að hans eigin áliti - að svara hinni síðari ritgerð sinni, er fylgir gerðum nefndarinnar. Hafi þá maður þessi afsakað sig með því, að hann mætti ekki vera að því, af því að hann væri boðinn í miðdegisverði á 26 stöðum, og þá mætti hann ekki undir höfuð leggjast. Ef þetta er satt, - eg sel það ekki dýrara en eg hefi keypt -, þá gæti verið umtalsmál, hvort þetta væri að vinna trúlega í vín-garði föðurlandsins.

Ráðherrann (H. H.) Eins og eg tók áður fram, vona eg að 1. umr. þessa máls verði frestað. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að forsætisráðherrann danski hefði ætlað að leggja frumv. fyrir ríkisþingið í haust, en eg veit ekki til að slíkt hafi komið til orða. Þvert á móti mun hinu fremur hafa verið hreift, hvort ekki væri rétt að bíða með að leggja málið fyrir ríkisþingið, þangað til það sæist hvernig alþingi snerist við því. En það varð brátt að samkomulagi, að frumv. skyldi lagt jafnsnemma fyrir bæði þingin. Annars stoðar ekki að eg og háttv.þm. tali um þetta mál okkar á milli, við erum svo margbúnir að því og þekkjum svo vel hvor annars skoðanir á því. Hins vegar verð eg að mótmæla öllum þeim mótbárum, sem hann hreyfði; hann getur engar sannanir fært fyrir því að við glötum nokkru eftir frumv. Við vinnum, og það á marga lund. Vinnum þar á meðal alveg vafalaust betri aðstöðu í framtíðinni, ef að því skyldi koma, að landið þarfnaðist og þyldi enn frekari sérstöðu, en missum einskis í. Hann sagði að Danir hefðu ekki viljað hafa orðið: »statsforbund«, af því að þeim hefði þótt það of veglegt, og kosið orðið »statsforbindelse«, af því að það táknaði betur eininguna eða innlimunina. En hinn háttv.þm. virðist hafa gleymt því, að ástæðan fyrir því að þetta orð var valið var eingöngu sú, að þær upplýsingar komu af hálfu hinna mest metnu lögfræðinga meðal dönsku nefndarmannanna, að »statsforbund« hefði í pólitísku lagamáli aðra fastslegna merkingu en hér væri ætlast til. Það gæti aðeins átt við þar sem sambandsríkin hafa hvert sinn þjóðhöfðingjann. Um hið forna íslenzka alsherjarríki, sem var samband goðorða, er hvert stóð undir sínum goða sem höfðingja, hefði ef til vill mátt nota þetta orð. »Statsforbindelse« er víðtækara orð og innibindur það sem hér er átt við, realunion, en er alls ekki til rýrðar sett. Eg get verið hinum háttv.þm. samdóma um það, að engin vandkvæði muni verða á undirskriftinni við ráðherraskifti framvegis, þeir erfiðleikar eru nú úr sögunni; það smáfærðist í lag eftir að íslenzki ráðherrann varð alveg fyrir utan dönsku ráðherrasamkunduna eftir þeirri stjórnarvenju, sem innleidd var 1904 og síðan haldin. Árið 1905 var því lýst yfir í ríkisráðinu af konungi, að ráðherrann skyldi ekki háður neinum dönskum stjórnarskiftum. Og nú er það fyllilega útkljáð mál milli forsætisráðherrans danska og mín með samþykki hans hátignar konungsins, að viðtakandi ráðherra undirskrifi sjálfur framvegis útnefning sína með konunginum. Það er því mjög hægur vandi fyrir háttv.þm. eða hvern sem vera skal að taka við - fyrir þá sök. Það er alt klappað og klárt, og enga baráttu að óttast. Um þann boðskap h. háttv.þm., að þingsályktun sé í vændum um það, að eg leggi niður embættið, skal eg ekki segja annað en það, að eg bíð rólegur átekta, og samþykki þingið yfirlýsingu um, að það æski ráðherraskifta, mun eg að sjálfsögðu beygja mig fyrir henni. Hinn háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) byggir á alt öðrum grundvelli en eg í þessu máli; sé eg því ekki til neins að svara því, er hann sagði. Hann vill semja við konung einan, en sá er hér gallinn á, að konungur vor getur eftir núgildandi lögum ekki samið öðruvísi en gegnum ráðherra sína, eins og hvarvetna þar sem um þingbundna konungsstjórn er að ræða. Það hljómar sem rödd úr gröfum forfeðranna, að konungurinn sé einveldiskonungur hér á landi, eftir að við höfum haft þingbundna stjórn og löggjafarþing í landi marga áratugi; það verður ekki hjá því komist að taka til þess ástands, sem í raun og veru er. Og því verður ekki neitað, að Ísland er og hefir um langan aldur verið »de facto« hluti af Danaveldi. Samningur við konung Danaveldis um að það ástand hætti, getur ekki orðið öðruvísi en með samþykki löggjafarþingsins í Danmörk. Hann tók nokkuð djúpt í árinni, þegar hann líkti gerðardómsákvæðinu um skipun oddamannsins við það ákvæði, að ríkisþingið skyldi skera úr slíkum þrætum. Hér er ekki nokkurri líking til að dreifa, öðru nær. Hvor þjóðin velur eptir frumvarpsákvæðinu sína menn í gerðardóm, og sá er svo tekinn til oddamanns, er mestar líkur þykja til að sé utan allra flokka, og ætla megi óhlutdrægastan þeirra manna, er völ er á, og dönsk og íslenzk lög geta lagt skyldur á herðar. Háttv. þm. gat þess, að gleymst muni hafa að prenta í athugasemdum við frumv. till. minnihlutans í sambandslaganefndinni með frumv. þessu. Má segja, að svo skýtst svinnum sem ósvinnum, er háttv.þm. kemur með slíkt, því að fátt er það sem fjær liggur, heldur en að rökstyðja stjórnarfrumv. þetta með mótbárunum gegn því. Hitt er annað mál, að því fylgir sem fylgiskjal »bláa bókin«, er inniheldur nákvæma skýrslu um gerðir sambandslaganefndarinnar, þar á meðal einnig till. minni hlutans.

Jón Þorkelsson Ágreiningurinn er sá sami milli mín og hæstv. ráðh. um það, hvernig semja beri. Eg held því fast fram, að samningarnir eigi einmitt að fara fram við konung einan, og ekki öðruvísi. Þegar vér gengum undir einveldið gerðum vér það sem sjálfstætt og fullvalda ríki, og áttum vér þar við konung einan. Nú ber honum að skila af sér réttindum þeim, er við léðum honum, skila þeim úr sínum eigin höndum beint okkur í hendur, en als ekki gegnum hendur annara. Samningsaðilinn er hér á aðra hönd ríkið Ísland og hins vegar konungur. Þykist eg vita, að ráðherrann muni þessu fyllilega samþykkur, þegar hann íhugar málið betur. Þegar Ísland gekkst einveldinu á hönd, varð staða þess nákvæmlega sú sama og Noregs, og enda Danmerkur. Enginn neitar því, að Noregur hafi altaf verið konungsríki. Norskum málum var stjórnað eins og íslenzkum af stjórnarráðunum dönsku. Noregur varð að vísu ekki betur úti en Ísland, en það losaðist fyrr undan erlenda valdinu. Íslandi bera alveg sömu réttindi og Danmörku, þegar einveldinu létti þar af, og þau réttindi eigum vér nú heimting á að fá.

Skúli Thoroddsen Eg man greinilega eftir þeim ummælum Christensens forsætisráðherra, að fresta að leggja málið fyrir ríkisþingið, unz séð yrði, hversu alþingi myndi taka í málið; má vera, að hæstv. ráðh. hafi gleymt því nú, og er það þá svipað, sem um mig, því eg man t. d. ekkert eftir þeim merkisatburði, er einn af háttv. meðnefndarmönnum mínum hefir fyrir skemstu skýrt frá í blaði einu, að ráðherrann hafi barið í borðið á einum fundi millilandanefndarinnar. Hvað orðið »statsforbindelse« snertir var það sett viljandi, til þess að sem bezt yrði náð dönsku hugsuninni, að ríkið væri eitt. Á sama hátt var valið orðið »Söterritoriet« (sjávarsvæðið), en feld sú till. mín, að nefna hið íslenzka landhelgissvæði. Orðið »Statsforbund» (ríkjasamband) var einmitt rétta heitið og innibatt hugsun vor íslenzku nefndarmannanna; en það vildu dönsku nefndarmennirnir fyrir engan mun aðhyllast.

Ráðherrann (H H.): Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) mintist á ákvæðin um landhelgissviðið, og vildi hann draga þá ályktun af því að feld var till. hans um að nefna landhelgissviðið við Ísland berum orðum íslenzkt, að meiri hluti nefndarinnar teldi landhelgi vora danska. En þessi ályktun er alveg heimildarlaus; háttv.þm. (Sk. Th.) hlýtur að muna, að allar breyt.-till. hans, þar á meðal einnig sú till., sem gersamlega ónýtti alt samkomulag, till. um uppsegjanleika hermálasambands og sambands í utanríkismálum, voru bornar upp í einu lagi, en engin atkvæðagreiðsla um neina þeirra út af fyrir sig. Og ekki mótmælti háttv.þm. (Sk. Th.) þá þannig lagaðri atkv.gr. Þess vegna varð eitt yfir allar breyt.-till. hans að ganga, jafnt hinar óverulegu orðabreytingar sem hitt. Hér er því enga ályktun hægt að draga um þau atriðin, sem drógust með í fallinu, af því alt var borið undir atkvæði í einu. Annars er mér óskiljanlegt, að það geti á nokkurn hátt rýrt það sjálfstæði eða haggað þeirri afstöðu Íslands gagnvart Danmörku, sem önnur ákvæði frumv. tryggja því, þó landhelgissvæðið við Ísland sé ekki sérstaklega nefnt »hið íslenzka landhelgissvæði« í lögum þessum fremur en það haggar sjálfstæði Danmerkur, þó landhelgissvæðið við Danmörk sé ekki sérstaklega nefnt »danskt« í frumv. Þetta eru orð, orð og ekki annað.

Skúli Thoroddsen Út af ræðu hæstv. ráðh. skal eg geta þess, að það er alt öðru máli að gegna um Dani, þótt þeir óski þess eigi getið sérstaklega í frv., að Danmörk hafi sitt eigið landhelgissvæði. Það efast enginn um að svo sé. Hitt var á hinn bóginn nauðsynlegt, að geta þess, að Ísland hefði sitt eigið landhelgissvæði, þar sem Danir telja þar til jafnréttis við oss. Að því er tilhögun á atkvæðagreiðslunni um breyt.till. mínar snertir, þá mótmælti eg henni ekki af þeirri ástæðu, að það hefði ekki þýtt nokkurn skapaðan hlut, þar sem allir hinir nefndarmennirnir voru þeim andvígir, Íslendingar í nefndinni ekki síður en Danir, og kom mér það eigi á óvænt, þó að eg að vísu ekki byggist við því, að þeir greiddu atkv. gegn breyt.till. mínum, og þá sízt, að einn þeirra, (Jóh. Jóh.) talaði í móti þeim. Hefði og að líkindum meira áunnist, ef vér Íslendingarnir hefðum allir haldið hópinn og staðið fast fyrir.

Ráðherrann (H. H.) Hinn háttv.þm. misminnir þetta, að nokkurt orð hafi fallið um, að menn væru andvígir efni allra breyt.till. Hitt er annað mál, að þá hafi þótt of langt komið samningum, til þess að vera að rífa upp aftur einstök óveruleg orðalagsatriði. En það er rangt, að nokkur hinna íslenzku nefndarmanna hafi mælt í móti þeirri till. sérstaklega, sem hér er um að ræða. Í fundarskýrslum í »bláu bókinni« á bls. 14, er að eins sagt, að till. hafi ekki fengið stuðning af hálfu vor íslenzku nefndarmannanna, og það er satt, því að við vorum mótfallnir því að sprengja alt samkomulag á síðasta augnabliki.

Ráðherrann (H. H.) Ef frumvarpið um ríkisréttarsamband Danmerkur og Íslands, sem eg nú hef lagt fyrir alþingi, nær fram að ganga, falla burtu lögin um hina stjórnarlegu stöðu Íslands í ríkinu frá 2. jan. 1871, sem stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands frá 5. jan. 1874 og stjórnarskipunarlögin um breyting á henni frá 3. okt. 1903 eru bygð á, og í staðinn kemur annar grundvöllur á að byggja. Þar sem stjórnarskipun Íslands hefir hingað til verið bygð á ráðstöfun (delegation) af hálfu hins danska ríkisvalds á löggjöf og stjórn tiltekinna sérmála í óaðskiljanlegum ríkishluta, verður hún í skjóli sambandslaganna eftirleiðis bygð á ráðstöfun Íslands sjálfs, er það gerir sem sérstakt ríki um alla hagi sína. Danmörk hefir þá eigi önnur afskifti af Íslandsmálum en þau, sem bygð eru á fullmakt eða ráðstöfun af Íslands hálfu og stjórnarskipunarlögin verða því eftirleiðis ekki að eins stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands, heldur stjórnarskrá Íslands. Jafnframt sambandslagafrumvarpinu er því lagt fyrir þingið þetta frumvarp til nýrrar stjórnarskrár, þar sem burt eru feldar tilvitnanir þær í stöðulögin, sem eru í núgildandi stjórnarskipunarlögum, og öll þau ákvæði, sem við þann grundvöll miðast, og í staðinn settar tilvitnanir til sambandslaganna og þau önnur almenn ákvæði um stjórnarfyrirkomulag í landinu, sem grundvallaratriði mega heita, en sem óþarft hefir þótt að taka upp í stjórnarskrána um hin sérstaklegu málefni Íslands, vegna þess réttargrundvallar, sem hún taldist bygð á. En auk þeirra breytinga, sem beint eru afleiðing af undirstöðubreytingunni og hinum nýju sambandslögum, hefir þótt rétt að nota tækifærið til þess að stinga upp á ýmsum öðrum breytingum á stjórnarskipuninni, sem virðast standa í eðlilegu sambandi við hinar óhjákvæmilegu breytingar, og sumpart samsvara betur nútímans kröfum og ástandi í landinu. Þar að auki hefir þótt rétt að víkja við orðalagi á ýmsum greinum stjórnarskrárinnar, og færa nokkrar greinar til vegna efnis þeirra. Jafnvel þótt eigi þyki enn næg ástæða til þess að fastbinda það í stjórnarskrá, að ráðherrarnir skuli vera fleiri en einn, þá þótti þó hins vegar rétt að opna veg til þess, að hægt væri að gera þá breytingu, ef þurfa þætti, án þess að raska stjórnarskránni, og vísa eg í þessu efni til athugasemda við frumvarpið. Aðal-ástæðan fyrir því að fjölga þurfi ráðherrum er ekki sú, að störf ráðherra séu svo mikil, að einn maður geti ekki afkastað þeim, heldur hitt, að störfin eru svo margskonar og ólík hvert öðru, að það er nálega óhugsandi, að einn maður hafi svo fjölhæfa þekkingu, að hann geti gegnt öllum ráðherra-störfunum með sömu alúð og þekking. Það þykir sjálfsagt, þegar ráðherrarnir eru orðnir fleiri en einn, að þeir ræði með sér öll mál, þau er mikilsvarðandi eru, í ráðherra-stefnu. Hins vegar þótti ekki fært að fastbinda það í stjórnarskránni, heldur er ætlast til þess, að lög þau er ákveða fjölgun ráðherra setji einnig ákvæði um ráðherra-stefnur. Önnur aðal-breytingin er um skipun efri deildar. Fyrst og fremst er lagt til, að konungkjör þingmanna sé afnumið. En til þess að ná því marki, að þroskaðir og gætnir menn með nægilegri sérþekking á hinum ýmsu málum skipi efri deild, eins og verið hefir meiningin með skipun konungkjörinna þingmanna, eru ýmsar leiðir hugsanlegar; en stjórnin hefir aðhylst þá leið, að láta alla efri deild vera kosna með hlutfallskosningu í einu kjördæmi, er tekur yfir alt landið, og að setja aldurstakmörkin fyrir kosningarrétti og kjörgengi til efri deildar, þannig, að þau séu bundin við 40 ára aldur. Með því móti virðist, að nokkur trygging muni fást fyrir því, að til efri deildar verði yfirleitt kosnir menn með alment viðurkendri þekkingu og dugnaði, þjóðkunnir menn, vanir hluttöku í opinberum störfum, sem því ættu að hafa öll skilyrði til þess að hafa þroskaðar skoðanir á málunum. Loks eru ákvæði um það að veita megi konum kjörgengi og kosningarétt með einföldum lögum, ef þær að öðru leyti fullnægi sömu skilyrðum og karlmenn. Það þótti rétt að opna greiðan veg til þess að fullnægja þeirri réttlætiskröfu, að veita konum full pólitísk réttindi jafnt karlmönnum, svo fljótt sem unt er. Hins vegar er undirbúningi kvennþjóðarinnar undir slíkt starf þannig varið, að það gæti verið varhugavert að gera svo bráða breyting, að kasta öllum þeim hóp alt í einu óskorað inn á landsmálavígvöllinn. Þess vegna þótti réttara, að haga svo til í stjórnarskránni, að alþingi ætti kost á því, að setja reglur um, að rétturinn veittist smám saman, t. d. eftir aldursflokkum eða eftir öðrum skilyrðum. Annars eru ýmsar breytingar frumvarpsins gerðar í samræmi við frumvörp um endurskoðun stjórnarskrárinnar, er áður hafa legið fyrir alþingi og verið samþykt þar, og hygg eg, að fullnægt sé hér flestum þeim óskum, sem fram hafa komið. Hið háa þing getur nú gert þær breytingar, er því líkar.

Björn Jónsson Því ber ekki að neita, að stjórnarskrá þessi felur í sér ýmsar umbætur frá því, sem áður hefir verið; þó finst mér, að hún fari heldur skamt í mörgum atriðum. - Það er mjög svo lofsvert, að stjórnin hefir fundið ástæðu til þess að afnema hina margumræddu og meðal þjóðarinnar miður vel kyntu stofnun, konungkjörnu þingmennina, enda má svo að orði komast með stofnunina þá, að hún hafi verið á meðan vært var og setið á meðan sætt var. Þegar nú þessi gamla stofnun er afnumin, þá hefði mér fundist réttara, að stjórnin hefði samtímis komið með tillögu um það að afnema deildaskiftinguna. - Því að í landi, þar sem hagar til eins og hjá oss, að enginn er stéttamunur, er tvískifting þingmanna hreinasti hégómi. - Íslendingar eru allir ein stétt; en það sem réttlætir tvískifting þinga annarsstaðar í heiminum er stéttamunurinn. Hæstv. ráðherra virðist gera sér hugmynd um, að meiri trygging verði fyrir því, að þjóðkunnir menn og gætnir skipi efri deild, ef aldurstakmarkið er hækkað um 10 ár. Mér finst sú trygging nauðalítil, hvort maðurinn er 10 árum eldri eða yngri, enda geta menn verið þjóðkunnir af ýmsum ástæðum góðum og miður góðum. Mín einlæg sannfæring er sú, að deildaskiftingin ætti að afnemast með öllu. Mér finst það vera vottur um framfaraviðleitni, að stjórnin vill veita konum kosningarrétt, en eg get ekki séð af hvaða ástæðum hún hefir ekki viljað taka það beint upp í sjálfa stjórnarskrána, en vera ekki að veita vilyrði fyrir að það verði. Það getur farið allavega um efndir á því, svo sem dæmin sýna, þar sem eru hinar mörgu fyrirheitisgreinar í grundvallarlögum Dana sumar óefndar enn eftir tvo mannsaldra. Mín sannfæring er sú, að mesti hégómi sé að láta kynferði valda stjórnréttindamun, að annað kynið ætti eftir því að vera ver af guði gert. Konum eru ætlaðar sömu skyldur og körlum, en þegar til réttindanna kemur, er alt öðru máli að gegna. - Það er vitanlegt, að margur hver karlmaður er ekki annarar handar maður við sumar konur, hvorki líkamlega né að andlegri atgervi, nema miður sé. - En þetta er, eins og margt annað, apað eftir löggjöf annara landa. Það hefir verið sagt, að kvenþjóðin hefði lítinn stjórnmálaþroska, en þá held eg að karlmennirnir sumir hverjir mættu stinga hendinni í sinn eigin barm og spyrja sjálfa sig, hvort þeir hafi þeim mun meiri þroska, að þeir einir séu færir til þess að ráða lögum landsins, enda er það vitanlegt, að marga skortir vit og þroska til þess að stjórn og löggjöf fari vel úr hendi. Að lokum vil eg gera það að till. minni, að máli þessu verði vísað til sömu nefndar, sem kosin var til að íhuga sambandsmálið.

Ráðherrann (H. H.) Mér finst hv.þm. Barð. (B. J.) gera hinum kgk. þm. rangt til. Það er vitanlegt, að margir þeirra hafa engu síður borið heill og hag landsins fyrir brjósti og sýnt ættjarðarást og þjóðrækni, en hinir þjóðkjörnu þm.; og eg verð að taka það skýrt fram, að ástæðan fyrir því, að eg tók þetta ákvæði upp í frumv. var als ekki sú, að eg hafi í sjálfu sér á móti því, að stjórnin skipi nokkra þingmenn. Það getur gefist mjög vel, ef vel er með farið. Það er líka öllum kunnugt, að það er títt víðast þar sem löggjafarþing er tvískift, að stjórnkjörnir menn eigi sæti í efri málstofunni að meira eða minna leyti, og þykir þó vera stjórnfrelsi í landi. England hefir eigi þótt eftirbátur annara í þeirri grein, og eru þó í efri málstofunni engir menn, sem kjörnir eru af þjóðinni, heldur lávarðar einir, sem stjórnin getur fjölgað eftir vild, en flestir þeirra öðlast réttinn til þess að verða þingmenn um leið og þeir fæðast. Eftir hinni nýju stjórnarskrá Ung-Tyrkja, sem þykir mjög frjálsleg, útnefnir soldán alla efri málstofuna, o. s. frv. En hér á landi hefir mönnum komið saman um, að komast megi af án þessarar sérstöku kvaðningar til þingsetu; það hefir verið gert allmikið að því, að gera konungkjörna þingmenn tortryggilega frá því fyrsta og eymir eftir af slíku enn. Því er það ósk leiðandi manna í báðum flokkum, að nema burt það óánægjuefnið og gera alla þingmenn þjóðkjörna, og eftir þeirri ósk áleit stjórnin rétt að fara. Eg verð að álíta, að deildaskifting hafi talsverða þýðingu. Og vonin um að fyrirkomulag frumv. verði að notum, byggist ekki einungis á því, að aldurstakmarkið er fært upp í 40 ár, heldur miklu fremur á hinu, að þegar alt landið kýs sem eitt kjördæmi, þá komast vafalaust þeir helzt að, sem eru þjóðkunnir og æfðir menn, sem ættu að geta orðið góður kraftur, er þeir koma allir saman í efri deild, og ætti það að geta trygt meðferð málanna miklu betur en starf einnar málstofu. Hins vegar játa eg fúslega, að málstofuskifting eins og sú, sem minni hlutinn 1907 fór fram á - að láta alt þingið kjósa efri deildina með hlutfallskosning - er meiningarlaus. Það verður að vera munur á kosningaskilyrðunum til deildanna. Annars mun gefast tækifæri til að ræða þetta nánara, og eins og eg benti á í fyrri ræðu minni má finna ýmsar leiðir. Hvað snertir spurninguna um það, að taka ákvæði um almennan kosningarrétt og kjörgengi kvenna nú upp í stjórnarskrána, skal eg taka það fram, að mér er als ekki kappsmál að halda óbreyttum till. frumv. um það efni. Þau eru sett til þess að gefa löggjafarvaldinu frjálsari hendur til þess að haga sér eftir kringumstæðunum, og því ástandi sem er. En treystist þingið að stíga sporið alt í einu, þá skal eg ekki beitast móti því, jafnvel þótt eg verði að halda því föstu, að það er ekki rétt að leggja slíka breyting alveg að jöfnu við aukning á kosningarétti karlmanna; karlmenn hafa vitað það þegar frá unga aldri, að þar muni koma, að þeim beri réttur og skylda til þess að taka þátt í stjórnmálum, og hafa því getað haft ástæðu til að búa sig undir það á ýmsan hátt. Kvenfólkið hefir ekki haft ástæðu til að búa sig undir þau mál, og mun þar af leiðandi allur fjöldinn lítið hafa um þau hugsað. Eg verð því að álíta, að heppilegra sé að láta þær öðlast þennan rétt, smátt og smátt, eftir aldursflokkum, til þess að þær geti vanist við störfin, og það vildi eg ekki fyrirgirða með stjórnarskrárákvæði.

Skúli Thoroddsen Það er einatt fallegt að vilja, sem hinn hæstv. ráðh. (H. H.), skapa ánægju og gleði í landinu. En mér virðist, að þeim tilgangi mundi hann hafa náð miklu betur, hefðu ekki stjórnarskrárbreytingarnar verið samtvinnaðar sambandslagafrumvarpinu, sem hæstv. ráðh. (H.H.) veit, að ekki nær fram að ganga, fyr en hver veit hve nær. Að því er snertir ákvæði frumv. um það, að skapa »konservativa« efri deild virðast mér þau alt annað en frjálsleg, og vil eg vona, að þingið aðhyllist ekki það fyrirkomulag. Enn fremur finst mér, að hæstv. ráðh. (H. H.) hafi ekki komið frjálslega fram gagnvart kvenfólkinu, þar sem hann ekki hefir viljað fara lengra, en svo, að taka upp í stjórnarskrána ákvæði um það, að veita mætti kvenfólki kosningarrétt með sérstökum lögum, og vil eg leyfa mér að lesa upp kafla úr athugasemdunum við frumv. því viðvíkjandi: »Það þykir of bráð breyting, að veita konum kosningarrétt jafnt karlmönnum þegar í stað, af því að þær eru margar hverjar svo lítt undirbúnar undir hluttöku í landsmálum, og þykir æskilegast, að rétturinn verði að eins veittur smámsaman, eftir aldurs-flokkum«. Eg er á alt annari skoðun í þessu efni en hæstv. ráðherra, því að eg álít, að kvenfólkið sé alveg eins hæft til þess að öðlast kosningarrétt og kjörgengi, eins og karlmennirnir, og vona eg fastlega, að kvennréttindamálið verði þannig undirbúið fyrir næsta þing, að það geti þá rekið smiðshöggið á það.

Björn Jónsson Út af vörn hæstv. ráðh. vildi eg mega benda á það, að undirstaðan við deildaskifting þingsins þarf að vera önnur og meiri en aldursmunurinn einn. Hæstv. ráðherra furðaði á því, að farið skuli vera fram á þetta nú alt í einu og að því skuli ekki hafa verið hreyft fyr. Því skal eg ekki svara; eg hefi ekki setið á þingi undanfarin ár. En sýnst hefir mér stefna þingsins hafa verið sú, að miða kröfur vorar við það aðallega, hvað Danastjórn mundi vilja láta af hendi rakna, og mjaka sér áfram fet fyrir fet. Eg hygg, að enginn hafi búist við, að kvennréttindamálið fengi framgang, þó hreyft yrði. - Eg man eftir því hérna um árið, þá er konum var veittur kosningarréttur í sveitamálum, þá greip eg eitt sinn niður í grein í dönsku blaði mikilsmetnu. Greinin var um þessi lög og höfundur hennar einn af merkustu stjórnmálamönnum Dana, Goos háskólakennari. Hann undraðist það mjög, að kvenþjóðin á Íslandi væri það þroskaðri en konur annarstaðar, að hún ætti skilin þessi réttindi um fram aðrar þjóðir. Höf. þótti það sýnilega mjög ólíklegt, enda leyndi það sér ekki á allri greininni, að hún var rituð af megnum lítilsvirðingaranda í vorn garð og fanst mér eins og lesa mætti milli línanna, að höf. gerði helzt ráð fyrir, að konur hér á landi gengju í selskinnsbrókum og væru að öllu heldur líkari Skrælingjum. Þetta stóð þar ekki, en mér fanst eins og það lægi á bak við. Eg hefi aldrei haft tilhneigingu til þess að skoða kvenþjóðina sem nokkurs konar óæðri verur en karlmenn. Og ef svo hefði verið, mundi grein þessi hafa haft þau áhrif á mig, að eg hefði snúist í lið með kvenþjóðinni, svo gramdist mér hún. Það er góðra gjalda vert af stjórninni að gera ráð fyrir því í frv. þessu, að konur fái kosningarrétt til alþingis. En þar við er það að athuga, að kalla má að vel skipist, ef þessi stjórnarskrá verður að lögum fyr en eftir 8-10 ár, því að hún verður líklega að fylgja sambandsmálinu og bíða til þess er það er útkljáð. En um það mun verða löng barátta og hörð, og ekki líkur til, að vilji hinnar íslenzku þjóðar hafist fram að sinni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Mér virðist sem þessi umræða hnigi að einstökum atriðum málsins, þeim er fremur heyra til 2. umr. Úr því að svo er, vona eg, að mér verði til afsökunar virt, þó að eg fari nokkuð inn á einstök atriði. Það hefir verið vikið hér að tvískiftingu þingsins, að hún væri óþörf. Eg vil leyfa mér að minna á það, að tvískiftingin er ekki stjórninni að kenna, heldur er hún sprottin beint af ráðstöfun þingsins sjálfs. Ef eg man rétt, var það þáverandi 1. þm. Húnv., sem bar fram till. um það og hafði hana fram með fylgi mikils meiri hluta þingsins. Tvískifting þingsins er því jafneðlileg nú sem þá. Talað hefir verið um það, hvort veita skyldi konum kosningarrétt og kjörgengi með lögum eða í stjórnarskránni. Mér er nokkuð sama um það, á hvorn háttinn það verður gert. Eg hefi alla tíð verið þeirrar skoðunar, að hver vera í manns mynd ætti heimtingu á þessum mannlega rétti, og tel sjálfsagt, að þessu verði breytt innan fárra ára. Það er eitt atriði, sem ekki hefir verið á vikið og ráðh. hefði gjarnan mátt leggja til að breyta með þessu stjórnarskrárfrumv., en það er aldurstakmark fyrir kosningarrétti. Það er líklegt, að lögaldurstakmark verði sett 21 ár innan skamms tíma. Nú er bæði í stjórnarskránni og stjórnarskrárfrv. þessu kosningarréttur miðaður við 25 ára aldur. Ef lögaldurstakmarki yrði breytt, og gert 21 ár, færi því svo, að lögfullveðja menn yrðu að bíða kosningarréttarins í 4 ár. Þess vegna væri viðkunnanlegra, að sett væri í stjórnarskrána, að kosningarrétt hefðu þeir, sem til lögaldurs væru komnir. Með þeim hætti yrði komist hjá nýrri stjórnarskrárbreytingu, þegar lögaldurstakmarkið væri fært niður, og væri því bezt að breyta þessu nú þegar er stjórnarskrárbreyting gagngerð stendur fyrir dyrum. Virðulegur þm. Barð. (B. J.) talaði um það, að til þess að ná kosningu til efri deildar eftir frv. þessu, þyrftu menn að vera þjóðkunnir og að ekki mundi ætíð saman fara, að þeir hinir sömu væru góðkunnir. Eg er honum samdóma um það. En ef sá hinn sami maður hefir með sér tólfta hluta kjósanda, hefir enginn rétt til að hamla þeim frá að kjósa hann, því að kosningalögin heimila kjósendum að fá þann fulltrúa, sem þeir vilja, ef hann skortir ekki almenn kjörgengisskilyrði. Og kjósendur eiga einmitt að fá þann fulltrúa, sem þeir óska, þeir eru hvorki verðir verra né betra. Mig furðaði á því að heyra af munni virðulegs þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að sambandslagafrv. ætti ekki að ganga í gegn á þessu þingi, það því fremur sem mér skildist á virðulegum þm. Barð. (B. J.), að stjórnarskrárfrv. mundi heldur ekki fá framgang fyr en eftir 8-10 ár. Eg bjóst við, að meiri hlutinn, sem nú er á þingi, mundi hraða sem mest stjórnarskrárbreytingum; svo mikið kapp lagði sá flokkur á það mál á síðastliðnu þingi, en flokkurinn er hinn sami, þó að um suma menn hafi skipt. En þá sagði virðulegur þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að ekki mætti bíða einu sinni tvö ár eftir stjórnarskrárbreytingum; svo brýn væri lífsnauðsyn þjóðarinnar á að fá þeim þegar í stað framgengt. Og þetta undirskrifaði hver einasti flokksmaður hans í Nd. þá. Það er því undarlegt að vilja bíða með þær breytingar nú.  (Björn Jónsson: Eg sagði, ef stjórnarskrárbreytingar ættu að bíða sambandslagafrumv.)  . Það ætti þá því fremur að vera hvöt til að hraða breytingum á stjórnarskránni, ef svo er, að sambandslagafrv. sé ráðinn dauðadómur hjá meiri hluta þingsins.

Forseti (H. Þ.) Viðvíkjandi því, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) gat um, að umræður hnigu um of að einstökum atriðum við þessa 1. umr., skal eg geta þess, að mér hefir ekki þótt hlýða að takmarka málfrelsi h. þm. í jafn merkilegu máli, enda hefði eg þá þurft að byrja á hæstv. ráðh. sjálfum.

Jón Ólafsson Það að eg gat um það, að umr. manna nú hnigu að einstökum atriðum, var ekki gert í aðfinsluskyni við forseta, heldur til afsökunar sjálfum mér, þó að eg gerði slíkt hið sama.

Bjarni Jónsson Eg vil gera þá aths. um þann samanburð, er hér hefir gerður verið á sambandi þess meiri hluta, sem nú er á þingi, við þann minni hluta, sem var á síðasta þingi, að meiri hlutinn, sem nú er, tekur hvorki við lofi né lasti um minni hlutann, sem áður var.

Björn Sigfússon Eg er samþykkur þeirri tillögu, sem áðan kom fram, að þessu frumv. verði vísað til nefndarinnar í sambandslagafrumv., því að sú nefnd er svo fjölmenn og vel skipuð, að vænta má, að málið verði vel athugað. Eg vil leyfa mér að gefa nefndinni nokkrar bendingar, einkum út af orðum háttv.þm. Barðstr. (B. J.). Eg er honum ekki samdóma um það, að hentugra sé að hafa þingið óskift en að hafa það í tveim deildum. Það mætti máske búa svo um, að verkdrýgra væri með þeim hætti. En mér finst margt benda á það, að betra sé að hafa þingið tvískift og þykist hafa nokkura reynslu í því efni, að málin skýrast betur og verða betur athuguð við það að ganga í gegnum 2 deildir. Málin munu oftar græða en tapa á því. Þetta atriði vona eg að nefndin athugi vandlega. Annað atriði er það og, sem eg vil biðja nefndina að athuga, en það er, hvort ekki sé ástæða til að skilja stjórnarskrárbreytingarnar frá sambandslagafrumv. Þar er í boði lækkun aldurstakmarks fyrir kosningarrétti, afnám konungkjörinna þingmanna og kosningarréttur kvenna. Þetta þrent eru svo miklar endurbætur, að þjóðin mundi taka því með óánægju, ef þær yrðu að bíða eftir sambandslagafrv. Þessi atriði legg eg mikla áherzlu á, að nefndin athugi vel.

Jón Þorkelsson Eg vil leyfa mér að benda á nokkur atriði í þessu máli. Þess hefir ekki verið gætt í 14. gr. að heimta fornan rétt vorn, að því er kemur til frestandi neitunarvalds. Þessu þyrfti beint að breyta, því að vísu væri oss frestandi neitunarvald ómissandi, meðan svo er ástatt hjá oss sem er. Þingræðið er oss, eins og nú er, einhlítara til þess að steypa ráðherrum, en að koma hverju því fram til laga, sem nauðsynlegast er. Í 20. gr. er gert ráð fyrir einhverjum varaþingmönnum, án þess að eg sjái á það minst annarsstaðar. Skýringar þarf á því. Í 22. gr. er erfðasyndin frá sambandslagafrumv. og raunar frá því »faktiska« ástandi, sem nú er. Hún er sú, að Danir eru enn látnir hafa hér kjörgengi til alþingis. Sömuleiðis stendur 52. gr. enn óhögguð, þrátt fyrir ósk manna um skilnað ríkis og kirkju. Annars skal það tekið fram í þessu sambandi, að 47. gr. stjórnarskrárinnar hefir verið brotin alla tíð frá því er stjórnarskráin kom út 1874.

Jón Ólafsson Mig furðaði satt að segja mjög á ummælum háttv. 1, þm. Rvk. (J. Þ.) um frestandi neitunarvald. Er þm. þá alvara með að vilja afnema þingræðisregluna hér á landi? Engin þjóð, sú er þingræði hefir, eins og vér nú, hugsar til að fá í stjórnarskrá sína frestandi neitunarvald. Það er að eins til í stjórnarskrá þeirra þjóða, sem ekkert þingræði hafa. Frestandi neitunarvald er nefnilega ekki annað en langvinn og þunglamaleg aðferð til að ná sama tilgangi, sem greiðara næst með þingræðisreglunni. Og sá sem hefir smjörið á borðinu, þarf ekki að kaupa margarín til þess að éta við smjörinu. Um skilnað ríkis og kirkju mun h. þm. vera mér samþykkur, þó að ekki virðist mér vert að hlaupa að því að svo komnu að afnema sambandið í stjórnarskránni, áður en nokkur undirbúningur er gerður. Mér virðist einmitt rétt að bætt væri aftan við greinina, að »breyta megi þessu með lögum« þ. e. einföldum lögum.

Ráðherrann (H. H.) Mig furðar á því, að háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) skuli ganga að því vísu, að eg viti fyrir fram, að sambandslagafrumv. verði ekki samþ. af þinginu. Eg veit það ekki og trúi því ekki fyr en eg tek á, að það ólán hendi þetta þing að fella slíkt frumv. Eg vona, að þm. kannist við kosti þess, þegar þeir fara að athuga það rólega og án kapps og samþykki það að minsta kosti í öllum aðalatriðum. En ef svo fer, að sambandslagafrumv. verður ekki samþ., þá ætti þó andstæðingaflokkurinn enn að vera á sömu skoðun sem fyrr um það að hraða breytingum á stjórnarskránni og greina þær frá sambandslagafrv. og mætti þá taka kosningarrétt kvenna þar með, án þess að nokkuð tefðist. Það er fátt, sem eg þarf að taka fram í viðbót, því að háttv. 2. þm. S.-M. (J. Ól.) hefir tekið af mér ómakið að svara hv. 1. þm. Rvík. (J. Þ.). Þó vil eg geta þess viðvíkjandi því sem h. þm. sagði um varaþingmennina í Ed., að það er ætlast til að hafa þá vegna þess, að þar sem alt landið er 1 kjördæmi, yrði miklum erfiðleikum bundið að kveðja til kosninga af nýju, ef forföll kæmu fyrir aðalþingmennina, dauði eða annað, og væri því nauðsynlegt að hafa þingmenn til vara, sem þá yrðu kosnir um leið og aðalmennirnir á líkan hátt og gert var ráð fyrir í frumv. um hlutfallskosningar á síðasta þingi.