Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Gunnar G. Schram) Hæstv. forseti. Ég tek hér til máls við 3. umr. um frv. til l. um breytingu á lögum um tollskrá. Það eru lög nr. 120/1976. Fyrir nokkru var samþykkt hér í Sþ. till. til þál. um staðfestingu Flórenssáttmála, 118. mál, og hlaut einróma samþykkt. Sú þáttill. var svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að staðfesta aðild Íslands að alþjóðasáttmála um niðurfellingu aðflutningsgjalda af varningi til mennta-, vísinda- og menningarmála, svonefndan Flórens-sáttmála UNESCO, en án viðaukabókunar sáttmálans. Jafnframt þessu verði gerðar nauðsynlegar breytingar á lögum um tollskrá." Þannig hljóðaði texti þáltill. Það er í framhaldi af samþykkt hennar í sþ. og til þess að verða við niðurlagsákvæðum þáltill. þessarar sem þetta mál er hér flutt í Nd. Meginefni aðildar okkar að Flórens-sáttmálanum, sem nú er undirbúin í utanrrn., er það að aðildarríkin skuldbinda sig til þess að fella niður tolla og önnur aðflutningsgjöld á tilteknum menningartækjum sem við gætum svo nefnt. Það er í fyrsta lagi um að ræða bækur og tímarit, í öðru lagi listaverk og safngripi, í þriðja lagi sýningarefni og hvers kyns hljóðritað efni með menntunarlegt, vísindalegt og menningarlegt gildi, í fjórða lagi vísindatæki og búnað og í fimmta lagi vörur til afnota fyrir blinda. Efni þessa frv. sem hér liggur fyrir lýtur að 4. liðum sem ég vék að, þ. e. um er að ræða niðurfellingu tolla á vísindatækjum og búnaði sem notaður er á viðurkenndum vísinda- og rannsóknastofnunum. Till. um breytingu á tollskrárlögum á þskj. 146 er svohljóðandi: „Í 3. gr. laganna breytist 39. tölul. og orðist svo: Að fella niður eða endurgreiða gjöld af vísindatækjum og búnaði sem ætlaður er til notkunar hjá viðurkenndum rannsóknaraðilum.“ Þetta frv. er flutt af þeim alþm. í Nd. sem sæti eiga í Rannsóknarráði ríkisins, þ. e. auk mín þeim Birni Dagbjartssyni, Guðrúnu Agnarsdóttur, Guðmundi Bjarnasyni, Hjörleifi Guttormssyni, Jóni Baldvin Hannibalssyni og Pálma Jónssyni. Það er m. ö. o. nauðsynlegt að afla þessarar lagaheimildar til þess að fylgja á eftir og gera virka niðurfellingu tolla og annarra aðflutningsgjalda sem Flórens-sáttmálinn gerir ráð fyrir. Hér verða þessi tvö mál í raun að verða samferða. Aðildin að Flórenssáttmálanum er í undirbúningi, eins og ég gat um eftir samhljóða samþykkt Sþ., en hér þarf einnig að koma til breyting á tollskránni í þessa veru sem ég hef hér lýst. Ég vil bæta því við að eins og fram kom þegar ég rakti efni Flórens-sáttmálans er hann allvíðtækur og tekur til fleiri atriða heldur en niðurfellingar aðflutningsgjalda á vísindatækjum og rannsóknatækjum og slíkum búnaði. M. a. er þar einnig nefnt sýningarefni og hvers kyns hljóðritað efni sem hefur menningarlegt, vísindalegt og menntunarlegt gildi. Það frv. sem hér liggur fyrir fjallar einungis um vísindatæki og búnað. En það liggur í hlutarins eðli og mun leiða af aðild Íslands að Flórenssáttmálanum að einnig verður að breyta tollskránni hvað þessi atriði varðar á sama hátt og hér er lagt til varðandi vísindatæki og búnað. Flm. þessa frv. munu hafa forgöngu um að svo verði gert. Hins vegar einskorðast þetta frv. við vísindatæki og búnað enda borið fram, eins og ég sagði áðan, af þeim deildarmönnum sem sæti eiga í Rannsóknaráði ríkisins. En það gefur auga leið að einnig verður að sjá svo um að tollar og aðflutningsgjöld séu niður felld af hljóðrituðu, innfluttu efni, enda er það í fullu samræmi við Flórenssáttmálann og væri raunverulega í algerri andstöðu við hann ef slík gjöld væru áfram á þeim varningi. Að því er tekur til bóka, tímarita, listaverka og safngripa og margs kyns efnis og vara fyrir blinda hafa aðflutningsgjöld þegar verið felld niður af þeim vöruflokkum þannig að um þá þarf ekki frekar að hugsa eða fjalla í þessu sambandi. Ég vil aðeins víkja til viðbótar að einu atriði í þessu efni, sem atveg réttilega var á bent í fyrri hluta 3. umr. hér í hv. deild, að í tollskrárlögunum nr. 120/1976 er þess getið í 3. gr. 6. tölul. að fjmrh. sé heimilt að fella niður aðflutningsgjöld af þeim vörum sem falla undir fríverslunar- eða tollfrelsissamninga þá sem Íslendingar gera við aðrar þjóðir. Nú má segja að hér er um góða og ugglaust nytsamlega heimild að ræða, en ég vil undirstrika í þessu sambandi að hér er einungis um heimildarákvæði að ræða fyrir fjmrh. sem liggur algerlega á hans valdi hvort hann notar eða ekki. Það er þess vegna tvímælalaust nauðsynlegt og rétt leið að fá lagaheimild í þessu efni þrátt fyrir þetta heimildarákvæði. Það er engin skylda að fella niður tolla skv. þessu tollskrárlagaákvæði. Það er þess vegna tvímælalaust nauðsynlegt að breyta tollskrárlögunum á formlegan hátt þrátt fyrir þetta heimildarákvæði eins og hér er lagt til að gert verði þannig að það liggi alveg ljóst fyrir og sé vafalaust að aðflutningsgjöld verði felld niður, í þessu tilviki af vísindatækjum og búnaði, eftir að Alþingi hefur fjallað um málið. Ég held að ég þurfi ekki hér við 3. umr. að rekja fyrir hv. þd. þau rök sem liggja til þess að hér er talin full ástæða og raunar mikil nauðsyn á því að frv. þetta nái fram að ganga að lokinni þessari umr. svo að unnt verði að senda það til Ed. til þóknanlegrar fyrirgreiðslu. Það er svo að íslenskar vísinda- og rannsóknastofnanir hafa fengið fé til tækjaöflunar frá ríkinu. Það er einnig staðreynd að mjög mikinn hluta þess hefur ríkið tekið aftur í formi tolla og annarra aðflutningsgjalda svo undarlegt sem það kann nú að virðast. Hefur jafnvel gengið svo langt að tekjur ríkissjóðs af innfluttum rannsóknartækjum hafa verið meiri en framlag hans til raunvísinda í gegnum Vísindasjóð á liðnum árum. Það er m. a. til þess að leiðrétta atriði sem þessi sem þetta frv. er borið fram. Ég vil leyfa mér að láta þá von í ljós að það fái greiða og góða afgreiðslu hér í hv. þd.



Herra forseti. Þar sem ég hef orðið til þess að halda uppi nokkrum umr. um þetta mál vil ég aðeins bæta hér við þær. Eins og ég hef marglýst yfir styð ég að sjálfsögðu það frv. sem hér liggur fyrir um að fella niður tolla af vísindatækjum og búnaði en ég vil enn og aftur ítreka að mér finnst með öllu óeðlilegt, þar sem um er að ræða milliríkjasamning, að fram skuli borið frv. um einn þátt samningsins. Nú sagði hv. flm. frv. hér í ræðustóll rétt áðan að hann og hans samflm. mundu sjá til þess að fram yrði borið frv. um aðra þætti samningsins. Ég hlýt að spyrja - og þá e. t. v. hæstv. utanrrh. sem hefur milligöngu um að undirrita þennan samning - hvers vegna slíkt frv. er í raun og veru borið fram af þm. í ákveðnu ráði, að þessu sinni Rannsóknaráði ríkisins, hvers vegna ríkisstj. sem slík sér ekki um að þær breytingar verði gerðar á tollskrá sem samningurinn tekur til. Þetta eru, ég endurtek það enn og aftur - ákaflega óeðlileg vinnubrögð, að einn þáttur þessa samnings sé afgreiddur hér alveg ótvírætt fyrir þrýsting frá Rannsóknaráði ríkisins en ríkisstj. sjálf virðist ekki hafa tiltakanlegan áhuga á því að breyta tollskrá þannig að öll atriði samningsins séu þannig afgreidd. Hv. þm. Gunnar Schram sagði rétt áðan að búið væri að fella niður tolla af flestum öðrum atriðum sáttmálans og nefndi til listaverk eða safngripi. Þetta er ekki rétt og ég hef sagt það hér áður. Það vill svo til að það veit ég af reynslu sem stjórnarmaður í einu listasafni bæjarins að til þess að ná inn í landið safngripum - og þeir geta þess vegna verið 100 ára gamlir - verður að standa í hvers kyns kífi og þvargi við tollyfirvöld, reiða fram fé til tryggingar og annað slíkt til þess að fá að koma þessu inn í landið. Ef gengið hefði verið frá öllum atriðum sem sáttmálinn tekur til væri þetta úr sögunni. Ég hlýt að spyrja utanrrh. til þess að fá það alveg á hreint: Stendur til að þegar þingi lýkur verði búið að bera fram frv. um öll önnur atriði sáttmálans?



Herra forseti. Ég vil sem svar við fsp. hv. þm. aðeins segja það að ég skal kanna þetta mál, að hve miklu leyti ógert hefur verið látið að bera fram frv. til þess að lög landsins séu í samræmi við fullgildingu á þessum sáttmála. En ég hygg að skv. honum sé það í nokkurt sjálfsvald sett fullgildingaraðilum hvenær og að hvað miklu leyti og hve fljótt gengið verði frá löggjöf hvers ríkis til samræmingar við sáttmálann sjálfan. En sem sagt, ég mun athuga það mál nánar.



Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan kosið, ef forseti gæti séð svo til, að hæstv. iðnrh. væri viðstaddur þessa umr. vegna þess að ég tel að þetta, bæði umr. sem slík og málið í heild, höfði ærið mikið til hans: Vildi hæstv. forseti ekki grennslast fyrir um hvort hæstv. iðnrh. er í húsinu? 
             Ég skal á meðan, virðulegi forseti, halda áfram minni framsöguræðu, sem ég flutti hluta af fyrir röskum þrem vikum. - Hvað segir hv. þm. Halldór Blöndal á flækingi hér um deild, sem sjaldan er nú þó? - Það hugsa ég að heyri til nokkurra undantekninga að framsöguræða fyrir máli sé slitin í sundur með þeim hætti sem hér gerist í þetta langan tíma og sýnir kannske betur en margt annað þá áþreifanlegu staðreynd hve óbreyttir þm. stjórnarandstöðu á hverjum tíma eiga erfitt um vik að koma áfram málum sem þeir gjarnan vildu koma a. m. k. til skila í umr. þó svo ekki yrði nú meira. - Ég heyrði að einn stjórnarþm. kallaði hér fram í: Þetta á við um stjórnarliða líka. Auðvitað er þetta gersamlega óþolandi. Ég vil taka það strax fram að ég er ekki að deila á núv. hæstv. forseta, en það er auðvitað óþolandi fyrir þm. að þeir skuli ekki með nokkuð eðlilegum og skikkanlegum hætti geta komið málum hér til umr. Þetta mál er lagt fram í des. s. l., 2. apríl fer fram hluti af framsögu fyrir málinu og núna 25. apríl fæst vonandi a. m. k. að ljúka framsögunni fyrir því. Þetta sýnir að á þessum tíma hefur verið hrúgað upp og þröngvað í gegn frumvörpum frá hæstv. ríkisstj. sem kannske er eðlilegra að gangi að öllu jöfnu fyrir í þinghaldinu. En það er með ólíkindum að mál skuli dragast á langinn með þeim hætti sem þetta frv. hefur þó gert og ég hygg að svo sé um mörg önnur frv. hv. þm. stjórnarandstöðunnar t. d., þó að við tökum ekki hina með. Í fyrri hluta framsögunnar var ég búinn að rifja upp meginefni þessa frv., fór að vísu ekki í mjög ítarlegu máli út í allar greinar þess, en í meginatriðum var ég búinn að gera grein fyrir því hvað væri hér um að ræða: sem sagt að létta, a. m. k. gera tilraun til þess að létta, byrði þeirra einstaklinga og fjölskyldna sem búa á hinum „köldu svæðum“ og búa við okurorkuverð á ýmsum sviðum, og á það ekki síst við um þann kostnað sem er samfara upphitun á íbúðarhúsnæði. Það ætti að liggja í augum uppi og ætti að vera öllum hv. þm. ljóst að ekki getur gengið að leggja slíkar byrðar á einstaklinga á þessum svæðum. Rösklega helmingur mánaðartekna verkamanns fer til að standa undir þessum þætti einum í heimilishaldinu. Það eru dæmi þess, a. m. k. á mínum heimavígstöðvum, að menn borga allt að 8–9 þús. á mánuði fyrir að hita upp sitt íbúðarhúsnæði á sama tíma og verið er að skammta launafólki lágmarkslaun í kringum 12 þús. kr. á mánuði. Ég hélt satt að segja að það ætti ekki að þurfa að hafa um það mörg orð hversu brýnt er að leiðrétta þennan þátt hjá þessu fólki. Ég kvaddi mér hljóðs utan dagskrár í desembermánuði, rétt um þær mundir sem 2. umr. fjárlaga átti að fara fram, og gerði þá að umræðuefni einmitt þetta, að fá um það vitneskju með hvaða hætti hæstv. ríkisstj., og þá fyrst og fremst hæstv. iðnrh., ætlaði að taka á þessu máli við fjárlagaafgreiðsluna. Hæstv. iðnrh. lýsti því þá yfir í þingræðu í des., að strax á fyrstu dögum í janúar, eftir að þing kæmi saman eftir jólaleyfi, mundi hann leggja fram frv. þessa efnis. Fyrir um þrem vikum, þegar þetta mál var hér á dagskrá og ég vitnaði til þessarar yfirlýsingar hæstv. iðnrh., kallaði hann fram í úr sínum stól að frv. kæmi á morgun. Þetta er skjalfest í þingtíðindum. Fyrir um þrem vikum kom önnur yfirlýsing frá hæstv. iðnrh. þess efnis að frv. að þessu lútandi kæmi „á morgun“. Ég veit ekki til - ég bið menn að leiðrétta mig fari ég með rangt - að slíkt frv. sé fram komið enn, mér er ekki um það kunnugt, þannig að mér sýnist að það ætli að dragast hjá hæstv. iðnrh. að koma frá sér frv., og fer nú að verða hver síðastur, eigi það að afgreiðast á þessu þingi, að það fari að sjá dagsins ljós á borðum þm. Enn sé ég ekki hæstv. iðnrh. genginn í salinn, en það er ástæða til að spyrja: Hver er orsökin fyrir því að margítrekaðar yfirlýsingar hæstv. iðnrh. í þessum efnum standast ekki? Hver er dragbíturinn á að slíkt frv. sjái dagsins ljós hér á Alþingi, sem efnislega ætti að verða til þess að létta þessar byrðar? Hvaða aðilar eru það, séu þeir einhverjir, sem eru dragbítar í þeim efnum? Það er nauðsynlegt að fá vitneskju um slíkt, ekki síst í ljósi þessarar yfirlýsingar hæstv. ráðh. og umfram allt í ljósi þeirra erfiðleika sem þeir einstaklingar, sem hér eiga hlut að máli, eiga við að etja. Ég trúi því ekki að það hafi ekki fleiri hv. alþm. en ég fengið kvartanir, ályktanir, undirskriftir, allar á þann veg að þessu oki verði létt af heimilum almennings á hinum „köldu svæðum“, en ekkert virðist duga. Í desembermánuði lauk þar til skipuð nefnd störfum, en hún átti að gera tillögur um úrbætur í þessum efnum. Nokkru áður hafði önnur nefnd, að ég best veit, skilað áliti varðandi þetta mál. Hæstv. iðnrh. lýsti því yfir í des. í utandagskrárumr. að svo stutt væri síðan sú nefnd, hin seinni, hefði skilað sér áliti og hann gæti ekki greint frá því þá. Mér vitanlega hefur ekki verið greint frá því síðan hvað sú nefnd lagði til að gert yrði. Mér sýnist því allt bera að sama brunni í þessu máli á þann veg að mestar líkur eru á því að ekkert eigi hér að gera í þessum efnum áður en Alþingi verður sent heim. Ég held að ég hafi sagt það einhvern tíma áður í umr. um þessi efni að ég vildi ekki trúa því að núverandi hæstv. iðnrh. hefði ekki dug í sér til að koma máli af þessu tagi fram hér í þinginu og leiða það til lykta. En mér sýnist allt benda til þess, a. m. k. verður ekki annað séð, en þetta þing líði án þess að neitt verði gert í þessum efnum. Ég hugsa að hv. alþm., ef þeir fengjust til að velta því fyrir sér hversu gífurlegar byrðar hér er um að ræða, þætti það hár reikningur, jafnvel á þeirra laun, að þurfa að borga þetta frá 6–9 þús. á mánuði fyrir þennan þátt einan í heimilishaldinu. Ég hugsa a. m. k. að þingmenn Reykjavíkurkjördæmis mundu kippast við ef þeir fengju reikning með þeirri upphæð heim til sin mánaðarlega bara vegna greiðslu á þessum eina þætti í heimilishaldinu. Því er mér það óskiljanlegt með öllu hversu þm., og þá fyrst og fremst hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðið, daufheyrast við þessum sjálfsögðu kröfum þeirra einstaklinga, sem hér eiga hlut að máli, um leiðréttingu þessa máls. Menn geta vart vatni haldið sumir hverjir, heyrist mér, vegna þess sem þeir kalla misvægi atkvæða. Menn þvælast hér í ræðustól hver um annan þveran uppfullir fordóma um það óréttlæti, mannréttindabrot og önnur orð nota þeir í þeim dúr varðandi það mál. En það er ekki að sjá að menn finni neitt til með þeim einstaklingum sem þurfa að borga þúsundir króna á hverjum einasta mánuði til að sjá þeim þætti heimilishaldsins borgið sem kyndingarkostnaðurinn er. Mér er óskiljanlegt hversu hæstv. ríkisstj., og ég tala nú ekki um hæstv. iðnrh., hversu linir þessir aðilar eru í þessu máli. - Virðulegi forseti. Hefur nokkuð orðið ágengt í að grennslast fyrir um iðnrh.?  Hæstv. forsrh. er ekki heldur viðstaddur? Það hefði þó verið ástæða til að tala við hann augnablik á meðan hæstv. iðnrh. er upptekinn því að þetta tilheyrir ekki síður hæstv. forsrh. Veit hæstv. forseti nokkuð hvar hann muni vera niðurkominn nú? - Þess vegna segi ég þetta varðandi hæstv. forsrh. að á árinu 1982, þegar samningar stóðu yfir milli Alþýðusambands Vestfjarða og Vinnuveitendafélags Vestfjarða, var gerð sú krafa á hendur ríkisvaldinu, á hendur þáv. hæstv. ríkisstj. sem hæstv. núv. forsrh. átti sæti í, ein af meginkröfunum á hendur þeirrar ríkisstj. var sú að hafist yrði handa um lækkun og jöfnun orkuverðs í landinu. Ég tel að sú hæstv. ríkisstj. hafi gefið um það loforð við lok þeirrar samningsgerðar með símskeyti til ríkissáttasemjara að leiðrétting yrði gerð í þessum efnum, ekki að fullu, um það skal ég ekki neitt segja, en að leiðrétting yrði gerð í þessum efnum og það væri liður í lausn þeirrar deilu sem þá stóð yfir. Ég vildi a. m. k. líta á það sem einn meginþáttinn í því að sú deila leystist að þetta loforð var gefið. Því finnst mér ástæða til þess að hæstv. núv. forsrh. hlýddi á þetta, vegna þess að það væri fróðlegt líka að fá um það vitneskju hvort ekki væri meiningin, a. m. k. af hans hálfu sem eins af þeim einstaklingum og ráðh. sem loforðið gaf á sínum tíma, að við það yrði staðið. Ég gat þess strax í upphafi míns máls fyrir þrem vikum að frv. efnislega shlj. því sem hér er nú til umr. hefði verið flutt á síðasta þingi. Þá náðist nokkuð góð samstaða meðal hv. flm. þessa frv. úr flestum ef ekki öllum stjórnmálaflokkum sem þá áttu fulltrúa hér á Alþingi, bæði úr þeim armi Sjálfstfl. sem þá var innan ríkisstj. og eins hins sem var í stjórnarandstöðu. Líka hv. þm. Alþb. Ég man ekki betur en þm. úr þeim flokki væru flm. að því frv. Þó bregður svo við nú að enginn þessara aðila vill standa að endurflutningi þessa máls. Nú vil ég taka það skýrt fram að ég er ekki að segja að það sem hér er lagt til sé eina rétta leiðin til að jafna þarna um. Það kunna að vera til aðrar, kannske margar aðrar, leiðir sem kæmu að svipuðu eða hliðstæðu gagni. Það er ekkert heilagt í mínum huga hver leið verður valin ef hún leiðir til þess að þeim byrðum sem hér er um að ræða verði létt af því fólki sem þær ber nú. Hvort sá afturkippur hv. núv. þm. sem stóðu að flutningi þessa máls á síðasta Alþingi bendi til þess að menn telji nóg að gert, málið sé leyst, skal ég ekki um segja. Ég á þó ekki von á því. Ég a. m. k. trúi ekki öðru en að þm., a. m. k. þm. dreifbýlissvæðanna eða þeirra svæða sem hér eiga hlut að máli, sé ljóst að það er svo víðs fjarri að gengið hafi verið til móts við sanngjarnar og eðlilegar óskir þessa fólks til þess að létta þessar byrðar. Það er víðs fjarri, hvað sem menn kunna að segja um efnisatriði þessa frv. Sumir hafa haldið því fram að óæskileg leið væri að gera þetta í gegnum skattakerfið, eins og þetta frv. gerir ráð fyrir. Um það má endalaust deila. Ég held þó að með þeirri leið sem hér er bent á sé farin leið sem allir mættu geta unað við vegna þess að þar er ekki verið að gefa neinum neitt umfram annan. Þar fá allir frádrátt í samræmi við þann kostnað sem þeir leggja í í þessum efnum. Í raun og veru gengur jafnt yfir alla yrði farin sú leið sem hér er bent á. Þeir fengju mestan skattafrádráttinn sem mest borguðu og mest þyrftu á honum að halda. Er það óhugsandi nú af hálfu hæstv. ríkisstj., sem hér getur auðvitað ráðið mestu um hvað gerist, er það óhugsandi eftir að hæstv. ríkisstj. hefur létt byrðum á atvinnurekstrinum í landinu í gegnum skattakerfið, er að létta byrðum af bankakerfinu í landinu, er þá óhugsandi að fá hina sömu ríkisstj. til að létta byrðar þess fólks sem er unnvörpum kannske nú eða á næstunni að flosna upp, flytja búferlum frá „köldu svæðunum" vegna þess að fólk rís ekki undir þeim kostnaði sem er samfara því að búa á þeim landssvæðum og borga í þessum þætti einum eins og hér hefur verið lýst? Er óhugsandi að jafna þarna í gegnum skattakerfið, þó að hæstv. ríkisstj. hafi séð sig tilneydda - kannske talið það sjálfsagt - að létta byrðum af bæði atvinnurekstrinum og bankakerfinu? Er þetta ekki hvað þyngst nú hjá launafólki vegna þeirrar gífurlegu kjaraskerðingar sem átt hefur sér stað á undanförnum mánuðum? Það má kannske segja sem svo að fólk hafi látið sig hafa að borga þessu meira þegar það gat fengið vinnu, lagt nótt við dag til að afla tekna til að geta borið þetta uppi. Nú er ekki slíku fyrir að fara lengur. Nú verður fólk yfirleitt að láta sér nægja 8–10 tíma vinnu. Það þýðir að það verður að láta rösklega helming þeirra tekna, sem inn koma vegna þeirrar vinnu, til að standa skil á þessum þætti heimilishaldsins. Núv. hæstv. ríkisstj. er sá aðilinn sem fyrst og fremst hefur orðið þess valdandi með gerðum sínum að kjaraskerðingin er jafnmikil og raun ber vitni. Það hvílir því sú skylda á henni ekki hvað síst að gera ráðstafanir til að létta byrðar á því fólki sem er nú að sligast og jafnvel að flosna upp úr sínum heimabyggðum vegna þess að það getur ekki staðið undir þessum kostnaði. Það er hörmulegt til þess að vita í ljósi þess að innan hæstv. ríkisstj. eru margir ráðherrar úr kjördæmum sem þetta hvílir hvað þyngst á. Það eru a. m. k. 4–5 hæstv. ráðh. úr þeim kjördæmum sem þarna hvílir mest á fólki, þar sem fólk er að sligast og flosna upp vegna þessa. Það er ekki að sjá að það hafi nein áhrif á þessa hæstv. ráðh. Þeir virðast una sér vel þrátt fyrir þessa staðreynd sem þó er ein af fleirum sem hér hafa verið gerðar að umræðuefni. Ég skal, virðulegi forseti, ekki halda áfram öllu lengur að sinni. Ég hefði gjarnan, eins og ég gat um í upphafi, viljað spyrja hæstv. iðnrh. í tengslum við þetta mál hvað liði því frv. sem hann boðaði hér í desembermánuði að fram yrði lagt á fyrstu dögum þings í janúar og ítrekaði fyrir þremur vikum að kæmi „á morgun", en hefur ekki séð dagsins ljós enn. Það er full ástæða, a. m. k. ég tel mig eiga heimtingu á að fá vitneskju um það og þm. almennt og þjóðin, að fá að vita hverjir það eru, ef einhverjir eru innan stjórnarliðsins, sem eru dragbítar á að þetta mál verði leiðrétt. Það er nauðsynlegt að fá um það vitneskju hverjir þar eiga hlut að máli. Ég vek líka athygli á því, og raunar kemur það fram í grg. með þessu frv., að formenn hinna gömlu stjórnmálaflokka fjögurra, hinna gömlu segi ég, formenn þeirra stjórnmálaflokka sem áttu fulltrúa á síðasta Alþingi, gáfu yfirlýsingu um að samhliða breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins mundu verða gerðar ráðstafanir til að jafna aðstöðu fólks og draga þannig úr félagslegu og efnalegu misrétti. Lítið hefur heyrst um þennan þátt málsins. Hann á eigi að síður fullkomlega rétt á sér til umræðu í tengslum við það mál sem hér er nú verið að ræða. Ekki alls fyrir löngu var beðið um tilnefningu þingflokka, það ég best veit, á mönnum í nefnd til að sinna þessu verkefni, að gera tillögur í ljósi yfirlýsinga formanna stjórnmálaflokkanna um að jafna efnalegt og félagslegt misrétti íbúa þessa lands. Ég spurðist fyrir um það í mínum þingflokki í gær hvernig því starfi þessarar nefndar miðaði. Formaður þingflokks Alþfl. var tilnefndur af honum í þessa nefnd og svarið við þeirri spurningu var: Enginn fundur hefur verið boðaður í þessari nefnd. En samhliða eru öfgaöflin, liggur mér við að segja, í sambandi við kosningaréttarmálið að knýja á um það mál, að ryðja út úr nefndinni sem það mál er í til þess að koma því hér á dagskrá, en ekki er boðaður fundur í hinni nefndinni. Þetta sýnir kannske viðhorfið sem ríkir til þess máls sem hér er nú til umr., viðhorfið sem ríkir hjá þeim sem ráða ferðinni til þess fólks sem er að sligast undan byrðunum, fyrst og fremst þessum en þar að auki öðrum, vegna versnandi lífskjara. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. forsrh. um það líka - ég geri ráð fyrir að það mál heyri fyrst og fremst undir hann - hvernig á því standi að nefnd fulltrúa þingflokkanna, sem á að gera tillögur um að draga úr efnalegu og félagslegu misrétti þjóðfélagsþegna, hafi ekki verið kölluð saman og hver það sé sem á að sjá til þess að sú nefnd hefji störf - eða er það meiningin hjá hæstv. ríkisstj. fyrst og fremst, þar eiga auðvitað fleiri hlut að máli, er það meiningin hjá þeim mönnum sem vilja ráða ferðinni í kosningalagamálinu að keyra það eitt hér fram í offorsi, en virða að vettugi gefin fyrirheit og gefnar yfirlýsingar stjórnmálaforingja í landinu um að jafnhliða séu önnur óréttlætismál leiðrétt? Ég fer að halda að sú yfirlýsing sem gefin var í umræddri grg hafi verið gefin vísvitandi í því skyni að svíkja hana. Ég sé ekki betur en öll vinnubrögð sem snúa að þeim þætti málsins séu með þeim hætti að þar hafi verið gefin yfirlýsing sem menn voru fyrir fram ákveðnir í að svíkja. Ég a. m. k. vil fá um það vitneskju hvernig á því stendur að ekkert gerist í því máli. Það er greinilegt, hæstv. forseti, að það er hvorki von á hæstv. iðnrh. né hæstv. forsrh., a. m. k. ekki enn sem komið er, þannig að það sé hægt að beina spurningum til þeirra. Ég skal því ekki orðlengja þetta öllu meira. Vonandi gefst til þess tækifæri að þeim viðstöddum að leg$ja fyrir þá spurningar þessu máli að lútandi. Ég vil, virðulegi forseti, að lokum leggja til að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn. deildarinnar.



Herra forseti. Hér er á dagskrá mál sem efnislega hefur oft borið á góma bæði á þessu þingi og áður, og tilefni þessarar umr. er frv. til l. um breyt. á lögum um tekjuskatt og eignarskatt frá hv. þm. Karvel Pálmasyni. Eins og hann gat um hér í framhaldi framsöguræðu sinnar í dag er þetta mál búið að vera á dagskrá þingsins frá því fyrir áramót og hv. 1. flm. málsins var að ljúka framsögu sinni áðan. Þetta segir sína sögu um hvernig tekið er á málum frá hv. stjórnarandstæðingum varðandi umr., og vil ég út af fyrir sig ekki fullyrða að þar hafi orðið einhver róttæk breyting á nú, en ég tel að háttur eins og hér hefur verið á hafður, einnig það að kljúfa þessa umr. í sundur með þeim hætti sem gert hefur verið, sé ekki farsæll til þess að greiða fyrir eðlilegri meðferð málsins, sem sjálfsagt er að fari sem fyrst til nefndar og hefði þurft að vera komið þangað áður. Varðandi málið efnislega tel ég að það þurfi að fá sína meðferð í nefnd. Ég er fyllilega samþykkur markmiði því sem fram kemur með frv. þessu, að lækka húshitunarkostnað hjá þeim hluta landsmanna sem þyngstar byrðar bera og menn reyni að ná saman um leiðir í því efni. Ýmsar tillögur hafa komið fram um þessi mál. Ég minni á þáltill. sem nú liggur fyrir hv. atvmn. Sþ., 104. mál þessa þings, sem er till. til þál. um lækkun og jöfnun húshitunarkostnaðar og átak í orkusparnaði, flutt af sjö þm. Alþb. Þar er gerð ítarleg grein fyrir stöðu þessara mála og lagðar fram till. sem fela það í sér að kostnaður við húshitun skv. gjaldskrá verði hvergi meiri en sem nemur sex vikna launum þeirra sem dagvinnutekjutryggingar njóta, sem skv. fskj. með þeirri till. var talið að næmi 17 200 kr. á ári. Ég ætla ekki að fara út í það mál, enda hefur það verið rætt hér. Varðandi það form, sem lagt er til með frv. þessu, að taka upp orkustyrk til þeirra sem skattskyldir eru skv. 1. gr. frv., þá hygg ég að það geti verið ýmsir framkvæmdalegir erfiðleikar í því efni. Þó vil ég ekki taka af um það hér og nú að ekki sé hægt að ná tökum á þessu máli til réttlætis með því að beita skattakerfinu og tel að sjálfsagt sé að á það sé litið í þingnefnd og skoðað með hliðsjón af öðrum tillögum sem fram hafa komið um þetta efni. Ég vil minna á það við þessa umr. að fyrir hv. sameinuðu þingi liggur fsp. frá mér til hæstv. iðnrh. um lækkun húshitunarkostnaðar og sérstaklega um hvenær vænta megi þess frv. sem hæstv. ráðh. gaf yfirlýsingu um á Alþingi 19. des. að lagt yrði fram á fyrstu dögum þings eftir áramót, en hv. fyrri flm. þess frv. sem hér er til umr. vék einmitt að því máli. Ég ætla ekki að fara að ganga eftir svari hér og nú. Fsp. frá mér um þetta efni var á dagskrá í gær en kom þá ekki til umr., en verður væntanlega tekin fyrir n. k. þriðjudag. Ég vil hins vegar víkja að staðhæfingum sem fram hafa komið um þetta mál og veita nokkrar upplýsingar sem ættu að geta varpað nokkru ljósi á það hvernig tilkostnaður hefur þróast í sambandi við húshitun með rafmagni á undanförnum árum. Þar hafa komið fram staðhæfingar sem ég hef leitast við að leiðrétta. Ég hef hér gögn í höndum sem ég tel að æskilegt sé að komi fyrir hv. þd. Stuðningsmenn núv. ríkisstj. hafa margsinnis staðhæft það, þeirra á meðal hv. 11. landsk. þm. Egill Jónsson og eftir honum hefur hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., tekið þá staðhæfingu, að raunkostnaður orku hjá heimilum í landinu hafi þrefaldast í minni tíð sem iðnrh., þ. e. á árabilinu 1978–1983. Þannig sagði hv. 11. landsk. þm. í umr. um fjárlagafrv. fyrir árið 1984 í Sþ. 19. des. s. l. eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „En hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefur lagt fram sínar tillögur hér á Alþingi í till. til þál. Það er ýmislegt í hans till. ekkert mjög ósvipað tillögum orkuverðsnefndar þótt tillaga Hjörleifs sé hins vegar veigaminni. Það er hins vegar athyglisvert og ég hjó alveg sérstaklega eftir því í till. þm., að þar gerir hann ráð fyrir að sem viðmiðun við kostnað við upphitun á meðalíbúð verði haft til hliðsjónar sex vikna kaup verkamanns. Þessi tala virðist ekki tekin af neinni tilviljun. Þegar tekið er meðaltal áranna fyrir embættistímabil Hjörleifs Guttormssonar var kostnaðurinn þessi. Þá tók það verkamann um sex og hálfa viku að vinna fyrir ársreikningi til húshitunar. Á valdaferli Hjörleifs Guttormssonar þrefaldaðist þessi tala. Hún fór úr sex vikum og upp í rúmar átján vikur. Ég hygg að hvergi sé hægt að finna jafnskýra mynd af árangri af störfum eins ráðh. og þá sérstaklega þessa ráðh. og með þessum einfalda hætti, að orkuverð til húshitunar hækkar eins og þarna kemur fram á fimm árum. Og það er engin hending hvernig þm. velur svo viðmiðunina inn í framtíðina. Það er ekki hægt að sækja þá viðmiðun inn í það umhverfi sem hann skapaði í raforkuiðnaði í þessu landi. Það verður að fara aftur fyrir hans tímabil. Það sem athygli vekur er að þm. gerir sjálfur tillögur um að embættisferill hans í þessum efnum gleymist.“ Ég fullyrti við umr. í þinginu að þessar staðhæfingar hv. 11. landsk. þm. væru fjarri öllum sanni þótt okkur greindi ekki á um að orkukostnaðurinn væri langtum of hár. Ég hafði þá tölur handa á milli og hef nú látið yfirfara þær og látið reikna þetta dæmi út á sambærilegum grundvelli, orkukostnað meðalheimilis miðað við upphaf og lok þess tímabils sem ég gegndi starfi iðnrh. og síðan þróunina í tíð núv. ríkisstj. I þessum útreikningum eru teknir gjaldtaxtar Rafmagnsveitna ríkisins, húshitunartaxti (C 1) og almennur heimilistaxti (A-1), og miðað er við meðalíbúð 400 rúmmetra með 32 800 kwst. ársnotkun til hitunar og 4000 kwst. til annarra heimilisnota. Þá er í öllum tilvikum miðað við dagvinnutímakaup verkamanna eins og það var á hverjum tíma til að fá skýrt fram hversu lengi menn höfðu verið og séu að vinna fyrir orkukostnaðinum. Ég dreg hér fram niðurstöður í þessu efni umreiknaðar í vinnustundafjölda sem það hefur tekið verkamann að vinna fyrir orkukostnaðinum. Niðurstöður úr þeim útreikningum eru þessar: Frá 1. sept. 1978: Til að vinna fyrir húshitun þurfti þá 240 stundir, fyrir heimilisrafmagni öðru en til upphitunar 139 stundir eða samtals 379 stundir þegar ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar tók við 1. sept. 1978. Frá 10. maí 1983, en það var þá síðast sem gjaldskrárbreyting varð í tíð ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens: Þá þurfti vegna húshitunar 310 vinnustundir, fyrir heimilisrafmagn 157 vinnustundir eða samtals 467 vinnustundir. Aukning á tæpum fimm árum: 88 vinnustundir eða rúm 23%. Hafa ber í huga að verkafólk átti skv. kaupsamningum, sem voru í gildi við stjórnarskiptin síðustu, rétt til rösklega 20% verðbóta þann 1. júní 1983 og hefði slík kaupbreyting nærri sléttað dæmið ef hún hefði gengið fram. Miðað við slíka kaupbreytingu, sem samningsbundin var, hefði þurft 389 stundir til að vinna fyrir orkukostnaðinum, þ. e. tæp 3% umfram það sem var haustið 1978. Niðurgreiðslur á raforku til húshitunar koma vissulega inn í þetta dæmi, en þær voru teknar upp 1. október 1982 að telja, og óniðurgreidd orka hefði vissulega komið óhagstæðar út fyrir notendur ef ekki hefði notið við niðurgreiðslunnar. Það var þáttur af viðleitni þáverandi ríkisstj. til að draga úr þeirri þróun sem fylgdi hækkandi orkuverði, sem stafar fyrst og fremst af óhagstæðum orkusölusamningum til stóriðju, og með því var m. a. verið að bregðast við og framkvæma yfirlýsingu sem ríkisstj. gaf í tengslum við kjarasamninga og hér var vikið að í ræðu áðan. Ég minni einnig á að dregið var stórlega úr verðmun á heimilisrafmagni milli dreifbýlis og þéttbýlis, sérstaklega á árunum 1978–1980, þannig að í stað þess að vera 90%, eins og munurinn var við stjórnarskiptin 1978, var honum komið niður í 20–25% hið mesta á heimilistaxta raforku og hefur svo haldist síðan. Þessi verðjöfnun tókst ekki síst vegna þess að það var samþykkt hér á hæstv. Alþingi að hækka verðjöfnunargjald af raforku úr 13% í 19% í desember 1978 og sérstaklega tekið fram við þá lagasetningu að tekjunum skyldi varið til að draga úr mismun á orkukostnaði þar sem hann væri mestur hjá þeim fyrirtækjum sem njóta verðjöfnunargjalds af raforku. En þá er að því að víkja hvernig þróunin hefur orðið eftir stjórnarskiptin á síðasta ári. Fyrstu verk ríkisstj. og Sverris Hermannssonar iðnrh. voru að heimila stórfelldar verðhækkanir á rafmagni frá Landsvirkjun, fyrst um 19% þann 3. júní s. l. og síðan um 31% frá 1. ágúst 1983 eða samtals um 56%. Afleidd hækkun á heimilisrafmagni varð 38.5% og 17.4% á rafhitunartaxta þrátt fyrir auknar niðurgreiðslur. Frá 1. ágúst 1983 var því staðan þannig til 1. febrúar 1984, að tími verkamanns til að vinna fyrir húshitun yfir árið nam 331 klst. og fyrir heimilisrafmagni 198 stundum eða samtals 529 vinnustundum, en það er aukning um 62 vinnustundir sem þurfti í viðbót til að greiða orkukostnað heimilisins frá því sem var við stjórnarskiptin í maí 1983. Er þá ekki tekið með í reikninginn að kaup var 4% lægra 1. júní til 1. október 1983 en eftir þann tíma, sem gera mundi þessa útreikninga enn óhagstæðari fyrir notendur raforkunnar. Í þessu samhengi er óhjákvæmilegt að minna á að ein helsta svokölluð mildandi aðgerð af hálfu ríkisstj. með brbl. 27. maí 1983 átti að vera sú að lækka húshitunarkostnað og verja til þess 150 millj. kr. á árinu 1983, en nú liggur það fyrir að þeim 150 millj. var ekki varið í þessu skyni, heldur aðeins 70 millj. af þessari heimild sem tekin var með brbl. til lækkunar á húshitunarkostnaði með niðurgreiðslu raforku. Við skulum að lokum líta á dæmið eins og það er frá 1. mars 1983, til að öllu sé til haga haldið, og skoða málið eins og það lítur út eftir kaupbreytingu 1. mars s. l. og lítils háttar aukningu á niðurgreiðslu raforku til húshitunar, sem nam 5 aurum á kwst., aukningin frá 1. febrúar 1984. Þá er dæmið þannig, að 292 stundir þarf sami verkamaður til að vinna fyrir húshitun og 185 stundir til að vinna fyrir heimilisrafmagni eða samtals 477 stundir, þ. e. 10 vinnustundum meira en við stjórnarskiptin í maí 1983. Í millitíðinni í hálft ár, eða frá 1. ágúst 1983 til 1. febrúar 1984, er sami aðili búinn að verja sem nemur 88 vinnustundum meira á ársgrundvelli, eins og kallað er, vegna orkukostnaðar meðalfjölskyldu. Þetta er staðan 1. mars s. l. að nýgerðum kjarasamningum, þar sem ekki er að finna neina verðtryggingu launanna og hækkanir launa til loka ársins nema aðeins samtals 5% í tveimur áföngum umfram það sem varð við undirskrift samninga, verði samningum ekki sagt upp 1. september n. k. og þá fáist leiðrétting. Þetta gerist á sama tíma og felld eru á hv. Alþingi að frumkvæði hæstv. iðnrh. brbl. sem gáfu honum færi á að hafa hemil á verðhækkunum Landsvirkjunar. Nú hefur Landsvirkjun þau mál í hendi sér lögum samkvæmt og getur hækkað gjaldskrá með einfaldri stjórnarsamþykkt. Að ég best veit hefur nýlega verið samþykkt í stjórn Landsvirkjunar að hækka heildsöluverð raforkunnar um 5% frá 1. maí n. k. Þetta gerist einnig á sama tíma og hæstv. iðnrh. básúnar það út í fjölmiðlum að hann muni beita sér fyrir því að verðjöfnunargjald af raforku verði lækkað og helst afnumið, en í krafti þess sama gjalds hefur verið unnt að jafna verulega taxta á heimilisrafmagni milli þéttbýlis og dreifbýlis, eins og ég gat um áðan. Það liggur nú ljóst fyrir að í stað mildandi aðgerða með lækkun orkukostnaðar hefur ríkisstj. bætt verulegri íþyngingu í orkukostnaði ofan á gífurlega kjaraskerðingu hjá öllu launafólki í landinu. Svo koma talsmenn Sjálfstfl. hér á Alþingi með margföld ósannindi um þróun þessara mála í tíð fyrri ríkisstj. í von um að fá þannig mildað þann áfellisdóm sem þeir heyra í sinn garð, ekki síst úti um land þar sem menn finna sárast fyrir byrðum hins háa orkukostnaðar. Hv. 11. landsk. þm. taldi tímann til að vinna fyrir rafhitun hafa vaxið úr sex vikum í átján vikur í minni tíð, hvorki meira né minna. Staðreyndin er aukning úr 240 klst. í 310 stundir eða úr sex vikum í 7.75 vinnuvikur á tímabilinu frá 1. september 1978 til 10. maí 1983 eða breyting sem nemur rúmum 23% og þá ekki tekið tillit til þess að kaupsamningar gerðu ráð fyrir yfir 20% verðbótum á laun mánuði eftir að síðast var breytt gjaldskrá í tíð fyrri ríkisstj. sem hefði nánast haldið þessum reikningum sléttum. Þetta eru meðaltalsreikningar, sem hér eru fram reiddir, og menn gera sér að sjálfsögðu grein fyrir að frávik frá þeim eru mörg í reynd og víða mjög til hækkunar og íþyngingar fyrir notendur sem búa í ófullnægjandi húsnæði, m. a. vegna ónógrar einangrunar, aldurs húsa, auk þess sem veðurfar og meðalhiti er misjafnt hér í landinu sem kunnugt er og kemur auðvitað einnig inn í þetta dæmi til þyngingar frá meðaltalsútreikningum fyrir þá sem búa t. d. á Vestfjörðum, Norðurlandi og Norðausturlandi, svo minnst sé á þau svæði þar sem ársmeðalhitinn er lægri en á sunnanverðu landinu. Þetta voru staðhæfingar hv. talsmanna Sjálfstfl. og þeir virðast ekki kynoka sér við að bera þessi efni fram þrátt fyrir að hæstv. iðnrh. þess flokks gerði það eitt af sínum embættisverkum að hleypa fram 56% hækkun raforkuverðs hjá Landsvirkjun og afleiðingin var að hlutfallið, miðað við vinnutíma til að vinna fyrir húshitun, hækkaði í 330 vinnustundir eða 8.3 vinnuvikur miðað við 400 rúmmetra vel einangrað hús. Hv. 11. landsk. þm., sem ekki er hér viðstaddur þessa umr., en sjálfsagt er færi á að ræða um þessi mál við hann við annað tækifæri, hefur sjálfur kallað sig eftirlitsmann með ráðherranum, en ljóst er að þau ummæli sem hann viðhafði í þinginu 19. desember s. l. voru gróf ósannindi, eins og þegar hefur verið mótmælt af minni hálfu, en liggur nú reikningslega fyrir á grundvelli sem er fyllilega sambærilegur miðað við þetta tímabil. Þetta dæmi verður svo enn óhagstæðara ef litið er til heildarorkukostnaðar meðalfjölskyldu, þ. e. heimilisrafmagnið hefur hækkað um 38.5% í tíð núverandi ríkisstj. og þar koma engar niðurgreiðslur til að draga úr álaginu á fjárhag heimilanna. Virðulegi forseti. Það væri ástæða til að ræða þessi mál lengur hér af minni hálfu. Ég taldi nauðsynlegt að koma þessum upplýsingum á framfæri þannig að það liggi ljóst fyrir hver hefur verið þróun þessara mála miðað við meðaltalsaðstæður á undanförnum 5–6 árum. Ég nefndi það að fyrir þinginu liggur fsp. frá mér um úrbætur af hálfu ríkisstj. og hvað þeim málum líði. Það er margt sem vekur ugg í þessum málum, m. a. það sem lesa mátti í Morgunblaðinu þann 30. mars 1984 varðandi gjaldtöku upp í gatið svokallaða, en þar var greint frá því með svofelldum orðum: „Framsfl. vill nýjar gjaldtökur til að brúa bilið í fjárlögum samkvæmt skriflegum hugmyndum þeirra sem þeir lögðu fram á ríkisstjórnarfundi í gærmorgun“. síðar í sömu grein Morgunblaðsins segir: „Hugmyndir framsóknar, sem þeir kynntu í ríkisstj. í gær, virðast að mörgu leyti falla að hugmyndum sjálfstæðismanna“. Einnig segir þar í sömu grein: „Til niðurgreiðslu á húshitunarkostnaði eru á fjárlögum 230 millj. kr. Einnig eru í ríkissjóði 60 millj. kr. sem ekki var ráðstafað á síðasta ári. Lýsa framsóknarmenn sig reiðubúna til að skera þennan lið niður“. Og í þann mund birtist hér hæstv. iðnrh., sem betur hefði verið viðstaddur þessa umr., en ég þykist vita að hann hafi verið upptekinn við umr. í hv. Ed. þingsins. Ég vil ekki að þessu sinni vera að rekja þessi mál hér aftur hans vegna. Þessi mál verða hér á dagskrá væntanlega í næstu viku í tilefni fsp. minnar, þannig að bæði getur þá hæstv. ráðh. vikið að því sem hér hefur fram komið fyrir utan það að veita svör við því sem fyrir liggur á þskj. í fyrirspurnarformi.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Breytingarnar sem hér eru lagðar til á löggjöf um eiturefni og hættuleg efni eru þær að svokallaðar eiturbeiðnir gildi lengst í eitt ár frá útgáfu í stað þess að þær gildi í eitt ár án þess að hægt sé að stytta þann tíma. Enn fremur er lagt til að aðeins megi láta úti einu sinni gegn sömu eiturbeiðni í stað þrisvar sinnum, ef um er að ræða efni sem talin eru upp á lista 2, en sá listi fjallar um eitur. Lögð er til önnur breyting sem felur í sér að auðvelda þeim sem leyfi hafa til að kaupa og til þess að nota eiturefni að afla sér slíkra efna. Þannig kann fyrirtæki að eiga í fórum sínum eiturefni skv. lista 2, sem það hefur flutt inn til eigin þarfa, sem nýst gæti öðrum sem lögmæta þörf hefur fyrir eiturefni og leyfi hefur til kaupa. Í slíkum tilfellum er ástæðulaust að lög standi beinlínis gegn sölu milli aðila er rétt hafa til kaupa og nota á þessum efnum, en lögin eru þannig úr garði gerð í dag. Frv. þetta er flutt skv. tillögum eiturefnanefndar, sem starfar skv. lögum um eiturefni og hættuleg efni, og að höfðu samráði við landlækni. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hefur færst mjög í vöxt notkun svokallaðra lifandi ónæmisefna, ekki síst í vissum greinum búfjárræktar. Töluverð hætta getur verið samfara notkun flestra ónæmisefna og því nauðsynlegt að vanda til vals þeirra og notkunar. Er því þörf á traustu eftirliti. Engin lagaákvæði er að finna um innflutning sem þennan, þótt um hann hafi gilt strangar reglur í okkar nágrannalöndum. Á þessu eru skýringar sem raktar eru í aths. með frv. Það hefur orðið að samkomulagi milli landbrh. og heilbrmrh. að rétt sé að setja í lög ákvæði um þessi mál, þar sem gerðar yrðu strangar kröfur til innflutnings og notkunar. Ég sé ekki ástæðu til að fjalla nánar um þetta hér, enda liggur málið ljóst fyrir og um nauðsyn aðhalds efast enginn. Ég vísa til þess sem fram kemur í frv. og aths. við það. Innflutningur og notkun þessara efna er í sjálfu sér ekki minna mál fyrir landbúnaðaryfirvöld en heilbrigðisyfirvöld. Ástæðan fyrir því að ég flyt frv. er hins vegar sú, að ekki var ástæða talin til að leggja fram frv. til sérstakra laga, heldur væri nægjanlegt að kveða á um þetta í ónæmislögum nr. 38 frá 1978, í sérstakri grein, enda er hér um náskyldan málaflokk að ræða eins og fram kemur í aths. við þetta frv. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Þetta frv. er um Ljósmæðraskóla Íslands og hefur hlotið afgreiðslu í Ed. með nokkrum breytingum þar. Bæði var gerð breyting við 3. gr. frv. og sömuleiðis á 4. gr. frv. Þetta frv. var samið af nefnd sem skipuð var í okt. 1980 af þáv. heilbr.- og trmrh. til þess að endurskoða lög um Ljósmæðraskóla Íslands. Hins vegar var þetta frv. ekki flutt, þó að nefndin hafi lokið störfum fyrir alllöngu, vegna þess að um það varð ekki samkomulag að þessi skóli, sem hefur starfað undir stjórn heilbr.- og trmrh., yrði starfræktur á vegum menntmrn. Varð það að samkomulagi á milli menntmrh. og heilbr.- og trmrh. að hann heyrði áfram undir sama rn. og því var þessi breyting gerð frá því sem nefndin lagði til, enda skiptir það ekki höfuðmáli. Ég tel eðlilegt og sjálfsagt að þetta frv. verði samþykkt á þessu þingi. Um það hefur verið fjallað í Ed. með þeim breytingum sem ég gat um. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Það er góðra gjalda vert að tryggja menntun þegnanna. En það hvarflar einna helst að manni að barnadauði og dauði við barnsfarir sé stórkostlegt vandamál hér á landi, þegar maður les það frv. sem hér er lagt fram. Og maður spyr sjálfan sig hvort ástandið sé virkilega svona slæmt. Ég hygg að það sé Alþingi nokkuð hollt að fara að gera það upp við sig hvort stéttir eru að leggja til lengingu á skólagöngu af þörf fyrir menntunina eða hvort það er liður í því að koma á framfæri kaupkröfum og byggja þannig múra gagnvart þeirri æsku sem tekur við. Það væri t. d. fróðlegt að fá það upplýst hér hvaða nám ljósmæður, þær sem í starfi eru, hafa þurft að hafa til þess að ná þeim réttindum að mega kallast ljósmæður. Ég hygg að það sé lengi hægt að halda áfram að bæta ofan á kröfur um skólagöngu. Það er hægt að halda áfram svo lengi að það verði kannske aðeins nokkur ár úr miðbiki ævinnar sem fara í það að vinna, hinn hlutinn fari í það að vera í skóla og svo að komast á eftirlaun. Það hlýtur að vera rétt að menn geri sér grein fyrir því, þegar þeir taka fyrir frv. til l. eins og hér er á ferðinni, að við erum að fjalla um stórkostleg útgjöld fyrir ríkið, í fyrsta lagi í formi skóla og í öðru lagi í formi miklu hærri launa. Við erum að leggja byrðar á ákveðna þegna í þjóðfélaginu með frv. eins og þessu, mjög miklar byrðar, og við höldum stöðugt áfram. Heilbrigðiskerfið er gífurlega þungt eins og allir vita. Heilbrigðis- og tryggingakerfið tekur meiri fjármuni til sín en nokkuð annað á fjárlögum ríkisins. Auðvitað viljum við stuðla að því að heilbrigði sé gott í landinu. En ég veit ekki betur, ráðh. leiðréttir mig þá ef svo er ekki, en að barnadauði sé minni hér á landi en í flestum öðrum löndum heims. Ég veit ekki betur en að ef fæðingar ganga illa þá sé kallað á lækni til að vera til staðar og tryggja það að áhættan sé sem minnst. Er það virkilega álit ráðh. að sú lenging skólagöngunnar sem hér er verið að leggja til sé í einhverju samræmi við nauðsyn - eða er það staðreynd að hér er verið að láta undan þrýstingi, þeim þrýstingi að það eigi að koma öllu námi á háskólastig? Ég vil vekja athygli á því í þessu sambandi að það er verið að veita mönnum undanþágur mjög grimmt á íslenska fiskiskipaflotanum, mönnum sem bera ábyrgð á lífi manna. Og ég veit ekki betur en þar sé mikið um slys. Megum við þá eiga von á því að tekin verði ákvörðun um að með einu pennastriki skuli bannaðar allar undanþágur og jafnframt ákveðið að slíkt nám verði sett á háskólastig? Það hlýtur einhvern tíma að koma að því að menn spyrji sjálfa sig: Hvað er nauðsynlegt að menn læri til þess að þeir geti sinnt ákveðnu starfi og hvað er umframlærdómur sem stefnir að því markmiði einu að koma mönnum hærra upp þjóðfélagsstigann í meiri launakröfum? Hvar eru þessi landamæri? Ég geri mér fulla grein fyrir því að frv. eins og þetta, sem fer inn í heilbr.- og trn., mun koma út úr nefndinni með stuðningi þeirra aðila sem þar eru. Þeir líta ekki svo á að þeir séu að fjalla um fjármál. Þeir líta ekki svo á að þeir séu að leggja skatta á þjóðina. Þeir líta fyrst og fremst svo á að þeir séu að tryggja menntun án þess að hugleiða hvað það kostar. Ég fyrir mína parta tel að við séum komnir út á alranga braut. Við erum hér með kröfur sem eru langt út fyrir eðlilegar þarfir. Ég vænti þess að ráðh. geri grein fyrir því tölfræðilega hvernig þessi mál standi hér á landi miðað við önnur lönd í nágrenninu, t. d. Norðurlöndin, Bretland og Bandaríkin, og jafnframt verði upplýst hvaða skólagöngu er krafist í Bandaríkjunum, í Bretlandi og á Norðurlöndum í hliðstætt starf.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Ég er að mörgu leyti mjög undrandi yfir þessari síðustu ræðu. Ég held að ræðan sé byggð á miklum misskilningi frá byrjun til enda. Ég vil minna hv. ræðumann á það að skv. gildandi lögum um Ljósmæðraskólann er námstími þar tvö ár. Yfirlæknir fæðingardeildar Landspítalans er skólastjóri og yfirljósmóðir er aðalkennari. Skv. gildandi lögum fá nemendur Ljósmæðraskólans kaup, sem ákveðið er af ráðh., að fengnum tillögum skólastjóra og skólanefndar. Landspítalinn selur nemendum fæði við kostnaðarverði. Þetta eru orðin úrelt ákvæði og var fullt samkomulag um það í þeirri nefnd sem samdi frv. Hins vegar skil ég hv. ræðumann ef hann á við menntun annarra heilbrigðisstétta, eins og t. d. hjúkrunarfræðinga. Þar er menntunin að færast yfir á háskólastig og um það eru vafalaust skiptar skoðanir. Það var skoðun fyrrv. menntmrh. að þetta skref ætti að stíga og það er skoðun núv. menntmrh. að stíga þetta skref. Við getum haft okkar skoðanir á því hvort rétt hafi verið að stíga þetta skref eða ekki. Ég hef mínar efasemdir um það. Það fylgdi grg. eða umsögn núv. menntmrh., að þetta nám mundi kosta minna en núverandi hjúkrunarskóli, sem ég dreg mjög í efa og trúi ekki. En þar er auðvitað um veigamikið námsefni að ræða því að hér er um fjölmenna stétt að ræða. Ef ræða síðasta ræðumanns hefur átt að ná til þessa alls, þá skil ég ræðuna. En hér er um lítinn skóla að ræða, sem starfar innan vébanda heilbrigðiskerfisins og er rekinn í sambandi við fæðingardeildina, og námstíminn hefur verið tvö ár. Hins vegar eru gerðar vaxandi kröfur um hjúkrunarfræðinga. Hér er um vandasamt og erfitt mál að ræða. Ljósmæðrafélagið hefur lagt á það áherslu að þessum lögum væri breytt í skjóli fenginnar reynslu. Því var þetta frv. flutt. Ég hygg að ástæðan fyrir því að fyrrv. heilbrmrh. flutti ekki frv. hafi verið sú, að ekki hafi verið fellt samkomulag um að þessi stofnun færi alfarið yfir á menntmrn. Fyrst menntmrh. hafði ekki áhuga á eða vildi ekki breyta lögunum í þetta horf, þá taldi ég ekki ástæðu til þess að legið væri á frv. eftir að þetta samkomulag varð í málinu. Því var þessi eina breyting gerð á frv. frá þeirri nefnd sem. fyrrv. heilbrmrh. skipaði. Breytingarnar sem gerðar voru í Ed. á frv. tel ég eðlilegar og sjálfsagðar hvað varðar 3. og 4. gr. Í 7. gr. hefur ráðh. heimild til þess að setja í reglugerð nánari ákvæði um starfsemi og starfslið skólans að fengnum tillögum skólanefndar. Og ég get fullvissað hv. síðasta ræðumann um það, að ég hef ekki áhuga á því að stórauka kostnað við þetta skólahald, heldur fyrst og fremst að breyta lögum til samræmis við nýrri tíma og til samræmis við álitsgerð viðkomandi fólks sem samdi upprunalega þetta frv. Reglugerð verður vafalaust gefin út þegar nokkur tími verður liðinn frá því að frv. verður að lögum, sem vonandi verður, og þá mun vafalaust verða tekið tillit til kostnaðar í þessu sambandi. En þessi skóli hefur verið með þeim allra ódýrustu í heilbrigðiskerfinu. En ég skal taka undir það með hv. síðasta ræðumanni að heilbrigðiskerfið er dýrt og menntun þess sömuleiðis.



Virðulegi forseti. Þennan dóm forseta virði ég og hef því mál mitt á því að harma það að hæstv. heilbrmrh. skyldi ekki taka það alvarlega að svara þeim spurningum sem til hans var beint áðan en vildi aftur á móti koma því á framfæri að um misskilning af minni hendi væri að ræða. Ég vil biðja hæstv. heilbrmrh. að líta á 5. gr. þess frv. sem hér er til umr. Þar er það sett fram sem skilyrði fyrir inngöngu í skólann að umsækjandi hafi lokið prófi í hjúkrunarfræði og hlotið hjúkrunarleyfi frá heilbrmrn. Það er rétt að menn átti sig á því hverjir það eru sem hafa slíkt leyfi. Ég vil, með leyfi forseta, lesa 3. gr. laga sem birt eru í Stjórnartíðindum 1974 13. mars og nefnast hjúkrunarlög: „Enginn má kalla sig sérfræðing í hjúkrun nema hann hafi fengið til þess leyfi ráðherra. Ráðh. setur reglugerð um skilyrði til að öðlast sérfræðileyfi að fengnum till. hjúkrunarráðs. Hjúkrunarfélag Ístands skal tilnefna tvær sérfróðar hjúkrunarkonur eða hjúkrunarmenn til þátttöku með ráðinu í meðferð einstakra mála er varða sérgrein þeirra og fá þau þá atkvæðisrétt í ráðinu. Hjúkrunarráð skal einnig fjalla um veitingu sérfræðileyfa.“ 2. gr. víkur svo að því í framkvæmd hvaða menntun menn þurfa að hafa sé um þá að ræða sem lokið hafa prófi hér á landi, með leyfi forseta: „Leyfi skv. 1. gr. skal veita þeim sem lokið hefur prófi í hjúkrunarfræðum frá hjúkrunarskóla hér á landi eða frá Háskóla Íslands. Ráðh. getur og veitt hjúkrunarleyfi öðrum er lokið hafa jafngildu námi erlendis og eru að öðru leyti hæfir að dómi hjúkrunarráðs er ráðh. skipar.“ Það er ekki nauðsynlegt að lesa meira. Læknar eiga að geta lokið námi á sex árum. Skv. þeim inntökukröfum sem hér er verið að setja í Ljósmæðraskóla Íslands má gera ráð fyrir því að ljósmæður þurfi í framtíðinni 5–6 ára nám eftir stúdentspróf. Mig undrar það að hæstv. ráðh. skuli tala um misskilning þegar það er gagnrýnt að menn beri fram breytingar á lögum á þann veg að ljósmæðranám verði þyngt það mikið að það nálgist það að vera sama og hjá læknum. Ég vil undirstrika það að ef við værum í þeirri stöðu að barnadauði hér á landi væri mikill, fjöldi kvenna færist af barnsförum og ástandið væri í einu orði sagt alvarlegt mundi þingheimur að sjálfsögðu vera reiðubúinn að gera þær breytingar sem þyrfti á þessum lögum og tryggja það að eðlilegt ástand yrði í landinu miðað við nágrannalöndin. En ég spurði hæstv. ráðh. og óska eftir svörum við því: Er ástandið hér á landi verra en í nágrannalöndunum og eru kröfurnar, sem þar eru gerðar til menntunar, sambærilegar því sem hér er verið að fara fram á? Ég hef enga ástæðu til að halda uppi málþófi og er ekki að því. Að sjálfsögðu á að taka þetta mál fyrir í n. En ég vil undirstrika það að ég er algerlega andvígur þeirri stefnu að það eigi að byggja upp menntamúra sem stuðla miklu frekar að því að ná fram kaupkröfum en að tryggja að sú þjónusta, sem eigi að inna af hendi, sé sómasamlega unnin.



Virðulegi forseti. Við þm. Kvennalistans höfðum miklar efasemdir gagnvart þessu frv. um Ljósmæðraskólann þegar það kom fram. Við höfum áhyggjur af því að svo langt nám sem það gerir ráð fyrir, þ. e. 5–6 ára nám, kunni að draga úr aðsókn kvenna í ljósmæðranámið. Skv. upplýsingum sem við höfum aflað okkur eru allmargar ljósmæður sama sinnis. Þær raddir hafa jafnvel heyrst að hér sé beinlínis um atlögu að ljósmæðrastéttinni að ræða. Ekki vil ég taka svo djúpt í árinni en við hefðum talið heppilegra að samræma nám í hjúkrunarfræðum og ljósmæðrafræðum á þann hátt að komið yrði á sameiginlegu grunnnámi, t. d. í tvö ár, en síðan greindist námið í frekara hjúkrunarfræðinám og ljósmæðranám. Sú leið sem valin er varðandi menntun ljósmæðra í þessu frv. sem hér er til umr. varð hins vegar ofan á í umfjöllun þeirra sem málið varðar fyrst og fremst. Mér hefði fundist að landsbyggðarþingmaðurinn Ólafur Þ. Þórðarson, með ein háværustu landsbyggðarsjónarmið sem heyrast hér á þinginu, hefði átt að skilja hvað liggur m. a. að baki þessu frv. um aukna menntun ljósmæðra. Verið er að tryggja að til verði í landinu ljósmæður með hjúkrunarfræðimenntun sem m. a. verði færar um að starfa á heilsugæslustöðvum úti á landi. Það er m. ö. o. verið að tryggja betri þjónustu úti á landi. Staðreyndin er sú að enda þótt gert sé ráð fyrir að ljósmæður séu starfandi við heilsugæslustöðvar fá ljósmæður ekki ráðningu við heilsugæslustöðvar úti á landi nema þær hafi hjúkrunarfræðimenntun, en hjúkrunarfræðingar án ljósmæðramenntunar eru ráðnar þangað frekar. Aukin menntun ljósmæðra er nauðsynleg. Það er hins vegar spurning hvort fyrirkomulag námsins ætti ekki að vera annað en hér er lagt til og ég er ekki fyllilega sannfærð um að það hafi verið kannað til þrautar. Að lokum vil ég láta í ljós undrun mína og raunar hryggð yfir vissum ummælum hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar áðan þar sem hann fjallaði um ljósmæðrastarfið, að mér virtist, af lítilsvirðingu og litlum skilningi.

Það er ekki rétt.

Þetta er kvennastarf en ég vona að það sé ekki ástæðan fyrir viðhorfum hans til stéttarinnar. Vissulega má búast við að laun ljósmæðra hækki með betri menntun en þau hefðu sannarlega mátt hækka án þess. Ég hef ekki nákvæmar tölur um laun ljósmæðra, ég veit aðeins að starf ljósmóður er metið jafnt til launa og starf meindýraeyðis og hugnast nú ekki öllum sá samjöfnuður. Þá þótti mér harla einkennilegur málflutningur að fara að tala um undanþágur til að gegna stöðum yfirmanna á íslenska flotanum í þessu sambandi. Ég hlýt að játa að ég náði ekki alveg samhenginu. Eða var þm. að gefa í skyn að farið yrði að veita undanþágur til ljósmóðurstarfa án tilskilinnar menntunar? Varla þarf að óttast það. Hins vegar er kannske ástæða til að óttast að ef ljósmæðrum fækkar taki læknar að sér störf þeirra í ríkari mæli og það væri miður að mínu mati.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Ég hélt að hv. þm. þyrftu ekki að spyrja um barnadauða hér miðað við nágrannalöndin. Það hefur svo oft komið fram að við ásamt Svíum erum með minnstan barnadauða og þar hefur þróun verið í þessa átt svoleiðis að það er kannske meira vegna þingtíðinda að ég svara þessu en að bein þörf sé fyrir það. Ég tók það fram í minni ræðu í dag að það væru mjög skiptar skoðanir um þær kröfur sem gerðar væru til hjúkrunarnáms og það er auðvitað það sem veltur á mestu í þessu sambandi. Það er ákaflega mikil viðkvæmni á milli heilbrigðisstétta í landinu. Allar eru þær að verja starfsheiti sitt, starfsskilyrði og störf og eru mjög viðkvæmar fyrir því þegar ein stéttin virðist fara eitthvað lítillega inn á störf annarrar stéttar eins og gerist og gengur. Þetta frv. er upprunalega fyrst og fremst samið að beiðni Ljósmæðrafélagsins og fyrst og fremst af þeim sökum sem ég sagði frá hér í dag hefur leikið vafi á undir hvaða rn. þessi litli skóli ætti að heyra. Ég gaf á því skýringu. Ég hef mína persónulegu skoðun í sambandi við hjúkrunarnámið. Með þessu háskólanámi eru hér gerðar strangari og stærri kröfur en í nokkru öðru landi að Finnlandi undanskildu. Einnig má nefna Bandaríkin en þó er stúdentsnámið þar með öðrum hætti en í flestum Evrópuríkjum. Aðrar þjóðir halda sig við svipað kerfi og hér hefur verið en aftur hefur verið um að ræða sérnám fyrir ýmsa sérfræði á sviði hjúkrunar. Ég hefði persónulega talið að þetta hefði átt að vera hér áfram með líkum hætti en sérnámið aukið. En þetta heyrir undir annað rn. Það mætti segja mér að t. d. nám sjúkraliða ætti eftir að breytast í kjölfar þessa. Þetta kemur allt til með að kosta peninga og það er rétt hjá 5. þm. Vestfirðinga að mennta- og heilbrigðiskerfið er dýrt. Hér hefur verið flutt frv. sem Ljósmæðrafélagið stendur að. Ákveðnar breytingar voru gerðar á því að beiðni þess félags í Ed. sem þm. þar tóku tillit til. Að öðru leyti tel ég ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál.



Virðulegi forseti. Það má eflaust draga í efa hvort farið er út á rétta braut með því að gera þá tilhögun að lögum sem hér er flutt frv. um, varðandi nám eða inntökuskilyrði í Ljósmæðraskóla Íslands, og ætla ég ekki að úttala mig mjög um það, en vegna endurtekinna ferða hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar hingað í þennan ræðustól vil ég þó segja nokkur orð. Í fyrsta lagi gerir hann því skóna að þessi tilhögun sé upp tekin til þess að ljósmæður nái að hækka laun sín. Um það má segja að þeim veitir ekki af og verði þeim að góðu ef þeim tekst það með þessari tilhögun. Kjör þeirra hafa verið það bág hingað til að þar má vel verða bragarbót á. Í öðru lagi er rétt að benda á að tilhögun sem slík að gera til dæmis stúdentspróf að inntökuskilyrði o. s. frv. hefur alls ekki alltaf leitt til hærri launa hjá viðkomandi stétt og nægir að benda á kennara í því sambandi. Ekki flá þeir feitari gölt en áður þó að þeir hafi nú tekið upp það fyrirkomulag að gera kennaramenntun að námi á háskólastigi. Vegna orða hv. þm. Ólafs Þ. Þórðarsonar um barnadauða, sem mér komu nokkuð spánskt fyrir sjónir áðan, vil ég spyrja hv. þm. að því: Hvers vegna heldur hann að við höfum náð þeim mikla árangri sem raun ber vitni í því að draga meira úr barnadauða en þekkist annars staðar á byggðu bóli? Ég held að við höfum einmitt gert það með því að byggja upp góðar vel búnar fæðingardeildir sem hafa yfir að ráða menntuðu og vel færu starfsfólki. Án þessa hefði þetta ekki tekist. Hér er einfaldlega gerð till. um að halda áfram á þeirri braut og vonandi þá með enn frekari árangri. Og ef svo skyldi nú vera að hv. þm. hafi aldrei komið á nýtísku vöggustofu, þar sem fyrir hendi er allur sá búnaður sem nútímatækni hefur upp á að bjóða til að taka á móti fyrirburum og til að annast fæðingar þar sem eitthvað ber út af, þá veit ég að það væri fróðleg ferð fyrir hann að ganga inn á slíka stofnun, þ. e. ef hann hefur ekki þegar kynnt sér slíkt. Þar er nefnilega fyrir hendi ýmiss konar tækjabúnaður, allverulega flókinn á köflum, bæði súrefnistjöld, hjartalínuritar og ýmiss konar tæki til að fylgjast með líðan fóstursins, halda þar réttu hitastigi o. s. frv., og í slíkum stofum er hægt að veita nánast alla þá þjónustu sem þarf ef eitthvað ber út af með fæðingar.

Er þetta í Þistilfirði?

Nú kemur inn í þessa umr. með nokkur orð hv. 7. þm. Reykv. og spyr hvort svona stofur séu í Þistilfirði. Nei, því miður höfum við ekki jafnfullkomlega búna stofu og ég var hér að lýsa í Þistilfirði. Reyndar er ástandið þannig þar, að á því landshorninu fara yfirleitt ekki fram fæðingar. Það er ekki vegna þess, hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson, að fólk þar og læknar þar treysti sér ekki til þess að láta fæðingar fara fram þar sem allan þennan búnað vantar, heldur ósköp einfaldlega vegna þess að héraðslæknir á slíku landshorni vill ekki hafa það á sínum herðum ef eitthvað skyldi út af bera að vöntun þessarar aðstöðu verði hugsanlega til þess að við glötum mannslífum. Þannig er nú því varið, hv. þm. Á einum stað á landinu, á Landspítalanum, hefur verið byggð upp allfullkomin, og þó mætti þar vissulega betur gera, fæðingardeild. Þangað geta menn farið og skoðað og sannfærst um að störf ljósmæðra og annarra . sem annast þau börn sem þar eru inni eru allflókin. Ég dreg það ekki í efa að a. m. k. þær ljósmæður sem fást við slík störf á slíkum deildum þurfa að b'úa yfir verulegri þekkingu og þjálfun. Ég er alls ekki viss um nema sex ára nám sé fyllilega réttlætanlegt í þeim tilvikum. Á hitt vil ég líka minna hv. þm. Ólaf Þ. Þórðarson, að ef það á að verða í framtíðinni að það verði unnt í einhverjum mæli að láta fæðingar fara fram úti á landsbyggðinni er einmitt forsenda þess mjög vel menntað og hæft starfsfólk, vegna þess að ábyrgðin væri enn þá meiri að láta fæðingar fara fram á heilsugæslustöðvum úti í héruðum ef ekki væri fyrir hendi vel menntað starfsfólk. Þetta ætti sá ágæti byggðaþingmaður að hugleiða. Að síðustu vil ég taká það fram að ég er ekki að segja með þessu að það sé endilega rétt tilhögun sem hér er gerð till. um, en mér sárnar að heyra fjallað, að því er ég vil meina, af litlum skilningi og lítilli þekkingu um þau störf sem hér um ræðir, auk þess sem ég sé ekki betur en að þetta fyrirkomulag mundi einfaldlega þýða að ákveðinn hluti hjúkrunarfræðinga á landinu hefði til viðbótar ljósmæðramenntun. Þær væru í fyrsta lagi hjúkrunarfræðingar og gætu unnið sem slíkar og fólk hefði réttindi sem slíkt - við skulum ekki kyngreina þetta meira en orðið er - en til viðbótar hefði einhver hluti þessa fólks ljósmæðramenntun. Ég sé ekki annað en að væri gott og vel. Ég held að ég þurfi ekki að hafa þessi orð fleiri, virðulegi forseti. Ég kom ekki síst í stólinn til að draga í efa að þetta frv. væri lagt fyrst og fremst til að ná einhverjum krónum í kaupi, en í öðru lagi vildi ég benda hv. þm. Ólafi Þ. Þórðarsyni á að það er kannske ástæða til að hugsa áður en maður fer upp og talar um störf stéttar eins og ljósmæðra.



Virðulegi forseti. Ég stend upp til að bera af mér sakir. Það er alrangt hjá hv. 7. landsk. þm. að ég hafi talað af óvirðingu um ljósmæður. Það hef ég aldrei gert og mun aldrei gera. Ég tel að þær hafi leyst sín störf það vel af hendi að ekki þyrfti að auka menntunarkröfur. Þær hafa skilað fullkomnum störfum, þeim bestu í heimi að Svíum einum undanskildum. Því var einnig að mér dróttað að e. t. v. væri ég að leggja til að það ætti að fara að veita undanþágur frá því að það þyrfti að hafa ljósmæðramenntun til að mega sinna þessum störfum. Ég hef aldrei haldið slíku fram. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vil ég aftur á móti segja að það getur vel verið að það sé ábyrgðarhluti að konur fæði börn við Þistilfjörð. Hitt væri nú meiri ábyrgðarhluti ef það yrði bannað.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. til breytinga á lögum nr. 44 frá 1. júní 1979 um húsaleigusamninga. Frv. þetta var lagt fyrir Ed. Alþingis og hefur Ed. skilað frv. frá sér til Nd. Ég tel ekki ástæðu til að fara efnislega í frv. Þetta frv. er þannig tilkomið að þeirri nefnd sem samdi gildandi lög á sínum tíma var af fyrrv. félmrh. falið að taka til athugunar reynsluna af þeim lögum og semja brtt. um þau ákvæði þeirra sem hún héldi að betur mættu fara í ljósi þeirrar reynslu. Nefndin lauk þessu starfi og samdi þetta frv. sem hér liggur fyrir og er lagt fram svo til óbreytt frá starfi þessarar nefndar. Þeir menn sem áttu sæti í þeirri nefnd sömdu þetta frv. Nefndin var sammála um þessa breytingu en einn nm., Páll S. Pálsson hrl., var með sérálit. Ed. hefur fjallað um þetta frv. og eins og kemur fram í nál. á þskj. 603 kallaði nefndin á sinn fund Sigurð E. Guðmundsson framkvæmdastjóra Húsnæðisstofnunar. Umsagnir bárust frá ýmsum aðilum, m. a. Húseigendafélagi Reykjavíkur, Sambandi ísl. sveitarfélaga og Leigjendasamtökunum. Nefndin gerði örfáar breytingar í sambandi við nokkrar greinar frv. sem ég er efnislega samþykkur og koma fram á þskj. 657. Ég sé ekki, virðulegi forseti, ástæðu til að lengja þessar umr. Ég vísa til athugasemda um einstakar greinar frv., sem hér koma fram greinilega, en legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Virðulegi forseti. Við höfum í heilbr.- og trn. hv. deildar haft þetta mál til meðferðar og fengið á fund okkar aðila sem m. a. stóðu að samningu þessa frv., þ. á m. framkvæmdastjóra Sambands ísl. sveitarfélaga og formann Félags heilbrigðisfulltrúa. Þetta mál var mjög ítarlega skýrt í framsögu af hæstv. heilbr.- og trmrh. en frv. gerir ráð fyrir því, ef að lögum verður, að sveitarfélögunum verði heimilað að afla tekna til þess að standa undir lögboðnum skyldum sem fylgja lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit á sama hátt og var ákveðið í lögum um Vinnueftirlit ríkisins. Fleiri lög eru í gildi með ákvæði um greiðslur fyrir eftirlit. Nefndin klofnaði en meiri hl. n. leggur fram tvær brtt. við frv. Annars vegar er frekar um leiðréttingu að ræða en breytingu, þ. e. að breyta orðinu „svæðisstjórn" í „svæðisnefnd", en það orð er notað í lögunum sjálfum. Í 1. gr., 5.6 leggjum við til að í stað þess, eins og þar segir, að „hlutaðeigandi svæðisnefndir eigi að höfðu samráði við sveitarstjórnir að innheimta gjaldið“ leggjum við til í meiri hl. n. að sveitarstjórnum verði heimilt „að höfðu samráði við hlutaðeigandi svæðisnefndir að innheimta gjald o. s. frv." eins og þar segir. Meiri hl. n. leggur til að frv. verði samþykkt með þessum breytingum. Minni hl., hv. 10. landsk. þm., Guðrún Helgadóttir, skilar séráliti.



Virðulegi forseti. Ég lýsi því yfir, eins og fram kemur á því nál. sem hér liggur fyrir á þskj. 644, að ég treysti mér ekki til þess að standa að því nál. sem meiri hl. hv. heilbr.- og trn. hefur skilað þó ég telji vissulega að þær breytingar sem gerðar hafa verið séu heldur til bóta. Ástæður mínar fyrir því að geta ekki stutt þetta nál. eru þær í meginatriðum að í fyrsta lagi eru lögin um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit ekki eldri en frá árinu 1981 og þau ber að endurskoða innan 5 ára. Þau hafa alls ekki alls staðar komist til framkvæmda. Ég held því að það sé nokkurt fljótræði að fara að gera þær meginbreytingar sem hér eru gerðar svo skjótt eftir gildistöku laganna. Sveitarfélögin hafa borið sig illa. Ein meginástæðan fyrir því að lögin hafa ekki komist í framkvæmd er fjárskortur sveitarfélaganna sem á er hlaðið í sífellu meiri kostnaði án þess að tekjustofnar þeirra séu tryggðir. Þessu á síðan að bjarga núna með því að heimila gjaldtöku fyrir heilbrigðiseftirlit. Ég held að þarna sé verið að stoppa í göt sem skipta í raun og veru ekki miklu máli og bjarga svo til engu. Ég held að það sé mikið meira en kominn tími til að endurskoða fyrst af öllu lögin um tekjustofna sveitarfélaga og reyna að tryggja sveitarfélögunum rekstrarfé fyrir þeim brýnustu þjónustustörfum sem þeim ber að inna af hendi lögum samkvæmt. Afgreiðsla þessa máls var nokkuð skjót. Sem dæmi má nefna að ekki er fyrirliggjandi neitt álit Vinnuveitendasambandsins. Ég held að komið hafi skýrt í ljós þegar n. kallaði á sinn fund starfsmenn hollustustofnana að þeir telja að gjaldtaka muni síður en svo bæta sambúð þeirra fyrirtækja sem þessa þjónustu þiggja og þeirra sem hana veita. Það er kannske meginástæðan fyrir því að ég treysti mér ekki til að styðja þetta nál. að ég held að um leið sé stefnt í hættu samvinnu fyrirtækjanna, framleiðslufyrirtækjanna og starfsmanna, sem annast skulu hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, og um leið og því samstarfi er stefnt í hættu tel ég að sé kippt fæti undan þeirri meginbreytingu sem ætlast var til að yrði með lögunum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit. Ég get því ekki og mun ekki greiða þessu frv., sem liggur fyrir á þskj. 473, atkvæði mitt.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til stjórnarskipunarlaga sem er staðfesting á því frv. sem Alþingi samþykkti fyrir síðustu kosningar. Hér er um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins að ræða og þarf það staðfestingar við á nýkjörnu Alþingi. Ég get haft um þetta mjög stutta ræðu því málið er vel kunnugt og hefur verið þaulrætt, en skal aðeins drepa á meginatriði. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir að þm. verði fjölgað í 63 þjóðkjörna þingmenn og í sömu grein er ákveðið að 54 þeirra þingsæta skuli skipt á kjördæmin, þ. e. núverandi kjördæmi. Þau eru óbreytt, en með þessu ákvæði er fjölgað þeim þm. úr 49 í 54 sem skipt er á ákveðin kjördæmi. Þessi skipting er þannig að Reykjavíkurkjördæmi eru ætluð 14 þingsæti, Reykjaneskjördæmi 8, Vesturlandskjördæmi 5, Vestfjarðakjördæmi 5, Norðurlandskjördæmi v. 5, Norðurlandskjördæmi e. 6, Austurlandskjördæmi 5, Suðurlandskjördæmi 6. Síðan segir í sömu grein að a. m. k. 8 þingsætum skuli ráðstafað til kjördæma fyrir hverjar kosningar samkv. ákvæðum f kosningalögum og loks í c-lið: „Heimilt er að ráðstafa einu þingsæti til kjördæmis að loknum hverjum kosningum samkv. ákvæðum í kosningalögum.“ Um þetta eina þingsæti gilda í því kosningalagafrv. sem liggur fyrir hinu háa Alþingi sérstök ákvæði sem ég sé ekki ástæðu til að rekja hér. Í 2. gr. frv. er jafnframt ákveðið að kosningarrétt skuli allir hafa sem eru 18 ára eða eldri og er kosningaaldur þannig lækkaður. Sömuleiðis er ákvæði þar sem heimilað er að veita kosningarrétt íslenskum ríkisborgurum sem dvelja erlendis. Er sú heimild rýmkuð frá því sem nú er. Eins og ég sagði, virðulegi forseti, er ekki ástæða fyrir mig til að hafa hér lengri framsögu og læt ég þetta nægja, en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og þeirrar n. sem sérstaklega hefur verið kjörin til að fjalla um breytingu á stjórnarskrá og breytingu á kosningalögum.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla á þskj. 431, 243. mál Nd. Ég vil taka það fram að alllangt er síðan þetta frv. var lagt fram og hefur einhvern veginn borið þannig að að erfitt hefur verið að fá að hafa framsögu fyrir því. Það hefur alltaf vantað eitthvað af hv. þm. sem hafa áhuga fyrir málinu. Jafnrétti kvenna og karla er eitt þeirra mála sem oft hefur borið á góma á þessari öld. Barátta kvenna fyrir forræði bús til jafns við maka og rétti til að greiða atkv. í kosningum til Alþingis eru tvö mikilvæg atriði í þessari baráttu. Eftir að konum hafði verið tryggð sama réttarstaða og karlmenn höfðu beindist jafnréttisbaráttan að öðrum þáttum. Sé einungis litið til allra síðustu ára hafa atriði eins og t. d. launamisrétti kynjanna, þ. e. að konur hafi sömu tækifæri til menntunar og þátttöku í atvinnulífinu og karlmenn, vinnuálag útivinnandi húsmæðra, fæðingarorlof o. fl. verið mest áberandi í umræðum. Löggjafarstarf Alþingis hefur tekið tillit til þessara breyttu viðhorfa á vissan hátt. Ýmis lagaákvæði hafa verið sett til að tryggja jafnan rétt kynjanna. Þannig voru sett lög nr. 60 frá 1961, um launajöfnuð kvenna og karla. Fæðingarorlof hefur smám saman verið lengt, en ég er þó þeirrar skoðunar að þar þurfi að gera verulegar umbætur, m. a. að taka jafnt tillit til kvenna á vinnumarkaði og þeirra sem eru heimavinnandi. Slík lagfæring er nú í undirbúningi og er það í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstj. um endurskoðun fæðingarorlofs. Þá hefur fjárveitingarvaldið stöðugt aukið framlag sitt til byggingar dagvistarheimila fyrir börn, sem öðrum þræði bætir möguleika beggja foreldra til þátttöku í atvinnulífinu, en á auk þess að stuðla að auknum þroska barnanna. Jafnréttislögin frá 1976 voru í raun tímanna tákn. Í 1. gr. laganna er slegið föstu að tilgangur þeirra sé að stuðla að jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Það lagafrv. sem hér er lagt fram endurspeglar þær breytingar sem hafa átt sér stað síðan lög nr. 78/1976 voru afgreidd frá Alþingi. Lagafrv. sem hér er lagt fram er að stofni til byggt á tillögum endurskoðunarnefndar sem skipuð var í apríl 1981 af fyrrv. félmrh. Skilaði nefndin frv. til ráðh. 12 apríl 1983. Meginverkefni nefndarinnar var tillögugerð um breytingar á jafnréttislögunum, lögum nr. 78/1976, með tilliti til þeirrar reynslu sem fengist hefur frá setningu laganna. Tekið var fram að nefndin skyldi taka mið af jafnréttisáætlun Sameinuðu þjóðanna frá 1980 og samstarfi því sem á sér stað á norrænum vettvangi um jafnréttismál. Enn fremur átti nefndin í starfi sínu að hafa samráð og samvinnu við Jafnréttisráð, Kvenréttindafélag Íslands, Rauðsokkahreyfinguna, Kvenfélagasamband Íslands og jafnréttisnefndir sveitarfélaga. Í grg. endurskoðunarnefndarinnar, sem fylgdi tillögum hennar um breytingar á jafnréttislögunum, kemur fram að hún hafi kynnt sér og rætt ítarlega framkvæmd jafnréttislaga hér á landi og annars staðar á Norðurlöndum. Nefndin hefur farið yfir starfsáætlun sameinuðu þjóðanna um jafnréttismál, sem samþykkt var á ráðstefnu í Kaupmannahöfn 1980, einkum þann kafla sem fjallar um aðgerðir á þessu sviði í einstökum löndum. Enn fremur hefur nefndin fjallað um kannanir sem gerðar hafa verið um jafnréttismál á vegum ýmissa aðila og gerði úttekt á hlutdeild kvenna í opinberum stjórnum, nefndum og ráðum. Jafnframt var aflað upplýsinga frá öllum starfandi stjórnmálaflokkum um skipan aðalstjórna þeirra, framkvæmdastjórna, miðstjórna og annarra trúnaðarstaða með tilliti til hlutdeildar kynjanna í þeim. Álit endurskoðunarnefndarinnar er að enn sé alllangt í land að jafnrétti ríki á milli kynjanna þrátt fyrir gildandi lög um jafnrétti kvenna og karla frá 1976 og þar áður lög um Jafnlaunaráð frá 1973 og starf Jafnréttisráðs frá sama tíma. Nefndin telur að lögin hafi komið að gagni og reynst betri en ekki, en að þau hafi ekki verið það haldreipi í jafnréttisstarfi sem vænst hafði verið. Enn fremur að þau hafi ekki reynst nógu vel í framkvæmd þannig að breytingar hafi ekki orðið afgerandi, hvorki varðandi stöðumun karla og kvenna né viðhorf til jafnréttis. Eins og áður sagði byggir lagafrv. það sem hér er lagt fram á tillögum áðurnefndrar endurskoðunarnefndar. Aðdragandi þeirra breytinga sem hafa orðið á tillögum nefndarinnar er sá, að eftir ríkisstjórnarskiptin í maí 1983 ákvað félmrh. að leggja fram frv. að nýjum jafnréttislögum. Í framhaldi af því hefur frv. endurskoðunarnefndarinnar verið til athugunar í félmrn. Niðurstaðan hefur orðið sú að gera nokkrar breytingar á tillögum nefndarinnar. Þær eru gerðar að höfðu samráði við stuðningsflokka ríkisstj. á Alþingi. Hér er bæði um að ræða formlegar og efnislegar breytingar. Hvað áhrærir hið fyrrnefnda þykir rétt að ýmsar orðskýringar í tillögunum eigi betur heima í aths. við einstakar greinar frv., t. d. skýringar á orðunum „mismunun“ í 3. gr. frv. og „laun" í 4. gr. Efnislegar breytingar eru af tvennum toga spunnar. Annars vegar hafa verið felld brott ákvæði í tillögum endurskoðunarnefndarinnar sem vafasamt er talið að samrýmist íslenskri réttarvenju. Sem dæmi má nefna ákvæði sem fjallaði um frávik frá þeirri meginreglu íslensks réttar að sá sanni sök sem brotið er á. Einnig hefur verið felld niður tillaga um sjálfstæðan málshöfðunarrétt Jafnréttisráðs. Hins vegar ákvæði sem varða sjálfstæði sveitarfélaga. Þannig hefur ekki verið talið rétt að skylda allar sveitarstjórnir til að skipa jafnréttisnefndir. Í 15. gr. 9. tl. er þó gert ráð fyrir að Jafnréttisráð hafi samband við slíkar nefndir séu þær starfandi. Nokkrar aðrar breytingar hafa verið gerðar á tillögum endurskoðunarnefndarinnar. Í 1. gr. tillagnanna hefur verið felld niður mgr. um að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að ná markmiðum frv. Ákvæði í 3. gr. var breytt til samræmis við þá breytingu. Ekki er talin ástæða til þess í jafnréttislögum að beinlínis þurfi að taka fram að sérstaklega skuli bæta stöðu annars kynsins. Þá hefur verið fellt niður ákvæði í tillögum endurskoðunarnefndarinnar um skyldu ríkis og sveitarfélaga um að nefna karl og konu þegar óskað er tilnefningar í opinberar nefndir og ráð. I 12. gr. frv. er kveðið á um það að leitast skuli við að hafa sem jafnasta tölu kynjanna í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka, þar sem því verður við komið. Helstu nýmæli þessa lagafrv. frá núgildandi lögum er að finna í 1. gr. frv. Þar segir að tilgangur laganna sé að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Í núgildandi lögum er kveðið á um að „stuðla að“ jafnrétti. Á þessu er mikill meginmunur. Mikilvæg breyting er gerð á skipan Jafnréttisráðs. Skv. 13. gr. frv. er gert ráð fyrir að félagasamtök sem hafa jafnréttisbaráttu á dagskrá tilnefni fulltrúa í ráðið. Þessi breyting ætti að stuðla að því að í ráðinu sitji fulltrúar sem hafa sérstakan áhuga á að vinna farsællega að jafnréttismálum. Nokkrar breytingar hafa verið gerðar á 10. gr. núgildandi jafnréttislaga sem efnislega er 15. gr. frv. Mikilvægasta breytingin kemur fram í 2. tl. greinarinnar, en skv. henni skal Jafnréttisráð vinna að framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn þar sem kveðið skal á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. Þessa áætlun skal leggja fyrir félmrh. sem síðan skal undirbúa stefnu ríkisstj. í þessum málaflokki, sbr. 22. gr. frv., en þar stendur: „Félmrh. skal leggja fyrir ríkisstj. framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn. Þar skal kveðið á um aðgerðir sem fyrirhugaðar eru til að ná fram jafnrétti kynjanna. Við gerð hennar skal höfð hliðsjón af áætlun Jafnréttisráðs, sbr. 2. tl. 15. gr.“ Ákvæði 11. gr. frv. fjallar um sama efni og 8. gr. núgildandi laga. Hins vegar eru fleiri aðilar dregnir til ábyrgðar skv. ákvæðum frv. en nú er vegna brota á ákvæðum laga nr. 78/1976, en eins og kunnugt er, þá er hér aðallega um að ræða auglýsingar. 11. gr. frv. hljóðar þannig: „Auglýsandi og sá sem hannar eða birtir auglýsingu skal sjá til þess að auglýsingin sé öðru kyninu ekki til minnkunar, lítilsvirðingar eða stríði gegn jafnri stöðu og jafnrétti kynjanna á nokkurn hátt.“ Að lokum má benda á að viðurlög vegna brota á ákvæðum frv. eru ákveðnari en áður. Auk þess er gert ráð fyrir endurskoðun laganna eftir 5 ár frá setningu nái frv. fram að ganga. Herra forseti. Þótt þetta lagafrv. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nái fram að ganga er ekki þar með sagt að sigurinn sé í höfn. Það sem skiptir höfuðmáli er að sjálfsögðu framkvæmdin. Skv. frv. eru miklar vonir bundnar við þátt Jafnréttisráðs. Eins og ég gat um fyrr í ræðu minni er hlutur Jafnréttisráðs í framkvæmdinni tvenns konar: Annars vegar að sjá um að ákveðnum greinum frv. sé framfylgt og hins vegar að vinna framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn, sem skal lögð fyrir félmrh., sem undirbýr stefnu ríkisstj. í jafnréttismálum. Þessi ákvæði og mörg fleiri í íslenskri löggjöf skapa konum grundvöll til að sækja rétt sinn. Þær sjálfar verða að sýna mun meira frumkvæði og áræði en fram til þessa hefur komið fram. Á síðustu árum hafa þó sífellt fleiri konur valist til forustu í félagasamtökum og til að gegna mikilvægum embættum í stjórnkerfinu. Sú staðreynd á að vera konum frekari hvatning til aðgerða á þessu sviði. Verði þetta frv. að lögum er rétturinn ekki síður þeirra en karla. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að rekja þetta frv. Ég vísa að öðru leyti til þess og þeirrar grg. og skýringa sem fylgja frv. og legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og félmn.



Virðulegi forseti. Fyrir þessu þingi liggja nú tvö frumvörp um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Það stjfrv. sem hér er til umr. er að stofni til byggt á tillögum endurskoðunarnefndar sem skipuð var í apríl 1981 af fyrrv. félmrh. Meginverkefni nefndarinnar var tillögugerð um breytingar á jafnréttislögunum, lögum nr. 78 frá 1976, með tilliti til þeirrar reynslu sem fengist hefur frá setningu laganna. Nefndin hafði samráð við ýmsa aðila og tók mið af upplýsingum víða að. Álit endurskoðunarnefndarinnar er að enn sé alllangt í land að jafnrétti ríki á milli kynjanna þrátt fyrir gildandi lög um jafnrétti karla og kvenna frá 1976 og þar áður lög um jafnlaunráð frá 1973 og starf Jafnréttisráðs (Jafnlaunaráðs) frá sama tíma. Nefndin telur að lögin hafi komið að gagni og reynst betri en ekki, en þau hafi ekki verið það haldreipi í jafnréttisstarfi sem vænst hafi verið. Enn fremur að þau hafi ekki reynst nógu vel í framkvæmd þannig að breytingar hafi ekki orðið afgerandi hvorki varðandi stöðumun karla og kvenna né viðhorf til jafnréttis. Það frv. sem endurskoðunarnefndin samdi er nú lagt fram af fyrrv. félmrh. Svavari Gestssyni og fimm öðrum hv. þm. stjórnarandstöðunnar, þeim Jóhönnu Sigurðardóttur, Kristínu S. Kvaran, Guðrúnu Helgadóttur, Kjartani Jóhannssyni og Guðmundi Einarssyni, á þskj. 478. Á þessu frv. hafa síðan verið gerðar allverulegar breytingar að höfðu samráði við stuðningsflokka ríkisstj. og það síðan í breyttri mynd lagt fram sem það stjfrv. á þskj. 431 sem hér er til umr. Bæði þessi frv. ganga, að því er virðist, út frá þeirri grundvallarhugsun að konur þurfi til þess að öðlast jafnrétti að ganga í störf karla og klífa upp verkefna- og virðingarstigann til að ná því þrepi þar sem karlar standa. Sem dæmi má taka 9. gr. laganna þar sem segir með leyfi forseta: „Atvinnurekendur skulu vinna markvisst að því að jafna stöðu kynjanna innan fyrirtækis síns eða stofnunar og stuðla að því að störf flokkist ekki í sérstök kvenna- og karlastörf.“ En það er ekkert að því að sum störf séu kvennastörf, þvert á móti. Aðalatriðið er að þessi störf séu metin jafnmikils og karlastörf. Ennfremur segir í 2. mgr. 10. gr. stjfrv. og 11. gr. frv. Svavars Gestssonar og fleiri með leyfi forseta: „Við náms- og starfsfræðslu í skólum skal leitast við að breyta hinu venjubundna starfs- og námsvali kvenna og karla til samræmis við tilgang laga þessara.“ Þetta stuðlar að því að gera kynin eins í stað þess að meta þau jafnt út frá sérkennum hvors um sig. Í 4. gr. beggja frv. segir með leyfi forseta: „Konum og körlum skulu greidd jöfn laun og skulu njóta sömu kjara fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf.“ Þetta er ágætt, en hvernig á að meta verðmæti starfanna? Hvaða starfsmat á að leggja til grundvallar? Hverjar eiga forsendur fyrir slíku starfsmati að vera? Hver á að meta? Um öll þessi veigamiklu grundvallaratriði er ekki eitt orð til skýringar. Þó er alveg ljóst á hvort kynið hallar í jafnréttismálum og jafnframt ljóst að brýna nauðsyn ber til að endurmeta störf kvenna, þar sem þau hafa verið gróflega vanmetin. Í grundvallaratriðum stangast þessi sjónarmið á við hugmyndir Kvennalistans um kvenfrelsi. Ég vitna í stefnuskrá Kvennalista með leyfi forseta. Þar segir: „Við setjum á oddinn hugmyndir um kvenfrelsi sem fela í sér rétt kvenna til að vera metnar á sínum eigin forsendum til jafns á við karla. Við leggjum til hliðar hugmyndir um jafnrétti sem fela í sér rétt kvenna til þess að fá að vera eins og karlar. Konur eru mótaðar af því hlutverki að ala börn og annast. Við vinnum önnur störf og búum því yfir annarri reynslu en karlar. Reynsla kvenna leiðir af sér annað verðmætamat, önnur lífsgildi en þau sem ríkja í veröld karla. Konur líta þar af leiðandi öðrum augum á málin.“ Og þar segir enn: „Við verðum sjálfar að berjast fyrir rétti okkar og betri heimi. Aðrir gera það ekki fyrir okkur. Við verðum sjálfar að reka okkar kvennapólitík, pólitík sem leggur verðmætamat og lífsgildi kvenna til grundvallar og felst í því að skoða öll mál út frá sjónarhóll kvenna.“ Og enn segir: „Við viljum að sameiginleg reynsla og verðmætamat kvenna verði metið til jafns við reynslu og verðmætamat karla sem stefnumótandi afl í samfélaginu. Við viljum að mannleg verðmæti verði fyrst og fremst lögð til grundvallar þegar ákvarðanir eru teknar í þjóðmálum. Við viljum samfélag þar sem allir, konur, karlar og börn, eru jafn virtir og jafn réttháir. Við viljum hugarfarsbyltingu.“ Og enn vitna ég, með leyfi forseta: „Menning og reynsla kvenna byggir að mestum hluta á hefðbundnum störfum við heimilishald og umönnun barna. Við viljum halda tengslum okkar við þau störf, sem hafa mótað okkur og lagt okkur til lífsgildi okkar. En við viljum ekki lengur vera í stöðu hinna efnahagslega ósjálfstæðu. Því viljum við leggja jafna áherslu á mikilvægi barnauppeldis og heimilisstarfa, samábyrgð kvenna og karla hvað þau varðar og mikilvægi þess, að konur geti með góðu móti komist út á vinnumarkaðinn og orðið efnahagslega sjálfstæðar. Við viðurkennum ekki það verðmætamat sem nú er lagt til grundvallar þegar laun fyrir störf kvenna eru ákveðin. Við viljum einnig að starfsreynsla kvenna við húsmóðurstörf verði metin jafngild annarri starfsreynslu til launa, hefji konur launuð störf.“ Og ég lýk hér tilvitnun í stefnuskrá Kvennalista. Hugmyndir um jafnrétti leiða af rótum þess verðmætamats sem ríkir í þjóðfélaginu og við teljum að það sé fyrst og fremst breyting á verðmætamati sem heimurinn þarfnast, í þá átt að viðurkenna lífsgildi og framlag kvenna en ekki að knýja konur til þess að taka upp lífsgildi karla sem sín eigin. Sú hugsun hefur verið ríkjandi í jafnréttisbaráttu lengst af, því miður, og nægir að vitna í alþingissamþykkt frá 13. júní 1720 um lausamenn, vinnuhjú og lausgangara. Þar segir m. a. með leyfi forseta: „Ef kona gerir karlmannsverk með slætti, róðri eða torfristu þá á að meta verk hennar sem áður segir um karlmann til slíkra launa.“ Þó að þessi viðleitni til að komast í fótspor karlanna hafi verið virk allar götur síðan og ýmsar samþykktir um jafnrétti verið gerðar hefur ævinlega gengið illa að framfylgja þeim í reynd. Það virðist hafa ríkt mikil og furðuleg tregða gegn því að konur feti í fótspor karla, hvað þá að þær standi jafn réttháar við hlið þeirra vegna eigin verðleika. Allan fyrri hluta þessarar aldar hafa konur barist fyrir bættum kjörum sínum og náð fram ýmsum samþykktum og lagasetningum sem hafa verið áfangar í mannréttindabaráttu þeirra. Og enn erum við að setja lög, fyrst og fremst vegna þess hve erfiðlega gengur að breyta hugarfari fólks, þannig að lög og samþykktir verði ekki bara dauður bókstafur en leiðsaga um lifandi raunveruleika. Hið upphaflega frv., sem gert var af endurskoðunarnefndinni og hér er flutt af Svavari Gestssyni o. fl., hefur ýmislegt fram að færa til betri vegar frá gildandi lögum um jafnrétti karla og kvenna. Má sem dæmi nefna ákvæði í 1. gr., þar sem segir með leyfi forseta: „Sérstaklega skal bæta stöðu kvenna.“ Að vísu segir þar ekkert um hvernig þetta skuli gert. Einnig er kveðið á um breytta sönnunarbyrði, þannig að atvinnurekandi eða ákærði á að sanna að hann hafi ekki brotið gegn lögunum en ekki brotaþoli. Enn fremur er kveðið á um skyldur ríkisstjórna til að tryggja málinu framgang, þar sem segir í 24. gr. með leyfi forseta: „ Ríkisstj. skal gera framkvæmdaáætlun til fimm ára í senn. Þar skal kveðið á um aðgerðir sem fyrirhugaðar eru til að ná fram jafnrétti kynjanna í raun.“ Þær breytingar sem stjórnarflokkarnir hafa gert á frv. endurskoðunarnefndarinnar, þannig að úr varð það stjórnarfrv. sem hér er lagt fram, hafa leitt til þess að frv. þetta er nánast umorðun á núgildandi lögum og breytir því litlu til eða frá um ástand þessara mála. Það sem bitastæðast var í frv. nefndarinnar og hefði getað fært málin til betri vegar hefur verið fellt niður, numið á brott. Tennurnar hafa verið dregnar úr þessu frv. og er það því nánast bitlaust. Þarna er einkum um að ræða bein ákvæði um að bæta skuli hag kvenna og breytta sönnunarbyrði. Möguleikar til að beita refsiákvæðum og viðurlögum vegna brota á jafnréttislögum hafa verið rýrðir og þar með verksvið Jafnréttisráðs. Æskilegast væri ef jafnrétti mætti koma á með jákvæðu hugarfari og án refsingar. Hér er þó verið að setja lög til áð vernda réttindi og reynsla sýnir að lög verða oft áhrifalítil ef ekki eru nein viðurlög við broti. Má sem dæmi nefna lög um notkun bílbelta og refsiákvæði við þeim. Þar sem refsiákvæði eru ekki í lögum um notkun bílbelta er notkun þeirra takmörkuð við lítinn hóp manna, allt of lítinn, undir 30%. Þegar síðan refsiákvæði eru sett, og tek ég þar dæmi frá nágrannalöndum okkar, þá eykst bílbeltanotkun allverulega þannig að nær allt að 90%. Vil ég í þessu sambandi benda hv. þm. á 188. mál þessa þings. Leið refsinga er þó líklega ekki vænlegasta eða árangursríkasta aðferðin til að knýja fram þá hugarfarsbyltingu sem er nauðsynlegur jarðvegur fyrir jafnrétti kvenna og karla. Til þess er fræðsla örugglega notadrýgri og varðar miklu að vel sé að henni staðið. Því þyrfti að vera mun betri útskýring á framkvæmd slíkrar fræðslu í frv. Þótt jafnréttislög hafi reynst máttlítil hingað til er í engu verið að gera hér lítið úr hinni sleitulausu baráttu sem háð hefur verið fyrir réttindum kvenna og leitt hefur til þessara laga. En nú eru aðrir tímar og breytt viðhorf, eins og ég hef áður lýst, og því tökum við fulltrúar Kvennalista þá afstöðu til þessara frv. að við munum hvergi standa gegn þeim né hindra framgang þeirra, en getum ekki staðið að flutningi frv. sem stríða í grundvallaratriðum gegn hugmyndum okkar um kvenfrelsi.

Kristín H. Tryggvadóttir Hæstv. forseti. Það frv. sem hér er til umr. annars vegar og hins vegar frv. sex þm., 259. mál á þskj. 478, sýna mjög glögglega mismuninn á því hvort raunverulegur vilji er til jafnréttis kynjanna eða ekki. Í frv. hæstv. félmrh. er sleppt öllum þeim atriðum sem taka af öll tvímæli, þannig að ef það nær óbreytt fram að ganga verður áfram hægt að fara frjálslega með jafnréttið og túlka lögin að vild. Ég ætla að benda á í þessu sambandi 3. gr. beggja lagafrv., með leyfi hæstv. forseta. Þar er ansi mikill munur og hefur mikið verið fellt úr í frv. félmrh. Ég les fyrst 3. gr. frv. hans: „Hvers kyns mismunun eftir kynferði er óheimil. Það telst ekki mismunun að taka sérstakt tillit til kvenna vegna þungunar eða barnsburðar“, og ekki meir þar. Í 3. gr. í hinu frv., máli 259, stendur: „Hvers kyns mismunun eftir kynferði er óheimil.“ Það er eins. „Með mismunun í lögum þessum er átt við athöfn eða athafnaleysi, hvers konar greinarmun, útilokun eða forréttindi sem skapar mismunandi stöðu kvenna og karla í raun vegna kynferðis eða atriða tengdum því. Aðgerðir, sem eru sérstaklega ætlaðar til að bæta stöðu kvenna skv. 1. gr. 2. málsl., teljast ekki ganga gegn lögum þessum.“ Og síðan kemur það sem er líka í hinu frv.: „Það telst ekki mismunun að taka sérstakt tillit til kvenna vegna þungunar eða barnsburðar.“ Þegar greinin er orðin svo stytt í stjfrv. miðað við 3. gr. í frv. þm. þýðir hún nánast með smáútúrsnúningi, sem ekki er vandi að túlka, á orðinu „tillit“ að vinnuveitanda getur fundist að „að taka tillit til“ sé að segja konunni upp svo að hún geti verið heima og undirbúið fæðingu barnsins allan meðgöngutímann, það geti verið tillitssemi að hans mati. Því miður eru málin þannig í dag og koma ekki til með að breytast nema greinilega, þ. e. skýrt og tæpitungulaust, sé kveðið á um vilja. Ótrúlega margir virðast álíta konur smábarnamæður allt sitt líf og margir vinnuveitendur segja, það höfum við fengið: Þið náið aldrei jafnrétti nema fórna móðurhlutverkinu. Ef það er virkilega svo, hvað verður þá um framtíð þjóðarinnar, hvað verður um þjóðina? - Ég vara við slíkum hugsunarhætti, sem er að verða býsna algengur á Vesturlöndum og er farinn að teygja sig hingað. Það er orðið hart þegar þarf að fara að hugsa um í fullri alvöru að eina ráðið til skilnings á nauðsyn jafnréttis, án tillits til þess hvort kynið gengur með börnin, sé að karlmenn, feðurnir, séu skyldaðir til að taka fæðingarorlof til jafns við konur svo og að sinna um börn sín. Kannske yrði þá farið að greiða laun til heimavinnandi fólks með ung börn. Það hefur mikið verið rætt um launajafnrétti undanfarið og litlu við það að bæta. En orsakirnar fyrir misréttinu eru ekki skortur á starfsmenntun hjá konum, heldur eru það gömlu viðhorfin, hugarfarið um fyrirvinnu, sem eru ótrúlega lífseig. Hvað ætli margar konurnar á Alþingi eigi heimavinnandi maka eða í hlutastarfi? Það gætu þó vel talist fyrirvinnur. Á ráðstefnu sem Samband Alþýðuflokkskvenna hélt nýlega um heimavinnandi fólk fjallaði eitt erindið um möguleikana á að fá vinnu utan heimilis eftir nokkur ár yfir börnum heima. Í þessu sambandi ætla ég að vitna í 11. gr., um auglýsingar, það er 11. gr. frv. félmrh. sem er 12. gr. í hinu frv. óbreytt: „Auglýsandi og sá sem hannar eða birtir auglýsingu skal sjá til þess að auglýsingin sé öðru kyninu ekki til minnkunar, lítilsvirðingar eða stríði gegn jafnri stöðu og jafnrétti kynjanna á nokkurn hátt.“ Fram kom í áðurnefndu erindi, með leyfi hæstv. forseta, ég ætla að lesa hluta af því: „Verst þykir mér þó dæmið um hroka atvinnurekenda, sem blasir við okkur, raunar bæði konum og körlum, á síðum dagblaðanna hvern einasta dag. Þá er ég að tala um þann ótrúlega dónaskap sem er í 80% auglýsinga um atvinnu. Það er krafist þess að senda allar persónulegar upplýsingar um sjálfan sig til afgreiðslu blaðs merkt einhverju númeri eða bókstaf. Einhver aðili úti í bæ, sem maður hefur ekki hugmynd um hver er, flokkar síðan póstinn sinn og er undir hælinn lagt hvað um umsóknina verður. Einhver aðili situr síðan uppi með allar þínar persónulýsingar, ræðir jafnvel yfir kaffibolla á vinnustað. Að þeir láti svo lítið sem endursenda umsóknina, hvað þá tilkynna kurteislega að manni sé hafnað, er af og frá. Eftir að hafa reynt þetta þrisvar sinnum og bíða og vona, þora ekki út fyrir hússins dyr ef herra X skyldi nú hringja í dag eða kannske á morgun, að ég nú ekki tali um með þá andstyggðartilfinningu að vita ekkert hver situr uppi með alls konar vitneskju um mig, þá er annað tveggja að missa kjarkinn, þetta hlyti bara að vera ég sem væri svona kolómöguleg því að ekki væri ég að sækja um eitthvað annað starf en það sem ég vissi að ég gæti örugglega unnið. Í einhverri augnabliksdjörfung hnoðaði ég saman fjórum svohljóðandi svörum: Hef allt til að bera sem þetta starf krefst eftir lýsingu í auglýsingu og margt fleira. Hafir þú áhuga á að kynna þér mína persónu frekar, þá heiti ég og hef síma. Í stuttu máli af fjórum vinnuveitendum hringdu tveir, sem verður að teljast frábær árangur. En ég var nú svo örvæntingarfull þegar þetta var að ég átti bágt með að leika sama djarfa hlutverkið þegar á hólminn var komið. Af hverju var ég örvæntingarfull? Jú, það var vegna þess, eins og við allar þekkjum, að það er ekki bara við atvinnurekendur að sakast. Þessi áhrif voru ekki síst frá kynsystrum mínum, lesendabréfum dagblaðanna, flest skrifuð af konum, umræðum almennings í þjóðfélaginu, starfsemi í kvennahreyfingum. Alls staðar sami tónninn: húsmóðir meðhöndluð af skatti, tryggingakerfi, umtöluð almennt og álitin 3. flokks persóna.“ Ég vildi koma þessu að vegna auglýsingarinnar og umsóknar um stöðu. Í þeirri tækniþróun sem nú er að verða felst sérstök hætta með tilliti til jafnréttis kynjanna. M. a. eru í Símablaðinu frá 1983 átakanlegar lýsingar kvenna á Patreksfirði á því þegar þær voru sendar heim vegna tæknibreytinga og fengu enga vinnu. En það er ekki eingöngu vegna fækkunar starfa og breytinga sem konur verða verr úti, heldur eru það viðhorfin sem leika stórt hlutverk. Við þurfum ekki annað en líta á sjónvarpsþátt sem var sýndur s. l. vetur, þ. e. í febr., um tölvutæknina og var í umsjá eins fréttamanns sjónvarpsins. Hann var byggður eingöngu upp á viðtölum við fimm karlmenn - engin kona. Niðurstöður m. a. í skólunum, bekkjunum: Tölvur eru mál karlmanna. Sem betur fer eru þeir þó til sem sjá þessa hættu. Í Lesbók Morgunblaðsins 11. febr. var spjall við forstjóra IBM hér á landi þar sem hann segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Því miður verður maður var við að drengir sækjast meira eftir að komast í snertingu við tölvur og eru þar af leiðandi fljótari að tileinka sér þessa tækni en stúlkur. Þetta getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir þær síðar meir. Mönnum er mikið í mun jafnrétti kynja á milli, en svo gæti jafnvel farið að atvinnumöguleikar fyrir stúlkur verði minni af þessum sökum. Erlendis hafa farið fram rannsóknir á þessu atriði og þá hefur komið fram verulegur munur þarna á. Þetta ætti kvenfólk að taka til athugunar og snúa hér algerlega við blaðinu.“ Ég held því að eina ráðið til að tölvurnar eða þessar tækninýjungar verði ekki til að auka misréttið sé að kynna öllum nemendum tölvur og hvernig þær vinna. Það verður ekki gert nema í skyldunáminu, þ. e. í grunnskólanum, allir nemendur verði tölvulæsir. Ég las nýlega grein eftir kanadíska konu, Moniku Thompson, raunar ræðu sem hún hélt á ráðstefnunni „Kanada á morgun“ sem haldin var í nóv. s. l. Þar varar hún við „the electronic cottage“, sem ég hef nefnt hér rafeindaselið, eða þeirri hugmynd að mörg af þeim störfum sem konur vinna nú á skrifstofum, í prentsmiðjum, útgáfufyrirtækjum og fleiri séu upplögð heimaverkefni þar sem tölvur eru á heimilinu. Þarna er kannske helst falin hættan á að vinnuveitendum, eiginmönnum, jafnvel konunum sjálfum, finnist þarna komið tækifæri fyrir þær til að færa sig aftur inn á heimilin. Því miður er þá ætlast til þess að þær vinni þessi störf með fullum heimilisstörfum og barnagæslu þar sem þær mundu leysa vandamál barnagæslunnar. En ef þróunin verður í þessa átt má jafnréttissinnað fólk fara að biðja fyrir sér. Við sjáum afleiðingarnar: Heimilisfaðirinn sparar barnagæslu, sleppur við húsverkin, þarf ekki að óttast samkeppni á vinnustað, getur unnið eftirvinnu, sótt fundi, jafnvel ferðast landshornanna á milli, m. a. í viðskiptaerindum. Konan er heima. Fyrirtækin þurfa ekki nema hluta skrifstofurýmisins því helmingur starfsfólksins er ekki þar, heldur heima í „selinu“. Kostnaður lækkar mjög, m. a. vegna tækjakaupa, pappírs o. fl. En konan sjálf einangrast í starfi. Stéttarfélagið og önnur félagsstörf bíða. Vinnutími við skerma verður eftirlitslaus. Kaupið verður ekki í samræmi við kostnað af að reka skrifstofu heima með öllum stofnkostnaði og aðstöðu. Kjarabarátta, hvernig fer um hana, lífeyrissjóði o. fl.? Ég læt ykkur hv. alþm. um að hugsa þetta. Auðvitað getum við verið svolítið bjartsýn og séð fyrir okkur samheldni fjölskyldunnar, en ég veit ekki hvort við trúum því. Ég spyr að lokum hæstv. ríkisstj. og alþm.: Er raunverulegur vilji til að koma á jafnrétti kynjanna og sýna það í verki að bæði kyn séu gædd ámóta viti eða er ætlast til að karlmennirnir hafi áfram vit fyrir konunum? Um það er að ræða eftir því hvort frv. verður samþykkt.



Virðulegi forseti. Ég þakka þær umr. sem hér hafa farið fram um þetta mikilvæga mál þó að margt hafi komið hér fram sem mætti kannske halda langa svarræðu við. Í sambandi við þá ræðu sem hv. 3. landsk. þm. flutti vil ég benda á eitt grundvallaratriði. Mér finnst að fram komi í ræðum þess fólks sem þegar hefur tekið til máls og enn fremur í þeirri ákvörðun að flytja frv. endurskoðunarnefndarinnar óbreytt að svo virðist vera að hv. þm. hafi alls ekki lesið athugasemdir við einstakar greinar stjfrv. Þar kemur m. a. fram skýring á 1. gr. frv. sem aðallega hefur verið gagnrýnd. Hér hefur verið fellt út úr frv. endurskoðunarnefndarinnar, eftir að búið er að taka fram í aðalgrein frv. að tilgangur laganna sé að „koma á“ jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum, að sérstaklega skuli bæta stöðu kvenna til að ná því markmiði. Ég ætla aðeins að koma inn á þetta frekar en ég vil benda hv. 3. landsk. þm. á að veigamikill þáttur í þessu lagafrv. er hversu hlutverk Jafnréttisráðs er aukið og eflt í þessum lögum eins og sjá má í 15. gr. laganna þar sem verkefni Jafnréttisráðs er tilgreint: 1. Að sjá um að ákvæðum 2.–12. gr. laga þessara sé framfylgt. 2. Að vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi. Skal ráðið vinna framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. Þar skal kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna. 3. Vera ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félögum í málefnum er varða jafna stöðu og jafnrétti með konum og körlum. 4. Að sjá um fræðslu- og upplýsingastarfsemi til félagasamtaka og almennings. 5. Að fylgjast með þjóðfélagsþróuninni sem m. a. varðar þetta lagaefni og gera tillögur til breytinga til samræmis við tilgang laganna. 6. Að stuðla að góðri samvinnu við samtök atvinnurekenda og launafólks og önnur félagasamtök svo að stefnu og markmiði þessara laga verði náð með sem eðlilegustum hætti. 7. Að taka til rannsóknar af sjálfsdáðum stöðu kvenna og karla að því leyti er lög þessi varðar. Opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum á vinnumarkaði er skylt að veita Jafnréttisráði hvers konar upplýsingar hér að lútandi. 8. Að taka við ábendingum um brot á ákvæðum þessara laga og rannsaka málið af því tilefni og senda að rannsókn lokinni niðurstöður til þeirra aðila sem málið snertir. 9. Að hafa samband við jafnréttisnefndir sveitarfélaga. Þetta verkefni Jafnréttisráðs er mjög aukið eins og hér kemur fram og það hefur með þessu hlutverki möguleika á því að sjá um að þessum lögum verði framfylgt. Af því sem hér hefur komið fram tel ég einnig ástæðu til að nefna að hv. 3. landsk. þm. sagði eitthvað efnislega á þá leið að refsiákvæði væru engin í þessu frv. Í VI. kafla laganna eru fjórar greinar um viðurlög og réttarfar. Þar stendur í 17. gr.: „Fallist viðkomandi aðili ekki á tilmæli ráðsins skv. 16. gr. er ráðinu heimilt að höfða mál til viðurkenningar á rétti aðila í umboði hans. Gildir það einnig þótt ekki sé um skaðabótakröfu að ræða.“ Í 18. gr.: „Sá sem af ásettu ráði eða gáleysi brýtur gegn lögum þessum er skaðabótaskyldur skv. almennum reglum.“ Í 19. gr.: „Brot á lögum þessum skal varða fésektum, nema þyngri refsing liggi við að lögum. Félögum, fyrirtækjum og stofnunum má dæma fésektir, hafi brot á lögum þessum verið framið á þeirra vegum, þau átt þátt í því eða hagnast á brotinu.“ Og í 20. gr.: „Þegar héraðsdómari fer með mál vegna brota á lögum þessum kveður hann til tvo meðdómendur. Kveðja skal öðrum fremur til menn sem hafa víðtæka þekkingu á jafnréttismálum og á öðrum þeim sviðum sem málið varða.“ Nánar er um þennan VI. kafla í útskýringum með greinum frv. og enn þá ítarlegar tekið fram en í frumvarpsgreinunum sjálfum eins og hv. þm. geta lesið. Ég get tekið undir það með hv. 2. þm. Reykn. að að sjálfsögðu er margt í þessum málum sem við erum vonandi öll hér inni sammála um að takast þarf á við og reyna að færa til betri vegar. Ég tek alveg undir með hv. þm. að við stöndum frammi fyrir vissum vandamálum hvað varðar nútíð og framtíð og það er staðreynd að ný tækni ryður sér til rúms og er þegar komin inn á okkar svið sem breytir viðhorfum til atvinnumála það mikið að það er nauðsyn að takast á við þetta verkefni. Ég vil nefna það hér að á vegum félmrn. starfar nú sérstök nefnd sem skipuð er aðilum vinnumarkaðarins til þess að gera úttekt á áhrifum nýrrar tækni á íslenskt atvinnulíf. Þetta er mjög mikilvægt mál og hefur þegar fengið mjög jákvæðar undirtektir aðila vinnumarkaðarins. Þetta er áhugamál sem þarf að finna stöðu í til þess að takast á við þetta verkefni. Ljóst er að til þess að mæta þessum nýju verkefnum þarf breytt viðhorf, aukna menntun, símenntun og endurmenntun fólks á öllum sviðum af báðum kynjum. Ég gæti að sjálfsögðu flutt langt mál um mismun á þessum frv. Eins og ég sagði í minni framsögu er þar um að ræða að verulegu leyti ákvæði sem eiga betur heima með skýringum og athugasemdum með svona frv. en í lagafrv. sjálfu, það er alveg augljóst. Með leyfi forseta stendur í grg. með því frv. sem hv. þm. vitnaði til að félmrh. hafi „lagt fram frv. til l. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Frv. þetta, 243. mál, þskj. 431, gjörbreytir tillögu nefndarinnar og kollvarpar þeim jafnréttishugmyndum sem þar eru lagðar til grundvallar“ -ég endurtek - „sem gerbreytir tillögum nefndarinnar og kollvarpar þeim jafnréttishugmyndum sem þar eru lagðar til grundvallar.“ Að sjálfsögðu eru ekki hér færð nein rök fyrir þessari fullyrðingu frekar en mörgum öðrum í grg. með þessu frv. T. d. er ekki gerð nánari grein fyrir þessum jafnréttishugmyndum endurskoðunarnefndarinnar sem frv. félmrh. kollvarpaði. Það kemur hvergi fram og hefur ekki komið fram í ræðum þeirra hv. þm. sem hér hafa tekið til máls. 1. mgr. 1. gr. stjfrv. og frv. stjórnarandstöðuþm. hljóðar svo: „Tilgangur laga þessara er að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum aldri.“ Er hægt að kveða skýrar að orði um vilja til að koma á jafnrétti í jafnréttislögum? Ég er þess fullviss að yfirgnæfandi meiri hluti Íslendinga sem leggur til grundvallar vestrænan skilning á hugtakinu jafnrétti mundi svara þessari spurningu neitandi. Endurskoðunarnefndin og nokkrir stjórnarandstöðuþm., sem hafa látið teyma sig blindandi í þessu máli, telja þetta ekki fullnægjandi. Þessir aðilar virðast vera þeirrar skoðunar að í jafnréttislögum þurfi endilega að taka fram að sérstaklega skuli bæta stöðu annars aðilans umfram hinn. M. ö. o., hér er á ferðinni sú tegund jafnréttishugmynda sem byggir á því að allir séu jafnir en sumir séu jafnari en aðrir. Raunverulega er þetta grundvallaratriði. Af svipuðum toga er 10. gr. í frv. stjórnarandstöðuþm. Þar er kveðið á um það að einstaklingurinn þurfi að sanna sakleysi sitt fyrir ákæruvaldinu. Slíkt fyrirkomulag að sakborningur þurfi að sanna sakleysi sitt fyrir dómstólum þekkist hér á landi en einungis í afmörkuðum undantekningartilfellum eins og t. d. í áfengislöggjöfinni. Fyrirkomulag sem þetta var og er hið venjulega fyrirkomulag í mörgum löndum sem búa við ákveðna tegund stjórnarhátta sem ekki eru tengdir því lýðræði, frelsi og víðfeðma réttaröryggi sem við Vesturlandabúar njótum. En það er ekki einungis afstaðan til einstaklinganna sem slíkra eða skoðanir á réttarstöðu borgaranna sem koma fram í frv. stjórnarandstöðunnar og ég felli mig ekki við. Ég er andvígur áliti þeirra í samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem kemur fram í 14. gr. frv. Þar eru sveitarfélög skikkuð til að skipa jafnréttisnefndir hvort sem þeim líkar betur eða verr, hvort sem þau eru stór eða smá. Ég hefði talið að þetta væri einn af þeim málaflokkum sem best væru komnir hjá kjörnum fulltrúum í sveitarstjórnum og að þeir hefðu besta aðstöðu til að fjalla um án afskipta ríkisvaldsins. Virðulegi forseti. Ég skal ekki tefja þessar umr. meira. Ég hefði haft mikla löngun til þess að hafa langt mál um þetta frv. Ég hef kynnst nokkuð og hef lagt mig fram um að kynnast nokkuð því starfi sem fram hefur farið á vegum Jafnréttisráðs og þeirra aðila sem hafa unnið að þessum málum, og ég verð að segja í fullri hreinskilni að það er langt frá því að þessir aðilar, Jafnréttisráð, hafi getað unnið að þessum málum eins og núgildandi lög hafa gert ráð fyrir, því miður. Kannske má rekja það til þess sem verið er að gera lítið úr hér, að í núgildandi lögum er aðeins talað um að „stuðla að“ jafnrétti. Það má vel vera að það sé skýringin. En í þessu lagafrv. sem ég er hér að mæla fyrir er gert ráð fyrir því að „koma á“ jafnrétti og jafnri stöðu kvenna og karla á öllum sviðum. Þar er reginmunur á. Ég vænti þess, virðulegi forseti, að um þetta mál geti náðst samstaða hér á þinginu. Mér finnst ástæða til að skerpa línur í þessu mikilvæga máli og ég er sannfærður um það að fyrst tókst að ná samstöðu um það stjfrv. sem hér liggur fyrir eru í gerð þess og í þeim meginlínum sem það leggur frá núgildandi lögum mikilvægar breytingar sem örugglega geta stuðlað að framgangi þess að jafna rétt kvenna og karla. Ég held að ég hljóti að álykta að allir hv. þm. séu sammála um að ná því marki.



Herra forseti. Þetta mál komst stutta stund á dagskrá fyrir páskahlé og þá mælti ég fyrir nál. frá minni hl. fjh.- og viðskn. Með leyfi forseta les ég þetta nál. aftur rétt til þess að geta fjallað um þessi mál í því samhengi sem ég ætla mér: „Minni hl. n. er andvígur ákvæðum frv. og leggur til að það verði fellt. Ríkisstj. hefur marglýst yfir neyðarástandi í fjármálum þjóðarinnar. Ráðh. hafa nefnt ýmsar leiðir til lausnar vandanum. Þá greinir hins vegar á í öllum meginatriðum um aðgerðir - að sparnaðarleiðinni einni undanskilinni. Þrátt fyrir samstöðuna um sparnað er það staðföst ætlan ríkisstj. að halda til streitu tugmilljóna framkvæmdum við flugstöð. Á sama tíma er boðaður og framkvæmdur margs konar niðurskurður, bæði á framkvæmdum svo sem byggingum barnaheimila og þjónustu og í mennta- og heilbrigðiskerfi. Áformuð flugstöð er allt of dýr og í engu samræmi við lífskjör þjóðarinnar sem reisir hana. Hún verður óhagkvæm, enda hönnuð með hliðsjón af „gróðurhúsinu, tákni orkulinda landsins", svo vitnað sé til byggingarlýsingar húsameistara ríkisins. Í núverandi flugstöð er slæm aðstaða, bæði fyrir starfsfólk og farþega. Þar er þörf úrbóta. En það verður að gera þær kröfur að ný flugstöð verði ódýr og hagkvæm. Síst af öllu ætti hún að bera þau merki sóunar sem áformin bera vitni um. Jafnvel gróðurhús geta komið mönnum á kaldan klaka. Guðrún Agnarsdóttir, þm. Samtaka um kvennalista, er samþykk þessu nál.“ Undir þetta rita Guðmundur Einarsson og Svavar Gestsson. Í þessu nál. minni hl. eru fskj. sem eru gögn sem hafa komið fram í málinu. Fskj. I er úr byggingarlýsingu flugstöðvar í Keflavík. Fskj. II er grg. um flugstöð frá þingflokki BJ frá því í febr. 1984. Fskj. IIf er bréf frá varnarmáladeild utanrrn., dagsett 13. febr. Þetta var lagt fram í hæstv. fjh.- og viðskn. þegar fjallað var um þetta mál. Fskj. IV. eru áframhaldandi upplýsingar frá varnarmáladeild utanrrn. um flugstöðvarbyggingu. Fskj. V og VI eru gögn sem Svavar Gestsson, fulltrúi Alþb. í fjh.- og viðskn., lagði fram. Ég vildi bæta því við að í þetta fylgiskjalasafn vantar eitt bréf sem n. barst frá varnarmálanefnd. Ég ætla að lesa þetta bréf, með leyfi forseta, til þess að það komist í þingskjöl: „Upplýsingar um farþegaflæði. Um áramótin 1978–1979 var tekin ákvörðun um að ráðast í hönnun nýrrar flugstöðvar. Hönnunarvinnu lauk í árslok 1980.“ 2. liður bréfsins er svo: „Árið 1979 voru farþegaflutningar um Keflavíkurflugvöll sem hér segir: Til Íslands 144 475, frá Íslandi 147 562, transit 261 348, samtals 553 385. Áður en tekin var ákvörðun um fyrirhugaða stærð fór fram endurmat á fyrirliggjandi áætlunum, þ. á m. um farþegaumferð og húsnæðisþörf einstakra fyrirtækja og stofnana. Hvað rými fyrir farþega áhrærir var miðað við afkastagetu sem svarar til 1 þús. farþega á klst. Sú niðurstaða miðast við tölvuúttekt og greiningu umferðar eins og hún var árið 1977. Árið 1977 voru farþegaflutningar um Keflavíkurflugvöll sem hér segir: Til Íslands 137 487, frá Íslandi 137 016, transit 254 927, samtals 529 826. Það skal tekið skýrt fram að afkastagetan, 1 þús. farþegar á klst., er ekki miðuð við hámarksálag. Notuð er sama aðferð og þegar t. d. ákveðinn er fjöldi akreina eða breidd vega eða stærð brúa svo dæmi séu tekin um umferðarmannvirki. Ekki er hannað fyrir mesta álag eða umferðarþunga. Á hönnunartímanum hefur verið dregið úr stærð byggingarinnar af ýmsum ástæðum eins og kunnugt er. Upphaflega var t. d. gert ráð fyrir allt að þremur fermetrum fyrir hvern farþega í biðsal. Í samanburði á svæðum í núverandi og nýrri flugstöð, dags. 13. febr. 1984, kemur fram að biðsalur í nýju flugstöðinni, salur notaður af transit-, brottfarar- og komufarþegum, er samtals 1990 m2, en það samsvarar tæplega 2 m2 á mann miðað við 1 þús. farþega. Til marks um þjónustustig í þessu samhengi fylgja hér með upplýsingar úr riti dagsettu í nóv. 1981, útgefandi AACC og IATA. Í ritinu er að finna leiðbeiningar m. a. um þetta umræðuefni. Árið 1983 voru farþegaflutningar um Keflavíkurflugvöll sem hér segir: Til Íslands 144 628, frá Íslandi 145 557, transit 165 698, samtals 455 883.“ Síðan segir: „Bygging nýrrar flugstöðvar hefur verið á döfinni allt frá því 1968. Eitt fyrsta verkefni í því sambandi var gerð umferðarspár. Á þessu langa tímabili hefur umferðin sveiflast upp og niður eins og gerist á flestum öðrum sviðum. spáin hefur að sjálfsögðu verið endurskoðuð þegar ástæða hefur verið til.“ Hér hef ég lokið lestri þessa gagns og það er þar með komið í þingskjöl. Það sem ég ætla að byrja á að gera að umræðuefni má reyndar rekja til þessa gagns, það eru transit-farþegar. Það er nefnilega svo að transit-farþegar, þ. e. farþegar á flugleiðinni frá Ameríku til Íslands, eru allt að helmingur þess farþegaflæðis sem um þessa flugstöð á að fara. Það er býsna fróðlegt að sjá svolítið hvernig þar hefur gengið. Árið 1977 eru transit-farþegar 48% farþeganna sem fara um flugstöðina. Árið 1979 eru þeir 47%. Árið 1983 eru þeir hins vegar komnir niður í 36%, þ. e. þeim hefur fækkað úr helmingi niður í þriðjung þeirra farþega sem um flugstöðina fara. Transit-farþegarnir eru, eins og ég sagði áðan, greinilega stór hluti þeirra farþega sem verið er að byggja flugstöð fyrir. Á fjórum árum, þ. e. frá 1979, hefur þeim fækkað um 100 þúsund. Síðan 1977, þegar umferðargreiningin sem núverandi stærð byggist á var gerð, hefur þeim fækkað um tæp 100 þús. Þeim fækkaði sem sagt úr um 250 þús. niður í 165 þús. Þetta er umtalsverð fækkun og leiðir hugann að ýmsu um framtíð þessa rekstrar. Skv. gögnum sem fjh.- og viðskn. bárust af öðru tilefni þar sem verið er að fara fram á niðurfellingu lendingargjalda er 4 millj. dollara tap á Norður-Atlantshafsflugi árið 1983. Þetta 4 millj. dollara tap er síðan réttlætingin sem notuð er til þess að veita ríkisstyrk með niðurfellingu lendingargjalda. Þannig getum við sagt á vissan hátt að við séum að fella niður lendingargjöld til þess að halda uppi Atlantshafsflugi til þess að halda uppi transit-farþegafjölda til þess að byggja flugstöð sem er kannske allt að helmingi stærri en íslenskir farþegar mundu þurfa. Þegar það liggur fyrir að transit-farþegarnir eru milli þriðjungur og helmingur þeirra farþega sem um flugstöðina fara er rétt að spyrja sig í fyrsta lagi: Hvert er framtíðarútlit flugsins yfir Norður-Atlantshaf? Það sem við vitum er að þar ríkir og hefur ríkt í mörg ár gífurleg samkeppni. Við munum öll eftir Laker-ævintýrinu. Við þekkjum núna nýjasta dæmið á þessari flugleið sem er kölluð People's Express og býður mjög lág fargjöld miðað við Atlantshafsflugið. Þarna hefur í mörg ár ríkt feiknaleg samkeppni. Ýmsir sem um flugmál á Norður-Atlantshafi fjalla hafa hugsað þá hugsun að það sé augljós þörf fyrir Flugleiðir, ef fyrirtækið ætlar að halda sig á þessu flugi í framtíðinni, að fara út í breiðþotukaup. Það hefur verið reynt og það gafst ekki vel. Spurningin er hvort fyrirtækið mundi yfirleitt þola kaup á breiðþotu miðað við núverandi rekstur. Hins vegar eru markaðshlutdeild þess sett ákveðin takmörk og eins og ég sagði áðan er þarna gífurleg samkeppni. Því er fyllsta ástæða til þess að kanna mjög vandlega hverjar framtíðarhorfur eru um þetta flug yfir Atlantshafið vegna þess að helmingur farþeganna, sem við ætlum að fara að byggja þessa flugstöð yfir, koma með þessum flugvélum. Það getur hreinlega gerst ef transit-farþegafjöldinn fellur niður, þ. e. ef við hættum flugi á þessari flugleið, að við stöndum uppi með helmingi of stóra flugstöð jafnvel þó við miðum við þær hönnunarforsendur sem miðað er við nú. Þá getur hreinlega farið fyrir okkur eins og ýmsum fleirum sem hafa verið að byggja flugstöðvar, eins og Gautaborgarbúar og Montrealbúar, og sitja uppi með allt of stórar, rándýrar flugstöðvar sem eru eins og gínandi minnismerki um misreikninga þeirra sem um þetta áttu að fjalla. Það er að mínu mati alger forsenda fyrir því að leggja alla þessa peninga í þessa flugstöð að gera nákvæma áætlun og markaðsgreiningu á Norður-Atlantshafsfluginu til þess að mynda sér einhverja skoðun um það hvað verður um þennan rekstur í framtíðinni. Þetta var um transit-farþegana og Norður-Atlantshafsflugið. Þetta varðar gífurlega miklu í sambandi við áætlaða stærð flugstöðvar og það er hreinasta brjálæði að fara að byggja þessa flugstöð án þess að hafa einhverjar bitastæðar upplýsingar um framtíðarhorfur á þessu markaðssvæði. Þetta var um stærð. Nú langar mig að gera aðeins að umtalsefni könnun flugstöðvar. Þá ætla ég, með leyfi forseta, að lesa úr fskj. I í nál. Það er úr kafla 2.11 í byggingarlýsingu flugstöðvar í Keflavík og heitir „Þróun forms og útlits“: „Verður nú vikið að nokkrum atriðum sem afgerandi eru í tillögunni að svipmóti byggingarinnar. 1. Leitast er við að endurspegla í ytri formum þau megineinkenni innra fyrirkomulags sem mótast af flæði flugstöðvarinnar, þ. e. miðskip með hliðarskipum til vesturs og austurs. 2. Leitast er við að undirstrika íslensk sérkenni í svipmóti flugstöðvarinnar, þ. e. gera flugstöðina að íslensku afbrigði af alþjóðlegri flugstöð. Það stef, sem orðið hefur fyrir valinu sem íslenskt áhersluatriði, er gróðurhúsið, tákn orkulinda landsins.“ Síðar í þessu plaggi segir: „Eins og teikningar og myndir af líkani bera með sér er byggingin útlitslega skipt í miðju af skálabyggingu, hinu svonefnda „gróðurhúsi“. Skálinn hefur til beggja enda glerflöt með 45° halla, þ. e. til norðurs og suðurs. Mænir þess þakflatar endar í ofanljós-þakglugga, burstum með austur-vestur stefnu. Þakflötur „skálans“ milli þessara ofanljós-þakglugga verður klæddur bæði að innan sem utan með bárustáli. Að innan mun skálinn hafa að nokkru yfirbragð gróðurhúss.“ Þarna er þá gróðurhúsið komið. Það hafa ýmsir haldið að þetta væri einhver uppfinning hjá þingflokki Bandalags jafnaðarmanna að tala um gróðurhúsið þarna fyrir sunnan en það er þvert á móti. Þetta er höfuðstefið í hönnun þessarar flugstöðvar. Eins og segir í nál. minni hl. er erfið aðstaða fyrir starfsfólk, það er erfið aðstaða fyrir farþega og það er þörf úrbóta. En á þessum tímum sem við lifum núna, þegar verið er að skera niður og spara í öllum mögulegum hlutum, verður að gera þær kröfur að þær úrbætur séu gerðar á skynsamlegan hátt. Það má meta mína skoðun á skynseminni í því sem ég hef þegar vikið að í sambandi við stærðarútreikninga. Nú er komið að glerhúsinu og þá sem í þessu glerhúsi ætla að búa. Í gögnunum segir að „gróðurhúsið, tákn orkulinda landsins“ sé hið íslenska séreinkenni hússins. Í fyrsta lagi vil ég það um gróðurhús segja að gróðurhús er dýrt í upphitun og sá sem ætlar að byggja hagkvæmt hús, sem á að kosta lítið í rekstri, byggir ekki gróðurhús. Í öðru lagi er gróðurhús dýrt í viðhaldi. Í þriðja lagi er gróðurhús viðkvæmt fyrir ánauð vinda og vatns og Miðnesheiði hefur ekki verið talin sérlega veðursæll staður. Í fjórða lagi er gróðurhús, hvað sem menn halda, alls ekki hlýlegur staður til setu því að jafnvel þó að upphitað sé í gróðurhúsi valda gluggarnir óhindraðri hitaútgeislun frá mannslíkamanum þannig að menn fá kuldatilfinningu jafnvel þó að þeir sitji í eðlilegum herbergishita. Þetta þekkja menn þegar þeir sitja í stofunum sínum við stóra glugga, jafnvel þó í vel upphituðu herbergi sé. Þetta er einföld niðurstaða, þetta er einföld afleiðing þess að hiti geislar óhindrað frá líkamanum út í himingeiminn og vekur með okkur kuldatilfinningu. Þetta er ástæðan fyrir því að jafnvel þó að menn séu að byggja svona stór gróðurhús búa þeir sér alltaf til einhverja skerma eða króka til að sitja í. Af þessum ástæðum og mörgum fleiri sem ég gæti talið tel ég þessa gróðurhúsahönnun algerlega fráleita. Ég tel hana fráleita frá rekstrarsjónarmiðum, ég tel hana fráleita frá byggingarlegum sjónarmiðum auk þess sem ég efast stórlega um að gróðurhús geti á nokkurn hátt talist séríslenskt einkenni í húsagerðarlist. Ég held að ef menn hefðu ætlað að reisa sér eða einhverjum öðrum minnisvarða sé glerhúsið heldur brotgjarn minnisvarði um þeirra ágæti. Þetta var um glerhúsið og kuldahroll þeirra sem þar ætla að búa. Ég vil ræða áfram svolítið um hönnun þessa húss. Í 2000 fermetra biðsal eftir endilöngu húsi sem endar í glerskálanum er 13 metra lofthæð. Það er álíka hæð og fjögurra eða fimm hæða hús. Á þessu svæði, inni á gólfi þessa salar, má byggja einhvers staðar milli 10 og 20 fjögurra hæða einbýlishús. Þetta er rétt til þess að gefa mönnum hugmynd um hver stærðin er. Þetta er bærilegt pláss, ekki síst ef allir transit-farþegarnir hætta að koma og íslensku sólarlandafarþegarnir verða þeir einu sem þetta sækja nokkuð reglulega, þá er ekki víst að þeir séu beinlínis að leita að gróðurhúsi. Skýringarnar á þessu gífurlega flatarmáli biðsalarins virðast vera þær að 1000 manns geti unað sér þar við leik og störf meðan þeir bíða eftir flugvélum eða eru að koma. Það getur vel verið að það þurfi tvö þús. fermetra til þess að hýsa íslenska farþega sem þarna verða en það þarf varla 13 metra lofthæð. 13 metra lofthæð ber ekki vott um það að menn ætli að reisa sér þarna rekstrarlega og byggingarlega hagkvæmt hús nema þeir ætli að sveifla sér í köðlum eða leika einhverjar kúnstir eins og Tarzan og Jane, það er náttúrlega aldrei að vita. Skýringar byggingarnefndar á 13 metra lofthæð eru tvær. Í fyrsta lagi er sagt: Það er venja að hafa hátt til lofts í flugstöð. Það er ein skýringin. Önnur skýringin er sú að hallandi þak eins og er á flugstöðinni krefst hás rispláss. Þakið rís óumflýjanlega og af því að húsið er svona stórt verður þar 13 metra hátt ris í miðjunni.  Ef við tökum aðeins þessi rök, að það þurfi þessa lofthæð vegna þess í fyrsta lagi að það sé bara venja að hafa svona hátt til lofts í flugstöð, þá er það fráleitt. Þá hafa þeir, sem þessa flugstöð ætluðu að teikna á heimsborgaralegan hátt með séríslenskum einkennum, ekki gert sér tíðreist um löndin vegna þess að það er alls ekki ófrávíkjanleg regla að menn hafi 13 metra lofthæð í þessum flugstöðvum. Þar byggir hver eins og hann telur sig best geta og ég hef hvergi komið þar sem er 13 metra lofthæð enn þá fyrir þá umferð sem hér er væntanleg. Um hina skýringuna, að hallandi þak krefjist þess að þakið rísi svona hátt í miðjunni, er það að segja að þetta er spurning um hvernig menn vilja nýta þetta pláss. Hægt er að breyta lögun hússins þannig að risið rísi ekki svona gífurlega hátt í miðjunni. En ef menn vilja haga lögun hússins svona er hægt að nýta þetta pláss fyrir alls konar starfsemi, þ. e. hreinlega setja gólf í þetta. Menn gætu sett gólf á milli hæða sem eru til hliðanna og látið sér nægja á að giska 5 metra lofthæð ef ég man teikningarnar rétt. Ég tel því að það sé algerlega fráleit skýring að það þurfi að byggja þetta gífurlega ónotaða rými bara til þess að hafa nægilegan halla á þakinu. Þetta gífurlega rými veldur því að ef við berum saman núverandi flugstöð og þá tilvonandi kemur í ljós að um leið og nýja flugstöðin er rétt tæplega tvöfalt stærri en sú gamla verður rýmið líklega hátt í fjórum sinnum meira. Þarna munar að vísu svolitlu eftir því hvaða tölur eru nákvæmlega teknar, það er spurning hvað menn telja til af kjöllurum, sorpgeymslum og þess háttar, en stærðargráðan er þessi. Á sama tíma og flatarmálið fer í þeirri gömlu úr 7 þús. m2 upp í rúma 12 þús. m2 í þeirri nýju, sem er eins og ég segi tæp tvöföldun, þá er líklega um fjórföldun rýmisins að ræða. Hægt er að skoða þetta og gera við þetta ýmsar athugasemdir. T. d. má reikna sér til að þetta ónotaða þakrými, sem er yfir allri flugstöðinni og rís hæst í miðjunni þar sem líklegast stélin eiga að komast inn, sé um 39 þús. rúmmetrar. Þetta er um þriðjungur alls rúmmáls flugstöðvarinnar og það er alveg hægt að sýna fram á að með skynsamlegri hönnun mætti minnka stórkostlega þetta rúmmál án þess að flatarmál hússins minnkaði að nokkru leyti. Það mætti lækka byggingarkostnað hússins um gífurlegar fjárhæðir. Við erum að tala um allt að þriðjung rýmis. Segjum svo að einungis næðist fimmtungur þessa rýmis, gerðar yrðu breytingar sem annaðhvort með bættri nýtingu eða breyttu fyrirkomulagi á einhvern hátt leiddu til fimmtungs minnkunar þessa rýmis. Þá erum við að tala um að bara flugstöðvarbyggingin kostar í dag á byggingarkostnaði 1. ágúst 1983 23 millj. dollara. Ef við reiknum með mátulegum hækkunum á byggingartíma gæti verðið á endanum orðið um 25 millj. dollara. Þá mundi fimmtungsminnkun spara 5 millj. dollara og 5 millj. dollara eru ansi margar ísl. kr., ekki síst ef hægt er að spara þær í fjárlagagöt framtíðarinnar. Ég held að fyllsta ástæða sé til þess að líta svolítið betur að sér um þetta atriði. En ég ætla að láta þetta nægja um rýmiseyðsluna. Nú langar mig aðeins að rýna í áætlaðan byggingarkostnað. Í samantekt sem þingflokkur Bandalags jafnaðarmanna gerði í jan. og febr. s. l. tókum við uppgefið verð á framkvæmdakostnaði, breyttum yfir í íslenskar krónur, og deildum í með rúmmetrafjölda byggingarinnar. Þá fengum við út byggingarkostnað sem var upp á rúmar 10 þús. ísl. kr. pr. rúmmetra. Þetta þótti okkur náttúrulega gífurleg upphæð, ekki síst þar sem þetta er um tvöfaldur, jafnvel allt að þrefaldur byggingarkostnaður íbúðarhúsa í dag. Í gögnum dags. 13. febr. frá varnarmáladeild eru þessir reikningar leiðréttir. Þetta er fskj. III með minnihlutaáliti. Leiðréttingarnar eru efnislega tvenns konar. Í fyrsta lagi er því lýst að í verðinu sem gefið er upp fyrir flugstöð, rúmar 40 millj. dollara, sé gert ráð fyrir verðhækkunum á tímabilinu. Gott og vel. Það var hins vegar ekki tekið fram í byggingarlýsingu frá húsameistara sem ég vitnaði í áður. Hún er frá 1981. Þar stendur, með leyfi forseta: „Gerð hefur verið kostnaðaráætlun sem byggist á fullnaðarhönnun útboðsgagna. Grunnverð í kostnaðaráætluninni miðast við verkframkvæmd í Keflavík og byggingarkostnað 1. jan. 1981. Vinnuliðir eru reiknaðir skv. hérlendum gjaldskrám nema verkstjórn í einstaka sérhæfðum vinnuliðum.“ „Síðan segir: „Kostnaðaráætlun er gerð í bandarískum dollurum og var bætt 5.5% ofan á kostnað 1. janúar 1981 til að mæta kostnaði við yfirumsjón og eftirlit með framkvæmdum og 5% ofan á heildarkostnað fyrir ýmsum ófyrirséðum kostnaði.“ Í þessu er hvergi talað um framreiknun vegna hækkana á byggingartíma. Þvert á móti stendur þar sem skipting byggingarkostnaðar er gefin upp þann 1. jan. 1981: „Heildarkostnaður, sbr. útboðsgögn frá 26. febr. 1981, í bandarískum dollurum.“ En eins og ég segi, það hefur komið leiðrétting þar sem þetta er fært til betri vegar, og betra seint en aldrei. Það kemur í ljós að hluti af þessum 40 millj. eru áætlaðar verðhækkanir á byggingartíma. Þetta kemur fram í fskj. III. Ég er nú ekki viss um að Reagan forseti yrði sammála þeim verðbólguspám sem varnarmáladeild gerir vegna þess að í þessari heildaráætlun upp á 33.5 millj. dollara eins og kostnaður er í dag er reiknað með 8.5 millj. dollara hækkun fram til ársins 1987. Það kemur sér kannske að Reagan er í Kína svo að hann fréttir líklega aldrei af þessu, en ég held að þetta sé atts ekki prúðmannlega spáð um verðbólguþróun í Bandaríkjunum. Ef við tökum nú þessar leiðréttu tölur og lítum aðeins á þær þá lækkar náttúrlega talsvert rúmmetraverð í byggingunni og við komum að því síðar. En síðan var gerð önnur aths. í gögnum varnarmáladeildar frá 13. febrúar. Þar var bent á að vatns- og skolpveitur og hitaveitu- og rafmagnstaugar og þess háttar ættu ekki að vera inni í byggingarkostnaði hússins þegar borið er saman við ýmsar húsagerðir hérlendar. Þetta er að mínu mati mjög réttmæt aths. að því leyti að í þessum byggingarkostnaði, allsherjar byggingarkostnaði flugstöðvar, er gert ráð fyrir meiri háttar lögnum á svæðinu, skolplögnum, vatnslögnum o. þ. h., sem er upp á nokkra kílómetra og er ekki eðlilegt að taka inn í byggingarkostnað ef bera á saman við aðrar opinberar íslenskar tölur. En með þessum leiðréttingum, þ. e. vegna hækkana á byggingartíma og vegna ýmissa hluta sem sem ekki áttu að vera inni í byggingarkostnaði, er byggingarverð flugstöðvar skv. gögnum varnarmáladeildar frá 13. apríl komið í 7 584 kr. á rúmmetra. Samkvæmt þessum sömu gögnum var sambærilegur byggingarkostnaður, svo notað sé orðalag úr bréfi varnarmáladeildar, á Íslandi eða fyrir íslensk hús skv. upplýsingum embættis húsameistara ríkisins fyrir fjölbýlishús eða skóla 4 400 kr. á rúmmetra, fyrir einbýlishús 6 600, fyrir K-byggingu Landspítalans, sem er líklega dýrasta sjúkrahús sem verður byggt á Íslandi um langa framtíð, 8 200 kr. á rúmmetra. Og viðmiðunarkostnaður Arkitektafélags Íslands fyrir sambærilegar byggingar er 7 545 kr. á rúmmetra skv. þessum gögnum, sem eru sem sagt sambærilegur byggingarkostnaður í Reykjavík að mati varnarmáladeildar. Hins vegar kemur í ljós við nánari könnun á þessum gögnum að byggingarkostnaðarútreikningur í byggingarlýsingum reiknar ekki með tollum eða sköttum. Í fskj. I úr byggingarlýsingu flugstöðvar í Keflavík stendur, með leyfi forseta: „Efnisliðir eru reiknaðir á hérlendu verði, að frádregnum söluskatti og tollum, í þeim tilfellum að byggingarefnið sé innlent að uppruna. Að því er varðar erlent (innflutt) byggingarefni er tekið mið af bandarísku efni, að viðbættum flutningskostnaði til Keflavíkur. Tollar og söluskattur eru eftir sem áður undanskildir. Aðeins raflagnaefni er miðað við verð á evrópsku efni, sömuleiðis án tolla og söluskatts“. Síðan var gerð aths. við þetta og í bréfi varnarmáladeildar frá 19. mars, sem er fskj. IV, er þetta leiðrétt og tekið fram að þennan útreiknaða kostnað varnarmáladeildar frá fyrra bréfi þurfi að hækka um 12–15% vegna söluskatts og tolla svo að tölur um flugstöð verði sambærilegar við tölur um íslenskar byggingar. Ef við reiknum þannig breytist rúmmetraverð í flugstöð úr 7 584 kr. á rúmmetra í 8 500–8 700 kr. og þá erum við nú orðin ansi há. Það stendur í fskj. að viðmiðunarkostnaður Arkitektafélags Íslands fyrir sambærilegar byggingar sé 7 500 kr. og því er flugstöð að því er virðist um 1 000 kr. dýrari á rúmmetra en Arkitektafélag Íslands telur eðlilegt. 1000 kr. á rúmmetra, skiptir það einhverju? getur einhver spurt. Þá spyr maður á móti: Hvað er flugstöðin margir rúmmetrar? Flugstöðin er 104 500 rúmmetrar.  
             Ég var að segja að rúmmál flugstöðvar er 104 550 rúmmetrar. 1000 kr. á rúmmetra þar gefur okkur 104 millj. kr. Svo að við tökum aðeins smádæmi um þennan gífurlega kostnað er flugstöð 104 millj. kr. dýrari en viðmiðunartölur Arkitektafélags Íslands um sambærilegt húsnæði skv. fskj. telja eðlilegt. Og þessir útreikningar eru algjörlega gerðir á grundvelli upplýsinga frá varnarmáladeild. Það gæti munað um 104 millj. kr í fjárlagagötum framtíðarinnar eða t. d. næsta gati sem er að koma í húsnæðislánakerfið. Og ég held að menn gætu svo sem rýnt í minni pósta og haft gagn af. Ef við berum hins vegar saman byggingarkostnað flugstöðvarinnar og dýrustu sjúkrahúsbyggingar á landinu, svokallaðrar K-byggingar Landspítalans, þá kemur í ljós að flugstöðin er 50 millj. kr. dýrari en jafnstórt sjúkrahús, ef við reiknum á rúmmetraverði, og flugstöðin er u. þ. b. 190 millj. kr. dýrari en jafnstórt sjúkrahús ef við reiknum á flatarmálsverði. Flatarmálsverð flugstöðvar er um 53 þús. kr. á fermetra en flatarmálsverð K-byggingar er tæp 42 þús. Flatarmálsverð flugstöðvar er því um 25% hærra en flatarmálsverð dýrasta sjúkrahúss á landinu sem er með alls konar dýrum tækjabúnaði engu síður en flugstöð. Þetta hafa verið ýmsar vísbendingar um gífurlega háan byggingarkostnað flugstöðvar. En það er þó glæta í þessu öllu saman vegna þess að nú skyndilega fer flugstöðin hríðlækkandi í verði. Í gögnum frá varnarmáladeild, dags. 13. febrúar, eru settir fram reikningar á rúmmetraverði sem ég vék að hér áðan. Þeir sýna fram á, að upphaflegir reikningar okkar Bandalagsmanna voru allt of háir. Ég hef rakið hvernig þessar tölur reiknuðust fyrst niður og reiknuðust síðan svolítið upp. En ef við skoðum þetta núna og ef við berum saman byggingarkostnað flugstöðvar skv. bréfinu 13. febr. s. l. og byggingarkostnaðartölur frá því í jan. 1981 og ef við reiknum með öllum verðhækkunum á tímabilinu eins og fskj. gera ráð fyrir, allt er sem sagt löglegt og sambærilegt, klappað og klárt, þá kemur í ljós að flugstöðin með landgangi er orðin 2.6 millj. dollurum ódýrari núna en hún var 1981. Ég ætla ekki að fara út í útreikninga á þessu, en eins og ég segi, þarna er borið saman flugstöð og landgangur. Þarna munar 2.6 millj. dollara. Hins vegar skýtur skökku við að heildarkostnaður áætlunarinnar lækkar ekki að sama skapi, þannig að það er eins og eitthvað hafi hækkað í staðinn, kannske lagnirnar, kannske skolpið. Þessi lækkun um 2.6 millj. dollara skilar sér ekki sem lækkun á heildarkostnaði. Á fskj. IV frá varnarmáladeild er vikið að þessu gati - það eru víða göt - og með leyfi forseta vil ég lesa þær skýringar. Þetta er á bls. 9 í nál. Þar stendur: „Fyrirspurnir Guðmundar Einarssonar alþm. 1. Skýring á lækkun áætlaðs kostnaðar flugstöðvarbyggingar og landgangs frá 1981 til 1983 (2.6 millj. dollara): 1981 var alfarið reiknað með að innflutt efni komi frá Ameríku. 1983 er reiknað með að a) steypustyrktarstál verði keypt frá Evrópu, b) álgluggar verði keyptir af íslenskum framleiðanda, c) gler verði keypt af íslenskum framleiðanda, d) mótatimbur verði flutt inn frá Evrópu, e) límtré verði keypt af íslenskum framleiðanda. Allt veldur þetta lækkun á kostnaði, t. d. kostar evrópskt steypustyrktarstál, komið á byggingarstað, um 45% minna en amerískt stál.“ Þetta eru gleðilegar fréttir og vonandi að mönnum hugkvæmist nú að leita fleiri tilboða frá innlendum framleiðendum, vegna þess að það gæti vel verið að svona verðlækkun geti orðið á fleiri hlutum. En þá væri nú kannske líka skemmtilegt að það skilaði sér í lækkuðum heildarbyggingarkostnaði stöðvarinnar, sem mér virðist ekki gerast. Til þess að halda mönnum ekki lengur yfir þessu máli ætla ég bara að taka saman helstu atriðin úr máli mínu. Þau eru þessi: Í fyrsta lagi tel ég algjörlega glórulaust að byggja þessa flugstöð upp á 104 þús. rúmmetra vitandi það að transit-farþegar eru um helmingur þeirra farþega sem þarna fara í gegn og hafa engar hugmyndir um framtíð Norður-Atlantshafsflugsins. Það er eins og ég kom að í byrjun, þar geta gerst alls konar stórir hlutir. Það er spurning um markaðshlutdeild og markaðsaðstöðu Flugleiða á þessum gömlu vélum sem þeir eru á núna. Hafa þeir efni á að kaupa breiðþotur? Hvernig verður þetta allt saman á næstu 5–10 árum? Það er algjör glópska að byggja þessa flugstöð án þess að hafa greinargóða hugmynd um hvað verður um helminginn af farþegunum. Í öðru lagi gerði ég að umtalsefni gerð hússins, þar sem voru einkum tvö atriði, það var gróðurhúsið og svo rými og lofthæð. Og í þriðja lagi vék ég að byggingarkostnaði og gerði að umtalsefni ýmiss konar ónákvæmni og hringlandahátt yfirvalda í sambandi við útreikninga á kostnaði. Ég gerði líka að umtalsefni gífurlega háan byggingarkostnað samkvæmt tölum sem varnarmáladeild gefur upp í samanburði við innlendar sambærilegar byggingar. Að síðustu vil ég bara ítreka að það er þörf úrbóta í flugstöðvarmálum. En við sem eigum eftir að nota flugstöð þarna, bæði stórir og smáir, eigum náttúrlega heimtingu á því að gætt sé hófs í því hvernig hús er byggt þarna. Nú búa Íslendingar allir við lífskjör sem hafa verulega skerst. Og það er ekkert beinlínis sem horfir til úrbóta á því efni annað en eitthvað sem gæti hugsanlega gerst á löngum tíma. Það er búið að tala vikum saman um nauðsyn á niðurskurði, nauðsyn á sparnaði, nauðsyn á arðsemi, nauðsyn á aðhaldi og þar fram eftir götunum. Ég er búinn að leita með logandi ljósi að sparnaði og arðsemi og aðhaldi í þessum flugstöðvarlýsingum hérna og ég finn ekki nokkra einustu glætu á því. Ég hef lokið máli mínu.



Virðulegi forseti. Það er sérstaklega ánægjulegt að sjá þá hér í kvöld báða hæstv. ráðh. landbúnaðarmála og félagsmála, því að ég ætla að það mál sem nú er til umr. megi á nokkurn hátt með sanni tengja þeirra rn. þó formlega séð sé þetta fyrst og fremst mál hæstv. utanrrh. sem þó er hér ekki staddur í augnablikinu. En hann hefur áður hlýtt á umr., þ. á m. mínar, um þetta mál og gengur nú hér í salinn. Í fyrsta lagi vil ég lýsa því að ég er alfarið á móti því frv. sem hér liggur fyrir, hef reyndar áður lýst þeirri skoðun minni og þyrfti í raun og veru ekki að rökstyðja hana frekar en ég hef þegar gert. Þó held ég að ég láti ekki þetta tækifæri ónotað frekar en önnur til að ítreka enn þá skoðun mína að hér sé mjög vafasamur málatilbúnaður á ferðinni og betur heima setið en af stað farið. Það er kunnara en frá þurfi að segja að efnahagsástandið í blessuðu þjóðarbúinu er ekki upp á allt of marga fiska þessa dagana. Sérstaklega er hart á dalnum hjá hæstv. fjmrh. og ríkiskassinn illa tómur. Einnig er það kunnara en frá þurfi að segja að erlendar skuldir þjóðarinnar eru allmiklar að vöxtum og hafa nú nýlega farið, mældar í löngum lánum, yfir hið fræga 60% mark sem var þó hér í eina tíð heilög víglína hæstv. ríkisstj. Samt er í þessu frv. gerð till. um lántökur að jafnvirði 22 milljarða Bandaríkjadollara sem eru núna u. þ. b. 616 millj. ísl. kr. og þó frekar rúmlega en tæplega. Í erlendum skuldum mundi þetta þýða í dag talsvert á annað prósent og yrðu þá skuldir þjóðarbúsins komnar nær 63% bæti maður þeirri lántöku sem hér er fyrirhuguð, að vísu á nokkrum næstu árum, við. Þannig er nú það og læt ég þetta duga um fjárhagslega hlið þessara mála hvað varðar skuldastöðu þjóðarbúsins og ástand ríkiskassans og væri þó margt hægt um hana að segja. Ég hef áður gert grein fyrir því hversu ranga ég tel þá framkvæmdaröð í íslenskum flugmálum sem hér er gerð till. um og ætla ekki að bæta miklu við það. Ég vil þó segja í sambandi við þá miklu upphæð sem hér er á ferðinni að næðist fram í þessu mannvirki sparnaður, eins og hv. þm. Guðmundur Einarsson gerði hér grein fyrir að hægt væri með breyttri hönnun á mannvirkinu, mundi það nema ekki eins árs heldur tveggja til þriggja ára framkvæmdafé til flugmála á Íslandi að frádreginni þessari flugstöðvarbyggingu. Svo miklar upphæðir eru hér á ferðinni. Lántakan á því ári sem nú er að liða er áætluð milli 30 og 40 millj. kr. meiri til þessa eina mannvirkis en allt framkvæmdafé til flugmála innanlands á þessu ári. Ég ætla ekki að fara á þessum kvöldfundi ítarlega út í ástand einstakra flugvalla vítt og breitt um landið, og er þá Reykjavíkurflugvöllur ekki undanskilinn. En það má öllum ljóst vera í hvað hér er ráðist og hversu mikið hefði mátt gera í flugvallarmálum okkar, og í, samgöngumálum yfirleitt, ef þessu fé hefði verið varið á þeim vettvangi. Og af því að það vill nú svo vel til, virðulegi forseti, að hæstv. landbrh. er hér í salnum, ætla ég nú að spyrja hann og síðan kannske hæstv. utanrrh. einnig, hvernig það verði með gróðurhúsið, sem reisa á í þessari byggingu, hvort það eigi að heyra undir utanrrn. eða hvort það sé samstarfsverkefni hæstv. landbrh. og hæstv. utanrrh., þetta ylræktarver sem þarna á að reisa suður á Keflavíkurflugvelli. Ef utanrrn. á áfram eitt og sér að fara með þessi mál, þá sé ég ekki annað en það verði að ráða sér sérstakan garðyrkjustjóra og stofna sérstaka garðyrkjudeild í utanrrn., því að þarna er á ferðinni langsamlega stærsta gróðurhús landsins og það verður auðvitað ekki við það unað að það verði ekki sómasamlega ræktað og því sinnt af fagmönnum. Af því að hæstv. félmrh. er hér einnig í salnum og undir hann heyra byggingarmálefni þjóðarinnar að miklu leyti, þá hefur það ábyggilega verið fróðlegt fyrir hann að heyra þá ágætu úttekt á þessu mannvirki sem hv. þm. Guðmundur Einarsson flutti okkur hér áðan og gerði mikla grein fyrir. Það er mjög sláandi og mjög lærdómsríkt ef þessi bygging á að kosta pr. fermetra eða pr. rúmmetra, allt eftir því hvernig það er nú mælt, meira en dýrustu mannvirki sem við finnum dæmi um á Íslandi í dag, t. d. K-bygging Landspítalans, þar sem koma á fyrir skurðstofum og öðrum flóknasta búnaði sem eitt sjúkrahús má prýða. Það er með miklum ólíkindum ef þetta gróðurhús og það sem á utan á því hangir á að verða dýrara en sjálf K-bygging Landspítalans pr. rúmmetra. Það er ýmislegt fleira í þessari byggingu allri og hönnun hennar sem er með slíkum endemum að þegar maður fer að lesa um það og skoða það, þá þarf maður ekki að lesa einu sinni eða tvílesa, heldur þrílesa eða láta segja sér þrisvar, eins og maðurinn gerði hér forðum, til að trúa. Og nýtnitölurnar sem við manni blasa, að af 114 þús. rúmmetrum, þegar allt rými í nýju flugstöðinni er talið og eru þá kjallarar og þakrými og annað innifalið, nýtast ekki nema um 60 þús., þ. e. rétt um helmingur. Þetta eru lélegri nýtingarhlutföll en ég þekki í nokkurri byggingu á Íslandi og nokkurs staðar yfirleitt á byggðu bóli. Ég minnist þess að í ákveðinni byggingu hér í vesturbænum, fjölbýlishúsi sem ekki þótti mjög til fyrirmyndar um nýtni, nýttust til íbúðar um 65%, en afgangurinn, 35%, fór undir ganga og stigapalla og annað slíkt. Þetta þótti með eindæmum léleg nýting, en hún er þó miklum mun meiri en gert er ráð fyrir í þessari byggingu. Og eins og ég hef reyndar áður bent á er það staðreynd að þetta mikla húsnæði, gróðurhúsið og allt saman, er ekki í notkun nema örfáar klukkustundir á sólarhring eins og staða málanna er í dag. Og fari nú svo, sem við skulum út af fyrir sig vona að verði ekki, að þeir hlutir gerist í flugmálum okkar Íslendinga að þar verði verulegur samdráttur frá því sem var þegar mest voru umsvifin, þá gæti svo farið að verulegur hluti þessarar byggingar stæði ónotaður allan sólarhringinn, allan sólarhringinn árið um kring. Og hvað halda menn þá að þetta þýði fyrir reksturinn á þessari byggingu? Hvað halda menn að það þýði, í fyrsta lagi þessi lélegu nýtingarhlutföll byggingarinnar sjálfrar og síðan léleg nýting þess rýmis sem á annað borð er hægt að nota meiri hluta sólarhringsins og hugsanlega allt árið. Ég vil áður en ég fer úr þessum ræðustól, virðulegi forseti, mótmæla harðlega, eins og ég mun alltaf gera hvar sem er og hvenær sem er, allri samþættingu íslensks atvinnulífs og íslenskra samgangna við veru erlends hers í landinu. Það tel ég með öllu ósamboðið sjálfstæðri þjóð, sem svo vill kalla sig, að sjá ekki sjálf þörfum sínum borgið í þessum efnum sem öðrum. Ég hef orðað það svo, að hversu mikið glæsivirki sem þetta hús verði, þá verði það aldrei annað en aumur kofi í mínum augum eins og að fjármögnun þess er staðið. Þar fyrir utan er það enn eitt dæmið um þann blygðunarlausa flottræfilshátt sem ákveðnir aðilar í núverandi hæstv. ríkisstj. hafa iðulega gert sig seka um, að fara nú á þessum tímum samdráttar og rýrnandi kjara alls þorra almennings á Íslandi út í svona mannvirki, sýndarmennsku í arkitektúr og flottræfilshátt í byggingarstíl, sem hvorki við né í raun og veru nokkur þjóð önnur getur réttlætt. Þar er á ferðinni sóun á fjármunum, sóun á hráefnum, sóun á tíma og peningum þeirra sem við þetta vinna og að þessu standa. Ég held að sá flottræfilsháttur sé undir öllum kringumstæðum og alltaf óréttlætanlegur, en hann er sérstaklega vítaverður þegar hann er framkvæmdur á tímum eins og þessum. Og þeim fjármunum sem sannarlega væri hægt að verja betur á ýmsan hátt, eins og ég hef gert grein fyrir og aðrir hv. þm., er að mínu mati sérstaklega illa varið í svona yfirsjónir og svona mistök, þegar ástandið er eins og raun ber vitni. Ég held að það væri öllum fyrir bestu, þeim sem vilja nýja flugstöð á Keflavíkurflugvelli, sem út af fyrir sig hefur ekki verið deilt um að þörf sé á, sem og hinum, sem endilega vilja þar þiggja þetta ameríska fé, að þessar áætlanir væru teknar til endurskoðunar, menn fengjust til þess að viðurkenna mistök sín, væru menn til þess, því að hvaða afstöðu sem menn hafa til þessa máls, þá held ég að enginn geti réttlætt slík mistök sem hér virðist stefnt í með byggingu og síðar rekstri þess illa hannaða og vitlausa mannvirkis sem hér er flutt frv. um lántöku til.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Frv. það um breytingu á lögum um málflytjendur, sem hér liggur fyrir á þskj. 452, er flutt í þeim tilgangi að taka af öll tvímæli um það hverjir njóta réttinda og beri skyldur héraðsdóms- og hæstaréttarlögmanna skv. málflytjendalögum. Skv. lögunum skulu lögmenn hafa með sér félag, Lögmannafélag Íslands, og skal stjórn þess m. a. hafa eftirlit með að félagsmenn fari að lögum í starfa sínum og ræki skyldur sínar með trúmennsku og samviskusemi. Talið hefur verið að allir þeir sem fengið hafa málflutningsleyfi hafi skylduaðild að Lögmannafélaginu. Ýmis opinber störf eru þess eðlis að málflutningsstarf er ósamrýmanlegt slíku starfi og lögfræðingar er þeim gegna mega ekki stunda málflutningsstarf. Hafi þeir fengið málflutningsleyfi skulu þeir leggja inn málflutningsleyfi sitt meðan svo stendur á. Svo háttar til um þá sem gegna störfum við embætti dómara, lögreglustjóra, tollstjóra, ríkisskattstjóra, ríkissaksóknara og í stjórnarráði. Er um það fjallað í reglugerð frá 1971. Þessir málflytjendur einir eru undanþegnir félagsskyldu, en hins vegar ekki aðrir, jafnvel þótt þeir sinni ekki málflutningsstörfum. Frv. felur það í sér að þeim sem þess óska og engin málflutningsstörf stunda verði heimilað að afhenda málflutningsleyfi sitt til varðveislu í dómsmrn. Fellur þá niður skylduaðild viðkomandi að Lögmannafélaginu meðan svo stendur á, jafnframt því sem honum er óheimilt að stunda málflutning sem háður er einkaleyfi lögmanna. Með frv. verða þannig skýrari línur að því leyti hverjir séu félagsmenn í Lögmannafélaginu og beri skyldur og réttindi lögmanna. Skapast með þessu betri aðstaða fyrir stjórn Lögmannafélagsins til að gegna skyldum sínum að því er varðar þá sem málflutning stunda. Hefur stjórn Lögmannafélagsins óskað eftir því að breyting þessi komist á og hefur þótt rétt að stuðla að því með flutningi frv. Frv. gerir jafnframt ráð fyrir því að þeim sem af sjálfsdáðum leggja inn leyfi sitt til varðveislu verði heimiluð aukaaðild að Lögmannafélaginu, svo og að málflytjanda, sem hefur málflutning að aðalstarfi í þágu opinbers aðila, verði heimil full aðild að félaginu. Hæstv. forseti. Frv. þetta fjallar um afmarkaðan þátt að þvi er varðar starf málflytjanda, þann að taka af tvímæli um hverjir njóti réttinda og beri skyldur lögmanna. Er þess að vænta að breytingin tryggi betur að hafa megi eftirlit með starfi þeirra lögmanna sem málflutning stunda. Ég tel eigi þörf á að víkja frekar að efni frv. og vísa að öðru leyti til aths. með því. Að svo mæltu legg ég til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Landbrh. (Jón Helgason) Hæstv. forseti. Á þskj. 651 er frv. til l. um sóknargjöld. Frv. samdi kirkjulaganefnd að meginstofni til. Þetta frv. var lagt fyrir Kirkjuþing 1982 og gerði það á því smávægilegar breytingar. Frá gerð frv. eins og kirkjuþing afgreiddi það hefur verið gerð ein breyting. Felld hefur verið niður grein um svokallað kirkjubyggingargjald. Skv. þeirri grein gat kirkjumálaráðh. heimilað sóknarnefndum, að fengnu samþykki safnaðarfundar, að leggja á þá sem sóknargjald eiga að greiða sérstakt kirkjubyggingargjald til að standa straum af kostnaði vegna byggingar eða endurbyggingar kirkju eða safnaðarheimilis svo og vegna meiri háttar viðgerðar á slíkum byggingum. Mátti gjald þetta nema allt að þreföldu sóknargjaldi. Skv. þessu gat gjald þetta hæst numið 2.4% af útsvarsstofni, ef heimildin væri að fullu nýtt. Það var nokkuð augljóst að þetta ákvæði hefði haft í för með sér að tvísýnna var um framgang frv. Þess vegna var ákveðið að fella þessa grein niður. En meginbreytingin sem felst í frv. er sú, að sóknargjaldið er ekki lengur lagt á sem nefskattur, þ. e. sama skattfjárhæð án tillits til tekna manna eða gjaldþols, heldur verði gjaldið tiltekinn hundraðshluti af útsvarsstofni hvers gjaldskylds manns. Í nokkur ár hefur sóknargjaldið verið eini nefskatturinn sem er lagður á. Veldur þetta óhagræði og auknum kostnaði við framkvæmd álagningar og innheimtu opinberra gjalda, m. a. í þeim tilfellum þar sem sóknargjaldið er eini skatturinn sem gjaldandi greiðir. Helsti kosturinn við þær álagningarreglur sem í frv. eru er sá, að þær tryggja sjálfkrafa aðlögun að hækkandi verðlagi og tekjum og þar með útgjöldum safnaðanna. Auk þess er í verulegum atriðum sniðinn af sá vankantur sem áður greinir um álagningu og innheimtu gjaldsins. Rétt er að benda á ákvæði 8. gr. frv., þar sem héraðsfundi er heimilað að ákveða að allt að 5% sóknargjalda renni í sérstakan sjóð, héraðssjóð, sem ætlað er að standa undir sameiginlegum útgjöldum prófastsdæmisins. Er þetta nýmæli. Gæti þetta orðið til þess að örva kirkjulegt starf innan hvers prófastsdæmis. Í nokkur ár hefur verið rætt um þörf á því að breyta gildandi ákvæðum um álagningu sóknargjaldsins. Mál þetta hefur komið til umfjöllunar á Kirkjuþingi nokkrum sinnum, m. a. 1974, 1978 og 1982. Á Alþingi 1974–1975 var flutt frv. til l. um sóknargjöld og síðan aftur 1975. Frv. þessi náðu eigi fram að ganga. Í þeim frv. var álagning gjaldsins tengd útsvari. Í frv. því sem hér liggur fyrir er gjaldið tengt útsvarsstofni. Samkv. 1. gr. skal gjaldið vera 0.2–0.4% af útsvarsstofni samkv. II. kafla laga nr. 73/1980, um tekjustofna sveitarfélaga. Sóknarnefnd ákveður gjaldið innan greindra marka. Ef tekjur sóknarkirkju hrökkva eigi fyrir nauðsynlegum útgjöldum að dómi sóknarnefndar og sóknarprests þá er heimilt skv. 3. gr. frv., með samþykki safnaðarfundar, að hækka sóknargjaldið allt að tvöföldu, enda komi til samþykkis kirkjumrh. Á síðasta ári var gerð könnun á því hvernig innheimta gjaldsins hefði komið út í samanburði við gildandi reglur. Miðað var við gjaldárið 1982 og náði könnunin til sóknanna í Reykjavík. Kom þá í ljós að núverandi gjald var innan þeirra marka sem gert er ráð fyrir í frv. Gögn um þetta getur n. sú sem fær málið til meðferðar fengið til afnota. Rétt er að geta um erindi og ábendingar er borist hafa rn. og varða frv. þetta. Frá ríkisskattstjóra hafa borist nokkrar athugasemdir varðandi álagningu gjaldsins. Frá fjmrn. bréf þar sem m. a. er vakin athygli á því að ekki er gert ráð fyrir því að greiðslan fyrir álagningu gjaldsins komi til ríkissjóðs. Frá biskupi Íslands bréf þar sem farið er þess á leit við dóms- og kirkjumrn. að það hlutist til um að innheimtuþóknun, sem greidd er fyrir innheimtu sóknargjalds, lækki frá því sem nú er. Öll þessi gögn fær hv. menntmn. sem ég legg til að fjalli um frv. að lokinni þessari umr. Ég legg til, hæstv. forseti, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. sem er einfalt í sniðum. Það er efnislega á þá lund að úr áfengislögum falli setningin „utan kaupstaða er einungis heimilað að veita vínveitingaleyfi á þeim árstíma sem heimsóknir erlendra ferðamanna eru að jafnaði mestar, þ. e. frá 1. júní til 30. sept.“ Ástæðan fyrir því að þetta frv. er flutt er sú að sveitarstjórn Skútustaðahrepps hefur í samþykkt sinni frá 6. sept. s. l. beint því til Alþingis og alþm. að nema þetta ákvæði úr lögum, þar sem það takmarkar atvinnumöguleika hótelrekstrar þar í sveit, sem er mjög umfangsmikill og raunar mikill þáttur í atvinnulífi þar á staðnum. Eins og nú standa sakir er heimilt að veita vín í öllum hótelum landsins sem um það hafa sótt og eru 1. flokks, utan þriggja að ég ætla, í Borgarnesi, Höfn í Hornafirði og Mývatnssveit. Með þessu frv. er einungis fram á það farið að þessi þrjú hótel standi rekstrarlega jafnfætis öðrum hótelum á landinu. Ég þarf ekki að hafa mörg orð um þetta. Það er sanngirnis- og réttlætismál að mismuna ekki atvinnurekstri með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í áfengislögum. Ég vil minna á það að ferðamannatíminn hefur lengst og ógerningur að takmarka umsvif hótela með þeim hætti sem nú er gert í lögum. Ég vil, herra forseti, leggja til að þessu frv. verði vísað til hv. allshn. og 2. umr.



Virðulegi forseti. Á leiðinni hingað í ræðustól fór ég að hugsa um hvort hv. þm. hefðu nokkurn tímann heyrt mig mæla fyrir máli þessi fimm ár sem ég hef setið á þingi. Af einhverjum ástæðum hefur viljað svo til að það hef ég ævinlega gert fyrir galtómum sölum, seint um kvöld eða rétt undir kvöldmat. Málflutningur minn virðist því ekki þurfa að vera merkilegur. Það heyrir hann yfirleitt hvort sem er enginn. Virðulegi forseti. Ég ætla samt enn og aftur að mæla fyrir tómum þingsal, fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, en frv. þetta liggur frammi á þskj. 569 og er 293. mál þingsins. Þetta frv. er samhljóða brtt. sem borin var fram þegar 159. mál þingsins var afgreitt og var þá á þskj. 503, en sú brtt. var kölluð aftur vegna tilmæla hv. fjh.- og viðskn. og að samkomulagi varð að hún yrði flutt sem sérstakt frv. Efni till. er það að áfallnar verðbætur á lán til íbúðakaupa eða íbúðabygginga verði frádráttarbærar við skattlagningu eins og vextir, en ekki einungis gjaldfallnar verðbætur eins og nú er. Frv. gerir ráð fyrir að telja megi til gjalda á þennan hátt þriðjung áfallinna verðbóta í þrjú ár, sé stofnað til skuldar vegna íbúðakaupa, en 1/6 áfallinna verðbóta í sex ár sé um nýbyggingu að ræða. Hér er reynt að koma að einhverju leyti til móts við þær gífurlegu álögur sem íbúðabyggjendur og íbúðakaupendur hafa orðið fyrir vegna þeirrar þróunar sem orðið hefur í lánamálum á síðustu árum eða síðan núgildandi lög um tekjuskatt og eignarskatt tók gildi. Einmitt á þessum árum hefur hún orðið sú, að verðbótalán hafa svo til algerlega tekið við af vaxtalánum. Hugmyndin sem lá að baki því ákvæði skattalaganna að vextir skyldu vera frádráttarbærir við skattlagningu sem ívilnun fyrir þá sem eru að koma yfir sig þaki byggðist á því að bankar landsins veittu vaxtalán til fjárfestingar vegna húsnæðis, en þegar engin vaxtalán voru lengur fáanleg heldur eingöngu verðbótalán kom þessi ívilnun að litlum notum. Þess vegna tel ég að eðlilegt sé að lagfæra ákvæðið svo það þjóni tilgangi sínum. Að öðrum kosti er það einskis nýtt. Benda má á að gengistap af gengistryggðum spariskírteinum er frádráttarbært við skattlagningu og er ekki óeðlilegt að líta á verðbótahækkanir lána sem hliðstæðu. Það liggur nú fyrir að öll skattafrv. hæstv. ríkisstj. á þessu þingi hafa verið til þess flutt og afgreidd að þyngri byrðar legðust á hinn almenna skattgreiðanda, en ívilnanir koma atvinnurekendum til góða. Svo langt var gengið að skattar voru samstundis hækkaðir þegar ljóst varð að launþegar fengju um 5% launahækkun. Er ástæðulaust að rifja upp þann hringlandahátt og það ráðleysi sem ríkti hér í þingsölum við afgreiðslu þessara mála. Blygðunarlaust var gengið á gerða kjarasamninga og skattar hækkaðir vegna hinna hraksmánarlegu launahækkana, enda mótmættu forustumenn BSRB og ASÍ þegar í stað. En hvorki voru þeirra raddir heyrðar né brtt. stjórnarandstöðunnar sinnt. Hér á hinu háa Alþingi hafa í vetur farið fram tímabærar umræður um skattsvik. Öllum er ljóst að stór hluti landsmanna kemst hjá því að greiða það sem honum ber til þjóðfélagsins. Til þessa hóps heyrir hinn almenni launþegi ekki, enda borgar hann ævinlega allan brúsann. Með hinum gífurlegu kjaraskerðingum sem átt hafa sér stað í tíð núv. ríkisstj. er svo komið að venjulegir framfærendur hafa ekki til hnífs og skeiðar, hvað þá fyrir afborgunum af lánum sem sífellt hækka því meira sem greitt er af þeim. Sem dæmi má taka að lán sem tekið var í fyrra í Lífeyrissjóði opinberra starfsmanna að upphæð kr. 112 þús. er nú reyndar orðið 178 þús. 115 kr. með reiknuðum verðbótum. Þessar verðbætur greiða menn auðvitað fyrr eða síðar og sýnist lítil sanngirni í að ekkert tillit sé til þeirra tekið, en gengistap af gengistryggðum spariskírteinum er hins vegar talið til frádráttar við skattlagningu. Ég treysti því að hv. fjh.- og viðskn., sem ég óska eftir að fái þetta frv. til umfjöllunar, líti á það með velvild og afgreiði það fyrir þinglok á einhvern veg. Það er ljóst að hér er um ívilnun til íbúðakaupenda og íbúðabyggjenda að ræða. Það liggur þá fyrir hvort þingið vill eingöngu afgreiða ívilnanir til atvinnurekenda á þessu þingi eða hvort það telur þá, sem í mestum fjárhagskröggum eru í þjóðfélaginu, eiga þar einhvern rétt. Sé svo bið ég hv. n. að athuga þetta frv. vel og lagfæra það ef það mætti betur fara svo að það nái því markmiði sem því er sett, en það er að létta undir með þeim sem eru að koma yfir sig húsnæði. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.