Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Kjartansson) Allshn. hefir haft til meðferðar tvö frv. um breytingar á kosningalögunum; það er frv. á þskj. 26 og þskj. 39. Nefndin hefir ekki getað fallist á aðalbreytingar frv. á þskj. 26, sem sje þær, að lengja tímabilið, sem kosningar standa yfir, í 12 klst. í kaupstöðum og 3 sólarhringa til sveita. Myndi það hafa litla þýðingu, hvað kaupstaðina snertir, nema þá helst hjer í Reykjavík, og mun þó kosning standa oftast lengur yfir hjer en 12 klst. En að lengja tímann svo til sveita sem farið er fram á er nefndin sammála um, að ekki sje heppilegt. Myndi það leiða til ruglings og truflunar við kosninguna, gefa kosningasmölunum mjög góðan tíma til athafna og verða þess valdandi, að flestir frestuðu aðeins kosningu sinni í 2 daga eða fram á síðustu stund, svo hagnaðurinn yrði enginn. Nefndin er því einróma sammála um að leggja til, að breytingar þessar verði ekki samþyktar, og er því ekki að vænta neins sjerstaks nál. um frv. á þskj. 26, þó nefndin hafi hinsvegar haft það til hliðsjónar við samning nál. á þskj. 102, um frv. á þskj. 39. Þá kemur til athugunar frv. á þskj. 39, og eru það aðallega þrjár efnisbreytingar, sem frv. fer fram á, eins og drepið var á við 1. umr. Nefndin er sammála um, að fyrsta efnisbreytingin sje heppileg, sú, að skifta megi hreppum í tvær kjördeildir, því víða er það erfiðleikum bundið að sækja kjörstað, eins og nú er. En nefndin hefir álitið það rjettara að leggja það í vald sýslunefnda, hvort skifta skuli hreppi í kjördeildir, heldur en að fela það hreppsnefndum, enda er það betur í samræmi við kosningalöggjöf kaupstaðanna, þar sem kjördeildaskifting er leyfð, en þar fara bæjarstjórnirnar með það vald. En frv. ætlast til, að hreppsnefndir fari með þetta vald. Önnur efnisbreyting frv. er fólgin í því að flytja kjördaginn, sem nú er hinn fyrsti vetrardagur, til laugardagsins í 10. viku sumars. Nefndin er ekki sammála um þetta atriði. En meirihl. álítur, að fyrsti vetrardagur sje óheppilega valinn kjördagur; þá er allra veðra von, og getur því farið svo, einkum til sveita, að fjöldi kjósenda geti ekki sótt kjörfund, enda víða langt á kjörstað og oft yfir slæmar torfærur að fara. Því telur meirihl. nefndarinnar heppilegra að velja annan dag, að sumrinu. En laugardagurinn í 10. viku sumars virðist ekki heppilega valinn. Hann getur fallið á tímabilið frá 23. til 29. júní, en það er óheppilegt, þar sem þá er aðal-vorkauptíð til sveita. Þessvegna hefir meirihl. valið laugardaginn í 11. v. sumars, sem fellur á tímabilið frá 30. júní til 6. júlí. Kann að vera álitamál, hvort ekki hefði mátt fara lengra, til laugardagsins í 12. viku sumars, en nefndin þorði ekki að fara svo langt, og jeg hefi átt tal við suma hv.þdm., sem voru henni sammála um það. Það má geta þess strax, í þessu sambandi, hvort ekki væri óheppilegt, að þessi brtt. næði fram að ganga, ef almennar kosningar og kosningar til landskjörs færu fram sama árið, en þær kosningar eru ákveðnar, eins og kunnugt er, 1. júlí. En okkur þótti ekki ástæða til að flytja brtt. um landskjörskosningarnar nú á þessu þingi, þó heppilegra væri, að ef svo fjelli, að hvorttveggja kosningin væri sama árið, að sami kjördagurinn væri þá fyrir báðar. Þriðja efnisbreytingin, sem frv. fer fram á, er sú, að breytt sje algerlega um kjörgögn, að stimpillinn sje lagður niður, en í stað þess tekinn upp blýantur og með honum krossað eins og við landskjörið. Nefndin er alveg sammála um, að ekki sje heppilegt að breyta þessu, þar sem menn eru nú farnir að venjast kjörgögnunum, og gæti því breytingin orsakað truflun og rugl hjá kjósendum. Og þó önnur gögn sjeu við landskjörið, þá er þess og að gæta, að þar er alt annað fyrirkomulag, listar og annað alt öðruvísi útlítandi en við almennar kosningar. Nefndin leggur því eindregið með því, að breyting þessi verði feld, en stimplunum haldið. Hinsvegar verða kjörstjórnir að sjá um, að þessi gögn sjeu í góðu standi. Og nefndin leggur áherslu á það við hæstv. stjórn, að hún viti þær kjörstjórnir, þar sem misbrestur varð á þessu við síðustu kosningar. Nokkrar fleiri breytingar eru það, sem nefndin leggur til, að verði samþyktar, og eru þær sumar bein afleiðing af þeim aðalefnisbreytingum, sem nefndar hafa verið. Svo er um það, að kjörskrárnar gildi frá 20. júní til 19. júní næsta ár á eftir. Nú gilda þær frá 1. júlí til 30. júní næsta ár á eftir, en væri það látið haldast, en kjördagurinn fluttur eins og nefndin leggur til, yrði það til þess, að ýmist yrði kosið eftir gömlum kjörskrám eða nýjum. Leiðir því þessi brtt. nefndarinnar beint af annari aðaltillögunni. Meirihl. vill og gera breyting og viðauka á 36. gr. kosningalaganna, og er það í því fólgið, að nefndin vill koma samræmi á milli almennu kosningalaganna og ákvæða þeirra, sem gilda um alþingiskosningar í Reykjavík, um það, hvort merki eða einkenni á atkvæðaseðli geti gert hann ógildan. Eftir ákvæðum almennu kosningalaganna má ógilda hvern seðil, sem eitthvert merki er á, en eftir ákvæðum kosningalaga þeirra, sem gilda hjer í Reykjavík, má því aðeins gera seðilinn ógildan, að merkið sje viljandi gert, til þess að gera seðilinn þekkjanlegan, þ. e. „er ætla má, að gert sje til þess að gera seðilinn þekkjanlegan“, eins og greinin orðar það. Lítur meirihl. svo á, að það sje nær anda kosningalaganna. Þá vill meirihl. með viðbætinum við 36. gr. slá því föstu, að seðill verði ekki ógildur í tvímenningskjördæmi, þótt aðeins einn sje kosinn. Má vera, að þetta sje deilumál, og líta ýmsir svo á, að það sje heimilt samkv. kosningalögunum að kjósa aðeins einn, enda meirihl. nefndarinnar þeirrar skoðunar. Meirihl. fanst sem dregið væri úr rjetti kjósanda, ef hann væri skyldaður að kjósa tvo frambjóðendur. Getur vel staðið svo á, að einhverjir vilji aðeins kjósa einn af frambjóðendunum, og hefir því ekki um annað að velja, eins og nú er, en annaðhvort að gera seðil sinn ógildan eða kjósa einhvern þeirra, sem hann vill ekki eða telur vist, að komist ekki að, og gæti jafnvel leitt til, að maður með litlu fylgi yrði kosinn. En þar sem það hefir verið föst venja hjá kjörstjórnum að ógilda þá seðla, þar sem aðeins einn væri kosinn, er tvo átti að velja, vill nefndin taka af allan vafa með því að tilgreina þetta með berum orðum í lögunum. Annars má minna á, þessu til stuðnings, að Alþingi hefir, með því um árið að ógilda aðeins kosning annars þingmannsins hjer í Rvík, gefið úrskurð um það í rauninni, að seðlar sjeu ekki ógildir fyrir þetta atriði. Einnig liggur og sama til grundvallar, þar sem við landskjörið er ekki skylt að hafa á lista eða kjósa jafnmarga og kosning eiga að ná. Ein brtt. nefndarinar, sú við 38. gr. kosningalaganna, er aðeins smávægileg, að lágmark þess tíma, er kosning skuli standa yfir, sje lengt úr 3 upp í 5 klst. Um aðrar brtt. nefndarinnar sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða. Aðeins vil jeg taka það fram aftur, aðaðallega er um þrjár efnisbreytingar að ræða og leiðir hinar flestar af þeim. Jeg heyrði, að hæstv. forseti skýrði frá, að nú hefði verið útbýtt hjer brtt. umkosningarnar í tvímenningskjördæmunum; jeg hefi ekki sjeð hana enn, en þar sem jeg geri ráð fyrir, að hún sje þess efnis að fella ákvæði nefndarinnar, mun meirihl. að sjálfsögðu leggjast á móti henni; ræður hann til, að brtt.nál. verði allar samþyktar en aðrar brtt. feldar.

Jörundur Brynjólfsson Eins og nál. á þskj. 102 ber með sjer hefir mig greint á við hv. meirihl. um tvö aðalatriði. Fyrra atriðið lýtur að því, hvernig atkvæðaseðill eigi að líta út til þess að vera tekinn gildur. Eins og segir í nál. hefir meirihl. í því efni vikið að því orðalagi, sem er í kosningalögum Reykjavíkur, þ. e. lögum nr. 11, 18. maí 1920. Þar er svo að orði komist, að kjörseðill verði ógildur, ef kjósandi hefir sett kross við fleiri en eitt nafn, skrifað nafn sitt á seðilinn, sett á hann strik eða rispu eða önnur slík einkenni, er „geti gert seðilinn þekkjanlegan.“ En í 36. gr. almennu kosningalaganna er komist ákveðnar að orði um þetta, og þar sem greinin er mjög stutt, leyfi jeg mjer að lesa hana upp, með leyfi hæstv. forseta. Greinin hljóðar svo: „Engin merki má á seðilinn gera önnur en að stimpla yfir auða reitinn, hvorki rispu nje blýantsstrik nje önnur slík einkenni, ergert geta seðilinn þekkjanlegan frá hinum seðlunum. Finnist slíkt merki á seðli við atkvæðatalninguna á eftir, eða ef stimplað er út fyrir ytri brún svarta borðans, er slíkur seðill ógildur.“ Eins og heyra má af þessu orðalagi, þá er ætlast til þess, samkv. kosningalögunum, að allir seðlar, sem bera einhver einkenni, umfram stimpilinn, sjeu gerðir ógildir. Fellur mjer vel, að svo skýrt sje tekinn allur vafi af því, hvernig gildur seðill eigi að líta út, og sje jeg síst ástæðu til að gerð sje breyting í þá átt, að seðill geti verið þannig úr garði gerður, að álitamál kunni að vera, hvort gildur skuli teljast eða ekki. Því altaf geta orðið skiftar skoðanir um, hvort það, sem umfram er stimpilfarið, sje gert til að gera seðilinn þekkjanlegan frá öðrum eða ekki. Og þeir, sem ekki geta greitt atkvæði eftir lögum þessum, verða að gjalda þess í því, að atkvæði þeirra verði gert ógilt. Jeg mæli því eindregið með því, að þetta ákvæði kosningalaganna fái að standa óbreytt. Jeg vil svo stuttlega víkja að öðru atriðinu, sem jeg var ekki ásáttur hv. meirihl. um, þ. e. um gildi seðla í tvímenningskjördæmum. Hingað til hefir það verið föst regla, að þeir seðlar væru gerðir ógildir, sem aðeins einn væri kosinn á, þegar tvo átti að kjósa. Þessu vill hv. meirihl. allshn. breyta þannig, að kjósandi sje ekki skyldur til að kjósa nema einn. Þetta tel jeg mjög óheppilega tillögu. Fyrst og fremst er með því raskað algildri venju, því þótt kosningalögin segi ekki beinlínis, að tvo skuli kjósa, þá veit jeg ekki til, að kjörstjórnir nokkursstaðar á landinu hafi skilið þetta ákvæði nema á einn veg, þann, að sá seðill væri ógildur, þegar einn væri kosinn, en tvo ætti að velja, alveg eins og að sá seðill væri ógildur, þegar fleiri væru kosnir en tveir, ef kjósa ætti aðeins tvo. Getur því ekki leikið neinn vafi á í þessu efni, og mun jeg greiða brtt. á þskj. 128 atkvæði mitt, svo þetta sje skýrt hjer eftir. Annars má benda á það, að ef þessi brtt. nefndarinnar yrði samþykt, þá gæti það haft þau áhrif, að maður með sáralitlu fylgi yrði kosinn, jafnvel sá, sem einna minst fylgið hefir, því svo gæti á staðið í kjördæminu, að einn frambjóðandinn hefði þar yfirgnæfandi fylgi, en menn alment hirtu ekki um neinn hinna. Í stað þess ef að kjósendurnir vissu það, að seðill þeirra yrði gerður ógildur, ef þeir kysu aðeins einn, þá myndu þeir kjósa tvo, þá sem þeir teldu besta, og gæti þannig alt annar orðið fyrir kjöri en sá, sem kosinn yrði, ef seðlar þeir, sem einn væri aðeins kosinn á, yrðu teknir gildir. Svo má og drepa á það, að þegar kjósendum er leyft að kjósa aðeins einn, en tvo á að kjósa, þá þýðir það atkvæði, sem frambjóðandinn fær einn, í raun og veru tvö atkvæði, því enginn hinna frambjóðendanna fær þá atkv. á móti. Er atkv. þannig í raun og veru tvígilt, og tel jeg það óheppilegt. Vera má, að sumir telji, að kjósendum eigi í þessu efni að vera jafnfrjálst að kjósa einn eins og þeir mega láta vera að kjósa nokkurn. En jeg lít öðruvísi á. Svo framarlega sem kjósandi vill velja sjer fulltrúa, á honum ekki að leyfast að gera það aðeins að hálfu leyti. Annaðhvort á hann að láta vera að kjósa, eða velja jafnmarga fulltrúa og eiga að vera fyrir kjördæmið. Ennfremur virðist mjer raskað leynd kosninganna með þessu, því hægara er að vita um, hvernig menn hafa kosið, þegar aðeins einn er kosinn, og er þá brotin meginregla og tilgangur kosningalaganna. Enn verð jeg að taka fram eitt atriði, þó jeg geri ekki mikið úr því, þá er það samt hugsanlegt, að aðeins einn yrði kosinn í tvímenningskjördæmi. Og væri slíkt ótækt, að lögin gerðu engar ráðstafanir til að hindra, að það gæti hent, heldur gæfu jafnvel tækifæri til þess, að svo mætti verða. Auk þess, sem jeg hefi nú tekið fram, virðast mjer þessi atriði þess eðlis, að löggjafarvaldið ætti ekki að fara breyta gildandi ákvæðum. Þau eru orðin nokkuð gömul og hafa gefist allvel, en breytingarnar virðast fyrirfram bera það með sjer, að þær verði alls ekki til bóta, heldur þvert á móti. Um aðrar brtt. skal jeg ekki fjölyrða. Jeg skrifaði undir nál. með fyrirvara, sem var aðallega um þessi 2 atriði, sem jeg hefi nú minst á.

Árni Jónsson Hv. allshn. hefir ekki getað orðið sammála um frv., sem sjá má af því, að 3 nefndarmenn af 5 hafa skrifað undir nál. með fyrirvara. Þó hygg jeg, að þessi ágreiningur sje ekki svo mjög um frv. sjálft sem um brtt. nefndarinnar. Mjer skilst, að meirihluti nefndarinnar sje meðmæltur aðalbreytingum frv. á gildandi kosningalögum, og get jeg verið nefndinni þakklátur fyrir það. Frv. þetta er fyrst og fremst fram borið til þess að bæta úr því misrjetti, sem íbúar strjálbygðra og ógreiðra sveitahjeraða verða fyrir á móts við þá menn, sem í kaupstöðum búa, er kemur til kosningarrjettar. Aðalbreytingarnar, sem fram koma í frv. okkar flm., skifting hreppa í kjördeildir og færsla kjördags, hníga báðar í þessa átt. Eins og nú standa sakir, má svo að orði kveða um suma hreppa, þar sem örðugast er yfirferðar, að íbúar þeirra hafi ekki nema ½ atkvæði til móts við þá kjósendur sama kjördæmis, sem búa í kauptúnum. Jeg þekki t. d. bæi, sem naumast verður farið til og frá kjörstað á minna en 4 dögum, um það leyti árs, sem kosning fer nú fram. Á Norður- og Austurlandi er oft komin mikil ófærð um þetta leyti, svo að ekki verður komið við hestum, en þó að þeim yrði við komið, er bændum mjög illa við að þurfa að nota þá, þegar svo er áliðið hausts, er hestarnir eru flestir þreyttir og þvældir eftir langar kaupstaðarferðir, og þyrfti þá helst að taka þá á gjöf. Menn fara því flestir gangandi á kjörstað. Nú vita menn, að mikill þorri bænda er einyrkjar, og eiga þeir mjög erfitt með að sækja kjörstað, þar sem langt er til hans, og um konumar er auðvitað ekki að tala. Með því að fjölga kjörstöðum, svo að ekki verði eins langt til að sækja, höfum við flm. hugsað okkur að bæta úr þessu, og þó engu síður með hinu, að færa kjörtímann til vorsins. Allir, sem ferðast hafa um þetta land, geta borið um muninn á því að vera á ferð að vorinu, þegar enginn er munur nætur og dags, vegir bestir og hestar í fullu fjöri, eða að haustinu, þegar oft verður ekki þverfótað fyrir ófærð. Hv. allshn. hefir líka haft fullan skilning á þessu og gengið inn á þessar tillögur okkar flm. Hún hefir aðeins gert þá breytingu, að kjördagur sje fluttur í 11. viku sumars, í stað 10. viku, og í stað hreppsnefnda skuli það vera sýslunefndir, sem skifta hreppunum í kjördeildir, og höfum við að sjálfsögðu ekkert við það að athuga. Þá hefir hv. nefnd einnig samræmt þessar breytingar öðrum ákvæðum kosningalaganna, að því er snertir tímann um gildi kjörskráa, og erum við henni þakklátir fyrir. Ein er sú breyting í frv. okkar, sem háttv. nefnd hefir ekki getað fallist á, en það er 5. gr. frv., þar sem talað er um breytingu á kjörgögnunum. Eins og menn vita, hafa þótt töluverðar misfellur á notkun þessara kjörgagna, sem nú gilda. Og er þess skemst að minnast, að nú í þingbyrjun fengu menn sjer fluttan heim sanninn um það, að mönnum virðist ekki vera orðið tamt að nota þessi gögn. Mjer er sagt, að mikið þætti á því bera, að menn væru taugaóstyrkir við þá hátíðlegu athöfn að greiða atkvæði. Og það er ekki nema eðlilegt. Þarna situr fyrst kjörstjórnin, þögul og leyndardómsfull; síðan er mönnum vísað inn í skuggalegan klefa, og vill þá grípa menn einhver ótti við hið óþekta. En þó tekur út yfir, þegar inn í klefann kemur og fyrir mönnum verða þessi myrku og galdralegu kjörtól. Það er síst furða, þó að sumum kjósendum fatist þá listin. Okkur flm. þótti rjett að reyna að ráða bót á þessu, og breyta lögunum aftur þannig, að nota mætti blýant í stað stimpils. Og til þess að gefa mönnum svigrúm til þess að setja dálítið verklegan kross, vildum við stækka reitinn framan við nafn frambjóðanda, þannig, að hringurinn yrði 1 cm. að þvermáli, í stað ½ cm. Þessi breyting er einnig í samræmi við landskjörið, þar sem menn mega nota blýant. En nú má búast við, verði færsla kjördagsins samþykt, að saman geti fallið landskjör og kjördæmakosning, og væri mönnum þá eflaust ótamt að nota til skiftis stimpilinn og blýantinn, og gæti þá svo farið, að stimplað væri þar, sem setja átti kross, en krossað þar, sem setja átti stimpil. Mjer finst hv. nefnd því hafa gert rangt í því að fella niður þessa grein úr frv. okkar, og vænti þess, að hv. deild samþykki hana eins og hún er í frv. Þá er eitt nýmæli, sem meirihluti nefndarinnar leggur til að samþykt verði, að kjörseðill skuli talinn gildur í tvímenningskjördæmi, þótt aðeins sje merkt við nafn eins frambjóðandans. Þessa breytingu tel jeg mjög varhugaverða. Hv. 2. þm. Árn. (JörB) hefir minst rækilega á þessa tillögu, og hefi jeg þar litlu við að bæta. Úr því að tveim mönnum er ætlað að vera fulltrúar fyrir kjördæmið, sje jeg ekki, að hjá því verði komist að kjósa 2 menn, en ekki einn. Jeg hygg, að þá væri miklu betra að snúa sjer að því að skifta öllum tvímenningskjördæmunum og gera þau að einmenningskjördæmum.

Bernharð Stefánsson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. við 7. brtt.hv. allsherjarnefndar, þar sem nefndin leggur til, að gildur sje seðill úr tvímenningskjördæmi, þótt aðeins einn sje kosinn, þá vil jeg snúa því alveg við og lögfesta, að sá seðill sje ógildur. Eins og menn muna, varð töluverður ágreiningur við síðustu kosningar, hvort slíkir seðlar væru gildir eða ógildir samkvæmt kosningalögunum. Jeg tel því rjett af hv.allshn. að taka þetta til íhugunar og leggja til, að lögin mæli beint fyrir um þetta. Það er einungis niðurstaða nefndarinnar, sem jeg tel ekki rjetta. Jeg þarf ekki að tala langt mál um þetta, þar sem tveir hv.þm. hafa þegar mælt í gegn brtt. nefndarinnar, og hefi jeg litlu við það að bæta. Eins og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) drap á, eru menn kvaddir saman í tvímenningskjördæmum til að kjósa 2 menn, og er sú athöfn til þess ger, að kjördæmið fái 2 þingmenn, en ekki einn. Það er því óeðlilegt, ef einstökum mönnum, sem á annað borð neyta rjettar síns til að taka þátt í þessari athöfn, yrði leyft að gera annað en athöfnin er ætluð til, eða kjósa einn mann í stað tveggja. Þá gætu allir kjósendur gert slíkt hið sama, og er þá hugsanlegt, eins og hv. 2. þm. Árn. (JörB) tók fram, að kjördæmi geti fengið aðeins einn þm., þó að tvímenningskjördæmi sje.

Getur verið, að það fái engan

. Það verður ekki, nema enginn kjósi, en með þessu móti gæti tvímenningskjördæmi fengið 1 þm., þó að kosningarathöfnin fari löglega fram. Menn munu ef til vill halda því fram, að þetta sje óhugsandi, þar sem hvert þingmannsefni þurfi ákveðna tölu meðmælanda. En engin vissa er fyrir því, að meðmælandi kjósi þann, sem hann hefir lofað að styðja, og þannig gæti líka staðið á, að enginn meðmælandi neytti kosningarrjettar síns. Eins og tekið hefir verið fram, er þetta, að kjósa aðeins einn frambjóðanda í tvímenningskjördæmi, einhver besta auðkenning, sem gerð verður á seðlunum. En aðalatriðið í þessu máli er þó frá mínu sjónarmiði það, að þetta ákvæði miðar ekki að því, að kosið verði um stefnur, heldur mundi hver frambjóðandi þá reyna að ota fram sínum tota og kjósendur síður skiftast um mál þau, sem fyrir liggja. Þetta er alveg augljóst. Margir kunna nú að líta svo á, að þetta sje í raun rjettri enginn galli, mestu varði að velja góða menn og gegna á þing, hvaða stjórnmálaflokki sem þeir sjeu í. En þau mál geta þó legið fyrir, að nauðsynlegt sje að kjósa um þau, en álit á hverjum einstökum frambjóðanda verði frekar að lúta í lægra haldi. Jeg skal nefna til dæmis uppkastið 1908 og kosningarnar um það. Hvaða maður, sem vildi ekki líta við því frumvarpi, hefði látið sjer koma til hugar að kjósa heimastjórnarmann, hversu mætur maður sem hann hefði verið, og hvaða heimastjórnarmaður hefði þá kosið sjálfstæðismann, þó að hann hefði hið mesta álit á honum? Þannig getur komið fyrir, að nauðsynlegt sje, að þjóðin gangi til kosninga beinlínis til þess að skera úr þeim málum, sem fyrir liggja, en þessi brtt. nefndarinnar miðar að því að gera kjósendum auðveldara að skiftast eftir persónulegu fylgi, heldur en eftir málefnum. En eins og hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) tók fram, væri það miklu heppilegra að skifta þeim tvímenningskjördæmum, sem eftir eru, í einmenningskjördæmi, ef menn kenna svo mjög í brjósti um kjósendur, að þeir þurfi að kjósa 2 þingmenn. Jeg vil nota tækifærið að beina fyrirspurn til hv.allshn. Jeg sje, að hún leggur til, að þar sem hreppi sje skift í 2 kjördeildir, sje hreppstjóri sjálfkjörinn oddviti annarar kjördeildarinnar, en hreppsnefndaroddviti hinnar. Jeg tel rjett, að ákveða þetta með lögum, en í brtt. er ekki tekið fram um, hvað gera skuli, ef hreppstjóri og oddviti eru báðir í sömu undirkjördeild. Vjer getum hugsað oss, að í einum hreppi sjeu 2 dalir, og að kjördeildunum sje skift um fjallið á milli þeirra, en báðir þessir menn búi í sama dalnum. Er þá ætlast til, að annar þeirra fari úr sinni eigin kjördeild til þess að vera oddviti hinnar?

Já

. Þá yrði oddvitinn að greiða atkvæði sem utanhjeraðsmaður, því að jeg geri ráð fyrir, að sjerstök kjörskrá yrði fyrir hvora kjördeild. Jeg tel mikla bót að því að færa kjördaginn fram á vor, en skal ekki bæta neinu við það, sem sagt hefir verið því til stuðnings. Þá hefir verið um það rætt, hvort kjörgögnin sjeu heppileg. Flm. frv. leggja til, að þeim sje breytt enn og blýantskrossinn tekinn upp aftur, þar sem stimpillinn hafi gefist illa. Jeg get ekki annað sagt, að mjer stendur nákvæmlega á sama um, hvor aðferðin er höfð. Mjer finst báðar mjög einfaldar, og er þeim varla við hjálpandi, sem ekki geta komist klaklaust fram úr hvorri sem er. Ef nokkur munur er, hygg jeg, að mönnum muni vera heldur handhægra að beita blýantinum heldur en stimplinum.

Jón Baldvinsson Það eru sjálfsagt allir sammála um þá breytingu á kosningalögunum, sem fer fram á, að skifta megi hreppum í undirkjördeildir. Þessi breyting kemur sjer sjálfsagt mjög vel, þar sem svo hagar til, að fjarlægðir eru miklar eða stór vatnföll, sem tálmað geta sókn á kjörstað. Og ekki kemur þetta í bág við hagsmuni annara kjósenda, en er einungis til hægðarauka á þeim stöðum, sem svona er ástatt um, og jafn tryggilega um kosninguna búið sem annarstaðar. En þetta verður ekki sagt um aðrar breytingar, frv., því þó að segja megi, að þær sjeu einum til hagræðis, þá eru þær öðrum til óþæginda, og á jeg hjer aðallega við þá tillögu að flytja kjördaginn við almennar kjördæmakosningar frá 1. vetrardegi yfir á sumar. Við 2 nefndarmenn, hv. 4. þm. Reykv. (MJ) og jeg, höfum ekki getað fallist á þessa breytingu og teljum hana vera til svo mikils óhagræðis fyrir mikinn þorra kjósenda, að það yrði tvímælalaust til ills að samþykkja hana. Aðalástæðan fyrir færslu kjördagsins, sem flestir minnast á, er veðráttan, að um veturnætur sje allra veðra von, einkum á Norðurlandi. Vitanlega má halda þessu fram, en þetta ákvæði um kjördaginn hefir staðið nú um hríð, og hefir ekki heyrst, að það hafi komið nokkursstaðar að verulegu meini, heldur virðast kjósendur hafa yfirleitt unað því vel. Það mun einnig vera svo um alt land, að á þeim tíma geta menn frekar sótt kjörfund og fylgst með öllum undirbúningi undir kosningar, því kosningarathöfnin sjálf er ekki nema lítill hluti kosninganna, og má því athuga, hvort undirbúningurinn undir þær kemur á heppilegum tíma. Verði kosið um mánaðamótin júní-júlí, kemur kosningaundirbúningurinn á svo dýrmætan tíma, að það mun verða landsmönnum til stórmikils fjártjóns, ef þeir sinna þá kosningum og undirbúningi undir þær, en haustið er aftur á móti miklu heppilegra til þess. Á það má einnig minnast, að allur þorri fólks í sjávarhjeruðum er dreifður um þetta leyti út um alt land í atvinnu og atvinnuleit. Sjómenn eru þá t. d. farnir vestur og austur, menn og konur dreifast út um sveitirnar til ýmissa starfa, og er þessu fólki þá gert mjög erfitt að neyta kosningarrjettar síns. Jeg heyri einhvern minnast á atkvæðagreiðslu utan kjördæmis, en ef menn vilja kynna sjer, hvernig sá rjettur er notaður alment, munu menn sjá, að það er ekki ýkja mikið. Og þótt mikil þátttaka hafi verið í síðustu kosningum, og mörg skrifleg atkvæði, mun það stafa af heimakosningunum og því, að flokkarnir hafa beinlínis látið sækja atkvæði heim til manna. Það er yfirleitt flest, sem mælir á móti breytingunni. Þessi kjördagur hefir nú verið lögákveðinn síðan 1909, og hefir ekki borið á neinni óánægju með hann meðal kjósenda. Og sjálfsagt hafa þeir, sem þennan kjördag samþyktu, þekt tíðarfarið jafnvel og þeir, sem nú eiga sæti á Alþingi, og enginn heldur því fram, að tíðarfarið sje annað nú en þá var. Þá kem jeg að því atriði, um rýmkun á úrskurði gildra seðla, sem háttv. 2. þm. Árn. gat um í ræðu sinni. Þær breytingar, sem þar er farið fram á, munu vera mótaðar af þeim röddum, sem fram komu að nýafstöðnum kosningum nú í haust. Töldu margir, að ákvæði laganna væru þar herfilega ströng og yrðu aðeins til þess að ónýta kosningarrjett margra manna. Jeg er því algerlega mótfallinn, að hjer verði gefinn lausari taumurinn en verið hefir. Ætti mönnum að vera það vorkunnarlaust að læra að inna rjett af hendi ekki vandasamara verk en þetta er, að merkja rjett seðil. Meirihl. nefndarinnar leggur það til, að sú venja verði tekin upp, að seðill verði ekki úrskurðaður ógildur í tvímenningskjördæmi, þótt einungis einn sje kosinn. Þessu er aðeins einn nefndarmanna ósamþykkur, - háttv. 2. þm. Árn. -. Jeg ljet þetta atriði afskiftalaust í nefndinni, tel það fremur lítilfjörlegt og legst ekki á móti því. Stórkostlegasta breytingin er sú, sem jeg hefi áður um rætt, að flytja kjördaginn á dýrmætasta annatíma ársins. Sá flutningur yrði til talsverðs óhagræðis fyrir þá, sem búa við sjávarsíðuna, og jeg hygg, að það yrði einnig til baga fyrir bændur. Hefi jeg átt tal við ýmsa menn úr sveit um þetta efni, og hefir þeim öllum borið saman um það, að miklar annir sjeu einmitt um þennan tíma. Er mín spá sú, að yrði þetta samþ. nú, þá mundi innan skamms koma kröfur um að breyta aftur í gamla horfið. Mætti vel svo fara, að Alþingi yrði að beygja sig fyrir þeim kröfum, en þá væri ver farið en heima setið.

Björn Líndal Jeg er íhaldsmaður í íhaldsflokki, enda vil jeg ekki breyta lögum, sem vel hafa reynst, að ástæðulausu. Jeg er háttv. 2. þm. Reykv. þakklátur fyrir það, sem hann hefir lagt hjer til í íhaldsáttina, enda mun hann vera meiri íhaldsmaður en hann sjálfan grunar. Sumar þær breytingar, sem hjer er um að ræða, eru bara lögskýringar, og er það gott, þegar lögin eru óskýr áður. Jeg tel þessa breytingu, að skifta megi hreppi í tvær kjördeildir, eindregið til bóta, en hinu er jeg aftur mótfallinn, að kjördeginum verði breytt. Get jeg þar fyllilega skrifað undir ræðu hv. 2. þm. Reykv. Jeg tel heppilegast, að kosningar fari fram á þeim tíma, sem fólk er ekki svo önnum kafið, að það hafi þó einhvern tíma aflögu til þess að ræða alþjóðarmál. Tel jeg af tvennu betra, að fáir kjósi, ef þeir hafa haft tækifæri til að setja sig inn í dagskrármál þjóðarinnar, heldur en að múgur manna safnist að kjörborðinu, sem enga þekkingu hefir á því, sem gera skal og forðast skal. Viðvíkjandi þessu atriði, hvort kjörseðill úr tvímenningskjördæmi skal talinn gildur, ef aðeins einn er kosinn, þá skal jeg taka það fram, að jeg hallast á þá sveifina, að ekki sje sanngjarnt að neyða kjósendur til að kjósa nokkurn mann á þing. En þetta er gert, ef ógild er kosning eins manns í tvímenningskjördæmi. Í einu kjördæmi voru t. d. í framboði við síðustu kosningar tveir menn úr Framsóknarflokknum, tveir úr Borgaraflokknum, en aðeins einn jafnaðarmaður. Það liggur í augum uppi, að þarna var úr vöndu að ráða fyrir vesalings jafnaðarmennina í kjördæminu. Jeg vil að lokum endurtaka það, að jeg tel mjög óheppilegt og illa ráðið, að breyta kosningadeginum frá því, sem nú er. Sá dagur hefir reynst ágætlega valinn til þessa. Og þótt fyrir geti komið, að erfitt verði í örfáum kjördæmum að sækja kjörfund þennan dag, þá verður ekki sá dagur fundinn, sem öllum kjósendum landsins er hagkvæmastur. Það er að vísu gott, að sem flestir kjósi, en hitt er þó meira virði, að þeir, sem kjósa, kjósi af viti.

Hákon Kristófersson Jeg get verið mjög stuttorður, því hv. 2. þm. Reykv. (JBald) hefir tekið fram margt af því, sem jeg vildi sagt hafa. Þó get jeg ekki stilt mig um að geta þess, að þegar jeg leit þetta nál., þá duttu mjer í hug þessi orð eins látins heiðursmanns: „Jeg sje eftir pappírnum.“ Mjer fór líkt, er jeg leit þetta nál.; jeg sá eftir prentkostnaðinum. Jeg vildi helst, að háttv.allshn. hefði lagt það til, að frv. yrði felt. Jeg get ekki sjeð, að neinar breytingar þar sjeu til neinna verulegra bóta. Hv. frsm. (JK) sagði, að lítið væri um störf í sveit á þessum tíma árs. Það getur hann aðeins sagt af því, að hann er nú orðinn næsta ókunnugur háttum sveitamanna. Jeg verð, sem kunnugur maður, að halda því fram, að sjaldan sjeu meiri annir í sveitinni en einmitt um þann tíma. Þannig víkur þessu einnig við víða við sjávarsíðuna. Sjóróðrar hamla mönnum ekki síður þá en endranær að sækja kjörfund. Hvað það snertir, að þeir menn geti þá kosið þar, sem þeir eru staddir, þá er þess að gæta, að þeir verða þá að hafa afsalað sjer kosningarrjetti sínum annarsstaðar, en því fylgir meira umstang en svo, að þorri manna nenni eða hafi tíma til að standa í því. Áhuginn víðast hvar ekki svo mikill, að menn vilji vinna það til að sleppa góðum fiskiróðri. Verð jeg einnig að líta svo á, að ef sú breyting kemst á, að hreppi, sem víðlendur er, verði skift á tvo kjörstaði, þá tel jeg það einhlítt. Það getur þá varla orðið svo örðugt, þótt að haustlagi sje, að komast til kjörstaðar, að þörf sje þessvegna að breyta kjördeginum. Jeg skal ekki fara langt inn á deiluna um það, hvort rjett sje að telja kjörseðil gildan, þótt aðeins einn maður sje kosinn á honum, þar sem um tvímenningskjördæmi er að ræða, því að það getur naumast talist neitt aðalatriði. Þó skal jeg taka það fram, að jeg mun hallast að því, að tæplega sje rjett að ógilda atkvæði, þó kjósandi hafi ekki viljað nema einn af þeim, sem á kjörseðli standa. Því jeg tel í rauninni ósanngjarnt að kúga menn til að neyta rjettar, sem þeir vilja ekki notfæra sjer. Og jeg get ekki skilið þann hugsunarhátt hv. 2. þm. Árn. (JörB), að með þessu sje sumum veittur tvöfaldur atkvæðisrjettur, en öðrum aðeins einfaldur. Því allir hafa hjer jafnan rjett, hvort sem þeir vilja neyta hans eða ekki. - Annars er það skoðun mín, að tvímenningskjördæmin ættu ekki að vera til. Þá röksemd hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ), að stimpilaðferðin sje ónothæf, sökum þess, hve hún sje myrk og galdraleg, get jeg varla tekið alvarlega. Veit jeg ekki, af hverju sú kukl-kend hv.þm. stafar, nema ef vera skyldi af því, að svertan er svardökk á litinn. En mjer finst þá muna minstu á henni og blýantinum, enda mun sú raunin á, ef um verulega myrkfælinn mann er að ræða. Hv. þm. (ÁJ) kvað stimpilaðferðina slæma fyrir taugaóstyrka menn. Myndu þá taugar þeirra styrkjast við það að nota ritblýið. Ekki held jeg það, að reynslan hafi sýnt það, meðan blýanturinn var notaður. Þessi kosningaaðferð, sem við notum nú, er nú tíu ára gömul, og hefi jeg fáa heyrt kvarta undan henni. Finst mjer óþarft að fara nú að glundra í henni, enda myndi það brátt koma í ljós, að kjósendum yrði enginn hagur í því. Menn eru nú farnir að venjast gömlu aðferðinni, og breyting mundi aðeins valda ruglingi. Finst mjer þetta mál bera þess ljósastan vottinn, að breytingagirni í lagasmíðinni hjer virðist ekki hafa nein takmörk. Finst mjer, að sú minsta krafa, sem gerð verði, er menn fara að breyta svo gömlum og góðum lögum sem þessum, sje sú, að menn finni máli sínu einhver myndarlegri rök en að gamla fyrirkomulagið sje galdralegt. Galdratrúin er nú, sem betur fer, liðin hjá.

Ekki þó á Vesturlandi.

Hún hefir aldrei náð svo langt þar, að menn sjái draug í svörtum stimpli. Jeg vona, að þótt svo fari, að háttv. deild samþ. þetta frv. í einhverri mynd, að hún samþykki ekki breytinguna á kjördeginum og kjörgögnunum. Jeg get vel felt mig við það, að hreppunum verði skift, enda verði sú heimild ekki notuð nema þar sem þörf er á. Sömuleiðis get jeg fallist á það, að tíminn, sem kosningin stendur yfir, sje lengdur, en jeg tel það þó ekki neitt mikilvægt atriði.

Sveinn Ólafsson Jeg get verið háttv.allshn. sammála að mestu leyti um 6 fyrstu brtt. á þskj. 102. Tel jeg þær yfirleitt vera til bóta. Eitt tel jeg þó athugavert við fyrstu brtt., en það er, að af henni verður ekki sjeð, að það sje hreppsnefndin, sem á að eiga upptökin að skiftingu hreppsins í kjördeildir, heldur lítur svo út sem það sje sýslunefnd. Auðvitað er hugsunin sú, að hreppsnefnd óski skiftingar, en sýslunefnd ákveði hana, en þetta kemur ekki ljóslega fram. Nefni jeg þetta hv. nefnd til athugunar. Þá breytingu, sem hv. nefnd hefir gert um færslu kjördagsins, tel jeg til bóta. Aðalgallinn á því að hafa kjördag í 11. viku sumars er sá, að ef þinghald yrði aftur fært til sumars, eins og vera ætti, þá mundi tími nokkuð naumur milli kjördags og þingfarar. En mörgum mun þykja nægur tími að hugsa um þann galla, þegar að því rekur, að sumarþing verði tekin upp á ný. Jeg skal, út af orðum háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), taka það fram, að það er ekki rjett, að það hafi aldrei komið að sök, að kjördagur er á haustnóttum. Jeg man eftir þó nokkrum dæmum þess að kjósendur hafa orðið að sitja heima vegna þess, að veður hefir ekki leyft annað, og ein tvö dæmi þekki jeg til þess, að mjög fáir af kjósendum komust á kjörstaðinn. Verður aldrei hægt að girða fyrir að slíkt geti komið fyrir, en næst því verður komist með því að hafa kjördaginn á þeim tíma, sem dagar eru langir og nætur eru bjartar. Þá kem jeg að 7. brtt. nefndarinnar, og horfir alt öðruvísi við um hana. Á hana get jeg enganveginn fallist. Jeg get ekki fundið, að breytt sje til bóta í 36. gr. kosningalaganna á þann hátt, sem nefndin leggur til, þannig, að í stað orðanna: „er gert geta seðilinn þekkjanlegan frá hinum seðlunum,“ komi: „er ætla má að gert sje til þess að gera seðilinn þekkjanlegan.“ - Hjer er sett loðið og tvírætt orðalag í staðinn fyrir glögt og greinilegt orðalag, og þykir mjer það síður en til bóta, þótt það að vísu sje tekið eftir yngri lögum, sem sje lögum um kosningar í Reykjavík frá 1920. Þar hygg jeg að þetta orðalag hafi komist inn hreint og beint af vangá, og orðatiltækið ruglar fremur en skýrir hugmyndina. Í öðru lagi er sú tillaga nefndarinnar, að ákveða það, þvert ofan í 33. gr. kosningalaganna, að gilda skuli seðill í tvímenningskjördæmi, þó aðeins einn sje kosinn á seðlinum. Jeg verð að líta svo á, að 33. gr. taki þó af allan vafa í þessu efni, svo ekki þurfi skýringa við. Með leyfi hæstv. forseta vil jeg leyfa mjer að lesa upp þau orð gr., sem að þessu lúta: „ - - - og stimplar alveg yfir reitinn, sem er fyrir framan nafn þess, eða nöfn þeirra, ef fleiri eru en einn, sem á að kjósa.“ Mjer þykir undarlegt, að upp hefir komið vafi á því, hvernig þetta beri að skilja, enda óhætt að fullyrða, að tiltölulega fáar kjörstjórnir hafi vilst á þessu. Annars er það um þessa brtt. að segja, að ef hún nær fram að ganga, þá er hún svo greinilegt brot á þeirri leynd, sem yfir kosningunum á að vera, að verra getur tæpast verið. Það er nærri ugglaust ráð til að geta keypt atkvæði og gefið merki um það, hversu kjósandinn kýs, ef þetta er leyft. Þetta hefir að nokkru verið tekið fram af öðrum, og skal jeg því ekki fjölyrða um það frekar, en aðeins bæta því við, að ef þessi breyting verður gerð, þá virðist mjer liggja nærri, að um það geti orðið deilt, hvort þessi eða hinn maður, sem kosið hafi einn í tvímenningskjördæmi, ætti ekki þá að ráða yfir 2 atkvæðum handa skjólstæðingi sínum. Þetta gæti leitt til þess, að á 2. eða 3. þingi hjer frá kæmi fram brtt. við kosningalögin af nýju, og farið fram á, að heimila slíkum kjósendum að gefa sama frambjóðanda 2 atkv., en af því gæti svo leitt, að aðeins einn yrði kosinn í tvímenningskjördæmi, eða þá annar mannanna með örfáum atkvæðum.

Eru nokkur takmörk fyrir því, hvað þm. geta komið með vitlaus frv. á þingi?

Síðustu till. nefndarinnar á þskj. 102 sje jeg mjer heldur ekki fært að fylgja, en eins og þegar er fram tekið, þá álít jeg 4 þær fyrsttöldu til bóta og fylgi þeim hiklaust.

Sigurjón Jónsson Jeg ætla ekki að gera hjer grein fyrir mínu atkv., það mun atkvgr. sýna, hvernig það fellur. En jeg vil taka það fram, að jeg get ekki verið sammála háttv. síðasta ræðumanni (SvÓ) í því, að fylgja brtt. á þskj. 102. Jeg skal sýna fram á það, að ef hann samþ. 1. gr., þá er honum ómögulegt að samþ. hinar breytingarnar, sem á eftir fara. Það er sjálfsagt gáleysi nefndarinnar að kenna. Eins og tekið er fram, fellur kjördagurinn eftir till. nefndarinnar á bilið frá 30. júní til 6. júlí. En síðar kemur fram, að kjörskráin gangi í gildi 20. júní. En jafnskjótt og framboðsfrestur er útrunninn, í maí, hafa kjósendur kröfu til þess að kjósa eftir gildandi kjörskrá. Jeg álít ómögulegt, að ekki sje kosið eftir einni kjörskrá við sömu kosningar, og það er sjálfsagt ekki tilgangur nefndarinnar. En hjer er ekki færður nóg til baka sá mánaðardagur, er kjörskrár ganga í gildi. Það mætti ekki vera seinna en 1. júní. - Þá er annað, sem rekur sig á. Í 11. gr. kosningalaganna er svo fyrir mælt, að aukakjörskrá skuli tilbúin fyrra hluta maímánaðar. Ef kjördagur er færður til og nú þyrfti að breyta aukakjörskrá, þá kemst hún ekki í gildi fyr en 15. júní, en þá er líka kominn sá tími, er kjósendur eiga heimting á að fá að kjósa, þeir, sem dvelja utan síns kjördæmis. Verði kjördagur færður eftir till. nefndarinnar, þá verður að samræma lögin, svo það gildi þó að minsta kosti ein og sama kjörskrá á hverjum stað.

Bernharð Stefánsson Jeg vildi gera stutta aths. Háttv. þm. Ak. (BL) hafði það einkum á móti brtt. minni, að með því móti væri kjósandi neyddur til þess að kjósa andstæðing sinn, í mörgum tilfellum, og tók til dæmis kosninguna í Eyjafirði í haust. Þar var einn jafnaðarmaður í kjöri. Þm. (BL) spyr: hvernig á kjósandi, sem er jafnaðarmaður, að fara að, þar sem svo stendur á? Því er fyrst að svara, að tvímenningskjördæmi hlýtur að fá tvo þingmenn. Það er gefið. Nú kærir þessi maður sig ekki um nema einn af þeim, sem í framboði eru. En úr því kjördæmið hlýtur að fá tvo þingmenn, þá er einsætt fyrir hann að kjósa þann besta af hinum, þó hann sje ekki hæstánægður með neinn þeirra. En svo hefir hann fleiri úrræði: hann getur boðið sig fram sjálfur eða stuðlað að því, að flokkur hans hafi 2 menn í kjöri. Jeg þarf ekki að svara þessu frekar. Það verður ekki sjeð, að neinum sje gert nokkuð rangt til með því, þó þessu ákvæði sje haldið fast.

Þórarinn Jónsson Jeg mun ekki eltast við hinar ýmsu brtt., en sýni með atkv. mínu, hvernig jeg lít á þær. 1. brtt. nefndarinnar, um skifting hreppa í kjördeildir, finst mjer eðlileg og sjálfsögð. Það gæti bara verið álitamál, hvort hún gengi ekki heldur skamt. Eftir till. má ekki skifta hrepp nema í tvent. En það er sýnilega mikið heppilegra að geta skift í þrent. Mjer datt í hug, að það hefði mátt orða þetta: 2 eða fleiri. En það má þó hártoga, og betra að heimila að skifta í 2 eða 3 kjördeildir. Í mörgum tilfellum er það ekki of langt gengið. Jeg þekki hreppa með 60–70 kílómetra strandlengju, og dölum upp af. Þar er sannarlega þörf á, að kjördeildir sjeu fleiri en ein og fleiri en tvær, þegar það er athugað, að bæjunum og stærri kauptúnum er skift í fjölmargar kjördeildir. Hv. 2. þm.N.-M. gat um dæmi þess, að 4 daga ferð væri á kjörstað, fram og til baka. Mjer virðast 2 dagar fullmikið, þar sem hjer er ekki ætlast til að stytta leiðina nema um helming, og ástæða til að ljetta betur undir með kjósendum, þar sem slíkir erfiðleikar eru. Annað atriði, sem jeg vildi minnast á, er færsla kjördagsins. Það er vitanlegt, að 1. vetrardagur er ekki heppilegur, vegna þess, hvernig þá getur verið komið færð og veðráttu. En sá tími, sem hjer er stungið upp á, er þó tvímælalaust allra mesti annatími ársins, þar sem jeg þekki til. Og mun alstaðar vera svo um seinnihluta vorsins í sveitahjeruðum landsins. Þá kemur til fjársmölun, rúning, rekstur á afrjetti, ullarverkun, kaupstaðarferðir og undirbúningur undir slátt. Þessi tími er því mjög óheppilegur til þess að undirbúa kosningar. Jeg held jeg verði því að vera á móti þessari færslu, ef ekki verða aðrar sjerstakar ástæður, sem knýja mig til hins gagnstæða. Þá er enn eitt atriði, sem sje sú brtt. nefndarinnar, að seðill skuli gildur í tvímenningskjördæmi, þó ekki sje nema einn kosinn. Jeg vil undirstrika það, að ef þetta verður samþykt, þá verða hjer tvær lagasetningar í sama lagabálki, hvor annari andstæðar. Eftir 33. gr. má ekki kjósa færri en 2, en eftir 36. gr., ef brtt. nefndarinnar verður samþ., má kjósa einn. Orðalag 33. gr. er svo ljóst, að ekki verður um það deilt, þar sem það er tekið fram, að kjósandi skuli gera merki framan við „nafn þess, eða nöfn þeirra, ef fleiri en einn á að kjósa“  Út í aðrar brtt. ætla jeg ekki að fara að sinni.

Jón Þorláksson Það var aðeins stutt aths. út af því, sem hjer hefir verið talað um tímatakmark fyrir því, hvenær kjörskrár gangi í gildi. Jeg tel rjett að láta umræður um það falla niður, þangað til sjest, hvort kjördagur verður færður eða ekki. Verði hann ekki færður, þá er hitt fallið um sjálft sig. En annars skal jeg lofa því, fyrir hönd nefndarinnar, að þetta skuli athugað fyrir 3. umr., verði færsla kjördagsins samþykt.

Frsm. (Jón Kjartansson) Þetta mál sem hjer liggur fyrir, er stórmál, og jeg get ekki tekið undir með þeim, sem ekki vilja, að um það sje rætt. Fyrst vil jeg fara nokkrum orðum um þann ágreining, sem hefir orðið út af brtt. nefndarinnar við 36. gr. Jeg get ekki betur sjeð en með því sje verið að samræma orðalag og grundvallarreglur kosningalaganna. Það á vitanlega ekki að ógilda atkvæðaseðil, þó sjáist á honum blettur, nema því aðeins, ef ætla má, að bletturinn sje gerður til þess að auðkenna hann. Hjer er aðeins verið að lagfæra þetta ákvæði, svo það komist í meira samræmi við grundvallarreglu kosningalaganna. Þá er undarlegt, að mótmælin gegn till. nefndarinnar um atkvgr. í tvímenningskjördæmum hafa aðallega komið frá mönnum þaðan, og aðalröksemdin hefir verið sú, að þessir hv.þm. óttast, að ef þessu yrði slegið föstu, þá væri hætt við, að ekki yrði nema einn kosinn. Þetta finst mjer mjög ljeleg ástæða og að þingmennirnir lýsi með því miklu vantrausti á sjálfum sjer. Þá staðfesta þeir hinsvegar með þessu þá skoðun okkar í nefndinni, að með þessu móti, sem nú viðgengst, gætu einhverjir flotið inn á þing með sama sem engu fylgi. En það á ekki að eiga sjer stað. Annars er þessi ástæða óframbærileg, líka vegna þess, að þá má með sama rjetti segja, að enginn verði kosinn. En vitanlega er ekkert því til fyrirstöðu nú, að allir geti skilað auðu, og þá er auðvitað enginn kosinn heldur. Þá vil jeg svara fyrirspurn frá háttv. 2. þm. Eyf. (BSt) um það, hvort það væri tilætlun nefndarinnar, að oddviti og hreppstjóri stjórnuðu kosningu í kjördeildum, og ef þeir ættu heimili báðir á sama kjördeildarsvæði, hvernig þá færi með atkvæðagreiðslu þess, sem stjórnaði kosningu í hinum hlutanum. Auðvitað er það tilætlunin, að hreppstjóri og oddviti sjeu oddvitar kjörstjórnanna, sinn í hvorri kjördeild. En hvað snertir atkvæðagreiðslu þess þeirra, sem þarf að stjórna kosningu utan sinnar kjördeildar, þá er það vitanlega mjög einfalt. Hann nýtur kosningarrjettar síns samkv. hinu almenna ákvæði í 32. gr. kosningal., um kosning í öðrum hreppi, innan kjördæmisins. Hann þarf ekki annað en hafa með sjer vottorð um það, að hann standi á kjörkrá á hinu kjördeildarsvæðinu. Þá er aðalmótbáran gegn færslu kjördagsins, sú, að með því sje sjómönnum gert erfitt fyrir um að neyta kosningarrjettar síns. Nú veit háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem einkum hefir komið með þessa mótbáru, að það var vegna sjómannanna, að kjördagurinn var ákveðinn 1. vetrardag. En síðan hafa komið lög um kosningu utanhjeraðsmanna, og þar með er ástæðan með 1. vetrardegi fallin, því það ákvæði var sett til að gera sjómönnum einkum hægt fyrir. Og fjarstaddir sjómenn eiga einmitt hægra með að koma atkvæðum sínum til undirkjörstjórna sinna á sumrin en á haustin, því þá eru samgöngur greiðari. Þetta atriði álít jeg að verði einmitt þvert á móti til talsverðra þæginda fyrir sjómennina. Það er vitanlegt, að hjer í Rvík eru flestir sjómenn í landi um mánaðamótin júní og júlí, að minsta kosti þeir, sem sjó stunda á togurum, því á þessum tíma liggja þeir jafnan inni að undirbúa sig undir síldveiðarnar, sem hefjast eftir miðjan júlí. En á haustin eru þeir oftast nær allir úti á ísfiski. Háttv. þm. Ak. (BL) telur sig vera íhaldsmann, og erum við flokksbræður að því leyti, en jeg sje ekki, að hann hafi ástæðu til þess að finna að því, þótt lagfærður verði augljós galli á lögunum. Einnig heyri jeg af ræðu hans, að hann er fylgjandi aðalbreytingunum, sem nefndin leggur til, að gerðar sjeu á kosningalögunum, og erum við þá sammála að því leyti. Þá fann sami hv.þm. (BL) flutningi kjördagsins ýmislegt til foráttu, taldi t. d., að á vorin mundu menn síður hirða að sækja þingmálafundi og síður hugsa almenn mál. Þetta held jeg, að sje eigi rjett. Jeg held þetta geti ekki heimfærst upp á sveitirnar, því að á haustin eru allar ferðir þar erfiðari og meiri vandkvæðum bundið að halda mannfundi. Á vorin geta menn tekið tímann, er hentast þykir, en á haustin er víðast hvar annatími mikill rjett fyrir kosningarnar; þá stendur yfir haustkauptíðin og sláturtíminn; auk þess sem haustkauptíð og sláttur ná oft saman. Jeg hygg því, að þetta sje bygt á misskilningi hjá háttv.þm. (BL). Háttv. þm. Ísaf. (SigurjJ) spurðist fyrir um það, hvort ekki væri með þessum breytingum verið að fremja glæp á kosningalögunum og benti í því sambandi á þá brtt. okkar að flytja til um gildi kjörskránna, að það kæmi í bág við kosning þeirra, sem nytu kosningarrjettar síns fyrir kjörfundinn, og nefndi í því sambandi sjómenn og aðra, sem fjarverandi væru. En þetta er mikill misskilningur hjá hv.þm. Við heimakosningar er alls eigi litið á neina kjörskrá. Það getur komið fyrir við heimakosningar, að maður kjósi, sem alls ekki er á kjörskrá. Á kjördegi athuga undirkjörstjórnir þau brjefaatkvæði, sem til hennar hafa borist, og gæta að því, hvort þeir, sem kosið hafa, eru á kjörskrá og úrskurðar um gildi þessara atkvæða. Sá, sem tekur atkvæðið, hefir ekkert með kjörskrá að gera, enda oftast ekki hjá honum þær kjörskrár, sem sá stendur á, er kjósa vill. Jeg vil svo ekki þreyta hv. deild á frekari aths. um þetta, en vil þó nota tækifærið til þess að mótmæla því, sem tveir hv.þm. hafa haldið fram - þeir hv.þm. V.-Húnv. og hv. 1. þm. S.-M., - að það væri brot á gildandi kosningalögum, ef tekin yrði gild atkvæði úr tvímenningskjördæmum, þar sem aðeins einum frambjóðanda hefði verið greitt atkvæði, og hafa þeir vitnað til 33. gr. kosningalaganna í þessu efni. Hv. þm. S.-M. las upp atriði úr nefndri lagagrein, en stöðvaði auðvitað lesturinn, er hann kom að því atriði greinarinnar, sem laut að því gagnstæða. Jeg hefi heyrt mjög góða lögfræðinga láta álit sitt uppi um þetta atriði, þar á meðal mann, sem á sæti í hæstarjetti, og töldu þeir ekkert því til fyrirstöðu í kosningalögunum, að einum manni af tveimur væri aðeins greitt atkvæði. Jeg álít þetta alls ekki vera lögbrot, en af því það hefir verið föst venja hjá kjörstjórnum að ógilda slíka atkvæðaseðla, þótti rjett að taka af allan vafa í þessu og setja ákvæði um þetta inn í lögin.

Halldór Stefánsson Það hafa þegar orðið alllangar umræður, enda er hjer um að ræða mikilsverð mannrjettindi. Það eru aðallega þrjár breytingar á kosningalögunum, sem felast í frv. okkar flm. Fyrsta breytingin er skifting hreppa í tvær kjördeildir, og hefir þeirri breytingu verið vel tekið, bæði af hv. nefnd og einstökum hv.þm., og þarf jeg því ekki að ræða um það atriði frv. Önnur aðalbreyting frv. er færsla kjördagsins, og hefir nefndin einnig tekið því atriði vel, en einstakir þm. hafa lagt á móti því. Jeg þarf ekki að nafngreina þá hv.þm., en læt mjer nægja að víkja nokkrum orðum að helstu mótbárunum, sem fram hafa komið gegn þessu atriði. Það er viðurkent af andmælendum þessarar breytingar, að hún yrði sveitabúum í hag, en jafnframt er því haldið fram, að hún væri til óþæginda mönnum, sem búa við sjó eða í kauptúnum. Gagnvart þessu vil jeg minna á það, að síðan þessi kjördagur var ákveðinn í lögunum, hafa kjósendur fengið þá rjettarbót að mega kjósa utan kjörstaðar síns. Síðan er það orðið auðvelt mönnum að neyta kosningarjettar síns, þótt ekki sjeu þeir staddir á kjörstað sínum á kjördegi. Þeir geta annað tveggja kosið áður en þeir fara að heiman, eða þá, ef þeir hafa gleymt því eða vanrækt, kosið þar, sem þeir eru staddir á kjördegi. Þá hefir því verið haldið fram, að þó að kjördagurinn sje í sjálfu sjer ekki ver settur að vori til, sje þó undirbúningstíminn verri að vorinu, vegna anna. Jeg álít aftur á móti, að það sje enginn sjerstakur tími, sem kallast geti undirbúningstími undir kosningar. Allur ársins hringur jafnt er undirbúningstími undir kosningar. Menn eiga og þurfa að vera viðbúnir að ganga til kosninga á hverjum tíma sem er, á grundvelli þeirra skoðana, sem menn hafa myndað sjer um þjóðmálin. Ef það er meint, að ekki sje eins auðgert að koma við verklegum undirbúningi (agitationum) á þessum anna-tíma, þá má vera, að eitthvað sje hæft í því. En jeg fyrir mitt leyti met ekki mikils þessháttar undirbúning, nje vil mæla með honum. Enn hefir það verið fært fram, að atkvæðisrjettar sje lítt neytt utan kjörstaðar, þótt heimild sje til þess, og getur líka verið, að eitthvað sje hæft í því. En þegar litið er til þess, hvernig kosningarrjettar hefir verið neytt undanfarið í sveitum, hlutfallslega við kaupstaði, sjest glögt, að kosningarrjettar er yfir höfuð betur neytt í kaupstöðum og kauptúnum en til sveita, og hafa þessvegna þessar mótbárur lítið gildi. Það má deila um það, hvaða tími sje mestur annatími á árinu, og skiftir það ekki máli. Úr því að almenningi er ætlaður þessi rjettur, kosningarrjetturinn, þá má ekki minna vera en að kjördagur sje ákveðinn á þeim tíma, að sæmilega sje trygt, að menn geti neytt þessa rjettar síns, ef menn vilja, og að almenningur sje ekki svo þjakaður af daglegu striti og álögum, að menn geti ekki varið einum degi eða dagstund til að neyta hans. Þegar ákveðinn hefir verið kjördagurinn til landskjörsins, þá hefir verið litið á þetta atriði líkt og við flm. gerum, því að hann er ákveðinn um mjög líkt leyti. Nokkrir hv.þm., hafa lagst á móti breytingunni um kjörgögnin, en þær mótbárur, sem þar hafa komið fram, hafa verið fremur lítilsverðar. Háttv. frsm. (JK) hjelt því fram, að menn væru orðnir þessum kjörgögnum sæmilega vanir, og væri það því aðeins til þess að gera truflun að vera að breyta til í þessu. En menn eru einnig vanir því að nota blýant, og einmitt það getur valdið truflun að nota hvorttveggja, og eins og bent hefir verið á, getur það komið fyrir, að almennar kjördæmakosningar og landskjör fari fram sama dag, og þá getur það verið til truflunar að nota mismunandi kjörgögn á sama stað og í sama herbergi, við báðar kosningarnar. Núverandi kjörgögn hafa ýmsa ókosti, sem auðvelt væri að losna við, ef menn vilja. Stimpillinn er óalgengt áhald, sem margir kjósendur hafa máske aldrei sjeð, og brestur því leikni og kunnáttu í því að nota hann, þó eigi sje það vandi í sjálfu sjer. Enda hefir reynslan þegar sýnt það, að margir kjósendur eru hikandi við að nota þá, og telja það vera vandasamt. Þó að þessi áhöld sjeu í sjálfu sjer ekki margbrotin, geta þau auðveldlega bilað, og er þá ekki ætíð hægt að bæta úr því í flýti. Stimpillinn er handfang með álímdu togleðri, og er það vel hugsanlegt, að límið geti bilað, og ef enginn annar stimpill er til, getur farið svo, að hætta verði við kosninguna, eða þá að reyna að bæta úr þessu á einhvern annan hátt, sem þó getur orðið athugavert. Þá getur og verið, að stimpilblekið þrjóti, og hvað tekur þá við? Þó að segja megi, að við því megi sjá með nægri fyrirhyggju, þá er því ekki hægt að neita, að það er ekki alstaðar og altaf sýnd sú fyrirhyggja í þessu efni, sem þörf er á; getur þetta því vel komið fyrir. Það er og einn ókostur við þessi kjörgögn, að það eru svo margir hlutir, sem gert geta atkvæðaseðilinn ógildan, ef þau eru notuð. Það þarf að þerra seðilinn, og blekslettur geta lent á borðið og farið á næsta seðil, án þess að kjósandinn athugi það, en alt þessháttar má skoða sem merki á seðlinum, og getur gert hann ógildan. Viðvíkjandi stimpilpúðunum er það að segja, að þeir eru geymdir ónotaðir í 4 ár, og þegar til þeirra á að taka, er blekið orðið glerhart, og þó það megi takast að lina það eitthvað upp, verður púðinn altaf slæmur til notkunar. Blýantarnir hafa enga af ókostum þeim, sem taldir hafa verið hjer á undan, en þeir hafa þann kost, að allir eru vanir að nota þá, og eftir hætti leiknir í því að fara með þá. Þetta var það, sem jeg vildi sagt hafa viðvíkjandi brtt. okkar flm. En þá verð jeg og að fara nokkrum orðum um brtt. nefndarinnar. Þá er fyrst brtt. um einkjörið, þ. e., þegar aðeins er einn maður kosinn í tvímenningskjördæmi. Brtt. er í tvennum skilningi hugsunarlega röng. Ef kjósandinn kýs aðeins einn í stað tveggja, er hann má kjósa, neytir hann eigi rjettar síns nema til hálfs, en þó er atkv. hans talið sem heilt atkv. þeim frambjóðanda, sem það tilfellur, á móts við meðframbjóðendur hans. Úr þessu mætti bæta með því að reikna þannig greidd atkv. aðeins sem hálf atkvæði. Hin hugsunarvillan, sem þó ekki hefir neina verklega þýðingu, er sú, að ef aðeins einum frambjóðanda í tvímenningskjördæmi eru greidd atkvæði, getur svo farið, þó eigi sje það líklegt, að aðeins einn maður hljóti þar kosningu. Fer æði illa á því að hafa þannig löguð ákvæði í lögum, sem leitt geta - hugsunarlega - til annars en til er ætlast í lögunum. Eða þá hitt, að annar þingmaðurinn verði kosinn með óhæfilega fáum atkvæðum, og þó að engin takmörk sjeu við því sett, hvað atkvæðin megi vera fæst, er það þó allóviðkunnanlegt, ef þetta kæmi fyrir. Í öðru lagi yrði þessi brtt., ef samþ. yrði, til þess að vinna á móti þeirri leynd, sem til er ætlast að sje yfir kosningunum. En að kosningarnar eru hafðar leynilegar, er gert til þess, að fremur sje hægt að fyrirbyggja, að hægt sje að hafa óeðlileg áhrif á kosningarnar. Jeg er ekki með þessu að mæla sjerstaklega með leynd kosninganna, því mjer finst hún vera að mörgu leyti óviðkunnanleg, þó hún sje e. t. v. nauðsynleg. Með þessu væru gefnar ástæður til meiri undirróðurs við kosningar. Verði þessi brtt.samþ., án þess að breytt verði 33. gr. kosningalaganna, verður þetta að mótsögn í lögunum. Það þarf því að breyta orðalagi þeirrar greinar, til þess að samræmi komist á í lögunum, ef þessi till. yrði samþ.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal ekki lengja mikið þessar umræður, en jeg vil aðeins mótmæla ástæðum háttv.þm. Barð. (HK) fyrir því, að færsla kjördagsins sje óheppileg vegna vorvertíðarinnar á Vesturlandi. Vertíðarlok voru fyrrum 12 vikur af sumri, og hefði þá mátt þetta til sanns vegar færa, en þetta hefir breyst svo síðustu árin, að allir, sem nokkurn búskap stunda, eru komnir heim aftur í lok 11. viku sumars. Svo er þetta á Vestfjörðum, og jeg hygg víðar. Öðru þarf jeg ekki að bæta við það, sem tilfært hefir verið til stuðnings færslu kjördagsins til 11. viku sumars. En viðvíkjandi 7. brtt. nefndarinnar vil jeg henda á, að það er næsta óviðkunnanlegt að hafa ákvæði um gildi kjörseðla eftir því, hvar er kosið og hvort kosið er til kjördæma eða landskosninga. Í 71. gr., 4. lið laga frá 3. nóv. 1915, stendur svo, að seðill sje ógildur er kjósandi hefir: „sett á hann strik eða rispu eða önnur slík einkenni, er ætla má að gert sje til þess að gera seðilinn þekkjanlegan.“ Þetta sama orðalag er og í lögum nr. 11, 18. maí 1920, um þingmannakosning í Reykjavík. En í 36. gr. laga frá 3. nóv. 1915 (um kjördæmakosningar) er þetta orðað dálítið á annan veg. Þar stendur: „Engin merki má á seðilinn gera önnur en stimpla yfir auða reitinn, hvorki rispu nje blýantsstrik nje önnur slík einkenni, er gert geta seðilinn þekkjanlegan frá hinum seðlunum.“ Jeg tel óhjákvæmilegt að laga það ósamræmi, sem á sjer stað í þessu efni í kosningalögunum, og því er fyrirhafnarminst og eðlilegast að breyta til eins og hv.allshn. fer fram á. Viðvíkjandi öðrum mótbárum gegn 7. brtt. verð jeg að segja, að þær eru fjarstæður einar. Þegar því er t. d. haldið fram, að fyrir geti komið í tvímenningskjördæmi, að annaðhvort aðeins einn eða enginn verði kosinn, tel jeg það vera hreinustu fjarstæðu. Jeg hygg, að þar sem tveir menn eða fleiri hafa boðið sig fram og fengið meðmælendur, geti það alls ekki komið fyrir, að ekki nái tveir menn kosningu. Kæmi slíkt fyrir, væri það af því, að meðmælendur hafa verið blekking ein og maðurinn, sem þau meðmæli fjekk, hefir ekki haft neitt fylgi. Jeg vil svara hv.flm. frv., 2. þm.N.-M. (HStef) því, er hann ljet um mælt, ef kjósandi greiddi aðeins einum atkv., þá neytti hann aðeins til hálfs atkvæðisrjettar síns, og bæri því að reikna atkvæði þess kjósanda sem hálft atkvæði því þingmannsefni, er það hlyti. Þetta er röng ályktun. Það er að vísu rjett, að kjósandi átti kost á að kjósa tvo menn, en kaus aðeins einn, og hefir því aðeins neytt hálfs atkvæðisrjettar síns. Það væri að taka hálfan rjettinn af kjósendum, ef slíkt væri gert, eða þvinga hann til að kjósa öðruvísi en skoðun hans og sannfæring býður honum. Það er næsta óviðeigandi, ef einn frambjóðandi hefir tvímælalaust yfirburði fram yfir alla aðra, að það fái hvergi að koma fram í kosningunni, vegna þess, að menn eru neyddir til þess að kjósa fleiri en einn frambjóðanda. Yfirburðir þessa þingmannsefnis eru þurkaðir út, af því að hann er í kjöri í fleirmenningskjördæmi, en fylgismenn hans þvingaðir til þess að kjósa á móti sinni eigin skoðun og sannfæringu, til þess að missa ekki kosningarrjett sinn.

Jón Baldvinsson Það voru aðeins tvö atriði í ræðu háttv.frsm. (JK), sem jeg vildi andmæla. Annað var það, að hann kvað 1. vetrardag hafa verið ákveðinn fyrir kjördag áður en lögin um kosningu fjarstaddra manna voru sett. Þar til er því að svara, að 1. vetrardagur var að vísu ákveðinn kjördagur á þinginu 1909. En sá dagur var endursamþyktur í núgildandi kosningalögum frá 1915, en þá var fyrir ári síðan (1914) búið að setja lögin um kosningu fjarstaddra manna. Sú ástæða hv.frsm. (JK), að 1. vetrardagur hafi verið ákveðinn af því, að menn hafi ekki getað neytt atkvæðisrjettar utan kaupstaða, er því með þessu hrakin. Hitt atriðið var það, að um þetta leyti væru togararnir hjer í Reykjavík inni, og ættu sjómenn því hægt með að neyta rjettar síns. En þó svo sje, að togararnir liggi hjer, þá eru menn einmitt um þetta leyti í óðaönn að búa sig undir síldarveiðarnar eða aðra þá atvinnu, sem menn ætla að stunda að sumrinu, og margir farnir burt, eins og áður er sagt. Myndi það koma mörgum afarilla að mæta um þetta leyti þeim töfum, sem af kosningu leiða. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) vildi gera lítið úr undirbúningnum undir kosningarnar. Jeg er honum mjög ósamþ. í þessu. Þeir, sem áhuga hafa fyrir kosningum, halda fundi og sækja þá, hljóta að eyða til þess miklum tíma, og að það sje ekki hentugt að hafa kosningaundirbúninginn á mesta annatíma ársins, hljóta allir að skilja. Enda mun hafa komið sjer illa áður, eins og sjá má af vísunni um einn alkunnan áhugamann í kosningum, og sagt er um: Komst því ekki til af túni töðu að hirða þessi fleina-freyrinn mætur fyr en undir veturnætur. Og ekki hefir hann lagt lítið í sölurnar fyrir áhuga sinn. Verður varla um það deilt, að haustið sje hagfeldasti tíminn til þessa undirbúnings, því þá eru menn alment fæstum störfum bundnir. Sje jeg yfirleitt ekki, að neinar ástæður hafi komið fram, sem mæla með því, að kjördagurinn verði fluttur. Tel jeg þá rýmkun alveg nægja, að heimilt sje að skifta hreppi í 2 kjördeildir. Gæti jeg líka vel fallist á það, að mjög víðlendum hreppum væri skift í 3 kjördeildir, og mætti þá heita, að sæmilega væri úr þeim vandkvæðum ráðið.