Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Samkv. lögunum um verkamannabústaði á ríkið að ábyrgjast helming og bærinn helming af lánum til þeirra. Byggingarfélag verkamanna í Reykjavík tókst ekki að fá lán með þessu móti, en fékk hinsvegar loforð um 200 þús. kr. lán hjá dönsku ríkistryggingunni gegn ábyrgð íslenzka ríkisins. Virðist ekki meiri hætta fylgja þessari ábyrgð en ýmsum öðrum, en þörfin hinsvegar óvenju aðkallandi. Þess má geta, að lán þetta er í raun réttri tekið samkv. samkomulagi miðstjórnar allra flokka milli þinga. Stendur því aðeins á formlegu samþykki þingsins til að fá lánið útborgað, en á því ríður mjög, að það geti orðið sem fyrst, því að þegar er byrjað á byggingunni. Vil ég mælast til, að málinu verði vísað til 2. umr. og afgr. út úr deildinni í dag með afbrigðum frá þingsköpum.

Flm. (Einar Arnórsson) Frv. þetta lá fyrir síðasta þingi og var þá borið fram af allshn. Það þarf því eigi mikilla skýringa við í þetta skipti, enda er það stutt og laggott. Efni þess er það, að heimild sú, sem veitt er kaupstöðum með lögum nr. 1, 3. jan. 1890, skuli ná til allra hreppa á landinu. Það hefir sýnt sig, að í nágrenni Reykjavíkur og austur með vegum er þörf á, að settar verði reglur um greiðasölu o. fl. Frv. er upphaflega fram komið fyrir tilmæli og bendingar stórstúkunnar og lögreglumanna í Reykjavik, sem telja þörf á að setja slíkar reglur. Málið er áður komið frá nefnd, og sé ég því eigi ástæðu til að vera að tefja það með því að vísa því til nefndar af nýju.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Þetta frv. er í öllum höfuðatriðum shlj. frv. því, sem ég flutti á síðasta þingi um heimild fyrir ríkisstj. til að styðja að útflutningi á nýjum fiski. Það var þá rætt hér í þessari hv. d. í fulla 3 daga, svo að ekki er ástæða að þessu sinni til þess að hafa um það mörg orð. Þær einu breyt., sem gerðar eru ú frv. frá síðasta þingi, eru tvær, er nú skal greina. Þá var gert ráð fyrir, að flutningsgjald yrði ákveðið þannig, að kostnaðinum skyldi jafnað niður á hvern farm fyrir sig, en í þessu frv., að Skipaútgerð ríkisins ákveði, í samráði við stjórnir fiskútflutningsfélaganna, flutningagjaldskrá fyrir fiskinn. Ennfremur er í 5. gr. gert ráð fyrir, að ríkisstj. sé heimilað að verja 200 þús. kr. á þessu yfirstandandi ári til þess að lána félögum bátaútvegsmanna til kaupa á veiðarfærum og fiskumbúðum. Ég hefi rætt við framkvæmdastjóra ríkisskipanna um, hvað hann áliti, að hægt sé að fá skip fyrir mikið. Hann hefir fengið allmörg tilboð, og held ég, að flest þeirra hljóði upp á 7500–8000 kr. á mánuði fyrir skip með fullri áhöfn, er geti flutt 300–350 tonn. Telur hann, að allur kostnaður þyrfti ekki að vera meiri en ca. 12000 kr., og megi reikna með 2½ ferð á mánuði. Eins og frv. ber með sér, er hér aðeins um að ræða heimildarlög. Heimildarlög þykja stundum gefast nokkuð misjafnlega. En nú vildi ég spyrja hæstv.forsrh., hvort hann myndi nota þessa heimild, ef frv. næði afgreiðslu. Ég vil svo mælast til, að þessu máli verði vísað til hv. sjútvn., sem hafði það til meðferðar í vetur.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Hv. þm. Seyðf. hefir spurzt fyrir um, hvort stj. mundi nota sér heimild, sem stungið er upp á með þessu frv., ef það yrði samþ. Ég vil út af þessu segja hv.þm. það, að við í Framsóknarflokknum erum að athuga þetta mál. Við höfum skipað nefnd í okkar flokki, og hún starfar með því markmiði að finna leiðir til þess að hjálpa smáútvegsmönnum til þess að komast að hinum enska markaði. Það er því tilætlun Framsóknarflokksins að taka á þessu máli með fullum skilningi. Hvort það verður afgr. í því formi, sem þetta frv. fer fram á, skal ég ekkert um segja, en við munum fúsir til þess að taka fyllsta tillit til till.hv.þm. um þetta mál, og vonum, að samkomulag geti orðið um, hvernig megi styðja þessa viðleitni.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: Ég geri ráð fyrir því, að þær rannsóknir og athuganir og leitun að leiðum, sem hæstv.forsrh. gat um, muni koma fram á þann hátt hér í þinginu, að hv. sjútvn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, geri þá brtt. við frv., og þegar það kemur frá n., megi vænta umsagnar hæstv.forsrh. um, í hverri mynd stj. kýs, að þetta mál sé afgr.

Það er tilætlunin

. En þá vil ég beina máli mínu til hv. sjútvn. og biðja hana að hraða þessu máli sem allra mest. Það, sem þú gerir, það gerðu fljótt, eins og segir í hinni góðu bók. Ef þetta á að koma að gagni, þarf að hraða málinu svo, að það komi til framkvæmda eigi síðar en í ágúst eða september.

Flm. (Magnús Torfason) Ég hefi orðið þess var, að í hv.Nd. hafa verið borin fram þau hafnargerðafrv., sem afgr. voru þaðan á þinginu í vetur. Eitt af þeim var þetta frv., sem hér liggur fyrir, um lendingarbætur á Eyrarbakka. Fékk það rækilega athugun í hv.Nd. og var vísað til Ed. með yfirgnæfandi atkv.fjölda. Ég vil aðeins geta þess, að nú er verið að mæla leiðina og hafnarsvæðið nákvæmar en áður, enda þótt fyrir lægju mjög góðir og nákvæmir uppdrættir um þá hluti. Að öðru leyti vil ég vísa til meðferðar þessa frv. á síðasta þingi, grg. þeirrar, er þá fylgdi frv., og þeirra þskj. allra. Vil ég svo óska, að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Þetta frv. er alveg shlj. frv., sem lá fyrir þinginu 1930 og var þá komið í gegnum báðar d. þingsins og átti aðeins eftir eina umr. til þess að verða að lögum. Þótt frv. þetta sé stutt og kunnugt frá fyrra þingi, þá þykir mér hlýða að fylgja því nú úr hlaði með nokkrum orðum. 1. gr. frv. er til komin á þann hátt, að í lögum um byggingar- og landnámssjóð eru ákvæði um, að ekki skuli veita lán úr sjóðnum til annara en þeirra, sem séu það vel efnum búnir, að þeir geti rekið búskap á jörðum sínum, en þó ekki svo efnaðir, að þeir geti byggt á jörðunum af eigin rammleik. Nú hefir stj. sjóðsins orðið fyrir aðkasti fyrir það að hafa lánað mönnum, sem stæðu sig svo vel, að þeir í raun og veru þyrftu ekki lánsins með. En til þess að koma í veg fyrir, að þetta geti komið fyrir, þykir nauðsynlegt að setja í lögin ákvæði, sem mæli svo fyrir, að sá, sem lánsins æskir, sé skyldur að senda sjóðsstj. afrit af skattskrá sinni, til þess að hún fái yfirlit yfir efnahag mannsins. 2. gr. frv. fjallar um það, að sjóðsstj. sé á ári hverju heimilt að veita lán til 10 algerðra nýbýla. En eins og nú er, mæla lögin svo fyrir, að byggingar á gömlum býlum skuli ganga fyrir um lán, og eins býli, sem verða til vil skiptingu gamalla býla. Þetta þykir einskorðað, að mega ekki veita nein lán til algerðra nýbýla, sem vel getur orðið sum árin eftir lögunum ein, og þau eru nú, og þess vegna er sú breyt., sem felst í þessari gr. frv., fram komin. 3. gr. frv. fer fram á, að breytt verði rentum af lánunum. Eins og kunnugt er, eru aðalrentuflokkarnir 3. Í 1. flokki eru lán til þess að endurreisa íbúðarhús á gömlum sveitabýlum, með 5% afgjaldi í greiðslu og vexti af allri upphæðinni í 42 ár. Í 2. flokki eru lán til nýbýla, sem reist eru á ræktaðri jörð, eða til þess að reisa nýbýli, sem ræktað land fylgir, með 3½% afborgunum í vexti og greiðslu í 50 ár. Í 3. flokki eru lán til nýbýla, sem reist eru á óræktaðri jörð og ekkert ræktað land fylgir. Afborganir í vexti og greiðslur af þessum lánum eru engar fyrstu 5 árin, og síðan skal niðurfæra höfuðstólinn með jöfnum afborgunum á 50 árum, en enga vexti greiða. Er þetta sama og að greiða 2% í afborganir af lánunum allan tímann. Fyrst er nú það, að það virðist ekki ástæða til þess, þegar jörð er skipt í 2 hluti og byggt upp á báðum hlutum, að veita lán með mismunandi vaxtakjörum, því vitanlega er jafnerfitt fyrir báða aðila að byggja upp, þó annað heiti nýbýli, en hitt ekki. Þess vegna eiga báðir þessir aðilar að njóta sömu kjara. Sá, sem byggir nýbýlið, hefir forréttindi til lána til útihúsabygginga. Þá hefir sjóðsstj. ekki álitið rétt að lána mönnum aðeins 2% vaxtalaus lán, sem byrja á byggingu áður en ræktað er. Ákvæði sjóðsins eru þannig, að þeir, sem fá lán til þess að byggja á óræktuðu landi, eiga að njóta lægstu kjara. Rétta leiðin til þess að fjölga býlunum er að rækta fyrst og byggja síðan. En ef menn hafa þessa aðferð, þá er þeim hegnt með því að láta þá greiða hærri vexti. Þetta er algerlega ófært, og þess vegna hefir verið lagt til, að þetta síðarnefnda lán hækki frá því, sem áður hefir verið. Þá kemur 4. gr. Hún takmarkar, hve lánsupphæð til einstaks manns má vera mikil. Það horfir til stórvandræða fyrir sjóðinn, sem er félítill, hvað sum húsin vilja verða dýr, og til þess að takmarka það, hefir komið frá sjóðsins hendi uppástunga um það, að hámarkslán til eins manns megi vera 10 þús. kr. Á þann hátt geta fleiri notið styrks úr sjóðnum en ella myndi, og menn myndu þá sníða byggingarnar eftir lánsheimildinni - þ. e. byggja minna og ódýrara en ella. Þá er 5. gr., sem kemur fram með brtt. við 9. gr. laganna. Í 9. gr. er ákveðið, hversu dýrt megi leigja jarðir, sem hefir, með láni úr sjóðnum, verið byggt á. En nú er það komið í ljós, að þessi leiga er svo lág, að undir mörgum kringumstæðum er hún ekki nógu há til þess að borga afborganir af lánum, sem á jörðunni hvíla. Þess vegna er það nauðsynlegt að hækka þá leigu, sem heimiluð er í lögunum, upp í það, sem hér er farið fram á, 5% af landverði og 4% af húsaverði, eða sem næst sparisjóðsvöntum af jörðum, og sem næst verði húsa, sem húseigendur verða að greiða fyrir lánin til þeirra. Þá kemur nýmæli í 6. gr. frv. um það, að stj. sjóðsins sé heimilt að lána til bygginga á fjórum fyrirmyndarbúum, einu í hverjum fjórðungi. Á þessum viðreisnartímum er mikil nauðsyn þess að gera tilraunir til þess að afla þekkingar á þann hátt, um það, hvernig búskapurinn eða einstakar greinir hans geti bezt borið sig. En ráðið til þess að það takist, getur m. a. verið það að koma í fót slíkum stofnunum og veita lán til þess að byggja nægileg hús fyrir þessi bú og fá þau svo í hendur einstökum mönnum, sem tækju á sig þær kvaðir, sem því fylgja að gera þær tilraunir, sem nauðsynlegar eru til að fá lausn á ýmsum þesskonar spurningum, sem nú fæst hvergi svarað. Held ég, að slíkt fyrirkomulag væri heppilegra en að ríkið sjálft ræki slík bú. Ætla ég svo ekki að hafa framsöguna lengri, en vildi leggja til, að frv. verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og landbn.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Þetta mál hefir fyrr komið fram hér í þinginu. Á þinginu 1929 bárum við sömu flm. fram þáltill., þar sem skorað var á ríkisstj. að rannsaka möguleikana til þess að koma upp markaðsskála og kartöflukjallara í Reykjavík. Stj. brást vel við og fól Búnaðarfél. Ísl. að athuga málið. Búnaðarfél. kaus svo nefnd í málið, og var ég einn meðal þeirra, sem áttu sæti í henni. Var svo tekið að undirbúa málið, en sökum annríkis og sérstakra ástæðna var ekki hægt að ganga frá undirbúningi þess og dróst það þangað til á síðasta þingi, að við flm. tókum við, þar sem Búnaðarfél. hafði hætt, og sömdum frv. um þetta, en það náði þá ekki fram að ganga. Það er mikil nauðsyn, að Íslendingar rækti og framleiði sem mest af sínum nauðsynjum sjálfir. Það er að vísu fjöldi matjurta, sem við getum ekki ræktað hér vegna veðráttunnar, og verðum því að kaupa þær frá útlöndum. En það hefir þó sýnt sig, að kartöflur er hægt að rækta hér að staðaldri, og geta menn átt vísa sæmilega uppskeru, hvernig sem árar. Það ætti ekki að vera neinum erfiðleikum bundið fyrir hvern bónda víðast hvar á landinu að rækta til sinna eigin þarfa af kartöflum. Eftir skýrslum er það ljóst, að ennþá skortir 1/3 hluta af þessari vörutegund til þess að Íslendingar framleiði nóg til eigin þarfa. 2/3 hlutar eru ræktaðir í landinu. Árin 1927–8 hafa verið fluttar inn matjurtir fyrir 400–500 þús. kr. Það munar ekki lítið um það fyrir oss Íslendinga að þurfa að láta þetta fé renna út úr landinu, þar sem við hefðum hæglega getað framleitt mikið af þessari vöru sjálfir. Það, sem aðallega stendur í vegi fyrir ræktun þessara vara, er líklega hvað mest sölufyrirkomulagið. Bændur eru í hreinustu vandræðum með að koma vörunni í verð. Á haustin, þegar mest berst að af allskonar garðávöxtum, fyllast undir eins hin litlu geymsluhús, sem til eru, og menn verða alveg í vandræðum með að losna við vörur sínar. Væri það afarnauðsynlegt, ef hægt væri að koma upp góðu geymsluhúsi hér í Reykjavík, og það er enginn vafi á því, að ef slíkt yrði gert, myndi það ýta mjög undir menn með framleiðsluna, og það ekki sízt þegar hægt væri að koma með vörurnar í markaðshöllina til sölu. Við flm. þessa frv. höfum annað frv., sem mun koma fram síðar og gerir það mögulegt að koma með vörurnar á haustin og geyma þær að vetrinum í geymsluhúsi þessu, þannig að þeir geti fengið peninga út á þær þegar á haustin, er þeim er komið í geymslu. Ég vil benda á það, ef dragast skyldi, að þessi kartöflukjallari yrði byggður, að kjallarinn undir þjóðleikhúsinu er lítið notaður, og hann myndi vafalaust vera ágætur til þess að geyma í honum kartöflurnar. Í sambandi við hinn fyrirhugaða kartöflukjallara vil ég láta byggja söluskála, eins og víða eru erlendis. Koma bændurnir þangað með vörur sínar og selja á opinberum markaði. Þetta hefir ekki tíðkazt hér að ráði, og aðalástæðan til þess er veðráttufarið. En eins og þetta fyrirkomulag hefir gefizt vel erlendis og haft mikla þýðingu bæði fyrir kaupendur og seljendur, svo má og telja víst, að það muni eiga erindi hingað til lands. En þá er nauðsynlegt, að þeir, sem selja vilja framleiðsluvörur sínar með þessum hætti, geti haft þak yfir höfuðið þegar illa viðrar. Lítilsháttar tilraunir hafa þegar verið gerðar um slíka sölu og gefizt allvel, auk þess sem Akurnesingar hafa lengi selt kartöflur sínar á hafnarbakkanum. Þessi söluaðferð hefir þann kost, að seljendur hafa losnað við vöru sína með litlum tilkostnaði og kaupendur fengið ódýrari vöru en ella. Ef til væri markaðsskáli, myndi fljótlega komast fast skipulag á slíka sölu. Við flm. ætlum því með þessu frv. að slá tvær flugur í einu höggi: tryggja geymslu á innlendum vörum og greiða fyrir viðskiptum milli sjávar og sveita. Legg ég til, að frv. verði vísað til landbn. að lokinni umr.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Með því að mér hefir komið saman við hv.þm. Dal. um að flytja nýtt og fyllra frv. um þetta sama efni, þá leyfi ég mér að afturkalla þetta frv.

Frsm. (Halldór Steinsson) Þetta frv. lá fyrir síðasta þingi, og náði þá samþ. þessarar hv. d. Samgmn. hefir haft frv. til athugunar og leggur eindregið til, að frv. verði samþ., með þeim breyt. þó, að inn í frv. verði bætt 3 ám: Staðará í Staðarsveit, Vatnsholtsá í Staðarsveit og Laxá í Neshreppi utan Ennis. Um 2 hinar fyrri ár er það að segja, að þótt þær geti ekki talizt farartálmi að sumarlagi fyrir ríðandi menn, eru þær illfærar bifreiðum, sérstaklega Vatnsholtsá. Hefir iðulega komið fyrir, að bifreiðar hafi setið þar fastar, eða þá orðið að snúa aftur. Er þetta mjög bagalegt, þar eð bílfærir vegir liggja langar leiðir að og frá þessum ám, og þótt þessir vegir séu ekki enn teknir í tölu þjóðvega, hefir það þó lengi legið fyrir, og má búast við, að það verði gert á næstunni. Er og ekki laust við, að það sé hálfeinkennilegt: að miklu fé skuli varið til vegagerðar beggja megin við þessar ár, en þær þó látnar óbrúaðar, svo að vegirnir verða ónothæfir að meira eða minna leyti. Þriðja áin, Laxá, er á milli tveggja fjölmennra kauptúna, Sands og Ólafsvíkur, og er hinn versti þröskuldur á svo fjölförnum vegi, einkum að vetrarlagi. Hefir oft komið fyrir, að menn hafa ekki getað komizt ferða sinna milli kauptúnanna vegna þessarar ár, og kemur slíkt sér oft mjög illa, t. d. þegar vitja þarf læknis, en þess þurfa Sandarar æðioft, því að á Sandi búa nú um 600 manns, og eiga þeir til Ólafsvíkur að sækja um læknishjálp.

Jón Jónsson Það er merkilegt mál, sem hér liggur fyrir. Þó að við eigum ekki miklum manni að má fjárhagslega, Íslendingar, erum við þó komnir það áleiðis um brúargerðir, að búið er að tæma brúarl. frá 1919, og aðkallandi þörf fyrir setningu nýrra l. í þessu efni. Er þetta að sjálfsögðu gleðiefni, en hinsvegar þarf að ýmsu að hyggja um setningu hinna nýju brúarl., og þá ekki sízt að stilla svo til, að ekki verði teknar fleiri brýr upp í l. en hæfilegt má þykja og gjaldgeta þjóðarinnar leyfir. Er mér kunnugt um það frá þinginu í vetur, að vegamálastjóri taldi nauðsynlegt, að frv. væri samþ. óbreytt eins og það var borið fram af stj. Taldi hann, svo sem skiljanlegt er, erfitt að setja takmörk um það, hvar nema skyldi staðar, ef farið væri að breyta 1. á annað borð. Í fskj. vegamálastjóra við frv. í vetur gerir hann grein fyrir 70 brúm á sýsluvegum, sem nauðsynlegt sé, að komi hið fyrsta, og taldi hann, að erfitt mundi verða að ákveða, hverjar af þeim skyldi taka út úr og setja í brúarl., ef að því ráði væri hnigið á annað borð. Má og alltaf búast við togstreitu um slíka hluti, eins og þm. munu kannast við. Nú skal ég ekkert um það segja, hvort þessar brtt.hv. samgmn. eru gerðar í samráði við vegamálatjóra; má vel vera, að svo sé, og hann hafi þá breytt um skoðun í þessu efni frá því í vetur, en ósennilegt þykir mér það þó, ekki sízt fyrir þá sök, að í yfirliti vegamálastjóra um nauðsynlegustu brýr á sýsluvegum, því sem ég áður nefndi, er ekki minnzt á eina af þeim brúm, sem n. gerir till. um, að teknar verði upp í brúarl.

Það hlýtur að vera af gleymsku

. Það má vel vera, að svo sé, þó að ekki sé það trúlegt. En hvað sem nú um það má segja, álít ég það mjög vafasamt, hvort rétt sé að taka þessar brýr upp í brúar1., af því að ég er hræddur um, að með því séu l. sett í hættu. Það má gera ráð fyrir því, að fleiri brtt. komi á eftir, ef þessar verða samþ. Man ég það frá þinginu í vetur, að margir þm. lágu í samgmn. þá um að taka nýjar brýr upp í l., en okkur samgmnm., sem þá vorum, og ekki sízt vegamálastjóra og atvmrh., þótti þjóð og þingi settur það víður verkhringur með l. eins og þau voru, að ekki mætti þar við auka. Vænti ég þess, að hv. d. taki þetta til athugunar. - Þá þætti mér og gott, ef hv.n. vildi upplýsa það, hvort hér er um stórfljót að ræða, því að undir þessum lið brúarl., 2. gr. A. III., sem n. leggur til, að þessar brýr verði felldar inn i, er aðeins gert ráð fyrir svo stórum brúm, að þær séu ofviða einstökum héruðum.

Frsm. (Halldór Steinsson) Ég þarf ekki miklu að svara. Hv. 3. landsk.þm. hélt því fram, að ekki mætti breyta frv., af því að vegamálastjóri segði, að það ætti að ganga fram óbreytt. Ég get vel skilið það, að vegamálastjóri vilji þetta svo; hverjum þykir sinn fugl fagur, segir máltækið. Hinsvegar finnst mér vegamálastjóri geti ekki búizt við, að þm. breyti ekki þeim frv. sem fyrir þinginu liggja. Og þó að vegamálastjóri að sjálfsögðu sé manna kunnugastur vegamálum landsins, er hann þó ekki kunnugri innanhéraðsmönnum á þeim og þeim staðnum. Held ég og, að ég megi segja, að vegamálastjóri hafi aldrei komið á þær slóðir, sem hér er um að ræða. A. m. k. bendir það til þess, að hann hefir gleymt einni á þarna úr yfirliti sínu um þær ár á sýsluvegum, sem þarf að brúa. Hv. 3. landsk.þm. var að spyrjast fyrir um það, hvort hér væri um stórar ár að ræða, þar sem við hefðum gert till. um, að þær yrðu teknar upp í 2. gr. A. III. Að vísu eru þetta ekki stórar ár, en engu að síður varð ekki hjá því komizt að setja þessar brýr á þennan lið, af því að sá vegur, sem hér gegnir, hefir ekki enn verið tekinn í tölu þjóðvega, en eins og hv. 3. landsk. tók fram, má búast við, að það verði gert á næstunni.

Jón Baldvinsson Andmæli hv. 3. landsk. virðast af því runnin, að hann líti svo á, að þetta frv. sé svo heilagt, að ekki megi við því hrófla hið allra minnsta. Frv. virtist vera eitthvert „tabú“ í augum þessa hv.þm., sem þm. leyfðist ekki að snerta með litlafingrinum, hvað þá meira. Auðvitað bar hv.þm. „yfirvöldin“ fyrir þessu, sem í þessu tilfelli eru vegamálastjóri, og hefir mér þó jafnan skilizt svo, sem hann ætti að veru leiðbeinandi þingsins í þessum málum. en ekki að ráða þar einn öllu. Þingið á að sjálfsögðu að hafa ráðin í þessum efnum, og það eru engar röksemdir, þó að hægt sé að segja, að vegamálastjóri vilji hafa þetta svo og svo. Ég tel því rétt, að farið sé að till.n. og þessum brúargerðum bætt inn í frv., og ég fæ ekki séð, að neinn skaði væri skeður, þó að það yrði til þess, að 10–12 ám yrði bætt inn í frv. í Nd. Þetta hefði þá orðið til þess að opna augu þm. fyrir þeim farartálmum á leiðum landsins, sem þörf er á að ráða bót á.

Jón Þorláksson Ég get ekki fallizt á þær ástæður hv. 3. landsk. á móti brtt.n., að samþykkt þeirra kynni að leiða til þess, að fleiri brúm yrði bætt inn í brúarl. Þó að hv.þm. segði það ekki beint, lá það í þessu, að það væru skemmdir á frv., ef fleiri brúm á óbrúaðar ár yrði bætt inn í frv. Ég lít hinsvegar svo á, að brúargerðum hér á landi sé það langt komið, að eðlilegast sé að taka allar þær brýr upp í brúarl., sem brúa þarf fyrir opinbert fé. Vegamálastjóri hefir ekki treyst sér til að fara svo langt, og meira að segja skilið eftir 3–4 brýr á þjóðvegum. Þetta er óeðlilegt. Að bæta þeim brúm inn í brúarl., sem þarf að brúa, er ekki skemmdir á frv., heldur þýðir það, að brúarl. endast lengur, og geta ef til vill orðið þau síðustu, sem setja þarf. Ég álít því réttast að samþykkja þessar brtt.n., og halda svo áfram að bæta þeim brúm við, sem enginn ágreiningur er um, að þurfi að koma.

Jón Jónsson Það er gleðilegt að heyra, hvað menn virðast hér vera orðnir stórhuga, þar sem þeir telja það eðlilegast, að sem flestum brúm verði bætt inn í brúarl. Það er vitanlegt, að þörf er á að brúa margar ár enn hér á landi, og það sem fyrst, og er því ekki nema gott eitt við þessu að segja, en hér kemur það því miður til greina, eins og í öllum öðrum efnum, hvað geta ríkissjóðs er takmörkuð.

Það er ómögulegt!

. Það gleður mig, að hv. 2. landsk. skuli vera svo bjartsýnn á fjárhag ríkisins, þó að mér hafi nú heyrzt öðru gegna hjá honum stundum, en því miður er ég hræddur um það, að fjárhagurinn sé takmarkaður, og að við verðum því að stilla í hóf um þessar framkvæmdir sem aðrar og sjá um það, að brýrnar komi hlutfallslega niður á hin ýmsu héruð. Og ég býst við því, að það mundi koma í ljós við nánari rannsókn í þessu efni, að fleiri brýr þarf að gera en þarna á Snæfellsnesi, þar sem mun vera um smábrýr að ræða, sem ekki kosta nein ósköp. Sé ég enga ástæðu til að ívilna þessu héraði fremur en öðrum, og vil benda á það, að ríkissjóður leggur fram ríflegan hl. af kostnaðinum við brúargerðir á sýsluvegum, 2/3 að ég ætla. - Hv. þm. Snæf. var að tala um það, að umræddur vegur yrði tekinn í tölu þjóðvega alveg á næstunni. Það hafa nú komið fram svipaðar till. um marga fleiri vegi, t. d. veginn frá Hvítárbrú til Akraness, og þar er 1 eða fleiri ár, sem þarf að brúa. Og svona mun víðar vera. Það getur að vísu verið álitamál, hvort rétt sé að taka þessar brýr upp í frv. eða ekki, en ég held, að ef það verður gert, hljóti óhjákvæmilega af því að leiða, að samþ. verði margar fleiri brýr, og ég er hræddur um, að slíkt mundi verða til að þenja brúarl. meira út en gott má þykja. Að þetta frv. sé svo heilagt, að ekki megi við því hrófla, eins og hv. 2. landsk. gaf mér að skoðun, er náttúrlega eins og hver önnur firra, en ég hélt því fram, og held því fram enn, að vegamálastjóri eigi að vera ráðunautur þingsins um slíkar framkvæmdir, á meðan við höfum hann á annað borð. Og þess vegna hélt ég, að n. hefði spurzt fyrir um álit hans, áður en hún ákvað að leggja þetta til málanna. Að vegamálastjóri hafi vanrækt störf sín, eins og hv.þm. Snæf. var að gefa í skyn, þykir mér fremur ósennilegt, og þó að hann hafi aldrei komið á þessar slóðir, sem hér er um að ræða, ætla ég, að honum hafi verið innan handar að kynna sér, t. d. við athugun á uppdráttum herforingjaráðsins, að þarna er á, sem heitir Laxá, eða hvað það nú er.

Frsm. (Halldór Steinsson) Hv. 3. landsk. taldi öll vandkvæði á að samþ.brtt.n. og bar fyrir sig vangetu ríkisins. En ég vil benda hv.þm. á það, að það er alls ekki ætlazt til þess, að allar þessar brýr verði byggðar á næstu 2–3 árum þó að þeim sé nú raðað í kerfi. Eins er t. d. um síma- og vegakerfið. Það er ekki ætlazt til þess, að allir þeir símar og vegir, sem þar eru taldir, séu lagðir strax, þó að þeim sé raðað í kerfi. Það tekur auðvitað nokkur ár að byggja allar brýrnar, sem taldar eru í brúalögunum, en það er rétt að taka allar þær brýr í lögin, sem á að byggja og þarf að byggja í nánustu framtíð. Það eru því engin rök á móti brtt.n., að tala um vangetu ríkissjóðs. Þá vil ég og mótmæla því, að ég hafi sagt, að vegamálastjóri hafi vanrækt starf sitt. Ég sagði aðeins, að innanhéraðsmenn gætu vitað eins vel og hann eða betur um óbrúaðar ár, sem þyrfti að brúa í þeirra héraði. Annað hefi ég ekki sagt, enda er mér kunnugt um, að vegamálastjóri er mjög samvizkusamur embættismaður.

Páll Hermannsson Ég veit, að ég þarf ekki að rifja það upp fyrir þeim af hv.þdm., sem sæti áttu í þessari hv. d. á síðasta þingi, að þá varð það að samkomulagi milli hv. dm. að hjálpa áfram því frv., sem hér liggur fyrir, án þess að gera á því breyt. Mér kemur það því á óvart að heyra, hve margir hv. dm. vilja nú bæta við frv. þetta. Á síðasta þingi átti samgmn. ýtarlega samræðu við vegamálastjóra um þessi efni, og var þá samkomulag um að telja það heppileg vinnubrögð, að vegamálastjóri og stjórnarráðið undirbyggju slíka löggjöf sem þessa. Skyldi athuga allar aðstæður sem bezt og föng væru á, áður en slík frv. væru samin. Það er vitanlegt, að til er fjöldi óbrúaðra vatnsfalla á landinu, sem einhverntíma þyrfti að brúa, þótt ekki séu þau nefnd hér. En ef farið er að bæta við ám í brúarl., þá er hætt við, að ýmsir komi á eftir með nýjar brtt. í viðbótaráttina, enda þótt öll héruð eigi ekki jafngóða talsmenn á þingi og Snæfellsnessýsla virðist eiga. Ég hallast þess vegna að því að halda við þá ákvörðun, sem d. hefir tekið fyrir svo stuttu síðan; en ef byrjað er á því að taka nýjar brýr inn í l., þá álít ég sjálfsagt að taka vel í fleiri till., sem fram kynnu að koma og ganga í sömu átt. En á þessu stigi málsins álít ég heppilegast að samþ. frv. eins og það liggur fyrir, án þess að gera á því nokkrar breytingar.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Ég þarf engar skýringar að láta fylgja þessu frv., það er svo ákaflega einfalt. Ég vil aðeins vísa til grg. og óska, að það verði, að umr. lokinni, látið ganga áfram án n.

Jónas Þorbergsson Enda þótt þetta frv. sé ekki stórt að vöxtum eða láti mikið yfir sér, verð ég þó að lýsa því yfir, að ég er algerlega mótfallinn því. Ég geri ráð fyrir, að á bak við þetta frv. standi ákveðinn skoðunarháttur hv.flm. á landsmálum, fremur en það, að hann telji þau fjárhagslegu atriði, sem hér koma til greina, svo mikilsverð fyrir þessar stofnanir, að ástæða sé til þess að bera fram frv. þeirra vegna. Það virðist satt að segja nálgast að vera broslegt að starfa að frv.gerð til þess eins að undanþiggja stofnanir, þar sem margir tugir manna njóta útvarpsins, þessu litla afnotagjaldi, 30 kr., sem greitt er fyrir að njóta daglegra veðurfregna, daglegra frétta, innlendra og útlendra, 3–400 erinda, hljómleika, upplestra úr bókmenntum, kennslu o. fl. Í grg. segir, að það sé verið að skattleggja þessar stofnanir til útvarpsins. Ég vil leyfa mér að mótmæla þessum skilningi. Í þessu falli ber að greina milli skatts og afnotagjalds. Þetta afnotagjald er samskonar og greitt er til símans og gengur til þess að bera uppi rekstrarkostnað útvarpsins. Í grg. segir ennfremur, að það sé að taka úr einum vasanum og leggja í hinn, þar sem opinberar stofnanir séu skattlagðar til útvarpsins. Að vísu er rétt, að svo má segja, þegar opinberar stofnanir eru látnar greiða einhver gjöld. En það skiptir þó nokkru fyrir stofnanirnar, hversu gjöldunum er háttað, og ekki er rétt að ívilna einni stofnun á kostnað annarar, heldur ber að mínu áliti að fylgja þeirri reglu, að hver stofnun fái greidda hverja þjónustu, er hún innir af höndum vegna annara stofnana. Og þar sem þetta frv. miðar til þess að svipta útvarpið lögmæltum gjöldum. án þess að til slíks sé nokkur nauðsyn, þá álít ég bæði óréttlátt og ástæðulaust að samþ. nokkur ákvæði í þessa átt. Að endingu vil ég benda á, að þetta myndi skapa fordæmi, sem er varhugavert, því að í frv. er talað um „aðrar menningar- og mannúðarstofnanir“, og ég geri ráð fyrir, að það verði margar stofnanir, sem ekki yrði skotaskuld úr því að kalla sig þessum nöfnum og losna við greiðslu afnotagjalds í krafti þessara ákvæða. Meðan ákveðið er í lögum, að gjald skuli greitt fyrir afnot af útvarpi tel ég að ekki eigi að opna undanþáguleiðina, enda er ekki gott að vita, hvar þá yrði staðar numið. Þar sem hv.flm. og flokksmenn hans hafa verið svo hugulsamir að leggja mörg frv. fram, svo að þingið verður vafalaust ekki í verkefnahraki, en þetta er hégómamál, þá legg ég til, að það verði ekki látið fara lengra, heldur fellt þegar við þessa umr.

Flm. (Vilmundur Jónsson) Það er rétt, að þetta er ekki stórmál, og má segja, að umræddar stofnanir verði jafnfátækar, hvort sem þær borga 30 kr. meira eða minna, svo dýr sem rekstur þeirra er að jafnaði. En það er ekki rétt að bera útvarpið saman við símann, því að hann er nauðsynlegt tæki, en útvarpið hinsvegar fyrst og fremst skemmtitæki, a. m. k. fyrir sjúkrahús, elliheimili og aðrar þvílíkar stofnanir. Oft eru útvarpstækin gefin sjúklingum á sjúkrahúsum eða gamalmennum á elliheimilum þeim til dægrastyttingar. En það er leiðinlegt fyrir gefendurna að gefa slík útvarpstæki og fyrir þiggjendurna að þiggja þau, ef stofnununum eru með gjöfinni bundnir baggar um ókomin ár. Ég geri ráð fyrir, að útvarpið þyrfti ekki að tapa miklu við þessa undanþágu, því að verið gæti, að fyrir hana fengju fleiri stofnanir útvarpstæki en ella. En af sölu útvarpstækjanna hefir útvarpið drjúgar tekjur, þó að árgjöld komi ekki til. Viðvíkjandi því, að þetta skapi fordæmi, þá getur það verið, og gæti ég fallizt á að takmarka þessa undanþágu meira en gert er í frv., t. d. með því að nefna þá skóla og stofnanir, sem hún væri látin ná til. Þá væri girt fyrir, að hér skapaðist eitthvert fordæmi, sem ekki væri hægt að sjá út yfir. Bezt væri að hafa yfirleitt ekkert afnotagjald af útvarpinu, og vonandi kemur að því. Ef þetta frv. er það hégómamál sem hv.þm. Dal. vill vera láta, þá virðist mér ótrúlegt, að það sé um leið svo varhugavert sem hann kallar það.

Jónas Þorbergsson Ég þarf ekki að bæta miklu við það, sem ég hefi áður sagt. Þetta getur verið bæði hégómamál og varhugavert, þar sem það er hégómamál fyrir hverja stofnun, t. d. skóla og sjúkrahús, hvort hún greiðir 30 kr. meira eða minna í rekstrarkostnað, en hinsvegar er varhugavert að opna undanþáguleiðina. Ég hefi ekki sannfærzt að rökum hv.flm. um, að þetta frv. eigi rétt á sér, og held fast við mína fyrri ósk um, að hv. dm. felli frv. nú þegar.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Þetta frv. hefir verið flutt á 3 síðustu þingum, en ekki náð afgreiðslu á neinu þeirra. Hér er farið fram á, að tollar á kaffi, sykri og kaffibæti verði lækkaðir um 1/3–3/8 hluta. Frv. ber að skoða sem eitt spor í þá átt að afnema þessa tolla og aðra nauðsynjavörutolla að fullu. En hér er ekki gengið lengra, af því að engin von þótt til að fá þá afnumda eins og þing er nú skipað, og jafnframt eru flutt önnur frv. um lækkun og afnám tolla á ýmsum öðrum nauðsynjum. Ég hefi margsinnis áður sýnt fram á það, að þessir tollar eru svo háir, að engir aðrir tollar komast í samjöfnuð við þá, og mun láta nærri, að tollar þessir nemi til uppjafnaðar um 100% á innkaupsverði, eða h. u. b. helmingi þess, sem almenningur í landinu greiðir fyrir þessar vörur. Þessi feikna tollaálagning á vörur, sem fyrir fjölda manna eru blátt áfram nauðsynjavörur, er alveg óafsakanleg. Tekjumissir ríkisins, sem ætla má að verði af frv., eru réttar 225 til 230 þús. kr., ef miðað er við fjárlagafrv. stj. Þessi tollur er áætlaður í frv. stj. 850 þús. kr., en það er eins og fleiri liðir í þeirri áætlun svo „varlegt“, að með því er ætlazt til, að stj. hafi til umráða 200 til 300 þús. kr., sem hún geti ráðstafað að eigin geðþótta og án þess að spyrja þingið ráða, því að það er bersýnilegt, að tollarnir verða miklu hærri en þeir eru áætlaðir í frv. stj. Ég sé enga ástæðu til þess að frv. sé vísað til fjhn. Það hefir verið þar svo oft og hv.þdm. hafa fulla þekkingu á þessu máli, og mörgum þeirra a. m. k. er það ljóst, hversu þýðingarmikið atriði hér er um að ræða. Ég legg því til, að málinu verði, að lokinni umr., vísað til 2. umr.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég get látið nægja það, sem ég sagði við afgreiðslu síðasta máls (útflutningsgj. af síld). Þetta er bein afleiðing af því frv. Geri ég svo að till. minni, að frv. verði vísað til 2. umr. og sjútvn., að lokinni umr.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Ég skal ekki hafa mörg orð fyrir þessu litla frv. Eins og hv.þdm. er kunnugt, þá er útflutningsgjald af síld kr. 1,50 af hverri tunnu, auk innflutningstolls af tunnu og salti, sem samtals verður nálægt 50 aurum, eða samtals um 2 kr. gjald af hverri tunnu. - Með 8 kr. verði á síldartunnu netto nemur útflutningsgj. og tollur því um 25%, eða 100 kr. af hverjum 400 kr. hlut hjá hásetum á síldveiðum. Af hverjum 100 kg. af síldarmjöli er útflutningsgjaldið kr. 1,00. Með því verði, sem lítur út fyrir, að verði á saltsíld, og með því verði, sem vænta má á afurðum síldarbræðslustöðvarinnar, þá er skattur þessi feiknar hár. Ég sé heldur enga ástæðu til þess að leggja hærra útflutningsgjald á síld en hverja aðra vörn. En útflutningsgjald nú almennt er 15/8% með þeirri uppbót, sem samþ. var á seinasta þingi. Hér er gert ráð fyrir í þessu frv., að síld og síldarafurðir verði teknar út af þessari sérstöku gjaldskrá, felldar undan þessu sérstaka gjaldi, og aðeins lagt sama útflutningsgjald á þessar vörur og aðrar útflutningsvörur landsmanna. Tekjumissir ríkissjóðs af þessu myndi nema, ef miðað er við síðasta árs verðlag á síld, um kr. 1,00 af hverri tunnu, og kr. 0.50 af hverjum poka af síldarmjöli, eða 180 þús. kr. af síldinni. Og ef miðað er við næsta ár á undan, myndi tekjumissirinn verða um 120–l30 þús. kr. Sama er að segja um síldarmjölið, lækkunin á útflutningsgjaldi af því mundi verða um helmingur. Þegar þetta sérstaka útflutningsgjald var ákveðið, þá mun það hafa verið vegna þess, að mikill hluti síldveiðanna var í höndum útlendinga, og þetta því gert til þess að ná sér niðri á þeim. Nú er þessi ástæða burtu fallin. Ég vil svo leggja til, að frv. verði, að lokinni umr., vísað til 2. umr. og sjútvn.

Flm. (Halldór Steinsson) Ég get verið fáorður um þetta frv. nú við þessa umr. Eins og tekið er fram í grg., hefir frv. þetta legið fyrir áður: Till. um Snæfellsnesbraut fyrir tveimur undanförnum þingum, og till. um Eyrarsveitarveg fyrir síðasta þingi. Hefi ég því áður gert glögga grein fyrir nauðsyn þess, að vegir þessir séu teknir í þjóðvegatölu, og tel því enga þörf á að gera það nú. Vil ég svo aðeins óska þess, að frv. gangi til 2. umr og hv. samgmn.

Flm. (Jón Þorláksson) Ég vil fyrst leyfa mér að fara nokkrum orðum um aðdraganda þess, að þetta frv. er nú flutt. Ég vil þá fyrst minna á það, að í stjórnarskránni frá 1874 er svo fyrir mælt, að á Alþingi skuli eiga sæti 30 þjóðkjörnir þm. og 6 konungkjörnir. Þessi skipun Alþingis hélzt nokkurnveginn óbreytt til ársins 1915. Þá var sú breyt. gerð, að í stað hinna 6 konungkjörnu þm. komu 6 þm., kosnir með hlutfallskosningu um land allt. Þessi breyt. var bein afleiðing af því, að sú hugsun hafði þroskazt meðal landsmanna, að það væru borgararnir einir, sem ættu að hafa æðstu völd þjóðmálanna. Í stjórnarskránni frá 1915 er kjörtímabil kjördæmakjörinna þm. ákveðið 6 ár, og landskjörinna 12 ár. Árið 1920 var kjörtímabilið stytt niður í 4 ár og 8 ár. Samtímis þessum breyt. á stjórnarháttum landsins hafði orðið sú breyt. á högum þjóðarinnar, að þeir menn, sem ekki höfðu rúm eða skilyrði til þess að búa í sveitunum og fram undir aldamót höfðu leitað til annara landa, tóku nú að flytjast til kaupstaða og kauptúna innanlands. Árið 1874 bjuggu flestallir landsmenn í sveitum, en nú er svo komið, að fullur helmingur landsmanna býr í kaupstöðum og kauptúnum, án þess að sveitafólki hafi þó fækkað neitt til muna. Við þessar breyt. kom það skýrt í ljós, að bæði landskjörið og kjördæmakosningarnar voru allmiklum annmörkum bundnar, sérstaklega eftir að kjörtímabilið var stytt. Voru mjög mikil vandræði að því, hve oft þurfti að kjósa. Þurfti venjulega að kjósa tvisvar á hverjum fjórum árum, og það kom fyrir, að landskjör varð að fara fram tvisvar sama árið. Úr þessu var reynt að bæta á þinginu 1927. Þá bar þáv. stj. fram frv. til stjórnskipunarlaga þess efnis, að allir þm., bæði landskjörnir og kjördæmakjörnir, skyldu kosnir í einu fjórða hvert ár. Hefðu þessar breytingar gert fyrirkomulagið hagkvæmara og einfaldara. Frv. var samþ. á þinginu 1927, en féll á þinginu 1928, og situr því við hið sama enn. Flutningurinn til kaupstaðanna og fólksfjölgunin við sjóinn hefir gert það að verkum, að stórfelldir gallar hafa komið í ljós á kjördæmaskipuninni, gallar, sem ekki þekktust 1874. Hefir verið reynt að bæta úr þessum göllum með sérstökum þingsætum fyrir kaupstaðina. Hefir þm. verið fjölgað alls um 6 á þennan hátt. En það hefir sýnt sig greinilega, að þessar umbætur hrökkva hvergi nærri til að vega upp á móti þeim breyt., sem orðið hafa á högum þjóðarinnar á þessum tíma. Gallar kjördæmaskipunarinnar komu talsvert greinilega í ljós við kosningarnar árið 1927. Það sýndi sig, að það munaði miklu, hvaða atkvæðamagn stóð að baki hverjum þm., eftir því hvaða flokki hann fylgdi. Og mönnum var það ljóst, að þetta myndi koma enn berar í ljós síðar. Fóru menn því að hugsa til breytinga á þessu, en ekki af verulegum áhuga, að því undanteknu, að Alþýðuflokkurinn hafði það á stefnuskrá sinni að gerbreyta fyrirkomulaginu: Gera landið allt eitt kjördæmi og viðhafa hlutfallskosningar. En öllum var það ljóst, að ef breyta skyldi stjskr., þá yrði að ráða bót á göllum þeim á kjördæmaskipuninni, sem smátt og smátt höfðu færzt í vöxt vegna fólksfjölgunarinnar í bæjunum. Það kom því flestum á óvart, þegar hæstv. stj. lagði fram frv. til breytinga á stjórnarskránni á síðasta þingi, þar sem engin breyt. var gerð á þessu önnur en afnám landskjörsins. Því þrátt fyrir þá galla, sem á landskjörinu eru, þú verður því ekki neitað, að við landskjörið kemur fram réttlátari aðstaða þjóðarinnar til þess að velja sér þingfulltrúa heldur en við kjördæmakosningarnar. Það var því undarlegt, að hæstv. stj. skyldi einungis ætla sér að breyta fyrirkomulaginu með því að nema burt landskjörið, en ekkert láta koma í staðinn, sem bætt gæti úr óréttlætinu. Ég geri því ekki ráð fyrir, að neinum hafi komið það á óvart, þó að frv. þessu væri svarað á þann hátt, sem gert var hér í hv. d. í vetur, að bera fram brtt. við það um að heimila víðtækari breytingar á skipun þingsins. Þessar brtt. voru, sem eðlilegt var, bundnar við form þess frv., sem fyrir lá frá hæstv. stj. Aðalbreyt. var í því fólgin, að ákvæðinu um, að kjósa megi þm. Reykjavíkur með hlutfallskosningum, mætti einnig beita í öllum öðrum kjördæmum á landinu. Var till. þessi samþ. og felld inn í stjfrv. með tilliti til þess, að sú heimild, sem í brtt. felst. yrði notuð til þess að koma á breyttri skipun þingsins. Í sjálfu sér voru brtt. þessar ófullkomnar, þar sem þær voru bundnar við stjfrv. og gáfu því ekki fullkomna mynd af óskum flm. í þessum efnum. Má því ekki álíta, að stjfrv., eins og það var samþ. við 2. umr. í þessari hv. d., birti nærri fullkomlega vilja þeirra þm., sem báru fram brtt. Þessari meinlausu uppástungu svaraði hæstv. stj. með því að grípa til hins mesta óyndisúrræðis. Hún rauf ekki aðeins þingið, heldur hleypti hún því upp og rak þm. heim þvert ofan í skýlaus fyrirmæli sjálfrar stjórnarskrárinnar. Nú hefir hæstv. stj. samt tekið aðra afstöðu til þessa máls, þar sem hún hefir borið fram till. um skipun mþn. til þess að rannsaka málið. Við umr. um þessa till. sagði hæstv.forsrh. - sem reyndar er ekki staddur hér í d. nú, enda þó að vænta mætti, að hann teldi það embættisskyldu sína - að hann geri það að höfuðatriði í þessu máli, að núv. kjördæmi haldi réttinum til þess að kjósa sérstaka þm. Hæstv. forsrh. hafði enga ástæðu til þess að hlaupa upp með lögleysur og stjórnarskrárbrot af þeim sökum, þó að bornar væru fram brtt. um hlutfallskosningar í kjördæmum, því að það er kunnugt, að í ríki, sem við stöndum í mestu sambandi við, Danmörku, er einmitt sú tilhögun í kosningum til þjóðþingsins, að þar er hlutfallskosning í stórum kjördæmum, en þar kýs samt hvert hérað sinn fulltrúa á þing, þannig að þetta tvennt er engan veginn ósamræmanlegt. Þessir atburðir, sem gerzt hafa síðan stjskrfrv. var hér til meðferðar í vetur, fyrst og fremst að gripið var til þess að rjúfa þing og reka þm. heim, og svo þær kosningar, sem síðar hafa fram farið, hafa fært mönnum tilfinnanlega heim sanninn um það, að ekki er mögulegt að una lengur við þá tilhögun á kosningu kjördæmakosinna þm., sem nú er. Og þá er það fyrst og fremst í því skyni að greiða götu fyrir nauðsynlegum umbótum í þessu efni, sem frv. þetta er fram borið. Það eru 3 höfuðbreytingar á núv. stjórnarskrá, sem farið er fram á hér í frv. Fyrsta breyt. er, að ákveðið sé í sjálfri stjskr., að þing skuli svo skipað, að hver þingflokkur hafi þingsæti í samræmi við atkvæðatölu, sem greidd var frambjóðendum flokkanna samtals við almennar kosningar. En þetta er það sama og að ákveða í stjskr. sjálfri, að þing skuli svo skipað, að það gefi rétta mynd af skoðunum og vilja kjósenda á landinu í þeim höfuðstefnumálum, sem á hverjum tíma er lögð svo mikil áherzla á, að þau eru látin skipta flokkum. Þetta, að þing sé rétt mynd af vilja kjósenda í landinu, er í raun og veru undirstöðuatriðið, sem þessi tilhögun, að láta kjörna fulltrúa fara með vald þjóðarinnar, byggist á. Eins og kunnugt er, var lýðræði, þar sem það komst á, upphaflega framkvæmt á þann hátt, að atkvæðisbærir borgarar komu sjálfir fram á þjóðarsamkomum og greiddu sjálfir atkv. En þegar lýðríkin uxu, varð þessi tilhögun of erfið í framkvæmdinni, og þá var gripið til þess, í staðinn fyrir að menn kæmu sjálfir og greiddu atkv., að velja sér fulltrúa til þess að koma fram fyrir sína hönd og neyta atkvæðisréttarins. En það er auðkenni í grundvallarhugsun lýðræðisins, að hún heimtar, að fulltrúarnir séu í samræmi við vilja umbjóðenda, þó að vísu sé hægt að fara lengra eða skemmra í því að fullnægja þessum kröfum. Eins og menn vita, þá verða undir lýðræðistilhöguninni þau endalok hverrar deilu, og deilur geta þar alltaf komið upp, að meiri hluti sker úr. Þess munu líka dæmi, að fulltrúar hafi verið kosnir þannig, að meiri hl. réði þar einn öllu vali. Og þó að það megi þykja undarlegt fyrir sjónum nútímamanna, að meiri hl. kjósenda, máske lítill meiri hl. kjósenda, eigi að hafa rétt til að hafa einn alla fulltrúa, þá má þó mæla þeirri tilhögun þá bót, að það er meiri hl., sem fær ráðin gegnum sína fulltrúa. Þó að hægt sé að mæla þessari tilhögun bót, þá er langt frá að hún fullnægi réttlætishugsjónum nútímamanna. En hinu er aldrei hægt að mæla bót, að minni hl. atkvæðisbærra manna eigi að ráða kosningu meiri hluta fulltrúa, sem svo eiga að taka ákvörðun fyrir hönd kjósendanna. Það er ekki hægt að verja, því þá er komið út fyrir hugsun lýðræðisins. Þá eru það ekki kjósendur í landinu, sem í raun og veru hafa æðstu völd yfir málum þjóðarinnar. En svona er einmitt komið nú hjá okkur, og það vildi einmitt svo til, að um leið og stjórnin, að því er hún sjálf segir, setur þetta mál allt á oddinn, þá gerðust þeir viðburðir í kosningunum sem færðu fram sannanir, sem ekki verður á móti mælt, um það, að sú tilhögun, sem nú er, er alger afneitun á lýðræðisgrundvellinum. Það fór svo við þessar kosningar, að flokkur, sem hefir fengið 15 af hverjum 42 greiddum atkv., hann fær 23 af 42 þingfulltrúum. Þegar svo er komið, má öllum vera ljóst, að lengur verður ekki við unað, enda má skoða till. stj. sem viðurkenningu af hennar hálfu um, að við svo búið megi ekki standa. Þetta frv. fer nú aðeins fram á að slá fastri þeirri sjálfsögðu grundvallarreglu, að þingflokkar fái þingsæti í samræmi við atkvæðatölu þá, sem greidd er frambjóðendum þeirra í almennum kosningum. En hitt lætur frv. algerlega óbundið, á hvern hátt þessum grundvallaratriðum verði fullnægt með kosningalögum. Með öðrum orðum, sjálf tilhögun kosninganna er með öllu látin óbundin. Það þarf ekki að þykja neitt nýstárlegt, þó að upp á þessu sé stungið, því við slíka stjórnarskipun höfum við átt að búa frá 1874–1915. - Þá var ekkert ákvæði í stjskr. um tilhögun á kosningu kjördæmakosinna þm., annað en það, að sjálf kjördæmaskiptingin var tekin upp sem bráðabirgðaákvæði aftan við stjórnarskrána 1874, og þá með því fororði, að því mætti breyta með lögum. Þess vegna var það, að hægt var að bera fram á Alþingi 1905–07 frv. um hlutfallskosningu í stórum kjördæmum. Þá var ekkert í stjórnskipunarlögum landsins, sem batt hendur löggjafarvaldsins um það, hvernig tilhögun á vali alþm. ætti að vera. Þær hömlur, sem nú eru í stjskr. um skipun þm., komu inn í hana 1915 í sambandi við ákvæði um landskjör, því það var bundið með lögum, að við landskjör skyldi hafa hlutfallskosningar. Í sambandi við þetta er líka stungið upp á að sleppa ákvæðinu um tölu þm. Hingað til hefir það verið svo í stjskr., að tala þm. hefir verið ákveðin, en jafnframt kveðið svo á, að þessari tölu mætti breyta með lögum. Þess vegna er það engin grundvallarbreyting, þó að farið sé fram á að sleppa þessu úr stjskr. En að hafa ákvæði í stjskr. um tölu þm., það gæti bundið hendur löggjafarvaldsins, þegar á að kveða á um tilhögun alþingiskosninga. Þess eru dæmi í nútímastjórnarskipun, að tala þm. eða tala þjóðarfulltrúa er ekki ákveðin, heldur sett í beint hlutfall við það, hvað mörg atkv. hafa komið fram við kosningar frá kjósendum. Tilgangur frv. með orðun þessarar 1. gr. er þá sá annarsvegar, að afmarka sjálfan grundvöllinn, sem skipun þessi á að byggjast á, og er þar í raun og veru ekki um neina efnisbreyt. að ræða frá því, sem hingað til hefir verið, því núgildandi stjskr. gengur sjálf út frá því, að kosningarréttur einstaklinga sé jafn, þar sem í henni eru ekki nein ákvæði um mismunandi rétt manna í þessu efni. Í öðru lagi að nema burt úr stjskr. öll ákvæði, sem geta orðið hindrun þeirri tilhögun alþingiskosninga, sem fullnægir réttlætiskröfunum. Þá er 3. höfuðákvæðið í þessu frv. rýmkun kosningarréttarins. Það eru að miklu leyti sömu ákvæðin, sem samþ. voru við 2. umr. stjórnarskrárfrv. hér í deildinni í vetur, en þó á að auka einu rýmkunarákvæði við, sem sé að nema burt sem skilyrði fyrir kosningarrétti, að kjósandi hafi verið búsettur í sínu kjördæmi eitt ár. Ég hefi þá gert grein fyrir aðalatriðum þessa frv., eftir því sem mér þykir nauðsynlegt að svo stöddu, og vil leyfa mér að leggja til, að því verði, að umr. lokinni, vísað til þeirrar 5 manna stjórnarskrárnefndar, sem kosin var hér á þingfundi til þess að taka til meðferðar þáltill. um endurskoðun á kjördæmaskipuninni og skipun Alþingis.