Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Vegna þess atviks sem gerðist hér á þingfundi í gær og leiddi til þess að ógilda varð atkvæðagreiðslu vill forseti, áður en gengið er til dagskrár, geta þess að formenn þingflokka Framsfl., Alþb. og Samtaka um kvennalista skrifuðu skrifstofustjóra Alþingis bréf í gær og óskuðu eftir því að kannað yrði hvort og hve oft eitt atkvæði hafi ráðið úrslitum í atkvæðagreiðslu á Alþingi síðan atkvæðagreiðslukerfið var tekið í notkun. Þetta hefur þegar verið gert og hefur skrifstofustjóri ritað þingflokksformönnunum bréf þar sem fram kemur að ekkert dæmi er til þess síðan atkvæðagreiðslukerfið var tekið í notkun að úrslit máls hafi oltið á einu atkvæði. Forseti vill endurtaka þau orð sem hún lét falla í gær að hér hafi verið um mjög alvarleg mistök að ræða og treystir því að slíkt komi aldrei fyrir aftur. Þá er þess enn fremur að geta að síðan í haust hefur verið til athugunar að setja upp búnað til þess að sýna í sjálfum þingsalnum með einhverjum hætti hvernig hver og einn þingmaður greiðir atkvæði og er þess að vænta að niðurstöður í því máli liggi fyrir næstu daga.

Virðulegi forseti. Hv. landbn. Alþingis kom saman milli 2. og 3. umr. og fór yfir álitamál sem upp höfðu komið og vörðuðu stöðu leiguliða á bújörðum í tengslum við þetta frv. Það varð samhljóða niðurstaða nefndarinnar í góðu samkomulagi að að þessu máli yrði hugað nú eftir mánaðamótin, en þannig háttar til að það er mjög þýðingarmikið fyrir framgang þessa frv. að það fái afgreiðslu fyrir mánaðamót og því þótti nefndarmönnum ekki rétt að tefla framgangi þess í tvísýnu með því að taka upp efnislega umræðu um mál sem gæti kostað nokkra íhugun og þyrfti nokkurrar íhygli við. Ég vildi láta þetta koma hér fram. Á þessum fundi ræddum við þessi mál nokkuð og raunar komu önnur mál örlítið þar líka til umræðu. Ásamt landbúnaðarnefndarmönnum sátu þennan fund Helgi Jóhannsson, lögfræðingur úr landbrn., Tryggvi Gunnarsson lögfræðingur og Haukur Halldórsson, formaður Stéttarsambands bænda. Ég hygg að það sé sami skilningur allra nefndarmanna á framgangi þessa máls og afstöðunni hvað þetta atriði áhrærir. Og verður tekið til við þau verk strax og tækifæri gefst til í næsta mánuði.

Virðulegi forseti. Með frv. því sem hér er til afgreiðslu er verið að staðfesta búvörusamning sem gerður var á sl. ári. Undirstöðuhugtak í þessum samningi er fullvirðisrétturinn. Fullvirðisrétturinn snertir að sjálfsögðu þá sem búa á jörð og ef ekki er um að ræða að sami maður eigi jörð og búi á henni, þá snertir fullvirðisrétturinn báða aðila, jarðareigendur og ábúendur. Hins vegar hafa ekki fyrr verið tekin í lög nein ákvæði um fullvirðisrétt. Þetta er í fyrsta sinn sem við fjöllum um þann rétt. Og þá verður löggjafinn auðvitað að setja skýr ákvæði sem taka af allan vafa um það hvernig með skuli fara bæði í samskiptum ríkisins og jarðareigenda og ábúenda annars vegar og í samskiptum bænda hins vegar. Þetta er ekki gert í þessu frv. hvað varðar stöðu jarðareigenda og ábúenda. Það hefur láðst að líta á það vandamál. Ég bar hér fram umkvartanir fyrir alllöngu um það að á þetta mál þyrfti að líta og hef rætt það í landbn. Ég kynnti svo hér við 2. umr. málsins brtt. sem var til þess fallin að skera úr um það hver ætti að fá greiðslu vegna fullvirðisréttar ef jörð væri í ábúð annars en jarðareiganda. Því miður hefur þessi tillaga ekki hlotið náð fyrir augum landbn. sem stendur og málið þótti of flókið til að leysa úr því áður en frv. yrði afgreitt. Ég verð auðvitað að segja það alveg eins og er að ég tel að þetta sé glöggt dæmi um það þegar löggjafarvaldið sinnir ekki skyldum sínum og sendir frá sér lög með bersýnilega mjög lausum endum sem hugsanlega geta valdið vandræðum á síðara stigi, og reyndar ekki hugsanlega heldur nokkuð örugglega, nema úr verði bætt. Löggjafinn hefur sem sagt innleitt ákveðinn rétt sem mældur er í milljörðum kr. án þess að setja skýrar reglur sem taka af skarið um eðli þessa réttar. Ríkisvaldið hefur fallist á það að ábúendur eigi hér meiri hagsmuna að gæta og þegar um er að ræða ríkisjarðir þá skuli ábúendur fá greiðsluna en samt sem áður er fullvirðisrétturinn tengdur jarðareigendunum og því alveg augljóst mál að báðir aðilar geta gert kröfuna. Fulltrúar ráðuneytisins sem komu á fund nefndarinnar játuðu það að ef báðir aðilar gerðu kröfu um þessa greiðslu þá væri ráðuneytið auðvitað í miklum vandræðum statt og gæti ekki borgað út að svo stöddu nema að taka ákvörðun um það að borga öðrum aðilanum en ekki hinum. Ég hef því talið miklu eðlilegra að Alþingi kveði hér upp úr um hvernig á þessu skuli tekið þannig að ráðuneytið þurfi ekki að gera það eftir geðþótta sínum, án stoðar í lögum, að taka ákvörðun um það hverjum skuli greitt. Alþingi hefur skyldu til þess í tilviki sem þessu að höggva á hnútinn. Og mér finnast það léleg rök þegar sagt er að menn vilji fá lögfræðilega álitsgerð um það hvernig staða málsins sé án nokkurrar lagareglu. Auðvitað segir það sig sjálft að sú álitsgerð getur orðið býsna flókin og niðurstaðan hlýtur að vera sú að málið sé í hnút vegna þess að Alþingi hefur brugðist í þessu máli og ekki sett neina skýra reglu. Það var svo aftur upplýst á þessum fundi, sem var auðvitað það merkilegasta í málinu, að Stéttarsamband bænda mun mælast til þess við ráðuneytið að ábúendur fái greiðsluna ef báðir gera kröfuna, jarðareigandi og ábúandi, og lögfræðingar ráðuneytisins töldu þá líklegast að sú yrði niðurstaðan hvað ráðuneytið varðar. En þá er málið að sjálfsögðu ekki leyst því þá tekur ráðuneytið þá ákvörðun án þess að nokkur heimild sé í lögum, án þess að nokkur regla sé til að styðja sig við og mun nokkuð örugglega fá á sig býsna mörg mál vegna þess að jarðareigendur munu telja að ráðuneytið hafi ekki rétt til þess að greiða ábúandanum greiðsluna án þess að hafa samþykki sitt fyrir því. Þeir munu segja að þeir séu hlunnfarnir og þeir geta hugsanlega farið í skaðabótamál við ríkið ellegar reynt að leita réttar síns á öðrum grundvelli. Niðurstaða málsins var sem sagt sú að vegna þess hvað málið var illa undirbúið, vegna þess að við teljum okkur ekki hafa tíma hér í þinginu til þess að hugsa um málið, hvað þá að taka ákvörðun um það, þá neyðumst við til að fresta því. Það var hins vegar fullur skilningur á því meðal nefndarmanna að það þyrfti að setja lagaákvæði um þetta efni og ég held að efni þeirrar brtt. sem ég kynnti í nefndinni hafi átt talsvert miklu fylgi að fagna innan nefndarinnar eftir því sem þar kom fram. En niðurstaðan varð sem sagt sú að af hálfu nefndarinnar yrði því lýst yfir að málið yrði til frekari skoðunar á næstunni og hef ég þá frekar kosið að sætta mig við þá niðurstöðu þó ófullkomin sé heldur en að láta fella brtt. hér við 3. umr. málsins.

Hæstv. forseti. Ræða hv. 3. þm. Norðurl. v. kom mér mjög á óvart. Hann talaði í þeim dúr að þetta atriði sem hann gerði sérstaklega að umtalsefni hefði ekki verið í athugun né umræðu sl. ár sem er auðvitað mikill misskilningur. Þetta atriði var m.a. rætt sérstaklega á fundi Stéttarsambands bænda, bæði á göngum frammi og inni á fundinum sjálfum að ég hygg á sl. vori tengslum við búvörusamning og hefur raunar alltaf komið upp þegar búvörusamningurinn hefur verið ræddur. Við erum því ekki að tala um eitthvert óvænt mál sem hefur komið upp núna á síðasta stigi  upp alveg með sérstökum hætti á sl. ári eins og hv. þm. á að vera kunnugt. Hitt er rétt að fullvirðisrétturinn og aðdragandi hans hefur skapað margvísleg álitaefni, hvort línur hafa verið rétt dregnar, hvort stjórnskipulegar heimildir hafa verið til þess að ákveða framleiðslurétt á jörðum með þeim hætti sem gert hefur verið og uppi eru gagnvart einstaklingum og jörðum fjölmörg álitamál hver réttur viðkomandi aðila sé ef til málaferla kæmi. Saga þessa máls sýnir að á undanförnum árum hefur verið farið mjög ógætilega í sambandi við framleiðslumál sauðfjárbænda og auðvitað er það ekki til fyrirmyndar en sýnir á hinn bóginn að þeir sem eru handhafar framkvæmdarvaldsins verða á hverjum tíma að gæta mjög að lögum og rétti og sérstaklega ber þeim að gæta að því hver sé atvinnuréttur manna og mega ekkert gera það sem brýtur í bága við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Í þessu sérstaka álitaefni er venjulega um það að ræða að leiguliði tekur við jörð sem er með framleiðslurétti. Í langflestum tilvikum hefur það verið svo. Og leigan er ákveðin á hinum frjálsa markaði með hliðsjón af því, undir flestum kringumstæðum nema sérstaklega standi á, hver sé afrakstur jarðarinnar eða við hverju megi búast að sé afrakstur jarðarinnar. Þannig er framleiðslurétturinn í flestum tilvikum ekki neitt það sem leiguliði hefur sjálfur skapað heldur nokkuð sem hefur fylgt jörðinni frá örófa aldri eða svo lengi sem menn muna. Vegna þess að framleiðsla í landinu er meiri en matarlyst landsmanna sjálfra nær að torga en á hinn bóginn eru ekki forsendur fyrir útflutningi og vegna þess að sá kostur var tekinn að bændur skyldu ekki berjast á frjálsum markaði um sölu sinna afurða heldur að ríkið taki ábyrgð á sölu framleiðslunnar, þá er tekin sú ákvörðun að reyna að draga úr offramleiðslu með opinberum aðgerðum þannig að framleiðsluréttur var bundinn hverri jörð. Hér áður fyrr var það gert með þeim hætti, til að reyna að koma í veg fyrir ofbeit, að það var ákveðin ítala á afréttir. Því miður hefur ekki verið fylgt nægilega eftir lögum um ítölu sem veldur því að sumar jarðir þurfa að nýta land sem öðrum tilheyrir eða nýta land sem þyrfti á frekari friðun að halda vegna ofbeitar. Það er hins vegar annað mál. En þegar við horfum til þess hver sé réttur þess sem á jörðina og réttur hins sem hefur jörðina á leigu þá er greinilegt að þeirra hagsmunir í þessu tilviki þurfa ekki að fara saman og undir sumum kringumstæðum fara þeir alls ekki saman. Hv. þm. gerði sig sekan um það að slá því föstu að hann hefði fundið einhverja endanlega lausn á því hvernig eigi að úrskurða um þetta viðkvæma álitamál um leið og hann sagði í hinu orðinu að afgreiðsla málsins hér á þingi væri í miklum hasti og það hefði ekki fengið fullkomna skoðun sem auðvitað gefur í skyn að hann sjálfur hafi ekki íhugað málið nema nú rétt síðustu dagana, kannski vikurnar, álitamál sem uppi hefur verið og rannsakað af fjölda lögfræðinga og sem bæði hefur verið rætt á þeim grunni og einnig út frá pólitískum forsendum. Ég get nefnt dæmi um það að leiguliðar hafa setið jarðir um langan aldur. Þeir hafi auðvitað elst eins og menn gera þegar tíminn líður en á hinn bóginn hafi ekki verið aðrir til þess að taka við. Það hefur auðvitað haft það í för með sér að fullvirðisréttur viðkomandi jarða hefur minnkað frá því að viðkomandi aðilar voru ungir, a.m.k. borið saman við annan búrekstur í landinu, sem auðvitað leiðir til þeirrar niðurstöðu að framleiðsluréttur jarðarinnar hefur minnkað. Út frá því mati sem nú er á jörðum væri auðvelt að sýna fram á að verðmæti jarðarinnar hefði minnkað í réttu hlutfalli við þann samdrátt sem orðið hefði í búrekstri á jörðinni. Á hinn bóginn vitum við líka um dæmi þess að ungir menn og vaskir, ungar konur og vaskar hafa verið að byggja upp bú á jörðum sínum þó leiguliðar séu. Við vitum líka dæmi þess að bændur búa á fleiri en einni jörð. E.t.v. er búreksturinn skráður á eina jörðina, jarðarbrot, þó bóndinn búi raunverulega á fleiri jörðum. Undir sumum kringumstæðum er um mjög marga eigendur að tefla að jörðum og erfitt að fá heimildir frá þeim öllum til þess að gera ráðstafanir í sambandi við búrekstur eins og að taka ákvarðanir um niðurskurð. Þessi dæmi eru því margvísleg og mjög flókin. En aðalatriðið er að sjálfsögðu að í þessum efnum verður að huga vel að því hver eru eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og Alþingi getur ekki hlaupið til, eins og hv. þm. var að gefa í skyn að e.t.v. væri rétt, og samþykkt hér eitthvað það sem bersýnilega væri mjög hæpið eða yfirgnæfandi líkur væru til að yrði hnekkt fyrir dómi. Ég er auðvitað fullkomlega sammála því að það sé ástæða fyrir þingnefnd að kynna sér þetta mál eftir mætti og mjög vandlega. Ég hef síður en svo neitt á móti því að hinir hæfustu menn séu til þess fengnir að skrifa um það álitsgerð hvernig þetta mál blasir við þeim út frá atvinnuréttarsjónarmiði og út frá ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er ekkert nema gott um það að segja, eins viðurhlutamikið mál og þetta er og bersýnilega viðkvæmt í einstökum atriðum og getur snert fjölskyldur mjög sárlega. En við getum líka spurt sjálfa okkur: Ef við ætlum að gefa leiguliðanum allan réttinn til þess að skera niður búpeninginn og allan réttinn til þess að hirða það sem fyrir hann fæst og hirða það sem fæst fyrir framleiðsluréttinn, hver er þá réttur þess manns sem á jörðina? Mundi þetta með öðrum orðum þýða það að leiguliðinn verði að sækja eftir framhaldi á ábúðinni út frá hinum breyttu forsendum og að slík ákvörðun jafngildi í raun uppsögn á leiguskilmálum þannig að eiganda jarðarinnar sé frá þeirri sömu stundu heimilt að segja leiguliðanum upp ábúðinni og geti með þeim hætti komist að greiðslum fyrir þann fullvirðisrétt sem alþingismaðurinn gerði hér sérstaklega að umræðuefni? Þetta mál hefur margvíslegar hliðar. Það hefur auðvitað fyrst og fremst margvíslegar hliðar vegna þess að við erum nú að ákveða verðmæti fyrir atvinnurétt sem fram að þessu hefur ekki þurft að greiða fyrir og fram undir þetta hefur verið ótakmarkaður. Það hefur margvíslegar flækjur í för með sér en það er ekki hægt að tala um þetta út frá einhverjum einföldum forsendum og það er undir öllum kringumstæðum ekki hægt að tala um þetta eins og þetta sé eitthvað nýtt undir sólinni, eins og þetta hafi ekki verið rætt meðal bænda, eins og þetta hafi ekki verið rætt meðal þeirra sem hafa tekið jarðir á leigu og reka búskap, eins og þetta hafi ekki verið rætt í landbrn. né hjá þeim mönnum sem hafa kynnt sér þessi mál og látið þau til sín taka.

Virðulegi forseti. Hér hefur orðið nokkur ys og þys af sáralitlu tilefni. Sannleikurinn er sá að innan landbn. var um það samkomulag að þetta mál yrði skoðað öllu nánar. Ég held að það blandist engum hugur um það að einmitt um þetta viðkvæma atriði, eins og fram hefur komið í máli hæstv. landbrh., þurfi að ríkja alveg klár skilningur. Það gerðist í sumar þegar á það fór að reyna, sölu á fullvirðisrétti, þá kom upp þessi staða gagnvart fjölmörgum leiguliðum og ég geri ráð fyrir því að þingmenn, a.m.k. í dreifbýliskjördæmum, hafi flestir fengið fyrirspurnir um mál af þessu taginu. Það var mjög margt sem mátti teljast til álita þar og fjölmargt kom raunar mönnum nokkuð á óvart í þessu sambandi. Það var hins vegar rakið og því var lýst á fundi landbn. sem ég nefndi hérna áðan að um þessi mál hafi verið að mótast nokkur skilningur og lögfræðingar hafi verið að komast að þeirri niðurstöðu að það mætti draga af laganna hljóðan og leiða af texta laganna ákveðinn skilning sem væri augljós í þessum efnum. Það breytir hins vegar ekki því að það er mjög þýðingarmikið að allir séu sammála um það hvernig eigi að fara með þessi mál og þess vegna varð það niðurstaða landbn. að fara nánar ofan í efni laganna og glöggva sig á þeim í því skyni að það væri enginn ágreiningur um þetta mál í framtíðinni. Ég taldi þess vegna að af þessu mundu ekki hljótast neinar efnislegar umræður og mér finnst raunar ekki standa efni til þess hér og nú að taka þessa efnislega umræðu vegna þess að sú vinna sem landbn. hyggst takast á hendur er eftir. Hitt er auðvitað alveg ljóst að í þessum efnum eru afar viðkvæm atriði sem lúta að sjálfum eignarréttinum og eignarréttarfyrirkomulaginu. Sambúð leiguliðans og eiganda jarðarinnar er auðvitað með þeim hætti, og vegna þessa nýja fyrirkomulags þar sem fullvirðisrétturinn er farinn að mynda verðmæti og skapa jörðinni verðmæti, að þá verður auðvitað að ganga mjög varlega til verka ef hugsunin er sú að fara að gera breytingar á núgildandi lögum af því að við vitum það að jörð með eða án fullvirðisréttar er auðvitað sitt hvað, verðmæti jarðarinnar ræðst af fullvirðisréttinum sem á henni hvílir. Þess vegna held ég að það hafi verið skynsamleg niðurstaða sem landbrn. komst að, þ.e. að leggja þetta mál til hliðar, afgreiða frv. eins og það liggur fyrir eftir 2. umr., taka það til efnislegrar meðferðar núna, ganga síðan til þess verks að skoða þetta álitamál sem hér hefur verið til umræðu, gera það í rólegheitum og rasa ekki að neinu, kalla eftir sérfræðilegu áliti og móta þá lagabreytingar ef ástæða þykir til og leggja síðan fyrir hv. Alþingi. Aðra málsmeðferð kem ég ekki auga á sem gæti talist skynsamlegri. Þetta varð niðurstaða landbn. og þess vegna endurtek ég það sem ég sagði hér í upphafi að mér finnst að það hafi orðið nokkuð mikill ys og þys af litlu tilefni.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra gerði það að meginatriði máls síns að þetta mál væri ekkert nýtt. Ég sagði það aldrei í minni ræðu hér áðan. Mér er það fullljóst að málið hefur valdið umræðum og vandræðum og áhyggjum á fundum og utan funda um margra mánaða skeið. Og það er einmitt kjarni þessa máls að menn eru búnir að vera að velta þessu á undan sér í langan tíma og þegar svo kemur að því loksins núna í febrúarlok 1992 að afgreiða lög þar sem í fyrsta skipti er kveðið á um fullvirðisrétt, þá er ekki tekið á þessu máli og þar hefur ráðuneytið brugðist. Við skulum átta okkur á því að það lögfræðilega álitaefni sem menn eru að tala um að sé hér komið upp stafar af því að Alþingi hefur ekki sett lög um málið til að skera úr um það. Orsökin er sem sagt hjá Alþingi og afleiðingin kemur fram í álitaefninu. Formaður Stéttarsambands bænda og lögfræðilegur ráðunautur ráðuneytisins upplýstu það hér áðan að til stæði að leysa úr þessu máli með þeim hætti að greiða greiðslurnar til ábúendanna ef ekki yrði samkomulag milli jarðareigenda og ábúenda. Ég verð að segja það ósköp einfaldlega að það væri miklu betra, miklu hreinlegra að Alþingi setti þá slíka reglu þannig að ráðuneytið hefði heimild til þess að borga út á grundvelli slíkrar reglu því að reglan sem ég hef hér verið að gera tillögu um er nákvæmlega sama reglan og ráðuneytið hyggst byggja á. Munurinn er bara sá að þegar ráðuneytið tekur sína ákvörðun, þá mun það gera það í algeru heimildarleysi og þá munu spretta hér upp málaferli vegna þess að greiðslan á sér stað í heimildarleysi og án þess að nokkur lagagrundvöllur sé fyrir hendi. Ráðherrann talaði síðan um það að fullvirðisrétturinn fylgdi gjarnan jörðunum og leiguliðinn hefði yfirleitt ekki skapað þennan rétt. Hann kæmi að jörðunum eins og þær væru og þá væri rétturinn á þeim. Þetta er auðvitað rétt. Þetta er langalgengast svona. En vandinn stafar einmitt af því að í mörgum tilvikum er þetta hins vegar á annan veg. Oft hefur leiguliðinn byggt upp þennan rétt á jörðunum og það er einmitt þess vegna sem ráðuneytið og lögfræðilegir ráðunautar þess og Stéttarsambandið telja sig til knúna að taka þá afstöðu að greiðslan eigi að ganga til ábúendanna. Ég vil svo segja það að lokum að ég hef aldrei sagt það að tillagan sem ég hef flutt um þetta mál hljóti að vera hin eina rétta lausn á vandanum. Það getur verið álitamál á hve löngum tíma eigi að fyrna þennan rétt ábúandans. Ég nefndi tíu ár. Ég viðurkenni vel að þessi fyrningarregla er svona slumparegla eins og fyrningarreglur eru yfirleitt. En tillaga mín var ósköp einfaldlega sú aðferð sem ráðuneytið sjálft hefur valið sér. Ráðuneytið hefur valið nákvæmlega þessa reglu sem ég gerði tillögu um í samskiptum við ábúendur á ríkisjörðum og ég taldi eðlilegast að sú regla yrði látin gilda í öllum viðskiptum af þessu tagi. Ég tek það svo fram að ég er á engan hátt að áfellast landbn. fyrir það að vilja hugleiða þetta mál betur. Ég sætti mig alveg við þá niðurstöðu sem fengin er en tek það hins vegar fram, og þess vegna kom ég hér upp, að það er ekkert víst að landbn. ljúki sínu hlutverki fyrir þinglok í vor. Það liggur ekkert fyrir um það að þetta mál verði afgreitt sérstaklega hér í þinginu. En ef svo fer verð ég að segja að þá hefur Alþingi brugðist hlutverki sínu og skilið eftir lausa enda sem eiga eftir að valda talsverðum málarekstrum í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Í því frv. sem hér er fjallað um er tekið fram hvernig heildargreiðslumark skuli ákveðið og hvaða aðferðum skuli síðan beitt með því að deila því niður á einstakar jarðir. Það er jafnframt tekið fram að greiðslumark skuli bundið við lögbýli en á hinn bóginn er einnig heimilt að ábúendur á lögbýlum geti keypt framleiðslurétt sem skuli skráður á lögbýlið en vera hans eign en eigandi jarðar að vísu hafa forkaupsrétt á, þannig að í þessu frv. er gert ráð fyrir því að kveða á um það í lögum hvernig farið skuli með greiðslumark í framtíðinni og framleiðsluréttinn þar með. Á hinn bóginn liggur það alveg ljóst fyrir að þessi lög sem hér eru geta ekki kveðið upp úr um það eftir á hvernig farið skuli með eignarrétt á framleiðslurétti í fortíðinni. Ef ágreiningur kemur upp um það hvort hann tilheyri eigendum eða leigjendum er það álitamál sem óhjákvæmilegt er að reka fyrir dómstólum en verður ekki kveðið upp úr með lögum á Alþingi eftir á því að þar komum við einmitt inn á eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og ég skal ekkert fyrir fram fortaka að til málaferla kunni að koma af þeim sökum. Ég kannast ekki við það sem hv. þm. sagði um það að tekin hafi verið ákvörðun í landbrn. um að ábúendur á jörðum fengju greiðslur fyrir fullvirðisrétt ef svo stendur á að ábúendur séu þar á öndverðu máli við jarðareigendur. Þetta er nokkuð sem ég kannast ekki við og hlýtur að vera byggt á misskilningi.

Virðulegi forseti. Ég hygg að það geti verið mikið álitamál hvort fullvirðisréttur flokkast undir eignarrétt eða afnotarétt og mér þykir harla ólíklegt að fullvirðisréttur verði nokkurn tímann talinn eignarréttur í skilningi stjórnarskrárinnar á þeim rétti. Þetta er réttur sem ríkisvaldið hefur skapað núna á allra seinustu árum, réttur sem ekki var til en ríkisvaldið hefur skapað. Það var auðvitað fullkomlega eðlilegt, sjálfsagt og reyndar nauðsynlegt fyrir löngu að ríkisvaldið sjálft setji þá fastar reglur um meðferð þess réttar sem það sjálft skapar. En að eiga að lúta skilningi ráðherrans í þessum efnum, að það sé eðlilegast að ríkið búi til rétt og sendi svo bara ágreiningsefni til dómstólanna til þess að láta menn rífast um það þar hver eigi réttinn í raun og veru vegna þess að ríkisvaldið tók ekki sjálft af skarið þegar það veitti þennan rétt, er auðvitað hin mesta fjarstæða og einmitt dæmi um vinnubrögð sem ég get ekki fellt mig við. Þess vegna hef ég kvatt mér hljóðs út af þessu máli.

Hæstv. forseti. Sum efnisatriði í þessi andsvari áttu betur heima í andsvari við ræðu forvera míns í sæti landbrh. en geta ekki átt við þann tíma sem liðinn er eftir stjórnarskipti. Auðvitað er afnotaréttur takmörkun á eignarrétti og við getum þess vegna ekki talað um annað hugtakið án þess að koma inn á hitt og ég veit að við erum sammála um það, ég og hv. þm. Ef við á hinn bóginn höldum því fram að ríkið sé að búa til einhvern ákveðinn rétt með því frv. sem við erum nú að fjalla um, þá er það auðvitað alveg rétt. Ríkið er að búa til ákveðinn rétt. Ríkið er að búa til reglur og ákvæði um það hverjir eigi rétt á að fá greiðslur úr ríkissjóði, beingreiðslur úr ríkissjóði. Og auðvitað er óhjákvæmilegt að skilgreina slíkt nákvæmlega og með lögum. Þetta er þess vegna ekkert sem dettur af himnum ofan. Þetta er ekkert sem er búið til heldur er staðið undir þessu með skattgreiðslum á almenning og peningarnir koma úr ríkissjóði og er nauðsynlegt að hafa á því góðar heimtur eftirleiðis. En óvissan um réttarstöðu einstakra bænda vegna forsögunnar er eftir sem áður fyrir hendi þó rösklega hafi verið tekið til eftir síðustu stjórnarskipti og reynt að koma góðri skipan á þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég skal ekki tefja þetta mál frekar. Það er hins vegar rangt hjá hæstv. ráðherra að ég sé með orðum mínum að deila á fyrrv. landbrh. Ég vek á því athygli að það er í fyrsta skipti núna við afgreiðslu þessa frv. sem við erum að setja lagareglur um fullvirðisrétt. Það var ekki raunhæft að gera það í fyrra vegna þess að búvörusamningurinn var gerður um það bil sem þingi var að ljúka og það var ekki tiltækilegt þá að leggja hann fyrir Alþingi með frv. um búvörulög. En nú er verið að þessu og það er akkúrat núna sem þarf að skera úr um þetta atriði um leið og ákvæði um fullvirðisrétt eru sett inn í lög í fyrsta skipti og það er í þeim efnum sem við bregðumst.

Virðulegi forseti. Þótt ég sé efnislega sammála frv. þá er í því að finna atriði sem ég get ekki sætt mig við og þar á ég við frestun á greiðslum til bænda. Því greiði ég ekki atkvæði.

Frú forseti. Við framsóknarmenn styðjum meginefni þessa frv. en ákvæði til bráðabirgða hefur verið hengt á frv. þar sem landbrh. fær heimild til að fresta greiðslum á tveggja mánaða launum sauðfjárbænda. Við viljum ekki veita þessa heimild. Ég greiði ekki atkvæði.

Virðulegi forseti. Það er alvarlegur ágalli á þessu frv. vegna þess að frv. veitir ráðherra heimild til þess að fresta seinustu greiðslunum sem ganga eiga til bænda á þessu ári. Hitt væri þó miklu verra ef frv. næði ekki fram að ganga og málið leystist upp og ekkert yrði af framkvæmd búvörusamnings. Þess vegna get ég alls ekki á það fallist að þó að þessi ágalli sé á sé rétt að málið dagi uppi og því hlýt ég að segja já.

Frú forseti. Hér er til umræðu frv. til laga sem er frumvoryrkja á því sviði íslensks réttar sem að mestu hefur stuðst við óskráðar lagareglur og lýtur að skaðabótum utan samninga. Ég fól með sérstöku bréfi í júlímánuði sl. Arnljóti Björnssyni prófessor að gera tillögur til dómsmrn. að reglum um ákvörðun bóta fyrir líkamstjón og önnur atriði á sviði skaðabótaréttar utan samninga sem tímabært væri að lögfesta. Í bréfinu var tekið fram að tillögur þessar yrðu eftir atvikum í formi draga að lagafrv. Drög að frv. til skaðabótalaga bárust síðan ráðuneytinu í desember 1991 og sendi ráðuneytið þau drög ýmsum aðilum til umsagnar. Bjarni Þórðarson tryggingastærðfræðingur gerði ýmsar tölulegar athuganir og útreikninga sem stuðst var við þegar frv. var samið. Í fskj. I eru nokkur dæmi um bótafjárhæðir eftir frv. og samanburður við danskar og sænskar reglur um ákvörðun fjárhæðar skaðabóta fyrir slys, svo og reglur sem myndast hafa með dómafordæmum hér á landi. Skaðabótaréttur var áður fyrr eina úrræði tjónþola til þess að fá fébætur frá öðrum fyrir orðið tjón. Síðar komu til sögunnar önnur bótaúrræði, aðallega vátryggingar, almannatryggingar og lífeyrissjóðir. Á þessum bótaúrræðum er mikill munur þótt megintilgangur þeirra allra sé sá að veita tjónþola fjárgreiðslu fyrir tjón sem hann hefur orðið fyrir. Elsta bótaúrræðið, skaðabótarétturinn er að sumu leyti takmarkaðra en hin nýrri því að reglur hans koma oft að engu eða litlu haldi fyrir tjónþola, einkum sökum þess að atvik að tjóni eru þannig að hann á ekki bótarétt eða hann verður að sæta frádrætti vegna eigin sakar. Ýmsir tjónþolar fá jafnvel ekki tjón sitt bætt þó þeir eigi fullan skaðabótarétt vegna þess að hinn bótaskyldi getur hvorki greitt kröfuna sjálfur né hefur ábyrgðartryggingu til þess að greiða hana fyrir sig. Þessir annmarkar skaðabótaréttar eru ein af ástæðum þess að hvarvetna í heiminum hefur verið stofnað til margvíslegra úrræða eða bótakerfa sem ætlað er að leysa betur úr þeirri þörf manna fyrir fébætur sem ekki er unnt að fullnægja með reglum skaðabótaréttar. Þó að skaðabótareglur leiði í færri tilvikum til bótagreiðslna en önnur helstu bótaúrræði, svo sem vátryggingar sem keyptar eru á frjálsum markaði eða almannatryggingar, hefur skaðabótaréttur þann kost sem önnur bótakerfi hafa almennt ekki, að reglur hans leiða yfirleitt til þess að sá sem á skaðabótarétt að lögum getur krafist fullra bóta fyrir tjón sitt svo framarlega sem hann er ekki meðvaldur að tjóninu. Frv. það sem hér liggur fyrir tekur ekki til annarra bótaúrræða en reglna skaðabótaréttar. Frv. er ekki að neinu leyti ætlað að breyta rétti þeim sem þegnar þjóðfélagsins eiga á hendur velferðarkerfinu samkvæmt lögum um almannatryggingar eða lögum um lífeyrissjóði. Ákvæði frv. breyta heldur ekki rétti sjóðfélaga í ólögbundnum lífeyrissjóðum eða rétti þeirra sem keypt hafa vátryggingu á eignum eða öðrum fjárhagslegum hagsmunum sínum. Hins vegar felur frv. í sér nokkur nýmæli um tengsl hins hefðbundna skaðabótaréttar og annarra bótaúrræða, m.a. brottfall eða takmörkun á endurkröfurétti vátryggingafélaga, lífeyrissjóða og Tryggingastofnunar ríkisins á hendur þeim sem tjóni hefur valdið eða ber af öðrum ástæðum skaðabótaábyrgð vegna tjóns sem þessir tryggingaaðilar hafa greitt bætur fyrir. Önnur ríki Norðurlanda en Ísland hafa allt frá því um miðja þessa öld átt nána samvinnu um undirbúning löggjafar á sviði skaðabótaréttar utan samninga. Skaðabótalög sem fela í sér ýmsar almennar reglur voru sett í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku á árunum 1969--1984. Við sum þessara laga hefur síðar verið aukið. Í lögunum eru ýmsar almennar reglur um stofnun skaðabótaábyrgðar, ákvörðun fjárhæðar skaðabóta vegna líkamstjóns o.fl. Lögin eru hins vegar ekki heildarlög í þeim skilningi að í þeim séu reglur um öll eða flest meginatriði almenns skaðabótaréttar. Þrátt fyrir það fela þau í sér mikilvægar almennar reglur er leysa úr óvissu sem ríkti um ýmis atriði. Íslendingar tóku hvorki þátt í þessu samstarfi né settu hliðstæðar skaðabótareglur. Íslenskur skaðabótaréttur er að mestu ólögfestur og flestar settar lagareglur um skaðabætur utan samninga má telja til sérákvæða. Meðal þjóða sem Íslendingum eru skyldastar að menningu hefur ekki verið álitið nauðsynlegt að setja ítarleg heildarlög með meginreglum um skaðabætur utan samninga. Telja verður að ekki sé heldur þörf á slíkri löggjöf hér á landi. Á sviði íslensks skaðabótaréttar er hins vegar nauðsyn vissra úrbóta sem ekki verða gerðar án þess að grípa til lagasetningar. Brýnast virðist að setja reglur um ákvörðun bóta fyrir líkamstjón. Mál af því tagi eru einna mikilvægasti flokkur mála um skaðabætur utan samninga. Reglur um það efni eru nú að mestu ólögfestar og aðstaða dómstóla til að gera gagngerar breytingar á þeim er því mjög erfið. Auk þess sýnist brýnt að lögleiða ákvæði sem veita svigrúm til þess að taka meira tillit til hagsmuna hins bótaskylda en nú er heimilt. Núgildandi reglur um þetta eru afar takmarkaðar og þeim verður ekki komið í viðunandi horf án atbeina löggjafans. Enn fremur má telja æskilegt að setja lagareglur um nokkur önnur atriði svo sem ég mun nánar víkja að síðar. Íslenskar réttarreglur eru reistar á norrænum grunni. Enginn vafi leikur á að heppilegustu fyrirmyndina er að leita í norrænum rétti þegar semja þarf íslensk lög um skaðabótarétt. Niðurstaða athugana á norrænu lögunum varð sú að hin nýjustu þeirra hentuðu best, bæði að efni til og formi, til þess að ná þeim markmiðum sem hér er talið nauðsynlegt að stefna að. Fyrirmynd þessa frv. eru því dönsku skaðabótalögin frá 1984. Bótafjárhæðir frv. svara til danskra reglna. Bætur fyrir varanlegt mein eru þó miklu hærri en eftir dönsku lögunum. Reglur 9. gr. frv. um bætur vegna slysa á mönnum sem eru 56 ára eða eldri eru einnig hagstæðari tjónþola en eftir dönsku lögunum. Ef frv. verður að lögum verða íslenskar reglur á þessu sviði í stórum dráttum í samræmi við danskar, finnskar, norskar og sænskar reglur. En meginmarkmið frv. eru þessi: 1. Að endurbæta reglur um ákvörðun bóta fyrir tjón á mönnum, þar á meðal tjón vegna missis framfæranda. Aðalefni frv. eru ákvæði um þetta efni. 2. Að færa til nútímahorfs reglur um tengsl skaðabótaréttar og annarra bótaúrræða. 3. Að setja lagaákvæði sem gera dómstólum kleift að taka eðlilegt tillit til hagsmuna þeirra sem valda tjóni eða bera af öðrum ástæðum skaðabótaábyrgð. Auk þess eru í frv. ákvæði um nokkur önnur atriði sem tengjast greindum breytingum, t.d. reglur 25. gr. um skiptingu bótaábyrgðar milli aðila sem bera ábyrgð vegna sama tjóns, reglur 26. gr. um aðilaskipti að bótakröfu og reglur 27. gr. um bætur fyrir ófjárhagslegt tjón sem ekki verður rakið til líkamstjóns. Í 27. gr. er kveðið á um að margar reglur frv. séu ófrávíkjanlegar, þ.e. að bannað sé að víkja frá þeim með samningi. Verður nú vikið nánar að meginmarkmiðum frv. og helstu nýmælum. Bótum fyrir líkamstjón má skipta í tvo meginflokka. Annars vegar eru dánarbætur og hins vegar bætur fyrir slys sem ekki hafa dauða í för með sér. Í frv. er ekki gert ráð fyrir breytingu á reglum um bætur fyrir kostnað sem beinlínis hlýst af slysi, svo sem útfararkostnað, útgjöld vegna læknishjálpar, endurhæfingar o.s.frv. Ákvæði frv. um greiðslu bóta fyrir vinnutekjutap tjónþola frá slysadegi til þess tíma þegar ekki er að vænta frekari bata eru einnig í aðalatriðum óbreytt frá því sem verið hefur. Nýmæli frv. um bætur fyrir líkamstjón snerta fyrst og fremst aðferðir við ákvörðun bóta fyrir þá þætti tjóns sem erfiðast er að meta til fjár, þ.e. bætur fyrir þjáningar og annað ófjárhagslegt tjón, bætur fyrir fjártjón sem ætla má að tjónþoli verði fyrir vegna varanlegrar örorku og bætur til þeirra sem misst hafa framfæranda við andlát manns. Bætur fyrir þessa þætti tjóns eru nú ákveðnar eftir reglum sem dómstólar hafa mótað. Við þessar reglur verður að styðjast hvort sem bótamáli lýkur með samningi eða dómi. Enda þótt dómvenja hafi myndast um mörg atriði varðandi ákvörðun bótafjárhæðar fyrir líkamstjón gætir verulegrar óvissu og ósamræmis á þessu mikilvæga sviði laga og réttar. M.a. ríkir bagaleg óvissa um bætur fyrir ófjárhagslegt tjón, svonefndar miskabætur, áhrif skattfrelsis á bótafjárhæð, fjárhæð örorkubóta til þeirra sem vinna heimilisstörf og ákvörðun dánarbóta til eftirlifandi maka og barna. Telja má að í ýmsum tilvikum séu bætur óeðlilegar lágar en í öðrum of háar. Reynt var að gera reglur frv. þannig úr garði að tjónþoli fái almennt auk hæfilegra miskabóta fullar bætur fyrir raunverulegt fjártjón sem hlýst af völdum líkamsmeiðsla. Jafnframt er með reglunum stefnt að því að menn öðlist ekki rétt til bóta fyrir fjártjón nema slíkt tjón hafi í raun orðið eða fyrir liggi raunhæft mat á fjártjóni á ókomnum árum. Ef frv. verður að lögum ætti það almennt að leiða til réttlátari niðurstöðu í bótamálum þeirra sem bíða tjón vegna slysa. Tímabært þykir að draga úr vafa og ósamræmi með því að setja lagaákvæði um aðrar aðferðir en nú tíðkast við ákvörðun bóta. Frv. felur m.a. í sér gerbreytingu á reglum um örorkumat og að reglur um að bótafjárhæðir verði í ríkum mæli staðlaðar. Um það vísast sérstaklega til kafla 4.1 og 4.2 í almennum athugaemdum við frv. Í frv. eru skýrari reglur um bætur en nú tíðkast samanber t.d. ákvæði um stöðlun og nánar tilteknar reikningsaðferðir við ákvörðun fjárhæða. Einnig er veruleg einföldun fólgin í því að gert er ráð fyrir að tjónþoli eigi almennt kröfu á óskertum örorkubótum eða bótum fyrir missi framfæranda þótt hann hafi fengið greiðslur frá almannatryggingum, vátryggingafélagi eða lífeyrissjóði. Reglur frv. um bætur fyrir slys eru í heild einfaldari og skýrari en þær venjureglur sem nú er farið eftir. Einfaldari uppgjörsreglur ættu að leiða til sparnaðar og hagræðingar, greiða fyrir málsmeðferð og flýta fyrir því að tjónþolar fái bótafé í hendur. Reglur frv. eru einnig til þess fallnar að efla réttaröryggi þannig að tjónþoli og hinn bótaskyldi, og eftir atvikum lögmenn þeirra eða vátryggjendur, eigi auðveldara með að gera sér grein fyrir hve miklar skaðabætur skuli greiða vegna líkamstjóns sem orðið hefur. Eitt meginhlutverk skaðabótareglna er að bæta mönnum fétjón sem þeir hafa orðið fyrir. Sú skoðun er ríkjandi að ýmis önnur bótaúrræði, einkum vátryggingar og almannatryggingar, gegni þessi hlutverki að mörgu leyti betur en hinar hefðbundnu skaðabótareglur. Á þetta ekki síst við um tjón á mönnum og munum. Þjóðfélagslegt gildi skaðabótareglna þykir þó svo mikið að almennt hefur ekki verið álitið fært að fella þær niður og taka í þeirra stað upp önnur eða annað bótakerfi. Þróun vátrygginga, almannatrygginga og lífeyrissjóða hefur dregið stórlega úr mikilvægi skaðabótaréttar, sérstaklega að því er varðar tjón á mönnum. Hér á landi skiptir endurkröfuréttur vátryggingarfélaga og almannatrygginga óverulegu máli um fjárhagslega afkomu þessara tryggingakerfa. Réttur til að gera skaðabótakröfu á hendur tjónvaldi skiptir tjónþola yfirleitt engu máli ef hann á greiðan aðgang að fullum bótum fyrir tjón sitt úr hendi tryggjanda. Þykir því tímabært að laga skaðabótareglur að raunveruleikanum og leggja til að skaðabótaréttur verði takmarkaður í ríkara mæli en nú er. Einnig þykir ástæða til þess að takmarka með sama hætti skaðabótarétt opinberra aðila sem dreifa áhættu sinni án vátrygginga. Ákvæði frv. um tengsl skaðabótareglna og annarra bótakrafna eru allflókin og þeim til skýringar er bent á yfirlit í kafla 6.9 á bls. 25--26 í almennu athugasemdunum við frv. Á sl. áratugum hefur réttarþróun víða um lönd orðið sú að skaðabótareglur hafa verið hertar til þess að koma til móts við kröfur er gerðar hafa verið í þjóðfélaginu um ríka vernd þeirra sem verða fyrir tjóni, sérstaklega að því er varðar tjón á mönnum og munum. Ekki hefur dregið úr þessum kröfum þótt ný og öflug bótaúrræði hafi verið tekin upp við hlið skaðabótaréttar. Jafnframt kröfum um víðtækar bótareglur hefur talsvert verið fjallað um hina hlið málsins, nefnilega þá sem snýr að réttarvernd tjónvalds eða annarra sem bótaábyrgð bera á tjóni. Bent hefur verið á að í ýmsum tilvikum geti verið ósanngjarnt að tjónvaldur beri skilyrðislaust allt tjón sem hann hefur valdið af gáleysi. Ljóst er að með breytingu á skaðabótareglum er ekki unnt að ná í senn andstæðum markmiðum, annars vegar að auka bótarétt og hins vegar að draga úr bótaskyldu. Á hinn bóginn geta önnur bótaúrræði veitt tjónþola fullnægjandi bætur án þess að sá sem valdið hefur tjóni verði fyrir fjárútlátum vegna skaðabótakröfu. Önnur bótaúrræði leysa þó ekki alltaf vandann því að oft verður tjón með þeim hætti að tjónþoli á ekki aðra leið til bóta en að krefja þann sem skaðabótaskyldur er að lögum. Þykir því nauðsynlegt að opna leið til þess að létta í sérstökum undantekningartilvikum tjónsbyrði hins bótaskylda ef sérstakar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi, t.d. þegar efnalítill maður veldur stórfelldu tjóni vegna lítils háttar yfirsjónar. Í 23. og 24. gr. frv. eru ákvæði þessa efnis og einnig regla um samsvarandi tilslökun þegar tjónþoli er meðvaldur að tjóni. Þótt ekki fari mikið fyrir greindum ákvæðum í frv. varða þau afar mikilvægt velferðarmál. Skal sérstök athygli vakin á því að í 23. gr. er tekin upp almenn heimild til að draga úr eða fella niður eftir sanngirnissjónarmiðum skaðabótaábyrgð starfsmanns sem veldur tjóni í vinnu. Örfá svipuð ákvæði eru nú í sjómannalögum og fáeinum öðrum lögum og er löngu orðið tímabært að allir launþegar njóti sömu réttarstöðu í þessu efni. Um fjárhagsleg áhrif frv. vísast til 5. kafla almennra athugasemda, svo og umsagnar fjárlagaskrifstofu fjmrn. Í fskj. hefur þó slæðst sú misritun að rætt er um endurkröfurétt Tryggingastofnunar ríkisins vegna tjóns á hagsmunum sem hið opinbera vátryggir ekki. Hér er um að ræða tvö óskyld atriði, annars vegar endurkröfurétt vegna bótagreiðslna Tryggingastofnunar og hins vegar skaðabótarétt ríkissjóðs, sveitarfélaga eða stofnana hin oinbera vegna tjóns sem orðið hefur á óvátryggðum opinberum eignum. Eins og fram hefur komið felur frv. í sér stórfelldar breytingar á skaðabótareglum, þó einkum reglum um ákvörðun slysabóta. Mun frv., ef að lögum verður, marka tímamót á þessu sviði, ekki aðeins vegna þess að leiddar verða í lög reglur um efni sem nú eru lítil sem engin ákvæði um í settum lögum heldur einnig vegna þess að hinum nýju ákvæðum er ætlað að bæta úr helstu annmörkum núgildandi reglna. Nýmæli frv. um ákvörðun bóta fyrir ófjárhagslegt tjón, varanlega örorku og missi framfæranda einkennast af stöðluðum bótaákvæðum sem létta og einfalda afgreiðslu bótamála innan réttar sem utan. Jafnframt draga staðlaðar reglur úr kostnaði við skaðabótamál og álagi á dómstóla. E.t.v. kunna einhverjir að gagnrýna hinar stöðluðu reglur með þeim röksemdum að þær hafi ekki til að bera þann sveigjanleika sem nauðynlegur er til þess að geta sniðið bætur eftir tjóni og aðstæðum hvers einstaks tjónþola. Þau rök eiga þó takmarkaðan rétt á sér vegna þess að ákvörðun bóta fyrir fjártjón vegna taps tjónþola verður í framtíðinni alltaf háð mati sem í eðli sínu getur aldrei orðið annað en ónákvæm spá á grundvelli margra óvissuþátta. Reyndin hefur líka orðið sú að þær reglur sem nú gilda og myndast hafa fyrir dómvenju eru að nokkru staðlaðar en hafa ýmsa ókosti sem reglum frv. er ætlað að draga úr. Svipuðu máli gegnir um ákvörðun bóta fyrir þjáningar og annað ófjárhagslegt tjón sem vitanlega verður ekki mælt eftir raunvísindalegum aðferðum. Frú forseti. Hér er um mjög efnismikið frv. að ræða sem varðar mjög mikilvæga hagsmuni, snertir almannahagsmuni í mjög ríkum mæli. Það kallar eðlilega á vandaða og ítarlega meðferð hér í þinginu. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og síðan til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að leggja þetta frv. hér fram og fyrir framgöngu hans í þessu máli. Það kom fram í máli hans að það var á sl. sumri sem hann tók frumkvæði í því að lög yrðu sett um ákvæði um skaðabótaskyldu með þeim hætti sem liggur fyrir í þessu frv. Ég tel að það sé tímabært hér á landi eins og annars staðar að festa í lög þessar reglur um skaðabótaskylduna og hvernig að greiðslu bóta skuli staðið. Ég tel þess vegna að þetta frv. sé ákaflega merkilegt varðandi framvindu réttarfars í landinu og varðandi stöðu borgaranna í þeim málum sem hér er um að ræða. Eins og kom fram í máli hæstv. dómsmrh. hefur þessi málaflokkur verið alfarið á sviði dómara, meðferð skaðabótamála hefur verið í höndum dómara og á vegum dómstólanna og fyrir dómvenju hafa skapast ákveðnar reglur. En í frv. er gert ráð fyrir því að horfið verði frá þeirri meginreglu sem hér hefur ríkt, þ.e. það verði horfið frá svokölluðu læknisfræðilegu örorkumati í skaðabótamálum og í stað þess verði tekið upp svonefnt fjárhagslegt eða félagslegt örorkumat. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, vísa á bls. 11 í grg. með frv. þar sem segir: ,,Við læknisfræðilegt mat er stuðst við örorkumatstöflur þar sem ýmsar tegundir líkamsspjalla eru metnar til örorkustigs í hundraðshlutum. Í hreinu læknisfræðilegu mati felst að sams konar áverkar (eða eftir atvikum geðrænt tjón) eru metnir til sama hundraðshluta, án tillits til starfs eða menntunar tjónþola og án þess að líta til þess hver áhrif örorkan hefur á getu hans til að afla vinnutekna. Við fjárhagslegt örorkumat er hins vegar leitast við að meta til örorkustigs þau áhrif sem líkamsmeiðsli (eða geðrænt tjón) hafa á fjárhag eða nánar tiltekið hæfi hans til að afla tekna með vinnu.`` Síðan segir, með leyfi hæstv. forseta, á bls. 12: ,,Hér á landi hefur lengi verið rætt um að æskilegt væri að hverfa frá læknisfræðilegu örorkumati í skaðabótamálum, en dómvenja hefur ekki breyst í þessu efni, enda má telja eðlilegt að svo veigamikil breyting verði gerð með lagasetningu. Rök með breytingu í þessa átt eru m.a. þau að töflur, sem notaðar eru við læknisfræðilegt örorkumat, miðist um of við áhrif líkamsspjalla á vinnugetu manna sem vinna erfiðisvinnu.`` Og enn segir um þetta mál, þessa miklu breytingu sem í þessu felst: ,,Breyting á réttarreglum á þessa lund leysir þó að sjálfsögðu ekki allan þann vanda sem er samfara því að meta til fjár tjón af völdum skerðingar á vinnugetu á ókomnum árum eða áratugum.`` Ég tek undir þessa meginstefnu í frv. að með því að leggja til grundvallar þessa nýju reglu, þ.e. fjárhagslegt örorkumat í staðinn fyrir læknisfræðilegt örorkumat, þá sé verið að nálgast þá meginstefnu sem á að ráða við uppgjör í skaðabótamálum, að það sé verið að gera upp eins og frekast er kostur hið raunverulega tjón. Það sé verið að bæta mönnum tjónið með fjárgreiðslum og mat á tjóninu sé nálgast með þeim hætti að hið raunverulega tjón sé bætt. Þetta tel ég að sé ákaflega mikilvægur liður í þessu nýja frv. að þessi regla skuli upp tekin og hún þjóni hagsmunum þeirra sem fyrir tjóni verða, en mér finnst að löggjöf um þetta efni eigi einmitt að tryggja rétt tjónþola sem best. Það er athyglisvert að þegar um þessi mál er rætt má segja að það sé í sjálfu sér enginn varnaraðili fyrir tjónþola. Enginn veit hver á eftir að verða fyrir tjóni eða hver á eftir að bíða skaða. Hins vegar er ljóst hverjir þurfi um málið að fjalla og hverjir þurfi að borga tjónið. Það eru þá annars vegar skaðvaldurinn, tryggingafélög, og þeir sem um málið hafa fjallað hingað til hafa verið dómarar og dómstólar. Með frv. er leitast við að koma til móts við þessa aðila einnig og það er gert með hinum stöðluðu reglum. Það er alveg ljóst að fyrir dómara er þetta frv. kjörið vinnutæki, það auðveldar þeim störfin, það leggur þeim reglur í hendur sem munu mjög auðvelda þeim að komast að niðurstöðu í skaðabótamálum. Hins vegar verður einnig auðveldara fyrir tryggingafélögin að átta sig á ýmsum meginþáttum í þessum málum með hinum stöðluðu reglum í frv. Þar kem ég að því sem ég tel að sé kjarnaatriði fyrir okkur alþingismenn þegar við skoðum þetta frv., það er að meta og velta fyrir okkur hvort hinar stöðluðu reglur sem eru settar fram í þessu frv. skerða á þann veg hagsmuni tjónþolanna að ástæða sé til að hreyfa við þeim hugmyndum sem í frv. koma fram. Þar finnst mér að við alþingismenn hljótum að skipa okkur í stöðu tjónþolanna hugsanlegu og velta þessu máli fyrir okkur með hagsmuni þeirra í huga og taka mið af þeirra sjónarmiðum. Hverjir eru talsmenn væntanlegra tjónþola? Það eru líklega helst lögmenn í landinu sem taka að sér málflutning fyrir þá sem verða fyrir skaða eða tjóni og þurfa að sækja mál sitt og sækja rétt sinn á grundvelli þessara laga og hafa orðið að gera það hingað til fyrir dómstólum án þess að við slíkar lagareglur sé að styðjast. Þetta tel ég að sé vandi okkar alþingismanna varðandi þetta ágæta frv., þ.e. að fara yfir það nákvæmlega og vega og meta hvernig á þeim atriðum er tekið í frv. sem lúta sérstaklega að hagsmunum tjónþolanna. Það kom fram í máli hæstv. dómsmrh. að það hefur verið vel að þessu verki staðið. Það var á sl. sumri sem hann fól Arnljóti Björnssyni að semja frv. og það lá fyrir í desember og er nú komið hér inn á borð okkar þingmanna. Það kemur einnig fram í grg. með frv. að þar er stuðst við, eins og kom fram í máli hæstv. dómsmrh., reglur á Norðurlöndunum og segir í frv. einnig að þær séu ávöxtur nokkurra áratuga starfs margra sérfræðinga og engan tel ég færari hér á landi til þess að fjalla um þessi mál en einmitt Arnljót Björnsson prófessor sem hefur tekið þetta frv. saman og búið það í þann búning sem fyrir okkur liggur. Ég vil hins vegar leyfa mér hér að nefna atriði sem má staldra við. Ef alþingismenn ætla að taka þá afstöðu að huga að stöðu tjónþolans sérstaklega í þessu máli, þá vil ég nefna atriði sem ástæða er til að staldra við og velta fyrir sér, t.d. í 4. gr. þar sem stendur, með leyfi hæstv. forseta: ,,Engar bætur skal greiða þegar orkuskerðing er metin minni en 5%.`` --- Síðan segir í 5. gr.: ,,Bætur greiðast ekki ef örorka er minni en 15%.`` --- Og loks í 9. gr.: ,,Ef tjónþoli var 56 ára eða eldri þegar tjón varð lækka örorkubætur um 7% fyrir hvert ár umfram 55 ár.`` Ég nefni þessi atriði því þarna er með hinum stöðluðu reglum settar ákveðnar skorður við því annars vegar að menn fái tjón sitt bætt, engar bætur skal greiða þegar orkuskerðing er metin minni en 5% og bætur greiðast ekki fyrir varanlega örorku ef örorka er minni en 15%. Hvers vegna eru þessi mörk dregin? Hvað er það sem býr á bak við það að þarna eru sett þessi mörk, 5% og 15%? Er þarna beinlínis verið að taka upp ákvæði úr dönsku lögunum sem eru meginfyrirmynd þessa ágæta frv.? Ef svo er, eiga þá þær sömu reglur við og það sama við hér landi og í Danmörku? Í grg. frv. er ekki fjallað um þessa þætti með þeim hætti að svör fáist. Einnig varðandi aldursmörkin í 9. gr., hvers vegna er miðað við 55 ára aldur? Hvað með bætur barna? Miðað við aldur manna, á 18 ára maður að fá jafnháar bætur og 55 ára maður og á eins árs barn að fá jafnháar bætur og 15 ára barn? Alls kyns slík atriði koma upp í hugann þegar menn fara að velta þessu fyrir sér og skoða þetta. Ég tel ákaflega mikilvægt að þetta mál hljóti framgang í góðri sátt hér innan þings, ég tel ekki ástæðu til að menn deili í sjálfu sér mikið um grundvallaratriðin í þessu frv. ef menn vilja viðurkenna það markmið sem í því er sett að reyna að nálgast það sem best er að menn fái raunverulegt tjón sitt bætt. En til þess að víðtæk sátt náist um þetta tel ég að það sé nauðsynlegt að líta á þessi atriði, velta þeim fyrir sér og skoða. Og ég tek undir það með hæstv. dómsmrh. að frv. þarf að fá vandaða meðferð hér í þinginu. Menn þurfa að skoða þetta og velta því fyrir sér og ræða þannig að ekki sé sköpuð tortryggni í garð frv. og þessara væntanlegu laga, heldur sé hver þáttur veginn og metinn. Þar hlýtur þingið m.a. sérstaklega að leita álits lögmanna sem, eins og ég sagði fyrr í ræðu minni, hafa komið fram fyrir hönd tjónþolanna, það vanti inn í þetta mál þann þátt og það sé sá þáttur sem við alþingismenn eigum sérstaklega að huga að. Ég vildi koma þessum sjónarmiðum á framfæri strax við 1. umr. málsins. Ég mun síðan í allshn. hafa tækifæri til þess að fylgja þeim eftir og fjalla um þetta mál. En ég vil ítreka það að ég þakka hæstv. dómsmrh. frumkvæðið og þakka honum það sjónarmið sem kom fram í máli hans að þetta mál þyrfti að fá gaumgæfilega skoðun á Alþingi.

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur fram í máli þeirra sem talað hafa hér á undan mér, hæstv. dómsmrh. og 3. þm. Reykv., þá er hér á ferðinni mjög mikilvægt mál og í rauninni alveg nýtt mál. Það eru ekki til lög um skaðabætur hér á landi þannig að hér eru alveg ný lög á ferðinni. Þetta er mál sem varðar einstaklingana afskaplega miklu og því mikilsvert að við hér á þingi skoðum þetta mjög gaumgæfilega, ekki síst vegna þess að það má segja að það sé ekki til neinn hagsmunahópur úti í þjóðfélaginu sem getur bent á það hvernig þessum málum skuli komið fyrir fyrir tjónþola vegna þess að við erum að tala um tjónþola framtíðarinnar og enginn veit hverjir þeir verða. Eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh. er þarna aðallega um tvenns konar bætur að ræða. Annars vegar bætur fyrir líkamstjón og þær bætur eru eiginlega ferns konar samkvæmt frv. Í fyrsta lagi er um að ræða bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, í öðru lagi bætur vegna þjáninga, í þriðja lagi bætur vegna varanlegs meins og í fjórða lagi bætur vegna varanlegrar örorku. Síðan er að auki gert ráð fyrir bótum í þessu frv., og tíundaðar reglur um það, hvað varðar missi framfæranda. Þær bætur geta annars vegar verið til maka eða sambúðaraðila og hins vegar til barna. Ég ætla hér að fjalla fyrst og fremst um bætur fyrir líkamstjón, þ.e. bætur fyrir varanlegt mein, eins og það heitir í frv. og varanlega örorku. Fjallað er um varanlegt mein í 4. gr. frv. og varanlega örorku í 5.--9. gr. frv. Ég hef velt þessu máli talsvert fyrir mér á undanförnum mánuðum og ástæðan er aðallega núgildandi dómapraxís í skaðabótamálum sem að mörgu leyti er mjög gallaður og hefur verið sýnt fram á, kannski ekki síst á undanförnum mánuðum, hvernig þessir gallar koma út. En það hefur reynst mjög erfitt að breyta þessum dómapraxís vegna þess að fyrri dómar hafa fordæmisgildi og dómstólar eru kannski ekki í stakk búnir til þess að breyta algjörlega um stefnu í málum eins og þessum. Því held ég að það hafi verið mjög tímabært að setja lög eins og reyndar öll Norðurlöndin hafa gert á undan okkur, væntanlega að gefnu tilefni. Þegar ég hef verið að velta þessum málum fyrir mér þá er það fyrst og fremst tvennt sem hefur vafist fyrir mér í gildandi dómvenjum og hefðum. Í fyrsta lagi hversu þær eru óhagstæðar konum og í öðru lagi hvað þessar dómvenjur eru óhagstæðar ungu fólki sem ekki er komið á vinnumarkað, sérstaklega ungum stúlkum. Ég ætla í fyrsta lagi aðeins að fjalla hér um konurnar. Það má kannski segja að það sem ég segi hér um þær og hvernig þessi dómapraxís kemur út fyrir konur eigi við um láglaunafólk almennt líka. Ástæðan fyrir því að núgildandi dómapraxís kemur illa út fyrir þessa hópa er að bætur fyrir líkamstjón byggja algjörlega á læknisfræðilegu örorkumati eins og hér hefur verið sagt frá. Örorkumatið er síðan túlkað sem vitnisburður um að hinn slasaði muni tapa þessari tilgreindu prósentu tekna sinna framvegis vegna afleiðinga slyssins. Það má reyndar geta þess að það er ákveðinn umreikningur á prósentunni í núgildandi dómapraxís en það breytir ekki því að þessari prósentu er alltaf beitt á tekjur tjónþola, þ.e. það skiptir máli hverjar tekjur tjónþola eru þegar bætur til hans eru reiknaðar út og þar kemur misskiptingin inn. Um þetta hefur verið fjallað í mörgum greinum að undanförnu, sérstaklega í tímariti lögfræðinga og Úlfljóti, tímariti laganema. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur fjallaði sérstaklega um þetta í tímariti lögfræðinga árið 1984 og mig langar til þess að lesa hér gott dæmi um hvernig þessi misskipting kemur fram í dag. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Nýlegt dæmi sýnir misskiptingu bóta af þessu tagi`` --- og þá er hann að bera saman hvernig það kemur út fyrir konu og karl. --- ,,Hjón voru á ferð í bíl og urðu fyrir aftanákeyrslu. Fengu þau bæði svokallaðan ,,whiplash`` áverka sem metinn var til 12% örorku. Maðurinn var embættismaður með nokkuð háar tekjur. Konan var húsmóðir með allstórt og gestkvæmt heimili, m.a. var mjög fatlaður sonur þeirra á heimilinu. Auk þess starfaði konan að félagsmálum. Ekkert benti til þess að maðurinn mundi láta af embætti vegna slyssins eða lækka í tekjum þess vegna, en ljóst þótti að bæði mundu þau hafa óþægindi af áverkunum um ófyrirsjáanlega framtíð. Niðurstaðan varð sú að maðurinn fékk u.þ.b. tvöfaldar bætur á við konuna vegna mismunandi launa sem lögð voru til grundvallar. Eðlilegt hefði verið, að því er mér sýnist, að bæði fengju sömu bætur,`` segir Jón Erlingur. Og áfram heldur hann: ,,Yfirleitt virðist mér ekki vera þörf á að bætur fari eftir tekjum þegar um minni háttar varanlega örorku er að ræða. Þá geng ég út frá því að bætur fyrir tímabundið tjón sé sjálfstæður liður. Því má jafnvel halda fram með nokkrum rétti að láglaunamaður bíði oft meira tjón af slysi en sá sem hefur hærri launin. Hvort tveggja er að hinn vinnandi þarf gjarnan meira á öllum líkamanum að halda við vinnu sína, en einnig hitt að hann hefur e.t.v. að öðru jöfnu minni aðlögunarhæfni og má síður við áföllum.`` Niðurstaða Jóns Erlings er á þessa leið, með leyfi forseta: ,,Þá er komin einföld aðalregla. Bætur fyrir minni háttar líkamstjón eiga að fara eingöngu eftir áverkanum eða örorkunni en vera óháðar aldri, kyni og tekjum. Með öðrum orðum: bætur fyrir sama áverka eiga að vera hinar sömu til allra.`` Það má segja að þessari reglu sem hann leggur þarna til sé í rauninni komið á í frv., sérstaklega hvað varðar varanlegt mein. En varanlegt mein í frv. er ófjárhagslegt tjón sem fólk verður fyrir vegna líkamsspjalla. Þetta eru líkamsspjöll sem geta hamlað fólki að lifa eðlilegu lífi þó það tapi kannski ekki beinlínis einhverju í tekjum vegna þessa. Um þetta er fjallað, eins og ég sagði, í 4. gr. frv. þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Þegar fjárhæð bóta fyrir varanlegt mein er ákveðin skal litið til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola.`` Þetta er ekki spurningin um vinnuskerðingu heldur ýmsa erfiðleika sem það getur valdið fólki og komið í veg fyrir að það geti lifað fullkomlega eðlilegu lífi. Hv. 3. þm. Reykv. benti á það að þarna væri líka regla inni í 4. gr., þ.e. í 2. mgr. 4. gr. þar sem segir: ,,Hafi tjónþoli verið 60 ára eða eldri þegar tjón varð lækka bætur sem ákveðnar eru eftir 1. mgr. um 5% fyrir hvert aldursár tjónþola umfram 59 ár.`` Ég get tekið undir það að þetta orkar mjög tvímælis, að það sé verið að lækka bætur fólks sem komið er yfir 60 ára aldur því þarna erum við fyrst og fremst að tala um líkamsspjöll, þ.e. eitthvað sem hamlar fólki að lifa eðlilegu lífi en ekki vinnutap og það má alveg eins halda því fram með góðum rökum að aðlögunarhæfni fólks minnki með aldrinum, það sé hugsanlega tilfinnanlegra að missa fingur eða fá stirðan lið eða eitthvað slíkt, missa heyrn á öðru eyra þegar fólk er orðið 60 ára heldur en þegar það er yngra. Ég tel því alls ekki einhlítt að það sé réttlátt eða sanngjarnt að lækka bætur vegna varanlegs meins þó að fólk sé komið yfir þennan aldur. Og þá má geta þess að 65 ára einstaklingur getur átt 15--20 ár ólifuð. Ég vil beina því til allshn. sem fær þetta mál til umfjöllunar að hún athugi þetta vel vegna þess að þarna er verið að takmarka réttinn á tilteknu aldursskeiði. Eins og ég sagði er í 5.--9. gr. fjallað um varanlega örorku, en það eru bætur vegna skerðingar á getu til að afla vinnutekna. Er þá horfið frá þessari meginhugmynd um varanlegt mein, þ.e. þá er ekki lengur verið að tala um staðlaðar bætur heldur miðast bæturnar í þessu tilviki við atvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári. Bent var á að komið verði á stöðluðum reglum um hvernig örörkubætur skuli reiknaðar út þótt bæturnar sjálfar séu ekki staðlaðar. Örorkubæturnar eru reiknaðar þannig út að tekjur næstliðins árs eru margfaldaðar með sex og örorkustiginu. Síðan er gefið ákveðið hámark. Ekki er reiknað með hærri tekjum en 4,5 millj. í árstekjur og hámarksbætur samkvæmt þessu geta því orðið 4,5 millj. sinnum sex sem gerir 27 millj. sem eru hámarksbætur samkvæmt þessu. Þessar bætur getur einstaklingur væntanlega fengið sem hefur 4,5 millj. eða meira í árstekjur ef hann er metinn 100% öryrki og getur ekki stundað launaða vinnu. Lítum svo aftur á dæmi um bætur. Við getum tekið sem dæmi ófaglærða verkakonu eða verkakarl sem er með 780 þús. kr. árstekjur. Margfaldað með sex fær þessi einstaklingur um 4,7 millj. kr. í fullar örorkubætur samkvæmt þessari reiknireglu. Við skulum taka annað dæmi. 50 ára hálaunamaður, sem við getum ímyndað okkur að eigi allt til alls, búinn að koma þaki yfir höfuðið, eigi innbú, eigi bíl og búinn að koma sér upp fjölskyldu. Hann getur fengið 27 millj. kr. í örorkubætur vegna 100% örorku en 25 ára ófaglærð ung kona sem er með tvær hendur tómar og á eftir að koma fótum undir sig fær 4,7 millj. kr. í örorkubætur. Mér finnst að í þessum reglum sé innbyggt kynbundið óréttlæti vegna þess að konur eru almennt með lægri laun en karlar og þar af leiðandi fá þær lægri örorkubætur samkvæmt frv. vegna þess að tekjur næstliðins árs eru lagðar til grundvallar. Enn þá er stéttbundið óréttlæti innbyggt í frv., þ.e. hátekjumenn fá hærri örorkubætur en lágtekjumenn. Þess má þó geta til að gæta fyllstu sanngirni að í 2. mgr. 5. gr. segir með leyfi forseta: ,,Þegar tjón vegna örorku er metið skal líta til þeirra kosta, sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við.`` Þetta getur auðvitað komið þannig út að örorka þeirra sem vinna ekki við líkamlegt erfiði verði ekki metin eins hátt eins og örorka hinna sem vinna líkamlega erfiðisvinnu þótt þeir fatlist á einhvern máta. En ef við lítum bara á 100% örorkuna, tvo einstaklinga sem báðir verða 100% öryrkjar og geta með engu móti sótt vinnu, verður misréttið í þessu augljóst. Þegar kemur aftur að fólki sem hefur ekki fastar tekjur og þess vegna ekki hægt að nota tekjuviðmiðun næstliðins árs sem grundvöll gilda aftur staðalreglurnar eins og um varanlegt mein. Þarna eru við fyrst og fremst að tala um börn, unglinga og heimavinnandi fólk. Núgildandi kerfi eða dómvenjur hvað þetta fólk varðar orkar mjög tvímælis. Ég held að það hafi einmitt verið í fyrrasumar sem Jafnréttisráð ályktaði um þetta mál og taldi að mismunurinn á því hvernig meðhöndlunin væri á ungum stúlkum og piltum væri brot á jafnréttislögum. Mig langar aðeins til þess að vitna í afstöðu Jafnréttisráðs vegna þessa máls. Ég held að þetta sé ályktun frá því á síðasta ári, en þar segir að dómapraxísinn leiði að jafnaði til þess að bætur til kvenna verði lægri en til karla þó svo að um sömu örorku sé að ræða. ,,Ástæðan er sú að tekjur kvenna eru almennt mun lægri en tekjur karla og sá tekjumunur skilar sér síðan inn í útreikning örorkubótanna. Hið sama gildir þegar um er að ræða tjónþola sem eru í sérnámi. Námsval kvenna og karla er enn mjög hefðbundið og staðreynd er að konur velja að jafnaði nám sem gefur mun lægri tekjur þegar á vinnumarkað er komið.`` Áfram er haldið hér í þessari ályktun Jafnréttisráðs: ,,Það er mat Jafnréttisráðs að þó svo slík niðurstaða sé að mörgu leyti óréttlát þá brjóti hún ekki í bága við ákvæði laga nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Til grundvallar útreikningunum eru lagðar sömu forsendur óháð kynferði tjónþola. Í þessu sambandi má benda á að karl sem vinnur við hefðbundið kvennastarf eða kona sem vinnur við hefðbundið karlastarf mun fá sömu bætur og aðrir í viðkomandi starfsgrein fyrir sömu örorku. Hið sama gildir um þá tjónþola sem vinna einvörðungu eða að hluta innan veggja heimilisins. Þó svo í flestum tilvikum ef ekki öllum sé um að ræða konur sem falla undir þann hóp yrðu sömu forsendur lagðar til grundvallar þegar tjónþoli er karlmaður.`` Með öðrum orðum segir Jafnréttisráð að sömu forsendur gildi við útreikning hjá þessu fólki sem er á vinnumarkaði en hins vegar kemur óréttlætið fram því að tekjur kvenna almennt eru lægri en tekjur karla. Hér segir áfram: ,,Eftir stendur sá hópur tjónþola sem ekki er í sérnámi, er ekki á vinnumarkaði eða vinnur við heimilisstörf, þ.e. börn og unglingar. Samkvæmt upplýsingum frá Jóni E. Þorlákssyni tryggingafræðingi er gerður greinarmunur á því hvort tjónþoli í þessum hóp er stúlka eða piltur. Sá munur leiðir til þess að útreiknað tjón 14 ára stúlku er 11% lægra en tjón pilts á sama aldri með sömu varanlegu örorkuna. Þessi munur getur orðið allt að 24,5% og þetta gerist við 25 ára aldurinn. Þá fer pilturinn 24,5% yfir stúlkuna þó bæði séu í námi, hvorugt komið út á vinnumarkað og hvorugt búið að sanna aflagetu sína.`` Þá segir hér áfram: ,,Þau rök sem fram koma fyrir þessum mun eru þau að bætur fari eftir tekjum viðkomandi þegar út í atvinnulífið er komið, í þessu tilviki líklegum tekjum. Staðreynd er að meðaltekjur kvenna eru lægri en meðaltekjur karla og því er þessi munur gerður. Ef enginn munur væri gerður á stúlkum og piltum mundi unglingsstúlka að jafnaði verða betur sett en fullorðin kona sem komin er á vinnumarkað.`` Og svo segir: ,,Það er álit Jafnréttisráðs að sú regla sem lögð er til grundvallar ákvörðun bóta til barna og unglinga, þ.e. að taka út kynferði sem einn þátt við ákvörðun bótafjárhæðar, brjóti í bága við ákvæði laga nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, sbr. 1. málsl. 3. gr. laganna.`` Um þetta má segja að komið er til móts við þessa skoðun Jafnréttisráðs í frv. sem við erum hér með til umfjöllunar. Piltar og stúlkur eru lögð að jöfnu en hins vegar eru þau eftir sem áður víðs fjarri hinum eldri og tekjuhærri í örorkubótunum. Þetta er ekki síst alvarlegt vegna þess að fyrir þessu fólki á að liggja að búa við varanlega skerðingu alla sína ævi. En þeir eldri búa aðeins við varanlega skerðingu hluta af ævi sinni. Mig langar aðeins til þess að geta um þá reiknireglu sem notuð er til þess að finna út örorkubætur þessara hópa, þ.e. barna, unglinga og heimavinnandi fólks. Hún kemur fram í 8. gr. frv. Fljótt á litið virkar þessi reikniregla nokkuð flókin en hún er það alls ekki í raun. Til þess að finna út örorkubætur þessa fólks er notaður hundraðshluti af bótum fyrir varanlegt mein sem eru hámark 4 millj. kr. Þá skulum við t.d. líta á ungling sem metinn er 75% öryrki. Reiknireglan er sú að fyrst eru teknar þessar 4 millj. sem eru hámarksbætur vegna varanlegs meins. Þær eru margfaldar með 325% og það þýðir að þessi unglingur fær um 13 millj. kr. í fullar bætur. Nú skal ég viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á hvort við þessar 13 millj. bætast síðan 4 millj. vegna varanlegs meins eða hvort bætur vegna varanlegs meins falla niður ef fólk fær örorkubætur. Mér finnst það ekki koma ljóst fram í frv. eða athugasemdum með því. Þessi unglingur fær sem sagt um 13 millj. kr. í örorkubætur. Það sem vekur auðvitað athygli í þessu sambandi er að þó að hann sé alls ekki ofsæll af þessu þá fær hann hærri bætur en fullvinnandi manneskja á vinnumarkaði sem er með lágar tekjur. Ég tók áðan dæmi af konu sem er með um 800 þús. kr. árstekjur sem fær tæpar 5 millj. í örorkubætur vegna þess að tekjur hennar eru svo lágar þannig að unglingur sem skerðist fær hærri bætur en jafnvel ung manneskja á vinnumarkaði með lág laun. Ég vona að ég fari rétt með þetta og ég verð þá leiðrétt ef það er ekki. Þá má geta þess að heimilisstörf skulu reiknuð samkvæmt þessari reglu. Ef manneskja, sem vinnur við heimilisstörf að aðalstarfi, verður 100% öryrki þá fær hún þessar 13 millj. kr. en ég fæ ekki betur séð en að ef þessi manneskja hefði verið í hálfu starfi eða rétt rúmlega það og verið með lágar tekjur í slíku starfi þá væri hún verr sett í hálfu vinnunni og örorkubætur hennar væru lægri heldur en ef hún sinnti heimilisstörfum sem fullu starfi. Þarna finnst mér orðið svo margháttað misræmi í útreikningnum á bótunum að ég vildi biðja allshn. að skoða það sérstaklega. Ég talaði um að unglingurinn sem er metinn 75% öryrki fengi samkvæmt þessu 13 millj. kr. í örorkubætur. Ástæðan fyrir því að ég fór á sínum tíma að velta þessu máli fyrir mér var dæmi sem ég þekki af 17 ára stúlku sem þannig er ástatt fyrir í dag, þ.e. hún er 75% öryrki og hún fékk samkvæmt þeim reglum sem gilda í dag um 14 millj. kr. Hún var metin út frá meðaltekjum kvenna. Skoðað var hverjar eru meðaltekjur kvenna og út frá því voru örorkubætur hennar reiknaðar. Þess vegna má segja að þegar verið er að skoða 17 ára unglingsstúlku sé miðað við kyrr kjör, þ.e. að kynbundnu launamisrétti verði ekki breytt í framtíðinni af því að það er verið að skoða framtíðartekjur hennar og menn gefa sér þá að þessu kynbundna launamisrétti verði ekki breytt. Hún muni alltaf hanga í meðaltekjum kvenna eins og þær eru í dag. En þannig er komið fyrir þessari 17 ára stúlku, sem ég er hér að segja frá, að hún er lömuð, hún er heyrnarskert og hún er sjónskert. Hún er mikið sködduð á ýmsum innri líffærum og hún þurfti að gangast undir 14 aðgerðir áður en búið var að gera það sem menn töldu sig geta gert fyrir hana. Hún stendur auðvitað með tvær hendur tómar, þ.e. hún á ekkert, hún er 17 ára og 17 ára fólk er ekki vant að eiga nokkurn skapaðan hlut. Þessi stúlka var alger þolandi í því slysi sem hún varð fyrir og hún fékk 14 millj. kr. Þessar örorkubætur eru sá grunnur sem hún þarf að byggja allt sitt líf á. Mikill kostnaður fylgir fötlun og þess má geta í þessu tilviki að breyta þurfti húsnæði foreldra hennar fyrir 3 millj. kr. til þess að hún gæti búið þar. Þessi stúlka þarf auðvitað seinna að eignast eigin íbúð, eignast eigið heimili og hún á auðvitað rétt á svipuðum lífsgæðum og annað fólk þótt hún hafi orðið fyrir þessu áfalli í lífinu. Ég nefni dæmi hennar vegna þess að mér finnst mjög mikilvægt þegar þetta frv. verður skoðað í nefndinni að mál unglinganna verði skoðuð sérstaklega. Við vitum að það er alltaf fleira og fleira ungt fólk sem slasast, ekki síst í umferðarslysum og mun sá hópur vega þungt í þessum málum öllum í framtíðinni. En þó að þurfi að skoða unglingana sérstaklega, þá vil ég líka benda á það misræmi sem ég gerði hér að umtalsefni áðan. Það er mjög nöturlegt að fullvinnandi láglaunakona eða karl skuli koma verst út úr útreikningum sem eru gefnir upp í frv., þ.e. ef þessi manneskja missir algerlega vinnugetu sína, og þetta verður auðvitað að skoðast betur líka. Mér finnst reyndar athugunarefni hvort ekki er ástæða til þess að taka upp staðlaðar bætur í mun ríkari mæli en frv. gerir ráð fyrir, þ.e. að allir fái nokkurn veginn sömu bætur en síðan verði heimilt að greiða bætur umfram þessar staðalbætur ef sýnt þykir að hinn slasaði verði fyrir meira tjóni en sem nemur staðalbótunum. En að öllu samanlögðu finnst mér þó skipta meginmáli að koma málum þannig fyrir að þeim sem verða fyrir mikilli varanlegri örorku sem takmarkar tekjumöguleika þeirra þegar á unga aldri sé borgið með þeim reglum sem við munum samþykkja hér á Alþingi fyrr eða síðar. Knappur fjárhagur má ekki takmarka enn frekar möguleika þessa fólks í lífinu því að fötlunin ein er slíkur tálmi fyrir þetta fólk að það má alls ekki gerast að fjárhagslegar takmarkanir bætist þar ofan á. En ég held sem sagt að enn þá sé innbyggt í þetta frv. ákveðin skekkja og ákveðið misrétti. Tryggingarfræðinga greinir auðvitað á um það í hversu miklum mæli bætur skulu vera staðlaðar. Ég hef vitnað aðeins í grein Jóns Erlings Þorlákssonar í tímariti lögfræðinga og hann leggur einmitt til í grein sinni að komið verði á stöðluðum bótum í mun ríkari mæli en verið hefur. Hann segir í grein sinni, með leyfi forseta: ,,Ástæða þess að ég skrifa þessar línur er sú að ég hef komist að þeirri niðurstöðu við kynni af slysamálum að þær tvær meginreglur sem notaðar eru við uppgjör bóta fyrir líkamstjón séu báðar óhæfar. Á ég þá við reglurnar um að bætur séu í beinu hlutfalli við læknisfræðilegt örorkustig og í beinu hlutfalli við vinnutekjur hins slasaða.`` Hann leggur sem sagt til að það sé komið á kerfi með nokkuð stöðluðum bótum. Ég ætla ekki að gera hugmyndir hans í þessari grein beinlínis að mínum en ég bendi nefndarmönnum þó á þær því að þær eru allrar athygli verðar. Það vakti líka athygli mína við að lesa þetta frv. að þarna er í raun og veru dönsku skaðabótalögin tekin upp svo til algerlega óbreytt. Þetta sá ég þegar ég fór að glugga í grein eftir Guðnýju Björndóttur hdl. í Úlfljóti árið 1989 en greinin heitir einmitt ,,Reglur dönsku skaðabótalaganna um bætur fyrir slys á mönnum``. Ég fékk ekki betur séð þegar ég las þetta en að þetta væri nánast algerlega óbreytt, dönsku skaðabótalögin væru tekin hér upp. Ég ætla ekki að gagnrýna það í sjálfu sér að það sé gert því að vel kann að vera að þau séu mjög góð. En mér finnst samt spurning hvort hægt sé að heimfæra dönsku lögin svo til óbreytt upp á íslenskan veruleika sem er talsvert annar en sá danski. Áður en ég fer úr pontu, virðulegi forseti, langar mig til þess að benda fólki á þau dæmi sem gefin eru aftast í frv. Þar eru nokkur dæmi reiknuð út um bætur, þ.e. hvernig þær væru samkvæmt núgildandi reglum og hvernig þær væru samkvæmt frv. ef það yrði að veruleika. Það vekur auðvitað athygli manns að í öllum tilvikum þegar um líkamstjón er að ræða hefur frv. í för með sér lækkun bóta þar til kemur að makabótum. Þar virðast bætur hækka. En ég fékk ekki betur séð en í öllum hinum tilvikunum hefði frv. í för með sér lækkun örorkubóta og það finnst mér vera áhyggjuefni vegna þess að það getur tæpast verið markmiðið með þessu frv. heldur hlýtur markmiðið að vera að gera reglur skýrari, einfaldari, gera rétt fólks skýrari en ekki að lækka upphæð bóta.

Hæstv. forseti. Hv. 10. þm. Reykv. hefur komið í ágætri ræðu sinni inn á mörg þau atriði sem ég ætlaði að gera athugasemd við svo ég skal til að spara tíma ekki vera að endurtaka þau. Vissulega var tími til kominn að Alþingi fengi til meðferðar frv. til laga um skaðabótalög og ber svo sannarlega að fagna því. En auðvitað er um mjög flókna löggjöf að ræða sem verður svo sannarlega að vanda vel til eins og hæstv. ráðherra gat um hér áðan. Þar sem ég á ekki sæti í hv. allshn. ætla ég aðeins að minnast á örfá atriði. Það sem kemur strax fram í greinargerð með frv. og stingur í augu er þar sem talað er um hver séu meginmarkmið frv. en þar segir svo með leyfi hæstv. forseta: ,,Meginmarkmið frv. eru þessi: 1. Að endurbæta reglur um ákvörðun bóta fyrir tjón á mönnum, þar á meðal tjón vegna missis framfæranda. 2. Að færa til nútímahorfs reglur um tengsl skaðabótaréttar og annarra bótaúrræða. 3. Að setja lagaákvæði sem gera dómstólum kleift að taka eðlilegt tillit til hagsmuna þeirra sem valda tjóni eða bera af öðrum ástæðum skaðabótaábyrgð.`` Einhvern veginn hljómar þetta þannig, eins og hv. 3. þm. Reykv. kom raunar inn á, að áherslan sé ekki í nógu miklum mæli á tjónþolann því að vissulega hljóta lög sem þessi fyrst og fremst að vera til þess gerð að tryggja réttindi þess sem verður fyrir tjóninu. Ég ætla ekki að endurtaka hér þau atriði sem hv. 10. þm. Reykv. minntist á um útreikning bótanna sjálfra og taflna um örorkustig. Það er auðvitað ljóst að þau geta aldrei verið einhlít. Ég vil taka undir það, bæði með hv. þm. og Jóni Erlingi Þorlákssyni, sem skrifaði greinina sem hv. þm. las, að ég held að nauðsynlegt sé að hafa lægstu bætur meira staðlaðar en þær hæstu. Þó er það heldur ekki einhlítt því að það gefur auga leið að miklu máli skiptir við hvað maður starfar sem t.d. missir framan af fingri --- það hljómar í fljótu bragði ekki sem mikil örorka og flestir komast vel áfram í lífinu þrátt fyrir það. En hafi svo illa viljað til að þar sé um að ræða hljómlistarmann, t.d. píanóleikara eða fiðluleikara, gerist málið alvarlegra. Það er því óhjákvæmilegt að sveigjanlegt mat sé á því hver áhrif örorkan hefur á alla framtíð mannsins miðað við það sem hann hefði annars gert. Ég hlýt að fagna því að hér er tekið meira tillit til möguleika á tekjum við örorkumat en áður hefur verið gert. Við höfum barist fyrir því alþýðubandalagsmenn allar götur síðan ég kom inn á hið háa Alþingi að örorkumat hjá Tryggingastofnun ríkisins gæti ekki verið og ætti ekki að vera og væri ekki samkvæmt lögum einungis læknisfræðilegt. Tryggingayfirlæknir í þeirri stofnun hefur barið hausnum við steininn, svo að það sé nú bara orðað eins og það er, og metið örorku á þann veg að einungis sé tekið tillit til hinnar læknifræðilegu örorku. Það er auðvitað fráleitt vegna þess að margur maðurinn sem situr í hjólastól og er mikið fatlaður hefur full tök á því að afla verulegra tekna. Þá er auðvitað engin ástæða til þess að hann njóti örorkubóta þó að honum beri auðvitað að fá einhvern kostnað greiddan vegna sérstöðu sinnar. Ég vil taka undir það að ég held að það sé ákaflega hæpið að lækka örorkubætur fólks á miðjum aldri. Ég er hrædd um að það sé dálítil fornaldarhyggja þar sem fjölmargir Íslendingar vinna langt fram yfir miðjan aldur og allflestir til sjötugs. Ég held að það geti varla verið bærilegra á nokkurn hátt fyrir manneskju á miðjum aldri að verða fyrir slysum og líkamstjóni en aðra. Ég held því að það sé atriði sem þyrfti að skoða og jafnframt, eins og hv. 10. þm. sagði, að fyrst og fremst sé tryggt jafnrétti allra Íslendinga, hvort sem það eru karlar eða konur, til bóta fyrir líkamstjón. Annað væri gersamlega fráleitt. Þess vegna held ég að skoða verði 6. gr. mjög vel vegna þess að einhvern veginn á ég erfitt með að sætta mig við að unnt sé að miða við sexföld árslaun upp á 4,5 millj. kr. en síðan sé miðað við sexföld árslaun sem kannski eru langt undir 1 millj. kr. Ég held að þarna verði að reyna að finna einhverja vitrænni viðmiðun. Hitt er svo annað að í okkar landi er ákaflega erfitt að komast fram hjá því að skoða fleira en tekjur. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að líta líka til þess hvaða kvaðir hvíla á hinum slasaða og fjölskyldu hans þegar slysið verður. Það skiptir ekki litlu máli hvort hinn slasaði á skuldlaust húsnæði eða hvort hann hefur kannski verið nýlega byrjaður á að koma sér þaki yfir höfuðið. Ég held að grípa þurfi til einhverra ráða til að koma til móts við slíkt ef meiningin með þessum lögum er að tryggja það að fólk eigi kost á því að lifa svo sómasamlegu lífi sem unnt er þrátt fyrir slæma fötlun. Ég tek eftir því í 17. gr. þar sem talað er um endurkröfur --- ég tek fram að það kann að vera misskilningur minn og verður þá kannski leiðrétt --- að þar er talað um að endurkrafa vegna greiðslu bóta samkvæmt lögum um almannatryggingar verði ekki gerð á hendur þeim sem er skaðabótaskyldur og sama eigi við um bótagreiðslur lífeyrissjóða eða vátrygginga. Hins vegar á vinnuveitandi sem greitt hefur þeim slasaða, eða þeim sem misst hefur framfæranda, laun eða aðrar launatengdar greiðslur vegna líkamstjóns, rétt á að krefja hinn skaðabótaskylda um endurgreiðslu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvers vegna þessi mismunun er gerð. Ég sé ekki af hverju hinn almenni skattborgari á ekki alveg eins að eiga endurkröfurétt eins og vinnuveitendur. Nú kann að vera að ég sé eitthvað að misskilja en þó varla því að ég sé það að í almennum ákvæðum er gert ráð fyrir að 59. gr. almannatryggingalaga falli úr gildi. Ég held þó að hér sé vissulega hið merkasta frv. á ferðinni. Ég tel líka að það hljóti að eiga hér allnokkra framtíð í hv. allshn. því að ég er ekki í vafa um að leggja þarf fram mikla vinnu til að við fáum vönduð og góð lög um skaðabótarétt sem svo lengi hefur vantað í okkar landi. Ég vil því vona að þetta mál fái vandaða meðferð og við þingmenn Alþb. munum svo sannarlega greiða því götu ef við getum sætt okkur við þá afgreiðslu sem það hlýtur í hv. allshn.

Hæstv. forseti. Ég vil segja nokkur orð í tilefni af því frv. sem hér liggur fyrir. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir framlagningu þessa frv. um skaðabótalög. Hér er um afar merkilegt mál að ræða og margir góðir hlutir sem þar koma fram. Einnig vil ég þakka hv. þm. fyrir ræður en þar hafa komið fram ýmsar athyglisverðar athugasemdir sem vert er að gaumgæfa. Þær snúa ekki síst að þeim ákvæðum frv. sem fjalla um varanlegt mein og varanlega örorku og ákveðnar hömlur sem lagðar eru á skaðabótakröfur. Hv. 10. þm. Reykv. hélt því fram m.a. að enn þá væri innbyggð í frv. ákveðin skekkja og ákveðið misræmi. Hún fór fram á það að misræmið í örorkuútreikningi yrði athugað sérstaklega í allshn. Hv. 14. þm. Reykv. gagnrýndi nokkuð það læknisfræðilega örorkumat sem fram fer í Tryggingastofnun ríkisins. Ég held þó að þar komi félagslegir þættir einnig við sögu. Hún ræddi um fleiri atriði, t.d. hvort rétt sé að lækka bætur miðað við aldur o.s.frv. Þessi atriði verða að sjálfsögðu athuguð í allshn. Það er ljóst að fara þarf fram mjög vönduð vinna á þessu frv. í nefndinni, ekki síst vegna þess að tjónþolar eru hópur sem óljóst er hvernig má skilgreina og geta því ekki gætt hagsmuna sinna sjálfir.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að leggja fram þetta mál. Það er nú svo að tryggingar og skaðabótamál eru flókin málefni sem þarf náttúrlega að skoða mjög gaumgæfilega. Þau mega eigi að síður aldrei verða svo flókin að að þeim geti ekki aðrir komið en sérfræðingar og þá einvörðungu löglærðir og tryggingasérfræðingar. Þegar við lesum yfir frv. vekur það strax athygli að hér er verið að staðfesta mjög ákveðna stefnu í skaðabótamálum sem hefur verið að ryðja sér til rúms á síðustu árum. Það er sú stefna að miða skaðabætur við arðsemi einstaklingsins áður en hann varð fyrir tjóni. Með öðrum orðum, laun sem einstaklingurinn hafði áður en hann varð fyrir tjóni eigi að ráða miklu um hvaða skaðabætur hann fær. Þessi stefna var tekin upp árið 1988, t.d. með nýjum skaðabótareglum í sambandi við umferðarslys. Þar ræður sú regla núna, eins og kunnugt er, að allir borga sama iðgjald, ökumannstryggingu, til tryggingafélagsins. En þau laun sem viðkomandi hafði áður en hann varð fyrir tjóni ráða mestu um bætur. Þetta kemur meira að segja líka fram í dánarbótum. Ef einstaklingur, sem lætur lífið í umferðarslysi var tekjulaus, kannski vegna þess að hann var öryrki eða vegna þess að hann var í skóla eða atvinnulaus, þá fá aðstandendur hans aðeins lágmarksupphæð sem dugar fyrir útförinni. En ef viðkomandi hefur haft nokkur hundruð þús. kr. á mánuði gefur það aðstandendum rétt til bóta er nemur nokkrum milljónum. Í frv. er verið að staðfesta álíka stefnu. Hún kemur fram strax í 4. gr. þar sem rætt er um að draga úr bótum til þeirra sem eru orðnir 60 ára eða eldri. Það kemur líka fram í 5. gr. en kannski helst í 6. gr. þar sem segir að bætur skuli meta til fjárhæðar sem nemur sexföldum árslaunum tjónþola, sbr. 7. gr., margfölduðum með örorkustigi, sbr. 3. mgr. 5. gr. Síðan er sett þak á þessa upphæð í 7. gr. Eigi að síður er tryggður lágmarksréttur skv. 4. gr. frv. þannig að allir njóti lágmarksmannréttinda hvað varðar stöðu þeirra gagnvart skaðabótalögum. Ég er ekki viss um að þessi stefna, að meta fólk út frá arðsemi á vinnumarkaðnum, sé alls kostar rétt. Ég held að taka þurfi tillit til margra fleiri atriða í þessum efnum en hér er gert. Ég veit að nefndin, sem kemur til með fjalla um þetta frv., mun gera það. Hér kunna að skipta máli pólitísk viðhorf að einhverju leyti. En ég vil að lokum fagna því að frv. er komið fram í þinginu og gefinn er kostur á því að ræða málið út frá öllum hliðum. Ég veit að það mun verða gert í þeirri nefnd sem kemur til með að fjalla um málið.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og stuðning í meginatriðum við höfuðstefnumið frv. sem hér liggur fyrir. Það er vissulega svo að hér er um mjög viðamikið og flókið viðfangsefni að ræða. Ýmis álitaefni sem hafa komið fram í umræðum er mikilvægt að hv. allshn. taki til skoðunar. Með frv. er verið að gera grundvallarbreytingar í ýmsum efnum um leið og verið er að lögfesta í fyrsta sinn lagareglur á þessu mikilvæga réttarsviði. Hér hefur verið á það minnst, það gerði m.a. hv. 3. þm. Reykv., að tjónþolarnir, sem vitaskuld eru þeir sem mestra hagsmuna eiga að gæta, eiga sér ekki talsmenn. Það er vitaskuld rétt, við vitum ekki hverjir þeir eru. Hann gat þess þó að líklegast væri að lögmenn gætu verið helstu talsmenn tjónþola og það er vissulega svo. Lögmenn hafa mjög mikla reynslu af þessum málum og þekkja þau gjörla og það er mikilvægt fyrir hv. nefnd að heyra sjónarmið þeirra. En því má ekki gleyma að hér eru líka atvinnuhagsmunir þeirrar stéttar í húfi og þess vegna verður að líta á þá stöðu einnig. Það er ljóst þegar gerðar eru svo umfangsmiklar breytingar, sem hér er verið að mæla fyrir til einföldunar og meiri skilvirkni, þá minnka störf lögmanna á þessu sviði. Vissulega verður áfram þörf fyrir þeirra þjónustu og ugglaust verður til þeirra leitað í ýmsum efnum. En störf lögmanna á þessu sviði minnka mjög verulega ef þessar meginreglur verða lögfestar. Þeir eru því einnig hagsmunaaðilar að málinu að þessu leyti og það verður að hafa í huga. Það eru fleiri hagsmunaaðilar í málinu en tjónþolarnir. Það eru þeir sem greiða iðgjöld vegna bóta. Því hefur til að mynda verið haldið fram af einum mjög virtum hæstaréttarlögmanni að frv. þjóni fyrst og fremst hagsmunum tryggingafélaga. Því fer vitaskuld víðs fjarri vegna þess að tryggingafélög hafa ekki einasta rétt til þess að hækka iðgjöld sín eftir því hver fjárhæð bóta er á hverjum tíma. Þeim er beinlínis skylt að láta iðgjöldin ráðast af því hver fjárhæð bóta er og hversu miklir tryggingarskyldir hagsmunir eru í húfi. Tryggingafélögin eru jafnsett hvort sem bætur eru hærri eða lægri. Það eru þeir sem tryggingaiðgjöldin greiða sem eiga þar hagsmuni. Hv. þm. er vitaskuld rétt og skylt að gæta einnig að hagsmunum þeirra og í umræðum, ekki síst á undanförnum missirum, hefur athygli manna beinst að iðgjöldum tryggingafélaga. Þess vegna er ástæða til að hafa líka í huga hagsmuni þeirra sem greiða tryggingariðgjöldin. Að því hefur verið vikið hér að frv. feli í sér ýmsa réttarbót að því er varðar þá mismunun sem fram hefur komið í gildandi reglum um þetta efni sem helgast af dómapraxís. M.a. hefur verið vakin athygli á því að til að mynda fá heimavinnandi makar á grundvelli þeirra reglna sem hér er verið að leggja til mun rýmri bætur en fyrri reglur segja til um. Hitt sjónarmiðið, sem hér hefur verið rætt, er spurningin um það hvort skaðabætur eigi að verða meiri en sem nemur því tjóni sem viðkomandi aðili verður fyrir vegna þess að fyrir hendi eru í þjóðfélaginu mismunandi aðstæður og þar á meðal mismunandi launakjör. Meginreglan er sú að skaðabætur bæti það tjón sem menn hafa orðið fyrir en upphefji ekki aðra mismunun. En umræður um þetta hafa lengi verið þáttur í umræðum um skaðabótareglur og þau meginviðhorf sem á því sviði gilda og því er ekki óeðlilegt að þau sjónarmið komi fram hér í þessari umræðu. Hv. 10. þm. Reykv. vék að því að hún taldi sig hafa komist að því með lestri greinar í tímariti lögfræðinga eða Úlfljóti að frv. væri í meginatriðum byggt á dönsku reglunum. Það er vitaskuld rétt og kemur með mjög skýrum hætti fram í athugasemdum við frv. Ég gerði grein fyrir því í minni framsöguræðu að við frv. hefur mjög verið stuðst við þá löggjöf sem á síðustu árum hefur verið sett á öllum Norðurlöndunum. Danska löggjöfin er sú nýjasta sem fyrir hendi er. Skandinavískur réttur eða norrænn réttur hefur þróast með mjög líkum hætti og okkar réttur, hann er byggður í grundvallaratriðum á þeim sjónarmiðum sem gilda í norrænum rétti og það er því eðlilegast að við tökum mið í þessu efni af norrænni löggjöf. Sú athugun sem fram fór á þeim lögum sem í gildi eru á Norðurlöndunum leiddi til þess að mönnum þótti eðlilegast að byggja á dönsku reglunum, bæði vegna þess að þær voru nýjastar og taldar henta best okkar aðstæðum. Þetta eru þau atriði sem ég vildi helst víkja að hér, herra forseti, í lok þessara umræðna. Ég ítreka að það er mjög mikilvægt að hv. nefnd athugi bæði þau sjónarmið og athugasemdir við einstakar greinar sem hér hafa komið fram og kalli til þá ráðgjöf sem nauðsynleg er því að frv. eins og þetta þarf vitaskuld ítarlega meðferð. En ég ítreka að hér hafa átt sér stað góðar og efnislegar umræður.

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því að ráðherra sagði áðan að hér hefðu komið fram þau sjónarmið að skaðabætur ættu jafnvel að verða meiri en sem næmi því tjóni sem fólk yrði fyrir. Ég held að hér hafi enginn sett fram það sjónarmið. Spurningin er sú hvernig eigi að meta tjónið. Auðvitað er hægt að fara ýmsar leiðir í því. Það má t.d. benda á eitt í því sambandi. Ég tók dæmi áðan af fimmtugum manni sem væri í góðum álnum, hefði góðar tekjur og væri búinn að koma yfir sig húsnæði, væri skuldlaus o.s.frv. en gæti engu að síður við 100% örorku fengið 27 millj. í örorkubætur. Hins vegar væri ung stúlka, 25 ára gömul, sem ætti lífið allt fram undan sem öryrki en fengi kannski um 5 millj. kr. Spurningin er sú í því sambandi hvort aldur ætti ekki að tengjast mati á fjárhagslegu tjóni. Sá sem er fimmtugur, á eftir að verða öryrki og missa tekjur í 20--30 ár. Tvítug stúlka eða strákur sem á eftir að verða öryrki missir tekjur í 60 ár. Auðvitað er alltaf spurning hvaða hluti á að taka inn í mat á tjóni. Við erum líka að meta framtíðina þegar við erum að meta bætur vegna fjárhagslegs tjóns. Það er alltaf afskaplega erfitt að meta framtíðina og þar hljóta mörg álitamál að koma inn. Mér finnst ekki um það að ræða að leggja eigi beinlínis til að skaðabætur verði meiri en sem nemur tjóninu heldur er um að ræða vangaveltur og spurningar um það hvernig beri að meta tjónið.

Herra forseti. Það er vissulega rétt að ýmis atriði þarf að meta þegar um er að ræða mat á fjárhagslegu tjóni inn í framtíðina. Það eru sannarlega atriði eða álitamál tengd þeim tillögum sem hér eru í frv., til að mynda um aldursmörk bóta. En ég fagna því ef ég hef misskilið hv. þm. að því er varðar hugmyndir sem stundum eru uppi um það að skaðabótaréttur eigi að upphefja mismunun sem fyrir hendi er eða mismunandi aðstæður sem fyrir hendi eru sem torvelt er að sjá að unnt sé að upphefja á grundvelli skaðabótareglna þó að menn almennt séð séu á því að þá mismunun þurfi að upphefja. Ég fagna því ef ég hef misskilið hv. þm. að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. frá meiri hluta hv. allshn. með frv. til laga um breyting á umferðarlögum, nr. 50 30. mars 1987, á þskj. 446 og brtt. á þskj. 447. Með leyfi forseta mun ég gera grein fyrir þessu áliti. Þar er byrjað að telja upp fjölda gesta sem komu á fund nefndarinnar og allar þær umsagnir og bréf sem bárust nefndinni en síðan segir orðrétt: ,,Í frumvarpinu er lagt til að Umferðarráð skuli hafa með höndum umsjón með ökunámi og eftirlit með ökukennslu og annast ökupróf, undir yfirstjórn dómsmálaráðuneytisins. Það samræmist hlutverki stofnunarinnar og þeirri þekkingu á umferðarmálum sem hún hefur yfir að ráða. Þessi tilhögun skapar og tengsl milli stofnunarinnar og ökunema, foreldra og ökukennara og eykur þannig möguleika hennar á að ná árangri í starfi sínu. Í dómsmálaráðuneytinu er nú unnið að setningu reglugerðar um ökuskírteini, ökukennslu, próf ökumanna o.fl. Meiri hluti nefndarinnar telur nauðsynlegt að þar verði kveðið á um þær gæðakröfur sem gera á til ökunámsins, m.a. að því er varðar námsskrár og námsefni og þær kröfur sem þeir aðilar verða að uppfylla sem ætla að annast ökukennslu. Auk faglegra sjónarmiða mæla rekstrarleg sjónarmið með því að færa umsjón ökukennslu frá Bifreiðaprófum ríkisins til Umferðarráðs. Fjárhagslega hagkvæmara er að starfrækja eina stofnun á þessu sviði en tvær. Meiri hluti nefndarinnar leggur til að gerðar verði eftirfarandi breytingar á frumvarpinu: 1. Lagt er til að Áhugahópur um bætta umferðarmenningu fái sæti í Umferðarráði. Þau samtök hafa auk þess félagsskapar sem getið er í 2. gr. frumvarpsins óskað eftir að eiga fulltrúa í Umferðarráði. Þykja engar ástæður vera í vegi fyrir því. Umferðarráð er fyrst og fremst vettvangur umræðu um umferðarmál og er eftirsóknarvert að sem flestir sem hlut eiga að máli eigi rödd í ráðinu. Eðlilegt er að það verði athugað við almenna endurskoðun á umferðarlögum sem nú stendur yfir. 2. Lagt er til að síðasti málsliður 3. efnismgr. 3. gr. frumvarpsins falli brott. Niðurlag þess málsliðar, sem kveður á um að samþykki dómsmálaráðuneytisins þurfi til ráðningar starfsfólks Umferðarráðs, hefur sætt nokkurri gagnrýni. Bent hefur verið á að heppilegra sé að Umferðarráð geti ráðið til sín starfsfólk án samþykkis ráðuneytisins. Nefndin styður það sjónarmið. Ef niðurlagi málsliðarins er sleppt þykir rétt að fella hann allan niður. Í ákvæðinu er þá einungis getið um frávik frá því sem annars mundi vera, þ.e. að skipun framkvæmdastjóra megi vera tímabundin, en um annað fer eftir almennum stjórnsýslureglum. 3. Lagt er til að lögin taki gildi 1. maí 1992. Ákvæði 5. gr. frumvarpsins um gildistöku á ekki lengur við.`` Og undir álitið rita Sólveig Pétursdóttir, Björn Bjarnason, Eyjólfur Konráð Jónsson, Ingi Björn Albertsson, Össur Skarphéðinsson og Anna Ólafsdóttir Björnsson, sú síðastnefnda með fyrirvara. Virðulegur forseti. Ég mun nú víkja fremur að efni þessa frv. og ekki verður hjá því komist að víkja nokkuð að áliti þeirra þriggja nefndarmanna sem skilað hafa minnihlutaáliti. Fjölmargar umsagnir bárust nefndinni og voru þær í heild sinni mjög jákvæðar í garð þessa frv. Þó komu fram ýmsar ábendingar sem tekið var tillit til, bæði í þeim brtt. sem hér eru gerðar og eins í nál. þar sem meiri hluti nefndarmanna vekur m.a. athygli á nauðsyn þess að í reglugerð verði kveðið á um þær gæðakröfur sem gera þarf til ökunáms. Þeir sem koma til með að móta og hafa eftirlit með ökukennslu og ökuprófum þurfa vissulega að hafa nokkra sérþekkingu á því sviði. Í þessum málaflokki þarf að vanda vel til verka. Í greinargerð með frv. er m.a. vakin athygli á því að fjárhagslega sé hagkvæmara að reka eina stofnun á sviði umferðarfræðslu en tvær og ein stærri stofnun hefur meiri möguleika á að byggja upp þekkingu og fagmennsku en tvær minni stofnanir þannig að fagleg og rekstrarleg rök fari saman í þessu máli. Þó að nú sé reynt að gæta sparnaðar á sem flestum sviðum, enda full ástæða til, þá eru það ekki meginrökin í þessu máli. Það er lögð mest áhersla á hina faglegu hlið þessarar breytingar, þ.e. að efla starfsemi Umferðarráðs því að eins og öllum er kunnugt er forvarnarstarf og fræðsla afar mikilvægur þáttur í ökuámi. Þetta sjónarmið tóku umsagnaraðilar almennt undir. Í nefndinni var samt nokkuð rætt um fjárhagslega hlið þessa máls og hvort nýleg hækkun á prófgjöldum ökumanna ætti að einhverju leyti að standa undir auknum umsvifum Umferðarráðs. Varleg áætlun gerir ráð fyrir því að sú hækkun skili um það bil 8,5 millj. kr. hækkun sértekna til Umferðarráðs sem er nokkuð umfram markmið fjárlaga. Hvernig fjárhagsleg útkoma verður skiptir í sjálfu sér ekki máli fyrir þá skipulagsbreytingu sem frv. gerir ráð fyrir en meiri hluti nefndarmanna vill þó minna á að forvarnir í umferðarslysamálum er fræðsla og eftirlit sem kostar peninga og að því verður að hyggja í svo mikilvægum málaflokki. En varðandi hækkunina á prófgjöldunum er rétt að geta þess að þau hafa staðið óbreytt í tvö ár. Ýmsir eru á þeirri skoðun að ekki sé óeðlilegt að ökumenn taki þátt í kostnaði við umferðarfræðslu. Það eru náttúrlega ekki bara 17 ára unglingar enda þótt þeir séu í meiri hluta þeirra sem próf taka. En að halda því fram eins og minni hlutinn gerir í sínu áliti að ætlunin sé að láta 17 ára unglinga borga brúsann við starfsemi Umferðarráðs í stað framlags úr ríkissjóði þykir mér furðulegt. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp setning úr áliti minni hlutans en þar segir m.a.: ,,Þessi tekjuöflun ríkisstjórnarinnar er að sjálfsögðu í takt við þau úrræði ríkisstjórnarinnar sem komið hafa fram á mörgum öðrum sviðum, að gott sé að sækja fjármagn sérstaklega til nemenda til að bæta stöðu ríkissjóðs.`` Það er miður ef málaflokkur sem þessi, sem þarf málefnalega umfjöllun, skuli gerður að pólitísku bitbeini vegna ákvarðana sem Alþingi hefur fyrir löngu samþykkt með fjárlögum. Það er líka athyglisvert að engar athugasemdir komu fram við afgreiðslu fjárlaga við lið 301 um umferðarmál sem minni hlutinn gagnrýnir nú í sínu áliti. Þá má einnig geta þess að fskj. IV frá lögreglustjóranum í Reykjavík sem minni hlutinn lét fylgja með sínu áliti fjallar ekkert um þetta frv. sem hér er mælt fyrir heldur er þar getið nokkurra atriða sem athuga mætti við heildarendurskoðun umferðarlaga. Í nefndinni var rætt um hlutverk Umferðarráðs og nauðsyn þess að sem flestir hagsmunaaðilar ættu þar aðild að. Á þeirri forsendu er m.a. lagt til að Landssamband ísl. akstursíþróttafélaga og Áhugahópur um bætta umferðarmenningu fái sæti í ráðinu. Kemur hugsanlega til álita við síðari lagabreytingar að hverfa frá þeirri skipan að telja upp í lögum þá sem eiga fulltrúa í Umferðarráði. Væri þannig komið til móts við þau sjónarmið sem landlæknir bendir á í umsögn sinni að æskilegt væri að fulltrúar ýmissa hópa fengju aðild að ráðinu. Hér er því ekki verið að bregða fæti fyrir þátttöku áhugafólks heldur þvert á móti verið að efla starfsemi þeirra. Áhugasamtök hafa haft heilmikið að segja en sum þeirra hafa reyndar viljað starfa fyrir utan Umferðarráð og að sjálfsögðu hafa þau fullt frelsi til þess. Í þessu sambandi er rétt að ítreka það sem segir í áliti meiri hlutans um 1. brtt. en þar segir: ,,Umferðarráð er fyrst og fremst vettvangur umræðu um umferðarmál og er eftirsóknarvert að sem flestir sem hlut eiga að máli eigi rödd í ráðinu. Eðlilegt er að það verði athugað við almenna endurskoðun á umferðarlögum sem nú stendur yfir.`` Þetta orðalag er skýrt og fer varla á milli mála hvað átt er við. Þar að auki má benda á 112. gr., 2. mgr. umferðarlaga sem hljóðar svo: ,,Umferðarráði ber að hafa samvinnu við þá aðila, félög, samtök og stofnanir sem fjalla um umferðarmál í landinu og láta sig umferðaröryggi varða.`` Það er ekki verið að breyta þessari lagagrein. Þá þykir mér rétt að víkja nokkuð að umsögn landlæknis sem prentuð er sem fskj. II með áliti minni hlutans og vakið hefur nokkra athygli. Í 2. mgr. 113. gr. umferðarlaga er talið upp hverjir eiga sæti í Umferðarráði. Það eru eftirtaldir aðilar: Bandalag ísl. leigubifreiðastjóra, Bifreiðaeftirlit ríkisins, Bílgreinasambandið, Bindindisfélag ökumanna, dóms- og kirkjumrn., Félag ísl. bifreiðaeigenda, heilbr.- og trmrn., Landssamband vörubifreiðastjóra, landssambönd klúbbanna Öruggur akstur, lögreglustjórinn í Reykjavík, menntmrn., Reykjavíkurborg, Samband ísl sveitarfélaga, Samband ísl. tryggingafélaga, Slysavarnafélag Íslands, Vegagerð ríkisins, Ökukennarafélag Íslands og Öryrkjabandalag Íslands. Þar að auki munu bætast við þeir tveir hópar sem áður hefur verið getið ef frv. verður að lögum. Dómsmrh. skipar fulltrúa eftir tilnefningu, þ.e. hóparnir sjálfir velja sína fulltrúa þannig að það er alfarið þeirra mál hvort um er að ræða konu eða karl eða hver aldur þeirra er. Landlæknir ætti því að beina ábendingum sínum til þeirra hópa sem aðild eiga að ráðinu. Þótt hann telji viðbrögð stjórnmálamanna stundum treg, þá er varla við þá að sakast í þessu máli en landlæknir á að ég held sjálfur aðild að Umferðarráði, skipaður af heilbr.- og trmrn. Hitt er annað mál að vafalaust má taka undir orð framkvæmdastjóra Umferðarráðs um þennan málaflokk að gagnrýni sé ávallt til góðs. Nú stendur yfir heildarendurskoðun á umferðarlögunum sem hafa verið í gildi í tæp fjögur ár og vænta má að frv. þess efnis verði lagt fyrir Alþingi á þessu vorþingi. Þessari endurskoðun hefur þó ekki enn verið lokið. Þótt vissulega megi taka undir það sjónarmið að oft fari betur á því að allar breytingar á stórum lagabálkum komi fram í heild sinni, þá eru rök fyrir því að sú skipulagsbreyting sem hér er lögð til sé tekin fyrir nú þegar. Brýnt þykir að breytingin taki gildi svo fljótt sem auðið er því að málefni, sérstaklega Bifreiðaprófa ríkisins, eru í nokkurri óvissu þar til breytingin gengur eftir og Bifreiðapróf sameinast Umferðarráði. Það eru enda engin nýmæli að breytingar séu gerðar á umferðarlögum í einstaka atriðum. Það var gert 1988 þegar heimild var veitt til að fela hlutafélagi að annast verkefni Bifreiðaeftirlits ríkisins og 1990 þegar lögfest var notkun öryggisbeltis í aftursæti bifreiða. Það er því ekki hægt að fallast á þau rök minni hlutans í nefndinni að vísa þurfi málinu til ríkisstjórnarinnar þar til heildarendurskoðun á umferðarlögunum liggi fyrir. Þá er rétt að benda á það að umferðarlög þurfa nánast sífellt að vera í endurskoðun þar sem umhverfi okkar er alltaf að breytast, umferðin eykst, bílarnir verða hraðskreiðari og tækninni fleygir fram í þróun margvíslegra ökutækja og öryggisbúnaðar. Minni hluti nefndarinnar gagnrýnir það að í 2. gr. frv. sé kveðið á um að Bifreiðaskoðun Íslands hf. skuli tilnefna fulltrúa í Umferðarráð í stað Bifreiðaeftirlits ríkisins. Því er til að svara að það hlýtur að teljast mikilvægt öryggisatriði að fá þá aðila inn í ráðið sem sjá um að bifreiðarnar séu í lagi. Minni hlutinn telur einnig að ákvæði 3. gr. frv. muni breyta Umferðarráði í algera ríkisstofnun. Umferðarráð er stofnun sem kostuð er af ríkinu, m.a. skv. 2. mgr. 115. gr. umferðarlaga, og hlýtur því að teljast ríkisstofnun. Ég veit a.m.k. ekki um aðrar skilgreiningar á þessu orði. Eina breytingin sem lögð er til á fimm manna stjórn Umferðarráðs er að dómsmrh. mun nú skipa stjórnina, formann og varaformann eins og hann gerir nú þegar og einn fulltrúa til viðbótar úr ráðinu en ráðið sjálft mun tilnefna tvo fulltrúa. Þessi breyting ætti öllu fremur að gera störf Umferðarráðs markvissari. Þá má heldur ekki gleymast að skrifstofa og starfsfólk Umferðarráðs hefur mjög mikilvægum störfum að gegna þannig að það eru ekki einvörðungu fulltrúar hagsmunahópa í ráðinu sem vinna að umferðarmálum og fræðslu í þeim efnum. Frv. þetta felur fyrst og fremst í sér að lögfest verði breyting á hlutverki Umferðarráðs að því er verkþætti varðar og nauðsynlega breytingu á yfirstjórn ráðsins svo að það verði betur fært um taka að sér hið nýja verkefni. Í 3. gr. frv. er því verið að styrkja stöðu og ábyrgð framkvæmdanefndar sem stjórnarstofnunar vegna hinna nýju verkefna Umferðarráðs. Meiri hluta nefndarinnar þótti þó ekki ástæða til þess að kveðið væri sérstaklega á um það að dómsmrn. þyrfti að samþykkja ráðningu starfsfólks en á þetta atriði var einnig bent af hálfu ýmissa umsagnaraðila. Virðulegi forseti. Aukið umferðaröryggi er meginmarkmið skipulagsbreytingarinnar sem nú er gerð með þeirri breytingu á umferðarlögunum að færa eftirlit með ökukennslu, ökuprófum og gerð kennsluefnis til Umferðarráðs. Það markmið liggur að baki þeirri hugmynd að þróa framkvæmd þessa málaflokks frekar á vettvangi Umferðarráðs. Umferðarráð gegnir nú þegar því hlutverki að stuðla að öruggari umferð, bættum umferðarháttum og aukinni umferðarmenningu. Ökukennsla er einn þáttur umferðarfræðslu og það mun auka möguleika Umferðarráðs á að ná árangri í starfi sínu að geta náð betur til ökunema með sinni fræðslu. Aukin tengsl Umferðarráðs, ökunema, nýrra ökumanna og ökukennara geta líka nýst til að koma upplýsingum og viðhorfum á framfæri og efla þannig umferðarvitund og umferðaröryggi. Með þessu frv. er líka verið að koma til móts við það sjónarmið að í ökufræðslunni eigi umferðin að vera meginviðfangsefnið fremur en bifreiðin sjálf og tæknibúnaður hennar. Aðalatriðið er að með sameiningu þeirrar skyldu starfsemi sem Umferðarráð og Bifreiðapróf hafa haft á hendi sé þessum málum komið fyrir á hagkvæman hátt í faglegu og fjárhagslegu tilliti. Umferðarfræðsla verði markvissari og þjónusta við ökunema batni þannig að markmiðið um aukið umferðaröryggi verði að veruleika en það hlýtur að vera takmark okkar allra. Að lokum ítreka ég það álit meiri hluta nefndarmanna sem mælt hefur verið fyrir og vona að hv. þm. veiti þessu frv. brautargengi sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Mér finnst það vissulega dálítið ankannalegt að frsm. meiri hluta skuli vera farinn að útskýra og túlka að eigin mati nál. minni hlutans áður en mælt hefur verið fyrir því. Kannski er þetta siður hér í þinginu, ekki veit ég það. Það sem ég vil gera athugasemdir við strax, annað læt ég bíða því að ég tala hér á eftir, er í fyrsta lagi sú röksemd fyrir verulegri hækkun gjalda, fyrir próf ökumanna og skírteini og leigu á ökutækjum til mannflutninga, að þau hefðu ekki hækkað í tvö ár. Próf ökumanna hækkar um 50%. Skírteini hækkar um 67% og leyfi til að selja á leigu í atvinnuskyni skráningarskyld ökutæki til mannflutninga án ökumanns hækkar um 150%. Ég vil spyrja hv. þm., frsm. nefndarinnar, 6. þm. Reykv., hvað verðlag hafi hækkað mikið á undanförnum árum. Annað sem frsm. gerði athugasemdir við í nál. minni hlutans, reyndar við fylgiskjal með nál. okkar, var umsögn lögreglustjórans í Reykjavík, að hún kæmi málinu ekki við. Það er nefnilega þannig að lögreglustjórinn í Reykjavík sá ekki ástæðu til þess að veita umsögn um þetta frv. því það hefur greinilega ekki snert meginatriði málsins. Hann sendi, eins og skynsamlegt er, athugasemdir sínar og ábendingar um breytingar á umferðarlögum.

Virðulegi forseti. Ég vil hér gera grein fyrir fyrirvara mínum við það nál. sem meiri hluti allshn. lagði fram. Ég lít svo á að þetta mál sé tvíþætt. Annars vegar er verið að gera ákveðnar skipulagsbreytingar og þær tel ég vera til bóta. Hins vegar gagnrýni ég harðlega þá útfærslu sem stjórnvöld hafa valið nú. Hún varðar fjármögnun Umferðarráðs eftir skipulagsbreytinguna. Ég tel að það sé mjög háskalegt ef farið verður út í að skerða framlög ríkisins til Umferðarráðs í kjölfar þessarar skipulagsbreytingar. Hins vegar er ekkert í frv. sjálfu sem festir það að sá háttur verði hafður á þannig að ég get ómögulega verið á móti máli sem ég er efnislega sammála. En ég ítreka það að ég gat ekki skrifað undir nál. nema með fyrirvara vegna þessarar framkvæmdar sem ég tel til háborinnar skammar. Mér þykir ekki verjanlegt undir nokkrum kringumstæðum að hækka sérstaklega gjöld vegna ökuprófs og þar með skattleggja hóp sem er að mestum hluta samsettur af unglingum eins og komið hefur fram hér. Ég tel ekki að neinar málsbætur séu fyrir slíkri ákvörðun og ég get ekki tekið undir slíkt. Hins vegar er ég afskaplega sammála þeirri kerfisbreytingu sem hér er verið að gera og ég tel hana ekki síst mikilvæga vegna þess að með henni er verið að setja samfellu á milli umferðarfræðslu og umferðaráróðurs á öllum aldursstigum vegna þess að það er ekkert launungarmál að einn af bestu og árangursríkustu þáttunum í starfsemi Umferðarráðs er fræðsla, t.d. til ungra vegfarenda. Þetta skiptir verulegu máli. Ég tel að það sé mikilvægt að sami aðili hafi umsjón með umferðarfræðslu allt frá því að ung börn fá að njóta hennar og þar til komið er að því stigi að fólk fer út í umferðina sem ökumenn. Ég get ekki séð annað en það hljóti að vera til góðs. Ég get vissulega tekið undir þá gagnrýni að áreiðanlega megi bæta eitthvað liðsskipan í Umferðarráði en það er ekkert sem kemur í veg fyrir það í þessu frv., síður en svo. Ég er ekki ein um það álit að þarna sé um jákvæða kerfisbreytingu að ræða. Ég fór lauslega í gegnum umsagnir áður en ég kom hér í pontu. Það hefur þegar komið fram hverjar athugasemdir landlæknis eru efnislega og ég geri ráð fyrir að það sé mjög auðvelt að sjá það í nál. hv. minni hluta allshn. En ég vil vekja athygli á því að Félag ísl. bifreiðaeigenda telur þessa kerfisbreytingu framfaraspor. Öryrkjabandalagið lýsir sig jákvætt og telur Umferðarráð vel fært um að taka við þessu hlutverki. Stjórn Bandalags ísl. leigubílstjóra fagnar þessum breytingum. Ökukennarafélagið sendi mjög jákvæða umsögn en gerir athugasemdir við ákveðin efnisatriði sem fyllilega er ástæða til að líta á þar sem endurskoðun á umferðarlögum fer fram. Bílgreinasambandið lýsir sig fylgjandi þessari breytingu, Samband ísl. sveitarfélaga mælir með frv., Vegagerðin tekur fram að hún gerir ekki athugasemdir við það. Námsstjóri í umferðarfræðslu styður það að Umferðarráð sjái um ökupróf og telur það vera til góðs. Samband ísl. tryggingafélaga lýsir eindregnum stuðningi við að færa ökupróf og umsjón ökunáms til Umferðarráðs. Landssamband ísl. akstursíþrótta er sammála efni frv. og Slysavarnafélagið lýsir sig samþykkt efni frv. Ég stikla hér í gegnum þær umsagnir sem ég greip með mér. Það kom líka fram í nefndinni að engir mæltu gegn þessari tilteknu kerfisbreytingu en mjög margir voru meðmæltir henni. Athugasemdir voru gerðar við 3. mgr. 3. gr. í mjög mörgum ef ekki öllum umsögnum sem á annað borð fjölluðu eitthvað um 3. gr. Sú athugasemd var tekin til greina. Ákvæði sem kvað á um það að dómsmrn. hefði þarna óeðlilegan íhlutunarrétt varðandi ráðningar starfsfólks Umferðarráðs var gagnrýnt. Alveg þótti óþarfi að það þyrfti samþykki dómsmrn. til ráðningar starfsfólks Umferðarráðs enda hefur hér verið gerð grein fyrir því að ríkisvaldið hefur möguleika á því að stýra þessari ríkisstofnun. Varðandi breytt hlutverk Umferðarráðs sem margir hafa talað um að væri e.t.v. til hins verra, að hlutverk ráðsins væri of stofnanagert þar sem það hefði þetta mikilvæga hlutverk með höndum, þá er alls ekki sjálfgefið með þessu frv. að dregið verði úr virkni Umferðarráðs í umferðarfræðslu. Þvert á móti held ég að Umferðarráð hafi betri aðstöðu til að koma sinni fræðslu á framfæri og það hlýtur óhjákvæmilega að vera mjög heppilegt að umferðarfræðsla og umferðaráróður séu í fleiri en einum farvegi á hverjum tíma. Ég vil sérstaklega taka það fram að við hliðina á þessari kerfisbundnu fræðslu sem Umferðarráð hefur sinnt með miklum sóma að mínu mati, þá hafa áhugasamtök ævinlega sprottið upp, oft vegna sérstakra tíðinda í umferðinni og ég tel það mjög jákvætt. Þess vegna held ég að það sé mjög gott ef af verður að opna Umferðarráð fyrir slíkum hópum eins og raunar hefur verið gert formlega núna með því að Áhugahópur um bætta umferðarmenningu mun eiga aðild að Umferðarráði eftir þessa breytingu. En ég sé heldur ekkert óeðlilegt við það og tel það reyndar mjög heppilegt að óháðir hópar starfi utan við Umferðarráð, veiti því aðhald og veki sérstaklega athygli á þeim þáttum sem betur mættu fara. Ævinlega þarf í svona viðkvæmum málaflokki að hafa mjög ríka möguleika á því að benda á það sem miður fer og það er betur gert ef menn eru ekki inni í þeirri stofnun sem sér um hina formlegu fræðslu sem fer fram á vegum ríkisins. Þetta finnst mér nauðsynlegt að komi fram og ekki síst vegna fyrirvara míns. Ég legg ríka áherslu á að því aðeins verður hlutverk Umferðarráðs rækt af einhverri reisn og einhverjum myndarskap að fjárveitingar til áróðurs og fræðslu verði ekki skertar og að ekki verði skapað neikvætt andrúmsloft gagnvart Umferðarráði, t.d. með því að fólk fari að líta á þetta sem peningahít sem þurfi að greiða ógnarupphæðir í bara til þess að fá nauðsynlegt ökupróf. Því aðeins nær þessi jákvæða breyting sínum tilgangi að farið verði myndarlega með fjárveitingar af hálfu ríkisins til Umferðarráðs og ekki farið út á þá háskalegu braut að láta ökupróf fara að standa undir nauðsynlegri umferðarfræðslu hér í landinu.

Herra forseti. Frsm. meiri hluta nefndarinnar hefur gert allítarlega grein fyrir áliti minni hlutans. Ég ætla þó að leyfa mér að fara hér nokkrum orðum um það nál. og afstöðu minni hlutans. Eins og fram hefur komið varð allshn. ekki sammála við afgreiðslu málsins. Það er rétt sem komið hefur fram hjá frsm. meiri hluta og einnig hv. síðasta ræðumanni að nefndinni bárust margar umsagnir sem upp hafa verið taldar þar sem mælt var með þessari breytingu ef --- en það kom gjarnan þegar líða fór á umsagnirnar. Ein þeirra umsagna sem hv. síðasti ræðumaður gat um var frá Bandalagi ísl. leigubifreiðastjóra og ég ætla að lesa hana til þess að sýna þann tón sem þar kemur fram og reyndar hjá fleirum. En umsögnin er svo, með leyfi forseta: ,,Við höfum fengið til umsagnar frv. til laga um breytingu á umferðarlögum. 1. Stjórn Bandalags ísl. leigubifreiðastjóra fagnar því að með breytingunum er ætlað að koma yfirumsjón bifreiðaprófa undir Umferðarráð. 2. Stjórnin gerir ekki athugasemd við það að Landssamband ísl. akstursíþróttafélaga fái fulltrúa í Umferðarráði. 3. Stjórn Bandalags ísl. leigubifreiðastjóra er hins vegar andvíg þeim breytingum sem gert er ráð fyrir samkvæmt 3. gr. frumvarpsins.`` Það er mjög mikilvægt í þessu tilliti að Umferðarráð verði sjálfstæð stofnun og eins óháð öðrum stjórnvöldum og mögulegt er. Það að dómsmrh. eigi að skipa meiri hluta stjórnar ráðsins og einnig að skipta sér af mannaráðningum er á skjön við þessa skoðun og reyndar einnig í mótsögn við yfirlýsta stefnu stjórnvalda. Enn er það tillaga Bandalags ísl. leigubifreiðastjóra að frv. verði samþykkt en með þeim breytingum að í 2. mgr. 3. gr. verði sleppt orðunum ,,tvo þeirra`` og í 4. mgr. 3. gr. verði sleppt orðunum ,,og með samþykki dómsmrn.`` Þarna kemur fram annað aðalágreiningsatriði nefndanna, þ.e. að samkvæmt frv. skal dómsmrh. skipa Umferðarráði stjórn. Það er nýmæli. Það er misskilningur hjá hv. frsm. meiri hlutans að svo hafi verið áður. Það hefur verið kosin framkvæmdanefnd fyrir Umferðarráð en stjórn hefur ekki verið þar starfandi fyrr en nú að dómsmrh. skal skipa hana. Í gærmorgun var viðtal við framkvæmdastjóra Umferðarráðs þar sem kom skýrt fram hjá honum að nú yrði það ekki lengur Umferðarráð sem stjórnaði þessi stofnun heldur hin ráðherraskipaða stjórn. En Umferðarráð, þessi fjölmenni hópur, gæti í framtíðinni komið með umsagnir og ábendingar. Það er annað grundvallaratriðið sem veldur því að við leggjum til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarnnar og það skoðað frekar í sambandi við þá endurskoðun sem nú fer fram á umferðarlögunum samkvæmt ákvæðum í þeim og átti að ljúka á síðasta ári. Vafalaust er rétt að oft getur verið hagkvæmni í því að hafa stofnanir færri og stærri en þó verður að taka tillit til þess hvaða breytingar er óhjákvæmilegt að gera við slíka sameiningu. Það er vissulega hægt að sameina margar stofnanir með þeim árangri að ein stofnun verði þá stór þegar búið er að safna mörgum saman. En þarna bendum við á að verið er að taka forræði af hinum frjálsu félagasamtökum í þessu máli og Umferðarráð verður þarna, eins og framkvæmdastjóri Umferðarráðs sagði, umsagnar- og tillöguaðili. Okkur sýnist að ekki liggi svo á þessari skipulagsbreytingu að hún megi ekki bíða eftir hinni almennu endurskoðun og þá væri kannski hægt að finna leiðir til að ná báðum þessum markmiðum, hagkvæmni í rekstri og hins vegar að skerða ekki áhrif hinna frjálsu félagasamtaka. Í umsögn landlæknis kemur fram að æskilegt væri að breyta skipan Umferðarráðs. Það er atriði sem að mínu mati væri rétt að skoða líka. Alltaf er hætta á því þegar sömu einstaklingar hafa setið lengi í svona stofnun að þá hætti að koma fram nýjar hugmyndir. Því gæti það vissulega verið athugandi að a.m.k. sumir þeirra aðila sem þarna eiga nú aðild og aðrir sem kann að verða bætt við sætu um takmarkaðan tíma í Umferðarráði. Þá yrði öðrum aðilum hleypt inn og það mundi vafalaust stuðla frekar að því að endurnýjun yrði á einstaklingunum. Í þessu starfi eru alltaf auðvitað að koma fram ný viðhorf og breytingar verða í umferðarmálum eins og hér hefur komið fram hjá fyrri ræðumönnum. Hitt atriðið sem við í minni hlutanum gagnrýnum sérstaklega er sú stefnumörkun sem sett var fram í fjárlagafrv. fyrir þetta ár en í greinargerð með því segir: ,,Til að bera uppi hluta af kostnaði Umferðarráðs er reiknað með auknum tekjum af prófgjöldum. Í því augnamiði verður gerð breyting á reglugerð um dómsmálagjöld o.fl.`` Í samræmi við það var síðan lækkuð fjárveiting úr ríkissjóði til Umferðarráðs og sértekjunum ætlað að taka þar við í vaxandi mæli. Það er rétt að við gerðum ekki sérstaka athugasemd við þennan lið í fjárlagafrv. þegar það var til umræðu fyrir síðustu áramót en fyrirvari stjórnarandstöðunnar var sá að svo lítil vinna hefði verið lögð í fjarlagafrv. að erfitt væri að taka þar alla liði út úr og gera sérstaklega grein fyrir þeim. Við lýstum því yfir að við tækjum enga ábyrgð þar á neinum tölum svo að ég held að það sé ákaflega erfitt að gera okkur ábyrga fyrir þessum tölum vegna þess að við höfum ekki gert sérstakar athugasemdir um það fyrr en nú. En það hefur þegar komið fram að hinn 30. des. sl. voru gjöld fyrir próf hækkuð um 50%. Í umsögn dómsmrn., sem nefndin fékk, kemur fram að á undanförnum árum hafi sértekjurnar vegna bifreiðaprófa nægt fyrir útgjöldum og reyndar vel það þó að þær hafi hins vegar verið vanáætlaðar og gjöldin líka. En við 50% hækkun er auðvitað ljóst að tekjurnar hækka mjög mikið. Það segir í þessari greinargerð frá dómsmrn. að tekjur vegna almennra prófa hafi á síðasta ári numið 17 millj. og 50% hækkun á þeim sé því 8 1 / 2 millj. kr. Það kom hins vegar ekki fram í nefndinni hvaðan hinar sértekjurnar koma sem á síðasta ári hafa þá numið rúmlega 21 millj. kr. Fróðlegt væri að fá upplýsingar um það hjá frsm. hvort sá hlutinn hafi ekki líka hækkað við þessa reglugerðarbreytingu. Ef allar sértekjurnar hækka um 50% sjáum við að það eru um 19 millj. Það er hér um bil sú upphæð sem á fjárlögum síðasta árs var ætluð til Umferðarráðs, það voru um 24 millj. kr. Það vantar því ekki mikið á að það jafnist. Það hefur komið þegar fram hjá hv. 5 þm. Vestf. að sumir liðir í reglugerðinni hækkuðu meira en um 50% og er þá kannski spurningin sú hvort þessar 21 millj. kr. hækki meira en um 50%. Ég óska eftir því að frsm. meiri hluta gefi okkur skýringar á því. Þetta teljum við sem sagt vera ranga stefnu. Ég held að það sé lítill hluti af þeim sem taka bifreiðapróf núna sem er mikið eldri en 17 ára, svo almennt er það nú orðið í þjóðfélaginu og alger nauðsyn að hafa bílpróf. Langflestir þeirra sem á annað borð ætla sér að taka próf gera það á þeim aldri. Ég held að það sé ekki ofsagt að fyrst og fremst sé verið að leggja þetta á 17 ára nemendur. Þessi atriði sem ég hef hér rakið valda því að við í minni hlutanum leggjum til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari athugunar og athugað hvort ekki verði hægt að ná þeim árangri sem að er stefnt með frv. og jafnframt reynt að komast fram hjá þeim annmörkum sem við teljum vera á því.

Virðulegi forseti. Þetta frv. sem er til umfjöllunar fjallar um breytingu á núgildandi umferðarlögum sem gengið var frá í marsmánuði, ef ég man rétt, 1987. Þar er kveðið á um það, í ákvæði til bráðabirgða, að lögin skuli endurskoðuð fyrir árslok 1991. Því hefur það verið embættisskylda hæstv. dósmmrh., þegar hann tók við embætti 1. maí sl., fyrst hann á annað borð sá sig tilknúinn til þess að líta á umferðarlögin og hugsa fyrir breytingum á þeim, að láta fara fram heildarendurskoðun á lögunum eins og kveðið er á um og lögboðið. Því verður að segjast eins og er að hæstv. dómsmrh. hefur brugðist embættisskyldu sinni með því að láta þessa endurskoðun ekki fara fram á tilskildum tíma. Hér hefur verið upplýst að sú endurskoðun standi yfir nú og frv. til breytingar á lögunum verði lagt fram á þessu þingi. Þá spyr maður sjálfan sig frekar en oft áður: Til hvers er þá verið að taka ákveðinn þátt út úr umferðarlögunum og breyta honum fyrst á annað borð er lögboðið að endurskoða lögin og verið er að gera það. Við því hafa ekki nein svör fengist. Meiri hlutinn hefur ekki getað upplýst hvers vegna þetta mál er tekið út úr og verður ekki samferða heildarendurskoðun. Rökin sem helst hafa heyrst eru þau að flytja þurfi umsjón með ökuprófum og ökukennslu á milli stofnana. Það má vel vera að niðurstaðan verði sú að menn telji það skynsamlegt. En menn geta ekki tekið afstöðu til þess hvað er skynsamlegt í þeim efnum fyrr en hæstv. dómsmrh. er búinn að gera það upp við sig og setja í reglugerð eins og honum ber að gera samkvæmt umferðarlögum hvaða kröfur á að gera í ökunámi og ökukennslu. Það er algert reglugerðaratriði. Hafi ráðherra hug á, eins og upplýst hefur verið, að gera breytingar á þessu máli, setja stífari kröfur og eitthvað því um líkt, þá gerir hann það og hefur fullt vald til þess í reglugerðinni. Nefndin hefur hins vegar ekki verið upplýst um það hvaða efnisatriði þar eru á ferðinni. Við getum því ekki tekið afstöðu til þeirra og enn síður til þess hvort núverandi fyrirkomulag sé þannig að þessari nýju reglugerð verði sinnt með viðunandi hætti eða hvort því þurfi að breyta. Það er nefnilega venjulegur háttur í starfi manna að ákvarða fyrst hvað menn ætla að gera, síðan að ákvarða hvernig menn ætla að framfylgja því, ekki snúa hlutunum við. Hins vegar hef ég tekið eftir því að hæstv. dómsmrh. hefur mikið yndi af embættisveitingum og ýmsar þeirra hafa mér þótt dálítið undarlegar svo ekki sé meira sagt. Kannski er það skýringin á þessari breytingu. Hann getur fengið Umferðarráð beint undir valdsvið sitt. Meira að segja er svo langt gengið í frv. að það má ekki ráða nokkurn einasta mann til starfa án samþykkis hæstv. dómsmrh., ekki einu sinni skúringakonu nema með samþykki hæstv. dómsmrh. Þannig er frv. lagt fram af hæstv. dómsmrh. Þetta kalla ég miðstýringaráráttu. Hin breytingin er sú að draga völdin eða áhrifin úr höndum Umferðarráðs og yfir í fimm manna stjórn sem ráðherrann skipar að meiri hluta til. Það er ekki valddreifing heldur hið gagnstæða og kemur mér á óvart að fulltrúi Kvennalistans lýsi yfir stuðningi við valdasamþjöppun. Eftir þessa breytingu sem áformað er að gera verður Umferðarráð ekkert annað en bænasamkoma sem getur gert sínar samþykktir og sent bænarskjöl til ráðherra eða stjórnar Umferðarráðs. Viljið þið vera svo vænir að samþykkja það sem við ætlum að gera eða það sem við leggjum til. Og stjórnin svarar: Ja, við skulum skoða málið. Í dag er það ekki þannig. Í dag starfar framkvæmdastjórn Umferðarráðs samkvæmt samþykktum Umferðarráðs. Umferðarráð getur því sagt framkvæmdastjórn fyrir verkum. Það á að fella út. Stjórnsýslulegar breytingar sem eru hér á ferðinni eru í miðstýringarátt. Ég skal ekki fortaka það að svo kunni að fara að ég geti orðið sammála því þegar ég sé hvernig hlutirnir verða varðandi ökupróf og ökukennslu, að það kunni að vera að Bifreiðapróf ríkisins valdi ekki því verkefni sem þær kröfur kalla á og þurfi því að flytja verkefnið. Ég skal ekki fortaka það. En mér er lífsins ómögulegt að samþykkja það að leggja niður stofnun ,,af því bara``. ,,Af-því-bara``-rökin duga ekki í íslenskri stjórnsýslu. Umsagnir aðila voru með ýmsum hætti og ég vil fyrst, til þess að taka af öll tvímæli um það sem gefið er í skyn í nál. meiri hlutans, að umsagnir hafi verið gefnar um efnisatriði frv. af hálfu Bindindisfélags ökumanna, lögreglustjórans í Reykjavík eða menntmrn., segja að þessir þrír aðilar gáfu enga umsögn um þetta frv. Ég vil, til þess að því sé til haga haldið og mönnum verði það ljóst, vitna í bréf menntmrn. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Menntamálaráðuneytið tekur ekki að sinni formlega afstöðu til frumvarpsins.`` --- Það er afstaða menntmrn., virðulegi forseti, að taka ekki afstöðu til frv. Lítum næst á umsögn sem kom frá Bindindisfélagi ökumanna til þess að átta okkur á því um hvað hún fjallar. Hún fjallar um úrbætur, sem sá félagsskapur vill gera, við 3. gr. umferðarlaga, 9. gr., 12. gr., 17. gr., 22. gr., 23. gr., 25. gr., 31. gr., 32. gr., 37. gr., 40. gr., 41. gr., 45. gr., 46. gr., 48. gr., 50. gr., 55. gr., 56. gr., 63. gr., 65. gr., 67. gr., 89. gr., 91. gr. og 92. gr. Þetta var umsögn Bindindisfélags ökumanna. Hún var um þessar greinar. En um hvaða greinar fjallar frv.? Það væri kannski ekki út vegi að líta aðeins á það því frv. fjallar nefnilega um allt aðrar greinar en umsögnin er gefin um. Þriðji aðilinn sem ég nefndi er lögreglustjórinn í Reykjavík. Hann gaf enga umsögn um þetta frv. Hann gaf umsögn um endurskoðun umferðarlaga almennt, eins og Bindindisfélag ökumanna gerði. Hann gaf umsögn, eins og fram kemur í fskj. með okkar nál. og ég þarf því ekki að lesa upp þær lagagreinar sem hann gaf umsögn um. En hún fjallar ekki um frv. Síðan eru athugasemdir og viðvaranir í umsögnum annarra aðila. Hér erum við með umsögn Bandalags íslenskra leigubifreiðastjóra. Þeir leggja mikla áherslu á að Umferðarráð verði sjálfstæð stofnun og eins óháð öðrum stjórnvöldum og mögulegt er. Þeir vara við miðstýringunni. Félag ísl. bifreiðaeigenda varar við þeim hugmyndum að hér sé eingöngu um sparnaðarráðstöfun að ræða sem er það sem birtist í fjárlagafrv. Útgjöld ríkisins til þessa málaflokks eiga að minnka úr tæpum 24 millj. niður í 18--19 millj. kr. Ríkið ætlar að leggja minna til málaflokksins. Öryrkjabandalag Íslands leggur áherslu á að Umferðarráði verði gert sem best kleift á hverjum tíma að gegna viðbótarhlutverki sínu samkvæmt frv. Það tekur sérstaklega fram að það þurfi fjármagn. Hvað skyldi Umferðarráð sjálft segja? Það segir, með leyfi forseta: ,,Leggur Umferðarráð mikla áherslu á að fjárveitingar til ráðsins verði á engan hátt skertar frekar en orðið er heldur verði stefnt að því að auka þær á komandi árum. Í því sambandi ber sérstaklega að geta þess uggs sem margir ráðsmenn bera í brjósti um að prófgjöld til ökuprófs verði hækkuð úr hófi fram til þess að standa undir rekstri stofnunarinnar. Varar Umferðarráð sérstaklega við slíkum hugmyndum.`` --- Það er einmitt það sem verið er að gera. Hvað skyldi Ökukennarafélag Íslands segja? Það er fagaðili varðandi þann afmarkaða málaflokk sem menn eru að ræða um og á að vera annað meginefni frv. Það segir svo, með leyfi forseta: ,,Stjórn Ökukennarafélags Íslands vill leggja áherslu á að ökukennsla er mjög sérhæft starf sem krefst yfirgripsmikillar þekkingar á umferðarmálum, virkni og byggingu vélknúinna ökutækja, reynslu eða sérþekkingar í uppeldis- og kennslufræðum og ýmissi annarri sérþekkingu. Ekki verður séð af frv. né meðfylgjandi athugasemdum að tillit sé tekið til þessara þátta, að þeir sem komi til með að eiga að móta og hafa eftirlit með ökukennslu og ökuprófum hafi til að bera nokkra sérþekkingu á þessu sviði. Stjórn Ökukennarafélags Íslands óttast að svo kynni að fara að yfirstjórn þessara mála yrði með pólitískum gjörningi fengin í hendur aðila eða aðilum sem ekki byggju yfir þeim hæfileikum né þeirri þekkingu sem telja verður nauðsynlegar forsendur þess að vænta megi jákvæðs árangurs af störfum þeirra og yfirstjórn. Stjórn Ökukennarafélags Íslands telur því að eigi fyrirhuguð tilfærsla á tilgreindum þáttum til Umferðarráðs að skila þeim árangri sem flm. vænta, sé nauðsynlegt að búa svo um hnútana að um málefni ökukennslu og ökuprófa verði fjallað af einhverjum þeim aðilum sem þekkingu og reynslu hafa á viðfangsefninu. Því leggur stjórn Ökukennarafélags Íslands til að sett verði á laggirnar sérstök nefnd er fjalli um öll þau málefni er tengjast þessu nýja verksviði Umferðarráðs. Má í því sambandi benda á samhljóða niðurstöður tveggja stjórnskipaðra nefnda sem unnu að tillögugerð um framtíðarskipan ökukennslu og ökuprófa, en báðar þessar nefndir komust að þeirri niðurstöðu að slík nefnd væri höfuðforsenda þess að unnt væri að efla og bæta til muna ökukennslu í landinu. Stjórn Ökukennarafélags Íslands telur að sé þetta ekki gert sé verr farið en heima setið.`` Slysavarnafélag Íslands er einn umsagnaraðilinn enn sem upp er talinn. Hvað skyldi sá aðili segja? Í umsögn þess segir um breytinguna í 3. gr. frv. ,,að þar sé í raun verið að rýra áhrif þeirra aðila sem tilnefna fulltrúa í ráðið og flytja allar ákvarðanatökur stjórnar til dómsmrh. eða ráðuneytis hans.`` Enn fremur segir: ,,Umferðarráð yrði þá aðeins umsagnaraðili um gerðir ráðuneytismanna.`` Þá leggur Slysavarnafélagið til að fundir Umferðarráðs verði æðsta stofnun ráðsins og taki endanlega ákvörðun um starfsemi þess. Það er tillaga Slysavarnafélags Íslands að sú breyting verði ekki gerð að Umferðarráð verði á forræði dómsmrh. heldur sjálfstæð stofnun. Áður hefur verið vikið að umsögn landlæknis og hún birt í nál. svo að ekki þarf að fara yfir hana. Þannig er, virðulegi forseti, að umferðarmál eru ákaflega mikilvægur málaflokkur og mikilvægt að þeim málum sé sem best skipað. Það er kannski sérstaklega vegna þess að umferðarmál eru að svo miklu leyti heilbrigðismál. Umferðarslysin lenda öll yfir á heilbrigðisgeiranum. Í skýrslu Umferðarráðs frá fyrsta umferðarþingi er birt mat, einhver nálgun sem verið er að reyna að gera til að meta tjónið af völdum umferðarinnar eða kostnað þjóðfélagsins af völdum umferðarslysa, svo ég orði þetta nákvæmlega. Það mat, sem auðvitað er háð ákveðnum forsendum og fyrirvörum og verður því aldrei annað en vísbending eða nálgun um það hvað gæti verið, hljóðar upp á það að árlegur kostnaður sé 5--6 milljarðar króna. Þetta mat gerði hagfræðingur hjá ríkisspítölum sem nú er hv. 13. þm. Reykv. Það hlýtur því að vera meginverkefni og markmið þess ráðherra sem ræðst í endurskoðun umferðarlaga að taka á þeim atriðum sem helst eru slysavaldar, draga úr slysum og minnka það tjón sem þau valda. Það kýs hæstv. dómsmrh. að gera ekki. Hann leggur það mál til hliðar en leggur ofurkapp á formbreytingar. Mér er lífsins ómögulegt að vera sammála þessari áhersluröð og ég vil minna á það sem kom fram við framsögu þess máls, sem síðar varð núverandi umferðarlög, á Alþingi 13. mars 1987 og var útskýring á því hvers vegna menn settu inn bráðabirgðaákvæðið um endurskoðun umferðarlaga. Það voru tvö atriði sem menn vildu taka á. Það var annars vegar að setja nýjar reglur um ökukennslu og ökunám og hins vegar að setja skýr ákvæði um kennslu sem veitir réttindi til að stjórna léttu bifhjóli og torfærutæki. Auðvitað eiga menn í framhaldi af þeirri skýringu á málinu að virða þann vilja sem lá að baki þeirri lagasetningu. Hið sorglega er að það bólar ekki á upplýsingum um það hvernig hæstv. ráðherra hyggst taka á þessu stóra máli, sem mjög margir eru sammála um að er einn af höfuðþáttum í umferðarslysum, þ.e. ökukennslu og ökunámi. Það er verkefni sem hann hefði átt fyrir nokkru að vera búinn að klára og birta í reglugerð svo að okkur væri ljóst hvað væri um að ræða.

Virðulegi forseti. Þetta var afskaplega fróðleg ræða og ég get tekið undir þann þátt hennar sem varðar fjármögnun. Ég er hjartanlega sammála því að ekki má skerða fjármagn til umferðarfræðslu hér á landi eins og kom fram í framsögu minni fyrir þeim fyrirvara sem ég hef á því að skrifa undir nál. En það breytir því ekki að ég styð mjög eindregið að umsjón ökuprófa verði færð undir Umferðarráð. Rétt er að ítreka enn einu sinni að þrátt fyrir ýmsar þarfar og góðar ábendingar, sem hér hafa verið raktar, um það hvernig t.d. stjórn Umferðarráðs verði best fyrir komið þá mæltu þessir sömu aðilar með því að þessi háttur yrði hafður á. Þar var ekki áhyggjum fyrir að fara nema hjá einstaka aðila um að þetta mundi leiða til þess að vald safnaðist á fárra hendur. Eins og réttilega var bent hér á þá er Kvennalistinn mjög lítið hrifinn af slíku og valddreifingarsinnaður og ég þakka fyrir að athygli var vakin á því. En mín valddreifingarhugsjón gengur m.a. út á það að taka mið af þeim umsögnum sem koma víðs vegar að úr þjóðfélaginu og það gerði ég. Á því byggði ég mína niðurstöðu að sjálfsögðu. Ég vil leiðrétta eitt smálegt hérna. Talað var um í ræðu eins ræðumanns hér á undan að í þremur umsögnum hefðu umsagnirnar fjallað um heildarendurskoðun en ekki um þetta tiltekna frv. Þetta er rétt í sambandi við tvær þeirra en frá menntmrn. kom efnisleg umsögn þótt hún væri ekki á vegum menntmrn., eins og ég gat um áðan, heldur frá námsstjóra í umferðarfræðslu.

Virðulegi forseti. Fyrst sagði síðasti ræðumaður að ég hefði farið með rangt mál og síðan sagði hann að ég hefði farið með rétt mál svo að ég þarf ekki að leiðrétta það. Ég vil aðeins undirstrika það sem er kjarninn í þessu máli hvað varðar Kvennalistann, fyrst það mál var vakið upp, að Kvennalistinn styður báðar breytingarnar. Bæði um tilflutning verkefnisins og um miðstýringuna, valdasamþjöppunina.

Virðulegi forseti. Ég hef þegar gert grein fyrir því hvers vegna ég styð frv., ég tek nefnilega mark á þeim umsögnum sem komu frá ýmsum aðilum í þjóðfélaginu sem telja að völd sín verði ekki skert. Um er að ræða þá aðila sem eiga aðild að Umferðarráði að stórum hluta. Þeir telja ekki að verið sé að skerða völd þeirra og ég virði það. Af því mér vannst ekki tími til þess að víkja að þeirri umsögn sem kom frá Guðmundi Þorsteinssyni námsstjóra í umferðarfræðslu þá ætla ég að gera það nú í þessum öðrum ræðutíma mínum. Ég tek undir þær efnislegu athugasemdir sem hann kemur með. Í fyrsta lagi segir hann, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þar sem tekjur ríkisins af umferð munu áætlaðar 16 milljarðar á árinu 1992 verður að telja við hæfi að rekstur Umferðarráðs og þar með meginhluti kostnaðar vegna forvarnastarfa verði borinn uppi af ríkissjóði.`` Undir þetta tek ég heils hugar. Ég á samleið með hv. síðasta ræðumanni að því leyti að ég gagnrýni harðlega ef á að skerða framlög til umferðarmála á vegum ríkisins. En ég tek líka undir það sem námsstjóri í umferðarfræðslu segir í sinni umsögn hér og ég tek enn tilvitnun, með leyfi hæstv. forseta: ,,Loks tek ég undir þau sjónarmið í almennum athugasemdum um frumvarpið að umsjón Umferðarráðs með ökunámi og prófum muni skapa því aukna möguleika á að ná árangri í starfi sínu og tækifæri m.a. til betri samræmingar og öryggis í umferðarmálum.`` Undir þetta tek ég líka heils hugar, þetta er kjarni málsins.

Virðulegur forseti. Ég vil bæta því við að ég las einmitt úr umsögnum nokkurra þeirra aðila eða flestra sem lýstu yfir stuðningi við þá breytingu að flytja verkefnið milli stofnana. Flestir af þeim höfðu fyrirvara um afstöðu sína, þeir vöruðu við því að skert yrði fé til umferðarmála. Það er nákvæmlega það sem hefur gerst, fyrirvarinn er virkur.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nál. á þskj. 458. og brtt. á þskj. 459, sem á jafnframt við um þáltill. 214, 194. mál sem lagt var hér fyrir þingið. Þetta nál. og brtt. er frá umhvn. og nál. hljóðar svo: ,,Nefndin hefur fjallað um tillöguna samhliða þingsályktunartillögu um skolphreinsun, 194. mál. Fékk nefndin á sinn fund Þórð Skúlason, framkvæmdastjóra Sambands íslenskra sveitarfélaga, og ræddi við hann um efni tillagnanna. Einnig bárust umsagnir frá Fjórðungssambandi Norðlendinga, Hollustuvernd ríkisins, Iðntæknistofnun Íslands, Landvernd, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga og Samtökum sveitarfélaga í Vesturlandskjördæmi. Báðar þær þingsályktunartillögur sem hér um ræðir voru lagðar fram á haustþingi. Tillagan um fráveitumál sveitarfélaga, 180. mál, gerði ráð fyrir því að umhverfisráðherra yrði falið að gera úttekt á stöðu fráveitumála hjá sveitarfélögum í landinu, meta kostnað við úrbætur og gera tillögur um hvernig sveitarfélögum yrði auðveldað að standa undir kostnaði við úrbætur. Tillagan um skolphreinsun, 194. mál, gerði ráð fyrir hönnun skolphreinsibúnaðar sem hæfi íslenskum aðstæðum og möguleika á framleiðslu slíks búnaðar hérlendis. Þann 12. febrúar 1992 skipaði umhverfisráðherra nefnd til að gera úttekt á ástandi fráveitumála, móta stefnu og gera tillögur um bætta skipan fráveitumála í landinu svo og semja kostnaðaráætlun þar að lútandi. Nefndinni er ætlað að kanna ástand fráveitumála um land allt og benda á leiðir til úrbóta sem bæði taka mið af sérstöðu Íslands og þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem Íslendingar hafa tekið á sig eða líklegt er að þeir muni gera. Í nefndinni eiga sæti fulltrúar umhverfisráðuneytis, Siglingamálastofnunar ríkisins, Hollustuverndar ríkisins, Samtaka tæknimanna sveitarfélaga og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Nefndinni er ætlað að skila áfangaskýrslu fyrir 15. september 1992 og tillögum um nauðsynlegar úrbætur ásamt greinargerð í upphafi árs 1993. Umhverfisnefnd fagnar því að umhverfisráðherra hafi skipað starfshóp til að gera úttekt á ástandi fráveitumála sem byggir meðal annars á efni þeirra tillagna sem fyrir umhverfisnefnd lá að afgreiða. Nefndin telur þó nauðsynlegt að árétta nokkur atriði um leið og hún vill styðja þetta framtak með því að leggja til að Alþingi álykti um það. Hefur verið valin sú leið að flytja breytingartillögu við 180. mál en með hliðsjón af efni 194. máls og lítur nefndin svo á að afgreiðslu beggja þessara mála sé þar með lokið. Umhverfisnefnd vill benda á nauðsyn þess að nefnd sú sem gerir úttekt á ástandi fráveitumála skili tillögum sínum í upphafi árs 1993. Einnig að nefndin kanni hvaða íslensk tækniþekking og útbúnaður er fyrirliggjandi varðandi skolphreinsun. Þá telur umhverfisnefnd mjög mikilvægt að metinn verði kostnaður við úrbætur og að gera þurfi tillögur um hvernig megi auðvelda sveitarfélögum að standa undir honum. Umhverfisnefnd leggur sérstaka áherslu á að úrbótatillögur nefndarinnar taki mið af að fráveitumál byggðanna verði leyst til frambúðar frá sjónarhóli umhverfisverndar. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með breytingartillögu sem flutt er á sérstöku þingskjali.`` Undir nefndarálitið rita Gunnlaugur Stefánsson, Tómas Ingi Olrich, Hjörleifur Guttormsson, Árni R. Árnason, Valgerður Sverrisdóttir, Kristín Einarsdóttir, Ólafur Ragnar Grímsson, Lára Margrét Ragnarsdóttir og Árni M. Mathiesen. Brtt. við till. til þál. um fráveitumál sveitarfélaga frá umhvn. hljóðar þá svo: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að hraða úttekt á ástandi fráveitumála sveitarfélaga. Kannað verði hvaða íslensk tækniþekking og útbúnaður er fyrirliggjandi varðandi skolphreinsun, metinn kostnaður við úrbætur og hvernig auðvelda megi sveitarfélögum að standa undir honum. Áhersla verði lögð á úrbætur sem leysi fráveitumál byggðanna til frambúðar frá sjónarhóli umhverfisverndar.`` Herra forseti. Þannig hljóðar nál. og brtt. Það er rétt að geta þess í lokin að þetta er fyrsta nál. umhvn. sem lagt er fyrir Alþingi með formlegum hætti. Þess má geta að umhvn. sendi hv. fjárln. umsögn sína um umhverfisþátt fjárlagafrv. fyrir áramót. En þetta er í raun fyrsta nál. og fyrsta tillaga til þál. sem kemur frá umhvn. enda kunnugt að hún var stofnuð á síðasta ári með nýjum lögum og þingsköpum.

Virðulegur forseti. Ég fagna þeirri tillögu sem hefur verið lögð hér fram. Það er verið að samræma þarna tvær tillögur og ég tel að það sé vel. Þær ganga raunverulega út á svipaða hluti þ.e. að reyna að ýta af stað einhverjum aðgerðum í sambandi við skolphreinsimál sveitarfélaganna. Ég ætla ekki að hafa hér langt mál um þessa hluti en mig langar þó til að segja það, því ég tel að sú vísa verði aldrei of oft kveðin, að ríkisvaldið hefur ekki staðið sig sem skyldi í því að fylgja eftir þeim reglum sem eru núna í gildi um fráveitumál. Það þyrfti að vinda bráðan bug að því að fylgja betur eftir reglum um þessi mál öll. Ég veit um mörg dæmi sem ég gæti talið hér upp um það að árum saman hafa reglur um heilbrigðismál verið brotnar í sambandi við frárennslismál hjá sveitarfélögunum og að heilbrigðiseftirlitið á stöðunum hefur ekki fylgst með eða fylgt eftir reglum um það hvernig eigi að ganga frá skolpveitum. Það er ekki nóg að setja reglur, það verður líka að fylgja þeim eftir. Ég hvet til þess að málið gangi hér í gegnum þingið og það hratt því nú bíða sveitarfélögin í landinu eftir því að sjá hvort ríkið ætli með einhverjum hætti að koma inn í þessi mál. Menn bíða með að ákveða hvernig þeir ætli að skipuleggja dýrar framkvæmdir fram í tímann vegna þess að gefið hefur verið til kynna að komið verði til móts við sveitarfélögin með einhverjum hætti í sambandi við fjármögnun. Jafnvel er hugsanlegt að hið opinbera komi með einhverjum hætti með fjárframlög í þessar framkvæmdir sem sveitarfélögin þurfa að fara í. Þær eru geysilega kostnaðarsamar hjá sumum sveitarfélögunum. Auðvitað er eðlilegt að þau hinkri við og reyni að átta sig á því hvort vænta megi stuðnings frá hinu opinbera. Þess vegna þarf að hraða því að það komist á hreint hver hlutur hins opinbera verður í þessum málum. En ég vil endurtaka það að ég tel að nú liggi einnig á að fylgja eftir þeim reglum sem eru nú þegar í gildi.

Virðulegi forseti. Þar sem ég er annar tveggja flm. að till. til þál. á þskj. 198 um fráveitumál sveitarfélaga vil ég aðeins koma hér til að þakka hv. nefndarmönnum umhvn. fyrir umfjöllun þeirra og afgreiðslu og tel að sú tillaga, sem nefndin flytur, feli í sér allt það sem við lögðum til í tillögu okkar sem var rædd hér fyrr í vetur.