Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Flutningsmenn eru ásamt þeim sem hér stendur hv. þm. Guðni Ágústsson, Siv Friðleifsdóttir og Magnús Stefánsson. Hæstv. forseti. Í frumvarpinu er lögð til efnisleg breyting á lögunum, svohljóðandi: „Þriðjungur af upphæð námsláns breytist í styrk ljúki námsmaður lokaprófum á tilskildum tíma samkvæmt reglum viðkomandi skóla sem háðar eru samþykki menntamálaráðherra.“ Í greinargerð með frumvarpinu stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Á árunum 2003–2005 var brottfall nemenda í háskólum landsins á bilinu 19–57% eftir eins árs nám. Það var meira meðal nemenda ríkisháskólanna en þeirra einkareknu. Brottfall í svo miklum mæli er menntakerfinu dýrt og mikilvægt er að sporna við því með tiltækum ráðum. Öflug náms- og starfsráðgjöf er mikilvægur hlekkur í þeirri viðleitni en auk þess má nýta hagræna hvata til þess að hvetja námsmenn til að ljúka námi sem þeir hefja. Víða á Norðurlöndunum tíðkast að verðlauna námsmenn fyrir að ljúka formlegu námi með viðunandi hætti og á tilskildum tíma með því að breyta hluta námslána þeirra í óafturkræfan styrk. Í því er fólginn sparnaður fyrir menntakerfið í heild þar sem hvati til þess að ljúka námi á tilsettum tíma er aukinn verulega og sparnaður næst á móti í menntakerfinu. Í frumvarpi þessu er lagt til að Íslendingar feti í fótspor frændþjóða sinna með viðlíka tilhögun. Íslenska leiðin verði sú að ljúki námsmaður námi samkvæmt reglum viðkomandi skóla og á tilskildum tíma breytist þriðjungur af námsláni hans í óafturkræfan styrk sem hvorki verði tekjutengdur né skattlagður. Víðast hvar á Norðurlöndunum eru námsstyrkir ekki bundnir því skilyrði að námsmaður ljúki formlegu námi en hér er lagt til að svo verði. Breyting af þessu tagi hvetur mjög til þess að námsmenn ljúki námi á þeim tíma sem skólinn miðar við. Þó er gert ráð fyrir að námsmenn sem ljúka ekki námi á tilskildum tíma en geta framvísað vottorði um lögmætar tafir njóti þessara breytinga. Lögmætar tafir eru skilgreindar af stjórn LÍN en gætu m.a. verið langtímaveikindi, fæðingarorlof og slys sem hamla námi tímabundið. Áætlaður kostnaður við þessa lagabreytingu er um 1,6 milljarðar kr. Útlán LÍN eru um 9,5 milljarðar kr. í ár (2007) og eru áætluð 10,7 milljarðar kr. árið 2008. Árlegt framlag ríkisins er samkvæmt nýjustu útreikningum Ríkisendurskoðunar 51% af heildarútlánum sem skýrist af vaxtaniðurgreiðslum annars vegar og afföllum hins vegar. Í heildina mundi kosta rúma 3 milljarða kr. að breyta þriðjungi námslána í styrk en þar sem helmingurinn er nú þegar ríkisframlag vegna áður greindra ástæðna er breytingin hér metin á 1,6 milljarða kr. Á móti kemur sparnaður í menntakerfinu ljúki námsmenn námi á tilskildum tíma. Gert er ráð fyrir að stjórn Lánasjóðs íslenskra námsmanna skeri úr um álitamál sem kunna að rísa vegna þessa. Líkt og öðrum úrskurðum stjórnar má skjóta þeim til málskotsnefndar sem skipuð er af menntamálaráðherra sbr. 5. gr. a í lögunum. Að sama skapi þarf í þessu samhengi að huga að stöðu þeirra nemenda sem stunda lánshæft nám en kjósa að taka ekki lán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Á síðasta námsári voru 16–18.000 nemendur í háskólum og sérskólum á háskólastigi á Íslandi. Lánþegar LÍN á sama tímabili voru rétt rúmlega 9000 talsins. Einhver hluti þeirra námsmanna sem ekki taka lán hjá LÍN er ekki lánshæfur en þó má gera ráð fyrir að þúsundir námsmanna kjósi að framfleyta sér með öðrum hætti en með lántöku. Framsóknarmenn vilja meta reynsluna af þessu máli þegar fram í sækir til að gæta jafnræðis meðal námsmanna og skoða alvarlega þann möguleika að jafna möguleika námsmanna til þess að hljóta styrk, bæði þeirra sem taka lán til framfærslu á námstíma og hinna sem kjósa að framfleyta sér með öðrum hætti. Mætti hugsa sér að þeir gætu sótt um styrk að námi loknu, þar sem tekið yrði tillit til tekna viðkomandi á námstímanum. Styrkirnir yrðu þó tekjutengdir með sama hætti og útreikningar og lánshæfi lántaka gera ráð fyrir.“ Þetta er í fáum orðum efnisinnihald þess frumvarps sem við framsóknarmenn höfum raðað mjög framarlega í forgangsröð okkar. Stjórnmálaflokkar sem eiga sæti á Alþingi forgangsröðuðu sínum málum í ákveðna röð til að allir þingflokkar gætu komið þeim áherslumálum sem þeir leggja mesta áherslu á á framfæri í þingsölum Alþingis. Þetta er það mál sem þingflokkur framsóknarmanna leggur hvað mesta áherslu á. Frá því að þessu frumvarpi var dreift í þingsölum hefur farið fram mikil umræða í þjóðfélaginu um þær breytingar sem hér eru lagðar til og hef ég fundið fyrir víðtækum stuðningi í samfélaginu við þessar breytingar. Meðal annars hafa komið ályktanir frá Samtökum íslenskra námsmanna erlendis, samtökum stúdenta við Háskólann á Akureyri og Stúdentaráði Háskóla Íslands. Það er því ljóst að það er gaumgæfilega fylgst með afdrifum þessa frumvarps innan háskólasamfélagsins enda er hér um mjög mikið hagsmunamál að ræða fyrir stúdenta í landinu. Þetta mál var einnig rætt mikið í aðdraganda síðustu kosninga á fjölmörgum fundum sem við frambjóðendur fórum á þar og fannst mér vera nokkur samhljómur á milli flokka í þeirri umræðu sem þá var tekin. Sérstaklega fann ég fyrir samhljómi á milli þingmanna og frambjóðenda Framsóknarflokksins og Samfylkingarinnar í þessum efnum, enda lögðu þingmenn Samfylkingarinnar fram frumvarp til laga um breytingu á Lánasjóði íslenska námsmanna á síðasta kjörtímabili en frumvarp sem er ekki að öllu leyti eins og það frumvarp sem hér um ræðir. Við framsóknarmenn viljum að örlítið hærra hlutfall af námslánum breytist í styrk en þá var kveðið á um, en það er enginn grundvallarmunur á þeim frumvörpum sem lögð hafa verið fram í málinu. Ég á von á því í ljósi þeirrar umræðu sem þá fór fram að þetta frumvarp njóti víðtæks stuðnings í þingsölum Alþingis því hér er um mjög gott mál að ræða. Við megum ekki líta á útgjöld til menntamála sem bein útgjöld. Þau eru fjárfesting, fjárfesting í þekkingu og þar af leiðandi fjárfesting í hagvexti þjóðarinnar til framtíðar litið. Ef við berum okkur saman við Dani er munurinn á þjóðunum sá að við Íslendingar búum við gríðarlegar náttúruauðlindir. Danir búa ekki við hliðstæðar náttúruauðlindir og við Íslendingar. Þeir áttuðu sig á því fyrir löngu að það væri nauðsynlegt að fjárfesta í menntun enda er menntakerfi Dana mjög framsækið og við erum að feta í svipaða átt hvað það varðar. Aðrar Norðurlandaþjóðir hafa farið svipaða leið þannig að við Íslendingar erum aftarlega á merinni hvað þetta varðar. Hins vegar ber að nefna það, þar sem sá sem hér stendur var hluti af síðustu ríkisstjórn, að framlög til menntamála í tíð þáverandi ríkisstjórnar jukust gríðarlega og framlög til menntamála í fjárlögum ársins 2007 hafa í sögulegu samhengi aldrei verið hærri. Aldrei hefur verið eins mikil gróska á háskólastiginu og framhaldsskólastiginu þannig að þau miklu framlög og sú fjárfesting sem þáverandi stjórnvöld hafa lagt til menntamála hafa skilað sér í miklum mæli. Ég hef trú á því, vil sjá það og hef þá sýn að við Íslendingar eigum að vera fremstir meðal þjóða þegar kemur að menntamálum og uppbyggingu menntamála því þetta er sú framtíð sem við viljum byggja á, að auka þekkingu okkar sem þjóðar. Þetta frumvarp er hluti af því að móta þá framtíðarsýn að styrkja okkur sem þjóð hvað þetta varðar. Ég nefndi það áðan að kostnaður vegna þessa frumvarps er áætlaður 1,6 milljarðar kr., þ.e. beinn kostnaður. Hins vegar höfum við ekki gert ráð fyrir því og tekið tillit til þess að verði þetta að veruleika verður íslenskt skólakerfi skilvirkara, það verður meiri hvati fyrir nemendur að ljúka námi á tilsettum tíma. Þar af leiðandi mun það skila þjóðfélaginu hæfu vinnuafli fyrr en ella og því mundi þetta hafa mjög jákvæð áhrif á ríkissjóð sé litið til þess hvað varðar framlög til menntastofnana, þ.e. skilvirkni þeirra, og jafnframt til skattgreiðslna þeirra sem kæmu fyrr út á vinnumarkaðinn en ella. Eins og ég nefndi áðan fól ágætt frumvarp sem var lagt fram af hv. þingmönnum Samfylkingarinnar í sér svipaðar efnisbreytingar, reyndar nokkru víðtækara, tók á fleiri málum, en þar voru m.a. flutningsmenn hæstv. ráðherrar Björgvin G. Sigurðsson, Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, Össur Skarphéðinsson og Þórunn Sveinbjarnardóttir ásamt hv. þingmönnum sem sitja nú á Alþingi, þeim Lúðvíki Bergvinssyni, Katrínu Júlíusdóttur, Helga Hjörvar, Einari Má Sigurðarsyni og Ágústi Ólafi Ágústssyni. Ég hef ástæðu til að ætla að hér sé breið samstaða um þetta mál í ljósi þess að það er ekki gríðarlegur munur á þessum frumvörpum en við höfum kosið að horfa þrengra á þessi mál, framsóknarmenn, með það að markmiði að bæta sérstaklega þennan þátt í kjörum námsmanna. Hæstv. forseti. Ég vona, og vil, að lokinni þessari umræðu að þetta mál fái hraða og góða afgreiðslu í hv. menntamálanefnd að lokinni þessari umræðu. Það er mikilvægt að þeir þingmenn sem sitja í þeirri nefnd vinni mjög vel og hratt að þessu máli enda er hér um að ræða eitt brýnasta úrlausnarefni fyrir íslenska námsmenn á síðari tímum. Ég hef í ljósi viðbragða úr samfélaginu, sérstaklega frá námsmönnum, orðið var við að það er mikill áhugi á því hjá íslenskum námsmönnum í háskólum landsins að þetta frumvarp verði að veruleika sem allra fyrst.

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er lagt fram er, eins og hv. þingmaður kynnti, ekki lagt fram hér í fyrsta sinn heldur var það lagt fram af hæstv. núverandi ráðherra, Björgvini G. Sigurðssyni, á einum tveim eða þrem fyrri þingum. Það er alveg hárrétt sem þingmaðurinn sagði, það er samt ákveðinn munur á þessum frumvörpum. Ég var m.a. flutningsmaður að því máli og við vildum vissulega ganga lengra, þ.e. breyta fleiri þáttum hvað varðar Lánasjóð íslenskra námsmanna til að bæta enn frekar stöðu námsmanna, svo sem að skoða grunninn sem reiknar út námslánin og fleiri slíka þætti sem eru mikil þjóðþrifamál. Ég verð að segja alveg eins og er að mér þykir ánægjulegt að okkur í Samfylkingunni hefur greinilega gengið mjög vel í kosningabaráttunni við að sannfæra landann vegna þess að okkur tókst að sannfæra Framsóknarflokkinn um ágæti þessa máls og fleiri reyndar líka. Þetta er ekki eina þingmálið sem við samfylkingarfólk höfum flutt í þingsölum á fyrri þingum sem Framsóknarflokkurinn hefur ákveðið að endurnýta og endurflytja. Ég segi alveg eins og er, okkur hefur greinilega gengið mjög vel í þessari kosningabaráttu við að koma málum okkar á framfæri. Um eitt vil ég þó spyrja hv. þingmann. Ég fagna því að okkur hafi tekist svo vel að koma málum okkar á framfæri við framsóknarmenn, en ég spyr hv. þingmann: Í þau 12 ár sem Framsóknarflokkurinn var í ríkisstjórn, sem var þangað til núna í vor, beitti Framsóknarflokkurinn sér innan þess ríkisstjórnarsamstarfs sem hann var í þá fyrir því að þessi leið yrði farin? Var því komið á framfæri við hæstv. menntamálaráðherra? Var því komið á framfæri í menntamálanefnd þar sem Framsóknarflokkurinn átti varaformann eða er þetta nýtilkomið 

Hæstv. forseti. Mér þykir leiðinlegt ef það er að verða alsiða hér í þingi þegar framsóknarmenn koma fram með þingmál þá komi þingmenn Samfylkingarinnar upp rétt eins og þeir séu í sandkassaleik. Það er ekkert verið að ræða um viðkomandi málefni. Nei, síður en svo. Það er verið að ræða um hvað Framsóknarflokkurinn gerði og gerði ekki á síðustu tólf árum. Það er ekki nema von að umræðan sé á háu plani þegar hv. þm. Katrín Júlíusdóttir kemur fram á völlinn með þessum hætti. Það er einfaldlega þannig að Róm var ekki byggð á einum degi. Ég vil rifja það upp fyrir hv. þingmanni að endurgreiðslubyrði námslána var stórhækkuð þegar sjálfstæðismenn og kratar voru í ríkisstjórn 1991–1995, stórhækkuð, 7% var endurgreiðslubyrði námslána sem var kjaraskerðing fyrir námsmenn á þeim tíma. Við framsóknarmenn beittum okkur fyrir því í ágætu ríkisstjórnarsamstarfi þá að lækka þessa endurgreiðslubyrði meðal annars sem hv. þáverandi þingmaður og ráðherra Össur Skarphéðinsson kom á þegar hann var í þeirri ríkisstjórn. Endurgreiðslubyrði námslána er 3,75% í dag. Þar af leiðandi er hún miklu lægri en þegar Framsóknarflokkurinn kom að ríkisstjórnarborðinu árið 1995. Það er einungis eitt dæmi um hvaða árangri við náðum á þessu tólf ára tímabili. Hins vegar geta þingmenn haft skoðun á því hvort öðrum málum hefði þurft að flýta hraðar en raun bar vitni og við getum haft mismunandi skoðanir á því. En við stigum mjög mörg framfaraspor í menntamálum á síðasta kjörtímabili og á undangengnum tólf árum sem ég er mjög stoltur af og ég hvet hv. þingmann til þess að horfa fram á veginn og styðja þetta góða mál en ekki fara í sandkassaleik um það hvað betur hefði mátt fara og hvað hefði verið hægt að gera og hvað var ekki gert.

Virðulegi forseti. Mér þykir undarlegt ef hv. þingmaður vill ekki svara spurningu minni vegna þess að hún var ósköp einföld og enginn sandkassaleikur. Ég vildi bara fá það hér fram hvort þetta hefði verið rætt í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar og hvort framsóknarmenn hefðu beitt sér fyrir því að svona styrkir yrðu teknir upp. Mér þykir miður ef hv. þingmaður er svo viðkvæmur að hann þurfi að leita aftur til ársins 1991 þegar ég var í framhaldsskóla til dæmis og hv. þingmaður var líklega í grunnskóla, til þess að leita sér að röksemdafærslu í andsvar sem þetta í stað þess bara að svara spurningu minni. Spurning mín var einföld. Hv. þingmaður bað mig um að horfa fram á veginn. Ég bið þá hv. þingmann bara um að líta rétt um öxl með mér yfir síðasta kjörtímabil og fara yfir það mál með mér hvernig framsóknarmenn beittu sér í þessum efnum á síðasta kjörtímabili.  Ég held að hv. þm. Birkir Jón Jónsson ætti ekki að vera svona viðkvæmur. Ég er til í að horfa fram á veginn með honum hvenær sem er. En við skulum líka stundum - hann má ekki vera viðkvæmur fyrir því - líta nokkra mánuði um öxl, eingöngu nokkra mánuði. Ég spyr hv. þingmann: Skammast hann sín fyrir gjörðir síns flokks í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar? 

Hæstv. forseti. Við erum að tala hér um mjög jákvætt mál, mikið framfaraspor. En í hvaða stöðu er umræðan komin hér strax í fyrsta andsvari hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur? Þetta er allt í einu orðið bara nöldur og tuð, því miður, rétt eins og síðustu viku þegar hv. þm. Höskuldur Þórhallsson kom með málefni tengt nýsköpun. Hvernig þróaðist sú umræða? Það var ekki að öllu leyti málefnaleg umræða af hálfu þingmanna Samfylkingarinnar þá. Og hver er þá tilgangur samfylkingarmanna í umræðu sem þessari? Er ekki réttara að hafa umræðuna á því stigi að hún sé uppbyggileg og að við ræðum sérstaklega um það mál sem hér er til umræðu? Það er einfaldlega þannig, hæstv. forseti, að við gerðum margt mjög gott í menntamálum og ég er viss um að hv. þm. Katrín Júlíusdóttir er sammála því að síðasta ríkisstjórn gerði margt mjög gott í menntamálum. Við beittum okkur fyrir því, við hv. þm. Dagný Jónsdóttir, innan okkar flokks að áherslur sem þessar sem við erum að ræða hér kæmu fram í flokksþingsályktunum og höfum verið mjög jákvæð í garð námsmanna hvað þessi mál áhrærir enda er fyrrverandi hv. þm. Dagný Jónsdóttir, fyrrverandi framkvæmdastjóri stúdentaráðs Háskóla Íslands. Ég hef alla tíð haft mjög mikinn áhuga á þessum málum. Eins ég segi þá komum við ekki öllum málum til leiðar og það er ekki hægt að framkvæma alla hluti í einu. Ég vil nú reyna að hífa þessa umræðu á jákvæðu nóturnar vegna þess að hér er um mjög gott mál að ræða. Ég hvet hv. þingmenn til þess að reyna að ræða efnisatriði þessa frumvarps og stuðla að því að þetta frumvarp  Þetta mál er að nokkru leyti, eins og Katrín Júlíusdóttir fór yfir, öðruvísi en það frumvarp sem Samfylkingin lagði til á sínum tíma og því er ekki 

Herra forseti. Það er nú ýmislegt komið á haus í dag. Framsóknarmenn eru búnir að standa á bremsunni í tólf ár og hafa ekki viljað laga til eða hjálpa námsmönnum að komast léttar frá sínum málum. Síðan eru aftur á móti þeir sem fluttu svipað mál fyrir tveim, þrem árum síðan nú komnir svona í einhverja vörn fyrir því að það sé nú kannski ekki alveg hægt að gera þetta allt núna og farnir að draga úr. Þetta er náttúrlega dálítið skondin staða sem er uppi. Ég ætlaði að taka undir það að þetta frumvarp sé gott fyrir námsmenn, það hjálpar námsmönnum. Það er gott mál. En það er afskaplega sérkennilegt hvernig hlutirnir breytast þegar fólk er í stjórn eða komið í stjórnarandstöðu og eins þegar fólk er búið að vera í stjórnarandstöðu flytjandi mál trekk í trekk og skipta svo um skoðun og eru komnir á bremsuna. 

Hæstv. forseti. Ég fagna því ef Frjálslyndi flokkurinn hefur áhuga á því að styðja þetta góða mál og leiða það til lykta innan þingsins en átta mig ekki alveg á þeim málflutningi sem hér átti sér stað hjá hv. þingmanni því það er þannig, og OECD hefur stutt það og sannað, að framlög stjórnvalda OECD-ríkjanna hafa nær hvergi aukist eins mikið og á Íslandi. Við erum komin meðal þeirra fremstu í heiminum hvað varðar framlög til menntamála. Hér er um að ræða frumvarp sem gerir það að verkum að trúlega verður íslenska menntakerfið skilvirkara en ella í ljósi þess að það er meiri hvati fyrir fólk að ljúka námi á tilsettum tíma og tilskildum tíma. Ég vil minna hv. þingmann á að þetta er mál sem ég hef meðal annars haft mikinn áhuga á innan míns flokks. Flokkurinn hefur ályktað um það. En að sjálfsögðu komast ekki öll mál til framkvæmda í einu. Það er einfaldlega þannig. Ég fór yfir það hvernig Framsóknarflokkurinn beitti sér fyrir því í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn að bæta kjör námsmanna stórlega með því að lækka endurgreiðslubyrði lána lánasjóðsins sem var mikið framfaraspor. Í raun er ótrúlegt hvað við höfum varið miklum fjármunum til menntakerfisins á undanförnum árum. Allar skýrslur sýna það. En það er einfaldlega fjárfesting í þeim hagvexti til framtíðar litið því við þurfum að breyta þessu þjóðfélagi á þann hátt að við þurfum að hækka þekkingarstigið hér því við erum í samkeppni við aðrar þjóðir núna í hnattvæddum heimi. Því er mikilvægt að við stöndum vel að þessum málum og ég fagna því sérstaklega að hv. þingmaður lýsir stuðningi við þetta mál.

Herra forseti. Já, hv. þm. Birkir Jón Jónsson fagnar því að við í Frjálslynda flokknum skulum ætla að styðja þetta. Ég get náttúrlega ekki talað fyrir allan Frjálslynda flokkinn,  Þetta er auðvitað breyting sem hefur orðið og ég vildi að hún yrði á fleiri sviðum eins og varðandi fiskveiðistjórn og ýmislegt  Ég get alveg tekið undir það að þetta er af hinu góða fyrir námsmenn og ég styð þetta. Held að þetta sé af því góða í þjóðfélaginu til framtíðar litið og muni skila sér seinna. Það tekur einhvern tíma en menntun er auðvitað af því góða fyrir alla og ég mun styðja þetta. En það er sorglegt að horfa svo upp á það að núna eru samfylkingarmenn farnir að draga í land og farnir að stíga á bremsuna.

Að gefnu tilefni vill forseti minna á reglur um ávörp og að hv. þingmenn beini orðum sínum til forseta.

Hæstv. forseti. Það var aðeins léttara yfir hv. þingmanni í seinna andsvarinu sem veit vonandi á gott. En hv. þingmanni var tíðrætt um það hvað við ættum að vera búin að gera og hvað Framsóknarflokkurinn hefði lítið lagt af mörkum til menntamála. Ég hef reyndar farið yfir fjölmörg framfaraspor á sviði menntamála á síðustu tólf árum sem Framsóknarflokkurinn í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn beitti sér fyrir og kvíði þeirri umræðu ekki ef hv. þingmenn vilja fara út á þær brautir. Hins vegar finnst mér hv. þingmaður vera að kasta grjóthnullungum úr glerhúsi þegar hann talar um stefnuleysi í þessum efnum og að menn hafi ekki framkvæmt hlutina. Hvað lagði Frjálslyndi flokkurinn til allt síðasta kjörtímabil í þessum efnum? Kom einhver tillaga fram frá Frjálslynda flokknum sem var þá í stjórnarandstöðu um að það ætti að bæta hag námsmanna með þessum hætti? Nei. Frjálslyndi flokkurinn hafði engan áhuga á því að leggja svona mál fram. Af hverju var ekki Frjálslyndi flokkurinn búinn að gera svona? Af hverju var ekki Frjálslyndi flokkurinn búinn að leggja fram svona frumvarp? Við getum rætt í allan dag á sömu nótum og hv. þm. Grétar Mar Jónsson. En það er ekki þessu máli til framdráttar. Við eigum að einblína á það umræðuefni sem hér er til staðar og eigum að ræða málið sjálft en ekki að tala um fortíðina eða annað slíkt. Við þurfum að koma þessu máli í gegn og til þess þarf uppbyggilega umræðu innan þings og úti í samfélaginu. En ef umræðan hér innan þings ætlar að þróast með þeim hætti sem hún er að gera hér í upphafinu þá getum við ekki ætlast til þess að umræðan úti í samfélaginu verði með neitt glæsilegum hætti um þetta mál, því miður.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra. námsmanna sem gengur út á það að breyta hluta af námsláni í námsstyrk. Ég verð að segja eins og er að mér finnst þetta afskaplega gott mál. Reyndar eru þetta ríkisútgjöld og ég er aldrei hrifinn af slíku en það er getið um það í greinargerðinni að meiningin sé að spara og það líst mér alltaf betur á. Brottfall í skólum er óskaplega dýrt og það vantar í greinargerðina, finnst mér, hvað það kostar mikið að hafa einn nemanda eitt ár í háskóla eða framhaldsskóla. Mig minnir að það kosti um hálfa milljón að hafa einn nemanda í skóla auk þess sem vinnuframlag hans er fórnarkostnaður sem er miklu meiri. Næði þetta frumvarp þeim tilgangi að minnka brottfall yrði sparnaður ríkissjóðs meiri en kostnaðurinn en það er náttúrlega eitthvað sem hv. menntamálanefnd þarf að skoða. Hv. þingmaður nefndi að menntun væri fjárfesting fyrir þjóðfélagið en hún er ekki síður fjárfesting fyrir nemandann og mér finnst skorta mikið á að íslenskir nemendur líti á námið sem fjárfestingu. Mér finnst reglur LÍN eiginlega vera í hina áttina vegna þess að fólk er verðlaunað fyrir að vinna með námi. Skerðingin er núna, að mér skilst eftir síðustu tölum, farin úr 12% niður í 10% ef menn vinna, þ.e. hún er nánast orðin lítil sem engin. Ég held að menn geti ekki stundað nám og unnið fulla vinnu með, ég held að það sé ekki möguleiki. Það er lítilsvirðing við það að námið sé fjárfesting sem eigi að taka eins og hverja aðra vinnu og menn eigi að klára eins hratt og hægt er. Þess vegna held ég að þetta sé mjög gott frumvarp sem hagrænn hvati til að lokka menn til að ljúka námi á réttum tíma. Svo mætti líka hafa refsingu sem fælist í því að ef menn ekki ljúka því á réttum tíma breytist ákveðinn hluti af láninu í lán með markaðsvöxtum svo maður tali ekki um ef menn hætta námi, þá ættu þeir að borga markaðsvexti á lánið því þá er forsenda lánsins, þ.e. sem fjárfesting, horfin og þá er engin ástæða til að niðurgreiða það ef menn ekki ljúka námi. Ég tek undir að þetta er gott mál og ég er á móti því að menn dragi mál í dilka eftir því hvort stjórnarandstæðingar eða stjórnarþingmenn flytja þau. Mér þótti leiðinlegt að hlusta á umræðuna rétt áðan en ég styð þetta mál, sama hver flytur það. Ég vil reyndar að fleiri þingmannamál verði að lögum. Mér finnst þetta vera gott mál og það þarf að skoða það. Hv. menntamálanefnd þarf að fara í gegnum hvað það kostar og alveg sérstaklega hvað það sparar og ef sparnaðurinn er meiri en kostnaðurinn þá skal ég styðja það.

Herra forseti. Mig langaði bara til að benda hv. þm. Grétari Mar Jónssyni á þá staðreynd að það er enginn af þingmönnum Samfylkingarinnar í vörn í þessu máli, enda er þetta skrifað inn í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, með leyfi forseta: „Lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna verði endurskoðuð með það að markmiði að bæta kjör námsmanna enn frekar.“ Að sjálfsögðu verður málflutningur samfylkingarmanna í gegnum tíðina varðandi Lánasjóð íslenskra námsmanna tekinn með í þá endurskoðun. En ég vil taka undir með flokkssystur minni, hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur, og spyrja hvað hafi breyst vegna þess að það væri í sjálfu sér mjög fróðlegt að fá það svar. Eitthvað sem menn höfðu 12 ár til að vinna og gerðu ekkert í virðist á fimm mánuðum hafa breyst, eins og hv. þingmaður orðaði það, í brýnasta úrlausnarefni íslenskra námsmanna í dag. Það væri mjög fróðlegt að fá svar við því. Hvað gerðist á síðustu fimm mánuðum?

Hæstv. forseti. Um leið og ég óska hv. þingmanni til hamingju með jómfrúrræðu sína þá er þetta því miður ekki besta jómfrúrræðan sem flutt hefur verið á hv. Alþingi. Ég held að samfylkingarmenn í þessari umræðu séu að gera heiðarlega tilraun til að eyðileggja þetta mál. Það kemur ekkert málefnalegt innlegg frá hv. þingmönnum. Þeir fjalla ekki einu sinni um efnisatriði málsins heldur tala um fortíðina. Ég gæti snúið þessu upp á það að spyrja hv. þm. Róbert Marshall: Af hverju er ekkert í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2008 til að framkvæma þessar aðgerðir? Af hverju er það ekki í tillögum núverandi ríkisstjórnar fyrir næsta ár að breyta hluta námslána í styrk? Ég gæti tuðað um það í 10, 15 mínútur og eytt mörgum orðum í það. Ég hef bara engan áhuga á því.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um búnaðargjald, nr. 84/1997, með síðari breytingum, sem er að finna á þskj. 31. Með mér flytja þetta mál hv. þingmenn Sigurður Kári Kristjánsson og Ragnheiður Ríkharðsdóttir. Frumvarp þetta hefur verið flutt í tvígang áður, á 132. og 133. löggjafarþingi, en varð ekki útrætt. Tilgangur frumvarpsins er að fella niður skyldu bænda til að greiða búnaðargjald, sem er annars vegar félagsgjald til lögbundinna stéttarfélaga bænda, Bændasamtaka Íslands, ýmissa búnaðarsambanda og búgreinasambanda og hins vegar iðgjald, skylduiðgjald, til sérstaks tryggingasjóðs, Bjargráðasjóðs. Í þessu sambandi vil ég geta þess að Mannréttindadómstóll Evrópu lýsti því yfir 15. október sl., fyrir viku, að hann hefði tekið til umfjöllunar mál aðila gegn íslenska ríkinu vegna iðnaðarmálagjalds sem er mjög svipað gjald þar sem iðnfyrirtæki eru skylduð til að greiða til Félags íslenskra iðnrekenda. Mér sýnist að menn séu að átta sig á því hægt og rólega að hér er um að ræða ákveðið mannréttindamál sem snýr að stjórnarskránni í nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi er búnaðargjaldið núna 1,2% af heildartekjum bús óháð afkomu, þ.e. bændum sem eru með mjög lágar tekjur af búi sínu og jafnvel tap er gert að greiða þetta gjald. Aðrir bændur sem eru miklu betur settir greiða gjaldið líka en þeir eru betur settir til þess og þar með er jafnræðisreglan í rauninni brotin milli bænda. Ef þetta frumvarp verður að lögum er ekkert sem bannar bændum að greiða í sín stéttarfélög frekar en öðrum sem vilja vera í stéttarfélögum. En það sem er aðalmálið gegn þessu fyrirkomulagi með búnaðargjaldið er eftirfarandi sem stendur í 41. gr. stjórnarskrárinnar en þar segir, með leyfi forseta: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Lög sem kveða á um greiðslur úr ríkissjóði, önnur en fjárlög eða fjáraukalög, hljóta því að vera í andstöðu við þetta ákvæði stjórnarskrárinnar og því ógild. Nú vill svo til, herra forseti, að í umræddum lögum um búnaðargjald stendur í 2. og 3. mgr. 6. gr. : „Fjármálaráðherra stendur skil á gjaldinu mánaðarlega, þó aldrei lægri fjárhæð en nemur 6,67% af álagningu næstliðins árs. Af óskiptum tekjum búnaðargjalds skulu 0,5% renna í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laga þessara.“ Þarna eru sem sagt fyrirmæli um það í almennum lögum að ákveðið gjald skuli greiða úr ríkissjóði, fjármálaráðherra skuli greiða ákveðið gjald úr ríkissjóði. Ég get ekki séð hvernig í ósköpunum þetta stenst stjórnarskrána, þar sem stendur að ekki megi skuldbinda ríkissjóð eða greiða fé úr ríkissjóði nema með fjárlögum eða fjáraukalögum. Þetta eru ekki fjárlög og ekki fjáraukalög enda gilda slík lög til eins árs. Þetta frumvarp um búnaðargjald gildir um aldur og ævi þar til Alþingi breytir því og þannig er búið að ráðstafa peningum framtíðarinnar án þess að Alþingi komi að þeirri fjárveitingu sérstaklega. Í greinargerð sem fylgdi frumvarpi að þeim lögum sem hér er lagt til að felld verði úr gildi segir, með leyfi forseta: „Helstu kostir þessa nýja fyrirkomulags samkvæmt frumvarpinu eru að innheimtan verður einföld, fellur inn í hið opinbera skattkerfi og snertir eingöngu hagsmunaaðila. Gjaldstofninn liggur þegar fyrir hjá greiðendum og kostnaður þeirra er óverulegur.“ Hér er sagt beinum orðum að innheimtan falli inn í hið opinbera skattkerfi. Skattheimta ríkisins er sem sagt notuð til að innheimta gjöld fyrir félagasamtök einstaklinga með þeim ofurúrræðum gagnvart einstaklingum sem skattheimtu ríkisins eru gefin. Þetta innheimtuhlutverk ríkisins er undirstrikað í 1. og 3. mgr. 6. gr. laganna þar sem kemur fram að tekjum af búnaðargjaldi skuli skipt í samræmi við viðauka við lögin og að af óskiptum tekjum búnaðargjalds skuli 0,5% renna í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laganna. Það getur varla verið hlutverk ríkisins að innheimta gjöld fyrir einstaklinga eða félög þeirra eins og 6. gr. gefur tilefni til að ætla. Einnig fylgir með tafla þar sem eru hvorki meira né minna en 66 liðir sem fjármálaráðherra á að dreifa greiðslunum á. Það er ekki bara að hann eigi að greiða ákveðna upphæð heldur á hann að skipta henni á 66 liði sem renna til félagasamtaka, Bændasamtakanna o.fl., vegna nautgripaafurða, sauðfjárafurða o.s.frv. Það er þess vegna langt frá því að vera frjálst að Alþingi geti ákveðið þessi gjöld sjálft meðan þessi lög eru í gildi. Það er fleira sem slík lagasetning hefur í för með sér. Með lögum um búnaðargjald er bóndi skyldaður til að greiða til félags, sem hann kann að vera andsnúinn og telur jafnvel að vinni gegn hagsmunum hans eða útbreiði sjónarmið og skoðanir sem eru andsnúnar sjónarmiðum hans og lífssýn. Það fær vart staðist að hann sé látinn greiða fyrir slíka starfsemi með hliðsjón af 73. gr. stjórnarskrárinnar um tjáningarfrelsi. Til dæmis gæti hann verið þeirrar skoðunar að ekki eigi að leggja búnaðargjald á bændur og að landbúnaðarstefnan, sem að miklu leyti er mótuð af stéttarfélögum bænda, hafi beðið skipbrot fyrir löngu síðan og breytinga sé þörf til að landbúnaðurinn geti sýnt hvað í honum býr. Þetta gæti verið skoðun einhvers bónda. Hann er samt neyddur til að greiða stórfé, 120 þús. kr. af 10 millj. kr. ársveltu, til að fjármagna stefnu sem hann er eindregið á móti. Hann getur hins vegar ekki í sama mæli tjáð skoðanir sínar því hann hefur oft ekki þá afkomu af búi sínu að hann geti kostað til sambærilegum fjármunum í því skyni auk þess sem hagur hans skerðist sem nemur búnaðargjaldinu. Hann er sem sagt látinn borga fyrir áróður gegn sjálfum sér, gegn sinni eigin sannfæringu. Í tjáningarfrelsinu felst að óheimilt er að kúga menn til að hafa tilteknar skoðanir eða losa sig við aðrar. Þrátt fyrir að skoðanafrelsisákvæði stjórnarskrárinnar hafi almennt ekki mikla þýðingu hér á landi, sem betur fer, er því þveröfugt farið með ákvæði þessara laga. Skyldugreiðslur til félags sem greiðendur kunna að vera á móti í sjálfu sér brjóta í bága við hugmyndir um skoðanafrelsi. Nú er ég búinn að nefna tvö atriði í stjórnarskránni sem hugsanlega eru brotin með þessum lögum og þá vil ég nefna félagafrelsi. Margs konar réttindi fylgja félagsaðild og einnig tækifæri til að kjósa stjórn og þar með hafa áhrif á ráðstöfun þess fjár sem bónda er gert að greiða til félagsins. Þannig er það óskynsamlegt fyrir hann að gerast ekki félagi en verða samt að greiða fullt gjald. Við getum hugsað okkur að vildi einhver hópur bænda stofna félag til að gæta sameiginlegra hagsmuna sinna, t.d. berjast gegn því að verða að greiða búnaðargjald samkvæmt lögunum, væri þeim það fullkomlega heimilt samkvæmt stjórnarskrá. Er ekki undarlegt í því ljósi að þeim skuli með lögum vera gert að greiða gjald til félaga sem hugsanlega og líklega munu berjast gegn nýja félaginu þeirra? Hópnum yrði sem sagt gert að greiða herkostnað gegn eigin félagi og gegn eigin hagsmunum. Síðan er spurning um friðhelgi einkalífsins, því að í 5. mgr. 5. gr. laganna um búnaðargjald segir svo, með leyfi forseta: „Að lokinni álagningu ár hvert skal ríkisskattstjóri láta Bændasamtökum Íslands í té skrá um greiðendur búnaðargjalds eftir sveitarfélögum þar sem fram komi af hvaða búgreinum hver og einn hefur greitt. Skrána er samtökunum aðeins heimilt að nota til að sinna lögbundnum verkefnum sínum og þjónustu við bændur. Óheimilt er að veita öðrum aðgang að skránni. Einstakir greiðendur gjaldsins geta andmælt því við ríkisskattstjóra að nöfn þeirra verði birt í skránni, enda liggi til þess lögmætar ástæður eða sérstakar aðstæður að mati ríkisskattstjóra.“ Öll þessi gögn fara sjálfvirkt til Bændasamtakanna og það er spurning hvort það fái staðist ákvæði stjórnarskrár um persónufrelsi. Ég ætla ekki að fara í sögu búnaðargjaldsins. Áður en það var sett á voru alls konar álögur lagðar á þvers og kruss og það er getið um þá harmasögu í greinargerð með frumvarpinu. Ég ætla að ljúka ræðu minni með því að fjalla um Bjargráðasjóð. Um hann segir í 1. gr. laga um Bjargráðasjóð, nr. 146/1995, með leyfi forseta: „Bjargráðasjóður er sjálfstæð stofnun, sameign ríkisins, sveitarfélaganna og Bændasamtaka Íslands.“ Sjóðurinn skiptist í tvær deildir sem tryggja annars vegar meiri háttar bein tjón af völdum náttúruhamfara á lausum og föstum munum sem tengjast landbúnaði, svo og grasbrest, og hins vegar tjón á búfé og afurðum þess, sem og tjón á garðávöxtum af völdum sjúkdóma, slysa og veðurs. Tekjur Bjargráðasjóðs eru framlög allra sveitarfélaga í landinu, herra forseti, ég endurtek, tekjur Bjargráðasjóðs eru framlög allra sveitarfélaga í landinu, sem er árlegt fast gjald á hvern íbúa, 131,91 kr. fyrir árið 2007, framlag ríkisins, sem er ákveðið með fjárlögum, og búnaðargjaldið sem er mismunandi eftir starfsemi bænda, svo og vextir af eigin fé. Það er sem sagt greitt fyrir hvern einasta íbúa í landinu í Bjargráðasjóð, 131,91 kr. Eigið fé sjóðsins í árslok 2006 var 586,9 millj. kr. Í greinargerð með frumvarpinu er tafla um afkomuna síðustu ár en þar sýnir sig að rekstrargjöld hafa verið um 30–50% af útgreiðslum þannig að ekki er reksturinn ódýr á þessu batteríi. Þó að búnaðargjald verði aflagt sem slíkt getur Bjargráðasjóður starfað áfram um langt skeið miðað við eigið fé, en það svarar til um 12 ára útgreiðslna. Veittir styrkir svara einnig nokkurn veginn til framlaga ríkis og sveitarfélaga. Fjármagnstekjur geta staðið undir rekstrarkostnaði sem auðvitað mætti lækka. Bændur gætu einnig leitað eftir tryggingum á almennum markaði fyrir þeirri áhættu sem sjóðurinn mundi ekki geta staðið undir samkvæmt svokallaðri „stopp loss“-tryggingu. Hugsanlega mætti breyta Bjargráðasjóði í hlutafélag og selja hann til hagsbóta fyrir Lífeyrissjóð bænda eins og gert var við Lánasjóð landbúnaðarins og á eftir að gera við Hótel Sögu. Athygli vekur að sala á þeim sjóði, þ.e. Lánasjóði landbúnaðarins, hefur opnað fyrir samkeppni um lán til bænda á kjörum sem þeir hafa aldrei séð áður. Þegar Lánasjóður landbúnaðarins, sem ætlaður var bændum til hagsbóta, var seldur fengu þeir miklu betri lán. Það skyldi nú ekki vera að það eigi við um fleiri þau helsi sem lögð hafa verið á bændastéttina í landinu. Það ætti að sýna bændum að þeir geta notið frelsis á mörkuðum eins og aðrir landsmenn og ætti að hvetja þá til að losa um þá hlekki á landbúnaðinn sem enn njörva athafnakraft þeirra niður eins og búnaðargjaldið er dæmi um. Að lokinni umræðu um frumvarpið legg ég til að því verði vísað til hv. landbúnaðar- og sjávarútvegsnefndar.

Herra forseti. Það er árlegur viðburður að forustumenn Sjálfstæðisflokksins kynna stefnu flokksins í landbúnaðarmálum. Hv. þm. Pétur H. Blöndal fékk glæsilega prófkjörskosningu í Reykjavík. Reykvískir stuðningsmenn flokksins treysta honum til æðstu metorða innan flokksins og innan þingsins, og margt gerir hann vel svo að það er sjálfsagt verðskuldað. En þegar hv. þingmaður fer síðan að kynna stefnu Sjálfstæðisflokksins í landbúnaðarmálum held ég að bændur leggi við hlustir og velti fyrir sér: Á hvaða vegferð er Sjálfstæðisflokkurinn? Það mál sem hér er flutt, og hv. þingmaður hefur mælt fyrir, leiðir í ljós að hið uppbyggða félagskerfi og samhjálp og samvinnuhugsjón í landbúnaði er hv. þingmanni þyrnir í augum. Ef þingmaðurinn hefði farið aðeins lengra í söguskýringunum hefði hann séð, og hann hefði átt að vita það, að einmitt á grundvelli öflugrar samvinnuhugsjónar og félagshyggju innan landbúnaðarins náðum við stórstígum framförum á síðustu öld.

Og hagur bænda verið góður.

Þeir hafa lagt sitt af mörkum, þeir hafa bara setið uppi með kolómögulega ríkisstjórn undir forustu Sjálfstæðisflokksins, það hefur verið þeirra höfuðvandi síðustu árin. Upp hafa verið byggð mjög sterk samtök bænda - búnaðarfélög, nautgriparæktarfélög, félög sauðfjárbænda o.s.frv. - sem hafa verið styrkur þessum hlutfallslega litlu einingum í atvinnulífi þjóðarinnar. Það hefur verið styrkur bænda að geta unnið saman og staðið sameiginlega að baráttumálum, staðið sameiginlega að þróun sinnar atvinnugreinar, staðið sameiginlega í markaðsöflun o.s.frv. Hv. þingmaður telur það eitt það brýnasta í stefnu flokksins, og mælir þá vafalaust fyrir hönd síns flokks, sem einn af leiðtogum Sjálfstæðisflokksins í landbúnaðarmálum, að mæla fyrir því að höggva þetta niður. Ég hélt að hv. þingmaður ætti að muna mikilvægi Bjargráðasjóðs en hann telur að hann sé orðinn óþarfur og það sé mjög ósanngjarnt að bændur og sveitarfélög greiði framlög í þann sjóð. Það má vel vera að finna megi eitthvert annað samtryggingar- og samhjálparkerfi í þeim efnum, en meðan við höfum ekki annað get ég ekki séð að það sé hið brýnasta mál að höggva niður samhjálparkerfi atvinnulífsins, einkum atvinnulífs í dreifbýli. Það er þar sem hv. þingmaður vill höggva niður. Allt ber þetta að einum brunni. Þegar forustumenn Sjálfstæðisflokksins bera fram sín mál nú í haust þá er það í fyrsta lagi brennivínsmálið og svo er að höggva niður félagskerfi landbúnaðarins. Þetta tvennt telja þeir mikilvægast. Það má vel vera að menn telji sig vera kosna til þess, ég efast þó reyndar um það. En ég er ekki sammála þessum forgangsmálum Sjálfstæðisflokksins. Hv. þingmaður víkur að sölu Lánasjóðs landbúnaðarins. Ég held að hv. þingmaður ætti frekar að kynna sér það mál, hvernig það hefur gengið og hver reynsla bænda hefur verið af því? Í staðinn fyrir að þróa Lánasjóð landbúnaðarins og láta hann hafa ákveðið hlutverk - m.a. í nýliðun í landbúnaði sem hann var gríðarlega mikilvægur fyrir á sínum tíma - var hann seldur, afhentur viðskiptabanka kvaðalaust. Ég fæ inn á mitt borð mörg dæmi þess að bændur sem vilja fjárfesta á jörðum sínum og áttu áður aðgang að Lánasjóði landbúnaðarins á félagslegum grunni - þar var fólki ekki mismunað eftir búsetu - eiga nú erfitt með að fá lán. Það hjálpar þeim lítið þó að þeir geti hugsanlega selt einhverjum auðmanni jörðina sína fyrir stórfé. Landsbankinn er ekki reiðubúinn að meta veðgildi hennar til þess að byggja á henni fjárhús eins og áður var. Lánamöguleikar margra bænda hafa skerst eftir söluna á Lánasjóði landbúnaðarins og jafnræðisstaða þeirra innbyrðis hefur skerst mjög verulega. Allt í einu eru komnir til sögunnar viðskiptabankar sem hugsa um það eitt að græða, fá arð af fjármagni sínu, samfélagsleg ábyrgð er ekki það sem þeir ganga fyrir. Hv. þm. Pétur H. Blöndal talar um frelsi. Jú, það er hægt að tala um frelsi án ábyrgðar. Frelsi án ábyrgðar er, að því er virðist, einkunnarorð talsmanna Sjálfstæðisflokksins í þessu máli svipað og við sjáum í stóra brennivínsmálinu þeirra. Ég ætla svo sem ekki að hafa um þetta mörg orð en vil leggja áherslu á að hin samstillta félagslega uppbygging í landbúnaði meðal bænda og samvinnufólks í landinu hefur gert þetta samfélag svo sterkt sem það er í dag. Það er samhjálparhugsjónin, samábyrgðin og félagshyggjan, sem hefur stuðlað að því. Það vill hv. þingmaður brjóta niður. Ég er honum ekki sammála. Ef það er stefna Sjálfstæðisflokksins, að brýnast sé að brjóta niður félagsleg gildi, samhjálp og samábyrgð, er ég ekki sammála því. Frumvarpið sem hv. þingmaður mælir fyrir miðar að því. Ég harma að þetta skuli vera sú stefna sem talsmenn Sjálfstæðisflokksins leggja fram varðandi landbúnaðarmál, að þetta skuli vera þeirra fyrsta mál hvað það varðar. Ég lýsi yfir fullkominni andstöðu við frumvarp hv. þingmanns.

Herra forseti. Það kitlar óneitanlega hégómagirnd mína að vera kallaður forustumaður sjálfstæðismanna. Ég þakka hv. þingmanni fyrir það.

Það eru nú kjósendur sem gera það.

Hann spyr á hvaða vegferð Sjálfstæðisflokkurinn sé. Ég þarf að minna hann á það enn einu sinni að sérhver þingmaður er bara trúr sannfæringu sinni. Það er ekki Sjálfstæðisflokkurinn sem flytur þetta mál heldur ég og tveir aðrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins. Hv. þingmaður talar um sterka félagslega stöðu bænda. Ég hef ekki heyrt annað en að bændasamfélagið sé afskaplega illa statt og hafi verið það í áratugi. Ég kenni um öllu því helsi sem á þá atvinnugrein er lagt. Mig langar að bera fram spurningu til hans, af því að hann kom ekkert inn á það mál. Meginrökin fyrir þessu máli eru þau að um er að ræða fjárveitingu úr ríkissjóði. Hv. þingmaður sat um árabil í fjárveitinganefnd og situr enn og ætti að vita að Alþingi eitt má ákveða fjárveitingar með fjárlögum og getur ekki gert það með almennum lögum. Þetta ætti þingmaðurinn að vita. Ég vil því gjarnan spyrja hann: Hvernig getur hann varið það fyrir sjálfum sér og öðrum - hann hefur svarið eið að stjórnarskránni - að í einföldum lögum, almennum lögum, sé getið um fjárútlát sem fjármálaráðherra eigi að greiða þó að stjórnarskráin segi að ekki megi greiða peninga úr ríkissjóði nema með fjárlögum eða fjáraukalögum? Hvernig ætlar hv. þingmaður að verja það fyrir sjálfum sér, hvernig ætlar hann að segja að þetta sé hægt? Hv. þingmaður kom heldur ekkert inn á það sem ég nefndi um félagafrelsið og tjáningarfrelsið o.s.frv. Hann nefndi það ekki einu orði. Hann talaði einungis um styrk Bændasamtakanna sem er því miður vanmáttur bændanna sjálfra.

Herra forseti. Ég get tekið undir þau orð hv. þingmanns að félagslegur styrkur og staða bændastéttarinnar þyrfti að vera betri. Ég tel hins vegar ekki að leiðin til þess að bæta hana sé að brjóta bændur niður félagslega. Þar greinir okkur á. Ég tel þvert á móti að það eigi að gefa bændum tækifæri til að styrkja sig félagslega. Þeir hafa verið svo óheppnir að sitja uppi með ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins í 20 ár og við þekkjum stefnu þess flokks eins og hún birtist í frumvarpi hv. þingmanns. Ég er sammála hv. þingmanni í því að ekki á að inna af hendi neinar greiðslur úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum. Ákvæði um mótframlag ríkisins í þetta er líka háð fjárlögum hverju sinni og er tilgreint þar. Þetta er tilgreint í fjárlögum á hverju ári. Mörg dæmi eru um að sérlög - tökum eyðingu refa og minka sem dæmi en þar er kveðið á um að inna skuli af hendi svo og svo hátt gjald eða hluta af kostnaði úr ríkissjóði á móti sveitarfélögum. Ríkissjóður hefur ekki staðið við það vegna þess að fjárlög eru þessum sérlögum æðri. Það er ekki gott en engu að síður er þetta nú svo að í fjárlögum hverju sinni er framlag ríkisins í Bjargráðasjóð tilgreint. Það er eins og með önnur lög og reglugerðir, fjárlög ákvarða þá upphæð endanlega.

Herra forseti. Hv. þingmaður sagði að mörg dæmi væru um markaða tekjustofna. Á það hef ég einmitt lagt áherslu. Ég hef flutt frumvarp um að afnema iðnaðarmálagjaldið, sem er svipað. Ég ræði á eftir um skyldugreiðslur opinberra starfsmanna til stéttarfélaga, hvort sem þeir eru í félögunum eða ekki. Það er á dagskrá á eftir. Ég tek þannig á þessum dæmum hverju á fætur öðru til að benda á að þetta fái ekki staðist. Markaðir tekjustofnar fá ekki staðist samkvæmt stjórnarskránni. Ég vil aftur spyrja hv. þingmann. Hvernig fer það saman í hans huga að í stjórnarskránni, sem hann hefur svarið eið að, segi í 41. gr.: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum.“ Svo stendur í þessum umræddu lögum sem hér er lagt til að verði felld niður, í 2. og 3. mgr. 6. gr. um búnaðargjald: „Fjármálaráðherra stendur skil á gjaldinu mánaðarlega, þó aldrei lægri fjárhæð en nemur 6,67% af álagningu næstliðins árs. Af óskiptum tekjum búnaðargjalds skulu 0,5% renna í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laga þessara.“ Hvernig í ósköpunum fer þetta saman? Lögin segja að það eigi að greiða á hverju einasta ári um alla framtíð og stjórnarskráin segir að það megi ekki gera nema með fjárlögum eða fjáraukalögum? Þetta eru ekki fjárlög. Þetta eru ekki fjáraukalög. Ég vil biðja hv. þingmann að taka sérstaklega þennan punkt fyrir.

Herra forseti. Ég hélt nú að hv. þm. Pétur Blöndal væri það reyndur að hann vissi að í fjölda laga er kveðið á um kostnaðarhlut og framlög ríkisins sem síðan er ekki staðið við en fjárlögin kveða á um endanlegar upphæðir. Varðandi það að sverja eið að stjórnarskránni og framfylgja þessum lögum þá væri ágætt fyrir hv. þm. Pétur Blöndal að spyrja samþingmann, hæstv. fjármálaráðherra, hvernig sá hæstv. ráðherra fylgir stjórnarskránni eftir að hafa svarið henni eið. Ég nefni Grímseyjarferjuna, sem sumir hafa kallað Hafnarfjarðarferjuna af því að skipið er enn þá í Hafnarfirði, í fyrrverandi kjördæmi fjármálaráðherra. En þar voru inntar af hendi greiðslur, svo sannarlega án fjárheimildar að mínu mati. En framlög í Bjargráðasjóð koma á fjárlögum hverju sinni og eru þar. Ég ítreka að það er merkilegt og fróðlegt að heyra stefnu forustumanna Sjálfstæðisflokksins. Þótt Pétur Blöndal sé einstaklingur á þingi þá er hann kosinn af sjálfstæðismönnum á þing á grundvelli síns málflutnings og skoðana almennt, m.a. í stórum málum eins og landbúnaðarmálum. Mig minnir að hv. þingmaður hafi verið í þriðja, fjórða eða fimmta sæti í prófkjöri sjálfstæðismanna í Reykjavík, sem sýnir það að sjálfstæðismenn treysta honum í þessum efnum. En það sýnir forganginn að fyrsta málið sem hv. þingmaður flytur er um með hvaða hætti megi höggva niður félagskerfi landbúnaðarins. Ég lýsi mig fullkomlega andvígan þessari stefnu Péturs H. Blöndal, hv. þingmanns og forustumanns Sjálfstæðisflokksins í landbúnaðarmálum eins og hún birtist á Alþingi.

Herra forseti. Það hefur þegar komið fram hjá hv. þm. Pétri H. Blöndal að málið sem hér er til umfjöllunar sé nú ekki mál sem Sjálfstæðisflokkurinn í heild styðji. Það mátti skilja af orðum hans sem svo að það væri meira lagt fram til gamans. Mér þykir samt ástæða til að vekja athygli á því hve alvarleg þessi aðför að félagskerfi landbúnaðarins er. Það er alvörumál að frjálshyggjuöflin í landinu sjái það sem raunverulegt viðfangsefni að brjóta niður samstöðu bænda. Það mundi gerast með því að afnema búnaðarmálagjaldið. Ég hefði talið eðlilegra að þeir hv. þingmenn sem standa að þessu frumvarpi og allir koma af Suðvesturhorninu einbeittu sér þá að þeim gjöldum sem þeir telja ekki standast stjórnarskrána sem tengjast þeim stéttum sem hér búa en létu það vera sem þeir hafa minni þekkingu á, sem er næsta augljóst af greinargerðinni sem hér fylgir. Þekkingin og skilningurinn á því sem þeir eru að tala um eru harla bágborin. Það kemur fram í þessari greinargerð, með leyfi forseta, í þeim kafla sem hv. þm. Pétur Blöndal kaus að sleppa í framsögu sinni, í kafla um sögu búnaðargjaldsins, að gjaldið hefur frá aldamótum lækkað úr 2,65% í 1,20%. Þetta er þróun sem menn hafa verið alveg sammála um að hafi verið æskileg. Þætti í þessari gjaldtöku mátti mjög taka til endurskoðunar og margt hefur horft í frjálsræðisátt. En að nota þetta litla sem eftir er af búnaðargjaldinu sem röksemd fyrir því að eyðileggja félagskerfi landbúnaðarins og eyðileggja samstöðu bænda þykir mér lítilmannlegt. Þar er virkilega ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur í þessum efnum. Það er þeim mikilvægt, það þekkja allir sem hafa einhverja þekkingu á atvinnuvegum dreifbýlisins, atvinnuvegum bænda, og algerlega lífsnauðsynlegt að hafa ákveðna samstöðu í markaðsmálum. Ég þekki til skoðana hv. þm. Péturs Blöndals á þeim efnum og hef skilið hann þannig að hann telji að bændur eigi að keppa sín á milli, að etja eigi bændum í samkeppni. Eitt lykilatriði til þess að það sé hægt er að brjóta niður félagskerfi. Við skulum gera okkur ljóst að það sem hér er verið að leggja til er mjög gróf aðför að bændastéttinni. Það væri sambærileg aðför og það að eyðileggja verkalýðshreyfinguna. Kannski var það það sem hv. þingmaður boðaði áðan þegar hann talaði um aðra markaða tekjustofna, enda vitum við að frjálshyggjan gerir grímulaust ráð fyrir því að menn hafi nánast ekki leyfi til þess að standa saman. Greinargerð frumvarpsins um Bjargráðasjóð er mjög merkileg en merkilegust er afleiðslufræði sú sem kemur fram aftast í greinargerðinni. Þar kemur fram að vegna þess að Lánasjóður landbúnaðarins var lagður niður frjálshyggjunni til heilla þá hafi verð á jörðum í landinu hækkað. Röksemdafærslur af þessu tagi eru auðvitað utan alls velsæmis. Ég tel að með þessu frumvarpi væri aðeins fest í sessi frelsi hinna ríku til að undiroka hina smærri. Þetta væri ekki skref í átt til aukins frelsis fyrir bændur eða tjáningarfrelsis þeirra, eins og hv. þingmaður lætur í veðri vaka og haldið er fram í þessari greinargerð.

Herra forseti. Ég kem ekki í ræðustól til að lýsa yfir afstöðu minni til þessa máls eða lýsa yfir stuðningi með þessu frumvarpi. Mér finnst hins vegar mörg athyglisverð rök hafa verið flutt af flutningsmanni sem sýna fram á skynsemi þess að breyta þessum lögum og þeirri skyldu sem snýr að bændum til að greiða gjaldið hvort sem þeim líkar betur eða verr. Ég vil gera athugasemd við ummæli síðasta ræðumanns, hv. þm. Bjarna Harðarsonar, um að hér sé um að ræða aðför að bændum vegna þess að þeim sé lífsnauðsynlegt að standa saman. Ekki efast ég um að nauðsynlegt sé fyrir bændur að standa saman í félagasamtökum sínum. En hér er ekki verið að koma í veg fyrir það. Hér er eingöngu mælst til þess að þessi skylda verði lögð niður, skyldan til að borga hvort sem þeim líkar betur eða verr og það verði val þeirra sjálfra. Ef samtök þeirra eru svona mikilvæg og ef samstaða þeirra er lífsnauðsynleg þá hljóta þeir náttúrlega sjálfir að taka þá afstöðu að greiða, hvort sem þeim er sagt að gera það eða ekki.

Herra forseti. Það er fróðlegt að verða vitni að því hér í sölum Alþingis að Ellert B. Schram, hv. þingmaður Samfylkingarinnar, sé einnig talsmaður þess að brjóta niður stéttarfélögin í landinu. Þetta er sú útþvældasta og versta röksemd frjálshyggjunnar á móti stéttarfélögum og á móti því að fólk geti staðið saman um kjör sín, að frelsið til að velja sér félög verði að vera algert. Ég kalla þá eftir því hvort slíkt frelsi eigi einnig að ríkja hjá almennum launamönnum og hvort það sé stefna Samfylkingarinnar í dag. Verður þá kannski sumum órótt sem áður stóðu að forvera þess flokks, Alþýðuflokknum sáluga, ef Samfylkingin er komin inn á það forað frjálshyggjunnar.

Herra forseti. Ég kem í ræðustól aftur til að mótmæla þeim fullyrðingum hv. þingmanns að ég sé á móti frelsi manna til að mynda bandalög. Ég vakti aðeins athygli á því sjónarmiði og þeim rökum sem fram komu að ætlunin væri ekki að brjóta niður frelsi bænda til að hafa sín samtök heldur eingöngu að leggja niður þá skyldu að þeir greiði gjald hvort sem þeim líkar betur eða verr. Á þessu er mikill munur. Það segir ekkert til um hvort ég eða Samfylkingin séum að berjast eða viljum hefja aðför að bændastéttinni. Það er reginmisskilningur. Ég vona að hv. þingmaður skilji það.

Ég vil aðeins ítreka þá spurningu mína um hvort sömu lögmál gildi um samtök launþega og samtök stéttarfélaga, hvort þar eigi einnig að ríkja algert frelsi, hið algera félagsfrelsi frjálshyggjunnar, að menn velji sér félög og að verkalýðshreyfingin sé brotin niður með sama hætti og hér er boðað, að brjóta skuli niður félagskerfi landbúnaðarins.

Herra forseti. Ég vil gera athugasemd við það sem hv. þingmaður sagði, að samþingmenn hans á þingi væru að flytja frumvörp sér til gamans. Flytja frumvörp sér til gamans. Ég vil biðja hv. þingmann að biðjast afsökunar á þeim ummælum sínum því að greinargerðin er upp á sjö blaðsíður. Menn gera það ekki til gamans. Þetta er ekkert gamanmál. Þetta er alvörumál. Telur hann að stjórnarskráin gildi bara á Stór-Reykjavíkursvæðinu af því þingmennirnir sem flytja málið séu þaðan? Auðvitað gildir stjórnarskráin um allt land. Ef stjórnarskráin er brotin með því að peningum sé ráðstafað úr ríkissjóði með almennum lögum þá gildir það jafnt úti á landi eins og hér á Reykjavíkursvæðinu. Síðan segir hv. þingmaður að ég hafi kosið að sleppa ákveðnum hluta af greinargerðinni. Hún er bara svo löng. Tíminn entist ekki til að lesa hana alla. Hann talaði um að ég væri að etja bændum saman. Ég vil auka frelsi þeirra en ekki gera kröfu til þess að þeir greiði í félagasamtök sem þeir hugsanlega vilja ekki vera í. Vilji þeir vera í þeim þá geta þeir að sjálfsögðu haldið því áfram. Þetta er engin aðför að bændastéttinni. Það er alls ekki þannig. Það er frekar aðför að bændastéttinni að skylda hana til að gera þetta og hitt. Neyða hana til þess, hvort sem hún vill eða ekki. Svo segir hann að röksemdafærslan sé utan velsæmis. Hvernig í ósköpunum getur röksemdafærsla verið utan velsæmis? Rök eru rök. Þau hafa ekkert með velsæmi að gera. Þannig að hv. þingmaður getur rifið niður rökin en það hefur ekkert með velsæmi að gera. Ég vil biðja hv. þingmann að biðjast afsökunar á því að hann sagði að þetta frumvarp væri flutt til gamans.

Herra forseti. Ég vil verða við beiðni hv. þm. Péturs H. Blöndals og biðjast afsökunar, ef honum hefur þótt það særandi að ég sagði að frumvarpið væri til gamans. Þau orð féllu vegna þeirra ummæla hv. þingmanns að þetta væri ekki stefna Sjálfstæðisflokksins. Ekki var annað á honum að skilja en að þetta væri fyrst og fremst stefna þriggja hv. þingmanna. Ef frumvarpið hefur ekki fylgi meðal Sjálfstæðisflokksins, eins og hann lét í veðri vaka, - þegar hv. þm. Jón Bjarnason ræddi um að þetta væri stefna flokksins sór hv. þm. Pétur Blöndal fyrir það - velti ég því fyrir mér til hvers frumvarpið væri lagt fram. Ekki trúi ég að það fái mikið fylgi hjá stjórnarandstöðunni. Ég taldi reyndar að hv. þingmenn Samfylkingarinnar mundu allir sem einn standa á móti slíkri aðför að stéttarfélögum í landinu en ég fór þar greinilega villur vegar. Af orðum hv. þm. Ellerts B. Schrams að dæma eru öll mín orð um gamanmál kannski fallin úr gildi. Það er ekkert gamanmál ef Samfylkingin ætlar að styðja frumvarpið og væri gaman að vita um afstöðu fleiri þingmanna þess flokks í þeim efnum. Varðandi það hvort rök séu utan velsæmis eða ekki sé ég ekki að það sé neitt óeðlilegt að nota þau orð. Þá er auðvitað átt við það velsæmi sem ríkir þegar rök eru annars vegar, það er sem sagt velsæmi vitsmunalífsins. Ég tel það alveg utan velsæmis í þeim skilningi að telja að jarðaverð hafi hækkað vegna þess að Lánasjóður landbúnaðarins hefur verið lagður niður, eins og hægt er 

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að biðjast afsökunar. Það er stórmannlegt. Ég vil geta þess að í 38. gr. stjórnarskrárinnar stendur: „Rétt til að flytja frumvörp til laga og tillögur til ályktana hafa alþingismenn og ráðherrar.“ Alþingi er þannig uppbyggt að það eru alþingismenn, hver og einn, sem eiga að flytja tillögur og frumvörp. Það eru ekki flokkar, það er ekki ríkisstjórnin, það eru alþingismenn sem flytja frumvörp og tillögur. Ég sé því ekkert að því að þrír hv. þingmenn flytji frumvarp. Það þarf ekki endilega að vera stefna eins flokks eða annars. Þingmenn greiða atkvæði um frumvarpið þegar þar að kemur, vonandi háð sannfæringu sinni. Ég flyt frumvarpið sem þingmaður og hef rétt til þess. Það er hvorki stjórnarfrumvarp né á móti stefnu stjórnarinnar. Það hefur ekki nokkurn skapaðan hlut að gera með ríkisstjórnina, sem vill svo til að ég styð.

Virðulegi forseti. Ég finn mig knúinn til að taka þátt í þessari umræðu vegna orða hv. þm. Bjarna Harðarsonar. Ég vil taka það skýrt fram, vegna þess að reynt hefur verið að draga upp þá mynd, að það er algjörlega fráleitt að Samfylkingin styðji ekki verkalýðshreyfinguna. Samfylkingin mun áfram standa vörð um verkalýðshreyfinguna eins og hingað til. Það er rétt hjá hv. þingmanni að Samfylkingin á rætur sínar í verkalýðshreyfingunni sem má rekja allt til ársins 1916. Þær rætur verða ekki rifnar upp, svo mikið er víst, hv. þingmaður getur andað rólega yfir því. Mér þótti ekki síður knýjandi að koma hingað upp og benda á að hv. þingmaður gaf það eiginlega í skyn að stjórnarskráin gilti ekki um allt land. Hv. þingmaður sagði að tilteknir þingmenn sem flyttu þetta mál gætu einbeitt sér að stjórnarskrárbrotum sem ættu sér stað á suðvesturhorninu en létu önnur mál í friði sem vörðuðu eitthvað sem þeir ekki þekktu til. Nú vil ég ítreka að ég tel afar mikilvægt að þingmenn standi vörð um stjórnarskrána, að allir hafi rétt gagnvart stjórnarskránni og að sá réttur sé varinn sama hvaðan menn koma af landinu. Ég trúi því að hv. þingmaður hafi einnig átt við það þó að honum hafi mælst svo óhönduglega í ræðustólnum.

Herra forseti. Mér þykir vænt um að heyra að hv. þm. Lúðvík Bergvinsson telur að Samfylkingin muni hér eftir sem hingað til styðja verkalýðshreyfinguna. Ég er þó engu nær um það hvort hún telji eðlilegt að styðja stéttarsamtök bænda í landinu. Bændur þurfa ekki síður en verkalýður, sá var skilningur gamla Alþýðuflokksins og sá hefur verið skilningur þeirra sem hafa aðhyllst samhjálp og félagshyggju í landinu, að standa saman í kjaramálum sínum. Frumvarpið sem hér liggur fyrir gengur þvert gegn því, það gengur í þá átt að brjóta niður félagskerfi landbúnaðarins. Mikils misskilnings gætir varðandi ummæli mín um stjórnarskrána og ekki er alls kostar rétt haft eftir. Ég hafði orð á því að hv. þingmönnum suðvesturhornsins væri nær að líta til þeirra málefna sem að þeirra svæði lytu. Ég tel stjórnarskrárbrot afskaplega alvarlegt en mér er mjög til efs að búnaðarmálagjald, sem hefur verið við lýði langt aftur fyrir þá stjórnarskrá sem nú gildir, brjóti í bága við stjórnarskrána. Ef það gerir það á hið sama við um óskaplega mörg mál, eins og reyndar kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Mér þætti þá nær að taka heildstætt á málunum og án þess að veitast með þessum hætti að félagskerfi stéttanna í landinu.

Virðulegi forseti. Samfylkingin styður vitaskuld baráttu bænda sem og annarra sem berjast fyrir réttindum sínum. Hins vegar hefur löngum verið ágreiningur um hvernig best er að berjast fyrir þeim réttindum og hvernig best er að berjast fyrir kjörum sínum. Ágreiningur getur verið um það hvaða leiðir eru bestar, en ég held að við hv. þingmaður séum samstiga í því að reyna að gæta hagsmuna bænda eins og mögulegt er. Hv. þingmaður sagði að við hv. þingmenn hefðum ekki heyrt rétt það sem hann sagði, ég vil þó taka undir með honum hvað það varðar að mér er til efs að búnaðarmálagjald fari gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar. Það er vitaskuld heimilt að setja ákvæði um gjöld í lög þó að þau séu einnig í fjárlögum þannig að það er þá tvöföld trygging fyrir því að rétt sé á málum haldið. Ég held að þannig hafi verið staðið að málum og verði áfram. Það er því dálítið langsótt að halda því fram að tvöföld trygging fari í bága við stjórnarskrána. 

Herra forseti. Ég vil vekja athygli á að ég er ekki kominn hingað til að taka afstöðu með eða á móti frumvarpinu. Mér sýnist hins vegar að um verulegan misskilning sé að ræða, sérstaklega hjá hv. þm. Bjarna Harðarsyni. Bjargráðasjóður fær tekjur beint úr ríkissjóði en hvað varðar önnur stéttarfélög, eins og t.d. í sjávarútvegi, er um að ræða greiðslumiðlunarsjóð sem stéttarfélögin og atvinnugreinin sem slík borga sjálf. Greiðslumiðlunarsjóður er 1% af útfluttu aflaverðmæti og það heldur að hluta til uppi rekstri LÍÚ, sjómannasamtakanna og öðru þess háttar. Þarna er töluverður munur á, þegar talað er um Bjargráðasjóð og svo rekstur á Búnaðarsambandi Íslands og hvað þetta heitir nú allt sem því tilheyrir. Fyrir fjórum árum benti ég á í þessum þingsal að ein stétt manna hefur enga kjarasamninga - Samfylkingin ber sér nú á brjóst og vonast maður til að þeir standi vörð um launakjör fólks og standi á bak við stéttarfélög og verkalýðshreyfinguna - en það eru smábátasjómenn. Ég hef sagt að það sé brot á vinnulöggjöfinni en sennilega hafa á milli 400 og 500 sjómenn enga kjarasamninga. Ég benti á þetta fyrir fjórum árum, fyrrverandi hæstv. félagsmálaráðherra gerði ekkert í málinu. Ég vonast til þess að núverandi hæstv. félagsmálaráðherra taki málið upp og vinni að því að tryggja að gerðir verði kjarasamningar við smábátasjómenn. Varðandi frumvarpið sýnist mér að um mikinn misskilning sé að ræða milli manna hér í þingsal.

Herra forseti. Það stendur upp á mig að svara fyrirspurn frá hv. þm. Bjarna Harðarsyni. Ég tel mig upp úr því vaxinn að standa í þrasi og útúrsnúningaumræðu eins og hv. þingmaður hafði því miður uppi. Ég tók til máls áðan og hóf ræðu mína á því að taka fram að ég væri ekki að lýsa yfir stuðningi við frumvarpið sem hér hefur verið lagt fram. Ég vildi hins vegar að gefnu tilefni mótmæla því að frumvarpið væri endilega aðför að bændastéttinni vegna þess að mörg skynsamleg rök voru flutt fyrir því að þetta mál ætti rétt á sér. Almennt er ég þeirrar skoðunar að ekki þurfi að skylda fólk til að standa saman í eigin samtökum. Ef það er lífsnauðsynlegt, eins og hv. þingmaður tók til orða, að bændur standi saman í samtökum sínum finna þeir sjálfsagt fyrir því sjálfir og borga sjálfviljugir. Það þarf ekki að taka það sérstaklega fram í lögum að þeir séu skyldugir til að borga, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Þetta er sjónarmið mitt og það gildir hvort sem í hlut eiga bændur, verkamenn eða, ef út í það er farið, þeir sem eiga aðild að íþróttafélögum. Það gildir almennt í samfélaginu að fólk gengur sjálfviljugt í samtök, hagsmunasamtök eða áhugasamtök, og greiðir þá sína félagsaðild. Ég tala hér ekki fyrir munn Samfylkingarinnar, ég tala alltaf í eintölu, ég tala ekki í fleirtölu. Ég er ekki með neinar yfirlýsingar fyrir hönd eins eða neins flokks þegar ég segi að ég styð frelsi og mannréttindi. Þetta mál snýst að mörgu leyti um þau tvö grundvallaratriði.

Frú forseti. Ég verð eiginlega að ítreka fyrirspurn mína. Ég tel að ekki sé um að ræða ómerkilegt karp. Hvorki ég né hv. þm. Ellert B. Schram verðum nokkurn tíma svo gamlir að við verðum yfir það hafnir að ræða um jafnmikilvæg grundvallaratriði og skylduaðild að stéttarfélögum. Ég geri mér grein fyrir því að sú aðild er umdeilanleg og kannski mundum við vilja búa í heimi þar sem menn gætu kastað henni fyrir róða án þess að nokkuð brygði út af. En það hefur verið skoðun mjög margra, og sérstaklega þeirra sem hafa aðhyllst sjónarmið félagshyggjunnar, að einhvers konar skylduaðild að verkalýðsfélögum, einhvers konar skylda til að stéttir standi saman, hafi raunverulegt gildi til þess að hinir sterkari nái ekki undirtökunum í samfélaginu. Mér þykir mjög merkilegt ef það er virkilega svo, og ég vil fá staðfestingu á því frá hv. þm. Ellerti B. Schram, að hann telur skylduaðild að verkalýðsfélögum úrelta og að slík aðild eigi að vera algjörlega frjáls í nútímasamfélagi. Það er örugglega mikið fagnaðarefni fyrir Baug og aðra auðhringa þessa lands að eiga slíka þingmenn í krataflokknum.

Frú forseti. Hvað er eiginlega í gangi? Ég hef tví- eða þrívegis komið upp í pontu og tekið skýrt fram að ég sé ekki stuðningsmaður þessa máls. Ég tek hins vegar undir það sem hér hefur verið sagt, að þetta sé ekki aðför að bændastéttinni. Ég tel sjálfsagt að fólk í sömu atvinnugrein eða með sömu hagsmuni myndi samtök og eftir atvikum getur það vel verið félagsleg skylda að standa saman í slíkum bandalögum. En við erum að tala um hvort eigi að skuldbinda fólk til þess að greiða gjald. Ég vona að við getum talað um það án þess að væna hvert annað um að vera á móti samtökum verkalýðsins, launþega, á móti bændum eða á móti mannréttindum og stríða gegn skoðunum og sjónarmiðum félagshyggjuflokka í landinu. Það er út í hött að tala svona. Ég hef skýrt tekið fram og geri enn. Ég styð samtök fólks í landinu með ráðum og dáð en mér finnast athyglisverð þau rök sem hafa hér komið fram gegn því að skylda fólk til að greiða slíkt gjald. Það gildir um bændasamtökin jafnt sem aðra. Þar hlýtur að ríkja frelsi og mannréttindi og nútímasiðferði.

Frú forseti. Umræðan er vissulega komin örlítið út fyrir búnaðargjaldið en hún er afskaplega athyglisverð því hún snýst um hvort hv. þm. Ellert B. Schram er andvígur skylduaðild að stéttarfélögum. Síðasta ræða hans skilur mig eiginlega enn meira eftir í lausu lofti um það. Ég tel þetta skipta máli. Ég tel að verkalýðshreyfingin muni horfa til þess ef það er orðið þannig. Hv. þingmaður vék að því að hér ættu að ríkja nútímaleg sjónarmið. Ef það eru sjónarmið þingmanna Samfylkingarinnar á því herrans ári 2007, nútímasjónarmiðin, að skylduaðild að stéttarfélögum sé úrelt þá eru það mikil tíðindi. Það eru mikil tíðindi fyrir verkalýðshreyfinguna.  Ég geri mér grein fyrir því að þetta er umdeilanlegt kerfi. En menn hafa verið sammála um það mjög lengi. Menn hafa verið sammála um það mannsöldrum saman, á vinstri kanti stjórnmálanna og margir á þeim hægri, að þetta sé nauðsynlegt til að fátækt fólk geti varið rétt sinn. Þegar hv. þm. Ellert B. Schram, sem er nú eldri en tvævetur, kemur hér upp mjög undrandi og segir: Það eru mjög athyglisverð sjónarmið að 

Frú forseti. Í stuttu máli enn og aftur. Í fimmta skipti held ég. Ég er ekki á móti skylduaðild.

Hæstv. forseti. Ég vildi bæta nokkrum orðum við þessa umræðu sem lenti svolítið inni á villigötum að mínu mati. Kannski er það eðlilegt miðað við framsögu flutningsmanns sem beindi orðum sínum nokkuð mikið að málefnum landbúnaðarins en í raun er hér um iðnaðarmálagjald að ræða. Sem fyrrverandi iðnaðarráðherra þekki ég alveg þessi sjónarmið sem snúast um að hv. þingmaður og fleiri hv. þingmenn eru andvígir því og telja það orka tvímælis að ríkið innheimti fyrir iðnaðinn félagsgjöld og það sama gildi þá um landbúnaðinn. Meira að segja er einnig hægt að nefna Fiskiræktarsjóð í þessu sambandi líka. Þetta hefur verið til umfjöllunar hjá Hæstarétti. Hann komist að þeirri niðurstöðu að þetta geti gengið með þeim hætti sem það hefur verið gert. En ég ber virðingu fyrir þeim sjónarmiðum hv. þm. Péturs Blöndal, að telja þetta orka tvímælis. Vel má vera að þetta verði tekið frekar fyrir hjá alþjóðlegum dómstólum. Ef ég hef skilið það rétt er ekki útilokað að það verði gert. En þetta er aðalatriði málsins. Ég get líka greint frá því að fyrrverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, hafði nokkrar efasemdir um að réttlætanlegt væri að gera þetta með þessum hætti. Í hans málflutningi beindust spjótin eingöngu að Samtökum iðnaðarins. Í hans tíð var skipaður starfshópur sem átti að fara ofan í þessi mál frá öllum hliðum. En ég hef grun um að sá starfshópur hafi ekki starfað mikið og það liggi ekki mikið eftir hann. En þetta er grundvallaratriði þessa máls, hvort ríkið á að standa í þessari innheimtu, sem vissulega er mjög þægilegt fyrir þessi félagasamtök frekar en að þurfa að innheimta sjálf iðgjöld af félagsmönnum sínum. Það er skiljanlegt að þau geri það með þessum hætti meðan þeim er stætt á því. Það sýnist mér að þeim sé nema eitthvað nýtt komi frá dómstólum í þeim efnum. Ég tek fram að ég styð ekki þetta frumvarp og hef aldrei gert það. Engu að síður get ég alveg skilið hv. þingmenn að hafa þessa skoðun, að þeir telji þetta á mörkum þess að standast ákvæði stjórnarskrár.

Frú forseti. Ég vil bara segja enn og aftur að það er töluverður munur á því að tala um ríkisstyrki til rekstrar stéttarsambands bænda, búnaðargjaldið sem við erum að ræða hér, eða aðrar atvinnugreinar. Ríkið styrkir ekki stéttarfélög eða reksturinn á ASÍ eða með sama hætti og landbúnaðinn. Mér finnst fólk bera saman ólíka hluti þegar það talar annars vegar um samtök bænda og hins vegar um almenna verkalýðshreyfingu í landinu. Þetta er af sitt hvorum meiði. Ég tók áðan sem dæmi varðandi greiðslumiðlun sjómanna að þar er tekið út úr atvinnugreininni í heild sinni 1% af útflutningsverðmætum og því skipt á milli aðila. Þetta er með öðrum hætti í landbúnaðinum. Þetta er verið að styrkja beint og allir landsmenn að borga inn í Bjargráðasjóð. Þar hafa ákveðnar tölur verið nefndar, um 137 kr. á einstakling. Þetta er með allt öðrum hætti varðandi landbúnaðinn en önnur launþegasamtök í landinu. Ég hef raunverulega alltaf litið á bændur sem atvinnurekendur en ekki sem launþega.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um dómstóla, nr. 15/1998. En ásamt mér eru flutningsmenn hv. þm. Jón Magnússon, Gunnar Svavarsson og Helgi Hjörvar. Þetta mál er nú endurflutt. Það var flutt á 131. löggjafarþingi og gengur út á það að gerðar verði breytingar á skipun hæstaréttardómara frá því sem nú er, að í stað þess að dómsmálaráðherra skipi hæstaréttardómara þá muni Alþingi Íslendinga gera það. Hér er lagt upp með að forsætisráðherra geri tillögu til Alþingis um skipan hæstaréttardómara sem tæki afstöðu til þeirrar tillögu og þurfi aukinn meiri hluta til að samþykkja tillögu forsætisráðherra, þ.e. að tvo þriðju hluta atkvæða á Alþingi þarf til að samþykkja skipan nýs dómara. Virðulegi forseti. Hugsunin að baki þessu frumvarpi er sú að þingmenn hafa í reynd einir rétt til að starfa í umboði þjóðarinnar þegar kemur að ríkisvaldinu. Vissulega eru sveitarstjórnarmenn einnig kosnir en þingmenn hafa þá sérstöðu að sitja í umboði þjóðarinnar og sækja því vald sitt til þjóðarinnar. Grunnhugsunin með skiptingu ríkisvaldsins í þrjá þætti, þ.e. löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald, byggist á að vald safnist ekki um of á einn þátt eða eina hendi ríkisvaldsins. Af þessum þáttum, þ.e. löggjafarvaldi, framkvæmdarvaldi og dómsvaldi, sækir aðeins þingið umboð sitt til þjóðarinnar og það er síðan þingið eða ríkisstjórnin sem skipar eða samþykkir framkvæmdarvaldið því engin ríkisstjórn getur setið nema að hún njóti meirihlutastuðnings á þingi. Þingið er því í reynd er bakhjarl ríkisstjórna hverju sinni. Mér þykir það skjóta skökku við, og hefur þótt mjög lengi, að einn ráðherra í ríkisstjórn fái það hlutverk að skipa hæstaréttardómara, þ.e. dómara við æðsta dómstól landsins, æðsta dómstól hvað varðar þriðja þátt ríkisvaldsins,. dómsvaldið. Ég tel að það mundi styrkja Hæstarétt til muna ef Alþingi skipaði þessa dómara og gerði á þann hátt sem hér er lagt til. Hér er reyndar lögð til ákveðin aðferðafræði sem hefur fengið talsverða umræðu og sitt sýnst hverjum. Tel ég að það hafi bara þroskað og styrkt málið að hafa fengið þá umræðu sem það hefur fengið. Ein þeirra gagnrýnisradda sem heyrst hafa er að ef þetta gerist inni á Alþingi verði þetta of pólitískt. Um það vil ég segja að ef þetta gerðist á Alþingi og tryggja þyrfti stuðning tveggja þriðju hluta atkvæða á þingi held ég að málið væri miklu gegnsærra en það er í dag. Það eru sem sagt fleiri sem koma að því og klárlega þyrfti að vera mikill stuðningur á bak við samþykkt tillögu forsætisráðherra eins og gert er ráð fyrir í þeirri hugmynd sem hér liggur fyrir. Ég held að það mundi bæði styrkja þingið og það yrði gegnsærra í reynd frá því sem nú er. Því verður seint haldið fram að núverandi fyrirkomulag sé hafið yfir þá gagnrýni sem oft hefur heyrst að á einhvern hátt sé pólitískt skipað í réttinn. Þar tilgreini ég ekki eða tilnefni sérstaka dómsmálaráðherra, heldur bara fyrst og fremst að þessi umræða hefur jafnan heyrst. Mitt mat er að það sé eðlilegt að til Alþingis, sem æðst handhafa ríkisvaldsins, sæki ríkisstjórnin styrk sinn og umboð og að á sama hátt mundi Alþingi skipa í Hæstarétt sem er æðsti dómstóll þjóðarinnar. Hér er vissulega ekki á ferðinni neitt sem ekki hefur verið reynt annars staðar. Auðvitað er grunnhugsunin í þessu sú sem Bandaríkjamenn hafa fylgt í gegnum tíðina og ég held að það skipti miklu máli að þessi leið, eða svona leið, verði farin, það styrki Hæstarétt og það skapar að mínu viti auknara gegnsæi við þessa skipun frá því sem nú er. Í grunninn er þetta sú hugsun eða sú hugmynd sem þetta frumvarp byggir á. Í þessari útfærslu er málið lagt upp á þennan veg, með leyfi forseta: „Þegar ráðherra hefur ákveðið hvern hann hyggst gera tillögu um sem hæstaréttardómara tilkynnir hann forseta Alþingis um það. Tillaga ráðherra skal hljóta meðferð í sérnefnd skv. 32. gr. laga um þingsköp Alþingis, nr. 55/1991, áður en hún er borin undir atkvæði þingmanna. Nefndin skal fjalla um hæfni umsækjanda um embættið og skila skýrslu til þingsins með rökstuddri niðurstöðu um mat sitt innan fjögurra vikna. Jafnframt skal nefndin leita umsagnar Hæstaréttar um hæfi og hæfni umsækjanda til að gegna embættinu. Samþykki Alþingi tillögu ráðherra leggur hann hana fyrir forseta Íslands. Synji Alþingi staðfestingar á tillögu ráðherra gerir hann aðra tillögu og skal hún fá sömu meðferð.“ Í umræðu um þetta mál hefur það einnig fengið gagnrýni að hér er lagt til að umsagna Hæstaréttar skuli leitað. Í sjálfu sér er ýmislegt í þeirri gagnrýni sem vert er að horfa til en spurningin sem vaknar er þá frekar: Hvert annað væri hægt að leita? Væri hægt að leita til Lögmannafélagsins? Ég sé ekki að það sé betri leið. Eins og málið er lagt upp hér er lagt til að þessi leið sé farin en sá sem hér stendur er einnig tilbúinn að viðurkenna að hún er ekki yfir gagnrýni hafin. Það er ekki yfir gagnrýni hafið að þeir sem sitja fyrir í Hæstarétti þurfi að gefa umsögn um þetta, en ég verð að viðurkenna að ég hef a.m.k. ekki fengið betri hugmyndir og ef þær eru til væri gaman að heyra af þeim. Í grunninn er hugsunin sú eins og ég hef rakið að forsætisráðherra, í stað dómsmálaráðherra í dag, geri tillögu til þingsins um að tiltekinn einstaklingur verði skipaður hæstaréttardómari og til þess að það gangi eftir þurfi aukinn meirihlutastuðning á hinu háa Alþingi. Þessa hugmynd tel ég vera í takt við þrískiptingu ríkisvaldsins. Þessa hugmynd tel ég vera í takt við þá þróun sem hefur átt sér stað í íslensku samfélagi og ég held að það sé mikilvægt að breyta frá því fyrirkomulagi sem nú er. Ég ætla heldur ekki að gera lítið úr því að vissulega eru skiptar skoðanir meðal lögmanna um hvert eigi til að mynda að vera hlutverk Hæstaréttar og hversu langt Hæstiréttur eigi að ganga með að túlka lög og að veita eða allt að því að setja lög eins og stundum hefur verið gagnrýnt. Sumir dómarar hafa verið mjög frjálslyndir. Þeir hafa viljað skýra lög rúmt og jafnvel skapa réttindi sem byggja á óljósum ákvæðum stjórnarskrár um félagsleg réttindi og fleiri. Aðrir eru mun íhaldssamari í viðhorfum og telja að það sé aðeins hlutverk dómaranna að dæma samkvæmt skrifuðum lögum og þeir eigi ekki að fara mikið út fyrir þann ramma. Vissulega skiptir samfélagið allt saman miklu máli hverjir sitja í Hæstarétti og það er mikilvægt að þeir sem þar sitja hafi mikinn stuðning. Það er mikilvægt að Hæstiréttur njóti þeirrar virðingar sem æðsti dómstóll þjóðarinnar þarf að njóta og ég tel að með breytingum af þessum toga mundum við styrkja Hæstarétt til mikilla muna. Það yrði gegnsærra en áður hver væri skipaður hæstaréttardómari og það væri til þess fallið að efla og styðja og styrkja enn frekar þrískiptingu ríkisvalds sem margir hafa gagnrýnt á undanförnum missirum að hafi verið að breytast meira í ráðherraræði sem er í engum takti við þá hugsun sem stjórnarskrá Íslands byggir á. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að málið gangi til allsherjarnefndar.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka flutningsmönnum þessa frumvarps fyrir að leggja það fram að nýju vegna þess að hér er á ferðinni álitaefni sem mér finnst vera mjög mikilvægt að sé tekið til umræðu, ekki síst vegna þess að töluvert miklar deilur hafa staðið á síðustu árum um skipan þeirra hæstaréttardómara sem í réttinn hafa valist. Ég kem kannski að því á eftir og sömuleiðis þeirri skoðun minni að ég tel að það sé tími til kominn að breyta því fyrirkomulagi sem núverandi lög um dómstóla gera ráð fyrir í þessu sambandi þrátt fyrir að ég sé kannski ekki endilega sammála þeirri útfærslu sem fram kemur í frumvarpinu. En ég dreg ekki fjöður yfir það að ég held að það sé ekki til nein ein niðurstaða varðandi þetta mál, ekki nein ein leið til að haga þessum málum betur en núverandi lög gera. Mér finnst gott framtak að leggja málið fram. Mig langar til að spyrja hv. þingmann og 1. flutningsmann tveggja spurninga. Ég mun spyrja þeirrar fyrri nú í þessu fyrra andsvari og þeirrar seinni í seinna andsvarinu. Ég tek eftir því að í 1. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir því að dómarar við Hæstarétt séu tilnefndir af forsætisráðherra að fengnu samþykki Alþingis. Ég verð að segja að mér finnst dálítið sérkennileg ráðstöfun að forsætisráðherranum sé fengin þessi tilnefning en ekki dómsmálaráðherra vegna þess að dómsmálaráðherra hefur um áratugi verið æðsti yfirmaður dómstóla 

Virðulegi forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að bregðast við þeirri fyrirspurn sem hér er borin upp. Hugsunin með því að forsætisráðherra geri þá tillögu er kannski fyrst og fremst sú sem ég rakti áðan í ræðu minni, að hér er um að ræða dómsvaldið, þ.e. einn þriggja handhafa ríkisvaldsins, og mér þykir við hæfi að forustumaður eða oddviti ríkisstjórnar hverju sinni beri upp þá tillögu í ljósi þess. Ég skal hins vegar játa að í þeirri vinnu og þeirri hugsun sem fram fór þótti mér kannski álitaefnið ekki vera hvort það ætti að vera forsætisráðherra eða dómsmálaráðherra, það væri miklu heldur hvort það ætti að vera forsætisráðherra eða forseti þingsins sem legði fram þá tillögu sem hér um ræðir þar sem hér væri um að ræða forustumenn annars vegar í ríkisstjórn, forustumann eða forustukonu, og síðan ... 

Frú forseti. Ég hef tilhneigingu til að vera þeirrar skoðunar að komi menn upp því fyrirkomulagi sem frumvarpið gerir ráð fyrir sé eðlilegra að það sé dómsmálaráðherra sem tilnefnir nýtt dómaraefni í stað forsætisráðherra, enda hefur það verið þannig í stjórnskipan okkar að dómsmálaráðherra, eins og ég sagði áðan, hefur verið æðsti yfirmaður dómsmála í landinu. Mér finnst þetta verkefni heyra betur undir hans verksvið. Ég get ekki séð í frumvarpinu að það sé gert ráð fyrir því að forsætisráðherra hafi eitthvað með skipan héraðsdómara að gera og spurning hvort það sé eðlilegt að slíta þetta í sundur, að forsætisráðherra geri tilnefningu um hæstaréttardómara en dómsmálaráðherra um héraðsdómara. Ég tel að þetta tvennt ætti að vera á einni hendi. En gott og vel, þetta er bara sjónarmið sem komið hefur fram og allt í fínasta lagi með það. Þetta er atriði sem ég tel að þurfi bara að skoða. Hin spurningin laut að því að það segir í 1. gr. frumvarpsins, með leyfi forseta: „Nefndin skal fjalla um hæfni umsækjanda um embættið og skila skýrslu til þingsins með rökstuddri niðurstöðu um mat sitt innan fjögurra vikna. Jafnframt skal nefndin leita umsagnar Hæstaréttar um hæfi og hæfni umsækjanda til að gegna embættinu.“ Frumvarpið gerir því ráð fyrir því að Hæstiréttur hafi eftir sem áður það hlutverk að skila umsögn um hæfi og hæfni dómaraefna við réttinn. Þetta er kannski það atriði sem hefur valdið mestum deilum í umræðum um þetta mál, sérstaklega vegna þess að Hæstiréttur hefur túlkað lögin þannig að honum sé heimilt að raða umsækjendum upp í forgangsröð í umsögn sinni eftir því hver dómstóllinn telur að eigi helst að fá embættið. 

Virðulegi forseti. Frumvarpið gerir ekki ráð fyrir því að þetta verði óbreytt frá því sem nú er. Hér er lagt til að Hæstiréttur veiti aðeins umsögn til þeirrar nefndar sem raunverulega fjallar um málið þannig að hér væri einfaldlega um að ræða umsögn um það hvort menn uppfylli ákveðna hæfni til að gegna þessu embætti. Hugsunin er ekki sú að hann skipi þessu í röð, ég vil að það komi skýrt fram, heldur fyrst og fremst að hann veiti umsögn til þeirrar þingnefndar sem um málið fjallar. Það liggur fyrir. Varðandi það hvort hæstv. dómsmálaráðherra eða hæstv. forsætisráðherra eigi að gera tillögu til þingsins tel ég að það sé varla stóra málið í þessu og skipti kannski ekki sköpum. Hugsunin er fyrst og fremst sú að forustumaður ríkisstjórnar geri þetta en eins og ég nefndi hér áðan væri jafnvel enn eðlilegra að forseti þingsins legði þessa tillögu fram. Hér er vissulega hreyft máli sem margir hafa skoðun á. Ég held að það sé mikilvægt að svona mál fái umræðu. Það er ekki hugur flutningsmanna að hér sé um hina endanlegu og fullkomnu leið að ræða en hér er hins vegar reynt að setja fram hugmynd sem byggir á þeirri hugsun sem þrígreining ríkisvaldsins byggir á og fylgja henni eftir. Eins og hér kemur fram telja flutningsmenn að þetta hafi greinilega orðið eftir í nauðsynlegum breytingum sem þarf að gera á íslenskri stjórnskipun.

Frú forseti. Eins og ég gat um í andsvari mínu við hv. þm. Lúðvík Bergvinsson þá fagna ég því að frumvarp sem mælir fyrir um breytingu á lögum um dómstóla sé komið fram á Alþingi og hafin sé umræða um hvort ástæða sé til að breyta því fyrirkomulagi sem nú ríkir varðandi skipun hæstaréttardómara eða ekki. Ég hef verið þeirrar skoðunar býsna lengi að fyrirkomulagið sem nú er, og ekki síst sú framkvæmd sem hefur blasað við okkur hvað varðar túlkun á lögunum um dómstóla við skipan hæstaréttardómara, sé óheppileg og að ástæða sé til að taka hana til gagngerrar skoðunar. Þess vegna fagna ég því að þetta frumvarp skuli komið fram og við séum farin að ræða um þessi málefni. Þegar ég lærði lögfræði þá kenndi minn góði kennari, Sigurður Líndal, mér að Hæstiréttur ætti að vera endir allrar þrætu. Því miður hefur Hæstiréttur kannski frekar verið uppspretta þrætu frekar en hitt síðustu ár, sérstaklega þegar kemur að því að skipa dómara við réttinn, þá helst í tengslum við það þegar Hæstiréttur veitir, samkvæmt lögunum um dómstóla, umsögn um hæfi og hæfni þeirra umsækjenda sem vilja verða dómarar. Við slíka umsögn hefur Hæstiréttur Íslands, að minnsta kosti hluti þeirra dómara sem þar sitja, túlkað 4. gr. núverandi laga um dómstóla með þeim hætti að rétturinn hafi heimild til að raða dómaraefnunum upp í forgangsröð, eftir því hvaða dómaraefni umsagnaraðilinn telur heppilegust til að hljóta skipun. Það er auðvitað ástæða til að nefna það sérstaklega í athugasemdum, bæði með núverandi lögum og fyrri lögum, að þar er ekkert sagt, hvorki í texta ákvæðisins sjálfs né í athugasemdum með textanum, að Hæstiréttur eigi að raða umsækjendum upp í forgangsröð í umsögn sinni og hvað þá að sú umsögn skipti einhverju máli þegar ráðherra tekur ákvörðun um hvern skipa skuli. Því miður hefur umræðan um skipan hæstaréttardómara ekki verið sérstaklega jákvæð á síðustu árum. Ég fagna því að menn skuli hafa hreyft við þessu máli á Alþingi til þess að opna þessa umræðu þannig að við getum velt því fyrir okkur hvort rök séu fyrir og ástæða til þess að breyta núverandi fyrirkomulagi. Um þetta hefur verið fjallað í opinberri umræðu, bæði í ræðu og riti um nokkurt skeið. Ég má til með að nefna að það er ekki lengra síðan en í júlí árið 2006 að í tímariti lögfræðinga, í 2. hefti, birtist grein eftir einn hæstaréttardómara, Jón Steinar Gunnlaugsson, sem ber yfirskriftina: Skipun hæstaréttardómara. Er breytinga þörf? Þar fer dómarinn yfir löggjöfina eins og hún er núna og lýsir skoðunum sínum á því hvaða breytingar hann telji nauðsynlegt að gera á núverandi fyrirkomulagi laganna um dómstóla vegna skipunar hæstaréttardómara. Morgunblaðið hefur líka vikið að þessu álitamáli með málefnalegum hætti, að ég tel, og gerði það síðast í Reykjavíkurbréfi laugardaginn 11. ágúst. Í því Reykjavíkurbréfi er í upphafi farið yfir hvaða möguleikar eru í stöðunni og það fyrirkomulag sem viðgengst í Bandaríkjunum rakið. Síðan veltir höfundur Reykjavíkurbréfs því fyrir sér hvort Hæstiréttur eigi að vera umsagnaraðili við val á nýjum dómurum við réttinn. Mér finnst höfundur Reykjavíkurbréfs komast ágætlega að orði þegar hann fer yfir þetta mál og ég ætla, með leyfi forseta, að fara yfir það sem þar kemur fram. Ég ætla ekki að lesa upp allt Reykjavíkurbréfið en les þann hluta af því sem ég tel skipta máli í þessu samhengi, með leyfi forseta: „Hér á Íslandi hefur það tíðkast í áratugi að Hæstiréttur Íslands er umsagnaraðili um umsækjendur um starf dómara við Hæstarétt. Nú byggist sá umsagnarréttur á lögum frá árinu 1998 en fram að þeim tíma var það ákvæði í lögum frá árinu 1973. Morgunblaðið hefur ekki kannað, hvort þetta lagaákvæði er í raun eldra. Munurinn á lögunum frá 1973 og 1998 að þessu leyti er sá, að í hinum eldri lögum var ákvæðið á þann veg að dómstóllinn skyldi veita umsögn um dómaraefnin áður en embættið væri veitt en í hinum nýju lögum er gert ráð fyrir að Hæstiréttur fjalli um hæfi og hæfni umsækjenda til að gegna starfinu. Þetta nýja lagaákvæði hafa dómarar við Hæstarétt túlkað á þann veg, að þeir hafi rétt til að raða umsækjendum upp, þ.e. að leggja mat á það hver sé hæfari en annar. Það stendur ekki í lögunum að þeir hafi þann rétt en þeir hafa túlkað orðalag laganna á þann veg að þeir hafi slíkan rétt. Þótt þetta atriði skipti auðvitað miklu máli er þó meiri spurning hvort það sé yfirleitt við hæfi að dómarar við Hæstarétt hafi slíkan umsagnarrétt og hvort sá umsagnaraðili ætti ekki að vera allt annar en þeir dómarar sem sitja fyrir í réttinum. Ákvæðið eins og það var í lögunum frá 1973 hlýtur að teljast meira en álitamál í því samfélagi, sem við búum í í upphafi nýrrar aldar, sem er gjörólíkt því samfélagi, sem hér var til fyrir 34 árum. Viðhorf fólks til margra mála hafa gjörbreyst og þar á meðal til opinberra stofnana og þeirra sem þar gegna lykilstörfum. Í þá daga var jafnvel litið svo á að dómarar við Hæstarétt Íslands væru óskeikulir en engum dettur í hug að hafa slíka afstöðu til þeirra nú. Eru yfirleitt nokkur rök fyrir því að dómarar við Hæstarétt Íslands hafi rétt til umsagnar um hugsanlega nýja dómara við réttinn? Hver eru þau rök? Ef horft er til hinna nýju laga frá árinu 1998 og túlkunar Hæstaréttar á þeim lagaákvæðum verður þessi spurning enn áleitnari vegna þess að með túlkun meiri hluta dómaranna á þeim lagaákvæðum er augljóst að dómurinn er að gera tilkall til hlutdeildar í skipunarvaldi ráðherra. Um leið og dómurinn segir að einn tiltekinn umsækjandi sé hæfari en aðrir er ljóst að ráðherrann sem hefur skipunarvaldið er kominn í erfiða stöðu. Ætlar hann virkilega að ganga gegn vilja Hæstaréttar er spurt. En samkvæmt hvaða íslenskum lögum hefur Hæstiréttur eignast hlutdeild í skipunarvaldi ráðherra? Eru dómararnir ekki að brjóta íslensk lög með því að gera tilkall til slíkrar hlutdeildar? Hvað mundi gerast ef dómsmálaráðherra endursendi slíka umsögn dómara við Hæstarétt með þeim ummælum að þeir hefðu ekki lagaheimild til að kveða upp úr um að einn umsækjandi væri hæfari en annar? Hver ætti að úrskurða í þeirri deilu? Hæstiréttur sem væri samansettur af öðrum dómurum vegna vanhæfi hinna skipuðu dómara? En hvaða líkur eru á að nýir dómarar mundu ganga gegn sjónarmiðum starfsbræðra sinna? Það eru ekki meiri líkur á því en að læknir felli áfellisdóm yfir öðrum lækni, svo að gripið sé til samlíkingar sem er inngróin í sálarlíf almennings. Líklegra er að ráðherra mundi beita sér fyrir lagabreytingu þar sem orðalagið um umsagnarrétt Hæstaréttar væri svo skýrt að ekki væri hægt að draga það í efa. En eftir stendur spurningin um það hvort Hæstiréttur eigi yfirleitt að hafa slíkan umsagnarrétt eða hvort það lagaákvæði sé úrelt í þjóðfélagi samtímans. Morgunblaðið hallast að því að svo sé. Það er erfitt að finna nokkur rök fyrir því að Hæstiréttur hafi þennan umsagnarrétt. En rökin gegn þessu ákvæði blasa við. Hvaða vit er í því að einhver hópur manna geti ráðið miklu um það hvaða nýr aðili kemur inn í þann hóp? Býður það ekki heim hinum gamalkunna íslenska klíkuskap, persónulegum fordómum og þeirri spillingu, að þeir sem fyrir eru í réttinum hvetji kunningja sína til að sækja um og að þeir muni fá góða meðferð í umsögn Hæstaréttar? Það er augljóst að þegar hér er komið sögu á að afnema úr lögum ákvæðið um umsagnarrétt Hæstaréttar um umsækjendur en taka upp annað fyrirkomulag. En jafnaugljóst er, þegar um svo mikilvæg störf er að ræða, að dómsmálaráðherra, hver sem hann er hverju sinni, verður að búa við ákveðið aðhald þannig að hann geti ekki farið að geðþótta sínum einum við skipan dómara í Hæstarétt. Í grein sem Jón Steinar Gunnlaugsson hæstaréttardómari skrifaði í Tímarit lögfræðinga í júlí 2006 fjallaði hann um þessi mál og sagði m.a. í lok greinarinnar: „Til þess að fá fram vandað málefnalegt mat á umsækjendum tel ég hugsanlegt að koma mætti á fót umsagnarnefnd eftir tilnefningum þar sem þess yrði gætt að hver nefndarmaður sæti ekki of lengi. Við ættum samt að muna að rangindi, kunningjagæska og önnur ómálefnaleg sjónarmið eru jafnvel líklegri til að verða til í nefndum svonefndra fagmanna sem enga ábyrgð bera á ákvörðunum sínum heldur en hjá þeim sem ákvörðun á að taka og bera ábyrgð á henni.“ Hverjir ættu að tilnefna fulltrúa í slíka umsagnarnefnd? Lögmannafélagið? Dómarafélagið? Lagadeildir háskólanna? Yrði þessi umsagnarnefnd betur starfi sínum vaxin en t.d. dómnefndir í sumum deildum Háskóla Íslands, sem í raun eru yfirvarp fyrir klíkuskap og það sem Jón Steinar kallar kunningjagæsku? Morgunblaðinu þykir þessi hugmynd hæstaréttardómarans, sem að öðru leyti hefur skynsamlega afstöðu til þeirra mála sem hér eru til umræðu, ekki hyggileg. Stóra spurningin hlýtur að vera sú hvort Alþingi sjálft eigi að koma hér við sögu eða sú þingnefnd sem fjallar um málefni dómstólanna. Bandaríska fyrirkomulagið, þar sem tilnefndur dómari verður að svara spurningum þingnefndar, er að mörgu leyti æskilegt. Á Alþingi Íslendinga sitja kjörnir fulltrúar þjóðarinnar. Eitt af þeirra hlutverkum er að veita framkvæmdarvaldinu aðhald enda sækir framkvæmdarvaldið umboð sitt til Alþingis. Í þessu tilviki er um það að tefla að framkvæmdarvaldið, í þessu tilviki dómsmálaráðherra, fái aðhald við skipan manna í æðsta dómstól landsins. Í okkar kerfi yrði tæpast um það að ræða, að dómsmálaráðherra skipaði einn umsækjanda, sem síðan yrði að fá staðfestingu þingnefndar. Líklegra er að umsækjendur allir mundu koma fyrir þingnefnd, sem síðan veitti umsögn um þá. Með því fyrirkomulagi er umsagnarhefðin til staðar en það eru ekki þeir sem sjálfir eiga beinna hagsmuna að gæta sem hafa umsagnarréttinn. Ókosturinn við þetta kerfi er hins vegar sá, að það er hugsanlegt að meiri pólitík kæmist í spilið en ella. En á móti kemur að það er meira en hæpið að ráðherra kæmist upp með beina misnotkun á skipunarvaldi sínu. Það er t.d. erfitt að sjá fyrir sér að fulltrúar núverandi stjórnarflokka í viðkomandi þingnefnd mundu ná saman um einhverja þá umsögn sem mundi auðvelda ráðherra að fara að geðþótta sínum.“ Í lokin á þessu Reykjavíkurbréfi segir höfundur þess, með leyfi forseta: „Það er engin ein leið sem er augljóslega besta leiðin í þessum efnum en það er nokkuð ljóst að núverandi kerfi verður að breyta. Það gengur ekki lengur upp og Hæstiréttur sjálfur á sennilega mestan þátt í að opna augu manna fyrir því. Það gengur einfaldlega ekki að þeir dómarar sem fyrir eru hafi mikið um það að segja hver tekur við af þeim, í þeirra hópi, sem er að láta af störfum. Það má segja að slíkt fyrirkomulagi tryggi ákveðna einsleitni í réttinum en er það æskilegt fyrir æðsta dómstól landsins? Við munum aldrei finna upp kerfi sem allir verða sáttir við. Við munum aldrei finna upp kerfi sem útilokar að deilur verði um skipan hæstaréttardómara. En við hljótum að leita að kerfi sem er heilbrigðara en það sem nú er til staðar.“ Ég ætla ekki að lesa meira, a.m.k. í þessari ræðu, upp úr þessu Reykjavíkurbréfi. Sjálfur hefði ég orðað hlutina aðeins öðruvísi en höfundur Reykjavíkurbréfsins en ég verð þó að segja að í því varpar höfundurinn fram ýmsum þeim sjónarmiðum sem hafa verið uppi varðandi skipun hæstaréttardómara. Ég er sammála því að það fyrirkomulag sem nú viðgengst varðandi skipun hæstaréttardómara sé óheppilegt og því verði að breyta. Þess vegna fagna ég því að þetta frumvarp sé komið fram. Ég hef hins vegar efasemdir um að sú leið sem hér er farin sé sú rétta. Ég er þeirrar skoðunar að eigi ráðherra yfir höfuð að hafa eitthvert hlutverk við skipan hæstaréttardómara þá eigi það hlutverk að vera í höndum dómsmálaráðherra. Ég er líka þeirrar skoðunar að eigi Hæstiréttur að hafa heimildir til að senda frá sér umsagnir um hæfi og hæfni dómaraefna þá eigi að taka skýrt fram hvort dómstóllinn eða dómararnir við réttinn eigi að raða mönnum og dómaraefnunum upp í forgangsröð eða ekki. Mín skoðun er sú að það eigi þeir ekki að gera. Raunar tel ég að dómarar við Hæstarétt eigi yfir höfuð ekki að veita slíka umsögn. Ég hef líka ákveðnar efasemdir um það að Alþingi eigi að koma að þessum málum. Ég tel að þegar við tökum málið til umfjöllunar og skoðunar í allsherjarnefnd þá ættum við nefndarmenn að kanna hvort annað fyrirkomulag komi til greina, t.d. hvort skipuð verði nefnd þar sem sæti eiga fulltrúar frá Lögfræðingafélagi, Dómarafélagi, frá lagadeildum háskólanna og eflaust annarra aðila sem mundu þá veita umsagnir. Það gæti orðið til að tryggja fjölbreytni og koma í veg fyrir að kunningsskapur hafi áhrif, eins og höfundur Reykjavíkurbréfsins víkur að. Það fyrirkomulag gæti verið með þeim hætti að hver og einn nefndarmaður sitji ekki nema tiltekinn tíma í slíkri nefnd, t.d. þrjú til fjögur ár, og komi ekki að umsögnum um fleiri en eitt eða tvö dómaraefni. Þetta eru álitamál sem mér finnst ástæða til að víkja að í þessari umræðu. Ég held að ég og flutningsmenn frumvarpsins séum sammála um að núverandi kerfi þurfi að breyta. Ég er þó ekki viss um að sú leið eða sú útfærsla sem fram kemur í þessu frumvarpi sé endilega sú eina rétta enda held ég að slík leið sé ekki til. Ég vonast til þess að þeir sem koma munu að umfjöllun um þetta frumvarp og þessi mál nálgist það með opnum huga og verði opnir fyrir því að skoða allar mögulegar leiðir í þessu sambandi vegna þess að þetta er afar mikilvægt mál. Það skiptir íslensku þjóðina miklu að það sé friður um Hæstarétt Íslands, friður um það með hvaða hætti dómarar við þann dómstól eru skipaðir og slík skipun á alltaf að vera hafin yfir alla gagnrýni.

Hæstv. forseti. Ég get verið sammála síðasta ræðumanni um að það er mikilvægt að friður ríki um Hæstarétt og það mál sem hér liggur fyrir og er til umfjöllunar hlýtur að ganga út á að meiri friður ríki um Hæstarétt, ég geri mér ekki hugmyndir um að eitthvað annað búi þar að baki. Vissulega er þetta endurflutt og mér heyrist 1. flutningsmaður, hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, vera mjög varkár í orðum að þessu sinni enda hefur staða hans breyst frá því að hann flutti þetta mál áður. Ég taldi því að það hefði eitthvað með það að gera að hann væri ósáttur við það hvernig núverandi og fyrrverandi dómsmálaráðherrar hafa staðið að málum í sambandi við skipan hæstaréttardómara, en látum það vera. Með því fyrirkomulagi sem hér er lagt til er þrískiptingu valdsins betur framfylgt og ég held að það sé mikið til í því að það sé nær lagi hvað varðar þennan mikilvæga grundvallarþátt. Að Alþingi hafi þarna þetta mikilvæga hlutverk finnst mér athyglisverð hugmynd og vil alls ekki útiloka að hún sé þess virði að skoða hana mjög náið og jafnvel að það gæti verið besta leiðin. Hins vegar er ég með efasemdir um þetta fyrirkomulag í sambandi við nefndina og það að taka upp bandaríska fyrirkomulagið um að viðkomandi einstaklingar sem sækjast eftir þessum mikilvægu embættum sitji fyrir svörum og þar fram eftir götunum. Það er dálítið amerískt en ætti kannski síður við hér hjá okkur. Hugsunin hjá hv. þingmanni er sú að þingmenn starfi í umboði þjóðarinnar og því sé það miklu frekar þeirra hlutverk að taka á þessu en að það sé einn ráðherra eins og nú er. Mér heyrist vera dálítil ósamstaða á milli stjórnarflokkanna um þetta mál og það kemur mér í raun ekki á óvart því það sem fulltrúi Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson, hafði fyrst og fremst út á að setja var það fyrirkomulag sem ríkir í dag og hefur ríkt en það er uppröðun umsækjenda af hálfu Hæstaréttar. Vissulega hefur Hæstiréttur haft mikið vald sem ég vil ekki segja að hann hafi tekið sér en hann hefur a.m.k. notfært sér það vald sem hann hefur til að raða upp einstaklingum og þá er staða dómsmálaráðherra orðin ansi þröng. Það sem hefur verið gagnrýnt sérstaklega er að dómsmálaráðherra hefur ekki tekið uppröðunina alvarlega í öllum tilfellum og það hefur valdið miklum deilum í þjóðfélaginu. Það hefur í raun verið dregið í efa að hæstv. dómsmálaráðherra hafi staðið faglega að málum. Það eru stór orð en það er þó þannig að mínu mati. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson vitnaði í mikla menn eins og Jón Steinar Gunnlaugsson og Styrmi Gunnarsson og miðað við Reykjavíkurbréfið sem var lesið hér upp þá heyrðist mér það aðallega vera skoðun Styrmis að þessi uppröðun eigi ekki að eiga sér stað, það er það sem hann lagði mesta áherslu á og kannski ekki að ástæðulausu miðað við að þarna er um málgagn Sjálfstæðisflokksins að ræða. Ég vildi fyrst og fremst koma hér upp til þess að segja að mér finnst þetta athyglisvert mál og ég tel fulla ástæðu til þess að þingið fjalli um það - og það verður gert - og ég hef þá tilfinningu að það geti orðið stemmning fyrir því hér á hv. Alþingi að breyta þessu fyrirkomulagi og þá eitthvað í líkingu við það sem hér er lagt til af hálfu þessara fjögurra þingmanna með hv. þingmann og formann þingflokks Samfylkingarinnar, Lúðvík Bergvinsson, í broddi fylkingar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka þeim þingmönnum sem tóku til máls í þessari umræðu og bentu á ákveðnar hliðar á málinu. Flutningsmenn velkjast ekki í vafa um að það eru margar mögulegar leiðir um það hvernig þessu skipunarvaldi skuli háttað. Hér er hins vegar lagt upp með að það sé þingsins að skipa hæstaréttardómara. Í því fælist að Hæstiréttur fengi aukinn styrk, jafnvel aukna vigt, ef svo má að orði komast, með því að fá skipun sína frá þinginu, þannig væri það þingið, sem er æðst handhafa ríkisvaldsins, sem færi með þetta vald og mér finnst það sjálfum skipta miklu máli. Ég vil líka segja vegna ummæla hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar að ég verð að viðurkenna að mér finnst um of lögð áhersla á umsögn Hæstaréttar. Mér finnst það í sjálfu sér ekki aðalatriði málsins heldur fyrst og fremst hver skipar og hvernig skipuninni er háttað. Í reynd er það þannig að umsögn Hæstaréttar er nánast eina aðhaldið sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur í dag þegar tekin er ákvörðun um hvern skuli skipa í Hæstarétt. Það dregur kannski fram betur en ella að núverandi fyrirkomulag er ómögulegt en réttlætir kannski ekki að gera það að aðalatriði málsins að hæstaréttardómarar hafi umsagnarrétt um málið. Ég vil líka segja, virðulegi forseti, vegna ummæla hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur, að þetta mál er flutt hér í sennilega annað eða þriðja sinn og flutningur þess á ekki rætur sínar að rekja til einhverrar einstakrar skipunar dómsmálaráðherra í Hæstarétt heldur fyrst og fremst vegna þess að núverandi fyrirkomulag er ekki í lagi og flutningsmenn leggja til ákveðna hugmynd um hvernig megi betrumbæta það. Við hv. flutningsmenn erum fyrstu menn til að viðurkenna að þessi leið er ekki fullkomin frekar en önnur mannanna verk en að okkar mati er hún til þess fallin að styrkja Hæstarétt og gæti skapað meiri frið um Hæstarétt. Vitaskuld verður skipun í Hæstarétt aldrei hafin yfir gagnrýni enda dettur kannski engum slíkt í hug en þetta gæti orðið til þess að ná meiri sátt. Þegar menn segja að það að færa skipunarvaldið inn til þingsins feli hugsanlega í sér meiri pólitík, ef svo má að orði komast, þá held ég að ég taki ekki djúpt í árinni þegar ég segi að mikið hefur verið um að menn hafi talið að pólitík hafi ráðið för við skipun hæstaréttardómara einmitt vegna þess hvernig skipulagið er í dag. Það er lykilatriði í þessu, virðulegi forseti, ég held því að mikilvægt sé að Hæstiréttur fái þann stuðning eða styrk sem hér er lagt til. Hér er einnig lagt til að Alþingi skipi aðeins dómara í Hæstarétt og það stafar af því að um er að ræða æðsta dómstól þjóðarinnar, æðsta handhafa dómsvaldsins og því eðlilegt að Alþingi sem æðst handhafa ríkisvaldsins sjái um þá skipun og því er þessi tillaga lögð hér fram. Að öðru leyti vil ég þakka þeim sérstaklega sem tóku til máls og mér fannst á ummælum þeirra að hv. þingmenn væru almennt þeirrar skoðunar að það yrði að gera breytingar á því fyrirkomulagi sem nú ríkir.