Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Bjarni Ásgeirsson Jeg var búinn að tala fyrir till. þessari við 2. umr. og þarf engu þar við að bæta. Hún er gerð til að tryggja það, að samþyktir þær, er kunna að verða gerðar eftir fiskiræktarlögunum, brjóti ekki í bág við þau laxveiðilög, sem gilda á hverjum tíma, Niðurlag 10. gr. hljóðar svo: „Með samþykt verður eigi breytt sjerákvæðum laga um friðun á laxi, nr. 5, 19. febr. 1886“. Mjer virðist ekki trygt með þessu, að samþyktir geti ekki brotið í bág við laxveiðilög, er síðar kunna að verða sett. Jeg vænti, að hv.þd. geti fallist á þessa brtt.; hún getur engu spilt, en að margra skoðunum orðið til bóta.

Frsm. (Halldór Steinsson) Jeg þarf ekki að hafa langa framsögu í þessu máli. - Síðan afnot símans urðu almenn hjer á landi, hefir jafnan borið meira og minna á óskum landsmanna um lagning nýrra síma. Þetta er í sjálfu sjer ekki óeðlilegt, því að það er orðið svo alstaðar í heiminum, og það má gera ráð fyrir, að slíkar óskir þagni ekki, fyr en sími er kominn inn á hvert heimili þessa lands. Af sömu rótum er þetta frv., sem hjer er fram komið og fer fram á heimild handa sýslunefndum til að gera samþyktir um símalagningar yfir einhver ákveðin svæði. Jeg skal geta þess, að samgmn. hefir leitað álits landssímastjóra um þetta mál, og var hann í öllum aðalatriðum samþykkur frv., aðeins leggur hann til, að lítilsháttar breyt. verði gerðar á því, og eru brtt. þær, sem n. leggur til, í samræmi við álit hans. Fyrst er brtt. við 10. gr. í þeirri gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Hver sá, sem gjaldskyldur er til einkasíma eftir samþykt, á rjett á að leggja síma inn hjá sjer frá aðaleinkalínunni án aukins gjalds til hennar“. Landssímastjóri vakti athygli n. á því, og n. virtist það með rjettu, að ef þetta væri ótakmarkað, gæti svo farið, að ein lína yrði ofhlaðin og skertur rjettur þeirra, sem fyrir væru. Þess vegna telur n. rjett að bæta inn í því ákvæði: „ef það þykir fært að dómi landssímastjóra“. Það má gera ráð fyrir, að hann sje því kunnugastur, og ennfremur má gera ráð fyrir því, að í öllum tilfellum, þar sem hann álítur fært að bæta við slíkri línu, muni hann veita samþykki sitt. 2. brtt.n., við 13. gr. frv., er til komin af því, að henni virðist of lágt tengigjald, 5 kr., miðað við þau tengigjöld, sem nú eru greidd til landssímans. Eins og kunnugt er, eru tengigjöld mjög víða 20 kr. fyrir hvern ársfjórðung, þ. e. a. s. 80 kr. á ári. Það hefði nú ef til vill mátt rjettlæta þetta 5 kr. tengigjald, ef ekki hefði verið ákveðið eins og hjer stendur í 13. gr.: „enda annist þá landssíminn alla afgreiðslu á miðstöðinni notendum að kostnaðarlausu“. En þegar svo er ákveðið, virðist ekki sanngjarnt, að tengigjaldið sje svo lágt sem hjer er ákveðið, og þó að það sje ákveðið 10 krónur, get jeg ekki betur sjeð en að þessar línur sleppi öllu betur við það gjald heldur en aðrir talfæranotendur annarsstaðar á landinu. N. hafði líka hugsað sjer að gera aðra breyt. á 13. gr., bæta inn í á eftir orðunum „allri afgreiðslu á miðstöðinni“: „í stöðvartímanum“, - því að það liggur í hlutarins eðli, að landssíminn annast ekki þessa afgreiðslu nema á þeim tíma, sem stöðin er opin. Þess vegna býst jeg við, að n. komi með brtt. í þessa átt við 3. umr. Annars skal jeg ekki ræða þetta mál frekar að sinni; það liggur ljóst fyrir og litlar breyt., sem n. hefir gert, svo að jeg hygg, að þær geti ekki valdið ágreiningi.

Jón Jónsson Jeg finn mjer skylt að þakka hv.n. fyrir góða meðferð á þessu frv. okkar, sem jeg vona, að verði til þess að greiða mikið fyrir einkasímum í sveitum. Það er borið fram, eins og hv.frsm. gat um, af því að mikill áhugi er vaknaður fyrir því víða um sveitir þessa lands að fá símasambönd, og að mikill áhugi sje fyrir þessu, kemur ljóst fram á hverjum degi, þar sem altaf drífa yfir okkur beiðnir um nýjar símalínur, og mjer dylst það ekki, að ef þær ná samþykki þingsins, þá muni það hafa mikil útgjöld í för með sjer, og kemur því til álita. hvort sú leið, sem hjer er bent á, er ekki fult svo heppileg sem að taka nýjar og nýjar landssímalínur upp í símalögin. En hvað viðvíkur þessum brtt.hv.n., þá má segja sem svo, að þær sjeu ekki stórvægilegar, en þó hygg jeg, að þær verði, frekar en hitt, til þess að draga úr því hagræði, sem verða myndi; tel jeg það t. d. að því er snertir fyrri brtt.hv.n. ekki sanngjarnt, að þegar menn eru skyldir til þess að leggja til svona fyrirtækja, þá hafi þeir ekki líka skilyrðislausan rjett til að leggja inn síma frá sjer, á sinn kostnað, frá aðallínunni. Vitanlega getur það af því hlotist, eins og hv.frsm. benti á, að línan verði ofhlaðin, en jeg hafði hugsað mjer, að lausnin yrði sú, að símafjelagið í heild yrði að fjölga línunum, alveg eins og landssímalínum er fjölgað eftir því sem stöðvum á henni fjölgar og notkun vex. Mjer finst, að þetta ætti að vera sömu lögum háð, og því tæpast rjett að samþ. þessa brtt., þótt jeg vilji ekki leggja mikla áherslu á þetta, því að jeg geri ráð fyrir, að víðast hvar myndi greiðast úr þessu og landssímastjóri sjá sjer fært að verða við beiðnum um nýjar innlagningar. Hvað hinu atriðinu viðvíkur, þá býst jeg við, að það verði frekar til að draga úr þátttökunni, því að geta sveitaheimila er oftast lítil og þau verða að hlífa sjer sem mest við útgjöldum. Það má náttúrlega segja, að það skifti ekki miklu, hvort árgjaldið er fimm eða tíu krónur, en oftast yrði það ekki nema örstuttan tíma á dag, sem heimilið hefði not af sambandinu, því að 3. flokks stöðvar eru ekki opnar nema stuttan tíma daglega, og því ekki rjett, að gjöldin sjeu há. Jeg veit ekki betur en að í kauptúnum, þar sem eru einkalínur, sje gjaldið ekki nema 10 kr. Er þetta þess vegna ekki sanngjarnt, því að. vitanlega yrðu þessi viðskifti í sveitum miklu minni heldur en í kauptúnum landsins, því að jeg geri ráð fyrir samtali á einkalínum án þess að leita til millistöðvar, en í kauptúnum geta menn það ekki, og því hefir hún margfalt starf þar við það, sem verða mundi við einkalínur í sveitum. Þess vegna er tæpast sanngjarnt nema gjaldið þar sje ákveðið mun lægra; hygg jeg, að þingið þurfi ekki að vera mjög hikandi við að veita mönnum þessi hlunnindi, því það mætti vera þakklátt fyrir, að þessar línur kæmust á, þar sem notendur kosta viðhaldið, í stað þess að eiga altaf yfir höfði sjer beiðnir um aukinn línufjölda. Áreiðanlega er því rjettara að vera dálítið ríflegri um tillög til þessara einkasíma. Jeg vildi þess vegna heldur mælast til þess, að hv. deild sæi sjer fært að fella niður, einkanlega seinni brtt.hv.n.

Frsm. (Halldór Steinsson) Það er eiginlega ekki svo mikið, sem okkur ber á milli, hv. 6. landsk. og mjer, en þó telur hv.þm.brtt.n. heldur til hins verra og vildi halda því fram, að breyt. á 10. gr. væri ekki sanngjörn að því leyti, að þeir menn, sem einu sinni væru í þessari samþykt, ættu rjett á að leggja inn síma hjá sjer, hvenær sem þeir vildu, en kannaðist hinsvegar við, að línan gæti orðið ofhlaðin, og taldi það óheppilegt. Jeg taldi víst, að í hvert skifti, sem lína er orðin fullskipuð tengilínum til einstakra manna, þá myndu ekki vera önnur ráð fyrir hendi, ef fleiri væru, sem vildu nota símann, en að leggja nýjar einkalínur, og það geri jeg ráð fyrir, að landssímastjórinn myndi leggja til í hverju einstöku tilfelli; en það virðist mjer rjett, að hann sje jafnan látinn dæma um, hvort á því sje þörf. Út af brtt. við 13. gr. taldi hv.þm., að gjaldið, eins og það er ákveðið í frv., væri nægilega hátt, og að þetta tíu króna tengigjald, sem n. leggur til, væri helst til hátt, en um það erum við ekki sammála. Hv. þm. hjelt því fram, að það myndi verða um svo stuttan tíma að ræða á þessum einkalínum, en það getur verið upp og niður. Það er alls ekki víst, að þær heyri undir 3. fl. stöð frekar en 2. fl. stöð, og jafnvel 1. fl. stöð, svo að það er ómögulegt að segja um, hvort fyrirhöfn landssímans verður mikil eða lítil, svo að jeg held, satt að segja, að hvernig sem á þetta er litið, þá geti þetta tíu króna tengigjald alls ekki talist of hátt, sjerstaklega þegar miðað er við tengigjald annara síma á landinu.

Jón Jónsson Jeg ætla aðeins að geta þess, út af því, sem hv.frsm.n. sagði viðvíkjandi fyrri brtt., að það má kannske mæla margt með því, að landssímastjóri segi um, hvort heppilegt sje að fjölga á línunni eða ekki, en hann getur engu ráðið um það, hvort fjölgað er eða ekki. Þar ættu einstaklingarnir undir högg að sækja hjá fjelaginu, en ef farið er eftir frv. okkar, þá ættu þeir rjett á að fá síma, og fjelagið ætti þess vegna, ef ofhlaðið væri á línuna, að sjá sinn hag í að fjölga línum, en annars er hætta á, að fjelagið trássist við að fjölga línum, af því að meiri hl. þess hafi þegar aðgang, en rjettur einstakra mann verði fyrir borð borinn. Hvað hinu viðvíkur, þá er um það að segja, að það er ekki víst, að þessir einkasímar verði alstaðar í sambandi við 3. fl. stöðvar. Það má sjálfsagt búast við, að það verði svona upp og niður, verði það sumstaðar, og mjer þætti það mikil bót, ef háttv. nefnd hefði viljað samþ. það, jafnframt og gjaldið væri hækkað, að þá væri landssíminn skyldur til að afgreiða þessar einkalínur svo lengi sem afgreiðslutími 2. fl. stöðvar er, því þá eru rjettindi þessara lína aukin.

Páll Hermannsson Mjer virtist svo, sem kendi nokkurs misskilnings hjá hv. 6. landsk., er hann talaði um fyrri brtt.n. Hann virtist líta svo á, að einstaklingar í sveitum, er aðgang ættu að einkasímalínu, ættu frekar undir högg að sækja hjá fjelaginu, ef brtt. yrði samþ. Þetta er ekki rjett. Brtt. ætlast einungis til þess, að landssímastjóri hlutist til um það, að einkasímalínur verði eigi ofhlaðnar vegna talfærafjölda, en af hans íhlutun leiddi aldrei annað en það, að þráðum yrði að fjölga á línunni. Menn eiga því ekki undir högg að sækja hjá fjelögunum. Mjer skilst og, að menn verði að gera sjer grein fyrir því í byrjun, um hvað marga notendur á hverri línu geti verið að ræða, og svo verði að haga lagningunum eftir því, því ekki má ætla sjer að leggja skyldur á herðar þeim, er gætu svo ekki orðið rjettarins aðnjótandi. Síðari brtt. fer fram á það, að gjaldið fyrir talfæri hækki úr 5 kr. í 10, og er því í sjálfu sjer smábreyt., enda þó að það sje nokkur hækkun frá því, er frv. ætlast til. Það er rjett hjá hv. 6. landsk., að slíkt gjald er ekki nema 10 kr. í kaupstöðum. En þá er það aðgætandi, að þar eiga notendur sjálfir línuna og öll tilheyrandi áhöld, en hjer í þessu tilfelli yrði það svo, að landssíminn væri búinn að hjálpa mönnum mikið til þess að eignast þau. Einkasímar hefðu að sjálfsögðu stöðvar af ýmsum flokkum fyrir milliliði, og gæti ekki komið til mála, að þeir hefðu rjett til afgreiðslu lengur en þann tíma, sem viðkomandi miðstöð væri opin. En af símanotkun einkasíma gæti vel leitt, að lengja þyrfti starfstíma stöðva, t. d. gera 2. fl. stöð úr 3. fl. stöð. Og þó af því leiddi ef til vill nokkurn tekjuauka fyrir landssímann, þá er vafasamt, að hann samsvari þeim kostnaði, sem slík breyt. hefir í för með sjer. Þó það sje lítið, sem um er deilt, hygg jeg þó, að brtt.n. sjeu til bóta, og legg jeg því eindregið með því, að þær verði samþ.

Frsm. meiri hl. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg hafði búist við því, að hv. form. allshn. myndi skýra frá því, að brtt. þær, sem fram eru komnar, hafa verið til umræðu í n. En niðurstaðan af því varð sú, að einhver nefndarmanna reyndist að vera með hverri brtt., en n. öll varð ekki sammála um neina þeirra.

Hannes Jónsson Jeg á hjer nokkrar brtt. á þskj. 149 og 159. Þessar brtt. ganga allar, að einni undanskilinni, í þá átt að koma lögunum í það horf, að kosningar til hreppsnefnda verði altaf leynilegar. Eins og kunnugt er, þá er leyfilegt að hafa þessar kosningar leynilegar, ef hreppsnefnd ákveður, eða kjósenda, þeirra er í hreppnum eru, fer þess á leit. Það mun þegar vera orðið almennast um þessar kosningar, að þær sjeu leynilegar, en það bakar óþægindi, þegar verið er að grauta með þetta fram og aftur, kosningar ýmist hafðar leynilegar eða ekki. Þar að auki er það ekki laust við, að mismunandi ákvarðanir hreppsnefndar um þetta kunni að miða að því að koma að einhverjum vissum manni eða mönnum, er hreppsnefndarmenn sjálfir hafa augastað á. - Á þingmálafundi, sem haldinn var á Hvammstanga í vetur, var samþ. með öllum atkv. gegn einu tillaga í þessa átt. Þar kom greinilega í ljós vilji manna, því fundurinn var vel sóttur, og held jeg, að flestir hreppsnefndarmenn sýslunnar hafi verið þar staddir, og andmælti enginn. Því þótti mjer skylt að flytja brtt. um að koma lögunum í þetta horf. Á þskj. 149 er ein brtt. annars efnis. Samkvæmt gildandi lögum ákveður oddviti sýslunefndar, að hreppsnefndarkosningar skuli vera hlutbundnar, ef það mikill hluti hreppsbúa óskar eftir því, sem þarf til að koma einum manni að. í brtt. er farið fram á, að til þess þurfi 1/5 kjósenda, og verða það í flestum tilfellum nokkuð færri menn. Það virðist óeðlilegt að ganga út frá því, að allir kjósendur sæki kjörfund. En þeir einir, sem ætla að sækja kjörfund, láta sig það nokkru skifta, hvernig kosning fer fram. Ef hægt væri að koma því við, að nægilega margir af þeim, sem kjörfund sæktu, fengju vilja sínum framgengt um hlutfallskosningu, mundi það rjettlátast. En aldrei verður fyrirfram vitað, hve margir sækja kosningu, og verður því að miða við þá, sem á kjörskrá standa, og býst jeg við, að 1/5 þeirra mundi á kjörfundi verða svo mikilsráðandi í flestum tilfellum, að þeir kæmu manni að, ef hlutfallskosning væri viðhöfð. Þetta býst jeg við að öllum sje ljóst. Og þó að samkomulag náist ekki um hinar brtt., þá vona jeg þó, að þessi nái fram að ganga. Að öðru leyti miða brtt. allar að því að koma lögunum í samræmi við önnur kosningalög og ákveða leynilegar kosningar. Skal jeg ekki orðlengja meira um þær, en vænti þess, að hv.þdm. geti fallist á þær.

0541Magnús Torfason: Jeg á hjer brtt. á þskj. 116. Efni hennar er ekki mikið, en hún miðar þó til þess að færa þessi kosningalög til betri vegar og til samræmis við það, er á sjer stað hjer í hinu háa Alþingi. Jeg vænti þess, að hv.þd. líti svo á, að alt, er samræmir lögin við venjur Alþingis, sje gott og gilt. Brtt. fer ekki aðeins fram á, að kosningar til nefnda verði hlutbundnar, heldur og kosningar til annara starfa, sem sýslunefndir kjósa í, og rjettmætt er að tryggja minni hl. nokkurn rjett. Ástæðan til þess, að jeg ber þetta fram, er sú, að samkvæmt fyrirmynd Alþingis tíðkast að kjósa fastar nefndir innan sýslunefnda, og er þá eðlilegt, að það sje gert með hlutbundnum kosningum. Að minsta kosti getur það ekki skaðað. - Í Árnessýslu hefir vaninn verið sá, að oddviti sýslunefndar hefir orðið að stinga upp á mönnum í fastar nefndir. Annars hefir farið svo, að sumir hafa komist í margar nefndir, en aðrir enga, og gerði slíkt öll störf erfiðari og tafði þau. - Það er líka annað atriði, sem styður þessa brtt. Sýslunefndir eiga að kjósa í landsdóm, og það hæfir ekki annað en það sje gert með hlutfallskosningu. Landsdómur er hinn eini pólitíski dómstóll í landinu, og það á því ekki við, að í hann sje kosið öðruvísi. Það er tekið svo til orða í brtt., að þessar kosningar skuli vera hlutbundnar. Sumir kunna að líta svo á, að ekki þurfi að fara að þvinga sýslunefndir til þess. En það er heldur ekki gert, því ef menn vilja, þá geta þeir bara sameinað sig um einn lista, eins og oft kemur fyrir. Og jeg býst við, að fyrst um sinn, meðan menn eru að kynnast þessu, verði það víða svo. Vænti jeg þess, að hv.þd. samþykki brtt. þessa. Hún getur orðið til bóta, en verður áreiðanlega aldrei til skaða eða neinum til vansæmdar.

Pjetur Ottesen Jeg er að vissu leyti undrandi yfir þeim brtt., sem komið hefir verið fram með við þetta frv. Jeg undrast það, að hv.þm. skuli bera fram till., sem miða að því áð taka sjálfsákvörðunarrjettinn af mönnum um það, hvernig haga skuli kosningu í nefndir. Það er svo hyggilega og sanngirnislega gengið frá lögunum, sem nú gilda um kosningar í bæja- og sveitamálefnum, að allir mega vel við una. Mönnum er það í sjálfsvald sett, hvort kosningin fer fram í heyranda hljóði, er leynileg eða viðhöfð er hlutfallskosning Eftir núgildandi lögum geta menn alveg valið um, hverja af þessum aðferðum skuli viðhafa í hvert skifti. í langsamlega flestum tilfellum fara slíkar kosningar fram í heyranda hljóði; hitt er miklu frekar undantekning, að kosið sje á annan hátt. Jeg man ekki eftir því, að nokkrar brtt. í þessa átt kæmu fram, þegar þessi lög voru endurskoðuð á þinginu 1926, og jeg hefi heldur ekki orðið var við óánægju út af þessum ákvæðum, hvorki fyr nje síðar. Jeg álít, að þessar brtt., er hjer liggja fyrir, sjeu því mjög varhugaverðar, og menn ættu að athuga þær vel áður en þeir greiða atkv. um þær. Með því að fyrirskipa, að kosningar í nefndir skuli vera leynilegar, þá leiðir af því vitanlega allmikla aukna fyrirhöfn við kosningarnar. Það þarf að útbúa seðla. Einnig þarf að haga svo til, þar sem kosning fer fram, að þar sje afhýsi, sem kosið er í, o. s. frv. En það, sem mestu skiftir í þessu sambandi, er það, að með þessu fyrirkomulagi myndi kosning taka mun lengri tíma en ella, og mjer finst það ónærgætni af þinginu, að þröngva svo tímafrekri kosningaraðferð upp á menn og að þeim nauðugum. Þetta eru þær aths., sem jeg hefi helstar að gera við ræðu hv.þm. V.-Húnv., en að endingu vildi jeg segja honum það, að hann virðist ekki hafa athugað, að þetta kosningafyrirkomulag nær ekki eingöngu til hreppsnefndarkosninga. Þar kemur og fleira til greina, því að fyrirskipað er, að kosningar í kynbótanefndir, fræðslunefndir og forðagæslunefndir skuli fara fram á sama hátt og kosningar í hreppsnefnd. Samkv. till. hans yrði því að kjósa leynilega í allar slíkar nefndir, en það mundi tefja tímann og auka stórum fyrirhöfnina. Jeg sje ekki, að þessi breyt. sje til annars en að auka fyrirhöfn og taka tímann frá bændum. Þá er næst að víkja að hlutbundnu kosningunum. Þar hefir hv.þm. V.-Húnv. borið fram aðra brtt., er miðar að því, að nægilegt sje að 1/5 kjósenda heimti, að viðhöfð sje hlutfallskosning, og þá skuli það vera svo. Grundvöllurinn undir slíka kosningu er, að um ákveðna flokkaskiftingu sje að ræða, enda eru hlutfallskosningar hvergi fyrirskipaðar nema þar, sem svo er ástatt. Slíkar óskir manna er ekki hægt að taka til greina nema um svo stóran hóp sje að ræða, að hann geti haft möguleika til að koma að einum manni. Nú er það ákveðið, að í hreppsnefnd skuli eiga sæti 3, 5 eða 7 menn, en þá sjáum við það, að þessu er aðeins hægt að fylgja fram, ef um 5 menn er að ræða, en annars ekki, því þá raskast það. Þá liggur hjer fyrir brtt. frá hv. 2. þm. Árn., sem gengur í þá átt, að kosningar í nefndir og til annara starfa, er sýslunefnd kýs, skuli ávalt vera hlutbundnar og leynilegar, ef fleiri en einn mann á að kjósa. Nú eru ekki til nein ákvæði um kosningar sýslunefnda, svo að þær geta haft frjálsar hendur með það, hvaða aðferð þær viðhafa. Þessi brtt. gengur því í sömu átt og brtt.hv.þm. V.-Húnv., að taka sjálfsákvörðunarrjettinn í þessu efni af sýslunefndum, en jeg álít það jafnástæðulaust og í hinu tilfellinu og bara til hins verra.

Er þetta skerðing á sjálfsákvörðunarrjettinum?

. Já, það er verið að taka sjálfsákvörðunarrjettinn af sýslunefndum um það, hvaða aðferð þær viðhafi við kosningar í nefndir og til annara starfa, og rígbinda þær við að viðhafa hlutfallskosningu í hvert skifti, sem kjósa á fleiri en einn mann. Og þetta á svona að vera, þó að fyrir hendi sje engin flokkaskifting, og þar af leiðandi enginn grundvöllur fyrir hendi til að byggja slíka kosningu á. Hv. 2. þm. Árn. færði það fram sem höfuðrök fyrir þessari breyt., að sýslunefndir ættu að kjósa í landsdóm, en jeg verð nú að segja það, að af öllum þeim dauðu bókstöfum, sem við Íslendingar eigum, eru þó lögin um landsdóminn sá, er minst lífsmark er með, og því skiftir það sannarlega ekki miklu, hvaða kosningarathöfn er viðhöfð, þegar verið er að kjósa menn í þann dóm. Um brtt.hv.þm. V.-Húnv. er það að öðru leyti að segja, að mjer hefir ekki unnist tími til að athuga þær eins vel og skyldi frá formsins hlið, en þó hygg jeg, að þær falli ekki að öllu leyti rjett inn í lögin, ef þær væru samþ. svona. í lögunum er gert ráð fyrir, að sýslunefndarmenn og vara- sýslunefndarmenn sjeu kosnir til 6 ára, en það hefir fallið niður í till. hans. Jeg vildi vekja athygli hv.þm. á því, að hv.þm. V.-Húnv. gerir ráð fyrir, að 21. gr. 1. um kosningar í málum sveita og kaupstaða falli niður, sem líka er rjett samkv. brtt. hans, en í 5. gr.brtt. segir, að kosning á varasýslunefndarmönnum skuli fara fram eftir 21.–26. gr. laganna. En þegar búið er að fella niður 21. gr., er auðvitað, ekki hægt að vitna til hennar. Jeg hefi nú verið að athuga þetta, en mjer hefir ekki tekist að finna samræmið milli 21. gr. laganna og 5. gr.brtt.

Lárus Helgason Hv. þm. Borgf. hefir tekið margt fram í sinni ræðu, sem jeg hefði annars komið að í þessu máli. Það fór fyrir mjer eins og honum, að mjer kom einkennilega fyrir sjónir þessi brtt. á þskj. 149. Jeg veit ekki betur en að menn megi vel við una að mega velja um kosningaraðferðir, eins og nú gildir. Jeg efast ekki um það, að menn myndu kunna því illa, ef Alþingi færi nú að grípa fram fyrir hendur þeirra og setti þeim flókin lög til að fara eftir, í stað hinna, sem frjálsari eru og ró og friður fylgir. Um leynilega kosningu er það að segja, að hún er alt of fyrirhafnarmikil fyrir bændur, sem mega ekki glata tíma sínum á vorin í slíka skriffinsku. Jeg álít ennfremur, að of mikið hafi verið gert að því að ala upp í mönnum óveruskap með hinum leynilegu kosningum. Því hvað er það annað, sem brtt. þessar miða að, en að hvetja menn til að láta ekki uppi skoðanir sínar opinberlega? Jeg vildi, að við alþingiskosningar væri kosið í heyrenda hljóði sem fyrrum, eins og enn er nú gert í hreppsnefndir, og leynilegar kosningar hefðu aldrei átt að innleiðast, því að fólk venst aðeins á að lofa og svíkja með þessu leynilega pukri, og það er vitanlegt, að þegar um „agitationir“ er að ræða, gera menn mikið að því að lofa öllu fögru án þess að hugur fylgi máli, - og hvað er slíkt annað en óveruskapur? Við þessi vinnubrögð tel jeg rangt að auka, enda er meiningarlaust að kippa fótum undan sjálfstæði og drengskap landsmanna, með því að reyna að gera hverja smákosningu leynilega. Jeg vona því, að hv. deildarmenn greiði þessari brtt. ekki samþykki sitt, og sama er að segja um brtt. á þskj. 116. Jeg álít, að sýslunefndirnar eigi að vera sjálfráðar að því, hvaða kosningaraðferð þær hafa við, og því mun jeg greiða atkv. gegn þessum brtt.

Magnús Torfason Jeg þarf að fara frá og þess vegna hefir hv.þm. V.-Húnv. leyft mjer að ljúka fyrst máli mínu. Jeg er hissa á þeim gusti, sem leggur á móti þessari brtt. minni. Sú stefna hefir ríkt hjer á Alþingi, að innleiða hlutfallskosningar þar, sem hægt er að koma því við, og á móti því hefir ekki verið risið. Jeg kom á þing 1924, og þá var gerð hörð hríð út af því, að innleiða átti hlutbundnar kosningar í Hafnarfirði. Þm. þeirra mótmælti því harðlega, en þá gat jeg gefið upplýsingar um það, hvernig aðstaðan var á Ísafirði áður en hlutfallskosningar voru þar innleiddar. Jeg gat þess þá, að svo gæti farið, að sá flokkur, sem þá var öflugastur, kynni að verða því feginn síðar, að þetta fyrirkomulag væri viðhaft, og nú er það komið á daginn. Hv. þm. Borgf. kom með ýmsar mótbárur gegn þessari brtt., en allar eru þær ljettar á metunum. Hann hjelt því fram, að verið væri að skerða sjálfráðarjett manna, en það er rangt, því sýslunefndir eru engan veginn sjálfráðar að því, hvaða kosningaaðferð er viðhöfð, eins og nú standa sakir.

Hvar stendur það í lögunum?

. Það hefir altaf verið litið svo á, að hlutbundnar kosningar mætti ekki nota nema þar, sem það væri sjerstaklega tekið fram, að svo skyldi vera.

Þetta er lögskýring hv. 2. þm. Árn.

. Þetta er hin vanalega lögskýring og menn hafa alment litið svo á, að hlutbundin kosning væri ekki leyfileg nema þar, sem svo væri ákveðið, og því er ekki að ræða um neina nýja skýringu frá minni hendi. Jeg hygg, að þessar mótbárur hv.þm. Borgf. sjeu nú niður kveðnar með öllu.

Við skulum nú sjá til

. Það hefir einnig verið talað um það, að leynilegar kosningar hafi ekki verið um hönd hafðar, en það er líka misskilningur; í sýslunefnd er altaf kosið leynilega. Sje jeg svo ekki ástæðu til að hrekja þetta frekar.

Pjetur Ottesen Mætti jeg ekki skjóta því til hæstv. forseta, að hann mælist til þess við hv. 2. þm. Árn., að hann dokaði svolítið við í deildinni? Jeg þarf að leggja fyrir hann nokkrar spurningar.

Það get jeg ekki, því að jeg er að verða of seinn

.

Hannes Jónsson Mjer þykir hafa andað nokkuð kalt gegn brtt. á þskj. 149 og 159, en jeg mun þó ekki fara í neinn hita út af því, en vil aðeins staðfesta það, að í sveitum landsins sem annarsstaðar fer fylgi leynilegra kosninga altaf vaxandi. Það er ekki nema að nokkru leyti rjett hjá hv.þm. Borgf., að kjósendum hafi verið í sjálfsvald sett, hvaða kosningaraðferðir væru notaðar. Eins og nú er getur hreppsnefnd ákveðið, að kosning verði leynileg, þó allir aðrir kjósendur í hreppnum væru því andvígir; hjer er því ekki vilji kjósenda, sem ræður, heldur örfárra manna, sem kannske af tilviljun eiga sæti í hreppsnefnd. Ákveði hreppsnefnd ekki leynilega kosningu, getur 1/3 kjósenda krafist hennar. Hjer kemur aðeins til greina vilji 1/3 kjósenda, og er því hæpið að segja, að kjósendur ráði. Ef því er haldið fram, að þessar brtt. mínar sjeu til þess að taka ákvörðunarrjettinn af kjósendum, má alveg eins segja, að það sje þegar búið, með því að fá hann í hendur hreppsnefnd eða 1/3 kjósenda. Jeg get ekki sjeð, að rjettur þessara aðilja sje meiri eða eigi að vera meiri en rjettur 2/3 kjósenda, sem þá verður að beygja sig fyrir þessum litla minni hl. Nei, í þessu efni er best að sleppa öllum slagorðum um rjettindarán. Við vitum það allir, að þegar nýir menn taka sæti í nefndum þessum, kunna skoðanir líka að breytast, og því getur svo farið, að oft verði breytt um kosningaraðferðir, en það er auðvitað ákaflega ilt og vitlaust, og það brýtur beinlínis í bága við heilbrigða skynsemi að hafa það þannig. Hv. þm. sagði, að engum verulegum mótmælum hafi verið hreyft gegn því fyrirkomulagi, sem nú gildir. Það kann vel að vera rjett, en jeg verð þá að minna hann á það, að tiltölulega stutt er síðan núgildandi lög um þetta voru sett, og þess vegna ekki við því að búast, að miklum mótmælum hafi verið hreyft. Jeg verð að segja það, að jeg sje enga frekari ástæðu til að hafa kosningar til Alþingis leynilegar heldur en innanhjeraðskosningar, því að jeg sje ekki, að á þeim sje svo ýkjamikill eðlismunur. Hv. þm. sló því fram, að leynilegar kosningar hefðu mikla fyrirhöfn í för með sjer og gat þess, að þá þyrfti að útbúa kjörmiða og búa til herbergi í þinghúsinu, þar sem menn skyldu kjósa. Jeg hygg nú, að það sje ekki svo mikið verk að búa til miðana, og í öllum þinghúsum munu vera til afhýsi, sem nota má til slíks, því að á slíku herbergi eða klefa er altaf þörf. Þá sagði hv.þm. Borgf., að við þetta myndi tími eyðast að óþörfu. Þótt hv.þm. Borgf. sje íhaldsmaður, verð jeg að segja honum það, að jeg þekki hreppsnefnd, sem er samsett af tómum íhaldsmönnum, sem eru ennþá íhaldssamari en hv.þm., og er þó langt til jafnað. Hún var þó ekki íhaldssamari en það, að hún tók upp leynilegar kosningar og taldi það ekki á sig, þótt það kynni að taka lengri tíma, og enginn mun hafa áfelst hreppsnefndina fyrir það, en þeir, sem máske hafa verið á móti því, hafa þó sætt sig við það. Brtt. mín á þskj. 149, 1,4 er, eins og jeg hefi áður tekið fram, ekkert annað en rýmkun á rjetti manna til hlutbundinna kosninga. Jeg get ekki hugsað mjer, að um slíka kosningaraðferð sje beðið nema rjettmætar ástæður sjeu fyrir hendi. Og hvers vegna á þá að standa á móti því? Nú má telja víst, að þeir, sem slíks æsktu, myndu sækja hreppsnefndarkosningu, en annars er sú kosning ávalt heldur illa sótt, svo að vel sótt þykir, ef sækja hana 40–50 af 100 kjósendum. Af þessum 40–50 er þá ætlast til, að 20 geti krafist hlutbundinna kosninga, og virðist ekkert óeðlilegt við það. Þá var hv.þm. (PO) að vita, að í brtt. II á þskj. 149 væri vísað til 21. gr., sem þó væri ætlast til, að fjelli niður. Þetta er að vísu rjett, en þó ber þess að gæta, að vísað er til 21.–27. gr. Þessi tilvísun breytist af sjálfu sjer eftir þeim breytingum, sem verða á lögunum. Jeg bar undir skrifstofustjóra þingsins í gær, hvort þetta gæti staðist, og kvaðst hann eigi sjá annað en svo væri. Jeg hefi þá svarað hv.þm. Borgf. Jeg býst við, að andstaða hans gegn breytingum þessum sje af þeim rótum runnin, að þessar kosningaraðferðir hafi ekki tíðkast í hans kjördæmi. En sem sannur íhaldsmaður ályktar hann sem svo, að allar breytingar hljóti að verða til bölvunar. En breytingar geta líka verið til bóta, og eru það jafnvel oftast. Að minsta kosti hygg jeg, að svo muni vera um þær breytingar, sem gerðar hafa verið á kosningalögunum í seinni tíð. Hv. þm. V.-Sk. var á sama máli og hv.þm. Borgf. um þetta efni, og hefi jeg því gert honum skil í svari mínu til þess hv.þm. Þó gekk hv.þm. V.-Sk. svo langt, að hann kvaðst helst kjósa, að þingkosningar væru einnig opinberar. Hv. þm. er hjer sjálfum sjer samkvæmur, og er ekkert um það að segja. En ekki hefi jeg trú á, að opinberar kosningar til Alþingis yrðu til neinnar blessunar. Það vita allir, að aldrei hefir verið boðið jafnákaft í kjósendur og á meðan sú kosningaraðferð tíðkaðist.

Hefir það verið betra síðan?

. Jeg hefi heyrt, að í síðasta skiftið er slíkar kosningar fóru fram hafi brennivínið, sem gefið var háttvirtum kjósendum á kjördegi, eigi verið mælt í flöskum eða kútum, heldur tunnum, og ýmiskonar mútur viðhafðar. Það má vera, að vald brennivínsins yfir kjósendum yrði minna nú, þótt breytt væri um, - en ætli að einhver önnur öfl gætu ekki komið í staðinn, sem hefðu svipuð áhrif á kosninguna ?

Pjetur Ottesen Af því að jeg sje, að hv. 2. þm. Árn. er fjarverandi, ætla jeg að geyma mjer að svara honum, en víkja nokkrum orðum fyrst að hv.þm. V.-Húnv. Jeg þarf að vísu ekki miklu að svara hv.þm., því að þótt ræða hans ætti að vera andmæli gegn því, sem jeg hefi hjer haldið fram, þá fólst þó svo mikið af viðurkenningu á rjettmæti þess, er jeg hafði sagt, í ræðu hans, að jeg má vel við una. Hann sagði, að fyrirkomulag það, sem hann er að berjast fyrir hjer, væri að safna vinsældum úti um landið. Jeg skal ekki mikið um þetta segja, en víst er um það, að þetta er í fyrsta skifti, sem rödd kemur fram um slíkt á Alþingi. En jeg held, að eigi að fara að taka sjálfsákvörðunarrjettinn af mönnum í þessum efnum, þá muni heyrast fleiri óánægju- en ánægjuraddir yfir þeirri ráðstöfun. Hv. þm. sagði, að komið gæti fyrir, að vilji hreppsnefndar kæmi í þessu efni í bága við vilja hreppsbúa. En sje sá vilji svo einlægur og víðtækur, að takandi sje tillit til hans, getur ekki hjá því farið, að hann eigi einhverja fylgis- og forsvarsmenn í hreppsnefndinni. Sje ekki svo, verður varla mikið á honum bygt, þegar um breyttar kosningaraðferðir er að ræða. Hv. þm. sagði, að jeg væri breytingunum andstæður af því, að þær hefðu ekki tíðkast í mínu kjördæmi og jeg þekti þær því ekki. En jeg get sagt honum það, að það er fullkomlega sjálfstæð skoðun mín sjálfs, að breyt. sjeu til hins verra, enda hafa mjer borist frjettir, sem benda í þá átt, þaðan sem búið var að ákveða að viðhafa leynilega kosningu. Jeg get nefnt eitt dæmi. Í einum hreppi á Norðurlandi var þessi nýbreytni tekin upp eftir almennum óskum. Atti að kjósa í hreppsnefnd og aðra nefnd til. En þegar hreppsnefndarkosningunni var lokið, höfðu kjósendur fengið nóg af umstanginu og vildu einum rómi láta hina kosninguna fara fram með gamla laginu. Þessi fregn bendir til þess, að menn sjeu þegar farnir að hverfa aftur frá þessum kosningaraðferðum, og verður ekki sagt, að þetta beri vott um djúpsettan vilja kjósenda.  Hv. þm. þótti gagnrýni mín á hinum almenna vilja um hlutbundnar kosningar ekki á rökum bygð, en viðurkendi þó, að hinn eini rjetti grundvöllur fyrir hlutbundnar kosningar væri í núgildandi löggjöf. Mig undrar því, að hann skuli vera að fjarlægjast þennan grundvöll með breytingartillögum sínum. Hv. þm. vildi marka afstöðu mína til þessa máls af því, að jeg tilheyrði sjerstökum þjóðmálaflokki. Það er engu líkara en að hann sje þar að stæla hv. 2. þm. Árn., enda þótt jeg búist ekki við, að hann hafi neina sjerstaka löngun til að taka þann hv.þm. sjer til fyrirmyndar. Mjer finst, satt að segja, þjóðmálastefna mín ekki koma þessu máli við, enda býst jeg við, að atkvgr. sanni það, að ekki hefir tekist að gera það pólitískt. Að minsta kosti væri þá eins rjett að nefna í því sambandi annan stjórnmálaflokk, sem hv.þm. stendur ekki langt frá. Þá vil jeg snúa mjer að hv. 2. þm. Árn. Skal jeg taka það fram, að svar mitt verður á annan veg en ella mundi, vegna þess að hann er fjarverandi. Hann sagði, að það væri ríkjandi stefna að beita hlutfallskosningum. Getur verið, en sú stefna hlýtur að vera bundin við það eins og aðrar stefnur, að til sje grundvöllur fyrir hana. Hitt er stefnuleysi, að ætla sjer að þröngva hlutfallskosningum upp á menn, þar sem þær eiga ekki við. Eins og jeg hefi þegar sagt, er engin aðferð ákveðin í lögum, er sýslunefndir skuli nota, er þær kjósa í nefndir. Þeim er aðferðin í sjálfsvald sett, og ræður meiri hl., ef sýslunefndin er skift á annað borð. Það er því hjer eins og svo oft áður, þegar þessi hv.þm. er að gefa lögskýringar, að maður fellur alveg í stafi yfir því, að hann skuli um langt skeið hafa fengist við dómarastörf, svo miklar eru fjarstæðurnar. Þá er spurning, sem jeg ætlaði að beina til þessa hv.þm., ef hann hefði verið hjer viðstaddur. Það er um það, hvernig hægt sje að koma við hlutfallskosningu, þar sem engin flokkaskifting er. Það yrði beinlínis að búa til flokkaskiftingu til þess að hægt væri að beita þessum vitlausu ákvæðum. Allir sjá, hvílík fjarstæða er hjer á ferðinni, enda þótt hv. 2. þm. Árn. komi ekki auga á hana.

Hannes Jónsson Jeg þarf ekki að svara hv.þm. (PO) mörgu út af brtt. minni um leynilegar kosningar. Deilur um hana eru þýðingarlitlar. En jeg gleymdi að svara einu atriði úr fyrri ræðu hans, er hann endurtók nú. Það var um grundvöllinn fyrir rjettmæti hlutfallskosningar. Hver er hann að dómi hv.þm.?

Fyrirfram ákveðin flokkaskifting

. Jeg held, að hv.þm. hafi of mikið í huga hina pólitísku flokka í landinu og vilji ekki ýta undir þátttöku þeirra í stjórn sveitar- og sýslumála, og skal jeg ekki ásaka hann fyrir það. En hjer er um aðra flokkaskiftingu að ræða, sem á fullan rjett á sjer. Í mörgum þýðingarmiklum framfaramálum sveitanna greinir menn mjög á um það, hvað setja skuli markið hátt og hverjar leiðir sjeu valdar að því. Flokkaskifting, sem verður til á þennan hátt, tel jeg fullkomlega rjettmætan grundvöll til þess að byggja á hlutfallskosningar. Við megum ekki einblína á hina pólitísku flokkaskiftingu. Hún ræður sjaldnast afstöðu manna í innanhjeraðsmálum. En skoðanir sem flestra aðilja eiga að fá að njóta sín í undirbúningi hjeraðsmála. Og það er best trygt á þann hátt, að minni hlutanum sje trygður sá rjettur, er hlutbundnar kosningar fela í sjer. Því vil jeg greiða fyrir þessari kosningaraðferð í sveitum.

Sigurður Eggerz Jeg ber hjer fram brtt., sem verið er að prenta og von er á hingað þá og þegar. Vona jeg, að hæstv. forseti sýni henni þá velvild að leita afbrigða frá þingsköpum til þess að hún megi koma hjer til umræðu og atkvæða, þótt skrifleg sje. Till. hljóðar svo: Á eftir 19. gr. komi svo hljóðandi Ákvæði um stundarsakir: Kosning bæjarstjóra (borgarstjóra) samkvæmt lögum þessum kemur ekki til framkvæmda fyr en útrunninn er kjörtími núverandi bæjarstjóra (borgarstjóra), nema staðan verði fyr laus af öðrum ástæðum. Jeg sje ekki ástæðu til að gera nánari grein fyrir því, sem í till. felst. Þetta atriði hefir verið dálítið rætt hjer áður og enginn hefir andmælt því, að Alþingi megi ekki ganga á undan í því að taka af mönnum veitt embætti. Um þetta býst jeg við, að allir sjeu sammála, og þarf jeg því ekki meira um það að segja. Vísa jeg til ummæla hæstv.forsrh. í þessu efni.

Forseti (BSv): Till. sú, er hjer er fram borin, er bæði skrifleg og of seint fram komin, og verður því að leita tvennra afbrigða, sem jeg vil leita í einu lagi.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Mjer heyrist brtt. þessi vera í samræmi við það, sem jeg stakk upp á við 2. umr., en þó finst mjer vanta í hana ákvæði um það, að bæjarstjóra, sem kosnir eru nú, megi ekki kjósa til lengri tíma en til næstu bæjarstjórnarkosninga. Lögin mæla svo fyrir.

0553Pjetur Ottesen: Það er aðeins örstutt aths. við ræðu hv.þm. V.-Húnv. Hann varpaði fram þeirri spurningu, á hvaða grundvelli jeg áliti, að hlutfallskosningar ættu að byggjast. Nú er tvent til: að svar mitt hafi ekki verið nógu skýrt, eða þá að hv.þm. hefir misskilið mig. En svar mitt var þetta - og það er ekki einungis mitt álit, heldur hefir líka sú skoðun verið ríkjandi á Alþingi undanfarið, -, að ekki sje rjettur grundvöllur fyrir slíkar kosningar nema þar, sem föst og ákveðin flokkaskifting er komin á. Þetta á við um bæina, en alls ekki sveitirnar. í hreppsnefndum kann menn að greina á um það, hvort þetta árið eigi að leggja vegarspotta á einum eða öðrum stað, og annað þess háttar. Úr slíkum jarðvegi getur engin flokkaskifting sprottið. En ef aftur á móti væri farið að lögbjóða hlutfallskosningar í sveitunum, yrðu menn að hafa einhvern grundvöll til að byggja þær á, og þá er ekkert líklegra en að hinar pólitísku skoðanir kæmu til sögunnar og legðu þann grundvöll. Og jeg vænti þess, að flestum þætti miður heppilegt, ef löggjafarvaldið færi að gera þær ákvarðanir, sem beindu pólitíkinni inn í sveitarmálefnin.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Þó að einkasölumál sjeu engin nýung hjer á Alþingi, þá er þó þetta frv. nokkur nýung og tilbreytni frá þeim, er áður hafa verið hjer á ferðinni. Eins og sjest á frv., þá er í því gert ráð fyrir því, að sýslu- og bæjarfjelögum sje heimilt að taka í sínar hendur innflutning og sölu á nauðsynjavörum þann tíma árs, er hætta er á því, að siglingar stöðvist vegna hafíss eða annara hindrana. Frv. á því aðallega við staðhætti norðanlands, þar sem hætt er við hafísreki. Jeg geri nú ráð fyrir því, að hv.þdm. neiti því ekki, að fylsta ástæða sje til að íhuga slík mál og þetta. Ísahættan er altaf mikil fyrir Norðlendinga, og jafnvel fyrir alt landið, því þess munu finnast dæmi, að hafís hefir verið kringum alt land, nema ef til vill við Breiðafjörð. Það má nú ef til vill segja, að ekki sje nú ástæða til þess að fara að gera ráðstafanir í þessa átt, eftir að við höfum lifað hjer allan þann tíma, er liðinn er frá því á landnámsöld. Og lifað sæmilega, mætti bæta við, þó við höfum auðvitað orðið fyrir mjög þungum búsifjum af völdum íss og eldgosa. En reynsla undanfarinna ára hefði átt að geta gert okkur það framsýnni en forfeður okkar, að við ljetum nú ekki hjá líða að gera einhverjar varnarráðstafanir, þó alt hafi slampast af ennþá. En við verðum að vera við því búnir að taka á móti hafísnum næst þegar hann kemur, því það er áreiðanlegt, að hann kemur, þó það geti vel dregist nokkuð ennþá. Og þó hann komi ekki nema einu sinni eða tvisvar á öld, þá verðum við að gera okkar ráðstafanir eigi að síður. Það hefir nú þegar verið gert nokkuð að því að setja lög um þau efni, til þess að tryggja þjóðina gegn ís og eldgosum og öðru harðæri. En þó ýms lög hafi verið sett um þetta, þá hefir mjög lítið verið gert að því að framfylgja þeim. T. d. hefir ákvæðunum um korn- og heyforðabúr ekkert verið framfylgt. Frv. það, er Pjetur Jónsson flutti 1921 um einkasölu á kornvörum og sem átti að vera til tryggingar fólki og fjenaði, fjekk ekki betri viðtökur en svo, að því var vísað heim til umsagnar sýslu- og hreppsnefnda, og þar dagaði það uppi, hygg jeg að hafi verið. Af þessu sjest, að menn hafa haft mjög lítinn áhuga á þessum málum, en jeg tel það alls ekki vansalaust að láta afskiftalaust, hvílíka aðstöðu Norðlendingar eiga við að búa, ef ísinn kynni að koma aftur eins mikill og hann var t. d. á 17. og 18. öld og að sjálfsögðu fyr, enda þó fáar sagnir sjeu til um það. Til þess að hv.þdm. verði það enn ljósara, á hverju getur verið von, vil jeg leyfa mjer að lesa upp umsagnir fróðra manna um hafís hjer við land á 17. og 18. öld. Skal jeg t. d. taka það, er Þorvaldur Thoroddsen segir um veturinn 1694. Þá segir hann, að hafi verið ís við Norður- og Austurland alla leið til Eyrarbakka og Vestmannaeyja. 1695 var vetur harður um land alt, með snjóum og norðanstormum, ísalögum, hörkum og frostum. Hafís kom þá snemma að Norðurlandi og lá fram um þing. Um sumarmál var ísinn kominn vestur með landi að sunnan, alla leið að Þorlákshöfn, og 14. apríl 1695 rak hann fyrir Reykjanes inn á Faxaflóa. Rak ísinn þar inn á hverja vík, og mátti ganga á ísum af Akranesi í Hólmakaupstað. Lá hann í flóanum rúmlega fram í vertíðarlok. Að vestan komst ísinn fyrir Látrabjarg, en norðanlands mátti ríða og renna fyrir hvern fjörð um vorkrossmessu. Þessi lýsing frá 17. öld sýnir okkur, að ísinn hefir þá legið um alt Ísland, nema lítið eitt af Breiðafirði. Ef við ættum nú að taka á móti slíku ísári, þá stæðum við miklu ver að vígi nú en þá, þó á 17. öld væri. Ástæðan til þess er sú, að nú byggjum við miklu meira á tíðari skipaferðum og notum meira aðkeypta vöru en þá. Þetta gerir þörfina til þess að hefjast nú þegar handa til þess að gera varnarráðstafanir tvöfalda. Enn má og geta þess, að 1882 lá hafís hjer við land fram á höfuðdag. 1881–1889 voru yfirleitt hin mestu harðæris- og ísaár. Þá voru tekin hallærislán úr landssjóði, er námu 90 þús. kr. Útlendar þjóðir gáfu landsmönnum alt að ½ milj. kr. í hallærisgjöfum, og 2000 Íslendingar flúðu af landi burt til Ameríku. Þetta er öllum rosknum mönnum í svo fersku minni, að ekki þarf að fletta upp skrifuðum heimildum fyrir því. Þó skal jeg til frekari sanninda lesa upp kafla úr pjesa, er Guðmundur Björnson landlæknir gaf út 1913, „Næstu harðindi“. Þar stendur á bls. 43, með leyfi hæstv. forseta: „Harðindin hófust með „frosta-vetrinum mikla 1880–81; hafís var mikill 1881 og 82; grasbrestur mikill sumarið 81, svo tún urðu sumstaðar ekki slegin; veturinn 1881–82 var mjög illur, og vorið aftaka hart, og varð þá geysimikill peningsfellir; þar á ofan var sumarið 82 eitt af þeim verstu, er sögur fara af. Árin 1883 og '84 var tíðarfarið allgott, en ekki svo, að þjóðin gæti rjett sig við, og 85 kom aftur ilt árferði og hjeltst til '88; var allmikill hafís 3 árin í röð, '86–'88; með árinu '87 (sultarárinu) má þó segja, að harðindunum sje lokið.“ Menn hafa nú hugsað sjer að byggja fyrir háska, er leiða kynni af hafís, með því að flytja vörur frá Suðurlandi til Norðurlands. En jeg fæ vart skilið, hvernig slíkt ætti að geta orðið, því ef veruleg kreppa yrði, mundi það verða meir en lítið, er flytja þyrfti af vörum, til þess að fullnægja fólki og fjenaði á öllu því svæði, er gæti komið til greina. Ef ís kæmi t. d. á jólaföstu og væri fram á vor og birgja þyrfti upp alt svæðið frá Horni og austur að Langanesi, þá er jeg hræddur um, að það hrykki skamt, ef alt ætti að flytja á sleðum eða á þvílíkan hátt sunnan frá auðum sjó og norður um sveitir. Slíkt er vitanlega fásinna ein. Nei, rjetta leiðin í þessu máli er sú, að birgja bæina og sveitirnar upp um veturnætur með forða, er nægði fram undir fardaga, því sjaldan mun það koma fyrir, að ísinn sje fastur lengra fram eftir sumri. Yrði svo þessi forði notaður yfir veturinn. Það er þessi leið, sem frv. gerir ráð fyrir, að farin verði, en ekki sú, er þó hefir stundum verið talað um í sambandi við þetta mál, að stofna sjerstök korn- og heyforðabúr, þar sem varan lægi ónotuð um lengri tíma. Frv. þetta gerir nú samt ekki ráð fyrir neinum sjerstökum ráðstöfunum hvað heyforða snertir, því það miðast aðallega við kaupstaðarbúa, vegna þess að þeir eru í mestri hættu. Þó ástandið væri slæmt á 17. og 18. öld, var það björgun þjóðarinnar í hafísárunum, að mestur hluti hennar bjó í sveitum, en ekki í kaupstöðum. Munurinn er nefnilega sá, að í kaupstöðum birgja menn sig upp í mesta lagi til vikunnar, og margir kaupa daglega allar helstu lífsnauðsynjar sínar. Fari því svo, að verslanirnar verði uppiskroppa með vörur, er ekki annað fyrir en sulturinn. Fyrr á árum var þetta aftur á móti svo, að ekki var treyst á vetrarferðir skipanna, og því drógu menn að sjer að haustinu svo mikið, að nægði til vors. Það var því lengi svo, að ísahættan og siglingateppan fór saman, og voru menn því betur undir ísahættuna búnir að því leyti, að þeir þurftu að draga að sjer á haustin hvort eð var. Menn hafa haft ýmsar hugmyndir um það, hvernig við ætlum að haga okkur, ef ísinn spenti greipar sínar um landið eða nokkurn hluta þess, - því altaf má búast við því, og það er barnaskapur að ímynda sjer, að maður sje laus við hann. Torfi í Ólafsdal reit grein í Búnaðarritið árið 1912, þar sem hann bendir á það, af ef bændur hefðu verið svo forsjálir að leggja 100 krónur á ári í hverjum hreppi í hallærissjóð, og byrjað á því 1841, þá hefðu verið komnar í þann sjóð 3 miljónir króna árið 1881. Hann segir, að ef bændur hefðu verið svona forsjálir, þá hefði verið næstum því gaman að lifa síðustu harðindi, frá 1880–1888. Nú lít jeg svo á, að ekki sje nauðsynlegt að hafa sjerstaka tryggingasjóði, heldur sje tekið upp gamla búskaparlagið, að kaupa inn að haustinu nægilegar birgðir yfir íshættutímann. Það eru fleiri en Torfi í Ólafsdal, sem hafa talið nauðsynlegt að mynda sjóði til afnota í hallærum. Einn mætur maður í Svarfaðardal, sem uppi var snemma á 19. öld, hefir gefið mikla upphæð, sem verja skal til bjargar Eyjafjarðarsýslu og Akureyrarkaupstað, ef harðindi ber að höndum. Þessi maður hjet Jón Sigurðsson. Gjöf hans er nú orðin um 100 þús. krónur í verðbrjefum og fasteignum. Ef við hefðum átt þó ekki væri nema einn slíkan mann í hverri sýslu, þá stæðum við ekki illa að vígi, þó að harðindi bæri að höndum. Það er engan veginn eðlilegt, að aðeins einn maður á öllu landinu skuli hafa gefið fje í slíkan sjóð. Það eðlilegasta er, að hver einasti einstaklingur leggi fram til slíks. Í kveri eftir Guðmund Björnson, sem jeg las upp úr, segir svo: „1913 voru menn farnir að trúa því, að veðráttan væri orðin breytt til batnaðar“; en það liðu ekki nema tvö ár, þangað til hafísinn ljet sjá sig aftur norðanlands. Hann gerði að vísu ekki mikinn óskunda í það sinn. Þó stytti hann vertíð eyfirskra sjómanna um mánaðartíma. Þá lá ís inni í fjarðarbotni í júlímánuði. Til eru ljósmyndir, sem sýna ísinn á pollinum á Akureyri 25. júlí 1915. Nú liðu ekki nema 3 ár, þangað til ís varð landfastur norðanlands og hamlaði skipagöngum frá því laust eftir nýár og þangað til í apríl. 4. apríl það ár kom skip fyrst inn á Eyjafjörð, og komst ekki lengra en til Hjalteyrar. Þá reyndist landsverslunin okkur hjálparhella, svo að nægar matvörubirgðir lágu norðanlands. Þorvaldur Thoroddsen segir: „Engin náttúrufyrirbrigði hafa haft jafnmikil áhrif á árferði Íslands eins og hafísinn. Ísinn kemur eins og þjófur á nóttu, nærri alveg reglulaust. Því verða Íslendingar jafnan að vera við honum búnir. Ekki hafa menn neina hugmynd um orsakir ísára, en þau koma oft í hópum, hvert á eftir öðru.“ (Ísl. II, bls. 390–391). Þrátt fyrir umsögn hinna fróðustu manna um harðindi á Íslandi, höldum við, að veðráttufarið sje að breytast svo til batnaðar, að við þurfum ekki að óttast ís og kulda framar. En veðráttan hefir verið góð fyr en í vetur. Árið 1340 fundust til dæmis egg undan fuglum í Flóanum nálægt miðri góu. Og eftir jól árið 1623 var vetur svo góður, að sóleyjargras var sprottið í Skagafirði í síðustu viku vetrar, segir í ísl. annálum. Við þurfum ekki að ímynda okkur, að þó að góð veður hafi verið nú undanfarið, sje svo mikil breyting orðin á veðráttufarinu yfirleitt, að ekki geti komið önnur eins ísaár og til dæmis seint á 17. öldinni, þegar ísinn lukti um alt Ísland. Það er enginn vafi á því, að ísahættan vofir enn yfir okkur, svo að nauðsynlegt er að gera tryggingarráðstafanir gegn henni, og í þeim tilgangi er þetta frv. flutt. Að lokinni þessari umr. óska jeg, að málinu verði vísað til allshn.

Jón Þorláksson Jeg þykist vita, að bræður hv.flm. í bandalaginu sýni honum þá kurteisi að lofa þessu máli að fara til nefndar, og hefði jeg þess vegna getað geymt mjer að segja nokkuð um það. En af því að hv.flm. flutti hjer mikla og hjartnæma ræðu, kann jeg ekki við, að ekki sjáist annað en hans ummæli um þetta mál. Hv. flm. fór mörgum hjartnæmum orðum um hafísahættuna, sem sífelt vofði yfir okkur Íslendingum, og tók það rjettilega fram, að ekki þarf að draga upp mynd af henni fyrir þeim, sem nú eru yfir fimtugt og uppaldir á Norðurlandi. Þó má um hafísahættuna segja, að viðhorf hennar er sem betur fer töluvert annað nú en var á milli 1880 og 1890. Í fyrsta lagi má nú gera sjer fylstu vonir um, að mikil ísalög komi ekki landsmönnum alveg að óvörum, eftir allar þær framfarir í veðurfræði, sem orðið hafa á síðari árum, og daglegar upplýsingar um veðráttu og ísalög annarsstaðar frá. Ennfremur hefir samgöngutækjum farið mikið fram, bæði skipum, sem sjerstaklega er ætlað að glíma við þennan vágest, ísinn, og einnig öðrum samgöngutækjum, bæði á landi og í lofti. Norðurland er því ekki öldungis eins einangrað og afskorið frá samgöngumöguleikum og það var fyrir 40 árum. Þrátt fyrir þetta skyldi jeg ekki með einu orði leggja á móti skynsamlegum ráðstöfunum til þess að tryggja Norðurland gegn skorti á nauðsynlegum vörutegundum, þegar hafís hindrar samgöngur. En mjer finst það bera vott um undarlegan hugsunarhátt, að fara fram á, að úr slíkri samgönguhindrun verði bætt með því að leggja á annað bann, sem sje lögbann á aðflutningi á þessum nauðsynjavörum. Samkv. frv. því, sem hjer liggur fyrir, á að heimila sýslunefndum að banna þeim, sem fást við innflutning á matvörum, að halda því áfram. Mjer finst þessi hugsunarháttur í raun og veru vera líkastur því, sem við Íslendingar áttum að venjast á sömu öldunum og hafísahættan var mest, nefnilega 17. og 18. öld. Þá voru meira að segja til menn, sem hjeldu, að það væri fyrsta fangaráðið til þess að bjarga mönnum frá því að verða herfang hungursins að banna þeim að fást við að reka verslun eða flytja hingað afurðir. Þeir hugsuðu sem svo: Þessir menn úti á ströndunum eru svo miklir aumingjar, að það er óhugsandi annað en að þeir deyi úr hungri, ef þeim er leyft að fást við það sjálfum að útvega sjer björg. Jú, þessi einangrun var sett í byrjun 17. aldar og eftir á bar mest á hafísahættunni. Og af hverju? Af því að mannfellir var mestur þá, þegar lögbann á aðflutningi nauðsynjaafurða bættist við þrengingar hafisanna. Nú kemur hv.þm. Ak. og þykist vilja fara þessa gömlu leið einokunarkonunganna frá dögum Kristjáns IV. og næstu alda þar á eftir og ráða bót á hafísahættunni með því að banna með lögum, að menn fáist við að flytja inn matvörur. Við þekkjum mörg dæmi þess, að trúarofstæki hefir blindað svo augu manna, að þeir sáu ekki hinn einfaldasta sannleika. Jeg skil þetta frv. svo, að oftrú hv.flm. á ríkisrekstri hafi blindað hann svo, að hann sjer ekki þann einfalda sannleika, að fyrsta leiðin til þess að afla sjer nauðsynja er sú, að ekki sje bannað með lögum að afla þeirra á heiðarlegan hátt. Jeg hugsa, að hv. d. muni styðja að þessu máli, en jeg sje enga ástæðu til þess að greiða fyrir tillögum, sem stefna í öfuga átt við þann lofsverða tilgang, sem hv.flm. segir, að fyrir sjer vaki. Það má líka benda á, að það munu nú þegar vera í lögum allmiklar heimildir til þess að gera ráðstafanir í þá átt að fyrirbyggja fóðurskort í harðæri. Það er alkunnugt, að eins og búskap manna er nú háttað, bitnar fóðurskortur í hafísaárum fyrst og fremst á búpeningi landsmanna, en hinsvegar hefir löggjöfin fyrir löngu heimilað ráðstafanir til tryggingar því, að í ísaárum sjeu til nægar fóðurbirgðir handa búpeningi. Þegar svo árar, að nota þarf kornmat handa búpeningi, fara svo miklu meiri kornbirgðir til þess en handa mannfólkinu, svo að ef unnið er að því að tryggja búpeningi fóður, er líka um leið sjeð fyrir því, að ekki þarf að vera hungur manna á meðal af kornmatarleysi. Allar ráðstafanir í þá átt að tryggja einhvern viðauka við innflutning þann, sem annars er, það er sú skynsamlega leið til þess að fyrirbyggja fóðurskort. En trúin hefir blindað hv.flm. svo, að hann byrjar sínar umbótatillögur á því að áskilja, að lögleitt verði bann gegn því, að þeir, sem flytja inn nauðsynjar, fái að halda því áfram. Til þess get jeg ekki ljeð mitt fylgi.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Það er ekki vandi að ráða í það, að hv. 3. landsk. muni taka til máls, þegar slíkar ræður eru haldnar og ræða mín í þessu máli. Það er alveg eins víst og að við fáum öðruhvoru hafís, að hv. 3. landsk. láti þá ljós visku sinnar og mælsku skína. En hitt kalla jeg merkilegt, að jafnvanur þm. og hv. 3. landsk. er skuli elta þann gamla höfðingja, sem les biblíuna aftur á bak, í því að lesa frv. mitt aftur á bak. Það er skýrt og greinilega tekið fram í frv. mínu, að til þess að banna innflutning þarf fyrst að ganga úr skugga um, að nóg sje til af vörum. Hv. þm. hefir því bókstaflega lesið frv. aftur á bak, eins og myrkrahöfðinginn les biblíuna. Jeg legg fyrst og fremst áherslu á, að nóg sje til, en af því að jeg vil ekki, að fyrir liggi ónotaðar birgðir, þegar hættan er útrunnin, legg jeg til, að innflutningur sje bannaður, þegar nægar eru birgðir. Hv. 3. landsk. telur hafísahættuna minni nú en áður, af því að við vitum betur um veðráttufar! Jú, jú, jeg veit ekki betur en að næstum daglega nú að undanförnu hafi komið skeyti hingað um harðari veðráttu í nágrannalöndunum en nokkurn hafði órað fyrir. Því spáði enginn, að á næsta degi mundi frostharka verða svo mikil, sem raun varð á. Svo langt nær veðurfræðin ekki enn hjá nágrannaþjóðunum, og stöndum við þeim þó að baki. Það er jafnmikil vitleysa að tala um, að við getum sagt fyrir um, hvort ís kemur að landi næsta vetur, eins og þegar hv. 3. landsk. talar um auknar samgöngubætur og minnist á flugvjelar í því sambandi. Jeg verð að segja, að flugvjelarnar þyrftu að vera betri en þær, sem komið hafa hingað til Íslands, ef þær ættu að bjarga Norðurlandi í stórhríðum og hörkufrostum dag eftir dag, og kannske viku eftir viku. Hv. 3. landsk. talaði um, að við hefðum nú betri skip til þess að ráðast á ísinn. Já, jeg minnist þess, að á síðastliðnu ári var mikið talað um hina frægu för rússneska ísbrjótsins (Krassins) í norðurhöfum við leitina að ítölsku leiðangursmönnunum. En þessi ísbrjótur, sem stórþjóðirnar hafa barist við öldum saman að útbúa, gat ekki unnið á nema þriggja metra þykkum ís. En hvað heldur hv.þm., að t. d. borgarísinn, sem tíðum rekur upp að ströndum landsins, sje miklu þykkari? Jeg hygg, að það muni talsvert mörgum metrum. Hv. þm. virðist halda, að einföld flutningaskip geti ráðist á sterkan hafís, þegar þessi öflugi ísbrjótur gat ekki brotið nema þriggja metra þykkan ís. Nei, þetta er ekki mælt af fávisku hjá hv.þm., heldur segir hann það, eins og margt annað, af oftrú sinni á fávisku annara. Þá sagði hv. 3. landsk. að jeg hefði talað um, að hætta af hafísalögum hjer við land hefði verið mest á 17. og 18. öld. Jeg benti aðeins á atburði, sem þá hefði gerst; en jeg tel þjóðinni jafnmikla hættu búna af völdum hafíss enn í dag, og því held jeg hiklaust fram. Hv. 3. landsk. mintist á eitt, sem jeg skildi ekki vel hjá honum, að hjer á landi hefðu menn ekki haft leyfi til að flytja inn kornvörur á 17. og 18. öld. En mjer er ekki ljóst, í hvaða sambandi þetta getur staðið við frv. mitt, sem hjer er um rætt. Samkvæmt því er ætlast til, að ákveðnar stofnanir hjer á landi, sem best eru færar um það, hafi með höndum innflutning nauðsynjavara. Þá hefi jeg síðast skrifað upp eftir hv.þm. (JÞ) ummæli hans um tryggingarráðstafanir vegna búpenings landsmanna.  Jeg þarf ekki að fara fleiri orðum um ræðu hv. 3. landsk. Jafnvel þó að hv.þm. kunni að eiga fleiri orð en jeg í þingtíðindunum í þeim málum, sem við deilum um, þá verður orðum hans yfirleitt ekki trúað.

Jón Þorláksson Það gladdi mig að heyra á síðustu ræðu hv.flm., að hann er nú byrjaður að flýja frá sínu eigin frv. Hann sagði, að ekki ætti að banna öðrum innflutning á nauðsynjavörum, sem rætt er um í frv., nema það væri áður sannprófað, að nægilegar birgðir væru ekki til á staðnum.

Væru til

. Já, hv.flm. sagði, að innflutningur yrði ekki bannaður, nema það sannaðist, að nægar birgðir væru ekki fyrirliggjandi. En mjer er spurn: Er nokkur vörn gegn hafíshættunni í því, að banna innflutning á nauðsynlegum vörum, þegar nægilegar birgðir eru til fyrirliggjandi í landinu? Það gleður mig, að hv.flm. vill gjarnan breyta þessu. En það stendur í frv., hvort sem það er lesið áfram eða aftur á bak, frá byrjun til enda eða frá enda til upphafs. Það stendur nálega í öllum greinum þess, og jeg get gripið niður í því hvar sem er. Í 4. gr. segir svo: „Þegar bæjarstjórn eða sýslunefnd hefir með samþykt ákveðið að annast innflutning og sölu nauðsynjavara, er öllum öðrum bannaður innflutningur á þeim vörum til bæjarins eða sýslunnar, meðan samþyktin er í gildi. Á öðrum stöðum er komist svo að orði, að fyrst þurfi að rannsaka, hvort nægilegar vörubirgðir sjeu til, og þá er ætlast til, að samþyktin sje ekki notuð, nema vöruskortur sje. Og ef komist verður að raun um það að haustinu í einhverjum kaupstað, t. d. á Akureyri, að ekki eru fyrirliggjandi nægilegar vörubirgðir til fardaga, þó að þar sje myndarlegt kaupfjelag, sem hv.flm. veitir forstöðu, og annað ennþá stærra, og svo margir kaupmenn, þá á bæjarstjórnin að grípa til þessarar heimildar. Ber því að láta slíka athugun fram fara á hverju hausti; og ef rannsókn bæjarstjórnar leiðir í ljós, að vörubirgðirnar eru ekki nógar, þá grípur hún til heimildarinnar um að láta bæjarfjelagið taka einkasölu á nauðsynjavörum, bannar svo öllum öðrum innflutning á þeim, líklega til næstu fardaga, en um það er ekkert skýrt fram tekið í frv. Jeg vona, að þó að hv.flm. vildi eigi opinberlega viðurkenna það áður, þá hafi jeg nú með þessari ræðu getað komið því inn í huga hans, að það sje ekkert ráð til að bæta úr vöruskorti, að banna öðrum að gera það en þeim sjerstöku stofnunum, sem samkv. þessu frv. verður falin forsjá þeirra mála. Önnur atriði í ræðu hv.flm. læt jeg mig litlu skifta. Menn vita nú miklu meira en áður um ísrek í höfunum; og veðurskeytin, sem segja fyrir um frosthörkur og stefnur loftstrauma, berast nú daglega um alt land og eru fljótari í förum en ísinn. Þá var hv.flm. að tala um vöruflutninga með flugvjelum til Norðurlands, en það nefndi jeg ekki sjerstaklega. Hann sagðist hafa mjög mikla ánægju og skemtun af að sjá það eftir mig í þingtíðindunum, að jeg gerði ráð fyrir slíkum flutningum. En jeg bið hann að gleðjast ekki alt of mikið yfir því, þó að jeg hafi árið 1929 ymprað á því, að ef til vildi gæti það komið til mála að halda uppi flutningum með flugvjelum. Jeg er gróflega hræddur um, að ánægjan muni verða mín megin, en ekki hans megin, yfir þeim dómi, sem framtíðin kann að kveða upp um þessa spá mína um flugvjelaflutninga. Hv. flm. talaði um ísbrjóta og gerði lítið úr þeim. Það má hann gjarnan fyrir mjer. En það er stórkostlegur munur á því, að halda uppi siglingum með þeim flutningatækjum, sem nú tíðkast, eða seglskipunum, sem fluttu vörur til Norðurlands á harðindaárunum 1881–89. Að síðustu mintist hv.flm. á það, að hættan af flutninga- og vöruskortinum kæmi mest niður á íbúum kaupstaða og sjávarþorpa. Þetta gæti verið rjett, ef kornforðabúr væri á öðrum stað en í sjávarþorpi. En að undanteknu einu hjeraði hagar svo til, að kornforðabúr búfjenaðar í sveitum getur á sömu stöðum orðið forði handa fólkinu. Þannig er því t. d. háttað á Akureyri þar sem hv.flm. stýrir sjálfur kaupfjelagi.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Jeg tók ekki eftir því, að hv. 3. landsk. var setstur niður, og var því nærri búinn að sleppa tækifærinu til þess að svara honum. Annars tel jeg ekki þörf á að erta hann með langri ræðu. Hv. þm. var eitthvað að hafa eftir mjer mismæli, sem mjer hafði orðið á í fyrri ræðu minni, og ann jeg honum vel frægðarinnar af þeim orðaleik. - Þá var hann að tala um flótta minn frá frv. En hann hefir ekki síður lagt sjálfur á flótta frá fyrri ræðu sinni, þó að hann reyni ennþá að hanga í 4. gr. frv., en samkvæmt henni er að vísu öðrum bannað að flytja inn nauðsynjavörur en þeim, sem samþyktin veitir heimild til á meðan hún er í gildi.  Jeg held, að hv. 3. landsk. hafi hugsað, að hann gæti komið mjer á óvart með einhverja sjerstaka speki, með því að reyna að teygja og snúa út úr orðalagi 4. gr.  Hv. 3. landsk. má vera svo barnalega ánægður sem hann vill með spádóma sína um flugvjelaflutningana. Jeg benti á það í fyrri ræðu minni, að í stórhríðum, sem stæðu vikum saman, mundu þær koma að litlu gagni, eða að þeim mætti þá fara mikið fram frá því, sem þær eru nú. Þó að flugvjelar geti nú komið að einhverju liði til póstflutninga, þá er augljóst, að það er hin fáránlegasta fjarstæða, að ægt sje að grípa til þeirra, þegar í nauðir rekur um að bjarga 1/3 hluta landsmanna frá sulti. Hv. 3. landsk. brosir enn mjög ánægjulega að þeirri fyndni sinni, að hafa sett flugvjelarnar í samband við þetta mál. En það verður áreiðanlega hann einn, sem hefir þá ánægju að brosa að þeirri hugmynd hans. Þá var hv.þm. að tala um aðstöðu kaupstaða og sjávarþorpa og vildi ekki ganga inn á, að þau væru í neinni hættu í harðindum. Sjálfur þekkir hann aðeins skilyrðin hjer í Reykjavík. En Reykjavík stendur einmitt langbest að vígi að því er samgöngur snertir við útlönd, og þar er hafíshættan langminst hjer við land. En jeg get nú frætt hv.þm. um það, fyrst það þarf að fara með hann eins og barn á skólaaldri, að hættan af bjargarskorti í hafísáraharðindum er mest meðal þeirra, sem birgja sig síst að matvælum til lengri tíma. Hv. þm. ætti að kannast við þá verslunarhætti fólksins hjer í höfuðstaðnum, að þeir, sem búa næst verslununum, kaupa vörur aðeins til næsta máls og sækja föng sín daglega í búðirnar. Um leið og verslanirnar eru tæmdar að birgðum, þá er sulturinn kominn á heimilin. Þeir, sem síst mega treysta á góðar samgöngur og eiga lengst í kaupstað, þeir birgja sig jafnan best að heimilisforða. Mjer er það vel ljóst, að ef hætta væri á því, að hafís lokaði siglingaleiðum til Reykjavíkur, þá yrði hún verst sett og fyrst örbjarga af öllum kaupstöðum á landinu; jafnvel þó að hv. 3. landsk. eigi þar heima með sínar skoðanir í þessum efnum.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Eftir núgildandi 1. um hlutafjelög, er ekki greinilega kveðið á um, hvaða gögn þau eigi að láta af hendi við lögreglustjóra. Þetta frv. fer fram á, að hlutafjelög sendi reikninga sína til lögreglustjóra, og að almenningur hafi aðgang að þeim þar. Svipuð ákvæði eru víða erlendis. Þetta er gert til þess, að almenningur eigi tiltölulega greiðan aðgang að áreiðanlegum upplýsingum um hag hlutafjelaga og starfsemi þeirra, en þau eru orðin svo umsvifamikil í framleiðslu og viðskiftum, að þetta virðist með öllu sjálfsagt. Jeg vil líka geta þess, að hlutafjelögin eru flest rekin með takmarkaðri ábyrgð, svo að það gegnir alt öðru máli með þau en fyrirtæki einstakra manna, sem rekin eru með fullri ábyrgð. Jeg sje ekki ástæðu til að fara nánar út í frv. að sinni, en vil mælast til, að því verði vísað til allshn., þegar þessari umr. er lokið.

Jón Ólafsson Í fljótu bragði gæti maður haldið, að í þessu frv. fælist eitthvað mikið - greinarnar eru það margar, að maður gæti búist við að margt nýtt væri tekið fram í þeim. En svo er þó ekki. Hjer er aðeins um eina breytingu að ræða á núgildandi 1. um hlutafjelög, og hún er sú, að reikningar fjelaganna verði lagðir fram öllum almenningi til sýnis. Þetta, og ekkert annað, vakir fyrir hv.flm. þessa frv. Það er nú svo um allan atvinnurekstur, bæði einstakra manna og fjelaga, að ef ein grein atvinnurekstrar er tekin út úr, þá er hinum hætt í hverju einstöku tilfelli. Það veltur því alt á því, að þessi afskifti af hálfu hins opinbera sjeu nauðsynleg fyrir þjóðarheildina. Hvað hlutaljelög snertir, þá veit jeg ekki betur en að almenningur hafi betra yfirlit yfir hag þeirra og starfsemi en annara fjelaga, sem fámennari eru og rekin með sama hætti. Hlutafjelögin verða að gera grein fyrir starfsemi sinni um hver áramót, og ber skylda til að senda skattstjóra viðkomandi hjeraðs rekstrar- og efnahagsreikninga, og sömuleiðis hluthafaskrá. Ef hluthafaskráin væri til sýnis almenningi, eins og gert er ráð fyrir í 2. gr. frv., er mjög hætt við, að hlutabrjefin hættu að hljóða á nafn, en það væri mjög ilt, ef svo færi. Alveg það sama yrði uppi á teningnum, ef farið væri að flagga framan í almenning með bankainneignum manna. Menn mundu taka fje sitt út úr bönkunum og koma því fyrir, þar sem minna bæri á. Mannlegu eðli er nú einu sinni svona farið. Eins og jeg tók fram í upphafi, vakir það eitt fyrir flm. þessa frv., að almenningi gefist kostur á að kynna sjer hag og starfsemi hlutafjelaganna. En jeg held, að öðrum fjelögum sje hætt, ef gengið er inn á þessa braut, og álit þetta í alla staði varhugavert. Jeg býst ekki við, að hv.flm. (HV) væri nein þægð í því, að farið væri að hnýsast í þau fyrirtæki, sem hann hefir með höndum. 

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Jeg bjóst aldrei við því, að hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) myndi verða með þessu frv., enda þótt það í sjálfu sjer sje mjög saklaust. Jeg skil ekki hvað hlutafjelög, sem starfa hjer í landinu, geta haft á móti því, þó að almenningur hefði aðgang að reikningum þeirra hjá lögreglustjóra; það myndu hvort sem er ekki aðrir fara að hafa fyrir að hnýsast í þá en þeir, sem þess þyrftu með. En jafnvel þó einhverjir aðrir gerðu það, til þess að vita hvernig þau stæðu sig, þá sje jeg ekki, að það gæti gert neitt, ef þau stæðu sig vel. Þá myndi vissan um það verða sama sem vaxandi lánstraust, en ef þau stæðu sig illa, þá væri heldur ekki nema sanngjarnt, að allir fengju að vita það, því að þótt vel sje um mörg hlutafjelög búið, þá eru líka mörg þeirra varhugaverð fjárhagslega, og kæmust menn þá að því, við að sjá reikninga þessara fjelaga. Væri það gott fyrir alla. Hv. 3. þm. Reykv. bjóst við því, að ef uppvíst yrði, hverjir ættu hluti í hlutafjelögum, þá mundu hlutabrjef ekki lengur vera skráð á nafn, heldur á handhafa. Jeg býst við, að fáir kynnu illa við að láta sjá nöfn sín sem eigendur hlutabrjefa, því að það er fáum til skammar. Yfirleitt álít jeg, að það ætti að vera miklu greiðari aðgangur að öllum upplýsingum um slík atvinnufyrirtæki og miklu minni leynd heldur en nú er. Hjá samvinnufjelögunum komast menn að öllu, sem menn vilja, öðru en viðskiftaleyndarmálum, ekki aðeins fjelagsmenn, heldur allir óviðkomandi, og sama finst mjer ætti að vera um hlutafjelög. Með stærri fjelög erlendis er það svo, að ekki er aðeins heimtað, að þau birti opinberlega reikninga sína, heldur líka að aðalfundir þeirra sjeu opnir fyrir frjettariturum blaðanna, svo að allir geti fengið að vita, hvað þar gerist. Við flm. þessa frv. höfum ekki farið fram á þetta, heldur aðeins að þessar upplýsingar væru gefnar. Það getur verið, að það sje hægt að heimta þetta, þó að þessar upplýsingar sjeu ekki gefnar nú, því að öll fjelög eru skyld að senda reikninga sína þangað, sem þau eru skráð. En hvað það snertir, sem hv.þm. (JÓl) sagði um Alþýðubrauðgerðina í þessu sambandi, þá kom það náttúrlega ekki vel heim, því að hún hefir aldrei verið hlutafjelag, heldur sameign verklýðsfjelaganna hjer í bænum. Fleiri hundruð manna hjer í bæ hafa vitað um hag hennar, og er að því leyti svipað að segja um hana og samvinnufjelögin, að þar er ekki mikil leynd yfir.

Ólafur Thors Jeg lít ekki á þetta mál sem neitt stórmál. Jeg viðurkenni, að það sje rjett að krefjast þess, að reikningar hlutafjelaga sjeu aðgengilegir þeim, sem um þá þurfa að vita, en jeg álít, að það sje trygt með gildandi lögum, að þeir, sem fyrst og fremst þurfa að vita um hag og afkomu þessara fyrirtækja, eigi tryggan aðgang að reikningunum. Auk þess liggur hjer fyrir þinginu frv. til 1., sem tryggir mönnum nokkra þekkingu á hag hlutafjelaga, þ. e. a. s. frv. til 1. um vinnudóm, ef samþykt verður. Bankar og lánardrotnar geta auðvitað trygt sjer alla nauðsynlega vitneskju, og einstakir viðskiftamenn fjelaganna hafa líka aðstöðu til þess. Þeir geta, ef þeim sýnist, heimtað þessa reikninga af fjelögunum, að minsta kosti ef fjelögin eiga eitthvað undir högg að sækja. Hjer er farið fram á það, að almenningur eigi aðgang að reikningum þessara fyrirtækja. Jeg sje ástæðu til að beita mjer á móti því, enda vita það allir, að það er hverjum manni hvimleitt að láta alla vita um efnahag sinn, og því ekki rjett að setja slík lagafyrirmæli, ef það er ekki nauðsynlegt. Það vita allir að það, sem mest gerir það að verkum, að menn eru andvígir tekju- og eignaskatti, er sú kvöð, sem þeim skatti fylgir, að gefa upp fjárhagslega afkomu sína. Það er öllum sameiginleg tillhneiging, ef mönnum gengur illa, að láta ekki mikið á því bera, og eins er það, ef vel gengur, og jeg hygg að það sje alveg eins með hv. aðalflm. þessa frv. (HV). En frv. er ein viðleitni jafnaðarmanna til þess að gera einstaklinginn sem allra leiðastan á að sinna sínum atvinnurekstri. Þeir fara margar leiðir, fyrst og fremst með beinu sköttunum, og svo með ýmsum síður beittum vopnum, eins og t. d. þeim, sem felast í þessu frv. Jeg vil auk þess leyfa mjer að benda á það, að það getur vel skaðað hlutafjelög, að hver og einn geti hnýst í þeirra reikninga, mönnum þarf ekki að vera það meinalaust að keppinautar þeirra geti gengið að reikningunum og skoðað þá, það geta falist mörg einkamál í þeim. Að lokum vil jeg benda á það, að ef svo á að vera um hlutafjelög, þá sje jeg ekki annað en að sömu kröfu megi gera til hvers einstaklings, sem atvinnu rekur. Það má lengi deila um það, að hve miklu leyti fjárhagur slíks einstaklings á að vera opinber, og jeg sje ekki, að það sje ljett að setja takmörkin, ef menn vilja fara inn á þá braut, sem hv.þm. (HV) leggur til. - Jeg verð því að segja það, að þótt jeg líti ekki á þetta frv. eins og neitt stórmál, þá álít jeg það óþarfa málaleitun, flestum heldur hvimleitt og engum til gagns, og mun jeg því greiða atkvæði á móti því.

Haraldur Guðmundsson Jeg skal ekki að þessu sinni lengja mjög umr., en jeg vil þó ekki láta hjá líða við 1. umr. að segja nokkur orð, af því að tveir hv.þm., hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) og hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), hafa talað um þetta mál eins og enginn munur væri á hlutafjelögum og einstaklingum. Þykir mjer því rjett við þessa umr. að benda þessum hv.þm. á það, hver munurinn er. Hlutafjelög öðlast, samkvæmt lögunum um hlutafjelög, margvísleg rjettindi, þau fá rjettindi til atvinnurekstrar og viðskifta eins og einstaklingur væri, en þau eru mynduð af einstaklingum, sem leggja fram ákveðið fje og hafa takmarkaða ábyrgð í langflestum tilfellum. Þess vegna væri eðlilegt að mikill greinarmunur væri gerður á rekstri einstaklinga og rekstri hlutafjelaga; einstaklingurinn stendur persónulega til tryggingar hverri þeirri skuldbindingu, sem hann tekur á sig, og sömuleiðis með þeim tekjum og eignum, sem hann síðar kann að eignast. En alt öðru máli er að gegna með hlutafjelag. Það hefir ekki aðra tryggingu að bjóða en það fje, sem í það er lagt, því að aðgangurinn að mönnunum, sem í því eru, er enginn, þegar ábyrgðin er takmörkuð við hlutafje, sem hefir verið lagt fram. Vitanlega er það svo stundum, að stjórnin er í ábyrgð, persónulega, fyrir skuldum fjelagsins, en það er þá af sjerstökum ástæðum, enda ekki gert ráð fyrir því í lögum. Nú er talað um þessar breytingar, aðallega með tvent fyrir augum, og virðist annað þessara atriða sjerstaklega vera þyrnir í augum þessara hv.þm., og það er, að hlutafjelög, sem reka stórkostlega atvinnu, verði fyrir opinberri gagnrýni, að allur almenningur geti hnýst í þeirra hag, því að þessir hv.þm. (ÓTh og JÓl) álíta, að hagur þeirra komi eingöngu eigendunum við og ef til vill fáeinum, sem vegna skuldaskifta við þau þurfa um hag þeirra að vita. En hverjir eru það þá? Hv„ 2. þm. G.-K. (ÓTh) taldi það helst vera ríkissjóð.

Jeg sagði, að lánardrotnar þeirra væru bankarnir, stærri viðskiftamenn og almenningur

. Ef þetta er skoðun hv.þm., þá á hann vitaskuld að greiða atkv. með þessari brtt., því að það er eina leiðin til þess að allir þessir lánardrotnar, sem hann kallar, fái að vita um hag fjelagsins. En þar sem hv.þm. drap á, að vinnudómsfrv. gefi þessar upplýsingar, þá er það ekki annað en fjarstæða, eins og hv.þm. líka veit, því að ef það væri svo, þá mundi hann ekki vera með því frv. Þær upplýsingar, sem vinnudómurinn kynni að fá, má enginn vita neitt um nema dómendurnir, enda er ætlast til, að alt fari þar fram með leynd og pukri, t. d. á öll málafærslan að vera leynileg, til þess að almenningur fái alls enga vitneskju um hag aðilja og dómendur skulu bundnir þagnarheiti. Það þarf býsna mikil brjóstheilindi til þess að halda því fram hjer í hv. deild, að vitneskja vinnudóms eigi að vera opinber gerð, þar sem í tveimur greinum frv. er tekið fram, að alt slíkt skuli vera leynilegt og bundið þagnarheiti. Jeg lít svo á, að um þessi fjelög þurfi miklu fleiri menn að vita en eigendur þeirra, og því sje sjálfsagt að alt það, sem gefur yfirlit rjett og fullnægjandi um hag og afkomu þessara fjelaga, eigi að vera opinbert mál. Það er og vitanlegt, að allskonar hlutafjelaganefnur spretta upp eins og gorkúlur á haugi, spretta upp í skjóli þeirrar leyndar, sem hvílir yfir þess konar fjelögum, og sum þeirra virðast aðallega til þess stofnuð að hafa fje af fávísum mönnum, sem trúa þeim fyrir nöfnum sínum eða fje sínu. Ef hlutafjelögum væri skylt að láta stofnskjöl sín og alla reikninga liggja frammi, þar sem hver og einn gæti gengið að þeim, þá er enginn vafi á því, að það mundi draga úr stofnun slíkra „svindl“-fjelaga. Og engin ástæða virðist til þess, að ljetta slíkum fjelögum þessháttar starfsemi. Hv. 2. þm. G.-K. var hjer með, að því er mjer virtist, einhverjar sálfræðilegar ástæður fyrir því, sem hann kallaði andúð manna yfirleitt gegn þessu frv., og sagði, að það væri eðli flestra að vilja ekki láta vita um það, hvort atvinna þeirra gengi vel eða illa. Það má vel vera, en hv.þm. (ÓTh) veit sjálfsagt, að slíku verður ekki leynt til lengdar, hvort betur gengur eða ver. Og það, að leyna slíku til lengdar, getur að minsta kosti verið og er oft beinlínis sviksemi við viðskiftamennina. Með því að leyna illum efnahag og halda áfram að nota sjer tiltrú manna, sem trúa því, að efnahagurinn sje eins og þegar hann var bestur, eru þeir beinlínis narraðir. En ef efnahagur fjelagsins batnar aftur, þá ætti að minsta kosti viðkomandi sveitar- og bæjarfjelag að fá vitneskju um það og fá rjetta skatta og skyldur, eins og líka sá hópur verkalýðs, sem hefir lagt sitt til að skapa þessa velmegun, og sem ætti þá líka að vera þátttakandi í henni með hærra kaupi o. fl. Hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) sagði að leiða mundi af þessu fyrirkomulagi, að ýms blöð, sem hefðu það fyrir atvinnu að leggja vissa menn í einelti, mundu fá eitthvað til að moða úr, til þess að geta svift menn æru, lánstrausti, og jeg veit ekki hvað. Þetta er að snúa öllu öfugt. Með því að lögleiða opinber reikningsskil hlutafjelaga er einmitt fyrirbygt, að hægt sje að tortryggja þau að ósekju. Þá getur hver og einn sjeð reikninginn og kynt sjer, hvort rjett er frá sagt í blöðunum. Ef hv.þm. (JÓl) væri virkilega ant um það, að ekki bærist út nema það eitt, sem rjett væri um hag og afkomu þessara fjelaga, þá ætti honum að vera það áhugamál, að reikningarnir lægju til sýnis öllum, því það er einmitt þessi launung, sem gerir það að verkum, að menn hafa stundum ástæðu til þess að ætla annað en er í raun og veru. Jeg geri auðvitað ráð fyrir, að það yrðu rjettir reikningar, sem lagðir væru fram, reikningar, sem hægt væri að byggja á, bæði staðfestir af endurskoðendum og samþyktir á aðalfundi. Það er alveg rjett, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði, að í raun og veru er þetta heldur lítilfjörleg breyting frá núverandi lögum. Það verður ekki annað sjeð á núgildandi lögum, en að reikningarnir eigi að liggja frammi, en þar er bara ekki sagt neitt um það, til hvers þeir eigi að liggja frammi. Mín skoðun er sú, að eftir lögunum eigi þeir að liggja frammi, almenningi til sýnis, en jeg hygg, að lögreglustjórinn í Reykjavik telji sjer ekki heimilt að láta reikningana liggja frammi í þeim tilgangi, og er því sjálfsagt að taka af öll tvímæli um þetta efni.

Ólafur Thors Hv. þm. Ísaf. (HG) vildi gera einhvern reginmun á hlutafjelögum annars vegar og einstaklingum hins vegar, vegna þess að einstaklingar stæðu í ábyrgð fyrir rekstri sínum með aleigu sinni, en hlutafjelögin aðeins með hlutafje einu saman. Jeg vil nú spyrja hv.þm. (HG) að því, hvernig hann ætlar viðskiftamönnum einstaklings að vita, hver þessi aleiga hans er, því vitaskuld veltur mikið á því fyrir viðskiftamanninn. Sje maðurinn eignalaus, er ábyrgð hans einskisvirði. En með hlutafjelög er það öllum vitanlegt, hvert stofnfje þau hafa, og þótt hlutafjelög geti tapað sínu stofnfje, þá má samt fá nokkurt yfirlit yfir gjaldgetu þeirra, hlutafje og afkomu, af skattskýrslum. Það er því engin ástæða til að hlutafjelög geri opinber reikningsskil sín, en einstaklingar ekki. En eins og jeg hefi leitt athygli hv.þdm. að, þá er svo um búið í lögum, að lánardrottinn og þeir viðskiftamenn, sem eitthvað eiga undir fjelögunum, geta fengið að sjá reikningana, og hver og einn viðskiftamaður, sem setur það að skilyrði fyrir viðskiftum sínum við fjelagið, getur vitanlega fengið að ganga úr skugga um hag þess. Jeg játa það, að almenning skiftir þetta mál nokkru, en aðeins að vissu marki, þ. e. a. s. um getuna til kaupgjalds. En það er rangt hjá hv.þm. (HG), að þessi hlið málsins verði með engu móti trygð með þeim ákvæðum, sem í vinnudómsfrv. eru. Þau lög mæla svo fyrir, að kaupgjaldið skuli ákveðið af óvilhöllum dómstóli, sem ekki aðeins á að hafa vald, heldur skyldu til að kynna sjer hag fjelaganna. Það er líka rangt, þegar hv.þm. heldur því fram, að almenningur fái enga vitneskju um hag fjelaganna. Vitneskjan felst í dómsúrskurðinum. Þá bar hv.þm. (HG) kvíðboga fyrir því, að hjer muni spretta upp, eða hafi þegar sprottið upp, málamynda fyrirtæki, til þess eins gerð að hafa fje af fávísum mönnum. Ef þetta ætti að vera ástæðan fyrir þeim lagafyrirmælum, sem hjer er verið að setja, þá væri miklu nær á annan hátt að tryggja, að slíkt geti ekki komið fyrir. Annars mun það rjett athugað hjá hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), að almenning varðar lítið um afkomu slíkra fjelaga, eins og líka hitt, að allur almenningur mun lítið athuga reikningana, þó að þeir liggi frammi á skrifstofu lögreglustjóra einhvern ákveðinn tíma. Alþýðu manna, svona yfir höfuð, verður eflaust ekki tíðförult á lögreglustjóraskrifstofurnar í þeim tilgangi. Þá var hv.þm. Ísaf. (HG) að skopast að tilhneigingu hluthafanna um að leyna alþjóð manna afkomu slíkra fjelaga. Það rifjast nú upp fyrir mjer, að þegar við buðum okkur fram saman í G.-K., hv.þm. Ísaf. (HG) og jeg, að það var á fundi í Hafnarfirði, er við deildum um beinu skattana, að jeg hjelt fram sömu skoðun þá eins og nú; þá upplýstist, að menn fengjust ekki til þess að gefa upp eignir sínar, og voru á fundinum borin fram mörg dæmi þess, að menn, sem stæðu framarlega í Alþýðuflokknum, sýndu mjög mikla tregðu í því að gefa upp tekjur sínar. Hitt er vitanlegt, að það getur skaðað viðskiftamenn slíkra fjelaga, ef eignir fjelaganna rýrna án þess þeir viti um það. En flestir þeirra hafa þá aðstöðu, að þeir geta auðveldlega kynt sjer afkomu fjelaganna, svo að út frá því sjeð, virðist það með öllu óþarft að setja sjerstaklega löggjöf um þetta efni. Enda er það svo, að hjer í landi fer það sjaldnast leynt, hvort gengið hefir vel eða illa fyrir einhverju fyrirtæki. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að þessi ósk um reikningana á borðið væri eingöngu fyrir þá menn gerð, sem snúa vildu út úr reikningunum og nota þá til árásar á sjerstök fyrirtæki. Þessu neitaði hv.þm. Ísaf., og taldi það rökvillu, því að leggja reikningana fram, væri einmitt trygging fyrir því, að ekki yrði út úr þeim snúið. En þó að hann segi þetta, veit jeg og fleiri, sem þekkja hann, að hann meinar það alls ekki. Ef hann t. d. í blaði sínu byrjar árásir á eitthvert fyrirtæki, sem hann vill koma á knje, þá notar hann vafalaust reikningana eða tölur þeirra á þá leið, er hann telur heppilegasta til að gefa árás sinni frekari stuðning. Hann veit ofur vel, að ekki þarf að gera ráð fyrir að allur þorri lesenda blaðsins fari að ómaka sig niður á skrifstofu lögreglustjóra til þess að sannfæra sig um, að rjett og satt sje frá skýrt í blaðinu. Nei, allur almenningur lætur sjer nægja það, sem hv.þm. með ritstjóra myndugleik sínum segir í blaðinu. Honum verður trúað, hann hefir sjeð reikninga fjelagsins, og þá þarf ekki framar vitnanna við. Hv. þm. þarf ekki að reiðast mjer fyrir það, að jeg, sem þekki skrif hans í Alþýðublaðinu, fullyrti, að hann mundi ekki verða litlaus í frásögninni, ef hann vildi það við hafa og þættist þurfa á einhvern hátt að ná sjer niðri á fyrirtækinu. Hann er maður, sem er þektur að því í blaðaskrifum sínum, að svífast einskis um að rangfæra málstað andstæðinga sinna, þegar honum býður svo við að horfa. Þess er skamt að minnast, að jeg hefi nýlega átt orðastað við þennan hv.þm. í blöðunum út af reikningum sjer staks fjelags, sem hann hafði ráðist á í blaði sínu með þeirri venjulegu prúðmensku, sem honum er lagin í rithætti. Og þeim mun meiri vitneskju, sem jeg gaf honum og leiðrjetti rangfærslur hans, því meiri blekkingum beitti hann í útúrsnúningum sínum. Jeg segi þetta hvorki af reiði nje illgirni í garð hv.þm., heldur er þetta óyggjandi sannleikur um hans innræti og það hátterni, sem hann temur sjer í skrifum sínum í blaðsnepli þeim, sem hann stýrir.

Haraldur Guðmundsson Hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) vjek nokkrum orðum til mín í lok ræðu sinnar, og þó að það liggi utan við það mál, sem hjer er til umr., þá kemst jeg ekki hjá því að svara honum fáeinum orðum. Hann staðhæfði, að því meiri vitneskju, sem jeg fengi, því betur notaði jeg hana til þess að blekkja og snúa út úr. Jeg ætla ekki hjer að fara að rifja upp það, sem við skrifuðumst á í blöðunum í vetur. Hv. þdm. sumum mun það í fersku minni. En jeg ætla aðeins að benda hv. 2. þm. G.-K. á það, að ef frammi hefðu legið endurskoðaðir reikningar skipsins fyrir umliðið ár, þá var ekki hægt að rangfæra tölurnar nje að snúa út úr þeim. En hitt er auðsætt öllum, er til þekkja, að þær tölur, sem hv.þm. bjó til og taldi óyggjandi, þær voru hrein og bein blekking frá upphafi til enda. Þetta veit þm. sjálfur og því óþarft að vera að rifja það upp hjer á þingbekkjunum. Hv. þm. ætti að vera það ljóst, að það eitt er almenningi trygging fyrir því, að nokkurn veginn rjett sje frá skýrt, að endurskoðaðir og samþyktir reikningar liggi frammi. En hitt er engin trygging um rjetta frásögn, þó að hv. 2. þm. G.-K. skrifi í blað, að t. d. Kveldúlfur tapi svona og svona miklu á þessu skipi, þegar líka sannast, að þessar „óyggjandi tölur“ þm. eru ekkert annað en tómur tilbúningur og ágiskanir, eins og það, sem hann kallaði aflaskýrslur. Allur almenningur hlær að slíkum staðhæfingum og ekki síst þegar tölur þær, sem þm. slær fram, stangast innbyrðis eins og verstu íhaldshrútar. Þá hjelt hv.þm. því fram, að ef reikningarnir lægju frammi, þá gæti eitthvert blað, með myndugleik ritstjórans, eins og hann orðaði það, notað sjer tölurnar, rangfært þær, og lesendur blaðsins mundu ekki fara til lögreglustjóra til að ganga úr skugga um, að rjett væri frá skýrt, heldur taka blaðið trúanlegt. Hv. þm. virðist hafa næsta náin kynni af einhverjum ritstjórum, sem hann þekkir að því, að falsa tölur og rangfæra. En ritstjóri Alþýðublaðsins er ekki svo heimskur, að honum dytti nokkru sinni í hug að falsa tölur úr slíkum reikningum, þar sem auðvelt væri að fá hinar rjettu tölur staðfestar hjá lögreglustjóra. Hinsvegar er og mun ritstjóri Alþýðublaðsins alls ófeiminn við að vefengja tölur þær, sem hv. 2. þm. G.-K. kann að bera fram órökstuddar og langoftast eru ekki annað en rakalausar fullyrðingar. Þá sagði þessi sami hv.þm., að ef fyrirtæki gengi illa eitthvert skeið, þá væri engin leynd yfir því, heldur fengi almenningur vitneskju þar um. Þetta er ekki rjett hjá hv.þm. Margir hafa tapað fje á því að halda efnahag fjelags betri en hann var. - En einmitt svona ætti það að vera, og því þá ekki að láta alla vita hið sanna og rjetta um afkomu fyrirtækisins og taka af öll tvímæli þar um, með því að láta reikningana liggja frammi? Það kann líka að vera rjett, að sumir viðskiftamenn slíkra fyrirtækja gangi eftir upplýsingum um afkomu fjelaganna, en þó er það ekki algengara en svo, að allur fjöldinn viðskiftamannanna, þ. e. a. s. verkalýðurinn, fær enga vitneskju um hinn raunverulega hag slíkra fjelaga. Margur verkamaður og sjómaður hefir orðið af kaupinu sínu af þeim sökum. Það er þarfleysa að hefja að nýju umr. um vinnudómsfrv. Það hefir hvílst um hríð hjá hv.allshn., og vonandi er, að ró þess verði ekki raskað það sem eftir er þingsins, Að vísu játar hv. 2. þm. G.-K., að þó að vinnudómsfrv. verði að lögum, þá fáist aldrei í gegnum þau neinar upplýsingar um fjárhagslega afkomu fyrirtækjanna. Og þetta er vitanlega hverju orði sannara. Þessvegna þótti mjer dálítið undarlegt, er hann svo að segja í sömu andrá kastar fram þeirri staðhæfingu, að almenningur fái vitneskju um hag fyrirtækjanna í þeim úrskurði, er dómurinn fellir um, hvað kaupgjaldið skuli vera - og um annað varðar almenning alls ekki neitt - bætir þm. við. - Hv. þm. var ekki eins myrkur í máli nú og á dögunum, þegar frv. um vinnudóm var til umr. Þá skortu ekki blíðmælin, er hann var að reyna að færa rök fyrir því, að með frv. yrðu reikningarnir lagðir á borðið og að almenningur fengi alt að vita um rekstur og hag togarafjelaganna. Enn hefir hv.þm. tekist að sanna, hversu heill hann er í garð alls almennings, að alt sem hann hugsar og talar snýst um sjálfan hann og hans eigin hagsmuni. En úrskurður vinnudóms um kaupgjald gæti vitaskuld ekkert sagt um hag fjelaganna. Vitanlega eru ísl. togarafjelögin mismunandi vel stæð, en jeg geri ekki ráð fyrir, þótt vinnudómshugmyndin sje vitlaus, að hún sje svo snarvitlaus í huga þingmannsins, að hann ætlist til, að sjómenn og verkamenn sjeu dæmdir til að vinna fyrir lægra kaup hjá fátæku fjelögunum en þeim ríku, og fyrir ekkert hjá þeim, sem eru á hausnum. Nei, vitaskuld yrði kaupið ákveðið jafnt fyrir alla sjómenn á togurum. Og hvernig er þá hægt að fá vitneskju gegn um þann úrskurð um hag hvers fjelags? Þá fór hv.þm. að rifja upp gamlar endurminningar frá framboðsfundum okkar í Hafnarfirði. Hann sagði, að þar hefði verið upplýst, að einhverjir „alþýðuleiðtogar“ þar, sem hann svo nefndi, hefðu verið tregir á að telja fram eignir sínar til skatts. Það má vel vera, að slíkar upplýsingar hafi komið fram á fundinum, þó að jeg muni ekki eftir því. Jeg veit ekkert um þetta nje við hvað hann á. En það þarf ekki suður í Hafnarfjörð til þess að fá vitneskju um skattsvik. Það er áreiðanlega meira en nóg til af slíku hjer í Reykjavík, fyrst og fremst meðal flokksbræðra hv.þm. (ÓTh). Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að uppvíst hefir orðið um stórkostlega misbresti á framtölum manna. Enn þann dag í dag má nefna ekki svo fá dæmi þess, að menn hafa þrjóskast við eða látið undir höfuð leggjast að telja fram eignir sínar og tekjur. En þetta smá lagast og færist í rjetta átt. Hjer í Reykjavík veit jeg, að gengið er röggsamlega eftir því nú, að framtölin sjeu rjett og þau sannprófuð eftir því, sem föng eru á. Eitt vil jeg taka fram í þessu sambandi. Jeg veit, að út um land tíðkast það, að leggja fram sundurliðaðar skattskrár, þar sem ekki einasta er tilfærð skuldarupphæðin heldur líka upphæð skattskyldra eigna og tekna. Hjer í Reykjavík hefir skoðanabræðrum hv. 2. þm. G.-K. lánast til þessa að hindra að þetta yrði gert hjer. Skattskráin hjer sýnir aðeins skattupphæðina í einu lagi, þ. e. samanlagðan tekju- og eignaskattinn. Þetta er alveg ótækt. Sjálfsagt er, að sama gildi hjer og annarsstaðar. Vona jeg að hæstv. stjórn sjái um, að þetta verði lagfært tafarlaust. Eins og áður segir, get jeg ekki sjeð að breytingar þær, er frv. þetta fer fram á, geti á nokkurn hátt gert hlutafjelögunum hið minsta ógagn, en fyrir allan almenning, alla viðskiftamenn fjelaganna, er þetta aukin trygging. Jafnframt er þá útilokað, að hægt sje að setja upp hrein braskfjelög til fjárpretta, og útilokað að hægt sje að gera efnahag fjelaga tortryggilegan að ástæðulausu. Breytingarnar eru því til bóta bæði fyrir fjelögin, sem eiga að lifa, og almenning.

Sigurjón Á. Ólafsson Jeg er hissa á þeirri miklu andstöðu, sem þetta litla frv. mætir, eins og breytingarnar virðast þó vera sjálfsagðar, sem farið er fram á, að gerðar sjeu á hlutafjelagalögunum. Á síðasta þingi bar jeg fram frv. í þessu efni, sem fann þó ekki náð fyrir augum hv.þdm., enda fór það dálítið lengra; vildi jeg því ekki taka það óbreytt upp aftur, með því líka að ætla mætti, að þetta frv. hefði fremur fylgi meðal hv.þdm. Annars skil jeg ekki hræðslu hv. andstæðinga frv. við það, að öllum almenningi verði fyllilega ljós afkoma fyrirtækja þeirra, er fjelögin reka, og jeg get ekki heldur sjeð, að rjett sje, ef eitthvað er, sem þeir þykjast þurfa að fela í rekstri atvinnufyrirtækjanna, að því sje haldið leyndu fyrir allri alþýðu manna, þó þeir jafnhliða haldi því fram, að hagur hlutafjelaganna sje öllum lýðum ljós, sem er algerlega rangt. Það hefir því skinið í gegnum ræður andstæðinga frv. sú skoðun, að í raun og veru varðaði almenning ekkert um fjárhagslega afkomu þeirra atvinnufyrirtækja, sem rekin eru með hlutafjelagssniði, og því síður einstakra manna fyrirtæki. Þetta er skiljanlegt frá sjónarmiði hluthafanna sjálfra og þeirra einstaklinga, sem fyrirtækin reka eða hafa með höndum. Þeir líta svo á, að engan varði um öll skakkaföllin, er þeir gera, engan varði um þann gróða, sem þeim kann að hlotnast, þótt alt sje rekið fyrir lánsfje frá þjóðfjelaginu og óhepnin lendi á því, þegar illa gengur. En frá mínu brjósti horfir málið öðruvísi við. Jeg lít svo á, að allur sá mikli fjöldi verkalýðs, sem á afkomu sína undir atvinnurekstri hlutafjelaganna, eigi heimtingu á að vita um, hvernig hag fyrirtækjanna er varið. Svo er það ekki alveg þýðingarlaust fyrir þann aðiljann, sem lánar fjeð til fyrirtækjanna, hvernig með það er farið. Það er ekki hægt að treysta því skilyrðislaust, sem fjelögin gefa út um hag sinn, þar eð engri gagnrýni er hægt að koma við frá þeim, sem utan við standa. Verkamönnum og öðrum þeim, sem vinna hjá sumum þessum hlutafjelögum, sem tíðast eru stórútgerðarfjelögin, er atvinnurekstur hafa með höndum, er sagt aðeins undan og ofan af um fjárhagslega afkomu þeirra, og oftast nær látið í veðri vaka, að hagur fjelaganna sje svo slæmur, að þau geti ekki greitt hærra kaup en stjórnendum fjelaganna þóknast að bjóða á hverjum tíma, án tillits til brýnustu þarfa verkamanna. Það má vel vera, að hagur ýmsra þessara fjelaga sje ekki altaf jafn glæsilegur og margir álíta. En allur vafi í því efni mundi hverfa, þegar hver og einn gæti sannfærst um það af sjálfum reikningum atvinnufyrirtækjanna á hvaða tíma sem er. Báðum aðiljum ætti að koma vel slík opinber birting reikninganna. Tortrygni í garð hlutafjelaganna mundi minka frá öllum almenningi, sem utan við þau stendur. Hluthafarnir mundu öruggari með fje sitt, og þau fyrirtæki, er sæmilega eru rekin, mundu afla sjer almenns trausts. Það mundi einnig hafa þau áhrif, að fjöldi manna legði fje sitt í fyrirtæki frekar en nú er. Eins og nú er ástatt, þá munu þess mörg dæmi, að hluthafarnir fylgjast ekki með hag og rekstri allmargra atvinnufyrirtækja. Þá fyrst er knýja þarf á buddu þeirra, eru þeir vaktir til vitundar um fjelag það, er þeir eru hluthafar í. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að mjer hafa sagt bankafróðir menn, sem gerst mega vita um slíka hluti, að í löndunum í kringum okkur væri þeirri reglu fylgt undantekningarlaust, að hlutafjelög birtu reikninga sína opinberlega. Og sumstaðar er svo langt gengið, að blaðamönnum hinna ýmsu stjórnmálaflokka landanna er heimilað að sitja á fundum hlutafjelaga, til þess að geta enn þá betur aflað sjer vitneskju um hag þeirra, er blöðin flytja svo aftur öllum almenningi. Í þessum löndum þykir þetta ekki nema sjálfsagt, svo að auðveldara sje fyrir almenning að fylgjast með rekstri og hag fjelaganna. Sömu reglu mun fylgt í Stóra-Bretlandi um fiskveiðafjelög að minsta kosti, og þar er ekki látið nægja að reikningarnir liggi fyrir í árslok, heldur er þar sú venja, að birta reikningana í lok hvers ársfjórðungs. Á þennan hátt hefir verkalýðurinn og allir aðrir, sem vilja fylgjast með atvinnurekstrinum og afkomu hans á hvaða tíma sem er, eitthvað ábyggilegt til þess að byggja á kröfur sínar og aðrar ályktanir, sem oft og einatt standa í sambandi við, hvernig hag fyrirtækjanna er varið, að minsta kosti hefir það verið svo á voru landi í sambandi við allar kaupdeilur, að því hefir verið óspart hampað, að hagur fjelaganna þyldi ekki það kaupgjald, sem krafist væri. Enda hygg jeg að hjer mundi koma í ljós, ef allur almenningur vissi með sannindum um rekstur og hag stórútgerðarinnar, þá mundi ljettara að jafna ágreining þann er nú á sjer stað í kaupdeilumálunum, og um leið fundin opnari leið til þess að benda á, hvernig kaupgreiðslufyrirkomulagið skuli vera, sem tvímælalaust er hægt að hafa á annan veg en nú er, svo báðir mættu vel við una. Hv. 3. þm. Reykv. var eitthvað að minnast á hlutafjelag, sem jeg væri við riðinn. Jeg skal nú upplýsa hann um það, að jeg stend ekki að neinu hlutafjelagi og svo mun einnig vera um flokksbróður minn hv.þm. Ísaf. (HG). Sami hv.þm. var að vitna í hlutafjelag hjer í bæ, sem sje Alþýðubrauðgerðina, og vil jeg þá leiðrjetta þau ummæli hans. Alþýðubrauðgerðin er ekki hlutafjelag heldur sameignarfjelag, á sama hátt og stofnanir ríkisins, landsbanki, sími, póstur, verslanir, skipaútgerð o. s. frv. eru eign þjóðarinnar. Á sama hátt er Alþýðubrauðgerðin eign verkalýðsfjelaganna hjer í bænum. Hver einstakur meðlimur þeirra á sinn litla skerf í því fyrirtæki. Þar með er jeg ekki að segja, að jeg sje á móti því, að slík samvinnufjelög birti reikninga sína, enda er það nú svo um Alþýðubrauðgerðina, að reikningar hennar eru ekkert pukursverk. Þeir eru til gagnrýningar og úrskurðar hjá öllum fjelagsskapnum og kjörnum fulltrúum, eins og reikningar ríkisfyrirtækjanna eru gagnrýndir og samþ. af Alþingi. Jeg vildi með þessum orðum aðeins leiðrjetta þessi vitlausu ummæli hv. 3. þm. Reykv., sem vitanlega hafa verið sögð gegn betri vitund. Því að honum er vel kunnugt um, hverskonar skipulag er á umræddu fyrirtæki. Hv. 2. þm. G.-K. sagði ennþá einu sinni, að engin leynd hvíldi yfir reikningum stórútgerðarinnar. Við höfum oftar þráttað um þetta, enda veit hv.þm., að svona staðhæfingar eru ekkert annað en blekkingar, því þó að skattstofan fái eitthvað að vita um það, hvernig fjelögin standa sig, þá er það hulinn leyndardómur öllum almenningi. Samskonar blekking var og sú staðhæfing hans, að allar upplýsingar lægju frammi, ef frv. um vinnudóm yrði að lögum. Þetta var nú marghrakið á dögunum og rekið jafnóðum ofan í meðmælendur frv. þá, því eins og frv. er orðað, þá eru það aðeins dómendurnir, sem geta fengið þetta að vita, en þó jafnhliða tekið fram, að þeir sjeu bundnir þagnarskyldu um alt það, er fram kemur, og einstök fjelög varðar. Hjer ber því að sama brunni, að allur almenningur fær ekkert að vita um rekstur og hag þessara atvinnufyrirtækja. Ef þessi regla kæmist á, að almenningur hefði greiðan aðgang að reikningum fjelaganna, þá mundi jafnframt skapast heilbrigð gagnrýni á starfsemi þeirra. Og jeg verð að líta svo á, að hlutafjelög, sem hafa að láni sparifje landsmanna, megi gjarnan vera undir gagnrýni almennings, ekki síður en þau fyrirtæki, sem rekin eru af hinu opinbera. En um heilbrigða gagnrýni á rekstri hlutafjelaga getur ekki verið að ræða fyr en reikningarnir eru lagðir á borðið og birtir fyrir alþjóð. Og að því miðar þetta litla frv., sem mjer mundi þykja mjög undarlegt, ef ekki næði samþ.hv. deildar. Með því er ekki farið fram á annað nje meira en það, sem segja mætti um, að öll heilbrigð hugsun og rjettlætismeðvitund mæli með. Að lokum vildi jeg segja hv. 2. þm. G.-K. það, að jeg varð satt að segja meira en hissa, þegar hann fór að vitna í útreikning, sem hann hafði í vetur gefið um rekstur eins af skipum sínum. Hafi hv.þm. nokkurn tíma mistekist í rökfærslunum, þá var það að minsta kosti þá, enda fór hann svo illa út úr þessari ritdeilu sinni, að það mun lengi í minnum haft. Blekkingarnar lágu svo í augum uppi, að fáum eða engum kom til hugar að festa hinn minsta trúnað á skrifum hans. Það eru ekki þvílíkir útreikningar, tilbúningur einn, sem frv. það, er hjer um ræðir, fer fram á að birtir verði, heldur reikningar, sem styðjast við veruleikann.

Ólafur Thors Jeg ætla ekki að lengja umr. með því að fara að deila við hv.þm. Ísaf. (HG) um afkomu einstakra togara. Jeg ætla þó að geta þess, að í þessu deilumáli okkar komu fram það skýr gögn frá minni hálfu, að vandalaust var fyrir hann að komast að rjettri niðurstöðu, ef hann hefði ekki fremur kosið að þjóna lund sinni. Það er því ekki hallað á þennan hv.þm., þó að staðhæft sje, að hann mundi ekki sjá í það að rangfæra tölur til þess eins, að reyna í bili að sjá málstað sínum borgið. Jeg lagði sjálfur fram reikning yfir hina ýmsu kostnaðarliði, og skýrði þá mjög nákvæmlega, en ritstjóri Alþýðublaðsins skelti skolleyrunum við upplýsingum mínum og tók þær ekki til greina. Jeg lagði þá tölur hans til grundvallar, en bætti einungis við þeim kostnaðarliðum, sem hann hafði gleymt. En alt kom fyrir ekki. Hann vildi ekki sjá nje skilja í það skiftið, og jeg er hræddur um, að svo reynist oftar. Þá var það rangt hjá hv.þm. Ísaf., að jeg hefði sagt, að þótt vinnudómur væri lögleiddur, gæfist almenningi enginn kostur vitneskju um hag fyrirtækjanna. Jeg sagði þvert á móti, að dómsniðurstöðurnar væru það eina, sem almenning skifti nokkru máli að vita, og þær fengi almenningur að vita. Og þær niðurstöður eru áreiðanlega meira virði en þær heildarútkomur, sem reikningar fyrirtækjanna sýndu, þótt þeir lægi öllum almenningi til sýnis. Það er því rangt og mjög vanhugsað af hv. 4. þm. Reykv., þegar hann undirstrikar þau ummæli hv.þm. Ísaf., að almenningur fái í dómsniðurstöðunum engar upplýsingar um hag fjelaganna. Að svo sje, vill hann rökstyðja með því, að Alþýðuflokkurinn eigi ekki nema 1 mann í dómnum og sje hann auk þess bundinn þagnarskyldu. En til hvers á almenningur að fá þessar upplýsingar, nema til þess að geta á þeim grundvelli bygt sanngjarnar kaupkröfur?

Ætlast þm. til, að dómsniðurstöðurnar sjeu einungis bygðar á gjaldgetu fyrirtækjanna?

Dómsniðurstöðurnar eru bygðar á þeim upplýsingum, sem fram koma, og dómurinn hlýtur ávalt að hafa frjálsar hendur um að marka höfuðlínurnar í þessum viðskiftum beggja aðilja. Annars má um það deila, hvað beri að leggja til grundvallar slíkum úrskurðum, og fer það auðvitað eftir atvikum. Jeg teldi eðlilegt að hafa hliðsjón af gjaldgetu og notaþörf. Nokkurs virði er mjer sú játning hv.þm. Ísaf., að jeg þyrfti ekki að færa sjerstakar sannanir fyrir því, að almenningi væri óljúft að birta efnahag sinn umfram það, sem minst væri hægt að komast af með. Þetta er staðreynd, og þess vegna er þýðingarlaust að ætla að pína almenning um skýrslugjöf umfram alþjóðarnauðsyn.

Jón A. Jónsson Mjer virðist kenna nokkurs misskilnings hjá hv.flm. Þeir segja, að erlendis sje öllum almenningi heimill aðgangur að reikningum hlutafjelaganna. Þetta er ekki nema að nokkru leyti rjett. Erlendis, þar sem kauphallir eru, er það venja, að þau hlutafjelög, sem þurfa að auka hlutafje sitt eða þvílíkt, láta skrá hlutabrjefin á kauphöllinni. Það er líka oft, að hlutabrjef ganga manna á milli, og er því nauðsyn að fá þau skráð. En slík fjelög eru þó tiltölulega mjög fá. Í Danmörku eru t. d. ekki nema um 60 fjelög, sem hafa hlutabrjefin skráð á kauphöllinni, af öllum þeim þúsundum hlutafjelaga, sem eru til í landinu. Eðlismunurinn er sá, að þessi fjelög, sem eru flest mjög stór, þurfa á fje að halda frá almenningi; þau þurfa að auka hlutafje sitt, til þess að geta fært út kvíarnar. Mörg stærstu fjelögin í Danmörku, svo sem Austur-Asíu-fjelagið og Sameinaða gufuskipafjelagið, hafa á þennan hátt margfaldað hlutafje sitt. Þessi opinberu reikningsskil, sem hv.þm. hafa talað um, ná aðeins til slíkra fjelaga, sem þannig stendur á fyrir, en alls ekki til hlutafjelaga alment. Hvað okkur snertir, þá höfum við enga kauphöll, enda veit jeg ekki af neinu fjelagi hjer á landi, sem þarf að láta skrá hlutabrjef sín, nema Eimskipafjelagið, og það er einmitt eitt slíkt fjelag, sem þarf á almennri þátttöku að halda vegna starfsemi sinnar.

Flm. (Erlingur Friðjónsson) Í þessu frv. er farið fram á það, að atvmrh. sje veitt heimild til þess að veita Sveinbirni Jónssyni, Knararbergi í Eyjafirði, sjerleyfi til þess að fleyta vikri niður Jökulsá á Fjöllum og gera ráðstafanir til þess að þetta verði að notum og framkvæmanlegt, svo sem t. d. að leggja vegi frá vikurnámunum til árinnar, setja fljótandi stíflur í ána, og annað, sem nauðsynlegt þykir. Maður sá, er óskaði að jeg bæri fram þetta frv., hefur fengist töluvert við að vinna úr vikri. Enn hefir hann þó ekki gert annað en að steypa plötur, er notaðar hafa verið í stað korks innan á húsveggi. Hefir hann komist að raun um, að það er vel gerlegt að nota slíkar vikurplötur, en þær verða aðeins að vera helmingi þykkri en korkið, til þess að gera sama gagn. En sá er munurinn, að hjer er fundið ráð til þess að vinna svona plötur úr innlendu efni, og er Sveinbjörn sá fyrsti, er hefir dottið slíkt í hug. Er því mjög sanngjarnt, að eitthvað sje gert af hálfu hins opinbera, til þess að lyfta undir þetta, og honum gert fært að halda þessum tilraunum sínum áfram. Enda þótt jeg sje nú sjálfur ekki hrifinn af sjerleyfum yfirleitt, þá vona jeg nú samt, að hv. deild taki vel í þetta mál og lofi því að fara til nefndar. Ennfremur vona jeg, að sú hv. nefnd, er fær þetta mál til athugunar, íhugi gaumgæfilega, hvað hægt er að gera þessu til styrktar, án áhættu fyrir hið opinbera. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta, en geri það að till. minni, að málinu verði vísað til allshn., að umræðum loknum.