Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til staðfestingar á brbl. frá s.l. sumri um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Frv. hefur legið hér alllengi. Ég kaus að draga það að mæla fyrir því þar til gerð hefði verið grein fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins, sem er ítarlegt og allviðamikið mál og liggur fyrir hv. Ed. Ég óskaði eftir því við formann félmn. Ed., að nefndirnar störfuðu saman að þessum húsnæðismálum og tækju þá m.a. til meðferðar frv. það sem hér liggur fyrir til staðfestingar á brbl. Frv. gerir ráð fyrir nokkrum breytingum frá gildandi lögum. Í fyrsta lagi er breytt ákvæðum sem varða kaupskyldu sveitarfélaga á verkamannabústöðum. Hún er felld niður á þann hátt sem gert var ráð fyrir í lögunum í öndverðu og kaupskyldunni er breytt í forkaupsrétt sveitarfélaganna. Hér er um að ræða íbúðir sem byggðar hafa verið samkv. eldri lögum um verkamannabústaði og hlotið hafa lán úr Byggingarsjóði verkamanna. Þetta er önnur meginbreyting brbl. Hún var gerð af þeirri ástæðu að fram höfðu komið óskir um þessa breytingu frá fjölmörgum sveitarfélögum í landinu, sem töldu að þau gætu ekki risið undir þeirri kaupskyldu sem lögin kváðu á um, enda væri ekki sanngjarnt að ætlast til þess að sveitarfélögin tækju þá byrði á sig vegna verkamannabústaða sem byggðir hefðu verið fyrir árum eða jafnvel áratugum. Önnur aðalbreyting frv. felst í 3. gr. Þar er breytt útreikningsreglu á eldri verkamannabústöðum, útreikningsreglu eftirstöðva. Í lögunum var þetta orðað þannig: „Ef maður hefur átt íbúðina í 10 ár má hann að auki njóta verðhækkunar sem svarar helmingi af eftirstöðvum láns úr Byggingarsjóði verkamanna.“ Í brbl. er gert ráð fyrir því að þetta 10 ára þrep sé afnumið og í staðinn er orðalagið svona: „Að auki skal seljandi njóta verðhækkunar á hluta af eftirstöðvum láns úr Byggingarsjóði verkamanna þannig að til verðbóta reiknast 4% af eftirstöðvunum fyrir hvert ár, sem hann hefur átt íbúðina, er, þannig koma verðbætur á allt lánið eftir 25 ára eignarhald.“ Hér er sem sagt gert ráð fyrir því að menn eignist þennan rétt stig af stigi, en ekki verði um að ræða sérstakt 10 ára þrep, sem oft olli vandkvæðum þegar um var að ræða endursölu á verkamannabústöðum. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara ítarlegar yfir þetta frv. að sinni, enda er það í rauninni einfalt og skýrir sig sjálft. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. sagði að sú lagabreyting sem hér er til umr., þ.e. að fella niður forkaupsskyldu sveitarfélaga á öllum íbúðum sem byggðar eru fyrir mitt ár 1980, væri tilkomin vegna gagnrýni og óska frá sveitarfélögum. Þetta er ekki rétt nema að hluta. Gagnrýni sveitarfélaganna var ekki í reynd gagnrýni á lögin, heldur framkvæmd þeirra í höndum hæstv. félmrh. Framkvæmdinni þurfti fyrst og fremst að breyta, ekki endilega lögunum, a.m.k. ekki í þá átt sem frv. gerir ráð fyrir. En hvað var það sem sveitarfélögin gagnrýndu mest? Það var einkum tvennt: Annars vegar það að sveitarfélögunum var með reglugerð uppálagt að greiða 10% af uppfærðu verði íbúðanna við endursölu þeirra og ekkert tillit tekið til þess, að þau voru áður búin að borga 30% eða þar um bil af brúttóbyggingarkostnaði íbúðanna. Þetta er ekki lagaatriði, þetta er reglugerðaratriði. Í öðru lagi gagnrýndu sveitarfélögin að þau voru skyldug til að greiða út verð íbúða við endursölu þeirra til fyrri eigenda, en Byggingarsjóður verkamanna kom þá fyrst inn í myndina þegar nýr kaupandi var til staðar. Þetta var mjög íþyngjandi fyrir sveitarfélög, þar sem lítil eftirspurn er eftir íbúðarhúsnæði, en það eru einmitt þau sömu sveitarfélög sem yfirleitt eiga við mesta fjárhagsörðugleika að stríða. Hvorugt þessara atriða, sem sveitarfélögin gagnrýndu mest, er löggjafaratriði. Þessi gagnrýnisverði framkvæmdamáti var settur í reglugerð, sem núv. hæstv. félmrh. setti, og á að mínu mati varla stoð í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Það er í öllu falli mjög hæpið. Það er þessi framkvæmdamáti sem þurfti að breyta fyrst og fremst, en ekki lögunum. Í öllum umr. um lagafrv. um Húsnæðisstofnun ríkisins og vinnslu þess var alltaf gengið út frá því að sveitarfélögin greiddu sinn hluta af byggingarkostnaði í eitt skipti fyrir öll. Síðari eigendaskipti yrðu alfarið fjármögnuð af Byggingarsjóði verkamanna, enda er það hann sem græðir á uppfærslu eftirstöðva fyrri lána við endursölu, ekki sveitarfélögin. Það að sveitarfélögin voru höfð með inni í myndinni við endursölu íbúða var fyrst og fremst litið á sem öryggisatriði. Sveitarfélögin vita betur en aðrir hvar skórinn kreppir að og var þeim því falið að sjá um eðlilegan framgang þessara mála. Bæði þessi gagnrýnisatriði eru lögunum sem slíkum óviðkomandi og áttu að leiðréttast á sama stað og þau voru búin til, í reglugerð frá hæstv. félmrh. Ég viðurkenni þó að rétt var að gera eigendaskipti auðveldari og sveigjanlegri en lögin gerðu ráð fyrir. En fyrr má nú rota en dauðrota. Fyrr má nú gera ráðstafanir til bóta en taka hundruð ef ekki þúsundir íbúða, áður en lýkur, undan félagslega kerfinu og setja þær á almennan markað. Með þessari lagabreytingu geta menn, sem fengu óverðtryggð lán frá Byggingarsjóði verkamanna fyrir liðlega helmingi andvirðis íbúðanna til 42 ára með 2.5% vöxtum fyrir fáum árum, jafnvel 2–3 árum, selt íbúðirnar að vild og grætt ómælt á lánum frá Byggingarsjóði verkamanna, sem gjarnan námu helmingi upphaflegs verðs íbúðanna, án þess að greiða nema örlítið brot af upphaflega láninu til baka. Auðvitað verða freistingarnar miklar að losa íbúðirnar undan forkaupsrétti sveitarfélaganna. Bæði er að fyrri eigendur sjá sér leik á borði að selja íbúðir sínar á frjálsum markaði og munu því örugglega þrýsta á sveitarstjórnarmenn með að nýta ekki forkaupsréttinn. Og svo hitt, að auðvitað verður það mikil freisting fyrir fjárvana sveitarfélög að falla frá forkaupsrétti, sem kostar þau eins og áður segir og eins og reglugerðin er nú 10% af uppfærðu verði íbúðanna. Ég býst við að Reykjavíkurborg muni í flestum tilvikum notfæra sér forkaupsréttinn og e.t.v. eitt eða tvö önnur sveitarfélög. En ég er mjög hræddur um að flestar sveitarstjórnir geri það ekki meðan sú fáránlega regla er við lýði, að sveitarfélögin séu neydd til að greiða 10% af uppfærðu verði íbúðanna, án minnsta tillits til þess að sveitarfélögin hafa áður greitt umtalsverðan hlut upphaflegs byggingarkostnaðar, gjarnan 30%. Það væri út af fyrir sig í lagi að samþykkja þetta frv. ef yfirdrifið fé væri til í Byggingarsjóði verkamanna og allir gætu fengið lán með þeim vildarkjörum sem þar er um að ræða og ef unnt væri að byggja verkamannabústaði eftir þörfum. Hvorugt af þessu er til staðar og lagasetningin því í meira lagi hæpin. Verkamannabústaðakerfið er bæði gott og nauðsynlegt, svo langt sem það nær. Með þeirri lagasetningu sem hér er til umr. er að mínu mati verið að vega að rótum þess. Á meðan hinn almenni húseigandi og íbúðakaupandi fær aðeins 15–20% af byggingarkostnaði að láni hjá Byggingarsjóði ríkisins, og mun minna ef miðað er við staðalíbúð, þá fær það varla staðist að lána öðrum 90% af byggingarkostnaði og leyfa jafnframt að íbúðirnar verði seldar á frjálsum markaði að fáum árum liðnum. Við eigum að byggja mikið af íbúðum í verkamannabústaðakerfinu, en við megum ekki missa þær jafnóðum út úr kerfinu aftur. Við höfum ekki fjármagn til að haga okkur þannig. Eins og ég sagði áðan, þá þurfti að lagfæra ýmis framkvæmdaatriði við eigendaskipti félagslegra íbúða. En að stefna að því að sleppa út úr kerfinu öllum íbúðum, sem byggðar voru fyrir mitt ár 1980, það er fráleitt og forkastanlegt að gera það með brbl. skömmu fyrir þingsetninguna.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega gera hér að umtalsefni 3. gr. þessa frv. Þar segir m.a. með leyfi forseta: „Að auki skal seljandi njóta verðhækkunar á hluta af eftirstöðvum láns úr Byggingarsjóði verkamanna þannig að til verðbóta reiknist 4% af eftirstöðvum fyrir hvert ár, sem hann hefur átt íbúðina, en þannig koma verðbætur á allt lánið eftir 25 ára eignarhaldstíma.“ Þessi regla er að mörgu leyti sanngjarnari en sú 10 og 20 ára regla, sem gilt hefur, því að verðhækkanir dreifast jafnar á eignarhaldstímann en koma ekki í tveim þrepum eins og verið hefur. Á þessari reglu er þó galli, sem ég tel nauðsynlegt að leiðrétta, og mun ég beita mér fyrir því að svo verði gert. Um er að ræða að þessi nýja regla skerðir rétt þeirra frá því sem nú er sem átt hafa íbúð í 10–121/2 ár og síðan á tímabilinu 20–25 ár. Gamla reglan samkv. núgildandi lögum gaf 50% hækkun eftir 10 ár, meðan þessi nýja regla samkv. frv. gefur 40%. Er það fyrst eftir 121/2 ár sem nýja reglan nær 50% hækkun eins og nú er. Sama er að segja um 20 ára eignarhaldstímann, að nýja reglan gefur 80% eftir 20 ár og nær ekki fullri hækkun fyrr en eftir 25 ár, meðan eldri reglan gaf verðbætur að fullu eftir 20 ár. Þarna er um verulega skerðingu að ræða á ákveðnu tímabili, frá því sem nú er, sem ég tel nauðsynlegt að leiðrétta. Ef verðbætur reiknast 5% af eftirstöðvum fyrir hvert ár í stað 4%, eins og frv. gerir ráð fyrir, væri hægt að koma í veg fyrir þá skerðingu sem ég hef hér lýst. Ég á sæti í þeirri n. sem fær þetta frv. til meðferðar og mun ég sérstaklega beita mér fyrir því að þetta atriði verði sérstaklega skoðað í nefndinni og leiðrétt.



Herra forseti. Það frv. til l. sem ég flyt hér um breytingu á sveitarstjórnarlögum er flutt í framhaldi af óskum sveitarstjórna Dyrhólahrepps og Hvammshrepps í Vestur-Skaftafellssýslu, en í þessum sveitarfélögum var samþykkt við almenna atkvgr., sem fram fór 14. nóv. 1982 í báðum hreppunum, að þessir hreppar yrðu sameinaðir í einn hrepp. Frv. gerir ráð fyrir því að heimilt verði, þrátt fyrir sameiningu þessara tveggja hreppa, að ganga svo frá málum, að eftir sem áður geti sýslunefndarmenn verið tveir frá þessu sameinaða sveitarfélagi, eða eins og það er orðað í 1. gr. frv.: „Þegar ákveðið hefur verið að sameina tvö eða fleiri sveitarfélög getur félmrh. ákveðið að tala sýslunefndarmanna verði sú sama og var fyrir sameininguna, enda óski fráfarandi hreppsnefndir eftir því að svo verði.“ Frv. skýrir sig í rauninni alveg sjálft. Ríkisstj. taldi rétt að verða við þessum eindregnu óskum hreppsnefndanna í Dyrhólahreppi og Hvammshreppi, enda var sú afstaða ríkisstj. í raun og veru ein meginforsenda þess, að fallist var á sameiningu sveitarfélaganna í atkvgr. 14. nóv. s.l. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til l. um bann við ofbeldiskvikmyndum. Ég vil geta þess, að þetta frv. er samið í menntmrn., og ég vil einnig nefna það, að ég hef haft til sérstakrar aðstoðar við samningu þessa frv. tvo af skoðunarmönnum kvikmynda, Huldu Valtýsdóttur og Níels Árna Lund æskulýðsfulltrúa. Auk þess hefur mjög komið nærri þessu máli Þorbjörn Broddason dósent og fjölmiðlafræðingur. Eins og menn sjá er þetta frv. ekki margort eða margar lagagr., það er aðeins fimm greinar, en eigi að síður fjallar það um mikilvægt málefni, og vil ég fara um það nokkrum orðum áður en þessari umr. lýkur og málið fer til nefndar. Eins og kunnugt er er það mjög farið að tíðkast hér að sýndar eru kvikmyndir í heimahúsum, svokölluð vídeótækni. Með þessari tækni er mjög lítið eftirlit og augljóst mál að til landsins berst á þessum vídeóspólum, vídeósnældum, margs konar efni sem síður en svo virðist vera hæft til þess að sýna t.d. börnum og unglingum. Er mjög mikil nauðsyn á því að hefta að börn og unglingar komist yfir slíkar myndir eða horfi á slíkar myndir, enda eru í gildi almenn lög um kvikmyndaeftirlit, sem kvikmyndahúsaeigendur verða að sæta, en slíku eftirliti er að sjálfsögðu ekki beint gegn kvikmyndahúsaeigendunum, heldur fyrst og fremst gert til að vernda börn og unglinga fyrir skaðlegum áhrifum kvikmynda. Það er alveg greinilegt að nú, með þeirri tækni sem orðin er og þeim þjóðfélagsháttum sem við búum við, er nauðsynlegt að endurskoða þessi mál og koma við öðrum reglum en nú eru í gildi um dreifingu á kvikmyndaefni. Og það er í raun og veru kjarni þessa máls. Því miður er ekki að finna í núgildandi lögum nein ákvæði sem fær eru um að stemma stigu við dreifingu ofbeldiskvikmynda af því tagi sem hér er einkum um að ræða. Þess vegna tel ég að það sé hin brýnasta nauðsyn að gera ráðstafanir til þess einmitt að stemma stigu fyrir dreifingu þeirra. Eins og menn vita er í lögum um vernd barna og ungmenna nr. 531 1966 að finna ákvæðin um hlutverk skoðunarmanna kvikmynda. Afskipti þeirra takmarkast við það að ákveða hvort myndir séu við hæfi barna innan 16 ára aldurs, en þeir hafa ekki heimild til að leggja algert bann við sýningu kvikmynda. Þessir skoðunarmenn, eða það sem við köllum Kvikmyndaeftirlit ríkisins í daglegu tali, hafa ekki geta túlkað hlutverk sitt svo, að þeim bæri að fylgjast með því efni sem á boðstólum er t.d. hjá myndbandaleigunum. Þess vegna hefur eftirlit með þeim í rauninni alls ekkert verið. Þessi mál hafa mjög verið til umræðu í nágrannalöndunum, einkum þó í Svíþjóð, Noregi og Finnlandi og reyndar í Danmörku líka, en það má kannske segja að í þessum löndum hafi menn nálgast þetta vandamál með nokkuð öðrum hætti en gert er með þessu frv. Í þessu frv. er gert ráð fyrir algeru banni á því sem við köllum ofbeldiskvikmyndir, en t.d. í Svíþjóð og Noregi, þar sem sett hafa verið mjög nýleg lög um þetta efni, er ekki gengið svo langt, heldur er það gert refsivert að dreifa slíkum myndum í hagnaðarskyni og atvinnuskyni. Hins vegar er ekki lagt bann við því að slíkar myndir séu til og finnst í fórum manna, ef sýningarnar eru ekki til þess að græða á fé. Í Finnlandi er einnig verið að ræða þessi mál einmitt á þessum vetri. Liggur fyrir finnska þinginu nú frv. til breytinga á hegningarlögunum, sem fer í svipaða átt og gerðist í Noregi og Svíþjóð, um að gera það að refsiverðu athæfi að dreifa ofbeldiskvikmyndum í hagnaðarskyni. Í Danmörku hafa þessi mál einnig verið til umræðu, en þeirri umræðu er tæpast lokið. Þó virðist, eftir þeim umræðum sem orðið hafa og fréttum af því, að þar fari menn sér hægar í þessum efnum en kannske annars staðar á Norðurlöndum. Þetta eru út af fyrir sig góðar upplýsingar og má vera að mönnum hér finnist að nokkuð langt sé gengið með því frv., sem hér er, að banna þetta algerlega, en ég held að fyrir því séu einmitt margvísleg rök að það sé æskilegt að hafa við þessu algert bann, ef við á annað borð viljum koma í veg fyrir að auðveldur sé aðgangur manna að slíkum myndum og að t.d. börn geti komist yfir myndbandaspólur með þessu efni. Það hefur reyndar komið í ljós við athuganir að slíkt er mögulegt. Venjulegt sjónvarp á heimilum manna er, eins og fjölmiðlafræðingar hafa gjarnan kallað það, fjölskyldumiðill. Fjölskyldan safnast þar saman og fylgist með því efni sem þar er á boðstólum. Það er að sjálfsögðu talsverð regla á því hvaða efni er sýnt í hinu almenna sjónvarpi. En aftur á móti er það svo um vídeótækin, að þau verða eins konar hópmiðill sem fólk á líkum aldri eða með lík áhugamál safnast utan um og verður sér úti um efni til að sýna í. Það mun hafa talsvert borið á því einmitt, að unglingar rotta sig saman um að sitja við vídeótæki og safna að sér efni, sem er að þeirra dómi æsilegt og spennandi og gaman að sjá, og þá er ekkert efamál að þar slæðist innan um margs konar efni sem börnum og unglingum er síst hollt að sjá og mundi áreiðanlega ekki verða sýnt í kvikmyndahúsum, þar sem kvikmyndahúsin eru háð eftirliti kvikmyndaskoðunarmanna og hafa að sjálfsögðu sína stefnu í því hvað sýna skuli almennt falað. Þess vegna er það, að ég hef talið það vera frambærilega og eðlilega stefnu að miða að því að slíkar myndir verði algerlega bannaðar og að það verði refsivert að hafa slíkar myndir undir höndum. Mér finnst sem sagt rétt að reyna að koma í veg fyrir að þessum hrottalegu ofbeldismyndum sé dreift inn á heimili og börn og unglingar geti með ýmsum hætti orðið sér úti um þetta og hópast saman á einhverjum stöðum til þess að horfa á slíkar myndir. Kjarni þessa frv. er sem sagt bann við því að framleiða eða flytja inn til landsins og dreifa í landinu og sýna myndir sem við köllum ofbeldismyndir. Og kjarna málsins er að finna í 1. gr. þessa frv. Þar er það skýrgreint hvað „ofbeldiskvikmynd“ er, en það segir í 2. mgr. 1. gr.: „Ofbeldiskvikmynd“ merkir í lögum þessum kvikmynd, þar sem sérstaklega er sóst eftir að sýna hvers kyns misþyrmingar á mönnum og dýrum eða hrottalegar drápsaðferðir. Bannið tekur ekki til kvikmynda þar sem sýning ofbeldis telst eiga rétt á sér vegna upplýsingagildis kvikmyndarinnar eða vegna listræns gildis hennar. Ekki tekur bann heldur til kvikmynda, sem hlotið hafa viðurkenningu skoðunarmanna, sbr. VI. kafla laga nr. 53/1966.“ Þarna er sem sagt verið að skýrgreina hvað „ofbeldiskvikmynd“ er og með þessu er verið að banna myndir sem sýna hrottalegt ofbeldi ofbeldisins vegna, sem eru bæði ólistrænar myndir og viðurstyggilegar í alla staði. Ég held að það þurfi ekkert að vefjast fyrir mönnum við hvað er átt þegar talað er um ofbeldiskvikmyndir. Hins vegar hlýt ég að viðurkenna það og nefna það, að allt kvikmyndabann er mjög vandmeðfarið. Það er ákaflega vandmeðfarið að taka upp „sensur“ í lýðfrjálsu landi eða ritskoðun. Það er mjög vandmeðfarið mál, og á það vil ég leggja mikla áherslu að auðvitað verðum við að fara þar gætilega með. En ég held þó að málið sé ekki svona einfalt. Þrátt fyrir allt hefur það lengi verið viðurkennt að tjáningarfrelsi hefur sín takmörk og ég held að það sé bæði viðurkennt lagalega séð og eins heimspekilega séð að við verðum að gera ráð fyrir að takmörk á tjáningarfrelsi séu fyrir hendi, enda hefur eftir því verið farið. Við höfum í ýmsum tilfellum sett takmörk á tjáningarfrelsi og þá ekki síst hvað varðar birtingu kvikmyndaefnis. Þetta þekkjum við. En svo að ég ræði aðeins meira um skýrgreiningu á orðinu „ofbeldiskvikmynd“, þá er í frv. sagt að bannið nái ekki til kvikmynda þar sem sýning ofbeldis telst eiga rétt á sér vegna upplýsingagildis kvikmyndarinnar eða vegna listræns gildis. Áður en kvikmyndabanni yrði beitt á grundvelli þessa frv., ef að lögum verður, þarf því að hyggja að tilgangi og listrænu gildi myndarinnar. Þetta ákvæði er auðvitað fyrst og fremst sett til að koma í veg fyrir þröngsýtti og bókstafstrú í beitingu kvikmyndabanns eða túlkun á orðinu „ofbeldiskvikmynd“. Það á ekki að vera hægt að beita þessu banni alveg án íhugunar um tilgang myndarinnar og áhrif myndarinnar. Menn verða sem sagt að hyggja vel að því hver tilgangur myndarinnar er áður en slíku banni verður beitt, ella verður að líta svo á að allt bann af þessu tagi sé algert undantekningaratriði, sem verður að fara varlega með. Tilgangurinn með þessu frv. er því alls ekki að banna spennandi kvikmyndir, sem menn vilja sjá, hvað þá listrænar hrollvekjur í anda Hitchcocks eða slíkra manna, og ekki ameríska „vestra“ almennt talað eða stríðsmyndir og jafnvel slagsmálamyndir eða listrænar kvikmyndir sem byggðar eru á efni úr íslenskum fornsögum. Ekkert af þessu er haft í huga í sambandi við þetta mál, sem hér liggur fyrir, þannig að þetta frv., eins og ég legg það fram og eins og ég vil túlka það, stefnir ekki að neinni dauðhreinsun á kvikmyndum þó að þær segi frá morðum eða manndrápum eða fjalli að einhverju leyti um hrottaskap af ýmsu tagi. Hins vegar er þessu frv. ætlað að tryggja að mannskemmandi og menningarsnauðar ofbeldismyndir séu ekki tiltækar á Íslandi og þá er það gert í þeim megintilgangi að koma í veg fyrir að börn og unglingar eigi aðgang að slíkum myndum. Þetta er það sem ég vildi segja um tilgang þessa frv. og hvernig beri að skilja þetta ákvæði um bann við ofbeldiskvikmyndum. Samkv. 2. gr. frv. eru það skoðunarmenn kvikmynda sem fengju það vald að meta sýningarhæfi kvikmynda að þessu leyti. Það þýðir auðvitað að verksvið Kvikmyndaeftirlitsins hlýtur að stórvaxa, ef þetta frv. verður að lögum. Eins og stendur hefur Kvikmyndaeftirlitið aðeins eftirlit með bíómyndum sem sýna á í venjulegum kvikmyndahúsum. Skoðunarmenn kvikmynda skoða ekki t.d. sjónvarpsmyndir né vídeómyndir sem í gangi eru eins og ég hef áður sagt. Það er líka augljóst, að ef af þessu verður, að skoðunarmenn kvikmynda fá það vald sem hugsað er í þessu frv., yrði kvikmyndaeftirlitið að fá aðgang að öllum kvikmyndum sem hér eru framleiddar eða koma til landsins og ætlað er að dreifa til sýninga í landinu. Þetta getur auðvitað orðið mjög vandasamt mál í framkvæmd og þarf að setja um þetta efni ítarlegar starfsreglur, enda gert ráð fyrir því í frv. að ráðh. setji reglugerð um framkvæmd laga þessara. Ég dreg ekkert úr því að þessi framkvæmd kann að vera vandasöm, en ég sé þó ekki ástæðu til þess að menn láti sér vaxa það í augum. Þetta mál er allt meira og minna vandmeðfarið, en ég viðurkenni að reglugerð um framkvæmdina er mjög mikilvæg og hana þarf að hugsa mjög gaumgæfilega og vel. Ég skal ekki hafa mörg fleiri orð um þetta í þessari framsögu, herra forseti. Ég vil þó benda á að kvikmyndaeftirlitsmenn, bæði hér á landi og annars staðar, hafa mjög velt þessum málum fyrir sér og þeim vanda sem komið hefur upp í sambandi við þessa nýju kvikmyndatækni eða vídeótæknina. Hér er m.a. að finna fskj. sem er ályktun norrænna kvikmyndaeftirlitsmanna um ofbeldis- og fíkniefnamyndir. Þessi ályktun norrænu kvikmyndaeftirlitsmannanna var samhljóða ályktun sem þeir hugðust flytja á eins konar heimsþingi slíkra manna í London og sýnir þessi ályktun hvaða skoðun kvikmyndaeftirlitsmenn hafa á þessu máli. Þessi ályktun hefur borist mér og rn. einmitt fyrir tilstilli kvikmyndaeftirlitsmannanna; Huldu Valtýsdóttur fyrst og fremst, sem sat þetta þing að ég hygg. Ég hef greint frá meginefni þessa frv. og ég vænti þess, herra forseti, að þetta mál fái greiða leið í gegnum þingið. Ég tel mjög mikilvægt að Alþingi geti afgreitt þetta mál, þó að sjálfsagt sé að fjalla ítarlega um það á þinglegan hátt, og legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og menntmn. þegar þessari umr. er lokið.



Herra forseti. Að tilhlutan minni var skipuð nefnd hinn 19. nóv. 1980 til að endurskoða lög um lögræði nr. 95 frá 5. júní 1947. Formaður nefndarinnar var Guðrún Erlendsdóttir hæstaréttardómari. Auk hennar áttu sæti í nefndinni Halldór Þorbjörnsson hæstaréttardómari og Björn Þ. Guðmundsson prófessor. Ritari nefndarinnar var Ólöf Pétursdóttir deildarstjóri í dómsmrn. Lögð var á það áhersla, að við endurskoðunina yrði sérstaklega hugað að lagareglum í II. kafla núgildandi laga um sviptingu lögræðis, um brottnám lögræðissviptingar svo og lagareglum um réttarstöðu þess sem sætir slíkum aðgerðum, einnig á þeim tíma er lögræðissvipting varir. í þessu samhengi var ennfremur lögð áhersla á að endurskoðaðar yrðu reglur 31. gr. núgildandi laga, en þær fjalla um nauðungarvistun manns í sjúkrahúsi án hans samþykkis. Var lögð áhersla á í því samhengi að leita samráðs við sérfróða aðila um læknisfræðileg viðhorf við þær aðstæður. Núgildandi lögræðislög nr. 95 frá 5. júní 1947 voru samin af dr. Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara að tilhlutan Finns Jónssonar dómsmrh., þá er stofnað var til samningar frv. Hafði áður verið lögð fram af Hannibal Valdimarssyni alþm. till. til þál. sem fjallaði um það efni. Þau lög urðu til mikilla bóta á sínum tíma. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er í fimm köflum. Helstu breytingar á gildandi lögum, sem í frv. felast, er að finna í II., III. og V. kafla frv., þ.e. um réttarfar í lögræðissviptingarmálum, sjúkrahúsvistun án samþykkis manns og um lögráðendur. Mun ég gera nokkru nánari grein fyrir helstu breytingum, er í frv. felast, hér á eftir. Í II. kafla frv. eru ákvæði er ná til sviptingar lögræðis og brottnáms lögræðissviptingar. Lagt er til að mál til sviptingar lögræðis og brottnáms lögræðissviptingar verði færð aftur í sitt upprunalega horf, þ.e. að þau sæti afbrigðilegri meðferð einkamála, verði rekin fyrir bæjarþingi eða aukadómþingi og dómarar í þeim séu hinir reglulegu héraðsdómarar, í Reykjavík borgardómarar. Telja verður óeðlilegt að með lögræðissviptingarmál sé farið að hætti opinberra mála, enda ekki til þess dæmi í löggjöf nágrannalanda að sóknaraðild í slíkum málum sé í höndum ákæruvaldsins. Á undanförnum áratugum hefur gætt óvissu um ýmis réttarfarsatriði þessara mála, þar sem réttarfarsreglur varðandi lögræðissviptingarmál var að finna bæði í lögum nr. 95 frá 1947, þar sem kveðið var svo á að slík mál skyldu sæta afbrigðilegri meðferð einkamála, og í lögum um meðferð opinberra mála, þar sem kveðið var svo á að lögræðissviptingarmál skyldu fara að hætti opinberra mála. Í III. kafla frv. er fjallað um bráðabirgðavistun manns í sjúkrahúsi án samþykkis hans. Eins og ég hef áður greint frá var dr. Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara falið að semja frv. að núgildandi lögræðislögum. Þegar það var gert var hann beðinn að athuga þessi mál með sérstöku tilliti til sjúklinga sem beita þarf frelsisskerðingu til inniagnar í sjúkrahús. Þá voru engin ákvæði í lögum til tryggingar þeim mönnum sem af hálfu aðstandenda eða almannavalds voru vistaðir í sjúkrahúsi gegn vilja sínum eða án þess að um hann yrði vitað. Til þess að tryggja hagsmuni þeirra sjúku og girða fyrir mistök voru lögfestar reglur í 31. gr. lögræðislaga um framkvæmd þess þegar vista þarf mann í sjúkrahúsi án hans samþykkis. Meginregla er sú, að svipta þarf þann mann sjálfræði með dómi þegar þannig stendur á, auk þess sem krafist er samþykkis dómsmrn. Framkvæmd þessara mála hefur ekki orðið að öllu leyti á þann veg sem lögin mæla fyrir um. Framkvæmdin hefur orðið sú, að sviptingarbeiðnin ein er látin nægja ásamt vottorði læknis og samþykki dómsmrn., en dómarinn tekur málið ekki strax til meðferðar nema sjúklingur óski sérstaklega eftir því. Aðalástæðan fyrir þessari framkvæmd er tillitssemi við sjúklinginn. Allir þeir sem að þessum málum vinna eru sammála um að það sé ómannúðlegt að íþyngja sjúklingum með því að láta þá ganga í gegnum lögræðissviptingarmál, ef hjá því verður komist. Þá virðist vera óþarflega harkalegt að aðstandendur þurfi að láta svipta bráðveikan geðsjúkling sjálfræði til þess að hægt sé að koma honum í sjúkrahús. Hin öra þróun geðlækninga hefur haft það í för með sér að hægt er að lækna sjúkling á mun skemmri tíma en áður var unnt og eru læknar almennt á móti því að menn séu sviptir sjálfræði til þess að unnt sé að vista þá í sjúkrahús. Lagt er til í 13. gr. frv. að hægt sé að vista sjálfráðan mann til bráðabirgða í sjúkrahús gegn vilja sínum, ef hann er haldinn þeim annmörkum er í 2. mgr. 13. gr. segir. 1561 Nd. 26. jan. Í 15. gr. frv. er lagt til að samþykkis dómsmrn. til nauðungarinnlagnar sé leitað að fullnægðum fyrrgreindum skilyrðum í 2. mgr. 15. gr. Í 17. gr. frv. er að finna nýmæli, þar sem lagt er til að á vegum rn. starfi trúnaðarlæknir sem rn. getur leitað umsagnar hjá ef þörf krefur áður en heimild er veitt til vistunar. Jafnframt er lækni þessum veitt heimild til að kanna ástand sjúklings sem dvelst í sjúkrahúsi gegn vilja sínum. Ákvæði þetta er sett til þess að tryggja hagsmuni sjúklings og var það gert í samráði við yfirlækna Kleppsspítalans. Í 18. gr. frv. er tekin fram sú sjálfsagða regla, að sjúklingur geti ávallt leitað úrlausnar dómstóla um ákvæði rn. um vistunina. Í 19. gr. frv. er kveðið á um hámarkstíma sem bráðabirgðavistun getur varað. Vistun lýkur þegar yfirlæknir telur hennar ekki lengur þörf, en eigi síðar en 15 sólarhringum frá því að hún hófst, nema áður hafi verið gerð krafa fyrir dómi um að viðkomandi verði sviptur sjálfræði. I IV. kafla frv. er fjallað um löggerninga ólögráða manna og er þar ekki um efnisbreytingar að ræða. Um ákvæði er varða lögráðendur, störf þeirra, skyldur og réttindi er fjallað í V. kafla. Breytingar eru gerðar til samræmis við barnalögin nr. 9 frá 15. apríl 1981. Ekki er í frv. þessu gert ráð fyrir neinum mikilvægum breytingum á skipun lögráðamanna eða störfum þeirra. Herra forseti. Ég læt þessi orð nægja, en legg til að frv. þessu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á orkulögum nr. 58 frá 29. apríl 1967, en þetta frv. er flutt til að koma við umbótum á fjárhag allmargra hitaveitna, sem byggðar voru á síðasta áratug, auk þess sem sú breyting, sem hér er lögð til, hvetur til frekari notkunar jarðvarma. Fjárhagserfiðleikar ýmissa hitaveitna stafa að hluta til af erfiðri vatnsöflun með kostnaðarsömum borunum. Frv. það sem hér er flutt felur í sér að lækkun yrði á borkostnaði, auk þess sem bætt er aðstaða til lántöku úr Orkusjóði til öflunar á heitu vatni. Frv. er flutt til þess að unnt verði að leysa með sem skjótustum hætti úr erfiðleikum vissra hitaveitna, auk þeirra atriða sem fram á við horfa. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að á vegum iðnrn. hefur verið unnið að heildarendurskoðun orkulaga og verða þær breytingar sem hér um ræðir að sjálfsögðu felldar að því frv., sem ég vænti að fram komi hér í þinginu innan skamms. Endurskoðun orkulaga í heild tekur hins vegar óhjákvæmilega nokkurn tíma, en úrlausn þess vanda, sem hér er við að fást, er svo brýn að ekki þótti rétt að bíða þess að heildarendurskoðun orkulaga lyki. Eins og að var vikið hafa ýmsar hitaveitur átt í erfiðleikum með að afla nægilegs heits vatns. Á undanförnum árum hefur því í auknum mæli verið leitað á hin erfiðari jarðhitasvæði eftir heitu vatni. Samfara því hefur fjárhagsleg áhætta í borunum aukist og tilkostnaður vaxið vegna yfirgripsmeiri rannsóknarvinnu. Breytingar þær á orkulögum, sem hér eru til umr., miða að því að gera boranir ódýrari en nú er með því að afnema söluskatt af borunum og aðflutningsgjöld af efni til borana vegna jarðhitaleitar og jarðhitavinnslu svo og að auka þátttöku Orkusjóðs í fjárhagslegri áhættu við vatnsöflunina. Varðandi fyrra atriðið, þá felur breytingin í sér leiðréttingu á misræmi sem lengi hefur viðgengist og felst m.a. í því, að Hitaveita Reykjavíkur hefur ekki verið krafin söluskatts af borunum sem eignaraðili að jarðbornum Dofra. Hins vegar hafa aðrar hitaveitur goldið slíkan söluskatt sem er metinn um 12–15% af heildarkostnaði borverka. Að því er tekur til seinna meginatriðis frv. og aukinnar þátttöku Orkusjóðs í fjárhagslegri áhættu við boranir, þá er þar í fyrsta lagi verið að leiðrétta þann ágalla í gildandi lögum þar sem gert er ráð fyrir að borun annaðhvort heppnist eða misheppnist og endurgreiðsluskyldu lána úr Orkusjóði er hagað í samræmi við það. Hér er hins vegar gert ráð fyrir heimild til að meta árangur vatnsöflunarinnar og fjárhagslegan ávinning af notkun einstakrar borholu, og verði endurgreiðsluskyldunni hagað í samræmi við slíkt mat. Einnig er horfið frá þeirri viðmiðun við endurgreiðslu lána úr Orkusjóði að viðkomandi jarðhitasvæði hafi þegar verið tekið í notkun. Í staðinn er tekin upp viðmiðun við sérhverja borholu sem lánað er til. Hér er um að ræða veigamikla lagfæringu á gildandi lögum, þar sem í vissum tilfellum hefur ekki borgað sig að taka í notkun heitt vatn frá borholu vegna þess að þá falla öll lán til borana á viðkomandi jarðhitasvæði í gjalddaga. Í heild er hér um að ræða mikilvægar breytingar frá gildandi lagaákvæðum, þar sem stefnt er að því að gera boranir ódýrari og minnka áhættu hitaveitna þeim til hagsbóta og til að hvetja enn frekar til jarðvarmanotkunar þar sem það telst þjóðhagslega hagkvæmt. Eftir sem áður er að sjálfsögðu nauðsynlegt að meta hvaða innlendir orkugjafar eru þjóðhagslega hagkvæmastir á hverjum stað. Þessi breyting felur í sér, að enn brýnna er í rauninni að vanda til undirbúnings og rannsókna vegna jarðhitaleitar. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Ég fagna því að þetta frv. er fram komið og tel að í því séu ákvæði til stórra bóta. Ég vænti þess að Alþingi geri þetta að lögum fyrir vorið, þar sem hér er verið að fást við þau mál sem kannske hafa valdið hvað mestri byggðaröskun í þessu landi, en það eru orkumálin. Örugglega ætti þetta að auðvelda sveitarfélögum að fara út í boranir af meira öryggi en verið hefur.



Herra forseti. Frv. það sem hér er til umr. lýtur að breytingum á lögum um hreppstjóra frá 26. apríl 1965. Frv. er í samræmi við tillögur starfshóps er skipaður var í nóvember 1980 og falið það verkefni að endurskoða ákvæði um starfskjör og skipan hreppstjóra. Í áliti starfshópsins sem fylgir frv. þessu er að finna ýmsar gagnlegar upplýsingar um sögu hreppstjórastarfsins, lagaákvæði sem tengjast störfum hreppstjóra og reglur er gilt hafa um launagreiðslur þeirra og upplýsingar og ábendingar frá sýslumönnum landsins. Hreppstjórastarfið er eitt hið elsta opinbera starf hér á landi sem á rætur að rekja til starfs hreppstjórnarmanna Jónsbókar. Framan af fóru hreppstjórar fyrst og fremst með sveitastjórnarstörf, fljótlega skipuðust mál þó þannig, að þeir fóru einnig - og síðar í auknum mæli - með ýmiss konar umboðsstörf í umboði sýslumanna. Með breyttri skipan sveitarstjórnarmála frá 1872 hafa störf hreppstjóra eingöngu verið á vettvangi stjórnsýslu ríkisins. Hér skal getið um helstu nýmæli frv. Hreppstjórum er samkv. því gert að hlíta almennum reglum um aldurshámark, þ.e. miðað er við 70 ára aldursmarkið. Samkv. könnun, sem gerð var á s.l. ári, voru 46 starfandi hreppstjórar eldri en 70 ára. Reglum um útreikning launa er breytt á þann veg að laun ákvarðast sem ákveðinn hundraðshluti af launum almennra lögreglumanna, samkv. launaflokki sem fjmrh. ákveður nánar. Launin miðast að nokkru leyti við íbúatölu í viðkomandi hreppi, á bilinu 100–500 íbúar. Hreppstjórar í hreppum með 500 íbúa eða fleiri fá þó sömu laun. Samkv. gildandi lögum taka hreppstjórar laun í hlutfalli við íbúatölu viðkomandi hrepps. Umfang hreppstjórastarfsins fer ekki ætíð eftir fólksfjölda í hreppunum. ýmis önnur atriði eru þar ráðandi. Í þeim hreppum sem hin fastákveðnu laun hrökkva eigi fyrir áætluðu vinnuframlagi hreppstjóra getur dómsmrh. samkv. 2. gr. ákveðið, að fengnum tillögum sýslumanns, að greiða þeim viðbótarlaun. Ætti þetta ákvæði að vera til hagræðis. Í hreppum er liggja fjarri sýsluskrifstofum og þar sem útgerð er talsverð er lögskráning sjómanna nokkurt starf. Í afskekktum hreppum getur verið hagkvæmt að fela hreppstjóra innheimtu þinggjalda og önnur umboðsstörf. Samkv. athugun er gerð var á síðasta ári námu greidd hreppstjóralaun í landinu 19.7 ársstöðugildum samkv. launum eftir 12. launaflokki BSRB, 3. þrepi. Eftir reglum frv. hefðu heildarlaun hreppstjóra numið 18.4 ársstöðugildum. Er því í raun verið að lækka heildarlaun hreppstjóra um 1.3 ársstöðugildi. Þar á móti kemur að ekki er áættað fyrir viðbótarlaunum fyrir hreppstjóra er gegna umfangsmiklum störfum. Í frv. er ákvæði um að lífeyrissjóðsréttindi hreppstjóra fari eftir reglum er fjmrh. setur. Einnig er að finna ákvæði um hvernig fari um greiðstu útlagðs kostnaðar. Svo sem fram kemur í áliti starfshópsins hafa störf hreppstjóra víða hin síðari ár farið minnkandi. Þeir gegna þó enn mikilvægum störfum í stjórnkerfi ríkisins og er því lögð áhersla á að launagreiðslur til þeirra séu í sem bestu samræmi við það vinnuframlag sem þeir inna af hendi. Er til þess ætlast að ákvæði frv. tryggi það. Herra forseti. Ég legg til að frv. þessu verði að umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Á síðasta þingi var lagt fram sem þmfrv. frv. til l. um fjölskylduráðgjöf. Voru flm. hv. þm. Guðrún Helgadóttir, Jóhanna Sigurðardóttir, Matthías Bjarnason og Níels Á. Lund. Frv. gerði ráð fyrir því að inn í barnalög nr. 9/1981 yrði bætt ákvæði um fjölskylduráðgjöf. Frv., eins og það var þá, gerði í rauninni ráð fyrir því að skotið yrði lagagrundvelli undir þá foreldraráðgjöf sem starfrækt hefur verið frá árinu 1979 á vegum Barnaverndarráðs Íslands. Málið hlaut mjög góðar undirtektir hér í þinginu og var vísað til ríkisstj. með ósk um að hún beitti sér fyrir því að það yrði aftur tekið til meðferðar á nýju þingi. Ástæðan til þess að menn treystu sér ekki til að afgreiða málið þá þegar var sú, að ekki þótti eðlilegt að tengja ákvæði um foreldraráðgjöf við barnalögin nr. 9/1981. Eðlilegra þótti að hér yrði um að ræða sérstakt frv. og að fjölskylduráðgjöfin yrði flutt til félmrn. Fjölskylduráðgjöfin hefur verið byggð á 60. gr. laga um vernd barna og ungmenna nr. 53/1966, en þar segir m.a. að barnaverndarráði sé heimilt að efna til námskeiða og annarrar fræðslu fyrir foreldra og aðra þá er sinna uppeldisstörfum. Eftir gildistöku barnalaga hafa orðið miklar breytingar á skyldum foreldra við börn sín, umgengnisréttur hefur gerbreyst og er ljóst að fjölmargir munu þarfnast aðstoðar við stofnun og slit hjúskapar, svo að þörfum barnanna sé sinnt. Fjölmargir aðrir lagabálkar, sem tryggja skulu réttindi barna til farsæls uppeldis, hafa verið lögfestir á síðustu árum, en hætt er við að margt af því verði pappírsgagnið eitt sé því ekki framfylgt með skipulagðri ráðgjöf. Nefna má að Samband ísl. sveitarfélaga hefur sett fram hugmyndir á ráðstefnum sínum um slíka ráðgjöf um allt land. Vissulega þjóna félagsmálastofnanir og aðrar opinberar þjónustustofnanir hluta af þessu starfi, en hér er oft um að ræða mál sem aðstandendum sýnist ekki vera á því stigi, að ástæða sé til að leita aðstoðar félagsmálastofnana eða sveitarstjórnarskrifstofa að svo komnu máli. En óhjákvæmilega hlýtur foreldraráðgjöf af þessu tagi að starfa í nánum tengslum við þessar stofnanir þegar þess gerist þörf. Hér er því á engan hátt verið að taka verkefni frá öðrum stofnunum, heldur fremur létta af þeim minni háttar málum. Slíka foreldraráðgjöf er að finna á Norðurlöndum og víða í Vestur-Evrópu og hefur hún þótt gefast vel. Margir þm. hafa þegar flutt tillögur í þessa veru eins og ég gat um áðan. Auk þeirrar tillögu sem flutt var á síðasta þingi vil ég nefna till. til þál. frá hv. þm. Haraldi Ólafssyni og Alexander Stefánssyni um stefnumörkun í fjölskylduvernd. Í þeirri tillögu var lögð áhersla á gildi fjölskyldunnar sem stofnunar í þjóðfélaginu og bent á leiðir til að tryggja öryggi barna og fjölskyldna þeirra. Á 100. löggjafarþingi fluttu þm. Alþfl. till. til þál. um skipun samstarfsnefndar sem fjalli sérstaklega um málefni barna. Herra forseti. Eins og þjóðfélagsháttum okkar er nú komið er mjög brýnt að foreldrar eigi kost á því að leita sér einhverrar ráðgjafar sérfróðra aðila á ýmsum stigum vegna uppeldis barnanna. Ég er sannfærður um að starfsemi af því tagi sem hér er gerð till. um er mikilvæg, því að hún getur komið í veg fyrir félagsleg vandamál sem eru miklu alvarlegri og kostnaðarsamari fyrir þjóðfélagið en starfræksla þeirrar fjölskylduráðgjafar sem hér er verið að gera till. um. Ég hef látið kanna, eins og skylt er samkv. lögum, hvað starfsemi þessi mundi kosta á ári til viðbótar við það sem þegar er vegna þeirrar foreldraráðgjafar sem starfrækt er á vegum Barnaverndarráðs Íslands. Hefur komið fram í mati fjárlaga- og hagsýslustofnunar að kostnaður við starfrækslu þessarar fjölskylduráðgjafar yrði ekki mikið umfram 1/2 millj. kr. - miðað við þann starfsmannafjölda, þ.e. tvær stöður, sem frv. gerir ráð fyrir - 1/2 millj. kr. til viðbótar við það sem þegar er um að ræða í þessu efni. Herra forseti. Ég leyfi mér að vænta þess að hv. félmn. afgreiði þetta mál fljótt og vel því að um það á að vera góð samstaða. Ég vænti þess, þó að þingið verði kannske styttra núna en venjulega, að það verði afgreitt sem lög á þessu þingi. Ég sé a.m.k. ekkert sem mælir á móti því. Ég legg til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. félmn.



Herra forseti. Ég flyt ásamt sex öðrum þm. Sjálfstfl. öðru sinni frv. til l. um breytingu á lögum um erfðafjárskatt. Ástæðan fyrir flutningi þessa frv. er annars vegar sú, að síðan síðasta breyting var gerð á lögunum árið 1978 hafa allar fjárhæðir breyst mjög, þannig að þær viðmiðunartölur sem í lögunum standa eru nánast út í hött nú vegna verðbólgunnar. Erfðafjárskatturinn er því mun hærri og tilfinnanlegri heldur en gert var ráð fyrir á sínum tíma, þegar lögin voru sett, og alls ekki í samræmi við vilja löggjafans um hversu mikill hluti af arfi skuli renna í ríkissjóð og hversu mikill hluti skuli renna til erfingja. Erfðafjárskatturinn er m.ö.o. miklu þyngri en löggjafinn vildi á sínum tíma. Nú hefur það verið markmið ríkisstjórna æ síðan þessi lög voru sett að koma verðbólgunni niður í 10–15% á næsta ári, svo að ætla verður að enginn vilji standi til þess að skatturinn þyngist með þessum hætti. Að þessu leyti er frv. ábending til Alþingis um að gera hreint fyrir sínum dyrum og rétta hlut þeirra manna sem þurfa að standa skil á erfðafjárskatti. Ég vil beina því til fjh.- og viðskn., sem fær þetta frv. til meðferðar, að hún fallist í það minnsta á leiðréttingu á viðmiðunarfjárhæðum erfðaskattsins, þó svo að hún geti ekki fallist á þau nýmæli sem frv. felur í sér að öðru leyti. Eitt helsta nýmælið í frv. er það að eftirlifandi maki skuli undanþeginn erfðafjárskatti. Ég hef alltaf litið svo á, að það eigi ekki að vera tekjustofn fyrir ríkissjóð ef annað hjóna missir maka sinn. Ég veit fjölmörg dæmi þess, að eftirlifandi maki hafi átt í erfiðleikum með að standa skil á erfðafjárskatti, enda fellur hann allur í gjalddaga samstundis og ekki hægt að fá neinn frest á því. Ég tel því að hér sé um mjög merkilegt nýmæli að ræða, réttlætismál sem ég vonast til að allir alþm. geti fallist á. Ógæfa fólks á ekki að vera tekjustofn fyrir ríkissjóð. Ef maður missir maka sinn stendur maður verr að vígi en áður í lífsbaráttunni. Það er undir engum kringumstæðum siðferðilega rétt að ríkissjóður eigi að hagnast á slíku. Þess vegna álít ég nauðsynlegt að þessi breyting nái fram að ganga. Þá er því slegið föstu í frv. að erfðafjárskattur verði aldrei hærri en 45%, í stað 50% sem nú er, og að öðru leyti er erfðafjárskatturinn lækkaður nokkuð. Hér er ennfremur gert ráð fyrir einu ákveðnu þrepi ef um fyrirframgreiðslu arfs sé að ræða. Er það gert til þess að auðvelda framkvæmd laganna. Þá er það nýmæli í frv. að ekki skuli greiða erfðafjárskatt af fé, sem hverfur til kirkna, opinberra sjóða, gjafasjóða, félaga, líknar- og menningarstofnana eða annars slíks, en samkv. núgildandi lögum ber að greiða 10% erfðafjárskatt af slíkum gjöfum. Ég lét á árinu 1980 gera athugun á því hversu mikill erfðafjárskattur hefði innheimst á árinu 1981. Þá nam erfðafjárskatturinn við borgarfógetaembættið í Reykjavík 9 988 450 kr. Erfitt er að meta um hversu háar fjárhæðir er að ræða. Eins og ég sagði áðan þyngist erfðafjárskatturinn jafnt og þétt vegna verðbólgunnar, þar sem viðmiðunarlágmarkið er föst krónutala. Ég skal ekki segja hvað frv. skerðir þessar tekjur mikið núna, en eins og þetta var reiknað út á árinu 1981 var búist við að ef frv. næði fram að ganga mundi það rýra tekjur ríkissjóðs um 20% á því ári. Verðbólgan á s.l. ári var 60–70%. Verðbólgan heldur áfram á þessu ári og þess vegna er við því að búast að tekjutap ríkissjóðs verði nokkru meira en 20% þar sem verðbólguárunum fjölgar. Ég skal ekki meta það, það er svolítið þreytandi að reikna út verðbólgutölur hæstv. ríkisstj. mánaðarlega, en kjarni málsins er sem sagt þessi: Annars vegar er þetta frv. tilraun til þess að vilji Alþingis komi fram, að erfðafjárskatturinn sé ekki þyngri en löggjafinn vill. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því í frv. að taka upp nýmæli, sem sumpart eru til einföldunar á erfðafjárlögum og þar sem sumpart er um réttlætis- og sanngirnismál að ræða. Ég legg til, herra forseti, að málinu sé vísað til fjh.-~og viðskn. og beini því til nefndarinnar, eins og ég sagði áðan, að láta frv. ekki sofna í nefnd öðru sinni. Þetta er einfalt mál og ég tel fyrir því full rök, þar sem um endurflutning málsins er að ræða, að á það reyni hver sé vilji Alþingis í þessum efnum.



Herra forseti. Það frv. sem hér er til umr. er auk mín flutt af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, Jóni Baldvin Hannibalssyni, Jóni Árm. Héðinssyni, Karvel Pálmasyni og Sighvati Björgvinssyni. Frv. er svo til samhljóða frv. sem þm. Alþfl. í Ed. fluttu á síðasta löggjafarþingi, en fékkst þá ekki afgreitt. Megintilgangur frv. er að gefa íbúðabyggjendum og íbúðakaupendum kost á langtímaláni í stað þeirra skammtímalána sem tíðkast hafa undanfarin ár. Með því er fólki gert kleift að fjármagna íbúðabyggingar og íbúðakaup með eðlilegri hætti en hingað til. Frv. gerir ráð fyrir að viðbótarlán þessi, að upphæð 300 000 kr., komi að verulegu leyti í stað ýmiss konar skammtímalána sem eru lánþegum afar óhagstæð vegna þungrar greiðslubyrðar. Það eru sjálfsögð mannréttindi að fólk geti búið í góðu húsnæði og þurfi ekki að bera kvíðboga fyrir því að standa undir eðlilegum greiðslum af húsnæði sínu. Því fer víðs fjarri að svo sé við núverandi aðstæður. Úr því verður að bæta og þolir enga bið. sú aðstaða sem allur almenningur býr við í þessum efnum er fyrir neðan allar hellur. Fólki er ætlað að mæta húsnæðisþörf sinni með skammtímalánum og vinnuþrældómi langt úr hófi fram. Árið 1979 samþykkti ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar að tillögu Alþfl. stefnumótun í húsnæðislánamálum sem meðal margs annars gekk út á það að stórefla hið opinbera húsnæðislánakerfi. Stefnt var að uppbyggingu öflugra íbúðalánasjóða sem gætu innan fárra ára fjármagnað til langs tíma og með viðráðanlegum kjörum íbúðarhúsnæði einstaklinga og leyst um þriðjung íbúðarþarfar landsmanna á félagslegum grundvelli. M.a. var stefnt að því að almenn nýbyggingarlán Byggingarsjóðs ríkisins hækkuðu í fyrir fram ákveðnum áföngum á eigi lengri tíma en 10 árum í 80% byggingarkostnaðar og stefnt að samsvarandi hækkun annarra lána. Með rækilegri úttekt á húsnæðislánakerfinu og ítarlegri áætlunargerð mörg ár fram í tímann var sýnt fram á að þessi markmið voru raunhæf og viðráðanleg væri rétt að málum staðið. Það sem til þurfti að koma var einkum þrennt: Í fyrsta lagi að markaðir tekjustofnar Byggingarsjóðs ríkisins og lögboðin opinber framlög til Byggingarsjóðs verkamanna væru óskert næstu 10 árin. Í öðru lagi þurfti að auka opinber framlög til byggingarlánasjóðanna um að meðaltali 30% þessi sömu 10 ár. Eftir það gætu opinber framlög farið ört lækkandi. Þá gætu sjóðirnir sjálfir að mestu staðið undir lögboðnum útlánum, 80% af brúttó byggingarkostnaði almennra íbúða og 90% af brúttó byggingarkostnaði félagslegra íbúða. Í þriðja lagi þurfti að hækka lántökur til sjóðanna um ca. 50% að jafnaði þessi sömu 10 ár, frá því sem verið hafði að meðaltali næstu árin fyrir 1979. Og auðvitað er það algjört grundvallaratriði að tekin lán séu ekki með hærri vöxtum en veitt lán. Sex af tíu núverandi hæstv. ráðherrum samþykktu þessa stefnumótun og samþykktu einnig að ábyrgjast þær fjárveitingar og þær lántökur sem til þyrfti til að hrinda henni í framkvæmd. Núverandi hæstv. ríkisstj. hefur þó farið þveröfugt að. Í stað þess að halda mörkuðum tekjustofnum óskertum og auka opinber framlög um 30% að meðaltali hefur hún sífellt verið að skerða tekjustofnana meira og meira. Á síðasta ári nam skerðingin meira en helmingi eða 53.4%, og er þá átt við heildarframlög til sjóðanna beggja og reiknað með 400 íbúðum á vegum Byggingarsjóðs verkamanna. Og til að kóróna allt saman eru tekin lán með mun hærri vöxtum og til skemmri tíma en veitt lán. Það styttist óðfluga í það að öll opinber framlög, eins og þau hafa verið að undanförnu, fari í það eitt að greiða vaxtamismun tekinna og veittra lána, ekki bara næstu árin heldur áratugi fram í tímann. Það er verið að eyðileggja kerfið bæði fyrir þá sem nú og á næstunni þurfa á lánum að halda og fyrir börn þeirra. Afleiðingarnar hafa heldur ekki látið á sér standa. Nýbyggingarlánum hefur fækkað langt niður fyrir það sem svarar til eðlilegrar íbúðaþarfar og raungildi lána hefur minnkað. Venjulegt fólk ræður ekki lengur við að byggja eða kaupa íbúðir. Árið 1981 voru lán til nýrra íbúða á vegum Byggingarsjóðs ríkisins 1112 talsins, en frv. Alþfl. frá 1979 gerði ráð fyrir 1700 slíkum íbúðum á því ári. Íbúðabyggingar nú eru a.m.k. þriðjungi minni en nauðsynlegt er til að koma í veg fyrir alvarlegan íbúðaskort á næstu árum, hvað þá ef lengra er horft fram í tímann. Almenn nýbyggingarlán nema nú aðeins 12–15% af raunverulegum byggingarkostnaði staðalíbúða í stað 45% hið minnsta á þessu ári samkvæmt stefnumótun ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar. Allt þetta kemur til með að valda því að á næstu árum vex húsnæðisskortur hröðum skrefum og húsnæðiskostnaður almennings vex langt úr hófi fram á sama tíma og kaupmáttur fer minnkandi. Forsjá ráðh. Alþb. í húsnæðismálum var nýlega nefnd af flokksbróður þeirra sjálfra og í þeirra eigin málgagni „hægfara lífskjaraskerðing, sem bitna mun á heilli kynslóð ungs fólks“. Þetta eru orð að sönnu. Miklum meiri hluta ungs fólks og annarra, sem vilja byggja eða kaupa íbúð í fyrsta sinni, eru nú allar bjargir bannaðar jafnvel þótt það hafi sæmilegan aðgang að lífeyrissjóðslánum, hvað þá hinum, sem lítil eða engin lífeyrissjóðslán geta fengið. Eina fyrirgreiðslan fyrir utan skammarlega lág lán frá Byggingarsjóði ríkisins og lífeyrissjóðslán, þar sem þeim er fyrir að fara, eru skammtímalán í bönkum, ef þau þá fást sem er undir hælinn lagt. Greiðslubyrði slíkra skammtímalána er slík, að undir þeim getur enginn venjulegur maður staðið, ef þau eru fyrir umtalsverðum hluta íbúðaverðsins, eins og nú er í mörgum tilvikum. Fólk er á eilífum þönum á milli bankastofnana til að slá lán til að greiða fyrri lán og hefur enga vissu fyrir því að ný lán fáist þegar á þeim þarf að halda. Þetta ástand er með öllu óbærilegt og því er þetta frv. flutt. Þegar verðtrygging var almennt tekin upp lá það í augum uppi að húsbyggjendur og íbúðakaupendur urðu að hafa aðgang að lánum til langs tíma fyrir meiri hluta íbúðaverðsins. Ef tekin eru verðtryggð jafngreiðslulán til 20 ára eða lengri tíma með skikkanlegum vöxtum, þó þau nemi 80% af byggingarkostnaði eða kaupverði, þá verður greiðslubyrðin af slíkum lánum flestum viðráðanleg og svipuð eða lægri en húsaleiga gengur og gerist á hverjum tíma. En tveggja og þriggja ára lán bankakerfisins, eins og nú tíðkast, eru gjörsamlega óviðráðanleg ef þau nema umtalsverðum upphæðum. Það verður að stefna að svipuðum markmiðum og sett voru fram í stefnumótun ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar í húsnæðislánamálum, þótt núverandi hæstv. ríkisstj. hafi óðfluga verið að fjarlægjast þau markmið og gera þau að óraunsærri draumsýn, í stað þess að gera þau að veruleika eins og Alþfl. stefndi að. Á meðan verðum við að grípa til annarra ráða. Á meðan byggingarlánasjóðirnir eru jafn vanmegnugir og núverandi hæstv. ríkisstj. hefur gert þá verður bankakerfið að koma til hjálpar, eins og þm. Alþfl. hafa ítrekað lagt til og eins og það frv. sem hér er til umræðu gerir ráð fyrir. Þótt gert sé ráð fyrir talsvert háum lánum til nokkuð langs tíma úr bankakerfinu, þá er ekki endilega um nýtt fjármagn að ræða nema fyrir hluta lánanna. Mikið er nú í gangi af keðjuverkandi skammtímalánum í bankakerfinu sem mundu breytast í langtímalán ef þetta frv. verður samþykkt. Réttur launafólks til lánafyrirgreiðslu í bankakerfinu helgast enn frekar af því, að um það bil 3/4 hlutar innlána eru frá einstaklingum en einungis 1/4 frá fyrirtækjum. Í útlánum snúast þessi hlutföll við. Þá hafa fyrirtækin 3/4, en einstaklingar 1/4. Er því fyllilega eðlilegt að einstaklingar, sem eiga mestan hluta þess fjár sem bankakerfið fær til ráðstöfunar, hafi rétt til ákveðinnar lágmarksfyrirgreiðslu af hálfu bankanna. Hitt verður jafnframt og ekki síður að hafa í huga, að verði ekki komið á eðlilegri lánafyrirgreiðslu til íbúðabygginga og íbúðakaupa munum við útiloka meiri hluta ungs fólks og fleiri frá því að eignast eigin íbúðir og húsnæðisskorturinn mun fara hraðvaxandi á komandi misserum og árum. Þetta frv. hefur þríþættan tilgang. Í fyrsta lagi að veita eðlilega lánafyrirgreiðslu til húsnæðisútvegunar. Í öðru lagi að tryggja eðlilegan rétt almennings, sem sannanlega leggur fram stærsta hluta sparifjárins í bönkum, gagnvart bankakerfinu. Í þriðja lagi að koma í veg fyrir yfirvofandi húsnæðisskort ef svo fer fram sem horfir. Herra forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til félmn. hv. deildar, sem að jafnaði afgreiðir mál sem varða Húsnæðisstofnun og húsnæðislánamál, og til 2. umr.