Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Mér hefur borist bréf frá forsrh., Steingrími Hermannssyni, þar sem hann tilkynnir að hann sé á förum til útlanda, í opinberri heimsókn til Kína, og boðar það að Magdalena M. Sigurðardóttir muni taka sæti hans á Alþingi í fjarveru hans næstu vikur, enda hefur Magnús Reynir Guðmundsson á Ísafirði tjáð forsrh. að hann hafi ekki tök á að taka sæti ráðherrans meðan á þessari Kínaheimsókn stendur og brottför hans úr þinginu. Magdalena M. Sigurðardóttir er komin til þings. Kjörbréf hennar hefur verið rannsakað áður. Hún hefur setið á fyrri þingum þessa kjörtímabils. Ég býð Magdalenu hjartanlega velkomna til starfa á Alþingi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um almannatryggingar, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Kjartan Jóhannsson og Guðmundur Einarsson. Skv. almannatryggingalögunum eru öllum nema ellilífeyrisþegum greiddar ekkju- og ekklabætur eftir lát maka. Annars vegar er um að ræða sex mánaða bætur, rúmar 7700 kr. á mánuði í sex mánuði, og til viðbótar tólf mánaða bætur hafi bótaþegi barn yngra en 18 ára á framfæri sínu. Eina undantekningin frá greiðslu ekkju- og ekkilsbóta er að ellilífeyrisþegar 67 ára og eldri fá ekki greiddar þessar ekkju- og ekklabætur. Það er erfitt að sjá hvaða sanngirni liggur hér að baki að undanskilja ellilífeyrisþega frá greiðslu slíkra bóta. Í fyrsta lagi má nefna að örorkulífeyrisþegar, sem fá greidda sömu upphæð í lífeyri úr almannatryggingum og ellilífeyrisþegar, fá greiddar ekkils- og ekkjubætur en ellilífeyrisþegar ekki. Ellilífeyrisþegar sem einungis hafa sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga eru stór hópur, en nú 1. sept. s.l. voru það um 9 þús. manns. Það getur því ekki síður verið erfið framfærslu- og fjárhagsstaða hjá ellilífeyrisþegum en öðrum við lát maka. Í öðru lagi má benda á að tólf mánaða bætur eru greiddar til viðbótar sex mánaða ekkju- og ekkilsbótum ef á framfæri bótaþega eru börn yngri en 18 ára. Samtals nema þessar tólf mánaða bætur um 70 þús. kr. Ellilífeyrisþegar sem hafa börn á framfæri sínu fá ekki slíkar greiðslur heldur við lát maka. Að vísu er um það að ræða að ellilífeyrisþegar fá greiddan barnalífeyri, en þá ber á það að líta að aðrir fá greiddan barnalífeyri til viðbótar þessum tólf mánaða bótum. Því er niðurstaðan sú að almannatryggingakerfið greiðir öðrum óháð tekjum 70 þús. kr. vegna framfærslu barna umfram það sem ellilífeyrisþeginn fær vegna sinna barna við lát maka. Hér er um mikið misrétti að ræða í tryggingalöggjöfinni í ljósi þess að almannatryggingar eiga að stuðla að fjárhagsöryggi heimilanna þegar slys, sjúkdóma, örorku eða dauðsföll ber að höndum. Skyldur þess eru ekki síst að veita öldruðum afkomuöryggi í ellinni. Ekkju- og ekklabætur eru greiddar óháð tekjum. Þannig getur hátekjumaður fengið úr tryggingakerfinu við lát maka allt að 116 þús. kr., en ellilífeyrisþeganum, sem einungis hefur sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga, eru aftur á móti ekki greiddar ekkju- eða ekkilsbætur við lát síns maka. Það er vitaskuld fráleitt að tryggingakerfið stuðli að slíkri mismunun gagnvart öldruðum, ekki síst þegar málið er skoðað í því ljósi að við sömu kringumstæður, þ.e. við lát maka, getur hátekjumaðurinn fengið á annað hundrað þúsund úr tryggingakerfinu en ellilífeyrisþeginn, sem lítið hefur sér til framfærslu, hefur ekki þennan rétt eða fjárhagslegan stuðning úr tryggingakerfinu við lát síns maka. Það má benda á sem dæmi að þessar sex mánaða bætur eru um 47 þús. kr. Það gæti veitt ellilífeyrisþega mikinn stuðning, ef t.d. er litið á það að Tryggingastofnunin greiðir ekki útfararkostnað sem oft er ellilífeyrisþegum sem öðrum sem minna hafa úr að spila erfitt að standa undir við lát maka. Slíkar greiðslur, 47 þús. kr., samsvara þeirri upphæð sem fer í útfararkostnað, en það má áætla að útfararkostnaður svari fullum lífeyri ellilífeyrisþega í þrjá mánuði. Herra forseti. Þessu frv., sem ég hér mæli fyrir, er ætlað að tryggja öldruðum sama rétt að því er ekkju og ekklabætur varðar og öðrum þjóðfélagshópum og verður að vænta að hv. Alþingi sýni þessu máli skilning og leiðrétti það misrétti sem augljóslega er í tryggingalöggjöfnni að því er þennan þátt varðar. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Hér er mælt fyrir frv. til l. um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra, breytingu á lögum nr. 55 frá 9. júní 1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Auk mín er flm. hv. þm. Kristín Halldórsdóttir. Frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: "1. gr. Á eftir 6. gr. laganna (sbr. lög nr. 58/1985) kemur ný grein er orðast svo: Heimavinnandi húsmæður sem ekki gegna öðru starfi, svo og þær heimavinnandi húsmæður sem eru í minna en hálfu starfi utan heimilis, skulu öðlast aðild að Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda. Ríkissjóður greiðir mánaðarlega iðgjald til sjóðsins vegna hverrar heimavinnandi húsmóður er nemi 6% af 26 680 kr. miðað við 1. júní 1986 og breytist sú upphæð eins og laun skv. 9. flokki kjarasamnings Verkamannasambands Íslands, efsta starfsaldursþrepi, og viðkomandi sveitarfélag 4% af sömu upphæð. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi." Í grg. með frv. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: "Frv. þessu er ætlað að leiðrétta kjör heimavinnandi húsmæðra, þeirra er enn ekki hafa öðlast rétt til aðildar að lífeyrissjóði, með því að leitast við að tryggja hag þeirra betur á efri árum. Með hugtakinu heimavinnandi húsmóðir er í fyrsta lagi átt við konur sem ekki gegna öðru starfi en umsjón heimilis og í öðru lagi þær sem hafa heimilisumsjón að aðalstarfi en vinna minna en hálft starf utan heimilis. Hugtakið nær vitaskuld til þeirra karla sem húsmóðurstörfum gegna. Hvað fyrri hópinn varðar er ætlunin að ríkissjóður greiði þau 6% af iðgjaldi sem atvinnurekanda er skylt að greiða, en viðkomandi sveitarfélag greiði þau 4% sem eru hluti launþegans. Iðgjaldsgreiðslan sé miðuð við 9. launaflokk Verkamannasambands Íslands sem síðan 1. júní s.l. er 26 680 kr. Þessi launaflokkur er lagður til grundvallar greiðslu fæðingarorlofs og er ekki óeðlilegt að sama viðmiðun sé viðhöfð á meðan ekkert mat liggur fyrir á störfum húsmæðra. Það skal tekið fram að þetta er aðeins viðmiðun en engan veginn endanlegt mat á verðmæti þeirra starfa sem um ræðir. Sé húsmóðir í hlutastarfi utan heimilis þar sem atvinnurekandi greiðir iðgjald í lífeyrissjóð hennar vegna og hún að sínu leyti greiði ríkissjóður og sveitarfélag það sem á vantar til að hún hljóti full lífeyrisréttindi. Iðgjaldið greiðist til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda þar til öðruvísi verður ákveðið. Stofnun sameiginlegs lífeyrissjóðs allra landsmanna nýtur nú vaxandi fylgis bæði innan þings og utan. Það er mikið þjóðþrifamál og má ætla að lífeyrismál heimavinnandi fólks verði best leyst innan þess ramma, en svo brýnt er að koma þessu máli í betra horf að ekki verður beðið eftir annarri skipan á lífeyrissjóðamálum þar sem búast má við að það taki einhver ár. Á undanförnum árum hafa verið gerðar tilraunir í þá átt að lagfæra réttleysi húsmæðra til lífeyris. Breyting á lögum nr. 55 frá 1985 er áfangi á þeirri leið en nær aðeins til takmarkaðs hóps, þ.e. þeirra húsmæðra sem hverfa frá launuðum störfum um stundarsakir og þá yfirleitt vegna barnsburðar og til að annast fjölskyldu og heimili. Þáltill. um lífeyrisréttindi heimavinnandi fólks, sem fram til þessa hafa verið bornar fram, hafa ekki hlotið samþykki. Flm. þessara þingmála er það sameiginlegt að þeir sjá ekki aðrar leiðir til þess að heimavinnandi konur nái lífeyrisréttindum en að þær greiði iðgjald í sjóðinn. - Konur sem enginn greiðir laun. Hvar eiga þær að taka þessa fjármuni? Þetta frv. á að leysa þann vanda. Fjölskyldan er grunneining hvers þjóðfélags og höfuðábyrgðin á umönnun hennar og rekstri heimilisins hefur undantekningarlítið hvílt á herðum kvenna og á þeim eina vettvangi virðist þeim hafa verið treyst til að stjórna, enda er starfið ekki metið til launa. Því er það að þegar þær konur, sem eingöngu - eða að mestu leyti - hafa stundað þessi störf, koma á eftirlaunaaldur, þá njóta þær ekki greiðslu úr lífeyrissjóðum. Gera menn sér í raun grein fyrir því hvílíkar upphæðir heimavinnandi konur spara þjóðfélaginu með því að ala upp börn, annast sjúka og aldraða, vanheila og þroskahefta og að reka þá einingu sem heimilið er? Öll koma þessi störf samfélaginu til góða og þegar eitthvað bjátar á - kona veikist eða fellur frá - sést hvers virði þau eru í beinhörðum peningum. Í ljósi þeirrar staðreyndar sýnist eðlilegt að ríki og sveitarfélög sjái um greiðslu á lífeyrissjóðsiðgjaldi heimavinnandi húsmæðra. Sú upphæð gæti aldrei orðið nema brot af því sem dagvistun og barnagæsla fyrir þær kostaði ásamt því að greiða fyrir það fólk á stofnunum sem annast er um í heimahúsum. Yrði frv. þetta að lögum væri það spor í þá átt að auka virðingu fyrir þeim störfum sem lúta að varðveislu og umönnun fjölskyldu og heimilis húsmóðurstörfum. Það færi vel á því að þeir karlmenn sem sitja löggjafarstofnun þjóðarinnar sýndu í verki að þeir virtu störf mæðra sinna og eiginkvenna og mætu þau svo að vert væri að þær nytu hagsbóta á efri árum vegna þess sem þær hafa lagt fram til uppbyggingar samfélagsins". Það mál sem hér er flutt er vissulega mannréttindamál, viðurkenning á gildi starfa sem unnin hafa verið í kyrrþey án greiðslu, og með því er tekið á einum þætti þess, þess sem nær til heimavinnandi fólks, þeirra kjara sein heimavinnandi fólk býr við. Heimavinnandi húsmóðirin, móðirin, vinnur störf sín án þess að krefjast launa. Heimavinnandi húsmæður þessa lands eru þeir þegnar þjóðfélagsins sem gefa vinnu sína. Þær annast börn sín og heimili í kyrrþey. Fyrir það að ala upp nýja kynslóð og vera máttarstólpar þjóðfélagsins í því að varðveita fjölskylduna fá þær ekki neitt í áþreifanlegum verðmætum. Í skýrslum um þjóðarframleiðslu er hlutur þeirra einskis metinn. Það er ekki fyrr en eitthvað kemur fyrir, húsmóðir veikist eða fellur frá, sem í ljós kemur hvers virði vinna þeirra er í beinum fjármunum. Fengju húsmæður laun fyrir störf sín eins og fóstrur, félagsráðgjafar, hjúkrunarkonur, matsveinar og ræstingakonur eru það miklar upphæðir og það ekki endilega vegna þess að þessi störf séu svo vel launuð heldur hvílíkt magn það er sem þarna liggur að baki. En húsmóðurstörf taka ómótmælanlega til allra þessara starfsgreina og margra fleiri og raunar á öllum tímum sólarhrings. Húsmæður eiga fáar frístundir og þær hafa viðveruskyldu allan sólarhringinn. Hið göfuga móðurhlutverk er hafið til skýjanna í afmælisgreinum og eftirmælum, en þegar til þeirra kasta kemur að meta störf mæðranna þannig að það verði þeim til áþreifanlegra hagsbóta verður fátt um framkvæmdir. Ótrúlega margt hefur orðið þeim málum að fótakefli. T.d. hefur reynst erfitt að finna þeim stað í lífeyrissjóðakerfinu og sá þröskuldur sem fyrri tilraunir til þess hafa staðnæmst við er hvernig og hver ætti að annast iðgjaldagreiðslu til lífeyrissjóða. Það má þó vera augljóst að það fólk sem engin laun þiggur getur ekki greitt eitt eða neitt. Talað hefur verið um að eiginmaður eða sambýlismaður greiði lífeyrissjóðsiðgjald vegna konu sinnar, en ég held að málinu sé stefnt inn á varhugaverða braut og þar með umræðum um fjölskylduna yfirleitt með því að líta á heimilisföður sem atvinnurekanda. Það hugtak virðist mér vera andstætt grundvallarhugmyndum um fjölskylduna. Einnig er vert að hafa í huga nú, þegar viðurkennt er að ein fyrirvinna dugir sjaldnast til að framfleyta heimili, að iðgjaldsgreiðsla í lífeyrissjóð vegna maka, 10% af launum, er umtalsverð skerðing á tekjum heimilisins sem alls ekki allir hafa efni á að greiða þó að þeir vildu. Þessu frv. er ætlað að höggva á þann hnút á þann hátt að ríki og sveitarfélög greiði lífeyrissjóðsiðgjöld fyrir heimavinnandi húsmæður til Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda þar til öðruvísi verður ákveðið. Lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn er mál sem hefur vaxandi fylgi. Fyrir þessu þingi liggur þáltill. um þjóðaratkvæðagreiðslu um það mál. Samtök um kvennalista styðja þetta mál eindregið. Næði það fram að ganga teljum við að þessu réttindamáli sé best borgið innan þess ramma. Herra forseti. Ég hef nú dregið fram nokkur af þeim rökum sem styðja mál þetta og í ljósi þeirra vil ég árétta að við teljum rétt að ríkissjóður og sveitarfélög annist þessar greiðslur vegna heimavinnandi húsmæðra. Störf þeirra við uppbyggingu og varðveislu fjölskyldunnar eru vissulega í þágu þjóðfélagsins alls og þannig ber að skoða þau. Að lokinni umræðu, herra forseti, legg ég til að þessu máli verði vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Ég tek undir meginefni frv., sem hér er til umræðu, sem kveður á um að tryggja heimavinnandi húsmæðrum lífeyrisréttindi. Sem betur fer er það svo að oftar en áður er nú talað máli heimavinnandi fólks úr þessum ræðustól. Það er ekki bara að því er lífeyrisréttindi varðar sem heimavinnandi fólk er sett skör lægra en aðrir þjóðfélagshópar. Það má t.d. nefna fæðingarorlof, það má nefna sjúkradagpeninga o.fl. Það er líka ljóst að störf, sem stunduð eru á vinnumarkaðnum, sem skyld eru heimilisstörfum, eins og ýmiss konar þjónustu- og uppeldisstörf, eru lítils metin í þjóðfélaginu og konur sem vinna þessi störf tilheyra láglaunahópunum í þjóðfélaginu. Að því er lífeyrisréttindamálið varðar er athyglisvert í skýrslu sem komið hefur frá fjmrn. um lífeyrismál að um 25 þús. manns eru utan lífeyrissjóða og þar af um 17 þús. konur. Þess vegna er ljóst að það er mikið réttlætismál að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi. Sem betur fer er þetta mál ekki nýtt í sölum Alþingis. Það hefur til að mynda verið flutt af Páli Péturssyni, man ég eftir, þáltill. um þetta efni. Ég hef á nokkrum þingum líka flutt þáltill. um að tryggja heimavinnandi fólki lífeyrisréttindi og þetta hefur komið fram í frumvarpsformi frá Guðmundi H. Garðarssyni, t.d. um Lífeyrissjóð Íslands og eins að því er varðar tillögu Kjartans Jóhannssonar um einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. af þessum tillöguflutningi, sem ég hef hér rakið, verður að vona að þetta mál sé að fá aukinn skilning í sölum Alþingis. Ég hef líka flutt á tveim eða þremur þingum till: til þál. um réttarstöðu heimavinnandi fólks þar sem ríkisstjórninni er falið að láta meta þjóðhagslegt gildi heimilisstarfa og gera úttekt á hvernig félagslegum réttindum og mati á heimilisstörfum er háttað samanborið við önnur störf í þjóðfélaginu. Það er athyglisverð umsögn sem fram kom um það mál á síðasta þingi sem vert er að vekja athygli á, en þar kemur fram í umsögn Þjóðhagsstofnunar um það mál að eftir ýmsum erlendum athugunum að dæma kynni verðgildi heimilisstarfa að liggja á bilinu fjórðungur til helmingur af þjóðarframleiðslu eins og hún er venjulega metin, eins og segir í umsögn Þjóðhagsstofnunar. Það er alveg ljóst að þjóðfélagið metur ekki sem skyldi þessi heimilisstörf og hefur heimavinnandi fólk í alla staði miklu minni réttindi en fólk á vinnumarkaðnum. Ég stend hér upp, herra forseti, til að beina ákveðnum spurningum til 1. flm. þessa máls. Ég hefði kunnað betur við að í heiti frv. hefði komið fram "heimavinnandi fólk" en ekki bara heimavinnandi húsmæður. Ég leyfi mér að vona að Kvennalistinn, sem ber þetta mál fram eða tveir þm. hans, hafi einnig í huga að tryggja karlmönnum, ef þeir eru heimavinnandi, slík réttindi. Því kynni ég betur við að hér kæmi fram "heimavinnandi fólk" en ekki bara húsmæður. Ég vil líka spyrja hv. flm. að því, sem hún hlýtur að hafa athugað þar sem hér er sett fram frv. um að ríkissjóður eigi að greiða iðgjöld eða 6% framlag vegna heimavinnandi húsmóður, eins og hér stendur, hvað má áætla að kostnaðurinn sé mikill ef þessi leið verður farin. Hve margt heimavinnandi fólk mundi þá fá rétt ef þetta frv. yrði að lögum? Eins vildi ég spyrja hv. flm. að því hvað hún hugsar sér að því er þá varðar sem vinna hlutastarf á vinnumarkaðnum, vinna kannske bara hálfan daginn. Er þá hugmyndin að ríkissjóður eigi að greiða einnig ákveðið framlag fyrir þá sem ekki eru í fullu starfi á vinnumarkaðnum og geta kannske einungis verið í hálfs dags vinnu? Þetta held ég að séu spurningar sem nauðsynlegt er að fram komi við 1. umr. þessa máls.



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hér hljóðs í umræðum um frv. sem hér liggur fyrir, frv. til l. um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra, breytingar á lögum nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Hér er um mjög athyglisvert og merkt mál að ræða og mikið réttlætismál. Þessum málum hefur áður verið hreyft hér í þingsölum, eins og fram kom í ræðu hv. síðasta ræðumanns. Ég minnist þess að sennilega hefur það verið í eitt fyrsta skipti í frv. því sem Guðmundur H. Garðarsson, þáv. þm. Sjálfstfl., flutti fyrir rúmlega tíu árum um lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Iðulega síðan hafa verið flutt mál í þessa veru. Því miður hefur þetta mál ekki fengið þann byr í sölum Alþingis að það hafi náð samþykkt. En það er full ástæða til að ræða það hér og að stóraukinn skilningur skapist á því í þjóðfélaginu hvert er virði, gildi og mikilvægi framlags, starfs og hlutverks hinnar heimavinnandi húsmóður. Það hefur allt til þessa verið vanmetið allt um of. Þó liggur í augum uppi, og hver maður þekkir það af sinni eigin fjölskyldu, hve verðmætt og mikilsvert það hlutverk er, móðurhlutverkið, hlutverk uppalandans, hlutverk konunnar sem raunverulega ber hita og þunga dagsins innan veggja heimilisins. Það hefur verið reynt að meta það til fjárverðmæta og Þjóðhagsstofnun hefur vikið að því að það mundi sennilega nema um fjórðungi til þriðjungi af þjóðarframleiðslunni. Það er að vísu mjög erfitt að meta þetta framlag, en ef það er rétt skiptir verðmæti þessarar vinnu, sem raunar er með öllu ólaunuð í peningum en ekki þakklæti, 25-30 milljörðum kr. á ári. Af þeim tölum sést hve gífurlegt framlag það er sem heimavinnandi húsmæður eða heimavinnandi maki, svo að maður tali nú á jafnréttisöld, leggur þarna af mörkum. Heimilið er, verður og hlýtur að verða áfram grunneining hvers þjóðfélags. Það er fjölskyldan sem er grunneiningin. Ábyrgðin á umönnun hennar og rekstri heimilisins hefur undantekningarlítið hvílt á herðum kvenna. Á þeim eina vettvangi virðist þeim hafa verið treyst til að stjórna eins og flm. benda á, enda starfið ekki metið til launa. Því er það að þegar þær konur sem eingöngu eða að mestu leyti hafa stundað þessi störf koma á eftirlaunaaldur njóta þær ekki greiðslu úr lífeyrissjóði. Þetta er vitanlega misræmi og það sem meira er: misrétti. Ég nefndi tölur um vinnuframlag heimavinnandi kvenna áðan, en ég veit ekki hvort allir gera sér ljóst það atriði í öðru samhengi, þ.e. þær gífurlegu fjárhæðir sem heimavinnandi konur spara þjóðfélaginu með því að ala upp börn, annast sjúka og aldraða, vanheila og þroskahefta og reka þá einingu sem heimilið er. Öll koma þessi störf heimilinu til góða og þegar eitthvað bjátar á, konan veikist eða fellur frá, sést hvers virði þau eru í beinhörðum peningum. Það er alveg ljóst að það eru gífurlegar fjárhæðir sem sparast ríki og sveitarfélögum við byggingu dagheimila, vistheimila, leikskóla og annarra uppeldisstofnana þar sem hin heimavinnandi húsmóðir annast þau störf og tekur raunverulega að sér að framkvæma það sem svo margir verða að leita til ríkisins með. Þetta vill oft gleymast í umræðunni og ég vildi aðeins bæta einu við til viðbótar sem sýnir raunverulega það misrétti sem þjóðfélagið býr heimavinnandi konum, þ.e. fjölskyldum þar sem aðeins annar makinn vinnur úti. Það getur verið af mörgum ástæðum. Það getur verið vegna þess að börnin eru mörg og ung á heimilinu. Það getur verið vegna veikinda barna eða eldri ættingja. Það getur verið vegna þess að konan á þess ekki kost vegna einhvers konar fötlunar að fara út á hinn almenna vinnumarkað. Hver er afstaða laganna og þá fyrst og fremst skattalaganna til slíks heimilis þar sem aðeins annar makinn er fyrirvinna og getur verið fyrirvinna? Skattalögin taka einfaldlega á því á þann hátt að refsa því heimili og þeim konum sem eru heimavinnandi með því að skattleggja tekjur þess heimilis mun hærra en nákvæmlega sömu tekjur sem annað heimili hefur þar sem báðir makarnir eru útivinnandi. Á þessu getur munað í dag samkvæmt skattalögum okkar allt að 80 þús. kr. Heimili þar sem konan er heimavinnandi og hefur ekki tekjur en annast bú og börn, getur þurft að borga allt að 80 þús. kr. meira af sömu heildartekjum en það heimili þar sem báðir makarnir geta unnið úti. Í þessu speglast eitt ranglætið enn sem hreyft er við með þessu frv. Ég vildi með þessum fáu orðum, herra forseti, vekja athygli á því að hér er um merkt mál að ræða sem ég vona að fái góðan framgang.



Herra forseti. Hér er hreyft við merku máli í frumvarpsformi, en það hefur komið fram í máli manna að þetta mál er ekki nýtt í sölum þingsins. Ég reyndi að þrýsta á framgang máls af þessum toga, flm. var þá Páll Pétursson, en það hefur löngum orðið svo að sitt sýnist hverjum hvernig að þessu eigi að standa. Ég tel að þeirri deilu verði að linna og menn verði að una því að samþykkja lög um lífeyrisréttindi húsmæðra þó að hver og einn hafi þar kannske ekki allt eftir sínu höfði. Ég hnýt um það helst í þessari uppsetningu að talað er um að það eigi að greiða fyrir þær sem eru í hálfu starfi utan heimilis, minna en hálfu starfi. Ég hefði talið eðlilegra ef þetta er gert að það yrði greitt það sem vantar upp á að þær séu í fullu starfi og þá að fullu ef konan er ekki útivinnandi, enda er viðmiðunartalan í launum ekki það há að það fái staðist að rökrétt sé að fara neðar ef þetta er gert. Varðandi það að þetta sé eina sviðið þar sem konum hafi verið treyst til að stjórna verð ég að segja að þar er um mikinn misskilning að ræða, í það minnsta ef mínar heimabyggðir eru teknar, Vestfirðir. Þar voru sjóslys algeng og e.t.v. kannske þess vegna ekki óalgengt að konur stjórnuðu búum. Og þó að atvinnurekendavald hafi verið sterkt á seinni tímum hefur enginn atvinnurekandi á Vestfjörðum haft öflugra ríki en Guðrún í Bæ þá daga sem hún rak útgerð í Barðastrandarsýslu. En svo við sleppum öllu slíku vil ég lýsa því yfir að ég mun styðja þetta frv., leita samkomulags um þá breytingu sem ég gaf um í mínu máli, og ég vil undirstrika að alvara þessa máls fer vaxandi með hverju árinu sem líður. Það er fyrirsjáanlegt að Íslendingum, að óbreyttri stefnu gagnvart heimavinnandi konum, mun fækka áður en langt um líður. Og sú deila, sem hefur ríkt í höfuðborg Íslands um hver væri eðlileg þátttaka samfélagsins í uppeldi barna, hefur skilað því einu að Reykjavíkurborg elur ekki upp þau börn sem þarf til að viðhalda því fólki sem hér er. Það má vel vera að valdið til að stöðva þjónustuna sé í höndum hinna kjörnu borgarfulltrúa, en það blasir við að valdið til að ráða mannfjölguninni er hjá konum og þær hafa einfaldlega tekið sig til og séð til þess að Reykjavíkurborg...  Þetta vandamál er þannig í kóngsins Kaupmannahöfn að þar fæðist eitt barn á hverja konu og mannfækkun blasir við. Danir sitja uppi með af þessari ástæðu gífurlegan straum innflytjenda og vita ekki í dag hvaða afleiðingar það mun hafa á danskt þjóðlíf. Ég tel að við Íslendingar þurfum að átta okkur í tíma á þessu máli og við þurfum að meta uppeldishlutverk kvenna það mikils að það verði eftirsóknarverðara hlutverk en margt af því sem nú er þess valdandi að það stefnir í að íslensku þjóðinni muni fækka innan skamms og fyrirsjáanlegt að á aðalþéttbýlissvæði landsins fæðast ekki nægilega mörg börn til að viðhalda þeim mannfjölda sem þar er. Þeir verða að fá fólk utan af landi ef þeir eiga að viðhalda mannfjöldanum.



Herra forseti. Ég þakka þann stuðning og þau hlýju orð sem hafa verið látin falla um frv. Þetta mál er ekki nýtt eins og margsinnis hefur verið bent á, en hér er tekið á því á dálítið annan hátt en áður hefur verið gert og ég vona að það verði því til framgangs. Það hafa komið fram spurningar varðandi þetta. Ég bendi á að í grg. er talað um að vitaskuld sé heimavinnandi körlum við heimilisstörf ætlaður þessi réttur ekkert síður en konum og mér er fyllilega ljóst að það eru fleiri en heimavinnandi húsmæður sem ekki njóta lífeyrisréttinda og hafa engu minni rétt til þeirra. En yrði þetta frv. að lögum yrði kannske í framhaldi af því auðveldara að koma lífeyrismálum þess hóps í betra horf. Ég veit ekki um hve margt fólk er að ræða. Ég veit ekki hve margar heimavinnandi húsmæður eru taldar vera í landinu. En við vitum öll að þær eru nokkuð margar. Og ég veit ekki heldur hvað þetta frv. kynni að kosta ríkissjóð. Mér finnst það ekki málið í ljósi þess hvílíkar upphæðir þessar konur spara þjóðfélaginu og ég var ekki að kynna mér það endilega vegna þess. Og ég spyr bara: Hvað eru þessar konur annað en ríkisstarfsmenn og ber ekki samfélaginu að umbuna þeim fyrir sín störf?



Herra forseti. Mér finnst ástæða til að fagna umræðu sem fer inn á þetta svið, hvort sem það er í sambandi við þetta frv. eða önnur. Við þurfum að hefja hér á Alþingi miklu meiri umræðu um þennan þátt í okkar þjóðfélagi, þ.e. réttindi heimavinnandi fólks. Það hefur komið fram og er staðreynd að á mörgum sviðum nýtur það ekki þeirra réttinda sem þjóðfélag eins og okkar á að veita slíku fólki fyrir utan að allir viðurkenna heilum huga að fjölskyldan er grunneining þjóðfélagsins, eins og hér hefur komið fram og er í grg. Þetta eru allir sammála um, en því miður vantar mikið á að viðhöfð sé eðlileg meðferð á þessu þýðingarmikla máli. Mér finnst ástæða til að rifja aðeins upp að eins og getið hefur verið í umræðunni hafa mál þessi oft komið til umræðu á hv. Alþingi. Ég minni á að ég ásamt fleirum í mínum flokki flutti þáltill. fyrir nokkru árum um fjölskylduvernd þar sem allir þættir þessara mála voru upp taldir, þar á meðal full lífeyrissjóðsréttindi heimavinnandi fólks, tryggingabótaréttur o.s.frv. og eins vernd barna og unglinga. Þetta mál fékk nokkra umræðu, en var svæft þannig að það var ekki lifandi áhugi fyrir því. Ég man eftir því 1980, þegar lögin um fæðingarorlof voru sett, að ég flutti brtt. við þau lög um að það væri ekki verið að mismuna fæðandi konum í landinu, hvort sem þær væru heimavinnandi eða úti á vinnumarkaðnum. Þær fengju allar jafnhátt fæðingarorlof. Þetta var snarlega drepið á hv. Alþingi. Það sem mér þótti sorglegast var að konur sem þá voru á þingi börðust gegn þessu sem kom mér algerlega í opna skjöldu. Mér fannst að það væri skrýtið að þær skyldu tala gegn þessu þýðingarmikla máli, að allar fæðandi konur í landinu nytu sama réttar. En staðreyndin var samt sú að þetta fór þannig hér á Alþingi 1980. Ég vil segja að hjá hæstv. heilbrrh. er væntanlega á lokastigi endurskoðun laga um fæðingarorlof og við eigum von á því væntanlega að fá að sjá það frv. Það er á málaskrá ríkisstjórnarinnar á þessu þingi og ég vona svo sannarlega að hægt verði að ná samkomulagi um það mál og jafna þetta sjálfsagða réttlætismál og auka þessi réttindi hjá konum. En ég kom upp til að benda á að það er fleira en þetta. Við höfum horft á það ár eftir ár að í gegnum okkar fullkomna, skulum við segja, eða a.m.k. fyrirferðarmikla tryggingakerfi njóta heimavinnandi konur, húsmæður, ekki þeirra sjálfsögðu réttinda að fá jafnháar slysabætur og annað fólk og fleiri slík réttindi. Hvers vegna? Það er oft rætt um þetta hér í vandlætingartón þegar verið er að ræða um tryggingamál almennt og tryggingabætur, en það vantar alltaf herslumuninn á að þessu sé kippt í lag. Hvers vegna? Vegna þess að það eru svo margir af ráðamönnum þjóðarinnar hverju nafni sem nefnast sem alls ekki hafa þann skilning að þetta fólk þurfi að njóta sömu réttinda og aðrir í þjóðfélaginu þrátt fyrir, eins og hér hefur komið fram, að þetta eru um 25% af skapandi fólki sem starfa á þessum vettvangi. Ég bendi á þetta um leið og ég fagna því að svona frv. kemur fram því að það tekur á stórum hluta af þessu vandamáli sem væntanlega allir eru sammála um að verður að takast á við á raunhæfan hátt þannig að eitthvað komi út úr því. Ég segi í sambandi við lífeyrisréttindamálin almennt að eitt aðalatriðið í t.d. nýju húsnæðislögunum sem eru komin í gildi er lífeyrissjóðsréttindin og það mikla fjármagn sem kemur frá lífeyrissjóðunum til að fjármagna húsbyggingar í landinu. Það opnar augu manna fyrir því hvað það er þýðingarmikið að allir landsmenn, í hvaða stétt, stöðu eða starfi sem þeir eru, njóti sama réttar á þessum vettvangi eins og öðrum. Þess vegna vil ég endurtaka að ég tel að frv. eins og það sem hér er lagt fram eigi að opna augu manna fyrir því að það þarf að takast á við þessi mál og reyna að finna skynsamlegar leiðir til að leysa þau.



Herra forseti. Auðvitað er þetta gott mál eitt og sér og væri afskaplega auðvelt og þægilegt að segja já og amen við því og ekki hef ég á móti því sem slíku, en mér finnst þetta vera þröngsýnismál, eitt af mörgum þröngsýnismálum sem hv. Kvennalistakonur eru með. Ég dreg mjög í efa að nokkur úr hinum svokölluðu karlaflokkum sem þær kalla mundi flytja svona einhæft mál í þessum efnum. Af hverju eiga ekki húsfeður að vera með í þessu dæmi alveg eins og húsmæður? Það er fullt af slíkum mönnum til í þjóðfélaginu og af hverju eiga þeir að vera út undan? Það þýðir ekki að benda á greinargerð. Greinargerð er engin lög. Lagagreinin er um húsmæður, ekki húsfeður. Það er ekkert vitnað í greinargerð í þessum efnum. Það er verið að tala um löggjöfina. Og það er það sem máli skiptir. Kannske þykir mönnum ég taka stórt upp í mig í þessum efnum, en eigi að síður er þetta satt. Svona mál eiga að ná til beggja kynja. Þar á ekki að gera greinarmun á. Í öllum slíkum málum og auðvitað miklu fleiri á hið sama að gilda um bæði kyn. Þess vegna þykir mér miður hjá hinum ágætu Kvennalistakonum að þær skuli vera svona einhæfar. Þær eiga að vera fjölhæfari en þetta frv. sýnir og það á að ná til fleiri. Nóg um þetta. Ég tek undir það sem hæstv. félmrh. sagði áðan varðandi lífeyrisréttindamálin. Ég tala um lífeyrisréttindamál. Ég tala ekki um einn lífeyrissjóð fyrir alla landsmenn. Það nægir mér ekki. Það eru lífeyrisréttindin sem eiga að vera hin sömu hjá öllum. Þá á ég við að menn eiga ekki að binda einn lífeyrissjóð hér í Reykjavík sem deilir út til hinna og þessara byggðarlaga eða landshluta frá Reykjavíkursvæðinu. Það eiga að vera deildaskiptir sjóðir þar sem fjármagnið er ávaxtað á þeim stöðum þar sem það fellur til. Ég vænti þess að sú nefnd sem fær þetta mál hugi a.m.k. að því að breyta 1. gr. í að þar eigi bæði hlut að máli húsmæður og húsfeður, en ekki sé gerður greinarmunur þar á. Hitt er svo stóra spurningin og því held ég að menn þurfi að velta fyrir sér án þess að ég sé á nokkurn hátt að gagnrýna það. Hér segir að ríkissjóður greiði 6% og viðkomandi sveitarsjóður 4%. Nú þykist ég vita, eins og mál standa í dag, að það sé mjög aðþrengt hjá sveitarsjóðum í fjármagni og spurning hvort svona löggjöf mundi ekki kalla á, ef engin önnur breyting yrði gerð, að annars konar félagsleg atriði yrðu dregin saman hjá sveitarfélögum almennt, hvort annars konar félagsleg aðstoð yrði ekki dregin saman að því marki sem hér er gert ráð fyrir að sveitarfélögin borguðu 4% af þessu. Auðvitað þarf að sjá sveitarfélögum fyrir tekjustofnum til þessa og raunar til fleiri hluta en þessara því að þau hafa dregist aftur úr að því er varðar tekjustofna og geta þar af leiðandi ekki sinnt æðimörgum félagslegum þáttum sem þau þurfa að sinna og þeim ber í raun og veru að sinna. Ég held að menn þyrftu í fullkominni alvöru að skoða frekar þann hluta af þessu máli. Ég geri ráð fyrir að maður megi vænta þess, eftir því sem hv. stjórnarliðar töluðu áðan, bæði hæstv. félmrh. og hv. 5. þm. Vestf. sem gengur nú úr salnum, að þessir menn mundu styðja þetta mál. Kannske er von til þess að það nái fram að ganga í breyttu formi ef eitthvað er að marka þann stuðning sem hefur komið fram hjá hv. stjórnarliðum ýmsum. Þá ættu menn að skoða frekar þann þáttinn sem lýtur að því að afla tekna til þessara hluta. Ég veit ekki hvort maður á að eyða orðum að því, sem hv. 5. þm. Vestf. sagði áðan, að einhver einn ákveðinn kvenmaður réði því hver mannfjölgunin yrði, kvenfólk réði því hver mannfjölgunin yrði. 

Ert þú ekki í kirkjunni í Bolungarvík?



Herra forseti. Ég vil taka undir þakkir til þeirra þm. sem hér hafa talað. Mér finnst mjög ánægjulegt hvað hér hefur komið fram mikill áhugi þm. á þessu máli og það vekur vissulega vonir um að rækilega verði fjallað um það í nefnd sem við efuðumst reyndar aldrei um. Það er einkum tvennt sem ég vildi koma inn á. Hv. 2. þm. Reykn. nefndi mál, sem reyndar hefur oft verið til umræðu og ekki síst úti í þjóðfélaginu, en það er sá munur sem er á skattlagningu tekna heimilisins eftir því hvort einn eða tveir vinna fyrir þeim tekjum og hefur verið nefnd sérsköttun eða samsköttun. Ég vil minna á það að Kvennalistinn styður sérsköttun og var andvígur því skrefi í átt til samsköttunar sem var stigið hér fyrir tveimur árum. Málið er ekki svo einfalt að það sé eingöngu hægt að líta á þá upphæð sem heimilin þurfa stundum að greiða hærra í sköttum ef einn vinnur fyrir tekjunum en ef það skiptist á tvo. Það má ekki gleyma því að það kemur fram mjög mikill sparnaður á heimilinu við það að annar aðilinn er eingöngu heima, og hinu má heldur ekki gleyma að það er töluverður kostnaður samfara því að vinna utan heimilis. Þannig að ég hygg að þetta muni vega hvað annað upp. Hitt er varðandi titil frumvarpsins um lífeyrisréttindi heimavinnandi húsmæðra. Mér kom nokkuð á óvart þessi viðkvæmni einkum hjá hv. síðasta ræðumanni varðandi þetta orð, húsmóðir. Ég sé ekki annað en að karlmenn séu fullsæmdir af því að vera kallaðir húsmaður. Það eru ýmis starfsheiti til sem fólk tekur sem starfsheiti en ekki kyngreind nafnorð. Ég minni á það að konur eru kallaðar herrar og hafa mátt sæta því. Þær hafa jafnvel verið kallaðar drengir, drengir góðir, og annað eftir því og ég bara minni á þetta hérna. Og ég minni einnig á að það stendur í greinargerðinni að vitaskuld eigi þetta heiti einnig við karla sem húsmóðurstörfum gegna. En það er ánægjulegt að hv. síðasti ræðumaður ber hag þeirra karla fyrir brjósti sem gegna störfum húsmæðra. Þeir munu nú kannske ekki vera mjög margir en engu að síður erum við Kvennalistakonur svo víðsýnar að við viljum að sjálfsögðu þeirra hag jafnmikinn og húsmæðra af kvenkyni.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Ég verð nú að segja fyrir mig að ekki kynni ég við að vera kallaður húsmóðir eins og hv. þm. mælist til. Það er kannske bara ég einn sem ekki vill ganga undir slíku heiti. Ég tel mig ekki geta innt þá skyldu af höndum sem móðir gerir í þessu tilviki. Ég ætla mér það ekki. Og þess vegna ber ég kannske miklu meira traust til mæðra sem kvenna heldur en þó við séum að tala um föðurinn líka. Það getur nefnilega enginn að mínu viti sinnt móðurhlutverkinu nema móðirin sjálf. Og það ber að hafa í huga. Það segir náttúrlega í greinargerðinni að þarna sé átt við kvenfólkið. Hafi hv. þm. lesið greinargerðina alla þá þýðir ekki að vera að breyta því. Og ég ætla að lesa, með leyfi forseta, niðurlagið og þá skilja menn það sem hér er um að ræða. "Það færi vel á því að þeir karlmenn" - ekki fer nú á milli mála hverjir það eru - "sem sitja löggjafarstofnun þjóðarinnar sýndu í verki að þeir virtu störf mæðra sinna og eiginkvenna og mætu þau svo að vert væri að þær nytu hagsbóta á efri árum vegna þess sem þær hafa lagt fram til uppbyggingar samfélagsins." Hvað segir þetta? Hér er ekki verið að tala um karla sem mæður eins og hv. þm. var að tala um. Hér er verið að tala um mæðurnar sem slíkar. Og það getur enginn komið í stað móður eða gegnt móðurhlutverki annar en móðirin sjálf. Það getur faðir ekki að mínu viti. Og þess vegna legg ég miklu meira upp úr þessu að tala um móðurhlutverk í þessum efnum en eigi að síður legg ég líka áherslu á það að karlmenn eiga ekkert - karlfeður skulum við segja þá - eiga ekkert að vera afskiptir. Þeir eiga að njóta hins sama. Og ég segi enn: Þetta finnst mér miður hjá þeim Kvennalistakonum hv. að þær eru allt of einstrengingslegar í þessum efnum. Þær horfa til einnar áttar. Þær þurfa sem sé að vera víðsýnni en hingað til hefur sést úr þeirra herbúðum. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir 28. málinu, sem er frv. til laga um umboðsmann Alþingis, en auk mín eru flutningsmenn þessa máls þeir Pétur Sigurðsson, Ellert B. Schram og Friðrik Sophusson. Það mál sem hér er á dagskrá fjallar um það að Alþingi kjósi sérstakan umboðsmann sinn, umboðsmann Alþingis, sem stundum hefur verið nefndur því gamla, góða og gilda íslenska nafni ármaður. Í frv. er þó notast við orðið umboðsmaður. Hlutverk hans skv. 4. gr. frv. á að vera það að kappkosta að tryggja, eins og þar stendur, góða opinbera stjórnsýslu og að stjórnvöld beiti ekki nokkurn mann rangindum. Umboðsmaður Alþingis er trúnaðarmaður þess og gegnir sínu starfi samkvæmt lögum og reglugerð sem sameinað þing setur um þessa starfsemi. Að öðru leyti vinnur umboðsmaðurinn starf sitt sjálfstætt og óháður Alþingi. Ákvæðin um þetta er að finna hér í 4. og 5. gr. þessa frv. Það má spyrja, herra forseti: Hví er þetta frv. flutt hér á Alþingi? Það var flutt af sömu flm, einnig í fyrra og alllangt er síðan að því var fyrst hreyft hér í þingsölum. Því er oft haldið fram, þrátt fyrir það að í stjórnlagafræðum sé kennt að Alþingi sé valdamesti og mikilvægasti aðilinn af hinum þremur valdhöfum ríkisvaldsins, að þá hafi Alþingi á síðustu árum og áratugum í vaxandi mæli glatað þessum áhrifum sínum, því valdi sem því ber raunverulega að fara með skv. stjórnarskránni. Það vald hafi í æ meira mæli færst í hendur framkvæmdarvaldsins og þá ekki síst embættismanna sem ekki eru lýðræðislega kjörnir, heldur skipaðir af pólitískum ráðherrum hverju sinni. Það hefur einnig verið gagnrýnt hér í þingsölum og utan þeirra að Alþingi setji mikið af lögum, sumir segja allt of mikið af lögum, en síðan sé þess ekki gætt og ekkert eftir því tekið né með því fylgst af hálfu Alþingis hvernig sé staðið að framkvæmd þessara laga af hálfu framkvæmdarvaldsins. Alþingi á vitanlega ekki skv. stjórnlögum að annast framkvæmd laga sem það setur. Það á framkvæmdarvaldið að gera. En vel að merkja: Æðstu handhafar framkvæmdarvaldsins eru einnig alþingismenn og löggjafar, þ.e. ráðherrarnir. Það hefur löngum verið gagnrýnt að lög séu raunverulega ekki framkvæmd á þann hátt sem í þeim stendur og Alþingi hefur lýst vilja sinn um. Og það má spyrja þá: Hvernig getur Alþingi gegnt þessu eftirlitshlutverki sínu með framkvæmd laga betur en nú er um að ræða? - vegna þess að ég hygg að í þessum ummælum og í þessari gagnrýni sé þó nokkuð sannleikskorn. Það væri m.a. unnt að gera ef fyrir hendi væri embætti slíks fulltrúa Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu, slíks umboðsmanns sem fjallað er um í þessu frv. Í öðru lagi. Eftir því sem íslenskt þjóðfélag hefur stækkað, orðið flóknara og stjórnsýsluhættir breyst á síðustu áratugum, þá hafa boðleiðirnar milli þegnanna og stjórnvaldanna, þeirra sem ráða, orðið lengri, erfiðari og ógreiðari. Enn er það svo ugglaust að við lifum í mun meira kunningjaþjóðfélagi en víðast hvar tíðkast á byggðu bóli. Það að hafa samband við rétta menn getur oft reynst áhrifaríkt þegar úr málaflækju þarf að greiða eða nauðsynlegum erindum þarf fram að koma. En hins vegar má segja að það er engin fyrirmyndaraðferð og slíkar boðleiðir og aðferðir geta oft leitt til þess að þótt einum sé hjálpað er þá jafnframt gengið á hlut einhvers annars. Megintilgangur þessa frv. sem hér liggur fyrir er raunverulega sá að styðja menn, styðja borgara þessa lands til þess að ná rétti sínum í skiptum við stjórnvöld og koma í veg fyrir að menn séu beittir rangindum af hálfu opinberra aðila og stuðla þannig að bættri opinberri stjórnsýslu í landinu. Hve oft höfum við ekki heyrt talað um það að mönnum þykir að á rétt sinn sé gengið af hálfu einhverra af starfsmönnum ríkisins. Stundum eru það ráðuneyti, stundum eru það embættismenn í lægra settum stjórnar- og stjórnsýslustofnunum, í tollstofum, á skattstofum, í alls kyns ráðum og nefndum og stjórnum af ríkisins hálfu. Og það vill oft vefjast fyrir mönnum á hvaða hátt þeir eiga að leita réttar síns. Hvar á að kvarta? Hvaða embættismaður ber ábyrgðina? Hverjum ber raunverulega að framkvæma jafneinfalt atriði eins og að svara kvörtun? Þess eru dæmi, þó ég ætli ekki að tiltaka þau hvað einstakar stofnanir varðar, að kærur manna og umkvörtunarbréf hafa legið þar ósvöruð mánuðum og jafnvel árum saman. Og hlutaðeigandi einstaklingur á raunverulega enga leið og veit kannske ekki um neina leið, þó hún sé fyrir hendi. Það er enginn sem bendir honum á hana, á það hvernig hann á að ná rétti sínum. Nú er það alveg rétt út af fyrir sig, sem haft er eftir einum af ráðuneytisstjórum í Stjórnarráði Íslands, að menn ættu ekkert að vera að flýta sér að því að svara erindum sem bærust ráðuneytinu vegna þess að eftir því sem þau söfnuðust lengur saman í ráðuneytinu þá mætti segja að þau leystust með tímanum af sjálfu sér, mörg hver - og kannske flest. Þau einfaldlega döguðu uppi! Menn þreyttust á því að ganga eftir svari og málin leystust á þann hátt af sjálfu sér. Það má vera að þetta sé ekki í samræmi við nútímastjórnsýsluaðferðir, og ég efast satt að segja um það. En það er ljóst að í seinni tíð hefur mönnum orðið það ljóst í auknum mæli að með aukinni stjórnsýslu og viðameira framkvæmdarvaldi, sem nú teygir sig út um allt þjóðfélagið, þarf að tryggja betur en áður að réttur sé ekki brotinn á einstaklingnum. Einnig að rangindum verði ekki beitt við málsmeðferð hjá stjórnendum landsins þó að þau séu ekki beinlínis lögbrot vegna þess að ef fyrir liggur að um lögbrot sé að ræða þá á einstaklingurinn alltaf möguleika á að leita til dómstólanna. En það er einnig nauðsynlegt, eins og ég sagði áðan, að löggjafarvaldið geti haft nánara eftirlit með því að lögum sé fylgt. Þetta er tvíþætt: Að Alþingi hafi eftirlit með því að lögum sé fylgt eins og það ætlast til. Og í öðru lagi að það sé komið í veg fyrir að rétt lög séu brotin á einstaklingum, eða öllu heldur þeir beittir rangindum af hálfu yfirvalda, af hálfu framkvæmdarvaldsins, þannig að þeir hafi einhvern aðila sem þeir geta þar leitað til. Það má tala langt mál um nauðsyn þess að Alþingi fylgist betur með því en hingað til hvernig þeim lögum er framfylgt sem það setur. Við getum hér á Alþingi gegnt þessu hlutverki að nokkru leyti með skipun rannsóknarnefnda. Það er afar sjaldgæft að til þess ráðs sé gripið. Ég minnist þó á nefnd sem kosin var til þess að rannsaka Hafskipsmálið nýlega. Þetta má og gera með fsp. til ráðherra, óskum um skýrslu ráðherra o.s.frv. um einstök mál og umræðum utan dagskrár. Allt þetta er til bóta og um þetta er að finna ákvæði í þingsköpum. En það er alveg ljóst að það er bæði æskilegra og betra að gera slíkt eftirlit virkara og sterkara og að því er stefnt með þessu frv. um umboðsmann Alþingis. Slíkur fulltrúi þingsins mundi hafa það vald lögum samkvæmt að kanna bæði að eigin frumkvæði og eftir beiðni hvort eftir lögum hefur verið farið í einstökum tilvikum og þeim framfylgt af hálfu stjórnvalda. Eins og ég sagði þá geta menn leitað til dómstólanna ef um bein lögbrot er talið vera að ræða. En hins vegar getur oft verið um að ræða framkvæmd löggjafar sem er ekki á þá lund sem löggjafinn hefur ætlast til án þess að um bein lögbrot sé að ræða. Þegar svo stendur á getur umboðsmaður Alþingis komið til skjalanna, rannsakað málið og gefið Alþingi skýrslu. Á þann hátt getur þingið betur en nú er haft eftirlit með allri lagaframkvæmd í landinu. Réttaröryggi borgaranna, sem ég minntist hér á í upphafi, er kannske enn þá mikilvægara mál í þessum efnum, í viðskiptum þeirra við stjórnvöld landsins. Með því er einstaklingunum, borgurunum veitt leið, skapað tækifæri til þess að leita réttar síns með skjótum og áhrifaríkum hætti, miklu skjótari hætti en að leita til dómstóla. Með því er að dómi flm. tvímælalaust komið til móts við óskir almennings um aukið aðhald að stjórnvöldum. Umboðsmaður Alþingis er þá embættismaður sem tekur við kvörtunum á hendur opinberum stjórnvöldum og sýslunarmönnum frá fólki sem þykir á einhvern hátt vera misgert við sig. Umboðsmaðurinn rannsakar þessar kvartanir og þessar kærur og ef hann telur að þær séu á rökum reistar þá gerir hann tillögur um það hvernig eigi að leiðrétta málið. Þá hvílir sú skylda á stjórnvöldum að taka málið upp að nýju til afgreiðslu og úrskurða það í ljósi niðurstöðu rannsóknar umboðsmannsins, og ég tek það fram að þetta gildir jafnt um ráðuneyti og um öli lægra sett stjórnvöld. Á þennan hátt er að dómi flm. stuðlað í verulegum mæli að auknu réttaröryggi í þjóðfélaginu, auknu réttaröryggi þegnanna, mannréttindi þeirra betur tryggð en nú er og stjórnsýslan jafnframt gerð virkari og réttlátari. Með því er í raun grundvöllur lýðræðislegra stjórnarhátta treystur og betur búið að rétti einstaklingsins í þjóðfélaginu. Í mörgum nágrannalöndum okkar, og reyndar á öllum Norðurlöndum, hefur verið talið að fenginni reynslu að embætti umboðsmanns sé mikilvægur þáttur réttarríkisins þar sem jafnt yfirvöld sem þegnar verða að fara að lögum og grundvallarmannréttindi eru virt. Hér er lagt til að til þess að tryggja sjálfstæði þessa umboðsmanns verði hann kjörinn hér í sameinuðu þingi, hann verði fulltrúi Alþingis, en heyri ekki undir ríkisstjórn eða neinn ráðherra. Hann starfar sem trúnaðarmaður Alþingis, og það ætti að vera að skapi og í hag allra alþingismanna að slíkur trúnaðarmaður starfaði í þeirra þágu. Frv. um embætti umboðsmanns hefur áður verið til umræðu á Alþingi. Fyrst var það flutt þegar samþykkt var tillaga 1972, sem Pétur Sigurðsson þá flutti, um undirbúning löggjafar um embætti umboðsmanns, en áður hafði þessu máli verið hreyft af þm. Framsfl. um svipað efni á þinginu 1966-67, þannig að hér er ekki um neitt nýmæli að ræða. Ég nefni það einnig að í tillögum stjórnarskrárnefndar, sem lagðar voru fyrir þingflokkana snemma árs 1983, er einnig lagt til að upp í stjórnarskrá verði tekið ákvæði um umboðsmann, eða ármann Alþingis. Flm. hreyfðu þessu máli á síðasta þingi en það varð þá ekki útrætt. Ég ætla ekki að fjölyrða meira um þetta mál. Ég tel að hér sé mjög merkt mál á ferðinni, mál sem snertir raunverulega alla borgara þessa lands sem telja að einhverju leyti sé á hlut sinn gengið eða þeir rangsleitni beittir af hálfu stjórnvalda. Og það skeður miklu oftar en flesta grunar. Leiðir eru ekki margar fyrir utan dómstólaleiðina til að menn fái leiðréttingu mála sinna. Hér er það lagt til að sú leið, sem áhrifarík hefur reynst í öðrum löndum, verði farin. Því leggjum við til að þessu embætti fulltrúa Alþingis verði komið á laggirnar með lögum.



Herra forseti. Hér er að sjálfsögðu um hið merkasta mál að ræða. Málið er vel unnið og gott að allri gerð. Hlutverk umboðsmanns Alþingis á að vera að styðja menn til þess að ná rétti sínum í skiptum við stjórnvöld, koma í veg fyrir að menn séu beittir rangindum af hálfu opinberra aðila og stuðla þannig að bættri opinberri stjórnsýslu í landinu. Ekki er að efast um það að hlutverkið er hið merkasta. Það hefur stundum verið bent á að Alþingi þyrfti að hafa betra eftirlit með þeim lögum sem það setur, hvernig þeim er framfylgt. En þarna kemur að því að rétt er að staldra ögn við. Ég er hræddur um það að ef Alþingi ætti að sinna því eftirlitshlutverki að fylgjast nákvæmlega með því að öllum þeim fjölbreyttu lögum sem það setur árlega sé framfylgt, þá hefði það ærið nóg að gera. Enda veit ég ekki að hve miklu leyti þetta er hlutverk Alþingis. Ekki þýðir fyrir okkur alþingismenn að segja við dómara hvernig eigi að skilja lög. Dómararnir ákveða það sjálfir. Þess vegna er það fyrst og fremst framkvæmdarvaldsins að sjá um að þeim lögum sem Alþingi setur sé framfylgt. Það verða allir að fylgja lögum. En það má vera að betur sé hægt að haga eftirlifi með lagaframkvæmd í landinu heldur en nú er gert. Ég endurtek að það er göfugt hlutverk, göfugt markmið að stuðla að auknu réttaröryggi þegnanna í þjóðfélaginu, virða mannréttindi, tryggja þau og sjá um að gera alla stjórnsýslu réttlátari og virkari. En ég vil í fyrstu benda á að auðvitað kostar peninga að setja á stofn nýtt embætti. Sumir mundu segja að þetta væri viðbót við báknið. Í hvert skipti sem lög eru sett þarf að gera sér grein fyrir því að þar er oft um mikinn kostnað að ræða. Þessi ágæti ármaður Alþingis mundi auðvitað þurfa sína skrifstofu, sína fulltrúa, sitt starfslið. Og þarna hygg ég að væri kominn álitlegur kostnaðarliður svona með tíð og tíma. Á meðan gerist það að fjárveitingavaldið sér, ja, mjög knapplega fyrir því að ágætum lögum um stofnanir, sem við teljum sjálfsagðar, sé svona rétt hægt að framfylgja. Þeim er veitt fé af skornum skammti oft og tíðum, svo ekki sé meira sagt. Þessu máli hefur verið hreyft hér oftar en einu sinni eins og hv. frummælandi gat um. Hv. framsögumaður, 2. þm. Reykn., tók svo til orða að það væri enginn sem benti mönnum á hvernig þeir eigi að ná rétti sínum, ef ég hef skilið það rétt. Þetta er auðvitað fjarri öllu lagi. En það er kannske aldrei nógu mikið að þessu gert. Ég vil aðeins nefna örfá atriði. Þegar ég þekkti best til í dóms- og kirkjumrn. var starfandi þar upplýsingafulltrúi. Þessi upplýsingafulltrúi átti sérstaklega að sinna því að greiða götu allra manna, sem komu í ráðuneytið til þess að leita réttar síns, og beina þeim á rétta braut. Þetta var hans aðalstarf. Auk þess sem allt starfsfólk ráðuneytisins fékkst við það daginn út og daginn inn, að segja má, að leiðbeina fólki og benda því á hvernig það gæti sótt sinn rétt og varið. Þá vil ég aðeins nefna það að einn þáttur í hlutverki sýslumanna og bæjarfógeta um allar byggðir landsins er að leiðbeina fólki. Sums staðar er þetta ákveðið í lögum, t.d. ef ólöglærður maður ætlar að reka mál sitt, þá er dómari skyldur að leiðbeina honum. Í annan stað er þetta siðferðileg skylda og ég hygg að allir almennilegir embættismenn sinni þessari skyldu að verulegu leyti. En hvernig er þá að þeim búið, t.d. hvað varðar fjárveitingar af hálfu hins opinbera? Ég ætla aðeins að nefna eitt dæmi. Mér er kunnugt um það að nú vantar líklega allt að tíu menn til að gegna starfi löglærðra fulltrúa við embætti úti um land. Þeir bera því við að þeir fái ekki næg laun, ekki a.m.k. miðað við það sem þeir geta fengið hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er eitt atriði sem gerir embættunum mjög erfitt og þungt fyrir fæti að sinna þeim skyldum sem ég hef minnst hér á. Í öðru lagi vil ég nefna það að sá maður, sem leitar í ráðuneytið og fer þar fram á stuðning við sitt mál, getur bent á þá löggjöf sem gildir um gjafsókn og gjafvörn. Það er allvíðtæk löggjöf til aðstoðar mönnum sem ekki hafa efni á að sækja mál sitt sjálfir. Þennan rétt geta þeir fengið ef þeir hafa eitthvað til síns máls en auðvitað þarf að leggja ákveðinn dóm á málið áður. Þá vil ég benda á það, þó að í litlu sé, að árlega var félagi lögfræðinema við Háskóla Íslands veittur nokkur fjárhagslegur styrkur til þess að annast ókeypis aðstoð við almenning. Ég held að lögfræðinemar haldi þessu starfi enn þá uppi. Þá get ég enn nefnt að í 34. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74 frá 1974, er rætt um hlutverk lögreglumanna. Það er talið þar upp í nokkrum liðum. Skv. fyrsta lið er skylda lögreglumanna að halda uppi lögum og reglu, í öðru lagi að greiða götu manna þar sem það á við. Jafnvel lögreglumaðurinn, sem gengur um göturnar og starfar þar og er kannske í augum margra líkt og refsivöndur. Sú lagalega skylda hvílir á hans herðum að leiðbeina fólki. Það mætti nefna mýmörg fleiri dæmi um þetta efni í löggjöf. En það er svo annað mál að e.t.v. þarf einhver að hafa eftirlit með því að þessir aðilar ræki skyldu sína. Og auðvitað eru menn yfir þá settir í embættismannakerfinu. Og enn er það svo að þó einhverjir eftirlitsmenn eigi að gegna ákveðnu starfi þá þarf kannske, ef gæta á fyllsta öryggis, að setja upp eftirlit með eftirlitsmönnum! Þannig mætti lengi telja. En ég tel mig samt sem áður ekki hafa efni á að mæla gegn þessu frv. Hér er hreyft ágætri hugmynd. En ég bendi hv. alþm. á það að ef þeir setja þetta embætti á stofn þá verða þeir að búa það sæmilega úr garði þannig að það geti gegnt hlutverki sínu að því leyti. Þess er getið í grg. með þessu frv. að tillaga um þetta hafi verið tekin upp í frv. til nýrra stjórnarskipunarlaga í tíð Gunnars Thoroddsens forsrh. á 105. löggjafarþingi vorið 1983. Þetta mun allt saman rétt vera og ég hygg m.a.s. að stjórnarskrárnefndin hafi verið einhuga um að setja ákvæðið um umboðsmann Alþingis inn í stjórnarskrána. Þá minnir það okkur á að þetta er eitt af þeim efnum sem við þurfum að ræða í sambandi við nýja stjórnarskrá. Og þá mætti í lokin spyrja: Hefur hæstv. ríkisstjórn og hv. alþm. misst allan áhuga á að setja landinu nýja stjórnarskrá? Hefur þeirri hugmynd verið lagt við stjóra til frambúðar?



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. þm. Vesturl. fyrir þau orð sem hann lét hér falla úr þessum ræðustól áðan til stuðnings við þetta frv. um umboðsmann Alþingis sem hér er til umræðu. Hann vék að nokkrum atriðum varðandi frv. og framsöguræðu sem ég flutti fyrir því. Ég vildi aðeins vegna þeirra athugasemda, sem margar voru á rökum reistar, samt vekja athygli á því að það mikilvægasta sem hér er um að ræða er í sjálfu sér kannske ekki upplýsingaskylda eða upplýsingahlutverk þessa embættismanns. Hann á ekki að gegna því upplýsingahlutverki sem á þeim tíma sem hv. þm. einmitt gegndi embætti dómsmrh. var gegnt af sérstökum upplýsingafulltrúa í dómsmrn. sem fræddi almenning og svaraði fsp. um það hver væri réttur manna í tilteknu falli. Það embætti hefur síðan verið lagt niður og er ekki fyrir hendi í dag. Upplýsingar eru vitanlega veittar af ráðuneytum, af opinberum sýslunarmönnum og af sýslumönnum og bæjarfógetum um land allt, ef þeir eru spurðir. En meginatriði þessa máls er raunverulega það að umboðsmaður Alþingis tekur við kvörtunum og kærum vegna athafna eða athafnaleysis, vegna framkvæmda og gerða opinberra sýslunarmanna, þ.e. embættismanna ríkisins, sem menn telja að séu ekki á rökum reistar og brjóti á einhvern hátt gegn rétti þeirra. Það fjallar um heimildir manna til að leita leiðréttingar á því ranglæti sem þeir telja að opinberir embættismenn, bæði sveitarstjórnar og ríkis, hafi haft í frammi gagnvart þeim. Það geta verið bæði athafnir og athafnaleysi. Erindum manna er ekki svarað. Þeir eru hundsaðir. Bréfum er ekki svarað og menn bíða og ná ekki rétti sínum. Þetta er vitanlega meginhlutverk þessa starfs auk þess að veita almennar upplýsingar sem margir aðrir aðilar í þjóðfélaginu auðvitað gera. Það er alveg rétt hjá hv. ræðumanni að vitanlega fylgir þessu nokkur kostnaður. Ég hygg hins vegar að Alþingi hafi ekki verið stórtækt í því að auka útgjöld ríkisins vegna sjálfs sín eða kostnaðar við alþingishaldið. Og sem ég segi þessi orð, þá gengur hér í salinn forseti Sþ. og ég veit að honum er vel kunnugt um að svo hefur ekki verið gert. Þó svo að nýtt hús fyrir Alþingi, gífurlega stórt og mikið, sé nú til á teikniborðinu, þá hefur Alþingi á hinn bóginn einmitt skorið við nögl allar fjárveitingar til sjálfs sín, ef svo mætti segja. Ég minni í því sambandi á þær umræður sem urðu hér á Alþingi í fyrra um það sem einn hv. þm., sem því miður er ekki viðstaddur á þessum fundi, nefndi hin hraksmánarlegu laun þingmanna, sem hlutaðeigandi hv. þm. kvaðst raunar ekki geta lifað af. Ég hygg að Alþingi hafi hingað til ekki gerst stórtækt í fjárveitingum til sjálfs sín eða starfsemi sinnar en hér sé hins vegar á ferðinni þess háttar mál, að þótt kostnaður verði einhver við embætti umboðsmannsins og eins eða tveggja fulltrúa hans, þá sé þetta starf svo mikilvægt til þess að treysta réttaröryggi borgaranna í landinu að í það megi ekki horfa. Umræðu (atkvæðagreiðslu) frestað.