Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að þingfundur, fyrirspurnafundur, hefst á morgun kl. 12 á hádegi. Þá vill forseti geta þess að að loknum atkvæðagreiðslum um fimm fyrstu dagskrármálin hefst umræða utan dagskrár um stöðu innflytjenda þar sem málshefjandi er hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir og hæstv. félagsmálaráðherra Árni Magnússon verður til andsvara. Þetta er hálftímaumræða í samræmi við 1. mgr. 50. gr. þingskapa.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna skriflegrar fyrirspurnar sem ég beindi til hæstv. landbúnaðarráðherra en hún varðar framfylgd reglugerðar um sláturhús. Það er ekkert launungarmál að fyrirspurnin er í framhaldi af lokun sláturhússins í Búðardal. Spurningarnar vörðuðu það hvort landbúnaðarráðuneytið hefði gætt jafnræðis við að fylgja eftir reglugerðum um sláturhús. Svar hæstv. landbúnaðarráðherra varpaði ekki neinu ljósi á það og virðist sem embættisfærsla hæstv. landbúnaðarráðherra þoli ekki dagsljósið. Auðvitað stangast slík vinnubrögð á við almenna stjórnsýsluhætti og stjórnsýslulög. Svarið er með ólíkindum. Í fyrstu reynir hæstv. landbúnaðarráðherra að drepa málum á dreif í löngu máli með einhverri hártogun á hugtökum. Í spurningunni var spurt um starfsleyfi en ekki löggildingu. Til þess að sláturhús fái starfsleyfi eða sláturleyfi þarf ráðuneytið að veita sláturhúsi löggildingu. Þar af leiðandi er eðlilegt að spyrja um starfsleyfi því þá hefur sláturhúsið þegar löggildingu. Herra forseti. Hæstv. landbúnaðarráðherra svarar í engu hvaða kröfur sláturhús sem fengu starfsleyfi náðu ekki að uppfylla og hvað þau fengu langan frest til að lagfæra það sem út af bar. Hann svarar engu um það. Hins vegar svarar hæstv. landbúnaðarráðherra í löngu máli því sem aflaga átti að vera í sláturhúsinu í Búðardal. Ég spyr því hér og nú hvers vegna ekki er hægt að greina frá athugasemdum við hús sem fengu leyfi ef hægt er að greina frá athugasemdum vegna sláturhússins í Búðardal sem ekki fékk leyfi. Það er forsendan fyrir því að hægt sé að ganga úr skugga um að jafnræðis hafi verið gætt. Hæstv. ráðherra skuldar ekki einungis mér skýringar, heldur miklu frekar fólkinu í Dalabyggð sem hann svipti atvinnunni.

Hæstv. forseti. Ég harma það ef þetta ágæta svar fer svona fyrir brjóstið á hv. þingmanni. Auðvitað fór ég vel yfir svarið með mínum mönnum og mér sýnist að það skýri allvel það sem um er spurt.

Svaraðu spurningunni.

Það er nú svo að löggilding er eitt og sláturleyfi er annað, eins og þarna kemur glöggt fram, þannig að þetta er mjög vel útskýrt en það er ekki von að allir skilji það. Löggilding snýr að húsinu sjálfu og umgjörðinni þar sem þessi atvinna á að fara fram. Sláturleyfi er svo annað en ég vil auðvitað útskýra þetta sem allra best. Dalamenn eiga ekkert sökótt við mig. Ég hef rakið það í utandagskrárumræðu, ég hef verið hreinlyndur við þá, talað við þá hreina íslensku og sagt þeim hvað er að og reynt að hjálpa þeim. Þeir bera sjálfir mjög mikla ábyrgð á því að þetta hús Byggðastofnunar fór ekki í gang, voru of seinir til o.s.frv. Það þarf ekkert að rekja það frekar. Ég sting upp á því hér af því að allir flokkar eiga fulltrúa í hv. landbúnaðarnefnd að það gæti verið ágætt að embættismenn mínir og aðstoðaryfirdýralæknir kæmu þar á fund til að útskýra þessi mál og fara yfir þau nákvæmlega. Það snýr að tilteknu húsi og jafnræði þess með öðrum sem hafa gengið í gegnum allt sitt og fengið leyfi, bæði löggildingu og sláturleyfi.

Þetta er ekki ...

Ég vil nú, hæstv. forseti, stinga upp á því að hv. landbúnaðarnefnd kannski fari yfir það með embættismönnum, og hv. þm. Sigurjón Þórðarson gæti þá verið fulltrúi Frjálslynda flokksins þann dag ef flokksbróðir hans samþykkir það.

Virðulegur forseti. Þetta er vissulega mikið alvörumál, sérstaklega fyrir það fólk sem býr í Búðardal og hefur haft störf í sláturhúsinu, sérstaklega þá sem hafa unnið þarna allt árið. Um er að ræða 14 heilsársstörf sem voru lögð niður um leið og húsinu var lokað og það er býsna mikið alvörumál fyrir byggðarlag sem ekki er stærra en þarna er um að ræða. Ég skora á hæstv. landbúnaðarráðherra að beita sér af öllu afli, eins og faðir hans heitinn gerði á sínum tíma þegar hann rétti Dalamönnum höndina og hjálpaði þeim. Ég skora á hæstv. landbúnaðarráðherra að vera ekki eftirbátur föður síns í þeim málum og rétta nú út höndina og koma störfum þarna af stað svo að ekki stórsjái á byggðinni fyrir það atvinnuleysi sem skapaðist við að störf voru lögð af við sláturúrvinnslu og kjötvinnslu í Búðardal.

Virðulegi forseti. Afleiðingarnar af lokun sláturhússins í Búðardal eru auðvitað mjög alvarlegar. Það fer ekkert á milli mála að fyrir þetta byggðarlag og þetta hérað eru þessar afleiðingar mjög slæmar vegna þess að atvinnulífið er fábreytt og stendur á margan hátt veikum fótum. Þetta er hins vegar mál sem búið var að ræða heilmikið í haust og ég held að það sé rétt sem hæstv. landbúnaðarráðherra lagði hér til að það er mjög nauðsynlegt að landbúnaðarnefnd Alþingis fari einmitt ofan í þetta mál og skoði það frá öllum hliðum. Spurningar hafa vaknað upp um mismunun, og þeim spurningum verður auðvitað ekki svarað á þessum vettvangi hér og nú. Það er hins vegar mikilvægt að landbúnaðarnefnd hafi tækifæri til að fara ofan í þessi mál, ekki bara með því að ræða við fulltrúa embættismanna landbúnaðarráðuneytisins heldur ekki síður að ræða þessi mál við heimamenn sjálfa sem hafa mjög margt að athuga við það sem gert hefur verið af hálfu landbúnaðarráðuneytisins. Ég held að það sé hreinlegast fyrir alla aðila, líka landbúnaðarráðuneytið, að þessi mál verði útskýrð þannig að ekkert fari á milli mála. Þess vegna tek ég mjög undir það sem hæstv. landbúnaðarráðherra var að leggja til, að það væri eðlilegt, heppilegt og skynsamlegt að landbúnaðarnefnd tæki forræði í þessu máli. Ég veit að forustumenn nefndarinnar mundu að sjálfsögðu bregðast vel við því þannig að við gætum varpað ljósi á þessi mál. og ef hægt er að gera eitthvað frekar í málunum sé það þá gert á grundvelli mestu hugsanlegu þekkingarinnar.

Herra forseti. Ég get í sjálfu sér tekið undir það að landbúnaðarnefnd eigi að fara ofan í saumana á þessu máli. Það fríar menn náttúrlega ekki ábyrgðinni á því sem gert er. Ég tel mjög mikilvægt að fara ofan í það hvort jafnræðis hafi verið gætt við embættistökuna í þessu máli, þ.e. ákvörðunina. Það er mjög mikilvægt og það er ekki nóg að drepa málum á dreif með því að vísa í landbúnaðarnefnd þingsins. Allur rökstuðningur í þessu máli hefur verið mjög ómálefnalegur og það er mjög alvarlegt ef verið er að ganga á stjórnarskrárbundin atvinnuréttindi af sjálfri ríkisstjórn Íslands á mjög ómálefnalegan hátt. Þess vegna tel ég að það þurfi að fara rækilega ofan í samana á því. Í rökstuðningi sínum fyrir synjun leyfisins vísar ráðherra í starfsemi rekstraraðila sem eru löngu hættir. Það er mjög undarlegt að vísa til rekstraraðila sem eru hættir, það eru komnir nýir rekstraraðilar að starfseminni. Þetta er svona álíka gáfulegt og að eftirlitsaðili eða sá sem veitti leyfi synjaði veitingamanni leyfis fyrir rekstri í ákveðnu húsnæði vegna þess að veitingamaðurinn sem var fyrir í húsnæðinu hefði ekki staðið sig. Þetta gengur náttúrlega ekki. Síðan er í svari hæstv. ráðherra vísað til þakleka fjórum sinnum, þakleka sem var lagfærður fyrir tveimur árum. Mér finnst þetta mjög ómálefnalegt og það gefur greinilega til kynna að pottur sé brotinn í þessari embættisfærslu.

Hæstv. forseti. Eitt er víst að ég er vinur Dalamanna eins og faðir minn heitinn var. Auðvitað vill maður allt fyrir þá gera og hefur miklar tilfinningar gagnvart þeim aðstæðum sem þeir lentu í. Þeir bera samt um margt ábyrgð á því sjálfir. Það liggur fyrir að það verður að fara að lögum og reglugerðum eins og hv. þm. þekkja. Þar skiptir engu þótt nýir rekstraraðilar komi að. Þeir eru sjálfir með verkfræðistofu og komust að raun um að til þess að húsið stæðist reglugerð yrði að leggja í það einar 50–60 millj. Það var vitað mál hinn 20. júlí þegar þeir hittu mig, ég sagði þeim hreinskilnislega að þeir yrðu eins og önnur hús að fara að reglum og vera í samstarfi um málið þannig að ég þarf ekki að rekja það hér. Þetta er flókið mál og ég er óhræddur við embættisfærslu þessa máls. Ég treysti embætti yfirdýralæknis vel í málinu. Það vinnur að þessum málum um allt land með sláturhúsunum þannig að það er ekkert að fela í þeim efnum. Ég hef stungið upp á því að hv. landbúnaðarnefnd og hv. þm. Drífa Hjartardóttir sem henni stýrir gæti farið yfir þetta svar til að útskýra það betur á fundi sem getur þá verið miklu málefnalegri kannski en svona stutt umræða hér. Þar geta menn bæði spurt og fengið upplýsingar frá þeim sem um þessi mál fjalla og fást við lögum samkvæmt í landinu. Ég ítreka bara þá ósk mína um leið og ég óska Dalamönnum alls hins besta. Ég hef engu húsi lokað í Dalasýslu. Það var hins vegar ekki hægt að löggilda það vegna þess að það stóðst ekki reglugerð. 

Herra forseti. Í síðustu viku, mitt í fréttafári um lát Arafats og alvarlega stöðu í kennaradeilunni, gat að líta frétt sem er tilefni þessarar umræðu hér, könnun IMG Gallups fyrir Alþjóðahúsið um afstöðu Íslendinga til fólks af erlendum uppruna. Könnunin leiðir í ljós að frá árinu 1999 hefur þeim fækkað um 14% sem eru jákvæðir fyrir því að leyfa eigi fleiri útlendingum að vinna hérlendis. Frá árinu 1999 hefur þeim sem eru jákvæðir gagnvart því að Íslendingar eigi að taka við fleiri flóttamönnum fækkað um tæp 18%. Árið 1999 voru um 77% svarenda í könnun IMG Gallups sammála því að þeir sem flytja til Íslands eigi rétt á því að halda eigin siðum og venjum. Þeir sem eru sömu skoðunar árið 2004 eru hins vegar 64% svarenda sem þýðir að þeim hefur fækkað um 13% á fimm árum. Þessi tíðindi ollu mér nokkrum áhyggjum því að þau virðast benda til þess að hér á landi sé minna umburðarlyndi og vaxandi fordómar gagnvart fólki af erlendum uppruna. Nú mundi einhver vilja segja að þetta ætti sér sínar skýringar þar sem fólki af erlendum uppruna hefur fjölgað hér mjög á síðustu árum, en eigum við að taka það sem sjálfsagðan hlut að fordómar aukist í kjölfar þess að útlendingar komi hingað til landsins? Ég segi nei, við eigum að takast á við vandann strax í upphafi. Það er ekki aðeins nauðsynlegt að stjórnvöld skapi sér skýra stefnu í málefnum innflytjenda, um aðgang þeirra að landinu og þær skyldur sem þeir takast á herðar við komuna í nýtt samfélag, sá þáttur er ekki síður mikilvægur sem snýr að íbúum landsins sem fyrir eru eftir að útlendingur hefur hingað komið og er sestur að. Þennan þátt þarf að halda vel utan um eigi fordómar og útlendingaandúð ekki að fá að vaxa hér óáreitt á næstu árum. Ég tel það verulegt áhyggjuefni að sjá þessa þróun í viðhorfi Íslendinga og ég óttast að víða sé pottur brotinn í félagslegri aðlögun þeirra og samlögun. Vandamálið er enn ekki svo risavaxið að við getum ekki tekist á við það. Hlutfall erlendra ríkisborgara hér á landi af heildaríbúafjölda er um 3,5% á meðan hann er um 5% í Danmörku og 5,3% í Svíþjóð. Andstætt því sem er annars staðar á Norðurlöndunum er útlendingahópurinn hér virkur á vinnumarkaði á meðan þeir eru að miklu leyti hælisleitendur og flóttamenn annars staðar á Norðurlöndunum. Hvernig má vera að fordómar grafi um sig gagnvart svo nýtum og virkum þjóðfélagsþegnum? Er kannski goðsögnin um að útlendingar steli störfum frá innfæddum í fullu gildi þrátt fyrir að flestar rannsóknir sem gerðar hafa verið bendi til þess að innflytjendur búi til fleiri störf en þeir taki? Herra forseti. Ég leita eftir stefnu félagsmálaráðuneytisins í þessum mikilvæga málaflokki, félagslegri aðlögun útlendinga, eða er þessi stefna kannski ekki til? Hún er a.m.k. illfinnanleg ef maður fer inn á vef ráðuneytisins á meðan slíkt er auðvelt að finna í stefnumótun hjá erlendum stjórnarráðum. Eru íslensk stjórnvöld kannski að fljóta sofandi að feigðarósi á meðan útlendingaandúðin fær að vaxa hér óáreitt? Ég leyfi mér t.d. að halda því fram að hin umdeilda löggjöf um útlendinga sem ríkisstjórnin hefur sett sé til þess fallin að einangra þá og gera þá að sérhópi í samfélaginu. Það er ekki æskilegt. Ég nota hins vegar tækifærið til að fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. félagsmálaráðherra að hann sé tilbúinn að leggja af vistarbandið svokallaða, það er mikilvægur þáttur sem þarf að laga og ber vott um skilning og áhuga á þessum viðkvæmu málum. Það þarf að gera svo margt fleira. Fyrir það fyrsta vantar okkur upplýsingar um þróunina á síðustu árum. Félagsleg aðlögun er nefnilega mikilvæg leið til að koma í veg fyrir vandamálin áður en þau verða ofvaxin. Við þurfum að gera útlendingum kleift að taka þátt í samfélaginu með því að læra flókna tungumálið okkar og það er ekki óeðlilegt að stjórnvöld kosti þar til verulegum fjármunum líka, a.m.k. einhverjum fjármunum. Eins og ég hef áður nefnt er útlendingahópurinn hér á landi mjög virkur á vinnumarkaði en ég óttast að þeir fái ekki nægilegar upplýsingar um réttarstöðu sína og skyldur. Þessi þáttur virðist vera í skötulíki, skyldan er á herðum atvinnurekenda og svo virðist sem henni sé ekki sinnt nema í undantekningartilvikum. Það er líka mjög mikilvægt að Íslendingar séu fræddir um það nýja umhverfi sem fjölmenningarsamfélagið býður upp á. Við berum nefnilega ábyrgð á því viðhorfi sem birtist í könnun IMG Gallups og stjórnvöld þurfa að reyna að grafast fyrir um þessi viðhorf og orsakir þeirra. Ég tel mjög mikilvægt að gerð verði ítarleg rannsókn á aðstæðum innflytjenda hér á landi og viðhorfum Íslendinga til þeirra. Slík rannsókn gæti varpað ljósi á þróunina og gert okkur kleift að taka vitrænar ákvarðanir um næstu skref og stefnumótun til framtíðar. Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er stefna ráðuneytisins og ríkisstjórnarinnar um félagslega aðlögun innflytjenda? Telur ráðherra ástæðu til að bregðast sérstaklega við þeirri þróun sem birtist í umræddri könnun? Er ráðherra tilbúinn að leggja sitt af mörkum til að hægt verði að rannsaka hagi innflytjenda á Íslandi, viðhorf innfæddra til þeirra og forsendur þeirra viðhorfa? Telur ráðherra nægilega vel staðið að upplýsingagjöf til útlendinga um réttindi og skyldur á vinnumarkaði og um íslenskt samfélag almennt?

Hæstv. forseti. Ég get ekki neitað því að niðurstöður skoðanakönnunar Gallups á viðhorfi Íslendinga til útlendinga, framandi menningar og flóttamanna komu mér á óvart. Það sem auðvitað er mest sláandi er hversu mjög þeim hefur fækkað sem eru jákvæðir gagnvart því að leyfa útlendingum að vinna hérlendis. Samkvæmt könnuninni hefur þeim fækkað um 14%. Einnig hefur þeim fækkað verulega sem eru jákvæðir gagnvart móttöku flóttamanna. Árið 1999 voru þeir sem voru jákvæðir 45% svarenda en eru nú 27,5%. Það er verulegt umhugsunarefni hvað hefur valdið þessari miklu viðhorfsbreytingu á einungis fimm árum. Íslendingar hafa allar forsendur til að vera jákvæðari gagnvart útlendingum og innflytjendum en aðrar þjóðir. Sennilega eiga fáar þjóðir jafnmikið undir hvers kyns erlendum samskiptum og við. Þetta gildir ekki síst hvað varðar verslun og viðskipti en einnig að því er varðar tengsl á sviði menningar, lista og vísinda. Ég held að leitun sé að ríki þar sem það er jafnalgengt að fólk sæki framhaldsmenntun til annarra landa og héðan frá Íslandi. Kunnátta og þekking á samfélögum og staðháttum erlendis hefur vafalaust auðveldað mikla útrás íslenskra fyrirtækja í útlöndum. Sama gildir um þann fjölda útlendinga sem hingað hefur flust. Þeir hafa lagt sitt af mörkum til að auka fjölbreytni mannlífs og menningar hér á landi og án efa orðið til þess að kynna Ísland í heimalöndunum og komið á margvíslegum tengslum sem orðið hafa öllum til hagsbóta. Ekki síst hafa þeir lagt sitt af mörkum til atvinnulífisins. Síðastliðinn áratug hefur fjöldi útlendinga á Íslandi tvöfaldast og eru þeir nú rúmlega 10 þús. talsins. Til viðbótar eru um þúsund einstaklingar sem hafa fengið íslenskan ríkisborgararétt en eiga rætur sínar að rekja til annarra landa. Skýringin á þessari miklu fjölgun er eftirspurn eftir vinnuafli, einkum frá árinu 1998. Í lok síðasta árs voru alls 3,6% mannfjöldans á Íslandi með erlent ríkisfang en í Danmörku var þetta hlutfall um 5%, um 2% í Finnlandi, rúmlega 4% í Noregi og 5% í Svíþjóð. Hæstv. forseti. Ein af frumforsendum fyrir útgáfu atvinnuleyfis er að atvinna sé tryggð áður en útlendingur kemur til landsins. Þetta hefur tryggt það að atvinnuþátttaka einstaklinga með erlent ríkisfang hér á landi er mjög há eða um 93% árið 2000 og atvinnuleysi lítið. Í samanburði við önnur Norðurlönd var atvinnuþátttaka meðal innflytjenda í Danmörku um 50%, tæp 60% í Finnlandi, 50% í Noregi og 50% í Svíþjóð. Í september sl. var atvinnuleysi meðal erlendra ríkisborgara heldur minna en meðal innfæddra Íslendinga, eða 2,4% á móti 2,6%. Til samanburðar má nefna að atvinnuleysi meðal útlendinga með erlent ríkisfang var 12,7% í Danmörku, 29% í Finnlandi, 10% í Noregi og tæp 14% í Svíþjóð. Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hafa stjórnvöld unnið með ýmsum hætti að umbótum á málefnum innflytjenda og útlendinga sem hér eru staddir. Árið 2001 var opnað Fjölmenningarsetur á Ísafirði. Starfsemi Alþjóðahúss í núverandi mynd hófst í desember 2001. Það er óhætt að segja að á þeim tíma sem Fjölmenningarsetur og Alþjóðahús hafa starfað hefur þörfin fyrir þjónustuna sífellt verið að koma betur í ljós við miðlun upplýsinga um íslenskt samfélag og réttindi og skyldur. Í félagsmálaráðuneytinu liggja nú fyrir drög að tillögum um heildarskipulag á þjónustu við innflytjendur. Sérstökum hópi hefur verið falið að útfæra tillögurnar og fyrir áramót á ég von á niðurstöðum og tillögum um hvernig málefnum innflytjenda verði best fyrir komið í stjórnsýslunni til framtíðar. Ég vil geta þess að hópurinn beinir sérstaklega sjónum sínum að því hvernig best megi standa að upplýsingaþjónustu við útlendinga, m.a. að því er varðar réttindi og skyldur á vinnumarkaði og um íslenskt samfélag almennt. Þá vil ég geta þess að sú skipan mála að útgáfa atvinnu- og dvalarleyfa fyrir útlendinga heyri til verksviðs tveggja ráðuneyta, þ.e. dómsmálaráðuneytis og félagsmálaráðuneytis, hefur lengi sætt ákveðinni gangrýni. Þessi skipan hefur leitt til þess að tvær stofnanir, Útlendingastofnun og Vinnumálastofnun, hafa fjallað um leyfisumsóknir vegna atvinnu og dvalar þriðju ríkja borgara hér á landi. Ágætt samráð hefur verið milli þessara tveggja stofnana en óhjákvæmilega hefur afgreiðslan einkennst af því að tvær stofnanir annast útgáfu leyfanna. Við dómsmálaráðherra höfum nú falið samráðsnefnd um atvinnuréttindi útlendinga að kanna hvort ekki geti farið betur að fella leyfisveitingar vegna dvalar og atvinnu útlendinga hér á landi undir eitt ráðuneyti í því skyni að einfalda stjórnsýsluna í þessum málaflokki. Hæstv. forseti. Með hliðsjón af framangreindu má vera ljóst að stefna félagsmálaráðuneytisins og ríkisstjórnar er sú að gera allt sem í okkar valdi stendur til að aðlögun innflytjenda gangi sem best fyrir sig og að íslenskt samfélag komi til móts við þarfir þeirra svo sem kostur er. Niðurstaða skoðanakönnunar Gallups fyrir Alþjóðahúsið gefur tilefni til að hraða þeirri vinnu sem nú er í gangi á vegum stjórnvalda og, eins og ég gat um hér fyrr, að marka málaflokknum ákveðinn sess í stjórnsýslunni.

Hæstv. forseti. Stór áhrifavaldur í því hvort fordómar gagnvart útlendingum skjóta rótum í samfélagi, hvaða samfélagi sem er, liggur oftar en ekki í viðhorfi stjórnvalda til útlendinga. Þau stjórnvöld sem við búum við hafa gerst sek um fordóma gagnvart útlendingum. Þeir fordómar koma skýrt fram í þeirri löggjöf sem hér gildir um málefni útlendinga og þeir koma fram í þeirri atvinnustefnu sem stjórnvöld hafa rekið á síðari árum. Já, fordómar stjórnvalda koma fram í stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar sem byggir á hnattvæðingu á forsendum stórfyrirtækja og félagslegum undirboðum. Ég ráðlegg hv. þingmönnum Framsóknarflokksins að hlæja ekki að þessu. Þannig er mál með vexti að löggjöfin okkar felur í sér talsverða hættu á fordómum. Það kom vel í ljós í umfjöllun allsherjarnefndar Alþingis síðasta vetur þegar löggjöfinni um útlendinga var breytt síðast og það er satt að segja fjölmargt í löggjöf okkar sem verður að breyta. Síðar í dag kem ég til með að tala fyrir tveimur frumvörpum er varða málefni útlendinga. Þau ganga t.d. út á það að aflétt verði því vistarbandi sem hvílir á útlendingum sem koma til starfa á Íslandi með því að þeir fá ekki atvinnuleyfin sín sjálfir prívat og persónulega heldur eru hnepptir í fjötra eins og húsbændur felldu hjú sín í fjötra á sínum tíma. Löggjöf af þessu tagi sem við búum við elur á fordómum. Í öðru lagi ætla ég að mæla fyrir frumvarpi sem ætlað er að knýja fram breytingar á því ástandi sem útlendar konur geta lent í hafi þær skilið við íslenska karlmenn sem hafa þess vegna beitt þær ofbeldi, annað atriði sem elur á fordómum. Þau dæmi sem ég hef talið upp eru á ábyrgð stjórnvalda, þau eru þess eðlis að þau ala á fordómum í garð útlendinga og í mínum huga er ábyrgð þess stjórnvalds sem setur þjóðinni lög afar mikil. Stjórnvöldin íslensku hafa skellt skollaeyrum við þeim ábendingum sem þau hafa fengið frá fjölda virkra einstaklinga og félagasamtaka sem vinna að málefnum útlendinga. Menn skulu horfa í eigin barm og hreinsa löggjöfina af forpokuðum sjónarmiðum sem ala á fordómum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umnræðu. Ég held að hún sé mjög brýn, ekki bara í tengslum við þá skoðanakönnun sem hér var vísað til heldur er þetta mál þess eðlis að það er mikilvægt að við tökum það upp á þessum vettvangi sem og annars staðar. Hlutfall erlendra ríkisborgara hér á landi er nokkuð lágt ef við berum okkur saman við önnur lönd, þ.e. 3,5%. Ef við berum okkur saman t.d. við Evrópulönd eins og Austurríki, Þýskaland og Belgíu er það þar í kringum 9%. Það hefur hins vegar verið nokkur fjölgun, hlutfallið var um 2% árið 1950 en er núna um 3,5%. Í einstaka sveitarfélögum er nokkuð hátt hlutfall, t.d. er hæsta hlutfallið í Ísafjarðarbæ, 7,4%, og eftir því sem ég best veit og miðað við þær upplýsingar sem þaðan koma hefur sú sambúð gengið afskaplega vel. Næst kemur Reykjavíkurborg með 4,4% og ég held að við getum fullyrt að tilkoma þess fólks sem hingað hefur komið hafi ekki gert annað en að styrkja og efla höfuðborgina og gera mannlífið fjölbreyttara og betra. Það á hins vegar að taka mark á viðvörun, það á ekki að leyfa fordómum og óánægju að krauma undir. Við þekkjum dæmin úr nágrannalöndunum, frá frændum okkar og frænkum á Norðurlöndunum, og nú síðast í Hollandi sem sýnir okkur hvað gerist ef slíkt er látið viðgangast. Við eigum að læra af reynslu nágrannaríkjanna og það er ánægjulegt að fólk vilji flytjast til Íslands og setjast hér að. Það styrkir íslenska þjóð og íslenskt þjóðfélag. Það er hins vegar eðlilegt að þeir sem hingað koma lagi sig að íslensku þjóðfélagi en þar með er ekki sagt að þeir eigi að varpa siðum sínum og venjum fyrir róða. Við viljum ekki að þær kröfur séu gerðar til okkar þegar við flytjum til annarra landa og við skyldum ekki gera þær kröfur til þess góða fólks sem hingað kemur.

Virðulegi forseti. Tilefni þessarar umræðu er skoðanakönnun um viðhorf Íslendinga til útlendinga, framandi menningar og flóttamanna. Ég vil hefja mál mitt á því að vara fólk við því að taka slíkar skoðanakannanir of bókstaflega því þegar við lesum hvert hið upphaflega úrtak er þá er það rúmlega 2.700 manns en svarhlutfall er ekki nema rétt 42%. Við ættum því ekki að taka þessa könnun allt of bókstaflega. Ég er þó ekki að gera lítið úr henni og segja að við eigum ekki að taka neitt mark á henni, alls ekki. Það má vel vera að í þessari könnun felist ákveðnar vísbendingar og er sjálfsagt að ræða þær en fara hins vegar ekki alveg á límingunum þó að við séum ekki alls kostar sátt við niðurstöðurnar. Það er ýmislegt jákvætt í könnuninni, t.d. telja mjög margir af þeim sem svara að fólk eigi rétt á að halda eigin siðum og venjum. Íslendingar eru mjög opnir fyrir framandi menningu og telja að við höfum gott af því, enda er það ekkert ótrúlegt vegna þess að við höfum verið öflugir neytendur útlendrar menningar allt frá því að fyrstu landnámsmenn settust hér að. Hér eru hins vegar vísbendingar um að það sé aukin andstaða við að leyfa ætti fleiri útlendingum að vinna hér á landi og að við ættum ekki að taka við fleiri flóttamönnum. Þetta eru einungis vísbendingar en þrátt fyrir það gæti falist í því aðvörun en ég treysti í sjálfu sér stjórnvöldum á hverjum tíma til að vera á vakt gegn þeirri vá sem fordómar gegn útlendingum eru. Við vitum alveg hvernig nágrannalöndin hafa lent í vandræðum með slíka hluti, það ætti að verða okkur lexía og við ættum einmitt að stúdera grannt hver reynsla þeirra hefur verið og draga síðan lærdóm af því og ég efast í raun og veru ekkert um að okkur Íslendingum takist að gera það. Við þurfum á útlendingum að halda í framtíðinni, bæði til að auka og auðga menningu okkar en líka sem vinnuafli. Þeir eru velkomnir.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur fyrir að taka upp þessa þörfu umræðu. Það er mjög margt sem við þurfum að hafa áhyggjur af í þessum málaflokki og mig langar aðeins að stikla á nokkrum atriðum. Fyrsta spurningin er náttúrlega: Hvernig viljum við standa að aðlögun útlendinga sem vilja búa í samfélagi okkar? Ég er með sérstakar áhyggjur af stöðu erlendra kvenna og það er ekki að ástæðulausu og mig langar því mest að ræða um þær. Komið hefur í ljós að ofbeldi gagnvart þeim er að aukast, við sjáum það á tölum Kvennaathvarfsins. Kannski er það sýnilegra eða að þær vita meira um rétt sinn, en þetta er eitt af því sem væri mjög þarft að beina til nefndanna sem nú eru að störfum að skoða sérstaklega. Það eru til miklar og góðar skýrslur frá kvennaathvörfum á Norðurlöndunum um þessi mál sem gagnast afar vel. Við þurfum að beita öllum ráðum til að ná til þessara kvenna og kannski hugsa upp nýjar leiðar, t.d. að láta liggja ýmsar upplýsingar í stórmörkuðunum því þangað kemur alla vega fólkið. Þegar talað er um farandverkamenn halda allir að alltaf sé verið að tala um karla en það er mikill misskilningur því konur eru 50% eða meira af þeim hópi. Þær yfirgefa fjölskyldur sínar og börn til að geta framfleytt þeim, þær afla gjaldeyristekna fyrir sitt eigið heimaland og eru hvattar til þess af sínu ríki. Lilja Hjartardóttir stjórnmálafræðingur hefur sagt í fyrirlestri um konur sem fara út í heim til að vinna að þær konur stuðli að því að vestrænar konur og karlar geti náð frama á vinnumarkaði og stuðli með því að þróun vinnumarkaðar. Þær halda heimili, elda mat, hugsa um börn og sinna sjúkum og öldruðum. Þær eru í stuttu máli lifandi velferðarkerfi. Þetta er eitt af því sem ég vil líka beina til nefndanna því að þessar konur eru svo sannarlega líka á Íslandi þannig að þær halda okkar kerfi gangandi. En það eru ekki bara útlendingar sem ekki vilja aðlagast. Ég veit ekki betur en að það hafi verið í fréttum í gærkvöldi að Íslendingar í Danmörku neiti að læra dönsku.

Hæstv. forseti. Staða innflytjenda virðist fara versnandi um þessar mundir, a.m.k. ef mið er tekið af þeim viðhorfum sem birtast gagnvart þeim hér á landi í nýlegri könnun sem gerð var fyrir Alþjóðahúsið um viðhorf Íslendinga gagnvart innflytjendum. Nýbúar eins og ég vil nefna það fólk sem hingað kemur vinnur mjög þarft verk í okkar samfélagi og nærtækt er að nefna að íslenskur sjávarútvegur byggir starfsemi sína að miklu leyti á starfsframlagi fólks sem kemur erlendis frá. Við getum tekið annað dæmi sem eru framkvæmdir við eina stærstu atvinnuuppbyggingu Íslandssögunnar á Austurlandi en hún er að miklu leyti knúin áfram af fólki sem er af erlendu bergi brotið. Og ef við horfum til þessara atvinnugreina, sjávarútvegsins og uppbyggingu atvinnulífs á Austurlandi, þá halda þær atvinnugreinar m.a. uppi tekjum þjóðarbúsins og í hvað fara þeir fjármunir sem þessar atvinnugreinar skapa? Jú, þeir fara að miklu leyti í uppbyggingu heilbrigðiskerfisins, velferðarkerfisins og menntakerfisins. Því er það ágæta fólk sem hingað er komið mjög nauðsynlegt til þess að við getum rekið þjóðarbúið með jafnmyndarlegum hætti og raun ber vitni. Það er því skylda íslenskra stjórnvalda, skylda okkar að taka vel á móti þessu fólki og fræða það fólk sem hér ætlar að setjast að um íslenskt samfélag og íslenska tungu. Það er jafnframt mikilvægt, hæstv. forseti, að heildaryfirsýn yfir málaflokk nýbúa sé á einni hendi og því þarf jafnframt að breyta því oft virðist það vera svo að hægri höndin viti ekki hvað sú vinstri er að gera þegar kemur að þessum málaflokki. Ég tek undir flokksþingssamþykktir Framsóknarflokksins frá árinu 2003 um að flytja beri málefni nýbúa yfir á eina hendi, yfir í ráðuneyti félagsmála. Þannig verður stefnumótun og framkvæmd í málaflokknum mun markvissari en hún er í dag.

Herra forseti. Það er sannarlega ástæða til að hafa áhyggjur af neikvæðara viðhorfi landsmanna gagnvart innflytjendum. Skilyrði fyrir því að íbúar af erlendum uppruna verði virkir þátttakendur í íslensku samfélagi er að þeim sé raunverulega gert kleift að læra tungumálið og kynnast grunnþáttum í menningu okkar. Þannig skapast eðlilegur grunnur fyrir öll samskipti og gagnkvæma virðingu. Frumvarp okkar Vinstri grænna um gjaldfrjálsan leikskóla fyrir alla er einmitt liður í því. Þá er mikilvægt að erlent fólk , hvort sem það vinnur hér í lengri eða skemmri tíma, búi fyllilega við sömu kjör, laun, velferðarþjónustu og allan aðbúnað eins og um innfædda væri að ræða og er þar kannski pottur brotinn í stefnu stjórnvalda. Stórfelldur innflutningur á erlendu fólki til tímabundinna verkefna setur í auknum mæli mark sitt á íslenskt atvinnulíf. Erlendar starfsmannaleigur koma hingað með fjölda verkamanna og erfitt reynist að fylgja því eftir að þetta fólk búi við jafnrétti hvað varðar aðbúnað og kjör. Er það tryggt að þetta fólk búi við sömu kjör og laun og annan aðbúnað eins og um íslenskt starfsfólk væri að ræða? Sá orðrómur og sú umræða að fólk sé flutt inn tímabundið til að halda niðri launum og kjörum á íslenskum vinnumarkaði getur haft gríðarlega neikvæð áhrif og þar hvílir ábyrgðin ekki hvað síst á atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar sem krefst þess að flutt sé inn erlent fólk tímabundið til ákveðinna verka. Og ekki síður á verkalýðshreyfingin líka að fylgja eftir að kaup og kjör og annar aðbúnaður sé með þeim hætti sem við viljum að sé, en þarna finnst mörgum linlega að málum staðið. Það er síður en svo ástæða til að amast við því fólki sem kemur hingað tímabundið til að sjá sér og sínum farborða en það verður þá að vera fullkomlega tryggt að fólkið búi við góð laun, aðbúnað og opinbera þjónustu eins og um Íslendinga sé að ræða.

Hæstv. forseti. Það er áhyggjuefni ef Íslendingar eru orðnir neikvæðari eða fordómafyllri gagnvart útlendingum en þeir voru fyrir fimm árum og ekki vil ég gera lítið úr þeim upplýsingum sem nú liggja fyrir. Þó verður að hafa í huga að fjöldi útlendinga hefur aukist gríðarlega á allra síðustu missirum og er sú aukning væntanlega að hluta einungis til nokkurra ára. Því má halda fram að breytta afstöðu í dag miðað við stöðuna fyrir fimm árum sé hægt að skýra í ljósi þeirrar aukningar sem orðið hefur á innstreymi erlends vinnuafls á síðustu fimm árum. Það er í mínum huga ekki sjálfgefið að þar sé um frekari fordóma að ræða heldur einungis nýja mælingu á breyttum aðstæðum. Á þetta einkum við það atriði að færri séu jákvæðir í garð þess að leyfa fleiri útlendingum að vinna á Íslandi. Það er ljóst hverjum sem það vill sjá að ákveðinnar tvöfeldni gætir í íslensku samfélagi þegar kemur að málefnum útlendinga. Þannig hygg ég að flestir telji sig mannréttindasinna og séu þeirrar skoðunar að allir eigi að hafa jafnan rétt og engum skuli mismunað vegna kynþáttar, þjóðernis o.s.frv. Í þeim efnum hefur ríkisstjórnin verið gagnrýnd fyrir að gæta ekki að réttindum útlendinga og láta aðrar reglur gilda um þá en þegna landsins. Á sama tíma eða því sem næst er ríkisstjórnin gagnrýnd fyrir að aðhafast ekkert til að hefta frjálsa för launþega, ekki síst í tengslum við stórframkvæmdir á Austurlandi. Þá á að koma í veg fyrir að útlendingar geti neytt réttar síns og unnið þar á miklu betri kjörum en þeir hafa í heimalandi sínu. Vissulega hefur verið bent á að þau kjör séu ekki talin mjög góð hér á landi heldur rétt umfram lágmarkskjör. Í málatilbúnaði sínum hefur stjórnarandstaðan þá alið og nært þau sjónarmið t.d. að útlendingar séu að hafa störf af Íslendingum eða að þeir haldi launagreiðslum hjá Íslendingum í skefjum. Í ljósi þeirrar hörðu umræðu sem orðið hefur um virkjana- og stóriðjuframkvæmdir á síðustu árum verð ég að segja, hæstv. forseti, að ég er ekki hissa þó að jákvæðni mælist nú minni gagnvart útlendingum. Ég fullyrði að þeir þingmenn stjórnarandstöðunnar sem harðast hafa gengið fram í þeirri umræðu bera þar mikla ábyrgð. Það er beinlínis verið að skapa óánægju hjá landanum og ala þannig á fordómum.

Virðulegur forseti. Það er eðlilegt að hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir hafi sérstakar áhyggjur af stöðu erlendra kvenna og þeim þætti sem sú staða kann að eiga í þeim fordómum sem hér eru til umfjöllunar. Ég vil sérstaklega þakka málshefjanda, hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, fyrir að taka þetta mál til umræðu því að fordómar í garð innflytjenda eru sannarlega ekki jarðvegur sem við viljum rækta á Íslandi. Það hlýtur að vera okkur sameiginlegt keppikefli á Alþingi að sá jarðvegur sem við þekkjum til að mynda frá ýmsum löndum Evrópu þar sem upp hafa jafnvel sprottið pólitísk öfl sem nærast á ótta og hatri í garð innflytjenda fái aldrei þrifist hér og aldrei með þeim skelfilegu afleiðingum sem við víða höfum séð. En til þess verðum við að horfast í augu við vandann en ekki að ráðast að boðberum hans eins og mér þótti hv. síðasti þingmaður í ræðustólnum, Hilmar Gunnlaugsson, gera. Og það er skrýtið að sjá hæstv. félagsmálaráðherra koma í ræðustólinn og skilja bara ekkert í því að umburðarlyndi gagnvart erlendu vinnuafli skuli vera minna nú en áður en hann varð félagsmálaráðherra. Það hefur auðvitað gengið á með fréttaflutningi af erlendu vinnuafli sem hafi sætt lakari kjörum, sætt slæmri meðferð, vondum aðbúnaði, af skorti á alþjóðlegum reglum og íslenskum lögum um starfsmannaleigur, um hættu á undirboðum vegna þjónustusamninga, um það hversu erfitt sé að hafa eftirlit með slíkri starfsemi og öðrum slíkum tíðindum sem eðlilega leiða til þess að fólk hefur áhyggjur af félagslegum undirboðum og því að hér sé verið að höggva að rótum íslensks velferðarkerfis. Þess vegna verður hæstv. félagsmálaráðherra að standa vaktina betur. Þess vegna dugar 

Virðulegur forseti. Tiltölulega stutt saga íslensku þjóðarinnar sýnir að náin tengsl hennar við útlendinga hafi hreinlega bjargað henni frá stöðnun og úrkynjun. Í annan stað má nefna, eins og hér hefur komið fram, að erlent vinnuafl hefur að mörgu leyti haldið íslensku atvinnulífi á floti. Útlendingar gegna störfum sem Íslendingar hafa einfaldlega ekki viljað. Í þriðja lagi ber að nefna að Íslendingar hafa á síðustu árum og áratugum ferðast afskaplega mikið um heiminn, kynnst ólíkum siðum í námi og störfum og flytja með sér heim nýja strauma. Af þessum þremur þáttum má augljóslega sjá að erlend samskipti þjóðarinnar eru afskaplega jákvæð og skipta þjóðarheill máli. Þess vegna skýtur það skökku við ef andúð gagnvart nýbúum, gagnvart útlendingum, er að aukast í samfélaginu. Ef við höfum áhyggjur af því í dag þá er vert að hafa enn frekari áhyggjur ef verulegt atvinnuleysi yrði hér á landi. Þá fyrst væri ástæða til að hafa áhyggjur. En það ber að fagna því sem vel er gert, eins og fram kom í svari hæstv. félagsmálaráðherra, starfsemi Alþjóðahúss og aðrar aðgerðir sem þar voru nefndar. En betur má ef duga skal. Ég trúi ekki að um það sé pólitískur ágreiningur. Við þurfum að efla vitund og fræðslu um ólíka siði og menningu ólíkra þjóða, umburðarlyndi, gagnkvæma virðingu fyrir ólíkri menningu og siðum. Það er grunnur að friði í alþjóðasamfélaginu og grunnur að því að við viljum láta taka okkur alvarlega sem þjóð í alþjóðasamfélagi.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og háttvirtum þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu. Eiginlega má segja að tvennt hafi komið fram í umræðunni. Annars vegar hefur afskaplega lítil stefna eða nánast engin verið í þessum málaflokki sem snýr að félagslegri aðlögun útlendinga. Hins vegar ber hæstv. félagsmálaráðherra jákvæð tíðindi í þennan sal. Hann er virkilega að gera eitthvað í þessum málum. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem hann gaf, um áhuga hans á þessum málaflokki og það sem hann er að gera með að einfalda stjórnsýsluna og kafa ofan í þessi mál. Mér finnast það vera góð tíðindi úr ríkisstjórninni. Mér hefur oftar þótt sem þaðan bærust aðrir straumar þegar málefni útlendinga ber á góma. Ég vil því fagna því sem hæstv. ráðherra er að gera og hvetja hann til að halda áfram á þessari braut og sjá til þess að þessi málaflokkur standi undir nafni. Hæstv. ráðherra svaraði ekki öllum spurningum mínum. Ég vil því inna hann enn eftir því hvort ekki sé ástæða til að horfa sérstaklega á rannsóknarþáttinn í þessu, að kafað verði sérstaklega ofan í og reynt að grafast fyrir um hvað valdi þessari viðhorfsbreytingu þannig að við getum í raun mótað stefnu til framtíðar á grundvelli slíkrar rannsóknar. Svo vil ég líka nefna, af því að það hefur nokkrum sinnum verið nefnt til sögunnar, Alþjóðahúsið og fjölmenningarsetur. Það væri ekki vitlaust hjá hæstv. ríkisstjórn að leggja kannski einhverja fjármuni í starfsemi Alþjóðahússins. Það er náttúrlega óviðunandi að ríkisvaldið skuli ekki leggja krónu í þessa mikilvægu starfsemi sem hefur verið mjög blómleg og fer vaxandi. En hún er alfarið borin uppi af sveitarfélögum, Rauða krossinum og fleiri aðilum. Ég held að það mætti kannski gauka því að hæstv. ráðherra við þessa umræðu. Það mundi skipta máli. En annars vil ég þakka fyrir umræðuna og þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin.

Hæstv. forseti. Ég tel þessa umræðu bæði hafa verið þarfa og tímabæra. Ég ítreka að málefni innflytjenda eru til endurskoðunar í félagsmálaráðuneytinu. Það má líka geta þess að í ráðuneytinu fylgjumst við náið með umræðum um þessi mál í nágrannalöndunum. Hollendingar, sem eru í forustu fyrir Evrópusambandinu, héldu fyrr í þessum mánuði viðamikla ráðstefnu þar sem var fjallað um fjölmargar hliðar á málefnum innflytjenda í Evrópu. Við höfum bæði fylgst með undirbúningi og niðurstöðum þeirrar ráðstefnu. Þeirra mun eflaust gæta í samfélagi okkar á næstu missirum. Hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir kallaði eftir frekari rannsóknum á þessu sviði. Af því tilefni, hæstv. forseti, vil ég upplýsa að á vegum Flóttamannaráðs er unnið að rannsókn á högum og aðstæðum flóttamanna sem komið hafa til Íslands frá árinu 1975. Meðal þess sem er kannað er hvernig flóttamönnum hefur gengið að aðlagast hér á landi, mat þeirra á þjónustu og þátttöku í íslensku samfélagi og enn fremur mat á almennri líðan. Sérstaklega er kannað hvernig unglingum líður í skóla og hvernig þeim gengur að aðlagast íslenskum jafnöldrum sínum. Fyrstu niðurstöður eru væntanlegar um miðjan desember og mér þykir margt benda til, ekki síst í ljósi niðurstaðna þeirrar könnunar sem hér hefur verið til umræðu, að þörf sé á að rannsaka hag innflytjenda almennt í kjölfarið. Ég vil líka geta þess að ég tel að huga þurfi sérstaklega að aðstæðum barna og ungmenna af erlendum uppruna. Það verkefni verður ekki leyst á farsælan hátt nema með víðtæku samráði. Í því samhengi get ég greint frá nýju verkefni sem heitir „Framtíð í nýju landi“. Markmið þess er að aðstoða víetnamska samfélagið í Reykjavík og ungmenni innan þess og veita þeim handleiðslu til að afla sér menntunar og þar með setja sér markmið og skipuleggja líf sitt svo þeir megi verða virkari borgarar í samfélaginu. Hæstv. forseti. Þótt þetta og önnur verkefni séu mikilvæg skiptir mestu máli að það takist almenn samstaða og sátt um það í þjóðfélaginu að taka vel á móti fólki sem hingað flyst og búa því þær aðstæður að það geti fest rætur og lagt sitt af mörkum til samfélagsins. Ég tel að það sé verkefni okkar allra.

Herra forseti. Hundrað þúsund saklausir borgarar hafa fallið í átökunum í Írak. Hundrað þúsund, saklausar konur, börn og unglingar, sem fá ekki lengur notið þess kærleika og ástar sem þau bjuggu við af hálfu systkina, foreldra, ömmu, afa og vina. Hundrað þúsund írakskir borgarar hafa fallið í átökum sem njóta stuðnings 30 staðfastra, viljugra þjóða. Ég sem Íslendingur finn til í hjarta mínu fyrir að vera hluti af þjóð sem hægt er að segja með gildum rökum að beri á vissan hátt siðferðilega ábyrgð á átökunum í Írak. Við Íslendingar berum okkar siðferðilegu skuld gagnvart Írökum, gagnvart þeim sem eiga um sárt að binda af völdum átakanna, vegna þess að við erum í hópi þessara staðföstu, viljugu þjóða. Herra forseti. Þetta mál er eitt hið umdeildasta á Vesturlöndum í dag. Það er fátt sem tekist er á um af meiri krafti en stuðning vesturveldanna, stuðning fjölda þjóða við innrásina í Írak. Það er sárt til þess að vita, herra forseti, að Íslendingar voru aldrei spurðir um hvort þeir vildu styðja innrásina. Hæstv. ráðherrar brutu lög til að koma fram vilja sínum. Eftir símtal sendiherra Bandaríkjanna var þessi ákvörðun tekin í skjóli náttmyrkurs. Það var aldrei spurt um vilja þjóðarinnar og aldrei spurt um vilja þingsins. Það sem mér finnst blóðugast og vera til skammar, herra forseti, er að ráðherrabekkirnir eru auðir. Ekki einn einasti ráðherra situr hér til að vera við þessa umræðu. Þó var það þannig að þetta mál, sem ég flyt hér fyrir hönd stjórnarandstöðunnar ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, formanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, og hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni, formanni Frjálslynda flokksins, var fyrsta málið sem lagt var fram af hálfu stjórnarandstöðunnar. Á þetta mál var lagður mestur þungi og mest áhersla og ekki að ófyrirsynju, herra forseti. Okkur blæðir öllum í hjarta og hug fyrir að hafa með þessum hætti verið knúin til þess óviljug að taka þátt í því að bera á byrgð á innrásinni í Írak án þess að vera nokkru sinni spurð, vera meinað um sjálfsagðan lögvarinn rétt á að fá að ræða málið við ráðherrana sem tóku þessa ákvörðun. Margsinnis, herra forseti, hefur þetta mál átt að koma á dagskrá og því hefur jafnharðan verið frestað vegna þess að ráðherrarnir hafa skotið sér undan því að vera viðstaddir. Það er auðvitað skiljanlegt að hæstv. utanríkisráðherra, sem hefur átt við erfið veikindi að stríða, hefur ekki getað verið við þessa umræðu. Við í stjórnarandstöðunni höfum tekið fullt tillit til þess og höfum látið það koma fram að við höfum ekki krafist návistar hans meðan hann gat ekki sótt þing af fullum krafti fyrr í haust. En það er hins vegar ekki hægt að verja það að hæstv. forsætisráðherra fer undan á flótta. Hann leggur ekki í það að vera viðstaddur hér í salnum og ræða þessa tillögu. Hann skammast sín fyrir að eiga þátt í að binda Ísland til stuðnings við innrásina í Írak, hann skammast sín fyrir það að hafa augljóslega brotið gegn þingsköpum með því að meina okkur þingmönnum, sem tengjumst utanríkismálanefnd, að ræða þetta. Hæstv. forsætisráðherra þorir ekki að koma og ræða þetta mál við þingmenn. Mér finnst það ákaflega miður, finnst það vera til skammar og mér finnst það honum og flokki hans til vansæmdar. Ég fer fram á það, herra forseti, að þessari umræðu ljúki ekki í dag. Við getum frestað henni og tekið upp síðar þegar hæstv. forsætisráðherra treystir sér, hefur safnað nægilegum kjarki til að vera við umræðuna. Herra forseti. Stöðugt berast nýjar fregnir af ógnarverkum í Írak. Ég sagði áðan að hundrað þúsund saklausir borgarar hefðu fallið í Írak í átökum, hundrað þúsund manns sem bera enga ábyrgð á því sem þar hefur gerst. Þetta er að vísu umdeild tala og Bandaríkjamenn hafa sagt að sennilega sé hún ekki rétt. Ég vil þess vegna að það komi alveg skýrt fram hér að þessi tala er fengin úr rannsókn bresku læknasamtakanna sem birtu hana í þekktasta læknatímariti veraldar, The Lancet, fyrir skömmu. Engum hefur tekist að bera brigður á að þessi tala sé rétt. En bara í dag, á þessum morgni, erum við að fá fregnir af nýjum grimmdarverkum. Við heyrðum í morgun fregnir af því að búið væri að frelsa Falluja. Og hvernig frelsuðu þeir Falluja? Þeir frelsuðu Falluja með því að jafna borgina við jörðu. Þeir frelsuðu Falluja með því að fremja stríðsglæpi. Þeir frelsuðu Falluja með því að drepa fanga sem lágu særðir í blóði sínu á gólfinu í moskunni í Falluja. Hverjir bera ábyrgð á þessu, Bandaríkjamenn, Bretar? Allar þær 30 staðföstu, viljugu þjóðir sem lögðu blessun sína yfir innrásina með einum eða öðrum hætti bera siðferðilega ábyrgð. Mig kennir til að vera Íslendingur og vera knúinn til að bera þessa ábyrgð. Ég vil fá minn rétt til þess að ræða þetta við þá ráðamenn sem brutu lög til þess að binda okkur til stuðnings við þessi verk. Það er alveg ljóst að þau voðaverk sem framin hafa verið í Írak eru á ábyrgð allra þessara þjóða. Það kemur alveg skýrt fram, herra forseti, í lögum um þingsköp að það er ekki hægt að taka ákvarðanir sem varða meiri háttar utanríkispólitísk mál án þess að það sé rætt og ráðslagað við utanríkismálanefnd. Það er gleðiefni að hér í salnum situr a.m.k. háttvirtur formaður utanríkismálanefndar, Sólveig Pétursdóttir. Það væri gaman að fá að heyra álit hennar sem formanns á því hvort þarna hafi verið farið að lögum. Hvernig má það vera, herra forseti, að menn taki svona ákvörðun, sem hlýtur að teljast einhver mikilvægasta ákvörðun sem Íslendingar hafa tekið á síðustu árum að því er varðar utanríkisstefnu, án þess að það sé rætt við nokkurn einasta mann? Frjáls, fullvalda þjóð lætur sér sæma að sendimaður erlends ríkis hringi í forsætisráðherrann sem hringi síðan í utanríkisráðherrann, sem tekur pólitískt flipp-flopp á einu kvöldi, breytir afstöðu sinni og samþykkir það að við, vopnlaus, herlaus þjóð, tökum þátt í að styðja innrás í Írak. Var þetta rætt í ríkisstjórninni? Nei, það liggur fyrir að þetta var aldrei rætt í ríkisstjórninni. Var þetta rætt í þingflokkum stjórnarinnar? Nei, það liggur fyrir að þetta var aldrei rætt í þingflokkum stjórnarliðsins. Það voru tveir menn, hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. forsætisráðherra, sem tóku þessa ákvörðun einungis, að því er virðist, á þeim grundvelli að þeir ræddu við bandaríska sendiherrann, og fengu einhvers konar upplýsingar frá honum. Við vitum ekki hvaða upplýsingar það voru en á þeim grundvelli voru Íslendingar píndir til að styðja þetta stríð. Það er alveg sama hvað menn segja. Við berum okkar mórölsku ábyrgð, íslensk stjórnvöld, líka við á þinginu sem aldrei hefðum nokkru sinni fallist á að ljá þessu stuðning okkar. Íslenska þjóðin ber sína ábyrgð. Ég vil ekki bera þessa ábyrgð og ég vil fá minn rétt til að ræða það við þá menn sem því miður tóku þessa ákvörðun með einhverju ólýðræðislegasta móti sem hægt er að hugsa sér. Ég man ekki eftir því að frá því að ég settist á Alþingi árið 1991 hafi ég nokkru sinni verið í návígi við menn sem hafa tekið jafnmikilvæga ákvörðun og gert það með jafnólýðræðislegum hætti. Þetta er sorglegt, og það er sorglegt að í þroskuðu lýðræði skuli þetta gerast. Þess vegna, herra forseti, höfum við í stjórnarandstöðunni sameinast um að leggja fram þessa tillögu til þingsályktunar. Í henni eru nokkrir liðir sem við teljum nauðsynlegt að Alþingi samþykki á þessu skeiði atburðarásarinnar. Í fyrsta lagi viljum við, vegna þess hvernig þróunin hefur verið og vegna þess hvernig þessi ákvörðun var tekin, að Íslendingar afturkalli með formlegum hætti stuðning sinn við innrásina í Írak. Það er augljóst að það er ekki hægt úr þessu með öðru móti en því að Alþingi álykti að lýsa því yfir að þessum stuðningi sé lokið og að Íslendingar séu ekki lengur í hópi hinna svokölluðu viljugu þjóða. Ég geri mér grein fyrir því að eins og málum er komið núna skiptir þetta í reynd ekki máli. Hér er fyrst og fremst um táknræna afstöðu að ræða en ég vil, fyrir mína hönd og þeirra sem ég tala fyrir, að nafn Íslands verði máð út af þessum lista. Ég vil ekki lifa við þá skömm að ég beri einhverja ábyrgð á því sem er að gerast í Írak og a.m.k. vil ég fá að sýna það hér í umræðum og með atkvæði mínu að ég neitaði að bera þá ábyrgð. Það hefur líka komið fram í umræðum um þetta að þessir tveir ráðherrar sem ég nefndi áðan, hæstv. forsætisráðherra og utanríkisráðherra, tóku ákvörðun sína á grundvelli einhvers konar upplýsinga. Það þarf að kanna með hvaða hætti þessi ákvörðun var tekin. Er sú atburðarás sem ég var að lýsa hér áðan rétt? Henni hefur ekki verið neitað. En það þarf að kanna hana og það þarf að skoða með hvaða hætti þessir ráðherrar, sérstaklega hæstv. forsætisráðherra sem þá fór með utanríkismálin, ræktu sína sjálfsögðu og sjálfstæðu rannsóknarskyldu gagnvart þeim upplýsingum sem komu fram. Tvennt var fyrst og fremst borið fyrir þjóðina sem átti að réttlæta stuðninginn, í fyrsta lagi að órækar sannanir lægju fyrir um það að gereyðingarvopn væru í Írak og í öðru lagi að órækar sannanir lægju fyrir um að Írak væri vígahreiður samtaka sem tengdust alþjóðlegum hermdarverkasveitum eins og al Kaída. Við vitum það nú vegna þess að rannsóknir hafa farið fram í krafti sérstakra rannsóknarnefnda, bæði í Bandaríkjunum og í Bretlandi, að þetta var tóm vitleysa. Þetta var della. En við vitum líka að núverandi hæstv. forsætisráðherra vildi allt fram á síðasta kvöldið þegar ákvörðunin var tekin gefa vopnaeftirlitssveitum Sameinuðu þjóðanna meiri tíma til að ganga úr skugga um það hvort gereyðingarvopn væri að finna eða ekki í Írak. Við munum líka að rétt áður en ráðist var inn í Írak 20. mars komu fram yfirlýsingar frá Hans Blix yfirmanni eftirlitssveitanna og hans næsta undirmanni um að ólíklegt væri að þessi vopn væri að finna þar. Þá verðum við að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvernig stóð á því að hann skipti um skoðun? Hvernig stóð á því að hann hætti við þá afstöðu að leyfa Hans Blix og eftirlitssveitunum að fá meiri tíma til að ganga úr skugga um þetta? Hvaða upplýsingar hafði hann undir höndum sem réttlættu þetta flippflopp hjá hæstv. núverandi forsætisráðherra? Með hvaða hætti gegndi hann sinni sjálfstæðu rannsóknarskyldu? Hann verður t.d. að svara því hvort honum hafi ekki komið til hugar, sökum fyrri afstöðu, að hafa samband við Hans Blix og spyrja hann út í þetta. Hvað var það sem knúði hann til þessa máls og rak hann til þessarar ákvörðunar? Sömuleiðis hefur núna komið í ljós að skömmu eftir að hæstv. forsætisráðherra tók við núverandi embætti sagði hann að þegar hann horfði til baka væri hann þeirrar skoðunar að hann hefði fengið rangar upplýsingar. Þetta er ákaflega mikilvægt, ekki síst í ljósi þess að Kofi Annan, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, hefur lýst því yfir að innrásin í Írak hafi brotið gegn stofnskrá Sameinuðu þjóðanna og verið ólögmæt. Ég sem íslenskur alþingismaður krefst þess að fá upplýsingar um hver það var sem blekkti núverandi forsætisráðherra til að styðja innrás sem fól í sér lögbrot. Ég tel að hæstv. forsætisráðherra skuldi okkur skýringar. Fjarvera hæstv. forsætisráðherra frá þessari umræðu sýnir hins vegar viðhorfið og hún lýsir engu öðru en sekt. Hæstv. forsætisráðherra gerir sér augljóslega grein fyrir því að honum hafi orðið á alvarleg mistök. Ég tel, herra forseti, að við þurfum að upplýsa þetta mál og það er ekkert að því að íslenska þingið samþykki að fara í sérstaka rannsókn á þessu, alveg eins og Bretar gerðu, alveg eins og Bandaríkjamenn gerðu. Þær rannsóknir leiddu til þess að nýjar upplýsingar komu fram sem kollvörpuðu fyrri staðhæfingum ráðamanna í þessum ríkjum sem notaðar voru til réttlætingar innrásinni. Herra forseti. Þess vegna höfum við, þessir þrír þingmenn, formenn stjórnmálaflokka og stjórnarandstöðunnar, lagt fram tillögu þar sem lagt er til að Alþingi lýsi yfir að Íslendingar afturkalli stuðning sinn við innrásina í Írak og séu ekki lengur í hópi hinna svokölluðu viljugu þjóða og í öðru lagi að sett verði á laggirnar nefnd sjö þingmanna til að kanna aðdraganda og ástæður þess að íslenska ríkisstjórnin lýsti yfir stuðningi við innrásina.

Vegna óska fyrsta flutningsmanns, hv. 1. þm. Reykv. n., um að þessi fyrri umræða verði ekki til lykta leidd og henni ekki lokið vegna fjarveru utanríkisráðherra og staðgengils hans mun forseti taka mið af því og ... 

Hæstv. forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um innrásina í Írak og forsendur fyrir stuðningi íslenskra stjórnvalda við hana. Að tillögunni standa allir stjórnarandstöðuflokkarnir, þ.e. formenn stjórnarandstöðuflokkanna, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, Steingrímur J. Sigfússon og Guðjón Arnar Kristjánsson, og flytja þessa tillögu fyrir hönd stjórnarandstöðunnar. Stjórnarandstöðunni er heitt í hamsi út af þessu máli og hefur verið það frá 20. mars 2003 þegar innrásin var gerð og þegar ljóst varð að íslensk stjórnvöld höfðu gengið fram fyrir skjöldu og sett íslenska þjóð á lista yfir hin viljugu ríki sem voru tilbúin til að styðja bresk og bandarísk yfirvöld í því feigðarflani sem þá var yfirvofandi. Það hefur auðvitað sýnt sig að það var ekkert annað, og er ekkert annað en feigðarflan frá upphafi til enda. Hvað er að gerast í Falluja í dag? Hvað er að gerast í þeirri herteknu borg, borg þar sem 300 þús. íbúar hafa verið gerðir landflótta, þeir sem ekki eru þegar fallnir? Hvað er að gerast hjá sjúkum og hjá ungum börnum í Falluja í dag, hjá fjölskyldufólki og venjulegum borgurum? Það er ekki til sóma fyrir íslenska þjóð sem þar er að gerast. Allt þetta styðja íslensk stjórnvöld, hæstv. ráðherrar Halldór Ásgrímsson og Davíð Oddsson hafa lýst yfir stuðningi við þau voðaverk sem hafa verið framin í Írak síðan innrásin var gerð. Talið er að 100 þús. óbreyttir borgarar hafi þegar fallið í valinn í þessum ófriði. Það er satt sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði í áhrifamikilli ræðu sinni, framsöguræðu þegar hann fylgdi úr hlaði þessari tillögu, þetta er eitt umdeildasta mál samtímans á Vesturlöndum. Lýðræðislegar leikreglur þjóðarinnar hafa verið brotnar og það hafa þeir gert, þessir tveir háu herrar, hæstv. ráðherrar Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson. Þeir báru ekki nokkurn skapaðan hlut undir utanríkismálanefnd Alþingis. Þeir önduðu engu út úr sér við formenn stjórnarandstöðuflokkanna. Þingið var ekki varað við og þjóðin ekki spurð. Það má segja að þjóðinni og þinginu hafi verið sýnd fullkomin lítilsvirðing þegar farið var út í það feigðarflan íslensku ríkisstjórnarinnar að ákveða að styðja þessi átök. Allt þetta er gert þvert ofan í 24. gr. þingskapalaga þar sem segir, með leyfi forseta: „Utanríkismálanefnd skal vera ríkisstjórninni til ráðuneytis um meiri háttar utanríkismál enda skal ríkisstjórnin ávallt bera undir hana slík mál jafnt á þingtíma sem í þinghléum.“ - Þessari grein þingskapalaga var ekki sinnt. Hæstv. forseti. Það hefur ekki komið fram hjá þessum háu herrum hvort þeir yfir höfuð lögðu sjálfstætt mat á þá ákvörðun að taka sæti fyrir hönd íslensku þjóðarinnar á lista hinna viljugu. Því hefur aldrei verið svarað. Hins vegar hefur komið fam að meginforsendur Bandaríkjamanna og Breta fyrir innrásinni voru rangar, þær stóðust ekki. Það sem meira er, forustumenn þessara tveggja þjóða hafa viðurkennt það. En viðurkenna íslenskir ráðamenn mistök sín? Ó nei, það gera þeir ekki. Og eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson benti þjóðinni á láta þeir ekki svo lítið sem að sitja hér eða vera viðstaddir þá umræðu sem hér fer fram, umræðu sem er í kjölfar fyrsta þingmáls sem öll stjórnarandstaðan á Alþingi Íslendinga lagði fram þegar þing kom saman í haust, þess þingmáls sem stjórnarandstaðan lagði mesta áherslu á að tekið yrði fyrir, á þskj. 3, og hæstv. forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar láta ekki svo lítið að vera viðstaddir. Enn er þjóðinni og Alþingi Íslendinga sýnd lítilsvirðing með þessari framkomu. Það er mál að linni, hæstv. forseti. Þessir ráðamenn tóku þátt í innrásinni í Írak sem var metin ólögmæt af samfélagi þjóðanna, af Kofi Annan, framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna. Kofi Annan hefur varað við áframhaldandi bardögum í Írak, áframhaldandi framgöngu þessara herja. Fyrir örfáum dögum varaði hann við árásinni á Falluja og sagði fullum fetum að þær aðgerðir gætu dregið úr líkum á því að þingkosningar færu fram í janúar í Írak. Og hvað er þá um yfirlýsingar ráðamanna sem segja þetta allt gert til að koma á lýðræði í Írak? Hvað er á bak við slíkar fullyrðingar? Hjóm eitt og nákvæmlega ekkert annað. Það er auðvitað verið að sinna einhverjum öðrum hagsmunum en þeim að koma á lýðræði í Írak og nú verða ráðamenn á Íslandi bara að fara að viðurkenna það að eitthvað annað búi undir. Þessir hæstv. ráðamenn okkar Íslendinga verða líka að fara að koma fram fyrir skjöldu og segja þjóðinni hver það var sem réð ákvörðun þeirra um að setja þjóðina á lista hinna viljugu. Hver var það sem blekkti ráðamenn Íslendinga? Þjóðin á heimtingu á að fá að vita það. Og hvert var markmiðið? Ráðamenn okkar hafa seinustu missirin reynt að telja þjóð sinni trú um að það hafi verið til að steypa Saddam Hussein af stóli af því að það var svo ægilega vont fyrir íröksku þjóðina að sitja uppi með þennan fjöldamorðingja og þjóf á þjóðhöfðingjastóli. Hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra hafa reynt að slá þjóðina til óminnis hvað þetta varðar því að þessi átylla er ekki sönn. Þjóðin veit að hæstv. ráðamenn okkar reyna af veikum mætti að klóra yfir gjörðir sínar með eftiráuppdiktuðum söguskýringum. Og þetta er ekkert nýtt. Á þessu sama soði hafa aðrir þjóðarleiðtogar í kringum okkar sem glöptust á að fylgja hinni herskáu ríkisstjórn Bandaríkjanna og Bush forseta út í þetta feigðarflan líka brennt sig. Þeir eru búnir að vera á flótta undan því sem þeir gáfu sem átyllu fyrir innrásinni í upphafi. Átyllan, ástæðan sem upp var gefin, var sú að finna gereyðingarvopn sem falin væru í Írak. Upp á það hljóðuðu allar ályktanir öryggisráðsins, ekki það að steypa harðstjórn Saddams Husseins af stóli. Það eru eftiráuppdiktaðar söguskýringar sem íslenskir ráðamenn eiga auðvitað ekki að bera á borð fyrir íslenska þjóð. Þeir eiga að kannast við orð sín. Eða munum við ekki sem í þessum sal erum eftir lýsingu hæstv. utanríkisráðherra fyrir nokkrum dögum á höllunum hans Saddams Husseins sem voru fullar af dollurum sem hægt hefði verið að kaupa fyrir mat og lyf handa hungruðum og sjúkum börnum, börnum sem dóu ekki síður vegna viðskiptabannsins á Írak en vegna þess að Saddam sat á dollarahrúgunum í höllum sínum? Nú er búið að steypa vonda karlinum af stóli, og jafnvel þó að það hefði verið ástæða innrásarinnar í Írak sem íslenskir ráðamenn studdu með yfirlýsingum sínum og háum fjárframlögum úr sameiginlegum sjóðum þjóðarinnar - sem allir vita að var ekki - er eðlilegt að spyrja þessa ráðamenn þjóðarinnar: Hvers vegna styðja Íslendingar áframhaldandi hernaðaraðgerðir í Írak?

Hæstv. forseti. Málefni Íraks hafa margoft verið til umræðu hér á Alþingi. Í tillögu sem hér er til umræðu fara flutningsmenn fram á að Ísland dragi til baka stuðning sinn við innrásina í Írak og taki sig af lista viljugra þjóða eins og þeir nefna svo. Þá fara þeir fram á rannsókn á ástæðum þess að íslensk stjórnvöld lýstu yfir stuðningi við aðgerðirnar. Hæstv. forseti. Nú er úr vöndu að ráða. Háttvirtur 2. flutningsmaður þessarar tillögu, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, fór fram á það með bréfi til utanríkismálanefndar þann 20. september sl. að utanríkismálanefnd tæki málið til athugunar, m.a. að upplýst yrði um allan aðdraganda þess að ríkisstjórnin ákvað að styðja aðgerðirnar gegn Írak. Jafnframt var farið fram á að helstu gögn yrðu útveguð. Utanríkismálanefnd hefur tekið málið fyrir samkvæmt beiðni hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og málið er til meðferðar í nefndinni. Lagt hefur verið í töluverða vinnu við að útvega gögn og upplýsingar sem beðið hefur verið um. Þá hafa gestir verið kvaddir fyrir nefndina til að ræða málið. Athugun nefndarinnar er ekki lokið enn þá og því erfitt að ræða einstök efnisatriði Íraksmálsins nú. Nefndin mun hins vegar fá þessa tillögu til meðferðar eftir þessa umræðu og væntanlega verður þetta skoðað í samhengi. Hæstv. forseti. Uppbygging lýðræðis og breyting á stjórnarháttum í Írak er nauðsynlegt til að tryggja framtíð írakskra borgara í samfélagi þjóðanna. Endurreisnarstarfið í Írak byggir á ályktun öryggisráðsins. Því verður að halda áfram og er langt frá því lokið. Um ástæður þess að bandamenn ákváðu að ráðast inn í Írak þarf ekki að fjölyrða hér. Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna hafði gefið Írak tækifæri til að sýna fram á að öllum gereyðingarvopnum hefði verið eytt, en Írak virti það að vettugi. Ef Írak hefði hins vegar unnið með Sameinuðu þjóðunum og þar með alþjóðasamfélaginu, í stað þess að vinna gegn þeim, væru málin trúlega í allt öðrum farvegi í dag. Ályktanir Sameinuðu þjóðanna um afvopnun Íraks voru í fullu gildi fyrir innrásina og það mátti öllum vera ljóst að aðgerðum var hótað ef ekki væri orðið við þeim ályktunum. Saddam Hussein þráaðist við í áraraðir og varð ekki við ályktunum öryggisráðsins varðandi gereyðingarvopn. Mótstaða hans varð til þess að mjög erfitt var að treysta nokkrum upplýsingum sem frá írökskum stjórnvöldum komu. Íslensk stjórnvöld hafa reynt að gera það sem í þeirra valdi stendur til að uppræta hryðjuverkastarfsemi í heiminum. Við getum ekki setið hjá og látið sem ekkert sé. Það þarf einfaldlega að taka afstöðu í þessum málum. Það er alkunna að Saddam Hussein og ógnarstjórn hans í Bagdad voru hættuleg heimsfriðnum, að ekki sé minnst á hvernig hún fór með eigin þegna. Engin stefnubreyting hefur orðið af hálfu íslenskra stjórnvalda í afstöðu til hættunnar sem stafaði af ógnarstjórninni í Írak. Ákvörðun um stuðning við aðgerðirnar var tekin í ljósi ályktana Sameinuðu þjóðanna sem voru í gildi og á grundvelli upplýsinga sem voru fengnar frá bandamönnum okkar. Við treystum því mati bandamanna okkar á þeirri vá sem að steðjaði og við erum ekki í stakk búin til að vefengja trúverðugar upplýsingar, enda höfum við ekki yfir neinni leyniþjónustu að ráða. Tillaga um að taka til baka ákvörðun um stuðning er einkennileg. Innrásinni er lokið og endurreisnarstarfið er hafið, þótt átökum sé ekki lokið, enda hafa atburðir síðustu daga við Falluja komið mönnum í opna skjöldu. Það er óumdeilt að enginn vill stríð. Átökin í Falluja eru skelfileg og koma verst niður á óbreyttum borgurum, eins og stríðsátök gera jafnan. Það er hins vegar greinilegt að ákveðinn hópur manna í Írak vill ekki gefa íröksku þjóðinni frelsi og einhverja framtíðarvon. Hæstv. forseti. Hvaða þýðingu hefur stuðningur íslenskra stjórnvalda við aðgerðirnar gegn Írak? Því er erfitt að svara, en líklegt má þó telja að þjóðir sem studdu innrásina beri kannski meiri siðferðilega ábyrgð á að leggja uppbyggingarstarfinu lið. Ekki viljum við draga til baka þá siðferðilegu skuldbindingu okkar, er það? Ef eitthvað er slæmt fyrir íröksku þjóðinna þá er það ístöðuleysi. Bráðabirgðastjórnarinnar í Írak bíða erfið verkefni, að koma á lýðræðislegri stjórnskipan í landinu og fyrirhugað er að halda þingkosningar á næstunni. En til þess þarf bráðabirgðastjórnin í Írak fullan stuðning alþjóðasamfélagsins. Ég held að það færi betur að einbeita sér að mannúðar- og uppbyggingarstarfi í Írak og það hafa íslensk stjórnvöld einmitt verið að gera. Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2005 er gert ráð fyrir stórauknum framlögum til slíkra verkefna. Í umræðum um utanríkismál hér í síðustu viku gat hæstv. utanríkisráðherra þess m.a. að verið væri að kanna hvernig Ísland gæti tekið þátt í þjálfun írakskra öryggissveita á vegum NATO í Írak. Þá ber Íslandi líka að sinna endurreisnarstarfi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Hæstv. forseti. Aðalmálið er þetta: Harðstjóranum Saddam Hussein hefur verið komið frá völdum og uppbyggingarstarfið í Írak er hafið. Deilur um aðdraganda innrásarinnar og stuðningur íslenskra stjórnvalda við bandamenn okkar munu ekki skila íröksku þjóðinni neinu.

Forseti. Við erum svo heppin að hafa formann utanríkisnefndar, hv. þm. Sólveigu Pétursdóttur, hér í salnum og hún getur skýrt fyrir okkur eitt af því sem spurt er um í greinargerð þessarar þingsályktunartillögu: E-liðurinn. Hvers vegna ákveðið var að hafa ekki samráð við Alþingi samkvæmt landslögum 24. gr. þingskapalaga? Hvaða ráðherra bar ábyrgð á því að það var ekki gert? Ef þingmaðurinn getur ekki upplýst um það, þá hlýtur hann að geta upplýst okkur um þetta hér: Var haft samband við formann utanríkismálanefndar áður en þessi ákvörðun var tekin? Var ákvörðunin borin undir formanninn? Hver gerði það og hver voru svör formannsins? Þá í því tilviki: Hvers vegna boðaði formaðurinn ekki fund í nefndinni skv. 24. gr. þingskapalaga?

Hæstv. forseti. Ég vil minna hv. þm. á það að sú sem hér stendur var ekki formaður utanríkismálanefndar á þessum tíma, þannig að ég get ekki svarað öllum spurningum hans. Ég get hins vegar sagt það að ég vísa á bug þessari gagnrýni. Það er margbúið að ræða um Íraksmálið í utanríkismálanefnd. Ég veit ekki annað en það hafi verið staðið eðlilega að þessu máli.

Ég biðst afsökunar á því, forseti, að hafa ruglað saman ráðherrum og formönnum, háttvirtum og hæstvirtum, á vegum ríkisstjórnarinnar. Hins vegar hlýt ég að æskja þess að núverandi formaður utanríkismálanefndar svari því hvort hún hafi einhverja vitneskju um hvernig ákvörðunin var tekin og hvort haft var samband við utanríkismálanefnd á sínum tíma? Hvort hún hefur gengið eftir því að fá skýringar á þessu máli, sem varðar ekki bara nefndina sjálfa, heldur líka þingsköpin og landslögin?

Hæstv. forseti. Ég vil einungis ítreka það sem ég sagði í ræðu minni áðan að þetta mál er til vinnslu og umræðu í utanríkismálanefnd. Það er búið að útvega mikið magn af gögnum sem nefndin hyggst fara yfir.

Hæstv. forseti. Það krefst jafnaðargeðs að hlusta á þá ræðu sem formaður utanríkisnefndar Alþingis flutti hér áðan og þá ekki síður að bregðast við. Í fyrsta lagi vil ég segja að engin mótsögn felst í því annars vegar að óska eftir þeim upplýsingum sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði í utanríkismálanefnd og hins vegar að krefjast þess að sett verði á fót sérstök rannsóknarnefnd sem kanni þessi mál. Þegar hv. þm. síðan fullyrðir að um ástæður fyrir stuðningi Íslands við hernaðarárásina í Írak þurfi ekki að fjölyrða, þá heyrist hér rödd sem er mjög einmana í heiminum í dag. Við vitum hvað gerðist. Bandaríkin og Bretland réttlættu þessa árás á grundvelli lyga. Nú er það komið í ljós. Það voru lygar. Ef hv. 

Hæstv. forseti. Sú tillaga sem er til umræðu hér á Alþingi í dag felur í sér sams konar beiðni og kom til utanríkismálanefndar frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Utanríkismálanefnd er að skoða þetta mál. Ég skil ekki hverju meiru hv. þingmenn telja að þeir fái framgengt með skipan slíkrar nefndar sem þingsályktunartillagan kveður á um. Reyndar man ég ekki til þess að slík nefnd hafi verið skipuð hér á hinu háa Alþingi. Þessi þingsályktunartillaga verður eins og ég sagði áður rædd í utanríkismálanefnd.

Hæstv. forseti. Það er ekki hægt að hafa mörg orð á þeirri mínútu sem okkur eru skömmtuð. Formaður utanríkismálanefndar Alþingis sagði áðan að við hefðum ekki getað setið hjá. Við gátum ekki og getum ekki látið sem ekkert sé. En getum við látið sem ekkert sé þegar verið er að fremja alvarlega stríðsglæpi? Hv. þm. sagði að það versta sem menn gætu gert í Írak væri að sýna ístöðuleysi. Eru þeir þá að sýna staðfestu sem fara núna um myrðandi í Falluja? Eru stríðsglæpamennirnir í Falluja sem eru þar á ábyrgð okkar að sýna staðfestu?

Hæstv. forseti. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt - ég tel að það sé verst fyrir íröksku þjóðina að menn sýni ístöðuleysi. Alþjóðasamfélagið verður að standa með íröksku þjóðinni í því að koma á lýðræðislegum stjórnarháttum. Það er bjargföst skoðun mín og ég ítreka hana hér.

Hæstv. forseti. Ég sé mig knúna til að hrekja þrennt sem fram kom í ræðu hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur. Hún sagði m.a., herra forseti, að öllum hefði mátt vera ljóst að samþykktum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna fylgdu hótanir um vopnavald. Það er ekki rétt, herra forseti, það er ekki rétt. Um það snerist deilan innan öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Þess vegna var árásin gerð án þess að fá samþykki öryggisráðsins. Svo sagði háttvirtur þingmaður að alkunna hefði verið að af Saddam Hussein steðjaði hætta við heimsfriðinn - við heimsfriðinn, hvorki meira né minna, herra forseti. Þetta er ekki heldur rétt og hefur verið hrakið um allan heim. Það voru engin gereyðingarvopn í Írak sem heiminum stóð ógn af. Í þriðja lagi sagði hv. þm., herra forseti, að það yrði að setja þetta mál í samhengi við baráttuna við alþjóðlega hryðjuverkahópa. Ja, heyr á endemi. Það hefur verið hrakið, m.a. fyrir Bandaríkjaþingi og breska þinginu að nokkur tengsl hafi verið á milli Saddams Husseins og al Qaeda, sem þó var mikið talað um í aðdraganda stríðsins. Þetta er allt rangt, herra forseti.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað staðreynd að þegar ákvörðun um innrásina var tekin var talið að ástandið í Írak væri ógn við heimsfriðinn. Hv. þm. verður að líta til baka. Ég held að það væri líka gott að háttvirtur þingmaður mundi rifja upp þær deilur sem áttu sér stað í öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og enn fremur þær ítrekuðu ályktanir frá öryggisráði Sameinuðu þjóðanna þar sem fram kom að þessi hætta væri fyrir hendi. Það er að mínu mati afar undarlegt að háttvirtur þingmaður, sem á sæti í utanríkismálanefnd, skuli tala með þessum hætti um málið. Hún á að vita betur.

Hæstv. forseti. Formaður utanríkismálanefndar á að sjálfsögðu að vita betur og miklu betur. Það liggur einfaldlega fyrir að gereyðingarvopnin voru ekki fyrir hendi og Hans Blix ráðlagði Sameinuðu þjóðunum, öryggisráðinu, frá því að ráðast inn í landið þar sem flest benti til þess að vopnin væru ekki þar. Hvar er þá ógnin við heimsfriðinn? Það var einfaldlega ekki hlustað á hann og málflutning hans. Ég tók líka eftir því, herra forseti, að hv. þm. Sólveig Pétursdóttir svaraði engu um það sem hún staðhæfði í ræðu sinni, um tengslin á milli alþjóðlegra hryðjuverkahópa og stjórnar Saddams Husseins, sem ekki var lítið rætt í aðdraganda innrásarinnar. Því var beinlínis haldið fram, m.a. af Bandaríkjaforseta, að þar væru bein tengsl og að ljóst væri að al Qaeda ætti, gott ef ekki, lögheimili í Bagdad.

Virðulegur forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur að hún sagði að við Íslendingar værum ekki í stakk búnir til að vefengja upplýsingar meintra bandamanna okkar í árásarstríðinu gegn Írak, að við hefðum ekki leyniþjónustu. Var formaður utanríkismálanefndar með þessu að viðurkenna að við Íslendingar hefðu fengið rangar upplýsingar um ástand mála í Írak þegar ákvörðun um innrásina var tekin? Mig langar að spyrja um annað, þ.e. að hún fullyrti að uppbyggingarstarf í Írak væri hafið. Mig langar til að benda á að í sjónvarpinu um helgina var viðtal við unga íslenska konu sem nýkomin var frá Basra. Hún hafði heimsótt tengdafjölskyldu sína og verið þar í tvær vikur. Fólkið þar, fólkið hennar, sagði henni að þar væri ekkert uppbyggingarstarf hafið. Búið væri að sprengja borgina sundur og saman og þau byggju við mikla neyð. Þau vildu óska þess að hún hefði komið þangað fyrir þremur árum þegar allt var í lagi. Þá var Saddam Hussein enn við völd. Mig langar spyrja: Hvaða sannanir hefur hv. þm. Sólveig Pétursdóttir fyrir því að uppbyggingarstarf sé hafið í Írak? Hefur hún komið þangað nýlega? Hefur hún eitthvað í hendi sem hún getur sýnt okkur til að sanna að orð hennar eigi við rök að styðjast?

Hæstv. forseti. Það er svolítið sérstakt að vera í þessum stól og svara andsvörum frá háttvirtum þingmönnum, þar sem þeir hafa góðan tíma til þess hér á eftir og væntanlega síðar meir einnig til að ræða þetta mál. Ég geri ráð fyrir því að háttvirtur þingmaður sem bar til mín þessa spurningu hafi sjálfur fylgst með umræðum um málið. Þegar ég sagði í ræðu minni að við höfum treyst bandamönnum okkar, íslensk stjórnvöld, þá er ég m.a. að vísa til þess að háttvirtur 1. flutningsmaður þessarar tillögu vísar til þess að hæstv. forsætisráðherra, þáverandi utanríkisráðherra, hafi talað um að fram hafi komið rangar upplýsingar um þetta mál. Ég benti enn fremur á að Íslendingar væru ekki með neina leyniþjónustu og það voru einfaldlega svör við þeim spurningum sem háttvirtur þingmaður kom með.

Virðulegi forseti. Þetta eru engin svör. Ég spurði einfaldlega: Telur formaður utanríkismálanefndar að við höfum fengið rangar upplýsingar, að við höfum fengið rangar upplýsingar frá meintum bandamönnum okkar? Hún svarar ekki þessari spurningu. Þetta er grundvallarspurning í málinu. Ef það er svo að við höfum fengið rangar upplýsingar og farið út í þetta hernaðarævintýri á fölskum forsendum, hvers vegna drögum við okkur þá ekki út af þessum lista? Hvers vegna erum við þá áfram á þessum ömurlega lista? Hvernig stendur á því að háttvirtur formaður utanríkismálanefndar getur ekki komið með nein haldbær svör við því hvort hið meinta uppbyggingarstarf sé hafið í Írak nú á þessum dögum? Einu fréttirnar sem við fáum frá Írak eru fréttir af mannfalli, af sjálfsmorðssprengjuárásum, af gríðarlega harðri orrustu sem staðið hefur um eina borg í tvær vikur og sér ekki enn fyrir endann á. Endalaust mannfall, eymd og volæði, eru einu fréttirnar sem við fáum. En stjórnarliðar í þessum sal leyfa sér að tala um að við skulum gleyma fortíðinni, hætta að tala um þessa hluti og frekar tala um uppbyggingarstarfið sem hafið er í Írak. Hvaða uppbyggingarstarf er hafið í Írak?

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu 3. mál þingsins. Það er ömurlegt að eftir allan þennan tíma skuli starfandi utanríkisráðherra ekki geta verið viðstaddur umræðuna og tekið þátt í henni. Það er athyglisvert fyrir okkur að sjá að af hálfu flokks utanríkisráðherra skuli formaður utanríkismálanefndar ein vera í salnum. Það er svo sem ekki eins og þingmenn flykkist upp til að ræða þetta stóra mál sem þeir virðast hafa svo mikla sannfæringu fyrir. Ég ætla líka að segja, virðulegi forseti, að það er fráleitt af formanni utanríkismálanefndar, sem ég virði þó fyrir að reyna að ræða við þingmenn, skuli gefa það til kynna að þingmönnum í þessum sal sé kunnugt um forsendurnar fyrir aðild Íslands að innrásinni í Írak. Það hefur aldrei verið upplýst eða komið fram hvaða gögn eða upplýsingar lágu fyrir þegar ákvörðunin var tekin þennan örlagaríka dag. Hins vegar er búið að skaffa helling af gögnum og skýrslum um ástandið og ályktanir manna hér og þar úti í heimi. Það er bara allt önnur Ella. Forseti. Össur Skarphéðinsson, formaður Samfylkingarinnar, dró feikilega vel fram nýja stöðu Íslands á alþjóðavettvangi. Það er óbætanlegt tjón fyrir Ísland að hafa stutt innrásina í blóra við vilja Sameinuðu þjóðanna. Þetta hefur gjörbreytt stöðu okkar í alþjóðasamfélaginu og innan Sameinuðu þjóðanna að mínu mati. Þetta kallar á stefnumörkun af Íslands hálfu um hvernig Ísland muni halda á umboði sínu ef við fáum sæti í öryggisráðinu, sem Ísland sækist eftir. Það er líka athyglisvert, virðulegi forseti, að í flestum löndum hafa farið fram miklar rannsóknir á innrásinni í Írak, á því hvaða upplýsingar hafi legið fyrir, hverjar hafi verið réttar og hverjar ekki. Leiðtogar hafa beðist afsökunar á að óljósar upplýsingar hafi verið teknar alvarlega. En ekki hér, ekki hér á Íslandi. Enginn biður afsökunar á neinu. Allt er svo rétt og gott sem hér var gert, jafnfráleit og ákvörðunin var sem hér hefur verið gerð að umtalsefni. Ég ætla að víkja aðeins að ræðu hæstv. utanríkisráðherra Davíðs Oddssonar í utanríkismálaumræðum á Alþingi fyrir fáeinum dögum. Á blaðsíðu 3 er það rakið sem gerðist fyrir einu og hálfu ári þegar Írak var frelsað undan oki Saddams Husseins, að mikið hefði áunnist í endurreisnarstarfi þrátt fyrir ákafar tilraunir ofbeldisafla til að vinna gegn því og þetta hafi verið gert á grundvelli ályktana öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1546, að átökin í Írak snúist í raun ekki um dvöl erlends herliðs heldur hvort komið verði á lýðræðislegri stjórnskipan. Þessi kafli í ræðu hæstv. utanríkisráðherra leiðir hugann að því sem svo oft hefur verið fjallað um, þ.e. um hálfsannleik í máli stjórnmálamanna. Svo ég kryfji aðeins þennan kafla í ræðunni þá var ekki farið þar inn, eins og m.a. hefur komið fram í orðaskiptum áðan, til að frelsa Íraka undan oki Saddams Husseins. Nei, það var af því að þar áttu að vera gjöreyðingarvopn. Að baki lá auðvitað olían og allir þeir hagsmunir sem í henni felast. Það var ekki gert til að fella Saddam Hussein úr stóli heldur vegna staðhæfinga um gjöreyðingarvopn. Varðandi endurreisnarstarfið þá hefur verið hrikalegt stríðsástand, ekki síst í Falluja, eins og Össur Skarphéðinsson lýsti ágætlega áðan. Mannfallið er gífurlegt, bandarískir og breskir hermenn, eru sendir unnvörpum heim í kistu, fyrir utan mannfall saklausra borgara sem hér hefur komið til tals. Og svo er sagt, óljóst að sjálfsögðu, að þetta hafi verið gert á grundvelli ályktunar Sameinuðu þjóðanna nr. 1546, sem feli íröksku bráðabirgðastjórninni m.a. að ákveða þörf á aðstoð fjölþjóðlegs herliðs og gefið til kynna að Sameinuðu þjóðirnar hafi stutt þessa innrás, sem er alls ekki rétt. Þann 16. september á þessu ári, kemur fram í fréttum BBC að Kofi Annan telji að innrásin í Írak hafi verið ólögleg vegna þess að ákvörðunin var ekki tekin af öryggisráðinu heldur af innrásaröflunum. Svo einfalt er það mál. Kofi Annan, æðsti maður Sameinuðu þjóðanna, hefur gefið um það yfirlýsingu í fréttum á BBC. Svo tala menn eins og þetta hafi verið allt í lagi, eins og um það hafi legið fyrir ákvörðun að steypa þyrfti Saddam Hussein af stóli. Síðan er lauslega gefið til kynna að ályktanir Sameinuðu þjóðanna, sem eru um allt annað, hafi verið stuðningur við það. Íslensk stjórnvöld eru sem fyrr þeirrar skoðunar að rétt hafi verið að ráðast inn í Írak. Það er með ólíkindum að hægt sé að tala um að vegna almennra grunsemda í garð Íraksstjórnar um framleiðslu gereyðingarvopna hafi þetta allt verið réttlætanlegt. Ástandið í Miðausturlöndum hefur verið hrikalegt. Stríðið kom í kjölfar viðskiptabanns sem fór illa með írakska borgara, börn, aldraða, sjúka og alla þá sem skorti aðbúnað og lífsnauðsynleg lyf. Það er alvarlegt umhugsunarefni að því sé haldið blákalt fram að við verðum að vera áfram á lista hinna viljugu af því að nú séum við með í uppbyggingunni. Þetta er fráleitt. Við getum verið með í uppbyggingarstarfi hvar sem er á okkar eigin forsendum og hvenær sem er. Við þurfum ekki þær forsendur að hafa verið þátttakendur í innrásinni. Eftir því sem ég best veit var gerð sérstök samþykkt ríkisstjórnarinnar, 8. apríl fyrir ári, um 300 millj. kr. framlag til uppbyggingar í Írak. Ég kannast ekki við að nýjar samþykktir hafi verið gerðar. Það hefði verið full ástæða til þess við umræðuna nú að kalla eftir því hvað lagt hafi verið til á þessu ári, hvað eigi að leggja til á næsta ári og hver sé ábyrgð okkar sem þurfum að vera á lista hinna 30 viljugu til að geta haldið áfram að taka þátt í uppbyggingarstarfi. Þjóð sem studdi innrás ber mikla ábyrgð og ætti vitanlega að veita gífurlegan stuðning til mannúðarmála í landinu. Virðulegi forseti. Þórunn Sveinbjarnardóttir hefur í umræðu um Miðausturlönd, m.a. Írak, ítrekað dregið það fram hve miklu máli skiptir að berjast gegn fátækt og taka þátt í mannúðarsamvinnunni. Vonleysi, örbirgð og fátækt eru jarðvegur fyrir þá sem draga ungmenni með sér út í hryðjuverk og sjálfmorðsárásir. Þar liggur ábyrgð okkar á Vesturlöndum, að hjálpa þessum ríkjum, gefa flóttamönnum þjóðerni og styðja lýðræðislegar aðgerðir en taka ekki þátt í innrásum.

Hæstv. forseti. Undanfarna daga hafa borist fréttir af stríðsglæpum í íröksku borginni Falluja þar sem fyrir viku síðan bjuggu 300 þús. manns. Enginn veit hversu margir óbreyttir borgarar voru þar þegar allsherjarárás bandarískra og írakskra hersveita hófst fyrir sjö dögum. Ekki er vitað um mannfall en talað hefur verið um tölur allt frá 30 þús. upp í 100 þús. Fyrir árásina var skrúfað fyrir vatn og rafmagn til borgarbúa. Hjálparstarfsmönnum var meinaður aðgangur að borginni og allur flutningur hjálpargagna inn í Falluja var bannaður. Fyrsta takmark árásarliðsins var að ná aðalsjúkrahúsi borgarinnar á vald sitt til að koma í veg fyrir að fréttir bærust þaðan af mannfalli. Sprengjum og stýriflaugum hefur verið skotið á borgina af handahófi dögum saman svo að þar stendur bókstaflega ekki steinn yfir steini. Nú er taugaveiki að breiðast út í Falluja. Þetta framferði herliðsins brýtur gróflega í bága við alþjóðalög og sáttmála um vernd óbreyttra borgara á stríðstímum. Þessi árás, líkt og aðrar árásir innrásarliðsins, fer fram með stuðningi og vilja íslenskra stjórnvalda. Þess vegna er ábyrgð okkar Íslendinga mikil. Hæstv. forseti. Ég mótmæli þessum stríðsglæpum og krefst þess að ríkisstjórn Íslands geri slíkt hið sama, opinberlega og á alþjóðavettvangi. Af þessu tilefni vil ég vekja athygli á bréfi sem borgaryfirvöld í Falluja skrifuðu aðalritara Sameinuðu þjóðanna, Kofi Annan, 14. október. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Í Falluja hafa Bandaríkjamenn búið til óljósan skotspón sem heitir al Zarqawi. Næstum ár hefur liðið þar til þessi málamyndaástæða fyrir árás á borgina var búin til. Alltaf þegar þeir eyðileggja húsin okkar, moskurnar, veitingastaðina, drepa börn og drepa konur segja þeir að þeir hafi gert árangursríka árás á menn al Zarqawis. Við þekkjum ekki til þessa manns. Við vitum ekki til þess að hann sé í borginni okkar. Ef svo er, þá er hann hér ekki á okkar ábyrgð vegna þess að við viljum engin tengsl við ómannúðarlegar aðgerðir sem eru við hann tengdar.“ Þetta var bréf frá borgaryfirvöldum í Falluja, borginni þar sem andófið og andstaðan við Saddam Hussein á valdatíma hans var alltaf hvað mest í Írak. Nú er andstaðan þar við innrásarherliðið og þá fer það sínu fram á þann hátt sem við nú verðum vitni að. Í Falluja og í Írak eiga sér stað stríðsglæpir sem jafna má við það sem gerðist á tímum nasista. Þeir báru sig líkt að og bandarísku stríðsglæpamennirnir gera núna. Þeir skutu og drápu fólk af handahófi. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þetta gerist í Falluja. Fyrir nokkrum vikum voru fjórir bandarískir hermenn myrtir þar. Lík þeirra voru svívirðilega leikin. Hefndin var árás á borgina þar sem fólk var drepið af handahófi, 700 manns. Konur, karlar og börn lágu í valnum. Í huga minn er greypt myndin af föður sem stóð með sjö ára dóttur sína, líkið af henni sundurskotið. Hann hét hefndum. Síðan segir formaður utanríkismálanefndar Alþingis: Við getum ekki látið sem ekkert sé. Ætla menn að þegja þegar þetta gerist á okkar ábyrgð? Að sjálfsögðu á að skipa rannsóknarnefnd sem fer yfir málin. Fyrr mætti nú vera. Ég spyr um alla þá sem fram hafa komið á Alþingi og talað um sjálfstæði þingsins og að efla beri það gagnvart framkvæmdarvaldinu. Hvar eru þeir nú? Nú reynir á að einhver vilji sé að baki þessum yfirlýsingum. Hv. formaður utanríkismálanefndar sagði að árásin á Írak á sínum tíma hefði verið gerð með skírskotun í samþykktir öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Það er rétt. Það var gert. Það var skírskotað til fyrri samþykkta öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna. Árásin var hins vegar ekki á grundvelli samþykktar öryggisráðsins og hún fór fram gegn ráðleggingum þeirra fulltrúa Sameinuðu þjóðanna sem önnuðust vopnaleit í Írak. Nú hefur komið í ljós að efasemdir þeirra voru réttar og að byggt var á upplognum sökum. Nú kemur hv. formaður utanríkismálanefndar Alþingis og segir að við verðum að treysta á leyniþjónustu samstarfsríkja okkar. Ég á eftir að trúa því að íslenska ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hér þori ekki að láta rannsaka þetta mál. Ætla menn virkilega að láta það undir höfuð leggjast? Hvað hafa menn að fela? Má ekki rannsaka málið? Má ekki ganga úr skugga um hvað er rétt og hvað rangt? Áður en ég lýk máli mínu ætla ég að leiðrétta missögn sem mér varð á í upphafi máls míns þar sem ég talaði um mannfall í Falluja, nefndi þar háa tölu, 30–100 þús. manns. Það var sú tala sem ég ætlaði að nefna um þann fjölda sem talið er að sé í borginni, fjölda óbreyttra borgara. Um mannfallið vita menn ekki. Eitt vita menn þó, í Falluja er núna verið að fremja stríðsglæpi á ábyrgð íslensku ríkisstjórnarinnar. Ég segi ekki Íslendinga - þetta er á ábyrgð íslensku ríkisstjórnarinnar.

Virðulegi forseti. Það er svo sem ekki nýtt í ræðu hv. þm. Ögmundar Jónassonar að hann sé andsnúinn því að farið skyldi hafa verið með hervaldi gegn ríkisstjórn Saddams Husseins. Saddam Hussein var þó einn mesti harðstjóri sem við þekkjum í nýliðinni sögu, réðst a.m.k. tvisvar inn í fullvalda ríki,  Hv. þm. Ögmundur Jónasson var árum saman einn flutningsmanna að tillögu um að við skyldum hverfa frá viðskiptabanni gegn Írak. Hv. þm. trúði lyginni úr Saddam Hussein sem sagði að viðskiptabannið ylli því að börn syltu í Írak þó að menn vissu að Saddam Hussein væri að safna auði eins og reyndar kom á daginn þegar hann var hertekinn á sínum tíma. Nú liggur alveg kristaltært fyrir að hv. þm. var mikill andstæðingur þess að farið skyldi með hervaldi gegn Saddam Hussein. Það mátti heldur ekki reyna að beita hann þvingunum á viðskiptasviðinu vegna þess að hv. þm. trúði bullinu og lyginni úr Saddam Hussein. Nú vil ég spyrja hv. þingmann: Hafði hv. þm. einhver ráð? Var hann þeirrar skoðunar yfir höfuð að það ætti eitthvað að hrófla við þessum heiðursmanni? Var hann þeirrar skoðunar að hann mundi með því að tala nógu ákaflega í sölum Alþingis t.d. geta talið Saddam Hussein á það að hverfa bara frá valdastóli svo að hann léti af þessum hryllingi? Hv. þingmaður hefur ekki svarað þessari spurningu, hvorki í þessari umræðu né öðrum sem ég hef hlustað á. Mér finnst það skaði fyrir umræðuna vegna þess að hv. þm. hefur heilmikla þekkingu á þessu svæði. Hann hefur þess vegna heilmikið til umræðunnar að leggja og ég hvet hv. þingmann til að upplýsa okkur hin sem sáum engin ráð önnur en þau að farið skyldi með hervaldi gegn þessum ógnarherra. 

Hæstv. forseti. Þeir sem ég hlustaði á varðandi viðskiptabannið gegn Írak voru starfsmenn í mannúðarhjálp Sameinuðu þjóðanna sem störfuðu í Írak og sögðu af sér hver á fætur öðrum þegar það varð ljóst, og öllum sem vilja vita var ljóst, að viðskiptabannið á Írak hafði valdið dauða mörg hundruð þúsund manna. Ég hlustaði líka á Íslendinga sem unnu þar í hjálpar- og uppbyggingarstarfi. Þau sögðu slíkt hið sama. Þetta var fólkið sem ég hlustaði á. Hafði ég einhver ráð til að losna við Saddam Hussein? Nei, ég kunni engin ráð við því fremur en ég kunni ráð við því á níunda áratugnum þegar hann naut stuðnings sömu aðila og gerðu síðan innrás í landið, sömu aðila og studdu hann þegar hann réðst með eiturvopnum gegn Írönum og Kúrdum. Það voru Bandaríkjamenn og Bretar. 
             Ég spyr núna, vegna þess að ég vil tala um daginn í dag líka - ég skal tala um fortíðina en tölum um daginn í dag líka núna: Kann hv. þm. Einar K. Guðfinnsson einhver ráð til að losna við stríðsglæpamenn á borð við George Bush sem fer núna drepandi og myrðandi í Falluja? Hvaða ráð kann hann til að losa okkur úr slagtogi við þessa menn? Hvaða ráð kann hann til að stöðva blóðbaðið og stríðsglæpina sem nú eru framdir á ábyrgð íslensku ríkisstjórnarinnar í Írak?

Virðulegi forseti. Ég vil nú byrja á að þakka hv. þingmanni ákaflega hreinskilnislegt svar. Þetta mál snýr auðvitað ekki bara að nútímanum, eins og hv. þm. vakti réttilega athygli á, heldur líka fortíðinni. Við stóðum hér frammi fyrir þeirri staðreynd að einn mesti harðstjóri a.m.k. seinni hluta 20. aldar var við völd í Írak, var þjóð sinni hættulegur,  Virðulegi forseti. Nú vil ég gjarnan að hæstv. forseti taki afstöðu til þessa máls.

Ég vil biðja hv. þingmenn að gefa ræðumönnum tækifæri til að ljúka máli sínu.

Ég vil bara þannig að það komist til skila segja að hv. þm. Ögmundur Jónasson kallaði fram í og lýsti þeirri skoðun sinni að hann teldi að ég hefði gaman af því að drepa fólk. 
             Hv. þm. hefur einfaldlega svarað spurningu minni ákaflega skýrt. Hann kunni engin ráð. Hann vildi með öðrum orðum una því að þessi harðstjóri væri við völd í Írak um ókomin ár þrátt fyrir að það hafi legið fyrir á þeim tíma hvernig hann væri að leika þjóð sína og nágrannaþjóðir, þrátt fyrir að það hafi legið fyrir að hér fór fullkominn harðstjóri fram. Hv. þm. endurtók einfaldlega gömlu lygarnar um það að viðskiptabannið ylli dauða hundruð þúsunda manna þegar það liggur fyrir að það var harðstjórinn sjálfur sem olli þessum hildarleik sem fram fór í hans eigin landi. Hv. þm. spurði mig einnar spurningar, og hún var þessi: Hvernig vil ég bregðast við? Það sem ég vil auðvitað gera er að það nái fram sem þjóðir heimsins eru að reyna að gera núna, að stilla til friðar í Írak, tryggja að hægt verði að koma á borgaralegu samfélagi, tryggja að hægt sé að standa þannig að málum, virðulegi forseti, að hægt sé að láta fara fram lýðræðislegar kosningar þannig að menn nái fram þjóðarvilja, þannig að fólkið í Írak geti talað sínu máli og ráðið sínum ráðum í fyrsta skipti frá því að þessi harðstjóri tók við völdum sem hv. þm. hefur nú greint frá að hann hafði engin ráð til að koma frá, og vildi greinilega ekki koma frá.

Hæstv. forseti. Ég væni hv. þingmann ekki um að hann hafi gaman af því að fólk sé drepið.

Þú varst að segja það.

Ég er að biðja hann afsökunar á þeim ummælum sem voru kölluð fram í hita leiksins. Ég er hins vegar að vekja athygli á því að við erum núna að verða vitni að mjög alvarlegum og svívirðilegum stríðsglæpum. Það er verið að drepa konur, það er verið að drepa börn, það er verið að drepa karla, það er verið að drepa saklausa borgara. Taugaveiki er að breiðast út í Falluja. Ég er að vekja athygli á því að þessir stríðsglæpir eru framdir á ábyrgð Íslendinga, á ábyrgð íslensku ríkisstjórnarinnar. Og ég er að furða mig á því að stjórnarmeirihlutinn á þinginu skuli koma fram af öðru eins ábyrgðarleysi og hann gerir í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég hygg að þegar sagan verður skrifuð í náinni framtíð muni 20. mars 2003 verða lýst sem svörtum degi í sögu Íslands, vegna þess að þann dag bárust okkur fréttir af því að íslenska ríkisstjórnin ætlaði í fyrsta sinn að styðja það að við sem þjóð færum með vopn á hendur annarri fullvalda þjóð. Það kom líka skýrt fram þá að ríkin sem væru á þessum lista, þau 30 ríki sem væru á lista yfir viljugar eða staðfastar þjóðir, ríkisstjórnir þeirra ríkja tækju siðferðilega og pólitíska ábyrgð á þessari styrjöld og afleiðingum hennar. Núna þegar liðið er rúmlega eitt og hálft ár frá þessum degi og styrjöldin geisar sem aldrei fyrr þá stendur þessi staðreynd. Ríkin bera siðferðilega og pólitíska ábyrgð á þessari styrjöld og afleiðingum hennar. Undan þeirri staðreynd getum við ekki vikist, því miður, og það ber að harma. Ég lýsi því yfir sem íslenskur ríkisborgari, íslenskur þegn, að ég krefst þess að Íslendingar verði strax fjarlægðir af þessum lista. Íslenska þjóðin var ekki spurð álits áður en þessi ákvörðun var tekin, þingskapalög voru brotin, málið var ekki borið undir Alþingi eða utanríkisnefnd þess eins og lög kveða á um. Þetta, virðulegur forseti, er mjög alvarlegur hlutur, því að hér var tekin ein umdeildasta ákvörðun varðandi utanríkismál í sögu lýðveldisins. Ég hygg að ekki hafi verið tekin jafnumdeild ákvörðun um utanríkismál síðan Alþingi ákvað að Ísland skyldi verða aðili að NATO í mars árið 1949. Á þeim mánuðum sem liðnir eru frá því að þessi innrás í Írak hófst hefur verið ömurlegt að fylgjast með þeim fréttum og sjá þær myndir sem teknar hafa verið á átakasvæðunum. Þessar fréttir eru stöðugt að versna, þær fara versnandi dag frá degi, sjálfsmorðssprengjuárásir, árásir skriðdreka, loftárásir, skotárásir hermanna, og saklaust fólk liggur í blóði sínu, börn, konur og karlar. Síðustu daga höfum við orðið vitni að orrustu í borginni Falluja, orrustu sem staðið hefur yfir í hálfan mánuð. Við vitum ekki hversu margir hafa fallið en það er augljóst af þeim myndum sem við sjáum frá þessu svæði, frá þessari borg að þarna eiga sér stað gríðarlegar mannlegar þjáningar. Og það er alltaf svo, virðulegi forseti, að í myrkrinu eru allir kettir gráir og það er stutt á villidýrseðlið í mannskepnunni þegar styrjaldir eru annars vegar. Við höfum fengið að sjá að Bandaríkjamenn, þessir boðberar frelsis og lýðræðis, eru ekki barnanna bestir. Við höfum séð pyntingar á föngum. Í dag fengum við að sjá hvernig írakskur andspyrnumaður sem lá særður á gólfi, maður sem hafði leitað sér kirkjugriða sem voru álitin heilög vé á Íslandi áður fyrr, lá helsærður á gólfi í mosku, var skotinn eins og hundur af bandarískum hermanni án þess að fá rönd við reist. Þetta fengum við að sjá. Við fengum líka að sjá í gær mynd þar sem bandarískur hermaður klifraði yfir húsvegg og hleypti af einu skoti á særðan írakskan andspyrnumann sem lá þar. Hann kom til baka og sagði: Þessi er búinn að vera. Hann hafði afgreitt hann með einni kúlu, særðan hermann. Slík hegðun stríðir gegn öllum prinsippum í hernaði, hlýtur að stríða gegn öllum lögum sem siðmenntaðar þjóðir setja sér, jafnvel þótt á vígvelli sé. Þetta eru aðeins þau dæmi sem við höfum fengið að sjá, eflaust eru þau miklu, miklu fleiri, um hræðileg afbrot sem framin hafa verið á þessum ömurlega vígvelli. Mér finnst það sem gerst hefur í Írak minna um margt á atburði sem gerðust í Evrópu fyrir 60 árum. Þá var við völd í Þýskalandi vitskertur maður sem hét Adolf Hitler. Hann fór með hernaði gegn nágrannaþjóðum sínum og gerði það einmitt á grundvelli upploginna saka eins og gerðist í Írak. Þjóðverjar skálduðu ástæður til að ráðast inn í Pólland í september árið 1939. Bandaríkjamenn og Bretar skálduðu ástæður til að ráðast inn í Írak árið 2003. Þessar inrásir Þjóðverja leiddu til þess að fólk í þessum löndum, sem vildi ekki hafa erlenda innrásarheri, reis upp og hóf vopnaða andspyrnu. Innrásin í Írak leiddi til þess að íbúar Íraks risu einnig upp og hófu vopnaða andspyrnu, hófu að herja á innrásarherina. Þjóðverjar kölluðu reyndar ekki andspyrnumenn í Evrópu á sínum tíma hryðjuverkamenn vegna þess að það hugtak var ekki til þá en þeir litu á þá sem hryðjuverkamenn og kæmu þeir höndum yfir þá var þetta hugrakka fólk umsvifalaust dregið upp að næsta húsvegg og afgreitt með byssukúlum eða öðru. Það var tekið af lífi. Bandaríkjamenn gera hið saman þegar þeir koma höndum yfir írakska andspyrnumenn þessa dagana. Þeir skjóta þá eins og hunda. Síðustu vikur og mánuði höfum við orðið vitni að uppreisn í einni af stærstu borgum í Írak, Falluja. Í ágúst árið 1944 braust út uppreisn í Póllandi, í Varsjá, vopnuð uppreisn andspyrnumanna. Sú uppreisn var barin niður af gríðarlegri hörku af Þjóðverjum þar sem barist var frá húsi til húss, frá götu til götu. Því lyktaði með að Þjóðverjar náðu aftur yfirráðum í Varsjá. Þeir sem eftir lifðu af andspyrnumönnum voru teknir til fanga, þeir voru teknir af lífi eða sendir í fangabúðir. Í Falluja er núna barist frá húsi til húss, frá götu til götu, og þeir uppreisnarmenn sem teknir eru til fanga eru teknir af lífi eða sendir í fangabúðir. Hvað gerðu Þjóðverjar síðan þegar þeir voru búnir að ná undir sig Varsjá? Jú, þeir sprengdu borgina í tætlur, eyddu húsum með skipulögðum hætti þannig að þegar upp var staðið stóð ekki steinn yfir steini í einni af fegurstu borgum Evrópu. Þarna voru framdir hrottalegir stríðsglæpir. Ég hygg, herra forseti, að þegar upp verður staðið og við fáum að heyra sannleikann um orrustuna í Falluja þá sé á ferðinni nýtt dæmi svipað harmleiknum í Varsjá. Falluja verður lögð í rúst. Þar eru núna framdir stríðsglæpir og við berum ábyrgð á því.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um samkomudag Alþingis og starfstíma þess. Meðflutningsmenn mínir eru Bryndís Hlöðversdóttir og Margrét Frímannsdóttir. Það er ekki tilviljun, virðulegi forseti, að það erum við þrjár sem flytjum frumvarpið vegna þess að við höfum verið eða erum þingflokksformenn í flokki okkar, Samfylkingunni, og þekkjum því afar vel hvernig starfstími Alþingis hefur verið og hvernig hefði verið unnt að skipuleggja þinghaldið og hvaða annmarkar hafa verið á því fyrirkomulagi sem verið hefur undanfarin ár á störfum Alþingis. Frumvarpið sem ég mæli fyrir var flutt á 130. þingi en varð eigi útrætt. Við teljum að það sé mjög mikilvægt að halda áfram að hreyfa þessu máli og sýna fram á að starfsfyrirkomulagið er úrelt og að þörf sé á breyttri vinnutilhögun Alþingis og þess vegna undirstrikum við nauðsyn þess að málið nái fram að ganga. Ég legg mikla áherslu á það, virðulegi forseti, að þinghaldið síðasta vor og sumar undirstrikar nauðsyn þess að gera gjörbreytingar á störfum Alþingis. Við höfum vanist því að þing komi saman 1. október og ljúki í byrjun maí og því er ekki að leyna að undir lok þinghaldisins kemur mikil pressa á bæði framlagningu stjórnarmála og afgreiðslu þeirra fyrir vorið. Síðastliðið sumar kom eitt slíkt mál inn mjög seint á þinginu, fjölmiðlafrumvarpið svokallaða, og varð til þess að þinginu var fram haldið með hléum alveg fram í júlí. Það er óþolandi staða fyrir þingmenn að fá ekki að vita um vinnutilhögun sína. Okkur er engin vorkunn að vera lengur á þinginu en viðgengist hefur en við þurfum að vita hvernig haga á þinghaldi, það þarf að vera ljóst að fagleg og góð vinnubrögð séu tryggð og að ekki sé hundrað í hættunni þótt mál klárist ekki fyrir vorið af því að ekki muni líða langur tími þar til við komum saman á ný og getum tekið til við þar sem frá var horfið. Í frumvarpi okkar felst að Alþingi komi saman 15. september og sitji til 15. júní. Það þingtímabil sem við höfum vanist, frá 1. október og fram til vors, er afskaplega stutt miðað við þau miklu verkefni sem Alþingi fæst við í dag. Það hafa oft verið miklar umræður um fjölda þingmannamála, það er oft óskað eftir því að við setjum mörg mál á dagskrá, tölum stutt, jafnvel bara flutningsmaður, og það hefur gerst að allt að 37 þingmannamál hafa verið sett á dagskrá á einum og sama deginum af því að nýta þarf dagana fyrir stjórnarfrumvörpin sem afgreiða á fyrir vorið. Á síðasta vetri stóð jólahlé frá 15. desember til 28. janúar, í u.þ.b. 43 daga. Fyrir jól náði þinghald yfir 75 daga frá samkomudegi til jólahlés og þingtími til vors átti að vera um 100 dagar en það gjörbreyttist við framlagningu fjölmiðlafrumvarpsins eins og áður hefur verið vikið að. Lengdur starfstími er grunnur að breytingum og nýjum starfsháttum þingsins. Verði frumvarpið að lögum mun forsætisnefnd endurskoða starfsáætlun Alþingis og ég sé það fyrir mér að skoðað verði hvað hefur reynst vel í skipulagi hjá öðrum þingum og hvað þróun þingstarfa kallar helst á varðandi breytingar. Alþingismenn njóta fullra launa allt árið og þingmennska er fullt starf þeirra allra. Áður fyrr fengu alþingismenn dagpeninga fyrir þann tíma sem Alþingi starfaði og jafnframt var það svo um þorra alþingismanna að þeir gegndu öðrum störfum samhliða þingmennsku. Starfstími Alþingis var eigi að síður sá sami og hann er nú, þ.e. frá því í október og fram í maí. Hefur svo verið í meginatriðum frá stríðslokum. Í seinni tíð hafa breytingar orðið á starfskjörum alþingismanna sem taka mið af auknum verkefnum þeirra. Alþingismenn hafa notið fastra launa allt árið frá 1964 og frá því um 1970 hafa stöðugt færri alþingismenn gegnt störfum samhliða þingmennsku (a.m.k. yfir þingtímann). Því má segja að starfstími Alþingis hafi ekki fylgt þeim breytingum sem annars hafa orðið á starfskjörum og starfsháttum þingmanna. Sums staðar er þetta með allt öðrum hætti. Ég þekki til þar sem þing er ekki haldið á mánudögum þannig að helgin auk mánudagsins nýtist fyrir þá sem búa utan höfuðborgarinnar. Þingdagar og nefndadagar skiptast þá á í einhverjum hlutföllum eins og eðlilegt þykir. Einnig væri hægt að gera þinghlé í eina viku og hafa þingvinnu síðan í þrjár vikur eða einhver önnur skipting sem heppileg þykir á viðkomandi þingi þannig að bæði sé hægt að starfa vel og faglega í þinginu sjálfu en jafnframt sinna þeim skyldum sem þingmenn óhjákvæmilega hafa utan þingsins úti í kjördæminu og vegna annarra starfa sem þeir vinna á vegum þingsins. Á haustin er tekin ein vika í þinghlé hér á Alþingi og í þessari einu viku er ætlast til að þingmenn fari í kjördæmin, haldi fundi eða geri annað sem er mikilvægt að hafa tíma til. Ef þessu væri breytt þannig að starfað væri lengur að vetrinum, eins og hér er lagt til, væri hægt að hafa starfsáætlunina öðruvísi, hafa oftar hlé, oftar kjördæmavikur eða kjördæmadaga eða gefa meira svigrúm til að lesa skýrslur eða vinna að frumvörpum á þeim tíma sem Alþingi starfar. Á Íslandi kemur þing saman fyrsta virkan dag eftir 1. október og hefur staðið fram undir miðjan maí, síðustu árin aðeins fram á fyrstu daga maímánaðar. Við leggjum til að byrjað verði 15. september og haldið áfram fram undir þjóðhátíðardaginn, 17. júní. Í Noregi stendur þingtími frá septemberlokum til u.þ.b. 20. júní, í Svíþjóð frá 16. september til 17. júní, í Danmörku frá fyrsta þriðjudegi í október til 5. júní og í Finnlandi frá fyrsta þriðjudegi í september til u.þ.b. 20. júní. Algengt er að jólahlé sé tvær til þrjár vikur, til dæmis í Noregi u.þ.b. 14 dagar og um páska er svipað hlé. Nú orðið njóta alþingismenn á Íslandi fullra launa allt árið enda er þingmennska fullt starf, eins og áður segir, en starfstími Alþingis hefur ekki breyst, hann er frá október og fram í maí. Það er mjög mikilvægt að gera breytingar í samræmi við starfsvettvang alþingismanna og taka mið af þeim breytingum á starfskjörum sem hafa orðið frá því u.þ.b. 1970. Ég vakti athygli á því að þingmálin eiga oft undir högg að sækja þegar líður á veturinn en það er ekki beinlínis stefnt að því með þessu frumvarpi að fjölga þingfundum eða lengja þá. Það er miklu fremur mat okkar að það fari eftir ástandi í þinginu á hverjum tíma hvernig þingmálum er raðað á dagskrána. Í heild viljum við gefa þinginu rýmri tíma til að fjalla um mál, ekki síst nefndum þingsins, og við viljum að komi þingmál seint fram þá séu það ekki rök fyrir því að þrýsta því í gegnum þingið fyrir vorið að sumarhléið sé stutt. Og hafi ráðherra ekki unnið að máli þannig að það komi tímanlega fram sé ekki hægt að koma inn í þingið, jafnvel með afbrigðum, með mál og ætlast til að það sé afgreitt á engum tíma. Það er líka afar slæmt, virðulegi forseti, hve lítill tími gefst oft til að skoða stjórnarfrumvörp áður en þau eru tekin á dagskrá og reynslan sýnir að þegar loksins kemur að nefndadögum þarf nefndarformaður að keyra yfirferðina áfram, oft til mikils vansa fyrir þingið og gagnvart því fólki sem kemur á nefndarfundi, jafnvel utan af landi, til að fjalla um og varpa ljósi á þau mál sem eru til umfjöllunar. Það er ekki óalgengt að heyrst hafi frá fulltrúum okkar í efnahags- og viðskiptanefnd að ekki hafi verið sæmandi þegar fólk hefur komið, kannski 10–20 manns út af einu máli, kallað utan af landi eða úr dagsins önnum, og þarf síðan að bíða jafnvel klukkustund eftir að komast inn á fund nefndarinnar þar sem rokið er í gegnum málin, jafnvel á tíu mínútum og lítið fjallað um það sem fram kom. Svona vinnubrögð eru ekki Alþingi sæmandi og aðeins með því að breyta starfsáætlunum, komast út úr þessum álagspunktum, getum við tekið upp faglegri vinnubrögð og heillavænlegri. Ég veit að annars staðar hefur verið gerð mjög mikil úttekt á því hvernig best sé að starfa í þinginu og við höfum gert breytingar hér. Við höfum t.d. tekið sérstaka nefndadaga sem mér finnst að hafi gefist mjög vel, en við höfum ekki haldið áfram að skoða með hvaða hætti við gætum gert þinghaldið liprara. Ef til vill liggja rætur þess í því hversu óreglulega stjórnarfrumvörpin koma fram vegna þess að það eru þau sem lögð er áhersla á. Svo er önnur hlið á málinu sem ég ætla ekki að gera mikið úr hér en nefni þó, það er hversu litla umfjöllun þingmannamálin fá. Ég ætlast að sjálfsögðu til þess að ef við tökum upp betri og faglegri vinnubrögð, breytum starfsáætlun þingsins og tökum upp öðruvísi vinnulag, þá verði þingmannamálunum gerð betur skil. Það er ástæða til að nefna það líka, af því að kjördæmavikan er nýrri tíma mál, að það hefur verið gott að fá slíka yfirferð en það er líka talsvert þröngt, ekki síst eftir þær breytingar sem voru gerðar á kjördæmaskipaninni. Kjördæmin eru orðin gífurlega stór og eru allt annars eðlis en þegar kjördæmavikan, þessi eina kjördæmavika var tekin upp, og þar er þingmönnum stórra kjördæma þröngur stakkur sniðinn að eiga samkvæmt starfsáætluninni bara þessa einu viku til þess að fara út í kjördæmið. Við ættum að vera með fleiri slíkar vikur yfir veturinn til þess að gera starfið í þessum stóru kjördæmum liprara og þingmönnum þar mögulegt að koma betur til móts við kjósendur sína. Ég get ekki stillt mig um, virðulegi forseti, af því að það tengist því máli sem hér er í frumvarpsformi, að nefna að það voru uppi hugmyndir um skiptingu málaflokka, um breytingu á nefndum, um fækkun þingmanna í nefndum og að færri yrðu um að kjósa varamenn í nefndir. Undir stjórn Ólafs G. Einarssonar fór fram mikil og góð vinna á sínum tíma og þá var komið fram frumvarp sem hefði gjörbreytt mörgu í vinnu okkar þótt það lengdi reyndar ekki starfstímann. En sú vinna fékk ekkert framhald og ekkert hefur verið gert með þessi mál í tíð núverandi hæstv. forseta Alþingis. Virðulegi forseti. Ég hef drepið hér á það helsta sem máli skiptir varðandi það að breyta starfsáætlun Alþingis og að mikilvægt sé að dreifa þingfundum á lengri tíma yfir veturinn og skipuleggja störf þingsins upp á nýtt. Ég vil sérstaklega árétta að það eru engin sérstök rök fyrir því að Alþingi skammti sér svo nauman tíma sem raun ber vitni til að fjalla um og afgreiða liðlega 100 frumvörp, það er fjöldi þeirra frumvarpa sem yfirleitt hafa komið fram á hverjum þingvetri, og 20–30 ályktanir sem venjan hefur verið hingað til. Auðvitað eigum við að breyta fyrirkomulaginu og gefa okkur betri tíma til umfjöllunar. Jafnframt mundum við geta haft rýmri tíma til umfjöllunar fjárlagafrumvarpsins þar sem við byrjum hálfum mánuði fyrr, og aukið svigrúm til afgreiðslu þeirra þingmála sem kunna að fylgja því. Með því að dreifa þingfundum á lengri tíma yfir veturinn og endurskipuleggja störf þingsins væri í senn hægt að gefa sér betri tíma til að athuga mál, svo og til að gefa þingmönnum rýmri og skipulegri tíma til að hafa samband við kjósendur, ferðast um kjördæmin, halda fundi, m.a. meðan þing situr. Miklar breytingar hafa orðið á umhverfi þingmanna frá þeim tíma er starfstími Alþingis var settur í núverandi form og ekkert mælir með því að þingið sé sent heim í byrjun maí eins og áform eru um á hverjum einasta vetri. Virðulegi forseti. Í lok máls míns get ég líka bent á bættar samgöngur, fjarskiptaþróunina, tölvuvæðinguna, allt það sem gjörbreytt hefur allri vinnutilhögun þingmanna. Ég vil líka nefna að oft heyrast gagnrýnisraddir hjá almenningi sem finnst hið langa sumarhlé Alþingis á skjön við starfsfyrirkomulag annarra stétta og sú umræða er orðin áberandi neikvæð. Ég er manna fyrst til að benda á að sumarhléið er ekki sumarleyfi þingmanna, því þá eru þingmenn að störfum, en því er ekki að leyna að þessi starfsáætlun og fyrirkomulag gerir það að verkum að fólk álítur að þingið sé sent heim. Þetta höfum við fundið, að það sé eins og ríkisstjórnin bíði eftir því að sú stund renni upp að þingið sé sent heim og hún fái frið fyrir okkur og geti sinnt verkefnum sínum án afskipta þingsins. Þetta er úrelt hugsun og úrelt vinnubrögð. Við eigum að láta þingið starfa eins og unnt er allt árið, stytta sumarhlé, stytta jóla- og páskahlé ef okkur sýnist svo og gera oftar hlé á hefðbundnum þingfundum til þess að hið fjölbreytta starf þingmannsins fái notið sín. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu og framsögu um samkomudag Alþingis og starfstíma þess.

Virðulegi forseti. Málið sem hér er til umræðu og er flutt af þremur núverandi og fyrrverandi þingflokksformönnum Samfylkingarinnar er gott mál sem snertir störf Alþingis mikið og vonandi taka allir þingmenn og flokkar þátt í umræðunni hérna á eftir. Fyrsti flutningsmaður, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, rakti rökin fyrir þessu máli mjög vel en ég ætla að tæpa á nokkrum þáttum sem hún hafði ekki tíma til að fjalla um. Í hnotskurn má segja að með þessu frumvarpi sé verið að leggja til að starfshættir Alþingis séu færðir til nútímans. Það eru engin rök fyrir því fyrirkomulagi sem hér er uppi og miðast við sauðburð annars vegar og göngur og réttir hins vegar. Núverandi forseti hefur staðið mjög dyggan vörð um þetta fyrirkomulag og í sjálfu sér er ekkert út á þá afstöðu hans til þinghaldsins að setja, að það miðist við göngur og réttir að hausti og sauðburð að vori. En ég held að þau annars ágætu dægraskipti hafi voðalega lítið með hinn almenna þingmann og hinn almenna borgara lengur að gera og orðið vel tímabært að breyta fyrirkomulaginu í þinginu og að margt muni batna í kjölfarið. Í greinargerðinni segir að ekki sé verið að leggja til með beinum hætti að þingfundum fjölgi enda er það ekki meginmálið. Það er verið að færa starf Alþingis yfir á eðlilegan vinnutíma þannig að það nái yfir tíu mánuði ársins, þingið taki sér síðan eðlilegt hlé yfir hásumarið en starfi þess á milli með þingfundum, nefndarfundum, kjördæmavikum og með ýmsum öðrum hætti, það hafi miklu hærra borð fyrir báru til að ræða og afgreiða þingmannamál. Ég ætla einmitt að staldra örlítið við þann punkt af því að hér er lagður fram mikill fjöldi þingmannamála. Að þau séu aldrei afgreidd út úr nefnd eða til 2. umr. hefur valdið því að þingmenn leggja fram mikið flóð fyrirspurna, sem er í sjálfu sér ekkert út á að setja þar sem þetta er afleiðing starfshátta Alþingis. En hins vegar drukkna þær hver í annarri eins og við sjáum t.d. á morgun á fyrirspurnadegi en þá verður mikið flóð, gæti staðið í fjórar til fimm klukkustundir, af því að haldið verður áfram eftir kl. 18 til að reyna að grynnka á bunkanum. Að sjálfsögðu er það lýðræðislegur réttur allra alþingismanna og kjósenda þeirra að mál sem þeir leggja fram, þingsályktunartillögur og frumvörp, séu afgreidd úr nefndum eftir umsagnir og umræður, ræddar hér aftur og síðan afgreiddar frá þinginu þannig að Alþingi allt greiði atkvæði um hin fjölbreytilegu mál þingmanna. Það er að sjálfsögðu grundvallaratriði. Það er starf löggjafans í hnotskurn, ekki að stimpla stjórnarfrumvörp á elleftu stundu, fyrir jól og um miðjan maí. Það eru ákaflega undarleg og ámælisverð vinnubrögð. Þetta fyrirkomulag setur að mínu mati Alþingi að mörgu leyti niður. Fólk verður mismikið vart við störf Alþingis nema hvað varðar utandagskrárumræður og almennar umræður um málefni dagsins. Það er að sjálfsögðu hið besta mál af því að Alþingi er málfundur sem á að spegla samfélagið á hverjum tíma. En almenningur heyrir svo til aldrei af þeim þingmannamálum og málflutningi þingmanna nema í tengslum við afgreiðslu ráðherra og nefndarformanna og staðgengla þeirra á stjórnarfrumvörpum. Það er að fáránlegt fyrirkomulag og það kristallar það hvernig þinghaldið er. Þau stjórnarfrumvörp sem ríkisstjórnin ætlar að fá í gegnum þingið fyrir jól koma inn í desember. Nú erum við að ræða þingmannamálin, í október og nóvember. Þau hverfa síðan út, stjórnarfrumvörpin hrannast inn og eru afgreidd nánast á sólarhringalotum þótt kannski hafi eitthvert lát orðið á frá því sem var fyrir einhverjum árum. En það skiptir ekki máli. Þetta eru vond vinnubrögð sem eiga sér enga stoð í nútímanum, eru ekki nútímastarfshættir. Alþingi á að sjálfsögðu að starfa í takt við annað í samfélaginu, byrja á haustin, vinna með hléum og öllum þeim afbrigðum og frávikum frá þingfundum sem á þarf að halda og gera síðan eðlilegt hlé yfir sumarið. Fyrst og fremst þarf það að starfa eftir nútímalegum og eðlilegum háttum. Hérna er rakið mjög vel hvernig upplýsingabyltingin og breytingar í samfélaginu hafa breytt starfi þingmannsins og löggjafans mjög svo til hagsbóta fyrir þingmenn. Hún gefur fjölmörg tækifæri til að breyta starfsháttum þingsins. Þannig mætti einnig segja að tíminn frá því að þingi lýkur í maí og þangað til það byrjar aftur 1. október sé býsna illa nýttur. Að sjálfsögðu nýta margir þingmenn tímann ágætlega og sinna störfum sínum, semja þingmannamál og hitta kjósendur. En störf þingsins á þeim tíma eru engin, ef svo má segja, nema eitthvað sérstakt komi upp og einstaka nefnd sé kölluð saman til að ræða eitthvert akút og brýnt mál. Annars starfar Alþingi bókstaflega ekki á þessum langa tíma, í þrjá til fjóra mánuði. Þó koma til frávik eins og þegar fjölmiðlafrumvarpið var samþykkt öðru sinni og síðan dregið til baka í sumar, sem var alveg sérstakur kafli í sögu þingsins en lýsir því ágætlega hve þröngur stakkur þinginu er sniðinn og hvernig það þarf að bregðast við þegar eitthvað gerist í samfélaginu. Það var nefnt hvernig kjördæmafyrirkomulagið kallar á breytta starfshætti Alþingis. Fyrir nokkrum árum var samþykkt mjög vond stjórnarskrárbreyting þar sem arfavitlaus kjördæmaskipan var fest í lög og færð í stjórnarskrá af þinginu. Þótt vel megi færa rök fyrir því að að einu leyti sé þetta kjördæmafyrirkomulag betra en hið fyrra, þ.e. að því leyti að atkvæðarétturinn er eitthvað jafnari. En það er önnur umræða. Kjördæmafyrirkomulagið er vont og vitlaust og því á að sjálfsögðu að breyta við fyrsta tækifæri. En meðan þetta vitlausa fyrirkomulag er uppi þá kallar það á breytta starfshætti þingsins. Á meðan þingið starfar í belg og biðu án mikilla hléa frá 1. október og fram í maí þá gefast þingmönnum landsbyggðarkjördæmanna, það háttar eitthvað öðruvísi til um þingmenn suðvesturhornsins, fá tækifæri til að sinna hinum víðfeðmu kjördæmum að einhverju marki, fyrir utan tvær kjördæmavikur, eina á hvoru tímabili. Þetta mál er mjög brýnt og það verður gaman að heyra viðhorf stjórnarsinna til nútímavæðingar á starfsháttum þingsins sem og þingmanna annarra flokka. En ég fagna þessu máli og vona að þingið beri gæfu til að afgreiða það út úr nefnd og til 2. umr. síðar í haust.

Herra forseti. Það er með naumindum að ég hafi nokkru við að bæta eftir þessar yfirgripsmiklu ræður sem háttvirtir þingmenn hafa flutt um gagnsemi þessa góða máls. Ég er þeirrar skoðunar að margt sé hægt að gera til að færa Alþingi og starfshætti þess til nútímalegra horfs. Eitt af því sem hægt er að gera er að dreifa starfstíma þingsins yfir árið, láta það koma saman oftar en sitja skemur í einu. Rökin sem að þessu hníga eru margvísleg. Ég tala sem ungur faðir tveggja barna og er þeirrar skoðunar að eitt af því sem þinginu hefur ekki tekist á síðustu árum, meðan kröfur til fjölskylduvænleika hafa aukist, sé að mæta þeim kröfum. Þingið er ekki vinnustaður sem ýtir undir ástríkt fjölskyldulíf. Það er mjög vægt til orða tekið að halda því fram. Til þess að draga úr álaginu sem hér rís oft eins og holskefla yfir menn og fjölskyldufólk þá væri hægt að fara þá leið að dreifa álaginu yfir lengri tíma. Án efa mundi það skipta miklu máli. Ég tel að ein röksemdin fyrir samþykkt þessa frumvarps sé yfirlýstur vilji núverandi og fyrrverandi forseta Alþingis til að haga starfsháttum þingsins þannig að það falli betur að nútímalegu lífi fjölskyldna í landinu. Fleiri röksemdir er að sönnu hægt að tína til vegna þessa máls. Ein er sú að í vaxandi mæli eru gerðar kröfur til þingmanna um að þeir efli og rækti tengsl við kjósendur. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir drap á það að til að svara þeirri kröfu hafi þeir sem ráða starfsemi þingsins tekið upp kjördæmavikur. Þær hafa gefist vel. Þörfin fyrir slíkan tíma sem tekinn er skipulega frá til að gefa þingmönnum færi á að heimsækja kjördæmin og rækta þessi tengsl er meiri eftir kjördæmabreytinguna sem illu heilli var samþykkt hér um árið. Kjördæmabreytingin hefur leitt til þess að menn hafa miklu stærri kjördæmum að sinna heldur en áður.

Er erfiðara að sinna kjördæmunum í Reykjavík núna en áður?

Ekki tveggja manna tal.

Ég veit ekki, herra forseti, hvort túlka megi frammíkall háttvirts þingmanns, sem tilheyrir Reykjavíkurkjördæmi suður, sem einhvers konar efasemdir um þetta frumvarp en ég mundi í hans sporum, með tilliti til þeirra mætu kvenna sem flytja þetta mál, ekki hætta mér út í slíkt.

Ég segi ekki orð.

Með því að taka upp það fyrirkomulag sem reifað er í þessu frumvarpi væri einmitt hægt að hafa kjördæmavikurnar fleiri eða tímann rýmri sem gefinn er á meðan þing situr til að tengjast kjördæmum og íbúum þeirra betur. Ég held að þetta skipti miklu máli. Síðast en ekki síst þá finnst mér önnur röksemd styðja þetta mál. Þingstarfið og þinghaldið hefur í vaxandi mæli þróast með þeim hætti að þingmenn notfæra sér þá möguleika sem þingsköp gefa þeim til þess að taka upp ýmis álitamál og umdeild mál sem koma upp í samfélaginu. Ég tel að það sé mjög í þágu lýðræðisins. Fulltrúalýðræðið hefur fært okkur, hinum kjörnu fulltrúum, þær skyldur að túlka með röddum okkar viðhorf þeirra kjósenda sem hafa beint okkur inn á þing í álitamálum sem upp koma. Við gerum það eftir því sem við getum. Við þingmenn eigum í reynd að túlka þá strauma sem leika um þjóðlífið. Á tímum vaxandi fjölmiðlunar bíða kjósendur oft eftir því að fá að heyra álit og röksemdir þeirra fulltrúa sem kjörnir hafa verið á þing varðandi ýmis mál. Af þeim sökum tel ég að það sé í þágu hinnar seinni tíma þróunar á lýðræðinu að þingið sitji sem lengst og komi sem oftast saman þannig að það hrannist ekki upp ýmiss konar mál sem þingið ætti í raun að taka á að bragði en hefur ekki tækifæri til þegar menn loksins koma saman, kannski að loknu sumri eða að loknu löngu hléi eins og oft er yfir hátíðir. Málin eru þá gjarnan komin í þá stöðu að það er erfitt að taka þau upp. Ég held að það geti verið erfitt fyrir þjóðarsálina að ekki sé hægt að leiða þau út með umræðu hér á þingi. Oft er það þannig að umræða í samfélaginu endar hér, byrjar hér og endar hér ef um er að ræða minni háttar ágreiningsmál. Með minni háttar málum á ég við þessi pólitísku dægurmál sem hingað skolar á stundum. Þetta finnst mér enn ein röksemdin fyrir þessu góða máli. Ég er almennt þeirrar skoðunar, herra forseti, að forsetar þingsins ættu að leita eftir viðhorfum þingmanna sem hér sitja, sumir hafa setið hér lengi, til þess hvernig megi breyta starfsháttum þingsins þannig að það svari betur kröfum fólksins í landinu, kröfum breytts og flóknara þjóðfélags, en líka þörfum okkar sem á Alþingi sitjum. Þá kem ég aftur að upphafi máls míns, þ.e. fjölskylduvænleika Alþingis sem vinnustaðar. Ég hef á ævi minni unnið á mörgum vinnustöðum. Það er bara í einu starfi sem mér hefur þótt erfiðara að vera sem hluti af fjölskyldu, þ.e. þegar ég vann sem ungur maður sem sjómaður og þurfti að vera fjarri heimili mínu allt upp í þrjár eða fjórar vikur. Alþingi kemst næst sjómennsku að þessu leyti, sérstaklega ef menn búa nú fjarri Alþingi sjálfu, í öðrum landshluta. Þá er þetta eins og að fara á vertíð, þegar menn eru að ljúka fjárlögum eða þegar verið er að ljúka þingstörfum á vorin. Fjölskyldufeður eða -mæðurnar, eftir atvikum, fara að heiman, kveðja börn sín og maka og snúa ekki til baka fyrr en eftir nokkrar vikur. Vinnunni er þannig háttað á þessum stað að það er ekki nokkur von til þess að menn komist til síns heima, svo einhver mynd sé á því, meðan á slíkum vinnutoppi stendur. Þetta frumvarp, ef samþykkt verður, yrði liður í að draga úr þessu. Þetta frumvarp er skref í átt að því að gera Alþingi að nútímalegri vinnustað sem hentar betur þörfum þeirra sem vinna á honum, ekki bara þingmanna heldur líka þeirra 100 starfsmanna sem þingið hefur í sinni þjónustu. Ég held líka að það henti betur þörfum samfélagsins eins og það hefur þróast.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur fyrir að eiga enn og aftur frumkvæðið að því að leggja fram frumvarpið sem við ræðum hér um, um samkomudag Alþingis og starfstíma þess. Ég held að þeir sem hér starfa séu flestir sammála um að þessu þurfi að breyta. Þess vegna er það svolítið undarlegt að ekkert skuli gerast í þeim efnum. Við höfum talað mikið um að það þurfi að gera breytingar á þessu, ekki síst þeir sem koma nýir inn á þing sem bregður svolítið við að sjá þá starfshætti sem hér eru tíðkaðir, starfshætti sem miðast við fyrirkomulag sem hentaði á síðustu öld, meira að segja frekar á fyrri parti hennar en þeim seinni. Áður var þjóðfélagið þannig að fjölmargir sem hér störfuðu höfðu það sem aukastarf. Þetta var ekki þeirra aðalstarf. Aðalstarf þeirra fólst gjarnan í því að vinna í sveitum landsins við búskap. Menn þurftu að komast heim til þeirra árstíðabundnu verka sem því fylgja. Starfstími Alþingis, eins og hann er í dag, miðast við þann veruleika. Eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir rakti ágætlega í framsögu sinni eru aðstæður allt aðrar í dag. Hlutverk Alþingis er auk þess allt annað og enn viðameira en það var á síðustu öld, að ég tel. Það er ekki síst þess vegna sem við þurfum að aðlaga starfstíma þingsins að nútímanum. Ég held að þetta verkefni snúist um marga þætti. Það snýr ekki aðeins að okkur sem hér störfum, að starfstíma okkar og hvernig okkur fer best úr hendi að sinna hlutverki okkar heldur snýst það líka um hlutverk Alþingis sem stofnunar í samfélaginu, sem æðstu stofnunar ríkisins eins og hún er skilgreind í stjórnskipunarréttinum. Það er fáránlegt, í ljósi þess að Alþingi er ætlað að hafa eftirlitshlutverk og aðhaldshlutverk með framkvæmdarvaldinu á hverjum tíma, að starfsáætlun Alþingis miðist við að rödd Alþingis þagni algjörlega fimm mánuði samfellt á ári hverju. Fimm mánuði samfellt er þessu aðhaldshlutverki nánast kippt úr sambandi. Við þekkjum það sem hér störfum að ef þingmenn vilja koma einhverju á framfæri sem þeir hafa tekið eftir í meðförum framkvæmdarvaldsins er mikill munur á því hvort þing er starfandi eða ekki. Hér er sá vettvangur sem þessi stofnun hefur, og þeir sem hér starfa, til að sinna þessu mikilvæga hlutverki sínu. Þetta hverfur nánast í þá fimm mánuði sem Alþingi starfar ekki. Við getum einfaldlega ekki haldið svona áfram miklu lengur. Þjóðþingin allt í kringum okkur hafa verið að laga sig að nútímanum í þessum efnum og okkur er ekkert að vanbúnaði að gera það líka. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minntist aðeins á það að fyrrverandi forseti Alþingis, Ólafur G. Einarsson, hefði lagt í það mikla vinnu að endurskoða þingsköp Alþingis, m.a. með þetta í huga. Það var reyndar þverpólitísk vinna. Í þeirri nefnd sátu fulltrúar allra flokka sem þá voru á þingi, ef ég man rétt. Þessi vinna liggur fyrir og í henni er að finna mjög margar góðar tillögur en því miður reyndist ekki vilji hjá núverandi forseta til að fylgja þeirri vinnu úr hlaði og klára hana. Mér þykir það mjög miður því engum er hagur í því fyrirkomulagi sem við höfum í dag, nema ef vera kynni framkvæmdarvaldinu sem slíku. Því hentar kannski ágætlega að hafa þingið heima fimm mánuði samfellt á hverju ári, plús þann tíma sem við erum í jólahléi sem er líka upp undir mánuður oft og tíðum, jafnvel meira. Þetta snýst þannig um hlutverk Alþingis sem stofnunar. Þetta snýst líka um gæði löggjafans. Við erum að afgreiða lög frá Alþingi undir mikilli pressu vegna þess að þegar gusan kemur frá framkvæmdarvaldinu sem allt snýst hér um brestur stíflan, þ.e. þegar frumvörpin koma úr Stjórnarráðinu. Þá hlaupum við hér um til að reyna að fylgja því eftir, taka þau til umræðu og afgreiða þau. Það er þá sem tarnirnar koma. Auðvitað bitnar það á gæðum lagasetningar þegar við erum að vinna hér, og starfsfólk Alþingis, undir gríðarlega mikilli tímapressu sem er í raun og veru alger óþarfi í langflestum tilvikum. Í þessu felst ákveðin slysahætta, enda hefur verið bent á það af hálfu umboðsmanns Alþingis að hér eru gallar í lagasetningu t.d. algengari en annars staðar á Norðurlöndum. Það er líka algengara að lög brjóti hér í bága við stjórnarskrána. Þetta hefur reyndar lagast nokkuð í seinni tíð. Eins og hér hefur verið rakið hefur öll aðstaða þingmanna til þess að undirbúa og vinna mál og öll aðstaða hér í þinginu stórlega batnað hvað starfsmenn varðar og möguleika til þess að láta skoða mál fyrir sig. Eigi að síður felst ákveðin slysahætta í þessari tímapressu, gríðarlega mikil slysahætta. Það er algjör óþarfi að bjóða henni svona heim. Við þurfum líka að hugsa um það starfsfólk sem hér vinnur. Það vinnur undir gríðarlegu álagi á þeim tímum sem loturnar ganga yfir. Síðan er hér hlé á milli mánuðum saman, eins og ég rakti áðan. Ég er ekki að segja að starfsfólk Alþingis sitji auðum höndum en það væri örugglega mun betra fyrir starfsemina hér ef þetta álag væri dreifðara. Síðan er mjög mikilvægur sá punktur sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hinn ungi tveggja barna faðir, kom hér inn á. Ég tek innilega undir með honum. Þetta snýst líka um fjölskyldustefnu. Þetta snýst um það að þessi stofnun sé þannig úr gerði gerð að hingað sæki líka ungt fólk, konur líka, til þess að koma og starfa, fólk sem hefur fjölskylduábyrgð á sínum herðum. Við vitum mjög vel að þessi vinnutími er, ég vil segja fjölskyldufjandsamlegur, það er svo einfalt mál, ekki síst fyrir þá sem búa úti á landi en líka fyrir okkur sem búum hér í höfuðborginni og þurfum þó ekki að fara um langan veg heim. Vinnutímanum hérna er háttað þannig að á þessum álagstímum vitum við mjög oft ekki, hvorki þingmenn né starfsfólk, hvenær vinnudeginum lýkur. Við þurfum að aðlaga okkur bara nánast frá klukkustund til klukkustundar. Auðvitað bitnar það á fjölskyldunni. Ég bendi á það líka að breytingar hafa verið gerðar í nágrannaþingunum hvað þetta varðar, eins og hv. framsögumaður kom hérna reyndar inn á. Ég man a.m.k. eftir breytingum sem voru gerðar í sænska þinginu sem gengu allar út á það að unnt væri að dreifa álaginu og skipuleggja starfið betur. Auðvitað er mikilvægt fyrir fólk sem á fjölskyldu að það geti skipulagt tíma sinn, það viti fyrir fram nokkurn veginn hvenær vinnutíma lýkur þann daginn. Þar hafa t.d. ýmsar reglur verið settar í þessa veru, m.a. náttúrlega sem snúa að ræðutíma. Slíkar reglur hafa líka verið til umræðu hér, voru til umræðu á sínum tíma í nefndinni góðu sem Ólafur G. Einarsson setti á laggirnar, en líka reglur um að fólk þurfi að skipuleggja störf sín þannig að það þurfi að setja sig jafnvel á mælendaskrá daginn áður en umræða hefst. Þetta þykir okkur svolítið skrýtið að heyra á hinu háa Alþingi Íslendinga því að vitum yfirleitt ekki dagskrána fyrr en kannski kvöldið fyrir. Okkur væri nánast ómögulegt að setja okkur á mælendaskrá daginn áður og í raun og veru er það ekki einu sinni heimilt hér. Ýmis svona atriði geta skipt máli. Það er hægt að skipuleggja starfið betur þegar við vitum nokkurn veginn hversu margir taka til máls í umræðu og fólk þarf þá bara að laga sig að slíkum vinnubrögðum. Auðvitað er mikilvægt jafnhliða svona vinnubrögðum að í þingsköpum séu úrræði sem gera það mögulegt að taka umræðu dagsins hverju sinni þannig að þingið verði ekki svipt öllum möguleikum til þess að taka upp pólitíska umræðu sem er mikilvæg þann og þann daginn. Ég held að við getum litið til nágrannalandanna með þetta eins og svo fjölmargt annað. Við þurfum bara að drífa okkur í þessari vinnu og taka höndum saman um að breyta þessu. Annars þýðir lítið að vera að tala um það á tyllidögum að mikilvægt sé að fá fleiri konur og ungt fólk inn á Alþingi Íslendinga.

Herra forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram koma í þessu frumvarpi, að rétt sé að fara yfir starfsskipulag þingsins og starfstíma þess. Ég tel orðið fulla þörf á að gera það vegna þess að núverandi fyrirkomulag er komið til ára sinna og miðar við bændasamfélag fyrri tíma. Ég efast í raun um að það henti nútímabóndanum nokkuð betur en ýmsum öðrum sem hafa verið dregnir hér inn í umræðuna, t.d. fjölskyldufólki. Sem landsbyggðarþingmanni finnst mér þetta vel koma til greina, sérstaklega ef kjördæmavikum verður fjölgað. Ég tel það þá mjög mikilvægt. Eins er nauðsynlegt að fara yfir það að þinghaldið verði ekki í þeim spretti sem það er. Það er svolítið sérstakt eins og hér hefur verið komið inn á að þung mál, stjórnarfrumvörp, fá oft litla kynningu áður en þau eru tekin á dagskrá. Það eru ekki nema tveir sólarhringar. Um það eru fjölmörg dæmi. Þetta er náttúrlega þveröfugt við það sem tíðkast meðal annarra þjóða. Eftir því sem mér skilst fara stjórnarfrumvörp annars staðar út í umræðuna allt að ári fyrr. Gott dæmi er fjölmiðlafrumvarpið sem var hér á dagskrá í vor, það var útbúið úti í bæ, síðan kom það hingað og átti að keyra í gegn einn, tveir og þrír. Það er náttúrlega með ólíkindum. Annað sem þarf að fara yfir er dagskrá þingsins. Það er sjaldgæft að hún liggi fyrir með einhverri vissu, t.d. hvaða mál verða á dagskrá í vikunni. Maður veit sjaldnast fyrr en daginn áður eða kvöldið áður jafnvel hvernig dagskrá morgundagsins verður. Það er náttúrlega út í hött og hlýtur að vera hægt að kippa í liðinn. Kannski er skásta leiðin til úrbóta sú að lengja starfstímann þannig að spretturinn verði minni. Nú er ég tiltölulega nýr í þessu starfi og mér finnst að löggjafarstarf eigi ekki að fara fram á einhverjum hlaupum. Ég tel þess vegna að það komi vel til greina að menn íhugi það að breyta starfsháttum þingsins. Síðan er það röð mála sem eru tekin á dagskrá, t.d. ætlaði ég að fá umræðu utan dagskrár um atvinnuástand á Siglufirði. Ég bað um þá umræðu og á hana var fallist fyrir rúmum mánuði. Ég er hins vegar enn þá að bíða. Maður verður var við að ef upp koma óþægileg mál eru þau bara sett í salt, eða ég veit ekki hvað. Það hlýtur að vera hægt að gera þetta öðruvísi. Hér var minnst á aðhald löggjafans gagnvart framkvæmdarvaldinu. Mér finnst sú umræða eiga vel heima í umræðunni um starfstíma þingsins, sérstaklega það að þingið fari í fimm mánuði í frí. Kannski er ekki rétt að segja frí því að margir starfsamir þingmenn sinna kjósendum og vinna í málum á þeim tíma sem þinghald liggur niðri. Það er samt sem áður áhyggjuefni fyrir mig hér að verða vitni að því æ ofan í æ að fulltrúar framkvæmdarvaldsins, hæstv. ráðherrar, hirða ekki um að svara spurningum þingmanna. Síðast var það hér í dag sem hæstv. landbúnaðarráðherra kaus að svara út í hött. Um daginn svaraði hæstv. fjármálaráðherra út í hött. Í rauninni er undarlegt að verða vitni að þessu, sérstaklega í ljósi þess að hæstv. fjármálaráðherra er fulltrúi fyrir flokk sem kennir sig við lýðræðið og vill, a.m.k.stundum, vera fulltrúi þess flokks sem vill hafa frjáls viðskipti og samkeppni en síðan þegar hann er spurður út í hvort t.d. ríkisfyrirtæki fari að reglum svarar hann út í bláinn. Það er áhyggjuefni. Það er ekki einungis það að starfstími þingsins sé of skammur heldur tel ég að forseti þingsins eigi að sinna þessu mun betur og ganga eftir því að þingmenn fái fullnægjandi svör við fyrirspurnum sem varða framkvæmdarvaldið. Í dag var umræða um Íraksstríðið, það er enn eitt dæmið. Það er vissulega mikið áhyggjuefni fyrir okkur sem störfum hér og hreinlega lýðræðið í landinu þegar hæstv. ráðherrar sinna í rauninni illa og hirða ekki um að svara fyrirspurnum með fullnægjandi hætti. Eina svarið sem ég fékk í dag varðandi fyrirspurn í sambandi við mál sem ætti að vera lítið, en samt ekki vegna þess að það varðar stjórnarskrárbrot hæstv. landbúnaðarráðherra þegar hann braut á þeim sem reka sláturhúsið í Búðardal, var að hann væri vinur fólksins í Búðardal. Hvers konar svör eru þetta? Sama má segja um svör hæstv. fjármálaráðherra. Þegar ég spurði hann og fékk skriflegt svar varðandi það hvort Síminn sem er ríkisfyrirtæki fari að bókhaldslögum eða fari að samþykktum Samkeppnisstofnunar var svarið það að honum væri ekki kunnugt um að svo væri, þ.e. eins og segir hér, með leyfi forseta: „Ráðuneytinu er ekki kunnugt um að Póst- og fjarskiptastofnun hafi farið fram á það við Landssímann að hann hafi viðhaft fjárhagslegan aðskilnað á umræddri starfsemi.“ Það er náttúrlega áhyggjuefni að þegar hæstv. ráðherrar eru spurðir skuli þeir ekki svara. Það er ekki einungis starfstíminn sem plagar. Þó að þetta komi til umræðu meðan við ræðum starfstímann megum við ekki gleyma því að það þarf að fara rækilega í gegnum það að hæstv. ráðherrar svari af einhverju viti þeim fyrirspurnum sem fram koma. Að lokum þakka ég flutningsmönnum fyrir þetta frumvarp enda tel ég þessa umræðu um starfshætti þingsins mjög þarfa, einnig það að bera hana saman við starfshætti t.d. þjóðþinga annars staðar á Norðurlöndum og víðar. Þetta frumvarp er vel þess virði að það verði skoðað og fái rækilega umfjöllun í nefndum þingsins.

Virðulegur forseti. Það þarf svo sem ekki að hafa mörg orð um það sjálfsagða framfaramál sem hér hefur verið lagt fyrir af hv. þingmönnum Rannveigu Guðmundsdóttur, Margréti Frímannsdóttur og Bryndísi Hlöðversdóttur. Það segir sig sjálft að árið 2004 er fráleitt að þingstörfin, störfin á Alþingi Íslendinga, miðist enn við göngur og réttir. Það er einfaldlega löngu tímabært að þau séu færð inn í nútímann að því samfélagi sem við lifum og störfum í. Það hefur verið nefnt hér að þetta vinnufyrirkomulag sé óheppilegt, leiði til slæmra vinnubragða, sé ófjölskylduvænt og þar fram eftir götunum. Ég kannast auðvitað við það sjálfur frá minni fyrstu vertíð á síðasta þingi og sagði nú frá því við umræðu um þetta sama mál þá að mér gekk heldur illa að skýra vinnufyrirkomulagið á Alþingi út heima hjá mér. Þegar ég var farinn að hafa nokkurt samviskubit gagnvart eldri dóttur minni fyrir að hafa lítið getað verið með henni svona í aðdraganda jólanna, lok nóvember og byrjun desember, þá reyndi ég að útskýra það að ég mundi nú geta bætt henni það upp því það væri svo langt jólafríið hér, það væri alveg frá 13. desember og til 28. janúar. Það var ekki laust við að dóttir mín horfði á mig nokkrum öfundaraugum yfir þessu langa jólaleyfi og spurði: „Já, hvenær farið þið þá eiginlega í sumarfrí,“ því hún ætlaði að bera það saman við skólann hjá sér. Ég sagði: „12. maí.“ Þá sagði hún Hildur: „Já, já, pabbi. Þá er ég viss um að þið farið í páskafrí 29. janúar og eruð til 11. maí.“ Auðvitað er ekki nema von að illa gangi að útskýra svona vinnufyrirkomulag vegna þess að fyrir utan allt það sem hér hefur verið nefnt í ágætum ræðum manna í dag um það hversu lítið erindi það eigi í nútímasamfélagi og hversu mjög það er til baga við ýmis störf m.a. úti í kjördæmunum, við að vanda við lagavinnuna o.s.frv. þá snýst þetta mál líka um verkmenningu. Við höfum verið að nútímavæða ýmislegt í okkar samfélagi og höfum við kallað eftir breytingum á starfsemi stofnana og stétta ýmissa til þess að aðlaga þær nútímanum. Því verður þessi stofnun auðvitað líka að gera það. Þeir verkhættir sem hér eru í hávegum hafðir eru gamla vertíðarhugsunin um að rumpa hlutunum af, taka þá með áhlaupi og annað þess háttar. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson vísaði til þess að næst kæmist þetta í hans starfsreynslu því að vera til sjós. Ég sá nú aldrei til þess að óhætt væri að hafa mig til sjós. En sjálfum verður mér kannski hugsað til löndunar því þetta verklag hér minnir á akkorðsvinnu, kappið við að ljúka verkinu þannig að hægt sé að komast upp úr lestinni og á land. Það eru ekki verkhættir sem Alþingi Íslendinga á að temja sér og rækta. Sú verkmenning sem við Íslendingar förum í ríkari mæli að temja okkur og höfum verið að temja okkur á undanförnum árum eru þeir þættir sem lúta að skipulagningu, að reglu, að samfellu og að eftirfylgni. Það er mikilvægt að þessir þættir séu grundvöllurinn í starfsemi Alþingis, löggjafarsamkomunnar, sem setur hér rammann. Ég verð að segja að mér liggur við að kalla það verklag sem ég hef kynnst hér við fjárlagagerð flumbrugang því hér hefjast menn handa einhvern tímann í september við að vinna fjárlög sem á að afgreiða síðan í byrjun desember. Við byrjuðum á fundum kl. hálfníu í morgun og við verðum á fundum hér fram á kvöldið. Mér er, svo ég taki ekki dýpra í árinni, til efs að okkur í fjárlaganefndinni vinnist á þessum tíma tækifæri til að kynna okkur nægilega sæmilega þau verkefni, úrlausnarefni, erindi og óskir sem beint hefur verið til nefndarinnar eins og vert væri af hálfu löggjafarsamkomunnar. Þetta er svona vertíð. Menn sitja í beit og taka inn hvert erindið á fætur öðru, fylla hjá sér möppurnar og keppast við að klára það á vertíðinni í stað þess að vinna í samfellu árið allt eftir einhverju skipulagi með einhverri reglu, með festu, samfellu og eftirfylgni að leiðarljósi. Ég held að það hljóti að vera hagsmunamál allra þeirra sem starfa á þinginu og raunar landsmanna allra að horfast í augu við að þetta verklag þjónar engum, hvorki stjórnarmeirihlutanum né stjórnarminnihlutanum og að það sé löngu nauðsynlegt, eins og flutningsmenn hafa hér ágætlega bent á, að leggja til hliðar þennan hugsunarhátt gamla veiðimannasamfélagsins og reyna að tileinka sér vinnubrögð menntaðs nútímafólks. Ekki er síst mikilvægt að menn ákveði að hafa þessa stofnun hér fjölskylduvænni en hún hefur til þessa verið því ég held að mín kynslóð, ég trúi því að mín kynslóð hér á Alþingi geri kröfu til þess að hér sé vinnuskipulag slíkt að boðlegt sé fjölskyldufólki og að við munum, vonandi fyrr en síðar, sjá breytingar hér á.

Virðulegi forseti. Hér er í sjálfu sér um ágætis frumvarp að ræða. Það er alveg rétt sem ræðumenn hér á undan hafa bent á að vinnutími alþingismanna er oft og tíðum óreglulegur. Þetta starf er ekki fjölskylduvænt. Það þarf nokkuð sterk bein til að vera þingmaður á hinu háa Alþingi ef menn ætla að sinna því eins og þeim ber að gera. Ég sakna þess hins vegar, frú forseti, að sjá ekki fleiri landsbyggðarþingmenn taka þátt í þessum umræðum. Ég er einn af þessum landsbyggðarþingmönnum. Ég er þingmaður í Suðurkjördæmi sem er eitt víðfeðmasta kjördæmi landsins. Hin tvö landsbyggðarkjördæmin, þ.e. Norðausturkjördæmi og Norðvesturkjördæmi, eru einnig gríðarlega víðfeðm og stór og tekur langan tíma að ferðast um þessi kjördæmi. Ég verð að segja að þó ég sé nýgræðingur á þingi og hafi aðeins lokið einni vertíð hér eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Helgi Hjörvar, þá er það reynsla mín að okkur landsbyggðarþingmönnum veitir ekkert af þeim tíma sem við höfum til umráða til að nota hann einmitt til að sinna okkar kjördæmum því þau eru svo stór og það fer það mikill tími í ferðalög. Flestir fara um kjördæmi sín akandi. Menn leggja að baki fleiri þúsund kílómetra þegar þeir leggjast út á annað borð. Það er alla vega mín reynsla úr mínu kjördæmi. Hér hafa tekið til máls nánast eingöngu þingmenn úr Reykjavíkurkjördæmunum báðum eða úr kraganum svokallaða, þ.e. Suðvesturkjördæmi. Vel getur verið að þeim þyki hléin vera of löng hér á sumrin og líka eftir jólin þannig að þeim leiðist og langi til að láta til sín taka á Alþingi. Allt gott er um það að segja. Ég er alls ekkert að gera neitt lítið úr því. Mér finnst það samt sem áður skína í gegn í umræðunni að þingmönnum þyki kannski eins og að lítið sé við að vera á þessum langa tíma. Ég er bara alls ekki sammála því. Reynsla mín er sú að ég hef haft nóg fyrir stafni. Maður hefur verið iðinn við að fylgjast með þjóðmálunum, tekið þátt í þjóðfélagsumræðunni, skrifað blaðagreinar og þess háttar. Ég kíkti aðeins yfir það áðan og mér taldist til að í sumar meðan þing lá niðri hafi ég skrifað 14 blaðagreinar sem birtust hér og þar, um það bil eina grein á viku. Ég þvældist víða um. Það rennur upp fyrir mér núna að ég hefði kannski átt að fara í akstursdagbókina mína og leggja saman hvað ég ók marga kílómetra á sama tíma. Þeir skipta þúsundum. Í raun er nóg að gera fyrir okkur landsbyggðarþingmenn. Ég ætla ekkert að rakka þetta frumvarp niður, alls ekki. Það á alveg rétt á sér sem hér kemur fram, að lengja þingtímann og það þarf að bæta skipulag þingsins. Það þarf að bæta málsmeðferð. Þetta er allt rétt. Stjórnarliðar þurfa sérstaklega að taka sér tak og þá sérstaklega ríkisstjórnin með sín stjórnarfrumvörp sem oft og tíðum koma hér inn á elleftu stundu, hlammast inn, þung og stór frumvörp sem síðan á að afgreiða með hraði kannski rétt fyrir jól eða rétt fyrir þinglok á vorin. Þetta uppgötvaði ég í fyrra á minni fyrstu vertíð. Það kom mér mjög á óvart og ég gagnrýndi hástöfum þá þessi óvönduðu vinnubrögð. Það er verið að troða stjórnarfrumvörpunum í gegnum þingnefndir, þungum frumvörpum með offorsi, frumvörpum sem samin eru annaðhvort af ákveðnum pólitíkusum eða embættismönnum úti í bæ. Þingið er svo nánast eins og sjálfvirk afgreiðslustofnum sem bara stimplar og skrifar upp á. Síðan er þetta allt í einu orðið að lögum. Mörg dæmi voru um þetta í fyrra, t.d. umdeild frumvörp eins og eftirlaunafrumvarpið sem gerði allt vitlaust í þjóðfélaginu rétt fyrir jólin. Við munum öll eftir því. Fjölmiðlafrumvarpið kom fram þegar seint var liðið á vor og gerði allt vitlaust, setti allt hér á annan endann. Þetta eru náttúrlega alveg ólíðandi vinnubrögð. En þau kannski snerta ekki akkúrat efnisinnihald þessa frumvarps.

Jú.

Mig langaði bara til að gera eina tillögu og sem mér finnst sanngjörn tillaga en tæki þó tillit til okkar landsbyggðarþingmanna alla vega. Ef við förum að breyta þessu, þ.e. lengja starfstíma þingsins sem ég get í sjálfu sér alveg fallist á, þá vil ég gera þá kröfu á móti að okkur landsbyggðarþingmönnum verði þá heimilt að fara út af þingi á þingtíma, t.d. í tvær vikur og á fullum launum, til þess að nota þann tíma einmitt til að sinna okkar víðfeðmu kjördæmum og fá þá heimild til að kalla inn í staðinn varamann. Þetta fyndist mér vera eðlileg og sanngjörn krafa sem ég gæti vel fallist á og finnst í raun þörf á því til að mynda í mínu víðfeðma kjördæmi sakna ég þess að fá ekki fleiri tækifæri á meðan þing stendur yfir einmitt til að fara út í kjördæmið og hitta fólk - hvað á maður að segja - fylla á tankinn ef svo má segja, ná í skotfæri, fá innblástur, til að koma hingað aftur inn á þing til að vinna að málefnum kjördæmisins. Þetta var svo sem allt og sumt sem ég vildi sagt hafa um þetta að öðru leyti ágætisfrumvarp, virðulegi forseti. Fróðlegt verður að sjá hvernig því reiðir af í meðförum þingsins og það verður gaman að sjá hvernig stjórnarliðar taka í þetta. En ég vona að einhverjir nefndarmenn - ég er ekki viss um hvert þetta frumvarp fer, sennilega fer það til allsherjarnefndar - að nefndarmenn ef þeir íhuga það að þetta verði að lögum taki þá tillit til þeirra hugmynda sem ég viðraði hér um kjör okkar landsbyggðarþingmanna. Okkur veitir ekki af tímanum til að ferðast um kjördæmin okkar.

Virðulegi forseti. Mér finnst að hv. þm. Magnús Hafsteinsson hafi misskilið þingmálið. Síðari hluti ræðu hans studdi einmitt nákvæmlega við málflutning okkar flutningsmanna en við færum fyrir því rök að það sé mjög óeðlilegt að Alþingi sé af vettvangi í fimm mánuði. Ég hef sjálf undirstrikað það mjög að þingmenn eru að vinna í jólahléum og sumarhléum, að þetta sé ekki jólafrí og sumarleyfi og sjálf hef ég gert það í gegnum þau ár sem ég hef verið á þingi. Hins vegar er ljóst að jólahléin og sumarhléin eru ekki besti tíminn til að hitta fólk í kjördæmunum. Það er miklu betra að hafa þessi hlé styttri þannig að Alþingi sé ekki af vettvangi í fimm mánuði. Betra væri að svo væri ekki nema í tvo, þrjá mánuði og að skipulagi og starfstíma Alþingis væri þannig háttað að sérstakar kjördæmavikur væru oftar á þingvetrinum þannig að hægt væri að fara um og hitta fólk í dagsins önn á hefðbundnum tíma, sem er hentugt, þegar þingið situr því fólk vill fá umfjöllun um það sem er að gerast í þinginu og getur þá komið á framfæri einhverju sem þingið á að láta sig varða. Síðari hluti ræðu þingmannsins fellur því alveg að þeim sjónarmiðum sem við setjum fram í greinargerð þessarar tillögu og þegar ég mælti fyrir málinu kom það einmitt fram í ræðu minni að tillagan er einmitt um faglegri og betri vinnubrögð, fleiri tækifæri til að fara út í kjördæmin, að hætta ekki að skrifa greinar og hætta ekki að fara út á meðal fólks eða í kjördæmin heldur að starf okkar sé skipulagt þannig að það sé unnt.

Virðulegi forseti. Ég tók í raun og veru afskaplega vel í frumvarpið, að ég taldi, og get svo sem alveg stutt það að vinnutími Alþingis verði lengdur. En ég vil þá enn og aftur ítreka að það verði þá tekið meira tillit til okkar landsbyggðarþingmanna því að ég tel, í ljósi reynslu minnar eftir fyrsta ár mitt á þingi, að okkur veiti ekki af því að hafa rúman tíma til að fara um kjördæmi okkar og þá nefni ég enn og aftur þá hugmynd sem ég viðraði áðan, að við fengjum þá kannski frekar að kalla inn varamenn á þingtíma sem kæmu í staðinn fyrir okkur án þess að við þyrftum sjálfir að verða af launum fyrir vinnu okkar. Ég vil svo nota tækifærið til að viðra aðra hugmynd sem ég gleymdi í ræðu minni áðan og það er að allir þingmenn sem sitja á þingi á hverjum tíma verði látnir gefa upp hvaða störf þeir hafi fyrir utan þingstörfin. Það er nú svo að við sem sitjum á hinu háa Alþingi erum á nokkuð háum launum og njótum nokkuð góðra kjara en ég hef lævísan grun um að þó nokkrir þingmenn séu í tvöföldu starfi, ef svo má segja, og mér finnst sjálfsagt að kjósendur verði upplýstir um hvaða önnur störf hv. þingmenn hafa samhliða þingstörfunum.

Frú forseti. Mig langar í örstuttu máli að minnast á það lagafrumvarp sem hér liggur fyrir Alþingi. Ég vil byrja á að fagna frumvarpinu sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Bryndís Hlöðversdóttir og Margrét Frímannsdóttir, þingmenn Samfylkingarinnar, leggja fram. Ég vil einnig sem nýr þingmaður tala örstutt um hvernig þessi heimur kemur mér fyrir sjónir og taka undir það sem aðrir nýir þingmenn hafa sagt um þann skrýtna heim sem þingmennskan er. Það er margt furðulegt við þennan vinnustað eins og þeir sem til þekkja geta staðfest. Það er búið að nefna samkomutíma Alþingis. Á síðasta ári var gert ráð fyrir tæplega fimm mánaða sumarleyfi. Að venju er gert ráð fyrir u.þ.b. sex vikna jólaleyfi en að sjálfsögðu, eins og hv. þingmenn hafa bent á, eru einstaka þingmenn og langflestir að vinna í hinum svokölluðum leyfum. Það er því kannski ekki rétt að tala um að menn séu bókstaflega í fríi þó að eflaust séu til slík dæmi. En þetta fyrirkomulag má, eins og hv. þingmaður Rannveig Guðmundsdóttir og fleiri hafa bent á, taka til endurskoðunar. Það hefur líka verið bent á í þessari umræðu að sex til sjö vikna frí eða leyfi skulum við kalla það frekar, í janúar, er kannski ekkert svo heppilegt, m.a. út af færð. Landsbyggðarþingmenn hafa m.a. bent á að ef janúarmánuður er hugsaður til að heimsækja kjördæmi þá er það ekki besti mánuðurinn hvað það varðar einfaldlega út af veðurfari og færð. Það má því breyta ýmsu hér og við eigum að hugsa vinnuumhverfi okkar upp á nýtt. Það er margt sem mælir með því að samkomutími Alþingis sé lengri og jafnvel að unnið sé í styttri lotum og þá er hægt að koma til móts við þær áhyggjur sem m.a. komu fram í máli hv. þm. Magnúsar Þórs Hafsteinssonar um aðstæður landsbyggðarþingmanna, og þá er kannski hægt að hafa lengri kjördæmavikur o.s.frv. sem nýtast betur þeim þingmönnum sem þurfa að heimsækja víðfeðm kjördæmi. Það er annað sem mig langar að minnast aðeins á í umræðunni, það er svona innanbúðarvandamál innan þingsins og það er að blessuð dagskrá þingsins liggur aldrei fyrir fyrr en kvöldið áður og í rauninni er hún ekki sett á netið fyrr en að loknum umræðum þess dags, þannig að dagskrá morgundagsins liggur ekki fyrir núna, hún verður sett á netið um leið og umræðum í dag lýkur. Það er ekki mjög þægilegt að vinna í slíku umhverfi og það er lítið mál að setja dagskrána með þeim fyrirvörum sem þarf að gera hvað það varðar inn á netið. Við höfum oft rætt þetta, starfsfólk og þingmenn sín á milli, og það virðast allir vera sammála um þetta meira og minna þannig að ég sé ekki af hverju þetta er ekki orðið að veruleika. Það er óþægilegt að geta ekki skipulagt tíma sinn, sérstaklega í ljósi þess að margt fólk hérna er fjölskyldufólk og á jafnvel börn á leikskólaaldri og það er óþægilegt að vita ekki hvort maður getur sótt barnið sitt næsta dag klukkan fjögur eða fimm, hvernig sem það er. Maður getur í rauninni ekki gert ráð fyrir hvort þing verði búið klukkan fjögur, sex, átta eða síðar. Í þessu sambandi þurfum við líka að hugsa annað upp á nýtt og það eru þingsköpin. Við þurfum að taka til alvarlegrar umræðu hvort við eigum að takmarka ræðutíma þingmanna við 2. og 3. umr. en hann er ótakmarkaður núna. Þetta er eitt af því sem við ættum líka að skoða og ræða þegar við hugsum vinnulag okkar upp á nýtt. Að lokum hefði ég vonast til að sjá fleiri hv. stjórnarþingmenn taka þátt í umræðunni og sérstaklega þá stjórnarþingmenn sem eru í forsætisnefnd. Maður heyrir svona á göngunum að allir vilji breyta einhverju en það er eins og vanti einhvern herslumun. Ég bind satt að segja miklar vonir við að hv. þm. Sólveig Pétursdóttir, sem mun verða forseti Alþingis á næsta ári, taki þessi mál til endurskoðunar og geri það vinnulag sem við búum hér öll við aðeins manneskjulegra, skilvirkara og betra. Það er ákveðið tækifæri með nýjum forseta og ég beini þeirri áskorun til hv. þm. Sólveigar Pétursdóttur að huga að þessum málum þegar hún tekur við forsetastóli á næsta ári.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir áskorun síðasta ræðumanns til sitjandi forseta, hæstv. forseta Sólveigar Pétursdóttur, og bind vonir við breytingar þegar hún tekur við því þýðingarmikla starfi. Mér hefur þótt þetta mjög góð umræða en ég tek undir að það er umhugsunarefni að enginn fulltrúi stjórnarflokkanna skuli taka þátt í umræðunni og ég velti því fyrir mér hvort það sé áhugaleysi um þróun þingstarfa og áhugaleysi um hvort hægt sé að viðhafa faglegri vinnubrögð og skapa nýjan og betri ramma um starf okkar eða hvort stjórnarliðið sé orðið svo bundið á klafa meirihlutaviðhorfsins að þeir treysti sér ekki til að koma í umræðu eða taka þátt í og hafa skoðun á óflokkspólitísku máli eins og starfsáætlun Alþingis er. Mér finnst það miður vegna þess að þetta er góð umræða og það er í gegnum umræðu af þessum toga sem breytingar geta orðið og samstaða um breytingar geta náðst. Ég talaði um það í framsögu minni að þetta væri orðið úrelt starfsfyrirkomulag, við værum algjörlega úr takti við nágrannaþingin, að það væri mjög mikilvægt að skipuleggja störf okkar upp á nýtt, við yrðum að komast út úr álagstímanum á vorin og það væri slysahætta af honum í lagasetningu og allt of naumur tími fyrir mörg þau stórmál sem koma inn í þingið á vorin, og ég hef gert að umtalsefni fjarveru okkar í upp undir fimm mánuði á sumrin. En auk þess hafa komið fram mjög áhugaverð sjónarmið í umræðunni, virðulegi forseti, svo sem eins og að gera Alþingi að fjölskylduvænni vinnustað og að hægt væri með nýrri starfsáætlun að mæta nýjum fjölskyldukröfum sem unga fólkið er að setja fram. Búið er að benda á þýðingu eftirlitsskyldu Alþingis, að henni verði betur fullnægt og það er auðvitað undirstrikað varðandi eftirlitsskylduna að það er óþolandi að Alþingi sé af vettvangi í fimm mánuði á ári. Alþingi er löggjafarvald en jafnframt vettvangur þjóðmálaumræðu og þetta er ómissandi vettvangur sem lokast í fimm mánuði á ári. Alþingi á að bregðast við aðgerðum ríkisstjórnar og atburðum í þjóðfélaginu og það er ekki unnt í fimm mánuði á ári. Allt sem hér hefur komið fram undirstrikar mjög mikið nauðsyn þess að skoða samkomudag Alþingis, skoða lengd vetrar, hugsa málin upp á nýtt, gera starfsáætlunina meira aðlaðandi, gera hana þannig að hún sé betri fyrir það fólk sem vinnur úti í stóru kjördæmunum, að hún sé betri fyrir fólkið í landinu og fjölskylduvænni fyrir það unga fólk sem kemur hér inn. - Ég þakka fyrir umræðuna.

Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um stuðning við einstæða foreldra í námi, sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa starfshóp sem móti tillögur um aðgerðir til að bæta aðstöðu einstæðra foreldra í námi með fjárhagslegum og félagslegum stuðningi með það að markmiði að einstæðir foreldrar geti fylgt jafnöldrum sínum í námi á framhaldsskólastigi og stundað nám á efri skólastigum til jafns við aðra.“ Hugtakið „velferð“ hefur í meginatriðum tvöfalda merkingu. Annars vegar þarf að tryggja öllum sómasamlegt lífsviðurværi og viðunandi afkomu, þ.e. efnahagslega velferð. Hins vegar er hin félagslega velferð sem felst í því að hver og einn eigi þess kost að njóta lífsins og nýta hæfileika sína að fullu. Til eru fjölmennir samfélagshópar sem eiga beint og óbeint mikið undir því að velferðarkerfið og öll stefnumótun í velferðarmálum taki tillit til þarfa þeirra og stöðu. Fátækt er útbreitt og vaxandi vandamál, hlutskipti æ fleiri einstaklinga og fjölskyldna, m.a. þess stóra hóps einstæðra foreldra sem getur átt mjög erfitt þegar kemur að því að sækja sér menntun og stunda nám. Það er vitað að þeir sem ekki eiga þess kost að mennta sig eru líklegri en aðrir til að festast í fátækt. Það er því mikilvægt að menntakerfi framtíðarinnar bjóði upp á símenntun fyrir alla óháð efnahag. Þann 1. desember 2003 voru á Íslandi tæplega 12.000 einstæðir foreldrar. Í þessum stóra hópi voru 143 einstæðar mæður og einn einstæður faðir 19 ára eða yngri. Samsvarandi tölur fyrir aldurshópinn 20–29 ára 1. desember 2003 voru 3.208 einstæðar mæður með börn og 80 einstæðir feður með börn. Af þessum hópi voru rúmlega 2.000 í námi og tæplega 1.000 á framhaldsskólastiginu. Að fleiru er að hyggja en fjárhagslegum hliðum þessa máls. Félagslegar aðstæður verða að vera þannig að einstæðir foreldrar geti yfir höfuð sinnt námi sínu. Þar verður einkum að staldra við húsnæðismál, dagvistun og leikskólamál. Margir einstæðir foreldrar eiga ekki annarra kosta völ en að búa í foreldrahúsum til að láta enda ná saman þótt sú leið sé ekki endilega ávísun á betri aðstæður til að sinna t.d. heimanámi. Samfélagið á að styðja alla til að hafa þak yfir höfuðið og ungu fólki sem er að stofna heimili þarf að veita sérstakan stuðning. Auka þarf framboð á leiguhúsnæði á viðráðanlegum kjörum, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Auk þess þarf að styðja við Félag einstæðra foreldra sem rekur neyðarhúsnæði fyrir félagsmenn sína. Grunnmenntun, þ.e. nám í leik-, grunn- og framhaldsskólum, á að vera nemendum að kostnaðarlausu. Leikskólar eru hluti af menntakerfinu og hefur verið mótuð sérstök námskrá fyrir það skólastig. Einstæðum foreldrum er víða léttur róðurinn með lægri leikskólagjöldum en almennt tíðkast og er það vel. En hins vegar má velta því fyrir sér hvort það geti talist eðlilegt að greidd séu há skólagjöld fyrir skólagöngu á leikskólastigi. Í skýrslu sem vinnuhópur forsætisráðherra skilaði af sér um fátækt er lagt til að tekjutengja mætti leikskólagjöld og létta þannig undir með fátæku barnafólki þar sem slíkt mundi örva fólk til sjálfshjálpar og gefa þeim kost á að stunda hvort sem er nám eða vinnu. Í þessu tilliti vega jafnréttissjónarmið þungt þar sem einstæðir foreldrar eru fjölmennasti hópurinn sem nýtur fjárhagsaðstoðar og því er ljóst að ef létt væri enn frekar undir með þeim varðandi leikskólagjöld mundi það skapa þeim mun betra tækifæri til náms og/eða atvinnuþátttöku. Skólastarfið er á meðal mikilvægustu innviða samfélagsins. Markmið þess á að vera að veita hverjum nemanda menntun við sitt hæfi. Ekkert er mikilvægara en að sérhver einstaklingur komist til þess þroska sem hann má. Menntakerfið er mikilvægur þráður í uppistöðu þess flókna vefs sem myndar stoðkerfi samfélagsins. Það þarf að vera í stöðugri þróun og uppbyggingu en jafnframt þarf að auka tækifæri foreldra til að sinna uppeldishlutverki sínu. Þess vegna viljum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði auka fjölbreytni í skólastarfi og tryggja fullt jafnrétti til náms óháð efnahag. Mikilvægt er að horfa sérstaklega til kvenna sem ekki hafa náð að ljúka framhaldsskólanámi áður en stofnað var til fjölskyldu og hættir til að lenda í fátæktargildru. Í samtali mínu við formann Félags einstæðra foreldra kom fram að hann teldi að fjölþættur stuðningur væri nauðsynlegur til að styðja almennt við starfsemina. Fyrir gerð síðustu fjárlaga sótti félagið um stuðning í námsstyrkjasjóð sinn en fékk neitun frá ríkinu. Fram til þessa árs naut félagið stuðnings Rauða kross Íslands ásamt því að leggja sjálft fram peninga. Markmiðið með sjóðnum var að til yrði höfuðstóll sem einstæðir foreldrar gætu sótt í. Ásóknin hefur hins vegar verið mun meiri en ráð var fyrir gert og nú er sjóðurinn að tæmast. Rauði krossinn telur að hlutverki sínu sé lokið samkvæmt upphaflegu markmiði þrátt fyrir að ekki hafi tekist að safna þessum höfuðstól. Það kom einnig fram í samtali okkar að mikill fjöldi einstæðra foreldra gæti ekki hafið nám aftur vegna fátæktar og aðstöðuleysis. Greiða þarf leið þessa hóps, þeirra sem hætt hafa námi tímabundið, vilji þeir hefja nám aftur eða óski eftir að sækja sér viðbótarmenntun. Eins og fram kemur í greinargerðinni veitir Félag einstæðra foreldra u.þ.b. 15 styrki á ári hverju að upphæð 50–110 þúsund. Umsóknirnar eru hins vegar margfalt fleiri og segir það sitt um þörf einstæðra foreldra fyrir stuðning. Vissulega hafa þessir styrkir án vafa komið mörgum yfir ákveðinn hjalla en það liggur í augum uppi að svo lítill námssjóður getur engan veginn gegnt því hlutverki að jafna aðstöðu barnafólks í framhaldsskólum eins og hér er lagt til. Einstæðar mæður yngri en 19 ára skila sér illa í framhaldsskóla og eru einungis tæp 33% prósent þeirra í námi. Eins og sjá má á töflunni sem fylgir greinargerðinni eru um 16% einstæðra mæðra á aldrinum 20–29 ára enn í framhaldsskóla og um 4% 30 ára og eldri. Ekki verður dregin önnur ályktun af þessari tölfræði en sú að einstæðar mæður dragist verulega aftur úr jafnöldrum sínum í námi. Ef maður veltir fyrir sér aðstæðum einstæðrar móður sem hyggur á nám þá þarf hún undantekningarlítið að sækja um styrki eða lán til að stunda námið því ekki getur hún unnið með náminu án þess að það bitni á nauðsynlegri samveru hennar við börn sín. Hún er samt eina fyrirvinna heimilisins og þarf að sjá sjálfri sér og börnum sínum fyrir daglegum nauðsynjum, vinna heimilisstörfin, koma börnunum í skóla eða leikskóla, fara svo sjálf í skólann og eiga síðan eftir að sinna heimanáminu. Á tyllidögum berum við okkur gjarnan saman við Norðurlöndin og því fannst mér áhugavert að lesa á vordögum að Danir hækkuðu námsstyrki til einstæðra foreldra um helming. Í Berlingske tidende í mars sagði danski menntamálaráðherrann, með leyfi forseta: „Ég er mjög ánægð með að það skuli hafa tekist að hafa náð pólitísku samkomulagi um að styðja betur við einstæða foreldra í námi og tel það löngu tímabært.“ Styrkur danska ríkisins í gengum námsstyrkjakerfið verður samkvæmt samkomulaginu ríflega 100 þúsund á mánuði. Danska ríkið hefur það fram yfir það íslenska að bjóða þegnum sínum styrki til náms og líklega kominn tími á að slíkt sé skoðað hér af einhverri alvöru. Nám hvers námsmanns er þýðingarmikið fyrir alla þjóðina. Því ber að gera öllum kleift að stunda nám með stuðningi hagstæðra námslána sem einnig taka til efnis- og bókakaupa. Lánasjóður íslenskra námsmanna hleypur undir bagga með skólafólki upp að vissu marki en það takmarkast við háskólanám og það sérskólanám sem telst lánshæft samkvæmt reglum lánasjóðsins. Út af stendur allt almennt nám á framhaldsskólastigi og kemur það afar illa við einstæða foreldra sem hafa orðið að gera hlé á skólagöngu sinni vegna fjölskylduaðstæðna. Öflugt námslánakerfi er ekki aðeins hagsbót fyrir einstaklingana sem námið stunda heldur líka hagkvæmt þjóðinni. Þess vegna eiga reglur um námslán að vera sveigjanlegar með tilliti til samsetningar og lengdar náms. Fyrir Alþingi liggur frumvarp til laga um breytingu á Lánasjóði íslenskra námsmanna. Ekki er þar að sjá breytingu sem gæti náð til þessa námsmannahóps á framhaldsskólastiginu. Þó kemur fram í athugasemdum með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í stefnuyfirlýsingunni frá 23. maí 2003 er lögð áhersla á að LÍN gegni áfram því meginhlutverki að tryggja öllum tækifæri til náms.“ Tryggja öllum tækifæri til náms. Eðlilegt væri að sá starfshópur sem hér er gerð tillaga um fari vandlega yfir hvort ekki þurfi að breyta þessum lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna á þann veg að námslán verði einnig veitt til foreldra sem eru að hefja nám á framhaldsskólastigi á nýjan leik. Hér hefur aðeins verið stiklað á helstu þáttum sem þurfa að koma til skoðunar ef jafna á aðstöðu einstæðra foreldra og annarra landsmanna til að afla sér menntunar. Við viljum öll státa af jafnrétti til náms í þjóðfélagi okkar og það felur m.a. í sér greiðan aðgang að námi á framhalds- og háskólastigi án tillits til efnahags, búsetu eða fjölskylduaðstæðna.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrir að flytja þetta athyglisverða og góða þingmál sem einhvern veginn hefur ekki farið hátt í umræðunni, a.m.k. ekki á síðustu missirum. Hún rekur mjög vel um hve stóran hóp er að ræða og athyglisverð tafla, sem byggð er á nemendaskrá Hagstofu Íslands eftir skólastigi, kyni og aldri fylgir greinargerðinni. Þetta beinir sjónum okkar að því hversu mikilvægt er að jafna aðstöðu þessa þjóðfélagshóps til að stunda nám, um það þarf ekki að fara mörgum orðum, en má benda á að slíkt er einnig samfélagslegur ávinningur. Hér sker sérstaklega í augu hve fáir einstæðir foreldrar, reyndar allt einstæðar mæður, 19 ára og yngri, stunda nám á framhaldsskólaaldri eða einungis 32%. Það segir okkur að brottfall þeirra sem eignast börn á framhaldsskólaaldri er mjög hátt. Þessi hópur sér sér illa kleift að stunda nám eftir að hafa eignast barn og það er augljóst að leiðin aftur inn í skólana er oft erfið vegna þess að námið er ekki lánshæft og því erfitt að framfleyta fjölskyldu jafnhliða því að stunda nám. Ég hygg að það sé einkum þrennt sem þurfi að koma til til að jafna aðstöðu einstæðra foreldra til að stunda nám. Í fyrsta lagi snýr það að leikskóla- og dagvistunarmálum. Bæði Vinstri hreyfingin – grænt framboð og Samfylkingin hafa barist fyrir því að leikskólinn verði gerður gjaldfrjáls og undir það tek ég heils hugar. Reykjavíkurlistinn er að stíga skref í þá átt að svo verði hér í borg og verður fróðlegt að fylgjast með framgangi málsins á næstu missirum enda um mjög brýnt mál að ræða. Það er fyrsta málið sem lýtur að því að bæta aðstöðu þessa hóps þannig að einstæðir foreldrar geti stundað nám. Í öðru lagi lýtur þetta að húsnæðismálum eins og hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir rakti hérna áðan um ásættanlegt leiguhúsnæði. Í þriðja lagi, og það held ég að sé stóra málið, er lánshæfi til framhaldsskólanáms. Þar er átt við möguleika framhaldsskólanema á ákveðnum aldri og við ákveðnar aðstæður til að taka framfærslulán. Í frumvarpi til laga um breytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna leggjum við nokkrir þingmenn Samfylkingarinnar til að hluti eða þriðjungur af lánum breytist í styrk ljúki námsmenn á háskólastigi námi sínu á tilteknum tíma. Slíkar útfærslur mætti mjög vel hugsa sér þannig að framhaldsskólanám verði lánshæft, t.d. við ákveðinn aldur og við ákveðnar félagslegar aðstæður. Til dæmis þegar fólk hefur náð 18 ára aldri, sjálfræðisaldri, þá verði framhaldsskólanám lánshæft. Og sé námi lokið á tilskildum tíma breytist hluti lánsins í styrk. Það ýtir undir að nemendur ljúki námi á svokölluðum réttum tíma en við það sparast mikið fé í skólakerfinu. Það yrði mikill hvati til að ljúka námi eins fljótt og kostur er að þriðjungur eða helmingur af teknu framfærsluláni breyttist í styrk þegar námslok hafa náðst á eðlilegum og tilskildum tíma. Ég held að þetta sé stærsta málið í því að jafna aðstöðu einstæðra foreldra og gera þeim kleift að stunda nám án þess að fátækt eða efnalegir erfiðleikar bókstaflega haldi þeim frá námi eins og staðan er klárlega núna. Skólasókn þessa hóps, eins og rakið er hér, bæði á framhaldsskólastigi, sérskóla- og háskólastigi, gefur greinilega til kynna að einstæðir foreldrar eigi mjög erfitt með að stunda nám og sérstaklega að hefja nám aftur hafi námi í framhaldsskóla verið hætt áður en námslok náðust, leiðin aftur inn í skóla virðist vera mjög torveld. Þar held ég að sé brýnast að koma að málum og þess vegna tel ég að við eigum að taka það inn í endurskoðun á hlutverki og umfangi Lánasjóðs íslenskra námsmanna, þ.e. að hluti af framhaldsskólanámi verði lánshæfur við ákveðnar aðstæður, við ákveðinn aldur, t.d. 18 ára, og við ákveðnar félagslegar aðstæður. Þetta nær einnig til þeirra sem eru við nám í framhaldsskólum og gerir þeim kleift að ljúka námi á réttum tíma. Eins og kemur fram í þessari góðu tillögu er stuðningur nú við einstæða foreldra til að stunda nám lítill sem enginn. Lítið sem ekkert er gert til að fá þennan hóp aftur inn í skólana eða gera þeim kleift að stunda og ljúka námi. Hér er um að ræða tæplega 12 þúsund manns, gríðarlega stóran þjóðfélagshóp, og sjálfsagt eru mjög margir innan hans sem annaðhvort vildu stunda nám eða eiga eftir að ljúka námi. Þetta er því mjög gott og brýnt þingmál og ég vona að í framhaldi af því vakni umræður um hve mikilvægt er að styðja við bakið á einstæðum foreldrum í námi. Vonandi fer ekki fyrir þessu máli eins og svo mörgum öðrum þingmannamálum hér í þinginu að það komi aldrei úr nefnd aftur, heldur verði því fylgt eftir með einhverjum hætti og menntamálaráðherra krafinn um viðhorf til þess en hæstv. ráðherra getur greinilega ekki verið við umræðurnar hér í dag.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð til að lýsa yfir stuðningi við það mál sem við ræðum hér, tillögu til þingsályktunar um stuðning við einstæða foreldra í námi. Hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir, sem lýsti hér afar vel í inngangsræðu sinni því sem liggur á bak við þetta mál, tók að sjálfsögðu virkan þátt í kosningabaráttu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs fyrir síðustu kosningar en þá var mál af þessu tagi einmitt á oddinum. Þar töldum við nauðsynlegt að Lánasjóður íslenskra námsmanna hefði heimildir til að víkka út lánaheimildir sínar með það fyrir augum að einstæðir foreldrar sem hefðu flosnað upp frá framhaldsskólanámi vegna barneigna og vegna þess að fólk hefði stofnað fjölskyldur, ættu þess kost að snúa aftur inn í framhaldsskólana og fá námslán. Þannig væri möguleiki fyrir þessa foreldra að halda áfram námi, það þyrfti ekki að stoppa þá í náminu að þau hefði stofnað fjölskyldu eða að barn hefði komið til sögunnar. Nú vitum við það af reynslu frá nýliðnu hausti að fjöldatakmarkanir í framhaldsskólana hafa verið að gera okkur óleik og þegar ljóst var að fjárheimildir skólanna yrðu rýmkaðar að einhverju leyti, þá virtust nemar á aldursbilinu 16–20 ára eiga þar ákveðinn forgang. Umsækjendur um framhaldsskólavist sem voru orðnir eldri áttu því ekki möguleika á að komast inn vegna fjöldatakmarkana. Það er auðvitað grafalvarlegt mál ef þessu fólki eru ekki opnaðar dyrnar eða gert auðvelt fyrir að koma aftur til framhaldsskólanáms, sýni það áhuga og vilja til þess. Hæstv. forseti. Ég vil því leggja áherslu á að við beitum öllum ráðum sem við höfum til að opna framhaldsskólana fyrir einstæðum foreldrum og sjá til þess að þeim verði gert eins auðvelt og hugsast getur að hefja nám að nýju. Í því sambandi langar mig að nefna frumvarp til laga frá ríkisstjórninni um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sem dreift var í Alþingi í gær eða í dag, á þskj. 368. Það verður auðvitað að sjá til þess að það frumvarp taki þeim breytingum sem eru nauðsynlegar til að þessum hópi sé sinnt samkvæmt þessum lögum. Lánasjóður íslenskra námsmanna verður því að fá það tæki sem hann þarf til þess að styrkja þetta fólk til náms. Þetta var allt og sumt sem mig langaði til að segja, að öðru leyti lýsi ég fullum stuðningi við orð hv. þm. Bjarkeyjar Gunnarsdóttur og sömuleiðis við orð hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar, sem hélt hér ágæta ræðu á undan mér. Ég styð hugsjón þessa máls heils hugar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um endurskoðun á lögum um þjóðsöng Íslendinga með það fyrir augum að taka upp nýjan þjóðsöng sem væri auðveldari í flutningi og hentaði betur til almennrar notkunar, svo sem í skólum, á íþróttakappleikjum og við önnur tækifæri. Tillöguna flyt ég ásamt hv. þm. Hilmari Gunnlaugssyni. Í greinargerð segir, með leyfi forseta: ,,Á 121. löggjafarþingi var flutt tillaga til þingsályktunar um endurskoðun á lögum um þjóðsöng Íslendinga. Meðal annars var lagt til að tekið yrði til athugunar hvort rétt væri að taka upp annan þjóðsöng við hlið núverandi þjóðsöngs. Þingsályktunartillagan náði ekki fram að ganga. Í tillögu þessari er hins vegar lagt til að kannað verði hvort rétt sé að skipta um þjóðsöng. Því til stuðnings má einkum benda á að þjóðsöngurinn, Ó, guð vors lands, er mörgum svo erfiður til söngs að afar hæpið er að hann geti að öllu leyti þjónað hlutverki sínu. Almenningur hefur því oft gripið til annarra ættjarðarsöngva til að minnast lands síns svo sem Ísland ögrum skorið, Þú álfu vorrar yngsta land, Öxar við ána, Ég vil elska mitt land, Yfir voru ættarlandi, Sjá, dagar koma, Hver á sér fegra föðurland, Land míns föður, Úr útsæ rísa Íslands fjöll og Ísland er land þitt. Einnig má benda á að við sum tækifæri hentar þjóðsöngurinn ekki alls kostar vel af því að hann þykir of hátíðlegur.“ Flutningsmenn telja rétt að nýr þjóðsöngur verði valinn úr hópi söngva sem þegar hafa unnið sér sess í huga þjóðarinnar sem ættjarðarsöngvar, þ.e. að ekki skuli efnt til samkeppni á meðal ljóðskálda og tónskálda um nýjan þjóðsöng. Flutningsmenn mæla einkum með tveimur af áðurnefndum ættjarðarsöngvum, þ.e. annars vegar Ísland ögrum skorið, ljóð eftir Eggert Ólafsson og lag eftir Sigvalda Kaldalóns, og hins vegar Ísland er land þitt, ljóð eftir Margréti Jónsdóttur og lag eftir Magnús Þór Sigmundsson. Löngu eftir að Ó, Guð vors lands hafði hlotið almenna viðurkenningu sem þjóðsöngur var farið að nota Ísland ögrum skorið sem eins konar þjóðsöng og sýndu menn því þá virðingu að rísa úr sætum þegar lagið var flutt. Ljóðið Ísland er land þitt er ungt að árum, samið árið 1970. Í inngangskafla bókarinnar Ísland er land þitt, úrval ættjarðarljóða kemur m.a. fram: „Ánægjulegt er að finna hvað ættjarðarljóð eiga sterkan hljómgrunn hjá þjóðinni, jafnt ungum sem öldnum. Staðfesting fékkst á því nýlega þegar fram kom á sjónarsviðið gullfallegt lag og ljóð sem samstundis var á allra vörum. Boðskapur þess er skýr og lætur engan ósnortinn: Ísland er land þitt, því aldrei skal gleyma.“ Eins og ljóðin bera með sér er um að ræða óð til landsins. Ekki þarf að fara mörgum orðum um fegurð laganna og hafa margir af helstu tónlistarmönnum þjóðarinnar flutt þau á eftirminnilegan hátt. Það er mat okkar flutningsmanna að söngvarnir hafi allt til að bera til að geta orðið þjóðsöngur Íslendinga. Þeir eru allt í senn hátíðlegir, auðveldir í flutningi og henta við fjölbreyttari aðstæður en núverandi þjóðsöngur. Þá eiga söngvarnir mjög vel við á íþróttakappleikjum, t.d. fyrir landsleiki, enda þess eðlis að bæði leikmenn og stuðningsmenn geta sameinast um að taka rösklega undir. Slíkt yrði til þess fallið að efla baráttuanda og fylla keppnisfólk eldmóði. Vissulega er lofsöngurinn Ó, Guð vors lands mörgum Íslendingum hjartfólginn enda er tæpast ágreiningur um tign og fegurð hans. Með tilliti til þess yrði hann að sjálfsögðu áfram sunginn við ýmis hátíðleg tækifæri þótt hann yrði aflagður sem þjóðsöngur Íslendinga. Mikilvægt er að þjóðsöngurinn sé auðlærður og auðfluttur auk þess að vera óður til landsins okkar.“ Virðulegi forseti. Þjóðsöngurinn okkar, Ó, Guð vors lands, er upphaflega sálmur ortur upp úr 90. Davíðssálmi. Matthías Jochumsson orti ljóðið og Sveinbjörn Sveinbjörnsson samdi lagið. Hann var frumfluttur við hátíðarguðsþjónustu í Dómkirkjunni árið 1874 í minningu þúsund ára byggðar á Íslandi. Hvorki höfundi ljóðs né lags mun hafa hugkvæmst að úr þessum sálmi yrði síðar þjóðsöngur. Í frumútgáfu kvæðis og lags heitir hann „Lofsöngur í minningu Íslands þúsund ára“ og kemur setningin „Íslands þúsund ár“ fyrir í öllum þremur erindunum vegna þess tilefnis sem ort var fyrir. Það tók langan tíma fyrir Ó, Guð vors lands að vinna sér sess sem þjóðsöngur og meðan fullveldið átti enn langt í land og Íslendingar sungu fyrir minni ættjarðarinnar má segja að Eldgamla Ísafold eftir Bjarna Thorarensen væri einhvers konar þjóðsöngur okkar, en það ljóð var sungið undir lagi enska þjóðsöngsins „God save the Queen“ svo það gat alls ekki gengið sem íslenskur þjóðsöngur þrátt fyrir almennar vinsældir. Það var árið 1948 sem íslenska ríkið eignaðist höfundarrétt að laginu við þjóðsönginn og ári síðar, eða 1949, að ljóðinu. Það var svo ekki fyrr en 1983 sem samþykkt voru lög á Alþingi um þjóðsöng Íslendinga en árið áður hafði menntamálaráðuneytið lagt til við forsætisráðuneytið að settar yrðu reglur um meðferð hans. Sem sagt frá árinu 1983 höfum við haft Ó, Guð vors lands sem þjóðsöng samkvæmt lögum og nú finnst mér kominn tími til að breyta því. Virðulegi forseti. Þess má geta að á síðari árum hafa reglur breyst varðandi flutning þjóðsöngva á íþróttalandsleikjum og stórmótum, eins og t.d. á Ólympíuleikum, og má flutningurinn ekki taka meira en 75 sekúndur. Af því leiðir að annaðhvort þarf að stytta þjóðsönginn okkar eða að breyta tónhraðanum og á hvorn veginn sem farið er að er um algjöra afbökun að ræða að mínu mati. Virðulegi forseti. Ég er mjög ánægð með þau miklu og jákvæðu viðbrögð og miklu umfjöllun sem málið hefur fengið úti í þjóðfélaginu, enda er hér um að ræða mál sem flestallir hafa skoðun á. Þess má til gamans geta að í framhaldi af umfjöllun útvarpsstöðvarinnar Bylgjunnar var gerð smáskoðanakönnun á vefsíðu þeirrar útvarpsstöðvar og almenningur spurður út í hvaða þjóðsöng hann vildi fá. Niðurstöður könnunarinnar voru að 75% svarenda vildu fá nýjan þjóðsöng og þar af 59% sem vildu fá lagið Ísland er land þitt sem nýjan þjóðsöng. Ég vil taka það sérstaklega fram að mér finnst Ó, Guð vors lands vera mjög fallegt ljóð og lag en það hentar bara alls ekki sem þjóðsöngur. Því erum við ekki að nota þjóðsönginn okkar sem skyldi. Eins og fyrr segir er hann mjög erfiður í flutningi þar sem hann spannar mjög vítt tónsvið. Hann er erfiður að læra og skilja fyrir yngstu kynslóðina og hann er sálmur og óður til almættisins en ekki til ættjarðarinnar. En aðalatriðið er að þjóðsöng á að vera hægt að syngja með góðu móti. Virðulegi forseti. Ég vona að þessi tillaga verði rædd hér og henni verði síðan vísað til hv. allsherjarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. 2. þm. Norðaust., Sigríði Ingvarsdóttur, fyrir yfirgripsmikla og góða ræðu þar sem hún kynnti þá þingsályktunartillögu sem við stöndum saman að. Hún hefur í raun farið yfir öll helstu atriði er að málinu koma og gert það einkar vel. Það eru þó nokkur atriði sem ég vil aðeins hnykkja á. Það er kannski hollt að halda því til haga að sá þjóðsöngur sem við höfum í dag, lofsöngur, eða Ó, Guð vors lands, varð ekki þjóðsöngur að lögum fyrr en 1983. Hann hafði þá unnið sér nokkuð traustan sess í hugum þjóðarinnar og það er ekki verið að gera lítið úr því, þvert á móti, en það voru ekki sett sérstök lög um þjóðsöng í tengslum við lýðveldisstofnunina eins og var gert t.d. um þjóðfánann. Það er athyglisvert að líta til þess að þegar frumvarp til laga um þjóðsöng var lagt fram á þingi 1983 var þetta einmitt atriði sem flestir þingmenn gerðu athugasemdir við, þ.e. að engin sérstök þörf væri á lögum um þjóðsöng. Þegar á þeim tíma, hæstv. forseti, komu einnig fram efasemdir eða ábendingar um að þetta upphafna og fallega kvæði væri of trúarlegt miðað við tíðarandann árið 1983. Ég leyfi mér að fullyrða að síðan hafi tíðarandinn kannski frekar leitt til þess að óheppilegt sé að textinn við þjóðsönginn sé jafntrúarlegur og raun ber vitni. Þó að hann sé afar fallegur og eigi vel við þorra þjóðarinnar kann það að vera óheppilegt, og ég leyfi mér að minna á að fyrr í dag var einmitt umræða um viðhorf Íslendinga til útlendinga. Þetta er hluti af því, þ. e. það kann að vera að það sé erfiðara fyrir útlendinga sem hingað koma og verða síðan jafnvel á endanum íslenskir ríkisborgarar að samsama sig slíkum þjóðsöng. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Sigríðar Ingvarsdóttur komu fram hugmyndir hér árið 1996 um ákveðnar breytingar, þ.e. að kannað yrði hvort taka ætti upp annan þjóðsöng við hlið núverandi þjóðsöngs en þær náðu ekki fram að ganga. En þá þegar var einnig ljóst að þjóðsöngurinn okkar, þessi sameign okkar var ekki nýtt sem skyldi og það er kannski stærsta ástæðan fyrir því, svo að ég tali fyrir mitt leyti og sem meðflutningsmaður að þessari þingsályktunartillögu, að mér finnst í raun synd að við skulum ekki nýta þjóðsönginn okkar meira en við gerum. Mér finnst nefnilega að þetta mál, að við tökum lögin um þjóðsönginn til endurskoðunar fyrst og síðast snúa að sjálfsmynd okkar. Því má halda fram að þjóðfáninn sé í raun frekar tákn sem við notum út á við en þjóðsöngurinn sé atriði sem snúi fyrst og fremst inn á við, þ.e. að okkur sem Íslendingum og að Íslendingum sem þjóð. Og það er einmitt þar sem reynslan hefur sýnt að það vantar upp á að þjóðsöngurinn sé nýttur af þjóðinni sem vera skyldi. Ég ætla alls ekki að gera lítið úr því að hann sé ekki sameiningartákn eða að þjóðin kunni ekki vel að meta hann. En það er alveg ljóst að það vantar upp á að Íslendingar geti notað hann meira og því tek ég undir það sem kom fram hjá hv. þm. Sigríði Ingvarsdóttur að það hefur í raun komið á óvart hversu mikil umræða hefur orðið um þetta þingmál í samfélaginu. Ég vissi áður en málið var lagt fram að það mundi vekja upp mikil viðbrögð og gerði mér alveg grein fyrir því, sérstaklega átti ég von á að þetta yrði fólki viðkvæmt mál, en ég átti alls ekki von á að tekið yrði eins vel og jákvætt í málið og raun ber vitni. Því tel ég að þingmenn ættu ekki að skorast undan að taka málið til alvarlegrar skoðunar vegna þess að það snýst um svo miklu meira en bara nýjan þjóðsöng og hvort hver og einn geti sungið hann, heldur um sjálfsmynd Íslendinga og að þjappa mönnum saman þegar það á við án þess að menn gangi nokkuð of langt í þeim efnum, að þjóðsöngurinn sé sameiningartákn sem sé því sem næst á allra færi sem á annað borð geta leyft sér þann munað að syngja skammlaust.

Forseti. Ég kem hér til að lýsa svona almennum stuðningi við málið og þakka flutningsmönnunum, hv. þingmönnum Sigríði Ingvarsdóttur og Hilmari Gunnlaugssyni, fyrir að hreyfa því. Ég hygg að málinu hafi fyrst verið hreyft af Arnþrúði Karlsdóttur varaþingmanni sem þá sat á þingi, ég held að það hafi verið fyrir u.þ.b. áratug og vakti töluverða athygli en það var ekki gert meira í því að sinni. Ég hygg að hv. þm. Hilmar Gunnlaugsson sé með þjóðsönginn hjá sér. Ég ætla að biðja hann að koma hér og fá hann lánaðan hjá honum, þ.e. textann að sjálfsögðu. Matthías Jochumsson var mikið skáld og merkilegt og gott er til þess að vita að nú er einmitt verið að skrifa ævisögu Matthíasar. Ég hygg að hann hafi verið sannur nítjándu aldar maður á Íslandi. Við eigum að gera minningu hans verðug skil. Hann var merkilegur karl á margan hátt og gott skáld en að vísu afar misjafnt. Hann var eitt þeirra skálda á Íslandi sem voru hraðkvæð og ortu um - þið fyrirgefið - allan skrattann, bæði sálma og tækifærisljóð af ýmsu tagi og mörg ættjarðarljóð, bæði um Eyjafjörð og Skagafjörð og Reykjavík og hvað sem í boði var eiginlega til að yrkja um. En eins og gerist um slíka menn þá var það ekki allt alveg jafngott. Fyrsta erindið í þjóðsöng okkar er t.d. fallega ort, eins og hv. flutningsmaður hinn fyrri hér í ræðustól rakti út frá hinum þúsund árum sem er líkt við eitt eilífðar smáblóm vegna þess að þannig er það í Davíðssálminum og passar auðvitað við flutninginn á sínum tíma, 1874 í Dómkirkjunni. Við þekkjum þetta. Annað erindið í þjóðsöngnum fer hins vegar ekki alveg jafnfagurlega eða fallega í munni. Ég vitna, með leyfi forseta, í það: Ó, guð, ó, guð! Vér föllum fram og fórnum þér brennandi, brennandi sál, guð faðir, vor drottinn frá kyni til kyns, og vér kvökum vort helgasta mál. Þarna hefur skáldið lent í nokkrum erfiðleikum. Vér kvökum og þökkum í þúsund ár, því þú ert vort einasta skjól. Vér kvökum og þökkum með titrandi tár, því þú tilbjóst vort forlagahjól. Þarna sjá menn að skáldinu voru mislagðar hendur þegar rann á hann þetta mikla ljóðæði. Ég tek fram að þetta segi ég af miklum hlýleik og aðdáun á Matthíasi Jochumssyni. Ég held að það sé rétt að þessu ljóði og ekki síður lagi Sveinbjörns var ekki ætlað að vera þjóðsöngur af því tagi sem menn þekktu þá og þaðan af síður af því tagi sem menn þekkja nú. Ætli þjóðsöngurinn hafi ekki einkum þrenns konar hlutverk, í fyrsta lagi að vera fluttur á hátíðarstundum þegar minningarhátíðir lands standa yfir eða verið er að taka á móti höfðingjum og táknsmönnum landsins á erlendum vettvangi eða hér heima. Í öðru lagi við íþróttaviðburði á landsleikjum og þannig þekkjum hann kannski best og syngjum hann oftast. Ég verð að segja fyrir mig að ég hef staðið í stúkunni í Laugardal á Laugardalsvelli og sungið þjóðsönginn. Ég þarf svolítið að herða mig og vera vakandi við það að flytja þennan sálm yfir knattspyrnumönnum sem standa teinréttir í röð og syngja þar um eitt eilífðar smáblóm sem tilbiður guð sinn og deyr því það stóð alls ekki til í þessum knattspyrnuleik heldur kannski þvert á móti að minning Íslands lifði og guð heiðraði land og þjóð með sigri í leiknum. Hann hentar því ekki vel við það tækifæri. Síðan er það þriðja. Það er svona samsöngur manna innan lands. Þar er hann lítt sunginn. Síðan hefur auðvitað komið fyrir að menn þurfa að syngja söng sinn á samkomum erlendis. Ég veit til þess að þegar menn hafa verið að syngja þjóðsöngva sína, Ja, vi elsker og God Save the Queen og þessa fínu söngva og syngjanlegu, hafa þeir lent í því að kunna ekki þjóðsönginn eða vilja ekki syngja hann. Eitt sinn var maður í vandræðum sem brást við með þessum hætti hér, með leyfi forseta: Hani, krummi, hundur, svín, hestur, mús, tittlingur, galar, krunkar, geltir, hrín gneggjar, tístir, syngur. Að vísu var gerður góður rómur að, en þetta var nú samt ekki þjóðsöngur Íslendinga þó ljóðið sé gott og vissulega ort úr þjóðarsálinni og ekki síður lagið sem enginn höfundur er að nema íslenska þjóðin sjálf. Ég tel, að öllu gamni slepptu og í fullri alvöru, að við ættum að íhuga þá tillögu sem ekki er í þessu þingmáli en hefur komið fram áður, þ.e. að hafa tvo söngva, virða það þannig við Matthías, Sveinbjörn og þá þjóð sem tók upp þann söng að við höldum hinum ágæta þjóðsöng okkar við hin hátíðlegri tækifæri en tökum upp annan söng til þess að hafa við hin óformlegri tækifæri sem ég nefndi áðan, þar á meðal á íþróttavöllum, a.m.k. í staðinn fyrir að taka 75 sekúndur af Matthíasi og Sveinbirni eins og hv. flutningsmaður minntist á áðan. Ég held að þó sé sá tæknigalli á þessari tillögu til þingsályktunar sem ég mæli með að nefnd lagi í meðförum sínum að ég tel alveg fráleitt að fela ríkisstjórninni að endurskoða þessi lög og velja þennan söng eða gera tillögu um annaðhvort nýjan þjóðsöng eða annan söng til hliðar við þjóðsöng okkar. Ég verð að segja það þegar ég lít yfir þessa bekki og ímynda mér þá menn sem þar sitja að ég mundi einhvern veginn ekki treysta t.d. landbúnaðarráðherranum til að velja fyrir mig sönginn, hvað þá dómsmálaráðherranum. Ég held að þess vegna verði að fara, eins og stendur í gömlum bókum, að bestu manna yfirsýn um þetta. En ég treysti þingnefndinni vel til þess að gera það um leið og ég lýsi yfir stuðningi við þetta mál.

Frú forseti. Vegna þess að mér var gerð grein fyrir því að stuttur tími væri leyfður hér vegna þessa máls en málið svo tekið upp síðar á dagskránni þá ætla ég að vera stuttorður. Ég lýsi því þó yfir að ég get ekki stutt þetta mál sem hér er lagt fram af nokkrum ástæðum. Það er dálítið merkilegt þegar menn segja að á íþróttakappleikjum sé ekki hægt að syngja þjóðsönginn. En lítum aðeins aftur í tímann. Hér er skrifað um Sveinbjörn Sveinbjörnsson og segir Árni Thorsteinson svo í minningum sínum, með leyfi forseta: „Á árunum kringum 1880 var það orðinn fastur liður í sunnudagshaldi bæjarbúa, þegar gott var veður, að þeir löbbuðu niður að Austurvelli og hlýddu þar á hornamúsik, og þótti það hressandi og skemmtileg tilbreyting. Lék flokkurinn bæði íslenzk og erlend lög, ... Var þá jafnan leikið sem síðasta lag „Eldgamla Ísafold“, eins og þjóðsöngurinn nú, enda þótt lagið væri brezkt. Lag Sveinbjörns við ljóð Matthíasar, „Ó, Guð vors lands“, var þá enn ekki búið að vinna þá hefð og vinsældir, að það gæti talizt þjóðsöngur, enda var þá svo skammt liðið frá þjóðhátíðinni, að samtíðin leit fremur á lofsönginn sem andlegan hátíðasöng bundinn atburðinum 1874, sem var tilefni ljóðsins og tónverksins. Raunar má segja, að það hafi verið ýmis sportfélög og önnur samtök, sem fyrst tóku „Ó, Guð vors lands“ upp á sína arma, sungu það á samkomum sínum og mótum og innleiddu sem þjóðsöng.“ Það voru sportfélögin sem innleiddu þetta lag sem þjóðsöng. En allir segja nú að það sé óalandi og óferjandi að spila þjóðsönginn þegar sportfélög koma saman. Menn skulu í upphafi skoða bæði uppruna sinn og hvernig svona hluti ber að. Svo segir, með leyfi forseta: „Það var venja í félögum þessum, að allir tóku ofan, meðan lofsöngurinn var sunginn eða leikinn, og svo varð þetta brátt almenn venja, - allir voru farnir að taka ofan og söngurinn þar með orðinn sannnefndur þjóðsöngur.“ Ég vil vitna í niðurlag forustugreinar Morgunblaðsins frá því 12. þessa mánaðar þar sem segir, með leyfi forseta: „Með því að breyta um þjóðsöng væri bæði brotið gegn tilgangi hans sem sameiningartákns og þeirri helgi sem hann hefur öðlast í hugum þjóðarinnar - í þeim kröftuga hljómi sem rödd þjóðar nær við að safnast og sameinast um eina hugsun og einn tón.“

Frú forseti. Eins og fram kom hjá síðasta ræðumanni, hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni, þá hefur okkur verið skammtaður tími þannig að ég get ekki haft jafnmörg orð og ég ætlaði um þetta ágæta þingmál. Mig langar þó til að koma að nokkrum athugasemdum. Ég vil byrja á að þakka hv. flutningsmönnum fyrir að leggja það fram og skapa þessa umræðu sem hér hefur átt sér stað sem er bæði óvenjuleg og ekki síður mjög skemmtileg um þjóðsönginn okkar. Ég get heldur ekki látið hjá líða að þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir sönginn í umræðunni. Ég minnist þess ekki að mikið hafi verið sungið úr ræðupúlti hins háa Alþingis a.m.k. fram að þessu. En nú hefur orðið breyting þar á og það er skemmtilegt. Um þetta mál verð ég að segja að ég hef miklar efasemdir um að rétt sé að endurskoða lögin um þjóðsönginn og taka upp annan söng en þann sem nú er þjóðsöngur okkar. Ég hef eins og ég segi miklar efasemdir um það. Flutningsmennirnir nefna mörg góð lög til sögunnar í greinargerð sem hugsanlegan arftaka núverandi þjóðsöngs. Sömuleiðis eru færð ágætis rök fyrir því í sjálfu sér að taka upp nýjan þjóðsöng. Ég leyfi mér þó að segja að þau eru í mínum huga ekki nógu sterk til þess að stíga þetta skref. Sagt er að erfitt sé fyrir venjulegan mann sem er millilaglaus eða jafnvel rétt heldur lagi að syngja þjóðsönginn. Auðvitað er það rétt að slíkir menn, eins og hv. þm. Mörður Árnason lýsti svo ágætlega í pontunni, verða að herða sig á vellinum þegar þeir ætla að syngja þennan söng. En það verður þá bara að hafa það finnst mér. Þessi þjóðsöngur hefur fylgt okkur í öll þessi ár. Ég tel að hann sé hluti af íslenskri arfleifð og er, eins og hér var nefnt, eins konar sameiningartákn þjóðarinnar. Ég hef verið talsmaður þess að breyta ýmsu í þjóðfélaginu og hef verið býsna frjálslyndur í því sambandi. 

Frú forseti. Ég er einmitt kominn hingað til að gera það sem hv. þingmaður sagði að sér lægi í léttu rúmi þó að menn gerðu. Ég ætla að segja að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson er trúr sínum uppruna. Hann er íhaldssamari en gengur og gerist um svona unga þingmenn. Ég tel að þau rök sem hann flutti séu ekki góð. Oft hef ég heyrt hann rökfimari en í þessari umræðu. Ég vil nota tækifærið, frú forseti, til að segja að ég er þeirrar skoðunar að það eigi að skipta um þjóðsöng. Ég tel að þessi þjóðsöngur dugi ekki af þeirri ástæðu að börn og unglingar geta ekki sungið hann og menn þurfa að vera alveg einstaklega vel af guði gerðir hvað sönggáfu áhrærir til þess að geta sungið hann. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að vera auðvelt að syngja þjóðsöng, það þurfi að vera auðvelt að kenna hann börnum og unglingum og hann þurfi að hafa augljósa merkingu sem vísar til einhvers í okkar fortíð eða náttúru annars en bara trúar á guð almáttugan Þess vegna finnst mér að það eigi að skoða þetta í fullri alvöru. Ég veit að hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson fyrirgefur mér að ég kem hingað til að lýsa þeirri skoðun um leið og ég bið hann að gæta hófs hvað íhaldssemina varðar. Að vísu var dálítið gaman að sjá þá fallast í faðma hann og hv. þm. Mörð Árnason yfir því hvað Mörður er góður söngmaður. Ég get þess hins vegar að ég heyrði hv. þm. Mörð Árnason syngja einsöng í Dómkirkjunni þegar við vorum 16 vetra. Það gerði hann yfir gervöllum Menntaskólanum í Reykjavík og satt að segja hefur hv. þm. Merði Árnasyni farið fram.

Frú forseti. Ég verð að segja að sem betur fer vantaði mig á þessa uppákomu í kirkjunni þegar hv. þm. Mörður Árnason söng einsöng. Ég geri svo sem ekki ráð fyrir að ég hafi orðið af miklu. En ég skal taka orð hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar til mín og passa mig á því að vera ekki of íhaldssamur. Samt sem áður er ég er þeirrar skoðunar, þrátt fyrir að ég sé frjálslyndur í flestum málum, að ákveðnir hlutir séu heilagir, eins og t.d. þjóðsöngurinn og fáninn, og því vil ég ekki breyta, a.m.k. á meðan ekki hafa verið færð betri rök fyrir slíkum breytingum en hér liggja fyrir. Ég hef því, þrátt fyrir ágætt andsvar hjá hv. þm., enn þá sömu efasemdir uppi varðandi þetta mál og þá hugmynd um að við skiptum þjóðsöngnum okkar út, þrátt fyrir að hv. þm. Össur Skarphéðinsson treysti sér ekki til þess að syngja hann með sómasamlegum hætti.

Jú jú.

Frú forseti. Maður á að líkindum ekki að hafa uppi gamanmál þegar verið er að ræða jafngrafalvarleg mál og þjóðsönginn. En mér finnst allt í lagi samt að menn slái á léttari strengi. Ég er sammála hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni um að það er hóf á íhaldssemi hans. Hann er ekki alltaf mjög íhaldssamur og það er sennilega rétt hjá honum að hann hefur til að bera ákveðið frjálslyndi þó að það komi ekki fram í þessu máli. Hann hefur fullan rétt til þess að hafa þá skoðun. Ég tek það fram að ég legg ekki þjóðsöng og þjóðfána að jöfnu. Þarna er um tvo þætti að ræða sem báðir eru hluti af þjóðarvitundinni. Fáninn er það klárlega. Það er enginn sem deilir á fánann, þetta er dásamlegur fáni, bæði fallegur og hann skírskotar mjög til hluta sem ...  Ég verð hins vegar að segja um þjóðsönginn að hann hefur ekki náð að greypa sig með sama hætti í þjóðarvitundina. Það er vegna þess að það er erfitt að syngja hann, það er erfitt að skilja hann, menn skilja hann ekki fyrr en þeir eru orðnir fullorðnir. Það er erfitt fyrir ungt fólk að ná sömu beintengingu við hann og allir ná þegar búið er að skýra fyrir þeim táknin sem eru að finna í fánanum. Það var mjög auðskilið fyrir þann þingmann sem hér stendur þegar það var í fyrsta skipti í barnaskóla skýrt fyrir honum hvað fáninn stæði fyrir. En ég var orðinn rígfullorðinn þegar mér tókst að syngja þjóðsönginn og þegar mér tókst að skilja hann.

Virðulegi forseti. Afstaða mín í málinu er alveg skýr. Ég er alfarið á móti því að við skiptum um þjóðsöng, algerlega á móti því, það kemur ekki til greina. Íslenski þjóðsöngurinn hefur lifað með þjóðinni í 130 ár.  Það er nefnilega þannig, frú forseti, að við Íslendingar eigum afskaplega ríkan menningararf þegar ljóð og sönglög eru annars vegar. Við eigum ómetanlegan fjársjóð af alls kyns barnagælum og vísum sem við höfum sungið fyrir börnin okkar um aldir og þau læra þegar þau eru að alast upp. Það er mér alveg að meinalausu þó börnin mín læri ekki íslenska þjóðsönginn og skilji texta hans fyrr en þau eru komin til vits og ára. Íslenski þjóðsöngurinn á ekki að vera einhver rútubílasöngur, þetta á að vera lag sem er notað og sungið við hátíðleg tækifæri. Við eigum nokkur helg vé, ef svo má segja, sem íslensk þjóð. Það má nefna Þingvelli, stjórnarskrána og Alþingishúsið, en einnig íslenska þjóðsönginn. Ég verð að segja að í hvert sinn sem ég heyri þetta fallega lag annaðhvort sungið eða leikið eða hvort tveggja fyllist ég alltaf ákveðnum eldmóð. Það hefur þannig áhrif á mig. Ég vil halda í þetta lag. Hér hefur m.a. verið nefnt að það eigi frekar að taka Ísland ögrum skorið upp sem þjóðsöng. Þá vil ég benda á þá sögulegu staðreynd að Ísland ögrum skorið keppti á sínum tíma um hylli þjóðarinnar sem þjóðsöngur og varð undir í þeirri samkeppni. Hvers vegna skyldi það hafa verið? Jú, ég tel að það hafi einfaldlega verið vegna þess að Ó, guð vors lands er einfaldlega það besta sem okkur hefur boðist í 130 ár og við eigum að halda í þennan söng sem þjóðsöng á meðan land byggist.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu á þskj. 323 um kynningu á íslenskri list og hönnun í sendiskrifstofum Íslands, að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að móta stefnu til þess að kynna íslenska list og hönnun í sendiskrifstofum Íslands erlendis. Tillöguna flyt ég ásamt hv. þingmönnum Ástu Möller, Þórunni Sveinbjarnardóttur, Drífu Hjartardóttur, Hilmari Gunnlaugssyni, Guðlaugi Þór Þórðarsyni og Kolbrúnu Halldórsdóttur. Í greinargerð með tillögunni segir, með leyfi forseta: „Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að móta stefnu til þess að koma íslenskri list og hönnun í víðasta skilningi á framfæri í sendiskrifstofum Íslands. Eitt af hlutverkum þeirra er að sinna menningarmálum og er markviss kynning á íslenskri list og hönnun kjörinn vettvangur til þess. Með því væri sérstöðu og sérkennum íslenskrar hönnunar og listar komið á framfæri og jafnframt ímynd lands og þjóðar. Mikilvægi hönnunar og lista er að aukast í alþjóðavæðingu nútímans og er skörun milli listasviða orðin meiri. Aukin framlög til Listaháskóla Íslands hafa styrkt stoðir lista og er mikil gróska í þeim sem nauðsynlegt er að hlúa vel að með því að kynna þær og koma á framfæri sem víðast. Kynning á alþjóðavettvangi gæti haft í för með sér aukna eftirspurn og möguleika á markaðssetningu og útflutningi og er nauðsynlegt að nýta sem flestar leiðir til að koma hönnun og list á framfæri þar sem markaðir eru stærri og eru sendiskrifstofurnar vel til þess fallnar. Þannig mætti nýta leiðir sem sendiráðin nota við kynningu á starfsemi sinni, t.d. á netinu, til að kynna íslenska list, hönnun, bókmenntir, tónlist o.fl. með tengingu á heimasíður samtaka hönnuða, listamanna og safna og auðvelda þannig aðgengi að upplýsingum. Þá gætu sendiherrar, viðskiptafulltrúar og aðrir starfsmenn sendiskrifstofa unnið að því með söfnum, samtökum og samböndum innlendra listamanna og nýstofnaðri Kynningarmiðstöð íslenskrar myndlistar og Hönnunarmiðstöð að nýta húsnæði sendiráða til sýninga og kynninga á list þeirra. Einnig væri unnt að nýta þau sambönd sem starfsmenn sendiráða og jafnvel ræðismenn hafa við einstaklinga, samtök, stofnanir og fyrirtæki og ná þannig miklum árangri samhliða hagkvæmni og sparnaði. Hönnun er eitt af fyrstu skrefum í framleiðslu og er hún því hentug fyrir einyrkja og minni fyrirtæki en íslensk fyrirtæki eru flest smá á alþjóðlegum mælikvarða og eiga því erfitt með að koma vöru sinni og list á framfæri erlendis. Þá er hönnun mikilvæg forsenda nýsköpunar í atvinnulífi og hvatning til vandaðrar hönnunar við vöruþróun og markaðssetningu eflir samkeppnishæfni í íslensku atvinnulífi og verðmætasköpun og ber árangur annarra þjóða vott um að hönnun og list eru verðmætar útflutningsvörur.“ Eyjólfur Pálsson húsgagnaarkitekt skrifaði góða grein í Morgunblaðið 8. febrúar sl. sem bar yfirskriftina „Hönnun er hluti íslenskrar menningar“. Í greininni kemur fram, með leyfi forseta: „Sem dæmi um íslenska hönnun í sendiráðum erlendis má nefna að á skrifstofu Fastanefndar Íslands hjá NATO í Brussel eru fundarhúsgögn hönnuð af Sturlu Má Jónssyni og framleidd hjá Á. Guðmundssyni. Sama er að segja um skrifstofu- og fundarhúsgögn á skrifstofu sendiráðsins í London en þar er einnig að finna sófa og stóla hannaða af Guðbjörgu Magnúsdóttur. Húsgögn sendiráðsskrifstofanna í Kaupmannahöfn og Ottawa í Kanada eru hönnuð af Guðrúnu Margréti Ólafsdóttur, Oddgeiri Þórðarsyni, Erlu Sólveigu Óskarsdóttur og Pétri B. Lútherssyni. Í sendiherrabústaðnum í Maputo eru stólar og sófi frá GÁ húsgögnum, hönnun Guðbjargar Magnúsdóttur. Á skrifstofu sendiráðsins í Stokkhólmi eru húsgögn frá Á. Guðmundssyni o.fl. og hönnuðirnir eru Sturla Már Jónsson, Sigurður Gústafsson og Leó Jóhannsson. Íslenska sendiráðið í Berlín er gott dæmi um verk íslenskra arkitekta og hönnuða. Arkitekt hússins er Pálmar Kristmundsson, arkitekt/pk-hönnun arkitektar. Í lýsingu arkitektanna á verkinu segir m.a. „Eitt af markmiðum verkefnisins var að sendiráðið bæri íslensku hug- og handverki fagurt vitni.“ Um þetta segir Ingimundur Sigfússon, nú sendiherra í Tókíó en þá í Berlín, í viðtali við Hús og híbýli að sendiráðsbyggingin hafi hlotið mikið lof. Húsgögn séu öll sérsmíðuð og sömuleiðis innréttingar en hvort tveggja sé hannað af pk-hönnun og framleitt af Smíðastofu Sigurðar R. Ólafssonar og Desform. Auk þess séu í sendiráðinu stólar sem Erla Sólveig Óskarsdóttir húsgagna- og iðnhönnuður hafi hannað. Á skrifstofu sendiráðsins í Tókíó eru húsgögn hönnuð af Yrki-arkitektum og í sendiherrabústað eru sófasett og borðstofuhúsgögn hönnuð af Yrki en stólar hannaðir af Þórdísi Zoëga. Loks er tímaritastandur í sendiráðinu í Helsinki, hönnun Guðmundar Einarssonar. Eftir þessa upptalningu má svo ekki gleyma að í Brussel, Ottawa og í Tókíó eru sérhönnuð glös frá Gler í Bergvík, verk þeirra Sigrúnar Einarsdóttur og Sörens S. Larsen. Þessi glös eru einmitt frábært dæmi um áhrif þess að nýta, kynna og sýna verk íslenskra hönnuða í sendiráðum Íslands hvar sem þau eru í heiminum. Glösin rötuðu nefnilega inn á borð japönsku keisarafjölskyldunnar eftir að fulltrúar hennar höfðu notið þess að handfjalla þau og drekka úr þeim í veislu í sendiráðinu í Tókíó. Íslensk stjórnvöld eru vissulega á réttri leið. Í Danmörku er það innkaupastefna hins opinbera að skoða danskar vörur áður en ákvörðun um vörukaup er tekin. Eins ættum við ævinlega að líta í kringum okkur og huga að því hvað til sé íslenskt sem uppfyllir óskir og þarfir í hverju tilviki fyrir sig, áður en annað er keypt. [...] Ef ekkert er til sem hæfir er ef til vill ástæða til að gefa einhverjum tækifæri til þess að hrinda af stað framleiðslu á hlutum sem kannski hafa þegar verið hannaðir en eru ekki komnir í framleiðslu. Það hefur svo sannarlega áhrif á markaðsetningu íslenskrar hönnunar erlendis þegar fólk kemur í sendiráðin og sér hvað íslenskir hönnuðir hafa upp á að bjóða.“ Svavar Gestsson sendiherra í Stokkhólmi segir „Hönnun er auðlind“ í grein sem birtist í Morgunblaðinu í nóvember á sl. ári. Til að virkja auðlindina, hönnun, enn frekar en gert hefur verið verði allir þeir sem hlut eigi að máli að standa saman, þétt. Það sé mikilvægt því að úrtöluraddirnar séu háværar svo sem eðlilegt sé þegar erfitt sé að sjá samhengi hlutanna sem skyldi. Sendiherrann segir enn fremur í Morgunblaðsgreininni, með leyfi forseta: „Með því að hafa íslenska hönnun í sendiráðinu erum við að sýna íslenska menningu; hún birtist til dæmis í ballett, popptónlist, óperusöngvurum, bókmenntum og glæsilegum hestum. Það finnst engum tiltökumál; en þegar kemur að hönnun húsgagna birtast vandlætingargreinar. Af hverju? Það er umhugsunarefni því hönnun er líka menning.“ Virðulegi forseti. Markmið með tillögu þessari er að íslensk list og hönnun verði í hávegum höfð í sendiskrifstofum Íslands erlendis í því skyni að auka vegsemd hennar og koma menningu þjóðarinnar á framfæri sem víðast. Með því yrðu stoðir atvinnulífs og nýsköpunar í landinu einnig styrktar. Virðulegi forseti. Að lokum legg ég til að þingsályktunartillögu þessari verði vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Þetta var áhugaverð ræða um list og listverk í sendiráðum. Nú er það svo að ég hef aldrei komið sjálfur í sendiráð. Þó hef ég ferðast víða og dvalið langdvölum erlendis. Ég hef verið að velta fyrir mér að ef þetta á að ná því markmiði að kynna íslenskt handverk og list væri áhugavert að fá yfirlit yfir það hverjar eru heimsóknir í íslensk sendiráð í útlöndum og hvort þetta skiptir yfir höfuð máli til að kynna list og handverk. Það skiptir náttúrlega máli ef á að kynna þessa list og handverk að einhverjir sjái það.

Virðulegi forseti. Vissulega er þetta réttmæt spurning hjá hv. þingmanni. Því miður hef ég ekki á takteinum tölur yfir komur í sendiráð en það sem mér finnst mikilvægast í þessu máli er að við skulum velja íslenska list og íslenska hönnun umfram erlenda, þegar verið er að kaupa og mublera upp sendiskrifstofur erlendis - þá á ég bæði við sendiráð sem og aðrar skrifstofur - sé íslenskt valið umfram erlent. Ég nefndi dæmi í ræðu minni áðan um hvernig íslenskri hönnun hefur verið komið á framfæri í gegnum heimsóknir sem þessar. Sendiherrabústaðir eru oft notaðir fyrir móttökur og fleiri viðburði og mér finnst sjálfsagt að koma íslenskri list og íslenskri hönnun á framfæri á öllum hugsanlegum stöðum ef við getum.

Frú forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að flytja þetta mál á þeim fáu dögum sem ég sit nú á þingi. Þetta mál sem ég ætla að gera grein fyrir er frumvarp til laga á þskj. 334, mál nr. 306, og þetta er eitt af þeim málum sem menn tala kannski um sem gamlan kunningja. Það má rétt vera því það er nú flutt í sjöunda skipti. Það má vel vera að það sé réttnefni, að þetta sé gamall kunningi, en það mætti líka kenna málin sem eru af þessu tagi við þrjósku þeirra sem í hlut eiga því að þetta og önnur margendurflutt mál eru það vegna þess að menn sem að þeim standa eru sannfærðir um réttmæti flutnings þeirra, þörfina fyrir umræðu og endurskoðun málefnis. Frumvarpið er raunverulega tvær greinar. Í 1. gr. segir, með leyfi forseta: „Heildarlaun á mánuði fyrir 18 ára og eldri skulu ekki vera undir 138.500 kr. fyrir fulla dagvinnu.“ 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast gildi 1. júní 2005.“ Svo er, frú forseti, um þetta mál að það hefur litlum breytingum tekið í gegnum árin nema öll þau fylgiskjöl sem með voru í upphafi eru ekki með núna en eru til sem heimildir í skjaladeild. Þetta mál byggist á skrifum tveggja þekktra hagfræðinga sem halda því fram með rökum að lögbinding lágmarkslauna leiði fremur til velferðar en verðbólgu sem er þvert gegn rökfræði þeirra hagfræðinga aðila vinnumarkaðarins á Íslandi sem hafa sent frá sér álit um lögbindingu lágmarkslauna. Ég hef velt fyrir mér hvers vegna aðilar vinnumarkaðarins fáist ekki til að huga að rökfræðinni á bak við lögbindingu lágmarkslauna. Ég er sífellt að nálgast þá skoðun að umræddir aðilar telji að eitthvað sé frá þeim tekið, að þeir telji það sína vinnu að semja og því vilji þeir ekki setja eins konar gólf þar sem lægstu laun eru ákveðin. Frú forseti. Ég tel að þó að þessum aðilum væri rétt upp í hendurnar svona viðmið hefðu þeir úr nógu að moða við að byggja upp launaþrepin frá þessum grunni. Það má einnig segja: Hver getur ákveðið að þessi upphæð, kr. 138.500, sé rétt tala til viðmiðunar? Þessi tala framreiknuð byggist á því sem gefið var upp fyrir sjö árum að væru framfærslugreiðslur Reykjavíkurborgar og upplýsingum frá Hagstofu ásamt og með viðræðum við ýmsa félagsmálastjóra og nokkra formenn verkalýðsfélaga á þeim tíma sem frumvarpið var samið. Á þeim tíma sem þetta var gert kannaði ég hvað kostaði að leigja tveggja herbergja íbúð, bæði hjá Reykjavíkurborg og á almennum markaði á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Ég kannaði hvað fastagjald væri af síma og sjónvarpi, hversu mikill kostnaður væri af því að eiga og reka smábíl, kaupa eitt dagblað í áskrift auk nokkurra liða sem lúta að frítíma en þar er margt sem er umdeilanlegt og því tek ég þar mjög lága upphæð mánaðarlega sem viðmið. Ég tel í raun að í dæminu séu algjör bónusviðmið og því til skammar fyrir alla þá sem véla um laun og kjör fólks að nota lægri tölu en hér er gert. Eflaust telja margir að sú upphæð sem hér er nefnd sé skammarlega lág. Það má rétt vera en hún er þó meira en 30% hærri en lægstu laun, og enn meiri munur er ef miðað er við atvinnuleysisbætur. Frú forseti. Ég tel að ástandið á atvinnumarkaði sé orðið ískyggilegt á Íslandi, ekki síst í Reykjavík þar sem margir telja að hópar fólks séu í svartri vinnu fyrir 400–600 kr. á tímann og fái að auki fullar atvinnuleysisbætur. Ef þetta er rétt sem rætt er meðal fólks sýnir það og undirstrikar að launakerfi okkar er meingallað. Einnig er mikill misbrestur í siðferði ef rétt er og enn fremur er fólk þá að víkja sér undan samfélagsábyrgðinni, bæði vinnuveitendur og starfsmenn. Ég tel, frú forseti, að nauðsyn sé að gefa upp á nýtt, taka upp raunhæf viðmið, meta launasamninga hins íslenska atvinnulífs að nýju, meta framfærslu einstaklings miðað við nútímaþjóðfélag og fara yfir bótakerfið með tilliti til heilbrigðis fólks. Í mörgum tilvikum er talið að þeir sem eru á atvinnuleysislaunum ættu að vera á almannatryggingalaunum. Það má velta því fyrir sér hvernig það getur verið að mörg þúsund erlendra starfsmanna eru í atvinnu á Íslandi á sama tíma og atvinnulausir skipta þúsundum. Mitt svar við því er að launakerfið, atvinnuumhverfið og siðferðisvitundin séu með alvarlegum brotalömum. Virðulegur forseti. Frumvarp þetta er liður í þeirri stefnumörkun jafnaðarmanna að skapa hér mannsæmandi umhverfi fyrir launafólk og stuðla jafnframt að heilbrigðu og þróttmiklu efnahagslífi. Ef þessi leið verður ekki farin og taxtalaun látin eiga sig eina ferðina enn í næstu kjarasamningum mun sífellt stærri hópur launamanna sitja eftir með lágmarkstaxta og ekki eiga sér viðreisnar von. Þannig mega málin ekki þróast. Ég legg málið að lokum inn á hið háa Alþingi og óska eftir því að það fái afgreiðslu hv. félagsmálanefndar með þeim athugasemdum sem ég hef gert í ræðu minni um rökfræði og viðmið. Ég mælist, þótt óvenjulegt sé, einnig til þess að þær athugasemdir sem ég gerði í ræðu minni með þessu frumvarpi verði sendar til hæstv. félagsmálaráðherra þannig að athugasemdirnar sem eru reyndar mjög viðamiklar komist beint til hæstv. ráðherra.