Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Voru framantaldir þingmenn allir á fundi. Ókomnir voru til þings þessir alþingismenn: 1. Gylfi Þ. Gíslason, 4. þm. Reykv. 2. Jónas Jónsson, þm. S.-Þ. Enn fremur sat fundinn: Haraldur Guðmundsson, 4. (vara)þm. Reykv. Forseti Íslands setur þingið. Þá er þm. höfðu skipað sér til sætis, kom forseti Íslands, Sveinn Björnsson, inn í salinn, gekk til ræðustóls og mælti á þessa leið: Í ríkisráði 17. þessa mán. var gefið út svo hljóðandi forsetabréf: „Forseti Íslands gerir kunnugt: Að ég hef ákveðið, að Alþingi skuli koma saman til fundar mánudaginn 22. júlí 1946. Um leið og ég birti þetta, er öllum, sem setu eiga á Alþ., boðið að koma nefndan dag til Reykjavíkur, og verður þá Alþ. sett, eftir að guðsþjónusta hefur farið fram í dómkirkjunni, og hefst hún kl. 10 árdegis. Ritað í Reykjavík, 17. júlí 1946. Sveinn Björnsson. Ólafur Thors. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til aukafundar mánudaginn 22. júlí 1946.“ Samkvæmt bréfi því, er ég nú hef lesið, lýsi ég yfir hví, að Alþ. er sett. Frá því Alþ. var endurreist fyrir 101 ári, er þetta 80. samkoma þess, en frá því er það fékk aftur í hendur löggjafarvald 1874, er þetta 65. þing í röðinni, en 17. aukaþing. Um leið og ég býð hið nýkjörna þing velkomið til starfa, vil ég biðja alþingismenn að minnast fósturjarðar vorrar, Íslands, með því að rísa úr sætum. Þingheimur stóð upp, og forsætisráðherra, Ólafur Thors, mælti: „Lifi Ísland!“ Var tekið undir þau orð með ferföldu húrrahrópi. Forseti kvaddi nú elzta þingmanninn, Ingvar Pálmason, 1. þm. S.-M., til þess að stýra fundi, þar til er kosinn væri forseti sameinaðs Alþingis. Gekk forseti Íslands síðan úr salnum. Aldursforseti gekk þá til forsetastóls og tók við fundarstjórn. Kvaddi hann sér til aðstoðar sem fundarskrifara þá Skúla Guðmundsson, þm. V.-Húnv., og Sigurð Kristjánsson, 5. þm. Reykv.



Áður en gengið verður til fundarstarfa, skal ég leyfa mér að skýra frá því, að forseta sameinaðs Alþingis hafa borizt tvö bréf, annað frá formanni Alþfl., en hitt frá Jónasi Jónssyni, þm. S.-Þ. Þessi bréf hljóða svo: „Með því að Gylfi Þ. Gíslason, 4. þm. Reykv., var farinn í ferð til útlanda, þegar kvatt var saman til þings þess, sem nú kemur saman, og getur því ekki komið til þings, óskar stj. Alþýðuflokksins þess fyrir hans hönd, með skírskotun til 144. gr. kosningal., að varamaður hans, Haraldur Guðmundsson, taki sæti á þingi í hans stað. F.h. stjórnar Alþfl. Stefán Jóh. Stefánsson Forseti sameinaðs Alþingis.“ „Reykjavík, 17. júlí 1946. Herra forseti! Ég leyfi mér að sækja ekki fundi þess Alþingis, sem væntanlega mun koma saman eftir fáa daga, þar sem vitað er, að í því máli, sem þar á að ræða, hefur nú þegar verið tekin fullnaðarákvörðun. Virðingarfyllst. Jónas Jónsson: Rannsókn kjörbréfa. Þessu næst skiptust þm. í kjördeildir. og urðu í 1. kjördeild: ÁkJ, ÁÁ, BÁ, BK, GH, GÍG, GTh, HB, IngP, JPálm, JS, JJ, JörB, PZ, PÞ, SigfS, SB, SEH. 2. kjördeild: ÁS, BBen, BrB, EUI, EE, FJ, GJ, GSv, HelgJ, HermG, JJós, KTh, LJós, PM, SK, StJSt, ÞÞ. 3. kjördeild: BG, BSt, EmJ, HG, HÁ, HV, HermJ, IngJ, JóhH, LJóh, ÓTh, PO, SG, SÁÓ, SkG, StgrA, StgrSt. Að þessu loknu frestaði aldursforseti fundi til kl. 2 miðdegis sama dag. Kl. 2. var fundinum fram haldið, og höfðu kjördeildir þá lokið rannsókn sinni á kjörbréfum allra alþingismanna.



Herra forseti. - 1. kjörbréfadeild hefur fengið til athugunar kjörbréf þeirra hv. þm., sem sæti eiga í 3. kjördeild. Öll kjörbréfin hafa borizt til deildarinnar nema frá einum þm., hv. 1. þm. Skagf., Steingrími Steinþórssyni. En í þess stað liggur fyrir bæði símskeyti frá yfirkjörstjórn Skagafjarðarsýslu um, að kjörbréf þessa þm. sé póstlagt 20. júlí, og vottorð viðvíkjandi atkvæðatölunni, sem hann fékk í Skagafjarðarsýslu, og hefur kjördeildin sannfærzt um, að þessi þm. sé rétt kjörinn 1. þm. Skagf. Leyfi ég mér svo að leggja til fyrir hönd 1. kjörbréfadeildar, að hæstv. Alþ. samþykki þau kjörbréf, sem hún hefur haft til meðferðar.



Herra forseti. - 2. kjördeild hefur fengið til meðferðar bréf þeirra hv. þm., er sæti tóku í 1. kjördeild, og rannsakað öll þessi kjörbréf og hefur ekkert við þau að athuga. Leggur kjördeildin því til, að kjörbréf allra þessara þm. verði tekin gild.



Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að fyllsta sanngirni krefst þess, að tekin sé ákvörðun um vafaseðla eins og í Norður Múlasýslu, þegar ekki veltur á neinu, hvort kosningin er gild eða ekki. Í þessu tilfelli eru það 20 seðlar í sýslunni, sem liggja fyrir sem vafaseðlar. Það hefur komið fyrir áður sams konar í þeirri sýslu, og hér í Reykjavík og víðar eru slíkir seðlar teknir gildir orðalaust. Til þess að skapa ákveðnar reglur um þetta, þá tel ég, að þessi kjördeild hefði átt að athuga þessa 20 vafaseðla og úrskurða, hvort þeir væru gildir eða ekki. Kjördeildirnar hafa leitt hjá sér að taka ákvörðun um þetta, sem ég tel alrangt. Ég tel, að einmitt nú eigi Alþ. að úrskurða, hvort það telur gilda þessa seðla, sem hér um ræðir, eða ekki., og óska ég ákveðið eftir, að það verði gert vegna framtíðarinnar.



Ég átti ekki von á þessum aths. frá hv. 1. þm. N.-- N. Ég skal ekki fara um þær mörgum orðum, en vil aðeins segja það, að eðlilegast væri, að slíka seðla fengi til athugunar og meðferðar fyrir framtíðina sú fasta kjörbréfanefnd, sem kosin verður strax hér á eftir. Að svo stöddu virðist það ekki hafa neina þýðingu til né frá. Mætti því telja eðlilegast, að þessu yrði á sínum tíana vísað til þeirrar hv. kjörbréfanefndar, sem kjörin verður bráðum.



Herra forseti. - Ég get sætt mig við það, að kjörbréfanefnd sú, sem kosin verður, taki til athugunar þessa seðla, sem hér liggja fyrir. Það, sem fyrir mér vakir, er ekki neitt annað en það að reyna að skapa sams konar reglur um allt land. Það er vitanlegt, að sams konar seðlar og látnir eru verða ógildir í Norður-Múlasýslu eru teknir gildir svo að hundruðum skiptir hér í Reykjavík. En ef kjörbréfanefnd sú, sem kosin verður, vill taka þetta til athugunar, hvort ekki er rétt að skapa sams konar reglur um allt landið, þá get ég unað því mjög vel, því að það hefur enga þýðingu nema fyrir framtíðina.



Herra forseti. - 3. kjördeild hefur haft til meðferðar kjörbréf 17 þm. Til deildarinnar bárust kjörbréf 15 að tölu og yfirlýsingar frá kjörstjórnum 2 þm. Sú fyrri er frá kjörstjórn hv. 2. þm. S.-M. Kjörbréf hans er ekki hér til staðar af ástæðum, sem hann greindi, en fyrir liggur skýrsla kjörstjórnar í héraði um hans atkvæðamagn og löglega kosningu, og tók deildin það gilt. - Enn fremur lá fyrir svipuð yfirlýsing frá kjörstjórninni hér í Reykjavík um kosningu Einars Olgeirssonar, og tók nefndin það einnig gilt. Um hin kjörbréfin, sem nefndin hafði til athugunar, varð enginn ágreiningur, að undanteknu kjörbréfi Bjarna Benediktssonar. Um kjörbréf hans varð nokkur ágreiningur, því að einn þeirra, sem skipuðu landskjörstjórnina, Vilmundur Jónsson, vildi ekki samþ. kosningu Bjarna Benediktssonar. Fyrir nefndinni lá gerðabók landskjörstjórnar, og þykir hlýða, að Alþ. fái að heyra, hvað þar er bókað. Þar stendur: „Vilm. Jónsson mótmælti því, að Bjarni Benediktsson kæmi til greina sem uppbótarþingmaður fyrir Sjálfstæðisflokkinn, og bæri Birni Ólafssyni sæti hans. Samþykkt var af landskjörstjórn með 4:1 atkv. (Vilm. Jónssonar), að Bjarna Benediktssyni bæri sætið. Vilm. Jónsson gerði þá grein fyrir mótatkvæði sínu, að samkv. skýlausu ákvæði 128. gr. kosningalaganna mætti eigi telja frambjóðanda, kosnum hlutbundinni kosningu, fleiri atkv. en bæri sæti því, sem hann hafði skipað á framboðslistanum, reiknað samkv. reglum 115. gr. laganna. Eftir þeim reglum bæri að telja Birni Ólafssyni 2316 atkv., en Bjarna Benediktssyni aðeins 1930. Meiri hlutinn álítur, að skilja beri 128. gr. kosningalaganna þannig, að til greina sem uppbótarþingmaður komi sá frambjóðandi, sem að lokinni kosningu hefur hæsta persónulega atkvæðatölu af þeim frambjóðendum hlutaðeigandi lista, sem ekki ná kosningu, enn fremur að honum beri atkv. í samræmi við það sæti, sem hann er í á lista sínum.“ Atkvæðagreiðsla fór fram innan kjördeildarinnar um þetta kjörbréf, og var það samþ. með 8:3 atkv. Aðrir sátu hjá af 14 viðstöddum kjördeildarmönnum. Á þessu stigi málsins skal ekki farið út í þetta. Meiri hluti kjördeildarinnar hefur tekið afstöðu, og Alþ. á að segja til um, hvort till. meiri hl. verður samþ. hér, en ég legg til við forseta, að þessi kjörbréf verði samþ. Telur kjördeildin rétt, að borin verði upp sérstaklega þessi till. um Bjarna Benediktsson.



Herra forseti. - Ég verð að telja dálítið vafasamt, hvernig á að úrskurða um kosningu Bjarna Benediktssonar sem 10. landsk. þm., og verð ég að segja, að ég er í raun og veru ekki fyllilega sammála hvorki meiri hl. kjördeildarinnar, sem þetta hefur haft til meðferðar og vill samþ. kjörbréfið, né heldur minni hl. landskjörstjórnar, sem mér finnst ekki byggja á réttum forsendum. Ég skal taka fram, að það eru sum atriði í þessu máli, sem ég get ekki fengið upplýsingar um þrátt fyrir það, þó að ég bæði um þær í kjördeildinni, sem hefur haft þessa kosningu til meðferðar, en þar átti ég sæti. Mér sýnist, eins og minni hl. landskjörstjórnar heldur fram, að það sé tvímælalaust ákvæði í 128. gr. kosningalaganna, að ekki megi telja frambjóðanda fleiri atkv. til landskjörs en sæti því ber, sem hann skipar á listanum. Bjarni Benediktsson mun hafa verið í 6. sæti á lista Sjálfstfl. í Reykjavík, og mun því sæti hafa borið 1930 atkv. Nú var hann að vísu færður upp og menn fyrir ofan hann strikaðir út, og þar af leiðandi komst hann miklu nær því að verða þm. Reykv. heldur en röðunin á framboðslistanum sagði til um, en 115. gr. kosningal. setur bara allt aðrar reglur fyrir því, hvernig menn verða landsk., heldur en kjördæmakjörnir, og er þar m.a. allt annar útreikningur viðhafður. Enn hef ég ekki fengið fyllilegar upplýsingar um það, hvað 5. maðurinn á lista Sjálfstfl. í Reykjavík fékk mörg atkv., en eftir því, sem talið var af kunnugum manni á fundi kjördeildar áðan, þá virðast þau hafa verið fleiri en þau, sem 6. sæti listans í Reykjavík bar. Aftur á móti get ég ekki litið svo á, eins og virðist vaka fyrir minni hl. landskjörstj., að efra sæti á listanum beri undir öllum kringumstæðum forgangsrétt fyrir neðra sæti og að 5. maður listans gangi fyrir 6. manni til þess að verða uppbótarþm. Sé það hins vegar rétt, að 5. maður á listanum hafi persónulega fengið fleiri atkv. en 6. sætinu ber samkv. 115. gr., þá finnst mér eftir kosningal., að honum beri þetta landsk. sæti, en ekki hr. Bjarna Benediktssyni, því að mér sýnist það alveg skýlaust, að það skuli vera hámark atkvæðamagns, sem telja megi frambjóðanda, þegar um landskjör er að ræða, hvað sæti hans hefur borið af atkvæðamagni listans, og er það í rauninni ekkert óeðlilegt, þótt aðrar reglur gildi um landskjör en kjördæmakjör. Hins vegar er það réttur kjósenda að breyta til á listanum, og það getur haft svo og svo mikil áhrif á kosningu, þannig að allt aðrir menn geta orðið þm. kjördæmisins heldur en upphaflega var til ætlazt, en vilji flokksins kemur fram í röðun listans, og þessir landsk. þm. verða þm. til þess að jafna milli flokkanna. Þess vegna er það eðlilegt, að atkvæði til landskjörs eru reiknuð eftir annarri reglu heldur en atkvæði frambjóðanda í kjördæmi, og kveða kosningalögin skýrt á um það. Ég vil því vekja athygli á framangreindu, þar eð mér finnst þetta svo athyglisvert atriði, því að hér er um meira að ræða en það, hvort Bjarni Benediktsson skuli verða þm. eða sá maður, sem var í 5. sæti á lista Sjálfstfl. Hér getur verið um miklu meira að ræða, sem getur haft áhrif í framtíðinni, hverjir verði landsk. þm. og hverjir ekki. Svo er annað í þessu, sem sýnir, hvað þetta er athyglisvert atriði, sem sé það, hvað lítill hluti kjósenda getur með útstrikunum eiginlega tekið ráðin af meiri hlutanum, t. d. í tvímenningskjördæmi, þá skilst mér, að ekki þyrfti nema 1/5 hluti kjósenda, sem listann kjósa, að strika 1, manninn út, til þess að fella hann. Við skulum hugsa okkur, að slíkt kæmi fyrir, og þá mætti vel hugsa sér það, að þessir 4/5, sem kjósa listann óbreyttan, séu algerlega ánægðir með efsta manninn á listanum og vilji fá hann fyrir þm., en þá er það 1/5 kjósendanna, sem ræður því, hver verður hm. fyrir hlutaðeigandi flokk. Allt þetta finnst mér þurfa nokkurrar athugunar við, og vildi ég óska þess, að þeir menn, sem kosnir verða hér á eftir í kjörbréfan., taki þessi atriði til athugunar og endurskoðunar og að hv. Alþ. kveði á sínum tíma upp einhvern rökstuddan úrskurð um það, hvernig með þetta skuli farið í svona tilfellum, því að það er einkennilegt, að í gerðabók landskjörstj. er enginn rökstuðningur hjá hv. meiri hl. kjörstj., heldur aðeins bókað, að 4 úr stj. hafi samþ., að BBen verði landsk. þm. Hins vegar er viðleitni til rökstuðnings hjá hv. minni hl. hess vegna er það, að ég vil vek.ja athygli á þessu, og ég fyrir mitt leyti treysti mér ekki til, ef ekki koma fram frekari upplýsingar, að greiða atkv. um þetta mal. Skal ég þó taka það fram, að það er eingöngu vegna þessa lagaákvæðis og þess fordæmis, sem hér verður gefið, en ekki á nokkurn hátt af persónulegum ástæðum, því að vitanlega stendur mér á sama um það, hvort Bjarni Benediktsson situr hér á þingi eða Björn Ólafsson, sem mér skilst kæmi þá ella til greina.

Aldursforseti (IngP): Ég mun þá bera undir atkv. till. kjörbréfan. að því er snertir þau kjörbréf, sem alveg eru ágreiningslaus. Hins vegar mun hv. þm. verða gefinn kostur á því að ráða um kjörbréf BBen, áður en gengið verður til atkv. um það.



Herra forseti. - Út af ágreiningi þeim, sem komið hefur fram um skilning á 128. gr. kosningal., þykir mér rétt að segja örfá orð. Það ákvæði, sem hér er deilt um, er það, að frambjóðanda, kosnum hlutbundinni kosningu, skuli á landslista eigi talin fleiri atkvæmi en sætinu ber, samkv. 115. gr., er hann skipaði á framboðslistanum. Til þess að átta sig á þessu ákvæði er nauðsynlegt að athuga, hvernig þetta er til komið. Það var ekki í kosningal. fyrr en 1942, en þá var gerð sú stjórnarskrárbreyting að taka uppa hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum, og þá var kosningal. breytt eftir því, sem breyta þurfti. Vegna þessarar stjskrbreyt. kom fram sú spurning, sem sérstaklega var bent á af hv. síðasta ræðumanni, 1. þm. Eyf., að vel gæti farið svo, að flokkur í tvímenningskjördæmi, sem hefði minna fylgi heldur en annar, fengi 2 þm. kjörna, þannig að kosinn yrði einn af hvorum lista, en flokkur, sem hefði minna fylgi, gæti fengið annan mann sem uppbótarþm. Það þótti óeðlilegt, að slíkt kæmi fyrir, og þess vegna fluttu þáverandi hv. þingmenn Eyf. till. um að koma í veg fyrir þetta, sem var orðuð á þá leið, að þeir frambjóðendur utan Reykjavíkur, sem kynnu að hafa náð kosningu sem varaþm., skyldu ekki koma til greina nema af landslista. Tilgangurinn var m.ö.o. sá, að þessi breyt. ætti eingöngu við tvímenningskjördæmi, en ekki við Reykjavík. þessi till. var felld, en við 3. umr. málsins í hv. Ed. flutti hv. meiri hl. allshn. aðra till. um málið, sem að efni til var alveg eins og hin fyrri. Kemur þar fram í umr. um málið, bæði í ummælum BBen, sem þá var frsm. meiri hl. n. um þetta mál og flutti till., og sérstaklega skýrt fram í ummælum BSt, að þessi breyt., sem að lokum var gerð, ætti eingöngu að eiga við um tvímenningskjördæmin, en ekki Reykjavík, enda öllum ljóst, að engin ástæða væri að hrófla við þessu varðandi Reykjavík. Ég hef verið að líta yfir umr. í Alþingistíðindum um till. hv. meiri hl. allshn., sem var að efni til samhljóða till. BSt, og þar kemur þetta skýrt fram. Það er líka alveg bert, að tilgangurinn með þessu ákvæði var þessi, að ákveða um uppgerð milli kjördæma um það, hvað hver flokkur fengi til uppbótar, en það var ekki hugsun neins hv. þm., að þetta ákvæði ætti að hafa áhrif á það, hverjir framleiðendur af hverjum lista fengju uppbótarsæti. Að þessu leyti á því alveg sama regla að gilda nú eins og hefur gilt síðan 1934 um ákvörðun uppbótarþingsæta í Reykjavík. Mér virðist sá skilningur hv. meiri hl. landskjörstj. eðlilegur, því að hann er í fullu samræmi við eina meginhugsun kosningal., að kjósendur hafi frelsi til að breyta röðuninni á lista. Ef hins vegar verður fallizt á skilning hv. minni hl. landskjörstj., þá væri tekinn sá réttur af kjósendum að breyta röðun á lista, sérstaklega að því, er tekur tii uppbótarþingsæta. - Ég tel ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta, en vil aðeins leyfa mér að lesa upp - með leyfi hæstv. forseta - álit hv. meiri hl. landskjörstj. um þetta atriði: „Meiri hlutinn álítur, að skilja beri 128. gr. kosningalaganna þannig, að til greina sem uppbótarþingmaður komi sá frambjóðandi, sem að lokinni kosningu hefur hæsta persónulega atkvæðatölu af þeim frambjóðendum hlutaðeigandi lista, sem ekki ná kosningu, enn fremur að honum beri atkvæði í samræmi við það sæti, sem hann er í á lista að lokinni kosningu.“ Samkvæmt þessu er það ljóst, að BBen sé réttkjörinn uppbótarþm. af lista Sjálfstfl. í Rvík. Mér virðist það ljóst, hvernig þetta ákvæði er til komið, og enginn vafi á því, hvernig beri að skilja það.



Herra forseti. - Hv. þm. Snæf. (GTh) skýrði alveg rétt frá tildrögunum til þess, að þetta lagaákvæði er komið inn í 128. gr. kosningal. Tilefnið var brtt., sem við þm. Eyf. bárum fram um það, að varaþm. utan Reykjavíkur kæmi ekki til greina sem landsk. þm. Mér finnst það hins vegar ekki koma málinu við, hvernig okkar till. var, vegna þess að hún var felld, og hún er þar af leiðandi ekki lög, og lagagr. eins og hún hljóðar nú nær yfir frambjóðendur kosna hlutbundinni kosningu bæði í Reykjavík og tvímenningskjördæmum; orð gr. eru alveg tvímælalaus í því efni. Það er rétt, að ég fór ekki fram á annað 1942 en að þetta gilti um tvímenningskjördæmin, en hv. meiri hl. Alþ. þótti réttara að hafa þetta eins og það er nú orðað í l. Ég sé ekki annað en það sé alveg tiltekið hámark atkvæðamagns, sem má telja frambjóðanda í kjördæmi til uppbótarþingsætis, þar sem um hlutfallskosningu er að ræða, og það er það atkvæðamagn, sem hans sæti á listanum ber, og er þetta skýrt orðað í þessari umræddu gr. Það eina, sem hv. þm. Snæf. tók fram, sem ég gat í raun og veru viðurkennt sem rök, var það, að skilja beri þetta þannig, að átt sé við atkvæðamagn á listanum eftir að kosningu er lokið, m.ö.o. að ef tilfærsla hefur orðið á listanum, t.d. eins og í þessu tilfelli, að 6. maður fer í 5. sæti, þá sé átt við það, að hann sé ekki lengur í 6. sæti, heldur í 5. sæti, en orðalag gr. finnst mér koma í bága við þetta. Það stendur ekkert um það, að þetta skuli vera að kosningu lokinni, heldur að frambjóðanda skuli eigi talin fleiri atkv. á landslista en sæti því ber, er hann skipaði á listanum. Mér finnst þetta vísa til fortíðarinnar, en ekki nútíðar. - Ég ætla mér ekki að gera þetta að neinu þrætumáli, en fannst rétt - einmitt af mér - að vekja athygli á þessu, vegna þess fordæmis, sem þetta kann að skapa, ef það yrði tekið til athugunar, þegar kosningal. verður breytt.