Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nefndin hefur athugað þessa till., og 6 nm. eru sammála um, að hún verði samþ. með brtt. á þskj. 210, að aftan við till. bætist: Jafnframt athugi nefndin, hvort unnt muni að koma við heildarsparnaði í rekstri útvarpsins. Hv. 2. landsk. þm. (LJós) vildi láta þessa till. ná til allra ríkisfyrirtækja og birtir álit sitt á þskj. 223. Meiri hl. nefndarinnar hefur ekkert við það að athuga, að fram fari alm. athugun á sparnaði í opinberum rekstri, en leggur mjög eindregið til, að þessi stofnun sé athuguð nú og svo hver af annarri, eftir því sem ríkisstj. leggur til, en ekki sé ráðizt í það allt í einu. Að lokum vænti ég þess, að hv. Alþingi samþ. till. frá meiri hl. nefndarinnar.

Frsm. minni hl. (Lúðvík Jósefsson) : Herra forseti. Eins og fram hefur komið, þá varð allshn. ekki ásátt um afgreiðslu þessa máls. Ég var í minni hl. og taldi eðlilegt að breyta till. eins og lagt er til á þskj. 223. En mín meginbreyting er, að till. verði gerð almenn og það verði ekki útvarpið eitt, sem til greina komi, heldur ef þörf þyki á því, að það verði rannsakaður rekstur ríkisstofnana almennt. Og er ekki, eftir því sem hér hefur komið fram áður, full ástæða til að athuga rekstur annarra stofnana auk útvarpsins? - Þetta er meginatriði, sem ég legg til að gert verði til breytingar á tillögunni. Ég þarf svo ekki að fara fleiri orðum um þetta. Ég hygg, að það liggi ljóst fyrir og þm. geti ákveðið, hvort þeir vilja taka útvarpið eitt, en sleppa öðrum ríkisfyrirtækjum. - Vil ég svo vænta þess, að brtt. mín verði samþ.



Herra forseti. Á nú að fara að búa til nýja nefnd? - Sbr. till. á þskj. 137. Ég hef litla trú á því, að það leiði til mikils árangurs í því að spara. Það var hér sett á stofn sparnaðarnefnd fyrir skömmu, og var töluverðu skilað af álitsgerðum, en framkvæmdin var lítil til sparnaðar í sambandi við till. nefndarinnar. - Ég tel þó ástæðu til að rannsaka rekstur ríkisstofnana, en ég hygg, að ríkisstj. eigi að vinna að því sjálf, með einhverri aðstoð þá, ef hún telur þess þörf. Ef hins vegar á að skipa þriggja manna nefnd, finnst mér skynsamlegri till. frá hv. minni hl. allshn. Ég er á móti því að fyrirskipa ríkisstj. að skipa nýja nefnd, og í trausti þess, að ríkisstj. framkvæmi þetta sjálf, leyfi ég mér að leggja til, að till. verði vísað til ríkisstj.

Landbrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Það er sjálfsagt þannig, að hægt væri að fara sparlegar með opinbert fé, og verður aldrei gert nógu mikið að því að koma í veg fyrir áþarflega eyðslu, einkum nú. En ég held nú samt, að varhugavert sé að taka þannig eina stofnun út úr. Ég er ekki á móti rannsókn og það sterkri sakarrannsókn í þessari stofnun, en af gefnu tilefni hefur það komið fram, var upplýst af ekki ómerkari manni en hv. form. fjvn., að hjá öðrum stofnunum, sem ríkið stendur straum af, er um að ræða aukagreiðslur og umframþóknanir, sem nema miklu stærri fjárhæðum en þeim, sem hér er um að ræða. Við skulum því gæta þess, að allt réttlæti er ekki nema vinmiðlun, ef svo á að fara að. Ég minnist þess nú, sem einn franskur stjórnmálamaður sagði: Það er lán, að Frakkar þola skerðingu á frelsi, en misrétti þola þeir ekki. - Og það er ekki í samræmi við virðingu þessarar gömlu stofnunar, Alþingis, ef hún ætlar að ganga á undan í því að taka eina stofnun út. Það er engin smáræðis áhætta, ef einhver ein er tekin út, það er skipuð sakamálarannsókn, og ég er ekki á móti því, en ef við samþykkjum það á eina stofnun; þá álit ég, að það beri að gera það í heild. Ég mundi greiða mitt atkv. með slíkri heildarrannsókn, en ef á að taka eina stofnun út, þá álít ég, að allt öðru máli sé að gegna.



Herra forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. landbrh., að Alþingi verði að gæta að sér að taka ekki einstakar stofnanir út, það er með því verið að fella þann dóm, að það sé fyrst og fremst sú stofnun, sem þurfi að taka til rannsóknar, og áður en slíkur dómur er kveðinn upp, þarf að taka til athugunar, hvort ekki sé víðar meiri ástæða til slíkrar rannsóknar en þar. Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að ræða frekar um ríkisútvarpið, en mín persónulega skoðun er, að það sé alveg merkilegt, hve vel hefur tekizt að láta þá stofnun skila ágóða, en hins vegar stendur þar auðvitað margt til bóta. Og vilji menn tryggja fé til dagskrár útvarpsins, þá er ekki nóg að setja nefnd og brynja hana í pólitískum klíkuskap, þannig að hún velji menn einungis eftir pólitískum skoðunum þeirra, en ekki þá menn, sem þjóðin helzt vill hlusta á. Nei, það eru oftast valdir menn, sem flytja leiðinlega fyrirlestra um leiðinlegt efni, sem enginn nennir að hlusta á. En það hefur komið fram álit frá minni hl. allshn., að svo framarlega sem skipuð verði rannsókn í einstökum stofnunum, þá verði hún jafnframt látin ganga yfir allar ríkisstofnanir, og ég held, að það væri engin vanþörf á að láta slíka rannsókn fara fram á sumum ríkisstofnunum, og ég ætla að minnast á eina sérstaka stofnun, af því að það hefur verið kveðinn upp svo ákveðinn dómur um hana af þeim manni, sem bezt ætti til að þekkja, formanni fjvn. Þessi stofnun er sú dýrasta stofnun, sem ríkið hefur nokkurn tíma sett, þ. e. fjárhagsráð. Fjárhagsráð er að því leyti ólík stofnun ríkisútvarpinu og landssímanum, að þar eru ekki sérstakir embættismenn, sem settir eru ævilangt, heldur n., sem sett er af ríkisstjórninni, og þegar l. um fjárhagsráð voru sett, voru þau ákvæði tilskilin, að ríkisstj. gæti skipt um menn eftir vild sinni. Þetta fjárhagsráð, sem kostar yfir 4 millj., á að vinna samkvæmt l. sem þýðingarmesta stofnun þjóðarinnar í viðskipta- og fjármálum. Og það eru lagðir skattar á þjóðina til að standa undir þessu bákni, sem á að halda uppi sparnaði og skynsamlegri fjármálameðferð. Þetta ráð hefur átt að gera áætlanir og útreikninga um innflutning og útflutning og er ætlað að vera leiðarljós Alþingis um afgreiðslu fjárl. Þessi áætlun og úthlutun gjaldeyrisins eftir óhlutdrægum og réttlátum reglum hefur verið það mark, sem fjárhagsráði var sett af Alþingi. Nú hefur þetta ráð setið í 3 ár, og nú hefur verið kveðinn upp yfir því sá dómur af þeim manni, sem bezt ætti til að þekkja af þeim mönnum, sem að því stóðu, og sem bezta aðstöðu ætti að hafa til að vita, um hvað hann er að tala. Hv. þm. Barð., form. fjvn., sá maður, sem af stjórnarflokkunum nýtur mests trausts í fjármálum og er valinn form. í þýðingarmestu n. þingsins, lýsti því yfir í gær, að þær áætlanir, sem fjárhagsráð sendi frá sér, séu sama sem marklaust plagg, og hann heldur áfram: „Guði sé lof, að við fáum engar áætlanir frá þessari stofnun.“ Með öðrum orðum, allt það, sem þessi stofnun sendir frá sér, er ekki annað en markleysa, sem enginn tekur mark á, ekki einu sinni þeir menn, sem mests trausts njóta hjá hæstv. ríkisstjórn. Hvað skal segja um starfsemi ríkisstofnunar sem þessarar? Er ekki þörf á að láta rannsaka starfsemi þessa ráðs, sem er svo marklaust, að forustumaður Alþingis í fjármálum segir: „Guði sé lof, að við fáum engar áætlanir frá þessari stofnun?“ Með öðrum orðum, það lítur út fyrir, að þarna séu menn að leika sér að því að eyða 4 millj. í það að semja till., sem enga þýðingu hafa fyrir þjóðina, og sjálfur þm. Barð. sagði orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Mig gat aldrei dreymt um, að það yrði svona slæmt.“ Ráð, sem kostar 4 millj., sem hefur velferð fjölda manna í höndum sér, en er þannig, að hv. þm. Barð., form. fjvn., segir: „Mig gat aldrei dreymt um, að það yrði svona slæmt.“ Það hefur margt verið sagt um ríkisútvarpið, en svona dómur hefur aldrei verið kveðinn upp um það. En það er ekki nóg með það. Form. fjvn., ein af máttarstoðum ríkisstj., maður, sem ætlar henni ekkert nema gott í starfi hennar fyrir heill almennings, sem þykist viss um góðan vilja hennar til að afstýra því versta í fari þess, hann segir: „Ríkisstjórnin hefur bókstaflega ekkert ráðið við fjárhagsráð.“ Með öðrum orðum, það er ríkisstofnun, sem er svo slæm, að hv. þm. Barð. gat ekki grunað, að hún væri svona slæm, og ríkisstj. hefur reynt að lagfæra hana, en hún hefur ekkert ráðið við hana, - ríkisstj. hefur bókstaflega gefizt upp, fjárhagsráð er bara eins og ótemja, sem gengur lausbeizluð. Ég held, að ef Alþingi vill fara að láta rannsóknir fara fram á rekstri ríkisstofnana, þá væri nú aldeilis ástæða til að koma hér til hjálpar, þegar um er að ræða þá stofnun, sem ríkisstj. ræður ekkert við, en hefur þó rétt til að setja alla af, þar sem ekki er um að ræða fasta embættismenn. Ég held, að þarna væri nú ástæða til fyrir Alþingi að hlaupa undir bagga með ríkisstj., þegar þar við bætist svo, að um er að ræða stofnun, sem ríkisstj. ræður ekkert við. Ég held því, þegar þarna er um að ræða langdýrustu stofnun þjóðarinnar, sem er svo dýr, að hæstv. fjmrh. kinokar sér við að setja hana inn á fjárl., heldur ætlar að geyma það þangað til á milli 2. og 3. umr. að sleppa þessari ótemju hér inn í þingið, þá held ég, að þarna væri nú aldeilis ástæða til að koma til hjálpar. Þetta var sem sé annar höfuðþátturinn í starfi þessarar langdýrustu stofnunar þjóðarinnar, og hann var skv. ummælum hv. þm. Barð. markleysa. En hinn, hver er hann? Jú, það er úthlutun gjaldeyrisins, skipulagning þjóðarteknanna, að hún hafi nóg af öllum nauðsynjum. Og hvernig hefur svo þessi úthlutun gengið, sem á að fylgja réttlætinu, sem á að sjá um, að ekki sé gengið á rétt neytendanna, þar sem hagsmunir þjóðarinnar eiga að sitja í fyrirrúmi? Hvernig háttar til þar? Jú, hv. þm. Barð., form. fjvn., hefur upplýst það fyrir okkur, að það hafi setið og samið um það eftir pólitískum línum, hverjir eigi að fá gjaldeyrinn. Hann þekkir, til hvers fjárhagsráð er sett, og fáir hafa lagt á sig meira starf til að fá innsýn í málefni þess, hann veit, eftir hvaða reglum úthlutun gjaldeyrisins fer fram, og hann hefur þann stóra kost að vera ekki myrkur í máli, hann hlífir ekki flokksbræðrum sínum frekar en öðrum, þegar hann veit, að hann fer með rétt mál. Því er það opinbert leyndarmál, ef leyndarmál skyldi kalla, að gjaldeyrinum er úthlutað eftir sérstökum samningi milli stjórnarflokkanna. Framsókn lagði sinn stóra skerf til baráttunnar fyrir rétti neytendanna, þegar svo Framsókn samdi við Sjálfstfl. um ríkisstjórn, er ekki minnzt á þetta atriði. Vilhjálmur Þór sagði bara: „Við Björn skulum sjá um þetta.“ Það er því vitanlegt, að það var þegar í upphafi um það samið milli þeirra Björns Ólafssonar og Vilhjálms Þór, eins voldugasta mannsins innan Framsfl., hvaða höfuðlínum skyldi fylgt í þessu efni; þessu var þegar í upphafi slegið föstu, og síðan hefur fjárhagsráð setið og samið um það eftir pólitískum línum, hverjir skuli hljóta gjaldeyrinn. Með öðrum orðum, réttur neytendanna var aðeins falleg leiktjöld, en að tjaldabaki var um það samið, hverjir skyldu fá gjaldeyrinn. Og eftir hvaða reglum fara þessar veitingar svo fram? Í öllu falli ekki eftir réttlætinu, heldur eftir pólitískum línum í þeim einstöku úthlutunarnefndum stjórnmálaflokkanna. Í stuttu máli, annar þátturinn í aðgerðum fjárhagsráðs var markleysa, en hinn var spilling. Og svo rammt kveður að þessu, að sjálfur form. fjvn. upplýsir þessa hluti eins og nokkuð, sem liggi í augum uppi, og svo rammt slær samvizkan þá menn, sem að þessu standa, að fjmrh. kinokar sér við að setja þetta ráð inn á fjárl., fyrr en í síðustu lög. Og svo á að fara að taka hinar og þessar menningarstofnanir út til rannsóknar af hálfu ríkisvaldsins, en þessi dýrasta stofnun þjóðarinnar, fjárhagsráð, á að sleppa, ein dýrasta stofnun þjóðarinnar á að halda áfram að vera óbeizluð, engin rannsókn á þar að fara fram, hún á ekki að vera með. Ég held, að ef á að fara að taka einhvern eldhúsdag um starfsemi ríkisstofnana, þá sé bezt að byrja ofan frá og taka þær dýrustu fyrst. Ég er ekki með þessu að segja, að ekki séu fleiri ríkisstofnanir, sem þurfi rannsóknar við. En ef á að taka eina frá, en snerta ekki við þeirri stofnun, sem að dómi form. fjvn. er svo slæm, að hann hafði aldrei dreymt um slíkt, ef á að taka eina frá, en skilja þessa stofnun eftir, þá er verið að innleiða ranglæti; ef til vill er það sprottið af einhverju pólitísku hatri eða einhverju slíku. Í öllu falli er það alveg rétt, að allir alþm. verða að gera sér það alveg ljóst, hvaða ábyrgð felst í því að taka þannig eina stofnun út úr. Ég álít þess vegna, svo framarlega sem á að skipa nokkra n. í sambandi við þetta mál, sem ég hef satt að segja hverfandi litla trú á að fenginni reynslu, að það sé tvímælalaust réttlætismál, að n. fái það verkefni að athuga fjármál og rekstur ríkisstofnana yfirleitt.

Frsm. meiri hl. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Sú till., sem hér er á dagskrá, gefur ekkert tilefni til þeirra umr., sem hér hafa farið fram, og ég veit, að hv. þm. sjá það, ef þeir vilja láta svo lítið að lesa hana í heild. Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) er nú farinn að tala upp úr svefni og tekur nú þá plötu, sem hann spilaði yfir okkur hér einhvern tíma á tímanum milli kl. 2–6 í nótt, og er ræða hans þessu máli algerlega óviðkomandi. Nú réðst hann mjög heiftarlega á 5 starfsmenn ríkisins, sem sitja í fjárhagsráði, og er hér enginn til andsvara fyrir þá, enda er það í rauninni algerlega óviðeigandi að ráðast svo á utanþm. sem hér hefur verið gert. Nú ætla ég alls ekki að taka upp nein andsvör fyrir fjárhagsráð, enda er það hér ekki á dagskrá. Menn getur sjálfsagt greint á um störf þessarar stofnunar eins og svo margra annarra, en þar sem hæstv. forsrh. er forsvarsmaður stofnunarinnar hér á Alþ., mun ég ekki fara frekar út í þetta mál, en vil aðeins geta þess, að mér finnast ummæli hv. 2. þm. Reykv. algerlega ósæmandi hér á Alþ. Tveir hv. þm. hafa mótmælt þeirri till„ sem hér liggur fyrir. Fyrstur gerðist til þess hv. þm. V-Húnv. (SkG), sem auðsjáanlega hafði ekki lesið till., því að hann vill halda því fram, að með till. sé verið að taka málið úr höndum hæstv. ríkisstj. Till. fer hins vegar fram á, að ríkisstj. skipi 3 trúnaðarmenn. Málið væri m. ö. o. í höndum ríkisstj., og Alþ. væri ekki með samþykkt till. að taka málið í sínar hendur, - öðru nær. Þá réðst hæstv. landbrh. (HermJ) mjög ákveðið gegn till. og varaði við að samþ. hana með nokkuð sterkum orðum. En þess ber að gæta, að till. er í tvennu lagi. Aðalefni till. er að fá athugun á fjármálum og rekstri útvarpsins með það fyrir augum að leiða í ljós, hvort ekki sé unnt að verja meira fé til útvarpsefnis af tekjum þess en nú á sér stað. - Þessi till. kom fram, áður en það leiðindaatvik kom fyrir, sem varð til þess, að hæstv. ríkisstj. sá sér þann kost vænstan að skipa rannsókn á útvarpið, og er till. því þeirri rannsókn óviðkomandi. Meiri hl. allshn. vildi fallast á, að sú athugun, sem till. ræðir um, yrði látin fara fram, en jafnframt yrði n., sem ætti að framkvæma hana, falið að athuga, hvort ekki væri hægt að koma við einhverjum sparnaði í rekstri útvarpsins. Nú var það upplýst við umr. hér um þetta mál, áður en það fór til n., að sú athugun, sem till. fjallar um, sé algerlega óviðkomandi þeirri réttarrannsókn, sem ríkisstj. hefur fyrirskipað á stjórn útvarpsins; hún hnígur eingöngu að rekstri þess og sérstaklega með tilliti til þess, hvort ekki sé hægt að verja meira fé til útvarpsefnis af tekjum þess en nú á sér stað, og þess vegna vænti ég þess, að hv. þm. sjái, að till. eins og hún liggur fyrir er ekki aðeins hættulaus og algerlega óviðkomandi þeirri réttarrannsókn, sem ég minntist á, heldur er sú athugun, sem hún fer fram á, sjálfsögð. Ég vil því mega vænta þess, að hv. þm. samþ. till. eins og hún var fyrst lögð fram og með þeirri breyt., sem samkomulag varð um í meiri hl. allshn., þar sem lagt er til, að n. skuli jafnframt athuga, hvort unnt muni að koma við heildarsparnaði í rekstri útvarpsins.



Herra forseti. Eins og kom fram í framsöguræðu minni í gær í sambandi við fjárl., er ég því fylgjandi, að athugun verði látin fara fram á rekstri ýmissa ríkisstofnana með það fyrir augum, hvort ekki sé hægt að koma þar við verulegum sparnaði. Taldi ég, að slíkt þyrfti ekki að valda neinum sársauka eða tortryggni hjá viðkomandi aðilum, og það er líka eðlilegt, að ráðh., sem hafa yfirumsjón með hinum ýmsu stofnunum, geti ekki verið þar daglega og fylgzt með öllu, sem þar gerist, en eins og kunnugt er, eru þessar stofnanir reknar af forstjórum, sem hafa þar nokkurs konar alræðisvald. Ég hefði því vel getað fylgt brtt. á þskj. 223 frá hv. minni hl. allshn., þar sem lagt er til, að Alþ. Feli ríkisstj. að skipa þriggja manna n. til þess að athuga fjármál og rekstur ríkisstofnana með það fyrir augum að leiða í ljós, hvort ekki megi spara í útgjöldum þeirra og gera rekstur þeirra hagkvæmari. En ég er þess fullviss, að ef farin væri sú leið á þessu stigi málsins að samþ. þá till. eins og hún liggur fyrir, mundi hún draga úr hinum fyrstu áhrifum, og álít ég því miklu heppilegra að samþ. till. á þskj. 137, sem borin var fram að gefnu tilefni, ásamt vatill. frá hv. meiri hl. á þskj. 210. Ég set þessa athugun, sem till. fjallar um, ekkert í sambandi við þá réttarrannsókn, sem nú fer fram á útvarpið, og ég er ekki fylgjandi þessu máli af því að ég telji, að það sé frekar þörf á að rannsaka rekstur þessarar stofnunar en annarra stofnana, en ég tel, að ef þessi rekstur verði rannsakaður og það reynist að hægt sé að koma á betra rekstrarskipulagi þar, muni það frekar gefa tilefni til, að ríkisstj. láti fara fram slíka rannsókn hjá öðrum stofnunum. Ég er af þessum ástæðum, sem ég hef nú skýrt frá, á móti till. á þskj. 223, þótt ég hins vegar telji eðlilegt að láta þá rannsókn, sem hún fjallar um, fara fram síðar meir. Þá ætla ég að svara hér með nokkrum orðum ummælum hv. 2. þm. Reykv., þótt hv. þm. Ísaf. telji þau ekki koma þessu máli við. Ég hygg, að hann hafi misskilið mín ummæli í sambandi við fjárlfrv., því að hann hafði eftir mér orð, sem ég hef aldrei sagt. Ég ætla ekki að taka neitt af því aftur, sem ég hef sagt fyrr og síðar um fjárhagsráð, en ég kæri mig ekki um, að sett séu mér í munn orð, sem ég hef aldrei talað. Hann sagði, að ég hefði sagt: Guði sé lof, að fjvn. bárust engar rekstraráætlanir frá fjárhagsráði. - Ég sagði hins vegar, að það hefði engu breytt í sambandi við fjárl., þótt engar áætlanir hefðu komið þaðan. Í sambandi við þetta vil ég upplýsa, að haustið 1947 varð það að samkomulagi milli ríkisstj. og fjvn., að n. hefði samráð við fjárhagsráð um afgreiðslu fjárlfrv., eins og gert er ráð fyrir í l. um fjárhagsráð, með tilliti til þess að beina fjárframlögum ríkisins þannig, að opinberar framkvæmdir næðu eftirfarandi takmarki: að þær krefðust sem minnsts innflutnings og sköpuðu sem mestan útflutning. Að gefnu þessu tilefni var haldinn sameiginlegur fundur með fjárhagsráði og fjvn., eini fundurinn, sem ég veit til að haldinn hefur verið með þessum aðilum. Þar komu fram ákveðnar kröfur frá fjárhagsráði, m. a. frá núv. hæstv. landbrh. (HermJ), sem þá átti sæti í ráðinu, um að ákveða 14 millj. kr. fjárfestingu til skóla. Það var þá álit ráðsins, að mest lægi á að verja 14 millj. króna til byggingar nýrra skóla í landinu, og var það ekki að hugsa um það samkomulag, sem orðið hafði milli ríkisstj. og fjvn. um að styrkja útflutninginn sem mest og leggja í sem minnstan innflutning og gera allt, sem unnt væri til að styrkja atvinnuvegina. En fjárhagsráð var á annarri skoðun. - Það er síður en svo, að ég hafi álitið störf fjárhagsráðs marklaus, en ég hef talið, að því miður hafi fjárhagsráði mistekizt svo í sínum störfum, að engin stofnun hafi torveldað eins fyrir atvinnuvegunum og fjárhagsráð. Ég hef haldið því fram á hverju ári, síðan fjárhagsráð var stofnað, og ég er ekki einn um þann dóm, þjóðin öll hefur kveðið upp þann dóm, að það eigi að leggja niður fjárhagsráð eins fljótt og unnt er, því að það hefði aldrei átt að beita áhrifum sínum á atvinnuvegina eins og það hefur gert. Ég hef bæði í fjárlagaræðum og öðrum málum látið þessa skoðun í ljós, þannig að það hefði ekki átt að koma hv. 2. þm. Reykv. neitt á óvart, sem ég sagði um störf fjárhagsráðs í sambandi við fjárlfrv. Ég hef hins vegar aldrei haldið fram, að fjárhagsráð hafi ekki getað unnið ýmis merkileg vísindastörf, gert merkilegar fjárhagsskýrslur og ýmislegt fleira, og hef aldrei sagt, að störf þess væru marklaus. Ég skal í sambandi við þetta benda á, ég hygg það hafi verið varðandi afgreiðslu fjárl. 1948, að þá færði fjvn. mjög veruleg fjárframlög til fjárhagsráðs, sem byggt var á sömu rökum og ég minntist á áðan, og þá samþ. Alþ. till., er varð til þess, að þáv. viðskmrh. tók það mjög til athugunar, hvort hann ætti ekki að segja af sér, en það var af ást við eitthvað annað, að hann gerði það ekki. Mér finnst það einmitt merki þess, að hæstv. ríkisstj. sé komin á þá skoðun, að það eigi að einhverju leyti að takmarka störf fjárhagsráðs og draga úr störfum þess, að það er ekki sett inn á fjárlfrv. Mér þótti rétt að láta þessar aths. koma fram út af ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem fór mjög rangt með ummæli mín í sambandi við fjárhagsráð á síðasta fundi.

Landbrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Ég þarf ekki að endurtaka neitt af því, sem ég sagði hér áðan, enda hefur engu af því verið hnekkt. Ég setti ekki sakamálarannsókn á útvarpið í samband við þá rannsókn, sem till. fjallar um. Hins vegar sýndi ég fram á það, að þótt nú hæfi að hafa tvö járn í eldinum, þá hefur það komið fram í umr., að ekki sé síður ástæða til að rannsaka rekstur annarra ríkisstofnana. Viðkomandi því, sem hv. þm. Barð. sagði um afstöðu mína í fjárhagsráði í sambandi við skólabyggingar, sé ég ástæðu til að láta þá leiðréttingu koma fram, að þegar verið var að ræða um framlög til skólabygginga, voru aðeins 3 af þeim nýjar, þannig að tiltölulega lítið af framlaginu fór til þeirra, en meginhluti þess fór til að fullgera skóla, sem byrjað hafði verið á í mesta peningaflóðinu, og var því aðeins um að ræða, hvort ætti að láta þá standa ónotaða eða fullgera þá.



Herra forseti. Hv. þm. Ísaf. talaði um það, að ræða mín hefði ekki fjallað um það mál, sem hér væri til umræðu. Ég verð nú að álíta það, að eitthvað hafi hann dreymt í nótt, þegar við ræddum fjárlfrv., og sé ekki vaknaður enn. - Það er alger misskilningur hjá hv. þm., að ég hafi farið út fyrir það efni, sem hér er til umræðu. Brtt., sem hér er til umræðu við þáltill. á þskj. 137, fjallar um það, að Alþingi skipi þriggja manna nefnd til þess að athuga fjármál og rekstur ríkisstofnana. Það er alger misskilningur hjá hv. þm. Ísaf., ef hann heldur, að þáltill. á þskj. 137 sé hér einungis til umræðu. Brtt. á þskj. 223 er einnig til umræðu. Svo segir þessi hv. þm., að við megum ekki ræða nema um eina ríkisstofnun. Ég mótmæli því og segi, að skv. eðli tillagnanna megum við ræða um hvaða ríkisstofnun sem er. - Enn fremur var þessi hv. þm. að átelja það, að ég hafði tekið upp ummæli eftir hv. form. fjvn. Ég gerði það af ásettu ráði, því að ég þóttist vita, að hv. þm. stjórnarflokkanna mundu meta meira orð hv. þm. Barð. en orð mín. Og þá sagði hv. þm. Ísaf. í þriðja lagi, að ég hefði ráðizt á 5 mæta embættismenn ríkisins. Þetta er alls ekki rétt. Ég var aðeins að segja frá dómi, sem hv. þm. Barð. kvað upp yfir ákveðinni ríkisstofnun. Það er vafalaust, að viðkomandi embættismenn eru mjög duglegir og líka mjög mætir menn, sem aldrei mega um frjálst höfuð strjúka. Þess vegna er það algerlega rangt hjá hv. þm. að taka þetta sem persónulega árás á þessa menn, þótt ríkisstofnunin sjálf sé gagnrýnd. - Hv. þm. Barð. minntist á það, að ég hefði ekki haft alveg rétt eftir sér og sagt, að störf fjárhagsráðs væru markleysa. Þetta er ekki rétt. Ég sagði aðeins, að hv. þm. hafi sagt, að áætlanir þess hefðu verið marklaus plögg. Ég viðurkenni fúslega, að mjög mikið af starfi fjárhagsráðs er merkilegt starf. Þar fáum við t. d. aðgang að ýmsum hagskýrslum. En hins vegar er til önnur stofnun á Íslandi, sem er ætlað að vinna þetta verk, og það er hagstofan. Þangað getum við einnig leitað. Í þessari ræðu, er hv. þm. Barð. vildi leiðrétta ummæli mín, afturkallaði hann ekki neitt af því, sem hann hafði áður sagt varðandi fjárhagsráð, heldur bætti þar við og sagði, að engin stofnun hefði torveldað eins afkomu Íslendinga og fjárhagsráð. Skv. lögum var það sett til þess að tryggja öllum atvinnu o. s. frv. Hvernig hefur því tekizt þetta að dómi formanns fjvn.? Hann segir í dag, og það í ummælum til þess að draga heldur úr þeim höggum, sem hann veitti því í gær, að engin stofnun hafi torveldað eins afkomu Íslendinga. Ég veit, að fáir menn eru kunnugri fjármálum landsins en einmitt form. fjvn. og því færari að dæma um þetta. Af þessu er ekki hægt að draga nema eina ályktun, að þetta er dýrasta ríkisstofnunin í þjóðfélaginu, enda vildi hv. þm., að við losnuðum eins fljótt við þessa stofnun og mögulegt væri. - Og við erum hér að ræða þáltill. um sparnað og brtt. við hana um að athuga rekstur ríkisstofnana. Og þá upplýsir hv. form. fjvn. okkur um það, að það sé ein stofnun í þjóðfélaginu, sem beinlínis torveldi afkomu landsmanna. Af þessu er eðlilegt að draga þá ályktun, að við losum okkur við þessa stofnun - af þessum sökum: 1) Hún er óþörf og skaðleg. 2) Hún kostar 4 millj. kr. Hér er verið að benda á sparnað. Hæstv. fjmrh. bjóst við að geta sparað, skv. ræðu hans í gærkvöld, þegar hann væri búinn að framkvæma sínar sparnaðaráætlanir um 100%, að þá gæti hann sparað ríkisútgjöldin um 4 millj. kr. En hér bendir hv. form. fjvn. á það, að við þurfum ekki að gera annað en leggja niður eina nefnd, og þá getum við sparað ríkinu um 4 millj. kr., - og við gerum meira: við græðum á þessu, því að þessi nefnd hættir að torvelda afkomu Íslendinga. Hv. þingmenn eru nú í vandræðum með að finna leiðir til að spara - og vilja setja dýra menn í nefnd til að rannsaka, hvað sé hægt að spara, en hér bendir form. fjvn. á, að hægt sé að spara í beinum peningum 4 millj. kr. með því að leggja niður fjárhagsráð. Gerið þið það, og leggið síðan eitthvað af þessu fé til útvarpsins og gerið það að bezta útvarpi í heimi. Hér má minna á það, að hv. þm. Barð. sagði, að ríkisstj. hefði átt fullt í fangi með að ráða við fjárhagsráð, og það hefði jafnvel gengið svo langt fyrir 2 árum, að þá var einn ráðh. að hugsa um að segja af sér vegna andstöðu við fjárhagsráð. Þegar þetta ráð var sett á laggirnar, þá var það hugsað þannig, að ríkisstj. gæti breytt um menn í því, en það hefur þá snúizt þannig, að skipta þyrfti um ráðherra. 
             Nú er sem sé upplýst, að a. m. k. 4 millj. sparast og raunverulega miklu meira, bara ef við viljum. Og nú vil ég spyrja hv. 3. landsk., hvort honum finnist ekki tilefni að ræða um aðrar ríkisstofnanir en útvarpið. Hjá þessu er hitt ákaflega lítið atriði, hvort hafa megi einhver önnur hlutföll, t. d. á milli söngs eða hins talaða orðs í útvarpinu. Ef það er ekki tilefni, sem snertir Alþingi, að ræða um fjárhagsráð, sem torveldar afkomu alþjóðar, þá skil ég ekki hlutverk þess. Ég held það tal flm. falli nú um sjálft sig, að hér væri ekki tilefni að ræða um aðrar ríkisstofnanir en ríkisútvarpið. Hv. 3. landsk. taldi, að hér væri ekki stefnt að því að koma höggi á neina menn. Það er nú alltaf erfitt að segja um tilganginn, hver sé nú tilgangurinn með þessu og þessu. Hitt má hv. 3. landsk. gjarnan athuga, hvers vegna hans samflokksmenn hafa einmitt valið þessa einu stofnun út úr og hvort það sé ekki tilefni til þess að halda, að nú eigi að koma höggi á einhvern mann. Ekki er hægt að fullyrða, hvað það er, sem vakir fyrir flm. með þessari till. - og oft geta svona till. snúizt upp í hreina og beina ofsókn. Nú má vel vera, að ekkert slíkt vaki fyrir flutningsmönnum, en till. getur þó orðið sem tæki til ofsóknar - og einhverju eru sjálfir flm. að hlífa, ef þeir standa á móti því, að svipuð athugun fari fram hjá fleiri ríkisstofnunum. Þess vegna bendir allt í þá átt, að réttlátara sé að samþ. brtt. hv. minni hl. allshn. Með henni er fullnægt öllu réttlæti, og enginn gerir sig sekan um hlutdrægni gagnvart öðrum ríkisstofnunum.

Flm. (Sigurður Bjarnason) : Herra forseti. Það er nú hvort tveggja, að naumur er orðinn fundartíminn og ekki er langt mál, sem ég þarf að flytja. - Með till. þeirri til þál., sem ég flyt hér, er lagt til, að ríkisstj. láti fara fram endurskoðun íslenzkrar áfengislöggjafar í þeim tilgangi að stuðla að hóflegri og skynsamlegri meðferð áfengra drykkja. Í þessu sambandi nægir að benda á það aumlega ástand, sem nú er ríkjandi í þessum málum meðal þjóðarinnar. - Um annað atriði till. er það að segja, að þar er lagt til, að ríkisstj. láti fara fram athugun á möguleikum um bruggun áfengs öls til útflutnings. Varðandi þetta atriði nægir að vísa til ríkjandi ástands í gjaldeyrismálum þjóðarinnar. Sjaldan höfum við búið við meiri gjaldeyrisörðugleika en einmitt nú, og virðist þá skynsamlegt að freista nýrra leiða til gjaldeyrisöflunar. Á þetta hygg ég allir hugsand.i menn geti fallizt. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, en vildi vænta þess, að nefnd sú, er tekur við þessu máli, starfi fljótt, svo þjóðinni gefist kostur á að njóta góðs af þeirri endurskoðun, sem væntanlega fer fram.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Mér skilst, að það sé vilji hæstv. forseta, að samkv. þingsköpum sé þessum fyrirspurnum svarað. En eins og ég hef áður sagt, kostar það mikla vinnu að afla þessara upplýsinga. Ég sé ekki ástæðu til að leggja vinnu í það að afla upplýsinga, sem hv. þm. notar síðar eingöngu til að þyrla upp rógi um þá þjóð, sem Íslendingar hafa af fúsum vilja samið við um rekstur Keflavíkurflugvallar. - Þetta er mitt svar.



Herra forseti. Eins og Alþingi veit, er svo til ætlazt, að við þingmenn getum sett fyrirspurnir okkar hér fram til hæstv. stjórnar og rætt þær á þingræðislegum grundvelli. Það er aðallega til þess, að við getum gefið ríkisstj. tækifæri til að inna sín skyldustörf auðveldlegar af hendi. En ráðh. vilja ekki gefa upplýsingar viðvíkjandi þessu máli, af því að þeir óttast þann dóm, sem þeir fá. - Ég vil slá því föstu út af því, sem viðskmrh. sagði, að hann hefur brugðizt skyldu sinni í þessum efnum. Hann hefur látið undir höfuð leggjast að láta athuga það, sem hann átti að svara. Hann hefur metið meir hagsmuni erlendrar þjóðar, sem hann kannske er fjármálalega tengdari, en hagsmuni hinnar íslenzku þjóðar. Ráðherrar, sem áður hafa setið í ráðherrastólum, hafa svarað líkum fyrirspurnum. Mér gefst síðar tækifæri til að geta rætt þetta við hann undir jöfnum kringumstæðum.



Herra forseti. Með l. nr. 92 1947 hefur ríkisstj. heimild til: 1) að reisa 2400 ha. raforkuver við Fossá í Fróðárhreppi og leggja þaðan háspennulínu til Ólafsvíkur og Sands; 2) að reisa 1500 ha. raforkuver við Gönguskarðsá við Sauðárkrók; 3) að koma upp aðalspennistöð fyrir Voga og Vatnsleysuströnd á Reykjanesi. Annar og þriðji liður heimildarinnar, virkjun Gönguskarðsár og bygging aðalspennustöðvar fyrir Voga og Vatnsleysuströnd, hafa þegar verið framkvæmdir. Sama á ekki við um fyrsta lið, virkjun Fossár. 1949 bárust hreppsn. Ólafsvíkur og Hellissands bréf frá rafmagnsveitum ríkisins, þar sem skýrt var frá, að búið væri að gera pöntun véla og vonir stæðu til, að hafizt yrði handa um virkjun Fossár innan skamms. Oddvitar Ólafsvíkur og Hellissands áttu tal við raforkumálastjóra, og gaf hann frekar vonir um, að eitthvað yrði gert s. l. haust í sambandi við vegalagningu og jafnvel annað varðandi væntanlega virkjun Fossár. Ég hef frétt frá raforkumálastjóra, sem er það sama og stóð í áður nefndu bréfi, að þegar sé búið að gera pöntun á vélum til virkjunarinnar. Þessi fsp. til hæstv. ráðh. er fram komin vegna þeirrar deyfðar, sem ríkti um þessar framkvæmdir á s. l. hausti. Ég þarf ekki að lýsa því, hve mikil vonbrigði það eru íbúum Hellissands og Ólafsvíkur og öðrum þeim, sem væntanlegrar virkjunar eiga að njóta, að enn hefur ekkert verið gert í þessa átt, ekki sízt þegar gerðar eru sérstaklega miklar áætlanir um raforkuframkvæmdir, þar sem eru áætlanir um Sog og Laxá. - Ég hef ekki meira að segja um þetta mál, en vænti svars hæstv. ráðh.

Landbrh. (Hermann Jónasson) : Herra forseti. Út af þessari fyrirspurn hef ég leitað umsagnar raforkumálastjóra, og hefur hann skrifað stutt bréf, sem ég vil leyfa mér að lesa: „Sem svar við bréfi ráðuneytisins, þar sem umsagnar er óskað um fyrirspurnir Sigurðar Ágústssonar alþm. varðandi virkjun Fossár (þskj. 237), vil ég taka eftirfarandi fram: Spurningar nr. 1 og 2 eru það skyldar hvor annarri, að þeim verður bezt svarað báðum í einu. Lög nr. 92 frá 5. júní 1947 heimila ríkisstj. m. a. að fela rafmagnsveitum ríkisins að virkja 2400 hö. í Fossá við Ólafsvík og 1500 hö. í Gönguskarðsá við Sauðárkrók. Virkjun Gönguskarðsár var þegar hafin af Sauðkræklingum sjálfum, þegar lögin voru samþ., og nauðsynleg fjárfestingar- og gjaldeyrisleyfi þegar veitt. Héldu rafmagnsveiturnar þeirri virkjun áfram og luku við hana í árslok 1949. Um virkjun Fossár er það að segja, að þegar eftir að lögin voru samþ. var rafmagnsveitunum falið að vinna að því að koma virkjuninni upp. Rafmagnsveiturnar höfðu aflað tilboða í efni til virkjunarinnar og sóttu um nauðsynleg gjaldeyrisleyfi og fjárfestingarleyfi, en þessi leyfi fengust ekki. Var á það bent, að ætlunin væri, að raforkusjóður lánaði 1/3 af stofnkostnaðinum, sem mundi nægja fyrir helztu efniskaupum, og að reiknað væri með, að takast mætti að afla þess fjár, sem á vantaði, þannig að ljúka mætti virkjuninni á 2–3 árum. Árið 1948 var unnið áfram að þessum málum, en það fór á sömu leið, að framangreind leyfi fengust ekki. Þann 22. apríl 1949 tókst svo loks að fá fjárfestingarleyfi fyrir byrjunarframkvæmdum, og höfðu þá tilboð til virkjunarinnar nýlega verið endurnýjuð. Gjaldeyrisleyfi fengust hins vegar ekki fyrr en 16. júní, en þá var veitt 200 þús. kr. leyfi til þess að yfirfæra fyrstu greiðslur og festa pantanir. Var þá þegar túrbínan, rafallinn og trépípan pöntuð, og var ætlunin að panta rafbúnaðinn og stálpípuna skömmu síðar. Það kom hins vegar í ljós, að ekki var hægt að fá byrjunargreiðslurnar yfirfærðar, og því síður var talið fært að yfirfæra síðari greiðslur vegna þessara pantana, sem að upphæð námu rúmlega 1 millj. kr., miðað við fyrra gengi. Hefur ekki enn tekizt að fá byrjunargreiðslurnar yfirfærðar þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Með tilliti til þessa pöntuðu rafmagnsveiturnar ekki rafbúnaðinn og stálpípuna og skrifuðu þeim firmum, sem þegar var búið að panta efni hjá, og tjáðu þeim aðstæður. Tókst að fá firmun til að falla frá kröfum sínum um yfirfærslur í bili, enda frestuðu þau smíði á vélunum, og síðar tókst enn fremur að fá firmun til þess að leyfa rafmagnsveitunum að afturkalla pantanirnar og panta minni vélar í staðinn, ef það hentaði betur. Hvað þriðju og síðustu spurningunni viðvíkur, er enn allt í óvissu um, hvort takast megi að fá nauðsynleg leyfi og yfirfærslu á næsta ári. Verði hægt að ráðast í virkjunina, eru öll líkindi til, að hún verði minnkuð niður í 1200 hö., sumpart vegna þess, að vatnið í Fossá hefur reynzt minna en reiknað var með 1947, og sumpart af fjárhagslegum ástæðum (gengisfellingin og hækkað verðlag erlendis). Má búast við, að 1200 ha. virkjun ásamt línum til Ólafsvíkur og Sands kosti nú um 5 millj. kr.“ Þetta er alveg skýrt svar, eins og efni bréfsins ber með sér, en ég tel þó rétt að bæta því við, að þótt tekizt hefði að leggja þessa fjármuni í greiðslu á þeim raftækjum, sem pöntuð voru, þá er það vitað mál, að þarna hefði verið ráðizt í virkjun, sem á engan hátt var búið að tryggja peninga til að fullgera. Nú er farinn hver eyrir, sem rafmagnsveiturnar höfðu yfir að ráða, til þess að fullgera þær veitur, sem þegar var byrjað á. Ég er einn af þeim, sem er sammála hv. fyrirspyrjanda um það, að full þörf sé á því að taka til athugunar, hvernig hægt sé að ýta áfram smærri virkjunum, en það er að mínu viti ekki hægt, nema til þeirra sé veitt fé eða ríkið taki til þess lán erlendis.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Ágústsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. greið svör, þó að þau séu á engan hátt geðfelld. Ég undrast yfir því viljaleysi hjá hæstv. ríkisstj. að leysa þennan vanda, auk þess sem illa fer á því nú, þegar sem mest er talað um, að stöðva þurfi fólksflutninga úr sveitum í kaupstaði, að á sama tíma séu gerðar ráðstafanir af stjórnarvöldunum til þess að tefja framkvæmdir í dreifbýlinu og þau skuli að engu sinna framkvæmdum, sem þó þarf að koma á þar. Sérstaklega er þetta óhentugt á Hellissandi og Ólafsvík, því að óvíða mun vera jafnerfitt um öflun eldsneytis og einmitt þar. Nú þurfa þeir t. d. að kaupa smálestina af kolum á 600 kr. Ef þessi virkjun hefði komizt í framkvæmd, væri eldsneytisþörf þessara staða að miklu leyti leyst. Það er hart, að 1 millj. kr. yfirfærsla skuli hafa orðið þess valdandi, að þetta mál er saltað; sérstaklega hart, þegar áætlað er að leggja tugi milljóna af Marshallfé í stórvirkjanir, eins og Sog og Laxá, að þá skuli ekki vera hægt að útvega 1 millj. kr., þegar þessir landshlutar eiga í hlut. Ég vil vona, að hæstv. ráðh. geri allt sitt til þess að hrinda þessu nauðsynjamáli í framkvæmd.



Herra forseti. Það er atriði, sem hv. þm. Snæf. verður að gera sér ljóst, að þegar búið að veita peninga til einnar framkvæmdar, þá verða þeir peningar ekki notaðir til annars, og þó að fjárveitingar til Sogs og Laxár séu talsvert á þriðja hundrað milljóna, þá hygg ég, að þannig sé ástatt, að fullásett sé, nema tekin séu ný lán. Annars eru fullnægjandi svör í bréfinu til þess að útiloka framkvæmdirnar. Það er synjað um gjaldeyris- og fjárfestingarleyfi 1947 og 1948, veitt leyfi 1949, en þá eru engir peningar til. Þetta er nóg til þess að stöðva verkið. Ég bendi á það, að ég ætla að hv. þm. Snæf. hafi verið samþykkur virkjun Sogs og Laxár. Ef við viljum, að þessum virkjunum sé komið upp, verður að hafa samtök um það, að heimiluð sé lántaka, að öðrum kosti verður þeim ekki komið upp. Ég er hins vegar reiðubúinn að taka upp samvinnu við hv. þm. um þetta atriði, ekki sízt þegar eins er ástatt um virkjun vestur í Strandasýslu, að ekki hefur fengizt fé til hennar, og er hún þó eina virkjunin utan Sogs og Laxár, þar sem hægt er að framleiða rafmagn í stórum stíl. En við verðum að gera okkur ljóst, að þetta er ekki hægt nema með láni. Það er ekki nóg að samþykkja framkvæmdirnar, heldur verður að gera þær mögulegar með öflun fjár erlendis.



Herra forseti. Ég vil aðeins undirstrika, að það kom skýrt fram í bréfi raforkumálastjóra, að stjórnin hefur gert allt, sem í hennar valdi stóð, til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd. Það var þegar er lögin voru samþykkt snúið að því að ljúka því, sem þegar var byrjað á. Þegar fjárfestingarleyfi fékkst 1949 fyrir virkjun Fossár, stóð á gjaldeyrisleyfi, og þegar það loksins fékkst, var enginn gjaldeyrir til. Þetta er saga fátæktarinnar í þessu landi, en slíkar eru staðreyndirnar í þessu máli.



Herra forseti. Þessi fyrirspurn mín fjallar um, hvaða reglur séu í gildi um hvíldartíma áhafna á íslenzkum flugvélum. - Þau lög, sem nú gilda, heimila setningu reglugerða eða að láta alþjóðareglur gilda. En ég veit ekki, hve miklar reglur hafa verið settar með tilliti til alþjóðalaga. En það er aðalatriðið, að þeir menn, sem flugvélum stjórna, séu helzt alltaf óþreyttir, hafi alltaf fullan möguleika á að nota athyglisgáfu sína. Hef ég af þessum ástæðum spurt um, hverjar reglur séu í gildi í þessum efnum.



Herra forseti. Eftir þeim upplýsingum, sem ég hef fengið, eru engar alþjóðareglur um þetta. Það eina, sem til er í alþjóðasamþykkt um þetta, er í flugmálasáttmálanum frá 1944, en það er á þessa leið: „Loftferðafyrirtæki skulu setja reglur um takmarkanir á flugtíma áhafna. Takmarkanir þessar skulu vera þannig, að of langur flugtími áhafna annaðhvort í einni eða fleiri flugferðum eða yfir lengri tíma stofni ekki öryggi flugvélarinnar í hættu. Takmarkanir þessar skulu vera viðurkenndar af landi því, er lögskráð hefur flugvélina.“ Mér er tjáð, að það sé ekki kunnugt, að nokkurt land hafi sett nokkrar reglur um þetta og að flugfélög setji sér sínar eigin reglur um þetta, og munu íslenzk flugfélög fylgja sömu reglum og notaðar eru á Norðurlöndum. Hins vegar er til athugunar hjá alþjóðaflugmálastjórninni og í nefnd þar till. til að fá eitthvað fastákveðið í þessum efnum. Ég er fyrirspyrjanda samþykkur um það, að setja verði fastar reglur um hvíldartíma flugmanna, því að á því byggist allt öryggi fyrir flugið. Ég hef rætt við flugráð um, að það gefi þessu máli fullan gaum og að það setji fram till. um það, hvað það telur heppilegast í þessu máli.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, svo langt sem þau ná. En ég hafði haldið, að möguleiki væri að setja reglur um þetta samkv. lögum frá 1929. En það er sem sagt brýn nauðsyn, að fastar reglur verði settar um þetta.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Ég vil leiðrétta ummæli hv. 3. landsk. um fjárráð dagskrárinnar, að þau hafi verið minnkuð og vandkvæði sé á af þeim sökum að halda uppi dagskrárefni. Þessi vandkvæði stafa ekki af því, að varið hafi verið minna fé til dagskrár en áður. Til dagskrár mun hafa verið varið mjög svipuðu fé og áður. Því er þetta ekki rétt hjá hv. 3. landsk. - Hitt er sanni nær, að útvarpið gerði ráð fyrir hærri tekjum á árinu en urðu, þar sem skorið var af tekjustofni við samþykkt fjárl. á s. l. vori, en útvarpið hafði ekki gert ráð fyrir því í sinni fjárhagsáætlun. Frá þessu skýrði ég við 1. umr. þessa máls og kom með till. um að hækka dagskrárliðinn. Ég gerði ráð fyrir, að hv. fjvn. mundi bera fram þessa till., en ég sé nú, að nefndin hefur ekki tekið hana með, og mun ég bera hana fram við 3. umr. fjárl.



Herra forseti. Mér finnst þessar umr. hafa snúizt um annað en meginefni þeirrar till., sem hér liggur fyrir. Till. heitir: Till. til þál. um aukningu á dagskrárfé útvarpsins. Aðalefni hennar er, að Alþ. feli ríkisstj. að skipa n. til þess að athuga fjármál og rekstur ríkisútvarpsins með það fyrir augum að leiða í ljós, hvort ekki sé unnt að verja meira fé til útvarpsefnis af tekjum þess en nú sé gert. Till. var borin fram af þeirri ástæðu, að fé það, sem útvarpsráði var fengið til ráðstöfunar til að kaupa dagskrárefni fyrir, var minnkað frá því, sem áður hafði verið, þannig að útvarpsráð hefur undanfarna mánuði verið í mjög alvarlegri fjárþröng. Var meira að segja um skeið vafi á, að hægt yrði að halda uppi venjulegri dagskrá fyrir það fé. Þannig var ástandið, þegar till. var borin fram. Henni var ætlað að hjálpa við að finna leiðir til þess að auka fjárhagsgetu útvarpsráðs og benti á þá sjálfsögðu leið að reyna að draga úr öðrum rekstrarkostnaði útvarpsefninu í vil. Það ætti ekki að þurfa að taka fram, að till. er alveg óskyld því máli, sem síðar kom upp og varð tilefni til sakamálsrannsóknar á starfsemi einstakra ráðamanna útvarpsins. Það tilefni, sem var til flutnings till., er óbreytt enn. Í fjárlfrv. er ætluð 1 millj. kr. til kaupa á útvarpsefni. Því hefur verið lýst yfir af útvarpsráði, að sú upphæð sé of lág og að ekki muni vera kleift að halda uppi á næsta ári langri, góðri dagskrá nema það fái aukið fé til umráða. Vandamálið er því að finna leiðir til að auka fé til dagskrárinnar, og það ætti að vera hægt án þess að hækka afnotagjöldin, með því að koma á sparnaði við rekstur stofnunarinnar. Að því höfum við flm. till. leitt mjög skýr rök, sem ekki hefur verið gerð tilraun til að hnekkja af þeim, sem tekið hafa þátt í þessum umr. Ég gaf ýmsar upplýsingar við fyrri umr. málsins - og nokkrir aðrir ræðumenn - um óeðlilega fjárstjórn í útvarpinu, sumpart beinlínis um fjárbruðl, og þess vegna kom það mér nokkuð á óvart, þegar hv. frsm. minni hl. allshn. sagði, að ekkert hefði komið fram, sem benti til, að ástæða væri til að efna til þeirrar athugunar, sem till. fer fram á. Mér er því nær að halda, að hann hafi ekki verið viðstaddur, þegar fyrri umr. fór fram. Eða er það skoðun hans, að það geti ekki tilefni til athugunar, að útvarpsráð skuli vera í fjárþröng og eiga fullt í fangi með að greiða fyrir útvarpsefni, en dagskrárféð skuli aðeins vera fimmtungur af heildarkostnaði stofnunarinnar? Finnst hv. þm. það ekki ástæða til athugunar, að aukavinna starfsfólks stofnunarinnar skuli vera fjórðungur þess fjár, sem varið er til kaupa á dagskrárefni, - að innheimtukostnaður nemur 470 þús. kr. eða 13% af afnotagjöldum hlustenda, að það skuli kosta þrisvar sinnum meira að innheimta afnotagjöldin en að flytja alla fyrirlestra, að bifreiða- og ferðakostnaður og risna kostar árlega meira en flutningur leikrita allt árið, - að skrifstofa dagskrár kostar 170 þús. kr. eða næstum 2–3 sinnum meira en allur söngur, sem fluttur er í útvarpið allt árið? Ég á bágt með að trúa því, að hv. þm. sjái ekki, að fyllsta ástæða sé til að rannsaka slíkan rekstur og leitast við að koma á einhverjum sparnaði. Ef í ljós kemur, að það væri kleift, þá á auðvitað að nota það fé til að bæta dagskrána. - Annars grunar mig, að eitthvað annað kunni að liggja á bak við till. hv. minni hl. um að láta þá athugun ná til ríkisstofnana yfirleitt en áhugi á lækkun rekstrarkostnaðarins, og fannst mér ræða hv. 2. þm. Reykv. benda nokkuð í þá átt. Mér finnst það nokkuð andkannalegt, þegar bornar eru fram upplýsingar, sem tvímælalaust benda til, að ástæða sé til athugunar í þessum efnum hjá tilteknum stofnunum, að því sé svarað með skömmum um aðrar ríkisstofnanir og þeim brigzlað um eyðslu og sukk. Ég mæli því ekki bót, ef slíkt á sér stað, sem hv. 2. þm. Reykv. gerði að umtalsefni, en mér er ekki kunnugt um að ummæli hans hafi við rök að styðjast. Ef slíkt lægi opinberlega fyrir, mundi ekki standa á mér að vera fylgjandi ráðstöfunum, sem mættu vera til sparnaðar. Auk tveggja þm. Sósfl. hafa 2 þm. Framsfl. andmælt till. Hæstv. landbrh. talaði um það, að hv. Alþ. yrði að gæta þess að misbeita ekki valdi sínu. Auðvitað er þetta hárrétt hjá hæstv. ráðh. Það verður hins vegar ekki sagt með réttu, að forráðamönnum útvarpsins sé gerður neinn óréttur með samþykkt þessarar till. - Það, sem hér er um að ræða, er þetta: Það skortir fé til dagskrárefnis, en hins vegar liggja fyrir upplýsingar um, að fé stofnunarinnar er að sumu leyti illa varið. Það er óþarfi að vera að ræða um tortryggni í garð viðkomandi embættismanna í sambandi við málið. Mér kom mjög á óvart, að hæstv. landbrh. skyldi bregðast við þessari till. eins og hann gerði. Hann hefur oft talað og skrifað svo sem hann hafi mjög opin augu fyrir öllu því, sem aflaga fer í þjóðfélaginu, bæði í opinberum rekstri og í einkarekstri. En hvernig snýst hann við þessari hóflegu till.? Hann sér engar misfellur í meðferð fjármuna, en talar um skort á jafnrétti. Sú grunsemd hlýtur að vakna, að annað liggi til grundvallar en næm tilfinning fyrir jafnrétti. Það skyldi ekki vera, að við sjáum spegilmynd hins pólitíska siðferðis hér á landi í afstöðu ráðherrans? - Það er kunnara en frá þurfi að segja, að pólitískir valdamenn eru furðu glámskyggnir á það, sem aflaga fer hjá samherjum sínum, en jafnskarpskyggnir á það, sem aflaga fer hjá andstæðingum sínum. Það skyldi þó aldrei vera eitthvað slíkt, sem skapað hefur skoðun hæstv. landbrh. á máli þessu? - Það hendir ýmsa að loka augunum, þegar vinir eiga í hlut, en glenna þau því betur upp á gátt, þegar um andstæðing er að ræða. Það skyldi þó aldrei vera, að þessir þrír hv. þm., sem hér hafa talað fyrir minni hl., óttist, að nú yrði of nærri höggvið einhverjum vinum. Ég get fullvissað hv. þm. um það, að það er engan veginn tilgangur þessar till. að koma höggi á nokkurn mann. Hér er aðeins verið að stuðla að því, að dagskrá útvarpsins fái meira fé til umráða, og það er bent á ákveðna leið til að afla þessa fjár, - að draga úr hinum almenna rekstrarkostnaði útvarpsins. Þetta virðist mjög auðskilið mál og ætti ekki að þurfa að hrella neinn.