Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti! Ég vil vekja eftirtekt hv. d. og hæstv. ríkisstj. á því, að eitt af helztu stuðningsblöðum ríkisstj., málgagn hæstv. atvmrh., Morgunblaðið, hefur birt frásögn af því, sem hér hefur gerzt á lokuðum fundi. Þetta er þess vert, að hv. þm. veiti því athygli, því að í fyrsta lagi er með þessari frásögn rofinn sá trúnaður, sem. þm. er lagður í herðar, þegar haldnir eru lokaðir fundir, og í öðru lagi er skýrt svo frá málunum eins og bezt hentar frá sjónarmiði hæstv. atvmrh. og stuðningsmanna hans. En frá sjónarmiði annarra þm. er frásögnin villandi. Það er vikið þar að afstöðu míns flokks og um hana gefnar rangar hugmyndir. Ég vil því áskilja mér, ef ekki verða Þegar í dag gerðar ráðstafanir út af þessu trúnaðarbroti, að fá að skrifa um, afstöðu okkar flokks, og ég skil það svo, að hæstv. Alþ. hafi ekkert við það að athuga, ef það gerir ekki í dag neinar ráðstafanir út af umkvörtun minni.

Utanríkisrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Mér þótti leitt að sjá frásögn Morgunblaðsins af hinum lokaða fundi, því að það er vissulega alveg óviðeigandi og gagnstætt því, sem til er ætlazt, að birta opinberlega frásagnir af lokuðum fundum þingsins. Hins vegar finnst mér slíkt vera til viðvörunar, en ekki til eftirbreytni.



Það er óþolandi frá sjónarmiði flokka á þingi, að það geti verið mögulegt fyrir einn flokk að fremja slíkt trúnaðarbrot og nota gegn málstað annarra. flokka, enda vítti blað hæstv. utanríkisrh. slíka framkomu. Ég vil taka það fram, að það, sem ég mundi skrifa væri ekki bein frásögn af fundinum, heldur mundi ég aðeins lýsa afstöðu okkar réttilega. Það er hart að geta ekki borið hönd fyrir höfuð sér.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Það er rétt, að það á ekki að segja frá því, sem gerist á lokuðum fundi. En ég vil taka undir með hæstv. utanríkisrh., að slíkt sé til viðvörunar, en ekki til eftirbreytni, því að ef gengið væri langt í slíku, yrði það til þess, að þingið gæti ekki starfað á lokuðum fundum. Ég vil því skora á þá, sem hlut eiga að máli, að þeir reyni að koma fram sínum sjónarmiðum á annan hátt og forðist að ganga lengra en bráðnauðsynlegt er til að leiðrétta misskilning.



Það hefur komið fyrir nokkrum sinnum áður, að borizt hefur út það, sem hefur gerzt á lokuðum fundi, en ekki hygg ég, að áður hafi verið gengið jafnlangt og nú. Mér virðist sjálfsagt, að Alþ. biðji ríkisstjórnina að heimta af blaðinu upplýsingar um, hver sé heimildarmaður þess, ekki sízt þar sem grunur er á, að hann sé einn úr ríkisstj. Það væri alvarlegt mál, ef satt reyndist. Ég tel því tvímælalaust, að Alþ. eigi að fela ríkisstj. að fá skýlausa vitneskju um þetta hjá blaðinu.



Herra forseti! Ég veit ekki, hvort það hefur nokkra þýðingu að ræða þetta mál hér og reyna að skilgreina orsakir dýrtíðarinnar. Mér virðist, að eftir þeim ræðum, sem haldnar hafa verið af hæstv. ráðherrum í þessu Stjarna (*) framan við nafn ræðumanns táknar, að ræðan sé prentuð eftir handriti innanþingsskrifara, óyfirlesin af ræðumanni. máli, sé ekki efst á baugi nein óhlutdræg rannsókn á ástandinu, heldur kapphlaup um það, á hvern hátt þjóðin verði helzt blekkt. Ef ætlunin var að ræða málið í alvöru, þá átti ríkisstj. vitanlega að leggja fyrir okkur þm. nákvæmar skýrslur um afkomuna og þjóðarbúskapinn í heild. Hæstv. ráðherrar hafa allir lýst yfir vilja sínum til að vernda kaupmátt í sl. krónu og stöðva hækkun verðlagsvísitölunnar, það eina, sem vantar, er réttur til að lögfesta kaupgjaldið. Þeir hafa reitt upp hnútasvipu og ætlað að herja niður dýrtíðina. Ég held, að þessi aðferð sé álíka viturleg og þegar Kyros forðum lét höggin dynja á bylgjum sjávarins. Þeir hamast á afleiðingunum, en reyna ekki að komast fyrir orsökina. Hæstv., viðskmrh. einblínir á verðlagsvísitöluna eins og orsakirnar sjáist þar. Verðlagsvísítalan er ekki einhlít. Við verðum fyrst og fremst að gæta að hlutfallinu á milli framboðs og eftirspurnar, á milli kaupgetunnar og þess, sem hægt er að kaupa fyrir peningana. Ég hef nú verið að reyna að gera mér einhverja hugmynd um, hvernig þetta hefur verið á þessu og síðasta ári. Ég viðurkenni, að ýmis atriði vantar í hjá mér, en ég ætla samt að setja hér fram athuganir mínar. Ef við reynum að gera okkur grein fyrir kaupgetunni á árinu 1940, sjáum við, að á því ári seljum við vörur erlendis fyrir 132 millj. kr. Það, sem framleitt er til neyzlu innanlands, vil ég gizka á, að sé fyrir 100 millj. kr. Það er að vísu bara ágizkun, en kemur ekki að sök, þó að einhverju skakki, því að sama talan kemur háðum megin á reikninginn. Fé, sem kemur inn frá Bretum, vil ég gizka á, að séu ca. 3 millj. á mán., eða alls á árinu um 20 millj. Kaupgetan er þá þessi: 132 millj. 100 – 20 – 252 millj. Þá skulum við líta á framboðið Innfluttar vörur fyrir .......... 69 millj. kr. Framleitt til neyzlu innanlands . 100 - - 169 millj. kr. Frá dregst : Það, sem erl. setu- liðið kaupir fyrir, ca. ........ 7 - - 162 millj. kr. Samkv. þessu er kaupgetan 90 millj. meiri en framboðið. Þetta var á árinu 1940. Nú kemur árið 1941, frá 1. jan. til ágústloka Seldar vörur erl. ............... 127 millj. kr. Vörur framl. til neyzlu innanl. 100 - - Fé, innkomið frá Bretum ..... 50 - - 277 millj. kr. Framboðið : Vörur frá útlöndum ............ 70 millj. kr. Ísl. neyzluvörur ............... 100 - - 170 millj. kr. Erl. setuliðið kaupir fyrir ...... 10 - - 160 millj. kr. Kaupgetan er samkv. þessu 117 millj. umfram framboðið, eða bæði árin er kaupgetan 207 millj. umfram framboðið. Þetta er mikil upphæð, sem hlýtur að hafa töluverð áhrif á okkar atvinnulíf. Svo verður að taka tillit til skulda okkar erlendis, fragta, eyðslu Íslendinga í útlöndum. Hvað þýðir það, að þessi mikla kaupgeta er sköpuð í landinu án þess að skapist tilsvarandi framboð? Það þýðir, að kaupmátturinn fer í brask á gömlum eignum, þeim, sem fyrir eru. Auðmennirnir geta ekki keypt ný framleiðslutæki. Hús tvöfaldast í verði og meira til. Fasteignamatsverð á öllum lóðum og húsum í Rvík var 1932 20 millj. á lóðum og 67 millj. á húsum. Þá gengu hús kaupum og sölum fyrir 50% meira en fasteignamatsverð, en nú fyrir þrefalt fasteignamatsverð. Á sama tíma er húsaleigu haldið niðri. Það er ráðstöfun, sem er hægt að gera um nokkurt árabil, en ekki til frambúðar, - annaðhvort hækkar húsaleiga eða kemur nýtt hrun í þjóðfélagið. Hvernig stendur kaupmáttur krónunnar viðvíkjandi bílunum? Hvernig er það með fiskiskipin? Þarna fer kaupmáttur krónunnar minnkandi. Þetta kemur ekki fram í vísitölu, en þarna er verið að grafa sundur grundvöllinn undan öllu, sem verðlagið byggist á. Afleiðingin af þessum minnkandi kaupmætti krónunnar, af öllu braskinu, sem leiðir af þessu alranga hlutfalli milli framboðs og eftirspurnar, - afleiðingin af því er dýrtíðin, sem að nokkru leyti kemur fram í verðvísitölunni nú, en þó enn meira síðar. Eina leiðin til þess að vernda kaupmátt krónunnar er að koma aftur á jafnvægi milli kaupgetu og framboðs. Svo framarlega sem ekki er hægt að flytja inn nægilega mikið af vörum til þess að kaupa fyrir það fé, sem hér er nú afgangs, - og það er ekki hægt, því að til þess höfum við ekki nægan skipakost, - þá er ekki nema um eina leiða að gera, en hún er að taka stríðsgróðann út úr umferð. Mér dettur í hug það, sem hæstv. viðskmrh. sagði í framsöguræðu sinni, þar sem hann var að gefa alls konar fögur fyrirheit um, hvernig það mundi verða eftir stríðið, ef frv. Framsfl. næði fram að ganga. Nú er það að gerast fyrir augunum á honum, að stríðsgróðamennirnir eru að hrifsa til sín framleiðslutækin og eru einnig farnir að seilast upp í sveitirnar eftir jörðunum. Ég held því, að framtíðararfurinn sé ekki eins glæsilegur og hann vill vera láta. Stríðsgróðanum hefur nú verið veitt inn í landið að þeim hluta undanteknum, sem hefur verið frystur úti í Englandi. Hvað þessi gróði er mikill, er ekki gott að vita. Um það hefðu fyrst og fremst þurft að liggja fyrir skýrslur nú. Ég veit ekki, hvaða tölur ég á að nefna í sambandi við það, en ég gæti trúað, að allur stríðsgróðinn 1940–1941 væri ekki minni en 100 milljónir króna, - það er þægileg tala að nefna, og einhverja tölu verður að nefna við þennan útreikning, og er þá hægt að breyta henni, ef betri upplýsingar fengjust. Þessi stríðsgróði hefur skapað meiri kaupgetu og meiri völd í þessu landi en nokkurn tíma hafa þekkzt hér áður, nema ef vera kynni eftir svarta dauða. Það er í raun og veru sams konar ástand hér á landi nú, en það eina, sem gerir, að fólk sér þetta ekki, er það, að atvinna hér hefur verið mikil, og peningaflóðið inn í landið hefur verið það mikið, að fólkið hefur ekki greint þá gerbreytingu, sem orðið hefur í þjóðlífinu. Það, sem því á að gera, ef viðskiptalífið á ekki að brjálast, er að taka stríðsgróðann af þessari yfirstétt. Ráðin til þess geta verið margs konar. Það er hægt bæði með sköttum, þvingunarráðstöfunum og öðru slíku, en það verður að búa svo um hnútana, að hún geti ekki sölsað undir sig eignir þjóðfélagsins eins og hún er byrjuð á og hefur þar með valdið gífurlegri röskun í þjóðarbúskapnum. Þetta er og verður aðalatriðið, þetta ranga hlutfall, þessi gífurlega kaupgeta, og þarna verður að grípa á kýlinu, ef á að lækna dýrtíðina. Sé þetta ekki gert, verða allar aðrar tilraunir til að verðbólgan hjaðni aðeins skottulækning. Svo skulum við koma að vísitölunni og þeim atriðum, sem hæstv. ráðh. gerðu að umtalsefni. Það eru þrjú atriði, sem þeir telja, að hafi aðallega valdið dýrtíðinni. Það er verð á erlendum vörum, það er verð á innlendum vörum og það er kaupgjaldið. Um kaupið ber þegar að taka fram, að það hefur á þessu ári, að undanteknum nokkrum grunnkaupshækkunum, aðeins hækkað samkv. vísitölu, Þó eftir á, stundum þrem mánuðum. Nær því engri átt, að hækkun kaupsins hafi valdið dýrtíðinni. Það eina, sem kemur þar til greina, er mjög smávægileg víxláhrif. Þetta sést bezt, eins og ég held, að hæstv. félmrh. lafi bent á, að þegar kaupgjald var lögfest á síðasta ári, hækkaði vísitalan úr 112 upp í 146. Ekki var kaupgjaldið þar að verki. Það nær því engri átt að tala um, að kaupið drífi vísitöluna upp, þegar verkafólkið hefur samið þannig, að kaup hækkar aðeins skv. vísitölu og aðeins eftir á. Það er því alls ekki að ræða um neitt kapphlaup milli kaupgjalds og verðlags. Kaupið mun aftur lækka, þegar vörurnar lækka í verði. Þá kemur verðið á erlendu vörunni. Hæstv. viðskmrh. upplýsti, að fyrir hver fimm stig, sem erlenda varan hækkar, hækki framfærsluvísitalan um eitt stig. Honum láðist að taka fram, en hann sagði mér það á eftir, þegar ég spurði hann að því, að hér væri aðeins átt við þá erlenda vöru, sem kemur beint inn í framfærslukostnaðinn og vísitalan er því beinlínis reiknuð eftir. Hún veldur því ekki nema tiltölulega litlu af hækkuninni og auðvelt að draga úr því, t. d. með afnámi tolla eða öðru slíku. Það verður því innlenda varan, sem veldur mestri hækkuninni. 3/4 hlutar af hækkuninni stafa þaðan. Við skulum þá athuga og greina sundur ástæðurnar til hækkunar innlendu vörunnar . Um kaupið er það að segja, að það er þarna ekki atriði í verðhækkuninni nema að sama skapi og vísitalan hækkar verðið. Hvað er það þá, sem veldur þessari hækkun á innlendu vörunni, sem veldur mestu um hækkun vísitölunnar? Það er þá fyrst hækkun á erlendum hráefnum, sem þarf til innlendu framleiðslunnar, og í öðru lagi er það beinlínis „spekúlations“-sjónarmið. Varan er hækkuð í verði vegna þess, að svo er litið á, að eftirspurnin sé svo mikil, að óhætt sé að setja verðið svo hátt. Það er atriði, sem verður að grípa á, annars vegar hækkun á erlendu hráefnunum og hins vegar brask með þessa vöru. Við sjáum það á þeirri skilgreiningu, sem kom fram hjá hæstv. ráðh. um hækkun vísitölunnar, að það eru í raun og veru þessi tvö atriði, sem koma til greina, annars vegar hækkun á erlendum hráefnum, sem þarf til iðnaðarins og landbúnaðarins, - en við hana mætti ráða með tollalækkunum og öðru slíku, - og hins vegar að varan verði seld dýrara, bara af því að menn geti leyft sér það, og það er í raun og veru afsakanlegt og eðlilegt, að menn geri það, eins og öllu er nú komið í þjóðfélaginu. En það er dálítið einkennilegt, að till. til að bæta úr þessu skuli koma fram á þeim grundvelli, sem hér er gert, að lögbinda kaup verkamanna, og meginið af þeim till., sem hér eru lagðar fram, er barátta gegn afleiðingunum, en að hinu, sem er aðalatriðið og nemur burt ástæðuna sjálfa, -að taka stríðsgróðann úr umferð, - er ekki komið. Þegar þetta frumv. er brotið til mergjar, þá er þar í raun og veru eitt aðalatriði, en það er, að ekki megi hækka grunnkaupið, og allir hæstv. ráðh., sem hér hafa talað, hafa í raun og veru verið sammála um, að launþegar ættu ekki að hafa rétt til að hækka grunnkaupið. Hitt sé spursmál, hvernig eigi að svipta þá þessum rétti, hvort eigi að banna þeim það með lögum eða fá þá til þess með góðu. Mér finnst það eiginlega hneyksli að halda því fram á þessum tímum, að launþegar hafi ekki rétt til að hækka grunnkaup. Það er hneyksli, að Alþ. skuli nú ekki bjóða t. d. kennurum grunnlaunahækkun. Um það er talað í hverjum einasta flokki af geysimiklum fjálgleik, að við þurfum að vernda þjóðerni okkar og menningu, en þó er sú stétt, sem fyrst og fremst á að viðhalda þessari menningu hjá þeirri komandi kynslóð, svo illa launuð, að það er til örgustu skammar, svo að enginn maður hér á Alþ. hefur reynt að verja það. Að undanförnu hefur verið sagt, að ríkið hafi verið svo fátækt, að það hafi ekki getað launað þessum mönnum betur. Þessi viðbára er nú ekki lengur til; það veit hver einasti hv. þm. Það er nóg til af peningum, og þá er það hneyksli, þegar launþegar verða að horfa fram á að hafa ekkert fyrir sig að leggja og sjá laun sín í raun og veru minnka, að fram skuli koma á Alþ. frv. um að banna þeim að bæta úr margra ára geysilegu óréttlæti með því m. a. að hækka grunnlaun kennara, á sama tíma og verið er að ausa tugum millj. til stríðsgróðamannanna í landinu. Það er gamla sagan að þrælbinda alþýðuna, um leið og peningarnir hrúgast að milljónamæringunum meira en nokkru sinni fyrr. Það á að taka fátæka mannsins lamb, meðan verið er að auka hjörð ríka mannsins. Milljónamæringarnir mega græða ótakmarkað, en kaup verkalýðsins á að lögbinda og ekki aðeins að banna honum að fá kaup sitt hækkað í samræmi við aukna dýrtíð, heldur einnig koma því svo fyrir, að allri ágengni af hálfu verkalýðsins verði gersamlega hætt, sérstaklega þó þeirra, sem lélegust hafa launin. Þá fór hæstv. viðskmrh. um það fögrum orðum, að verkalýðurinn yrði hér að fórna einhverju, og það væri bezt fyrir hann sjálfan, annars yrðu þessi verðmæti, sem hann væri að safna, eyðilögð. Það sama var sagt árið 1939, þegar verið var að lögfesta kaupið þá. Hvers vegna átti verkalýðurinn þá að færa fórnir? Af því að annars mundu atvinnufyrirtækin stöðvast. Hver var reynslan? Fyrir hvað var hann að fórna? Til þess að skuldakóngarnir gætu orðið nógu ríkir. Og nú eiga þeir að fórna til þess, að skuldakóngarnir, sem nú eru orðnir milljónamæringar, hafi efni á að láta skipin liggja, þegar kreppan kemur, og geti sagt:„ Ég geri ekki út, svo framarlega sem það borgar sig ekki:“ Það er hart, að þannig skuli vera farið fram á, að verkamenn verði sviptir réttinum til að fá kaup sitt til að haldast í samræmi við dýrtíðina, það er hart, að farið skuli vera fram á slíkt, þegar inn í þjóðfélagið berast svo miklir peningar, að það veit ekki, hvað það á að gera við þá. Ýmis ráð má bjóða til þess að halda dýrtíðinni niðri, en þau eru öll árangurslaus, svo framarlega sem ekki er skorið í skýlið sjálft, sem er stríðsgróði milljónamæringanna. Það er hægt að lækka tolla af erlendri vöru og skipuleggja vinnukraftinn til þess að framleiða vörur í landinu, en þetta eru allt ráðstafanir, sem fyrst öðlast fullt gildi, þegar því, sem hefur gerbreytt undirstöðu atvinnulífsins, þessum mikla stríðsgróða, hefur verið kippt burt úr umferð. Hæstv. viðskmrh. kom líka að því í ræða sinni, að það væri ekki nóg að lögfesta kaupið, það væri líka annað, sem þyrfti að gera viðvíkjandi verkalýðnum. Það undrar mig ekki, að hæstv. atvmrh. skyldi leggja eins ríka blessun á þessa framsöguræðu og hann gerði. Það, sem hæstv. viðskmrh, sagði, var þetta: „Við verðum að skapa hæfilegt jafnvægi á framboð og eftirspurn vinnuaflsins í samráði við forráðamenn þeirra erlendu herja hér á landi, og þetta verður að framkvæma með festu.“ Það var ekki nóg að lögfesta kaupið. Það var því ekki nóg að koma því til leiðar, að kaup verkalýðsins fengi ekki að hækka í hlutfalli við dýrtíðina. Það átti líka að koma því til leiðar í samráði við þau erlendu herveldi hér á landi, að verkalýðurinn fengi ekki að ráða, hvar hann ynni. Og þetta átti að framkvæma með festu! Það á víst að gera það með meiri festu en þegar taka á stríðsgróðann af milljónamæringunum. Hvað þýðir þetta? Það þýðir, að hér á að koma á þrælahaldi. Það þýðir það, að yfirstéttirnar eiga að geta sagt verkalýðnum fyrir um, hvar hann skuli vinna og fyrir hvað. Það þýðir það, að segja á við verkalýðinn: „Heyrðu góði! Þú mátt ekki fara í Bretavinnu á morgun, þú átt að vinna hjá Kveldúlfi.“ Hér er ekki nema um tvennt að velja. Annaðhvort verður hér þrælahald, eins og þjóðstjórnin stefnir að, eða það verður að taka stríðsgróðann af yfirstéttunum. Ef hvorugt verður gert, verður ekki komizt hjá hruni. Spurningin er: Á að nýta stríðsgróðann með því að taka hann af auðkýfingunum, eða á að hneppa verkalýðinn í þrældóm fyrir yfirstéttina? Það er merkilegt, að eitt virðist yfirstéttin hafa lært af hernáminu. Hún hefur lært, hvers virði vinnuaflið er. Ég man, að við fjárlagaumr. s. 1. vetur var ég að minnast á, hvaða hætta væri í því, að vinnuaflið væri tekið úr nothæfri framleiðslu og sett í hernaðaraðgerðir, og var að reyna að benda hv. þm. á af veikum mætti, að það væri þetta vinnuafl, sem skapaði allt, sem einhvers virði væri fyrir okkur. Ég man, hverju hæstv. atvmrh. svaraði þá. Hann sagði : „Það nær engri átt að setja verkamenn í þetta, meðan nóg er af vinnu annars staðar.“ Það var gamli hugsunarhátturinn, sem kom þarna fram, að þetta vinnuafl væri eitthvert dæmalaust fyrirbrigði, og miklir einstakir vandræðamenn væru þessir verkamenn. Þeir væru alltaf að heimta vinnu, og þeir væru alltaf atvinnulausir, og mikið hefði það þess vegna verið gott, þegar Bretavinnan kom, því að þá hefðu þeir getað farið þangað, og þá væri maður laus við þá. En ég býst við, að þeir fari nú að skilja, hvers konar ráðstöfun það var að láta um 2 þús. verkamenn ganga atvinnulausa árum saman, sem biðu eftir að fá að rækta landið og framleiða nytsama hluti. Þá var hægt að halda þeim í skefjum og þeirra kröfum. Þá þurfti ekkert annað en að láta atvinnuleysissvipuna hvína yfir höfði þeirra. En nú, þegar atvinnuleysið er ekki lengur til, þá er ekki lengur hægt að grípa til þess ráðs. Þá er óttazt, að verkamenn verði of voldugir, því að þeir finni, hvers virði þeir eru og þeirra vinnuafl, þegar farið er að sækjast eftir þeim. Það er gamla sagan, sem endurtekur sig, þegar verkamenn þurfa ekki að biðja um það eins og einhverja náð að fá að vinna, finna til máttar síns, finna, að þeir eru það skapandi afl í þjóðfélaginu. Til hvaða úrræðis vilja atvinnurekendurnir þá grípa? Þeir vilja grípa til þrælahalds, og það er það, sem verið er að stofna til með lagasetningu eins og þessari. Það hefur verið tekið fram í umr., að það eru aðeins leiðirnar, sem þjóðstjórnarflokkana skilur á um hér. Markið er jafnfagurt hjá þeim öllum, það sama hjá öllum, að halda kaupinu niðri, ágreiningurinn aðeins um, hvaða leið sé sigurvænlegust, hvort heppilegra sé að lögfesta kaupið eða fá verkamenn til þess á einhvern kristilegan hátt að hækka það ekki. Mér þykir rétt að minnast á það, áður en ég fer inn á að ræða afstöðu einstakra stjórnarfl. í sambandi við þetta mál, að sameiginlega hafa þeir allir unnið að því að lækka krónuna í apríl 1939. Sameiginlega voru þeir allir með l., sem þá voru sett um að binda verð krónunnar við sterlingspundið. Sameiginlega hafa þeir allir staðið að því að leyna almenning, hvað stríðsgróðinn var mikill, meðan verið var að yfirfæra hann 1940. Sameiginlega hafa þeir staðið að því að yfirfæra allan ísfisksgróðann ótakmarkað, marga tugi millj. kr. Ég hygg, að hægt hefði verið að flytja inn miklu meira, ef Framsfl. hefði ekki staðið svo fast á sinni verzlunarpólitík og Sjálfstfl. stutt hann til þess, ekki af umhyggju fyrir kaupmannastéttinni, heldur vegna þess, að togaraeigendur þurftu að koma sér vel við Framsfl. Í ræðum þeim, sem hér hafa verið haldnar, hefur komið skýrt í ljós afstaða þessara flokka. Sjálfstfl. tvístígur í málinu, eins og fram kom í ræðu hæstv. atvmrh., þó að augljóst sé, að eina raunverulega markmið hans er að halda kaupinu niðri. Það getur verið gott fyrir Sjálfstfl. að hafa bæði verkamenn og milljónaeigendur innan vébanda sinna, en annað mál er það, hve mikla stefnufestu það skapar flokknum. - Af því, sem fram hefur komið, verður ekki annað séð en takmark flokksins sé það að halda kaupgjaldinu niðri, jafnframt því, að stríðsgróðanum sé haldið óskertum. Það kann að vera togazt á um þetta innan flokksins, og það getur vel farið þannig, að svo fast verði togað, að allt slitni um síðir, en það er a. m. k. ekki að þessu komið enn þá. Hjá Framsfl. kemur afstaða yfirstéttarinnar skýrast í ljós, þótt undarlegt megi virðast, og það er fyrir þá sök, að hann treystir sér til að láta hana koma fram, vegna þess, hvernig, fylgi hans er háttað, en þetta getur Sjálfstfl. ekki leyft sér. Það fer ekki mikið fyrir verkamannafylgi Framsfl., svo að hann getur leyft sér að tala opinskátt um lögfestingu kaupgjaldsins. En eftirtektarvert var, að í grg. þessa flokks fyrir afstöðu sinni kom ekki fram, eins og alltaf áður, þegar um slíkt hefur verið að ræða, að hann væri nú í rauninni algerlega andvígur þessari leið. Þetta getur auðsjáanlega komizt upp í vana, eins og annað. Þá er afstaða Alþfl., og þarf ekki að fara mörgum orðum um hana. Það er við því búizt, að kosningar séu nú fram undan, og getur það ef til vill skýrt afstöðu þess flokks. Fyrir síðustu kosningar lýsti flokkurinn einnig yfir því, að hann væri á móti lækkun krónunnar og sagðist aldrei mundu ganga til samstarfs við íhaldið um gengislækkun. En eftir kosningarnar gekk hann í þjóðstjórnina til þess að eiga þátt í að koma gengislækkuninni fram. Þegar Alþfl. dró ráðh. sinn út úr stj., var ástæðan sú, að flokkurinn vildi ekki taka þátt í því að lögfesta kaupið hjá vinnuhluta verkalýðsins, en síðar lagði hann til annan ráðh. í stj. og lét hann vinna með hinum að því að lögfesta kaupgjaldið hjá öllum verkalýð. Nú segist Alþfl. aftur vera á móti lögfestingu kaupgjalds. Ég veit ekki, hve margir verða til að trúa því, - og hver efast um, að hann yrði með lögfestingu kaupsins, ef kosningar væru um garð gengnar, og einkum þó ef hann fengi að hafa ráðh. í stj., því að það virðist nú vera orðið honum aðalatriði? Ég er hræddur um, að flokkur, sem hefur ekkert lært af reynslu, segjum, undanfarinna fimm ára, flokkur, sem tapar þrem þingsætum við síðustu kosningar, vegna þess að hann stendur á móti sameiningu verkalýðsins, og gengur svo í þjóðstj. til þess að lögfesta kaupgjaldið, - ég er hræddur um, að sá flokkur mundi ekki hika við að fara í stj. á ný til þess að vinna þar sams konar verk og áður. Þessir flokkar hafa nú gert hverja skyssuna af annarri, síðan þeir tóku við völdum. Þeir hafa t. d. valdið stórkostlegri röskun á þjóðarbúskap okkar með því að láta gífurlegan stríðsgróða safnast á fárra manna hendur. Og nú ætla þeir að ganga til kosninga. Ég efast ekki um, að nú verði gefin fögur loforð, eins og oft áður, íhaldið þykist eflaust ætla að útrýma nefndafargani Framsfl., en framsóknarmenn munu tala hátt á móti milljónaeigendunum. En ef fólkið spyr þá, hvað þeir ætli að gera að kosningum loknum, hverju ætla þeir þá að svara Vísir og Morgunblaðið hafa reyndar svarað þessari spurningu og sagt, að þeir ætli að mynda þjóðstj. aftur, og ég efast ekki um, að sú stj. mundi lögfesta kaupið. Það er því í rauninni helber skrípaleikur, sem hér er verið að leika. Hv. þm. þora ekki að lögfesta kaupið fyrr en kosningar hafa farið fram. En ég held, að fólkið fari nú að sjá í gegnum þennan skrípaleik. Viðvíkjandi afstöðu verkamanna þarf ég ekki margt að segja. Réttur þeirra er ótvíræður. En ég veit, að valdhafarnir ætla sér ekki að taka tillit til hans fremur en áður, því að þeir hafa jafnan troðið á þeim rétti. En verkalýðurinn hefur ekki aðeins rétt í þessu máli, heldur líka meira vald en áður, vegna þess, hve nú er mikil þörf á vinnuafli hans. Og það bæri vitni um nokkra skynsemi valdhafanna, ef þeir gerðu ráð fyrir þessu í reikningi sínum.

Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Hér hafa nú talað fulltrúar flestra flokka, og tel ég rétt að taka til athugunar nokkur atriði úr ræðum þessara hv. frsm. Vil ég fyrst víkja nokkrum orðum að síðasta hv. ræðumanni. Verður það stutt, því að ræða hans var þannig, að það mætti æra óstöðugan að eltast við allt, sem þar var athugavert. Hann gagnrýndi frv. aðallega fyrir það, að þar væri eingöngu ráðizt á afleiðingar dýrtíðarinnar, en ekki orsakir hennar. Til orsakanna vill hann telja hina miklu kaupgetu, en segir, að hér sé ekki gerð tilraun að lækna hana, heldur aðeins að festa verðlagið og kaupgjaldið. Það er misskilningur hjá honum, að ég hafi ekki alltaf haft opin augun fyrir því, að það þarf að fara eftir tveim leiðum: annars vegar binda stríðsgróðann og draga úr kaupgetunni og hins vegar hindra, að sköpuð sé ný og óeðlileg kaupgeta, með því að alltaf eltist á kauphækkun og verðhækkun. Það er rangt að halda því fram, að Framsfl. hafi ekkert gert til að koma í veg fyrir, að stríðsgróðinn flyti hér um borð og bekki. Í skattal. frá síðasta þingi er gert ráð fyrir ráðstöfunum í þessa átt, þar sem er stríðsgróðaskatturinn og skylda gróðafélaga til að hafa í sjóði mikinn hluta af stríðsgróðanum. Það er því ekki rétt hjá hv. þm., að hægt sé að nota þetta fé til að kaupa upp fasteignir. En þessum skattaákvæðum er þannig fyrir komið, að þó að þau væru fullnægjandi fyrir árið 1940, eru þau það ekki fyrir þetta ár, og því viljum við taka upp baráttu fyrir því á næsta þingi, að skattal. verði breytt þannig, að hætt verði að draga frá greidda skatta og útsvör, til þess að koma í veg fyrir, að mikið af stríðsgróðanum geti fallið undan skatti. Stendur þá vonandi ekki á hv. þm. að fylgja því máli. Menn mega ekki ímynda sér, að allt sé gott og blessað, þótt settur sé nógu hár skattur á hæsta gróðann, því að kaupmáttur er líka mikill hjá öllum þorra landsmanna, svo að ekki er að vænta, að honum verði að fullu mætt með innflutningi, þar sem bæði vantar skipsrúm, og eins er ekki hægt að fá allar vörur frá útlöndum, sem annars mundu verða fluttar inn. Það þarf því líka að hækka skatta á öðrum tekjum en þeim hæstu. Því tel ég einnig koma til mála að setja 1. um þvingaðan sparnað, taka féð úr umferð um tíma og skila því aftur. Þetta hefur verið til athugunar, en hinir flokkarnir hafa ekki viljað fallast á það. Þá talaði hv. þm. mikið um ljótan böggul, sem fylgdi skammrifi hjá mér, þegar ég sagðist ekki aðeins vilja lögfesta kaupgjaldið, heldur einnig koma á samræmi að því er snertir framboð og eftirspurn vinnu. Þetta kallaði hana fyrst þrælahald. En síðan fór hann að hrósa sér af því að hafa í fyrra fyrstur manna bent Alþ. á þessa leið, að takmarka mannfjöldann í vinnunni hjá setuliðinu. Ég ætla að nota hér tækifærið til að benda á, að það ber vitni um mjög óþroskaðan hugsunarhátt að halda, að það geti verið aðalbjargræði íslenzku þjóðarinnar að fá að vinna hjá þessum erlendu herjum. Ég teldi æskilegra, að enginn Íslendingur ynni hjá þeim og að menn í þess stað ynnu í þágu þjóðarinnar sjálfrar að nauðsynlegum framkvæmdum, og ég tel, að við höfum nú nóg fjárráð til þess að koma þessu þannig fyrir. Það er t. d. hörmulegt, hvernig nú er ástatt um jarðræktarframkvæmdir hér á landi. Væri ekki heppilegra, ef fólkið væri við slík störf, að ég nú ekki tali um, að það skuli geta kornið fyrir, að menn fái ekki fólk til að mjólka kýr sínar og verði því að slátra þeim af þeim ástæðum? Það er ekki lítil þrælahaldsstefna, að menn skuli leyfa sér að benda á, að þessu þurfi að breyta og að semja þurfi við setuliðið um. að það hafi aðeins hæfilega marga landsmenn í sinni þjónustu. Hvað sem menn álíta um dýrtíðarmálin, ættu allir að vera sammála um, að æskilegt væri, að samningar næðust við setuliðið um, að það hefði sem fæsta Íslendinga í þjónustu sinni, svo að fólkið gæti unnið að nauðsynlegum verkefnum. Hæstv. félmrh. talaði hér fyrir hönd Alþfl. og minntist á yfirlýsingu mína 1939 um það, að Framsfl. vildi komast hjá að lögfesta kaupið og óskaði þess, að samningar gætu tekizt milli verkamanna og atvinnurekenda. Þetta er enn ósk Framsfl. En þó álítur hann ekki aðeins rétt, heldur og skylt að setja 1. um þetta, ef hann er sannfærður um, að það fyrirkomulag, er þessir aðilar hafi komið sér saman um, sé til tjóns fyrir þjóðarheildina. Einungis af þeirri ástæðu ber nú flokkurinn fram till. um lögfestingu kaupgjaldsins. Við gerðum það ekki að kappsmáli að hafa kaupgjaldið lögbundið haustið 1940, er ákvörðun skyldi tekin um það, hvort frjálsir samningar gætu tekið við. Flokkurinn gerði það ekki að ófrávíkjanlegu skilyrði, að lögfesting héldi áfram, því að hann vildi sjá, hvernig frjálsir samningar tækjust. Nú fyrst krefst hann lögfestingar, er reynslan sýnir, að hitt fyrirkomulagið er hættulegt heilbrigðu fjármálalífi eins og sakir standa. Hæstv. ráðh. sagði um hið háa verðlag, að það stafaði ekkí af kauphækkunum, heldur verðhækkun á innlendum afurðum. Þetta er misskilningur, því að verðhækkunin á innlendum afurðum stafar að miklu leyti af hækkun á kaupgjaldi. Svo má vitanlega spyrja, hve mikið af kauphækkuninni stafar af verðhækkun á innlendum afurðum. Það er vitanlegt, að hvort um sig hefur orðið til að hækka hitt, og mætti rífast um þetta til eilífðar, áður en úr því væri skorið með nákvæmni, hve mikill er þáttur hvors um sig í dýrtíðinni. Ef þetta hefur átt að þýða það hjá hæstv. félmrh., að hann teldi nægilegt að binda afurðaverðið, en kaupgjaldið mætti breytast, þá er það hinn hraparlegasti misskilningur. Það er ekki nóg að binda afurðaverðið, því að ef kaupgjaldið er óbundið, er ekki hægt að komast hjá því, að hækkun afurðaverðsins verði að eiga sér stað sem afleiðing af kauphækkun, og slík hækkun hlýtur að verða framkvæmd, þótt afurðaverðið yrði bundið í bili. Hæstv. félmrh. talaði hér um leiðir Alþfl. í þessu máli, og ég kannast að vísu við, að ég hef heyrt þessar leiðir Alþfl. nefndar á nafn af honum og blaði flokksins. En ég hef hins vegar aldrei séð neinar till. frá Alþfl. á Alþ. né í ríkisstj. um dýrtíðarmálið, a. m. k. hefur þá ekki verið ríkt gengið eftir að fá til framkvæmda þær hugmyndir, sem Alþfl. hefur haft í þessu efni. Hæstv. félmrh, sagði, að það væri allt öðru til að dreifa nú en árið 1939, þegar kaupgjaldið hefði verið bundið í sambandi við gengislækkunina. Það er að vísu rétt, að það eru aðrar ástæður nú fyrir hendi en þá voru. En það, sem hann sérstaklega dró fram, var þetta: Þá hefðu atvinnuvegirnir átt mjög erfitt uppdráttar, en nú hefðu þeir mjög rúmar hendur fjárhagslega. Ef þetta á að vera röksemd fyrir því, að nú sé rangt að binda kaupið, þá hefur hæstv. ráðh. það í hyggju, að kaupgjaldið eigi að hækka, því að annars snertir þessi röksemd ekki málið. Þó hef ég margoft heyrt það, bæði frá honum og öðrum, fyrr og síðar, að það rétta væri, að grunnkaup ætti ekki að hækka. Og einmitt þessi frjálsa leið, sem talsvert hefur verið talað um, bæði hér á þingi og ekki sízt utan þings, er einmitt byggð á því, að grunnkaup eigi ekki að hækka. Er þá ekki jafnóréttmætt að fara þá leiðina, ef hún leiðir að sama marki og lögbindingarleiðin? Missa menn þá nokkuð minna, þó að festing kaupgjaldsins sé gerð með frjálsum samningum í stað lögbindingar. Það kom fram hjá hæstv. félmrh., að hér væri verið að taka út úr launastéttirnar, þ. e. a. s. þá yfirleitt, sem taka kaup, og þrengja kosti þeirra. Þetta er mikill misskilningur. Hér er ekki verið að taka neina stétt eða neinn út úr, heldur er hér gert ráð fyrir að festa alla þá liði í framfærslukostnaðinum, sem við getum ráðið við, kaupgjaldið, afurðaverðið, flutningsgjöldin og húsaleiguna. Hér er enginn tekinn út úr. Hverja er hægt að taka fleiri? Og til þess að verðið á innfluttu vörunni hækki ekki til neytenda, hugsum við okkur, að þjóðin leggi í sameiginlegan sjóð, sem sé notaður til þess að koma í veg fyrir, að dýrtíð aukist vegna hækkandi verðs á aðfluttum vörum. Hæstv. félmrh. sagði, að það væri skottulækning að lögbinda kaupið. En hér í þessu frv. er fyrst og fremst ekki aðeins um það að ræða að festa kaupið, heldur er einnig gert ráð fyrir því að festa alla þá liði í framfærslukostnaðinum, sem við getum ráðið við með löggjöf. Ég vil þá spyrja hæstv. félmrh.: Ef þetta er skottulækning, að samþ. lögfestingu á kaupgjaldi og festa um leið verðlagið í landinu, - hvað má þá segja um það úrræði að festa verð á innlendum vörum, en láta allt óbundið um kaupgjaldið í landinu eða treysta í því efni á samninga við yfir 100 verklýðsfélög víðsvegar um landið? Ég sé nú ekki ástæðu til að minnast á fleiri atriði í ræðu hæstv. félmrh., en vil minnast á nokkur atriði í ræðu hæstv. atvmrh. Hann kvaðst vera ákaflega ánægður með þau rök, sem ég hefði fært fyrir nauðsyn þess að stöðva dýrtíðina, og stöðva hana einmitt með því móti að festa þá liði í framfærslukostnaðinum, sem frv. fjallar um. Það er auðvitað ágætt að fá slíka yfirlýsingu frá hæstv. atvmrh. En ég vil minna á það, að það hefur verið talað í þeim tjón frá því að stríðið hófst, að það væri höfuðnauðsyn að stöðva dýrtíðina. Þó hefur það einhvern veginn orðið þannig, að hverri einustu till., sem um það hefur komið fram í ríkisstj., hefur verið komið fyrir kattarnef.

Hver er sá köttur?

Já, hver er sá köttur? - Hafi till. ekki verið komið fyrir í ríkisstj., þá hefur þeim verið komið fyrir kattarnef á Alþ.

Það er alveg rétt.

Það er eitthvað meira en lítið bogið við þetta. Það er einhver veila í þessu, eitthvað meira en litið ósamræmi milli orða og athafna. Það er bezt, einmitt í sambandi við meðferð þessa máls á Alþ. að fá það sem gleggst fram, í hverju þessi veila liggur, enn einu sinni úr því skorið, hverjir tala fagurt, en skerast úr leik, þegar eitthvað á að gera. Menn segjast hafa ákaflega mikinn vilja á því að framkvæma eitthvað í þessu máli, en samt er ekkert gert; og þannig hefur ,það gengið í 2 ár. Hæstv. atvmrh. minntist á, að 1., sem samþ. voru hér á síðasta vori, hefðu verið mjög athuguð í ríkisstj. á s. 1. sumri, og það er vissulega rétt. Svo bætti hæstv. ráðh. því við, að eftir því, sem ríkisstj. - skildist mér hann segja -hefði athugað þessi l. betur, eftir því hefði ríkisstj. sannfærzt betur um, að þau væru ófullnægjandi og óframkvæmanleg. Það er rétt, að sumir hæstv. ráðh. komust að þessari niðurstöðu. En aðrir ráðh. álitu, að l. væru góð, það sem þau næðu, að þau næðu ekki nógu langt, en samt væri hægt með þeim að halda verulega í hemilinn á dýrtíðinni, a. m. k. ef strax hefði verið byrjað á að framkvæma þau. Hæstv. atvmrh. áleit þessa löggjöf ófullnægjandi og óframkvæmanlega í sumar. Það var hans skoðun á málinu þá. En þó kom fram hjá honum í ræðu hans hér nú, að hann leggur mikla áherzlu á að fara inn á svo kallaða „frjálsa leið“ í þessu dýrtíðarmáli og vísa frá þessu frv. Væntanlega hefur hæstv. atvmrh. gert sér grein fyrir því, að ef þetta frv. verður afgr. á þann hátt, sem hann leggur mjög mikla áherzlu á, þá er ekkert vil þess að styðjast við í framkvæmd ráðstafana í dýrtíðarmálunum, nema einmitt þessi sömu 1., sem hann hafði komizt að þeirri niðurstöðu um, að væru ófullnægjandi og óframkvæmanleg. Hefur hæstv. ráðh. gert sér grein fyrir þessu? Þegar verið var að ræða um framkvæmd dýrtíðarl., þá voru þau af þessum hæstv. ráðh. talin óframkvæmanleg, og megingalli þeirra sá, að þó að fjármagni væri varið til þess að halda niðri dýrtíðinni, þá væri ekki trygging fyrir því, að ekki héldi áfram samt sem áður kapphlaupið á milli verðlags og kaupgjalds í landinu, og héldi dýrtíðin því áfram að vaxa. Nú er þessum hæstv. ráðh. boðið upp á að mæta þessari gagnrýni á dýrtíðarl. frá s. 1. vori með að koma. í veg fyrir að kaupgjald og afurðaverð haldi áfram að hækka. - En þá bregður svo undarlega við, að ráðh. vill engar breyt. á dýrtíðarl. og vill treysta á lögin, sem hann segir sjálfur, að séu ófullnægjandi og óframkvæmanleg. Hvernig á að botna í þessu? Ef hægt er með frjálsum samningum við verklýðsfélögin í landinu og þá, sem ráða afurðaverðinu, að halda föstu kaupi og afurðaverði, og jafnframt hægt að koma í veg fyrir, að verðvísitalan hækki, með því að gera ráðstafanir til þess að halda niðri verði á aðfluttum vörum, - hvers vegna var þá ekki bent á þessa leið í sumar eða haust í ríkisstj. og gömlu dýrtíðarlögin framkvæmd á þessum grundvelli? Hvers vegna var af hálfu þeirra, sem þykjast trúa á þessa leið nú, ekkert annað gert en að koma í veg fyrir alla framkvæmd dýrtíðarlaganna, á þeim grundvelli, að þau væru óframkvæmanleg? Dýrtíðin fékk þá óhindrað að halda áfram að vaxa. Hæstv. atvmrh. gerði þetta upp þannig í ræðu sinni, að í raun og veru þyrfti ekki að setja neitt frekar í l. annað en Það, sem væri í l. um þessi mál, því að atvmrh. gæti lofað því að halda flutningsgjöldum í skefjum, viðskmrh. gæti gegnum verðlagsnefnd ráðið álagningu í erlenda vöru, landbrh. gæti komið í veg fyrir, að verð hækkaði á innlendum afurðum og félmrh. gæti haldið niðri húsaleigunni; verklýðsfélögin gætu svo lofað því, að kaupið skyldi ekki hækka, og fjmrh. gæti veitt fé úr ríkissjóði til þess að koma í veg fyrir hækkandi verð á nauðsynjavörum. M. ö. o., að með þeirri löggjöf um dýrtíðarmálin, sem nú er í gildi, sem þessi sami hæstv. ráðh. telur ófullnægjandi og óframkvæmanlega í öðru orðinu, sé hægt að ráða við dýrtíðina. En gallarnir á þessum bollaleggingum hæstv. atvmrh. eru m. a. þeir, að landbrh. ræður ekki yfir verðinu á innlendum afurðum, félmrh. ræður ekki yfir húsaleigunni, því að eftir núgildandi l. má húsaleigan hækka eftir vissum reglum, og þó sérstaklega, að einhver hluti þeirra yfir 100 verklýðsfélaga, sem ráða kaupgjaldinu, eða þau öll, geta fundið upp á því að vilja halda kaupgjaldinu óbreyttu. Hæstv. atvmrh. minntist á það í ræðu sinni, að samráðherrar okkar Framsfl.-manna í ríkisstj., hæstv. forsrh. og mín, hafi haft ástæðu til að ætla, að við mundum a. m. k. fallast á það til samkomulags að fara hina svo kölluðu „frjálsu leið“, að binda kaupgjaldið og afurðaverðið ekki með lögum, en reyna samninga í þess stað. Í niðurlagi ræðu sinnar komst hann þannig að orði um þetta, eftir því sem ræða hans er tilgreind í Morgunblaðinu: „Ég vil svo aðeins segja það að lokum, að eins og það er rétt, sem hér hefur komið fram, að Framsfl. hafi haft ástæðu til að ætla, að Sjálfstfl. væri viðmælandi um hinar bundnu leiðir og að nokkru leyti Alþfl. líka, þá fullyrði ég hiklaust hitt, að bæði við sjálfstæðismenn og einnig alþfl.-menn skildum framsóknarmenn þannig, að þeir væru reiðbúnir að sætta sig við að leysa málið eftir frjálsum leiðum, og láta það a. m. k. ekki valda samvinnuslitum, hvor leiðin yrði valin. Ég vil láta þetta koma skýrt fram, þannig að ekki verði lögð sök á okkur fyrir, að við höfum vitandi vits stofnað til samvinnuslita.“ Þegar byrjað var að ræða í ríkisstj. - í sept. hygg ég, að það hafi verið, - nauðsyn þess, að gera frekari ráðstafanir í dýrtíðarmálunum en heimilaðar væru í dýrtíðarl., þá kom strax fram hjá hæstv. félmrh. mjög mikil gagnrýni á því að lögbinda kaupgjaldið. Ég mundi vilja orða það svo, að hæstv. félmrh, hefði frá upphafi tekið því illa að festa kaupið. Hann benti þá á, hvort ekki væri hægt að ná samkomulagi við verklýðsfélög landsins um að halda grunnkaupinu föstu, a. m. k. að mestu eða öllu leyti. Þessi leið var þá ekki mikið rædd af þeirri ástæðu, og það kom greinilega fram, að menn höfðu enga trú á því, að þetta væri framkvæmanlegt. Svo leið og beið, og menn ræddu í ríkisstj. og í flokkunum um þá leið að binda kaupgjaldið og afurðaverðið með lögum og þær leiðir að öðru leyti, sem í dýrtíðarfrv. felast. Að lokum vildi Sjálfstfl. ekki fylgja lögbindingarleiðinni. Ég hygg, að það hafi verið tveimur eða þremur dögum áður en stjórnin baðst lausnar, að Sjálfstfl. gerði þetta kunnugt og benti á þá leið, að í staðinn fyrir að lögbinda kaupið yrði leitazt við að ná samningum við verklýðsfélögin og afurðasölunefndirnar um hina „frjálsu leið“. þegar þetta kom fram á 11. stundu, þá var okkur hinum í ríkisstj. orðið ljóst, að ráðherrar Sjálfstfl. vildu ekki sitja í ríkisstj., ef lögbindingarleiðin væri farin. Þegar hér var komið, var vitanlega skylt öllum aðilum að athuga gaumgæfilega allar uppástungur sem fram kæmu í málinu. Ég sagði þá um þessa uppástungu, að ef hægt væri að tryggja það með stuttum fyrirvara, t. d. á viku eða hálfum mánuði, að allt kaupgjald í landinu stæði í stað, Þá gæti það að sjálfsögðu komið í staðinn fyrir þau ákvæði frv., sem gera ráð fyrir lögbindingunni. Það var síðan tekinn nokkur frestur til þess að athuga möguleikana á þessu. Menn athuguðu þetta þá hver fyrir sig. Við í Framsfl. ræddum okkar á milli nánar, hvort þessi leið mundi vera framkvæmanleg. Eftir að hafa komizt að þeirri niðurstöðu, að samningaleiðin væri alls ekki framkvæmanleg, tilkynntum við samstarfsmönnum okkar, að við gætum ekki fallizt á hana og mundum því fylgja fram okkar till. um lausn í málinu með fullri einurð. Nú er ekki ljóst, hvort hæstv. ráðh. Sjálfstfl. misskildu okkur í þessu um stundarsakir, enda skiptir það ekki verulegu máli. Hitt skiptir máli, hvort allt lá ljóst fyrir um afstöðu flokkanna, þegar tekin var ákvörðunin um það, hvort frv. mitt, sem hér liggur fyrir, skyldi verða flutt sem stjfrv. eða ekki, eða m. ö. o. þegar ákvörðunin var tekin um það, hvort stjórnin gæti staðið saman um þetta stórmál. Það er rétt að upplýsa það, út af ummælum hæstv. atvmrh., og það mun enginn leyfa sér að draga í efa, að rétt sé frá því skýrt, að það var alveg greinilega tekið fram, áður en endanleg afstaða var tekin í ríkisstj. um frv., að það yrði þjóðstjórninni að falli, ef hún gæti ekki orðið sammála um lausn dýrtíðarmálsins. Jafnframt var þá, áður en til atkvæða var gengið, boðið fram af Framsfl., til þess að mæta þeim, sem vildu fara frjálsu leiðina, að sett yrði sérstakt ákvæði í frv. um það, að ákvæðin um lögbindingu kaupgjalds og vöruverðs féllu niður, ef samningar hefðu náðst fyrir 1. janúar 1942 um að halda hvoru tveggja óbreyttu. Þessu tilboði gátu fulltrúar hinna flokkanna í ríkisstj. ekki gengið að; og var þá fyrst gengið til úrslitaatkvæðagreiðslu um frv. Það er því alveg víst, að enginn misskilningur hefur átt sér stað um þetta, heldur var öllum hæstv. ráðh. ljóst, hvernig málinu var komið, þegar ákvörðunin var tekin, og hér hefur ekkert farið á milli mála. Ég tek þetta svo greinilega fram vegna þess, að skilja hefði mátt hæstv. atvmrh. svo sem þeir ráðh. Sjálfstfl. hefðu ekki vitað, hvað við lá, Þegar afstaða var tekin til málsins. Hæstv. atvmrh. minntist á það í ræðu sinni, að nokkur vafi gæti leikið á því, að sú tilraun, sem gerð yrði til þess að stöðva dýrtíðina, ef frv. yrði samþ., heppnaðist, og kvaðst hann ekki vilja taka undir þau ákveðnu ummæli, sem ég hefði haft um það efni. Ég var ekki ákveðnari í ummælum mínum um þetta efni en svo, að ég sagðist trúa því, að þessi tilraun gæti tekizt, og að sömu trú hefðu margir aðrir. Ég hef sterka trú á, að þessi tilraun geti tekizt, ef framkvæmd málsins fer rösklega úr hendi. En það eru vissar framkvæmdir, sem verður að gera til þess að skapa grundvöll fyrir framkvæmd þessara 1. Það verður að skapa meira jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar vinnuaflsins heldur en nú er í landinu. Það verður einnig að afla svo mikilla tekna, að hægt sé að halda niðri verðinu á erlendum vörum. Þetta hvort tveggja þyrfti að gera til þess að 1. geti náð tilgangi sínum. Fleiri ráðstafanir þyrfti að gera, sem ég ræði ekki um að sinni. Hæstv. atvmrh. sagði, að það væri ekki öruggt, að heppnast mundi að halda dýrtíðinni í skefjum, þó að þessi l. væru sett, og notaði hann efasemdir sínar um þetta sem röksemdir fyrir því, að reyna bæri fremur „frjálsu leiðina“. Ég lít svo á, að það muni sízt veita af því að byrja með þeim samstilltu ráðstöfunum, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., ef menn eiga að vænta mikils árangurs. Ég er viss um, að verði þetta frv. ekki samþ. og ekki byrjað með því að lögbinda þá liði framfærslukostnaðarins, sem frv. gerir ráð fyrir, þá fari verðhækkunarskriðan af stað fyrir alvöru á nýjan leik, þannig að menn geta þá ekki við neitt ráðið og að ekkert samkomulag fæst um að nema staðar. Allar verðhækkanir og kauphækkanir í landinu hafa áhrif á almenna verðlagið í landinu, annaðhvort vegna beinna áhrifa þessara hækkana á verðvísitöluna eða af því, að menn fara að bera sig saman við það, sem aðrir hafa fyrir sína vinnu eða vöru. Og þó að mönnum finnist, fljótt á litið, byrjunarhækkanir ekki stórkostlegar, þá munu þær verka út frá sér óðar en varir og dýrtíðin aukast í landinu framvegis, fyrr en menn grunar. Við höfum reynslu um þetta frá síðasta sumri; því þegar við reyndum fyrirfram að áætla, hvað vísitalan mundi hækka, þá varð hækkunin ætíð meiri en við bjuggumst við, - liðir hækkunarinnar komu úr öllum áttum, og sannaðist þá sem áður, að margt smátt gerir eitt stórt. Ég skal svo ekki fjölyrða frekar að sinni. Ég vil að lokum aðeins lýsa undrun minni yfir því, að þeir, sem leggja jafnmikla áherzlu á nauðsyn þess að stöðva dýrtíðina og allir þykjast gera, skuli ekki geta fylgt því frv., sem hér liggur fyrir. Og það því fremur, sem báðir þeir hæstv. ráðh., sem tekið hafa til máls, hafa lýst yfir því, að þeir væru í raun og veru fylgjandi því, að hægt væri að halda föstum þeim liðum, sem frv. fjallar um. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í fyrri ræðu minni: Getur það nokkru sinni verið rangt að setja það í lög, sem menn eru vissir um, að er fyrir beztu? Er ekki rangt að hika við að setja slíkt í 1. og eiga það alveg óvíst, hvort því marki verður náð, sem allir eru sammála um, að nauðsynlegt sé að ná?

Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum að þeim þætti í ræðu hv. 4. þm. Reykv., sem beindist að Alþfl. Það er ekkert nýmæli, að kommúnistar ráðist sérstaklega að Alþfl. og reyni að skjóta að honum eitruðum örvum. Ég mun því ekki víkja að almennum hugleiðingum þessa hv. þm. um afstöðu Alþfl. í þjóðmálum. Það hefur oft verið rætt og verður nánar rætt. En það var aðeins eitt atriði í ræðu þessa hv. þm., sem ég sé ástæðu til að minnast á, einnig að gefnu sérstöku tilefni frá hæstv. viðskmrh. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að allir, sem talað hefðu, væru sammála um, að launastéttirnar ættu ekki að fá kauphækkun. Út af þessu vil ég bara minna á þann kafla ræðu minnar, sem sneri að þessu atriði, við upphaf þessarar umr., sem hefur verið hraðritaður hér eftir mér, en hann hljóðar á þessa leið : „Út af því, sem hæstv. atvmrh. drap á í ræðu sinni, skal ég taka það fram, að ég hef skýra afstöðu til þessa máls. Ég held, að launastéttirnar í landinu hafi yfirleitt enga löngun til þess að láta dýrtíðina vaxa, og þegar atvinna í landinu er góð og mikil og þær fá upp borna í hækkuðu kaupi vaxandi dýrtíð, þá sé ekki mikil tilhneiging hjá launastéttunum til þess að hækka grunnkaupið; reynslan hefur sýnt þetta. Milli 10 og 20 stéttarfélög, víðs vegar um land, sem gátu sagt upp kaupsamningum fyrir nokkru síðan, hafa ekki talið rétt að gera það. Og mér er kunnugt um það, að það er engin sérstök hreyfing í þá átt að segja upp kaupsamningum með það fyrir augum að hækka grunnkaupið.“ Þetta sagði ég og hef alltaf sagt og segi enn í dag. Það er hins vegar ekkí útlit fyrir, að verkalýðsfélögin ætli að segja upp sínum samningum, að nokkrum félögum undanteknum, til þess að fá hækkað grunnkaup. Það er þess vegna engin ástæða til að tala um það sem yfirvofandi hættu, að grunnkaupstaxtarnir muni fara hækkandi. Þetta hef ég margtekið fram bæði opinberlega og í einkaviðtölum, og það er nú sem óðast að koma í ljós, hvort þessi spásögn er ekki rétt. Það verður þess vegna engin ástæða fyrir þær sakir að lögfesta kaupið. Ég hef oft tekið það fram, að það væru einungis fá félög, sem mundu segja upp sínum samningum, og ég teldi það eðlilegt, að þau fengju bætta sína samninga, enda mundi það ekki orka neinu til breyt. á dýrtíðinni í landinu. Ég hef nefnt þessi félög með nafni og minntist einnig á þetta í minni frumræðu. Þetta hefur verið og er mín afstaða. Hún er skýr og greinileg og í samræmi við veruleikann. Hæstv. viðskmrh. fór nokkrum orðum um áhrif verðlagsins og kaupgjalds á dýrtíðina. Get ég að mestu látið nægja að vísa til fyrri ræðu minnar um þau atriði, en vil að gefnu tilefni undirstrika það, að við höfum þá reynslu í þessu efni frá árinu 1940, sem ekki er hægt að ganga blindandi fram hjá. Sú reynsla er á þá leið, að kaupgjaldið, ekki einasta grunnkaupið, var lögbundið, heldur var það einnig lögfest, að launastéttirnar gátu ekki fengið nema 75% hækkun vegna vaxandi dýrtíðar, en samt óx dýrtíðin með meiri hraða 1940 heldur en 1941. Hún óx úr 112 stigum upp í 136 stig, eða um 24 stig, á árinu 1940. Ekki var á þessu ári til að dreifa hækkun grunnkaupsins og ekki var þá til að dreifa fullri dýrtíðaruppbót. En samt óx dýrtíðin. Af hverju kom það? Það stafaði fyrst og fremst af því, að hvorki var fyrir hendi vilji né geta til þess að halda niðri verðlaginu á nauðsynjavörum í landinu. Hæstv. viðskmrh. sagði, að sér væru ekki vel kunnar leiðir Alþfl. í dýrtíðarmálunum og að hann hefði ekki orðið var við till. hans í þeim málum hér á Alþ. Það má vel vera, að það hafi ekki verið útbýtt prentuðum þskj. á síðasta þingi um þessi mál frá Alþfl. Þó veit ég mætavel, að hæstv. viðskmrh. eru vel kunnar till. okkar í þessum málum, og þær komu fram í n. þeim, sem fjölluðu um málin. Auk þess mun þessum till. á næstunni verða útbýtt prentuðum hér á Alþ., svo ekki verði hægt að segja lengur, að þessar till. séu ekki sýndar, þótt ríkisstj. og Þingheimi séu þær vissulega fullkunnar. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekar inn á samanburð á ástæðunum fyrir lögfestingu kaupgjalds snemma á árinu 1939 og seint á árinu 1941. Aðstæður íslenzku þjóðarinnar eru á þessum tímabilum svo ólíkar eins og munurinn á hvítu og svörtu er mikill. Í apríl 1939 virtist allt vera að fara í strand. Atvinnuleysi fór hraðvaxandi og íslenzka krónan var talin miklu minna virði en hún raunverulega var opinberlega skráð. Þá var gerð ráðstöfun til að breyta gengi krónunnar og um leið lögfest kaupgjald stutt tímabil, þó með vissum möguleikum til hækkunar; einnig var þá ákveðið að lögfesta verð flestra íslenzkra afurða. Nú horfir málið hins vegar þannig við, að í staðinn fyrir, að menn töluðu um það 1939, að krónan væri of hátt skráð, þá tala menn um, að hún sé of lágt skráð. Í staðinn fyrir atvinnuleysi þá er nú nóg atvinna og atvinnuvegirnir í blóma. Í staðinn fyrir þurrð á peningum þá er nú yfirfljótanlegt af peningum. Í staðinn fyrir gjaldeyrisvandræði þá höfum við nú meiri gjaldeyri en við þurfum á að halda.

Hvað sannar þetta?

. Það sannar, að það voru allt aðrir tímar 1939 en nú eru.

Hvað sannar það?

. Það sannar það, að það á hér ekki við sama lækningin.

Sum lyf eru notuð við fleiri en einum sjúkdómi.

Ég veit, að hæstv. viðskmrh. hefur bundið sig við þetta eina lyf , og telur það allra meina bót. Og ég veit, að það eru fleiri en hæstv. viðskmrh., sem telja það á öllum tímum rétt að lögfesta kaupgjald yfirleitt og hafa tilhneigingu til að gera slíkt. Þetta á ekki einungis við hér á landi, heldur í öllum löndum. En þrátt fyrir þetta er mér ekki kunnugt um, að neins staðar hafi verið gripið til þess að lögfesta kaupið á þessu stríðstímabili utan einræðislandanna. Hæstv. viðskmrh. sagði, að það leiddi að sama marki, ef verkalýðsfélögin segðu ekki upp samningum um grunnkaup og ef hans frv. um lögfestinguna yrði samþ. hetta er nú að vísu ekki öldungis rétt, því í hans frv. er gert ráð fyrir, að þrátt fyrir það, þótt dýrtíðin vaxi verulega, skuli ekki greidd uppbót á laun. Þó vil ég taka það fram, til þess að hér sé ekki sagður hálfur sannleikur, að það hefur komið fram, að hæstv. viðskmrh. mundi vera viðmælandi um millileið í þessu efni, en eins og ég tók fram í frumræðu minni, vildi ég ekkert ræða um þær leiðir, vegna þess að sá flokkur, sem ég er fulltrúi fyrir í ríkisstj., er og var andvígur lögfestingu kaupgjalds. Þar af leiðandi skipti það ekki máli, hve langt væri hægt að þoka lögbindingarmönnum inn á þá leið, að áhætta launastéttanna væri sem minnst vegna vaxandi dýrtíðar. En ég býst við, að það væri alltaf talið eðlilegt, að einhver veruleg áhætta væri látin hvíla á þeim, en það sé ég enga ástæðu til. Ég held, að ég hafi þá minnst á þau atriði, sem máli skipta í þeim ræðum, sem haldnar hafa verið eftir að ég tók til máls á föstudagskvöldið. En ég vil aðeins að lokum undirstrika það, sem ég sagði þá, að það er af tveim ástæðum; sem Alþfl. er andvígur lögbindingu kaupgjalds. Fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að hann álítur lögbindingu óréttláta, og í annan stað af því, að hann hefur ekki trú á því, að þar liggi meinsemdin í dýrtíðarmálunum og að lögbinding kaupgjaldsins sé eina leiðin til þess að lækka dýrtíðina. Fyrir þessar sakir er Alþfl. mjög andvígur þessum till„ sem fram hafa komið um þetta mál, en er jafnframt ákveðinn í því að reyna að standa að skynsamlegum till. til úrlausnar á þessum málum, þeim till., sem hann trúir á, að geti bætt ástandið, án þess að um óréttlæti sé að ræða gagnvart einstökum stéttum. Um þær till. er hann fús á að ræða við alla aðila og um framkvæmd og lögfestingu þeirra.