Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Árið 1896 fæddist maður, Vilhjálmur Vigfússon Stefánssonar, ættaður frá Klungurbrekku á Snæfellsnesi. Hann átti eftir að sýna ótrúlega djörfung og dug í því er varðaði njósnir og stríðsdulkóða og sitthvað fleira. Þessi ágæti maður, sem ólst nú upp í Winnipeg í Kanada, er maðurinn sem skáldsagnapersónan James Bond er byggð á og margt hefur verið um ritað og kvikmyndað. Ég nefni þetta bara í ljósi þess að gamla herraþjóðin okkar varð fyrir því fyrir nokkrum dögum að pípur, gaspípur, voru sprengdar á hafsbotni. Ég læt mig málið sérstaklega varða því að dóttir mín og synir hennar búa þarna rétt hjá. Og þeir sem eru þarna kannski á bátum eða skipum eiga það á hættu að sökkva en gasið blandast sjónum. En ég vil líka nefna það sem var hér á forsíðu Morgunblaðsins í síðustu viku, að það var einhverra manna áætlanagerð að sprengja okkur öll í loft upp sem hér störfum og sömuleiðis í lögreglusveitinni. Ég held að við eigum að beina því til utanríkisráðuneytisins, þar sem varnarmálin eru vistuð, og kannski til fleiri stofnana sem hér eru okkur til atfylgis og trausts, að við þurfum að efla mjög verulega það sem hann William Stephenson fékkst við, í því að kanna hvort ógnir stafa af því, kannski á hafsbotni, að hér væri hægt að lama innviði á mjög skömmum tíma. Við erum ansi berskjölduð miðað við aðrar þjóðir. Við treystum á NATO og treystum á atfylgi þeirra sem vilja okkur vel, en ég held að það myndi efla mjög sáluheilsu, bæði landsmanna og þeirra sem láta Ísland sig varða, ef við kæmum okkur upp sterkari vörnum í þessu. Á þessum vettvangi eru stríðin háð, ekki síður en með skriðdrekunum á jörðu ofan.

Forseti. „Á tímum vaxandi ójöfnuðar er brýnt að þau sem eiga mest og hafa í mörgum tilvikum auðgast gríðarlega á undanförnum árum leggi aukinn skerf til samfélagsins og geri að lykilatriði að ábatanum af nýtingu náttúruauðlinda okkar sé dreift með sanngjarnari hætti.“ Þetta segir forsætisráðherra og hér er ég auðvitað ekki að tala um hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, heldur forsætisráðherra Noregs, Jonas Gahr Støre. Þar í landi eru jafnaðarmenn við völd og þar ríkir einhver lágmarksskilningur á því hvað það er sem þarf til að reka sterkt velferðarkerfi, sterka almannaþjónustu. Auðlindagjöld upp á 33 milljarða norskra króna, sanngjarnir, hagkvæmir skattar á orkuframleiðslu, fiskeldi, auðlindarentu - það er sú leið sem Norðmenn ætla að fara til að draga úr þenslu, til að bæta afkomu ríkissjóðs og til að fjármagna velferðarkerfið, sterkara velferðarkerfi. Hér á Íslandi er farin sú leið að veikja velferðarkerfið og þær skattahækkanir sem hér er ráðist í leggjast þyngst á tekjulægstu hópana. Aðalhagfræðingur Evrópska seðlabankans, Philip Lane, hefur lagt til að ríkisstjórnir skattleggi frekar fjársterkustu hópana og stöndugustu og stærstu fyrirtækin; skapi þannig svigrúm í hagkerfinu til að styðja við fólkið sem þarf sannarlega á stuðningi að halda. Þetta er sú leið sem jafnaðarmenn í Noregi fara. Þetta er sú leið sem við í Samfylkingunni höfum talað fyrir og munum halda áfram að tala fyrir. Stórútgerðin er aflögufær. Ríkasta eina prósentið á Íslandi er aflögufært. Skattleggjum ofurtekjur, skattleggjum ofureignir og ofurarð og stöndum saman um sterkt velferðarkerfi og sterka almannaþjónustu.

Forseti. Kona, líf, frelsi. Þrjú orð þrungin djúpri og sársaukafullri merkingu. Þessi þrjú orð kjarna mótmælin í Íran á mjög einfaldan hátt þar sem tugir hafa verið drepnir af yfirvöldum í nafni öryggis. Í nafni öryggis þarf að drepa konur sem klæðast ekki réttu fötunum. Að vera kona sem getur ekki valið hvernig hún klæðist, að vera kona sem ræður ekki lífi sínu, að vera kona sem má ekki ræða opinberlega um jafnrétti, að vera kona sem má ekki ferðast erlendis án þess að fá leyfi frá eiginmanni sínum, að vera kona sem má ekki heita nafninu sínu er ógn við öryggi yfirvalda. Kona, líf, frelsi. Jina Amini var í heimsókn í Teheran, ekki sem Jina heldur sem Mahsa því Jina er kúrdíska nafnið hennar og það nafn er bannað. Það er líka bannað að sýna hár. Jina var 22 ára þegar siðferðislögreglan handsamaði hana, barði og myrti. Kona, líf, frelsi. Nú berst fólk í Íran fyrir frelsi sínu, frelsi til að tala, klæða sig og lifa sjálfstæðu lífi, frelsi sem yfirvöld í Íran svipta fólk með ofbeldi sem er réttlætt með trúboði, að í krafti einhvers almættisins megi valdhafar drepa konur. Baráttan fyrir sjálfstæðu lífi er aldrei langt í burtu. Við getum tekið þátt í því með því að segja nafn hennar: Jina Amini. Við getum tekið þátt í því með því að segja orðin: Kona, líf, frelsi.  
            

Herra forseti. Hvers vegna er notkun greiðslukorta og greiðslumiðlunar hér á landi margfalt dýrari fyrir okkur Íslendinga en íbúa hinna norrænu ríkjanna? Það er vegna þess að greiðslulausnir okkar eru háðar erlendum aðilum. Heimildagjöf og uppgjör innlendra debetkorta fer fram erlendis. Það þýðir að íslenskir neytendur eru ekki bara að greiða til íslenskra banka heldur borga þeir einnig til VISA og Mastercard í útlöndum. Hagnaður bankanna af þessu fyrirkomulagi hleypur á milljörðum en fyrir okkur neytendur er þetta allt of kostnaðarsamt því að allir milliliðir vilja sitt á öllum stöðum. Við borgum og getum ekki annað og við bætist að þetta fyrirkomulag getur ógnað þjóðaröryggi líkt og Már Guðmundsson, þá seðlabankastjóri, benti á árið 2019 með bréfi til þjóðaröryggisráðs. Í gær áréttaði fjármálastöðugleikanefnd í yfirlýsingu sinni mikilvægi þess að auka öryggi í innlendri greiðslumiðlun til að tryggja rekstrarsamfellu, m.a. með vísan til vaxandi netógnar. Við þurfum sjálfstæðar og óháðar greiðslulausnir sem eru bæði ódýrari en þær sem við búum við og öruggari. Krafan ætti að vera sú að ávallt séu til staðar virkar lausnir sem lúta í einu og öllu íslenskri löggjöf um eignarhald, umráð og notkunarrétt og eru algerlega óháðar inngripum erlendra aðila sem getur ógnað innlendri greiðslumiðlun og fjármálastöðugleika. Það þarf að auka samfélagslegan ábata og tryggja þjóðaröryggi. Hvers vegna draga íslensk stjórnvöld lappirnar í þessum efnum? Stjórnvöld og Seðlabanki Íslands þurfa að gyrða sig í brók og tryggja óháða, sjálfstæða fjármálainnviði, óháðar, ódýrar og innlendar greiðslulausnir.

Virðulegi forseti. Í mars síðastliðnum skilaði starfshópur hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra skýrslu um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum með vísan til áherslna og markmiða stjórnvalda í loftslagsmálum. Ég batt vonir við að stöðuskýrslan myndi skýra málið frekar og hjálpa okkur að komast lengra í átt að þeim mikilvæga áfanga að átta okkur á hver raunveruleg orkuþörf okkar væri með tilliti til loftslagsmarkmiða. Því miður reyndust bara tiltækar sex sviðsmyndir um orkuþörf landsins þótt vissulega séu í umræðunni fleiri hugmyndir um hvernig mæta megi væntri orkuþörf til orkuskipta, t.d. sú að forgangsraða þegar framleiddri orku með öðrum hætti. Sú sviðsmynd skýrslunnar sem gengur lengst gerir ráð fyrir ríflega tvöföldun raforkuframleiðslu Íslands, 124% aukningu til ársins 2040. Eðli málsins samkvæmt mætti þessi framsetning töluverðri og réttmætri gagnrýni, svo ekki sé meira sagt. Í ríkisstjórnarsáttmála segir að mikilvægt sé að breið sátt ríki um uppbyggingu vindorkuvera. Nú les maður og heyrir úr fjölmiðlum að formaður téðs starfshóps um stöðuskýrslu gangi erinda fjögurra fyrirtækja sem hafa uppi stórtæk vindorkuáform á Vesturlandi undir heitinu Vestanáttin og tali fyrir þeirri sviðsmynd úr stöðuskýrslunni sem gengur freklegast fram, eins og hún sé hinn eini rétti sannleikur. Virðulegur forseti. Með þessari framgöngu gerir formaður starfshópsins endanlega að engu vinnu hans. Það getur ekki undir nokkrum kringumstæðum talist eðlilegt að formaður starfshóps sem falið var að draga saman efni um stöðu orkumála tali fyrir öfgafyllstu sviðsmyndinni úr skýrslunni umfram aðrar, þeirri sem kallar á mesta orkuöflun, eins og ekkert annað komi til greina í umræðunni. Það liggur engan veginn fyrir og hefur hvergi verið tekið stefnumarkandi ákvörðun um það að hér þurfi að ríflega tvöfalda raforkuframleiðslu fyrir árið 2040.  
            

Virðulegi forseti. Ég vil nú að byrja á því að taka undir með hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni. Það skiptir máli í hvað orkan sem við framleiðum er notuð. Ef við ætlum að ná alvöruárangri í loftslagsmálum þurfum við að breyta hegðun okkar. Við þurfum að skilgreina það í hvað orkan eigi að fara og ég er þeirrar skoðunar að þar sé ýmislegt sem ætti að breyta. Eigum við t.d. að ræða það hvort það sé góð nýting á orku að framleiða rafmynt? Er ekki ýmislegt annað sem við gætum verið að gera sem skiptir samfélag okkar og heimsins meira máli? Herra forseti. Ég kvað mér hljóðs til að ræða um allt annað mál og ætla því að venda kvæði mínu í kross. Í vor skipaði hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, starfshóp gegn hatursorðræðu til að bregðast við vísbendingum um vaxandi hatursorðræðu í íslensku samfélagi. Ég tel þetta mikilvægt og tímabært því að ég held að við verðum öll vör við það að orðanotkun fer stundum langt út fyrir það sem við getum sætt okkur við og vegur að manngildi einstaklinga. Eitt af því sem mig langar sérstaklega að nefna er ógn og ofbeldi og gelt gegn hinsegin ungmennum. Það er ömurlegt að heyra af því að svona orðræða sé að aukast í grunnskólum landsins. Þetta er eitt af því sem þarf að vinna gegn  
            

Virðulegur forseti. Á fundi velferðarnefndar 21. september síðastliðinn vorum við að tala um lyfjaskort. Við fengum eftirfarandi upplýsingar og þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Þegar lyf eru skráð og undanþágulyf hafa aldrei verið skráð en eru samt lífsnauðsynleg er í raun enginn sem ber ábyrgð á birgðastöðu þess í landinu. Engin tilkynningarskylda. Ekkert ferli fer í gang af sjálfu sér. Ef skortur verður á þessum lyfjum er enginn formlegur farvegur og upplýsingar skila sér því ekki til Landspítalans eða sérgreinalækna á neinn formlegan hátt. Sú staða kemur upp nokkuð ítrekað að sjúklingur kemur í apótek og lyf er ekki til. Það eru fyrstu upplýsingarnar sem t.d. barnalæknir fær um stöðuna.“ Þótt Ísland sé lítill markaður koma samt sem áður upp hér sjaldgæfir sjúkdómar og margvíslegir efnaskiptasjúkdómar í börnum sem eru lífshættulegir. Í meistararitgerð frá 2022 segir að á Íslandi séu skráð 3.000 lyf, 14.000 lyf í Noregi og Svíþjóð. 864 tilfelli um lyfjaskort voru tilkynnt á síðasta ári. Virðulegur forseti. Ég fæ símtal frá fötluðum einstaklingi sem fær ekki lyfið sitt og það er farið að skaða hann, er kominn með málstol - hvað er að? Hvernig getum við leyft okkur að börn og fatlað fólk fái ekki lyfin sín á Íslandi í dag? Við erum með fólk sem hefur ekki til hnífs og skeiðar. Við erum með mikinn fjölda fólks á biðlistum. En núna erum við komnir í nýja stöðu sem hlýtur að vera eitt það lágkúrulegasta sem við höfum lent í, að segja við fólk og börn: Þið fáið ekki lyfin ykkar vegna þess að við sofnuðum á verðinum. Það ber enginn ábyrgð. Hjá Lyfjastofnun vísar hver á annan. Ég segi fyrir mitt leyti: Ríkisstjórn sem getur ekki komið þessum hlutum í lag á að segja af sér á stundinni. Það er lágmarkskrafa að við séum ekki að skaða fólk, fatlað fólk, börn og eldra fólk.

Virðulegi forseti. Á hverju ári leggja þúsundir sjálfboðaliða hjá Slysavarnafélaginu Landsbjörg fram ómælda vinnu án endurgjalds fyrir samfélagið. Við sáum þetta glöggt þegar gos hófst á Reykjanesi og nú um síðustu helgi þegar óveður gekk yfir landið. Björgunarsveitir eru kallaðar út til leitar, björgunar og aðstoðar á neyðarstund að meðaltali þrisvar sinnum á dag og með auknum fjölda ferðamanna og fólksfjölgun á landinu fer þörfin sífellt vaxandi fyrir þetta óeigingjarna starf. Undanfarin ár hefur hins vegar reynst erfiðara fyrir björgunarsveitir og önnur samtök sem vinna í þágu almannaheilla að afla nýrra sjálfboðaliða sem og að halda sjálfboðaliðum virkum. Ég ákvað því að leggja fram frumvarp sem á sér fyrirmynd frá Bandaríkjunum en í því er lagt til að þeir einstaklingar sem sinna þessu sjálfboðastarfi til almannaheilla skuli eiga rétt á tekjuskattsafslætti sem veittur er miðað við hlutfallslega þátttöku sjálfboðaliðanna í björgunarsveitastarfinu. Kostnaður sjálfboðaliða við kaup á björgunarbúnaði og sérmerktum fatnaði hefur sífellt hækkað. Frumvarpinu er því einnig ætlað að koma til móts við þennan kostnað sjálfboðaliða með endurgreiðslu virðisaukaskatts til kaupa á viðurkenndum björgunarbúnaði. Hvort tveggja er ætlað til þess að hvetja fólk til að taka aukinn þátt í þessu sjálfboðaliðastarfi, sjálfboðastarfi sem tryggir mikilvægan stuðning við samfélagið þegar neyðin er mest. Það er von mín að vel sé tekið á móti þessu frumvarpi á Alþingi og það njóti stuðnings þingmanna úr öllum flokkum sem kunna að meta hið óeigingjarna og mikilvæga starf sem björgunarsveitir inna af hendi fyrir samfélagið.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin hefur í fjárlagafrumvarpi ársins 2023 lagt til krónutölubreytingar upp á 7,7% sem eiga að gefa 6,4 milljarða í tekjur. Þetta hefur m.a. áhrif á áfengis- og tóbaksgjald, bensíngjald og útvarpsgjald, svo að eitthvað sé nefnt. Munu þessar aðgerðir auka kostnað heimilanna sem mörg hver hafa þurft að taka á sig miklar byrðar vegna vaxtahækkana og hækkunar matvælaverðs. Það gefur augaleið að tekjulægri hópar verða mest fyrir barðinu á slíkum breytingum. Þetta er í fyrsta skipti í nokkur ár sem ríkisstjórnin hverfur frá þeim verðbólgumarkmiðum Seðlabankans að verðbólga sé innan við 2,5%. Nú eru fram undan kjarasamningar sem gætu orðið erfiðir vegna mikilla vaxta- og verðlagsbreytinga og því er óskiljanlegt að ríkisstjórnin sé með þessum aðgerðum að senda slíkt merki í aðdraganda kjarasamninga og eingöngu til þess fallið að torvelda gerð þeirra. Það liggur fyrir að verkalýðshreyfingin mun á engum tímapunkti samþykkja kaupmáttarrýrnun. Þá eru sveitarfélög flest að vinna að gerð fjárhagsáætlana og vandséð að þau muni leggja til minni breytingu á gjaldskrá en sem nemur þeirri breytingu sem ríkisstjórnin er að leggja til. Þá verður ekki séð að þessi áform ríkisstjórnarinnar séu í einhverjum takti við verðbólgumarkmið Seðlabankans. Ef allir hækka um 7,7% er fyrirséð að verðbólga muni ekkert lækka og við munum sitja föst í verðbólgunni næstu árin með tilheyrandi afleiðingum fyrir unga fólkið okkar sem trúði orðum pólitíkusa um stöðugleika sem væri kominn til að vera, um lága verðbólgu og lága vexti. Ríkisstjórnin er með þessum aðgerðum að skjóta sig í fótinn og það er almenningur sem tekur höggið af því eins og svo oft áður.

Herra forseti. Hér áðan minnti hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir okkur á mikilvægi þess að standa gegn hatursorðræðu og fordómum sem hinsegin fólk verður fyrir í samfélaginu. Undir það tek ég heils hugar. Mig langar að tala um hluta af þeim hópi. Mig langar að tala um stöðu kvára og kannski vekja athygli þingheims á skýrslu sem Kvenréttindafélag Íslands gaf út nú í mánuðinum, Að vera kvár á Íslandi, þar sem farið er yfir hvað felst í kynjajafnrétti fyrir hinsegin fólk á landinu, af því að þau verða ekki bara fyrir fordómum heldur mæta þau alls konar kerfislægum hindrunum þrátt fyrir að við höfum samþykkt lög um kynrænt sjálfræði. Þessi skýrsla er með tillögum sem við ættum að taka inn á okkur, hverja eina og einustu, ef við viljum að framkvæmd laga um kynrænt sjálfræði verði í samræmi við þau markmið sem við settum með lögunum. Mig langar sérstaklega að nefna eina tillöguna vegna þess að hún tengist þingmáli sem ég lagði fram á síðasta vori og er að leggja fram aftur núna í haust. Ég bið þingmenn að kíkja í pósthólfið og finna þá það frumvarp og endilega gerast meðflutningsfólk ef það vill. Þessi tillaga snýst í rauninni um ferðafrelsi kvára. Þau veigra sér nefnilega mörg við því að breyta kynskráningu hjá þjóðskrá vegna þess að því fylgir að þau fá vegabréf með hlutlausri skráningu. Það er bara bölvað vesen á landamærum í mörgum löndum vegna þess að staða hinsegin mála er miklu verri í mörgum ríkjum en á Íslandi. Og að vera með skilríki sem segja svart á hvítu frá hinseginleika þínum getur bara verið bögg og hættulegt. Þess vegna var ég dálítið svekktur þegar forsætisráðherra svaraði fyrirspurn frá mér um þetta með því að ekkert mál hafi borist til ráðuneytisins þar sem fólk með hlutlausa skráningu sagðist hafa lent í vandræðum. Í þessari skýrslu eru tekin viðtöl við kvárin sjálf. Þau lenda í vandræðum, þau veigra sér við réttri kynskráningu af þeim sökum. Þess vegna ættum við sem flest að standa að baki frumvarpi mínu og samþykkja það hér sem fyrst.

Virðulegur forseti. Þann 1. júlí síðastliðinn tók Vinnumálastofnun formlega við hlutverki Útlendingastofnunar við að veita umsækjendum um vernd þjónustu og á sama tíma yfir samninga við Reykjavíkurborg, Reykjanesbæ og Hafnarfjarðarbæ sem hafa um árabil sinnt þjónustu við umsækjendur og álíta það vera samfélagslega mikilvægt verkefni. Undanfarin ár hafa í kringum 900 manns óskað eftir vernd á Íslandi ár hvert samkvæmt upplýsingum frá Útlendingastofnun, en fjöldi þeirra sem sóttu um vernd frá janúar og fram í ágúst á þessu ári er 2.552. Það er ljóst að aukinn fjöldi flóttafólks leitar til Íslands og því gengur ekki upp að þjónustan sé einungis í höndum þriggja sveitarfélaga sem eru ítrekað beðin um að stækka samninga sína þrátt fyrir ákall um að fleiri sveitarfélög komi að verkefninu. Stofnunin leigir húsnæði í sveitarfélögunum þremur og sér um þjónustuna á meðan beðið er eftir að vernd sé veitt. Þá færist fólk sjálfkrafa yfir á sveitarfélagið þar sem búseta er nú þegar til staðar. Á sama tíma þarf fólk að nýta þá innviði sem til staðar eru í sveitarfélögunum, svo sem menntastofnanir, heilbrigðisþjónustu og löggæslu. Stofnanir ríkisins hafa ítrekað leitað til fleiri sveitarfélaga með ósk um samstarf án árangurs. Því má segja að tími sveitarfélaganna til að finna hjá sér þessa samfélagslegu ábyrgð sjálfviljug sé liðinn. Virðulegi forseti. Ég hvet hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra til að setja kraft í þessa vinnu og að horfa til verklags sem notað er í Danmörku þar sem farið er eftir kvótaákvörðun við val á sveitarfélagi í móttöku flóttafólks með einfaldri reiknireglu sem miðar við hlutfall íbúa. Þannig geta önnur sveitarfélög, og þá sérstaklega á stórhöfuðborgarsvæðinu, ekki skautað fram hjá móttöku fólks á flótta.

Forseti. Samfélag sem vill hlúa vel að barnafjölskyldum gerir sennilega mest gagn með því að halda vel utan um fjölskyldur á fyrstu árum í lífi barna þegar börnin eru lítil, foreldrarnir yngri, fjárhagur viðkvæmari og álagið er hvað mest. Umræðan um tímabilið milli fæðingarorlofs og leikskóla er áratuga gömul og það er vegna þess að verkefnið er stórt, en leiðirnar þurfa líka af sömu ástæðum að vera fleiri en ein. Ég vil sjá okkur sem samfélag stíga það skref að lengja fæðingarorlof. Með því fá þeir foreldrar sem vilja tækifæri á að vera lengur heima. Þegar rúm 20 ár eru frá því að lög um fæðingar- og foreldraorlof voru fyrst sett þarf að rifja upp þá hugmyndafræði sem lá að baki. Það fennir nefnilega hratt í sporin. Pabbar fengu þá í fyrsta sinn sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs sem fól í sér mikilvæga viðurkenningu á hlutverki þeirra og rétti. Þá tóku lögin hins vegar ekki tillit til fjölskyldna þar sem foreldrar eru af sama kyni, sem er ótrúleg tilhugsun í dag. Norðurlöndin lengdu síðan fæðingarorlof í 12 mánuði en Ísland rak lengi lestina með níu mánuði. Í Svíþjóð er fæðingarorlof núna 16 mánuðir og markmið okkar ætti að vera að þeir foreldrar sem vilja geti tekið lengra fæðingarorlof án þess að tekjutap verði þeim ofviða. Hækkun tekjuþaksins hjálpar þar til og styður líka við jafnréttismarkmið laganna. Það mætti lengja fæðingarorlofið í skrefum fyrst í 14 mánuði, svo í 16 og jafnvel loks í 18 mánuði fyrir þá foreldra sem það vilja. Það að hlúa að barnafjölskyldum á fyrstu árum í lífi barna á að vera verkefni sem ríki og sveitarfélög vinna saman. Þetta á að vera markmið samfélagsins og vinna okkar allra.

Herra forseti. Mig langar til að vekja athygli á því hér við þetta tækifæri að núna eru Samtök iðnaðarins með fund í Hörpu þar sem er kynnt ný skýrsla undir yfirskriftinni Stöðugt, hagkvæmt og skilvirkt starfsumhverfi. Þar birta Samtök iðnaðarins 26 umbótatillögur og mig langar að gera þrjár þeirra hér að umtalsefni. Þær eru númer 14, 15 og 16. Númer 14 hljóðar svo, með leyfi forseta: „Bæta lagasetningu með víðtækara mati á íþyngjandi áhrifum nýrra ákvæða.“ Númer 15: „Greina íslenska hagsmuni markvisst og tímanlega við þróun Evrópureglna og fylgja mikilsverðum hagsmunum eftir af festu.“ Númer 16: „Innleiða Evrópureglur án íþyngjandi viðbótarkvaða.“ Af hverju nefni ég þetta hér? Það hefur verið lenska lengi að það hefur ekki verið framkvæmt viðhlítandi mat á þeim íþyngjandi ákvörðunum sem reglusetningu fylgja. Kostnaðurinn af þessu lendir auðvitað á endanum hvergi nema hjá fyrirtækjum landsins og heimilum. Þetta er eitthvað sem við þingmenn verðum að taka til okkar. Atriðið sem snýr að því að greina hagsmuni markvisst og tímanlega við þróun Evrópureglna og fylgja mikilsverðum hagsmunum eftir af festu kristallast t.d. í þeirri dellu sem viðhöfð hefur verið hér árum saman um að allir atvinnubílstjórar þurfi að fara á fimm daga námskeið á nokkurra ára fresti til að hafa réttindi til að keyra yfir landamæri. Þetta er einhver vitleysa sem hefði átt að stoppa á fyrri stigum en við klúðruðum því. Við þurfum að finna leiðir til að vinda ofan af þessu. Og innleiðing Evrópureglna án íþyngjandi viðbótarkrafa - þetta er það sem ráðherrar, sennilega embættismenn í ráðuneytum, hafa gert árum saman. Það er skotið inn áhugamálum ráðuneytisins eða ráðherrans með innleiðingarregluverki án þess að mikið beri á. Við verðum að færa þetta til betri vegar. Ég fagna mjög þessari skýrslu Samtaka iðnaðarins sem nú er kynnt og vil að við horfum sérstaklega til þessara þriggja atriða hvað starf okkar hér á Alþingi varðar.

Virðulegi forseti. Á þessum síðasta þingfundi septembermánaðar er ekki seinna vænna en að minna á mánuð vitundarvakningar um mænuskaða. Árum saman hefur Mænuskaðastofnun Íslands barist fyrir því, bæði hérlendis og á alþjóðavettvangi, að lækning finnist við lömun. Á meðan gríðarlegar framfarir hafa orðið í læknavísindum undanfarna áratugi sitja þeir lömuðu enn þá í hjólastólum og á meðan svo er er verk að vinna. Á þessum áratugum hefur meginmeðferð við mænuskaða falist í endurhæfingu og þjálfun til sjálfsbjargar í hjólastól. Mænuskaðastofnun Íslands berst fyrir viðhorfsbreytingu og viðnámsþrótti í málefnum mænuskaðaðra. Og hvað getum við gert í þessum málum? Íslenskir ráðherrar og utanríkisþjónustan hafi tekið málið upp á sína arma. Þannig eigum við hlutdeild í þeim árangri að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin samþykkti á þessu ári að ýta úr vör áratugi aðgerða í þágu mannréttinda, þeirra sem líða vegna sjúkdóma eða skaða í taugakerfinu, umönnunar þeirra, meðferðar og lækningar. Ísland hefur rödd, það þekkjum við, og með því að veita taugakerfinu áfram pólitískt brautargengi getum við haft áhrif á að lækning finnist við lömun. Þar gæti gervigreind skipt sköpum og Mænuskaðastofnun telur það vera forgangsmál varðandi okkar framlag að markmiðið um að lækning finnist við mænuskaða verði gert eitt af gervigreindarverkefnum Íslands. Allt að 500.000 manns verða fyrir mænuskaða á hverju ári. Allar þjóðir þurfa að leggja sitt af mörkum í alþjóðlegu átaki til þess að lækning finnist við mænuskaða. Ísland er þar ekki undanskilið og ég hvet stjórnvöld til að bregðast við ákalli Mænuskaðastofnunar Íslands.  
            

Herra forseti. Við áttum þess kost í atvinnuveganefnd Alþingis að heimsækja Hafrannsóknastofnun og kynna okkur það frábæra starf sem verið er að vinna þar. Við sátum á löngum fundi í gær þar sem farið var yfir helstu áskoranir stofnunarinnar sem eru ærnar. Stofnunin skiptist í botnsjávarsvið, uppsjávarsvið, ferskvatns- og eldissvið og síðan umhverfissvið. Það er skemmst frá því að segja að þarna er fengist við bæði gömul og ný verkefni. Þessi nýju bætast við ekki síst á sviðum sem tengjast umhverfismálum, án þess að hin gömlu hverfi og það sem gerist reyndar er að þau verða sífellt flóknari. Helstu áskoranir sem þarna er verið að fást við lúta að loftslagsbreytingum og umhverfismálum, áhrif þess á nytjastofna, áhrif á hafið, áhrif á vatnasvið á Íslandi og síðan þarf að brúa bilið á milli umhverfis- og lífríkisrannsókna. Nýting nýrra auðlinda er líka áskorun sem vísindafólkið hjá Hafrannsóknastofnun fór vel yfir. Svo fór töluvert púður í að ræða þá áskorun sem það er að tryggja fjármögnun stofnunarinnar og það er svolítið sérstakt þegar verið er að tala um stofnun þar sem vísindafólk hefur um áratugaskeið sýnt framsýni í rannsóknum sem dáðst er að um allan heim, ekki bara hjá þjóðum sem virkilega þurfa að læra heldur líka hjá þjóðum sem við berum okkur gjarnan saman við og standa framarlega í hinum ýmsum málum. Þetta er því stofnun sem við getum sannarlega verið stolt af. Fjármögnunin er áskorun og eins og augljóst er, því betur fjármögnuð sem Hafrannsóknastofnun er með sínar rannsóknir, því betri verður ráðgjöfin, því betur getum við treyst henni og því meira getum við veitt, vegna þess að það segir sig sjálft að ef ráðgjöfin er ekki byggð á traustum grunni vegna vangetu, vanfjármögnunar þá er hún varkárari. Það er allra hagur að við tryggjum áframhaldandi fjármögnun, nauðsynlega alvörufjármögnun Hafrannsóknastofnunar. Ég er ein þeirra sem trúa því að það sé víða hægt að fara betur með peninga í ríkisrekstrinum og að fjármálaáætlun eigi að skoða út frá því. 

Virðulegi forseti. Stríð Rússa gegn Úkraínu hefur gjörbreytt stöðu heimsmála. Innrásin er fyrst og fremst árás á saklausan almenning í Úkraínu og daglegt líf fólks, en ekki síður er þessi innrás árás á lýðræðið sjálft, sjálfstæði ríkja og fullveldi þeirra. Breyttar aðstæður kalla á stóraukið samstarf vestrænna lýðræðisríkja og þar er Ísland síður en svo undanskilið. Þess vegna vil ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra taki þetta samtal við okkur hér í dag. Nú er einmitt mikilvægt að við horfum fram í tímann og metum stöðu Íslands í nýju ljósi, spyrjum okkur hvað megi bæta og hvað þurfi að gera, rétt eins og nágrannaríkin hafa gert í kjölfar innrásarinnar. Viðbrögð þeirra hafa verið bæði skýr og sterk, ekki síst hjá frændum okkar í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð, eins og raunar víðar um Evrópu. Aukið samstarf hefur verið meginstefið. Það er alveg ljóst að aðgerðir Íslands í öryggis- og varnarmálum verða að taka mið af breyttri heimsmynd og nýjum ógnum vestrænna lýðræðisþjóða. Í þessu felst m.a. virkara samstarf í gegnum tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin og aukin þátttaka okkar í borgaralegum verkefnum NATO. Nú þegar önnur ríki leggja meira til varnarsamstarfsins er mikilvægt að Ísland leggi sitt af mörkum með ríkari hætti en áður. Í ljósi sameiginlegrar yfirlýsingar Norðurlandaríkjanna þann 15. ágúst sl. er líka rétt að spyrja hvernig ríkisstjórn Íslands ætli sér að styrkja og þróa NATO sem bandalag, eins og fram kom í yfirlýsingunni. Þetta kom líka fram á leiðtogafundinum í Madríd fyrr í sumar. Hvernig sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að Ísland láti til sín taka af meiri krafti á vettvangi bandalagsins? Einnig þarf að gera varnarsamstarf við Bandaríkin virkara, tryggja m.a. að varnarsamningurinn taki með ótvíræðum hætti á netárásum og tryggi órofið samband Íslands við umheiminn á sviði flutninga, orkuöryggis og fjarskipta, svo dæmi séu nefnd. Við megum heldur ekki gleyma því að Rússar hafa reglulega verið að kortleggja sæstrengina hér við landið. Í ágúst á síðasta ári voru rússnesk herskip hér í efnahagslögsögunni. Nú þegar Ísland er skilgreint sem óvinveitt ríki í þeirra augum, ekki síst í ljósi þess að spennan á norðurslóðum fer vaxandi, þarf að fá á hreint hvort fjarskiptaöryggi okkar og samskipti við umheiminn séu nægilega tryggð. Nú hefur enn ríkari ástæða skapast til þess, m.a. eftir skemmdirnar á Nord Stream-gasleiðslunni í Eystrasaltinu. Ég vil einnig spyrja hvernig ríkisstjórnin ætli sér að tryggja að skuldbindingar um þyrluþjónustu vegna loftrýmisgæslu og annarrar yfirlýstrar aðstoðar séu fyllilega uppfylltar til frambúðar. Að vera með einu eftirlitsflugvél Landhelgisgæslunnar mánuðum saman í Miðjarðarhafinu er ekki forgangsröðun í þágu öryggis og varnar okkar Íslendinga, þ.e. ef við ætlum okkur yfir höfuð að uppfylla skuldbindingar okkar. Yfirsýn okkar um skipaumferð í okkar víðfeðmu lögsögu verður lítil vegna þessa og það vita allir. Ég vil líka spyrja hvernig ríkisstjórnin hyggist afla sérfræðiþekkingar á sviði varnarmála ef við horfum til þess starfsmannaskorts sem hefur ríkt í áraraðir þegar kemur að varnar- og öryggismálum. Hvernig á að bæta það? Þá er líka mikilvægt að fyrir liggi skýr ákvæði um verkferla, ábyrgð og ákvarðanatöku ef til þess kæmi að virkja þurfi varnaraðstoð, t.d. Bandaríkjanna eða NATO-ríkjanna. Þegar mikið liggur við þarf ákvarðanatakan að vera skýr. Telur ríkisstjórnin þörf á að tryggja skýrari stefnumótun og skilvirkari stjórnsýslu er varðar verkaskiptingu, ábyrgð og ákvarðanatöku í öryggis- og varnarmálum? Stjórnsýslan þarf að fá þetta á hreint. Það skiptir öllu máli svo ákvarðanir okkar geti verið skilvirkar og sterkar þegar á reynir, og þegar staðan í öryggismálum er eins og hún er þessa dagana. Í þessum efnum dugar ekki að vera vitur eftir á og um nákvæmlega þetta snúast m.a. spurningar mínar til ráðherra. Í þessu samhengi er forvitnilegt að vita hvort forsætisráðherra sé enn þeirrar skoðunar að ný stefna NATO í öryggis- og varnarmálum snúi ekki að norðurslóðum, því að margt bendir til að þar fari fyrirferð Kínverja og Rússa sífellt vaxandi. Er forsætisráðherra enn þeirrar skoðunar? Höfum líka í huga að herlaust smáríki eins og Ísland er algerlega undir öðrum komið í öryggis- og varnarmálum og þá er mikilvægt að landið sé tryggt bæði með belti og axlaböndum. Í ljósi ummæla forsætisráðherrans um að ekki verði óskað eftir fastri viðveru varnarliðs hér á landi vil ég því spyrja: Hvernig hyggst ríkisstjórnin styrkja varnir landsins að öðru leyti? Að hvaða leyti hafa gjörbreyttar aðstæður áhrif á endurmat ríkisstjórnarinnar er varðar varnarstöðu og varnarsamstarf landsins og er alger einhugur innan ríkisstjórnarinnar um að skoða ekki viðveru varnarliðs hér á landi til frambúðar?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli hér í þingsal. Ég ætla að byrja á því að segja að ég tek undir með hv. þingmanni, árásarstríð Rússa í Úkraínu hefur haft hörmungar í för með sér fyrir saklaust fólk en það hefur líka haft í för með sér breytingar í öryggismálum á heimsvísu og þar erum við Íslendingar ekki undanskildir. Ég vil byrja á því að segja það, og tel raunar að um það sé allnokkur samstaða, að þjóðaröryggisstefna sú sem var samþykkt árið 2016 hefur sannað gildi sitt á þeim árum sem liðin eru. Með samþykkt stefnunnar voru einnig samþykkt lög um þjóðaröryggisráð sem ég tel einnig að hafi sannað gildi sitt. Ég hef lagt á það mikla áherslu í ríkisstjórnartíð minni að efla starf þessa ráðs og þar hefur verið unnin mikil vinna undanfarin fjögur ár við að fylgja eftir öllum þáttum þjóðaröryggisstefnunnar. Frá því að innrás Rússa í Úkraínu hófst hefur ráðið sömuleiðis fundað þétt um þá stöðu. Nú er unnið að uppfærslu mats ráðsins í þjóðaröryggismálum í ljósi þessarar breyttu stöðu, enda hefur hún áhrif á flestalla þætti sem þjóðaröryggisstefnan tekur til. Hv. þingmaður ræðir hér stöðu Íslands sérstaklega. Ég vil minna á það að framlög til varnarmála hafa verið aukin verulega á síðasta kjörtímabili sem snýr fyrst og fremst að því að efla viðhald á varnarmannvirkjum á Keflavíkursvæðinu. Við höfum líka verið að auka framlög til netöryggismála. Sú áhersla fellur ekki af himnum ofan heldur metum við það svo að þar sé raunveruleg hætta á ferð og því höfum við markvisst verið að auka framlögin til þeirra. Þegar horft er á fjármálaáætlun þá fara þessi framlög vaxandi og er þar tekið til ýmissa fjölþáttaógna og netöryggis, af því að það verkefni að tryggja varnir landsins snýst ekki aðeins um hefðbundna hernaðarlega ógn heldur líka um netöryggi, fjarskiptaöryggi og öryggi okkar mikilvægu innviða. Hv. þingmaður nefnir hér hinar ógnvænlegu fréttir sem borist hafa af skemmdarverkum á gasleiðslum í Eystrasaltinu. Þessir atburðir færa ógnina mjög nærri okkur sem nú steðjar að. Við höfum fylgst grannt með þessum atburðum og verið í samskiptum við nágrannaríki okkar um aðgerðir og viðbúnað og munum bregðast við í samræmi við þau gögn sem við fáum. Ég vil nefna það sérstaklega í þessu sambandi að það er mjög mikilvægt að við treystum betur í sessi varasambönd um gervihnetti og ráðumst í endurnýjun á ratsjár- og fjarskiptakerfum. Veruleg aukning í fjárlagafrumvarpi næsta árs til að efla netöryggi er mikilvægur liður í því að treysta varnir okkar. En ég vil líka sérstaklega nefna lagningu sæstrengsins Írisar sem verður tekinn í notkun í upphafi næsta árs. Það er mjög mikilvægur áfangi í því að efla fjarskiptaöryggi Íslands við Bretland og meginland Evrópu. Þessi mál voru til umfjöllunar á vettvangi þjóðaröryggisráðs á síðasta kjörtímabili þar sem við fjölluðum um öryggi þessara tenginga. Atburðirnir í Eystrasalti draga líka að mínu viti fram mikilvægi norræns samstarfs, sem hv. þingmaður nefnir hér, og yfirlýsing okkar forsætisráðherra Norðurlandanna undirstrikar vilja okkar til að eiga aukið samstarf á þeim vettvangi um þennan málaflokk. Við höfum einnig aukið þátttöku okkar í sameiginlegum aðgerðum á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Þó að við séum herlaus þjóð þá tökum við þátt í þeim verkefnum sem við teljum okkur geta leyst vel af hendi og leggjum til sérfræðiþekkingu í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar. Öll okkar þátttaka er hins vegar á borgaralegum forsendum. Á sama tíma höfum við aukið framlög til mannúðarmála og tekið á móti flóttafólki. Við höfum sett aukna fjármuni í áætlun Atlantshafsbandalagsins í Úkraínu, þróun sérfræðiþekkingar á sviði öryggis- og varnarmála og sömuleiðis greitt kostnað vegna flutningsbúnaðar og ýmissa gagna frá bandalagsríkjum til Póllands. Við stöndum ásamt öðrum norrænum ríkjum fyrir verkefni sem er fyrir á sviði þjálfunar í sprengjuleit og sprengjueyðingu í Úkraínu og mun Landhelgisgæsla Íslands annast það verkefni af hálfu Íslands. Hv. þingmaður spyr um orð mín um grunnstefnu Atlantshafsbandalagsins. Ég tel að hún vitni til þess að ég lýsti því yfir réttilega að aukinn viðbúnaður Atlantshafsbandalagsins vegna innrásarinnar hefur fyrst og fremst verið í austurhluta Evrópu. Það eru ákvarðanir sem teknar hafa verið á vettvangi Atlantshafsbandalagsins af leiðtogum, en grunnstefnan er hins vegar í raun og veru grunnstefna sem er sett til lengri tíma. Þar beittum við Íslendingar okkur fyrir því að hafa fjölþættari mál undir, má segja. Við höfum t.d. beitt okkur sérstaklega fyrir því að loftslagsvá, fæðuöryggi, jafnréttismál o.fl. séu hluti af grunnstefnunni og ég vil segja að það hefur gengið með ágætum að koma þeim áherslum inn í grunnstefnuna. Hv. þingmaður spyr hér sérstaklega um þekkingu. Ég get bara tekið undir með hv. þingmanni um að það þurfi að byggja upp þekkingu og þjálfun á öllum þeim sviðum sem varða þjóðaröryggi, hvort sem það er á vettvangi hefðbundinna varnarmála eða á öðrum vettvangi, svo sem loftslagsmálum, netöryggi, orkumálum og orkuöryggi. Þjóðaröryggisráð hefur einmitt bent á að auka þurfi sérfræðiþekkingarsvið netöryggis innan stjórnkerfisins og auka rannsóknir og greiningu. Ég kem kannski nánar inn á það í lokin en ítreka mikilvægi þess að við ræðum þessi mál hér í þingsal.

Herra forseti. Það er rétt sem málshefjandi segir að innrás Rússa í Úkraínu hefur kallað á endurmat ýmissa vestrænna ríkja á öryggis- og varnarmálum, t.d. hafa Danir samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu að falla frá öllum fyrirvörum sínum gagnvart varnarstefnu Evrópusambandsins. En þessi innrás kallar hins vegar ekki á allsherjarendurmat á stefnu okkar Íslendinga í þessum málum sem hefur verið samþykkt hér á Alþingi sem þjóðaröryggisstefna okkar. Hún grundvallast á veru okkar í NATO og þátttöku í varnarsamstarfi vestrænna ríkja. Þvert á móti held ég að þessir atburðir hafi orðið til þess að styrkja þessa stefnu og samstöðu flestra flokka um hana, hvað sem svo kann að líða orðum í stefnuskrá. Stuðningur landsmanna við aðild að NATO hefur aukist mikið eftir þessa innrás og það fer ekki milli mála að Íslendingar telja sig upp til hópa eiga samleið með vestrænum lýðræðisþjóðum í Evrópu. Slíkt alþjóðasamstarf snýst um gagnkvæmar skuldbindingar, gagnkvæma virðingu og byggist á sameiginlegu gildismati; virðingu fyrir lýðræðislegum leikreglum, frjálsum fjölmiðlum og frjálsri umræðu og mannréttindum. Í því samhengi tel ég raunar að hagsmunum okkar sé langbest borgið í enn þéttara samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir. En það er hins vegar fagnaðarefni fyrir okkur Íslendinga að nánar vinaþjóðir, Svíar og Finnar, séu væntanlega á leið inn í NATO og við verðum að vona að það auki enn áherslu á mannréttindi og lýðræði og að meðvitund aukist einnig á vettvangi NATO um mikilvægi félagslegs jöfnuðar til að koma á friði á átakasvæðum. Herra forseti. Við erum vopnlaus þjóð og þannig viljum við líka hafa það áfram. En þar með er ekki sagt að við höfum ekki sitthvað fram að færa á sviði NATO, t.d. ýmis borgaraleg uppbyggingarverkefni sem eru til þess fallin að stuðla að friðsamlegri tilveru og betra lífi fyrir okkur öll.

Herra forseti. Í þessari viku höfum við séð nýja mynd af margbreytileika fjölþættra ógna sem felst í því að skemmdarverk voru unnin á gasleiðslum á hafsbotni í grennd við Borgundarhólm í Eystrasaltinu, Nord Stream 1 og Nord Stream 2 gasleiðslunum, á þremur stöðum og reyndar er talað um það í nýjustu fréttum að það séu fjórir staðir. Hér er ekki hægt að tala um tilviljun, að þetta sé að gerast á sama tíma og ný gasleiðsla milli Noregs og Póllands er tekin í notkun nánast samdægurs. Við Íslendingar þurfum að hafa skýra sýn á það hvernig við viljum að vörnum landsins sé háttað og þá ekki síst ef horft er til fjölþáttaógna. Samstaða hefur verið um það meðal aðildarþjóðanna átta að Norðurskautsráðinu að norðurheimskautið sé lágspennusvæði. Sá skilningur hefur einnig verið meðal NATO-ríkjanna. Þessi staða er að taka breytingum. Við sjáum að miklar breytingar eru að verða á stefnu okkar nánustu vina- og bandalagsþjóða í tengslum við mikilvægi varna og öryggis á norðurslóðum. Í Bandaríkjunum, Bretlandi, Noregi, Svíþjóð, Finnlandi og Danmörku sjáum við miklar og hraðar breytingar. Það er mín skoðun að við Íslendingar eigum að styrkja öryggi á svæðinu í kringum Ísland með því að efla getu okkar í leit og björgun og þá sérstaklega með því að styrkja þyrlubjörgunarkostinn, sem er til staðar á Íslandi. Þetta má þróa með ýmsum hætti en ég tel að það sé kominn tími til að huga alvarlega að því hvernig hægt væri að standa að málum, t.d. í náinni samvinnu við Dani. Með þessum hætti gætum við m.a. uppfyllt skyldur í sambandi við þyrlubjörgunarþjónustu í tengslum við loftrýmisgæsluna hér á landi. Forseti. Að lokum þetta: Við Íslendingar erum fámenn, friðelskandi þjóð, þjóðríki sem á allt undir því að alþjóðalög séu virt. Við megum ekki líta á lýðræðið sem við búum við sem sjálfgefinn hlut. Við þurfum að verja lýðræði, verja frelsið. Það gerum við best með öflugu samstarfi við aðrar lýðræðisþjóðir.

Virðulegur forseti. Ég vakti máls á því í störfum þingsins áðan að ég held að við þurfum að fara að horfast í augu við að það hefur ekki verið nóg að gert hérna í því að fylgjast með því sem blasir kannski ekki við svona á yfirborði jarðar. Samspil himintunglanna og þess sem er neðan sjávar er okkur afar mikilvægt í öllu sem heitir gagnaflutningar, fjármálakerfi og almennt innviðakerfi Íslands. Ég held að við þurfum að taka alvarlega þessa áminningu um að ef hægt er að fikta í pípunum hjá gömlu herraþjóðinni neðan sjávar er líka hægt jafn auðveldlega að fikta í pípunum okkar. Við þurfum að hafa einhverja sérfræðinga í því að fylgjast með því sem menn eru að aðhafast. Við erum á fjandvinalista manns sem heitir Valdimar Pútill í Austurvegi og hann svífst einskis. Við verðum bara að horfast í augu við að þetta er gjörbreytt heimsmynd frá því sem hið friðelskandi Ísland hefur talið að gæti nokkurn tímann hent aftur. Við erum komin 100 ár aftur í tímann, grimmdin og villimennskan taumlaus og við varnarlaus þó að vinir okkar í Atlantshafsbandalaginu og víðar vilji okkur vel. Þess vegna segi ég: Eflum það sem heitir eftirlit sérfræðinga, netheimana og aðrar mögulegar leiðir til að fyrirbyggja að pípurnar okkar verið klipptar í sundur og samfélagið lamað á svipstundu. Þetta er í skötulíki hjá okkur, viðurkennum það bara. Ég er margoft búinn að nefna þetta í utanríkismálanefnd og alla vega einu sinni hér áður. Við þurfum að taka þetta alvarlega og það strax.

Virðulegur forseti. Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland er leiðarljósið í varnar- og öryggismálum. Grundvallarforsenda stefnunnar er að Ísland, sem fámenn eyþjóð sem hefur engan vilja til að ráða yfir her, tryggi öryggi með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Hornsteinn öryggis og varnar Íslands er annars vegar aðildin að Atlantshafsbandalaginu, þar sem Ísland var í hópi 12 stofnríkja árið 1949, og hins vegar varnarsamningurinn við Bandaríkin frá árinu 1951. Árið 2016 áréttuðu varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna og utanríkisráðuneyti Íslands viðvarandi skuldbindingar sínar um náið samstarf á sviði varnar- og öryggismála, tvíhliða sem og á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna áréttaði einnig skuldbindingu sína sem lýtur að vörnum Íslands í samræmi við varnarsamninginn frá 1951, m.a. með áætlun sem tryggir varnir Íslands með öflugum, breytanlegum úrræðum og liðsafla. Hægt er að taka undir með málshefjanda að staða öryggis- og varnarmála í heiminum sé gjörbreytt. Nú eru athugasemdir og réttmætar spurningar nauðsynlegar í ljósi stöðunnar. Á stjórnvöldum hvers tíma hvílir nauðsyn þess að greina öryggis- og varnarþarfir Íslands í því augnamiði að tryggja hagsmuni og öryggi okkar til lengri tíma. Viðsjárverðir tímar eru komnir til að vera eftir langan frið. Við búum í breyttum heimi. Ég er sammála því að endurmat á varnarstöðu landsins kalli á umræðu, stefnumótun og stjórnsýslu sem snýr að öryggis- og varnarmálum.

Virðulegur forseti. „Spurt hef ég tíu milljón manns séu myrtir í gamni utanlands“, með leyfi forseta. Svo orti Nóbelsskáldið í Sjálfstæðu fólki. En ólíkt því sem Bjartur í Sumarhúsum ritaði í bréfi sínu til Ástu Sóllilju þá látum við Íslendingar okkur það varða sem gerist á erlendri grund enda eru áhrif ófriðarins hér á landi ólíkt meiri en á tímum Bjarts í Sumarhúsum. En þó svo að hér á landi séu helstu áhrifin af stríðinu í Úkraínu efnahagsleg megum við Íslendingar ekki gleyma því að stríð nútímans eru ekki einungis háð á vígvellinum. Stríð nútímans eru margþætt. Netárásir geta lamað samfélög á einu augnabliki. Yfirtaka tölvukerfa getur sett stofnanir og fyrirtæki í þá aðstöðu að geta ekki sinnt sínum hlutverkum eða veitt sína þjónustu. Og upplýsingar sem við viljum halda leyndum geta verið komnar á forsíðu fréttamiðla samdægurs. Móðir náttúra minnir okkur líka á það öðru hverju að innviðir okkar eru varnarlausir og hvað við erum orðin háð nútímatækni eins og rafmagni og símum. Já, stríð nútímans felast einnig í því að sá fræjum upplýsingaóreiðu, skapa vantraust á fólk og stofnanir og leiða til sundrungar. Stríð nútímans felst í að fjármagna þá aðila sem ala á flutningi falsfrétta. Við Íslendingar erum miklir eftirbátar þegar kemur að netöryggi og fjölþáttaógnum og nauðsynlegt er að við mótun nýrrar þjóðaröryggisstefnu séu mikilvæg skref tekin í að byggja upp varnir á þessum nýju vígvöllum.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu. Mig langar aðeins að horfa inn á við í þessu samhengi. Bara síðast í gær voru fluttar fréttir af nýrri skýrslu um öryggisbirgðir hér á landi þar sem komu fram sláandi upplýsingar um það hversu litlar birgðir við eigum í raun hér heima af eldsneyti, mat, lyfjum og ýmsu öðru. Þetta er hlutur sem verður að skoðast í samhengi við það sem við ræðum hér, sérstaklega í ljósi þess hversu skjótt geta skipast veður í lofti, eins og í tengslum við fréttir af gasleiðslu sem var skemmd núna fyrir nokkrum dögum síðan. Í þessu samhengi held ég að við þurfum líka að hugsa um umræðuna um orkuskipti. Umræðan um orkuskipti hverfist gegnumgangandi um loftslagsmál og ég held að við verðum líka að bæta inn öryggisþættinum, og ég held raunar að hann ætti að vera, ef eitthvað er, framar í röðinni hvað mikilvægi varðar, öryggið af því að við höfum orkumál hér innan lands með forsvaranlegum hætti þannig að við getum verið sjálfum okkur næg. Í því samhengi m.a. ættum við að ræða framleiðslu á rafeldsneyti, aukna orkuöflun, frekari virkjanir og þar fram eftir götunum. Við verðum að bæta inn öryggisþættinum í þá umræðu en ekki láta hana eingöngu hverfast um loftslagsmálin þótt mikilvæg séu umræðunnar vegna.

Herra forseti. Það hefur verið viðloðandi hve lítil umræða er hér á þingi og yfir höfuð á hinum pólitíska vettvangi um utanríkismál. Kannski hefur feimnin um kosti ESB-aðildar gert það að verkum að myndast hefur hvati til að ræða utanríkismál yfir höfuð eins lítið og kostur er. Kannski er ástæðan einhver önnur, kannski er það værukærð lítillar þjóðar hér úti í ballarhafi. En sú staðreynd ætti auðvitað að kalla á að við gerðum utanríkismálum sérstaklega hátt undir höfði í pólitískri umræðu. Kannski verða breytingar á. Í kjölfar mikilmennskubrjálæðis Pútíns Rússlandsforseta og innrásar í Úkraínu hefur umræðan um varnar- og öryggismál verið fyrirferðarmikil í öllu alþjóðlegu samstarfi. Norðurlandaráð er sannarlega engin undantekning þar. Ég sit t.d. í starfshóps ráðsins um mótun nýrrar alþjóðastefnu og þar er áherslan á mun pólitískari stefnumótun en áður, m.a. og ekki síst einmitt með tilliti til öryggis- og varnarmála. Það er líka áhugavert hvernig umræðan hefur þróast í Norðurlandaráði eftir að Svíar og Finnar ákváðu að sækja um aðild að NATO. Jafnvægið hefur breyst, það finna allir, og algerlega burt séð frá skoðunum okkar og afstöðu til Evrópusambandsaðildar eða þess hvort íslenskri þjóð sé treystandi til að hafa skoðun á því eða að taka afstöðu til þá er ljóst að við verðum að taka tillit til þessarar breyttu stöðu. Við þurfum að gera mati á varnarsamstarfi og varnarstöðu okkar hátt undir höfði. Það er þess vegna sem ég fagna þessari umræðu, þeim sjónarmiðum sem koma fram hér, þeim áhuga sem Alþingi sýnir og því frumkvæði sem frummælandi hér, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Viðreisn, hefur sýnt frá því löngu fyrir innrásina í Úkraínu, frumkvæði við að vekja og viðhalda áhuga á öryggis- og varnarmálum Íslands í pólitískri stefnumótun og pólitískri umræðu hér á þingi.

Herra forseti. Við lifum í mikið breyttum heimi sem þó hefur haft nokkurn aðdraganda. Við því höfum við verið að bregðast og verðum að gera áfram af krafti í mörgum grundvallaratriðum, bæði sem fullvalda þjóð á okkar forsendum, á grundvelli okkar sérstöðu sem vopnlausrar þjóðar og eyríkis í Norður-Atlantshafi en ekki síður í samstarfi við bandalagsþjóðir okkar og þær þjóðir sem deila með okkur grunngildum og sýn á samfélag þjóðanna, standa vörð um mannréttindi, lýðræði og dómskerfið. Hlutverk þessara stoða hefur vart nokkru sinni verið mikilvægara. Hér þurfa ekki síst þjóðir Evrópu að vinna vel saman að því að skapa eigin farsæla framtíð fyrir álfuna en einnig horfa fram á veginn með öðrum þjóðum heimsins og takast á við ógnir gegn heimsfriði, vinna að aðgerðum gegn loftslagsbreytingum og verja líf og afkomu fólks með verndun vistkerfa heimsins. Það verður að treysta samstöðuna gegn aðsteðjandi ógnunum. Íslensk stjórnvöld eru að bregðast við alvarlegum afleiðingum innrásarinnar í Úkraínu af einurð með samfélagi þjóðanna með aðgerðum, með viðskiptaþvingunum og ekki síst mannúðaraðstoð. Áframhaldandi samhugur og samstaða vegna þessa hræðilega stríðs skiptir miklu máli. Við eigum að bregðast við nýjum veruleika af yfirvegun, stillingu og umfram allt festu með hagsmuni lands og þjóðar forgrunni. Það gerum við best í samstarfi við þær þjóðir og þau lönd sem standa okkur næst, vinaþjóðir. Tvíhliða varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna stendur á traustum grunni. Við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu þar sem rödd Norðurlandaþjóða mun verða sterkari á næstu árum, þær eru um leið okkar helstu vinaþjóðir sem við eigum mikla samleið með og hafa umfram aðrar talað fyrir friðsamlegum lausnum deilumála. Við erum að treysta varnir okkar og viðbúnað vegna nýrra ógna. Fjölþáttaógnir, netöryggi, mögulegar árásir á grunninnviði, að grunninnviðir standi sem best af sér náttúruhamfarir, slys og umhverfisslys jafnvel af mannavöldum eða hryðjuverk af því tagi, fæðuöryggi og grunnviðbúnaður eins og olíubirgðir í landinu og aðrir lykilþættir aðfangakeðju sem halda grunninnviðum gangandi á átaka- eða hamfaratímum.

Herra forseti. Það er stríð í Evrópu og því eru öryggis- og varnarmál okkur enn ofar í huga en endranær. En það er svo margt annað en stríðsátök sem getur ógnað samfélagsöryggi: loftslagsváin með ofsaveðrum, heimsfaraldur, eldgos, skipulögð glæpastarfsemi og tölvuárásir. Allt þetta og meira til getur ógnað velferð okkar og orku- og matvælaöryggi. Til að tryggja öryggi og sjálfstæði þjóðarinnar sem best verðum við að vinna enn nánar með öðrum þjóðum og auka alþjóðlega samvinnu á öllum sviðum. Beinast liggur við að leita til vina og nágranna með samvinnu og samhjálp. Norðurlöndin standa öll betur að vígi ef þau leggja þekkingu sína saman, deila reynslu og viðbúnaði. Við megum aldrei gleyma að verja mannréttindi og frjáls, opin samfélög Norðurlandanna og treysta vinaböndin. Við verðum líka að gæta að lýðræðinu eins og öðrum innviðum sem aldrei mega rofna. Nauðsyn þess er svo dagljós nú þegar öfgaflokkum vex fiskur um hrygg og andlýðræðisleg öfl hnykla vöðvana, bæði austan hafs og vestan. Saman eru norrænu þjóðirnar sterkari innan NATO þar sem þær verða allar innan skamms. Ef þær væru allar innan Evrópusambandsins gætu þær beitt sér enn betur fyrir norrænum gildum og norrænum málefnum. Núna sitja Noregur og Ísland frammi á gangi meðan hinar þjóðirnar eru saman í herberginu þar sem ákvarðanir eru teknar sem varða öryggi okkar. Spennan vex þar sem matvælaverð og orkuverð fer hækkandi, pólamyndun dregst upp og harka hleypur í valdabaráttuna. Til að vinna gegn og verjast slíkum aðstæðum er mikilvægt fyrir okkur að vera í sterku bandalagi við önnur lýðræðisríki. Bæði NATO og Evrópusambandið geta styrkt stöðu og sjálfstæði landsins.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka heils hugar undir með hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að hornsteinn öryggis og varna hér á landi sé aðildin að NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Það var áhugavert að starfa í utanríkisráðuneytinu á mikilvægum tímamótum þegar utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins tók þá ákvörðun að leggja megináherslu á að styrkja og efla varnir og varnarsamstarf Íslands, m.a. með því að endurvekja varnarmálaskrifstofu og efla varnir gegn fjölþáttaógnum og beina sjónum að netöryggismálum. Þótt tekið sé undir orð málshefjanda um breytta tíma og heimsmynd höfðum við fyrir þó nokkru síðan byrjað að bregðast við varnaðarorðum vinaríkja okkar, ekki síst í Eystrasaltinu. Á örfáum árum hafa framlög okkar til öryggis- og varnarmála þannig margfaldast. En breyttur veruleiki í öryggisumhverfi okkar kallar sannarlega á að öll bandalagsríki NATO leggi meira af mörkum. Og þótt framlag okkar taki mið af sérstöðu okkar sem herlauss ríkis höfum við aukið framlög til öryggis- og varnarmála, m.a. með því að fjölga borgaralegum sérfræðingum og með því að styrkja varnarinnviði á Íslandi. Þessir sérfræðingar hafa starfað í sérfræðingakerfi NATO, m.a. í höfuðstöðvunum og við samstöðuaðgerðir í Eystrasaltsríkjunum. Það hefur verið liður í því að styrkja þekkingu okkar og getu. Við verðum vör við það í samtölum okkar við samstarfsþjóðir okkar í NATO hversu mikils framlag okkar og samstaða er metið. Um sambandið og samvinnuna við Bandaríkin er það að segja að það hefur verið stóraukið og eflt frá því Sjálfstæðisflokkurinn tók við málaflokknum. Þannig hefur varnarsamstarfið þróast í takt við breytingar á öryggisumhverfi en reglubundið samráð fer fram milli ríkjanna um samstarfið og þar eru netöryggismál ekki undanskilin. Að lokum má ég til með að þakka fyrir frumkvæði málshefjanda að þessari umræðu. Þessi mál mættum við gjarnan ræða oftar og betur.

Virðulegi forseti. Ég er búinn að segja það einu sinni og skal segja það tvisvar: Við erum enn á algerum byrjunarreit í því sem mestu máli skiptir, þ.e. að efla þá sérfræðiþekkingu og getu sem hinn íslenski Vilhjálmur Stefánsson varð heimsþekktur af sem leiddi til stofnunar CIA undir hans forystu, og leiddi til stofnunar MI5 í Bretlandi. Þáttur hans í að verja okkur fyrir óvæntri heimsókn Hitlers og félaga á ögurstundu árið 1940 hefur enn ekki verið almennilega skráður og færður til bókar. Við eigum að leggja alla áherslu á sérfræðiþekkinguna akkúrat í þessum málum til að tryggja öryggi innviða, neðan sjávar og ofan, og til þess að verða fyrri til áður en að okkur er vegið úr óvæntum áttum með óvæntum hætti.

Virðulegur forseti. Mig langar að halda áfram þar sem frá var horfið hér í fyrri ræðu minni. Fjárlagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir Alþingi er ætlað að styrkja enn frekar þáttinn um öryggis- og varnarmál og er heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2023 áætluð rúmir 3,6 milljarðar kr. og hækkar um 380 milljónir frá gildandi fjárlögum. Ríkisendurskoðun hefur bent á að tryggja verði að fyrirkomulag og framkvæmd varnartengdra verkefna séu með þeim hætti að utanríkisráðuneytið sé í viðunandi stöðu til að veita aðhald og eftirlit með framkvæmdinni og snurðulaust samstarf og samvinna sé á milli varnarmálasviðs Landhelgisgæslunnar og öryggis- og varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytis. Það er til mikils að vinna að við hér á Alþingi getum náð saman um sem víðtækasta sátt milli stjórnmálaflokka um sameiginleg gildi og um samstarf og samvinnu í varnarmálum. Ég kalla eftir pólitískum vilja því staðan er gjörbreytt. Virðulegur forseti. Breyttur veruleiki blasir við Evrópu. Umræður um öryggis- og varnarmál eru meiri en þær hafa verið áratugum saman og það fjármagn sem ríki Evrópu veita til varnarmála hefur margfaldast. Það er mikilvægt að við Íslendingar sitjum ekki eftir í þessari þróun og þeirri umræðu og leggjum lóð á vogarskálarnar líkt og aðrar nágrannaþjóðir okkar eru að gera. Þó að Ísland sé fámennt þá er ég sannfærður um að 

Herra forseti. Málshefjandi vék m.a. út frá þeirri fullyrðingu forsætisráðherra að ekki yrði óskað eftir fastri viðveru herliðs á Keflavíkurflugvelli og spurði hvort ráðherrann ætlaði virkilega að halda sig við þá stefnu. Þetta upplegg ruglaði mig svolítið vegna þess að föst viðvera hefur verið á Keflavíkurvelli núna í dálítið mörg ár. Það hefur bara aldrei verið tekin ákvörðun um það. Hún er ekki föst í þeim skilningi eins og var hér áður en herstöðinni var lokað 2006, að það væri sama herliðið allan tímann, heldur er þetta auðvitað róterandi herlið, 100, 200 og 500 manns á hverjum einasta degi allt árið um kring. Þetta kom ekki í ljós fyrr en undir lok árs 2018 þegar staðan hafði verið þessi í þrjú ár. Þetta kom í ljós í svari við skriflegri fyrirspurn minni til utanríkisráðherra. Í þögninni hafði herstöðin bara opnað aftur. Þetta er einmitt vandinn við að utanríkismál séu ekki rædd nógu mikið vegna þess að það eru teknar stórar ákvarðanir án nokkurs atbeina Alþingis. Þessi aukna viðvera, þessi varanlega viðvera, þessi fasta viðvera, hvað sem við köllum það, það er hægt að toga og teygja orðin, þýðir að það eru alltaf hermenn hundruðum saman á Keflavíkurvelli og þessi viðvera var ákveðin á grundvelli samkomulags milli utanríkisráðherra Íslands og Bandaríkjanna 2016. Það var bara gert á þeirra kontór, kom ekki til þingsins, kom ekki til frekari umræðu og er ekki eins ítarlegt og það þarf að vera. Norðmenn voru að uppfæra tvíhliða varnarsamning sinn við Bandaríkin á síðasta ári. Hann fór til þingsins og var samþykktur þar núna í vor. Þingið hefur þar eitthvað um þessi mál að segja. Þar er t.d. kveðið á um 

Virðulegur forseti. Það hlýtur auðvitað að vera snúin staða með fyrirsjáanleg, aukin umsvif NATO hér á landi, að forsætisráðherra og flokkur hennar hafi efasemdir um veru landsins í þeim góða hóp. Það breytir því ekki, eins og fram hefur komið, að kjarninn í okkar öryggis- og varnarmálum hverfist um veru okkar í NATO og varnarsamninginn við Bandaríkin. Ég held, sérstaklega á tímum sem eru jafn viðsjárverðir og raun ber vitni, að við þurfum með opnum hug að halda áfram þeirri vegferð sem við höfum verið á undanfarin ár, þ.e. að auka og þétta samstarfið, leggja til uppbyggingu í Keflavík sem gagn getur orðið af og standa okkar plikt með þeim hætti sem okkur er mögulegt innan þeirra borgaralegu nálgunar sem við höfum viljað viðhafa í þessum efnum. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra, utanríkisráðherra og ríkisstjórnina alla til að auka við frekar en þrengja að aðstöðu NATO í Keflavík og liðka fyrir eins og mögulegt er. Þannig leggjum við okkar af mörkum til að staða NATO verði sem öflugust hér í Norður-Atlantshafi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir mjög mikilvæga umræðu og fín innlegg hér í þessa brýnu umræðu sem við þurfum að taka hér. Ég vil líka þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ágætissvör og ég tek undir mjög margt. Ég vil hvetja hana til dáða varðandi stjórnsýsluna, að hún verði gerð skýrari og skarpari. Í dag höfum við til að mynda enga trygga aðkomu þingsins. Utanríkisráðherra getur ákveðið á morgun að fara í það að ákveða t.d. bókanir við varnarsamninginn eða taka risastórar ákvarðanir. Þetta þarf að athuga. Mig langar samt að biðja ráðherra um að fara aðeins betur yfir netöryggið og viðbót við varnarsamninginn með bókunum. Er það ætlunin að fara í slíkar viðræður við Bandaríkin til að tryggja m.a. órofa samband Íslands við umheiminn? Mig langar að fá það aðeins skýrar fram. Mig langar líka að fá skýrara svar varðandi þyrlukosti. Það voru spurningar sem ég sendi og mér þætti vænt um að fá mjög skýr svör hvað það varðar. Og enn frekar vil ég fá skýrari svör þegar kemur að því að meta kosti og galla viðvarandi veru varnarliðs hér á Íslandi. Hvaða mat hefur átt sér stað, hverjir eru kostir og gallar varðandi fælingarmátt o.s.frv. eða hefur þetta ekki verið rætt innan ríkisstjórnar og er samstaða um þetta? Við megum ekki gleyma því að við verðum að þora að horfa til framtíðar og meta varnarhagsmuni okkar Íslendinga algerlega fordómalaust. Ákvarðanir okkar í varnar- og öryggismálum mega ekki ráðast af pólitískum kreddum eða afturhaldssemi. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Stefán Vagn Stefánsson sagði áðan, pólitískur vilji er gríðarlega mikilvægur núna. Staðan er gjörbreytt og við verðum að horfast í augu við að þetta snýst ekki bara um vopn og varnir á þann hátt heldur líka um að tryggja samfélagslegt öryggi, innviði þjóðarinnar, efnahag og almannavarnir, umhverfi okkar og auðlindir. Þetta snýst um það að standa vörð um okkar grundvallargildi á borð við frelsi, lýðræði og mannréttindi. 

Herra forseti. Örstutt í upphafi um það sem hv. málshefjandi spyr um. Varðandi þyrlumálin þá vil ég minna á það að í fyrra var þyrluáhöfnum Landhelgisgæslunnar fjölgað úr fimm í sex til að efla viðbragðsgetu. Á árunum 2018–2021 var þyrluflotinn endurnýjaður. Í fyrra bættist varðskipið Freyja við flotann í stað varðskipsins Týs og það stendur til að taka nýtt flugskýli í notkun fyrir Gæsluna. Stjórnstöðin hefur verið efld á undanförnum árum með ferilvöktunarbúnaði, viðvörunarbúnaði, aukinni þjálfun varðstjóra og betri samhæfingu við aðra neyðar- og björgunarþjónustu á landinu þannig að efling Gæslunnar stendur yfir. Spurningin sem hv. þingmaður er með er þá væntanlega hvort bæta eigi sjöundu áhöfninni við og það kann að koma til greina því þetta er alveg gríðarlega mikilvægt atriði fyrir fullvalda þjóð að Gæslan sé vel í stakk búin og ríkisstjórnin hefur sýnt það í verki að við viljum efla Gæsluna, svo sannarlega.  Aðeins um samskiptin við Norðurlöndin. Ég vil bara upplýsa um það að fram undan er fundur norrænna varnarmálaráðherra á vettvangi NORDEFCO samstarfsins vegna atvikanna í gasleiðslunum. Þetta er okkur mjög mikilvægt. Hvað varðar viðveru eða opnun á einhvers konar herstöð þá höfum við ekki metið það sem forgangsatriði í okkar vörnum að hér sé herstöð. Það er nokkuð sem ég hef m.a. rætt á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og ekki fengið kröfu um það þaðan. Ég legg á það áherslu og ég vil ítreka það hér að þjóðaröryggisstefnan sem var samþykkt 2016 hefur reynst vel. Af hverju hefur hún reynst vel? Vegna þess að hún er plagg sem tekur á fleiri þáttum en bara hinum hefðbundnu, hernaðarlegu þáttum. Hún tekur á hinu samfélagslega öryggi. Hún tekur á netöryggi og já, við erum að efla okkar alþjóðlega samstarf í þeim efnum, m.a. í gegnum Atlantshafsbandalagið. Þjóðaröryggisstefnan hefur að mínu viti sannað gildi sitt og ég held að við hér á Alþingi mættum vera meðvituð um það hversu framsýnt plagg þetta var og 

… greiðir þá atkvæði með henni næst.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skráningu raunverulegra eigenda, á þskj. 227, 226. máli. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu miða að því að ljúka þeirri skráningu sem lög kveða á um. Með lögum um skráningu raunverulegra eigenda voru innleidd tiltekin ákvæði tilskipana Evrópuþingsins og -ráðsins frá árunum 2015 og 2018 um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Þrátt fyrir að liðin séu rúmlega þrjú ár frá gildistöku laganna er enn nokkur fjöldi lögaðila skráður í fyrirtækjaskrá sem ekki hefur sinnt skyldu til að skrá raunverulega eigendur og er frumvarpið lagt fram til að bregðast við þeirri stöðu. Virðulegur forseti. Frumvarpið er jafnframt liður í því að ljúka nauðsynlegum aðgerðum sem alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópurinn lagði fyrir íslensk stjórnvöld að grípa til í því skyni að efla varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, en viðhlítandi skráning og yfirsýn yfir raunverulega eigendur fyrirtækja er veigamikill þáttur í þeim aðgerðum. Með frumvarpinu er lagt til að tvö ný bráðabirgðaákvæði bætist við lög um skráningu raunverulegra eigenda þar sem annars vegar er kveðið á um skilvirkari úrræði fyrir ríkisskattstjóra til að koma fram skiptum eða slitum á skráningarskyldum aðilum sem hafa vanrækt skráningarskyldu samkvæmt gildandi lögum. Hins vegar er í frumvarpinu að finna nýjar reglur um skjótvirkari málsmeðferð fyrir dómstólum til að koma fram slitum á tilteknum skráningarskyldum aðilum. Í a-lið 1. gr. frumvarpsins, sem lagt er til að verði að ákvæði til bráðabirgða II, er að finna sérreglur um aðgerðir ríkisskattstjóra í aðdraganda skipta eða slita. Þannig er í a-lið 1. gr. frumvarpsins kveðið á um það hvernig ákvarðanatöku ríkisskattstjóra í aðdraganda skipta eða slita skuli háttað. Þar með talið er kveðið á um áskoranir til aðila um að sinna skráningarskyldu en bæði skal birta áskorun í lögbirtingablaði og senda viðkomandi lögaðilum með pósti. Kveðið er á um það hvað gera skuli í tilvikum aðila sem ekki bregðast við áskorunum ríkisskattstjóra og skrá raunverulega eigendur en í slíkum tilvikum skal fjármálafyrirtækjum gert að læsa reikningum viðkomandi aðila og veita ríkisskattstjóra upplýsingar um fjárhagsstöðu þeirra svo hægt sé að meta hvort aðilinn falli undir b-lið 1. gr. frumvarpsins. Virðulegur forseti. Í b-lið 1. gr. frumvarpsins sem lagt er til að verði að ákvæði til bráðabirgða er mælt fyrir um skjótvirkari málsmeðferð fyrir dómstólum til að koma fram slitum á tilteknum skráningarskyldum aðilum sem eru að reyna að komast hjá því að fullnægja skyldu til að tilkynna ríkisskattstjóra um raunverulega eigendur sína. Um er að ræða sérreglur um slitameðferð sem eru bundnar við afmarkaðan hóp skráningarskyldra aðila sem hafa lítil sem engin fjárhagsleg umsvif, þ.e. heildarverðmæti þekktra eigna aðila er undir 350.000 kr. og heildarfjárhæð þekktra skulda hans er undir 2 millj. kr. í ákvæðinu er m.a. að finna fyrirmæli um hvernig krafa ríkisskattstjóra um slit skráningarskylds aðila skuli úr garði gerð og hvernig henni verður komið á framfæri við héraðsdóm. Tilkynningar til aðila um að slík krafa sé komin fram um meðferð kröfu fyrir héraðsdómi, réttaráhrif dómsúrskurðar um slit og heimildir til kæru og endurupptöku á slíkum úrskurði. Hreyfi forsvarsmenn eða kröfuhafar aðila mótmælum við slíkri einfaldaðri slitameðferð samkvæmt ákvæðinu og viðkomandi setur skiptatryggingu þá fer um skiptin eftir almennum reglum, sbr. 17. gr. gildandi laga. Virðulegur forseti. Þá er í ákvæðinu gert ráð fyrir að einstaklingum, lögaðilum, þar með talið fjármálafyrirtækjum og opinberum aðilum, verði skylt að láta ríkisskattstjóra í té án tafar og án endurgjalds og á því formi sem óskað er, allar upplýsingar og gögn um eignarhald og fjárhag skráningarskyldra aðila sem nauðsynlegar eru vegna framkvæmdar ákvarðana. Virðulegur forseti. Verði frumvarp það sem ég mæli hér fyrir óbreytt að lögum hlýst af því nokkur kostnaður fyrir opinbera aðila, þ.e. embætti ríkisskattstjóra og dómstóla. Frumvarpið hefur einnig í för með sér kostnað fyrir hluta þeirra lögaðila sem ráðstafanir samkvæmt frumvarpinu beinast gegn. Þá má gera ráð fyrir að þau verkefni sem fjármálafyrirtækjum eru falin með lögunum kalli á nokkra vinnu og um leið kostnað. Gert er ráð fyrir þeim kostnaði sem fellur til hjá ríkisskattstjóra og dómstólum í fjárlögunum 2021 og 2022. Áhrif frumvarpsins á atvinnulífið eru fyrst og fremst merkjanleg hjá þeim lögaðilum sem ekki hafa sinnt skráningarskyldu samkvæmt lögum um skráningu raunverulegra eigenda. Frumvarpið hefur jákvæð áhrif á atvinnulífið og samfélagið í heild þar sem markmið þess er að ljúka þeirri skráningu sem kveðið er á um í lögum um skráningu raunverulegra eigenda, en markmiðið með lögunum er að tryggja að ávallt séu til staðar réttar og áreiðanlegar upplýsingar um raunverulega eigendur aðila svo að unnt sé að greina og koma í veg fyrir peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Virðulegi forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem, eins og fyrr segir, miðar að því að ljúka skráningu raunverulegra eigenda samkvæmt lögum um skráningu raunverulegra eigenda. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Forseti. Hér er um að ræða bráðabirgðaákvæði sem verið er að bæta við til að klára halann af fyrirtækjum sem hafa ekki verið skráð með raunverulega eigendur. Það væri áhugavert ef einhver greining væri á því hvaða fyrirtæki það eru eða lögaðilar sem reka lestina í þessu. Eru það ýmis húsfélög eða því um líkt? En ég velti fyrir mér, í því samhengi að þetta sé bráðabirgðaákvæði til að hvetja fólk að klára þessa skráningu: Virkar ekki 15. gr. laganna um stjórnvaldssekt? Er ríkisskattstjóri bara að sleppa því að nýta þau úrræði sem hann er þegar með? Bæði hefur það með að gera þegar upplýsingar eru ekki veittar, eða rangar eða villandi upplýsingar eru veittar, en einnig þegar upplýsingum er breytt þegar nýir, raunverulegir eigendur taka við og það er ekki uppfært, t.d. þegar skipt er um stjórn í húsfélagi eða eitthvað því um líkt. Þá gleymist kannski að uppfæra upplýsingar um raunverulega eigendur og maður myndi halda að það væri ekkert rosalega alvarlegt að það sé ekki nákvæmlega skráð hverjir raunverulegir eigendur einhvers húsfélags eru. En samt, það skiptir máli. Eins og gert var grein fyrir þá eru félög ólík að umfangi. Hvers vegna duga ekki stjórnvaldssektirnar sem eru nú þegar í lögunum og af hverju þarf sérstaklega að bæta þessum bráðabirgðaákvæðum við í lögin?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma í andsvar og spyrja út í þessa þætti, hverjir það eru raunverulega sem hafa ekki lokið þessari skráningu eða klárað þessi slit. Það er allur gangur á því en það er mikið um húsfélög eða félagsskap sem var stofnaður um einhver ákveðin tiltekin málefni. Þetta er tiltekt og þess vegna er líka um bráðabirgðaákvæði að ræða. Mín tilfinning er sú að ekki sé verið að nota 15. gr. af því að það er svo mikið af svona aðilum, en þetta skiptir enn hundruðum og þetta er enn of mikið. Ég vil segja það, virðulegur forseti, að aðgerðir hins alþjóðlega fjármálaaðgerðahóps - þegar við vorum komin á þennan lista, svokallaðan gráa lista, ef ég man það rétt, þá var það mjög slæmt fyrir okkur. Við erum alltaf að vinna að því að reyna að hækka lánshæfismat ríkissjóðs Íslands. Það eru fyrirtæki í atvinnulífinu sem fara á alþjóðlega fjármálamarkaði til að afla sér fjárfestinga. Því fannst mér og líklega öllum í þingsalnum það mjög bagalegt að við hefðum ekki verið komin lengra. Ég fagna því þeim aðgerðum sem við fórum í á sínum tíma og þetta er framhald af því. Við þurfum að fara í þetta af festu og klára þetta í eitt skipti fyrir öll.

Forseti. Það er annað atriði sem mig langar til að spyrja um, sem tengist óbeint. Það varðar alveg klárlega raunverulega eigendur. Raunverulegur eigandi er einhver sem er kominn með fjórðungshlut í félagi, það er raunverulegur eigandi. Í öðrum lögum sem við erum með, t.d. hvað sjávarútveginn varðar, þarftu að vera 50% eigandi til að teljast tengdur aðili. Í gegnum það er maður að sjá, að því er virðist, það er erfitt að rekja það, sérstaklega einmitt vegna þessara sérstöku laga um sjávarútvegsfyrirtækin, að fólk sem á beint og óbeint samtals meira en 25% er ekki skráð sem raunverulegir eigendur sjávarútvegsfyrirtækjanna. Maður myndi giska á að það væri þá vegna þessarar undanþágu sem þau fyrirtæki fá frá þessu hlutfalli 25%, sem er í staðinn 50%. Er það ekki vandamál sem við þurfum að laga? Þetta er mjög skrýtinn munur, eitthvert sérstakt leyfi til að þurfa að eiga hærra hlutfall til að teljast tengdur aðili. Það hefur síðan áhrif á það hversu mikið af kvóta þú mátt eiga. Ef þú ert ekki tengdur aðili þá telst sá hluti sem þú átt í fyrirtækinu, kannski 49%, ekki sem sá hluti af kvóta sem telur t.d. upp 12% þakið á þorski. Væri ekki eðlilegt, fyrst verið er að skoða þessi lög, að þetta yrði jafnvel skoðað á sama tíma?

Virðulegur forseti. Eitt af því sem við lærðum í fjármálahruninu var að við vorum ekki með nægilega góðar upplýsingar um tengda aðila. Það sem gerist eftir að bankarnir falla, þegar við förum yfir tengd lán og hvernig allar þessar tengingar voru, kemur í ljós að menn voru kannski mun tengdari en eftirlitsaðilar höfðu gert sér grein fyrir. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það hafi margfaldað þessi neikvæðu áhrif sem fara af stað eftir að bankarnir falla. Það er því mjög góður lærdómur í því. Við þurfum að þekkja þetta verulega. Það sem kemur fram í máli hv. þingmanns, ég er bara sammála því; því meira gagnsæi, þeim mun betra. Það stuðlar að heilbrigðari viðskiptum á markaði og öðru slíku og býr til trúverðugleika og er til þess fallið að auka traust. Ég tel að frumvarpið sem ég er að leggja hér fram sé liður í því að byggja upp traust. Ég tel að við eigum að halda áfram í þeirri vegferð að skýra það hvar þessir eigendur liggja. Þetta snýr líka að fjármálastöðugleika. Þegar við erum komin með miklar fjárfestingar innlenda fjármálakerfisins inn í sjávarútveginn, að það liggi alveg á hreinu, þrátt fyrir að hann standi mjög vel, hvernig þessi mál eru öll.

Frú forseti. Þetta er mikilvægt mál, það eru mikilvæg lög sem liggja hér undir af fjöldamörgum ástæðunum. Fyrir nokkrum árum lagði ég fram þingmál um að gera aðgang að fyrirtækjaskrá gjaldfrjálsan, sem var samþykkt á þingi. Í kjölfarið bætti ég um betur og lagði til að ársreikningaskrá og hluthafaskrá yrðu líka með gjaldfrjálsum aðgangi. Það var svo að þáverandi iðnaðar-, ferðamála- og nýsköpunarráðherra, minnir mig að það hafi verið, bætti því við í eitt af sínum frumvörpum að aðgangur að ársreikningaskrá yrði gjaldfrjáls. Nú erum við því með gjaldfrjálsan aðgang að fyrirtækjaskrá og ársreikningaskrá. Og þetta er gríðarlega mikilvægt, sérstaklega fyrir frjálsa fjölmiðlun, hvað þá borgara almennt til að geta skoðað stöðu þeirra aðila sem eru ráðandi í íslensku samfélagi, peningaöflin svokölluðu. Enn á eftir að opna aðgang að hluthafaskrá og þetta er að vissu leyti hluti af því. Skráning raunverulegra eigenda - það eru þeir aðilar sem vissulega eiga fyrirtækin, eru stærstu eigendurnir, sem eru skráðir sem slíkir í hluthafaskrá. Við erum því komin með hluta hluthafaskrár með opið aðgengi, frjálst aðgengi. Það sem þarf hins vegar að bæta er aðgangur að allri hluthafaskránni, kannski með einhverjum lágmörkum upp á 0,01% eða eitthvað því um líkt. Ég myndi vilja að þetta væri bara allt aðgengilegt en það eru alveg málefnaleg rök fyrir einhverjum takmörkunum á einhverjum þúsundköllum í eign. Annað vandamál við hluthafaskrána er hversu illa uppfærð hún er. Hún er í raun bara uppfærð einu sinni á ári. Þá sjást jafnvel ekki breytingar þar sem verið er að flytja hlutafé á milli innan árs sem skiptir líka máli til að skilja samhengi hlutanna í ýmsum viðskiptagerningum hér á landi sem eru oft - ja, hvernig á ég að orða það? Ég hvet stjórnvöld til að einbeita sér að því að opna hluthafaskrána enn frekar, ekki bara skráningu raunverulegra eigenda þótt það séu tvímælalaust alvarlegustu aðgengismálin sem þarf að huga að. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að fara yfir hvað þetta frumvarp varðar. Þessi lög, þ.e. lög um raunverulega eigendur, eru lög um hagsmunatengsl. Önnur lög sem tengjast þessu eru um pólitísk tengsl, PEP, Politically Exposed Persons, sem lögin ná yfir, þ.e. að skilgreina það hverjir hafa hagsmunatengsl sín á milli. Það skiptir máli í mjög fjölbreyttu samhengi. Nýlega, þegar verið var að selja Íslandsbanka, þar sem faðir fjármálaráðherra bauð í hlut og fékk að kaupa hlut - þar hefðu lögin um fólk með stjórnmálaleg tengsl átt að virka. Það hefði átt að segja: Fyrirgefðu, hér er einhver aðili sem er með stjórnmálaleg tengsl og þá þarf að láta vita af því og þá þarf að tékka hvort einhver hagsmunatengsl séu í gangi. Það gerðist ekki. Það var opinberlega viðurkennt á opnum fundum með nefndum þingsins. Það var enginn sem lét vita. Fyrir vikið erum við með fjármálaráðherra sem seldi föður sínum hlut í ríkisbanka. Það á ekki að geta gerst. Við vitum það öll hérna að það telst vera hagsmunaárekstur, þetta er bara skólabókardæmi um hagsmunaárekstur. Einhverra hluta vegna erum við samt að biðja um skýrslu til að segja okkur hversu rangt það er þegar við vitum það mjög skýrt og greinilega. Í frumvarpinu er fjallað aðeins um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar. Ég myndi kannski vilja rifja upp aðeins eldra tilefni en fjallað er um í frumvarpinu, sem er alveg gott og gilt. Það er fjallað hér um FATF-úttektina gegn hryðjuverkastarfsemi, þar sem m.a. er sagt um nauðsyn þessara bráðabirgðaákvæða: „Þrátt fyrir að liðin séu meira en tvö og hálft ár frá gildistöku laganna er enn talsverður fjöldi lögaðila skráður í fyrirtækjaskrá sem ekki hefur sinnt skyldu til að skrá raunverulega eigendur og er frumvarpið lagt fram til að bregðast við þeim aðstæðum. Frumvarpið er jafnframt liður í því að ljúka nauðsynlegum aðgerðum sem alþjóðlegi fjármálaaðgerðahópurinn (Financial Action Task Force, FATF)“ - sem við könnumst við úr fjölmiðlum fyrir ekki svo löngu - „lagði fyrir íslensk stjórnvöld að grípa til í því skyni að efla varnir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka en viðhlítandi skráning og yfirsýn yfir raunverulega eigendur fyrirtækja er veigamikill þáttur í þeim aðgerðum.“ Aftur: Það eru líka lög sem tengjast skráningu vegna hagsmunatengsla. Hér er farið yfir það hvernig úttekt var gerð árið 2018 og leiddi í ljós ýmsa veikleika á íslenskri löggjöf og að í kjölfarið hafi verið brugðist við og að lokum, í september 2020, skýrslan var gerð 2018, hafi verið komnar fullnægjandi aðgerðir við ábendingum FATF. Það er svona verið að hreinsa upp hérna. Ég fer í aðeins eldri sögu og það eru Panama-skjölin. Þar er rosalega skýrt dæmi um mikilvægi þess að skrá raunverulega eigendur. En í frétt RÚV fyrir sjö árum segir: „Fjórir Panama-búar sitja í stjórnum fleiri fyrirtækja Íslendinga en nokkur Íslendingur. Fjórmenningarnir eru í stjórnum þúsunda fyrirtækja, meðal annars félaganna þriggja sem tengjast ráðherrum Íslands. Ástæðan er ekki þekking þeirra og kænska í viðskiptum. Þau eru einungis leppar á vegum aflandsþjónustu og dylja raunverulega stjórn og eignarhald.“ Við erum að tala um að það voru ráðherrar sem voru að komast hjá því að vera skráðir sem raunverulegir eigendur í eigin fyrirtækjum, einmitt, og ráða til þess fólk sem er þá að þykjast vera eigendur. Eini tilgangurinn með því að gera slíkt er feluleikur sem m.a. kemur út sem skattsvik, það er ekkert flóknara en það. Það hefur verið farið mjög vel yfir það hvernig aflandsfélagið Wintris greiddi t.d. ekki skatta í samræmi við lög og reglur um árabil, það er til úrskurður yfirskattanefndar sem útskýrir þetta mjög skýrt og greinilega, þar sem þáverandi forsætisráðherra og eiginkona hans óskuðu eftir því að fá leiðréttingu á skattframtölum á milli áranna 2011 og 2015 og að þau opinberu gjöld sem þau áttu að greiða á tímabilinu yrðu endurákvörðuð. Skattyfirvöld sögðu: Já, allt í lagi, þið borguðuð ekki nægilega mikinn skatt, þið eigið að borga svona mikinn skatt. Það var einhver upphæð sem við vitum ekki hver er en það var einhver viðbótarupphæð. Þáverandi forsætisráðherra, hann var það ekki þá, þegar það mál var rekið, gerði athugasemdir við það sem yfirskattanefnd féllst á, það voru gengismál o.s.frv., og viðbótarupphæðin sem þau þurftu að greiða í aukaskatta var lækkuð. Lokaniðurstaðan var samt að það vantaði upp á greiðslur skatta og gjalda, á þann hátt sem þau gátu forðast vegna skorts á skráningu á raunverulegum eigendum. Þess vegna eru þessi lög svona rosalega mikilvæg. Við sjáum þetta líka í málum eins og lögbannsmálinu. Þar eru hagsmunatengsl við þáverandi þingmenn. Rétt fyrir hrun var ákveðnum sjóði bjargað fyrir fall, fyrir hrunið, áður en allt lokaðist. Svo virðist vera af gögnum málsins, sem lögbann var sett á, sem mátti ekki birta, að sumir þeirra sem áttu hlut í þessum sjóði gátu forðað sér og selt sig út úr sjóðnum. Þetta er einmitt dæmi um hagsmunatengsl, tengd þessu máli um raunverulega eigendur. Þetta allt færir okkur á þann stað sem ég spurði hæstv. ráðherra um, varðandi t.d. sjávarútvegsfyrirtækin. Samkvæmt lögum um raunverulega eigendur er það raunverulegur eigandi sem á beina eða óbeina eignaraðild umfram 25% hlut. Nú erum við t.d. með Síldarvinnsluna, sem var verið að selja um daginn, var verið að kaupa, fjármálagerningur þar í gangi, þar sem menn komast fram hjá því að skrá raunverulega eigendur Samherja sem raunverulega eigendur Síldarvinnslunnar af því að Síldarvinnslan er skráð á markað, það er undantekningartilfelli, og eignaraðild Síldarvinnslunnar er tiltölulega dreifð en tengdir aðilar eiga þó nokkuð stóra hluti. Þarna erum við að tala um af hverju tengdir aðilar þurfa að vera aðilar sem eiga meira en 50% en raunverulegir eigendur þurfa að vera með meira en 25%. Spyrjum okkur augljósrar spurningar: Hvernig getur það verið að raunverulegur eigandi samkvæmt þessum lögum sem á 25% í fyrirtæki geti ekki talist tengdur aðili? Það gengur bara ekki upp bara rökrétt séð. Ég á 25% í einhverju fyrirtæki, segjum það, í fyrirtækinu A, og á meira en helming í einhverju öðru fyrirtæki en samt er ég einhvern veginn ekki raunverulegur eigandi þess. Ég er ekki einu sinni tengdur aðili af því að ég á ekki nógu mikið í fyrirtækinu. Þetta gengur ekki upp samkvæmt þessum lögum um raunverulega eigendur - þetta var slæmt dæmi hjá mér, ég næ ekki alveg að koma þessu rétt frá mér. Lykilatriðið er þarna að til þess að teljast raunverulegur eigandi þarf ég að eiga 25% eða meira en samkvæmt lögum sem sjávarútvegsfyrirtæki vinna eftir þarf ég að eiga 50% til að vera hvort tveggja í senn raunverulegur eigandi og tengdur aðili. En ef ég er raunverulegur eigandi þá hlýt ég að verða að teljast tengdur líka. Það er óumflýjanlegt vegna stöðu minnar sem raunverulegs eiganda og hvaða áhrif það hefur á fyrirtækið, þau áhrif sem ég hef á fyrirtækið sem ég er raunverulegur eigandi að. Þá lendum við alltaf í þessum holum sem búið er að koma fyrir í lögum, viljandi eða óviljandi - ég myndi segja viljandi í tilviki laga um sjávarútvegsfyrirtækin, alveg tvímælalaust. Þau hafa verið að stilla sig í þessi hlutföll, 49% og þar um kring, til að forðast það að vera talin sem tengdir eigendur til þess til að mynda að vera ekki talin upp saman sem hópur af tengdum eigendum sem á meira en leyfilegt er samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða í hlutdeild á aflaheimildum. Við verðum einfaldlega að bregðast við, það er ekkert flóknara en það. Þetta er augljós galli og það er einfaldlega skömm að því að við séum ekki búin að laga þetta. Hér er áminning um það og ég býst við að ríkisstjórnin heyri þessa áminningu og komi með lagfæringuna eigi skemur en strax.

Virðulegur forseti. Frumvarpið sem við erum að ræða og kannski líka stóra myndin sem tengist þessu frumvarpi, og birtist okkur og kemur fram í máli hv. þm. Björns Leví Gunnarssonar, tengist auðvitað gagnsæi, tengist fjármálastöðugleika, fyrirsjáanleika og að hægt sé að treysta á þær upplýsingar sem fram koma í tengslum við þróun fjármálamarkaðar, fyrirtækja, atvinnulífs og allt sem því tengist. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að ég tel mjög mikilvægt að skoða þau atriði sem koma fram í máli hv. þingmanns. Ég er ekki komin lengra með málið en það að ég sit hér og er að hlusta og reyna að átta mig á því sem hv. þingmaður segir. Ég bara þekki það svo vel frá því að hafa unnið í Seðlabanka Íslands á sínum tíma og fylgst með aðdraganda þeirrar bólu sem átti sér stað í fjármálakerfinu þar sem eftirlitsaðilar, ég ítreka það, áttuðu sig ekki á tengingu raunverulegra eiganda. Þetta er svo gríðarlega mikilvægt upp á það að auka líkurnar á því að fjármunamyndun í hagkerfinu okkar sé traust, hvernig eigi að tengja þetta saman. Það er líklegra að við fáum góðar framtíðarfjárfestingar í atvinnulífinu okkar þegar þessi mál eru til fyrirmyndar.

Forseti. Alveg hárrétt. Það er eitt atriði í viðbót sem ég gleymdi að minnast á en það eru málamyndagjörningar í kringum það að vera raunverulegur eigandi. Það að ráða einhvern til að vera í stjórn fyrirtækisins er augljós málamyndagerningur. En það eru nokkur önnur dæmi um málamyndagerninga, eins og t.d. í Wintris-málinu þar sem fyrrverandi forsætisráðherra á að hafa selt eiginkonu sinni sinn hlut á einn dollara, sem er augljóslega ekki virði helmingshlutar í því fyrirtæki. Það þýðir ákveðna hluti með tilliti til skattalegra atriða. Það er einfaldlega verið að gefa og þá þarf að gefa þá gjöf upp til skatts. Ég velti fyrir mér hvort það sé nægilega mikið bolmagn hjá ríkisskattstjóra til að skoða mögulega málamyndagerninga hvað þetta varðar, þannig að það séu aðilar sem eru skráðir sem raunverulegir eigendur en eru það í raun og veru ekki því að þeir eru hvenær sem er tilbúnir til að stíga til hliðar fyrir réttan raunverulegan eiganda með málamyndagerningi þar sem ekki er borgað rétt verð fyrir eignarhlut í fyrirtækinu. Þetta er svona útúrsnúningur á því hvernig lögum um raunverulega eigendur er framfylgt og er raunverulegt vandamál. Við höfum séð þetta gerast og ég velti fyrir mér hvort bolmagnið til að rannsaka slík mál sé til staðar.

Virðulegur forseti. Það sem kemur fram í máli hv. þingmanns um málamyndagjörninga, og í raun mögulega gjörninga sem stuðla ekki beint að gagnsæi á markaðnum, er að þeir eru auðvitað ekki til þess fallnir að búa til traust og geta gefið mjög misvísandi skilaboð um raunverulega stöðu viðkomandi félags, hverjir eru raunverulegir eigendur og það allt saman. Það er allt hárrétt sem fram kemur varðandi það. Hv. þingmaður beinir því til mín hvort ríkisskattstjóri hafi nægilega mikla fjármuni til að skoða málamyndagerninga og annað slíkt. Ég get ekki fullyrt um það akkúrat á þessum tímapunkti. Hins vegar hefur ríkisstjórnin, bæði á þessu kjörtímabili og sérstaklega á síðasta kjörtímabili, verið að auka og styrkja umgjörðina í kringum ríkisskattstjóra til að hann sé betur í færum til að skoða þetta. Í fjármálahruninu hjá okkur, það eru ekki allir sem átta sig á því, var samanlagt gjaldþrot íslensku bankanna annað stærsta gjaldþrot í fjármálasögunni. Það voru Lehman Brothers og svo voru það íslensku bankarnir. Það er svo mikilvægt að jafnvel þó að hin efnahagslega viðspyrna okkar hafi tekist vel þá erum við enn að byggja upp traust og trúnað, ekki bara hér innan lands heldur líka gagnvart erlendum aðilum.

Forseti. Hæstv. ráðherra talaði einmitt um gagnsæi í fyrsta andsvari sínu og ég er hjartanlega sammála því. Við í Pírötum höfum verið ötulir talsmenn aukins gagnsæis og ég tel að kominn sé tími til að taka þetta skrefinu lengra og fara í það sem kallast opinsæi - á ensku er það sem sagt Open Source hugmyndafræði. Það eru ekki einungis niðurstöður sem eru birtar, það eru ekki einungis upplýsingalög sem ná til minnisblaða og ákvarðana og þess háttar, heldur einnig til vinnuskjala og alls ferilsins frá A til Ö. Þegar allt kemur til alls, þegar gerðir eru samningar við íslenska ríkið, er verið að gera samninga við alla Íslendinga, hvern einn og einasta. Það eru einfaldlega aðstæður sem samningsaðilar ganga inn í. Menn bara vita það fyrir fram. Ef þeir ekki tilbúnir til að gangast undir þá skilmála að þetta sé í opinsæju ferli, ekki bara gagnsæju - þetta er stærra skref, þetta eru vinnuskjöl og allt - þá er bara ekki nægilega vel að verki staðið. Þá eru þetta aðilar sem við eigum ekkert að eiga í samningaviðræðum við, það er ekkert flóknara en það. Mig langar til að veifa flöggum opinsæis í fyrsta skipti í ræðustól þingsins. Það er hugmyndafræði sem við ættum að fara að skoða allalvarlega því að gagnsæishugmyndafræðin, eins góð og hún er, hefur leitt til átaka um það hvort 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um ársreikninga. Þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þríþættar. Hvað 1. liðinn varðar bárust ráðuneytinu ábendingar þess efnis að það geti verið vandkvæðum bundið að undirbúa fund og koma upplýsingum á framfæri við hluthafa nægilega tímanlega fyrir hluthafafundi þegar fundurinn er haldinn rafrænt, annaðhvort að hluta til eða eingöngu. Hvað 2. og 3. liðinn varðar miða tillögurnar að því að ljúka því ferli sem þegar er farið af stað hvað varðar slit félaga sem annaðhvort hafa verið afskráð samkvæmt heimild í hlutafélagalöggjöfinni eða hafa ekki skilað ársreikningi til opinberrar birtingar sem og gera skylt að skila ársreikningi annaðhvort rafrænt eða í gegnum vefgátt Skattsins. Efnisatriði frumvarpsins eru nánar tiltekið eftirfarandi: Í frumvarpinu er í fyrsta lagi að finna tillögur að breytingu á lögum um hlutafélög þar sem félögum þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum markaði er heimilað að ákveða í samþykktum sínum tiltekin atriði er varða hluthafafundi, þ.m.t. aðalfundi. Lagt er til að framangreind félög geti kveðið á um það í samþykktum sínum að hluthafi skuli tilkynna þátttöku í hluthafafundi innan tiltekins tíma en sá frestur skal þó ekki vera lengri en ein vika. Atkvæðavægi hluthafa á fundinum fer þá eftir fjölda hluta á því tímamarki þegar skráningarfresti lýkur. Skráningarfrestur skal tilgreindur í fundarboði til hluthafafundarins. Heimildin tekur eingöngu til félaga á markaði en mikilvægt er fyrir slík félög að hafa svigrúm til að undirbúa skráningu hluthafa, ekki síst þeirra sem búsettir eru erlendis, taka þátt í fundinum rafrænt og þurfa að skrá sig gegnum erlenda vörsluaðila fyrir fundinn. Einnig er í frumvarpinu lagt til að félög geti ákveðið í samþykktum sínum lengri frest en 12 daga fyrir hluthafa til að gera kröfu um að fá ákveðið mál tekið til meðferðar á aðalfundi. Samkvæmt 4. mgr. 88. gr. laga um hlutafélög skal birta dagskrá og endanlegar tillögur fyrir hluthafafund viku fyrir fundinn og tveimur vikum fyrir aðalfund nema boðunarfrestur sé skemmri. Dagskráin og tillögurnar skulu lagðar fram hluthöfum til sýnis á skrifstofu félags og samtímis send sérhverjum skráðum hluthafa sem þess óskar. Í tilviki félaga, þar sem hlutir hafa verið teknir til viðskipta á skipulegum markaði og hluthafar taka rafrænt þátt í hluthafafundi og skila inn atkvæði sínu í gegnum vörsluaðila geta framangreindir frestir til að birta dagskrá og endanlegar tillögur reynst skammir. Það getur verið til hagsbóta fyrir hluthafa skráðra félaga, sem taka rafrænt þátt í hluthafafundi og skila inn atkvæði sínu í gegnum vörsluaðila, að dagskrá fundar og endanlegar tillögur séu birtar með meiri fyrirvara en sjö dögum fyrir fundinn. Þá er lagt til að hámarksboðunarfrestur aðalfundar í skráðum félögum geti verið allt að sex vikur. Í dag er lágmarksboðunarfrestur til aðalfundar skráðra félaga þrjár vikur, samanber sérregla 1. mgr. 88. gr. a laga um hlutafélög sem gildir eingöngu fyrir skráð félög en hámarksboðunarfrestur til aðalfundar slíkra félaga er fjórar vikur, samanber hina almennu reglu 1. mgr. 88. gr. laganna. Í frumvarpinu er lagður til að lágmarksboðunarfrestur til aðalfundar skráðra félaga verði óbreyttur eða þrjár vikur en hámarksboðunarfrestur verði lengdur og geti verið lengst sex vikur. Virðulegi forseti. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög þess efnis að í tilvikum hlutafélagalaga og einkahlutafélaga sem afskráð hafa verið samkvæmt heimildum í framangreindum lögum sé hluthafaskrá heimilt að krefjast skipta á búi félags að ári liðnu frá afskráningu svo fremi að beiðnin um félagið verði skráð á nýjan leik, enda hafi hún ekki borist. Þykir rétt að ljúka formlega því ferli sem hefst með afskráningu félags samkvæmt heimild í 108. gr. um hlutafélagalög og 83. gr. laga um einkahlutafélög sem gera hlutafélagaskrá kleift að krefjast skipta á búi félaga sem afskráð hafa verið. Skilyrði er að ekki hafi borist beiðni um skráningu félagsins á nýjan leik eða að lánardrottnar eða hluthafar hafi ekki óskað eftir skiptum á félaginu. Virðulegi forseti. Í þriðja lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögum um ársreikninga. Breytingarinnar eru þríþættar. Fyrst eru lagðar til breytingar á tilvísun í 2. mgr. 66. gr. b laga um ársreikninga en ákvæðið varðar yfirlýsingu stjórnarmanna tiltekinna félaga. Tillagan lýtur að því að lagfæra tilvísunina þannig að í stað þess að vísað sé til 8. kafla laganna um alþjóðlega reikningsskilastaðla er vísað til viðeigandi reikningsskilastaðla þar sem ekki öll félögin sem falla undir gildissvið ákvæða 76. gr. b semja reikningsskil sín í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla samkvæmt 8. kafla laganna. Virðulegur forseti. Þá er lagt til að skil ársreikninga verði eftirleiðis á rafrænu formi í samræmi við reglur sem ríkisskattstjóri setur en gert er ráð fyrir að breytingin komi til framkvæmda fyrir reikningsár sem hefjast 1. janúar 2022 eða síðar, þ.e. gildi fyrir ársreikninga sem skilað er til ársreikningaskrár á reikningsárinu 2023 eða síðar. Breytingin er liður í stafrænni vegferð stjórnvalda. Auk þess kalla skil ársreikninga á pappírsformi á nokkra vinnu hjá starfsmönnum embættis ríkisskattstjóra við viðtökur reikninganna, yfirferð og skönnun á gögnum en árlega er um 500 ársreikningum skilað á pappír. Í ákvæðinu er, eins og fyrr segir, lagt til að ársreikningum verði skilað á rafrænu formi, þá annaðhvort á pdf-formi í gegnum vefgátt Skattsins eða þegar um örfélög er að ræða sé skilað rafrænt einfaldri útgáfu á ársreikningi sem byggist á skattframtali félagsins. Virðulegur forseti. Að lokum er lagt til að ekki verði unnt að skjóta til æðra stjórnvalds ákvörðunum ársreikningaskrár samkvæmt 121. gr. laga um ársreikninga um að krefjast skipta á búi félags. Umræddar ákvarðanir lúta að þeim tilvikum þar sem félög hafa ekki skilað ársreikningi til opinberrar birtingar að liðnum sex mánuðum frá því frestur til skilanna rann út og frá því að ársreikningaskrá hefur komist að þeirri niðurstöðu að skýringar eða upplýsingar með ársreikningi eða samstæðureikningi viðkomandi félags, sem lagður hefur verið fram til opinberrar birtingar, hafi ekki verið fullnægjandi. Með lögum nr. 73/2016 var heimild til að krefjast skipta á búi hlutafélags og einkahlutafélags sem ekki skilaði ársreikningi til opinberrar birtingar færð frá ráðherra málaflokksins til ársreikningaskrár og það tímamark sem miðað var við stytt úr þremur árum í átta mánuði. Með lögum nr. 68/2020 var tímamarkið svo aftur stytt úr átta mánuðum í sex mánuði. Með lagabreytingum er brugðist við þeirri stöðu sem uppi er, þ.e. að nokkur fjöldi félaga sem fellur undir gildissvið laganna um ársreikninga og ber að skila ársreikningi til opinberrar birtingar innan tiltekinna tímamarka frá lokum reikningsárs uppfylla ekki þessa lagaskyldu. Þeir aðilar sem hér um ræðir hafa ekki brugðist við og skilað ársreikningi þrátt fyrir áskorun um skil og álagningu stjórnvaldssekta. Krafa um skipti á félagi skal borin upp við héraðsdóm og kveður héraðsdómari upp úrskurð um það hvort orðið verði við kröfu um að bú félags verði tekið til skipta. Með frumvarpinu er lagt til að lögin öðlist þegar gildi en breyting sem varðar skil ársreikninga á rafrænu formi komi til framkvæmda fyrir reikningsár sem hefst 1. janúar 2022 eða síðar, þ.e. gildi fyrir ársreikninga sem skilað er á reikningsárinu 2023 og síðar. Virðulegur forseti. Verði frumvarp það sem ég mæli hér fyrir óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það hafi í för með sér veruleg fjárhagsáhrif á ríkissjóð né mun það hafa áhrif á áætlaðar fjárheimildir. Áhrif frumvarpsins á atvinnulífið eru í fyrsta lagi á félög á markaði, en ákvæðin eru félögum til hagsbóta. Möguleg fjárhagsáhrif verða óveruleg ef einhver. Frumvarpið hefur áhrif á félög sem ekki hafa sinnt skyldu til að skila ársreikningi til opinberrar birtingar. Þá hefur frumvarpið áhrif á þau félög sem skilað hafa ársreikningi til ársreikningaskrár á pappír en ár hvert skila um 500 félög ársreikningi á pappír. Virðulegur forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem kemur til móts við ábendingar varðandi boðun hluthafafunda, notkun rafrænna hluthafafunda, skilvirkni og einföldun varðandi skil ársreikninga og eftirfylgni varðandi slit félaga sem annaðhvort hafa verið afskráð eða hafa ekki skilað ársreikningi. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.

Forseti. Ég velti aðeins fyrir mér mati á áhrifum þar sem um rafræn skil á ársreikningum er að ræða o.fl.. Minni skjalavinnsla myndi væntanlega verða til einhverrar hagkvæmni hjá ríkisaðilum, kannski óverulega en alla vega í þá átt. Mig langaði aðeins að spyrja hvort það væri ekki frekar í áttina að því að spara fjármagn. Hins vegar langaði mig til að spyrja hæstv. ráðherra, bara upp á umræðurnar um gagnsæi hér áðan, fyrst við erum í lögum um hlutafélög og hlutafélagaskrána sjálfa, hvort það væri ekki eðlilegt að bæta við sama ákvæði og er núna í ársreikningaskrá. Með leyfi forseta er í ársreikningaskrá búið að bæta við: „Engin gjaldtaka skal þó vera fyrir rafræna uppflettingu í skránni og skulu allar upplýsingar birtast í rafrænni uppflettingu.“ Í kjölfar þess að bæði fyrirtækjaskrá og ársreikningaskrá eru með þessi ákvæði, væri ekki eðlilegt að bæta þessu við hluthafaskrána líka í meðförum þingsins?

Virðulegur forseti. Ég tel að það komi vel til skoðunar í nefndinni. Ég hef bara mikla trú á því þegar ráðherra kemur og mælir fyrir frumvarpi hér í fyrstu umferð að auðvitað sé nefndarstarfið gríðarlega gagnlegt. Þær athugasemdir og meðferð þingnefnda er iðulega til að bæta frumvörp. Þannig að ég bara fagna því að sjá í raun og veru þær athugasemdir sem fram munu koma varðandi það. Einnig langar mig að bæta við - af því að ég var aðeins að rifja upp aðdraganda fjármálahrunsins og hvað við getum lært af því og er þakklát fyrir að geta verið hér til að fylgja eftir ákveðnum atriðum sem ég tel að séu til þess fallin að bæta eftirlit og styrkja umgjörð atvinnulífsins. Eitt af því sem var mjög áhugavert þegar við vorum að vinna úr fjármálahruninu, eitt af því sem við tókum eftir og var mjög bagalegt var að það voru ýmis fyrirtæki sem höfðu bara ekki sinnt því að skila ársreikningum, jafnvel fyrirtæki sem voru mjög stór. Sum þeirra voru það stór að þau höfðu í raun og veru áhrif á greiðslujafnaðargreiningu Seðlabanka Íslands. Þess vegna er rosalega mikilvægt að öll umgjörð í kringum þessa þætti, hvort sem það eru raunverulegir eigendur eða að skila ársreikningum, að þetta sé eins gott hjá okkur og best verður á kosið.

Forseti. Ég minntist einmitt á mál um fyrirtækjaskrá vegna þess að það var þingmannamál sem ég var með fyrir nokkrum árum síðan. Í meðhöndlun þess máls í nefndinni mætti þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson, og einfaldlega mælti með því að málið yrði samþykkt. Þar sem þetta er mál ráðherra velti ég fyrir mér hvort, þegar ráðherra kemur og kynnir málið fyrir nefndinni, hún gæti kannski mælt með því að nefndin skoði að bæta við gjaldfrjálsum aðgangi að rafrænni uppflettingu í hluthafaskrá.

Virðulegur forseti. Eins og ég tjáði þingmanninum í fyrra andsvari mínu þá er ég mjög opin gagnvart því. Ég þarf aðeins að skoða og fara yfir hvort eitthvað sé sem mælir gegn því. Í anda þess gagnsæis sem ég hef trú á til að styrkja íslenskan fjármálamarkað held ég að það sé gagnlegt og gagnlegt líka fyrir almenna fjárfesta. Eitt af því sem ég tel að við munum sjá í auknum mæli, og ræddi það nú fyrir svona 18 mánuðum, er að almenningur mun í meira mæli fjárfesta á skipulögðum fjármálamarkaði, m.a. vegna þess að lífaldur þjóðarinnar er að hækka og fólk er að skoða betur hvernig það getur ráðstafað sparnaði sínum. Sparnaður jókst verulega, ég veit ekki alveg hvar hann stendur akkúrat núna en það varð mikil aukning á tímabili. Ég tel að við eigum að auka svigrúm og frelsi til fjárfestinga inn til framtíðar. Því meiri upplýsingar sem almenningur eða almennir fjárfestar hafa á skipulögðum fjármálamarkaði, því betra. Þannig að ég er mjög hlynnt þeirri aðferðafræði hv. þingmanns að auka gagnsæi. Það tryggir líka, eins og fram hefur komið, aukið traust á skipulögðum fjármálamarkaði.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir góða framsögu um þetta mál sem er mjög mikilvægt. Það er einmitt mikilvægt að við færum lögin inn í þann rafræna heim sem við búum við í dag. Þá langaði mig aðeins að spyrja hæstv. ráðherra út í 7. gr. en í henni er fjallað um að hægt sé að skila rafrænt. Það eru tvær spurningar sem ég er með til hæstv. ráðherra um það annars vegar hvort ekki væri lag að bæta því inn að hægt sé að skrifa undir ársreikninginn rafrænt líka. Í dag þarf að handskrifa á prentaðan pappír, skanna það inn og senda til Skattsins. Í mörgum öðrum hlutum getum við gert þetta rafrænt. Það er fyrri spurningin. Seinni spurningin kemur inn á það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson ræddi um áðan, sem er aðgengi að gögnunum. Þó svo að mörg skjöl í dag séu á pdf-formi þá er það form ekki mjög þægilegt til þess virkilega að grafa ofan í. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver vinna sé í gangi að skoða það, jafnvel að búa til sérhæft gagnasnið fyrir ársreikninga þar sem væri hægt að keyra alls konar skoðun á gögnunum sjálfvirkt í stað þess að þurfa að lesa pdf-skjalið.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og hugmyndina um hvort möguleiki sé á að bæta við því að hægt sé að skila inn rafrænt. Ég held að þetta sé eitthvað sem nefndin eigi að skoða af því að við erum bara farin að skila svo mörgu núna rafrænt. Ég þarf bara að skoða það betur áður en ég svara því akkúrat hér og nú. Eins finnst mér áhugavert hvort hægt sé að búa til eitthvert gagnasnið sem auðveldar raunverulega skoðun. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að pdf-formið, það er ekkert þægilegt að vinna sig í gegnum það. Eins og ég sagði áðan tel ég mjög brýnt að nefndin komi með tillögur sem eru til þess fallnar að styrkja þetta. Jafnvel þó að þingmönnum sumum, sem eru kannski ekki hér í salnum, finnist málið kannski vera svolítið þurrt og ekki pólitískt áhugavert þá er þetta mál mjög áhugavert vegna þess að það snýr að þessari umgjörð í tengslum við skipulagða fjármálamarkaði og ekki bara skipulagða fjármálamarkaði heldur í tengslum við atvinnulífið. Enn og aftur ítreka ég mikilvægi þess að við gerum þetta þannig að auðvelt sé að fara yfir það sem um er að ræða, bæði að auðvelda aðgengið og líka að stíga enn frekari skref til að við getum afgreitt þetta með rafrænni undirskrift.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir jákvæð svör við andsvörum. Mig langaði bara að taka upp það sem hæstv. ráðherra nefndi varðandi það hve mikilvægt það var í tengslum við hrunið að geta fengið góða innsýn í hvernig staðan raunverulega var hjá fyrirtækjum. Eitt af því sem við þurfum að geta gert er einmitt að vinna með öll þessi gögn og geta borið þau saman. Eru hlutirnir að verða betri eða erfiðari? Erum við komin á barm annars hruns? Ef við hefðum aðgang að þessum gögnum á gagntækan hátt, ég held að það sé orðið, held ég að við gætum svo sannarlega nýtt þau, ekki bara til að auka upplýsingar til þeirra sem eru að fjárfesta heldur líka til að tryggja efnahagslegan stöðugleika, sem ég veit að hæstv. ráðherra leggur mikla áherslu á, sem er gott.

Virðulegur forseti. Ég vil aðeins koma aftur að þessu varðandi aðdraganda fjármálahrunsins og því þegar verið var að vinna úr því. Ef skil á ársreikningum og önnur umgjörð í kringum fyrirtæki er ekki nógu skýr og við sjáum að dráttur er farinn að verða á skilum og annað slíkt getur verið að ákveðnar líkur séu á að fjármálastöðugleiki hjá viðkomandi geira sé kannski að minnka, þ.e. að gengi fyrirtækisins sé mögulega að breytast. Það að hafa mjög gott eftirlit, það er það sem ég er kannski að reyna að koma orðum að, með ársreikningum kerfislega mikilvægra fyrirtækja á skipulögðum fjármálamarkaði og í kerfislega mikilvægum atvinnugreinum getur skipt mjög miklu máli, til að átta sig á hvað er mögulega í vændum og til að fylgjast með því að þessi skil séu eins og vera ber. Bæði frumvörpin sem ég var að mæla fyrir skipta miklu máli, að það sé auðvelt að nálgast upplýsingar um raunverulega eigendur og að þessi skil séu regluleg og þessir tímar sem við höfum verið að stytta eru mikilvægir, af því að það kemur inn í greiningu á fjármálastöðugleika og á raunhagkerfinu hjá þessum stóru fyrirtækjum.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um sveigjanlega tilhögun á fæðingar- og foreldraorlofi. Flutningsmenn eru þingmenn Miðflokksins, ég sem hér stend og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. Tillagan hljómar svona: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 144/2020, þess efnis að foreldrum verði tryggður sameiginlegur réttur til tólf mánaða fæðingarorlofs sem þeir geti skipt með sér á 24 mánaða tímabili.“ Á 151. þingi voru samþykkt ný lög um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 144/2020. Samkvæmt lögunum hafa foreldrar mun takmarkaðri möguleika en áður til að taka ákvarðanir um þá tilhögun fæðingarorlofs sem hentar barni þeirra best og með hag þess að leiðarljósi. Með þeim er þrengt verulega að rétti foreldra til að ákveða sjálfir hvernig fæðingarorlofi þeirra með barni sé best háttað. Þingsályktunartillaga þessi er lögð fram með það að markmiði að tryggja jafnan rétt foreldra til sjálfstæðrar ákvörðunartöku um tilhögun fæðingarorlofs, en það er mat flutningsmanna að foreldrar séu jafnan réttu aðilarnir til að meta hvað sé barni þeirra fyrir bestu. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um fæðingar- og foreldraorlof er tekið fram að tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar sé að rúm 20 ár séu liðin frá því að eldri lög um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, tóku gildi og því sé rétt að laga fæðingarorlofskerfið að þeirri miklu þróun sem hafi orðið í samfélaginu, þar á meðal í jafnréttismálum og stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Flutningsmenn fá ekki séð hvernig forræðishyggja gagnast jafnréttisbaráttu foreldra. Í lögunum er kveðið á um að hvort foreldri um sig skuli fá greitt sex mánaða fæðingarorlof. Réttur foreldra til að skipta með sér fæðingarorlofi er skertur, úr þremur mánuðum í sex vikur. Flutningsmenn fá ekki séð hvernig sú breyting sem varð við gildistöku nýju laganna kemur til móts við þarfir fólks í nútímasamfélagi þar sem sveigjanleiki er að jafnaði meiri en hann var fyrir 20 árum, við gildistöku eldri laga. Þá er erfitt að sjá hvernig áðurnefndar breytingar gagnast jafnrétti og sérstaklega hvernig þær gagnast stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Aðstæður foreldra á vinnumarkaði eru mismunandi og kalla á aukinn sveigjanleika við töku fæðingarorlofs. Flutningsmenn telja að réttindi barns til umgengni við foreldra séu best tryggð með því að fela foreldrum sjálfum að skipa tilhögun fæðingarorlofs síns. Markmið frumvarpsins, sem hér er lagt til að félags- og vinnumarkaðsráðherra verði falið að leggja fram, verði að tryggja rétt foreldra til að deila með sér tólf mánuðum fæðingarorlofs, án þess að hlutast sé til um nánari skiptingu þeirra á milli með lögum. Þannig verði best tryggt að mismunandi fjölskylduaðstæður bitni síður á réttindum barnsins. Með auknum sveigjanleika við töku fæðingarorlofs er jafnframt komið til móts við þá foreldra og þau börn sem ekki fá inni á ungbarnaleikskóla eða hjá dagforeldri. Við sjáum þá stöðu sem upp er komin, og hefur mikið verið í fréttum, hjá Reykjavíkurborg í tengslum við dagvistunarmál. Það hefur vakið undrun mína að helstu tillögur í þeim efnum frá Reykjavíkurborg eða talsmönnum þeirra er málið strandar á séu nauðsyn þess að lengja fæðingarorlofið. Hafa þar verið nefndir 18 mánuðir og 24 mánuðir þegar raunin er sú að ég held að það sé lengst 16 mánuðir á Norðurlöndunum og víðast hvar tólf. Þessi frjálsa ráðstöfun sem við leggjum hér til, þar sem foreldrum er treyst til að skipuleggja fæðingarorlofið með þeim hætti sem er haganlegastur fyrir barnið og fjölskylduna, myndi leysa hluta þessa vanda, ekki allan en þetta er alla vega nærtækari lausn hvað þann tiltekna vanda varðar en að vera með vangaveltur um að lengja fæðingarorlof upp í 18 eða 24 mánuði sem ég held að sé algjörlega óraunhæft og til þess fallið fyrst og fremst að drepa vandamáli Reykjavíkurborgar á dreif. Auðvitað eru vandamál sem tengjast dagvistun barna víðar en hjá Reykjavíkurborg en þau eru kannski mest æpandi þar. Frú forseti. Ég vil ítreka að ég tel að við verðum að draga úr forræðishyggju í tengslum við þessi mál, treysta foreldrum betur til að bera hag barns síns fyrir brjósti og auka frelsi hvað ráðstöfun fæðingarorlofs varðar til samræmis við það sem við þingmenn Miðflokksins leggjum hér til. Ég vil enda á því að ítreka hinn stutta ályktunartexta sem við leggjum hér til: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnumarkaðsráðherra að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 144/2020, þess efnis að foreldrum verði tryggður sameiginlegur réttur til tólf mánaða fæðingarorlofs sem þeir geti skipt með sér á 24 mánaða tímabili.“ - Sem sagt, að ríkið hætti að vasast í því hvernig foreldrar skipuleggja fæðingarorlofið með hagsmuni barnsins í huga.

Frú forseti. Ég get ekki látið hjá líða að taka til máls um þessa þingsályktunartillögu. Undanfarin ár höfum við heyrt, það hefur svolítið verið í umræðunni, að best sé að foreldrar ákveði þetta sjálf í þeim tilvikum þar sem um tvo foreldra er að ræða. Ég hef ákveðinn skilning á þeirri afstöðu og ég hef ákveðinn skilning á því að fólki finnist almennt í sínum aðstæðum, af því að öll byrjum við náttúrlega á sjálfum okkur, að forræðishyggja sé fólgin í því að skipta samkvæmt lögum. Það er hins vegar þannig að þegar hin mikla kerfisbreyting var gerð um aldamótin, að veita feðrum sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs, sem er nú saga sem hefur farið marga hringi í sigurför í kringum heiminn og ýmsir tekið upp eftir okkur, þá urðu vatnaskil í jafnréttisbaráttunni og líka í stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Ég ætla að leyfa mér í þessari umræðu, bara til að einfalda hana, að tala um karla og konur. Sjálfstæður réttur feðra varð til þess að börn fengu þau réttindi að njóta samvista með feðrum sínum stuttu eftir fæðingu. Ég held að það sé enn þannig í lögunum og fyrstu tvær vikurnar tekur konan af mjög eðlilegum ástæðum en eftir það geta foreldrar skipt þessum sex vikum sem hv. flutningsmaður, Bergþór Ólason, talaði um hér áðan. Við erum nýbúin að lengja tímann í 12 mánuði en eins og allir vita er hægt að taka fæðingarorlofið á lengri tíma, vissulega þó þannig að tekjur skerðast, en margir foreldrar velja það af því að þau velja að vera heima og þau velja að vera með barninu sínu eins lengi og þau geta þangað til að það fæst pláss á leikskóla eða önnur úrræði, eins og við öll þekkjum sem höfum staðið í því að eignast börn. Það er grundvallaratriði í lögum um fæðingarorlof á Íslandi að markmiðið er tvíþætt. Fyrra markmiðið er að tryggja samvistir barna með báðum foreldrum, feðrum og mæðrum, mæðrum og mæðrum, feðrum og feðrum. Það er auðvitað algjört grundvallarréttindamál fyrir barn. Ég hygg að fátt hafi leitt til eins mikilla samfélagslegra umbóta hér á landi á síðustu árum og áratugum en sú staðreynd að börn fái að alast upp með feðrum sínum og að á herðum þeirra séu sömu skyldur og á herðum mæðra þegar kemur að uppeldi, sérstaklega ungra barna. Það er einhver dásamlegasta bylting sem orðið hefur í þessu landi. Hitt markmið þessarar löggjafar, af því að það er tvíþætt, er að jafna stöðu karla og kvenna á vinnumarkaði. Við vitum það öll sem erum eldri en tvævetur að til skamms tíma var það þannig að ef vinnuveitandi réð unga konu til starfa gat hann nokkurn veginn gefið sér að hún færi í fæðingarorlof einu sinni til tvisvar, oftast fyrir fertugt. Nú hefur þetta breyst, fyrir utan það náttúrlega að karlmenn eru að eignast börn fram eftir öllum aldri, en það er annað vandamál sem ég ætla ekki að ræða sérstaklega. Nú vitum við að karlar verða, ég ætla að leyfa mér að orða það þannig, jafn óheppilegir til ráðningar og konur. Það er líka grundvallarbreyting, algjör grundvallarbreyting, sérstaklega fyrir ungt fólk á vinnumarkaði og hún skiptir mjög miklu máli. Mér finnst við enn vera stödd þar að við getum ekki tekið augun af þessu tvíþætta markmiði. Við erum ekki komin þangað að við getum sagt: Já, þetta mun bara ordna sig, þetta mun bara einhvern veginn ordna sig sjálft. Og hvers vegna er það? Það er vegna þess að konur eru í miklum meiri hluta í hlutastörfum á vinnumarkaði, eru meiri hluti þeirra sem gegna hlutastörfum. Heildartekjur kvenna, ævitekjur kvenna, eru tæplega fjórðungi lægri en heildartekjur karla. Konur eru að stærstum hluta í neðri hluta tekjutíundanna og það að jafna stöðu karla og kvenna á vinnumarkaði snýst um að jafna fjárhagslega stöðu fólks í landinu. Það að vera með lægri heildartekjur framkallast auðvitað í lægri eftirlaunum og við vitum að fátækt kvenna, og kannski sérstaklega fátækt einstæðra mæðra, fyrir utan fátækt karla sem eru einstæðingar, er of mikil á Íslandi. Þess vegna bið ég hv. flutningsmenn, og ég geri ráð fyrir að þessi tillaga fari síðan til umfjöllunar í hv. velferðarnefnd, að skoða málið út frá þessum tveimur grundvallarmarkmiðum. Í fyrsta lagi verður að tryggja samvistir við báða foreldra. Það er hægt að svara því þannig: Já, þau gera það örugglega en mig grunar og reynslan sýnir okkur að konan muni alltaf taka lengri tíma en karlinn. Best væri ef foreldrar gætu, bæði efnahagslega og vegna aðstæðna á heimilinu, verið jafnlengi í fæðingarorlofi hvort um sig, það væri ídealt en það er ekki alltaf hægt og alls konar ástæður fyrir því. Við megum heldur ekki gleyma því markmiði að þetta snýst um stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Bara til upprifjunar þá var það þannig að þegar konur fengu fyrst réttinn til að fara í fæðingarorlof, lítið og ólaunað, minnir mig, þ.e. konur sem voru opinberir starfsmenn, þá var það vegna þess að þær voru á vinnumarkaði. Við höfum komið okkur upp kerfi sem tengist réttindum fólks á vinnumarkaði. Þess vegna eru greiðslur í fæðingarorlofi tengdar við laun, þó þannig að það er þak og ég er þeirrar skoðunar, og ég vona að fleiri þingmenn séu það líka, að þakið sé of lágt. Og þakið er m.a. það sem hindrar að karlmenn taki fæðingarorlof af því að tekjutapið verður svo mikið að heimilið getur ekki réttlætt það. Þess vegna er það líka jafnréttisaðgerð að hækka þakið, það verður að segjast eins og er. En það er kannski eitthvað sem við ræðum betur í umræðu um fjárlagafrumvarpið. Ég vildi koma hingað upp til að bregðast við þessari tillögu með þessum hætti. Ég les hana þannig að hv. flutningsmenn telji þetta vera framtíðarsýn, ég segi ekki útópíu, sem er verðug út af fyrir sig og auðvitað væri best ef við gætum lagt hlutina þannig upp. En raunveruleikinn er allt annar og við erum enn stödd þar árið 2022 að við þurfum að styðja við framgang kvenna á vinnumarkaði. Við þurfum að styðja það að hækka launatekjur kvenna og ævitekjur kvenna almennt, þvert yfir vinnumarkaðinn, og við verðum líka að passa það mjög vel að börn njóti samvista við báða foreldra sína, eigi þau tvo foreldra, og að það sé ekki þannig að feðurnir séu í aukahlutverki.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mikilvægar áminningar um jafnrétti þegar kemur að fæðingarorlofi. Mig langaði að ræða aðeins við hv. þingmann um atriði sem hún nefndi varðandi hækkun þaks. Sannleikurinn er sá að það eru allt of margir makar, og þá helst þeir makar sem eru að fá betur borgað, sem því miður eru oftar karlmenn, sem sjá sér ekki fært að taka fæðingarorlof vegna þess að þak er á því hversu mikið er greitt. Þetta þak var að sjálfsögðu sett á eftir að það var kannski að einhverju leyti misnotað af fólki sem var með mjög háar tekjur, en það virðist alla vega vera allt of lágt eins og það er. Nú er þessi þingsályktunartillaga sem er lögð fram að vissu leyti að fjarlægjast það markmið að báðir makar þurfi að taka fæðingarorlof. Hv. þingmenn sem leggja þetta fram virðast vilja fá meiri sveigjanleika, kannski vegna þess að fólk er ekki að nota þetta til fulls. Mig langaði að heyra frá hv. þingmanni um hækkun þaksins versus sveigjanleikann. Er hægt að ná því fram sem hv. þingmenn eru að reyna að ná fram, þ.e. að tryggja rétt allra foreldra, ef við hækkum þakið?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér finnst það blasa við að það verður að hækka þakið ef við tökum bara mið af launaþróun í landinu, hækkun meðallauna og hvar kynin eru stödd í tekjutíundunum, svo að maður orði það þannig. Það er alveg ljóst að ef við hækkum þakið þá munu fleiri karlar sjá sér fært að taka fæðingarorlof því að þeir verða ekki fyrir eins miklu tekjutapi og þeir verða fyrir núna. Ég ætla reyndar að minna á að í gegnum árin og áratugina hafa konur orðið fyrir ómældu tekjutapi. En látum það nú liggja milli hluta. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta verður að gerast til þess að við náum að uppfylla markmið laganna með sem bestu móti. Sveigjanleikinn er líka mikilvægur. Hann er líka mikilvægur upp að ákveðnu marki, t.d. hvað það varðar að geta dreift tökunni á lengri tíma en 12 mánuði. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að sveigjanleikinn í skiptingunni, eins og hann er í lögunum, sé alveg nægur, að við séum ekki komin þangað að við getum leyft okkur að láta þetta bara fara eins og það fer af því að hið efnahagslega umhverfi og reynslan segir okkur hvar fæðingarorlofið lendir þegar það gerist.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langaði að spyrja hv. þingmann fleiri spurninga. Þegar yngri sonur minn fæddist bjuggum við í Svíþjóð og þar voru dálítið aðrar reglur en hér heima. Sveigjanleikinn varðandi það hvenær við vildum taka fæðingarorlofið var þar til barnið var orðið sex ára, og var fæðingarorlofið þá oft notað dag og dag í senn þegar starfsdagar voru í leikskólanum. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað henni finnist um það. Yfir hve langt tímabil ættu foreldrar að geta teygt þetta? Mig langaði líka að vita hvað hv. þingmanni finnst um það sem við heyrðum hér í ræðu fyrr í dag þar sem rætt var um að hægt væri að lengja orlofið upp í 16 eða jafnvel 18 mánuði. Í þriðja lagi langar mig að spyrja hv. þingmann: Það hefur verið bent á að einstæðir foreldrar séu kannski í svolítið erfiðari aðstæðum en sambúðaraðilar og þá sér í lagi af því að þó svo að einstæðir foreldrar fái að nota allan orlofstímann þá hefur það áhrif á vinnu og feril viðkomandi. Mig langaði að heyra frá hv. þingmanni hvað henni fyndist um þá hugmynd sem hefur komið upp að aðrir náskyldir ættingjar gætu jafnvel tekið hluta á móti einstæðu foreldri.

Frú forseti. Ég ætla að reyna að svara þessum spurningum sem best ég get. Ég hygg að ef foreldraorlofi, sem samið hefur verið um og er í lögum á Íslandi, væri beitt með þeim hætti að foreldrar gætu tekið það á launum fram að því að barn verður sjö ára - þetta eru einhverjar vikur, ég bara man ekki sem stendur hvað þær eru margar, fjórar, fimm, sex eða eitthvað slíkt - gæti það aukið mjög sveigjanleika fyrir heimili og foreldra með ung börn. Það er eitthvað sem við í Samfylkingunni viljum skoða mjög alvarlega og erum í raun að gera svo að það sé upplýst hér. Ég er þeirrar skoðunar að það sem eigi að koma á móti frá hinu opinbera fyrir ungbarnafjölskyldur séu ríflegar, helst ótekjutengdar, barnabætur og þannig brúi fólk bilið þegar fæðingarorlofið er búið og börn eru farin í leikskólann. Þá þarf fólk að brúa ýmis bil í heimilishaldinu, vegna starfsdaga eða hins og þessa. Eins og við vitum verða lítil börn lasin og fólk þarf að eiga dag í það líka og stundum er það búið með dagana sem það á rétt á. Þannig koma velferðarríki til móts við foreldra ungra barna. Það er það sem mér finnst svo mikilvægt að við teiknum inn í þessa mynd. Um lenginguna vil ég segja að ég held að við séum á leiðinni í lengingu. Við erum hins vegar nýbúin að lengja í 12 mánuði og við þurfum að láta reyna betur á það áður en við lengjum meira. Við þurfum að gera okkur fulla grein fyrir því hvaða afleiðingar það hefur á vinnumarkaðinn að lengja meira. Snúin staða einstæðra foreldra - ég þekki það ágætlega sjálf. Við komum til móts við einstæða foreldra líka með ríflegum stuðningi hins opinbera, þannig gerum við það. Hvort aðrir taki fæðingarorlof á móti einstæðu foreldri, ekki í núverandi kerfi, nei.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að koma í þessa umræðu. Ég þekki ágætlega sjónarmiðin sem hv. þingmaður talaði fyrir og ég veit að það eru margir sem deila þeirri skoðun sem hún setti fram á fæðingarorlofskerfinu eins og það er. Mér finnst einhvern veginn að þetta kerfi hljóti í grunninn að snúast um hagsmuni barnsins, ekki um launajafnrétti eða stöðu á vinnumarkaði, hversu óheppilegur starfskraftur er, hvort um er að ræða karl eða konu. Kannski erum við að nálgast málið hvort úr sinni áttinni en ég hef á tilfinningunni að sú þrenging sem gerð var við breytinguna síðast, hvað varðar frelsi í ráðstöfun - að það muni koma á daginn, þó að ég hafi ekki kallað eftir upplýsingum þar að lútandi, að nýtingarhlutfall fæðingarorlofs lækki. Það kemur til af því að þakið á greiðslur er þeirrar gerðar að það getur haft veruleg fjárhagsleg áhrif á heimili að sú fyrirvinna sem hefur hærri laun taki sér frí frá vinnu. Spurningin sem ég vil spyrja hv. þingmann að er þessi: Þessi sjónarmið sem snúa að jafnri stöðu á vinnumarkaði - er ekki betra að huga að þeim málum í öðrum lögum en þeim sem hér um ræðir? Við erum með lög um jafnlaunavottun 

Frú forseti. Hér liggur hundurinn grafinn. Löggjöfin á Íslandi er með þetta tvíþætta markmið. Það var með fullri meðvitund löggjafans að það var gert vegna þess að það var ákveðið að búa til Fæðingarorlofssjóð og það var ákveðið að tengja réttindi við réttindi á vinnumarkaði eins og alltaf hefur verið. Þetta tvíþætta markmið er þannig að hvort tveggja er jafngilt, hagsmunir barnsins og staðan á vinnumarkaði. Við getum svo tekið umræðu um það hvort við viljum breyta þessari löggjöf og setja henni önnur markmið eins og er svo sem víða í kringum okkur af því að það er ekki eins alls staðar. Ég held hins vegar að það hafi verið gæfa okkar að gera þetta með þessum hætti vegna þess að það hafði svo mikil grundvallaráhrif til bóta fyrir börn, fyrir feður og auðvitað líka fyrir mæður og fyrir stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Þar náðum við árangri sem við sáum hreinlega ekki fyrir þótt við vissum að lagasetningin væri framúrstefnuleg og ekki með sama hætti og við höfum séð í nágrannalöndum okkar. Það er rétt, sem hv. þm. Bergþór Ólason bendir á, við eigum eftir að sjá hvernig þrenging sameiginlega réttarins kemur niður og hvað það þýðir fyrir foreldra. Mig grunar að svarið þar sé hækkun þaksins, það sé ósköp einfaldlega þannig að hækka verði þakið svo að við getum fjölgað feðrum sem taka orlofið. En ég tel ekki tímabært að við förum og endurskoðum markmið þessara laga. Ég held að við séum enn að vinna með þau með þeim hætti að við þurfum að hafa þetta tvíþætt markmið.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 144/2020, um fæðingar- og foreldraorlof, er tekið fram að tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar sé að rúm 20 ár séu liðin frá því að eldri lög um fæðingar- og foreldraorlof tóku gildi og því sé rétt að laga fæðingarorlofskerfið að þeirri miklu þróun sem hefur orðið í samfélaginu, þar á meðal í jafnréttismálum og stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Endurspeglar rökstuðningurinn fyrir breytingunni fyrir tveimur árum ekki dálítið þá stöðu að það sé kominn tími til að leggja sjálfstætt mat á það hvort þessi tvíþætta nálgun sé enn réttlætanleg? Ég þykist vita sjónarmið hv. þingmanns í þeim efnum en það breytir því ekki að sem betur fer hefur orðið gríðarleg breyting. Ég held að flestir feður sem raunverulega geta, fjárhagslega eða annarra hluta vegna, tekið fæðingarorlof geri það. Ég held að það sé staðan sem við erum í í dag. Ég er ekki viss um að það sé hag barnsins fyrir bestu að við reynum hálfpartinn að lögþvinga annaðhvort foreldrið í frí sem það hefur ekki svigrúm eða tækifæri til að taka. Þar held ég að við séum á vondum stað hvað forræðishyggju varðar í þessum efnum. Ég tel mig vita skoðun hv. þingmanns á spurningunni sem ég ætla að leggja fram en mig langar samt að kasta því fram hvort það séu, að mati þingmannsins, forsendur til að taka til skoðunar með sjálfstæðum hætti þetta tvíþætta markmið löggjafarinnar, sérstaklega í ljósi rökstuðningsins fyrir því að lögin voru uppfærð fyrir tveimur árum.

Frú forseti. Ég les rökstuðninginn sem hv. þingmaður var að lesa hér upp, um að laga löggjöfina að þróun í jafnréttismálum og stöðu kynjanna, á þann veg að þá lá einmitt undir að orðið væri tímabært að skipta jafnt, að þróunin væri orðin þannig og við gætum gert það án þess að allt færi á annan endann í samfélaginu. Það kann að vera að ég sé að mislesa greinargerðina en það er það fyrsta sem kemur upp í huga minn þegar ég hugsa til baka til þess þegar þessar breytingar voru gerðar. Jöfn skipting er best fyrir barnið og best fyrir samfélagið. Það er auðvitað ekki alltaf hægt og fyrir því eru yfirleitt alltaf efnahagslegar ástæður. Þess vegna hlýtur það að vera hlutverk hins opinbera að gera báðum foreldrum kleift að fara í fæðingarorlof. Þess vegna þurfum við að hækka þakið og við þurfum að hafa stuðning við einstæða foreldra með þeim hætti að þau geti nýtt þennan rétt sinn til fulls. Mig grunar að við verðum kannski ekki sammála hér í fyrri umræðu um þessa þingsályktunartillögu, ég og hv. þm. Bergþór Ólason, en mér finnst mjög mikilvægt að við ræðum þetta mál og þess vegna fagna ég þessari tillögu. Þó að ég sé ekki sammála henni þá fagna ég því að hún sé fram komin af því að það er mjög mikilvægt að halda þessari umræðu vakandi, sérstaklega hér á þingi, efla skilning okkar og líka bara rannsóknir á því hvernig fæðingarorlofið virkar. Ég held að það hafi bara dottið upp úr hv. þingmanni að tala um frí en við vitum öll að fæðingarorlof er ekki frí.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á búvörulögum, nr. 99/1993, sem snýr að afurðastöðvum í kjötiðnaði, þ.e. 71. gr. búvörulaga, að veitt verði undanþága frá henni til afurðastöðva í kjötiðnaði til þess eins að þær geti unnið saman og haft með sér ákveðið samráð. Niðurstaðan og tilgangurinn með þessu öllu saman er sá að reyna að ná fram enn meiri hagræðingu en nú er orðin innan greinarinnar, bændum, neytendum og þeim sem reka fyrirtækin til hagsbóta. Þetta er í fimmta skipti sem þetta mál er lagt fram af flutningsmönnum og þingmenn Framsóknarflokksins hafa komið að málinu í öll skiptin. Flutningsmenn á frumvarpinu, ásamt þeim sem hér stendur, eru hv. þingmenn Lilja Rannveig Sigurgeirsdóttir, Stefán Vagn Stefánsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Hafdís Hrönn Hafsteinsdóttir og Ásmundur Friðriksson. Það er mjög ánægjulegt að horfa á og lesa þingmálaskrá sem liggur fyrir þessu þingi. Matvælaráðherra er með sambærilegt mál á sínu borði sem við fáum væntanlega til okkar í febrúar. Ég tel að það frumvarp sem við leggjum hér fram í dag sé fyrst og fremst til stuðnings og til að lýsa því yfir að við stöndum mjög þétt að baki ráðherra í því sem hann ætlar að fara að gera. Við getum einnig nýtt tímann vel á þessu hausti fram á veturinn í að vinna í þessu máli, fá umsagnir og flýta fyrir. Það er mjög mikilvægt í ljósi þeirra aðstæðna sem nú eru. Þetta mál er hér í fimmta skipti og þegar það var fyrst lagt fram var það verulega nauðsynlegt en það hefur mikið gerst síðan, t.d. Covid-faraldur, innrás Rússa í Úkraínu og breytingar á mörkuðum erlendis. Samkeppni hér innan lands á smásölumarkaði kemur fyrst og fremst erlendis frá og það er því mjög mikilvægt að framleiðendur hér á landi hafi ákveðin tækifæri til að keppa við mun stærri fyrirtæki sem hafa aðgang að markaði í gegnum tollasamninga o.fl. Verðmyndunin á smásölumarkaði ræðst af því á hvaða verði erlendir framleiðendur og þeir sem eru að flytja inn vöru eru að bjóða viðskiptavinum sínum vöruna. Því er mjög mikilvægt að hafa þessi verkfæri í höndunum. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta er kannski ekki það vinsælasta hjá ansi mörgum þingmönnum sem sitja á Alþingi og innan sumra flokka og er það vel að menn hafi skiptar skoðanir á því. Ég reikna samt með því að flestir ef ekki allir hv. þingmenn hafi sömu sýn á það að efla innlenda matvælaframleiðslu með einhverjum ráðum. Hvort þetta sé hin eina rétta leið verður tíminn að leiða í ljós. En flutningsmenn þessa frumvarps eru þess fullvissir að þetta sé heppilegasta leiðin til hagsbóta fyrir alla virðiskeðjuna, þ.e. bændur, neytendur og afurðasölufyrirtæki. Margt hefur verið gert til að reyna að styrkja stoðir innlendrar matvælaframleiðslu og er það vel sem hefur verið gert á þessu ári í tengslum við þá atburði sem við höfum farið í gegnum, og eru því miður enn í gangi, þ.e. stríðið í Úkraínu. Vissulega eru sumir framleiðendur að fá töluverðar hækkanir á sínum vörum og er virkilega ánægjulegt að það skuli vera að gerast. En það þarf meira til. Þrátt fyrir ágæta og mjög nauðsynlega björgunarpakka að tillögu spretthópsins sem hæstv. matvælaráðherra stóð fyrir fyrir hönd ríkisstjórnarinnar - þar sem lagðir voru til um 2,5 miljarðar sem nú koma til og þær verðhækkanir sem eru í kortunum til framleiðenda sömuleiðis - þá þurfum við að ganga lengra. Við þurfum að ganga lengra í því að ná fram hagræðingu. Við þurfum að ganga lengra í því að skapa ákveðinn rekstrargrundvöll fyrir innlenda matvælaframleiðslu sem er því miður ekki til staðar í dag. Tökum bara sem dæmi sauðfjárræktina og nautakjötsframleiðsluna en þar eiga menn mjög erfitt um vik þó svo að við sjáum að við erum á réttri leið. En með því að fara þessa leið, að leyfa samvinnu og samstarf innan þessara geira til að ná fram hagræðingu, eigum við að geta séð að afurðaverð til bænda komi til með að hækka enn meira. Það þarf ekki að vera samasemmerki milli þess og að verð til neytenda hækki að sama skapi. Við þurfum að reyna að ná þessu fram í hagræðingu. Við getum líka horft til þess að við getum breytt ákveðnum starfsháttum innan geirans. Það er t.d. ekkert endilega lögmál að öllum lömbum á Íslandi sé slátrað átta vikur á ári, þ.e. í september og október. Það á ekki að þurfa að vera lögmál. Ef við setjum þetta í ákveðið samhengi við nýtinguna á þeirri fjárfestingu sem liggur í afurðastöðvunum og í sláturhúsunum - ég reikna með því að ef maður myndi bjóða útgerðarmanni upp á að fá bara að nota sitt hús átta vikur á ári myndi hann hlæja allhraustlega og hrista hausinn. Og hvert er ég að fara með þessu? Jú, ef við heimilum afurðastöðvum að vinna saman þá er líka hægt að skipuleggja sig. Það er hægt að velta fyrir sér: Gætum við hugsanlega verið að nýta fjárfestinguna níu mánuði á ári í staðinn fyrir átta vikur? Þurfum við að hafa þessa fjárfestingu alla hingað og þangað um landið bundna í frekar gömlum búnaði? Það hefur ekki verið byggt nýtt sláturhús á Íslandi fyrir sauðfé í 40 ár. Jú, vissulega hefur verið endurnýjað í línum og þess háttar en það að liggja með alla þessa fjárfestingu ónotaða alla daga nema átta vikur á ári er ekki skynsamleg nýting á fjármunum. Til þess að hægt sé að fara þessa leið þarf frumvarpið sem ég mæli hér fyrir að koma til. Það þarf að fara í gegn áður en menn geta farið að velta því fyrir sér hvernig þeir ætli að haga sauðfjárframleiðslu næstu árin. Ég veit að margir af starfsbræðrum mínum, ég er bóndi sömuleiðis, eru ekkert hoppandi kátir yfir því sem ég er að segja núna en við þurfum að velta því fyrir okkur hvernig við þróum atvinnugreinina, hvernig við ætlum að þróa þessa grein. Það er nefnilega ekki lögmál að við þurfum að gera alla hluti í dag eins og við gerðum þá í gær. Við þurfum að hugsa lengra. Við getum horft til þess að breyta framleiðslunni. Vissulega verður ákveðin samþjöppun en það er líka tækifæri. Það er tækifæri í skipulagningu á flutningum á gripunum, að jafna tímanum niður, hvenær við erum að að lóga og taka gripina inn í afurðastöðvar, til að ná þessari hagræðingu fram, til að geta greitt framleiðendum hærra verð og boðið neytandanum samkeppnishæfa vöru á markaði hér heima, hágæðavöru allt árið um kring. Við þekkjum alveg þessa leið, þ.e. í mjólkuriðnaði. Þessi leið var farin þar 2004, ef ég man rétt - ég biðst velvirðingar á því, virðulegur forseti, ef ég er að fara með rangt ártal - en þar hefur hagræðingin heldur betur skilað sér. En við þurfum líka að hafa það á hreinu að það er verið að fara ákveðna leið og menn verða þá líka að spila eftir þeim leikreglum sem settar eru. Það er mjög mikilvægt líka. Menn mega ekki bara haga sér eins og menn séu í villta vestrinu. Það verður að vera ákveðinn rammi þegar menn fá svona undanþágur og menn verða að fara eftir rammanum. Það er lykilatriði. Það hefur verið talað um að í sauðfjár- og nautakjötsframleiðslu geti hagræðingin orðið 1,5 milljarðar á ári. Ef við tökum inn alifugla og svín gætum við verið að tala um 2 til 3 milljarða. Þetta eru miklir peningar. Þetta eru jafn háar upphæðir og ríkið lagði til framleiðenda á þessu ári, þ.e. 2,5 milljarðar, vegna þeirra aðstæðna sem sköpuðust vegna stríðsins í Úkraínu, Covid, hækkandi aðfanga og þess háttar. Það er ekki alltaf lausnin að þurfa að leggja til fjármagn inn í greinina. Lausnin felst miklu frekar í því að greinin geti verið sjálfbær og spilað eftir ákveðnum leikreglum og það er löggjafans að skapa starfsskilyrði með lögum. Það er einnig löggjafans og framkvæmdarvaldsins að koma til bjargar eins og gert var á þessu ári með fjármunum. En lykilatriðið er að skapa ákveðin starfsskilyrði til að innlend matvælaframleiðsla geti þróast, í þessu tilliti í framleiðslu á kjöti, á þann veg að hún skapi verðmæti sem skilar frumframleiðandanum hærra verði og neytandanum hágæðavöru á góðu verði. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa framsögu lengri en ítreka það sem ég sagði áðan. Þó svo að við séum að leggja hér fram frumvarp í fimmta skipti á jafnmörgum árum þá gleður það mig afskaplega að sjá að á þingmálaskrá matvælaráðherra er sambærilegt frumvarp sem kemur þá væntanlega fram í febrúar. Við nýtum þá tímann í atvinnuveganefnd til að undirbúa komu frumvarpsins með þessu frumvarpi. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir hefur örugglega verið að hugsa um jesúbarnið, að undirbúa komu þess, þegar hún glotti hér úti í sal en ég ítreka að það er verulega ánægjulegt að við séum að stíga þetta skref. Það eru fleiri og fleiri farnir að taka undir með okkur í þessu. En ég geri mér líka grein fyrir því að þetta er umdeilt og vænti þess að einhverjir komi í andsvör og ræður sem verður bara gott upp á umræðuna. Umræðan er alltaf betri þegar menn skiptast á skoðunum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og það er alltaf gott að taka umræðuna í þingsal þegar fram kom að þingmannamál sem flutt eru af hjartans sannfæringu, það er ekki hægt að segja annað en við séum að ræða hér slíkt mál. Það eru nokkur atriði sem mig langar til að fara yfir með hv. þingmanni. Hann leggur fram þetta mál, um undanþágu frá ákvæðum samkeppnislaga, í þeirri trú að það sé betra, svo ég vísi nú óbeint í orð hv. þingmanns, bæði fyrir framleiðendur og neytendur, og það þýðir með öðrum orðum að það sé betra. Þá langar mig til að spyrja: Ef þetta er það sem hv. þingmaður raunverulega trúir, af hverju þá ekki að ganga alla leið og fella niður samkeppnislög? Af hverju þá ekki bara trúa því að það sé best fyrir almenning og fyrir framleiðendur að sleppa þessari tilraun til að koma einhverju skikki á markaði - er ég, hæstv. forseti, búin með tvær mínútur? Eru ekki tvær mínútur í fyrri umferð? 
             Ég biðst afsökunar og hér eyddi ég tímanum. Ég vil fá að heyra af hverju hv. þingmaður telur að akkúrat þessi framleiðsla kalli á þetta inngrip í samkeppnismál. Og í ljósi allra þeirra breytinga og orða hv. þingmanns sjálfs um að það dugi ekki að horfa til fortíðar, menn þurfi að horfa út fyrir boxið og allt sé breytingum undirorpið o.s.frv., af hverju er þessi tiltölulega gamaldags leið 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða spurningu. Fyrir það fyrsta skulum við hafa á hreinu að við erum ekki að tala um breytingu á samkeppnislögum, við erum tala um breytingu á búvörulögum, 71. gr. búvörulaga. Það er mikilvægt atriði. Hv. þingmaður spyr: Er ekki bara best að fella niður samkeppnislög? 

Ég þakka hv. þingmanni. Nú þarf ég að tala hratt. Það er rétt, þetta er ekki breyting á samkeppnislögum en breyting á ákvæðum samkeppnislaga, ég var bara að reyna að spara orð og sekúndur í minni nálgun. En það er rétt, höfum það á hreinu. Betri leið, spyr hv. þingmaður. Ég get bent á ýmsar en ég get líka fullyrt að mér þykir þetta vera versta leiðin. Á þingmálaskrá hæstv. matvælaráðherra er líka talað um framtíðarstefnumótun í matvælaframleiðslu. Ég tel mjög brýnt t.d. að þar förum við Íslendingar í sömu átt og flestar aðrar þjóðir, að við íhugum að styrkjakerfið okkar sé ekki jafn bundið við kjötframleiðslu og það er nú. Ég tel reyndar að þessi tiltekna tillaga sé, sem og boðað mál ráðherra, viðleitni í þá átt að halda okkur í þeim föstu skorðum frekar en að horfa til framtíðar með aðra nálgun í landbúnaði. Hef ég betri leið til að viðhalda kjötframleiðslunni í sömu stöðu og hún er í dag og bændum í sömu stöðu? Nei, ég tel þetta mál sem hv. þingmaður leggur til hér leiðina til þess. Það er bara ekki leiðin sem ég tel að við eigum að fara með matvælaframleiðsluna okkar og þar liggur kannski ágreiningurinn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ef við veltum því fyrir okkur að horfa á aðrar hliðar matvælaframleiðslunnar þá er það bara gott og vel. En ég minni á það að lykilatriði fyrir okkur öll er að velta því fyrir okkur á hverjum einasta degi og hugsa: Í dag eru þetta margir í mat, á morgun verða þeir enn fleiri, þ.e. við þurfum alltaf að halda framleiðslu gangandi, hvort sem það er kjöt sem er ræktað í blómapottum eða gert venjulega eins og við þekkjum hér á Íslandi eða garðyrkju eða hvað sem er. Við þurfum alltaf að hugsa: Hvernig getum við framleitt meiri mat á morgun en við gerðum í dag? Það er lykilatriði.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Ég held að við hljótum öll að vera sammála um að við viljum svo sannarlega að staða bænda batni og við viljum líka að staða neytenda batni og við viljum að sjálfsögðu tryggja góða framleiðslu eða góða vöru. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort við séum ekki bara með allt of niðurnjörvaða virðiskeðju í þessu öllu saman, uppfulla af einhverjum styrkjum og reglum um hvert má fara með hlutina héðan og þaðan og hvenær á að slátra, allt eins og hv. þingmaður benti á. Er virkilega nóg að leyfa þetta samstarf? Er ekki bara, eins og skáldið orðaði það, vitlaust gefið og þarf ekki að gefa upp á nýtt?

Virðulegur forseti. Hvort það þurfi ekki bara að gefa upp á nýtt, það má vel vera en ég hef svo sem ekki séð hvernig það færi. Vissulega er það þannig að við þær aðstæður sem við sköpum innlendri matvælaframleiðslu, þ.e. kjötiðnaðinum, erum við virkilega niðurnjörvuð og menn geta mjög illa unnið saman til að ná fram hagræðingu. Þess vegna er verið að fara þessa leið með undanþágu frá 71. gr. til þess að fá aðeins hreyfanleika í kerfið, fá hreyfanleika í greinina sjálfa, leyfa henni að þróast í rétta átt. Til að það sé hægt þurfa menn að hafa samvinnuhugsjónina að leiðarljósi, eins og er oft ágætt, og vinna svolítið saman til að ná þessu fram. Í óbreyttu kerfi er það nær útilokað.

Frú forseti. Spurningin er hvort ekki sé kominn tími til að setjast niður og hugsa þetta upp á nýtt og vinna að því saman að finna betri leiðir frekar en að reyna endalaust að setja plástra á kerfi sem er löngu ónýtt. Nú höfum við Píratar smáreynslu af því að leggja fram sama frumvarpið aftur og aftur. Svo kemur ráðherra og segist ætla að leggja það fram og í rauninni gerist ekkert. Það er bara svæft í nefnd af því að enginn er sammála. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi miklar vonir um að ríkisstjórnin leggi fram þetta eða svipað frumvarp eða hvort kannski sé bara verið að plata okkur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Jú, ég svara því játandi. Ég hef bara ágæta trú á því að hæstv. matvælaráðherra komi fram með frumvarpið. Ef svo verður ekki ítreka ég líka það sem ég sagði áðan, við í hv. atvinnuveganefnd getum þá verið búin að vinna töluvert í þessa átt til að hjálpa hæstv. matvælaráðherra á sinni vegferð. Það er líka tilgangurinn með samvinnunni að styðja og hjálpa. Það er lykilatriði í þessu máli sem og öllum öðrum og ég trúi því heitt og innilega að hæstv. matvælaráðherra komi fram með frumvarpið. Og ég veit sömuleiðis að vinna hefur átt sér stað hjá fyrirrennara hæstv. matvælaráðherra.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta mál sem hann mælir hér fyrir þó að í fimmta skipti sé, því miður. Þetta harmónerar við 17. lið í þingsályktunartillögu okkar Miðflokksmanna sem ég mælti fyrir í gær, en ég kem inn á það í ræðu á eftir. En mig langar til að spyrja hv. þingmann hvað það hafi verið sem stoppaði málið í öll þessi fimm skipti. Nú eru sömu flokkar búnir að vera í ríkisstjórn allt tímabilið, þótt ég viti að hv. þingmaður er ekki búinn að vera hér sem fastamaður allan þann tíma, en einhverra hluta vegna hefur málið ekki getað komist í gegn hingað til. Spurningin er: Hvar var fyrirstaðan í allan þennan tíma, úr því að málið hefur dúkkað upp á þingmálaskrá ráðherra. Síðan langar mig að spyrja: Heyrði ég rétt að það væru 1,5 milljarðar, 1.500 millj. kr., á ári sem væri metið sem mögulegt hagræði, bara sauðfjárhlutinn, ef þessi breyting næðist fram?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég vil byrja á því sem hv. þingmaður endaði varðandi þessa 1,5 milljarða, þá talaði ég um sauðfjár- og nautgripaframleiðsluna og síðan bætti ég við að þetta gætu verið, ef við tækjum inn alifugla og svín, 2–3 milljarðar. Hvar stoppaði málið? Hv. þingmaður hefur góða og farsæla reynslu hér á þingi og þekkir það ágætlega að þingmannamál stjórnarliða komast yfirleitt ekki mjög langt áleiðis í kerfinu, en ég ætla að svara því þannig til að ég veit ekki hvar málið stoppaði. En aftur á móti er það þannig að góðir hlutir gerast stundum bara hægt. Við skulum fagna því að þetta mál er komið á þingmálaskrá matvælaráðherra og er vonandi væntanlegt í febrúar.

Frú forseti. Ég þakka svarið. Hefði málið klárast í fyrstu atrennu væri samkvæmt þessu sauðfjár- og nautgripaframleiðsla á Íslandi með 6 milljörðum meira í sínum rekstrarreikningum núna heldur en raunin er. Þess vegna skiptir máli að góð mál klárist en séu ekki dregin í fimm þing þar sem maður verður að gefa sér að þingmeirihluti sé fyrir málinu. En mig langar til að spyrja hv. þingmann út í tiltrú hans á orðum hæstv. matvælaráðherra. Hv. þingmaður sagði hérna áðan: Hvernig ætlum við að framleiða meiri mat á morgun en við gerum í dag? Það væri spurningin sem við ættum að spyrja okkur. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson spurði matvælaráðherra nýlega um það hvort ráðherrann sæi fyrir sér að styðja við aukna kjötframleiðslu á Íslandi og ráðherra kom sér allt annað en fimlega undan því að svara spurningunni. Hver telur hv. þingmaður að sé afstaða núverandi matvælaráðherra til aukinnar kjötframleiðslu á Íslandi?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna og sömuleiðis vil ég fagna stuðningi hans við þetta ákveðna mál. Nú er það þannig, virðulegur forseti, að ég á afskaplega erfitt með að lesa í hugrenningar.

Hún sagði það.

Hv. þingmaður vitnaði í orð hæstv. matvælaráðherra og í mínum samskiptum við hæstv. matvælaráðherra, þá tala ég bara út frá sjálfum mér, hef ég ekki skynjað annað en að á þeim bæ sé fullur vilji og framtíðarsýn til að efla innlenda matvælaframleiðslu, hvort það er í kjötrækt eða annarri framleiðslu veit ég ekki. En þegar við tölum um matvælaframleiðslu í heild sinni þá erum við að tala um bæði kjöt, fisk, grænmeti og hvað þetta allt saman heitir.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að segja að ég vil ekki útiloka að þessi leið sem hér er lögð til sé sú sem þurfi að fara. En það þarf þó að gera það að mjög vandlega skoðuðu máli vegna þess að við höfum samkeppnisvernd til að vernda neytendur á markaði og hún er mjög mikilvæg. Við búum í samfélagi þar sem fákeppni er reglan, því miður, vegna fámennis og aðstæðna. Hitt er svo að ég velti fyrir mér hvort leiðin sem farin hefur verið í mjólkuriðnaðinum sé endilega góð fyrirmynd fyrir kjötiðnaðinn. Mig langar að spyrja hv. flutningsmann hvort hann telji að afurðastöðvarnar, ég veit að þær gegna ýmsum hlutverkum, geri það gagn sem þarf í þessari framleiðslukeðju. Hvað um að taka afurðastöðvarnar út úr myndinni og selja milliliðalaust, frelsa bændur? Beint frá býli? Er það ekki leiðin sem þarf að fara? Eins og ég skil það þá eru það afurðastöðvarnar sem maka krókinn í þessari virðiskeðju.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Það er nú einu sinni þannig að við þurfum alltaf að koma vörunni í gegnum ákveðið ferli áður en hún fer til neytenda og í þessu tilviki fer varan lifandi frá bónda í afurðastöð o.s.frv., þannig að við erum ekki að fara að breyta því kerfi eða leggja það niður. Þó svo sem að menn tali hér um beint frá býli, sem er bara fín viðbót, þá þarf varan venjulega að fara í gegnum þetta ferli. Jú, við getum vissulega horft til einhvers konar heimaslátrunar. Við þekkjum þá umræðu ágætlega en henni fylgja líka ákveðnar kvaðir varðandi hreinleika og þess háttar og hvernig farið er með vöruna í gegn. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað það varðar að menn þurfa að ganga mjög varlega og skipulega um að verja neytendur í landinu.

Frú forseti. Það var nefnilega þannig að þegar við innleiddum löggjöf frá Evrópusambandinu um heimaslátrun þá gerðumst við pápískari en sjálfur páfinn í Róm vegna þess að það var ákveðið að túlka það þannig á Íslandi að það þyrfti að fækka sláturhúsum á Íslandi niður í næstum því ekki neitt. Við sitjum svolítið uppi með það, en það er kannski önnur umræða. Ég hef mjög mikla samúð með stöðu sauðfjárbænda og kjörum þeirra í þessu samhengi. Ég er ekki viss um að allir kjötframleiðendur séu á sama stað og sauðfjárbændur og ég held að það sé mjög mikilvægt að við hér gerum það sem við getum til að tryggja framleiðslu þeirra og tryggja heilnæma góða íslenska vöru og helst á því verði að fólk hafi efni á að kaupa hana, af því að það skiptir auðvitað mjög miklu máli líka. Mig langar í seinni umferðinni að spyrja hv. þm. Þórarin Inga Pétursson hvort hann hafi fulla trú á því að þessi aðferð geti bætt kjör sauðfjárbænda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns er: Já. Megintilgangurinn með framlagningu þessa frumvarps er að ná fram þessari ákveðnu hagræðingu til að frumframleiðandinn fái hærra verð og lykilatriðið er það að neytandinn fái vöruna á sanngjörnu verði. Við vitum það alveg að ef þú hækkar á einum stað þá þarftu að ná niður kostnaði einhvers staðar annars staðar eða láta hækkunina alla fara út í verðlagið. Þannig að svarið er já við þeirri spurningu hvort þetta komi til með að bæta hag bænda. Þar er sannfæring mín algerlega 100%.

Virðulegi forseti. Ég ætla að segja það strax hér að ég virði mjög þessa viðleitni flutningsmanna sem eru að flytja þetta mál í fimmta sinn, hugsjónafólk, og ekki síst fyrsti flutningsmaður sem hefur áralanga og áratuga reynslu af sauðfjárrækt og almennt í íslenskum landbúnaði. Breytir það því að ég er algerlega ósammála frumvarpinu? Nei, það gerir það ekki. Því meira sem ég les mér til um frumvarpið, því meiri reynslu sem við höfum af því hvernig veruleiki íslenskra sauðfjárbænda er í dag, þá tel ég einmitt þessa leið vera síst til þess fallna til að bæta stöðu sauðfjárbænda. Það getur vel verið að þetta bæti stöðu afurðastöðvanna en ekki sauðfjárbænda. Það er ekkert öryggi í því. Ég vil hins vegar taka heils hugar undir orð hv. fyrsta flutningsmanns, Þórarins Inga Péturssonar, ég tel okkur vera öll í þessum sal sammála um að við þurfum að efla og styðja við innlenda matvælaframleiðslu. Við eigum að halda áfram að gera það. Það er bara spurning hvaða leiðir við förum til þess. Ég ætla að fara í stuttu máli yfir það af hverju ég tel skipta öllu máli að við höfum samkeppnissjónarmið að leiðarljósi. Virk samkeppni skiptir öllu máli fyrir íslenskan almenning og um leið líka fyrir velferð þjóðarinnar, velferð sauðfjárbænda og velferð neytenda. Við sjáum það á þeim sviðum þar sem samkeppni hefur fengið að njóta sín að það hefur reynst okkur vel en samkeppnisskorturinn hefur hins vegar reynst okkur þungbær. Það eru ýmis dæmi í gegnum söguna. Árin 2016–2018 gerði ASÍ m.a. athugun á íslenskum mjólkurmarkaði og benti á hversu mikilvægt það væri að hafa samkeppni í atvinnulífinu, hvar sem er. Það kemur fram í umsögn frá árinu 2018 um eitt mál að ASÍ benti á að á árunum 2016–2018, á þeim tveimur árum, hafi sú matvara hækkað langmest sem innihélt mjólkurvörur. Þar sem var minnst samkeppni, þar sem voru undanþágur frá samkeppnislögum, þar hækkaði matvara mest. Á þessu tímabili lækkaði hins vegar verð á matvöru í heildina um 1,9% meðan það hækkaði um tæp 8% þar sem var engin samkeppni. Ágætt dæmi sem segir okkur hvað samkeppnin getur skipt okkur miklu máli. Ég vil miklu frekar fara þá leið, trúandi á mátt samkeppninnar, að nýta þau lög sem eru til staðar. Mér hefur mjög oft þótt það vera þannig, og angi af því er reyndar þessi starfshópur sem samkeppnisráðherra hefur skipað, að það eru einhver fyrirtæki að umla og kvarta og þá er strax skipaður hópur um samkeppnismál, sem er fínt, en neytendur gleymast. Það er svolítið dæmigert með þessa nálgun. Mér finnst það sárt og finnst þetta vera mikil mistök og samkeppnisráðherra á að sjá manndóm sinn í því að bæta við fulltrúa neytenda, ekki að hafa bara fulltrúa ríkisstjórnarinnar og fulltrúa fyrirtækjanna heldur líka neytenda. Það sem ég vildi sagt hafa er að það er hægt að gera þetta innan ramma samkeppnislaga. Ég hef oft dregið mál afurðastöðvanna 2017 fram og man vel eftir því. Ég veit að það er erfitt að reka afurðastöðvar á Íslandi, þær eru að leita allra leiða og þær telja samruna og heimild til samvinnu vera helstu leiðina. Ég benti þeim á að leita til Samkeppniseftirlitsins sem þær og gerðu. Það kemur síðan í ljós að það var ekki hægt að fara þá leið að veita undanþágu, að Samkeppniseftirlitið veitti undanþágu frá samkeppnislögum, af því að það fékk ekki tilteknar upplýsingar, upplýsingar sem sýndu fram á að svona samruni og samvinna væri í þágu bænda og í þágu neytenda. Hlutverk Samkeppniseftirlitsins felur m.a. í sér að ákveða aðgerðir gegn samkeppnishamlandi hegðun fyrirtækja. Þetta þekkjum við. Það er líka að framfylgja boðum og bönnum samkeppnislaga og eftir atvikum að leyfa undanþágur samkvæmt samkeppnislögum. Það er m.a. hlutverk Samkeppniseftirlitsins. Hefur það beitt þessari undanþágu? Já, já, það hefur gert það, svo lengi sem fyrirtæki geta sýnt fram á að samvinna og samruni gagnist neytendum, gagnist markaðnum og líka bændum eins og í þessu tilviki. Þá eru undanþágur heimilaðar eða samruni leyfður. Undanþága frá samkeppnislögum og samvinnu var til að mynda fræg hjá olíufélögunum. Þau báðu um heimild til að vinna sameiginlega að innkaupum á olíu. Þau gátu sýnt fram á að sameiginleg innkaup stuðluðu að lægra verði til neytenda, að á endanum fengi neytandinn að njóta hagsmunanna. Það sama gerðist líka með samruna Kjarnafæðis og Norðlenska, Samkeppniseftirlitið er tiltölulega nýbúið að heimila þann samruna. Hvað gerðist með því? Samkeppniseftirlitið fór mjög ítarlega yfir þann samruna og heimilaði hann með mjög ákveðnum skilyrðum, m.a. benti Samkeppniseftirlitið á að fyrirtækin þyrftu að fara í ákveðnar aðgerðir til að koma í veg fyrir skaðleg áhrif samrunans á bændur og neytendur. Það var verið að passa upp á bændur og neytendur. Þessi samruni Norðlenska og Kjarnafæðis var heimilaður af því að menn gátu sýnt fram á það að bæði bændur og neytendur myndu njóta góðs af. Þetta er því allt hægt innan ramma samkeppnislaga. Sem frjálst, opið markaðssamfélag, þ.e. ef við virkilega trúum á mátt samkeppninnar og allt sem henni fylgir; nýsköpun, fjölbreytni, úrræðagóðir einstaklinga, hvort sem það eru bændur eða þeir sem reka önnur fyrirtæki, þá förum við þá leið, almennu leiðina um að virða reglur samkeppnislaga og treysta Samkeppniseftirlitinu í því hlutverki sem löggjafinn hefur falið því. Við förum ekki þessa leið sem sagt er til um í þessu frumvarpi. Það er ekki breyting á samkeppnislögum. Það er breyting á búvörulögum alveg eins og það er heimild í búvörulögum fyrir mjólkuriðnaðinn til að fá undanþágur frá samkeppnislögum. En í byrjun greinargerðar þessa frumvarps þá segir nákvæmlega, mjög hreint og klárt, að það sé ekkert verið að fela eitt eða neitt: „Með frumvarpinu er lögð til breyting á búvörulögum í því skyni að undanþiggja afurðastöðvar í kjötiðnaði ákvæðum samkeppnislaga.“ Þar sem samkeppnisráðherra er nú, vel að merkja í fyrsta sinn í langan tíma, kominn undir verndarvæng Framsóknarflokksins, þá velti ég fyrir mér: Er nokkuð samasemmerki á milli þess og að samkeppnisráðherra Framsóknarflokksins haldi þá neytendum líka undir sínum verndarvæng? Ég trúi ekki öðru en að samkeppnisráðherra Framsóknarflokksins muni gera alvarlegar athugasemdir við þetta frumvarp. Ég trúi ekki heldur öðru en samkeppnisráðherra Framsóknarflokksins geri mjög alvarlegar athugasemdir við það frumvarp sem matvælaráðherra hefur boðað að hún muni leggja fram hér á vordögum því þetta er háalvarlegt. Það er mjög alvarlegt ef menn ætla að láta það verða bara einhverja almenna reglu að sniðganga almennar reglur samkeppnislaga. Það þarf ekki. Ef menn eru með allt uppi á borðum og geta sýnt fram á hagkvæmni samvinnu, samruna eða hvað það er, það sé til hagsbóta þeim sem við viljum passa upp á, í þessu tilviki bændur annars vegar og neytendur hins vegar, þá förum við leið almennra samkeppnislaga. Fáum ekki einhverjar undanþágur, ekki einhvern krúsidúllufeluleik eins og er verið að fara núna með þessu. Þetta er að mínu mati ekkert annað heldur en það. Ég vil draga það fram að fólkið sem stendur að baki þessu vill hag sauðfjárbænda sem mestan. En við skulum bara segja og ég vil alla vega tala hreint út: Leiðin er ekki í gegnum tolla, leiðin er ekki sú að þrengja að samkeppnislögum. Leiðin er að opna markaði. Leiðin er að draga fram nýsköpun, enn frekari hvata fyrir fólkið okkar í landbúnaði. Munum við þurfa að glíma við hagræðingu í landbúnaði eins og við gerðum í sjávarútvegi? Já, við munum þurfa að horfa upp á það. Það er ekki allt án einhverja óþæginda. En við eigum að trúa því að samkeppnin og opnir markaðir muni leysa það úr læðingi sem atvinnugreinin landbúnaður þarf svo nauðsynlega á að halda. Ég vil líka draga fram, talandi um óþurftina sem undanþágan er sem mjólkuriðnaðurinn eða réttara sagt Mjólkursamsalan hefur frá samkeppnislögum, hvaða tjón sú undanþága hefur haft í för með sér fyrir íslenska neytendur. Eigum við að draga fram m.a. dóm Hæstaréttar frá 25. nóvember árið 2020? Þar staðfestir Hæstiréttur Íslands 480 millj. kr. sekt Mjólkursamsölunnar vegna alvarlegra brota á samkeppnislögum. Það var staðfest í þeim dómi að sú verðmismunun sem Mjólka á sínum tíma og síðan mjólkurbúið Kú ehf. sætti af hálfu MS hafi verið veruleg. Þessi fyrirtæki hafi þurft að greiða allt að 17% hærra verð fyrir hrámjólk en t.d. Kaupfélag Skagfirðinga og dótturfélag þess. Taldi Hæstiréttur þessa mismunun hafa veitt Kaupfélagi Skagfirðinga og dótturfélagi þess óeðlilegt forskot í samkeppni og vegið mjög að samkeppnisstöðu keppinauta MS sem voru háðir henni um aðgang á mjólk. Er þetta til hagsbóta fyrir alla mjólkurbændur? Er þetta til hagsbóta fyrir alla neytendur að hafa fyrirkomulagið með þessum hætti? 480 millj. kr. sekt. Hæstiréttur taldi líka að Mjólkursamsalan hefði haft mikla þekkingu á mjólkuriðnaði og mjólkurviðskiptum og verið með yfirburðastöðu á mjólkurmarkaði. Í því ljósi hafi sú háttsemi MS að mismuna viðskiptaaðilum og veita þeim ómálefnaleg viðskiptakjör verið sérlega alvarleg og verði ekki réttlætt með vísan til ákvæða núgildandi búvörulaga. Þetta er umhverfið sem þingmenn Framsóknarflokksins og ríkisstjórn Íslands ætlar að fara inn í með samkeppnina og neytendur og eftir atvikum umhverfi bænda. Ég er hrædd um að þeir verði ofurseldir afurðastöðvunum. Ég er hrædd um að þeir hafi ekki raunverulegt frelsi til að velja þegar þeir bjóða sínar afurðir og setja inn á markað. Ég hef nefnilega þá trú á íslenskum bændum að þeir geti gert þetta enn betur heldur en innan þessa ramma, þessa ferkantaða kerfis sem íslenska landbúnaðarkerfið er í í dag. Í hinni nýju landbúnaðarstefnu sem var samþykkt fyrir einhverjum misserum síðan, og margt frábært sem kemur fram í þeirri landbúnaðarstefnu sem við eigum að ýta á og hvetja áfram, er einmitt sagt að róttækar breytingar séu nauðsynlegar til að tryggja hagsmuni bænda og þá um leið neytenda. Við þurfum róttækar breytingar til að geta eflt íslenska landbúnaðarframleiðslu og matvælaframleiðslu, leggja til hliðar þessar gamaldags lausnir og draga fram þann mátt sem samkeppnin hefur. Ég undirstrika það að Samkeppniseftirlitið er með heimildir til undanþágu og þetta er svo einfalt. Ef undanþágan er þörf þá er hún til hagsbóta fyrir neytendur og fyrir bændur. Hver er hættan? Ég vara sérstaklega við því að við förum þessa leið af því að ég er m.a. hrædd um að frelsi bænda verði minna heldur en meira með enn einu haftafrumvarpinu sem hér er verið að boða. Þetta er ekkert annað en haftafrumvarp. Þetta er bara haftafrumvarp og ríkisstjórnin ætlar að fara einhverja svipaða leið. Hér sagði áðan þingmaður frá Samfylkingunni að viðkomandi ætlaði ekki að útiloka þessa leið. Ég ætla hér með að útiloka þessa leið, alla vega fyrir mína parta, að fara leið sem bætir við enn einni undanþágunni, lögbundinni undanþágu frá samkeppnislögum. Við eigum að fara aðrar leiðir fyrir neytendur og bændur líka, í þágu frelsis, í þágu hugsjóna um samkeppni, um að við trúum virkilega að nýsköpun fylgi samkeppninni eins og hún hefur svo sannarlega gert og við höfum séð á svo mörgum sviðum. Samkeppni tryggir meira vöruframboð. Hún eykur valfrelsi, hún tryggir betri þjónustu samhliða því að tryggja neytendum lægra verð. Samkeppni stuðlar líka að umbótum í rekstri og hún skapar, eins og ég segi, aukinn hvata fyrir nýsköpun. Við eigum miklu frekar að sammælast um þetta, fá alla með okkur í lið að fara þessa leið sem við í Viðreisn trúum á, trú á opinn markað, samkeppnina og öllu því góða sem henni fylgir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Þetta er svo sem ekki í fyrsta skipti sem ég og hv. þingmaður skiptumst á skoðunum um þetta efni. Við erum með ákveðið fyrirkomulag og hv. þingmaður gerði því ágætlega skil áðan þegar ákveðið fyrirtæki var dæmt til að greiða ákveðnar bætur. Í grunninn er það þannig að við erum með ákveðið fyrirkomulag og menn eiga að spila eftir ákveðnum leikreglum. Þá er það ekki fyrirkomulaginu að kenna að menn fari ekki eftir leikreglum - getum við, ég og hv. þingmaður, ekki verið sammála um það? Við erum með ákveðið fyrirkomulag, með ákveðnar leikreglur og þeir voru væntanlega ekki dæmdir fyrir að fara að leikreglum, ég get ekki skilið það þannig. Hv. þingmaður kom inn á samruna tveggja fyrirtækja norður við Eyjafjörð, Kjarnafæðis og Norðlenska, og þannig vill til að sá sem hér stendur var í fyrra lífi, eins og maður segir, einn af þeim sem stóðu að þeirri sameiningu. Ég þekki hana mjög vel og er búinn að fara í gegnum þann pakka, þ.e. að sameina þessi tvö fyrirtæki undir samkeppnislögum. Jú, vissulega gekk það ágætlega. En í því samhengi sem verið er að tala um í frumvarpinu erum við að tala um mun stærri og meiri samruna en var hjá þeim tveimur fyrirtækjum. Það er alveg gríðarlegur munur þar á.

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta ekkert flókið. Ef þeir sem þrýsta svona mikið á að leyfa þessa miklu samvinnu fá þrýst á þessa undanþágu frá samkeppnislögum sem ég er á móti - ef þeir vilja hana, af hverju er ekki hægt að gera það á grunni samkeppnislaga? Af hverju er ekki hægt að sýna fram á að þessi samvinna sem er svo nauðsynleg að þeirra mati, og ég ætla ekkert að draga það í efa, sé svona mikilvæg? Af hverju er ekki hægt að sýna það svart á hvítu að það samstarf sé í þágu bænda og neytenda? Ég veit að hv. þingmaður þekkir samruna Kjarnafæðis og Norðlenska mjög vel. Ég hef átt samtöl við bændur fyrir norðan sem drógu fram að þeir hafi verið mjög smeykir við þann samruna. Það var m.a. dregið fram af hálfu Samkeppniseftirlitsins að fyrirtækið sameinað þyrfti að skuldbinda sig til að standa ekki í vegi fyrir því að bændur myndu færa viðskipti sín frá fyrirtækinu og jafnvel til keppinauta þess. Jafnframt var tryggður réttur bænda til að semja um afmarkaða þjónustu við sameinað fyrirtæki, svo sem um slátrun eða aðra þjónustu við þriðja aðila, svo sem vinnslu. Með því að draga Samkeppniseftirlitið þarna inn styrkti það stöðu bænda við samruna. Ég óttast að með því að koma með undanþágu, beinharða, klára undanþágu, inn í búvörulögin til að sniðganga samkeppnislög verði staða bænda ekki betri heldur verri en hún er núna hvað þetta varðar. Ég geld varhuga við þessu máli, ekki bara fyrir hönd neytenda heldur líka fyrir hönd bænda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég ítreka það sem kom fram í fyrri spurningu minni til hv. þingmanns sem snýr að fyrirkomulagi og leikreglum. Það er ekki fyrirkomulaginu að kenna, ég spyr hvort við getum ekki verið sammála um það, ef menn fara ekki að leikreglunum. Neytendur og bændur - við skulum hafa það í huga að bændur eru líka neytendur. Það er stórt atriði líka. Vissulega er það þannig þegar farið er af stað í ákveðna vegferð, og það eru þessir flutningsmenn sem standa að frumvarpinu, sem snýr að því að reyna að bæta hag bænda og neytenda. Mér heyrist að ég og hv. þingmaður séum sammála um meginþættina. Þetta er bara spurning um fyrirkomulagið sem við notum til að ná markmiðum fram. Það má vel vera að skynsamlegra sé að fara í gegnum samkeppnislögin en við þekkjum þessa leið og ég er í sjálfu sér ósammála því að við séum að binda menn frekar niður. Það er mjög mikilvægt, þegar þessi undanþága er veitt frá 71. gr. búvörulaga, að settar séu mjög skýrar leikreglur um það hvernig menn ætla að spila á vellinum. Að lokum vil ég spyrja hv. þingmann að því sem snýr að samkeppni á smásölumarkaði hér innan lands, hvort hún geti ekki verið sammála mér í því að samkeppni á smásölumarkaði er verðmyndandi erlendis frá.

Virðulegi forseti. Eins og staðan er núna, og við förum eftir almennum samkeppnislögum, þá tryggjum við aðkomu Samkeppniseftirlitsins. Eins og ég skil þetta mál þá er í raun verið að sniðganga samkeppnisreglur og um leið Samkeppniseftirlitið ef það á að heimila samruna. Ég óttast það. Fyrirkomulag og ákveðnar leikreglur - alla vega er það þannig að það fyrirkomulag sem við höfum í mjólkuriðnaði, þær leikreglur sem við settum þar, leiddu engu að síður til þess að Hæstiréttur staðfesti 480 millj. kr. sekt á Mjólkursamsöluna vegna alvarlegra brota á samkeppnislögum. Það er það fyrirkomulag sem var nýtt og það var háttalagið eftir þeim leikreglum þannig að MS mismunaði viðskiptaaðilum og veitti þeim það ómálefnaleg viðskiptakjör að það þótti sérlega alvarlegt og alls ekki réttlætanlegt með tilvísun í núverandi búvörulög, þannig að það sé líka sagt. Menn hafa til að mynda rætt aðkomu Samkeppniseftirlitsins út af sölu Mílu. Þar lækkaði söluandvirðið um 8 milljarða og menn tóku andköf og sögðu: Nú eru eigendurnir að fá 8 milljörðum minna, út af aðkomu Samkeppniseftirlitsins. Ég horfi miklu frekar þannig á það að menn hafi verið að tryggja öryggi neytenda. Það var verið að tryggja rétt neytenda fram í tímann þannig að þessir 8 milljarðar, sem hefðu ella farið til eigenda, til þeirra sem voru að selja, fóru til neytenda. Ég vara við því að við förum eftir svona leiðum eða öðrum að grafa undan samkeppnisreglum, grafa undan Samkeppniseftirlitinu, með því að samþykkja svona mál. Ég ítreka þá ósk mína að ráðherra samkeppnismála, ráðherra Framsóknarflokksins, haldi vöku sinni þegar slíkar undanþágur frá almennum samkeppnisreglum eru settar og reyni að tryggja rétt neytenda í öllum þeim starfshópum sem viðkomandi ráðherra skipar.

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum sem fjallar um 71. gr. búvörulaga. Hér hefur mikið verið talað um samkeppnislög og þann markað sem við erum að berjast við eða lifum í. Ég vil benda á að innan Evrópusambandsins eru í gildi víðtækar undanþágur frá samkeppnislögum - og hv. þm. Þorgerður Katrín tekur á sprett - til að styðja við framkvæmd hinnar sameiginlegu …  Það er alveg ljóst að við erum í stærri heimi heldur en akkúrat þessi eyja sem við lifum á hvað varðar fæðuframleiðslu enda erum við mjög háð innflutningi á matvöru og verðum það áfram og við ætlum ekkert að fara til baka með það. Nýverið kom út skýrsla starfshóps um neyðarbirgðir. Starfshópnum var falið að gera skýrslu um nauðsynlegar birgðir til að tryggja lífsafkomu þjóðarinnar á hættutímum. Okkur er hollt að rýna í þessa þætti, hvernig sem á stendur. Þeir tímar sem við lifum á núna minna okkur á hversu mikilvægt er að tryggja fæðuöryggi í landinu. Innlend framleiðsla mun ekki geta uppfyllt þá fjölbreytni sem eftirspurn krefst en það er ljóst að við getum spýtt verulega í til að tryggja að neytendur hafi ávallt aðgang að góðum og heilnæmum matvælum. Stór hluti þeirra fæðuflokka sem við neytum er innfluttur og við erum alltaf háð þeim innflutningi hvað sem verður. En við getum haft það í forgrunni að styrkja innlenda framleiðslu og íslenskan landbúnað. Staðan í dag er þannig hvað varðar sauðfjárræktina að sauðfé hefur ekki verið færra hér í nærri 200 ár og í vetur vorum við komin niður í 385.000 vetrarfóðraðar kindur sem er fækkun um 30.000 á milli tveggja ára og bændum fækkaði á sama tíma um 100 á þessum tveimur árum. Nú berast fréttir af því að það verði enn frekari fækkun á sauðfé og þeim bændum fækki líka sem eru í sauðfjárrækt. Maður hefur heyrt allt of margar sögur af því að bændur hafi hreint og beint verið að flytja beint úr réttunum í sláturhúsin því að þeir eru að skera allt niður. Við þurfum alltaf að hafa í forgrunni að styrkja innlenda framleiðslu. Með því að styðja við íslenska landbúnaðarframleiðslu tryggjum við ekki aðeins fæðuöryggi heldur verndum við einnig störf fólks og tryggjum fjölbreytni atvinnulífsins. Það gleymist nefnilega oft að þúsundir einstaklinga starfa við matvælaframleiðslu hér á landi. Með því að efla landbúnað er hægt að draga úr niðursveiflu í hagkerfinu og um leið að tryggja fæðu- og matvælaöryggi í landinu. Styrking afurðastöðva skiptir sauðfjárræktina sérstaklega miklu máli þar sem það hefur orðið markaðsbrestur. Undanfarin ár hefur afkoman í greininni verið á niðurleið og hefur eiginlega náð botni sínum. Það þarf átak til að geta spyrnt sér upp frá honum. Það er ljóst að staða afurðastöðva hér hefur verið með þeim hætti að ekki hefur verið hægt að greiða hærra verð til bænda og það kemur engum til góða, hvorki bændum né neytendum. Útgangspunkturinn er að hagsmunir bænda og neytenda fara alltaf saman. Því er sameiginlegt baráttumál að standa vörð um íslenska matvælaframleiðslu. Sambærileg breyting og lögð er til í þessu frumvarpi var gerð fyrir afurðastöðvarnar í mjólkuriðnaði, það hefur komið hérna fram, og hafði í för með sér mikla hagræðingu og það skilaði sér auðvitað til neytenda, bæði neytenda og framleiðenda, auk þess sem það hafði í för með sér nýsköpun í greininni og stórbætti vöruúrvalið. Ég held að með þessari breytingu sé hægt að fara í nýsköpunarvinnu og bjóða upp á að jafnvel breyta þessu ferli, eins og flutningsmaður þessa frumvarps kom inn á, við þurfum ekki að hafa það meitlað í stein. En það sem er mikilvægast, af því að við erum að tala um samkeppni, er að sauðfjárframleiðendur hér á landi nái að standa jafnfætis þeim framleiðendum sem þeir eru að keppa við. Þar vil ég nefna t.d. skilarétt verslananna á íslenskum kjötafurðum. Hver er hvati verslana til að hafa þessar vörur í forgrunni þegar þær geta skilað þeim bara jafnóðum? Það er ekki þeirra hagur að selja þetta nema þá að koma til móts við neytendur sem þær vissulega gera líka. En það er svo margt annað sem við þurfum að horfa til, sérstaklega á svona tímum, og horfa á þetta í stærra samhengi heldur en akkúrat hér innan lands því að við erum að keppa við matvælaframleiðendur um allan heim.

Frú forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta mál sé komið hér til meðferðar í þinginu. Efnisatriði þess eru til bóta og skynsamleg. Það er gaman að því að á þriðjudaginn þá mælti ég fyrir þingsályktunartillögu sem við þingmenn Miðflokksins flytjum og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og formaður Miðflokksins, er fyrsti flutningsmaður að, þar sem við leggjum til stórsókn í innlendri matvælaframleiðslu. 17. liður þeirrar tillögu hljóðar einmitt þannig, með leyfi forseta: „Öllum úrvinnslufyrirtækjum landbúnaðarvara verði gert heimilt að hagræða með samvinnu og samruna umfram þær skorður sem samkeppnisyfirvöld setja.“ Það má eiginlega segja að þetta rammi inn sömu nálgun og lögð er til í þessu máli og er flaggað í þingmálaskrá hæstv. matvælaráðherra til framlagningar í febrúar, ef ég greip það rétt. Það verður ekki hjá því komist að nefna það sem kom fram í ræðu hv. framsögumanns, Þórarins Inga Péturssonar, þar sem hann minnti á að málið hefði verið flutt fimm sinnum og dagaði uppi hingað til en að undirliggjandi hagsmunir í málinu séu þannig vaxnir að ef bara er horft til sauðfjár- og nautgripaframleiðslu þá sé líklegt hagræði sem af þessu hljótist um 1,5 milljarðar á ári, 1.500 milljónir. Og ef horft er til sömuleiðis alifugla- og svínaræktar þá er þessi upphæð 2–3 milljarðar á ári. Ef við horfum bara á það sem snýr að sauðfjárbúskap og nautgriparækt, 1,5 milljarður á ári, og ef við gefum okkur að málið hefði náðst fram þarna strax í byrjun, væru það 1,5 milljarðar á ári í fjögur ár eða 6 milljarðar, 6.000 milljónir. Það er hagræðið sem markaðurinn hefur orðið af nú þegar. Það er auðvitað umhugsunarefni að skynsamlegar breytingar sem þessar dagi uppi af því að nú er ríkisstjórnin sem nú er við völd sú sama og var við völd þegar byrjað var að leggja þetta frumvarp fram hér á 149. löggjafarþingi, árið 2018. Að þessu sögðu þá get ég ekki annað en rifjað upp svar hæstv. matvælaráðherra eða raunar ekki svar við fyrirspurn formanns Miðflokksins, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, í umræðum hér fyrir skömmu þegar hann spurði hvort hæstv. ráðherra vildi styðja við kerfi sem ýtti undir aukna kjötframleiðslu á Íslandi eða að hún minnkaði eða stæði í stað. Ráðherrann kom sér undan því að svara þessu sem mér finnst, því miður, senda það merki út til þeirra bænda sem starfa í þessum mikilvægu greinum að það sé komin upp sú fordæmalausa staða að matvælaráðherra styðji ekki raunverulega við kjötframleiðslu á íslandi. Ef það er raunin, sem er eiginlega ekki hægt annað en að lesa út úr því hvernig ráðherrann kom sér undan að svara spurningu hv. þingmanns, þá er það auðvitað grafalvarleg staða og bendir kannski að einhverju marki til að hugur fylgi ekki máli varðandi mögulega framlagningu máls af hendi hæstv. ráðherra í febrúar næstkomandi. Enda er málið þannig vaxið að maður hlýtur að spyrja sig af hverju verið er að bíða fram í febrúar með framlagningu málsins þegar efnisatriðin eru býsna vel þekkt. Málið sem hér um ræðir hefur verið lagt fram og er núna lagt fram í fimmta sinn þannig að eitthvað orsakar það að ekki er vilji til að leggja málið fram tímanlega. Mér segir svo hugur að ástæðan sé sú að ráðherrann hafi hóflegan áhuga á að málið klárist á þessu þingi og horfi þá mögulega til þess að leggja það fram aftur á næsta þingi og svo koll af kolli. Það velkist enginn í vafa um erfið starfsskilyrði bænda, það hefur verið sótt að þeim úr öllum áttum, a.m.k. mörgum áttum, undanfarin ár. Þau rýrna jafnt og þétt og það er eins og það sé einhver tilfinning fyrir því hjá a.m.k. hluta Alþingis að stuðningur við innlenda matvælaframleiðslu, íslenska bændur, sérstaklega kjötframleiðendur, sé allt annars eðlis heldur en hjá öðrum þjóðum annars vegar eða í öðrum greinum hins vegar. Við þurfum að komast út úr þeim hugsunarhætti sem hefur umlukið því miður allt of lengi þessar mikilvægu stéttir og þá mikilvægu starfsemi sem sinnt er í sveitum landsins. En ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri núna. Ég hlakka til meðferðar þingsins á málinu í hv. atvinnuveganefnd og vona að málið nái fram að ganga og það verði þannig búið um það í hv. atvinnuveganefnd að ef hæstv. matvælaráðherra heykist á því að klára málið eða leggja það fram yfir höfuð eins og flaggað hefur verið þá sé nefndin í stakk búin til að klára þetta mál og koma því hér inn í þingsal til atkvæðagreiðslu. Þá er líka bara ágætt ef það kemur á daginn að ekki sé meiri hluti fyrir málinu innan stjórnarflokkanna, það væri áhugavert. En hagsmunirnir eru það miklir sem eru undir og í rauninni hafa það margir milljarðar nú þegar tapast út úr kerfinu, ef svo má segja, í hagræði sem ekki varð, að við verðum að taka þetta mál núna og klára það.

Frú forseti. Það fer ekki á milli mála hjá okkur sem höfum verið að hlusta á þessa umræðu að það er margt við starfsskilyrði bænda í dag sem má bæta. Það eru ekki allir á sama máli um það hvað sé besta leiðin en eins og kom fram í andsvörum mínum við framsögumann málsins þá finnst mér margt í þessu benda okkur á að við erum að festa okkur í því að reyna að setja enn einn plásturinn á áratugagamalt módel um það hvernig bændum séu tryggð lífsskilyrði til að geta haldið áfram. Það var einn hv. þingmaður, ég man ekki alveg hver, sem nefndi það hér áðan að bændur væru hreint og beint að gefast upp, væru að selja allar sínar rollur og öll sín lömb því að ekki væri lengur hægt að vera sauðfjárbóndi á Íslandi. Það er að sjálfsögðu mjög alvarlegt mál ef ástandið er orðið það slæmt að fólk er að gefast upp. Sjálfur ólst ég upp við það að vera í sveit öll sumur frá því að ég byrjaði í grunnskóla og fram að 13 ára aldri og maður hugsar svo sannarlega alltaf t.d. á vorin til þess tíma þegar sauðburðurinn er. Og að hugsa til þess að kannski eftir einhverja áratugi, vegna þess að við höfum verið svo föst í þessu módeli sem er löngu orðið úrelt, þá verði ekki nein tækifæri fyrir barnabörnin og barnabarnabörnin að sjá sauðburðinn. Við erum með áratugagamalt módel sem er flókið, módel sem er ekki mjög sveigjanlegt, módel sem gekk eflaust mjög vel þegar það var búið til á sínum tíma, en við erum bara með allt aðrar aðstæður núna en við vorum og höfum verið undanfarna áratugi. Sem dæmi erum við að fara að eiga við meiri og meiri loftslagsvá. Loftslagsváin mun hafa þau áhrif að við þurfum að hugsa meira um hvernig við framleiðum mat og matvæli. Við þurfum að hugsa meira um votlendi og annað. Allt eru þetta hlutir sem snerta bændur. Við getum ekki haldið að við ætlum að takast á við þessar gjörbreyttu aðstæður með einhverju módeli sem var búið til þegar við bjuggum næstum því öll enn þá í torfkofum. Það er orðið svo langt síðan, það var alla vega áður en ég fæddist, ég kalla það torfkofana. Við búum nefnilega ekki bara við breyttar umhverfisaðstæður, við erum líka með breyttar markaðsaðstæður. Það datt engum í hug að flytja mat eins og lambakjöt til Íslands fyrir 40 árum síðan. Það hefði bara verið hlegið að því, fyrir utan það að kjötið hefði sennilega verið ónýtt við komuna hingað frá Nýja-Sjálandi.Við lifum við breyttar markaðsaðstæður, við lifum við breyttar umhverfisaðstæður og við lifum bara við það að við þurfum að hugsa þetta allt upp á nýtt. Við þurfum að hætta að setja endalaust plástra á gamalt kerfi sem er löngu úr sér gengið. Við þurfum að vinna þetta saman, hvað við ætlum að gera, hvernig við ætlum að hugsa þetta upp á nýtt, og ekki vera föst í viðjum fortíðarinnar og segja: Já, en þetta þarf að vera þannig að lambið fari frá bónda til afurðastöðvar, til heildsala, til búðarinnar og til einstaklingsins, neytandans. Það er ekkert endilega þannig í dag. Við þurfum virkilega að vinna saman að þessu. Þó að það séu örfáir bændur hér innan veggja Alþingis og þó að örfá okkar hafi verið í sveit þá þarf að vinna þetta með bændunum, þeim sem eru bændur í dag. Það þarf að að vinna með þeim, vinna með neytendum, það þarf að vinna með öllum aðilunum að því að koma með nýtt módel, nýtt módel fyrir nýja öld. Við heyrðum framsögumann málsins t.d. tala um það hvernig slátrað er á átta vikum í dag og svo standi bara sláturhúsin auð þar á milli. Á sama tíma getum við t.d. ekki farið inn á Ameríkumarkað, eins og t.d. í Whole Foods-búðirnar, vegna þess að við getum bara skaffað ferskt kjöt í einhverjar átta eða tólf vikur á ári. Þeir vildu selja þetta allt árið um kring en við gátum ekki annað þeirri eftirspurn. Þegar við förum í það að byggja upp þessar nýju leiðir þá þurfum við að sjálfsögðu að hafa hag framleiðendanna og hag neytendanna og, eins og hefur líka komið fram, hag samfélagsins þegar kemur að fæðuöryggi að leiðarljósi. Við verðum að hætta að vera með þessa íhaldssemi, og það er óháð því í hvaða flokkum við erum. Við verðum að hætta þessari íhaldssemi, að vera alltaf föst í sama hugsunarhættinum, að það verði að leysa allt innan sama módels. Við þurfum virkilega að endurhugsa þetta allt. Við þurfum að keyra áfram nýsköpun á þessu sviði. Og þegar ég segi keyra áfram nýsköpun þá er ég ekki að tala um að setja einhverjar 50 millj. kr. á ári í Matvælasjóð, það er ekki upp í nös á ketti, hvað þá sauðfé. Við þurfum að rækta nýsköpun. Við þurfum að þora að fara nýjar leiðir, prófa nýjar leiðir utan við þetta módel sem við erum með og sýna það þor að gefa upp á nýtt, eins og ég orðaði það fyrr í dag, og þora að prófa nýjar leiðir og þora að standa með bændum og þora að standa með neytendum þegar kemur að þessu. Við getum gert það ef við hættum að vera föst í þessari íhaldssemi okkar, að hafa þetta allt eins og það var.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um undirritun og fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Ályktunartextinn hljómar þannig: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni fyrir Íslands hönd að undirrita og fullgilda samning um bann við kjarnorkuvopnum sem samþykktur var á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í New York 7. júlí 2017 og tók gildi hinn 22. janúar 2021.“ Flutningsmenn þessarar tillögu eru ásamt mér hv. þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Orri Páll Jóhannsson, Bjarni Jónsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og Jódís Skúladóttir. Þetta er ekki í fyrsta sinn sem þessi tillaga er lögð fram en hún er nú flutt í sjöunda sinn. Ég ætla ekki að lesa greinargerðina sem fylgir málinu enda geta áhugasamir kynnt sér hana á vef þingsins en ég ætla að stikla á stóru í því sem þar kemur fram. Það gerðist í júlí árið 2017 að 122 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna samþykktu samning um að banna kjarnorkuvopn. Samningurinn tók svo gildi snemma árs 2021 eftir að 50 ríki höfðu afhent aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna skjal um fullgildingu, staðfestingu, samþykki eða aðild. Í greinargerðinni má sjá tölur eins og þær litu út í september á þessu ári um ríki sem hafa undirritað samninginn og fullgilt hann. Þeim hefur sem betur fer fjölgað síðan þá og nú er staðan þannig að 91 ríki hefur undirritað samninginn og 68 ríki hafa gengið alla leið og fullgilt hann, gert hann að lögum í sínu landi. Það er til marks um mikilvægi þessa samnings að samtökin ICAN, sem unnu ötullega að gerð hans, hlutu friðarverðlaun nóbels árið 2007 og í rökstuðningi nóbelsnefndarinnar með því af hverju ICAN hlutu friðarverðlaunin segir að samtökin hafi átt stærstan þátt í að leiða saman þjóðir heims og undirbúa gerð þessa mikilvæga sáttmála. Það eru ekki einungis ríki sem hafa komið að gerð hans heldur einnig ýmiss konar félagasamtök og friðarhópar um allan heim sem hafa komið að og tekið þátt í vinnunni og gera raunar enn. Aðdragandi þessa samnings er langur. Samningur um að vinna gegn útbreiðslu kjarnorkuvopna frá 1968, NPT-samningurinn svokallaði, sem 191 ríki er aðili að, hefur löngum verið talinn mikilvægasti afvopnunarsamningurinn á sviði kjarnorkuvígbúnaðar, en því miður hafa þjóðir ekki gefið þessum samningi nægjanlegan gaum og því miður hafa flest kjarnorkuveldin varið svimandi háum upphæðum til þróunar á nýjum og fullkomnum kjarnorkuvopnum og það á sér stað víða um heim einmitt núna. Á valdatíma Trump-stjórnarinnar í Washington hljóðaði orðræðan upp á það að gert var ráð fyrir möguleikum á mun víðtækari beitingu á kjarnorkuvopnum en áður hafði verið rætt. En það verður að segjast eins og er að sjá mátti ákveðin jákvæð teikn með því að Joe Biden varð forseti, enda hefur hann ýjað að þeim möguleika að Bandaríkjastjórn kunni að hverfa frá því að áskilja sér rétt til beitingar kjarnorkuvopna að fyrra bragði. Það er svo sem ekkert handfast í því og ekkert ólíklegt að í þeim ólgusjó sem heimsmálin eru núna sé kannski óraunhæft að gera sér vonir um slíkt. Aftur að þessum samningi og þingsályktunartillögunni: Ríki um víða veröld hafa lagt hönd á plóg í baráttunni fyrir samþykkt og gildistöku sáttmálans. Þó svo að langflest ríkin sem eru aðilar að honum séu í Asíu, Suður-Ameríku og Afríku eru nokkur Evrópulönd sem hafa undirritað samninginn. Ég ætla bara að nefna sem dæmi Austurríki, Írland og Liechtenstein. Því miður ákváðu nær öll aðildarríki NATO að sniðganga viðræður um gerð sáttmálans og hafa ekki gerst aðilar að honum. Hugsanlega má tengja það við að hernaðarstefna bandalagsins byggist enn á því að áskilja sér rétt til að beita kjarnorkuvopnum að fyrra bragði. Frú forseti. Staða heimsmálanna hefur auðvitað breyst með innrásarstríði Rússa í Úkraínu og við sjáum það glöggt hvaða hræðilegu afleiðingar stríð hefur fyrir almenna borgara. Því miður er það svo að Rússar hafa látið í það skína, ýjað að því, að notkun kjarnorkuvopna væri möguleg. Það er eitt og sér alveg grafalvarlegt mál. Fyrr í mánuðinum var Norður-Kórea einnig með æfingar sem sneru að notkun skammdrægra flauga sem geta borið kjarnorkuvopn. Þetta er auðvitað grafalvarlegt mál og undirstrikar enn og aftur mikilvægi þess að þjóðir heimsins taki sig saman um að banna þessa tegund vopna. Það höfum við áður gert, til að mynda með jarðsprengjur og efnavopn. Það voru einmitt ríkin sem ekki höfðu yfir slíkum vopnum að búa sem ruddu þar brautina. Ég tel mikilvægt að halda áfram á þessari leið og meðan við erum enn aðilar að NATO að leggja áherslu á að alltaf sé óásættanlegt að beita kjarnorkuvopnum, að það sé algerlega út úr öllu korti að tala einhvern tímann fyrir beitingu þeirra að fyrra bragði. Það er annað mál sem hefur aftur verið lagt fram núna, sem tengist þessu máli, en það er frumvarp til laga um að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Ég held að það sé mjög mikilvægt að vinna að kjarnorkuafvopnun á mörgum stöðum í einu. Þess vegna finnst mér þessi tvö mál sem bæði eru flutt af þingmönnum Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs skipta máli. Sannast sagna verð ég að viðurkenna að ég hafði gert ráð fyrir því að hér yrði fullur þingsalur við umræðu á þessu máli í dag í ljósi þess að fyrr í dag fór fram sérstök umræða um öryggis- og varnarmál. Það er fátt sem myndi ógna öryggi heimsins meira en það að kjarnorkuvopnum væri beitt. Það er fátt sem ógnar öryggi heimsins meira en að það verði kjarnorkuslys. Í ljósi þess hversu mörg töluðu hér um mikilvægi þess að ræða öryggis- og varnarmál var ég satt að segja að vonast eftir því að hér yrði lífleg umræða í dag, jafnvel að tekist yrði á um ólíkar leiðir að því hvernig mætti ná markmiðinu um kjarnorkulausan heim. Okkur getur alveg greint á um leiðirnar en ég ætla að leyfa mér að vona að við séum öll sammála um að kjarnorkuvopn eigi aldrei að nota. Líkt og ég var að vísa í hér áðan þá er umræða dagsins sú að möguleiki sé á því að beita kjarnorkuvopnum. Það er stundum talað um eitthvað sem kallað er lítil og taktísk kjarnorkuvopn og að hægt sé að beita þeim í staðbundnum hernaði, til að mynda, getur maður ímyndað sér, á átakasvæðum heimsins í dag. En staðreyndin er sú að frá því að kjarnorkusprengjum var varpað á Hírósíma og Nagasaki hafa kjarnorkusprengjurnar stækkað þannig að það sem er talað um í dag sem lítil og taktísk vopn eru jafnvel sprengjur sem eru stærri en þær sem varpað var á Hírósíma og Nagasaki, bara til að setja umræðuna í samhengi við það sem við erum að tala um hér í dag en tengja hana einnig við söguna. Ég held að það séu u.þ.b. 26 þingmenn sem hafa skrifað undir „ICAN parliamentary pledge“, eins og það heitir á ensku, með leyfi forseta, þ.e. heit um að vinna gegn kjarnorkuvopnum. Þetta er næstum þriðjungur þingsins sem mér finnst vera jákvætt. Ég treysti því að við í Vinstri grænum eigum okkur marga bandamenn þegar kemur að þessu máli. Vegna stöðunnar í heiminum í dag er þetta mál eins mikilvægt og nauðsynlegt inn í alla umræðu um öryggis- og varnarmál og framast getur orðið. Ég vona þess vegna, treysti því og raunar veit að málið mun fá góða og vandaða umfjöllun í hv. utanríkismálanefnd. Ég legg því til hér í lok umræðunnar að málinu verði vísað til utanríkismálanefndar. Ég vona svo sannarlega að síðar á þessu þingi fáum við það aftur hingað inn og þá til að geta samþykkt að Ísland verði aðili að samningi um að banna kjarnorkuvopn sem þegar hefur tekið gildi. Það er þegar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna búið að banna kjarnorkuvopn og auðvitað á Ísland að vera þátttakandi í slíkum samningi.

Herra forseti. Mig langar að byrja á því að óska forseta til hamingju með að vera mættur í forsetastól. Mig langar líka að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir framsögu á mjög mikilvægu máli sem svo sannarlega er jafnvel enn mikilvægara í dag en það var síðast þegar það var flutt. Mig langaði að spyrja hv. þingmann - það er þannig að 21 núverandi þingmaður Íslands hefur skrifað undir ICAN-heitið, ICAN-þingmannaheitið, eða eins og það heitir á ensku, með leyfi forseta: „ICAN parliamentary pledge“. Þar er allur þingflokkur Vinstri grænna og Pírata m.a., en þar má einnig finna þingmenn frá Samfylkingu, Flokki fólksins og Framsókn. Mig langaði að spyrja hv. þingmann af hverju okkur sem höfum skrifað undir þetta heit var ekki boðið að vera með á þessu frumvarpi því að við hefðum svo sannarlega gert það og það hefði jafnvel haft þau áhrif að það fengi enn meiri stuðning innan þingsins.

Herra forseti. Til hamingju með að vera kominn hér í stólinn. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að leiðrétta töluna um það hversu margir hefðu skrifað undir heitið. Mér heyrist að ég hafi aðeins verið að ýkja hvað ég hélt að við værum mörg. En varðandi það af hverju öðrum var ekki boðið að vera með á málinu þá er í raun bara því til að svara að þetta er mál sem við í Vinstri grænum höfum flutt hingað til en ef svo leiðinlega vill til að ég þurfi að flytja málið aftur þá mun ég svo sannarlega taka þessa ábendingu hv. þingmanns til greina því að auðvitað snýst þetta um að ná fjöldasamstöðu um málið. Ég vil þess vegna þakka fyrir þessa ábendingu og vona að hv. þingmaður verði með mér í liði í því að ná þessum þingmönnum í brautryðjendaliðið fyrir því að banna kjarnorkuvopn. Svo er það auðvitað þannig að langstærsta verkefnið er að ná þeim sem ekki hafa skrifað undir þetta heit, og sem ég ætla að leyfa mér að trúa að séu engu að síður ekki hlynntir kjarnorkuvopnum, á okkar mál því að það er ekki nóg að predika yfir hinum sanntrúuðu. Við verðum að ná til þeirra sem einhverra hluta vegna hafa ekki tekið afstöðu eða ekki rökstutt það af hverju þeir vilja frekar fara einhverja aðra leið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. 21 þingmaður hefur skrifað undir, en ef við horfum á flokka þeirra sem hafa skrifað undir telst mér svo til að þar sé möguleiki á því að ná allt að 38 þingmönnum í okkar lið þannig að ég stend bara með hv. þingmanni í því að við munum ná þessum fjölda. Við þurfum ekki einu sinni 38 til að ná málinu í gegn. En mig langar að spyrja hv. þingmann - nú er þetta í sjöunda sinn sem þetta er lagt fram og það virðist því miður ekki fara lengra en bara að fá að fara út til umsagnar þrátt fyrir að við séum með stóran hóp þingmanna sem trúa því að hið rétta sé að banna kjarnavopn. Hverju erum við að stranda á hér innan húss? Og svo í öðru lagi: Af hverju er Ísland ekki að skrifa undir? Er það vegna samninga okkar við Bandaríkin eða vegna veru okkar í NATO? Hvar er boltinn að stoppa hjá friðelskandi land eins og Íslandi?

Herra forseti. Það er dapurlegt að Ísland hafi ekki tekið þátt á fyrri stigum og hafi ekki einu sinni mætt á fundi varðandi þennan samning um að banna kjarnorkuvopn. Ég er hrædd um að veran í NATO spili þar ákveðið lykilhlutverk vegna þess að NATO er jú hernaðarbandalag sem áskilur sér réttinn til að nota kjarnorkuvopn að fyrra bragði. Forsvarsmenn ICAN hafa engu að síður bent á það og fært fyrir því býsna góð rök að lönd sem eru þó aðilar að NATO en hafa ekki yfir kjarnorkuvopnum að búa, ég tala nú ekki um land eins og Ísland sem hefur ekki einu sinni yfir her að búa, geti alveg orðið aðilar að samningnum þrátt fyrir veruna í NATO. Þannig að mig grunar að það strandi á þessu. En svo held ég líka, líkt og ég kom að í ræðu minni áðan, að umræðan um öryggismál fari því miður oft inn á aðrar brautir en þær að hugsa um hið gríðarlega óöryggi sem felst í því að 10–12 þjóðir eiga kjarnorkuvopn til að nota, því að það þarf ekki nema eina sprengju til að voðinn sé vís. Og þetta hefur Rauði krossinn t.d. sýnt með myndböndum, hvaða áhrif það hefði á borg ef kjarnorkuvopnum væri beitt þar.

Virðulegur forseti. Það er til skammar að friðelskandi land eins og Ísland hafi ekki undirritað og fullgilt samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Í raun hefði Ísland átt að vera leiðandi í þessu starfi í stað þess að vera eftirbátur. Þegar ég ólst upp var kjarnorkuógnin mikil og nú þegar hún hefur náð hæstu hæðum á ný langar mig að rifja upp ljóð eftir James nokkurn Thurber sem Borgfirðingurinn Magnús Ásgeirsson þýddi á mjög fallegan máta, ljóð sem foreldrar mínir lásu svo oft fyrir mig í æsku, ljóð um kjarnorkuvána, á ljóð sem mig langar, með leyfi forseta, að flytja örlítil erindi úr. Undir XII. alheimsfrið (eins og fólk mun kannast við) eftir blóðug öfgaspor endursteyptist menning vor. Heimsbyggð öll var eydd að grunni. Uppi stóð ei tré né runni. Bældir heimsins blómsturgarðar. Brotnir heimsins minnisvarðar. Lægra en dýr með loðinn bjór lagðist mannkind smá og stór. Ég ætla ekki að fara með allt ljóðið því það er dálítið langt, en í því kemur fallegur endir um ungu stúlkuna sem finnur eitt blóm, síðasta blómið og piltinn sem hún sýnir það. Saman endurreisa þau mannkynið, þangað til það aftur steypist á heljarþröm og ekkert lifir af nema einn piltur, ein stúlka og eitt blóm. Við megum ekki gleyma því hversu alvarleg þessi ógn er og við getum ekki látið einhverja pólitík stöðva það að þessari ógn sé eytt, að hún sé bönnuð.

Herra forseti. Maður kemst við að heyra svo fallegt kvæði flutt hér um svo mikilvægt mál og ég þakka hv. þingmanni fyrir að deila því með okkur. Ég er einn af þeim sem standa að þessari tillögu um undirritun og fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum. Ég held að við höfum jafnvel meira en nokkru sinni fyrr verið minnt á það að undanförnu hversu hræðileg ógn getur fylgt kjarnorkuvopnum. Kjarnorkuvopn eru eitt það hræðilegasta sem mannkynið hefur nokkru sinni fundið upp eða búið til og þeim fylgir ekkert annað en óöryggi, mögulegt blóðbað og ringulreið. Það eru ýmsir sem hafa aldeilis tekið þessi mál upp og fylgt eftir og ég vil sérstaklega tiltaka António Guterres, aðalritara Sameinuðu þjóðanna, sem hefur verið óþreytandi baráttumaður fyrir kjarnorkuafvopnun og eyðingu kjarnorkuvopna og heldur færst í aukana að undanförnu, einmitt núna þegar á þarf að halda í þeirri umræðu og því ákalli til þjóða heimsins. Svo að ég vísi aðeins í hann þá hefur hann talað um að kjarnorkuafvopnun, sem sagt að við losum okkur við þau, sé ekki útópískur draumur. Hann hefur hvatt þjóðir heims til að minnka þá áhættu sem þar er á ferðinni og sameinast um að eyða kjarnorkuógninni í eitt skipti fyrir öll. Svo ég vitni aftur í aðalritarann sagði hann fyrir nokkrum dögum í einni brýningunni, í lauslegri þýðingu minni, með leyfi forseta: „Þeir tímar þar sem þjóðum er stillt upp með hótunum um notkun kjarnorkuvopna verða að taka enda. Sú tálsýn að eitthvert ríki geti átt í og unnið kjarnorkustríð er veruleikafirring. Notkun kjarnorkuvopna myndi leysa úr læðingi einhvern hræðilegasta mannlega harmleik sem hægt er að hugsa sér og þar þurfum við að stíga til baka.“ Þetta voru orð aðalritarans fyrir nokkrum dögum. Aftur að Íslandi og stöðu þess. Ísland, sem vopnlaus fullvalda þjóð sem litið er til víða um heiminn sem fyrirmyndarþjóð sem stendur fyrir gildi sem fleiri vilja sameinast um, ætti að sýna gott fordæmi ásamt þeim fjölda þjóða sem þegar hafa staðfest samninginn. Ég vil ítreka það, eins og aðalritarinn hefur sagt, að þetta er ekki tálsýn. Okkur hefur tekist að vinna smásigra en stundum eru stigin skref aftur á bak, til að mynda í banni við framleiðslu og notkun á jarðsprengjum sem eru auðvitað allt önnur vopn en samt hræðileg á annan hátt og við vitum hvaða afleiðingar notkun þess getur haft. Meira að segja Bandaríkin, mesta herveldi heims, tilkynntu það á síðasta ári að þeir bönnuðu notkun og framleiðslu jarðsprengna. Þeir undanskildu reyndar landamærin milli Kóreuríkjanna. En þarna bannar þetta herveldi jarðsprengjur. Hvers vegna? Jú, vegna þess hræðilega skaða sem þær valda, ekki síst eftir að stríði lýkur, bara fyrir almenning og fólkið sem byggir þessi lönd, þessi svæði, og hverju það getur búist við að lenda í árum og jafnvel áratugum saman eftir að stríði lýkur. Þannig að við sjáum svona skref stigin öðru hvoru, jafnvel þó að þjóðir sem telja sig vera friðelskandi og jafnvel til fyrirmyndar á heimsvísu græði nú enn á því að framleiða þessi vopn og því miður erum við að horfa upp á hræðilega notkun á þeim núna í stríðinu í tengslum við innrásina í Úkraínu. Einmitt þar eiga eftir að vera í ár og áratugi bara hræðileg slys á fólki vegna þeirra þegar þessum átökum öllum mun vonandi ljúka. Auðvitað eru kjarnorkusprengjur miklu meiri og hræðilegri vopn en þetta er samt dæmi um að við getum náð árangri með samtakamætti og stundum eru stigin tvö skref áfram og eitt til baka í því efni. Hér held ég að sé tækifæri til að klára málið. Mér finnst miður að Alþingi Íslendinga hafi ekki klárað þetta mál á síðustu þingum. Við höfum tækifæri til þess nú og aldrei hefur verið ríkari ástæða til þess en núna, eins og aðrir hafa nefnt á undan mér, núna er aldeilis tíminn til þess. Ég vil aftur vitna í okkar ágæta aðalritara sameinuðu þjóðanna, António Guterres, sem sagði að útrýming kjarnorkuvopna væri ein besta gjöf sem gætum gefið komandi kynslóðum. Ég vil taka undir þessi orð. Ein besta gjöf sem við getum gefið komandi kynslóðum er að við náum þeim árangri að útrýma kjarnavopnum. Ég vænti þess að þessu máli verði fylgt vel eftir. Það var mjög ánægjulegt að heyra það hér áðan í máli þingmanna að það er töluverður stuðningur við slíkt í hópi alþingismanna. Ég vona að sá stuðningur verði til þess að þessu máli verði fylgt betur eftir og að við munum taka ákvörðun um að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Ég held að ég láti það vera lokaorðin hér.

Frú forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni hérna þá nýtur þetta mál miklu víðtækari stuðnings en blasir við við fyrstu sýn, þar sem flutningsmenn eru ekki nema fimm þingmenn Vinstri grænna. 21 þingmaður úr fimm ólíkum stjórnmálaflokkum sem sitja á þingi hafa skrifað undir það heit ICAN-samtakanna, sem börðust fyrir samningi Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum, að vinna að því að Ísland gerist aðili. Þannig að þetta mál nýtur frá fyrsta degi stuðnings þriðjungs þingheims og því er vonandi að það fari betur fyrir því en hin sex skiptin sem það hefur verið lagt hér fram, vegna þess að það er ekkert sem ógnar friði jafn mikið og kjarnavopn. Við sáum það bersýnilega í byrjun árs þegar Pútín byrjaði herferð sína gegn Úkraínu með því að hóta beitingu kjarnavopna. Vegna þess að Rússland býr yfir kjarnavopnum er allt öðruvísi tekið á því ríki en tekið væri á ríki sem viðhefði jafn yfirgengilegar hótanir og gert er núna í innrásarstríði gegn Úkraínu. Svo hélt Pútín áfram í síðustu viku að minna heiminn á að hann ætti kjarnavopn og væri ekkert hræddur við að beita þeim. Vandinn er að það er ekki hægt að búa til neitt kerfi utan um þessi vopn sem kemur í veg fyrir að menn af kalíberi Pútíns komist einhvern tímann í valdastöðu og geti beitt þeim. Meðan sú er staðan þá verðum við að styðja við allt það sem við getum til þess að draga úr lögmæti tilvistar kjarnavopna. Það er einmitt það sem þessi nýi samningur Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum gerir, sem eldri samningar um afvopnun gera ekki. Eldri samningar ganga ekki svo langt að beinlínis banna vopnin heldur einhvern veginn að reyna að koma böndum á þau. Hér er talað um aðalsamninginn á þessu sviði, samninginn um að dreifa ekki kjarnavopnum frá árinu 1968, NPT-samningurinn svokallaði sem er allur á forræði og forsendum kjarnorkuveldanna. Þau eru mjög ánægð með þann samning vegna þess að hann er í rauninni með eyðu þar sem ætti að standa að endanlegt markmið sé útrýming vopnanna og bann við þeim. Þetta snýst allt um að tempra brjálæðið. Þannig að þessi nýi samningur - sem er gildur, hann er í gildi, þetta er samningur Sameinuðu þjóðanna sem er í gildi - bannar kjarnavopn. Kjarnavopn eru bönnuð í dag. Hann er í rauninni til fyllingar hinum samningnum. Hann styður við það sem sá samningur svona á yfirborðinu segist vera að gera. Þau ríki sem segjast vera að vinna í áttina að kjarnavopnalausum heimi geta ekki sagt það án þess að gerast aðilar að þessum samningi. Þess vegna er svo ótrúlega ergilegt að Ísland skipi sér í öllu þessu ferli í lið með kjarnorkupésunum. Við erum eitt af þeim ríkjum sem hafa barist hvað harðast gegn því að þessi samningur verði til og núna stendur Ísland með aðallega NATO-ríkjunum og reynir einhvern veginn að hunsa samninginn, mætir ekki einu sinni sem áheyrnarfulltrúi á fyrsta aðildarríkjafund samningsins sem haldin var í Vínarborg í sumar þar sem þó mættu fjögur NATO-ríki. Þýskaland, Noregur, Holland og Belgía mættu til Vínarborgar, voru með dálítinn snúð, voru ekkert með í liði, en tóku alla vega samtalið, lýstu yfir stuðningi við meginmarkmiðin. Þótt þau, verandi trú sinni NATO-aðild, segðu að NPT-samningurinn væri það sem þau ætluðu að standa við þá voru þau alla vega í herberginu. Þar hefði Ísland líka átt að vera. Þar hefði Ísland auðvitað átt að vera, ekki síst vegna þess að ríkisstjórninni er stýrt af einum af þeim þingmönnum sem hafa skrifað undir heit ICAN um að styðja þennan samning og vinna að framgangi hans. Þess vegna er svo skrýtið að á fimmta ári ríkisstjórnar, þar sem einn af flokkunum er allur með þessu máli, hafi það enn ekkert þokast áfram. Ísland er með meiri harðlínu gagnvart þessum nýja samningi en Þýskaland, Noregur, Holland og Belgía, sem þó eru NATO-ríki eins og Ísland. Í Noregi er meira að segja búið að skrifa í stjórnarsáttmála að ríkisstjórnin ætli að vinna með þessum samningi sem áheyrnarfulltrúi. Þau náðu saman um það, ólíkir stjórnmálaflokkar í Noregi, að mæta alla vega á þessa fundi. Vandinn við þessa afstöðu Íslands er eiginlega bara eins og það sem kristallaðist þegar Svíþjóð sótti um aðild að NATO; það er ekki hægt að bæði berjast fyrir kjarnorkuvopnlausum heimi og vera ekki með í þessu samtali. Fyrir nokkrum mánuðum þegar sænska ríkisstjórnin tilkynnti að hún myndi sækja um aðild að NATO sagði hún friðarhreyfingunni í Svíþjóð að hafa engar áhyggjur, Svíþjóð myndi áfram vera sterk og skýr rödd í afvopnunarmálum á heimsvísu vegna þess að Svíþjóð hefur verið, mér liggur við að segja risi í þessum málaflokki um margra ára skeið, arfleifð sem teygir sig aftur til Olofs Palme og jafnvel lengra. Eitt það fyrsta sem gerist eftir að aðildarumsókn er skilað inn er að utanríkisráðherra Svíþjóðar skilar inn bréfi samhliða því til NATO þar sem hún segir að Svíþjóð átti sig á, virði, skilji og styðji að kjarnavopn séu hjartað í varnarstefnu NATO. Það er nefnilega það sem stendur í stefnumörkun bandalagsins, það er það sem stendur í pappírum sem leiðtogar NATO-ríkjanna skrifuðu undir á leiðtogafundi núna í vor: Kjarnavopn eru hjartað í vörnum bandalagsins. Hvernig er það orðað? „The ultimate defence“, hin endanlega vörn, með leyfi forseta. Svona getur ríki ekki talað ef það ætlar að berjast fyrir útrýmingu kjarnavopna. Þetta er svo stuttur tími, frú forseti, að ég kemst ekki í að nefna helming af því sem mig langaði að segja en mig langar að víkja aðeins að því, vegna þess að hv. fyrsti flutningsmaður málsins, Steinunn Þóra Árnadóttir, nefndi ríkin sem höfðu forgöngu að þessum samningi, að fólki hættir stundum til að gera lítið úr þeim vegna þess að þetta eru oft fátæk og lítil ríki í Afríku, Asíu, Suður-Ameríku og Eyjaálfu. En þetta eru líka ríkin sem hafa upplifað afleiðingar kjarnavopna. Þetta eru ríkin sem hafa kannski ekki upplifað sprengingar í hernaðarlegum tilgangi - það er bara Japan þar sem sú sá atburður hefur átt sér stað en eftirlifendur þeirrar árásar hafi verið leiðandi í baráttunni fyrir þessum nýja samningi - þetta er allt fólkið sem hefur þurft að lifa við tilraunirnar. Tilraunasprengingar undir berum himni voru stundaðar áratugum saman, oftast í fátækum gömlum nýlendum kjarnorkuveldanna, stundum án þess að íbúum væri einu sinni gerð grein fyrir því hvaða hætta væri á ferðum. Aukin tíðni krabbameina og alls konar leiðindi fylgdu. Þetta er fólkið sem beitti sér fyrir þessum samningi og þess vegna eigum við að styðja hann, ekki bara vegna þess að við viljum vinna í átt að friði og kjarnorkuvopnalausum heimi af einhverjum prinsippástæðum heldur til að standa með þolendum. Þessi nýi samningur er samningur á forsendum þeirra.