Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Það stendur svo á um frumv. þetta, að flutningsm. þess hefir fallist á að ekki sé ástæða til að halda því fram, að svo stöddu. Nefndin álítur heppilegra, að skora á stjórnina að undirbúa málið til næsta þings en að halda því fram í frumvarpsformi nú, og býst eg því við að háttv.þm. Ísf. taki frumv. sitt aftur.

Sigurður Stefánsson Eg tek frumv. aftur af þeim ástæðum, sem háttv. framsögum. hefir tekið fram, og tilgreindar eru í nefndarálitinu.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Eg lít svo á, að háttv.þm. Barð. (B. J.) hafi lokið framsögu um þessar gr., áður en hann fór. Þess vegna og hins, að nefndarálitið gerir grein fyrir till. fjárlaganefndar, þá finn eg ekki ástæðu til að segja neitt um málið að svo komnu, en geymi það þangað til eg heyri undirtektir einstakra þgm.

Magnús Blöndahl Eg get ekki látið umr. um þessar greinar fjárlaganna ganga svo fram hjá mér, að eg minnist ekki á einstaka pósta. Eg get búizt við því, að sumum hv. þingdm. sé sárt um sumar till. sínar, sem eg get þó ekki varist að segja, að lýsi, sumar hverjar, allmikilli ágengni á landssjóð. Það er líkast því sem sumum mönnum þyki aldrei skorin nógu breið ræma af hrygglengju landssjóðs. Af þessum upphæðum skal eg fyrst snúa mér að styrkinum til smjörbúanna. Eg verð að halda því fram fyrir mitt leyti, að tími sé kominn til þess að nema þessa fjárveitingu algerlega burtu. Þessi styrkur var í öndverðu veittur í því skyni að örfa bændur til smjörgerðar. Það er hvorttveggja, að tilgangurinn var góður, enda hefir þetta gefist vel. En nú er smjörframleiðslan orðin svo mikil og arðvænleg, að engin ástæða er til, að styrkurinn haldist lengur, og sízt að hann fari hækkandi. Það er ekki nema sanngjarnt, þegar litið er á aðra staði í fjárlögunum og athugað hvílíkar fúlgur landbúnaðurinn fær úr landssjóði. því enginn atvinnuvegur annar á landi hér kemst þar í námunda við. Menn munu, ef til vill, segja, að þessi atvinnnvegur gefi landssjóði svo mikið í aðra hönd. En það er hin mesta fjarstæða. Eg get sýnt það með órækum tölum, að landbúnaðurinn fær meira úr landssjóði en nemur því, sem hann gefur af sér í landssjóð. Eg er viðbúinn að sýna það, ef nokkur mótmæli rísa gegn því, sem eg hefi sagt. Þá verður fyrir mér 15. liður á atkvæðaskránni. Þar leggur nefndin til, að styrkur til verzlunarskólans verði færður úr 5000 kr., sem stjórnin hefir lagt til að hann verði, niður í 3000 kr. Mér er ekki fyllilega ljóst, af hverri ástæðu nefndin leggur þetta til. Það má með sanni segja, að verzlunarstétt þessa lands hefir ekki verið gert hátt undir höfði með fjárframlög hingað til, enda hefir sú stétt ekki borið sig mikið eftir fé úr landssjóði. því sanngjarnara er að verða við slíkri beiðni, ekki sízt þar sem skólinn er að allra áliti ein hin þarfasta stofnun og getur fyllilega mælt sig við hverja aðra mentastofnun á þessu landi. Svo miklar byrðar ber þessi stétt, að sanngjarnt er að veita nægilegt fé til þessa skólahalds. Þá verður fyrir mér viðaukatill. á þgskj. 266, sem fer fram á að veita 500 kr. styrk til afborgunar á verkfærum til að gera við skilvindur. Mig stórfurðar á því, að hreppapólitikin skuli ganga svo vítt, sem hér er rann á orðin. Eg hefði ekki trúað nokkurum manni til þess að flytja slíka beiðni fram á alþingi Íslendinga. Það er engu líkara en að menn, sem slíkar till. flytja, skoði landssjóð sem nokkurs konar ölmususjóð, sem hver einstaklingur geti hlaupið í þegar hann langar til. Eg skal ekki dvelja lengur við þennan lið, því að eg tel sjálfsagt, að hann verði skorinn niður hér í deildinni. Þá skal eg snúa mér að lánveitingunum og verður fyrst fyrir till. um lánveitingu til Sláturfélags Suðurlands. Það getur vel verið, að þessi lánveiting sé sanngjörn í alla staði, eg skal ekki um það dæma; en kynlega kemur mér það fyrir, að jafnmargar sýslur og hér eiga hlut að máli skuli ekki geta fengið sér þessa upphæð á annan hátt. Í þessu sambandi get eg ekki varist að minnast á breyt.till. á þgskj. 288, um að veita kaupfélaginu Ingólfi 60 þús. kr. lán. Það liggur við, að maður fari að hætta að skilja, hver takmörkin eru fyrir því að lán verði veitt úr landssjóði, ef slík till. nær fylgi hér. Ef kaupfélög geta ekki lifað án þess að landssjóður hlaupi undir bagga með þeim, þá held eg, að þau hafi engan rétt til þess að lifa  (Jón Ólafsson: Heyr)  . Að minsta kosti er full ástæða til að rannsaka vel ástand og efnahag félagsins, áður en slík lánbeiðni er veitt. Loks er viðaukatill. á þgskj. 256 um að bændum verði veitt 20 þús. kr. lán úr viðlagasjóði til þess að kaupa girðingarefni. Frá mínu sjónarmiði er hinu sama að gegna um þessa lánbeiðni sem aðrar þær, er eg hefi vikið á. Ef þetta mál er nauðsynlegt ættu bændur að geta fengið lánið hjá bönkunum hér. Búskapur landssjóðs er ekki svo góður, að hann geti veitt slík lán. Eg held, að full ástæða sé til að fara varlega í þessu efni og reynandi sé að afla sér fjár á einhvern annan hátt. Að svo stöddu skal eg ekki tala meira um þessi efni, en geymi mér rétt til þess að svara þeim mótmælum, sem eg get búist við að verði hreyft af þeim þgm., sem riðnir eru við þau atriði, sem eg hefi nú talað um.

Björn Þorláksson Eg á hér nokkrar breyt.- og viðaukatill., sem eg skal leyfa mér að minnast nokkuð á. Á þgskj. 293 hefi eg farið fram á, að Ingvari E. Ísdal verði veitt lán úr viðlagasjóði að upphæð 12 þús. kr. til þess að koma upp tréverksmiðju á Seyðisfirði gegn ábyrgð, er stjórnin tekur gilda. Þessi maður hefir áður komið upp slíkri verksmiðju fyrir aðstoð bæjarfélagsins á Seyðisfirði. Þessi verksmiðja var fullkomin að öllu leyti og hafði nóg að gera. En maðurinn varð fyrir því óhappi, að verksmiðjan brann, og þótt húsið og verkfærin væru vátrygt, beið maðurinn töluverðan skaða og sökum fátæktar hefir hann ekki getað komið upp verksmiðjunni aftur. Nú er því engin slík verksmiðja til á Austfjörðum og mundi hún þó standa betur að vígi þar en víðast annarsstaðar vegna þess, að samgöngur eru þar góðar og pantanir mundu afgreiðast fljótt. Hættulaust er og að veita þetta lán, þar sem stjórnin getur ráðið kjörunum. Þessi lánbeiðni er svo réttmæt, að eg býst við að háttv. þingdm. ljái henni fylgi sitt, þegar til atkv. kemur. Annað atriðið, sem eg vildi minnast á, er till. á þgskj. 262 um fjárveiting til Eiðaskólans. Skólinn hefir staðið lengi, var stofnaður 1883, og þótt aðsóknin hafi oft ekki verið mikil, hafa þó oftast verið þar 10-12 piltar og stundum fleiri. Piltarnir hafa ekki einungis verið úr Múlasýslum, heldur margir úr Þingeyjarsýslum, Skaftafellssýslum og jafnvel úr fjarlægari sýslum landsins. Skólinn hefir gert mjög mikið gagn, bæði með eftirdæmi sínu og því, að frá honum hafa komið margir nýtir menn. En hann hefir aldrei getað notið sín fullkomlega, vegna fjárskorts og þess vegna aldrei haft efni á að byggja viðunandi skólahús, og húsaskortur hefir stöðugt staðið honum fyrir þrifum, þangað til nú, að bygt hefir verið nýtt hús. Á þinginu 1905 voru gefin út lögin um bændaskólana á Hólum og Hvanneyri, og tillagið til Eiðaskólans minkað um 1000 kr. á ári. Þegar þm. komu heim og þetta fréttist, sló óhug á alla vini skólans, og var þá boðað til sameiginlegs fundar fyrir Múlasýslur og rætt um, hvað til bragðs ætti að taka, með því að það var augljóst, að það mundi erfitt fyrir Eiðaskólann að þrífast, þegar tillagið var minkað. Umræðurnar voru miklar og var það afráðið, að halda áfram kenslunni. Það sem réð þessum úrslitum var það, að menn sáu í hendi sinni, að yrði skólinn lagður niður, mundi Austurland bíða við það ómetanlegt tjón. Vegna þess hvað þessi landshluti er afskektur, vaknaði áhugi á búnaðarstörfum og jarðabótum seinna þar en víða annarsstaðar, en þegar hér var komið, var þó slíkur áhugi vaknaður. Nú sáu menn, að búnaðaráhugi mundi stórum minka, ef dæmi skólans tapaðist. Sömuleiðis hefir alt af á Austurlandi verið skortur á mönnum til að vinna að jarðabótum, og sá skortur mundi hafa orðið enn tilfinnanlegri, ef skólinn hefði lagst niður, því hætt var við, að fáir mundu sækja skóla í aðra landsfjórðunga, og ekki var heldur hægt að gera sér von um, að fá menn úr öðrum landsfjórðungum til slíkra starfa, því flestir munu að loknu námi leita heim í átthaga sína og setjast þar að. Skólahúsið nýreista á Eiðum hefir nú kostað yfir 30 þús. kr. og fullbúið mun það kosta nál. 40 þús. kr. Það er bygt úr steinsteypu, milli 20 og 30 álnir á lengd, og nál. 16 álnir á breidd. Kjallari er undir því öllu og tvílyft með vatnsleiðslu. Skólastofum mun vera þannig hagað, að rúm er fyrir 30 nemendur auk þess, sem þeir, sem sækja mundu búnaðarnámskeiðin, gætu fengið húsnæði í gamla skólahúsinu. Af þessu má sjá, að Eiðaskólinn er nú þannig úr garði gerður, að hann fullnægir í aðalatriðum ákvæðum laganna frá 1905 um bændaskóla. En af þessu hefir leitt, að sýslan hefir orðið að taka stórt lán, til þess að geta staðið straum af skólanum. Skólahúsið hefir kostað 30-40,000 kr. og 1905 lækkaði landssjóðstillagið um 1000 kr. og að lokum, þegar amtssjóðirnir hættu að vera til, tapaði skólinn 600 kr. á ári. Af þessu leiðir, að skólinn skuldar nú. Samkvæmt áætlun er gert ráð fyrir að skuld hans nemi um 7000 kr. í fardögum 1910, auk byggingarkostnaðarins. Sýslufélögunum er því ofraun að komast úr þessu af, nema með talsverðum styrk, einkum þegar tillit er tekið til stórra útgjalda, er þau hafa orðið að ráðast í síðastliðin ár, til síma, brúa, sjúkraskýla o. fl. Eg vona að háttv. þingd. skilji, að það er eðlilegt og óhjákvæmilegt, að leita styrks til landssjóðs. Eg vil því leyfa mér að styðja þá till., að skólinn fái að minsta kosti hálfan byggingarkostnað endurborgaðan og aukið tillag til reksturskostnaðar. Þetta tel eg sanngjarnt og eðlilegt. Hér er um að ræða eina skólann á Austurlandi. Norðurland hefir t. d. þrjá skóla, nfl. gagnfræðaskólann á Akureyri, bændaskólann á Hólum og kvennaskólann á Blönduósi, og eg veit ekki betur, en að gagnfræðaskólinn og bændaskólinn fái alt sitt fé úr landssjóði, og auk þess nýtur kvennaskólinn mjög mikils styrks þaðan. Eg get ekki annað séð, en að Austurland væri mjög afskift, ef því væri neitað um nauðsynlegt fé til þess eina skóla, sem það hefir. Í þessu sambandi vil eg geta þess að þrátt fyrir erfiðan fjárhag, þá hefir Eiðaskóli orðið á undan hinum skólunum að byggja. Hið þriðja, sem styður styrkbeiðnina er það, að skólinn vinnur ekki einungis Austurlandi gagn, heldur hefir hann unnið, og mun vinna, öðrum landshlutum gagn. En auðvitað er það, að stærst er það gagn, er hann vinnur Austurlandi. Eg gæti nefnt marga bændur, sem unnið hafa mjög mikið að því, að bæta ábýlisjarðir sinar, og eg get líka talað þar með af eigin reynslu, af því eg hefi dálítið unnið; en aðalhvötin hjá mörgum eystra er frá Eiðaskólanum. Dæmi hans knúði mig til starfa, og svo mun vera með fleiri. Fjórða atriðið, sem styður styrkbeiðnina, er það, að eg hefi tekið eftir því, og fyrir mörgum árum ritað grein um það, að Austurland, miðað við fólksfjölda, borgar meira í landssjóð en nokkur önnur héruð landsins. Eg tek hér eitt ár, árið 1907. Í bók þessari sem eg held hér á, er sundurliðaður reikningur landssjóðs fyrir s. á. Aðaltekjugreinir landssjóðs eru sundurliðaðar eftir sýslum og kaupstöðum, og sé það talið saman, sem þannig rennur í landssjóð frá Múlasýslum og Seyðisfjarðarkaupstað, verða það 170 þús., eða ? af öllum tekjum landssjóðs. Eftir þessu ætti að taka, því það er ósanngjarnt, að sá landshlutinn, sem geldur mest, fái minst úr landssjóðnum. Eg ætla að geta þess strax, að eg veit, að margir þeirra, sem ekki vilja vera liðugir í garð skólans, munu segja, að nemendur séu nú furðu fáir, og því líti ekki út fyrir, að mikil þörf hafi verið á stóru húsi eða miklum útgjöldum. - Nú eru nemendur skólans 18, og eins og eg gat um áðan, hafa þeir aldrei fyr getað verið margir sökum húsnæðisleysis. Orsökin til þess, að nemendur eru ekki fleiri nú, getur verið sú, að menn vissu ekki nógu snemma, hvort skólinn yrði svo tímanlega tilbúinn, að hann gæti tekið á móti fleiri piltum, og full líkindi eru fyrir því, að aðsóknin muni aukast að stórum mun. Eins og eg gat um áðan, fer tillagan fram á það eitt, að hálfur byggingarkostnaður sé greiddur úr landssjóði og reksturskostnaður skólans hækkaður að mun. Fjárlagafrumvarp stjórnarinnar lagði til, að 1500 kr. yrði veittar skólanum til reksturskostnaðar. Það er of lítið, og í till. er því farið fram á að hækka það upp í 3 þús. kr. hvort árið. Þetta sýnist mér ekki hávær krafa; það er ekki nema tæpur helmingur af reksturskostnaði skólanna á Hvanneyri og Hólum, því þingið leggur nú til, að veittar séu rúmar 6000 kr. til hvors þeirra.

Sigurður Sigurðsson Eg álít það mjög óheppilegt að fara að byrja á umr. er stefna að því, að gera upp á milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins hér á landi og fella dóm um það, hvorn þeirra eigi að meta meira. Eg vil að minsta kosti ekki taka þátt í þeim umr., nema sem allra minst, en eg er þó neyddur til að víkja nokkrum orðum að hv. 2. þm. Rvk. (M. B.) Þm. byrjaði ræðu sína á mati milli þessara tveggja sjálfsögðu atvinnuvega og talaði um mann, sem vildi rista breiðar lengjur af landssjóðnum til landbúnaðarins. Hann nefndi þó ekkert dæmi því til sönnunar, og gat það heldur ekki, enda hyggilegast að fara ekki langt út í þá sálma. Eg held það sé hollast fyrir hinn háttv.þm. að flytja einhver rök og koma með tölur, er sanni mál hans vilji hann endilega byrja á svona löguðu mati. Eg er þess albúinn að hlusta á þær tölur og svara þeim á sama hátt og skal gera það þegar háttv.þm. hefir komið með skýrslu sína. Þm. mintist á smjörbúin. Þau eru þyrnir í augum ýmsra efnaðri manna í Reykjavík og þeim er illa við þau, af því þeim þykir smjörið of dýrt. Háttv. þm. þykir undarlegt að styrkja þau og vill að styrknum sé kipt burtu. Eg hefi líka hugsað mér, að styrkurinn hverfi með tímanum á þann hátt, að hann verði smá minkaður, og mín till. fer að eins í þá átt að honum sé ekki kipt svo brátt í burtu, eins og frv. stjórnarinnar fer fram á. Það virðist einnig sanngjarnt að farið sé hægt í það að minka þenna styrk, meðan peningavandræðin eru jafn mikil og þau eru nú. Eg álít mjög óheppilegt að stofna búunum í vanda með þessu, því það viðurkenna víst flestir, að þau hafa gert mjög mikið gagn. Eg skal annars ekki tala frekar fyrir till., eg álít hún mæli sjálf með sér. Tilgangurinn er að eins sá, að styrkurinn minki hóflega og smátt og smátt. Sami háttv.þm. mintist á lánið til Sláturfélags Suðurlands og taldi það undarlegt, ef slíkt lán væri veitt. Mér þykir þetta þó dálítið undarlegt, að háttv.þm. telur þetta lán eftir, einmitt þegar hann sjálfur kemur fram með till. um að veita manni lán til sláturhússtofnunar hér í Reykjavík. Ef þetta er ekki slæm og illörtuð atvinnupólitik, þá veit eg ekki hvað það er. Eg held það sé miklu skynsamlegra að heimila lán til félags en til einstaks manns, og auk þess er það óþarfi að fara að koma hér upp öðru sláturhúsi, þetta hús, sem Sláturfélag Suðurlands hefir komið upp, er svo gott, að það fullnægir kröfum manna að öllu leyti. Þá mintist sami háttv.þm. á till. mína um lán til girðingarefniskaupa, og hélt, að bændur ættu að geta klofið þann kostnað lántökulaust, ef girðingarnar væru eins arðvænlegar og sagt væri. Eg vil leiða hjá mér að svara þm. hvað þetta efni snertir, því hann virðist ekki bera mikið skyn á það mál, þótt hann sé að tala um það. Flestum öðrum en honum mun vera það ljóst, að þetta er nauðsynleg till. til þess að hvetja bændur til að girða. Mér virðist það ótrúleg bíræfni af þm. að koma með þannig löguð mótmæli gegn þessari lánveitingu og yfir höfuð gegn öllum fjárveitingum til landbúnaðarins, sem hann þekkir ekkert til, þar sem þó samtímis er verið að hlynna að þeim atvinnuveg, sem hann vill styðja. Áður en eg lýk máli mínu vil eg leyfa mér að minnast á eina breyt.till., er nafn mitt stendur við. Hún er þess efnis, að Oddi Oddssyni á Eyrarbakka o. fl. sé veittur 500 kr. styrkur til að afborga lán, sem þeir tóku til verkfærakaupa til þess að geta gert við skilvindur o. fl. verkfæri. Eg vil geta þess að svona verksmiðja er mjög þörf, því í Árnes- og Rangárvallasýslum eru skilvindur á því nær hverjum bæ, en þær vilja oft bila og er þá mjög óþægilegt að þurfa að fara með þær til Reykjavíkur til aðgerðar. Betra að hafa slíka verksmiðju nálægt sér, svo að viðgerðir taki sem stytstan tíma, og tapið við bilun skilvindunnar verði sem minst. Um manninn er það að segja, að hann er góður smiður og smekkmaður á allar smíðar. Hann er fátækur og hefir lagt mikið í kostnað við að koma verksmiðjunni á fót; mér finst það því sanngjarnt að hann fái fé þetta. Hann hefir heldur ekki haft ráð á því eða kringumstæður til að snúa sér til erlendra auðmanna og fá þá til þess að hlaupa undir bagga, með því að gerast hluthafar í fyrirtækinu, eins og stundum hefir átt sér stað hér á landi, þegar um fyrirtæki hefir verið að ræða, er lent hafa í kröggum.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það eru að eins 2 mál, er eg vil fara hér nokkrum orðum um. Það er þá fyrst um Eiðaskólann. Eg get ekki neitað því, að mér virðist háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) og háttv. framsm. (Sk. Th.) báðir fara mjög ómaklegum orðum og ástæðulausum um um þetta mál. Þar sem því var haldið fram, að Múlsýslungar hefðu reist sig upp á móti þinginu, þá er þar til að svara, að þeir tóku málið einmitt á þann veg, er þeim bar að gera. Þingið ákvað að verkleg búnaðarkensla skyldi vera á Eiðum. Henni hefir verið haldið uppi - og þótt sýslurnar hafi ráðist í að reisa skólahús, er kostar um 40 þús. kr., þá verður það ekki skoðað sem nein móðgun við þingið. En það gera engin tvö sýslufélög að gamni sínu, að leggja á sig jafnþunga byrði (40 þús. kr.), þegar óvíst er um nokkurn stuðning, og það finst mér alveg óréttmætt, er hinn háttv. framsm. (Sk. Th.) sagði, að sýslunefndirnar hefðu sýnt ráðríki einnig gagnvart kjósendum (þeim er þá menn kusu í sýslunefnd). Þetta getur ekki verið af öðru en ókunnugleika mælt, því að allir 5 þm. Múlsýslnanna vita það, að sýslunefndirnar hafa hér látið að vilja sýslubúa, enda hafa þeir verið endurkosnir í sýslunefnd, er hafa viljað styðja Eiðaskólann. Þegar bornir eru saman skólarnir á Eiðum og á Hólum, þá mun flestum finnast sanngjarnt, að styðja hinn fyrnefnda, þar sem hitt er aftur margra manna álit, að á Hólum ætti skóli alls ekki að vera. Á Hvanneyri er hinsvegar bæði þörf á skólahúsi og auk þess á sá skóli beina heimting á því, ef lögunum skal fullnægja, því að skólinn getur ekki þrifist án sæmilegs skólahúss. En þetta mál liggur að vísu ekki fyrir nú. Háttv. fjárlaganefnd hefir ekki viljað sinna áskorun Múlasýslna um það, að sýslurnar fái sem svarar ½ kostnaðinum við húsbygginguna. Þessi synjun er þó mjög ósanngjörn. Múlasýslur eru miklu ver settar en flestir hinir landshlutarnir, og hafa sjálfar lagt meira á sig en nokkrar aðrar sýslur. Háttv. framsm. (Sk. Th.) var að bera saman það sem Ísafjörður legði til landssjóðs og það sem Múlasýslurnar legðu til. Eg skal ekki vefengja þann samanburð, en hér er þó harla ólíkt aðstöðu. Landssjóðstekjurnar úr Ísafirði eru tollar og útflutningsgjald, og miðað við góð fiskiár vestra, en fiskileysisár eystra. Að öðru leyti má geta þess um skólana á Hvanneyri og Eiðum, að til Hvanneyrar er mjög auðvelt að sækja af Vesturlandi, en miklum erfiðleikum bundið fyrir Austfirðinga, svo og fyrir Þingeyinga og Austur-Skaptfellinga. Þeim yrði sú ferð mjög tilfinnanleg í samanburði við það að sækja að Eiðum. Þá vil eg minnast á þá till., sem fer fram á að lækka styrk þann til verzlunarskólans, er tiltekinn er í fjárlagafrv. Háttv. framsm. (Sk. Th.) sagði, að skólanum mundi koma lítill styrkur annarsstaðar frá. Þetta hlýtur að vera af ókunnugleika mælt, því eg vona að allir sjái, að þessi ummæli geta ekki verið á rökum bygð. Skólinn hefir á 2 síðustu árum notið 3 þús. kr. styrks úr landssjóði - en skólakostnaðurinn hefir verið á 6. þús. kr. á ári. Það getur því ekki verið lítið, sem skólinn hefir orðið að fá annarsstaðar frá. Skólinn hefir notið mikils styrks frá einstökum kaupmönnum í Reykjavík og frá kaupmannafélaginu og frá verzlunarmannafélaginu, enda þótt flestallir meðlimir þess síðarnefnda félags séu fátækir verzlunarmenn; en þeir sýna, að þeir kunna að meta mentunarfæri. Auk þess hefir skólanum verið sendir peningar frá einstökum kaupmönnum úti um land. Það er ekki lengra af að segja en það, að með síðasta pósti fékk hann peningasendingu frá einum verzlunarstjóra á Austurlandi. Sýnir þetta alt saman, að álit á skólanum er gott meðal verzlunarstéttarinnar, og eg vona, að hann eigi það skilið. Háttv. framsm. (Sk. Th.) hlýtur því að sjá, að skólinn hefir að minsta kosti fengið á 3. þús. kr. annarsstaðar frá árlega. Og eg efast um, að nokkur skóli fái jafnmikið annarsstaðar frá sem einmitt þessi skóli. Styrkur sá, er fjárlagafrumv. fer fram á, er bygður á beiðni skólastjórnarinnar, og sú beiðni er aftur bygð á því, að brýn þörf er nú orðin á að bæta við einum námsbekk í skólanum til þess að kenslan geti orðið fullkomnari. Ef skólinn fengi þessa viðbót, þá mundi hann geta boðið jafn-góða og ámóta víðtæka fræðslu og slíkir skólar erlendis, en væntanlega betur sniðna eftir vorum þörfum og því notasælli. Eg vona að menn sjái, að það fé er í rauninni sparað landinu, sem ekki þarf að ganga til útlanda, og er betra að því sé varið til líkrar fræðslu eða framkvæmda hér, eins og þar er hægt að fá. Auk þess er hverjum einstakling það töluvert dýrara að dvelja við nám erlendis, og þar við bætist einnig, að verzlunarnemendur hafa ekki eins mikil not af erlendri fræðslu og þeirri sem þeir geta fengið hér. Verzlunarlöggjöfin er á dönsku og snertir ekki Ísland, nema að eins að því er til víxla og tjekkávísana kemur. Við verzlunarskóla Íslands hefir verið reynt að laga kensluna eftir íslenzkum háttum og þörfum Íslendinga yfirleitt. Skólinn hefir aukið tilsögnina eftir efnum og ástæðum. Tvö fyrstu árin kenslan yfirgripsminni; þá var ekki kend »NationaI Økonomi«, en nú er 2 ára kensla í þeirri grein, enda verður það að teljast alveg nauðsynlegt. Íslenzk verzlunarlöggjöf er og nú kend, en fyrstu árin var ekki annað kent en víxilréttur. Vil eg halda, að kenslan sé í þessum efnum meiri hér en í dönskum verzlunarskólum. Ef styrkur frumv. verður látinn halda sér, þá gæti skólinn aukið kensluna, og yrðu útgjöldin þá árlega 6800 kr., og því 1800-2000 kr., sem yrði að fá annarsstaðar frá. Það var bent á það áðan, að þar í sem skólinn væri í Reykjavík, þá mundi hann og koma Reykvíkingum mest að notum. Þar til er þessu að svara: 1. árið var helmingur námsmanna úr Rvík, en nú er ekki nema ? hluti þeirra héðan, hinir ? eru víðsvegar annarsstaðar af landinu, úr flestöllum sýslum landsins. Fyrst voru nemendur úr 14 sýslum landsins, en nú eru þeir úr 18. Nú eru 50 nemendur á sjálfum skólanum og auk þess 22, sem taka þátt í ýmsum kenslugreinum. Mega því nemendur í raun réttri teljast 72. Menn hafa oft talað um það, hve mikið hver stétt legði til landssjóðs. Nú vita bæði hv. framsm. (Sk. Th.) og allir aðrir, að verzlunarstéttin leggur þar mest fram, og að þetta er auk þess eina styrkbeiðnin frá þeirri stétt, styrkbeiðni sem miðar að því að gera verzlunarmennina hæfa til starfa síns. En það vita líka allir, að menn hafa hingað til orðið að taka hverja þá í þessa stöðu, sem boðist hafa, og þessir verzlunarþjónar hafa að jafnaði verið mjög ófróðir um það, sem að starfa þeirra lýtur. Nú eiga menn kost á að velja í þessa stöðu þá menn, sem hafa sérþekkingu í starfi sinu. Má geta þess, að af þeim sem hafa útskrifast af þessum skóla, munu sárfáir vera, sem ekki hafa þegar fengið atvinnu - eða boðist hún, það munu vera 2-3, er ekki hafa þegið boðið. Eg get líka skýrt frá því, að um miðjan vetur nú voru þegar komnar beiðnir um 4 verzlunarmenn, af þeim er nú eiga að útskrifast í vor. Þetta sýnir traust, er kaupmenn bera til þessarar stofnunar. Vona eg, að nú hafi eg talið næg rök fyrir því, að full sanngirni sé að veita skólanum þennan styrk, miðað við gagn það er hann gerir. Sjálfur er eg ekki svo mjög við þennan skóla riðinn, kenni þar að eins 2-3 námsgreinar og geri það mér í skaða, af rækt við skólann, svo að enginn getur álitið annað en að eg geti talað hér með óhlutdrægni og sanngirni. Skólinn hefir verið svo heppinn, að allir kennarar hans hafa lagt kapp á, að kenslan yrði honum að sem beztum notum. Það er öllum, sem að honum standa, áhugamál, að honum vegni vel. Áður en eg sezt niður, vil eg minnast á einn lið, er mitt nafn er við kent; það er breyt.till. sem fer fram á styrk til frú Torfhildar Þ. Holm. Torfhildur Holm hefir um nokkur ár haft 200 kr. á ári, en nú er farið fram á að þessi styrkur sé hækkaður um 100 kr. Og þó verður upphæðin tæplega svo há, að hún nemi 1 kr. á dag. Vona eg, að þeir háttv. þgm. sem hafa verið svo örir á að styrkja karlmenn á líkan hátt, fari nú ekki að níðast á einni konu, þegar um slíkt er að ræða. Og Torfhildi Holm hefir ekki farið aftur, þótt hún sé nú tekin fast að eldast; næstsíðasta stærra rit hennar: »Jón Vídalin«, er víst bezta bókin, sem hún hefir samið. Hún er því á framfaraskeiði þrátt fyrir aldurinn.

Björn Þorláksson Eg ætla að segja örfá orð út af ummælum hv. framsm. (Sk. Th.). Mér þótti leiðinlegt, hve illa hann tók málaleitan minni. Vona þó að hann fallist síðar á, hve nauðsynlegt þetta er og styðji það við atkv.gr. Hann gat þess, að Austfirðingar hefðu sýnt óhlýðni og ráðríki í þessu máli. Þessu vil eg algerlega mótmæla. Sýslunefndarmennirnir sem réðu því til lykta, að verklegri kenslu skyldi halda áfram á Eiðum, hafa einmitt traust almennings í Múlasýslum. Ef þeir hefðu gengið í máli þessu gegn vilja almennings, þá hefðu þeir varla verið endurkosnir við næstu sýslunefndarkosningar. En nú voru þeir endurkosnir, og sýnir það meðal annars, að almenningur hefir borið traust til þeirra. Og óhlýðni við lögin getur þetta heldur ekki kallast. Það getur ekki verið skylda manna að verða viljalausir og leggja árar í bát, þótt þingið geri einhverja ályktun, er ríða í bága við vilja manna, eins og þingið 1905 gerði. Háttv. þgm. S.-Þing. (P. J.) lagði það til, að Eiðaskóli yrði gerður að bændaskóla. Þetta get eg þakkað honum fyrir, enda væri það mjög eðlilegt og æskilegt, en að svo stöddu er ekki nægur undirbúningur fenginn til þessa. Eg er hinsvegar fullviss um, að sýslunefndirnar yrðu fúsar á að gefa landssjóði eignir skólans og afhenda hann um leið þar með landssjóði. Háttv. framsm. (Sk. Th.) gat þess, að eg hefði hrósað Múlsýslungum fyrir að hafa orðið fyrri til að reisa skólahúsið, en þetta átti ekki að vera neitt hrós, það var að eins satt og rétt skýrt frá. Skólahúsið á Eiðum er auk þess bezta og vandaðasta skólahúsið, þar sem búnaðarkensla er. Hinsvegar hrósar hv. framsm. (Sk. Th.) sér, er hann segir að fjárlaganefndin hafi gert vel til Austfirðinga, hún hafi veitt 1000 kr. til húsmæðraskóla á Eiðum. Fyrir þetta vil eg þó hvorki hrósa né þakka honum; frá sýslunefndum Múlasýslna mun engin beiðni vera komin um þennan styrk, og eigi hann að verða að nokkru verulegu gagni, er hætt við, að sýslurnar þurfi að hafa nokkurn aukakostnað. Eg tók það fram, að Múlasýslur borgi mest, tiltölulega, í landssjóð. Þetta vildi háttv. framsm. (Sk. Th.) vefengja og sagði, að Ísafjarðarsýsla og kaupstaður einn saman borgaði meira. Það vill nú svo vel til, að eg hefi hér bók fyrir mér, þar sem sjá má að Múlasýslur borguðu árið 1907 í landssjóð 60 þús. krónum meira en Ísafjarðarsýsla og kaupstaður gerði, og það er þrefalt meiri upphæð en hér er farið fram á að veita upp í byggingarkostnað á Eiðum. Enn fremur sagði hv. framsm. (Sk. Th.), að vér hefðum farið ógætilega og stofnað oss í kostnað, væri því réttast að vér lægjum þar sem vér værum komnir. Út af þessu tek eg fram, að það er búið að borga kostnað þennan og hefir verið tekið lán til þess. Ummæli háttv. framsm. (Sk. Th.) eru því mjög óviðeigandi. En sýslufélögunum yrði auðvitað mjög erfitt að halda stofnuninni uppi framvegis. Að vísu mundi það takast með einu móti, nefnilega því að flest-allar aðrar framkvæmdir væru látnar sitja á hakanum. En það er bersýnilega frágangssök, og má því segja, að þessari stofnun verði ekki vel haldið uppi, nema landsjóður hlaupi undir bagga.

Björn Kristjánsson Eg hef gerst flutningsmaður að breyt.till. eða réttara sagt viðaukatillögu um, að þingið veiti hr. Ólafi Jónssyni 1200 kr. úr landssjóði hvort árið í tvö ár til utanfarar til að læra að gera myndamót. Þetta hefir fengið svo góðar undirtektir, að eg vona, að það verði samþykt. Eins og kunnugt er, er enginn hér á landi, sem getur búið til myndir í blöð og bækur, og örðugt og óhentugt að þurfa að fá slíkt frá öðrum löndum, einkum þegar þess er gætt, hve strjálar samgöngur við höfum við aðrar þjóðir. Maður þessi, sem eg nefndi, ætlar - auk þess að nema myndamótagerð - að læra að teikna myndir. Eins og eg hef áður drepið á, eru engir, sem kunna myndamótargerð hér á landi, og eg held, að það væri heppileg meginregla fyrir þingið að fylgja, að styðja einn mann í hverri þeirri grein, sem nauðsynleg er til framfara í landinu og sérstaklega sem fáir eru til að halda uppi, en synja heldur um styrkveitingu þeim mönnum, sem starfa vilja að ýmsu, er margir menn eru fyrir um og ekki þörf að auka að sama skapi. Þá er tillaga mín um 1500 kr. hvort árið handa hæfum manni til þess að læra að grafa námubrunna og að fara með jarðbora. Eg vona, að allir séu mér samdóma um, að ekki sé svo lítið áríðandi, að hafa mann, sem kann til slíkra hluta. Ef menn kunna og þekkja til þeirra verka eru fullar líkur til, að finna megi málma hér í jörðu, en slíkum manni höfum við ekki á að skipa enn sem komið er. Ef menn vilja leita að málmum og fá fróðan mann að til málmleitunar frá útlöndum kostar hann minst 350 kr. um mánuðinn. Námubrunna kann enginn að gera hér. Þetta kemur svo glögt í ljós við málmgröftinn í Þormóðsdal. Menn geta auðvitað grafið holur niður í jörðina, en að klæða brunninn svo að þeir og aðrir ekki drepi sig, kunna þeir ekki til með það minsta. Þá vil eg minnast á þá breyt.till. mína á þgskj. 276 um, að veita Jóhannesi Reykdal í Hafnarfirði 5000 kr. lán úr viðlagasjóði. Þótt þingið veiti stjórninni þessa lánsheimild, er stjórnin auðvitað ekki skyld til að veita lánið nema fé sé fyrir hendi og að fult veð sé sett fyrir láninu. Svo stendur á með þennan mann, að hann hefir áður fengið lán úr viðlagasjóði til trésmiðaverksmiðju sinnar, sem hann fyrstur manna stofnaði hér á landi. Fyrir þessu láni hefir viðlagasjóður veð í verksmiðjunni. Maður þessi þyrfti ekki nú að fá lán, ef ekki stæði svo á, að vátryggingarfélag það, sem verksmiðjan er trygð í, hefir sagt upp vátryggingunni, ef ekki verði bygt steinhús yfir verksmiðjuna. Nú hlýtur það að vera öllum ljóst, að veð viðlagasjóðs fyrir fyrra láninu er ekki mikils virði, ef húsið ekki er vátrygt. Það er blátt áfram nauðsynlegt skilyrði fyrir, að veðið haldist trygt, að þetta lán sé veitt, því að þessu steinhúsi, sem er skilyrði fyrir, að hann geti vátrygt verksmiðjuna, getur hann ekki komið upp án sérstaks láns. Eg álít það meira segja mesta ráðleysi, ef þingið synjaði um þessa lánveiting. Menn munu ef til vill segja, að hann geti farið til bankanna, sem veita mundu féð, ef fyrirtækið álitist nokkurn veginn heilbrigt, en menn verða að gá að því, að bankalán alt af eru komin undir geðþekni og góðvild bankastjóranna, sem oft og einatt er valt að treysta á, auk þess sem bankarnir hafa svo lítið fé með höndum, að þeir geta ekki lánað mönnum, hversu fegnir sem þeir vilja, Eg verð að taka það fram, að hér er ekki um neina nýja stofnun að ræða, heldur er verið að styðja að því, að viðskiftamanni landssjóðsins verði ekki hið fyrra lánið hefndargjöf. Þá hef eg farið fram á, að landssjóður veiti lán til vatnsveitingar og pípnalagningar í Hafnarfirði. Reyndar hefir framsm. fjárlagan. (Sk. Th.) mælt á móti því, en eg held, að hann hafi verið ókunnugur málinu, og vona því, að þingið sinni beiðni þeirri. Svo er með þetta mál, að bæjarfélagið (Hafnarfjörður) hefir komið á vatnsveitu fyr í bænum og kostaði það 8000 kr. Vatnið var fengið úr stórum brunni, sem grafinn var og svo leitt í pípum gegnum bæinn. Nú óx bærinn mjög ár frá ári, svo að nú er svo komið, að vatnslindin, brunninn þraut. Nú er bærinn, sem telur full 1500 íbúa, svo vatnslítill, að til vandræða horfir. Sú nýja vatnsveiting er áætluð að kosta muni 20,300 kr., en gömlu vatnsveituna þarf líka að kaupa og verður þá sú upphæð, sem bærinn þarf til þess 28,300 kr. Mér þykir ekki nema eðlilegt, þótt þingið þykist hafa í mörg horn að líta, og sé hálf tregt til að sinna mörgum þeim lánbeiðnum, sem til þess berast, en hér er svo brýn og nauðsynleg þörf, því að bærinn verður í mjög svo tilfinnanlegri vatnsþröng, ef þingið ekki hleypur undir bagga með honum til þessa fyrirtækis og veitir honum þetta lán. Það er auðvitað, að nauðsyn ber mjög til að taka vissa ákveðna stöðu gagnvart öllum þeim lánbeiðnum, sem drífa að þinginu og takmarka þær að einhverju. Mér finst þó að lægi næst, að lánbeiðnum frá sveitarfélögum, bæjarfélögum og sýslufélögum eða með ábyrgð frá þeim sé helzt sint, en slept sé heldur lánbeiðnum einstakra manna. Eg vona því, að þingið synji ekki bæjarfélaginu í Hafnarfirði um þetta lán. Þar næst vil eg leyfa mér að minnast á eitt atriði í ræðu háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), það var um verðlaun fyrir útflutt smjör. Það hefir töluverður ágreiningur risið út af því, hvort rétt sé að halda þeim áfram. Eg var einn af þeim í fyrstu, sem greiddi atkvæði með þeim, en það var með þeirri hugsun og fyrirvara - og svo held eg hafi verið um fleiri þingmenn - að það væri að eins meðan fyrirtækið væri að komast á fót. En nú eru mörg ár síðan, að verðlaunin komust á, og það er líkast því, sem háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) vilji skoða þau, sem sérstakan skatt, sem hann nú fer fram á, að verði hækkaður meira að segja. En á þinginu 1905 var ætlast til, að verðlaunin smálækkuðu, mig minnir um 1000 kr. á ári, unz þau alveg féllu burt. Eg get því eigi - þótt smjörbúin hafi hagnað af því, - greitt atkvæði með þessari hækkun, og það því fremur, sem eg fæ ekki séð, að nokkur slíkur styrkur á þann hátt sé veittur til sjávarútvegsins. Það er þó auðvitað, að það mundi vera hvöt fyrir sjómenn, að fá einhvern styrk til síns atvinnuvegar, og þegar maður lítur á það mál sanngjörnum augum, þá ber eins að styrkja sjávarútveginn sem landbúnaðinn, því báðir hafa kröfu til, að fjárveitingarvaldið hlaupi undir bagga og hjálpi eftir megni og ástæðum, og sú heppilegasta aðferð í þeim efnum er ekki sú, að þingið bruðli út fé endurgjaldslaust, heldur veiti lán með vægum kjörum. Ef það ekki dugar, getur atvinnuvegurinn ekki borið sig.

Eggert Pálsson Eg hefi komið fram með 2 breyt.till., aðra um að hækka styrkinn til rjómabúanna og hina um lánveitingu til sýslumannsins í Rangárvallasýslu til húsbyggingar. Það hefir sýnt sig nú eins og fyrri, að alt af eru fleiri eða færri reiðubúnir til mótmæla, er talað er um eða stungið upp á fjárveiting til landbúnaðarins í einu eða öðru skyni. Minnist eg ekki að uppástunga í þá átt hafi ekki mætt mótspyrnu meiri eða minni, sem kemur æfinlega frá fulltrúum kaupstaðanna eða sjávarhéraðanna. Að því er sjávarútveginn snertir, þá er ómögulegt fyrir nokkurn mann að neita því, að landssjóður hefir gert sitt til að styrkja hann á ýmsan hátt. Er ekki langt síðan, að sú stefna var tekin, að auka þilskipastól landsins með hagfeldum lánskjörum til skipakaupa. En reynslan hefir sýnt, að sú hjálp stoðaði lítið. Þilskipunum hefir þrátt fyrir þessa aðstoð fækkað óðum hin síðari árin, og það verður ekki annað séð, en að sá útvegur, sem á þeim byggist, sé nú kominn algerlega í kalda kol. Sama er að segja um mótorbátaútveginn, hann var orðinn blómlegur um tíma, og jókst afarmikið á örstuttum tíma, enda hefir þingið styrkt hann eftir megni, en ekki er þó sýnilegt annað, en að á sömu leið fari með hann. Alt virðist því benda til, að ekki sé fundinn framtíðarvegur, sem heppilegastur sé fyrir landið, að því er sjávarútveginn snertir. Og því getur það ekki talist nema hyggilegt, að gæta allrar varúðar með fjárframlag til hans á meðan hann stendur eigi á tryggari grundvelli, en hann gerir. Öðru máli er að gegna með landbúnaðinn. Grundvöllurinn, sem hann byggist á, er svo margfalt traustari, og það hljóta allir að vera á einu máli um það, að framfarir og velmegun þjóðarinnar byggist aðallega á honum. Styrkurinn, sem veittur var til smjörbúanna, hefir sýnt, að hann kom niður í heppilegum stað, og hleypti fjöri í þessa grein landbúnaðarins, og hefir orðið henni til aukningar og umbóta. Sumum virðist því et til vill tími til kominn, að kippa styrk þessum alveg burtu, en þá þarf að sanna, að kringumstæðurnar hafi batnað að mun, frá því rjómabúin voru stofnuð, svo að slíkt væri gerlegt án þess að þessi atvinnugrein biði tilfinnanl. hnekki. En eg held að slíkt verði ekki sannað. Áhugi meðal alþýðumanna er tæplega svo rótgróinn eða lifandi, að unt sé að halda bændum í þessum nauðsynlega samvinnufélagsskap, án þess að þeir njóti til þessa styrks, sem hingað til hefir verið veittur. Og er það að sumu leyti ekki nema eðlilegt. Kostnaðurinn við smjörgerð rjómabúanna er miklu meiri, en flestir, er ekkert til þekkja, geta gert sér í hugarlund. Mér er þetta vel kunnugt, því eg hefi verið formaður eins af þessum búum. Eingöngu framleiðslukostnaður smjörsins er hér um bil 20 aurar á pund, fyrir utan flutningskostnað á rjómanum. Auka hinar slæmu samgöngur mjög erfiðleikana við rekstur rjómabúanna. Og þar sem hin háttv. deild hefir nýfelt þýðingarmikla tillögu til samgöngubóta á því svæði, sem rjómabúin starfa mest, þá hefir hún með því eigi gert bændum hægara fyrir með framleiðslu smjörsins. Kringumstæðurnar hafa þannig ekki breytst mikið til batnaðar. Og þegar litið er á verð það, sem á undanförnum árum hefir fengist fyrir smjör rjómabúanna, sem mun hafa verið 80-90 aur. fyrir pundið, og þar frá eru svo dregnir 20 aur. á pund í framleiðslukostnað, þá geta allir séð, að bændur eru eigi ofsælir af því verði, sem þeir í raun og veru fá fyrir smjör sitt. Enda er það svo, að þeir, sem ekki eru í rjómabúunum fá einatt meira fyrir sitt smjör en þeir, sem í þeim eru, vegna þess að þeir geta einir setið að markaðinum heima fyrir. Hin eina breyting á þessari styrkveitingu, sem mundi hafa orðið til bóta, væri sú, að miða hana ekki við útflutt smjör frá rjómabúunum, heldur veita hana fyrir smjör framleitt á rjómabúunum, hvort sem það væri selt hér heima eða erlendis, auðvitað með tilliti til vöruvöndunar eða gæða. Það er als ekki meining mín og h. 2. þm. Árn. (S. S), að þessi styrkveiting vari um aldur og æfi, og till. sjálf bendir heldur ekki í þá átt. Í stað þess að stjórnarfrv. stingur upp á að styrkurinn lækki til smjörbúanna um 2000 kr. árlega, þá gengur tillaga okkar í þá átt, að hlaupið verði eigi svona stórt, en styrkurinn hverfi þó algerlega á sínum tíma, er samgöngur og aðrar kringumstæður batna frá því sem nú er. Í sjálfu sér er þessi styrkur, sem að eins er ¼ af sjálfum framleiðslukostnaðinum, ekki teljandi eftir, til þess að þessi afrakstur landbúnaðarins kæmi fram á þann hátt, og í þeirri mynd, sem hæfir mentaðri þjóð. Vér Íslendingar ættum að vera orðnir það lærðir af reynslunni, að það tjáir ekki að styrkja fyrirtækin að eins í byrjuninni og síðan sleppa af þeim hendinni og hirða eigi um, þótt þau falli jafnharðan um koll aftur. Þá skal eg minnast lítið eitt á tvær af till. fjárlagan. Hin fyrri er 35 þús. kr. lánveiting til Sláturfélags Suðurlands. Þessi lánsheimild hefir þegar mætt talsverðum mótmælum. Og Sláturfélagið sjálft orðið fyrir allmiklum hnútum og þá helzt frá mönnum, er bera fyrir brjóstinu lán til prívatmanns í sama tilgangi. í tillögunni er það tekið fram, að alt Suðuranmtið, sem var, ábyrgist lán þetta, að undantekinni Reykjavík sjálfri og Gullbringusýslu en viðbættri Mýrasýslu. Virðist mega ganga að því vísu, að í sýslunefndum þessara sýslna muni sitja þeir menn, er ekki stofni þeim í voða, svo að frá þeirri hlið skoðað sýnist engin hætta vera á ferðum, þótt þessi lánsheimild væri veitt. Um þörfina á þessari lánsheimild er ekki að efast. Félag þetta, sem hér er um að ræða, hefir eins og önnur slík félög, átt við mikla erfiðleika að etja. En aðalerfiðleikarnir liggja í peningavandræðunum. Félagskapnum er samkv. lögum félagsins hagað þannig, að bændurnir fá ? verðs vöru sinnar, er þeir afhenda sláturfé sitt. En nú verður slátrunarhúsið aftur á móti oft að bíða 3-4 mánuði, að minsta kosti, eftir því að það geti fengið verð fyrir vöruna, og þegar svo er ástatt, geta leitt af því hin mestu vandræði fyrir félagið, þegar peninga er ekki hægt að fá að láni. Meiningin með þessu láni er því sú, að hafa greiðari gang að peningum, ef bankarnir ekki vilja eða geta hjálpað, og koma þannig í veg fyrir, að stofnunin hljóti að fara á höfuðið, sem hún hlýtur að gera, ef neitað væri um þetta lán, og bankarnir reyndust eins óþjálir gagnvart henni framvegis, eins og þeir hafa reynst hingað til. Félagi þessu hefir verið fundið ýmislegt til foráttu, og þar á meðal, að það héldi vörum sínum í háu verði, væri þannig einokun, en eg get fullyrt, að tilgangur félagsins er alls ekki að einoka, heldur að eins sá að bæta meðferð þessarar vörutegundar og auka álit hennar jafnframt. Og það mun sannast, þegar fram líða stundir, að þá mun þessi félagsskapur, ef hann fær að halda lífi, eins og allur góður félagsskapur, njóta álits og vinsælda, en ekki óvinsælda. Þá kemur hin önnur lánveiting, sem fjárlagan. hefir stungið upp á, sem er 5000 kr. til Fljótshlíðarhrepps, gegn ábyrgð sýslunefndar Rangæinga. Tilgangurinn er að nota þetta fé til vegar í Fljótshlíðinni, og skal eg lítið eitt lýsa, hvernig hér er ástatt. Þverá fellur með rótum hlíðarinnar og mölvar neðan af, svo vegurinn er legið hefir á bökkum hennar er ógreiðfær orðinn mjög, sérstaklega ef vagn er notaður, og ókunnugir menn geta meir að segja ekki farið svo um, að þeir eigi vaði yfir engjar manna, eins og eðlilegt er, þar sem víða engan veg er að sjá. Hefir nú verið fenginn verkfræðingur Árni Zakaríasson, til þess að gera áætlun um kostnað við vegagerð inn eftir hlíðinni, og áætlar hann að vegurinn muni kosta rúmar 10,000 kr. Ætlan manna er að leggja veginn sem næst bæjunum, svo hans verði sem mest notin, og skuli hann ná inn í miðja hlíðina. Sýslan ætlar að borga helming kostnaðarins, en hinn helminginn 5 þús. kr. á hreppurinn að leggja til. En þessar 5000 kr. er hreppnum ómögulegt að borga, nema hann fái þær einhversstaðar með góðum lánskjörum, eins og öllum getur skilizt, þar sem hér er að ræða um mikið fjárframlag, og hreppurinn hefir ýmislega aðra hreppavegi að sjá um, auk annara sjálfsagðra útgjalda. Þá kemur breyt.till. á þgskj. 291 sem eg hef leyft mér að flytja fram hjá fjárlaganefndinni. Hún er um það, að Björgvin Vigfússsyni sýslumanni Rangárvallasýslu megi veita 12 þús. kr. lán til þess að koma sér upp embættisbústað, gegn þeirri tryggingu, sem landstjórnin tekur gilda. Ástæður fyrir þessari tillögu eru þær, sem nú skal greina: Þessi sýslumaður er fátækur maður, svo að segja nýkominn í embætti, og hefir auk þess orðið fyrir hnekki efnalega, sem oftast er samfara löngum flutningi og bústaðabreytingu. Hann hefir verið 1 ár sýslumaður í Rangárvallasýslu, en var áður skamman tíma sýslumaður í Skaftefallsýslu. Honum hefir ekki fram að þessu tekist að fá sér hentan sérstakan bústað, og hefir því orðið að kytrast með 9 manns í 1-2 herbergjum, sem hann hefir fengið leigð hjá bóndanum á Stórólfshvoli. Að vísu kynni hann að hafa getað fengið jörð við endimörk sýslunnar, að austan eða vestan, en það mundi hafa orðið mjög óheppilegt fyrir sýslubúa. Nú aftur á móti hefir hann fest kaup á jörð í miðri sýslunni, í Hvolhreppi. Sú jörð hefir í sér eiginleika til þess að verða góð jörð; túnstæði er þar mikið og vítt, en er í órækt; engir kofar eru þar, svo að notandi séu. Því þarf mikils við, til að gera þar sæmilegan bústað. Og þess ekki að vænta að efnalitlum manni sé það mögulegt, nema hann komist á einhvern hátt að þolanlegum lánskjörum. Að veita þetta lán á ekki að vera á neinn hátt hættulegt fyrir landssjóðinn, þegar skilyrðanna er gætt. Jörðin er og á bezta stað og því líkur til þess, að eftirmaður sýslumanns í sýslunni mundi kaupa jörðina og húsin. Og viðvíkjandi tryggingunni er þess að geta, að landsstjórnin getur heimtað þær tryggingar, sem hún vill. Og eg er í engum vafa um það, að ef stjórnin t. d. heimtaði ábyrgð sýslunefndar að öllu eða einhverju leyti, þá mundi sú ábyrgð fást, því að sýslunni er stórhagnaður í að hentugt sýslumannssetur komist þarna upp, hvort sem litið er á þá nauðsyn að geta fest þann sýslumann, sem nú er, í sessi, eða það, að gera embættið sæmilega aðgengilegt fyrir eftirmann hans. Vér höfum nú, Rangæingar, haft hvern sýslumanninn á fætur öðrum; þeir hafa haldist 1 eða 2 ár, og sumir jafnvel verið að eins hálft ár. En það munu flestir kannast við, að ekki horfi það til nytsemdar fyrir sýsluna að verða stöðugt að skifta um sýslumenn. En mér er kunnugt um það, að þessi sýslumaður mundi geta vel unað því að vera í sveit, ef hann gæti fengið góðan bústað. Tel eg það því happ fyrir sýsluna, ef það gæti orðið, því að hann hefir kynt sig mjög vel. En að tryggja það, að hann hlypi ekki strax í burt, eins og fyrirrennarar hans hafa gert, það mundi einmitt þessi lánveiting gera, jafnframt því sem hún mundi gera sýsluna aðgengilegri fyrir eftirmann hans, þar sem hann mundi að sjálfsögðu geta fengið bústað þennan keyptan fyrir hæfilegt verð. Mér þykir ekki ástæða til, að skifta mér af öðrum breyt.till., en eg hefi nú nefnt, og hirði ekki um að fara í hnútukast út af þeim, þó að eg geti ekki felt mig við þær allar sem bezt, eins og sjást mun við atkvæðagreiðsluna. Að eins vil eg geta þess, að eg er samþykkur háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) um það, að hækka styrkinn til frú Torfhildar Hólm, þótt eg sé yfirleitt ekki samþykkur því, að hækka eftirlaun. Bæði er hér um litla fjárveitingu að ræða, að eins 1 kr. á dag, og í annan stað hefir hin háttv.þd. verið svo ríf á fjárveitingum til annara skáldsagnahöfunda, að mér finst þessi höfundur eiga að koma til greina, engu síður þó kona sé, einkum þegar svo hóflega er beiðst, og það er öllum vitanlegt, að hér er um þjóðkunnan og góðkunnan rithöfund að ræða.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. framsm. (Sk. Th.) bar þá ástæðu fram fyrir því, að fjárlaganefndin leggur til, að fella burt fjárveitingu til húsabygginga fyrir bændaskólana, að fé væri ekki fyrir hendi. Það get eg ekki fallist á, þvert á móti. Með frv. því um tollhækkun, sem þegar hefir náð samþykki þingsins, er fylt það skarð, sem þessar fjárveitingar gera í landssjóðinn, og þótt meira væri. Eg hef og áður leitt rök að því, að tekjuafgangur hlýtur að verða við árslokin 1909. Eg hygg því enga ástæðu til að efast um það, að nægilegt fé verði fyrir hendi til þessara nauðsynja. Hinn háttv. framsm. játaði, að það væri skylda landsins að hlynna að skólunum, - enda er það víst, að fyrirmælum bændaskólalaganna getur ekki orðið fullnægt, nema þessar byggingar verði gerðar. Úr því að svo er, get eg ekki skilið, að ástæða sé til þess að fresta þessu; þó að jafnvel þyrfti að taka lán til þessa, teldi eg það fullkomlega réttmætt. Eg vil því sterklega mælast til þess, að brt. nefndarinnar um þetta verði feldar, einkum að því er kemur til Hvanneyrarskólans; eg er ekki svo kunnugur skólanum á Hólum, að eg geti um hann talað eftir eigin sjón. Eg hef að eins komið þar í svip. En á Hvanneyri hefi eg kynt mér húsakynnin í sumar og sannfærðist um, að hin brýnasta þörf er á nýju skólahúsi þar, ef lögunum á að verða fullnægt. Viðvíkjandi tillögum fjárlaganefndarinnar um að hækka styrk til búnaðarfélaga, vil eg vekja athygli á því, að stjórnin hefir lagt til að færa þann styrk niður lítið eitt, beint eftir ósk fjárlaganefndarinnar á síðasta þingi. Flestöll búnaðarfélög landsins standa nú í sambandi við búnaðarfélag Íslands, og hin ýmsu búnaðarsambönd fjórðunganna, og njóta styrks þaðan. Með þetta fyrir augum aðallega var hækkaður styrkur til búnaðarfélags Íslands á þinginu 1907. Þessu horfir því í raun og veru svo við, að styrkurinn til búnaðarfélaganna hefir hækkað, og er því engin ástæða til þess, að hækka hann enn meira nú. Þá hefir háttv. fjárlaganefnd lagt til að fella niður þóknun til forstöðumannsvið gróðrarstöðvarnar við Rauðavatn og á Þingvöllum Þetta er alveg sama sem að láta þessar stöðvar falla í órækt. Yfirmanni skógræktarinnar er ókleift að sinna þessu starfi. Hann er hér ekki að staðaldri, heldur ferðast hann um landið á sumrum. En þessar stöðvar þurfa daglegt eftirlit og þar sem annars vegar er um svo litla fjárupphæð að ræða, en hins vegar um það, að missa af jafnæfðum og duglegum manni, og nú hefir eftirlit með þessum stöðvum, vonast eg eftir, að háttv. þingd. láti fjárveitinguna haldast, því það er enginn sparnaður, að láta það eyðileggjast, sem þegar er búið að gera til framkvæmda. Það er ekki rétt hjá háttv. 1. þgm. Rangv. (E. P.), að stjórnin hafi lagt til að færa styrkinn til smjörbúanna niður um 2000 kr. á ári. Stjórnin hefir lagt til að styrkurinn verði 14000 kr. fyrra árið en 12000 kr. síðara árið, það er því 2000 kr. lækkun bæði árin til samans, og er það beint í samræmi við ráðstöfun síðasta þings. Lækkun styrksins nemur þá frá árslokum 1907 til ársloka 1911 4000 kr. alls, eða 1000 kr. á ári. Misráðið held eg sé að lækka styrk til verzlunarskólans, svo lengi sem iðnskólinn hefir 5000 kr. Hér er um að ræða stofnun, sem getið hefir sér traust og álit manna um alt land og vinnur mjög mikið gagn. Auk þess er það hin eina stofnun þess kyns hér á landi og því ekki hægt að leita til annara stofnana í þeirri grein. Um einstakar breyt.till. þarf eg ekki langt að tala. Eg mun greiða atkv. með fjárveitingu til Ólafs Jónssonar til þess að læra að gera myndamót og styrkveitingu handa manni til þess að læra að grafa námubrunna og fara með jarðbora. Sömuleiðis er eg samþykkur fjárveitingu til ábúandans á Tvískerjum. Mér duldist það ekki í sumar, er eg kom þar, að nauðsynlegt er vegna vegfarenda, að býli þetta haldist við; þeir mundu verða illa staddir, ef býli þetta væri ekki til. - Þess vegna mun eg greiða atkv. með hærri upphæðinni. Enn fremur er eg samþykkur lítilsháttar styrkhækkun, sem farið hefir verið fram á handa frú Torfhildi Holm og Ragnhildi Björnsdóttur og þarf ekki að rökstyðja það, framar en þegar hefir gert verið. Þá kem eg að þeirri till. fjárlaganefndar, að felt sé burt úr 19.gr. það, að ? sekta fyrir ólöglegar fiskiveiðar séu greiddar ríkissjóði Dana. Í þessu sambandi skal eg minna á það, að þetta ákvæði var sett inn eftir áskorun frá fjárlaganefnd fólksþingsins danska og samþykt á alþingi 1905, ekki sem borgun fyrir strandgæzluna, því að það er skylda Dana, heldur fyrir það, að gæzluskipið dregur brotlega botnvörpunga fyrir dómara, oft langar leiðir, og kemur því þannig til leiðar, að sektum verður beitt og upptækum afla og veiðarfærum komið í verð. En það er íslenzkt sérmál, beinlínis íslenzkt löggæzlustarf. Alþingi 1905 leit því svo á, að það gæti ekki synjað þessari kröfu fólksþingsins danska; þingið var þá of stolt til að beiðast ölmusu, er endurgjalds var krafist. Það gleður mig, að háttv. framsm. hefir réttilega skilið það, að til þess var ætlast í sambandslaganefndinni, ef samningar tækjust, að Danir nytu veiðiréttarins í landhelgi gegn því að annast eftirlit með landhelginni. Mér þótti því vænna um að heyra þessa viðurkenning af hans munni, sem þetta atriði hefir einmitt oftsinnis verið misskilið í blöðum andstæðinga frumv. Sambandslaganefndinni hefir þrásinnis verið borið það á brýn, að hún vildi afsala Íslandi landhelgina. En það er þvert á móti, hún hefir einmitt slegið því föstu, að landhelgissvæðið við Ísland sé eign Íslands, og því að eins getur Ísland veitt með samningum afnotarétt af landhelginni, sem borgun fyrir ákveðið starf, sem landið ella þyrfti að kosta miklu fé til. Raunar er ekki hægt að skírskota í sambandslagafrumv., því það er ekki enn orðið í að lögum, því miður. En eg vona, að í háttv. þingd. athugi þetta atriði meðal annara gæða, sem af því frumv. leiða. Háttv. 1. þm. Rangv. (E. P.) fer í fram á 12000 kr. lán til þess að koma upp embættisbústað handa sýslumanninum í Rangárvallasýslu. Þetta lán finst mér sjálfsagt að veita. Það hefir alt af verið talið sjálfsagt, að stjórnin mætti veita slík lán, jafnvel án heimildar þingsins. Það var fyrst á þingi 1905, að reikningslaganefndin kom fram með þá till., að eftirleiðis yrði embættismönnum ekki veitt slík lán án samþ. þingsins. Eg minnist þess, að eg tók það fram þá, að ómögulegt væri að skuldbinda stjórnina í þessu efni; það stendur oft svo á, að henni verður að vera heimilt að hlaupa undir bagga í samskonar tilfellum. Eg legg því fastlega með þessari lánveitingu og álít lán nauðsynleg í samskonar tilfellum, því að það er skylda þingsins að veita þau til þess að embættum sé gegnt á viðunandi hátt.

Björn Sigfússon Ástæðan til þess að eg segi hér fáein orð er sú, að eg gat ekki verið samdóma fjárlaganefnd um einn lið í 16. gr., nefnilega um byggingu bændaskólahúsanna. Eg held það sé hvorki búmannlegt né forsvaranlegt að slá þessum byggingum á frest að öllu leyti. Hæstv. ráðh. hefir tekið það fram, að hvorugur skólanna gætu náð að fullu tilgangi sínum á meðan húsnæðið er eins ófullkomið og það er. Auðvitað var það ekkert annað en það, að fjárlaganefndin sá að nauðsynlegt var að spara, sem varð þessum fresti valdandi, en alls ekki það, að nokkrum nefndarmanni dytti í hug að óþarft væri að byggja skólahúsin. Með bændaskólalögunum frá 10. nóv. 1905 voru bændaskólarnir skyldaðir til að taka á móti vissum fjölda nemenda, ekki færri en 40. Reynslan hefir sýnt það, að á hverju ári verður að vísa fjölda umsækjanda frá vegna rúmleysis, svo það er ómögulegt að fullnægja þessu ákvæði laganna, á meðan svo standa sakir. Auk þess er það ýmislegt annað í reglugerð skólanna, sem verður að brjóta, svo lengi sem ekki er aukið við húsin. Í 10. gr. reglugerðar frá 6. ág. 1908 stendur það, að verklegar æfingar í efnafræði, grasafræði o. fl. skuli fara fram og að sérstök lestrarstofa sé á skólunum og í 11. gr. sömu reglugerðar er skipað fyrir um, að kend verði dráttlist, leikfimi o. fl. Alt þetta er ómögulegt að framkvæma vegna þrengsla, eins og nú stendur. Hér er um það að ræða, að ef ekkert er gert til þess að auka húsrúm skólanna, þá segir þingið blátt áfram, að hér eigi að brjóta lögin og reglugerðina. Eg hygg þetta sé með öllu ósæmilegt. Eg er hvorugum skólanum vel kunnugur, sízt á Hvanneyri, en eg veit þó af frásögn áreiðanlegra manna, sem til þekkja, að engir vegir eru til þess að kenslan geti farið fram í lagi. Á báðum skólunum verður að þjappa nemendunum saman eins og síld í tunnu, herbergin eru svo þröng og af þessu hlýtur að leiða mikla óhollustu. Eg vil að eins leyfa mér að benda á tilfelli, sem eg álít að geti verið hættulegt fyrir líf og heilsu manna. Ef sóttnæmur sjúkdómur kemur upp, og einhver veikist á skólanum, þá er ómögulegt að einangra hann og getur hann svo sýkt alla. Þetta er alveg óforsvaranlegt. Það er ekki langt síðan að slíkt kom fyrir á Hólaskóla. Þar veiktust þá margir piltar, auðvitað meðfram vegna þess að ekki var hægt að einangra. Eg ætla að leyfa mér að gera hér ofurlítinn útúrdúr. Í kvennaskólanum á Blönduósi er til gott og hentugt sjúkraherbergi í skólanum. Eg hefi ástæðu til þess að geta um þetta hér, vegna þess að einn af háttv.þm., sem hefði þó átt að vera búinn að kynna sér það, fór að fræða mig um það í gær, að ekki væri hægt að einangra í skólanum. Í fyrra veiktist þar ein stúlka af taugaveiki, hún var einangruð og engin sýktist. Þetta dæmi sýnir svo ljóslega, hvaða þýðingu það hefir í skólum, sem hafa heimavistir að tök séu á að einangra sjúklinga. Það er því með öllu óforsvaranlegt ástand, eins og það er nú á bændaskólunum. Eg get ekki séð, að fært sé eða rétt að fresta byggingunni, en mér hefir dottið í hug, að það mætti skifta kostnaðinum niður á 2 ár þannig, að fyrra árið væri bygt á Hólum og síðara árið á Hvanneyri eða öfugt, bygt þar fyrst sem þörfin er brýnust. Í sambandi við þetta vil eg geta þess, að það hafa fallið hér í deildinni ýmisleg orð um Hólaskóla, sem eru þannig vaxin, að þau eiga ekki að vera ómótmælt. 2 eða 3 háttv.þm. telja það sjálfsagt að skólinn eigi ekki að vera á Hólum. Þingið 1905 var þó á annari skoðun og þess vegna var því með áðurnefndum lögum slegið föstu, að annar bændaskólinn skyldi vera á Hólum. Það er annars fremur kynlegt að heyra háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) taka í þennan streng. Eg hugsaði að hann mundi sízt verða til þess, því þótt hann muni eftir Reykjavík, þá hefir hann þó oft verið að reyna að sýna það í umræðunni sínum á þessu þingi, að hann vilji leggja rækt við forna og fræga sögustaði og höfuðból. Hann ætti samkvæmt þessu, allra manna helzt að styðja það, að skólinn haldi áfram að vera á Hólum, því með því móti er þá haldið í heiðri minningu þess höfuðbóls. Háttv. þm. virðast annars alveg hafa gleymt því, að færa rök fyrir því, hversvegna ætti að flytja skólann. Hvert þeir vilja flytja hann veit eg ekki. Það hafa heyrst einstakar raddir um það, að réttast væri að flytja þessa skóla, eins og aðra, í kaupstaði. Ef til vill meina þessir menn það. Annars er ómögulegt að geta til hvað meint er, með því að ástæðurnar vantar alveg. Eg er samdóma þinginu 1905, að skólarnir eigi að vera þar sem þeir eru nú. Þar eru stórar góðar jarðir, miklar byggingar og alt þetta er eign landssjóðs. Um leið og landið tók Hólaskóla að sér, voru því afhentar allar eigur skólans, sem voru ekkert smáræði. Búið mun hafa jafngilt skuldunum, sem hvíldu á skólanum, og landinu er þannig beinlínis gefin jörðin Hólar með hjáleigum og byggingum öllum og ómögulegt er að meta það minna en 30-40 þús. kr. Það er því auðséð, að hér er eitthvað í aðra hönd og að ekki þarf alveg að yrkja upp á nýjan stofn, enda sé eg að í fjárlagafrv. stjórnarinnar vantar 3700 kr. til þess að veitt sé jafnmikið fé og skólinn þarf til reksturs. Eg býst við, að eignin gefi það af sér sem til vantar. Skólinn er því sannarlega ekki eins þungur baggi á landssjóðnum og margir halda. Það var eitt af því, sem háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, sem eg var honum alveg samdóma um, nefnilega það að allar opinberar byggingar séu bygðar úr steini. Eg álít einmitt, að það sé mjög hyggilegt og að ekki sé rétt að horfa í, þó þær yrðu dálítið dýrari í fyrstu, en ef þær t. d. væru bygðar úr timbri; með þessu móti er hægt að gera byggingarnar góðar og varanlegar. Það er gert ráð fyrir steinsteypuhúsi á Hvanneyri en ekki á Hólum. Það getur því komið til mála að gera þá breytingu þar, að það væri líka bygt úr steinsteypu, það er ekki víst að það þyrfti að muna miklu á verði, en þannig hús mundi áreiðanlega verða mikið ódýrara fyrir seinni tímann, Mér er kunnugt um það, að margir eru farnir að byggja úr steinsteypu á Blönduósi, og síðan mönnum fór að lærast þetta munar litlu á verðinu borið saman við það að byggja úr timbri Eg vildi geta um það, að eg hefði haft sérstöðu í fjárlaganefndinni, hvað þetta mál snerti. Auðvitað gerði eg það þar ekki að neinu kappsmáli. Og það einasta sem vakti fyrir meðnefndarmönnum mínum, og sem réði því að þeir voru á móti byggingunni að svo stöddu, var það að þeir vildu spara og draga svo mikið úr útgjöldunum, sem hægt væri, en eg áleit réttara að spara á ýmsum öðrum liðum. Hvað Eiðaskólann snertir, þá vil eg geta þess, að þótt máske þessir hugstóru menn þar eystra hafi reist sér hurðarás um öxl, þá virði eg það framfaraþrek og áhuga, sem lýsir sér í þessu, og eg skal ekki lá þeim það, þótt þeim þætti það sárt, ef þessi eina mentastofnun hyrfi af Austfjörðum. Eg veit ekki, hvort það er heppilegt eða nauðsynlegt, að Eiðaskólinn sé lengur bóklegur skóli, og ef til vill er það heldur ekki meiningin fyrir héraðsmönnum. Þeir hafa sagt, að byggingin væri nauðsynleg til þess að geta haldið áfram verklegu námi, en með tilliti til þess að gera ekki alt bóklegt nám ómögulegt að vetrinum var eg með því að hækka styrkinn til Eiðaskólans um 1000 kr. á ári. Það hefir verið minst á styrkinn til verzlunarskólans, sem fjárlaganefndin lagði til að ekki væri hækkaður frá því sem nú er. Það var sparnaðurinn hér, eins og annarsstaðar, sem vakti fyrir, og úr því Flensborgarskólinn fékk ekki það, sem hann þurfti, þá er ekki meiri ástæða til að veita verzlunarskólanum það fé, sem farið var fram á að bæta við hann. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sagði að mjög mikil eftirspurn væri eftir mönnum þeim, er útskrifuðust af skólanum. Mér datt þá í hug, hvort ekki mundi hægt að útvega skólanum tekjur með skólagjaldi  (Jón Ólafsson: Það er gert, hver nemandi borgar 20 kr.)  Jæja, það er gott. Ef menn eiga vísa stöðu fyrir aukna þekkingu, þá eru þeir líka færir um að borga dálítið til að fá hana. Eg vil um leið geta þess, að eg efast ekki um að skólinn sé góður og gagnlegur. Viðvíkjandi þeim 500 kr., sem fjárlaganefndin stakk upp á, að sparaðar væru af kostnaðinum til skóggræðslumannanna, þá skal eg geta þess, að hún áleit að skógfræðingurinn sjálfur gæti haft eftirlit með næstu stöðvunum við Reykjavík og ekki þyrfti neinn sérstakan kostnað til þess. - Það getur annars verið spursmál, hvort það er þörf að halda við þessum stöðvum, það er sagt að alt sé svo mislukkað þar, og því væri máske ástæða til að flytja þær eða leggja niður. Auðvitað er fjárlaganefnd ekkert kappsmál með þetta fé, það er svo lítið. Eg vil minnast með fáeinum orðum á lánveitinguna til Sláturhúss Suðurlands. 1. þm. Rangv. (E. P.) hefir gert ljósa grein fyrir því, að þetta sé nauðsynlegt, og sýnt fram á að það stafi af peningavandræðunum í landinu. Ef sláturhúsin gætu fengið lán í bönkunum, þá kæmu ekki bænir, en það er ekki svo torvelt að skilja það, að þau þurfa bráðabirgðalán, þegar þeirri reglu er fylgt að borga út meiri hlutann af verði fjárins við móttöku að haustinu. Ef ekki er hægt að greiða úr þessum vandræðum er ekkert sýnilegra, en að þau verði að hætta, en fáir munu þeir vera, sem telja það heppilegt. Eg verð að líta svo á, að þessi lán ættu að sitja fyrir flestum öðrum, og veitast gegn góðri trygging og ábyrgð sýslufélaga. Það hefir orðið töluverð deila hér í deildinni um styrkinn til smjörbúanna og það er alveg rétt, sem hér hefir verið tekið fram, að hann var að eins veittur þeim til uppörvunar í byrjuninni og því er rétt að draga úr honum smátt og smátt, og stjórnin farið eftir því í frv. Þetta er líka að mínu áliti alveg rétt stefna, jafnvel þó eg gæti haft ástæðu til að halda í hann, með því eg er sjálfur einn af stofnendum og meðeigandi að mjólkurbúi í minni sveit. Eg verð að álíta að þeim ætti að koma önnur hjálp, en opinber styrkur, því sé fyrirtækið gróðavænlegt þarf það hans ekki og er óeðlilegt. - Nei, eg hygg einmitt að það væri önnur hjálp, sem væri mikið þýðingarmeiri nefnilega að koma betra lagi á samgöngurnar, svo hægt væri að koma smjörinu fljótt og óskemdu á markaðinn. Það hefir orðið dálítil deila um landbúnaðinn og sjávarútveginn og ekki laust við að öfgar hafi fylgt með eins og oft vill verða. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) gat t. d. ekki komið auga á nokkra fjárveiting til sjávarútvegsins í þessari (16.) gr. fjárlaganna, og þó stendur þar einmitt fjárveitingin til fiskiveiðasjóðsins. Svo skal eg benda honum á að ef hann flettir við einu blaði og lítur á fjárlögin framar, þá getur hann sér til huggunar séð þar margar fjárveitingar til sjávarútvegarins. - Þessi matningur er afaróviðfeldinn; þm. ættu að líta svo sanngjarnlega og rétt á alla atvinnuvegi, að enginn matningur gæti átt sér stað. Eg fæ ekki skilið, hvernig menn sem þykjast unna þessu landi vilja draga úr því, sem styður landbúnaðarframfarir. Hvar yrði landið statt, ef landbúnaðurinn dregst meira saman, en nú er orðið; þá yrði það ekkert annað en nokkurskonar veiðistöð með sjóbúðum. Nei, það er einmitt það, sem er miklu meira vert, það sem skáldin góðu hafa oft kveðið um og hvatt til, að rækta landið, að klæða landið. Háttv. 1. þingm. G.-K. (B. Kr.) nefndi það sem dæmi upp á það, að fjárveitingarvaldið setti sjávarútveginn hjá, að það hefði verið færður niður styrkur til þess að veiða botnvörpunga í landhelgi. En þessi styrkur hefir ekki verið notaður og það vissi fjárlagan., og þess vegna ekki ástæða til þess, að halda honum eins háum eins og að undanförnu. Þó að háttv.l.þm. Rangv. (E. P.) hafi skýrt frá því, að það er ekki að ófyrirsynju gert, að lána til vegagerðar í Fljótshlíð, þá vil eg benda á, að það er eitt af þessum myndarlegu og gagnlegu fyrirtækjum, sem er afar-nauðsynlegt og skemtilegt að styðja, þegar sýnt er að hlutaðeigendur vilja sjálfir leggja mikið á sig til þess að koma þeim í framkvæmd. Þá hefir verið minst á styrk til búnaðarfélaganna, og hefir mér þótt leiðinlegt að heyra, hversu kalt margir þingm. anda til hans. Eg get ómögulega séð hina minstu ástæðu til þess, að færa þann styrk niður, því honum er áreiðanlega og eingöngu varið til þess að rækta og klæða landið - og einkis annars. Það fé gefur á sínum tíma margfaldan ávöxt í landssjóðinn. Eg held að óþarft sé að vitna í þau not, sem búnaðarfélögin hafi af búnaðarfélagi Íslands; eg verð að segja það, að eg hefi ekki orðið var við, að það hafi styrkt búnaðarfélögin sérstaklega, að minsta kosti ekki þau, sem eg þekki til. Eg segi það aftur, að mér þykir leiðinlegt, að heyra þingm. anda svo kalt til landbúnaðarins, eg held, að það komi af því, að hér á á þingi eru svo margir nærsýnir kaupstaðarmenn.

Sigurður Gunnarsson Eg er svo heppinn, að eiga einungis eina breyt.till. við þennan kafla fjárlaganna, sem hér er til umræðu, og er hún við 22. gr. og fer fram á lánsheimild til handa Neshreppi utan Ennis. En áður en eg tala nánar um þessa breyt.till., þá vil eg víkja máli að ýmsum liðum, er framar standa í frumv. Þegar eg lít á 16. gr., þá verð eg að játa það, að eg hefi tilhneigingu til að styrkja flestar eða allar tillögur fjárlaganefndarinnar við þá grein. Eg hefi heyrt hér í dag, að menn hafa verið að metast á um landbúnaðinn og sjávarútveginn, eg vildi, að sem minst væri deilt um það, hvor af þeim atvinnugreinum ætti meiri stuðning skilið; báðar hafa þær fult tilkall til stuðnings af fjárveitingarvaldi þjóðarinnar, og eg ætlast til þess, að þingið sjái um jöfnuð milli þeirra eftir ástæðum. - Öðrum þingm. Rvk. (M. B.) miklaðist það í augum, hversu stór upphæð færi til landbúnaðarins. Eg held það sé eðlilegt, þótt sá atvinnuvegur þurfi mikils með, og eg sé ekki betur, en að það sé rétt, sem háttv. 2. þm. Húnv. (B. S.) sagði, að það sé þó, þegar á alt er litið, brýnust ástæða til þess, að klæða og rækta þetta land. Landbúnaðurinn verður þó vissasti atvinnuvegurinn, og þegar maður talar um það, hvort þjóð vor eigi í framtíðinni að geta heitið því nafni, þá er það komið undir því, að landið sjálft verði klætt og ræktað, eftir beztu föngum. Það er tiltölulega stutt síðan, að landið var alt óræktað, nema túnskikarnir. Hinir viðáttumiklu flákar graslendis- og mólendis liggja meira að segja enn að mestu ósnertir af mannshöndinni. Það er seinlegt verk og dýrt, að koma óræktuðu landi í rækt, og ofur skiljanlegt er það, að landbúnaðurinn þurfi mikillar uppörfunar og stuðnings við frá löggjafarvaldsins hálfu. Með þessum orðum, vil eg þó á engan hátt draga úr því, að sjávarútvegurinn sé styrktur eftir mætti, enda hefir verið drepið á ýmislegt, sem gert hefir verið til þess, að styðja sjávarútveginn, og vil eg í viðbót benda á eitt atriði; það eru vitarnir, því þótt þeir séu með fram fyrir landið í heild sinni, þá eru þeir þó fyrst og fremst sjómönnunum að mestu liði. Sama má segja um fiskimatslögin, sem samþykt verða á þessu þingi, að þau eru til þess, að styðja sjávarútveginn. Í sambandi við þetta vil eg leyfa mér að benda á, að einatt hefir það viljað verða svo, og eigi sízt á seinni árum, að fólkið hefir streymt frá sveitunum til sjávarþorpanna og kaupstaðanna. Hver er ástæðan? Eðlilega hlýtur ástæðan að vera sú, að fólkið álítur það lífvænlegra og gróðavænlegra að vera þar, heldur en í sveitunum. En þegar í kaupstaðina og sjávarþorpin er komið, verður oft annað upp á teningnum. Þessi straumur að sjónum er nú að minni ætlan ekki hollur fyrir þjóðfélagið í heild sinni. Hér kemur og mannfæðin til greina. Vér höfum eigi nægilega margt fólk til þess að stunda báða þessa atvinnuvegi til hlítar. En meðan svo er, þá virðist mér landbúnaðurinn hljóta að sitja í fyrirrúmi, að því er fjárframlög snertir. í sambandi við þetta, þá vildi eg leyfa mér, að minnast á bændaskólann á Hólum, og verð að vera á sömu skoðun og þeir háttv.þm., sem vilja leggja fram fé til hinna nauðsynlegu byggingu á skólasetrinu. Það verður að gæta að því, að það eru bændaefni landsins, sem hér eiga hlut að máli, þeir hinir sömu menn, sem eiga að taka að sér að rækta og klæða landið. Þá vil eg leyfa mér, að minnast lítið eitt á Eiðaskólann. Hann var ekki svo heppinn, að lenda í tölu bændaskólanna, og eg fyrir mitt leyti get ekki tekið eins hart á Austfirðingum fyrir fjárbeiðnir sínar til hans, eins og sumir háttv. þingm. né fyrir það, að þeir hafa ráðist í að byggja dýra og stóra byggingu, því að þetta er eini skólinn, sem er þar á öllu því mikla svæði, og eg fyrir mitt leyti vildi óska þess, að beiðni þeirra yrði tekin til greina. Um smjörbúin get eg fallist á það, sem háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) sagði, að það sé ekki rétt, að styrkja sömu smjörbúin mjög lengi, en að þau væru styrkt um vissan áratíma, svo þeim gæfist kostur þess, að koma sér vel á laggirnar. En ekki tel eg enn vera kominn tíma til þess, að lækka þennan styrk, þar sem flest eða öll þeirra eru ung og sum að myndast, og óskum vér þess eflaust, að fleiri og fleiri rísi upp. Eg felst og á það, að styrkur verði veittur Ungmennafélagsskapnum; tel hann hollan og til frambúðar fyrir landið; er því eflaust rétt, að sá félagsskapur sé styrktur af löggjafarþingi þjóðarinnar fremur þó í uppörfunar og viðurkenningarskyni svona í byrjun. Sömuleiðis tel eg ekki illa ráðið. að styrkja mann til þess, að læra að gera myndamót, og mann til að læra að fara með jarðbora, og grafa námubrunna. Þá kem eg að breyt.till. háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.), er fer þess á flot, að bóndinn á Tvískerjum á Breiðamerkursandi fái dálítinn styrk til þess, að geta haldist þar við. Um þetta er eg samdóma honum og hæstv. ráðherra. Eg er kunnugur á þessu svæði, og þar sem það er upplýst, að það, að bygð á þessu koti þarna í eyðimörkinni hafi orðið til þess, að bjarga skipbrotsmönnum og fleirum frá hörmungum og dauða, þá er það rétt og mannúðlegt af alþingi, að styrkja þennan mann, svo að hann geti haldist við á kotinu, og það því fremur, sem Skaftfellingar yfirleitt eru kunnir að frábærri gestrisni. Í 18. gr. er farið fram á styrk til nokkurra heiðursmanna, karla og kvenna, og nemur sú upphæð alls eitthvað 700 kr. Eg játa það, að eg er einn af þeim mönnum, sem helzt hefði kosið, að afnema mætti sem fyrst öll lögskipuð eftirlaun, og að eg mun greiða atkvæði með því, þegar því verður við komið og það mál er nægilega undirbúið. Miklu fremur teldi eg það eiga við, að þingið veitti mönnum viðurkenningu, þegar því fyndist sérstök ástæða til. Eg skal nefna einn af þeim mönnum, sem í því efni ætti að koma til greina; það er séra Hjörleifur próf. Einarsson, sem hefir verið mjög þarfur maður í sinni sérstöku stöðu, en þar að auki einn með mestu jarðræktarmönnum þessa lands, og enn þá er þess að gæta, að það hefir einhvern veginn viljað svo til, að undan handarjaðri þessa manns hafa komið ýmsir nýtustu menn landsins, er hann hefir haft áhrif á í æsku þeirra, sem kennari þeirra og styrktarmaður. Þessi maður hefir því unnið mikið og trútt dagsverk, en er nú kominn á grafarbakkann. Sömuleiðis tel eg fyllilega maklegt, að styrkurinn til frú Elínborgar verði færður lítið eitt upp. Bæði er það að hún er mesta heiðurskona, og svo er hún móðir Jóns heit. Vídalíns konsúls, sem gefið hefir landinu hina rausnarlegustu gjöf, miklar og dýrar fornmenjar. Um frú Torfhildi Hólm og frú Ragnheiði Björnsdóttir þarf eg ekki að tala, það hafa aðrir gert. Þá kem eg að 22. gr., þar sem safnað er í eitt öllum lánbeiðnum. Er það svo löng halarófa, að manni blöskrar. Lánbeiðnirnar nema alt að 400 þús. kr. og sér hver maður, að landssjóði eða viðlagasjóði verður alls ómögulegt að veita þeim öllum fullnægju. Allar hafa þær þó við einhver rök að styðjast og því leiðinlegt að geta ekki mælt með þeim flestum, eða jafnvel öllum. Eitt sýna þessar lánbeiðnir þó greinilega, sem sé, hversu þörfin er mikil á fé og hversu áhuginn er mikill á því að koma einhverju verulegu til leiðar. Ennfremur sjáum vér þar ljóslega, hversu bankarnir eru ófullnægjandi fyrir þessa þjóð. Þeir þyrftu að vera svo úr garði gerðir, að fé og krafti, að þeir gætu fullnægt öllum lánskröfum, sem bygðar væru á viti og þar sem hæfileg trygging væri fyrir hendi. Þá kem eg að einni breyt.till. við þennan kafla, sem eg á, sem sé viðaukatill. 309, um heimild til lánveitingar, úr viðlagasjóði til bátakvíar við Krossavík á Hjallasandi. Eg veit eigi hvort þgm. hafa kynt sér skjöl þau, sem hér að lúta, og þótt fjárlaganefndin hafi haft þetta mál með höndum, veit eg ekki, hvort hún hefir rætt það að nokkrum mun. Finn eg því ástæðu til að fara um það nokkrum orðum, til glöggvunar háttv. deild. Eins og kunnugt mun flestum er Hjallasandur á norðanverðu Öndverðarnesi. Hefir þar frá ómunatíð verið fiskiver, hin fiskisælasta verstöð. Er það mál gamalla manna kunnugra, að þar bregðist aldrei fiskur, svo að einhver vertíð árs lánist ekki. En galli er á; brimlending er á þessum stað og hefir þar margur maðurinn drukknað nærri landi, og tíðast í sjálfri lendingu, og er eigi langt síðan, að drukknuðu 9 menn í lendingu. Sú harmafrétt er mér ný borin til eyrna. Þegar um svona auðga fiskistöð við mynni Breiðafjarðar er að tala, en hins vegar þessi mikli erfiðleiki, hafnleysið og lendingarhættan gerir sjósóknina svo áhættusama og dregur stórum úr henni, er eigi nema sanngjarnt, að þingið hlaupi undir bagga til þess að reyna að bæta úr þessum annmarka. Eg hefði helzt kosið, að landssjóður hefði veitt beint styrk til hér fyrirhugaðrar bátakvíar, og þess hafa þorpsbúar óskað. En eg hefi komist að raun um, að við það hefir eigi verið komandi sakir hins bága fjárhags. Þess vegna hefi eg tekið það ráð, að beiðast þessarar lánsheimildar, heldur en ekki, í þetta sinn. Nú stendur svo á, að rétt fyrir utan þorpið Sand er vík, sem nefnd er Krossavík, lón með skerjagarði fyrir framan, en renna gengur inn í lónið að norð-austan. Í ókyrrum sjó gengur súgur mikill inn yfir skerjagarðinn og er því af nauðsynlegt að byggja brimbrjót ofan á garðinn og mundi þá víkin vera sem spegill fyrir innan, og hið ágætasta bátalægi. Þetta er afarmikið nauðsynjaverk ekki sízt, ef notaðir eru mótorbátar, sem nú fer mjög í vöxt, og þykir óhjákvæmilegt, er sækja verður til hafs, því fiskur legst dýpra nú en fyr. Í þorpinu Sandi og þar í grend eru hér um bil 400 manns, en enginn efi er á, að kæmi bátakví í Krossavík, mundi bygðin aukast að mun. Enn mælir það með lánveitingu þessari, að jarðir þær, sem liggja að Krossavíkinni eru landssjóðseign. Meir að segja, það eru allar líkur til, að það mundi beint borga sig fyrir landssjóð að taka að sér fyrirtæki þetta að öllu leyti. Frá Sandi hafa gengið síðastliðið ár 46 bátar, en í raun réttri eru þeir miklu fleiri á vetrar- og vorvertíðum, því þangað sækja menn víðsvegar að úr Snæfellsnessýslu, víða úr Dalasýslu, og jafnvel Vestmannaeyingar hafa leitað þangað síðastliðið sumar. Hin rétta aðferð til stuðnings fiskiveiðum vorum virðist meðal annars, og ekki sízt vera sú, að bæta hafnir og lendingar. Eg vil jafnframt benda hinum háttv. deildarm. á, að málið er ekki óundirbúið. Stjórnin hefir látið Krabbe verkfræðing rannsaka staðinn árið 1906 og hefir hann gefið skýrslu um rannsókn sína og uppdrátt af staðnum, með kostnaðaráætlun, og liggja þessi skjöl öll nú fyrir þinginu. Lætur Krabbe það álit í ljósi, að verkið sé mjög vel framkvæmanlegt og miði bygðunum þar vestra mjög til eflingar. Eg ætla að taka það fram, að eftir áætlun verkfræðingsins kostar mannvirki þetta hér um bil 16,000 kr.; en hann hefir síðar í skjali sínu og nýlega í samtali við mig, ráðið til þess að framkvæma verkið í tvennu lagi; gera fyrst aðalbrimbrjótinn að norðan, er kosta mundi 8500 kr.; væri þá hægra að dæma um, hvernig haga skyldi síðari hluta verksins. Er lánbeiðnin því miðuð við þessa upphæð. Sem trygging kæmi ábyrgð sveitarfélagsins og sýslunefndar; enn fremur skyldi tollur sá, sem Krabbe verkfræðingur leggur til, að lagður sé á hvern þann bát, er notar kvína, standa sem trygging skilvísrar greiðslu. Vonast eg eftir að eg hafi nú skýrt þetta mál fyrir hinni háttv. deild og að mönnum skiljist, að þetta mannvirki er vert stuðnings. Engum fær dulist hve afarnauðsynlegt það er, að styðja þessa menn þar norður á Snæfellsnesi til þessara framkvæmda, svo mjög sem atvinna þeirra veltur á þeim, enda hafa þeir eigi eytt fé úr landssjóði til þessa. Eg vil að endingu láta þess getið, að eg mun breyta till. minni að formi og efni, áður en til 3. umr. kemur.

Einar Jónsson Eg býst ekki við, að hlutverk mitt verði öfundsvert, eftir því sem eg hefi heyrt af h. deild. Eg hefi hér tvær till., sem ekki er vel undir tekið. í fyrsta lagi lánbeiðni kaupfélagsins Ingólfs á Stokkseyri, og í öðru lagi lánbeiðni sýslumannsins í Rangárvallasýslu. Eg heyrði á hinum hv.frsm. (Sk. Th.), að lánbænum þessum myndi eigi verða vel tekið, sérstaklega mælti hann á móti Ingólfsfél. láninu. En eg álít, að hann sé ráðríkur maður, sem eigi þoli annara vilja en sinn eigin, en játa, að hann talaði nú með furðu lítilli ósanngirni viðvíkjandi lánbeiðni sýslumanns Rangæinga. Að eg álít hann ráðríkan og ósanngjarnan, kemur til af móttökum þeim, sem hann veitti mér, þegar eg lét fyrst til mín heyra hér í deildinni. Eg tel líklegt að þær hafi átt að vera til þess gerðar, að þrykkja mér niður, og bæla mig undir, en eg get með fullri einurð sagt háttv.þm. það, að þá hefir hann farið í geitarhús að biðja sér ullar. Honum mun aldrei takast að bæla mig niður, en má mín vegna reyna það svo oft sem honum sýnist. Eg gat eigi gefið honum þessar skýringar strax, þar sem búið var að skera umr. niður, en læt þær hér með koma. Þá var það h. 2. þm. Rvk. (M. B.), sem tók þessum málaleitunum mjög illa, talaði hann með ofsa, gauragangi og ósvífni. En eg læt glaum hans eigi fá mikið á mig, því eg álít hann eigi eins skynsaman mann og framsm. fjárlagan., og hefi eg veitt því eftirtekt, að hann gerir sér meira far um að tala hátt en þarft. Þá er hezt eg snúi mér að láni kaupfélags Stokkseyrar. Það er ákveðið 60,000 kr., en ekki 69,000, eins og stendur á atkvæðaskránni. Mér er kunnugt um, hvernig hagur félagsins stendur, þar eð eg er í stjórn þess; álít eg ekki rétt, að neita félaginu um lán þetta, þar sem það nú er í kröggum með »driftkapítal«, en enga peninga unt að fá í bönkum. Viðskiftamenn félagsins eru bændur, sem enga peninga hafa handbæra til innkaupa á vörum. Það hafa komið fram raddir um, að hagur félagsins muni tæpur, en eg get borið um, að svo er ekki. Eg hefi með höndum eignaskrá félagsins, sem eg skal lesa upp, ef h. torseti leyfir; það tekur eigi langan tíma. Eigur: Kr. a. Kr. a. I. Húseignir og önnur mannvirki samkv. virðingargerð 22/10 '07 ................................................ 143,592,00 Áhaldareikn. samkvæmt reikn. 30/11 '08 ...................................................... 5,841,27 II. a. Vöruleifar með peningaútsöluv. 30/11 '08 ..................................................... 148,686,90 b. Vörur ísl. gerðar 30/11 '08 .....................................9,109,08 c. Peningar í kassa, bönkum og sparisjóð 30/11 '08 ......................................................... 57,736,74 d. Ýmsar kröfur á útl. viðskiftam. 30/11 '08 ...........................................................13,400,00 e. Útistandandi í sölu- og pöntunardeildum ...... 63,238,61 441,604,60 Skuldir: Kr. a. Kr. a. Við bankana og ýmsa innieignamenn utan lands og innan ......................................... 244,570,00 Tollur af tollgeymsluvörum ..... 2,295,23 Varasjóður 1907 .......................1,396,66 Stofnfjárreikningur 30/11'08 ....51,075,00 299,336,89 Skuldlausar eignir: 142,267,71 Eftir þessum reikningi, sem engin ástæða er til að ætla að sé rangur, eru skuldlausar eignir félagsins rúm. 142,000 kr., að meðtöldum hlutabréfum 60 þús. kr., og er það hin sama upphæð, sem farið er fram á, að landsjóður láni eða útvegi að láni, og þar fylgt sömu reglu sem um Sláturhúsið, en þetta komi alt að veði, hús og aðrar eignir. Ef ekki er hlaupið undir bagga horfir illa til með verzlun bænda þetta ár. Þegar bankarnir lána eigi neitt, verður að leita á landssjóð. Áhættan er engin. Eg hygg, að h. samdeildarmenn mínir hafi kynt sér þetta mál rækilega, en eg býst ekki við að mín orð megi sín svo mikils, að þeir láti að þeim, En greiði þeir atkv. móti þessu, greiða þeir jafnframt atkvæði á móti því, að verzlunin verði innlend, á móti framförum í verzlunarviðskiftum landsins, því það eru kaupfélögin, sem starfa í þá átt, að veikja afl miljóna- og annara stórgróðafélaga, en gera verzlunina innlenda, og veit eg, að allir skilja hverju slíkt munar. Vona eg því, að þeir hugsi sig vandlega um, áður en þeir hafna þessari beiðni. Þá kemur húsbyggingarlánið sýslumannsins í Rangárvallasýslu. Það hefir þegar verið mikið um það talað, og hafa menn víst þegar tekið afstöðu í málinu. Samþingismaður minn talaði vel og rækilega um þetta atriði, og þarf eg því eigi að fara um það mörgum orðum, en ætla að lýsa málinu eftir minni afstöðu. Það er ekki það sama að vera sýslumaður í Rangárvallasýslu og í öðrum sýslum landsins. Það stendur svo sérstaklega á í þessari sýslu, að þar eru engar aukatekjur að hafa, því í sýslunni er engin höfn. Sýslumaðurinn hefir því að eins sín ákveðnu laun, sem ekki eru hærri, en annara sýslumanna, því að launin bæði í Rangárvallasýslu og öðrum sýslum landsins voru ákveðin, áður en verzlunarstaðir fjölguðu og tollar hækkuðu. Væri ekkert sanngjarnara, en veita honum launahækkun, ef þessu er synjað. Mér finst ekki nokkur hætta, að veita þetta lán, því sýslumaðurinn setur jörð að veði, sem engin hætta er á að eyðileggist af náttúrunnar völdum, og með þeim húsum, sem hann byggir. Afstaða sýslumannsins í Rangárvallasýslu er verri en annara sýslumanna, því þá er hann flutti úr Skaftafellssýslu, var því nær ómögulegt fyrir hann, nema með stórum annmörkum og erfiðleikum, að fá sér skýli yfir höfuðið, sökum þess að enginn kaupstaður er í sýslunni til, en húsakynni bænda upp í sveitum óvíða, jafnvel hvergi svo úr garði gerð, að embættismaður með fjölskyldu geti þar komist að neinu brúklegu. Eru það vandræði mikil fyrir hann, sem er fjölskyldumaður að fá eigi gott húsnæði. Eg vona, að hinir háttv. þingdm. sjái, að þetta er sanngjörn krafa, er svona sérstaklega stendur á, en láti ekki flokksríg villa sér sjónir. Af því að umr. hafa nú þegar orðið svo miklar, þá skal eg ekki lengja þær að mun. Þó vil eg ekki láta hjálíða, að minnast lítið eitt á önnur atriði, auk þess sem eg þegar hefi nefnt. Það er þá fyrst lánbeiðni Sláturhússins, sem að vísu hefir verið mikið rætt um. Eg get ekki álitið, að það lýsi neinni eigingirni af minni hálfu, þótt eg sé þessu máli hlyntur; get líka fyrir þessu máli talað frá fleiri hliðum en eigingirninnar. Háttv. 1. þ. m. Rvk. (J. Þ.) sagði í dag, að Sláturhúsið væri í rauninni einokun, að eins til að koma öðrum á kaldan klaka. En þessi ummæli eru mjög ómakleg, þetta er engan veginn tilgangurinn. Og eg er viss um að félagarnir vilja það heldur ekki. Markmið félagsins er að koma kjötmarkaðinum í betra horf, það vill stuðla að því, að gott og vel verkað kjöt seljist vel erlendis. Auk þess er það tilgangurinn, að kjötið sé selt Reykvíkingum velverkað og með sanngjörnu verði. Mér er kunnugt um, hvernig fjársalan var áður, það varð oft á misrétti mikið í þeim skiftum, alt komið undir því, hvernig þeir áttu saman, er skiftu saman. Ef seljandinn var hygnari en kaupandinn, þá seldi hann vel sem kallað er, en beið halla, ef kaupandinn var honum snjallari. Sveitabændur þoldu þetta ekki, það þurfti að lagfæra það, en ekki var það gert Reykvíkingum til baga. Því hefir verið kastað fram, að Sláturhúsið hafi ekki farið rétt að. Eg get að vísu ekki neitað því, að hér hafi orðið á nokkur galli síðara árið, en fyrra árið var ekkert aðfinsluvert; finst mér að þessi skýring sé sanngjörn í þessu efni. Hið síðara árið hefir Sláturhúsið gert breytingu, sem ekki hefði átt að vera, það byrjaði á of háu útsöluverði fyrst, þegar féð kom, og reyndist verðið of hátt. Eini ójöfnuðurinn stafar af þessu. En þetta má laga, og er eg því kunnugur, að félagið vill sjálft laga þetta. Eg vildi óska þess, að því er sláturhúsið snertir, að Reykvíkingar og sveitamenn kæmi sér saman um einhverja heppilega tilhögun, í stað þess að meinga hvorir aðra um eitt eða annað í þessu efni. Það er alls ekki réttmætt, að Reykvíkingar álíti félagið einokun. Sveitamenn vilja það að minsta kosti ekki, og eg vona, að það verði heldur ekki. Þá vildi eg fara nokkrum orðum um smjörbúin, eða öllu heldur verðlaun til þeirra. Eg get ekki fallist á það, sem haldið hefir verið fram, að ósanngjarnt sé að veita smjörbúunum verðlaun einum degi lengur, mér finst einmitt ósanngjarnt að afnema nú þennan styrk. Hinsvegar mundi eg ekki vera því algerlega mótfallinn, ef það er einlægur vilji þingsins að minka þennan styrk að nokkru, þ. e. smám saman, þannig að lækkað sé tillag þeirra rjómabúa, er hafa starfað um nokkurn tíma og því létt nokkru af skuldum sínum. Það væri ekki með öllu ósanngjarnt, en hitt ekki rétt að afnema hann. Ástæðan til þessa er sérstaklega sú, að búin hafa byrjað starfsemi sína í þeirri von, að þau nytu einhvers styrks úr landssjóði um óákveðinn tíma. Þau hafa meira að segja búist við, að þau nytu hans á meðan þau standa. Ef landssjóður hefði þegar í byrjun tiltekið einhvern vissan tíma, segjum 5-10 ár, er styrksins nyti við, þá væri alt öðru máli að gegna, þá væru búin sjálfráð, hvað þau gerðu í því efni að setjast á stofn. En nú hefir þetta ekki verið gert, og búin hafa því vonast eftir framhaldi styrksins. Væri illa farið, ef þau yrðu svift styrknum, áður en sýslufélögin geta staðið straum af þeim. Eg hefi sjálfur verið við rjómabú riðinn, hefi verið í stjórn sumra, og er því kunnugt um, að þeim er það mikið kappsmál að losa sig sem mest úr skuldum. En það hafa fæst þeirra getað gert á þeim 5 árum, er þau hafa staðið lengst. Tel eg því illa farið, ef þau yrðu svift styrknum, áður en þau eru búin að losa sig úr skuldum. Landssjóður hefir veitt rjómabúunum lán með góðum kjörum, 3% vöxtum afborgunarlaust fyrstu 5 árin. En það lán er ekki nógu mikið; búin hafa því orðið að fá ½ fjárins annars staðar frá, og þá með verri kjörum. Þau búin, sem mestum skuldum hafa létt af sér, hafa losað sig við þetta erfiðara lán, en landssjóðslánið stendur eftir. Samt geta þau ekki kallast illa stödd, enda ekki drepandi að borga 2-3 þús. kr. á 15 árum, ef vel gengur. Þó má ekki kippa burtu styrknum á meðan búin hafa ekki fyllilega losað sig úr skuldum, því að hann örfar þau líka til að framleiða betra smjör, en þau gerðu ella. Á eitt vil eg minnast enn, þótt mér standi það mál að vísu persónulega fjær, en þetta sem nú hefi eg nefnt. Það er Eiðaskólinn, sem margbúið er að tala um. Þetta er að vísu stórmál, bæði fyrir landið í heild sinni, og svo sérstaklega fyrir sýslufélögin, er hlut eiga að máli. Menn hafa nú bæði mælt með og móti styrkveitingunni, hvorirtveggja með talsverðum rökum. Tel eg þar ekki ósanngirni af hvorri hálfu. Háttv. framsm. (Sk. Th.) var að vísu nokkuð harðorður - en honum virðist annars nokkuð gjarnt til að fara allhörðum orðum um ýmislegt, og sagði hann, að Múlsýslungar hefðu farið fram á fé úr landssjóði til byggingarinnar, en verið neitað, en svo hefðu þeir ráðist í húsbygginguna sjálfir og ekki haft landssjóð með í ráðum. Hefðu þeir þar með reist sér hurðarás um öxl. Má vera, að þetta sé rétt, en ekki hafa þeir gert þetta í því skyni að bjóða landssjóði byrgin, heldur hafa þeir talið verkið þarft og nauðsynlegt og því lagt út í það, þótt landssjóður yrði ekki við tilmælum þeirra. Þeir hafa eðlilega ekki viljað útiloka Austurland frá öllum mentastofnunum. Og myndi eg sennilega hafa fylgt þeim að málum, ef til þess hefði komið. Hafa þeir og að líkindum hugsað á þá leið, að þeir myndu geta fengið styrkinn síðar meir. Nú þegar þeir flýja á náðir landssjóðs, þá er ekki rétt að núa þeim þessu um nasir. Hafa næg rök verið tilfærð fyrir gagnsemi skólans. Og því verður ekki neitað, að skóli á Austurlandi ætti að gera sama gagn og skólar annarsstaðar á landinu. Væri sanngjarnast, að einn slíkur skóli væri í hverjum landsfjórðungi. Svo að eg taki mér nú dálítinn útúrdúr, vil eg nefna Flensborgarskólann í þessu sambandi. Það væri meiri sanngirni að flytja hann að Eiðum, því að hér er nóg af skólum í grendinni. Hitt er aftur á móti sanngjarnt hjá háttv. framsm. að eðlilegast væri að Múlsýslungar biðu nú, ef þeir ættu styrks von síðar; á það get eg fallist. En ómaklegt að neita þeim, þótt þeir hefðu ráðist í þetta af dugnaði og framkvæmdarsemi. Að lokum vil eg minnast á 2 smáatriði, er eg hallast að báðum. Hið fyrra er um styrkinn til bóndans á Tvískerjum, er háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) talaði rækilega fyrir og hæstv. ráðh. einnig. Því er eg meðmæltur; tel það mjög nauðsynlegt. Hitt var um styrkinn til frú T. Holm. Eg hefi lesið margt eftir hana og haft ánægju af. Eg hlýt að viðurkenna, að þessi kona hefir unnið mikið verk og ætti verðlaun skilið, ekki síður en karlmenn þeir, sem nú hafa verið styrktir, sumir jafnvel meira en þeir sjálfir hafa getað búist við, eða beðið um.

Jóhannes Jóhannesson Það var eitt atriði í ræðum háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) og háttv. form. og framsm. fjárlaganefndarinnar (Sk. Th.) um fjárveitingarnar til Eiðaskólans, sem eg vildi leyfa mér að gera stuttlega að umtalsefni og það var aðdróttun þeirra til Múlsýslunga um, að þeir hefðu sýnt þinginu lítilsvirðingu og ólöghlýðni, með því að ráðast í byggingu vandaðs skólahúss á Eiðum, þrátt fyrir það þótt þingið 1905 hefði ákveðið að einungis skyldu vera 2 bændaskólar hér á landi, annar á Hvanneyri og hinn á Hólum. Eg skal leyfa mér að færa rök að því, að Múlsýslungar gátu eigi farið öðruvísi að en þeir gerðu og þeir voru neyddir til þess af ástæðum, sem þeir gátu eigi ráðið við. Þingið 1905 hafði að vísu samþykt bændaskólalögin og dregið mjög verulega af styrknum til búnaðarskólanna á Eiðum og Ólafsdal; það hafði ákveðið í bændaskólalögunum að skólarnir á Hvanneyri og Hólum skyldu geta tekið á móti alt að 40 nemendum hvor, en það hafði engar ráðstafanir gert til þess, að mögulegt væri húsrúmsins vegna að fullnægja þessu lagafyrirmæli og hefir eigi getað gert enn þá. Þvert á móti leggur háttv. fjárlaganefnd þessarar deildar það til, að neitað sé um fé það til bygginga á bændaskólunum, sem stjórnin hefir farið fram á að veitt yrði á fjárlögunum fyrir næsta fjárhagstímabil. Á Hvanneyri er húsrúm fyrir 20 nemendur í hæsta lagi og á Hólum eigi sæmilegt húsrúm fyrir fleiri en 30 nemendur. Afleiðingin af þessu hefir orðið sú, að báðum þessum skólum hefir orðið að vísa frá fjölda nemenda vegna húsrúmsleysis og hefir það að sjálfsögðu aðallega komið niður á þeim, sem lengst áttu að, en það eru Austfirðingar. Ef Eiðaskólinn því hefði verið lagður niður sem teoretiskur búnaðarskóli árið 1906, var það bert, að ungir menn af Austurlandi, er afla vildu sér búnaðarþekkingar, hefðu hvergi getað orðið slíkrar fræðslu aðnjótandi, en af því hefði aftur leitt, að áhugi sá á búnaðarframförum, sem þá var vaknaður eystra, hefði skrælnað upp. Menn með búnaðarþekkingu hefði vantað til þess að glæða hann, halda honum við og vera forgöngumenn búnaðarframkvæmdanna, því það er sannreynt, að að afloknu námi á búnaðarskólunum hverfa nemendurnir heim til átthaga sinna og vilja miklu fremur starfa þar, en leita sér atvinnu í fjarlægum landsfjórðungum. Hinsvegar var gamla húsið á Eiðum þá orðið svo hrörlegt, að það varð eigi talið byggilegt; hafði enda alla tíð verið ónógt og lítt víðunandi og dró það mjög úr aðsókn að skólanum, meðan búnaðarskólarnir voru 4 og betri húsakynni á hinum skólunum. Húsinu var svo farið, að kennarar fengust eigi til að kenna í því og nemendur vildu heldur fara allrar fræðslu á mis en búa við þau húsakynni, er þar voru. Ef Austfirðingar því eigi áttu að fara á mis við alla fræðslu í búfræði, varð að byggja nýtt skólahús á Eiðum og halda skólanum áfram. Þetta var eigendum skólans, Múlsýslungum, ljóst, og þeir töldu landbúnaðinn svo þýðingarmikinn fyrir framtíð þessa lands og búfræðina svo nytsama fyrir hann, að þeir eftir ítarlega yfirvegun og eftir að málið hafði verið til umr. í öllum hreppum sýslnanna réðust í að byggja og halda skólanum áfram þrátt fyrir það, þótt landssjóðsstyrkurinn til hans minkaði að stórum mun og það væri undir hælinn lagt, hvernig þingið tæki í að styrkja skólann framvegis. En úr því í það var ráðist að byggja nýtt skólahús á Eiðum, sem liggur í miðju Fljótsdalshéraði, varð að sjálfsögðu að byggja húsið eftir kröfum nútímans til slíkra húsa og hafa það úr steinsteypu, varanlegt; því það lá í augum uppi að þótt bændaskóli eða búnaðarskóli yrði eigi nauðsynlegur á þessum stað í framtíðinni vegna þess, að húsakynni á bændaskólunum yrðu bætt svo, að Austfirðingar ættu kost á að nema búfræði þar, þá mundi húsið verða nauðsynlegt til annars skólahalds og eg held mér sé óhætt að fullyrða, að Austfirðingar sætti sig aldrei við, að hafa eigi aðra skóla hjá sér en barnaskólana í sjóþorpunum. Eg vona að mér hafi nú tekist að sýna og sanna, að eigendur Eiðaskólans hafa eigi getað farið öðruvísi að en þeir gerðu og að sökin á því, að nú er til í alla staði vel vandað og tímabært hús á Eiðum, en eigi á bændaskólunum hinum lögákveðnu, er eigi að kenna Múlsýslungum eða leiðandi mönnum þar, heldur alþingi Íslendinga og leiðandi mönnum þar, sem hefir fækkað bændaskólunum niður í tvo, en skorið svo fé til þeirra við nögl sér, að þeir eru alsendis ófullnægjandi vegna húsrúmsleysis. Á Eiðaskóla eru nú í vetur 18 nemendur, sem hvergi hefðu getað notið fræðslu í búfræði, ef hann hefði eigi verið til, því báðir hinir búnaðarskólarnir hafa orðið að vísa nemendum frá. Við skólann eru ágætir kenslukraftar, líklega eigi lakari en við hina skólana, og þar er kent hið sama og þar er og námsskeið. Þegar nú þess er gætt, að landssjóður kostar þá að öllu leyti og að á Hvanneyrarskólanum eru og geta eigi verið nema rúmir 20 piltar, vænti eg að það þyki ekki ósanngjarnt, þótt farið sé fram á að skóli þessi sé, bæði að því er bygginguna og reksturinn snertir, styrktur að nokkru leyti úr landssjóði, sérstaklega þegar þess er gætt, að hann stendur piltum opinn, hvaðan af landinu sem eru og er því eigi sérstaklega fyrir þær 2 sýslur, sem leggja á sig ærin gjöld til að halda honum uppi. Það er því svo langt frá, að styrkur til hans geti skoðast sem ölmusa til Múlsýslunga, að það má jafnvel kasta þeirri spurningu fram, hvort það sé sæmilegt fyrir þingið að neyða þessar tvær sýslur til að svara ærnu fé til fræðslu í búnaði, sem á öllu landinu hvílir að lögum.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Eg sé að hér er farið fram á, að lækka eigi all-lítið styrk þann til búnaðarfélaganna, er þau hafa að undanförnu notið, og lítur helzt út fyrir, að stefnan sé sú, að hann hverfi smátt og smátt úr sögunni. Þessu háttalagi er eg gersamlega mótfallinn, því mér finst það koma ranglega niður á jafn-nytsömum félagsskap og búnaðarfélögin eru fyrir þetta land. Búnaðarfélögin veita alþýðu manna mikla og happasæla fræðslu og hvatning til hvers konar búnaðarframfara, einkum jarðabóta. Félagsskapur þessi á víða erfitt uppdráttar, bæði vegna deyfðar og þó einkum vegna fólksfæðar. Auk þess verða búnaðarfélög að greiða árlega gjöld til búnaðarsambandanna eða svo er það fyrir austan hjá okkur. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðherra, að búnaðarfélögin hafi tekjur frá samböndunum og búnaðarfélagi Ísl. Styrkur sá er fólginn í leiðbeiningum, sýningum og þess háttar. Yfir höfuð að tala veitist sveitunum erfitt með að halda félögunum uppi, þar sem fólkið streymir eins og kunnugt er til kaupstaðanna, og þeir fáu menn, sem fást til að vinna í þarfir þessara félaga, eru afar-kaupdýrir. Af þessu ætti að vera augljóst, að eigi félögin að geta komið að tilætluðum notum, þá verða þau að njóta styrks af hálfu hins opinbera. Mér finst það vera bein skylda þingsins, að stuðla að því, að þessi félagsskapur geti þrifist. Mér skildist á ræðu háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.), að hann teldi landbúnaðinn alt of hátt settan í samanburði við sjávarútveginn. En það dugar ekki að vera að togast á um þessa atvinnuvegi, það getur orðið þeim báðum til tjóns. Happadrýgst mun verða, að samvinna geti haldist sem bezt milli þessara höfuð-atvinnugreina þjóðarinnar. Eg býst við, að háttv. frams. (Sk. Th.) tali nú bráðum, og vildi eg skjóta því að honum, að gera bragarbót við hina fyrri ræðu sína, að því er snerti okkur Austfirðinga. Ella gæti eg trúað, að þær mætur, er ýmsir þar eystra hafa á honum færu minkandi.

Ákvæði millilandanefndarfrumvarpsins eru óljós, að því er til fiskiveiðaréttarins kemur, eins og kom fram við umræður á undan kosningunum, því að þótt ákvæði bendi til þess, að fiskiveiðaréttur Dana falli burt, þegar þeir hætti strandvörnunum, þá mundi þó heitið: »det samlede danske Rige« og »Söterritoriet«, ásamt jafnréttisákvæðinu síðar geta valdið ágreiningi og vafningum. Gæti vel farið svo, að Danir þættust geta gert tilkall til landhelginnar eftir sem áður, enda yrði það þá þeirra maður, oddamaðurinn danski, er skera yrði úr ágreiningnum. Þá vil eg víkja örfáum orðum að háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) Það var svo á hinum háttv.þm. að heyra, sem honum hefði gramist ummæli í ræðu, sem eg hélt, líklega þegar eg svaraði ummælum hans í vantraustsyfirlýsingarmálinu. Hinn háttv.þm. ætti nú ekki að vera mér gramur fyrir þetta, heldur ætti hann að verða leiður við sjálfan sig. Hann ætti að segja við sjálfan sig: »Þennan skolla skal eg aldrei gera framar, að vera að halda órökstudda skjallræðu um annan.« Eg vona, að hinn háttv.þm. gefi sjálfur ekki um að vera skjallaður; hann ætti þá heldur ekki að skjalla aðra - það er aldrei nema lýti að brúka skjall og fagurgala. Hinn háttv.þm. játaði, að eg hefði talað af meiri sanngirni í sinn garð í gær. Eg skal þá játa það, að sú ræða sem hann hélt í gær, var alt annars eðlis en nýnefnd ræða hans, því að ræða hans í gær snerist um málefni, en ekki mann. Að því er snertir tillögur hins háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) skal eg geta þess, að fjárlaganefndin hefir ekki séð sér fært að fallast á þær, og læt eg nægja að vísa til fyrri ræðu minnar, að því er lánbeiðni Björgvins sýslum. Vigfússonar snertir. Fjárlaganefndin getur og ómögulega lagt með lánbeiðni kaupfélagsins »Ingólfs«, enda var ræða hins háttv.þm. ekki hvetjandi í því efni, heldur miklu fremur letjandi. Yfirlit það, er hann gaf yfir hag félagsins, var þannig lagað, að stóráhætta væri fyrir landssjóð, að lána félagi, sem hefir svo mjög bundið höfuðstól sinn, sem nefnt félag hefir gert, og sem er eins skuldum vafið, eins og þetta félag, - mig minnir háttv.þm. telja skuldirnar nál. 240 þús. Eg veit heldur ekki, hvort bændum væri neinn greiði gerður með slíku láni, því að það fyrirtæki, sem er jafndjúpt sokkið, getur ekki verið arðsamt hluthöfunum. Þá mætti líka spyrja, hvar það lenti, ef þetta lán yrði veitt? Að öllum líkindum kæmu þá öll eða flest önnur kaupfélög landsins og vildu fá lán; en slíkt yrði landssjóði með öllu ókleift. Hinn háttv. 2. þm. Rangv. (E. J.) má ekki skilja orð mín svo, að þetta sé sprottið af neinum kala til hans, Rangæinga eða fyrirtækisins, heldur verður að líta á málefnið eins og það liggur fyrir. Þá vil eg leyfa mér að minnast á ræðu háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.) og ræðu háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) um búnaðarskólann á Eiðum; en get þó að vísu í því efni látið mér nægja, að skírskota til þess, sem eg sagði í fyrri ræðu minni um það mál. Það er auðsætt, að sýslunefndir í þessum sýslum hafa komið málinu í þann vanda, að það verður að hjálpa þeim. Spurningin er að eins um það, hvort eigi verði komist hjá því, að veita þeim fé á þessu þingi til skólahússbyggingarinnar; eg álít þess ekki þörf, og ekki rétt, að minsta kosti ekki á undan bændaskólanum. Háttv. 2. þm.N.-Múl, (Jóh. J.) hafði hundrað afsakanir á reiðum höndum, að því er gerðir sýslunefndanna í Múlasýslum í þessu máli snertir, og áleit þær allar réttmætar. - En það er óbrigðult, er um þá ræðir, sem eigi breyta réttilega, að þeir hafa alt af fjölda afsakana fyrir sig að bera, og þykjast hafa á réttu að standa. Háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.) láðist þó alveg að geta þess, hvaða námsmenn úr Múlasýslum hefðu orðið að setjast aftur vegna rúmleysis á bændaskólunum. Eg verð því að efast um, að nokkur af þessum afsakanafjölda, sem eg heyrði áðan sé rétt, meðan þm. rökstyður eigi ummæli sín frekar, og það ætti hann að þekkja, að hin siðferðislega hlið málsins er það sem hún er, hvað sem öllum afsökunum líður. Þótt í bændaskólalögunum standi ákvæði um það, að skólarnir eigi að rúma vissa nemendatölu, þá álít eg, að þau ákvæði verði að skiljast eins og t. d. ákvæði laganna um vegalagningar. Þar standa ákvæði um það, að flutningabrautir og þjóðvegir skuli vera þar og þar; en þó er alls ekki talið skylt, að leggja t. d. allar flutningabrautirnar í einu. Og sama skilning verður að leggja í fyr greind ákvæði bændaskólalaganna, að tilætlun sé að eins sú, að skólunum verði, svo fljótt sem tök eru á, eða ástæður leyfa, komið í það horf, sem lögin kveða á um eða gera ráð fyrir, að verði. Stjórnin hefir líka sótt um fé til skólahúsabygginganna á Hólum og á Hvanneyri á fjárlögunum, en ekki á fjáraukalögunum fyrir 1909. Þetta sýnir, að byggingarnar eru ekki mjög bráðnauðsynlegar. Ef féð hefði verið veitt á fjáraukalögunum, mundi það hafa flýtt fyrir. En stjórnin hefir nú eigi talið þörfina svo brýna, og telur því skólahússrúmið geta nægt næstk. vetur, og sé féð því veitt á næstu fjáraukalögum, greinir að eins á um einn vetur. Það sem háttv.þm. verða að gera sér ljóst er því það, hvort ástæða sé til, að veita fé þetta á fjárlögunum nú, þegar það að eins skiftir einum vetri. Eg vil samt geta þess, að það varð ágreiningur um þetta atriði í fjárlaganefndinni og get eg því búist við, að málið fari á annan veg, en meiri hluti fjárlaganefndarinnar leggur til, og tek mér það ekki nærri. Sama er að segja um Eiðaskólann, þar sem hinir ráðandi menn þar eystra hafa farið svo að ráði sínu, sem kunnugt er. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) fer fram á að veittur verði 5 ára gjaldfrestur á láni til tóvinnuvélanna á Reykjafossi. Meiri hluti fjárlaganefndarinnar sér sér ekki fært að leggja með þessari tillögu. Það hefir enn ekkert verið greitt af láninu, og einmitt þegar lántakendur eiga að fara að sýna skil, þá sækja þeir um framlengingu á afborgun af láninu. Eg held það sé ekki góð regla að veita hana, þegar svona stendur á. Eg skal ekki blanda mér í deilu við háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) og háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) um það, hvort meira skal meta landbúnaðinn eða sjávarútveginn. Þó vil eg leyfa mér að benda á það, að ekki er það rétt, að kveða upp þann dóm, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) kvað upp, að landbúnaðurinn sé nokkurs konar ölmusumaður sjávarútvegsins. Málið er órannsakað, og þess vegna ekki rétt að kveða upp þennan dóm, og málið er líka þess eðlis, að slík rannsókn er alls eigi auðveld, né áhlaupaverk, ef ábyggilegt skal vera. Til þess að það væri hægt, þyrfti að vita hvað miklu af tollskyldum vörum er eytt af hvorum um sig, þeim er landbændur eru, og hinum, sem af sjávarútvegi lifa; en það er eigi auðgert, því að landbúnaður og sjávarútvegur er víða samtvinnaður, fjöldi útgerðarmanna stundar jafnframt landbúskap, að meiru eða minna leyti, og margir landbændur hafa og bátaútveg eða senda menn til sjávar um lengri eða skemmri tíma; og því má ekki gleyma í þessu sambandi, að þegar harðæri er við sjóinn, þá ganga fátækraflutningarnir þaðan til landsveitanna. Hitt mun og fáum dyljast, að landbúskapurinn hefir einatt reynst vera tryggari, en sjórinn stopulli, þótt arðurinn sé þar fljótteknari annað veifið. Að öðru leyti virðist mér matningur óþarfur, en skylt að hafa í huga, að rétt er, að hvor þessara aðalatvinnuvega landsins styrki annan, sem bezt má verða. Eg vil að lokum leyfa mér að mæla með hækkun ellistyrksins til ekkjunnar Elínborgar Friðriksdóttur. Hún getur ekki lifað af þeim tekjum, sem hún hefir nú, og mér finst þessi hækkun ellistyrksins mjög sanngjörn, þegar minst er hinnar rausnarlegu gjafar sonar hennar, sem hann gaf landinu.

Eggert Pálsson Eg skal vera mjög stuttorður, því umr. eru nú orðnar langar. Það var að eins stutt aths., sem eg vildi gera viðvíkjandi því, sem 1. þm. Rvk. (J. Þ.) og 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sögðu um styrkinn til rjómabúanna og lánið til Sláturfél. Suðurl., og jafnframt að minnast mjög stuttlega á þennan margrædda samanburð milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins. Háttv. framsm. fjárlagan. svaraði h. 2. þm. S.-Múl., og eg er honum samdóma um það, að bezt sé að hafa engan matning á milli þessara tveggja aðal-atvinnuvega okkar. Það er á svo margt að líta í því máli, að enginn tími eða kostur er á því að tína alt það til sem með þarf, til þess að nokkurt vit væri í þeim samanburði, og þótt tíminn væri nægur, þá eru gögnin nægileg alls ekki fyrir hendi - engar áreiðanlegar skýrslur á að byggja - og Það ynnist því lítið við að henda hitt og þetta til samanburðar, enda ekki rétt að meta á milli þessara atvinnuvega, sem óhjákvæmilega verða að styðjast hvor við annan. Það er farið fram á að hækka till. til smjörbúanna, frá því sem farið er fram á í frumv. stjórnarinnar. Eg hygg að hver þm. hljóti að sjá, að tilgangur okkar flutningsm. till. er, að láta styrkinn lækka, en að eins að hann lækki þar sem hann er ætlaður lægri síðara árið, en hið fyrra hægari fetum, en farið er fram á í frumv. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) kvaðst koma með breyt.till. við þennan lið fjárlagafrumv. við 3. umr., og eftir því sem mér skildist, þess efnis, að reyna smátt og smátt, en þó enn fyr, en nokkrum hefir dottið í hug, að murka lífið úr rjómabúunum. En eg vil vænta þess, að þótt landbúnaðurinn kunni að eiga fáa formælendur í þessari háttv. deild, þá muni þeir þó ekki verða margir, sem vilji styðja hann að því verki. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) fann sláturfélagi Suðurlands ýmislegt til foráttu. Eg hygg, að háttv.þm. vanti nægilegan kunnugleik í þessu máli, til þess að geta rétt og sanngjarnlega um það talað, og fari því líkt og þá blindur dæmir um lit, er hann dæmir um það. Sláturfélagið starfar á alveg nýjum grundvelli, og því er ekki að vænta, að það sé komið enn þá að öllu leyti í gott horf. Eg viðurkenni það, að sumt fer þar ekki eins vel og það ætti að fara, en það er ekki hægt að kenna félaginu um það, vegna þess að ekki hefir verið hægt að laga það enn, vegna ýmsra annmarka, sem félagið eins og hvert anna nýtt félag á við að stríða, og þar á meðal efnaskort. T. d. vil eg geta þess, að félagið hefir ekki getað bygt ís- og frystihús, og því engin furða, þótt matvæli kunni að hafa máske einhvern tíma skemst frekar en þurft hefði að vera, ef slíkur útbúnaður væri til. Hvað það snertir, að Reykjavík hafi ekki æfinlega getað fengið kjöt, þá er það mjög eðlilegt, og stafar af því, að tímabilið, sem fé er slátrað á hér á landi, er mjög stutt, nál. 2 mán. Í sláturtíðinni hefir ekki alt kjöt sláturtélagsins selzt jafnharðan, því Reykvíkingar hafa aldrei komist upp á það lag, að byrgja sig upp með kjöt, þegar það hefir nóg til verið, og því hefir orðið að salta það til útflutnings. Að Reykjavík geti ekki æfinlega fengið nýtt kjöt, stafar eingöngu af því, að eftirspurnin er jöfn alt árið, en sláturtíminn stendur aðallega yfir í 2 mán. Og þessu verður því ekki breytt með öðru móti en því, að Reykvíkingar læri að taka gæs þegar hún gefst, eða verja kjötið í ís, svo þeir geti daglega fengið ís-varið kjöt til neyzlu. Því hinu geri eg ekki ráð fyrir, að búskaparlagið - með þeim samgöngum sem nú eru - breytist í bráðina svo, að sauðfé verði hér slátrað nokkurn veginn jafnt um allan ársins tíma. Sami h. þm. hefir látið það klingja að Sláturfélagið væri einokunarfélag. Þetta er ekki tilgangurinn og verður ekki svo í reyndinni. Tilgangur félagsins er einungis sá að koma vörunum - sérstaklega kjötinu - í betra álit, ekki einungis í Reykjavík, heldur aðallega á heimsmarkaðinum, en ef það tekst og verðið þarafleiðandi hækkar þar þá er ekki nema eðlilegt að það hækki líka í Reykjavík. Og yfir því hafa Reykvíkingar enga ástæðu til að kvarta. Til þess að koma í veg fyrir þessa ímynduðu einokun félagsins, ætlast hinn háttv.þm. til, að öðru sláturhúsi sé veittur styrkur, sem líka standi hér í Reykjavík. Háttv. þm. mun komast að raun um, að þessi tilgangur hans næst ekki frekar fyrir það, þótt öðru sláturhúsi væri haldið hér uppi við hliðina á Sláturhúsi Suðurlands. Undanfarin ár hafa fleiri sláturhús verið hér, hvort við annars hlið, og þó held eg Reykvíkingum hafi þótt kjötið nógu dýrt. Hvað veldur því? Ekkert annað en samvinna milli sláturhúsanna. Og þessi samvinna mundi því haldast framvegis eins og hingað til, ef sláturhúsin væru tvö. Það þarf því enginn að halda, að kaupmenn fari að selja kjötið ódýrara en sláturhúsið, þeir mundu hafa sama verðlag og það, og alt standa við það sama. Þeir sem halda því fram, að einokunin sé brotin, með því að sláturhúsin séu tvö, hljóta að viðurkenna, að hún hafi þó ekki átt sér stað að undanförnu, þar sem sláturhúsin hafa verið 2 eða fleiri í Reykjavík til þessa, svo að öll kvörtun þeirra um, að það sé og hafi verið einokun í þessari grein, sýnist vera einber mótsögn eða fávizka. Hvað viðvíkur hnútum þeim, sem kastað hefir verið að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.), fyrir það, að hann heldur hér uppi svörum fyrir landbúnaðinn, þá ætla eg ekki að fara að verja hann, því að eg álít að þess þurfi ekki. Hann er að vísu dauður við þessa umr. en mun lifna við 3. umr. og svara fyrir sig. Og þótt báðir hinir háttv.þm., sem hér hafa gengið ótrauðast fram, séu orðheppnir að almenningsáliti, og eigi síður að eigin dómi, þá álít eg að háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) muni einfær um að svara þeim, svo þeir þurfi ekki að telja til skuldar hjá honum. En með því að ráðast þannig báðir á hann dauðan - leggjast á náinn - hafa þeir óbeinlínis viðurkent, að þeir eigi hættulegan mótstöðumann þar sem hann er.

Pétur Jónsson Það hafa spunnist all-langar umræður út af samanburðinum á milli landbúnaðarins og sjávarútvegsins, sérstaklega um þá opinberu styrki, sem hvor þessara atvinnuvega er aðnjótandi. Eg held að þessi samanburður sé óþarfur og óheppilegur, því án tillits til þess, hvor þeirra er arðvænlegri eða þýðingarmeiri, þá þarf að styrkja þá báða eftir föngum. Það er ekki rétt að líta annan þeirra öfundarauga, því þeir eru svo samgrónir, að þeir þurfa að styrkja hvor annan. Samanburður þessi hefir reynst alveg óþarfur, einnig vegna þess, að engin ljós gögn eða rök hafa verið færð, og því einungis valdið töf og hugsunarruglingi. Í samanburði þessum hafa komið fram öfgar, en þó fundust mér þær mestar hjá háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól). Eg er ekki undirbúinn til þess að geta svarað ræðu hans með tölum, en eg held þó, að eg geti talað af jafnmiklum kunnugleik um hin einstöku atriði málsins og hann. Í svona löguðum samanburði, þegar talað er um hvað landbúnaðurinn leggur fram, verður að taka með gjöldin, hvað goldið er til sveitar, prests og kirkju. Mér fundust það óviðkunnanleg orð að segja, að landbúnaðurinn væri ölmusumaður sjávarútvegsins, allra helzt þegar engin viðlita rök eru færð í málinu. Það verður að skoða landbúnaðinn meira en atvinnuveg. Hann er ekki að eins atvinnuvegur heldur líka menningarstofnun. Eg vil spyrja. Til hvers gengur það fé, sem lagt er fram til hans? Til þess að hækka landið í verði. Allir þeir peningar, sem lagðir eru fram til jarðabóta hækka jörðina í verði, og mannar það líka þjóðina fyrir alda og óborna. Hið sama gildir ekki með það fé, sem varið er til sjávarins, því ekki hækkar sjórinn í verði. Þeir, sem halda með sjónum gæta ekki heldur þess, að ekki geta þeir notað hann án þess að stíga í land, og að meginþorri sjómanna notar landið sér til styrktar að meira eða minna leyti, sem betur fer. Hinn bezti þrifnaður fyrir sjávarútveginn er sá, að hann geti líka haft sem mest not af landinu, og að greitt verði fyrir ræktun jarðarinnar við sjóinn eins vel og verða má. Þetta hefir líka verið haft fyrir augum, sérstaklega um Ræktunarsjóðinn, og þar stutt að því að fátækir menn við sjóinn geti eignast smábletti, og ræktað þá. Ef strendur Faxaflóa hefðu verið vel ræktaðar, þegar fiskileysið kom þar fyrir nál. 30 árum, þá hefði ekki farið sem fór. Nú eru þær sveitir að blómgvast, og hygg eg að það sé mikið því að þakka, að þar er farið að leggja rækt við landið. Úr því eg stóð upp, þá vil eg geta þess, að eg kom inn í því í morgun, þegar háttv. 2. þm.N.-Múl. (Jóh. J.) var að tala um Eiðaskólann. Eg heyrði ekki alla ræðu hans, og ætla heldur ekki að fara að svara henni, en samt varð eg var við, að hann var að mótmæla því, sem eg sagði í gær. Það er langt frá því að eg vilji spilla fyrir málinu, og tilgangur minn með orðunum í gær, var að eins að skýra það og greiða í sundur. Háttv. þm. fór annars ekki sem viðkunnanlegustum orðum um tillögurnar um fjárveitingar til skólans. Hann flutti þær ekki sem beiðni, heldur sem ofanígjöf til þingsins fyrir gerðir þess í búnaðarskólamálinu áður. Eg veit ekki, hvort þingið vill taka með þökkum svona ráðningu. Það getur sést á atkvæðagreiðslu um till. um Eiðaskólann.

Björn Sigfússon Ætla að eins að svara fyrirspurn. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) beindi spurning til mín, þótt hann héldi að eg væri dauður, og hefir hann því ekki ætlað að hlífast við að leita frétta af framliðnum! Hann beindi þeirri spurningu til mín, hvernig liði smjörbúinu í Torfalækjarhreppi? Hann kvaðst hafa heyrt að þar væri ekki alt með feldu. Eg skal fræða háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) um það, að smjörbú þetta hefir einungis starfað eitt sumar. Stofnendurnir fengu lán úr landssjóði til húsbygginga og áhaldakaupa, en af einhverjum ástæðum hefir starfrækslan ekki haldið áfram. En háttv.þm. getur verið rólegur fyrir því að það eyðir engum eyri af því fé sem veitt er til smjörverðlauna. Um það hvort nokkur ráðstöfun hefir verið gerð til að innheimta landssjóðslánið get eg ekki frætt hann. Um það verður hann að spyrja stjórnina, það er hennar að annast um að lán þau sem hún veitir séu endurgreidd á réttum tíma. Eg vil ekki vera að eyða tímanum til að tala um ýmislegt, sem hefir verið athugavert í ræðum manna, en get þó ekki með öllu gengið framhjá að mótmæla ummælum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) að »landbúnaðurinn sé ómagi á landssjóði«; slík ummæli eru svo vanhugsuð að þau eru eins dæmi. Af því hann rökstuddi ekkert þessa fullyrðing, er þar engin rök að hrekja, og ekki ástæða til að fjölyrða um það. Engum getur dulist það, að ýmsir þm. líta öfundaraugum til þess, hversu mikið landbúnaðurinn ber úr býtum, það er eins og þeir muni ekki eftir því, hversu mikla þýðingu það hefir fyrir landið í heild sinni, að landbúnaðurinn blómgist. Árlega dregst fjöldi fólks frá sveitunum til sjávarins, vegna hins háa kaupgjalds, sem sjávarútvegurinn býður, þetta er blóðtaka fyrir sveitirnar, einkum þar sem oft fer svo sorglega að þessu fólki er beinlínis sökt í sjóinn. Einnig er fengin reynsla fyrir því, að þegar illa árar við sjóinn þá flykkist fólkið aftur til sveitanna, sem þá oft og tíðum er komið á vonarvöl, já - flutt þangað fátækraflutningi. Tækist það nú að eyða sveitirnar, þá fengi sjávarsveitirnar ekki það fólk þaðan, sem þær þurfa með, og þessvegna ætti líka sjávarmönnum að vera það ljóst, að bezt sé og heillavænlegast til frambúðar, að sveitabúskapurinn blómgist sem bezt; hinsvegar hefi eg aldrei haft á móti því að veita það sem hægt er til sjávarútvegarins, og hefi aldrei komið með till. í þá átt að hnekkja honum. Þá er það ekki síður kunnugt, að kaupstaðirnir draga til sín fjölda fólks úr landsveitunum, og þaðan hafa oftast komið hinir nýtnstu embættismenn þessa lands. Það er því ekki aðeins ómaklegt heldur líka óhyggilegt fyrir þá að vilja hnekkja landbúnaðinum.

Jón Sigurðsson Það var sérstaklega ræða háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sem eg ætla að svara, hann fór svo gífurlegum orðum um sambandið á millum landbúnaðar og sjávarútvegarins, að sá samanburður var alls ekki heppilegur. Ef vel á að fara, þá eru báðir þeir atvinnuvegir nauðsynlegir fyrir þetta land, og því full ástæða til að styðja þá báða. Þeir menn, sem eru að vekja þetta kapp, vinna óbeinlínis að því, að hvor af þessum atvinnuvegum fari að reyna að slá sér upp á kostnað hins, en þetta er alls ekki heppilegt. Sem betur fer er bæði í sjávarsveitum og landssveitum að aukast áhuginn á því að rækta og klæða landið, því að eg gæti ekki hugsað mér meiri ógæfu fyrir þetta land, en þá að landbúnaðurinn færi í kalda kol. Ef farið er að gera upp reikninginn á millum sjávarútvegar og landbúnaðar, þá verður að taka það með í reikninginn, að sveitirnar hafa lagt til fólkið, til að byggja bæina, og til þess að halda úti skipastólnum, og sömuleiðis í mörg embætti kaupstaðanna. Skal að eins benda á eitt dæmi, að Húnvetningar hafa lagt Reykjavíkurbæ til 5 lækna á fám árum. Þess vegna vil eg segja það, að það situr ekki á Reykjavík að telja eftir þann styrk, sem gengur til landbúnaðarins. Ræður þm. hafa þó gengið út á það, að gera landbúnaðinn tortryggilegan og sérstaklega hefir háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) komist þar freklega að orði, er hann sagði að landbúnaðurinn væri ómagi á sjávarútveginum. Mér finst þetta ekki rétt, að vera að amast við styrk til landbúnaðarins, styrk sem gengur til þess að bæta landið og gera það verðmeira, og það vil eg segja að þessir háttv.þm. ættu að snúa sér að öðru efni en að gera landbúnaðinn tortryggilegan í augum manna, hann sem hefir þó verið hyrningarsteinninn undir þjóðlífi voru og þjóðarmenning, fyr og síðar.

Sigurður Sigurðsson Eg vil aðeins geta þess, að smjörbúin njóta einkis styrks nema þau starfi. Smjörbúið á Torfalæk nýtur einkis styrks. Um slátrunarhúsið er það að segja, að verið getur að rekstur þess sé eigi kominn í fast horf, en óviðeigandi finst mér það, að bera slúðursögur um menn hér í deildinni, sem ekki eru hér viðstaddir og eiga ekki kost á að bera hönd fyrir höfuð sér. Lánið til girðingaefniskaupa er ekki ætlað Eyrbekkingum eins og 1. þm. Rvk. (J. Þ.) sagði, heldur er veitt bændum alment og girðingafélögum. Um Flóaáveituna á ekki við að þrátta hér, og skal eg geyma það þangað til seinna.

Ráðherrann (H. H.) Það er að eins lítil aths. við 19. gr., sem eg vildi gera. Það er fjarri því að mér sé það nokkuð kappsmál, hvort tillag þetta verður felt eða ekki, en því fer fjarri, að það sé rétt að þetta ákvæði viðurkenni rétt Dana til landhelginnar íslenzku, að það þvert á móti hefir verið til þess að losa um þá skoðun, að Danir eigi landhelgina. Þegar fram kom tillaga í fólksþinginu danska þess efnis, að við borguðum eitthvað fyrir landhelgisvörzluna, þá hlaut það að stafa af því, að þeir álitu að íslenzka landhelgin væri þeim óviðkomandi og þeir væru ekki skyldir til að verja hana endurgjaldslaust, og þingið réð því af að samþykkja þetta, að það áleit að Danir væru ekki skyldugir til þess að verja okkar eigin landhelgi án endurgjalds. Að sektirnar renni í ríkissjóð Dana, er ekki rétt. Þær renna í landssjóð, en lögin ákveða að upphæð, sem svarar 2/8 af sektarfénu, skuli greidd í ríkissjóð Dana, og því fer svo fjarri, að þetta sé til að slá til jarðar sjálfstæði okkar, að það þvert á móti eykur það að miklum mun. Annars skal eg ekki blanda mér í það, hvað deildin gerir í þessu máli.

Sigurður Gunnarsson Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) nefndi nafn mitt í sambandi við ræðu mína í gær, og virtist það lýsa misskilningi á ræðu minni Hann hefir annaðhvort ekki heyrt ræðu mína, eða ekki tekið eftir því, sem eg var að segja, því að eg tók það skýrt fram, að eg vildi ekki að verið væri að vega á vog sjávarútveginn og landbúnaðinn, og lagði áherzlu á það, að eg vildi styrkja þá báða eftir föngum. Hitt skal eg játa, að eg sagði að landbúnaðurinn ætti að fá meiri styrk en sjávarútvegurinn. Aftur á móti finnst mér það nokkuð öfgakent hjá háttv.þm. (J. Ó.) að segja það, að sjávarútvegurinn hafi greitt eins mikla fúlgu í landssjóðinn, og alt það sem lagt er til landbúnaðarins og þó nokkuð meira. Ef sú rökfærsla væri rétt, þá virðist vera samkvæmni í því, að þareð landbúnaðurinn ekki borgi sig, þá sé hann einskis styrks verður. Þetta eru öfgar, sem eg vil mótmæla kröftuglega. Eg vil láta báða atvinnuvegina njóta sanngjarns styrks, og það vill svo vel til að sú eina breyt.till., sem eg hefi komið með, miðar að því að styðja sjávarútveginn. Háttv. 2. þm. S.-M. (J. Ó.) sagði enn fremur, að það væri úreltur hugsunarháttur að landbúnaðurinn væri öruggasti atvinnuvegur landsins. Eg sýndi fram á það gagnstæða í ræðu minni í gær og mótmæli því, að landbúnaðurinn sé ekki tryggasti atvinnuvegur landsins.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg ætla að byrja á því að þakka hv. 2. þgm. Árn. (S. S.) fyrir skemtunina í gær og í dag. Eg hefi gaman af röskum bardögum, og háttv. þgm. barðist hraustlega við sjálfan sig. Hann byrjaði á breyt.till.-grúa og fjárframlögukröfum og endaði með sparnaðar-áminningum. En röksemdafærsla hans var þannig, að öll spjót röksemda hans standa á þeirri niðurstöðu, er hann komst að. Háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) sagði að tilgangurinn væri að styrkurinn til smjörbúanna færi alt af lækkandi, og samkvæmt frumv. lækkar hann um 1000 kr. síðara árið; en þó stingur hann upp á að hækka hann nú hvort árið um 2000 kr., til þess að hann - lækki!! Háttv. þgm. vill stíga tvö spor aftur á bak, til að geta stigið eitt spor áfram. Annars vildi eg að úthlutun styrksins væri hagað svo, að ekkert rjómabú fengi styrk lengur en fimm ár - sama búið -; hæstan fyrsta árið, og síðan smálækkandi næstu 4 ár, og svo félli hann niður. Eg ætla ekki að leggja neitt á móti lánveitingarheimild til Slátrunarhúss Suðurlands, þótt það sé og hljóti að vera einokun, því að með því að sameina alla framleiðendur, verður samkeppnin útilokuð. Eg treysti svo orðum háttv. 2. þgm. Rang. (E. J.) að einokuninni verði ekki eins beitt og verið hefir. En þá mun eg líka greiða atkv. mitt með láninu til hins slátrunarhússins, með þeirri miklu tryggingu, sem það býður á skilvísri greiðslu. Háttv. 2. þgm. Árn. (S. S.) sagði, að slátrunarhúsið hefði ekki »monopol«, en aftur á móti hlutafélagið Völundur. Eg svara þessu af því, að hv. 2. þgm. Rvík (M. Bl.) er dauður, en honum stóð næst að svara því. Hv. 2. þgm. Árn. (S. S.) virðist ekki skilja orðið »monopol«; fer honum líkt og sveitungum hans sumum austan fjalls, sem tekið hafa upp ýms útlend orð, er þeir vita ekki hvað þýða, kalla t. d. ágætismenn sína sérlega »idiot«-menn - það á að merkja »þjóðlega«!! Hlutafélagið »Völundur« hefir ekki reynt að koma öllum trésmiðum í samtök sín; hann er því ekkert einokunarfélag, hefir ekkert »monopol« til smíða eða verzlunar. Það hefir verið mikið talað um samanburð á landbúnaði og sjávarútvegi og fjártillögum til þessara atvinnugreina. Hér hafa verið viðhöfð algerlega röng og villandi orð um landbúnaðinn; ætla eg að það væri háttv. þgm. Snæf. (S. G.) er svo mælti, að landbúnaðurinn væri öruggasti og tryggasti atvinnuvegur landsins - sá grundvöllur, sem allir aðrir atvinnuvegir hvíldu á. En slík skoðun er ómeltur arfur eldri kynslóða, og slík orð eru ekki annað en rödd úr dauðra manna gröfum. Það var svo einu sinni, að landbúnaðurinn var aðalatvinnuvegur þessa lands. En það var á dögum feðra vorra. Þeir dagar eru nú horfnir. Það mun að vísu vera fjórðungur landsmanna, sem stunda sjávarútveg. En þessi litli minni hluti landsmanna borgar beint til landssjóðs af atvinnuvegi sínum 120,000 kr., þar sem landbændur borga af sínum atvinnuvegi 50,000 kr. Hlutfallið er sem 12 á móti 5. En ef þess er gætt, að landbúnaðurinn fær í árlegan beinan stuðning frá landssjóði 400,000 kr. (þótt ekki sé taldar yfir 240,000 kr. til vegabóta, sem þó eru mestmegnis í landbúnaðarins þarfir), en sjávarútvegurinn, þessi stærsti og afraksmesti atvinnuvegur landsmanna fær að eins 15,600 kr. í árlegan stuðning úr landssjóði, þá sést, að sjávarútvegurinn leggur í landssjóð í beinum gjöldum 104,400 kr. umfram það sem til hans er lagt; en að 350 þús. kr. skortir til þess, að beinu gjöldin af landbúnaði hrökkvi til þess, sem honum er lagt úr landssjóði. Aðflutningsgjald og önnur óbein gjöld gjalda sjávarútvegsmenn miklu meir en að tiltölu réttri gagnvart landbúnaðarmönnum. Sjávarútvegurinn geldur því ekki að eins sinn hluta til landssjóðs að hlutfalli réttu, heldur leggur landbúnaðinum 350,000 kr. ölmusu árlega að auki í beinan styrk. Mundi það nú ekki þykja býsna vel gert af bónda, er byggi á ¼ jarðnæðis, að borga landskuld og leigur bæði fyrir sig og hinn bóndann, er byggi á ¾ jarðarinnar og leggja þó bóndanum á stærri jarðarpartinum stóreflis sveitarstyrk að auki? En þetta er það sem sjávarútvegurinn gerir landbúnaðinum. Af hverju er eg nú að sýna fram á þetta? Ekki til að spilla fyrir framlögum til landbúnaðarins, heldur til að sýna, hve sjávarútvegnum er gert rangt til hér á þingi, hve fjarstætt er, að hann sé rétt metinn, og hver endileysa það er, að kalla nú orðið landbúnaðinn aðal-atvinnuveg og undirstöðu-atvinnuveg landsins. Afurðir hans eiga örðugt að keppa á heimsmarkaðinum við kjöt þeirra landa, er framleiða það ódýrara, og við ull þeirra landa, er hafa hana betri. En sjávarmenn eru nú beztu kaupendur að afurðum landbúnaðarins, og verða vissustu kaupendur og beztu því meir, sem sjávarútvegurinn eykst. Hér innanlands er markaðurinn, sem hæst borgar. Sjávarútvegurinn verður sá atvinnuvegur, sem ber landbúnaðinn uppi. Þegar eg og aðrir, sem skynja þetta hlutfall rétt, viljum þó halda áfram að styðja landbúnaðinn, þá er það í þeirri von, að hann taki þeim framförum, að kálfurinn með tímanum launi eldið. Vér játum, að hver atvinnuvegur landsins eigi að vera öðrum til stuðnings. En hitt teljum vér ekki sanngjarnt, að fara svo illa, sem gert er, með sjávarútveginn, t. d. með því að synja um féð til að leggja sæsíma til Vestmannaeyja - fyrirtækis, sem yrði sjávarútvegi alls Íslands til stórkostlegra framfara, kostar einar 34,000 kr., og mun borga sig beinlínis árlega, og gefa landssjóði stórar tekjur að auki. Með þessum ummælum vildi eg reyna að vekja af svefni þau nátt-tröll hér í þingsalnum, sem enn lifa í móki hálfa öld aftur í liðinni tíð. Enn voru nokkur atriði, sem eg vildi minnast á. Háttv. 2. þgm. Árn. (S. S.) kvaðst vilja stuðla að því, að bændaskóli kæmist á á Eiðum. Það er góðra gjalda vert. En eg vil minna hinn háttv. þgm. á það, að þar er nú verkleg kensla og sýslurnar hafa ráðist í það verk, sem nálega er einsdæmi hér á landi, að láta hlaða hús úr steini handa skólanum á sinn kostnað. - Þetta hafa þær borgað úr sínum vasa. Á þessu þingi er ekki hægt að gera skólann að bændaskóla. Nú vil eg spyrja hann, hvort hann vilji, að ókleift sé að halda skólanum uppi. Eg vona, að hann sjái, að landssjóði er haldkvæmast að styrkja þann vísi, sem er. Eg er ekki samþ.háttv. 1. þm. Rvík (J. Þ.) um það, að felt verði burtu tillag til ríkissjóðs Dana, er nemi ? sekta fyrir ólöglegar fiskveiðar í landhelgi. Hæstv. ráðherra tók það skýrt fram, að þetta væri ekki borgun fyrir gæzlu með landhelgi vorri, heldur borgun fyrir að teyma skipin inn á hafnir til þess að þau verði sektuð og upptækum afla og veiðarfærum yrði komið í verð, en það er varðskipinu alls ekki skylt. Stundum hafa varðskipin dregið botnvörpungana langar leiðir til þess að fá þá dæmda, eins og t. d. með allri suðurströnd landsins og hingað. Sumarið 1907 minnist eg þess, að varðskip flutti sekan botnvörpung til Stykkishólms, en lögreglustjórinn var ekki viðstaddur. Þá kom varðskipið með sökudólginn hingað, en bæjarfógetinn hafði svo mikið að sýsla vegna konungskomunnar, að hann gat ekki sint málinu. Loks fór skipið til Hafnarfjarðar og þar tókst loks að sekta botnvörpunginn. Þetta tillag var samþ. á þingi 1905 sakir áskorunar frá fólksþingi Dana; því þótti fara um of mikið í súginn af kolum hjá gæzluskipinu. Nú vil eg spyrja: Borgar það sig að nema þetta tillag burtu og eiga þannig á hættu, að varðskipið hætti að draga skipin inn á hafnir? Eg held ekki. Eg hygg, að það sé einmitt búhnykkur fyrir landssjóð að greiða þessa upphæð gegn því að fá skipin dregin inn á hafnir og komið aflanum í verð, en það er algerlega íslenzkt löggæzlustarf.

Pétur Jónsson Það er sérstaklega eitt atriði, sem eg ætla að minnast á, það er búnaðarskólarnir. Mér finst þar eins og raunar í öllum okkar skólamálum, að eitt reki sig á annars horn. Áður voru búnaðarskólarnir fjórðungaskólar og haldið uppi af héruðunum með styrk úr landssjóði, 2,500 kr. til hvers á ári að jafnaði. Á fjórðungaskólunum var kenslan bæði verkleg og bókleg, og voru skólabúin rekin upp á skólanna kostnað, og urðu þeir því að binda sig við þann nemendafjölda, sem hæfilegur var fyrir skólabúið. Skólarnir bygðust á því, að nemendurnir hefðu ársvist í skólunum, og varð þá vinnukrafturinn oft að lélegum notum, og mátti helzt ekki vera fleiri en sem svarar 12 nemendum á hverjum skóla, til þess að skólabúin gætu borið það. Skólarnir voru sveltir upp af fjárskorti, skólabúskapurinn í hálfgerðu basli og kenslukraftar ónógir. Þá myndaðist sú skoðun, einkum meðal yngri búfræðinga, að heppilegra væri að hafa skólana að eins tvo, láta þá eigi hafa annað en bóklegu kensluna að annast beinlínis, og gera þá sæmilega úr garði. Þessa stefnu tók milliþinganefndin, sem skipuð var í landbúnaðarmálinu 1904. Var frumv. frá henni lagt fyrir þingið 1905 um stofnun 2 landbúnaðarskóla, er tækju á móti 40 nemendum hvor. Voru það fleiri nemendur en allir 4 fjórðungsskólarnir gátu tekið til samans. Jafnframt þessu plani var það ákveðið, að verkleg kensla yrði fengin að sumu leyti á skólajörðinni sjálfri, því þar átti að reka búskap, er gæti haft verklega kenslu á hendi. Sömuleiðis var skírskotað til þess, að tvær gróðrarstöðvar væru til, og að plægingarkensla færi fram í Brautarholti. Nefndin áleit því alla þessa staði sem sjálfkjörna til verklegrar búnaðarkenslu. En jafnframt því var gert ráð fyrir, að hafa hina tvo skóla, Ólafsdalsskólann og Eiðaskólann til þess að veita mönnum verklega kenslu og styrkja þá til þess af landsfé. Þannig var þá séð fyrir miklu meiri og betri verklegri kenslu en á búnaðarskólunum fjórum. Það var auðvitað, að til þess að þessir tveir nýju bændaskólar kæmu að notum, yrðu þeir að vera sem bezt settir fyrir landshelmingana. Nefndin ákvað ekkert um það, hvar skólana skyldi setja, nema að annar væri sunnanlands, hinn í Norðurlandi. En alþingi sló því föstu, að annar þeirra skyldi vera á Hvanneyri en hinn á Hólum. En að þetta hafi ekki verið als kostar heppilega ráðið um skólann á Norðurlandi, er nú komið í ljós. Um Ólafsdalsskólann hefir sú ráðstöfun, sem gerð var 1905 haldist; en það var bezti skólinn áður í rauninni og átti að því leyti mestan rétt á sér. Um Eiðaskólann hefir farið á annan veg. Til hans hafði verið varið minstu fé, og hann hafði verið minst sóttur, var í langminstum skuldum, og þar af leiðandi léttast að breyta honum. Með breytingu á þessum 2 skólum í verkl. kenslustofnanir var séð fyrir því, að tillit væri tekið til staðhátta, og mismunandi ásigkomulags í þeirri grein kenslunnar, sem er staðháttum háð. Bókleg kensla er það alls eigi. Hana má framkvæma hvar sem er á landinu jafnt, ef skólarnir eru þægilegir aðsóknar. En það mun nú hafa verið hvorttveggja, að Austfirðingum mun hafa fundist þeir vera sviftir skóla, þótt þaðan útskrifuðust ekki nema 3 menn á ári, og sérstaklega þegar þeim var gert örðugt með að sækja norðlenzka bændaskólann með því að hafa hann á Hólum. Var það fyrsta sporið til að slá villu í þetta skólaplan. En eigi að síður álít eg, að Austlendingar hafi farið rangt að, þegar þeir héldu því til streitu, að halda uppi bóklegum skóla hjá sér, en sætta sig eigi við ráðstöfun alþ. 1905, eins og Vestfirðingar. Þeir áttu að leggjast á þá sveifina, að fá bændaskólann færðan frá Hólum á þann stað, sem beztur var til sóknar fyrir landshelminginn Norður- og Austurland, og að skólinn væri að öðru leyti svo úr garði gerður, að hann tæki á móti sæmil. aðsókn úr þessum landshelmingi. Í þess stað ráðast þeir í þessa stóru byggingu, sem þeim er hurðarás um öxl, í trássi við guð og menn. Eiðaskólinn, sem áður var skuldlaus að mestu, og sæmilega á sig kominn til þess, sem þingið ætlaði honum að vera, er nú kominn í botnlausar skuldir, ekki einungis fyrir þetta nýbygða stóra skólahús upp á 40,000 kr., heldur að auki, eftir því sem mér skildist á hv.þm. Sfjk., (B. Þ.) nál. 7000 kr. skuld fyrir reksturskostnað, sem héruðin ekki gátu staðið straum af. Hann er því mjög nálægt því að vera fjárglæfrafyrirtæki. Og svo eru ekki önnur ráð, en að skella þessu, þegar í skömmina er komið, upp á landssjóð að miklu leyti. Landssjóður virðist og eftir tillögum austfirzku þm. um árskostnað til skólans, að eiga að taka hann upp sem þriðja landsskólann í þessari grein. Að samþykkja þær tillögur þykir hvorki meira né minna. Eg hefi því þá aðstöðu í máli þessu, að eg er á móti hækkuðum ársstyrk til skólans. Þar á móti sé eg eigi önnur ráð, en að hlaupa undir bagga með héruðunum um þennan mikla byggingarkostnað, þó hann sé illa til kominn; því að á það er að líta, að þau geta eigi undir honum risið; en húsið myndarlegt og getur orðið að einhverjum opinberum notum. Eg er því í þessu efni þvert á móti fjárlaganefndinni. Aftur á móti er eg henni samþykkur um, að fella fjárveiting til skólahúss á Hólum. Það var óhappið, sem ef til vill hefir komið þessum Eiðaskóla-vandræðum á stað, að skólinn var settur þar fastur. Það væri engin furða, þótt mínir héraðsbúar létu til sín heyra í þessum skólamálum. Þeir hafa engan landsskóla hjá sér og kæra sig ekki um það, og sækja þó skóla ekki síður en aðrir. En engin furða er það þó þeim mislíki, að senda börn sín á afskektustu staði, eða í mestu fjarlægð, svo sem bændaefnin að Hólum eða Eiðum og konuefnin að Blönduósi, ef ekki suður í Rvík.

Sigurður Sigurðsson Það hafa ekki all-fáir háttv.þm. sent mér hnútur núna upp á síðkastið. Eg vona því, að enginn lái mér, þótt eg taki til máls, eftir alt það, sem á undan er gengið. Skal eg þá fyrst víkja mér að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.). Honum hefir hraparlega glapist sýn nú, sem fyr, þegar hann var að leitast við að svara mér. Í fyrra dag leyfði hann sér að snúa út úr orðum fjárlaganefndarinnar í nefndaráliti hennar, þar sem komizt er svo að orði, að »ekkert vit sé í« að verja ákveðinni fjárupphæð til viss fyrirtækis. Það er alt annað, en að segja, að þingmenn hafi ekki vit á því, sem þeir eru að fara með, eins og þingm. hefir sagt oftar en einu sinni. Og hann hefir látið sér um munn fara, sami þingm., að menn hér á þingi töluðu eins og fávísar konur tala. - Háttv. þm. talaði í gær um landbúnaðinn, og þóttist jafnvel draga hans taum, en það hygg eg, að hafi verið meira í orði en á borði. Afsakanir hans viðvíkjandi því, að hann væri ekki andvígur landbúnaðinum, voru víst nokkurs konar Pílatusar-þvottur. Ekki dettur mér í hug, að segja, að hann hafi ekki vit á búnaðarmálum, en þó hygg eg, að hann muni öðrum hnútum kunnugri. Honum fórust vel og viturlega orð um byggingafyrirkomulag hér á landi; talaði með réttu um kosti steinbygginganna; en honum förlaðist nokkuð sýn, er hann tók að ræða um girðingarnar og kostnaðinn við, að koma þeim upp. Það er öllum ljóst, að grjótgarðar eru mjög dýrir og standa ekki vel nema farið sé með undirstöðu þeirra niður fyrir klaka, og kosta þeir þá ekki minna en kr. 1,50 faðmurinn. Menn geta komið sér upp gaddavírsgirðingu fyrir helmingi minna verð, á miklu styttri tíma, og því finst mér þessi lánsheimild um lán til girðingarefniskaupa vera á rökum bygð. Þá skal eg minnast á sláturfélag Suðurlands. Háttv. þm. Rvk. (J. Þ. og M. B.) segja, að með því sé verið að mynda nokkurs konar hring eða einokun 1)). En eg vil nú beina þeirri spurning til háttv. 2. þm. Rvk. (M. B.) hvort það hafi ekki átt skylt við hringmyndun («Monopol«) er hann var að braska i, að koma upp »Völundi«. Eg vildi vinsamlega benda þeim háttv.þm. á, hvort hann höggvi ekki nokkuð nærri sjálfum sér með því að láta sér um munn fara slík orð og hann nú hefir nýskeð mælt í minn garð og annara þeirra háttv.þm., er bera hag landbúnaðarins fyrir brjósti. En sannleikurinn er nú sá, hvað sláturfélagið snertir, að það er engin einokun, og getur eftir eðli sínu ekki orðið, ef rétt er á haldið. Fyrst er þess að gæta, að Reykvíkingum stendur opinn vegur til þess, að útvega sér kjöt annarsstaðar frá, ef þeim þykir sláturfélagið dýrselt. En svo er þess í öðru lagi að gæta, að það verður í framtíðinni og á að verða, útlendi kjötmarkaðurinn, sem skapar verðið hér. Þetta vona eg, að háttv. þingm. Rvík. skilji, þegar þeir hugsa sig betur um. Því verður eigi á móti mælt, að kaupstaðirnir byggjast mjög á landsveitunum. Í kaupstöðum, sem telja 300 íbúa eða þar yfir, búa samtals yfir 21,000 manna, með öðrum orðum fullur fjórði hluti landsmanna. Fjöldi þessara manna er fluttur ofan úr sveitunum. Þær ala upp fólkið fyrir kaupstaðina, til sjávaratvinnuvegarins, til verzlunar og til embætta. Það er kunnugt að mikill, já mestur hluti embættismanna hér á landi er alinn upp í sveit eða ættaður þaðan. Sveitirnar eru sú lífæð landsins er öll menning og dugnaður á rót sína að rekja til eða streymir frá. Ef alt þetta væri reiknað til peninga. þá myndi það nema ógrynni fjár. - Landbúnaðurinn er og verður undirstaðan undir þjóðartilverunni og í framtíðinni hyrningarsteinninn undir velmegun og þjóðþrifum þessa lands. Því hefir verið spáð, að kaupstaðirnir muni hverfa í framtíðinni í þeirri mynd, sem þeir hafa nú, og að menn fari þá að leggja meiri rækt við landið, og að þegar fram líða stundir fari svo, að menn lifi aðallega á því, er jörðin gefur af sér. Eg hygg, að sá spádómur muni rætast með tímanum, og framleiðslan í landinu aukast og margfaldast. Eg vona að allir sannir synir þessa lands, sem unna þjóð sinni og ættjörðu, vilji styðja að framförum landbúnaðarins. Sumir háttv. orðhvatir þingmenn hér í deildinni hafa haft á orði, að eg hafi talað svo mikið um mat og matarpólitík. O, jæja, eitthvað verða þeir að segja. Það er rétt, að eg hef verið á móti flestum bitlingum, sem þessir þingmenn eru að burðast með, hverju nafni sem nefnast, hvort heldur það hefir verið til skálda og listamanna, »andlegu höfðingjanna«, sem þeir svo nefna, eða til annara »ópródúktivra« hluta. En þótt svo væri, að eg hafi minst á það, er lýtur að því að hafa eitthvað í sig eða á, þá get eg ekki séð, að það sé svo ljótt í sjálfu sér. Þeir herrar háttv.þm. verða þó að játa, að fyrsta boðorðið er þó að hafa ofan í sig, og það virðist ekki síður gilda hjá þeim sjálfum, en oss hinum. Þetta vona eg að allir þeir skilji, sem ekki eru því meiri hvítvoðungar í allri »ökonómí«. Eg vil einmitt af alefli styðja allar skynsamlegar tillögur, sem miða að því að auka framleiðsluna í landinu, og rækta og klæða fósturjarðar vorrar beru bletti. Og þá vona eg að það rætist brátt, þetta sem eitt af vorum þjóðskáldum spáir, og hefir kveðið svo fagurlega um, þar sem svo er að orði komist: Sú kemur tíð, að sárin foldar gróa, sveitirnar fyllast, akrar hylja móa, brauð veitir sonum móðurmoldin frjóa, menningin vex í lundum nýrra skóga. Þá vil eg minnast lítið eitt á styrkinn til búnaðarfélaganna. Ráðherrann gat þess, að sú stefna og skoðun hafi verið ríkjandi á þingunum 1905 og sérstaklega 1907, að bann bæri að minka, þar sem Búnaðarfélagi Íslands árlega væri veittur hár styrkur úr landssjóði, er færi hækkandi. Eg vil ekki rengja það, að þetta kunni að hafa vakað fyrir þingmönnum, þegar það ráð var tekið, að færa niður styrkinn til búnaðarfélaganna. En eg verð þó að gera þá athugasemd, að styrknum til búnaðarfélaganna og til Landsbúnaðarfélagsins má alls ekki blanda saman. Sambandið milli þessara stofnana eða félaga er ekki svo náið, sem menn halda, nema að því leyti, sem þau vinna að liku markmiði. Styrkurinn til Landsbúnaðarfélagsins er aðallega varið til stærri almennra fyrirtækja, svo sem samgirðinga, vatnsveitinga í stærri stíl, sýninga á búfénaði o. s. frv. Styrkurinn til búnaðarfélaganna útbýtist aftur á móti meðal hinna einstöku búnaðarhreppsfélaga, eftir dagsverkatölu. Styrknum er svo aftur skift milli félagsmanna, sem eins konar verðlaunum eða styrk, sem miðar til að hvetja einstaka menn til dugnaðar í jarðræktun og öðrum landbúnaðarframförum. Eg get með ánægju viðurkent, að mikill áhugi hefir komið fram og framfarir í jarðrækt og búnaði yfir höfuð aukist mjög á síðari árum. En eg hygg þó, að ekki sé kominn tími til eða að það sé holt fyrir landbúnaðinn, að styrkur þessi eða verðlaun verði minkuð, að minsta kosti ekki að svo stöddu. Um styrkinn til Ungmennafélags Íslands, skal eg láta mér nægja að geta þess, að eg er honum að öllu leyti meðmæltur. Styrknum til félagsins á að verja til skógræktar og líkamsíþróttar. - Hreyfing þessi, sem kend er við ungmennafélögin, er komin hingað frá Noregi, og hefir hún gert þar mikið gagn og stuðlað að þjóðþrifum í landinu. Hún hefir vakið hjá æskumönnunum frelsisást og framfaralöngun og glætt ættjarðarástina og aðrar göfgar tilfinningar í brjóstum þeirra, og það er enginn efi á, að hún mun gera sama gagn hér og fá mörgu góðu til leiðar komið. Mér finst því sjálfsagt, að styrkja þessa mjög svo lofsverðu og góðu hreyfingu. Viðvíkjandi búnaðarskólunum get eg verið fáorður, því að eg get skrifað undir flest það, sem háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) sagði í sinni ágætu ræðu. En eg get ekki stilt mig um að láta í ljós, að eg á erfitt með að vera með breyt.till. háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) og þingmanna N.-Múl. um aukinn byggingarstyrk til Eiðaskóla, eins og honum nú er fyrirkomið; alt öðru máli væri að gegna, ef skólanum væri breytt í bændaskóla eða honum bætt við, svo bændaskólarnir yrðu þrír. Þá hef eg litla viðaukatillögu á þgskj. 257, um að afborgunarfrestur á láni til tóvinnuvélanna á Reykjafossi sé framlengdur um 5 ár. Á þessu ári hefir verksmiðjan haft mikinn kostnað, komið upp raflýsingu, og ætlar sér á næsta í ári að útvega sér nýja, stóra spunavél, og auka og endurbæta iðntæki sín að ýmsu öðru leyti. Eg vona, að deildinni finnist þetta svo sanngjörn málaleitun, að hún synji þess ekki. Hér er ekki að tala um að veita neitt sérstakt lán, heldur að framlengja afborgunarfrest á eldra láni, að eins um 5 ár. Háttv. þm. Dal (B. J.) hefir komið fram með breyt.till., þar sem hann fer fram á að feld verði burtu fjárveiting sú, sem stjórnin hefir stungið uppá í fjárlagafrumv. sínu, að varið sé til þess að rannsaka frekar en enn er orðið, og undirbúa verk það hið mikla, sem kallað er í daglegu tali Flóaáveitan. Mér hefir ekki gefist kostur á að heyra ástæðurnar fyrir þessari br,-till. eða á hve miklum röksemdum hann byggir þá till. sína, því að hann hefir ekki þorað að biðja um orðið, fyr en eg væri búinn að tala mig »dauðan«. En líklega gefst manni kostur á að heyra þær rökræður innan skams, og skal eg þá lofa honum að taka hann til bænar, þegar eg rís upp aftur við 3. umr. málsins. Eg hefi heyrt það utan að mér, að sumir fullyrði, að fyrirtæki þetta muni aldrei komast í framkvæmd. Þessir menn, sem slíkt mæla, gera sig seka í jafn vítaverðu og sá dómari, sem legði dóm á mál, áður en hann hefði rannsakað gögn málsins. Þeir vilja eyðileggja þetta mál, áður en það er rannsakað til hlítar. Þótt sumir þessara manna kunni að vera miklir andans menn, að minsta kosti að þeirra eigin dómi, þá er mér ekki kunnugt um, að þeir hafi nokkra sérþekkingu, að því er þetta fyrirtæki snertir, til þess að geta talað um það, sem óframkvæmanlegt, og það áður en þetta er athugað eða rannsakað til fullnustu. Hitt er víst, að ef verk þetta kostnaðarins vegna er framkvæmanlegt, og það er það að dómi þeirra, er bezt hafa vit á og sérþekkingu á málinu, þá er þar með stigið hið stærsta og arðvænlegasta menningarspor í ræktun landsins síðan á landnámsöld. Það er skoðun sérfræðinga í þessari grein, að Flóaáveitan verði mun ódýrari en samskonar fyrirtæki í öðrum löndum t. d. í Svíþjóð, Danmörku og Hollandi, og að það sé sjálfsagt að leggja út í það. Eg vona því að háttv. deild láti eigi standa á þessari litlu fjárveitingu, sem er á góðum rökum bygð, og nauðsynleg til frekari undirbúnings þessu verki. Viðvíkjandi þeim ummælum h. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), að eg sé ekki sjálfum mér samkvæmur, er eg ýmist prédiki sparnað eða komi fram með tillögur um aukin útgjöld til handa landssjóði, þá skal eg geta þess, að eg hefi ekki flutt eða verið með að sþ. aðrar fjártillögur en þær, sem stuðla til að auka framleiðslu í landinu, bæta samgöngur og leiða í ljós uppgötvanir, sem geta haft mikla og góða praktiska þýðingu fyrir atvinnuvegi landsmanna. Eg hefi ekki flutt neinar tillögur um, að ausa fé til glæfrafyrirtækja, eða bitlinga til skálda, listamanna og vísinda, enda tel eg annað þarfara að gera við fé landsins en að bruðla því þannig út. Þjóðin hefir lagt áherzlu á að vel sé farið með fjárhag landsins og fundið fyrverandi stjórn til foráttu, að hún hefði verið helzt til eyðslusöm. Tel eg því illa farið, ef sá núverandi meiri hluti ætlar að fara sömu leiðina eða jafnvel að ganga lengra en hinn gerði í fjáraustri og sóunarsemi, til lítillar eða engrar nytsemdar fyrir land og lýð.

Framsögumaður (Skúli Thoroddsen) Að því er viðvíkur till. 2. þm. Rvk. (M. B.) um styrkinn til verzlunarskólans, hefir fjárlaganefndin enga ástæðu séð til að hækka styrk þennan eins gífurlega og stjórnarfrumvarpið fer fram á, nefnilega um 2000 kr. á ári. - Lítur fjárlaganefndin svo á, sem kaupmannastétt Reykjavíkur, sem gengist hefir fyrir því, að koma skólanum á fót, sé eigi um megn, að styrkja skólann meira en gert hefir verið, og álítur, að landssjóðstillagið, 3000 kr. árlega, sé nægilegt. Hinn háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) hefir farið fram á lán til trésmíðaverksmiðju á Seyðisfirði. Fjárlaganefndin sér sér ekki fært að mæla með slíkri lánveitingu. - Trésmíðaverksmiðjur eru nú þegar komnar á fót á fimm stöðum hér á landi. Verksmiðja Jóh. Reykdals í Hafnarfirði var fyrsta trésmíðaverksmiðjan, sem sett var á stofn hér á landi, og því þótti þá ástæða til að hjálpa henni, þar sem um nýtt iðnaðarfyrirtæki var að ræða, en nú, er slíkar verksmiðjur eru orðnar svo margar hér á landi, sem fyr segir, virðist ástæðulaust, að landssjóður sé að styrkja þær, og efla þannig samkepni með því að styrkja sumar en ekki allar. Þá ætla eg að snúa mér að Eiðaskólanum; þingið ákvað árið 1905 að hafa að eins tvo bændaskóla á landinu, en styrkja verklegar búnaðaræfingar á Eiðum og í Ólafsdal. Hvernig er er nú þessu tekið? Í stað þess að taka þessu, sem komið var, og sætta sig við tilhögun alþingis, og reyna þá heldur, að fá henni síðar breytt, gerast Múlsýslungar, eða réttara sagt sýslunefndir þeirra, ólöghlýðnar og segja: »Þetta þolum vér eigi!« Þeir byggja dýrt hús á Eiðum, sem kostar 40,000, kr. en lenda í standandi vandræðum, sem fyrirsjáanlegt var, og segja síðan þinginu að borga hálfan byggingarkostnaðinn. Ráðandi menn í Múlasýslum hafa því reist sýslubúum sínum hurðarás um öxl og gengið í berhögg við vilja þingsins, þar sem þeir eigi gátu bygt skólahúsið af eigin efnum, og þar sem þeir hafa beitt ráðríki, þá er þeim það í alla staði maklegt, að þeir taki sjálfir afleiðingar breytni sinnar. Hvað mundi verða sagt af þingmanna hálfu, ef lýðháskólinn á Hvítárbakka að alþingi fornspurðu bygði sér skólahús fyrir 40,000 kr., eða þá Flensborgarskólinn, og heimtaði síðan, að alþingi legði fram byggingarkostnaðinn eða megnið af honum? Fjárlaganefndin hefir nú lagt það til, að skólanum verði hjálpað á þann hátt, að hækka ársstyrkinn til hans úr 1500 kr. í 2500 kr., og að veita honum að auki 1000 kr. árlega til húsmæðrafræðslu. Byggingarstyrk sér nefndin sér ekki fært að leggja til, að veittur verði, og það því síður, sem hún ræður til þess, að neitað verði um styrk til byggingar á Hólum og Hvanneyri, og er þó þörfin í því efni rík, ekki sízt hvað Hvanneyri snertir. Verða skólar þessir að reyna að bjargast til næsta þings. Hinn háttv.þm. Sfjk. (B. Þ.) hældist um yfir því, að Austfirðingar væru þegar búnir að byggja sitt skólahús á undan bændaskólunum. Þetta hefði nú verið lofsvert, ef þeir hefðu sjálfir getað borgað byggingarkostnaðinn, og ekki þurft að flýja á náðir þingsins; en fyrirtækið verður síður hrósvert, þegar í það var ráðist að alþingi fornspurðu og landinu þó ætlað að borga. Satt er það að vísu, að Múlasýslur borga allmikið í landssjóð; en hvað er það á móts við það, er Ísfirðingar greiða í landssjóð, og verða þó mjög afskiftir, er til fjárveitinga kemur? En á þetta ber alls eigi að líta, heldur á hitt, hvar þörfin er brýnust í hvert skifti, og landinu í heild sinni heillavænlegast. Eg skal og benda á, að þó að þingið sinni eigi málaleitun Múlsýslunga að þessu sinni, þá er enginn vafi á því, að þingið verður síðar að hlaupa hér undir bagga, svo að einstökum gjaldendum til sýslusjóða í Múlasýslum verði eigi íþyngt óbærilega. En að þeir verði að bíða til næsta þings, og hafa einhver ráð til þess tíma, það er eigi að eins eðlilegt, eins og fjárhagnum nú er varið, heldur ætti það og að verða sjálfsögð afleiðing af ráðríkistiltektum sýslunefndanna. Að nauðsyn hafi borið til þessara tiltekta, sakir þess, hve örðugt sé fyrir Austfirðinga að sækja bændaskólann á Hólum, hygg eg að sé lítilfjörleg afsökun, eins og samgöngum umhverfis landið nú er háttað. Þá má geta þess viðvíkjandi styrknum til bóndans í Tvískerjum, að nefndin álítur 200 kr. árlega nægilegan styrk, en gerir styrkupphæðina þó ekki að ágreiningsefni. Að því er snertir þá tillögu nefndarinnar, að þeir ? hlutar sektarfjár og andvirði upptæks afla og veiðarfæra botnverpinga, fyrir ólöglegar fiskiveiðar, er áður runnu í ríkissjóð renni hér eftir í landssjóð, skal eg geta þess, að þar sem Danir vildu fallast á það í millilandanefndinni, að fiskiveiðaréttur þeirra í landhelgi hér við land, sé talin borgun fyrir strandvarnirnar, gizka eg á, að þessi tillaga nefndarinnar mæti ekki mótspyrnu af Dana hálfu, ef þingið samþykkir hana. Að því er tillögur um lánveitingar snertir, telst svo til, að upphæðin öll mundi nema hér um bil 403,500 kr., kr, auk þess er landssjóður tæki að sér ábyrgð á láninu til berklaveikrahælisins. Eg hygg nú, að öllum muni ljóst, að ef allar þessar lánveitingar yrðu samþyktar, gæti landssjóður sint mjög fáum þeirra, og sé því rétt að fara varlega í þeim efnum. - Að því er snertir lánveitingu til sýslumannsins í Rangárvallasýslu, sér fjárlaganefndin sér eigi fært, að mæla með henni, þar sem það kynni að draga þann dilk á eftir sér, að aðrir sýslumenn færu hins sama á leit. - Láni til vatnsveitu í Hafnarfirði er nefndin og móthverf, telur kaupstaðnum það eigi ofætlun, að hafa önnur útispjót; sama er og um lán til slátrunarhúss Gunnars Einarssonar. Þó er eg fyrir mitt leyti meðmæltur láninu til þess, en meirihluti nefndarinnar var því mótfallinn. Hann setur ágætt veð, húsið sjálft með öllum útbúnaði.

Þorleifur Jónsson Eg hefi leyft mér að koma með þá litlu breyt.till., er hljóðar um það, að ábúandanum á Tvískerjum í Öræfum sé veittur styrkur, svo hann geti haldist við á ábúðarjörð sinni, og geti haldið áfram að taka móti ferðamönnum og veita þeim beina. Breyt.till. þessi er ekki stór, að því leyti, að það sem fram á er farið, er ekki neitt stórfé, en hún er þýðingarmikil vegna þess, að ef hún gengur fram, gæti það orðið til þess, að lífi ferðamanna og skipbrotsmanna gæti verið miklu betur borgið á þessum stöðum. Bóndinn á Tvískerjum hefir sent þessa fjárbeiðni til alþingis, og hefir hún komið fyrir fjárlaganefnd, en hún hefir ekki álitið það óeðlilegt, sem farið er fram á, þótt hún hafi ekki getað aðhylst, að veita upphæð þá, sem beðið var um. Sandarnir í Skaftafellssýslu eru langir og torsóttir yfirferðar, ekki sízt á vetrardag, þegar vötn eru slæm, þeir eru flestir regluleg eyðimörk. Á Breiðamerkursandi var í fyrri daga eigi all-lítil bygð, sem kölluð var Breiðamörk. Nú er þessi bygð að mestu leyti horfin og ekki annað eftir af henni, en þetta eina býli, Tvísker. En eyðileggingin heldur smátt og smátt áfram, sandurinn eykst, en graslendið minkar, svo að nú eru engjar jarðarinnar alveg afteknar og haglendi horfið eða að hverfa. Tvískerjabóndinn verður að kaupa heyskap að, og sækja hann um 2 mílur vegar vestur fyrir sandinn. Nú er svo komið fyrir þessari jörðu, að af graslendi því, er henni fylgdi er að eins túnbletturinn eftir, sem gefur af sér 50-60 hesta. Það er mjög óheppilegt, ef býli þetta legst í eyði. Á sandinum eru mörg stór vötn og ill yfirferðar, þar á meðal Jökulsá og Breiðárvötn o. fl. Það er því afar mikilsvert, að bygð geti haldist við á þessum stað, svo að ferðamenn geti haft þar hæli í illviðrum, og svo að þeir geti fengið þar fylgdir yfir hin vondu vötn. Því er miður, að óvíða mun hægt að benda á staði á eyðisöndum og heiðum þessa lands, nálægt alfaravegum, þar sem hægt væri að halda uppi bygð, sem ferðamenn gæti leitað hælis í illviðrum, en ef hægt væri að benda á slíka staði, væri eðlilegt og sjálfsagt, að slíkt væri styrkt með fjárframlagi. En hér stendur svo vel á, að á þessum stað er gömul bygð, og að eins lítið fjárframlag gæti hamlað því, að hún fari í eyði. Þessum stað er þannig háttað, að hann getur orðið mörgum mönnum til lífs og bjargar, en þar er ekki lífvænlegt lengur, og er það hinn mesti skaði, ef bygðin þar skyldi leggjast niður, því ábúandinn hefir verið, eins og aðrir Öræfingar hinn gestrisnasti, og greiðugur að fylgja mönnum yfir vötnin og Breiðumerkurjökul, og það oftast endurgjaldslítið. Með leyfi hv. forseta, þá ætla eg að lesa upp kafla úr bréfi til þingsins frá bóndanum í Tvískerjum. Honum farast þannig orð: »Nú er það álit allra kunnugra, sem hér þekkja til, að hér á Tvískerjum þurfi að vera bygð, svo að hægt sé, að bjarga ferðamönnum, sem oft þurfa að leita hingað, einkum á vetrum í slæmu veðri og ófærum vötnum, til þess að fá beina, húsaskjól og fylgdir yfir vötn. Væri hér ekki bygð gæti oft hlotist af því stórslys og manntjón. Árið 1905 strandaði gufuskip hér á Breiðamerkursandi í janúar með 11 mönnum, sem að líkindum allir hefðu beðið bana, hefði eg ekki fundið þá og bjargað þeim heim til mín samstundis, því þeir voru lagstir fyrir upp undir Jökli, hraktir og illa til reika á miðjum sandinum, en vindur var á norðan með miklu frosti og komið var að kveldi dags. Einnig strandaði nærri á sama stað árið 1906 í febrúar gufuskip með 13 mönnum, sem varð það til lífs, að þeir komust hingað að kvöldi dags, hraktir og þreyttir og gat eg skotið skjóli yfir þá og veitt þeim beina. Mörg dæmi mætti fleiri til nefna, er sýna, að nauðsyn sé á, að hér sé bygð. En þar sem jafn-kostbært og erfitt er að búa, þá mun ekki hægt, að öllu leyti, að komast hér af með eigin efnum«. Þetta eru dæmi þess, að fyrir það, að bygð er á þessum sandi, þá hefir verið bjargað tveimur skipshöfnum hvort árið eftir annað. Eins og mönnum er kunnugt, þá eru engir vitar á þessu svæði, sem þó er stór nauðsyn á, t. d. Ingólfshöfða, en því meiri ástæða er til þess, að mannabygð sé haldið við á Tvískerjum. - Eg skal þá ekki fjölyrða meir um þetta, en skal víkja með fáum orðum að þeim kafla fjárlaganna, sem nú er til umræðu. Það hefir komið tillaga um það, að Eiðaskólanum verði veittur styrkur til byggingar, og h. þm. Sfjk. (B. Þ.) hefir greinilega sýnt fram á þörf þess. Eg skal geta þess, að eg hafði ekki framan af mikla trú á þessum skóla. En á seinni árum hefir alt fyrirkomulag hans breytst, og skólinn komist í það horf, sem nú þykir bezt henta um slíkar stofnanir. Kenslukraftar munu nú vera góðir þar, og yfir höfuð hafa Múlasýslurnar lagt mikið á sig, til að gera stofnun þessa svo úr garði, að hún stæði ekki að baki hinum bændaskólunum. Eg álít það hafi verið skakt af þinginu, að gera ekki Eiðaskólann að landsskóla, því að það getur ekki álitist ósanngjarnt, að ein mentastofnun sé á Austurlandi. Það er farið fram á, að landssjóður greiði helming byggingarkostnaðarins, og eg álít það sé það minsta, sem Austfirðingar geti heimtað, því að þeir ættu að fara fram á, að skólinn yrði gerður að landsskóla og landssjóður þannig tæki hann alveg að sér. Búnaðarskólarnir eru nauðsynlegir ekki að eins til þess, að vekja áhuga bændaefna og leiðbeina þeim í búnaði, heldur líka til þess, að bændaefni geti á þeim fengið dálitla almenna mentun. Því að nú er það svo margt, sem heimtað er af bændum og margar skyldur lagðar þeim á herðar af löggjafarvaldinu, t. d. að sitja í ýmsum nefndum og þótt eg ekki nefni annað en hreppsnefndirnar, sem nýlega hefir verið gert að skyldu, að halda margar bækur, eg man ekki hvað margar, en nógu margar til þess, að það er of vaxið mönnum, sem engrar mentunar hafa notið, að færa allar þær bækur svo í lagi sé. Þegar á það er litið, að nú á tímum er búskapurinn að ýmsu leyti erfiður, og sú atvinnugrein útheimtir nú miklu frekar en áður útsjón, dugnað og mentun, útheimtir skilning á tíðarandanum og breytingum þeim, er til bóta mættu verða í þeirri atvinnugrein með samvinnu, félagsskap o. fl., þá er auðsætt, að heppilegt væri, að sem flest bændaefni gæti átt kost á góðri mentun á góðum bændaskólum. - Eg hef raunar heyrt það á einum þingmanni, að hann hefir talið eftir þann styrk, sem veittur er til landbúnaðarins, og er það að vísu ekki óeðlilegt, að heyra slíkt, þar sem að löggjafar þjóðarinnar eru svo margir frá kaupstöðum og vita ekki né þekkja hvers þörf er í sveitum, og gera sér ekki nægilega grein fyrir því, hversu mikið er varið í það, að landbúnaðurinn blómgist og jarðræktun aukist. En hvað yrði úr kaupstöðunum, ef sveitirnar ekki legðu mennina til í kaupstaðina, því hingað til hefir fjölgan fólks í kaupstöðunum mest orðið fyrir flutning úr sveitunum. En mér skilst, að eftir því sem sveitirnar blómgast meira, því meira verður gengi kaupstaðanna á ýmsan hátt. Eg skal ekki fara mörgum orðum um hinar ýmsu breytingartillögur, sem hér liggja fyrir, en að eins geta þess, að þótt eg sé yfir höfuð mjög mótfallinn hinum svokölluðu bitlingum, þá lýsi eg því samt yfir, að eg er meðmæltur því, að frú Torfhildur Hólm fái þessa litlu hækkun, sem fram á er farið, 160 kr. á ári. Við höfum ekki átt marga kvennrithöfunda og engan sem að minsta kosti hefir verið eins afkastasamur og frú Torfhildur Hólm. Hún hefir varið æfi sinni til að rannsaka og grúska í sögu landsins frá fyrri öldum, til þess að gefa mönnum ljósari og andríkari myndir af ýmsum mikilmennum þeirra tíma, heldur en þær þurru frásagnir, er finnast í annálum og ýmsum ritum frá þeim öldum. Aðalritverk hennar er eins og kunnugt er, 3 skáldrit bygð á sögulegum grundvelli um biskupana Jón Arason, Brynjólf Sveinsson og Jón Vídalín, og hefir alþýðu manna fallið þessi rit hennar vel í geð, og þeirra vegna er rétt, að hún fái dálítinn styrk. Eg býst líka við því, að ef karlmenn hefðu samið slíkar bækur myndi ýmsum hafa þótt þeir hinir sömu styrks maklegir. Kona þessi er nú komin á elliár, er á sjötugsaldi en heldur þó stöðugt áfram ritstörfum, og mér finst hún því fyllilega makleg þessarar litlu viðurkenningar.