Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (BSt): Við fyrri hl. þessarar umr. var krafizt úrskurðar forseta um brtt., sem er samhljóða brtt. á þskj. 173, þ.e. ef hún yrði samþ., yrði brtt. á þskj, 169 samhljóða þeirri brtt., sem krafizt var úrskurðar um, hvort mætti bera undir atkvæði. Ég kvað þá upp úrskurð um þetta, að tillagan mætti berast undir atkvæði, þar sem slík till. hefur ekki verið felld í hv. d. En til áréttingar þessu skal ég taka fram, vegna þess að úrskurðinn kvað ég upp án þess að hafa á nokkurn hátt búið mig undir það eða athugað málið sérstaklega, - mér virtist bara þingskapaákvæðið, sem vitnað var til, vera ótvírætt, - en ég skal bæta við, að árið 1917 féll úrskurður forseta í Nd., sem þá var Ólafur Briem, um svipað efni. Árið 1950 úrskurðaði forseti Nd. þáverandi, Sigurður Bjarnason, hv. þm. N- Ísf. um sama efni. Var þar að ræða um brtt. við frv. til jarðræktarlaga. Árið 1954 kvað forseti efri deildar, sem þá var Gísli Jónsson, upp úrskurð um þetta atriði. Var það varðandi brtt. við frv, til áfengislaga. Í öllum þessum tilfellum er niðurstaðan sú, að þótt frv. sé breytt í d., má bera fram brtt. í sömu d. um að færa frv. í fyrri búning. Þessum úrskurðum hef ég fylgt og því fordæmi, sem þeir hafa gefið um 40 ár. Í 32. gr. þingskapa stendur: „Breytingartillögu um atriði, sem búið er að fella í deild, má ekki bera upp aftur í sömu deild á sama þingi.“ Hér er ekki þessu til að dreifa. Brtt. um þetta atriði hafa ekki áður verið felldar hér í hv. d. Það er sérstaklega greinilegt um úrskurð fyrrverandi forseta þessarar d., Gísla Jónssonar, að það er algerlega hliðstætt því, sem hér er um að ræða. Það var um, hvaða áfengismagn mætti vera í drykk.  Málið liggur þá hér fyrir til framhalds 3. umr.



Herra forseti. Ég sé, að við meðferð málsins hér í hv. deild hefur verið gerð breyting á frv. í þá átt að fella niður þá lágmarkstölu, sem í frv. var upphaflega. Ég hef látið í ljós við 1. umr. í tilefni af framkominni slíkri till., að mér væri það ekkert mikið kappsmál, hvort lækkuð væri lágmarkstalan, sem í frv. var, eða jafnvel, eins og fram hefði komið, verði felld niður. En nú er komin fram till. um hækkun á þeirri lágmarkstölu, sem í frv. felst, og hún liggur nú fyrir í hv. deild, að lágmarkstalan verði ekki 3%, heldur 31/2%. Mér er illa við, að lágmarkið sé hækkað, og er andvígur því, að slík breyting sé á frv. gerð. Auk þess er nú komið fast að því, að fundum þings verði frestað. Þess vegna er mér enn fremur illa við breytingu á frv. og legg því til, að lágmarkstalan verði ákveðin 3% eins og upphaflega var í þessu frv. og einróma var samþ. í hv. Nd. Yrði sú till. samþ., getur málið hlotið fullnaðarafgreiðslu frá þinginu með þessari umr. og þarf þá ekki að fara aftur til Nd. Ég legg því áherzlu á það, að úr því sem komið er, þegar till. hefur komið fram og verið hér samþ. um að fella lágmarkstöluna niður og síðan komin fram till. um að hækka lágmarkið, þá vil ég óska þess af hv. deild, að lágmarkstalan sú hin sama, 3%, sem í frv. var upphaflega, verði hér samþ. og frv. þannig afgreitt.



Herra forseti. Hæstv. forseti kvað við 2. umr. upp úrskurð um það, að leyfilegt væri að bera upp aftur till. um 3% hækkun. Að vísu fór hann að gera tilraun til að bæta upp á þann úrskurð hér nú, bæta um forsendur. Ég sé ekkert við það að athuga. En rökstuðningurinn er sá sami, að vegna þess að upphaflega till. hefði ekki verið felld, þá megi bera hana upp aftur. Ég benti á, að við 2. umr. málsins, var samþ. brtt. frá mér, sem vísaði þessari till. frá og var því sama sem að fella hana; hún var úr sögunni. Þar með var 3% fallið burt. Ég lít svo á enn, að úrskurður hæstv. forseta fái ekki staðizt samkv, 32. gr. þingskapa. En þetta verður að standa, við verðum að lúta þessum úrskurði. Ég hef því ekki aðra till. að gera nú, en óska eftir því, að báðar þessar brtt. á þskj. 169 og 173 verði felldar. Það er það eina, sem ég teldi samboðið þessari deild, úr því sem komið er.



Ég kann að vísu illa við þessa afgreiðslu, en segi já.

Flm. (Karl Kristjánsson) : Herra forseti. Í Vatnsendaprestakalli í Suður-Þingeyjarprófastsdæmi eru 3 kirkjusóknir, Þóroddsstaðasókn, Ljósavatnssókn og Lundarbrekkusókn í Bárðardal, en ákveðið er, að prestssetur skuli vera að Vatnsenda, og svo hefur verið um alllangt skeið. Fyrir 3 eða 4 árum var þetta prestakall veitt ungum presti, sem enn hefur ekki tekið sér þar aðsetur. Fyrst hafði hann aðsetur að Fremstafelli í Ljósavatnssókn, nú hefur hann aðsetur í Laugaskóla og stundar þar kennslu með prestsstörfum sínum. Þessi prestur er að vísu einhleypur. En þó mundi hann hafa gerzt bóndi að Vatnsenda, ef honum hefði ekki litizt jörðin svo óhentug, að hann hikar við að fara þangað. Ýmsir menn í þessum sóknum viðurkenna, að þetta sé rétt, og hafa fengið áhuga á því að fá breytt um prestssetur. Presturinn, Stefán Lárusson, skrifaði mér bréf, dags, 29. nóv., um þetta mál og óskaði þess, að ég færi fram á það við Alþ., að það heimilaði að breyta um prestssetur. Ég hafði frétt um þessi mál í haust og gerði mér þess vegna ferð að Vatnsenda til að líta á aðstæður þar og gekk þá úr skugga um, að allt væri rétt, sem presturinn heldur fram um óhentugleika staðarins. Presturinn segir í þessu bréfi, sem ég nefndi áðan, með leyfi hæstv. forseta: „Orsök þess, að ég tel nauðsynlegt að breyta um prestssetur, er fyrst og fremst sú, hversu Vatnsendi er orðinn óheppilegur sem prestssetur og þá ekki sízt á síðustu tímum. Skal nú í stuttu máli lýst helztu göllum Vatnsenda sem prestsseturs til rökstuðnings ofannefndu: 1) Byggingar eru yfirleitt mjög ófullkomnar. Íbúðarhúsið er orðið gamalt, og þyrfti að kosta stórfé til aðgerðar á því, en þó gæti það aldrei fullnægt nútíma kröfum. Skepnuhús eru gersamlega óhæf, og þyrfti að byggja öll útihús að nýju. Hjá því yrði alls ekki komizt, ef um búskap ætti að vera að ræða á jörðinni. 2) Girða þyrfti tún og engjar alveg að nýju. 3) Lega Vatnsenda er og að því leyti óhagstæð, að prestssetrið liggur í ca. 2 km fjarlægð frá þjóðvegi, og er enginn upphlaðinn vegur heim að prestssetrinu. Verður því oft og tíðum illfært bifreiðum og stundum alveg ófært mikinn hluta vetrar. Er þetta augljóst mál, því að hér er um mikið snjóapláss að ræða. Loks skal þess getið, að það verður að teljast til galla á Vatnsenda, að þar nýtur ekki sólar í þrjá til fjóra mánuði yfir veturinn.“ Það er nú vitanlega ekki ný ástæða. Þetta prestssetur stendur við suðausturhorn Ljósavatns, sem allir kannast við, sem hafa farið þarna um þjóðveginn, undir háu fjalli, sem skyggir á sól, þegar hún gengur lágt í skammdeginu. Nú hefur sérstaklega komið til mála, og ég tel rétt að skýra frá því, að flytja prestssetrið í nýbýlahverfi, sem ríkið er að koma upp við Fremstafell. Þar er kostur á mjög fallegum stað og hentugum fyrir prestssetur, vel í sveit settum og að öðru leyti fögrum stað og góðum undir hæfilegt bú fyrir prest að reka. Og sá staður hefur það fram yfir Vatnsenda, að þangað verður leidd samveita, héraðsrafveita frá Laxárvirkjuninni, mjög fljótlega, en ekki er gert ráð fyrir því, að Vatnsendi geti komizt í slíkt samband vegna legu sinnar, og er það mikill ókostur. Presturinn segir í áðurnefndu bréfi: „Staður sá í Kinnarfelli, er einna hagstæðastur virðist vera fyrir nýtt prestssetur, hefur ýmsa ótvíræða kosti fram yfir Vatnsenda, og skal nú til samanburðar getið hinna helztu: 1) Staðurinn er nálægt þjóðvegi í hæfilegri fjarlægð, rétt við akbrautina að Fremstafelli. 2) Ræktunaraðstaða er mjög góð og landrými, er hentar presti. 3) Gert er ráð fyrir, að áður en langt um líður verði rafmagn frá Laxárvirkjuninni leitt í nýbýlahverfið og nærliggjandi svæði.“ Þá segir enn fremur í bréfinu: „Prófasturinn í Þingeyjarsýsluprófastsdæmi hefur látið sér mjög annt um þetta mál, og í byrjun þessa árs ritaði hann kirkjustjórninni og biskupi bréf, þar sem hann gerði ýtarlega grein fyrir aðstæðum varðandi prestssetursmálið. Felldi hann inn í bréf þetta ályktun sóknarnefnda hinna 3 sókna prestakallsins.“ - En þær hafa fjallað um þetta mál, þó að ég hafi ekki ályktanir þeirra hér við höndina. - „Í árslok 1956 sótti ég,“ segir presturinn, „til landnáms ríkisins um land á umræddum stað og fékk svarbréf frá landnámsstjóra, herra Pálma Einarssyni, dags. hinn 22. marz þ. á.“ Það hljóðar svo: „Á fundi nýbýlastjórnar ríkisins 14. þ. m. var lagt fram erindi yðar, herra sóknarprestur, ásamt meðmælum hreppsnefndar Ljósavatnshrepps, dags. 28/11, og er í erindinu farið fram á að fá land fyrir prestssetur í landi landnáms ríkisins í Kinnarfelli. Nýbýlastjórn samþykkti viðkomandi þessu eftirfarandi: Nýbýlastjórn heimilar afhendingu eins þeirra býla, er skipulögð hafa verið í hverfi þessu á þeim stað, sem óskað er eftir í erindinu, og mun samþykkja prest sem ábúanda á því og mundi, að því er tekur til ræktunar, veita stuðning sem til annarra nýbýla, enda verði séð fyrir byggingu íbúðarhúss með sama hætti og gert er á öðrum prestssetrum. Það skal fram tekið, að staðsetning húsakosts og stærð og gerð peningshúsa yerða að vera ákveðin í samráði við landnám ríkisins. Að sjálfsögðu fer afhending lands fyrst fram, er fyrir liggur samþykki biskups og kirkjumálastjórnar fyrir færslu prestssetursins á þennan stað.“ Þannig er svar nýbýlastjórnar. Nú er það auðvitað mál, að prestssetur verður ekki flutt, nema heimilt sé að lögum um skipun prestakalla. Ég flyt ekki till. um það, að ákveðið verði í þeim l., að prestssetrið skuli flutt. Hins vegar er till. mín með þessu frv. sú, að Alþ. veiti heimild til þess að flytja prestssetrið, ef kirkjustjórninni lízt það ráðlegt að athuguðum öllum þeim atriðum, er til greina koma, þegar slíka ákvörðun á að taka. Fyrir í prestakallalögunum er heimild nákvæmlega eins og þessi að því er snertir Hvítanes í Ögurþingum í Norður-Ísafjarðarprófastsdæmi, svo að hér er ekki um að ræða, að farið sé fram á það, sem ekki er fordæmi fyrir. Mér skilst, að málum eins og þessum hafi hér á Alþ. jafnan verið vísað til menntmn, til athugunar, og ég vil þess vegna leggja til, að að þessari umr. lokinni verði málinu vísað til menntmn. deildarinnar.



Herra forseti. Ég skal á þessu stigi málsins ekki neitt tala um frv. sjálft, en vil aðeins beina því til hæstv. menntmn., sem fær málið til meðferðar, að svipað þessu stendur á með nokkuð mörg fleiri prestssetur á landinu, og hún þarf að taka málið upp í n. á miklu breiðari grundvelli en þetta. Annars er þetta talandi tímanna tákn, að þegar hér var seinast rætt um prestana, mátti ekki heyra nefnt að flytja verulega prestssetrin, þó að það væri nú gert við einstaka þeirra, sett heimild inn í lögin viðvíkjandi öðrum, sem búið er að framkvæma sums staðar og annars staðar ekki, og þá alltaf talið, að þeir þyrftu að búa í sóknunum og sem næst miðsvæði sóknanna. Síðan hafa fleiri prestar fengið leyfi til þess að þjóna brauðum og sitja langt burt frá söfnuðinum. Þannig var Viðvíkurprestakalli þjónað af presti, sem í mörg ár sat á Sauðárkróki, og á Ísafirði sat prestur, sem átti að þjóna í Sléttuhreppi, sem þá var í byggð. Og nú situr þessi á Laugum, þó að hann eigi að þjóna Vatnsendaprestakalli, o. s. frv. Sýnir sig m. ö. o., að það, sem menn þá héldu fram, var tóm vitleysa, framkallað af prestunum sjálfum. Samgöngurnar eru orðnar þannig í landinu nú, að það er ósköp hægt fyrir presta að sitja nokkuð langt frá sínum prestaköllum og komast þangað þessa fáu sunnudaga, sem þeir bera við að messa. Þess vegna held ég, að málið þurfi að takast upp á miklu breiðari grundvelli en hér er, og ég bið n. að athuga þá sérstaklega, ef hún ekki vill fara út í miklar breytingar, önnur prestaköll, sem svipað stendur á um og þetta. Presturinn, sem núna þjónar t. d. austur á Héraði, á að sitja á Kirkjubæ, en hann situr á Eiðum í annarri sýslu og þjónar þaðan og þaðan ekur hann alla leið upp í Möðrudal til að messa, á annað hundrað kílómetra vegalengd. Þannig er það víðar, sem þarf að athuga þetta mál, og þess vegna bið ég n. að athuga það á breiðari grundvelli en þetta frv. eitt gefur tilefni til.



Herra forseti. Ef þessu máli verður vísað til menntmn., þá vil ég geta þess strax, að ég tel litlar líkur til, að n. geti haft fund um málið fyrir jól vegna annríkis hér í þinginu, enda sé ég ekki, að því liggi svo mikið á, en vil þó geta þessa. Annað er það, að ég teldi heppilegt, að hv. flm. léti n. í té með bréfi þá kafla úr bréfi prestsins, sem hann las hér áðan. Mér skilst, að þetta sé prívatbréf til hans, en hann gæti tekið upp úr því bréfi þá kafla, sem hann las hér upp og máli skipta fyrir n. að hafa fyrir sér.