Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjh.- og viðskn. þessarar deildar vann að athugun frv. í samvinnu við fjh.- og viðskn. Nd. Ég byrja á að þakka nm. í báðum þessum nefndum fyrir mikla vinnu og mikla fórnfýsi þeirra við að taka þetta frv. til athugunar og meðferðar, sérstaklega nú á síðustu 7–8 dögum þegar nefndirnar hafa lagt mjög mikið starf af mörkum í því skyni að geta afgreitt þetta frv. fyrir hátíðar. Samkv. venju hafa nefndirnar átt viðræður við fulltrúa fjölmargra aðila, sérstaklega Seðlabanka Íslands, Þjóðhagsstofnunar, fjmrn., og forsvarsmenn samtaka banka, sparisjóða og lífeyrissjóða sem og fulltrúa frá Húsnæðisstofnun og Framkvæmdastofnun. Nefndinni hafa einnig borist fjölmörg erindi frá margvíslegum aðilum. Þeir, sem standa að minni hl. n., hafa verið svo elskulegir að prenta þorra þessara álita í nál. sinu. Ég tel því ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um það hér, þau erindi liggja fyrir í prentuðum þskj. Ég mun hins vegar víkja síðar nokkrum almennum orðum að meðferð nefndarinnar á þeim. Frá því að frv. var lagt fram og þar til nefndin afgreiddi það bárust henni ýmsar beiðnir um hækkanir á heimildum til erlendrar lántöku og telst okkur til að þær beiðnir nemi óskum um tæplega 200 millj. kr. viðbót í erlendum lántökum af nýju tagi. Það er ljóst að erlendar lántökur eru orðnar allmiklar hér í landi og nauðsynlegt að menn spyrni við fótum hvað snertir framtíðarþróun þeirra. Þess vegna ákvað meiri hl. n. að hafna því að taka til greina óskir um 200 millj. kr. hækkun á erlendum lántökum, sem er samanlögð tala þeirra margvíslegu beiðna sem bárust nefndinni eftir að frv. var lagt fram. Þótt meiri hl. n. hafi þar með hafnað því að auka erlendar lántökur í samræmi við þessar miklu beiðnir er ekki þar með sagt að erindi þau öll, sem til nefndarinnar hafa borist, séu þar með tekin af dagskrá. Því var lýst yfir í nefndinni, og ég vil endurtaka það hér, að hvað snertir vanda nokkurra þessara aðila, og á það einkum og sér í lagi við annars vegar Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og hins vegar Hitaveitu Rangæinga, er ætlunin að skapa svigrúm fyrir þá aðila til að taka þau erlend lán, sem þeir þurfa að taka, innan þess heildarramma erlendrar lántöku til framkvæmda á sviði orkumála sem þegar var búið að ákveða áður en frv. var lagt fram. Frv. upphæðin er ekki hækkuð vegna þessara þarfa, en annað verður þá að skera niður að sama skapi. Ýmsir aðrir aðilar, sem sendu okkur óskir, þurfa að fá leiðréttingu sinna mála eftir öðrum leiðum. Má þar einkum benda á aðila sem eru að sækja um erlendar lántökur vegna rekstrarerfiðleika. Við teljum eðlilegt að leysa þann vanda með gjaldskrárhækkunum en fara að stuðla að stórauknum erlendum lántökum til að leysa rekstrarvanda fyrirtækja. Hins vegar verður ekki fram hjá því litið, að ýmsir aðilar, sem á þessum viðbótarlista eru, verða að bíða með að fá þörfum sínum fullnægt því að það er ljóst að þjóðin getur ekki haldið áfram að leysa vanda einstakra aðila einfaldlega með því að auka heildarlántökur Íslendinga erlendis. Það er nauðsynlegt að einhvers staðar sé slegið striki og ákveðið að fara ekki lengra á þessari braut, og þess vegna varð niðurstaða meiri hl. n. á þann veg sem ég hef nú þegar greint. Í meðferð nefndarinnar var allmikið fjallað um með hvaða hætti ætti að orða kaup lífeyrissjóðanna á skuldabréfum að jafngildi um 40% af ráðstöfunarfé sjóðanna. Það er ljóst að heilbrigð efnahagsstefna hlýtur að grundvallast á því, að innlend sparifjármyndun sé í sem ríkustum mæli undirstaða þeirra framkvæmda sem í landinu eru. Lífeyrissjóðakerfið hefur vaxið svo á undanförnum árum að það er óhjákvæmilegt að framlög þess til hins innlenda sparnaðar verði allveruleg. Það hafa verið nokkrar deilur um það á undanförnum árum með hvaða hætti ætti að skylda lífeyrissjóðina til að taka þátt í þessum kaupum. Ljóst er að það verður að vera um víðtæka samvinnu opinberra aðila og lífeyrissjóða að ræða. Við meðferð nefndarinnar á þessari grein fóru fram ítarlegar viðræður við fulltrúa samtaka lífeyrissjóðanna um þann hátt sem þeir vildu hafa á þessum samskiptum og þessum lagatextum. Ég tel óhætt að fullyrða það eftir viðræður mínar við þá, að sá lagatexti, sem hér liggur fyrir, mætir ekki andstöðu af þeirra hálfu þótt auðvitað geti verið skiptar skoðanir um einstaka orðalag. Það er von mín, að niðurstaðan af þeim ítarlegu viðræðum, sem hafa farið fram milli stjórnvalda og nm. og fulltrúa lífeyrissjóðanna á síðustu dögum, verði til þess að árangursrík samvinna fari fram á næsta ári milli stjórnvalda og lífeyrissjóðanna um þessi efni. Ég vil geta þess sérstaklega hér, vegna þess að slíkt kemur ekki fram í lagatextanum beint, að við meðferð málsins kom í ljós að einstakir lífeyrissjóðir hafa áhuga á að kaupa skuldabréf af fjárfestingarlánasjóðum atvinnuveganna - við getum nefnt Fiskveiðasjóð sem dæmi - milliliðalaust án þess að slík viðskipti fari í gegnum Framkvæmdasjóð og Framkvæmdasjóður taki þá þóknun fyrir sinn milliliðaþátt. Því hefur verið lýst yfir af fulltrúum ríkisstjórnaraðilanna í nefndum þingsins og enn fremur á þeim fundum sem við höfum átt með forsvarsmönnum þeirra opinberu stofnana sem um þessi mál fjalla, að við teljum rétt að taka upp þann hátt á næsta ári, að óski lífeyrissjóðirnir eftir að kaupa bréf frá þessum fjárfestingarlánasjóðum atvinnuveganna án milligöngu Framkvæmdasjóðs og séu þær ráðstafanir almennt í samræmi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sé sjálfsagt að stuðla að því, að það geti átt sér stað, þannig að beinni tengsl skapist milli lífeyrissjóðanna og fjárfestingarlánasjóða atvinnuveganna en verið hafa til þessa. Ég vil sérstaklega taka þetta fram hér því að ég held að það sé nauðsynlegt að það komi fram með skýrum og afdráttarlausum hætti. Hins vegar var ekki nauðsynlegt að breyta lagatextanum til að þetta gæti átt sér stað. Hér er um að ræða breytingu á framkvæmd lagatextans, en að mínum dómi hins vegar mjög mikilvægri framkvæmd. Eins og hv. dm. er kunnugt voru uppi hugmyndir um að auka kaupskyldu lífeyrissjóðanna í 45%, það var horfið frá þeim áformum og tala fyrra árs, 40%, stendur áfram í þessum texta. Það þýðir óhjákvæmilega að innlend fjármögnun verður minni að sama skapi. Þess vegna þurfti að auka erlendar lántökur í frv. sem þessu nemur. Út af fyrir sig er hægt að skilja sjónarmið lífeyrissjóðanna hvað þetta atriði snertir. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að allir átti sig á því, að þeim mun meiri tregða sem verður á að mæta innlendri fjármögnunarþörf, þeim mun meiri líkur eru á að þrýstingur til erlendrar lántöku aukist. Það er vandamál sem stjórnvöld munu standa frammi fyrir, hvort sem það er þessi ríkisstj. eða önnur. Enn fremur hefur meiri hl. n. gert í sínum brtt. tillögur um að inn verði tekin 50 millj. kr. lántaka vegna Byggðasjóðs og aðstoðar hans við atvinnuvegina, bæði sjávarútveg og iðnað, og ennfremur 50 millj. í viðbót vegna ýmiss konar breytinga sem nauðsynlegt er að gera með hliðsjón af þeim breytingum sem fjárlagafrv. hefur tekið í meðferð Alþingis. Meiri hl. n. leggur því til að heildarupphæð af erlendum lántökum í frv. hækki um u. þ. b. 160 millj. Það munu vera rúm 7% af þeirri heildarupphæð sem í frv. er. Rétt er þá að vekja athygli á því sem ég sagði fyrr í minni ræðu, að við höfnuðum að bæta þarna við 200 millj. í viðbót þótt óskir lægju fyrir um það í nefndinni. Ef horfið hefði verið að því að verða við þeim óskum hefði heildarhækkunin þurft að vera einhvers staðar á bilinu 350–400 millj. kr., sem að mínum dómi hefði verið allt of mikil hækkun og efnahagslega hættuleg hækkun. Ég hef sagt það áður í þessari ræðu og vil endurtaka það hér, að það er alveg ljóst að á næstu mánuðum, misserum og árum verður að fara mjög varlega í aukningu á erlendum lántökum, sérstaklega hvað snertir þær freistingar ýmissa aðila í þessu þjóðfélagi, bæði í atvinnulífinu og hjá hinu opinbera, að reyna að leysa tímabundin rekstrarvandamál sín með erlendum lántökum. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að allir sameinist um að hamla gegn slíkri þróun. Ef hún heldur áfram mörg ár í viðbót getur það leitt til langvarandi efnahagslegra erfiðleika sem verði mjög erfitt að komast út úr. Við þurfum því að sameinast um að auka innlenda sparifjármyndun og hamla gegn tilhneigingu fjölmargra aðila til að leysa vandamál sín með sífelldum erlendum lántökum. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að sala spariskírteina ríkissjóðs geti orðið allmiklu meiri á næsta ári en hún hefur orðið á þessu ári. Það er ljóst að þeir nýju sex mánaða verðtryggðu reikningar, sem teknir voru upp í bankakerfinu, hafa orðið til þess að almenningur, sem áður fyrr keypti verðtryggð spariskírteini ríkissjóðs, hefur horfið í mjög ríkum mæli að því að tryggja fé sitt með því að leggja það inn á hina 6 mánaða verðtryggðu reikninga, en eins og fram kom í viðtali við Jóhannes Nordal bankastjóra Seðlabankans í sjónvarpinu í gærkvöld er verið að íhuga ýmsar nýjar leiðir, bæði með því að bæta kjörin á spariskírteinum ríkissjóðs og þau ákvæði sem um þessi spariskírteini gilda, til að hvetja á næsta ári almenning í landinu til að nota þetta sparnaðarform í jafnríkum mæli og gert var áður. Herra forseti. Það mætti margt fleira segja um það frv. sem hér liggur fyrir. Ég ætla hins vegar ekki að gera það að sinni, en vil endurtaka þakkir mínar til meðnm. minna, bæði hér í hv. nefnd og í Nd., sem hafa lagt á sig mikla vinnu, bæði um helgidaga, kvöld og nætur, til að koma þessu frv. áleiðis.



Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti hv. minni hl. í fjh.- og viðskn. sem í eru ásamt mér þeir hv. þm. Eyjólfur Konráð og Kjartan Jóhannsson. Ég vil taka undir það með formanni, að hv. nefndir hafa unnið drjúgt starf á stuttum tíma. Fjh.- og viðskn. fékk þetta frv, til lánsfjárlaga til athugunar fljótlega eftir þingbyrjun, en vinna í nefndinni var ekki hafin fyrr en fimmtudaginn 10. des. s. l. Þá var loks ljóst að hæstv. ríkisstj. óskaði eftir að þetta frv. yrði afgreitt fyrir jól Nefndin hélt fundi á föstudagsmorgun og laugardag, en þá komu fram veigamiklar tillögur frá fylgismönnum ríkisstj. um ákvæði í frv. sem forráðamenn lífeyrissjóðanna töldu hreina eignaupptöku og varða við stjórnarskrá. Fór nær allur tími nefndarinnar í að ræða við fulltrúa lífeyrissjóðanna og þetta vandamál sem upp kom, en sáralítill tími hefur gefist til að kanna þetta viðamikla mál að öðru leyti. Á sinn hátt er frv. til lánsfjárlaga ekki síður mikilvægt og stefnumarkandi í ríkisfjármálunum en fjárlagafrv. Það gefur auga leið að þeir fáu dagar, sem hv. fjh.- og viðskn. beggja deilda hafa haft til að fjalla um þetta veigamikla mál, eru allt of skammur tími til þess að hægt sé að segja að þessi afgreiðsla sé með skaplegum hætti. Í sambandi við fram komnar hugmyndir hæstv. ríkisstj. um að taka fyrst 45% af ráðstöfunarfé lífeyrissjóðanna með lögbindingu til að fjármagna lánsfjáráætlun og síðari hugmyndir meiri hl. n. vil ég taka það fram, að þarna komu fram hugmyndir sem lífeyrissjóðamenn, eins og ég sagði áðan, litu á sem hreina eignaupptöku. Ég vil benda á það í þessari hv. deild, að tekjur fjárlaga á þessu ári eru áætlaðar um 8 milljarðar íslenskra nýkr. og niðurstöðutölur lánsfjáráætlunar og lánsfjárlaga eru eitthvað nálægt 2000 millj. kr. Meginatriði þessara tveggja lagabálka, fjárlaga, sem gera ráð fyrir 8 milljörðum kr., og lánsfjárlaga, sem gera ráð fyrir 2000 millj. kr. í lántökur, koma frá ríkisstj. hverju sinni. Þetta eru 10 milljarðar kr., 1000 milljarðar gkr. eða 37% af þjóðarframleiðslunni. Þannig má segja að ríkisstj. ráðstafi með atbeina meiri hl. Alþingis að sjálfsögðu á hverjum tíma upp undir 40% af því sem við hófum til skipta í þjóðarbúinu. Þess vegna skil ég mætavel að forráðamenn þeirra stofnana, sem telja þær vera sjálfseignarstofnanir og eign viðkomandi sjóðsfélaga, reyni að sporna við fótum þegar lengra á að ganga í því að ríkisvald seilist til að taka fjármagn af sjálfstæðum aðilum. Ég hef hér greint frá því, að 37% af þjóðarframleiðslunni er í raun ráðstafað með þessum hætti, auk þess sem ríkisstj. á hverjum tíma hefur auðvitað áhrifavald yfir miklu meiri fjármunum en ég hef greint frá. Ég vil draga saman nokkur aðalatriði í stefnu frv. til lánsfjárlaga og benda á helstu vinnubrögð í sambandi við afgreiðslu þessa máls. 1. Forsendur þessa frv. eru þær, að það verði 33% verðbreyting milli áranna 1981 og 1982, en það þýðir 25–27% verðbólgu frá ársbyrjun til ársloka 1982. Þetta er sama grundvallarforsenda og „reiknitala“ fjárlagafrv., eins og kunnugt er. Frá því að þessi reiknitala var ákveðin hefur orðið 4.25% meiri launahækkun en reiknað var með á þeim tíma, þ. e. bæði grunnkaupshækkun og meiri verðbótahækkun á laun. Augljóst er að verðbólga umfram þessa forsendu hefur miklu meiri röskun í för með sér, þegar um er að ræða lánsfjárlög, en gerist um fjárlög. Í lánsfjárlögum er kveðið á um ákveðna krónutölu til tiltekinna verkáfanga. Verði verðbólga umfram forsendur þarf því annað tveggja að koma til: niðurskurður framkvæmda eða meiri lántaka. Seðlabanki Íslands segir í bréfi til fhj.- og viðskn., að verðbólgustig nú sé 50%, og Þjóðhagsstofnun spáir 55% verðbólgu á næsta ári. Það er því alveg ljóst að verðbólgan er ekki á niðurleið. Hún er í sama farinu og hún var þegar hæstv. ríkisstj. tók við. Það er því byggt á mikilli bjartsýni að byggja afgreiðslu lánsfjárlaga á „reiknitölu“ fjárlagafrv. og getur haft miklu afdrifaríkari afleiðingar í rekstri þjóðarbúskaparins en þótt þessi reiknitala sé grundvöllur í fjárlögum, einfaldlega vegna þess sem ég sagði áðan. Tekjur fjárlaga hækka sjálfkrafa, ef verðbólgan verður meiri, að 90%-hlutum, en ekkert slíkt skeður í sambandi við lánsfjárlög. Annað atriðið, sem ég vildi nefna sem höfuðatriði, er að innlend fjáröflun er augljóslega í lausu lofti og stórlega ofmetin samkv. þessu frv. T. d. er ætlunin að selja spariskírteini á næsta ári fyrir 150 millj. kr., en salan í ár verður að hámarki 40–50 millj. Það er sem sagt ætlunin að selja þrefalt meira af spariskírteinum á næsta ári en tókst að selja í ár. Úr lífeyrissjóðunum er ætlað að afla 460 millj. kr. til Framkvæmdasjóðs, húsnæðismálasjóðanna, Stofnlánadeildar landbúnaðarins og ríkissjóðs, en í ár var þessi fjáröflun 1. nóv. aðeins 227 millj. Það er gert ráð fyrir að fara inn á nýja braut með innlenda fjáröflun í þessu frv. og fylgigagni þess, sem er fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, þ. e. leggja á nýjan skatt, byggðalínugjald, og það á að gefa 40 millj. kr. En engar upplýsingar hafa fengist um hvernig þessu gjaldi á að haga eða yfirleitt hvort þetta verður lagt á, þannig að þessi liður innlendrar fjáröflunar er algerlega í lausu lofti. Erlend fjáröflun er aukin með þessu frv. um nálægt því 170 millj. kr., en hún var ærin fyrir, einkum þegar haft er í huga að orkuframkvæmdir dragast saman á árinu 1982 um 40–50% að magni til. Hv. formaður fjh.- og viðskn. talaði áðan um erlendar lántökur. Ég tek undir margt af því sem hann sagði, en ég vil benda honum á að sú aukning á erlendum lántökum, sem hæstv. ríkisstj. og meiri hl. hv. n. féllst á, er að verulegu leyti í því fólgin, sem hann vildi vara við, að það er verið að taka lán til að veita ýmsum fyrirtækjum hallærisfyrirgreiðslu og fjármagna taprekstur. Á sama tíma sem það er gert er settur alveg járnharður rammi um að orkuframkvæmdir skulu ekki fara fram yfir ákveðið merk, og þær dragast saman, eins og ég sagði, um 40–50%. Þessi erlenda lántaka, sem verið er að auka hér, er m. a. til þess að Byggðasjóður geti veitt lán til að fleyta sjávarútveginum nokkrar vikur í viðbót. Í fjórða lagi er alger óvissa um fjármögnun Framkvæmdasjóðssamkv. þeim fjáröflunarhugmyndum sem í þessu frv. eru. Á næsta ári skortir hann samkv. þessu helming þess lánsfjár sem hann átti að fá í ár úr lífeyrissjóðunum. Hann fékk einungis un 63 millj. af 123 sem hann átti að fá í ár samkv. lánsfjáráætlun. Hér er gert ráð fyrir að hann fái 110 millj. kr. úr lífeyrissjóðunum. Í ár má heita að hafi verið öngþveiti vegna þess, hve fjáröflun til Framkvæmdasjóðs og þar með atvinnuvegasjóðanna brást. Er augsýnilegt að það á að halda þessu enn áfram á næsta ári. Í fimmta lagi er það meginatriði í þessu frv., að fjármögnun húsnæðissjóðanna er algerlega vonlaus eins og hugmyndir eru hér í þessu frv. og lánsfjáráætlun. Þeim er ætlað að afla hjá lífeyrissjóðakerfinu 297 millj. kr. á næsta ári, en höfðu fengið þaðan 110 millj. kr. á yfirstandandi ári.

Er ekki eðlilegt að fjmrh. hlustaði á þetta?

Hæstv. fjmrh. sér ekki ástæðu til að hlusta á þetta. Hann sagði við fjárlagaumr. fyrir nokkrum dögum að það væri ekki ástæða til að fara neinum orðum um það, sem stjórnarandstaðan hefði sagt við þá umr., vegna þess að það væri búið að svara því öllu áður. Ég hélt að hæstv. fjmrh. hefði verið það lengi í stjórnarandstöðu að hann vissi að það þyrfti stundum að segja það sama nokkuð oft til þess að stjórnarherrarnir hlustuðu. 

Röskir strákar.

Skyldusparnaður er áætlaður þannig í þessari lánsfjáráætlun og frv. til lánsfjárlaga til húsnæðissjóðanna að þar nái húsnæðissjóðirnir í um 25 millj., ef ég man rétt, eða jafnvel hærri tölu, en í ár fæst nákvæmlega ekkert nettó út úr skyldusparnaðinum. Það er svo kannske ástæða til að geta þess, að húsnæðissjóðirnir standa frammi fyrir þeim vanda, sem þeir hafa aldrei staðið frammi fyrir áður í sögunni, að um áramót verði 40 millj. kr. yfirdráttarskuld hjá þeim í Seðlabankanum. Sjötta meginatriðið, sem ég vil leggja áherslu á í sambandi við þessi lánsfjárlög, er að íbúðum byggðum á vegum einstaklinga hlýtur að fækka enn á næsta ári fjórða árið í röð vegna fjárskorts sjóðanna, sérstaklega almenna byggingarsjóðsins, þ. e. Byggingarsjóðs ríkisins. Stjórn hans gerði ráð fyrir í að nálægt 50 millj. kr. meira ráðstöfunarfé yrði varið til hans en þessi lánsfjárlög gera ráð fyrir, en það hefði tryggt að 1 175 frumlán hefði verið hægt að veita á næsta ári til íbúðabygginga. Þessi áætlun er húsnæðismálastjórnar, en 1978 voru þetta 1665 frumlán, þannig að þessi áætlun gerði ráð fyrir rauninni 30–40% færri frumlánum til íbúðarhúsabygginga en 1978. Þessi tala, frumlán til íbúðabygginga, hefur farið sílækkandi á undanförnum árum einfaldlega vegna þess að ungt fólk telur ekki árennilegt að byggja með þeim kjörum sem því eru veitt í þessu kerfi. Það má geta þess, að út á staðalíbúð fá menn 17.4% af byggingarkostnaði í lán úr almenna byggingarlánakerfinu, en 90% ef þeir byggja í verkamannabústöðum. Það eru náttúrlega ekki allir sem fá lán úr verkamannabyggingasjóðakerfinu. Það er spurning fyrir þá, sem hafa miðlungstekjur, hvernig þeir eiga að snúa sér í því að koma sér þaki yfir höfuðið þegar þannig er í pottinn búið eins og ég hef hér sagt, að það fjármagn er skorið niður á alla enda og kanta sem á að fara til einstaklinga þegar þeir eru að byggja yfir sig hús. Sjöunda meginatriðið, sem ég vil leggja áherslu á í sambandi við afgreiðslu þessa máls, er það, að fjölmargir lausir endar eru í þessari áætlun. Hv. formaður nefndarinnar kom raunar inn á þetta. Það vantar hér fjármögnun til ýmissa aðila sem sent höfðu erindi til nefndarinnar. Í raun gafst nefndinni ekkert tóm til að athuga hvort hér væri um það að ræða að væri verið t. d. að stöðva með þessum ákvörðunum mikilvægar framkvæmdir. Hv. formaður talaði einungis um tvær hitaveitur, Hitaveitu Borgarfjarðar og Hitaveitu Rangæinga. Þar voru beiðnir um verulega háar fjárhæðir sem var hreinlega hafnað, en vísað til þess, að þær gætu e. t. v. rúmast innan orkurammans, að fjármagn til orkumála mætti ekki fara fram úr einhverjum ákveðnum ramma og það yrði að rúmast innan hans. Engin afstaða var tekin til þess, hvort þetta væri hægt eða hvort þessar framkvæmdir mundu koma í gagnið fyrr en eftir svo og svo langan tíma. Tapast á þessu stórfé vegna þess að orkuframkvæmdir eru það sem er arðbærast, a. m. k. í opinberum framkvæmdum í landinu. En svona var unnið að þessu máli. Sama má segja t. d. um Landsvirkjun, þar vantaði allverulegar fjárhæðir upp á áætlanir, og Rafmagnsveitu Reykjavíkur, sem hefur ekki fengið að hækka sína taxta að undanförnu og er rekin með stórtapi. Mér skilst á forráðamönnum þess fyrirtækis, að þeim hafi verið vísað á að þeir gætu fengið lán. Þeir hafa fengið neitun um hærri taxta. Svo þegar þeir biðja um lán fá þeir neitun þar. Hv. fjh.- og viðskn. gafst enginn kostur á að vita hvað mundi nú ske. Verður lokað fyrir rafmagnið hjá Reykvíkingum eða hvað skeður? Það er tæpast hægt að segja að það sé sæmandi fyrir stjórnvöld að haga sér þannig, segja við opinbert fyrirtæki sem er svona mikilvægt: Þið megið ekki hækka ykkar taxta. Þið skuluð taka lán. Þið verðið að reka fyrirtæki ykkar, þó það sé gott, með halla vegna þess að við erum í vísitöluleik. - En svo þegar fyrirtækið kemur og biður um lán, þá er sagt: Nei, því miður. Það er of mikil erlend lántaka. - Ég er alveg sammála því. Auðvitað á að segja þetta við svona fyrirtæki. Það er ekkert vit í því að reka fyrirtæki eins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur með erlendum lánum, enda hefur það siður en svo upp á sig í baráttunni við verðbólguna. Verðbólgan magnast auðvitað þeim mun meir sem tekið er meira af erlendum lánum til að reka fyrirtæki eins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Það er hægt að hugsa sér að halda verðbólgu niðri þó að það sé mikill innflutningur á erlendu fjármagni. Ef það fjármagn er notað til uppbyggingar og til að auka þjóðartekjurnar og bæta þar með lífskjör er hægt að ráðast gegn verðbólgunni með ýmsum hætti með slíkum fjármagnsinnflutningi. En það er útilokað þegar menn taka erlend lán til að reka fyrirtæki eins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur eða til að reka skipaflotann eða fiskvinnsluna, eins og hæstv. ríkisstj. hefur gert. Í áttunda lagi vil ég taka undir það með hv. formanni, að erlendar lántökur eru ískyggilegar þegar á heildina er litið. Í þessu frv. er gert ráð fyrir mjög miklum erlendum lántökum. Ég sé að hæstv. viðskrh. ekur sér í sætinu. Hann hefur líka sagt að erlendar lántökur væru of miklar við núverandi skilyrði. En í árslok 1982 verður skuldastaða erlendra lána 39% og hefur aldrei verið svo há í sögu landsins, einmitt á því ári sem á að skera orkuframkvæmdir niður um 40–50% og greiðslubyrði erlendra lána í prósentum og útflutningstekjum verður komin í 18%, í árslok. Auðvitað er ekki hægt að segja að erlend lántaka sé alltaf af hinu illa, síður en svo. Ef erlend lán eru tekin til að auka þjóðarframleiðsluna og gera þjóðarbúið betur í stakk búið til að standa undir erlendum lánum, betur í stakk búið til að standa undir bættum lífskjörum fólksins, þá er hægt að réttlæta erlendar lántökur, jafnvel meiri en nú er. En því miður er erlend lántaka í stórum stíl núna í því skyni að fleyta undirstöðuatvinnuvegunum áfram, að fleyta fyrirtækjum eins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur, Landsvirkjun og slíkum fyrirtækjum áfram, jafnvel Sementsverksmiðju ríkisins eða Siglósíld norður á Siglufirði, í kjördæmi hæstv. fjmrh. Þetta eru ær og kýr núv. ríkisstj. í erlendum lántökum, og það er það sem er fyrst og fremst gagnrýnivert. Á yfirstandandi ári fóru lánsfjáráætlun og lánsfjárlög mjög úr böndum. Þessi lög voru samþykki í vor. Þau eru aðeins nokkurra mánaða gömul. En viðbætur við þessa áætlun eingöngu að því er varðar opinber fyrirtæki eru a. m. k., að mér sýnist í þeirri skýrslu fyrir framan mig sem nefndinni barst frá fjmrn., 7, 8 og 9 veigamikil atriði. Þessu hefur verið bætt inn í opinberar framkvæmdir samkv. lánsfjárlögum 1981 á yfirstandandi ári. Þar eru t. d. þrjú atriði sem alls ekki eru í gildandi lánsfjárlögum. Þar er 37.4 millj. varið til stofnkostnaðar virkjana sem ekki eru í lánsfjárlögum. Þar er Byggingarsjóður Listasafns Íslands með 4 millj. kr. Það er alls ekki heimild til þess í lánsfjárlögum. Þar er Sjóefnavinnslan með 4 millj. kr. Það er alls ekki heimild til þessa heldur í lánsfjárlögum. Alls eru viðbætur þessar upp á 165 millj. kr. í lögum sem samþykki voru fyrir aðeins nokkrum mánuðum. Nú vil ég benda hæstv. ríkisstj. á að hún hefur ekki óskað eftir heimild til að þetta verði löglegt, hún hefur ekki óskað eftir heimild í 28. gr. þessa frv. Þar er aðeins óskað heimildar fyrir því, að lánsfé í ár megi fara 42 millj, fram úr lánsfjárlögum, en ríkisstj. hefur alls ekki óskað eftir heimild til þess, að þessar lántökur, sem farið hafa fram úr áætluninni í ár, séu henni heimilar, að Alþingi heimili þær. Hæstv. ráðh. grettir sig í framan og segir jú. Þetta er samt alls ekki rétt. Fram kom í hv. nefnd að þarna skortir allverulega á fjárhæðina. Ég vil benda hæstv. ríkisstj. á að skoða þetta. Ef rétt er að hæstv. ríkisstj. hafi heimildir fyrir þessu skulum við hafa það sem sannara reynist. En spurningin er, þegar þannig er staðið að framkvæmd lánsfjárlaga, hvort það sé í rauninni ómaksins vert fyrir Alþingi að vera neitt að grauta í þessu. Ég sé ekki að framkvæmd lánsfjárlaga í ár gefi yfirleitt tilefni til þess. Þó að það sé hart að segja það sem þm. sem vill að Alþingi láti meira að sér kveða gagnvart framkvæmdavaldinu og meira en það hefur gert, þá sýnist mér framkvæmdavaldið hafa hagað sér þannig í ár og hugsi sér að komast upp með svo mikið í framkvæmd lánsfjáráætlunar og lánsfjárlaga að það sé tæpast ómaksins vert fyrir hv. Alþingi að standa að því að leggja mikla vinnu í að afgreiða lánsfjárlög. Í sambandi við lánsfjáráætlun í ár segir svo í skýrslu fjmrn.: „Sala spariskírteina og happdrættisbréfa hefur ekki gengið vel. Af þeim 90 millj. kr.. sem áætlað var að selja fyrir, er einungis búið að selja bréf að upphæð 32 millj. 679 þús. kr. Vöntun er tilfinnanleg eða 57 millj. 321 þús. kr. Væntanlega má rekja minnkandi áhuga á spariskírteinum og happdrættisbréfum til nýrra verðtryggðra sparnaðarforma sem bjóða upp á minni bindingu. Virðist sem það atriði vegi þyngra en þau góðu kjör sem boðin eru á spariskírteinum.“ Hv. formaður nefndarinnar sagði að hæstv. ríkisstj. væri að hugleiða að bjóða betri kjör á þessum bréfum. Ég held að það sé umhugsunarvert fyrir hæstv. ríkisstj. að fara mjög mikið inn á þá braut að slást á öllum þeim mörkuðum sem hún slæst á til að ná peningum, hvort það væri ekki eðlilegra að láta bankana um að ná í fé frá sparifjáreigendum. Bankakerfið gæti þá liðsinnt ríkisstj. í fjárþörf hennar að einhverju leyti meira en gert er nú, en það yrði þá þannig að það væru ekki þau slagsmál á milli ríkisins og bankanna sem við vitum að hafa verið undanfarin ár um sparifé. Það er ekki útilokað að mörg sparnaðarform geti kannske aukið sparnaðinn eitthvað, en í raun er þarna um að ræða sama fjármagn. Í þessari skýrslu segir einnig um framkvæmdina á lánsfjáráætluninni í ár: „Um fjármagn frá lífeyrissjóðunum almennt er fjallað sérstaklega á öðrum stað í þessari skýrslu, en sá hluti, sem hér er til umfjöllunar, þ. e. þeir sjóðir sem kaupa af endurlánum ríkissjóðs, en þar er aðallega um að ræða „opinberu sjóðina“ ásamt Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda, hafa staðið það vel við sínar kaupskyldur að kaup á árinu gætu hækkað um liðlega 5 millj. kr. Minnt er þó á að samkvæmt lánsfjáráætlun áttu þessi kaup að nema 60 millj. kr. sem síðan voru lækkuð í 56 millj. í meðförum framkvæmdavaldsins.“ Hér er sem sagt verið að fjalla um þátt ríkissjóðs í því að ná fé úr lífeyrissjóðakerfinu í ár. Það verður að segja að ríkissjóður hefur staðið sig hér með mikilli prýði. Hann hefur gengið hér fram fyrir skjöldu og náð inn öllu sínu fjármagni úr lífeyrissjóðakerfinu, en nota bene: skilið Framkvæmdasjóð, sem á að fjármagna atvinnuvegina, eftir á köldum klaka og Byggingarsjóð ríkisins, sem á að fjármagna íbúðabyggingar í landinu. en síðan hefur orðið að taka lán í Seðlabankanum. Að sjálfsögðu tekur ekki ríkissjóður það lán, hæstv. ráðh. - er það? Þegar það kemur skýrsla um áramótin um stöðu ríkissjóðs við Seðlabankann, þá tekur ekki Seðlabankinn það lán. Húsnæðismálastjórn tekur það þó að ríkissjóður hafi í raun tekið það fé úr lífeyrissjóðakerfinu sem húsnæðismálastjórn hefði átt að fá. Á árinu 1980 byrjaði ríkissjóður að slást við Framkvæmdasjóð og Byggingarsjóð ríkisins um fé úr lífeyrissjóðum. Þá tókst það illa. Ríkissjóður ætlaði að ná þarna 60 millj. nýkr., en náði ekki nema 11.8, ef ég man rétt. Nú hafa verið tekin upp önnur vinnubrögð. Ákveðnum opinberum sjóðum, sem eiga að hafa mikið fé, er sagt: Þið borgið þetta í ríkissjóð. - Þar með hefur ríkissjóður með sínum yfirburðum náð þessu fé frá Framkvæmdasjóði í raun og Byggingarjóði ríkisins. Síðan er Byggingarsjóði skipað að taka lán í Seðlabankanum til að jafna þetta. Það er náttúrlega ekki lántaka sem ríkissjóður stendur að eða verður bókaður fyrir: Þegar fjallað er um framkvæmd lánsfjáráætlunar í ár er fróðlegt að kynna hér hvernig Framkvæmdasjóður Íslands hefur farið út úr viðskiptum sínum við aðila í sambandi við hana og raunar þá um leið sjóðir atvinnuveganna. Í bréfi, sem nefndinni barst frá Framkvæmdasjóði, segir svo, með leyfi forseta.: „Framkvæmd fjáröflunarþátta útlánaáætlunar Framkvæmdasjóðs fyrir árið 1981 hefur reynst mjög erfið og einn veigamikill þáttur hefur brugðist verulega, en það eru skuldabréfakaup lífeyrissjóða. Af áætluðum kaupum sjóðanna af Framkvæmdasjóði, 123 millj. kr., er útlit fyrir að einungis um 60 millj. kr. muni fást á árinu og mun því vanta um 63 millj. á fjáröflun samkvæmt lánsfjáráætlun. Um mál þetta er nánar fjallað í orðsendingu til fjmrh., dags. 20 nóv. s. l. Eftir viðræður við fjmrh. um lausn þessa máls er niðurstaða þessi: a) Framkvæmdasjóður taki erlent lán að jafnvirði 25 millj. kr. Er það lágmarksfjárhæð til lausnar máli þessu. b) Framkvæmdasjóður dragi nokkuð úr fyrirhuguðum lánum til stofnlánasjóða með fullu samþykki viðkomandi sjóða. c) Skuldabréfakaup banka af Framkvæmdasjóði verði aukin til hins ítrasta í desembermánuði. e) Sjóðstaða Framkvæmdasjóðs um áramót verði í lágmarki.“ Nú vil ég spyrja hæstv. fjmrh. hvort þessi bráðabirgðalausn á fjármálavanda Framkvæmdasjóðs hafi tekist og hvort bankarnir telji sig geta fjármagnað sjóði að því marki sem fram kemur í þessum atriðum. Ég vil vekja athygli á því, að að því er varðar niðurskurð á lánum Framkvæmdasjóðs til atvinnuvegasjóðanna fékk t. d. Iðnlánasjóður ekki það fé sem þar var áætlað. Í fjárlagafrv., sem nú er milli 2. og 3. umr., er gert ráð fyrir að skera Iðnlánasjóð niður um 88%. Hann fékk í fyrra 4 millj. kr. rúmar úr ríkissjóði í ríkisframlag, en núna fær hann 500 þús. kr. Og á þessu ári er skorið niður til hans úr Framkvæmdasjóði vegna þessarar fjárvöntunar. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvort hæstv. ríkisstj. hafi sérstaklega illan bifur á iðnaðinum og fjárfestingu í iðnaði. Það er gert ráð fyrir að Fiskveiðasjóður og Stofnlánadeild landbúnaðarins hækki í fjárframlögum frá ríkinu um 40% í fjárlagafrv. í ár, en svona er farið með stofnlánasjóð iðnaðarins. Ég vek athygli hæstv. ráðh. á því, að þótt hann segi að fjárframlög til Iðnrekstrarsjóðs hafi hækkað er Iðnrekstrarsjóður allt annað. Hann er ekki stofnfjársjóður. Spurningin er sú, hvort í þessu felist fjárfestingarstefna hæstv. ríkisstj. Er þarna um að ræða einn þátt í þeirri afturhaldsstefnu, sem hæstv. ríkisstj. hefur í atvinnumálum, að stöðva fjárfestingu í iðnaði? Ég vík þá aðeins að lánsfjáráætluninni í ár nánar og fyrst þá að innlendri lánsfjáröflun. Innlend lánsfjáröflun skiptist fyrst og fremst í þrjá meginþætti samkv. lánsfjáráætlun: Í fyrsta lagi er þar um að ræða fjáröflun úr lífeyrissjóðskerfinu. Þar er um langveigamestu fjáröflunina að ræða. Í öðru lagi er fjáröflun úr bankakerfinu. Og í þriðja lagi er um að ræða að afla fjár með spariskírteinasölu ríkissjóðs. Í fjórða lagi er raunar gert ráð fyrir að lagt verði á byggðalínugjald, en eins og ég gat um áðan liggja ekki fyrir nemar upplýsingar um það. Ef fyrst er rætt um lífeyrissjóðina er ráðstöfunarfé þeirra á næsta ári áætlað 1 milljarður 180 millj. kr. Þar sem fallið var frá því að lögbinda 45% ráðstöfunarfé þeirra verður einungis um að ræða 472 millj. kr. fjáröflun í lífeyrissjóðakerfinu í ár. Fyrir 1980 voru aðeins tveir aðilar frá hinu opinbera sem sóttust eftir þessu fjármagni, þ. e. Framkvæmdasjóður og Byggingarsjóður ríkisins.

Má ég vekja athygli frsm. á því, að bæði forsrh. og fjmrh. eru horfnir á braut. Væri ekki rétt að bíða? - Forseti: Ég vil taka það fram, að ef menn óska sérstaklega eftir úr ræðustól, að ráðh. verði kallaðir til, mun það að sjálfsögðu verða gert.

Herra forseti. Ég er nú orðinn ýmsu vanur af hæstv. ráðh. og kippi mér lítið upp við það þó þeir séu ókyrrir í sætum sínum, enda kannske ekki von að þeir vilji yfirleitt hlusta á almenna þm. tala um fjármál. Ég held að það sé hvorki þeirra sterka hlið að hlýða á þegar talað er um fjármál né yfirleitt fjalla um fjármál. Það sýnir öll stefna hæstv. ríkisstj. og fjármálagutl hennar að slíkt er ekki hennar sterka hlið. Herra forseti. Ég held áfram ræðu minni. Á næsta ári verða það fjórir aðilar sem sækjast eftir fjármagni úr lífeyrissjóðum, en eins og ég sagði áðan voru það aðeins tveir árið 1980. Nú eru þetta Framkvæmdasjóður, Byggingarsjóður ríkisins, Byggingarsjóður verkamanna og ríkissjóður. Byggingarsjóður verkamanna áætlar að ná úr lífeyrissjóðakerfinu á næsta ári hvorki meira né minna en 111 millj. kr.. en í ár er það óverulegt fjármagn sem hann fær úr þessu kerfi. Nú vil ég benda hv. þm. á, sem vilja eitthvað velta því fyrir sér hvað er að gerast að þessu leyti í fjármálakerfinu, að það er mjög sennilegt að ýmsir sjóðir verkalýðsfélaganna vilji fyrst og fremst kaupa bréf af Byggingarsjóði verkamanna. Það er mjög skiljanlegt. En þegar þessi fjórði sterki aðili er kominn inn á þennan markað er engu líkara en eigi að fara að nota fjármagn lífeyrissjóðanna tvisvar og þrisvar því að þarna eru komnir aðilar sem sækjast eftir þessu fjármagni sem ég veit að ýmsir sjóðir hafa mjög mikinn áhuga á að efla. Að sjálfsögðu hafa verkalýðsfélögin áhuga á að kaupa t. d. bréf af Byggingarsjóði verkamanna, en sjóðir þeirra kaupa þá ekki bréf af öðrum. Þau kaupa þá ekki bréf fyrir sömu peninga af ríkissjóði eða almenna byggingarsjóðnum. Það er þessi þróun sem ég held að sé varhugaverð og sé engu síður rétt fyrir stjórnvöld að athuga en að höggva alltaf í þann sama knérunn að reyna að binda með lögum lífeyrissjóðina. Ég held menn ættu að títa sér nær og hafa einhvern skikk á því hvaða opinberir aðilar það eru sem ætla sér stóran hlut úr lífeyrissjóðakerfinu. Þegar allir þessir aðilar eru komnir og berja á dyrnar hjá lífeyrissjóðunum æsist leikurinn, eins og ég sagði áðan. Það er gert ráð fyrir í þessum lánsfjárlögum, að opinberu sjóðirnir taki nú úr lífeyrissjóðunum 422 millj. kr. lán á þessu ári, en þeir fengu aðeins 227 í fyrra. Í þessu plaggi hér er gert ráð fyrir að hið opinbera nái yfir 100% meira fé úr lífeyrissjóðakerfinu 1982 en gerist í ár. Ég vek athygli á því, að í nái. minni hluta n. er tafla frá Seðlabanka Íslands um lán lífeyrissjóða til fjárfestingarlánasjóða og ríkissjóðs á undangengnum árum. Þar er það mjög athyglisvert, að öll árin frá 1976 til 1979 kaupa lífeyrissjóðir affjárfestingarlánasjóðum mjög í átt við það sem ætlast er til samkv. lánsfjáráætlun. Það skeikar afskaplega litlu. 1980, þegar ríkissjóður kemur líka inn í myndina, fer þetta pínulítið að skekkjast, og á þessu ári, þegar ríkissjóður gengur svona hart fram að ná sínu á þurru úr lífeyrissjóðakerfinu brestur önnur fjáröflun úr böndum. Ein innlend fjáröflunarleið er sú, að bankakerfið hefur veitt lán til Framkvæmdasjóðs og ríkissjóðs með því að kaupa skuldabréf af þessum aðilum, fyrir 4% af innlánsaukningu af Framkvæmdasjóði og 3% af ríkissjóði. Á fund fjh.- og viðskn. komu bankastjórar viðskiptabanka, sparisjóða og fulltrúar Seðlabanka. Þeir voru sammála um að bankakerfið hefði „siglt kjörleiði“, eins og einn þeirra orðaði það fyrstu mánuði ársins. Síðan túlkuðu nm. það og því var ekki mótmælt, að það hefði verið skoðun manna að bankakerfið hefði siglt inn í þoku eftir kjörleiðið og væri að sigla í strand. Sumir vildu ekki fallast alveg á þá túlkun, en alla vega að bankakerfið væri inni í þessari þoku, sem sumir töldu að væri rauð, en aðrir höfðu einhvern annan lit á þokunni. En það kom mjög skýrt fram hjá þessum mönnum, að bankakerfið og peningamálin hefðu þróast mjög til hins verra á seinni hluta þessa árs. Raunar er komið svo að margar innlánastofnanir eru komnar í vanskil við Seðlabankann. Í skýrslu Seðlabankans um þessi atriði segir svo um útlán bankakerfisins: Svo nefndar séu tölur um aukningu heildarútlána, þá var hún um 58% á árinu 1980, 53% á tólf mánuðum til marsloka, en 72% á 12 mánuðum til loka október mánaðar. Líklega stafar þessi breyting að verulegu leyti af því, hve rekstrar- og greiðsluafkoma fyrirtækja er léleg, einkum í útflutnings- og samkeppnisgreinum. En eftir mitt ár jókst almenn lánsfjáreftirspurn, að líkindum einnig vegna ótta við væntanlegar gengisbreytingar og verðlagshækkanir.“ Sem sagt: Í mæltu máli þýðir þetta að fé streymir úr bönkunum í fyrsta lagi vegna taprekstrar atvinnufyrirtækjanna og í öðru lagi vegna þess að fólk er hrætt við verðbreytingar og gengisfellingar. Í skýrslunni segir enn fremur, með leyfi forseta: „Raunvextir hafa verið of lágir til að viðhalda jafnvægi á peningamarkaði, enda eru nú horfur á að verðbólgustig sé nálægt 50%, en fyrir þremur mánuðum var það metið 42%. - Ég endurtek: enda eru horfur á að verðbólgustig sé nálægt 50%, segir í skýrslu Seðlabankans til nefndarinnar. Um innlán segir í þessari sömu skýrslu: „Aukning heildarinnlána með áföllnum vöxtum skoðuð á hverju 12 mánaða tímabili hefur verið yfir 70% á þessu ári og náði hæst 78% í lok ágústmánaðar.“ Næstu tvo mánuði dró heldur úr aukningunni og til október loka nam hún 73%. Mér er tjáð að hún sé eitthvað í kringum 70% um þessar mundir eða eilítið undir útlánaaukningunni, sem þýðir að bankakerfið er í raun að sigla í strand. Í þessu sambandi vil ég því benda hæstv. ríkisstj. á það, vegna þess að mér skilst að hún hafi hugsað sér að reyna að ná í einhverja aura úr bankakerfinu til að ná innlendu fjáröfluninni eitthvað betur á veg en henni hefur tekist til þessarar lánsfjáráætlunar, að það virðist ekki vera þar um auðugan garð að gresja. Ég býst við að hæstv. viðskrh. sé mér sammála í þessum efnum þó að lítið sjáist á svip hans um það. Þriðja atriði innlendrar fjáröflunar er spariskírteinasalan. Ég hef hér farið nokkrum orðum um það, en ég hef í höndum bréf frá Seðlabankanum til hv. fjh.- og viðskn. um það atriði og vil gjarnan lesa það, með leyfi hæstv. forseta: „Fram að yfirstandandi ári var unnt að áætla sölu spariskírteina með nokkurri nákvæmni, enda var eftirspurn lengst af mun meiri en talið var rétt að anna með bréfaútgáfu. Þetta hefur breyst mjög, annars vegar við kaupskyldu lífeyrissjóða á sérstökum bréfum, og kaupa þeir þá frekar þau bréf, og hins vegar með opnun verðtryggðra sparifjárreikninga í bönkum. Á þessu ári var áformað að selja skírteini fyrir 90 millj. kr., en aðeins hefur verið selt fyrir 38 millj. kr., auk 5 millj. kr. happdrættisbréfa, alls 43 millj. kr., og ekki horfur á verulegum fjörkipp fyrir áramót.“ Þetta gerist þrátt fyrir innlausn eldri bréfa um 60 millj. kr., en upplýst er að mjög lítið var tekið af nýjum bréfum í stað eldri við innlausn. Allt þetta segir sína sögu. Ég held áfram, með leyfi forseta, lestri mínum úr bréfi Seðlabankans: „Frumáætlun Seðlabanka var, að á árinu 1982 gætu selst spariskírteini fyrir 120 millj. kr. Hins vegar mun innlausn væntanlega nema sömu fjárhæð. Með hliðsjón af því, svo og væntanlegu hertu söluátaki, hneigist fjmrn. til þess að áætla 150 millj. kr. sölu. Síðan hefur komið í ljós mun óhagstæðari reynsla en áður var gert ráð fyrir, svo sem að framan greinir. Er nú til nánari athugunar, hvernig unnt muni að örva sölu spariskírteina að mun, svo að komist verði nærri settu marki.“ Það er alveg ljóst hvað hér er á ferðinni. Meira að segja Seðlabanki Íslands hefur ekki gert ráð fyrir að tækist að selja nema fyrir 120 millj. á næsta ári af spariskírteinum, en hæstv. ríkisstj. hefur ákveðið sjálf að setja markið í 150 þrátt fyrir að ekki seljist fyrir nema 30–40 millj. í ár. Þetta er mikil fjármálasnilli. Auðvitað er alvarlegasti þátturinn í fjáröflunarhugmyndum, sem að baki þessari lánsfjáráætlun búa, erlendu lántökurnar. Ég fór nokkrum orðum um það í upphafi ræðu minnar og skal ekki bæta þar miklu við öðru en því, að ítreka að sú braut, sem farið er inn á nú, að taka erlend lán til að fleyta atvinnuvegunum áfram nokkrar vikur og til að fjármagna rekstrartap stæltustu þjónustufyrirtækja þjóðarinnar, er náttúrlega forkastanleg, eins og kom raunar fram í ræðu hv. formanns nefndarinnar. En ég vil vekja athygli á að erlend lántaka til ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja hefur farið stórkostlega vaxandi á undanförnum árum. Ég las upp tölur um þetta í fjárlagaumr. Að raungildi hefur erlend lántaka til A- og B-hluta ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja þrefaldast. Hún hefur þrefaldast að raungildi síðan 1978. Þar er á ferðinni einn þátturinn í því, að ríkisfjármálin eru komin í þann farveg, að það er ekki einvörðungu um stórfelldar skattahækkanir að ræða árlega, heldur er alltaf verið að fara meira og meira inn á þá braut að taka lán til ýmis konar þarfa hins opinbera og auka þannig umsvif ríkisins fram yfir skattahækkanir. Þetta hefur eitt veigamikið í för með sér, að þessi lán þarf að borga, hv. þm. Þessi lán þarf að borga og þá þarf að leggja á skatta til þess að hið opinbera geti greitt þessi lán. Þetta er ávísun á skattahækkanir í framtíðinni. Þetta er frestun á vanda. Það er grundvallarstefna hæstv. ríkisstj. að taka lán og fresta vandanum: Þeir. sem taka við, verða svo að leggja á skatta til greiðslu lánanna. Ég benti á það áðan, að á næsta ári er gert ráð fyrir stórfelldum samdrætti í orkuframkvæmdum, en að erlend lántaka væri samt sem áður gífurleg. Ég vil vekja athygli á því, að geri maður sér grein fyrir því, hve skuldabyrði þjóðarbúsins hefur aukist í erlendri mynt, var hún í árslok 1977 aðeins 632 millj. dollara, en hún verður í árslok 1982 1320 millj. dollara. Hún hefur rúmlega tvöfaldast á þessum tíma í erlendri mynt. Það, sem er kannske alvarlegast við þetta, er að nú horfir einu sinni enn illa fyrir íslensku þjóðarbúi. Fjh.- og viðskn. fékk í hendur skýrslur frá Þjóðhagsstofnun um utanríkisviðskipti, horfurnar í þjóðarbúskapnum á næsta ári og utanríkisviðskipti. Þar kom fram að á þessu ári er gert ráð fyrir miklu meiri viðskiptahalla en í fyrri þjóðhagsspá, því miður, en á næsta ári tekur steininn úr. Ég vil leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa úr þessari skýrslu fyrir árið 1982 um spá um útflutningsframleiðslu frá Þjóðhagsstofnuninni. Þar segir, með leyfi forseta: „Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 er sett fram spá um rúmlega 4% aukningu útflutningsframleiðslu á árinu 1982. Í þessari spá var miðað við nokkurn veginn óbreyttan afla frá þessu ári, en um 2% aukningu á framleiðsluverðmæti sjávarafurða á föstu verðlagi. Enn fremur var gert ráð fyrir, að álverksmiðjan og járnblendiverksmiðjan gætu starfað með fullum afköstum á árinu, en markaðsástand var þó talið ótryggt. Á þessum forsendum var talið að útflutningsframleiðslan í heild gæti aukist um rúmlega 4% og útflutningur um rúmlega 3% . Frá því þessi spá var gerð hafa horfur versnað að því er varðar ál- og kísiljárnsmarkað, og einnig ríkir nú mikil óvissa um framhald loðnuveiða á næsta ári: Nú er útlit fyrir að framleiðslan á kísiljárni á næsta ári verði einungis um 44 þús. tonn, en afkastageta er 55 þús. tonn. Ástæða þessa samdráttar er minnkandi notkun á kísiljárni í heiminum vegna almenns efnahagssamdráttar. Í spám alþjóðastofnana um mitt ár var talið, að hagvöxtur í heiminum væri að glæðast á ný seint á þessu ári eða í byrjun næsta árs. Sú hefur þó ekki orðið raunin á. Nú eru horfur á, að hagvöxtur nái sér ekki á strik í helstu iðnríkjum fyrr en seint á næsta ári eða jafnvel ekki fyrr en á árinu 1983. Þetta mun m. a. hafa áhrif á markað fyrir ál og kísiljárn auk þess sem það mun hafa margvísleg áhrif á íslenska þjóðarbúskapinn. Í spá um útflutningsframleiðslu 1982 er þannig varla unnt að reikna með því, að álverksmiðjan starfi með fullum afköstum á næsta ári, þótt framleiðslan gæti orðið svipuð eða heldur meiri en á þessu ári. Álbirgðir hafa aukist á þessu ári og líklegt að þær vaxi enn á næsta ári. Í þjóðhagsáætluninni var m. a. gert ráð fyrir svipuðum loðnuafla á næsta ári og á þessu ári, enda þá útlit fyrir að unnt yrði að veiða þann kvóta, sem ákveðinn var í sumar, og að kvótinn á næsta ári yrði a. m. k. ekki minni. Síðustu mælingar á loðnustofninum hafa hins vegar kollvarpað þessum forsendum. Alger óvissa ríkir nú um loðnuveiðar á næsta ári. Er því einungis unnt að taka dæmi til þess að gefa hugmynd um afleiðingar af verulegum samdrætti loðnuveiða. Sé t. d. miðað við að einungis verði veidd um 50 þús. tonn af loðnu í vetur (samanborið við 150 þús. tonn á s. l. vetri), fyrst og fremst til frystingar og hrognatöku, og aflinn á næstu haustvertíð verði aðeins helmingur af aflanum í haust eða um 250 þús. tonn, þá jafngildir það 5% samdrætti sjávarafurðaframleiðslunnar í heild. Þessi minnkun loðnuveiða mundi sennilega með einum eða öðrum hætti leiða til aukinnar sóknar í aðra fiskstofna, fyrst og fremst þorsk, sem þá kæmi niður á annarri útgerð, ef takmarka á heildaraflann. Hér verður einnig að líta til þess, að karfi hefur nú um skeið verið ofveiddur að áliti fiskifræðinga og gæti því þurft að draga úr þeim veiðum. Þegar á allt þetta er litið, virðist nú líklegast, að sjávarafurðaframleiðslan dragist saman á næsta ári í stað þess að í þjóðhagsáætlun var reiknað með 2% aukningu. Sé tekið dæmi af 3–4% minni framleiðslu 1982 en 1981, þá mundi útflutningsframleiðslan í heild dragast saman um nálægt 1.5% miðað við það sem áður var sagt um ál og kísiljárn. Í þjóðhagsáætlun var reiknað með rúmlega 4% vexti útflutningsframleiðslunnar. Í þessu dæmi yrðu útflutningstekjur því 5–6% minni en í fyrri áætlun eða um 500 millj. kr. minni. Þetta mundi vafalaust að einhverju leyti hafa þau áhrif, að innflutningur yrði minni en ella. Þó er ljóst, að á þessum breyttu forsendum stefnir í viðskiptahalla á næsta ári, einnig í ljósi þess að viðskiptahallinn á þessu ári verður talsvert meiri en áður var reiknað með. Þessi samdráttur útflutningsframleiðslunnar mundi einnig leiða til þess að öðru óbreyttu, að þjóðarframleiðslan yrði minni en gert var ráð fyrir í þjóðhagsáætlun. Herra forseti. Það er einmitt þetta sem er hættulegt við erlendar lántökur af þessu tagi, sem hæstv. ríkisstj. stendur nú fyrir, að þegar svo syrtir í álinn, eins og hér er gefið í skyn að muni gerast á næsta ári og undir það rennt gildum stoðum, verður skuldabyrðin meiri, en geta þjóðarbúsins til að standa straum af skuldabyrðinni minnkar vegna þess að það er stórfelldur samdráttur í þeim framkvæmdum er gætu malað okkur gull og gætu staðið undir áföllum af þessu tagi, sem væri stórkostleg minnkun loðnuaflans og annarra útflutningsafurða. Ljóst er af þessu, að greiðslubyrði erlendra lána, ef útflutningstekjurnar hrapa svo sem kemur fram í þessari skýrslu, verður ekki 18% í lok næsta árs, heldur gæti hún orðið 20% , þ. e. að fimmti hver fiskur, sem við veiðum, færi í að greiða erlend lán. Ég vil þá víkja örlítið að ráðstöfun á því fjármagni, sem ég hef hér fjallað um, samkv. lánsfjárlögum og lánsfjáráætlun, og skal þó í því sambandi vera stuttorður. Ég hef sýnt fram á hve fjáröflun til sjóðakerfisins er hæpin, svo að ekki sé dýpra tekið í árinni, og er raunar sýnilegt að allt stefnir í að ekki verði hægt að standa við skuldbindingar Framkvæmdasjóðs á næsta ári annað árið í röð, eins og gerðist í ár, og þaðan af síður við skuldbindingar húsnæðissjóðanna eða lánsfjárþörf þeirra sem standa í húsbyggingum. Ef vikið er að Framkvæmdasjóði, þá fékk fjh.- og viðskn. í hendur áætlanir sjóðsins fyrir næsta ár. Þar er tíunduð fjáröflun. Lán frá lífeyrissjóðum eru 170 millj., en sú tala lækkar í 1 10 millj. í samræmi við að hætt var við að lögbinda 45% af ráðstöfunarfé sjóðanna og hækkuð erlend lántaka að sama skapi til sjóðsins. Það vekur athygli í þessum tölum, að gert er ráð fyrir að veita fé úr Framkvæmdasjóði sem hér segir: Stofnlánadeild landbúnaðarins 54 millj. Fiskveiðasjóður 165. Iðnlánasjóður 85. Lánasjóður sveitarfélaga 55, Ferðamálasjóður 12. Verslunarlánasjóður 9. Stofnlánadeild samvinnufélaga 9. Landflutningasjóður 3. Útflutningslánasjóður 5. Lán til bætts aðbúnaðar á vinnustöðum 10. Bein útlán Framkvæmdasjóðs 7. Framleiðsluráð landbúnaðarins 20. - Það vekur athygli í þessu sambandi, þegar gluggað er í skýrslu hæstv. ríkisstj. um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1982, hvað naumt er skorið í útlánum til atvinnuvegasjóðanna sem eiga að standa undir fjárfestingu atvinnuveganna. Hér segir, með leyfi forseta, í þessari skýrslu um Fiskveiðasjóð, og það er í samræmi við útlánaáætlun Framkvæmdasjóðs: „Eigin fjármögnun Fiskveiðasjóðs verður sífellt erfiðari. Samkv. áætlun ársins 1981 er hún neikvæð um 74 millj. kr. og 1982 neikvæð um 133 millj. kr. og þrátt fyrir 88 millj. kr. framlög af skatttekjum það ár verður hún því enn neikvæð um 45 millj. kr. Með yfirteknum erlendum lánum vegna skipakaupa, skipasmíða, tækja og viðgerða 278 millj. kr. og láni Framkvæmdasjóðs 165 millj. kr. verða útlán Fiskveiðasjóðs 1982 398 millj. kr. Getur sjóðurinn þá lánað til vinnslustöðva 74 millj. kr., en til þessa verkefnis lánaði sjóðurinn 25 millj. kr. á árinu 1980 og mun væntanlega lána 65 millj. kr. á árinu 1981.“ - Ég endurtek: Getur sjóðurinn þá lánað til vinnslustöðva fiskiðnaðarins í landinu 74 millj. kr.? Það er allur obbinn sem á að leggja í þessa grundvallaratvinnugrein. Það er svipuð fjárhæð og hæstv. fjmrh. hrifsar úr lífeyrissjóðunum í ár í sína hít. Um húsnæðissjóðina er það að segja, að Byggingarsjóður ríkisins gerði áætlun í ágúst í sumar um fjárþörf til sjóðsins. Hún var 47 millj. kr. hærri en lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir. Samt sem áður er ekki gert ráð fyrir nema eftirtöldum lánveitingum til nýbygginga innan ramma áætlunar húsnæðismálastjórnar: 1175 frumlán. Það gerir 62.9 millj. Viðbótarlán 97.3. Þarna er um að ræða 160.2 millj. kr. í útlán til nýbygginga. - Sé borin saman niðurskorin fjáröflun, sem er í lánsfjáráætlun, og tekið tillit til yfirdráttarskuldar hjá Seðlabankanum um áramót kemur það í ljós, að gert er ráð fyrir að auka tekjuinnstreymið í byggingarsjóð almenna húsnæðiskerfisins, Byggingarsjóð ríkisins, frá ríkissjóði, skyldusparnaði, lífeyrissjóði og Atvinnuleysistryggingasjóði um 89.5% frá því í ár til að fjármagna þessa niðurskornu lánsfjáráætlun. Vandi Byggingarsjóðs ríkisins er því þríþættur á næsta ári: Hann vantar 40 millj. kr. til að borga Seðlabankanum bráðabirgðalán, hann vantar kannske 100–150 millj. kr. vegna ofáætlaðs innstreymis fjár miðað við reynsluna í ár og hann vantar 47 millj. kr. til þess að hann geti staðið við að lána 1175 frumlán, sem eru 30–40% færri lán en gerðust fyrir tveimur eða þremur árum. Þetta er sá vandi sem almenna húsnæðismálakerfið í landinu stendur frammi fyrir. Það er ekki að furða þótt húsnæðismálastjórn hafi hreinlega neitað bæði mér sem fjvn.- manni og fjvn. og fjh.- og viðskn. um að leggja fram sínar áætlanir um útlán á næsta ári. Þarna er stórfellt vandamál á ferðinni. Hæstv. ríkisstj. er að skilja við almenna húsnæðislánakerfið í rúst. Sé almennt litið á þróun fjármunamyndunar og fjárfestingar í landinu að undanförnu er það einkar athyglisverð þróun sem þar hefur átt sér stað. Fjármunamyndun í atvinnuvegunum, stóriðju og orkuframkvæmdum dregst stórlega saman í ár og á næsta ári samkv. skýrslum um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun ríkisstj. sem fylgja þessu frv. Sama er að segja um byggingar íbúðarhúsnæðis. Fjárfesting í þeim hefur dregist saman ár eftir ár, bæði félagslegum byggingum og byggingum á vegum einstaklinga, og samdrátturinn er 13.6% að magni til frá árinu.1979–1981 að báðum árum meðtöldum. Á hinn bóginn er fjárfesting í opinberum byggingum talin aukast á sama tíma um 24.6%, þ. e. á árunum 1980–1982, samkv. spám fjárfestingaráætlunar til næstu ára. Þessar staðreyndir segja sína sögu um stjórnarstefnuna í landinu. Framkvæmdir við virkjun við Hrauneyjafoss, stækkun álversins og járnblendiverksmiðju voru hafnar þegar ríkisstj. tók við. Þessar framkvæmdir fóru vaxandi að undanförnu, en á hinn bóginn dragast þær saman í ár um 3.5% og er spáð að þetta dragist saman að magni til um 43.5% á næsta ári. Sömu sögu er að segja um hitaveituframkvæmdir. Þær jukust undanfarin ár, en dragast saman í ár um 3.7% og á næsta ári um 31.5%. Allt er þetta samkv. upplýsingum úr fjárfestingar- og lánsfjáráætlun hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Ef farið er gegnum þetta frv. til lánsfjárlaga er l. kafli þess um fjárútveganir til ýmissa aðila, en II. kafli öllu ítarlegri og lengri. Hann fjallar um það að breyta öðrum lögum. Það er þessi frægi kafli: Þrátt fyrir ákvæði þessara og þessara laga skulu þau breytast svona og svona. Við hv. þm. höfum talað um það undanfarin ár að það væri Alþingi vanvirða að breyta ekki þessum lögum fremur sjálfum en flytja slíkan bandorm, sem kallaður hefur verið, um að hin og þessi ákvæði gildandi laga skuli vera ógild ár eftir ár. Mér skilst að við séum sammála um þetta. Þrátt fyrir það hefur þetta ekki verið gert. Það er þó ekki það sem ég ætlaði að tala um, heldur aðeins eitt atriði í þessu. Hér eru skornir niður svokallaðir félagslegir sjóðir, þ. e. sjóðir sem eiga að leggja fé til félagslegra mála, m. a. Erfðafjársjóður, sem á að leggja fé til endurhæfingar lamaðra og fatlaðra og sjúklinga. Það er ár fatlaðra í ár svo að það er við hæfi að haldið sé áfram að skera þennan sjóð niður eins og áður. En hér er einn sjóður sem hefur staðið undir því að greiða tjón, hlaupa undir bagga með mönnum þegar verður tjón, aðallega í landbúnaði, þ. e. Bjargráðasjóður. Nú hefur svo skipast að það hafa orðið allmörg tjón á undanförnum árum. M. a. var tjón af óveðri á Suðvesturlandi bætt úr þessum sjóði í ár samkv. sérstökum lögum um það að afla Bjargráðasjóði láns til að hlaupa undir bagga í þessu sambandi. Lögum um Bjargráðasjóð var breytt á síðasta þingi, ef ég man rétt. Þar voru tekjustofnar hans auknir til að standa að einhverju leyti undir þessum böggum sem hann hefur tekið á sig að undanförnu. En á hverju ári hefur viðkomandi hæstv. ríkisstj., bæði núv. ríkisstj. og fyrrv., séð ástæðu til að skerða framlög í þennan sjóð, sem þýðir náttúrlega ekkert annað en að það er verið að ýta þarna á undan sér, fresta ákveðnum vanda. Er það náttúrlega alveg í takt við allt það sem hæstv. ríkisstj. gerir í efnahagsmálum. Enn er vegið í þennan sama knérunn nú. Það er sem sagt um skerðingarákvæði hér að ræða hvað varðar framlag ríkisins til Bjargráðasjóðs. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðh. Fyrir skömmu urðu norðlenskir bændur fyrir allmiklu tjóni vegna þess að vetur gekk óvenjusnemma í garð og var harður, kartöflubændur misstu mikla uppskeru og fóðurvöntun er veruleg hjá sumum. Mér er kunnugt um að núna, annaðhvort í gær eða dag, hefur skýrsla borist til hæstv. landbrh. um mat á þessu tjóni. Ég óskaði eftir að það kæmu fram upplýsingar í hv. fjh.- og viðskn. um það, með hvaða hætti Bjargráðasjóði yrði gert kleift að bæta þetta tjón. Þær upplýsingar fengust ekki. En þar sem þetta tjón hefur verið metið og mér skilst að það sé metið á 13 millj., og þá er búið að skera niður á alla enda og höggva, og auðvitað verður það ekki nema hluti af tjóninu sem verður bættur með 13 millj., vil ég spyrja hæstv. ráðh. hvernig hæstv. ríkisstj. hugsi sér að mæta þessum vanda. Ég vænti þess, að hann geti svarað því ákveðið hér. Ég geymi mér að flytja um það brtt. við þetta frv., að Bjargráðasjóður fái heimild til að hlaupa á einhvern hátt undir bagga í þessu sambandi. Ef hann getur gefið mér ákveðin svör mun ég hins vegar ekki flytja brtt. og treysta því, að hæstv. ríkisstj. muni sinna þessu eins og gert hefur verið. Ég vil sem sagt biðja hæstv. ráðh. að upplýsa mig um það og hv. þd., hvernig hæstv. ríkisstj. hefur hugsað sér að standa að þessu máli. Herra forseti. Svo sem fram kemur í nál. okkar minnihlutamanna felur þetta frv., sem hér er til umr., í sér óraunsæi í innlendri fjáröflun og stórauknar erlendar lántökur m. a. til að fjármagna taprekstur ríkisfyrirtækja og atvinnuvega í góðæri, eins og fram hefur komið hjá mér í þessari ræðu. Það einkennist af bráðabirgðaúrlausnum og frestun efnahagsvanda sem hrannast upp. Önnur vandamál eru látin reka á reiðanum, svo sem fjáröflun til almenna húsnæðismálakerfisins, sem augljóslega er í rúst, og fjármögnun atvinnuvegasjóðanna stefnt í fullkomna tvísýnu. Alvarlegust er erlend skuldasöfnun samtímis stórfelldum samdrætti í framkvæmdum sem gætu staðið undir aukinni greiðslubyrði erlendra lána. Þessari stefnu frv. erum við andvígir.



Herra forseti. Þau mál, sem hér eru til umfjöllunar, eru einhver mikilvægustu mál sem Alþingi hefur um að fjalla. Í sambandi við lánsfjáráætlun eru teknar að mínum dómi ákvarðanir, sem eru efnahagslega mikilvægastar þeirra allra sem teknar eru hér á þinginu. Lánsfjárlögin eru hér til umr., en þau styðjast við lánsfjáráætlun. Hæstv. forsrh. hafði framsögu fyrir lánsfjáráætluninni og með hliðsjón af því, hvað hér er um mikilvægar ákvarðanir að ræða hefði ég talið mjög æskilegt að forsrh. hefði gefið sér tóm til að hlusta á a. m. k. hluta af því sem ég hef hér fram að færa. Óska ég eftir því við forseta að hann kanni hvort hæstv. forsrh. gæti gefið sér tíma til að hlusta hér á nokkrar athugasemdir sem ég hef varðandi þetta mál.

Hæstv. forsrh. gengur nú hér í deildina. Ég vona að hann geti gefið sér tíma til að hlýða á ræðu hv. þm.

Eins og ég sagði, herra forseti, þá tel ég að hér sé um mjög mikilvægan málaflokk að ræða. Ég tel að þetta sé í rauninni mikilvægasta mál sem er til umfjöllunar á Alþingi. Efnahagsleg áhrif þess eru áreiðanlega ekki minni en af fjárlögum og að mínum dómi mun meiri. Mér er það nokkuð til efs, að þm. og þjóðin í landinu hafi í rauninni gert sér nægilega grein fyrir því, hvert stefnir með þeim lánsfjárlögum sem hér er hugmyndin að samþykkja, hvert stefnir samkv. þeirri lánsfjáráætlun sem hér er hugmyndin að komi til framkvæmda. Hafa menn t. d. gert sér grein fyrir því, að erlendar lántökur vaxa langt umfram allt sem áður hefur gerst? Það er hægt að leggja á þetta fáeina tiltölulega einfalda mælikvarða. Nettólán þjóðarbúsins erlendis sem hlutfall af öllum orkuframkvæmdum og öllum stóriðjuframkvæmdum var 55% á árinu 1976. En samkv. því, sem hér er til umfjöllunar, eiga þessi lán að fara yfir 100% af þessari sömu tölu, því sem fjárfest er í öllum orkuframkvæmdum og allri stóriðju. Það má líka líta yfir skemmra tímabil. Það má líta á það, að á árinu 1980 voru nettó-lántökur 686 millj. kr. en orkuframkvæmdirnar í stóriðju, virkjunum og hitaveitu voru 703 millj. kr. Nettó-lántökurnar voru þannig á árinu 1980 97,5% af þessu og var þá orðið ærið hátt. En samkv. því, sem nú er áformað fyrir árið 1982, eiga þessar erlendu lántökur að vera 152% af fjárfestingum í virkjunum, stóriðju og hitaveitu. Nettó-lántökurnar eiga að vera 1270 millj. kr., en framkvæmdirnar í þessum hlutum, sem eru þeir arðgefandi, sem eru þeir sem við getum sagt með vissu að standi undir lántökum, - þessar fjárfestingar eru 823.8 millj. kr. Það á að taka 11/2-falt þetta að láni erlendis. Þessar fjárfestingar, sem við hófum ætlast til og getum gert ráð fyrir að standi undir erlendum lántókum og afborgunum af þeim, eru ekki nema 2/3 hlutar af þeirri upphæð sem nú er hugmyndin að taka að láni erlendis. Þetta er alvarlegt mál. Við getum líka litið á erlendu lántökurnar sem brúttó lán erlendis, sem prósent af orkuframkvæmdunum í heild. Ef við lítum t. d. til ársins 1976, þá var þetta svipuð tala. En núna samkv. frv. 1982 er hugmyndin að brúttólánin séu helmingi hærri en fjárfestingarnar í öllum orkuframkvæmdum, að stóriðjuframkvæmdum ekki meðtöldum. Þannig er alveg sama hvaða mælikvarði er tekinn. Ef litið er á þær fjárfestingar, sem eiga að standa undir greiðslum af erlendum lánum, þá er ljóst að með þessu frv. er verið að fara stórkostlega fram úr því sem nokkurn tíma hefur áður gerst. Og hver er skýringin? geta menn spurt. Skýringin er einfaldlega sú, að það er verið að taka hundruð millj. kr. að láni til þess að standa undir eyðslu, ekki til þess að standa undir fjárfestingu, sem muni skila aftur greiðslum af þessum lánum, það er auðvitað eðlilegt að erlend lán séu tekin til slíkra hluta, heldur er augljóslega samkv, þessu verið að taka lán í innlenda eyðslu. Og ég vil ítreka það, að innlend lán nettó voru þó innan við 100% af fjárfestingum í virkjunum. stóriðju og hitaveitum á árinu 1980, en samkv. því, sem hér er á borðið lagt, eiga þetta að verða 152% af þeirri hækkun. Ég tel að þetta sé það alvarlegasta í því frv. sem við höfum hér fyrir framan okkur, þetta sé það alvarlegasta sem komi fram í lánsfjáráætluninni, vegna þess að það er eins og stjórnarstefnan, sem hefur kannske að undanförnu einkennst ekki hvað síst af því að eyða sparifé frá kynslóðum sem eru að ganga fyrir ætternisstapa, eigi nú að byggjast á því að eyða fyrir sig fram frá börnunum okkar. Það má orða það svo, að það sé allt gert sem mögulegt er til þess að gera ómögulegt að stjórna hér í framtíðinni. Ég tók eftir því í fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni, þegar litið er á þær tölur sem hér eru til umfjöllunar varðandi erlendar lántökur, að sívaxandi hluti þeirra fer í að greiða af lánum sem þegar hafa verið tekin. Árið 1980, sem var ekki sérlega gott ár, fóru 35% af þeim löngu erlendu lánum, sem við tókum í greiðslur afborgana af eldri lánum. En samkv. þessu eiga það að verða 44% af þeim brúttó-lánum sem menn taka, sem fara til þess að framlengja í rauninni þan lán sem menn hafa tekið áður. Og ég vek athygli á því, að sú tala, sem ég var að tala um áðan að yxi upp í 152%, var af nettó-lántökunum. Það er fyrir þetta sem verið er að taka til þess að standa undir lánum sem áður hafa verið tekin. Alveg sérlega athyglisvert er þetta í sambandi við atvinnuvegina, eins og kemur fram á bls. 37 í lánsfjáráætlun. Þar er gert ráð fyrir að innkomin lán verði 535 millj. kr., en afborganir eru 495 millj. kr. 92% af þeim lánum, sem tekin eru samkv. þessum gögnum til atvinnuveganna á árinu 1982, er lánsfjáráætlun nær til, - 92% af þeim fara til þess að framlengja í rauninni gömul lán, að velta byrðinni fram fyrir sig. Þetta er líka mjög alvarlegt mál. Það eru líkur á að með þessum vinnubrögðum séum við að festast í þeim farvegi að sístækkandi hluti lánanna sé tekinn til þess að framlengja gömlu lánin. Við höfum lent í þeirri efnahagslegu ógæfu að festast í 40–60% verðbólgu, og það hefur reynst erfitt að ná sér niður úr þeim verðbólgufarvegi. Á það nú fyrir okkur að liggja líka að festast í þeim farvegi, að meira en helmingurinn af þeim lánum, sem tekin eru erlendis, sé til þess að framlengja fyrri syndir, sé til þess að standa undir afborgunum af þeim lánum sem við eigum að standa skil á ? Líkurnar á þessu fara vaxandi eftir því sem menn fara ógætilegar í þessum efnum, og nú sýnist mér keyra um þverbak að því er varðar það hve ógætilega menn fara. Það, sem hefur verið að gerast á árinu 1981 og 1982, hefur gerst í miklu góðæri, við sérstaklega góð ytri skilyrði á þessu ári, 1981. En hvað ef kemur hallæri? Hvernig komumst við þá úr þessum farvegi? Sökkvum við þá ekki enn dýpra í þetta far? Það er búist við því, að viðskiptakjör fari versnandi þegar á næsta ári. Það er ekki bjart útlit t. d. um loðnuveiðarnar. Við höfum farið ógætilega í veiðum á þeim fiskstofni og reyndar fleirum. Það verður þannig minna til þess að standa undir þeim skuldbindingum sem þjóðin hefur tekið á sig. Greiðslubyrðin, ef svo fer fram sem horfir varðandi næsta ár, verður því enn þyngri en hún hefur verið hingað til, og það verður enn þá meiri ástæða til þess, að við lendum í þeim farvegi að við séum að taka erlend lán til þess að greiða niður þær skuldbindingar sem við eigum að standa undir á því ári. Það er athyglisvert og ég held að allir hv. alþm., sérstaklega þeir sem eru stuðningsmenn núv. ríkisstj., ættu að gera sér grein fyrir því, hvað erlendar lántökur hefðu með eðlilegum hætti verið miklar á árinu 1982 ef menn hefðu sett sér það markmið að halda í sama horfi og bara á árinu 1980. Þá hefðu erlendu lántökurnar brúttó átt að vera 1639 millj. kr. en ekki 2248. Þær hefðu átt að vera um 600 millj. kr. lægri ef menn hefðu sett sér sömu markmið um að taka ekki lán umfram virkjanir, stóriðju og hitaveitu, með sama hætti og gert var árið 1980. Það eru 600 millj. kr. sem menn ætla að bæta við í erlendum lánum umfram það sem menn leyfðu sér á árinu 1980. Þetta er sú viðmiðunartala sem ég tel að sérstaklega hæstv. stjórnarsinnar ættu að hafa í huga. Ég ítreka það að þessi þróun í erlendum lántökum er uggvænleg. Það vill reyndar líka svo til, að það er til stefnumörkun af hálfu ríkisstj. um það, hversu erlendar lántökur skuli vera miklar. Ég minnist þess, að í stjórnarmyndunarviðræðunum 1979 talaði Framsfl. um að það væri hæfilegt að greiðslubyrðin yrði um það bil 14% af útflutningstekjum þjóðarinnar. Það var eitt af grundvallaratriðum í stefnumörkun Framsfl. Í stjórnarsáttmála ríkisstj. Gunnars Thoroddsens, dags. 8. febr. 1980, segir um þetta mál á bls. 6: „Erlendar lántökur verði takmarkaðar eins og kostur er og að því stefnt, að greiðslubyrði af erlendum skuldum fari ekki fram úr um það bil 15% af útflutningstekjum þjóðarinnar á næstu árum.“ Er þá greiðslubyrðin innan þessara 15% marka samkv. þeim áformum sem nú eru uppi? Nei, greiðslubyrðin er ekki innan þessara 15% marka. Greiðslubyrðin er ekki heldur innan þessara 15% marka á yfirstandandi ári. Á yfirstandandi ári áætlar Seðlabankinn að greiðslubyrðin sé 16–17%. Áætlunin fyrir árið 1982, sem hér er til umfjöllunar, er 18%. Þetta er langt yfir því marki sem menn hafa sett sér. Þetta er 4% yfir því marki sem Framsfl. lagði til að haft yrði til viðmiðunar á árinu 1979. 4% þykja kannske ekki sérlega mikið. En við skulum gæta að því, að það er um 18% hækkun umfram það sem ætlað var á þeim tíma, - það er langtum meira, fyrirgefið þið. Mér brást í hugarreikningnum, því að 4% af 14 nálgast það að vera fjórðungur. Menn eru að stefna í greiðslubyrði, sem er upp undir það fjórðungi meiri en menn settu sér fyrir tveimur árum drjúgum. Þetta er mjög alvarlegt mál. Menn kunna að velta því fyrir sér, hvort þetta sé einstaki eða hvort þetta hafi oft komið fyrir áður. Um greiðslubyrðina á undanförnum árum má t. d. lesa í bókinni Verðbólguvandinn sem út hefur verið gefin. Á árunum 1965–1966 var þetta á bilinu 7.7–8.7% af útflutningstekjunum. Árin 1967–1973 er þetta yfirleitt 1011 %. Eitt árið fer það niður í 9.1 %, eitt árið fer það upp í 16.7 %, það er hæsta talan og það er árið 7 969, þegar við urðum fyrir miklu efnahagslegu áfalli. Árin þar á eftir, árin 1974–1976, er þetta 11, 14, 13.8%. Árin 1976 og 1977 eru þetta annars vegar 13.8% og hins vegar 13.7 %. Árið 1979 er þetta 12.8%, árið 1980 14.1%. Við höfum aldrei stefnt í það að binda okkur bagga með þessum hætti. Einu sinni hefur þetta farið yfir 16%. Það var þegar eitthvert mesta hallæri, sem við höfum nokkurn tíma lent í, skall yfir þjóðina. Síldin hvarf eins og loðnan gæti horfið núna. Frystu afurðirnar stórféllu í verði. Ég er ekki viss um að markaðsástandið sé allt of tryggt í frystum afurðum hjá okkur heldur núna. Og ef bætist nú hallæri ofan á, hvar stöndum við þá, þegar svo skal sigla sem hér er gert ráð fyrir og eins og hefur verið gert í undanfarandi góðæri? Skuldastaðan er líka orðin hærri en nokkru sinni fyrr. Skuldastaða þjóðarinnar sem hlutfall af þjóðarframleiðslu hefur aldrei komist í þær tölur sem nú er gert ráð fyrir. Skuldastaða þjóðarinnar sem hlutfall af þjóðarframleiðslu á árunum 1964–1967 var 18–21%. Nú er áætlað að skuldastaðan í árslok 1982 samkv. upplýsingum frá Seðlabankanum verði nær 40% , helmingi meiri skuldir miðað við þjóðarframleiðslu en voru á þessum tíma. Þessar skuldir hafa auðvitað sveiflast til í samræmi við þær tölur sem ég las hér upp um greiðslubyrðina. En þær hafa öll árin fram til 1974 verið í kringum 25% eða fjórðungur af þjóðarframleiðslunni, að einu ári undanteknu, árinu 1969, þegar þær fóru í 34%. Seinustu árin hefur þetta farið vaxandi: 31.6% 1977, 34.6% 1979, 35.2% 1980, 37% á yfirstandandi ári og stefnir í 40%. Þær skuldir, sem að er stefnt, eru að verða næstum jafnhá tala og allar útflutningstekjurnar eru áætlaðar á sömu forsendu fyrir árið 1982. Það er áætlað að skuldastaðan í árslok 1982 verði 10.600 millj. kr. Á sömu forsendum voru útflutningstekjur alls áætlaðar 11.850 millj. kr. á árinu 1982, og það er áður en farið er að líta til þess, hvert áfall kunni að vera fram undan í þessum efnum. Þessi skuld er þá 46 þús. kr. á hvert mannsbarn í landinu eða 184 þús. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Það eru 18.4 millj. gamlar í erlendum skuldum á hverja fjögurra manna fjölskyldu í landinu. Þetta er einstaklega alvarlegt ástand. Þessar tölur, sem ég er að tala um og verið er að líta á fyrir næsta ár, gera í rauninni ráð fyrir að við séum ekki með viðskiptahalla sem neinu nemur. En nú er spáð 500 millj. kr. viðskiptahalla á þessu ári, um það bil. Og í rauninni felst í þeim spám, sem verið er að gera, að við skulum búast við 500 millj. kr. til viðbótar í lækkun útflutningstekna vegna þeirrar þróunar sem virðist vera fram undan á næsta ári. Hérna eru 1000 millj. kr. bara í þessum tveimur tölum. Og hvernig förum við að þegar viðskiptahallinn hleðst upp á þessu ári og hinu næsta? Þá verður að mæta honum líka með erlendum lántökum. Hvar stöndum við þá að standa í skilum? Nei, ég held að hv. stjórnarsinnar ættu að taka til viðmiðunar að því er nettó-lántökur varðar þó ekki væri nema árið 1980. Þeir ættu að taka til viðmiðunar það sem segir í stjórnarsáttmálanum, að greiðslubyrðin skuli ekki fara fram úr um það bil 15%. Það er raunverulegt og eðlilegt markmið. En fram úr því er farið núna með geigvænlegum hætti. Því miður er það svo, að innlend lánsfjáröflun hefur heldur ekki gengið sem skyldi á árinu 1981. Það hefur verið rakið hér áður, að skuldabréf ríkissjóðs hafi ekki verið keypt nema í mjög takmörkuðum mæli. Það hefur verið keypt fyrir um 33 millj. kr. þegar gert var ráð fyrir 90 millj. Mismunurinn hefur í rauninni verið brúaður með erlendri lántöku. Það hafði líka verið gert ráð fyrir miklu fé frá lífeyrissjóðum. Það hefur brugðist í mjög verulegum mæli. Það vantar 72 millj. kr. upp á að þar hafi verið staðið við á þessu ári, og það eru líka verulegir peningar. Hvernig hefur því verið mætt? Jú, því hefur verið mætt að verulegu leyti með lántöku í Seðlabankanum. Lántaka í Seðlabankanum endar í erlendu láni fyrr eða síðar, þannig að á yfirstandandi ári hafa menn verið að fara æ meir ofan í þann farveg að þurfa að byggja fjárfestingaráform sín og jafnvel rekstur og eyðslu á erlendum lánum. Það hefur áreiðanlega verið reynt á þessu ári að ná meira út úr innlenda peningamarkaðinum en hann í rauninni getur skilað við núverandi aðstæður. Og nú er, samkv. þeim tölum sem hér liggja fyrir og tillögur eru gerðar um, enn ætlunin að halda áfram á þeirri sömu braut. Þrátt fyrir það að ríkisskuldabréfin seljist ekki er hugmyndin að gera ráð fyrir tekjum af þeim upp á 150 millj. kr. Verður það svo, eins og á yfirstandandi ári, að þegar út af ber með söluna á ríkisskuldabréfunum verði gripið til erlendrar lántöku líka á næsta ári? Er þá útlit fyrir að þær tölur, sem ég hef farið í gegnum hér og mér þykja hrikalega háar, verði hækkaðar um kannske 100– 200 millj. kr. meðan árið er að líða, vegna þess að sú fjáröflun, sem gert er ráð fyrir, stenst ekki, hún bregst? Það vantaði 160 millj. upp á það hinn 20. nóv. s. l., að fjáröflun hefði tekist þrátt fyrir erlendar lántökur til þess að standa við þau áform sem uppi voru. Samt var búið að taka fyrir hönd Framkvæmdasjóðs erlent lán. Samt var búið að veita ýmsum fyrirtækjum á landinu erlend lán til þess að standa undir rekstri sínum. Samt hafði húsnæðislánakerfið fengið að komast í prentsmiðju Seðlabankans. Þetta gefur manni auðvitað tilefni til að ætla að reynslan sýni manni að stöðugleikinn í stjórn þessara mála sé ekki meiri en svo, að undan sé látið og á sé bætt erlendum skuldum umfram það sem þó er hér gert ráð fyrir í lánsfjáráætlun og lánsfjárlögum á árinu 1982. Annars er athyglisvert að líta á hve miklar viðbætur hafa verið gerðar við lánsfjáráætlunina á árinu og með hvaða hætti þær hafa verið gerðar. Það er t. d. lán vegna Kröfluvirkjunar. Það er viðbót, eftir að áætlunin hafði verið afgreidd, upp á 33.2 millj. kr. hér undir 7. lið í bréfi frá fjmrn. Það eru aðrar 3 millj. á 10. lið. Það er líka til Lagmetisiðjunnar Siglósíldar sérstaklega 2.4 millj. kr., sem hefur verið bætt við fram yfir lánsfjáráætlun í lánum, til byggðalína 15.5 millj. kr., til stofnkostnaðar virkjana 37.4 millj. kr., til byggingarsjóðs Listasafns Íslands 4 millj. og til Sjóefnavinnslu 4 millj. Svo er önnur viðbót undir lið 14, til byggðalína, þar sem heitir Orkusjóður, upp á 35.7 millj. kr. Orkubú Vestfjarða 5.6, Kísiliðja 3 millj. Þannig mætti áfram telja smærri upphæðir til ýmissa hitaveitna. Þetta gefur til kynna að menn hafi ekki treyst sér til að standa við lánsfjáráætlunina, heldur hafi talið nauðsynlegt að fara fram úr henni. Og það að menn fara fram úr hefur m. a. bitnað á erlendu lántökunum. Þær hafa náttúrlega aukist. Þrýstingurinn hefur aukist þess vegna, hvernig svo sem þessa lánsfjár var að öðru leyti aflað. Og það er það, sem maður óttast sérstaklega í sambandi við þessa lánsfjáráætlun, að enn verði beitt sömu vinnubrögðum og á undanfarandi ári - og sjálfsagt undanfarandi árum - að taka erlend lán, láta undan, gera viðbætur við lánsfjáráætlunina þannig að útkoman geti orðið enn hryllilegri, liggur mér við að segja, heldur en þær tölur benda til sem ég hef rakið hér að undanförnu. Ég held, hæstv. forseti, að þessi þáttur erlendu lánanna sé alveg einstakur, bæði sú þróun, sem hefur átt sér stað á árinu 1981, og það, sem menn eru að stefna í á árinu 1982. Ég vara sterklega við því, vegna þess að við höfum verið að ganga í gegnum góðæri, en það er ekkert sem bendir til þess að það góðæri haldist áfram. Þetta mundi valda því, að við stæðum mjög illa ef hallæri kæmi. Þá mundi aukast verulega eftirspurn eftir hallærislánunum, sem hefur þó verið úthlutað nú í góðæri að undanförnu. Ég held að það sé óþarfi fyrir ríkisstj. að hrósa sér af jafnvægi í ríkisbúskapnum þegar svona er staðið að erlendum lántökum. Það hefur átt að vera ein af skrautfjöðrum ríkisstj. að það væri jafnvægi í ríkisbúskapnum. En það er ekkert jafnvægi í búskap landsmanna þegar á að fara svona að í sambandi við erlendar lántökur. Og vel að merkja, þetta jafnvægi í ríkisbúskapnum er reyndar fengið með bellibrögðum, tilflutningi milli A- og B-hluta fjárlaga, þannig að það er marklaust með öllu. Dæmi um það má í sjálfu sér lesa hér t. d. í töflu 5 í lánsfjáráætluninni. Þar kemur mjög glögglega fram hvað verið er að gera. Lánsfjárþörf opinberra aðila samkv. lánsfjáráætlun 1982 breytist ósköp lítið að því er A-hluta fjárlaganna varðar eða bara úr 244 í 319 millj. En þegar kemur að B-hlutanum, þá meira en tvöfaldast hún, úr 319 í 806. Þetta segir auðvitað að sínu leyti líka sína sögu. Herra forseti. Ég geri ráð fyrir að menn vilji fá sér matarhlé, og þar sem hér geta heitið nokkur kaflaskil í ræðu minni, komið að innlendum hlutum ýmsum, húsnæðismálum og því um líku, þá mundi ég vera reiðubúinn til að fresta nú máli mínu.

Vegna orða hv. þm. vil ég geta þess, að ætlunin var að fresta hér fundi milli 12 og 2, fundinum yrði frestað til 2. Ég er þakklátur hv. þm. fyrir það að hann fresti nú ræðu sinni og haldi henni áfram eftir að fundur hefst að nýju kl 2

. - Fundarhlé Herra forseti. Í þeim hluta ræðu minnar, sem ég flutti hér fyrir hádegi fjallaði ég að langmestu leyti um erlendar lántökur og benti á hversu alvarlegt ástandið væri í þeim efnum. Það, sem mér finnst vera sá mælikvarði sem menn eigi sérstaklega á þetta að leggja og gefur hvað skýrasta mynd, er að líta á erlendu lántökurnar sem hlutfall af framkvæmdum í orkugeiranum, í virkjunum, stóriðju og hitaveitu. Slíkur samanburður gefur til kynna að meðan þetta hlutfall var þannig að innkomin löng erlend lán nettó, tekin erlend lán, voru innan við 100% á árinu 1980 og rétt um 100% eða rúmlega 100% á árinu 1981, þá skuli vera gert ráð fyrir því 1982, að þetta fari upp í 152%, að þriðjungurinn af lántökum erlendis nettó skuli fara í annað en þessar framkvæmdir og þá í ýmiss konar eyðslu. Og ég gerði grein fyrir því, að ef halda ætti svipuð markmið og 1980 í þessum efnum, þá ættu lántökur erlendis að vera 600 millj. kr. lægri en gert er ráð fyrir í þeim lánsfjárlögum og þeirri lánsfjáráætlun sem hér er til umfjöllunar. Ég lít svo til að þessi mælikvarði sé sérstaklega athyglisverður. En ég benti líka á að það væri vaxandi áhyggjuefni hve stór hluti af lántökunum erlendis sem heild færi í rauninni til þess að endurnýja lán. Þetta hlutfall hefur farið sívaxandi á undanförnum árum og er nú að nálgast það, að helmingur lána, sem tekin eru erlendis, eða um 1000 millj. kr. samkv. áætlun 1982, fari bara í að framlengja þau lán sem menn hafa áður tekið, að halda þeirri súpunni gangandi. Þetta eru þeir þættir sem sérstaklega eru varhugaverðir. Þetta varðar þó einkum og sér í lagi það, hve þetta hlutfall hefur farið hækkandi í því góðæri sem við höfum búið við að undanförnu. Hvernig mundi þá fara fyrir okkur ef færi að halla undan fæti, eins og ýmsir mælikvarðar og vísbendingar koma nú fram um? Maður hefur orðið þess var, og þarf ekki að fara lengra aftur en í áætlunina 1981, að fram úr áætlun sé farið í erlendum lántökum. Á árinu 1981 hefur það verið gert í mjög ríkum mæli. Þá er sérstök ástæða til þess að vara við ef hinar háu tölur, sem hér eru sýndar, eiga nú enn að hækka vegna þess að fram úr verði farið. Ástæða til þess að vara við í þeim efnum er líka sú, að hinn innlendi lánsfjármarkaður hefur ekki skilað því sem menn höfðu uppi áform um á árinu 1981, og verður ekki annað séð, sérstaklega með tilliti til þess, hvernig árið 1981 lítur út, en enn frekar stefni í sömu átt á árinu 1982, að það sé verið að ætla hinum innlenda markaði of mikið með innlendri lánsfjáröflun. Nú sýnir reynslan okkur það, að ríkisstj. hefur leyst slík viðfangsefni með því að fara í erlendar lántökur. Hver er trygging okkar fyrir því, að svo verði ekki á komandi ári? Öllu nær væri að ætta og óttast að svo yrði enn. Og þá yrði þetta hlutfall enn þá óhagstæðara. Ég gat þess líka hvað greiðslubyrðin væri mikil. Miðað við það, að hún fari upp í 18% á þessu ári, er það 28% meiri greiðslubyrði en Framsfl. miðaði við í stjórnarmyndunarviðræðunum 1979 og milli 20 og 25% meira en gert er ráð fyrir í stjórnarsáttmála ríkisstj. Gunnars Thoroddsens. Þetta eitt, hvernig horfir um hinar erlendu lántökur og hvað geysast eigi mjög fram í þessum efnum, væri í sjálfu sér nóg, ætti eitt sér að nægja til þess að menn stöldruðu við og áttuðu sig á því, að ekki væri rétt að afgreiða þetta frv. til lánsfjárlaga eins og hér er gert ráð fyrir. Mér býður reyndar í grun að ýmsum hv. stjórnarsinnum sé ljóst að hér sé óvarlega farið, að ýmsum hv. stjórnarsinnum sé ljóst að hér sé ekki vel að verki staðið, að þeim sé ljóst að hér sé of geyst að farið og að þetta séu ekki skynsamleg vinnubrögð. Það er kannske eins og örlögin hafi gripið inn í í þeim efnum vegna þess að prentvillupúkinn hefur komist í nál. minni hl. nefndarinnar. Þar sem átti að standa: „Minni hl. n. telur að við svo búið megi ekki standa, minni hl. n. er andvígur þessum vinnubrögðum og þeim leikaraskap sem í þeim felst“ - stendur í hinu prentaða þskj.: „Mikill hluti nefndarinnar.“ Það skyldi þó ekki vera að þar hefði prentvillupúkinn hitt á að segja í rauninni sannleikann, að það væri mikill hluti nefndarinnar sem væri andvígur þeim vinnubrögðum sem hér eru viðhöfð, það væri mikill hluti nefndarinnar sem teldi að hér væri ekki rétt að farið. Mig grunar að svo sé í raun og sannleika, að samviska manna hljóti að vera að vakna í þessum efnum, að menn s jái að hér er ekki rétt að farið. En það kemur fleira til. Ég man ekki eftir því áður í sambandi við umr. í nefnd um mál eins og þetta að heyra þvílíkan uppgjafartón eins og einkenndi ýmislegt það sem fulltrúar ríkisstj. í nefndinni höfðu um þessi mál að segja. Ég minnist þess tæpast að hafa svo oft fengið óljós svör við því, hvað í frv. fælist. Ég minnist þess ekki, að það hafi komið fyrir áður á nefndarfundum, að formaður fjh.- og viðskn. hafi þurft að svara spurningum ítrekað á þá leið að hann vissi það ekki, að aftur og aftur skyldi svar hans við einföldum spurningum nm. vera: Ég bara hreinlega veit það ekki. - En þetta er annað einkennið á því frv. til lánsfjárlaga sem hér liggur fyrir, að þar er ekki um eiginlega stefnumörkun að ræða, þar eru ekki teknar ákvarðanir varðandi ýmis þau mál sem fyrir liggja. Þess vegna ber frv. mjög mikil bráðabirgðaeinkenni. Það eru ekki teknar ákvarðanir um margvísleg atriði og eins og þetta er úr garði gert grunar mann að það sé ekki hugmyndin að fara eftir þessu frv., að menn muni taka þetta til endurskoðunar mjög fljótlega. Og ég ætla nú reyndar að vona að það verði gert og þá til gagngerrar endurskoðunar þar sem hin þjóðhagslegu markmið séu höfð í hávegum. Til marks um það hversu oft málin voru skilin eftir og hversu oft var svarað: Ég veit það ekki - má nefna fáein dæmi. Það var minnst á Járnblendiverksmiðjuna. Svörin voru þessi: Jú, auðvitað er þar um vandamál að ræða, en það vandamál ætlum við að geyma okkur, það vandamál verður geymt. - Það var minnst á vandamál Rafmagnsveitu Reykjavíkur, hvað yrði gert að því er þau varðaði og þá uggvænlegu stöðu sem þar er upp komin. Þar var svarið líka að það yrði geymt, ákvörðun um það yrði tekin seinna. Spurningum varðandi Landsvirkjun var svarað með svipuðum hætti. Þar var sagt: Við hreinlega vitum ekki hvernig verður tekið á því máli. Það var líka erindi frá Skipaútgerð ríkisins. Það fékkst hvorki já né nei sem svar við því erindi, engin ákvörðun. Það var talað um hitaveituframkvæmdir, það lágu fyrir ýmis erindi um það efni. Þar var svarað að því yrði að mæta með því að skapa svigrúm innan þess ramma sem fyrir hendi væri. Nú getur verið svolítið torráðið að skilja hvað átt er við í þeim efnum. Í framsöguræðu formanns fjh.- og viðskn. áðan var reyndar leitast við að svara þessari spurningu, og það var þá ýmist að það áttu að verða gjaldskrárhækkanir eða það átti bara að skilja sem svo, að það, sem veitt væri til hitaveituframkvæmda í heild, yrði þá að skiptast öðruvísi en ráð væri fyrir gert - eða það sem veitt væri til orkuframkvæmda í heild ætti þá að skiptast öðruvísi en ráð væri fyrir gert. Nú verður ekki fundinn neinn sérsmíðaður rammi í þessu frv. til lánsfjárlaga utan um hæstv. iðnrh. En það er einhver hugarsmíð sem hér er verið að gera ráð fyrir að sé fyrir hendi og innan þessa ramma eigi þá væntanlega hæstv. iðnrh. að tolla. Ég veit ekki hver liðsafnaður verður hafður uppi til þess að tryggja að hæstv. iðnrh. tolli innan þessa ramma, en venjulegast hefur hugmyndin verið sú, að Alþingi tæki ákvarðanir af þessu tagi. Mér er fyllilega ljóst að auðvitað er ekki hægt að segja já við öllu. Ef það væri hægt væri engin ástæða til að vera með raunverulega ákvarðanatöku. Þá þyrftum við hvorki Alþingi né ríkisstj. Þá nægði í rauninni grammófónplata til þess að stjórna, sem segði bara já við öllu sem um væri beðið. Það, sem um er að ræða í afgreiðslu á lánsfjárlögum og lánsfjáráætlun, er að menn geri upp við sig hvað þeir ætli að gera, þannig að menn fái að vita hvar þeir standa, ákvarðanirnar séu teknar. Sumt er fallist á, öðru er neitað, enn öðru er skipt með öðrum hætti en óskir komu fram um. Við því er ekkert að segja. En hér erum við skildir eftir í algerri óvissu. Það eru ekki teknar ákvarðanir og öll svör eru eins óljós og ég hef hér rakið. Ég veit t. d. ekki hverju hv. þm. Davíð Aðalsteinsson á Vesturlandi á að svara þegar hann kemur í sitt kjördæmi og verður spurður hver sé staðan varðandi hitaveituframkvæmdir Akraness og Borgarness. Á hann að svara því, að málið hafi verið afgreitt í lánsfjárlögum? Ég get ekki séð, miðað við þau svör sem hafa verið gefin, að hann geti einu sinni svarað því, vegna þess að það er allt saman laust eftir sem áður. Hann verður í rauninni að svara því, að það hafi verið afgreitt án þess að afgreiða það. Hann hafi ekki hugmynd um það. Þó að hann hafi tekið hér þátt í þessari stefnumörkun - hann er líka kjörinn til þess að taka ákvarðanir af þessu tagi - þá hafi það í rauninni ekki verið nein ákvörðun og hann hafi, með þeim afgreiðsluhætti sem hér er tíðkaður, með þeim yfirlýsingum sem gefnar eru með fyrirvörum og þar fram eftir götunum, verið sviptur möguleika til þess að taka ákvörðun um þetta efni, til þess að gera upp hug sinn, vera þátttakandi í því, að menn geri upp hug sinn um hvað þeir ætli að gera. Sama gildir væntanlega um annan hv. þm. þar sem er erindi frá Hitaveitu Hvammstanga. Ekki fær hann heldur nein svör. Hann fær hvorki já né nei, hann fær enga ákvörðun um það, hvernig með það mál verði farið. Og þannig má áfram upp telja. Hlutunum er ýtt út af borðinu, það á að geyma þá, það á að skapa svigrúm innan ramma til þess að flytja til hluti með einhverjum hætti sem Alþingi er ekki gerð grein fyrir að því er hitaveiturnar varðar. Það fást engin svör varðandi Landsvirkjun eða Skipaútgerð ríkisins eða Framkvæmdasjóð öryrkja, hvort eitthvað eigi að gera með þetta eða ekki. Og t. d. varðandi málefni Bjargráðasjóðs var svarið að vísu ekki að þetta yrði geymt, heldur hét það í umr. í nefndinni að það vandamál yrði tekið sér. Nú er ég búinn að telja upp æðimörg atriði, sem engar ákvarðanir eru teknar um við þessa afgreiðslu, og það er auðvitað mjög alvarlegt mál. En ég ítreka það, að það á einmitt að vera hlutverk lánsfjárlaganna og þeirrar afgreiðslu, sem við nú stöndum frammi fyrir, að taka þessar ákvarðanir svo menn viti hvar þeir standa. Ýmsar þær framkvæmdir, sem menn standa í, þurfa svo og svo mikinn undirbúning. Það þarf líka aðdraganda og undirbúning ef menn ætla að draga úr framkvæmdunum. Það er ekkert síður ef hugmyndin er sú að draga úr framkvæmdastiginu sem menn þurfa að fá að vita hvernig málin standa. Þetta er mjög alvarlegur ljóður á þeim tillögum, sem hér eru uppi, og eiginlega ekki sæmandi Alþingi að afgreiða mál með þessum hætti. Það er hugmyndin að stefna sé mörkuð með lánsfjárlögum og lánsfjáráætlun. Það er ekki gert og menn fá ekki svör um það, hvernig með ýmis vandamál verði farið sem upp hafa komið. Mig langar til í þessu sambandi að benda samt á einn lið sem spurt var um og lítil svör fengust reyndar um líka, þar sem verið er að veita fé samkv. þessum lögum til hluta, sem ekki er hægt að gera grein fyrir, á sama tíma og öðrum er ekki svarað vegna þess að fé sé ekki fyrir hendi. Í 4. og 5. gr. frv. eru samtals 25 - og eru reyndar orðnar 28 millj. kr. sem eru veittar með mjög litlum rökstuðningi. Í 4. gr. er um að ræða 10 millj. til athugunar á sviði orkufreks iðnaðar. Og í 5. gr. er um að ræða 15 - sem reyndar eru orðnar 18 millj. kr. sem ráðstafa á samkv. síðari ákvörðun fjmrh. Skýringar var óskað á því, hvaða hugmyndir væru uppi um ráðstöfun þessa fjár. Því miður gátu fulltrúar ríkisstj. í fjh.- og viðskn. engu öðru svarað en því að vísa í bls. 13 í fjárfestingar- og lánsfjáráætluninni fyrir árið 1982.  Svo kemur önnur fjárhæð, að upphæð 18 millj. kr., í 5. gr. Þar er skýringin þessi og kemur í beinu framhaldi af hinni fyrri: „Að síðustu ber að geta 15 millj. kr. lánsfjár, þar sem ráðstöfun hefur ekki verið endanlega mótuð.“ Ég gat nú ekki séð að fyrri ráðstöfun hefði verið neitt frekar endanlega ákveðin en sú síðari. En þetta eru vægast sagt mjög magrar upplýsingar um svo háar fjárhæðir. Nú held ég að raunverulegur áhugi sé á því hér á hv. Alþingi að vinna að því, að fundin verði tækifæri í orkufrekum iðnaði. En það hefur gengið heldur hægt og reyndar langtum hægar en t. d. við fulltrúar Alþfl. hér á Alþingi höfum talið eðlilegt, hvað þá að það nái þeim hraða sem við hefðum talið æskilegan í því sambandi. Það er eins og hugmyndir manna um virkjanir og reipdráttur um virkjanastað yfirskyggi það sem meira er þó virði, að menn taki ákvarðanir um það, með hvaða hætti skuli nýta orkuna, og séu með raunveruleg tækifæri af því tagi á reiðum höndum áður en í virkjanirnar er ráðist. Engu að síður hefði mér fundist lágmark að gerð væri einhver grein fyrir þessum 25–28 millj. kr. reyndar fyrir þessum 25, því að það er fullnægjandi skýring fundin á þeim 3 millj. sem þarna eru til viðbótar, - að gerð væri einhver grein fyrir því, hvernig hugmyndin væri að ráðstafa þessu fjármagni. Hér er fulltrúum í fjvn. gert að búta niður í hinar smæstu summur fjárframlög af ýmsu tagi. En síðan megum við búa við það, að hér séu 25 millj. kr. sem við fáum engar skýringar á aðrar en þann texta sem liggur fyrir í prentuðum gögnum. Alþingi á með þessu að afsala sér ákvörðunaríhlutun um þessar 25 millj. kr. Það er væntanlega algerlega í höndunum á hæstv. iðnrh. og fjmrh. Þetta er þeim mun einkennilegra þegar öðrum er sagt að það sé ekki hægt að svara þeim, það sé ekki hægt að taka ákvarðanir um hvaða úrlausn þeir geti fengið í sínum málum. Ég hef í þessum þætti ræðu minnar fjallað um það, í hverri óvissu málin eru skilin eftir, þrátt fyrir það að þetta frv. til lánsfjárlaga yrði afgreitt, - þá algeru óvissu sem ríkir um marga þætti. Og ég hef fjallað um það, að það verður að gera kröfu til þess, að afdráttarlaus svör fáist. Ýmist hefur málum verið ýtt út af borðinu, þau geymd eða ákvörðun ekki tekin. Það eru bæði framkvæmdaaðilarnir, sem eiga kröfu á því að fá svör til þess að geta undirbúið sig, og svo eiga alþm. auðvitað kröfu á því að fá að taka þátt í þessari ákvarðanatöku, en skilja ekki eftir óskrifaðan tékka og allt í lausu lofti. Alþm. eru skildir eftir í mjög erfiðri og óþægilegri aðstöðu með því að afgreiða mál með þessum hætti, auk þess sem ég tel það vera niðurlægjandi fyrir Alþingi og alþm. að halda svona á málum. Og ég verð að segja það, að ég vorkenni alveg sérstaklega hv. stjórnarsinnum, þar sem hafa komið brýn erindi úr þeirra kjördæmum sem skipta menn miklu máli, t. d. hv. þm. Davíð Aðalsteinsson eða hv. þm. Stefán Guðmundsson. Hverju eiga þeir að svara um það, að mál hafi verið afgreidd? Þeir verða að svara því að þau hafi verið afgreidd án þess að afgreiða þau. Það er líka af þessum sökum sem við í Alþfl. teljum, að ekki sé stætt á því að afgreiða frv. til lánsfjárlaga eins og það er nú úr garði gert, og erum því algerlega andvígir. Mig langar því næst að víkja fáeinum orðum að húsnæðislánakerfinu. Ég hef oft haft á orði hér úr þessum ræðustól að mér þætti við sem þjóðfélag koma mjög illa fram við ungt fólk um þessar mundir. Ég hef kallað það villimannlegar aðfarir að ætla mönnum að eignast þak yfir höfuðið með þeim hætti, að 314 hlutum af íbúðarverðinu yrði kannske að mæta með skammtímalánum og með óheyrilegu vinnuálagi. Ég kalla þetta villimannleg vinnubrögð. Ég skil ekki hvernig menn geta ætlast til að ungt fólk rísi undir þessu. Mér finnst þetta hrein hneisa. Nú vitum við það auðvitað, að menn björguðust á verðbólgunni í þessum efnum um langa hríð og það mátti bjóða mönnum hinar furðulegustu tölur. En nú er öld snúin að þessu leyti. Nú höfum við tekið upp verðtryggingu og raunvaxtastefnu. Og þó að ýmsir talsmenn ríkisstj. bölvi henni hátt og í hljóði, þá eru þeir samt að framfylgja henni. Hún er auðvitað rétt. Kerfið, sem við bjuggum við áður, hefði hvort sem er hrunið. En þáttur í því að taka upp ný vinnubrögð í þeim efnum, framfylgja verðtryggingar- og raunvaxtastefnu, verður að vera að lengja lánstíma og auka lánshlutfall. Þetta er ég búinn að segja svo oft, bæði í þessari hv. deild og eins hér utan dyra, að það ætti að fara að verða ljóst hve mikið grundvallaratriði við Alþfl.-menn teljum að það sé að komið sé til móts við einkanlega íbúðabyggjendur í þessum efnum. Við höfum líka flutt hvert frv. á eftir öðru til að reyna að fá fram úrlausn þessara mála. En þess sér ekki stað að það sé gert. Og það sem verra er, eins og haldið hefur verið á fjármögnun húsnæðislánakerfisins er sífellt að draga úr fjölda nýrra íbúða sem bætast við. Ég óskaði eftir því í hv. fjh.- og viðskn. að fá yfirlit frá Húsnæðisstofnun ríkisins um fjölda íbúða sem veitt hefðu verið lán út á árin 1978–1981. Hér er á ferðinni þróun sem ég held að menn verði að horfast mjög alvarlega í auga við, vegna þess að ef menn gera það ekki geta menn staðið uppi með mikil húsnæðisvandræði áður en menn vita af. Þó að landflótti sé mikill, því miður, þá er það samt svo, að þjóðinni fer fjölgandi. Þessar tölur eru lýsandi. Nýbyggingar, fyrsti hluti sem kemur inn á árinu 1978, eru 1883 íbúðir. Síðan fer það nokkuð fallandi á árunum 1979–1980, fer niður í 1687 og 1665 íbúðir, en á árinu 1981 fer að nálgast að þær séu bara helmingur af því sem þær voru 1978, nefnilega 1075. Samkv. þessari áætlun Húsnæðisstofnunar lækkar heildartala íbúðanna sem veitt eru lán út á, - þá eru gamlar íbúðir og allt með, verkamannabústaðir og þar fram eftir götunum, - hún lækkar úr 4854 árið 1979 í 3728 árið 1981. Þetta er fækkun um 1100 íbúðir á þessu tveggja ára bili. Og þetta gerist á sama tíma og þjóðinni er að fjölga. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þær breytingar, sem hafa verið gerðar á fjármögnun húsnæðislánakerfisins, eiga hér verulegan þátt í. En þegar litið er á þessa tölu, sem er 1100 íbúðum lægri en árið 1979, þá hafa samt verið notaðar 40 millj. kr., sem fengust að láni í Seðlabanka Íslands, þannig að fjármögnunin nær ekki einu sinni þessum 3728, sem er 1100 íbúðum færra en var fyrir tveimur árum. Og hvernig á svo þróunin að verða á komandi ári? Er ætlunin að Húsnæðisstofnunin greiði af því takmarkaða fé, sem hún fær, þær 40 millj. kr. sem hún hafði fengið að láni í Seðlabankanum á yfirstandandi ári? Hvernig skyldi þá svigrúmið verða? Það liggur við að maður óttist að með þessu sé beinlínis verið að stuðla að því, að enn þá fleiri hrekist hér úr landi, ekki vegna þess að það sé léleg atvinna, eins og var hér t. d. 1968 og 1969, það var skiljanlegt, ekki vegna þess að kjörin séu svo slæm að því er kaupið varðar, og eru þau þó verulega fyrir neðan ýmislegt sem gerist í kringum okkur, heldur beinlínis vegna þess að það er verið að gera ungu fólki ókleift að koma sér fyrir hér hjá okkur. Það kemur líka fram í gögnum frá Húsnæðisstofnun, að heildarfé, sem hún hafði haft til ráðstöfunar á árinu 1981 eða muni hafa, nemi um það bil 400 millj. kr.: 300 millj. í Byggingarsjóði ríkisins og 100 millj. í Byggingarsjóði verkamanna. Þessar upplýsingar voru veittar á fundi nefndarinnar. Við skulum líta svolítið á þessar tölur og það, að þessar 400 millj. hafa verið notaðar til þess að standa undir lánveitingum út á 3728 íbúðir. Nú er áætlað að til Byggingarsjóðs ríkisins fari 373.7 millj. kr. og til Byggingarsjóðs verkamanna 268.3 millj. kr. Þetta eru samtals 642 millj. kr. Mun þetta hrökkva til að snúa þessari þróun við? Það voru 300 millj. hjá Byggingarsjóði ríkisins. Ef við drögum frá þær 40 millj. sem hann skuldar í Seðlabankanum, þá eru eftir 333.7 millj. sem eru ætlaðar fyrir árið 1982, það er 10% aukning. Reiknitala fjárlaga gerir að vísu einungis ráð fyrir 33% verðbólgu, en ýmislegt bendir til þess að hún geti orðið meiri. Hér er því raunverulega um mjög verulegan samdrátt að ræða hjá Byggingarsjóði ríkisins frá þeim tölum sem ég var að lesa upp áðan. Mér reiknast svo til að það fé, sem hér er til ráðstöfunar, muni þýða fækkun á íbúðum, sem unnt sé að veita lán út á, frá því sem er í tölum ársins 1981 sem nemur 550 íbúðum. Þessar tölur, miðað við 800 þús. kr. íbúðarverð og þau lánshlutföll sem í gildi eru, svara til þess, að það ætti að vera hægt að fjölga íbúðum í verkamannabústöðum um 175 eða því sem næst, en að öðrum lánveitingum til íbúða yrði að fækka um 725. Þetta gerir samtals samdrátt um 550 íbúðir. Ég spyr: Eru menn sannfærðir um að þetta sé rétt stefna? Eru menn sannfærðir um að eftir samdrátt upp á 1 100 íbúðir eigi nú að bæta öðrum samdrætti upp á 550 íbúðir? Halda menn að þessi stefna gangi upp? Vilja menn þetta í raun og sannleika? Eða er hér verið að búa til vandamál sem muni reynast álíka erfitt úrlausnar á yfirstandandi ári - eða helmingi erfiðara úrlausnar og brugðist verði við með sama hætti og á yfirstandandi ári, nefnilega með yfirdrætti í Seðlabankanum og tilheyrandi þrýstingi á erlendar lántökur í íslenska hagkerfinu - og þá umfram það sem ég gerði grein fyrir fyrr í ræðu minni? Ég held að þessi stefna muni ekki ganga. Ég er sannfærður um að þessi stefnumörkun muni ekki geta gengið, að menn muni ekki geta unað þessu, að það sé í raun og sannleika ekki meining manna að hrekja fólk úr landi með þessum hætti. Ég hef hér sérstaklega fjallað um þrjá þætti í lánsfjáráætlun. Það væri auðvitað ástæða til að fjalla um langtum, langtum fleiri þætti. Ég hef fjallað um erlendar lántökur, lítils háttar um hinn innlenda fjáröflunarmarkað í því sambandi, bara til þess að styðja það mál, og ég hef fjallað um húsnæðislánakerfið sérstaklega. Ég hef einnig fjallað um ákvarðanatökuleysið og þá málsmeðferð að hv. þm., t. d. Davíð Aðalsteinsson og Stefán Guðmundsson, séu sendir heim í hérað og verði að svara því til, að að vísu hafi mál verið afgreidd, en það hafi ekki verið afgreiðsla varðandi þau mál sem menn bíða með mestri óþreyju í þeirra kjördæmum. En ég vil ítreka það aftur, að lánsfjárlögin eiga að vera stefnumarkandi og þau eru það ekki. Og ég vil ítreka það aftur, að það er hörmulegt til þess að vita, að þetta góðæri árið 1981 skuli ekki hafa nýst betur en raun ber vitni. Þegar lánsfjáráætlun þess árs var til afgreiðslu leyfði ég mér í nál. mínu að fjalla svolítið um almennar þjóðhagshorfur. Þá var aðeins komið fram á árið 1981. Ég ætla að leyfa mér að lesa hér örstuttan kafla úr því, vegna þess að mér sýnist það hafa gengið eftir sem þar var spáð. Þar sagði: „Almennar þjóðhagshorfur á árinu 1981 verða að teljast allgóðar. Miðað við nær óbreytt verð á sjávarafurðum hefur Þjóðhagsstofnun áætlað að verg þjóðarframleiðsla verði óbreytt frá fyrra ári. Nú hafa hins vegar verið gerðir samningar um skreiðarsölu, sem eru 10% hærri en á fyrra ári, og um saltfiskssölu sem eru um 70% hærri. Þá er vitað að fiskmjölsverð er ívið hærra en að jafnaði árið 1980, og verðlagsþróun í Bandaríkjunum gefur ástæðu til að ætla að verð í íslenskum krónum á frystum fiski, sem seldur er þar í landi, muni hækka innan tíðar. Það styðst m. a. við það, að gengi Bandaríkjadollars hefur verið að styrkjast á þessu ári, og það hefur vitaskuld feikileg jákvæð áhrif á þjóðarbúskap okkar. Að öllu samanlögðu verða því ytri skilyrði þjóðarbúskapar okkar að teljast góð. Þessi góðu ytri skilyrði veita sérstakan möguleika á því að ná meiri stöðugleika í íslensku efnahagslífi án þess að rýra lífskjör. Sér í lagi skapa þessi ytri skilyrði einstakar aðstæður til að draga úr verðbólgu án almennrar kjaraskerðingar. Talsmenn ríkisstj álíta að verðbólga sé nú 35% á ársgrundvelli.“ Hér staldra ég við. Þegar umr. fóru fram um seinustu lánsfjáráætlun var það sérstakur boðskapur talsmanna ríkisstj., einkum og sér í lagi hæstv. forsrh., að verðbólgustigið væri 35%, svo að eitthvað hefur þeim nú hrakað frá þeirri mælingu. „Sé gengið út frá því og með tilliti til hinnar hagstæðu þróunar í markaðsmálum og gengis dollarans ætti því að vera lag til þess að ná verðbólguhraðanum vel niður fyrir 30%. Spurningin er hvort ríkisstj. ber gæfu til að nýta þessar einstöku aðstæður til að ná verulegum árangri í verðbólgumálunum, sem hlýtur að teljast innan seilingar samkv. þeim yfirlýsingum sem talsmenn ríkisstj. hafa gefið um það að verðbólgustigið væri einungis 35%. Ef það tekst ekki dynur gengisfelling yfir,“ segir hér. „ Ríkisstj. hefur vitaskuld yfir að ráða þeim stjórntækjum, t. d. í ríkisfjármálum, peningamálastjórn og í fjárfestingarmálum, sem úrslitum ráða um það, hvort það svigrúm ytri skilyrða, sem nú hefur gefist, nýtist til þess að draga úr verðbólgunni. Spurningin er hvort þessum stjórntækjum verður beitt á réttan hátt.“ Nú hefur þetta tækifæri runnið okkur úr greipum. Ég harma það, að þetta tækifæri skuli ekki hafa nýst betur en þetta. Þróunin hefur orðið langtum verri samkv. framlögðum plöggum en hinar ytri aðstæður þjóðarbúsins gáfu tilefni til að ætla. Framlögð plögg sýna stórvaxandi erlendar lántökur. Framlögð gögn sýna yfirdrátt í Seðlabanka. Það er margstaðfest, að mörg fyrirtæki hér á landi hafa fengið erlend lán til þess að framfleyta sér, annaðhvort beint eða í gegnum Byggðasjóð. Að því er peningamálin varðar var mjög athyglisvert að hlusta á málflutning fulltrúa bankakerfisins í hv. fjh.- og viðskn. Það kom fram í málflutningi þeirra, eins og flestum hv. alþm. er væntanlega ljóst, að staða bankanna hefði hríðversnað á síðustu mánuðum, að útlán hefðu aukist stórlega, en að innlán hefðu hætt að vaxa og heldur dregist saman, að bankarnir væru komnir í óviðunandi stöðu. Hv. nm. leituðu auðvitað skýringar hjá þessum aðilum á þessari þróun sem ein sér verður að teljast mjög uggvænleg. Þeir gáfu þær skýringar, að tvennt hefði gerst að því er innlánin varðar. Trú sparifjáreigenda á því, að þeir fengju raunvexti, væri greinilega minnkandi. Tekist hefði á síðari hluta ársins 1980 og vaxandi fram á árið 1981 að byggja upp trú sparifjáreigenda á það, að þeir væru að fá raunvexti fyrir fé sitt. En nú hefði þessi trú horfið. Nú væri hún að hverfa. Það væri ein aðalskýringin á því - og mjög eðlileg skýring, að innlánin hefðu hætt að vaxa. Skýringin á útlánunum lá í augum uppi. Það var hin slæma staða ýmissa atvinnufyrirtækja í landinu fyrst og fremst, en sjálfsagt líka að einhverju leyti bæði slæm staða ýmissa heimila í landinu og svo það óvissuástand sem hefur skapast með gengisfellingum, sem koma á eins til tveggja mánaða fresti og skapa auðvitað mikla spennu og óvissu hér í þjóðfélaginu. Skýringin á þessu fyrirbæri liggur þannig í augum uppi. En ráðin til úrbóta hafa ekki séð dagsins ljós. Þau verða ekki fundin í þeim gögnum sem hér liggja fyrir hv. deild. Þau verða ekki fundin í því frv. til lánsfjárlaga, sem hér er hugmyndin að afgreiða, og þeirri lánsfjáráætlun sem því fylgir. Ég verð að segja að þær skýringar, sem fulltrúar bankakerfisins gáfu, komu mér auðvitað ekki á óvart. Ég verð að segja það líka, að mér þótti heldur dapurlegt að hlusta á ýmsa bankastjóra og framámenn í peningamálakerfinu hér á landi gefa skýringar á því, hvernig þeir ætluðu að bjargast út úr árinu 1981. Það má alveg sérstaklega vitna til þess sem fulltrúi Framkvæmdasjóðs hafði fram að færa sem skýringar af sinni hálfu um það, hvernig hann ætlaði að bjargast á árinu 1981. Það var sambland af skuldasöfnun, erlendum lántökum, sérstöku nauðungaruppgjöri við bankakerfið í landinu og því að setja sjóðinn því sem næst á hausinn um áramót með því að hafa stöðu hans mjög lélega. Það ástand, sem við búum við í þjóðmálunum; er að mínu mati mjög alvarlegt. Að vísu hafa menn þóst vera með 40% verðbólgu þó að ýmsir mælikvarðar bendi til þess, að hún sé mun meiri. Ýmsir opinberir mælikvarðar benda til þess, að hún sé 50–55%. En ég held að ef tekið er með í reikninginn það stórkostlega svindl sem átti sér stað varðandi myntbreytinguna og verðlagningu í því sambandi og hæstv. forseti þessarar deildar hefur m. a. gert glögg skil bæði í ræðum hér á Alþingi og eins með blaðaskrifum, þá muni koma í ljós að verðbólgan hafi í raun og sannleika verið langtum, langtum meiri. Og ef við tökum þann mælikvarða sem ólygnastur er, sem er buddan, þá sýnir hún okkur langtum meiri verðbólgu. Það, sem menn hafa státað af í þessum efnum, reynist þess vegna vera falsið eitt. Ég hef áður minnst á það, að ein skrautfjöðrin ætti að vera greiðsluafgangur eða jafnvægi í ríkisfjármálum. Það er ekki jafnvægi í ríkisfjármálunum. Þar eru sýndartölur sem gefa alls ekki rétta né raunhæfa mynd og standast ekki samanburð við tölur af sama tagi sem settar eru upp erlendis. Ég held að hæstv. fjmrh. ætti frekar að snúa sér að því að innleiða þær reglur varðandi færslu á þessum hlutum, sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur lagt til, en að stunda hártoganir varðandi þetta og bellibrögð um uppfærslu. Peningamálastjórnin hefur ekki heldur tekist. Sjóðir hafa verið tæmdir. Það var nýlega til umr., í gær trúi ég, í hv. Nd. hvernig væri komið fyrir Verðjöfnunarsjóði fiskiðnaðarins, hvernig hann hefði verið gersamlega tæmdur á rúmlega einu ári. Og nú, þegar sjóðirnir hafa verið tæmdir, bankakerfið hefur verið þanið til hins ítrasta þannig að það er að þrotum komið, þá er komið upp aukabankakerfi í gegnum Byggðasjóð og veitt sérstök hallærislán, - hallærislán sem eru farin að ná til stórs hluta atvinnufyrirtækja í landinu í einhverju mesta góðæri sem yfir okkur hefur gengið. Það er skýrt frá því að tugir fyrirtækja hafi fengið sérstaka fyrirgreiðslu, eins og það er kallað, í þessum efnum. Það er ekki gæfuleg stefna að allt skuli vera rekið meira og minna á fyrirgreiðslu af ýmsu tagi. Að mínum dómi er hér um stórhættulega þróun að ræða. Menn hafa farið svo langt á þessari braut, að þeir, sem eru ábyrgir í rekstri sínum og hafa verið það, eru óðum að gefast upp við það. Ég varð var við það í samtali við merkan mann af Austurlandi nýlega, að hann hafði áhyggjur af því að ýmsir aðilar á því landssvæði gengju á það lagið að fara í opinbera sjóði til þess að fjárfesta ótæpilega og gefa á bátinn hinn raunverulega rekstrarárangur. Hann hafði áhyggjur af því vegna þess að fyrirtækið í hans heimabyggðarlagi hafði verið rekið af ábyrgð, en nú sæju þeir ekki ástæðu til þess lengur að ástunda ábyrgð í sínum rekstri. Þeir mundu bara fara að ganga í sjóðina eins og hinir, eins og þeir á grannfjörðunum. Þetta er sjúkdómur sem er að smita okkar þjóðfélag. Það er verið að gera menn gersamlega ábyrgðarlausa. Það er verið að koma mönnum upp á það, að ekki borgi sig að ástunda góð vinnubrögð í rekstri sínum, menn geti bara komið með vandamál sín á ríkisjötuna og beðið um opinbera fyrirgreiðslu. Þetta, að atvinnurekendur skuli vera farnir að finna það, að þeir þurfi ekki að sýna ábyrgð í rekstri sínum, heldur geti bara gengið í opinbera sjóði til þess að fá fyrirgreiðslu af hinu eða þessu taginu, er alvarlegt mein sem stendur í vegi fyrir raunverulegum framförum, því að eitt aðalframfaraaflið er auðvitað það að mönnum nýtist hugvit sitt og þekking til þess að gera hlutina með sem bestum hætti og ástundi það frekar en sláttumennsku út um allar jarðir. Við þessu meini vil ég vara alveg sérstaklega. Að því er þetta ástand varðar vil ég að lokum minna á að það er óþolandi í þjóðfélagi að búa við bráðabirgðalausnir sem eiga að gilda til tveggja eða þriggja mánaða, það er óþolandi með öllu. Þetta sögðum við Alþfl.-menn 1978. Þetta höfum við Alþfl.-menn sagt allar götur síðan. Við töldum að það væri meginnauðsyn að menn fikruðu sig út úr þessu ástandi eilífra bráðabirgðalausna. Brýnt var það þá, en enn þá brýnna er það nú.  Ég vil telja það fyrst sem efnahagsráðstöfun, að sú stefna verði tekin upp að menn verði að vera ábyrgir gerða sinna, að það sé afnumið að menn geti sífellt heimtað að ríkið bjargi taprekstri hvers einasta atvinnurekanda. Mín skoðun er sú, að þessar bakávísanir á ríkið geri atvinnurekendur gersamlega ábyrgðarlausa. Og meðan svo er fæst ekki árangur. Nákvæmlega það sama á við og kannske í enn ríkara mæli í ríkisstofnunum og í málefnum sem sveitarfélög fara með, eins og í raforkumálum og þess háttar. Til þess að breyta þessu verður að eiga sér stað kerfisbreyting. Það verður í raun og sannleika að koma á aukinni valddreifingu. Það verður að færa meira af þessari ákvarðanatöku til hinna einstöku stofnana, til hinna einstöku rekstraraðila, til hinna einstöku sveitarfélaga, en um leið að gera þessar stofnanir, hvort heldur það eru sveitarfélög eða ríkisfyrirtæki, ábyrg gerða sinna og taka fyrir alla bakreikninga og kröfur um ríkisfyrirgreiðslu. Valddreifing af þessu tagi held ég að sé ákaflega mikilvæg, en þó fyrst og fremst það, að menn verði ábyrgir gerða sinna. Við Alþfl.-menn höfum einmitt flutt frv. með tilliti til valddreifingar af þessu tagi að því er varðar málefni sveitarfélaganna, um að fela þeim aukið sjálfsforræði. Það er liður í þeirri stefnumörkun sem við teljum vera nauðsynlega í efnahagsmálum. Í öðru lagi er ég eindregið þeirrar skoðunar, að breyta þurfi gildandi verðlagskerfi í landinu. Ég tel að hér sé í rauninni ekkert verðlagseftirlit eða verðlagsaðhald. Það, sem við höfum, er einungis ríkisuppáskrift á verðhækkanir. Verðbólgan er með þessum hætti staðfest og uppáskrifuð af ríkisstj. Sjálfvirkar útreikningsformúlur eru notaðar til þess að framlengja verðbólguna með ríkisforsjá og hver tapkróna er endurheimt með sérstakri blessun ríkisins. Þar sem samkeppni er næg á að breyta kerfinu í frjálsræðisátt, en í mörgum tilvikum verður að breyta kerfinu þannig að hið almenna aðhald fái að njóta sín. Það er hlutverk ríkisins að skapa skilyrði til aðhalds, en ekki að skrifa upp á tapreikningana og velta þeim svo yfir á almenning. Í þriðja lagi vil ég telja að gerbreyta þurfi ríkisbúskapnum. Núna eru tekjurnar og þar með álögurnar ákveðnar eftir að óskalistinn hjá ráðherrunum hefur verið lagður saman. Í þess stað á að nota ríkisfjármálin og þá sérstaklega skattakerfið til þess að jafna kjörin og treysta kaupmáttinn hjá heimilunum. Skattaálögurnar eiga að miðast við það að ná árangri í verðlagsmálum. Það er mesta blekking, sem hver fjmrh. étur upp eftir öðrum, að einhver meira og minna misvísandi jákvæð afkoma ríkissjóðs, sem a. m. k. núna er fengin með bellibrögðum, hafi afgerandi áhrif til þess að halda aftur af verðbólgunni. Reynslan hefur líka afsannað þetta raus svo kirfilega að ekki verður um villst. Í fjórða lagi verður að vera öryggi og festa í stjórn peningamálanna. En þá verða líka að vera skilyrði í þjóðfélaginu til þess að halda því uppi. Og það er eitt af því sem brást núna á þessu ári. Þeir, sem fóru með stjórn sjóðanna og bankakerfisins, gátu ekki staðið undir þeim álögum sem á þá voru lagðar, þeim þrýstingi sem á þá var lagður. En aðalatriðið er að hætta að taka eyðslulán erlendis, eins og þriðjungurinn af nettó-lántökunni núna virðist vera, samkv. þeim mælikvarða sem ég hef hér lagt á og gerði sérstaklega að umtalsefni samkv. útreikningum sem ég gerði fyrr í ræðu minni. En nú hefur það verið gert í sívaxandi mæli og keyrir alveg um þverbak að því er varðar áformin fyrir 1982. Í fimmta lagi tel ég það þátt í efnahagsstefnu að koma til móts við ungt fólk að því er varðar íbúðakaup og íbúðabyggingar. Skoðun mín er sú, að meðan svo stór hluti þjóðarinnar sem raun ber vitni verður í rauninni að horfa upp á það, að eina björgunin til þess að koma þaki yfir höfuðið væri að verðbólgan yrði meiri en ráð var fyrir gert, þá séum við þar líka með verðbólguþrýsting. Auk þess er þetta efnahagsaðgerð vegna þess, að með þeirri stefnu, sem haldið er uppi í þessum málum, er verið að hrekja ungt fólk, starfsamt gott fólk úr landi, og það er auðvitað efnahagslegur skellur að hrekja vel menntað ungt fólk, góða starfskrafta úr landi. Í sjötta lagi vil ég telja það sem ég hef oft gert að umtalsefni hér áður, að það verður að taka upp nýja atvinnustefnu. Hvaða gagn er í því, að Alþingi leggi sig í það - eða meiri hluti Alþingis - að skerða kaupið um 7%, þegar hæstv. sjútvrh. fellir gengið og skerðir kjörin um sömu 7% í ofanálag og eykur verðbólguna um 7% með ákvörðunum sínum um togarakaup, eins og ég hef sýnt fram á hér í deildinni. Til hvers á að vera að leggja sig í það að krukka í kaupið til þess að ná verðbólgunni niður, þegar svo einn ráðh. í ríkisstj. eykur verðbólguna jafnmikið með ákvörðunum sínum um skipakaup á þessu sama ári? Það er efnahagsleg staðreynd, að stækkun skipastólsins við núverandi aðstæður er hrein gengisfelling, er hrein verðbólguaðgerð. Þess vegna er það meginatriði að því er þennan þátt varðar, að ný vinnubrögð verði upp tekin. Við skulum þá taka hinn næsta þátt, fiskvinnsluna. Þar eru feikileg tækifæri til þess að treysta lífskjörin í landinu með aukinni fjárfestingu og hagræðingu. Á árinu 1979 tókst að auka fjárfestinguna í fiskvinnslunni um 20% að magni til. Allar götur síðan er fjárfestingin í fiskvinnslunni minnkandi hlutfallslega ár frá ári. Þarna eigum við hagvaxtarmöguleika sem var verið að reyna að byrja að nýta árið 1979, en er nú kominn í skítinn aftur. Ég skal taka þriðja atvinnuþáttinn, ég get ekki stillt mig um það, landbúnaðarmálin. Hugsið ykkur það, að við skulum enn þá vera að greiða niður landbúnaðarafurðir ofan í útlendinga með stórfé í skattaálögum á okkur. Þetta getur ekki gengið til lengdar. Mér finnst að skilningur á þessu sé að vaxa. En samt er það svo, að á þessu ári og á s. l. ári verða menn að láta sig hafa það að taka erlend lán til þess að greiða niður umfram það sem leiguboðið er, taka erlend lán til þess að greiða niður þetta kjöt ofan í útlendinga. Og nú er svo komið, að farið er að taka erlend lán til þess að greiða af erlendu lánunum sem menn tóku til þess að greiða niður landbúnaðarafurðir ofan í útlendinga. Þetta er algerlega óviðunandi vítahringur. Og ég þykist sjá það af viðtölum mínum við ýmsa bændur, að þeir uni í raun og sannleika alls ekki því, að kerfið skuli vera svona. Við eigum auðvitað að leggja áherslu á ýmsar aðrar búgreinar. Tilraunir í þá átt eru hafnar. En við verðum að setja okkur fastan ramma um það, hve miklu fé verði varið í útflutningsuppbætur af þessu tagi, og greinin verður að standa frammi fyrir því, að slíkar ákvarðanir standi. Ég minnist þess t. d. þegar ég ræddi þessi mál við fyrrv. landbrh., Ingólf Jónsson, sem er nú reyndar höfundur þessarar 10% reglu og ábyrgðarmaður, - það var í sambandi við umræður um kvótakerfið, - að hann var nákvæmlega sömu skoðunar og ég um það, að menn yrðu að standa frammi fyrir fastákveðnum mörkum í þessum efnum og það mætti ekki fara fram úr þeim. En þetta hefur ekki heldur tekist hjá okkur. Við fluttum um það frv. Alþfl.-menn, að tekin yrði upp niðurtalning útflutningsbóta. Ég vil skora á aðra þm. að líta á þær hugmyndir sem þar eru um það að fikra sig út úr þessu kerfi, en að þetta sé grundvallarstærðin sem menn verði að aðlaga sig. Hér kemur aftur að ábyrgðinni sem ég talaði um, að menn verða að standa frammi fyrir því í þessari grein eins og öðrum, að það séu ákveðin mörk, en ekki að þau séu bara flutt til ef ekki er staðið við mörkin. Það er sams konar fyrirbæri og hjá atvinnurekendunum sem koma með bakreikningana og heimta fyrirgreiðslu ríkissjóðs. En til þess að mæta þeim breytingum, sem við þurfum að gera í þessum greinum tveimur, í útgerðinni og í landbúnaði, verður auðvitað að eiga sér stað uppbygging í annarri atvinnustarfsemi. Sú uppbygging ætti að vera hafin fyrir löngu og það er í orkufrekum iðnaði. Nú erum við í algeru samdráttarskeiði á þessu sviði. Hugsið ykkur öfugþróunina sem við stöndum frammi fyrir. Við höfum verið með vaxandi framleiðslu í landbúnaðarafurðum sem við verðum að greiða niður ofan í útlendinga með skattaálögum á okkur. Við erum sífellt að stækka skipastólinn, sem þýðir gengisfellingar og meiri verðbólgu, en það er samdráttur í orkufrekum iðnaði. sem er vaxtarbroddurinn, og það er samdráttur í fiskvinnslunni, þar sem vaxtarbroddurinn er að því er sjávarútveginn varðar. Sú stefna, sem beitt er, er eins vitlaus og nokkur atvinnustefna getur verið. Hún er þveröfug við þau markmið að treysta kaupmáttinn og lífskjörin í landinu. Þess vegna segi ég: Það þarf að snúa henni við í öllum þessum atriðum. Meðan það er ekki gert, meðan menn halda fram þeirri stefnu, sem fylgt hefur verið í atvinnumálum að undanförnu, munu menn ekki vinna neina varanlega sigra í verðbólgumálum. Hversu oft sem menn láta leiða sig til þess leiða verks að krukka í kaupið dugar það ekkert ef með hinni hendinni er sífellt verið að rýra lífskjörin og skapa þannig aukna verðbólgu. Herra forseti. Ég taldi nauðsynlegt að ýmsir þættir stefnumörkunar í efnahagsmálum kæmu fram hér vegna þess að þar er fylgt þveröfugri stefnu við það sem er raunverulega til hagsbóta fyrir íslenska alþýðu. Og ég taldi sérstaka ástæðu til þess að gera þetta að umræðuefni einmitt núna, vegna þess að þau plögg, sem okkur er ætlað að afgreiða hér núna, eru framhald á þeirri alvitlausu stefnumörkun í atvinnumálum sem fylgt hefur verið að undanförnu, vegna þess að menn munu engum árangri ná í efnahagsmálum almennt, í verðbólgumálum, sem alltaf er verið að kljást við, ef þeirri stefnu er fylgt í atvinnumálum sem menn hafa fylgt til þessa, og sjútvrh. og viðskrh. leggjast á eitt um að fella gengið með skipainnflutningi jafnóðum og aðrir þykjast vera að berjast við verðbólguna, og þær gengisfellingar valda jafnmikilli verðbólgu og það sem mönnum tókst að strika út um stundarsakir með því að krukka í kaupið. Og nú er enn fram haldið þessari sömu vitlausu atvinnustefnu í þessu frv. til lánsfjárlaga og í þeirri fjárfestingar- og lánsfjáráætlun sem gilt hefur í þessum efnum. En þar á ofan á þriðjungurinn af nettó-lántökum erlendis að vera hrein eyðslulán, eins og ég sýndi fram á í upphafi máls míns. Á sama tíma og samdráttur er í þeim greinum þar sem helst er vaxtarbroddur með því að leggja í fjárfestingu, þá eru þessi lán stóraukin. Að hugsa sér það, að miðað við fjárfestingu í orkuframkvæmdum, miðað við fjárfestingu í virkjunum og stóriðju og hitaveitum skuli nettó-lántakan eiga að fara 50% fram úr þessari fjárfestingu og þessi 50% skuli vera umfram það sem menn hafa nokkurn tíma gert áður. Að hugsa sér það, að ofan á það að fylgja kolvitlausri atvinnustefnu skuli auka greiðslubyrðina um 20–28% frá því sem sett var fram sem stefnumið þessarar ríkisstj., að menn skuli vera komnir 20–28% fram úr því sem þeir töldu stefnu sína í þessum efnum fyrir tveimur árum eða svo, að menn skuli vera að velta þannig bagga á framtíðina, - ekki einasta að fylgja rangri atvinnustefnu, heldur líka að binda framtíðinni þá bagga í eyðslulánum sem ég hef hér sýnt fram á, að menn skuli vera að færa sjálfstæði þjóðarinnar fram á þennan barm þannig að lítið þarf til að hrinda henni fram af.



Herra forseti. Við höfum nú hlýtt á mjög ítarlegar og ég vil segja nærri því frábærar ræður, framsöguræður manna. Ég kalla þá báða frsm. minni hl., þó að annar sé það að forminu til, og ég vil segja það, að það yfirlit, sem þeir hafa gefið um stöðu mála, er með afbrigðum gott og skýrt. Ég harma að sjálfsögðu að þeir, sem mesta þörf hefðu fyrir að fræðast um þessi mál, þ. e. hæstv. ráðherrar, skyldu ekki geta nema endrum og eins setið hér inni, því að ljóst er að þeir gera sér sáralitla grein fyrir því, í hve alvarlegt efni er stefnt í fjármálum, efnahags- og atvinnumálum þjóðarinnar, og virðast ætla að sigla þjóðarskútunni á sama strikinu - og það strik er víst norður og niður, ef lengi er þannig siglt. Ég vil í upphafi aðeins lítillega ræða um málsmeðferð. Ég held að öllum sé hollt að hugleiða örlítið hvernig framgangi málsins er unnt að haga og hvaða vinnubrögð séu heppilegust. Það hefur því miður verið sáralítill tími til að fjalla um þetta mál í fjh.- og viðsk.-nefndunum. Málið er í rauninni fyrst fyrir tekið fimmtudaginn 10. des. eða fyrir réttri viku. Þá hafði enginn fundur verið haldinn í fjh.- og viðskn. Ed. frá 30. nóv. eða í 10 daga þótt þetta sé mesti annatími þingsins einmitt á sviði fjárlagagerðar og lánsfjáráætlun sé ekkert annað en hluti fjárlaga. Það er sem sagt ekkert í nefndinni unnið í 10 daga. Á þessu eru auðvitað meðfram þær skýringar, að tveir nm., hæstv. forsrh. og hv. formaður nefndarinnar, voru eitthvað af þessum tíma erlendis, annar víst allan tímann eða svo til, og þess vegna var enginn meiri hl. stjórnarsinna í þessari nefnd. Það kann að hafa valdið einhverju um að ekki voru boðaðir þar fundir. Hitt hygg ég þó að sé sanni nær, að ríkisstj. hafi ekki haft minnstu hugmynd um hvað hún vildi í þessu máli, hvort hún yfirleitt hafi ætlað að láta það ganga fram, og ef hún ættaði að láta það ganga fram, þá með hverjum hætti, hvernig að því skyldi staðið, hvað lántökur ættu að vera miklar, hvernig þeim skyldi vera háttað og hvort þær skyldu vera innlendar eða erlendar, hvaða möguleikar væru á þessum lánum og hvernig peningunum skyldi verja. Ég held að þetta hafi kannske allt farið saman. En svo gerist það s. l. fimmtudag, að fundur er boðaður, sameiginlegur fundur, held ég þá strax, fjh.- og viðsk.-nefndanna. Þar er formaður fjh.- og viðskn. Ed. að því spurður, hvort það sé hugmynd ríkisstj. að þetta mál nái fram að ganga. Hann getur ekki gefið um það upplýsingar en segist munu reyna að afla þeirra. Síðan gerist hvorki meira né minna en það, að sá nm., sem yfirleitt sést aldrei á nefndarfundum, sjálfur hæstv. forsrh., mætir á fundi á föstudagsmorgni 11. des. og tjáir okkur þá að það sé meiningin að málið nái fram að ganga, eða sér mundi a. m. k. þykja það mjög æskilegt. Og það vil ég segja hv. formanni fjh.- og viðskn. Ed. til hróss, að hann setti þá allt í gang - ég mun nota það orðalag - til þess að reyna að hjálpa okkur við að afla upplýsinga og fá skýringar á ýmsum þáttum málsins. Og áfram er unnið á laugardegi og þar mætir meira að segja hæstv. forsrh. í annað sinn á nefndarfundi og situr með okkur lengi dags. Þá er sem sagt unnið verulegt starf. Við buðumst til þess, nm. stjórnarandstöðunnar, að vinna allan sunnudaginn, en því boði var ekki tekið, hvort sem menn hafa talið að það væri þýðingarlítið að vinna þá eða þeir hafi haft öðrum hnöppum að hneppa. Síðan má segja að unnið hafi verið myrkranna á milli, en því miður ekki með þeim árangri sem æskilegast hefði verið, vegna þess að bæði er málið flókið og þar að auki er engin yfirstjórn í sambandi við upplýsingaöflun og samræmingu þeirra mörgu talna og þeirra mörgu sjónarmiða sem fram koma að sjálfsögðu í lánsfjáráætlun. Mér er tjáð að áður, t. d. í fyrra, hafi Þjóðhagsstofnun verið falið að hafa yfirstjórn með því að safna þessum upplýsingum saman og stýra vinnunni, að sjálfsögðu í samráði við fjh.- og viðskn. Ekkert slíkt átti sér stað núna. Þjóðhagsstofnun kom ekkert meira nálægt þessu máli en aðrar stofnanir. Þar voru Framkvæmdasjóður, Framkvæmdastofnun, Seðlabanki, fjmrn., Þjóðhagsstofnun o. s. frv., en allar eiginlega sitt í hverri áttinni. Það var varla á nokkurs færi að samræma þessi vinnubrögð, og ég er ekki í því efni að ásaka okkar formann. Hann reyndi að koma fyrirspurnum okkar á framfæri. Hitt er svo annað mál, að það gafst sáralítill tími til að ræða allar þær greinargerðir sem við fengum. Þær eru hér í 30–40 skjölum komnar í möppu, sem við að sjálfsögðu getum lesið, en það vakna enn þá fleiri spurningar við að lesa slíkt mál heldur en svarað er. Það vakna kannske spurningar sem þyrfti að fá svarað með því að hafa munnlegar viðræður við alla þessa fjölmörgu menn. Einhver kynni nú að halda að ein vika í stríði og starfi kynni að nægja til þess að gera sér grein fyrir þessu máli. En þess er þó fyrst að gæta, að það er rétt sem hér hefur komið fram, að kannske er afgreiðsla lánsfjáráætlunar enn þá mikilvægari en sjálfra fjárlaganna, því að hún er stefnumarkandi í fjármálapólitík ríkisins. Fjárlög eru í nokkuð föstum skorðum og kannske fastari en stundum áður. Menn vita nokkurn veginn hvernig þau muni breytast þó að viðmiðunartölur o. s. frv. séu náttúrlega stundum út í bláinn. Í raun réttri ætti lánsfjáráætlunin að vera hluti fjárlaga. Þannig hygg ég að gert sé upp meðal annarra þjóða. Og þá er þetta kannske mikilvægasti þáttur fjárlaganna, ekki síst erlendu lántökurnar, því að þrátt fyrir allt höfum við Íslendingar lengst af reynt að haga okkar erlendu lántökum þannig, að við værum nokkuð öruggir um að geta í venjulegu árferði staðið við skuldbindingar okkar og gætt þess mjög rækilega, að heimildir til erlendrar lántöku væru einungis fyrir hendi ef Alþingi samþykkti. Það er kannske eitt af því tiltölulega fáa sem hefur verið nokkuð fast og öruggt í okkar stjórnskipun og löggjöf. En ef þetta væri nú svo, að lánsfjáráætlun væri felld inn í fjárlög, eins og vera ætti, þá er ljóst í fyrsta lagi að ríkissjóður er rekinn með gífurlegum halla, eitthvað yfir 20%. Þannig mundi vera talið meðal annarra þjóða. T. d. voru menn mjög undrandi á því þegar það upplýstist að sænsku fjárlögin væru með 30% hækka. En þess ber að gæta, að þá voru þau gerð upp þannig að allar tölur, sem ríkisfjármálin varða, eru teknar þar inn, þ. á m. það sem við köllum lánsfjáráætlun. En þetta er kannske önnur hlið málsins. Hitt er öllu alvarlegra, að einnig erlendar lántökur eru orðnar meira en 1/5 hluti af hinum raunverulegu fjárlögum. Á það hefur verið bent af mörgum hér, m. a. frsm. meiri hl. og gladdi mig að heyra hann segja að hann væri farinn að óttast miklar erlendar lántökur, ég veit að hann gerir það, við gerum það allir - og einnig af okkur stjórnarandstæðingunum, að þegar farið er að reka ríkissjóðinn í raun réttri að kannske 1/5–1/4 hluta með erlendum lántökum, þá er náttúrlega orðið um gífurlega eyðslu að ræða, þá er verið að afla fjár til daglegrar neyslu en ekki til fjárfestingar einvörðungu, sem er auðvitað réttlætanlegt þegar sú fjárfesting er skynsamleg. En það fór svo, að mig minnir s. l. mánudag á sameiginlegum fundi fjh.- og viðskn.-nefndanna, að á það var bent, að umræður í nefndunum gætu ekki orðið mjög ítarlegar þar sem tími væri skammur og hægt væri að færa þær inn í deildir og hafa þessar umræður og upplýsingasöfnun hér í Ed. fyrst og fremst og þá í Nd. sjálfsagt líka. Þess vegna hlýtur svo að fara að ræður okkar verði lengri en ella hefði orðið og fyrirspurnir verði töluvert margar sem við hljótum að beina til hæstv. ráðh., ýmist þá þegar þeir heiðra okkur með nærveru sinni eða þá að þeim verður komið á framfæri með öðrum hætti milli 2. og 3. umr., af því að væntanlega hugsa menn sér að reyna að láta 3. umr. fara hér fram á morgun. Þess vegna er ljóst að það verður að vinna mikið í dag og fram eftir kvöldi og í nótt og þá í fyrramálið til þess að leita eftir svörum og leitast við að greiða fram úr þeim flækjum sem hér eru óteljandi margar á ferðinni, eins og allir vita sem tekið hafa þátt í þessum störfum. Það hefði auðvitað verið æskilegt og ég vona nú að svo fari, að fljótlega muni einhver ráðh. koma hér í ræðustól og svara einhverjum af þeim fjölmörgu spurningum, sem beint og óbeint hafa þegar verið bornar fram til þeirra af þeim hv. ræðumönnum sem þegar hafa talað, reynt að greiða í sundur þær flækjur sem ég áðan var um að tala. Og raunar hafa þeir skýrt þessi mál betur en áður hefur verið gert, enda hafa ekki síst þeir tveir lagt mjög mikla vinnu í þetta mál. Kannske verður tal manna að einhverju leyti sundurlausara fyrir það, að ekki skuli hafa verið neitt skipulag á þeirri vinnu, sem unnin hefur verið, og málið allt í brotum þegar það hingað kemur. T. d. hefur ekki unnist tími til að skoða þau 20–30 erindi, sem okkur bárust, og greinargerðir. Nú er að vísu sagt að það eigi að draga strik yfir það allt saman og halda sig nokkurn veginn við lánsfjáráætlunina eins og hún var fram lögð, en þó hefur í hina röndina verið látið í það skina, að það yrði að leysa eitt og annað með öðrum hætti eftir á. En við vitum að í ráðherrastólunum eru dugandi menn og drengir góðir, eins og sagt hefur verið, og þeir vinna þá væntanlega núna um helgina þannig að einhver von verði til að afgreiða málið fyrir jól. Af hálfu okkar í stjórnarandstöðu og sérstaklega Ed.-manna í fjh.- og viðskn. hefur verið gefin um það yfirlýsing, að við munum leitast við að greiða fyrir afgreiðslu málsins fyrir áramót, en auðvitað helst fyrir jólin, ef ráðherrarnir geta gefið sér tíma til að sitja hér með okkur stund og stund a. m. k. og taka við fyrirspurnum og reyna að svara þeim. En málið vinnst auðvitað seint og illa, ef t. d. sá háttur verður á hafður sem sýndur var frsm. minni hl. í morgun, að t. d. hæstv. forsrh. gat sáralítið setið inni til að hlusta á ræðu hans. Hefði þó engum verið nauðsynlegra að fá þær upplýsingar og greinargóðu yfirlit yfir málin en einmitt hæstv. forsrh. svo að einhver von væri til að hann botnaði eitthvað í þeim. En öll höfðum við gott af að heyra þá ágætu ræðu og ekki síður ræðu hv. þm. Kjartans Jóhannssonar. En ef ráðherrar geta hvorki sinnt þeirri þingskyldu sinni að sitja fundi í deildum né heldur nefndarfundi vinnast málin auðvitað seint og illa. Ég vék hér að því, að jafnvel frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar hefði látið að því liggja, að erlendar lántökur væru orðnar mjög miklar. Ég efast ekki um að hann sé mér sammála um að það sé. Ég man ekki hvort hann sagði þetta beinum orðum, en hann sagði, held ég, orðrétt, að hann vildi fremur leyfa gjaldskrárhækkanir en erlendar lántökur til að standa undir útgjöldum fyrirtækis eins og Rafmagnsveitu Reykjavíkur. Um það er ég honum innilega sammála og það segir hann að sjálfsögðu vegna þess að hann telur erlendar lántökur einmitt í slíkum tilfellum, þ. e. til neyslu, vera orðnar a. m. k. nægilega miklar. Um þetta held ég að við ættum ekki að þurfa að deila. Það sjá auðvitað allir í hendi sér, að það getur ekki gengið til langframa að ætla að reka fyrirtæki eins og rafmagnsveitur og þjónustustofnanir með erlendum lántökum. Raunar gengur það ekki að reka slíkar stofnanir með lántökum. Þær verða auðvitað að borga sín daglegu rekstrargjöld af sínum töxtum. En sök sér er það ef hægt er að fá innlent fé til að reka þessar stofnanir. Það getur verið réttlætanlegt tímabundið að gera það að einhverju marki. En ég held að aldrei verði hægt að réttlæta það að gera það með erlendum lántökum, enda sjá allir að í óefni er komið eftir að nú um tveggja ára skeið, og þá einkum og sér í lagi á þessu ári, hefur verið farið í æ ríkara mæli inn á þá braut að reka allar ríkisstofnanir með bullandi halla og fjármagna þær með lántökum erlendis. Þetta leiðir aftur hugann að því, sem ætti að vera kannske helst til umræðu um þessar mundir, að þessar innilokuðu hækkunarþarfir, ekki síst ríkisfyrirtækjanna og raunar einkafyrirtækja líka, eru þess valdandi, að verðbólgan er ekki 50% eins og Seðlabankinn nú telur hana vera, hún er í raun miklu meiri. Ég gæti trúað að verðbólguhraði á Íslandi væri núna þessa dagana meiri en nokkurn tíma áður í sögunni. Ég held að það sé nokkurn veginn öruggt, að ef allt væri talið sé verðbólgan nú meiri en nokkurn tíma áður hefur hent á þessu landi. Það er afraksturinn af niðurtalningunni og stjórnsemi þessarar hæstv. ríkisstj. Seðlabankinn segir að verðbólga sé nú 50%, og við vitum um allar þær innilokuðu hækkunarþarfir og allt það sem skríður fram hjá vísitölutalningu og þessum opinberu stofnunum sem reikna út. Því held ég að það væri óhætt að hækka þessa upphæð talsvert. Það veitti varla af því að 10% yrði bætt ofan á, að verðbólguhraðinn væri nú um 60%. T. d. bara sú rafmagnshækkun, sem þyrfti til þess að rafveiturnar væru reknar hallalaust og Landsvirkjun, og svo hækkun á símaþjónustu og öðru slíku gera æðimörg prósentustig þegar það er allt saman talið. En þó að ég hafi ekki glöggar tölur og raunar enginn, því að enginn veit hvað erlendar lántökur verða miklar á næsta ári eða hver raunverulegur halli verður á fjárlögunum, þá held ég að það fari ekki á milli mála, að hvort tveggja verði a. m. k. um 20%, þ. e. að halli fjárlaga, þegar allt er fram talið á næsta ári, yrði ekki minni en 1/5 hluti allra samanlagðra fjárlaga og lánsfjárætlunar. Og erlendar lántökur hafa þrefaldast frá árinu 1977, hvorki meira né minna. Þess vegna er sannarlega vá fyrir dyrum í efnahagsmálunum. En í þessu sambandi er athyglisvert að nú er talað um að það þurfi nýjar efnahagsráðstafanir - og vafalaust þyrfti þær, en þær gætu naumast orðið nú með sama hætti og áður ef vel ætti að farnast. Hér segir í einu af þessum skjölum sem við fengum, það er dags. 9. nóv. 1981 og heitir „Framreikningur verðlagsþróunar næstu misserin, frá Þjóðhagsstofnun“ - Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Hækkun kauptaxta milli áranna 1981 og 1982 er 49% að meðaltali og kaupmáttur kauptaxta yrði því 2.5% minni en á árinu 1981. “Það er sem sagt þegar komin fram 2.5% kaupmáttarskerðing á næsta ári með þeim aðgerðum sem gerðar hafa verið. En þegar þetta er nánar skoðað lítur dæmið svona út: Verkalýðsfélögin semja um 3.25% kauphækkun. Þegar í stað eru 2.5% af þessari kauphækkun tekin burt. Samningarnir hljóða sem sagt upp á 0.75%. Það er sú hækkun sem launþegar í raun réttri eru taldir hafa fengið. En raunar fengu þeir ekkert og miklu minna en það, því að það var búið að taka það allt af áður og kauphækkunarskriðan er nú í fullum gangi. Ég sé ekki satt að segja, hvernig unnt sé að skerða meira en orðið er kjör láglaunafólks. Ef niðurtalning á að byggjast á því einu að skerða ætíð kjör láglaunamanna, þá er það ekki björgin. Það er víst búið að skerða kjör núna á síðustu tveimur árum 10–12 sinnum með ýmsum hætti. Sá leikur gengur ekki. Það verður að brjóta í blað, það verður að taka upp gerbreytta efnahagsstefnu ef vel á að farnast. Og þá má raunar oft hafa stefnu núv. ríkisstj. til viðmiðunar og gera allt þveröfugt við það sem hún gerir. Þá held ég að mætti komast æðilangt. En ég vík nánar að því síðar í ræðu minni hvað ég tel að ætti að gera þveröfugt, ýmsu af því. Það er eitt, sem hefur ekki verið rætt hér kannske nægilega enn þá, og það er 28. gr. frv. þar sem segir að fjmrh. f. h. ríkissjóðs sé heimilt að taka þessi og þessi lán árið 1982. Mér skilst, þó að ekki fáist um það glöggar upplýsingar fremur en annað, að þegar muni vera búið að taka meiri lán á árinu 1981 en heimildir eru fyrir. Ein af þeim spurningum, sem raunar hafa komið fram óbeint hjá hv. þm. Lárusi Jónssyni, en ég ber fram beint nú, er um það, hvað erlendu lántökurnar á þessu ári séu miklar. Það gleður mig að hæstv. fjmrh. gengur nú inn í salinn.

Ég hef heyrt mál hv. ræðumanns.

Gott. Ég spurði hverjar erlendu lántökurnar muni vera í heild á þessu ári og hvort sú upphæð, sem tilgreind er í 28. gr., nægi til þess að örugglega sé þó haldið við þá gömlu reglu, sem ég held að nokkurn veginn hafi verið ófrávíkjanleg, að slíkar lántökur væru samþykktar á Alþingi. Menn hafa þá heldur viljað horfast í augu við staðreyndir og samþykkja kannske hærri lántökuheimildir en að lán væru tekin ólöglega og fram hjá vilja Alþingis. Þetta er eitt af grundvallaratriðunum sem við þurfum að fá upplýst fyrir 3. umr. málsins, áður en við göngum sameiginlega í það að reyna að greiða okkur í gegnum frumskóginn og komast niður á jörðina um megintölur í allri þessari flækju. Það hefur verið rætt nokkuð um að þetta væru neyslulán að mjög miklu leyti. Hv. þm. Kjartan Jóhannsson taldi að u. þ. b. þriðjungur erlendu lánanna muni verða bein neyslulán. Hann gat einnig um það, að tekin væru erlend lán til þess að borga útflutningsbætur á landbúnaðarafurðir. Ég er innilega sammála hv. ræðumanni um að það er illt að taka erlend neyslulán fyrir almenning á Íslandi. En það er þó hálfu alvarlegra að taka erlend neyslulán fyrir erlenda menn, fyrir útlendinga. Ég er ekki með þessu að segja að það þurfi ekki að greiða einhverjar útflutningsbætur. Við vitum að landbúnaðurinn hefur átt í miklum erfiðleikum og langmestum núna, þegar búið er að koma á hálfgerðu lénsskipulagi og í allri þeirri ofstjórn sem er að sliga bændur og einkum þó efnaminni bændurna, af því að það eru alltaf þeir sem verða fyrir barðinu á ofstjórnarmönnunum, hvort sem er á Íslandi eða annars staðar. Það er auðvitað stóralvarlegt. Við verðum að horfast í augu við það, að ef við erum að borga útflutningsbætur, þá eigum við að gera það af íslenskum fjármunum. Þar er ég hlynntur skattlagningu. Ef við ætlum að greiða slíka peninga á auðvitað að gera það með sköttum en hvorki innlendum né erlendum lánum. Það á að gera með sköttum. Menn verða þá bara að gera það upp við sig, hvort þeir vilji standa undir þessum útgjöldum, þó það kosti skatta, eða þeir vilji alls ekki sinna þessum útgjöldum. Hitt er auðvitað svo skaðvænlegt að það tekur ekki tali, að ætla sér að fjármagna þetta til langframa með erlendum lántökum og síðan aftur afborganir og vexti af þeim lánum með nýjum erlendum lánum. Þetta er slík svikamylla að það getur alls ekki gengið. Eitt er það, sem mig langar að fá upplýst frá hæstv. ráðherrum. Það er hvað liði umræðum um aukna bindiskyldu í viðskiptabönkunum. Leyfi ég mér að beina því til hæstv. utanrr., að hann komi því á framfæri t. d. við viðskrh., sem ekki er hér staddur, hvort hann muni geta við 3. umr. upplýst okkur um þær viðræður, sem munu hafa farið fram milli ríkisstj. og viðskiptabanka og kannske Seðlabanka líka um aukna bindisskyldu til þess að standa undir fjármögnun ríkissjóðs að einhverju leyti. Ég þykist vita að þessar viðræður muni hafa farið fram í gær og jafnvel aftur í dag og jafnvel að þetta muni hafa verið rætt á ríkisstjórnarfundi í dag. Það veit ég þó auðvitað ekki, en mér finnst það ekki ótrúlegt. Þetta mun vera í tengslum við það, að ákveðið var að falla frá því að hækka skuldabréfakaup lífeyrissjóðanna úr 40% af ráðstöfunarfé í 45, það var hætt við að hækka það, og þá hafi komið upp sú hugmynd að reyna að bæta ríkissjóði þetta upp með því að auka bindiskyldu viðskiptabankanna. Þetta fæst væntanlega upplýst annaðhvort í þessari umr. eða við 3. umr. þegar hún fer fram. Ég er þeirrar skoðunar, að þessi bindiskylda í Seðlabankanum sé til mikillar óþurftar og sé röng stefna. Seðlabankinn þarf auðvitað að hafa einhver stjórntæki. Hann þarf að geta ráðið vöxtum og kannske bundið einhverja prósentu við viðskiptabanka, mismunandi eftir tímabilum frá mánuði til mánaðar, einhvers konar sveigjanlega bindiskyldu eins og var tekin upp ofan á annað í sumar. En það á að vera mjög lítil prósenta af veltufé viðskiptabankanna. Ég held að það væri miklu heppilegra að afurðalán og yfirleitt almenn lánaviðskipti færu fram í gegnum viðskiptabankana, sem eru þó allmargir, og sparisjóðina, það væri a. m. k. að nafninu til einhver samkeppni á því sviði og menn gætu snúið sér til síns banka, heldur en ætla að binda þetta með þeim hætti sem gert hefur verið. Það er kannske nokkuð langt gengið að fara að tala um hagfræðikenningar í þessu efni. Við vitum að á verðbólgutímunum síðasta áratuginn - að vísu er verðbólga ekki bara hjá okkur, heldur annars staðar líka, þó hér hafi þetta allt keyrt um þverbak hefur þessi peningamálastefna af sumum hagfræðingum verið talin líklegust til þess að bjarga öllu. „Monitarismi“ er það víst kallað. Ég hef aldrei getað skilið þetta. Ég held að öll ofstjórn, hvort heldur er á sviði fjármála eða annarra viðskiptamála yfirleitt, leiði um síðir til skelfingar, eins og nú er að koma á daginn í lok ofstjórnartímabilsins á Íslandi. Vegna þess að ég held að nú sé komið að niðurlotum og komið að lokum þessa ofstjórnar- og upplausnaráratugar, það geti varla orðið æðilengi úr þessu sem unnt verði að halda áfram á þessari braut. Því væri áreiðanlega það besta, sem hæstv. ríkisstj. gæti gert, að snúa af þeirri braut eða þá að segja af sér, sem væri auðvitað langbest frá pólitísku sjónarmiði, flokkspólitísku alla vega. Þó hef ég ekkert á móti því að hún sitji nokkra mánuði í viðbót svo að menn almennt sjái til hvers ófarnaðar svona stjórnarstefna, óheilindi og sviksemi leiða, þannig að ekki verði til þess gripið aftur í náinni framtíð. Sem betur fer eru margir stjórnarstuðningsmenn þegar farnir að átta sig á þessu og eru lítt hrifnir af framhaldi slíkra vinnubragða. Þeir ágætu frsm., sem hér töluðu áðan, véku, að mér fannst, of lítið að einu máli. Það voru allar umræðurnar í nefndunum um lífeyrissjóðina og þá aðför sem að þeim átti að gera, - aðför sem var gerð að vísu þó að henni væri hrundið. Þar birtist ofstjórnaræði og heimtufrekja ríkisvaldsins allsnakin fyrir stjórnum lífeyrissjóðanna og okkur í nefndinni. Ég held að ekki verði hjá því komist að gera nokkra grein fyrir upphaflegum tillögum meiri hl. fjh.- og viðskn. í þessu efni og lesa þá kannske nokkrar málsgreinar, með leyfi hæstv. forseta. Þetta skjal er með þeim hætti, að stjórnarmenn lífeyrissjóðanna brugðust mjög hart við. Þeir létu orð falla á þann veg, að þessi lög mundu verða ómerk og fengju ekki staðist, að það mundi verða leitað til réttra aðila í réttarkerfinu til að hrinda þessari ofsókn. Þeir mótmæltu því að taka með þessum hætti sjálfræði af sjóðunum. Og þegar þar var komið sýndi hæstv. forsrh. þá stjórnvisku þó að lýsa yfir, að heppilegra væri að fara samningaleið en að beita þvingunum, og óskaði eftir tillögum lífeyrissjóðanna, enda var þá í mikið óefni komið, sem ekki er furða og menn átta sig nú á, þegar ég les hér nokkrar málsgreinar í þessu plaggi. Þar segir t. d. að við upphaf hvers árs skuli lífeyrissjóðirnir skila fjmrh. áætlunum um heildarráðstöfunarfé sitt á árinu og hvernig það skiptist á einstaka mánuði ársins. Áætluninni skuli fylgja óskir lífeyrissjóða um það, hvaða aðilar óska eftir að kaupa skuldabréf til að fullnægja kaupskyldu sinni samkv. 1. mgr. Að því marki, sem óskir lífeyrissjóðanna í heild til að kaupa af einstökum aðilum samrýmast ekki lánsfjáráætlun, skal rn. leita samkomulags við sjóðina um aðra kauptilhögun og hefur úrskurðarvald um það efni ef ekki næst samkomulag. Það á sem sagt að ræða góðlátlega við menn. Þarna var orðalagi breytt. Í staðinn fyrir að „leita samkomulags“ kom nú bara: eiga viðræður, en hefði síðan úrskurðarvald um kaup lífeyrissjóðanna. Síðar segir: „Engum fjárfestingarlánasjóði samkv. 1. mgr. er heimilt að selja lífeyrissjóðum skuldabréf umfram þá heildarfjárhæð sem lánsfjáráætlun gerir ráð fyrir.“ Það átti sem sagt að vera á valdi ráðh. - og náttúrlega Alþingis að því er lánsfjáráætlun varðar - að ákveða nákvæmlega af hvaða fjárfestingarlánasjóðum mætti kaupa. Lífeyrissjóðirnir skyldu sviptir öllum rétti til að ákveða eitt eða neitt um það sjálfir, taka átti af þeim öll ráð og síðan átti ráðh. að ákveða lánstíma og lánskjör. Það hefur raunar verið svo, sem er þó óeðlilegt. Og svo er klykkt út með því, að ráðh. geti með reglugerð kveðið nánar á um framkvæmd þessara greina, þ. á m. hvernig skilgreina skuli ráðstöfunarfé lífeyrissjóða. Það er sem sagt algerlega tekið af allt sjálfræði lífeyrissjóðanna. Ég fæ ekki skilið að það sé ekki stjórnarskrárbrot að ganga þannig fram. Raunar má kannske segja að strax í 1. mgr. stappi nærri því að um stjórnarskrárbrot sé að ræða þegar sagt er að sjóðunum skuli vera skylt að verja svo og svo miklu ráðstöfunarfjár síns til ríkisins og ríkisstofnana eða sjóða. En það er þó nokkuð annað, þó að það orðalag standi heldur en slíki alræðisvald sem þarna á að vera. Sjóðirnir hafa þó haft töluvert frjálsræði. Lífeyrissjóður verslunarmanna hefur getað keypt af verslunarlánasjóði, Lífeyrissjóður samvinnumanna af samvinnulánasjóðum og iðnaðarmanna af Iðnlánasjóði o. s. frv. Það hefur þó verið ákveðið frjálsræði þarna. En nú átti að fara inn á markvissari brautir, eins og formaður fjh.- og viðskn., hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, komst að orði þegar hann kynnti þetta plagg. Þar voru sannarlega markvissari brautir. Og hann bætti því við, að í þessum áfanga yrði ekki gengið lengra en að taka 45% með þessu valdboði. Nefndin vann mjög mikið einmitt að þessu máli með þessum árangri þó sem ég hér lýsti. Þeir komu á nokkra fundi, aðallega tvo fundi allir saman, helstu ráðamenn lífeyrissjóðanna og þar mjakaðist málið þannig fram, að það er nú komið í allt annan og heilbrigðari farveg. Skal ég ekki fara öllu lengra út í það að öðru leyti en því, að mig langar til að varpa þeirri spurningu fram við hæstv. fjmrh., sem hér er nú staddur, og vonast til að hann svari henni síðar í umr. eða þá við 3. umr. - helst við þessa umr., hvað valdi því, að nú stendur í brtt. að sjóðirnir, sem lífeyrissjóðirnir kaupa af, skuli viðurkenndir af fjmrn. og Seðlabanka Íslands. Í lögunum frá í fyrra er einungis: sem viðurkenndir eru af Seðlabanka Íslands. Hvað veldur því, að því er hér skotið inn í að það þurfi einnig að viðurkenna þessa sjóði af fjmrn? Ég hef ekki séð það í löggjöf áður. Þetta er nýtilkomið og okkur yfirsást það í umfjöllun nefndarinnar að þessu hafði verið skotið inn í. Þetta er í 1. mgr. þar sem segir: „til kaupa af ríkissjóði, Byggingarsjóði ríkisins, Byggingarsjóði verkamanna, Framkvæmdasjóði Íslands og fjárfestingarlánasjóðum, sem viðurkenndir eru af fjmrn. og Seðlabanka Íslands og heimild hafa til verðtryggingar, sbr. VII. kafla laga nr. 13 10. apríl 1979.“ Hér er skotið inn þessum orðum: „fjmrn. og “. Ég veit ekki til þess að fjmrn. gefi sérstakar viðurkenningar til sjóða eins og t. d. Fiskveiðasjóðs, Iðnlánasjóðs, Iðnþróunarsjóðs og hvað þeir nú allir heita, Verslunarlánasjóðs o. s. frv., o. s. frv. Eru einhverjar sérstakar viðurkenningar af fjmrn. hálfu fyrir því, að þessir sjóðir megi starfa? Þetta kann að vera af kunnáttuleysi mínu, en það upplýsist þá hvað hér er á ferðinni. Er hugsanlegt að hér sé verið að sniðganga allt sem í öðrum mgr. er verið að fallast á við forustumenn þessara sjóða, að það þurfi ekkert annað en bara litla neitun fjmrn. á því að viðurkenna sjóðina, að hæstv. fjmrh. - og er ég þá ekkert að sneiða að núv. hæstv. fjmrh. - hver sem hann er, gæti bara sagt einn daginn: Ég viðurkenni ekki ykkar sjóð. - Samkv. Ólafslögum, sem eru gölluð - ég er ekki viss um að hæstv. utanrrh. hafi einn verið höfundur þeirra laga - er það á valdi Seðlabanka að veita slíka viðurkenningu. Það er alveg skýrt tekið fram í þeim lögum. En þar er fjmrn. mér vitanlega hvergi nefnt á nafn. Þetta þarf alveg nauðsynlega að fá skýrt. Í annan stað vil ég gjarnan til öryggis benda á það, að í 3. mgr. brtt. þeirrar, sem nú hefur verið fram lögð, hefur verið skotið inn einu orði í lok mgr., þar sem segir: „Að því marki, sem áform lífeyrissjóðanna í heild um kaup af einstökum aðilum samrýmast ekki lánsfjáráætlun, skal ráðuneytið eiga viðræður við sjóðina í því skyni að ná samkomulagi um aðra kauptilhögun og ganga frá endanlegri áætlun“ - og síðan er bætt við: „sinni“, „áætlun sinni um kaup lífeyrissjóðanna að loknum þeim viðræðum.“ Þessi breyting var gerð að ósk forustumanna lífeyrissjóðanna og mér finnst rétt að undirstrika það hér í umr. til að festa það í þingtíðindunum, að með þessu er að sjálfsögðu átt við það, að þetta er áætlun rn., sem það eitt ber ábyrgð á, og hefur ekkert gildi annað en það, að rn. geri sína áætlun. Lífeyrissjóðirnir eru ekki bundnir í einu eða neinu tilliti af þessari áætlun rn. Þess vegna er fallist á að bæta inn þessu orði: áætlun „ sinni“. Áætlun rn. er lífeyrissjóðunum algerlega óviðkomandi að þessu leyti. Þeir eru ekki bundnir af þeirri áætlun að einu leyti eða neinu. Nú er hæstv. forsrh. vikinn brott. Ég ætlaði að víkja nokkuð að honum en það getur beðið. Ég get þá vikið að öðru á meðan hann ekki er hér inni. Það er kannski hægt að nota tímann til þess að fara yfir þær spurningar sem hér hafa beint og óbeint komið fram og ég hef sumar skrifað hjá mér, þar sem hæstv. fjmrh. er hér og mundi sjálfsagt leitast við að svara þeim. Þá er fyrst þetta, sem báðir frsm. hafa mikið rætt um: Verður dregið verulega úr orkuframkvæmdunum? Miðað við það, að brtt. hafi ekki náð fram að ganga og yfirlýsingar um það, að þetta verði leyst innan þess ramma sem þegar sé fyrir hendi, er útlit fyrir að verulega dragi úr orkuframkvæmdum. Að þessu spyr ég sérstaklega vegna þess að ég hygg að allir muni vera sammála um að reiknitalan, sem stuðst er við, 33% eða 27% meðalhækkun, muni alls ekki geta staðist. Menn getur greint á um það, hvort verðbólga verði á næsta ári 40, 50, 60, eða 70%, en þessi tala getur ekki staðist. Allar upphæðir í lánsfjáráætluninni eru í íslenskum krónum, þannig að þegar við bætist að ekki á að heimila frekari lántökur en voru í upphaflega frv., þá er spurningin þessi: Er útlit fyrir að verulega dragi úr framkvæmdum á sviði orkumála frá því sem áætlað var þegar áætlunin var framlögð? - Nú er hæstv. fjmrh. líka farinn.

Ef vel stæði á í ræðu hv. þm. væri kannske tækifæri til þess að gera nú hlé. Það er fyrirhugað að veita hlé til þingflokksfunda kl. 4 til kl. 4.30 og fresta fundi í deildum til kl. 4.30. Þm hafa þá örstutta stund til þess að fá sér kaffisopa, smákaffihlé til kl. 4, þingflokksfundur kl. 4 til 4.30, síðan verður fundi fram haldið í deildum kl. 4.30.

- Fundarhlé. Herra forseti. Áðan ræddi ég lítillega um, hver framvindan yrði á umræðum um þetta mál, og lagði þá til að stjórnarandstæðingar og stjórnarliðar reyndu að sameinast um það að vinna skipulega að málum. Forsendur þess taldi ég þá, að ráðherrar og stjórnarliðar mættu sæmilega hér í þingsölunum og hlustuðu á ábendingar og fyrirspurnir og reyndu að leggja lið við að afla upplýsinga og starfa þá á milli 2. og 3. umr., þannig að eitthvað greiddist úr hinum mörgu flækjum sem eru á þessu geysilega þýðingarmikla máli. Mér sýnist nú að misbrestur ætli að verða á því eins og fyrri daginn að stjórnarliðar, einkum og sér í lagi ráðherrar, verði við slíkum tilmælum. Þó vill nú svo til að hæstv. forsrh. er hér mættur. Mun ég nokkuð víkja orðum til hans að lítilli stundu liðinni. Ég vil benda á það, að svo mikil upplausn er nú í öllum þessum málum að sama daginn og okkur er tilkynnt að allar þær beiðnir, sem fram hafa komið og greinargerðir í 30 erindum eða svo verði strikaðar út, eins og það var kallað, - sama daginn er þess óskað af hálfu fjmrn. að eitt af þessum málum, áreiðanlega það langvitlausasta, verði tekið inn. Það er lánsfé til byggingar borpramma sem á að kosta eftir áætlun 1.5 milljarð gkr., og verða sjálfsagt einir 3 milljarðar ef það fer eftir öðru hjá Vita- og hafnamálastofnuninni, og samkv. áætlun á reksturinn að kosta álíka og allar fjárveitingar í hafnir í mínu kjördæmi árlega. Þennan borpramma átti að strika út. En nú eru komin fyrirmæli til fjvn. um að fjárveiting eða lánsfjáröflun til hans verði tekin inn á heimildagrein fjárlaga. Þegar hún felst ekki inni í lánsfjáráætlun, þegar á að hindra frekari erlendar lántökur, að okkur er sagt, með því að strika allt þetta út og það fæst ekki einu sinni rætt í fjh.- og viðskn., þá gera menn sér lítið fyrir og fara inn um hinar dyrnar, hvort á að kalla þær bakdyr eða hvað, til að koma því inn á fjárlög. Þetta er allt á sömu bókina lært. Fjmrh., sem biður okkur að strika þetta allt saman út, ræða það ekki einu sinni, láta málið ekki koma hér fyrir, án þess að við höfum fengið þær upplýsingar sem við höfum beðið um, snýr sér til fjvn. með skriflega beiðni um að þessu verði potað þar inn í staðinn - og sjálfsagt vegna þess að þetta er áreiðanlega vitlausasta málið af öllum þeim sem til nefndarinnar haf komið, þá er sjálfsagt að taka það fram yfir orkuframkvæmdir og annað slíkt. Þetta er lítið dæmi um vinnubrögð í þessari hæstv. ríkisstj. Af því að tveir hæstv. ráðh. ganga nú í salinn vil ég gjarnan láta þá heyra þetta, ef þeim skyldi ekki vera um það kunnugt, að sama daginn og okkur í fjh.- og viðskn. er tilkynnt að það eigi að strika út þær 30 beiðnir sem voru til okkar lagðar, að draga yfir þær strik, eins og það var orðað, þ. á m. vitlausasta málið, sem er borprammi sem er talinn munu kosta 1.5 milljarð gkr. til Vitamálaskrifstofunnar, en verða sjálfsagt 3 ef á málum er haldið þar eins og venjulega, og reksturinn á þessum pramma á að kosta árlega eins og allar fjárveitingar til hafna í mínu kjördæmi, þá er hann einn tekinn út úr og fjmrh. sendir skriflega beiðni til fjvn. um að þessi fjárveiting verði tekin inn á heimildargrein í fjárlögum, sama daginn og okkur er sagt að alls ekkert eigi að hugsa um þetta mál. Þetta er sem sagt allt á sömu bókina lært. Það er engu að treysta sem sagt er. Það er alltaf reynt að fara aftan að mönnum, svíkjast að mönnum: Það hefur svo sem verið til stjórnarinnar stofnað með þeim hætti og þá eðlilegt að framhaldið sé slíkt hið sama. Og hér er annað mál komið á daginn. 16. des. skrifar iðnrh. Landsvirkjun í tilefni af því, að Landsvirkjun hefur skrifað iðnrh. þar sem segir: „Stjórn Landsvirkjunar hefur nú ákveðið að farið skuli í framkvæmdir við stíflugerð við Sultartanga miðað við að henni verði lokið 1983.“ Þá gerist það, þegar ákvörðun er tekin um að strika yfir ýmsar orkuframkvæmdir í lánsfjáráætlun, að hæstv. iðnrh. skrifar bréf til Landsvirkjunar, dags. 16. des. 1981, sem hefst á þessum orðum, með leyfi forseta: „Vísað er til bréfs Landsvirkjunar, dags. 20. okt. 1981, þar sem óskað er eftir leyfi iðnrh. til að hefja framkvæmdir við Sultartangastíflu.“ Síðan eru bollaleggingar um hvort nauðsynlegt sé að fara svona fljótt í þetta o. s. frv. Og niðurlagið er svona orðrétt: „Ráðuneytið telur nauðsynlegt að tryggja sem best rekstraröryggi og raforkuframboð í landskerfinu á næstu árum og óskar eftir mati Landsvirkjunar um orkuþörf á árunum 1982–1984 í ljósi ofangreindra viðhorfa. Að því fengnu mun rn. taka afstöðu til beiðni Landsvirkjunar varðandi framkvæmdir við Sultartangastíflu.“ Þetta er kurteislegt orðalag að hætti hæstv. iðnrh., en þarna er verið að segja að nú komi til greina að fresta þessari framkvæmd. Og þá er sjálfsagt að nota þá peninga án þess að Alþingi fái um að fjalla hvernig þeim verði varið til þeirra millifærslna sem okkur var tjáð í hv. fjh.- og viðskn. að þyrfti að gera og mundu bjarga fjármálum iðnrn. Það voru nefndar millifærslur og tilfærslur á milli liða sem samþykktir eru. Engar upplýsingar voru gefnar um það, hvernig ætti að ráðstafa þessu fé, t. d. samkv. 4. og 5. gr. lánsfjárlaga, og eins fé til framkvæmda við hitaveitur, bæði í mínu kjördæmi og öðrum. En úr því að hæstv. forsrh. er nú hér staddur langar mig að benda einnig á það, að uppi eru bollaleggingar um það - ef ég skil það rétt í ræðu sem hæstv. ráðh. flutti í Nd. í gær - að taka jafnvel upp mikið og víðtækt millifærslukerfi í sjávarútveginum eins og var hér í gamla daga. Þá yrðu ekki neinar smáupphæðir sem þyrfti að útvega að láni eða með einhverjum hætti til styrktar. - Nú gengur ráðh. úr salnum og þá verð ég víst að víkja að öðru.  Það voru t. d. þingmenn á yfirreið í haust og töluðu við forustumenn atvinnufyrirtækja og kynntu sér reikninga og uppgjör þessara fyrirtækja. Því er haldið fram m. a. í þeirri ræðu forsrh., sem ég geri hér grein fyrir á eftir að honum viðstöddum, að eiginlega sé allt í stöku lagi hjá sjávarútveginum. Ég gat ekki betur séð en þau fyrirtæki, sem mest hafa umleikis, hefðu á þessu ári og hinu síðasta tapað um það bil fjórðungi til þriðjungs heildareignar sinnar. Tapið var svo geigvænlegt að þau voru öll komin í þrot. En þeim hefur verið fleytt áfram frá viku til viku eða mánuði til mánaðar með hengingarlánum og bráðabirgðalánum án þess að um nokkrar raunhæfar aðgerðir sé að ræða. Á þeim stöðum kemur því allt annað upp á teningnum en stjórnarsinnar og ráðamenn vilja vera láta. Þar blasir við hrun í atvinnumálum ef ekki verði gerðar varanlegar ráðstafanir til þess að tryggja rekstrargrundvöll. Það var orðið rekstrargrundvöllur sem allir útvegsmenn og sjómenn höfðu á vörunum þegar við vorum að ræða við þá, þó að þeir að sjálfsögðu væru því fegnir að reynt yrði að greiða fyrir með lánsútveganir til bráðabirgða. Þetta á við um svo til allan atvinnurekstur í þessu kjördæmi, og ég hygg að ekki sé verr að atvinnurekstri staðið þar en annars staðar á landinu. Þessi mynd blasir við. Og fleira heldur uggvænlegt blasir við einmitt í því kjördæmi. Það er t. d. með hvaða hætti haldið hefur verið á virkjunarmálum, þeim tvískinnungi og hálfvelgju, sem þar hefur verið ríkjandi, þar sem allir hafa fengið á tilfinninguna að ríkisstj. meinti ekki nokkurn skapaðan hlut með stórvirkjunum. Og raunar er það ekki furða þegar hliðsjón er höfð af ummælum hæstv. iðnrh. í því efni, þar sem hann vildi helst loka álverksmiðjunni og hafa engar framkvæmdir í sambandi við stórvirkjanir eða stóriðju. Síðasta staðfestingin á fyrirætlunum hans í þessu efni er það bréf sem ég vitnaði til áðan og hann ritaði Landsvirkjun í gær. Nú á nefnilega að nota lánsfé, sem hægt er að fá erlendis, til neyslu innanlands en ekki til stórvirkjana, eins og rakið var ítarlega áðan af framsögumanni. Ég ætla nú á meðan ég bíð eftir hæstv. forsrh. að ítreka nokkrar fleiri spurningar, sem mundi líklega einna helst vera beint til hæstv. fjmrh. á meðan hann er hér inni með okkur, þannig að því sé þó í öllu falli aflokið. Ég þykist vita að hann muni verða við þeim tilmælum mínum að athuga af hvaða sökum orðið fjmrn. sé komið inn í greinina um lífeyrissjóðina. Ætla ég að ég hafi skýrt það svo vel að hann hafi skilið þá fyrirspurn mína og muni svara henni. Hún er kannske sú mikilvægasta á þessu stigi. Þá vildi ég kannske ekki síst fá svör hans við því, hvort hugmyndin sé að loka eigi fyrir rafmagnið í Reykjavík eða hvort Rafmagnsveitu Reykjavíkur verði veitt veruleg hækkun - og mér skilst að hún þurfi að vera a. m. k. 100% á næsta ári að viðbættri þeirri verðbólgu sem þá yrði, ef hún ætti að geta staðið undir skuldbindingum sínum. Þetta eru munnlegar upplýsingar sem ég hef fengið og sel ekki dýrara en ég keypti. Verður það sem sagt leiðin til að bjarga Rafmagnsveitunni eða verða einhverjar ráðstafanir gerðar til þess að útvega innlent lán að einhverju leyti? Mér er tjáð að svo sé komið í viðskiptabanka fyrirtækisins, Landsbankanum, að bankastjórar sjái sér ekki fært að halda fyrirtækinu gangandi öllu lengur. Það eru einnig munnlegar upplýsingar sem ég hef, en ég hygg að þær hljóti að vera réttar, því að skuldirnar munu vera gífurlegar og vaxandi dag frá degi. Þetta eru sem sagt þessar tvær spurningar varðandi Rafmagnsveitu Reykjavíkur, ef hæstv. fjmrh. vildi svara þeim. Þá er það þriðja spurningin, sem ég get einnig beint til hans og er í tilefni af því sem ég áðan gat um, bréfi iðnrh. Hún er á þennan veg: Verður mjög dregið úr orkuframkvæmdum frá því sem fyrirhugað hefur verið, miðað við það, að ekki fáist afgreiddar þær lánbeiðnir sem fyrir liggja, og miðað við þessa óbeinu ósk iðnrh. um frestun á framkvæmdum við Sultartanga? Mun fjárskortur valda því, að ekki verði unnt að standa við fyrirætlanir þær sem verið hafa um orkumál að því er varðar virkjanir og línulagnir og hitaveitur.

Óbein ósk?

Þessi óbeina ósk, já, hún er svohljóðandi í bréfi iðnrh. Í gær svarar hann bréfi Landsvirkjunar-ráðh. hefur kannske ekki verið hér inni þegar ég gat um það - bréfi Landsvirkjunar, sem er reyndar frá 20. okt. 1981, þar sem Landsvirkjun tilkynnir í alllöngu máli, en ég les aðeins aðalatriðin, orðrétt: „Stjórn Landsvirkjunar hefur nú ákveðið að farið skuli í framkvæmdir við stíflugerðina,“ þ. e. Sultartangastíflu, „miðað við að henni verði lokið 1983 og hlutaðeigandi verk boðin út um næstu áramót.“ Mér skilst að útboðið sé þegar í gangi. Síðan er bréf hæstv. iðnrh. sem er dags. í gær, 16. des. Upphafsorð þess eru svohljóðandi, - ég bið ráðh. afsökunar á því að hann var víst ekki inni þegar ég gat um þetta áðan, en ég endurtek það þess vegna: „Varðandi Sultartangastíflu“ er yfirskriftin: „Vísað er til bréfs Landsvirkjunar, dags. 20. okt. 1981, þar sem óskað er eftir leyfi iðnrh. til að hefja framkvæmdir við Sultartangastíflu.“ En í niðurlagi bréfs Landsvirkjunar er óskað eftir þessu leyfi þar sem segir: „Er það von Landsvirkjunar, að þér, hæstv. iðnrh., getið fyrir hönd ríkisstj. fallist á umræddar framkvæmdir við Sultartangastíflu samkv. 1. gr. laga um raforkuver, nr. 60 frá 4. júní 1981.“ Og niðurlag bréfs iðnrn. er svo hljóðandi: „Ráðuneytið telur nauðsynlegt að tryggja sem best rekstraröryggi og raforkuframboð í landskerfinu á næstu árum og óskar eftir mati Landsvirkjunar um orkuþörf á árunum 1982–1984 í ljósi ofangreindra viðhorfa. Að því fengnu mun ráðuneytið taka afstöðu til beiðni Landsvirkjunar varðandi framkvæmdir við Sultartangastíflu.“ Ég tel mig vita að þetta bréf sé skrifað af því tilefni, að í fjh.- og viðsk.-nefndum var í gær ákveðið, eins og hæstv. ráðh. veit, að strika yfir, eins og það var nefnt, allar þær beiðnir sem hér lágu fyrir á 30 fylgiskjölum eða 40 eða hvað þau eru nú mörg orðin. Viðbrögð rn. eru þá þau að leita eftir því við Landsvirkjun, að framkvæmdum við Sultartanga verði frestað. Öðruvísi get ég ekki skilið þetta. Ef það er misskilningur væri það mjög ánægjulegt. Það mundi þá upplýsast í svari hæstv. fjmrh. Enginn yrði glaðari en ég ef það upplýstist að ekki væri meiningin að draga úr orkuframkvæmdum. En mér sýnist að því stefnt, kannske af neyð, það sé ekki hægt að auka erlendar lántökur þar sem mikið af þeim fer til neyslu, en ekki til varanlegra framkvæmda, og menn hafi komist að þeirri niðurstöðu, að við svo búið mætti ekki standa. Þá er að taka því og horfast í augu við það. En þá þarf það líka að liggja fyrir og þingheimur á heimtingu á því að fá að vita hvort það sé tilfellið að stjórnin hafi komist að þeirri niðurstöðu, hæstv. ríkisstj., að erlendar lántökur séu orðnar svo miklar að ekki sé á það hættandi að auka þær, jafnvel þó til svo nytsamlegra framkvæmda sé sem orkuframkvæmda. Þá er spurningin hvernig hugmyndin sé að ráðstafa því fé sem getið er um í 4. og 5. gr. frv. til lánsfjárlaga, þ. e. fjármagni til Iðnrekstrarsjóðs, 10 millj., og til fyrirtækja með eignaraðild ríkisins, 15 millj. kr. lántökuheimild sem nú er raunar orðin 18 millj. Þessi fyrirspurn mun raunar hafa komið fram hjá frsm. líka, en ég ítreka hana þá hér með. Þá er það ein spurning, sem ég vék raunar að efnislega í ræðu minni fyrr: Hve miklar eru erlendar lántökur orðnar á árinu 1981 og hverjar verða þær um áramót og hverjar eru lántökuheimildir? Eru heimildir í lögum fyrir þeim lántökum, sem eru fyrirhugaðar eða þegar hafa farið fram, og nægir þá heimildin í 28. gr. til þess að ekki séu heimildarlaust tekin erlend lán. Ég vona að þessi spurning sé líka skýr og við fáum þetta upplýst og sundur greint annaðhvort núna við umr. eða þá á milli umræðna. Ég beindi svo spurningu til hæstv. viðskrh., sem hæstv. utanrrh. mun hafa komið á framfæri við hann, varðandi umræður um bindiskyldu bankanna um þessar mundir. Þá er það spurning til hæstv. fjmrh., hvort það muni vera hugmyndin að ríkissjóður beini til Framkvæmdasjóðs og Byggingarsjóðs þeim peningum sem hann hefur fengið af fjármagni lífeyrissjóðanna. Ef ég hef skilið ráðuneytisstjóra fjmrn. rétt, þá mun það hafa verið tíðkað, að þegar einhverjir af þessum opinberu sjóðum höfðu fengið allt sitt í lántökum frá lífeyrissjóðunum, þá hafi þeir beint því, sem umfram hafi verið, til þeirra sjóða sem samkv. áætlun áttu að fá ákveðna hlutdeild. Hins vegar er kannske ekki jafnljóst, þegar ríkissjóður hefur tryggt sig algerlega en sjóðir atvinnuveganna og húsbyggjenda eru hins vegar mjög langt á eftir og hafa ekki fengið nándar nærri það fjármagn sem þeim var ætlað, hvort hugmyndin sé þá sú, að þegar upp verði staðið fyrir áramótin verði hlutfallið hið sama, sama hlutfall af áætluninni verði eftir í ríkissjóði og hjá hinum sjóðunum, eða hvort ríkissjóður hyggist hafa allt sitt á þurru en skilja hina sjóðina eftir í svelti. Vænti ég að hæstv. ráðh. muni geta svarað þessu, en eins og ég sagði skildi ég ráðuneytisstjórann þannig, að á fyrri árum hafi tíðkast, ef einhver sjóðurinn var búinn að fá meira eða átti kost á meiru en hinum hafði verið ætlað, að það væri látið ganga til annarra sem ekkert höfðu fengið samkvæmt áætlun. Það voru raunar aðrar spurningar hér sem ég hafði helst viljað hafa hæstv. forsrh. viðstaddan við. 

Já, það mun verða gerð tilraun til þess. Ég vil biðja hv. ræðumann að hinkra við á meðan. - ÓRG: Hv. þm. Matthías Bjarnason hafði óskað eftir forsrh. í Nd. - Forseti: Leggur hv. ræðumaður áherslu á að forsrh. komi? Hann mun vera bundinn eins og er í Nd. Við getum þá hinkrað við og frestað fundi.

Þá gengur hæstv. forsrh. í salinn. Ástæðan til þess, að ég óskaði þess sérstaklega að hæstv. ráðh. væri hér viðstaddur, er sú, að ég hef borið hér fram nokkrar spurningar sem ég hef mestmegnis beint til hæstv. fjmrh. og hann mun örugglega leitast við að svara. En það er svo margt óljóst í lánsfjáráætlun og í afgreiðslu fjárlaga og lánsfjáráætlunar, sem raunar er kannske eitt og sama málið eða ætti að vera það, að við nm. erum að reyna - og höfum verið að því undanfarna sólarhringa - að gera okkur grein fyrir hinni raunverulegu stöðu. Og það eru alltaf að bætast við nýjar upplýsingar, eins og ég gat um áðan og ráðh. mun hafa heyrt að einhverju leyti. Það voru mjög athyglisverðar upplýsingar, sem komu fram í ræðu hæstv. forsrh. í Nd. í gær, - ræðu sem vakti þar mikla athygli og mun vafalaust gera í þjóðfélaginu öllu um það er lýkur. Og þar sem hæstv. ráðh. á nú sæti hér í hv. Ed. finnst mér að sú góða deild eigi ekki að vera afskipt, að hún eigi að fá að vita um þær upplýsingar og skoðanir. Ég mun þess vegna taka að mér að koma þessum upplýsingum á framfæri og kannske lesa upp nokkrar málsgreinar í þessari stuttu og gagnmerku ræðu hæstv. forsrh., með leyfi forseta. En ástæðan til þess, að ég tel algerlega nauðsynlegt að ræða einmitt það mál, sem hann víkur þar að, við umfjöllun um lánsfjáráætlunina og lánsfjárlögin, er sú, að mér sýnist hann að nokkru leyti a. m. k. - hún er að vísu nokkur véfrétt, þessi ræða hans, en í öðru orðinu virðist mér hann gera ráð fyrir að komið geti til víðtæks uppbótakerfis í sjávarútvegi. Það þarf að styrkja ákveðnar greinar en aðrar ekki. Ef svo væri yrði náttúrlega um gífurlega fjármuni að ræða. Nú er verið frá viku til viku og mánuði til mánaðar að fjármagna atvinnufyrirtæki til að halda þeim gangandi, með miklum taprekstri að vísu, til þess að þau stöðvist ekki algerlega. Þar er um að ræða erlend lán mestmegnis, sem að vísu ganga í gegnum Byggðasjóð. En ef svo fer nú sem hæstv. forsrh. gerir skóna, í öðru orðinu a. m. k. í þessari merku ræðu, að tekið verði upp einhvers konar uppbótakerfi, þá sé ég ekki - miðað við allan þann fjárskort, sem er til framkvæmda samkv. lánsfjáráætlun, og allan þann niðurskurð, sem nú er boðaður og framkvæmdur, - að þessu verði við bjargað nema þá með því að stórauka enn töku neyslulána erlendis. Þess vegna þyrfti endilega að fá núna upplýst, eftir því sem hægt er, hve stórum fjárhæðum þetta mundi nema. Þær hljóta að verða gífurlegar ef bjarga á vanda útvegsins kannske að mestu leyti með slíkum lántökum. Það er útilokað að ljúka þessari 2. umr. án þess að fá svör hæstv. forsrh. í þessu efni og hans útlistingar á því, hvað hann á við með orðum sínum í þessari merku ræðu sem ég mun nú rekja nokkuð, en þar segir hæstv. ráðh., með leyfi forseta: „Það hafa kannske ekki allir gert sér ljóst hversu góður stuðningsmaður hv. 1. þm. Vestf. væri atvinnulífinu í heild og ekki síst iðnaðinum, því að hann hefur verið mikið tengdur sjávarútvegi, sýnt þar brennandi áhuga, en hann undirstrikaði það nú í sinni ræðu, hvað iðnaðurinn er honum ofarlega í huga. Í ræðu sinni hér í dag hefur hann gert í rauninni tvær tillögur. Önnur er sú, að gengi íslensku krónunnar verði stórlega lækkað, sem þýðir náttúrlega mjög aukna seðlaprentun, og í öðru lagi að um leið verði seðlaprentun flutt inn í landið.“ Hér skýt ég því nú inn, að ég held að það hafi verið hæstv. sjútvrh. Steingrímur Hermannsson sem - að vísu utan þings - boðaði stórfellda gengisfellingu um áramótin. Það voru ekki stjórnarandstæðingar sem það gerðu. Þótt við höfum að vísu á það bent, að gengisfelling sé orðin og enginn mannlegur máttur geti til langframa neitað þeirri staðreynd, þá höfum við hvorki staðið að gengisfellingum né boðað þær. Þetta skot hlýtur því að hafa átt að hitta hæstv. sjútvrh. þó því væri beint að nafninu til í aðra átt. Síðan segir áfram: „En hv. þm. beindi til mín fsp. um það, hvernig við hugsum okkur að leysa vandamálin um áramót, þ. e. vandamál fiskverðs. vandamál útgerðar og fiskvinnslu. Hann tók fram sjálfur réttilega að hann ætlaðist auðvitað ekki til þess að fá svör varðandi prósentur um fiskverð það, sem helst væri í hugum manna eða helst til lausnar, né heldur skildist mér að hann ætlaðist beinlínis til svara um sjálfa gengisskráninguna. En ég held að þegar menn ræða um þetta mál sé nauðsynlegt að gera sér nokkru nánari grein og gleggri en oft kemur fram í umr. um málið af hálfu stjórnarandstæðinga og málgagna þeirra. Okkur er það auðvitað öllum ljóst, að við stöndum frammi fyrir miklum vanda í ýmsum mikilvægum greinum atvinnulífsins.“ Og síðan kemur: „Ef við tökum sjávarútveginn, þá er það nú þannig að útgerðin í heild stendur samkv. áætlun Þjóðhagsstofnunar og hefur staðið nú á þessu ári heldur skár en undanfarin 10 ár, þ. e. þegar afkoma hennar er metin. Þess vegna eru það náttúrlega órökstuddar staðhæfingar þegar talað er á þann veg, eins og stundum er gert, að útgerðin sé á heljarþröm, og m. a. kemur náttúrlega sú fáviska fram í hæðnishlátri ritara þessarar deildar. Það er t. d. tekið skýrt fram og réttilega af hv. 1. þm. Vestf., að hluti útgerðarinnar sé vel settur, þ. e. bátaflotinn yfirleitt. Það er alveg rétt. að bátaflotinn hefur í heild haft allgóða afkomu. Hins vegar er það ljóst að togararnir og náttúrlega sumir nýrri bátarnir, sem hafa mikinn fjármagnskostnað, en fyrst og fremst togararnir, hinir nýrri, sem þurfa að greiða miklar fúlgur í vexti og afborganir og stynja þannig undir þungum fjármagnskostnaði, eiga við ákaflega mikla erfiðleika að etja. Þá náttúrlega kemur strax upp sú spurning í sambandi við fiskverðið: Þarf útgerðin í heild á mjög hækkuðu fiskverði að halda? Eftir þeim staðreyndum, sem fyrir liggja, og hv. 1. þm. Vestf. er mjög kunnugur þessum málum, ætti a. m. k. verulegur hluti bátaflotans ekki að þurfa á að halda verulegri fiskverðshækkun. Hins vegar er spurning um aðrar greinar útvegsins, þ. e. fyrst og fremst togarana, þó ekki alla, sem vafalaust mundu þurfa til þess að bera sig á mjög mikilli fiskverðshækkun að halda. En þá er spurningin: Eru hugsanlegar einhverjar aðrar leiðir til þess að greiða úr erfiðleikum togaranna, a. m. k. að einhverju leyti, þannig að fiskverðshækkun þyrfti þeirra vegna ekki að verða eins mikil? Þetta er mikið vandamál sem hefur verið kannað rækilega nú að undanförnu.“ Þá er komið að þessari brennandi spurningu: Að hverju hefur þessi könnun beinst og hver er niðurstaða þessarar könnunar? Er það hugmynd hæstv. ríkisstj. í samræmi við þessar bollaleggingar að greiða fyrir hluta bátaflotans og a. m. k. togaraflotans með einhvers konar styrkjum? Og hvernig kemur það heim og saman við tillögur hæstv. ráðh. Svavars Gestssonar um það, að nú væri eðlilegast að afnema bæði olíugjaldið og stofnfjárgjaldið. Mér þætti mjög vænt um að fá greinargóð og skýr svör, eins og vænta má af hæstv. forsrh., þannig að menn skilji hvernig þetta dæmi gengur upp, hvernig á að reikna það. Ef ekki er verið að tala um stórfelldar uppbætur, hvernig er þá dæmið reiknað, að hverju hafa þessar rannsóknir beinst og er ekki eðlilegt að Alþingi fái a. m. k. einhverja hugmynd um það, hvað í þessum víðtæku könnunum og rækilegu rannsóknum að undanförnu er fólgið? Ég efast ekki um að hæstv. forsrh. muni a. m. k. greina okkur hér í deildinni, sem hann á sæti í, frá þessu öllu saman síðar í umr., og munu menn áreiðanlega bíða með eftirvæntingu eftir að heyra þau greinargóðu svör sem vænta má frá honum. - En þá er haldið hér áfram: „Ef við snúum okkur að fiskvinnslunni, þá er hún, eins og kunnugt er, þrjár greinar, þ. e. frysting, skreiðarframleiðsla og saltfisksframleiðsla. Það er auðvitað að saltfisksframleiðsla og skreiðarframleiðsla hafa á þessu ári gengið yfirleitt vel og skilað og skila enn hagnaði, báðar þessar greinar. Hins vegar er það um frystinguna, að hún stendur mjög höllum fæti og þar þarf verulegra aðgerða við á næstunni til þess að rétta sem best hennar hlut.“ Og þá er spurning aftur: Hverjar eru þessar aðgerðir sem eiga að rétta hlut fiskvinnslunnar, ef það er skoðun hæstv. forsrh. eins og formanns Alþb., að það eigi að fella niður olíugjaldið og stofnfjárgjaldið þannig að sjómenn gætu fengið - mig minnir að hann hafi nefnt 17% kauphækkun? Þá er varla mikið eftir hjá útgerðinni, og hvar á þá að taka peningana til að bæta hlut fiskvinnslunnar? Þetta hljóta þær rækilegu greinargerðir, sem unnið er að og ráðh. hér víkur að, að leiða í ljós, og bæði við hér í hv. deild bíðum eftir og þjóðin öll, ekki síst sjómennirnir sem hafa hugsað sér að sýna tiltrú sína á ríkisstj. núna um jólin, á jóladaginn með sérstæðum hætti. Eftir þessu bíður öll þjóðin, og við erum náttúrlega mjög heppnir hér í hv. Ed. að verða þeir fyrstu sem fá nú á eftir að vita þetta leyndarmál, í hverju það muni vera fólgið. Svo heldur áfram: „Hins vegar er það þannig, að það er vafamál, hvort á jafnan við jafnþýðingarmiklar ákvarðanir og fiskverðsákvörðun að taka hverja grein fyrir sig og krefjast þess, að grundvöllur rekstrar hverrar einstakrar greinar sé þannig að fyllilega beri sig, eða hvort á að meta greinarnar í heild. Nú er það ljóst, að allmörg fyrirtæki í landinu hafa fyrst og fremst frystingu, en lítið, sum ekkert af hinum tveim greinunum sem skilað hafa hagnaði. Þess vegna eiga þessi fyrirtæki auðvitað við mjög mikla erfiðleika að etja. Hins vegar er vitað að miklu fleiri fyrirtæki hér á landi og yfirleitt þau stærstu stunda allar þessar þrjár greinar. Þau hafa því haft hagnað af skreiðarframleiðslu og saltfisksframleiðslu. Er þá eðlilegt og sanngjarnt gagnvart þessum fyrirtækjum að krefjast þess, að ráðstafanir séu gerðar með verulegum gengislækkunum eða á annan veg til þess, að frystingin beri sig, og þar með um leið að stórauka hagnaðinn bæði af skreið og saltfiski? Vitanlega þýðir ekki að afgreiða svona mál með einhverjum fullyrðingum eins og oft hafa heyrst að undanförnu.“ - Kannske er þetta líka kveðja til sjútvrh. „Þessi mál verður auðvitað að meta málefnalega, og það, sem m. a. gerir þennan vanda mjög erfiðan viðfangs, er einmitt þetta, að mörg fyrirtæki í landinu hafa allar þessar þrjár greinar, græða á tveim en tapa á einni, en aftur á móti önnur sem svo að segja eingöngu stunda frystinguna sem víðast hvar stendur sig illa.“ Þarna er véfrétt sem þarf að fá greitt úr. Það er að vísu svo, segir hæstv. ráðh., að tvær greinarnar stórgræða og þetta er allt í blómanum og sómanum, en þó á eitthvað að gera fyrir frystinguna. „Þriðja atriðið í þessu, sem er auðvitað ákaflega mikilvægt, eru tekjur og afkoma sjómanna. Sjómenn telja að þeir eigi rétt á kjarabótum til jafns við launamenn í landi, að í samanburði við þá eigi þeir rétt á verulegum bótum nú. Þá kemur upp spurningin: Er eina leiðin til þess að rétta hlut sjómanna sú að hækka fiskverðið þannig að kjarabæturnar fáist eingöngu með hækkun þess, eða eru hugsanlegar aðrar leiðir til þess að rétta hlut sjómann án þess að fiskverðið í heild og þá til útgerðarinnar í heild um leið sé hækkað mjög verulega? Öll þessi atriði hafa verið til rækilegrar athugunar hjá ríkisstj.“ - Það kemur hér enn þá. Mér sýnist að í þessu felist það, að hæstv. forsrh. hallist nú heldur að kenningu formanns Alþb., halli sér á þá hliðina, en ekki skoðunum sjútvrh., sem þessi mál eiga samt að falla undir. En hvað sem því líður, þá er ekki nokkur lifandi leið að gera sér grein fyrir stöðu ríkissjóðs, hvort heldur er í fjári. eða lánsfjáráætlun, nema vita eitthvað um það, hvort víðtækt styrkjakerfi eigi að taka upp eða uppbótakerfi. Ég skal nú fara að stytta þennan upplestur á ræðunni. Þetta er nú meginmál hennar. Ég vil aðeins mega bæta hér við smásetningu: „Nú hafa samtök þessara aðila, sjómanna, útvegsmanna, fiskvinnslufyrirtækja, a. m. k. ýmis þeirra, boðað stöðvun útgerðarinnar um áramót ef nýtt fiskverð verði ekki komið. Það vill nú svo til að þetta eru einmitt sömu aðilar sem velja fulltrúa í Verðlagsráðið sem á samkv. lögum að ákveða fiskverð. Það er auðvitað ágætt að reka þannig á eftir sjálfum sér, það er gott að slá í hjá sjálfum sér og getur vafalaust verið gagnlegt.“ Eru svona sendingar til sjómanna, útvegsmanna og þeirra, sem standa fyrir fiskvinnslunni, af hálfu sjálfs forsrh. landsins líklegar til að vera gagnlegar við lausn þess gífurlega vanda sem fram undan er? Ég held að þær eigi eftir að gera mikið ógagn, því miður. Við stöndum frammi fyrir kannske mesta vanda, sem steðjað hefur að meginatvinnuvegi Íslendinga og raunar öllum íslenskum atvinnuvegum, einmitt nú um áramótin og þá kemur þessi kveðja frá hæstv. forsrh. til allra þeirra sem eru að berjast í þessum erfiðasta atvinnuvegi um þessar mundir. Efnislega er þetta svo sem ekkert annað en það, sem þessi hæstv. ráðh. hefur verið að segja alla sína ráðherratíð. Mér er nær þó að hafa annað forskeyti. En það hefur verið sagt af þessum ráðherrum að það sé Seðlabankinn sem ráði gengi og bindingu krónunnar og ráði vöxtum, ríkisstj. hafi svo sem ekkert með það að gera. Verðlagsráðið á að ákveða þetta. Það er ekki ríkisstj. að kenna hvernig verðlag er á þessu eða hinu. Ekki ber ríkisstj. ábyrgð á því, að verðbólgan æðir áfram. Þar eru önnur öfl alls staðar að verki. Til hvers er þessi ríkisstj.? Á ekki ríkisstj. að reyna að marka einhverja forustu, að hafa einhver áhrif á löggjafarstörf og framkvæmd? Á alltaf að vera að skjóta sér á bak við einhverja aðra? Til hvers erum við þá að burðast við að hafa ríkisstj. ef það er embættiskerfið sem á að ráða ferðinni? Og þegar fulltrúar í Verðlagsráði hreinlega gefast upp af eðlilegum ástæðum og óska eftir leiðbeiningum af ríkisvaldsins hálfu, þá fá þeir ekkert nema dylgjur og skæting. Áður en þetta mál verður afgreitt hljótum við að krefjast svara við því, hvað við sé átt með þeim ummælum sem hér eru á ferðinni. Það má gjarnan einnig benda á það hér, og vænti ég að hv. þm. Guðmundur J. Guðmundsson staldri hér við á meðan úr því að hann er hér inni, að í nýrri skýrslu Þjóðhagsstofnunar um framreiknaða verðlagsþróun næstu misserin stendur orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Hækkun kauptaxta milli áranna 1981 og 1982 er 49% að meðaltali og kaupmáttur kauptaxta yrði því 2.5% minni en á árinu 1982 en á árinu 1981.“ Ég leyfi mér að beina því til hæstv. forsrh., hvort hann og ríkisstj. ætli að láta sér nægja svona smámuni, kjaraskerðingu um bara 2.5%. Hún var 7% í fyrra. Á ekki að gera einhverjar ráðstafanir til að taka meira af verkalýðnum? Er það ekki helsta úrræðið alla tíð? Kauphækkanirnar núna voru 3.25%. Þegar þessi 2.5% eru dregin þar frá hafa þær sem sagt átt að vera 0.75, og var það þó allt farið nokkru áður. Það væri líka æskilegt að fá það skýrt og skorinort upplýst af hæstv. forsrh., hvort þessi kjaraskerðing eigi núna að nægja, hvort það eigi ekki að grípa til einhverra svolítið hressilegri aðgerða. Það var ekki svo lítið grobbað af aðgerðunum síðast, 7% kjaraskerðingunni, að manni finnst með ólíkindum að nú eigi bara að láta sér nægja 2.5%. Það er óteljandi margt annað herra forseti, sem mig hefði langað til að víkja að hér, en ég er þegar orðinn of langorður. Ég ber ekki sök á því einn. Ég hef orðið að slíta í sundur ræðu mína vegna fjarveru ráðh. Ég ætlaði ekki að tala svona lengi, enda voru ræður frsm. með þeim ágætum að við þær út af fyrir sig var engu að bæta. En ef á að auðnast að hraða þessu máli er það auðvitað krafa okkar í stjórnarandstöðunni og væntanlega allra í fjh.- og viðskn.-nefndum, að við fáum svör við þeim spurningum, sem við berum fram, eftir því sem er á valdi hæstv. ráðh. að veita. Ég veit að þeir eru í miklum vanda vegna þess að embættiskerfið ræður ekki orðið við upplausnina og alla erfiðleikana. Þeir geta ekki upplýst okkur, einfaldlega vegna þess að þrátt fyrir allar tölvurnar og alla tæknina er ekki hægt að svara spurningunum mörgum hverjum, sem ráðherrar þurfa að fá úr leyst, vegna þess að stofnanirnar eru orðnar svo margar að hægri höndin veit ekki hvað sú vinstri gerir. En frumskilyrðið er að við finnum þó inn á það, að það sé vilji til þess af hálfu hæstv. ráðh. að greiða fyrir framgangi málsins og að upplýsa helstu atriði þess og reyna að komast að niðurstöðu um megindrætti í fjármálaþróuninni, þróun bæði fjárlaga og lánsfjárlaga. Ef þau vinnubrögð verða hér viðhöfð nú á eftir, þá skal ekki standa á okkur stjórnarandstæðingum að greiða fyrir því, að málið nái fram að ganga, en ella hljótum við að ítreka spurningar okkar.



Ég vil aðeins taka það fram út af ummælum hv. síðasta ræðumanns um setu ráðherra hér í deildinni, að fjarvistir þeirra úr deildinni hér stafa að miklu leyti af því, ef ekki öllu, að þeir hafa verið mjög stíft kallaðir til áheyrnar og andsvara í Nd. einnig og það mun vera mjög erfitt að sinna hvoru tveggja. 



Herra forseti. Við höfum nú hlýtt í þessum umr. á mjög ítarlegar og upplýsandi ræður h já fulltrúum stjórnarandstöðunnar, og þeir hafa rætt málin frá almennu sjónarmiði. En ég stend hér upp til þess að mæla fyrir till. sem ég ber fram á þskj. 224. Það er brtt. og hún fjallar um það, að 15. gr. frv., sem við ræðum hér, falli niður. Það hefur verið nokkuð vikið hér að eðli lánsfjárlaga og mikilvægi þeirra. Það er eðlilegt, að það þurfi að setja slík lög. Það er eðlilegt og nauðsynlegt að ríkisstj. fái heimild til lántöku í ýmsum tilfellum, og er ekkert að athuga við það form. En það er óeðlilegt þegar lánsfjárlög eru beinlínis notuð til þess að taka stefnumarkandi ákvarðanir í hinum þýðingarmestu málum sem á að gera með öðrum hætti. Ég segi þetta ekki að tilefnislausu. Ég segi þetta vegna þess að sú brtt., sem ég legg hér fram, veit að máli sem ekki er eðlilegt að sé í frv. sem hér um ræðir, og þá á ég við að 15. gr. er svo stefnumarkandi í húsnæðismálunum almennt að það er í hæsta máta óeðlilegt og óþinglegt að ætla að ráða þeim málum til lykta með ákvæðum í lánsfjárlögum, eins og hér er gert ráð fyrir. Þessi grein er ein af þeim greinum í þessu frv. sem hefjast með orðunum: „Þrátt fyrir ákvæði“ í þessum og þessum lögum skuli tekjur viðkomandi sjóða ekki fara fram úr ákveðnu hámarki. En þó að þessi sama aðferð sé höfð varðandi marga sjóði, sem frv. þetta fjallar um, er langt frá því, að eins sé ástatt um alla þessa sjóði, og þá á ég við að forminu til, að það sé eins ástatt varðandi þær takmarkanir sem frv. gerir ráð fyrir á fjármagni til þessara sjóða. Við verðum að gera greinarmun á því, hvort hér er verið að takmarka tekjur til sjóða, sem hafa markaða tekjustofna samkv. sérstökum lögum, eða hvort hér er verið að setja takmarkanir á framlög til sjóða sem eru greidd beint úr ríkissjóði og lúta ekki sérstökum lögum og eru ekki markaðir tekjustofnar. Ef við lítum á þessar greinar sumar með hliðsjón af þessu sjáum við að t. d. í 17. gr. frv., sem lýtur að takmörkun á framlagi til Lánasjóðs sveitarfélaga, er ekki verið að skerða markaða tekjustofna til þessa sjóðs. Það er verið að skerða bein framlög úr ríkissjóði. Sama er að segja um 19. gr. frv., sem fjallar um skerðingu á tekjum Bjargráðasjóðs. Bjargráðasjóður hefur ekki markaða tekjustofna. Það er ekki ákvæði að finna um slíkt í lögum um Bjargráðasjóð. Hins vegar er gert ráð fyrir að ákveðið fjármagn sé lagt árlega til Bjargráðasjóðs úr ríkissjóði, og það er sú fjárveiting sem ætlað er að takmarka með ákvæðum 19. gr. þessa frv. Ég nefni í þessu sambandi 20. gr. frv., sem fjallar um framlög til aðstoðar við þroskaheftra eða til Framkvæmdasjóðs þroskaheftra. Þar er ekki um að ræða heldur markaðan tekjustofn sem þessi sjóður hefur, heldur er verið að takmarka það fjármagn sem á að ganga beint úr ríkissjóði til þessa sjóðs. Sama má segja um 51. gr., sem varðar Hafnabótasjóð. Og svona mætti benda á fleira. Aftur á móti er svo ástatt um 22. gr., sem fjallar um framlag ríkissjóðs til Félagsheimilasjóðs, að þar er um að ræða markaðan tekjustofn sem er ætlaður Félagsheimilasjóði. Nú ætla ég ekki að ræða frekar um þessa grein, því að ég vænti þess, að hún verði felld niður, og ég vil lýsa stuðningi við brtt. á þskj. 228, frá ríkisstj., sem útbýtt hefur verið, en þessi brtt. er um að 22. gr. frv. falli niður. Mér þykir aðeins miður að það skuli ekki vera fleiri brtt. frá hæstv. ríkisstj. um að þessar skerðingargreinar falli niður. Að sjálfsögðu hefði verið mestur fengur í því, að brtt. hefði komið frá hæstv. ríkisstj. um að fella niður 15. gr. frv., en við því var reyndar ekki að búast að hún kæmi nú a. m. k., vegna þess að ég hef þegar borið fram brtt. um þetta efni. En ef ástæða er til að fella niður 22. gr. frv., eins og hæstv. ríkisstj. gerir till. um, þá hefði ég haldið að það væri ástæða til að fella niður 15. gr. frv. Og hver veit nema hæstv. ríkisstj. styðji þá brtt., sem ég hef lagt fram í því efni, ef hún vill vera sjálfri sér samkvæm. Ég vík þá að 15. gr. Ég hef verið að segja, að það væri mikill munur á þeim skerðingarákvæðum, sem frv. gerir ráð fyrir, eftir því hvort um er að ræða markaða tekjustofna eða ekki. Nú er svo með 15. gr. frv., sem varðar Byggingarsjóð ríkisins, að þar er um markaðan tekjustofn að ræða, því að samkv. lögum um launaskatt á að greiða 2% launaskattsins til Byggingarsjóðs ríkisins. En sérstaða 15. gr. er miklu meiri en þessi. Hinar skerðingargreinarnar, eins og t. d. þær sem ég nefndi á nafn áðan, varða flestar mjög takmarkað svið sem hefur ekki almenna þýðingu, þó að ég vilji ekki gera lítið úr þeim sjóðum sem þar er um að ræða, heldur þvert á móti. Þeir eru hver á sinn hátt hinir þýðingarmestu. En þeir varða ekki mál sem er eitt af höfuðmálum þjóðarinnar á hverjum tíma, alls almennings í landinu, eins og húsnæðismálin eru. Nú þarf ég ekki að fara að ræða hér um það sérstaklega eða færa rök fyrir því, að húsnæðismálin séu einn þýðingarmesti málaflokkur. Ég geri ráð fyrir að við séum öll sammála um það. Ég sé ekki heldur ástæðu til að fara að gefa hér almenna lýsingu á ástandi þessara mála í dag, þó ekki væri nema vegna þess að fulltrúar stjórnarandstöðunnar, sem hér hafa talað á undan mér, hafa komið ítarlega inn á þau mál og ég geri ráð fyrir að við ættum öll að geta verið sammála um það, að ástand húsnæðismálanna í dag sé ekki einungis mjög alvarlegt, heldur óþolandi og stefni í fullkomið óefni. Og hvers vegna stefnir það í fullkomið óefni? Höfuðástæðan er sú, að það hefur ekki verið veitt nægilegt fjármagn til íbúðarlána. Og nú er það einmitt svo, að í staðinn fyrir að ráða bót á þessu gengur 15. gr. frv. í þá átt að skerða tekjur Byggingarsjóðs ríkisins meir en nokkru sinni fyrr. Það verður ekki komist hjá því, þegar vikið er að húsnæðismálunum í þessu sambandi, að líta nokkuð á það, hvað hefur gerst á undanförnum árum og ég vil segja áratugum, hver stefnan hefur verið, að hverju hefur verið reynt að stefna í lánamálum húsbyggjenda. Það kerfi, sem við búum núna við, var sett á stofn árið 1955. Það er hið almenna veðlánakerfi sem við búum enn við. Sú löggjöf, sem þá var sett, var stefnumarkandi í þessum málum, og með þeirri löggjöf hófst nýtt tímabil í húsnæðismálum og byggingarmálum hér á landi. Það er enginn vafi á því, að þessi löggjöf og Byggingarsjóður ríkisins hafa skapað grundvöll fyrir því gífurlega átaki sem Íslendingar hafa gert í húsnæðismálunum frá því að þessi löggjöf var sett. En þó að væri stefnt í rétta átt var þessi löggjöf ekki fullkomin í upphafi og ekki við því að búast. En menn hafa alltaf gert sér grein fyrir hvert þeir vildu stefna í húsnæðismálunum, og það hefur lengst af, þ. e. fram til ársins 1980, stefnt markvisst í rétta átt. Það hefur ekki gætt ágreinings um það í hvaða átt ætti að stefna í þessum málum. T. d. hefur ekki gætt ágreinings hér á Alþingi fyrr en nú, fyrr en með setningu laga um Húsnæðisstofnun ríkisins 1980. Um hvað er þessi ágreiningur? Hver var grundvallarhugsunin þegar löggjöfin um almenna veðlánakerfið var fyrst sett? Hún var sú, að það ætti að koma upp kerfi sem gæti stutt að því að almenningur í landinu gæti komið sér upp eigin húsnæði á þann veg að það væri mögulegt að standa undir því af almennum launatekjum. Nú hafa á undanförnum árum verið gerðar öðru hvoru breytingar á húsnæðislöggjöfinni, og þessar breytingar hafa fyrst og fremst snúið að því að gera mögulega framkvæmd á þessari stefnu, að almenningur í landinu geti komið sér upp eigin húsnæði af almennum launatekjum. Þetta hefur verið gert með því að auka tekjustofna Byggingarsjóðs ríkisins annars vegar og hins vegar að leitast við að bæta kjörin á lánunum. Það hefur verið markmiðið, að vextir geti verið sem lægstir af þessum lánum, að lánstími geti verið sem lengstur og að lánsupphæðin geti verið sem hæst og mestur hluti af byggingarkostnaði. En höfuðatriðið og það, sem hefur skapað grundvöll fyrir því, að það væri hægt að miða í þessa átt, hefur verið tekjuöflun íbúðalánakerfisins. Þess vegna hefur það verið jafnan meginatriðið, þegar löggjöfin hefur verið endurskoðuð, og hefur verið skotið fótum undir kerfið með því að útvega Byggingarsjóði ríkisins nýja og aukna tekjustofna. Þýðingarmesta aðgerðin í því efni er launaskatturinn. Það var mikil samstaða um þetta, og launaskatturinn sem tekjustofn fyrir almenna veðlánakerfið kom samkv. samkomulagi, beinu samkomulagi, sem var gert að tilhlutan þáverandi ríkisstj. við lausn vinnudeilu milli aðila vinnumarkaðarins. Það var þá litið svo á, að það væri forsenda fyrir samningum sem þá voru gerðir, að Byggingarsjóði ríkisins yrðu tryggðar stórauknar tekjur með launaskattinum til þess að gera almenningi, verkalýðnum og öðru launafólki í þessu landi, mögulegt að koma sér upp eigin húsnæði af almennum launatekjum. Ég sagði áðan að það hefði miðað jafnan í rétta átt í húsnæðismálunum við hverja endurskoðun húsnæðislöggjafarinnar sem fram hefði farið frá því að hún var fyrst sett árið 1955. En frá þessu verður svo það frávik í tíð núv. ríkisstj., að það er ekki einungis að við höfum verið stöðvaðir á framfarabraut í þessu efni, heldur hefur verið rifið niður það sem byggt hefur verið upp. Það gerðist margt alvarlegt við endurskoðun húsnæðislöggjafarinnar 1980. Ég skal aðeins víkja að því. Í lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins frá 1980 var tekið upp aukið verkefni fyrir Byggingarsjóð ríkisins. Það voru margs konar verkefni, sem Byggingarsjóðurinn gegndi ekki áður, sem þá voru tekin upp í húsnæðislöggjöfina. Ég nefni sem dæmi að lögin gera nú ráð fyrir sérstökum lánum til tækninýjunga í byggingariðnaði. Þau gera ráð fyrir láni til orkusparandi breytinga á húsnæði. Þau gera ráð fyrir lánum til meiri háttar viðbygginga, endurbóta og endurnýjunar eldra húsnæðis. Sumar þessar heimildir voru áður, en þær eru miklu víðtækari. Og það má telja upp fleira. Nú geta allir verið sammála um það, að það sé mjög gagnlegt og þarflegt að sinna þessum verkefnum. Sjálfur hef ég lagt áherslu á að þetta þurfi að gera. En að gera þetta með þeim hætti, sem gert var með löggjöfinni frá 1980, er alger óhæfa. Vegna hvers? Það er vegna þess að það voru engar ráðstafanir gerðar til þess að auka tekjustofna Byggingarsjóðs ríkisins til þess að mæta þessum auknu útgjöldum. Og hvað voru þessi útgjöld metin hátt? Árið 1979 var gert ráð fyrir að aukafjárþörf Byggingarsjóðs ríkisins vegna aukinna verkefna næmi þá 10 milljörðum kr. En það var ekkert gert til að útvega sjóðnum nýtt fjármagn til að mæta þessum þörfum. En það var ekki nóg með þetta. Það, sem var brýnasta viðfangsefnið við endurskoðun húsnæðislaganna 1980, enn þá brýnna en að taka upp þessi þörfu verkefni sem ég taldi hér upp, var að auka fjármagn Byggingarsjóðs ríkisins til þess að hann gæti sinnt betur þeim verkefnum sem hann hafði áður. Af hverju var það? Það var vegna þess að á undanförnum áratug var sjóðurinn alltaf að verða verr og verr fær um að gegna sínu hlutverki. Í hverju kom þetta fram? Það kom fram í því, að hin almennu lán Byggingarsjóðs ríkisins voru stöðugt að lækka, við vorum á stöðugri vegferð frá því takmarki að sjóðurinn gegndi sem best því hlutverki að gera almenningi í landinu kleift að koma sér upp eigin húsnæði. Lengi framan af vorum við á réttri leið í þessu efni. Þegar hin almenna löggjöf um húsnæðismálin var sett upphaflega munu lánin hafa numið um 20% af byggingarkostnaði íbúða. En við sóttum fram með þeim árangri, að 1971, í lok viðreisnartímabilsins, eru lánin komin upp í 45% af byggingarkostnaði. En síðan hefur sigið á ógæfuhliðina og nú er svo komið að lánin nema ekki 45%, þau nema ekki 40% og þau nema ekki 30% af byggingarkostnaði og fara stöðugt minnkandi. Á sama tíma og þetta gerist og ástand húsnæðismálanna er eins og hér hefur verið lýst af mér og öðrum ræðumönnum stjórnarandstöðunnar í þessum umr. leggur ríkisstj. til að tekjustofnar Byggingarsjóðs ríkisins verði takmarkaðir. Í stað þess að spyrna við fótum gegn þessari óhugnanlegu þróun á að halda áfram á sömu braut og svipta Byggingarsjóð ríkisins langþýðingarmesta tekjustofninum. Nú veit ég hvað stjórnarherrarnir segja þegar bent er á þessar staðreyndir. Þá segja þeir alltaf: Við ætlum að beina fjármagni frá lífeyrissjóðunum til Byggingarsjóðs ríkisins í staðinn. Því hefur nokkuð verið lýst hér í umr. áður, hvernig það hefur gengið, og það hefur verið leitast við að gera þetta nú 2–3 undanfarin ár. En á þessum tíma hefur mest sigið á ógæfuhlið. Á þessum tíma hafa möguleikar Byggingarsjóðsins verið minni en nokkru sinni fyrr og alltaf minnkandi. Og það eru engar horfur á því, að þetta mál verði leyst með þessum aðgerðum einum. Auk þess er þess að geta, að ekki er allt fengið með því þó að Byggingarsjóður ríkisins fengi ráðstöfunarfé frá lífeyrissjóðunum þegar litið er á það, að þau lán, sem Byggingarsjóður ríkisins þarf að taka frá lífeyrissjóðunum, eru með 3.25% vöxtum og lánin tekin til 15 ára, en samkv. lögum verður Byggingarsjóðurinn að veita sín lán með 2% vöxtum til 25 ára. Sjá allir, sem vilja sjá, til hvers þetta leiðir. M. ö. o.: þó að þessi fjáröflunarleið sé alls ófullnægjandi með tilliti til þarfa húsbyggjenda er með henni verið að eyðileggja Byggingarsjóð ríkisins, grafa undan fjárhagslegri stöðu hans þannig að hann verður allsendis ófær að gera nokkurt gagn í framtíðinni borið saman við það sem verið hefur. Þegar þetta allt er haft í huga má heita furðulegt að hæstv. ríkisstj. skuli leyfa sér að leggja til það sem 15. gr. þessa frv. gerir ráð fyrir: að svipta Byggingarsjóð ríkisins algerlega launaskattinum. En til þess að bæta gráu ofan á svart fer hæstv. ríkisstj. þá óeðlilegu leið, eins og ég vék að í upphafi orða minna hér, að leggja þetta til í frv. til lánsfjárlaga, gera till. í máli sem er mjög stefnumarkandi fyrir húsnæðismálin í heild. Ef ríkisstj. hefur þá stefnu að veikja Byggingarsjóð ríkisins, eins og fram hefur komið í verki hjá hæstv. ríkisstj., á hún að fara eðlilegar og þinglegar leiðir í því efni. Hver er sú leið eða leiðir? Það er augljóst: að gera tillögu um að þeim lögum, sem nú gilda um launaskatt ríkisins, verði breytt. En ríkisstj. hefur ekki gert þetta. Ég átti orðaskipti á síðasta ári við hæstv. fjmrh. um þetta efni, bæði við 2. og 3. umr. fjárl. fyrir árið 1981. Hæstv. ráðh. viðurkenndi í þeim orðaskiptum að auðvitað ætti að breyta lögum um launaskatt. Ég skildi hæstv. ráðh. þá þannig, að ef þessari stefnu yrði haldið áfram: að svipta Byggingarsjóð ríkisins launaskattinum, þá mundi ríkisstj. gera till. um að breyta lögunum um launaskatt. Í umr. hér í hv. deild við 1. umr. um þetta frv. vék ég enn að þessu atriði, og það var ekki hægt að skilja hæstv. fjmrh. á annan veg en að hann teldi óeðlilegt að gera þessa breytingu á ráðstöfun launaskattsins með lánsfjárlögum, það væri eðlilegt að gera það með breytingu á lögum um launaskatt. Hann segir þetta hvenær sem minnst er á þessi mál. En hann gerir það ekki. Það verður að ætla að hæstv. fjmrh. meini ekki nokkurn skapaðan hlut með því sem hann er að segja í þessu efni. Það er tvennt til: Að annaðhvort vilji hæstv. ráðh. ekki breyta lögum um launaskatt vegna þess að hann geri ráð fyrir að það geti komið að því, kannske á næsta ári, að lögin verði látin gilda í þessu efni varðandi Byggingarsjóð ríkisins, og því sé ekki rétt að breyta þeim. Ég verð að segja, að þó ég vildi gjarnan trúa þessari skýringu á ég erfitt með að gera það. Hin skýringin er sú, að hæstv. ráðh. veigri sér við og vilji ekki gera formlega breytingu á lögum um launaskatt, sem eru til komin upphaflega í samningum milli aðila vinnumarkaðarins. Launaskattur var þess vegna í upphafi lagður á til stuðnings við húsbyggjendur, almenning í landinu. Hæstv. ráðh. veigrar sér við að ganga beint til verks og rifta þessu formlega með því að breyta lögunum. Hann kýs þá leið að leggja á launaskattinn - ekki til að efla Byggingarsjóð ríkisins, ekki til að styðja almenning í landinu til að koma sér upp eigin húsnæði, heldur til fjáröflunar fyrir ríkissjóð. Það er þetta sem er að ske. En það er furðulegt, að þó að hæstv. ráðh. hagi sér á þennan veg og skirrist ekki við að afla ríkissjóði tekna á fölskum forsendum og með þeim afleiðingum sem hér hefur verið bent á, þá skuli hann hafa fylgi stjórnarþingmanna til að vinna þetta verk, því að fátt er það sem hv. þm. verða meira varir við af erfiðleikum almennings í landinu heldur en einmitt það, hvílíkar óskapabyrðar og örðugleikar hvíla á þeim sem þurfa að standa í byggingu eigin húsnæðis. En það er rétt að reyna það til þrautar, hvort hv. stjórnarstuðningsmönnum er alls varnað í þessu efni. Þess vegna er þessi till. borin fram. Hún er borin fram í trausti þess, að þrátt fyrir allt megi vænta þess, að það geti orðið stuðningur við að fella niður skerðingu á tekjustofnum Byggingarsjóðs ríkisins.



Herra forseti. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson óskaði upplýsinga um viðræður mínar við bankana um stöðu þeirra og afkomu. Stjórn sambands bankanna gekk á minn fund í gærmorgun og ræddi um stöðu og afkomu bankanna. Í framhaldi af þeim viðræðufundi óskaði ég eftir að fá álit frá sambandinu um stöðu og afkomu bankakerfisins. Ég fékk það í dag og ég mun gera ráðstafanir til að það álit verði hv. fjh.- og viðskn. til ráðstófunar. Ég hygg að það hafi verið það sem hv. þm. bað um, og ég mun afhenda það í nægilega mörgum eintökum formanni hv. fjh.- og viðskn.

Er fyrirhuguð aukin binding?

Aukin binding? Nei, það eru ekki fyrirhugaðar neinar breytingar á lögum í því efni.



Herra forseti. Það hefur verið athyglisvert að fylgjast með málflutningi hæstv. ráðh. og stjórnarliða í umr. um frv. til fjárlaga og nú frv. til lánsfjárlaga. Það hefur komið fram, að viðmiðunarprósentan vegna hækkunar fjárlaga á milli ára 1981 og 1982 er 33% og að það sé í fullu samræmi við þá efnahagsstefnu sem hæstv. ríkisstj. hefur fylgt frá því að hún kom til valda, þ. e. að draga úr verðbólgu. Það má vel vera að í fílabeinsturni hæstv. ríkisstj. hafi tekist að draga úr verðbólgu, þar hafi tekist að telja hana niður. En meðal almennings í landinu er annað uppi á teningnum. Þar hefur engin niðurtalning átt sér stað. Þrátt fyrir ýmsar hagstæðar ytri aðstæður hefur hæstv. ríkisstj. ekki tekist þetta markmið sitt að ná verðbólgunni niður á sama stig og í helstu viðskiptalöndum, eins og einhvers staðar var sett á prent í sáttmála. Það er víða verið að semja fjárhagsáætlanir fyrir árið 1982 um þessar mundir. Í öllum sveitarfélögum er unnið að fjárhagsáætlunum. Sveitarfélögin eru smækkaðar stjórnsýslueiningar af þjóðarheildinni, en hvernig skyldi vera staðið að samningu fjárhagsáætlana þeirra? Að sjálfsögðu lægi þá beinast við að taka til fyrirmyndar viðmiðunartölur hæstv. fjmrh. í þessu efni. Hann ætti að vera til fyrirmyndar og eftirbreytni, en sú er ekki raunin. Sveitarfélögin eru raunsærri að þessu leyti en hæstv. fjmrh. Þau nota því ekki 33% viðmiðunarhækkun milli ára, heldur 50–55%. Þannig er nefnilega raunveruleikinn sem snýr að hinum almenna þjóðfélagsþegni í þessu landi, enda var sú prósentutala gefin upp á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna nú í haust við gerð væntanlegra fjárhagsáætlana sveitarfélaganna. Það er slæmt þegar staðið er þannig að málum af stjórnvöldum að almenningur hættir að trúa nokkrum sköpuðum hlut sem þaðan kemur. Úr fílabeinsturninum er hrópað: Verðbólgan er á niðurleið. Við erum að telja niður. Það er ekkert að. Allt er slétt og fellt. - Á sama tíma horfa menn á verðmiðana á vörunni sem þeir eru að kaupa nú, þessa dagana er mikið keypt vegna jólanna, og þeir bera það þá saman við vöruverð frá því fyrir seinustu jól. Það er misskilningur að almenningur fylgist ekki með, buddan hjálpar til við það. Og áfram ætlar hæstv. ríkisstj. að búa í haginn fyrir eftirkomendur okkar með því að stórauka erlendar lántökur til að nota sem eyðslufé fyrir hið opinbera. Það kom fram í framsöguræðu frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn., hv. 3. þm. Norðurl. e., að lán til íbúðabygginga fara lækkandi og verst kemur þetta niður á einstaklingum sem vilja byggja á eigin vegum. Þá er lánafyrirgreiðsla ekki nema rúm 17% af byggingarkostnaði staðalíbúðar, en ef byggt er af félagslegum ástæðum, þ. e. verkamannabústaðir, er hún 80%. Þarna er farið inn á alranga braut og verið að draga úr sjálfsbjargarhvöt einstaklinganna. Nú má enginn skilja orð mín svo, að ég sé á móti því að byggðar séu íbúðir á félagslegum grunni fyrir þá sem þess þurfa með. Það er langt frá því. Það á vissulega að koma til móts við slíkar þarfir og gera það vel. En það þarf jafnframt að gera einstaklingum kleift að byggja á eigin vegum með hagstæðum lánakjörum. Hrædd er ég um að margir geri sér ekki grein fyrir öllum þeim kvöðum sem eru á íbúðum sem byggðar eru af félagslegum ástæðum. Viðkomandi getur ekki sjálfur ákveðið hversu rúmt hann vill búa, og þar er ekki alltaf hægt að tala um sanngjarnar og eðlilegar viðmiðanir eða reglur. Dæmi þekki ég um hjón sem voru í fyrsta sinn að eignast húsnæði í verkamannabústað, komin á efri ár. Þau voru tvö í heimili og máttu því ekki fá stærri íbúð en tveggja herbergja. En rétt áður en þau áttu að fá íbúðina sína dó maðurinn. Og hvað skeður? Jú, þar sem makinn var dáinn, varð eiginkonan að láta sér nægja einstaklingsíbúð, eins herbergis, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til að fá leiðréttingu sinna mála. Hér var augljóst að engin sanngirni var í þessari ráðstöfun. Þessu varð ekki þokað. Búslóðin var auðvitað sú sama hjá ekkjunni, en hið opinbera ákvað að hún mætti ekki eiga meira en svo að búslóð þeirra hjóna kæmist í eitt herbergi. Það var að vísu til lausn með því að fara í kringum lögin og fá einhvern til að skrifa sig með lögheimili hjá ekkjunni þó að hann ætti ekki heima þar. Slíkt vildi hún ekki sætta sig við. Hún neitar að fara í kringum lögin til að fá leiðréttingu sinna mála og þar við situr. Þessi saga er aðeins dæmi um það, hvernig getur farið þegar einstaklingarnir fá ekki að ráða högum sínum sjálfir vegna aðgerða hins opinbera. Það væri freistandi að fjalla um einstaka þætti þessa frv. til lánsfjárlaga, en þeim hafa verið gerð ítarleg skil af þeim hv. þm. sem hér hafa talað af hálfu stjórnarandstöðunnar á undan mér. Þó get ég ekki látið hjá liða að mótmæla því, að ríkissjóður sé að seilast í sérsjóði eins og Erfðafjársjóðinn til að verða sér úti um eyðslufé. Það kemur úr hörðustu átt, að á ári fatlaðra skuli ríkissjóður með skerðingarlögum næla sér í 7.5 millj. kr. úr þessum sjóði. Erfðafjárskattur var kominn í 13.5 millj. 1. des. s. l., en spáin var 7 millj. kr. tekna og þar af átti sjóðurinn að fá 6. Hvað nælir ríkissjóður sér í þarna óvænt? Jú, 7.5 millj. kr. í eyðsluhítina á ári fatlaðra. Er þetta vilji hæstv. ríkisstj. á borði? Það er ekki nóg að tala fallega. Það verður meira að fylgja á eftir. Það verður að sýna viljann í verki. Erfðafjársjóður er að langmestu leyti styrktarsjóður til að koma upp aðstöðu fyrir endurhæfingu sjúklinga og verndaða vinnustaði. Getur því engum blandast hugur um hvaða þýðingu það hefur að þessi sjóður fái sinar lögbundnu tekjur til að hægt sé að sinna þessu mikilvæga hlutverki sem ég hef haft ástæðu til að halda að allir væru einhuga um að ætti að hafa forgang umfram flest annað. Þannig er a. m. k. talað og ritað þegar þessi mál ber á góma. Ég veit líka að margir hv. þm. innan stjórnarliðsins eru ekki ánægðir með þessa skerðingu á Erfðafjársjóðnum. En það er ekki að ástæðulausu að ég talaði um að hæstv. ríkisstj. sæti í fílabeinsturni. Það eru að vísu komnar fram brtt. við fjárl. varðandi tekjur af erfðafjárskatti úr 11.9 í 13 millj., sem er allt of lágt áætlað. Það mætti trúlega hækka þessa spá um 50% eða í 20 millj. En þetta þýðir að þarna ætlar ríkissjóður að næla sér í hvorki meira né minna en liðlega 10 millj. miðað við þá brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. að skerðingin samkv. lánsfjárlögum sé aðeins minnkuð. Áður fyrr fékk þessi sjóður að safna upp milli ára. Það er ekki fyrr en 1979 sem farið er að skerða hann og nota til að afla ríkissjóði þannig aukins eyðslufjár. Ég nefndi að raunhæft hefði verið að áætla tekjur sjóðsins 20 millj. eða um 50% umfram það sem fjárlög gera nú ráð fyrir. Hækkun tekna í þennan sjóð fylgir venjulega hækkun fasteignamats af eðlilegum ástæðum, og það er ekki langt síðan upplýsingar lágu fyrir um að fasteignamat í landinu hefði hækkað um 55% að meðaltali og sums staðar meira. Nú hefur verið lagt fram í hv. Nd. frv. til l. um málefni fatlaðra, og ég efast ekki um að þetta frv. fái góðan stuðning hv. þm. Ætla ég að vona að meiri hugur fylgi máli hjá hæstv. ríkisstj. varðandi þetta frv. eða það sem snýr að fjármálahlið þess þegar þar að kemur, en skerðingartillögur í frv. til lánsfjárlaga gefa tilefni til að efast um að hugur fylgi máli. Herra forseti. Ég á erfitt með að sætta mig við þá staðreynd, að það skuli vera fastur liður við gerð fjárlaga að sett séu lög, skerðingarlög, til að ógilda tilgang laga sem í gildi eru um ýmsa sérsjóði. Það eru ekki traustvekjandi aðgerðir. Varðandi það, að Erfðafjársjóður skuli hlíta skerðingu eins og aðrir sjóðir, mætti frekar sætta sig við ákvæði um prósentuviðmiðun heldur en fasta krónutölu. Þannig kæmi þá óvænt hækkun tekna báðum til góða, en ekki aðeins ríkissjóði eins og nú með fastri krónutölu. Ég vil að lokum segja það, að því miður er engin von til þess, að hæstv. ríkisstj. takist að leysa efnahagsvanda þjóðarinnar. Það er engin lausn að velta vandanum áfram, að fresta honum með auknum erlendum lántökum. Það kemur að skuldadögum og lán verður að greiða ef þjóðin ætlar að halda sjálfstæði sínu gagnvart erlendum lánardrottnum. Auknar erlendar lántökur er ekki hægt að greiða nema með hækkun skatta, og landsmönnum þykir nú þegar nóg komið af slíkum álögum. Rétt áðan var að berast á borð okkar hér í Ed. brtt. frá hæstv. ríkisstj. við frv. til lánsfjárlaga um að fella burt 22. gr. frv. Mér er kunnugt um vanda Félagsheimilasjóðs og hann má ekki við skerðingu frekar en aðrir sjóðir eigi hann að vera hlutverki sínu vaxinn. En mér verður að spyrja: Hvers vegna 22. gr.? Hvers vegna ekki 20. gr., um málefni þroskaheftra? Hvers vegna ekki 18. gr.? Ég hefði talið jafnbrýnt eða brýnna að taka þarna með t. d. 18. gr. sem fjallar um að skerða Erfðafjársjóð. Ég hef því nú þegar lagt fram brtt. við frv. til l. um lánsfjáráætlun fyrir árið 1982 og hún er hógvær því að hún varðar aðeins eina grein, 18. gr., að hún verði felld burt á sama hátt og 22. gr. Ég vænti þess, að hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar hafi jafngóðan skilning á hlutverki Erfðafjársjóðs og nauðsyn þess, að hann fái að halda sínum tekjum óskertum, og styðja því þessa till. þó að hún sé komin frá þm. stjórnarandstöðunnar. Ég vænti þess, að hv. þm. geti fallist á að þessu sinni að það er sama hvaðan gott kemur.



Herra forseti. Það er vissulega ástæða til þess, að við í þessari hv. deild gefum okkur góðan tíma til að fjalla um það frv. til lánsfjárlaga sem hér er til umr., svo mjög sem það mun snerta alla þróun og gang efnahagsmála næsta árið og raunar lengur. Það fer ekki hjá því nú þessa síðustu starfsdaga þingsins fyrir jól við þessar umr., að inn í þær blandist nokkuð staða og horfur í efnahagsmálum almennt. Um þetta leyti í fyrra var mjög að því spurt, til hverra ráðstafana hæstv. ríkisstj. hygðist grípa í efnahagsmálum, svo sem fyrirsjáanlegt var og raunar höfðu verið boðaðar. Þá varð næsta fátt um svör hjá hæstv. ráðherrum þótt eftir væri gengið oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, enda var það svo sem ekki skrýtið því engin samstaða var þá um úrræði í efnahagsmálum. Raunar kom rækilega fram síðar að samkomulag náðist ekki milli hæstv. ráðh. fyrr en á gamlársdag og þá náðist samkomulag um það eitt nánast að skerða laun launafólks í landinu um 7%. Það kallaði Alþb. og talsmenn þess „skipti á sléttu“. Hefði einhvern tíma þótt og þykir enn og mun væntanlega þykja um nokkuð langa framtíð athyglisvert hvernig Alþb., sem allajafna og ætíð telur sig málsvara launafólks í landinu, telur sig málsvara þeirra sem lægst hafa launin, - hvernig Alþb. í þessari ríkisstj. stóð fyrir aðför að laununum. Síðan þetta gerðist hefur margt og mikið gerst. Frá ráðherrum þessarar ríkisstj. hefur það raunar eitt heyrst það sem af er árinu, að nú verði verðbólgan 40% og þar með sé allt á þurru, öllum markmiðum náð, ríkisstj. standi við allt sem hún hafi sagt. En það er nú vert, vegna þess að hér er verið að ræða frv. til lánsfjárlaga fyrir næsta ár, að huga aðeins að því, hvernig að þessu hefur verið staðið á þessu ári. Það er athyglisvert, að um skeið virtist sem þessi fullyrðing hæstv. forsrh. um 40% verðbólgu um áramót mundi standast reikningslega. Nú er það svo, að ef almennt launafólk væri spurt um hvernig krónurnar í launaumslaginu endist miðað við það sem var í fyrra, þá hygg ég að þau svör mundu verða mjög á eina lund. Þegar horft er til baka og hugað að þróun efnahagsmála á þessu ári kemur það nefnilega í ljós, að hvað sem menn vilja kalla þá þróun, sem orðið hefur, hefur hæstv. ríkisstj. haft næsta lítið með þan mál að gera. Það, sem annars vegar hefur ráðið og stjórnað þróun á þessu ári, er auðvitað fyrst og fremst þróun gengismála erlendis. Það, hversu Bandaríkjadollar styrktist, var sterkur og hélt áfram að styrkjast fram eftir öllu ári, olli því, að við fengum sífellt hækkandi verð fyrir okkar útflutningsafurðir. Samtímis þessu gerðist það svo og var að gerast allt árið, að Evrópumyntir lækkuðu gagnvart dollar þannig að verulega stór hluti innflutnings okkar varð ódýrari. Enn bættust svo við hin hagfelldu skilyrði sem þessari ríkisstj. voru búin af markaðsöflun erlendis að olíuverð hækkaði hvergi nærri eins og við hafði verið búist. Í raun má segja að olíuverð hafi lækkað. Þessari ríkisstj. gekk því allt í haginn á þessu ári að því er hin ytri skilyrði varðaði. En það hefur hvergi nærri verið nóg. Nú stefnir enn í óefni. Nú stefnir enn í sama sullumbullið í efnahagsmálum, sömu bráðabirgðalausnirnar til tveggja, þriggja mánaða sem verið hafa haldreipi ríkisstjórnar hæstv. forsrh. Gunnars Thoroddsens frá því að hún hóf störf. En andstætt því, sem var í fyrra þegar spurt var og spurt um hvað gera ætti í efnahagsmálum, stangast nú yfirlýsingar hæstv. ráðh. á um það hvað gera skuli. Alþb. lýsir því hátíðlega yfir að núna verði ekki hreyft við kaupinu, hins vegar eigi að taka gjaldeyrisvarasjóðinn og væntanlega dreifa honum til fyrirtækja í sjávarútvegi sem eiga við margvíslega rekstrarörðugleika að etja.  En meðan um þetta er þráttað og karpað sígur enn á ógæfuhlið. Hæstv. forsrh. ræðir það í löngu máli, hve afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi sé yfirleitt ágæt og hversu lítið þar þurfi að gera. Það er sjálfsagt rétt ef hin gullna meðaltalsregla er látin gilda um allt. Þetta minnir á þegar hv. formaður fjh.- og viðskn. þessarar deildar var að ræða hér um Flugleiðamálið í fyrra eða hittiðfyrra og talaði um hið fræga meðalfargjald Flugleiða sem átti að vera mjög lágt, en gallinn var bara sá, að það gat enginn maður keypt farseðil á þessu fræga meðalfargjaldi. Eins er nú hætt við, þegar hæstv. forsrh. er að ræða í löngu máli og ítarlegu, sem mér er tjáð að hafi borist vítt og breitt um landsbyggðina nú þegar, um ágæta afkomu fyrirtækja í sjávarútvegi og beitir þar meðaltalinu, að ekki séu allir alveg sáttir við það og einhvers staðar séu erfiðleikar svo miklir að þar þurfi sérstakar ráðstafanir til að koma og það ekki litlar. Ég minntist áðan á að frá ríkisstj. og ráðh. heyrðist gjarnan það eitt, að nú væri verðbólgan 40% og síðan væri allt í himnalagi þó að raunar væri allt í kaldakoli býsna víða og stefndi í óefni. En ég hygg að þegar litið verður til baka verði mönnum þetta ár nokkuð minnistætt og að þetta ár verði mönnum minnistætt fyrir þær sakir fyrst og fremst, að þetta er árið sem mesta svindl- og plataðgerð, mesta svindl- og „blöffaðgerð“-ef nota má þá slæmu slettu - efnahagsmála var leikin. Þar á ég við myntbreytinguna. Það leynir sér ekki, þegar rætt er við fólk um hver þróun verðlagsmála hafi verið á þessu ári og hvernig launin endist, að öll svör eru á eina lund. Raunar hafa margir hv. alþm. gert þessi mál að umtalsefni. Þar vil ég sérstaklega nefna hv. 2. þm. Austurl., forseta þessarar deildar, sem gert hefur þessi mál mjög rækilega og skilmerkilega að umræðuefni, hvernig almenningur var í rauninni hlunnfarinn með myntbreytingunni - hlunnfarinn þannig að svo virðist sem verðlagseftirlit hafi gersamlega brugðist, einkum að því er varðar verð á ýmsum smærri varningi. Segir mér ekki aðeins svo hugur um, heldur eru þess skjalfest dæmi, að ýmsir verslunarmenn - þeir eiga þar þó ekki allir jafna eða óskipta sök - notuðu tækifærið við myntbreytinguna og hækkuðu ýmsar vörur ekki aðeins ríflega, heldur margfalt. Það má kannske segja að ríkið hafi undir forustu hæstv. fjmrh. gengið þar á undan með góðu eftirdæmi, því að hér var lögleitt fyrir atbeina ríkisstj. að afnema notkun aura úr öllum opinberum greiðslum. Það var þá sýnt hvert stefndi um alla þróun verðlagsmála. Raunar má segja að ríkið hafi þarna skapað fordæmi. Það er áreiðanlegt, að þessi myntbreyting hefur valdið launafólki í landinu meiri kjaraskerðingu en nokkur önnur aðgerð efnahagmála á þessu ári. Þá á ég bæði við þá 7% launaskerðingu, sem ríkisstj. lét sig hafa það að bjóða almenningi um s. l. áramót, þá á ég einnig við þær hækkanir, sem leyfðar voru, bæði umbeðnar og óumbeðnar, um síðustu áramót, þá á ég líka við allar þær gengisfellingar, sem ríkisstj. hefur staðið fyrir á árinu, síðast nú nýlega, sem gerði það raunar að verkum að það, sem um var samið í samningum, þau 3.25% fóru þar fyrir lítið. Ég hygg að þessi aðgerð, myntbreytingin og það hvernig að verðlagsmálum hefur verið staðið á árinu, hafi valdið fólki meiri kjaraskerðingu en nokkur önnur aðgerð. Þetta er vissulega alvarlegt mál. En svo er ekki bara það, heldur ber að hafa í huga líka að vísitala framfærslukostnaðar, sem nú er notast við og nú er hampað og nú er veifað, mælir alls ekki lengur hvað það kostar fólk að lifa. Þar er langur vegur frá. Þar er miðað við 20 ára gamla neyslukönnun sem er ekki í neinu samræmi við lífshætti í dag og það, hvernig útgjaldaskipting venjulegra fjölskyldna nú er. Þetta er vissulega ástæða til að hafa í huga þegar rætt er um þessi mál. - Og þegar verið er að fjalla um þetta er ekki úr vegi að geta þess, að það var verið að leggja í pósthólf þm. fréttabréf Kjararannsóknarnefndar fyrir nóvembermánuð 1981. Þar segir raunar um tímakaup og kaupmátt á bls. 12, með leyfi forseta: „Kaupmáttur greidds tímakaups jókst verulega á 4. ársfjórðungi 1980 og gætti þar áhrifa nýrra kjarasamninga, sem flestir tóku gildi í lok október 1980.“ Og þá víkur að árinu 1981: „Á 2. ársfjórðungi ársins 1981 rýrnaði kaupmáttur greidds tímakaups í dagvinnu um 0.8% hjá verkamönnum og um 1.8% hjá iðnaðarmönnum, en stóð í stað hjá verkakonum miðað við 1. ársfjórðung ársins 1981.“ Þá er ógetið þeirrar kaupmáttarrýrnunar, sem ekki hefur verið mæld, en vissulega væri ástæða til þess að gerð yrði ítarleg rannsókn á, eins og ég raunar hygg að hv. 2. þm. Austurl., forseti þessarar deildar, hafi gert tillögur um. Sú kaupmáttarrýrnun, sú kjararýrnun er bein afleiðing myntbreytingarinnar um s. l. áramót og þess, hvernig verðlag á ýmsum varningi hefur verið margfaldað. Það mætti nefna um það ýmis dæmi, en ég ætla ekki að gera það hér að þessu sinni. Til þess gefst tækifæri síðar þegar um þau mál verður nánar fjallað. Það eru ýmis atriði varðandi þetta frv. til lánsfjárlaga sem ástæða er til að gera hér að sérstöku umtalsefni, og mun ég þó aðeins víkja að fáum. Í ítarlegu nál., sem minni hl. fjh.- og viðskn. þessarar hv. deildar leggur fram og rætt hefur verið hér í dag, er m. a. vikið að hinni uggvænlegu þróun varðandi erlendar lántökur. Það má vel vera, að þm. stjórnarliðsins þyki það vera að bera í bakkafullan lækinn að gera þau mál enn að umtalsefni hér. Ég hygg þó að svo sé sannarlega ekki. Að því hafa verið leidd gild rök, ekki aðeins í þessari umr. í dag, heldur oftlega áður, og ekki aðeins í tíð þessarar hæstv. ríkisstj., heldur síðustu ríkisstj. og þar áður og þar áður, hver hætta fylgdi því, ef erlendar lántökur færu um of vaxandi, en okkur eru kunn dæmi úr sögunni þar sem þjóðir hafa beinlínis glatað sjálfstæði sínu þegar siglt hefur verið of krappt í þeim efnum og menn ekki sést fyrir. Í því Fréttabréfi Kjararannsóknarnefndar, sem ég vitnaði til áðan, er yfirlit yfir þróunina að því er varðar erlend lán. Þar er yfirlit um greiðslubyrði af erlendum lánum í prósentum af útflutningstekjum. Sé horft aftur í tímann gefur það býsna fróðlega mynd af þeirri þróun sem hér er um að ræða. 1972 var greiðslubyrði af erlendum lánum í prósentum af útflutningstekjum 11.4%. 1973 var þessi sama tala 9.1%, 1974 var hún 11.2%, 1975 hækkar hún nokkuð, upp í 14.2%, 1976 lækkar hún í 13.8 og lækkar síðan næstu ár: 1977 13.7, 1978 13.3, 12.8 fyrir árið 1979, 14. I% fyrir árið 1980. Síðan fer enn að síga meir á ógæfuhlið samkvæmt þeim tölum sem birtar eru í nál. minni hl., því að fyrir árið 1981 er talið að hliðstæð tala, greiðslubyrði erlendra lána sem prósenta af útflutningstekjum, verði 16–17% og á næsta ári enn hærri tala, sú hæsta nokkru sinni, eða 18%. Þetta er vissulega alvarlegt mál.

Ég vildi spyrja hv. ræðumann hvenær hann hygðist fresta ræðu sinni. Hann hefur það í raun og veru á valdi sínu varðandi kaflaskipti.

Já, ég er, herra forseti, reiðubúinn að fresta ræðu minni nú þegar og halda henni áfram þegar fundur hefst að nýju. - Fundarhlé. Herra forseti. Ég var þar kominn í máli mínu, þegar fundarhlé var gert hér fyrr í kvöld, að ég var nokkuð að fjalla um erlendar lántökur og hvernig greiðslubyrðin hefur verið vaxandi prósentuhlutfall af útflutningstekjum allar götur síðan 1972, en tölur hafði ég ekki tiltækar yfir lengri tíma. Í ítarlegu áliti minni hl. er töluvert rækilega fjallað um erlenda lánsfjáröflun. Það gefur auðvitað auga leið, að á því er grundvallarmunur hvort um er að ræða erlendar lántökur, sem ætlaðar eru til framkvæmda sem skila arði, eða hvort um er að ræða eyðslu- og neyslulán. Nú er það því miður svo, að sívaxandi hluti af þeim erlendu lánum, sem við tökum, eru eyðslulán, og það sem er enn ískyggilegra er að sívaxandi hluti þessara erlendu lána er tekinn til að standa undir hallarekstri ríkisfyrirtækja. Það er svo kapítuli út af fyrir sig, sem vissulega væri ástæða til að ræða hér í töluvert löngu máli, hvernig núv. ríkisstj. stendur að rekstri fjölmargra ríkisfyrirtækja sem gætu verið öflug fyrirtæki ef rekstri þeirra væri sýndur eðlilegur skilningur og ef þessi fyrirtæki fengju að hækka gjöld fyrir þjónustu sína með eðlilegum hætti. En á það skortir mjög verulega og því er gripið til þeirrar gervilausnar, sem hlýtur auðvitað að leiða til ófarnaðar áður en langt um líður og í sumum tilvikum innan tiltölulega skamms tíma, að reka þessi fyrirtæki fyrir erlent lánsfé og fjármagna þannig stórfelldan hallarekstur. Í áliti minni hl. segir um þetta, að nú séu tekin erlend lán til að fjármagna taprekstur ríkisfyrirtækja, og samkv. brtt. meiri hl. fjh.- og viðskn. við þetta frv. er bætt við lánsfjáráætlun 50 millj. kr. erlendu láni til handa Byggðasjóði til að veita hallærislán, eins og það er kallað hér, til undirstöðuframleiðslugreinar þjóðarbúsins, til sjávarútvegsins, og svo er einnig um iðnaðinn. Staðreynd er, að erlend lántaka hefur þrefaldast að raungildi til A- og B-hluta ríkissjóðs og ríkisfyrirtækja undanfarin ár eða síðan 1979. Nú eru tekin erlend lán til að framlengja erlend lán. Í því sambandi er kannske sérstök ástæða til að vekja athygli á 9. gr. þessa frv. til lánsfjárlaga þar sem svo segir, með leyfi hæstv. forseta. „Framkvæmdasjóði Íslands er heimilt að taka erlent lán á árinu 1982 að fjárhæð 144 millj. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Framkvæmdasjóður mun jafnframt annast lántöku sem Framleiðsluráði landbúnaðarins er heimilt að taka að fjárhæð allt að 20 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Fjmrh. fyrir hönd ríkissjóðs er heimilt að ábyrgjast með sjálfskuldarábyrgð lán Framleiðsluráðsins og tekur ábyrgðin jafnt til greiðslu afborgana, vaxta og annars kostnaðar.“ Það er ástæða til að staldra þarna svolítið við. Við Alþfl.-menn höfum hvað eftir annað varað við afleiðingum þess að stofna til stórfelldrar lántöku til að greiða útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir, heldur eigi að fylgja þeim reglum sem eru í lögum um það mark sem þar er sett og við eigum - og um það höfum við raunar flutt tillögur - að reyna að draga úr því fjármagni sem fer til þess að borga með matvælum á erlendum mörkuðum. Nú eru 16 milljarðar gamlir í fjárlagafrv. til þessa. Hér er reiknað með 2, og enn er í fjárlagafrv. reiknað með 2 til að borga af eldri lánum vegna þessa sama. Hér stefnir auðvitað í fullkomið óefni. Þau eru mörg, plöggin sem berast á borð okkar þm. núna á aðventu, og ekki gefst tími til að lesa þau öll, því miður. Eru þar ekki fyrirferðarminnstir miðarnir frá hæstv. iðnrh., en fleiri leggja hér gott til. Hæstv. forsrh. hefur einnig sent þm. þykkar bækur. Er þar á meðal áfangaskýrsla starfsskilyrðanefndar sem ég veit ekki hvort mönnum hefur gefist tækifæri til að kynna sér, en þar er margvíslegan fróðleik að finna, m. a. um mál sem ég ætla hér að gera að umtalsefni, framleiðslumál landbúnaðarins, sem gera nauðsynlegar þær stórfelldu lántökur sem gert er ráð fyrir í.9. gr. þessa frv. til lánsfjárlaga. Hér er í upphafi kaflans lýsing á því kerfi sem hæstv. núv. ríkisstj. stefnir að að taka upp. Ég ætla að leyfa mér að vitna til skýrslunnar með örfáum orðum, með leyfi hæstv. forseta.

Ekki samt lesa alla skýrsluna.

Það er sjálfsagt að verða við því, hv. þm. Stefán Jónsson. Við getum byrjað hér, þar sem stendur: „Skipun nefndar og afmörkun verkefnis“, fyrst tilmæli hafa komið þar um, en það gæti reynst drjúglangur lestur. En ég get með glöðu geði lesið fyrir hv. þm. og fleiri hvernig þessi nefnd er til komin. Það er upphafið að þessa nefnd skipaði forsrh.  „Á stríðsárunum og eftir þróaðist hér hafta- og millifærslukerfi, sem fól í sér mjög misjöfn starfsskilyrði fyrir atvinnugreinarnar. Sjávarútvegur aflaði á þessum árum um 90% af verðmæti útflutningsafurða. Rekstrarstaða sjávarútvegs og annarra útflutningsgreina var oft erfið, þar sem verðbólga og óraunhæf gengisskráning þrengdu sífellt að.“ Allt á þetta við núna og það meira að segja mjög vel. „Sem ráð við því urðu millifærslur og ýmis fríðindi í skattlagningu og fjármögnun helst fyrir valinu.“ Þetta er nákvæmlega það sem okkur er sagt að standi nú fyrir dyrum. - „Iðnaður var svo að segja alveg bundinn heimamarkaði og samkeppnisstaða hans varin með tollum og beinum innflutningshömlum á samkeppnisvörum. Að nokkru leyti vegna þessara aðstæðna var iðnaður yfirleitt settur skör lægra í opinberri fyrirgreiðslu, skattmeðferð og aðgangi að lánsfé.“ - Ég hygg að menn geti verið sammála um að það sé enn satt. „Reynt var að ná ákveðnu tekjustigi fyrir bændur“ - og þá kem ég að þessu „fyrst með einokun innlenda markaðarins og síðar einnig útflutningsuppbótum á umframframleiðslu.“ Allt á þetta við. „Við bættust ýmsar ívilnanir, sérstaklega varðandi fjáröflun.“ Þetta er ekki fortíðin. Þetta er nákvæmlega það sem á sömuleiðis við núna. Í kafla, sem merktur er 2.1 og heitir „Niðurstöður með tilliti til atvinnugreina“, er rætt fyrst, með leyfi forseta, um landbúnað. Þá er rétt að hafa í huga að landbúnaður er eina meginframleiðslugreinin sem ekki hefur þurft að taka þátt í niðurtalningunni. Þar hefur ekki verið um sömu skerðingu að ræða og hefur verið gagnvart öðrum greinum einhverra hluta vegna. En þar segir svo: „Landbúnaður býr við nær algera markaðsvernd, sem engin hinna atvinnugreinanna gerir. Þetta á þó ekki við nokkrar smærri búgreinar, svo sem loðdýrarækt, sem er útflutningsgrein, og mjög hliðstæð útflutningsiðnaði í samkeppnisaðstöðu. Sé litið á önnur skilyrði en markaðsstöðu, er landbúnaður ýmist verr eða betur settur en aðrar greinar, sem nefndinni var falið að athuga. a) Landbúnaður greiðir hærri aðflutnings- og sölugjöld af innfluttum matföngum en sjávarútvegur og iðnaður. b) Uppsöfnun söluskatts er meiri en í öðrum greinum og er ekki bætt.“ Þegar litið er á önnur skilyrði en markaðsstöðu er landbúnaður ýmist betur eða verr settur en aðrar greinar, sem nefndinni var falið að athuga, segir hér. Hér kemur og fram, að landbúnaður er undanþeginn launaskatti og bein framlög úr ríkissjóði til landbúnaðar eru meiri en til annarra greina. Fjárfestingar eru fjármagnaðar hlutfallslega minna með lánsfé, en lánskjör bæði til fjárfestingar og rekstrar eru landbúnaði hagstæð. Ég ætla ekki að sinni að vitna frekar í þessa löngu og ítarlegu áfangaskýrslu. Það er rétt að benda á að þetta er aðeins áfangaskýrsla. Það má guð vita hversu stórt það plagg verður sem þm. fá í hendur þegar þessi nefnd skilar endanlegri skýrslu. Í þessu sambandi væri kannske ekki úr vegi að koma því á framfæri við hæstv. forsrh. og til þeirrar nefndar, sem þarna á hlut að máli, að ólíkt hygg ég að væri skynsamlegra og vænlegra til árangurs og vænlegra til þess að menn kynntu sér málin ef niðurstöðum á borð við þetta væri skilað samandregnum í styttra mál. Þá væri þó von til þess, að menn læsu það. Ég held að því miður fari ekki hjá því í öllu pappírs- og gagnaflóði, sem þm. berst í viku hverri, að ýmislegt verði út undan, ýmislegt sé ekki lesið sem vissulega væri ástæða til að lesa. Þess vegna ber ég þessa ósk fram og á raunar við fleira. Mætti hæstv. iðnrh. t. d. taka sér það til eftirbreytni að skila þm. skýrslum sem væru gagnorðari, aðgengilegri og læsilegri en verið hefur. Ég hef hér nokkuð fjallað um erlendar lántökur og gagnrýnt það eins og aðrir stjórnarandstæðingar, hvert stefnir þar. En það er ekki þar með sagt að ekki sé ástæða til að afla erlendra lána til arðbærra framkvæmda. Það eru eyðslulánin og rekstrarlánin sem ég hef verið að gagnrýna. Þá kem ég að því, sem vissulega er ástæða til að fara hér um nokkrum orðum og hefur raunar verið drepið stuttlega á, en það er beiðni frá Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar um fyrirgreiðslu í sambandi við lánsfjáráætlun. Það hefur ekkert svar fengist við því, hvort orðið verður við þessu. Það er ljóst, að það verður ekki gert í lánsfjáráætlun, en hins vegar er forsvarsmönnum Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar sagt í öðru orðinu að það sé vonandi að hún geti rúmast annars staðar, hún geti rúmast innan orkumálaþáttar fjárlaga. Hér er sem sagt allt óljóst og svör öll mjög þokukennd, hvorki sagt í rauninni af né á. Þó svo amast sé við erlendum lántökum á það ekki við um skynsamlegar orkuframkvæmdir sem sannanlega skila þjóðarbúinu miklu og ástæða er til að hraða fremur en að draga á langinn. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að vitna hér til beiðni frá Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar sem þm. Vesturl. barst í byrjun þessa mánaðar. Það er beiðni sem er undirrituð af hitaveitustjóra Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og er á þessa leið: „Ég sendi hér með beiðni Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar um rýmkun á lánsfjárheimild þessa árs í von um að þú getir liðkað fyrir því að þetta fáist samþykkt. Beiðni þessi var send iðnrn. þeir kváðust leggja hana fyrir fjh.- og viðskn. Alþingis. Á síðasta ári kom upp sama staða af svipuðum ástæðum. Þá var erindið sent beint til fjmrh. Ljósrit fylgir af því bréfi og grg. Í fyrra var málið afgreitt þannig, að leyft var að taka lán sem var svipað í dollurum og upphafleg áætlun hafði gert ráð fyrir, en að sjálfsögðu var það verulega hærra en nam krónutölu lánsfjáráætlunar. Framkvæmdir við hitaveituna hafa gengið vel í ár. Dæling hófst í Deildartungu 27. okt. Þar er þó eftir um viku vinna við virkjun á hvernum o. fl. Útlit er fyrir að takist að fylla lögnina til Akraness í dag, 1. des., og hægt verði að hleypa vatni á hús eftir um það bil vikutíma.“ Af hálfu Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar var iðnrn. skrifað hinn 25. nóv. núna í haust og þar segir, að ljóst sé orðið að lán samkv. lánsfjáráætlun 1981 nægi ekki til að standa skil á greiðslum sem falla til áramóta. Nauðsynleg viðbótarlán virðast vera um 15 millj. kr. Fjárhagsáætlun, sem gerð var 30. okt. 1980 og síðan uppreiknuð miðað við 1. jan. 1981, gerði ráð fyrir að framkvæmdakostnaður ársins yrði 63 millj. 560 þús., þar af væri fjármagnskostnaður 18.8 millj., tekjur 14.9 og lánsfjárþörf 67.4 millj. Í lok þessa bréfs segir á þá leið, að nú sé orðið ljóst að greiðslur vegna framkvæmda muni dragast eitthvað fram á næsta ár og ætti því að duga hitaveitunni að fá heimild til 15 millj. kr. viðbótarlántöku eins og fram er tekið í byrjun. „Ekki ætti að þurfa,“ segir hér, „að hrófla við áætlun næsta árs af þeim sökum, þar sem gera má ráð fyrir að þau stofngjöld, sem ekki hafa innheimst á þessu ári, náist inn á því næsta og gangi á móti þeim kostnaði sem flyst á milli ára.“ Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hversu þjóðhagslega hagkvæma framkvæmd hér er um að ræða. Það er hæstv. forsrh., veit ég er, mætavel kunnugt því að hann fylgdist gerla með öllum undirbúningi þessa máls og átti raunar mikinn þátt í að þetta komst af stað, sem vissulega ber að þakka. Þess vegna þykir mér það miður að þetta ágæta fyrirtæki, sem íbúar Vesturlandskjördæmis eiga mikið undir að komist sem allra fyrst í gagnið, skuli ekki njóta velvildar í ríkisstj. núna svo sem það áður gerði. Það þarf ekki að færa mörg rök fyrir þessu. Það nægir hversu hagkvæmt þetta er. Það nægir að vitna í örstuttu máli í grg. sem fylgdi með beiðni um rýmkun lánsfjárheimildar í fyrra, en þar segir, með leyfi forseta: „Olíusala á starfssvæði Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar er röskir 3 milljarðar kr. á ári miðað við núverandi verðlag. Eftir að hitaveitan tekur til starfa eru árlegar tekjur veitunnar áætlaðar 1.6 milljarðar kr. á ári. M. ö. o.: á svæðinu munu sparast um 1.4 milljarðar kr. á ári, en orkuverð er áætlað um 55% af viðmiðunarverði olíukyndingar. Það má því ljóst vera að mikið er í húfi að ekki dragist að tengja hús við veituna frá fyrirhuguðum áætlunum. Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar hefur frá öndverðu notið mikils skilnings stjórnvalda. Stjórn Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar er enn fremur ljóst, að við mikla erfiðleika er að etja í efnahagsmálum. Þess vegna vill hitaveitan nú óska eftir viðræðum við hv. rn. með það fyrir augum að finna farsæla lausn á fyrirséðum greiðsluerfiðleikum veitunnar áður en í nauðir rekur.“ Þessi orð eiga nákvæmlega eins vel við núna og þau áttu fyrir ári, og það er sannarlega miður að þetta þjóðþrifafyrirtæki skuli ekki hafa fengið svör við þessari beiðni. Hér er um gífurlegt hagsmunamál að ræða fyrir alla þá sem búa í suðurhluta kjördæmisins. Þeir, sem búa í norðurhluta Vesturlandskjördæmis, nánar tiltekið í þéttbýlisstöðum á norðanverðu Snæfellsnesi, eiga ekki því láni að fagna enn sem komið er að eiga aðgang að hitaveitum. Hins vegar hafa verið gerðar áætlanir um fjarvarmaveitur þar, þar sem vatn yrði hitað með raforku, en þar stendur allt fast. Ég hef í Sþ. borið fram fsp. til hæstv. iðnrh. um hvað líði ákvörðun um orkuverð til fjarvarmaveitna á þessu svæði. Í öndverðum desembermánuði í fyrra bar ég fram sams konar fsp. og fékk þá þau svör hjá hæstv. iðnrh., að hann mundi stuðla að því, að mjög fljótlega yrði mótuð stefna að því er þessi orkumál þéttbýlisstaðanna á norðanverðu Snæfellsnesi varðaði. Síðan hefur hins vegar nákvæmlega ekkert gerst í því máli. Því miður er hæstv. iðnrh. ekki viðstaddur, annars hefði ég beint til hans spurningu af þessu tilefni. Það gefst e. t. v. tækifæri til þess síðar. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð að sinni, en vara mjög alvarlega við því að haldið sé áfram á þeirri braut, sem hér er mörkuð og þessi hæstv. ríkisstj. fetar, að taka sífellt meira af erlendum lánum til rekstrar og eyðslu, en að síminnkandi hluti lánanna skuli fara til arðbærra framkvæmda, svo sem orkuframkvæmda. Þetta er hættulegt og ég hygg að öllum hv. þm. sé það ljóst.



Herra forseti. Mig langar fyrst að bera fram fyrirspurn til hæstv. fjmrh., ef hann væri viðstaddur.

Já, ég hef gert ráðstafanir til þess, enda gengur ráðh. í salinn.

Svo er mál með vexti, að á undanförnum - ég held að ég fari rétt með - 10 árum hefur verið unnið að því að byggja upp í Vestmannaeyjahöfn skipalyftu. Bæjarstjórinn í Vestmannaeyjum sendi beiðni um fjármagn til þessa fyrirtækis og fjármögnun þess til samgrn., sem dags, var 2. sept. s. l. Þar segir, með leyfi forseta: „Með vísun til fyrri bréfaskrifa vegna fjármögnunarframkvæmda við skipalyftuna í Vestmannaeyjum viljum vér hér með óska eftir því, að ráðuneyti yðar hlutist til um að hafnarsjóði Vestmannaeyja verði útvegað og heimilað að taka allt að 6.5 millj. kr. lán á næsta ári svo að ljúka megi við 1. áfanga framkvæmda við skipalyftuna. Óskað er jafnframt eftir 4 millj. fjárveitingu úr ríkissjóði til framkvæmdanna. Ofangreindar upphæðir eru miðaðar við það, að heildarframkvæmdakostnaður á næsta ári verði um 10.5 millj. kr. samkv. kostnaðaráætlun sem fylgir hjálögð. við höfum auknar upplýsingar og er okkur ljúft að veita þær verði um það beðið.“ Nú er það svo að framkvæmdir hafa gengið mjög vel við þetta fyrirtæki. Dokkin er tilbúin. Fyrirtæki, sem hefur tekið að sér reksturinn á þessu, er að reisa þarna hús. Það eru veittar 4 millj. til verksins á fjárlögum. Mig langar að spyrjast fyrir um það hjá fjmrh., hvað hann hafi hugsað sér að gera til að leysa þetta mál eða hvernig því verði haldið áfram. Það var ættað að ljúka verkinu 1. júní á næsta ári samkv. þar til gerðum samningum og tilboðum. Þetta mál brennur því æðimikið á bæjarstjóranum í Vestmannaeyjum og hafnarstjórn. Ég vildi gjarnan fá, ef hægt væri, svar við þessu áður en umr. lýkur. Annað er hitt, að mig langar líka að bera fram fsp. til hæstv. iðnrh. Er hann hér?

Ég skal að sjálfsögðu gera ráðstafanir til þess að hæstv. iðnrh. verði hér viðstaddur. Hann mun vera í Nd.

Mig langar að spyrjast fyrir vegna þess að ég hef fengið afrit af bréfum sem farið hafa á milli stjórnar Landsvirkjunar og iðnrn. Það er ekki lengra síðan en í fyrrakvöld að í Sþ. var rædd þáltill. okkar hv. þm. Sigurðar Óskarssonar um orkufrekan iðnað á Suðurlandi og yfirleitt um atvinnumál Sunnlendinga. Ég held að flestir, sem til þekkja, telji fulla ástæðu til að hafa nokkrar áhyggjur af þróun mála þar. Okkur skildist í þeim umr. að til stæði að halda áfram framkvæmdum við Sultartangastíflu á komandi vetri og því hefði fólk, sem hefur unnið þarna inni í hálendinu, ekki ástæðu til að hafa áhyggjur af atvinnu sinni. Satt að segja töldum við okkur geta verið ánægða með útlit og horfur þar á næstunni. Nú sýnist vera búið að bjóða þessi verk út eða þau séu tilbúin til framkvæmda. Þarna hafa farið fram bréfaskriftir og hér segir: „Stjórn Landsvirkjunar hefur nú ákveðið að fara skuli í framkvæmdir við stíflugerðina, miðað við að henni verði lokið árið 1983, og fullnægjandi verk boðið út um næstu áramót. Stíflugerðin mun auka til muna rekstraröryggi orkuvera Landsvirkjunar á Þjórsársvæðinu, og eftir tilkomu stíflunnar verður sú hætta úr sögunni, að Búrfellsstöð geti orðið fyrir alvarlegri rekstrartruflun af sökum ísvandamála í Þjórsá.“ Ráðuneytið svarar þessu. Í því bréfi er vísað til þessa bréfs Landsvirkjunar og þar segir í niðurlagi: „Ráðuneytið telur nauðsynlegt að tryggja sem best rekstraröryggi og raforkuframboð á landskerfinu á næstu árum og óskar eftir mati Landsvirkjunar um orkuþörf á árunum 1982–1984 í ljósi ofangreindra viðhorfa. Að því fengnu mun rn. taka afstöðu til beiðni Landsvirkjunar varðandi framkvæmdir við Sultartangastíflu.“ Nú langar mig að spyrjast fyrir um það, hvort raunverulega sé verið að hverfa frá áætlunum eða að draga það að í þessar framkvæmdir verði ráðist á næstunni, eins og við höfum talið að til stæði. Það kom fram í máli hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar þegar hann talaði fyrir áliti meiri hl. n. í dag, að innlend sparifjármyndun væri undirstaða framkvæmda í landinu og að það yrði að hverfa frá því að leysa tiltekin rekstrarlán með erlendum lántökum. Ég get vel fallist á að þetta sé vissulega það sem nauðsynlegt sé. Og því miður er ástandið þannig í íslenskum sjávarútvegi, að þar eru fyrirtæki í hópum að taka dýr erlend lán. Mig langar þess vegna að fara örfáum orðum um ástandið í íslenskum sjávarútvegi. Í stjórnarsáttmálanum frá því í febr. 1980 segir í kaflanum um sjávarútveg, með leyfi forseta: „Lögð verði áhersla á að auka nýtingu hráefnis og draga út kostnaði, jafnt við veiðar og vinnslu. Gerð verði áætlun um framleiðniaukningu í fiskiðnaði og sérstök áhersla lögð á, að fiskverkunarfyrirtæki nái almennt því marki í hagkvæmum rekstri, sem nú þekkist best. Ráðstafanir verði gerðar til þess að beina fjármagni til þessa verkefnis. Aukin verði hagnýting þeirra fiskstofna, sem nú eru lítið nýttir, samhliða því að fjölbreytni í fiskverkun og hagnýtingu sjávarfangs verði aukin.“ Ég held að það vanti ákaflega mikið á að þessum markmiðum verði náð með nokkrum hætti. Ef við viljum líta á sjávarútveginn, þá verður því ekki neitað, að þar hefur verið verulegur rekstrarhalli á s. l. tveimur árum. Sama er óhætt að segja um samkeppnisiðnaðinn, sem býr við svipuð skilyrði og verður að selja sína vöru á erlendum markaði. Ástandið er slíkt, að fyrirtækin éta upp eigið fjármagn sitt. Þetta bitnar auðvitað harðast á einkarekstrinum. Það má segja að sú starfsaðstaða, sem þessi atvinnuvegur hefur átt við að búa á síðustu árum, sé bein aðför að einkarekstrinum í sjávarútvegi. Iðnaðurinn hefur á síðasta ári verið talinn rekinn með 10–19% halla. Verðstöðvun þessarar ríkisstj. hefur komið gífurlega hart niður á mörgum iðnfyrirtækjum. Talið er að til þess að þessi fyrirtæki verði rekin með sæmilegum hætti þurfi allt að 10–11% gengisfellingu. Ég held að ef rétta ætti við mörg af þeim fyrirtækjum sem erfiðast eiga í sjávarútvegi í dag, þá veitti hreint ekki af 20% gengisfellingu. Frystihúsin hafa verið í stöðugum taprekstri að undanförnu og þau hafa safnað feiknalegum óreiðuskuldum. Það er ekki nema eðlilegt að svo sé þegar kostnaðarhækkanir eru 40–50%, en tekjur hafa auðvitað markast af gengi íslensku krónunnar og verðlagi erlendis á afurðunum. Áætlað verðmæti sjávarvöruframleiðslunnar árið 1981 er 5.4 milljarðar. Ætlað er að það hafi aukist um 59.1% frá fyrra ári. Magnaukningin er í þessu tilviki aðeins um 2.6%. Það er vel þess vert að gera sér grein fyrir því, hvað þessi aukning er í raun og veru ákaflega lítil og takmörkuð. Erlendar verðhækkanir eru reiknaðar um 3%, en fall nýkrónunnar um 50.5%. Það er ekki hægt að segja annað en að á síðasta ári hafi verðlag á erlendum mörkuðum í flestum tilvikum verið mjög hagstætt. Við verðum að líta svo á, að aflabrögð hafi verið með besta móti á þessu ári, því að það er útlit fyrir að þetta ár verði jafnvel fjórða mesta aflaár síðan útgerð hófst hér. Ég held að óhætt sé að segja að hækkun Bandaríkjadollars gagnvart Evrópugjaldmiðlum hafi orðið til þess að draga úr verðbólgu hér á Íslandi um 12–14% . Það hafa komið fram efasendir um að útgerð hér á Íslandi stæði illa í dag, en ég vil fullyrða að rekstrarstaða útgerðar sé slæm. Fyrir síðustu fiskverðshækkun var talið samkv. tölum Þjóðhagsstofnunar að halli á stærri togurum væri 12.4%, halli á minni togurum væri 4.1%, en hagnaður á bátaflotanum um 0.9%, á þeim hluta hans sem ekki stundar loðnuveiðar. En nú er mér sagt að komin sé ný skýrsla frá Þjóðhagsstofnun, sem ég hef reyndar ekki séð sjálfur, og þarna sé orðin veruleg breyting á og bátaflotinn skili alls ekki þeim hagnaði sem reiknað var með. Okkur er öllum ljóst hve gífurlegt tap og erfiðleikar eru í sambandi við rekstur loðnuflotans. Þetta eru mörg ný og góð skip sem eru dýr í rekstri og þungar afborganir af. Nú er útlit fyrir að þau geti ekki stundað veiðar á þann hátt sem þeim er nauðsynlegt. Ég held að þarna sé feiknalegur vandi óleystur. Það er enginn vafi að það þarf að leggja í feiknalega miklar fjárfestingar í sambandi við mörg þessi skip, ef þau eiga að breyta um veiðiaðferðir og taka upp veiði með nýjum veiðarfærum. Það heyrist að ákveðið sé að breyta a. m. k. fjórum stærri skipanna. En ég held að mörg þessara skipa séu þannig búin að vélakosti að á þeim verði ekki stundaðar togveiðar nema vélabreyting komi til. Þá sér hver maður hver kostnaður getur orðið af því. Vafalaust eru mörg þeirra mjög illa löguð til togveiðanna. Þarna held ég að íslenskur sjávarútvegur standi frammi fyrir gífurlegu vandamáli. Meðalhalli flotans er 3.1% af tekjum. Því miður virðist ríkisstj. ætla að taka upp þann hátt að beita gömlu millifærsluleiðinni. Ef einhvers staðar gengur sæmilega, þá á að bæta þeim upp sem verr gengur. Mér finnst þetta í rauninni óraunhæf stefna. Það er ekki nema eðlilegt að þær greinar, sem ganga sæmilega í dag, greiði í Verðjöfnunarsjóð. Það verður auðvitað að miða afkomuna við þá grein, sem mikilvægust er fyrir sjávarútveginn og mikilvægust er fyrir þjóðarbúið og byggðalögin úti á landsbyggðinni sem eiga afkomu sína undir sjávarútveginum. Því miður er ástandið í Verðjöfnunarsjóði þannig að nær allar deildir sjóðsins eru tómar, en samt er verið að greiða úr honum. Síðustu þrjú árin hafa verið greiddar inn í sjóðinn 17.4 millj. kr., en út 232.9 millj. Þetta er ákaflega óeðlileg og óæskileg þróun. Merkilegast er þó það, að þegar talað er um að bæði skreið og saltfiskur skili verulegum og góðum hagnaði, og ég held að menn trúi almennt að svo sé, er enn verið að greiða með saltfisksframleiðslunni úr Verðjöfnunarsjóði. Það er hörmulegt til þess að vita, hvernig þetta hagstjórnartæki, sem hefði getað orðið til að byggja verulega upp sjávarútveginn og hefði getað skapað verulegt öryggi fyrir þjóðarbúið, hefur verið misnotað til að kynda undir verðbólgunni hér á Íslandi. Ég held að það sé ekki ofmælt, að mestur hluti vanda íslensks sjávarútvegs sé heimatilbúinn, en skapist ekki af vandamálunum á erlendum mörkuðum, þó þau séu vissulega mörg og mikil og flest það, sem aflaga hefur farið, eigi rætur að rekja til stjórnvaldsaðgerða og þeirra rangra. Það er ekki hægt að segja annað en að gengisþróunin hafi verið jákvæð á dollarnum, sem hefur mest gildi fyrir okkur, gagnvart Evrópumyntunum, en manni sýnist að ef haldið verður áfram sem horfir í íslenskum sjávarútvegi stefni í algert öngþveiti og kreppuástand. Ef við viljum líta á greinarnar nokkurn veginn hverja fyrir sig er ekki hægt að segja annað en fjárfesting hafi verið gífurlega mikil í frystiiðnaðinum á s. l. áratug og hann hefði átt að vera vel búinn til að svara kröfum kaupenda um aukin gæði framleiðslunnar. Það er nú einu sinni svo, að allur atvinnurekstur verður að skila þeim hagnaði og þeirri afkomu að hann geti lagt í nýjar fjárfestingar, að hann geti fylgt þeirri tækniþróun sem á sér stað, að hann geti haldið fyrirtækjunum eðlilega í horfinu og haldið þeim við. En svo verður ekki sagt að hafi verið búið að íslenskum frystiiðnaði á síðustu tveimur árunum. Því miður hefur lítið verið unnið á þessum árum að hagræðingarstarfi. Það er eitt af því sem nauðsynlegast er, ef við ætlum að halda stöðu okkar, ætlum að halda samkeppnishæfni okkar við erlendar þjóðir, að hafa afl til og beina kröftunum að hagræðingarverkefnum á hverjum tíma og halda fyrirtækjunum í sem bestu ástandi. Við verðum að stefna að aukinni framleiðni og aðlaga okkur á hverjum tíma að breyttum framleiðsluháttum. Við vitum að aðrar þjóðir leggja gífurlega mikið upp úr þessu. Við getum ekki litið öðruvísi á en að fiskiðnaðurinn sé einmitt samkeppnisiðnaður sem verður að standa sig í samkeppni við fiskiðnað annarra þjóða og vera tilbúinn að svara kröfum. Við getum í fæstum tilvikum séð langt fram í tímann hvert stefnir um þróun á mörkuðunum, og við verðum að vera við því búnir á hverjum tíma að svara kalli og svara kröfum markaðanna og þeim breytingum sem á þeim verða. Þá er á það að líta, að það er verkefni frystiiðnaðarins að tryggja atvinnuna úti á ströndinni og í sjárvarútvegsplássunum. Það er ekki annarri atvinnu þar til að dreifa og því verður að skapa þessum iðnaði sæmileg og viðunandi starfsskilyrði. Ég held að mér sé óhætt að segja að frystiiðnaðurinn einn muni skapa þrefalt fleira fólki atvinnu en t. d. saltfisksvinnsla og skreiðarvinnsla. Þetta er atvinnurekstur sem stefnt hefur verið að að gera að eins konar iðnaðarrekstri. Það hefur verið stefnt að því að reyna að skapa þessum iðnaði jafnt aðstreymi hráefnis allt árið um kring og að fólk gæti þar búið við eðlilegt atvinnuöryggi. Því miður hefur það viljað loða við íslenskan sjávarútveg að fólkið, sem hefur bundið starf sitt við hann, hefur orðið að taka því að búa við mjög skert starfsöryggi. Það hefur verið kallað á þetta fólk þegar afli og hráefni hafa gefið tilefni til, en síðan er því fleygt á dyr um leið og aðstreymi minnkar. Það er frystiiðnaðurinn einn sem hefur reynt að aðlaga sig breyttum tíma og skapa fólkinu, sem í sjávarútveginum vinnur, svipað öryggi og er í öðrum íslenskum atvinnugreinum. Þetta er helsta undirstaða atvinnulífs okkar úti um landsbyggðina. En því miður hefur það verið stefna núv. ríkisstj. að láta frystiiðnaðinn drabbast niður. Það verður ekki séð annað en horfi til þess, að frystihúsin geti allflest ekki einu sinni sinnt nauðsynlegasta viðhaldi. Þetta tel ég að sé stórhættuleg stefna, því að eins og nú er hafa þessi fyrirtæki engan möguleika til þess að bregðast við þeim breytingum sem verða á mörkuðum. Ég held að það sé almennt viðurkennt að í iðnaði og þá ekkert síður í fiskiðnaði eigi sér stað tæknibylting á 5–7 ára fresti. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að þessi bylting á eftir að eiga sér stað í fiskvinnslunni á næstu árum ekkert síður en annars staðar. Það má sjá þess nokkur merki t. d. í tölvuvæðingu fyrirtækjanna. Nú er reynt að stefna að miklu betri stjórnun, miklu betra eftirliti í þessum fyrirtækjum og miklu betri rekstri, og til þess er tölvubúnaður notaður. Mér er óhætt að segja að þau fyrirtæki, sem hafa haft aðstöðu til að verða sér úti um þennan búnað, skila nú þegar miklum mun betri árangri en hin sem má segja að beiti happa- og glappaaðferðinni við sinn rekstur. Við megum ekki liða að það gerist, að við drögumst aftur úr öðrum þjóðum í tæknibúnaði og uppbyggingu þessara fyrirtækja. Við getum hver og einn gert okkur grein fyrir því hvað gerist ef þessi fyrirtæki verða ekki með neinum hætti samkeppnishæf við fyrirtæki annarra þjóða. Við eigum í stöðugt harðnandi samkeppni við fiskvinnslu og fiskiðnað annarra þjóða. Þess sjáum við merki alls staðar hvar sem við litum á markaðina. Við verðum þess áskynja og sjáum hvað er að gerast t. d. í Kanada, þar sem gerðar eru stórkostlegar áætlanir um uppbyggingu þessara fyrirtækja og þessa iðnaðar, bæði á austurströndinni og á vesturströndinni. Bæði er það ríkisstjórnin þar sjálf, sem gerir þarna stórkostlegar áætlanir og leggur í það mikið fé, og eins fylkisstjórnirnar hver í sínu fylki. Það eru bæði fiskvinnslufyrirtækin og það eru útgerðarfyrirtækin sem fá styrki og ódýr lán til að byggja sig upp, enda sjáum við hve gífurlegum árangri þau hafa náð á síðustu árum í samkeppni við okkur á Bandaríkjamarkaðinum. Ef svo heldur sem horfir tekur ekki langan tíma að ryðja okkur kannske mikið til út af markaði. Við sjáum Kanadamenn líka keppa við okkur á Evrópumarkaði, ryðja okkur út af síldarmörkuðunum, t. d. eins og í Þýskalandi. Við sjáum þá, bæði Kanadamenn og jafnvel Bandaríkjamenn, bjóða okkur byrginn í ufsasölum í Þýskalandi. Þannig mætti lengi telja. Við sjáum hvert stefnir hjá Norðmönnum. Norðmenn styrkja fiskiðnað sinn og fiskvinnslu stórlega og þeir vinna þetta samkv. ákveðnum áætlunum. Þeir gera sér grein fyrir mikilvægi þess að halda í þessum fyrirtækum uppi miklum og góðum rekstri. Eins er með Færeyinga, frændur okkar og næstu nágranna. Þeir gera sér fulla grein fyrir því, að færeyska þjóðin fær ekki lifað í landi sínu öðruvísi en þessi fyrirtæki geti skilað sæmilegum hagnaði. Það er ekki langt um liðið síðan einn af framkvæmdastjórum fiskiðnaðarins þar var hér á ferðinni. Hann sagði mér þá, að áður en til þess kæmi að ákveða fiskverð eða starfsskilyrði þessara fyrirtækja reiknuðu þeir þeim 36% framlegð í vinnslu ýsu og þorsks, en 42% framlegð í vinnslu ufsa og annarra þeirra tegunda sem skila lægra verði. En ef við höldum áfram sem horfir í þessum efnum hljóta lífskjörin í þessu landi að versna og við að dragast aftur úr á flestum sviðum. Við ættum ekki að gleyma því, að í raun og veru er fiskvinnslan og þá fyrst og fremst frystiiðnaðurinn eini raunhæfi stóriðnaðurinn sem við Íslendingar stundum. Ég get ekki séð að á því verði stætt, að þessum iðnaði séu ekki sköpuð sæmileg og viðunandi starfskilyrði. En ég held að það verði ekki gert nema skoða þetta mál frá öllum hliðum. Vissulega verður að viðurkenna sérkenni landshlutanna. Það eru á margan hátt allt önnur skilyrði t. d. á Vestfjörðum en á Suðvesturlandi og suðvesturströndinni. Norðurland hefur sín sérkenni, bæði vegna veðurfars, snjóa og ýmissa annarra orsaka. T. d. geta Austfirðingar, Norðlendingar og líklega Vestfirðingar ekki heldur verkað mikla skreið. Það er verið að skipa mönnum að setja í skreið vegna þess að þeir geti ekki skilað fyrirtækjum sínum með sæmilegum hætti ef þeir vinna í frystingu, en því miður geta þessir menn alls ekki verkað skreið mikinn hluta af vetrinum vegna snjóþyngsla. Þeir komast hvorki að skreiðarhjöllum sínum né frá þeim og fiskinn hreint og beint snjóar í kaf þegar búið er að koma honum á hjalla snemma á hausti. Það er ekki nema mjög takmarkaðan tíma sem þessir aðilar geta stundað slíka vinnslu. Ég held að það sé líka annað sem er vel þess virði að við athugum, og það er að botnfiskafli hefur aukist á s. l. þremur árum um 50%. Því fremur er ástæða til að efast um ágæti þeirrar stjórnarstefnu að kreppa svo að þessum iðnaði. Ég hygg, að það sé hreint afrek íslenskra fiskvinnslumanna og fiskiðnaðarfólks að hafa getað skilað vinnslu þessa afla með sæmilegum hætti við þau skilyrði sem því eru búin. En ég held að við þurfum líka að gæta þess, að við getum búist við að með skynsamlegri og sæmilega varfærinni stjórnarstefnu í sjávarútveginum verði hægt að halda áfram að auka þennan afla. Við höfum séð það gerast, að loðnustofninum er sennilega ofgert. Því miður berast okkur þær válegu fréttir í dag, að okkar ágæti fiskifræðingur Jakob Jakobsson hafi verið að koma úr rannsóknarleiðangri Hann hefur á hverju hausti farið til að fylgjast með þróun íslenska síldarstofnsins. Það kemur fram hjá honum, að þetta er í fyrsta skipti sem hann finnur ekki síldina nema í mjög litlum mæli. Hvað þarna er að gerast veit náttúrlega enginn, en þetta hlýtur að skapa okkur verulegar áhyggjur. Við vitum að það var gert töluvert að því á. s. l. hausti að kasta á smásíld inni á fjörðunum fyrir austan og hvolfa smásíldinni við. Það vita allir, sem hafa reynt að fylgjast með því, hvað það þýðir ef fiski, sem lifir í sjó, er misboðið. Það þurfa ekki nema 1–2 hreistur að detta af fiski til þess að hann sé dauður. Ég hef séð þetta sérstaklega núna undanfarið. Við höfum verið að reyna að ala fisk í sjó, eldisfisk, í Vestmannaeyjum, og það eru ákveðnar reglur fyrir því, hvernig með þennan fisk á að fara, og eru þær bundnar fyrst og fremst við ferskvatn. Það er hægt að fara með þennan ágæta fisk eins og fótbolta þegar verið er með hann í ferskvatni. Það var beitt slíkum vinnubrögðum og slíkum aðferðum. En í ljós kemur að þegar hann er í sjónum skapast eins og brunasár undan hverju því sem við hann kemur og hann tærist upp og deyr á tiltölulega stuttum tíma. Ég held að þetta sé það sem hefur því miður gerst allt of mikið í veiðum uppsjávarfiska. Okkar ágætu fiskimenn eru fyrst og fremst veiðimenn. Auðvitað reyna þeir að verða sér úti um veiðina hvar sem hennar er helst von. Það er ekki hægt að ásaka þá í sjálfu sér fyrir það. En ég held að þarna séu því miður upplýsingar sem við höfum ástæðu til að hafa verulegar áhyggjur af. Það er fyrst og fremst botnfiskurinn og það er vinnsla botnfisks sem við munum byggja afkomuna á í íslenskum sjávarútvegi. Því miður má segja að skip hafi orðið að sigla með nokkuð af þeim botnfiskafla sem aflað hefur verið, en það eru ýmsar orsakir til þess. Hreint og beint hefur afkoma margra vinnslufyrirtækjanna verið svo léleg að þau hafa ekki einu sinni getað tekið á móti þessum afla til vinnslu og þess vegna orðið að senda skipin á erlenda markaði og þar með hefur íslenskt verkafólk misst atvinnu sína að óþörfu. En ég held að það sé staðreynd sem við getum ekki gengið fram hjá, að það er íslenskur frystiiðnaður sem er okkar eina stóriðja. Þar eru ótalin atvinnutækifæri fyrir vinnufúsar hendur á komandi árum. Við erum í raun og veru að misbjóða þeim atvinnurekstrinum sem við ættum helst að hlúa að og byggja upp. Ég held að það sé staðreynd, að íslensk fiskvinnsla og íslenskur frystiiðnaður séu einmitt sá vaxtarbroddur sem nærtækastur sé fyrir íslensk stjórnvöld þegar þau vilja byggja upp atvinnuna í landinu. En því miður hefur sú stjórn, sem nú situr, hundsað þennan atvinnurekstur og látið hann drabbast niður algerlega að óþörfu. Þá er þess líka að geta, að í íslenskum sjávarútvegi og í íslenskri fiskvinnslu er rekin svokölluð núllgrunnsstefna, eitthvert útreiknað meðalfyrirtæki. Það eru reglustrikustrákarnir hérna uppi á Rauðarárstíg sem reikna sér út með reiknistokk eitthvert meðalfyrirtæki og það fyrirtæki skal rekið á núlli. En því miður hefur þessi núllgrunnsstefna ekki reynst okkur sem skyldi. Hún skapar fyrirtækjunum ekki þá afkomu sem nauðsynleg er, og hún kemur ekki aðeins niður á fyrirtækjunum, heldur hlýtur hún að koma niður á íslenskum launþegum og íslenskri alþýðu þegar til lengdar lætur. Það eigum við eftir að sjá ef svo verður haldið áfram sem nú horfir. Þessi núllgrunnsstefna bannar fyrirtækjunum alla möguleika til endurnýjunar véla, tækja, húsa og búnaðar og skapar enga fjármunamyndun í þessum mikilvægasta atvinnuvegi okkar. Vissulega hljóta allir stjórnendur, sem reka slík fyrirtæki, að óska eftir að þau geti skapað sér heilbrigðan rekstur og haft eðlilegt eigið fé og að þeir geti stundað atvinnu sína með eðlilegum hætti og stjórnað fyrirtækjunum, en ylji ekki endalaust pínubekkina í bankastofnunum og opinberum fyrirtækjum í ölmusuferðum hingað til Reykjavíkur. Þessi núllgrunnsstefna, sem rekin er og rekin hefur verið, hvetur ekki til aukinnar framleiðni og mun aldrei gera, heldur stefnir til stöðvunar, samdráttar og lakari lífskjara í landi okkar. Það má segja, að ef við höldum áfram óbreyttri stjórnarstefnu og bætum ekki stjórnun íslensks efnahagslífs hljótum við að verðleggja okkur út af öllum fiskmörkuðum sem við nú störfum á. Við höfum séð þetta gerast, fyrst og fremst á síðasta ári, á síldarmörkuðum. Ef svo heldur fram sem horfir hlýtur það að gerast líka á öðrum mörkuðum. Það er hægt að viðurkenna að sú samkeppni, sem við eigum við að stríða á mörkuðunum, er auðvitað óheiðarleg samkeppni. Norðmenn reka auðvitað gagnvart okkur óheiðarlega samkeppni með því að styrkja fiskiðnað sinn mjög mikið. Ég held að ég fari rétt með að á síðasta ári hafi styrkir þeirra til sjávarútvegsins numið álíka upphæð og var allur hráefniskostnaður íslenska sjávarútvegsins. Ef íslensk fiskvinnsla hefði átt við svipuð skilyrði og kjör að búa og Norðmenn búa sinni fiskvinnslu hefði hún unnið með fríu hráefni og ekki þurft að taka tillit til stærsta kostnaðarþáttarins í útgjöldunum. Það er staðreynd, að í íslenskum sjávarútvegi höfum við notið nokkurs forskots á mörkuðum okkar fyrir það, að íslenskur sjávarútvegur hefur haft miklu meiri framleiðni en samkeppnisþjóðirnar og gæði íslensku framleiðslunnar hafa verið mikil og sölustarfsemi okkar hefur verið frábærlega vel skipulögð. Ég tel að það, sem mikilvægast er núna, sé að halda þessu forskoti okkar og hjá því verði ekki komist eða undan því vikist að svo verði. Það bárust fréttir fyrir ekki alllöngu frá miðstjórnarfundi ákveðins stjórnmálaflokks. Þar skilst manni að hafi verið rætt um að stofna til eins konar stormsveita sem áttu að fara um landið og fylgjast með rekstri íslenskrar fiskvinnslu. Hvort þetta eru sannar fregnir eða lognar ætla ég ekki að dæma um, en ég held að íslensk fiskvinnsla og íslenskur sjávarútvegur verði aldrei rekin af neinu viti með slíkum stjórnunaraðgerðum eða aðferðum. Mig langar að fara fáum orðum um ræðu sem mjög hefur verið umrædd tvo síðustu daga og hæstv. forsrh. Gunnar Thoroddsen hélt í gær. Þar koma fram ýmsar hugleiðingar og hugmyndir um íslenskan sjávarútveg sem eru þess virði að eftir sé tekið og um sé fjallað. Hér segir hæstv. forsrh., með leyfi forseta: „Ef við tökum sjávarútveginn, þá er það nú þannig, að útgerðin í heild stendur samkv. áætlun Þjóðhagsstofnunar og hefur staðið nú á þessu ári heldur skár en undanfarin 10 ár, þ. e. þegar afkoma hennar í heild er metin. Þess vegna eru það náttúrlega órökstuddar staðhæfingar þegar talað er á þann veg. eins og stundum er gert, að útgerðin sé á heljarþröm. M. a. kemur sú fáviska fram í hæðnishlátri ritara þessarar deildar.“ Því miður held ég að sé óhætt að fullyrða að útgerðin standi einmitt mjög illa núna. Þær fréttir, sem voru að berast í dag af nýrri skýrslu Þjóðhagsstofnunar, styðja einmitt þessa fullyrðingu mjög og umfram það sem ég hafði átt von á eða búist við. Hæstv. forsrh. segir í ræðunni að bátaflotinn hafi í heild haft allgóða afkomu. Eins og fram hefur komið áður er þetta ekki rétt. Því miður hefur bátaflotinn, þegar litið er á hann sem heild, alls ekki skilað þeirri afkomu sem menn höfðu gert sér í hugarlund og búist við. Þá segir hér: „Hins vegar er það ljóst, að togararnir og sumir nýrri bátarnir, sem hafa mikinn fjármagnskostnað, en þó fyrst og fremst togararnir, hinir nýrri, sem þurfa að greiða miklar fjárfúlgur í vexti og afborganir og stynja þannig undir þungum fjármagnskostnaði, eiga við ákaflega mikla erfiðleika að etja. Þá kemur strax upp sú spurning í sambandi við fiskverðið: Þarf útgerðin í heild á mjög hækkuðu fiskverði að halda?“ Ég held að það sé ekki nokkur spurning. Ég held að enginn maður, sem hefur yfirleitt hugleitt íslensk sjávarútvegsmál og þá stöðu sem íslensk útgerð er í, efist um að útgerðin þurfi á verulegri fiskverðshækkun að halda - ég tala nú ekki um ef þær hugmyndir yrðu að raunveruleika, sem um hefur verið talað, að taka af útgerðinni olíustyrkinn og stofnfjársjóðinn. Held ég að það yrði æðiþröngt í búi hjá einhverjum útgerðarmanninum og hann lenti í verulegum erfiðleikum með að reka sín útgerðarfyrirtæki ef af því yrði. Hér segir hæstv. forsrh. líka í ræðu sinni: „Ef við snúum okkur að fiskvinnslunni, þá er hún eins og kunnugt er þrjár greinar: þ. e. frystingin, skreiðarframleiðslan og saltfiskframleiðslan. Það er vitað, að saltfisksframleiðsla og skreiðarframleiðsla hafa á þessu ári gengið yfirleitt vel og skilað og skila enn hagnaði, báðar þessar greinar. Hins vegar er það vitað um frystinguna, að hún stendur mjög höllum fæti og þar þarf verulegra aðgerða við á næstunni til að rétta sem best hennar hlut. Hins vegar er það þannig, að það er vafamál hvort á jafnan við jafnþýðingarmiklar ákvarðanir og fiskverðsákvörðun að taka hverja grein fyrir sig og krefjast þess, að grundvöllur rekstrar hverrar einstakrar greinar sé þannig að fyllilega beri sig, eða hvort á að meta greinarnar í heild.“ Þarna er um fullyrðingu að ræða sem er í raun og veru algerlega órökstudd. Mér sýnist að margt bendi til þess, að saltfisksverkun skili sér alls ekki jafnvel og við hefur verið búist. Vil ég þá vísa í viðtal við núverandi forstjóra Bæjarútgerðar Reykjavíkur, Björgvin Guðmundsson, sem við hann var haft í útvarpi nú í morgun. Þar kvartaði hann einmitt undan því, að saltfisksverkun Bæjarútgerðarinnar skilaði sér engan veginn eins og við hefði verið búist og til hefði verið ætlast, en aftur á móti skilaði skreiðarverkunin sér með ágætum. Aðstaða fyrirtækja í þessum iðnaði er ákaflega misjöfn og eins er hitt, að þó að smærri verkunaraðferðir skili sér með sæmilegum hætti komumst við aldrei hjá því að taka fullt tillit til markaðanna. Við getum ekki hlaupið út af stærstu frystimörkuðum okkar og farið með allt það, sem þangað er selt, yfir í saltfisk eða skreið. Hvert einasta markaðssvæði á sín takmörk, hver einasti markaður hefur sitt þanþol, en ef því þoli er misboðið hrynur viðkomandi markaður. Því miður höfum við of oft reynt það, að ýmis skilyrði og ýmis atriði hafa valdið breytingum á skreiðarmörkuðum okkar og þeir hafa hrunið og orðið að engu á stuttum tíma. Það er ekki mjög langt síðan skreiðarframleiðendur urðu að eiga alla sína framleiðslu hér á Íslandi í tvö ár og geyma hana. Það er ekki heldur langt síðan Norðmenn áttu í feikilegum erfiðleikum með sína skreið og það kostaði þá mikið fé og því meiri fyrirhöfn að geyma hana og selja. Þess er líka að gæta, að þegar reiknuð er framlegð í fiskvinnslunni er 14% framlegð í frystingu til 1. nóv., en þyrfti í raun og veru að vera 25% ef vel ætti að vera. Þar fyrir utan eru vextir 8%, stjórnunarkostnaður 1.5%, aðstöðugjald 1% og eignarskattur og afskriftir 3%. Þarna erum við komnir í 23.5%. Ef við drögum 14% frá er tapið um 10% á frystingunni á fyrstu 11 mánuðum þessa árs. Það hefur verið reiknað út hvað miklu betri árangri „blönduð“ hús skila eða blönduð vinnsla, þar sem bæði er rekin frysting, saltfisksverkun og skreiðarverkun. Það kemur í ljós að ekki er nema 2% betri atkoma í þessum fyrirtækjum svo að tapið er 7–8%. Ég gef satt að segja ekki afskaplega mikið fyrir það. Þetta eru því miður staðreyndir sem verður að horfa til. Það er staðreynd, að saltfiskur kemur ekki til með að skila þeim hagnaði sem margur hafði reiknað sér. En ég býst við að ef nákvæmlega er reiknað gæti verið að saltfisksverkunin, sem allir eru nú að horfa til og telja að skili miklum og góðum hagnaði, skilaði kannske 2% hagnaði á þessu ári. Ef við viljum líta á skreiðina út af fyrir sig skilar hún mönnum ákaflega misjafnri útkomu. Fyrirtæki, sem eiga mikil hús og hafa góða aðstöðu og byggja á gömlum grunni, skila góðum hagnaði, ef þau geta hagað sínum rekstri svo að birgðahaldið sé ekki meira en um það bil 4 mánuðir. En fari svo sem oft vill verða, að fyrirtækin þurfi að liggja með vöru sína í um það bil 10 mánuði og hafi ekki bestu aðstöðu, þurfi að leggja í einhverjar fjárfestingar bæði í húsnæði, sem skreiðarverkun útheimtir mjög mikið, og þurfi að viðhalda og fjárfesta í nýjum hjöllum, þá er útkoma þessarar greinar alls ekki eins og við hafði verið búist og aðeins fáir aðilar hér á landinu skila hagnaði svo að um munar í skreiðarverkun. Eins og ég vék að áður byggist það mjög á ólíkum skilyrðum og aðstæðum milli landshluta og fyrirtækja. Það er staðreynd, sem við getum aldrei gengið fram hjá, að fyrirtækin hljóta alltaf að skila mjög misjafnri afkomu. Svo held ég að þetta sé ekkert vafamál. Auðvitað hljótum við að verða að reikna afkomu sjávarútvegsins út frá þeirri greininni sem mikilvægust er. Og eins og ég kom að áðan er staða Verðjöfnunarsjóðsins með þeim hætti, að það væri enginn skaði skeður þó að þær minni greinar, sem talið er að skili hagnaði, greiddu nú í Verðjöfnunarsjóðinn, en ekki væri haldið áfram þeim skrípaleik að telja greinar skila hagnaði og vera þá að greiða til þeirra úr Verðjöfnunarsjóðnum. En þarna verður að taka tillit til atvinnusjónarmiða og ýmissa annarra staðbundinna hagsmuna fólksins í landinu. Þá segir hæstv. forsrh. enn: „Þriðja atriðið í þessu, sem er auðvitað ákaflega mikilvægt, eru tekjur og afkoma sjómanna. Sjómenn telja að þeir eigi rétt á kjarabótum til jafns við launamenn í landi og í sambandi við það eigi þeir rétt á verulegum bótum nú. Þá kemur upp spurningin: Er eina leiðin til þess að rétta hlut sjómanna sú að hækka fiskverðið þannig að kjarabæturnar fáist eingöngu með hækkun þess, eða eru hugsanlegar aðrar leiðir til að rétta hlut sjómanna án þess að fiskverðið í heild sé hækkað mjög verulega?“ Satt að segja leiðist mér alltaf að heyra goðsagnirnar um hin miklu laun sjómanna. Ég tel að sjómenn eigi fullan rétt og fulla kröfu á hverjum þeim launum sem þeir fá, þeim sé alls ekki ofborgað hér á Íslandi. Við skulum bara hafa í huga aðstöðumun sjómannanna og okkar hinna sem í landi störfum. Við skulum bara hafa í huga fjarvistir þeirra frá heimili, vosbúðina sem þeir mega búa við. Það er ekki lítil áreynsla að velkjast, hvort sem er í litlum eða stórum skipum, úti í hafi vikum og mánuðum saman. Það reynir ekki lítið á líkamann. Þessir menn slitna langt umfram það sem eðlilegt er og gerist með öðrum atvinnustéttum. Við skulum líka taka tillit til þess, hve hættulegt þetta starf er. Þetta er hættulegasta starf sem stundað er hér í landinu. Ef við, sem komnir erum kannske á miðjan aldur eða svo, lítum yfir farinn veg skulum við rifja upp fyrir okkur hve margir af okkar fyrri félögum, kunningjum og vinum, sem hafa verið í þessum atvinnuvegi, eru horfnir og þá einmitt í starfi. Það er ekkert starf á Íslandi við sömu skilyrði og sjómennskan. Þá er til annars að líta. Það eru þær aflatakamarkanir sem stjórnvöld eru núna stöðugt að setja á útgerðina og sjómennina. Sjómennirnir verða fyrir stórkostlegri tekjurýrnun. Þeirra tekjur eru skertar langt umfram það sem eðlilegt er. Og það er gert bótalaust og virðist engum detta í hug að ástæða sé til að bæta þeim eitt eða neitt, þegar stjórnvöld taka upp á því að skerða þeirra hlut. Þá er til þess að líta, að forsrh. spyr hvort engin önnur aðferð sé til. Ég tel að það hafi verið til aðferð og hún hafi staðið opin strax þegar þessi ríkisstj. tók til starfa. Hún var sú að hefta stækkun flotans, kaupa ekki inn eða láta byggja miklu fleiri skip en þá höfðu verið byggð. Ég held að sú aflaaukning, sem orðið hefur á síðustu þremur árum, hefði ekkert orðið minni þó svo hefði verið gert. Sú verðmætaaukning og verðmætasköpun, sem átt hefur sér stað í sjávarútveginum, hefði skipst á miklu færri hendur sjómanna og miklu færri útgerðir og báðir aðilar búið við góðan hlut. Þetta var sú stjórnunaraðgerð sem hefði þurft að grípa til strax við myndun stjórnarinnar, en ekki halda áfram að byggja skip endalaust og jafna þetta allt saman út á þann hátt sem gert hefur verið. Ég held að ef til þessarar aðgerðar hefði verið gripið í þeim mæli sem ástæða hefði verið til, þá hefði verið hægt að hefta verðbólgu hér á Íslandi svo, að hún hefði ekki þurft að vera mjög miklu meiri en í okkar næstu viðskiptalöndum. Síðan segir hæstv. forsrh. í þessari ræðu: „Nú hafa samtök þessara aðila, sjómanna og útvegsmanna og fiskvinnslufyrirtækja, a. m. k. ýmissa þeirra, boðað stöðvun útgerðarinnar um áramót ef nýtt fiskverð væri ekki komið. Það vill nú svo til að þetta eru einmitt sömu aðilar sem velja fulltrúa í Verðlagsráð sem á samkv. lögum að ákveða fiskverð. Það er auðvitað ágætt að reka þannig á eftir sjálfum sér. Það er gott að slá í hjá sjálfum sér og getur vafalaust verið gagnlegt. Vitanlega verður ríkisvaldið, eins og hv. 1. þm. Vestf. tók réttilega fram, að koma inn í þessi mál til þess að greiða úr, en það má ekki velta öllum vandanum yfir á ríkisvald og ríkisstj. Það gengur ekki að þeir aðilar, sem samkv. lögum skipa Verðlagsráð og eiga samkv. þeim að ákveða fiskverð, semja um það sín á milli, velti vandanum af sér og segi að það sé ríkisstj. og Alþingi eitt sem á að leysa það. Hér verður auðvitað að vera samstaða og samvinna og allir að leggjast á eitt.“ Ég get fallist á það, að auðvitað verða allir að leggjast á eitt að leysa þann vanda sem fram undan er. En við skulum bara skoða hvernig þessum málum er háttað. Það er hæstv. ríkisstj. sem ræður þeim grunni sem byggt er á. Hún skipar oddamann í Verðlagsráði og það er hann sem í flestum tilfellum dæmir á annan aðilann. Það er sjaldnast að um samninga sé að ræða milli hagsmunaaðilanna. Og það er hæstv. ríkisstj. sem ákveður líka gengisskráninguna í landinu. Það er ekki svo að íslenskir sjómenn og íslenskir aflamenn fái tækifæri til þess að selja framleiðslu sína á báða vegu á frjálsum markaði. Þeir mega selja fiskframleiðsluna, en fyrir þann gjaldeyri, sem þeir afla, verða þeir að sitja við það verð sem Seðlabanki og ríkisstj. skammta á hverjum tíma. Það er ekki lögmálið um framboð og eftirspurn sem þar ræður. Og ég held að ég fari ekki með neinar ýkjur þó ég segi það, að oddamaður í Verðlagsráði, eins og hann hefur í flestum tilvikum unnið á undanförnum árum, verður fyrst og fremst að skoðast sem erindreki ríkisstj. á hverjum tíma og sendisveinn hennar til þess að reka hennar erindi. Svo er líka til þess að líta, að ef of lítið er til skiptanna nást aldrei samningar. En ef nægilegt og sanngjarnt er til skiptanna er enginn vafi að þeir aðilar, sem í sjávarútveginum starfa, ná saman og gera með sér þann samning sem auðvelt verður að halda. Ég vil benda á það, að við getum viðurkennt að það eru aðeins fáir bátar sem koma til með að skila sæmilegum hagnaði á þessu ári, og þá eru það helst bátar hérna við suðurströndina, vertíðarbátar. En við skulum líka hafa það í huga, að þessir bátar voru búnir að búa við mjög skarðan hlut á undanförnum árum vegna lélegrar vertíðar og lítils afla. Fiskgengd hefur ekki verið við suðurströndina á síðustu árum. Þeir áttu í mjög miklum erfiðleikum, flestir þessir menn sem stunda sinn atvinnurekstur og eru á þessum bátum. Við getum viðurkennt það, að eftir þessa síðustu stóru vertíð hafa þeir vissulega getað lagað mjög mikið fyrir sér. En þar er ekkert um of. Svo er líka annað sem við getum haft í huga þegar við erum að tala um fiskverðið, að framreikningar eru alls ekki tilbúnir til Verðlagsráðsins í dag. Ríkisstj. hefur verið með hugmyndir um það að laga nú á einhvern hátt til fyrir þessum rekstri. Þar á meðal hefur hún verið með hugmyndir um að breyta afurðalánunum í innlend lán. Fiskvinnslan og fiskiðnaðurinn hefur átt við þann kost að búa á undanförnum árum að verða að taka erlend lán til síns rekstrar og afurðalánin hafa verið í erlendri mynt. Ef við viljum aðeins líta á vaxtaútreikning á afurðalánum á þessu ári, árinu 1981, þá voru 4% vextir greiddir af Seðlabankaláninu, sem er, hygg ég, 1.5% af skilaverði og þá um 2.06% af framleiðsluverðmæti fyrirtækjanna. Viðbótarlánin, sem af verður að borga 36% vexti, eru 22.7% af skilaverði og það gerir 8.172% á ári. Þetta þýðir 10.23% á ári, en miðað við fjögurra mánaða birgðir og greiðslutíma verður þetta 3.41% af skilaverði. Hugmyndir Seðlabankans, sem nú eru uppi, eru um 29% vexti af 51.5% skilaverðsins, sem gera þá 14.9%. Ef við bætum við það 8.1 %, þá eru þetta 23.1 %, sem þýðir á fjórum mánuðum 7.7%. Ef úr þessu verður, að fiskiðnaður verður látinn sitja við þetta borð og verður að borga þessa háu vexti, þá útheimtir þetta að öllum líkindum að bæta þarf tekjur fiskvinnslunnar um 4.29% og það verður þá að gera með gengisbreytingu eða á einhvern annan hátt. Það hefur komið fram, að fiskvinnslan og fiskvinnslufyrirtækin búa við þau skilyrði, að okkur berast fréttir af því, að þau sæki nú mjög á Byggðasjóð um fyrirgreiðslu. Þar er ekki boðið annað en erlend lán eða lán sem byggjast á lánskjaravísitölu. Það er farið að hafa það að gamanmálum í hópi fiskvinnslumanna að kalla þá menn sjálfsmorðssveitina sem taka þessi lán við þær aðstæður sem eru í dag. Þeir reka fyrirtækin með gífurlegu tapi, þeir eiga í feiknalegum erfiðleikum og þeir ætla að bæta á fyrirtækin lánum sem eru á þeim kjörum sem þeir gera sér sjálfir grein fyrir að þeir koma aldrei til með að geta borgað. Og það er sagt nú að þeir menn, sem ætli sér að halda áfram rekstri, taki ekki þessi lán og það sé hreint sjálfsmorð að sæta þeim kjörum sem þarna eru í boði. Ég held að það sé ekki misminni hjá mér, að hæstv. fjmrh. sagði nú fyrir fáum dögum í umr., að það væri ekki góður rekstur sem ætti ekki í nokkrum erfiðleikum. Ég get vel fallist á það út af fyrir sig, að á misjöfnu þrífist börnin best. En ég vil samt halda því fram að fyrr megi rota en dauðrota.



Herra forseti. Ég vil svara hér fyrirspurn frá hv. 9. landsk. þm. í sambandi við framkvæmdir Landsvirkjunar á Suðurlandi. Hann beindi þeirri fsp. til mín, hvort þar væri breytinga að vænta frá því sem ráð hefði verið fyrir gert, og vitnaði til erindis sem ég hef nýlega skrifað Landsvirkjun í sambandi við framkvæmdir við Sultartangastíflu. Það er ljúft og skylt að svara þessari fyrirspurn hv. þm. Það er, eins og kunnugt er, gert ráð fyrir mjög verulegum orkuöflunarframkvæmdum og framkvæmdum til öryggis fyrir þær virkjanir, sem fyrir eru á Suðurlandi, á næstu árum. Þar er efst á blaði svonefnd Sultartangastífla. Landsvirkjun hefur sett fram áætlanir um að hún verði reist á næstu tveimur árum. Þær áætlanir hafa verið miðaðar við tiltekna orkunýtingu, um hraða í uppbyggingu markaðar auk öryggis. Iðnrn. hefur tekið undir öryggissjónarmiðið í þessu, eins og hv. þm. vék að, og það eina, sem menn þurfa að átta sig á, er hversu hratt er ástæða til að fara í sambandi við þessa uppbyggingu. Er það tveggja ára verk eða er það þriggja ára verk sem þarna er um að ræða? Hvað meta menn öryggisþáttinn mikils og hvað þarf að ganga hratt fram í að auka orkuframboðið? Ég hef óskað eftir því, að Landsvirkjun leggi fram sitt mat á þessum þáttum áður en heimild verður formlega veitt fyrir þessu mannvirki, en ég geri ekki ráð fyrir að þar verði um neinn drátt að ræða frá þeim meginhugmyndum sem fyrir hafa legið. Spurningin er aðeins um tveggja eða þriggja ára framkvæmdatíma og Landsvirkjun hefur þegar velt því fyrir sér. Miðað við forsendur þess markaðar, sem nú liggur fyrir, höfum við óskað eftir að þeir fari yfir þetta dæmi og gefi okkur svör þar að lútandi áður en formlega verður frá málinu gengið. Það er augljóst, að verulegar framkvæmdir verða á næsta ári við Sultartangastíflu og þar næsta ári, og vel líklegt að við mannvirkin verði lokið á árinu 1983. En það þarf að meta út frá öryggislegum og fjárhagslegum forsendum. Ég minni aðeins á það í þessu sambandi, að því hefur verið varpað fram opinberlega, að það væri fyrirsjáanlegt að svo og svo mikið fjármagn rynni til sjávar í ónotaðri orku á komandi árum. Það er að sjálfsögðu ekki hugmynd okkar að svo verði. Við hljótum að leitast við að stilla saman orkuframleiðsluna og nýtinguna jafnhliða því sem við höfum glöggt auga á öryggisþættinum. Og með tilliti til reynslu síðustu ára að því leyti er okkur ljóst að við þurfum að taka tillit til breyttra aðstæðna, m. a. í veðurfari hérlendis. Landsvirkjun telur ástæðu til að horfa verulega á þá þætti, því að margt í sambandi við áætlanir og hugmyndir um vatnsbúskapinn hefur breyst í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum orðið fyrir á undanförnum árum vegna breyttra aðstæðna. Þetta mál mun skýrast innan tíðar. Það liggja engar tillögur fyrir í sambandi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlun um að skerða það fjármagn sem Landsvirkjun hefur óskað eftir og gert ráð fyrir á næsta ári. Eins og hv. þdm. vita eru engar tillögur hér í sambandi við afgreiðslu fjárfestingar- og lánsfjáráætlunar þar að lútandi.



Herra forseti. Það er orðið áliðið og mönnum hefur orðið tíðrætt um lánsfjáráætlun sem hér liggur fyrir. Er það ekki að ófyrirsynju, því að hér er um að ræða botnlaust plagg, merki þeirrar stjórnarstefnu sem hér ríkir, og því eðlilegt að menn hafi sitthvað við það að athuga. Er athyglisvert að í þessari áætlun er, eins og komið hefur fram hér áður, gert ráð fyrir að neyslulán verði 1/3 af þessari áætlun. Og það, sem er sorglegast við þetta, er að nú eru tekin lán fyrir útflutningsbótum, fyrir vörum sem við seljum útlendingum fyrir svo til ekki neitt. En þetta er í dúr við það sem gengur og gerist hér í þjóðfélaginu. Það virðist allt vera á niðurleið. Í þeim efnum virðist niðurtalningin ætla að skila sér. Kaupmáttur hefur ekki verið eins lítill og nú í langan tíma. Fyrirtækin kveinka sér og barma, allir nema verslunin, sem vafalaust hefur stórgrætt á myntbreytingunni sem aftur hefur orðið til mikils óhagræðis fyrir almenna launþega. Hvað gerir ríkisstj. til þess að stjórna? Eina leiðin, sem hún sér, er í raun að rýra kjör launþega, skera af kaupinu, krukka í kaupið. Það virðist vera höfuðmarkmið þessarar ríkisstj. að koma verðbólgunni niður í 40% á meðan aðrar ríkisstjórnir áttu þá ósk heitasta - og landsmenn reyndar allir - að koma verðbólgunni enn þá neðar en það. Ekki hefur þó betur til tekist en það, að nú er verðbólgan komin langt upp fyrir það mark aftur, því að það tókst aðeins að lækka verðbólguna vegna hagstæðrar gengisþróunar dollarans, en síðan hefur þetta allt farið upp á við og spáir Þjóðhagsstofnun því, að verðbólgan á næsta ári verði 55%. Vafalaust er þar varlega spáð, enda hefur raunin orðið sú, að Þjóðhagsstofnun hefur alltaf verið fyrir neðan það sem veruleikinn hefur orðið síðar. Ef ég vík nú sérstaklega að lánsfjáráætlun, þá er það mjög athyglisvert að núv. ríkisstj., sem gerir mikið að því að kenna sig við félagshyggju, virðist vera mjög hörð í því að skera niður þá fjármuni sem renna eiga til félagslegra mála. Mætti þar margt til tína. Þar má minnast á t. d. hvernig farið er með Byggingarsjóð ríkisins, sem hefði samkv. eldri lögunum átt að fá 222.6 millj., en samkv. þessari áætlun er reiknað með að Byggingarsjóður fái aðeins 57.2 millj. til sinna þarfa, sem afturverður til þess, að þeir, sem byggja eftir þessu kerfi, fá að láni aðeins um 17% af byggingarkostnaði. Núv. ríkisstj. lauk við að setja í lög aukna aðstoð við byggingu verkamannabústaða og lauk þá því verki sem Magnús H. Magnússon hafði hafið. Samkv. þeim lögum, sem sett voru, er ætlað að menn fái 80% af húsnæðiskostnaðinum að sem sett voru, er ættað að menn fái 80% af húsnæðiskostnaðinum að láni. En því miður var það hlutverk þessarar ríkisstj. að stórskemma það frv. sem áður hafði verið lagt fram af fyrri félmrh., gera það á allan hátt óhagkvæmara fyrir húsbyggjendur. Og nú kemur það fram í 16. gr., að það er ekki einu sinni ætlað að standa við þau lög sem þá voru sett. Það er tilgreint að til þessara þarfa skuli fara 111 millj. 314 þús. kr. og er þá miðað við þá reiknitölu sem lánsfjáráætlun er byggð á, þ. e. 33%, en það vita allir sem vilja vita, að verðbólgan verður meiri, sem þýðir aftur að hagur húsbyggjenda verður lakari en til var stofnað. Þetta er náttúrlega fyrir neðan allar hellur. Þetta eru svik við verkalýðssamtökin. Þetta eru svik við þá launþega sem bundu vonir við það, að hér ætti að hefja stórfellt átak til uppbyggingar í húsnæðismálum, og er sorglegt til þess að vita, að menn skuli hafa sig til slíks. Það má víða koma við í þessari áætlun. Það er t. d. tilgreint í 20. gr. að framlög til Framkvæmdasjóðs þroskaheftra skuli skert. Þau eru að vísu komin ofar eftir 2. umr. fjárlaga og liggur fyrir brtt. í samræmi við það frá meiri hl. nefndarinnar. En þrátt fyrir að það verði samþykkt er um skerðingu að ræða, því að áætlað er að Framkvæmdasjóður þroskaheftra hefði átt að fá 31.8 millj. til sinna þarfa. Það má víðar bera niður í þessu frv.; en allt á það sammerki að því leyti til, að það er um óraunhæfa hluti að ræða sem þar birtast. Það hafa því sem betur fer átt sér stað ýmsar breytingar frá því að þetta frv. var lagt fram. Það var ætlun ríkisstj. að binda fjármagn lífeyrissjóða þannig, að 45% af ráðstöfunarfé yrði að fara til kaupa á skuldabréfum. Hvarvetna um landið hafa heyrst mótmæli við þessari ráðstöfun og nú hafa ríkisstjórnarmenn verið svínbeygðir þannig að nú ætla þeir að fara niður í þau 40% sem þeir voru í áður. En gerðin er söm eða ætlunin sú sama. Það má ekkert vera í friði. Það skal taka allt sem mögulegt er til að setja í hít ríkisstj. Ég vék að kjaramálum áðan og því, hversu allt væri þar á niðurleið. Reyndar segir í grg. Þjóðhagsstofnunar að á næsta ári sé reiknað með að kaupmáttur rýrni um 2.5% og er það vissulega afleiðing af stjórnarstefnunni. Enn er ekki vitað hvað ríkisstj. hyggst gera til þess að bæta úr þeim vanda sem hvarvetna er í atvinnulífinu. Verður fróðlegt að sjá hvað í þeim efnum verður gert. Mig grunar að farin verði sama leiðin og áður, að krukka í kaupið og láta þar við sitja, en gera ekki neitt sem marktækt er. 7% fóru um síðustu áramót. Spurningin er: Hvað er ætlunin að taka nú um þessi áramót eða stuttu síðar? Þessi ríkisstj. hóf feril sinn á því að lofa mönnum að hér yrði full atvinna. Það er nú svo, að þrátt fyrir að við búum betur en aðrar þjóðir er hér staðbundið atvinnuleysi alltaf annað slagið. Nú er svo málum komið, að þar sem ég bý eru um 100 manns atvinnulausir. Nú í dag voru mönnum að berast uppsagnir frá helstu fyrirtækjum þar í bæ og væri fróðlegt að vita hvers þetta fólk má vænta hvað varðar atvinnu. Ef við lítum á kaupmáttinn, þá er svo komið að við erum litlu betur settir en árið 1971. Við erum raunar verr settir en árið 1972. Þá var meðalkaupmáttur kauptaxta allra launþega 110.6 stig, en í ár hefur hann aldrei farið svo hátt. Reyndar er reiknað með að í ár verði hann langtum lægri en þá var, og ef svo verður sem Þjóðhagsstofnun spáir þurfi enn lengra niður á við. Það er greinilegt að þarna er meiningin að láta niðurtalninguna takast. Sjálfsagt tekst þeim það ef ekki verður spyrnt ærlega við fótum. Ég vona því að svo verði gert, þegar líða tekur á árið, og þá verði sótt til baka sú rýrnun sem átt hefur sér stað fyrir tilverknað ríkisstj., sú rýrnun á kaupmætti sem nú er staðreynd. En svo að ég víki aftur að skerðingu á framlögum til félagsmála, þá er það mjög fróðlegt, að á meðan skert er framlag til Framkvæmdasjóðs þroskaheftra og til húsbyggjenda og annarra þátta ætlar ríkisstj. sér á fjárlögum fjárveitingu sem er 97.2% hærri en var á síðasta ári. Þetta sýnir hugarfar, sem er langt út fyrir það sem eðlilegt fólk gerir ráð fyrir og er aðalsmerki ríkisstj., það er að hugsa fyrst um sig, síðan skiptir ekki máli hvernig öðrum líður. Á þessu ári hafa ytri skilyrði verið með besta móti. Það hefur verið mjög athyglisvert að t. d. olíuverð hefur verið frekar hagstætt miðað við það sem áður hefur verið, sem gerir það aftur að verkum að eðlilegt hefði verið að bæta kjör launþega. En nú virðist vera ætlunin að fara öðruvísi að. Það mætti tína margt til í þessari áætlun sem gagnrýnivert er. Eitt er það sem mig furðar á. Það er að meiningin er að byggja svo og svo margar byggðalínur, eins og Suðurlínu, sem mér er sagt að sé afskaplega umdeild h já þeim sem um þessi mál fjalla. Þar er gert ráð fyrir 60 millj., sem er með ólíkindum þegar svo er komið að menn hafa ekki einu sinni enn þá áttað sig á því, hvert skal stefna í orkumálum, nú þegar skortir 150 mw. í virkjanakeðjuna til að fullnægja eftirspurn í meðalári. Það segir okkur að við þurfum að virkja meira og ekki liggi á að byggja þessa línu fyrr en það er búið þannig að sinnt sé brýnustu frumþörfum manna. Ég ætla ekki að orðlengja frekar. Þetta hefur verið alldrjúg umræða og menn hafa rætt ítarlega um málið. En ég sé ekki annað en að við séum að ræða um plagg sem er markleysa ein. Hún er miðuð við allt aðrar forsendur en menn vita að eru fyrir hendi, og því er ekkert annað til en taka þetta sem markleysu og fella það. Ég vonast til að sem flestir geri það.



Herra forseti. Ég ætla í þessari umr. að velja mér þann texta sem að sjálfsögðu stendur mér næst og það er að fjalla um landbúnaðarmál. Það er ekki oft sem á hinu háa Alþingi gefast sérstök tilefni til slíkrar umr., því að enginn, nákvæmlega enginn mál sem snerta framfarir í landbúnaði koma fram frá núv. hæstv. ríkisstj. Einu tækifærin, sem fyrir hendi eru til að meta viðhorf núv. ríkisstj. í garð landbúnaðarins, eru í sambandi við fjárlagagerð og afgreiðslu fjárlaga þá um leið og í sambandi við lánsfjáráætlun, en að sjálfsögðu er sú umr., sem fer fram um þessa þýðingarmiklu málaflokka, ákaflega stefnumótandi um afstöðu stjórnvalda til atvinnuveganna, og gildir að sjálfsögðu um landbúnað það sama og aðra atvinnuvegi. Menn hafa gert nokkuð að því að kalla til ráðh. þegar sérstaklega hefur verið rætt um þeirra málaflokka, og ráðherrar hafa verið á þönum á milli deilda til að hlusta. Þetta er að sjálfsögðu þingleg hefð. En ég hef satt að segja þá reynslu af öllum þessum hlaupagangi að ég hafði alveg sérstaklega metið það með sjálfum mér að ég óskaði ekkert sérstaklega eftir því, ég mundi ekki færa fram neinar óskir um það, að hæstv. landbrh. yrði hér viðstaddur. Það gæti að sjálfsögðu farið eftir áhuga hans í sambandi við stefnumótandi umr. um landbúnaðarmál, en vegna þess að við erum í sama flokki og á milli mín og hans er mjög gott persónulegt samband hefði ég að sjálfsögðu alveg eins kosið að hann væri víðs fjarri þessari umr. Það er mér aftur mikið ánægjuefni, að ég sé á skakk við mig til vinstri handar situr ráðh. kjörinn af Austurlandi í hliðarherbergi, hæstv. iðnrh. Mér þykir vænt um ef hann má á mál mitt hlýða. Kannske tala ég eitthvað svolítið um iðnaðarmál. En því segi ég þetta að kannske gæti það orðið til þess, að í þessari ríkisstj. yrði þó einhver málsvörn fyrir íslenskan landbúnað. Það liggur ekki enn þá fyrir niðurstaða í sambandi við afgreiðslu landbúnaðarmála í fjvn. og kannske liggur ekki enn þá fyrir afstaða ríkisstj. varðandi afgreiðslu þess málaflokks. En það hefur borist á milli herbergja í Alþingi, að ástæðan fyrir því, að ekki hefur í nokkra daga verið kallaður saman fundur í fjvn. Alþingis, sé sú, að ríkisstj. sé ekki búin að koma sér niður á það, hver hlutur landbúnaðarins eigi að vera við fjárlagagerð. Meðan það liggur ekki alveg ljóst fyrir er að sjálfsögðu bæði eðlilegt og skylt að láta þann þátt mála skýrast til fulls. En vegna þess að það er verið að tala hér um stefnumótun og stefnumótandi ákvarðanir verður ekki með nokkru móti komist hjá því að rifja aðeins upp hver hugur núverandi ríkisstj. er í garð landbúnaðarins, í garð bændanna í þessu landi, í garð íslenskra sveitabyggða, eins og hann kemur fram í fjárlagafrv. núverandi ríkisstj. Það má að vísu segja frá því hér, að fulltrúi landbrn. gekk á fund fjvn. og bar þar fram ábendingar um nauðsynlegar breytingar við fjárlagagerð til að fá þar vissar leiðréttingar fyrir landbúnaðinn. Er skemmst frá því að segja, að þar fjallaði hann um og bar fram óskir um breytingar á nálega öllum fjárveitingaliðum sem snertu íslenskan landbúnað. Svörin koma til með að birtast þegar tillögur fjvn. og þá væntanlega meiri hl. fjvn. liggja fyrir. Það, sem hlýtur þó að brenna þyngst á baki, og það, sem með engu móti er unnt að víkja sér undan að fjalla hér um, er hið svokallaða hagræðingarfé, sem árið 1979 var með lögum ákveðið að ætti að ganga til landbúnaðarins. Þá var núverandi formaður Framsfl. landbrh. Hann hefur viljað láta mikið orð af því fara, að hann hafi m. a. með þeirri lagagerð verið að skapa nýja tíma í íslenskum landbúnaði. Þar var m. a. ákveðið að framlög til landbúnaðar samkv. jarðræktarlögum skyldu vera þau hin sömu í fimm ár og þau voru að meðaltali árin 1978 og 1979 og þau skyldu verðtryggð. Það er kannske gaman að rifja það hér upp, að m. a. sagði þáv. landbrh. frá því austur í Hornafirði á fundi sem hann sjálfur boðaði til að daginn eftir ætti að fara fram umræða um það við núverandi formann Alþfl., sem þá átti sæti í þeirri ríkisstj., að þessi tilhögun skyldi upp tekin og að Alþfl. hefði jákvæða afstöðu einmitt til þessarar breytingar. Það þarf ekki frá því að segja, að það var skýrt tekið fram, að þetta fjármagn ætti að fara til að leita að nýjum viðfangsefnum í íslenskum landbúnaði, það ætti með þessu fjármagn að leggja inn á nýjar leiðir til að treysta íslenskar sveitabyggðir. Ég átti kost á því að fjalla um þessi mál þá á Búnaðarþingi og Sjálfstfl. fjallaði um þessi mál hér á Alþingi. Ég ætla ekki að leyna því, að ég var á móti þessu, því að inn í þetta samkomulag gekk sú lögboðna ákvörðun að jafnframt þessu skyldu framlög til landbúnaðarins verða skert. Ég hafði að sjálfsögðu ákaflega illan bifur á því, að það yrði staðið við þátt hins opinbera í þessum efnum. Ég vissi vel að ekki mundi standa á að skerða þann þátt sem snerti framlögin til bændanna sjálfra. Hver skyldi svo reynslan vera af þessari löggjöf, af þessum fyrirheitum, sem allir vinstri flokkarnir stóðu að? Hún er sú, að á fyrsta ári voru framlögin skert um 200 þús. kr., sem út af fyrir sig var ekki ýkjahá tala. Á næsta ári, árinu 1981, sem nú er senn að líða, var hagræðingarféð skert um 1.8 millj. kr. En samkv. fjárlagafrv., sem nú liggur fyrir og verður afgreitt innan fárra daga, nemur skerðingin 15 millj. kr., 1.5 milljarði gkr. Þar hafa menn fengið dæmið uppgert. Þarna er hagræðingarféð á einum stað. Það hefur staðið í ríkisstj. og meiri hl. fjvn. að ganga frá þessum lið. Herra forseti. Ég ætla ekki sérstaklega að fjalla meira um þetta að þessu sinni. 3. umr. fjárlaga er eftir og enn þá hefur meiri hl. fjvn. ekki gengið frá sínum málum.

Jú, jú.

Það væri gaman að fá vitneskju um það hér, hæstv. ráðh., hvernig þau mál standa í meiri hl. fjvn. Það hefur ekki verið boðað til fundar í þeirri virðulegu nefnd um nokkurra daga skeið, en ég á von á að þau mál skýrist þar.

Það fer eftir því hvenær þm. lýkur máli sínu

. Það hefur ekki verið boðaður fundur í nefndinni á þessu kvöldi. Það var alveg óþarft að bíða með fundarboðun þess vegna. Það hefur ekki heldur staðið á mér að mæta á fundi í fjvn., síður en svo. Það hefur staðið á ýmsum öðrum í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Það þykir reyndar nokkuð einkennilegt að alveg sérstaklega skuli þurfa að fjalla um það í ríkisstj., hver hlutur bændanna og landbúnaðarins eigi að vera. Ekki síst þykir það undarlegt, vegna þess að það er æðioft búið að segja frá því í fjvn., að þetta fjárlagafrv. sé frv. ríkisstj. allrar. Það sætir þannig nokkurri furðu að það skuli þurfa einmitt vegna landbúnaðarþáttarins í því að fara í alveg sérstaka umræðu í ríkisstj. þar á eftir. En annað mál er að nú er hæstv. ráðh. væntanlega með mikilvægar upplýsingar, að því er virðist, eftir því sem hefur komið fram úr sæti hans, og þá verður dæmið væntanlega skýrt á eftir. En það er að sjálfsögðu um ýmislegt fleira að tala í sambandi við landbúnaðarþáttinn í fjárlagafrv. Af því að hæstv. ráðh. er svona kotroskinn þá má kannske rifja upp ýmislegt fleira. Ef ég man orð hans rétt, sem ég hef ekki farið yfir fyrir þessa umr., man ég ekki betur en hæstv. ráðh. hafi sagt við 1. umr. fjárlagafrv. að mikið af fjármagninu, sem gengi út í gegnum fjárlagafrv., færi þar sjálfkrafa eftir ákveðnum, lögboðnum leiðum. Þar af leiðandi og sérstaklega með tilvísan til þessara ummæla hæstv. fjmrh. og þess innleggs, sem hann hefur átt í umr. úr sæti sínu, er kannske hægt að líta á aðra þætti í sambandi við fjárlagagerðina. Þá eru að sjálfsögðu búfjárræktarlögin nærtækasta dæmið. Þannig lítur það dæmi út, að árið 1980 vantaði 1.24 millj. til þess að hægt væri að standa við lögboðnar greiðslur samkv. búfjárræktarlögunum. Á s. l. ári, þótt búið væri að sarga í ríkisstj. um aukafjárveitingar upp í þennan lögboðna lið, vantaði álíka háa upphæð, milli 1.2 og 1.3 millj. kr. Þetta hefði kannske mátt álita að væri nægur skóli fyrir hæstv. núv. fjmrh., en svo virðist þó ekki vera, því að samkv. fjárlagafrv. hefur þessi tala hér um bil þrefaldast. Þetta skeður í tíð sama hæstv. fjmrh. og segir frá því við 1. umr. fjárl. að lögboðin gjöld samkv. lögum gangi sjálfvirkt fyrir sig. Þetta eru þó enn þá sögulegri yfirlýsingar þegar þess er gætt, að fjárveitingar til þessarar löggjafar hafa staðist nálega alla tíð síðan þessi lög voru samþykkt á Íslandi. Það er ekki fyrr en í tíð núv. ríkisstj. sem þessi lög eru brotin. Það er að sjálfsögðu hægt að tala um margt fleira í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna og núv. ríkisstj. En hún á sín tækifæri. 3. umr. er enn eftir. Fjvn. hefur ekki enn þá gengið frá sínum tillögum og það er þess vegna best að láta hana á þessu kvöldi sleppa með skrekkinn. En svo að það gleymist ekki má nefna ýmislegt fleira. Það má nefna yfirlýsingar um nauðsynlegan stuðning við nýjar búgreinar, við eflingu hlunninda og annað þess háttar, og það má líka minna á Stofnlánadeild landbúnaðarins, hvernig sá leikur er leikinn, þar sem framlög til hennar hafa verið skorin niður, en aftur á móti hefur verulegum hluta af hinu svokallaða hagræðingarfé verið smeygt þar inn bakdyramegin á sama tíma og öll lán til landbúnaðarins, hvort heldur þau eru til nýrra búgreina eða hinna eldri, hafa verið að fullu verðtryggð. Það má líka vel minna á það svona rétt í lokin, hverjar efndir eru í sambandi við forfallaþjónustuna. Þar var um ákveðinn félagsmálapakka að ræða þar sem bændurnir í þessu landi gáfu eftir ákveðinn hlut af því búvöruverði sem þeir áttu. Það væru kannske tök á því síðar að fjalla aðeins um þau mál, þegar þau hafa betur skýrst við afgreiðslu fjárlaga. Það var hv. þm. Kjartan Jóhannsson sem gaf mér ákveðið „stikkorð“. Hann sagði frá því sem dæmi um ranga stefnu núv. ríkisstj. í landbúnaðarmálum, að það væri haldið áfram að auka framleiðsluna og það væri haldið áfram að auka framlög vegna útfluttra landbúnaðarvara. Sannleikurinn er sá, að landbúnaðarframleiðslan hefur verið að minnka. Hún hefur alls ekki verið að aukast. Hún hefur verið að minnka. Ef við gerum samanburð á sjö ára tímabili, þ. e. frá árinu 1975 til ársins 1981, líta þessar tölur þannig út: Árið 1975 var mjólkurframleiðslan 108.3 millj. kg, 1976 108.7, 1977 115.5, 1978 120.2 1979 107.2, 1980 107 og nú í ár, árið 1981, er áætlað að mjólkurframleiðslan verði 103 millj. kg. Þá hafa menn það, að á þessu ári er mjólkurframleiðslan rúmlega 5 millj. kg minni en hún var árið 1975. Það er kannske út af fyrir sig ekki tala sem veldur straumhvörfum, heldur mjólkurneyslan í þessu landi, en á árinu 1980 nam hún 105.7 millj. kg. Ef menn bera þessar tölur saman, 105.7 millj. kg og mjólkurframleiðsluna eins og hún er í ár, sjá menn að mjólkurframleiðslan í ár er hér um bil 3 millj. kg minni en neyslan var á síðasta ári. Ef menn vilja svo bera saman á sama tímabili kjötframleiðsluna í landinu líta þær tölur þannig út, og þær tölur eru gefnar upp í þúsundum tonna: Árið 1975 var framleiðslan 14 þús. tonn, árið 1976 13.9 þús. tonn, árið 1977 13.9 þús. tonn og árið 1978 15.3 þús. tonn, 1979 15.1 þús. tonn, 1980 13.5 þús. tonn og á þessu ári 14.2 þús. tonn. Ef við litum á tvö fyrstu árin og tvö síðustu árin í þessum samanburði kemur í ljós að framleiðslan er minni núna þessi tvö ár en hin tvö fyrstu. Það, sem er þó kannske vert að minnast alveg sérstaklega á í þessu sambandi og getur gefið okkur nokkra vísbendingu um hvernig þróun þessara mála verður, er að sú aukning, sem hefur orðið á milli þessa árs og síðasta, byggist á því, að nú kemur á markað miklu meira af ærkjöti en áður hefur verið svo að augljóst er að bændur hafa gengið á sauðfjárstofninn. Þetta er umhverfið í framleiðslumálunum. Það er svo annað mál, að útflutningsbótaþörfin hefur aukist. Menn geta náttúrlega reiknað það með ýmsum hætti. En þar gefa krónutölurnar að sjálfsögðu alranga hugmynd. Hins vegar liggur það fyrir, að þrátt fyrir að við höfum minni framleiðslu í landbúnaði núna en við höfðum í upphafi þessa tímabils hefur útflutningsbótaþörfin, umframþörfin, hér um bil tvöfaldast miðað við það sem hún var í upphafi þessa tímabils, en menn hafa gjarnan viljað tala um níföldun í þeim efnum. Það er hægt að finna slíkar tölur ef menn miða við krónutölur, en ekki raungildi. Ég er hv. þm. Kjartani Jóhannssyni þakklátur fyrir „stikkorðið“. Það, sem hann sagði í sambandi við lántökur til útflutningsbóta, tek ég undir. Ég held að það sé eitt það vitlausasta, sem hefur verið gert, að taka lán með þessum hætti til að borga út hluta af umframþörfinni, sérstaklega vegna þess að það hefur ekki verið ágreiningsmál, eins og hv. þm. sagði hér frá, að menn hafa viljað leggja nokkuð á sig til að telja niður þessa umframþörf. Ég minnist þess vel, að Alþfl. hefur lagt fram um það tillögur á Alþingi. En hér hefur hins vegar verið farin vitlausasta leiðin sem var hægt að finna. Er ég þar alveg sammála hv. þm. Kjartani Jóhannssyni. Ástæðan fyrir því er sú, að það hefur verið út frá því gengið, að þegar búið væri að koma landbúnaðinum það langt niður að ekki þyrfti lengur að greiða vegna þessarar umframframleiðslu, umfram 10%, ætti að nota það fjármagn til að greiða erlendu lánin. Þetta gerir alveg augljóslega að verkum að bændurnir halda sig sem næst því að vera í kringum 10% mörkin og frekar fyrir ofan þau en neðan, vegna þess að ef þeir lenda niður fyrir þessi 10% mörk er farið að taka af þeirra lögboðnu réttindum til að greiða upp þessar skuldir. Ég hefði talið miklu þýðingarmeira fyrir landbúnaðinn að þessi 10% mörk hefðu verið lögbundin sem slík og að þær heimildir, sem þar er um getið, væru útvíkkaðar þannig að ef landbúnaðarframleiðslan færi niður fyrir það mark, að ekki þyrfti á þessu að halda, væri heimilt að nota það fé til annars, til hagræðingar, til niðurgreiðslu á rekstrarvörum eða einhvers annars, þannig að það hefði komið fram jákvætt viðhorf gagnvart landbúnaðinum og að bændurnir í landinu hefðu haft jákvætt viðhorf gagnvart þessum ráðstöfunum. Það, sem hér hefur verið sagt, og það, sem hér hefur verið bent á í sambandi við landbúnaðarstefnu, er alveg augljóslega engin hending. Það er alveg augljóst að það er stefna núv. ríkisstj. að koma landbúnaðarframleiðslunni þannig niður að ekki þurfi á þessari umframfjárþörf að halda, þannig að sá lögboðni réttur, sem landbúnaðurinn hefur núna, fari til að greiða þessa fjárvöntun niður. Það hefur komið fram í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1982 ákaflega skýr og ótvíræð stefna núv. ríkisstj. varðandi íslenskan landbúnað. Þar segir svo m. a., þar sem fjallað er um fjárfestingu í atvinnuvegunum: „Í landbúnaði hefur fjárfesting farið minnkandi undanfarin tvö ár og enn gert ráð fyrir nokkrum samdrætti á þessu ári. Samkvæmt spánni fyrir árið 1981 verður landbúnaðarfjárfesting svipuð og á árinu 1971, en um fimmtungi minni en hún var að meðaltali árin 1972–1980. Þessi samdráttur á m. a. rætur að rekja til þeirrar stefnu, sem fylgt hefur verið í landbúnaði að undanförnu, að draga úr framleiðslu búfjárafurða.“ Þarna eru sannarlega tekin af öll tvímæli og meira en það. Þessar setningar skýra vissulega þá afstöðu ríkisstj. sem kemur fram í fjárlagafrv. um hagræðingarfé, um nýjar búgreinar og um loforðin frá 1979. Það á að beita stjórnun í sambandi við framkvæmdir og framfarir til að ná landbúnaðarframleiðslunni niður. Það er engin tilviljun að einmitt þetta ártal, árið 1971, skuli vera valið. Þá hafði nefnilega um skeið gengið yfir íslenskan landbúnað erfitt árferði. Líklega hefur íslenskur landbúnaður á þeim árum átt í meiri erfiðleikum og bændurnir í þessu landi þurft að þola meira og taka meira á sig en hefur gerst í annan tíma á s. l. þremur áratugum. Þetta kom fram í því, að á árunum í kringum 1970 dró úr umbótum í sveitum landsins vegna kals og alls konar harðæris. Það er af þessu árferði sem hæstv. ríkisstj. tekur mið. Það árferði hefur orðið íslenskum landbúnaði hvað erfiðast á þremur síðustu áratugum og leiddi til þess, að þá dró úr framkvæmdum og framförum í sveitum landsins. Af því tekur ríkisstj. sérstakt mið og segir að það sé sú viðmiðun sem hún vilji hafa til að koma landbúnaðarframleiðslunni í eðlilegt horf. Ég dreg mjög í efa að ríkisstj. hafi í þessu plaggi eða nokkru öðru tekist að lýsa hug sínum til eins af atvinnuvegunum í þessu landi með jafnskýrri og ótvíræðri framsetningu og hér hefur verið gert. En það er þá kannske vert að segja frá því hér, hvað skilur á milli og hvað er verið að yfirgefa í íslenskri landbúnaðarpólitík. Þegar þessi ár, árin í kringum 1970, eru undan skilin hefur fjárfesting í landbúnaði allt frá árinu 1 965 og líklega þótt eitthvað lengra sé farið aftur á bak verið hin sama að raungildi. En tvö síðustu ár hafa skorið sig úr í þessum efnum og eru sambærileg við harðindatímabilið. Fjárfesting hefur að raungildi verið sú sama öll þessi ár. Það er ákaflega mikill misskilningur að hún hafi orðið til að valda þeirri 3–4% framleiðsluaukningu sem hefur orðið í landbúnaði frá árinu 1975. Það er vert að segja líka frá því hér, hverjir það eru sem hafa borgað þessa fjárfestingu. Það vill svo til að það er fyrir hendi úttekt á því frá Þjóðhagsstofnun, hvernig sú fjárfesting, sem hefur fallið til landbúnaðarins, hefur skipst. Þetta er nákvæmlega útreiknað miðað við hvert ár þessa tímabils. En þegar litið er á meðaltölur fyrir tímabilið kemur í ljós að hlutur bændanna í þessu landi er 2/3 hlutar af þessari fjárfestingu. 1/3 hluti hennar hefur verið opinber framlög eða hefur verið fjármagnaður með fé sem síðan hefur verið endurgreitt í afurðaverði. Hitt hefur verið lagt fram frá bændunum sjálfum í þessu landi. Menn geta enn og aftur velt því fyrir sér, hvað hugsað er í þessum efnum í núverandi stjórnarsamstarfi, þegar það á beinlínis að verða stefna samkv. þessari lánsfjáráætlun að koma í veg fyrir að bændurnir fjárfesti af eigin fé. En hinu má þá ekki heldur gleyma og það verður að sjálfsögðu að koma hér fram, til hvers þessi fjárfesting í landbúnaðinum hefur leitt. Hefur hún leitt til hækkaðs vöruverðs? Hefur hún leitt til þess, að birgðir hafi safnast upp? Hvað hefur orðið um hana? Það liggja fyrir um það tölur, það liggur fyrir um það úttekt frá Þjóðhagsstofnun, að á svipuðum tíma og þessi fjárfesting hefur átt sér stað í landbúnaðinum, sem bændurnir í þessu landi hafa fjármagnað að 2/3 hlutum sjálfir, hefur framlegð í landbúnaðinum ferfaldast. Hvar ætli þessi hagnaður birtist? Hvar ætli hans sé að leita? M. a. í lægra verði á landbúnaðarvörum eins og það birtist í viðskiptum hér innanlands. Nú liggur fyrir samkvæmt þeirri stefnu, sem mótuð er hér í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1982, að þessu á öllu að snúa við, þetta á allt að ganga með öðrum hætti en verið hefur. Herra forseti. Ég stytti nú mál mitt varðandi umr. um íslenskan landbúnað hér í kvöld. Ég vitna til þess, sem ég áðan sagði, að enn þá hefur ekki verið lokið við fjárlagaafgreiðslu og þar hlýtur það að koma virkilega fram, hver hugur og stefna ríkisstj. er, en það verður ekki annað séð en fulls jafnræðis gæti í afstöðu ríkisstj. bæði í sambandi við fjárlagaafgreiðslu og fjárfestingar- og lánsfjáráætlun. Þó að það séu að sjálfsögðu ekki margir efnisþættir sem eru skýrir í stefnu núv. hæstv. ríkisstj. fer ekki milli mála að afstaða hennar í sambandi við landbúnaðarmál er alveg skýr, alveg ótvíræð. Það er alveg augljóst að ríkisstj. getur sparað sér að bera fram sérstaka þáltill. um stefnu eða stefnumótun í landbúnaðarmálum því að hún er komin fram í þskj. - Að sjálfsögðu er það hvort sem er að verða of seint. Það er tilgreint í stjórnarsáttmálanum, sem sumir þm. lesa að morgni og kvöldi og ég held um miðja nótt, að stefnu í landbúnaðarmálum eigi að ákveða með ályktun frá Alþingi. Ríkisstj. er búin að móta sína stefnu til þriggja ára, en það bólar ekkert á þessari stefnumótun enn í dag. Eins og ýmislegt annað í þeim sáttmála verður hún ekki annað en minnisvarði um það sem átti að gera, en aldrei hefur verið gert. Herra forseti. Það eru búnar að fara fram á þessum degi í þessari hv. deild miklar umr. um fjárfestingar- og lánsfjáráætlun og stefnu núv. hæstv. ríkisstj. Það held ég að þurfi engum að koma á óvart þó að það sé tekin upp nokkur umr. um þau mál á Alþingi, því að það hefur verið frá því sagt og m. a. komið fram í fjölmiðlum hjá ýmsum af þm. Framsfl., að þeir hafi alls ekki áttað sig á efnahagsvandanum, þeir hafi alls ekki áttað sig á umhverfinu í íslenskum atvinnumálum fyrr en fyrir um tveimur mánuðum. Það er kannske ekki að undra þótt ýmislegt sé á skakk í kringum þessa málaafgreiðslu hér á Alþingi, fjárlög og lánsfjárlög, þegar fyrir liggja yfirlýsingar um það frá þm. stjórnarflokkanna, að þeir hafi ekki verið búnir að átta sig á vandanum í sambandi við afgreiðslu þessara mála. Það er þá kannske hægt að vænta þess, að menn rumski oftar en 2. nóv. Það hefur verið um það talað, að þá hafi þingflokkur Framsfl. átt vökunótt. Það er út af fyrir sig merkilegt að það skyldi einmitt vera þennan dag, mánudaginn 2. nóv., daginn eftir landsfund Sjálfstfl., sem framsóknarmenn þurftu að fara að vaka og vinna, fram að þeim degi hefðu þeir ekki þurft að hafa áhyggjur. Það liggja fyrir yfirlýsingar frá framsóknarmönnum um að þeir hafi ekki vitað fyrr en um það leyti hvað mundi mæta íslenskri þjóð í sambandi við atvinnumál og efnahagsmál. Ef þetta skyldi verða annar dagurinn síðan núv. ríkisstj. var mynduð sem menn fara að hugsa og taka til hendinni í stjórnarherbúðunum væri það að sjálfsögðu ofurlítið batamerki. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar að þessu sinni, en undirstrika það, sem ég hef áður sagt, að hvergi er eins gengið gegn nokkrum atvinnuvegi í fjárlagagerð og í sambandi við lánsfjárlög og íslenskum landbúnaði. Það er að sjálfsögðu með öðrum hætti, sem stjórnarstefnan hefur snert aðra atvinnuvegi, eins og þjóðin hefur orðið vitni að. Það hefur gerst með því, að t. d. sjávarútvegurinn og iðnaðurinn hafa komist í greiðsluþrot. En að landbúnaðinum á að sækja með öðrum hætti, með þeim hætti að draga úr framkvæmdum, draga úr framförum, draga úr vilja bændanna í þessu landi til að halda áfram þeirri viðleitni sinni að byggja upp íslenskar dreifðar byggðir, að styrkja íslenskan landbúnað.



Herra forseti. Ég þakka hv. fjh.- og viðskn. fyrir afgreiðslu hennar á þessu máli. Þar var mjög rösklega að verki staðið og menn tóku saman höndum um að reyna að koma málinu fram, enda allir sammála um að það þyrfti að ná fram að ganga fyrir áramót. Ég hefði ekki staðið upp að sinni, vegna þess hversu áliðið er kvölds og mikil nauðsyn að hraða þessu máli, ef ekki hefðu verið bornar upp nokkrar fyrirspurnir og mjög eindregið óskað eftir að svör væru gefin við þeim. Ég skal fúslega reyna að svara þeim í sem allra stystu máli og ætla þá að vona að ég hafi örugglega párað þær allar rétt hjá mér. Í fyrsta lagi var spurst fyrir um framkvæmd lánsfjáráætlunar á árinu 1981 og gefið í skyn að ekki væri víst að heimildir væru fyrir öllum þeim umframlántökum sem átt hefðu sér stað á árinu og nema - eins og réttilega hefur verið bent á hér - 166 millj. kr. Ég held þó að ef nánar er að gáð komi í ljós að fullar heimildir eru fyrir hendi að samþykktum þessum lánsfjárlögum. Það er þó kannske rétt að fara lauslega yfir það dæmi. Það er í fyrsta lagi umframlántaka upp á 16 millj. vegna Járnblendifélagsins. Þetta mál kom ekki til fyrr en í septembermánuði og reið þá mikið á að brugðið væri skjótt við og útvegað væri þetta lán, enda hefði orðið greiðslufall h já Járnblendifélaginu ella. En sem betur fer er greiðsluheimild í lögum fyrir þessari lántöku upp á 16 millj. þannig að þar er fullnægjandi heimild fyrir hendi. Þegar kom að næsta lið, sem er lán vegna Kröfluvirkjunar upp á 33 millj., er þar einfaldlega um að ræða „konverteringu“ lána frá fyrri árum og þá sérstöku grein í lánsfjárlögum fyrir árið 1981 sem heimilaði þá „konverteringu“, þannig að segja má að sú tala, 33.2 millj., hafi verið í lánsfjárlögum fyrir árið 1981 og þar sé ekki um neina viðbót að ræða. Lagmetisiðjan Siglósíld fékk 2.4 millj. að láni. Þar er um að ræða lánveitingu sem aflað er heimilda til í þeim lánsfjárlögum sem hér eru til umr. Þegar við komum svo að framkvæmdum Rafmagnsveitna ríkisins, en þar er um að ræða byggðalínur og framkvæmdir við Kröfluvirkjun, hvort tveggja umframkostnað sem ekki var reiknað með, gildir það sama, að hér er leitað heimilda til þeirrar lántöku. Næst komum við að stofnkostnaði virkjana upp á 37.4 millj. Í virkjanalögum, sem samþykkt voru á s. l. vori, er heimild til þeirrar lántöku. Um Byggingarsjóð Listasafns Íslands og Sjóefnavinnsluna gegnir sama máli og um ýmislegt sem ég hef þegar nefnt, að leitað er nú heimilda til þeirrar lántöku. Næst kemur stór upphæð, sem er Orkusjóður vegna byggðalína. Þar er um að ræða „konverteringu“ á lánum. Fullnægjandi heimild var fyrir því í lánsfjárlögum fyrir árið 1981. Þar er því ekki um aukningu að ræða, heldur einfaldlega upphæð sem gert var ráð fyrir í gildandi lánsfjárlögum. Aftur á móti gildir það um Orkubú Vestfjarða og Kísiliðjuna, að leitað er heimilda vegna þeirra framkvæmda í lánsfjárlögum sem nú eru til umr. og eru hér á dagskrá. Þá eru sem sagt efir hitaveiturnar. Þar gegnir svipuðu máli og ég hef nú nefnt, að heimildir eru fyrir hendi í gildandi lánsfjárlögum þeirra vegna. Ég vil þó sérstaklega taka það fram, að viðbót vegna hitaveitu Hóla var tekin af liðnum Annað í lánsfjáráætluninni, og varðandi Hitaveitu Seyðisfjarðar og Hitaveitu Hafnar í Hornafirði er um að ræða skuldauppgjör fyrir árið 1980, þannig að þar er ekki um að ræða framkvæmdir á árinu, heldur upphæðir sem tilheyra raunverulega lánsfjáráætlun fyrir árið 1980. Mér er sem sagt tjáð af kunnugum og þeim sem yfir þetta mál hafa farið, að það séu fullnægjandi heimildir fyrir öllum þessum viðbótarlántökum þegar þau lánsfjárlög hafa verið samþykkt sem eru hér til umr. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson spurði að því, hvernig leyst yrði úr fjárvöntun Framkvæmdasjóðs þar sem í ljós hefði komið að lífeyrissjóðir hefðu ekki keypt það magn af skuldabréfum sem ráðgert hafði verið. Það var alveg rétt hjá hv. þm., að fjárvöntun Framkvæmdasjóðs er um 60 millj. kr. Þetta kemur mjög ljóslega fram í bréfi því sem fjmrn. sendi til fjh.- og viðskn., þar sem gerð var grein fyrir fjárvöntunum vegna lánsfjáráætlunar 1981. Ég hélt að svarið við þessari spurningu kæmi líka fram í þessu sama bréfi, en kannske hefur þar ekki verið um að ræða alveg ótvíræð svör, heldur meira áform. Ég man nú ekki alveg hvernig þetta var orðað. En þessi vandi hefur verið leystur þannig, að vegna þess að það vantar upp á lífeyrissjóðaféð hefur Framkvæmdasjóður tekið erlent lán að upphæð 25 millj. kr. samkv. heimildum sem sjóðurinn hefur og þarf ekki að afla sérstakrar heimildar þess vegna, en afgangurinn, þ. e. í kringum 35 millj., sem er fjárvöntun Framkvæmdasjóðs nettó, hefur verið fenginn með niðurskurði, þ. e. að viðkomandi stofnlánasjóðir hafa ekki fengið það fé sem ráð var fyrir gert í upphafi ársins. Þetta leiðir hugann að afgreiðslu lánsfjáráætlunar fyrir árið 1982 og þeim vanda sem við stöndum þar frammi fyrir. Það er rétt sem á hefur verið bent, að í drögum að lánsfjáráætlun var gert ráð fyrir að lífeyrissjóðir skiluðu 45% af ráðstöfunarfé sínu til opinberra aðila eða til sameiginlegra þarfa. Nú, þegar við höfum fallið frá þessu áformi okkar og miðum við 40% af ráðstöfunarfé, þýðir þetta meiri erlendar lántökur. Það er hárrétt ályktun sem hér hefur verið dregin. En ég held að þetta sé ekki annað en það sem við verðum að horfast í augu við, að þegar brestur verður í innlendri fjáröflun verður erlend fjáröflun að koma þar á móti. Ég man ekki alveg hvaða hv. þm. það var sent spurði um 5. gr. frv., sem sagt liðinn: „Fyrirtækjum með eignaraðild ríkissjóðs er heimilt að taka lán á árinu 1982 samkv. síðari ákvörðun fjmrh. um lántökuaðila allt að 1 5 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt.“ Það var spurt hvaða lán gætu þarna komið til greina. Liðurinn er orðaður á þennan veg vegna þess að honum er ekki ráðstafað nema að hluta til og bíður því síðari ákvörðunar að ráðstafa af þessum lið. Þau fyrirtæki, sem þarna gætu komið til greina, eru þau fjöldamörgu fyrirtæki sem ríkissjóður á aðild að. Sérstaklega eru það hlutafélög sem ríkissjóður á nokkurn hlut í, stóran eða smáan. Ég vil sérstaklega nefna Kísiliðjuna, Járnblendifélagið, Þormóð ramma, Slippstöðina, Norðurstjörnuna og Rafha. Ég held að reynslan sýni að það er alltaf leitað töluvert til ríkisvaldsins um lánsfjárheimildir af hálfu fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs og slíkur liður hefur þá verið notaður í þessum tilgangi. Ef spurt er frekar um ráðstöfun af þessum lið er rétt að taka það fram, að eitt fyrirtæki hefur nú þegar fengið vilyrði fyrir því, að lánveiting verði til fyrirtækisins af þessum lið og það er Þormóður rammi. Í júnímánuði s. l. samþykkti ríkisstj. tillögu nefndar, sem skipuð var á s. l. vetri til að fjalla um málefni Þormóðs ramma, og í tillögu nefndarinnar var gert ráð fyrir að útvegað yrði sérstakt lánsfé til að ljúka byggingu frystihúss Þormóðs ramma sem hefur verið í byggingu í tæpan áratug. Lán í þessu skyni yrði væntanlega tekið af þessum lið lánsfjáráætlunar. Að öðru leyti hafa ekki verið teknar ákvarðanir um þennan lið. Hv. þm. spurði í sambandi við lífeyrissjóðina hvernig ætti að skilja orðið „fjmrn.“ í 1. mgr. 29. gr., sem fjallar um lífeyrissjóðina. Ég held að ég verði að svara því ósköp einfaldlega, að það verður að skýra þetta orð af samhengi textans. Það er ljóst að málið í heild snertir fyrst og fremst þessa tvo aðila, þ. e. annars vegar fjmrn. og hins vegar Seðlabanka Íslands, og að lífeyrissjóðirnir almennt heyra undir fjmrn. og að skipulagning á lánsfé er á verksviði fjmrn. Því held ég að mönnum hafi þótt eðlilegt að fjmrn. væri nefnt í þessu sambandi. Ég held að ég geti ekki gefið neina frekari skýringu á því en að mönnum hafi fundist eðlilegt að Seðlabankinn og fjmrn. væru nefnd í sömu andrá í þessu sambandi. Hv. þm. spurði hvað átt væri við með orðalaginu, að rn. skuli eiga viðræður við sjóðina í því skyni að ná samkomulagi um kauptilhögun og ganga frá endanlegri áætlun sinni um kaup lífeyrissjóðanna að loknum þeim viðræðum. Ég held líka að þetta orðalag skýri sig alveg sjálft og að það sé alveg ljóst hvað þarna er verið að fara. Það er gert ráð fyrir að leitað sé eftir samkomulagi við lífeyrissjóðina um þetta mál. Ég held að allir geri sér grein fyrir því, að það er afar þýðingarmikið að gott samkomulag sé við lífeyrissjóðina og að framkvæmd þessa lagaákvæðis velti á því, að það samstarf sé snurðulítið eða sem snurðuminnst. Auðvitað er alltaf hætta á einhverjum ágreiningi, en það er mjög þýðingarmikið að þetta samstarf geti orðið sem best. Það eru ekki í lagagreininni nein viðurlög sett ef skil eru ekki í fullkomnu lagi, og það er ekki heldur nein aðfararheimild af hálfu fjmrn. til að fylgja eftir vanskilum, þannig að auðvitað er fjmrn. í heldur veikri stöðu hvað þetta snertir. Ég hef persónulega talið að það hefði getað komið til greina að hafa þetta snarpara. Eins og mönnum er kunnugt setti ég fram hugmyndir í þá átt sem ekki áttu upp á pallborðið hjá talsmönnum lífeyrissjóðanna. Miðað við að menn vildu ná sem bestu samkomulagi um þessi mál almennt var fallið frá því að halda þeim hugmyndum til streitu. En ég held að þessi texti skýri sig nokkuð sjálfur, að það er ætlast til þess af fjmrn., að það hafi sem ítarlegastar viðræður við lífeyrissjóðina og freisti þess í lengstu lög að ná samkomulagi um þetta mál. Auðvitað verður svo einhver endir að vera á hverri deilu. Þar sem ekki er um að ræða að málinu sé vísað til gerðardóms eða til neins þriðja aðila er þarna gert ráð fyrir að fjmrn. geti gengið endanlega frá sinni áætlun um kaup lífeyrissjóðanna að þessum viðræðum loknum og taka þá að sjálfsögðu tillit til þess sem fram hefur komið í þeim viðræðum. Það var spurt hérna um Bjargráðasjóð og hvort hægt væri að gefa einhverja yfirlýsingu um ráðstafanir til að tryggja að hann gæti veitt bændum fyrirgreiðslu til fóðurkaupa og vegna afurðatjóns á árinu sem er að líða. Ég vil lýsa því yfir, að ég beitti mér einmitt fyrir því, að tekin væri inn í fjárlagafrv. heimild í þessum tilgangi, þar sem segi alveg ótvírætt að fjmrh. hafi heimild til að útvega Bjargráðasjóði lán sem verði til endurlána til bænda sem orðið hafa fyrir tjóni af völdum kals eða hafa orðið fyrir afurðatjóni vegna harðinda og kulda að undanförnu. Ég man ekki nákvæmlega hvernig þessi grein er orðuð, ég er ekki með hana fyrir framan mig, en ég get fullvissað menn um að tillaga þess efnis kemur fram við fjárlagaafgreiðsluna á morgun sem ein af till. fjvn. við 6. gr. frv. Herra forseti. Ég held ég muni það rétt, að ég hafi ekki verið spurður fleiri spurninga. Jú, ég hef líklega verið spurður aðeins fleiri spurninga. Ég var spurður spurninga varðandi Rafmagnsveitu Reykjavíkur af hv. þm. Eyjólfi Konráð. Ég held að öllum sé ljóst að þar er um ákveðinn vanda að ræða. Rafmagnsveita Reykjavíkur sótti um að fá að koma inn á lánsfjáráætlun með lántöku til að fylla í skarð í rekstri sínum. Niðurstaðan var að taka ekki slíkt lán inn. Ég held að allir geti verið sammála um að lántaka opinbers fyrirtækis vegna rekstrarerfiðleika eigi ekki rétt á sér nema í einhverjum óvenjulegum undantekningartilvikum. Vissulega getur það gerst að slíkt verði að gera, en ég held þó að menn hljóti að vera sammála um að það verði að leita allra leiða áður en til slíks er gripið og það verði þá að reyna að leysa þennan vanda eftir annarri leið. Hv. þm. spurði, hvor ekki mætti skilja bréf frá iðnrn. á þann veg, að framkvæmdum við Sultartanga hefði verið frestað, og það væri þá vegna þess að strikað hefði verið yfir allar beiðnir í meðferð fjh.- og viðskn. á þessari lánsfjáráætlun. Ég vil leyfa mér að fullyrða að þetta er á misskilningi byggt. Ég held að bréf iðnrh. til Landsvirkjunar standi ekki í neinu sambandi við afgreiðslu lánsfjáráætlunar og að ekki sé ástæða til að ætla að þar sé neitt samhengi á milli, enda vil ég benda á að í virkjanafrv., sem við samþykktum á s. l. vori, eru sjálfstæðar heimildir til lánsfjárútvegunar vegna virkjunarframkvæmda og strangt tekið þurfum við ekki að taka það inn í þessa lánsfjáráætlun. Að lokum var hér ein fyrirspurn frá hv. þm. Eyjólfi Konráð þess efnis, hvort ríkissjóður mundi ekki færa til afgang, sem hann fengi af lífeyrissjóðafé, til Framkvæmdasjóðs og Byggingarsjóðs ríkisins, ef afgangur yrði hjá ríkissjóði. Ég vil svara þessari spurningu játandi. Ef ríkissjóður fær meira en honum var ætlað samkv. lánsfjáráætlun finnst okkur eðlilegt að færa þann afgang yfir til Framkvæmdasjóðs og Byggingarsjóðs. En svo fremi að ríkissjóður fái það sem honum er ætlað í lánsfjáráætlun býst ég nú ekki við að við sjáum ástæðu til að jafna því frekar út, enda skiptir þetta kannske ekki heldur máli í sjálfu sér. Við höfum þegar gert ráðstafanir til að leysa vanda Framkvæmdasjóðs á ákveðinn máta og höfum því ekki gert ráð fyrir tilfærslum af þessu tagi, enda ekki búist við að afgangur yrði af lífeyrissjóðafé hjá ríkinu. Það er alveg rétt, sem hv. þm. segir, að ríkissjóður hefur komið inn í þessa lánsfjáröflun hjá lífeyrissjóðunum núna í seinni tíð. Menn geta haft þau orð um, að ríkissjóður sé að ryðjast inn á annarra verksvið. Það má nota yfir það hvaða orð sem menn vilja. Það er staðreynd að ríkissjóður hefur komið inn á þetta svið núna í seinni tíð. En hver var tilgangurinn? Tilgangurinn var að reyna að draga úr erlendum lántökum ríkissjóðs. Þess vegna kom ríkissjóður inn í þessa mynd lífeyrissjóðanna. Svo er það allt annað mál, að ríkissjóður hefur átt auðveldara með að afla síns hluta af þessu lífeyrissjóðafé vegna þess að hann er auðvitað í svo náinni snertingu við Lífeyrissjóð opinberra starfsmanna og Lífeyrissjóður opinberra starfsmanna hefur greitt sitt lífeyrissjóðsfé að talsvert miklu leyti til ríkissjóðs og svo að sjálfsögðu til Byggingarsjóðs ríkisins. Herra forseti. Ég held að ég hafi svarað öllum spurningum sem fram komu. 



Herra forseti. Ég kvaddi mér fyrst og fremst hljóðs til þess að þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Þau voru prúðmannleg og alúðleg, og það sýnir að hæstv. ráðh. getur, ef hann leggur sig fram, verið prúðmannlegur. Ég vil sérstaklega þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að hann hefur beitt sér fyrir að tekið verði sérstakt heimildarákvæði inn í fjárlög um það, að Bjargráðasjóði verði gert kleift að bæta mönnum tjón sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni í dag og menn hafa orðið fyrir á Norðurlandi vegna harðæris. Ég ætla ekki að fara út í frekari umr. hér efnislega, aðeins segja það, að hæstv. ráðh. minntist hér á að það væri staðreynd að ríkissjóður væri kominn á þennan markað, að afla fjár úr lífeyrissjóðakerfinu, og það hefði verið gert vegna þess að ríkissjóður væri að forðast erlendar lántökur með þessum hætti. Að sjálfsögðu hlýtur þetta að þýða það, að þá þrengir að öðrum aðilum, sem þarna voru fyrir og eru fjárvana, þannig að þetta út af fyrir sig minnkar ekki þrýstinginn á erlendar lántökur í heild sinni. Ég ætla ekki að efna til efnislegra umr. hér frekar út af þessu máli. Þær umr., sem hér hafa orðið í hv. deild í dag, hafa verið málefnalegar. Þær hafa verið mjög ítarlegar og góðar umr., vil ég segja. Þær hafa sýnt að þetta frv. er ekki vel unnið, svo að vægt sé til orða tekið. 



Herra forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta. Hæstv. ráðh. gaf nokkrar skýringar á fáeinum atriðum, en meginstefnumörkun og stefnuleysi frv. stendur jafnóhaggað eftir sem áður, nema þá að það hefur upplýstst enn betur af þeirri umr. sem hér hefur farið fram. Það er ætlast til að hér séu afgreidd lög án þess að ákvarðanir séu teknar, að hv. þm. fari heim í sín kjördæmi með það veganesti, að málið hafi verið afgreitt án þess að afgreiðsla og ákvörðun hafi átt sér stað að því er mjög marga liði varðar. Í annan stað hefur ekki komið neitt nýtt fram sem varðar t. d. þann þátt, sem ég gerði mjög að umtalsefni og reyndar aðrir fleiri hér, húsnæðismálin og það öngþveiti sem fram undan virðist vera að því er það varðar. En það stendur óhaggað, að hér er stefnt á feikilegar erlendar lántökur, langt umfram það sem nokkurn tíma hefur verið gert áður, ef valinn er raunhæfur mælikvarði á það og það sett í samband við aðrar þjóðhagsstærðir, hvort heldur er greiðslubyrði eða útflutningsframleiðslu eða heildarlán miðað við þjóðarframleiðslu eða nettólán, sem tekin eru, sem hlutfall af því sem lagt er í framkvæmdir í virkjunum, orkufrekum iðnaði og hitaveitu. Það var meira að segja svo, að ýmsir höfðu hér í umr. af því áhyggjur, að á því ári, sem nú er að líða, hefði reyndin verið sú, þegar innlend lánsfjáröflun brast, að auka erlendar lántökur og spurðu: Er það virkilega svo, að við eigum þetta enn á hættu? Þetta er eina spurningin af þeim meginspurningum, sem hér hafa verið bornar fram, sem hæstv. fjmrh. svaraði játandi. Hann tók það sérstaklega fram, að þegar brestur væri í innlendri fjáröflun, þá væri það svo, að það yrðu að koma erlendar lántökur.



Herra forseti. Þar sem ég bar fram allmargar og kannske flestar af þeim fsp. sem hæstv. ráðh. hefur hér svarað tel ég mér skylt að þakka honum fyrir hans svör. Ég var ánægður með þau að því leyti til, að þau voru sett fram á skiljanlegan hátt og kurteislega, eins og hér var haft orð á, og þarf ekki að hafa um það öllu fleiri orð. Ég beindi að vísu fyrirspurn til hæstv. forsrh. líka og bað hann um skýringar, en hann hefur ekki séð ástæðu til þess að svara né heldur að skýra mál sitt fyrir þessari hv. deild sem hann þó á sæti í, og raunar bjóst ég ekki við að hann mundi gera það. En það er aðeins eitt atriði sem ég vil fá, ef unnt er, aðeins skýrari grein gerða fyrir, þ. e. þetta með lífeyrissjóðina, orðalagið „sem viðurkenndir eru af fjmrn. og Seðlabanka.“ Ef ég hef skilið hæstv. fjmrh. rétt, að þetta breyti efnislega engu, það hafi verið talið eðlilegt að setja inn fjmrn. líka en efnislega verði túlkunin sú sama og í núgildandi lögum, þetta séu þeir sjóðir sem viðurkenndir eru af seðlabanka Íslands og heimild hafa til verðtryggingar, sbr. VII. kafla laga nr. 13 10. apríl 1979, - ef engin efnisbreyting er þó að því sé skotið inn að þeir séu viðurkenndir af fjmrn., þ. e. að fjmrn. muni viðurkenna alla sömu sjóðina og Seðlabanki Íslands gerir og hefur gert, þá tel ég ekki ástæðu til að flytja brtt. En ef þessi skilningur minn er rangur, þá væri að mínum dómi alveg nauðsynlegt að flytja brtt. og fella út þessi orð: „fjmrn. og “. Ég leyfi mér að spyrja hæstv. ráðh. hvort ég hafi skilið hann rétt, að þarna sé ekki um neina efnisbreytingu að ræða. Ef svo er mun ég ekki flytja brtt. Ég vona að hann geti svarað því með jái eða neii úr sæti sínu.

Ég veit nú ekki hverju skal svara.

Ég skal reyna að orða þetta svolítið skýrar: hvort það væri hugsanlegt að fjmrn. mundi neita viðurkenningu einhverjum sjóðum sem Seðlabankinn viðurkennir lögum samkvæmt, þannig að um einhverja sjóði, sem núna eru viðurkenndir, kynni fjmrn. að segja: Nei, þennan sjóð viðurkennum við ekki. - Ef svo er, að það er um efnisbreytingu að ræða, held ég að deildin verði að fella þessi orð niður. A. m. k. er ég sannfærður um að forustumenn lífeyrissjóðanna gengu út frá því. Þeir höfðu ekki gert sér grein fyrir því, að þessu orðalagi hafði verið skotið þarna inn. Þess vegna held ég að það væri sjálfsagt að fella þessi orð niður ef þetta á að þýða einhverja efnisbreytingu. Ég held meira að segja að mér sé óhætt að fullyrða það, að bæði formaður okkar nefndar og aðrir hafi litið á þessa mgr. sem óbreytta, að enginn annar hafi eftir þessu tekið en ég í gær eða nótt þegar ég var að lesa þetta nákvæmlega saman. Ráðh. treystir sér ekki til að svara þessu úr sæti sínu?

Ég hef kvatt mér hljóðs.

Já.



Herra forseti. Ég var ekki viðstaddur þær viðræður sem áttu sér stað við lífeyrissjóðina og verð því að byggja heimildir mínar á frásögnum annarra. En mér er sagt að þetta orð hafi verið í textanum þegar hann var sýndur lífeyrissjóðamönnum og hann hafi verið samþykktur með þessum hætti. Ég treysti mér ekki til að gefa þá yfirlýsingu, að þetta feli ekki í sér neina efnisbreytingu. Mér finnst að ég væri að segja nokkuð mikið ef ég segði að það að skjóta inn orðinu „fjmrn.“ í þennan texta þýddi enga efnisbreytingu. Það hlýtur auðvitað að þýða það, að fjmrn. komi við sögu í þessu samhengi. Það hlýtur að þýða það. Það er ekki hægt að skilja það öðruvísi eins og það stendur hér. Ég held hins vegar að hv. þm. geri kannske meira úr þessu máli en efni standa til, en ég treysti mér ekki til að svara spurningu hans algerlega neitandi. Ég held að það sé ljóst að orðið hlýtur að hafa merkingu í þessu samhengi og að menn hafi vísvitandi sett þetta orð inn. En ég sé ekki ástæðu til að gera alveg eins mikið úr þessu máli og hann gerir. Ég geri ráð fyrir að Seðlabankinn fari áfram með það hlutverk sem hann hefur gegnt í þessu sambandi. Það er auðvitað nokkuð ljóst, að Seðlabankinn hefur þær heimildir sem hann hefur haft í þessu sambandi, að hafa þau afskipti af fjárfestingarlánasjóðum sem hann hefur haft. En sem sagt, ég verð að svara þessari spurningu neitandi, ef gengið er á mig með það, að auðvitað hefur það efnislega merkingu, að orðinu „fjmrn.“ er skotið þarna inn í.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svar hans. Ég get ósköp vel skilið að hann hefur ekki hugleitt málið. Það kemur honum sjálfsagt spánskt fyrir sjónir nú, eins og það kom mér spánskt fyrir sjónir í gærkvöld þegar ég var að bera þetta saman. Ég hygg að það hafi enginn veitt þessu athygli og við höfum gengið út frá því, allir í fjh.- og viðskn. Ed., að 1. mgr. væri óbreytt frá gildandi lögum. En ég hef tekið þá ákvörðun að flytja ekki brtt. á þessu stigi, vegna þess að málið er ekki komið á lokaafgreiðslustig, hvorki í þessari deild og því síður náttúrlega í Nd., svo að það gefst tími til að kanna þetta betur. Ég efast ekki um að ráðh. muni gefa fullnægjandi yfirlýsingar eða þá að brtt. mætti flytja í Nd. ef málið yrði endanlega afgreitt hér án þess. Ég vil sem sagt ekki tefja fyrir málinu með því að hafa frekari umr. um þetta á þessu stigi.



Herra forseti. Ég hef flutt hér brtt. á þsk j. 224 um að 15. gr. falli niður. Ég varð ekki var við að hæstv. fjmrh. tjáði sig neitt um þessa brtt., og kannske mætti álykta sem svo að þögn væri samþykki. Þá vil ég vekja athygli á því, ég held að ég fari rétt með, ég hef a. m. k. ekki orðið var við það, að brtt., sem lögð hefur verið fram á þskj. 228, hafi verið rædd hér eða gerð grein fyrir henni. Þó er það hvorki meira né minna en ríkisstj. sem ber fram þessa brtt. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvort það megi vænta þess, að það verði mælt fyrir þessari brtt.



Herra forseti. Það er rétt, að ég fór ekki út í efnislegar umr. um málið hér áðan og svaraði eingöngu spurningum sem að mér var beint. En þó tek ég fram að ég er ekki samþykkur till. hv. þm. um að fella niður 15. gr. Ég taldi að við hefðum rætt svo ítarlega um það mál við 1. umr. málsins, ef ég man rétt, að sú afstaða mín hafi verið nokkuð skýr. Ég taldi þá grein óhjákvæmilega og við ræddum það nokkuð við 1. umr.

Brtt. var ekki borin fram fyrr en við 2. umr.

Nei, nei, en hugmyndin kom fram við 1. umr.

Hún var löngu komin fram.

Það liggja hérna fyrir tvær tillögur sem snerta þessa lánsfjáráætlun, og ég hygg að hvorugrar þeirra hafi verið getið í þessum umr. Ég heyrði ekki nákvæmlega mál frsm. nefndarinnar, og var ekki viss um hvort hann hefði eitthvað minnst á þetta mál. En það hefur líklega ekki verið, enda man ég núna að a. m. k. önnur till. er síðar til komin. En brtt. á þskj. 228 er á þá leið, að 22. gr. frv. falli burt. Þar er um að ræða að skerðing á Félagsheimilasjóði sé felld niður. En ég minni á í þessu sambandi að Félagsheimilasjóður hefur ekki verið með í þeim skerðingarákvæðum sem hafa verið í lánsfjárlögum á undanförnum árum. Það er í fyrsta sinn núna sem hann er tekinn þar upp, og það hefur orðið að samkomulagi að fella það aftur út. Ég held að ég þurfi ekki að gefa frekari skýringar á því. Þarna er sem sagt um það að ræða, að sú skerðing, sem var fyrirhuguð á Félagsheimilasjóði, kemur ekki til framkvæmda. Og það eru auðvitað mörg rök fyrir því í sjálfu sér. Ég vil geta þess hér, að ég flyt ásamt sjútvrh. till. um breytingu á lánsfjárlögum, sem felur í sér heimild fyrir ríkisstj. til að samþykkja að framlag ríkissjóðs til Fiskveiðasjóðs gangi til Stofnfjársjóðs fiskiskipa. Þessi till. er fyrst og fremst komin frá sjútvrh. sem hafði með þetta mál að gera þegar samið var um fiskverð. Það varð niðurstaða í samningum um fiskverð, m. a. í góðu samkomulagi við Landssamband ísl. útvegsmanna, að þessi tilfærsla ætti sér stað. Úr því að verið er að óska eftir að nefndar séu hér allar tillögur sem fyrir liggja, þá er rétt að láta ekki þessarar till. ógetið.