Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Sjútvn. Ed. hefur fjallað um frv. til l. um breyting á lögum nr. 55 15. apríl 1971, sbr. lög nr. 57 21. apríl 1974, um fiskvinnsluskóla, 11. mál. Í aths. við frv. segir m. a.: „Meginmarkmið með flutningi þessa frv., ef að lögum verður, er að taka af tvímæli um réttarstöðu fiskiðnaðarmanna, er þeir hafa lokið prófi frá Fiskvinnsluskólanum, og setja skýrari ákvæði um lokapróf, verklegt próf, svo og starfsþjálfun að prófi loknu. Jafnframt er stefnt að því að afmarka betur en nú er gert námskeiðshald fyrir matsmenn, svo og endurmenntun þeirra.“ Sjútvn. var sammála um að gera þá breytingu á frv., sem kemur fram á þskj. 567, en það er að skólanefnd Fiskvinnsluskólans skuli skipuð sex mönnum í stað fimm. Það er m. ö. o. lagt til að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins tilnefni einn mann í skólanefnd. Að öðru leyti verði skólanefndin skipuð einum manni eftir tilnefningu Fiskifélags Íslands, einum eftir tilnefningu Fiskiðnar, fagfélags fiskiðnaðarins, og einum úr hópi reglulegra nemenda skólans. Tveir nefndarmenn skulu skipaðir án tilnefningar. Annar skal vera frá Framleiðslueftirliti sjávarafurða, en hinn úr röðum framleiðenda. Undir þetta nál. skrifa allir nm. sjútvn., þeir Stefán Guðmundsson, Guðmundur Bjarnason, Geir Gunnarsson, Gunnar Thoroddsen, Guðmundur Karlsson, Egill Jónsson og Kjartan Jóhannsson.



Herra forseti. Sjútvn. Ed. hefur fjallað um frv. til l. um breyt. á l. nr. 108 31 des. 1974, um Framleiðslueftirlit sjávarafurða, 24. mál. Þetta frv. er flutt í beinum tengslum við frv. um Fiskvinnsluskólann sem við vorum að fjalla um hér áður. Meginbreytingin sem gerð var á frv. í meðferð Nd., er að löggilding á matsmönnum til ferskfisks-, saltfisks-, saltsíldar- og skreiðarmats fer fram eftir að þeir hafa starfað í tvo mánuði eða minnst 300 vinnustundir að fiskmati. Sjútvn. Ed. var sammála um að leggja til að frv. verði samþykkt eins og það kom frá Nd. Undir nál. skrifa þeir Stefán Guðmundsson, Guðmundur Bjarnason, Geir Gunnarsson, Gunnar Thoroddsen, Guðmundur Karlsson, Egill Jónsson og Kjartan Jóhannsson.



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir til umr., er að ýmsu leyti svipað þeirri stefnu sem Alþfl. hefur mótað að því er varðar virkjunarmál og orkufrekan iðnað. Nokkur frávik eru þó að því er varðar viss atriði, en í megindráttum fellur þetta frv. að þeim sjónarmiðum sem þegar hafa verið túlkuð fyrir hönd Alþfl. í þessum málum í umr. hér á þinginu og annars staðar á opinberum vettvangi. Nú hefur reyndar líka verið lagt fram frv. af hálfu Magnúsar H. Magnússonar og fleiri þm. Alþfl. um breytingar á lögum um Landsvirkjun sem lúta í sömu átt. Meginmunur þessara tveggja frumvarpa liggur í því,. að í frv. því, sem hv. þm. Magnús H. Magnússon og fleiri Alþfl.-menn hafa lagt fram, er röðun framkvæmda gefin allákveðið til kynna, og í annan stað er gert ráð fyrir að Landsvirkjun sé framkvæmdaaðili að öllum þeim virkjunum sem þar er gerð tillaga um. Að því er virkjunarkosti varðar liggur munurinn kannske fyrst og fremst í því, að í frv. Magnúsar H. Magnússonar og fleiri þm. Alþfl. er enn fremur gert ráð fyrir möguleikanum á stækkun Búrfellsstöðvarinnar ásamt aðalorkuveitu. Sá kostur er ekki í því frv. til l. sem hér er til umr. Eins og hv. deild er kunnugt fluttu þm. Alþfl. þegar við upphaf þessa þings þáltill. um aukningu orkufreks iðnaðar, þar sem gert var ráð fyrir að Alþingi ályktaði að kjósa nefnd sjö þm. til að fjalla um stórfellda aukningu á orkufrekum iðnaði næstu ár til að nýta í ríkara mæli en nú er gert hinar miklu og óbeisluðu orkulindir fallvatna og jarðhita. Tilgangur þessarar till. var að ákveða stóraukna hagnýtingu á orkulindum landsins til iðnvæðingar og með þeim hætti að stöðva afturför lífskjara og tryggja með sem skjótustum hætti batnandi afkomu, aukið atvinnuöryggi og fjölgun atvinnutækifæra og þar með að leitast við að stöðva landflóttann. Þær tillögur, sem Alþfl.-menn í Nd. hafa flutt um þetta mál, eru í fullu samræmi við þá till. til þál., sem ég gat hér um, um aukningu orkufreks iðnaðar. Meginhugsunin í þeirri till. okkar Alþfl.-manna í Nd. er að gefa nú þegar heimildir til virkjunar á allmörgum virkjunarkostum, velja þeim forgangsröð, eins og ég gat um áðan, og að fela Landsvirkjun framkvæmd þessara mála. Að því er varðar síðast talda atriðið er rétt að rifja upp að oft hefur verið rætt um nauðsyn þess, að allar meiri háttar virkjanir og meginflutningslínur væru á hendi eins aðila. Þessi stefnumörkun hefur birst í tillögum um að virkjunarsvæði Landsvirkjunar næði til landsins alls og að Landsvirkjun risi þannig undir nafni. Það er skemmst að minnast þess, að núv. iðnrh. beitti sér mjög fyrir lagabreytingum í þessa átt. Af þeim sökum kemur mönnum vitaskuld spánskt fyrir sjónir að undirbúningur skuli nú falinn öðru fyrirtæki, því að til að ná því markmiði, að Landsvirkjun byggi og starfræki virkjanir um land allt og rísi þannig undir nafni, er auðvitað nærfelldast að fela henni að annast framkvæmd og rekstur á þeim virkjunum af stærra tagi sem fram undan eru. Þetta sjónarmið kemur fram í till. Alþfl.-mannanna í Nd. Á hitt er svo jafnframt að líta, að Landsvirkjun býr yfir mestri þekkingu og reynslu á þessu sviði og ætti því að vera hæfust til að hafa framkvæmdir og rekstur á hendi, og af þessum sökum einum saman virðist einsýnt að rétt sé að fela Landsvirkjun þetta verkefni. Um þá virkjunarkosti, sem upp eru taldir, er þó gerður sá fyrirvari í till. Alþfl.-mannanna í Nd., að ekki skuli ráðast í virkjanir nema sýnt hafi verið fram á að nægur markaður verði fyrir hendi þegar áætlað er að virkjunarframkvæmdum ljúki, nægur markaður til að tryggja hagkvæmni viðkomandi virkjunar, og má sá markaður vera annars vegar vegna aukinnar og almennrar orkunotkunar eða hins vegar með sölusamningum til orkufreks iðnaðar. Trúi ég að engum komi það á óvart, að saman fari markaður og virkjunarmál, en við leggjum sem sagt áherslu á það, að gert verði átak í þessum efnum til þess að treysta atvinnulífið í landinu. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna, að orkumálin og orkunýting til orkufreks iðnaðar sé sú grein atvinnulífsins sem líklegust sé til þess að fjölga atvinnutækifærum hér á landi við arðbær störf, treysta lífskjörin og eyða þannig óvissu og stöðva landflótta. Með þessu móti mundi okkur takast að snúa við af braut rýrnandi eða staðnandi lífskjara og landflótta og ná að treysta lífskjörin og auka hagvöxtinn. En það er okkur m. a. nauðsynlegt til þess að standa undir margvíslegum félagslegum verkefnum sem sinna verður í ríkara mæli en gert hefur verið til þessa. Ég held að það sé rétt að líta á að á undanförnum 15 árum hefur verið virkjuð ein virkjun um það bil á fjögurra ára fresti eða sem svarar til að þeim virkjunum, sem hér er einkum talað um, í Sultartanga, í Blöndu og í Fljótsdal, yrði lokið á 12 árum, ef óbreyttur hraði væri í virkjunarmálunum. Þær virkjanir, sem hér er talað um, eru samtals þrjár tetrawattstundir og miðað við sama virkjunarhraða og verið hefur undanfarin 5 ár ætti þeim að verða lokið á 12 árum. Það er hins vegar eðlilegt markmið að allar þessar þrjár virkjanir verði komnar fyrr í gagnið og fyrir árið 1990. Við höfum sett okkur, Alþfl.-menn, og teljum eðlilegt að auka virkjunarhraðann um því sem næst 50%, sem mundi þá þýða að öllum þessum virkjunum yrði lokið á 8 árum. Ef sú stefna yrði tekin upp, þá er óþarfi að búa sér til landshlutaríg út af þeim virkjunum sem nú eru til umræðu. Þetta ætti að gerast með þeim hætti að halda áfram virkjunum á Þjórsársvæðinu, þar með talin Sultartangavirkjun, og bæta öðrum virkjunarkostum við og þá væntanlega í þeirri röð, að Blönduvirkjun færi í framkvæmd 1983, en það er eðlilegur undirbúningstími fyrir þá virkjun að hún hefjist þá, og síðan Fljótsdalsvirkjun svo fljótt sem undirbúningi hefði verið lokið og markaður hefði verið tryggður fyrir orkuna. En jafnframt þurfum við að snúa okkur að því af alefli að athuga möguleika á frekari orkufrekum iðnaði. Fjárhagslega ætti þetta ekki að verða okkur ofviða. Á undanförnum árum hefur fjárfestingin í virkjunarkostum að jafnaði verið 21 milljarður gkr. á ári. 50% aukning mundi þýða viðbót upp á um það bil 10 milljarða gkr., eða eins og svarar kannske til um það bil þriggja togara, og annað eins hafa menn nú látið sig hafa hér á Íslandi. En markmiðið á jafnframt að vera að hafa alltaf nægilega marga valkosti undirbúna til þess að nýta arðgæfa möguleika sem gefast kunna í orkufrekum iðnaði á hverjum tíma. Mér sýnist að að undanförnu hafi verið fylgt eins konar músarholusjónarmiði í virkjunarmálum hér á landi. Það hefur verið stefna hæstv. iðnrh. - og er greinilega stefna hans - að gera sem minnst og sem seinast, þannig að fleyta megi sér við orkuskort eða knappa orku fram til áranna 1987 - 1988 sem aðgerðaminnst. Ég held að það sé röng stefna. Við Alþfl.-menn teljum að sú stefna, sem birtist í frv. okkar og þeim málflutningi, sem við höfum haft uppi, og birtist reyndar líka í því frv. sem hér er til umr., sé hið rétta í þessum efnum og þess vegna sé nauðsynlegt að gera stórfellt átak í þessum efnum. Ég vil að lokum minna á það, að virkjunarframkvæmdir eru í sjálfu sér atvinnugrein hér á landi. Það er mikill fjöldi manna, sem hefur unnið við virkjunarframkvæmdir að undanförnu. Í sumar má búast við að vinni um 500 manns við Hrauneyjafossvirkjun og líklega um 100 til viðbótar í sambandi við línubyggingar. Samtals eru þá um 600 manns sem verða í þessum störfum í sumar. Í járnblendiverksmiðjunni hafa að undanförnu unnið við framkvæmdir 80–100 manns, en þegar mest var um 300 og s. l. tvö ár 150–200 manns. Ég hugsa að það láti nærri, að almennt verkafólk og iðnaðarmenn, sem unnið hafa við virkjunarframkvæmdir og byggingarframkvæmdir í orkufrekum iðjuverum á undanförnum árum, hafi verið 600–800 talsins. Hér er komin upp atvinnugrein, hér er kominn upp hópur fólks sem kann að standa að virkjunum og vinna að virkjunarframkvæmdum og framkvæmdum af þessu tagi. Hér er kominn upp hópur fólks sem hefur haft lífsviðurværi sitt af þessum framkvæmdum. Í þessu sambandi er tvennt að athuga: Í fyrsta lagi, að ef hlé verður á virkjunarframkvæmdum og framkvæmdum við fyrirtæki sem nýta sér orku, þá yrði þetta fólk að leita sér annars staðar að störfum. Það er hætt við að mörgum gæti veist það erfitt. Í annan stað verður að gæta að því, að í rauninni höfum við komið okkur upp hópi fólks sem kann að vinna saman. Við höfum komið okkur upp vél sem kann að framleiða virkjanir, og þá vél eigum við ekki að brjóta, þá vél eigum við að nýta okkur. Mér er kunnugt um það, að að undanförnu hafa menn úr þessum hópi verið að flytjast úr landi vegna þess að þeir sæju ekki atvinnutækifæri fyrir sig fram undan. Þegar eðlileg stefna er að nýta sér þær orkulindir, sem fyrir hendi eru, til aukinnar atvinnuuppbyggingar, þá megum við ekki gera það með þeim hætti, að við eyðileggjum þá vél sem kann að framleiða virkjanir, að við köstum því fólki frá okkur sem hefur starfað við þetta og kann að starfa við þetta. Við eigum líka að hafa í huga atvinnusjónarmið þessa fólks. Ég hef stöku sinnum heyrt það sjónarmið, að með því að virkja værum við að ganga á auðlindir okkar, það verði þá ekkert eftir t. d. um aldamótin eða svo. Ég tel að þetta sé grundvallarmisskilningur. Meðan við virkjum ekki rennur vatnsaflið ónotað til sjávar og skilar engu í þjóðarbúið, en ef við virkjum, þá skilar það sínu á hverju ári. Ef við hins vegar þurfum á vatnsaflinu að halda til annarra nota en þeirra sem við settum raforku úr vatnsaflinu í núna, þá á það að vera hægur vandi að þeim 20–30 árum liðnum sem menn eru að tala um. Þá verða afskrifuð þau fyrirtæki sem menn hafa verið með, og þá geta menn nýtt þetta til annarra hluta sem kunna að þykja betri á þeim tíma. En jafnframt hefur þó tímabilið fram til þess tíma verið notað til þess að renna frekari stoðum undir þjóðlíf okkar og undir atvinnulífið hér á landi, skapa atvinnutækifæri og treysta lífskjörin. Herra forseti. Ég tel í megindráttum að það frv., sem hér er mælt fyrir, sé gott frv. og falli saman við þá stefnumörkun sem Alþfl. hefur haft uppi í þessum efnum. Þau atriði, sem einkum ber á milli, hef ég þegar rakið. Það er skoðun okkar Alþfl.-manna, að það sé nauðsynlegt að kveða upp úr um það, að Landsvirkjun hafi þessi verkefni á hendi. Við teljum líka að það sé eðlilegt að gefa nánar til kynna en hér er gert röðun framkvæmda með þeim hætti sem við höfum gert. Við teljum enn fremur eðlilegt að hafa eingöngu almennan fyrirvara um orkuöflun, en að öðru leyti fellur þetta frv. saman við þær hugmyndir, sem við Alþfl.-menn höfum, og hugsanlega mætti ná samstöðu um málamiðlun í þessum efnum.



Herra forseti. Það hafa nú orðið allmiklar umr. um frv. það sem hér er á dagskrá, og er það ekki að ófyrirsynju og að sjálfsögðu ekki nema gott um það að segja. Það eru nokkur tíðindi, sem eru varðandi þessi virkjunarmál, að sex þm. Alþfl. í Nd. hafa borið fram frv. til laga um breytingar á lögum um Landsvirkjun, sem hv. 2. þm. Reykn. vék að í máli sínu nú. Ég tel að þetta frv. feli í sér stuðning við meginstefnu þess frv. sem við sjálfstæðismenn höfum lagt fram og stöndum að og er hér til umr., en ég ætla mér ekki hér að ræða það frv. sem liggur fyrir Nd. Ég vil aðeins að gefnu tilefni vekja athygli á því, sem hv. 2. þm. Reykn. kom líka að, að í frv. okkar sjálfstæðismanna er gert ráð fyrir að virkjunaraðili sé Landsvirkjun eða landshlutafyrirtæki. En þeir Alþfl.-menn reikna með að það sé einungis Landsvirkjun sem komi til greina eða sé falið að annast þessar virkjunarframkvæmdir og rekstur þessara virkjana. Við sjálfstæðismenn höfum viljað gera ráð fyrir að það væri möguleiki á því að stofna landshlutafyrirtæki í hinum einstöku landshlutum, eins og ég gerði grein fyrir í framsögu minni fyrir þessu máli. Við höldum því þannig opnu samkv. okkar till. að það geti verið landshlutafyrirtæki á Suðurlandi. Ég vil leyfa mér að vekja athygli á því, að iðnn. þessarar hv. deildar hefur borist umsögn frá samtökum sunnlenskra sveitarfélaga um frv. til orkulaga sem liggur fyrir nefndinni og er flutt af okkur sjálfstæðismönnum í þessari hv. deild. Í þessu frv. er gert ráð fyrir landshlutafyrirtækjum ef vilji er fyrir því í viðkomandi landshlutum. En þessi umsögn frá Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga er á þá leið, að það ákvæði frv. sé til bóta, að möguleikar séu fyrir stofnun landshlutaveitu. Ég vek athygli á því, að jafnvel samtök sveitarfélaga á Suðurlandi, þar sem Landsvirkjun er nú með sínar virkjanir, hefur sent hv. iðnn. þessa umsögn. Hv. 2. þm. Reykn. á sæti í þessari nefnd og ég geri ráð fyrir að honum sé þetta kunnugt. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara að ræða sérstaklega um ræðu hv. 2. þm. Reykn., vegna þess að það kom glögglega fram að víðtæk samstaða er milli okkar, og ég vil þá meina milli stjórnarandstöðuflokkanna, í þessu máli. En ég vík þá að öðrum ræðum sem fluttar hafa verið í þessum umr., og er þar þá fyrst til að taka ræðu hæstv. iðnrh. Hæstv. iðnrh. flutti ítarlega ræðu um þetta mál, þar sem hann kom viða við og ræddi málin málefnalega. En ég tel ástæðu til að gera aths. við vissa þætti í ræðu hans. Hæstv. ráðh. kom ítrekað að því í ræðu sinni, að við sjálfstæðismenn vildum gefa hæstv. ríkisstj. víðtækar heimildir. Hann lét orð falla á þá leið, að það mætti túlka sem traust okkar á ríkisstj.  En hér er ekki um frv. að ræða í heimildarformi eins og venjulega er þegar um virkjanir er að ræða. Ég ræddi þetta alveg sérstaklega í minni framsöguræðu. Hér er ekki talað um að heimila ríkisstj. Hér eru fyrirmæli til ríkisstj. um að hún skuli fela Landsvirkjun eða landshlutafyrirtækjum þær framkvæmdir sem hér um ræðir. Það er ekki tilviljun, að þetta form er haft eins og ég sagði í minni framsöguræðu. Það er vegna þess að við teljum að hæstv. ríkisstj. veiti ekki af fyrirmælum í þessu efni. Náskylt þessum fyrirmælum er það ákvæði frv., að sett eru bein, ákveðin skilyrði fyrir því, að hefja megi framkvæmdir við ákveðnar virkjanir, þ. e. Fljótsdalsvirkjun og Blönduvirkjun. Það leiðir af því, að það stoðar ekki að ætla að gefa ríkisstj. - hver sem hún er - bein fyrirmæli um framkvæmdir ef ekki er fullnægt vissum skilyrðum. Þess vegna eru skilyrðin fram tekin í frv. á þann veg sem gert er. Ég vona að þetta atriði verði ekki raunar neitt ágreiningsatriði milli mín og hæstv. ráðh. og það liggi ljóst fyrir hvað vakir fyrir flm. í þessu efni. Ég skil það náttúrlega ósköp vel, að það væri fagnaðarefni fyrir hæstv. ráðh. ef hann fyndi að það vottaði hjá stjórnarandstöðunni fyrir einhverju trausti á ríkisstj. Þá er það annað atriði sem hæstv. ráðh. vék nokkuð að, þó ekki mikið. Hann vakti athygli á því, sem rétt var, að framkvæmdum væri ekki raðað. Hann hélt ekki uppi mikilli gagnrýni á frv. fyrir það, naumast var þar að finna nokkra gagnrýni. Ef svo hefði verið, þá geri ég ráð fyrir að hæstv. ráðh. hefði sagt okkur hvaða röðun hann vildi hafa á verkefnunum. En það gerði hæstv. ráðh. ekki, þannig að eins og stendur virðist mér nú að líkt sé ástatt með okkur sjálfstæðismenn og hæstv. ráðh. í þessu efni. Ég vék sérstaklega að því í minni framsöguræðu, hvers vegna þessi háttur væri á hafður, og skýrði það rækilega. Ég benti m. a. á að það gæti tafið framkvæmdir ef við í löggjöf ætluðum að binda algerlega framkvæmdaröðina. Það væri alvarlegt mál vegna þess að tillaga okkar sjálfstæðismanna er um að ljúka öllum verkefnum, sem frv. fjallar um, á tilteknum tíma, innan 10 ára. Þess vegna mætti ekki missa neinn tíma til athafna í þessu máli, hvort sem það er til undirbúnings að framkvæmdum eða framkvæmdirnar sjálfar. Það yrði að taka hvert verkefni fyrir eins og það lægi fyrir. Hæstv. ráðh. ræddi um stóriðju. Það var eðlilegt, því að eins og ég lagði ríka áherslu á í minni framsögu er forsendan fyrir öllum þessum framkvæmdum, svona miklum og örum framkvæmdum í virkjunarmálum, fólgin í því, að markaður fáist að verulegu leyti í formi stóriðju eða orkufreks iðnaðar. Ég skildi hæstv. iðnrh. þannig, að við værum sammála um að það yrði að koma til orkufrekur iðnaður, við værum sammála um að við yrðum að gera átak í stóriðjumálum. Þetta er ákaflega þýðingarmikið, að stjórnarandstaðan og ég ætla ríkisstj. séu sammála um þetta. Og það breytir náttúrlega engu um þetta, það sem hv. 11. þm. Reykv. og 4. þm. Norðurl. e. voru að segja um þessi efni fyrr í umr. En við hæstv. iðnrh. virðumst ekki vera sammála um allt varðandi stóriðjuna og var kannske ekki þess að vænta. Ég skildi hæstv. iðnrh. þannig, að hann teldi að það væri ekki rétt stefna eða óþarfi að leggja áherslu á það, eins og við flm. þessa frv. gerum, að tryggja markaðinn fyrir fram, að taka fyrir fram eða jafnhliða ákvörðun um stórvirkjun. Ég skildi hæstv. ráðh. þannig, að ef það væri gert, þá værum við leitandi út um allan heim að kaupendum að orkunni og það gæti valdið því, að við hefðum lakari samningsstöðu þegar við værum að semja um orkuverðið. Hann orðaði þetta þannig, minnir mig, í ræðu sinni, að ef við færum svona að köstuðum við okkur til sunds í þessu máli. En ég held að við þurfum að líta nánar á þetta, og ég verð að segja að mér finnst þetta furðuleg röksemdafærsla hjá hæstv. iðnrh. Frá mínu sjónarmiði er þetta alger rökvilla. Ég held að með því að tryggja fyrir fram markaðinn eða jafnframt og við förum í virkjanir, þá höfum við miklu betri aðstöðu til samninga heldur en ef við erum búnir að virkja og ætlum svo að fara að leita markaðarins, því að þá erum við búnir að leggja í kostnaðinn við virkjanirnar og erum í vanda staddir. Ég sé ekki annað en það væri hin bágbornasta samningsaðstaða fyrir okkur varðandi orkuverðið undir þeim kringumstæðum. Ef við yrðum ekki búnir að virkja, þá höfum við alltaf möguleika á því að virkja ekki ef við höfum ekki markað fyrir orkuna. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. athugi þetta nánar. Þetta er að sjálfsögðu ákaflega þýðingarmikið atriði. Ég sagði áðan að við hæstv. iðnrh. værum sammála um að það þyrfti að koma til stóriðja. Ég skil málflutning hans hér og ræðu hans þannig. Hann talar líka um það í ræðunni, að það þyrfti atvinnuuppbyggingu í landinu, eins og hann orðaði það, og hann sagðist vera með henni nokkuð afdráttarlaust, eins og hann orðaði það. Það liggur kannske í þessum orðum að það eigi að fara með gát í atvinnuuppbyggingunni. Hann talaði um það í þessu sama sambandi, að atvinnuuppbyggingin mætti ekki verða fótakefli efnahagslega. Svo var hann allt í einu farinn að tala um sjálfstæði þjóðarinnar í þessu sambandi. Þetta kemur dálítið annarlega fyrir sjónir þegar við erum að ræða um það stórkostlega verkefni sem bíður okkar, að hagnýta sem best þau auðæfi, sem við eigum í orkulindunum, til atvinnuuppbyggingar, atvinnuöryggis og hagsældar fyrir landsmenn. Maður verður að ætla að þarna séu enn þá einhverjar leifar af þeirri gömlu stóriðjuhræðslu sem hefur komið fram hjá vissum aðilum á undanförnum árum og áratugum. Ég segi: leifar, ég leyfi mér að segja það, vegna þess að hæstv. ráðh, kvað nú ekki sterkt að orði í þessu efni. Það var náttúrlega ekkert sambærilegt og ætti ekki að nefna í sömu andránni og þann tón sem kom fram í máli hv. 4. þm. Norðurl. e. og hv. 11. þm. Reykv. En ég geng út frá því, að hæstv. iðnrh. geri sér alveg grein fyrir því, að þessi svokölluðu höfuðrök, sem menn hafa verið að hampa á móti stóriðju, séu nú að verða ætíð léttvægari. Hver trúir því, að það sé hætta á því að eigendur stóriðjufyrirtækja gangi í eitthvert bandalag við atvinnurekendavaldið í landinu til þess að berja á verkalýðnum? Þetta var ein af höfuðröksemdum gegn stóriðju þegar umræður um hana byrjuðu á sjöunda áratugnum.

Vill hv. þm. líka rifja upp eitthvað af þeim röksemdum sem voru með?

Hver trúir því í dag, að það sé hætta á pólitískum áhrifum hér í þessu landi frá erlendum eigendum stóriðjufyrirtækja? Þetta voru rök sem var mjög hampað á sínum tíma. Enn voru svokölluð rök í þessu efni hin fjárhagslega áhætta, sem menn töldu að landsmenn tækju á sig með því að fara út á þessa braut.

Hvar er hagnaður af járnblendinu, hv. þm., hvar er hagnaðurinn af járnblendiverksmiðjunni?

Ég skal koma síðar að því, hv. þm., og mundu það, hv. 4. þm. Norðurl. e., að ég mun veit þér þá þjónustu sem ég vil og vert er í þessum umr. og ljúka því áður en ég fer úr ræðustólnum. Ég vil víkja fáeinum orðum frekar að hæstv. iðnrh., ekki í ádeiluformi. Ég vil bara leggja áherslu á það, hvað hæstv. iðnrh. gegnir veigamiklu hlutverki í þessum málum. Ég tek svo til orða vegna þess, að það, sem við erum að tala um í þessum umr., og það, sem þetta frv. fjallar um, er stórvirki í íslenskum efnahagsmálum, og það verður ekki gert átakalaust, áreynslulaust. Það þarf mikla baráttu og menn þurfa að vera staðráðnir í því að koma því fram sem hér er um að ræða. Ég vona sannarlega að okkur takist að framkvæma þetta, hver svo sem ríkisstj. er og hver svo sem iðnrh. er. Hér er um að ræða mál sem er hafið langt yfir hversdagslegt dægurþras, og hér er um að ræða mál sem við ættum að geta verið sammála um. Ég skal þá víkja að ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e., Stefáns Jónssonar. Ég hef áður látið þess getið, að það hefur kveðið við allt annan tón hjá honum í þessum umr. heldur en hjá hæstv. iðnrh. Þessi hv. þm. kom allvíða við. En allt hans mál var mengað, ef svo mætti segja, af andúð og skilningsleysi á því viðhorfi sem hér er um að ræða og varðar stóriðju og orkufrekan iðnað í landinu. Hv. 4. þm. Norðurl. e. vað nú svo brátt, að hann varð að kalla fram í áðan og spyrja hver hefði verið ágóði af járnblendiverksmiðjunni.

Hagur, sem hv. þm. fullyrti að hefði verið.

Meinar þú reikningslegur hagur?

Nei, fjárhagslegur.

Fjárhagslegur, já, af verksmiðjunni sjálfri?

Já.

Ég hef nú ekki undir höndum hér reikninga verksmiðjunnar. Þeir eru enn ekki ýkjamargir, en ég get þó gefið þær upplýsingar, að á árinu 1980 var rekstrarhalli 22 millj. nýkr. Sú upphæð er nokkurn veginn jöfn afskriftarupphæð hjá fyrirtækinu á þessu ári. Hv. 4. þm. Norðurl. e. - 

Nei, þm. virðist vera eitthvað feiminn.

Jæja, það verður ekki borið upp á hv. 11. þm. Reykv. að hann sé feiminn að tala, hvort sem hann á að tala eða ekki. Hv. 4. þm. Norðurl. e. fullyrti að kostnaður við að skapa hvert atvinnutækifæri að Grundartanga væri 10 millj. kr. Hann sagði til áherslu 1000 millj., milljarður, þá átti hann við gkr. Hvernig svo sem hv. þm. reiknar þetta út er þetta alger fjarstæða - við fáum kannske að heyra síðar hvernig hann reiknar þetta út - því að ég vil gefa þær upplýsingar hér, að þótt allur kostnaður við byggingu og gangsetningu verksmiðjunnar og byggingarkostnaður hafnarinnar að Grundartanga sé reiknaður til núverðs verður þessi fjárfesting ekki hærri en rúmar 3 millj. kr. - svo að við tölum á máli hv. 4. þm. Norðurl. e. og notum gkr. - ekki hærri en 300 millj. gkr. Þótt bætt sé við hluta hins fasta afls í Hrauneyjafossvirkjun af heildarkostnaði hennar, eins og hún er ráðgerð, hækkar sú fjárfesting þennan kostnað á starf ekki nema um 1 millj. kr. eða 100 millj. gkr. Það er talin nothæf svokölluð þumalfingursregla, að hvert starf í framleiðsluiðnaði af því tagi, sem um er að ræða í Grundartangaverksmiðjunni, leiði með ýmsum hætti af sér fjögur störf, auk þeirra verkefna sem sjálfur rekstur slíkrar verksmiðju skapar. Þegar í hlut á verksmiðja sem .þarfnast svo mikilla flutninga á sjó sem Grundartangaverksmiðjan má vænta þess, að þessi margfeldisáhrif séu enn þá meiri. Raunar liggur fyrir að samningar Járnblendifélagsins við íslenskt skipafélag um hráefnisflutninga eingöngu hafa frá og með maímánuði n. k. lagt grundvöll að störfum 65 sjómanna á farskipum við flutninga, ýmist hérlendis eða fyrir erlenda farmflytjendur. Þetta er raunveruleikinn. Ég innti hv. 4. þm. Norðurl. e. eftir því, hvernig hann rökstyddi þá fullyrðingu sína sem hann kom með í máli sínu áður, að hvert starf kostaði 1 milljarð gkr. Mér finnst ekki nema sanngjarnt, þegar þessi hv. þm. er að óska eftir þess konar þjónustu af minni hálfu, að hann verði nú við þessu og skýri þetta nánar. Þá var það annað sem hv. þm. ræddi sérstaklega um, og það var verðið fyrir orkuna til ÍSALs, þetta gamalkunna umræðuefni. Ég sagði áðan að mál þessa hv. þm. hefði einkennst af misskilningi á því máli sem við erum hér að fjalla um. Allt hans tal um orkuverðið ber vott um þennan misskilning. Það er ýmislegt sem við skulum hafa í huga þegar við ræðum um verðið á orkunni til álverksmiðjunnar. Við getum t. d. haft það í huga, að þegar þessir samningar voru gerðir var ekki mikið talað um hækkandi orkuverð eða þverrandi orkulindir í heiminum, sú umræða kom til síðar. Orkuverðið til álversins hefur verið ágreiningsmál. En það ætti ekki að vera mjög erfitt að átta sig á þessu máli, ef menn vilja það. Það verður að hafa viss atriði í huga varðandi þetta mál. Það verður að hafa í huga að orkusala til álversins var forsenda þess, að hægt var að virkja jafnstórt og jafnódýrt við Búrfell eins og gert var. Þröngsýnni stjórnmálamenn vildu hins vegar miða stærð virkjunarinnar við 70 mw. í stað 210 mw. eins og varð ofan á. Það verður líka að hafa í huga, að ÍSAL kaupir raforku í heildsölu fram hjá dreifikerfi hins almenna notanda, en dreifikerfið, sem er mjög kostnaðarsamt, er einn helsti verðþáttur smásölunnar. Það er fleira sem við þurfum að hafa í huga. Við þurfum að hafa í huga að ÍSAL nýtir orku allan sólarhringinn allt árið og er skuldbundið til að greiða fyrir hana án tillits til þess, hvort unnt er að nota hana eða ekki. Þetta skyldu menn hafa í huga. Á þeim tíma, sem liðinn er frá því að Búrfellsvirkjun hóf rekstur, nema tekjur frá ÍSAL um 56% af öllum rekstrarkostnaði ásamt lánagreiðslum vegna Búrfellsvirkjunar. Búrfell er talið geta skilað 250 mw. í afli að staðaldri, en ÍSAL hefur á umræddum tíma notað u. þ. b. 140 mw. af því afli eða um 65%, notað 65%, en greitt af rekstrarkostnaði og lánagreiðslum 56.6 fram til ársins 1980. En á tímabilinu frá 1969 til 1994, þ. e. frá því að Búrfellsvirkjun tekur til starfa og þar til rafmagnsverð til ÍSALs verður endurskoðað samkv. samningi, –á þessum tíma gera tekjur frá ÍSAL meir en að greiða upp allan kostnað við Búrfellsvirkjun. ÍSAL greiðir eitt um 104 millj. dollara umfram allan fjármagnskostnað og rekstrarkostnað Búrfellsvirkjunar. Það er athyglisvert, að tekjur frá ÍSAL samkv. þessum útreikningi eru um 70% af samanlögðum tekjum á tímabilinu 1969–1994, og sé miðað við aflúttekt 160 mw. hjá ÍSAL er það mjög nálægt því að vera sama hlutfall af aflgetu Búrfellsvirkjunar, um 70% í báðum tilfellum. En þetta - ég bið menn að athuga - er einungis á 25 árum, raunveruleg ending mannvirkjanna er mun lengri. T. d. má reikna með að Búrfellsstöð og miðlunarmannvirki í Þórisvatni endist í a. m. k. 80 ár, og önnum þau mannvirki, sem talin eru til Búrfellsvirkjunar, geta enst í a. m. k. 40 ár.

Sérstaklega þegar jarðskjálftinn kemur.

Athygli vekur að fjárfestingin í Búrfellsvirkjun er meira en að fullu greidd á aðeins 25 árum með tekjum frá ÍSAL eingöngu, en að auki gefur fjárfestingin af sér verulegar fjárhæðir til viðbótar frá almenningsveitum. Ég vil biðja menn að taka eftir að í þessum áætlunum er miðað við að tekjur frá ÍSAL og almenningi aukist um 8% ár ári í dollurum talið. Verið getur að þetta muni reynast mun lægra, en jafnvel þó svo yrði er greinilegt að reikna má með því, að tekjur frá ÍSAL á þessum fyrstu 25 árum rekstrar þess fyrirtækis - með óbreyttum rafmagnssamningi - nægir Landsvirkjun til þess að greiða allan stofnkostnað Búrfellsvirkjunar og allan reksturskostnað þeirra mannvirkja að auki þetta tímabil. Þar sem orkuverð í heiminum er alltaf að hækka fer orkuverðið til ÍSALs að öllum líkindum lækkandi í samanburði við það sem almennt gerist annars staðar. Telja verður því líklegt að ná megi samningum við ÍSAL um hærra orkuverð en núverandi samningar segja fyrir um. Náist það fram, eins og við öll vonum, batnar afkoma Landsvirkjunar enn frá því sem nú er áætlað og ég hef gert grein fyrir. Ég sé ekki ástæðu til þess að svara tali hv. 4. þm. Norðurl. e. um orkuverðið til ÍSALs frekar en ég hef gert með þeim upplýsingum sem hér hafa komið fram. Hv. 4. þm. Norðurl, e. klykkti út í ræðu sinni með því, að hann mundi greiða atkvæði gegn framkvæmdum í virkjunarmálum ef það þýddi orku til stóriðju. Þessi hv. þm. lýsir því yfir, að hann vilji ekki hagnýta auðlindir þær, sem við eigum í orkulindum, með því að flytja orkuna út í formi iðnaðarvöru. Já, ekki er það gott. Ég held að það þurfi ekki að ræða frekar um þetta. En lengi getur illt versnað, og þá er ég kominn að hv. 11. þm. Reykv., Ólafi Ragnari Grímssyni. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson þusaði í ræðu sinni mikið um það, að þetta frv. sem hér er til umr., væri - eins og hann orðaði það - botnlaust. Hann margtók fram að það væri botnlaust.

Það er rétt.

Og enn heldur hann sér við sama heygarðshornið. En ég hef skýringu á því, hvers vegna hv. þm. segir þetta. Hann botnar nefnilega ekki sjálfur í málinu. Það getur ekki verið nein önnur skýring.  Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson skellti sér í þessu sambandi út í járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Hann sagði í ræðu sinni í háðungarskyni að stóriðja væri „lausnarorðið“ hjá okkur, sem stæðum að þessu frv., og við sæjum hvað það þýddi með því að líta á málefni járnblendiverksmiðjunnar. Hv. þm. fór mörgum orðum um hve hörmulega það fyrirtæki stæði. Það er rétt, eins og ég hef áður getið hér um, að það varð rekstrartap á s. l. ári og það verður rekstrartap í ár. En greiðslulega stóð reksturinn hins vegar í járnum s. l. ár og það eru allgóðar vonir um að svo verði einnig í ár. Bygging verksmiðjunnar hefur gengið afar vel og tækjabúnaður reynst með ágætum. Gangsetning tókst með eindæmum vel og framleiðslugeta verksmiðjunnar hefur reynst meiri en vænst var.

Sérstaklega nú í vetur.

Allt þetta mun hafa jákvæð áhrif á afkomu verksmiðjunnar. Hins vegar hefur að undanförnu verið þröng á stálmarkaðinum. Framleiðslan hefur dregist saman í þeim efnahagssamdrætti sem gert hefur vart við sig víða um lönd. Þess er ekki að vænta við þessar aðstæður, að nýbyggð járnblendiverksmiðja, sem þar að auki hefur vegna orkuskorts enn ekki getað framleitt með fullum afköstum, geti verið fær um að skila hagnaði á sama tíma. En verksmiðjan hefur til þessa getað forðast umtalsverðan greiðsluhalla af rekstri þrátt fyrir ýmsan mótbyr og það út af fyrir sig er talsverður árangur. Eigum við að leggja árar í bát með þennan rekstur vegna þess að það hefur verið verðfall á framleiðsluvörum undanfarna mánuði? Ef menn telja það, á þá yfirleitt að fylgja þeirri reglu þegar það verður verðfall? Hefðum við 1930, þegar mikla verðfallið varð á saltfiskinum, átt að hætta að draga þorsk úr sjó og verka saltfisk? Hefðum við átt að hætta að framleiða fiskmjöl eða lýsi af því að það koma ár þar sem er markaðsfall og stundum verðfall, stundum stórkostlegt) Nei.

Við áttum ekki að byggja verksmiðjuna þarna.

Með sama rétti getur hv. þm. sagt: Við hefðum aldrei átt að draga þorsk úr sjó og salta hann af því að það hefur verið verðfall. Nei, þetta mál er ekki eins einfalt eins og hv. 11. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Norðurl. e. halda 

Hvað eigum við í markaðsaðilanum?

Ég hef ekki handbærar tölur um það, en við erum að byrja á þessari braut. Við eflumst með hverju ári í reynslu á þessu sviði. Það er það sem ég og hæstv. iðnrh. byggjum á þegar við erum sammála um að hér eigi að koma meiri stóriðja. Hv. 11. þm. Reykv. fór mörgum orðum um það, að ég hefði ekkert talað um hvers konar stóriðja ætti að fylgja þessum virkjunum. Hann fór mörgum orðum um það. Þetta kann að vera eðlilegt af því að hann hlustaði ekki á framsöguræðu mína, en það má heita að helmingurinn af framsöguræðu minni hafi verið einmitt varðandi forsendur frv., stóriðju o. fl. Og auðvitað ræddi ég ýmsa möguleika. Ég talaði um hagnýtingu orkulindanna til gjaldeyrisöflunar í formi útfluttrar vöru, eins og ég lagði áherslu á fyrr í máli mínu núna. Ég talaði um ál, kísiljárn, aðrar tegundir af járnblendi, magnesíum. Ég talaði um að við þyrftum að vera viðbúnir að hagnýta orkulindir landsins til framleiðslu innlends eldsneytis, o. fl. Þetta veit ég að við hæstv. iðnrh. erum alveg sammála um. Hann gerði enga aths. við þetta í máli sínu og ég átti ekki heldur von á því.

Spurningin var hvaða framleiðsla hv. þm. teldi að væri arðbær.

Ég tók fram að ég væri ekki með tillögur núna um ákveðin fyrirtæki eða ákveðna framleiðslu, - ég væri ekki með það núna. Og hvers vegna er ég ekki með það núna? Er hv. 11. þm. Reykv. búinn að gleyma því, að þetta er frv. um byggingu orkuvera? Þetta er ekki frv. um stóriðju. Stóriðja hefur aldrei verið ákveðin og lögbundin í sömu lögum og virkjanir. Heimildin fyrir Búrfellsvirkjun var gefin 1965 í lögum um Landsvirkjun, en lögin um álbræðsluna voru ekki sett og samningar um hana ekki gerðir fyrr en 1966. Lögin um heimild til Sigölduvirkjunar voru samþykkt 1971. Það var ekkert um Grundartangaverksmiðju í þeim lögum það kom mörgum árum síðar. Dettur hv. 11. þm. Reykv. í hug að það sé bæði af formástæðum og efnisástæðum nokkurt vit í því að gera tillögur í þessu frv. um ákveðnar framkvæmdir í stóriðjumálum? Hefur hv. þm. ekkert fylgst með því, að hæstv. iðnrh. segir að það hafi farið fram umfangsmikil athugun á því, hvað eigi að gera í þessum efnum? Á ég að minna hv. 11. þm. Reykv. á það, að við sjálfstæðismenn höfum borið fram á þessu þingi þáltill. um stefnumótun í stóriðjumálum þar sem gert er ráð fyrir að skipuð sé sérstök nefnd eða kosin af Alþingi til þess að vinna stöðugt að þessu verkefni? Þetta er ekki dægurmál. Það er furðulegt hvernig skýtur upp í málflutningi þessa hv. þm. misskilningi varðandi stóriðjumál. Ég sagði að hv. þm. hefði ekki hlýtt á mína ræðu. En ég man ekki betur en hann hlýddi á ræðu hv. 4. landsk. þm., Salome Þorkelsdóttur, og hún lagði einmitt áherslu á sumt og flest af því mikilvægasta varðandi þessi mál. En þá kem ég að því sem hv. 11. þm. Reykv. ræddi um og gerði það svo ítarlega og svo ítrekað að það má segja sem svo að það hafi verið þungamiðjan í ræðu hv. þm. Þar á ég við það er hann talaði, eins og hann orðaði það, um pólitíska snilli mína, sem hann kom ítrekað að.

Það getur vel verið að það sitji ofarlega í huga hv. þm., en ég nefndi þetta bara einu sinni.

Það er ekki rétt.

Ég nefndi það einu sinni í aukasetningu. En ég skil vel að það skuli vera stórt í huga hv. þm.

Já, ég segi, það er ekki rétt, og ég gæti hér lesið það upp og þá kæmi fram að það er rétt sem ég er að segja. En þetta er ekki aðalatriðið. Ég tel að ég hafi engan sóma af því sem hv. þm. var að ætla mér, því að hann er að tala um pólitíska snilli mína í að plata mína flokksmenn í þessu máli.

Það var greinilegt af ræðu Egils Jónssonar, að hann hafði verið plataður.

Jahá, nú bætir hv. þm. allgráu ofan á svart þegar hann segir þetta. En maður sér nú bara inn í hugarfylgsni þessara mann í Alþb. og sér, hvers konar ástand ríkir í þeim herbúðum, þegar talað er um að það sé snilli að plata félaga sinn í flokknum eða félaga sína.

Þá áttu ekki að gera það.

Nei, það er -  Hv. 11. landsk. þm., Egill Jónsson, minnti á það, að allt frá 1973 hefði það verið stefna sjálfstæðismanna að það færi saman virkjun á Austfjörðum og stóriðja. Og svo hefur þessi hv. þm., 11. þm. Reykv., kokhreysti til þess að halda því fram, að ég hafi núna á síðustu dögum eða vikum komið þessari stefnu til leiðar í því frv. sem við nú ræðum. Hver getur tekið slíkt alvarlega? Og þó talaði hv. þm. svo eftir að hv. þm. Egill Jónsson var búinn að lýsa því hver samstaða væri í sveitarfélögum á Austfjörðum um þetta mál, að saman færu virkjanir og stóriðja. Plataði ég sveitarstjórnir á Austfjörðum í þessu máli? Hv. þm. Egill Jónsson gat þess, að meira að segja þm. Alþb. á Austfjörðum hefðu á Vopnafjarðarfundinum, sem fjallaði um þetta mál, ekki verið á móti því, að það færi saman stóriðja og virkjanir á Austurlandi, og annar hefði meira að segja greitt atkv. með því, hinn setið hjá. Plataði ég þessa hv. þm. til þess að gera þetta? Nei, hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Það stoðar ekki að vera með slíkar fullyrðingar sem þessar. Þetta mál, sem hér er á dagskrá, er þess eðlis, að svona fleipur er ekki samboðið umræðum um það.

Hefur það ekki verið krafa Egils Jónssonar, að Fljótsdalsvirkjun yrði næsta virkjun? Vill þm. svara því, hefur það ekki verið krafa Egils Jónssonar?

Ég er margbúinn að lýsa því, að það er krafa okkar flm. allra að hafist verði handa við öll verkefnin strax, hvort sem það er í formi undirbúnings að virkjunum eða framkvæmda: 

Það er bara stórt skilyrði fyrir Fljótsdalsvirkjun.

Og það er skilyrði fyrir því, að hægt sé að ljúka þessum verkefnum á þeim tíma sem við gerum ráð fyrir - 

Jú, jú, við erum að byrja að fylgjast með.

Það segir í frv., að ekki sé hægt að byrja framkvæmdir fyrr en markaður hefur verið tryggður. Ef menn skilja mælt mál og ef menn geta lesið, þá þyrftu þeir ekki að vera að spyrja um þetta. En ég hef lagt áherslu á að það ætti að flýta svo öllum undirbúningi undir Fljótsdalsvirkjun að það ætti að fara þá leið, sem farin var við Búrfellsvirkjun, að ljúka verkhönnun og útboði á verkinu jafnvel þó að ekki væri búið að ganga endanlega frá markaðnum. Ég ætla ekki að fara að endurtaka framsöguræðu mína hér, þó að ég virðist þurfa að gera það vegna þessara tveggja hv. þm., hv. 11. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Norðurl. e., en ég ætla ekki að gera það. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sagði í ræðu sinni að hæstv. iðnrh. viðhefði vönduð vinnubrögð til undirbúnings virkjunarmálum, - vönduð vinnubrögð. En öll ræða hv. þm. gekk út á það að sýna fram á hve frv. það, sem hér er til umr., væri óvandað og málflutningur okkar flm. í þessu máli. En ég held að það séu ekki margir sammála hv. 11. þm. Reykv. í þessu efni. Ég held að hann rói nokkuð einn á báti í þessu. Meira að segja hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði þetta aldrei. Ég skal nú taka vitni um þetta og það er Þjóðviljinn. Ég held að menn geti verið sammála um það, að vitnisburður Þjóðviljans ætti ekki að vera mér hagstæður í þessu efni ef ekki væru efnisástæður fyrir því. Ég leyfi mér að lesa hér úr leiðara Þjóðviljans 19. mars s. l., með leyfi hæstv. forseta. Það er leiðari um þetta frv. og þar stendur m. a.: „Það er rætt um að hraða undirbúningi og framkvæmdum eins og kostur er, að framkvæmdir megi ekki hefjast nema fyrir liggi nákvæmar áætlanir um orkuverin og að ýmsum skilyrðum hafi verið fullnægt. Ekki verður annað séð en hér sé verið að lýsa stuðningi við þá stefnu Hjörleifs Guttormssonar iðnrh. að undirbúa af kostgæfni áætlanir um virkjanir og nýtingarkosti.“ Ég held að þetta tal allt um óvandaðan undirbúning þessa máls hjá hv. 11. þm. Reykv. falli um sjálft sig og sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það. Herra forseti. Ég skal nú fara að stytta mál mitt. Ég hef nú hér, þar sem ég hef vikið að ræðum manna í þessum umr., leitast við að taka það sem mér hefur fundist helst bitastætt og mér hefur virst vera aðalatriðin. Það væri hægt að svara mörgu öðru, sem hér hefur verið kastað fram, en ég ætla ekki að gera það. Ég verð að segja það, að afstaða hv. 4. þm. Norðurl. e. og 11. þm. Reykv. er, eins og ég orðaði það, menguð skoðunum þeirra og áliti á stóriðju. Þessar skoðanir eru þannig að manni koma til hugar hindurvitni og hjátrú. Við munum það, að í þjóðsögunum er stundum talað um fyrirbæri sem nátttröll heita. Þau þoldu ekki dagsbirtu né að sólin skini á þau, þá urðu þau að steini. Mér hefur fundist í þessum umr. að þessu væri nokkuð svipað farið með þessa tvo hv. þm., að þeir þyldu ekki að skýrt væri fyrir þeim og þeir væru upplýstir um stóriðju og orkufrekan iðnað því að þeir yrðu þá að steingervingi og rökheldir í þessu máli.

Við óskuðum eftir upplýsingum frá þm. sem ekki hafa komið fram í svari hans.

En ég vil að lokum leggja áherslu á þá samstöðu sem er um þetta mál og hefur komið fram í þessum umr. Ég minni á það, að Sjálfstfl. allur stendur að þessu frv., jafnt þeir sem eru í stjórnarandstöðu og þeir sem styðja ríkisstj.

Það eru fréttir.

Og ég veit ekki betur en hæstv. forsrh. og samráðherrar hans úr Sjálfstfl. séu sammála þeirri meginstefnu sem kemur fram í þessu frv.  Það kom fram í umr. áðan, að Alþfl. er sammála meginstefnu þessa frv. Það kom fram í umr. um þetta mál s. l. mánudag, að hæstv. viðskrh. er sammála meginstefnu þessa frv. Hann talaði svo fagurlega fyrir frv. að ég hefði ekki geta bætt þar um. Og ég hef ekki ástæðu til að ætla annað en að sú afstaða, sem hæstv. viðskrh. lýsti hér, sé sú afstaða sem Framsfl. hefur til þessa máls.

Þá verður það samþykkt.

Kemur hv. þm. það nokkuð á óvart, það er furðulegt. Ég held að ef við lítum gaumgæfilega á það sem hæstv. iðnrh. hefur sagt í þessum umr., þá skyldi enginn ganga út frá því, að þessi stefna yrði ekki samþykkt. Hæstv. iðnrh. var á sinn hátt jákvæður til þessa máls. Hæstv. iðnrh. hefur oft verið jákvæður til tillagna sem ég og fleiri sjálfstæðismenn höfum verið með í orkumálum, þó að það hafi stundum verið meira í orði en á borði, af hverju sem það er nú. Mér finnst að við hæstv. iðnrh. tölum ekki neitt framandi mál hvor við annan í þessum efnum. Og hæstv. iðnrh. lauk sinni ræðu með því að segja að það yrði lítið á þetta frv. jafnhliða, eins og hann orðaði það, og till. ríkisstj. í málinu. Ég vil nú leyfa mér að skora á hæstv. iðnrh. að beita sér rösklega í þessu máli og láta dragsúginn í deildinni, sem hér hefur komið fram í dag og er úr hans herbúðum, ekki hafa nein áhrif á sig. Ég skora á hæstv. ráðh. að halda með djörfung á þessu máli og láta það m. a. ekki henda, að nú verði vikið frá þeirri stefnu sem Sverrir Hermannsson markaði þegar 1973 og sveitarfélögin á Austfjörðum hafa markað og samtök þeirra, um að saman fari á Austfjörðum stóriðja og stórvirkjun. Allt annað væru svik við Austfirðinga og ég vil ekki ætla hæstv. ráðh. slíkt.



Ég vil að gefnu tilefni óska þess við hv. deildarmenn, að þó að eitthvað verði um frammíköll, þá verði hér ekki bein samtöl milli hv. deildarmanna og þess sem hefur orðið hverju sinni.

Það eru bara Alþb.-menn sem hafa þau þingsköp.



Herra forseti. Ég gæti bætt mörgu við það mál sem ég flutti hér á eftir framsögu hv. 1. flm. þessa frv. um ný orkuver fyrir nokkru, en ég tel ekki rétt að taka langan tíma hér í hv. deild til þess, og raunar ekki þörf á því að endurtaka hér fyrir hv. þm. það sem ég hafði fram að færa í aðalatriðum í sambandi við þetta mál, þrátt fyrir þær textaútleggingar sem komu fram áðan hjá hv. 1. flm. En mér þótti sem hann færði nokkuð úr lagi sitthvað úr minni ræðu þegar hann var að vitna til hennar í sambandi við atvinnuuppbyggingu í landinu og orkufrekan iðnað í því samhengi. Ég hefði vænst þess, að hv. 1. flm. vitnaði þá með beinum hætti til minnar ræðu að þessu leyti, og vegna þess að hann fór þar ekki rétt með samhengið vil ég aðeins rifja hér upp örstuttan kafla úr því sem ég sagði hér í hv. þd. í umr. um daginn um þessi atriði, en það var með þessum hætti, með leyfi hæstv. forseta: En síðan kemur hin spurningin: Er það skynsamlegt fyrir íslenskan þjóðarbúskap, fyrir atvinnuuppbyggingu í landinu að hagnýta þessar orkulindir, í þessu tilviki raforkuna, sem bakhjarl fyrir atvinnuuppbyggingu í landinu? Og þar er mitt svar nokkuð afdráttarlaust. Ég er þeirrar skoðunar, að í þessum orkulindum eigum við góðan bakhjarl fyrir atvinnuuppbyggingu í okkar landi á næstu árum og áratugum, ef rétt er að málum staðið. En við þurfum að standa þannig að þeirri atvinnuuppbyggingu að hún verði okkur ekki að fótakefli efnahagslega eða hvað varðar sjálfstæði þjóðarinnar, og þar er hið efnahagslega sjálfstæði, eins og við allir erum væntanlega sammála um, undirstaða fyrir hinu pólitíska sjálfstæði. Það er mat mitt og míns flokks, að þessar forsendur séu ekki tryggðar nema við Íslendingar höfum forræði yfir þessum atvinnurekstri sem öðrum í landinu. Því viljum við ekki fara hraðar í þessum efnum en svo, að Íslendingar hafi þarna tök á málum og geti ráðið ferðinni. Þarna kann menn að greina á og hefur reyndar komið fram nokkuð ljóslega að meiningar eru deildar. Þetta vil ég að liggi alveg ljóst fyrir, og ég hefði kosið að það lægi fyrir með skýrari hætti hjá þeim flokki, sem hv. þm. mælir hér fyrir, og þeim hluta hans sem leggur fram það frv. sem hér er til umr. Þaðan hafa heyrst nokkuð misjafnar raddir í þessum efnum, en þó allar í þá veru, að ekki er hafnað uppbyggingu atvinnurekstrar í landinu, orkufreks iðnaðar eða stóriðju, sem svo er kölluð, alfarið í eigu útlendinga. Áherslur eru misjafnar í þingflokki sjálfstæðismanna að þessu leyti, og það má telja nokkuð ljóst, að þar eru menn innan veggja sem eru hugsi yfir slíkri stefnumótun. Það væri betur, að þeim færi fjölgandi, því að ég held að við séum hér með mikið grundvallaratriði á ferðinni. Í þeirri þáltill., sem vikið var að í þessari umr. um orkufrekan iðnað, sem hv. þm. Sjálfstfl. fluttu í Sþ. fyrr á þessum vetri, var í grg. vikið að þessu máli með þeim orðum, að það mætti hugsa sér að Íslendingar stæðu að slíkum atvinnurekstri þegar „þeim vex fiskur um hrygg,“ eins og það er orðað í þeirri grg. Ég tel málflutning af þessu tagi og hugsunarhátt, sem þarna liggur að baki, mjög varasaman, svo að ekki sé meira sagt. Hann minnir því miður á hugsunarhátt hálfnýlendunnar, þeirra sem vilja vera háðir efnahagslegu valdi, háðir erlendu valdi í sambandi við meiri háttar fjárfestingu og uppbyggingu atvinnulífs í landinu. Þarna þurfum við að brjóta í blað í þessum efnum, og ég vænti þess, að styrkur þeirra afla, jafnt innan Sjálfstfl. sem í öðrum flokkum, fari vaxandi sem þannig vilja standa að málum að tryggt sé forræði Íslendinga í nýtingu okkar orkulinda í sambandi við atvinnurekstur í okkar landi. Ég varði um daginn verulegu máli í að ræða um einn grundvallarþátt þessara mála sem tengjast verður þeim hugmyndum um hraða uppbyggingu orkuvera í landinu sem mjög er til umr. hér á hv. Alþingi, og það er hvað við ætlum okkur að hafa upp úr þessari auðlind, hver er stefnan í sambandi við orkuverð. Og mér þótti það fremur miður sem fram kom hér hjá hv. flm., að hann skyldi enn fara að verja orkusölusamninga til stóriðju,það er kannske ekki rétt að segja enn, því að mér þótti hér fyrr í vetur sem hann tæki mjög eindregið undir nauðsyn þess að endurskoða raforkuverð til stórnotenda í landinu og þá alveg sérstaklega til Íslenska álfélagsins sem svo er kallað. En hann fór að verja nú í máli sínu þá samninga, sem þá voru gerðir, og hverju þeir hefðu skilað. Ég sé ekki ástæðu til að fara hér mörgum orðum um það mál sem þegar hefur verið rætt mikið, en ég held að við þurfum að hugsa með öðrum hætti til þessara samninga sem við erum þarna bundnir við til langs tíma enn, nema um það verði sterk pólitísk samstaða að knýja fram endurskoðun þeirra, við þurfum að hugsa til þeirra með öðrum hætti en fram kom í máli hv. þm. Við höfum nefnilega ekki upp skorið sem skyldi af þeirri hagstæðu virkjun, Búrfellsvirkjun, sem ráðist var í á sínum tíma. Hver hefur orðið reynslan í þróun orkuverðs til almenningsveitna í landinu á þessum tíma? Hún hefur orðið mjög óhagstæð þannig, að það hefur hlutfallslega margfaldast á við það sem var árið 1969 eða 1970, - margfaldast samanborið við það sem þá var, - einmitt vegna þess gjafverðs sem er á orkunni til Íslenska álfélagsins, til álversins í Straumsvík, sem við gjöldum fyrir, þeirrar þróunar sem þar er í gangi og fer hraðversnandi, nema takist að brjóta þar í blað og knýja þar fram breytingu. Ég sagði hér í umr. um daginn og ég endurtek það hér, að ég tel ekki sæmilegt að menn séu að ræða um, að það þurfi að endurskoða orkuverð í þessu samhengi, og jafnframt að veifa því, að við ætlum að virkja til þess að afhenda þeim aðila, sem þarna á í hlut, meiri orku. Ég held að það sé betra fyrir menn að sjá betur inn í það dæmi áður en farið er að flagga slíku. En ég ætla ekki að fara lengra út í þessa sálma. Ég ætla aðeins að nefna hér atriði sem ég kom ekki að í umr. um daginn, en það er spurningin um, hverjum við eigum að fela að standa að því að reisa hér orkuver í landinu utan Suðurlands á næstunni, og þar með viðhorfið til þeirra till. sem fram koma í þessu frv. og raunar í nýframlögðu frv. hv. Alþfl.-manna sem aðeins hefur borið á góma í umr. í dag. Það er gert ráð fyrir í þessu frv., sem við ræðum hér um, að Landsvirkjun eða landshlutafyrirtækjum verði falið að reisa og reka orkuverin, og í frv. Alþfl.-manna er gert ráð fyrir að það verði Landsvirkjun sem þetta verkefni verði falið. Ég verð að lýsa yfir vissri ánægju með það, að hv. þm. Sjálfstfl. og þm. Alþfl. eru farnir að taka þó með þessum hætti undir þá stefnu sem ég hef mælt fyrir frá því að ég kom hér á þing og fór að hafa afskipti af þessum málum - og hafði raunar staðið að tillögum þar að lútandi fyrr, að við komum hér á fót einu öflugu landsfyrirtæki til að standa fyrir þessum málum. En það er kannske betra að reyna að marka stefnuna til enda í sambandi við þetta, áður en menn fara að slá því föstu, að orkufyrirtæki hér á Suðurlandi verði falið að standa fyrir rekstri orkuveitna í öðrum landshlutum. Ég held að menn ættu að reyna að ná þeim hlutum saman sæmilega heildstætt áður en farið er að slá slíku föstu. En ég tel að það sé skynsamleg stefna og við eigum að hugsa til þess í sambandi við stórar virkjanir utan Suðurlands að nýta þar krafta Landsvirkjunar í sambandi við það að byggja þær virkjanir, og væntanlega getur slík stefna orðið til þess að greiða fyrir því, að eitt öflugt landsfyrirtæki til raforkuöflunar rísi hér upp, eins og Alþb. hefur barist fyrir og Framsfl. líka nú um alllangt skeið. Og þarna þykir mér sem horfi til réttrar áttar þó að ekki sé skilið við þá stefnu, sem hv. 1. flm. hefur lengst og mest barist fyrir, að reyna að koma upp fleiri landshlutafyrirtækjum til að standa fyrir raforkuöflun, eins og segja má að gerst hafi með vissum hætti á Vestfjörðum, þó að þeir séu sér ekki nægir um raforkuöflunina,og eru fyrir því ákveðnar ástæður. Aðeins vildi ég víkja frekar að þessu frv. hvað snertir heimildirnar og þeirri miklu áherslu sem er á að ráðast í allt samtímis, sem var endurtekið hér af hv. 1. flm., og í sambandi við það spurningunni um nýtingu á orkunni. Ég tel ekki vænlegt að ætla sér að ganga fram með þeim hætti, enda eru vissulega slegnir varnaglar við því í frv. sjálfu og það varðandi eina virkjun sérstaklega, þ. e. virkjun á Austurlandi, hana megi ekki ráðast í nema ákvörðun hafi verið tekin um að setja á stofn stóriðju á Austurlandi. Ég er þessu ekki sammála og ég vék að því í máli mínu um daginn. Hv. 1. flm. minnti á það og gerði það mjög ákveðið, að það ætti að standa svipað að máli í sambandi við virkjun á Austurlandi og gert var varðandi Búrfellsvirkjun og álsamninginn og varðandi Sigölduvirkjun og samninga sem síðan voru gerðir í sambandi við járnblendiverksmiðjuna á Grundartanga. Ég vil minna á það, að það liðu um sex ár, ef ég man rétt, á milli þess sem heimildir voru veittar til þessara virkjana eða ákveðið var að stefna að þeim og samningar voru gerðir um orkusölu til tiltekins stórnotanda. Og ég tel að þarna sé verið að binda -  Ég vil svo aðeins segja það hér til viðbótar þó að mörgu væri við að bæta, að ég tel að jafnhliða því sem við þurfum að afla heimilda fyrir virkjanir hér á Alþingi á yfirstandandi þingi, þá þurfum við að átta okkur á því, að við þurfum að vinna ötullega að því að skapa markað fyrir þá orku sem við ætlum að virkja og ákveðum að virkja hverju sinni. Við eigum ekki að ráðast í allt samtímis og standa frammi fyrir dæmi þar sem við erum með yfirfljótandi orku og búnir að fjárfesta í virkjunum og farnir að framleiða án þess að við sjáum út úr markaðsdæminu með sæmilega skýrum hætti, því að þá gæti verið að almenningur í landinu færi að finna fyrir orkuverðinu. Við þurfum því að fara fram þannig, um leið og við virkjum svo sem nauðsynlegt er fyrir almennan markað og þann markað sem við sjáum fram úr, að við tökum þetta í þess konar áföngum, að við séum nokkuð vissir um að sitja ekki uppi með orku sem við kannske neyðumst til að fara að selja á undirverði og þurfum að fara að borga með. Því þurfum við á næstu misserum og árum að vina markvisst að því sem íslensku þróunarverkefni að finna þau atvinnutækifæri, finna grundvöll þeirra fyrirtækja í landinu sem skynsamlegt er að reisa sem íslensk fyrirtæki til þess að hagnýta okkar auðlindir, jafnt raforku sem varmaorku. Fyrir slíkri stefnu mæli ég og að slíku er unnið á vegum iðnrn., og áfram verður haldið í sambandi við það á næstunni svo lengi sem ég fæ þar ráðið. Ég tel, herra forseti, að ekki sé ástæða til að bæta hér við fleiri orðum að þessu sinni. Orkumál verða til umr. hér á þinginu eftir þennan dag á yfirstandandi þingi, geri ég ráð fyrir, og ég ætlaði ekki að taka langan tíma í innlegg að þessu sinni, en vildi koma þessum ábendingum og aths. á framfæri.



Herra forseti. Það er að vonum að umr. um orkumál séu nokkuð tímafrekar á Alþingi, svo mikið stórmál sem hér er annars vegar. Svo virðist sem þessi stóri og viðurhlutamikli málaflokkur sé í einhvers konar úlfakreppu um þessar mundir, og ég verð að segja það, að sem almennur borgari miklu fremur en stjórnmálamaður hefur manni fundist á þessum liðna og stríðlynda vetri - maður hefur fundið til óþægindatilfinningar þegar dunið hafa yfir fregnir af orkuskorti og orkuskömmtun vegna þeirrar óvissu sem ríkir um framvindu í þessum mjög svo viðurhlutamiklu málum. Ég hlýt að taka undir heils hugar með þeim þm. Sjálfstfl., allir munu þeir raunar vera, sem standa að því máli sem hér er raunverulega til umr., frv. til l. um byggingu þriggja orkuvera. Þar er, eins og á hefur verið bent, ekki tekin afstaða til hvert þessara þriggja orkuvera skuli hafa forgang. Þar skal byrja á öllu í einu, eins og hv. flm. 4. þm. Vestf., hefur minnst á, og hann hefur skýrt hvað hann á við með því. Þar er ekki átt við eiginlegar framkvæmdir heldur undirbúning að öllum þessum þremur framkvæmdum. Mér sýnist almenn skynsemi mæla með því, að það verði byrjað að framkvæma það sem fyrst er hægt að framkvæma, hvað sem líður ákveðnum og mjög skiljanlegum óskum manna úr þeim þremur kjördæmum sem þarna eiga hlut að máli. Það er ekki óeðlilegt, að inn í þessar umr. um orkumál blandist umr. um stóriðju. Þetta er eitt af þeim stórmálum varðandi okkar atvinnuuppbyggingu, sem ekki verður gengið fram hjá, og ég hlýt að segja að margir Íslendingar, sem hugsa í alvöru um þessi mál, hljóta að vera haldnir nokkrum ugg út af þeirri dæmalausu afturhaldssemi, og þröngsýni sem ræður innan þess flokks sem nú fer með orkumálin í hæstv. ríkisstj. Ég er sannfærð um að hæstv. iðnrh. er allur af vilja gerður til þess að taka ákvarðanir sem að haldi mega koma í þeim stóra vanda sem við stöndum frammi fyrir í orkumálum, en það hlýtur að vekja nokkra undrun, að eiginlega var niðurstaða af hans ræðu hér um daginn um þetta mál - hann dró að vísu nokkuð í land nú í dag - þá fannst mér að niðurstaðan væri þessi: að við förum okkur nógu hægt. Þetta kalla ég hættulegt rólyndi með tilliti til aðstæðna eins og þær eru nú. Stóriðja er grýla í augum Alþb.-manna frá upphafi. Sjálf hef ég verið þannig stemmd gagnvart þessu máli, að ég held að ef okkur er alvara að skapa atvinnuöryggi í okkar landi og umfram allt að stuðla að fjölbreytni í okkar atvinnulífi, þá komumst við einfaldlega ekki hjá því að nýta okkar orkulindir stórt, þannig að orkufrek iðja hljóti að koma til. Ég er hins vegar alveg sammála þeim sem vilja fara af fullri gát og forsjálni í samningum við útlenda aðila um uppbyggingu orkufrekra fyrirtækja. Það segir sig sjálft að þar ráða beinhörð viðskiptasjónarmið sem taka ekkert tillit til óska smámenna eins og okkar norður á hjara heims, og ég hef ekki getað sannfærst um að við höfum ekki samið af okkur með Búrfellssamningnum. Þar á ég einfaldlega við orkuverðið, sem er lægra og náttúrlega núna orðið úr öllu hófi lágt. En því er svarað til og það eru vissulega nokkur rök, að enginn gat séð fyrir þá byltingu í orkuneyslumálum heimsins sem nú er komin á daginn. Það, sem auðvitað vantaði inn í samninginn við Alusuisse, var endurskoðunarákvæði um orkuverðið að breyttum aðstæðum. Þetta höfum við lært af reynslunni. Og ég vil leggja áherslu á að þó að við viljum fara varlega og gæta okkar aðstæðna sem smáþjóðar gagnvart margfalt stærri aðilum, þá megum við auðvitað varast að láta minnimáttarkennd, einangrunarstefnu og einhvern hérahátt gagnvart útlendingum ráða ferðinni í þessum málum. Við hljótum að vera menn til þess að semja okkur í hag, og ég er sannfærð um að við höfum lært af reynslunni þegar við sömdum um þetta lága orkuverð við virkjun Búrfells og stofnun álverksmiðjunnar. Hitt gleymist auðvitað, sem er meginmál, hjá þeim Alþb.-mönnum, þegar þeir hamra á hvílíkur baggi álverksmiðjan sé á okkur, og það kom raunar fram hjá hv. 1. flm., að þarna er að miklum hluta til um umframorku að ræða, sem ekki mundi nýtast okkur ef þarna væri ekki fyrirtæki sem nýtti orku á nóttu jafnt sem degi. Það, sem var eiginlega aðaltilefni þess að ég kem hér upp, er eitt atriði í samningnum við ÍSAL um álverið og það var þetta, að ég man ekki betur - nú hef ég ekki flett þessu upp nýverið - en þar hafi verið gert ráð fyrir því beinlínis, að stofnað yrði í sambandi við álverið í framtíðinni til smærri iðnaðar sem nýtti hráefnið, - álið sem verksmiðjan framleiðir. Mér hefur alla tíð fundist þetta mjög svo álitlegt ákvæði, og nú spyr ég hæstv. iðnrh.: Hefur þetta ákvæði ekki verið haft í huga og hefur ekki verið athugað hvort nokkrar leiðir væru til þess að þrýsta á álverið og Alusuisse um að standa við bakið á okkur við að koma upp smærri vinnsluiðnaði úr álinu sem verksmiðjan framleiðir? Það fer ekki hjá því að maður hugsi um þetta, ekki síst með tilliti til þess, að nú má segja að annað hvert hús á Íslandi sé klætt áll. Þarna er kominn stór markaður hér á landi fyrir ál og það er, að ég hygg, að mestu leyti flutt frá Noregi. Það virðist í fljótu bragði eðlilegt að við athuguðum hvort ekki væri grundvöllur til þess að við hyggðum á stofnun verksmiðju sem framleiddi þetta húsaál til klæðningar. Ég held að við verðum endilega að líta á jákvæðu hliðarnar á þessu máli og ekki sífellt sífra um hvað Alusuisse sé vont við okkur og vilja pretta okkur og svindla á okkur. Eins og ég sagði, stórfyrirtæki eru til alls vís, hvort sem Alusuisse eða aðrir eiga í hlut, og við verðum að vera vel á verði. Ég beini þessari spurningu beint til ráðh., hvort ekki sé hugsanlegt að þarna getum við krækt okkur í feitan bita til þess að auka á þann hagnað sem við óneitanlega höfum af álverksmiðjunni. Það eru rök sem ég hygg að verði ekki hrakin, að við værum sennilega ekki búin að byggja Búrfellsvirkjun í dag ef álverið hefði ekki komið til til þess að borga niður stofnkostnað af virkjuninni. En það er með þennan íslenska smáiðnað, sem Alþb. menn og raunar framsóknarmenn tala mikið um, að mér finnst hann hljóma ákaflega vel í eyrum. Við viljum auðvitað helst vera sjálfum okkur nóg og þurfa ekki að leita nema sem minnst til erlendra aðila til að byggja upp okkar atvinnulíf. Hins vegar ítreka ég það, að hræðsla við erlent fjármagn er auðvitað stórháskaleg og getur staðið okkur fyrir þrifum í okkar atvinnuuppbyggingu. Það er nú svo, að þegar ég hef spurst fyrir um þetta ákvæði áður í álsamningnum, hvort við gætum ekki nýtt álið til frekari vinnsluiðnaðar, þá er jafnan svarað: Jú, við gætum sjálfsagt farið út í að smíða potta og pönnur úr áli og sitthvað fleira, en markaður okkar er allt of lítill til að standa undir slíkum iðnaði, við þyrftum að flytja út, og hvar erum við þá komin með okkar óðaverðbólgu í 60%, sem er kannske fimmföld á við það sem gerist mest í nágrannalöndum okkar? Það hefur líka verið kvartað yfir því í sambandi við þetta frv. og málflutning sjálfstæðismanna í því sambandi, að það væri ekki bent á nein ákveðin fyrirtæki sem ætlunin væri að nýta skyldu orku þessara þriggja stóru orkuvera. Mér finnst þetta eðlileg aths. En þá má í staðinn benda þeim á, sem nú ráða ferðinni í iðnaði og orkumálum, að það er varla von að við séum vel á vegi stödd með það m. a. fyrir augum, að það varð eitt fyrsta verk þeirra manna, sem nú ráða ferðinni á þessu sviði, að leggja niður svokallaða stóriðjunefnd, sem var til þess ætluð að hafa vakandi auga á möguleikum á þessu sviði, um samninga við erlenda aðila til þess að standa að uppbyggingu orkufreks iðnaðar. Við erum fjarskalega verkasmá með okkar 220 þús. hræður hér í okkar landi og fjármagnsþörfin æpir á okkur úr öllum áttum. Og hver er reyndin af þessum fyrirtækjum sem við höfum verið að baslast við að koma upp? Sykurverksmiðja í Hveragerði er búin að vera á döfinni núna í meira en hálfan áratug. Stálbræðsla er búin að vera á döfinni í 10–20 ár, en er nú loksins góðu heilli að komast af stað. Steinullarverksmiðjur tvær eru í deiglunni og það er deilt um þær og togast á fram og til baka. Hvað tekur það okkur langan tíma að koma upp svona fyrirtækjum? Það gengur fjarskalega hægt. Og það er greinilegt, að þess konar verksmiðjur, sem hér eru annars vegar, gegna alls ekki því hlutverki að nýta orku frá stórvirkjun. Þær eru ekki nógu orkufrekar, nema þær væru þá margfalt fleiri en þær eru nú og uppbygging þeirra gengi margfalt hraðar. Það má svo sem nefna kattarsandinn í Búðardal, en þar er verksmiðja í gangi sem hefur og mun vonandi draga úr innflutningi á rándýrum kattarsandi sem er nokkurs konar toiletvara fyrir ketti. Ég vil lýsa ánægju minni með kattasandinn í Búðardal. En ég á ekki von á því, að þar sé um að ræða mjög orkufrekt fyrirtæki. Ég skal ekki orðlengja þetta frekar. Hér eru orðnar miklar umr. og ítarlegar, málefnalegar sem betur fer. Ég tók eftir því, að það kvað við allt annan tón í ræðu hæstv. viðskrh. Tómasar Árnasonar hér um daginn heldur en í máli hæstv. iðnrh. Ég hafði á tilfinningunni að hæstv. viðskrh. ætti dálítið bágt, að hann fengi ekki sínum skoðunum á þessu máli framgengt, - skoðunum sem falla mjög saman við skoðanir sjálfstæðismanna - og nú kratanna sem eru sjálfstæðismönnum sammála um flest á þessu sviði. En kannske boðar hún gott, fréttin sem Þjóðviljinn birtir í dag um sólar- og vindorkuvinnslu í Hallgrímskirkju. Það er jafnvel leitað álits sjálfs hæstv. orkumálaráðherra og hann telur að þetta sé góður valkostur. Og hann fer lengra. Hugmyndirnar eru mjög frjóar. Hann talar um að það megi byggja miklar vonir á virkjun Austfjarðaþokunnar og á vindinum í Norðlendingum. Mér varð á að hugsa þegar ég las þetta, að hann þyrfti ekki að fara út fyrir deildina til þess að fá vind til að virkja. Jafnvel í liði flokksmanna sinna hefur hann nóg af slíku. En ég hefði haldið að vatnið í fallvötnunum okkar yrði notadrýgra í reynd heldur en gefið er til kynna í þessari frétt Þjóðviljans sem segir satt alla daga ársins, skulum við ætla.



Herra forseti. Mér þykir ánægjulegt að vera vitni að málefnalegri umr. eins og ég vil telja þetta innlegg síðasta hv. ræðumanns, þó nokkuð sé liðið á dag 1. aprílmánaðar, og ekki síður að heyra hljómmikla íslensku úr þessum ræðustóli, sem er að vísu yfirleitt mælt úr á góðu máli. En mér þykir vestfirskan, sem hér heyrist á stundum, hljóma vel í mörgum tilvikum og ekki síst hjá hv. síðasta ræðumanni. Og það var fleira sem mér þótti athyglisvert í hennar máli. Það voru þau viðhorf sem þar komu fram varðandi reynslu af orkusölusamningum við útlendinga, - einmitt viðhorf sem ég lét í ljós í ræðu minni fyrr í dag að ég vænti að væru að styrkjast hér innan sala hv. Alþingis, þó að ekki bendi allt, sem hér er sagt, í þá átt, því miður. En ég lét það koma fram fyrr í dag, að ég gerði ráð fyrir að viðhorf innan raða Sjálfstfl. væru nokkuð misjöfn í þessum efnum og það væri ekki mælt fyrir munn allra þegar talað væri um að það væri fyrst þegar Íslendingum yxi fiskur um hrygg að þeir gætu staðið sem eigendur að stórum atvinnufyrirtækjum hér í landinu. Ég held að það sé alveg réttmætt, sem hér kom fram, og fyllilega það, að við þurfum nauðsynlega, Íslendingar, að geta tekið saman þegar við er að eiga stóra og öfluga aðila í samningum um nýtingu á okkar auðlindum, og helst eigum við að geta staðið þannig að málum að við þurfum ekki við þá að semja um atvinnurekstur í landinu, þó að ég útiloki ekki að slík samvinna geti verið okkur hagkvæm í vissum mæli, í vissum tilvikum. Slík viðhorf hef ég látið koma fram hér áður og auk þess er gert ráð fyrir því af okkur Alþb.-mönnum að til slíks geti komið í vissum tilvikum í sambandi við atvinnurekstur og ekki síst þá vegna markaðsmála og slíkra þátta. Það gætti hins vegar nokkurs misskilnings hjá hv. þm. fannst mér, þegar hann reyndi áðan að réttlæta þann samning, sem gerður var varðandi álverið í Straumsvík, og kom fram með það sjónarmið, að þarna væri um að ræða umframorku sem við ella gætum ekki nýtt, þar sem er orkusalan til álversins. Hefði þessi samningur ekki verið gerður og ef við vorum ekki af honum bundnir og afhentum orku til þessa fyrirtækis, þá hefðum við vafalaust ekki ráðist í einhverjar af þeim virkjunum sem síðar hafa verið reistar og framleiða forgangsorku inn á okkar orkukerfi. Við hefðum trúlega farið okkur hægar, nema við hefðum fetað okkur með öðrum hætti inn á orkunýtingarbraut og fundið aðra möguleika og þá kannske arðbærari möguleika heldur en þessi mjög svo óhagstæði samningur hefur reynst. Ég vil ekki trúa því, þó að ekki hefði komið til samningsins um álverið í Straumsvík, að við værum ekki búnir að reisa myndarlega virkjun á borð við Búrfellsvirkjun þrátt fyrir það að til þess hefði ekki komið. Við höfðum fyrr á árum staðið að tiltölulega myndarlegum virkjunum hér suðvestanlands án þess að slíkir samningar hefðu verið gerðir, - tiltölulega myndarlegum virkjunum í Soginu miðað við efnahagsgetu okkar á þeim tíma. Það er svo margt sem segja mætti í þessu samhengi, og þetta hefur komið til umr. hér á Alþingi og á væntanlega eftir að verða rætt hér alloft í framtíðinni, þessi mál og þessi samningur við álverið í Straumsvík og nauðsynin á að breyta honum, og við skulum vona að hv. alþm. leggist þar á eina sveif því að það er undir slíkri samstöðu komið að okkur takist að ná þar fram þeim breytingum sem öll sanngirnisrök mæla með að við eigum rétt á. Ég ætla þá að víkja að fsp. hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur varðandi úrvinnsluiðnað úr áli sem allmjög var umtalaðar þegar samningurinn var gerður við álverið í Straumsvík. Það var látið að því liggja og það kom fram í grg. með álsamningnum, að athuga ætti um slíka möguleika. En það voru engin bindandi ákvæði tekin inn í samninginn sjálfan um þetta efni. Því miður, því að reynslan hefur orðið sú, að enginn úrvinnsluiðnaður hefur sprottið upp af þessu fyrirtæki í landinu og það ber vissulega að harma, því að væntanlega hefði þar getað orðið um íslensk fyrirtæki að ræða í úrvinnsluiðnaði. Með þessari ábendingu og fsp. hér hefur hv. þm. vakið athygli á mjög þýðingarmiklu máli í sambandi við uppbyggingu orkufreks iðnaðar hér í landinu sem við þurfum að hafa vel í huga þegar áætlanir eru gerðar þar að lútandi og ákvarðanir teknar, og það varðar einmitt þennan möguleika á að hagnýta sér fyrirtæki á þessu sviði og framleiðslu á þessu sviði til þess að þróa annan iðnað, sem er mannfrekari, ef svo má segja, kallar á meiri starfskrafta en orkufrek fyrirtæki gera, þar sem gífurlegur fjármagnskostnaður liggur að baki hverju starfi. Ég vil taka eindregið undir það viðhorf sem liggur að baki þessari fsp. En þá komum við að því, hver skyldi vera ástæðan að svo lítið hefur miðað, þrátt fyrir frómar óskir þeirra sem stóðu að álsamningnum á sínum tíma, að ekki hefur meira upp af þessu sprottið í úrvinnsluiðnaði? Ég tel skýringuna vera þá fyrst og fremst, að sá erlendi aðill, sem á þetta fyrirtæki, hefur engra hagsmuna að gæta og hann hefur engan áhuga á því þar af leiðandi að hlúa að íslenskum úrvinnsluiðnaði í landinu. Og þar kemur fram eitt af mörgum rökum fyrir því, að ekki sé vænlegt að standa þannig að atvinnuuppbyggingu. Ef við Íslendingar höfum forræði yfir okkar fyrirtækjum, þar með talið stórfyrirtækjum, þá höfum við jafnframt möguleika á að sveigja þróun þeirra og hagnýta þau til stuðnings annarri atvinnustarfsemi út frá okkar þjóðhagslegu forsendum. Það hefur verið nú nýverið reynt að ýta á íslenska álverið svonefnda að aðstoða við úrvinnslu úr áli. Það er áhugi hjá ýmsum á að slík úrvinnsla geti orðið að veruleika. Ég skal engu spá um það, hvort sá þrýstingur, sem fram hefur komið, og óskir þar að lútandi leiða til betri niðurstöðu en verið hefur til þessa. Óskandi væri, að svo yrði, og iðnrn. hefur á því áhuga að stuðla að því, að slíkur iðnaður geti komist hér á fót, og mun að sjálfsögðu ekki hafna því, að það geti komið til stuðningur frá þessu fyrirtæki í því sambandi þótt erlent sé. Í málflutningi hv. þm. gætti verulegrar mistúlkunar og misskilnings, að ég tel, á viðhorfum okkar Alþb.-manna til orkufreks iðnaðar og hagnýtingar auðlinda í landinu. Það er talað hér um afturhaldssjónarmið, íhaldssemi, grýlur og annað í því sambandi. Alþb. er ekki andvígt uppbyggingu orkufreks iðnaðar í landinu, það liggur skilmerkilega fyrir í flokkssamþykktum þess. En við höfum sett fram skýr og ákveðin sjónarmið um það, hvernig standa beri að uppbyggingu slíkra fyrirtækja í landinu. Og mér sýnist að í málflutningi hv. síðasta ræðumanns hér hafi einmitt komið fram stuðningur við þessi sjónarmið okkar. Þar voru slegnir mjög sterkir varnaglar í sambandi við þann vanda sem tengist fjármögnun slíkra fyrirtækja, að fara þar að með gát og gæta þess, að við semjum ekki af okkur að svo miklu leyti sem við teljum skynsamlegt að eiga einhver samskipti við erlenda aðila, og auðvitað þurfum við að koma vörum á markað þegar um útflutningsframleiðslu er að ræða, og þar getur samvinna við útlenda aðila verið nauðsynleg og skynsamleg, ekki síst á meðan við erum að öðlast reynslu á þessu sviði og koma hér upp fyrirtækjum sem eru þjóðhagslega arðbær. Það er lítið gagn að því að virkja og tengja virkjanir iðjuverum í eigu útlendinga ef við stöndum þannig að málum að þeir fái orkuna fyrir gjafvirði og þessi fyrirtæki skili ekki þjóðhagslegum hagnaði inn í okkar þjóðarbúskap. Þetta ber einmitt að varast. Hv. þm. minnti á þá döpru reynslu sem við höfum orðið fyrir á þessum vetri varðandi orkuskort í okkar raforkukerfi. Það er full ástæða til þess fyrir okkur að læra af þeirri reynslu eins og öðru sem við mætum og við teljum okkur mótdrægt. Ég hef óskað eftir því við Orkustofnun, að hún fari ofan í saumana á ástæðunum fyrir þeim vanáætlunum sem segja má að hafi komið í ljós í sambandi við orkuvinnslugetu í okkar landskerfi,a. m. k. miðað við tíðarfar af því tagi sem gengið hefur yfir landið í vetur, og með það í huga að við séum undir það búin í sambandi við okkar raforkuframleiðslu að geta mætt slíku án þess að lenda í óhóflegum tilkostnaði. Hitt skulum við muna, að það getur verið nokkuð dýrt að eiga umframorku í okkar kerfi til þess að grípa til í árum þegar sérstaklega illa stendur á og það kostar mikið að vera með dýra fjárfestingu á undan sér, ef svo má segja, og það er ákveðið reikningsdæmi. Eitt af því, sem þarf m. a. að skýra í sambandi við tilkostnað við raforkuframleiðslu með olíu á yfirstandandi vetri, er það, hvernig þessi kostnaður kemur út og þá að framleiðslu stórrekstrarins meðtalinni eða þeirri skömmtun sem hefur verið til atvinnufyrirtækja í landinu, - hvernig þetta dæmi kemur út í samanburði við hitt, ef við hefðum verið með fyrsta áfanga næstu stórvirkjunar árinu fyrr á ferðinni en ella. Auðvitað hefði það haft útgjöld í för með sér. En við þurfum að gæta þess, að slíkir atburðir, slík staða verði ekki árviss viðburður. Þess gætir mjög í umr. um frv. sem hér er á dagskrá, að það séu tafir af því að ekki hafi verið teknar ákvarðanir eða aflað heimilda um næstu stórvirkjanir í landinu, næstu virkjanir inn á okkar landskerfi. Ég vék að því um daginn í umr. um þetta mál, að það hafa engar tafir orðið sem leitt hafa af sér að hægar hafi verið farið í undirbúningi, - engar tafir sem rekja má til þess, að ekki liggi fyrir heimildir um virkjanir, nema menn vilji leiða að því líkur að við hefðum ráðstafað verulega meira fjármagni til raforkumálanna á yfirstandandi ári með því að hafa í gangi framkvæmdir við eina virkjun í viðbót. Ég hef satt að segja ekki séð tillögur þar að lútandi. Þær komu ekki fram á síðasta ári, ekki frá stjórnarandstöðunni þá, og ég hef ekki séð þær í sambandi við fjárfestingar- og lánsfjáráætlun á þessum vetri, jafnvel þó að sumir telji að það væri hægt að hefja framkvæmdir við tilteknar virkjanir í landinu ef slíkar heimildir og fjárveitingar væru til. Það hefur þvert á móti verið unnið markvisst að því að undirbúa virkjunarkosti í landinu á undanförnum árum, þannig að við höfum úr fleiri en einum kosti að velja, og það hefur eflaust ýtt undir það að hér koma nú inn tillögur í þinginu, ekki bara um heimildir fyrir eina virkjun, heldur fyrir fleiri virkjanir - og það virkjanir sem eru á svipuðu stigi hvað undirbúning snertir. Ég held að það eigi að vera hv. þm. ánægjuefni, að nú í fyrsta sinn um langt skeið eru að skapast þannig aðstæður vegna þess hvernig staðið hefur verið að málum á undanförnum misserum, að það er hægt að velja úr virkjunarkostum. Við höfum ekki verið í þeirri stöðu á undanförnum árum að slíkt væri gerlegt, og vegna þeirrar stöðu fyrst og fremst hefur þróun mála verið sú, að aðeins hið öfluga orkuvinnslufyrirtæki, sem ætlað hefur verið hlutverk hér suðvestanlands, Landsvirkjun, hefur haft virkjunarkosti undirbúna í tæka tíð þegar þörf hefur verið talin á að taka ákvarðanir. Alþingi hefur ekki tekist að snúa þeirri þróun við fyrr en þá væntanlega nú, að á því verði breyting. Þetta held ég að sé nauðsynlegt að menn hafi í huga, og get ég þó vissulega skilið það, að hv. stjórnarandstöðuþm. reyni að hafa uppi gagnrýni um að ónóg hafi verið að gert í þessum efnum. En ég tel að með skýrum rökum megi sýna fram á það, að að undanförnu hefur verið lögð á það mikil áhersla og varið til þess meira fjármagni en áður, einmitt að undirbúa fleiri en einn kost til þess að hafa úr að velja í sambandi við raforkuöflun fyrir næstu ár. Svo að endingu, herra forseti, ég vænti þess, að áður en þessu þingi lýkur geti tekist um það þokkaleg samstaða hér á Alþingi að afla heimilda fyrir virkjunum sem ráðist verði í hér á næstu árum. Og varðandi framkvæmdatímann held ég að engum detti í hug, jafnvel ekki þeim sem koma hér með tillögur þar sem allt er í einum bing, ef svo má segja, eins og í því frv. sem hér liggur fyrir, þá held ég að engum detti í hug að við höfum svigrúm til þess í okkar þjóðarbúskap eða skynsamlegt væri að vera með margar virkjanir í gangi, jafnvel þrjár, sem leiða mætti líkur að ef litið er til þess frv. sem hér er til umr., þrjár virkjanir í gangi samtímis, jafnhliða því sem menn væntanlega ætluðu þá að standa í fjárfestingum til þess að koma orkunni frá þeim a. m. k. á markað með aðflutningslínum. Ef menn stefna ekki einvörðungu í erlenda stóriðju, sem sumir hafa nú á óskalista sínum, þá yrðu menn væntanlega að hafa eitthvað aflögu til að byggja upp iðjuver til þess að nýta þessa orku. Við þurfum, jafnhliða því sem við virkjum svo sem nauðsynlegt er fyrir okkar almenna markað, að standa myndarlega að því sem íslensku verkefni að undirbúa atvinnufyrirtæki í landinu, arðbær atvinnufyrirtæki sem hagnýtt geti hér okkar orkulindir, raforku og jarðvarma, - ætla okkur þar ekki um of, en vera heldur ekki hikandi við að leggja út í það að kanna alla möguleika í þessu sambandi og standa fyrir þeirri uppbyggingu sem skynsamleg er út frá þjóðhagslegu sjónarmiði, sjónarmiði okkar sem þjóðar sem vill halda sjálfstæði sínu, efnahagslegu ekki síður en pólitísku.

Hver vill hafa það öðruvísi?

Og þá aðeins að endingu, vegna þess að minnst var hér á stóriðjunefnd svokallaða, viðræðunefnd um orkufrekan iðnað, sem ég átti hlut í að leggja niður. Sú ákvörðun var einmitt táknræn fyrir þá áherslubreytingu sem ég tel réttmæta og nauðsynlega í þessum efnum frá því sem áður var. Athuganir á hagnýtingu okkar orkulinda eiga að vera undir íslenskri forustu og vera íslenskt verkefni, þó að við hikum ekki við að taka við tækniþekkingu erlendis frá og hafa augun opin gagnvart umheiminum, heyja okkur þekkingu hvaðanæva úr heiminum. En það á að vera okkar verkefni, okkar sérfræðinga, okkar uppvaxandi og vel menntuðu kynslóða í landinu, og því eigum við ekki að standa þannig að málum, að við séum með nefnd að störfum sem hafi það hlutverk fyrst og fremst að ræða við erlenda aðila sem vilja koma hér færandi hendi með fjármagn til þess að reisa hér sín fyrirtæki. Við eigum að halda á þessum málum út frá þeim viðhorfum sem ég hef talað hér fyrir, og því hefur iðnrn. talið það skyldu sína, jafnframt því sem það skref var stigið að leggja niður þessa nefnd, að efla innlendar stofnanir og gera kleift að kanna þessi mál út frá íslenskum forsendum og út frá því markmiði að efla innlenda þekkingu í sambandi við orkunýtingu í landinu. Á því þurfum við að halda. Þar er stórt verkefni á ferðinni. Ég get ekki stillt mig um að nefna það sem fram kom á fundi sem ég sat fyrir mjög stuttu úti í París, þar sem ráðherrar báru saman bækur sínar, ráðherrar úr svonefndum OECD-löndum, um þróun vísinda og tækni og möguleika til þess að hagnýta vísinda- og tækniþekkingu til eflingar atvinnulífs í aðildarlöndum OECD. Þar kom það fram frá fulltrúum landa, sem ekki eru vanþróuð, heldur teljast til iðnríkja, frá ráðherrum úr löndum eins og Kanada og m. a. s. Ástralíu, að það væri mikið hagsmunamál fyrir þessi ríki að gjalda varhug við fjölþjóðahringum og starfsaðferðum þeirra og það þyrfti að átta sig á þeirri reynslu, sem t. d. Kanadamenn telja sig hafa orðið fyrir, sem hafa tekið við miklu erlendu fjármagni í uppbyggingu síns iðnaðar, að fjölþjóðafyrirtækin hafa ekki komið færandi hendi með þá tækniþekkingu, sem þessi lönd þurfa á að halda, heldur hafa þau flutt inn sína þekkingu, en hagnýtt hana eingöngu í sínum fyrirtækjum, án þess að hún bærist út og af henni sprytti úrvinnsluiðnaður og önnur sú iðnþróun sem þarf að eiga sér stað út frá forsendum hvers lands. Ég tel að af þessu þurfum við Íslendingar sannarlega að læra þegar við erum að horfa til möguleika á að hagnýta okkar orku hér í framtíðinni til heilla fyrir alþjóð.



Ég vil geta þess, að við munum ekki halda hér kvöldfund og ekki mjög langt fram yfir kl. 7 - án þess að ég sé að nokkru að brýna það fyrir næsta hv. ræðumanni að hann tali stutt. Við munum reyna að ljúka þessum fundi upp úr 7, ekki miklu seinna en kl. 7. Það er okkar háttur hér, og umr. verður frestað ef fleiri verða þá eftir.



Herra forseti. Það þarf ekkert að brýna það fyrir mér að tala ekki langt mál hér. Hæstv. iðnrh. hefur vikið að mjög mörgum þeirra mála, sem hér hefur borið á góma, og flutt mjög skýrt og greinilega afstöðu okkar Alþb.-manna í þeim efnum. Ég vil hins vegar í leiðinni segja það við hæstv. forseta, að við frændur hér, ég og hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson, og aðrir Vestfirðingar erum vanir því af fundum vestra, að það lífgi umr. að menn skiptist á athugasemdum úr sal og sæti. Ég veit að ýmsir góðir Austfirðingar eru því vanir líka, þótt rétt sé kannske að það verði ekki að samtali í salnum. Ég veit að ég mæli fyrir munn okkar beggja, mín og hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, þegar ég segi að við höfum ekkert við slíkt að athuga. Þó að við séum kannske ekki sammála um margt, þá erum við sammála um það.

Heldurðu að þú mælir þetta bara fyrir sjálfan þig?

Nei, ég tók það skýrt fram, að ég gerði það fyrir munn okkar beggja. Hins vegar er það alveg greinilegt, hv. þm. Egill Jónsson, að það fer nú mjög að vandast staðan varðandi það hver mæli fyrir munn hv. þm. Egils Jónssonar og Sverris Hermannssonar í þessum virkjunarmálum. Ég ætla að víkja hér að örfáum meginatriðum sem fram hafa komið hér í umr. og mér finnst standa alveg ljós eftir. Þau fela það í sér, að þetta frv. er samkv. rökstuðningi fyrsta flm. frv., ítrekað í þessum umr, frv. um að Fljótsdalsvirkjun verði ekki næsta virkjun sem ráðist verður í. Þótt deila megi um ýmislegt, þá er alveg ljóst af þeim rökum, sem sett voru hér fram af hálfu 1. flm. þessa frv. hvað eftir annað, að meginefni þessa frv. er að Fljótsdalsvirkjun verði ekki næsta virkjun sem ráðist verður í. Það kallaði ég stór tíðindi, að hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson skyldi hafa fengið Egil Jónsson og Sverri Hermannsson til þess að standa að frv. sem felur þetta jafnskýrt í sér og hér hefur komið fram, og ég skal nú rökstyðja það með nokkrum orðum. Í fyrsta lagi hefur það komið fram hjá hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni og fleirum, að menn hafa ekki í höndum nein gögn eða skýrslur, sem fela í sér ótvíræðar niðurstöður um það, hvað sé vænlegur, arðbær og skynsamlegur næsti kostur í nýtingu orku til stóriðnaðar. Slíkt liggur ekki fyrir og um þetta er ekki deilt. Ég lýsti þeirri skoðun minni hér í ræðu fyrr í þessum umr., að ekki legðist ég gegn því að að slíku væri leitað, - ég legðist ekki gegn því. Þess vegna er ýmislegt rangt sem sagt hefur verið um mína afstöðu hér, bæði af hálfu hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar og annarra talsmanna Sjálfstfl. Ég sagði hins vegar að mér væri ekki kunnugt um það, að neins staðar lægi fyrir nein grg. eða úttekt á rannsókn á neinum kosti sem ég teldi skynsamlegan út frá þjóðhagslegu og arðsemisjónarmiði. Ég vek einnig athygli á því, að þrátt fyrir ítrekaðar spurningar af minni hálfu hér í þessum umr. til hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar og Egils Jónssonar - að vísu hefur Egill Jónsson ekki talað aftur, en Þorv. Garðar gerði það hér ítarlega - þá vita þeir ekki heldur um neinn slíkan kost. Þorv. Garðar Kristjánsson rökstuddi það hins vegar mjög ítarlega í sinni ræðu fyrr í dag, að hann teldi höfuðatriði í meðferð málsins að ekki væri ráðist í að virkja virkjun, sem beinlínis væri miðuð við slíka nýtingu, fyrr en samningar um þá nýtingu lægju fyrir. Og hann varði löngu máli til að útskýra hvers vegna hann teldi það skynsamlega samningsaðferð. Að vísu hélt hann því fram, að hann greindi eitthvað á við hæstv. iðnrh. um það efni. Það skal ég ekkert um segja. Hins vegar skal ég segja það hér, að mörgu af því, sem hv. þm. Þorv. Garðar færði fram sem rökum fyrir sinni skoðun, er ég alveg sammála. Ég er honum alveg sammála um það efni. Sú meginniðurstaða, sem hann flutti hér, var að það væri ekki skynsamlegt að ákveða virkjun, sem tengd væri stóriðju, nema fyrir lægju samningar. Þess vegna, sagði fyrsti flm. þessa frv., er sú virkjun ein, Fljótsdalsvirkjun, skilyrt í þessu frv., að í hana skuli þá fyrst vera ráðist þegar fyrir liggja samningar um erlenda stóriðju eða stóriðju af öðru tagi. Nú er það ekkert deiluatriði neinna þeirra sem til slíks þekkja, að slík athugun, ef hún á að vera vönduð og örugg og traust og menn leita að skynsamlegum leiðum í þeim efnum, tekur að lágmarki hátt á annað ár. Það er alveg ljóst. Hún tekur að lágmarki hátt á annað ár. Um það er ekki deilt. Hins vegar eru menn sammála um það, ég tala nú ekki um þeir menn sem hafa lagt til hér virkjanaplan til næstu 10 ára, ætla sér að virkja hér þrjár stórvirkjanir á næstu 10 árum, þá eru menn jafnframt sammála um það, að þegar á næstu 12 mánuðum þurfi að hefjast handa við þá fyrstu af þessum virkjunum sem eigi að koma í röðinni. Þegar þessi málflutningur er tengdur saman; röksemdin fyrir því að tengja Fljótsdalsvirkjun samningum, sem liggi fyrir um nýtinguna, og það hvernig með slíka samninga er hægt að fara, og þörfina á því að þegar á næstu 12 mánuðum verði hafist handa um framkvæmd næstu stórvirkjunar, sem ég er alveg sammála að eigi að gera, þá liggur það auðvitað alveg ljóst fyrir hverjum manni, sem vill setja málflutning aðstandenda frv. saman, að samkv. þeirra eigin till., samkv. þeirra eigin rökum, getur Fljótsdalsvirkjun aldrei orðið næsta virkjun sem í verður ráðist. Mér er alveg sama hve lengi hv. þm. Egill Jónsson reynir að snúa sig út úr þeim mikla pólitíska vanda sem hann er kominn í. Öll skynsamleg athugun málsins bendir til þess að þetta sé tvímælalaust niðurstaðan, enda var það athyglisvert, að þegar ég kallaði fram í fyrir hv. þm. Þorv. Garðari Kristjánssyni og bað hann um að taka af skarið í þessum efnum, þá gerði hann það ekki. Auðvitað er hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson það skynsamur maður, að hann sér þetta í hendi sér. Ég hef hins vegar ekki trú á því, að hv. þm. Egill Jónsson og Sverrir Hermannsson hafi gert þetta vitandi vits, og þess vegna orðaði ég það hér áðan, að þeir hefðu verið plataðir. En vegna hinna miklu andmæla hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar við það orðalag, þá fer ég að gera ráð fyrir því, að hv. þm. Sverrir Hermannsson og Egill Jónsson hafi staðið að þessu vitandi vits, þeir hafi vitandi vits staðið hér að frv. sem í öllum röksemdafærslum sínum og tillögugerð felur í sér þá ótvíræðu niðurstöðu, að Fljótsdalsvirkjun getur ekki orðið næsta virkjun. Svo kemur hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson bara og bætir um betur hér áðan í umr. og lýsir því yfir, að allur Sjálfstfl. eins og hann leggur sig, innan og utan ríkisstj., sé á sömu skoðun. Það er nú orðið erfitt á brattann að sækja fyrir þá sem vilja berjast fyrir Fljótsdalsvirkjun, þegar það liggur jafnskýrt og greinilega fyrir hér af hálfu Egils Jónssonar, Þorv. Garðars Kristjánssonar, Sverris Hermannssonar og nánast alls Sjálfstfl., að þeir hafi lagt málið þannig fyrir, að Fljótsdalsvirkjun getur ekki orðið næsta virkjun. Það er eðlilegt að menn séu orðnir kátir fyrir norðan, því að samkv. málflutningi Þorv. Garðars Kristjánssonar hefur Sjálfstfl. lagt fram till. um að annaðhvort Blönduvirkjun eða Sultartangavirkjun verði næst. Það blasir við samkv. þeirra eigin frv. Nú ætla ég ekki að fella neinn dóm um það hér og nú, hvað sé skynsamlegt í þessum efnum. Ég er eingöngu að vekja athygli á því, hvað felst í þessu frv. og þeirri merkilegu pólitísku staðreynd, að Sverrir Hermannsson og Egill Jónsson skuli standa að þessu með þessum hætti. Jafnframt vek ég athygli á því, að þrátt fyrir ítrekaðar fsp. hafa þm. Sjálfstfl., sem hér hafa talað, ekki bent á einn einasta arðbæran, skynsamlegan og framkvæmanlegan kost af stóriðjutegundinni sem sé nokkurn veginn öruggt að gengið sé í. Það eina, sem hér hefur verið nefnt af þm. þessa flokks, er aukin framleiðsla kattasands, sem er sjálfsagt góðra gjalda verð framleiðsla. Skal ég sem mikill kattavinur ekki draga úr því. En það verður varla talið til mjög orkufreks iðnaðar. Það er á þessum grundvelli, sem ég hef sagt það, að þótt ýmislegt sé fróðlegt í kringum búning þessa frv. og málflutning flytjenda þess, þá er það botnlaust að því leyti, að ein af þessum virkjunum er í frv. sjálfu tengd stóriðju, en síðan liggur ekkert fyrir um það að menn viti af arðbærri eða skynsamlegri stóriðju í þessum efnum. Í framhaldi af því vil ég ítreka það sem hæstv. iðnrh. sagði hér áðan, að Alþb. hefur hvorki fyrr né síðar í sínum málflutningi lagst gegn stóriðju sem slíkri. Við erum með ýmis stóriðjufyrirtæki hér í landinu. Við erum með áburðarverksmiðju, við erum með sementsverksmiðju og við erum með ýmis önnur fyrirtæki. Það, sem við höfum lagst gegn, er að slík fyrirtæki, sem eru frek til orkunnar, séu annaðhvort í höndum útlendinga hvað snertir eignarhald að öllu leyti eða kannske yfirráðavald í gegnum markaðsaðstöðu og annað, eða þá að markaðsgrundvöllur og framleiðslugrundvöllur fyrirtækjanna sé svo illa undirbyggður að þau hljóti að verða baggi á landsmönnum hvað snertir greiðslugetu orkuvinnslunnar í landinu. Við höfum varað við því hvað eftir annað, bæði þegar álsamningurinn var gerður og í meðferð Grundartangaverksmiðjunnar, að menn rösuðu ekki um ráð fram í þeim efnum. Ég held að þau varnaðarorð, sem flutt voru þá, hafi sannast allrækilega á ferli álverksmiðjunnar og ferli Grundartangaverksmiðjunnar. Ég vil í því sambandi líkt og hæstv. iðnrh. segja það, að miklu frekar fannst mér hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur mælast af skynsemi í sinni ræðu en hv. þm. Þorvaldi Garðari Kristjánssyni. Það er einn af pólitískum erfiðleikum í þessu landi varðandi nýtingu orkunnar, sá pólitíski ágreiningur, að innan Sjálfstfl. eru enn þá menn sem vilja halda því opnu að útlendingar, erlend stórfyrirtæki, alþjóðleg stórfyrirtæki, eigi stærstu og dýrustu framleiðslutækin í okkar landi. Íslendingar eru nú þegar - ég vek athygli á því - Íslendingar eru nú þegar orðnir sú þjóð í Evrópu sem ver hæstu hlutfalli orkuframleiðslu sinnar til stóriðju. Við erum nú þegar sú þjóð í heiminum sem ver stærstu hlutfalli orkuframleiðslu sinnar til stóriðju - og það stóriðju sem er annaðhvort alfarið eða að verulegu leyti gegnum stjórn á markaðsaðstöðunni í höndum erlendra aðila. Við höfum einfaldlega vakið athygli á því, að ef menn ætla að halda áfram á þessari braut þýðir það einfaldlega að æ stærri þáttur af framleiðslustarfseminni í landinu verður á valdi erlendra aðila. Það er alveg rétt, sem hæstv. iðnrh. sagði hér áðan, og væri athugunarefni fyrir þá þm. eða aðra utan þings sem vilja halda opnum möguleikunum á því að veita útlendingum meirihlutaaðild, jafnvel algera aðild að fyrirtækjum hér í landinu, að skoða reynslu stórþjóðanna, hvað þá í smáþjóðanna, af hinum alþjóðlegu auðhringum, sem hefur komið mjög berlega í ljós á s. l. 10 árum. Á vegum Sameinuðu þjóðanna hafa verið gerðar ítarlegar kannanir á starfsemi fyrirtækja af þessu tagi og hjá mörgum stofnunum Sameinuðu þjóðanna er að finna ítarlegar niðurstöður af þeim athugunum, og eins og hæstv. ráðh. greindi frá hér áðan - á vettvangi OECD, Efnahags- og framfarastofnunarinnar, eru uppi mjög harðar kröfur um endurskoðun á þátttöku alþjóðlegu auðhringanna í hagkerfi stórþjóðanna, hvað þá hagkerfi smáþjóðanna. Það væri óskandi að hægt væri að mynda pólitíska samstöðu um það hér á Alþingi, að Íslendingar tækju þá afstöðu að hleypa ekki inn í landið stóriðjufyrirtækjum sem væru algerlega í eigu útlendinga. Ef þm. Sjálfstfl. eða stjórnarandstöðunnar eru reiðubúnir að lýsa því yfir - og ég kalla eftir þeirri yfirlýsingu hér í þessum umr. - ef þeir eru reiðubúnir að lýsa því yfir, að þeir vilji ganga til samstarfs við okkur hina um að mynda þjóðarsamkomulag um það á hvaða grundvelli við nálgumst samvinnu við erlenda aðila, þá er ég reiðubúinn til að skoða það mál. En það er skilyrði af okkar hálfu, og því verður ekki leynt, að við höfum verið og við verðum andvígir því, að erlendum stórfyrirtækjum verði veitt algert eða yfirgnæfandi meirihlutaforræði yfir öflugustu atvinnufyrirtækjum landsins. Þessi þjóðarsátt um nýtingu orkunnar strandar á því, að hingað til hafa þm. Sjálfstfl. og jafnvel Alþfl. ekki verið reiðubúnir til þess að útiloka það, að erlend auðfélög væru áframhaldandi afdrifaríkur aðili í uppbyggingu atvinnufyrirtækja í landinu. En ég tek ræðu hv. þm. Sigurlaugar Bjarnadóttur hér í umr. áðan - sem ég tel mjög merkilegan pólitískan viðburð - sem merki um það, að innan Sjálfstfl. sé vaxandi fylgi við þá skoðun að fara sér hægt í þessum efnum og setja fram ákveðin og afdráttarlaus skilyrði. Við höfum, Íslendingar, borið gæfu til þess yfirleitt, þó ekki alltaf, en yfirleitt á síðasta áratug að ná ákveðinni þjóðarsamstöðu í meðferð landhelgismálsins og nýtingu auðlindanna í hafinu hér í kring. Það hefur náðst samstaða stjórnar og stjórnarandstöðu um þau efni og þar hefur ríkt sú afstaða, að annaðhvort ekki eða þá í algerum undantekningartilfellum og í mjög litlum mæli ætti að veita erlendum þjóðum rétt til þess að veiða í okkar fiskveiðilandhelgi. En ég spyr hv. þm. Sjálfstfl. og líka þm. Alþfl. þótt þeir séu fjarverandi: Eru þeir reiðubúnir til þess að gera sams konar landhelgissamning um orkuna? Eru þeir reiðubúnir til þess að gera sams konar þjóðarsátt um nýtingu auðlinda landsins, orkunnar, eins og í reynd hefur verið gerð um nýtingu auðlinda hafsins í kringum landið, að þar gildi í stórum dráttum sömu reglur gagnvart samstarfi við erlend stóriðnaðarfyrirtæki eins og hér hafa gilt gagnvart erlendum útgerðarfyrirtækjum? Er einhver munur á erlendum iðnaðarfyrirtækjum og erlendum útgerðarfyrirtækjum? Ekki að mínum dómi. En hvernig stendur þá á því, að hingað til hafa aðilar í þessum flokkum ekki verið reiðubúnir til þess að gera sams konar þjóðarsátt um framgöngu Íslendinga gagnvart erlendum iðnaðarfyrirtækjum og við höfum gert gagnvart erlendum útgerðarfyrirtækjum? Herra forseti. Ég lofaði víst í upphafi að tala hér ekki langt mál. En vissulega eru þau atriði, sem hér eru til umr., mjög stór, mjög afdrifarík, og þau snerta grundvallarágreining sem hingað til hefur verið milli flokkanna í þessu landi. Andstaða okkar Alþb.-manna stafar ekki af því, að við séum á móti því að nýta orkuna, það er mikill misskilningur, stafar ekki af því, að við séum á móti því að byggja upp orkufrekan iðnað. Hún stafar eingöngu af því, að við höfum spurt: Hver á að eiga fyrirtækin? - og við höfum spurt: Á hvaða þjóðhagslegum grundvelli og á hvaða rekstrargrundvelli eiga þessi fyrirtæki að starfa? Aðrir aðilar í þessu landi hafa því miður verið reiðubúnir að skrifa upp á þessa ávísun án þess að það lægi ljóst fyrir, hver ætti að eiga fyrirtækin eða á hvaða þjóðhagsgrundvelli eða á hvaða rekstrargrundvelli þau ættu að starfa.