Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir um lækkun á gjaldtöku fyrir lyfja- og læknisþjónustu, fjallar um að fella þegar í stað úr gildi ákveðnar reglugerðir sem settar eru í samræmi við tiltekin lög. Jafnframt er heimild til þess að gefa út nýja reglugerð um lyfja- og lækniskostnað sem miðist við tilteknar forsendur. Í sjálfu sér er hér um mjög óvenjulega till. til þál. að ræða. Ég minnist þess ekki að hafa séð í þál.-formi að Alþingi álykti að fella úr gildi ákveðnar reglugerðir sem gefnar eru út með stoð í lögum og síðan aftur að fela tilteknum ráðh. að gefa út nýjar reglugerðir sem eiga að miðast við ákveðnar forsendur. Þetta eru alveg ný ákvæði sem ég kannast ekki við að hafa séð eða heyrt. En þetta eru kannske nýjar reglur sem flm. þessarar till. telja sjálfsagt eða eðlilegt að innleiða. En þá held ég að ýmislegt fleira þurfi að koma til sem þarf að athuga nánar. Á að taka upp þessi nýmæli hér í störfum Alþingis eða ekki? En þetta er sagt án þess að leggja neinn dóm á efnisatriði þessarar þáltill. Nú, þegar fjárlög ársins 1985 eru til afgreiðslu, er fróðlegt að rifja upp þá staðreynd að árið 1965 voru 24.9% heildarútgjalda fjárlaga ætluð til heilbrigðis- og tryggingamála. Árið 1970 var hlutfallið orðið 31.7% og 1975 var það 33.7%. Árið 1980 stendur þetta hlutfall í stað og er þá 33.4%, en á yfirstandandi ári. 1984 verður þetta hlutfall það hæsta sem það hefur verið, eða nokkuð innan við 38%. Í fjárlagafrv. því sem fyrir liggur er gert ráð fyrir að 37.7% af heildarútgjöldum fjárlaga sé varið til heilbrigðis- og tryggingamála. Af þessu má sjá að núv. ríkisstj. hefur, þrátt fyrir að á móti blási og þjóðarframleiðsla hafi dregist saman meira en dæmi eru um áður, gætt þess að heilbrigðis- og tryggingakerfið haldi sínu. Á þremur árum hefur hlutfall heilbrigðisþjónustu af þjóðarframleiðslu aukist úr u.þ.b. 8% í rúm 10%. Skýringin er samdráttur í þjóðarframleiðslu án þess að sambærilegur samdráttur verði í heilbrigðisþjónustu. Ef við viljum ekki draga saman þjónustu heilbrigðisog tryggingakerfisins þýðir það einfaldlega hærri skatta eða beinar greiðslur almennings fyrir þjónustuna. Fyrri ríkisstjórnir hafa leyst slíkan vanda með ýmsum hætti. Á árunum fram til 1971 greiddu menn til viðbótar sköttum sínum upphæð, sem svarar til nær 8 þús. kr. á ári miðað við verðlag yfirstandandi árs, fyrir hvern fullorðinn í sérstakar sjúkrasamlags- og almannatryggingabætur. Á þessum árum voru fyrir utan beinar greiðslur til lækna og fyrir lyf þannig innheimt sérstök tryggingaiðgjöld. Aðeins þau námu um 35% af heildarútgjöldum til heilbrigðis- og tryggingamála á árinu 1971. Það þætti stór og mikill skattur í dag ef þetta fyrirkomulag væri tekið upp. Þetta gerðist á þeim árum sem flokkur flm. þessarar till. fór með tryggingamálin, ekki í örfá ár, heldur hátt á annan áratug. í dag greiða menn engin slík sérstök iðgjöld vegna heilbrigðisþjónustu eða almannatrygginga nema hið svokallaða sjúkratryggingagjald sem kemur á hæstu tekjur. Annars eru menn ýmsu vanir þegar ríkissjóð hefur vantað peninga. Á árinu 1978 um haustið þegar mynduð hafði verið ný ríkisstj. skelltu menn á afturvirkum viðbótarskatti og létu sig ekki muna um að hækka tekju- og eignarskatt í september um ein lítil 13.5% og innheimta allt draslið fyrir áramót. M.ö.o., það er lagður tvisvar sinnum tekjuskattur og eignarskattur á sömu tekjurnar frá árinu á undan. Það hefur engri ríkisstj., hvorki fyrr né síðar, dottið þetta snjallræði í hug. Ég skal ekkert segja hver á þetta uppátæki. En það er dálitið undarlegt að Alþfl. skrapp inn í ríkisstj. í rúmt ár, einmitt þegar þetta gerðist. Hann skrapp líka fljótt út úr henni, en síðan hefur þetta ekki verið gert. Hér koma svo aftur hv. þm. Alþfl. grátandi hver um annan þveran þannig að tárin renna niður kinnarnar yfir þeim ofboðslegu sköttum sem lagðir eru á almenning núna. Af því að flokksþing Alþfl. er nú ekki hafið ætla ég að biðja hv. þm. flokksins að þurrka af sér tárin og fara að reyna að tala skynsamlega um þessi mál og málefnalega. 

Hann átti við það.

Ég veit ekkert hvers konar tár það eru sem formannsefnin þar gráta, ég læt mig það engu skipta. Ísland hefur á undanförnum árum verið að flytjast í hóp þeirra ríkja þar sem hlutfall opinberrar fjármögnunar gegnum skattakerfið er alhæst, eða um 90%, og erum við þar með ríkjum eins og Bretlandi og Svíþjóð. Hjá ýmsum þjóðum þar sem talið er að heilbrigðis- og velferðarþjónusta standi með blóma, t.d. í Hollandi, Kanada, Vestur-Þýskalandi og víðar, er þetta hlutfall mun lægra, eða um 80%. Reynslan kennir okkur að allt sem er ókeypis er ofnotað. Það er því mikilvægt að gæta þess að almenningur í landinu skynji að heilbrigðisþjónusta kostar stórfé. Þá skiptir engu hvort fjármuna er aflað með sköttum eða beinum greiðslum. Beinar greiðslur stuðla hins vegar að því að almenningur veiti heilbrigðisþjónustunni aðhald. Á s.l. ári og fyrr á þessu ári, þegar rætt var um samdrátt og sparnað, kom nokkuð til umræðu á hvern hátt mætti draga úr kostnaði í heilbrigðis- og tryggingamálum. Það var fljótlega ljóst að ekki var vilji fyrir því í ríkisstj. eða á Alþingi að minnka bætur almannatrygginga. Þvert á móti voru bæði barnalífeyrir og mæðralaun hækkuð mjög verulega með þeim ráðstöfunum sem gerðar voru af ríkisstj. í sambandi við almenna kjarasamninga snemma á þessu ári. Fram til 1. nóvember s.l. höfðu hinar almennu hækkanir lífeyristrygginga numið samtals 12.4% á árinu meðan laun í almennri verkamannavinnu og viðmiðunarlaun hafa ekki hækkað nema um 7.1% á sama tíma. Til að mæta þeim vanda, sem óneitanlega bitnar á okkur öllum þegar þjóðartekjur dragast saman, var ákveðið 1. mars s.l. að hækka einstaka bótaflokka verulega umfram kaupgjaldshækkanir. Þetta var gert til að tryggja sérstaklega hagsmuni þeirra sem verst eru settir. Þannig hækkaði tekjutrygging og heimilisuppbót um 22.46% og barnalífeyrir ásamt meðlögum hækkaði um 62.38%. Mæðra- og feðralaun hækkuðu einnig um 146% fyrir eitt barn, 83% fyrir tvö börn og 62% fyrir þrjú börn. Óhætt er að segja að í stað þess, eins og stjórnarandstaðan hefur haldið fram, að draga úr bótum lífeyristrygginga hefur þess verið gætt rækilega að þær fylgdu þróun launa og verulega bætt úr fyrir þá verst settu. Þessu til viðbótar hefur ríkisstj. á öðrum sviðum, t.d. með lögum um ráðstafanir í ríkisfjármálum 1984 II. kafla, gert breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt til að bæta hag barnafólks og létta skattbyrði þeirra sem mestan framfærslukostnað hafa. Þessari stefnu verður haldið áfram. Ég hef nýlega falið tryggingaráði að breyta reglum við útreikning skerðingarákvæða vegna örorkustyrks þannig að eingöngu verði miðað við eigin tekjur en ekki eins og verið hefur að tekjur maka séu lagðar við tekjur umsækjanda. Þetta er réttlætismál sem mun verulega bæta hag þessara einstaklinga og taka mun gildi frá og með næstu áramótum. Hér verður um verulega útgjaldaaukningu að ræða fyrir sjúkratryggingarnar. Nokkrar umr. urðu um það hvort einstaklingar skyldu taka meiri þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar en nú er og fóru fram athuganir á greiðslu sjúkratryggðra fyrir sjúkrahúsvist, að þeir sem lægju skamman tíma greiddu lágar upphæðir. Í sjálfu sér virðist ekki ósanngjarnt að fólk, sem fer úr fullri vinnu á fullu kaupi til skammtíma dvalar á sjúkrahúsi greiði a.m.k. lítinn hluta kostnaðarins á sjúkrahúsinu. En fljótlega var ljóst að ekki var vilji fyrir því að gera slíkar breytingar hér og var því horfið frá því ráði, enda kom í ljós að innheimta hefði orðið hlutfallslega mjög kostnaðarsöm miðað við þær hugmyndir sem uppi voru um þessa gjaldtöku. Aftur á móti var samkomulag um það að almenningur tæki meiri þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar utan sjúkrahúsa og í lyfjakostnaði en verið hefur og tóku reglugerðir þar að lútandi gildi hinn 1. júní s.l. Um það má deila hvort það er sanngjarnara að láta greiða fyrir slíka þjónustu utan sjúkrahúsa en ekkert innan þeirra. Ég tel að það fyrirkomulag sem verið hefur komi verr niður en ef hitt hefði verið tekið upp, að láta þá eina greiða t.d. hámarksgjald í 10 daga á ári sem fara inn á sjúkrahús á fullu kaupi en hinir allir hefðu eftir sem áður ekkert þurft að greiða. Ég skal fúslega viðurkenna að það er ekki sanngjarnt að þeir, sem ekki komast inn á sjúkrahús og þurfa að leita læknis, þurfa að fara í rannsókn, séu látnir greiða en hinir, sem eru þess aðnjótandi að fá aðstöðu til þess að komast inn, sleppi. Þetta skal ég fúslega játa. En þetta hefur verið í gildi, ekki endilega frá þessu ári, þetta er búið að vera núna þrotlaust í gildi frá 1974 ef ég man rétt. Það er enginn nýr skattur lagður á þá sem leita læknis eða leita til röntgendeildar, blóðrannsókna, eða göngudeilda eða kaupa lyf. Það er aðeins um hækkun að ræða á sköttum sem fyrir eru. Kór stjórnarandstöðunnar í vantraustsumr. hér um daginn söng að búið væri að leggja á nýjan sjúklingaskatt. Bara af því að einum þeirra datt í hug að ljúga því þá söng allur kórinn þetta sama. Ég skora á stjórnarandstöðuna að benda á hvaða nýr skattur hefur verið lagður á og standa við stóru orðin. Hann er bara ekki til. En það er eins og hún hugsi ekki, stjórnarandstaðan. Hún æðir áfram, enda er hún alltaf blaut í fæturna. Hún veður alltaf í pollana og gætir sín aldrei að fara rólega yfir heldur eru stígvélin alltaf barmafull. Ég ráðlegg henni í fullri vinsemd að fara hægt og gætilega yfir og reyna að halda fótunum þurrum. Þá verður annað eftir því.

Á hún ekki að fá sér bússur bara?

Ég tel að skynsamleg gjaldtaka fyrir lyf og læknisþjónustu utan sjúkrahúsa geti stuðlað að aðhaldi og sparnaði í lyfjanotkun og aðhaldi með læknisþjónustu. Hvað varðar þann þátt till., sem fjallar um lyfjakostnað, er tilgangur gjaldtöku tvíþættur. Í fyrsta lagi að reyna að draga úr óþarflega mikilli lyfjanotkun. Við vitum það öll og þurfum ekkert að fara í launkofa með það að lyfjanotkun er oft óhóflega mikil. En hún er líka og miklu oftar brýn nauðsyn sem enginn er að fetta fingur út í. Það ber að tryggja eins og unnt er að skammtar séu ekki stærri en svo að sem minnst úreldist í lyfjaskápum heimilanna. Í öðru lagi ber að beina neyslu að ódýrari innlendum lyfjum. Lækkandi útgjöld sjúkratrygginganna þýða því vonandi ekki hækkað hlutfall sjúklinga heldur líka í raun sparnað í útgjöldum þjóðfélagsins vegna lyfja. Ég tel nauðsynlegt til að þessi markmið náist að greiðsla fyrir lyf sé það há að kaupandinn taki eftir og munur á innlendum og erlendum lyfjum sé slíkur að máli skiptir. Till. eins og sú sem hér liggur fyrir, um að sjúklingur greiði 25% fyrir lyf, er að mínum dómi fráleit. Dýr lyf geta kostað allt að 10 000 kr. fyrir venjulegan skammt. Það þýðir að sjúklingur greiddi 2500 kr. Þá tala ég ekki um lyf eins og t.d. Interferon sem kostar hundruð þúsunda. Nýlega hafa menn séð og heyrt í blöðum að deila sé uppi milli tveggja opinberra stofnana um það hver eigi að borga Interferon sem tilteknum sjúklingum hefur verið gefið. Mér finnst rétt að skýra það í leiðinni, því að þetta á erindi til Alþingis, að hér er ekki deila um það að sjúklingurinn eigi að greiða Interferon. Hér er deila um það hvort sjúkrasamlagið og þar með sjúkratryggingarnar eigi að greiða það eða ríkisspítalarnir. Þetta mál er nýkomið til rn. og úrskurður hefur ekki verið felldur. Menn tala um að hér sé jafnvel um lyfjameðferð að ræða sem kosti á ákveðinn sjúkling allt upp í 250 þús. kr. Þessi lyf eru gefin sjúklingum í meðferð á spítölum eins og stóra spítalanum hérna þar sem sérfræðingarnir eru. Það gerir það að verkum að viðkomandi sjúklingar geti verið heima hjá sér og jafnvel verið starfandi. En ef þetta væri ekki gefið væru mestar líkur á að þeir lægju inni á þessum dýrustu sjúkrahúsum. Ef við gerðum greinarmun á því hvað kostar að liggja inni þá verður það, þegar allt kemur til alls, ekkert dýrara fyrir samfélagið að greiða þessi lyf og þar með að gefa viðkomandi persónu tækifæri til að vera heima hjá sér, vera hjá sínum og jafnvel taka þátt í starfi í samfélaginu. Við megum því ekki líta á þessi mál frá aðeins einu þröngu sjónarmiði. Fast gjald, sem stillt er í hóf, kemur sjúklingi mun betur að mínum dómi en einhver hundraðshluti af lyfjakostnaði. Nú efast ég ekkert um að flm. till. hafi viljað vel í þessu sambandi. En ég held að hér sé um misskilning að ræða þegar þess er gætt hvað einstaklingur getur þurft að borga mikið. Þetta bitnar fyrst og fremst á þeim sem eru mjög veikir og þurfa að nota sín lyf og komast ekki inn á sjúkrahús. Til að tryggja sem best hag þeirra sem verst eru settir greiða sjúkrasamlögin að fullu lyf sem nauðsynlegt er að nota við ákveðnum langvinnum sjúkdómum. Ég hlustaði ekki á alla ræðu flm. þegar hún mælti fyrir till. vegna þess að ég var að fara á ríkisstjórnarfund, en í þeim hluta sem ég hlustaði á heyrði ég aldrei neina skýringu á því hvernig greiðslu fyrir lyf væri háttað. Í þessum tilfellum, að sjúkrasamlög greiða að fullu lyf sem notuð eru við ákveðnum langvinnum sjúkdómum, þá er í dag um 126 lyf að ræða. Ég skal nefna nokkrar tegundir sjúkdóma sem útheimta notkun lyfja sem greidd eru að fullu. Það er t.d. astma 23 lyf, flogaveiki 10, gláka 11, hjartasjúkdómar, hjartaöng og hjartsláttartruflanir 26, krabbamein 18, skjaldkirtilsjúkdómur 6, sykursýki 17. Þessu til viðbótar eru 118 lyf sem greiða má að fullu að fengnu samþykki trúnaðarlæknis samlags. Þ. á m. eru 48 lyf við geðveiki, 19 við hjartaöng og hjartsláttartruflunum, 11 við parkinsonsjúkdómum og 22 við psoriasis og exemi, svo dæmi séu nefnd. Hér eru því undanbragðalaust greidd að fullu 126 lyf og að fengnu samþykki trúnaðarlæknis 118 lyf, eða samtals 244 lyf. Þetta mætti fylgja með þegar rætt er um lyfjakostnað. Þessu til viðbótar hefur reglugerðin nr. 261 frá 25. maí á þessu ári, sem getið er í þáltill., verið felld úr gildi og ný sett, dagsett 30. ágúst. Þar er heimilað að skammtastærð við hverja afgreiðslu megi vera fyrir allt að 120 daga í stað 60 daga sem kveðið var á um í hinni fyrri. En það er miðað við fyrri reglugerðir. Það er engin reglugerð og ekkert ákvæði sett sem er fullkomið. Oft verður að læra af reynslunni og það var gert í þessu tilfelli. Þannig hefur verið komið mun meira til móts við þá sem hafa langvinna sjúkdóma en gert er ráð fyrir í framkominni till. Sjúklingar með langvinna sjúkdóma ættu því t.d. varla að þurfa að greiða fyrir lyf oftar en þrisvar til fjórum sinnum á ári og flestir þeirra fá sín lyf ókeypis. Til viðbótar þessu skal bent á að Tryggingastofnun ríkisins getur úrskurðað uppbætur á elli- og örorkulífeyri, skv. 13. gr. reglugerðar nr. 351 frá 1977, þegar um óvenjulegan sjúkrakostnað er að ræða sem sjúkratryggingar greiða ekki, svo sem kostnað við lyf og læknishjálp. Þar geta þeir, sem verða að standa undir miklum kostnaði, fengið uppbót. En ég vil benda á að þessi heimild er ekki fyrir hendi varðandi barnmargar fjölskyldur og þar er galli á. Ekki þarf að taka það fram, það vita það allir alþm., að elli- og örorkulífeyrisþegar greiða aldrei meira en 50% af kostnaði miðað við aðra. Það er búið að gilda lengi og það er engin nýlunda sem þar kemur fram. Til fróðleiks vil ég geta þess að útgjöld Tryggingastofnunar ríkisins á árinu 1983 vegna lyfja voru 493 milljónir. Lyf, sem sjúkrahúsin greiddu voru, því til viðbótar 145 milljónir. Hluti af þessum kostnaði eru lyf sem sjúklingar fá afhent gjaldfrítt á göngudeildum sjúkrahúsanna. Allir legusjúklingar fá sín lyf án gjalds. Skv. þeim upplýsingum sem ég hef má ætla að hlutur sjúklings í heildarlyfjakostnaði heilbrigðisþjónustu sé nú milli 15 og 20%, þá bæði innan og utan sjúkrahúsa. Sýnist því tilgangur þess að auka hann í 25 sá að auka tekjur ríkissjóðs á kostnað aldraðra, öryrkja og barnmargra láglaunafjölskyldna, svo notuð séu orð talsmanns Alþfl. Hvað viðvíkur lækniskostnaðinum er tilgangurinn með reglugerðarákvæðinu sá að hafa gjald fyrir viðtal hjá samlagslækni sem lægst, en þó ekki lægra en svo að máli skipti með tilliti til þess að almenningur veiti aðhald. Var það mat manna að gjaldið mætti ekki vera lægra en 75 kr. Jafnframt var ákveðið 270 kr. gjald fyrir komu til sérfræðings og vegna rannsóknar. Hvað varðar elli- og örorkulífeyrisþega greiða þeir hálft gjald og aldrei meira en fyrir 12 skipti á ári. Það er inni í reglugerðinni, það hefur lítið verið um það talað. En mér finnst að það mætti vera með ef menn vilja vera sanngjarnir og heiðarlegir í málflutningi. 270 kr. gjöld í 12 skipti eru 3240 eða 1620 kr. fyrir elli- og örorkulífeyrisþega á ári. Þessu gjaldi er þannig stillt að það sé hvati til að nota ódýrasta þátt þjónustu, samlagslækni, heimilislækni sjúklinga. Jafnframt er þess gætt að þeim verst settu sé ekki íþyngt um of. Ég minni aftur í 13. gr. reglugerðar frá 1977. Þegar um óvenjulegan sjúkrakostnað er að ræða má úrskurða uppbætur á elli- og örorkulífeyrisþega. Tryggingastofnun ríkisins hefur haft það mál í sérstakri athugun. Ef þar er um athugasemdir að ræða í sambandi við framkvæmd þarf auðvitað úr því að bæta. Útreikningar og samanburður á greiðslu fyrir læknishjálp í apríl og maí og síðan í júlí og ágúst þykja mér ekki marktækir. Allur samanburður á kostnaði í mánuðum þegar stór hluti þjóðarinnar tekur sumarleyfi sitt, þ. á m. læknar, er mjög misvísandi, að ekki sé meira sagt. Á fundi héraðslækna úr öllum héruðum landsins, sem haldinn var 29.–30. okt. s.l., var kannað hvort læknar teldu að aðsókn að heilsugæslu hefði breyst við hækkun gjalds á sjúklinga. Enginn héraðslækna taldi að svo væri. Aðeins í einu héraði á Austurlandi var talið að aðsókn hefði minnkað, en það þakkaði héraðslæknir góðu árferði og góðri heilsu og ég óska Austfirðingum til hamingju með það. Þarna skýtur skökku við. Í blaðinu fjölritaða, sem flm. las upp, kom fram að fólkið væri nú eiginlega hætt að leita sér læknishjálpar vegna þessa gífurlega kostnaðar. Sérstaklega er áhugavert að líta á þau félög sem eru stofnuð og starfa fyrir sjúklinga með ákveðna langvarandi sjúkdóma sem fá öll sín lyf greidd að fullu. Ég hefði haft gaman af að hafa nafn þess með sem skrifaði undir þetta bréf fyrir hönd þessara félaga. Ég hefði haft gaman af að hlusta á þau rök sem fram hefðu komið hjá þeim félögum. En það er svona alltaf þegar farið er að safna undirskriftum, þegar á að koma einhverjum áróðri fram, þá eru menn oft mjög fljótir að skrifa undir án þess að hugsa. Það er helst að menn hugsa ef þeir eru beðnir að skrifa sem ábyrgðarmenn á víxla eða eitthvert slíkt blað. En þarna er ekki verið að því. Ég vil bæta því við að ýmsir stóru sjúklingahóparnir, sem illa eru settir og oft þurfa að heimsækja göngudeildir ríkisspítala, greiða í dag ekki neitt. Þar má nefna krabbameinssjúklinga og geðsjúklinga. Þessir sjúklingahópar eru illa settir - og það vitum við og erum sammála um það - og þurfa títt að heimsækja viðkomandi stofnanir, fá þar læknismeðferð, rannsóknir og lyf án nokkurs gjalds. Þannig hefur þetta verið og þannig er það. Þess hefur verið gætt að hlífa þeim verst settu, hinir eru látnir greiða sanngjarnt gjald. Þannig höldum við fullum seglum í heilbrigðisþjónustunni þó að þjóðartekjur fari minnkandi þrjú síðustu árin, en hlutfall til heilbrigðis- og tryggingamála í okkar landi er nú með því hæsta sem til er. Ég vil minna á að heilbrigðisþjónusta er einn kostnaðarsamasti þáttur í opinberum gjöldum. Nauðsynlegt er að tryggja verðskyn almennings hvað varðar þessi útgjöld. Það tryggir aðhald með heilbrigðiskerfinu. Þess vegna verður að gæta þess að hlutfall beinnar fjármögnunar með innheimtu gjalds þegar heilbrigðisþjónusta er veitt sé ávallt slíkt að aðhald skapist. Ég er einn þeirra sem ekki vilja að verið sé að hægja á uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar eða almannatryggingakerfisins. Ég get hins vegar vel hugsað mér að þeir sem eru best settir greiði heldur meira og þeir verst settu minna. Á þann veg vil ég vinna. Ég vil minna á að við afgreiðslu fjárlaga fyrir þetta ár var aukning á starfsemi sjúkrastofnana á þessu ári í sjúkratryggingum upp á 24 750 milljónir og á ríkisspítölum upp á 17 550 millj. eða 42.3 millj. kr. Heildaraukningin í heilbrigðisog tryggingakerfinu fram yfir verðhækkanir er því 155 millj. kr. á þessu ári. Okkur hlýtur öll um að vera ljóst að einn og sami málaflokkur getur ekki alltaf tekið til sín hærra hlutfall af þjóðartekjunum nema hlutfall til annarra málaflokka minnki. Þetta fer ekkert milli mála. Og þá spyr ég: Hvað er sanngjarnt að ganga langt í heilbrigðis- og tryggingamálum? Eigum við að ganga lengra en ríkustu þjóðir veraldar á sama tíma og þjóðarframleiðslan hefur minnkað um 10%? Hins vegar er okkur mikils virði að fara sem best með þá fjármuni sem varið er til þessa málaflokks. Ég tel að fram undan sé að taka ákvarðanir um veigamikil atriði í heilbrigðiskerfinu. Það er margt sem má þar betur fara, en það er oft ekki gott að snúa frá því sem einu sinni er komið á. Við þurfum að fara miklu meira og betur út í forvarnarstarf, sem sagt að koma í veg fyrir sjúkdómana, en við megum ekki jafnframt láta undir höfuð leggjast að sinna þeim sem eru orðnir sjúkir. Þarna verðum við að fara bil beggja. Við höfum verið að byggja upp sjúkrahúsakerfið á undanförnum árum, og alveg sérstaklega eftir að lögin um heilbrigðisþjónustu tóku gildi 1974, og jafnhliða því höfum við náð mjög góðum árangri á þessum tíma. Þá er ég ekki að kasta rýrð á neinn þeirra sem hafa verið heilbrmrh. þann tíma. Allir þessir menn hafa reynt að gera sitt besta, en allir verða þeir að sækja undir fjárveitingavaldið á hverjum tíma. Það varð ég að gera líka á s.l. ári. Það voru uppi háværar kröfur um að skera miklu, miklu meira niður. Ég gat auðvitað valið þann kostinn að segja: Ekkert nýtt verður tekið inn. Ég valdi ekki þann kostinn að neita því að taka allt inn, sem var óframkvæmanlegt. Það gerði ég ekki, heldur fór ég fram á ákveðin fjárframlög frá fjvn. til að taka ákveðið tiltekið verkefni inn. Það er líka orðinn æðilangur tími sem fer í að byggja upp ákveðnar stofnanir sem eru búnar að vera í byggingu jafnvel yfir áratug. Það er kominn tími til þess að fara að ljúka þeim verkefnum. Nýjar stofnanir bætast við. Við þurfum að glíma við sjúkdóma sem herja á sífellt fleiri. Hjartasjúkdómar eru okkur kostnaðarsamir. Þar missum við flesta. Bæði verða þar flest dauðsföllin og sömuleiðis einna mest vinnutap eða heilsutjón. Fyrsta skilyrði til þess að byggja upp hjartalækningar fyrir einhverja alvöru var að ráðast í að kaupa ný rannsóknatæki og byggja yfir þau. Ég beitti mér fyrir því. Ég hefði ekki klárað það einn. Það var annað gott fólk hér á Alþingi sem stóð að því einnig að sú fjárveiting fékkst. Þessi tæki eru nú u.þ.b. að koma og ég vona að rannsóknastarfsemin verði komin í gott horf í lok 1. ársfjórðungs á næsta ári. Fram undan er þá að taka hér upp innan ekki langs tíma almennar lítaskurðlækningar, eins og við kransæðasjúkdómum, og að þeirri ákvarðanatöku er nú komið. Þar verðum við að byggja á því að hraða þeim framkvæmdum á þann veg að slíkar skurðlækningar verði teknar upp eigi síðar en seint á árinu 1986. Sumir segja: Er það orðið tímabært að taka upp hjartaskurðlækningar? Erum við ekki of lítið þjóðfélag með of fá tilfelli? Fara hjartaskurðlækningar ekki að minnka með tilkomu nýrra greina í hjartalækningum? Þetta eru vissulega sterk ákveðin og skynsamleg rök, sem þarna koma fram, og þetta getur orðið svona, en hjartaskurðlækningar eru forsenda þess að hægt sé að taka upp aðrar lækningar við hjartasjúkdómum, sem eru sífellt að ryðja sér meira til rúms, eins og æðaútvíkkun. Það er ekki hægt að fara í þær lækningar hér nema hjartaskurðlækningar séu á bak við. Hins vegar vitum við að skurðaðgerðir við ákveðnum hjartasjúkdómum verða ekki fluttar til landsins svo langt sem við sjáum, eins og meðfæddir hjartagallar, hjartalokur o.s.frv., vegna fæðar okkar. Annað mál er það sem líka knýr mjög á. Það er bygging K-byggingar á Landspítala. Þar var uppi hugmynd um gífurlega fjárfestingu sem alltaf strandaði á. stjórnvöld hafa lofað í mörg undanfarin ár að fara í þessar framkvæmdir, en það var ekki fyrr en á liðnu ári að við fengum sérfræðing til að gera allt aðrar tillögur um hönnun hússins sem gerir það að verkum að ég, fyrir mitt leyti, taldi það vera kleift að hefja þessa byggingu helst á þessu ári. Og smávegis fjárveiting var leyfð, en því miður hefur ekki fengist samþykkt vegna þeirra niðurskurðaráforma sem áttu sér stað. Ég held mig mjög fast við þessa skoðun hvað varðar K-bygginguna. Við erum mjög langt á eftir hvað snertir lækningar á krabbameini. Þetta er það sem ég tel að sé langþýðingarmest að gera í læknisfræðilegu tilliti hjá okkur á næsta ári og næstu árum. Ég tel því að ekki sé rétt að afnema svo að segja kostnað einstaklingsins sem hefur fullar tekjur. Ég held að ódýrasti sendill á Íslandi hafi verið heilsugæslulæknir og sé það enn. Það er hægt að senda þá hvert sem er innan lögsagnarumdæmis með lyfseðlana fyrir 75 kr. Það þætti ekki mikið hjá þeim sem púa sígarettur daginn út og daginn inn og hvað þá heldur þeim sem drekka mikið brennivín. Það þætti ekki þungur skattur. Og jafnvel þótt þeir drekki lítið brennivín þætti þetta ekki þungur skattur. Ég ferðaðist um landið í sumar sem heilbrmrh. og boðaði til tveggja funda í hverju kjördæmi að Reykjavík undanskilinni. Þar gerði ég þessi mál að umræðuefni að fyrra bragði og það mjög ítarlega. Ég held að það hafi um 90 manns tekið til máls samtals á þessum fundum, en það var ekki einn einasti maður sem gerði athugasemd við þessar greiðslur til lækna að undanskildum tveim. Annar þeirra var læknir. Hann fann til með blessuðum sjúklingunum, en ekki heyrði ég á honum að honum þætti læknum vera sérstaklega vel borgað, frekar hitt. Í hinu tilfellinu var það mjög hógvær athugasemd sem kom fram og skýringar. Miðað við það sem við höfum í huga gagnvart þeim sem eru aldraðir og/eða öryrkjar og þar af leiðandi standa verst að vígi, þá er þetta ekki hár skattur að mínum dómi. En ég skal játa að ekki er séð fyrir barnmörgum fjölskyldum ef þær verða fyrir miklu áfalli. Það ber að laga. Ég vil líka segja það að vitaskuld er 120–240 kr. skattur tilfinnanlegur fyrir þá sem eiga lítið og hafa úr litlu að spila, en við hin, sem ríkið borgar eða aðrir, erum ekkert of góð til að borga þetta. Við eigum bara að skammast okkar fyrir að tala um það, miðað við þá eyðslu sem er í þessu þjóðfélagi á flestum sviðum. Ég tel sjálfsagt að verða við þeim óskum að endurskoða sérstaklega þann hluta reglugerðarinnar sem fjallar um rannsóknir sem eiga sér stað á svipuðum tíma eins og alltaf kemur fyrir, t.d. blóðrannsókn, röntgen, göngudeild, sérfræðingar o.þ.h., og breyta því hjá ellilífeyris- og örorkulífeyrisþegum þannig að láta það allt falla undir þessar 12 greiðslur á ári. Ég held að við þurfum ekki að deila neitt sérstaklega um þetta atriði. Ég tel að við verðum fyrst og fremst að byggja á að lífeyristryggingarnar verði ekki á eftir. Eins og ég sagði í upphafi hefur núv. ríkisstj. gengið mun lengra í hækkun lífeyrisbóta en hefur orðið í hækkun á launum almennt í landinu, sem betur fer, og er ekkert nema gott um það að segja. Hv. flm. þessarar till. spurði að því hvað liði hækkun bóta lífeyristrygginga. Ég get sagt flm. till. að það hefur aldrei staðið á því að hækka bætur lífeyristrygginga lögum samkvæmt þau ár sem ég hef verið heilbr.- og trmrh., eins og 1974–1978 og svo aftur núna í tæplega eitt og hálft ár, og það mun verða gert. Hins vegar er nú töluverður vandi á höndum að meta hver sú hækkun á að vera. Í fyrsta lagi eru viðmiðunarkaupgjaldsflokkarnir að hverfa, sem áður voru, og því er það nokkur vinna að meta það og einnig verður að meta það sem aðrir fá í þjóðfélaginu. Því má ég ekki vera of fljótur að gefa reglugerðina út. En ég get fullvissað hv. fyrirspyrjanda um að reglugerðin mun gilda fyrir sama tíma og samningarnir. Hins vegar hækkuðu lífeyristryggingar um 3% frá 1. sept. eða jafnmikið og aðrir launþegar áttu að fá sem ekki sögðu upp sínum kjarasamningum. Ég tók þá ákvörðun að sú hækkun ætti að koma þá strax til framkvæmda fyrir allar lífeyrisgreiðslur því ekki höfðu lífeyrisþegar sagt upp neinum samningum og því síður farið í verkfall. Mat liggur ekki fyrir af þessari ástæðu, en að því er unnið að fá upplýsingar og verður það mat í samræmi við annað það sem gert er fyrir aðra launþega í landinu. Það er þess vegna sem ég hef ekki nú þegar gengið frá reglugerðinni. Ég vil fá fyllri upplýsingar um það mat, þannig að þær bætur sem lífeyrisþegar fá verði ekki lægri en það sem aðrir fá. Ég tel því að þessi till. sé í sjálfu sér óþörf. Við getum alltaf deilt um aðgerðir stjórnvalda á hverjum tíma. En það vil ég þó segja þingheimi að lokum að það er ákaflega lærdómsríkt fyrir menn að koma nærri þessum málaflokki og það svo nærri sem ég hef gert og í þetta langan tíma. Þar koma upp æðimörg vandamál og erfiðleikar í mannlegum samskiptum og þar verður oft að reyna að leiðrétta og rétta hlut þeirra sem telja sig misrétti beitta. En alltaf er nú betra að reyna með lagni að koma því fram og enginn einn maður getur gert allt svo að öll um líki.



Herra forseti. Það var vissulega fróðleg lesning sem hæstv. ráðh. flutti okkur og mörg þau atriði sem hann kom inn á er hægt að taka fyllilega undir. Hann fór hins vegar yfir vítt svið, heilbrigðissviðið allt, tryggingasviðið sömuleiðis. Það er ekki mitt mat að þarna sé allt í kalda koli og niðurníðslu, eins og mátti skilja af orðum hæstv. ráðh. að stjórnarandstaðan almennt héldi fram. Vissulega er þarna eytt miklum fjármunum. Vissulega tökum við einnig undir það að í þessum stóra málaflokki og víðfeðma sé þörf aðhalds og sparnaðar. Ég hygg að enginn vafi sé á því hvar fyrst og fremst eigi að taka á, þ.e. varðandi sjúkrahúsin fyrst og fremst. Það er ekki í sambandi við heilsugæslustöðvarnar heldur sjúkrahúsin fyrst og fremst sem þarf að taka á málum. Þá kem ég að því sem hæstv. ráðh. sagði um forvarnarstarfið, að það þyrfti að vera í öndvegi. Undir það skal vissulega tekið. Enda er það aðalþema heilsugæslulaganna frá 1974 og hefur margt áunnist í þeim efnum. Mér þykir hins vegar undravert hversu hógværir fundargestir hafa verið hjá hæstv. ráðh. á sumrinu sem leið. Það hafa verið hljóðir og hógværir menn sem hann hefur þar greinilega kveðið niður með sínu tali. Það getur ekki verið að hæstv. ráðh. sé alvara með því að telja að það bréf sem hv. 2. landsk. þm. las hér upp frá 15 félögum um skelfilegar afleiðingar ráðstafananna í vor, m.a. varðandi greiðslugetu sjúklinga og annað slíkt, sé ekki marktækt vegna þess að menn skrifi undir hvað sem er. Það mætti þá kannske benda hæstv. ráðh. á að ekki eru allir viðhlæjendur vinir og ekki víst að þeir, sem hafa talað mjúklega í eyru hans á þessum fundum og ekki hafa yfir neinu að kvarta, eftir því sem hann segir, muni gera það í annan tíma. A.m.k. hef ég bærilega orðið var við það á fundum hjá mér og ferðum mínum um mitt kjördæmi, þrátt fyrir góðu tíðina í sumar og heilsufarið margnefnda, sem hæstv. ráðh. óskaði okkur til hamingju með, að menn hafa vissulega hér undan kvartað. Eins og þessi hæstv. ráðh. gerir oft fór hann á kostum í líkingamáli sínu varðandi stjórnarandstöðuna og sagði að ef einhver úr stjórnarandstöðunni ljúgi einhverju færu venjulega allir í kjölfarið. Hann nefndi sem dæmi að öll stjórnarandstaðan hefði sungið hér um sjúklingaskatt í umr. um vantraustið um daginn. Ég vil taka það fram af því að ég tók þátt í þessum umr. að ég nefndi þar aðeins hvaða prósentuhækkanir hefðu orðið á þessum greiðslum. Ég veit að hæstv. ráðh. hlýtur að líka það vel því hann var svo slyngur í prósentutalnameðferð hér áðan að undrum sætti. Ég skal taka undir það að margt er vel gert í þessum málum enn þá. Skárra væri það nú ef þessari hæstv. ríkisstj. hefði tekist að brjóta niður það velferðarkerfi, sem hér hefur verið byggt upp í þessum efnum, á jafnstuttum tíma og hún hefur haft til umráða. Enda trúi ég því ekki á hæstv. ráðh. að hann sé á þeim buxunum. Ég held nefnilega að það sé meginmálið hvernig þessi hækkun á greiðslum er til komin. Og þar er eitt undrunarefni varðandi hæstv. ráðh. Því af mörgum undarlegum ráðstöfunum hæstv. ríkisstj. kom þessi mest á óvart. Við höfðum nefnilega upplifað það á s.l. þingi að horfa upp á linnulaust afsal tekna til ríkissjóðs, til samneyslunnar. Þar var verið að færa til fjármuni til þeirra sem betur mega sín, til fjármagnseigendanna, til hluthafa í fyrirtækjum, til bankanna t.d. Þetta var það sem kom mönnum helst í hug þegar þeir ætluðu að fara að fylla á ríkistankinn hjá hæstv. fjmrh. þeim áfyllingarmönnum sem það önnuðust. Ég segi það alveg hiklaust: Ekki dettur mér í hug að hæstv. ráðh. vilji bera saman gjöfina góðu til sólarlandafaranna, sem ríkisstjórnin veitti þeim í upphafi, og þessa skattlagningu. Ég ætla honum ekki þær hugleiðingar. Ég þykist þekkja hæstv. ráðh. þessara mála það vel að mér kom það alveg sérstaklega á óvart að hann skyldi með þessum hætti bjarga kærum félaga sínum og vini, hæstv. fjmrh. sérstaklega í ljósi þess sem hann sagði áðan um réttlætismál sem hann væri með á döfinni, m.a. varðandi skerðingu á tekjutryggingunni sem ég fagna mjög að hann beiti sér fyrir breytingum á. Ekki þarf að tíunda neitt frekar um það hvar þessi tollur hefur komið alveg sérstaklega við og hvað hann hefur verið óvægilega grimmur mörgum þeim sem hann hittir verst fyrir. Bréfið, sem hér var vitnað til, er örugglega marktækt. Það er frá þeim fjölmörgu félögum sem vita best hvar skórinn kreppir. Mér finnst sá áfellisdómur þungur og að ekki sé hægt að afgreiða hann með þeim hætti sem hæstv. ráðh. gerði áðan, að undirskriftir af þessu tagi séu hreinlega ekki marktækar því menn skrifi undir hvað sem er nema víxla. Kjör þess fólks, sem hér er sérstaklega verið að tala um, leyfa engar álögur. Kjör þessa fólks eru ærið áhyggjuefni og hafa verið það fyrir álagningu þessa viðbótarskatts. Þessi staðreynd breytir engu um það sem hæstv. ráðh. kom mjög inn á til afsökunar og afbötunar þessum gjörningi að aðrir megi taka á sig gjaldtökuhækkun af þessu tagi. Mér skildist að hann væri að beina þessu alveg sérstaklega til okkar þm., að við ættum ekki að vera fyrir okkar hönd að víla og vola, við þyldum þetta mæta vel. Slík afsökun er óhæfa gagnvart þessu fólki þó að hún sé réttmæt gagnvart þeim sem vissulega þola. Ég er ekkert að bera á móti því að ofnotkun lyfja og óþarfa læknaheimsóknir kunni að eiga sér stað hjá ýmsum. En það réttlætir ekki þessi verk. Og af því að hæstv. ráðh. hafði mörg orð um þetta væri fróðlegt að spyrja hann hvort hann hafi einhverjar handbærar upplýsingar um það hvort úr þessari ofnotkun hafi dregið hjá því fólki sem að þarflitlu leitar læknis eða neytir lyfja í of ríkum mæli miðað við þörf og heilsu. Mig undrar það a.m.k. ef hæstv. ráðh. hefur einhverjar upplýsingar um það að úr því hafi dregið. Ég held nefnilega að slíkt muni halda áfram vegna þess að það eru þeir sem hafa efni á því sem stunda þetta. En það er hitt fólkið, hin þjóðin, sem geldur þessa grimmilega. Ég trúi því ekki enn, þó hæstv. ráðh. hafi talað af slíku gáleysi um bréf þessara félagasamtaka áðan, að hann fari að taka undir kenningu hæstv. fjmrh. að allt séu þetta bara kommúnistar sem þarna séu á ferðinni. Ég hlýt því að spyrja í beinu framhaldi af þessu um þennan sparnað sem orðið hefur af þessari gjaldtöku, hvar hann hafi orðið og hvar hann hafi komið niður. Því að hér er um þá afsökun að ræða sem hæstv. ráðh. telur helst til gildis hækkun á þessum gjöldum. Ég held að ég þurfi ekki að hafa mjög mörg orð um þetta að öðru leyti. Ég gæti tekið mörg dæmi um þennan aukatoll og þessa miklu hækkun. Ég efast t.d. ekkert um að það sem sveitungi minn sagði mér í sumar sé rétt. Hann er talnaglöggur maður ekki síður og vel að sér í prósentureikningi ekki síður en hæstv. ráðh: Hann hafði leitað læknis, þurft ákveðna skoðun, fékk tvo lyfseðla og eitthvað fleira. Hann sagði frá því að vísu með nokkru stolið, því hann hafði efni á því, að hann hefði fyllt fjárlagagatið um 1500 kr. á þessari rúmu viku.  En þá er komið að hinum. Hv. 11. landsk. þm. er alltaf hittinn á hlutina. Hann gaf mér einmitt tilefni til að vitna í DV frá mánudeginum s.l. þar sem einmitt er viðtal við ágætan frænda minn, móðurbróður minn, sem er undir fyrirsögninni „Gamla fólkið er að kikna undan háu lyfjaverði.“ Vafalaust er það ekki marktækt eins og annað sem menn láta frá sér fara um þessi efni, heldur einungis það sem menn segja á fundunum hjá hæstv. ráðh. þegar hann les mönnum lesturinn. Þar segir hann frá því að hann taki tíu lyf daglega til að halda lífinu og segist fara með 1000 kr. á mánuði bara í lyf, sem er 1/8 af hans ellilífeyri. Þó veit ég að það er rétt sem hæstv. ráðh. tók hér fram að sum þessara lyfja eru ekki á þessari skrá þannig að hann þarf ekki að greiða fyrir þau sérstaklega. Hann tíundar svo hvernig þetta er. Í framhaldi af því að hv. 11. landsk. þm. greip frammí áðan vil ég segja að niðurlagsorð konu hans, Ragnheiðar, eru býsna lýsandi fyrir þetta fólk. Ég vitna orðrétt til hennar í lokin, með leyfi forseta: „En við höldum vel utan um hlutina og kvörtum ekki meðan við fáum lyfin og eigum fyrir mat.“ Ég er ansi hræddur um að það sé svo ástatt um býsna marga. Ég kem nefnilega, hæstv. ráðh., á nokkuð margar stofnanir þar sem þetta fólk er vistað og veit nokkuð vel um það við hvaða lífskjör þetta fólk býr. Það hlýtur að læðast að manni sá óþægilegi en áleitni grunur að einmitt vegna nægjusemi þessa fólks, vegna þess hversu hógvært það er, vegna lítilla krafna þess til lífsins gæða og að það lætur að mestu í þögn og þolinmæði slíka hluti yfir sig ganga, sjái menn ástæðu til að vega sérstaklega í þennan knérunn og skattleggja þetta fólk sér í lagi. Á meðan er létt af þeim sem þola, sem við lúxuskjör búa, eins og þessum sveitunga mínum sem hv. 11. landsk. þykist alveg vita hver er, en hefur haft olnbogarými sér til handa til umsvifa og eignasöfnunar. Ég vil ekki trúa þessu, allra síst á hæstv. heilbr.og trmrh. En ég veit að baklið hans, stuttbuxnastrákarnir hans sem honum eru kærir, hugsar nákvæmlega á þessum nótum. Það er það baklið sem hæstv. ráðh. byggja hvað mest á og treysta best í öllum sínum gerðum. Ég hef stundum heyrt það á hæstv. ráðh. að hann væri kannske ekki allt of hrifinn af þessu liði. En engu að síður er það fast bakland og það sem meira er, að Framsfl. hefur alveg séð sérstaka ástæðu til að taka þessa frjálshyggjupostula upp á arma sína. Ef þeim hefur fundist einhver brotalöm hjá íhaldinu vera í því að taka ekki nógu mikið tillit til þeirra þá hefur Framsfl. hlaupið þar inn í og komið á ný fótunum undir þessa þokkapilta. Um tryggingamálin og kjör elli- og örorkuþega væri vissulega ástæða til að ræða í víðara samhengi, eins og hæstv. ráðh. fór inn á hér áðan. Hann nefndi margar prósentutölur. Ég segi aðeins að því ber að fagna ef framkvæmt verður eins réttlátt mat og mögulegt er á þeirri prósentuhækkun sem ellilífeyrisþegar og örorkuþegar fá nú. Á það ber hins vegar að lita og það er meginmálið og það veit hæstv. ráðh. vel, að sá grunnur, sem þar er reiknað út frá, er lágur, það er lægsti tekjugrunnurinn í þjóðfélaginu. Prósentureglan skilar því ekki miklu á þennan lága grunn frekar en oft áður. Það þarf því annað og meira til að létta af þessu fólki og rétta kjör þess og aðstöðu því hér er að yfirgnæfandi hluta um láglaunafólk að ræða í allra lægsta tekjukanti í þjóðfélaginu. Þess vegna segja prósentutölur til eða frá ekki alla söguna. Eða vill hæstv. ráðh. halda því fram í framhaldi af öll um háu prósentutölunum, sem hann nefndi áðan um bættan hlut þeirra verst settu á s.l. vetri, að kaupmáttur þessa fólks hafi aukist í stjórnartíð hans? Mér þætti, þrátt fyrir allar hans prósentur, með miklum ólíkindum ef hann gæti sannað það. En vitanlega mun hann gera það ef hann getur. Ég skal taka tillit til óska hæstv. forseta um að lengja ekki þessar umr. úr hófi þó að hæstv. ráðh. hafi farið hér það vítt yfir að full ástæða væri til að taka þetta mál upp í víðasta samhengi, tryggingamálin alveg sérstaklega, bætur og kaupmátt elli- og örorkuþega, þeirra sem ekki eiga rétt á þokkalegum hlut úr lífeyrissjóðum til viðbótar. En ég skal ekki gera það nú. Ég vil að lokum geta þess að okkar flokkur hyggst flytja um það frv. að kostnaðarhækkanir við lyf og læknisþjónustu verði í samræmi við breytingar elli- og örorkulífeyris hverju sinni, að kostnaðarhækkun þessa fólks verði aldrei meiri af svo lífsnauðsynlegum hlutum en sem nemur hlutfallslegri hækkun elli- og örorkulífeyris hverju sinni. Hefði þeirri grunnreglu verið fylgt hefði þessi hópur ekki orðið svo hart úti í vor sem raun bar vitni. Þetta eru þeir þjóðfélagshópar sem við verður að miða varðandi þessa gjaldtöku í heild sinni og taka fyllsta tillit til þegar ákvarðanir eru teknar í þessum efnum. Það verður í framtíðinni að mínu viti að vera hin eðlilega viðmiðun og forsenda allra breytinga af þessu tagi.



Herra forseti. Ég lýsi fullum stuðningi Kvennalistans við þessa till. þm. Alþfl. sem hér er til umr. Fyrsta gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 59/1983 hljóðar svo, með leyfi forseta: „Allir landsmenn skulu eiga kost á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita, til verndar andlegri, líkamlegri og félagslegri heilbrigði.“ Þetta er metnaðarfull lagagrein og andi hennar lýsir réttlæti og umhyggjusemi. En sparnaðaraðgerðir ríkisstj. á þessu sviði hafa skapað mörgum þær aðstæður að þessi lagagrein verður fjarstæðukennd og það sem verra er, afleiðingar þessara aðgerða stríða gegn anda laganna. Sá hækkandi kostnaður sem ríkisstj. fyrirskipaði að lagður skyldi á læknishjálp, lyf og rannsóknir dregur fólk í dilka hvað varðar getu til að greiða fyrir slíka þjónustu og þar með að njóta hennar. Það fer ekki alltaf saman þörfin fyrir slíka þjónustu og getan til að greiða fyrir hana, sérstaklega á þessum dögum kjaraskerðinga og lágra launa. Gjald fyrir komu til sérfræðings var hækkað úr 100 kr. í 270 kr., rannsókn á rannsóknastofu hækkaði úr 100 kr. í 270 kr., innlend sérlyf úr 50 í 120 kr. og erlend sérlyf úr 100 kr. í 240 kr. Þá hækkaði einnig hlutur sjúklings í ferðakostnaði um helming. Fyrir þann sem aðeins stöku sinnum þarf á slíkri þjónustu að halda eru þetta upphæðir sem litlu skipta. Öðru máli gegnir um þá sem haldnir eru langvinnum sjúkdómum, sem krefjast stöðugs eftirlits, lyfjameðferðar eða ítrekaðra rannsókna, eða þá sem haldnir eru illkynja sjúkdómum og þurfa e.t.v. að reyna mörg mismunandi lyf til að finna þau sem best henta til að halda í skefjum eða lækna sjúkdóminn og eyða verkjum, eða lítil börn sem fá þrálátar eyrnabólgur fyrstu árin og eiga e.t.v. einstæða móður að einasta bakhjalli. Ótal dæmi mætti nefna um einstaklinga og hópa sem hafa brýna þörf fyrir þá full komnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma eru tök á að veita, eins og segir í lögum um heilbrigðisþjónustu, en hafa enga möguleika vegna lágra launa til að standa undir þeim kostnaði sem krafist er. Sá andi sem kemur fram í þeirri lagagrein sem áður var vitnað til lýsir einmitt skilningi á því hve aðstæður manna í veikindum eru misjafnar en þörf allra jafnbrýn fyrir úrlausn. Ýmsar rannsóknir og lækningaaðgerðir eru þess eðlis að þær krefjast ekki sjúkrahúslegu meðan á þeim stendur. Margir sjúklingar, sem þarfnast þeirra, hafa ekki fjárhagslegt bolmagn til að greiða þann kostnað sem af þeim hlýst. Þetta ástand mun óhjákvæmilega hvetja til þess að fleiri sjúklingar verði lagðir inn á sjúkrahús, af mannúð fremur en nauðsyn. Þannig bakar ríkisstj. sér meiri kostnað en ætlað var, þegar til lengri tíma er litið, með því að sýna þessa ófyrirleitni. Sú breyting sem nú hefur verið gerð á kostnaðarhlut sjúklinga við læknisþjónustu er tilraun til sparnaðar fyrir ríkissjóð. Hún er lítilvæg til að þyngja þá pyngju, en bitnar mest og verst á þeim sem minna mega sín og standa höllum fæti. Getur það verið að raunveruleiki þessa fólks eigi ekki greiðan aðgang að og skili sér ekki að stefnumótun og fjárlagagerð ríkisstj.? Við höfum heyrt svo ótalmörg dæmi um afleiðingar þeirrar stefnu sem hér um ræðir, þótt svo virðist sem sumir kjósi að loka eyrum og augum. Það er eins og hún hugsi ekki, stjórnarandstaðan sagði hæstv. heilbrmrh. hér áðan, og fólst greinilega í þeim orðum að eitthvað væri þeim nú öðruvísi farið á stjórnarheimilinu. Það er sem sagt hugsun á bak við það að ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur á þann hátt sem við erum hér að tala um. Á sama tíma er skilningurinn og samúðin í lagi þegar byggja þarf sundlaug við embættisbústaði í útlöndum, greiða reikninga fyrir veislur og ferðalög á vegum hins opinbera og hvern þann kostnað sem hlýst af þátttöku í opinberu lífi. Að öllum líkindum vildi enginn sem nú situr í ríkisstj. kannast við það að hafa komið gömlu fólki til að gráta í lyfjabúðum vegna auraleysis. Ef þeir væru þarna viðstaddir væri þeim miklu fremur trúandi til að taka budduna sína og borga fyrir gömlu manneskjuna svo hún gæti fengið lyfin sín og hætt að gráta. Það er einmitt hið sama sem ríkissjóður þarf að gera. Það er ekki nóg að beita áræði og festu við að reikna efnahagsdæmið ef mannúð og réttlætiskennd skortir. Eins og hér hefur áður verið drepið á í dag stefnir heilsuvernd nútímans og framtíðarinnar sífellt meira frá því að vera viðgerðaþjónusta í þá átt að koma í veg fyrir sjúkdóma með fyrirhyggju og heilsusamlegu líferni. Slík heilsuvernd fjárfestir í lengra lífi og meiri vellíðan auk þess sem mikil útgjöld munu sparast við dýra heilbrigðisþjónustu sem leitast við að bæta úr orðnum skaða. Nægir þar að nefna slysavarnir sem dæmi, þar sem fljótt og vel má spara bæði mannslíf og miklar fjárhæðir. Enn fremur má nefna þann mikla ávinning sem verður í auknum vinnuafköstum vegna færri veikindadaga. Þessi tegund heilsuverndar krefst skilnings og áhuga almennings til virkrar þátttöku í eigin heilsugæslu. Sú stefna sem nú hefur verið tekin með því að hækka kostnaðarhlutdeild sjúklinga í heilbrigðisþjónustu stuðlar að því að letja þorra fólks og fæla frá því að leita læknis þar til of seint er e.t.v. að beita virkri heilsuvernd. Þetta yrði stórt skref aftur á bak og mundi valda ómetanlegu tjóni á því uppbyggingarstarfi sem þegar hefur verið unnið á þessu sviði. Heilbrigðis- og tryggingakerfið er vissulega stór útgjaldaliður í fjármálum ríkisins og sjálfsagt er að leita þar sparnaðar eins og annars staðar. Þannig mætti ná eðlilegum og varanlegum sparnaði með aukinni fyrirbyggjandi heilsuvernd, heilbrigðisfræðslu og rekstrarlegri hagkvæmni án þess að neytandinn, sjúklingurinn bíði tjón af. Sú leið að láta sparnaðaraðgerðir bitna verst á þeim sem þurfa mest á læknishjálp að halda er þó aldrei réttlætanleg, eins og allir heiðvirðir menn hljóta að sjá. Jafnframt má benda á það að væntanlega fást stærri fúlgur í ríkissjóð úr fylgsnum skattsvikara en þeir fáu aurar sem fást hjá veiku fólki. Það er ekki að ófyrirsynju að fjölmörg sjúklingasamtök hafa mótmælt sparnaðaraðgerðum ríkisstj. og að sameiginlegur fundur stjórna læknaráða Borgarspítalans, Landakotsspítala og Landspítala hefur varað við afleiðingum þeirra í rekstri spítalanna. Þessir aðilar finna glöggt fyrir því að þessar aðgerðir bitna fyrst og fremst á sjúklingum. Sú spurning er áleitin þessa dagana hvort við séum á leið út úr tímabundnu velferðarþjóðfélagi inn í frumskóginn þar sem lögmál hinna sterku, kappsömu og efnuðu er einrátt.



Herra forseti. Við eigum að skammast okkar fyrir að ræða hér á Alþingi um hækkaðar álögur sem sérstaklega bitna á sjúku fólki og öldruðu, segir hæstv. heilbr.- og trmrh. Þetta er ekki hár skattur, segir ráðh. Það má vel vera að hann sé ekki mjög hár í krónum þegar upp verður staðið, en hann bitnar á röngum aðilum.  (Heilbr.- og trmrh.: Er þm. farinn að heyra illa?)  Þú færð sjálfsagt orðið hér á eftir, hæstv. ráðh. Hæstv. ráðh. býsnast mjög yfir þeim hækkunum í prósentum sem heilbrigðiskerfið tekur til sín frá ári til árs. Þetta á alls staðar við og er reyndar víða miklu hærra eða nokkru hærra en hjá okkur ef tekið er mið af þjóðartekjum. Þetta á sérstaklega við hér og er ekkert óeðlilegt vegna þess að gömlu fólki fjölgar mjög mikið frá ári til árs hér á landi. Það er því engin furða þó að fjármagn, sem fer í þennan þátt, aukist meira en nemur verðbólgunni. En þá er spurningin: Hvað fáum við í staðinn fyrir þetta? Hæstv. ráðh. talar alltaf um þetta sem hrein útgjöld. Við fáum í staðinn fyrir þetta ekki bara bætta líðan, það eru ekki bara mannúðarástæður sem liggja á bak við þetta. Við fáum hundruð, við fáum þúsundir af fólki í fulla vinnu, sem borgar fullan skatt, en lægi annars í kör, ef kerfið væri ekki eins gott og það er. Þannig efast ég um að þegar upp er staðið sé það mjög dýrt fyrir þjóðfélagið að halda uppi svona góðri þjónustu. Ráðh. segir að sérstakt tillit hafi verið tekið til þeirra sem búa við verst kjör. Þetta er ekki rétt, því miður. Kaupmáttur grunnlífeyris elli- og örorkulífeyrisbóta hefur lækkað mun meira en lágmarkslaun. Ef við leggjum saman grunnlífeyri og tekjutryggingu, þá hefur það lækkað álíka mikið og laun í landinu. Það hefur lækkað meira en lágmarkslaun og er það nú allnægilegt fyrir fólkið að bera. Framfærslukostnaður hækkaði frá því í jan. 1983 þangað til í sept. 1984 um 82.8%. Grunnlífeyrir almannatrygginga hækkaði á sama tíma um 44.9%. Ef við tökum tímabilið frá júní 1983, þegar hæstv. ríkisstj. tók við, fram í ágúst 1984, þá hafa bætur bótaþega almannatrygginga hækkað á þeim tíma um 13% . Á sama tíma hækkaði lækniskostnaður, lyfjakostnaður og göngudeildarkostnaður um 300–400%. Er ekki nægilegt, hæstv. ráðh., að þetta fólk beri jafnmikið og meira en aðrir af þeim byrðum sem á þjóðina hafa verið lagðar vegna lækkandi þjóðartekna? Þarf líka að bæta á það viðbótarsköttum? Hæstv. ráðh. sagði að þetta væru ekki nýir skattar. Það er rétt. Þessi nöfn voru öll sömul til, en það er búið að fjór- og fimmfalda þessa skatta. Er það ekki nýr skattur þó að nafnið sé einhvers staðar til? Sumt af því sem núna var verið að hækka liggur við að sé orðið hreint okur. Þannig kostar það sjúklinginn 270 kr. að láta taka eina þvagprufu. Þetta tekur 5 mínútur á rannsóknarstofu. Það þætti nú góð álagning einhvers staðar. Og þá er spurningin: Hverjir eru það sem borga þennan skatt? Hverjir eru það sem þurfa á þessu að halda? Jú, það er auðvitað sjúkt fólk, það er barnafólk og það eru elli- og örorkulífeyrisþegar. Hæstv. ráðh. segir að það sé til ýmislegt af heimildarákvæðum. Það er rétt. Það eru mörg heimildarákvæði til. En það er verulegur munur á heimildarákvæðum og því sem ákveðið er í öðrum reglugerðum. Það þarf að sækja um slíkt. Og hvaða trygging er fyrir því að þeir sem þurfa mest á því að halda viti það að þeir geti sótt um uppbót til Tryggingastofnunar? Það er engin trygging fyrir því að gamalt fólk og sjúkt viti um þessi heimildarákvæði. Ég væri alveg tilbúinn í það að greiða hærra sjúkratryggingagjald og greiða hvaða skatt annan sem væri til þess að losna við að þetta fólk greiði þessar fáu krónur, eins og hæstv. ráðh. talar um, lítill skattur, litlar upphæðir. Við eigum að skammast okkar fyrir að ræða um það, segir hann. Hæstv. ráðh. talaði um að sumir borguðu ekkert. Það er út af fyrir sig góðra gjalda vert. En það er yfirleitt fólk sem hefur enga peninga til að borga með hvort sem er svo það breytir ekki ýkja miklu. Hæstv. ráðh. talaði um að það ætti að fara sem best með fjármuni sem væri varið í þessu skyni. Þar er ég honum hjartanlega sammála. Forvarnarstarf og annað því um líkt, eins og hann minntist á réttilega, ber að styrkja. En þessar ráðstafanir, að hækka útgjöld fyrir þjónustu utan sjúkrahúsa og göngudeilda sjúkrahúsa, draga ekki úr kostnaði. Þær auka þrýstinginn á sjúkrahúsin, sem eru margfalt dýrari, þannig að ég er sannfærður um að þessi skattur, sem hér er verið að tala um að lækka, eykur kostnað heilbrigðiskerfisins en dregur ekki úr honum.



Herra forseti. Hæstv. heilbrmrh. sá ástæðu til þess að hafa langt og ítarlegt mál um þá till. til þál. sem hér er til umr., enda veit hæstv. ráðh. upp á sig skömmina þó að það væri ekki að heyra í máli hans áðan að hann skammaðist sín hið minnsta fyrir hækkun á gjöldum sem lögð hafa verið á sjúka í þjóðfélaginu. Það er orðið nokkuð langt um liðið síðan ég hafði framsögu fyrir þessu máli og rökstuddi ítarlega hve ranglega hefði hér verið að staðið með því að hækka lyfja- og læknakostnað sjúkra í þjóðfélaginu og hve brýnt væri að ná samstöðu um lækkun á þessum gjöldum. Ég tel ekki ástæðu tímans vegna til þess að hafa ítarlegt mál nú um þetta. En hæstv. ráðh. kom víða við í sínu máli og væri auðvitað ástæða til þess að fjalla um ýmsa þá þætti sem fram komu í hans máli. Hæstv. ráðh. sagði til að mynda að ef draga ætti úr þessari skattlagningu á sjúka í þjóðfélaginu þýddi það vitaskuld hærri skatta. Ég er alls ekki sammála hæstv. ráðh. í því efni vegna þess að það má færa til fjármuni í þessu þjóðfélagi án þess að leggja þurfi á nýja skatta. Það er til að mynda harla einkennilegt að á sama tíma og þessi gjöld voru lögð á sjúklinga í þjóðfélaginu skuli hæstv. ríkisstj. telja sig aflögufæra til þess að veita bankastofnunum skattaívilnanir eða skattfríðindi til fyrirtækja sem samþykkt voru á síðasta þingi, t.d. lækkun á skattprósentu, auknar afskriftir og fleira. Það væri fróðlegt að fá að vita hvert er heildartap ríkissjóðs af þeim sökum. Það er a.m.k. sú upphæð, sem hér um ræðir, sem lögð hefur verið á sjúka í þjóðfélaginu. Í máli mínu hér um daginn lagði ég tvær spurningar fyrir hæstv. ráðh. Önnur var um það hvernig vænta mætti þess að elli og örorkulífeyrisþegar fengju hækkun á lífeyri sínum. Ég fagna svörum hæstv. ráðh. í því efni að elli- og örorkulífeyrisþegar fái hækkun sem verði eigi lægri en launþegar hafa almennt fengið. Sérstaklega ber að fagna þeirri yfirlýsingu hæstv. ráðh. að þær hækkanir muni gilda frá sama tíma og launþegar fengju sínar kjarabætur. Ráðh. upplýsir hér að þetta muni að vísu taka einhvern tíma, en ég treysti því að hæstv. ráðh. sjái til þess að allri framkvæmd verði hraðað eins og kostur er því að það er erfitt fyrir aldraða og öryrkja að bíða eftir hækkun á sínum lífeyri. Hin spurningin, sem ég lagði fyrir ráðh., var hver væri afstaða ráðh. til bréfs 15 félagasamtaka, þ.á.m. félagasamtaka aldraðra og fatlaðra, sem sent var þm. Svör ráðh. ollu mér vonbrigðum. Ráðh. segir hreint út að þetta bréf sé bara áróður. Það ber vissulega að harma þau orð ráðh. vegna þess að hér er á ferðinni aðvörun sem ber að taka mark á. Ég leyfi mér a.m.k. að taka eins mikið mark á því sem fram kemur í bréfi þessara félagasamtaka eins og læknum sem hæstv. ráðh. hefur frekar tilhneigingu til að trúa. Hæstv. heilbrmrh. hlýtur að verða að taka það alvarlega . þegar 15 félög lýsa því yfir að aðgerðir stjórnvalda séu farnar að hafa áhrif til hins verra á heilsu og afkomu skjólstæðinga sinna, svo og annarra sjúklinga með langvarandi sjúkdóma. Það er nefnilega svo að það eru ótrúlega margir elli- og örorkulífeyrisþegar sem hafa einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga. Þegar ég grennslaðist fyrir um það mál kom í ljós að 8200 aldraðir fá óskerta tekjutryggingu. Það eru 40% allra 67 ára og eldri hér á landi. Og ef litið er til þess fjölda sem þarf að lifa á og hefur einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga, þ.e. örorkulífeyrisþegar, þá eru það 59% af þeim sem fá örorkulífeyri eða um 1800–1900 manns sem hafa einungis sér til framfærslu lífeyri almannatrygginga. Þetta er mjög stór hópur. Þessi hækkun á gjaldtöku kemur, hvað sem orðum ráðh. líður, illa við þennan hóp fólks. Hæstv. ráðh. reyndi að gera tortryggilega þáltill. sem hér er flutt og reyndi að færa rök fyrir því að hér væri verið að leggja til hækkun á lyfjakostnaði sjúkra. Þetta er auðvitað alrangt og ekkert annað en útúrsnúningur hæstv. ráðh. Hann ber það á borð hér að ef þetta yrði samþykkt eins og hér er lagt til, og hann nefnir dæmi um tiltekin lyf, gætu sjúklingar þurft að greiða 2500 kr. þar sem þeir þyrftu að greiða 25% af ákveðnum lyfjum sem hann nefndi. Þetta er ekkert annað en útúrsnúningur. Í þessari till. til þál. segir að hlutur sjúklinga í áætluðum heildarlyfjakostnaði verði aldrei hærri en 25%. Í grg., með leyfi forseta, segir um þetta: „Apótekarafélag Íslands gerði könnun vikuna 2.–6. apríl s.l.“, og ég tek fram að það er áður en þessi gjöld voru hækkuð, „á greiðsluskiptingu lyfja milli sjúklinga og sjúkrasamlaga. Þar kemur í ljós að af heildarlyfjasölunni skiptust greiðslur þannig að sjúklingar greiða 13.8% og sjúkrasamlög 86.2%. Jafnframt kom fram að til þess að aðrir en aldraðir og öryrkjar yrðu látnir greiða um 25% af lyfjakostnaði þyrfti að hækka hlut sjúklings fyrir erlend lyf úr 100 kr. í 122 kr. og fyrir innlend lyf úr 50 í 61 kr. Í reglugerðarbreytingunum frá því í maí s.l. er hlutur sjúklings hins vegar hækkaður nálega tvöfalt meira og nemur nú 50% af heildarlyfjakostnaði.“ Ég tel að þetta, sem fram kemur hjá Apótekarafélagi Íslands, sé miklu nær sanni en það sem fram kemur hjá ráðh. þegar hann heldur því fram að nú sé hlutur sjúklinga í heildarlyfjakostnaði - ráðh. leiðréttir mig þá ef ég fer ekki rétt með - 15 til 20%. Það er nefnilega svo, og um það hef ég staðfestar upplýsingar, að á s.l. tíu árum hefur hlutur sjúklings verið að meðaltali um 20–22% í lyfjakostnaði, og það er fyrir hækkunina. Hækkunin er a.m.k. 170%, þannig að þarna er um helmingshækkun að ræða að mínu mati. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa miklu fleiri orð um þetta mál. Hæstv. ráðh. telur að ekki standi efni til þess að breyta neitt þeirri gjaldtöku fyrir lyfja- og læknisþjónustu sem á var lögð s.l. sumar, en telur þó að endurskoða þurfi þann hluta reglugerðarinnar er fjallar um rannsóknir á elli- og örorkulífeyrisþegum og hann tekur jafnframt fram að endurskoða þurfi þetta gjald hjá barnmörgum fjölskyldum. Það er vissulega skref í rétta átt ef það er gert og vænti ég þess að hæstv. ráðh. standi við það. En það er ekki öll nótt úti enn. Það er Alþingi, að mínu mati, sem á að hafa síðasta orðið í þessu efni. Alþingi á eftir að fjalla um þessa till. Hún á eftir að fara til nefndar og ég leyfi mér enn að vona að það geti náðst samstaða um þetta mikilvæga mál. Annað sem ég vil segja að lokum er að ég fagna því sem kom fram í máli hæstv. ráðh. er hann lýsti því yfir að frá og með næstu áramótum eigi að hætta skerðingu á örorkustyrk vegna tekna maka. Hér er vissulega mikið réttlætismál á ferðinni sem hæstv. ráðh. bendir á. Nú kom þetta mér ekki á óvart vegna þess að þetta mál hefur verið til umfjöllunar í tryggingaráði í heilt ár. Þar lagði ég fram tillögur um þetta efni, að hætt yrði skerðingu á örorkustyrk vegna tekna maka. Af eðlilegum ástæðum tók tryggingaráð sér nokkurn tíma í að athuga kostnað þessu samfara. Í sumar var samþykkt í tryggingaráði tillaga þessa efnis og send hæstv. heilbrmrh. og óskað eftir því að hann féllist á hana. Hæstv. ráðh. hefur vissulega tekið vel í þessa tillögu sem fram hefur komið í tryggingaráði, þó endanlega hafi ekki borist skriflegt svar til tryggingaráðs um samþykki ráðh. við þessu. Nú liggur það endanlega fyrir, þegar ráðh. hefur lýst því hér í ræðustól, að eftir þessari tillögu tryggingaráðs verði farið og vil ég í lokin fagna því sérstaklega.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Herra forseti. Ég skal reyna að vera stuttorður þó að ræður hér hafi gefið tilefni til annars. Mér þykir leitt hversu hv. þm., sem talaði næstsíðastur, er farin að förlast heyrn. Hann segir að ég hafi sagt að ellilífeyrisþegar ættu að skammast sín. Ég sagði að við ættum að skammast okkar sem hefðum tekjurnar að vera að kvarta undan þessu gjaldi. Það er töluvert annað. Ég held að hv. þm. sé ekki kominn á ellilífeyrisaldur frekar en ég svo að hann ætti að skilja þetta. Ég hélt að þetta væri svo auðskilið að það þyrfti ekkert að vera að snúa út úr með svona vitleysu. Út af því sem hv. síðasti ræðumaður sagði, þá hef ég skrifað þetta bréf og sent það. Annars hefði ég ekki komið með það hérna inn í umr. Ég get ekki gert að því þó að tryggingaráð hafi ekki allt séð bréfið. Ég skrifaði ekki hverjum manni í tryggingaráði, heldur til formanns tryggingaráðs. Það er því afgreitt mál. En það hefði kannske mátt taka þetta til athugunar eitthvað fyrr. Treystir hv. þm. engum til þess nema ráðh. Sjálfstfl.? Alþfl. átti ráðh. 1978–1979. Ekki tók hann þetta upp. Það hefur enginn minnst á iðgjöldin sem voru 1971 og það mikla hlutfall. En það er dæmigert fyrir fulltrúa Kvennalistans hvernig hann talar því að Alþb. kemst aldrei með tærnar þar sem Kvennalistinn hefur hælana í ábyrgðarleysinu, enda, eru þær sprettharðar þar á bæ. Sanngirni var ekki til þar. Ekki sá fulltrúi Kvennalistans þær breytingar sem hér er verið að gera. Alls ekki. Ekki var fulltrúi Kvennalistans á því að viðurkenna að framlög til heilbrigðis- og tryggingamála hefðu hækkað. Nei, það var bara tekið svo og svo mikið af einstaklingunum, einstaklingunum, einstaklingunum. Þetta land leggur hlutfallslega mest til heilbrigðis- og tryggingamála í veröldinni ásamt tveimur öðrum löndum sem ég mun koma inn á. Nei, fulltrúi Kvennalistans sá það ekki, enda á ekki fulltrúi Kvennalistans að sjá nema bara 3, 4, 5 málefni. Þessir þm. mega ekki sjá meira. Ég skil það. Ég geri engar kröfur til þess að fulltrúi Kvennalistans sjái meira. Sjónarsviðið er ekki víðara en þetta. Ég vil minna á hvernig bótategundir almannatrygginga hafa hækkað frá því að þessi ríkisstj. tók við og til þessa dags og eru nú hækkanir fram undan. Mæðra- og feðralaun hafa hækkað um 78 millj. kr. á ári, barnalífeyrir um 35 millj., tekjutrygging ellilífeyrisþega um 160 millj., tekjutrygging örorkulífeyrisþega um 26 millj. og heimilisuppbótin um 7 millj. Ef við berum þetta saman við hækkun kauptaxta, þá hækkuðu mæðra- og feðralaun umfram hækkun kauptaxta um 133.4%, barnalífeyrir um 16.5%, tekjutrygging ellilífeyrisþega um 32%, tekjutrygging örorkulífeyrisþega um 25% og heimilisuppbót um 12%. Og við skulum hafa samanburðinn alveg fullkominn og segja: Hvað hefur þessi hækkun orðið mikil umfram framfærsluvísitölu? Mæðra- og feðralaun hafa hækkað um 116.5%, barnalífeyrir um 1.8%, tekjutrygging ellilífeyrisþega um 15.3%, tekjutrygging örorkulífeyrisþega um 9.2%, en heimilisuppbót er mínus 2.2% undir framfærsluvísitölu.

En grunnlífeyririnn?

Ég er að tala hér um hækkun bóta í millj. kr., hækkun í hlutfalli við hækkun kauptaxta og svo hækkun umfram framfærsluvísitölu.



Herra forseti. Á þskj. 142 er till. til þál. um fjárframlög til 9. bekkjar grunnskóla. Till. hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela menntmrh. að tryggja að ríkissjóður gegni sömu skyldum hvað varðar fjárframlög við 9. bekk grunnskóla og við aðra bekki grunnskólans. án þess þó að skólaskylda komi til.“ Í grg. segir, með leyfi forseta: „Í þáltill. þessari felst að nemendur 9. bekkjar njóti sömu réttinda og aðrir nemendur grunnskóla. Skólaskylda 9. bekkjar hefur ekki enn komist til framkvæmda, m.a. vegna mjög skiptra skoðana skólamanna og annarra um þau mál. Þrátt fyrir það er hróplegt óréttlæti að nemendur 9. bekkjar skuli ekki sitja við sama borð og aðrir nemendur grunnskóla hvað varðar framlög úr ríkissjóði. Nú er nám í 9. bekk undanfari alls náms á framhaldsstigi og reynslan sýnir að um 95% nemenda, sem ljúka námi í 8. bekk, halda áfram. Því virðist skólaskylda 9. bekkjar ástæðulaus. Nú er það svo að unglingar innan 16 ára aldurs teljast ekki fullgildir á vinnumarkaðinum og hafa því lágt kaup. Þrátt fyrir það eru lögð á þá útgjöld umfram aðra grunnskólanema, svo sem námsbókakaup. Í dreifbýlinu gengur þessi mismunun enn lengra þar sem nemendur þurfa búsetu vegna að vera í heimavistarskólum. Öll börn og unglingar, sem í heimavist eru, greiða hráefniskostnað í mötuneyti. En auk þess er nemendum 9. bekkjar gert að standa straum af launakostnaði starfsfólks í mötuneyti. Má því ljóst vera að útgjaldaaukning heimilanna vegna þessa er umtalsverð. Till. þessi er því réttlætismál, ekki aðeins til að jafna aðstöðu nemenda innan grunnskólans heldur og að draga úr þeim aðstöðumun sem ríkir milli fólks í dreifbýli og þéttbýli.“ Í grunnskólalögum er gert ráð fyrir 9 ára skólaskyldu. Gildistöku þessa ákvæðis hefur þó hvað eftir annað verið frestað af ýmsum ástæðum, m.a. vegna skiptra skoðana um það mál. Í ljósi þess að um og yfir 95% nemenda 8. bekkjar setjast í 9. bekk og að reynslan hefur einnig sýnt að nokkuð af hinum 5% skilar sér þangað aftur, þótt seinna sé, er tæpast ástæða til að þetta ákvæði sé lögbundið. En með frestun gildistöku 9 ára skólaskyldu hefur ríkissjóður í leiðinni komið sér undan þeirri sjálfsögðu skyldu að taka þátt í kostnaði vegna námsbóka og í launakostnaði starfsfólks í mötuneyti í 9. bekk. Það fyrirkomulag sem hefur verið á stöðu 9. bekkjar síðan grunnskólalögin tóku gildi veldur mismunun innan grunnskólans sjálfs. 9. bekkjar unglingum, sem litlar sem engar tekjur hafa, er gert að standa undir sama eða svipúðum námskostnaði og nemendum framhaldsskóla. Námsbækur eru dýrar og þær verða nemendur 9. bekkjar að greiða. Fleira kemur til sem kemur harðast niður á nemendum í dreifbýli því þar eru mötuneyti við grunnskólann. Allir grunnskólanemendur greiða fyrir hráefni til matar en ríkissjóður greiðir mestan hluta launa starfsfólks við mötuneytið, eða um 85%, nema fyrir nemendur 9. bekkjar. Þann kostnað verða þeir sjálfir að bera. Og ég fæ ekki séð að slík mismunun á kjörum unglinga innan sama skóla sé réttlætanleg . Nákvæmar tölur um þennan aukakostnað í 9. bekk liggja ekki fyrir en samkv. upplýsingum frá menntmrn. mun mötuneytiskostnaður 9. bekkjar umfram aðra bekki grunnskólans vera á bilinu 15–16 þús. kr. Bókakostnaður er 3–4 þús. kr. og þá eru orðabækur ekki taldar með, en orðabækur þær sem 9. bekkjar nemandi við gagnfræðaskóla á Akureyri átti að hafa í höndum í haust kostuðu um 7 þús. kr. Ég tók þá tölu ekki inn í dæmið vegna þess að ætla má að þær bækur nýtist nemandanum við allt það nám sem hann kann að stunda eftir það. En allt um það verður nemandinn á þessu stigi að leggja þetta út. E.t.v. munu einhverjir segja að þessa kostnaðarliði geti sveitarfélögin sjálf annast. En nú er það svo að kostnaður vegna grunnskóla hefur í æ ríkara mæli færst yfir á herðar sveitarfélaga án þess þó að nýir tekjustofnar komi á móti. Það væri því að bera í bakkafullan lækinn að ætlast til slíks, einkum ef í hlut eiga fámenn sveitarfélög þar sem nú er svo ástatt hjá þeim að næstum öll útsvarsálagning fer til skólamála. Ég get nefnt sem dæmi Svarfaðardalshrepp þar sem 90% útsvarsálagningar fer til skólahalds. Dreifbýlisstyrkurinn, sem er hugsaður sem styrkur vegna ferðalaga til handa þeim sem langt eiga að sækja, jafnar nokkuð aðstöðumun innan 9. bekkjar, þar sem margir þeirra hafa ekki tök á því að stunda það nám í sinni heimabyggð. En eftir stendur mismununin innan grunnskólans sjálfs. Á hringferð Kvennalistans um landið í sumar kom berlega í ljós hve aðstöðumunur er mikill til náms í dreifbýli og þéttbýli. Menntunarmál barnanna eru meðal þeirra mála sem heitast brenna á foreldrum í dreifbýli. Erfiðleikarnir við að kljúfa kostnaðinn, sem því fylgir að senda unglinga langa vegu til langdvalar, er mörgum eiginlega um megn. Þjóðfélaginu ber skylda til að skapa öllum þegnum sínum sem jafnastan rétt og sem jafnasta aðstöðu til þeirrar grunnmenntunar sem sjálfsagt þykir að allir hafi. En til þess að svo megi verða og til þess að sveitarfélög og heimili sitji við sama borð hvar sem er á landinu hlýtur ríkissjóði að bera skylda til að jafna út eða draga úr þeim kostnaðarmun sem er við mismunandi byggðarlegar og félagslegar aðstæður. Ég vænti þess að hv. þm. sýni þessu máli skilning og stuðning og leyfi mér að vísa þessari till. til allshn.