Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Finnur Jónsson) Þetta frv. er ávöxtur þess samkomulags, er náðist á síðastl. vori milli atvmrh. og Sölusambands íslenzkra fiskframleiðenda, og aðeins staðfesting þeirra bráðabirgðalaga, sem atvmrh. gaf þá út. Breytingin frá gildandi lögum er aðallega fólgin í því að lækka nokkuð það lágmarksákvæði, sem þar er sett um þátttöku, og einnig er kveðið nokkru nánar á um, hverjir geti orðið þátttakendur í slíku félagi og um réttindi þeirra. Ennfremur um íhlutunarrétt ríkisstj. og samstarf við fiskimálanefnd. Ég ætla ekki að rekja frv. nánar, því það er aðeins staðfesting á því fyrirkomulagi, sem hæstv.atvmrh. og fiskeigendur urðu sammála um. Sjútvn. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt. án þess þó að slá föstu, að einstakir nm. vilji ekki haga fisksölunni með nokkuð öðrum hætti en gert er í frv.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) Af því að þetta er 1. umr. málsins, vil ég aðeins út af þessari hjartnæmu ræðu hv.þm. V.-Húnv. undirstrika þau orð hans og gera að mínum orðum, að ég óska, að allshn. athugi gaumgæfilega þau rök, sem færð eru fram fyrir þessu frv. Í öðru lagi vil ég benda hv.allshn. á, að hér í lestrarsalnum liggja frammi ýms skjöl viðkomandi þessu máli, þar á meðal uppdráttur af staðnum.

Flm. (Jónas Guðmundsson) [óyfirl.]: Það má hafa líkan formála fyrir þessu frv. og hafður var fyrir frv. að framfærslulögum, sem var á dagskrá hér í hv. d. í gær. Þetta frv. er samið af þeirri sömu n., sem hæstv.atvmrh. skipaði um síðastl. áramót til að gera heildartill. um trygginga- og framfærslumál. Við undirbúning þessara mála stafa miklir örðugleikar af því, hve erfitt er að fá glöggar skýrslur um málefnin, vegna þess hve seint þær koma og upplýsingar liggja seint fyrir. Eins er hitt, að á reynslu annara þjóða er erfitt að byggja, því hér er allt á annan veg heldur en hjá nágrannaþjóðum vorum. Það má segja, að hér á landi sé ekki til nema ein trygging í lögum, og það er slysatrygging. Löggjöf þessi er bæði ung og ófullkomin, en það hefir þó sýnt sig, að hennar var sízt vanþörf, og hún hefir þegar gert mikið til að létta fyrir með þeim mönnum, sem fyrir slysum hafa orðið. Frv. þetta, sem vér leggjum hér fyrir hið háa Alþingi, er í 7 köflum, eins og hv.þdm. sjálfsagt eru búnir að athuga. Um 1. kaflann hefi ég fátt að segja, því í raun og veru eru flest þau ákvæði til víðsvegar í lögum áður, svo sem í Slysatryggingarlögum og víðar, og hafa þau ákvæði verið látin halda sér og ekki gert ráð fyrir auknum kostnaði. 2. kaflinn er um slysatryggingarnar, og um hann er líka hægt að vera fáorður. Það hafa ekki verið gerðar aðrar breyt. á þeim lögum en þær, sem nauðsynlegar eru til samræmis og hljóta að leiða af því, ef frv. þetta kemst í gildi, og einstök atriði, sem tekin hafa verið upp í frv. samkvæmt óskum stjórnar Slysatryggingarinnar, og eru þau flest til þess að skýra og fylla betur út í hugtök þau, sem í lögunum felast. 3. kaflinn er um sjúkratryggingar, og er það nýr kafli. Má í stuttu máli segja, að sjúkratryggingarnar sé ætlazt til, að verði tvennskonar. Frv. gerir ráð fyrir, að í kaupstöðum séu stofnuð sjúkrasamlög, sem öllum sé skylt að tryggja sig hjá, að undanteknum þeim, sem dvelja í sjúkrahúsum vegna langvarandi veikinda. En í sveitum og kauptúnum er gert ráð fyrir heimild til að stofna sjúkrasamlög með því að atkvgr. sé látin fara fram um það í hlutaðeigandi sveitarfélagi, og fari svo, að meiri hl. sé því samþykkur, að sjúkrasamlag sé stofnað, þá eru allir hreppsbúar tryggingarskyldir. Eins og frá frv. er gengið, eru það aðeins kaupstaðirnir, sem hafa skyldu til að mynda sjúkrasamlög, en kauptúnum og hreppum er sett það í sjálfsvald, hvort þessi trygging sé tekin upp eða haldið í sama horfi og nú er. Í 29. gr. er það skýrt tekið fram, hverra réttinda félagsmenn njóti, og er það mjög svipað því, sem áður hefir verið í sjúkrasamlögum, eða m. ö. o. læknishjálp og lyf, að fullu í sjúkrahúsum, en að 3/4 utan sjúkrahúss, ókeypis vist í sjúkrahúsi og dagpeningar. Iðgjöld eru ekki ákveðin í frv., heldur er gert ráð fyrir, að þau verði ákveðin með reglugerð, og svo mun nú vera gert þar, sem sjúkrasamlög starfa. Hinsvegar hefir n., sem samdi frv., gert ráð fyrir, að ekki dygði lægra iðgjald en 3 kr. á mánuði, eða 36 krónur á ári. Þetta er ekki hægt að kalla hátt gjald, og hér í Reykjavík hafa iðgjöld orðið allmiklu hærri en það. Ef gert væri ráð fyrir þessu iðgjaldi, þá yrði tillag hlutaðeigandi bæjarfélags - 1/4 af iðgjaldinu - 9 kr. á móti framlagi frá hverjum einstaklingi, og frá ríkissjóði kæmi sama framlag. Sé þetta athugað í stærri dráttum og tekinn til dæmis bær, sem hefði 1000 íbúa, þá má reikna með, að þar væru um 600 menn, sem ættu að greiða iðgjald, og greiðslur þeirra yrðu þá samtals 21600 kr., sá hluti sem bæjarfélagið ætti að greiða, yrði þá 5400 kr., og framlag ríkissjóðs það sama, eða allt samtals 32400 kr. Ef litið er til Reykjavíkur, sem er langstærsti kaupstaðurinn hér á landi, þá mundi þetta verða nálægt því, að bærinn þyrfti að leggja fram 162 þús. kr. á ári; en á reikningum bæjarins eru nú færðar 174500 kr. árlega í þessu sama skyni, en hér ber að athuga, að berklavarnagjöldin lenda að mestu á sjúkrafélögunum, því sjúkrasamlögin greiða 1/5 kostnaðar við legu manna, og ef þessa er gætt, þá virðist þetta sú fyllsta greiðsla, sem þyrfti að verða. Vitanlega er hverju bæjarfélagi frjálst, hvort það hefir iðgjöldin hærri eða lægri en hér er áætlað, en ef þau eru höfð lægri, þá er hætt við, að því meira þurfi að greiða úr bæjarsjóði vegna veikinda. Þetta vil ég láta nægja um sjúkratryggingarnar. Eins og ég tók fram í upphafi, er ætlazt til, að í kaupstöðunum séu þær skylda, en sveitir og kauptún hafi frjálst val, hvort þau taki þær upp eða ekki. 4. kaflinn er um elli- og örorkutryggingar. Eins og allir vita, hafa hér á Norðurlöndum tvær leiðir verið farnar í þeim efnum. Önnur leiðin er sú, sem Danir fara, að skaffa ríki og bæjum ákveðinn tekjustofn og láta þá aðila síðan greiða ellilaun til þeirra manna, sem komnir eru yfir ákveðinn aldur. Hin leiðin er farin í Svíþjóð, og er hún sú, að innleiða skyldutryggingar, og sú leiðin er hér valin í frv. því, sem fyrir liggur. Gert er ráð fyrir að hver maður á aldrinum 16-67 ára, sem ekki greiðir í lífeyrissjóð embættismanna, greiði ákveðið árlegt iðgjald í lífeyrissjóð; iðgjaldið sé 7 kr. fyrir hvern mann, sem er búsettur í kaupstað, en 6 krónur fyrir hvern, sem í sveit á heima. Auk þessa iðgjalds skal hver tryggingarskyldur maður greiða í þennan lífeyrissjóð 1% af árstekjum sínum, þeim sem skattskyldar eru, og kemur á þann hátt mjög mikil upphæð til aukningar sjóðnum. Með þessu er að því stefnt, að bæjar- og sveitarfélög hætti að greiða styrki, en landsfélagið sjálft verði þess umkomið að annast þessi mál. Galli er það á tryggingu þessari eins og hún er hér framsett, að hún kemur seint til framkvæmda. Hún verður ekki komin í fullan gang fyrr en eftir 51 ár, þ. e. þegar þeir, sem eru 16 ára þegar lögin ganga í gildi, eru búnir að ná 67 ára aldri. En til þess að bæta nokkuð úr því; hve langur tími verður að líða unz ákvæði þessa frv. geta komið að fullum notum, þá eru hér í 6. kafla sett ákvæði um ellilaun og örorkubætur, og mun ég minnast á þau síðar og gera ýtarlegri grein fyrir þeim. Hér er gert ráð fyrir, að elli- og örorkulífeyrir þeirra, sem hans njóta, verði misjafnlega hár, eftir því hvar mennirnir eru og hafa verið búsettir. Er þetta bæði vegna þess, að iðgjöldin eru mishá, en þó einkum vegna hins, hve misjöfn verður sú upphæð, sem greiðist með hundraðshluta skattskyldra tekna, eftir því hvar maðurinn er búsettur. Tekjurnar eru langhæstar hér í Reykjavík, og kemur því þessi greiðsla langmest til greina hér, og þess vegna réttmætt og eðlilegt, að það komi þeim til góða, sem hér eiga heima. Að lokum vil ég taka það fram, að hér er ekki verið að ræða um ellistyrk, heldur ellitryggingar svipaðar þeim, sem eru í Svíþjóð. Það er líka rétt að taka það nú fram, að ef strax hefði átt að taka upp fulla lífeyrisgreiðslu samkv. frumv. og ef miðað er við fjölda gamalmenna við manntal 1930 - en þá voru alls á landinu 6800 menn yfir 67 ára aldur -, þá hefði til þess þurft um 3 millj. kr., og ég býst við, að allir séu sammála um, að ekki hefði verið unnt að ná í þann gjaldstofn, sem hefði gert það kleift. 5. kaflinn er um atvinnuleysistryggingu, og má um hann segja, að hann sé miklu fremur vísir til atvinnutrygginga heldur en raunveruleg tryggingarlöggjöf. Það hefir sýnt sig af reynslunni, að það er öllum þjóðum ofviða að halda uppi atvinnuleysistryggingum. Þær hafa víða orðið allfullkomnar, eins og t. d. í Þýskalandi, en geta alls ekki komið í staðinn fyrir það, að fólk hafi vinnu, sízt á þeim tímum, sem nú eru yfirstandandi, og því er þessi tryggingarvísir langt frá því að vera þannig, að ætla megi, að honum verði fært að taka við öllum þeim atvinnuleysingjum, sem einstaklingsframtakið getur ekki séð fyrir atvinnu. Hitt verður að vera aðalatriðið, að auka atvinnubætur svo sem hægt er við að koma og skaffa fleiri mönnum atvinnu hjá því opinbera eða einstaklingum, og minnka atvinnuleysið á þann hátt. Aðalefni þessa frv. er, að félögum verkafólks er heimilað að stofna atvinnuleysissjóði, sem njóta styrks frá ríki, sem nemur 50% á móti framlagi félaganna, og frá bæjarfélögum með 25-50%. Hins ber að gæta, að þetta frv. nær aðeins til kaupstaðanna, en ekki til sveita. Þá er ég kominn að 6. kafla frv., og er það sá kafli, sem ég geri ráð fyrir, að flestir hafi mestan áhuga fyrir að kynna sér, því hann kemur strax í framkvæmd, og honum er ætlað að brúa bilið á milli þess, sem nú er, og þess, sem á að verða, eins og ég sagði áðan. Er gert ráð fyrir, að þau ákvæði verði til hjálpar þangað til lífeyrissjóður getur tekið svo til starfa, að hann greiði 50% af fullum lífeyri. Frá þessu fyrirkomulagi skal ég nú segja í fáum dráttum. Hver sveitarstjórn leitar árlega upplýsinga um gamalmenni í sínu umdæmi, og þegar henni hafa borizt þær ásamt umsóknum um ellilaun, þá tekur hún umsóknirnar til athugunar og tekur þá frá, sem eiga venzlamenn, sem annast þá, eða á annan hátt álítast að vera sjálfir færir um að sjá sér farborða. Hinir, sem þá verða eftir, koma svo til greina við úthlutun ellilaunanna, og ber framfærslunefnd þá að áætla og ákveða, hve mikið þeir þurfi til að lifa, án þess að þeir einnig þurfi að njóta framfærslustyrks, en eins og allir vita, getur þetta verið mjög misjafnt, því gamalmenni þurfa misjafnlega mikið, og fer það eftir ýmsum aðstæðum. Þegar þannig er búið að áætla hverju gamalmenni ellilaun, þá er vöxtum ellistyrktarsjóðanna skipt niður í réttu hlutfalli við úthlutunina, þannig að hvert gamalmenni fái hlut sinn hlutfallslega réttan. Þá upphæð, sem á vantar, greiðir svo lífeyrissjóður að hálfu. Þó er tillag lífeyrissjóðs bundið ákveðnu hámarki. Í 77. gr. er sagt: „Tryggingarstofnun ríkisins leggur til grundvallar síðustu skýrslur um tölu gamalmenna, yfir 67 ára, á ollu landinu. Árstillag lífeyrissjóðs fæst þá með því að margfalda tölu gamalmennanna með kr. 52.50, að frádreginni þeirri upphæð, sem úthlutað hefir verið á því ári af vöxtum ellistyrktarsjóðanna. Gildir regla þessi þangað til lífeyrissjóður Íslands byrjar að greiða elli- og örorkulífeyri, sbr. 87. gr. Eftir þann tíma dregst auk þess, sem að framan getur, frá árstillagi lífeyrissjóðs helmingur af öllum lífeyrisgreiðslum á árinu“. Ég get nú ímyndað mér, að þetta komi einhverjum spánskt fyrir, og skal því útskýra, hvernig þetta er hugsað. Þegar ellitryggingin er tekin til starfa og komin í fullan gang, verða meðalellilaun 420 kr. á hvert gamalmenni. Nú er til bráðabirgða ekki gert ráð fyrir, að hægt verði að greiða nema hálf ellilaun, eða 210 kr. Helmingur af því yrðu þá 105 kr., ef öllum gamalmennum væru greidd ellilaun. En nú er ennfremur búizt við því, að annaðhvert gamalmenni geti séð fyrir sér sjálft eða eigi þá venzlamenn, sem geti annazt framfærslu þeirra. Við þurfum því ekki að svo stöddu að reikna með hærri útgjöldum fyrir lífeyrissjóð en helmingnum af 105 kr., eða 52,50 kr. Eftir manntalinu 1930 voru um 6800 gamalmenni á öllu landinu. Það margfaldað með kr. 52.50 gerir 357 þús. kr., sem lífeyrissjóði ber að greiða, en frá því má draga vexti af ellistyrktarsjóðnum, um 80 þús. kr., og verða það því 277 þús., sem lífeyrissjóðurinn mundi greiða. Sama upphæð mætti óefað gera ráð fyrir, að kæmi frá bæjar- og sveitarfélögum, þar sem mikill hluti ómaga er nú gamalmenni. Væri þetta ólíkt heppilegra fyrir gamalmennin, að hafa þannig fastákveðinn styrk, en eiga alltaf undir sveitarstjórnirnar að sækja, hve hár styrkurinn er í hvert sinn. Mundi þetta styðja mjög að því, að upp kæmu gamalmennahæli, þar sem fólk keypti vist fyrir sig eða sína. En nú hefir alþýðufólk ekki aðstöðu til að skapa sér slíka vist, vegna þess að hún hefir verið of dýr. En þegar þetta væri komið á, mundi fjöldi fólks sækja vist á gamalmennaheimilin og kostnaður jafnhliða færast niður, og gera því fleiri kleift að standast hann. Að þessu ber að stefna. Um niðurlag frv. hefi ég ekki sérstaka ástæðu til að segja mikið. Þar er það einkum 83. gr., sem leggur kvaðir á ýmsa aðila, bæði um innheimtu og greiðsluskyldu iðgjalda. Þetta er eðlilegt, bæði til að tryggja greiðslu iðgjalda og minnka kostnaðinn. Ég vil svo að lokum segja, að þessi frv., sem hér liggja fyrir, eru til orðin, eins og allir vita, á þann hátt, að Alþfl. hefir barizt fyrir þeim á undanförnum árum, og með samkomulaginu við Framsfl. tryggt, að þau gangi fram. En það má öllum vera ljóst, að þessi frv. eru ekki eins fullkomin og Alþfl. hefði óskað. Er það af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess, að fjárhagur ríkissjóðs og þjóðarinnar er nú þannig, að ekki er hægt að svo stöddu að leggja fram mikið fé. Og í öðru lagi vegna þess, að við ráðum ekki einir, heldur verðum að njóta þeirra að, sem með okkur standa að stj. landsins, og er því svo frá frv. gengið, að ætlazt er til, að það gangi fram lítið breytt. Er með frv. þessu verið að leggja grundvöllinn að einum mikilsverðasta þætti í löggjafarstarfi þjóðarinnar.

Jón Pálmason Út af þeim orðum hv.þm. V.- Húnv., sem síðast féllu finn e ástæðu til að segja nokkur orð um þetta mál. Ég get ekki látið ómótmælt svo órökstuddum ástæðum eins og komu fram hjá hv.þm., að þetta frv. sé af hálfu okkar flm. þess, og sérstaklega minni hálfu, árás á samvinnufélagsskapinn í AusturHúnavatnssýslu. Hér liggja til allt aðrar og veigameiri orsakir heldur en að hér sé um deilu að ræða um stefnur í verzlunarmálum, stefnur, sem deilt hefir verið um í okkar héraði og yfirleitt í landinu. Ég vil skjóta því til hv. þingmanna, hvort þeim mundi ekki flestum finnast það óviðkunnanlegt, ef aðallendingarstaðurinn í þeirra héraði væri í öðrum hreppi heldur en þeim, sem kauptúnið er aðallega sprottið upp í. Hér er þannig ástatt, að lendingarstaðurinn er í öðrum hreppi. Og það er, eins og hv. 1. flm. tók fram, að meiri hl. verzlunarinnar er kominn út fyrir ána og í annan hrepp en fjölmennið, sem komið hefir á þennan stað, því að það er að mestu leyti sunnan við ána. Þetta er aðalástæðan tal þess, að ég hika ekki við að gerast flm. að frv. Ég tel óeðlilegt, að slíkt skipulag haldist áfram. Ef um hagsmuni væri að ræða í þeim anda, sem hv.þm. V.-Húnv. talaði um, þannig að þarna væri verið að seilast inn á hagsmunasvið sveita til framdráttar kauptúni, þá kæmi slíkt engu síður við mig og mína atvinnu en annara, sem þarna eiga hlut að máli. Eins og hv.þm. er ljóst, er þarna um að ræða talsvert deiluatriði milli tveggja hreppa, án tillits til allrar flokksafstöðu í stjórnmálum. Ég verð sem fulltrúi þessara aðilja að gera það upp við mig, hvort það sé réttmætt eða heilbrigt, að ég taki afstöðu í þessu hitamáli. Þegar hagsmunir tveggja sveitarfélaga rekast á, þá er augljóst mál, að örðugleikar eru fyrir sameiginlegan þm. þeirra beggja að leggjast á sveif með öðru þeirra. En ég hefi tekið afstöðu í þessu máli með það fyrir augum eingöngu, að ég tel hér réttlætis- og sanngirnismál vera á ferð. Það getur Ekki verið um annað að ræða en tímaspursmál, hvenær þetta kemst í kring. Það er ofur eðlilegt hinsvegar, að sá hreppur, sem hagsmuni hefir af því að hafa þennan kauptúnshluta, sem um er deilt, innan sinna vébanda, haldi því fram, að sjálfsagt og rétt sé, að núv. fyrirkomulag á þessu haldist. En skoðað frá sjónarmiði almennings í okkar héraði, þó held ég, að engum sanngjörnum manni blandist hugur um, að eðlilegast sé, að allt kauptúnið sé í einu hreppsfélagi. Um það, hvort gjöld mundu þyngjast á samvinnufélagsskap okkar Austur-Húnvetninga við það, að frv. þetta yrði að l., er náttúrlega ekki hægt að segja til fullnustu fyrirfram. En eins og sakir standa nú, þá er tiltölulega mjög lág gjöld hægt að leggja á þennan félagsskap, eftir samvinnul., umfram það, sem gert er, því að utanfélagsmannaverzlun er ákaflega lítil nú. Hinsvegar er engin trygging fyrir því, að þeim l. verði ekki breytt, og engin trygging fyrir því, að ekki megi með öðrum hætti ná gjöldum af þessum félagsskap. En hann er háður gersamlega sama lögmáli og nálega undantekningarlaust öll kaupfélög í okkar landi, sem eru í kauptúnshreppi. Skal ég nú ekki hafa fleiri orð um þetta mál. En ég gat ómögulega látið hjá líða að mótmæla því, að ég sé hér að gerast meðflm. að frv., sem sé árás á þann félagsskap, sem ég er í sjálfur, og er í því héraði, sem ég er fulltrúi fyrir. Þau ummæli eru gersamlega ómakleg, og get ég ekki hugsað mér, að þau séu í alvöru fram komin.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég skal ekki verða langorður um málið á þessu stigi. Það eru aðeins eitt eða tvo atriði, sem ég vildi vekja athygli á, áður en málið fer til n. Ég minntist á það í gær í sambandi við frv. til framfærslulaga, að æskilegt væri, að þau l., sem gera ráð fyrir stórum útgjöldum fyrir ríkissjóð, kvæðu á um, hve mikilla útgjalda væri að vænta. Og nú, þegar þetta frv., sem er mikill lagabálkur og gerir ráð fyrir allmiklu framlagi frá ríkissjóði. er til umr., vildi ég beina því til hv.þm. að hafa það sjónarmið, að haga því svo til, að hægt sé að sjá, hver útgjöld ríkissjóðs verða. Ellistyrktarsjóðirnir ættu sennilega að bera sig sjálfir eftir nokkur ár. En til sjúkratrygginganna er ekki sjáanlegt, hver útgjöld ríkissjóðs muni verða. Ég vildi því beina því til n. að setja inn í frv. ákvæði um hámark þeirra iðgjalda, sem ríkissjóður þyrfti að leggja á móti. Mætti þá reikna út eftir mannfjölda, hverra útgjalda væri að vænta. Að það væri t. d. ákveðin krónutala á mann, en ef menn vildu kaupa hærri tryggingu, yrðu þeir að greiða af henni sjálfir. Það er svo um þetta frv. um alþýðutryggingar, sem er mikill bálkur, að í því eru mörg nýmæli, og skiljanlega ekki að fullu samið um einstök atriði þess milli stj.flokkanna. Ég vil þó minnast á eitt atriði, ákvæðin um ellitryggingu og ellilaun. Eins og hv.frsm. skýrði glögglega, eru þær tryggingar í þremur flokkum: kaupstaðir, kauptún og sveitir. Hjá hverjum þessum flokki er svo tekjunum skipt milli þeirra gamalmenna, sem þar hafa verið búsettir. Eftir þessu verður mikill munur á ellistyrknum, eftir því hvort styrkþegi er í kaupstað eða sveit. Þar sem gert er ráð fyrir að afla tekna með 1% gjaldi af tekjuskatti, verða þær langmestar í Reykjavík. En ég vil taka það fram, að ég álít ekki rétt að haga þessu svona. Ég tel, að of mikill munur sé hér á Reykjavík og úti um land. Það er ekki réttlátt, að gamalmenni hér njóti að öllu leyti þeirra tekna, sem hér fást á þennan hátt, því hér starfa margir menn, sem vinna fyrir alla þjóðina. Ef einhver munur er gerður, verður að miða við framfærslukostnað.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það er ekki í fyrsta skiptið nú, að svona mál eru hér á ferðinni á Alþ., þar sem annaðhvort kaupstaður eða kauptún eru að seilast inn á hagsmunasvið sveitanna. Það hefir verið mikill styr um slíkar gripdeildir Reykjavíkurbæjar á vettvangi nærliggjandi sveita. Og nú á að halda áfram baráttunni og láta kauptún fá að seilast inn á hagsmunasvið sveitar, til þess að reyta af henni þær spjarir, sem helzt gátu til skjóls orðið. Ég vil mælast til þess, að hv.allshn., sem á að taka málið til meðferðar, athugi gaumgæfilega rök þau, sem hér eru talin liggja fyrir þessu máli, því að mér sýnist þau ekki vera svo veigamikil, a. m. k. sum þeirra, að ástæða sé til þess þeirra vegna að framselja þannig frumburðarrétt Engihlíðarhrepps til Blönduóshrepps, eins og farið er fram á með frv. Vitanlega er ástæðan til þess, að þetta mál er hér fram komið, sá öfundarandi, sem skín út úr orðalagi fylgiskjalsins með frv. út af því, hvað Engihlíðarhreppur hafi grætt á því, að kauptúnið byggðist svo utan Blöndu sem raun er á orðin, nefnilega í Engihlíðarhreppí. Vitanlega er þetta eina ástæðan fyrir því, að frv. þetta er hér fram komið. Og það verður að metast, hvort þessi græðgi Blönduósbúa í að ásælast hagsmuni Engihlíðarhrepps sé á rökum byggð eða ekki. Það nær ekki nokkurri átt að telja það svo mjög nauðsynlegt, að báðir kauptúnshlutarnir noti t. d. sömu kirkju og sama kirkjugarð. Það er nú einu sinni svo, að sóknir á landi hér eru ekki að neinu leyti bundnar við hreppatakmörk, heldur hafa þær yfirleitt allt önnur takmörk. Svo að ef þetta væri ástæðan fyrir því að sameina kauptúnið, að hafa þarna sameiginlega kirkju og kirkjugarð, þá væri ekkert einfaldara til þess að bæta úr þessu en að útfæra Blönduóssókn yfir þetta svæði, sem í frv. er lagt til, að sameinað verði Blönduóshreppi. Það þarf alls ekki að færa til hreppatakmörkin fyrir því. Enda yrðu þá einkennileg hreppatakmörk í Húnavatnssýslu, ef ætti að laga þau eftir kirkjusóknum. Um þær ákúrur, sem færðar eru í fskj. frv. á hendur Engihlíðarhreppi, fyrir fyrirkomulag á fræðslumálum hreppsins, vil ég segja það, að ég geri ekki svo mikið úr þeim. Ég veit ekki, á hve miklum rökum þær eru reistar. Hygg ég, að barnafræðsla Engihlíðarhrepps sé fullkomlega sambærileg við þá miklu menningu og menntun, sem risið hefir upp af barnaskóla Blönduóshrepps. Ég vænti, að Blönduóshreppsbúar standi ekki svo mörgum tröppum ofar hinum í menningarlegu tilliti, að ástæða sé þess vegna til að fara að hnýta sérstaklega í Engihlíðarhrepp í því sambandi. Að það þurfi að sameina kauptúnið vegnu logreglumála - hv.þm. Ak. hefir kannske ástæðu til að fullyrða það. En ekki hefi ég orðið var við nauðsyn þess, og hefi ég þó átt dvöl í þeim hluta kauptúnsins, sem er norðan við ána. Ég hefi ekki orðið var við, að svo mjög örðugt sé að koma þar málum fyrir, að Blönduóshreppur þurfi endilega þess vegna að seilast inn á Engihlíðarhrepp til hagsbóta fyrir sig, til þess að lögreglumálin í kauptúninu utan við ána komist í viðunandi horf. Þá er rafveitumálið þarna nefnt sem rök fyrir því, að nauðsynlegt sé að sameina kauptúnið, til þess að fullt réttlæti fáist í þeim efnum. Ég veit nú ekki annað en að kaupfélag Húnvetninga, sem á aðsetur sitt fyrir norðan ána, hafi lagt fram 1/3 - einn þriðja - hluta af öllum kostnaði, sem til þeirrar framkvæmdar var fram lagður, eða nákvæmlega jafnt og Blönduóshreppur allur lagði fram til rafveitunnar, svo að það stendur ekki upp á hlut þessa kauptúnshluta, sem er fyrir norðan ána, sem er þó talsvert miklu minni en Blönduóshreppur sjálfur. Einn þriðja hluta þessa kostnaðar hefir sýslan lagt fram, og er það framlag ekki fremur frá Blönduóshreppi en Engihlíðarhreppi. Nei, - það stendur ekki upp á þennan hluta kauptúnsins, sem er fyrir norðan ána, þegar um stærstu velferðarmál kauptúnsins er að ræða. Það má segja t. d. um bryggjugerðir á Blönduósi, að það er ekki svo lítið fé, sem kaupfélag Húnvetninga hefir lagt í bryggju. En Blönduóshreppur, - hvað hefir hann lagt í þá bryggju fram yfir aðra hreppa í sýslunni? Ekki nokkurn hlut. Í bryggjumálum hafa Blönduóshreppsbúar verið svo óskynsamir og ógætnir, að þeir hafa varið tugum þús. í bryggju, sem er verðugur minnisvarði um heimsku þeirra og fljótfærni. Nei, það er ekki von, að þeir Blönduósbúar og þeir, sem eiga heima fyrir utan ána, og þeir, sem þar eiga hagsmuna að gæta, vilji leggja sig undir vald þeirra, sem ekki hafa farið betur með fjármuni sína og sýslunnar en svo, að þeir hafa fleygt 60-70 þús. kr. í bryggju, sem aldrei er notuð nokkurn skapaðan hlut og sennilega er ónýt orðin. A. m. k. held ég, að Blönduósingar séu alveg hættir að hugsa sér að lengja hana lengra vestur í flóann. Ég þarf ekki að tala um þetta langt mál. Það er búið heima í héraði að deila mikið um þetta. Blönduósingar sunnan við ána hafa frá fyrstu tíð, eftir að byggðin hjá þeim varð sérstakur hreppur, reynt að ná þessum skika frá Engihlíðarhreppi. En því hefir verið mótmælt og það hefir ekki fengið neinn byr í sýslunni, svo að ég álít það vera að beita harðræði og rangindum gegn því sveitarfélagi, sem hér á hlut að máli, Engihlíðarhreppi, að fara að taka af því þá aðstöðu, sem því hefir skapazt þarna í skjóli kaupfélagsstarfseminnar í sýslunni. Ég vil segja, að þetta frv. sé árás á starfsemi kaupfélagsskaparins í Austur-Húnavatnssýslu. Það situr sannarlega ekki vel á hv.þm. A.-Húnv. að vera annar í röð um að kasta þessum steini á samvinnustarfsemina í sýslunni. Hann, sem ætti að vera skjól og skjöldur sinna héraðsbúa í þessum málum eins og öðrum framfaramálum, þótt honum þyki kannske ekki eins mikil skylda á sér hvíla nú eins og áður til þess að bera skjöld fyrir þennan félagsskap. Ég segi það fyrir mig að ég varð ekkert hissa, þótt 1. flm. frv. (GÍ) gerðist flm. þessa máls á þingi. Ekki heldur, þótt hv.þm. Hafnf. gerðist það. En mér brá, þegar ég sá, að hv.þm. A.- Húnv. vildi leggja inn á þessa braut. Og mér krossbrá, þegar ég sá, að hv. 2. þm.N.-M. hafði höggið í þann sama knérunn. Ég mun láta þetta nægja að sinni. Ég vænti þess, að ef málið kemst til n., þá fái það þar hægan og rólegan svefn og fái þannig að hvíla a. m. k. fram yfir þetta þing og fleiri næstkomandi þing, ef það verður borið fram.

Flm. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Frv. það, sem hér liggur fyrir, er borið fram eftir ósk nálega allra manna í Blönduóskauptúni, er atkvæðisrétt hafa. Gildir það um alla vestan árinnar og einnig flesta að austan. Ég veit ekki, hvort allir hv.þm. hafa komið til Blönduóss, en öllum mun þeim vera kunnugt, að Blönduóshöfn er mjög erfið. Fyrir fáum árum var hún ekki annað en ós árinnar, og varð að sæta sjávarföllum. Þegar svo brúin kom á Blöndu, fór byggðin að færast austur fyrir ána. Er það vegna þess, að þar er á einum stað hugsanlegt að reisa bryggju, sem bátar geta athafnað sig við. Þessi vöxtur Blönduóskauptúns austur fyrir ána er því eðlilegur, þar sem þar er betri lending og bryggja, og verzlunin hefir að mestu flutzt þangað. Er nú svo komið, að menn sækja mikla vinnu austur fyrir ána, og Blönduóshreppur hefir misst sinn aðalgjaldstofn, þar sem verzlanirnar eru. En það er ekki aðeins þetta, sem veldur því, að þessi ósk er fram komin, heldur eiga þessir 2 kauptúnshlutar mörg sameiginleg mál, sem fráleitt er að þurfa að sækja undir sveitarstjórnir beggja hreppa, og vil ég t. d. benda á bæði fátækramál og fræðslumál. Engihlíðarhreppur tekur öll útsvör austan Blöndu, og því eiga þeir, sem þar búa, engan rétt á að sækja barnaskóla vestur yfir ána og er þar þó gott skólahús -, heldur verður að fara fleiri km. fram í Engihlíðarhrepp. Einnig þurfa þeir að sækja kirkju að Höskuldsstöðum, sem er um 12 km. - Þá situr yfirsetukona austan við ána, en hinir þurfa að sækja hana um 14 km. langan veg. Það hefir verið reynt að koma á heilbrigðissamþykkt fyrir allt kauptúnið, en ekki verið hægt vegna mótstöðu hreppsnefndarinnar í Engihlíðarhreppi. Ýmislegt fleira mætti nefna, sem ég hirði ekki um að telja upp nú, sem allt hnígur í sömu átt. Og allir heilskyggnir menn, sem ekki eru á neinn hátt háðir áliti þeirra manna, sem hagsmuna hafa þarna að gæta, hljóta að viðurkenna, að það beri að sameina þessa kauptúnshluta í einn hrepp, og það er það, sem farið er fram á hér. Hvað Engihlíðarhrepp snertir vil ég taka það fram, að þó að ekkert liggi fyrir enn frá þeim hreppi um afstöðu hans til málsins, af því að hann hefir ekki fengizt til að gefa skriflegt álit, þá er það vitað, að sá hreppur er á móti sameining kauptúnsins. Það er eðlilegt, vegna þess að hingað til hefir hreppurinn haft meiri tekjur en útgjöld af þessum kauptúnshluta. Annars er það augljóst öllum mönnum, að ólíklegt er mjög, að núv. skipting kauptúnsins verði látin gilda til langframa. Það er nokkurn veginn gefið, að fólksaukningin á Blönduósi heldur áfram að auka byggðina fyrir austan ána og norðan. Þar verður byggt í kringum verzlanirnar og uppskipunarstæðið. Og þá fylgir því vitanlega framfærsluþungi, sem Engihlíðarhreppur hefir ekki enn haft verulega af að segja. En hin sameiginlegu mál kauptúnsins krefjast þess, að það verði sameinað eins og hér er farið fram á. Það getur ekki verið nema tímaspursmál, hvenær það verður gert. Að því hlýtur að reka vegna þess, að engin rök mæla með því, að þessi öfuguggaháttur, sem skipting kauptúnsins er, haldist áfram. Ég vil svo mælast til þess, að frv. verði, að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til allshn., og vænti þess, að hún taki málinu vel.

Hannes Jónson [óyfirl.]: Það má segja, að það sé föst venja, að þegar farin er á þingi slík herferð eins og hér er um að ræða, þá sé látið í veðri vaka, að allt sé gert í nafni réttlætis og sanngirni. Hvenær ætli þessum mönnum detti í hug að segja það, sem þeir meina? Nei, það á allt að vera gert í réttlætisins nafni, en ekki til þess að ásælast. Þetta er það, sem hv.þm. A.-Húnv. endurtók nú. En hér er um sama ranglætið að ræða fyrir því. Og rökstuðningur sá, sem hann reyndi að koma með til að réttlæta þetta ranglæti, var endurtekning fl einu atriði í ræðu hv.flm., að aðallendingarstaður kauptúnsins væri í öðrum hreppi en aðalfólksfjöldinn. Þetta er nákvæmlega hið sama og haldið var fram hér í Rvík, að vissar sveitir bæri að innlima í bæinn af því, að höfnin væri í bænum, en hinar sömu sveitir hefðu svo mikil not af höfninni. Blönduósbúar sunnan við ána börðust eins og þeir gátu á móti bryggjubygginga fyrir utan ána og lögðu tugi þús. kr. í bryggjugerð sunnan við ána frá sér og sýslusjóði, til þess að þar yrði lendingarstaðurinn í framtíðinni. Svona er bardagaaðferð þeirra. Nú loka þeir augunum fyrir þeim sjálfsögðu kröfum, sem Engihlíðarhreppur á á því að fá að halda sínum hreppstakmörkum óskertum. Svo að ég taki annað dæmi en ég áður nefndi: Kauptún er hreppur út af fyrir sig. Næstu hreppar verða að nota eingöngu tæki, svo sem uppskipunartæki, hafnarbætur og annað, sem nauðsynlegt er við afgreiðslu skipa og þessi kauptúnshreppur á að öllu leyti. Ættu þá stjórnir þessara hreppa hver um sig að gera kröfu til þess, að sá kaupstaður væri sameinaður sína hreppsfélagi, af því að þessi aðstaða væri þeim endilega svo nauðsynleg til þess að þeir gætu komið frá sér vörum sínum og flutt þær í land frá skipi? - Nei, þetta er svo fjarri lagi. Sveitaverzlanir t. d. verða að fá allar vörur sínar í gegnum þær hafnarbætur, sem eru í kaupstað eða kauptúni, fjarri þeirra sveitarfélegi. Þær geta ekki gert kröfu til þess, að kauptúnið eða kaupstaðurinn framselji þeim þessa aðstöðu inn í þeirra sveitarfélög. Alveg eins verður kauptúnshreppur að beygja sig fyrir því, að því sé ekki afhent samskonar aðstaða þó að hún sé í sveitarfélagi, sem er aðeins að nokkru leyti kauptún. - Hér er ekki um neitt annað að ræða en tilhneigingu eins sveitarfélags til að ásælast hagsmuni annars sveitarfélags. Og ég sé ekki annað en að mönnum beri skylda til að vernda rétt þess sveitarfélags, sem réttinn gegn ásælni. annars sveitarfélags.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) [óyfirl.]: mér þykir rétt að benda á það strax við þessa umr., þar sem frv. er samið og flutt hér að minni tilhlutun, að ef frv. til framfærslulaga verður samþ., þá er óhjákvæmilegt að afgr. einnig l. um alþýðutryggingar. Það er án efa svo, að eftir því frv. kemur meiri fátækraframfærsla á kaupstaðina en nú, þó illa hafi gengið að innheimta kröfur á önnur sveitarfélög. Ef það verður samþ., að hver eigi framfærslusveit þar, sem hann dvelur, verður alveg óhjákvæmilegt, að setja l. um almennar tryggingar. Um frv. í heild get ég látið nægja að vísa til ummæla hv frsm., en aðeins taka fram, að ég álít, að frv. þurfi bæði að fylgjast að. Ég vil svo bæta því við, að því er þetta frv. snertir, að það er annað að beygja sig fyrir fjárhagsörðugleikum yfirstandandi tíma, svo að frv. fáist fram á þingi, og að fá fullkomna lausn á málinu. Þannig ber að líta á frv., en ekki neina yfirlýsingu frá Alþfl. um, að hann sé ánægður með það. Vona ég, að hv. d. viðurkenni, að við séum komnir á það menningarstig, að óhjákvæmilegt sé að ganga inn á þessa braut, því óviðunandi sé að hafa hér fátækrastyrkinn einan. Viðvíkjandi aths. hæstv. fjmrh. tel ég sjálfsagt, að n. íhugi, hvort hægt sé að ákveða, hve mikið ríkissjóður skuli greiða. Um hitt atriðið, að hafa ellistyrkinn misjafnan í sveitum og kaupstöðum, má vitanlega deila. Framlagið af tekjuskattinum telur hæstv. fjmrh. eðlilegt, að falli til skipta almennt, en tilfalli ekki einstökum héruðum. Um þetta má einnig deila. Ég sé svo ekki ástæðu, eftir ýtarlega framsögu, að hafa um þetta fleiri orð, en vil mælast til, að hv.allshn., sem mun fá frv. í hendur, hraði sem mest afgreiðslu þess. Þeir menn, sem undirbjuggu frv., eru reiðubúnir að gefa upplýsingar, og einnig er ég reiðubúinn til viðtals.