Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 105 flytjum við allmargir þm. Sjálfstfl., þ.e. allur þingflokkurinn utan hæstv. ríkisstj., till. til þál. um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að brýna nauðsyn beri til að þjóðir heims, og ekki síst kjarnorkuveldin, sameinist um raunhæfa stefnu í afvopnunarmálum, sem leitt geti til samninga um gagnkvæma og alhliða afvopnun þar sem framkvæmd verði tryggð með alþjóðlegu eftirliti. Jafnframt ályktar Alþingi að fela utanrrh. að láta gera úttekt á þeim hugmyndum sem nú eru uppi um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar, með sérstöku tilliti til legu Íslands og aðildar þjóðarinnar að alþjóðlegu samstarfi. Á grundvelli slíkrar skýrslu verði síðan leitað samstöðu meðal stjórnmálaflokkanna um sameiginlega stefnu í þessum málum.“ Till. þessi hefur verið flutt a.m.k. tvisvar sinnum en ekki náð fram að ganga. Þá var flutt með henni ítarleg framsaga. Till. fylgir nokkuð ítarleg grg. Af þeim sökum sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það sem þar hefur komið fram nema í mjög litlum mæli. Till. þessi er tvíþætt, eins og fram kemur. Það er annars vegar almenn stefnuyfirlýsing um nauðsyn raunhæfrar stefnu í afvopnunarmálum sem geti orðið grundvöllur samkomulags milli þjóða heims. Eftir að þessi till. var flutt hafa þau góðu tíðindi borist að nýjar afvopnunarviðræður á mjög breiðum grundvelli muni fljótlega hefjast milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna og hljóta allir þeir sem vilja stuðla að friði í heiminum að líta til þeirra viðræðna með bjartsýni og von um að þær beri raunhæfan árangur. Í annan stað er í till. ályktun um að fela utanrrh. að láta gera úttekt á þeim hugmyndum sem nú eru uppi um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar með sérstöku tilliti til legu Íslands. Slík úttekt gæti orðið grundvöllur samstöðu meðal stjórnmálaflokka um sameiginlega stefnu í þessum málum. Þessi till. er því fyrst og fremst flutt til að leitast við að sameina menn um stefnu í einstökum þáttum friðar- og afvopnunarmála, þ.e. sérstaklega þeim þáttum sem snúa að Íslandi öðrum fremur. Þessi mál eru auðvitað alþjóðleg í eðli sínu og engin þjóð getur látið þau fram hjá sér fara. En það eru þó ýmsar hugmyndir sem komið hafa fram og ræddar hafa verið, sem snerta Ísland meira en aðrar þjóðir. Ég nefni t.d. takmörkun vígbúnaðar í hafinu, ég nefni friðlýsingu ákveðinna hafsvæða og ég nefni hugmyndir um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum, sem reyndar sérstök till. hefur verið flutt um hér á hv. Alþingi. Hlutlaus rannsókn, sem t.d. öryggismálanefnd gæti framkvæmt, mundi örugglega auðvelda íslenskum stjórnmálamönnum að taka afstöðu til þessara mörgu hugmynda sem uppi eru og snerta okkur Íslendinga sérstaklega. Ég tek það sérstaklega fram að hefði þessi till. náð fram að ganga, sem er í eðli sínu þess efnis að allir stjórnmálaflokkar ættu að geta sameinast um hana, þegar hún var fyrst flutt fyrir u.þ.b. tveimur árum síðan má vænta þess að fyrir hefðu legið nú upplýsingar og úttekt á hugmyndum um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum. Sú till., sem hér hefur verið flutt sérstaklega um það efni, hefði þá hugsanlega verið óþörf. Um það skal ég þó ekki fullyrða en benda á að því fyrr sem starf af þessu tagi hefst því betra fyrir íslenska stjórnmálaflokka og íslenska stjórnmálamenn að átta sig á þessum mikilvæga málaflokki. Ég ítreka að þessi till. er þess efnis að það ætti að vera unnt að ná samstöðu um hana. Í fyrra eða á síðasta þingi voru fluttar allmargar till. um friðar- og afvopnunarmál og þá var þess freistað í utanrmn. að ná samstöðu og sameinast um eina till. í því efni. Því starfi var ekki lokið þegar þingi var slitið á s.l. vori. Sameiginleg till. kom því ekki fram. Ég tek það sérstaklega fram að mér finnst að þessi till. sé þess eðlis að hún þyrfti ekki að lenda í slíku sáttastarfi því að efnislega ættu allir að geta sameinast um hana. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta en ég legg til að áður en umr. lýkur fari þessi till. til meðferðar utanrmn.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Þessi till. er út af fyrir sig góðra gjalda verð. Fyrri hlutinn er sjálfsagður og jafnvel seinni hlutinn líka en þó vantar e.t.v. ofurlítið meira kjöt á beinin. Það er mjög víðtækt verkefni sem þarna er lagt til að ráðist verði í og e.t.v. væri heppilegra að einbeita sér fremur að ákveðnum þáttum verkefnisins og leggja meiri áherslu á einhver einstök atriði. Þetta er mál sem menn mega ekki sýna tómlæti og ég held að ástæða sé til fyrir Alþingi að ræða meira og oftar en gert hefur verið. Þegar hefur verið getið um till. til þál. á þskj. 232 um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum sem við flytjum, þm. úr öllum flokkum, og ég vona að náist um víðtæk samstaða. Ég sé ekkert á móti því að þessi till. verði sem sagt samþykkt og ástæða til þess að styðja þessa till. þeirra sjálfstæðismanna á þskj. 105 svo langt sem hún nær.



Herra forseti. Sú till. sem hér er til umr. hefur komið fyrir þingið áður og þau sjónarmið sem að baki hennar liggja því allvel kunnug. Þau eru mjög almenns eðlis og það er hægt að lýsa fylgi við ákveðna þætti sem fram koma í þessari till., svo sjálfsögð sem þau mega teljast, eins og í fyrri hluta till. Fyrir þingið hafa hins vegar komið till. sem taka meira sértækt á hinum stóru málum er snerta vígbúnaðarkapphlaupið. Vísa ég þar til brtt. sem við þm. Alþb. lögðum fram við 14. mál þingsins, brtt. við till. til þál. um frystingu kjarnorkuvopna, þar sem í mörgum liðum er vísað til þáttar sem nauðsynlegt er að Alþingi álykti um og tekið verði á. Einnig liggja nú fyrir þinginu óræddar þrjár till. sem ég tel mjög brýnt að hér komi á dagskrá fyrr en seinna og um verði fjallað á yfirstandandi þingi þannig að afstaða fáist. Þar er um að ræða þáltill. um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum sem hv. þm. Páll Pétursson er 1. flm. að, þáltill. um geymslu kjarnorkuvopna á íslensku yfirráðasvæði sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir er 1. flm. að og svo 206. mál Sþ., till. um nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon flytur ásamt hv. þm. Kolbrúnu Jónsdóttur. Þetta eru stórmál sem snerta okkur Íslendinga sérstaklega hér og nú. Þau ásamt þeim öðrum till. sem þegar hafa verið ræddar á þinginu og vísað hefur verið til n. er nauðsynlegt að utanrmn. gefi sér tíma til að fjalla um, leita samstöðu um og helst að ná landi með afstöðu þingsins til þessara stóru mála.



Herra forseti. Eins og kom fram í máli frummælanda er hér endurflutt till. sem áður hefur verið til umfjöllunar í þinginu. Till., sem hafa gengið í svipaða átt frá öðrum aðilum, hafa einnig komið hér áður fram. Það var lagt nokkurt starf í það á s.l. ári að leitast við að ná samstöðu um þessi efni og sameina þær hugmyndir sem komu fram í þeim till. sem fram hafa verið lagðar. Því starfi varð ekki lokið. Það er greinilegt að sú spenna, sem hefur verið ríkjandi milli stórveldanna á undanförnum árum og fór um hríð vaxandi, virðist nú vera heldur að minnka. Vitaskuld er það mikið ánægjuefni en þó ber mikið á milli og vígbúnaðarkapphlaupið heldur áfram fullum fetum. Viðræður eru nánast hafnar milli stórveldanna á ný og það er vitaskuld gleðiefni vegna þess að það er ekki líklegt að menn nái árangri í þessum efnum öðruvísi en með viðræðum. Segja má að hinar vestrænu þjóðir standi frammi fyrir tvíþættu verkefni í þessum efnum. Það er augljóst að þær mega ekki láta deigan síga þannig að jafnvægi raskist í varnarviðbúnaði þeirra gagnvart Sovétríkjunum og fylgilöndum þess. Það yrði vitaskuld misskilið. En ávinningur til langs tíma í því að bæta sambúð þjóðanna og draga úr afvopnun getur ekki fengist öðruvísi en með þrotlausu starfi sem miðar að því að draga úr spennunni, eyða misskilningi, leitast í rauninni við að ná meiri samböndum við þjóðirnar austan járntjaldsins. Ég held að hverjum sem hefur litið á þessi málefni sé það ljóst að það sé tortryggnin sem knýi áfram það vígbúnaðarkapphlaup sem við lýði hefur verið á undanförnum árum. Þess vegna verða menn sífellt að leggja sig í líma við að eyða þeirri tortryggni og leitast við að ná betra sambandi austur yfir tjaldið á sama tíma og menn halda vöku sinni. Ég lít svo til að þau ályktunarorð, sem felast í fyrri hluta þessarar till. til þál., taki mið af þessum sjónarmiðum og þess vegna sé ekki nema sjálfsagt að þingið taki undir þau. Þar held ég sé falið í einni setningu viðhorf sem allir Íslendingar hljóti að geta tekið undir. Menn getur vitaskuld greint á um leiðir, um það hvernig best verði að farið í þessum efnum. En markmiðið, sem fram kemur, ætti að vera öllum ljóst og allir ættu að geta verið því sammála. Í seinni hluta þáltill. er utanrrh. jafnframt falið að láta gera úttekt á þeim hugmyndum sem uppi eru um afvopnun og takmörkun vígbúnaðar með tilliti til legu Íslands. Vitaskuld er það bæði rétt og nauðsynlegt að Íslendingar átti sig á öllum þeim hugmyndum sem uppi eru í þessum efnum á hverjum tíma og hvenær sem þær birtast til þess að geta myndað sér raunhæfa og skynsamlega skoðun á því hvaða áhrif þau hafi að því er Ísland varðar. Líka þetta er nauðsynlegt. Ég þykist vita að öryggismálanefnd hafi að hluta til unnið að þessum störfum og mér þykir líklegt að utanrrn. og utanrrh. geti haft stoð og styrk af störfum öryggismálanefndar að því er þetta varðar. Öryggismálanefnd hefur að mínum dómi unnið mjög merkilegt starf og á því má byggja í mörgum greinum. Margir munu sjálfsagt segja að hér sé um lágmarkstillögu að ræða og við Alþfl.-menn gætum að sjálfsögðu hugsað okkur ýmsar viðbætur í þessum efnum. Vitaskuld væri æskilegt að það væri leitast við að ná víðtækri samstöðu eins og var hafið hér fyrir ári síðan að gera, eins og menn leituðust við í þeim efnum og reyna að láta reyna á það hvort menn geti ekki náð samstöðu um einhverja lágmarkstillögu. En í ljósi þess, sem ég hef þegar sagt, held ég að það hljóti að vera ljóst að við þá till., sem hér liggur frammi, er í sjálfu sér ekkert að athuga. Spurningin er einungis sú hvort menn sjái ekki ástæðu til að meitla þetta eitthvað nánar, bæta einhverju við og leitast við að ná víðtækari samstöðu um fleiri atriði.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um samanburð á launakjörum og lífskjörum launafólks á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum. 1. flm. till. var Tómas Árnason og mæli ég fyrir till. í hans stað, en aðrir flm. eru hv. þm. Gunnar G. Schram, Geir Gunnarsson, Eiður Guðnason, Guðrún Agnarsdóttir og Stefán Benediktsson. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. og aðilum vinnumarkaðarins að gera samanburð á launakjörum og lífskjörum launafólks á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum. Niðurstöður verði birtar opinberlega. Kostnaður af athugun þessari verði greiddur úr ríkissjóði.“ Eins og getið er um í grg. með till. er altítt að bera saman lífskjör hér og í öðrum löndum í umr. um kjaramál, þótt slíkur samanburður hljóti að byggjast á hæpnum forsendum ef engin skipuleg könnun liggur þar að baki. Með samþykkt þessarar till. og framkvæmd hennar mætti gera hlutlægan samanburð á launakjörum og nærtækt er að miða við Norðurlandaþjóðir þegar lífskjör eru metin vegna líkrar þjóðfélagsgerðar. Þess má og geta að lífskjör Norðurlandaþjóða eru talin ein þau bestu sem um getur í veröldinni svo að ekki er ráðist á garðinn þar sem hann er lægstur þegar samanburður er gerður. Í grg. er bent á ýmsa þætti sem þörf væri á að skoða sérstaklega. Segir þar svo, með leyfi forseta: „Það eru margir þættir þessa máls sem þörf væri að skoða nánar. Fyrst er að nefna samanburð á þjóðartekjum á mann, þá hlutfall launa af þjóðartekjum og hlut launafólks í hreinum þjóðartekjum og þjóðarframleiðslu. Við slíkan samanburð þarf að athuga og bera saman, ef unnt er, tekjur af eigin atvinnurekstri, þ.e. aðrar atvinnutekjur en laun sem launamenn bera úr býtum. Fróðlegur er og samanburður á hlutfalli neyslu, einkaneyslu og samneyslu, og fjármunamyndun. Þá þarf að bera saman hve lengi launafólk er að vinna fyrir launum sínum, þ.e. vinnutíma og orlof, svo og hlunnindi sem ekki teljast til beinna peningalauna. Í þessu sambandi þarf og vel að huga að mismunandi neyslumynstrum í ýmsum löndum og mismunandi skattkerfum. Atvinnuöryggi er einn allra þýðingarmesti þáttur velferðarþjóðfélags. Skattar hafa afgerandi áhrif á tekjur og lífskjör og því eðlilegt að bera þá saman, m.a. hlutfall beinna skatta og þjóðarframleiðslu og hlutfali beinna skatta heimilanna og brúttótekjur þeirra, miðað við greiðsluár. Þá er og ýmislegt í nútímaþjóðfélagi sem fróðlegt er að gera samanburð á og gefur vísbendingar um hvernig lífskjörin eru raunverulega. Nefna má stærð íbúðarhúsnæðis, bílafjölda, sjónvarp, myndbönd, síma og e.t.v. fleiri ábendingar um lífskjörin.“ Það er fullvíst að sú kjararannsókn, sem hér er lagt til að fari fram, getur verið gagnleg, bæði fyrir atvinnurekendur, launafólk og ríkisvald. Niðurstöður þessa samanburðar mundu bregða ljósi á hvaða lífskjör við búum okkar fólki miðað við þær þjóðir sem við berum okkur saman við oftast og höfum við nánast samstarf. Geta má þess að mjög algengt er að Íslendingar stundi vinnu og búi á Norðurlöndum um lengri eða skemmri tíma. Slík könnun væri gagnleg fyrir það fólk, gæfi upplýsingar um að hverju það gengi ef það tekur þá afdrifaríku ákvörðun að flytja sig í annað land og setjast þar að um lengri eða skemmri tíma. Ég tel af því sem að framan er sagt og kemur fram í grg. með till. að hér sé um gott mál að ræða og vona að það fái greiðan framgang hér á hv. Alþingi. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Ekkert hef ég við þá till. að athuga sem hér hefur verið mælt fyrir og er fús til þess að veita henni stuðning minn. En ég vil vekja athygli hv. þm. á því að fyrir þinginu liggur einnig till. sem er 287. mál þingsins, till. til þál. um könnun á launum og lífskjörum á Íslandi og í nálægum löndum. Sú till., sem hér var talað fyrir, heitir till. til þál. um samanburð á launakjörum og lífskjörum launafólks á Íslandi og annars staðar á Norðurlöndum. Munurinn á þessum tveimur tillögum eru orðin „í nálægum löndum“ og „annars staðar á Norðurlöndum“. Engin lönd veit ég nálægari en Norðurlönd. Ég verð því að lýsa undrun minni yfir því að þessar tvær tillögur skuli koma fram á sama þingi. Ég hélt að þm. hefðu nóg að gera við að fylgjast með þeim málum sem fram koma þó að slíkt gagnrýnisleysi sé ekki viðhaft hér, hvar sem það nú annars er sem tekin er ákvörðun um hvort ástæða sé til að flytja mál eða ekki. Ekki síst vekur það undrun að fim. að báðum þessum till. er hv. þm. Gunnar Schram. Ég er enginn sérfræðingur í þingstörfum, en ég get hugsað mér að hafi hv. þm. Gunnar Schram fengið bakþanka og talið að vert hefði verið að færa sig út fyrir Norðurlöndin í fyrri till. væri eðlilegra að draga till. til baka og semja við aðra flm. um að sameina þessar tvær tillögur. En því er ég nú svona gagnrýnin að þetta er í annað sinn a.m.k. á þessu þingi sem slíkt sem þetta kemur fyrir og í bæði skiptin reyndar hjá þessum hv. þm. og lagaprófessor. Ef ég man rétt er þetta í annað sinn sem þetta kemur fyrir. Hér í þingskjalabunka okkar liggur - ég held ég muni það rétt - till. til þál. um lyfjaiðnað á Íslandi. Ég tel mig fylgjast nokkuð vel með því sem fram er lagt hér í þinginu og ef mig brestur ekki minni var samþykkt í Sþ. fyrir 2–3 árum að efla og vinna að lyfjaiðnaði. Flm. þeirrar till. var hv. þáv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson. Ég hlýt að spyrja hæstv. forseta: Eru engin takmörk fyrir því hvernig mál skuli fram lögð? Er hvert einasta mál óháð öðru? Skiptir engu máli hvort sama málið hefur verið samþykkt hér á hinu háa Alþingi? Er ekki kominn tími til að einhver taki á sig ábyrgð á því hér í þinginu, að menn séu ekki að eyða tíma okkar hér í lestur sömu þskj. ár eftir ár, ýmist samþykktra eða ekki samþykktra? Að þessu gefna tilefni vil ég leyfa mér að færa fram aðra gagnrýni, sem ég vona að forseti telji ekki málinu öldungis óviðkomandi, þ.e. hvernig þskj. eru farin að líta út hér á hinu háa Alþingi. Í lögum um þingsköp segir að greinargerð skuli vera stutt. Ég bið forseta að fletta því upp, mig minnir að það sé í 14. gr. Greinargerðir með þskj. eru nú komnar upp í 70–80 síður. Ekki nóg með það, heldur eru birtar tillögur frá fyrri árum, blaðagreinar, þingræður manna frá fyrri árum, allt er þetta að sjálfsögðu prentað í fyrri þingtíðindum. Ég hlýt að vekja athygli á þessu og biðja menn nú aðeins að huga að sér í þeirri keppni sem nú er hafin hér á Alþingi. Ég vil hins vegar lýsa þeirri skoðun minni að fjölmiðlar eigi þar nokkra sök. Það hefur komist í tísku nú upp á síðkastið að þm. séu gefnar einkunnir. Hver er duglegastur þingmanna? Það er sá sem rausar hér mest alveg óháð hvað hann hefur verið að segja eða að hvaða gagni það hefur komið landsmönnum eða sá sem hefur úðað hér inn í þingið flestum málum, hvort sem þau hafa verið samþykkt áður eða ekki hér á þinginu. Ég held, herra forseti, að ég hljóti fyrir hönd fjölmargra þm. hér að biðja um að einhverjar hefðir séu hér í heiðri hafðar.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um framlag ríkisins til listskreytingar Hallgrímskirkju í Reykjavík sem hér liggur fyrir á þskj. 136 og er 132. mál þingsins. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að á árinu 1985 leggi íslenska ríkið fram 10 millj. kr. til listskreytingar Hallgrímskirkju í Reykjavík og síðan samkvæmt fjárlögum hverju sinni með hliðsjón af verkáætlun til tíu ára. Kirkjumálaráðherra skipi sjö manna nefnd til að annast undirbúning verksins og eftirlit með framkvæmd þess. Nefndin skal skipuð sem hér segir: Kirkjumálaráðherra tilnefni einn mann og skal hann jafnframt vera formaður nefndarinnar, menntamálaráðherra, biskup Íslands, húsameistari ríkisins, byggingarnefnd Hallgrímskirkju í Reykjavík, Félag íslenskra myndlistarmanna og kirkjulistarnefnd tilnefni einn mann hver í nefndina.“ Byggingarsaga Hallgrímskirkju er orðin æðilöng eða rúm 40 ár. Þegar litið er á þetta mikla mannvirki er næsta ótrúlegt að það skuli hafa verið byggt að mestu fyrir frjáls framlög velunnara kirkjunnar og óbilandi elju safnaðarins. Framlög ríkis og borgar eru einungis óverulegur hluti byggingarkostnaðarins. Oft hafa staðið um þetta mikla mannvirki hatrammar deilur, en nú er mál að linni. Áætlað er að ljúka byggingu hennar árið 1986, en þá er eftir að vinna það stórvirki að gera kirkjuna þannig úr garði að innan að fullur sómi sé að. Til þessa dags í 40 ár hefur ríkið lagt til kirkjubyggingarinnar 6 millj. 955 þús. 267 kr., en á árinu 1985 eru á fjárlögum 6.5 millj. og er það í annað sinn, sem framlag sem um munar er lagt til kirkjunnar. Árið 1984 lagði ríkissjóður til hennar 4.5 millj. Skattgreiðendur hafa því ekki borið þunga bagga vegna þessa mikla mannvirkis sem nú stendur nær fullbyggt á Skólavörðuhæð. Þann bagga hafa borið einstaklingar sem af ýmsum ástæðum settu sér það mark að kirkjubyggingunni yrði lokið þrátt fyrir margvíslegt andstreymi við þá framkvæmd allan þann tíma sem hún hefur staðið yfir. Flestar höfuðborgir Evrópu eiga fagrar dómkirkjur sem færustu listamenn hafa prýtt svo að menn gera sér langar ferðir til að njóta þeirrar snilldar hugar og handa sem þar má augum líta, og þeir sem ekki eiga kost á ferðalögum mega nú um hverja jólahátíð líta listaverk þau, sem dómkirkjur Evrópu prýða, á sjónvarpsskermum sínum. Höfuðborg Íslands á enga slíka kirkju fyrr en Hallgrímskirkja er fullbyggð. Á þeim öldum þegar kristnin átti hvað sterkust ítök í hugum Evrópumanna og þjóðhöfðingjar gengust fyrir því og kirkjuhöfðingjar að eyða stórfelldum fjármunum til að reisa voldugar kirkjur, gera stórfengleg myndverk og semja göfuga tónlist guði sínum til dýrðar, þá áttu Íslendingar ekki þann veraldlega auð sem þurfti til að reisa óbrotgjarnan minnisvarða af áþreifanlegu tagi. En við áttum samt andann og það efni sem kannske er öllu dýrara, orðið. Og við áttum menn sem gátu sett saman úr þessu efni þau listaverk sem munu standa á meðan einhver kann íslensku og metur list. Sá maður sem best kvað á íslensku var auðvitað séra Hallgrímur Pétursson. 30 árum áður en séra Hallgrímur Pétursson fæddist réðst frændi hans, Guðbrandur Þorláksson biskup, í það stórvirki að láta prenta Biblíuna á íslensku. Þess minnast menn nú um þessar mundir, en síðan eru liðin 400 ár. Þetta stórvirki breytti þróun íslenskrar tungu svo að torvelt er að gera sér í hugarlund hvað um hana hefði orðið án hinnar íslensku Biblíu. Og víst er að það velferðarþjóðfélag sem við búum við og er harla ólíkt sárfátæku samfélagi Guðbrands biskups og séra Hallgríms væri varla það sem það er á okkar dögum nema fyrir afrek þessara forfeðra okkar. Hvað sem menn hugsa eða hugsa ekki um íslenska menningu er hún óumdeilanleg undirstaða þess mannlífs sem þrífst í landinu hverju sinni. Nú eru breyttir tímar. Íslendingar eiga þann veraldarauð sem nægir til að reisa voldugar byggingar, misjafnlega þarfar, og undanfarna áratugi hefur verið unnið af mikilli atorku og ósérhlífni við að koma upp mannvirki á Skólavörðuholti í minningu hins mikla skálds. Um þessa kirkju hefur að vísu staðið styr þá áratugi sem hún hefur verið í smíðum, en nú er byggingu hennar að ljúka og hún er óumdeilanleg staðreynd og því mál að þrætum linni og menn taki höndum saman um að gera kirkju séra Hallgríms sem veglegasta og fegursta. Engin ytri vandkvæði ættu að vera á slíku þar sem þjóðin á nú orðið valinn hóp manna sem getur unnið fagra hluti úr margvíslegustu efnum: litum, gleri, mósaík, steini, bronsi o.s.frv. Það sem hins vegar þarf að koma til er sú stærð í hugsun, sú efling andans, sem fyrri tíma höfðingjar höfðu til að bera þegar þeir létu gera miðaldakirkjur að ódauðlegum listaverkum, og einnig var aflvaki séra Hallgríms Péturssonar þegar hann orti sín ódauðlegu ljóð. Þær raddir hafa heyrst að á erfiðum tímum í efnahagslífi þjóðarinnar sæmi ekki að eyða fjármunum í svo óþarfa fjárfestingu sem listskreytingu Hallgrímskirkju. Menn gera sér ekki grein fyrir að afkoma þjóðar fer eftir menningarástandi hennar. Þá hafa menn haft við orð að nær væri að láta af hendi rakna fé til nauðstaddra systra og bræðra í hungurhéruðum Afríku. Hér er mikill hugsanaruglingur á ferðinni. Víst er að margir Íslendingar dóu úr hungri meðan Guðbrandsbiblía var í prentun. Nú hafa allir Íslendingar talsvert að bíta og brenna, þó því sé allt of misskipt, en þeir hafa efni á að leggja sinn skerf til íslenskrar menningar og íslenskrar listar og þeir hafa um leið efni á að aðstoða þau börn jarðarinnar sem nú búa við hörmungar hungurs og kúgunar. Það getur á engan hátt stangast á að gera sitt til betra og auðugra mannlífs í sínu eigin landi og að leggja það sem unnt er af mörkum til að lina þjáningar annarra sem eru til orðnar vegna þess að menning þeirra var lögð í rúst svo að þeir fengu ekki ráðið við þá arðræningja sem ruddust af miskunnarleysi yfir lönd þeirra án tillits til fólksins sem lifað hafði í löndum sínum um aldir. Það fólk er nú að deyja fyrir augunum á okkur eins og menning þess var drepin. Menning þjóðar er ekki aðskiljanleg frá afkomu hennar. Hrynji menning þjóðar í rúst verður engu mannlífi, sem þolanlegt er, haldið uppi. Þess vegna verðum við að standa vörð um list og menningu þjóðarinnar og minning séra Hallgríms Péturssonar verðskuldar hvort tveggja. Og hafi séra Hallgrímur haft efni á því sem hann gaf þjóð sinni til varðveislu um aldur og ævi höfum við svo sannarlega efni á að ljúka byggingu kirkju hans. Það er óveruleg greiðsla upp í mikla skuld sem aldrei verður greidd. Skreyting og innrétting kirkjunnar er verk sem nú þegar þarf að skipuleggja. Það er verk fjölmargra listamanna um langan tíma. Mér er til efs að hv. þm. geri sér ljósa stærð þessa mikla mannvirkis. Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að skoða það til að hafa um það nokkra hugmynd. Hér má ekki kasta til höndum. Þetta verk kostar að sjálfsögðu mikið fé og fyrir Alþingi liggur nú till. okkar um fjárveitingu í þessu efni. Í grg. fyrir till. er stiklað á stóru um sögu byggingarinnar. Fyrsta tillagan um kirkjubyggingu á Skólavörðuholti kom fram árið 1916 og um svipað leyti var hafist handa við byggingu safnhúss Einars Jónssonar, Hnitbjörg. Guðjón Samúelsson, hinn mikli húsameistari sem síðar varð, var þá nemi í húsagerðarlist við listaakademíuna í Kaupmannahöfn og var að vinna að fyrsta stórverkefni sínu, húsi Nathans og Olsens sem blasir við okkur úti í Austurstræti. Eftir nokkrar tilraunir, m.a. samkeppni um byggingu kirkjunnar, og ég skal nú ekki fara yfir það til að stytta mál mitt, varð úr að Guðjóni Samúelssyni var falið að teikna kirkjuna. Það var árið 1937 að ríkisstjórnin skrifaði Guðjóni Samúelssyni bréf fyrir áeggjan safnaðarnefndar Dómkirkjunnar og fól honum að teikna og standa fyrir byggingu Hallgrímskirkju á Skólavörðuhæð, en þá höfðu þegar verið samþykkt lög á Alþingi um stofnun Hallgrímsprestakalls. Við þessari beiðni varð Guðjón Samúelsson. Guðjón Samúelsson lauk námi árið 1919 og var ári síðar skipaður húsameistari ríkisins. Því starfi gegndi hann síðan til dauðadags árið 1950 og hafa fáir menn haft jafnmikil áhrif á íslenska húsagerðarlist og hann. Meðal helstu verka hans má nefna Þjóðleikhúsið, Háskóla Íslands, Landspítalann, Sundhöll Reykjavíkur, Akureyrarkirkju og síðast en ekki síst Hallgrímskirkju í Reykjavík. Hið háa Alþingi eyðir ekki miklum tíma til menningarmála er varða komandi kynslóðir. Hversdagslegt amstur er oftar viðfangsefni okkar hv. þm. Um séra Hallgrím Pétursson segir Helgi Skúli Kjartansson sagnfræðingur í bók sinni um skáldið sem sjálft fór ekki varhluta af basli, fátækt og þjáningum: „Passíusálmarnir eru vitaskuld höfuðverk hans og hátindur ævistarfs hans hvernig sem á er litið. Þó eru rit hans meiri að vöxtum og miklu fjölbreyttari en marga unnendur Passíusálmanna grunar. Hann lagði hönd að flestum kveðskapargreinum sinnar aldar og einnig að lausamálsritun. Á engu sviði eru rit hans fjarska mikil að vöxtum, en alls staðar tókst honum prýðilega upp að sinnar tíðar hætti og vann jafnvel merk brautryðjendaverk. Sum rit hans hafa nú einkum sögulegt gildi, en þó eru mörg ljóð hans sígild snilldarverk, sem eiga erindi við hvern ljóðelskan mann. Ljómi þeirra slævist ekki fremur en Passíusálmanna við að skína gegnum mistur þriggja alda.“ Og ljóma Passíusálmanna njótum við enn einu sinni um þessar mundir kvöld hvert í flutningi annars höfuðsnillings íslenskrar tungu og bókmennta, Halldórs Laxness. Fyrir þrem öldum orti séra Hallgrímur: Ísland, þér ætlar að hnigna, eru þar merki til. Manndyggð og dugur vill digna, dofna því laganna skil. Guð gæfi að þú nú þekkir, það ósk er hjarta míns fyrr en hefnd stærri hnekkir, hvað heyrir til friðar þíns. Hið háa Alþingi ætti að þekkja hvað til þess friðar heyrir hverju sinni. Séra Hallgrímur Pétursson og aðrir jöfrar andans þekktu kall sitt og þeim eigum við tilveru okkar að þakka mörgum öldum síðar. Þeim eigum við skuld að gjalda. Minningu séra Hallgríms Péturssonar væri vart meiri sómi sýndur en með því að fela íslenskum listamönnum að gera kirkju hans að musteri listar og fegurðar í hjarta höfuðborgar landsins þar sem menn mega eiga griðastað til að hlýða á það sem hann unni mest, orð guðs, skáldskap og tónlist. Hallgrímskirkja er landskirkja, eign þjóðarinnar allrar, og Íslendingar eiga nú þann auð sem nægir til að gera hana sambærilega hinum fegurstu kirkjum annarra þjóða, bornum og óbornum til friðar og gleði. Ég skora á hv. alþm. að veita þessari till. okkar brautargengi og leyfi mér að vísa henni til hv. fjvn.



Herra forseti. Á þskj. 125 hef ég lagt fram ásamt hv. alþm. Davíð Aðalsteinssyni, Stefáni Guðmundssyni, Þórarni Sigurjónssyni og Haraldi Ólafssyni till. til þál. um framkvæmdaáætlun til úrbóta í umferðarmálum. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta gera framkvæmdaáætlun til þriggja ára um úrbætur í umferðarmálum. Áætlunin nái til eftirtalinna atriða: 1. Almennrar kynningar og fræðslu í umferðarmálum með bætta umferðarmenningu að leiðarljósi. 2. Umferðarslysavarna og bætts öryggisbúnaðar farartækja. 3. Frekari fræðslu ökumanna áður en þeir fá fullnaðarökuskírteini. 4. Kennslu- og leiðbeiningarstarfa á sviði vélhjólaaksturs. 5. Rannsókna á sviði umferðaröryggis.“ Till. þessi var flutt á síðasta þingi, en náði þá ekki fram að ganga. Er hún því flutt hér aftur óbreytt. Upphaflega tilefnið með flutningi þessarar till. var að fylgja eftir þeirri vakningu sem virtist verða hér á landi í umferðarmálum og bættri umferðarmenningu á árinu 1983 sem var eins og menn vita norrænt umferðaröryggisár. Við flm. teljum brýnt að fylgja eftir þessari vakningu og þeim árangri sem þá náðist með aukinni almennri kynningarstarfsemi og fræðslu um umferðarmál hvers konar, slysavarnir og öryggismál umferðarinnar og síðast en ekki síst með rannsóknum á umferðarslysum sem síðan gætu leitt til margs konar úrbóta og varnaraðgerða á því sviði. Við leggjum til að að þessu verði unnið skv. sérstakri áætlun og beinum því til ríkisstj. að sjá um gerð hennar þar sem hér þarf að koma til samstarf fleiri rn., svo sem menntmrn. hvað fræðsluþáttinn varðar, heilbrmrn. varðandi ýmis öryggismál og slysavarnir, samgrn. vegna gerðar og frágangs samgöngumannvirkja, auk dómsmrn. sem alla jafna hefur þó mest með umferðarmál að gera. Við teljum mikilvægt að öll þessi rn. vinni sameiginlega að þeim úrbótum sem nauðsynlegar eru til að draga úr þeim hörmungum sem leitt getur af hvers konar vanrækslu í umferðarmálum: Eignatjónið, slysin, bæði smá og stór, sem sumir bíða aldrei bætur, og að lokum það, sem átakanlegast er, ef einhver lætur lífið, oft af tilefni sem maður getur ekki sætt sig við að þurfi að kosta svo mikið, smávægileg vanræksla, hugsunarleysi, tillitsleysi eða eitthvað af þeim toga. Fólk á besta aldri er allt í einu hrifið á burt frá lífsstarfi sínu, frá fjölskyldum, börnum, systkinum, foreldrum, sumt fyrir fullt og allt, en annað dæmt til að búa við meiri eða minni fötlun, e.t.v. aðeins tímabundið, en því miður einnig oft um langa framtíð, jafnvel til æviloka. Þetta er ekki fögur upptalning né skemmtileg en þetta er því miður alltaf að gerast allt í kringum okkur og því miður allt of oft. Í hvert einasta skipti má í raun segja: einu skipti of oft. Því ber okkur öllum að leggjast á eitt og gera allt sem í okkar valdi stendur til að bæta umferðina í hvaða mynd sem er, auka skilning og tillitssemi og gera allt sem hægt er til að draga úr hörmungunum og þeim kostnaði sem umferðarslysin hljóta ávallt að hafa í för með sér, bæði fyrir einstaklinginn og fyrir þjóðfélagið í heild. Upplýsingar, sem Umferðarráð hefur tekið saman og liggja fyrir um umferðarslys og dauðsföll af völdum umferðar á undanförnum árum, sýna okkur og sanna að öll sú upplýsingamiðlun, auglýsingastarfsemi og áróður sem rekin voru á norræna umferðaröryggisárinu 1983 leiddu til þess að það ár dró verulega úr slysum ef borið er saman við árin næst á undan svo og nýliðið ár. Sama er að segja ef litið er til áranna 1968 og 1969 þegar breytt var yfir í hægri umferð. Þá dró einnig verulega úr slysum, enda var þá mikil áróðursherferð í gangi. Fólk breytti akstursvenjum sínum, tók meira tillit til annarra í umferðinni og sýndi meiri aðgát, sem kom berlega fram í því að umferðaróhöppin urðu miklu færri og þar af leiðandi afleiðingarnar ekki eins geigvænlegar og raun ber vitni þegar mest hefur verið um umferðarslys. Sömu sögu er einnig að segja frá öðrum löndum. Þar segir reynslan okkur að þegar gert hefur verið sérstakt átak í umferðarmálum hefur það ávallt komið fram í bættri umferðarmenningu. Það hefur dregið úr slysum og afleiðingum þeirra. Þannig var það t.d. í Finnlandi, en þar var gert sérstakt átak í umferðarmálum á 8. áratugnum, enda fækkaði slysum þar á því tímabili einna mest meðal Evrópuþjóða. Hugmyndin um norrænt umferðaröryggisár mun fyrst hafa komið fram árið 1972. Á fundi samgn. Norðurlandaráðs, sem haldinn var á Húsavík árið 1979, var samþykkt að beina tillögu til Norðurlandaráðs um að árið 1982 yrði fyrir valinu, en aftur var málinu frestað. Það var svo í marsmánuði árið 1981 að norræna ráðherranefndin samþykkti að tillögu Norðurlandaráðs að nú væri ekki eftir neinu að bíða og var ákveðið að árið 1983 skyldi helgað þessum málaflokki, þ.e. öryggi í umferðinni. Þetta mun vera fyrsta sameiginlega átak Norðurlandaþjóða þar sem sú aðferð er reynd að norrænar stofnanir, yfirvöld þjóðanna og einstakar stofnanir hvers lands fyrir sig sameinist um ákveðin verkefni og beinlínis ætlast til þess að samvinnu yrði leitað á sem víðtækustum vettvangi. Leitað var aðstoðar frjálsra félagasamtaka, sem mörg hver búa yfir þekkingu á sviði umferðaröryggismála eða mála sem tengjast þeim með einum eða öðrum hætti, og má telja fullvíst að sú reynsla, sem þessi félagasamtök bjuggu yfir, hafi komið að góðu gagni. Áróðurinn, sem rekinn var, var af margvíslegum toga. M.a. var gefið út sérstakt merki sem átti að tákna gott samstarf milli bílstjóra og hinna svokölluðu „óvörðu vegfarenda“ í umferðinni. Gefin voru út veggspjöld með merki þessu í öndvegi ásamt ýmiss konar kjörorðum. Merkið var einnig prentað á límmiða sem síðan var dreift mjög víða. Þá var og sérstök umferðarfræðsla í skólum og tóku börnin ekki hvað minnstan þátt í áróðri á þessu umferðaröryggisári. M.a. efndi Umferðarráð til spurningakeppni tólf ára barna í grunnskólum. Þá voru auglýsingar settar á strætisvagna, í símaskrána, á plastpoka, umbúðir eða burðarpoka. Fyrir jólin framleiddi Plastprent í samráði við Umferðarráð 50 000 poka fyrir fjölmargar verslanir þar sem nafn fyrirtækjanna var á annarri hlið pokans en merki Norræns umferðaröryggisárs á hinni með orðunum „Verum jákvæð í jólaumferðinni“. Á almanaki Sjálfsbjargar var mynd eftir Sigmund í tilefni ársins með orðunum „Aðgát er allt sem þarf“. Einnig var merki ársins á dagatölum frá nokkrum fyrirtækjum og stofnunum. Að lokum má svo nefna það að sunnudagskrossgáta kórs Langholtskirkju var tileinkuð umferðarmálum í tilefni ársins og var merkið notað á getraunaseðla þar að lútandi. Ekki er nokkur vafi á að allur þessi áróður átti sinn þátt í því að vekja menn til umhugsunar um umferðina og það að gæta varúðar. Fjölmörg félög tóku þátt í þessari herferð, svo sem Samband foreldra- og kennarafélaga í grunnskólum, Slysavarnafélag Íslands, samtök skáta, JC-klúbbar, Bindindisfélag ökumanna, Ökukennarafélag Íslands, klúbbarnir Öruggur akstur svo og allir grunnskólar svo sem áður er getið. Þá var efnt til bílbeltahappdrættis þar sem allir voru hvattir til þess að nota þetta þýðingarmikla öryggistæki í umferðinni. Sýning var haldin á öryggisbúnaði fyrir börn í bifreiðum og hvatt var til stofnunar umferðarnefnda hjá sveitarfélögum um allt land. Og ekki má gleyma þætti lögreglunnar, en að sjálfsögðu er hlutverk hennar eitt það allra mikilvægasta til að efla og auka öryggi í umferðinni. Dómsmrn. sendi bréf til allra lögreglustjóra landsins í nóvember 1982, en í því sagði m.a., með leyfi forseta: „Rn. leggur áherslu á hinn mikilvæga þátt lögreglu í öllu umferðaröryggisstarfi og telur þýðingarmikið að lögreglan eigi sem virkastan þátt í slíku starfi á Norrænu umferðaröryggisári. Hvetur rn. til þess að í hverju umdæmi fari fram undirbúningur að því með hvaða hætti lögreglan getur orðið að liði ein og sér og með samstarfi við aðra aðila, stofnanir og samtök. Verði um þetta efni haft samráð við Umferðarráð og þeim aðgerðum, sem það mun standa fyrir, veittur fullur stuðningur. Rn. telur nauðsynlegt að starf lögreglu á þessu sviði verði samræmt eftir því sem kostur er. Hefur rn. ákveðið að koma á fót sérstökum starfshópi lögreglumanna er vinni í samráði við Umferðarráð og rn. að undirbúningi og framkvæmd samræmdra aðgerða lögreglunnar á Norrænu umferðaröryggisári“. Ég taldi rétt að rifja lítils háttar upp sumt af því sem reynt var að gera til þess að bæta umferðarmenningu okkar Íslendinga á Norræna umferðaröryggisárinu og studdist við skýrslu Umferðarráðs við upplýsingaöflunina. Til þess svo að sýna fram á það hversu allur þessi áróður og öll þessi vinna hefur haft áhrif má leita upplýsinga í nýútkomnum skýrslum frá Umferðarráði varðandi umferðarslys árið 1984 og samanburð við árin þar næst á undan. Í skýrslum þessum kemur m.a. fram að þeir sem látist hafa í umferðarslysum á Íslandi árin 1966 til 1984 hafa verið á bilinu frá 20 til 37 manns á ári. Þrjú ár skera sig þó nokkuð úr. Það eru árin 1968, 1969, þegar sex látast í umferðarslysum fyrra árið og tólf seinna árið, og árið 1983, en þá létust af völdum umferðarslysa 18 manns. Árin næst á undan voru þetta 25 til 30 manns á ári og flestir árið 1977, en þá létust 37 manns af völdum umferðarslysa, og því miður hækkar þessi tala aftur á síðastliðnu ári, en þá létust í umferðarslysum 27 manns, en 18 árið 1983 eins og ég sagði áðan. Sama þróun virðist vera ef litið er á þá sem slasast í umferðinni. Þá kemur í ljós að alls slasast eða látast í umferðarslysum á s.l. ári 789 manns, en voru 631 árið 1983. Séu þessar tölur skoðaðar aðeins nánar kemur í ljós að árið 1983 létust 18, meiri háttar meiðsl hlutu 297, en minni háttar meiðsl 316. Árið 1984 eru þessar tölur hins vegar öllu geigvænlegri. Þá látast 27 af völdum umferðarslysa, meiri háttar meiðsl hlutu 419, en það sem kallað er minni háttar meiðsl 343 menn. Þá kemur einnig fram á þessum skýrslum að það fólk sem fyrir flestum slysum verður er á aldrinum 17 til 20 ára, unga fólkið okkar sem á allt lífið fram undan, og það er auðvitað hryggileg staðreynd að það skuli einmitt vera þetta fólk sem verst fer út úr umferðarslysunum. Banaslysin, sem urðu 18 árið 1983, skiptust þannig að tveir voru á aldrinum upp að 14 ára, sjö voru á aldursskeiðinu 17 til 20 ára, þrír frá 21 árs aldri til 64 ára og sex voru 65 ára og eldri. Sjö af þeim sem létust voru ökumenn, fimm voru farþegar, einn var á reiðhjóli, og fimm voru gangandi vegfarendur. Á þessum árum, sem ég nefndi áðan, þ.e. frá 1966 til 1983, urðu samtals 400 banaslys eða um 22 á ári að meðaltali. Því sjáum við að árið 1984 fer langt fram yfir þetta meðaltal. Getur þetta kennt okkur nokkuð annað en það að hér verður að taka alvarlega í taumana? Við verðum að snúa þessari þróun við og halda áfram á þeirri braut sem við virtumst vera að feta okkur inn á árið 1983, á Norræna umferðaröryggisárinu. Það kemur einnig greinilega í ljós að á árunum 1968 og 1969 er fjöldi látinna af völdum umferðaróhappa mun minni en á árunum á undan og eftir, svo sem ég gat um áðan, og má alveg örugglega þakka það þeirri umferðarfræðslu og stórauknu og efldu umferðareftirliti sem tengt var breytingunni í hægri umferð vorið 1968. Þessar upplýsingar, sem ég hef hér tínt til, vildi ég setja fram í framsögu með þessari annars tiltölulega látlausu þáltill. Ég vildi leggja enn meiri áherslu en þar er gert á hversu augljóst það er að umferðarslysin eru eilífðarvandamál og við verðum að auka allt fræðslu- og upplýsingastarf og efla fyrirbyggjandi aðgerðir til muna. Umferðarráð hefur frá upphafi unnið veigamikið starf á þessum vettvangi og lögregluyfirvöld hafa lagt sitt af mörkum. Þá má ekki heldur gleyma framlagi hinna ýmsu félagasamtaka sem stutt hafa dyggilega við þessa upplýsinga- og fræðslustarfsemi. Til enn frekari áherslu langar mig til að vitna í tímaritið Heilbrigðismál, 3. tölublað árið 1983, en þar er fróðleg grein eftir Bjarna Torfason um umferðarslysin og afleiðingar þeirra, sem hann telur enn stærra vandamál en áður hefur verið álitið. Hann gerir þar grein fyrir rannsókn sem hann vann fyrir nokkrum árum á umferðarslysum sem skráð voru á slysadeild Borgarspítalans á eins árs tímabili. Fyrir valinu varð árið 1975 og var ákveðið að kanna sérstaklega afleiðingar alvarlegustu slysa allt fram til ársins 1980. Þessi grein er öll hin fróðlegasta og þó er sérstaklega eitt sem vakti mig til umhugsunar um að vandamálin væru e.t.v. enn þá stærri en þó kemur fram í skýrslum Umferðarráðs og lögregluskýrslum. Hann bendir einmitt á í sinni grein, ef ég má vitna til hennar, með leyfi forseta: „Samanburður á opinberri skráningu Umferðarráðs (sem byggir á lögregluskýrslum) við þessa rannsókn, sem byggð er á gögnum slysadeildar Borgarspítalans, leiðir í ljós verulegt misræmi. Alls létust eða slösuðust 1682 íbúar höfuðborgarsvæðisins í umferðarslysum árið 1975. Þar af voru 27% á skrám beggja þessara aðila, 2% eingöngu á skrá Umferðarráðs og 71% eingöngu á skrá slysadeildar. Á sama tíma og Umferðarráð telur 490 manns hafa slasast í umferðinni á höfuðborgarsvæðinu voru 649 fluttir með vitund lögreglunnar í Reykjavík á slysadeildina eftir umferðarslys. Samkvæmt skrá slysadeildar kom u.þ.b. helmingur þeirra sem þangað leituðu vegna meiðsla úr umferðarslysum (eða á níunda hundrað manns af höfuðborgarsvæðinu) annaðhvort með sjúkrabíl eða lögreglu. Vanskráning Umferðarráðs er ekki aðeins bundin við þau slys sem talin eru minni háttar. Þannig skráði ráðið ekki nema rúmlega 70 af hundraði þeirra sem slösuðust svo mikið að leggja varð þá inn á sjúkrahús, þar af voru 7% ranglega skráðir með lítil meiðsl. Mismunur á skráningu Umferðarráðs og slysadeildarinnar á þessum alvarlegu slysum var mestur ef hinir slösuðu voru á reiðhjólum (70%), síðan komu slys á vörðum vegfarendum (26%), þá vélhjólaslys (22%) og loks slys á gangandi fólki (16%)“. Síðan spyr Bjarni: „Er fjöldi slasaðra á þriðja þúsund? Með hliðsjón af þessum samanburði eru leidd að því rök í skýrslunni... að í stað þess að 707 manns hafi látist eða slasast í umferðinni á Íslandi árið 1975, eins og Umferðarráð telur, sé líklegt að fjöldi slasaðra hafi verið á þriðja þúsund. Svipað ósamræmi á skráningu þessara aðila er einnig árin 1976 til 1982. Það er því ljóst að slysin í umferðinni eru mun stærra vandamál en áður var talið.“ Síðar í grein sinni segir Bjarni: „Hætt er við að viðbrögð stjórnvalda við vandamálum umferðarinnar hafi mótast af miklu vanmati á raunverulegu ástandi þessara mála. Það er því brýnt að bæta slysaskráningu lögreglu og Umferðarráðs eða taka upp nýja skráningu á vegum heilbrigðisstjórnarinnar, en slíkt er nú þegar í undirbúningi að því er varðar höfuðborgarsvæðið. Þó að einhver hluti umferðarmálanna sé innan verksviðs dómsmálayfirvalda þá verður ekki horft fram hjá því að slysin í umferðinni eru fyrst og fremst heilbrigðisvandamál. Því þarf að efla þátt heilbrigðisstétta í mótun umferðarmenningar hér á landi og undarlegt er að enginn fulltrúi þeirra stétta eigi sæti í Umferðarráði. Samhliða bættri skráningu þarf að auka rannsóknir og gera með því stjórnvöldum ljósar afleiðingar umferðarslysanna. Forsenda þess að hægt sé að meta arðsemi fyrirbyggjandi aðgerða í baráttunni gegn umferðarslysum er að afleiðingarnar séu kunnar. Niðurstöðum slíkra rannsókna þarf einnig að koma á framfæri við almenning þannig að t.d. foreldrar geti áttað sig á því hvaða hætta börnum þeirra sé búin í umferðinni“. Hér hreyfir Bjarni Torfason einmitt þeim málum sem við leggjum einnig áherslu á í okkar þáltill., þ.e. að hér þurfi að koma til samstarf allra yfirvalda, ekki bara lögreglu og dómsmálayfirvalda, og að efldar séu rannsóknir á sviði umferðaröryggis. Í þessu tímariti, Heilbrigðismálum, er einnig gerð grein fyrir norrænni umferðarslysaráðstefnu sem haldin var í Reykjavík dagana 8. til 10. ágúst 1983. Þar hefur margvíslegur fróðleikur komið fram. M.a. kom fram að Davíð Á. Gunnarsson, þáverandi forstjóri ríkisspítalanna, hefur áætlað að umferðarslysin árið 1982 hafi kostað íslenska þjóðfélagið 440 millj. kr. eða álíka mikið og kostaði að reka Landspítalann það ár. Í þessum tölum er tekjutap vegna dauðaslysa og annarra umferðarslysa, kostnaður vegna vistunar og meðferðar slasaðra á heilbrigðisstofnunum og greiðslu tryggingafélaganna vegna bóta á farartækjum. Kostnaður við eitt slys, þar sem viðkomandi einstaklingur verður varanlega fatlaður, samsvarar verði góðs einbýlishúss. Á þessari norrænu umferðarslysaráðstefnu kynnti Hjördís Þorsteinsdóttir sjónarmið starfshóps aðstandenda þeirra sem hafa misst börn sín eða aðra ástvini í umferðarslysum eða slasast í þeim, en markmið þess hóps er að starfa að slysavörnum í umferðinni og aðstoða þá sem fyrir áföllum hafa orðið vegna umferðarslysa. Hjördís sagði m.a., með leyfi forseta: „Þær raunir sem lagðar eru á aðstandendur þeirra sem slasast hafa eða látist í umferðarslysum eru þungar og þungbærar. Margir sligast undan þeirri byrði. Að horfa á börn sín slasast til ævilangra örkumla er þyngra en tárum taki. Hvert verður farið næst með þá slösuðu og hvaða líf bíður þeirra? Hvaða staður tekur við þegar sjúkrahúsin geta ekki sinnt þeim lengur og framfarir eru ekki fyrirsjáanlegar? Að missa börn sín, hraust og heilbrigð, full starfsorku og lífsgleði, er hörmulegt. Við höfum fætt þessi börn í þennan heim, lagt þau á brjóst, leitt þau í skólann... kennt þeim hvernig á að ganga yfir götuna og sýnt og skýrt út fyrir þeim hvernig á að nota umferðarljósin. Það erum við sem stöndum stjörf í kirkjugarðinum yfir gröfum þeirra og hrópum hátt og í hljóði í örvæntingunni: Hvers vegna?“ Síðar í þessari grein sinni ræðir Hjördís um rannsóknir umferðarslysa og kemur þá einnig inn á einn af þeim punktum sem við leggjum áherslu á í okkar till., en þar segir hún: „Á Íslandi mun ekki starfandi nein nefnd sem hefur það verkefni að rannsaka sérstaklega orsakir umferðarslysa, eins og t.d. rannsóknarnefnd sjóslysa og rannsóknarnefnd flugslysa. Það hlýtur að verða eitt af fyrstu verkefnum íslenskra stjórnvalda eftir þessa ráðstefnu að skipa slíka nefnd, sem getur kannað til hlítar hinar raunverulegu orsakir umferðarslysa... “ Herra forseti. Ég hef nú talað miklu lengur en ég ætlaði og er þó margt enn ótalið sem þörf væri á og full ástæða til að nefna og benda á þegar rætt er um umferðaröryggismál. Ef ég sný mér þá að þáltill. sjálfri má vafalaust með sanni segja að þau fimm atriði, sem þar eru sérstaklega tilgreind og gert er ráð fyrir að fjalla um í áætlun þeirri sem till. gerir ráð fyrir, séu ekki tæmandi hvað umferðaröryggismál og umferðarslysavarnir varðar. Þetta þyrfti allt saman að kanna ítarlega og e.t.v. verður svona áætlun ekki samin svo vel fari nema það verkefni verði fengið sérstakri nefnd. Um 1. liðinn, almennt kynningar- og fræðslustarf í umferðarmálum, hef ég nokkuð fjallað hér á undan og tel mig hafa leitt rök að því hversu þýðingarmikil öll kynning og fræðsla, upplýsingar og áróður eru til að bæta umferðarmálin og þarf ekki að fara mörgum orðum um það í viðbót. Varðandi 2. liðinn, sem fjallar um umferðarslysavarnir og bættan öryggisbúnað farartækja, má í fyrsta lagi benda á nauðsyn þess að endurskoða gildandi umferðarlög. Umferðarlög þau sem nú eru í gildi eru að mörgu leyti orðin úrelt. Ýmis ákvæði þeirra eru óskýr og ómarkviss, eru loðin og illskiljanleg, eiga jafnvel ekki lengur við um umferðina eins og hún er orðin í dag. En í umferðarlögum er að sjálfsögðu fjallað um allt sem að umferðinni lýtur. Þar er að finna ákvæði um ökutækin og gerð þeirra, um ökumennina sjálfa, réttindi þeirra og skyldur, ákvæði um ökuprófin, um umferðarstjórnun og umferðarmerkingar svo og um fébótaábyrgðir, vátryggingar og refsingar við umferðarlagabrotum. Þá er þar og fjallað um Umferðarráð, um umferðarfræðslu í skólum og margt fleira sem lýtur að hinum almenna borgara í umferðinni, en meira og minna eru þessi lög og þessar reglur orðin úrelt og þarf því að endurskoða þau í heild sinni. Á undanförnum árum hefur Alþingi að sjálfsögðu samþykkt ýmsar breytingar sem örugglega hafa verið til bóta. Má þar t.d. nefna ákvæði um skyldunotkun bílbelta og hertar reglur um notkun ökuljósa svo eitthvað sé nefnt. Hinn 15. sept. 1980 skipaði þáverandi hæstv. dómsmrh. Friðjón Þórðarson umferðarlaganefnd til að vinna að heildarendurskoðun umferðarlaga. Þessi nefnd hefur síðan setið að störfum og er mér kunnugt um að hún muni fyrir örfáum dögum hafa skilað drögum að frv. til hæstv. dómsmrh. Þetta er ítarlegt frv. með 122 lagagreinum svo að hér er stórt mál á ferðinni og auk þess brýnt. Ég vænti þess að ráðh. sjái sér hið fyrsta fært að leggja þetta frv. fyrir Alþingi og að Alþingi gefi sér tíma til að fjalla um frv. vegna þess að ég efast ekki um að þar eru fjölmörg ákvæði sem koma til með að auka öryggi í umferðarmálum og bæta umferðarmenningu og leiða á þann hátt til færri umferðarslysa með auknum slysavörnum og bættum öryggisbúnaði farartækja. Ég ætla því ekki að eyða tímanum í það nú að nefna ýmis ákvæði í eldri umferðarlögum sem þó væri full ástæða til þess að gera athugasemdir við því að þar er svo fjölmargt sem ekki á lengur við, enda eru þau síðan 1968 og þó að stofni til enn þá eldri eða allt frá árinu 1958. Öllum hlýtur að vera ljóst að frá því í apríl 1968, er við tókum upp hægri umferð, og fram til ársins 1985 hafa gerst svo margvíslegar breytingar og orðið svo ör þróun, sem lýtur að samgöngum og umferðarmálum okkar, að full ástæða hlýtur að vera til að taka umferðarlögin til gagngerðrar heildarendurskoðunar svo sem ég vænti að þetta nýja frv. til umferðarlaga beri með sér. Önnur atriði, sem ég vil sérstaklega nefna í sambandi við slysavarnir og bættan öryggisbúnað farartækja, er m.a. að nauðsynlegt er að tollar og álögur á hvers konar öryggisútbúnað, svo sem hjólbarða, endurskinsþríhyrninga, hjálma vélhjólafólks, barnastóla í bíla o.fl. o.fl., verði sem allra lægst. Þá þarf að gefa verkstjórum og verktökum, sem vinna að umferðarmannvirkjum, kost á námskeiðum um fyrirkomulag og meðferð lausra umferðarmerkja og annarra viðvarana vegna framkvæmda sem eiga sér stað í vegakerfi okkar á hverju ári. Við höfum sjálfsagt öll orðið vör við það að oft og einatt eru umferðarmerkingar, sem settar hafa verið upp vegna einhverra sérstakra aðgerða, látnar standa miklu lengur en ástæða er til. Verkefni því, sem umferðarmerkið hefur átt að vara við, er e.t.v. löngu lokið og hlýtur að fara svo að eftirtekt ökumanna slævist og öll virðing þeirra fyrir umferðarmerkjum hlýtur að dvína. Það er hættuleg þróun. Þá er og nauðsynlegt að fylgja því eftir svo sem frekast er kostur að ný umferðarmannvirki séu ekki tekin í notkun fyrr en þau eru tilbúin til umferðar. Mér er að vísu ljóst að þetta er oft og tíðum erfitt ef um er að ræða vegagerð þar sem ekki er auðvelt að hleypa daglegri umferð fram hjá framkvæmdum sem verið er að vinna við eða beina umferðinni á aðrar leiðir, en þetta þyrfti þó að reyna eftir því sem nokkur tök eru á og taka síðan ný umferðarmannvirki út þegar framkvæmdum er lokið og gæta þess að þá sé ekkert sem getur valdið truflunum og þar með orðið orsök slysa og manntjóna. Þá hygg ég einnig að huga mætti betur að skipulagi og starfsháttum hjá lögreglunni með tilliti til aukinnar áherslu á bætta umferðarmenningu. Þáttur löggæslunnar í fyrirbyggjandi starfi í umferðinni verður seint ofmetinn. Sama mætti segja um starfshætti Bifreiðaeftirlitsins. Ég tel að leggja ætti enn meiri áherslu á það hlutverk bifreiðaeftirlitsmanna að þeir fylgdust betur með ástandi og öryggisbúnaði bifreiða á vegum úti og hafi heimildir til skyndiskoðana. Það álít ég að sé ekki síður mikilvægur þáttur en að taka bifreiðar til skoðunar á skipulegan hátt á sérstaka skoðunarstaði. Menn leggja sig þá fram um að reyna að hafa bifreiðar í skoðunarfæru ástandi a.m.k. þann daginn sem þær eru færðar til skoðunar, en hugsa ef til vill minna um að öryggisbúnaður bifreiðarinnar sé í fullkomnu lagi þegar bifreiðin er í eðlilegri notkun. Varðandi starfshætti lögreglunnar vil ég geta þess að þegar ég vann að gerð þessarar þáltill. átti ég tal við nokkra menn úr umferðarlögreglunni hér í Reykjavík og ræddi við þá um þeirra starf. Höfðu þeir margir góðar og gagnlegar athugasemdir fram að færa um það hvernig þeirra starf gæti skilað betri árangri og þeirra vinna orðið meira fyrirbyggjandi en nú er, en eins og háttað er í dag er starf þeirra því miður allt of mikið í því fólgið að gera skýrslur um umferðartjón sem þegar hefur átt sér stað og fást við ýmis önnur störf sem eru afleiðingar af slysum sem þegar hafa orðið fremur en að geta varið tíma sínum til að reyna að koma í veg fyrir umferðarslysin. Þeir töldu að sjálfsögðu eina meginorsökina vera þá hvað lítil fjölgun hefði orðið í umferðarlögreglunni og þar afleiðandi gæfist allt of lítill tími til fyrirbyggjandi starfs. Hjá lögreglustjóranum í Reykjavík fékk ég þær upplýsingar að hinn 1. jan. 1973 hafi skráð vélknúin ökutæki í Reykjavík verið 23 566 talsins. Tíu árum síðar eða 1. jan. 1983 voru skráð ökutæki í Reykjavík 39 692 og hafði þeim á þessu tíu ára tímabili fjölgað um 16 126 eða 68%. Á sama tíma hafði heildartala lögreglumanna í Reykjavík aukist um 39 lögregluþjóna, úr 197 í 236 lögreglumenn. Þá ber þess að geta að fjölgun lögreglumanna á þessum tíu árum er að mestu tilkomin vegna stofnunar rannsóknardeildar við embætti lögreglustjórans og þrátt fyrir að lögregluþjónum hafi fjölgað um 20% hafði engin fjölgun orðið í almennri löggæslu eða umferðardeild á þessu tímabili. Þetta er að sjálfsögðu ekki góð þróun og þó að við viljum auðvitað spara í öllum opinberum rekstri verðum við þó ávallt að líta á báðar hliðarnar og spara ekki eyrinn, en kasta krónunni en það sýnist mér að gæti einmitt verið í þessu tilviki ef okkur tækist að nota löggæsluna til fyrirbyggjandi starfa. Þessir ágætu lögreglumenn, sem ég átti tal við á sínum tíma, bentu einmitt á ýmis dæmi um að hefðu þeir haft betri tíma til að sinna slíkum fyrirbyggjandi aðgerðum væri ástandið annað og betra en raun ber vitni. Þeir töldu ljóst að hraðamælingar lögreglu hefðu veruleg áhrif á almennan umferðarhraða og slysatíðni væri í beinu samhengi við umferðarhraðann. Sömu niðurstöðu má reyndar sjá víðar, m.a. í nýútkominni skýrslu umferðarnefndar Reykjavíkurborgar. Þá sögðu þeir einnig að bæta þyrfti tengsl lögreglu og umferðarnefnda hinna ýmsu byggðarlaga. Oft mætti leita hagkvæmra upplýsinga hjá lögreglu sem vissi e.t.v. betur en nokkur annar um helstu slysagildrurnar í gatna- og vegakerfinu. Þeir bentu á það að víða væru biðskýli strætisvagna illa staðsett og gæfu tilefni til óþarfaumferðar gangandi fólks yfir umferðarþungar götur. Þeir bentu á að nánast hvergi væri að finna útskot fyrir bilaða bíla á umferðarþungum götum, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu. Þá töldu þeir nauðsynlegt að auglýsa betur en gert væri ný umferðarmannvirki. Upplýsingamiðlunin frá lögreglu til almennings væri ekki nægilega góð. Einnig töldu þeir nauðsynlegt að geta miðlað oftar og betur upplýsingum til almennings um færð eftir aðstæðum. Þá töldu þeir umferðarlagabrot einstakra ökumanna vera ótrúlega tíð og með harðari viðurlögum, sektum eða jafnvel ökuleyfissviptingu á staðnum mætti koma í veg fyrir eða draga úr margvíslegum síendurteknum brotum hjá sömu ökumönnum. Allt þetta sýndist mér benda til að nákvæma úttekt þyrfti að gera á allri starfsemi lögreglunnar, þ.e. þess hluta hennar sem vinnur að umferðarmálum, og hafa við það náið samstarf við þá lögreglumenn sem reynsluríkastir eru á þessu sviði. Ég held að um þetta mál væri hægt að fá gott samstarf við lögregluna sjálfa og ég hygg að engum væri kærara en einmitt henni að á þessum málum yrði tekið af röggsemi og festu. Þá vil ég enn ítreka mikilvægi þess að umferðarfræðsla fari fram í grunnskólunum. Trúlega er mikilvægast af öllu að hefja umferðarfræðslu sem fyrst meðal barna svo að þau séu vel undir það búin að taka þátt í umferðinni sem ábyrgir vegfarendur síðar á lífsleiðinni. Nauðsynlegt er að skólalóðir séu skipulagðar með tilliti til aðgreiningar umferðar og einn þáttur í hönnun skóla ætti að vera teikning og skipulagning skólalóðarinnar með tilliti til umferðar gangandi, hjólandi og akandi vegfarenda. Gott skipulag skólalóðar hlýtur að hafa mikið uppeldislegt gildi fyrir skólabörnin og viðhorf þeirra til reglu í umferðinni getur mótast á þann hátt rétt eins og skipulagsleysi hlýtur að hafa öndverð áhrif. Fyrir nokkrum dögum kom út skýrsla um umferðaraðstæður við skóla í Reykjavík, sem gerð var að tilhlutan umferðarnefndar Reykjavíkurborgar, og þar kemur m.a. fram að við 13 skóla þarf að bæta lýsingu, við tíu skóla er talin ástæða til að koma fyrir grindverkum og við 14 skóla var bent á að vinna þyrfti að nánari frágangi lóða og að reyndar væri enginn skóli í Reykjavík með fullfrágengna skólalóð. Þetta er staðfesting á því að hér er mikið verk að vinna. Þriðja atriði í tillögu okkar fjallar um frekari fræðslu ökumanna áður en þeir fá fullnaðarökuskírteini. Það hlýtur að vera afar mikilvægt að hver maður sem í fyrsta skipti stjórnar farartæki hafi hlotið góðan undirbúning og góða menntun fyrir það ábyrgðarmikla hlutverk. Það heyrist oft að menn hljóti mög mismunandi undirbúning fyrir ökupróf og séu því mismunandi vel til þess fallnir að stjórna ökutæki. Getur þetta farið eftir því hvort prófraunin er þreytt í dreifbýli eða þéttbýli og hvort ökukennslan hefur farið fram að vetri eða sumri. Margt annað getur spilað hér inn í. Ástæða væri því til að kanna hvort ekki sé þörf frekari samræmingar ökuprófa um allt land. Jafnvel hefur sú hugmynd komið upp að sérstakt æfingarsvæði yrði útbúið fyrir ökumenn þar sem þeir gætu á einum stað kynnst sem flestum aðstæðum og flestum þeim vandamálum sem upp geta komið í akstri. Þá er og hugsanlegt að fullnaðarökuskírteini sé ekki gefið út fyrr en menn hafa sýnt ökuhæfni sína bæði við akstur að sumarlagi og vetrarlagi þar sem aðstæður geta verið mjög mismunandi. Þá þyrfti einnig að kanna þekkingu ökumanna á umferðarmerkingum og umferðarlögum þegar ökuskírteini eru endurnýjuð og láta ekki einungis duga að menn leggi inn nýtt augnvottorð um að þeir hafi sæmilega sjón, heldur einnig að þeir viti eitthvað hvað umferðarmerkin, sem þeir horfa á, tákna og hvaða þýðingu þau hafa fyrir öryggið í umferðinni. Þá er í fjórða lið minnt á nauðsyn góðra kennslu- og leiðbeiningarstarfa á sviði vélhjólaaksturs, en þar er ýmsu því miður talið áfátt. Að lokum er svo lögð áhersla á rannsóknir á sviði umferðaröryggis. Rannsóknir á sviði umferðaröryggis eru nú um margt taldar afar ófullnægjandi og ekki nóg að gert til að kanna raunverulegar orsakir umferðarslysa. Lögregluskýrslur eru fyrst og fremst miðaðar við störf dómara, en beinast ekki að rannsókn á innri orsök slysanna. Þess má geta að skv. loftferðalögum er starfandi flugslysanefnd sem kannar orsakir flugslysa ef manntjón hefur orðið eða legið hefur við slysi á mönnum eða miklu tjóni á munum. Nefndin á einnig að gera tillögur til úrbóta í öryggismálum flugsins eftir því sem rannsókn á orsökum flugslysa gefur tilefni til. Svipuð nefnd, rannsóknarnefnd sjóslysa, er starfandi skv. ákvæðum í lögum um eftirlit með skipum. Rannsóknir af þessu tagi eru liður, og það mjög þýðingarmikill liður, í fyrirbyggjandi starfi og virðist ekki síður brýn þörf fyrir það í sambandi við umferðarslys. Benda má á þann möguleika að leitað verði samstarfs við félagsvísindadeild Háskóla Íslands um ýmiss konar rannsóknir á sviði umferðarslysavarna. Þetta teljum við flm. þessarar þáltill. um framkvæmdaáætlun til úrbóta í umferðarmálum ekki þýðingarminnsta atriðið, e.t.v. eitt það þýðingarmesta, að menn leiti orsakanna fyrir þessum miklu og válegu umferðarslysum sem kosta einstaklinga og þjóðfélagið svo mikið sem raun ber vitni, og við væntum þess að þetta geti haft veruleg áhrif til að draga úr því böli sem hlýst af slysum í umferðinni. Ég vænti þess að í frv. til nýrra umferðarlaga sé einmitt tekið á þessu þýðingarmikla atriði. Herra forseti. Það er auðvitað ljóst að svo lengi sem ökutæki fara um göturnar verður ekki hægt að koma í veg fyrir umferðarslys. Menn gera mistök í umferðinni sem annars staðar. Hins vegar er hægt að hafa áhrif á fjölda umferðarslysa og það gerum við með því að efla fræðslu um umferðarmál, með því að reyna að hafa áhrif á hugarfar ökumanna og með því að hvetja til varkárni og tillitssemi í umferðinni. Ég lýk orðum mínum með því að vitna í blaðagrein, sem hv. þm. Helgi Seljan ritaði í Dagblaðið 6. apríl 1984 um umferðarmál, og leyfi mér að gera lokaorð hans í þeirri grein að mínum: „Gegn voðavá dauðsfalla, örkumla og eyðileggingar eigum við öll að snúast, þú og ég. Saman getum við gert kraftaverk.“ Að lokinni þessari umr. legg ég til að till. verði vísað til allshn.



Herra forseti. Mig langar til þess að koma upp vegna þess að ég tel þetta hið þarfasta mál og nauðsynlegt að það nái fram að ganga. Heilbrigðismál þykja dýr póstur á fjárlögum ríkisins og mikið er yfir þeim kvartað. Það er því að verða mönnum æ ljósara að óhjákvæmilegt er að leggja meiri áherslu á fyrirbyggjandi heilsugæslu. Ég tel þessa till. til þál. fjalla um fyrirbyggjandi heilsugæslu og e.t.v. á því sviði sem fyrst mundi skila verulegum fjárhagslegum sparnaði. Ég þarf svo ekki að tíunda þann sparnað eða varðveislu sem mundi verða á heilsu og mannslífum ef slíkt átak mundi ná fram að ganga. En sá tollur sem íslensk umferð tekur í mannslífum og heilsutjóni á börnum og fullorðnum er algjörlega óviðunandi. Við getum ekki sætt okkur við hann. Ég tel þetta því vera mjög brýnt mál, þjóðþrifamál, og styð það heils hugar.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur leyft mér að flytja till. til þáltill. á þskj. 157 sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að skipa þegar í stað nefnd sérfræðinga til að kanna hvort tengsl séu milli sóllampanotkunar og húðkrabbameins. Nefndin skal hraða störfum svo sem unnt er. Kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði“. Nú er það svo, herra forseti, að það eru a.m.k. tveir, ef ekki þrír mánuðir síðan þessi till. var lögð fram hér á Alþingi og síðan kann eitthvað að hafa gerst í þessum efnum í þá veru sem þessi till. felur í sér. Það er alkunna að hin síðari ár hefur það verið eitt af því sem kalla mætti stöðutákn í íslensku þjóðfélagi að geta verið sólbrúnn allan ársins hring. Áður fyrr hafði þetta í för með sér að menn urðu að sækja þennan sólarlit til Suðurlanda en síðan hefur tækninni fleygt svo fram að komið hafa á markaðinn svokallaðir sóllampar eða samlokulampar sem eru mjög vinsælir, bæði hjá konum og körlum, þó hygg ég í nokkru ríkari mæli hjá konum, a.m.k. ef dæma má eftir aðsókn að þeim stofum og sundstöðum í Reykjavík sem bjóða þessa þjónustu. Í dagblöðunum má lesa auglýsingar frá 10– 15 og kannske fleiri fyrirtækjum sem bjóða slíka lampaþjónustu, bjóða slíkan sólbrúnkulit. Þetta er líka til reiðu á sundstöðum Reykjavíkurborgar og þar tjáir mér fólk sem þar starfar að þess séu dæmi að einstaklingar skipuleggi sinn tíma þannig, til þess að verða brúnir á sem skemmstum tíma, að þeir fara kannske á þrjá eða fjóra svona staði í runu, eiga pantað á einum staðnum klukkan þrjú, þeim næsta kortér fyrir fjögur og síðan áfram til að ná þessu markmiði á sem skemmstum tíma. Það er nú gjarnan svo með okkur Íslendinga að við tökum hlutina svolítið skarpt, hvað sem um er að tefla, og mér sýnist að sú hafi einnig orðið raunin í þessu tilviki. Í Morgunblaðinu 8. nóv. s.l. var frétt sem ég held að hafi vakið töluvert mikla athygli en þar segir m.a.. með leyfi forseta: „Á þessu ári hefur orðið gífurleg fjölgun tilfella af húðkrabbameini hérlendis. Um er að ræða tegund húðæxla sem kölluð er illkynja litaræxli. Í langflestum tilvikum er um að ræða ungar konur sem hafa stundað sóllampa. „Við hljótum að spyrja hvað sé hér um að vera því að á þessu ári hefur fjölgum húðkrabbameinstilfella verið slík að við höfum haft til meðferðar á lýtalækningadeild Landspítalans sama fjölda tilfella og á fjórum til fimm árum samanlagt fram að þessu,“ sagði Árni Björnsson skurðlæknir á lýtalækningadeild Landspítalans í samtali við Morgunblaðið í gær. „Þegar við bætist að í flestum tilfellum er um að ræða ungar konur sem hafa notað sóllampa fer ekki hjá því að mann gruni að þarna á milli sé orsakasamband, eins og reyndar hefur verið bent á áður bæði hér á landi og annars staðar,“ sagði Árni. „Það hlýtur að vera svo, enda veit ég ekki hvort þessi mikla sóllampanotkun hér á landi á sér nokkra hliðstæðu og þessarar skyndilegu aukningar á húðkrabbameinstilfellum hefur ekki orðið vart á hinum Norðurlöndunum. Hins vegar er erfitt að sanna að einstök tilfelli af þeirri tegund húðkrabbameins, sem hér um ræðir, séu til komin vegna notkunar sólarlampa, frekar en hægt er að sanna að krabbamein í lungum stafi af reykingum, þó að orsakasambandið þar á milli sé svo greinilegt að engum detti í hug að neita því að það sé til staðar.“ Árni kvað lækna á lýtalækningadeild Landspítalans hafa sent landlæknisembættinu bréf um málið og væri ákvarðanataka um aðgerðir því nú í höndum þess. „Ef orsakasamhengið milli notkunar sóllampanna og illkynja húðæxla reynist vera til staðar,“ sagði Árni Björnsson að lokum, „þá eigum við eftir að sjá gífurlega aukningu á þessum tilfellum á næstunni, til viðbótar því sem þegar er orðið.“ Hér talar læknir sem nýtur álits og þetta eru vissulega alvarlegir hlutir sem hann bendir á. Hér er ekkert fullyrt en fim. þessarar þáltill. telja að hér sé alvarlegt mál á ferðum og einskis megi láta ófreistað til að kanna hvort þessi grunur lækna, um samband milli sóllampanotkunar og húðkrabbameins, sé á rökum reistur, einskis megi láta ófreistað til að kanna og komast að hinu sanna eða eins nálægt sannleikanum og unnt er í þessum efnum. Og það er tilgangurinn með flutningi þessarar till. Það hefur komið fram í blaðaskrifum um þetta mál seinna að með sóllömpum á þessum ljósastofum hefur ekkert eftirlit verið. Það er líka ljóst að eftirlitslaus geta þessi ljós verið hættuleg. Áreiðanlega er notkun slíkra ljósalampa í hófi ekki aðeins í góðu lagi heldur beinlínis af hinu góða fyrir ýmsa. Hins vegar telja ýmsir að notkun þessara lampa í óhófi sé beinlínis hættuleg. Tilgangur okkar, sem stöndum að þessari till., er eingöngu sá að óska eftir því að heilbrrh. láti kanna þetta mál svo gaumgæfilega sem kostur er. Ég sé, herra forseti, að hæstv. heilbrrh. er ekki hér í salnum. Ég vildi þá óska eftir því að þessari umr. verði frestað þangað til hann getur verið hér viðstaddur og frá honum hægt að fá upplýsingar um á hvern rekspöl, ef einhvern, þetta mál þegar kann að vera komið. Sennilega þarf nú að hafa tvær umr. um þessa till. vegna þess að gert er ráð fyrir að kostnaður við störf þessarar nefndar greiðist úr ríkissjóði. Að lokinni fyrri umr. legg ég því til að henni verði vísað til allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um könnun á uppbyggingu og rekstrargrundvelli sláturhúsa. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela landbrh. að skipa fimm manna nefnd er hafi það hlutverk að kanna framtíðaruppbyggingu, endurbætur og rekstrargrundvöll sláturhúsa í landinu. Störf nefndarinnar beinist m.a. að eftirtöldum atriðum: 1. Gera till. um byggingu nýrra sláturhúsa og sameiningu þeirra sem fyrir eru þar sem landfræðilegar og félagslegar aðstæður leyfa. 2. Kanna áhrif hugsanlegrar svæðaskiptingar í framleiðslu og uppbyggingu sláturhúsa. 3. Kanna aukna nýtingu, tæknivæðingu sláturhúsa og hugsanleg ný verkefni. 4. Gera till. um hvernig fjármögnun skuli háttað við byggingu nýrra sláturhúsa. Nefndin ljúki störfum fyrir árslok 1985.“ Það má spyrja hver sé tilgangur með skipun nefndar sem hér um ræðir í ljósi þess að á síðustu tíu árum hafa tvær nefndir starfað að athugun þessara mála, sú fyrri árið 1974, en hin síðari frá árinu 1979 til ársins 1980 er hún skilaði ítarlegu áliti 13. júní, prentuðu sem fskj. með þáltill. sem hér er flutt. Ástæðan fyrir þessum tillöguflutningi er sú að á þeim tíma sem liðinn er frá árinu 1980, síðustu fjórum árum, hafa aðstæður í sauðfjárbúskap gjörbreyst hér á landi. Teknar hafa verið upp beinar stjórnunaraðgerðir í framleiðslu sem hafa haft þau áhrif á kindakjötsframleiðsluna að á árunum 1979–1983 minnkaði hún um 15.3% eða 2399 tonn og fjárstofninn minnkaði um 22%. Sama þróun hélst áfram árið 1984. Skv. tölum sem upplýsingaþjónusta landbúnaðarins gaf út í nóvember s.l. fækkaði sláturfé um 67 880 dilka og um 20 þús. af fullorðnu fé frá síðasta ári og kjötframleiðslan minnkaði um 413 tonn þrátt fyrir að aukinn fallþungi vegna betra árferðis á þessu ári skilaði 529 tonnum af kjöti. Segja má að kjötframleiðslan nálgist það að framleitt sé rúmlega fyrir innanlandsþarfir, en þá stefnumörkun hafa samtök bænda sett fram, m.a. í ályktun aðalfundar Stéttarsambands bænda frá s.l. hausti þar sem segir svo, með leyfi forseta: „Framleiðsla landbúnaðarvara skal fullnægja, eftir því sem tök eru á, þörfum innanlands, bæði er varðar landbúnaðarafurðir til manneldis og iðnaðarframleiðslu. Framleiðsla umfram það verði í samræmi við aðstæður á erlendum mörkuðum.“ Það er því ljóst að mjög breyttar aðstæður eru varðandi rekstur og uppbyggingu sláturhúsa og full ástæða er til að fram fari könnun á málefnum þeirra þar sem tekið er mið af þessum aðstæðum sem fyrirsjáanlegt er að verði í sauðfjárframleiðslunni á næstu árum. Ástandið í málefnum sláturhúsanna er þannig að uppbygging þeirra hefur stöðvast og þau hús sem byggð hafa verið eða endurnýjuð frá árinu 1980 eiga í mjög miklum erfiðleikum og nægir að vitna þar í blaðafréttir sem voru síðla á árinu 1984 um möguleika á uppboðum á tveimur nýlegum sláturhúsum sem ókleift hefur reynst að reka sökum fækkunar sláturfjár og mikils fjármagnskostnaðar. Þannig hagar til víða um land, einkum þó á Austurlandi og Vestfjörðum, að það þarf að endurbyggja sláturhús og endurnýja þau að meira eða minna leyti. Fjöldi sláturhúsa starfar á undanþágum sem yfirdýralæknir veitir og er það ástand alls óviðunandi til lengdar. Því er nauðsynlegt að gerð sé athugun og tillögur um það hvernig að uppbyggingunni skuli staðið og hvort sameining sláturhúsa, þar sem aðstæður leyfa það, geti reynst hagkvæm. Við þessa athugun þarf að huga mjög að því hverjir möguleikar eru á því að sláturhúsin hafi verkefni sem stuðli að betri nýtingu þeirra. Við það þarf að taka mið af hugsanlegri svæðaskiptingu í framleiðslu og hvort um ný verkefni, t.d. í sambandi við nýjar búgreinar eða aukna vinnslu fyrir innanlandsmarkað, getur verið að ræða. Þá ber að kanna hvort ný tækni eða aukin tæknivæðing sláturhúsanna geti létt rekstur þeirra. Síðast en ekki síst þarf nefndin að leggja vinnu í það verkefni að kanna með hvaða hætti fjármagnskostnaður nýrra sláturhúsa og reyndar alls þorra sláturhúsanna í landinu verði borinn uppi án þess hann komi niður á verðinu til bænda því að slíkt er alls óviðunandi. Ástandið er þannig hjá þorra sláturhúsa í landinu að þau ná ekki saman endum í rekstri sínum og er fjármagnskostnaðurinn þar höfuðorsökin, einkum í nýrri húsunum. Nýbyggingar sláturhúsa við óbreyttar aðstæður, hvað þetta varðar, eru óframkvæmanlegar. Það er full ástæða til að stjórnvöld hugi að þessum vanda. Rekstur sláturhúsanna hefur bein áhrif á afkomu bænda, enda eru þau rekin af þeim og á ábyrgð þeirra við núverandi fyrirkomulag. Bændur hafa gert stórátak í því að minnka framleiðsluna, eins og hér hefur verið rakið. Því fylgir tekjumissir svo mikill að víða um land eiga bændur í miklum fjárhagserfiðleikum um þessar mundir. Þeir mega því ekki við tekjuskerðingu til viðbótar vegna fjármagnskostnaðar af byggingu og rekstri sláturhúsa. Þau málefni verða ekki leyst án heildarskipulags. Þess má geta að það er einnig í þágu neytenda að góðar og vel útbúnar vinnslustöðvar landbúnaðarafurða séu í landinu. Framtíð íslensks landbúnaðar byggist á því öðru fremur að bjóða fjölbreytta gæðavöru á innanlandsmarkaði og góð meðferð varanna frá upphafi er algjör forsenda fyrir gæðum framleiðslunnar. Hér fara hagsmunir framleiðenda og neytenda því algjörlega saman. Því er þessi till. flutt hér á hv. Alþingi að flm. finnst eðlilegt að hér sé fjallað um þessi mál og Alþingi standi að baki landbrh. í þeirri ákvörðun að láta hefja vinnu við þessi mál. Samþykkt þáltill. væri viljayfirlýsing Alþingis í þá átt að taka beri á þessum þætti landbúnaðarmálanna og uppbyggingu skuli haldið áfram og þannig að henni staðið að hún sé hagkvæm og hún sé búskap og byggð í sveitum landsins til styrktar. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til atvmn.



Herra forseti. Efnislega ætla ég ekki að fara út í umr. um þetta mál, aðeins að segja um það örfá orð. Ekki skal standa á mér að taka undir till. af þessu tagi hér og nú, ekki síst í ljósi tillöguflutnings okkar hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar á s.l. þingi og samþykktar Alþingis þar um. Till. var svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram gagngera athugun á sláturhúsum landsins með þessi meginmarkmið í huga: 1. Tryggður verði sem best rekstrargrundvöllur þeirra sláturhúsa sem nú standa lakast, m.a. með því að gera markvisst átak til þess að tryggja sláturhúsunum önnur verkefni svo lengja megi nýtingartíma þeirra. 2. Sérstök áhersla verði lögð á að endurbæta eldri sláturhús svo viðunandi sé og ekki þurfi að ráðast í nýbyggingar. Sérslaklega sé þetta kannað þar sem sláturhúsavinna er snar þáttur í afkomu fólks í nágrenninu.“ Þessi till. fór til atvmn. og þaðan kom hún breytt og var samþykkt hér sem þál. um nýtingu og rekstrargrundvöll sláturhúsa 8. maí 1984 svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta athuga hvernig bæta megi rekstrargrundvöll sláturhúsa, m.a. með því áð tryggja sláturhúsunum önnur verkefni svo að lengja megi nýtingartíma þeirra. Enn fremur verði kannað hvort hagkvæmt sé að endurbæta eldri sláturhús svo að viðunandi sé eða ráðast í nýbyggingar.“ Ég þykist vita að hv. þm. vilji með þessari till. undirstrika enn frekar tillögugerðina og samþykktina frá í fyrra og um leið reka betur á eftir því að hæstv. ríkisstj. aðhafist meira en hingað til í þessu brýna máli. Þessi mál bar á góma í Ed. fyrir jól og í ljós kom að harla lítið hafði verið gert og þar kom fram í máli hæstv. landbrh. að athugun málsins, um nýtingu og rekstrargrundvöll sláturhúsanna, væri í góðum höndum hv. fyrirrennara flm. hér, þáv. kommissars í Framkvæmdastofnun, Tómasar Árnasonar, núverandi Seðlabankastjóra. Hins vegar kom líka fram í máli hæstv. ráðh. að lítið hefði verið aðhafst í málinu hjá þeirri góðu stofnun og ekki lægju fyrir till. enn þá frá henni um það hversu að þessu máli mætti standa. Ég ætla ekki að fara efnislega út í þetta, vegna þess hvað það var gert rækilega í fyrra og þarf engu þar við að bæta. Málið er vissulega jafnbrýnt og það var í fyrra vegna þess að það hefur ekkert gerst til að framkvæma þá ályktun sem Alþingi samþykkti í fyrra. Það stendur ekki á mér að samþykkja aðra ályktun í þessa veru með nefndarskipun sem gengi beint í þetta verk þó ég álíti að landbrn. annars vegar og Framkvæmdastofnun hins vegar eigi að geta tekið þokkalega á þessu máli ef þar er einhver vilji fyrir hendi. Vilji er allt sem þarf í þessum efnum, til að byrja með a.m.k., en hvort árangur verður af því að samþykkja einhverja nefndarskipun, það skal látið ósagt. Ég hef sjálfur tekið þátt í því að reyna að koma betra skipulagi á þessi mál með þátttöku í sláturhúsanefnd á sínum tíma og eins og flm. veit gekk vægast sagt illa og gengur enn, t.d. á okkar svæði, að samræma viðhorf og sjónarmið og hagkvæmnin er ekki í fyrirrúmi í huga margra í þessum efnum, síður en svo. Það kann að vera að það verði sá veggur sem menn reka sig á, ef þeir ætla að fara ofan í þetta mál á nýjan leik, að það verði hin ýmsu viðkvæmnissjónarmið heima fyrir sem standi í veginum fyrir því að eitthvað róttækt verði gert í þessum efnum. Hins vegar standa þessar byggingar auðvitað sem slíkar, vandaðar og dýrar byggingar, með lítil verkefni og takmörkuð og þeim verður að finna eitthvert verkefni. Mál sláturhúsanna í heild standa illa, eins og hv. flm. kom inn á, og það þarf að bregðast skjótt við. Þetta á ekki eingöngu við um þau verst settu, eins og sláturhúsin á Patreksfirði og Breiðdalsvík sem eru auðvitað þau sem standa langlakast og eru á gjaldþrotastiginu, heldur eru það flestar vinnslustöðvar sem hafa verið byggðar í seinni tíð sem standa nokkuð illa. Þetta er hins vegar byggðamál fyrst og síðast og það er Byggðasjóður sem verður að koma að þessu verkefni myndarlega og fljótt ef ekki á illa að fara. Til þess er þessi sjóður að grípa á málum af þessu tagi þar sem oft er hreinn byggðavandi á ferðinni eins og er í sumum þeim byggðarlögum þar sem sláturhúsin eru. Ég tek dæmi aftur af Breiðdalsvíkinni þar sem þetta er hreint byggðavandamál. Ég reikna ekki með því að neinn aðili, hvorki Stofnlánadeild landbúnaðarins eða Byggðasjóður eða neinn slíkur aðili, vilji sitja uppi með sláturhús og eiga það eftir að það væri komið á uppboðsstigið. En þessi tvö hús a.m.k., á Patreksfirði og Breiðdalsvík, eru á uppboðsstiginu og hjá Stofnlánadeild landbúnaðarins eru stærstu skuldirnar. Þar verður að taka á, en lausaskuldirnar verða að leysast annars staðar frá. Stofnlánadeildin verður vitanlega að mæta þessum vanda hjá sér með einhverjum ráðum, með lengingu lána eða einhverri frestun á þessu, ef ekki er hægt að nýta þessi sláturhús öðruvísi. Hitt er svo annað mál að Byggðasjóður hlýtur að koma inn varðandi aðra þætti málsins, lausaskuldirnar sem þarna hvíla á og eru ekki síðra vandamál í þessum húsum. Um þetta mætti sem sagt hafa langt mál, en ég tek efnislega undir till. og það kann vel að vera að full ástæða sé til þess, miðað við það sem ekki hefur gerst frá í fyrra hjá landbrn. og Framkvæmdastofnun, að setja nú nefnd í málið þar sem röskari menn kæmu að hlutunum.



Herra forseti. Ég hef að sjálfsögðu ekkert við það að athuga og get með góðri samvisku stutt það að hér sé árlega flutt og samþykkt till. um skipulagningu og rekstur á sláturhúsum. Það er ekki neitt því til fyrirstöðu að styðja það. En ég held hins vegar að það þur6 að huga að ýmsu öðru tengdu þessum rekstri. Það er t.d. mikil ástæða að huga að því hvernig þróast hefur í þessum rekstri aukning mannafla og tilkostnaðar. Það liggja fyrir um það órækar tölur að á sama tíma og verulega hefur fækkað í landbúnaði hefur vinnuafl í slátrun og kjötiðnaði tvöfaldast. Það er mikil spurning hvað það viðskiptafyrirkomulag sem bændur búa við í þessum efnum á mikinn þátt í breytingu á mannafla við þessa verslun og þennan iðnað. Ég verð að segja að það voru mér nokkur vonbrigði hvernig hv. frsm. fjallaði um viðskipti bændanna við sláturhúsin þar sem svo mátti á honum skilja að þessi till. væri m.a. til þess flutt að sláturhúsin gætu skilað eðlilegu skilaverði til bændanna. Það er augljóst mál að það fyrirkomulag sem nú er verður að breytast og getur ekki beðið eftir skipulagsbreytingu í sláturiðnaði. Ég hygg að hægt sé að finna þess dæmi að á s.l. ári hafi viðskipti við sláturhúsin verið með þeim hætti að á stórum svæðum hafi bændurnir ekki verið búnir að fá greiddan nema helming eða 2/3 hluta af afurðaverði sínu fyrir s.l. ár. Stærsta og þýðingarmesta ákvörðunin og sú sem mundi vafalaust skila mestum árangri í þessum efnum væri sú ákvörðun að bændur fengju greitt fyrir sína framleiðslu um leið og hún kæmi til vinnslustöðvar hvort sem þar væri um að ræða mjólk, kjöt eða aðrar framleiðsluvörur. Það er m.a. þýðingarmikið af þeirri ástæðu að þá gæti sá er við tekur metið hvað mikið má leggja í kostnað við þá meðhöndlun sem fram fer á hans vegum. Þetta er stærsta mál landbúnaðarins í dag. Það er hárrétt, sem hefur komið fram, að framleiðslan hefur dregist saman. Það má þá ekki minna vera en að það sé greitt fyrir þá framleiðslu sem bóndinn skilar í vinnslustöð. Þetta segi ég sérstaklega vegna þess sem fram kom í máli flm. Ég hefði raunar ekki þurft að taka til máls nema af því að þetta er sá þáttur sem er alls óskyldur vinnslurekstri og skipulagningu í sláturiðnaði. Burtséð frá því verður að koma því skipulagi á í sölumálum landbúnaðarins að bændur eins og allt annað fólk í landinu fái launin sín greidd. Það er ekki hægt að bíða eftir skipulagsbreytingu í milliliðastarfseminni til að ná þeim árangri fram.



Herra forseti. Ég þarf ekki miklu við að bæta. Ég þakka undirtektir við þessa till. Hún er flutt til að reka á eftir þessum málum og fá fram viljayfirlýsingu frá Alþingi um að þm. vilji taka á og setja í gang athugun. Það er rík hefð í þessum atvinnuvegi og það tekur nokkurn tíma að það verði breytingar á. Í máli síðasta ræðumanns kom fram sú skoðun að uppgjör við bændurna yrði að breytast. Ég get verið sammála þessu. Það verður að finna leiðir til að bændur geti fengið sín laun greidd strax eins og aðrar stéttir í landinu. En hér er um fjármögnunarvanda að ræða og ég hef ekki trú á því að það sé svo mikil óráðsía í rekstri sláturhúsa að hagræðing í rekstri þeirra og vinnu þar mundi ein laga þennan vanda. Hér verður að koma til lánakerfið í landinu til að gera þetta kleift, en vissulega get ég verið sammála hv. 11. landsk. þm. í því efni að höfuðnauðsyn er að bændur fái sína framleiðslu greidda um leið og hún kemur til vinnslustaðar. Hv. 11. landsk. þm. kom inn á það að vinnuafl hefði ekki minnkað í slátrun í samræmi við fækkun á sláturfé.  Það mætti lengja umr. mjög og fara út í fleiri atriði þessara mála því þau eru margslungin og flókin. Ég ætla ekki að gera það á þessu stigi málsins. Það gefst kannske síðar tækifæri til þess.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara út í almenna landbúnaðarumr., en vil vekja athygli á örfáum atriðum. Hv. 11. landsk. þm. talaði um að það hefði fjölgað við slátrun og kjötvinnslu og setti þetta í einn pakka. Þetta er í sjálfu sér mjög ónákvæmur málflutningur því það segir ekkert um það, sem er aðalatriðið, hvort fjölgað hefur við slátrunina sjálfa eða fækkað. Ég vona að við hv. 11. landsk. þm. séum sammála um að kjötvinnsluna sem slíka ber að efla. Það er vöruþróunin sem stuðlar að aukinni sölu á kjötinu. E.t.v. hefur það að einhverju leyti staðið kjötsölu fyrir þrifum að vöruþróunin hefur ekki verið jafnhröð á því sviði og t.d. í mjólkuriðnaði þó átt hafi sér stað miklar framfarir. En ég vildi víkja nokkrum orðum að hv. 2. þm. Austurl. þar sem að hann gat þess að sláturhúsin væru engin óskaeign fyrir stofnlánadeildina eða Byggðasjóð. Það er samt svo að það er stofnlánadeildin sem gengur grimmast fram í því að láta bjóða þessi hús upp og hefur mjög svo þrjóskast við að vilja semja um að lánum sé skuldbreytt og menn fái ráðrúm til að breyta rekstri. Byggðasjóður hefur fylgst vel með þeim hugmyndum sem t.d. liggja fyrir á Patreksfirði og ætlunin er að framkvæma þar til að auka veltu þess fyrirtækis og reyna að tryggja að hægt sé að greiða þær skuldir til baka sem þarna eru. Aftur á móti hefur Byggðasjóður hikað við að líta á það sem sitt hlutverk að lána fjármuni til að greiða skuldir við stofnlánadeildina. Ég verð að segja eins og er að mér þætti æskilegra að þeir herrar sem þar eru athuguðu að Fiskveiðasjóður og ýmsir aðrir hliðstæðir stofnfjársjóðir hafa þurft að endurlána undir sumum kringumstæðum. Þegar þær aðstæður skapast eins og hafa skapast t.d. á Patreksfjarðarsvæðinu að sauðfé er skorið þar niður vegna riðu, þá hlýtur það að vera eðlileg krafa og réttlætanlegur grundvöllur fyrir því að hægt sé að fá framlengingu lána. Byggðasjóður mun að sjálfsögðu vinna að hinu, eins og eðlilegt er, að reyna að stuðla að því að þarna sé hægt að koma á fjölbreyttari rekstri. Það er sjálfsagt mál, en mér þætti vænt um ef stofnlánadeildin hyrfi frá þeim hugsunarhætti að æskilegt væri fyrir hana að eignast sláturhúsin.



Herra forseti. Ekki veit ég hvaðan hv. þm. koma þessar hugmyndir.

Uppboðsbeiðni.

Uppboðsbeiðni? Það hefur ekki verið samþykkt nein uppboðsbeiðni í stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins í sambandi við þetta. Það veit ég mætavel sem stjórnarmaður þar. Það hefur heldur aldrei verið talað um að Byggðasjóður tæki á sig skuldgreiðslu af því sem stofnlánadeildin á útistandandi hjá þessum sláturhúsum, það veit hv. þm. líka mjög vel. Það hefur aldrei verið um það rætt. Hins vegar er meginskuldin við stofnlánadeildina og það er furðulegt hve Byggðasjóður hefur komið lítið inn í þetta dæmi um sláturhúsin bæði. Ég tek dæmi af sláturhúsinu í Breiðdal sem á sínum tíma var mikið byggðamál. Það eru ekki nema líklega 600 þús. af skuldum þess áhvílandi hjá Byggðasjóði og Byggðasjóður hefur ekki treyst sér til að taka á því litla máli. Hins vegar er um nokkurra milljóna skuld að ræða hjá stofnlánadeildinni og alls ekki útséð um hvernig þar muni verða tekið á málum. Við höfum lýst því yfir og lýstum því yfir í viðræðum við Byggðasjóð, sem mér sýnist á öllu að hv. þm. viti ekki um, við formann stjórnar, hv. þm. Stefán Guðmundsson, sem gæti borið vitni um þessar viðræður hér, og framkvæmdastjóra, að stofnlánadeildin væri fyrir sitt leyti tilbúin að taka á þeim skuldum sem að henni snúa ef Byggðasjóði kæmi inn í myndina hvað aðrar skuldir snertir. Og ég spyr hv. þm.: Hefur Byggðasjóður nokkurn tíma tekið alvarlega á þessu máli, t.d. varðandi Breiðdalsvík, og tekið á öðrum skuldamálum en snerta stofnlánadeildina? Mér er ekki kunnugt um það. Ef svo er, þá væri rétt að fá það upplýst og hvað stjórn Byggðasjóðs hafi ákveðið að gera. En uppboðsbeiðni á þessum sláturhúsum hefur ekki verið samþykkt í stjórn Stofnlánadeildar landbúnaðarins. Um það get ég upplýst hér og nú.



Herra forseti. Ég fagna því sem kom fram í ræðu hv. flm. áðan og leyfi mér að skilja það svo að hann haldi ekki eins við þær áherslur sem komu fram í framsöguræðu hans, að hægt sé að forsvara léleg skil til landbúnaðarins með því að það skorti grundvöll fyrir rekstur sláturhúsa. Ég tel að það sé mjög þýðingarmikið að menn geri upp við sig að þetta tvennt er ekki hægt að tengja saman. Það væri sjálfsagt ekki stór vandi í sjávarútvegi, iðnaði eða í öðrum atvinnugreinum hér á landi ef ekki þyrfti að standa skil á öðrum greiðslum en vinnulaunum. Það er afar þýðingarmikið að gera sér grein fyrir þessu og ekki síst vegna þess að það er ærið ofarlega í mörgum forsvarsmönnum, m.a. s. í landbúnaði, að þetta sé eðlilegt eins og það er þó það jafnvel vanti 2/3 hluta af laununum upp á eins og gerðist á s.l. ári. Sú athugasemd kom fram hjá hv. þm. Ólafi Þórðarsyni að tölurnar sem ég vitnaði til, um tvöföldun mannafla á 20 árum í slátrun og kjötiðnaði, væru ónákvæmar. Ég veit ekki um neinar tölur þar sem þetta er aðgreint. Hv. þm. hafði líka orð á því að það hefði nú upp á síðkastið náðst góður árangur í sambandi við mjólkuriðnaðinn sem hefði m.a. orðið til þess að auka mjög sölu á mjólkurvörum. En þar er samt mannaflaaukning helmingi minni en í kjötinu og er það byggt á sömu heimildum. Ég held því að menn eigi ekki að vera svo óskaplega viðkvæmir og rjúka alltaf upp til handa og fóta til varnar milliliðunum í landbúnaði þó á það sé minnst hvort huga þurfi að úrbótum og að þar sé skapað aðhald fram yfir það sem verið hefur.



Herra forseti. Hv. 2. þm. Austurl. nafngreindi tvö sláturhús sem væru undir hamrinum. Hvort sem hann hefur samþykkt það í stofnlánadeild eða ekki hefur honum verið fullkunnugt um að leitað hefur verið eftir uppboðum. Ella hefði hann ekki vitað að þau væru undir hamrinum. Það kom einnig fram í hans máli að þessi mál hefðu verið rædd í sumar. Ég undirstrika að mér vitanlega liggja ekki fyrir áætlanir um hvaða starfsemi hægt væri að taka upp í sláturhúsinu fyrir austan til að auka þar veltu og umsvif. Það verður að sjálfsögðu að skoða og ég er sannfærður um að Byggðasjóður telur það sitt hlutverk að lána til slíkrar uppbyggingar eftir að hugmyndir eru fram komnar um hvað hægt væri að gera í því sambandi. Hins vegar liggur fyrir að búið er að taka ákvarðanir um hvað æskilegt væri að gera á Patreksfirði. Engu að síður hefur stofnlánadeildin allt til þessa ekki viljað ganga að samningum um framlengingu lánanna. Þetta var það sem ég fullyrti hér áðan og þetta vil ég standa við.



Herra forseti. Það er örstutt athugasemd. Ég er ekki viss um að við hv. 11. landsk. þm. höfum skilið algerlega hvor annan eða hvort við erum að tala um nákvæmlega það sama. Hann er að tala um að leggja niður það umboðssölukerfi á kjötinu sem nú er við lýði, en að sláturhúsin kaupi kjötið af bændum á ákveðnu verði að hausti og borgi þeim það út og síðan skeiki að sköpuðu um hvort þeim tekst að selja það og á hvaða verði, það sé þá þeirra áhætta. Ég er ekki búinn að sjá að þetta fyrirkomulag mundi skila bændum, þegar til lengri tíma er litið, betri kjörum en núna er og ég er ekki tilbúinn að skrifa undir það, án þess að ég fari þó að hefja umr. um þetta mál nú því að það er ekki beinlínis skylt því máli sem ég var að flytja. Það kerfi sem nú er við lýði er þannig, að kjötið er í umboðssölu og bændum er skilað því verði sem fæst fyrir það. Ef það fæst meira en grundvallarverð er því skilað til bænda, en ef vantar upp á vantar upp á verðið til bænda. Ég ætla ekki að fara að setja á langar ræður um það núna hvort breyta eigi þessu fyrirkomulagi, en ég er ekki tilbúinn að skrifa undir það nú með hæstv. 11. landsk. þm. Hann segir þær fréttir að mannaflaaukning í mjólkuriðnaði hafi verið helmingi minni en í kjötiðnaði, það sýnir kannske að það er hagkvæmni í mjólkuriðnaði og hann er kannske ekki eins alvondur og er að skilja á blöðum þar sem oft má lesa greinar um að þetta sé mesti óþurftariðnaður og óráðsía þar gífurlega mikil. Því ber ekki saman við upplýsingar sem við fáum nú frá hv. 11. landsk. þm.



Herra forseti. Hér er um hið athyglisverðasta mál að ræða sem er auðvitað fyrst og fremst byggðamál og landbúnaðarmál, enda hefur umr. þróast þannig að menn hafa farið að ræða landbúnaðarmál almennt, m.a. útborgun á afurðum bænda. Ég ætla ekki að hætta mér mikið út í þá umr., heldur nota tækifærið til að lýsa yfir stuðningi mínum við efnisinnihald þeirrar till. sem hér liggur fyrir um að gerð verði könnun á uppbyggingu og rekstrargrundvelli sláturhúsa. Eins og allir vita hefur á undanförnum árum verið gert mikið af því að byggja dýr og vönduð sláturhús vítt um landið, sem svo sannarlega var full nauðsyn á, a.m.k. í mörgum tilfellum, en grundvöllur fyrir rekstri þessara sláturhúsa er mjög hæpin sökum þess að nýtingartíminn á þessum dýru húsum er mjög stuttur og það hvíla á þessu þungar greiðslubyrðar í afborgunum og vöxtum. Sláturkostnaðurinn er þar af leiðandi gífurlega hár vegna lélegrar nýtingar þessara húsa. Það er fróðlegt að velta því fyrir sér hvern þátt mikill sláturkostnaður á í þeim erfiðleikum sem landbúnaðurinn glímir við um þessar mundir. Það kemur upp í hugann í þessu sambandi hvað hefur verið að gerast í milliliðastarfseminni í landbúnaðinum í höfuðborginni að undanförnu. Eins og við munum kom það upp í umr. á dögunum að það væri fyrirhugað að byggja hér í Reykjavík 100 þús. rúmmetra hús þar sem ætti að fara fram úrvinnsla á kjöti. Þetta var kölluð kjöthöll og ekki að ástæðulausu vegna þess að hér er um gríðarlega stórt mannvirki að ræða. Þetta 100 þús. rúmmetra hús svarar til þess að ef lofthæð væri þar um 4 m, sem er kannske ekki óeðlileg stærð í iðnaðarhúsnæði, væri flatarmálið líklega um 2.5 hektari hvorki meira né minna. Þetta kostar auðvitað fleiri hundruð milljóna króna. Í þessu sambandi er fróðlegt að rifja upp hvað hefur gerst fleira hérna á svæðinu, eins og t.d. bygging á húsnæði Osta- og smjörsölunnar og bygging Mjólkursamsölunnar hérna uppi á hálsi. Mér skilst að hérna séu bændur einnig að byggja gríðarlega stórt hótel. Svo á að koma kjöthöll til viðbótar. Auðvitað hlýtur þetta að hafa einhver áhrif á afkomu landbúnaðarins, ég held að það geti ekki hjá því farið, eða á verðið til neytenda. Mér finnst ólíklegt annað. Hins vegar hefur maður heyrt þau svör hjá þeim sem standa fyrir þessum framkvæmdum, sem eru raunar sömu svörin og maður heyrir frá Seðlabankanum í sambandi við byggingu hans, að þessar byggingar séu hvorki borgaðar af neytendum né þeim sem framleiða vörurnar. Peningarnir hreinlega detta niður úr loftinu og það er engin sem borgar þetta. Þetta hefur maður heyrt, en auðvitað getur það ekki verið rétt. Þetta hlýtur að hafa einhver áhrif á afkomu landbúnaðarins og einnig hlýtur það að hafa áhrif á verð landbúnaðarvaranna til neytenda. Ég held að þessi till. sé mjög þörf að því leyti til að þarna verði skoðuð nýtingin á fjárfestingunni í sláturhúsunum og þá líka því húsnæði sem landbúnaðarvörurnar eru unnar í. Í því sambandi held ég að full þörf sé á að athuga einmitt þessa fyrirhuguðu kjöthöll og nauðsyn þess að reisa hana hér. Ég held raunar að það sé algerlega óþarft því það sé nóg húsnæði vítt og breitt um landið í sláturhúsunum, sem eru vannýtt, sem væri hægt að nota til að vinna kjötvörur og auðvitað miklu eðlilegra að gera það á því svæði þar sem landbúnaðarframleiðslan á sér stað að öðru leyti.



Herra forseti. Ég fagna því að heyra það hjá hv. 5. þm. Vestf. að tekin hafi verið ákvörðun um nýja starfsemi í sláturhúsinu á Patreksfirði. Það er nokkuð sem ég hef ekki heyrt. Ég vissi að það stóð til, og það var einmitt fulltrúi frá Stofnlánadeild landbúnaðarins sem tók þátt í viðræðum við heimamenn þar ásamt fulltrúa frá Framkvæmdastofnun ríkisins um að kanna leiðir til nýrra verkefna þar, alveg eins og eystra. Ég fagna því að það hefur verið gert. En hinu er ekki að leyna að stofnlánadeildin er vissulega í miklum vanda, og það veit ég að hv. þm. Stefán Valgeirsson getur staðfest enn betur á eftir, þegar um svo stórkostlega skuld er að ræða eins og þarna er á ferðinni og lausaskuldir þar að auki við fjölmarga aðila sem enginn veit hvernig út úr á að sjá. Ég vil taka það fram að ég minntist aldrei á það í minni ræðu að þessi hús væru komin undir hamarinn, en ég sagði að þau væru komin að gjaldþrotastigi og þar hafa þau verið lengi. Stofnlánadeildin hefur sannast sagna, miðað við þessar háu skuldir og þessi miklu vanskil, sýnt geysimikla biðlund við þessa aðila af eðlilegum ástæðum og vegna þeirra aðstæðna sem þarna hafa skapast. Þetta eru ekki vanskil bara núna eða eitthvað sem er nýtilkomið, heldur eru margra ára vanskil, eins og hv. þm. veit, á ferðinni þarna.



Herra forseti. Sú till. sem hér liggur fyrir er þörf og tímabær því að sannleikurinn er sá að það eru ekki eingöngu þessi tvö sláturhús, sem hafa hér verið nefnd, sem eiga í erfiðleikum, heldur munu þau vera fleiri. Hv. þm. átta sig vonandi á því að hér er um erfitt mál að ræða. Það eru enn mjög mörg sláturhús á undanþágu. Dýralæknar og heilbrigðisnefndir segja til um hver útbúnaður þurfi að vera til þess að leyfilegt sé að það fari fram slátrun á búpeningi. Þetta hefur leitt til þess að byggð hafa verið á undanförnum árum ný sláturhús þar sem ástandið hefur verið einna verst. Það var nefnd sem gerði tillögur um þessa uppbyggingu og þróunin hefur orðið sú að sláturhúsum hefur fækkað mjög á s.l. 14–15 árum. Svo gerist það að stórfækkun verður á búpeningi víða og þá er enginn grundvöllur fyrir því að reka þessi hús. Það kemur fram í því að t.d. þau tvö hús sem hér hafa verið nefnd hafa í sjálfu sér engan rekstrargrundvöll. Jafnvel þótt þau þyrftu ekki að standa undir neinum kostnaði af upphaflegum byggingum mundi samt sem áður ekki gera betur en reksturinn sjálfur stæði undir þessari starfsemi. Þetta er auðvitað byggðamál og ekkert var óeðlilegt þó Byggðasjóður hlypi þarna að einhverju leyti undir bagga. Ég vil staðfesta það, sem hv. þm. Helgi Seljan sagði, að enginn áhugi er fyrir því í stjórn stofnlánadeildar að eignast sláturhús, það er af og frá, en það þarf að finna lausn á þessu máli. Það verður ekki gert með öðru en sameiginlegu átaki Byggðasjóðs, stofnlánadeildar og stjórnvalda. Ég fagna því þessari till. Það er misskilningur að stofnlánadeild vilji fara í uppboð á þessum húsum. Hins vegar eru ákveðnar reglur um hvernig skuli fara með skuldir sem ekki innheimtast og forstöðumaður stofnlánadeildar hefur þar ákveðin fyrirmæli að fara eftir. Það geta ekki liðið mjög mörg ár þannig að ekkert sé gert í þessu máli. Þess vegna liggur á að finna lausn í þessu. Síðasti ræðumaður var að tala um Osta- og smjörsöluna og þær byggingar sem eru hér á vegum bændasamtakanna. Nú þekki ég ekki uppbygginguna hjá Mjólkursamsölunni og ætla ekki að fjalla um það, en ég þekki nokkuð til um Osta- og smjörsöluna. Með tilkomu hennar hafa Eyfirðingar t.d. ekki þurft að borga í sölulaun nema 1/4 af því sem þeir urðu að borga fyrir þá tíð að Osta- og smjörsalan hóf hér sína starfsemi. Þetta skulu menn athuga. Raunar veit ég að hún hefur verið ávinningur fyrir bæði framleiðendur og neytendur. Við skulum ekki slá því föstu að t.d. fullkomin vinnslustöð í Reykjavík verði til þess að varan verði dýrari eða framleiðendur fái minna fyrir hana. Ég held að eins og nú er komið sé líklegt að fullkomin vinnslustöð yrði til þess að það yrði meira neytt af kjötvöru. Ég held að það sýni reynslan. Hvernig á að koma þessum málum fyrir er svo annað mál, hvort það á endilega að byggja þetta allt hér eða annars staðar. Ég er ekki fagmaður í því. En ég vil hafa alla fyrirvara á því og samþykki ekki að það sé endilega víst að það sé af hinu neikvæða að byggð sé t.d. fullkomin kjötvinnslustöð hér eða annars staðar. Ég hygg einmitt að þetta hafi verið nauðsyn og sé nauðsyn nú ekkert síður en í sambandi við þá reynslu sem við höfum af Osta- og smjörsölunni. Það var verið að koma hér með miða til mín þar sem segir að það muni hafa komið fram uppboðsbeiðni á Patreksfirði, hafi verið send nýlega án samþykktar stofnlánadeildar. Helgi Seljan kom með þennan miða hér inn. Þetta eru nýjar upplýsingar sem ég hafði ekki hugmynd um og ég harma að það hafi verið farið fram á uppboð. Hitt er annað mál að samþykktin sem við gerðum var sú að það skyldi reynt að fá niðurstöðu um aðgerðir fyrir árslok 1984. Þeir menn sem fóru til að athuga þetta, einn frá Byggingastofnun landbúnaðarins og annar frá Byggðasjóði, hafa ekki gefið stjórn stofnlánadeildar skýrslu og þess vegna ekki tímabært að senda uppboðsbeiðni. Ég harma þetta og það mun verða tekið fyrir á fundi á miðvikudaginn hvernig á þessu stendur. Meðan er verið að kanna þetta betur verður uppboði frestað. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en ítreka að ég tel till. tímabæra og mjög gott að það sé farið ofan í þessi mál. Umræðan um þessi mál er yfirleitt neikvæð. Hún er sprottin af því að menn hafa lítinn skilning á þessum málum, hvernig þau eru. Flestir sem um þau tala og þeir sem tala mest um þetta yfirleitt vita minnst um hvernig þessi mál eru, því miður.



Herra forseti. Ég vil taka undir það með hv. þm. sem síðast talaði að bygging vinnslustöðva í Reykjavík þarf ekki að vera af hinu neikvæða. Hér mun hafa verið vikið að fyrirhugaðri byggingu Sláturfélags Suðurlands í Reykjavík og það er ekkert undarlegt þó að Sláturfélagið hugsi nú til að endurbyggja þau hús sem það byggði í upphafi þessarar aldar. Ég held að góðar vinnslustöðvar séu ekki einungis til að tryggja hag framleiðandans, bóndans, heldur líka til að tryggja hag neytandans. Ég veit ekki betur, og verð vonandi leiðréttur ef það er rangt hjá mér, en að Íslendingar reki miklar verksmiðjur í Ameríku þar sem þeirra aðalfiskmarkaður er. Er þá nokkuð undarlegt þó að bændur telji best fyrir sig að hafa sína fullkomnustu kjötvinnslu einmitt þar sem aðalmarkaðurinn er? Þetta mun vera mat stjórnar og forstöðumanna Sláturfélags Suðurlands og ég mun ekki halda öðru fram en það geti verið rétt. Það sem fékk mig til að koma hér upp var kannske fyrst og fremst það að ekki hefur komið hér fram að eitt af vandamálum sláturhúsanna í dag er að sláturkostnaður er stórlega vanmetinn í verðlagsgrundvelli landbúnaðarins s.l. líklega tvö ár. Þetta er vitanlega vegna hins mikla þrýstings að reyna að halda verðinu á landbúnaðarafurðum niðri. En þetta kemur niður á afurðasölufélögunum þannig að þau eiga erfiðara með að borga bændum út það afurðaverð sem þeir eiga að fá og eiga rétt á. Í annan stað hafa kröfurnar til bættra sláturhúsa, til vöruvöndunar og heilbrigðisþjónustu vaxið alveg stórkostlega á undanförnum árum. Er það ekki af hinu góða? Er ekki verið að tryggja hag neytandans líka með því að vinna að almennri vöruvöndun í landinu og framleiðslu góðrar vöru? Hitt er svo annað mál að ég hef ekki mikla trú á því að hægt væri að nýta sláturhúsin, nema þá á einstaka stað, til annars en slátrunar vegna þess að þar sem er blandaður búskapur, mjólkurframleiðsla og sauðfjárbúskapur, verða sláturhúsin meira og minna notuð allt árið. Þar sem ég er kunnugastur er sláturhúsið t.d. opnað til slátrunar einu sinni til tvisvar í mánuði vegna slátrunar nautgripa. Ég veit ekki hvort ég hef ástæðu til að lengja þessa umr. meira. Ég vildi aðeins að þetta kæmi fram um notkunartíma sláturhúsanna. Í 4–6 vikur er slátrað þar á hverjum degi. Þetta hlýtur því að verða ákaflega dýr rekstur. Og eins og ég sagði áðan eru stöðugt meiri kröfur gerðar til bættra húsakynna. Ég held þess vegna að nauðsynlegt sé, eins og hér hefur komið fram, að Byggðasjóður komi til skjalanna og grípi inn í á einn eða annan hátt. En hins ber svo líka að gæta að það hlýtur að þurfa að setja eitthvert lágmark fyrir því að hægt sé að byggja sláturhús og reka það þar sem framleiðslan er lítil. Annars verður engin nýting á fjármagninu.



Herra forseti. Ég hlýt nú að hafa misst úr eitthvað áðan því að umr. fer svo vítt um völl fyrir utan efni till. Auðvitað hlýtur starfsemi sláturhúsa eðli málsins skv. að verða nokkuð óhagkvæmur rekstur. Eins og fram kom hjá síðasta ræðumanni er það 6–8 vikna nýtingartími á hverju ári sem þarna er um að ræða og sífellt eru gerðar vaxandi kröfur um aukið hreinlæti og vinnuaðstöðu alla. Einhvern veginn læðist sá grunur að mér líka að rekstur sláturhúsa, eins og reyndar annarra fyrirtækja í landinu, sé misjafn og að ein lausn muni varla duga til að sinna þörfum allra þeirra sem þar eiga hlut að máli. Út af því hvort aðra starfsemi megi reka í húsakynnum sláturhúsa, þá er það sjálfsagt rétt að það er ekki um auðugan garð að gresja. Þó er það svo, að kjötvinnsla fer fram í húsakynnum sumra þeirra og með starfsliði sem starfar við sláturhúsin ella. Það má benda á að refafóður mætti vinna í húsakynnum nokkurra þessara sláturhúsa og er gert reyndar. Þá hefur verið hafin framleiðsla á gæludýrafóðri, sem einnig mætti koma við í þessum húsakynnum, þannig að það eru e.t.v. einhverjir móguleikar til annarrar starfsemi en hinnar hefðbundnu. Ég hneigist nú til þess að taka undir það með hv. þm. Helga Seljan að Byggðasjóður og landbrn. gætu hugsanlega verið búin að láta sig málið nokkru skipta og ættu e.t.v. að vita meira um það sem hér er verið að fjalla um. En ég kom hér aðallega upp út af því að það var minnst nokkrum sinnum á staðgreiðslu á afurðum til framleiðenda. Nú er í gildi enn ákveðið stjórnarsamstarf milli Sjálfstfl. og Framsfl. Í haust er leið var birt plagg sem nefnt hefur verið samkomulag formanna stjórnarflokkanna. Í því plaggi stendur í kafla um landbúnaðarmál, með leyfi forseta: „Í samráði við fulltrúa bænda, vinnslustöðva og neytenda verði verðlagningu landbúnaðarafurða hagað þannig að verð til bænda annars vegar verði ákveðið sérstaklega og hins vegar sjálfstætt til vinnslustöðva og í smásölu, enda verði verðjöfnun tryggð. Endurskoðun fari fram á ákvæðunum um verðjöfnun svo sem vegna fjármagnskostnaðar af fjárfestingu.“ Og liður 8.6: „Framleiðendur fái fulla greiðslu fyrir afurðir sínar sem næst við afhendingu, enda verði vinnslustöðvum með afurðalánum gert það kleift.“ Við þetta samkomulag ætlast ég að sjálfsögðu til að verði staðið.



Herra forseti. Ég leyfi mér hér með að flytja till. til þál. um varnir gegn fisksjúkdómum í fiskeldisstöðvum og vötnum. Meðflm. mínir eru alþm. Eyjólfur Konráð Jónsson, Davíð Aðalsteinsson og Gunnar G. Schram. Þáltill. er á þskj. 449 og svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að gera nú þegar gangskör að því að varnir gegn fisksjúkdómum verði stórefldar og ráðið verði hæft starfsfólk til að fylgjast með fiskeldisstöðvum og aðstoða í baráttunni gegn fisksjúkdómum bæði í stöðvunum og hinum dýrmætu veiðivötnum landsins.“ Fiskirækt er tiltölulega ung atvinnugrein hér á landi og má segja um hana að við hana séu miklar vonir tengdar. Það er ekki ágreiningur um það að ef vel tekst til eigi hún eftir að verða styrk stoð í atvinnu- og efnahagslífi okkar Íslendinga í náinni framtíð. Það er enginn ágreiningur um það að miðað við margar aðrar þjóðir, sem fiskirækt stunda, er aðstaða okkar Íslendinga afburða góð svo að miðað sé við landkosti. Á ég þá einkum við heita vatnið sem við notum til að hraða vexti fiskjarins. Það er margt gott gert í sambandi við fiskirækt hér á landi, m.a. það að við höfum flutt inn erlenda þekkingu og við höfum líka eignast þekkingu af eigin reynslu. Hins vegar höfum við líka gert mistök í okkar fiskirækt sem minna okkur á það að í þessum efnum þarf að standa vel að verki. Fiskirækt er viðkvæm og vandasöm atvinnugrein sem krefst bæði vísindalegrar þekkingar og reynslu. Það er því ekkert undarlegt þótt þessi tiltölulega unga og vaxandi atvinnugrein hafi auknar kröfur og þarfir í sambandi við faglega þekkingu og vísindalega aðstoð. Í hinum hefðbundnu landbúnaðargreinum höfum við Íslendingar byggt upp kerfisbundið heilbrigðiseftirlit og heilbrigðisþjónustu. Mér er sem ég sjái hvar þessar greinar stæðu án þeirrar þjónustu. Það er ábyggilega ekki ofsagt að þörfin fyrir kerfisbundna heilbrigðisþjónustu í fiskirækt er jafnbrýn og í hinum hefðbundnu landbúnaðargreinum. Við höfum nú þegar beiska reynslu af ýmsum uppákomum í sambandi við fisksjúkdóma. Við höfum líka reynslu af því hversu mikilvægt það er að fisksjúkdómar uppgötvist sem fyrst svo að hægt sé að einangra þá og eyða þeim. Svo er líka hitt, að koma í veg fyrir það að sýktum fiski sé dreift milli fiskeldisstöðva og út í hin dýrmætu veiðivötn landsins. Það er því aðkallandi nauðsyn að koma upp kerfisbundnu heilbrigðiseftirliti í eldisstöðvunum og hafa í frammi viðeigandi aðgerðir gegn fisksjúkdómum, bæði í stöðvunum og í veiðivötnunum. Þörfin fyrir slíkar aðgerðir er þeim mun brýnni fyrir það að nú fara fleiri og fleiri út í fiskeldi og má því ætla að sums staðar skorti nokkuð á að nægileg þekking og reynsla sé fyrir hendi. Á undangengnum árum hefur aðeins einn fisksjúkdómafræðingur verið starfandi hér á landi og þótt hann sé mikill ágætismaður hefur hann bæði skort aðstoð og aðstöðu til þess að því verkefni yrði valdið sem hér um ræðir. Það er ekki mitt að segja um það hvernig þær sjúkdómavarnir, sem hér um ræðir, verði best upp byggðar. Það hlýtur að koma til kasta sérfróðra manna. Hins vegar get ég fullyrt að þeir sem að fiskirækt vinna geti verið mér sammála um það að stórauknar varnir gegn fisksjúkdómum eru ein af meginforsendum fyrir velferð fiskiræktarinnar í landinu. Ég sé reyndar ekki ástæðu til að vera að fjölyrða meira um þetta að sinni. Ég leyfi mér að vona að hv. alþm. sjái hina miklu nauðsyn sem hér er á og veiti þessu máli góðan framgang. Herra forseti. Ég vil að lokum óska þess að þessari till. verði vísað til atvmn.



Herra forseti. Hér er mál sem við hljótum að hafa miklar áhyggjur af, þ.e. sá sjúkdómur sem hefur komið fram, ekki síst í fiskeldisstöð ríkisins í Kollafirði. Það fer ekkert á milli mála að það eru margir sem telja að í fiskeldi séu miklir möguleikar hér í landi þó að allt of litlar tilraunir og rannsóknir hafi verið gerðar í því efni. Af þessum ástæðum fór ég að reyna að afla mér upplýsinga um það hvers konar sjúkdómur væri þarna á ferðinni og hver væri reynsla annarra, t.d. Norðmanna, af þessum sjúkdómi. Ég hef hér fengið í hendur punkta frá manni sem þekkir þarna nokkuð til og mér finnst rétt að sumt af því sem hann sendir mér komi fram hér í umr. um þetta mál vegna þess að ég get ekki betur séð en að af þeim upplýsingum megi læra töluvert. Hann byrjar á því og segir að þessi nýrnasjúkdómur, sem gangi undir skammstöfuninni BKD, hafi í fyrsta skipti verið uppgötvaður árið 1930 í tveimur ám í skotlandi. Síðan þá hefur sjúkdómsins orðið vart í Bandaríkjunum, í Frakklandi, Ítalíu, Júgóslavíu, Kanada, Tyrklandi, Englandi og á Spáni. Má því segja að hann hafi mikla útbreiðslu. Í Noregi varð sjúkdómsins fyrst vart 1980 í tveimur klak- og seiðaeldisstöðvum og í þremur sjóeldisstöðvum. Eftir það hefur BKD herjað víða í fiskeldisstöðvum Norðmanna. Þrátt fyrir rannsóknir og upplýsingasöfnun fisksjúkdómafræðinga hefur ekki tekist að sýna fram á hvernig sjúkdómurinn berst á milli stöðvanna. Ekki er um að ræða sameiginlegt upphaf fisks í þessum sýktu stöðvum og ekki hefur heldur tekist að sýna fram á að smitið sé í vatninu sem rennur í stöðvarnar. BKD er krónískur sjúkdómur sem í flestum tilfellum leiðir til sýnilegra breytinga í nýrum. Orsök sjúkdómsins er baktería og ef ekki fisknum tekst að einangra sýkinguna verður stöðugt stærri hluti nýrnanna sýktur. Einnig er hægt að sjá breytingar í lifur og milta. Breytingar í áðurnefndum líffærum lýsa sér sem hvítir hnúðar og geta náð stærð kaffibaunar. Hnúðarnir geta einnig fundist í fiskikjötinu, eins og hann kemst að orði. Í lifur og milta líta þeir út eins og hvítir dropar. Þar er um að ræða dauðan vef. Í slæmum tilfellum getur fiskurinn haft útstandandi augu og útþaninn búk og maga. Sýkt seiði í fersku vatni fá stundum sára húð. Hægt er að uppgötva sjúkdóminn snemma við slátrun. Annars getur útbreiðslan orðið meiri og meiri án þess að nokkur taki eftir því. Það er mismunandi hvað langan tíma sýkingin tekur og sennilega breytilegt frá einum fiski til annars og háð mótstöðueiginleikum hvers einstaklings gegn bakteríunni. Lyfjameðhöndlun leiðir venjulega af sér að fiskurinn verður frískur á meðan hann fær lyf en síðan heldur sjúkdómurinn áfram eftir að lyfjameðferð er hætt. Margar stöðvar hafa hins vegar lært að lifa með sjúkdómnum. Hitastig vatns og sjávar, harðleiki vatnsins og hvernig vatnið er samsett virðist hafa mikil áhrif á þennan sjúkdóm. Í þessu felst að Norðmenn hafa ekki getað komið í veg fyrir útbreiðslu þessa sjúkdóms. Þetta sýnir okkur að þessi sjúkdómur er mjög útbreiddur. Þetta segir okkur líka að Norðmenn hafa lært að lifa með honum, þ.e. þeir hika ekkert við að auka fiskeldið þrátt fyrir það að þessi sjúkdómur herji hjá þeim. Ég held að það sé nokkuð stórt atriði að þeir, sem eiga að fjalla um þessi mál, reyni að fá upplýsingar um allt sem þessu viðkemur hjá þeim sem eru að reyna að berjast við þennan sjúkdóm, t.d. í Noregi þar sem lengst er komið í þessum fiskeldismálum, og haga sinni starfsemi skv. þeirra reynslu. Ég hygg að fiskeldið verði að reyna að fá hrygningarfisk sem er heilbrigður og þannig að það sé öruggt að hrogn séu tekin úr heilbrigðum fiski. Það kann að vera að við þurfum ekki að verða fyrir stórum áföllum þrátt fyrir þennan sjúkdóm. Hver veit nema þessi sjúkdómur sé búinn að vera lengi í fiski hér eins og er í nágrannalöndunum, hver veit? Ég held að það viti enginn. A.m.k. er þessi sjúkdómur þekktur í Bretlandseyjum, í Kanada, í Ameríku og víðar eins og fram kom hér áður. En það þarf auðvitað að taka á þessu máli þannig að við verðum fyrir sem minnstum áföllum og horfast alveg í augu við það að það kann að vera að við getum ekki útrýmt honum.



Herra forseti. Þetta voru fróðlegar upplýsingar sem komu fram hjá hv. 3. þm. Norðurl. e. Stefáni Valgeirssyni og var vissulega merkilegt á að hlýða. En erindi mitt hingað er kannske af svolítið öðrum toga en beinlínis það að bæta upplýsingum við um þetta atriði. Það kom í huga minn, þegar frsm. var að flytja hér ræðu sína, að ég var á ferðinni í Noregi fyrir einu ári síðan. Þá hitti ég þar gamlan skólabróður í barna- og gagnfræðaskóla sem hafði sest þar að og búið þar s.l. 20 ár og komist þar vel af. Ég fór að ræða við hann um það að það væri áreiðanlega mikill vaxtarmöguleiki í fiskirækt á Íslandi, það væri slæmt til þess að vita að við hefðum ekki eflst í þessari grein með sama hætti og þeir Norðmenn hefðu gert. Nú bind ég miklar vonir við það að við munum koma upp öflugri útflutningsgrein á þessu sviði. Þá sagði þessi Íslendingur: Nei, láttu þér ekki detta það í hug. Íslendingar eru göslarar, en fiskiræktin er nákvæmnisvinna. Það fer áreiðanlega allt í vaskinn hjá okkur. Mér brá auðvitað, fannst þetta harður dómur. Kannske var þetta sagt að hluta til í gamni, en þegar maður lítur yfir ýmislegt sem við höfum verið að spreyta okkur á á undanförnum árum virðist vera svolítið sannleikskorn í þessu. Ætli það sé ekki áratugur eða svo síðan mikil bylgja gekk yfir landið að nú ætti að hefja hér minkarækt því að hér væri aðstaða til minkaræktar langtum betri en víðast hvar annars staðar. Og minkaræktarbúin risu um allar trissur. Það leið ekki á löngu þar til þeir, sem ætluðu að verða ríkir á minkaræktinni, fóru að verða fyrir ýmiss konar áföllum af einu og öðru tagi. Mörg búin hættu starfrækslu og þetta var dýrt og þetta var áreiðanlega mörgum erfitt. Það fóru langtum fleiri út í þetta en greinilega réðu við það. Áföllin voru stór. Fyrir fáeinum árum fórum við að tala um að refarækt væri það sem mundi verða mjög til bjargar og menn hafa reist mörg refaræktarbú. En við höfum líka fengið að heyra tíðindi af verulegum áföllum á því sviði. Ég hitti bónda í sumar og gerði það að umtalsefni hvernig stæði á þessu. Er þetta ekki einmitt ágæt atvinnugrein sem getur leyst af hólmi hefðbundinn búskap að verulegu leyti? Hann var sammála því að þetta væri áreiðanlega nákvæmnisverk rétt eins og gamall skólabróðir minn í Noregi hafði sagt um fiskiræktina. Refaræktin og minkaræktin væru það líka. En hann sló því fram að það væri allt of mikil tilhneiging til þess að þeir, sem reyndust búskussar í venjulegum búskap, væru kannske styrktir til þess að fara út í refarækt. Ekki kann ég sönnur á þessu. En sá sem ekki kann til verka í hefðbundnum búskap og ætlar síðan að hefja nýja búskapargrein án þess að læra sér neitt til í þeim efnum, er ekki líklegur til þess að skila miklum árangri. Þá er allt eins líklegt að frá honum komi frekar áföll en árangur. Ég óttast það að í því, sem gamall skólabróðir minn nú búsettur í Noregi sagði, sé allt of mikill sannleiksneisti. Við megum helst ekki láta það henda í fleiri greinum og oftar. Ég er sannfærður um að fiskiræktin er nákvæmnisvinna og hún þarf að byggjast á vísindalegum grunni, eins og flest annað í atvinnuháttum. Í rauninni má segja að núna þessi árin hafi eftir margra ára tómlæti stjórnvalda hafist veruleg umræða og áhugi á fiskiræktinni. Allir stjórnmálaflokkar og allir stjórnmálamenn tala um það að í fiskiræktinni sé fólginn mikill hagvaxtarmöguleiki, þarna sé að finna nýja búgrein sem við gætum að hluta til byggt afkomu okkar á í framtíðinni og batnandi lífskjör. En hvað höfum við gert til þess að undirbúá það? Ekkert. Nánast ekkert. Það hefur að vísu verið rekin svolítil fiskiræktarstöð á vegum ríkisins hér uppi í Kollafirði af miklum vanefnum og venjulega við nöldur héðan úr þingsölum um það að þeir fjármunir sem þangað færu nýttust illa og færu til lítils. Hafa menn stundað einhverjar vísindalegar rannsóknir? Það er tæpast hægt að segja það. Það er upplýst að það sé einn aðili, sem kunni eitthvað fyrir sér í sjúkdómum í fiski, sem starfi við það. Ekki var það mikið. Við tölum um að við getum búið til góða fæðu handa fiskinum. Ég held að það sé ákaflega takmarkað sem hefur verið unnið að rannsóknum á því sviði. Ég veit að vísu að hér var prófað eitthvert mjöl til að gefa fiskum fyrir nokkrum árum síðan. Við fyrstu atrennu reyndist það nú ekki betur en svo að fiskarnir urðu eineygðir og fengu kryppu, en úr því hefur væntanlega verið bætt. Ég er ansi hræddur um að íslenska ríkið hafi gert lítið til að leggja grundvöll að þessari atvinnugrein. Þrátt fyrir hávær ummæli síðustu 3–4 árin kannast ég ekki við að ríkið hafi lagt fram neitt að marki til að undirbyggja þessa atvinnugrein, til að auka þekkingu í greininni, til að efla menn til lærdóms í greininni, til vísindalegra rannsókna hvort heldur að því er varðar vöxt, lifnaðarhætti, líklegar fóðurblöndur til þess að ná árangri eða neitt af því tagi. En ef við höfum trú á einhverri atvinnugrein er það einmitt þetta sem er eðlilegt að ríkið leggi fé til til að efla einhverja tiltekna atvinnugrein. Það er eðlilegt framlag ríkisins til atvinnuuppbyggingar langtum frekar en standa í því að reka Landssmiðju í 40 ár þegar hennar er í rauninni ekki þörf sem slíkrar og aðrir geta stundað þá atvinnustarfsemi. En að stuðla að vexti og stuðla að því að það náist góður árangur í nýrri atvinnugrein, það er hlutverk ríkisins. Nú er mikil uppbyggingaralda komin í gang. Það er verið að reisa fiskeldisstöðvar víða um völl, en grunnurinn sem byggt er á er að þessu leytinu veikur og þess vegna hætta á áföllum. Það eru þúsundir tonna sem menn ætla að framleiða. Hér ætlum við að reisa og er verið að undirbúa að reisa mjög stóra stöð, langtum stærri en þær sem reistar hafa verið í Noregi vegna þess að þeir hafa ekki einu sinni leyft svo stórar stöðvar. Það er ein skýringin á því að erlendir aðilar vilja eiga við okkur samvinnu um þessa stöð. En er ekki grunnurinn harla veikur? Þess vegna fagna ég þeirri till. sem hér er flutt af Vigfúsi B. Jónssyni og fleirum. Hún er áminning um það að sé ekki vel á haldið í þessum efnum getur illa farið. En ég minnist þess líka að á yfirstandandi fjárlögum eru 500 millj., ef ég man rétt, til eflingar nýrra atvinnugreina. Hvað ætli það sé stór fjárhæð sem á að verja í undirstöðurannsóknir, fræðslu, heilbrigðisvarnir, í það sem þessi till. fjallar um, af þessari 500 millj. kr. upphæð, í það að kenna mönnum til verks í fiskeldi? Ég hef ekki hugmynd um það. Það hefur hvergi komið fram hér á þingi. En ef menn vilja fá raunverulega framþróun í þessari grein og verjast áföllum ættu menn að huga að því að verja verulegum hluta af þessari upphæð einmitt til slíkra hluta, til rannsókna, til þekkingaröflunar, hvort heldur er varðandi heilbrigði, vöxt fiskjarins, rekstur, aðstæður eða hvað eina og þá líka að því er varðar fóðurgjöf og árangur í vexti miðað við þá mismunandi möguleika sem menn hafa á fóðuröflun til þessara stöðva hér innanlands. Ég hefði gjarnan viljað að menn sameinuðust um þessi mál hér í þinginu frekar en ríkið gerist aðili að einhverri svona stöð, að varið verði verulegum fjárhæðum til þess að þessi grein standi á traustum grunni og það rætist ekki þau orð sem hinn íslenski vinur minn og gamli félagi í Noregi viðhafði um framtíðarhorfur þessa atvinnubúskapar.



Herra forseti. Á síðari árum hefur verið mjög rætt um þá ríku nauðsyn að koma hér á landi á fót nýjum atvinnugreinum við hlið hinna hefðbundnu búgreina sem við höfum stundað frá fornu fari. Í þessu sambandi hefur einkum verið rætt um loðdýrarækt og fiskeldi. En það er deginum ljósara að til þess að setja á laggirnar og efla nýjar búgreinar þarf margt til að koma. Það þarf að skapa þeim skilyrði til vaxtar og þróunar. Að því er fiskeldi snertir, þá er það talin mjög álitleg búgrein, en því aðeins að henni verði sköpuð viðunanleg lífsskilyrði og þar kemur margt til greina að sjálfsögðu, ekki síst að þeir sem leggja stund á slíka atvinnugrein fái hæfilega fjármagnsaðstoð til þess að koma fótum undir sína starfsemi og fleira þarf þá til að koma. Á undanförnum árum hefur nokkuð verið unnið að þessum málum. Það má benda á Kollafjarðarstöðina sem aukin hefur verið á vegum ríkisins. Einnig hafa nokkrir einstaklingar lagt af mörkum mikla vinnu og fórnfýsi til þess að kanna þessi mál og undirbyggja langtíðarstarfsemi í þeim greinum. Ég nefni t.d. Lárósstöðina á Snæfellsnesi þar sem mikið hefur verið unnið að þessu verki. Samt er margt óunnið. Hv. 3. þm. Reykn., sem hér talaði síðastur, ræddi um að þetta væri mikil nákvæmnisvinna og við Íslendingar værum varla hæfir til þess að leggja stund á slíka vinnu, að mér skildist. Ef svo er, þá þurfum við að rækta okkur sjálf til þess að fást við slík verk en ekki gefast upp strax við þá mótbáru. En ég get getið þess svona til fróðleiks að vitanlega hafa margir sýnt þessum nýju búgreinum, ekki síst fiskeldi, áhuga á síðustu árum. Ég nefni sem dæmi að gamni mínu að nú fyrir skömmu síðan þegar stjórn Brunabótafélags Íslands kom saman á fund til þess að úthluta heiðurslaunum til margra álitlegra umsækjenda úr ýmsum atvinnugreinum, listum og vísindum, þá var sá maður, sem valinn var úr þeim hóp sem skipti nokkrum tugum, ungur fisksjúkdómafræðingur sem er að ljúka störfum erlendis. Sá styrkur, sem hann fær frá Brunabótafélaginu, á að gera honum kleift að halda áfram námi sínu í nokkra mánuði í viðbót, þar sem hann leggur stund á þessa sérfræði. Þetta er byggt á þeirri hugsun og þeirri staðreynd að einnig að þessu leyti verðum við að sjá fyrir því að skilyrði skapist hér á landi til að stunda fiskirækt. Það þurfa að vera til sérfræðingar sem kunna skil á þeim fisksjúkdómum sem gert hafa vart við sig hér á landi og eru að sjálfsögðu uggvekjandi nema menn finni við þeim góð ráð. Hér liggur fyrir till. til þál. um varnir gegn fisksjúkdómum í fiskeldisstöðvum og vötnum, þar sem sérstök áhersla er lögð á að varnir gegn fisksjúkdómum verði stórefldar. Ég sé ástæðu til þess að þakka hv. 2. þm. Norðurl. e., 1. flm. þessarar till., fyrir þetta framtak að ýta þessu máli hér á flot í sölum Alþingis og lýsi eindregnu fylgi mínu við þessa till.



Herra forseti. Ég fagna þeim undirtektum sem þessi þál. hefur fengið. Ég hrökk svolítið við þegar hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði, að vísu eftir öðrum, að við værum svo miklir göslarar að við mundum tæpast ná árangri í þessari atvinnugrein. Nú hef ég unnið að fiskirækt meira og minna í tvo áratugi og er henni því nokkuð kunnugur. Því miður veit ég um mörg slys í fiskirækt og þau hafa orðið vegna þess að þeir, sem hlut áttu að máli, voru einmitt göslarar, vissu ekki nógu mikið. Þegar maður fer að vita mikið, þá veit maður best hvað maður veit lítið. Þessi tillöguflutningur er einmitt til þess að þær aðgerðir sem hér um ræðir mættu verða til þess að koma í veg fyrir það að menn geri einhverjar vitleysur. Það er alveg rétt að mikil þörf er á því að mönnum sé leiðbeint. Þekkingin er ekki nógu almenn og ég veit að það eru margir að fara út í þetta, eins og ég sagði áðan, og það eru einmitt þeir sem fyrst og fremst þurfa aðstoðina, ekki við sem erum búnir að vera lengi í þessu. Ég er voðalega hræddur um að einhverjir eigi eftir að fótbrjóta sig í þessu. Við viljum koma í veg fyrir það. Ég vil ekki vera að lengja þessa umr. úr hófi fram. En mér þykir þessi þáltill. hafa fengið góðar undirtektir. Og hvað sem líður göslarahætti okkar Íslendinga trúi ég samt á framtíð þessarar atvinnugreinar. Ég endurtek þakkir fyrir góðar undirtektir sem þessi tillöguflutningur hefur fengið.



Herra forseti. Það er nú kannske ekki ástæða til þess að lengja þessar umr. á þessu stigi miðað við þá till. sem hér liggur fyrir. En út af því sem hv. þm. Kjartan Jóhannsson sagði hér áðan, þá er ég alveg sammála honum um það að miðað við þá bjartsýni sem hefur verið gagnvart þessari atvinnugrein á undanförnum árum er það alveg merkilegt að ekki skuli enn þá hafa farið fram neinar umtalsverðar rannsóknir á því hvers við getum í raun og veru vænst í þessu efni. Við höfum það þó á tilfinningunni margir að þarna séu þeir möguleikar, en það er ekki nóg. Við þurfum að byggja slíkan atvinnurekstur, sem er mjög fjárfrekur, á rannsóknum. Hann minntist á það hvernig fór með minkaræktina hér á árunum. Það er enginn vafi á því að þar eru líka miklir möguleikar, en menn kunnu bara ekkert á þetta. Það er sannleikurinn og þess vegna varð þeim fótaskortur. Ég lenti nú í því að vera með í því að undirbúa þá löggjöf, sem Ásberg Sigurðsson var aðalhvatamaður að að semja og koma í gegnum þingið. Ég man því vel eftir undirbúningi á því máli og ýmsum aðvörunarorðum sem þeir fengu sem fóru út í þennan rekstur. Það á ekki síður við um fiskeldið að eins og hefur komið fram er þarna um mikla nákvæmnisvinnu að ræða eins og með alla ræktun á hvaða búpeningi sem er. Og þetta er ekkert annað. Þetta verður búpeningur ef það er tilfellið að við gætum haft það eins og í Noregi að bændur gætu haft eldisstöð heima hjá sér, a.m.k. þar sem er heitt vatn fyrir hendi. Að einu leyti hefur þetta þó þróast í jákvæða átt, þ.e. að það eru nokkuð margir að læra þessa fræði erlendis og koma heim á næstu árum með þá þekkingu sem hægt er að nema í öðrum löndum við aðrar aðstæður en hér eru. En við megum heldur ekki blekkja okkur á því að hér eru allt aðrar aðstæður. Þó að þeir komi með þekkingu þarf því að gera rannsóknir og byggja okkar stöðvar eftir þeirri reynslu sem mun fást. En hér er mikið í húfi og þess vegna þarf að byggja þessa starfsemi á tilraunastarfsemi, en ekki að leggja út í stórfellda fjárfestingu án þess að vita hvernig fer. Hér hefur ekki heldur verið tekin nokkur stefna í þessum málum eins og t.d. Norðmenn hafa gert. Þar setja þeir takmarkanir. Þeir setja takmarkanir á fjármagn líka. Það eru takmarkanir á því hve mikið fjármagn fær að fara inn í þessa framleiðslu. Ríkisstjórnarflokkarnir þar takast á um það hver eigi að vera framtíðarstefna í þessum málum, hvort þetta eigi að vera stoð í að halda uppi byggðunum eða hvort fjármagnið eigi að fá möguleika til að sölsa þennan atvinnurekstur undir sig. Þar er líka talað um að ekki sé hyggilegt - það er þeirra reynsla - að hafa stöðvarnar mjög stórar. Áhættan sé svo mikil, sýkingarhættan sé enn þá meiri. Á Reykjanesi eru þeir með alls konar plön, en það veit enginn um það hvort það er nóg heitt vatn eða nóg grunnvatn fyrir þá starfsemi sem menn eru að hugsa um að reisa þar t.d. -  Þetta mál kemur fljótlega hér í sali Alþingis aftur þannig að ég ætla að láta þetta duga. En þó að við verðum fyrir áföllum í þessu eins og allri annarri framleiðslu má það ekki verða til þess að við gefumst upp. Það er engin ástæða til þess. Það sýnir t.d. sú þróun sem hefur orðið í Noregi. Hún er í raun og veru ævintýri, hvorki meira né minna. Það er líka ævintýri hvað hefur gerst á örfáum árum í Færeyjum. En við, hvað höfum við gert? Við höfum talað, búið. Punktur. Og meira að segja þeir, sem hafa farið til þess að reyna að læra þessi fræði, hafa ekki fengið styrk til þess. Það getur vel verið að sumir af þeim mönnum sem eru að læra núna - 



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Það er bara út af því sem hv. þm. Stefán Valgeirsson sagði, að við hefðum ekki gert neitt nema tala. Þetta er nú ekki rétt - 



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um kennslugagnamiðstöðvar í öllum fræðsluumdæmum. Till. er 172. mál þessa þings á þskj. 183 og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta kanna hvernig best væri að haga samstarfi við samtök sveitarfélaga um að koma á fót kennslugagnamiðstöðvum í tengslum við fræðsluskrifstofur í öllum landshlutum. Kennslugagnamiðstöðvar hafi það meginverkefni að lána skólum námsgögn, kennslutæki og hjálpargögn þannig að öllum nemendum verði tryggður aðgangur að fjölbreyttum kennslugögnum hvar á landinu sem þeir búa.“ Till. þessa flytja auk mín hv. þm. Hjörleifur Guttormsson,, Eiður Guðnason, Kristín Halldórsdóttir, Kristófer Már Kristinsson, Ólafur Þ. Þórðarson og Sigríður Dúna Kristmundsdóttir. Till. þessi var flutt á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Hún er nú endurflutt óbreytt. Flestum er kunnugt að verulegur munur er á aðstöðu barna til náms og kennslu hér á landi. Þessi þáltill. tekur á einum þætti þessa flókna máls, þ.e. aðstöðumun hvað varðar námsgögn, kennslutæki og önnur hjálpargögn. Skólar hér á landi eru afar misvel búnir hvað þetta varðar. Í þessu sambandi má vitna til könnunar er gerð var á vegum Félags skólastjóra og yfirkennara á aðstöðu og búnaði í skólum árið 1981, en hún var framkvæmd af Viktori A. Guðlaugssyni núv. skólastjóra í Brekkulækjarskóla á Akranesi. Niðurstöður þessarar könnunar sýndu gífurlegan mun á aðstöðu og búnaði skóla í landinu og enn fremur að skólar í dreifbýlinu stóðu þar mjög höllum fæti. Almennt var niðurstaðan sú að litlu skólarnir voru mjög vanbúnir að tækjum og aðstöðu og á sviði verklegrar kennslu var ástandið hörmulegt. Ég vil vekja athygli hv. þm. á tímariti sem heitir Ný menntamál og gefið er út af Bandalagi kennarafélaga. Í 2. tbl. 2. árgangs 1984 er þema um menntun og byggðastefnu. Þar er grein sem ber fyrirsögnina „Samræmd próf, jöfnuður til náms“ eftir Rósu Eggertsdóttur og Rúnar Sigþórsson. Þar kemur fram að séu skýrslur um niðurstöður þessara prófa skoðaðar, þ.e. samræmdu prófanna, er meðaltalsárangur nemenda mjög mismunandi eftir fræðsluumdæmum. Þau fræðsluumdæmi sem lakastan árangur hafa eru fámennustu og dreifbýlustu umdæmin, Vestfirðir og Norðurland vestra. Þessar niðurstöður hafa haldist í stórum dráttum frá því að samræmdu prófin voru tekin upp. Þar sést enn fremur að þéttbýlissvæði eins og Reykjavík eru vel yfir landsmeðaltali hvað varðar árangur. Þó að slík próf séu engan veginn algildur mælikvarði á hæfni nemenda ræður niðurstaða þeirra þó miklu um framtíð þeirra og hverja stefnu hún getur tekið. Því hlýtur þessi mismunur að vekja ýmsar spurningar sem nauðsynlegt er að svara. Áleitin er sú spurning hvort aðstöðumunur nemenda í þéttbýli og dreifbýli sé slíkur að valdið geti svo marktækum mun á námsárangri. A.m.k. er þessi munur svo mikill að fram hjá honum verður ekki litið og eitthvað hlýtur að þurfa að gera til að bæta þar úr. S.l. sumar átti ég þess kost að ferðast í kvennarútu víða um Suðurland og Austurland og ræða við fólk. Í þessari ferð kvennarútunnar og áframhaldi hennar á hringferð um landið kom afar vel í ljós hinn gríðarlegi mismunur á aðstöðu til menntunar sem ríkir á öllum skólastigum milli þéttbýlis og dreifbýlis. Þar er ekki einungis um að ræða mismun á aðgangi að fjölbreyttum kennslugögnum heldur líka mikinn mun á því hve auðvelt eða ódýrt það reynist nemendum að sækja skóla sinn. Heimavistir og mötuneyti eru kostnaðarsöm auk þess sem börn þurfa þá að dvelja löngum fjarri heimilum sínum. Heimanakstur bætir að vísu úr því en ber jafnframt með sér þau óþægindi að börn þurfa að eyða jafnvel mörgum klukkustundum á dag í akstur sum hver til og frá skóla. Þessir margvíslegu erfiðleikar dreifbýlisbarna gera menntun síst aðlaðandi eða auðvelda og sú mismunun, sem ríkir í þessum efnum milli dreifbýlis og þéttbýlis, stuðlar ekki að félagslegum jöfnuði í íslensku samfélagi. Í lögum nr. 63 frá 1974, um grunnskóla, segir svo í 72. gr., og ég vitna í hana með leyfi forseta: „Við hvern grunnskóla skal vera safn bóka og námsgagna. Að skólabókasöfnum skal þannig búið, að því er varðar húsnæði, bókakost, önnur námsgögn og starfslið, að þau geti gegnt því hlutverki að vera eitt af meginhjálpartækjum í skólastarfinu. Í bóka- og námsgagnasafni eru bækur og annað prentað efni, kvikmyndir, myndræmur, skyggnur, glærur, myndsegulbönd og annað myndritað efni, enn fremur hljómplötur, segulbönd og annað hljóðritað efni, svo og hvers konar tæki til flutnings á þessu efni og framleiðslu í þau.“ Hér eru vissulega gefin fögur fyrirheit. En spyrja má í fullri alvöru hvenær þess sé að vænta að slík aðstaða verði komin í alla skóla í landinu. Í því sambandi er vert að minnast þess að í rúmlega 100 skólum eru nemendur færri en 100 og í rúmlega 70 skólum eru nemendur færri en 50. Við 51 af rúmlega 220 grunnskólum starfa aðeins einn eða tveir kennarar. Ljóst er að sé þetta mál skoðað raunsæjum augum er þess seint að vænta að fullkomin skólasöfn rísi við alla skóla. Þeir munu ekki í bráð eignast þau gögn og tæki sem talin eru upp í 72. gr. grunnskólalaga og til var vitnað hér á undan. Því má halda fram með sterkum rökum að óraunhæft sé að ætla að litlir skólar eignist öll þau sömu námsgögn og kennslutæki og stórir skólar. Lítil sveitarfélög munu við óbreyttar aðstæður ekki hafa bolmagn til að búa skóla sína öllum nauðsynlegum gögnum. Engu að síður verður að tryggja þessum nemendum aðgang að vönduðum og fjölbreyttum náms- og hjálpargögnum. Þessi tillaga felur í sér leið til lausnar þess, þ.e. að litlir skólar á ákveðnu svæði, jafnvel allir skólar á sama svæði, eigi saman ýmis þau gögn, tæki og áhöld sem hverjum einum skóla reynist ofviða að eignast upp á eigin spýtur eða ekki er ástæða til að hver skóli eigi. Hér er t.d. um að ræða ýmis dýr kennslutæki og hjálpargögn sem aðeins eru notuð skamman tíma á hverju skólaári. Rétt er að finna þessum gögnum samastað í tengslum við fræðsluskrifstofurnar í hverju fræðsluumdæmi þaðan sem þau verði lánuð til skóla í umdæminu. Er við það miðað að það starfsfólk, sem þar er fyrir, muni a.m.k. að nokkru beina starfskröftum sínum í þennan farveg. Við margar skrifstofanna starfa nú þegar sálfræðingar, sérkennarar, kennsluleiðbeinendur í hlutastöðum auk skrifstofufólks og má ætla að í flestum tilvikum dugi að ráða til viðbótar t.d. einn starfsmann sem að líkindum yrði með hliðstæða menntun og skólasafnverðir. Til lengri tíma litið má jafnframt færa að því rök að auk margháttaðs ávinnings af starfi slíkra miðstöðva næðist beinn fjárhagslegur sparnaður af rekstri þeirra. Á það ekki síst við um ráðgjöf fyrir skóla um kaup á hentugum búnaði sem fengin væri reynsla af. En nú ræður oft kylfa kasti í innkaupum skólanna hvers um sig. Einnig hefðu kennslugagnamiðstöðvarnar til útlána ýmis tæki og gögn sem einstakir skólar ella keyptu. Með því að byggja þessar miðstöðvar upp í fræðsluumdæmunum er þess einnig að vænta að finna megi í hverju tilviki hagkvæmustu leið við að dreifa gögnum frá kennslugagnamiðstöðvum út í skólana og halda kostnaði í lágmarki. Þá er hægt að gera ráð fyrir því að kennslugagnamiðstöðvar við fræðsluskrifstofurnar veiti kennurum og foreldrum ýmsa þjónustu svipaða þeirri sem veitt er í kennslumiðstöð Námsgagnastofnunar í Reykjavík. Þar verði gagnasmiðja fyrir kennara, aðstaða til fræðslustarfs, sýninga og kynninga af ýmsu tagi. Fleiri verkefni mætti fela kennslugagnamiðstöðvum ef henta þætti. Má þar m.a. nefna þjónustu við skólasöfn og aðstoð við uppbyggingu þeirra og sameiginleg innkaup á skólavörum fyrir skólana í umdæminu. Nokkur reynsla er komin á starfsemi kennslumiðstöðvar þeirrar er Námsgagnastofnun hefur rekið frá því í maí 1982. Meginhlutverk þeirrar miðstöðvar hefur verið kynningar- og upplýsingaþjónusta fyrir kennara. Þar er unnið að því að koma á fót gagnasafni fyrir allar námsgreinar, gagnasmiðju þar sem kennarar hafa aðstöðu til að búa til eigið námsefni. Haldnar hafa verið sýningar á námsgögnum, hjálpargögnum og skólabúnaði og efnt hefur verið til fræðslustarfsemi af ýmsum toga. Starfsemi þessi hefur mælst afar vel fyrir meðal kennara og aðsókn mörg þúsund kennara á hverju ári sannar að full þörf hefur verið fyrir þessa þjónustu. Aðeins einn starfsmaður hefur verið á kennslumiðstöðinni og hefur svo verið frá upphafi en það takmarkar vitaskuld mjög þjónustu við kennara utan stór-Reykjavíkursvæðisins. Við rekstur kennslumiðstöðvarinnar í Reykjavík hefur og komið skýrt í ljós hversu mikil þörf er á að unnt sé að lána skólunum námsgögn. Um þessar mundir eru möguleikar kennara á þessu takmarkaðir og þá einkum bundnir við fræðslumyndadeild Námsgagnastofnunar, sendiráð og nokkrar stofnanir og félög sem halda uppi fræðslustarfsemi. Skv. lögum ber Námsgagnastofnun að sjá nemendum á skyldunámsstigi fyrir ókeypis námsgögnum. Aðstæður Námsgagnastofnunar valda því að þau námsgögn sem sú stofnun gefur út duga engan veginn ein sér til að skóli verði vel búinn námsgögnum. Hér er því sveitarfélögum ætlað stórt hlutverk en ljóst er að aðstæður þeirra til að rækja það eru afar mismunandi. Rétt þykir því að ríkið beri allan stofnkostnað af slíkum kennslugagnamiðstöðvum og tryggi jafnframt helming af rekstrarkostnaði skv. nánari reglum sem setja þarf. Mig langar í þessu sambandi að ræða lítillega þær hugmyndir sem nýlega hefur verið hreyft um breytingar á rekstri grunnskóla. Þar er talið æskilegt að færa stjórnunarlega og fjárhagslega ábyrgð sem mest frá ríki til sveitarfélaga. Í fyrrnefndu hefti Nýrra menntamála, sem ég vitnaði til áðan, skrifar hv. 1. þm. Suðurl. grein þar sem hann segir, með leyfi forseta: „Það er meira um það rætt en áður að efla þurfi sjálfstæði skólanna og að heimamenn fái jafnframt aukna ábyrgð á stjórn þeirra og rekstri. Fjármálaleg ábyrgð verður jafnan að haldast í hendur við stjórnunarlega ábyrgð.“ Það er sannarlega í anda þeirrar stefnu, sem Kvennalistinn fylgir, að draga úr miðstýringu ríkisstofnana, færa völd og ábyrgð út til fólksins í landinu. Við teljum að slík valddreifing muni virkja fleiri einstaklinga til þátttöku í mótun þess þjóðfélags, sem þeir byggja, og þannig stuðla að frjórra og fjölbreytilegra mannlífi. En þegar ábyrgð á stjórnun og fjárhag er þannig flutt til sveitarfélaganna, t.d. í heilbrigðis- og skólamálum, er vitanlega grundvallaratriði að því fylgi jafnframt flutningar á tekjustofnum. Skólamál og heilbrigðismál eru hornsteinar velferðarþjóðfélags og farsæl framkvæmd þeirra mála hlýtur því að krefjast samheldni og samábyrgðar þegnanna, ekki síst þar sem þetta eru mjög fjárfrekir málaflokkar. Þetta skilur hv. 1. þm. Suðurl. vel því að hann segir í grein sinni, sem ég hef áður vitnað til, með leyfi forseta: „En auðvitað er það svo að það verður að ætla sveitarfélögunum tekjustofna í samræmi við þær kröfur sem til þeirra eru gerðar. Tilfærsla á verkefnum og ábyrgð hlýtur að haldast í hendur við tilfærslu á tekjustofnum,“ segir hv. 1. þm. Suðurl. Ég tek undir þetta með þm. því að þetta er meginatriði. Með þessari till. er alls ekki boðað að hverfa eigi frá því markmiði að í framtíðinni rísi skólasöfn við alla skóla. Má miklu fremur líta á kennslugagnamiðstöðvar sem mikilvægt spor í þá átt. Útlán námsgagna og kennslutækja munu stuðla að hagkvæmni við þá uppbyggingu. Í því sambandi má nefna að kennarar geta við innkaup á námsgögnum og kennslutækjum stuðst við þá reynslu sem fengist hefur og þannig metið mun betur en ella hvaða námsgögn þurfi að vera til í skólunum allt skólaárið. Það er því mikilvægt að ljóst verði að hér er um að ræða leið sem hefur í för með sér bætta þjónustu um leið og gætt er ýtrustu hagkvæmni. Síðast en ekki síst er hér um að ræða mannréttindamál. Það er óverjandi með öllu að börn okkar skuli hafa svo misjafna aðstöðu til náms eftir búsetu sem raun beri vitni. Nútíminn og framtíðin gera æ meiri kröfur til manna, bæði um fjölbreytta og sérhæfða menntun. Það er því hvorki boðlegt börnum þessa lands að draga þau svo í dilka hvað varðar undirbúning undir lífið né heldur hefur þjóðin efni á því. Flm. þessarar till. vilja þakka Ingvari Sigurgeirssyni, deildarstjóra hjá kennslumiðstöð Námsgagnastofnunar, fyrir góð ráð og ábendingar við gerð þessarar þáltill. Að lokum vil ég, hæstv. forseti, leggja til að þessu máli verði vísað til hv. allshn. Sþ. að loknum umr.



Herra forseti. Það mál sem hér er flutt og fjallar um kennslugagnamiðstöðvar í tengslum við fræðsluskrifstofur í öllum landshlutum er auðvitað fyrst og fremst spurning um fjármagn til þessara hluta. Að vísu hljóðar þessi till. einungis um það að láta kanna hvernig best væri að haga samstarfi við samtök sveitarfélaga um þetta efni. Ég hygg að samstarfið við samtök sveitarfélaga um þetta efni mundi verða með eitthvað svipuðum hætti og samstarfið um fræðsluskrifstofurnar og að hér sé enda gert ráð fyrir því að kennslugagnamiðstöðvar væru e.t.v. deildir í fræðsluskrifstofunum sem er auðvitað eðlilegt og er verkefni fræðsluskrifstofunnar nú þegar. En eins og ég sagði í upphafi, spurningin er um fjármagnið. Það er til lítils að koma á miðstöðvum, sem hafa með höndum miðlun kennslugagna og væru sérstakar stofnanir eða sérstakar deildir, umfram það sem nú er, ef ekki eru til námsgögn hjá Námsgagnastofnun, sem hér er í Reykjavík, til þess að dreifa þeim þangað. Ég held því að það verkefni, sem fyrst og fremst þarf að sinna til þess að hægt væri að ganga til móts við það erindi sem hér er flutt, sé að efla Námsgagnastofnun sem starfað hefur í nokkur ár. Sannleikurinn er sá að hún er búin að vera í fjársvelti árum saman og margir skólar, bæði úti um land og hér í Reykjavík, hafa kvartað um skort á sjálfsögðum kennslugögnum, sem Námsgagnastofnun bæri að láta í té, bæði eftir lögum um hana og svo eftir grunnskólalögum. Það sem menntmrn. hefur lagt megináherslu á í þessu sambandi hefur verið að efla Námsgagnastofnun. Og sannleikurinn er sá að þar er ástand mála nú þannig að það hefur aldrei verið neitt svipað því jafnmiklu fjármagni hlutfallslega beint til Námsgagnastofnunar eins og einmitt á síðustu fjárlögum. Fjárveiting til stofnunarinnar hækkaði um yfir 70% frá því í fyrra og það er meira en hægt hefur verið að segja um langt, langt árabil, meira að segja þegar verðþróun var allt önnur en var á síðasta ári. En þá var hún auðvitað miklu hagstæðari slíkri stofnun en hefur verið um langt árabil áður. Staða þeirrar stofnunar er því allt önnur nú þó að e.t.v. sé ekki búið að vinna upp allt það svelti sem hún hefur verið höfð í mörg undanfarin ár. T.d. má geta þess að núna var tekin inn sem nýr liður í fjárlögum Kennslugagnamiðstöðin sem hv. 1. flm. þessarar till. lét sér einmitt svo tíðrætt um. Hún er núna sérstakt fjárlaganúmer meðal fjárveitinga til Námsgagnastofnunar. Þegar fjárlagafrv. var lagt fram í haust fylgdi svofelld greinargerð um fjárveitingar til þessarar stofnunar. Ég vil taka fram að menntmrn. hafði raunar gert, eins og oft er um margar fjárveitingar til fagráðuneyta, enn þá hærri tillögur. Ástæðan var sú að við vildum gera tilraun til þess að koma rekstri stofnunarinnar á þann grundvöll að það yrði unnt að hagræða betur í rekstrinum. Þegar um er að ræða rekstur af því tagi sem þar er kostar það talsvert að koma rekstrinum á verulega traustan grundvöll. En okkur þarf ekkert að undra að ekki var unnt að sinna ýtrustu tillögum okkar, sem við töldum reyndar lágmarkstillögur eins og gengur. Þó að það hafi ekki verið gert hefur niðurstaðan orðið sú að það hefur aldrei verið jafnvel gert við þessa stofnun. Í grg. með fjárlagafrv. sagði, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárveiting til stofnunarinnar hækkar um 20 millj. 762 þús. sem er 67.1% hækkun frá fjárl. 1984.“ Ég vil gera hlé á tilvitnuninni, sem ég ætlaði að flytja, og nefna hér að síðan hækkaði framlagið í meðferð fjárlaga hér á Alþingi um 7.1 millj. Ég held áfram tilvitnuninni úr grg, fjárlagafrv.: „Gert er ráð fyrir eftirtöldum breytingum á viðfangsefnum í samræmi við tillögur nefndar, sem fjallaði um starfsemi stofnunarinnar: a) Skólavörubúð, sem áður var í B-hluta fjárlaga, er lögð niður en í stað stofnuð afgreiðslu- og söludeild sem annast innkaupa- og pöntunarþjónustu fyrir grunnskóla. b) Námsefnisgerð flyst til stofnunarinnar af fjárlagalið 02–423“ sem skiptir kannske ekki máli í þessu sambandi. „c) Kennslumiðstöð er nýtt viðfangsefni. Launakostnaður hækkar um 8 millj. 335 þús. kr. en þegar tekið er tillit til lækkana á öðrum viðfangsefnum er hækkunin 3 millj. 29 þús. Hækkunin er vegna lausráðinna starfsmanna en laun þeirra voru áður greidd af rekstrarfé stofnunarinnar. Gert er ráð fyrir að starfsmenn verði 39 talsins auk afleysingafólks. Þar af eru 10 heimiluð stöðugildi. Almenn rekstrargjöld eru áætluð með hliðsjón af raunverulegum rekstrarkostnaði á síðustu árum og aukinni útgáfustarfsemi í samræmi við tillögur nefndar. Til útgáfu kennsluefnis eru ætlaðar 39 millj. 923 þús. kr.“ Mér þótti nauðsynlegt að gera grein fyrir þessu vegna þess að þetta er lykilatriði til þess að unnt sé að dreifa með skynsamlegum og virkum hætti kennslugögnum út í fræðsluumdæmin. Það er eðlilegt hlutverk fræðsluskrifstofanna að hafa þá meðalgöngu með höndum og það mun vera gert eftir því sem unnt er nú og verður að sjálfsögðu gert enn frekar eftir því sem þessi mál komast í æ betra horf og ég vona að framhald verði á því. Ég get ekki látið hjá líða að minna á að verk þeirrar nefndar, sem gerði sérstaka athugun á fjárhagsstöðu Námsgagnastofnunar og gerði tillögur þar um, var mjög árangursríkt að því er ég tel. Þar komu fram margar mjög skynsamlegar ábendingar sem þegar hafa skilað verulegum árangri í því að menn átta sig betur á hvar raunverulega þurfti að laga mest hjá þeirri stofnun. Vonandi tekst það með því að áfram verði haldið á þeirri braut sem mörkuð er. Hv. þm. minntist á það í þessu sambandi að námsárangur væri mismunandi á ýmsum stöðum á landinu og leiddi getum að því að það kynni að vera - ja, mér skildist helst vegna skorts á kennslugagnamiðstöðvum úti um landið. Það má vera að meira hefði þurft af kennslugögnum. Um það fullyrði ég ekki. En hvort miðstöðvarnar sjálfar hefðu ráðið þar úrslitum, það skal ég ekki segja um. Hugleiðingar um orsakir þessa eru m.ö.o. einvörðungu getgátur. Þess vegna hefur verið ákveðið að láta gera sérstaka könnun á árangri skólastarfs á Íslandi. Það tel ég vera meginatriði til þess að átta sig á því hvar við þyrftum e.t.v. að gera breytingar, hvar við þyrftum að leggja þyngstar áherslur og reisa þær ákvarðanir á þekkingu sem fæst með rannsóknum. Skýrt hefur verið frá því að stjórn þessa verkefnis hafi verið falin Þórólfi Þórlindssyni prófessor í þjóðfélagsfræði og hann er að hefjast handa um það núna. M.a. verður athuguð vinnuaðstaða kennara og nemenda. Fyrsti þáttur þess verkefnis, sem Þórólfur er að vinna, mun einmitt vera könnun meðal kennara og skólastjóra. Síðar verður svo leitað til nemenda og foreldra, aðila vinnumarkaðarins og fleiri aðila. En fyrsti þáttur verkefnisins er vinnuaðstaðan í skólanum. Hv. þm. vék hér að aðstöðu skólabókasafna. Þar er vissulega komið inn á stórt mál og mikilvægt. En þá erum við líka komin að þeim stóra vanda sem er stofnkostnaður í skólunum og er viðameira mál en svo að við getum leyst það í einu vetfangi, enda sjáum við að það hefur vafist fyrir mönnum alllengi. Víða háttar svo til að unnt er að sameina þjónustu í skólabókasafni og almenningsbókasafni og þá væntanlega einhverja kennslugagnadreifingu. En þar er vissulega vikið að mikilvægu máli. En hitt er svo annað, sem ég get ekki látið hjá líða að nefna hér í þessu sambandi, að um sjálfa bókadreifinguna og þau kennslugögn sem safnað er saman á hvern stað kann að verða allt öðruvísi ástatt eftir að tölvutæknin er komin til sögunnar á fræðsluskrifstofunum. Þá verður auðveldara fyrir menn að útvega þau gögn sem þarf án þess að sitja uppi með miklar birgðir af þeim vörum sem þarna er um að ræða. En það er einmitt unnið að því núna að tölvuvæða fræðsluskrifstofurnar í landinu til þess að greiða fyrir ýmsum slíkum verkefnum. Ég vildi láta þessi atriði koma fram, herra forseti, og undirstrika það að aðalatriðið er það að móðurstofnunin, ef svo má segja, Námsgagnastofnunin, hafi þá aðstöðu að hún geti sinnt því grundvallarverkefni sem hún hefur og þar með staðið að dreifingu nauðsynlegra námsgagna út um landið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. orð hennar. Mér fannst ánægjulegt að heyra að hún skyldi hafa barist fyrir málefnum Námsgagnastofnunar. Það gerðum við Kvennalistakonur reyndar líka í sambandi við fjárlögin, fluttum brtt. Þær voru afar hógværar og ég er sannfærð um að kröfur Námsgagnastofnunar voru mjög hógværar líka. Brtt. Kvennalistans svöruðu á engan hátt metnaði okkar fyrir, hönd Námsgagnastofnunar og í sambandi við kennslumiðstöðina held ég að Námsgagnastofnun hafi farið fram á 2.2 millj. og taldi það algjört lágmark til þess að greiða laun. Við fórum jafnvel lægra og báðum um 1.5 millj., en ef ég man rétt þá voru ekki nema 750 þúsund veitt. Það kann vel að vera að orðið hafi einhver prósentuhækkun milli ára og það er að sjálfsögðu ágætt vegna þess hve verðbólgan hefur verið ör, en ég tel samt að þessi skerfur sem Námsgagnastofnun fékk hafi verið allt of lítill. Það er ábyrgðarhluti í raun ef ekki er hægt að jafna þetta misrétti því að ég tel að það vandamál sem af því hlýst verði til langframa. Það er þegar farið að bera á miklum fólksflutningum til þéttbýliskjarna eins og Reykjavíkur vegna vandkvæða úti á landsbyggðinni og þessi ójöfnuður, félagslegi ójöfnuður og vandkvæði aukast með árunum. Eftir því sem menntunarástand almennt verður lélegra úti á landsbyggðinni þeim mun stærri verður vandinn. Í sambandi við það sem ég sagði um þennan aðstöðumun eða þennan mismun á milli þéttbýlis og dreifbýlis þá taldi ég nú ekki að kennslumiðstöðvarnar einar mundu leysa hann eða væru eina svar við þeim vanda. Það er fyrst og fremst þessi almenni aðstöðumunur sem ræður úrslitum. Ég skora á hæstv. ráðh. að beita sér af alefli, og við munum sannarlega Kvennalistakonur styðja þétt við bakið á henni í þeim efnum, að beita sér við fjárveitingavaldið að hafa nú vit og rænu og metnað til þess að jafna þennan mismun á milli þéttbýlis og dreifbýlis í menntunarmálum.



Herra forseti. Tölur sem hv. þm. nefndi hér áðan um fjárframlag til kennslumiðstöðvar vil ég leiðrétta. Í fjárlögum ársins 1985 er fjármagnið til kennslumiðstöðvar 1 millj. 126 þús. kr. en ekki 700. Enn fremur vil ég leggja á það áherslu að sú hækkun sem Námsgagnastofnun fékk á þessum fjárlögum er náttúrlega margfalt umfram það sem var um margar aðrar stofnanir og raunar flestar sem fjárlög fjölluðu um. Um þetta segja Kvennalistakonur: Ja, það má vera að það hafi orðið einhver prósentuhækkun á milli ára. Það var ómögulegt af því að við fengum ekki samþykkt til fulls þáltill. sem við lögðum fram. Auðvitað gætum við öll sagt þetta. Við vitum hins vegar að við höfum ekki peninga í allt sem okkur langar til að hafa peninga í. Og það að láta sér fátt um finnast þegar stofnun fær aðra eins hækkun og þarna er um að ræða tel ég vægast sagt ekki vera málefnalega umfjöllun. Ef við aðgætum hver fjárveitingin var til Námsgagnastofnunar í fyrra á fjárlögum er hún 32 millj. 805 þús. Núna er upphæðin 58 millj. 807 þús. Ég held að það hljóti að þurfa meira en dökk sólgleraugu til að sjá þetta ekki. Það er náttúrlega alveg ljóst að þarna eru geysilegar umbætur. Það er hins vegar ekki von að við náum því upp á einu einasta ári, á einum einustu fjárlögum, þegar ástatt er eins og við vitum um fjárhag ríkisins. Það er ekki von að við náum því upp á þeim einu fjárlögum sem búið er að halla á í heilan áratug.



Herra forseti. Ég bið afsökunar á því að hafa farið með ranga tölu. Það kemur til af því að ég fann hreinlega ekki umrædda brtt. í þeim brtt. sem við fórum yfir í sambandi við fjárlögin fyrir jól og notaði því plagg sem var orðið úrelt. Ég er mjög ánægð að það skuli þó vera þessi hækkun til kennslumiðstöðvarinnar sem ég var búin að gleyma. Það hefur orðið hækkun, það er rétt. En vegna þessarar auknu skyldu sem lögð er á herðar Námsgagnastofnunar um dreifingu námsefnis um landið þá þurfum við, tel ég, að reyna að gera enn betur.



Herra forseti. Á þskj. 156 hef ég leyft mér að flytja svohljóðandi þáltill. ásamt hv. 5. þm. Vesturl. Davíð Aðalsteinssyni, hv. 4. þm. Norðurl. v. Eyjólfi Konráð Jónssyni, hv. 3. landsk. þm. Málmfríði Sigurðardóttur, hv. 8. landsk. þm. Kolbrúnu Jónsdóttur, hv. 5. landsk. þm. Eiði Guðnasyni og hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrími J. Sigfússyni: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að hún beiti sér fyrir ráðstöfunum sem tryggi vísindalegar rannsóknir og ritun á sögu og þróun íslenskra búnaðarhátta.“ Till. þessi var flutt í nóv. s.l. Eftir það hafa fjárlög verið afgreidd og þar mun hafa verið komið til móts við þessa till. og því tryggt að þegar á þessu ári mun málið tekið upp og fagna ég því. Þar trúi ég að búnaðarþingsfulltrúinn, hv. 11. landsk. þm., hafi lagt sitt góða lóð á vogarskálarnar og tryggt að þetta þarfa mál náði fram á fjárlögum þess árs. Viljayfirlýsing Alþingis almennt um þetta mál væri þó engu að síður af hinu góða. Þó ekki væri nema til að rekja aðdraganda málsins og uppistöðu er rétt að fylgja henni úr hlaði með nokkrum orðum. Með ályktunargreininni er prentuð sem fskj. samþykkt Búnaðarþings frá 1984, en sú samþykkt er í beinu framhaldi af umfjöllun Búnaðarþings um þetta mál og þá sérstaklega í framhaldi af erindi Árna Björnssonar þjóðháttafræðings á Búnaðarþingi um nauðsyn þessa verks. Ég læt nægja hér að vitna til þess erindis og þarf ekki fleiri orð þar um. Árni rakti í erindi sínu gagnmerkt starf Lúðvíks Kristjánssonar og rit hans Íslenska sjávarhætti, tilurð þess verks og stuðnings Alþingis við það. Orðrétt segir Árni svo í framhaldi af því og ég tek aðeins hluta af hans erindi, með leyfi hæstv. forseta: „Landbúnaður og sjávarútvegur, eða nánar tiltekið kvikfjárrækt og fiskveiðar, eru hinar hefðbundnu atvinnugreinar okkar Íslendinga. Bændum og fiskimönnum hefur hins vegar farið mjög fækkandi á þessari öld miðað við aðra atvinnuhópa og áfram virðist stefna í þá átt með síaukinni tækni. Nú skal þeirri spurningu varpað fram hvort fulltrúum bænda og bændum almennt þyki ekki við hæfi að við eignumst með tímanum og áður en það verður um seinan sambærilegt ritverk um íslenska búnaðarhætti og nú er svo gott sem orðið veruleiki varðandi íslenska sjávarhætti. Það ætti að vera vel gerlegt og tiltölulega auðvelt að hrinda þessu í framkvæmd ef vilji er til og skipulega að verki staðið. Það bráðliggur á að hefjast handa meðan enn eru til menn sem þekkja gamla búskaparhætti af eigin raun og þurfa því ekki að lesa sér til um sjálfsögðustu hluti af bókum, en eru þó enn í nægu fjöri til að vinna verkið á næstu einum til tveim áratugum. Nú á 9. tug 20. aldar hlýtur slíkur maður nánast að vera kominn um sextugt a.m.k. og sé gert ráð fyrir álíka meðgöngutíma og var um sjávarhættina þyrfti sá maður helst að enda um áttrætt. Rétt er þó að gera sér ljóst að sennilega þyrfti höfundur vísindarits um íslenska búnaðarhætti ekki að eyða jafnlöngum tíma í könnun frumheimilda og Lúðvík Kristjánsson þurfti. Það er a.m.k. miklu meira prentað mál til á víð og dreif um íslenska búnaðarhætti en sjávarhætti allar götur frá bókum Björns í Sauðlauksdal og ritum Lærdómslistafélagsins á 18. öld til búnaðarritanna og bændablaðanna á 19. og 20. öld. Og íslenskir bændur hafa að jafnaði skrifað meira um eigin hagi en sjómenn hvað sem veldur. Þá er þess að geta að á síðasta aldarfjórðungi hefur þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands fengið þúsundir af svörum við tugum sérstakra spurningalista um vinnubrögð í sveitum frá mörgum hundruðum heimildarmanna hvaðanæva af landinu. Blaðsíðufjöldi þessara heimilda skiptir þegar mörgum tugum þúsunda, en helstu heimildarmennirnir voru fæddir laust eftir 1870. Kristján Eldjárn þjóðminjavörður hratt þessari heimildasöfnun af stað á sínum tíma en Þórður Tómasson safnvörður í Skógum undir Eyjafjöllum hefur samið flestar spurningaskrárnar frá upphafi enda mun leitun að núlifandi manni sem hefur eins alhliða þekkingu á öllum sviðum verklegrar og andlegrar bændamenningar á Íslandi og er jafnframt eins fær um að gera öðrum þessa þekkingu auðskiljanlega. Það liggur því þegar fyrir geysimikið efni sem mest á eftir að vinna úr og væntanlegur höfundur hefði nokkurt forskot þar sem búið er að inna af hendi talsvert af undirbúningsstarfi sem vinna þurfti frá grunni varðandi sjávarhættina. En það er áreiðanlega eins gott að unnið sé úr þessum heimildum af manni sem skilur það tungumál og þau orðtök sem heimildarbændurnir nota í svörum sínum. Þrátt fyrir mikið efni á víð og dreif eru enn margar eyður sem fylla þarf í af manni sem skilur og veit hvar þessar eyður eru. Það er nefnilega óvíst að menn geri sér þær eyður ljósar eftir fáeina áratugi. Svo gersamlega geta einstakir tímabundnir atvinnuhættir og vinnubrögð fallið í gleymsku með sinni kynslóð.“ Síðan segir Árni Björnsson hér í lokin: „Hér er ekki lagt til að bændasamtökin sjálf ráði mann á borð við Þórð Tómasson til að semja slíkt vísindarit á næstu áratugum þótt út af fyrir sig væri þeim ekki nema sómi að því. Það voru heldur ekki samtök sjómanna og útgerðarmanna sem endanlega réðu mann til að skrifa vísindarit um sjávarhætti. Það gerði Alþingi sjálft, enda er ekki nema sanngjarnt að öll þjóðin fjármagni slík stórvirki um þá undirstöðuatvinnuvegi sem allt líf þjóðarinnar hefur verið reist á í 1000 ár. Því er löngu orðið tímabært að Alþingi veiti fræðimanni sams konar rannsóknaraðstöðu vegna íslenskra búnaðarhátta og gert var varðandi íslenska sjávarhætti fyrir tveim áratugum. Þótt mikið sé kvartað um slæmt ástand í þjóðarbúskapnum nú um stundir eins og ævinlega þurfa menn ekki að vera langminnugir til að glöggva sig á að það var líka kveinað sáran yfir ástandi þjóðarskútunnar árið 1964. Það er hins vegar óyggjandi að þrátt fyrir allt eru Íslendingar enn auðugri nú en þá.“ Við þetta er engu að bæta öðru en því að fagna á ný afgreiðslu fjvn. og Alþingis í fjárlögum þessa árs. Samþykkt slíkrar till. sem þessarar væri þá enn frekari árétting og áherðing þessa og því eðlilegt að hún fái þinglega meðferð og verði vísað að loknum þessum hluta umr. til hv. fjvn.



Herra forseti. Ásamt hv. 4. þm. Reykn. Salome Þorkelsdóttur, hv. 6. landsk. þm. Karli Steinari Guðnasyni, hv. 4. landsk. þm. Guðmundi Einarssyni og hv. 7. landsk. þm. Kristínu Halldórsdóttur flyt ég á þskj. 706 svohljóðandi þáltill. um könnun á möguleikum á skóg- og trjárækt á Suðurnesjum, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela Skógrækt ríkisins í samráði við sveitarfélög og félagssamtök á Suðurnesjum að kanna hvaða landsvæði í eigu þessara aðila eru hæf til ræktunar trjágróðurs. Ef slík svæði reynast hæf til skóg- og trjáræktar leiti Skógræktin eftir samningum við þau sveitarfélög og félagasamtök á þessum slóðum um sérstakt átak til slíkrar ræktunar þar sem aðstæður eru bestar.“ Á undanförnum árum hefur mjög vaxið áhugi fólks á því að fegra umhverfi bústaða sinna með gróðri. Sveitarfélög hafa breytt um svip frá því sem áður var með stórauknu ræktunarstarfi, bæði á íbúðarlóðum einstaklinga og vegna framkvæmda sveitarstjórna við almenningssvæði í þorpum og bæjum. Víst er að margur maðurinn telur að nánasta umhverfi þess sveitarfélags sem hann býr í sé talsverður hluti af öllu því sem hann metur sem jákvæða eða neikvæða þætti varðandi búsetu á viðkomandi stað. Víða hagar svo til að umgjörð byggðar í næsta nágrenni er svo frá náttúrunnar hendi að ekki þarf úr að bæta. Ekki er annars þörf en að vernda umhverfið fyrir of miklum ágangi búfjár og tryggja að athafnasemi manna, bygging mannvirkja, spilli ekki svæðinu. En jafnvel hér umhverfis höfuðborgina og næstu byggðarlög, þar sem er Heiðmörk og víður Reykjanesfólkvangurinn allur, hefur þó verið talin ástæða til þess að bæta um betur með verulegu átaki í skóg- og trjárækt. Sér þess rækilega merki þegar vel viðrar til útivistar að íbúar á þessu svæði kunna vel að meta það sem gert hefur verið og æ fleiri leita um helgar og í frítímum á vit þessara gróðursvæða, helst þangað sem trjágróðurinn er. En það hagar ekki alls staðar eins um vistlegt umhverfi hið næsta mannabyggð. Á Suðurnesjum, sem þessi þáltill. fjallar um, þykir mörgum umhverfi byggðarlaga berangurslegt og nakið og ýmsir kunna að telja að þar sé í öfugu hlutfalli annars vegar þörfin á aðgerðum til að bæta úr því sem á skortir í þessu efni frá náttúrunnar hendi og á hinn bóginn möguleikarnir á því að úr verði bætt með tilstyrk ræktunar. Í Árbók Ferðafélags Íslands 1984 segir Hörður Kristinsson prófessor m.a. svo um gróðurskilyrði á Reykjanesskaga, með leyfi hæstv. forseta: „Loftslagið er dæmigert úthafsloftslag eins og það gerist hvað mest hér á landi. Það hefur þá kosti að vera fremur milt ef litið er á árið allt og meðalhiti nokkuð hár. Einkum eru veturnir mildir og vaxtartími verður því lengri vor og haust en víða gerist annars staðar á landinu og er það ýmsum plöntum í hag. Hins vegar eru heitir og sólríkir sumardagar fáir og vindurinn sem fylgir þessu loftslagi rýrir skilyrðin verulega.“ Í grein Harðar eru raktar breytingar sem orðið hafa á gróðri á þessu svæði vegna viðartöku og kolagerðar. En í úttektarskýrslu, sem birt er í áliti um landgræðsluáætlun 1974–1978, kemur fram að um mikla lyng- og hrístekju hefur verið að ræða í mið- og vesturhluta Gullbringusýslu allt fram á árið 1918. Á síðari árum hefur margt verið gert til þess að snúa þróuninni við. Frá árinu 1968 hafa sveitarfélög á Suðurnesjum ásamt félagssamtökum þar grætt upp örfoka land svo að skiptir hundruðum hektara. Í upphafi háði það starfinu að erfitt var að verja þessi svæði ágangi sauðfjár, en eftir að landið sunnan Voga á Vatnsleysuströnd og vestan Grindavíkur, um 35 þús. hektara, var girt árið 1977 og friðað fyrir sauðfjárbeit hefur ræktunarstarfið skilað miklum árangri og landið breytt um svip á stóru svæði. En á því landi, sem nú hefur veríð friðað fyrir ágangi sauðfjár, voru veturinn 1971–1972 ríflega 3600 fjár á fóðrum. Hafa Suðurnesjamenn þannig gert mjög raunhæfar og árangursríkar ráðstafanir til landverndar og landgræðslu. Að dómi okkar flm. þessarar þáltill., sem hér er til umr., þyrfti að fylgja þessum mikilsverðu aðgerðum eftir með tilraunum til þess að koma upp helst sem næst sjávarplássunum skjólbeltum, runnum eða öðrum trjágróðri sem gerði umhverfið hlýlegra og rækta upp trjágróður þar sem með tíð og tíma gæti orðið útivistarsvæði fyrir íbúana. Hér er án efa um erfitt verkefni að ræða vegna skjólleysis á þessu svæði og nálægðar við sjó. Þó var það svo að jafnvel á Miðnesheiði óx áður kjarr af víði og birki allt þar til hrís- og lyngtekja og ágangur sauðfjár eyddi þessum gróðri. Nú er ástæða til að fylgja eftir þeim gróðurverndarstörfum sem þegar hafa verið unnin með friðun og sáningu og kanna hvar helst mætti bæta umhverfið enn með ræktun trjágróðurs. Þótt verkefnið kunni að vera erfitt eykur það bjartsýni að einstaklingum hefur tekist býsna vel að ná árangri í ræktunarstörfum á íbúðarhúsalóðum, jafnvel niður við sjóinn og kunnáttu í trjá- og skógrækt hefur fleygt fram hin síðustu ár. Til þess að árangurs sé að vænta þarf að standa skipulega að starfi og því leggjum við flm. til að Skógrækt ríkisins verði í samráði við sveitarfélög og félagssamtök á Suðurnesjum falið að kanna hvaða landssvæði í eigu þessara aðila eru hæf til ræktunar trjágróðurs. Ef könnunin ber árangur, þá leiti Skógræktin eftir samningum við sveitarfélög og félagssamtök um sameiginlegt átak til slíkrar ræktunar þar sem aðstæður reynast bestar. Við teljum að því fjármagni, sem þjóðin ver til starfsemi Skógræktar ríkisins, eigi ekki hvað síst að verja til þess að bæta og fegra það umhverfi sem landsmenn eru í nánastri snertingu við í daglegu lífi, þ.e. að gera umhverfi bæja og þorpa hlýlegra og þá helst þar sem berangurinn er. Við teljum að á Suðurnesjum sé þörf á aðgerðum í þessum efnum og eðlilegt að komið sé til móts við aðila sem svo mikið hafa lagt af mörkum til landverndar sem gert hefur verið á Suðurnesjum með friðun 35 þús. hektara landsvæðis, sem áður var undirorpið eyðingu. Við teljum einnig að það mæli með aðgerðum að það land, sem kynni að reynast hæft til trjáræktar, er þegar afgirt fyrir sauðfé. Það er vitað að hér yrði um erfitt verkefni að ræða, en von um árangur í starfi að fegrun næsta umhverfis sjávarplássa og hlýlegra umhverfi fyrir íbúana er þess virði að tilraun sé gerð til að sigrast á þeim erfiðleikum. Það er einnig ljóst að það tekur langan tíma að ná árangri, en þeim mun meiri ástæða er til að hefjast handa sem fyrst. Áratugur eða áratugir eru ekki langur tími í sögu sveitarfélaga. Aðalatriðið er í hvora áttina þróunin gengur, til eyðingar eða til uppgræðslu og fegrunar. Það þarf að hefjast handa um framkvæmdir sem tryggja að tíminn vinni ekki lengur með eyðingaröflunum, heldur gróðurvextinum og uppgræðslunni. Þann sama tíma, sem nú og á næstunni nýtist til gróðuraukningar á því stóra landssvæði sem friðað hefur verið á Suðurnesjum, þarf einnig um leið að nýta til þess að gera tilraun innan þessa girta svæðis til að koma upp trjágróðri til skjóls og prýði við sjávarplássið. Jafnframt því að bæta umhverfið og færa íbúunum vísi að útivistarsvæðum gæti plöntun og umhirða trjágróðurs að sumarlagi orðið nokkurt verkefni fyrir börn og unglinga á þessum slóðum. Einmitt slík ræktunarstörf eru mikilsverður þáttur í jákvæðu uppeldi svo sem mjög er þörf á um þessar mundir. Herra forseti. Ég legg til að þessari þáltill. verði vísað til hv. allshn. Ég veit að þar hafnar hún í höndum góðra manna sem sjá til þess að hún hljóti afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um reglur um notkun almannafjár til tækifærisgjafa, sem ég flyt ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur, Eiði Guðnasyni og Kristínu Halldórsdóttur. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að setja reglur sem kveða á um að takmarka notkun almannafjár til tækifærisgjafa hjá stofnunum í eigu ríkisins.“ Till. þessi var lögð fram á síðasta þingi en komst þá aldrei til umr. Tilefni hennar þegar hún var lögð fram var að opinberum embættismanni hafði þá nýlega verið gefin afmælisgjöf sem greidd var af opinberu fé sem lætur nærri að þá hafi numið um 4–5 árslaunum verkafólks fyrir dagvinnu. Þegar slíkt er upplýst hlýtur það að vera orðið tímabært að settar séu reglur um notkun almannafjár til tækifærisgjafa. Til upplýsinga fyrir nefndina, sem fær þetta mál til meðferðar og hv. þm., fylgir nú með í grg. hvernig með slíkar gjafir er farið í Noregi og Danmörku, en eins og þar kemur fram eru tækifærisgjöfum þar settar mjög þröngar skorður og ákveðinn rammi og má segja, að slíkar gjafir séu að jafnaði ekki meiri að verðmæti en frá 1–5 þús. ísl. kr. Þar þekkist líka víða að settar eru reglur sem banna embættismönnum og stjórnmálamönnum að þiggja gjafir frá viðskipta- og hagsmunaaðilum í tengslum við störf sín. Þó að það sé ekki lagt til í þessari till. er þetta sett hér fram til ábendinga og umhugsunar fyrir þá nefnd sem málið fær til meðferðar. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þessa till. Það liggur ljóst fyrir og kemur skýrt fram, hvert tilefnið er með flutningi þessarar till. og legg ég til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um athugun á vaxtafrádrætti til jöfnunar á húsnæðiskostnaði, en flm. ásamt mér eru hv. þm. Kjartan Jóhannsson og Karl Steinar Guðnason. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að kanna hvernig skattafrádráttur vegna vaxtagjalda nýtist húsbyggjendum og íbúðakaupendum til jöfnunar á húsnæðiskostnaði með tilliti til mismunandi tekna og fasteignaveðskulda. Jafnframt skal á grundvelli könnunarinnar lagt á það mat hvort þennan frádrátt megi nýta betur eftir öðrum leiðum með það að markmiði að ná meiri jöfnun í húsnæðiskostnaði húsbyggjenda og íbúðakaupenda. Niðurstöður skulu lagðar fyrir Alþingi eins fljótt og auðið er og eigi síðar en við upphaf næsta þings.“ Það er ljóst að vaxtabyrði er gífurleg hjá húsbyggjendum og íbúðakaupendum, ekki síst fyrstu árin þegar oft þarf að brúa stóran hluta af kostnaðinum með skammtímalánum úr bankakerfinu. Þó ekki sé um það deilt að það sé eðlilegt að fara þá leið að veita skattaívilnanir vegna öflunar á eigin húsnæði til þess að auðvelda fólki að eignast húsnæði hefur minna verið hugsað um hversu áhrifarík eða réttlát þessi leið er til jöfnunar á húsnæðiskostnaði. Í yfirliti yfir tekju- og frádráttarliði í skattframtölum frá ríkisskattstjóra vegna álagningar 1984 kemur fram að vaxtagjöld til frádráttar vegna álagningar 1984 nema samtals 1 milljarði 241 millj. rúmri og ná til 16 480 framteljenda. Vaxtagjöld til frádráttar eru vextir af fasteignaveðskuldum teknum til tveggja ára eða lengur til öflunar íbúðarhúsnæðis til eigin nota og til endurbóta á því og eru vaxtagjöldin frádráttarbær á næstu þrem árum frá og með kaupári íbúðarhúsnæðis og næstu sex árum frá og með byggingarári. Ljóst er að þegar á árinu 1984 eru tæplega 1 milljarður og 300 millj. frádráttarbær til tekjuskatts vegna vaxtagjalda. Þá vaknar sú spurning hvort nýta megi þessa fjármuni sem ríkissjóður verður af vegna þessa eftir öðrum leiðum sem hefði þau áhrif að sú opinbera aðstoð, sem þannig er veitt í formi niðurgreiddra vaxta, nýtist betur til jöfnunar til þeirra sem eru að afla sér húsnæðis. Í grg. með þessari þáltill. er sýnd tafla um hvernig óafturkræf framlög ríkisins til jöfnunar húsnæðiskostnaðar er háttað á hinum Norðurlöndunum. Þær upplýsingar. sem hér koma fram, eru þannig til komnar að ég fór þess á leit við Húsnæðisstofnun ríkisins að fá lýsingu á fyrirkomulagi fjármögnunar og valkostum í húsnæðismálum á Norðurlöndum og var þess sérstaklega óskað að fá samanburð milli landa um áætlaða styrki til húsnæðismála úr opinberum sjóðum. Húsnæðisstofnunin fól Inga Val Jóhannssyni að svara beiðninni. en við upplýsingavinnslu hans vegna þessa máls kemur margt athyglisvert í ljós að því er þennan þátt varðar sem hér er til umr. og reyndar fleiri þætti sem snerta fyrirkomulag húsnæðisfjármögnunar á Norðurlöndum. Þar kemur til að mynda fram að Danir veita hlutfallslega mest af sinni aðstoð í formi skattalækkunar vegna vaxta af húsnæðislánum, eða full 78% af heildarstyrkjum ársins 1978. Tilsvarandi hlutfall í Noregi var 60%, 41% í Svíþjóð og 26% í Finnlandi. Í töflunni kemur fram að niðurgreiðsla húsnæðiskostnaðar með skattalækkun var í Danmörku á árinu 1979 11 millj. 600 þús. danskar krónur og 6 millj. 400 þús. sænskar krónur. Rannsóknir á skattalækkunum annars staðar á Norðurlöndum vegna vaxta af húsnæðislánum sýna að þessi óbeina aðstoð fer að mestu leyti til hátekjufólks. Vegna aukinnar verðbólgu víðast hvar hefur vaxtaprósentan hækkað og leitt til meiri skattalækkunar. Niðurgreiðsla á húsnæðiskostnaði með skattaafslætti er í raun orðin umfangsmesti liður aðstoðar við húsnæðisneyslu á Norðurlöndum. Þeirri könnun, sem þáltill. gerir ráð fyrir, er ætlað að leiða í ljós hvort þessi niðurgreiðsla á húsnæðiskostnaði hér á landi í formi skattafrádráttar vegna vaxtagjalda fari að miklu leyti til hátekjufólks eins og rannsóknir hafa sýnt að á sér stað annars staðar á Norðurlöndum. Komi það í ljós hlýtur að vera eðlilegt að leitað sé annarra leiða til að nýta þetta fjármagn í því skyni að ná fram meiri jöfnuði í niðurgreiðslu húsnæðiskostnaðar fyrir húsbyggjendur og íbúðakaupendur. Tilgangurinn með flutningi þessarar till. er í raun tvíþættur, annars vegar að leiða í ljós hvernig vaxtafrádráttur nýtist einstökum tekjuhópum og hins vegar að kannað verði hvort haga beri niðurgreiðslum vegna húsnæðiskostnaðar með skattalækkun með öðrum hætti til að ná því markmiði að opinber aðstoð við öflun íbúðarhúsnæðis komi sem jafnast niður í hlut þeirra sem eru að koma sér þaki yfir höfuðið. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta mál nema tilefni gefist til og legg til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til hv. allshn.