Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. þessarar hv. d. hefur athugað frv. þetta um virkjun Lagarfoss og leggur til, að það verði samþ. óbreytt, eins og fram kemur í áliti n. á þskj. 195. Í frv. felast þau meginatriði, að ríkisstj. sé heimilað að fela Rafmagnsveitum ríkisins að virkja Lagarfoss til raforkuvinnslu í allt að 8 þús. hestafla orkuveri, leggja þaðan aðalorkuveitu að Egilsstaðakauptúni og tengja það orkuveitusvæði Grímsárvirkjunar - enn fremur, að ríkisstj. sé heimilað að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs til þessa verkefnis eða ábyrgjast lán, sem nemi allt að 180 millj. kr. eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í erlendri mynt. Fyrir n. lá bréf frá Rafveitu Reyðarfjarðar, þar sem þess er óskað, að Rafveitu Reyðarfjarðar verði heimilað að gerast eignaraðili að Lagarfossvirkjun. Þetta erindi var ekki stutt samþykktum annarra aðila hvorki sveitarstjórnar Reyðarfjarðarhrepps né samþykktum sveitarfélaga á Austurlandi. N. leit svo á, að hér væri um það stórt mál í skipulagningu orkuvinnslu að ræða, að ekki væri unnt að verða við þeirri ósk, sem í þessu erindi felst, ekki sízt þar sem það var ekki stutt samþykktum neinna aðila, sem líklegt væri, að gerðust einnig aðilar að þessu fyrirtæki á Austurlandi. Skipulag orkuvinnslu hér á landi er, sem kunnugt er, í höndum fleiri aðila. Í fyrsta lagi er það í höndum ríkisins, þ. e. Rafmagnsveitna ríkisins, í annan stað á vegum sameignarfélaga ríkis og sveitarfélaga, svo sem er um Landsvirkjun og Laxárvirkjun, og í þriðja lagi í höndum einstakra sveitarfélaga eins og t. d. Rafveitu Reyðarfjarðar, sem er eina orkuveita sveitarfélags á Austurlandi. Sú skoðun kom fram í n., enda þótt n. tæki enga afstöðu til þess, að heppilegt væri að stefna að því, að í framtíðinni yrði þessi skipan ekki með svo margbrotnum hætti - annað tveggja yrði ofan á, að orkuvinnsla og orkudreifing öll væri í höndum ríkisins eða hún væri í höndum sameignarfélaga ríkis og sveitarfélaga. Margsinnis hefur verið um það rætt, að auka þyrfti eða koma á jöfnu verði á raforku til almenningsnota hér á landi, hvar sem væri á landinu. Verulegt gjald er innheimt af orkusölu til þessarar jöfnunar, en þó ekki nærri því svo, að fullt jöfnunarverð náist. Ef svo margbrotið kerfi er á orkuvinnslu eftir héruðum á landinu, þá er þess naumast að vænta, að hægt sé að fara fram á það með fullum rökum, að jöfnunarverð komist á. Þess vegna var þessari skoðun hreyft í n., að æskilegra væri, að sama skipulag ríkti í þessum efnum um landið í heild. Hér er komin fram till. frá hæstv. iðnrh., sem felur það í sér, að ráðh. verði heimilað að veita samtökum sveitarstjórna á Austurlandi eignaraðild að virkjun Lagarfoss og öðrum orkuverum á orkuveitusvæðinu, sé þess óskað. Þessi till. var ekki fram komin, þegar n. afgreiddi þetta mál, og hefur n. því ekki tekið afstöðu til hennar. Að svo mæltu vil ég ítreka þá skoðun n., að hún mælir með því, að frv., eins og það kom til hennar, verði samþ. óbreytt, en einstakir nm. munu hafa óbundnar hendur um afgreiðslu á þeirri till., sem hæstv. iðnrh. hefur lagt hér fram.



Herra forseti. Eins og kunnugt er, hafa við meðferð þessa máls komið fram þau sjónarmið, að æskilegt væri að finna eitthvert rúm fyrir hugsanlega, sameiginlega eignaraðild eða rekstraraðild sveitarfélaga með Rafmagnsveitum ríkisins í þessari virkjun, sem hér um ræðir í þessu frv., og svipuð sjónarmið hafa reyndar komið fram annars staðar eða í sambandi við undirbúning annarra rafvirkjana eins og t. d. í Norðurl. v. Ég felli mig út af fyrir sig vel við þá hugmynd, að sveitarstjórnirnar, ef þær óska þess, á hverjum stað eigi þess kost að gerast eignaraðilar með Rafmagnsveitum ríkisins að virkjunum, bæði virkjunarframkvæmdum og rekstri rafmagnsveitnanna á viðkomandi stöðum. Þm. Austf. áttu viðræður við mig um þetta nú fyrir skömmu. Það var greinilegt, að það er nokkur skoðanamunur hjá þeim, en megináherzlu lögðu þeir á það, að slíkt yrði ekki til að tefja framgang þessa máls og allra sízt framkvæmdir í sambandi við Lagarfossvirkjunina. Eftir þennan fund reyndi ég að samræma þau sjónarmið, sem fram komu á fundinum með þm., í brtt. á þskj. 230, og fannst mér fara bezt á því, að brtt. yrði þá gerð við 4. gr., en þar er um að ræða heimild til þess, að yrði þess óskað af samtökum sveitarstjórna á Austurlandi, að þau gætu gerzt eignaraðilar að virkjun Lagarfoss og öðrum orkuverum á svæðinu, þá væri ráðh. heimilt að gera samninga þar um fyrir hönd Rafmagnsveitna ríkisins. Þetta mundi, eins og nú háttar í framkvæmd, ekki hala nein áhrif á gang málsins. Ég gerði fastlega ráð fyrir því, þar sem þetta er töluvert óljóst enn í hugum sveitarstjórna þar fyrir austan. Það hefur, eins og réttilega hefur verið tekið fram, aðeins komið fram ein ósk frá einni rafveitu á Reyðarfirði um að gerast þarna aðili, og þá bygg ég, að þetta mundi í framkvæmdinni verða þannig, að rafmagnsveiturnar eins og segir í gr. mundu koma virkjuninni á fót. Síðan væri undir atvikum komið og vilja manna og aðstöðu þar fyrir austan, hvort þeir síðar meir kynnu að óska eftir einhvers konar eignaraðild. En það er ekkert ólíklegt, að það kynnu að skapast þau viðhorf, að slíkt kæmi fram á síðari stigum málsins vegna hugsanlega breyttra kringumstæðna á Austurlandi - við skulum segja vegna aukinnar síldveiði aftur eins og var hér, þegar síldveiði var þar bezt, og það örvar allt atvinnulíf og alla uppbyggingu iðnrekstrar í sambandi við síldariðnaðinn og kannske annan iðnað og bætir aðstöðu heimamanna í sveitarfélögunum til þess að geta haft hönd í bagga með rekstri slíkra rafveitna. Ég taldi, að með þessu væri ég að koma til móts við það, sem menn gætu verið ásáttir um eftir viðræðurnar við þm. Austf., og vona, að það þurfi ekki að verða ágreiningur um þessa till. Hún er a. m. k. flutt í þeirri veru, að það geti orðið samstaða um hana. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð, en mér er kunnugt um, að það hafa komið tilmæli til forseta um, að n. fengi að athuga till. milli umr. Það tel ég eðlilegt, en ég legg áherzlu á, að þeirri athugun - ef einhverjar brtt. væru, sem menn vildu gera á þessu - yrði lokið þannig, að málið yrði afgreitt hér frá d. ekki síðar en á mánudag. Ég hef mikinn hug á því, að málið nái fram að ganga í Ed., áður en þinghlé verður fyrir jólin.



Herra forseti. Ég vil sérstaklega fagna þeirri yfirlýsingu af hálfu hæstv. iðnrh., að þessu máli verði hraðað og helzt afgreitt frá Alþ. fyrir jólaleyfi. Hann skýrði frá því réttilega, að þm. Austf. hefðu rætt þetta mál við hann á sérstökum fundi fyrir nokkrum dögum, og var það gert í tilefni af því, að þessi brtt. hefur komið fram við lagafrv. og verður efni þess, eftir að hún verður samþ., dálítið annað en í upphafi var gert ráð fyrir. Ég álít, að í sjálfu sér sé ekki óeðlilegt, að slíkt heimildarákvæði verði sett í l., sérstaklega ef það mætti frekar verða til þess, að alger samstaða næðist um málið, og einnig ef það væri tryggt, eins og raunar hæstv. iðnrh. skýrði hér frá, að það hefði ekki nein áhrif á hraða framkvæmda við virkjun Lagarfoss. Í sambandi við brtt. sjálfa er orðalag hennar á þá leið, að gert er ráð fyrir, að samtök sveitarstjórna á Austurlandi geti óskað eftir því að verða eignaraðilar að virkjun Lagarfoss og annarra fyrirtækja á vegum rafmagnsveitnanna á Austurlandi. Að sjálfsögðu kemur frumkvæði að þessu frá sveitarstjórnunum sjálfum og það hefur komið hér fram áður, að engin sveitarstjórn hefur enn þá ályktað eða óskað eftir þessu sérstaklega. En það gæti verið ástæða til að spyrja, ef heimildarákvæði á annað borð verður sett inn í l., hvort ekki væri eðlilegra, að það væru þá sveitarstjórnir á Austurlandi, sem gætu beinlínis óskað eftir þessu vegna þess, að þó að sveitarstjórnirnar geti falið samtökum að koma fram fyrir sína hönd í sambandi við eignaraðild af þessu tagi, þá er það eðlilegra, að slíkt komi beint frá sveitarstjórnunum, ef til þess kæmi síðar meir og þær yrðu sjálfar beinir eignaraðilar að virkjununum. En ég vildi leggja áherzlu á það og fagna því, að hæstv. iðnrh. lýsti yfir þessu tvennu: 1) þeim vilja sínum, að l. yrðu afgreidd á hv. Alþ. fyrir jólaleyfi og 2) að þetta heimildarákvæði mundi á engan hátt hafa bein áhrif á hraða framkvæmda við Lagarfossvirkjun.



Herra forseti. Það voru í rauninni aðeins örfá orð í tilefni af brtt. þeirri, sem hér hefur verið flutt af hæstv. iðnrh. og er á þskj. 230. Eins og hefur komið hér fram í umr. áður um þetta mál, hefur verið vakið máls á því, að e. t. v. væri rétt að gefa sveitarfélögunum á Austurlandi tækifæri til þess að gerast aðilar að rekstri rafmagnsveitnanna á Austurlandi. Það var skýrt frá því hér við 1. umr. málsins, að fram hefði beinlínis komið ósk um slíka aðild frá einu sveitarfélagi á Austurlandi, þ. e. frá Reyðarfirði, en þar er um að ræða einu sjálfstæðu rafveitustjórnina, sem nú er til á Austurlandi, því að allt hitt rafveitukerfið er komið undir sameiginlega stjórn Rafmagnsveitna ríkisins. Í sambandi við virkjun Lagarfoss og raforkumálin á Austurlandi hefur æði oft verið minnzt á þennan möguleika ekki sízt á fundum samtaka sveitarstjórnarmanna þar austur frá, og satt að segja hefur sú skoðun verið ráðandi meðal manna, að úr því, sem komið væri, væri eðlilegast, að Rafmagnsveitur ríkisins ættu raforkukerfið á Austurlandi og önnuðust rekstur þess, því að fyrir nokkrum árum var beinlínis stefnt að því af hálfu ríkisvaldsins að ganga mjög fast á sveitarstjórnirnar til að fá þær til að afhenda þau raforkumannvirki, sem sveitarstjórnirnar áttu, og nú um alllanga hríð hafa Rafmagnsveitur ríkisins átt allt raforkukerfið á Austurlandi fyrir utan litlu rafveituna á Reyðarfirði. Ef til þess ætti nú að koma, að sveitarstjórnir á Austurlandi yrðu að nýju meðeigendur að raforkuverum þar í fjórðungnum með ríkinu, þá skilst mér, að að því væri raunverulega stefnt, að Rafmagnsveitur ríkisins legðu niður starfsemi sína þar í fjórðungnum. Þá færi nú að verða heldur lítið eftir af Rafmagnsveitum ríkisins, þegar svo væri komið. Það má vel vera, að reynslan sýni það, að stefnt verði aftur í þessa átt. Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni, að það væri miklu réttara að stefna að hinu, sem hér var ákveðið áður fyrr, að ríkið ætti sem mest af aðalorkuverunum í landinu og allar aðaldreifilínur og um séreign væri varla að ræða nema aðeins á einstökum dreifiveitum í sveitarfélögum. Og ég er enn á þeirri skoðun, að það væri í rauninni æskilegast að halda sig við þessa gömlu stefnu. En af því að nú er komin hér fram till. í þá átt að gera það mögulegt, að sveitarfélög á Austurlandi geti gerzt eignaraðilar og rekstraraðilar að orkuveitunum þar, þá vil ég ekki standa á móti slíku. Fyrsta spurningin, sem vaknar auðvitað í því sambandi, er þessi: Hvað hefur ríkisvaldið, sem nú á orðið orkuveiturnar á Austurlandi, hugsað sér í þessum efnum, þegar það gerir ráð fyrir þessum möguleika? Gerir það ráð fyrir því, að sveitarfélögin á Austurlandi leggi fram einhvern verulegan hluta af stofnkostnaði hinnar nýju Lagarfossvirkjunar, sem mun kosta í kringum 200 millj. kr.? Ég hygg, að geta sveitarfélaganna þar sé ákaflega lítil til þess að leggja fram stofnfé til þeirrar nýju virkjunar. Og eins vaknar auðvitað sú spurning: Er til þess ætlazt, að sveitarfélögin á Austurlandi taki í sínar hendur það raforkukerfi, sem fyrir er, en þar er um eina vatnsvirkjun og margar dísilstöðvar að ræða og allmikið línukerfi, sem kostar nokkur hundruð millj. kr., eins og þetta er sett fram á reikningum Rafmagnsveitna ríkisins? Er til þess ætlazt, að sveitarfélögin á Austurlandi greiði við yfirtöku einhvern tiltekinn hluta af þessum eignum, um leið og þau gerast eignaraðilar? Ég er líka mjög hræddur um það, að geta þeirra í þeim efnum sé ekki mikil. Og svo vaknar síðast en ekki sízt sú stóra spurning: Hvernig er ætlunin að fara með það mikla vandamál, sem menn standa frammi fyrir varðandi rekstur þessarar veitu, þar sem nú er um mikinn hallarekstur að ræða, sem skiptir tugum millj. kr. á ári? Og ríkið hefur notfært sér sína sterku aðstöðu til þess að vega upp þennan halla með því að leggja á alveg sérstaka skatta til þess að standa þar á móti. Sveitarfélögin á Austurlandi hafa vitanlega enga slíka aðstöðu, að þau geti ráðið yfir neinni slíkri skattlagningu nema þá með því að selja raforkuna þar um slóðir á hærra verði en annars staðar. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það eru litlar líkur á því, að hægt verði t. d. fyrir Austfirðinga að ná jöfnunarverði á raforku með því að taka Austurland - svo dreifð og fámenn sem byggðin er þar í raun og veru - út úr heildarkerfi landsins. Það eru litlar líkur á því - ef það veitukerfi á að standa undir öllum sínum stofnkostnaði, t. d. stofnkostnaði við linur - að þessi svæði geti nokkurn tíma búið við raforkuverð, sem er hliðstætt því verði, sem er á öðrum svæðum, þar sem þau þannig yrðu hlutuð út úr heildarkerfinu. En engar upplýsingar hafa enn fengizt um það í rauninni, hvað á bak við stendur, þegar veitt er heimild eins og þessi. E. t. v. er það hugmynd þeirra, sem að þessu standa, að gefa t. d. Austfirðingum í þessu tilfelli kost á mjög hagkvæmum kjörum, þ. e. að gerast hér eignaraðilar án þess að leggja fram mikið stofnfé og gerast eignaraðilar að því, sem fyrir er, án þess að leggja fram í rauninni nokkurt fé, og einnig með þeim kjörum, að a. m. k. fyrstu árin, meðan um er að ræða hallarekstur, hlaupi ríkið þar undir bagga á svipaðan hátt og verið hefur. Ef svo er, þá er ég síður en svo á móti því, að sveitarfélög á Austurlandi eigi þess kost að gerast eignaraðilar að þessu veitukerfi - ef sem sé þarna gæti verið um að ræða verulega hagstæða skilmála. En ekkert slíkt liggur enn þá fyrir. Ég mun því fyrir mitt leyti, eins og þetta ber hér að, þar sem hæstv. iðnrh. sjálfur - sá, sem hefur yfirstjórn þessara mála með höndum - leggur til að taka inn í frv. þessa heimild, greiða þessari heimild atkvæði og sjá síðan til, upp á hvaða kjör verður boðið, þegar kemur til þess, að það á að fjalla um samninga um þessi mál. En ég legg að sjálfsögðu áherzlu á það, að þessi heimild verði ekki á neinn hátt til þess að tefja þær framkvæmdir, sem hér er fyrst og fremst verið að ákveða að ráðast í, og það megi ekki á neinn hátt draga úr Rafmagnsveitum ríkisins að hefja framkvæmdir í þessum efnum, þó að jafnvel sé komin fram till., sem raunverulega stefni að því að leggja Rafmagnsveitur ríkisins niður. Ég hef skilið hæstv. iðnrh. þannig, að það sé hans ætlun að standa þannig að verkinu, að það eigi ekki að verða hætta á því, þó að þessi till. verði samþ., að á nokkurn hátt verði dregið úr framkvæmdum við Lagarfossvirkjun. En ég tel einnig alveg óhjákvæmilegt að breyta lítillega orðalagi í þessari till. frá því orðalagi, sem á henni er á þskj. 230. Þar segir nú: Óski samtök sveitarstjórna á Austurlandi að gerast eignaraðilar að virkjun Lagarfoss o. s. frv. Ég tel, að þetta orðalag komi ekki til mála, heldur eigi hér að standa: Óski sveitarstjórnir á Austurlandi eftir eignaraðild o.s.frv. Samtök sveitarstjórnarmanna eru ekki þannig upp byggð, að það sé hægt að gera ráð fyrir því, að þau sem slík gerist hér eignaraðilar og síðan rekstraraðilar að slíkum fyrirtækjum sem þessum. Hér verður vitanlega að vera um að ræða ákvörðun hinna einstöku sveitarfélaga hvers um sig og þeirra af þeim, sem vilja vera með í svona rekstrarfélagi við ríkið. En samtök sveitarstjórnarmanna geta hér ekki orðið aðilar, enda er þar auðvitað einnig um að ræða ýmsa aðila í samtökunum, sem eru utan þess veitusvæðis, sem hér verður um að ræða á a. m. k. alllöngu tímabili. Ég er þess alveg fullviss, að a. m. k. stærstu og öflugustu sveitarfélögin á Austurlandi mundu vilja ganga þannig frá hlutdeild sinni, ef til kæmi, í rekstri og eignaraðild að þessum orkuverum, að það lægi alveg skýrt fyrir, hvaða fjárhagsskuldbindingar hvíldu á þeim og hvaða rekstrarkvaðir fylgdu. Þau mundu ekki sætta sig við það að vera þar í einhverri algerri samábyrgð með sveitarfélögum, sem eru í eðli sínu óskyld, því að þar er auðvitað mjög ólíku saman að jafna hjá hinum ýmsu aðilum. Ég ætlaði því að óska eftir því, þar sem hér er aðeins um 2. umr. að ræða, að hæstv. iðnrh. féllist á það að draga þessa brtt. til baka nú við 2. umr. Það fengist þá tóm til þess að líta aðeins á þetta orðalag og víkja því þannig við, að það náist, sem ég hygg, að hafi alveg tvímælalaust verið ætlun hans í þessum efnum. Síðan mætti þá bera till. undir atkv. við 3. umr. En afstaða mín til till. er þessi, eins og ég hef sagt, að vegna þess, hvernig hana ber hér að og hver að henni stendur, og líka vegna þess, að ég hef ekki enn þá fengið neinar teljandi upplýsingar um það, hvaða kostakjör gæti verið hér um að ræða, þá mun ég greiða þessari till. atkv., svo að möguleikarnir liggi fyrir, þó að það sé mín skoðun, að það hefði verið miklu vitlegri stefna - sem almenn stefna í raforkumálum - að reikna með því, að veitukerfið væri rekið sem mest af ríkinu fyrir utan hinar einstöku dreifiveitur. Ég er ekki í neinum vafa um það, að fyrir viss svæði á landinu og fyrir þá, sem verst eru staddir, hefði slíkt fyrirkomulag raunverulega verið hagkvæmara. Ef til þess kæmi, að hér yrði um að ræða sameign sveitarfélaganna og ríkisins, fylgir þessu einnig sá kostur - sem ég álít, að hefði verið hægt að ná eftir öðrum leiðum, eins og ég hef minnzt hér áður á í umr. um þessi mál - að með því réðu heimamenn, þ. e. fulltrúar sveitarfélaganna, nokkru meira en nú er í reynd um uppbyggingu og framkvæmd þessara mála í sínum heimahéruðum. En ég álít, að það hefði verið lítill vandi að breyta l. um Rafmagnsveitur ríkisins á þann veg að tryggja það, að um verulega heimastjórn hefði getað verið að ræða á hinum einstöku veitusvæðum Rafmagnsveitna ríkisins, þannig að hægt hefði verið að komast yfir þann vanda, sem þar hefur komið í ljós í sambandi við rekstur á rafmagnsveitunum. Ég vænti svo, að hæstv. ráðh. sjái sér fært að draga till. til baka til 3. umr., því að það getur varla skipt miklu máli, hvort hún er borin undir atkvæði nú við 2. eða 3. umr.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar setningar. Ég vil láta í ljósi ánægju mína með þá brtt., sem hæstv. iðnrh. hefur flutt við þetta frv., og mun styðja hana, og ég vænti þess, að þegar frv. um virkjun Reykjafoss í Skagafirði verður flutt hér í þinginu, verði í því frv. ákvæði, sem er í samræmi við þessa brtt. Ég get fallizt á það með hv. 4. þm.. Austf., að það sé eðlilegt, að hv. fjhn. athugi þessa till. hæstv. ráðh. á milli umr., og ég er honum sammála um það, að það væri raunar réttara að orða hana eins og hann óskaði eftir. En ég vil nota þetta tækifæri, af því að þetta virkjunarmál er hér til umr., til að beina því til hæstv. iðnrh., að það verði ekki látið líða á löngu, þangað til frv. um virkjun Svartár eða Reykjafoss í Skagafirði verði lagt fyrir þingið. Það er búið að gefa fyrirheit um það, og það væri mér mikið ánægjuefni, ef það gæti orðið nú, áður en þingið fer heim í jólafrí, þó að það yrði ekki afgr. fyrr en siðar. Það mætti að vísu tala langt mál um rafmagnsmálin og skipan þeirra. Ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Ég vil aðeins minna á það, að í mínu kjördæmi er mjög rík samstaða um það, að sveitarfélögin verði aðilar að þessari virkjun, og ég held, að það sé sú stefna, sem eigi að taka, að heimabyggðirnar eigi að verulegum hluta sj álfar þessar stofnanir, þ. e. rafmagnsvirkjanirnar. Ég gæti trúað því, að með þeim hætti yrði þessum málum að mörgu leyti betur stjórnað en gert er nú, án þess að ég ætli að fara út í nokkrar ádeilur á stjórn þeirra, þó að mér finnist það vissulega, að ég gæti gert það og hefði rök fy rir því. En það er aðeins þetta, sem ég vildi segja: Ég styð till. hæstv. iðnrh. og óska eftir því, að sams konar ákvæði komi inn í frv. um virkjun Reykjafoss og það frv. fái að birtast hér í þinginu sem allra fyrst.



Herra forseti. Vegna ræðu hv. 4. þm. Austf. ætla ég ekki að fara að flytja hér langt mál, þó að það sé kannske einhver skoðanamunur okkar í milli. En hins vegar lít ég svo á, að bollaleggingar hans hér eigi ekki heima, fyrr en til þess kemur að athuga málið, ef þessi brtt. hæstv. iðnrh. verður samþ. og sveitarfélög á Austurlandi leita eftir því að verða aðilar, þá vitanlega koma fram öll þessi atriði, sem hann var hér að velta fyrir sér. Ég sé ekki, að þau hafi nein áhrif á þessu stigi um það, hvort þessi heimild er sett inn í lögin eða ekki. En það var þó ekki út af þessu, sem ég kvaddi mér hljóðs, heldur öðru, sem ég vildi láta koma hér fram vegna ummæla hv. frsm. um málaleitan Rafveitu Reyðarfjarðar um það að verða aðill að þessari virkjun, sem var lýst hér við 1. umr. málsins. Ég tók þannig eftir, að það hefði komið fram hjá hv. frsm., að ekki hefði legið fyrir nein samþykkt frá sveitarstjórn Reyðarfjarðar. Nú þori ég ekki að fullyrða um það, hvort þetta bréf, sem áreiðanlega var sent frá rafveitunni, hefur borið þetta með sér, en hins vegar hélt ég, að svo hefði verið, og ég vil a. m. k., að það komi hér fram, af því að mér er kunnugt um það, að áður en stjórn rafveltunnar ákvað að senda þetta bréf frá sér, þá var það samþ. af sveitarstjórn Reyðarfjarðar. Þetta vildi ég, að lægi hér ljóst fyrir.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr. um breyt. á vegalögum, hafa þm. haft til athugunar um tveggja vikna skeið. Hv. þm. er því ljóst, hvað hér er um að ræða. Ég hef rætt við þm. um þetta mál, stjórnarflokkana og stjórnarandstöðuna, og hef ástæðu til að ætla, að samkomulag verði um þá tekjuöflun, sem í frv. felst. Gert var ráð fyrir hækkun á benzíni og þungaskatti, þegar verðstöðvunarlögin voru sett, og þeim áhrifum á vísitöluna, sem af hækkuninni leiða. Kom það fram í umr. um verðstöðvunarlögin í hv. Alþ. Tekjuaukinn, sem lagt er til að lögfesta, fer til vegaframkvæmda, þ. e. til nýbygginga hraðbrauta, þjóðbrauta, landsbrauta og til viðhalds vega. Frá því að vegáætlunin var samin, hafa orðið breytingar á verðlagi og kauptöxtum, og er þess vegna ekki við því að búast, að vegáætlunin, eins og hún nú er, geti staðizt, nema auknar tekjur komi til. Tekjur Vegasjóðs hafa reynzt lægri en áætlað var, en útgjöldin aukizt vegna verðbreytinga og kauphækkana. Ástæðurnar til þess, að tekjurnar hafa reynzt minni, eru aðallega þær, að innflutningur bifreiða árið 1969 var miklu minni en áætlað var. Frv. þetta felur í sér nokkra breytingu á vegáætlunarkerfi því, sem gilt hefur frá 1964, og einnig nokkrar breytingar, sem nauðsynlegt er að gera í sumum tilfellum að fenginni reynslu. Gert er ráð fyrir, að sala á benzíni verði 77.9 millj. lítra á árinu 1971. Er lagt til, að innflutningsgjald af benzíni verði hækkað um 2.20 kr. - úr 5.67 kr. af hverjum lítra í 7.87 kr. Gefur sú hækkun Vegasjóði í auknar tekjur 171.4 millj. kr. Þá er lagt til, að þungaskattur bifreiða verði hækkaður um 50%, og gefur það í auknar tekjur á árinu 1971 65.9 millj. kr. Framlag ríkissjóðs er samkv. frv. 47 millj. kr. Þetta verða samtals 284.3 millj. kr., en það er sú aukna tekjuþörf, sem Vegasjóði er nauðsynlegt að fá til þess, að vegáætlunin standist og unnt verði að láta verulega upphæð til nýbygginga í landsbrautum, hraðbrautum og þjóðbrautum og standa við þær skuldbindingar, sem gerðar hafa verið vegna annarra framkvæmda, sem unnið er að. Samkv. endurskoðaðri tekjuáætlun Vegasjóðs reynast tekjurnar 29 millj. kr. lægri en gildandi vegáætlun segir til um, og er gert ráð fyrir, að tekjurnar samkv. endurskoðaðri áætlun verði 599.5 millj. kr. Verði frv. þetta lögfest og tekjur Vegasjóðs auknar um 284.3 millj. kr., hefur Vegasjóður til ráðstöfunar á árinu 1971 883.8 millj. kr. auk þeirra lána, sem tekin verða. Má því segja, að tekjur Vegasjóðs á einu ári séu auknar allmyndarlega, og gerir það mögulegt að vinna myndarlega í hraðbrautum, þjóðbrautum og landsbrautum auk þess, sem fært er að halda gildandi vegáætlun þrátt fyrir minnkandi tekjur undanfarið samkv. eldri áætlun og hækkanir á verðlagi og kaupgjaldi. Á árinu 1972 er tekjuþörfin nokkru minni en 1971, eins og fram kemur í fskj. með frv., og er gott til þess að vita, að nokkur varasjóður myndast, sem hægt væri að grípa til, ef halli verður á árinu 1970 eða Í971, sem mætti þá ýta á undan sér og greiða með tekjum, sem til falla á árinu 1972. Fái Vegasjóður þær viðbótartekjur, sem hér er lagt til, mundi þeim verða ráðstafað að mestu leyti, eins og hér er greint: Stjórn og undirbúningur framkvæmda, þ. e. launagreiðslur, skrifstofukostnaður og annað, mun hækka um 6.3 millj. kr. á árinu frá fyrri áætlun og verða 31.1 millj. kr. Viðhald þjóðvega, þ. á m. rekstur vélar, sem keypt verður til mölunar á efni í ofaníburð, mun hækka um 39.4 millj. kr., og verður viðhaldsfé þá á árinu 1971 354.2 millj. kr. Til nýrra þjóðvega verður hækkunin 25.4 millj. kr., og verður þá sá liður 255.9 millj. kr. Til brúargerða verður hækkunin 8.7 millj. kr., og verður fé til brúa 57.7 millj. kr. Til sýsluvega verður hækkun um 6.7 millj. kr. og framlag til sýsluvega því samtals 25.2 millj. kr. Til vega í kaupstöðum og kauptúnum verður hækkunin 21.6 millj. kr. og fé til kaupstaða og kauptúna því samtals 87.7 millj. kr. Til tilrauna í vegagerð hækkar framlagið um 0.2 millj. kr. og verður því samtals 3.3 millj. kr. Halli á vegáætlun 1969 - 25.2 millj. kr. - verður greiddur á árinu. Auk þess kemur nýtt framlag til þjóðbrauta og landsbrauta samkv. frv. 39.2 millj. kr. Þá er hækkun vegna nýrra skuldbindinga, þ. e. hraðbrautarframkvæmda upp á 73.6 millj. kr., þjóð- og landsbrauta samkv. Vestfjarðaáætlun 2.6 millj. kr., vegna Skeiða- og Þjórsárdalsvegar 1.9 millj. kr. og Landvegar 1.8 millj. kr. Lækkun tekna á vegáætlun samkv. endurskoðun 29 millj. kr. Þegar þetta er upp talið kemur sú upphæð, sem áður er nefnd, þ. e. 883.8 millj. kr., sem verður til ráðstöfunar á árinu 1971. Till. til vegáætlunar fyrir árið 1971 verður lögð fram, þegar þing kemur saman eftir áramót, til þess að skipta því fé og samþykkja áætlun fyrir það ár miðað við þær tölur, sem hér er um að ræða. Áætlunartekjur Vegasjóðs á árinu 1971–1972 eru byggðar á tekjuspá samkv. bifreiðaeign landsmanna og því, sem áætlað er, að þeim fjölgi á þessum árum. Á árinu 1970 er mjög mikill innflutningur bifreiða, og rennir það stoðum undir það, að tekjur ársins 1970 verði ekki minni eða litlu minni en áætlað hafði verið samkv. gildandi vegáætlun. Þá er einnig reiknað með miklum innflutningi bifreiða á árinu 1971 og 1972. Samkv. útgefinni bifreiðaspá er gert ráð fyrir, að á árinu 1970 séu bifreiðar 45292, 1971 48791 og 1972 52519, og eru þá 190.4 bifreiðar á þúsund íbúa 1970, 204.6 1971 og 219.5 1972. Má þá segja, að Ísland sé komið í tölu þeirra þjóða, sem eiga flestar bifreiðar, og er út af fyrir sig ekki nema eðlilegt, þar sem engar járnbrautir eru í landinu og bifreiðar svo að segja eina samgöngutækið. Benzínverð og þungaskattur hækka allmikið samkv. því, sem hér er lagt til. Má reikna með, að eftir hækkunina verði benzínverðið kr. 15.60–15.70 fyrir hvern lítra. Benzínverð hér eftir hækkunina verður þó allmiklu lægra en gerist í nágrannalöndunum. Í Noregi er benzínverð nú sem svarar 18.50 kr., og í Svíþjóð mun það verða sem svarar nærri 19 kr. eftir þá hækkun, sem nú er fyrirhuguð þar. Þannig mætti nefna fleiri nágrannalönd, sem hafa hærra benzínverð en Ísland eftir þá hækkun, sem nú er fyrirhuguð. Það má segja, að það sé ekki ástæða til að vera að bera benzínverð saman við það, sem gildir í nágrannalöndunum. Þess má þó geta, að þar er færð sú ástæða fyrir benzínhækkun, sem einnig hlýtur að verða færð hér, en ástæðan er sú, að til veganna þarf meira fjármagn, til þess að þeir verði í því horfi, sem almenningur óskar eftir, og það er ljóst, að annaðhvort verður að auka tekjur Vegasjóðs og stuðla að því, að vegirnir batni, eða láta framkvæmdir og framfarir í vegagerð í landinu bíða, en njóta lága verðsins á benzíni og þungaskatti áfram. Það munu þó flestir vera sammála um, að sá kosturinn sé betri að borga nokkru meira fyrir benzínið og hærri þungaskatt til þess að fá betri vegi, því að það muni þegar til lengdar lætur borga sig, með því að eldsneytisnotkunin verður minni og minna slit á bílunum, þegar ekið er eftir sæmilegum vegum en mjög lélegum vegum. Sé miðað við, að benzínverðið verði 15.70 kr. eftir hækkunina, þarf jafnmargar mínútur til þess að vinna fyrir benzínlítranum 1971 og fyrri hluta ársins 1970. Má segja, að kaupmáttur til benzínkaupa verði svipaður 1971 og var áður. Þungaskattur verður þrátt fyrir þessa hækkun mun lægri en í nágrannalöndunum, en hægast er að bera sig saman við Noreg, sem hefur sams konar gjaldmæla í dísilbifreiðum og við höfum nú upp tekið. Eigi að síður munu margir telja, að þessi hækkun á þungaskatti sýnist vera hlutfallslega mun meiri en benzínhækkunin. En þess ber að geta, að benzínið hefur verið hækkað áður, án þess að þungaskatturinn væri hækkaður, og má segja, að hlutfallið eftir þessa hækkun verði mjög líkt því, sem það var 1963, þegar vegalögin voru sett. Þungaskatturinn er ekki mjög stór hluti af útgerðarkostnaði dísilbifreiða. Við ákvörðun almenns taxta vöru- og sérleyfisbifreiða er þungaskatturinn nú veginn sem 3% í sérleyfisbifreiðataxtanum og 4.55% í vörubifreiðataxtanum. Í sértaxta fyrir vörubifreiðar í samningum Vegagerðarinnar og Landssambands vörubifreiðastjóra vegur þungaskatturinn um 5%. Eftir hækkun verða tilsvarandi tölur 4.5% og 7.5% að öðru óbreyttu. Að öðrum liðum óbreyttum verður þungaskattur á km eftir hækkun: Hjá vörubifreiðum - miðað við 6 tonna hlassþunga - er almennur taxti fyrir breytingu 0.97 kr. á km, en eftir breytingu 1.45 kr. á km, og hjá sérleyfisbifreiðum - 30 sæta og 50% sætanýting - fyrir breytingu 1.50 kr. á km, en eftir breytingu 2.25 kr. á km. Hækkun þungaskatts benzínbifreiða er þannig, að nú eru greiddar 72 kr. fyrir hver full 100 kg, en eftir breytinguna 108 kr. fyrir hver 100 kg. Dísilvörubifreiðar hafa nú fengið gjaldmæla, og var skatturinn á s. l. sumri miðaður við, að tekjur Vegasjóðs í heild yrðu hinar sömu og áður, en þá var miðað við 30 þús. km meðalakstur á ári. Margir töldu sig ekki aka meira en 10–15 þús. km á ári, en urðu eigi að síður að greiða fullan þungaskatt. Með því að hafa gjaldmæla í bifreiðunum er þungaskattur greiddur í réttu hlutfalli við notkun bifreiðanna. Afleiðingin verður sú, að margir greiða mun minni þungaskatt en áður þrátt fyrir þá hækkun, sem hér er gert ráð fyrir að lögfesta, en aðrir, sem aka meira, greiða hærri skatt. Verður það að teljast eðlilegt og í samræmi við það, að þeir, sem aka benzínbifreiðum, borga nú tiltölulega miklu meira til veganna en hinir. Þungaskattur og benzínskattur eru á lagðir til þess að afla Vegasjóði tekna og til þess ætlazt, að þeir, sem nota vegina mest, greiði hæst gjald til veganna. Samkv. yfirlitsáætlun Efnahagsstofnunarinnar þarf fjáröflun til hraðbrauta að nema 75.5 millj. kr. árið 1971 og 86.5 millj. kr. árið 1972 til þess að greiða að fullu innlendan kostnað á móti láni Alþjóðabankans. Er í þessari áætlun Efnahagsstofnunar gert ráð fyrir því, að það fjármagn, sem á vantar til greiðslu hraðbrautaframkvæmda á árinu 1969 og 1970, verði greitt með innlendu láni til 15 ára að upphæð tæplega 150 millj. kr., og eru greiðslur vaxta og afborgana af því láni teknar með í þeim útreikningum, sem þessi áætlun er byggð á. Lán hafa nú fengizt í Alþjóðabankanum til hraðbrautaframkvæmda og vélakaupa, sem nema 4.2 millj. dollara. Lán þessi eru tekin samkv. heimild í vegáætlun, og verður 320 millj. kr. varið til hraðbrautaframkvæmda og 45 millj. kr. til vélakaupa fyrir Vegagerðina. Lán þessi eru talin hagstæð. Þau eru til 20 ára og afborgunarlaus fjögur fyrstu árin. Áætlað er að ljúka gerð hraðbrauta austur að Selfossi og upp í Kollafjörð á árinu 1972. Það hefur stundum verið talið hæpið að taka erlent lán til vegagerðar, en aðrir telja það mjög hagkvæmt, þar sem arðgjöf af hraðbrautum sé mjög mikil, þar sem umferðin er mest. Þannig er samkv. Hansaáætluninni talið, að á leiðinni Reykjavík-Kollafjörður sé 48% arðgjöf árlega miðað við, að vegurinn verði með varanlegu slitlagi og góður yfirferðar, og vegurinn austur að Selfossi með 28% arðgjöf miðað við, að hann sé með bundnu slitlagi og góður yfirferðar. Það er talið, að sparnaður á eldsneyti, varahlutum og sliti bifreiða sé mjög mikill og það borgi sig því þjóðhagslega að leggja mikið fjármagn til þess að bæta vegina. Eins og áður hefur verið getið, munu 45 millj. kr. af því láni, sem tekið verður í Alþjóðabankanum, verða notaðar til kaupa á vinnuvélum til vegaviðhalds. Stærsti liðurinn í þeim vélakaupum er mölunarvélasamstæða til að mala og vinna efni í slitlag á vegum, og mun hún kosta um 15 millj. kr. Samstæða þessi er hliðstæð vélasamstæðu þeirri, sem Vegagerðin keypti fyrir fáum árum og hefur malað efni í slitlög á svæðinu frá Skaftafellssýslu til Húnavatnssýslu. Hin nýja vélasamstæða yrði væntanlega notuð frá Holtavörðuheiði og austur til Vopnafjarðar. Líklegt er, að fleiri slíkar vélar verði keyptar bráðlega. Kostnaður við rekstur slíkrar vélasamstæðu fyrir átta mánaða tímabil nemur 12 millj. kr. á ári. Er enginn vafi á því, að rekstur slíkrar vélar er óumflýjanleg nauðsyn til þess að halda malarvegum í sæmilega akfæru ástandi með vaxandi umferð. Ýmsar óskir liggja fyrir um endurskoðun á einstökum fjárveitingum á gildandi vegáætlun fyrir árið 1971 og 1972 og eins um það, að teknar verði upp nýjar fjárveitingar á því tímabili. Er gert ráð fyrir því í þessu frv., að allrífleg upphæð verði til ráðstöfunar til nýbygginga landsbrauta og þjóðbrauta og verði þannig hægt að koma til móts við óskir manna í því efni. Mér þykir rétt að taka til umr. hverja gr. þess frv., sem hér um ræðir. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 10. gr. vegalaga, þar sem mælt er svo fyrir, að vegáætlun sé gerð til fjögurra ára, en endurskoðuð, er hún hefur gilt í tvö ár, sbr. 14. gr. vegalaga. Af þessu leiðir, að síðasta áætlunarárið liggur ekkert fyrir um, hvað við tekur næsta ár eða næstu ár. Hefur þetta valdið nokkrum erfiðleikum, sem breytingu þeirri, sem felst í þessari gr., er ætlað að ráða bót á. Samkv. því, sem hér er lagt til, mundi ný vegáætlun til fjögurra ára koma í stað endurskoðaðrar áætlunar til tveggja ára samkv. 14. gr. vegalaga nú. Af þessu mundi leiða, að alltaf væri til áætlun fyrir a. m. k. tvö ár. Telja verður, að slík áætlunargerð verði til þæginda fyrir stjórn vegamála, Alþ. og almenning, því að framkvæmdir hvers árs krefjast tímanlegs undirbúnings. Því er áríðandi að geta ávallt gert nauðsynlegar ráðstafanir, t. d. vegna verkfræðilegs undirbúnings, efnisútvegunar og öflunar vinnuvéla, með góðum fyrirvara, og það er því aðeins unnt, að verkefnin séu ákveðin. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 14. gr. vegalaga, þar sem segir, að vegáætlun skuli lögð fram samtímis frv. til fjárl. Í framkvæmd hefur þetta reynzt miklum erfiðleikum bundið og ekki er talið æskilegt að tengja þetta tvennt fortakslaust saman. Því er lagt til, að orðalagið verði rýmkað nokkuð, þótt að sjálfsögðu sé til þess ætlazt, að till. til þál. um vegáætlun sé lögð fram sem fyrst, eftir að þing hefst. Í 3. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 15. gr. vegalaga, þar sem kveðið er á um, að ráðh. leggi fyrir Alþ. skýrslu um framkvæmd vegáætlunar við upphaf hvers reglulegs Alþ. Í framkvæmd hefur þetta reynzt ókleift. Alþ. kemur saman fyrir miðjan október, þá er vegaframkvæmdum sama árs víða ólokið og því ekki unnt að gera Alþ. tæmandi grein fyrir því, hvernig framkvæmd vegáætlunar hefur gengið á árinu. Reikningsár Vegagerðar ríkisins fylgir almanaksárinu, og ef gera á skýrslu um framkvæmd vegáætlunar 15. sept. eða 1. okt. miðað við rauntölur fram að þeim tíma og áætlun um það, sem eftir er af árinu, verður ávallt ósamræmi milli slíkrar skýrslu og reikningsins, sem gerður er miðað við áramót. Það leikur vart vafi á, að skýrsla, sem gerð væri nálægt árslokum, mundi gefa Alþ. betri og sannari upplýsingar en skýrsla, sem gerð er, þegar 1/4 hluti ársins er enn eftir. Í 4. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 17. gr. l. Er hér um samsvarandi breytingu að ræða varðandi sýsluvegaáætlun og lagt er til í 1. gr., að gerð verði á vegáætlun, og þarfnast þessi gr. því ekki sjálfstæðra skýringa. Í 5. gr. frv. er gert ráð fyrir breytingu á 23. gr. l. Á næsta ári mun nýtt fasteignamat taka gildi og núgildandi fasteignamat þá tvítugfaldast í flestum tilvikum. Þar sem sá skattgrundvöllur, sem sýsluvegasjóðsgjald samkv. 23. gr. vegalaga miðast við, hækkar þannig stórlega, en ekki er stefnt að auknum álögum, er nauðsynlegt að lækka þá prómilltölu af matsverðinu, sem skattinum nemur. Er lagt til, að talan verði 0.3 af þúsundi af fasteignamatsverði mannvirkja í stað 6, og 0.6 í stað 12 af þúsundi eða 1/20 af því, sem nú er. Um 6. og 7. gr. frv. hefur áður verið rætt og fram tekið, hvað í þeim felst í sambandi við hækkun á benzínskatti og þungaskatti. Það skal fram tekið, að nýtt framlag ríkissjóðs er samkv. þessu frv. 47 millj. kr., en ríkissjóður hefur auk þess greitt á árinu 1970 vexti og afborganir af vegalánum, sem nema 82.7 millj. kr. Afborganir eru af þessari upphæð 56 millj. kr. Vaxtagreiðslur munu lækka á næsta ári, en greiðslur ríkissjóðs munu eigi að síður nema í heild á árinu 1971 um 125 millj. kr. Greiðslur Vegasjóðs af vegalánum 1970 voru vextir 4.4 millj. kr. og afborganir 10.9 millj. kr. Má því segja, að ríkissjóður hafi tekið á sig meginhlutann af þeirri byrði, sem af lánunum leiðir, og auk þess talsvert betur, þegar tekið er tillit til nýja framlagsins. Ég geri ráð fyrir því, að flestir telji eðlilegt, að vegáætlun sú, sem nú er í gildi, geti ekki staðizt eftir þær verðbreytingar og launahækkanir, sem orðið hafa. Útgjöld vegna vegagerðar eru að miklum hluta launagreiðslur, þótt talsverð breyting hafi orðið á því, eftir að vélakostur var aukinn og tæknin varð meiri. En með því að lögfesta þær tekjur til Vegasjóðs, sem hér er lagt til, eru Vegasjóði tryggðar stórum auknar tekjur til framkvæmda - tekjur, sem gera það mögulegt að halda hraðbrautaframkvæmdunum áfram, tekjur, sem gera það mögulegt að standa við vegáætlunina, eins og hún var upphaflega samin, og gera auk þess fært að verja talsverðri upphæð til nýrra framkvæmda í þjóðbrautum og landsbrautum, en þess gerist vitanlega þörf. Stöðugt er óskað eftir betri vegum. Umferðin á vegunum vex, og stöðugt þarf meiri vegaframkvæmdir og aukið vegaviðhald. Ég vil vænta þess, að samkomulag verði um þetta frv. á hv. Alþ. og það fái afgreiðslu nú fyrir jólin. Ég vil mælast til þess, að samgmn. beggja d. vinni saman við athugun málsins til þess að flýta fyrir afgreiðslu þess. Ég tel, herra forseti, ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um málið að sinni, en legg til, að því verði vísað til 2. umr. og hv. samgmn. að umr. lokinni.



Herra forseti. Ég mun ekki í sambandi við það, sem ég segi hér, fara að hefja deilur um þetta mál, enda geri ég ráð fyrir því að fylgja framgangi þess. Hins vegar þykir mér hlýða í sambandi við umr. um þetta frv. um vegamálin að víkja nokkuð að þeim áhrifum, sem verðbólga hefur haft á framkvæmdir í vegamálum. Eins og kemur fram í grg. þessa frv., kemur það í ljós, að vegna þeirra verðlagsbreytinga, sem orðið hafa, síðan vegáætlunin var samin, þarf 231 millj. kr. til þess að mæta þeim verðhækkunum á þeim tveimur árum, sem eftir eru af vegáætlunartímabilinu, þ. e. árin 1971 og 1972. Þessi verðhækkun hefur að sjálfsögðu geysilega mikil áhrif á framkvæmd í vegamálum, og svo hefur verið allt frá því, að Vegasjóður var stofnaður. Auk þess hefur erlent lánsfé verið notað til vegaframkvæmda. Gengisbreytingar, sem gerðar hafa verið, síðan þau voru tekin, hafa kostað Vegasjóð um 164 millj. kr., svo að verðlagsbreytingin þessi tvö ár, sem eftir eru af vegáætlunartímabilinu, og gengisbreytingarnar, sem gerðar hafa verið, síðan farið var að taka erlend lán til vegagerðar, hafa kostað Vegasjóð tæpar 400 millj. kr. Frá þessu vildi ég skýra í sambandi við umr. um vegamálin, því að það sýnir okkur betur - og er svo augljóst, sem verða má - að tekjustofnar, sem ákvarðaðir eru með krónutölu, rýrna ár frá ári í þeirri verðhækkunarskriðu, sem í okkar þjóðfélagi er. Það er því ekki minnst atriði fyrir Vegasjóð og áframhaldandi vegagerð í landinu, að okkur takist að hefta verðútþensluna og halda verðlagi í skefjum. Þá færu þær áætlanir, sem gerðar eru, að verða raunhæfar, svo að hægt væri að framkvæma eftir þeim. Ég hef áður látið í ljósi þá skoðun hér á hv. Alþ. og get endurtekið það nú, að ég tel, að þrátt fyrir þær breytingar, sem orðið hafa nú tvö síðustu árin á þátttöku ríkissjóðs í kostnaði vegna vegamála af þeim tekjum öðrum, sem ekki ganga beint til ríkissjóðs - þó að þátttaka ríkissjóðs hafi nú aukizt og geri það með þessu frv., sem ég gleðst yfir - þá er hér um of lítið framlag af hálfu ríkissjóðs að ræða, þ. e. af þeim tekjum, sem ríkissjóður fær beint til sín. Í okkar landi er vegagerð það skammt á veg komin, að nauðsyn ber til að hraða henni og vinna ötullega, og það getum við því aðeins gert, að aukið sé fjármagn til framkvæmda. Samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef fengið frá Hagstofu Íslands, hafði ríkissjóður í tekjur af umferðinni árið 1969 362 millj. kr., þ. e. tekjur, sem fást auk þeirra tekjustofna, sem ganga beint til Vegasjóðs. Og það er gert ráð fyrir því, að á árinu 1970 muni þessar tekjur ríkissjóðs nema um 920 millj. kr. Ég vil taka það fram, þó að ég hafi gert það hér áður á hv. Alþ., að í grein, sem fyrrv. vegamálastjóri, Geir Zoéga, skrifaði og út kom í Fjármálatíðindum 1955, gerði hann samanburð á tekjum ríkissjóðs af umferðinni allt frá 1874 til þess dags eða ársloka 1955 og sýndi fram á framlög ríkissjóðs til vegagerðarinnar annars vegar og tekjur ríkissjóðs af umferðinni hins vegar, af því að vegir höfðu verið lagðir í landinu, og fram til þess tíma sýndi það sig, að tekjurnar höfðu nokkurn veginn gengið til vegagerðarinnar. Ég lýsi þess vegna yfir þeirri skoðun minni, að áfram verði að halda á þeirri braut, að ríkissjóður verði að leggja Vegasjóði meira fé vegna hinna gífurlegu framkvæmda, sem verða að vera í vegagerð, því að enda þótt við reynum að auka þær árlega, eru verkefnin svo stór, að þjóðin verður að eyða verulega háum fjárhæðum til framkvæmda í vegamálum. Ég tel, að það sé svo mikils virði og sé svo mikið hagsmunamál fyrir þjóðina í heild að bæta vegina, að við verðum að leggja hart að okkur til þess. Í sambandi við þetta frv. og framkvæmdir á hraðbrautum vil ég geta þess, eins og fram kom í ræðu hæstv. samgrh., að það hefur verið gerð athugun á umferðinni, og sá kafli, sem ég tel, að sé einhver mesti umferðarkaflinn, er Vesturlandsvegur upp í Kollafjörð. Ég tel mig hafa um það frásagnir, að þar muni vera mesta umferðin á einstökum kafla, þ. e. héðan og að vegamótum á Þingvallavegi. Þess vegna vona ég, að þessi kafli dragist ekki aftur úr, og mig langar í sambandi við þessa umr. að fá að heyra frásögu hæstv. ráðh. af því, af hverju hefur verið tekin upp sú stefna, sem mér skilst, að eigi að gera, að leggja veginn gegnum Mosfellssveitina eins og hann nú er, en hætta við að leggja hann yfir Leiruvoginn, eins og ég tel mig hafa séð till. um, hvort kostnaðarmismunur er þar svo mikill, að þess vegna hafi þetta verið gert, eða hvaða ástæður aðrar hala ráðið því. Það orkar ekki tvímælis, að það styttir veginn verulega til Vestur- og Norðurlands og Austurlands að taka af þennan krók. Ég tel, að það hljóti að verða grundvallarreglan í sambandi við að meta, hvar leggja skuli vegi, þar sem umferðin er mest. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, geri ég ráð fyrir því að styðja þetta frv. Ég vil segja það í sambandi við ákvæðin í 2. og 3. gr. frv., að þau eru frekar óljós, þar sem talað er um að leggja fyrir sameinað Alþingi till. til þál. um vegáætlun, svo fljótt eftir þingsetningu sem auðið er. Þetta er auðvitað nokkuð teygjanlegt. Ég tek undir það með hæstv. ráðh., að það er eðlilegra að gefa skýrsluna um framkvæmdir á vegáætlun, eftir að árinu er lokið en miða hana við haustið, eins og gert hefur verið og gert var ráð fyrir í l. áður. Hins vegar er ekki óeðlilegt, þó að sett væru einhver hámarkstímatakmörk frá áramótum, þangað til sú grg. yrði lögð fram. En ég tel hins vegar alveg sjálfsagt, að það sé miðað við að taka allt árið, eins og áætlunartímabilið einnig er miðað við, og þess vegna eigi að breyta því, en hvort þetta á að vera eins rúmt og hér er, finnst mér, að ætti að athuga betur. Ég endurtek það, að ég lít svo á, að hér sé um það mikið nauðsynjamál að ræða, að þó að það kosti verulega fjármuni að halda framkvæmdum í horfi eins og hér er gert ráð fyrir og auka við þær eins og er niðurstaða í þessu frv., þótt það hafi kostað það, að það hafi orðið að hækka skatta þá, sem teknir eru af umferðinni til þess að koma þessu í framkvæmd, þá hefði hitt orðið enn þá dýrara, ef það hefði átt að hætta við að framkvæma það, sem vegáætlunin gerði ráð fyrir, og ef við hefðum orðið að horfast í augu við það nú í sambandi við endurskoðun á vegáætlun að geta engum nýjum verkefnum bætt við. Það hefði ég talið algerlega fráleitt og óhugsandi, að hv. Alþ. gæti staðið frammi fyrir því. Þess vegna tel ég, að hér sé betri kosturinn valinn, þ. e. að hækka þessa tekjustofna til þess að geta aukið framkvæmdirnar frá því, sem gert var ráð fyrir, en draga ekki úr þeim, eins og við hefðum orðið að gera að öðrum kosti. Ég vil svo enda þessi orð með því að endurtaka það, að ég tel, að það eigi að stefna að því, að ríkissjóður eigi að leggja fram meira fé til vegamála, vegna þess að vegagerð í landinu er það arðsöm fjárfesting fyrir ríkissjóð, að hann gæti þess vegna lagt meira þar til. Ég vona einnig, að tekjuáætlun af benzínskatti muni reynast betur á árinu 1971 og 1972 en áætlunin gerir ráð fyrir, vegna þess að bifreiðum hefur fjölgað verulega hér á landi á þessu ári, 1970, en hins vegar varð samdráttur á árinu 1969. En ekki er nema gott um það að segja, ef tekjurnar reynast betri, því að það verður þörf fyrir þær. En verkefnin í vegagerð eru það stórfelld og nauðsynleg, að þjóðin verður að leggja hart að sér til þess að koma þeim í framkvæmd.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 3. þm. Vesturl. fyrir góðar undirtektir við málið, þar sem hann lýsir því, að hann muni fylgja því og þá væntanlega hans flokkur. Það er eðlilegt, að menn hugsi sem svo, að það væri gott að fá eigið fé frá ríkinu til veganna. Þannig hugsum við vitanlega allir, en höfum um leið það í huga, að það eru takmörk fyrir því, sem ríkissjóður getur látið af hendi, og það kemur svo greinilega í ljós, þegar verið er að semja fjárl. En það er þó augljós framför í þessu. Ríkissjóður hefur aukið mikið framlög sín til Vegasjóðs frá því, sem áður var, þannig að hann hefur borgað 82 millj. kr. á þessu ári, þar af 56 millj. kr. afborgun af vegalánunum. Og með þessum 47 millj., sem nú er lagt til að lögfesta, mun framlag ríkissjóðs á næsta ári verða, að mér skilst, 125 millj. kr., enda þótt vextir af eldri lánum lækki á næsta ári frá því, sem var á árinu 1970. En það er alveg rétt, sem hv. þm. sagði hér áðan, að vegirnir gætu vissulega tekið við meira fjármagni - við gætum notað meira fjármagn en það, sem lagt er til að lögfesta hér, og það, sem ríkissjóður leggur fram. En við erum svo fáir, Íslendingar, og við búum í stóru landi, en vegamálin þurfa að vera ofarlega á dagskrá hjá okkur, og nú leggjum við tiltölulega mikið fjármagn til veganna, þótt enn megi segja, að við það megi bæta. Hv. þm. spyrst fyrir um það, af hverju breytt hafi verið um vegarstæðið á Vesturlandsvegi. Vegamálastjóri og verkfræðingar hans gerðu till. um það að fara ekki að sinni í hið fyrirhugaða vegarstæði, sem er talsvert neðar og stytti leiðina nokkuð vestur, eins og hv. þm. gat um. Og það var vegna þess, að það sparast allmikið fjármagn með því að fara gömlu leiðina - ekki aðeins í lagningu þessarar hraðbrautar, heldur einnig í vegalagningu um byggðina, sem komin er þarna í Mosfellssveitinni í kringum Brúarland og Lágafell. Þar verður vitanlega að vera vegur - og allgóður vegur, og vegamálastjóri hefur talað um, að næstu 10 árin mundi ekki verða lagður vegur á hinu áður fyrirhugaða vegarstæði, en það eru vitanlega hugmyndir hans, en ekki þó ólíklegt, að það verði dregið talsverðan tíma. Ég býst við, að flestir sætti sig við þessa breytingu, ef vegurinn verður góður á þessari leið, sem hann hlýtur að verða. Og þarna er umferðin mest, það er rétt. Það eru yfir 3000 bílar á dag frá Reykjavík og upp í Kollafjörð, a. m. k. yfir sumarmánuðina. En þegar komið er vestur í Kollafjörð, þá dettur umferðin niður, þannig að umferðin verður ekki yfir 1000 bílar á dag. Á leiðinni austur yfir fjall til Selfoss hefur umferðin verið mæld í Svínahrauni og reynzt vera eitthvað tæplega 1800 bílar. Hv. þm. talar um, að ákvæðin í 2. og 3. gr. séu nokkuð teygjanleg og óljós. Þetta má nú vera. En er nú ekki betra að hafa ákvæðin svona eins og lagt er til í frv. en lögfesta einhvern ákveðinn mánaðardag, sem ekki er svo mögulegt að fylgja? Ég held, að það þurfi ekki að efast um það, að till. til þál. um vegáætlun samkv. 10. gr. verði lögð fyrir þingið, svo fljótt sem auðið er, enda þótt ekki sé nánar kveðið að orði. Ég held það. En vitanlega er það á valdi þingsins að breyta þessu - á valdi samgmn., sem fær málið til athugunar, hvort ástæða þykir til þess. Og sama máli er að gegna um 3. gr. Mér er vitanlega ekki svo fast í hendi að halda alveg við þetta orðalag, ef það þykir að athuguðu máli hentara að breyta því. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja meira um þetta.



Herra forseti. Þetta frv. er hingað komið frá hv. Ed. og mér er ekki kunnugt um annað heldur en að um það hafi þar verið fullt samkomulag. Það hefur löngum valdið nokkrum erfiðleikum að innheimta hjá barnsfeðrum þau gjöld, sem þeim ber að greiða með óskilgetnum börnum sínum, og raunar einnig börnum fráskilinna kvenna. Undanfarið hefur þetta verið þannig gert, að Tryggingastofnun ríkisins hefur lagt út þetta fé samkv. meðlagsúrskurði og síðan hefur Tryggingastofnun ríkisins snúið sér til sveitarfélaga, þar sem gjaldandinn átti heimili, og fengið endurgreiðslu á þessum meðlögum hjá sveitarfélaginu, sem aftur hefur leitazt við að innheimta þessi meðlög hjá barnsfeðrunum sjálfum. Á þessu hefur þó orðið - ja, ég vil segja mjög mikill misbrestur, þannig að endurgreiðslurnar til Tryggingastofnunar ríkisins beint frá barnsfeðrunum hafa ekki numið nema 3–5% af þessum meðlögum. Sveitarfélögin hafa aftur getað innheimt nokkru meira, en þó þar sem bezt hefur verið ekki yfir 60%, og venjan hefur verið sú, að ekki hefur innheimzt meira en 10–40%, þó að öllum tiltækum ráðum hafi verið beitt. Á Alþ. í fyrra, 1969, var samþykkt svo hljóðandi ályktun, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta endurskoða núgildandi lagaákvæði um meðlagsgreiðslur í því skyni að gera reglur um þær einfaldari en þær eru nú. Verði stefnt að því, að endurskoðun þessari ljúki það tímanlega, að unnt verði að leggja fyrir næsta Alþ. till. eða frv. um þetta efni. Leitað verði samvinnu við Samband ísl. sveitarfélaga og þá aðila, er ástæða þykir til, um endurskoðun þessa máls.“ Í þessu frv. felst það nýmæli, að það er stofnuð ný innheimtustofnun sveitarfélaga, sem er eign sveitarfélaganna og hefur það verkefni á höndum að inna af hendi greiðslur til Tryggingastofnunar á því fé, sem hún hefur lagt út til bráðabirgða og endurheimta það svo af barnsfeðrunum sjálfum. Er full ástæða til að ætla, að á þennan hátt náist betri og meiri árangur heldur en þegar sveitarfélögin annast þessa innheimtu sjálf, eins og þessar tölur, sem ég nefndi, bera vitni um, að venjulega innheimtist ekki nema innan við helmingur af þessum gjöldum, ef sveitarfélögin sjálf eiga að annast innheimtuna. Hér er um allháar upphæðir að ræða, þar sem fjöldi barnsmæðra 1968, sem er síðasta árið, sem skýrslur eru til um, var 3700 og fjöldi barna á framfæri þeirra var 5250. Þessar meðlagsgreiðslur hafa numið um og yfir 100 millj. kr. á ári, þannig að greinilegt er, að það er nokkur blóðtaka fyrir fámenn sveitarfélög að annast þessi útgjöld, ef þau lenda á þeim, og þetta er reynt að koma í veg fyrir með því ákvæði frv., að það, sem á vantar, að Innheimtustofnunin geti innheimt fé fyrir öllum útgjöldum Tryggingastofnunarinnar, skuli tekið úr Jöfnunarsjóði. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga er eign þeirra og kemur þetta þess vegna óbeinlínis niður á sveitarfélögunum í lækkun þeirra tekna, sem þau fá frá Jöfnunarsjóði, en hins vegar losna þau algerlega við það að hafa þetta mál með höndum og leggja út það fé, sem á vantar. Má segja, að þetta komi kannske í sama stað niður, en allt á kerfið þó að verða einfaldara með þessu mótinu og bæði Jöfnunarsjóður og Innheimtustofnunin eru eign sveitarfélaganna sjálfra. Ég þarf svo ekki að hafa mörg orð um þetta frekar. Það er greinilegt, að þetta er kjarni frv. Innheimtustofnunin kemur í staðinn fyrir sveitarfélögin sjálf. Þau losna algerlega við þær greiðslur, sem þau hafa haft með höndum út af þessu áður. Það, sem á kann að vanta, að þeir, sem raunverulega eiga að greiða þetta, borgi sjálfir að fullu, greiðir Jöfnunarsjóður. Síðan eru ákvæði um það, hvernig stjórn þessarar stofnunar skuli skipuð og nánari ákvæði nokkur um framkvæmd málsins. Ég vildi svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Þetta litla frv. ásamt frv, um almannatryggingar, eða breyting á þeim lögum, eru fylgifiskar við frv. um Innheimtustofnun sveitarfélaga, sem var lagt hér fram í dag, og þessi tvö frv. fjalla eingöngu um formbreytingar á þessum tvennum lögum, lögum um almannatryggingar og um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. Þessar breytingar á lögunum leiða af stofnsetningu Innheimtustofnunar sveitarfélaga og eru eingöngu til þess að færa lögin til samræmis við hina nýju tilhögun, þegar innheimtustofnunin er tekin til starfa, og er ekkert nýtt annað í frv. Ég vil þess vegna leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til heilbr.- og félmn.

Utanrrh. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Þetta frv. er aðeins nokkurs konar fylgifiskur með því frv., sem ég var að leggja fram hér áðan um Innheimtustofnun sveitarfélaga og fjallar um þá formbreytingu, sem verður á 1. um almannatryggingar við það, að tryggingarnar skulu nú snúa sér til Innheimtustofnunar sveitarfélaganna, en ekki til sveitarfélaganna sjálfra, eins og verið hefur að undanförnu. Þetta er aðeins formbreyting, sem leiðir af samþykkt hins frv. Ég vil leyfa mér að leggja til, herra forseti, að málinu verði, að þessari umr. lokinni, vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.