Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem kunnugt er, varð samkomulag um það milli aðila, sjómanna annars vegar og útgerðarmanna hins vegar, að óska þess, að sú breyting, sem frv. þetta felur í sér, verði gerð á lögunum nr. 79 frá 31. des. 1968, um ráðstafanir í sjávarútvegi vegna breytingar gengis íslenzkrar krónu. Sú breyting, sem hér um ræðir, er á ákvæði 4. gr. laganna og felur í sér, að greiðsla af afla í Stofnfjársjóð fiskiskipa, þegar afli er seldur erlendis, verði 16% í stað 22% af heildarverðmæti aflans eins og er í gildandi lögum. Um þessa breytingu var fullt samkomulag milli aðila og í samræmi við það gaf ríkisstj. yfirlýsingu um, að hún mundi belta sér fyrir því að fá umræddu lagaákvæði breytt. Sjútvn. leggur einróma til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt og að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 3. umr.



Herra forseti. Menntmn. hefur haft það mál, sem hér liggur fyrir, til athugunar, og eins og nál. á þskj. 527 ber með sér, þá leggur n. til, að frv. verði samþ., en einstakir nm. áskilja sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt. Það var ein brtt., sem n. var sammála um að flytja. Það er nú fyrir vangá mína, að hún hefur ekki verið prentuð sem þskj., en þar er aðeins um nafnbreytingu að ræða, ef svo mætti segja, en þessi brtt. er við 4. gr. frv., 2. málsgr., 2. málsl. Þar stendur „Náttúruverndarsamtök“, en þessi samtök munu nú hafa breytt um nafn og kallast Landvernd og þá ber auðvitað að leiðrétta það í samræmi við það. Brtt. ber því að skoða fyrst og fremst sem leiðréttingu, en ég leyfi mér, af því að það var fyrir yfirsjón mína, að þessu var ekki útbýtt sem þskj., að leggja hana fram til hæstv. forseta sem skriflega brtt. og vænti þess, að hann leiti þá afbrigða, þannig að hún megi koma til við þessar umr. Fyrir hönd n. verð ég að játa það, að hún hefur ekki getað kannað þetta mál eins og æskilegt hefði verið, vegna þess hvað lítill tími hefur verið til stefnu, en n. taldi þó rétt, vegna þess hvernig á stendur nú á hv. Alþ., að gert er ráð fyrir að ljúka þingi fyrir páska, en mikið af málum enn þá óafgreitt, að standa ekki í vegi fyrir því, að þetta mál gæti komið hér fyrir til endanlegrar afgreiðslu og þess vegna hefur hún nú skilað áliti, enda þótt æskilegt hefði verið, - það hygg ég, að allir nm. séu sammála um - að henni hefði getað gefizt meiri tími til athugunar á þessu í sjálfu sér mikilvæga máli. Náttúruverndarmálin hafa, eins og kunnugt er, verið mjög ofarlega á baugi undanfarin misseri og ber að lofa þann áhuga, sem vart hefur orðið á þeim af hálfu almennings. Hagvöxtur og bætt lífskjör hafa verið kjörorðin síðan síðari heimsstyrjöldinni lauk, þau markmið, sem gjarnan hafa verið sett öllum öðrum ofar bæði hér á landi og annars staðar. En tækin til að ná þessum markmiðum hafa verið aukin framleiðsluafköst, bætt tæknivélvæðing og aukin orkunotkun. En allt getur þetta haft meira eða minna skaðleg áhrif á umhverfið, ef ekki eru gerðar sérstakar gagnráðstafanir. Að vísu er það svo, að einstakir vísindamenn hafa fyrir alllöngu síðan varað við þeirri þróun, sem óhjákvæmileg væri. Ég minnist þess í þessu sambandi, að það var fyrir 14 árum síðan, sem ég hlustaði á erindi, sem kunnur sænskur vísindamaður að nafni prófessor Borgström flutti í Gautaborg eða nágrenni hennar, þar sem hann varaði með mjög sterkum orðum við þeirri þróun, að um stöðugt vaxandi mengun bæði lofts og lagar væri að ræða. Á þeim tíma var þetta ekki tekið svo alvarlega sem rétt hefði verið, en nú fyrst hafa þessi vandamál orðið svo áþreifanleg, að einnig hinn óbreytti þjóðfélagsborgari hefur vaknað við vondan draum. Gerir það auðvitað hið svonefnda mengunarvandamál, sem ég hef í huga, en náttúruvernd er auðvitað miklu víðtækara hugtak og ekki eins nýtt af nálinni. Mikilvægasti þáttur náttúruverndar hér á landi er gróðurverndin, en vegna óhagstæðra loftslagsskilyrða er gróður hér á landi sérstaklega viðkvæmur fyrir óhagstæðum áhrifum, hvort heldur er af völdum náttúruaflanna eða mannsins. Og gróðureyðingin er auðvitað ekki neitt nýtt vandamál. Hún hefur átt sér stað jafnt og þétt frá því að landnám hófst. Horfast verður í augu við það, að náttúruvernd, sem að gagni kemur, kostar fé og verðmætafórnir, þannig að vega verður og meta þær efnahagslegu fórnir, sem færa verður í þessu skyni, gagnvart þeim verðmætum, sem varðveita á, ef náttúruverndin ber árangur. En slíkt mat hlýtur auðvitað ávallt að verða einstaklingsbundið. En þó að því beri að fagna, að mönnum er nú ljósari en áður sú hætta, sem umhverfinu stafar af hinni tæknilegu og efnahagslegu þróun, þá tel ég þó ástæðu til þess að vara við því að líta einhliða þannig á málið, að náttúruvernd og tæknilegar og efnahagslegar framfarir séu andstæður. Að svo þarf ekki að vera, leiðir þegar af því, sem ég hef bent á, að náttúruverndin kostar fjármuni, en af því leiðir aftur, að efnað þjóðfélag hefur meiri getu til að vernda náttúru landsins en fátækt. Sem dæmi um þetta mætti kannske nefna skógræktarmálin hér á landi. Það er enginn efi á því, að forfeður okkar hafa gert sér ljós þau náttúruspjöll, sem af eyðingunni stöfuðu, og vafalaust harmað þau alveg eins og við. En þá var lífsbaráttan svo hörð, að menn töldu sig ekki hafa efni á öðru en að nýta alla þá möguleika í náttúrunni sér til lífsbjargar, sem fyrir hendi voru, og tillitið til framtíðarinnar vék þá fyrir þessu, og það er mannlegt. Það var talið lífsnauðsyn að nýta þessi verðmæti. Það er kannske meira bættur efnahagur en í sjálfu sér aukinn skilningur á þessu efni, sem hefur svo gert það mögulegt með nokkrum árangri, - þó hann sé kannske ekki eins mikill og æskilegt væri - að varðveita og friða þær skógarleifar, sem við enn eigum eftir, og jafnvel að gera verulegt átak í þá átt að rækta nýja skóga. Ég nefni þetta aðeins sem dæmi því til stuðnings, sem ég tel, að ekki megi loka augunum fyrir, að bættur efnahagur skapar líka möguleika á því að ráðstafa meiri fjármunum en ella til náttúruverndar, þannig að þess vegna má ekki líta á efnahagslegar framfarir og náttúruvernd sem andstæður. Og varðandi þann þátt umhverfisspillingarinnar, sem stendur í nánustu orsakasambandi við tækniþróunina eða mengunarvandamálið, má á það benda, að hin aukna tæknilega þekking skapar líka skilyrði fyrir því, að menguninni verði haldið í skefjum. En að því leyti, sem hér er um árekstra að ræða, - og fyrir því má ekki loka augunum, að þannig er að vissu marki. Það sló mig t. d. á sínum tíma, þegar ég kom fyrir 20 árum síðan eða meira til Trollhättan í Svíþjóð, sem maður kannaðist við frá landafræði sinni í barnaskólanum, og þar var talað um sem einn stærsta og fegursta foss Svíþjóðar, en þegar maður kom á þær slóðir var ekki neitt að sjá nema steypu og önnur mannvirki - verður maður vissulega að gera sér þetta ljóst. En í þessu efni, að því leyti, sem um slíka árekstra er að ræða milli náttúruverndar og tæknilegra og efnahagslegra framfara, þá er auðvitað ekki til neinn algildur mælikvarði á það, hve miklu skuli fórna í þágu náttúruverndarinnar. Mín persónulega skoðun er sú, að hún sé þess vissulega verð, að verulegar fórnir séu færðar í þágu hennar, en auðvitað eru þar takmörk, því að við verðum einnig að hafa í huga, að ef okkur tekst ekki, hvað lífskjör snertir, að halda í við grannþjóðir okkar, þá eigum við á hættu að missa fjölda fólks úr landinu og sér í lagi þá starfskrafta, sem mest eftirsjá er að, þannig að í þessu efni verður að leitast við að rata hinn gullna meðalveg. Ég mun ekki rekja efni þess frv., sem hér liggur fyrir, í einstökum atriðum. En í því felast margvíslegar mikilvægar heimildir til handa þeim stjórnvöldum, sem með náttúruverndarmál fara. Ekki má þó loka augum fyrir því, að það verða aldrei lagaboðin, sem úrslitaþýðingu hafa fyrir árangur í þessu efni, þar skiptir mestu áhugi og skilningur almennings. Í okkar strjálbýla landi verður allt eftirlit yfirvalda með umgengni borgaranna við umhverfi sitt svo erfitt, að þessi umgengni verður aldrei með ákjósanlegum hætti, nema borgararnir sjálfir hafi á því nægilegan skilning. Ég sé, að nú í dag hefur verið útbýtt allmörgum brtt. og má nú vera, að það hafi verið eitthvað fyrr, þó að það hafi farið fram hjá manni, en það hefur verið útbýtt allmörgum brtt. við þetta frv., enda eins og ég gat um höfðu raunar einstakir nm. áskilið sér rétt til þess að flytja eða fylgja brtt. og að sjálfsögðu hefur n. sem slík ekki tekið neina afstöðu til þessara brtt. En ef það væri í samræmi við vilja hv. flm., þá mundi ég nú telja ekki óeðlilegt, að þessar brtt. yrðu teknar aftur til 3. umr., þannig að n. gæfist kostur á því að athuga þær. Herra forseti. N. leggur að öðru leyti til, að þetta frv. verði samþ. til 3. umr.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa frv. gagnrýndi ég það m. a., hversu seint frv. er fram komið og hversu lítill tími er þar af leiðandi fyrir Alþ. til að fjalla um svo veigamikið mál, sem hér er óneitanlega um að ræða. En það var einróma skoðun menntmn. þessarar hv. d., eins og framsögumaður hennar hefur þegar gert grein fyrir, að þrátt fyrir það, þótt tími væri helzt til naumur til þess að kanna hin mörgu efnisatriði þessa máls, þá væri málið svo mikilvægt, að það væri ástæða til a. m. k. að freista þess að láta það fá framgang á þessu þingi. Og þess vegna hefur n. nú skilað áliti um það. Ég gagnrýndi það einnig við 1. umr., að af hálfu ríkisstj. höfðu verið gerðar nokkrar og býsna veigamiklar og, að ég er hræddur um, örlagaríkar breytingar á þessu frv. frá því, sem það var lagt hér fyrir í fyrra, þá óbreytt eins og milliþinganefnd hafði unnið að málinu og skilað því frá sér. Sú breytingin, sem ég taldi nú einna óheppilegasta, var að taka algerlega út úr hinu eldra frv. ákvæðin um sérstakan sjóð, náttúruverndarsjóð, sem væri undir stjórn náttúruverndarráðs, en það var í rauninni mjög stórt atriði í sambandi við frv., að náttúruverndarráð fengi með slíkum sjóði verulega aukna möguleika til sjálfstæðra athafna og frumkvæðis um ýmis efni, enda þótt það væri þó jafnframt bundið í frv., að ef um væri að ræða framkvæmdir eða aðgerðir, sem kynnu að kalla á verulegt fjármagn úr ríkissjóði, þá yrði slíkt að sjálfsögðu ekki gert án þess að aðrir aðilar, svo sem ráðuneyti, kæmi til. Þrátt fyrir það, þó fleiri atriði væru, sem ég taldi sízt til bóta af þeim, sem hæstv. ríkisstj. hafði breytt frá hinu upphaflega frv., þá hef ég ekki farið út í að flytja brtt. um annað heldur en það, að á ný yrði sett inn í frv. ákvæði um náttúruverndarsjóð og ákvæði um fjáröflun til hans. Þessar tillögur mínar eru á þskj. 536 og það er fyrst og fremst um þær, sem ég ætla að fara hér nokkrum orðum. Eins og ég sagði áður, þá var ein meginbreyting hæstv. ríkisstj. á hinu upphaflega frv. eins og það var lagt fram í fyrra að kippa algerlega út ákvæðunum um náttúruverndarsjóð og setja inn í staðinn ákvæði um það, að kostnaður við framkvæmd laga þessara skuli greiddur úr ríkissjóði, eftir því sem fé yrði veitt til á fjárlögum. Í hinu upphaflega frv. voru hins vegar ákvæði um sérstaka fjáröflun í þennan sjóð. Og ég get sagt það hreinskilnislega, að ég var aldrei neitt sérstaklega ánægður með þær tillögur út af fyrir sig, hvernig fjár skyldi til sjóðsins aflað, því að það var hvort tveggja, að það mátti mjög um það deila, hvort það væru eðlilegir tekjustofnar, og svo var það alveg ljóst, að það fé, sem þannig fengist, mundi vera allsendis ófullnægjandi. En ég hygg, að það, sem hafi nú fyrst og fremst ráðið því, að nefndin, sem undirbjó frv., varð á endanum sammála um slíka tillögu, hafi verið það, að hv. fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna í nefndinni gerðu sér þá einhverjar vonir um, að slíkar tillögur, - ef ekki væri um hærri upphæðir að ræða heldur en þar voru tilgreindar - slíkar tillögur kynnu að finna náð fyrir augum hæstv. ríkisstj. og þá sérstaklega hæstv. fjmrh., sem hlaut þar að sjálfsögðu um að fjalla. En þarna var á sínum tíma um að ræða fjárupphæð, sem gert var ráð fyrir að næmi nálægt 4 millj. kr. Þetta var óneitanlega allsendis ófullnægjandi, en þó betra en ekki og hefði kannske mátt vænta þess, að þar yrði síðar ráðin bót á. Í stað þeirra tekjustofna, sem þar var lagt til að taka upp, hef ég nú gert að tillögu minni á þskj. 536, að náttúruverndarsjóður verði stofnaður með framlögum úr ríkissjóði og tekjur náttúruverndarsjóðs verði fyrst og fremst fast framlag úr ríkissjóði, sem nemur a. m. k. 20 millj. kr. á ári. Ég tel, að ef einhver alvara er með samþykkt frv. eins og þess, sem hér liggur fyrir, þá verði að horfast í augu við það, að náttúruvernd kostar verulegt fé. Og ég hygg, að því verði ekki í fáum orðum lýst öllu greinilegar heldur en með því að vitna til þess, sem segir um náttúruverndarsjóðinn í grg. frá þeirri nefnd, sem undirbjó þetta frv., og ætla ég að leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa nokkurn hluta þess, sem þar er sagt um náttúruverndarsjóðinn og hlutverk hans. Þar segir svo: „Flestar náttúruverndarframkvæmdir hafa nokkurn kostnað í för með sér. Þær upphæðir, sem um er að ræða, eru mjög misháar, allt frá framkvæmdum, er miða að stuðningi við útivist almennings, til kaupa á jörðum í sambandi við stofnun nýrra þjóðgarða. Stuðningur við útivist almennings getur orðið mjög fjárfrekur útgjaldaliður. Á þessu sviði er um mjög brýna þörf að ræða, sem ekki er séð fyrir með öðru móti. Það sjónarmið hefur orðið mjög ríkjandi í umræðum nefndarinnar, að ósnortin náttúra landsins muni í nánustu framtíð verða þjóðinni drýgri tekjulind en margar þær framkvæmdir, sem nú er mjög haldið á loft. Í næsta nágrenni við okkur búa tugir milljóna manna, sem aldrei hafa kynnzt ósnortinni náttúru, hvorki séð ómengaðan fjallalæk né andað að sér fersku lofti í þeim skilningi, sem við leggjum í orðin. Það þarf ekki mikið hugarflug til að sjá, hvaða möguleikar eru fyrir hendi á sviði ferðamála, ef okkur tekst að viðhalda ósnortinni náttúru mitt í heldur óhrjálegum heimi mengunar og náttúruspjalla. Sérhvert framlag til náttúruverndar á Íslandi er því ekki aðeins trygging fyrir því, að við varðveitum landið til nytja og ánægju okkur sjálfum og afkomendum okkar til handa, heldur er beinlínis hægt að staðhæfa, að sérhver fjárfesting í þessu skyni muni bera margfaldan ávöxt í beinum tekjum af erlendum ferðamönnum.“ Síðan segir um náttúruverndarsjóðinn sérstaklega: „Náttúruverndarsjóður á að gegna því hlutverki að gefa náttúruverndarráði svigrúm til mjög aukinna framkvæmda. Nefndin hefur rætt fjölmörg verkefni, sem hún telur brýna þörf á að leysa á sem skemmstum tíma. Þar á meðal er mjög mikil fjölgun þjóðgarða frá því, sem nú er, þannig að ekki séu færri en 1–2 þjóðgarðar í hverjum landsfjórðungi. Verkefni af þessu tagi verða ekki unnin með nægilegum hraða, nema því aðeins að náttúruverndarráð geti tekið á sig fjárhagslegar skuldbindingar með tilstyrk árvissra og helzt vaxandi tekjustofna. Önnur verkefni, sem náttúruverndarráði er ætlað að standa straum af, lúta að rannsóknum, sem ýmist eru beinn undirbúningur náttúruverndarframkvæmda eða miða að því að upplýsa, hvort og að hve miklu leyti friðlýsing einhvers svæðis er nauðsyn. Algengustu tegundir rannsókna, sem hér eru hafðar í huga, eru umhverfisrannsóknir, sem segja til um, hvaða áhrif truflun viss þáttar í náttúrlegu umhverfi hafi á aðra þætti náttúrunnar. Í mörgum tilvikum mundi kostnaður við slíkar rannsóknir dæmast á þann aðila, sem að trufluninni stendur, en náttúruverndarsjóður gefur náttúruverndarráði frjálsar hendur, þar sem um vafaatriði er að ræða eða ágreiningur kemur upp.“ Ég skal ekki þreyta hv. þdm. með því að lesa meira upp úr þessari grg., en af því, sem ég hef þegar lesið, er ljóst, að nefndin, sem samdi þetta frv., lagði mjög ríka áherzlu á það og taldi það eitt af frumskilyrðum þess, að lögin kæmu að gagni, að náttúruverndarráð hefði nokkuð frjálsar hendur að því er tekur til fjármála, og þyrfti ekki í ýmsum tilfellum að bíða eftir því að fá ákveðnar samþykktir eða ákveðnar fjárveitingar á fjárlögum. Sú bið gæti oft á tíðum orðið helzt til löng og jafnvel undir högg að sækja um fjárveitingar, þegar svo væri, að þær væru algerlega háðar fjárlagaafgreiðslu hverju sinni. Ég vænti þess, að hv. þdm. geti fallizt á það sjónarmið, að það sé mjög æskilegt, að náttúruverndarráði sé gert kleift að starfa á þann hátt, sem til er ætlazt, með því að sjá því fyrir nokkru og það allverulegu fjármagni til starfa sinna. Ég minnist þess að vísu, að við 1. umr. málsins neitaði hæstv. menntmrh. því algerlega, að sparnaðarsjónarmið hefðu ráðið því hjá ríkisstj., að þetta ákvæði um náttúruverndarsjóðinn var tekið út, og vissulega þótti mér ánægjulegt að heyra þá yfirlýsingu hæstv. ráðh. Hann taldi, að þar hefði ekki ráðið sparnaðarsjónarmið, heldur væri það stefnuskráratriði hæstv. ríkisstj. að fækka fremur heldur en fjölga hinum sérstöku tekjustofnum til alveg ákveðinna og afmarkaðra framkvæmda. Út af fyrir sig er ég sammála því sjónarmiði og því, prinsipi“, að slíkum einstökum tekjustofnum, sem ákvarðaðir eru til sérstakra mála eða framkvæmda, eigi að fækka eða þeir eigi jafnvel að hverfa og að það sé fremur, að ríkið eigi að taka til sín skattana og síðan eigi að verja slíkum hlutum úr ríkissjóði. Og með tillögu minni hér væri í rauninni gengið algerlega inn á þetta sjónarmið, því að þar er lagt til, að fjármagnið komi beint úr ríkissjóði, en til þess að hafa það ekki algerlega laust og óbundið, þá hef ég talið rétt og eðlilegt að setja þarna þann varnagla, að framlagið skuli nema a. m. k. 20 millj. kr. á ári. Ég er sannfærður um, að það verður nóg með það fjármagn að gera, og þótt meira væri, miðað við þau verkefni, sem fyrir liggja á þessu sviði. Í sambandi við þetta mál er e. t. v. rétt að minna á það hér, að í fréttum af hinni nýju ríkisstj. í Noregi, í hádegisútvarpi í dag, var m. a. frá því skýrt, að því væri yfirlýst af ríkisstj., að hún mundi setja á stofn sérstakt rn. til þess að fjalla um náttúruverndar- og umhverfismál. Svo mikils metur hin nýja ríkisstj. Noregs þessi mál, að hún hefur ákveðið, að um þau skuli fjalla sérstakt rn. Ég hygg, að skilningur manna hér á landi á nauðsyn þessara náttúruverndar- og umhverfisverndarmála hafi einnig vaxið svo mikið nú hin allra síðustu ár, að menn telji það ekki aðeins æskilegt, heldur nauðsynlegt, að þeim sé sinnt í miklu ríkari mæli heldur en áður og að til þeirra sé veitt nauðsynlegu fé, svo að hægt sé að gera þá hluti, sem allra brýnastir eru, ekki aðeins til þess að vernda náttúruna - það sé frumskilyrðið og það mikilvægasta, heldur einnig til þess að auðvelda almenningi, bæði okkur sjálfum og gestum okkar, að njóta óspilltrar íslenzkrar náttúru. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þessar brtt. mínar, sem, eins og ég áður sagði, fjalla eingöngu um náttúruverndarsjóðinn, að ákvæði um hann verði sett á ný inn í frv. Á tveimur öðrum þskj. hafa verið lagðar fram brtt. við þetta frv. og um þær flestar get ég sagt það, að mér sýnast þær vera annaðhvort verulega til bóta eða þá a. m. k. algerlega skaðlausar og jafnvel heldur til bóta nema e. t. v. ein, sem ég taldi rétt að gera aths. við með örfáum orðum. Það er 2. brtt. á þskj. 539 frá þeim Birni Jónssyni og Steingrími Hermannssyni. Ég minnist þess einmitt, að um það atriði, sem þar er um fjallað, hvort ætti að binda kosningu náttúruverndarráðs við ákveðna menntun að einhverju eða öllu leyti, var mikið rætt og var að nokkuð vel athuguðu máli horfið frá því og talið, að náttúruverndarþing hlyti að hafa slík sjónarmið mjög ríkt í huga, þegar það kysi menn í náttúruverndarráð, jafnframt því sem að sjálfsögðu væri ráð fyrir því gert, að náttúruverndarráð hefði ráðgjafa á hinum ýmsu sviðum. Það kom til að mynda fram sú hugmynd, að e. t. v. ætti að binda það, að einn af náttúruverndarráðsmönnum væri lærður lögfræðingur, al því að oft er um að ræða lögfræðileg atriði, sem snerta starfsemi og ákvarðanir náttúruverndarráðs. En talið var, að það væri í rauninni eðlilegra að binda þetta ekki og að náttúruverndarráð hefði þá sína ráðunauta á hinum ýmsu sviðum, ef í því væru ekki á hverjum tíma menn, sem hefðu sérþekkingu á hinum mörgu einstöku efnum, sem ráðið yrði að fjalla um. Það var jafnframt gert ráð fyrir því, að það kæmi varla til mála, að af sjö mönnum, sem skipuðu náttúruverndarráð, yrðu ekki einn eða tveir eða fleiri líffræðingar í víðtækri merkingu þess orðs. Ekki man ég, hvort rætt var í nefndinni um þörfina á því, að þar væru verkfræðingar, en þó kann það að vera. Ég er ekki viss um, að þessi tillaga sé til bóta, og tel jafnvel, að hún þrengi heldur möguleika á því, að í náttúruverndarráð veljist hinir allra hæfustu menn og menn með alveg sérstaklega mikinn áhuga á þessum málum, því að það tel ég jafnvel enn þá meira atriði heldur en sérþekkingu á hinum einstöku þáttum, því að ráðið hlýtur að leita að slíkri sérfræðiþekkingu, þegar hún er ekki fyrir hendi innan ráðsins. Að öðru leyti virðist mér, að þær tillögur, sem fluttar eru bæði á þskj. 539 og þskj. 562, séu ýmist til verulegra bóta eða a. m. k. ekki á neinn hátt til hins lakara, heldur jafnvel að þar séu nánari ákvæði um ýmis atriði og viðbótaratriði, sem gjarnan mega í þessari löggjöf vera. Að svo mæltu vil ég mega vænta, að þetta mál geti fengið hér tiltölulega greiðan gang í gegnum hv. d. Ég er að sjálfsögðu fús til þess að verða við þeim tilmælum hv. form. menntmn. að taka mínar brtt. aftur til 3. umr., en þá treysti ég því fullkomlega, að haldinn verði mjög bráðlega fundur í menntmn. til þess að fjalla um þær tillögur, sem fram eru komnar eða fram koma, og að það verði ekki til þess að seinka málinu. Og í trausti þess skal ég verða við þeim tilmælum að taka mínar brtt. aftur til 3. umr. málsins.



Herra forseti. Frv. til l. um utanríkisþjónustu Íslands, sem hér er til umr., er ætlað að leysa af hólmi gildandi l. um utanríkisráðuneyti Íslands og fulltrúa þess erlendis, sem sett voru á árunum 1940–1941, fyrst sem brbl. og síðan sem almenn l., eftir að Íslendingar þurftu með óvæntum hætti, vegna styrjaldaraðgerða í Evrópu, að taka meðferð utanríkismála í sínar hendur nokkru fyrr en stefnt var að. Það gefur augaleið, að þessi 30 ára gamla löggjöf um utanríkismálefni hentar okkur ekki lengur, svo mjög sem alþjóðleg samskipti hafa aukizt og breytzt á árunum eftir heimsstyrjöldina síðari, enda hefur utanríkisþjónusta okkar nú miklu fleiri verkefnum að sinna heldur en í upphafi. Breytingarnar, sem í frv. þessu felast miðað við lögin frá 1941, eru einkum þessar: Hlutverk utanríkisþjónustunnar er skilgreint og taldar upp stofnanir, sem undir utanríkisþjónustuna heyra. Settar eru reglur um forstöðumenn fastanefnda hjá alþjóðastofnunum, fastir starfsmenn utanríkisþjónustunnar eru greindir í flokka. Heimilt er að ráða menn í utanríkisþjónustuna til að gegna sérstökum fulltrúastörfum tiltekinn tíma, svo sem blaðafulltrúa og menningarfulltrúa, svo og viðskiptafulltrúa, sem vinna skulu að markaðsleit fyrir íslenzkar afurðir og auknum viðskiptum við aðrar þjóðir. Þá eru í frv. reglur um sérstakt eftirlit með sendiráðum og ræðisskrifstofum og ákvæði um aðkallandi hlunnindi fyrir starfsmenn utanríkisþjónustunnar. Sum þessara laganýmæla eru í rauninni ekki ný af nálinni, heldur hefur þeim verið beitt í framkvæmd um alllangt skeið, en nú er meiningin að lögfesta þau. Undanfari þessa frv. er frv. svipað að efni til, er lagt var fyrir Nd. á síðasta þ., en dagaði þá uppi. Fyrir þeim breytingum, er gerðar voru á fyrra frv. og felast í þessu nýja frv., gerði hæstv. utanrrh. grein við 1. umr. málsins. En fulltrúar fjögurra stjórnmálaflokka hafa á undirbúningsstigi fjallað um þetta frv., sem hér liggur fyrir, og haft áhrif á endanlega gerð þess. Þó þetta frv. verði samþykkt, sem vonir standa til, er ljóst, að áfram standa í gildi önnur lagaákvæði, er varða utanríkismál og utanríkisþjónustu. Þar má einkum til nefna annars vegar ákvæði l. um þingsköp Alþ. um utanrmn., en þar segir, að til utanrmn. skuli visað utanríkismálum. Segir þar enn fremur, að utanrmn. starfi milli þinga og skal rn. ávallt bera undir hana utanríkismál, sem fyrir koma milli þinga. Þá má nefna lög um Stjórnarráð Íslands, þar er svo kveðið á, að hvert rn. skuli óskipt lagt til eins og sama ráðh. og gildir það sjálfsagt um utanrrn. eins og önnur rn. Ennfremur segir í l. um Stjórnarráð Íslands, að stjórnarmálefni heyri undir rn. eftir ákvæðum reglugerðar, sem forseti Íslands setur samkvæmt tillögu forsrh. Nú fara utanrrn. og viðskmrn. með nokkuð skylda málaflokka, eins og fram hefur komið, og ber þá að kveða á um það með reglugerðarákvæði, hvað undir hvort rn. heyrir. Þessu frv. var vísað til allshn. N. kvaddi á sinn fund ráðuneytisstjórann í utanrrn., ræddi ýtarlega við hann um ákvæði frv. og fékk hjá honum ýmiss konar skýringar og upplýsingar. N. litur svo á, að frv. þetta fjalli fyrst og fremst um stofnanir, hlutverk og skipulag utanríkisþjónustunnar og embættismenn hennar, eða m.ö.o. um framkvæmdahlið utanríkismálanna. Um mörkun stefnu í utanríkismálum fjallar þetta frv. hins vegar ekki, enda verður utanríkismálastefna okkar að öðru jöfnu ekki ákveðin með lagasetningu. Þeir aðilar, sem marka stefnuna, eru að sjálfsögðu Alþ., utanrmn., ríkisstj. og utanrrh. Með þetta í huga þá varð allshn. sammála um það að flytja eina brtt. við frv., og er það breyting við 1. málsgr. 3. gr., en í þeirri málsgr. segir, að yfirstjórn utanríkismálanna sé í höndum utanrrn. Þarna leggur n. til, að í staðinn komi yfirstjórn utanríkisþjónustunnar. N. leit svo á, að orðið „utanríkismál“ væri of víðtækt og mætti í raun og veru skilja það í aðra röndina þannig, að það gæti heyrt undir mörkun stefnunnar í utanríkismálum, en að sjálfsögðu koma þar aðrir og fleiri aðilar til heldur en rn., þ.e.a.s. Alþ., utanrmn. og ríkisstj. Nefndin leggur því til, að í stað „utanríkismálanna“ komi: utanríkisþjónustunnar og telur nefndin það orðalag vera í öllu betra samræmi við efni og anda frv. eins og það liggur fyrir hv. Alþ. Um þetta var n. sammála og hún var jafnframt sammála um það að mæla með því, að frv. verði samþ. með þessari tilteknu breytingu, en einstakir nefndarmenn áskilja sér þó rétt til þess að flytja brtt. við frv. og að styðja aðrar brtt., ef fram kynnu að koma.