Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin skráði ýmislegt, stórt og lítið, í sáttmála þegar hún hleypti heimdraganum, m.a. að ráðuneyti og opinberar stofnanir skyldu vinna að því að skilgreina störf og auglýsa þau án staðsetningar eftir fremsta megni. Í kjölfarið fylgdi svo stefnumarkandi byggðaáætlun til ársloka 2024. Þar voru sett fram þau viðmið að 5% allra auglýstra starfa í ráðuneytum og stofnunum ættu að verða án sérstakrar staðsetningar fyrir árslok 2019 og í lok tímabilsins yrðu 10% auglýstra starfa án staðsetningar. Þetta eru ekki róttæk eða afgerandi plön og þetta er það sem hefur verið gert, að plana og tala. Þó var skipaður starfshópur um mitt ár í fyrra sem átti að kafa í málið og skila tillögum að sameiginlegri aðgerðaáætlun allra ráðuneyta fyrir áramót. Og hvar skyldi þá málið vera statt? Það er að koma góa og ekkert er að frétta. Byggðastofnun hefur gert könnun á staðsetningu starfa á vegum ríkisins frá árinu 2014 sem sýnir að hlutfall stöðugilda á vegum ríkisins í samanburði við íbúafjölda er hæst á höfuðborgarsvæðinu en lægst á Vesturlandi og þar á eftir kemur Suðurland. Í nýlegum Hagvísi Samtaka sveitarfélaga á Vesturlandi eru enn staðfestar breytingar á opinberum störfum á tímabilinu 2013–2018. Þeim hefur hvergi fækkað eins mikið og á Vesturlandi, um nærri fjórðung í Stykkishólmi, eru fæst í Hvalfjarðarsveit, í Snæfellsbæ og á Akranesi. Svipaða tilhneigingu má raunar sjá um allt land með stöku frávikum. Opinberum störfum fjölgaði hins vegar á höfuðborgarsvæðinu um tæplega 1.350 á þessu sama tímabili. Virðulegur forseti. Er það nokkurt áhorfsmál að ef standa á við einhvern hluta af þeim markmiðum um opinber störf án staðsetningar þá sé eins gott að ríkisstjórnin fari að bretta upp ermar?

Hæstv. forseti. Hinn 31. maí 2017 var samþykkt á Alþingi þingsályktunartillaga um Hraun í Öxnadal sem finna má í þingskjölum. Síðan hefur ekkert gerst þrátt fyrir fyrirspurnir hér á Alþingi. Ég tel tímabært að minna á þessa þingsályktun í þeirri von að núverandi mennta- og menningarmálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra taki ályktunina úr skúffum sínum henni til framgangs. Hinn 26. maí 2003 var menningarfélagið Hraun ehf. stofnað. Það sama ár var jörðin Hraun í Öxnadal keypt. Samkvæmt samþykktum félagsins er tilgangurinn m.a. að reka fræðasetur að Hrauni í Öxnadal tengt minningu Jónasar Hallgrímssonar, kynna verk, líf og starf skáldsins og náttúrufræðingsins. Frá upphafi hefur menningarfélagið staðið að og tekið þátt í fjölbreyttri menningarstarfsemi. Fífilbrekkuhátíð er haldin á hverju sumri og haldin hafa verið málþing, Jónasarvaka o.fl. Til ársins 2011 fékk menningarfélagið Hraun framlag á fjárlögum sem varð grundvöllur að uppbyggingu á staðnum. Árið 2016 fékk félagið 5 millj. kr. á fjárlögum sem gerði félaginu kleift að ráðast í nauðsynleg viðhaldsverkefni. Hörgársveit hefur gert samning við félagið og styrkt starfsemi þess árlega. Stjórn félagsins gekkst fyrir opnum stefnumótunarfundi í liðinni viku. Þar kom fram skýr vilji um öfluga uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal, fæðingarstað þjóðskáldsins, sem skipar líka stóran sess í hugum Íslendinga vegna einstakrar náttúrufegurðar, með Hraundranga sem höfuðtákn. Hraun skal vera menningarsetur þar sem framlag Jónasar til íslenskrar tungu, náttúrufræða og stjórnmála skal heiðrað og miðlað. Það er með eindæmum að minningu Jónasar Hallgrímssonar skuli ekki hafa verið gert hærra undir höfði af hálfu íslenska ríkisins. Ég skora á hlutaðeigandi ráðherra að láta til sín taka og heiðra minningu þjóðskáldsins með öflugri uppbyggingu að Hrauni í Öxnadal.

Herra forseti. Maní Shahidi segist í fyrsta sinn á ævinni upplifa sig öruggan og frjálsan. Hann kom út úr skápnum sem trans drengur hér á landi, nokkuð sem hann hafði ekki þorað að gera áður. Af hverju gerist það hér? Af því að hér upplifði hann nægilegt öryggi til að vera hann sjálfur, ólíkt því sem hafði gerst í fyrrum heimalandi hans, Íran, fyrir utan þær pólitísku ofsóknir sem fjölskyldan varð fyrir þar. Maní er að sækja hér um hæli ásamt foreldrum sínum. Samkvæmt fréttum hefur hann ekki fengið að tjá sig um stöðu sína við þau yfirvöld sem taka ákvörðun um framtíð hans hér á landi. Í barnasáttmálanum kemur fram að börn eigi að fá að tjá sig þegar kemur að ákvörðunum sem varða líf þeirra. Allir frá 12 ára aldri eiga rétt á því að tjá sig samkvæmt sáttmálanum. Í lögum um útlendinga segir, með leyfi forseta: „Barni sem myndað getur eigin skoðanir skal tryggður réttur til að tjá sig í máli sem það varðar og skal tekið tillit til skoðana þess í samræmi við aldur og þroska.“ Hinn 17 ára gamli Maní hefur ekki fengið svo mikið sem eina spurningu frá íslenskum yfirvöldum ef marka má fréttir. Herra forseti. Þessi drengur er kominn inn á BUGL vegna alvarlegrar andlegrar vanheilsu og leggjast læknast gegn því að hann verði sendur úr landi. Því má bæta við að sá veruleiki sem trans börn og trans fólk, hinsegin fólk almennt, býr við í Íran ætti að hafa áhrif á afstöðu okkar til þessa máls einfaldlega út frá mannúðarsjónarmiðum. Það liggur fyrir beiðni um endurupptöku málsins. Svo virðist sem stjórnvöld ætli þó ekki að fresta framkvæmd fyrri ákvörðunar heldur vilji vísa fjölskyldunni aftur til Portúgals áður en endurupptökubeiðnin hefur verið tekin fyrir. Lögfræðingur fjölskyldunnar segir að þegar litið sé til fordæma, sérstaklega hvað varðar barnafjölskyldur, ætti það að leiða til þess að brottvísun verði frestað þar til niðurstaða liggur fyrir. Stjórnvöld séu bundin af barnasáttmálanum og jafnrétti eigi að gilda gagnvart öllum börnum innan lögsögu okkar. Þetta snýst um jafnræði. Hvernig stendur á þessari afgreiðslu íslenskra stjórnvalda í máli hins 17 ára gamla Manís? Hvert er planið?

Virðulegi forseti. Mér finnst ástæða til að vekja athygli þingheims á alvarleika þess ef svo hrapallega vildi til að loðnubrestur yrði hér annað árið í röð. Það liggur nú fyrir ný skýrsla sem Vestmannaeyjabær lét gera um afleiðingar þar í bæ og svipaða sögu má auðvitað heimfæra upp á Fjarðabyggð en þessi sveitarfélög eru með tæplega 60% af aflaheimildum í loðnu, 30% í Vestmannaeyjum og 27% eða svo í Fjarðabyggð. Hornafjörður á sömuleiðis mikið undir hér líka. Ég vildi aðeins nefna tölur svo fólk áttaði sig á því hvað hér er á ferðinni samkvæmt þeirri skýrslu sem Vestmannaeyjabær lét gera. Uppsjávarfyrirtækin sjálf í Vestmannaeyjum urðu af 7,6 milljarða kr. tekjum. Önnur fyrirtæki í Eyjum í alls konar stoðrekstri urðu af rúmlega 900 milljónum. Vestmannaeyjabær sjálfur varð af rúmlega 160 milljónum í töpuðu útsvari og stéttarfélög og lífeyrissjóðir urðu af svipaðri upphæð, 160 milljónum. Tapaðar launatekjur voru í Vestmannaeyjum í fyrra út af loðnubresti um milljarður, hafði bein áhrif á samtals 350 starfsmenn. Þetta jafngildir um 60 ársverkum í Vestmannaeyjum. Ef við heimfærum þetta upp á Reykjavík þá samsvaraði þetta því að atvinnufyrirtækin í Reykjavík hefðu orðið af 228 milljarða kr. tekjum og 1.800 störf hefðu tapast. Og hver er svo lexían af þessu öllu? Hún er væntanlega sú að halda áfram til þrautar að leita að loðnunni svo að við lendum ekki í því sama og í hittiðfyrra þar sem stefndi í 20.000 tonna veiði, en þegar fyrirtækin sjálf hófu frekari leit að loðnu var bætt við 250.000 tonnum í viðbót. Lexían er: Hættum ekki að leita fyrr en fullreynt er.

Herra forseti. Hv. þm. Guðjón Brjánsson kom hér í upphafsræðu þessa dagskrárliðar inn á störf án staðsetningar og störf vítt og breitt um landið. Það er ástæða til að taka undir það með hv. þingmanni að þeim störfum fer auðvitað fjölgandi sem hægt er að sinna í þágu opinberra aðila og reyndar annarra líka án þess að menn séu bundnir við tiltekinn stað, höfuðborgarsvæðið eða aðra staði. Það er því auðvitað mikilvægt að opinberir aðilar, ráðuneyti og þær stofnanir sem undir þau heyra, séu meðvitaðir um möguleika á þessu sviði og nýti sér það með það að markmiði að fleiri geti nýtt sér þann sveigjanleika og þá kosti sem fylgja því að sinna störfum óháð staðsetningu. Það má auðvitað líka orða það með þeim hætti, miðað við þann raunveruleika sem við þekkjum, að hægt sé að sinna fleiri störfum í þágu opinberra aðila, opinberra stofnana, frá öðrum stöðum en Reykjavík. Nú rakti hv. þingmaður ýmislegt sem sett hefur verið á dagskrá af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum en hann gat þess hins vegar ekki að nú í janúar greindi hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra frá því að hann hefði sett af stað verkefni ásamt sínum undirstofnunum til að hrinda í framkvæmd þeim markmiðum að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni. Ráðherra setti fram áætlun sem er bæði tölusett og fjármögnuð um það hvernig þetta verði best gert á næstu þremur árum og ber að fagna því. 

Herra forseti. Það er að bera í bakkafullan lækinn að benda á enn einn nauðsynlegan útgjaldalið hins opinbera en ég ætla samt að gera það. Það eru 250.000 þekktar fornleifar eða fornleifastaðir á Íslandi og búið er að skrá 30%. Sumt af þeim skráningum er úrelt. Það kom fram í svari við fyrirspurn minni frá hæstv. ráðherra og ber þar fyrir sig Minjastofnun að það kosti 2,5 milljarða að ljúka þessum skráningum. Þannig var lengst af að þetta var lögbundin skylda skipulagsvinnu sveitarfélaga að vinna að þessu en það hefur reynst afar erfitt og hefur gengið of hægt. Reglum Minjastofnunar var því breytt í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga þannig að sveitarfélögin skrá fornleifar á framkvæmdarsvæðum og í þéttbýli en ekki annars staðar. Þetta mun því ekki leysa skráningarvandann í bili. Það beinir athyglinni að fornleifum, umhverfismálum, friðlýstum svæðum og þjóðgörðum. Þar vantar auðvitað mikið á skráningu fornminja. Fjárskortur Minjastofnunar er augljós í þessum tilvikum eins og öðrum, þannig að ef fé væri aukið til Minjastofnunar væri hægt að skrá fornminjar hraðar og þar er, herra forseti, ákveðinn opinn gluggi því að samkvæmt þjóðlendulögum skal verja tekjum af þeim í þágu verkefna þar. Nú fæst tæpur milljarður á ári frá Landsvirkjun. Ég legg einfaldlega til að borð sé fyrir báru þar og að hluti þessa fjár verði settur í skráningu fornleifa á þjóðlöndum. Það kostar auðvitað að breyta ríkisfjármálaáætlun og koma þessu inn á fjárlög. Það mun taka mjög langan tíma að ljúka þessu en þarna væri þó hægt að styrkja fyrstu skrefin með því að leita í þennan sjóð. Við getum kallað hann þjóðlendusjóð.

Virðulegi forseti. Nú er nýliðin kjördæmavika þar sem þingmenn fóru vítt og breitt um landið, héldu fundi og tóku hús á heimamönnum. Staða landbúnaðar og starfsumhverfi landbúnaðar og framtíðarhorfur dreifbýlis er mörgum ofarlega í huga. Það ætti flestum að vera ljóst að ef ekki á að fara illa þarf að fara í gagngera endurskoðun á því regluverki sem landbúnaði er gert að starfa eftir. Starfsumhverfi afurðastöðva í kjötiðnaði þarf t.d. að endurskoða með því að koma á svipuðu starfsumhverfi og mjólkuriðnaðurinn hefur heimild til. Heimavinnsla afurða getur orðið mikilvæg stoð í því að efla nýsköpun og þróun afurða en þar þarf einnig að endurskoða regluverk sem því miður er kostnaðarsamt og þungt í vöfum. Að lóga búfé heima fyrir er leyfilegt en einungis til heimanota en ekki til sölu. Alls staðar í Evrópu er heimilt að stunda heimavinnslu frá A til Ö, slátrun, vinnslu og sölu. Því getum við ekki gert það sama? Við vinnum jú eftir svipuðu ef ekki sama regluverki og nágrannar okkar í Evrópu. Til að varpa ljósi á hversu öfugsnúið þetta er ætla ég mér að taka lítið dæmi sem snýr að veiðum á villtum spendýrum hér á landi, þ.e. hreindýrum. Eðli málsins samkvæmt er þeim lógað fjarri kjötvinnslum úti í guðsgrænni náttúrunni. Dýrið er síðan flutt að kjötvinnslunni þar sem lokafrágangur á sér stað, allt eftir settum reglum að sjálfsögðu. En þegar kemur að því að lóga sauðkind og vinna vöru til neytenda vandast málið. Svarið er: Nei, það má ekki. Fyrrverandi forstjóri Matís lét á þetta reyna haustið 2018 og var kærður fyrir vegna þess að okkar regluverk heimilaði þetta ekki. Í kjölfarið var unnin skýrsla sem af einhverjum ástæðum hefur ekki verið gerð opinber, að ég best veit. Virðulegi forseti. Aðlögum okkar regluverk að nútímanum, auðveldum bændum að bæta sína afkomu því að ekki veitir af.

Virðulegur forseti. Í fréttum Stöðvar 2 í gærkvöldi var frétt um að verið væri að brjóta gróflega á rétti ungs drengs. Orðrétt sagði þar, með leyfi forseta: „Við höfðum fimm daga og það var alveg sama hvað við mótmæltum, það var ekki hlustað en fram að þessu hafði alltaf verið unnið í samráði við okkur. Þarna var búið að stroka allt út af borðinu. Okkur var tjáð að ef við tækjum ekki þessa leið sem þau buðu upp á, þ.e. á sjúkrahús og hjúkrunarheimili, þá hefðum við ekki lengur aðgang að starfsfólkinu sem starfaði í skammtímavistun.“ Þarna var verið að brjóta lög, það kemur skýrt fram hjá úrskurðarnefnd velferðarmála. Í fréttinni segir áfram, með leyfi forseta: „Í úrskurðarorðum nefndarinnar frá því í desember kemur fram að ákvörðun Byggðasamlags Vestfjarða hafi verið í slíku ósamræmi við lög að ekki verði hjá því komist að ógilda hana. Ákvörðunin hafi verið tekin án samráðs við foreldra kæranda, rannsókn ekki fullnægjandi og andmælaréttar hafi ekki verið gætt.“ Og brotin héldu áfram. Þessum unga dreng var líka bannað að fara í menntaskóla. Við skulum rifja upp samning Sameinuðu þjóðanna, 9. gr. um aðgengi, þar sem segir að aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að gera fötluðu fólki kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt á öllum sviðum lífsins, þ.e. ráðstafanir sem miða að því að tryggja fötluðu fólki aðgengi til jafns við aðra og að hinu efnislega umhverfi. Fyrrnefndar ráðstafanir skulu m.a. felast í því að staðreyna og útrýma hindrunum og tálmum. Það að þeir sem eiga að gæta réttinda þessara einstaklings brjóti þau gróflega er ekki ásættanlegt. Það að þessi ungi drengur eigi þann kost einan að vera vistaður á hjúkrunarheimili fyrir aldraða er fáránlegt.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að vitna í texta Vegagerðarinnar um flokkun vegakerfisins, úr upplýsingabæklingi Vegagerðarinnar frá 2017, með leyfi forseta: „Stofnvegir eru hluti af grunnkerfi samgangna eins og það er skilgreint í samgönguáætlun hverju sinni. Til stofnvega teljast vegir sem tengja saman byggðir landsins. Við það vegakerfi sem þannig fæst skal tengja þéttbýlisstaði með um það bil 100 íbúa eða fleiri.“ Samkvæmt sömu skýrslu telur stofnvegakerfið 4.416 km. Rétt er að taka fram að til stofnvega teljast vissulega hálendisvegir sem ekki eru opnir allt árið. Vegir á Íslandi eru vissulega misgóðir. Almennt má segja að víða séu þeir ásættanlegir. Í vegakerfinu eru hins vegar stórhættulegir kaflar. Hringvegurinn frá Reyðarfirði og suður til Breiðdalsvíkur er einn af þeim. Eftir þessum vegi fara um 7.500 fisk- og vöruflutningabílar árlega. Um þennan veg er mikil umferð ferðamanna bæði á rútum og einkabílum. Þess ber að geta að starfsmenn Alcoa fara margir hverjir þennan veg daglega. Samantekt EuroRAP fyrir árin 2009–2014 sýnir að þessi vegur ásamt veginum frá Fellabæ að gatnamótunum við Úlfsstaði á Völlum eru þeir kaflar í íslensku vegakerfi þar sem flest slys verða miðað við umferðarþunga. Þessi vegur sem er hluti af hringveginum er hinn svokallaði gamli Suðurfjarðavegur. Á honum eru þrjár einbreiðar brýr að austan, yfir Dalsá og Sævarendaá eða Tungá í Fáskrúðsfirði og Stöðvará í Stöðvarfirði. Hættulegasti kafli þessa vegar er frá gatnamótum í Fáskrúðsfirði og út fyrir Eyri eða um 10 km kafli. Þessi vegur er mjór og gamall og eltir landslag eins og kindagata. Vegaxlirnar eru háar og hallast bílar gjarnan til sitthvorrar áttar með tilheyrandi hættu. Þessi vegarkafli þolir enga bið. Ég er runninn út á tíma, herra forseti, og ætla að enda á því að segja: Börnum er líka ekið daglega milli Stöðvarfjarðar og Breiðdals.

Herra forseti. Það er ekki ofsögum sagt að það skemmtilegasta við þingstarfið er að fara í kjördæmavikur, og þetta var sú seinni á þessu þingi. Sú fyrri er í október og sú síðari ævinlega í febrúar. Við Vinstri græn höfðum þann háttinn á að við skiptum liði og fórum austur- og vesturleið eins og við kölluðum það. Það var ótrúlega ánægjulegt, fyrir mig a.m.k. sem þingmann Norðausturkjördæmis, að byrja á Suðurlandi og fara suður fyrir og enda á Höfn og koma þá í mitt kjördæmi þegar við komum svo á Djúpavog. Við fengum alls staðar mjög jákvæðar móttökur. Með í för voru heilbrigðisráðherra og umhverfisráðherra og mér þótti afar notalegt að finna þá góðu strauma sem lagði frá fólki sem við heimsóttum, hvort heldur það var í fyrirtækjum, stofnunum eða á almennum opnum fundum. Stóru línurnar voru eins og ævinlega samgöngumál. Við þekkjum það að forsendan fyrir því að byggja upp aðra þjónustu er að samgöngur séu í lagi. Við vorum minnt á það fyrir austan t.d. að samþykktir SSA um samgöngumál eiga að gilda en ekki eitthvað sem einstakt sveitarfélag leggur áherslu á. Við heimsóttum snjóflóðavarnargarðana í Neskaupstað og sáum þau gríðarlegu mannvirki sem þar eru. Við fórum í risastórt byggingarfyrirtæki á Selfossi þar sem mér fannst afar áhugavert að sjá hversu mikil áhersla var á gæðavottun, á mannauðsmál. Þar hittum við fólk sem hafði starfað þar frá því að það kláraði að læra og er búið að starfa í 30 ár, lítil starfsmannavelta. Það var margt sem við höfðum gaman af en líka sem við fengum nánari upplýsingar um. Ég verð að segja í lokin, virðulegur forseti, að varðandi miðhálendisþjóðgarð, af því að undirtektir hafa verið mismunandi, að við fengum afskaplega góðar undirtektir þar, sérstaklega á Vatnajökulsþjóðgarðssvæðinu, enda þekkja þeir hvað málið snýst um.

Forseti. Barátta einstaklinga og fyrirtækja við stjórnkerfið tekur á sig ýmsar myndir. Í kjördæmavikunni heimsóttum við fyrirtæki suður á Reykjanesi sem stunda landeldi á bleikju. Þetta fyrirtæki var hér til umræðu fyrir nokkrum árum þegar það var í startholunum af því að svo vildi til að hinir hræðilegu Engeyingar lágu undir grun um að eiga 2% eða svo í fyrirtækinu og vinstri hluti þessarar málstofu stóð á öndinni yfir því að þetta fyrirtæki ætti að fá ívilnanir. En nú er fyrirtækið sem sagt orðið framleiðandi að tæplega 3.000 tonnum af bleikju og regnbogasilungi og hyggur á tvöföldun á starfsemi sinni. Þetta er mjög umhverfisvæn starfsemi og endurvinnur m.a. 75% af öllu vatni sem er notað. Það tekur þetta fyrirtæki þrjú og hálft ár að fá að stækka, þ.e. að fá leyfi til þess. Leyfin eru á þremur stöðum; hjá Skipulagsstofnun, hjá Umhverfisstofnun og hjá Matvælastofnun. Skipulagsstofnun tekur eitt og hálft ár. Umhverfisstofnun tekur sex mánuði og síðan kemur lapsusinn, sem við sem hér erum berum ábyrgð á: Það þarf að auglýsa starfsleyfi og rekstrarleyfi á sama tíma en rekstrarleyfið er hjá Matís og það tekur tvö til tvö og hálft ár að fá slíkt leyfi. Það þýðir að þetta fyrirtæki sem er að stækka, þetta er ekki nýframkvæmd, þarf að bíða í þrjú og hálft ár bara til að reyna að ná sér í fjárfesta og halda áfram. Á sama tíma er Matís að hundelta frumkvöðul á Norðurlandi sem hefur unnið sér það til saka að vera með nokkrar bleikjur í tjörn á landareign sinni þar sem hann rekur fyrirtæki sem tilheyrir eiginlega Beint frá býli og tilheyrir því ekki Matvælastofnun. Fyrir nokkrar bleikjur á hann að borga 500.000 kr. í ríkissjóð. Dýr myndi hver sporður. Að öðru leyti hefur honum verið gert að tæma tjörnina nú þegar. Það er dálítið umhent af því að hún er undir ís. Nú ætlar stofnunin að mæta væntanlega með dínamít til að taka þessar heimilisbleikjur úr umferð. Herra forseti. 

Virðulegi forseti. Teikn eru á lofti um að við séum að ganga inn í kólnandi hagkerfi eftir uppsveiflu undanfarinna ára. Líkt og í þeim lægðum sem gengið hafa yfir landið skiptir það mestu máli hvernig við undirbúum okkur, hvernig við mildum áhrif lægðarinnar. Réttar ákvarðanir geta grynnkað niðursveifluna. Ríkisstjórnin hefur nú þegar brugðist við með aukningu útgjalda til innviða og framkvæmda en meira þarf til. Auka þarf verðmætasköpun í landinu. Ný atvinnugrein sem hefur verið að byggjast upp á undanförnum áratug er fiskeldið. Útflutningsverðmæti fiskeldisins var á síðasta ári um 25 milljarðar kr. og hafði því að verðmæti tvöfaldast milli ára. Talið er að ef framleiðslan fari í það magn sem burðarþolsgetan segir til um verði útflutningsverðmætið nær 65 milljörðum kr. Þá gætum við enn aukið á umsvif og verðmæti fiskeldisins með aukinni fullvinnslu aflans og margfaldað þau störf sem snúa að þessari atvinnugrein líkt og Færeyingum hefur tekist. Fjárfestingar upp á tugi milljarða liggja í greininni og frekari fjárfesting bíður frekara leyfis. Það þarf líka að huga að innviðum. Uppbygging samgangna við þau byggðarlög sem byggja fiskeldi eru forsenda þess að við fullnýtum þessar atvinnugreinar. Samgönguáætlun gerir ráð fyrir að grunnnet samgangna á Vestfjörðum verði komið til nútímans innan fimm ára en við megum ekki stoppa þar heldur þarf að huga enn frekar að viðhaldi og endurgerð vega á milli þéttbýlisstaða. Fiskeldislögin eru skýr, samfélagið tilbúið, nú er lag. Virðulegi forseti. Með efnahagslægð yfirvofandi verðum við að gefa fiskeldinu gaum. Við verðum að styrkja stofnanir sem sjá um eftirlit og leyfisveitingar þannig að þær geti sinnt starfi sínu fumlaust og af öryggi og við verðum að sjá til þess að leikreglur byggi alltaf á bestu fáanlegu vísindum og rannsóknum.

Forseti. Uppi eru stór áform um að auka kolefnisbindingu í gegnum skógrækt. Skógarbændum og landeigendum er uppálagt að leggja áherslu á að planta skógi til að binda kolefni. En þá er aðeins hálf sagan sögð. Það þarf að huga að nokkrum grundvallarþáttum. Tíminn vinnur vissulega með okkur þegar við hugsum um skóga á Íslandi. Við eigum nægt land og menntun skógfræðinga er með miklum ágætum. Það þarf að horfa til ýmissa þátta. Viðhaldi skóga og grisjun þarf að sinna. Tækjakostur þarf að vera fyrir hendi ásamt mannafla. Einn þáttur háir þó vissulega greininni en það er mikill raforkukostnaður. Hann eykst stöðugt og gerir það að verkum að plöntustöðvar, þær gróðrarstöðvar sem rækta skógarplöntur, bera sig illa eða alls ekki. Skógrækt á að vera efnahagslega, umhverfislega og félagslega sjálfbær. Við vitum að framleiðsla innlends timburs og annarra skógarafurða eflir byggð, skapar störf, sparar gjaldeyri og dregur úr vistspori innflutnings á timbri þannig að ávinningurinn er ótvíræður. Í þessu sambandi verður ekki hjá því litið að skoða það alvarlega að jafna raforkukostnað. Stjórnvöld verða að standa við stóru orðin. Það er undarlegt að enn sé það þannig að stórnotendur raforku þurfi að borga meira fyrir notkunina bara af því að þeir starfa í dreifbýli. Það á þá við alla þá aðila sem starfa við undirstöðugreinar atvinnulífsins og það eru skógarbændur svo sannarlega.

Herra forseti. Í Reykjavík eru skráð 179 börn á grunnskólaaldri sem borgaryfirvöld vita ekki hvar stunda nám. Þetta kom fram í minnisblaði sem afgreitt var hjá skóla- og frístundaráði á fundi fyrir helgi. Borgin hyggst skoða þetta nánar í samstarfi við ráðuneytið og væntanlega og vonandi koma að mestu fram eðlilegar skýringar á þessu. Hér birtist eflaust að hluta til hægagangur í kerfinu, þ.e. tafir sem kunna að vera á lögheimilisskráningu, sérstaklega hjá fólki sem flytur oft á milli hverfa, t.d. vegna þess að það býr við ótryggt húsnæði á leigumarkaði. En það sem þessar tölur frá borginni sýna er hins vegar nokkurt áhyggjuefni. Kerfið okkar virðist bjóða upp á smugur fyrir börn til að fara á mis við skólagöngu án þess að það komi endilega í ljós. Hér þarf að staldra við og sjá til þess að samfélagið standi undir þeirri grunnskyldu að tryggja reglulega skólasókn barna. 179 börn sem fara á mis við skólagöngu er 179 börnum of mikið. Þegar búið er að sigta frá þau tilvik sem eiga sér eðlilegar skýringar eins og vegna tafa á skráningu lögheimilis, hversu mörg börn eru eftir og af hvaða ástæðu? Skyldu einhver þeirra glíma við langvinn veikindi og því ekki geta sótt sér reglulega menntun? Ætli einhver þeirra séu erfiðir nemendur sem kerfið hefur gefist upp á að halda í skóla? Hversu mörg hverfa mögulega úr menntakerfinu vegna ákvarðana foreldra og af hvaða ástæðum skyldu foreldrar kjósa að taka börn sín úr almennum grunnskólum? Svo eru það börnin sem vegna ýmissa ástæðna og aðstæðna ákveða einfaldlega að mæta ekki í skólann, svo sem vegna mótþróa eða uppgjörs við foreldra og kerfið, sér í lagi á unglingsárunum. Ég sé hér menntamálaráðherra í salnum. Ég vona að ráðuneytið taki vel í þá beiðni Reykjavíkurborgar að skoða þessi mikilvægu mál ofan í kjölinn.

Virðulegur forseti. Með leyfi forseta: „Ég kom til Íslands og þar fékk ég fyrst að vera ég sjálfur. Ég fékk að vera frjáls og ég er stoltur af því að búa á Íslandi, þakklátur fyrir að fá að búa með þessu frábæra fólki á þessu frábæra landi.“ Enginn sagði þetta, virðulegi forseti, svo að ég viti til. Þetta er það sem ég myndi óska að 17 ára drengur frá Íran myndi segja í framtíðinni, að þetta væri sannleikurinn. Því miður er svo ekki. Maní, eins og við vitum, verður að öllum líkindum sendur úr landi, ég veit ekki hvað ætti að bjarga honum úr þessu vegna þess að ég veit hvernig kerfið okkar virkar. Þetta er ekki fyrsta og því miður ekki síðasta málið sem við sjáum svona. Þegar þessi mál koma upp í fjölmiðlum þá eigum við að hugsa með okkur að það er fólk í kringum einstaklinginn - jafnvel þó að við gefum okkur að Maní komi okkur ekkert við, eitthvað sem við ættum ekki að hugsa að mínu mati en gefum okkur það samt að gamni okkar, bara svona upp á fjörið - að það er fólk í kringum Maní sem vill ekki missa hann úr landi, sem vill hafa hann hér, sem þykir vænt um hann. En það þarf að senda hann úr landi. Af hverju, virðulegi forseti? Jú, af því að lögin segja hitt og þetta. En af hverju, virðulegi forseti? Nú, vegna þess að Dyflinnarreglugerðin bla, bla. Já, en, virðulegi forseti, af hverju? Af hverju má hann ekki vera hérna? Það er vegna þess að við erum búin að búa til bákn, sem stundum er kallað eftir að verði minnkað eða dregið úr, til að halda fólki úr landi, bákn til þess að skerða og hindra frelsi fólks sem við hefðum gagn og gaman af og það hefði gagn og gaman af að vera hér með okkur. Ef við förum aðeins að hugsa um útlendingamál þannig að útlendingar séu í alvörunni fólk sem jafnvel Íslendingum gæti þótt vænt um þá myndum við kannski hugsa kerfið öðruvísi. En það að fela okkur endalaust á bak við lagatæknina hylur spurninguna sem við ættum að spyrja okkur þegar við hugsum um þessi mál: Af hverju þarf þetta að vera svona? 
            

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar. Ráðherra hefur tíu mínútur til framsögu og tvær mínútur í lok umræðunnar. Einnig hefur fulltrúi Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, sem óskaði eftir skýrslunni, tvær mínútur undir lok umræðunnar. Að öðru leyti skiptist ræðutími svo á milli þingflokka: Vinstrihreyfingin – grænt framboð 13 mínútur, Miðflokkurinn 12 mínútur, Samfylkingin 11 mínútur, Sjálfstæðisflokkur 18 mínútur, Píratar 11 mínútur, Framsóknarflokkur fimm mínútur, Viðreisn níu mínútur, Flokkur fólksins átta mínútur og þingmaður utan flokka þrjár mínútur.

Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir skýrslu minni um stafræna endurgerð íslensks prentmáls með vísan til þingsályktunar nr. 20/148. Endurgerð íslensks prentmáls felur í sér að færa eldri prentverk á stafrænt form til að hægt sé að lesa verkin á nettengdum búnaði þannig að allir landsmenn geti nálgast efni þeirra. Tilgangur skýrslunnar er að gera grein fyrir kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls. Skýrslan tengist átaki um að efla íslensku sem opinbert mál en Alþingi samþykkti í vor þingsályktun í 22 liðum um aðgerðir til að efla tungumálið á öllum sviðum samfélagsins. Ein stærsta aðgerðin í þeirri áætlun snýr að framtíð íslenskunnar í stafrænum heimi og fyrir skemmstu var undirritaður samningur um fyrsta áfanga þess verkefnis, samningur um smíði innviða fyrir máltækni. Virðulegur forseti. Meginefni skýrslunnar er byggt á niðurstöðum starfshóps sem skipaður var til að gera áætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls. Niðurstöðum hans má flokka niður í fimm þætti: Í fyrsta lagi að afmarka ætti verkefnið við útgefnar bækur á íslensku, bæði frumsamdar og þýddar. Fjöldi útgefinna bóka á íslensku á árabilinu 1850–2015 er tæplega 90.000. Í öðru lagi að miða skuli við að hin stafræna endurgerð verði aðgengileg til lestrar á netinu og aðgengi að ritum í höfundarétti verði takmarkaður við notendur sem tengjast efninu í gegnum íslenskar netveitur, þ.e. hafa svonefndar íslenskar IP-tölur. Efnið sem er fallið úr höfundarétti verði öllum opið. Í þriðja lagi að hagkvæmast væri að vinna verkefnið á sex árum með þremur myndavélum og tveimur vinnslustöðvum, þ.e. hjá Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni og Amtsbókasafninu á Akureyri. Í fjórða lagi að skipa þurfi starfshóp með aðkomu viðeigandi hagsmunaaðila sem hefði það hlutverk að koma með tillögur að samningi um not bóka sem enn eru í höfundarétti og veita ætti aðgang að með stafrænni endurgerð. Lagt er til að höfð verði hliðsjón af norskum samningum um stafræna endurgerð norskra rita í vinnu slíks starfshóps. Í fimmta lagi er áætlað að kostnaður við verkefnið sé, ef við miðum við ofangreindar forsendur, eftirfarandi: Stofnkostnaður sé rúmlega 46 millj. kr., árlegur launakostnaður væri um 85 millj. kr. og árlegur kostnaður við almenna varðveislu, viðhald og rekstur gagna væri 8,5 millj. kr. Árlegar höfundaréttargreiðslur yrðu á bilinu 31–36 millj. kr. ef mið er tekið af norskum samningum. Samtals væri því kostnaður yfir sex ára vinnslutímabil um 690 millj. kr. og árlegur rekstrarkostnaður um 41 millj. kr. Virðulegi forseti. Skýrslan sem ég mæli fyrir felur í sér greiningu á kostnaði og framkvæmd þess að gera allar íslenskar bækur aðgengilegar í stafrænu formi þannig að hægt sé að lesa þær á nettengdum búnaði. Í skýrslunni er farið yfir hvern efnisþátt fyrir sig og möguleg álitaefni umfram það sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Ég hvet þingmenn til að kynna sér efni hennar vel. Verkið er mikilvægt og hef ég fullan hug á því að fylgja því eftir. Þetta verkefni og önnur sem tengjast íslenskri menningu og tungumálinu eru brýn til að viðhalda og efla íslenskuna. Verkefnið Máltækni fyrir íslensku er að fullu fjármagnað og hugsanlega eru einhver samlegðaráhrif þar við þetta verkefni sem kanna þarf nánar. Sömuleiðis fellur áætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls vel að þeirri stefnu stjórnvalda að efla íslensku sem opinbert mál. Því er brýnt að halda þessu verkefni á lofti og fjármagna það að fullu og að því verður stefnt á næstu misserum. Virðulegi forseti. Ég vil þakka starfshópnum kærlega fyrir vel unnin störf ásamt því starfsfólki ráðuneytisins sem hefur komið að þessari skýrslu.

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fínustu ræðu og kannski ekki síst góð viðbrögð við umræddri skýrslu. Ég flutti um daginn, segi ég alltaf um eitthvað sem mér finnst hafa gerst um daginn en ætli það sé ekki að verða eitt og hálft ár síðan, þessa umrædda þingsályktunartillögu sem Alþingi samþykkti á endanum um að þessi skýrsla yrði gerð. Af hverju var ég að því? Jú, af því að gríðarlega mikilvægt er að við höldum vel utan um stafræna endurgerð íslensks prentmáls. Unnið hefur verið ágætlega að því nú þegar, Landsbókasafnið er að vinna að ýmsu hvað þetta varðar, handrit.is þekkjum við, islandskort.is, skemman.is, opinvisindi.is og heimildir.is. En það hefur ekki verið heildstæð hugsun hvað varðar að koma öllu íslensku prentmáli á stafrænt form. Ég man þá tíð þegar ég bjó í Hafnarfirði, einn af fjölmörgum stöðum sem ég bjó á, og fór á bókasafnið, tók bækur til láns og kom síðar sama dag til að skila þeim af því að ég hafði lokið við að lesa þær. Þá mátti ég ekki taka fleiri bækur því að það mátti bara koma einu sinni þann dag. Fáránleg regla, að sjálfsögðu, á þeim árum og ég er ekki viss um að hún sé enn við lýði. En hér erum við að fara akkúrat öfuga leið, hér erum við að opna prentarfinn okkar allan fyrir þeim sem eru tengdir internetinu alltumlykjandi. Skiptir þá engu máli hvort þeir búa í Kópavogi eða á Kópaskeri eða hvort þeir hafa aðgang að hinum frábæru stofnunum bókasöfnum sem má finna sem betur fer víðast um landið, en ekki alls staðar. Það er nefnilega gríðarlega mikilvægt að við virðum prentarfinn okkar. Ég er ánægður með að starfshópurinn hafi komist að þessari niðurstöðu, lagt til leiðir. Hæstv. ráðherra hefur síðan komið inn á hvaða leið henni hugnast best þannig að málið er komið á skrið. Þetta er ekki mál sem þarf að hlaupa í einn, tveir og þrír, þetta er mál sem við vinnum okkur hægt og rólega að góðri niðurstöðu um. Hvað er stafræn endurgerð íslensks prentmáls? Ég er ekki viss um að þetta sé endilega öllum mjög tamt á tungu eða allir skilji nákvæmlega út á hvað þetta gengur. En flest okkar, í það minnsta mörg, höfum farið t.d. inn á tímarit.is. Það er stórskemmtilegt, bæði þegar þarf að leita að einhverjum upplýsingum sem við þingmenn gerum gjarnan, mættum kannski gera meira af að leita lengra aftur í tímann og virkja sögulega vitund okkar, einnig bara okkur til skemmtunar að blaða í tímarit.is. Þar getum við í dag leitað að alls kyns upplýsingum og efni aftur á þarsíðustu öld. Þetta yrði í raun tímarit.is nema fyrir íslenskar bækur, fyrir prentarfinn. Í skýrslunni er farið vel yfir hvað það er sem þarf að gera. Athyglinni er fyrst og fremst beint að bókum sem eru kannski komnar úr almennri sölu. Þar erum við strax búin að rekast á skilgreiningarvegg. Hvað þýðir það að vera ekki lengur í almennri sölu? Að sjálfsögðu þarf að semja við höfundaréttarhafa, þó það nú væri að þau sem hafa skrifað þessar frábæru bækur okkar og eiga enn höfundaréttinn fái fyrir það greiðslu. Við höfum ágætisfordæmi af þessu í Noregi, Bokhylla heitir það ágæta fyrirbæri, og kemur fram í skýrslunni að horft verði sérstaklega til þess hvernig farið er með höfundaréttarsamninga og ýmislegt fleira. Forseti. Ég ætlaði í sjálfu sér ekki að hafa þetta lengra. Ég lýsi bara aftur yfir ánægju minni á góðum undirtektum á þessu máli. Það var samþykkt hér, ef ég man rétt, samhljóða á sínum tíma og nú er þessi góða skýrsla komin, áætlun um hvernig við getum komið þessu í verk.

Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka fyrir þessa ágætu skýrslu og þakka ráðherra fyrir framsögu hennar og atbeina í þessu máli öllu. Þessi skýrsla er, eins og fram hefur komið, um stafræna endurgerð íslensks prentmáls þar sem mennta- og menningarmálaráðherra var falið að skipa starfshóp sem gerði kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls sem verði aðgengileg til lestrar á nettengdum búnaði og kanni möguleika þess að ná samningum við höfundaréttarhafa um slík afnot stafrænnar endurgerðar ritverka, eins og það var orðað þegar lagt var upp með þetta. Meginniðurstöður og tillögur starfshópsins eru í sem allra stystu máli þessar: Að miða skuli áætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls við bækur á íslensku, bæði frumsamdar og þýddar, sem skráðar eru í bókasafnskerfið Gegni. Rakið er í þessari góðu skýrslu að fjöldi skráðra rita á árabilinu 1850–2015 er rúmlega 88.000 og miðað við ætlaðan meðalfjölda blaðsíðna bóka væri heildarfjöldi blaðsíðna á þessu tímabili rúmlega 9,3 milljónir. Fjallað er um fyrirkomulag og kostnað. Ég tel að því fé sem þarna á að veita sé vel varið. En ég leyfi mér að vænta þess, herra forseti, að hæstv. ráðherra greini nánar frá fjármögnun verkefnisins í lokaræðu sinni hér. Herra forseti. Ég tek undir með ráðherra þegar hún áréttar að þetta verkefni um stafræna endurgerð íslensks prentmáls fellur vel að meginmarkmiðum stjórnvalda á sviði menningar, sérstaklega um að bæta, eins og það heitir, aðgengi að menningararfinum. Ef það verður að veruleika mun allur almenningur getað lesið þær bækur sem verkefnið tekur til á netinu í opnum aðgangi. Þetta verkefni um stafræna endurgerð íslensks prentmáls samrýmist einnig vel stefnu stjórnvalda um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi, samanber þingsályktunartillögu um það efni sem samþykkt var 7. júní á liðnu ári. Hin stafræna endurgerð íslensks prentmáls er ekki einungis fallin til að auka aðgang almennings að íslenskum bókmenntaarfi og styrkja þannig bókmenningu heldur mun slík stafræn endurgerð nýtast í máltækniverkefni. Þetta mál lýtur að því, í sem allra stystu máli, að efla íslenska tungu. Ekki er úr vegi þegar þau mál eru á dagskrá að vísa stuttlega til hinnar sígildu ritsmíðar Sigurðar Nordals prófessors, Samhengið í íslenskum bókmenntum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Samhengið í máli og menntun Íslendinga er engin tilviljun. Vér höfum ekki varðveitt það fyrir svefn og einangrun, ekki verið nein Þyrnirósa meðal þjóðanna, heldur vakað yfir því og staðið á varðbergi, höfundar og lesendur verið samtaka.“ Áfram segir: „En bókmenntaarfleifð þjóðarinnar er enginn dúnsvæfill, sem hún getur lagzt á til að dreyma um liðna daga. Vér megum búast svo við, að enn sé óslitin barátta fram undan. Vér höfum að vísu rekið af höndum oss ýmis áhlaup. En sigurlaun lífsins eru aldrei hvíld, heldur kostur á að halda vörninni áfram.“ Næst víkur Sigurður Nordal að erlendum áhrifum en segir í framhaldi af því, með leyfi forseta: „En hættan getur ekki einungis stafað frá þeim sem vilja opna mál vort og menntir upp á gátt fyrir erlendu vogreki. Hitt er ekki síður varhugavert, að vilja gera landið að þjóðlegu fjósi, þar sem enginn erlendur ljósgeisli skín inn …“ Loks vil ég vitna til orða Sigurðar Nordals í þessari tilvitnuðu grein þegar hann spyr: „En hvers vegna eigum vér að varðveita þetta samhengi?“ - Samhengið í íslensku máli og bókmenntum. - „Er það nokkuð annað en metnaður? Að vísu er það metnaður. Þær kynslóðir, sem héðan af glötuðu því, myndu verða frægar að endemum, nema aðrar enn vesalli kæmu á eftir. Allt þjóðerni er að miklu leyti tilfinningamál. En auk metnaðarins má leiða að því ýmis skynsamleg rök að Íslendingar séu betur fallnir en ella, ef þeir varðveita samhengið sem vandlegast, bæði með því að þekkja bókmenntir sínar og sögu þeirra frá upphafi til enda og taka tillit til þeirrar arfleifðar, þegar þeir skapa ný verk.“ Þetta ágæta þingmál leiðir sömuleiðis hugann að því að undir lok nýliðinnar aldar kom út á vegum Hins íslenska bókmenntafélags Íslensk hómilíubók, eins og hún heitir, fornar stólræður, sem rituð var um aldamótin 1200. Um þessa bók sagði Jón Helgason, skáld og prófessor í Kaupmannahöfn, með leyfi forseta: „… óvíða flóa lindir íslenzks máls tærari en í þessari gömlu bók, og er sá íslenzkur rithöfundur sem ekki hefur þaullesið hana, litlu betur undir starf sitt búinn en sá prestur sem enn á ólesna fjallræðuna.“ Mig langar loks að nefna það, herra forseti, að þetta ágæta þingmál leiðir enn fremur hugann að nauðsyn góðrar kennslu í íslensku á öllum skólastigum. Ekki er seilst um hurð til lokunnar með því að vísa til orða meistara Þórbergs um kennara sinn, dr. Björn Bjarnason frá Viðfirði, hinn mikilsvirta skörung íslenskrar tungu, en Þórbergi farast svo orð um hann í Ofvitanum, með leyfi forseta: „En það var fræðsla doktors Björns, meira en allt annað, sem hélt mér í skólanum til vorsins. Hann kenndi af áhuga og sannleiksást og öll kennsla hans lýsti miklum skýrleika í hugsun, sívakandi fjöri og klassískri tign. Hann kenndi ekki hratt því honum var fremur stirt um talanda og það var sennilega að nokkru leyti þess vegna að flest sem hann sagði okkur í kennslustundunum var á þann veg mótað að það leið mér ógjarnan úr minni.“ Hann segir enn fremur: „Doktor Björn lýsti hið þrönga og óskýra sjónarsvið kennslubókanna og lífgaði tímana með einhverju sem ég hafði aldrei heyrt áður. Það rann upp ljós fyrir mér í kennslustundum hans. Ég var alltaf að skilja eitthvað sem ég hafði ekki skilið fyrr, ekki einu sinni dottið í hug áður. Það var eins og rúmtak sálarinnar þendist út og lýstist með hverri kennslustund. Þetta fannst mér undursamlega skemmtilegt.“ Herra forseti. Við þurfum að styðja vel við kennara í íslensku á öllum skólastigum eins og við alla þá sem hafa kennslu með höndum. Ég þakka, herra forseti, þessa ágætu skýrslu um stafræna endurgerð íslensks prentmáls og bind vonir við að þau áform sem í henni er lýst skili góðum árangri og stuðli að eflingu íslensks máls og þjóðmenningar.

Virðulegi forseti. Það var vel til fundið hjá fyrirrennara mínum í þessum ræðustól, hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, að vitna til hinnar frægu ritsmíðar Sigurðar Nordals um samhengið í íslenskum bókmenntum vegna þess að þetta mál snýst nákvæmlega um það. Þetta snýst um samhengið í íslenskum bókmenntum og hvernig við varðveitum það og hvernig við komum til skila fornum textum á borð við Hómilíubókina - ég játa að vísu að ég telst vanbúinn við mín ritstörf af því að ég uppfylli ekki kröfur Jóns Helgasonar um að vera heima í henni - eða Þórberg eða annað af því sem við teljum vera klassískar íslenskar bókmenntir. Það er full ástæða til að þakka þetta framtak, hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, hæstv. ráðherra Lilju Alfreðsdóttur og höfundum skýrslunnar Rán Tryggvadóttur, Ingibjörgu Steinunni Sverrisdóttur, Eiríki Þorlákssyni og Mörtu Guðrúnu Skúladóttur fyrir sitt ágæta starf. Þetta er mjög góð og vönduð skýrsla þar sem farið er mjög vel í gegnum þau álitamál sem kunna að vera uppi um þetta og safnað er saman því sem þarf að hafa í huga þegar við undirbúum framhaldslíf íslenskra bókmennta sem þetta snýst um. Okkur er tamt að hugsa í bókum, prentuðum bókum, en bókin á sér hins vegar ekkert endilega mjög langa sögu við að varðveita þekkingu vegna þess að þetta snýst um varðveislu þekkingar. Á Íslandi höfum við að vísu prentið sem kemur á 16. öld en alveg fram á 20. öld skrifuðu Íslendingar sjálfir bækur sínar. Í sveitum og baðstofum lásu þeir upp úr bókum sem þeir höfðu sjálfir skrifað og skrifuðu upp sín miklu safnrit þar sem þeir söfnuðu ýmiss konar fróðleik og skemmtun saman á eina bók. Það hefur verið sagt að þjóðarsjúkdómur Íslendinga sé „graphomania“, þ.e. ritæði, og við höfum heimildir um fólk sem var með ólíkindum afkastamikið við að skrifa upp alls kyns fróðleik og skemmtun milli þess sem það vann hörðum höndum að sínum sveitarstörfum. Það er sem sagt alls ekki einboðið að hugsa endilega um hina prentuðu bók sem eina staðinn sem við notum til að varðveita þekkingu, en samt er það nú svo, og ég vil gjarnan halda því til haga hér að bókasöfn, gamaldags bókasöfn, hafa sitt gildi. Ekkert er fegurra og meiri stofuprýði en gott bókasafn sem er vel og fallega innbundið. Frá bókum streyma hugsanir. Þetta eru lokaðar bækur sem eru í hillu og hugsanir streyma frá þessum bókum sem umvefja þá sem sitja umhverfis og inni í slíku bókasafni og allir verða miklu gáfaðri fyrir vikið en ella væri. Ég vil því leggja áherslu á að við höldum áfram að safna gömlum bókum í sínu gamla formi og við höldum áfram að hafa þær í kringum okkur sem prýði og stáss og mikilvægan stað fyrir varðveislu þekkingar. Engu að síður fer líf okkar að miklu leyti fram á skjá og í skjáumhverfi. Það að gera gamlar bækur tiltækar í slíku umhverfi gefur þeim nýtt líf og það hefur gildi ekki aðeins fyrir okkur sem unnendur og njótendur bókmennta og fróðleiks og skemmtunar heldur hefur það líka alveg sérstakt gildi fyrir alla þá sem þurfa að vinna með texta, fræðimenn sem þurfa að geta flett upp í textum, og sparar og auðveldar þeim alveg stórkostlega vinnu sínu og loks ekki síst, sem er nú aðeins drepið á í þessari skýrslu, hefur það gildi fyrir vísindamenn sem kanna málið og gera okkur kleift að fleyta málinu okkar áfram inn í nýja öld. Við megum ekki gleyma því að bækur eru enn markaðsvara. Bækur eru ekki alveg útdauð markaðsvara og þess vegna er mikilvægt, sem einmitt er fjallað um í þessari skýrslu, að bækur fái áfram að njóta sín á markaði, nýjar bækur, þær séu enn þá söluvara, og að þeir sem setja saman bækur, sem eru bæði rithöfundar og annað bókagerðarfólk, geti haft einhverjar tekjur af iðju sinni. Þess vegna hefur ártalið 2000 verið nefnt, sem er sótt til Noregs, það er fyrirmynd í Noregi að miða við það ártal. Ég veit ekki nema hafa mætti það einhvers staðar framar á 20. öldinni. Sjálfur byrjaði ég að skrifa bækur árið 1987 eða 1988, minnir mig, og ég hef enn von um að mér takist að mjatla út einhverjum eintökum af því sem kann að vera eftir af því upplagi. Bókmenntir eru því enn markaðsvara, ekki eingöngu í formi hinnar prentuðu bókar heldur eru útgáfurnar með margvíslega viðleitni til að selja þennan texta sem rafbækur, sem hljóðbækur og í öðru formi. Það ber að virða þetta og ber að taka tillit til þess. Það skiptir miklu máli fyrir lesendur að eiga þess kost að geta gripið til bóka og lesið bækur og notað bækur í tölvu og öðru skjáumhverfi. Nú þegar hefur hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé nefnt tímarit.is sem fjöldi manns notar daglega. Ég vil líka nefna heimildir.is sem er ákaflega gagnlegur vefur á vegum Þjóðskjalasafnsins sem fræðimenn, oft í hefðbundnum gömlum íslenskum fræðum, geta notað ótæpilega. Það er eitt sem vefst örlítið fyrir mér varðandi notkun en það eru áform um að binda þetta við íslenskar IP-tölur, að takmarka þetta við þá notendur sem tengjast efninu í gegnum íslenskar netveitur og takmarka þetta við íslenskar IP-tölur. Þetta kann að vera fjárhagsmál og það kunna að vera einhver slík sjónarmið sem þarf að huga að. En ég vil minna á að íslensk fræði eru stunduð um allan heim. Það eru fræðimenn sem búa um allan heim sem þurfa að geta stundað íslensk fræði og þurfa að nota vefi á borð við heimildir.is. Víða um veröld eru mjög mikilvægir sendiherrar íslenskrar menningar sem eru þýðendurnir okkar. Það er fólk sem þýðir nútímabókmenntir úr íslensku og hefur gert ákaflega mikið til að auka hróður lands og þjóðar. Við þurfum að hafa í huga þarfir þess fólks þegar við göngum frá þessu og þýðendurnir þyrftu að geta haft álíka greiðan aðgang að þessum bókmenntum og aðrir lesendur íslenskra bókmennta. Ég tek undir það sem segir hér um nauðsyn samráðs við prentleturshamlað fólk, þ.e. fólk sem af einhverjum ástæðum á erfitt um vik með að lesa bækur og/eða lesa texta, og samráð við vísindasamfélagið. Ég tek einnig undir nauðsyn þess að hafa samráð við það. Sum sé: Gott mál og full ástæða til að þakka þessa skýrslu.

Hæstv. forseti. Hér ræðum við skýrslu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um stafræna endurgerð íslensks prentmáls sem unnin var vegna þingsályktunartillögu sem fyrst var flutt af Kolbeini Óttarssyni Proppé og kann ég honum bestu þakkir fyrir sem og menntamálaráðherra. Í þessari þingsályktun var ráðherra falið að skipa starfshóp sem ætti að gera kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls og kostnað við að ná samningum við höfundaréttarhafa um afnot stafrænnar endurgerðar ritverka. Stafræn endurgerð íslensks prentmáls þýðir að þaðan í frá verður það aðgengilegt til lestrar á nettengdum búnaði. Í þeim stafræna heimi sem við hrærumst í telst það sjálfsagt að geta flett upp öllu mögulegu og ómögulegu á netinu og náð fram þeim upplýsingum sem óskað er eftir á örskotsstundu. Að fletta bókum, blöðum, tímaritum, bæklingum eða prentmáli hvers konar krefst tíma, þolinmæði og vitneskju um hvar það sem leitað er að er að finna auk tilheyrandi annarra snúninga, eða það finnst ýmsum í dag þegar tölvan og netið bjóða upp á mun skjótvirkari leit. Það er því mikilvægt að ráðast í þetta verkefni þannig að hægt sé að nálgast allt íslenskt prentmál á netinu. Það er líka afar mikilvægur liður í að vernda og efla íslenskt tal- og ritmál og til að varðveita menningar- og bókmenntaarf þjóðarinnar sem að stærstum hluta er að finna á prenti. Í tillögum starfshópsins kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Að miða skuli áætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls við bækur á íslensku, bæði frumsamdar og þýddar, sem skráðar eru í bókasafnskerfið Gegni. Fjöldi skráðra rita frá 1850 til 2015 er rúmlega 88 þúsund, og miðað við ætlaðan meðalfjölda blaðsíðna bóka væri heildarfjöldi blaðsíðna á þessu tímabili rúmlega 9,3 milljónir.“ Þá kemur fram að til verksins er gert ráð fyrir kaupum á þremur myndavélum sem yrðu notaðar samtímis til myndvinnslunnar, annars vegar á Akureyri og hins vegar í Reykjavík, og ársstörf á hverju ári yrðu tíu. Þar fyrir utan þarf að greiða höfundaréttargjald, viðhald á búnaði og fyrir varðveislu gagnanna. Kostnaðartölur sem tilgreindar eru í skýrslunni eru mismunandi eftir lengd vinnslutíma og fjölda vinnslustöðva. Gert er ráð fyrir að lægsti kostnaður með stysta vinnslutíma, fimm ár, og flestum vinnslustöðvum eða fjórum, yrði um 850 milljónir í heildina. Hæsti kostnaður með lengstum vinnslutíma, 18 ár, með eina vinnslustöð, yrði tæpar 1.200 milljónir alls. Svo langur reynslutími, 18 ár, er að mínu mati ekki inni í myndinni og svo má auðvitað velta því fyrir sér hvað yrði úrelt í vinnubrögðum á þeim tíma eða gæti skaðað vinnsluferlið eða tafið það enn frekar. Starfshópurinn leggur til í skýrslunni að verkið vinnist á sex árum með þremur vinnslustöðvum. Í menningarstefnu íslenskra stjórnvalda frá árinu 2013 er sett fram það metnaðarfulla markmið að menningararfur þjóðarinnar verði gerður aðgengilegur á sem flestum sviðum á stafrænu formi. Í skýrslunni kemur fram að nú þegar hefur verið unnið töluvert verk í stafrænni endurgerð og má nefna að á vefjum eins og bækur.is, tímarit.is, handrit.is, skemman.is, opinvísindi.is og heimildir.is verður sífellt meira af rituðu máli á stafrænu formi. Á tímarit.is er að finna 260.000 tölublöð dagblaða og 70.000 hefti eða tölublöð tímarita á stafrænu formi. Á handrit.is gefst aðgangur að sögulegum handritum varðveittum á Landsbókasafni – Háskólabókasafni, Árnasafni í Kaupmannahöfn og Stofnun Árna Magnússonar. Skemman.is veitir aðgengi að námsritgerðum og rannsóknarritum frá öllum háskólum á Íslandi. Eins og lesa má í skýrslunni geta bókasöfn og aðrar menningarstofnanir einungis veitt aðgengi að hluta þess umfangsmikla safnkosts sem þau varðveita, hvort heldur er til útláns eða til notkunar á lesstofum, auk þess sem landfræðileg fjarlægð frá þessum miðstöðvum getur verið hindrun. Þá er bent á hinn félagslega þröskuld, sem felur það í sér að sumir þjóðfélagshópar veigra sér við að sækja söfn og menningarstofnanir. Fyrir þeim opnast allt aðrir möguleikar til fræðslu og skemmtunar og upplýsingaöflunar sem finna má í þeim safnkosti sem gerður hefur verið stafrænn. Stafrænt aðgengi hefur sannarlega í för með sér mikinn tímasparnað eins og ég kom inn á hér að ofan. Það er einkar ánægjulegt að ráðherra mennta- og menningarmála ætlar þessu mikla verkefni að verða að veruleika og fylgja eftir tillögum starfshópsins um að láta vinna verkið á sex árum í þremur vinnslustöðvum á Akureyri og í Reykjavík. Ég styð heils hugar þetta metnaðarfulla verkefni sem felur í sér að gera íslenskar bækur og prentmál aðgengilegt almenningi á netinu. Í framhaldi af því langar mig til að fara inn á tímarit.is og þar er grein eftir Gunnar Stefánsson. Þessa grein er að finna í því blaði sem ég hef keypt frá því að það var fyrst gefið út, í kringum 1980, Norðurslóð. Þetta er blað sem gefið er út í Svarfaðardal. Ég segi það hér og nú að mér finnst jólin vera komin þegar jólablað Norðurslóðar er komið inn til mín. Tilvitnunin sem ég ætla að fara inn á er einmitt úr jólablaðinu 1994, sem er nánar tiltekið 18. árgangur, 12. tölublað. Nú er ég hér inni á tímarit.is og ég gæti í rauninni ekki gert þetta nema af því að það er búið að mynda þetta blað og ég get náð í það á örskotsstundu. Mig langar til að ljúka máli mínu á litlu ljóði sem er eftir skáldið og skólamanninn Gunnar Pálsson frá Upsum. Hann var fæddur árið 1714. Í þessari grein fjallar Gunnar Stefánsson um Gunnar Pálsson og tekur inn í þessa grein ljóð hans, sem hljóðar svo, með leyfi forseta: Íslenskan er eitt það mál sem allir lærðir hæla og aldrei mun þín auma sál annað fegra mæla. Sína tungu talar hver, tekst þó saman að eiga, hver við annan hagar sér sem hentuglegast mega. En hefur nokkur heimsins þjóð hafnað tungu sinni, höndlunin svo hæg og góð heldur verða kynni?

Virðulegur forseti. Eins og aðrir þingmenn sem hér hafa talað fagna ég skýrslunni og þakka hv. þm. Valgerði Gunnarsdóttur fyrir ljóðið, að hafa flutt það hér. En auðvitað kemur það í hlut Píratans að vera með leiðindi og tækniblaður. En það er því miður það sem ég þarf að fara út í hér í sambandi við málið. Skýrslan er góð. Markmiðið er jákvætt og frábært en það er smágalli á nokkrum hlutum í útfærslu tillagnanna sem mig langar að fjalla um. Það er sér í lagi tvennt eða þrennt. Það er annars vegar hin svokallaða IP-blokkun sem felur í sér að efnið verði einungis aðgengilegt á svokölluðum IP-tölum, sem má líta á sem einhvers konar símanúmer tölvanna á internetinu eða kennitölur þeirra eða eitthvað slíkt, og hins vegar það sem er fjallað um í skýrslunni að gera efni einungis lesanlegt af skjá, þ.e. þannig að ekki sé hægt að hala því niður eða prenta. Sú tækni er kölluð DRM á ensku, skammstöfuð þannig, eða Digital Rights Management. Það er dulkóðunartækni sem felur í sér að efnið er einungis nothæft á þannig tækjum sem er sérstaklega heimilt að afdulkóða efnið sem um ræðir. Þetta er t.d. mikið notað á Netflix og Spotify og er tiltölulega algengt í dreifingu og miðlun á afþreyingarefni. Sá galli er við þessa tækni, DRM, að ekki er hægt að hala niður efni, prenta út eða afrita eða rannsaka eða brytja það niður í gagnagrunn og gera á því einhverjar greiningar, nema þá með þeim tólum sem hafa verið sérstaklega hönnuð til að geta ráðið við nákvæmlega það efni. Það verður með öðrum orðum mjög dýrt að rannsaka slíkt efni vegna þess að rannsóknir geta einungis farið fram af hálfu þess sem hefur sérstakt leyfi til að skoða það. Það tel ég fara svolítið gegn markmiði sem einnig er nefnt í skýrslunni, þ.e. að þetta eigi að auka við rannsóknir á efni þessara bóka, sem ég tel mjög mikilvægt og jákvætt markmið, eins og ég held að flestir telji hér inni. En ekki er hægt að gera það með góðu móti meðfram DRM-tækninni, þarna er ákveðin mótsögn. Fólk þarf svolítið að ákveða hvort það vilji einungis hafa þetta lesanlegt af skjá og þar af leiðandi ekki rannsakanlegt eða hvort það vilji hafa það lesanlegt á fleiri máta og gera það þar af leiðandi á einhvern hátt tölvulæsilegt eða í það minnsta rafrænt og þá væri hægt að nota það til rannsókna og til að efla íslenska tungu og allt það. Þarna eru tvö markmið sem stangast svolítið á, þ.e. beiting þessarar afritunarvarnar DRM-tækninnar annars vegar og rannsókna hins vegar. DRM-tæknin er beinlínis og bókstaflega hönnuð til að gera slíka meðhöndlun gagna ómögulega. Hún er beinlínis hönnuð til nákvæmlega þess og einskis annars í þágu þess að vernda réttindi og fjárhagslega hagsmuni höfunda, sem er ekki slæmt markmið út af fyrir sig, tæknin virkar bara eins og hún virkar og henni er alveg sama hvort okkur finnist það sanngjarnt eða ekki. Hitt er síðan hvað varðar hina svokölluðu IP-blokkun, ég verð að fara stuttlega út í það hvað það þýðir. Tölvur á internetinu eru almennt með svokallaða IP-tölu. Það er aðeins flóknara en það að mér gefist tími til að útskýra það í smáatriðum hér. En almennt er hægt að komast að því frá hvaða landi eða svæði einhver kemur á internetinu með því að sjá IP-töluna og alltaf þegar tölva tengist þarf hún að senda einhverja IP-tölu. Yfirleitt er það IP-tala sem er útgefin af internetfyrirtækinu. Sem dæmi: Ef ég er hjá Símanum og ég er á internetinu og ég fer inn á vefsíðu getur sú vefsíða séð að ég er hjá Símanum, ef ég er tengdur í gegnum Símann. Ef ég er hjá Hringdu veit síðan að ég er þar, hún getur komist að þetta miklu. Það er ekkert mál að komast fram hjá þessu ef maður hefur minnsta áhuga á því, t.d. með því að nota VPN, sem ég nota grimmt sjálfur, sérstaklega þegar ég er í útlöndum á neti sem ég treysti ekki. Það er ekkert mál að komast fram hjá þessu ef maður hefur viljann til þess. Fæstir hafa samt vilja til þess, hugsa ég. En alla vega: Þetta er það sem það þýðir að vera á íslenskri IP-tölu. Það er almennt hægt að sjá í það minnsta frá hvaða landi þú ert og hjá hvaða þjónustuaðila. Í þessari skýrslu er lagt til að þetta verði sett upp þannig að einungis beiðnum eða heimsóknum frá íslenskum IP-tölum, nefnilega tölvum sem eru staðsettar á Íslandi, verði heimilt að sækja þetta efni. Ég hef nokkrar athugasemdir við það. Í fyrsta lagi er mér fyrirmunað að skilja til hvers. Allt þetta efni sem við erum að ræða hér um er íslenskt á íslenskri tungu og langflestir sem tala íslensku búa á Íslandi. Nú hef ég heyrt mismunandi tölur um það hversu margir Íslendingar búa erlendis en þeir eru varla fleiri en Íslendingar sem búa á Íslandi. Þeir eru varla fleiri en örfáir tugir þúsunda, geri ég ráð fyrir, ef þá það. Þá verðum við að velta fyrir okkur hvers konar kostnað það gæti mögulega sparað að takmarka þetta við Ísland yfir höfuð. Ef Íslendingur sem er búsettur hér fer til Danmerkur og er þar einhvers staðar í heimsókn og ætlar að skoða bók á netinu, af hverju þarf að takmarka það vegna þess að hann er staðsettur í Danmörku? Hvernig er það meiri skaði en ef Íslendingurinn er staðsettur á Akureyri eða Kópaskeri eða hvar sem er? Ég veit ekki alveg hvaða vandamál er verið að reyna að leysa þarna. Mér sýnist það vera einhver svona sjálfkrafa viðbrögð sem koma oft upp í höfundaréttarmálum, það þarf einhvern veginn að passa að allt sé rosalega lokað og erfitt til að fólki líði betur með það án þess að það átti sig endilega á því hvert markmiðið er og hvort því markmiði verði náð með þeirri tæknilegu lausn sem stungið er upp á. Það er grunur minn. Ég get ekki fullyrt það vegna þess að ég skil ekki alveg hvers vegna lagt er til að fara þessa leið. Ég átta mig á því að Noregur fór þessa leið og Noregur notar líka DRM-tækni, en ég tel að það sé bara til trafala, spari engan pening og verndi engar tekjur og geri ekkert gagn, þó með þeim fyrirvara um DRM-tæknina að vegna þess að hún kemur í veg fyrir að fólk hali efninu niður og dreifi því annars staðar er hægt að færa rök fyrir því, ekkert ofboðslega sannfærandi rök í mínum huga, að það sé líklegt til að draga úr tekjum höfunda. Gefum okkur að svo sé þá er samt sem áður eftir þessi vankantur að við erum sömuleiðis að takmarka getuna til að nota efnið til rannsókna og sér í lagi til íslenskugreiningar eða einhvers slíks. Alltaf þegar nota á efnið eitthvað öðruvísi en að lesa það af skjá verður það vandamál með DRM-tækninni. Ég verð að nefna að á bls. 14 er aðeins fjallað um ýmsar leiðir sem hægt er að fara hvað varðar að greiða höfundum fyrir afnot bóka. Það er það sem þetta snýst allt saman um. Þaðan kemur hugmyndin um að blokka IP-tölur og nota DRM-tækni. Eins og við Píratar höfum oft bent á hafa höfundaréttarmál, svona hefðbundin framfylgni höfundaréttar og tilraunir til að halda í hefðbundnar útfærslur á honum og framfylgni, tilhneigingu til að leiða af sér hliðarskaða sem getur orðið meiri en vandamálið sem verið er að reyna að leysa. Ég tel það vera tilfellið í þessu. En hvað sem því líður er á bls. 14 fjallað stuttlega um það sem kallað er þýska leiðin. Þá fá höfundar svona upphafsgreiðslu - ég sé það ekki í textanum í augnablikinu hvernig það er orðað, einskiptisgreiðslu í upphafi, og síðan fyrir afnot af efninu. Þarna langar mig að vekja fólk aðeins til umhugsunar um hvað verið er að segja. Það er eitthvað sem virðist kannski saklaust alveg í byrjun og er sennilega allt í lagi þegar kemur að þessum bókmenntum, hugsa ég, en felur í sér að fylgst er með því hvað fólk les. Sú var tíðin í gamla daga að miklu óvinveittari stjórnvöld voru í Þýskalandi og Sovétríkjunum og víðar og þar vildi fólk kannski bara hafa það fyrir sig hvað það væri að lesa. Eflaust eru þarna bækur sem eru með alls konar glannalegar kenningar og alls konar hættulegar hugmyndir um það hvernig heimurinn gæti verið allt öðruvísi ef allt kerfið væri öðruvísi, ef stjórnvöld væru ekki þau sem þau eru o.s.frv. Eflaust er það allt í góðu með þessi tilteknu stjórnvöld akkúrat núna, ég efast ekki um það. En þau geta orðið vond. Þau geta ákveðið að fara að fylgjast með því hvað fólk les og draga af því ályktanir um ætlun og innræti þeirra sem lesa. Eins og ég segi hef ég engar áhyggjur af því að þetta gerist í nánustu framtíð en við sjáum líka þróunina í heiminum og stundum blöskrar manni hvað fólk getur samþykkt í hinum svokallaða vestræna heimi þegar kemur að því að ganga á borgaraleg réttindi í þágu þess að halda útlendingum úti eða vernda meinta þjóðaröryggishagsmuni eða hvaðeina. Það er ekkert rosalega langt í það. Það þarf ekki rosalega margt að breytast til að slíkar hugmyndir verði frekar sjálfsagðar, nefnilega að fylgjast með því hvað fólk les til að greina það pólitískt þannig að það hafi hugsanlega pólitískar afleiðingar. Það, virðulegi forseti, má ekki gerast. Þar er ákveðinn galli við að beita alla vega DRM-tækninni til að passa það hver er að lesa hvað á netinu. Þetta er svo sem ekki vandamál sem einskorðast við þessa tilteknu tillögu. Þetta er bara eitthvað sem er þess virði að hugsa um vegna þess að stundum finnst mér við fljóta sofandi að feigðarósi þegar kemur að því hverju er fylgst með af því sem við gerum á netinu. Ætti flestum að finnast nóg um nú þegar og þarf ekkert að leita til íslenskra yfirvalda eða til Sovétríkjanna til að finna ægileg dæmi. Það má finna slík dæmi í frjálslyndum lýðræðisríkjum í dag, ég ætla ekki að nefna nein nöfn en fyrsti stafurinn er Bandaríkin og reyndar væri hægt að draga fleiri fram. Þegar við erum að reyna að búa til einhver viðskiptamódel sem henta höfundum verðum við líka að hafa þessa hluti í huga. Ekkert af því sem ég hef sagt hér er á neinn hátt hugsað til að draga úr rétti höfunda til að fá greitt fyrir vinnu sína. Það er mjög mikilvægt og er, meðan ég man, fyrsta setningin í stefnu Pírata um höfundarétt, þ.e. að höfundar eigi rétt á að fá borgað fyrir sína vinnu. En það skiptir máli hvernig það er útfært og það skiptir máli að við vörum okkur á einhverjum hliðaráhrifum af þeim ákvörðunum sem við tökum til að reyna að framfylgja þeim rétti. Að lokum, til að reyna að hafa þetta á jákvæðum nótum líka, þá er þetta mjög góð skýrsla. Að því sögðu, burt séð frá þessum hlutum, þá er það mjög mikilvægt verkefni sem hér er lagt til að farið verði í, ekki bara til afþreyingar heldur ekki síst til rannsókna og ekki síst til að viðhalda íslenskri tungu sem ég tel vera eitt af því mikilvægara sem við getum gert með tillögum sem þessum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem við eigum um skýrslu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra um stafræna endurgerð íslensks prentmáls vegna þingsályktunar nr. 20/148. Hér erum við komin með skýrslu sem afmarkar vel viðfangsefnið og greinir kostnaðinn við að fara í stafræna endurgerð á íslensku prentmáli. Það er gott þegar brugðist er hratt við þeim verkefnum sem þingið leggur fyrir framkvæmdarvaldið, eins og hér er gert, og við erum komin með útlistun á verkefninu. En það er líka bent á frekari vinnu sem þarf að fara í. Ég held að mikilvægt sé að tryggja það strax í upphafi verkefnisins að stafræn endurgerð verði frá upphafi aðgengileg fyrir prentleturshamlaða einstaklinga. Þar er eftir vinna til að finna út hvernig það er best gert og mér sýnist að það gæti fallið vel að vinnu við að skoða enn betur ýmsar tæknilegar útfærslur, sem ég ætla ekki að fara eins nákvæmlega út í og sá þingmaður sem talaði hér á undan mér, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson. En ég held að mjög mikilvægt sé að skoða tæknina vel áður en hafist er handa einmitt út frá ýmsu sem hann benti á, rannsóknarhagsmunum og tengslum við máltækni. Einnig er bent á það í skýrslunni að mikilvægt sé að skipa annan starfshóp til þess að fjalla um höfundaréttinn og samninga við rétthafa, þann starfshóp sem gæti komið með nákvæmar tillögur um hvaða not yrðu heimiluð af verkum sem enn eru í höfundarétti og hvernig endurgjald yrði fyrir þau not. Stafræn endurgerð, eins og hér er lagt til að verði farið í, fellur vel að markmiðum stjórnvalda um að bæta aðgang að menningararfinum og efla íslenska tungu. Það tengist verkáætlun í máltækni fyrir íslensku og öllu því sem þar er unnið og fellur algjörlega að þeirri þingsályktun um að efla íslensku sem opinbert mál á Íslandi sem við samþykktum á síðasta þingi, en þar eru markmiðin að íslenska verði notuð á öllum sviðum samfélagsins, að íslenskukennsla verði efld á öllum skólastigum ásamt menntun og starfsþróun kennara og að framtíð íslenskrar tungu í stafrænum heimi verði tryggð. Þessi endurgerð fellur að þessum markmiðum og tengist beint ákveðnum aðgerðum í þeirri áætlun. Eins og fram kemur í skýrslunni mun stafræn endurgerð stórauka aðgengi almennings að íslenska bókmenntaarfinum og eins og ýmsir hafa rakið hér er auðvitað búið að koma ýmsu efni inn á vefi á stafrænu formi, eins og tímarit.is, bækur.is og heimildir.is. Ljóst er að þeir vefir, ekki síst tímarit.is, hafa nú þegar orðið til þess að bylting hefur orðið í rannsóknaraðferðum og fræðavinnu með öflugri textaleit í miklu magni efnis samhliða því sem almenningur hefur aðgang að efni sem áður var aðeins hægt að nálgast á lesstofum. Því er mjög mikilvægt í þessari vinnu - nú færist rannsóknarvinnan hugsanlega úr skjalasöfnum og bókasöfnum mikið inn á vefinn - að ekkert gleymist. Það er eitt af því sem ég held að þurfi að hyggja mjög vel að, að ekkert efni verði út undan. Mig langar aðeins að koma inn á það hvar vinnan muni fara fram. Lagt er til að hún fari fram á þremur stöðum og það liggur í hlutarins eðli að vinnan þarf að fara fram þar sem prentaða efnið er fyrir á bókasöfnum sem taka við skylduskilum. En ég vil benda á þann möguleika að vinnan geti hafist á Akureyri þó að hún þurfi svo að fara fram á þessum þremur bókasöfnum sem nefnd eru í skýrslunni.

Herra forseti. Okkur í Viðreisn er umhugað um að hlúð sé að íslenskri tungu og hún gerð gjaldgeng í stafrænu samskiptaumhverfi. Við styðjum við verkefni sem hafa það að markmiði. Má hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa verið snögg að bregðast við vilja þingsins sem samþykkti vorið 2018 að fela hæstv. ráðherra að skipa þennan starfshóp sem gera skyldi kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls og það verði gert aðgengilegt til lestrar á nettengdum búnaði og jafnframt að kannaðir yrðu möguleikar þess að ná samningum við höfundaréttarhafa um slík afnot stafrænnar endurgerðar ritverka. Hæstv. ráðherra skipaði starfshópinn í september 2018 og honum var falið það verkefni að gera tillögur og skýrslu sem við ræðum hér. Þessi skýrsla er góð. Hún varpar ljósi á það hvernig við getum gert íslensk ritverk síðustu 170 ára aðgengileg stafrænt og rafrænt og þá á sama tíma aðgengileg komandi kynslóðum og hvernig við getum komið í veg fyrir að ritverk glatist, sérstaklega gamlar bækur sem eru eingöngu fá eintök eftir af og þar þarf ekki mikið út af að bregða til að þau glatist fyrir fullt og allt. Líkt og fram kemur í skýrslunni er um stórt verk að ræða og í mörg horn að líta. Ég treysti því að ráðherra meti afmörkun útgáfutíma þess efnis sem til stendur að stafvæða með hagsmuni íslensku þjóðarinnar í fyrirrúmi en ekki síður með tilliti til hagkvæmnissjónarmiða. Það er einfaldlega oft leiðin til að verkefni séu kláruð, að það sé haft í huga frá upphafi. Með því að miða við útgefið efni frá árinu 1850 fram til aldamóta er til að mynda unnt að ljúka stafvæðingu á sex árum með tveimur vélum en ekki þremur og spara þannig þriðjung stofnkostnaður og launakostnaðar auk hluta höfundaréttargjalda, spara það fram til næsta áfanga verkefnisins sem þá er hægt að skipuleggja í náinni framtíð. Þannig væri líka hægt að tryggja að sett séu í forgang elstu ritverkin sem mest hætta er á að glatist í náinni framtíð og fæst eintök eru almennt til af. Það er að sjálfsögðu mat ráðherra hvernig forgangsraðað verði með tilliti til hagsmuna og fjárveitinga en við erum sammála um að verkefnið er metnaðarfullt og mikilvægt, bæði okkur og komandi kynslóðum. Í skýrslunni er bent á að í starfshópinn hafi ekki verið skipaðir fulltrúar hagsmunaaðila á borð við rétthafa og rannsakenda. Þar vantaði líka kannski helst fulltrúa fólks með prentleturshamlanir, en þar undir falla m.a. blindir og sjónskertir. Að mínu mati er ekki rétt að þessu verkefni verði haldið áfram án aðkomu fulltrúa þessara hópa. Bent er á í skýrslunni að greining á kostnaði til að tryggja aðgengi prentleturshamlaðra einstaklinga og hagsmunir rannsakenda og rétthafa kunni að hækka mat á heildarkostnaði við framkvæmd verkefnisins. Ég held að það sé sennilega vægt til orða tekið, líklega óhjákvæmilegt að greining á þeim kostnaði komi til hækkunar á heildarkostnaði. Við vitum náttúrlega ekki núna hversu mikið, við vitum heldur ekki hversu mikið fjármagn verður veitt í verkefnið í fjárlögum ríkisstjórnarinnar ef til þess kemur að fjármagninu verði forgangsraðað. Þá vitum við að handhafar höfundaréttar fá sitt í samræmi við lög og í samræmi við þá samninga sem vonandi munu nást í sambandi við þetta verkefni. En það þarf líka að setja aðgengið í forgang. Alþingi hefur þegar samþykkt þingsályktunartillögu um að ríkið skuli lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og skal lögfestingunni samkvæmt henni lokið á þessu ári og undir þennan samning fellur að bjóða upplýsingar og menningartengt efni á aðgengilegu og nothæfu formi. Ef forgangsraða þarf fjármagni þá treystum við því að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra geri engar málamiðlanir þegar kemur að því aðgengi, jafnvel þó að það þýði að bækur síðustu 10, 15 eða 20 ára bíði næsta áfanga. Kannski að lokum varðandi starfsstöðvarnar. Í niðurstöðum starfshópsins kemur fram að mesta hagkvæmni við vinnuna náist með því að kaupa þrjár myndavélar til myndunar bóka og að verkefnið verði unnið í þremur vinnslustöðvum samtímis á tveimur stöðum, þ.e. hjá Landsbókasafni Íslands – Háskólabókasafni, tvær vinnustöðvar, og síðan Amtsbókasafninu á Akureyri, ein vinnustöð. Það er kannski gott í þessu samhengi að rifja upp að þegar tímarit.is, sem hér hefur verið nefnt oftar en einu sinni í umræðunni, var sett á laggirnar á sínum tíma þar sem öll tímarit og blöð voru sett á rafrænt form var Amtsbókasafninu á Akureyri falið það verkefni. Þetta verkefni sem við erum að ræða hér, stafræn endurgerð á íslensku prentmáli, er klárlega eitt af þeim verkefnum sem er einfalt að skipuleggja með byggðasjónarmið í huga. Það væri ánægjulegt að sjá slíkar áherslur í endanlegri útgáfu eða framkvæmd. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, herra forseti, en ég þakka fyrir umræðuna og ánægjulegt að taka þátt í henni. Þetta er sannarlega gott og þarft verkefni sem við erum með á prjónunum.

Virðulegur forseti. Við ræðum skýrslu mennta- og menningarmálaráðherra um stafræna endurgerð íslensks prentmáls vegna þingsályktunar nr. 20/148. Ég skal alveg viðurkenna að ég var svolítið spurningarmerki þegar ég sá þessa skýrslu en hafði svo mjög gaman af því að kynna mér hana vegna þess að í skýrslunni opnaðist fyrir mér ýmislegt sem ég hafði farið á mis við. Þess vegna setti ég spurningarmerki við það sem er búið að gera, en það eru taldir upp vefir í skýrslunni eins og bækur.is, tímarit.is, handrit.is, Íslandskort.is, skemman.is og opinvisindi.is. Hvernig er með kynningu á þessu til almennings? Hvernig hefur hún farið fram? Ég veit það ekki. Ég hef ekki tekið eftir henni þannig að ég spyr mig hvort það hafi gleymst að sjá til þess að allur almenningur viti af því að þetta er í boði. Svo vil ég taka undir það sem Hanna Katrín Friðriksson sagði áðan, það er eitt sem við megum aldrei gleyma og það er aðgengi fatlaðra. Við vitum að aðgengi fatlaðra að opinberum stofnunum, eins og t.d. bara bókasöfnum og öðru, er ekki í fullkomnu lagi en stafrænar bækur og efni á netinu er mun aðgengilegra fyrir þá. En þá kemur líka upp sú spurning sem hefur verið velt upp hérna, það er aðgengi þeirra sem eru blindir. Það þarf að vera talgervill þannig að það sé hægt að hlusta. Okkur ber skylda til að sjá til þess að það verði gert. Ég hef trú á því að það verði. Síðan var annað sem velt var upp og ég er að mörgu leyti sammála og Helgi Hrafn Gunnarsson benti á, í sambandi við IP-töluna, að hún þyrfti að vera íslensk. Það getur ekki gengið upp vegna þess að ég held að það séu nálægt 50.000 Íslendingar búsettir erlendis, síðast þegar ég vissi. Það er ekki í lagi að þeir hafi ekki aðgang að þessu, sérstaklega ef við horfum á það að rökin fyrir þessu séu að útlendingar komist ekki inn á þetta. Ég myndi bara að þakka fyrir hvern útlending sem myndi fara þarna inn og reyna að lesa íslensku eða hlusta á hana. Við ættum frekar að hvetja til þess heldur en að hafa áhyggjur af því. Það væri mjög brýnt. Ég sé að þetta er mjög brýnt verkefni og á margan hátt mjög gott. Ég fór líka í gegnum kostnaðarmyndunina í þessu verkefni. Það kom mér svolítið á óvart þegar maður sér ársverkin sem eiga að fara í þetta og hvernig þau skiptast, maður sér þar ákveðnar launaupplýsingar, hverjir hafa betri laun en aðrir í svona vinnslu. Síðan var auðvitað hitt sem var líka sláandi en það er að fimm ára framkvæmdaáætlunin og sú sem er til sex ára eru mjög svipaðar að kostnaði en sú dýrasta var nærri því 100% dýrari. Ég segi fyrir mitt leyti: Ég vona heitt og innilega að tekin verði annaðhvort fimm ára eða sex ára áætlunin, annað væri kjánalegt, hitt er svo miklum mun dýrara að það er eiginlega ekkert vit í því að borga helmingi meira fyrir nákvæmlega sama verk. Mér finnst þetta hið besta mál og ég vona heitt og innilega að þetta komist í gagnið. Það sem kom mér líka á óvart var hversu rosalega mikið er búið að færa yfir á stafrænt form. Bækur frá því fyrir 1850, þar er 70% komið inn. Það er frábært og hið besta mál þannig að þetta verður þá bara klárað. Og eins og ég segi þá verður vonandi þannig gengið frá þessu að allir viti af þessu og að allir geti nýtt sér þetta og þá skipti engu máli hvar í heiminum viðkomandi er, hvort sem hann er Íslendingur eða útlendingur. Ef útlendingur vill kynna sér þetta á hann bara rétt á að kynna sér þetta. Þá fær höfundurinn vonandi sín höfundarlaun eins og fyrir önnur hugverk, lög og texta og annað, en ég hef þetta ekki lengra.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að hafa lagt fram þingmálið sem leiddi svo af sér þessa skýrslu sem hæstv. ráðherra mælir hér fyrir í dag og þakka ég fyrir hennar innlegg líka. Mörgum hefur orðið tíðrætt um mikilvægi þess að eiga kost á því að nota íslensku í hinum stafræna heimi líkt og önnur tungumál. Stafræn endurgerð íslensks prentmáls er vissulega liður í því og myndi styðja við það markmið að efla íslensku í hinum stafræna heimi. Er það í samræmi við menningarstefnu íslenskra stjórnvalda auk þess sem það myndi stuðla að varðveislu menningararfsins. Jafnframt tel ég að aukið aðgengi að menningararfi þjóðarinnar geti leitt af sér töluverða grósku og nýsköpun á sviðum á borð við listir, menningu og tækni, enda verða slík verk sjaldnast til í tómarúmi. Mig langar hins vegar að leggja áherslu á notkun íslenskrar tungu í hinum stafræna heimi. Í dag er víðast hvar sjálfsagður hlutur að geta talað við tækin, allt frá því að geta kveikt eða slökkt á kaffivélinni á morgnana í að geta beðið um leiðbeiningar að tilteknum ferðamannastað á ferð um ókunn lönd og jafnvel verslað á netinu. Slíkar framfarir eru spennandi og leiða af sér ýmsa möguleika til að létta okkur lífið og mér finnst nokkuð ólíklegt að slíkri tækni muni fara hnignandi á næstu árum. Þvert á móti held ég að hún muni verða sífellt meira áberandi og öðlast meira notagildi í hversdagslífi okkar meðfram því að tæknin verður þróaðri og fjölbreyttari. Að mínu mati undirstrikar þessi þróun mikilvægi þess að gera íslenska tungu gjaldgenga í hinum stafræna heimi, að við getum talað við tækin á okkar móðurmáli og þau skilið okkur. Ég er nefnilega ansi hrædd um að ef við getum ekki notað íslenskuna í okkar daglega lífi í samskiptum okkar við tækin þá séum við að takmarka notagildi íslenskunnar að því marki að það gæti haft gríðarleg áhrif á framtíðarhorfur hennar. Í mínum huga væri það nánast jafn mikil takmörkun og að geta ekki skrifað á íslensku í tölvunum okkar eða framkvæmt einfalda leit á veraldarvefnum á íslensku. Þó að við teljum mál okkar merkilegt er íslenskan örmál í hinum stóra heimi og því afskaplega nauðsynlegt að við hlúum að tungumálinu okkar á öllum sviðum. Í því ljósi er það mikið gleðiefni að nú sé þessi skýrsla komin fram enda einn mikilvægur þáttur í þessari vegferð okkar. En ég vil líka fagna verkefnum eins og Samrómi sem er einmitt ætlað að styrkja stöðu íslensku í hinum stafræna heimi með því að taka upp og safna hljóðupptökum á íslensku. Svo má líka nefna framtak eins og Stafrænt Ísland sem er m.a. ætlað að byggja upp og efla stafræna innviði við opinbera þjónustu. Þessi verkefni sem og sú skýrsla sem við ræðum hér í dag eru öll mikilvæg í þessu stóra verkefni okkar sem er að viðhalda íslensku í heimi spennandi og örra samfélagslegra og tæknilegra breytinga.

Herra forseti. Við ræðum hér skýrslu hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra þar sem fram kemur kostnaðar- og tímaáætlun um stafræna endurgerð íslensks prentmáls þannig að allt prentað íslenskt mál verði aðgengilegt til lestrar á nettengdum búnaði. Þessi skýrsla á rætur að rekja til þingsályktunar sem var samþykkt hér á þingi 6. júní 2018. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu hennar áðan og skýrsluna sjálfa. Eins og skýrslan ber með sér er hér um að ræða umfangsmikið verkefni því undir eru öll íslensk bókmenntaverk. Það telur, eins og kemur fram í skýrslunni, rúmlega 88.000 rit frá 1850–2015 eða síðustu 165 árin og heildarfjöldi blaðsíðna er áætlaður 9,3 milljónir. Til að setja umfangið í skiljanlegt samhengi, herra forseti, þá telst mér til að það hafi verið skrifað og útgefið nálega eitt og hálft rit á hverjum degi yfir öll þessi 165 ár, eitt og hálft rit á dag. Ef ég leitast áfram við að setja þetta í samhengi þá eru útgefnar 154 blaðsíður á hverjum einasta degi yfir þetta sama tímabil, 154 blaðsíður. Að þjóðin sé, herra forseti, kennd við bókmenntir er í ljósi þessa alls ekki fjarstæðukennt. Áður en lengra er haldið vil ég lýsa yfir ánægju minni með þetta verkefni í heild sinni og bind vonir við að það fái skjótan framgang. Verkefnið er mikilvægt í þeirri viðleitni okkar að vernda íslenska tungu og ekki síður í að vernda menningararf okkar sem þjóðar. Það verður æ mikilvægara eftir því sem fjölþjóðleg áhrif aukast í samfélaginu og reyndar má segja að sú sé raunin um heim allan og einkenni okkar sem þjóðar að sæta margvíslegum áhrifum sem engin leið er fyrir okkur að sjá fyrir hvernig verða eða hvaða afleiðingar muni hafa ef til langs tíma er litið. Hér er um málefni að ræða sem snertir okkur sem þjóð sem er mikið í mun að varðveita þann stórkostlega menningararf sem forfeður okkar hafa skilið eftir sig og finnst ekki síst í skáldverkum, ljóðum og alls kyns rituðum verkum. Í skýrslunni er gert ráð fyrir að notast verði við þrjár myndavélar á tveimur vinnslustöðvum, annars vegar í Reykjavík og hins vegar á Akureyri. Ég vil í þessu sambandi, herra forseti, benda á að hér er um verkefni að ræða sem gæti hentað vel til að efla atvinnu úti á landi og ég get ekki leynt því að hér hefði ég viljað sjá að meira af þessu verkefni yrði deilt út á land en gert er ráð fyrir í skýrslu hæstv. ráðherra. Í skýrslunni kemur fram að áætlað sé að verkefnið taki sex ár með því fororði að samningar takist við höfundaréttarhafa. Ef þetta á að taka sex ár, þá þarf að mynda og skanna 40 ritverk á hverjum einasta degi á þessum sex árum þannig að þetta er gífurlega umfangsmikið verkefni, herra forseti. Kostnaður er áætlaður 687 milljónir. Í því sambandi er áhugavert að heyra hversu mikill hluti þessara rita, 88.000 rita, er háður höfundarétti. 

Virðulegur forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa skýrslu og þeim sem hana unnu. Hér er greinargóð og ítarleg skýrsla. Ég ætla líka að þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir þingsályktunartillöguna sem hann flutti og ég var reyndar meðflutningsmaður á. Ég skal viðurkenna að þegar hv. þingmaður kom að máli við mig til að óska eftir meðflutningi þá vissi ég ekki alveg í hvorn fótinn ég átti að stíga en ákvað að vera með því að það væri áhugavert að fá fram þessa skýrslu og þessar greiningar. En ég held að ég hafi örugglega látið þess getið jafnframt að ég væri með því ekki að lofa jái við auknum ríkisútgjöldum með neinum hætti. Að því sögðu er alveg ljóst að það eru ýmis tækifæri í því að koma okkar mikilvæga bókmenntaarfi á stafrænt form. Það er bæði til að auka aðgengi almennings að þessum mikilvæga íslenska bókmenntaarfi og styrkja bókmenntamenningu en það geta líka falist í þessu ákveðin tækifæri til nýsköpunar og það er kannski það sem mér finnst sérstaklega áhugavert. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég er smávonsvikin með að bókaútgefendur hafa ekki að mínu mati náð að þróast alveg á fullum hraða í því að gefa út rafbækur. Ég hefði viljað sjá þá þróun meiri og hraðari. Ég tek sem dæmi tónlistina sem fyrir áratug tók algjöra U-beygju yfir í stafrænt form. Ég ætla þó að hrósa bókaútgefendum, sérstaklega fyrirtækjum sem hafa farið út í hljóðbækur, ég fagna því mjög verandi móðir unglingsdrengja sem ég á erfitt með að fá til að lesa, eins mikilvægt og það er, en þeir eru mjög duglegir að hlusta og það er þó alla vega eitthvað. Ég verð að viðurkenna líka að það kom mér á óvart að sjá í skýrslunni að það væri þegar búið að færa um 70% bóka sem gefnar voru út fyrir 1850 á stafrænt form. Ég fór í fyrsta skipti áðan inn á bækur.is og tek undir með hv. þingmanni sem kom inn á það áðan að það mætti kynna þetta meira. Það er virkilega áhugaverður vefur. Tímarit.is held ég að allir þekki orðið í dag og maður sér á þeim vef hvað það er mikilvægt og margir geta nýtt sér það. Þá minni ég aftur á það að gögn geta verið ákveðinn auður og hvatt til nýsköpunar. Ég verð svo sannarlega ánægð að geta fundið uppáhaldshöfundinn minn, fyrrverandi hæstv. forseta þings, Guðrúnu Helgadóttur, og bækur hennar á netinu. Það eru bækur sem oft er orðið erfitt að ná í í bókabúðum og Kolaportið kemur t.d. þar sterkt inn þegar mann langar að ná í fallegan og góðan auð þaðan. Að þessu sögðu þá sé ég mikil tækifæri í þessu verkefni. Ég ætla þó, eins og fleiri þingmenn hafa nefnt hér, að velta þessu upp með IP-tölurnar, vil þá kannski fyrst og fremst vísa til fjölda Íslendinga erlendis og fjölda barna sem eru að alast upp erlendis og hafa kannski skert aðgengi að íslensku og íslensku menningarefni, bæði bókum og öðru. Ég hef áður rætt við hæstv. ráðherra varðandi það góða efni sem t.d. RÚV framleiðir fyrir börn, mikilvægi þess að opna á það þannig að Íslendingar erlendis geti neytt þess og auðvitað allir hérna, hvort sem það eru börn eða fullorðnir. Mér fannst líka áhugavert að hér talaði hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson áðan um bækur og að þær væru líka markaðsvara. Mér finnst mjög mikilvægt að gleyma því ekki. Ég veit að það stendur í greinargerðinni með þingsályktunartillögunni að við erum að velta fyrir okkur bókum sem eru ekki lengur söluvara, ég held að það sé orðið sem er notað, og það er spurning um skilgreininguna á því, að þær hafi náð þeim aldri að vera ekki lengur söluvara á markaði. Ég velti samt fyrir mér að þegar bækur eru komnar á stafrænt form, hvort þær séu þá ekki enn þá markaðsvara. Mér finnst mikilvægt að gleyma því ekki því að þó að við séum hér að tala um menningu þá er líka stutt í skapandi greinar og iðnað eins og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson, sem jafnframt er rithöfundur, kom inn á. Þetta er líka framleiðsla á afþreyingu fyrir almenning og mér finnst mikilvægt að það gleymist ekki. Þess vegna langar mig líka að velta því upp hvort það sé eina leiðin eða skynsamlegasta leiðin, hyggjumst við fara í þetta verkefni sem flestir hér virðast vera sammála um að sé mikilvægt, að ríkið þurfi að fjárfesta í þar til gerðum tækjum og tólum, ljósmyndavél, einhvers konar skönnum eins og tilgreindir eru í skýrslunni og starfsmenn opinberra safna taki verkið að sér. Nú spyr sá sem ekki veit: Á einhver svona tæki og tól úti á markaði? Getur verið að einhverjir aðilar á markaði væru tilbúnir að taka þetta verkefni að sér? Mig langar að hvetja til þess að það verði skoðað. Ég ætla líka að ítreka það sem sumir hafa komið inn á og talað um varðandi höfundaréttinn. Ég held að það skipti ofboðslega miklu máli og það þarf að tryggja að höfundar þessara verka fái sinn skerf af því. Þetta sé ekki bara hugsað sem menningararfur, sem það vissulega er, heldur líka að þetta kunni að einhverju leyti enn að vera markaðsvara. Ég þekki ekki til DRM-tækninnar sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom svolítið inn á, ég viðurkenni vanþekkingu mína þar, en honum tókst samt örlítið að hræða mig þegar maður hugsar um persónuverndarsjónarmið og annað. Ég æski þess að það verði skoðað sérstaklega að ekki sé hægt að rekja það sem fólk er að lesa á slíkum vef. Ég held ég hafi þetta ekki lengra. Ég þakka fyrir þessa skýrslu. Ég get tekið undir mikilvægi þess að þetta verkefni verði unnið en ég vil jafnframt að skoðaðar verði fleiri leiðir til að ná fram þeim markmiðum sem hér eru sett, þ.e. að horfa til aðila sem eru úti á markaði og kanna hvort þeir geti með einhverjum hætti sinnt þessum verkefnum með okkur.

Herra forseti. Þessi forvitnilega og ítarlega skýrsla varpar, eins og komið hefur fram, margvíslegu ljósi á þetta brýna og nauðsynlega verkefni, að koma prentmáli í stórum stíl á stafrænt form. Ég vil eins og margir aðrir nota tækifærið og þakka fyrir þá vinnu og annað sem að þessu snýr. Málið snýst um milljónir síðna. Það eru nokkrar mismunandi leiðir hvað kostnað og tímalengd varðar að ná þessu marki. Ég ætla ekki að taka afstöðu til heppilegustu leiðanna en vil sjá að teknar verði tilheyrandi ákvarðanir mjög fljótlega og verkefnið skilgreint og hafið, samanber orð hæstv. ráðherra. Ég geri mér alveg grein fyrir að þetta mun taka nokkurn tíma, sem er kannski ekki aðalatriði, en þó, að reynt sé að búa þannig um hnútana að þetta verði sem hraðast því að ég býst við að töluverð eftirspurn sé eftir prentmáli nákvæmlega á þessu formi. Allir rithöfundar, og ég þar með talinn, hljóta að fagna því að hreyfing er komin á þetta mál og bendir allt til að svo sé. Ég held því fram náttúrlega að samfélagið græði á þessu hvernig sem á er litið. Þetta er fjárfesting í menningu sem skiptir okkur gríðarlegu máli. Það er auðvitað augljóst að þetta mun auka dreifingu bókmennta. Þá langar mig að leggja áherslu á að bókmenntir eru ekki bara fagurbókmenntir heldur líka bókmenntir almenns eðlis, eins og við gjarnan köllum það, alls konar upplýsingar, fræðirit og hvaðeina og í raun og veru er sú útgáfa stærri að titlum til en fagurbókmenntirnar. Það er augljóst að íslenskan eflist sem slík við þetta og svo það sem menn hafa minnst á hér að rithöfundar fá nýjan spón í sinn ask sem er kannski ekki aðalatriðið heldur gjörðin sjálf. Ég hef velt vöngum yfir þessu með markaðsvöruna. Ég á marga tugi bóka útgefinna sem rithöfundur, þannig að ég get alveg séð fyrir mér hvenær bók hættir að vera markaðsvara. Þess vegna set ég spurningarmerki við árið 2000, hvort við mættum ekki færa þetta nær í tíma, einfaldlega vegna þess að fimm, 10, 15 og jafnvel 20 ára bækur seljast í mjög litlu magni og það að viðkomandi bók sé til á stafrænu formi mun vafalítið ekki hafa áhrif á þá sölu því að hún er ákaflega treg. Ég set það fram í fullri alvöru að við horfum okkur nær en til ársins 2000. Það er alltaf spurning um hvernig menn skilgreina markaðsvörur og hvort 30 ára gamlar bækur eða 15 ára gamlar bækur séu það raunverulega. Ég ætla að hrósa hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir frumkvæði hans að hafa riðið á vaðið með allt þetta og bind miklar vonir við skýrsluna og ekki hvað síst áhuga hæstv. menntamálaráðherra á að leiða þetta mál til lykta þannig að við mörg hér getum farið að hlakka til að hafa aðgengi að ótal bókun sem erfitt er að ná í eða ómögulegt jafnvel, og að við sjáum fram á betri tíð. Enn og aftur þakka ég fyrir frumkvæðið.

Forseti. Þetta hefur verið svo jákvæð umræða að ég fer nú að velta fyrir mér hvort það sé eitthvað að hér, hvort ég hafi gert einhver mistök með því að ná þessari jákvæðni og samheldni inn í þennan sal með umræddri skýrslubeiðni. En ég held að svo sé ekki. Ég held að það sé mjög fínt að við getum náð saman um mál af þessu tagi og reyndar eru þau miklu fleiri en við oft höldum og viljum vera láta, sérstaklega ef við rýnum í kjarna málsins en ekki endilega hvernig við höldum að við komum út í umræðum út á við. Ég þakka aftur hæstv. um ráðherra fyrir þá vinnu sem hér hefur verið unnin við þessa góðu skýrslu og að sjálfsögðu skýrsluhöfundum. Það verður mjög áhugavert að fylgjast með þróun málsins. Hér hafa hv. þingmenn komið með margar ágætisathugasemdir. Sjálfur mun ég seint þykjast tæknilega sinnaður, hvað þá þannig að ég geti sagt til um hvernig best sé að gera. En ég velti samt fyrir mér spurningum varðandi IP-tölur og fleira. Við höfum kannski í huga að ætli séu ekki um 300.000 Vestur-Íslendingar sem enn geta mælt á íslensku sem hefðu áreiðanlega margir hverjir gaman af að glugga í íslenskar bækur, en ég treysti bara því fólki sem skrifar þessa skýrslu og sem mun væntanlega í áframhaldandi starfshópi sem hér er boðaður finna útfærslurnar. Að lokum langar mig sérstaklega í sjálfhverfni minni þakka hv. þm. Valgerði Gunnarsdóttur fyrir að minnast á Norðurslóð og lesa upp úr því ágæta tímariti. Það stendur hjarta mínu nærri því að karl heitinn faðir minn, Óttarr Proppé, er einn af þremur stofnendum þess tímarits ásamt Jóhanni Antonssyni og Hirti Eldjárn Þórarinssyni. En það er gott að við getum rætt það sem við erum sammála um. Hér hefur margt gott verið sagt um íslenskar bækur enda eru bækur almennt upphaf og endir alls.

Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að vitna í Þórberg Þórðarson og ógleymanlega málsgrein í Bréfi til Láru, með leyfi forseta: „Mér er eintal sálarinnar óþrotlegur auður. Dögg jarðarinnar, þytur vindanna, geislar hnígandi kvöldsólar, stjörnubjartur næturhiminn, mánans milda bros, lygn vötn, fornar húsatættur, gamlir sorphaugar, blámi fjarlægra fjalla, skuggar dimmra dala, ljósbrot í strendu gleri, þögn hjarta míns - í þessu finn ég lyfting hins eilífa lífs.“ Sami höfundur sagði reyndar líka: „Bækur eru saklausir hlutir, en rithöfundar eru ægilegar verur.“ Af hverju er ég aðeins að vitna í Þórberg Þórðarson? Jú, það er vegna þess að við sækjum ótrúlegan kraft í bókmenntaarfleifð okkar. Ég tel að með tæknibyltingunni, samskiptabyltingunni og öllu því sem við erum að fara í gegnum, sé lykilatriðið að koma bókmenntaarfinum okkar á stafrænt form, hann lifi í hinum stafræna heimi. Það eru alveg ótrúleg tækifæri fólgin í því vegna þess að börnin okkar vilja vita allt um íslenskuna og allt um íslenskt mál. En mig langar, vegna þess að ég sé að tíminn tifar hér, að segja að númer eitt er að við þurfum að tryggja fjármögnun í verkefnið. Við þurfum að huga að þessu með IP-tölurnar og ég er alveg sammála því að það er mjög stór hópur Vestur-Íslendinga og Íslendinga sem býr erlendis sem hefur áhuga á þessu viðfangsefni okkar. Og svo verð ég að nefna líka að kynning til almennings, eins og fram kom hér í máli margra þingmanna, er mikilvæg vegna þess að við höfum sett heilmikinn metnað í það að setja tungumálið okkar á stafrænt form. En fólk þarf líka að vita af því. Að lokum vil ég þakka öllum þingmönnum sem hafa tekið hér til máls og sérstaklega hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir að hafa frumkvæði að því að biðja um þessa skýrslu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um íslenskan ríkisborgararétt. Málið hefur fengið allnokkra umfjöllun á vettvangi nefndarinnar og hún fengið til sín ýmsa gesti og fengið umsagnir eins og greint er í nefndarálitinu. Eins og segir í texta nefndarálitsins eru með frumvarpinu lagðar til breytingar á ákvæðum laga um íslenskan ríkisborgararétt sem varða skilyrði fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Aðallega eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um biðtíma vegna sektarrefsingar. Markmið frumvarpsins er að auka skilvirkni, gagnsæi og skýrleika laganna. Í nefndarálitinu segir enn fremur að með frumvarpinu sé lagt til að felld verði brott þau skilyrði fyrir veitingu ríkisborgararéttar að brot megi ekki vera endurtekið auk þess sem sektarfjárhæðir eru hækkaðar til samræmis við þróun verðlags. Nefndin telur, eins og segir hér, um einstaklega mikilvægar breytingar að ræða sem sanngjarnt sé að gera gagnvart umsækjendum um ríkisborgararétt. Til upprifjunar má geta þess að sektarfjárhæðir hafa hækkað umtalsvert frá því lögin voru sett þannig að þeim tilvikum hefur fjölgað þar sem umsækjendur um ríkisborgararétt hafa rekist á hindranir að þessu leyti. Í nefndarálitinu segir svo: „Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið þess efnis að æskilegt væri að við lög um íslenskan ríkisborgararétt yrði bætt heimild til að víkja frá þeim skilyrðum að umsækjandi sanni á sér deili og framvísi erlendu sakavottorði þegar sérstaklega standi á. Nefndin telur að sanngjarnt sé að gera slíkar undanþágur í afmörkuðum tilvikum þar sem aðstæður séu óvenjulegar. Undanþáguheimildin væri þá ætluð umsækjendum sem væri ómögulegt aðstöðu sinnar vegna að útvega fullnægjandi gögn um auðkenni eða sakavottorð en uppfylltu önnur skilyrði laganna fyrir veitingu ríkisborgararéttar. Sem dæmi má nefna flóttafólk sem hlotið hefur alþjóðlega vernd sökum ofsókna af hálfu stjórnvalda í heimaríki eða flóttafólk frá stríðshrjáðum svæðum þar sem innviði skortir. Nefndin leggur til að ákvæði um að heimilt sé að víkja frá framangreindum skilyrðum þegar ríkar sanngirnisástæður mæla með því verði bætt við frumvarpið.“ Loks segir í nefndarálitinu að í frumvarpinu sé lagt til að sett verði ákvæði um endurveitingu ríkisfangs þeim til handa sem misst hafa íslenskt ríkisfang samkvæmt 7. gr. laga nr. 100/1952 en hefðu haldið því hefði greinin verið fallin úr gildi á þeim tíma sem þeir misstu ríkisfangið. Nefndin fjallaði um ákvæðið og telur að um jákvæða breytingu sé að ræða, þá sérstaklega að ákvæðinu sé ætlað að standa ótímabundið. Loks leggur allsherjar- og menntamálanefnd til nokkrar breytingar sem telja má tæknilegs eðlis. Um afgreiðslu málsins var ágæt sátt í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og rita allir nefndarmenn undir álitið. Auk þess sem hér stendur eru það Páll Magnússon, formaður nefndarinnar, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Halla Gunnarsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, með fyrirvara, Jón Steindór Valdimarsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum, viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi til starfa hér á landi. Með frumvarpinu er innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2013/55/ESB um breytingu á tilskipun 2005/36/EB um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi. Efni tilskipunarinnar varðar viðurkenningu á menntun til að gegna starfi sem er lögverndað og það að afla skuli faglegrar menntunar og hæfis áður en heimilt er að hefja störf á viðkomandi sviði. Með frumvarpinu verður stjórnvöldum heimilt að veita takmarkaða viðurkenningu til starfa. Í umsögn námsbrautar í sjúkraþjálfun er bent á að í tilviki sjúkraþjálfunar virðist slíkt ómögulegt í framkvæmd. Tilgreina þyrfti þær starfsgreinar sem hafa slíka takmarkaða viðurkenningu. Þá komu fram sambærilegar athugasemdir varðandi iðngreinar að vandséð væri í hvaða tilvikum þetta gæti átt við sem og að óljóst væri í hvaða tilvikum væri unnt að aðskilja atvinnustarfsemina frá annarri starfsemi sem félli undir hina lögvernduðu iðngrein og þá hver hefði eftirlit með störfum viðkomandi einstaklinga og því hvort þeir gengju inn í verk sem viðurkenningin næði ekki til. Nefndin bendir á að hvert tilvik á að skoða sérstaklega. Á þetta einkum við um störf sem byggjast á sömu eða sambærilegum kröfum um þekkingu og hæfni þar sem starf í gistiríki tekur til fleiri verkþátta og er yfirgripsmeira en í heimaaðildarríki. Í því sambandi tekur nefndin fram að þeim stofnunum sem fara yfir og afgreiða umsóknir um evrópskt fagskírteini er jafnframt falið að taka ákvarðanir um í hvaða tilvikum veiting takmarkaðrar viðurkenningar er viðeigandi, en slíkt gerist ekki sjálfkrafa. Nefndin áréttar mikilvægi þess að fagráðuneyti kveði í reglugerð nánar á um tiltekna málsmeðferð fyrir ákveðnar starfsstéttir. Nefndin beinir því jafnframt til hvers fagráðuneytis að huga að því hvernig eftirliti með starfsgreinum er háttað í þessum efnum og hvort það er nægilega skilvirkt og gagnsætt. Í umsögn iðnaðarmannafélaganna var bent á að taka yrði mið af sérstöðu Íslands varðandi fólksfjölda. Þannig væri sérhæfing sem finna mætti erlendis ekki í eins ríkum mæli hér á landi. Fámenni gerði það að verkum að lögverndaðar iðngreinar væru í flestum tilfellum yfirgripsmeiri. Þá væru aðstæður hér á landi ekki samanburðarhæfar við þau lönd sem við berum okkur saman við. Nefndin tekur fram að ekki er gert ráð fyrir að sameiginlegar menntunarkröfur komi í stað þeirra sem gerðar eru í aðildarríkjum nema slíkt sé ákveðið innan ríkjanna sjálfra. Þá er það mat nefndarinnar að frumvarpið slaki ekki á kröfum um menntun og starfsreynslu enda beri að skoða hvert tilvik sérstaklega eins og reifað er hér að framan. Þá beinir nefndin því til fjármála- og efnahagsráðuneytisins að kanna hvort mögulegt er að tilgreina þær starfsgreinar sem hafa sameiginlegar menntunarkröfur á island.is. Þá voru umsagnaraðilar jákvæðir fyrir því að einstaklingar sem fá viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi skuli búa yfir nauðsynlegri tungumálakunnáttu til að geta lagt stund á starfið á Íslandi. Við meðferð málsins kom fram að ekki væri ljóst hver sú tungumálakunnátta ætti að vera en jafnframt komu fram sjónarmið um að setja þyrfti lágmarkskröfur í þeim efnum og tryggja samræmi, t.d. að gerð væri sama krafa um íslenskukunnáttu til hjúkrunarfræðinga og lækna. Nefndin bendir á að tungumálakunnátta er ekki skilyrði viðurkenningar heldur er gert ráð fyrir að tungumálakunnátta sé könnuð eftir að viðurkenning er veitt eins og nánar verður kveðið á um í reglugerð sem sett verður með stoð í lögunum. Þá er gert ráð fyrir aðkomu vinnuveitanda við mat á nauðsynlegri tungumálakunnáttu til að sinna starfi á viðkomandi vinnustað. Áskilnaðurinn skal þó vera réttmætur og nauðsynlegur vegna hlutaðeigandi starfsemi. Hins vegar er heimilt að krefja umsækjanda yfirlýsingar um nauðsynlega íslenskukunnáttu ef um er að ræða starf sem varðar öryggi sjúklinga og kennslu í leik-, grunn- og framhaldsskólum, samanber c-lið 5. gr. frumvarpsins. Nefndin tekur undir það sjónarmið að tryggja verði samræmi um tungumálakunnáttu innan stéttar, svo sem heilbrigðisstéttarinnar. Í því samhengi bendir nefndin á mikilvægi þess að tryggja aðgengi að íslenskunámi, sérstaklega þegar gerð er krafa um nauðsynlega íslenskukunnáttu. Í frumvarpinu er það nýmæli að starfsnámsnemendur eiga þess kost að fá viðurkennt vinnustaðanám innan löggiltra starfsgreina sem fer fram annars staðar en í heimalandinu. Nefndin bendir á að ákvæði um viðurkenningu vinnustaðaþjálfunar á eingöngu við um nemendur sem eiga að geta fengið þjálfun sem þeir öðlast í öðru EES-ríki viðurkennda. Samkvæmt iðnaðarlögum hafa nemendur heimild til þess að starfa í löggiltri iðn á meðan þeir stunda nám sitt. Nefndin tekur fram að heimilt er þó að setja reglur um hámarkslengd vinnustaðaþjálfunar og hún kemur ekki í stað prófa sem stjórnvöld gera kröfu um til þess að viðkomandi fái að starfa innan tiltekinnar greinar. Þá áréttar nefndin að lögbærum stjórnvöldum er heimilt að krefjast þess að umsækjandi gangist undir uppbótarráðstafanir, hæfnispróf eða aðlögun ef menntun hans eða starfsreynsla er verulega frábrugðin því sem krafist er hér á landi. Með hliðsjón af framansögðu er það mat nefndarinnar að frumvarpið víki ekki frá kröfum um starfsreynslu í heimaríki. Í nokkrum umsögnum var kallað eftir samráði við viðkomandi stéttir þegar unnið verður að drögum að reglugerðum á grundvelli laganna. Nefndin áréttar mikilvægi þess að hlutaðeigandi fagráðuneyti hafi samráð við hagsmunaaðila í þessum efnum og hafi til hliðsjónar þau sjónarmið um hæfis- og menntunarskilyrði sem koma fram í umsögnum um málið vegna viðkomandi starfsstéttar. Nefndin leggur síðan til lítils háttar orðalagsbreytingar til lagfæringar og leiðréttingar. Helgi Hrafn Gunnarsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álitið með fyrirvara samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Að því sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fram koma í álitinu. Undir álitið skrifa Páll Magnússon, formaður, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Halla Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Jón Steindór Valdimarsson, Helgi Hrafn Gunnarsson, með fyrirvara, og Þórarinn Ingi Pétursson.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um lýsingu verðbréfa sem boðin eru í almennu útboði eða tekin til viðskipta á skipulögðum markaði. Með frumvarpinu er lagt til að innleiða í íslenskan rétt ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins 2017/1129 frá 14. júní 2017 um lýsingu sem birta skal þegar verðbréf eru boðin í almennu útboði eða tekin til viðskipta á skipulegum markaði og um niðurfellingu á tilskipun 2003/71/EB. Með frumvarpinu er því lagt til að sett verði ný heildarlög um lýsingar verðbréfa sem boðin eru í almennu útboði eða tekin til viðskipta á markaði og að samhliða falli brott tiltekin ákvæði laga um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007. Um efni og markmið frumvarpsins að öðru leyti vísast til greinargerðar sem fylgdi frumvarpinu. Þó er rétt að geta þess að í 4. mgr. 3. gr. frumvarpsins er lagt til að við útreikning fjárhæða í lögum sé miðað við opinbert kaupgengi evru. Í umsögn Seðlabankans er bent á að rétt sé að fella út orðið „kaupgengi“ þar sem frá og með 1. apríl nk. birtir Seðlabankinn einungis opinbert miðgengi gjaldmiðla og þá leggst af birting á kaup- og sölugengi gjaldmiðla. Nefndin fellst á þessi sjónarmið og leggur til breytingar í samræmi við þær. Í umsögn Seðlabankans er vakin athygli á því að skilja megi ákvæði til bráðabirgða svo að staðfestar lýsingar verðbréfa falli niður eftir 21. júlí 2020. Huga þarf betur að lagaskilum og skýra hvernig meta eigi hvort lýsingar sem staðfestar voru á grundvelli laga um verðbréfaviðskipti uppfylli skilyrði þeirra laga sem gilda eigi um þær eftir 21. júlí 2020. Nefndin fellst á þau sjónarmið og leggur til breytingar á ákvæðinu, í samráði við ráðuneytið. Aðrar breytingartillögur sem fylgja með á skjali nefndarinnar eru tæknilegs eðlis og til lagfæringar og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson og Bryndís Haraldsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu þessa máls en undir nefndarálit þetta skrifa sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Ásgerður K. Gylfadóttir, Njörður Sigurðsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Smári McCarthy.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja. Framsögumaður málsins er ekki við svo að ég sem formaður tek að mér að mæla fyrir nefndarálitinu. Nefndin fékk til sín fjölda gesta til þess að fjalla um þetta mál. Í frumvarpinu er lögð til sú breyting að Samgöngustofu verði heimilt að leggja stjórnvaldssektir á leyfishafa sem hefur orðið uppvís að því að breyta kílómetrastöðu skráningarskylds ökutækis sem skráð er hjá Samgöngustofu sem ökutæki í notkunarflokki ökutækjaleigu. Líkt og nánar er rakið í greinargerð með frumvarpinu felur breyting á kílómetrastöðu akstursmælis í sér villandi viðskiptahætti og gefur ranga ásýnd af ökutæki og rekstri leyfishafa til að hagnast fjárhagslega. Oftast er um að ræða að kílómetrastaða ökutækis er færð niður þannig að akstursmælir gefi ranga mynd af notkun bifreiðar. Háttsemin getur þannig komið í veg fyrir að eigandi eða umráðamaður ökutækis geti framfylgt reglubundnu viðhaldi öryggisbúnaðar og nauðsynlegum viðgerðum í tæka tíð. Þegar um ræðir ökutæki sem er í eigu ökutækjaleigu fær leigjandi hennar því rangar upplýsingar um ástand og eftir atvikum öryggi bifreiðar. Háttsemin er því til þess fallin að raska umferðaröryggi, en getur einnig valdið þeim sem kaupa bifreið á eftirmarkaði tjóni. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að sú háttsemi að færa niður kílómetrastöðu ökutækis væri ekki einskorðuð við ökutækjaleigur. Viðurlög sem beindust eingöngu að ökutækjaleigum leystu því aðeins hluta vandans. Í því sambandi kom fram það sjónarmið að viðurlög ættu almennt að liggja við niðurfærslu kílómetrastöðu ökutækis enda færi háttsemin almennt fram í þeim tilgangi að auka andvirði bifreiðar á kostnað hagsmuna þess sem kaupir eða leigir hana. Meiri hlutinn tekur undir þessi sjónarmið og telur mikilvægt að skýr viðurlög séu við því að færa niður akstursmæla ökutækja almennt. Bendir meiri hlutinn á að samkvæmt tilskipun Evrópuþingsins um reglubundnar prófanir á aksturshæfni vélknúinna ökutækja og eftirvagna þeirra og um niðurfellingu á tilskipun Evrópusambandsins skuli aðildarríki tryggja að, að því er varðar eftirlit með kílómetramæli, þar sem kílómetramælir er venjulega settur upp, skuli upplýsingar úr fyrri prófun á aksturshæfni gerðar aðgengilegar skoðunarmönnum um leið og þær eru tiltækar á rafrænu formi. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið þess efnis að kveða þyrfti skýrar á um þá mælikvarða sem leggja beri til grundvallar við töku ákvörðunar um annars vegar stjórnvaldssektir og hins vegar niðurfellingu starfsleyfis. Meiri hlutinn bendir í því sambandi á að Samgöngustofa er í öllum tilfellum bundin af stjórnsýslulögum og mun við töku ákvarðana þurfa að líta til þeirra mælikvarða sem fram koma þar. Meiri hlutinn telur ekki ástæðu til þess að leggja til grundvallar sérstaka mælikvarða við ákvörðun um stjórnvaldssektir eða niðurfellingu starfsleyfis í þeim tilfellum sem hér um ræðir, umfram þá sem leiðir af stjórnsýslulögum. Meiri hlutinn telur einnig rétt að taka fram að heimild til að sekta ökutækjaleigur fyrir breytingu á akstursmælum ökutækja kemur til viðbótar við almenn úrræði Samgöngustofu samkvæmt lögunum. Þannig eiga eftir sem áður við ákvæði laganna um heimild Samgöngustofu til að fella niður leyfi til reksturs ökutækjaleigu ef leyfishafi eða forsvarsmaður verður uppvís að misnotkun á leyfi eða brýtur á annan hátt gegn ákvæðum laganna. Þá má einnig gera ráð fyrir því að slíkt mál kunni að varða við almenn hegningarlög. Meiri hlutinn hvetur atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið til þess að fylgjast með þeim áhrifum sem fyrirhugaðar breytingar hafa í för með sér, m.a. með hliðsjón af því hvort þær sektir sem lagðar eru til hafi tilætluð varnaðaráhrif. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta skrifa sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, ásamt Njáli Trausta Friðbertssyni, Höllu Signýju Kristjánsdóttur, Ásmundi Friðrikssyni og Kolbeini Óttarssyni Proppé.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti minni hluta hv. atvinnuveganefndar með frávísunartillögu um breytingu á lögum um leigu skráningarskyldra ökutækja. Með frumvarpinu er lagt til að ökutækjaleigum verði óheimilt að breyta kílómetrastöðu akstursmælis skráningarskylds ökutækis og að Samgöngustofu verði heimilt að sekta ökutækjaleigur vegna slíkra brota. Herra forseti. Minni hlutinn tekur undir ábendingar þess efnis að niðurfærsla kílómetrastöðu einskorðist ekki við ökutæki í eigu ökutækjaleiga. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar er bent á að viðurlög sem beinast einvörðungu að ökutækjaleigum leysi aðeins lítinn hluta vandans og að liggja þurfi skýr viðurlög við niðurfærslu kílómetrastöðu almennt. Minni hlutinn telur að skoða þurfi málið í mun víðara samhengi, enda varðar háttsemin fjárhagslega hagsmuni og umferðaröryggi hvort sem um ökutækjaleigur eða önnur viðskipti með bifreiðar er að ræða. Þá bendir minni hlutinn á að með frumvarpinu er einungis gert ráð fyrir því að sekt geti numið allt að 2 millj. kr. fyrir hverja ákvörðun Samgöngustofu en ekki er ljóst af frumvarpinu hvort gert sé ráð fyrir því að sérstök ákvörðun verði tekin um hvert og eitt ökutæki eða hvort hver ákvörðun geti beinst að fleiri ökutækjum. Í minnisblaði sem atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið sendi nefndinni kemur þó fram að hámarkið miðist ekki við hvert brot heldur hverja ákvörðun, sekt nemur því í engum tilvikum hærri fjárhæð en 2 millj. kr. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að sú aðgerð að breyta akstursmæli ökutækis væri fremur einföld í framkvæmd. Gæti því ökutækjaleiga breytt akstursmæli fjölmargra ökutækja á tiltölulega skömmum tíma. Það er því álit minni hlutans að það hámark sekta sem lagt er til í frumvarpinu dugi skammt, enda getur ávinningur vegna slíkra brota numið umtalsvert hærri fjárhæð. Í greinargerð með frumvarpinu segir að sektarheimild vegna brotanna sé skilvirkari en ákvæði um niðurfellingu starfsleyfis, enda sé skrifleg viðvörun og frestur til úrbóta nauðsynlegur undanfari niðurfellingar en beita megi sektum fyrirvaralaust. Þá er einnig rakið að niðurfelling starfsleyfis kunni að vera of víðtæk skerðing á atvinnufrelsi og eignarrétti viðkomandi rekstraraðila. Minni hlutinn bendir þó á, líkt og reynslan sýnir, að um getur verið að ræða stórfelld brot þar sem akstursmælar fjölda ökutækja hafa verið færðir niður og seldir grandlausum kaupendum. Að mati minni hlutans er niðurfelling starfsleyfis markvissara úrræði og ekki umfram það sem eðlilegt getur talist þegar brot eru stórfelld. Í því sambandi bendir minni hlutinn á að brotin eru framin í þeim ásetningi að hagnast fjárhagslega á kostnað fjárhagslegra hagsmuna og öryggis neytenda. Við umfjöllun nefndarinnar var einnig bent á að það væri eðlilegt út frá hagsmunum kaupenda notaðra bifreiða að vera upplýstir um hvaða ökutækjaleigur gerast sekar um slík brot svo að þeir geti tekið upplýsta ákvörðun um hvort þeir eigi í viðskiptum við slíkar leigur. Minni hlutinn tekur að nokkru leyti undir þá viðleitni sem birtist í frumvarpinu, en telur, með hliðsjón af framangreindu, gengið of skammt í ljósi alvarleika háttseminnar. Leggur minni hlutinn því til að málinu verði vísað aftur til ríkisstjórnarinnar þar sem unnið verði að því í víðtækara samráði. Í einu orði sagt, herra forseti: Vinna málið betur. Undir þetta álit rita sá sem hér stendur, Ólafur Ísleifsson, og hv. þm. Sigurður Páll Jónsson.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi sem við flytjum í efnahags- og viðskiptanefnd um breytingu á lögum um neytendalán og lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, nr. 163/2019. Það eru lög sem fóru hér í gegnum þingið rétt fyrir jól. Við leggjum til í 1. gr. frumvarpsins að í stað orðanna „fullgildri rafrænni undirskrift“ í lokamálslið 3. gr. laganna komi: rafrænni undirskrift eða samþykktur af neytanda sem hefur verið auðkenndur rafrænt gagnvart viðskiptakerfi lánveitanda. Auk þess leggjum við til að gera breytingu á gildistökunni þannig að lögin öðlist gildi 1. júní 2020 í stað 1. mars eins og var í frumvarpinu sem við afgreiddum frá okkur. Eins og ég sagði þá samþykktum við frumvarpið í desember, nánar tiltekið 17. desember sl., með ákveðnum breytingum sem gerðar voru af meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Ein þessara breytinga laut að kröfum um að lánssamningar um neytendalán skyldu gerðir skriflega og undirritaðir af neytanda með fullgildri rafrænni undirskrift í þeim tilvikum sem lánssamningurinn væri gerður í fjarsölu. Í nefndaráliti meiri hluta nefndarinnar var þessi breytingartillaga skýrð svo: „Nefndinni hefur verið bent á að smálánafyrirtæki geri litlar sem engar kröfur um auðkenningu þegar sótt er um smálán á vefsíðum fyrirtækjanna. Þannig sé ekki girt fyrir að lán séu tekin í nafni annars en raunverulegs lántaka og dæmi þekkist um slíkt. Til að sporna við þessu leggur meiri hlutinn til að sett verði skilyrði um auðkenningu til að lánssamningur teljist skuldbindandi, annaðhvort með eiginhandarundirskrift eða fullgildri rafrænni undirskrift í skilningi laga um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti, nr. 55/2019, sé lánssamningur gerður í fjarsölu.“ Eftir að við samþykktum þessi lög þá bárust nefndinni ábendingar um að krafan um fullgilda rafræna undirskrift í skilningi þessara laga krefðist umtalsverðra og kostnaðarsamra breytinga á tölvukerfum lánveitenda neytendalána og væri óþarflega íþyngjandi til að ná því markmiði sem að væri stefnt. Það er óhætt að segja, virðulegur forseti, að við í nefndinni höfum fundað svolítið um þetta mál og fengið á fundi til okkar aðila sem þekkja vel til. Ég held að það sé óhætt að segja að við höfum flest verið á þeirri skoðun að í rauninni væri það rafrænt auðkenni sem við værum að krefjast. Við bregðumst því við þessari ábendingu og krefjumst í staðinn fyrir rafræna undirskrift rafrænnar auðkenningar. Við teljum að með þessu móti megi ná fram markmiðum breytinganna án þess að íþyngja lánveitendum meira en nauðsynlegt er. Þá er kannski vert að horfa til þess að hér er um að ræða lög sem eiga við um öll neytendalán, til að mynda yfirdrætti, dreifingu á kreditkortum og eins og margir þekkja er orðið hægt að gera þetta í appi á símanum og þá þarf ekki alltaf fullgilda rafræna undirskrift heldur eru bankarnir með kerfið þannig að við erum auðkennd inn í netbankann eða appið okkar og það á að sjálfsögðu að vera nauðsynlegt. Það eru þó uppi ákveðnar vangaveltur um það hvort gera þurfi kröfu um það í upphafi, þegar viðskiptavinir komi inn, að þá þurfi rafræna undirskrift en við hyggjumst ræða það frekar í nefndinni. Með þessari breytingu viljum við ekki vera of íþyngjandi gagnvart þeim sem eru að þróa tæknilausnir í fjártækni. Ætlunin er að koma í veg fyrir að lögin hefti eðlilega þróun sem kann að verða á tækni og aðferðum við auðkenningu notenda í viðskiptakerfum lánveitenda neytendalána en girða um leið fyrir möguleikann á því að lán sé tekið án auðkenningar lántaka. Með þessu móti verður aðferð auðkenningar á ábyrgð lánveitanda neytendalána sem ber sönnunarbyrði þess að tilhlýðileg auðkenning hafi farið fram komi upp vafatilvik. Neytendastofa getur synjað lánveitanda um skráningu eða fellt skráningu úr gildi telji stofnunin auðkenningarskilyrðinu ekki fullnægt, samanber b-lið 6. gr. laga nr. 163/2019. Auk framangreinds er í frumvarpinu lagt til að aðlögunartími vegna þessarar breytingar verði framlengdur. Er lagt til að 3. gr. laganna öðlist gildi 1. júní 2020. Virðulegur forseti. Ég vil líka að fá að lesa hér upp stuttan kafla úr greinargerðinni um réttarvernd neytenda. „Við vinnu nefndarinnar að þessu frumvarpi komu fram ýmis sjónarmið og ábendingar um afmarkaða þætti vafasamrar smálánastarfsemi og tillögur að lagabreytingum til að sporna við þeim. Af þessu tilefni bendir nefndin á að vinnu stjórnvalda við þennan málaflokk er ekki lokið og hefur nefndin lagt áherslu á að áfram verði fylgst grannt með þróun á þessu sviði. Þá hefur nefndin til sérstakrar skoðunar hvernig vinnu stjórnvalda við reglur um starfsemi og eftirlit með löginnheimtu vindur fram. Nefndin bendir einnig á að rík réttarvernd fyrir lántakendur neytendalána felst nú þegar í lögum um neytendalán, nr. 33/2013. Ber þar einkum að nefna IV. kafla laganna, 12.–20. gr., um upplýsingaskyldu lánveitanda og réttindi lántaka varðandi lánssamninga. Í 1. mgr. 12. gr. er kveðið á um að lánssamningar skuli skráðir á pappír eða vera á öðrum varanlegum miðli og að allir samningsaðilar skuli fá afrit af lánssamningi. Þá er í 2. mgr. ítarlegt yfirlit yfir atriði sem skulu koma fram á skýran og hnitmiðaðan hátt í lánssamningi.“ Ástæða þess að þetta er tilgreint sérstaklega er að við höfum, m.a. í samtölum okkar við Neytendasamtökin, verið upplýst um að það sé einhver grunur um það að lántakendur fái ekki alltaf upprunalega útgáfu af lánssamningum, þeir eigi það til að breytast. Þarna bendum við á að lagaákvæðin um neytendalán ættu að vera skýr hvað þetta varðar og lánveitendur eiga auðvitað að afhenda lántakanda upphaflega lánssamninginn. Virðulegur forseti. Mig langar líka að geta þess að eftir samþykkt þessara laga í desember þá barst nefndinni bréf frá aðilum í fjártækni og jafnframt Samtökum fyrirtækja í fjármálaþjónustu. Aðilum í fjártækni, nú veit ég ekki hvort ég fer rétt með, Samtök fjártæknifyrirtækja ætla ég að giska á, þótti mörgum hverjum við ganga heldur langt í þessum lögum okkar sem við samþykktum í desember. Það varðaði annars vegar rafrænu undirskriftirnar sem við erum að bregðast við hér en hins vegar það sem var mikið til umræðu varðandi þessa lagasetningu að nefndin breytti í meðförum sínum frumvarpi ráðherra, svokölluðu ÁHK, árlegri hlutfallstölu kostnaðar, úr 50% eins og verið hafði í neytendalögunum niður í 35% hámark. Við það bætast svo stýrivextir Seðlabankans á hverjum tíma. Þetta var umdeilt en ég held að það sé óhætt að segja að flestir gestir nefndarinnar og þær umsagnir sem við fengum um upphaflegt frumvarp ráðherra voru í þá átt að leggja til að tekið væri á þessum þætti eða frekari hömlur settar á vaxtakostnað, þann kostnað sem leggst á lántakendur. Þess ber auðvitað að geta að með ÁHK erum við að tala um kostnað sem fellur á lántakendur og þetta er árleg hlutfallstala kostnaðar þannig að þegar verið er að taka lán eins og þessi, sem eru til skamms tíma, getur þessi prósenta auðvitað orðið töluvert há. Niðurstaða nefndarinnar eftir ítarlega umræðu um þetta atriði var að gera ekki breytingar á því hér þannig að við höldum okkur við það sem nefndin ákvað í desember og þingið samþykkti, þ.e. í neytendalögum mun áfram standa 35% ÁHK. Nú láðist mér að fletta því upp hvort það hafi ekki almennt verið samþykkt hér af öllum þingheimi. Minni hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar var reyndar með nefndarálit og lagði til að ÁHK færi niður í 20% og þegar, ef mig misminnir ekki, sú tillaga var felld þá held ég að þingheimur hafi almennt sameinast um 35%. Hér er kinkað kolli í hliðarsal. Ég þakka fyrir það. Það er þá rétt með farið. Þannig að þrátt fyrir ábendingar aðila á markaði um að fulllangt sé gengið með því að setja þakið í 35% er niðurstaða nefndarinnar eftir ítarlega umfjöllun að gera ekki breytingar á því. Þá vísa ég bara til þess nefndarálits sem lá frammi frá nefndinni í desember sl. þar sem við fórum yfir þetta og tilgreind voru dæmi erlendis frá sem við miðuðum við í þessum efnum. Að þessu sögðu vona ég að þetta frumvarp fái góðar viðtökur í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem jafnframt flytur þetta mál. Það hefur reyndar verið gagnrýnt hvort það sé rétt að nefndir flytji mál og vísi því svo til nefndar, en þannig er alla vega hefðin okkar. Hér er sem sagt um ákveðna leiðréttingu að ræða svo að ég flæki það ekki of mikið með þessari umræðu um ÁHK, sem ég efast ekki um að sumir vilji samt engu að síður ræða hér því það er mikilvægt umræðuefni. Að þessu sögðu langar mig að ítreka það að ég tel að lögin eins og þau líta út í dag eigi ekki að vera of hamlandi á nýsköpun í þessum geira og ég held að það sé mikilvægt og ég held að við hv. þingmenn sem sitjum í efnahags- og viðskiptanefnd séum öll sammála um mikilvægi nýsköpunar og tækniþróunar í þessum geira. Við viljum ekki setja of stífa ramma eða einhvers konar grindverk sem koma í veg fyrir slíka nýsköpun. En við teljum þó jafnframt að nýsköpun eigi að vera með öðrum hætti en að veita örlán á mjög háum vöxtum.

Herra forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja þessa umræðu mjög en mér þótti rétt og raunar mér skylt að taka aðeins til máls í umræðu um það frumvarp sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur sameinast um. Ég vil segja að þegar kemur að neytendalánum, og þá er ég kannski fyrst og fremst að horfa í svokölluð smálán, þá hefur verið mikil eindrægni innan nefndarinnar að koma upp þeim vörnum sem nauðsynlegar eru til að verja þá sem standa höllum fæti af ýmsum ástæðum, félagslega og fjárhagslega, gagnvart óeðlilegri, óheilbrigðri og á stundum ósiðlegri lánastarfsemi. Svo að það sé sagt líka er kannski ekki um marga aðila að ræða, kannski einn sem starfar stundum undir fleiri en einum hatti. Það gleðilega hefur nefnilega verið að gerast hér á Íslandi á undanförnum árum að komið hafa til sögunnar sprotafyrirtæki, fjártæknifyrirtæki sem eru að bjóða íslenskum neytendum nýjar lausnir, nýjar aðferðir við að veita neytendalán. Þau stunda sín viðskipti samkvæmt lögum, samkvæmt reglum og góðum siðareglum. Það er mikilvægt, eins og hv. framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, sagði áðan, að við ýtum frekar undir nýsköpun og reynum að greiða leið þeirra vegna þess að það er auðvitað hagur neytenda að fá nýjar lausnir inn á markaðinn en ekki síst að það séu fleiri aðilar á lánamarkaði og aukin samkeppni. Við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, held ég að mér sé óhætt að fullyrða, erum hins vegar öll alveg meðvituð um að verkefni okkar er ekki lokið. Það á ýmislegt eftir að gera. Það þarf að endurskoða lög er varða löginnheimtu. Það kann að vera að það séu líka gloppur í innheimtulögum o.s.frv., þannig að þetta verk er ekki að hlaupa frá okkur. Við munum alveg örugglega þurfa að glíma við ýmislegt á þessu sviði á komandi mánuðum og misserum. Ég vona að það verði ekki mælt í lengri tíma en það. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að áherslan í gildandi neytendalögum hefur verið sú að horfa til árlegrar hlutfallstölu kostnaðar og reyna að tryggja að hún fari ekki úr böndunum, að setja á hana þak. Við sameinuðumst um það hér fyrir áramót að lækka þessa árlegu hlutfallstölu kostnaðar úr 50% í 35%. Það var gert í þeirri trú að með þeim hætti, a.m.k. að hluta til, gætum við slegið aðeins styrkari skjaldborg um þá sem eru á þessum svokallaða smálánamarkaði, þ.e. lántakendur. Árleg hlutfallstala kostnaðar er auðvitað mikilvæg. Hún er mikilvæg fyrir alla þá sem taka lán, annars vegar til að átta sig á raunverulegum kostnaði við lánið en líka til að bera saman ólík lánaform. Það er ekki bara verið að horfa til þess hvaða vextir eru á viðkomandi láni heldur verið að taka til greina og taka inn í jöfnuna alla kostnaðarliði. Árleg hlutfallstala kostnaðar mælir þannig heildarkostnað við að taka lán, þ.e. vexti og annan kostnað, lántökukostnað, stimpilgjöld, innheimtugjöld, greiðsluseðla o.s.frv. Þetta er reiknað yfir í prósentutölu og tilgangurinn er að neytandi geri sér grein fyrir því hver kostnaðurinn er raunverulega og líka að hann eigi auðveldara með að bera saman þá kosti sem hugsanlega kunna að vera í boði. Vandinn við að horfa með jafn stífum hætti og við höfum gert á árlega hlutfallstölu kostnaðar er sá að hér er ekki um „konstant“ að ræða, þ.e. árleg hlutfallstala kostnaðar tekur breytingum eftir lengd láns, þ.e. eftir því sem lánið er til lengri tíma því lægri er hlutfallstalan. Það sama á við þegar kemur að lánsfjárhæð. Eftir því sem fjárhæðin er hærri lækkar árleg hlutfallstala kostnaðar. Fleiri gjalddagar hækka hins vegar árlega hlutfallstölu kostnaðar. Þetta þýðir í raun að það er einhvers konar innbyggður hvati fyrir fólk sem þarf af einhverjum ástæðum á tímabundnu skammtímaláni að halda að taka fremur aðeins hærra lán til að lækka árlega hlutfallstölu kostnaðar og taka það til lengri tíma en nauðsynlegt er. Þegar upp er staðið verður lánið dýrara en hlutfallstala kostnaðar verður lægri. Ég velti því fyrir mér, hæstv. forseti, hvort ekki sé nauðsynlegt fyrir efnahags- og viðskiptanefnd, fyrir þingið, fyrir ráðherra neytendamála og fyrir aðra hagsmunaaðila eins og Neytendasamtökin, sem hafa veitt okkur ráð og góða liðveislu í öllu okkar starfi, að huga að því hvort það séu hugsanlega aðrar leiðir en að binda og setja þak á árlega hlutfallstölu kostnaðar sem skili meiri árangri og skipti neytendur meira máli af því að meiri vörn sé í slíku falin. Þá hef ég t.d. horft mjög á það hvernig Finnar hafa staðið að verki. Þeir hafa tekið þá ákvörðun að setja þak á prósentu vaxta þ.e. vextir mega ekki fara upp fyrir eitthvað ákveðið og ég hygg að ég fari rétt með að það sé 20% en síðan megi reikna kostnað af láni sem nemur 0,01% á hverjum degi lánsins eða svo, en þó aldrei hærri fjárhæð en 150 evrur, ef ég man rétt. Nú eru þetta tölur sem kannski er ekki hægt að heimfæra yfir á Ísland af ýmsum ástæðum, hér er annað vaxtaumhverfi, annar kostnaðarstrúktúr o.s.frv. En aðferðafræðin kann hins vegar að vera miklu skynsamlegri en að horfa til árlegrar hlutfallstölu kostnaðar, þ.e. að segja að við séum fremur að horfa til þess að setja þak á leyfilega vexti og síðan hversu háan kostnað megi hlutfallslega reikna á lánið en þar verði einnig þak sem væri í okkar tilfelli krónutala. Það væri t.d. 0,01% eða 0,001% á hverjum degi sem kostnaðurinn gæti verið en síðan aldrei hærri en einhver ákveðin krónutala. Mér sýnist að þetta gæti náð betur utan um það verkefni sem við stöndum frammi fyrir, a.m.k. væri það óskynsamlegt fyrir okkur hér í þingsal, og ég tala nú ekki um hv. efnahags- og viðskiptanefnd, að huga ekki sérstaklega að þessu. En það verður auðvitað ekki gert á næstu vikum eða næstu mánuðum. Það verður ekki gert öðruvísi en í samstarfi við hagsmunaaðila, við Neytendasamtökin, við fjártæknifyrirtækin, við stóru fjármálafyrirtækin og síðan ráðuneyti neytendamála. Hæstv. forseti. Ég vildi bara vekja athygli á þessu. Þetta er einhvers konar hugleiðing mín. Eftir því sem ég hef farið meira og betur í gegnum þetta þá hallast ég að finnsku leiðinni, ég þori varla að segja það fyrst hæstv. forseti situr nú í stólnum vegna þess að það eru alltaf einhverjar sænskar og finnskar, svissneskar og skoskar leiðir. Eftir mínum upplýsingum hafa nær allir stjórnmálaflokkar í Danmörku skrifað undir samkomulag um að beita sér gegn starfsemi hinna agressífu smálánafyrirtækja sem virðast fremur herja á þá sem veikast standa og verður frumvarp kynnt á danska þinginu nú á vormánuðum og það er rétt fyrir okkur að fylgjast með því. Eftir því sem ég fæ best séð eru þeir að fara svipaða leið og Finnar. Við ættum að horfa til þess hvað þessar tvær frændþjóðir okkar eru að gera í þessum efnum.

Herra forseti. Ég ætla ekki að endurtaka þau ágætu orð sem hv. kollegar mínir í efnahags- og viðskiptanefnd hafa rakið um þetta mál, enda allt hárrétt hjá þeim. Þetta snýst náttúrlega í grunninn um að reyna að verja neytendur sem í einhverjum tilfellum er verið að níðast á, níðast á stöðu þeirra og nýta sér í einhverjum tilfellum vanþekkingu sem er ákveðið vandamál. Mig langar til að tala um tvennt sem tengist þessu máli og spyr þá fyrst: Af hverju er svona flókið að eiga við þetta? Í grunninn er vandamálið það að áður fyrr þegar fólk ætlaði að stunda einhverja fjármálagerninga, sérstaklega t.d. lántöku, þurfti fólk að fara í banka og ferlið þurfti að vera tiltölulega úthugsað. Það fól í sér samtöl við sérfræðinga og var í rauninni frekar íþyngjandi á marga vegu. Það þurfti að kvitta upp á alls konar hluti. Í dag eru allir með síma í vasanum sem býður upp á frekari möguleika á skyndiákvörðunum fyrir það fyrsta og miklu meiri sveigjanleika í þeim viðskiptum sem boðið er upp á. Þetta tvennt er í sjálfu sér mjög gott. Við erum að nýta tæknina vel til að búa betur um samfélagið okkar, en þessu fylgir í rauninni tvenns konar kvöð. Í fyrsta lagi þurfum við að vera heilt yfir miklu, miklu betri í að tryggja fjármálalæsi hjá almenningi. Ég ætla ekki að staldra við það frekar, bara taka það fram að við þurfum að vera miklu betri í að tryggja að fólk skilji þá hluti. Ég er ekki alveg fullviss um að allir í efnahags- og viðskiptanefnd hafi skilið árlega hlutfallstölu kostnaðar til hlítar þegar við byrjuðum að fást við þessi mál. Ég veit að ég gerði það ekki, vissi ekki nákvæmlega hvað fólst í því fyrirbæri. Í ljósi þess að þetta er okkar starf þá er kannski síður hægt að ætlast til þess að almenningur átti sig á öllu sem í því felst. Hitt atriðið er kannski öllu flóknara. Eins og ég hef kannski sagt nokkrum sinnum áður þá er það að löggjafinn skilji dulmálsfræði illa í dag jafn alvarlegt og það að löggjafinn hafi skilið afleiðusamninga mjög illa í aðdraganda hrunsins. Það er margt sem bendir til þess að næstu stóru áföll í samfélaginu verði afleiðing af því að við skiljum illa undirstöður tækninnar sem liggja til grundvallar alls konar hlutum og ekki síst í fjármálaþjónustu. Hluti af því sem kemur til umfjöllunar í þessu tiltekna máli er að í lögunum, sem voru samþykkt fyrir jól, gerðum við kröfu um fullgilda rafræna undirskrift. Þetta er fyrirbæri sem ég taldi mig skilja. Þetta er rafræn undirskrift með einkalykli, sem er einkvæmt bundin við, með mjög skýrum hætti, tiltekna persónu sem hefur verið staðfest af fullgildri traustþjónustu. Ekki datt mér í hug á þeim tímapunkti að þetta myndi valda þvílíkum vandræðum hjá bönkum. Það að gera kröfu um þetta er í mínum huga bara krafa um að bankinn sé fullviss um hvern er að ræða þegar einhver sækir um lán. En það er miklu fleira í þessu, t.d. röð aðgerða og spurning um hvort einstaklingur sé auðkenndur gagnvart tilteknu tölvukerfi. Og hvað er auðkenning? Öll þessi hugtök eru skilgreind í Evróputilskipun um traustþjónustu og þar er gefin nokkurn veginn sú skilgreining, án þess að ég lesi það orð frá orði, enda er þetta sæmilega flókinn texti, að auðkenning sé einhvers konar staðfesting frá traustþjónustu á að persóna sé sú sem hún segist vera, út frá einhvers konar áskorun um að búa til gilda rafræna undirskrift. Og þá spyr maður: Hver er munurinn á fullgildri rafrænni undirskrift og svo bara ósköp venjulegri rafrænni undirskrift? Ég hef verið kannski meiri hluta starfsævi minnar, af og á, að fást við dulmálsfræði með einum eða öðrum hætti. Ég get sagt, held ég frekar örugglega, að það er enginn dulmálsfræðilegur munur, enginn tæknilegur munur á rafrænni undirskrift og fullgildri rafrænni undirskrift, enda er þetta fyrst og fremst lagatæknileg aðgreining sem snýr að því hvort ríkisvaldið treysti einhverjum tilteknum aðila til að reka traustþjónustu á þann hátt að hún megi teljast fullgild. Þetta er flókið en samt er þetta til grundvallar öllum fjármálagjörningum meira eða minna vegna þess að fólk notar í auknum mæli rafræn skilríki til að undirrita hvers konar skjöl. Þá koma upp spurningar eins og: Verður maður að undirrita skjalið sjálft eða er fullnægjandi að undirrita það sem kallað er á ensku „hash value“, með leyfi forseta, af skjalinu? Hver sá sem hefur minni háttar skilning á dulmálsfræðum myndi segja já, þetta er hér um bil það sama. En lagatæknilega er það ekki endilega tilfellið. Við þurfum sem löggjafi að hafa þessi tækniatriði á hreinu, alla vega einhvern grundvallarskilning á þeim, til að geta átt nógu góð samtöl um þetta. Annars erum við alltaf að reka okkur á að löggjöfin er ekki fullkomin, hún er ekki í samræmi við tæknina og við erum jafnvel að búa til óþörf vandamál fyrir fyrirtæki í samfélaginu eða einstaklinga. Þetta getur hindrað framþróun nýsköpunar og tækniþróunar og hvaðeina. Ég er ekki viss hver lausnin er, en ég vildi bara nefna þessi atriði vegna þess að þetta er æ oftar að koma fyrir. Þetta er alla vega þriðja eða fjórða málið á síðasta ári þar sem skilningur á dulmálsfræði hefur komið við sögu við meðferð máls hjá efnahags- og viðskiptanefnd. Á einhverjum tímapunkti þurfum við að tryggja að það sé alla vega lágmarksskilningur á þessum málum og kannski þegar svo er komið þá getum við verið viss um að við séum að gera hlutina rétt og þurfum ekki að vera að plástra lögin eftir á, eins og hér er því miður þörf á. Að þessu sögðu hvet ég aftur til þess að við aukum fjármálalæsi í landinu, aukum dulmálsfræðilæsi hér á þinginu og höldum almennt áfram góðri vinnu. Þetta er gott frumvarp. Þetta lagar eitthvað. Við þurfum kannski aðeins að kíkja á tæknilegu hliðina í meðförum nefndarinnar en ég vona að þetta klárist og verði öllum til heilla.

Herra forseti. Ég ætla að lengja umræðuna aðeins. Það er mikilvægt, tel ég, að það komi fram hér við þessa umræðu að það er mjög mikil eindrægni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd þegar kemur að þessu máli. Sú vinna og þær umræður sem fram hafa farið í nefndinni vegna málsins eru í raun allar í sömu átt og hv. þingmenn sem hér hafa talað á undan mér hafa margir hverjir komið inn á það. Það er rétt að nefna að vinna hv. þingmanna Bryndísar Haraldsdóttur og Oddnýjar G. Harðardóttur í málinu hér fyrir áramót var að mínu mati til fyrirmyndar, samvinna þeirra í málinu, og lendingin að því leyti betri en hún hefði ella orðið. En eins og hv. þm. Smári McCarthy kom inn á áðan standa ákveðin atriði út af, einkum og sér í lagi með þessa auðkenningu. Það er eitthvað sem við ætlum að laga eftir ábendingum utan úr bæ. Eins og hæstv. forseti hefur vafalítið tekið eftir hafa menn notað tækifærið í umræðunni til að ræða þessi mál í örlítið víðara samhengi en akkúrat frumvarpið er enda tel ég, og er sammála þeim þingmönnum sem hafa rætt um það, að umræða um þessi mál, þ.e. um neytendalán af þessu tagi, það sem við höfum í daglegu tali kallað smálán, er býsna mikilvæg. Það eru nokkur atriði sem þar eru mikilvæg, m.a. þetta með árlega hlutfallstölu kostnaðar sem skiptir verulegu máli, þ.e. hvað raunverulega er verið að borga fyrir að fá lánaða peninga ef til grundvallar væri lán til heils árs. Á sama hátt er vaxtaprósentan einnig mikilvæg og hv. þm. Óli Björn Kárason kom ágætlega inn á það hér áðan hver munurinn á þessu tvennu væri og kannski ekki ástæða til að ræða það frekar. Það sem hins vegar mætti ræða meira um er í raun það sem ég vil kalla það samfélagsólán eða samfélagsmein sem þörfin á lánum eins og þessum er í raun og veru, þ.e. að umtalsverð viðskiptatækifæri skuli felast í því, skulum við segja, að nærast á neyð annarra þegar kemur að vöntun á peningum eins og er í þessu tilfelli. Þetta er módel sem byggir í raun á því að hafa fé af fólki sem er í tímabundnum fjárhagslegum erfiðleikum. Þess vegna finnst mér að það megi alveg ræða það hvort taka þurfi harðar á þessu og hvort setja þurfi stífari reglur en við erum með núna. Hins vegar er sú vinna að vissu leyti í gangi, m.a. í dómsmálaráðuneytinu og einnig í atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu, þannig að það er raunverulega verið að reyna að gera gangskör að því að búa þannig um hnútana að neytendur séu verndaðir eins og kostur er. Það er kannski erfitt að banna fólki að taka lán en það er hægt að banna fólki að bjóða óhóflega íþyngjandi lán til þeirra sem eru í vanda. Þess vegna þótti mér ástæða til að ræða það og nefna þetta aðeins hér í ræðustól að nefndin er öll sammála um meginmarkmiðin í frumvarpinu og í þessum lögum. Tíminn mun síðan segja okkur hversu mikilvægt það verður að herða betur á þeim skrúfum sem þegar eru hertar í málinu. Ég á von á því að hv. nefnd muni vinna hratt og vel úr þessu máli og koma því fljótt aftur inn í þingsal og klára þá litlu breytingu sem hér er.

Forseti. Það eru blendnar tilfinningar fólgnar í því að standa hér aftur og mæla fyrir þessu máli. Gleði vegna þess að ég vonast til að loksins nái málið fram að ganga og málið er gott. En að einhverju leyti minni gleði yfir því að þurfa að standa hér aftur og mæla fyrir nokkru sem á að vera jafn sjálfsagt og það að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorkuvopnum og setja bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja. Forseti. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem mælt er fyrir þessu máli. Raunar er þetta í fimmtánda skipti sem það er gert þannig að hér má segja að kominn sé gamall og góður kunningi en allt er þá fimmtán er eða eitthvað í þá veru gætum við sagt því að löngum hefur allt er viðkemur vígbúnaði, vopnum, her og hersetu hér á landi valdið deilum í ákveðnum hópum, fólk hefur haft mismunandi skoðanir á því. En það er mín trú, eftir að Alþingi sameinaðist um þjóðaröryggisstefnu, að nú ætti í það minnsta að vera einhugur meðal þingmanna um að láta þetta mál fá framgang. Og þó að góð vísa sé aldrei of oft kveðin er kannski óþarfi að fara í miklum smáatriðum yfir þetta mál svo kunnugt ætti það að vera hv. þingmönnum. Í sem stystu máli snýst frumvarpið um það, eins og kemur fram í 1. gr., að Ísland sé friðlýst svæði þar sem bannað sé að koma fyrir, staðsetja eða geyma, flytja um eða meðhöndla á nokkurn annan hátt kjarnorkuvopn. Umferð kjarnorkuknúinna farartækja er bönnuð á hinu friðlýsta svæði, samanber þó ákvæði 10. gr., og einnig flutningur eða losun kjarnakleyfra efna og kjarnorkuúrgangs. Svo að ég einhendi mér beint í 10. gr., sem vísað er í, þá segir í henni: „Þrátt fyrir ákvæði 6. og 8. gr. og 1. mgr. 9. gr. er heimilt að veita undanþágu fyrir friðsamlega umferð eða gegnumferð farartækja án óþarfa viðdvalar í eða á sjó eða í lofti á alþjóðlegum leiðum að því marki sem nauðsynlegt er til að fullnægja alþjóðlegum skuldbindingum. Slíkar undanþágur geta þó aldrei tekið til svæðisins innan 12 sjómílna marka og lofthelginnar þar upp af. Þetta ákvæði takmarkar ekki rétt allra ríkja til friðsamlegrar ferðar um landhelgina í skilningi hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna frá 10. desember 1982.“ Það er með öðrum orðum tekið tillit til þess að í einhverjum tilvikum gæti þurft að veita undanþágur þó með þeim takmörkunum sem þarna eru reifaðar. Forseti. Í 2. gr. segir á hnitmiðaðan hátt frá tilurð og hugmyndinni á bak við þessa lagasetningu: „Markmið laga þessara er að gera allt íslenskt yfirráðasvæði kjarnorkuvopnalaust, afla hinu friðlýsta svæði alþjóðlegrar viðurkenningar, draga úr hættunni á kjarnorkuóhöppum á Íslandi og í grennd við Ísland og stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu.“ Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því, forseti sæll, að nokkur sem situr á hinu háa Alþingi geti verið á móti þessum markmiðum. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hve hættuleg kjarnorkuvopn eru eða kjarnorka í formi eldsneytis til að knýja farartæki. Og hvað myndi gerast hjá okkur, á eyju úti í miðju ballarhafi, sem treystum á auðlindir landsins, ef hér yrði kjarnorkuslys? Við höfum áhyggjur af ýmsu, hvort við náum mjúkri lendingu í efnahagslægð, hvort takist að reisa við ferðaþjónustuna o.s.frv. - en þetta færi allt út um gluggann. Þetta er alvörumál, forseti, og ábyrgð okkar mikil á því að búa svo um hnúta að svo verði ekki. Þörfin hefur kannski aldrei verið meiri en akkúrat nú. Áratugum saman var heimurinn í járngreipum kalds stríðs, ógnarjafnvægis, þar sem hættan við beitingu kjarnorkuvopna var slík að enginn þorði að beita þeim; hættan við afleiðingar beitingar, fælingarstefnan svokallaða. Alþjóðasamfélagið gerði ýmsa sáttmála sín á milli til að draga úr þeirri hættu, fækka kjarnorkuvopnum og gera heiminn þar með örlítið friðsamlegri. Á síðustu árum hefur hins vegar kvarnast úr þessu með ýmsum nýjum valdhöfum víða um heim, með annarri sýn á alþjóðlegt samstarf, með áherslubreytingu þar sem valdhafar hugsa fyrst og fremst um ímyndaðan hag eigin ríkis, leyfi ég mér að segja, forseti, en minna um alþjóðasamfélagið, minna um heiminn og jörðina sem við byggjum öll. Þörfin fyrir að Ísland hafi frumkvæði að afvopnun og friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum hefur því miður fremur aukist en hitt vegna atburða á alþjóðavettvangi. Má nefna fregnir af því að Bandaríkin hafa afturkallað aðild sína að kjarnorkusáttmálanum við Íran, kjarnorkuvopnavígvæðingu Norður-Kóreu og þá staðreynd að kjarnorkuveldin hunsa algerlega samninginn um að dreifa ekki kjarnavopnum - og sá heitir upp á ensku, með leyfi forseta: Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons, NPT- sem skyldar þau til kjarnorkuafvopnunar. Þá horfa kjarnorkuveldin með auknum áhuga á norðurslóðir. Forseti. Þar kemur enn ein ástæðan fyrir því að þörfin er meiri en nokkru sinni fyrr á að samþykkja þetta frumvarp. Aukinn áhugi, ekki bara stórvelda heldur ýmissa þjóða, á norðurslóðum, með breyttum aðstæðum þar, ekki síst í kjölfar loftslagsvárinnar, gerir hættuna á umferð kjarnorkuvopna eða kjarnorkuknúinna farartækja enn meiri. Það er því von flutningsmanna að Alþingi geti nú sameinast og lögbundið þann yfirlýsta vilja stjórnvalda að Ísland eigi engan þátt í þróun, geymslu eða flutningi kjarnorkuvopna og stuðli þannig að friðvænlegri heimi. Flutningsmenn eru að þessu sinni þingmenn úr þremur flokkum sem eiga sæti á Alþingi og eru auk mín hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Oddný G. Harðardóttir og Steinunn Þóra Árnadóttir. Ég fullyrði það, forseti, að þetta er engan veginn tæmandi listi yfir stuðningsfólk þessa frumvarps. Það má benda á að yfirgnæfandi meiri hluti sveitarfélaga hér á landi hefur lýst því yfir að landsvæði þeirra skuli vera friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum. Raunar er staðan sú að aðeins þrjú sveitarfélög hafa ekki skrifað undir slíka yfirlýsingu: Reykjanesbær, Skútustaðahreppur og Grímsnes. Ef við sjáum fyrir okkur Íslandskort og drögum landsvæði þessara þriggja sveitarfélaga frá því er ansi hreint mikið eftir af Íslandskortinu. Raunin er sú að sveitarfélög sem þekja nánast allt Ísland, með þessum undantekningum, og vissulega eru landmikil sveitarfélög líka þarna undir, hafa nú þegar lýst yfir friðlýsingu fyrir kjarnorkuvopnum. Þrátt fyrir að yfirlýsingar á sveitarstjórnarstigi hafi ekki lagalegt gildi má líta á þær sem afgerandi yfirlýsingu frá sveitarfélögum landsins um að friðlýsa beri landið allt. Ekkert ætti að standa í vegi fyrir því að þessi fyrirliggjandi vilji yfirgnæfandi meiri hluta sveitarfélaga verði lögfestur fyrir landið allt. Því fylgdi svo einnig að afla alþjóðlegrar viðurkenningar annarra ríkja og alþjóðasamtaka, ekki síst kjarnorkuveldanna sjálfra, á því að Ísland sé kjarnorkuvopnalaust svæði. Forseti. Við tölum stundum um það hér að við eigum að hlusta á vilja sveitarstjórna. Við erum að vinna ýmsar áætlanir þar sem við vísum til vilja sveitarstjórna. Ég nefni stefnumótun fyrir sveitarfélög almennt. Hér er vilji sveitarfélaga skýr. Öll nema þrjú hafa lýst því yfir að þau séu friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum. Hlustum á það, forseti. Þörfin hefur sjaldan verið meiri. Ég fór hér yfir það hvernig alþjóðasamningar hafa veikst, því miður. Það má einnig nefna að Bretar ræða nú endurnýjun á sínu vopnabúri, þar með talið á kjarnorkuvopnum. Því miður er ekki annað að heyra en að Frakklandsforseti sé jafnvel með metnað í þá átt að gera sig meira gildandi á þessu sviði. Það þarf ekki að velkjast í vafa um þörfina fyrir því að við drífum í því að samþykkja þetta mál. Þá má nefna ráðgefandi álit Alþjóðadómstólsins í Haag um beitingu kjarnorkuvopna og ógnun þess. Að mati meiri hluta dómsins myndi ógnun eða hótun og beiting kjarnorkuvopna stríða almennt gegn alþjóðalögum sem gilda í vopnuðum átökum og sérstaklega alþjóðlegum mannúðarrétti. Eðli kjarnorkuvopna sé þannig að beiting þeirra muni ávallt bitna á óbreyttum borgurum, auk þess sem þau hafi neikvæð umhverfisáhrif og enn meiri skaða óbreyttra borgara. Þarf forseti einhver frekari rök en þetta fyrir því að við friðlýsum landið okkar fyrir þessum vopnum? Það væri að æra óstöðugan að rekja forsögu þessa máls sem er hér, eins og ég sagði áðan, flutt í fimmtánda sinn. Listi yfir hv. þingmenn sem hafa verið flutningsmenn málsins er býsna langur og ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér forsöguna sem ítarlega er farið yfir í tillögunni. Eins og ég sagði áðan eru miklar vonir til þess að ekki þurfi að flytja þetta mál aftur. Það tókst ekki að klára þetta síðast og ég hygg að skýringin hljóti að vera sú að vegna tímaleysis hafi ekki tekist að klára málið því að ég trúi því ekki fyrr en ég tek á því að hv. þingmenn sem samþykktu þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland 13. apríl 2016 hyggist ekki greiða atkvæði með þessu máli. Og af hverju? Jú, vegna þess að 10. áhersluatriði umræddrar þjóðaröryggisstefnu hljóðar svo, með leyfi forseta: „Að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga, í því augnamiði að stuðla að afvopnun og friði af Íslands hálfu.“- Það er akkúrat það sem þessi tillaga gengur út á. Þjóðaröryggisstefnan var samþykkt með 42 samhljóða atkvæðum. Ég vonast til þess að eins fari með þessa tillögu, ekki endilega að atkvæðin verði 42 heldur verði hún samþykkt hér samhljóða. Hér er einungis verið að hnykkja á stefnu sem var samhljóða samþykkt innan sala Alþingis og við hljótum öll að sameinast um að þetta mál fái framgang. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, forseti. Ég gæti haldið mjög langa tölu um þessi mál því að þau eru mér mjög hjartfólgin og ættu að vera okkur öllum og ég hygg að þegar grannt er skoðað séu þau það kannski. Ég hvet hv. þingheim til að taka þessu máli opnum örmum, muna eftir samþykktri þjóðaröryggisstefnu og markmiðum hennar, festast ekki í úreltri gamaldags hugmyndafræði þegar kemur að viðhorfi til hernaðar og vopnavígbúnaðar, horfa fram á veginn og friðlýsa Ísland fyrir kjarnorkuvopnum.

Herra forseti. Það þarf engan að undra að kannski komi fleiri úr þingflokki Vinstri grænna til að ræða akkúrat þetta mál. Það er kannski þannig þegar upp er staðið að þetta mál snýst ekki um vinstri og hægri í þessum sígilda stimplaleik stjórnmálanna. Við heyrðum það áðan, þegar við hlustuðum á ræður um stafræna endurgerð íslensks prentmáls, hve þingheimur getur stundum verið sammála, þegar vinstri og hægri virðast ekki tilheyra umræðunni. Í annað sinn á nokkrum áratugum sjáum við fram á að spenna vaxi á milli stórvelda sem öll eru meira eða minna kjarnorkuveldi og þá horfir maður til þeirra tveggja þingmála sem nú liggja fyrir þinginu. Annars vegar er um að ræða það mál sem við ræðum hér, frumvarp um bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja og hernaðartækja hér á Íslandi og friðlýsingu landsins fyrir kjarnorkuvopnum. Hitt málið er þingsályktunartillaga sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir hefur lagt fram og snýst um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Bæði þessi mál eru þess eðlis að mjög erfitt er að stimpla þau vinstri eða hægri. Ég ætla að leyfa mér að eyða smátíma hér á Alþingi, annars vegar sem pólitíkus eða þingmaður með ákveðna siðferðiskennd og hins vegar sem náttúrufræðingur, og fara nokkrum orðum um þessi mál, koma með vangaveltur og spurningar, jafnvel siðferðislegar spurningar. Kjarnorkuvopn hafa sett ótal atriði í alþjóðalögum og alþjóðasamskiptum í nýtt ljós alveg frá lokum síðustu heimsstyrjaldar. Mönnum kann að þykja það furðulegt að skilgreina lögleg stríð og ólögleg stríð. Til eru alþjóðasamningar um allt ofan í meðferð stríðsfanga. Spurningin er hvort tilvist og notkun kjarnorkuvopna sé þess eðlis að raunverulega sé ekkert til lengur sem heitir löglegt eða ólöglegt stríð. Hvort sem kjarnorkuvopn væru notuð í ólöglegu eða löglegu stríði væru það í raun endalok þess löglega samfélags sem reynt hefur verið að byggja upp. Við höfum reynt að skilgreina lögleyft mannfall, sá er líka fáránleiki nútímans. Það má sem sagt drepa hermenn en ekki almenna borgara. Það er því til eitthvað sem heitir lögleyft mannfall. En þegar kjarnorkuvopn eru notuð er sá aðskilnaður horfinn, hann er ekki lengur til. Það setur líka þetta lögformlega samfélag okkar eða lögstýrða alþjóðasamfélag í sérkennilegt ljós. Skilgreining stríðsglæpa gerir það sömuleiðis. Við vitum jú öll að stöðugar deilur hafa staðið um það hvort notkun kjarnorkuvopna í Hírósíma og Nagasaki hafi raunverulega verið stríðsglæpur eða ekki. Þarna var jú löglegt stríð á ferðinni samkvæmt alþjóðalögum en svo er manndráp í fyrrum Júgóslavíu skilgreint sem stríðsglæpir. Þetta snýst líka um þjóðarmorð. Hversu marga þarf að deyða með vopnum til að það sé þjóðarmorð? Hvers vegna væri þá ekki notkun kjarnorkuvopna ávallt þjóðarmorð? Eða er það vegna þess að það verður þá í löglegu stríði? Menn sjá á þessum vangaveltum og spurningum hversu langt við erum komin frá manneskjunni sjálfri. Þess utan eru áhrif kjarnorkuvopna óskaplega langvinn, langæ eins og menn segja gjarnan, og eyðandi á mælikvarða sem er þannig að öllu lífríki á jörðinni væri stórlega ógnað, ekki bara mannfólkinu heldur öllu öðru lífríki, þannig að áhrifin eru þess eðlis að það sem við köllum lögbundið alþjóðasamfélag lægi meira eða minna í valnum. Frammi fyrir kjarnorkuvopnum má líka velta vöngum yfir gagnseminni. Ef ég væri hershöfðingi hér í stólnum myndi ég sennilega verja kjarnorkuvopnin vegna þess að þau væru gagnleg á einhvern máta. Þá er spurningin: Er það þá ógnarjafnvægi, eins og kom fram í máli hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, eða eru það afköstin? Er það þess vegna sem kjarnorkuvopnin eru gagnleg? Ógnarjafnvægi er svo tvíbent að ef einhver raskar jafnvægi öðrum megin þá raskast jafnvægið hinum megin jafn mikið. Áhrifin eru langt út fyrir landsvæði þess sem notar kjarnorkuvopnin fyrst. Ógnarjafnvægi finnst manni því í raun innantómt orð. Eins og allir sem láta sig þessi mál varða friðarmegin hafa margoft sagt þá er enginn sigurvegari í styrjöld þar sem kjarnorkuvopnum er beitt. Með afköstin: Verði vopnin notuð verða þá stríðin stutt? Þá má spyrja á móti: Sólarhringslangt stríð með mikilli notkun kjarnorkuvopna, er það stutt stríð og æskilegra en langt stríð? Eða erum við að hugsa þetta þannig að einungis ein kjarnorkusprengja verði notuð og þá gefist allir upp? Er það virkilega hugsunin? Þannig mætti velta fyrir sér þessari gagnsemi sem ráðamenn hljóta að hafa í huga þegar þeir eru að verja tilvist kjarnorkuvopna. Réttlætingin hlýtur þá að felast í tilvistinni, því sem ég er að lýsa, eða notkuninni verði af styrjöld. Fyrir mér og sennilega þorra jarðarbúa er réttlætingin í raun engin. Það er ekkert sem réttlætir tilvist eða notkun kjarnorkuvopna enda, og það er löngu vitað, er nóg til af afkastaminni en nógu ógnandi vopnum og nóg svigrúm fyrir þá sem enda í stríði að nota þau án þess að nota kjarnorkuvopn og jafnvel vinna sína sigra. Í mínum augum eru kjarnorkuvopnin ævintýraleg fjöldadrápstæki sem verður að útrýma sem fyrst. Það þarf auðvitað að endurvinna samninga sem nú eru meira að segja í uppnámi á vissu sviði og takmarka sem mest umferð þeirra um höfin og loftið og löndin meðan þau eru til. Þess vegna eiga þingsályktunartillagan sem hér liggur fyrir og frumvarpið skilið að komast alla leið til atkvæðagreiðslu í þinginu. Sennilega eru allir 63 þingmenn á íslenska þinginu innst inni mótfallnir tilvist og notkun kjarnorkuvopna. Það sem stendur í vegi fyrir því að þetta gangi smurt er auðvitað aðild okkar að ákveðnu hernaðarbandalagi. Það eru varnarmálin, öryggismálin, sem skoðanir eru skiptar um. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma. En þetta er auðvitað það sem skiptir okkur í tvær ólíkar fylkingar. Hvernig sem á það er litið, miðað við stöðu heimsmála, miðað við stærð mannkyns, miðað við önnur vandamál sem við erum að fást við, og þá á ég t.d. við umhverfismál og loftslagsbreytingar, þá ætti Ísland, íslenska þingið, íslenska ríkisstjórnin, að brjóta í blað með því að ganga fram fyrir skjöldu sem aðili að hernaðarbandalagi og sjá til þess að bæði þessi mál komist í höfn.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns fagna þessu frumvarpi. Eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á þá hafa ýmsir lagt þessu máli lið í gegnum tíðina en einhverra hluta vegna komst ég ekki á listann þetta árið. Ég vildi árétta að auðvitað er ég ákafur stuðningsmaður þessa frumvarps, en ekki ljúga þingskjölin. Og hér stendur að síðast hafi ég verið á sambærilegu máli árið 2010. Það er kannski ástæða til að, hvað á maður að segja, endurnýja heitin gagnvart þessari stefnu og það er kannski í og með tilgangur þess að ég er kominn í ræðustól Alþingis. Hitt er, sem mér finnst kannski ekki hafa komið nægilega skýrt fram í máli hv. þingmanna hingað til, það sem snýr að því hvað gæti raunverulega gerst ef slys yrðu í íslenskri landhelgi eða á íslensku landi sem sneru að kjarnorkuvopnum eða kjarnorkuúrgangi. Þær „tilraunir“ hafa því miður þegar verið gerðar úti í heimi og hv. þingmenn þekkja skelfileg kjarnorkuslys eins og í Chernobyl og Fukushima sem hafa ekki bara skaðað það umhverfi sem þar er varanlega heldur hafa líka haft hörmulegar afleiðingar fyrir íbúa svæðanna og í för með sér gríðarlegt manntjón, örkuml og veikindi til frambúðar. Ég bið hv. þingmenn að átta sig á því að í þessum tilfellum var um að ræða svokallaða friðsamlega notkun kjarnorku. Þarna erum við ekki að tala um ferðir vígtóla eða vígvéla um svæði eða neitt þess háttar, heldur var þarna um friðsamlega notkun þessarar orkutegundar að ræða. Við erum á Íslandi, eins og hv. flutningsmaður kom inn á, algerlega háð því að nýta auðlindir okkar, fólk ýmist neytir þeirra eða nýtur sem einstaklingar úti í náttúrunni, borðar fisk eða kjöt eða grænmeti eða hvað það er. Þeir þingmenn sem sáu þá frábæru þætti Chernobyl, sem hafa verið sýndir í sjónvarpi, átta sig á því hvers lags skelfilegar afleiðingar það hefur fyrir landsvæði þegar ekki er hægt að nota þau árum og áratug saman og jafnvel árhundruðum saman til að framleiða matvæli. Það gæti haft skelfilegar afleiðingar í för með sér fyrir Íslendinga. Þess vegna er mjög mikilvægt að við sem þingmenn og þingheimur sameinumst um að klára þetta mál í eitt skipti fyrir öll, ég tala nú ekki um í ljósi þess sem þegar hefur verið gert í þjóðaröryggisstefnunni eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kom inn á áðan.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu. Flutningsmenn með mér á þessari tillögu eru hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson, Helga Vala Helgadóttir, Guðjón S. Brjánsson, Jón Steindór Valdimarsson, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Helgi Hrafn Gunnarsson. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa tillögutextann sjálfan beint eins og hann kemur upp, enda er hann frekar stuttur: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til nauðsynlegra ráðstafana annars vegar til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar til að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu.“ Þannig hljómar ályktunartextinn. Þessi tillaga hefur verið flutt þó nokkuð oft áður, þó ekki alveg jafn oft og málið sem var rætt hér á undan. En hún hefur sem sagt verið flutt á 141., 142., 143., 144., 145. og 146. löggjafarþingi og á 149. löggjafarþingi en hefur ekki enn hlotið afgreiðslu og er nú að mestu flutt óbreytt. Það sem hefur tekið breytingum milli þinga er að greinargerð hvað varðar viðskiptatölfræði hefur verið uppfærð eftir því sem auðnast hefur að afla nýrra talna og nýrra gagna. Stjórnmálasamband Íslands og Ísraels á sér nokkuð langa sögu og hafa viðskipti milli þjóðanna verið töluverð. Samkvæmt tölum frá Hagstofunni nam innflutningur á vöru þaðan 918,6 millj. kr. árið 2017 og 2.181,9 millj. kr. árið 2018. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands var á árunum 2010–2018 ekkert flutt inn frá Palestínu. Eins og áður sagði fjallar þingsályktunartillagan annars vegar um það að merkja vörur sem eru framleiddar á hernumdum svæðum Palestínu. Víða um heim hafa stjórnvöld og neytendur vaknað til vitundar um að hluti útflutningsvara frá Ísrael eigi uppruna sinn ekki að rekja til svæða innan alþjóðlega viðurkenndra landamæra Ísraelsríkis, heldur til ólöglegra landnemabyggða á hernumdum svæðum Palestínu, en þær eru einkum á Vesturbakka Jórdanar og í austurhluta Jerúsalemborgar. Þessum byggðum hefur farið fjölgandi, enda þótt þær stríði gegn alþjóðlega viðurkenndum landamærum, ráðgefandi áliti Alþjóðadómstólsins í Haag og fjölda ályktana Sameinuðu þjóðanna. Við þetta er að bæta að í síðustu viku varð pínulítil hreyfing á þessum málum þar sem skrifstofa mannréttindamála hjá Sameinuðu þjóðunum sendi frá sér lista yfir 112 fyrirtæki sem standa í viðskiptum sem tengjast ólöglegum landnemabyggðum Ísraela á palestínsku landi. En þessi listi var tekinn saman að beiðni mannréttindaráðsins. Þarna eru sem sagt tiltekin 112 fyrirtæki, 94 sem eru staðsett í Ísrael og 18 í sex öðrum löndum, svo sem í Bandaríkjunum, Frakklandi, Hollandi, Lúxemborg, Tælandi og Bretlandi. Og það að þessi listi hafi verið tekinn saman og sé orðinn til tel ég vera til marks um að í gangi sé einhver alþjóðleg viðleitni eða tilhneiging til að tengja saman viðskipti og stjórnmálalega ábyrgð. Ég vonast til þess að hann verði einnig til að ýta enn frekar við þessu máli núna. Ísland hefur aldrei, ekki frekar en Sameinuðu þjóðirnar, viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta af Ísraelsríki og því ætti ekki að viðurkenna Ísraelsríki sem upprunaland þeirra vara sem framleiddar eru í landnemabyggðunum. Árið 2015 sendi framkvæmdastjórn ESB frá sér leiðbeiningar hvað slíkar merkingar varðar en því miður hefur ekki nægilega mikið verið að gerast í þessu máli á heimsvísu. En eins og ég fór yfir hér áðan bind ég vonir við að með þeim lista sem er nú kominn frá Sameinuðu þjóðunum verði hreyfing á þessu máli. Með þeim ráðstöfunum sem þessi þingsályktunartillaga kallar eftir yrði íslenskum neytendum gert kleift að taka sjálfir ákvörðun um það hvort þeir vilji styðja efnahagslíf í ólöglegum landnemabyggðum á hernumdum svæðum Palestínu og það er ekkert víst að sérmerking slíkra vara hefði mikil áhrif á viðskipti Íslands og Ísraels heldur ætti merkingin frekar að gera vörur sem skráðar eru sem ísraelskar afurðir og eru sannarlega framleiddar á ísraelsku landsvæði síður tortryggilegar. Eins og ég fór yfir í ályktunartextanum er einnig fjallað um það í þessari tillögu að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu. Fríverslunarsamtök Evrópu og Frelsissamtök Palestínumanna, fyrir hönd þjóðarráðs Palestínu, hafa gert með sér bráðabirgðafríverslunarsamning sem tók gildi 1. júlí 1999 og hann er prentaður sem fylgiskjal með þingsályktunartillögunni. Tilgangurinn með gerð bráðabirgðasamningsins var að tryggja jafnvægi milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsríkjanna í viðskiptum við löndin við sunnanvert Miðjarðarhaf. Þá var samningurinn talinn vera mikilvægur hlekkur í stuðningi við friðarferlið fyrir botni Miðjarðarhafs. Því miður hefur samningurinn ekki verið virkur sem skyldi og viðskipti EFTA við heimasvæði Palestínumanna eru takmörkuð. Heildarviðskiptin námu einungis 28,6 milljónum evra árið 2018 og voru í reynd einungis útflutningur EFTA til Palestínumanna. Þannig að þetta gekk ekki í hina áttina. Þá hefur því verið haldið fram að Ísrael komi í reynd í veg fyrir að Palestínumenn nái að fullnusta þennan samning og njóta þeirra fríðinda sem honum fylgja því að landsvæði Palestínumanna sé sundurrist af múrum sem koma í veg fyrir það að þeir geti yrkt land sitt og eðlilegir vöruflutningar geti farið fram. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar er þetta ekki í fyrsta sinn sem mælt er fyrir þessari tillögu. Árið 2017 var málið sent út til umsagnar og fékk jákvæða umsögn frá Félaginu Ísland-Palestína, sem kemur kannski ekki á óvart, en einnig frá Alþýðusambandi Íslands, sem skiptir máli. Það sem skiptir miklu máli er að einnig barst jákvæð umsögn frá utanríkisráðuneytinu þar sem það er dregið fram að ráðuneytið telji eðlilegt að neytendur séu upplýstir um uppruna þeirra vara sem þeir eru að kaupa. Í umsögn utanríkisráðuneytisins er jafnframt dregið fram að landtökubyggðir Ísraela á hernumdum svæðum Palestínu brjóti í bága við alþjóðalög og þar við bætist að landtökubyggðirnar eru á svæðum sem ekki er viðurkennt alþjóðlega að tilheyri Ísrael. Þar er líka áréttað að Alþingi Íslendinga hafi með ákvörðun frá árinu 2011 viðurkennt sjálfstæði og fullveldi Palestínu á því landsvæði. Þannig taki fríverslunarsamningur EFTA-ríkja við Ísrael einungis til landsvæða innan viðurkenndra landamæra Ísraels, ekki til landtökubyggðanna. Því megi telja óeðlilegt að varningur framleiddur í landtökubyggðunum á hernumdu svæðunum sé merktur sem framleiðsla frá Ísrael og að sérmerking varnings frá landtökubyggðunum væri því eðlilegt skref. Líkt og ég hef rakið er um að ræða gríðarstórt réttlætismál en að sama skapi neytendamál. Hér fer það saman að það skiptir máli í alþjóðapólitíkinni að fyrirtæki sigli ekki undir fölsku flaggi með það hvar vörur eru í raun framleiddar og við hvaða aðstæður og að neytendur eigi rétt á að vita hvaðan vörurnar eru sem þeir eru að kaupa. Og líkt og ég fór yfir í ræðu minni tel ég að þetta geti einnig orðið til góðs fyrir ísraelsk fyrirtæki sem eru með starfsemi í Ísrael. Þetta ætti því í raun að vera jákvætt fyrir báða aðila, þ.e. ef við gefum okkur þá forsendu að ekki eigi að vera með yfirgangssemi og fara fram undir fölsku flaggi. Ég er að vonast til þess að nú komist hreyfing á þetta mál þar sem Sameinuðu þjóðirnar hafa gert um það skýrslu og birt. Líkt og ég sagði kom hún út í síðustu viku þannig að nú fer umræðan vonandi af stað. Ég held að hér geti skipt máli að Ísland sé í broddi fylkingar þegar kemur að þessum málum, við höfum áður verið það í málum sem snerta Palestínu. Ég legg því til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til utanríkismálanefndar og ég vona að við göngum svo frá þessu og klárum þetta mál síðar á þessu þingi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur framsögu hér þar sem við ræðum tillögu til þingsályktunar um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu. Ég fagna því sérstaklega að í þessari tillögu er rætt um að reyna að nýta kosti fríverslunarsamnings EFTA við Palestínu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sá samningur kæmist í raun og veru í þá framkvæmd sem í upphafi var ætlast til og það mun styrkja stöðu Palestínu og efnahagslífs þar sem er bráðnauðsynlegt. Fyrst langar mig að koma inn á landtökubyggðirnar sem hafa verið nefndar hér. Að sjálfsögðu er það þannig og við erum þeirrar skoðunar að Ísrael beri að fylgja Genfarsáttmálanum þar sem eru fjórir alþjóðasamningar og innan þeirra kemur fram að hernemi ríki annað ríki megi það ekki flytja fólk sinnar eigin þjóðar eða ríkis yfir á hin hernumdu svæði til þess að búa þar. Fjöldi landtökubyggða á Vesturbakkanum er núna, held ég, um 132 og fjöldi Ísraela sem býr í landtökubyggðum er um 14% af heildaríbúafjölda landsins og er kominn í u.þ.b. 427.000. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni brýtur þetta í bága við alþjóðalög og hefur einnig haft mjög slæm áhrif á þær friðarviðræður og friðarferli sem margsinnis hefur verið reynt að koma áfram en gengið mjög brösuglega. Það er mjög nauðsynlegt að við sem þjóð í okkar samtali við stjórnvöld í Ísrael hvikum ekki frá því að þessar landtökubyggðir séu í bága við alþjóðalög. Í nóvember 2015 samþykkti Evrópusambandið að merkja sérstaklega vörur frá landtökubyggðum. Evrópusambandið og Ísrael hafa gert með sér sérstakan viðskiptasamning sem er ígildi fríverslunarsamnings þar sem vörur frá Ísrael njóta sérstakra kjara. Það er þó tekið skýrt fram að vörur framleiddar í landtökubyggðum falli ekki undir þennan samning. Árið 2009 birtu bresk stjórnvöld leiðbeiningar um það hvernig aðgreina megi vörur sem eru framleiddar í landtökubyggðum á Vesturbakkanum frá vörum sem framleiddar eru af Palestínumönnum á Vesturbakkanum. Danmörk tók upp svipaðar reglur árið 2013 og Belgía 2014. Leiðbeiningarnar eru einkum á þann veg að ekki sé hægt að merkja vörur sem eru framleiddar í landtökubyggðum sem vörur framleiddar í Ísrael. Merkja beri vörur framleiddar á Vesturbakkanum sem vörur framleiddar á Vesturbakkanum en í sviga standi landtökubyggð. Það er síðan á ábyrgð ríkjanna sjálfra innan Evrópusambandsins hversu vel þessu er framfylgt. Það er því heimilt að selja vörur frá landtökubyggðum í ríkjum Evrópusambandsins en þær þurfa að vera merktar. Evrópusambandið hefur gefið út að það sé innan við 1% af vöruútflutningi Ísraels til Evrópusambandsins sem komi frá landtökubyggðum og telst það nokkuð lágt hlutfall. Evrópusambandið styður hins vegar ekki að sniðganga vörur frá Ísrael né að beita landið viðskiptaþvingunum. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fylgja því og ég er á móti því að sniðganga vörur frá Ísrael og ég mun koma nánar að því hér á eftir. Frá efnahagslegu sjónarmiði, þ.e. af hálfu Ísraels, hefur verið bent á að áhrif þessa séu fremur lítil. Þeir sem vilja sniðganga vörur frá Ísrael gera það örugglega nú þegar. Að sama skapi muni þeir sem vilja sérstaklega styðja Ísrael ekki leita sérstaklega eftir því að kaupa vörur frá landtökubyggðum. Þær vörur sem einkum er um að ræða í þessu sambandi eru vínber, döðlur, rauðvín, hvítvín, hunang, ólívuolía og snyrtivörur. Á Vesturbakkanum eru tæplega 30 vínekrur í landtökubyggðum en í landinu eru þær alls um 150. Þekktasta vínekrusvæðið í Ísrael er í Gólanhæðunum. Það er landsvæði sem ekki er viðurkennt af alþjóðasamfélaginu. Í október 2018 féllu frönsk stjórnvöld frá kröfunni um að merkja sérstaklega vörur frá landtökubyggðum vegna málsóknar sem hugveita nokkur, hliðholl stjórnvöldum í Ísrael, höfðaði gegn frönskum stjórnvöldum. En víkjum aðeins að stöðu efnahagsmála í Palestínu. Samkvæmt nýjustu tölum frá Alþjóðabankanum hefur fátækt og atvinnuleysi í Palestínu haldið áfram að aukast. Á Vesturbakkanum var atvinnuleysið í fyrra um 15% að meðaltali og hafði þá lækkað um 2% frá árinu 2018. En það er hins vegar mjög misjafnt hversu hátt atvinnuleysið er innan Palestínu. Í Betlehem er það 23%, í Jenin er það um 22% en í Jerúsalem er það hins vegar 7% sem telst lágt á þessu svæði. Á Gasa er hins vegar atvinnuleysið 47% og fer hækkandi, þar af 70% meðal ungs fólks og 29% íbúa í Palestínu búa við fátækt. Á Gasa er þessi tala 80%. Menntun er Palestínumönnum hins vegar mjög mikilvæg og er litið á hana sem svar við hernáminu. Það er hins vegar þannig að rúmlega 40% þeirra sem útskrifast úr háskóla í Palestínu fá enga vinnu. Palestínumenn búa því margir hverjir við vonleysi þegar horft er til framtíðar. Á síðasta ári var gerð viðamikil skoðanakönnun meðal Palestínumanna á vegum rannsóknarsetursins AMAN þar í landi um það hvaða þjóðfélagsverkefni þátttakendur töldu vera brýnust og niðurstaðan var sú að brýnasta verkefnið væri efnahagsmálin. Þá ætla ég að víkja aðeins að því sem ég nefndi í upphafi, hvers vegna ég er á móti því að sniðganga vörur frá Ísrael. Það eru rúmlega 23.000 Palestínumenn sem starfa í landtökubyggðum á Vesturbakkanum og hefur fjölgað um 1.000 frá árinu 2018, margir þeirra í byggingarframkvæmdum og verksmiðjum en einnig á vínekrum. Alls starfa um 133.000 Palestínumenn í Ísrael og landtökubyggðum. Launin eru allt að þrisvar sinnum hærri en það sem býðst í Palestínu ef á annað borð er hægt að fá vinnu. Sem dæmi um áhrif þess að sniðganga vörur frá Ísrael, hvernig það getur bitnað á Palestínumönnum, má nefna að árið 2015 lokaði ísraelsk Sodastream verksmiðja í Palestínu, í landtökubyggð. Hún flutti starfsemina í burtu vegna áhrifa frá svokallaðri BDS-hreyfingu sem sniðgengur vörur frá Palestínu. 600 Palestínumenn misstu þarna atvinnuna á einu bretti og hafði gífurleg áhrif fyrir þær fjölskyldur að sjálfsögðu. Palestínumenn sjálfir hafa gagnrýnt þessa hreyfingu og m.a. gerði forseti landsins, Abbas, það í ræðu árið 2013. Ég vil hins vegar koma því á framfæri hér í minni ræðu að ég tel mikil tækifæri fyrir okkur Íslendinga að taka upp þetta samtal við Ísraelsmenn. Við þekkjum að stjórnmálasamband okkar við Palestínu og Ísrael er gott. Árið 2011 var Ísland fyrsta vestræna ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði Palestínu og Ísland gegndi einnig mikilvægu hlutverki í stofnun Ísraelsríkis árið 1948. Samskipti ríkjanna voru lengi vel mikil en hafa minnkað verulega á liðnum árum, einkum vegna hernámsins sem við fordæmum. Ég fullyrði þó hér að Ísraelsmenn bera virðingu fyrir Íslandi og líta á okkur sem vinaþjóð. Ég tel að við eigum að fara mjög varlega í að ræða það sérstaklega að sniðganga vörur frá Ísrael vegna þess að það hefur því miður slæm áhrif fyrir fjöldamarga Palestínumenn. Það er bara staðan og við verðum að horfa til þess. Það er hins vegar mjög mikilvægt að við tökum upp samtalið við Ísrael, ekki síst um landtökubyggðirnar, í ljósi þess að ríkið ber traust til okkar og það er einn grundvallarþátturinn í þessu friðarferli fyrir botni Miðjarðarhafs milli Palestínu og Ísraelsmanna að njóta trausts. Það er nú bara þannig að Evrópusambandið nýtur ekki trausts meðal Ísraelsmanna og hefur því ekki orðið ágengt í friðarumleitunum. Sama má segja um Bandaríkjamenn. Þeir njóta ekki trausts meðal Palestínumanna og þess vegna hefur þeim ekki orðið ágengt í þessum efnum. Þarna tel ég að við Íslendingar höfum ákveðin vannýtt tækifæri sem við ættum að skoða og ég held að það sé mikilvægt innlegg okkar í það dapurlega mál sem deilan milli Ísraelsmanna og Palestínumanna er.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu, flutta af þekkingu á aðstæðum á þessu fjarlæga svæði og mjög upplýsandi. Mig langar að árétta, vegna ítrekaðra varnaðarorða þingmanns um að ekki ætti að sniðganga vörur, að í umræddri tillögu er að sjálfsögðu aðeins verið að leggja til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það. Ég get ekki á mér setið, forseti, að spyrja hv. þingmann, af því að þegar ég hlustaði á ágæta lýsingu hans á ástandinu, og hv. þingmaður notaði sjálfur orðið hernám, hvort ástæða sé til að fara öðruvísi að þegar kemur að þessu hernámi en hernámi almennt og á öðrum stöðum, þ.e. þegar ein þjóð fer með valdi á hendur annarri og tekur af henni landsvæði. Er ástæða til að horfa öðrum augum á þetta þarna, sem er akkúrat hugtakið sem hv. þingmaður notaði, hernám? Nær afstaða hv. þingmanns, varðandi það hvernig á að koma fram gagnvart stöðunni þar, yfir slíka stöðu almennt?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held að það sé mikilvægt í þessu sambandi að farið sé eftir alþjóðalögum eins og ég nefndi í upphafi ræðu minnar. Þess vegna held ég t.d. að þetta svokallaða friðarsamkomulag Bandaríkjamanna sé andvana fætt. Það hefur auk þess komið fram að Palestínumenn hafa algerlega hafnað því strax í upphafi. Þess má geta að það er mjög stutt síðan að nokkrir valinkunnir starfsmenn á vegum Sameinuðu þjóðanna gáfu út tillögur að hugsanlegri lausn á þessari deilu - þetta hefur ekki verið kynnt formlega, ég frétti af þessu mjög nýlega - sem nokkurs konar svar við tillögum Bandaríkjamanna. Meginþemað í þeim tillögum er að fylgt verði alþjóðalögum. Auðvitað á það að vera megintilgangurinn í friðarumleitunum í þessari erfiðu deilu. Í grundvallaratriðum vil ég svara spurningu hv. þingmanns þannig að það á að gilda nákvæmlega það sama hvað þessa deilu varðar, það á að fara eftir alþjóðalögum. Þessi deila er náttúrlega orðin ákaflega löng og erfið og hefur kostað mörg mannslíf og miklar fórnir og ástandið í t.d. Gasa er afar dapurlegt. Ég hef komið þangað sjálfur og maður fer þaðan með sorg í hjarta. Ég held að það sé afar mikilvægt að við sem Íslendingar 

Forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með hv. þm. Birgi Þórarinssyni. Við eigum sögu í því að beita okkur á þessu svæði, þ.e. með því að tala við alla deiluaðila. Það er alveg augljóst mál og ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni hvað það varðar. Ég hyggst ekki einu sinni kalla það lausn, tillögur um friðsamlega lausn, þegar Bandaríkjamenn, í samtali við annan aðilann, leggja fram hugmyndir án þess að ræða við hinn og, eins og hv. þingmaður fór hér yfir, í óþökk hins deiluaðilans. Það er ekki raunverulegur friðarvilji sem þar býr að baki, hygg ég. Það er mín skoðun. En aftur, forseti, langar mig að þakka þingmanninum fyrir upplýsandi ræðu og andsvar. Af því að hv. þingmaður ítrekaði varnaðarorð gegn því að sniðganga vörur og tiltók mjög fín rök við því þá langaði mig bara að velta því upp hvort það sem hér er lagt til sé ekki ósvipað því sem hv. þingmaður fór yfir að gert hefði verið t.d. á vettvangi Evrópusambandsins, ef ég tók rétt eftir, og hvort hv. þingmaður sé ekki fylgjandi því að vörur framleiddar á hernumdum svæðum séu merktar.

Herra forseti. Ég geri mér alveg grein fyrir því að þetta mál snýst um að merkja vörur. Það snýst ekki um sniðgöngu. Ég vildi bara koma inn á það vegna þess að stundum er tilhneiging til þess að taka síðan næsta skref í þessum efnum og sniðganga hugnast mér ekki vegna þess að ég veit að hún kemur til með að bitna á Palestínumönnum sjálfum. Það eru fyrst og fremst mín rök í þessu. Hvert einasta starf í Palestínu er gríðarlega mikilvægt og það er ótrúlegt hvað fjölskyldur geta lifað á í raun og veru lágum launum. Þess vegna skiptir hvert einasta starf verulegu máli. Því miður er það bara þannig að Palestínumenn, þeir vinna, þurfa að framfleyta fjölskyldu og þarna eru störf í boði í landtökubyggðunum. Þau eru mun betur borguð en störf innan Palestínu, allt að þrefalt hærri laun en í Palestínu. Ég sé ekkert að því að merkja vörur í sjálfu sér og að við fylgjum Evrópusambandinu hvað það varðar. Ég held hins vegar að þetta skipti í raun afskaplega litlu máli, sérstaklega hér á landi. En það eru einhverjir sem myndu kannski hætta við að kaupa vöruna ef á henni stæði að hún væri framleidd í landtökubyggð. Þá komum við reyndar aftur að þessu: Þegar við förum út í búð og sjáum vöru sem er merkt þannig að hún sé framleidd í landtökubyggð og við ákveðum að kaupa hana ekki erum við hugsanlega að stuðla að því að þá dragist saman framleiðsla frá þessu tiltekna svæði og í framhaldi komi einhverjir Palestínumenn til með að missa vinnuna? Við vitum það ekki. 

Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörk.

Herra forseti. Það ætti ekki að þurfa að taka það fram að ég er stuðningsmaður þeirrar tillögu sem við ræðum hér enda einn af flutningsmönnum. Það er gaman að segja frá því að af þeim þingmönnum sem nú eru staddir hér í salnum þá er ég sennilega sá eini sem var svo lánsamur að fá að greiða atkvæði með þingsályktunartillögunni á sínum tíma um viðurkenningu á sjálfstæði Palestínu. Ég man mjög vel eftir því augnabliki og ég man meira að segja hvar ég sat í salnum, það hafði það mikil áhrif á sálartetrið í manni á þeim tíma og nokkrir þingmenn komust við þegar þetta var samþykkt. Í ljósi þeirrar umræðu sem er í alþjóðasamfélaginu í dag, þá tala ég ekki um þær vangaveltur sem hafa verið í gangi að undanförnu, m.a. vestan hafs, um það hvernig menn sjá fyrir sér samskipti Ísraels og Palestínu og sjái í raun fyrir sér að þau samskipti komi Palestínumönnum varla nokkurn skapaðan hlut við, tel ég enn mikilvægara en ella að við sem þjóðþing, þó í litlu sé, ítrekum með þessum hætti afstöðu okkar með þessum meðbræðrum okkar.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um hagkvæmnisathugun á uppbyggingu Skógarstrandarvegar. Flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Elvar Eyvindsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Þorgrímur Sigmundsson og Þorsteinn Sæmundsson. Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að hlutast til um að gerð verði fjölþætt hagkvæmnisathugun á uppbyggingu Skógarstrandarvegar á norðanverðu Snæfellsnesi, milli Búðardals og Stykkishólms, sem heilsársvegar. Athugunin taki til samfélagslegra og byggðarlegra áhrifa þess að efla þannig samgöngur á milli byggðarlaga á norðanverðu Snæfellsnesi, um Dali, í Reykhólasveit, um sunnanverða Vestfirði og norður á Strandir. Sérstaklega verði litið til styrkingar svæðisins sem eins atvinnu- og þjónustusvæðis, uppbyggingar ferðaþjónustu og vegaöryggis. Ráðherra leggi niðurstöður hagkvæmnisathugunarinnar fyrir Alþingi ásamt kostnaðaráætlun vegna uppbyggingarinnar í síðasta lagi 1. apríl 2020. Að sjálfsögðu er það frekar knappur tími en það má bara segja: Eins fljótt og verða vill. Ef ég gríp niður í greinargerðinni þá kemur þar fram að þessi þingsályktunartillaga var áður lögð fram á 148. löggjafarþingi, 169. mál, af Bjarna Jónssyni. Málinu var vísað til umhverfis- og samgöngunefndar sem sendi málið til umsagnar. Málið er nú endurflutt með lítillega breyttri greinargerð. Rannsókn sem gerð var á slysatíðni á vegum á árunum 2007–2010 undir stjórn Þórodds Bjarnasonar leiddi í ljós að Skógarstrandarvegur var einn þriggja hættulegustu vegarkafla landsins. Ekki er ástæða til að ætla að þetta hafi breyst til batnaðar þar sem fréttir af umferðaróhöppum á þessum vegi eru tíðar enda ástand hans bágborið og ljóst að hann stendur engan veginn undir þeirri umferð sem þar er né því hlutverki sínu að mynda greið tengsl milli byggðra bóla þar sem hann liggur. Viðhald og endurbætur á þessum vegi hafa nánast engar verið á undanförnum árum og áratugum og lítill gaumur verið gefinn að mikilvægi hans fyrir greið samskipti á milli byggðarlaga og eflingu ferðaþjónustu og viðskipta innan þessa svæðis. Allur vegurinn er á láglendi meðfram sjó og enga fjallvegi yfir að fara sem teppast fyrstir vegna veðurs og snjóalaga. Það yrði því fyrirhafnarlítið að halda uppbyggðum Skógarstrandarvegi opnum allt árið um kring. Í þingsályktun nr. 11/149, um samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033, kemur fram að kostnaður við framkvæmdir á Skógarstrandarvegi sé 1,5 milljarðar kr. en fyrst er gert ráð fyrir fjármagni í verkefnið á öðru tímabili áætlunarinnar, þ.e. 2024–2028. Á því tímabili fari 450 millj. kr. í framkvæmdir á veginum og 650 millj. kr. á þriðja tímabili áætlunarinnar, 2029–2033. Ekki liggur fyrir hvenær áætlað er að verkinu verði lokið en ljóst er af samgönguáætlun að það verður í það minnsta ekki á næstu 15 árum. Ég vil taka það fram að síðan þetta var ritað hefur endurskoðuð samgönguáætlun komið fram þar sem enn meiri dráttur er á þessum framkvæmdum. Ég er þó ekki með það alveg á hreinu hvernig það er útfært en alla vega hefur þetta dregist enn meira. Slík bið eftir nauðsynlegum úrbótum á veginum er ótæk og mikilvægt að fjármögnun framkvæmdarinnar verði tryggð fyrr. Brýnt er að hafist verði handa sem fyrst við uppbyggingu Skógarstrandarvegar svo að hann verði ekki lengur slysagildra og fái gegnt samgönguhlutverki sínu. Með eflingu samgangna um norðanvert Snæfellsnes og innanverðan Breiðafjörð opnast nýir möguleikar til margvíslegs samstarfs og bættrar þjónustu, svo sem í heilbrigðis- og menntamálum. Eins og staðan er nú þurfa íbúar þessara byggðarlaga sem tengd verða saman með uppbyggðum heilsársvegi um Skógarströnd oftast að ferðast um langan veg til að komast á milli svæða, þótt vissulega sé hægt að komast um illfæran veginn hluta ársins. Þessar byggðir eiga sumar hverjar í vök að verjast í atvinnu- og byggðarlegu tilliti. Þegar horft er til aukinnar ferðaþjónustu er svæðið auðugt að fjölbreyttri náttúru, sögu og menningarhefðum sem gætu staðið undir uppbyggingu ferðaþjónustu ef greiðar samgöngur væru fyrir hendi. Þessari þingsályktunartillögu er ætlað að stuðla að því að uppbyggingu þessa mikilvæga samgöngumannvirkis verði komið í kring eins fljótt og unnt er. Það gerist ekki síst með því að skoða gaumgæfilega hve mikla þýðingu slíkar samgöngubætur munu hafa og draga fram sterkari forsendur fyrir því að hraða uppbyggingu þessara vega. Þar sem ég minntist á samgönguáætlun erum við í mínu kjördæmi flest sammála um að hraða þurfi þessum framkvæmdum. Eins koma upp í hugann fleiri vegir sem eru illa færir, ef svo má segja, eins og Vatnsnesvegur og Veiðileysuháls sem eru einhvers staðar inni í fjarskanum í samgönguáætlun og er það mjög miður þegar við erum að tala um uppbyggingu landsins og að styrkja brothættar byggðir. Það hlýtur að vera efst á dagskránni að samgöngur séu í lagi svo að hægt sé að styðja við brothættar byggðir. Að þessu sögðu ætla ég ekki að hafa þetta lengra. Ég ber þann draum í brjósti að málið fái góðan framgang í samgöngunefnd svo að við getum stuðlað að því að uppbygging á þessu svæði eflist enn meira en hingað til með bættum samgöngum.

Virðulegur forseti. Mig langaði að nýta tækifærið og koma hér upp við þessa fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um hagkvæmnisathugun á uppbyggingu Skógarstrandarvegar, þar sem ég er einn af meðflutningsmönnunum. Skógarstrandarvegur er einn af fáum stofnvegum landsins þar sem enn er óbundið slitlag, lélegur malarvegur, svo að vægt sé til orða tekið, er þarna á, ef ég man rétt, 57 km kafla og þróunin á þessu svæði, byggðin meðfram Skógarstrandarvegi og aðliggjandi svæði, ber öll merki þess að þarna hafi hlutunum verið leyft að drabbast niður um langa hríð. Ef horft er til samskipta og flæðis milli Snæfellsness og Dala á fyrri stigum voru þau öll miklum mun meiri en verið hefur undanfarna áratugi og það helgast af því að samgöngur hafa verið jafn brogaðar og raunin er á Skógarstrandarvegi. Ef við horfum síðan í hina áttina, ef við höfum Stykkishólm sem miðpunkt, á samskiptin úti á Nesi, þar sem samgöngurnar eru forsvaranlegar og góðar, eru samskipti þar öll önnur en þau sem í dag eru milli Dala og Snæfellsness. Sérstaklega með það í huga að þarna er einn af sárafáum stofnvegum landsins sem enn er ekki uppbyggður og ekki með bundnu slitlagi er það ekki bara réttlætanlegt heldur nauðsynlegt að Alþingi reyni að ná utan um þetta mál og setja í þannig farveg innan samgönguáætlunar að árangur náist. Með smáfyrirvara held ég að búið sé að skoða töluvert vel svæðið frá Haukadal í Dölum inn að Heydals-vegamótum og þar ætti að vera mögulegt að komast tiltölulega hratt af stað með framkvæmdir ef fjárveitingar koma til. Það er að ég held meiri vinna eftir frá Heydals-vegamótum og áfram inn fyrir Álftafjörð og yfir í Helgafellssveitina. En það er verkefni sem þarf auðvitað að vinna samhliða því að menn komist af stað á hinum helmingi vegarins, ef svo má segja, þeim megin sem liggur Dalamegin. Ég held að það sé nauðsynlegt að ýta hressilega við þessu máli. Eins og hv. þm. Sigurður Páll Jónsson kom inn á hér áðan var endurskoðuð samgönguáætlun lögð fram af hæstv. samgönguráðherra í fyrstu viku desember sem er eftir að þessi þingsályktunartillaga var lögð fram. Tölur í greinargerð taka því mið af áætlun hæstv. samgönguráðherra eins og hún var lögð fram fyrir rúmu ári, og þar blasir við að verkefni og vinna við Skógarstrandarveg er töluvert langt inn í framtíðina. Það er þannig að í þeim áætlunum, bæði 5 ára og 15 ára samgönguáætlun, sem hæstv. samgönguráðherra lagði fram í fyrstu viku desember, er staðan sú að engar fjárveitingar eru áætlaðar í Skógarstrandarveg á fyrsta tímabilinu, sem nær yfir árin 2002–2024, en síðan koma inn fjárveitingar á öðru tímabili, á árunum 2025–2029, eins og áætlunin liggur fyrir, en meginþungi er á þriðja tímabili og þar eftir. Svo að það sé sett í samhengi þá upplifa auðvitað margir að þriðja tímabil samgönguáætlunar sé svona dálítið úti í vindinum og þegar meginþungi hvað varðar fjárveitingar er settur á þriðja tímabil þá viti ráðherra hverju sinni að hann verður varla í embætti til að klára það verkefni. Ég held að við þurfum að finna leiðir, og það þarf að eiga sér stað í vinnu við samgönguáætlun, til að auka verulega í þær fjárveitingar sem verða til ráðstöfunar hvað nýframkvæmdir varðar að nokkru marki á þeim nótum sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar lagði til við afgreiðslu áætlunarinnar sem lögð var fram fyrir rúmu ári, og það er sú vinna sem er svo sem í gangi í nefndinni núna. Ég held að það sé ekki í boði að menn séu að horfa til þess að klára þennan vegkafla einhvern tímann í námunda við árið 2040. Það eru allt of mörg ár til þess að hægt sé að horfa til þess að forsvaranlegt sé að geyma að tengja Snæfellsnes og Dali til þess tíma. Það er ekki bara þannig að vegur skili áhrifum heldur stefnir í lögþvingaðar sameiningar sveitarfélaga ef horft er til frumvarps hæstv. samgönguráðherra í þeim efnum. Valkostirnir sem horfa við svæðunum Dalamegin og áfram yfir á Strandir í þessum efnum - það þarf að hafa þá sem fjölbreyttasta. Ég segi fyrir mig að ég vil gjarnan sjá þessa lögþvingun falla hér í meðförum þingsins, og vona að það verði niðurstaðan, á grundvelli þess frumvarps sem samgönguráðherra hefur nú lagt fram í svokallaða samráðsgátt stjórnvalda. Lagafrumvarpið sem snýr að lögþvinguninni er ekki komið til þingsins. En ég held að það að tengja Dalasvæðið við Snæfellsnesið muni ýta undir þróun ferðaþjónustunnar á báðum svæðum. Það mun auka flæði ferðamanna af Snæfellsnesinu yfir í Dali og síðan áfram yfir á sunnanverða Vestfirði eða yfir á Strandir. Og þetta er hluti af því sem við verðum að hafa í huga nú þegar það á að vera öllum ljóst að það skiptir alltaf meira og meira máli að dreifa þeim mikla fjölda ferðamanna sem hingað kemur til að skoða okkar fallega land sem mest út um fjarsvæðin. Álagið er meira og minna allt hér í tiltölulega stuttum akstursradíus frá höfuðborgarsvæðinu og yfir á Suðurlandið þannig að þarna eru óendanleg tækifæri til að leyfa ferðamönnum að njóta okkar fallega lands í okkar fallega Norðvesturkjördæmi.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um skipan nefndar til að meta stöðu og gera tillögur um framtíð Íslands í svæðisbundinni, fjölþjóðlegri samvinnu. Alþingi ályktar að fela utanríkisráðherra í samráði við utanríkismálanefnd Alþingis að skipa nefnd sérfræðinga sem falið verði að vinna úttekt á stöðu Íslands í svæðisbundinni, fjölþjóðlegri samvinnu þar sem mat verði lagt á hvernig styrkja megi stöðu Íslands á alþjóðavettvangi til framtíðar. Nefndin meti m.a. hvernig hagsmunum Íslands á sviði menningar, stjórnmála, varna og efnahags er best borgið í fjölþjóðlegri samvinnu. Þetta mál var flutt á síðasta ári en náði einhverra hluta vegna ekki fram að ganga. Frá lokum síðari heimsstyrjaldar hefur Ísland verið þátttakandi í margvíslegu fjölþjóðlegu samstarfi. Tilgangurinn hefur verið sá að styrkja stöðu landsins í samfélagi þjóðanna í menningarlegum efnum, stjórnmálalegu tilliti, að því er varðar varnir og öryggi og að því er tekur til efnahags og viðskipta. Óumdeilt er að þetta fjölþætta samstarf hefur styrkt fullveldi landsins og bætt efnahag þess. Í aðdraganda síðari heimsstyrjaldarinnar stóð Ísland á krossgötum. Þá varð smám saman ljóst að yfirlýsingin í sambandslögunum frá 1918 um ævarandi hlutleysi gat ekki staðist breytta heimsmynd. Breið samstaða var þó um að halda í hlutleysið þar til hernám Breta varð til þess að Íslendingar tóku afstöðu með þeim þjóðum sem stóðu þeim næst í hugmyndafræðilegum skilningi. Í framhaldinu gerðist Ísland aðili að Bretton Woods-samkomulaginu um fjölþjóðlegt gjaldmiðlasamstarf og aðild að Sameinuðu þjóðunum fylgdi í kjölfarið. Síðan gerðist Ísland eitt af stofnríkjum Atlantshafsbandalagsins. Íslendingar tóku þátt í stofnun Norðurlandaráðs, hafa verið aðilar að hinu almenna samkomulagi um tolla og viðskipti frá lokum sjöunda áratugar síðustu aldar og eru aðilar að Alþjóðaviðskiptastofnuninni (WTO). Í byrjun áttunda áratugarins urðu Íslendingar aðilar að Fríverslunarsamtökum Evrópu, og síðan aðilar að innri markaði Evrópusambandsins með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið í byrjun tíunda áratugarins og með þátttöku í Schengen-samstarfinu árið 2001. Öll þessi skref voru á sinn hátt svar við breyttum aðstæðum. Þau lýstu því hvernig við aðstæður þess tíma var talið skynsamlegast að leita skjóls og tryggja hagsmuni landsins í fjölþjóðlegu samstarfi af ýmsu tagi. Allt þetta samstarf hefur þróast og breyst í tímans rás. Pólitískt og efnahagslegt vægi aðildar að einstökum samtökum hefur í sumum tilvikum aukist en minnkað í öðrum. Þær utanríkispólitísku ákvarðanir sem liggja að baki þessum skrefum í fjölþjóðasamstarfi spanna tímann frá upphafi kalda stríðsins til loka þess. Í bráðum þrjá áratugi hefur ekkert nýtt skref verið stigið að frátalinni Schengen-aðildinni. Það er lengsta kyrrstöðutímabilið í þessum efnum á lýðveldistímanum. Heimsmynd kaldastríðsáranna var tiltölulega einföld. Tveir kraftar tókust á, annars vegar vestræn ríki undir forystu Bandaríkjanna og hins vegar sósíalistaríki undir forystu Sovétríkjanna. Hugmyndafræðin greindist í tvennt með sama hætti, þar sem annars vegar voru hugsjónir lýðræðis og frjálsra viðskipta en hins vegar hugmyndaheimur alræðis og sósíalisma. Fyrst eftir að kalda stríðinu lauk töldu margir að heimsmálin hefðu einfaldast. Lýðræði og alþjóðavæðing hefðu einfaldlega borið sigurorð af sósíalismanum. Þær krossgötur sem þjóðir heims stóðu á eftir fall Berlínarmúrsins virtust því ekki í fyrstu gefa tilefni til að endurmeta fjölþjóðlegt samstarf. En sú einfalda heimsmynd sem við blasti á þessum tímamótum varð aldrei að veruleika. Nú þrjátíu árum síðar stöndum við enn á krossgötum. Heimsmyndin er miklu flóknari en áður. Togkraftarnir eru fleiri og hugmyndafræðin sundurlausari. Þegar horft er á togkraftana í þeirri heimsmynd sem við blasir standa Bandaríkin enn fremst en þau byggja ekki á myndun bandalaga með sama hætti og áður. Samvinna Bandaríkjanna við bandamenn sína byggist í vaxandi mæli á þeirra eigin hagsmunum en í minna mæli en áður á sameiginlegum hugsjónum og hagsmunum eða samstöðu með þeim. Við sjáum að þetta er að breytast - ég ætla ekki að segja að vík sé að verða á milli vina, á milli Bandaríkjanna og Evrópuríkjanna, en það eru að verða þáttaskil. Kína mun væntanlega verða forysturíkið á alþjóðavettvangi á næstu áratugum. Því næst kemur Evrópusambandið, sem hefur vaxið hratt og er miklu áhrifameira en áður en glímir líka við innri vanda. Loks má nefna aukið vægi arabaheimsins og nýmarkaðsríkja. Hugmyndafræðilegt baksvið þessarar breyttu heimsmyndar er líka fjölskrúðugt og fjarri því eins einfalt og á tímum kalda stríðsins. Segja má að Evrópuhugsjónin sé ávöxtur vestrænna lýðræðishugmynda kalda stríðsins. Kínverskum einræðiskapítalisma vex stöðugt ásmegin. Í Bretlandi og Bandaríkjunum hafa hugmyndir um frjáls viðskipti færst frá fjölþjóðasamvinnu til tvíhliða samninga þar sem þeir sterku hafa jafnan undirtökin. Þetta er varhugaverð þróun fyrir smærri ríki þar sem almennt er talið að þau njóti skjóls frá ægivaldi stærri ríkja innan vébanda fjölþjóðlegrar samvinnu. Loks má nefna þjóðernispólitískar hugmyndir sem birtast í ólíkum myndum frá einu ríki til annars, hvort sem litið er til Evrópu, Rússlands eða Bandaríkjanna, það er víða. Til viðbótar gætir víða vaxandi trúarbragðatogstreitu. Þessir straumar hafa einnig borist til Íslands og er því brýnt að kortleggja stöðuna og hagsmuni okkar með það fyrir augum að tryggja að staða Íslands í fjölþjóðasamstarfi verði ekki nýtt sem skiptimynt í innanlandspólitík. Utanríkispólitísk staða landsins mótaðist á árum kalda stríðsins og er nær óbreytt. Spurningin er þessi: Hefur heimsmyndin ekki breyst svo mikið á undanförnum árum að segja megi að við stöndum enn á ný á krossgötum? Er það ekki tilefni til þess að endurmeta hvernig við tryggjum pólitískt skjól og efnahagslega hagsmuni landsins best þegar horft er til framtíðar? Nefna má nokkur álitaefni í þessu sambandi: 1. Þegar gjaldmiðillinn hrundi og bankarnir féllu 2008 kom í ljós að Ísland átti lítið skjól. Afstaða Norðurlanda mótaðist af afstöðu annarra, eins og Evrópusambandsins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við vorum ekki fullgildir aðilar að Evrópusambandinu þrátt fyrir aðild að innri markaðnum og sóttum því ekki pólitískan styrk þangað. Öfugt við reynslu kaldastríðsáranna höfðu Bandaríkin skellt í lás. Atlantshafsbandalagið var ekki sá pólitíski bakhjarl sem það hafði til að mynda verið í þorskastríðunum. Þetta vekur þá spurningu hvort Ísland þurfi ekki í ljósi breytinga að huga að frekara pólitísku skjóli. 2. Kína verður forysturíki heimsins á næstu áratugum. Ísland þarf því eins og aðrar þjóðir að eiga mikil og góð samskipti við Kínverja. Ólík hugmyndafræði skapar þó augljósar hættur í því efni. Rétt er að minna á í því sambandi að Sovétviðskiptin á fyrri hluta kaldastríðsáranna hefðu ekki verið möguleg án verulegra pólitískra áhrifa Sovétríkjanna á íslensk málefni nema vegna þess pólitíska skjóls sem aðildin að Atlantshafsbandalaginu veitti. Í tímans rás hefur pólitískt skjól Evrópuríkja á hinn bóginn í auknum mæli færst frá Atlantshafsbandalaginu til Evrópusambandsins. Mikilvægt er að svara þeirri spurningu hvort öflugri eða dýpri fjölþjóðleg samvinna geti styrkt stöðu Íslands í samskiptum við Kína og önnur voldug ríki. Þetta verðum við að skoða vel. 3. Eftir að Ísland tók upp sjálfbæra fiskveiðistjórn eiga hagsveiflur í minna mæli en áður rætur að rekja til sjávarútvegsins. Þær eru í ríkari mæli tengdar við sveiflur lítils gjaldmiðils. Spurningar um að leita meiri stöðugleika í evrópska myntbandalaginu hafa því verið áleitnar. Í því sambandi má benda á að tenging dönsku krónunnar við evru hefur verið ein helsta forsenda fyrir stöðugleika og hagvexti hjá frændum okkar í Færeyjum. Einnig hefur verið nefnt að erfitt verði að jafna það misrétti sem við búum við þar sem sumir geta staðið utan krónuhagkerfisins en aðrir ekki nema með mynt sem gjaldgeng er í milliríkjaviðskiptum. Þessi aðstöðumunur hefur leitt til aukinnar eignamisskiptingar. Ísland hefur tvívegis verið aðili að fjölþjóðlegu gjaldmiðlasamstarfi, fyrst að norræna myntbandalaginu og síðar Bretton Woods-samstarfinu. Báðum tímabilum fylgdi góður hagvöxtur, nýsköpun og erlend fjárfesting. 4. Loftslagsmálin eru nú eitt helsta hagsmunamál Íslands hvort heldur er litið til efnahags eða öryggis. Þar er engin þjóð eyland og allur árangur kominn undir alþjóðlegri samvinnu. Bandaríkin hafa fjarlægst fjölþjóðasamstarf á þessu sviði en Evrópusambandið náð markverðum árangri. Þá hafa Bandaríkin lamað starf Norðurskautsráðsins í loftslagsmálum á sama tíma og Ísland fer þar með formennsku. Ólíklegt má telja að árangur náist í loftslagsmálum án fjölþjóðlegs samstarfs. Mikilvægt er því að leita svara við þeirri spurningu hvernig Ísland geti best tekist á við loftslagsmálin í fjölþjóðlegu samstarfi. 5. Í heimi alþjóðavæðingar hafa fjölþjóðafyrirtæki vaxið svo hratt að ítök þeirra og áhrif ógna á marga lund fullveldi þjóða, stórra sem smárra. Evrópusambandið hefur náð lengra en önnur fjölþjóðasamtök í því að rétta hlut þjóðríkjanna gagnvart fyrirtækjasamsteypum á heimsvísu. Þá má m.a. nefna hvernig samskiptin hafa verið við Google, Apple og fleiri stór fyrirtæki sem ekkert eitt ríki getur í raun verið að kljást við. 6. Vegna stærðar sinnar verða áhrif Íslands á alþjóðavettvangi alltaf takmörkuð. Aðildin að Atlantshafsbandalaginu, Fríverslunarsamtökum Evrópu og Norðurlandaráði hefur á hinn bóginn sýnt að áhrif Íslands eru meiri þegar það á sæti við borðið. Með aðildinni að innri markaði Evrópusambandsins tökum við upp evrópska löggjöf sem er ráðandi á öllum sviðum þjóðarbúskaparins. Spyrja má hvort það myndi styrkja pólitískt skjól landsins í Evrópu og auka áhrif þess ef Íslendingar gerðust aðilar að Evrópusambandinu og sætu þar við sama borð og bandalagsþjóðir. Virðulegi forseti. Álitaefnin eru hvergi nærri tæmandi talin með þessu. Og jafnframt þarf að hafa í huga að á hverjum tíma er nauðsynlegt að vega og meta heildarávinning á móti neikvæðum þáttum þegar álitaefni um ný skref í fjölþjóðasamstarfi eru til skoðunar. En kjarni málsins er sá að svara þarf þeirri spurningu hvort breytt heimsmynd og álitaefni af því tagi sem hér eru nefnd gefi tilefni til að finna nýjar leiðir til að tryggja hagsmuni Íslands og það pólitíska skjól sem landinu er nauðsynlegt, eins og öðrum þjóðum. Komist menn að þeirri niðurstöðu að æskilegt sé að treysta stöðu landsins í alþjóðlegu samhengi með því að stíga ný skref þarf að skoða hvaða kostir eru vænlegastir til að mæta þeim álitaefnum sem uppi eru og þeim áskorunum sem við blasa. Tvær leiðir virðast blasa við. Önnur byggist einkum á tvíhliða samstarfi og samningum. Hin er framhald og möguleg dýpkun á því fjölþjóðasamstarfi sem við eigum nú aðild að. Fyrri kosturinn myndi leiða til þess að við tækjum upp þéttara samband við Bretland og Bandaríkin og fylgdum þeim eftir í gerð tvíhliða fríverslunarsamninga. Þeir eru jafnan mun grynnri og umfangsminni en löggjöfin sem mótar innri markað Evrópu. Ef menn kysu að fara þessa leið með því að yfirgefa innri markaðinn eins og Bretar yrði það gífurlega stórt skref sem myndi hafa grundvallarbreytingar í för með sér og mikla röskun í atvinnu- og viðskiptalífi. Seinni kosturinn er að stíga skrefið frá aukaaðild að Evrópusambandinu án áhrifa, sem segja má að innri markaðurinn og aðildin að Schengen-samstarfinu feli í sér, að fullri aðild með sæti við borðið og þeim áhrifum sem það veitir. Það yrði minna skref en stigið var með aðildinni að innri markaðnum fyrir tilstilli samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Þegar Ísland stóð á krossgötum undir lok fjórða áratugar 20. aldar áttu menn erfitt með að velja á milli þeirra tveggja kosta sem við blöstu. Þess vegna vildu menn halda öllu óbreyttu þrátt fyrir breytta heimsmynd. Í raun var það hernám Breta sem knúði á um að afstaða var tekin. Í dag sýnist breytt heimsmynd líka sýna val á milli tveggja leiða. Við ríkjandi aðstæður mun á hinn bóginn enginn þrýstingur utan að knýja á um slíkt val og allra síst mun ríkisstjórnin sýna frumkvæði. En margt bendir, eigi að síður, til þess að það sé jafn óraunhæft nú og þá að velja ekki tiltekna leið til þess að skapa Íslandi pólitískt skjól og tryggja menningarlega og efnahagslega hagsmuni þess. Að fylgja Bretum og Bandaríkjamönnum á leið tvíhliða samninga þarf ekki að þýða að við getum ekki átt góð samskipti við Evrópu. Á sama hátt mun full aðild að Evrópusambandinu ekki þrengja kosti landsins til þess að halda áfram góðum samskiptum við Breta og Bandaríkin. Spurningin er einungis sú hvor leiðin nær betur þeim heildarmarkmiðum sem sett eru. Árið 2018 samþykkti Alþingi að fela utanríkisráðherra að skipa nefnd til þess að meta ávinninginn af aðild Íslands að innri markaði Evrópusambandsins, meta fortíðina. Það var mikilvæg ákvörðun. Sú vinna fór fram undir öruggri forystu Björns Bjarnasonar, fyrrverandi ráðherra. Niðurstaðan varpaði ljósi á gífurlega mikilvæga hagsmuni Íslands. Flutningsmenn telja brýnt að skoða og meta áskoranir framtíðarinnar í ljósi breyttrar heimsmyndar og margvíslegra nýrra verkefna, sem ég hef minnst á hér, sem Ísland þarf að takast á við á næstu árum. Það eru ekki hagsmunir Íslands að við gerum það ein eða í gegnum tvíhliða samninga við stærri ríki sem í raun ráða þá hvert Ísland fer. Engu að síður þurfum við að kortleggja þetta og við verðum að gera það með víðtæku samstarfi og reyna að átta okkur á hvar hagsmunum Íslands er best borgið. Stefna Viðreisnar er skýr. Við viljum klára aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir prýðisræðu, yfirgripsmikla og á köflum ágætissöguyfirlit. En það var eitt sem vakti athygli mína, og mig langaði bara að óska eftir því að hv. þingmaður staðfesti að ég hefði heyrt það rétt, þ.e. að þingmaðurinn meti það sem svo að það sé minna skref í dag að gerast fullgildur aðili að Evrópusambandinu úr þeirri stöðu sem við erum í núna en það var á sínum tíma að gerast aðili að EES-samningnum. Það er bara þetta, hvort ég skildi þennan hluta ræðunnar rétt, að þingmaðurinn meti það sem svo að það sé minna skref að gerast fullgildir aðilar að Evrópusambandinu frá núverandi stöðu okkar en það var að gerast aðili að EES-samningnum á sínum tíma. Af því að ég veit að hv. þingmaður mun hafa smátíma til að svara viðbótarspurningu: Metur hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir það sem svo að Grikkir, svo að ég taki dæmi, hafi haft mikið skjól af Evrópusambandinu í efnahagsþrengingum sínum?

Virðulegi forseti. Ég met það þannig, og það er kannski hluti af því að við þurfum að kortleggja þetta, í ljósi sögunnar, í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum af EES-samningnum, þessarar góðu reynslu - þetta var gríðarlega mikilvægt skref, framsýni á sínum tíma - að þegar við erum orðin fullgildir aðilar að innri markaðnum sé það í raun minna skref að verða fullur aðili. Að sjálfsögðu tengjast þessu stór ágreiningsefni í landbúnaði og sjávarútvegi en við sjáum það til að mynda að finnskir bændur, sem voru með einhverjar skrúplur út af aðildinni og inngöngu í Evrópusambandið, sjá nú hag sínum betur borgið innan Evrópusambandsins. Ég tel að tækifæri felist í því fyrir bændur að verða aðilar að Evrópusambandinu. Varðandi sjávarútveginn liggur það alveg ljóst fyrir að miðað við þær reglur og þau viðmið sem gilda innan Evrópusambandsins munum við hafa yfirráð yfir auðlindum okkar og fara eftir þeirri reglu sem gildir í Evrópusambandinu, þ.e. að við stjórnum því á grunni hlutfallslegs stöðugleika hvað er veitt hér og hverjir veiða og hér hefur enginn veiðireynslu aðrir en Íslendingar á síðustu árum. En þetta gætum við náttúrlega leitt í ljós með því að fullklára aðildarviðræðurnar og klára samninginn og leyfa þjóðinni að velja. Ég held að það skipti mjög miklu máli. Þjóðin fékk að kjósa um Icesave o.fl., fékk að velja. Þjóðin fékk upplýsingar á sitt borð. Ég held að það sé nákvæmlega það sama með það að klára aðildarviðræðurnar að Evrópusambandinu að þjóðin verði upplýst, að hún sjái hvað er í boði. Það er ekki þannig að allir aðildarsamningar við Evrópusambandið séu bara „copy/paste“, síður en svo. Og talandi um Grikkland þá er það mjög mikið heimatilbúinn vandi. Við vitum alveg að Grikkir allt að því lugu sig inn í evruna og þar þurfi stjórnkerfið að taka á. Það tekur tíma. Þetta hefur verið erfitt en hefur verið í samvinnu við Evrópusambandið og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. En ég hef trú á því að Grikkir komi sér upp úr kreppunni alveg eins og Írar. Írar er miklu líkari okkur og Lúxemborgarar eru 400.000, Maltverjar eru 400.000 og þar ganga hlutirnir ljómandi vel. Við ættum að líta til smáríkja innan Evrópusambandsins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Í fyrsta lagi er það auðvitað þannig að reglan um hlutfallslegan stöðugleika hvað sjávarútvegsmálin varðar er jafn umbreytanleg og margar aðrar reglur Evrópuverksins alls. Í henni einni og sér upplifi ég ekki mikla festu eða ró. En mig langaði til að nota seinna andsvar mitt til að spyrja mjög afmarkaðrar spurningar. Ræða hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur var prýðisgóð en mér þótti hún fara eins og köttur í kringum heitan graut og forðast að segja það sem ég held að hún hugsi, að hún vilji ganga í Evrópusambandið eins og það er. Hv. þingmaður kom inn á það að henni hugnaðist ekki aukin áhersla á tvíhliða samninga frá því sem nú er. Undir lok ræðunnar kom hún inn á það að hún sæi fyrir sér að dýpka þyrfti þetta samstarf og klára aðildarviðræðurnar. En það er eitt af því góða við kommissara Evrópusambandsins að þeir tala nokkuð skýrt í þessum efnum, að aðlögunarviðræður gangi einmitt út á það fyrst og fremst - auðvitað eru engir tveir aðlögunarsamningar eins - hvernig menn ætla að aðlaga sig regluverki Evrópusambandsins. Mig langar bara að spyrja þessarar einu spurningar: Vill hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir að Ísland gangi í Evrópusambandið eins og það er núna?

Virðulegi forseti. Það er einmitt það sem þessi tillaga gengur út á, að draga annars vegar fram hagsmunina í gegnum tvíhliða samninga, sem að mínu mati mun ekki veita Íslandi það skjól sem þarf, við munum bara verða undirsátar Breta og Bandaríkjamanna, eða fara í fjölþjóðlegt samstarf og fjölþjóðlegt skjól. Ég var að reyna að draga það fram að hvert það skref sem við Íslendingar höfum stigið og verið fullir þátttakendur í með sæti við borðið hefur gagnast okkur. Það voru hér úrtölumenn sem börðu þetta hús 1949 sem vildu ekki að Ísland gengi í NATO. Við vorum sannfærð um að það var rétt skref. Það var rétt skref, þrátt fyrir að við værum herlaus þjóð, þrátt fyrir að við værum smáþjóð, að vera með sæti við borðið, að það þýddi eitthvað að vera með sæti við borðið. Það sama gilti með EFTA og það sama gilti í raun með það að vera síðan aðili með EFTA-þjóðunum, fyrir utan Sviss, að Evrópska efnahagssvæðinu. Þannig að: Já, sagan sýnir, þessi hagvöxtur og þessi velsæld og að Ísland skipi sér í sveit með forysturíkjum þegar kemur að ýmsum þáttum, að alþjóðlegt og fjölþjóðlegt samstarf hefur skilað okkur betra samfélagi. En við erum á krossgötum og það er það sem ég er að draga fram. Þessi ríkisstjórn, og væntanlega Miðflokkurinn ekki heldur, vill alls ekki snerta á þessu máli. Það má ekki ræða þau. Það er ekkert frumkvæði í því að kortleggja hvaða leið við eigum að fara. Við í Viðreisn teljum að rétt sé að klára aðildarviðræðurnar og verða fullir þátttakendur. Það er ekki bara efnahagslega rétt, það er ekki bara menningarlega rétt. Eigum við að tala um mannréttindi? Eigum við að tala um stóru myndina, um frelsið sem felst í því að vera lítið ríki sem er betur tryggt í glímunni við stóru risana, hvort sem það eru stærri ríki eða stór fjölþjóðleg fyrirtæki? Já, þannig að að öllu óbreyttu, miðað við allt og allt, tel ég rétt að við klárum aðildarviðræðurnar og leyfum þjóðinni að kjósa um Evrópusambandið. Það er stefna Viðreisnar að ganga í Evrópusambandið ef það skyldi koma Miðflokknum á óvart. Þetta er náttúrlega það dásamlega við þetta, virðulegur forseti, að við ræðum allt of lítið um utanríkismál, um þessi prinsippmál. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að við eigum vonandi bráðum samtal um þetta mál hér. Frumkvæðið verður greinilega að koma frá okkur í Viðreisn.

Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörk.

Herra forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um kolefnismerkingu á kjötvörur og garðyrkjuafurðir til manneldis. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Elvar Eyvindsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigurður Páll Jónsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að beita sér fyrir því að teknar verði upp upprunamerkingar á kjötvörur með skýrari hætti en nú er, þar sem m.a. komi fram upplýsingar um kolefnisspor vegna flutnings viðkomandi vöru, sem og á garðyrkjuafurðir til manneldis. Ráðherra geri Alþingi grein fyrir stöðu málsins fyrir lok apríl 2020.“ Nú er það svo, herra forseti, að þessi dagsetning er kannski fullknöpp. Ég geri ráð fyrir að nefndin sem fær málið hafi kannski örlítið rýmri tíma. Í greinargerð með tillögunni kemur eftirfarandi fram: „Tillagan var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi og er nú lögð fram aftur með nokkrum breytingum með hliðsjón af þeim umsögnum sem bárust um málið. Í október 2018 kom út skýrsla milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem varpar ljósi á þær miklu áskoranir sem mannkynið stendur frammi fyrir í loftslagsmálum. Þar kemur fram að bregðast þurfi við loftslagsbreytingum strax og vinna markvisst að því að afstýra því að meðalhiti á jörðinni hækki um meira en 1,5°C með hörmulegum afleiðingum fyrir lífríkið. Ljóst er því að öll ríki þurfa að bregðast við af krafti og það strax. Umhverfis- og auðlindaráðherra hefur lagt fram aðgerðaáætlun í loftslagsmálum 2018–2030 en markmiðið með henni er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og stuðla að aukinni kolefnisbindingu þannig að Ísland geti staðið við markmið Parísarsamningsins til 2030 og markmið ríkisstjórnarinnar um kolefnishlutleysi árið 2040. Stefnan er metnaðarfull en betur má ef duga skal og nauðsynlegt að skoða alla kosti við að minnka kolefnissporið. Kjötvörur eru fluttar hingað hvaðanæva úr heiminum með tilheyrandi umhverfisáhrifum. Ljóst er að kolefnisspor kjöts sem flutt er t.d. frá Nýja-Sjálandi er mun stærra en kjöts sem er flutt í búðir frá framleiðendum innan lands. Á síðari árum hafa kröfur neytenda um upplýsingar um vöru stóraukist, t.d. um innihald vöru og uppruna hennar. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að neytendur fái upplýsingar um kolefnisspor vörunnar, þ.e. hve mikil loftslagsáhrif framleiðsla og flutningur á viðkomandi vöru hefur haft. Þar með getur neytandi tekið upplýsta ákvörðun og valið umhverfisvænni kost kjósi hann svo. Flutningsmenn benda á að ein af aðgerðum í aðgerðaáætlun dönsku ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum er að hefja vitundarvakningu meðal fólks um áhrif matvælaframleiðslu á loftslag. Í því felst að matvæli verða merkt með límmiða þar sem fram koma áhrif vörunnar á loftslagið. Þá hafa skráningarfyrirtæki í Svíþjóð í samstarfi við sænsku bændasamtökin búið til merkingarkerfi fyrir matvörur sem sýnir hvaða áhrif framleiðslan hefur haft á loftslag.“ Svo mörg voru þau orð, herra forseti. Legg ég til að tillögu þessari verði vísað til hv. atvinnuveganefndar.

Virðulegi forseti. Mig langar til að þakka fyrir þessa þingsályktunartillögu aftur en hún kom fram á 149. þingi eins og áður var sagt. Það komu nokkrar umsagnir fram þegar tillagan var lögð fram síðast og er búið að breyta henni aðeins, t.d. að bæta við garðyrkjuafurðum og líka að tiltaka það að m.a. komi fram upplýsingar um kolefnisspor vegna flutnings viðkomandi vöru. Það er mikilvægt að það standi einmitt „m.a.“ því ef það kæmu bara fram upplýsingar um kolefnisspor flutninganna væri það náttúrlega mjög villandi. Mjög mikilvægir tveir stafir, m.a. Mig langaði til þess að fræðast aðeins hjá flutningsmanni um þær umsagnir sem komu og vöktu athygli á vissum halla í kolefnisfótspori innfluttrar vöru og íslenskrar framleiðslu. Það kom t.d. fram í útvarpinu í morgun þar sem var talað um kolefnisfótspor vegna flutninga að það væri mismunandi eftir því hvaða vöru væri verið að flytja inn, endingartíma hennar og þess háttar, en það væri kannski á bilinu 1–5% af kolefnisfótsporinu, þ.e. flutningurinn sjálfur væri ekkert gríðarlega stór partur sem er svolítið áhugavert þegar maður skoðar það þannig. Það getur munað því hvort hann er með flugi eða skipi o.s.frv. Með tilliti til þess þá sé ég ekki alveg, fyrir utan kannski garðyrkjuafurðirnar, miðað við umsagnir frá því síðast, hvað fleira það var sem hafði áhrif á breytingar í tillögunni núna.

Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir hans spurningar. Það komu t.d. athugasemdir frá Neytendasamtökunum og eins og kemur fram í greinargerðinni sem fylgir þá miðar þessi tillaga m.a., svo að við höldum okkur við þá skammstöfun, að því að neytendur geti tekið upplýstari ákvörðun og valið í samræmi við sína lífssýn, ef maður getur orðað það sem svo. Þingmaðurinn fór að velta fyrir sér prósentum sem ég náði ekki alveg hvaðan komu og hverjar voru en afleiðan af þeim vangaveltum var að hann ýjaði að því að menn væru að komast á þá skoðun að flutningurinn per se væri ekki eins stór hluti af málinu eins og kannski sumir álitu. En þess vegna stendur hér það sem þingmaðurinn vék að áðan, m.a., hann er engu að síður mjög stór hluti. Það gefur eiginlega augaleið að nýsjálenskt lambalæri, hvort heldur sem það kemur með flugi eða skipi, hefur alla vega flutningsspor og lambalæri frá Öxarfirði sem neytt er á Húsavík hefur augljóslega styttra flutningsspor. Þar fyrir utan er íslenskur landbúnaður núna, ásamt þjóðinni allri, að horfa fram á væntanleg orkuskipti sem mun breyta þessum prósentum. Íslenskur landbúnaður á nefnilega stórkostleg tækifæri í orkuskiptunum. Menn hafa í gegnum tíðina vísað til þess að íslenskur landbúnaður 

Virðulegi forseti. Ég sé enn þá meiri tækifæri í íslenskum landbúnaði í framtíðarumhverfi kjötræktar, ef ég má minnast aðeins á það. En það er tvennt annað sem mig langar að spyrja hv. flutningsmann um. Annars vegar fjallaði hann um merkingarkerfi fyrir matvörur og ég velti fyrir mér hvort það væri hægt að samtvinna það við endurvinnslu því að matvörurnar eru yfirleitt settar í einhvers konar umbúðir sem eru líka með ákveðið kolefnisspor og endurvinnsluspor, þ.e. það væri merkingarkerfi fyrir kolefnisspor og endurvinnslu af því að það er oft ekkert algerlega augljóst hvernig á að endurvinna þær umbúðir sem fylgja t.d. með matvöru. Hitt er að flutningsmaður lagði til að málið færi til hv. atvinnuveganefndar en síðast þegar það var lagt fram fór það til umhverfis- og samgöngunefndar og ef mig misminnir ekki þá komu meira að segja gestir og það voru mjög áhugaverðar umsagnir sem komu þar fram. Mig minnir nokkuð vel að ég hafi hlustað á þær, ég segi þetta eftir minni en ég er nokkuð viss um að málið hafi farið þangað. Ég velti fyrir mér hvort málið ætti ekki heima í umhverfis- og samgöngunefnd.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessar vangaveltur og spurningar. Varðandi endurvinnslu umbúða á matvælum þá er það náttúrlega málefni sem við sem samfélag erum að takast á við. Væntanlega hefur þingmaðurinn kannski haft plastumbúðir í huga. Það er í sjálfu sér, held ég, ekki aðalatriðið í plastumbúðum eða umbúðum almennt um matvæli og endurvinnslumöguleika á þeim, hvort við kaupum inn matvæli í plastumbúðum eða öðrum umbúðum eða flytjum umbúðirnar inn til að pakka matvælum framleiddum hér á landi í, væntanlega í flestum tilfellum frá sömu plastverksmiðjunum eða plastframleiðendunum. Mig langar hins vegar að nefna í þessu sambandi, þó að þingmaðurinn hafi ekki beinlínis komið inn á það, að nú skilst mér að Evrópusambandið sé hreinlega að setja talsverða peninga í að hvetja til aukinnar kjötneyslu, sem mér finnst áhugavert í þessu samhengi. Aftur varðandi endurvinnsluna og já, til hvaða nefndar málið fer: Ég held það væri gaman, hv. þingmaður, og fróðlegt að fá atvinnuveganefnd til að skoða málið núna. Það hafa orðið á því lítils háttar breytingar, eins og þingmaðurinn vék að, við tökum m.a. garðyrkjuframleiðendur með í dæmið núna sem ekki var síðast. En endurvinnsluáskorunin verður til staðar hvort heldur sem 

Forseti telur rétt að upplýsa að síðast þegar þetta dagskrármál var hér til umræðu fór það til atvinnuveganefndar til afgreiðslu.

Frú forseti. Ég hef í sjálfu sér bara eina einfalda spurningu og það er af hverju eingöngu er lagt til að merkt sé kolefnisspor af flutningi. Hv. þingmenn komu svo sem aðeins inn á þetta í fyrri andsvörum en mér fannst það samt ekki alveg koma skýrt fram. Það væri ágætt að heyra afstöðu þingmannsins og framsögumanns þessa ágæta máls til þess hvort ekki væri skynsamlegt að merkja heildarkolefnisspor vörunnar þó að það geti vissulega verið sundurliðað eftir einstökum þáttum, út frá uppruna losunar. Hvers vegna er verið að afmarka þessa merkingu einvörðungu við kolefnisspor vegna flutnings en ekki heildarframleiðsluferils vörunnar?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir spurninguna. Í tillögunni stendur orðrétt: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að beita sér fyrir því að teknar verði upp upprunamerkingar á kjötvörur með skýrari hætti en nú er, þar sem m.a. komi fram upplýsingar um kolefnisspor vegna flutnings …“ Svarið við spurningunni er því: Það er ekki eingöngu lagt til. Hitt sem þingmaðurinn spyr um, hvers vegna ekki að sækja fleiri upplýsingar og hvort ekki sé skynsamlegt að gera það: Jú, ég tel skynsamlegt að gera það þó að þessi þingsályktunartillaga nái ekki svo langt. Ég held að málið í heild sinni muni fá hraðari framgang ef það er tekið í viðráðanlegri skrefum. Og ég óttast ekkert, svo að það komi bara fram hér í þessum ræðustóli vegna umræðu og orðaskipta okkar Björns Levís Gunnarssonar áðan, í landi fullu af hreinni orku til langrar framtíðar litið að það muni ekki líka verða hagstæður samanburður fyrir íslenskan landbúnað þegar orkuskiptin hafa náð fram að ganga í meira en bara rafmagnsbílum og rafhjólum og öðru slíku sem kannski hefur nú náð mestu flugi á höfuðborgarsvæðinu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að horfa á alla virðiskeðjuna í þessu og við þurfum í baráttunni í loftslagsmálum að horfa á alla möguleika til að draga úr losun, ekki aðeins þegar kemur að flutningi. Það er ágætt að hafa það í huga að langstærsti hluti losunar í landbúnaðarframleiðslu, og það á ekkert bara við um Ísland, það á við alls staðar í heiminum, er vegna landnotkunar og vatnsnotkunar og svo vissulega orkunotkunar að einhverju marki eftir því hvernig henni er háttað í hverju framleiðslulandi fyrir sig. Bent hefur verið á að flutningurinn einn og sér svona heilt yfir, kolefnisspor vegna flutnings á einstökum vörum, er u.þ.b. 4% af heildarkolefnisspori vörunnar. Þá eru það ekki einungis landbúnaðarvörur heldur fjölmargt annað sem þar er undir. Kolefnisspor þeirra þegar horft er á alla virðiskeðju framleiðslunnar er langtum meira á framleiðslustigi vörunnar en á flutningsstigi hennar. Þess vegna hefur stundum verið of mikið gert úr vægi flutningsins eins og sér. Það hefur verið bent á það í tilfelli nautakjöts að sennilega er flutningurinn innan við 1% af heildarkolefnislosun á hvert kíló sem framleitt er og flutt. Þess vegna held ég að það sé mikilvægt fyrir okkur hér sem og alls staðar í heiminum þegar við ræðum um aðgerðir gegn loftslagsvánni að við horfum á heildaraðfangakeðjuna og heildarkolefnislosun vegna vörunnar og upplýsum neytendur um þá valkosti sem þeir hafi til þess að draga úr losun en ekki síður að við upplýsum framleiðendurna sjálfa eða gerum þá betur meðvitaða um hvaða aðgerða væri hægt að grípa til.

Herra forseti. Ég tek bara undir með hv. þm. Þorsteini Víglundssyni. Ég tel fulla ástæðu til að skoða heildarvirðiskeðjuna. Kannski var ég bara of hógvær fyrir hv. þingmann. Kannski er tillaga okkar fullhógvær en við erum alveg til í að koma með fleiri. 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þetta mál neitt mikið, ætla aðeins að fylgja einhverjum hugrenningum mínum í sambandi við þessa þingsályktunartillögu sem hefur komið fram núna í nokkuð góðri umræðu og andsvörum. Menn hafa áhuga á þessu máli um kolefnismerkingu og það kom m.a. fram í máli manna í andsvörum hvort það hefði ekki mátt vera eitthvað meira í málinu. En það kom mjög vel fram í svörum hv. þm. Þorgríms Sigmundssonar að hann hefði metið það svo og þeir sem unnu að þessu máli, og sá sem hér stendur er líka einn af flutningsmönnunum, að það væri vænlegra til árangurs að hafa þetta hnitmiðað og frekar einfalt. Það sem ég myndi vilja bæta við í umræðunni um þessi mál er að við Íslendingar myndum geta verið sjálfbærir í matvælaframleiðslu hér heima, að því marki að geta fætt okkur sjálf á eigin framleiðslu á matvælum, m.a. vegna þess að íslenskur matur er náttúrlega frábær vara en ekki síst og kannski aðallega í mínum huga núna vegna öryggissjónarmiða. Við værum sjálfbær í matvælaframleiðslu m.a. vegna loftslagsmála og líka vegna einhvers sem gæti komið upp á í náttúrunni sem yrði þess valdandi að það yrði erfitt með aðdrætti erlendis frá, einhverjar náttúruhamfarir, styrjöld eða eitthvað, og upp kæmi sú staða að við yrðum að vera sjálfum okkur nóg í matvælaframleiðslu, sem ég hef fulla trú á að við getum nú þegar. Í umræðu um svona merkingar kemur líka upp í huga minn hvatning til bænda, bæði í kjötframleiðslu og eins í grænmetisframleiðslu, að selja beint frá býli m.a., þar sem hægt er að sjá uppruna vörunnar. Þá kemur margt upp í hugann eins og leyfi til heimaslátrunar og margt slíkt sem mér finnst vera komin ansi breið sátt um hjá stjórnmálaflokkum. Við þurfum að opna fyrir þann möguleika að það sé hægt að slátra heima þannig að það uppfylli öll lög og reglur. Það hefur verið þannig, af því að þetta er innleiðing Evrópureglugerðar, að við erum svolítið kaþólskari en páfinn í því að fara eftir öllum þeim reglugerðum sem þar eru og verðum svo vör við það þegar við förum erlendis að þar er ekki farið svo grannt eftir því eins og við gerum. Það er í raun og veru annað mál en ég fagna þessari tillögu og ég geri mér vonir um að hún eigi eftir að fá góða umfjöllun í nefndinni og fá umsagnir þannig að ég ætla ekkert að hafa þetta mál lengra að sinni.

Frú forseti. Mig langaði til að koma inn í umræðu um þetta mál um kolefnismerkingu á kjötvörur og garðyrkjuafurðir til manneldis. Mér finnst þetta gott mál. Við leit núna, þegar ég var að fletta upp hvað væri búið að skrifa og gera í þessum málum, datt ég inn á frétt á RÚV um Climathon, þ.e. loftslagsmaraþon, sem var haldið árið 2018 í 110 borgum víðs vegar um heiminn og hér í Reykjavík. Þar var þríþætt áskorun þar sem því var velt upp hvernig ferðaþjónustan gæti orðið vistvænni og sjálfbærari, hvernig meðferð og nýting matvæla í Reykjavík gæti orðið sjálfbærari og svo endurvinnsla og endurnýting. Þetta var haldið í höfuðstöðvum Matís. Þarna var hópur sem fékk verðlaun en hugmynd hans gekk út á að kynna fyrir neytandanum kolefnisspor vörunnar strax í hillunni í versluninni. Það er kannski svolítið það sem þetta mál gengur út á, að þegar við kaupum eitthvað þá sjáum við innihald vörunnar, uppruna hennar og líka m.a. kolefnisspor. Ég hef ekki frétt af því neitt meira hvernig þetta verkefni hefur þróast en þau voru með hugmyndir um að búa til algrím og það kæmi fram á kvittun næst verðinu hvert kolefnissporið væri. Mér fannst þetta áhugavert, þau gerðu ráð fyrir því að koma þessu kerfi í notkun sem allra fyrst eða alla vega á næstu mánuðum. Í ljósi þessarar umræðu mun ég koma til með að kíkja eftir því hvað hefur orðið um þetta skemmtilega verkefni. Ég ætla svo sem ekki að tala mikið í þessu máli en ég tek undir það að við þurfum að vera sjálfbær í matvælaframleiðslu, alveg sama hvað. Sannarlega getum við staðið frammi fyrir því að landið okkar lokast af og þá getur þetta skipt máli eins og hv. þingmaður hér á undan nefndi. Það sem mér finnst við þurfa að horfa til og félagi minn, Ari Trausti Guðmundsson, hefur skrifað um og er að finna í grein á Kjarnanum og ég tek undir, er að við getum ekki bara horft til fjárhagslegrar hagræðingar þegar við veltum fyrir okkur því sem snýr m.a. að framleiðslu og dreifingu innan lands. Þetta þarf að tvinnast saman við byggðastefnu. Við höfum kannski undanfarin ár verið svolítið mikið í því að þjappa saman fyrirtækjum og gera framleiðslu stóra og mikla í staðinn fyrir einmitt að fjölga og dreifa fyrirtækjum þannig að við getum sem víðast keypt matvöru eftir vigt og í góðum og vistvænum umbúðum. Við erum með minnsta kolefnissporið, eins og hv. framsögumaður nefndi hér, ef við kaupum vöruna sem næst þeim sem framleiðir. Við erum líka væntanlega um leið að minnka matarsóun ef við getum keypt það sem okkur hentar hverju sinni en ekki endilega í stærri umbúðum eða eitthvað sem er búið að flytja landa á milli eða landshorna á milli ef svo ber undir. Þá ýtum við undir þessa sjálfbærni sem við erum gjarnan að vitna til. Við þekkjum auðvitað öll þessa umhverfisvitund sem hefur sem betur fer vaknað upp hjá landanum og við þurfum að hafa þegar við kaupum okkur til matar. Um leið kemur þessi umræða að vita hvaðan varan kemur. Við vorum hér fyrr í dag að tala um tillögu um upprunamerkingu vara frá Palestínu, sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir er fyrsti flutningsmaður að, og þetta er eitthvað sem ég held að mjög margir séu meðvitaðir um og vilja geta valið, þegar þeir kaupa vöru, hvort sem það er út frá kolefnisspori eða uppruna eða hvað það nú er sem er þar undir. Það má líka í sjálfu sér segja að ef við myndum gera kröfu um upprunamerkingar á vörum og mér dettur t.d. í hug kjúklingur. Það eru margir framleiðendur á Íslandi sem hafa gjarnan mynd á umbúðum af þeim sem framleiða, frá hvaða búi varan kemur o.s.frv. Ég held að þetta skipti allt máli og ég held að það ýti líka undir það hjá framleiðendum að búa til enn þá betri vöru og ekki síður að stunda nýsköpun, búa til eitthvað sem verður þess valdandi að maður velur frekar þá vöru en einhverja aðra, þegar maður veit hvaðan hlutirnir koma. Ég segi það bara fyrir mig að þegar maður kemst á bragðið og finnur einhvern framleiðanda, beint frá býli eða hvað það nú er, sem gerir góða vöru, þá hef ég a.m.k. haft tilhneigingu til að sækja í hana aftur og velja hana frekar en að kaupa eitthvað pakkað úti í búð þar sem eru oft bara lágmarksupplýsingar. Það er alls ekki alltaf þannig að varan sé eins vel merkt og maður myndi vilja. Okkar framleiðendur í kjötframleiðslu t.d. eða fiskframleiðslu merkja sannarlega vörurnar sínar ágætlega en ég held að það gæti verið betra. Einn félagi minn hefur nú hvatt til þess að verðið verði líka brotið niður mjög ítarlega, þó að ég sjái það ekki alveg fyrir mér í framkvæmd, hversu mikill hluti verðsins er frá heildsala, af því það er nú gjarnan talað um að bændur fái lítið fyrir sína vöru, milliliðurinn sé að leggja á, hvort sem það er heildsala eða verslun, og síðan hvað fari til ríkisins. Það væri áhugavert að sjá þessa hluti á vörunni. Verið er að smíða matvælastefnu sem er í yfirlestri núna, drögin, stefnan er klár í sjálfu sér nema hún er í yfirlestri. Ég vonast til að við sjáum hana fljótlega af því að við þurfum að velta þessu fyrir okkur, t.d. sjálfbærniviðmiðum sem við tölum svo gjarnan um. Á að taka tillit til ferlisins frá upphafi til enda? Erum við að tala um frá frumframleiðslu og alveg til neytanda? Hvað meinum við með sjálfbærni vöru? Hvernig viljum við sjá þessa stefnu? Þetta er eitt af því sem við þurfum að velta upp. Eða hvort við viljum bara það sem er kannski verið að velta fyrir sér í þessari tillögu þó að það hafi komið fram í máli hv. framsögumanns að áherslan er á kolefnissporið en það er sannarlega verið að tala um aðra hluti líka. En eins og ég sagði áðan finnst mér sjálfri að þegar við hugsum um þetta og þær mælieiningar sem við notum þá eigi ekki bara að horfa á það fjárhagslega, hvorki fyrir neytandann né framleiðandann, heldur eigum við að horfa á vistspor. Framtíðin eða beinlínis nútíðin segir að við þurfum að horfa á vistspor. Loftslagsmálin eru þess eðlis að við getum ekki leyft okkur að láta þau vera í seinni sætum. Við þurfum að taka þau og setja þau fremst. En af því að við getum ekki framleitt allt og við viljum hafa fjölbreytni í vörum og flytjum þar af leiðandi alltaf eitthvað inn, ég sé það nú ekki verða öðruvísi - ef við horfum til okkar framleiðslu og hvenær við getum bætt við og aukið og gert betur með tilliti til þessara hluta - þá getum við hagað innflutningi með öðrum hætti, árstíðabundnum t.d., þegar um langan veg er að fara, hvort sem það er frá suðurhvelinu eða hvað það nú er. Við séum ekki endilega að flytja inn vörur á þeim árstíma sem við ættum að geta framleitt hérna heima en meira af. Auðvitað vill neytandinn kaupa góða vöru en hann vill líka hafa sanngjarnt verð og þá þurfum við að horfa til þessa og ég myndi vilja sjá vistspor vörunnar í búðinni og við tökum mið af þeirri loftslagsvá sem við stöndum frammi fyrir en ekki bara verðinu. Við vitum það alveg að samkeppnin ein og sér tryggir ekki hvort vörur séu góðar, hvort þær séu sjálfbærar og vistvænar eða hvort kolefnissporið sé minna eða meira. Það eru aðrir hlutir sem þar eru undir, ekki síst í ljósi hækkandi hitastigs og þeirrar loftslagsvár sem við stöndum frammi fyrir. Mér finnst hugsunin í þessu máli góð og ég vona að við berum gæfu til, hvort sem þetta mál verður samþykkt eða ekki, að feta þessa leið í merkingu matvæla.

Frú forseti. Ég ætla ekki að hafa langt mál um þessa tillögu enda er hún til þess að gera einföld og hefur verið flutt hér áður. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að láta vinna heildstæða úttekt á löggjöf og regluverki hér á landi með hliðsjón af áhrifum á virka samkeppni á markaði. Við vinnuna verði leitað eftir samstarfi við Efnahags- og framfarastofnunina. Heimilt verði að skipta úttektinni í áfanga en henni skuli að fullu lokið fyrir árslok 2022.“ Tillagan var flutt áður á 149. löggjafarþingi og er nú lögð fram að nýju óbreytt. Rétt er að geta þess að þegar er yfirstandandi úttekt sem þessi af hálfu atvinnuvegaráðuneytisins hvað varðar starfsumhverfi ferðaþjónustu og byggingariðnaðar, ef ég man rétt, og er mjög jákvætt að sjá stjórnvöld stíga þessi skref. En hér er lagt til að gengið verði lengra og allt regluverkið endurskoðað með þessi markmið að leiðarljósi. Það má benda á fjölda ríkja sem hafa gert þetta. Ástralir þykja hvað fremstir á þessu sviði, hafa markvisst undanfarna tvo áratugi hið minnsta gert reglulega úttekt á regluverki sínu til þess einmitt að ryðja samkeppnishindrunum úr vegi og telja sig geta rakið a.m.k. 0,5–1% hagvaxtarauka á ári hverju á þessu tímabili til þeirra aðgerða einna og sér, þ.e. að hafa aukið samkeppni á markaði heima fyrir. Hér á landi er því miður oft eins og samkeppni sé litin hornauga. Við erum með sérstakar undanþágur frá samkeppnislögum þegar kemur t.d. að landbúnaðarvörum. Oft er deilt mjög á samkeppnisumhverfi og vissulega er það svo að við erum lítill markaður og með einkenni fákeppni á mörgum vöru- og þjónustumörkuðum hér á landi. En það er samt svo, og kemur ágætlega fram í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu, að grundvallarmunur er á verðlagsþróun þeirra vara sem eru í virkri samkeppni hér á landi og þeirra vara sem búa við einokun eða hreina undanþágu frá samkeppni. Það kemur m.a. ágætlega fram á mynd 3 í greinargerðinni, sem sýnir verðbreytingar nokkurra vöruflokka frá 1997 yfir mjög langt tímabil, meðalhækkun þessara vara á ári. Þar kemur m.a. fram að föt og skór sem eru innflutt vara í óheftri samkeppni og símaþjónusta, sem reyndar var losuð úr samkeppnishömlum á þessu tímabili, hafa hækkað langminnst á þessu viðmiðunartímabili, að jafnaði um eða innan við 1% á ári á sama tíma og þjónustuflokkar eins og t.d. póstur eða póstþjónusta, sem lengst af þessu tímabili hefur verið háð einokun hins opinbera eða einkarétti, og akstur leigubifreiða hafa hækkað umtalsvert meira eða á bilinu 6–7% að jafnaði á ári og uppsöfnuð hækkun yfir þetta langa viðmiðunartímabil, liðlega 20 ára tímabil, er þá t.d. í tilfelli póstþjónustu, og eru þá ekki síðustu hækkanir meðtaldar, rúmlega 300% hækkun á röskum tveimur áratugum á sama tíma og símaþjónusta hefur hækkað óverulega yfir þetta heildartímabil. Það sýnir sig að það á ekkert síður við hér á landi en annars staðar að samkeppni skilar árangri, skilar ávinningi fyrir neytendur sem er auðvitað það sem á endanum skiptir langmestu máli. Ég held að við eigum fjölmörg tækifæri til að efla hér samkeppnismarkaði og ryðja óþarfa samkeppnishindrunum úr vegi. Oft og tíðum er verið að leggja stein í götu nýrra fyrirtækja með óþarfa regluverki og gera það óþarflega flókið að stofna eða hefja rekstur á viðkomandi mörkuðum. Hér hefur verið talað um raforkumarkaðinn. Í langri umræðu síðasta vor var m.a. bent á að samkeppnisumhverfi þessa markaðar væri enn fjarri því fullkomið og mætti ýmislegt gera til að bæta þar úr. Þess vegna held ég að tillagan myndi skila miklum ávinningi næði hún fram að ganga og íslensk stjórnvöld réðust í endurskoðun á laga- og regluverki með þessum hætti. Ég vona svo sannarlega að þessi tillaga hljóti góðan hljómgrunn í þinginu og þeirri nefnd sem fær hana til umfjöllunar. Ég vonast til þess að hún komist hér til síðari umræðu þegar nálgast vor. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, ég hlakka bara til að takast á við umræðuna hér í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir framsöguna. Í texta þingsályktunartillögunnar segir, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að láta vinna heildstæða úttekt á löggjöf og regluverki hér á landi með hliðsjón af áhrifum á virka samkeppni á markaði.“ Þetta hljómar alveg ágætlega en við í Miðflokknum höfum ýtt úr vör verkefni innan húss hjá okkur sem við höfum fengið mikil viðbrögð við sem við höfum kallað „Báknið burt“. Úttektin á ferðaþjónustunni og byggingarmarkaðnum - ég skildi það þannig, það má vera að það sé misminni hjá mér, að það væri úttekt á regluverkinu til einföldunar þess, það væri ekki sérstakur fókus á samkeppnishlutann per se. Mig langar því að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort það sé samkeppnisatriðið sem þingmaðurinn álíti kjarnaatriðið í þessu eða einföldun regluverksins, sem má þá hengja á hattinn „Báknið burt“, ef svo má segja. Þingmaðurinn kom inn á það í ræðu sinni, flækjustig í tæknilegum útfærslum og fleira slíkt, en mig langar til að heyra það frá þingmanninum hvort hann metur samkeppnisvinkilinn mikilvægari í þessu. Þá má segja, alla vega horfir það þannig við mér, að það þrengi kannski aðeins þá markaði sem þetta mál tekur til eða hvort þetta sé svona allsherjarleið að því að einfalda regluverkið og minnka báknið, eins og við köllum það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Stutta svarið er: Ég legg þetta algerlega að jöfnu, þ.e. „Báknið burt“ og að ryðja burt samkeppnishindrunum, það er bara nákvæmlega sami hluturinn. Það er miklu þægilegra fyrir fyrirtækin sem fyrir eru á markaði að starfa í flóknu regluumhverfi en fyrir ný fyrirtæki sem þekkja ekki inn á leikreglur hins opinbera á viðkomandi sviði. Það er miklu auðveldara fyrir stærri fyrirtæki að takast á við flókið regluverk og mikið bákn, fyrirtæki sem geta haft lögfræðinga á sínum snærum, en fyrir lítil sprotafyrirtæki að komast inn á slíka markaði með ærnum tilkostnaði. Það helst algjörlega í hendur að einfalda regluverkið einföldunarinnar vegna, einmitt til að gera fyrirtækjum og almenningi þægilegra að athafna sig á viðkomandi mörkuðum, og örva um leið samkeppni. Allar rannsóknir á þessu sviði sýna að flókið, tyrfið regluverk gagnast helst stórum fyrirtækjum sem liggja fyrir á fleti, ef svo má segja, á viðkomandi markaði. Þess vegna hjálpar þetta nýjum fyrirtækjum til að hasla sér völl og örvar samkeppni en dregur um leið úr viðskiptakostnaði og einfaldar þeim fyrirtækjum sem þegar eru starfandi að starfa. Ágætisdæmi er t.d. byggingarmarkaðurinn þar sem við sjáum að helsta tregðan er hversu langan tíma það tekur að fá útgefin byggingarleyfi, að ljúka skipulagsvinnu og annað þess háttar sem er ærinn kostnaður og miklu erfiðara fyrir lítil og kannski oft vanfjármögnuð fyrirtæki en stöndug og fjársterk fyrirtæki sem fyrir eru þannig að þetta helst algjörlega í hendur.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um verndun og varðveislu skipa og báta. Auk mín eru flutningsmenn á málinu hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Elvar Eyvindsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Þorsteinn Sæmundsson, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir. Þingsályktunartillagan hljóðar á þennan veg: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem geri úttekt á því hvernig staðið er að verndun og varðveislu skipa og báta og geri tillögur að úrbótum. Starfshópurinn taki saman m.a. yfirlit yfir skip og báta sem hafa menningarlegt og atvinnusögulegt gildi, óháð aldri, og endurskoði aldursmörk skipa og báta samkvæmt lögum um menningarminjar, nr. 80/2012. Í starfshópnum eigi sæti fulltrúar frá félagasamtökum er sinna verndun skipa og báta, fulltrúar frá greinum sjávarútvegsins og fulltrúar héraðssafna auk fulltrúa mennta- og menningarmálaráðuneytisins, Þjóðminjasafns Íslands og Minjastofnunar Íslands. Starfshópnum verði jafnframt falið að finna fjárstreymis- eða fjáröflunarleiðir til verkefnisins og móti reglur um meðhöndlun fjármagnsins. Starfshópurinn skili úttekt sinni og tillögum til mennta- og menningarmálaráðherra innan árs frá samþykkt tillögu þessarar. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður starfshópsins“ að því loknu. Í greinargerð segir að hinn 9. maí árið 2000 hafi Alþingi samþykkt þingsályktun nr. 18/125, um varðveislu báta og skipa. Í þeirri þingsályktun er ríkisstjórninni falið að undirbúa tillögur um hvernig skuli staðið að varðveislu gamalla skipa og báta sem eru mikilsverðar minjar um atvinnu- og byggðasögu sem og að móta reglur um fjármögnun og skilgreina varðveislugildi báta og skipa. Menntamálaráðuneytinu var falin framkvæmd ályktunarinnar fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Í umræðum við fyrirspurn þáverandi hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur um undirbúning tillagna um hvernig staðið skuli að varðveislu gamalla skipa og báta sem hafa menningarsögulegt gildi, samanber ályktun Alþingis frá 9. maí 2000, kom fram að skipuð hefði verið nefnd sem lagði fram tillögur sínar í minnisblaði árið 2002. Þá kom einnig fram að tillögurnar hefðu verið til sérstakrar skoðunar ráðherra og að fram ætti að fara endurskoðun á þjóðminjalögum, nr. 107/2001. Lög um menningarminjar, nr. 80/2012, leystu m.a. af hólmi þjóðminjalögin. Megintilgangur laganna er að stuðla að verndun menningarminja og auka skilvirkni minjavörslu í landinu. Samkvæmt 3. gr. laganna teljast skip og bátar til forngripa, þ.e. lausra minja, og eru aldursmörk skipa og báta sem teljast til forngripa sett við ártalið 1950. Þá teljast fornleifar hvers kyns mannvistarleifar á landi, í jörðu, jökli, sjó eða vatni sem menn hafa gert eða mannaverk eru á og eru 100 ára og eldri, svo sem bátalægi, samanber d-lið 3. mgr. 3. gr. laganna, eða skipsflök, sbr. i-lið sama ákvæðis. Til byggingararfs teljast hins vegar hús og önnur mannvirki og einstakir hlutar þeirra sem hafa menningarsögulegt, vísindalegt eða listrænt gildi, samanber 4. gr. laganna. Hérlendis hafa verið smíðuð fjölmörg skip og bátar. Mikilvægt er að viðhalda þekkingu á smíði gamalla báta og skipa. Enn fremur hefur það menntunargildi. Þannig er hægt að nýta gömul skip við fræðslu ungmenna og nýta uppgerð skip til kennslu. Þá hafa fjölmörg samtök og áhugafélög tekið að sér að viðhalda skipum og bátum og má telja að án aðstoðar þeirra hefði skipum og bátum, sem í eru fólgin menningarverðmæti og arfleifð handverks, verið eytt. Að mati flutningsmanna er mikilvægt að veita þessum samtökum stuðning. Tilgangur tillögu þessarar er þess vegna að gera úttekt á því hvernig staðið hefur verið að verndun og varðveislu skipa og báta, m.a. með hliðsjón af lögum um menningarminjar, auk þess að taka saman yfirlit yfir skip og báta sem eru talin hafa menningarlegt og atvinnusögulegt gildi, óháð aldri, í þeim tilgangi að fá heildarmynd af stöðunni. Þá er jafnframt gert ráð fyrir að starfshópurinn geri tillögur að úrbótum. Mikilvægt er að starfshópurinn hafi til hliðsjónar hvort tilefni sé til að verndun skipa og báta sem hafa varðveislugildi verði sambærileg og verndun byggingararfs. Jafnframt skoði starfshópurinn hvort falla eigi frá því að miða aldursmörk við ártal, samanber 2. mgr. 3. gr. laga um menningarminjar, og þess í stað verði frekar miðað við aldur. Hæstv. forseti. Þarna er verið að vitna í aldursmörk skipa og báta eins og kom fram í greinargerðinni sem ég las upp úr og að þar hafi verið miðað við ártalið 1950. Vilja sumir meina að á þeim tíma hafi verið um misritun að ræða og að frekar beri að miða við að bátar og skip sem eru 50 ára og eldri fái þennan stimpil en að ekki sé miðað við ártalið 1950. Svo er annað sem ég myndi vilja láta koma fram, að svona gamlir bátar og skip sem eru gerð upp hafi leyfi til að sigla. Það er þekkt í löndunum í kringum okkur og víðar að skip og bátar sem eru gerð upp fái að sigla, takmarkað að vísu, öryggisatriðin eða það sem kallað er haffærisskírteini hérna heima séu á þeim forsendum sem voru í gildi þegar þau voru og hétu á sínum tíma, að ekki séu gerðar kröfur um allan þann öryggisbúnað sem gerðar eru kröfur um í dag. Það myndi náttúrlega þýða að við værum ekki að tala um siglingar í hafi eða eitthvað slíkt. Þó að það sé til að svona gömul skip hafi siglt á milli landa hafa þau undanþágur frá því hvernig haffæris- eða öryggisatriðin eru útfærð í dag og miðað við þann tíma þegar viðkomandi skip var í notkun. Það verður að segjast eins og er að í mínum huga og margra annarra hafa skip og bátar ekki fengið þann stuðning frá stjórnvöldum sem til þarf til að sómi sé sýndur menningararfi okkar sem liggur í skipum og bátum. Tilvist okkar á Íslandi er til komin vegna þess að menn og konur komu hér á skipum og bátum á sínum tíma. Þar af leiðandi finnst mér að okkur beri skylda til að halda þessu til haga og sýna því mun meiri virðingu en við höfum gert undanfarin ár og áratugi. Húsum og híbýlum er sýnd mikil virðing og ætla ég ekki að tala það niður, það er mjög virðingarvert. Mér finnst að skip og bátar þurfi ekki síður að fá stuðning frá stjórnvöldum. Eins hafa oft og tíðum verið teknar rangar ákvarðanir um varðveislu þeirra skipa sem þó hafa verið vernduð og þá sérstaklega tréskipa, þau hafa verið tekin upp á land þar sem þau grotna síðan niður vegna þess að bátar eru smíðaðir til að vera á floti og þeim líður miklu betur á floti en á þurru landi. Þannig vinna t.d. nágrannar okkar og frændur í Færeyjum, Danmörku og Noregi, þeir viðhalda gömlum skipum með því að hafa þau á floti. Við höfum séð góða uppbyggingu gamalla báta sem hafa getað aflað tekna og þá koma mér í hug hvalaskoðunarbátarnir sem eru margir hverjir gamlir trébátar. Þeim hefur verið mikill sómi sýndur með því að gera þá upp en þeir afla líka tekna og þau fyrirtæki ganga mörg hver ansi vel. Það var líka minnst á það í greinargerðinni áðan að það má kenna ungu fólki sjómennsku á svona gömlum skipum og af því væri líka hægt að hafa einhvers konar tekjur eða a.m.k. tilgang. Þannig mætti lengi telja. Mig langar að nefna varðskipið Óðin sem var bjargað fyrir nokkrum árum. Það hafði komist til umræðu að selja það skip úr landi, jafnvel í brotajárn, en þá voru stofnuð félagasamtök utan um Óðin sem gátu ekki hugsað sér að þetta merkilega skip, ásamt öllum þeim skipum sem hafa verið fyrir Landhelgisgæsluna, yrði selt úr landi. Þetta félag sem var stofnað utan um það varð til þess að skipinu var bjargað og því sómi sýndur. Það mætti gera miklu betur í þeim málum og þá koma mér einmitt í hug siglingaréttindin eða haffærisskírteinin, að Óðinn gæti siglt á tyllidögum eða í einhverjum erindagjörðum við strendur landsins miðað við þær reglur sem giltu þegar Óðinn var í störfum áður fyrr. Víða um landið eru félagasamtök sem hafa verið stofnuð í kringum varðveislu gamalla báta og skipa, en þau eiga við ramman reip að draga hvað það varðar að það vantar pening. Ég veit að þau fylgjast vel með hvernig þetta mál muni þróast í þinginu. Ég geri mér bjartar vonir um að þetta mál fái framgang. Það hefur margoft verið reynt en ekki tekist á þann hátt að það fái farsælan stuðning frá hinu opinbera til að sýna þeim virðulegu menningarminjum sem liggja í þessum skipum og bátum þann sóma sem þeim ber.

Virðulegur forseti. Ég þakka framsögumanni fyrir þessa fínu ræðu og fyrir að leggja þetta mál fram. Það er brýn ástæða til að halda þessu til haga. Margir undangengnir þingmenn hafa lagt til að varðveislu á skipum og bátum væri meiri sómi sýndur en því miður hefur það ekki alltaf gengið eftir. Ég nefni í því sambandi menn eins og fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, Jón Bjarnason, fyrrverandi þingmann Jóhann Ársælsson og, eins og hv. þingmaður nefndi, fyrrverandi þingmann Kolbrúnu Halldórsdóttur. Fleiri hafa lagt þessu máli lið í gegnum tíðina en því miður hefur það ekki alltaf verið klárað eins og lagt var upp með. Ég tel það vera mjög mikilvægt að opinberir aðilar í samstarfi við t.d. einkaaðila taki höndum saman um varðveislu og viðhald gamalla skipa og báta og haldi þannig til haga mikilvægum þætti í atvinnusögu okkar landsmanna. Við höfum því miður dregið lappirnar allt of lengi og hætta er á að mörg söguleg skipsfley verði ónýt og heyri sögunni til. Við heyrðum þær fréttir á síðasta ári að bæjarráð Akraneskaupstaðar óskaði eftir leyfi frá Minjastofnun að fá að farga kútter Sigurfara sem hefur staðið lengi við Byggðasafnið í Görðum á Akranesi í áratugi. Skipið var smíðað 1885 í Englandi og keypt til Íslands upphaflega 1897. Taldi bæjarráð að búið væri að rannsaka það nægjanlega til þess að óhætt væri að farga því en áður en því væri fargað væri hægt að gefa áhugasömum kost á að eignast skipið. Eins og hv. þingmaður nefndi í sinni ræðu er hætta á að skip sem eru geymd uppi á landi verði ónýt, fúni. Þeim er ætlað að vera í sjó, þannig geymast þau best. Nú á dögunum sökk báturinn Blátindur í Vestmannaeyjum sem var uppgerður og kannski að mestu hafður við bryggju til skrauts. Hann sökk í því vonda veðri sem var hér fyrir helgi. Sá bátur var smíðaður í Vestmannaeyjum 1947 og hann sökk í höfninni og ég veit ekki hvað verður um framtíð hans. Eins og nefnt var líka í ræðu framsögumanns og fyrsta flutningsmanns þessa máls er best þegar hægt er að gera þessa gömlu báta upp og hægt að nýta þá eins og t.d. í hvalaskoðun sem hefur verið gert með góðum árangri fyrir norðan og líka hér fyrir sunnan. Það er hið besta mál. Mig langar í þessu sambandi að vekja athygli á björgunarskipinu Maríu Júlíu sem liggur nú frekar hnípin við hafnarkantinn í Ísafjarðarhöfn. María Júlía er merkilegt skip sem á sér merka sögu en því miður hefur ekki fengist nægilegt fjármagn til að halda henni við og sýna henni þann sóma sem hennar merkilega saga á skilið og halda þannig til haga okkar menningararfi. Björgunarskipið María Júlía verður 70 ára á þessu ári og skip og bátar frá því fyrir 1950 teljast til forngripa og njóta friðunar nema annað sé ákveðið hjá Minjastofnun. Á síðustu árum hefur Byggðasafn Vestfjarða verið að berjast við að varðveita skipið og tók við því af safninu að Hnjóti og María Júlía hefur þegið ýmsa styrki frá því að hún kom í fang þessara safna, fyrst að Hnjóti og síðan Byggðasafnsins á Vestfjörðum 2003. Forsaga þess er að þá um sumarið barst eigendum skipsins, Þórsbergi á Tálknafirði, kauptilboð frá Suður-Afríku. Þegar það spurðist út til safnanna var ákveðið að sameinast og freista þess að ganga inn í það kauptilboð með einhverjum ráðum og tryggja að skipið færi ekki úr landi, enda um að ræða skip með mikið og einstakt sögulegt gildi að mati beggja þessara safna. Það tókst með hjálp þingmanna úr kjördæminu á þeim tíma, gagnvart eigendum skipsins, að söfnin fengu opinbera aðstoð til að ganga inn í kauptilboðið, en síðan hefur kannski ekki það fjármagn fylgt því sem hefði þurft að gera og er það mjög miður. Ég vil nefna í þessu sambandi líka fyrrverandi þingmann, Jóhann Ársælsson, skipasmið á Akranesi og áður þingmann fyrir Vesturland, sem var einn ötulasti baráttumaður fyrir verndun báta á meðan hans naut við á þingi. Hann ásamt fimm öðrum þingmönnum lagði fram frumvarp um Þróunarsjóð sjávarútvegsins, að hann fengi það viðbótarhlutverk að veita byggðasöfnum og sjóminjasöfnum styrki til að varðveita skip og báta. Sú tillaga var samþykkt með breytingum á Alþingi með 49 samhljóða atkvæðum. En það fór ekki eins og ætlað var, þróunarsjóðurinn var lagður niður og þá datt þetta upp fyrir og ekkert gerðist í þeim efnum. Fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, eins og ég nefndi hér áðan, Jón Bjarnason, lagði fram tillögu um að aftur yrði reynt að gera það sem hægt væri til að varðveita þessi skip og lagði fram þingsályktunartillögu þess efnis árið 2012. Hann var einn af flutningsmönnum með Jóhanni Ársælssyni á sínum tíma sem lagði til að það yrði reynt að nýta Þróunarsjóð sjávarútvegsins, sem gekk ekki eftir, því miður. Það hefur komið fram hjá Sambandi íslenskra sjóminjasafna að hér á landi eru 190 bátar sem falla undir þá skilgreiningu að vera aldursfriðaðir. Styrkir til verndunar báta og skipa eru því miður hverfandi miðað við þörfina á fjárfestingum í varðveislu þeirra og við höfum ekki bátafriðunarsjóð en hann hefur lengi verið áhugamál aðildarfélaga Sambands íslenskra sjóminjasafna. En hver veit hvað gerist nú þegar þetta mál er aftur vakið upp og fullt tilefni til þess. Það hefur komið fram að framlög úr fornminjasjóði frá árinu 2013 til ársins 2019 hafa verið um 13,5 milljónir en á sama tíma hefur húsafriðunarsjóður veitt styrki til verkefna tengdum verndun húsa og kirkna að upphæð 1,4 milljörðum kr., svo það er mikill munur þar á. Ég tel að við verðum að gera betur og sýna atvinnusögu þjóðarinnar þá virðingu sem hún á skilið en án uppbyggingar skipaflotans í gegnum tíðina, úr árabátum, sexæringum, í nútímaskipaflota í dag, jafnt stórum skipum sem minni bátum, værum við ekki stödd eins vel efnahagslega og við erum í dag. Ég hef vakið athygli á stöðu fyrrum björgunarskipsins Maríu Júlíu í þessu sambandi en hennar sögu má yfirfæra á önnur skip og báta sem hafa menningarlegt og sögulegt gildi og mikilvægt er að sé sýnd tilhlýðileg virðing og fjárveitingar til varðveislu þeirra. Við þurfum virkilega að spýta í lófana. Ég styð heils hugar þá þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir og er ég einn af flutningsmönnum hennar. Ég vil bara þakka enn og aftur fyrsta flutningsmanni tillögunnar, Sigurði Páli Jónssyni, fyrir forystu hans í þessu máli núna. Ég tel að það sé hægt að gera miklu betur og mér finnst mjög mikilvægt að það sé horft til þess að nýta báta og skip sem gerð eru upp til þess að vera mögulega með einhvers konar leigu á viðkomandi skipi til fræðslu, menntunar, menningarlegra hluta og fyrir ferðamennsku. Allt það styður það að við getum staðið myndarlega að því að varðveita skip og báta sem eiga sér sögulegt gildi í menningarsögu okkar og atvinnusögu.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um myndlistarnám fyrir börn og unglinga. Flutningsmenn eru auk mín Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Arna Lára Jónsdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Álfheiður Eymarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Halldóra Mogensen, Helga Vala Helgadóttir, Oddný G. Harðardóttir og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að hefja vinnu við gerð frumvarps til laga um myndlistarnám barna og unglinga með það að markmiði að auka veg sjónlista á Íslandi. Frumvarp þetta verði lagt fram á yfirstandandi löggjafarþingi. Við frumvarpsgerðina verði horft til þess fyrirkomulags sem gildir um nám í tónlist.“ Þá er kannski ágætt að nefna hvað markvisst tónlistarnám á Íslandi hefur gert. Nægir þar að nefna gríðarlega flottan árangur Hildar Guðnadóttur að undanförnu og algerlega óvíst að hún hefði verið í þeim sporum sem hún er ef hún hefði ekki sjálf notið góðrar tónlistarmenntunar og auðvitað alist upp hjá foreldrum sem gerðu það líka. Myndlist hefur, líkt og tónlist, gildi í sjálfri sér en er einnig mikilvægur spegill á samtíma okkar. Þá er myndlistarnám grunnur undir margar aðrar greinar sjónlista sem skipta samfélagið miklu máli. Má þar nefna tölvuleikjagerð, grafíska hönnun, arkitektúr, iðnhönnun, ljósmyndun, fatahönnun og kvikmyndagerð. Það má segja að fyrir þessar greinar gegni myndlist sama hlutverki og rannsóknastarf innan og utan háskóla gegnir fyrir hefðbundnari greinar atvinnulífsins. Skapandi greinar eru nú þegar orðnar meðal helstu undirstöðuatvinnugreina þjóðarinnar. Í dag er áætlað að um 20.000 manns starfi við skapandi greinar. Það er svipaður fjöldi og starfar við landbúnað og sjávarútveg samanlagt og u.þ.b. sami fjöldi og starfar í ferðaþjónustu sem er ein stærsta atvinnugrein landsins. Reyndar nefna ferðamenn menningu og listir sem eina af helstu ástæðunum fyrir komu sinni hingað til lands næst á eftir náttúrunni. Það má því segja að listirnar hjálpi líka upp á aðrar atvinnugreinar. Þá finnst mér skipta máli að í náinni framtíð, þegar við horfum til sjálfvirknivæðingar og gervigreindar, er talað um að meira en helmingur af hinum hefðbundnu störfum verði unninn án beinnar aðkomu mannsins. Það eru ekki síst greinar sem krefjast sköpunargáfu og frumkvæðis sem verða áfram unnar af okkur. Þó ekki væri nema bara út af því er mjög nauðsynlegt að efla vöxt skapandi greina. Það er lykilatriði að standa vel að listkennslu barna og unglinga og eins og ég sagði áðan þá sjáum við það best á blómlegu tónlistarlífi Íslendinga hvað markviss kennsla á þessu sviði getur gert. Því miður er myndlistarnám barna og unglinga ekki í jafn góðum farvegi og tónlistarnámið. Þess vegna langar mig að beina athyglinni aðeins að því með þessu frumvarpi. Það er reyndar undir hælinn lagt hvort það er í boði í ásættanlegum mæli, og það fer eftir hverjum og einum skóla. Sjónlistir eru, eins og ég nefndi áðan, gríðarlega mikilvægur og sívaxandi hluti af efnahagslífi okkar. Því til stuðnings nægir að nefna rannsóknir Ágústs Einarssonar, fyrrverandi þingmanns, á hagrænum áhrifum þessara greina. Ég vil líka nefna að sökum tilviljanakennds framboðs og víða einskis framboðs á myndlistarkennslu fyrir börn og unglinga, fyrir utan hið hefðbundna skólakerfi, koma íslensk ungmenni oft mikið verr undirbúin í slíkt nám á framhalds- og háskólastigi en æskilegt væri. Ofan á það bætist að í niðurstöðum könnunar mennta- og menningarmálaráðuneytisins frá því í mars 2017 kemur fram að verulegur misbrestur er á því hvernig skólar ráðstafa kennslumínútum til list- og verkgreina og jafnframt að sumir skólar verji engum tíma í 8.–10. bekk í kennslu list- og verkgreina. Við Íslendingar höfum lengst af verið frumframleiðsluþjóð og komumst vissulega til bjargálna vegna náttúruauðlinda. Því er okkur svolítið tamt að telja skynsamlegustu nýtingu þeirra vera einu og vísustu tryggingu okkar fyrir gæfu um ókomna tíð. Þetta er auðvitað mörgum annmörkum háð. Við þurfum sífellt að vera á varðbergi gegn ofnýtingu og við þekkjum það líka að náttúran getur verið duttlungafull, veður geta verið válynd og gengd fiskstofna getur breyst og við fáum ekki rönd við reist. Svo breytast náttúrlega hugmyndir okkar um æskilega umgengni við náttúruna þannig að ég held að við þurfum í auknum mæli að fara að horfa á ný mið við atvinnuuppbyggingu þjóðarinnar, bæði til þess að breikka stoðirnar og fjölga þeim en einnig til að auka nýsköpun og þekkingariðnað á kostnað frumframleiðslu. Það er engin mótsögn í þessu vegna þess að skapandi greinar geta líka stuðlað að eflingu hefðbundnari greina og við sjáum það náttúrlega mjög vel í tækniframförum í sjávarútvegi þar sem hugvitið hefur skilað okkur betri hráefnisnýtingu, auknu verðmæti og bættum aðbúnaði starfsfólks. Hvað á þetta skylt við myndlistarnám? Jú, eins og ég nefndi áðan er myndlistarnám, eins og tónlistarnám og annað listnám, fyrst og fremst þjálfun í að nota hugann og finna hugvitssamar leiðir til að koma með lausnir. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra hér í dag en vil að að lokinni þessari umræðu, sem ég vona að verði fjörleg, verði málinu beint til allsherjar- og menntamálanefndar til frekari vinnslu.