Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Nokkru eftir að þetta Alþ. hófst, kom stjórn Síldarverksmiðja ríkisins á fund minn og fór fram á það, að flutt yrði nú á þinginu frv. í svipaða átt eins og það, sem hér liggur fyrir. Það var þó þannig orðað hjá stjórn síldarverksmiðjanna, að það var óskað eftir því, að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins heimilaðist að láta reisa þær síldarverksmiðjur, sem þar var um talað, og að um leið væri veitt heimild um fjárframlag til þessara framkvæmda upp á 25 millj. kr., sem þó var rennt blint í sjóinn með, hvort væri hæfilegt framlag til þess að reisa þessar verksmiðjur fyrir, en það var ætlazt til þess, að það mundi hrökkva til þess. Till. stjórnar síldarverksmiðja ríkisins voru þær, að reistar yrðu nýjar síldarverksmiðjur svo fljótt sem ástæður leyfa, 1. Á Siglufirði 10 þús. mála verksmiðja: 2. Á Raufarhöfn 5 þús. mála verksmiðja. 3. Á Húsavík 10 þús. mála verksmiðja. 4. Á Skagaströnd 5 þús. mála verksmiðja. Ég var fyrir mitt leyti alveg samþykkur því, að Síldarverksmiðjur ríkisins - svo framarlega sem annað eða önnur fyrirtæki ekki bættu úr þeirri þörf, sem er á auknum síldarverksmiðjubyggingum - bættu úr þeim mikla skorti, sem reynzt hefur vera á vinnslumagni Síldarverksmiðja ríkisins. Ég áleit þetta rétt og fékk samþykki stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins um það, að til væri tekið, að á Sauðárkróki yrði reist 5 þús. mála verksmiðja, og á Húsavík 5 þús. mála verksmiðja í stað 10 þús. Enda var það, held ég, samkomulag milli okkar, að það væri í raun og veru svo, þó að slegið væri upp á ákveðnu vinnslumagni verksmiðjanna á hverjum stað, þá hlyti það að vera hlutverk hæstv. Alþ. á hverjum tíma að ákveða til fullnustu um það atriði, þegar til framkvæmda skyldi koma um að reisa síldarverksmiðjurnar. Því að þetta, að reisa síldarverksmiðjur, er mál, sem er nokkuð úti í framtíðinni, eins og nú horfir við, sérstaklega með tilliti til þess, að á sumum þessum stöðum, sem nefndir eru í frv., eru ekki enn fullnægjandi hafnarskilyrði til þess að ráðast í þessar framkvæmdir, svo sem á Hólmavík og Skagaströnd. Mér þótti einnig þessi heimild um 25 millj. kr. lántöku óþarflega stór, þó að ég tæki hana inn í frv. En ég vildi taka nokkra heimild um lántöku inn í lögin í byrjun, en að ríkisstj. skyldi svo á hverjum tíma leita samþykkis hæstv. Alþ. fyrir frekari lántökum í þessu skyni, þegar til framkvæmda ætti að koma. Þar sem hér var um verk að ræða, sem næði sýnilega langt út í framtíðina, fannst mér rétt, að lánsheimildin skyldi vera orðuð þannig; að ríkisstj. heimilaðist að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs, að upphæð allt að 25 millj. kr., eða jafngildi þeirrar upphæðar í erlendri mynt, til greiðslu kostnaðar af þessum framkvæmdum. Þessum l. má að vissu leyti líkja við brúal., að það er enginn, sem segir okkur, hvort allt verður í peningamálum okkar innanlands eins og nú, þegar kemur til þess að byggja þessar síldarverksmiðjur. Og um langt skeið, þangað til nú fyrir skemmstu, hefur aldrei verið rætt um að taka lán annars staðar en í útlöndum til slíkra framkvæmda sem þessara. Sjútvn. Nd. flutti svo þetta mál inn í þingið, alveg eins og ég hafði búið það í hendur hennar, en gerði svo, með mínu fulla samþykki, þær tvær breyt. af sinni hálfu á frv. - auk þess, sem hún breytti ofurlítið röð á staðanöfnum í frv., sem út af fyrir sig ekkert gildi hefur - að hún bætti við því ákvæði í frv., að ríkið léti enn fremur reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis, þegar rannsóknir sýndu, að það væri tímabært. Og enn fremur, að lánsheimildin væri lækkuð niður í 10 millj. kr. - samkv. minni skoðun. Þar sem miðað er við byrjunarframkvæmdir, þá var ekki nauðsyn á að setja það ákvæði inn, að taka mætti lán í erlendum gjaldeyri, þó að það væri skaðlaust, að það stæði. Þessar brtt. báðar voru svo samþ. í hv. Nd. Ég hef farið ofurlítið inn á þetta mál m. a. af því, að þetta mál hefur verið nokkuð einkennilega túlkað af einu málgagni hér. Þar stóð í grein um þessi mál, fyrst : „Stefna Framsóknarflokksins: Nýjar síldarverksmiðjur og 1ýsisherzlustöð á Norðurlandi. Ríkið byggi síldarbræðslustöðvar á Sauðárkróki, Húsavík, Skagaströnd og Hólmavík og auki við verksmiðjur sínar á Raufarhöfn og Siglufirði. Ríkið reisi, undir eins og tímabært verður, verksmiðju til herzlu síldarlýsis.“ En svo kemur fram síðast eins og skollinn úr sauðarleggnum, að ríkisstj. fari fram á að mega fá lán fyrir þessu í erlendum gjaldeyri, og svo er spurt : Hvar hafa þeir menn dvalizt undanfarið, sem gera slíkar tillögur á sama tíma og Íslendingar eiga nú 230 millj. króna erlendis í erlendum gjaldeyri? Þetta hef ég tekið fram til þess að skýra, hvað fyrir stjórninni vakti, því að þetta er einkennilegur málflutningur hjá Framsfl. En það er ekki búin öll sagan enn, því að það er eins og Framsfl. hafi ekki viljað lifa eftir þessari „stefnu Framsfl.“, því að þeir báru fram brtt., sem voru samþ. Í fyrsta lagi báru 2 hv. framsóknarmenn fram brtt. um að hækka ákvæðið um vinnslumagn síldarverksmiðjunnar á Húsavík úr 5 þús. málum upp í 9 þús. mál, sem var samþ. Hafði ég ekkert á móti því. Það getur hins vegar vel verið, að Alþ. vilji á þeim tíma, þegar sú verksmiðja verður reist, hækka þetta eða lækka. Svo vildu þeir framsóknarmenn bæta við einum stað enn í þessa upptalningu staða, þar sem reisa skyldi síldarverksmiðjur, nefnilega Hólmavík. Þá var frv. að vísu ekki lengur um síldarverksmiðjur á Norðurlandi aðeins, og þá varð að breyta nafninu á frv. til þess að gera sig ekki sekan um stórt landfræðilegt gat. Frv. er að þessu leyti komið hér fram dálítið öðruvísi heldur en það var upphaflega, þannig að n., í fullu samráði við mig, bar fram brtt., sem samdar voru af henni. Síðan voru þessar tvær brtt. samþykktar, sem voru að nokkru leyti óþarfar, en þó ekki þannig, að þær spilltu málinu, því að hér er um að ræða áætlun alllangt út í framtíðina, og er þá að vísu fullkomlega skaðlaust, þó að bætt sé inn í frv. nokkrum viðaukum um síldarverksmiðjur, svo framarlega sem ekki er farið út í svo miklar öfgar, að málið verði fyrir það hlægilegt. Ef hér væru komnar fram till. frá hv. þm. um verksmiðjur, sem samtals skyldu geta brætt á sólarhring t. d. mikið á annað hundrað þús. mál, þá væri náttúrlega málið orðið hlægilegt. En hér er um að ræða áætlun frá stjórn Síldarverksmiðja ríkisins, sem ég tel, að Alþ. nú ætti að ganga frá, enda þótt um byrjunarframkvæmdir verði ekki strax að ræða vegna erfiðleika um kaup og flutning á efni til þeirra. Það er mikil þörf á því, að hægt sé að koma þessari aukningu á hjá Síldarverksmiðjum ríkisins, enda þótt einum einstaklingi hafi verið veitt leyfi til að reisa 5 þús. mála síldarverksmiðju á Siglufirði og þó að Siglufjarðarbær fari fram á það nú eins og fyrr að fá leyfi til að stækka sína verksmiðju upp í það, að hún hafi 5 þús. mála afköst á sólarhring. Það er æskilegt, að afköst Síldarverksmiðja ríkisins verði meiri á Siglufirði og Raufarhöfn, þar sem langmest síldarmagn berst á land. Og það þyrfti þá ekki að standa á öðru en erfiðleikum á að ná í efni, að aukning á þeim verksmiðjum yrði framkvæmd, ef þetta frv. væri samþ. Hvert mikið síldarár, sem kemur, þýðir mikið óbeint tap, ef ekki er hægt að nota alla þá síld, sem veiðist. Ég vil vonast til þess, að hv. þd. veiti þessu máli svo greiða afgreiðslu, að það geti orðið að l. á þessu þingi. Álít ég þó sjálfsagt, að frv. verði athugað í sjútvn., sem ég vil biðja að afgr. málið svo fljótt sem hún getur komið við, svo að málið þurfi ekki að stranda á því út af fyrir sig, að n. afgreiði það ekki eða afgreiði það seint. Enda þótt hv. þm. hér í hv. d. virðist þurfa að gera breyt. á frv., eins og það kom frá Nd., þá vildi ég mælast til þess, að þeir gerðu það ekki, því að það gæti orðið til þess, að málið dagaði uppi á þessu þingi. Ég legg svo til, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og sjútvn.



Með tilvísun til þess, að þetta mál komi fyrir sjútvn. til athugunar, þá vil ég benda á nokkur atriði í frv. og vildi gjarnan fá að heyra álit hv. dm. um þau. Það fyrsta, sem ég vil benda á, er það, að mér finnst allmikill munur á frv. hæstv. ríkisstj. á þskj. 64 og á frv. á þskj. 124 nú, eins og það kemur frá hv. Nd., og ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa gert sér grein fyrir því. Á þskj. 64 stendur, að ríkisstj. sé heimilað, svo fljótt sem ástæður leyfa, að láta reisa síldarverksmiðjur, en á þskj. 124 er þessu breytt í beina fyrirskipun, þannig að ríkið láti byggja o. s. frv. Á þessu finnst mér vera mikill efnismunur. Í 2. mgr. 1. gr. á þskj. 124 er enn fremur fyrirskipað, að ríkið láti reisa verksmiðju til herzlu síldarlýsis, en þar er ekkert áætlað, hvað sú verksmiðja muni kosta. Mér finnst þessar framkvæmdir vera, svo stórar, að ekki megi skipa ríkisstj. og láta framkvæma þær óundirbúið. Á þskj. 64 er gert ráð fyrir 30 þús. mála afköstum verksmiðjanna á sólarhring, og þar er lánsheimildin 25 millj. kr., en á þskj. 124 eru afköstin hækkuð upp í 39 þús. mál, en lánsheimildin lækkuð niður í 10 millj. kr. - Mér finnst mjög einkennilegt að lækka lánsheimildina um leið og afkastagetan er hækkuð. Viðvíkjandi því, hvar verksmiðjurnar skuli byggðar, þá finnst mér aðeins koma til greina að byggja þær þar, sem verksmiðjustjórnin leggur til á hverjum tíma, en ekki á einhverjum og einhverjum stöðum, af því að nógu harðskeyttir þm. fái því framgengt. Sem sagt, að verksmiðjustjórnin í samráði við viðkomandi ráði leggi til, hvar verksmiðjurnar skuli reistar, því að með því yrði engum gert rangt til. Verksmiðjan á Sauðárkróki verður byggð, eftir því sem sagt er, af því að þar eru hafnarmannvirki, sem ekki bera sig, og verksmiðjan verður reist á Húsavík af þeirri ástæðu, að þar vantar hafnarmannvirki. Mér finnst þetta ekki fullkomin rök fyrir því, að verksmiðjurnar séu byggðar á þessum stöðum. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég þarf að taka fram, nema hvað ég er samþykkur því, að sem flestar verksmiðjur verði reistar, þó að ég líti hins vegar svo á, að þær framkvæmdir eigi að liggja í höndum einstaklinga, en um það ætla ég ekki að ræða hér.

Atvmrh. (Magnús Jónsson) : Ég efast ekki um, að hv. þm. Barð. sé kunnugri þessum málum heldur en ég, og er gott að hann fjallar um þetta frv. í n., en ég vil ítreka þau tilmæli mín við hv. n., að hún geri ekki breyt. á frv. úr þessu, því að það gæti orðið til þess, að málið yrði ekki afgr. á þessu þingi. Ég er ekki sammála hv. þm. Barð. um, að eins mikill munur sé á frv. á þskj. 64 og nú, eftir að það kom frá Nd., og hann vill vera láta. Mesta muninn telur hann þann, að breytt hafi verið úr heimild í skipun, en í raun og veru er í báðum tilfellum um heimild að ræða, því að í 2. gr. á þskj. 124 er nýtt ákvæði þannig: „....sem hefjist svo fljótt sem ástæður leyfa....“ o. s. frv. Það er því algerlega á valdi ríkisstj., hvenær hún notar þessa heimild. Um hitt atriðið, að lánsheimildin hefur verið lækkuð niður í 10 millj. kr. úr 25 millj., er það að segja, að á þskj. 64 er gert ráð fyrir 25 millj. kr. til alls verksins, en á þskj. 124 eru 10 millj. kr. ættaðar til byrjunarframkvæmda aðeins, og mér finnst heppilegra að hafa það þannig, og að ríkisstj. komi þá aftur til Alþ. til frekari lánsheimilda. Ég er hv. þm. Barð. sammála um, að verksmiðjustjórnin í samráði við viðkomandi ráðh. leggi til, hvar verksmiðjurnar verði reistar, en ég efast um, að þær ástæður, sem hv. þm. taldi upp, liggi til þess, að ákveðið hefur verið að reisa síldarverksmiðjur á Sauðárkróki og Húsavík. Báðir staðirnir liggja mjög vel við síldveiði, og Húsavík er mitt fyrir bezta veiðisvæðinu. Báðir staðirnir uppfylla því fullkomlega þau skilyrði, sem fyrir hendi þurfa að vera til þess að reisa síldarverksmiðjur. - Um Skagaströnd er það að segja, að ég tel hana mjög heppilega valda til þess að taka á móti síldinni af Húnaflóa. Ég get sagt það, að ég hef ekki miðað till. mínar við það, hverjir fastast hafa sótt á, heldur við það, sem ég áleit hyggilegast. - Ég mælti með Sauðárkróki, af því að staðurinn liggur vel fyrir, og einnig vegna þess, að þetta er fjölmennt kauptún, sem hefur gott af því að fá verksmiðju. Verksmiðjustjórnin féllst á að hafa Sauðárkrók með, enda þótt hún hafi ekki haft hann í sinum till., vegna þess að hún taldi hann liggja of nærri Siglufirði og litlu meira hagræði í að fara með síldina þangað heldur en til Siglufjarðar, sérstaklega þegar verksmiðja væri komin á Skagaströnd líka. Ég er sammála hv. þm. Barð. um, að Alþ. eigi að standa af sér persónulegan vilja eða héraðstogstreitur og ákveða sjálft, hvar verksmiðjurnar séu reistar, og þess vegna var ég mótfallinn því að fela sérstakri nefnd að rannsaka verksmiðjustæði. Einu sinni var slík n. send umhverfis landið, og hún átti ekki sjö dagana sæla, því að margir voru þeir, sem vildu fá verksmiðjur. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja það, að ég get vel unað við frv., eins og það er nú.

Hermann Jónasson Hv. þm. Barð. óskaði eftir því sem formaður sjútvn. að heyra álit hv. d. um þetta frv., og ætla ég nú án þess að tefja umr. um of að skýra frá minni afstöðu til þess. Ég hygg, að hæstv. atvmrh. hafi gert grein fyrir því í síðustu ræðu sinni, að mjög lítill munur sé á frv. upprunalega og eins og það liggur nú fyrir, eftir að það kom frá hv. Nd. - Ég tel einnig, að munurinn sé lítill og að í báðum tilfellum sé um heimild að ræða fyrir ríkisstj., enda þótt það sé öðruvísi orðað á þskj. 124. Ég hygg meira að segja, að þetta frv., eins og það er nú, sé meiri takmörkunum háð en frv. upphaflega, því að í 2. gr. þess nú er ríkisstj. heimilt að taka 10 millj. kr. lán til byrjunarframkvæmda, en áður var um 25 millj. að ræða til alls verksins, svo að ríkisstj. þarf síðar að koma til Alþ. og fá meiri lánsheimildir til frekari framkvæmda. Viðvíkjandi byggingu á verksmiðju til herzlu síldarlýsis, þá er það greinilega tekið fram, að framkvæma skuli það, þegar rannsóknir sýna, að það sé tímabært. Um staðina, sem valdir hafa verið, skal ég ekki dæma, en ég er sammála hv. þm. Barð. um, að framkvæmdir beri að miða við það, sem telja má hyggilegt frá sjónarmiði heildarinnar. Ég kom til Skagastrandar í sumar og sá höfn þá, sem verið er að vinna að þar, og þá rak ég mig á einkennilegt fyrirbrigði, sem ég vona; að verði hægt að ráða bót á. - Þannig er, að sjórinn hefur borið sand inn í höfnina, og kveður svo rammt að þessu, að þar sem áður gátu legið nokkuð stór skip, þar er nú þurrt land. Nú er verið að byggja garð innan við höfnina til þess að fyrirbyggja þetta, en menn eru þó hræddir um, að það takist ekki, en vona samt hið bezta. Hvort verksmiðjan þar er miðuð við hafnarmannvirkin, skal ég ekki dæma um. Viðvíkjandi Hólmavík vil ég segja það, að ég tel að mjög vel athuguðu ráði, að það sé einhver bezti staður fyrir verksmiðju, sem fundinn verður. Einstaklingar ætluðu að reisa þarna verksmiðju í samráði við mig, en töldu sér ekki fært að byggja hana nema með 5–600 mála afköstum, og þá reis ég beinlínis gegn því. - Ég vil benda á í sambandi við þennan stað, að þar eru ágæt skilyrði, bæði góð bryggja og ágæt höfn. Þangað er lítið lengri sigling með síld en inn til Djúpavíkur, og þar að auki veiðist síldin oft fyrir innan Hólmavík, á Bitrufirði, t. d., hafa margir togarar fengið aðalveiði sína. Enn fremur er stutt að sækja þaðan til veiða við allt Norðurland. - Ég lít svo á, að skilyrði séu eins góð á Hólmavík og á nokkrum öðrum stað. Og að öðru leyti eru á þessum stað beztu skilyrði fyrir búskap. Þar er einhver bezta fjárbeit, sem til er á landinu, og þurfum við ekki að fara í neinar grafgötur með það vegna skýrslna, sem við höfum fengið um þunga dilka, sem slátrað er af þessu svæði. Þar er einnig töluvert af ræktanlegu landi og ágætt upprekstrarland. Þarna er enn fremur lítið að gera á þeim tíma, sem síld veiðist. Hins vegar eru þarna á öllum öðrum tímum ársins einhver hin allra fiskisælustu mið á fjörðum inni við landið. Þarna er fiskurinn allan veturinn. Þess vegna getur fólk, sem þar er, haft atvinnu við fiskveiðar og landbúnað á öðrum tímum ársins en síldveiðitímanum. Þessi staður er því að öllu samanlögðu einhver búsældarlegasti staður, sem til er á landinu. Það hefur verið svo þarna á undanförnum árum, að menn hafa að vetrinum hvað eftir annað tvíhlaðið báta á firðinum á sama degi, og meira að segja stundum við luktarljós á bryggjunni. Og þegar tekið er tillit til alls þessa, þá hygg ég, að það megi teljast rétt, að það sé frá almennu sjónarmiði séð rétt að byggja síldarverksmiðju á þessum stað. Og það er rétt hjá hv. þm. Barð. (GJ), að það á fyrst og fremst að taka tillit til þess, þegar um byggingu nýrra síldarverksmiðja er að ræða, hvað hagkvæmt er frá almennu sjónarmiði.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : N. hefur orðið sammála um að mæla með þessu frv. að meginefni til og hefur jafnframt fallizt á það að gera tvær brtt. við frv., 1. og 2. gr. þess. Brtt. við 1. gr. má segja, að sé frekar orðabreyt. Þar stendur nú „timburs, sements og steypustyrktarjárns“ í ,upptalningu byggingarefnisins, sem setja eigi reglur um notkun á, en við leggjum til, að þetta orðist svo: „allra aðaltegunda byggingarefnis, svo sem timburs, sements, steypustyrktarjárns, þakjárns, pappa, hitunartækja og röra til hvers konar lagna innan húss og utan“. Þetta er ekki alveg nógu ljóst í frv., eins og það er orðað. Þessi upptalning er aðeins dæmi, og var talið heppilegt og þarft að bæta nokkrum við, sem sérstök ástæða þótti til að geta um í þessu sambandi. En ef takmörkuð er notkun á þeim byggingarefnum, sem hér eru talin, þá skiptir það litlu máli, hvort slíkar takmarkanir ná til annarra tegunda byggingarefnis, og því er ekki þörf á að taka þær með í upptalninguna. Því að það gagnar mönnum ekkert, þó að þeir fái minni háttar efni til bygginga, ef þeir fá ekki meginefnið, sem til þeirra þarf. Brtt. við 2. gr. frv. er meira en orðalagsbreyt. Það er líka nauðsynleg breyt. Þar er gert ráð fyrir því í frvgr., að það séu tveir menn í n. þeirri, er úrskurði um notkun byggingarefnis, og að úrskurður þeirra sé fullnaðarúrskurður. En í frv. vantar ákvæði um það, hver eigi að skera úr um notkun byggingarefnis, ef þessa tvo nm. greinir á. Við leggjum til í brtt., að ef þá greinir á, skeri ráðh. úr. Annars er þeirra úrskurður fullnaðarúrskurður. Ég vona, að hv. þd. fallist á brtt. og frv. að þeim samþ. Einn nefndarmaður hafði að vísu fyrirvara um það, að hann áskildi sér rétt til þess að flytja brtt. eða verða með brtt., ef fram kynnu að koma. Ég get sagt það sama um okkur, formann n. og mig, að við erum óbundnir gagnvart öðrum brtt., ef fram koma, svo framarlega sem þær hagga ekki megintilgangi frv. En viðvíkjandi því, sem hv. þm. Seyðf. (HG) drap á við fyrri umr., að það kynni að vera ástæða til að setja inn í frv. nánari fyrirmæli um það, hvaða byggingar skyldu ganga fyrir, þá er náttúrlega ákaflega erfitt að kveða á um það með almennum reglum, vegna þess að staðhættir eru mjög mismunandi, og verður nokkuð að fara eftir þeim. Vitanlegt er, að frv. er fyrst og fremst flutt vegna húsnæðisvandræða hér í bænum, og er því sjálfsagt, að íbúðarhús gangi fyrir, þegar ákveðið verður hér um það, hvernig byggingarefni skuli notað, og þá einkum þau íbúðarhús, þar sem flestir íbúar geta rúmazt með sem minnstri óþarfri eyðslu á húsrúmi. Vitanlega verður svo að byggja yfir atvinnufyrirtæki. En það, sem við sérstaklega höfum hugsað okkur, að verði hindrað með þessari löggjöf, er, að allt of stór einbýlishús verði reist á þessum tíma, og líka, að með öllu verði stöðvuð sala á efni til sumarbústaðabygginga og annars slíks, sem bíða má betri tíma. Það er vitanlegt, að frv. er flutt í þessum tilgangi, og ég tel ekki til bóta að taka þetta fram í l. En þetta hlýtur að verða leiðarstjarnan, sem eftir verður farið í framkvæmd þessara l., ef frv. verður að l. Og ég vil vænta þess, að hv. þd. geti fallizt á að samþykkja frv.



Herra forseti. - Ég vildi leyfa mér að gera fyrirspurn út af þessu frv. til flm., hvernig í raun og veru ber að skilja 1. gr. og þá heimild, sem bæjar- og sveitarfélögum er gefin með þessum l. Nú er vitað, að ákaflega mikið af þessu byggingarefni er flutt til Reykjavíkur. Er þá ekki hættulega gengið á rétt dreifbýlisins, ef það byggingarefni kemur undir ákvæði þessara l., þannig að bæjarstjórn Reykjavíkur eigi að ákveða um það, hvernig þessu byggingarefni skuli varið? Verður þá ekki hætta á, að þeir menn, sem þurfa að sækja byggingarefni sitt hingað og hafa sótt það hingað til Reykjavíkur, en eiga heima úti á landi, beri skarðan hlut frá borði við framkvæmd þessara l., ef n. frá bæjarstjórn á að úthluta þessu efni? Þetta má að vísu fyrirbyggja með reglugerð. En því ber ekki að neita, að reynslan hefur sýnt, að það er svo um ákaflega mikið af járnvörum t. d. og fleiri vörum, að þær er ekki hægt að flytja á þessum tíma í smásendingum beint til verzlunarstaða úti um land, heldur verða vörurnar mjög oft að fara til Reykjavíkur fyrst til þess svo að dreifast héðan út um landið. Ég vil vita, hvort hugsað hefur verið fyrir þessu þannig, að þessi löggjöf verði ekki til að torvelda þeim að fá byggingarefni, sem þannig verða að fá vörur til sín fluttar eða fá þær að öðrum kosti ekki á þessum tímum.



Það er boðað í nál., að ég áskilji mér rétt til þess að vera með brtt., sem fram kynnu að koma, eða bera fram brtt. við frv., en jafnframt er tekið fram í nál., að ég sé eins og hinir nm. samþykkur þeirri megin-hugsun, að eðlilegt sé, að byggingarefni sé á einhvern hátt skammtað. En eins og hv. frsm. (BBen) tók fram, er þetta frv. frá hans sjónarmiði flutt með sérstöku tilliti til þess, að erfiðleikar eru nú með byggingarefni hér í Rvík, og finna menn hér að sjálfsögðu mest, hvar skórinn kreppir að í því efni. Ég vil ekki við þessa umr. fara sérstaklega inn á þá ágalla, sem ég tel vera á frv., eins og það nú liggur fyrir, heldur vil ég eingöngu skýra frá því, að ég mun við 3. umr. málsins koma fram með brtt. við frv., og það með sérstöku tilliti til þess, að svo er ráð fyrir gert í 1. gr., að „ef bæjar- eða sveitarstjórn óskar þess, skal ráðherra sá, sem fer með verzlunarmál, setja reglur um notkun allra aðaltegunda byggingarefnis ...“ En eins og vitað er, flyzt byggingarefni fyrst og fremst til Reykjavíkur og hinna stærri kaupstaða. Þetta ákvæði í frv. gæti þess vegna leitt til þess, ef ekki er sérstaklega komið í veg fyrir það með nánari reglum, sem um það væru settar, að byggingarefnið, sem til kaupstaðanna flyzt, verði tekið til nota fyrir þá kaupstaði, en sveitirnar fái ekki byggingarefni. Og það er ákaflega hætt við þessu, þegar þess er gætt, hvernig á að skipa þá n., sem með þessi mál á að fara. Ég held þess vegna, að það væri eðlilegra að kveða svo á í þessum l., að ráðh. setji um þetta sérstakar reglur, sem yrði einhver leiðarvísir um það, hvernig ákvæði þessara l. eigi að framkvæma. Með því, sem hér er gert ráð fyrir, komumst við inn á þá leið auk þeirra ágalla, sem ég benti á og hv. þm. Barð. (GJ) hefur líka bent á, að ráðh. þyrfti að skipta sér mikið af ákvörðunum um það, hverjum ætti að úthluta byggingarefni. Og það er alltaf óþægilegt fyrir ráðh. að þurfa að standa í því. Hins vegar, ef settar eru um þetta almennar reglur og það er falið einhverri stofnun ríkisins að ákveða um þessa úthlutun, t. d. skömmtunarskrifstofu ríkisins, þá mundi það geta fyrirbyggt, að byggingarefni stöðvist í kaupstöðunum og dreifbýlið fái ekki notið þess. Því að það er svo samkv. 2. gr. frv., að bæjarfélagið á að tilnefna mann í þessa n. og dreifbýlið hefur engan sérstakan fulltrúa í þessari n. Það má benda á það í þessu sambandi - og það var upplýst af einum embættismanni - að það er næstum ómögulegt nú að fá nokkra tegund byggingarefnis á Vestfjörðum. Það er svo t. d. í Strandasýslu. Og það er svo á ýmsum stöðum úti um allt land. Það er vegna þess, að skipi, sem átti að flytja byggingarefni, sem dreifbýlið átti að nota, var sökkt. En nú er hins vegar byggingarefni komið hingað, sem átti að fara hingað til Reykjavíkur. Og þó að skortur sé mikill á byggingarefni hér í bænum, þá er skorturinn á því í dreifbýlinu nú sem stendur miklu meir aðkallandi. En samkvæmt l. þessum, ef frv. verður samþ. eins og það er, og reglugerð, sem eftir því væri sett, er hugsanlegt, að það byggingarefni stöðvist hér, sem á að fara út á land, en er skipað hér upp í Rvík. En víða eru hrein vandræði úti um land vegna skorts á byggingarefni. Ég er með því að vísa þessu frv. til 3. umr. með þessu móti, að ég boða brtt., sem ég mun flytja við það, en ætla ekki að ræða málið nánar nú.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Ég get út af fyrir sig ákaflega vel skilið þær aths., sem hér eru komnar fram. Og ég hafði vitanlega hugleitt það, þegar ég bar frv. fram í þessari mynd, hvort með þessu yrði hallað á sveitirnar eða kaupstaðina og kauptúnin úti um land. Og ég hugði, að það mundi ekki verða, þó að það sé rétt, að menn hér viti bezt, hvar skórinn kreppir að í Rvík, og getur verið, að frv. sé nokkuð miðað við það. En ég er fús til að ræða um breyt. á frv., sem gætu orðið til bóta. Mig furðar nokkuð á því, að hv. þm. Str. (HermJ) skuli ekki hafa viljað ræða um þetta efni við okkur í n. Þó er vitanlega hins vegar ekki víst, að við mundum hafa fallizt á till. hans, þar sem ég veit ekki, hverjar þær eru. Við skulum vona, að samkomulag verði um málið að lokum. Það er eðlilegt, að sveitarstjórnirnar hafi hér mikla íhlutun um, vegna þess að þær hljóta að vita bezt um það á hverjum stað, hvar þörfin er brýnust um notkun byggingarefnis. Þess vegna tel ég óeðlilegt að setja inn í frv. ákvæði, sem geri það að verkum að rýra eða fyrirbyggja með öllu áhrif sveitarstjórnanna á þessi mál. En á hitt er skylt að benda, að því fer fjarri, að eftir frv. hafi sveitarstjórnir nokkurt úrskurðarvald í þessu efni. Í fyrsta lagi er það, að þessi fulltrúi ríkisins, sem á að eiga sæti í n., á að vera fulltrúi alls landsins í heild. Og ef þessa tvo menn greinir á, fer það undir úrskurð ráðuneytisins. Vænta má þess, að slíkur ágreiningur komi ekki fyrir nema tiltölulega sjaldan. Vitanlega hefur engum komið í hug, að hér í Rvík væri stöðvað allt byggingarefni, sem hér er skipað upp eða kemur hér í höfnina. Mikill hluti þess hlýtur að fara út á land. Enda er gert ráð fyrir, að gjaldeyris- og innflutningsn. miði við það, hvar nota eigi efnið að verulegu leyti. Frv. miðar fyrst og fremst að því, að fylgzt sé með því, hve mikið byggingarefni sé til ráðstöfunar á hverjum stað, eftir þeim ramma, sem gjaldeyris- og innflutningsn. hefur sett. Og ég býst við, að það þurfi ekki nánara eftirlit með þessu heldur en verið hefur hingað til. Tilætlunin er alls ekki að hindra, að flutt sé byggingarefni héðan úr Reykjavík til nauðsynlegra framkvæmda úti um land. Slíkt væri fjarstæða og liggur alls ekki bak við flutning þessa frv., enda þótt vera kunni, að einhverja aðra skipun megi hafa um þetta heldur en nákvæmlega þá, sem ráðgerð er í frv. Ég vil gera mitt ýtrasta til þess, að samkomulag verði um afgreiðslu þessa máls, jafnframt því að ég óska, að afgr. þess verði hraðað eftir föngum, vegna þess að ég tel brýna nauðsyn þess, að málið verði afgreitt á þessu þingi.



Ég vil út af þessu máli benda hv. flm. á það, að ég held, að í sambandi við þessa hugmynd, sem fyrir okkur vakir með frv. og ég held að nauðsynlegt sé að framkvæma, vegna þess að útlit er fyrir, að ákaflega lítið verði um byggingarefni í landinu á næstunni, þá þyrfti að taka þetta á öðrum grundvelli. Það þyrfti að hafa landsnefnd, sem skipti þessu efni þannig, að t. d. Samband íslenzkra samvinnufélaga, Verzlunarráð Íslands, og t. d. Búnaðarfélag Íslands og Fiskifélag Íslands hefðu hvert sinn fulltrúann í þessari n., sem sæi um skiptingu byggingarefnisins. Ef þannig væru 4 menn frá þessum 4 stofnunum í þessari n., þá hefði n. rætur úti um allt land. Og með einhverju slíku móti mætti ná þeirri skömmtun, sem þarf að hafa í þessum efnum. En ég ætla, að það væri ekki hyggilegt, að skömmtun þessi gerðist í kaupstöðunum einum.



Mér virðist hv. þd., eftir þeim rökum, sem fram hafa verið tekin hér, vera sammála um það, að nauðsyn sé á því að tryggja nokkru betur rétt dreifbýlisins heldur en gert er með þessu frv. Er og þess að vænta, að þeir menn hér í hv. d., sem á því hefðu áhuga, kæmu sér saman um brtt., sem tryggði þetta að fullu, og bæru hana þá fram við 3. umr. málsins. Ég held, að óhætt sé að ganga út frá því, að ef þetta verður ekki gert, muni löggjöf sú, sem frv. stefnir að, verða til ákaflega mikils óhagnaðar fyrir dreifbýlið, ekki einasta hvað viðvíkur verzlun með timbur,. heldur og einnig með ýmsar aðrar vörur. Nú er vitað mál, að þetta mætti laga með úthlutun innflutningsleyfa. En nú er það svo, að einmitt þessar stóru verzlanir, sem verzla með timbur, draga að sér innflutninginn og eiga þar betri aðstöðu heldur en smáverzlanir í dreifbýlinu. Þess vegna held ég, að ekki sé hægt að tryggja rétt dreifbýlisins eingöngu með innflutningsleyfum í þessu efni. Og þess vegna held ég, að það verði með ákvæðum laga eða ákvæðum reglugerðar að tryggja þeim rétt í þessu tilliti, sem í dreifbýlinu búa, þannig að þar verði ákveðið, hvernig þessu efni skuli skipta milli landshluta. Ég er því kunnugur, að einmitt miklum hluta af því byggingarefni, sem flutt hefur verið til Rvíkur, hefur verið lofað út á land. Og ef þau loforð á að svíkja fyrir aðgerðir hæstvirts Alþ. með þessum l., teldi ég ákaflega illa að farið í þessu máli. Þess vegna vænti ég þess, að svo vel verði gengið frá þessu máli við 3. umr., að allir partar geti verið öruggir um, að engum verði gerður óréttur með þessum l.

Frsm. (Bjarni Benediktsson) : Ég vil ítreka það, að ég tel, jafnvel eins og frv. er nú óbreytt, nægilega tryggilega frá því gengið, að ekki verði hallað á sveitirnar. Ef hv. þdm. hins vegar álíta, að ekki sé nægilega tryggilega frá þessu gengið fyrir sveitanna hönd, þá er það náttúrlega þeirra hv. þm. að koma fram með brtt. við frv., sem við svo athugum. En ég mótmæli því, að af þessu frv., þó að l. yrði eins og það er, þyrfti að leiða það, sem hv. þm. Barð. (GJ) talaði um, að svikin yrðu loforð um sölu á byggingarefni héðan úr Rvík til annarra landshluta. Ég álít, að það eigi að taka fullkomið tillit til þess innan ramma l., hver nauðsyn er fyrir byggingarefni á hverjum stað á landinu. Ég var fyrst á þeirri skoðun, að heppilegt væri að hafa þá skipun á þessum málum, sem hv. þm. S.-Þ. (JJ) talaði um, eða svipaða því. En við athugun komst ég á þá skoðun, að það fyrirkomulag mundi verða svo þungt í vöfum, að ekkert yrði þá framkvæmt af þessu eftirliti. En ef hv. þdm. telja það færa leið, vil ég ekki mæla á móti því sérstaklega. En ég tel ekki fært að ganga inn á skömmtun byggingarefnis, sem gilda eigi hér í bænum, án þess að bæjarstjórn hafi þar íhlutun - á ég þar ekki við það byggingarefni, sem út á land á að fara, heldur það efni, sem á að koma til nota hér í bænum. Ég ætlast ekki til þess, að bæjarstjórn Reykjavíkur ráðstafi eða hafi áhrif á ráðstöfun þess byggingarefnis, sem á að fara út á land. En ég álít það ekki góða lausn á þessu máli, ef á að útiloka bæjarstjórn Reykjavíkur frá því að hafa áhrif á að ráðstafa því byggingarefni, sem bæjarbúum er ætlað til sinna nota. Því að tilgangurinn með þessu frv. er m. a. að hindra það, að út um byggðir séu reistir sumarbústaðir handa Reykvíkingum á þessum tíma, sem má kalla neyðartíma með tilliti til húsnæðisvandræðanna. Ég finn, að þó að nokkuð séu skiptar skoðanir um leiðir, þá erum við allir sammála um meginefni frv. En þeir, sem vilja breyta frv., geta þá komið með brtt.



Ég vildi aðeins bæta því við, út af ræðu hv. 5. þm. Reykv. (BBen), að ég held, að það sé mjög eðlilegt, sem hann stingur upp á, - en það kemur á seinna stigi málsins, - ég tel fullkomlega eðlilegt, að a. m. k. bæjarfélög hafi hvert á sínum stað ráð á því, hvernig því byggingarefni verði ráðstafað, sem til þeirra er úthlutað. En ég álít, að landsnefnd eigi fyrst að skipta efninu, og svo gætu bæjarstjórnir og sveitarstjórnir, eða n., sem þær settu, skipt efninu milli þeirra, sem eru innan þeirra sveitarfélaga eða bæjarfélaga, og mætti taka fram í l., að ekki mætti nota byggingarefni í neitt nema til bráðra nauðsynja. Það er ekki ásökun til hv. 5. þm. Reykv., þó að ég taki það fram, að það var ekki meira byggingarefni til í Skagafirði nú fyrir skemmstu en svo, að skólastjórinn á Hólum gat ekki fengið efni í ofurlitla skógargirðingu. Hér er notað ákaflega mikið af byggingarefni nú, og þess vegna er von, að þm. dreifbýlisins álíti, að svona megi það ekki lengur til ganga. Enda er með þessu frv. borgarstjórans í Rvík okkur hinum rétt hönd um að leysa þetta vandamál á skynsamlegan hátt. Og ég álít, að fyrir 3. umr. eigi að finna fyrirkomulag, sem menn sætti sig við almennt.