Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég hefi ásamt hv. þm. Borgf. og hv. þm. V.-Húnv. leyft mér að bera fram brtt. við þetta frv. á þann hátt, að færa það í sama horf eins og það var, þegar það var afgr. frá Nd. Þegar málið var þar til umr. síðast, færði ég nokkur rök fram, sem ég áleit réttlætingu fyrir þessari till. Ég benti þá á það, að í upphafi hefði það verið þannig, að síldarverksmiðjur ríkisins hefðu verið skattfrjálsar, bæði til bæjar- og sveitarfélaga, og ennfremur ekki borgað neina tekjuskatta til ríkisins. Ég benti einnig á það, hvaða ástæður voru færðar fram fyrir því að gefa síldarverksmiðjum ríkisins þessi hlunnindi umfram verksmiðjur einstakra manna. Og ég benti einnig á það, að þetta væri orðið þannig breytt, að síldarverksmiðjur ríkisins væru nú orðnar verr úti en stærstu keppinautar þeirra á Hjalteyri og Djúpuvík. Þá benti ég einnig á það, að síldarverksmiðjur ríkisins ráða síldarverðinu, þannig að ef þessum málum verður skipað á þann veg, að síldarverksmiðjur ríkisins verða ekki samkeppnisfærar við aðrar verksmiðjur, þá verður það ekki einungis til þess að lækka síldarverðið fyrir útgerðarmönnum og sjómönnum, sem leggja upp í síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði, heldur einnig myndi það þá lækka síldarverðið yfirleitt og þar með fella togarapremíuna, sem myndi koma niður á útgerðarmönnum og sjómönnum, sem leggja upp í verksmiðjur einstakra manna. Ég færði þau rök fyrir þessu, að útsvar, sem síldarverksmiðjan á Hjalteyri hefði greitt árið sem leið, hefði verið 7000 kr. af 207000 málum, eða 3½ eyrir á mál, og verksmiðjurnar á Djúpuvík 8000 kr. útsvar af 136 þús. mála vinnslu síldar, eða um 5,8 aurar á mál. Þessar verksmiðjur þurfa ekki að greiða neitt fasteignagjald til sveitarsjóða þar, sem þær eru reknar, og þær þurfa ekki heldur að greiða neitt, sem heitir vörugjald til hafnanna, sem er mjög hátt á Siglufirði. Það, sem þessar verksmiðjur þess vegna greiða til sveitarsjóða, þar sem þær eru reknar, miðað við árið sem leið, er frá 3,5 og upp í 5,8 aurar á síldarmál. Samanborið við þau gjöld, sem ríkisverksmiðjurnar greiða, verður útkoman þannig, að umsetningargjald, sem lagt var á síldarverksmiðjur ríkisins á síðasta ári, nemur um 17 þús. kr. Fasteignagjaldið, sem lagt var eingöngu á síldarverksmiðjur ríkisins á síðasta ári, nemur rúmlega 23 þús. kr., og gjald, sem síldarverksmiðjur ríkisins greiddu vegna hafnarinnar á Siglufirði á síðasta ári, nemur rúmum 37 þús. kr., þannig að alls greiða síldarverksmiðjur ríkisins í hafnargjöld og opinber gjöld til bæjar- og hafnarsjóðs á Siglufirði um 78 þús. kr., eða 22 aura á hvert mál síldar. Þetta þýðir það, að síldarverksmiðjur ríkisins geta þegar af þessum ástæðum ekki komizt hjá því að reikna sér meiri útgjöld en verksmiðjur einstaklinga, sem svarar frá 16 og upp í 18 aurum á hvert mál, þannig að síldarverksmiðjur ríkisins eru, einungis vegna þessara opinberu gjalda, sem þær greiða til Siglufjarðarkaupstaðar, verr settar með að borga verð fyrir síldina til útgerðarmanna og sjómanna sem þessu nemur. Gjöld, sem þær greiða til Siglufjarðarkaupstaðar, verða því einskonar verndarskattur fyrir verksmiðjur einstakra manna og félaga, sem kemur niður á útgerðarmönnum og sjómönnum. Nú skal ég fúslega játa það, að það virðist í fljótu bragði ef til vill nokkuð harkalega að farið gagnvart Siglufjarðarkaupstað, ef ætti að fara að lækka þessa tekjustofna stórlega. En á hitt ber þó að líta, að það er líka nokkuð stórt spor stigið frá því að láta síldarverksmiðjur ríkisins hafa fullkomið skattfrelsi til þess fyrirkomulags sem nú gildir, að veita Siglufjarðarbæ réttindi til þess að skattleggja þær meira heldur en verksmiðjur einstakra manna, sem reknar eru í samkeppni við síldarverksmiðjur ríkisins. Það hefir verið rætt um, að síldarverksmiðjur ríkisins nytu þeirra hlunninda umfram verksmiðjur einstakra manna, að þær væru lausar við að greiða tekju- og eiguarskatt til ríkissjóðs. Nú hefir það ekki sézt, að þessar verksmiðjur einstakra manna hafi greitt neinn tekju- og eignarskatt til ríkissjóðs undanfarandi ár, þannig að þau skatthlunnindi síldarverksmiðja ríkisins gera í raun og veru engan mismun. Auk þess má benda á það, að síldarverksmiðjum ríkisins er með l. gert að skyldu að taka, ef útgerðarmenn óska þess, síld af þeim og vinna hana með kostnaðarverði og skila öllum hagnaði. Einnig þetta atriði, ef farið verður að taka upp það fyrirkomulag á rekstri síldarverksmiðja ríkisins, gerir þetta ákvæði um skattfrelsi til ríkissjóðs að engu. Ég gat þess áðan, að því væri haldið fram, að það væri nokkuð harkalega að farið gagnvart bæjarsjóði Siglufjarðar að stinga upp á þessari breyt. En ég vil benda á, fyrir þá, sem vilja halda fram málstað þessa kaupstaðar, að það verður ákaflega erfitt í framtíðinni, ef hægt er að sýna fram á það með rökum, að sá verksmiðjurekstur, sem þar er rekinn, sé skattaður svo og svo mikið umfram það, sem gert er í öðrum sveitarfélögum, að það beinlínis haldi niðri síldarverðinu fyrir útgerðarmönnum og sjómönnum. Það verður því erfiðara að halda uppi atvinnurekstri í þessum bæ, sem lengra er farið í þessu efni. Ég fyrir mitt leyti hefi gert meira í því og hefi haft ástæður til að hafa áhrif á það meira en nokkur annar að halda atvinnurekstri að Siglufjarðarbæ. Og ég tel, að ef þessari stefnu verður haldið áfram af málsvörum Siglufjarðarkaupstaðar, þá sé mín afstaða í þessu efni a. m. k. ákaflega torvelduð. Ég gat þess, þegar þetta mál var til umr. í Nd., að um 80 skip hefðu lagt upp síld til vinnslu í síldarverksmiðjur ríkisins á Siglufirði á undanförnum sumrum. Með óbreyttri vinnslu hjá síldarverksmiðjum ríkisins, óbreyttu verði á afurðum þeirra og öðrum óbreyttum aðstæðum verksmiðjanna, nemur sá skattur, sem síldarverksmiðjur ríkisins eru látnar greiða til Siglufjarðarkaupstaðar umfram það, sem verksmiðjur einstakra manna og félaga gera annarstaðar, eins og ég gat um áðan, frá 16–8,5 aurum á mál. Til uppjafnaðar verður allur skatturinn um 1000 kr. á skip, þar sem milli 70–80 skip hafa lagt upp hjá síldarverksmiðjum ríkisins á síðasta sumri. Nú hefir hæstv. Alþ. séð ástæðu til að gera alveg sérstakar ráðstafanir til þess að létta undir með útgerðinni, og við vitum það vel, að heima fyrir er ástand þessarar útgerðar þannig, að bæjarfélög, þar sem þessi skip eiga heima, hafa öll séð ástæðu til þess að gera ýmsar ráðstafanir til að létta af þeim sköttum heima í héraði. Mér er kunnugt um það, að í allflestum bæjar- og sveitarfélögum hefir verið ákveðið að greiða ekki vörugjald af kolum og salti, sem keypt er til útgerðarinnar. Ennfremur er í flestum bæjar- og sveitarfélögum tekin upp sú regla, að leggja ekki - eða sem minnst - aukaútsvar á þessa útgerð, með tilliti til þess, að gera henni kleift að halda áfram. Þegar nú bæði hæstv. Alþ. og heimasveitir útgerðarfyrirtækja gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að létta byrðum af útgerðinni, þá virðist ekki til mikils mælzt, þótt sá staður, sem mest hlunnindi hefir af atvinnurekstri síldarútgerðarinnar, gerði eitthvað í þessu efni líka. Ég gat þess, að sá skattur, sem síldarverksmiðjur ríkisins greiddu til Siglufjarðarbæjar, væri í gegnum þessi þrennskonar gjöld um 1000 kr. til uppjafnaðar á skip. Þó er vert að taka það fram, að það fer vitanlega eftir afla skipanna. Þetta yrði um 22 aurar á mál. Mörg skip, sem leggja upp síld hjá síldarverksmiðjum ríkisins á Siglufirði, hafa ekki fiskað meira en 2–3 þús. mál, og sum þeirra fyrir neðan það, þannig að skatturinn er miklu hærri á þau skip, sem skila meiru en meðalafla. Á þau skip, sem ég veiti forstöðu, mun skatturinn nema um 500 kr. á ári á hvert skip. Ef maður gerði ráð fyrir því, að aflinn skiptist til helminga á milli útgerðarmanna og sjómanna, nemur skatturinn sem svarar 50 kr. á hlut hvers einasta sjómanns. Sú lækkun, sem farið er fram á með þessari breyt., sem við flytjum þremenningarnir við þetta frv., myndi nema rúmum 20000 kr. á ári frá því, sem gildir nú í þeirri reglugerð, sem staðfest hefir verið af atvinnumálaráðuneytinu um fasteignaskatt á Siglufirði, eða um 250 kr. á skip. Það er þess vegna ekki farið fram á með þessari brtt., að skattlækkunin nemi meiru en sem svarar ¼ þess, sem skattur þessi nemur til uppjafnaðar á skip eins og nú er, og samt yrði lágmarksskatturinn, sem síldarverksmiðjur ríkisins eru látnar greiða, langt fram yfir það, sem keppinautar þeirra á öðrum stöðum eiga við að búa. Ég sé ekki ástæðu til að rökræða þetta frekar að sinni, en ég vildi alvarlega skjóta því fram til þeirra, sem sérstaklega bera hag Siglufjarðarkaupstaðar fyrir brjósti, að það er ákaflega erfitt fyrir mig að halda áfram að halda atvinnu að Siglufjarðabæ, ef svo á að fara fram, sem hingað til hefir verið, að útgerðin og sjómennirnir, sem leggja þar upp, séu skattaðir á Siglufirði umfram það, sem gert er í öðrum kaupstöðum.

*Erlendur Þorsteinsson: Ég verð að segja, að málfærsla hv. þm. Ísaf. sýnir, að lítið er um rök hjá honum, þegar hann fer að halda því fram, að í hlutaskiptum fái sjómenn helminginn og útgerðarmenn helminginn. Hv. þingheimur mun hafa veitt því athygli, hvernig þessir útreikningar hans tóku sig út, þegar hann nefndi 16, 18 og 22 aura sitt í hverju orðinu. Þessi skattur, sem hann vill halda sig við, er kringum 78 þús., eða 16 aurar á mál. En svo er annað, sem þessi hv. þm. leyfir sér að halda fram, að þessar 78 þús. kr. séu allt gjöld, sem verksmiðjan greiði til bæjarins. Ég skal upplýsa þetta nánar. Ég skal taka sem dæmi vatnsskattinn. Hann er um 8 þús. kr., en svo fær verksmiðjan aftur fyrir vatnssölu til skipa 3–4 þús. Í öðru lagi er raforka, 8 þús. Í þriðja lagi er lóðaleiga, 6500, sem gildir samkv. sérstökum samningi, þegar hún yfirtók dr. Paul's verksmiðjuna. Þess má geta, að sú verksmiðja greiddi auk þess 3. hvert ár 20 þús. kr. í öldubrjótssjóð og 12–18 þús. í bæjarsjóð, svo að þingheimur getur séð, hversu mikils bærinn hefir misst, þegar þessi verksmiðja var tekin undir ríkisverksmiðjurnar. Í fjórða lagi má telja vörugjald af kolum, sem þær selja aftur bæjarbúum, 6 þús. kr. Í fimmta lagi dregst frá fasteignagjald, þegar gengið er út frá till. Ed., 10600 kr. Og í sjötta lagi má geta þess, að áður en sett voru l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, þá greiddu síldarverksmiðjur ríkisins árlega í sjóvarnargarðsskatt 6500 kr. Þessar upphæðir eru 35600 kr., og verður þá eftir 43 þús. kr., sem verksmiðjurnar greiða til hafnarsjóðs og bæjarsjóðs, eða 8,2 aurar á mál. Svo er vert að athuga, hvort þessar verksmiðjur hafi ekki fengið fleira frá Siglufirði, sem réttlæti, að þær greiði 2 aurum meira en aðrar verksmiðjur. Hann hefir lagt fram 250 þús. kr. sem stofnfé, sem hefir verið afhent verksmiðjunum algerlega hafta- og kvaðalaust. Þetta hafa engar aðrar verksmiðjur fengið, þar sem þær hafa verið starfræktar. Í sambandi við vatnsskattinn, sem ég nefndi áðan, sem mun nema um 1000 kr., vil ég geta þess, að eftir því, sem ég hefi heyrt, þá munu verksmiðjur Kveldúlfs greiða 100 þús. kr. til að fá vatnsveitu, og er það helmingi meira, sem þessi verksmiðja verður að greiða í vaxtatillag, en ríkisverksmiðjurnar verða að greiða í vatnsskatt. Í öðru lagi má geta þess, að mörgum mun finnast, að verksmiðjurnar greiði mikið vörugjald, en þess í stað fá þær frá bænum útskipunarbryggju. Ég er sannfærður um, að ef þær ættu kost á að sleppa við vörugjaldið, en yrðu að sjá sér sjálfar fyrir slíkri bryggju, þá mundu þær ekki vilja skipta, því að það er staðreynd, að síldarbryggjurnar á Siglufirði hafa þurft að endurnýjast 4.–5. hvert ár. Einnig má geta þess, að fyrir verksmiðjuna hefir verið byggður öldubrjótur, sem er mikið mannvirki, 650–700 þús. kr. Ríkissjóður hefir lagt fram um 200 þús., en hitt, 450–500 þús. kr., hefir hafnarsjóður lagt fram til verndunar bryggjunum á staðnum. Ég hefi nú sýnt fram á með gildum rökum og tölum, að það, sem hér er um að ræða, er það, að nokkrir þm. vilja taka af Siglufjarðarkaupstað þann skatt, sem hann hefir nú l. samkvæmt. Það er alveg rétt, að hv. þm. Ísaf. hefir oft reynzt þeim velviljaður, en það réttlætir ekki að vilja nú taka aftur það, sem hann hefir vel gert. Af því að nú er svo mikið talað um sparnað, vil ég beina því til þessara sparnaðarpostula, hvers vegna þeir hafi liðið stjórn verksmiðjanna að fara með fé sjómanna eins og gert hefir verið síðustu ár. Ég vil benda á, að áður en verðið er ákveðið til sjómanna, þá eru teknar 75 þús. kr. til verksmiðjunnar á Sólbakka, og nú hefir verið samþ. till. um að leigja verksmiðjuna á Húsavík, sem alltaf hefir verið með 12–15 þús. kr. tapi. Þetta gerir 90 þús. kr. Og svo eru þessir menn að fjargviðrast út af því, að verksmiðjurnar skuli eiga að greiða fyrir að fá til sinna afnota öll þau tæki og þægindi, sem Siglufjarðarkaupstaður lætur þeim í té. Ég vil líka benda á, að verksmiðjurnar greiða til afgreiðslumanns Eimskipafélagsins 50 aura fyrir hvern síldarmjölspoka, sem Eimskip skipar út á Siglufirði, og einnig greiða þær 50 aura fyrir hvert lýsistonn. Eru þetta ekki líka útgjöld, sem hægt væri að spara? Væri ekki nær að hugsa til þeirra, áður en farið er að lækka þau litlu gjöld, sem verksmiðjurnar borga kaupstaðnum? Ég skal svo víkja að frv. sjálfu með þeim breyt., sem Ed. hefir gert á því, og þeim sparnaði, sem hv. þm. Ísaf. vill hér gera, sem mun nema kringum 12600 kr., eða 2,7 aurum á mál. Ef miðað er við, að 4 þús. mál aflist að meðaltali á skip, þá er þessi upphæð 108 kr. á hvert skip. Af þessu fá sjómenn 36 kr., eða um 2 kr. hver maður. Mér er sem ég sjái ánægjubrosið á sjómönnum, þegar hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Borgf. koma til þeirra og rétta þeim sinn krónukallinn hvor! Ánægjan yrði ekki minni, þegar þeir gætu sagt, að þessi króna væri tekin af mönnunum, sem vinna við verksmiðjurnar á Siglufirði þá óþrifalegustu vinnu, sem til er, tekin af því fé, sem bæjarsjóður átti að fá, svo að ekki væri hægt að veita börnunum sæmilega leikvelli, nægilega menntun eða halda hreinlætismálum bæjarins í réttu horfi. Hv. þm. Ísaf. gat þess í tölu, sem hann hélt um þetta mál, að Siglufjörður hefði mikið á að leggja, þar sem 2 millj. kr. væru í veltunni í síldinni. Mér þykir einkennilegt, að þessi hv. þm., sem er manna kunnugastur öllu, sem snertir síldarmál, skuli halda þessu fram hér, í fyrsta lagi vegna þess, að þetta er ekki rétt, og í öðru lagi má benda á það, að útflutningsverðmæti er ekki sama og framleiðsluverðmæti. Hv. þm. veit, að í útflulningsverðmæti, sem síldin hefir, er mikið verðmæti, sem liggur í því innflutta efni, sem notað er við síldarverkunina. Ég minntist á það í Ed. í gær, að það væri engu líkara en að Nd. vildi leggja Siglufjörð í einelti. Hafnarfjörður hefir fengið sérstakar tekjur af fargjöldum manna, sem ferðast milli Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Ísafjörður hefir fyrir nokkrum árum fengið heimild til fasteignaskatts. Vestmannaeyjar hafa heimild til vörugjalds, sem aðrir kaupstaðir hafa ekki. Akureyri hefir heimild til að leggja vörugjald á allar vörur, sem þangað flytjast. Loks þegar Alþingi finnur skyldu sína til þess 1937 að gefa Siglufirði nokkurn þátt í fasteignaskattinum, þá finnur Alþingi köllun nú hjá sér til þess að taka þennan litla tekjustofn af bænum aftur. Ég vænti því, að hv. þingheimur sjái, að það er rangt að samþ. þetta frv. óbreytt eins og það kom frá Ed. Það má kannske segja, að fátt er svo með öllu illt, að ekki boði nokkuð gott. Um sama leyti í fyrra voru þeir hv. þm. Borgf. og hv. þm. Ísaf. í hárinu hvor á öðrum. Annar vildi geyma hinn í gamalli síldarþró, og hinn átti að geymast í hrútakofa. Nú hafa þeir náð saman, þessir hv. þm., og ég vildi óska, að þeir í framtíðinni flyttu mál, sem meira vit væri í og ekki eins full af illvilja í annara garð. Hv. þm. Ísaf. segist hafa verið Siglfirðingum velviljaður fram að þessu, en verið geti, að ekki verði svo í framtíðinni. Ég vona, að þetta sé ekki hótun, heldur haldi hann áfram sama góða vilja og hingað til, en ef svo er ekki, þá verð ég að álíta, að lognmolluloftið í hrútakofanum hafi haft slæm áhrif á hann, þegar hann hleypti hv. þm. Borgf. út. Þetta mál virðist vera sótt af nokkuð miklu kappi, og má gera ráð fyrir, að þessi brtt. verði samþ., ef meiri hl. fæst fyrir henni. En til þess að samþ. frv. skilst mér, að ? hlutar þm. þurfi að fylgja því. Því er ekki annað að gera fyrir okkur, sem viljum gefa Siglufirði þennan skatt, en að fella frv., og hefði þá kaupstaðurinn sömu réttindi til álagningar á verksmiðjurnar og áður. Nú höfum við sýnt vilja okkar til að ganga til samkomulags með því að vilja ganga inn á, að gjaldið verði 0,7%. Ef þetta frv. verður fellt, þá mun ég og mínir flokksmenn í samráði við hæstv. félmrh. og atvmrh. breyta þeirri reglugerð svo, að aðeins verði lagt á 0,7%, vegna þess að við viljum viðurkenna, að síldarverksmiðjurnar eigi að borga minna en þær gera eftir núverandi fyrirkomulagi. Við viljum komast að samkomulagi í málinu og við viljum alltaf standa við það, sem um hefir verið samið.



Það er stundum sagt ljótt um pólitík. Ég held, að hreppapólitíkin sé sú ógeðslegasta. Hún hefir komið fram átakanlega í þessu máli Siglufjarðar hér á Alþingi. Hv. 10. landsk. var með ýmsar fyrirspurnir til mín um ýmis atriði, sem hefðu gerzt í stjórn síldarverksmiðjanna síðastl. sumar. Hann spurði mig að því, hvort formaður síldarverksmiðjanna hefði fengið 50 aura fyrir hvert síldartonn í afgreiðslulaun fyrir skip, sem hann hefði afgr., eða 5 aura fyrir hvern síldarmjölspoka. Hann spurði mig um leiguna á Húsavíkurverksmiðjunni og rekstur Sólbakkaverksmiðjunnar og eitthvað fleira. Ég skil ekki, hvers vegna þessi hv. þm. er að beina þessum fyrirspurnum til mín, því að hann var varamaður í stjórn verksmiðjanna fyrir mína hönd frá því í apríl og þangað til síðast í ágúst, m. ö. o. allt rekstrartímabilið síðastl. sumar. Hann getur því bezt svarað sjálfur spurningum um, hvað hafi gerzt í stjórn verksmiðjanna þennan tíma. Annars vil ég taka fram í þessu sambandi, að frá því ég kom í verksmiðjustjórnina, hefi ég unnið að því, að verksmiðjurnar sættu sem ódýrastri fragt fyrir síldarmjölið. Þetta hefir verið reynt í tíð núv. verksmiðjustj., og var byrjað á því áður en ég kom í stj., og ég tel, að árangurinn af þeirri starfsemi hafi orðið sá, að meðaltalsfragtin hafi lækkað um 4 sh. tonnið. Ég held því, að engin ástæða sé til að kasta hnútum að verksmiðjustj. út af þessu. Annars er bezt fyrir þennan hv. þm. að spyrja sjálfan sig um það, sem gerzt hefir í stj. frá því í apríl. Ef eitthvað hefir gerzt þar, sem hann telur, að þurfi að átelja, þá finnst mér hann hafa brugðizt skyldu sinni, að láta yfirboðara sína ekki vita af því, ef ágreiningur hefir orðið í verksmiðjustj. Annars skrifa ég mikið af þeim vanstillingarorðum, sem hann sagði, á reikning hreppapólitíkurinnar, sem mér virðist ráða ákaflega miklu um afstöðu hans og ýmissa annara hv. þm. til þessara mála, a. m. k. þeirra, sem kjörfylgi eiga að sækja í Eyjafjarðarsýslu. Að öðru leyti vil ég segja við hv. 10. landsk., að ég skil ekki, hvernig hann hefir farið með þær tölur, sem ég hefi lesið hér upp. Annaðhvort hefi ég ekki lesið þær nógu greinilega eða hann hefir ekki tekið nógu vel eftir, eða í 3. lagi, að hann hefir setið heima og búið sig þar undir það að svara röksemdum mínum og svarar þeim þess vegna út í hött. Ég held, að það verði ekki hrakið, að það umsetningargjald, sem ríkisverksmiðjurnar greiddu síðastl. ár á Siglufirði, var rúmlega 16 þús. kr. Ég held, að það verði ekki heldur hrakið, að fasteignagjaldið var rúmlega 23 þús. kr., eða samtals þessar tvær upphæðir 40 þús. kr. Ég ætla að biðja hv. 10. landsk. að neita þessu, ef hann treystir sér til þess. Þá vil ég geta þess, að lýsi og síldarmjöl útflutt frá verksmiðjunum var síðasta ár 17 þús. smálestir, kol innflutt voru 5 þús. smálestir, salt 18 þús. smálestir, eða samtals rúmlega 23 þús. tonn. Vörugjaldið af þessu var kr. 1.50 á smálest, eða samtals 38 þús. kr. Ef við leggjum það við hin önnur gjöld, sem voru 40 þús. kr., þá hygg ég, að komi 78 þús. kr. Hv. þm. vill halda fram, að ég hafi talið þarna með vatnsskatt, sem verksmiðjurnar greiði, og rafmagn og hitt og þetta fleira, en ég mótmæli því sem algerlega röngu. Þessi staðhæfing hv. 10. landsk. getur ekki byggzt á neinu öðru en hreinum misskilningi. Ég hefi ekki tekið í þessari upptalningu á gjöldunum til bæjarsjóðs neitt annað en það, sem er greitt í fyrsta lagi samkv. hafnarlögum Siglufjarðar, vörugjald, í öðru lagi samkv. reglugerð fasteignaskatts, í þriðja lagi samkv. ákvæðum Alþingis umsetningargjald, - ekkert annað. Ég þori ekki að fullyrða nema þetta geti munað nokkrum hundruðum króna, en það munar aldrei meiru. Þegar það er athugað, að hv. 10. landsk. taldi upp 40 þús. kr. af ýmiskonar gjöldum, sem hann segir, að ég hafi tekið með, þó að mér hafi ekki komið það til hugar, þá er bersýnilegt, að hans röksemdafærsla er öll á röngum grundvelli. Ég harma það mjög, að slíkur málflutningur skuli hafa verið notaður hér í þessu máli, því að sannarlega verður það ekki til að bæta samkomulagið um málið, að vera með öfgar og rangfærslur í þessu efni. Hv. 10. landsk. vildi gera lítið úr því, að þetta mundi bæta hag útgerðarinnar, þó að það yrði samþ. Ég veit, að það er allt of skammt farið í þessu efni, en hitt er það, að þau hlutaskipti, sem hv. 10. landsk. segir, að séu á síldveiðiskipunum, eru ekki rétt. Ég vil telja, að á mótorbátum og línuveiðurum gangi 50% til skipverja. Hv. 10. landsk. segir, að það sé ekki nema 37% eða 39%, sem gangi til háseta, en það eru fleiri á skipunum en hásetar. Hann gleymir, að þar eru líka skipstjórar, stýrimenn, vélamenn og matsveinar, sem hafa aukaþóknun, sem er það há, að skiptingin er þessi, 50% til útgerðarinnar og 50% til skipverja á mótorbátum og línuveiðiskipum. Upphæðin, sem þarna er um að ræða, er 20 þús. kr. sem skiptist milli 80 skipa, og ég held, að ekki þurfi mikinn reikningsmann til að sjá, að þótt þessi upphæð sé lítil, þá er hún meiri en 2 kr. á hvern háseta. Ef hv. 10. landsk. vill fara út í að jafna gjöldunum þannig, að útgerðin verði ekki verr úti á Siglufirði en annarstaðar, af því að honum þyki útgerðin annars bera of lítið úr býtum, þá gætum við komizt að samkomulagi um að gera þetta dálítið víðtækara, þó að ég hinsvegar álíti ekki rétt að búa að öðru leyti verr að Siglufjarðarkaupstað. Ég held, að það sé þá ekki ástæða fyrir mig að fara frekar út í ræðu hv. 10. landsk. Bendingar hans um það, að við hv. þm. Borgf. höfum viljað koma hvor öðrum fyrir á vissum stöðum til geymslu á síðasta ári, eru þessu máli alveg óviðkomandi, og ég fyrir mitt leyti vil óska þess, að þeir menn, sem halda fram málstað Siglufjarðar, hagi sínum málflutningi þannig, að ekki þurfi að óska eftir að koma þeim fyrir í neina sérstaka geymslu, heldur megi þeir halda áfram að ganga lausir og sinna pólitískum störfum og öðrum störfum í þjóðfélaginu, eins og þeir hafa gert hingað til.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Þegar þetta frv. var til 1. umr. og atkvgr. í Nd., greiddi ég atkv. með því út frá því sjónarmiði, að ég taldi æskilegt að létta af nokkrum gjöldum, sem hvíldu á ríkisverksmiðjunum, með hliðsjón af því, að það væri um misrétti að ræða milli ríkisverksmiðjanna annarsvegar og verksmiðja einstaklinga hinsvegar. Ég álít, að rétt væri að ganga nú frá frv. eins og Ed. afgreiddi það. Því frekar á að gera það, þar sem mér hefir verið tjáð af fulltrúum 2 stjórnmálaflokka á Siglufirði, hv. 10. landsk. og fulltrúa Sjálfstæðisfl. þar, Ole Hertervig, að ef 1. verða afgr. eins og þau nú liggja fyrir, þá muni Siglufjörður láta þau ná einnig til ársins 1938 og þannig ívilna ríkisverksmiðjunum um 8–9 þús. kr. frá því, sem l. standa til. Það hefir komið fram í umr., einnig frá hv. 10. landsk., að Siglufjörður eigi töluverðan rétt á því að hafa þær tekjur, sem hér er farið fram á með frv. Hinsvegar mótmælir hv. þm. Ísaf. því harðlega. Það er ekki gott að átta sig á, þegar 2 jafnmætir menn úr sama flokki deila, og annar segir það svart, sem hinn segir hvítt, hvur hafi á réttu að standa. Ég hefði gjarnan viljað eiga þann hlut að þessu máli, að það yrði til lykta leitt þannig, að Siglufjörður bæri þar ekki skarðan hlut frá borði. Ég vildi líka eiga þann hlut að máli, að samkomulag næðist, svo báðir þeir aðilar, sem hér eiga hlut að máli, mættu sæmilega við una. En eftir því, sem málefni standa til frá mínum bæjardyrum, og með hliðsjón af hinum mismunandi rökum og staðhæfingum, sem komið hafa fram frá hv. 10. landsk. og hv. þm. Ísaf., þá mun ég greiða atkv. gegn brtt. hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Borgf., en verði það svo, að sú till. verði samþ. og frv. þá komið í sinn upphaflega búning, þá sé ég mér þó ekki annað fært - og það þrátt fyrir nýjar upplýsingar, sem þó því miður hafa verið vefengdar, - en að greiða atkv. með frv., þó þar með yrði að afgreiða málið í öðru formi en það nú er í. Nú er hér annarsvegar um að ræða bæjarfélag, en hinsvegar fyrirtæki, sem er í nánum tengslum við ríkið, og hversu sem fer um þetta mál í þinginu, þá geri ég mér vonir um, sérstaklega ef hæstv. félmrh. á hér einnig hlut að, að það megi takast, hvað sem l. líður, að gera viðunandi samkomulag í þessu efni eftir að þingi er lokið. Ég verð að segja, að ef þær upplýsingar, sem hv. 10. landsk. gaf hér áðan, standast dóm reynslunnar, þá er það engum vafa undirorpið frá mínu sjónarmiði, að hann hefir góðan málstað að flytja, og að ekki er gengið á hlut ríkisverksmiðjanna miðað við það, sem aðrar verksmiðjur eiga við að búa. Um leið og ég endurtek, að ég mun greiða atkv. á móti brtt., en með frv., þá vil ég lýsa því yfir, að það bindur ekki mína afstöðu til þessa máls í framtíðinni, því hún mun einungis velta á niðurstöðu rannsóknar, sem ég mun hlutast til um, að fari fram um þetta mál. Að öðru leyti vil ég segja, að ég kann ekki við, sérstaklega ekki frá þeim hv. þm., sem telja sig bera hagsmuni verkalýðsins sérstaklega fyrir brjósti, að verið sé að átelja ríkisverksmiðjurnar og þar með ríkissjóð fyrir þá viðleitni, sem sýnd hefir verið í því að starfrækja verksmiðjur, sem annars hefðu verið óstarfræktar, eins og var um verksmiðjurnar á Sólbakka og á Húsavík. Það eru tvö sjónarmið, sem athuga verður jöfnum höndum og er annað þeirra að reka fyrirtækin þannig, að sem beztrar hagsýni sé gætt, og reyna að láta þau skila arði, en hitt er líka atriði, sem þarf að taka tillit til, að láta ekki niður falla um hábjargræðistímann atvinnu mörg hundruð manna á Sólbakka og á Húsavík, sem niður hefði fallið, ef ríkið hefði ekki gert skyldu sína. Það er sjónarmið, sem vert er að hafa í huga, enda verð ég að draga í efa, að það þurfi að vera um taprekstur að ræða, og hefi ég þá í huga aðra verksmiðju, sem stendur eins að vígi, en er þó rekin með arði. Það er að því leyti um aðra afstöðu að ræða, að það koma fleiri sjónarmið til greina af hendi hins opinbera heldur en þegar um er að ræða fyrirtæki í einkarekstri. Ég verð því að vísa alveg frá þeim orðum, sem látin voru falla í garð verksmiðjustj. og þar með ríkisstj., út af viðleitni til að halda uppi starfrækslu, sem annars hefði fallið niður og þar með valdið atvinnuleysi. En auk þess, sem sjónarmiðið um atvinnuaukningu verður að vera ríkt í huga ráðamanna þjóðarinnar, þá er þess einnig að gæta, að þarna er um að ræða aukna möguleika til gjaldeyrisöflunar. Ég held því, að það sé ekki ástæða til að draga þessa hlið málsins inn í umr., og ég hygg, að það sé ekki hagkvæmt fyrir þá, sem berjast fyrir hagsmunum Siglufjarðar.

*Garðar Þorsteinsson: Mér skildist á hæstv. atvmrh., þegar hann var að tala um reksturinn á Húsavík og Sólbakka, að hann teldi, að þar væri um réttar framkvæmdir að ræða af hendi verksmiðjustjórnar. En það mætti minnast á það, sem áður hefir verið hér til umr. og hv. þm. Borgf., sem er 2. flm. till., hefir gert að umtalsefni hér í hv. d. fyrir ári síðan, en það er síldarþróin, sem upplýst er, að kostaði um 300 þús. kr. Þegar hún var byggð, þá var hv. þm. Ísaf. formaður verksmiðjustj., svo hann stendur illa að vígi, þegar hann er að færa það fram sem aðalrök í þessu máli, að hér sé um eyðslu á fé sjómanna að ræða. Hann hlýtur því að flytja till. af öðrum ástæðum. Ég hélt líka, að hæstv. atvmrh. hefði svo oft lent í deilum við hv. þm. Ísaf. og deilt á hann með réttu fyrir óvandaðan málflutning, að hann ætti að geta slegið því föstu fyrirfram, að hv. þm. Ísaf. færi hér ekki með rétt mál. Ég hefi fyrir mitt leyti aldrei verið í vafa um, án þess að hafa sérstaklega rannsakað málið, að það væri hv. þm. Ísaf., sem færi með rangt mál, þegar þessir tveir menn hafa átt í orðasennu. Ég álít, að í þessari deilu þeirra hv. 10. landsk. og hv. þm. Ísaf. sé það einnig svo, að hv. þm. Ísaf. hafi rangt fyrir sér. Í sambandi við þetta vil ég minna hv. þm. á þá forsögu, sem liggur til grundvallar fyrir þessum fasteignaskatti á Siglufirði. Þegar svo var komið, að tekjuaflanir bæjar- og sveitarsjóða voru orðnar mjög óvissar og fóru alltaf versnandi ár frá ári, þá var horfið að því ráði að skipa mþn. til að gera till. í því máli og reyna að finna leiðir til þess, að bæjar- og sveitarsjóðir gætu fengið nægilegar tekjur til að standast þau útgjöld, sem þeir verða að standa undir. Árangurinn af starfi mþn. var sá, að endanlegt samkomulag varð milli allra flokka um að afgreiða málið eins og gert var með l. frá 1936. Einn liðurinn í þeirri löggjöf var heimild til að leggja á eignir, þar á meðal verksmiðjur ríkisins, og er þetta það gjald, sem lagt hefir verið á á Siglufirði. Ég verð því að segja, að það er lítið traust í þeim samþykktum, sem þingið gerir, ef svo á að reynast, að bæirnir geti ekki öruggir byggt upp sínar fjárhagsáætlanir með tilliti til þeirra tekjustofna, sem þeim voru gefnir með þessum l. Bæjarstjórn Siglufjarðar hefir gert ráð fyrir þessum tekjustofni í fjárhagsáætlun bæjarins, svo það er óverjandi að taka þennan tekjustofn frá bæjarsjóði, án þess að láta hann hafa nokkuð í staðinn. Ef hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Borgf. hefðu komið með annan tekjustofn í staðinn, sem þessari upphæð næmi, þá var ekkert að segja. Mér skilst, að þegar samkomulag hefir orðið milli flokka um svona atriði, þá megi ekki rjúfa það samkomulag með því að taka burtu tekjustofn slíkan sem þennan, nema annar komi í staðinn, þar sem ekki hefir verið bent á, að afkoma Siglufjarðar væri það betri nú en hún var 1936. Þegar þessir hv. þm. eru að tala um, að Siglufjörður hafi svo miklar tekjur af rekstri síldarverksmiðjanna, þá vil ég benda þeim á, að afkoma bæjarins var í þessum efnum miklu betri áður en síldarverksmiðjur ríkisins fóru að starfa þar. Þegar síldarverksmiðjur Goos og dr. Paul's störfuðu þar, þá greiddu eigendur þeirra 30–50 þús. kr. á ári í útsvar. En þær útsvarstekjur, sem Siglufjörður hefir af ríkisverksmiðjunum, eru um 15 þús. kr. á ári, og ef fasteignaskattinum er bætt við, en hann er 12600 kr., þá eru þarna tæpar 28 þús. kr., sem verksmiðjurnar greiða sem beint gjald í bæjarsjóð Siglufjarðar, eða nær helmingi minni upphæð en greitt var í útsvar af verksmiðjum Goos og dr. Paul's. Það var borið fram frv. um að heimila að leggja á mann, sem hefði aðalatvinnutekjur sínar á Siglufirði, þó hann væri ekki heimilisfastur þar, en það frv. var fellt. En ég vil upplýsa, að það fyrirkomulag, sem er á þessum atvinnurekstri á Siglufirði, er þannig, að þeir, sem eiga bryggjurnar og söltunarplássin á Siglufirði, en það eru aðallega menn, sem eru þar búsettir, leigja þetta vanalega út fyrir lágt gjald þeim, sem búsettir eru utan Siglufjarðar, svo ekki er hægt samkv. útsvarsl. að leggja á þá, sem hafa aðalatvinnureksturinn á þessum stöðvum. Ef miðað er við framleiðsluna á Siglufirði, þá mun útsvarsálagningin þar ekki ná til nema 2 tunna af hverjum 5, sem saltaðar eru þar. Útsvarsl. eru því þannig úr garði gerð, að Siglufjörður verður alveg sérstaklega illa úti hvað það snertir að geta lagt á þá menn, sem hafa mesta starfrækslu á Siglufirði. Afleiðingin af þessu er sú, að útsvarsálagningin á Siglfirðingum sjálfum er hlutfallslega há, eða um 75% hærri en í Reykjavík. Orsökin liggur í því, að þau fyrirtæki og þeir einstaklingar og framleiðendur, sem á Siglufirði starfa, eru ekki útsvarsskyldir nema að litlu leyti. Mig skiptir það engu, þó að hv. þm. Ísaf. sé að tala um, að hreppapólitík ráði afstöðu minni og hv. 10. landsk., og ég get ekki annað en brosað, þegar ég heyri það frá munni þeirra manna, sem standa að þessari till. Þeir ættu sízt að tala um hreppapólitík. Hv. 10. landsk. hefir sýnt fram á, að hafnargjöld á Siglufirði eru sízt hærri en annarstaðar, og mér er sagt, að vatn sé ódýrara þar en í öðrum kaupstöðum. Hann hefir líka bent á, að Siglufjörður hefir greitt um helming kostnaðar við öldubrjót, sem vitanlega er ekkert annað en beinn útlagður kostnaður, því hann gefur engar tekjur af sér, en hann var byggður aðallega til þess að verja eignir síldarverksmiðja ríkisins. Það er því síður en svo, að afstöðu minni ráði nokkuð annað en það, að ég vil styðja að því, að bærinn fái þær tekjur, sem sanngjarnt er, og koma í veg fyrir, að Alþ. setji löggjöf, sem brýtur í bág við það samkomulag, sem gert var á Alþ., þegar l. um tekjur bæjar- og sveitarfélaga voru sett 1936. Ég get staðfest það, að bæjarstjórn Siglufjarðar mun ekki leggja hærra gjald á en gert er ráð fyrir í frv. eins og það kemur frá Ed. Ég vil líka lýsa því yfir, að hvernig sem fer um þetta mál, þá mun ekki verða lagt á hærra gjald en gert er ráð fyrir í frv. eins og það kemur frá Ed. Það er því óhætt fyrir þá, sem sætta sig við frv. eins og það kemur frá Ed., að greiða atkv. móti því, að frv. verði samþ., þó heimild sé þá fyrir hærri álagningu, því hún mun ekki verða notuð. Ég vil þess vegna vænta, að ef till. hv. þm. Ísaf. og hv. þm. Borgf. verður ekki felld, þá verði frv. fellt.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti! Ég veit ekki, hvort hæstv. atvmrh. er hér viðstaddur, svo hann geti heyrt mál mitt. Ég vil þakka honum fyrir afstöðu hans til þessa máls. En ég vil mótmæla þeim skilningi, sem hann lagði í orð mín viðvíkjandi rekstrinum á Sólbakka og á Húsavík. Hann lét líta svo út sem ég hefði verið á móti því, að þessi fyrirtæki væru rekin. En það er langt frá því. Ég benti á, þegar hv. þm. Ísaf. hélt því fram, að gjöldin til bæjarsjóðs lækkuðu verðið á hverju máli síldar um svo og svo marga aura, að þá hefðu ekki síður þær upphæðir, sem ég nefndi, gert slíkt hið sama. Það er vitanlega sjálfsagt að reka þessi fyrirtæki þannig, að ekki sé tekið til þeirra fé frá síldarverksmiðjum ríkisins og þar með lækkaður aflahlutur sjómanna, heldur af atvinnubótafé, og láta svo síldarverksmiðjurnar greiða hverjum sitt. Út af því, sem hv. þm. Ísaf. var að tala um viðvíkjandi þessum framkvæmdum á síðastl. ári, þá hlýtur hann að muna, að um reksturinn á Sólbakka var ákveðið áður en ég tók við störfum. Viðvíkjandi leigu á Húsavíkurverksmiðjunni vil ég geta þess, að ég og Þorsteinn M. Jónsson vorum á móti því, að hún væri leigð, og hún hefði að öllum líkindum verið leigð fyrir hærra verð, ef okkur ásamt Sveini Benediktssyni hefði ekki tekizt að koma í veg fyrir það. Hv. þm. var að tala um, að fasteignagjaldið væri 23 þús. kr. Hv. þm. ætti að vera það vitanlegt, að hér er ekki að ræða um það eins og það var áður, þegar það var 1–2%, heldur eins og það er í frv. frá Ed., þar sem það er 0,7% af öllum eignum verksmiðjanna. Þá er það 12600 kr., svo það er aðeins gert í blekkingarskyni að tala hér um 23 þús. kr. Það getur aldrei verið um að ræða annað en þessar 12–13 þús. kr. Ég skal ekki fara út í vörugjöldin, en árið 1938 hafði verksmiðjan greitt samtals til bæjarsjóðs 78 þús. kr., mínus fasteignaskattinum, sundurliðað eins og ég las upp. Hvort þetta getur legið í því, að eitthvað af vörugjöldum sé ógreitt, skal ég ekki um segja. Hv. þm. Ísaf. segir, að hér sé um hreppapólitík að ræða. En má þá ekki eins segja, að það sé hreppapólitík, þegar öðrum kaupstöðum eru gefin hlunnindi, eins og t. d. Ísafirði? En ég vil ekki halda, að svo hafi verið. Ég vil ekki heldur halda það um Hafnarfjörð í fyrra, eða þegar Vestmannaeyjar fengu sitt sérstaka vörugjald. Það er skiljanlegt, að við, sem þekkjum þessi mál og búum á þessum stöðum, höfum betri skilning á þessu en aðrir hv. þm. Ég held þessu fram af því að ég veit, að Siglufirði er mikil þörf á þessum tekjum. Þeir hv. þm., sem viðurkenndu þörfina á Ísafirði, ættu eins að geta séð hana á Siglufirði.

*Pétur Ottesen: Ég verð að segja, að þegar maður hlustar á hina frekjulegu túlkun hv. 10 landsk. á hagsmunum Siglufjarðarkaupstaðar, á ekki við málshátturinn, að sjaldan launi kálfur ofeldi. En ég ætla að fullyrða, að ríkið hefir búið svo margfalt betur að þessu bæjarfél. en nokkru öðru í landinu, með því að stofnsetja þar atvinnufyrirtæki, sem framleiðir þriggja millj. kr. verðmæti til útflutnings. Hvernig stæði Siglufjörður nú, ef ekki hefði verið gripið til þessara framkvæmda? Á Siglufirði voru áður tvær verksmiðjur í einkaeign, í eigu útlendinga. Voru þeir ekki báðir búnir að gefast upp á rekstrinum? Hvernig var það með dr. Paul's verksmiðjuna? Hún var búin að standa í 2 ár ónotuð, þegar ríkið keypti hana. Þarna hefir verið sett upp atvinnufyrirtæki, þar sem allt var í auðn. Þess vegna hefir í þessu efni verið búið miklu betur að Siglufirði en öðrum bæjarfélögum. Svo spyrja menn, af hverju Siglufjörður hafi ekki sama rétt og aðrir. Hvaða bæjarfélög mundu ekki fegins hendi taka á móti þeirri aðhlynningu, sem svo stórt atvinnufyrirtæki er, þó að það fengi alls engan fasteignaskatt? Við skulum líta á, hvað þróunin segir í verksmiðjumálunum. Bendir hún á, að einstakir menn færu að reisa verksmiðjur á Siglufirði? Nei, þeir hafa farið framhjá Siglufirði. Þeir hafa reist verksmiðjur við Húnaflóa og við Eyjafjörð. Það eru engar horfur á öðru en að ef þessi stóru fyrirtæki ríkisins væru ekki þarna, væri bara um engan síldariðnað að ræða. Og ég verð að segja, að það var í raun og veru óverjandi undanlátssemi á síðasta þingi, þegar það var tekið í mál, að Siglufjörður skyldi fá að skattleggja menn, sem leggja upp afla; svo eru hagsmunir bæjarfélagsins stórfelldir. Þingið ætti að svara þessari óforsvaranlegu frekju með því að taka líka af Siglufirði réttinn til að leggja á umsetningu verksmiðjanna. Nei, þetta mál liggur svo augljóst fyrir, að það er fyrir neðan virðingu þingsins að ræða kröfur þessara frekjudólga, sem að því standa. Mér virðist mesti vindurinn vera úr hv. 10. landsk. í seinni ræðu hans, eftir að hv. þm. Ísaf. var búinn að snúa röksemdum hans upp í hreina vitleysu. Annars var það mjög góð lýsing á hugarfari og innræti þessa hv. þm., þegar hann fór að draga það inn í umr., að við hv. þm. Ísaf. hefðum tekizt á á síðasta þingi, og að það væri í ósamræmi við afstöðu okkar nú. Þetta sýnir, hve hæfur þessi hv. þm. er til þingsetu, hversu mikill vesalingur hann er í hugsun og hvað skapgerð hans er aumingjaleg. Það er upplýst í deilum, sem þessi þm. átti í í Ed. í fyrra, að hann hefir verið nokkuð laus á kostunum pólitískt. Að hann hefði verið í skrifstofu Sjálfstfl. á Siglufirði, en seinna hjá framsóknarmönnum og loks hjá sósíalistum. Mönnum ferst illa að belgja sig, sem komast ekki nema það, sem aðrir fleyta þeim. Það má líkja honum við vesalasta dýr sjávarins, óskabjörninn, sem kemst ekkert nema það, sem aðrir fiskar bera hann á sporði sér.

*Ásgeir Ásgeirsson: Það hefir borizt í tal, að tap hafi verið á Sólbakkaverksmiðjunni á síðasta ári, en ég vil upplýsa, að það stafar ekki allt af rekstrinum, heldur stafar nær helmingurinn af afskriftum. Þegar svo eru eftir 30–40 þús., undrar engan, að slíkt geti komið fyrir hjá stórri verksmiðju. Ég veit annars ekki, hvort nauðsynlegt er að tapa á Sólbakkaverksmiðjunni. Karfaverksmiðjan á Patreksfirði er alltaf rekin án taps. Það er illt afspurnar, ef þyrfti að leggja niður verksmiðjuna á Önundarfirði, á meðan önnur svo nálæg getur haldið áfram. Báðar liggja verksmiðjurnar vel við karfa, en Sólbakkaverksmiðjan liggur betur við síld. Ég hefði haldið, þegar hún varð ríkisverksmiðja, að hún yrði tryggari en áður. En hitt hefir komið fram, að verksmiðjunefndin er stundum of bundin við Siglufjörð, og í till. sínum nú síðast horfir hún lítið til annara staða en Siglufjarðar. Ég tel, að í þessu sé fólgin hætta, og er sammála hæstv. atvmrh. Þó að nokkurt tap hafi orðið síðasta ár, hefir verksmiðjan áður verið hallalaus, en í fyrra gaf hún líka um 300 þús. kr. í valútu og veitti atvinnu fjölda fólks. Þarna á Flateyri eru á 5. hundrað íbúa, þar af um helmingur vegna verksmiðjunnar. Hinni háttv. nefnd á Siglufirði ber skylda til að hugsa um fleiri staði en Siglufjörð einan. Það eru bæði veiðimöguleikar út af Vestfjörðum, sem á að nota, og fólk á Vestfjörðum, sem ber að taka tillit til, ekki síður en íbúa hinnar heilögu borgar síldarinnar, Siglufjarðar. Ég vænti, að hin óheppilega stefna, sem var tekin upp á síðasta hausti um Sólbakkaverksmiðjuna, líði undir lok, og að verksmiðjan verði rekin haganlega.

*Héðinn Valdimarsson: Ég mun ekki fara út í einstakar ræður. Það, sem hv. 10. landsk. hefir sagt, hefir ekki verið hrakið af öðrum. Ræða hv. þm. Borgf. var meira hávaði en rök. Honum stendur það aðallega fyrir hugskotssjónum. að það sé svo mikill velgerningur við plássið að koma þar upp atvinnufyrirtæki, að það eigi að vera skattfrjálst. Þetta er álíka og þegar Hellyer var að sækja um útsvarsfrelsi í Hafnarfirði. En einhverjum hv. þm. mun kannske vera ljóst, hvert leiðir, ef farið er langt inn á þessar brautir, og það er þegar allt of mikið af slíku á okkar landi. Við þurfum ekki annað en athuga, hvernig væri ástatt á þeim stöðum, þar sem síldarverksmiðjurnar eru, ef þar væru einkafyrirtæki, og hvað þau mundu greiða. Hæstv. atvmrh. sagði, að hann væri með frv. eins og það kemur frá Ed., en þó væri hann með því, ef brtt. væri samþ. Ég skil ekki þá afstöðu. Hæstv. ráðh. segir, að þó að l. yrðu samþ. með brtt. hv. þm. Borgf. og hv. þm. Ísaf., þá sé hægt að semja um þetta, „hvað sem öllum lögum líði“. En það er ekki hægt að gera ráð fyrir, að um það yrðu neinir samningar, enda mundi síldarbræðslustjórnin segja, að sig brysti heimild til þess. Ef brtt. yrði samþ., ætti atvmrh. að vera á móti frv. Ég mundi gjarnan vilja taka nokkur fleiri dæmi um það, hvernig verið er á verði fyrir hagsmuni sjávarútvegsins, en ég vil ekki lengja umr.

Finnur Jónsson Hv. 3. þm. Reykv. meinar kannske, að ég standi illa á verði fyrir hagsmuni sjávarútvegsins gagnvart því fyrirtæki, sem hann veitir forstöðu, af því að ég hefi verið með í að taka ákvörðun um. að verksmiðjurnar keyptu olíu og seldu útgerðarmönnum á Siglufirði við kostnaðarverði. Frá sjónarmiði hv. 3. þm. Reykv. er þetta náttúrlega slæmt. Hv. þm. talar eins og það sé bölvun fyrir bæjarfélag að hafa hjá sér stóran atvinnurekstur. Ég hefi verið í stjórn bæjarfélags síðustu 19 árin, bæjarfélags, sem eingöngu lifir á sjávarútvegi, og um mörg undanfarin ár hefir okkar mesta áhyggjuefni verið að reyna að koma upp atvinnufyrirtækjum. Við höfum ekki einasta reynt að veita þeim skattfrelsi, heldur oft beinan styrk, og hygg ég, að það sé svo víða, að bæjarfélög mundu kjósa að fá til sín stórt atvinnufyrirtæki. Ég skal játa, að ef atvinnureksturinn hefði yfirleitt borið sig undanfarið, næði engri átt að veita honum skattfrelsi, en þegar menn hafa frekar kosið að setja peninga í verzlun en sjávarútveg, til að geta okrað á vörum til sjávarútvegsins, verður eitthvað að gera til þess að lokka menn til að setja peninga í sjávarútveginn. Ég læt þetta nægja til hv. 3. þm. Reykv. Hann getur alls ekki talað með. Hann hefir orðið til athlægis með því að hnupla hugmynd úr einkabréfi til manns hér í bæ og ætla sér að búa til allsherjarbjargráð úr því. Ég þarf ekki nánar að rekja þetta mál; það vita allir, við hvað ég á. Þessi hv. þm. hefir gert sjálfan sig og sinn flokk hlægilegan um allt land með afstöðu sinni í atvinnumálum og ætti aldrei að láta sjá sig, þegar talað er um þau. Hv. 5. landsk. talaði um, að meðan ég var formaður stjórnar ríkisverksmiðjanna, hefði verið bruðlað með fé þeirra. Þetta er með öllu tilhæfulaust. Að vísu var þá eytt miklu fé í endurbætur og viðhald á verksmiðjunum og annað slíkt, enda þurfti þess með, þar sem keyptar voru gamlar verksmiðjur og úr sér gengnar sem einstakir menn voru búnir að gefast upp við að reka, enda jókst vinnslugeta verksmiðjanna mjög á þessum árum. Veit ég og með sönnu, að vinnslugeta verksmiðja einstakra manna var ekki hlutfallslega meiri en ríkisverksmiðjanna. Þessi hv. þm. talaði um þróarbygginguna á Siglufirði. Ég tel það mjög misráðið, að ekki var haldið áfram að nota þróna til þess, sem hún var bygg fyrir, sem sé að kæla í síld og geyma á þann hátt. Þær litlu tilraunir, sem gerðar voru í þessu efni, sýndu, að það að kæla síldina jafnframt söltuninni var engu dýrara en söltun eingöngu. Ef farið hefði verið inn á þá braut að halda þeim tilraunum áfram, má telja víst, að komizt hefði verið að þeirri niðurstöðu, að í stað þess að byggja nýjar og nýjar verksmiðjur, hefði mátt byggja kæliþrær við þær verksmiðjur, sem fyrir voru, til þess að lengja starfstíma verksmiðjanna. Það getur komið fyrir um hásumarið, að verksmiðjurnar standi síldarlausar í viku til 10 daga, en með því að hafa við þær góðar kæliþrær, þyrfti þetta aldrei að koma fyrir, og þar að auki mátti með kæliþróm lengja vinnslutímann og atvinnu verkamannanna. Þetta er mitt álit, og ég tel mjög óheppilegt, að þessum tilraunum var ekki haldið áfram, sem sýndu þó svo góðan árangur. Þetta mun ég láta nægja handa hv. 7. landsk. Hann virtist vera sömu skoðunar og hv. 3. þm. Reykv., að það væri ekki annað en stór bölvun og útgjaldaaukning fyrir bæjarfélög eins og Siglufjörð, að fá til sín stór atvinnufyrirtæki. Læt ég þessa tvo hv. þm. um að sannfæra hvor annan um þessa fjarstæðu, en ég veit, að engir aðrir sannfærast um það en þeir. Hv. 7. landsk. var að reyna að sanna, að afkoman á Siglufirði hefði verið miklu betri áður en síldarverksmiðjur ríkisins komu þar. Átti það að sanna, til hve stórrar bölvunar það hefði verið fyrir Siglufjörð, að verksmiðjurnar voru reistar þar. Þegar það er athugað, hvernig þessu er farið, kemur í ljós, að það er fyrir sterkar áskoranir frá Siglfirðingum, að ríkisverksmiðjurnar eru settar þar fyrst. Sömuleiðis er það fyrir sterkar áskoranir frá þeim, að verksmiðja dr. Paul's er keypt. Einnig er það eftir áskorun frá þeim að bætt er við verksmiðjurnar, fyrst nýju verksmiðjunni og svo viðbótinni við hana. Samt reynir þessi hv. þm. að telja þingheimi trú um, að Siglfirðingar hvað eftir annað skori á ríkisvaldið að reisa þar nýjar verksmiðjur, ef afkoma bæjarins færi versnandi eftir því, sem reistar eru fleiri verksmiðjur á staðnum. Ég hefi heyrt, að lakir „vasa“-prókúratorar hefðu stundum í frammi aðferð þá við málfærslu, sem kölluð er „hundalogik“, og er ég hræddur um, að ræður þessa hv. þm. heyri undir þá málfærslu. Ég þarf ekki að svara hv. 10. landsk. miklu. Hann gerði kröfu til þess, að ég reiknaði skattinn, sem ríkisverksmiðjurnar greiða, eftir lagafyrirmælum, sem ekki eru búin að ná neinu samþykki á hæstv. Alþ., og talar um, að það sé blekking, að ég reikni fasteignaskattinn eftir reglugerð, sem bæjarstj. á Siglufirði hefir samið eftir gildandi l., og enn er í gildi, og bæjarstj. er nú að reyna að innheimta þann skatt hjá ríkisverksmiðjunum. Ég tel rétt að reikna fasteignaskattinn eftir þeim ákvæðum, sem nú eru í gildi, en ekki eftir till. sem ekki er búið að samþ., og vísa ég því alveg á bug, að það sé blekkingastarfsemi af minni hálfu. Vörugjald verksmiðjanna hefir verið reiknað eftir innflutningi þeirra og framleiðslumagni á þessu ári. Má gera ráð fyrir, að eitthvað komi þar á milli ára, en það jafnar sig upp. Vörugjald var 37 þúsundir, fasteignaskatturinn eftir núgildandi ákvæðum 23 þús. 312 krónur, og umsetningargjald 16534,67 krónur, og skal ég ítreka, að í engum af þessum upphæðum eru innifalin nein þau aukagjöld, sem hv. 10. landsk. talaði um áðan í ræðu sinni, hvorki vatnsskattur, rafmagnsgjald eða neitt þess háttar. Annars þótti mér vænt um þá stillingu, sem hv. 10. landsk. sýndi í sinni seinni ræðu, og verð ég að telja, að hv. þm. Borgf. hafi verið óþarflega þungorður við hann, þar sem hann hefir aðeins verið að halda uppi málstað síns bæjarfélags, hvað hv. þm. Borgf. ætti öllum öðrum fremur að skilja og fyrirgefa. M. a. tel ég það alveg ómaklega sagt í garð hv. 10. landsk. þm. að hann hafi gengið kaupum og sölum á milli flokka. Ég hefi þekkt hv. 10. landsk. í mörg ár, og þau ár hefir hann alltaf verið einlægur Alþfl.-maður. Þótt okkur greini á í þessu máli, þá skil ég hans afstöðu mæta vel, og vildi óska, m. a. vegna hagsmuna Siglufjarðarkaupstaðar, að hann færi varlegar í sinni málfærslu gegn þeim mönnum, sem reynt hafa að halda hvað mestri atvinnu að Siglufjarðarbæ, en hann gerði í sinni fyrstu ræðu.

*Erlendur Þorsteinsson: Herra forseti! Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. Ísaf. fyrir hans hollu ráð í minn garð. En ég neita því, að ég hafi á nokkurn hátt flutt þetta mál á annan hátt en satt og rétt er, en svo vill oft verða, en sannleikurinn reynist nokkuð beiskur, þegar hann er sagður. Hv. þm. Borgf. þurfti að blása sig mjög út, og get ég vel skilið, að það hafi hitt viðkvæman blett á honum, þegar ég rifjaði upp ummæli hv. þm. Ísaf. frá því í fyrra um hrútakofann, og getur þar komið fram, sem bóndinn sagði, að gamlir hrútar verða oft vondir, þegar þeim er fyrst hleypt út á vorin. Ég er ekki sjálfur dómbær til að dæma um sjálfan mig og orð hv. þm. um mig, en ég geri ráð fyrir, að maður, sem þó lítur eins stórt á sig og hv. þm. Borgf., mundi ekki hafa eytt svo mörgum orðum á mig og svo miklum tíma til þess, ef ég væri sá aumingi, sem hann taldi, svo ég verð að álykta, að hann hafi ekki sjálfur trúað því, sem hann sagði. Þar að auki veit ég að hann er ekki sá maður, sem ræðst á aumingja. Hv. þm. talaði um, að ríkið hefði búið betur að Siglufirði en nokkru öðru bæjarfélagi. Sé rétt að telja hæstv. Alþ. og ríkisvaldið eitt og sama, þá vil ég benda hv. þm. á, að ekkert bæjarfélag á landinu hefir orðið fyrir jafnmiklu misrétti af hálfu hæstv. Alþ. og Siglufjörður. Áður en útsvarl. var breytt 1926, var heimilt að leggja útsvar á alla atvinnurekendur, hvort sem þeir dvöldu skamman eða langan tíma á Siglufirði. Þegar þessu var breytt, var það aðeins um ? hluti atvinnurekenda bæjarins, sem hægt var að leggja á útsvör, því sú smuga var á útsvarslögunum, að menn geta stundað atvinnu á einhverjum stað án þess að greiða þar útsvar, ef þeir telja sig til heimilis annarstaðar. Á Siglufirði er þessu hagað svo, að menn eiga heimili í einhverjum smáhreppi, þar sem þeir semja við sveitarstjórnina um að greiða þar nokkur hundruð kr. í útsvar, en reka svo stór atvinnufyrirtæki á Siglufirði án þess að greiða þar nokkuð, en að réttu lagi ættu þeir að greiða þangað tífalt hærri upphæð en þeir greiða heima. Þótt svo Siglufjörður færi að krefjast skipta á þessum útsvörum, sem þeir greiða annarstaðar, þá yrði það ekkert svipaðar upphæðir og ef atvinnufyrirtækið væri skattlagt þar. Þá minntist hv. þm. á, að dr. Paul's verksmiðjan hefði staðið ónotuð í 2 ár. Ég skal ekki fullyrða, hvort það voru eitt eða tvö sumur, sem hún var ónotuð, en ástæðan var sú, að þegar lögin um kaup á verksmiðjunum voru samþ., álitu einstaklingarnir, sem rekið höfðu verksmiðjuna, að ríkið ætlaði að reka sínar verksmiðjur sem alger samvinnufyrirtæki, sjómennirnir ættu að fá allan ágóðann. Hvernig áttu svo einstaklingar að reka verksmiðjur með því að keppa um verð við slíkt fyrirtæki, auk þess sem þeir áttu svo að greiða skatta og útsvör, sem verksmiðjur ríkisins voru auðvitað lausar við? Það var af þessum - mér liggur við að segja misskilningi, sem verksmiðja dr. Paul's var ekki rekin. Aftur á móti var rauða verksmiðjan rekin, að vísu ekki af Goos sjálfum, heldur leigutaka, og á þessa verksmiðju var lagt 17 þús. kr. útsvar 1935 til Siglufjarðarkaupstaðar. Ég gat um það áður að þetta mál væri rekið með nokkru kappi, og virðist svo ætla að verða áfram. En ég vil halda því fram, að minn málstaður sem fleiri hv. þm. styðja, sé sá eini rétti, og þótt e. t. v. takizt nú að koma í veg fyrir að Siglufjarðarkaupstaður fái réttmætar tekjur, þá mun sá málstaður, sem ég nú ber fram, sigra að lokum, því reynslan mun sanna, að hann er réttur.

*Garðar Þorsteinsson: Þegar ég sagði, að verksmiðjustjórnin, undir yfirstjórn hv. þm. Ísaf., hefði farið illa með fé ríkisverksmiðjanna, og nefndi þar til eitt dæmi, - síldarþró, sem kostaði um ¼ millj. kr. og lítið gagn varð að, - þá hafði ég þar fyrir mér ummæli ekki ómerkara manns en hv. þm. Borgf., og vísa ég til afstöðu hans þar um sem fullgildra raka. Ég hefi aldrei haft þau ummæli, að það hafi verið bölvun fyrir Siglufjörð, að síldarverksmiðjurnar komu þar, en hitt sagði ég, að þær beinu tekjur, sem kaupstaðurinn hefði af verksmiðjum ríkisins, væru minni en þessi sami kaupstaður fékk af þeim 2 verksmiðjum, sem áður voru reknar þar og greiddu útsvar og önnur bein gjöld. Útsvörin, sem nú eru greidd af verksmiðjunum, nema ekki nema 1/5 hluta af því, miðað við vinnslu þeirra. En við atvinnuaukningu hefir íbúum bæjarins fjölgað mjög og framfærslukostnaður aukizt. Fjárhagsafkoma bæjarins hefir því versnað við atvinnuaukninguna vegna þess, að beinar tekjur bæjarins hafa ekki farið vaxandi hlutfallslega við íbúatöluna, og munu flestir aðrir kaupstaðir, þar sem ríkisverksmiðjur eru, hafa sömu sögu að segja. Meiru hefi ég ekki að svara hv. þm. Ísaf. Þótt hann segi, að ég hafi viðhaft einhverja „hundalogik“, skal ég láta því ósvarað, - ég er a. m. k. viss um, að hann hefir skilið mig. Hv. þm. Borgf. þarf ég ekki miklu að svara. Það er ekkert einsdæmi, þótt hann rjúki upp, því allir vita, að hann verður sérstaklega æstur í skapi, þegar tvö mál eru á dagskrá, sem sé útsvarslögin og dragnótaveiðin. Nú ber svo til, að það eru útsvarslög, sem eru til umr. Hann sagði, að það væri búið betur að Siglufirði en nokkrum öðrum kaupstað. Sé svo, þá er það eingöngu vegna legu kaupstaðarins. Ég er viss um, að þeir, sem reist hafa stórar verksmiðjur annarstaðar, hafa ekki gengið framhjá Siglufirði af öðru en því, að þeir töldu, að kaupstaðurinn væri nú þegar svo byggður, að ekki væri mögulegt að koma þar fleiri verksmiðjum í viðbót. Og þótt þeir hafi reist verksmiðjurnar annarstaðar, þá mundu þeir allir kjósa, að þær væru komnar til Siglufjarðar, vegna þess, hve kaupstaðurinn liggur vel við. Um hið sama er að ræða hjá þeim mönnum, sem hafa atvinnurekstur sinn á Siglufirði, en heima eiga á Akranesi; þeir vilja hafa sína báta á Siglufirði yfir síldveiðitímann, af því að aðstaðan þar er svo góð. Það er rangt hjá hv. þm., að dr. Paul's verksmiðjan hafi ekki verið starfrækt allan tímann. Flm. brtt. virðast aldrei skilja það, að sú verksmiðja, dr. Paul's verksmiðjan, greiddi 30 þús. kr. útsvar þá til kaupstaðarins, í stað þess að nú mundi hún ekki greiða nema 28 þús., ef lagður er til grundvallar svipaður rekstur og fyrr. Ég get aldrei séð, hvers vegna stór fyrirtæki ættu ekki að greiða útsvar, fyrirtæki, sem velta mörgum millj., eins og síldarverksmiðjurnar. Rekstri dr. Paul's verksmiðjunnar var hætt þegar ríkisverksmiðjan tók til starfa, vegna þess að verksmiðjulögin kváðu svo á, að ríkisverksmiðjan keypti ekki síld af framleiðendunum, heldur tæki hún síld til vinnslu fyrir þeirra reikning. Þegar verksmiðjan tók til starfa, var búizt við, að þetta fyrirkomulag yrði haft, og þar sem verksmiðjan átti þar að auki ekkert útsvar að greiða, þá gátu fyrirtæki einstakra manna ekki haldið uppi rekstri með því að greiða fullt verð og þar að auki há opinber gjöld. En það ástand ríkti ekki nema í eitt ár. Ég efast ekki um, að hv. þm. Borgf. mundi einnig fella niður ½% gjaldið, ef hann hefði aðstöðu til þess. Hans stefna er að draga meir og meir úr beinum og óbeinum tekjum, sem kaupstaðirnir fá, en hann telur, að snerti sína kjósendur á Akranesi að einhverju leyti. Ég vil benda á, að afstaða þessa hv. þm. gagnvart Siglufirði á þessu þingi er ekkert einsdæmí. Hann hefir barizt á móti því, að kaupstaðirnir fengju auknar tekjur, - þing eftir þing hefir hann flutt till. til breyt. á útsvarsl., áður en l. frá 1926 gengu í gildi, til þess að kaupstaðirnir fengju ekki þær tekjur, sem þeim eru nauðsynlegar. Sérstaklega var það gegn heimildinni til að leggja mætti gjöld á menn á tveimur stöðum, og þar byggðist hans afstaða á því, að útgerðarmenn frá Akranesi höfðu margir útgerð á tveimur stöðum, bæði á Siglufirði, Sandgerði o. s. frv. Í breyt. á sveitarstjl. frá 1922 stendur: „Ekki er heimilt að leggja aukaútsvar á útvegsmenn úr öðrum hreppi í sama sýslufélagi eða við sama fjörð eða flóa, sem útræðið er í, ef á þá er lagt útsvar í sveitarfélagi þeirra“. Nú stóð svo á, að bátar frá Akranesi gerðu út bæði þar og í Sandgerði og því heimilt að leggja á þá útsvar á báðum stöðum. En þessi hv. þm. kunni ráð við því. Á þinginu 1924 flutti hann tillögu um, „að svæðið frá Reykjanestá til Garðskaga telst í þessu efni til Faxaflóa“. Vegna þess, að útsvarslögin voru þannig, vildi hann ekki fella sig við hina landfræðilegu staðreynd, að Faxaflói nær ekki suður fyrir Sandgerði. Og þá fékk hann ágætan mann til að taka undir með sér. Þáverandi þm. Árn., Magnús Torfason, kom með brtt. um, að Faxaflói skyldi teljast alla leið til Þjórsárósa, ef svo færi, að bátar frá Akranesi gerðu út frá Eyrarbakka eða Stokkseyri, að þá þyrfti ekki að lagfæra landamörkin aftur.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vil ekki svara illyrðum þeim mikið, sem hv. þm. Ísaf. lét sér um munn fara. Ég veit ekki betur en að flestar viðreisnartill. þess hv. þm. séu byggðar á skattfrelsi, svo ég á erfitt með að skilja, hvernig hann ætlar að reisa landið við nú með því að flytja till. um skattfrelsi. En það var ekki það, sem ég átti við í sambandi við síldareinkasöluna, heldur það, hvernig þessi hv. þm. og aðrir, sem með honum eru í bæjarstjórn, hafa búið að þeim félögum, sem verzla með olíu á Ísafirði. Það er lagt á hana 7% veltuútsvar, eins og mestu munaðarvöru. Ég veit ekki, hvort hv. þm. skilur sjálfur þá „skattalogik“, en flestir aðrir hv. þm. gera það, að veltuútsvar kemur auðvitað fram á verði vörunnar. Hitt gegnir öðru máli, að síðan þessi hv. þm. komst í stjórn síldarverksmiðjanna, sem hann virðist líta á sem sitt einkafyrirtæki, þá finnst honum sér e. t. v. lítið koma við, hvað sjómenn á Ísafirði þurfa að greiða fyrir sína olíu. Kannske það sé líka hitt, sem vakir fyrir hv. þm., að leggja sem allra mestar álögur á verzlun með olíu, til þess að geta síðan skapað skattfrjálsum fyrirtækjum nógan hagnað í skjóli sérréttinda. Mér finnst það ætti að liggja nær þeim, sem bera hag útgerðarinnar fyrir brjósti, að reyna að létta þær álögur heldur en búa út fyrirtæki, sem hafa betri aðstöðu en önnur, en til þess virðist engin löngun hjá hv. þm. Ísaf. Hann vill bara í sambandi við það fyrirtæki, sem hann er í stjórn fyrir, koma slíkri sérréttindaverzlun upp. Það mætti spyrja, hvaða lagaheimild sé til þess að fara svo út fyrir það svið, sem verksmiðjunum er sett. Ég hygg það sé hættulegt fyrir sum fyrirtæki að lögvernda þau frá því að greiða opinber gjöld og mismuna þeim á annan hátt. Þau geta þá orðið verr rekin en ella, án þess að nokkur geti gengið úr skugga um það, og þá er lengur liðið, að við þau séu óhæfir menn.



Það er nú óþarfi að lengja umr., því að margt er búið að segja um þetta mál. Hv. 10. landsk. veik að því, að Siglufjörður hefði lagt fram mikið fé til hafnargerðar þar, og það væri mjög til hagsbóta fyrir ríkisverkmiðjurnar. Hann talaði líka um þau fríðindi, sem þær nytu hjá bænum, og að eðlilegt væri, að þær greiddu mikið til hans í staðinn. Mér kom nokkuð undarlega fyrir sjónir, að hæstv. atvmrh. skyldi hálfgert taka undir þetta. Allir vita, að fleiri staðir en Siglufjörður mundu fegnir taka móti hundruðum þúsunda í styrkjum frá ríkinu til hafnarmannvirkja. Það sýna þær mörgu umsóknir, sem þinginu berast um slíka hjálp. Hitt er líka öllum ljóst, að Siglufjarðarbær hefir mjög mikinn hagnað, beinan og óbeinan, af rekstri ríkisverksmiðjanna; t. d. má nefna tekjur hafnarsjóðs af skipum, sem skipta við verksmiðjurnar, álögur bæjarsjóðs á allt það fólk, sem þar vinnur, og þær verzlanir, sem fá aukin viðskipti vegna verksmiðjurekstrarins. Þar að auki eru þau beinu gjöld, sem bærinn leggur á verksm. fyrir utan fasteignagjaldið. Hv. þm. (ErlÞ) var að telja upp þessar álögur. Einmitt sú upptalning fannst mér vera rök fyrir brtt. okkar þremenninganna. Það, að 70–80 þús. kr., eins og hv. þm. Ísaf. skýrði frá, skuli renna frá verksmiðjunum til bæjarins auk fasteignagjaldsins. mælir ákaflega með því, að rétt sé að létta fasteignagjaldinu af verksmiðjunum, eins og við leggjum til. Þó að bæði hv. 10. landsk. og 7. landsk. hafi haldið því fram, að hv. þm. Ísaf. fari hér með rangt mál, hefir hvorugur þeirra fært rök fyrir því. Hv. þm. Ísaf. sundurliðaði það og rökstuddi, að verksmiðjurnar greiddu til bæjarins 22 aura á hvert síldarmál, miðað við aflann síðasta sumar. Síldarverksmiðjur greiddu annarstaðar 3½ og upp í 6 aura á síldarmál, samkv. þeim upplýsingum, sem gefnar eru. Ef fasteignagjaldið, sem svarar til 7 aura á mál, er látið haldast, og jafnvel þó að það væri eitthvað lækkað, eru ríkisverksmiðjurnar mjög illa settar móts við verksmiðjur í einkaeign. Gjaldið er því verndarskattur til hagsbóta fyrir einkaverksmiðjurnar í samkeppninni, þar sem þær greiða sama síldarverð og ríkisverksmiðjurnar, en hirða mismuninn, sem á sköttum verður. En skattarnir lenda í raun og veru á engum öðrum en þeim, sem leggja síld inn í verksmiðjurnar, útvegsmönnum og sjómönnum. Það var rétt hjá hv. 10. landsk., að halli hefði orðið á Sólbakkaverksmiðjunni í Önundarfirði og einnig einhver á Húsavík. Þetta bendir til, að Sólbakkaverksmiðjan eigi ekki að standa þar, heldur væri sá iðjurekstur betur kominn annarstaðar og einhver annar atvinnurekstur þar í staðinn. Því að vitanlega verður að reyna að stuðla að því, að slíkur atvinnurekstur sé efldur þar, sem aðstaðan er bezt. Hv. 3. þm. Reykv. hefir einnig talað í þessu máli og tekið í streng með hinum landskjörnu. Það getur ekki verið umhyggja fyrir sjómönnum, sem knýr hann til þess, heldur eitthvað annað. Því að eins og ég benti á, hljóta sjómenn og útgerðarmenn að bera það, þegar óeðlilega þungir skattar liggja á verksmiðjunum. Það lætur mjög undarlega í eyrum, þegar talað er um, að illa sé búið að Siglufjarðarbæ. Allir aðrir bæir myndu fagna slíkum verksmiðjum, þó að þær greiddu ekki eyri í bæjarsjóð. Ég tel, að ef fasteignagjaldið verður ekki afnumið, sé það í fullu ósamræmi við aðrar gerðir þessa þings til viðreisnar sjávarútveginum. Bærinn fær þrátt fyrir það umsetningargjald og vörugjald, auk fleiri gjalda og margskonar hlunninda í sambandi við verksmiðjureksturinn. Ég vona, að hv. þm. geti fallizt á þessa brtt. og samþ. frv. svo breytt.



Ég vildi aðeins taka það fram út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. sagði um útsvarsálagningu á Ísafirði, að ég hefi ekki fylgzt með henni um margra ára skeið, hvorki á olíu né öðru. En sé það rétt, að þar sé lagður 7% veltuskattur á olíu, eins og gert er víða á landinu, verður það vitanlega til þess að gera útgerðarmönnum hana dýrari. Samt hygg ég, að þótt þessi skattur sé mishár á ýmsum stöðum, sé alstaðar jafnt verð á olíunni, nema þar, sem útgerðarmenn hafa komið sér upp einhverskonar tækjum til þess að verzla með olíu sjálfir. Ég vil ganga það langt í því að beina fé til útgerðarinnar með opinberri tilstuðlun, að ég tel, að samtök útgerðarmanna til að koma upp slíkri verzlun með nauðsynjar sínar eigi að vera skattfrjáls. Ég mundi álíta, að það væri eitt af því, sem Alþingi ætti að gera, að hvetja þá til þeirra samtaka með skattfrelsi bæði til sveitar- og bæjarfélaga. En það eiga ekki að vera fyrirtæki einstakra manna eða félaga, heldur eingöngu samvinnufyrirtæki útgerðarmannanna sjálfra.

*Héðinn Valdimarsson: Ég vildi aðeins benda á það að hv. þm. Ísaf. heldur áfram viðreisnartilllögum sínum, og allar þær till. hans hníga í sömu átt, - að koma fleiri fyrirtækjum inn á skattfrelsisbrautina.

* Flm. (Finnur Jónsson): Ég get um þessa till. vísað til grg., sem henni fylgir. Þarna er um nokkuð mikið mál að ræða, ef hægt er að auka verðmæti síldarlýsis um milljónir króna með því að koma á vinnslu þess og herzlu hér á landi. Það er aðallega tvennt, sem til þessarar iðju þarf rafmagn og vatn. Verksmiðja, sem vinnur úr 10 þús. smálestum á ári, mun þurfa um 35 tonn af vatni á klst. En hér á landi ætti ekki að vera vatnsskortur. Nú er verið að reisa á Norðurlandi rafstöð, sem ætti að geta framleitt ódýrt rafmagn. Þá virðist koma til mála að hafa verksmiðjuna á Akureyri. En sennilega mundi þó Reykjavík þykja öruggari og hentari staður. Hafnir fyrir norðan geta lokazt af hafis og útflutningur teppzt langan tíma að vetrinum. Síðan ég lagði fram þessa till. hefir ungur verkfræðingur komið að máli við mig um þessi efni. Hann hefir kynnt sér þau rækilega. Og sem prófraun frá Polyteknisk Læreanstalt í Kaupmannahöfn hafði hann einmitt fengið verkefni í þessari grein. Hann gaf mér þær upplýsingar, að verksmiðja, sem ætti að geta unnið úr 16 þús. tonnum á ári, mundi kosta um 300 þús. kr. Ennfremur sagði hann, að ef vel tækist með herzlu á síldarlýsinu, þannig að nota mætti það í stórum stíl til manneldis, í smjörlíki o. fl., þá væri verðmunurinn á unnu og óunnu lýsi of lágt reiknaður í grg. þáltill. Hann taldi lýsið eiga að geta vaxið um allt að 100% að verðmæti við herzluna. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um málið. Ég vona, að hv. Alþingi sjái sér fært að samþ. till. og að rannsóknum verði hraðað sem mest. Því að ég er sannfærður um, að hér er um mjög mikilsvert atriði í aukningu atvinnuveganna að ræða.

* Flm. (Bernharð Stefánsson): Ég skal nú ekki tefja umræður. En þessi till. fer fram á, að Ólafsfjarðarhreppi sé veitt ábyrgð - eða heimilað að veita honum ríkisábyrgð á 50 þús. kr. láni til þess að byggja raforkuver. Ég ætla ekki að ræða um þessa þáltill. meiru, en aðeins benda á, að hæstv. Alþ. samþ. það 1936 að veita ríkisstj. heimild til þess að láta í té samskonar ríkisábyrgð og hér er farið fram á. Ég vona því, að enginn hv. þm. hafi neitt á móti því, að samskonar heimild verði nú endurnýjuð sem þá var samþ.

*Garðar Þorsteinsson: Út af till. um að vísa þessu máli til fjvn. vildi ég mælast til þess, að það verði ekki gert. Eins og hv. 1. flm. gat um, er hér aðeins um endurnýjun fyrri heimildar til ríkisábyrgðar að ræða. Og nauðsynin á að veita Ólafsfjarðarhreppi ábyrgð þessa hefir áður verið athuguð í fjvn. Hinsvegar er vitað, að í ráði er, að þingi verði frestað í kvöld eða nótt, og það væri sama sem að þetta mál næði ekki fram að ganga fyrir þingfrestun, ef málinu yrði vísað til fjvn. Ég get upplýst það, sem líka kemur fram í grg. till., að Ólafsfjarðarhreppur hefir nú möguleika á að fá lán og byrja á verkinu í sumar. Og það er ekki hægt að notast við stöð þá, sem nú er framleitt með rafmagn í Ólafsfirði. Enda hefir rafmagnseftirlit ríkisins bannað að nota þessa stöð í því ástandi, sem hún er nú. Það er því nauðsynlegt að byrja á þessari rafstöð strax í sumar. Þar sem, eins og ég hefi sagt, er hægt að fá lán til þessarar framkvæmdar nú, vildi ég mælast til þess, að þessu máli, sem aðeins er endurnýjun á fyrri heimild, verði ekki vísað til n., þar sem fjvn. á Alþ. 1936 er búin að taka afstöðu til þess og var með því að veita Ólafsfjarðarhreppi þessa ríkisábyrgð, enda kostar stöðin ekki meira nú, nema síður sé. Þess vegna er nú minni ástæða til, að þetta mál fari til hv. fjvn.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég vil leyfa mér fyrst af öllu að mótmæla því, hvaða aðferð er viðhöfð við umr. þessarar þáltill., að þjóðin skuli ekki mega hlusta á það úr þingsölum, sem þingflokkarnir hafa um það að segja, hvernig sú stjórn er mynduð, sem setzt er að völdum hér á landi. Og ég álít það allverulegt brot á anda þingskapanna, þar sem tekið er fram í ákvæðum um eldhúsumræður, að þeim skuli útvarpað, og á sama hátt skuli ræða um vantrauststill. Ég álit, að sú breyt., sem þingfl. hafa gert í sambandi við þessar umr., sé beinlínis brot á öllum þingræðisreglum, að neita því, að umr. þessum sé útvarpað úr sölum Alþ., að taka þessa till. út úr og ræða hana í útvarpssal. Ég álít þetta eitt af þeim mörgu dæmum um það, hvernig nú er verið að reyna að traðka þingræðið niður einmitt af þeim mönnum, sem kosnir eru til þess að vernda það. Ég vil mótmæla því, að hæstv. forsetar standi ekki betur á verði um réttindi þingsins heldur en þeir hafa gert í þessu efni. Það er í öllum löndum, þar sem þingræðið er gamalt, að forsetar eru skoðaðir sem verðir þingræðisins og þm. gagnvart þeim öflum í þjóðfélaginu, sem vilja ganga á rétt þingsins, og slíkir aðilar eru með núverandi fyrirkomulagi oft dómsvaldið eða framkvæmdarvaldið. Og það hefir sýnt sig í „praksis“ á þessu Alþ. í vetur, að það er ríkisstj., sem ræður gerðum þingsins, en ekki þingforsetar. Og það virðist ekki nokkur skilningur á því hjá forsetum, að þeim beri að halda uppi heiðri Alþ; slíkt er í höndum ríkisstj., og það er ríkisstj., sem það er að kenna, að þetta mál fæst ekki rætt í útvarpi frá Alþ. Forsætisráðherra gætir hér ekki heldur skyldu sinnar gagnvart þingræðinu. Ég býst við, að það setji nokkurt mark á þessar umr. að ekki hefir fengizt að útvarpa þeim, en við, treystum því, að fram fari útvarpsumr. um stj., en það er annað mál en vantraustsumr. hér á hæstv. Alþ. og bætir alls ekki úr því. Með tilliti til þessa, að tekin eru mál út úr sölum þingsins og rædd annarstaðar, mun ég ræða vantrauststill., sem við berum fram, og þá till., sem við berum fram um þingrof og nýjar kosningar. Ég hygg öllum þm. sé vitanlegt, að með hinni nýju stjórnarmyndun er gerð stærsta breyt. á viðhorfi stjórnmálafl., sem gerð hefir verið síðan á stríðsárum. Sameining þessara þingfl., sem barizt hafa hver gegn öðrum síðustu tuttugu árin, hefir nú gerbreytt stjórnarfyrirkomulaginu. Þetta átti að gerast fyrir opnum tjöldum, frammi fyrir þjóðinni, og láta hana segja til um, hvað hún vildi. Þegar síðustu kosningar fóru fram, voru þessir þingfl. andstæðir og börðust hver gegn öðrum. Það kom ekki að neinu leyti fram við stjórnarmyndunina, sem notað var mikið sem agitation hjá Framsfl. og Alþfl., að þeir mynduðu ekki stjórn með Sjálfstfl. Það er því algerlega brugðið út frá þeim forsendum, sem voru til staðar þegar gengið var til kosninga 1937. Þjóðin hefir ekkert fengið um þetta að segja og varla fengið um þetta að heyra, nema rétt það, sem hægt hefir verið að ljóstra upp um það, og því síður fengið að fella sinn dóm. Eins og kröfur stjórnarinnar og hennar þingfl. eru, er einu sinni engin vissa fyrir því, á hvern hátt þjóðin fær að feila sinn dóm yfir þeim atburðum, sem nú hafa gerzt. Þeir halda því fram, sem að þessari stjórnarmyndun standa, að það sé ekki nema gott, að þessir þrír flokkar, sem hingað til hafa borizt á banaspjótum, eins og þeir kalla það, skuli hafa myndað sameiningarstj., sem nú eigi að skapa samvinnu á milli þeirra. Það má kannske nota orðið sameining, - en hvernig hafa þessir þingfl. verið, og hvernig hefir viðhorf þeirra verið gagnvart þeirri sameiningu, sem nú hefir verið gerð, og hvaða breyt. hafa orðið á aðstæðum þeirra? Hvernig stendur á, að til mála kom að skapa þessa sameiningu? Ég vil beina þeirri spurningu til Alþfl. og Framsfl., hvort þeir hafi að gamni sinu haldið uppi sundrung meðal þjóðarinnar og barizt alveg sérstaklega á móti því, sem þeir kalla auðvaldsstéttina í landinu. Var þessi flokkabarátta aðeins leikfang og til þess að geta komið vissum mönnum í sérstakar stöður, eða voru til staðar hjá þjóðinni einhverjar ástæður, sem gerðu það að knýjandi nauðsyn að skapa þessa flokka? Hvernig sem þm. þessara flokka kunna að líta á þetta, þá hefir það verið meiningin hjá þjóðinni, sem staðið hefir bak við þá, sem eru bændur og verkamenn í landinu, að skapa með þessum flokkum sérstakt tæki í stéttarbaráttu og frelsisbaráttu þeirra, svo þeir sjálfir gætu notið ávaxtanna af sínum eigin verkum. Síðan 1916 hafa bændur og verkamenn háð sína baráttu fyrir því að skapa þetta þjóðfélag. til þess að vinnandi stéttirnar fengju þann rétt, sem þær ekki höfðu og hafa ekki enn, og fyrir því, að auðnum, sem skapazt hefir hér á landi, sé réttlátlega skipt, og fyrir því, að sú stétt, sem sölsað hefir undir sig meginhluta auðsins, og þá sérstaklega hér í Reykjavík, yrði að láta af þeirri kúgun, láta undan með því að veita þessum stéttum full réttindi í þjóðfélaginu á þann hátt, að bændur og verkamenn gætu uppskorið af erfiði sínu það, sem þeir hefðu unnið til. Þetta var í stórum dráttum sú stefnuskrá, sem gerð var af þessum flokkum 1916. Í trúnni á það, að þessir tveir flokkar, Alþfl. og Framsfl.. héldu tryggð við bændur og verkamenn og berðust fyrir þeirra málstað, hefir nú meiri hluti íbúa þessa lands fylgt þeim í rúm 20 ár og stutt þá til að koma á ýmsum endurbótum, sem um tíma hafa verið framkvæmdar. Þetta hefir verið öll þessi ár tilgangurinn með baráttu Framsóknar og Alþfl. Þessu hafa þm. þeirra alltaf haldið fram við kjósendur sína, að þeir vildu berjast fyrir hinum vinnandi stéttum í landinu og á móti sérhagsmunastéttinni í Reykjavík. Þetta hefir verið uppistaðan í allri þeirra baráttu. Þetta hefir verið réttlæting þeirra fyrir því, hvernig þeir hafa sundrað þjóðinni á þessum tímum. Og það hefir ekki verið að þarflausu, að íslenzka þjóðin hefir verið klofin í mismunandi pólitíska flokka. Ástæðan er sú, að það hafa verið í landinu 2 stéttir með svo andstæðum hagsmunum sem verða mátti. Annarsvegar var sú stétt, sem hafði sérréttindin til gróða og valda í þjóðfélaginu, og hinsvegar vinnandi stéttin, sem hafði verið ofurliði borin. Þetta hefir verið grundvöllurinn í flokkaskiptingunni íslenzku fram að þessu. Það er því ekkert til, sem gæti réttlætt, að þeir flokkar, sem vinnandi stéttirnar hafa skapað til að berjast fyrir þeirra hagsmunum, hættu slíkri baráttu og færu að semja við þessa andstæðinga, fyrr en þeir væru ekki til, fyrr en stefna hinna vinnandi stétta hefði sigrað. Ég vil í þessu sambandi vekja máls á því, hvernig var, þegar kosningarnar síðustu fóru fram, þegar þeir hv. þm., sem nú sitja hér, hlutu sitt umboð frá kjósendunum, og mínna þessa þm. á, hverskonar umboð það var, sem þeir þá fengu, hvort það var ekki umboð í sömu átt og 2 árin þar á undan, hvort það var nokkur tilslökun gefin um, að fara ætti að slá af þeim kröfum, sem alþýðan hafði fram að þessu gert, hvort tilgangurinn var sá, að fara nú að semja við íhaldið. Við þessar kosningar er gengið enn lengra en áður af hendi þessara flokka, skorað enn eindregnar en áður á vinnandi stéttirnar að standa með þeim á móti íhaldinu. Það er útmálað af þm. þeirra, hversu gífurleg hætta sé framundan við þessar kosningar, hvorki meira né minna en að íhaldið geti nú komizt til valda, menn eins og Jakob Möller og Ólafur Thors geti orðið ráðherrar. Í sambandi við þetta skrifar formaður Framsfl., hv. þm. S.-Þ., í Tímann svo hljóðandi grein, sem ég vil lesa upp með leyfi hæstv. forseta: „- - því að ef Eysteinn lætur af fjármálastjórn, þá tekur Ólafur Thors við. - Hvað finnst þjóðinni um þessi væntanlegu skipti á fjármálaráðherrum, ef „Breiðfylking allra Íslendinga“ fær meiri hluta? Langar þjóðina að missa handleiðslu hins færasta manns, sem völ er á í þessu efni? Langar þjóðina til að biðja hinn þroskaða fjármálamann að afhenda lyklana að ríkissjóði og valdið yfir bönkum landsins í hendur Ólafi Thors? Langar þjóðina til að fá fjármálaforustuna í hendur vinnulausum málrófsmanni, sem hefir stýrt fjármálum sinum með meiri óaðgætni og óafsakanlegri eyðslu en nokkur annar Íslendingur?“ Þannig er haldið áfram af hálfu þessara þm. fyrir síðustu kosningar og kosningarnar þar áður. Í Alþfl. var það útmálað 1934, hver skelfing dyndi yfir þjóðina, ef Jakob Möller yrði fjmrh. Í Alþbl. segir 4. júní 1934 í leiðara með fyrirsögninni: „Jakob Möller fjármálaráðherra !“, með leyfi hæstv. forseta : ,- - - Þeir hafa þegar myndað ríkisstjórn, og ráðherrarnir eiga að vera Ólafur (Thors), Magnús (Guðmundsson) og Jakob (Möller). Magnús á að halda sínu embætti, Ólafur á að vera forsætis- og atvinnumálaráðherra, en Jakob Möller fjármálaráðherra! Það má fullyrða, að mikill meiri hluti þeirra manna, sem léð hafa Sjálfstfl. fylgi, mundu aldrei samþykkja það, að þessir menn stjórnuðu landinu, og þess vegna er það ábyrgðarleysi og svík við trúnað kjósenda sinna, að láta sér detta slíkt í hug. En þannig verður ríkisstjórnin skipuð, ef íhaldið fær meiri hluta. Jakob Möller fjármálaráðherra !!“ Nú er svo komið, að þeir menn, sem skrifuðu þannig, þeir styðja Jakob Möller sjálfir og telja ekki svik, ekki einu sinni við kjósendur sína. Þá má minna á það, sem hæstv. forsrh. sagði fyrir síðustu kosningar á síðasta degi útvarpsumr. Þá kom hann fram með kosningabombu til þess að sýna, hversu mikill skörungur hann hefði verið að bjarga þjóðinni. Hann afhjúpaði, að Ólafur Thors hefði ætlað sér að láta fangelsa forsprakka verkalýðshreyfingarinnar, en hann hefði á síðustu stund sýnt þann skörungsskap, að koma í veg fyrir slíkt ódæði. Þetta var sagt við síðustu kosningar. Sumir vilja kannske segja, að þetta hafi verið sagt fyrir kosningarnar, en nú séu ástæðurnar aðrar, þegar um það sé að ræða, að gjaldþrot vofi yfir sjávarútveginum. Ég skal því til að færa betur sönnur á mitt mál, til að sýna enn betur fram á, með hvaða forsendum þessir tveir flokkar höfðu gengið til kosninga, og hvaða afstöðu þeir hafa haft undanfarin ár, lesa upp fleira, sem ekki hefir verið samið fyrir kosningar, heldur eftir þær. Ég skal lofa hv. þm. að heyra, hvernig andinn var á þingi Alþýðusambands Íslands 1934, 12. sambandsþinginu, lofa þeim að heyra þær ályktanir, sem þá voru samþ. einróma út frá því ástandi, sem þá var, og út frá þeirri stefnu, sem Alþfl. ætlaði þá að taka. Kosningarnar fóru fram 1934, og „stjórn hinna vinnandi stétta“ ætlaði að laga stjórnarfarið, Alþfl. gaf út sína 4 ára áætlun og 1939 átti þessu öllu að vera lokið. Það er því eðlilegt, að þjóðin vilji nú 1939 gera þetta starf upp við „stjórn hinna vinnandi stétta“. Það er að vísu eðlilegt, að einstakir hv. þm. kæri sig ekki um að rifja þetta upp, en ég verð að gera það samt, með leyfi hæstv. forseta. Í 4. kaflanum í ávarpi til íslenzkrar alþýðu segir svo: „Á síðasta vetri og vori gerði alþýða þessa lands sér það ljóst, að kúgunar- og ofbeldisstjórn vofði yfir höfði hennar, ef hún fengi flokki stórútgerðar- og stórkaupmanna, Sjálfstfl., völdin í hendur. Hún skildi, að hættan á nazisma og gerræði hér á landi stafar fyrst og fremst frá foringjum þess atvinnurekstrar, sem lengst er kominn á braut auðvaldsskipulagsins, stórútgerðinni. Þeir foringjar höfðu um sama leyti sölsað undir sig öll völd í flokki borgarastéttarinnar, Sjálfstfl., bolað þar burtu þeim foringjum hans, sem enn aðhylltust lýðræði og hægfara íhald, en tekið sjálfir að boða opinberlega skoðanakúgun að dæmi ofbeldisflokkanna úti í heimi, sem höfðu rekið af höndum sér „rauðu hættuna“ með blóðugri byltingu, hneppt hinar vinnandi stéttir í þrældóm og fangelsað eða drepið foringja þeirra og annara frjálslyndra flokka eða hreyfinga. Íslenzk alþýða til sjávar og sveita svaraði þessum hótunum við kosningarnar í sumar með því að mynda sjálfkrafa samfylkingu um lýðræðisflokkana, Alþfl. og Framsfl. Sú samfylking og sigur hennar við kosningarnar var fyrsta svar alþýðunnar í landinu gegn hinni ofstopafullu, skipulögðu sókn, sem auðvaldið á Íslandi hafði hafið á bendur lýðræðinu og réttindum hinna vinnandi stétta. Í 4 ára áætlun Alþýðuflokksins var í fyrsta sinni hér á landi bent á hina einu réttu vörn. sem beitt verður gegn einræðistilhneigingum auðvaldsins. Sú vörn er að ráðast á atvinnuleysið sem orsök þeirrar upplausnar í þjóðfélaginu, sem kemur fram á krepputímum og getur orðið til þess að sundra hinum vinnandi stéttum og ofurselja þær einræði og ofbeldi auðvaldsins.“ Ég býst við, að menn sjái hér greinilega, hver andinn hefir verið í Alþfl. og með hvaða stefnu flokkurinn hefir gengið til kosninga 1937. Í 5. kaflanum er tekinn fyrir sjávarútvegurinn. Þar segir svo: „Aðalatvinnuvegur landsmanna, sjávarútvegurinn, hefir lýst yfir fullkomnu gjaldþroti sínu. Forustumenn þessa atvinnuvegar, sem hafa stjórnað honum frá byrjun og bera einir ábyrgð á stjórn hans frammi fyrir þjóðinni, hafa lagt kapp á að sanna með eigin yfirlýsingum og skýrslum, að yfir honum vofi algert hrun og þar af leiðandi ægilegra atvinnuleysi og örbirgð alþýðunnar við sjóinn en þekkzt hefir hér á landi frá alda öðli. Fyrir glæpsamlega stjórn þessara manna – en þeir eru hinir sömu, sem fyrir skömmu og enn í dag krefjast þess að fá óskorað einræðisvald hér á landi og búast til þess að beita því til að hneppa í fangelsi, ef ekki drepa, foringja vinnustéttanna, - er nú svo komið, að þúsundir manna mega búast við að missa atvinnu- og afkomumöguleika sína fyrir fullt og allt á næstu mánuðum og árum.“ Þetta er myndin, sem dregin er upp á alþýðusambandsþinginu 1934 af því, sem vofi yfir sjávarútvegi landsins. Þannig er haldið áfram í seinni partinum: „Fyrir skömmu var birt skýrsla um efnahag og ástand sjávarútvegsins. Á þeirri skýrslu byggja forustumenn stóratvinnurekenda innan útgerðarinnar þá kröfu, að fyrirtækjum þeirra verði gefnar upp milljónir króna af skuldum þeirra og auk þess veittir opinberir styrkir til þess að annast fyrir þá það, sem þeir hafa látið ógert, öflun nýrra markaða og undirbúning til að taka upp nýjar verkunaraðferðir. Um leið og foringi stórútgerðarmanna, sem jafnframt er foringi þess flokks, sem heimtar völdin í landinu og hótar að beita þeim til að undiroka andstæðinga sína með ofbeldi, ber fram þá kröfu, að vinnustéttirnar taki þannig við töpum og stórskuldum stóratvinnurekendanna, skýrir hann frá því, að atvinnutæki útgerðarinnar, fiskiskipin, séu undantekningarlaust orðin úrelt og ónýt, þau séu „ryðkláfar, fúaduggur og mannskaðabollar, sem enginn geti rekið nema með tapi, enginn vilji kaupa og ekkert eigi eftir nema að verða „líkkistur duglegustu sjómanna heimsins“. Þannig skilur einstaklingsreksturinn við aðalatvinnuveg Íslendinga eftir 30 ára nær óslitið uppgangs- og gróðatímabil. Þannig krefjast foringjar auðvaldsskipulagsins á Íslandi, að vinnustéttirnar taki við töpum auðvaldsins og beri byrðar þess. Þannig lýkur uppgangsskeiði auðvaldsskipulagsins á Íslandi. Framfarirnar eru á enda, en hnignun og afturför tekur við. Auðvaldsherrarnir á Íslandi, sameinaðir í Sjálfstæðisflokknum svokallaða undir forustu hinna gjaldþrota stórútgerðarmanna, fara að dæmi hinna erlendu stéttarbræðra og búa sig til að svipta alþýðuna hinum dýrmætu lýðréttindum, vegna þess að þeir vita, að þeir hafa ekki lengur efni. á að veita þau alþýðunni, eigi þeir að halda þeim forréttindum, sem hið unga auðvaldsskipulag hefir látið þeim í té, - ef auðvaldsskipulagið sjálft á að standa“. Ég býst ekki við, að þurfi að færa frekari sönnur á, hvernig viðhorf Framsfl. og Alþfl. var eftir kosningarnar 1934 og hvaða verkefni þeir álitu þá, að lægi fyrir þeirri ríkisstjórn, sem þá taldi sig stjórn hinna vinnandi stétta hér á landi, hvernig gengið var út frá því, að mál alþýðunnar fengju að komast í framkvæmd án þess að tekið væri tillit til þess, hvað þessir auðmenn segðu, og án þess að milljónaskuldum yrði velt yfir á þjóðina, enda tekur síðasti kaflinn, sem ég ætla að leyfa mér að lesa upp, alveg af skarið í þessu efni. Þar segir svo: „En forráðamenn einkarekstursins á atvinnuvegum þjóðarinnar hafa fyrirgert réttinum til þess að veita atvinnulífinu forsjá eða forstöðu. Þá á ekki að spyrja ráða eða til þeirra að leita um bjargráð. Tímabil hins ótakmarkaða einkareksturs og einkaauðvalds á Íslandi á að vera á enda. Fyrir tilstyrk hinna vinnandi stétta, alþýðunnar til sjávar og sveita, hafa völdin verið tekin af herrum auðvaldsskipulagsins íslenzka. Og hún vill, að völdunum sé beitt gegn þeim. Henni er orðið það ljóst, að hún á nú fyrir höndum úrslitabaráttu fyrir atvinnu sinni, frelsi og lífi og vill berjast til þrautar undir forustu Alþýðuflokksins. Hún skilur, að ef hún bíður ósigur í þeirri baráttu, vofir yfir henni ekki aðeins atvinnuleysi og örbirgð, heldur einnig ófrelsi og kúgun um ófyrirsjáanlegan tíma. Hún veit, að ef sleppt er því tækifæri, sem nú er fyrir hendi, meðan stjórn lýðræðisflokkanna fer með völdin í landinu, til þess að koma nú þegar nýju skipulagi á allt atvinnulíf þjóðarinnar samkvæmt fyrirfram ákveðinni áætlun, er miði að því að tryggja hverjum þeim, sem vinna vill, atvinnu, og að leggja þannig grundvöll að nýju þjóðskipulagi í anda jafnaðar- og samvinnustefnunnar með fullkomnu lýðræði í stjórnmálum og atvinnumálum, þá bíða hennar sömu örlög og alþýðunnar í þeim löndum, sem nú eru ofurseld ofbeldis- og einræðisstjórnum auðvaldsins. Fyrir því skorar 12. þing Alþýðusambands Íslands á flokka þá, sem fara með völdin í landinu, að neyta valdanna til þess að forða alþýðu þessa lands frá þeim örlögum og heitir til þess fulltingi þeirra mörgu þúsunda vinnandi manna og kvenna, sem Alþýðusambandið skipa, og öllu því harðfylgi, er alþýðusamtökin hafa yfir að ráða.“ Þetta voru samþykktir, sem gerðar voru eftir kosningarnar 1934, eftir þann glæsilegasta kosningasigur, sem alþýða landsins þá hafði unnið. Og nú 1939 er þetta 4 ára tímabil á enda, sem áætlunin átti að gilda fyrir. Og þá liggur fyrir íslenzku þjóðinni að gera upp þetta tímabil og segja til um, hvernig henni finnist þeir flokkar, sem hún fékk völdin í hendur 1934 og 1937, hafa farið með það pund, sem þeim var þá fengið. Nú hefði verið sjálfsagt að leggja þetta fyrir þjóðina. En þá fara flokkarnir inn á þessa braut og skjóta sér undan þessari skyldu, neita að láta fara fram kosningar, neita að spyrja þjóðina, heldur ganga til stjórnarsamvinnu við íhaldið. Það hefir að vísu mátt sjá, hvernig á síðustu þingum hefir smáfærzt í þessa átt. Sérstaklega hefir það verið augljóst í sambandi við þær deilur, sem staðið hafa í sambandi við síldarverksmiðjurnar. 2–3 síðustu þingin hefir staðið barátta um það mál og smásaman verið að færa sig lengra og lengra upp á skaftið, og nú nær þetta hámarki sínu, þegar hv. þm. G.-K. er settur yfir þessar verksmiðjur. Það er augljóst, hversu mjög þetta og annað eins var fjarri skapi þessara flokka, þegar þeir gengu til kosninganna 1934 og 1937, og vil ég í því sambandi varpa fram þeirri spurningu, hvort nokkur breyt. hafi orðið, sem réttlæti þessi umskipti. En það þarf ekki að spyrja. Það þarf ekki að færa sönnur á, að á þessum síðustu árum hefir engin sú breyt. orðið á þjóðfélagsfyrirkomulaginu, sem hafi gefið þessum flokkum ástæðu til að slá svo mjög af sinni stefnu, - það er síður en svo. Það er vitanlegt, að á síðustu árum hafa verið samþ. hver l. á fætur öðrum, sem hafa gengið á rétt þessara stétta, sérstaklega verkalýðsins. Það hefir verið dregið úr þeim hagsbótum, sem verkamenn höfðu fengið, t. d. í húsnæðismálunum, en þær réttarbætur voru einna þýðingarmestar af því, sem þessir flokkar komu í gegn á sinum bezta tíma, fjárveitingar, sem tryggðu verkamönnum og bændum góðar íbúðir. Úr þessu hefir verið sífellt dregið á síðustu árum, enda hefir farið svo, að þrátt fyrir það, að kjallaraíbúðir séu bannaðar, þá hafa þær vaxið margfaldlega á síðustu árum. Þá þarf ekki að minna á, hvernig atvinnuleysið er. Lífskjör þessara stétta hafa versnað, - það vita allir. Það er því langt í frá, að þessar stéttir hafi nokkra ástæðu til að semja frið við auðvaldsstéttina í landinu. Það, sem hefir gert að verkum, að þessir 2 flokkar hafa alveg gefizt upp og brugðizt yfirlýstri stefnu sinni frá undanförnum árum, er það, að auðvaldsstéttin íslenzka hefir á sinn hátt sett hnefann í borðið. Það mál, sem þessir flokkar sameinuðust um, var gengismálið. Afsökunin, sem fram var borin, er sú, að ekki hafi verið annað mögulegt. Af hverju? Af því, að það var komið gjaldeyrisverkfall. Mennirnir, sem réðu yfir framleiðslutækjunum og gjaldeyrinum, héldu honum úti, létu ekki flytja hann heim. Hér var því um tvennt að velja. Annaðhvort að sýna auðmannastéttinni í tvo heimana og kný ja hana til að láta undan, eða þá að hinir pólitísku flokkar gæfust alveg upp. Þeir hafa oft látið undan áður, en nú hafa þeir í raun og veru alveg gefizt upp. Þetta hefir sérstaklega komið í ljós í þeirri baráttu, sem fram hefir farið um þessa stórútgerð, eða þann hluta hennar, sem mest vald hafði í þessu landi, sem sé Kveldúlf. Í síðustu kosningum var alveg sérstaklega barizt um Kveldúlf. Það var aðaltilefni þingrofsins og kosninganna 1937, að Alþfl. þótti Framsfl. ekki taka nógu skörulega á þeim málum. Þessir flokkar lögðu til kosninga 1937 og sögðu þjóðinni, að allt frelsi hennar væri í voða, ef íhaldið kæmist í meiri hluta, og þá mundi Kveldúlfur beita alþýðuna órétti og allskonar slæmu valdi. En eftir þann kosningasigur, sem þjóðin gaf þessum flokkum þá, hafa þeir alveg gefizt upp fyrir þessu sama valdi nú. Þannig hefir verið stefnt í þjóðmálunum fram að þessu. Við höfum séð, hvernig þessir 2 flokkar hafa smátt og smátt látið undan. Þeir hafa síðan síðustu kosningar smátt og smátt verið að hvika meir og meir frá þeirri stefnu, sem þeir voru kosnir til að framfylgja. Þeir hafa við hverjar kosningar tekið dýpra og dýpra í árinni og sífellt hamrað róttækar á því, að þjóðin yrði að kjósa þá, og hver hætta vofði yfir þeim, ef íhaldið kæmist að völdunum. En svo þegar þeir hafa fengið sigurinn, þá byrja þeir að slá af, og nú slær samvizkan þá svo vegna afsláttar þeirra, að nú þora þeir ekki að leggja til kosninga, vegna þess að þeir vita, að nú duga engin undanbrögð. Nú standa þeir afhjúpaðir og verða að hljóta sinn dóm fyrir, hvernig þeir eru, en ekki hvernig þeir þykjast vera. Það, sem þeir nú setja von sína á, er, að þeir geti, þegar þar að kemur, leikið einhvern þann leik, sem gæti blekkt kjósendur landsins. Ég hefi rakið þetta með tilliti til þess, að stj. er enn svo ung, að verk hennar eru ekki það mörg, að hægt sé að byggja vantraust á þeim framkvæmdum, sem hún þegar hefir gert. En það er þó ástæða til að minnast á það mál, sem hún hefir sameinazt um, en það er gengismálið, en þar sem það hefir verið rætt allmikið bæði í þinginu og útvarpinu, þá skal ég ekki fara langt út í það nú, en það mál sýnir, eins og sannað hefir verið með tilvitnunum í það, sem þessir flokkar hafa skrifað, hversu greinilega þeir hafa brugðizt því, sem þeir lofuðu fyrir síðustu kosningar. Ég býst við, að ef framsóknarmenn eða þessir þingflokkar taka til máls, þá muni þeir vitna í samþykkt, sem gerð var á miðstjórnarfundi þeirra áður en þing hófst. En ég veit, að á þeim fundi var andinn í þeim flokksmönnum, sem voru utan af landi, mjög eindregið á móti hverskonar undanlátssemi gagnvart Kveldúlfi. Ég þarf ekki að ítreka þær hátíðlegu yfirlýsingar, sem flokkarnir gáfu fyrir kosningarnar. Þær munu flestum í fersku minni. Sérstaklega minnist ég ræðu, sem hv. þm. Seyðf. flutti þá í útvarpið, þar sem hann tók sérstaklega fram það, sem Alþfl. ætlaði að varðveita. Það var ekki aðeins lýðræðið, verkfallsrétturinn og fullkomin andstaða gegn ríkislögreglu, heldur og margt fleira, en nú hefir flokkurinn kastað þessu öllu fyrir borð. Verkalýðurinn hefir verið sviptur verkfallsréttinum og ríkislögregla kvað vofa yfir. Stjórnarmyndunin hefir og orðið með þeim hætti, að það hefir ekki verið lagt undir svo mikið sem eina einustu stjórn í nokkru verklýðsfélagi að leita samþykkis félaganna eða spyrja þau, hvort þau óskuðu eftir samsteypustjórn eða ekki. Eina afsökunin, sem foringjar flokksins hafa í þessu efni, er sú, að þeir eru slitnaðir úr tengslum við fólkið. En þar í liggur einmitt hættan. Þá má og minna á það, að um 3/4 hlutar af þm. Sjálfstfl. og um 2/3 hlutar Framsfl. eru starfsmenn ríkisvaldsins og eru nú notaðir á móti þeirri alþýðu, sem þeir eiga að vinna fyrir. Hv. þm. Seyðf. sagði og nýlega í ræðu, að Alþfl. hefði orðið að fylgja gengisfallinu af því að um aðra leið á þinglegum grundvelli til viðreisnar sjávarútveginum hefði ekki verið að ræða. Alþfl. varð svo sem að fljóta með, hvern fjandann sem átti að gera. Þetta er saga, sem alltaf endurtekur sig, - alþýðuflokksmennirnir geta ekki hugsað sér annað en vera með stjórninni, á hverju sem veltur, og í þessu liggur einmitt spillingin. Að vera í stjórnarandstöðu getur þessi flokkur ekki látið sig dreyma um, hvað þá meir. Annars verð ég að láta í ljós hryggð mína yfir því, hversu fádæma lin þau öfl eru innan Alþfl.-brotsins, sem eru eða hafa verið á móti þjóðstjórninni. Það er dálítið á annan veg hér en þegar Mac Donald stofnaði þjóðstjórnina í Englandi 1932. Þá gekk meiri hluti enska alþýðuflokksins þegar á móti henni. Það er alls ekki hægt að áfellast hv. þm. G.-K., þó að hann sé með myndun stjórnar, sem vill gefa stórútgerðinni eftir fleiri milljónir kr. af fé alþýðunnar og banna, að kaup verkamanna hækki í eitt ár. Hæstv. núv. fjmrh. hefir jafnan greitt atkv. hér á Alþingi með brtt. frá okkur, sem gengið hafa í þá átt að auka framlag til atvinnubóta. Hæstv. ráðh. hefir óhræddur staðið með okkur í þessu efni. Ég vil af þessum ástæðum beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort hann vilji nú ekki athuga í sumar, þar til þing kemur saman í haust, hvort ekki muni nú rétt að taka upp þær 750 þús. kr. frá ríkinu til atvinnubóta, sem við höfum verið að reyna að fá á undanförnum þingum, og ennfremur hvort hann vilji nú ekki láta verða úr þeim loforðum Sjálfstfl. að skera niður bitlinga svo um muni. Um þetta hefir ekki vantað stór loforð í ræðum og ritum sjálfstæðismanna, og getur því ekki talizt nema eðlilegt, þó að um þetta sé spurt. Vænti ég að fá skýr svör undir þessum umr., hvað þessir herrar ætla að gera í þessu máli o. fl., þó að ég að sjálfsögðu búist ekki við neinu góðu úr þessari átt, og má í því sambandi minnast á grein í Morgunblaðinu nú ekki alls fyrir löngu, þar sem svo er að orði kveðið, að ef fara ætti að endurreisa sjávarútveginn á heiðarlegum grundvelli, þá væri eins gott að fá kosningar strax. Þá má og minna á aðra grein í Morgunblaðinu, þar sem talað var um, að fá þyrfti einhvern íslenzkan Mac Donald í þjóðstjórnina; þó skrifaði hv. þm. S.-Þ. í blað sitt, að menn myndu ekki vita það hér, hvert væri álit fólks almennt á Mac Donald í Englandi. Hér hefir það skeð, að lífskjör fólksins hafa verið gerð miklu erfiðari en þau voru áður, og það hefði enginn íhaldsflokkur þorað að gera nema með því eina móti að hafa framsóknarmenn og alþýðuflokksmenn með. Þá hefir og þessi nýja stjórn gert það, að banna kauphækkun, - já, og það gerði hún áður en hún var fullsköpuð. Hverjar afleiðingar þetta kann að hafa, er enginn kominn til þess að segja um, og ekki heldur hitt, hvort því verður ekki slegið á frest að afnema bannið við kauphækkun, eins og t. d. um byggingu verkamannabústaðanna. Með þessu er beinlínis verið að setja íslenzka alþýðu á lægra menningarstig en t. d. alþýðu manna á Norðurlöndum. Þá er það og talið, að komið hafi fram krafa frá Alþfl. um ríkislögreglu, eða að hann styðji slíka kröfu að minnsta kosti. Hér stefnir því allt í þá áttina að skerða rétt þingsins og þingræðisins sjálfs. Fái stjórn þessi því að halda áfram, er víst, að allt stefnir hjá henni í einræðisáttina, og því á móti þeim lýðræðisanda, sem kom fram við síðustu kosningar. Við krefjumst því þingrofs og nýrra kosninga.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég mun ekki eyða mörgum orðum um hina svokölluðu vantraustsyfirlýsingu, sem hér liggur fyrir til umr. Það mun engum efa bundið, að vantrauststill. þessi mun óþinglegasta þáltill. um vantraust, sem nokkru sinni hefir verið borin fram á Alþingi, að undantekinni vantrauststill. þeirri, sem þessi sami flokkur bar hér fram um daginn, sem stjórnin gleymdi að ræða og flm. sömuleiðis að gera grein fyrir. Vantraust þetta er borið fram áður en stjórnin fer nokkuð að starfa, en venjan er sú, að vantraust á stjórnir sé byggt á störfum þeirra, - því, sem þær eru taldar miður vel eða heppilega hafa gert. Vantraust þetta mun eiga að vera borið fram á grundvelli gengislækkunarinnar, en fyrir það mál hefir stjórnin fengið traust. Ræða hv. flm., sem átti að vera rökstuðningur fyrir vantraustinu, var aðallega upplestur á gömlum ræðum, hvað sagt hefði verið um ýmsa menn á ýmsum tímum. En þess var vandlega gætt, að lesa ekkert upp um hv. 3. þm. Reykv. (HV), sem er formaður í flokki þeirra kommúnistanna, sem að vantraustinu standa. Nei, hér er ekki um neina vantrauststill. að ræða, heldur er fundið upp á þessum skrípaleik til þess að fá tækifæri til að ræða stjórnmál almennt. Það er því með öllu ástæðulaust að fara að eyða mörgum orðum um þetta nú, þar sem stjórnin hefir fyrir nokkru ákveðið að ræða stjórnmál almennt í útvarpinu nú mjög bráðlega, sennilega í næstu viku. Þar er sá rétti vettvangur að ræða þessi mál, og frá því verður ekki horfið. Mér dettur því ekki í hug að fara að eyða tíma þingsins í að ræða þau hér að þessu sinni.

* Flm. (Héðinn Valdimarsson) : Ég vil biðja hæstv. forseta að fella úrskurð um það, hvort þingsköpin ætlast ekki til þess, að fram fari útvarpsumr. um vantrauststill. Mér hefir verið bent á, að ein af ástæðunum til þess, að ekki eru hafðar útvarpsumræður, sé sú, að hæstv. félmrh., sem er nýbúinn að tala, mundi ekki eftir þingsköpum fá að tala í útvarp, nema forsrh. úrskurðaði hann meðlim þingflokks. Það væri gott að fá svar við þessu. Hitt er greinilegt af umr., að það er raunverulega hæstv. forsrh., sem hefir gripið fram fyrir hendurnar á þingflokknum, fyrst og fremst með því að segja, að ríkisstj. óski útvarpsumr. að loknu þingi. Upphaflega átti ekki að kalla saman þingflokkana til að ræða það, en var síðar gert. Það er kannske mannlegt að vilja ekki láta kjósendurna heyra neitt, en ég álít það brot á þingvenju. Þá vil ég beina þeirri fyrirspurn til ríkisstj., hvort ekki eigi að veita tvær stöður, lögreglustjórastöðuna og skattstjórastöðuna. Það er óviðeigandi að halda þeim opnum svo lengi. Ég mun svo snúa hér að ræðu hæstv. ráðh. en vil rétt stuttlega minnast á eitt mál. Í þeim ræðum, sem haldnar hafa verið af hálfu stjórnarflokkanna, var að vísu getið um ýmisleg mál, en allt var það loðið mjög, og hvergi hefir komið fram, að neinn málefnasamningur hafi verið gerður. En það er gömul regla á þingi Alþfl., að samþ. að eigi að vera málefnasamningur. Það væri æskilegt að fá að vita, ef eitthvað annað hefir verið samþ. en látið hefir verið uppi. Það var minnzt hér á sjálfstæðismálið, og af því að það hefir alveg legið niðri á þessu þingi, vil ég drepa á það. Það hefir áður verið rætt, hvað gera skuli 1940, og liggur fyrir shlj. álit frá öllum flokkum um, að samningunum við Dani skuli sagt upp og Ísland verða lýðveldi. Utanríkismálanefnd hefir átt að hafa þetta mál til meðferðar, en hún hefir enga skýrslu gefið á þessu þingi, og er ekki útlit fyrir, að nefndin hafi nokkurn hlut gert í sjálfstæðismálum landsins, eða til að reyna að tryggja friðhelgi þess. Úr því nú að stjórnarflokkarnir þykjast vilja setja sjálfstæðismálin hátt, vil ég spyrja: Hvaða leið ætla þeir að fara? Er það þeirra meining að segja upp samningunum við Dani, eða vilja þeir halda óbreyttu konungssambandinu? Ég álít, að á ófriðartímum geti sambandið við Dani verið okkur hættulegt og að við eigum að losa okkur við það. En ef stjórnarflokkarnir ætla sér ekki ákveðna stefnu í þessu máli, til hvers er þá verið að nefna það? Þá talaði hæstv. forsrh um, að þetta væri óþinglegasta vantrauststill., sem komið hefir fram. En ég verð að spyrja: Hvers vegna situr hæstv. forsrh. hér á þingi? Heldur hann, að hann sé sjálfkjörinn? Nei, hann þarf að bera ábyrgð gagnvart kjósendum sinum. En hann hefir gengið á snið við vilja kjósendanna og tekið nýja stefnu án þess að spyrja þá. Hér er því um mikilvægt atriði að ræða, sem sé rétt fólksins í landinu gagnvart þinginu. Það er ekki mikið lýðræði eftir í landinu, ef þm. á að haldast uppi að svíkja öll sín loforð til kjósenda sinna. Ef þeir eru drengskaparmenn, eiga þeir að sjá, að þingrof og nýjar kosningar er eina rétta leiðin, þegar um svo stórar stefnubreyt. er að ræða. Hæstv. forsrh. og félmrh. segja, að viðhorfið sé öðruvísi nú, eftir að okkar flokkur er stofnaður. En okkar flokkur óskar einskis annars frekar en að fá staðfestingu fólksins á tilverurétti sínum. Ég skil það vel, að hæstv. félmrh. vilji ekki ganga þessa leið, því að hans kjósendur eru fáir. Hæstv. félmrh. vildi fara að afsaka afstöðu flokks sins. Ég vil spyrja hann: Hefir hann fengið samþykkt frá sinni eigin flokksstjórn um að ganga í þessa ríkisstjórn og vera með gengisfallinu? Það var minnzt á nágrannalöndin í þessu sambandi. Mér þætti gaman að sjá, hvar sósíalistar hafa sameinazt íhaldi. Ég þekki bara eitt dæmi í sögunni, og það var þegar Mac Donald gekk með íhaldsflokknum brezka. En þar var sá munur, að í sjálfri flokksstjórninni hafði Mac Donald ekki meiri hluta. Hæstv. ráðh. talar um samvinnuna á Norðfirði um bæjarmál. Þar er allt öðru máli að gegna. Samningurinn þar var til þess að komast út úr óstjórn, sem skjaldborgin var búin að koma öllu í. Ef þeir bara segja kjósendunum fyrirfram, hvers sé að vænta, þá er allt í lagi. - Hæstv. ráðh. talar mikið um lýðræði. Það væri æskilegt að vita, hvernig er umhorfs í hans flokki og hvað margir hafa stutt þessa braut, sem hann er kominn út á. Þó að enginn flokkur sé eins illa staddur og þetta auma Alþfl.-brot, gildir það sama að nokkru leyti um hina flokkana. Ég hygg, að meiri hl. miðstj. Sjálfstfl. hafi verið með þessu, en Framsfl. hafði ekki gert ráð fyrir því. Hér er því meira í húfi en svo, að um sé að ræða eitthvert smámál. Enginn maður í þessum sal veit, hve marga kjósendur ríkisstj. hefir á bak við sig. Hún er því fullkomlega ólýðræðisleg, og enginn veit þetta betur en ríkisstj. sjálf. Hér hefir verið brotið í bág við allar reglur um myndun lýðræðisstj., og flokkarnir hafa kastað stefnum sinum fyrir borð. Svo hlýtur að fara þannig, að annaðhvort gengur þetta brot Alþfl. alveg á vald sjálfstæðismönnum, eða þá að þarna verður alveg óstarfhæf ríkisstj., þar sem hver togar til sín. Ef verið er að tala um samstarf á hættulegum tímum, þá á að hetja það samstarf að neðan og ganga til kosninga, en ekki tromma saman 5 mönnum, sem langar til að setjast í valdastól. Ég vil segja, að margar vantrauststill. hafa verið bornar hér fram með góðum rökum, en engin eins og sú, sem hér liggur fyrir.

*Einar Olgeirsson: Það kom mér ekkert á óvart, að ráðh. og fulltrúar stjórnarflokkanna vildu sem minnst um þetta mál ræða. Það, að ekki er útvarpað umr., bendir og til þess, að þeim er ekki um að vera að ræða þessi mál opinberlega. Ríkisstj. hefir verið mynduð með baktjaldamakki, sem staðið hefir í allan vetur. Það hófst með því, að hv. þm. G.-K., nú hæstv. atvmrh., og hv. þm. S.-Þ. tóku að bræða sig saman um ákveðið mál. Svo víkkaði hringurinn út frá þeim smám saman. Allan veturinn var farið með þetta eins og mannsmorð. Reynt var að gæta þess, að ekki væri talað um útífrá. Það hafa ekki verið málefnin, sem vakað hafa fyrir þessum mönnum, heldur hitt, að halda völdum. Enda hafa þeir ekki byrjað á að setja upp stefnuskrá, sem þeir vildu reyna að sameina þjóðina um. Nei, það eina, sem hefir heyrzt um samstarfið, er þetta: Hvernig eigum við að skipta ráðherraembættunum niður? Hvað á Eysteinn að hafa, og hvað Jakob Möller? Um þetta hefir slagurinn staðið, en ekki um hitt, hvort hægt væri með einhverjum ráðstöfunum að láta fólkinu í landinu líða betur. Þessir menn óttast, að alþjóð fari að standa betur saman en hún hefir hingað til gert. Við síðustu kosningar kom í ljós eindreginn vilji með vinstri pólitík. Það þarf ekki að færa sönnur á það, að þó að forsrh. kalli þessa vantrauststill. óþinglega, þá er ríkisstj. sjálf það ólýðræðislegasta, sem til hefir verið í þessu landi. Stj. lafir bara á einni gr. í stjórnarskránni: að þm. séu bundnir við sína sannfæringu. Á þessum grundvelli er ríkisstj. mynduð. En ég vil benda hæstv. ráðh. á, að eftir sömu kokkabók er hægt að afnema allt lýðræði í landinu. Úr því að þjóðin fær að dæma, þó að ekki sé nema fjórða hvert ár, er það gert í trausti þess, að flokkarnir haldi í þessi fjögur ár við þá stefnu, sem kosið var eftir. Ef ekki er hægt að treysta því, er ekkert lýðræði lengur til. Það er talað um, að ríkisstj. hafi þingfylgi. Það hefir Hitler líka, - 100% þingfylgi. - Spurningin er ekki um það, heldur hvert fylgi slík stjórn hafi hjá þjóðinni, sú stjórn, sem montar af því, að hún hafi fylgi 9/10 hluta þingmanna, en ekki þorir að leggja til kosninga. Slík stjórn ætti sem minnst að monta af sínu þingfylgi, sem hún telur, að allt megi gera með, en til þjóðarinnar þurfi aftur á móti ekkert tillit að taka. Hæstv. félmrh. kom með alllélega vörn fyrir sinum Mac-Donaldisma. Hann sagði, að flokkur hans hefði ekki lýst því yfir áður en gengið var til kosninga, með hverjum hann ætlaði að vinna. Hafi nokkur flokkur lýst því ákveðið yfir, þá var það Alþfl., áður en hann gekk til kosninga 1937. Ef hæstv. félmrh., sem kallar sig forseta Alþýðusambandsins, hefir gleymt, með hverjum Alþfl. ætlaði að vinna, þá má minna hann á það. Árið 1937 var samþ. á alþýðusambandsþinginu að ganga aldrei til samvinnu við kommúnista, alls ekki við Framsfl. og svo fjarlægt var það þeim að ganga til samvinnu við Bændafl. eða Sjálfstfl., að slíkt þurftu þeir alls ekki að ræða um. Þessu er forseti sambandsins e. t. v. búinn að gleyma. Á grundvelli þessarar starfsskrár var kosningabaráttan háð og gengið til kosninga og þm. Alþfl. kosnir. Þess vegna á Alþfl. að segja, hvað hann nú ætlar að gera í þessari samvinnu. Svo kemur það, sem er aðalatriðið í sambandi við samstarf þessara flokka. Út frá sjónarmiði flokks eins og Alþfl. getur samstarf milli flokka að vísu komið til mála, en það verður þá að vera samstarf um ákveðin málefni, samstarf um framgang baráttumála flokksins, sem leysa má með samkomulagi, eins og þegar Alþfl. gerir samband við Sjálfstfl. til að breyta kjördæmaskipuninni. Er það tilgangurinn nú? Nei, þvert á móti. Nú er gert samkomulag um málefni, sem Alþfl. var að berjast á móti við síðustu kosningar, samkomulag um að lækka laun verkalýðsins, svipta hann verkfallsrétti sínum að nokkru leyti og að velta milljónaskuldum Kveldúlfs yfir á þjóðina. Allt mál, sem Alþfl. barðist á móti við síðustu kosningar. Að svo miklu leyti, sem þessi stjórn er ekki stefnulaus bræðingur milli flokka, þá er hún samkomulag um að vinna gegn verkalýðnum, sem Alþfl. taldi sig vera að berjast fyrir við síðustu kosningar. Hæstv. félmrh. kom inn á afstöðu Kommfl. við síðustu kosningar. Við síðustu kosningar studdi hann á mörgum stöðum í landinu bæði Alþfl. og Framsfl., til þess að tryggt væri, að þessir flokkar fengju meiri hl. á Alþ., þessir flokkar, sem lýstu því yfir, að þeir væru tryggustu varðmenn alþýðunnar gegn íhaldinu, og atkv. kommúnista riðu baggamuninn í mörgum kjördæmum. Kommfl. sýndi ákveðinn vilja sinn með því að kjósa þessa flokka, sem samkv. þeirra eigin yfirlýsingu báru hag verkalýðsins fyrir brjósti. Þeir kusu þá til að tryggja, að íhaldið fengi ekki meiri hl. á Alþ., og höfðu þannig óbeint samstarf við þessa flokka. Hæstv. félmrh. talaði um, að vantrauststill. væri skrípaleikur. Það mætti segja um stjórn þá, sem hér hefir verið mynduð, ef málið væri ekki alvarlegra en svo. Það, sem er skrípaleikur, er framkoma þeirra manna, sem stóðu frammi fyrir kjósendunum 1937 og þóttust vera ákveðnir andstæðingar íhaldsins, og allar ræður, sem haldnar hafa verið um það, hvað stjórnin ætlaði að gera, hafa sannað, að réttmætt var að bera till. um vantraustið fram nú þegar. Það er búið að koma fram í blöðum Alþfl., að réttast væri að banna Sósíalistafl. Menn geta nærri, af hverju sú krafa stafar. Af ótta þeirra manna, er óttast, að fylgi þeirra mundi hafa minnkað helzt til mikið síðan 1937, ef kosningar fengjust strax. Það er afturhaldið í landinu, sem vill berja niður þá flokka, sem harðsnúnastir eru á móti því. Hvað þýðir þetta þingræðislega og lýðræðislega séð, að flokkarnir, sem sviku loforð sín frá því í kosningunum 1937, hafi tækifæri til að banna Sósíalistaflokkinn? Það mundi þýða það, að sporið yrði stigið til fulls af þeim mönnum, sem sitja í þessari stjórn, sem hefir slíkt þingfylgi. Íslenzku þjóðinni mundi ekki lengur gefinn kostur á að segja til um það á lýðræðislegan hátt, hver skoðun hennar á málunum væri. Við höfum sýnt fram á það hvað eftir annað, að í skjóli þingræðisins er hægt að afnema allt lýðræði, eða veita því banahögg, og við höfum séð, að sú tilhneiging hefir þegar komið fram - við myndun þessarar stjórnar. Svo þarf ekki nema eitt spor í viðbót til að banna íslenzkum verkalýð að gera verkfall, banna Sósíalistaflokkinn. Þess vegna er það skylda okkar að benda strax á þessa hættu og krefjast þingrofs og kosninga þegar í stað, og ef þeir þm., sem stofnað hafa til þessarar stjórnar, vilja kalla sig lýðræðissinnaða, þá er það skylda þeirra að leggja gerðir sínar undir dóm þjóðarinnar. Ef þeir gera það ekki, sanna þeir, að þeir búa yfir þeim ráðum, sem þeir þora ekki að leggja undir dóm þjóðarinnar, ráðum, sem þeir ætla að framkvæma án þess að spyrja um vilja þjóðarinnar. Þá er hægt fyrir þá að stofna til kosninga á þann hátt, að verkalýðurinn geti ekki haft sinn flokk í kjöri, og á því vil ég vekja athygli í sambandi við þessar umr. Það mun koma í ljós, ef þessi stjórn fer lengi með völd, hvort ekki var full ástæða til þess nú þegar að vekja eftirtekt þjóðarinnar á því, hvernig komið er, og krefjast þess, að þeir menn, sem mynduðu þjóðstjórnina, þori að standa við það frammi fyrir þjóðinni.

*Félmrh. (Stefán Jóh. Stefánsson): Það er í sjálfu sér með öllu gagnslaust að fara að ræða ýtarlega um þessa vantrauststill.; það var fyrirfram vitað, að framkoma hennar væri skrípaleikur einn, þar sem hún var boðuð um leið og stjórnin var mynduð. Mun ég því leiða hjá mér að ræða hana, en svara með nokkrum orðum fyrirspurn hv. 5. þm. Reykv. um það, hvort allur ágreiningur, sem verið hefði hingað til á milli flokka þeirra, sem stjórnina mynda, hefði verið skrípaleikur einn. Út af þessum ummælum hv. þm. vil ég benda honum á, að flokkur hans, Kommfl., hefir ekki hingað til verið feiminn við að taka upp samstarf við aðra flokka, þar sem hann hefir átt þess kost, og má í því efni minna á samstarf hans við Sjálfstfl. á Norðfirði síðastl. haust, þar sem þessir tveir flokkar gengu sameinaðir til kosninga í bæjarstjórn, og yfir höfuð hefir flokkur hv. 5. landsk. ekki verið feimin að ganga til samstarfs við aðra flokka í bæjarmálefnum að minnsta kosti. Þá drap þessi hv. þm. á það, að Framsfl. og Alþfl. hefðu gengið til síðustu kosninga í fullri andstöðu við Sjálfstfl. Hvað sem um þetta kann að mega segja, þá er hitt þó víst, að Kommfl. gekk til kosninga í fullri andstöðu við alla aðra flokka, en þó hefir hann siðan gert samband við nokkurn hluta Alþfl., enda þótt örlítill hluti sé, og virðist telja það ofur eðlilegt. En ég vil spyrja, - er það ekki breytt viðhorf hjá honum til þessara mála frá síðustu kosningum? Ég segi jú. Annars er þetta ekkert nýtt fyrirbrigði á sviði stjórnmálanna, þó að stjórnmálaflokkar, andstæðir í skoðunum að því er snertir sum atriði á sviði þjóðmálanna, geti hugsað sér samstarf til þess að leysa aðkallandi verkefni. Þannig vinna t. d. jafnaðarmenn og frjálslyndir saman í Danmörku. Í Svíþjóð og Finnlandi hafa margir flokkar tekið höndum saman til þess að vinna að úrlausn á mestu vandamálum þjóðanna. Nokkuð hið sama má segja um Belgíu. Hjá okkur varð það niðurstaðan, þegar eftir að þing kom saman, að fara að vinna að því og taka ákvörðun um það, hvort allir aðalflokkar þingsins ættu ekki í þetta sinn að taka höndum saman um lausn hinna miklu vandamála, sem að okkur steðja. Mér kom dálítið einkennilega fyrir sjónir sú mikla umhyggja og velvild, sem fólst í orðum hv. 5. þm. Reykv. til Alþfl., og þau viðurkenningarorð, sem hann talaði í garð flokksins. Ég man þá tíð, því að hún er ekki langt að baki, þegar kommúnistar héldu því fram, að Alþfl. væri aðalstoð auðvaldsins og hættulegri en flestir aðrir flokkar í þjóðfélaginu. Þá vorum við faldir mestu þjóðfjendur, eins og hv. 1. landsk. telur okkur vera enn, og ég get vel trúað, að hann meini það sama í dag og á alþýðusambandsþinginu, að við séum hættulegir frá sjónarmiði kommúnista. Ég þarf ekki að gera grein fyrir því af hálfu Alþfl. hvað það er, sem hefir dregið til stjórnarsambands. Frá því hefir þegar verið skýrt, og það hefir komið fram í yfirlýsingu flokksins, Ég get tekið undir það með hæstv. forsrh., að það er hreinasta „farce“, það er skrípaleikur að flytja vantraust nú nokkrum dögum eftir að ríkisstj. er mynduð, samtímis því sem mikill meiri hl. Alþingis styður hana. Tíminn mun leiða í ljós tilverurétt hennar. Verk hennar munu sýna, hvernig hún tekur á málunum. Þá getum við rætt við hv. þingheim um vantraust, þegar séð er, hvort hlutverk stj. hefir tekizt eða mistekizt.

*Þorsteinn Briem: Herra forseti! Ég hefi áður sýnt það hér á hæstv. Alþ., að ég er því mótfallinn, að borin verði fram vantrauststill., sem fyrirsjáanlega er tilgangslaus, og það því fremur, sem ríkisstj. er nýskipuð og ekki enn um það vitað, hvernig hún framkvæmir þá starfsskrá, sem hún hefir sett sér. Ég tel, að stjórnin eigi rétt á að sýna sig, ekki einungis andlitin, heldur og verkin. Ég tel mig ekki marka afstöðu mína til ríkisstj. að öðru leyti en því, að ég ann henni alls réttlætis. Með skírskotun til þess, sem ég hefi áður sagt hér á hæstv. Alþ. fyrir hönd Bændafl., munum við greiða atkv. á móti þessari vantrauststill. kommúnistanna.

* Flm. (Héðinn Valdimarsson): Ég sé, að hæstv. forsrh. hefir gleymt fyrirspurnum mínum, og vil ég því endurtaka, hvort það er tilætlunin að veita embætti skattstjóra og lögreglustjóra, sem svo lengi hafa staðið auð. Þessu er mjög einfalt að svara. Ég ætla ekki að fara mikið út í svör hæstv. forsrh. Það er vitað, að framsóknarþingfl. ákvað að ganga ekki til samstjórnar nema þm. Alþfl. fengjust líka með, og sé ég ekki, hvaða málefnagrundvöllur það er. Nei, það átti að hrúga sem flestum þm. utan um stjórnina, svo að þeir hefðu betri afsakanir fram að færa þegar kæmi á þingmálafundina, eða að geta a. m. k. sagt, að hinir hafi ekki verið neitt betri. Enda hefir hér ekki verið talað um neinn málaefnagrundvöll, heldur kom yfirlýsing frá þessum flokkum um, að þeir mynduðu stjórn, sameiginlega stjórn. Það virðist hafa verið aðalatriðið, ekki hvaða stefnu stjórnin ætlaði að taka. Hitt þótti sjálfsagt, að mynda bandalag um að láta þessa menn standa saman að stjórn og leita ekki álits almennings um það. Svo er vitað, og hæstv. forsrh. er það kunnugt, að Framsfl. er ekki flokkur, sem nýtur trausts meiri hl. þjóðarinnar, og sú stjórnmálastefna, sem hann hefir tekið upp í seinni tíð, gerir það ekki heldur.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég skal verða við því að svara þessum fyrirspurnum. Það er búið að veita annað embættið, embætti skattstjóra, er veitt var skattstjóranum, sem var settur. - Um embætti lögreglustjóra hefir engin ákvörðun verið tekin. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að gefa frekari yfirlýsingu um stefnu stj. en ég hefi þegar gert.

1) MG: Með tilvísun til yfirlýsingar 8 þm. Sjálfstfl., þegar stj. var mynduð, sé ég ekki ástæðu til að lýsa vantrausti á stj. að sinni og segi því nei.

2) SEH, SK, ÁJ, BSn, EE, GÞ, GSv: Með tilvísun til grg. hv. 11. landsk. segi ég nei.

2) SEH, SK, ÁJ, BSn, EE, GÞ, GSv: Með tilvísun til grg. hv. 11. landsk. segi ég nei.

2) SEH, SK, ÁJ, BSn, EE, GÞ, GSv: Með tilvísun til grg. hv. 11. landsk. segi ég nei.

2) SEH, SK, ÁJ, BSn, EE, GÞ, GSv: Með tilvísun til grg. hv. 11. landsk. segi ég nei.

2) SEH, SK, ÁJ, BSn, EE, GÞ, GSv: Með tilvísun til grg. hv. 11. landsk. segi ég nei.

2) SEH, SK, ÁJ, BSn, EE, GÞ, GSv: Með tilvísun til grg. hv. 11. landsk. segi ég nei.

2) SEH, SK, ÁJ, BSn, EE, GÞ, GSv: Með tilvísun til grg. hv. 11. landsk. segi ég nei.

* Frsm. (Jónas Jónsson): Meiri hl. fjvn. hefir komið sér saman um að gera þá till., að stjórnin hefði heimild til þess að selja þessi tvö skip, gæzluskipið Þór og vitabátinn Hermóð. Ég get verið mjög stuttorður um þetta mál, því að að því liggja glögg rök. Þór kostar nú um það bil 200 þús. kr. á ári í rekstri, en hefir þó raunar ekki verið notaður nema af og til. Hann hefir verið notaður við Vestmannaeyjar alla vertíðina og stundum til fiskirannsóknaferða. En það er óneitanlegt, að það hefir ekki verið hægt að finna eðlilega notkun fyrir hann seinni árin, eða þó að það hefði mátt finna verkefni fyrir hann önnur, þá hefir það verið sparað og dregið úr notkun hans. En á skipi með mörgum föstum mönnum sparast ekki svo mikið, þó að það sé látið vera ónotað tíma úr árinu. Samt hefir það verið gert af og til með gæzluskipin, einkum meðan þau voru þrjú. Nú verður ekki um það deilt, að Vestmannaeyjar eru mest útsetti staðurinn á landinu á vetrarvertíð, og þar verður að sinna bezt, ef ekki gæzlu, þá björgun. En nú hefir fjvn. komið það til hugar, að það mætti létta á ríkissjóðnum með því að selja Þór, og að væntanlega mætti selja hann innanlands, því að hann mundi vera mjög gott síldarskip. Hvort hann yrði eftirsóttur sem togari, skal ég ekki fullyrða neitt um. En í stað Þórs mundi koma bátur á stærð við Óðin, og slíkur bátur mundi kosta í rekstri um 100 þús. kr. Þarna yrði helmingssparnaður, miðað við að gera Þór út eins og nú er gert, sem munar okkur miklu, einkum af því að það er að verða meiri og meiri tiltrú á því að hafa báta til gæzlu heldur en áður var. En til þess nú að Vestmannaeyingar - - það er dálítið erfitt að tala vegna hávaða.

Ég vil biðja hv. þm. að gefa hljóð

. Engum dettur í hug annað en að Vestmannaeyingar verði að hafa þá beztu aðstöðu, sem landið getur veitt um gæzlu. Þess vegna er stungið upp á því hér að hafa Ægi að eins miklu leyti og hægt er við að koma á vetrarvertið við Vestmannaeyjar, en þegar hann getur ekki vegna vélarhreinsunar verið þar, þá verði Óðinn eða annar bátur hafður þar í staðinn. Vestmannaeyingar munu e. t. v. álíta þetta afturför. En 100 þús. kr. á ári eru ekki litlir peningar, sem og Vestmannaeyingar munu játa. Og útgerðarstjórnin hefir sagt mér, að henni þætti miklu skipta, að vélbátur verði hafður við Vestmannaeyjar til þess að gæta netanna. Álít ég það heppilegra en að hafa svona dýrt skip þar til gæzlu, sem landið hefir ekki að öðru leyti með að gera. En viðvíkjandi kostnaðinum við gæzluna er ekki hægt að reikna kostnaðinn við Ægi minna en 300 þús. kr. í rekstri á ári. Bátur eins og Óðinn kostar um 100 þús. kr. í rekstri á ári. Félögin, sem hafa Sæbjörgu, munu líklega láta ríkið fá hana, og hún mun kosta um 200 þús. kr. í rekstri. Síðan eiga Vestfirðir að hafa þriðja bátinn. Norðlendingar verða líka að hafa bát til gæzlu hjá sér; þá er kominn fjórði báturinn. Þess vegna bið ég menn að athuga, að það skiptir mjög miklu, hvort menn vilja hafa fjóra báta til gæzlu við landið, sem kosta í rekstri hver um sig 100 þús. kr., og Ægi, sem kostar 300 þús. kr. í rekstri, og bæta svo Þór ofan á með 200 þús. kr. rekstrarkostnaði. Vitabáturinn Hermóður hefir kostað miklu minna í rekstri nú upp á síðkastið en áður. En hann er yfirleitt ekki notaður nema að sumrinu til vitaflutninga. Líklega kostar hann 50–60 þús. kr. í rekstri yfir árið nú. Nú hefir fjvn. fullkomna ástæðu til að halda, að hægt muni vera að sinna flutningum til vitanna fyrst og fremst með því að senda nokkuð af efninu til vitanna með strandferðaskipunum. Dálítið er hægt að senda af þessu með bilum. Öðrum flutningum á sjó til vitanna má gera ráð fyrir, að verði hægt að koma fyrir með varðbátunum, og það í raun og veru með tiltölulega litlum kostnaði eða kostnaðarlaust, þar sem þeir hvort sem er eru á ferðinni með ströndum landsins. Ætla ég svo ekki að fjölyrða um þetta mál. Ég álít mjög heppilegt, að það fari fram atkvgr. um þessa þáltill. hér. Það getur vel verið, að hæstv. Alþ. felli þessar till. En ég vil bara benda mönnum á, ef hv. þm. hugsa sér að gerbreyta fjárl. landsins, að menn hafa mikið talað um, að það eigi að lækka fjárl. svo að nemi milljónum. En það er óhugsandi nema menn þori að gera nýsköpun eins og þetta. Annað mál væri, þó að sagt væri, að við þyrftum að hafa vitabát, ef við hefðum engar strandferðir, sem við gætum notað í staðinn. Ef menn segja, að við þurfum að hafa Þór við Vestmannaeyjar, þó að við fjölgum gæzlubátum vegna annara landshluta - og þó að við bjóðum Vestmannaeyingum bezta skipið, sem landið á - ef þessar till. verða felldar, þá megum við ekki vera allt af bjartsýnir á, að í haust verði fjvn. í skapi til þess að gera ráðstafanir til, að léttir verði skattarnir.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Þessi þáltill. um að selja Þór og vitabátinn Hermóð hefir verið lítilsháttar rædd á vettvangi, þar sem mér var boðið að hlusta á fyrir skömmu, og gat ég þá lítið til þeirra mála lagt. En mér virðist, að það sé nauðsynlegt að rifja upp sérstaklega að því er snertir Þór það, að þegar Vestmannaeyingar afhentu ríkisstj. gamla Þór 1926, þá var það með þeirri skuldbindingu af ríkisins hálfu, að skipinu væri haldið út til björgunar og eftirlits við Vestmannaeyjar ákveðinn tíma úr árinu. Þegar gamli Þór svo strandaði, sem mun hafa verið 1930, þá urðu nokkur átök um það í þinginu, að hve miklu leyti þinginu bæri skylda til þess að halda þann samning, sem upphaflega var um þetta gerður, og niðurstaða varð sú í málinu 1930, að svofelld þáltill. var samþ., sem ég með leyfi hæstv. forseta vil lesa hér upp: „Neðri deild Alþingis ályktar að skora á ríkisstj. að sjá um það, að björgunar- og eftirlitsstarfinu við Vestmannaeyjar verði af hálfu ríkisins haldið áfram framvegis með ekki lakari skilyrðum fyrir Vestmannaeyjar en áður og að til þess verði notað engu ófullkomnara skip en Þór var.“ Í samráði við ríkisstj. gerði svo þingið ráðstafanir til þess að kaupa Þór, og hefir ríkið haldið honum út á sama hátt og áður var. Skal ég nú lýsa yfir því, að það hefir alltaf verið ljóst, bæði þeim, sem með gæzluna hafa farið við Vestmannaeyjar, og eins þeim, sem þessu hafa verið kunnugastir, að til þess að björgunarskip komi þar að gagni, þarf það að hafa mjög greinilega yfirburði yfir þau skip, sem það á að bjarga. Það hlutfall hefir ekki minnkað, heldur stækkað með þróun útgerðarmálanna þar eystra, þar sem mótorbátarnir eru orðnir öllu stærri yfirleitt heldur en þeir voru 1926. Ég skil ákaflega vel afstöðu hv. fjvn., þar sem hún horfir á þann mikla mismun, sem á því er að gera út Þór, sem talið er, eftir upplýsingum útgerðarstjórnar ríkisskipanna, að kosti 188 þús. kr., með því að vera 5 mánuði á sjó og 7 mánuði bundinn við land, og hinsvegar, þegar litið er til Óðins, sem talið er, að kosti í rekstri 100 þús. kr. yfir árið, þó að hann gangi allt árið. Ég skil mjög vel, að hv. fjvn. sér það, sem í fljótu bragði virðist, að þarna megi allmikið spara. En þetta mál hefir miklu fleiri hliðar en í fljótu bili verður komið auga á. Og ég er ekki óhræddur um, að hv. fjvn. hafi ekki horft á þær allar eins og skyldi. Hv. frsm. fjvn. sagði það að vísu að því er Vestmannaeyinga snerti, sem hann nefndi sérstaklega eins og eðlilegt er í þessu sambandi, að það væri hugmyndin að bjóða þeim varðskipið Ægi sem gæzluskip. Væri um það að ræða, þá væri engin fyrirstaða af minni hálfu eða annara, sem líta á björgunarstarfið og eftirlitsstarfið við Vestmannaeyjar sem höfuðatriðið í þessu máli. En ég fæ bara ekki séð, að hv. fjvn. eða ríkisstj. gæti, hversu góður sem viljinn væri til þess, bundið Ægi við Vestmannaeyjar eins og gert hefir verið með Þór, ekki sízt vegna þess, að það er vitanlegt, að ef einhverstaðar strandar skip, þá hefir Ægir, oft með góðum árangri, verið sendur slíkum skipum til hjálpar og stundum orðið að dvelja vikum saman á strandstöðunum vegna þeirra hluta. En með því móti getur hann ekki verið bundinn við gæzlu á einum sérstökum stað. Hv. frsm. fjvn. sagði ennfremur, að það væri í raun og veru ekki annað verkefni fyrir Þór nú heldur en þessi gæzla við Vestmannaeyjar. En ég vil benda á það, að þó að það megi teljast hans höfuðverkefni að líta eftir bátaflotanum, sem frá Vestmannaeyjum stundar sjó og hefir innanborðs frá 600 til 800 manns yfir örðugustu vetrarmánuðina - þó þetta megi teljast höfuðverkefni skipsins, þá hefir Þór líka verið notaður til hluta, sem ég býst ekki við, að hægt sé að nota Ægi til, a. m. k. ekki án þess að gera á honum einhverjar breyt. eða endurbætur, sem sé til fiskirannsókna. Mér hefir verið tjáð, að það hafi verið kostað ekki allfáum þúsundum eða jafnvel svo tugum þús. skipti til breyt. á Þór á síðasta hausti, einmitt með það fyrir augum, að hann kæmi að fullu gagni sem fiskirannsóknaskip. Og á fiskirannsóknaskipi þurfum við að halda og þyrftum e. t. v. á því að halda í miklu ríkara mæli heldur en hingað til hefir átt sér stað. Þarna virðist mér, að hv. fjvn. hafi alveg sézt yfir þetta hlutverk Þórs, sem hann er einn ríkisskipanna fær um að leysa af hendi eins og sakir standa. Skip eins og varðbáturinn Óðinn, með 240 hestafla vél, sem mun gera 8 mílna ferð í logni, er ennfremur alveg ófullnægjandi til þess að bjarga stórum vélbátum, og jafnvel þó að þeir séu ekki svo mjög stórir, þegar vindhraði er 10 eða 11, eins og oft á sér stað við suðurströnd landsins. Það gæti Óðinn ekki. Það yrði þá að vera miklu betra mótorskip og stærra en Óðinn, ef um mótorskip ætti að vera að ræða. Þá vil ég benda á, að Þór hefir ekki einasta með góðum árangri gert öryggi þeirra manna, sem stunda sjó frá Vestmannaeyjum, meira, heldur líka bjargað miklu af veiðarfærum, enda hefir hann þess háttar spil, sem þarf til þess að lyfta veiðarfærum. Það getur verið, að Ægir kunni að geta lyft netatrossu þegar 60–70 net eru í bendu. en með mótorskipi væri það ógerlegt. Ég skal að vísu ekki neita því, að viðhorfið er ekki að öllu leyti það sama nú og það var 1936, þegar talstöðvar svo að segja þekktust ekki, enda er björgunarstarfsemin orðin miklu hægari og auðveldari fyrir það, að talstöðvar eru komnar í nokkuð marga báta. En hinsvegar virðist mér stefnt á allt of tæpt vað, að ætla sér að vinda bráðan bug að því að afnema þessa gæzlu, sem Þór hefir haft með höndum, meðan ekki er séð, að neitt komi í staðinn til frambúðar, sem jafnist á við þá gæzlu, sem skipið innir þar af hendi. Það er talað um í þáltill. að selja eða leigja bæði þessi skip. Ég geri ekki ráð fyrir, að fyrir þau fengist nokkurt fé, sem teljandi væri. Ég býst við, að tilgangur n. sé frekar sá, að losna við að gera skipin út, vegna þess hversu dýr þau eru í rekstri. Ég skal játa, að ég hefi ekki átt kost á að kynnast því nógu vel hjá Ríkisskip, hvort þar er svo hagkvæmlega komið fyrir ráðningu, að hægt sé að flytja menn til og frá, t. d. af Þór, þegar honum er lagt upp, og á varðbátinn eða önnur skip hjá Ríkisskip. En ef svo væri, þá mætti kannske sleppa nokkuð miklu af þeim kostnaðarlið, sem af útgerð Þórs leiðir, þá 7 mán., sem skipið liggur uppi, að undanskildum 1–2 eftirlitsmönnum, en aðrir skipverjar þá látnir vera við störf á öðrum skipum ríkisins. Að öllu samanlögðu get ég ekki, eins og mátið liggur fyrir, mælt með því, að sú leið verði farin, sem n. bendir á. Ég játa, að það þarf að færa niður útgjöld ríkissjóðs á ýmsum sviðum, en ég veit ekki, hvort það er rétt að bera fyrst niður á þessari upphæð, sem miðar í fyrsta lagi að því að tryggja öryggi þeirra manna, sem á sjónum vinna, og jafnframt að tryggja þeirra atvinnu, þegar menn eru að hugsa sér að færa niður útgjöld ríkissjóðs. Ég mun því, eins og þetta mál liggur fyrir, greiða atkv. á móti því, og það vegna þess, að í fyrsta lagi býst ég ekki við, að neitt verulegt fé fáist fyrir skipin, þótt þau verði seld, og í öðru lagi vegna þess, að ég sé ekki, að fært verði að binda Ægi við Vestmannaeyjar, eins og gert hefir verið með Þór undanfarin ár. Þau önnur skip, sem til greina koma, eru svo miklu ófullkomnari en Þór, að þar kemst enginn samjöfnuður að. Í þriðja lagi greiði ég atkv. á móti till. af því, að ég tel - enda er það viðurkennt af Alþ. - að Vestmannaeyjar eigi kröfu á hendur ríkisvaldinu um það, að gæzlu sé þar haldið uppi með skipi, sem á engan hátt sé veikara eða minna eða á nokkurn hátt verra heldur en Þór er. En ég vil benda hv. þm. á, að þegar talað er um Vestmannaeyjar, þá er ekki þar eingöngu að ræða um menn búsetta í Vestmannaeyjum. sem hér eiga hlut að máli, því það mun sannast mála, að af þeim mikla fjölda sjómanna, sem á vertíðinni stunda sjó frá Vestmannaeyjum, sé meiri hlutinn kominn annarstaðar að af landinu. Þetta er því engan veginn mál Vestmannaeyinga sérstaklega, heldur svo að segja allra landsmanna.

* Atvmrh. (Ólafur Thors) : Ef þessi þáltill. verður samþ., þá mun ríkisstj. líta á hana sem virðingarverða ábendingu um það, á hvern hátt fjvn. telur kleift að hefja þá sparnaðarviðleitni, sem allur þingheimur virðist sammála um, að nauðsynlegt sé að hefja. En hinsvegar þykist ég mega lýsa því yfir, a. m. k. að því er vitabátinn Hermóð snertir, að ríkisstj. mun ekki telja sig bundna við að selja skipið, þó þessi till. verði samþ. Það kemur í ljós, sem ekki er óeðlilegt, að ef einhverstaðar á að skera niður, þá risa upp raddir gegn því. En ég tek fyllilega undir það, sem hv. formaður fjvn. og frsm. þessarar till. sagði áðan, að menn verða að gera sér það ljóst, að það er ekki hægt að koma við sparnaði svo, að það komi hvergi illa við. Þó ég sé sammála honum um það atriði, þá vil ég leyfa mér að láta þau orð falla, að ég mun áskilja mér rétt til að láta rannsaka þetta mál, og ég mun meta þessa heimild að öllu eða engu eftir því, sem niðurstaða þeirrar rannsóknar verður.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Að því er snertir sölu vitabátsins Hermóðs, þá tel ég víst, að fjvn. hafi borið sig saman við vitamálastjóra um það mál, og það má vel vera, að það sé rétt að selja þann bát og flutningum til vitanna megi koma fyrir á ódýrari hátt. Ég hefi ekki getað séð af reikningum bátsins, hversu rekstur hans ber sig, því á reikningunum er honum aldrei fært til tekna svo sem neitt fyrir flutninga fyrir ríkið, og þess vegna er ekki hægt að bera saman, hvort verða myndi ódýrara að fá þennan flutning með öðrum skipum. En mér þykir ólíklegt, að svo sé, að varðskip eða strandferðaskipin geti annazt þessa flutninga án þess að rekstur þeirra verði mun dýrari við það. Ég geri ráð fyrir, að fjvn. og hæstv. ríkisstj. muni rannsaka þá hlið málsins. En ég verð að taka undir það, sem hv. þm. Vestm. sagði, að lítið muni fást fyrir þetta skip. Hinsvegar mun það að sjálfsögðu vera vel fært til síldveiða, og væri þá ekki nema hagkvæmt, að skip, sem ekki væri þörf fyrir í flutningum, væri notað til framleiðslustarfsemi. Ég lít allt öðruvísi á till. um sölu Þórs. Ég var mjög mótfallinn því, þegar það var samþ. og framkvæmt að selja Óðin, og þykist ég sjá hér áframhald sömu stefnu, þeirrar stefnu, að gera landhelgisgæzluna að vélbátagæzlu. En ég er sannfærður um, að sú stefna leiðir til þess, að í rann og veru er felld niður öll gæzla af Íslendinga hálfu. Það var svo með þessa vélbátagæzlu, að hún var í upphafi aðallega miðuð við það, að gæta veiðarfæra, og að sjálfsögðu eru vélbátar sæmilegir til þess að vaka yfir fiskimiðum, þar sem veiðarfæri eru lögð, því það er ekki líklegt, að róið sé á öðrum sviðum en þeim, að svona vélbátum sé fært að vera þar úti og gæta veiðarfæra. En ef gæta á landhelginnar fyrir ágangi botnvörpuskipa, bæði útlendra og innlendra, þá verður allt annað uppi á teningnum. Það er alveg víst, að þessir vélbátar komast varla hafna í milli í veðri, sem togarar geta togað í á grunnsævi. Það er enginn vafi, að ef vélbátagæzlan verður upp tekin, þá mundu þessi skip verða staðbundin á ýmsum stöðum við landið, en þó svo yrði, þá mundu þau samt sem áður ekki geta gætt landhelginnar í hörðum veðrum. Vélbátar af stærð Óðins komast varla út úr Ísafjarðardjúpi eða fyrir Bjarg, þegar stormasamt er fyrir Vestfjörðum og annarstaðar, þar sem algengastur er ágangur togara. Ég er ekki í neinum vafa um, að landhelgisgæzlan mundi að mjög miklu leyti falla niður, ef farið væri inn á þá braut, að vélbátar ættu að annast hana að miklu leyti, auk þess sem þessir vélbátar mundu eiga lítið erindi út úr höfn til þess að athuga um ferðir togara, því þeir mundu bara fá þá ánægju, að sjá þá sigla í burt og gefa sér langt nef. Ég get ekki annað en látið í ljós óánægju mína yfir því, hvernig farið er með landhelgisgæzlumálin. Þessum málum hefir hrakað mjög í seinni tíð. Landhelgissjóður hefir sama sem verið lagður niður. Hann er varla til, nema að því leyti, sem honum eru talin þessi skip, því að í reiðufé á hann sama sem ekkert. Það hefir verið borið fram frv. hér á hv. Alþ. um að endurreisa þennan sjóð, því eins og fjárhag ríkissjóðs er komið, þá er lítil von um endurnýjun skipanna, ef ekkert fé er í sérstökum sjóði til þeirra hluta. Þetta frv. hefir ekki náð samþykki, en á sama tíma, sem landhelgissjóður hefir horfið, þá hefir verið tekin upp sú óheillastefna, að selja varðskipin úr landi og láta koma vélbáta í staðinn. Þetta tel ég vera einn þáttinn í þeirri alhliða fjárhagslegu og sjálfstæðislegu hrörnun, sem átt hefir sér stað síðastl. áratug. Ég hefi ekki kunnugleika til þess að geta leyst úr því, hvort landhelgisgæzlan yrði ódýrari með vélbátum heldur en með stóru skipunum. Að sjálfsögðu þyrftu stóru skipin ekki að vera eins mörg og bátarnir, ef þeir væru eingöngu. En þessir leigubátar, sem notaðir hafa verið, hafa verið ákaflega dýrir í rekstri. Reikningana hefi ég ekki fyrir mér, en ég vænti þess, að hv. þm. hafi eins og ég kynnt sér þetta, því að landsreikningunum fylgir yfirlit yfir rekstur þessara báta, og af þeim reikningum má sjá, að þeir hafa orðið geysilega dýrir, enda gömul skip og úr sér gengin. Ég get ekki neitað því, að kaupin á þessu skipi, sem nú er farið fram á að selja, voru frá mínu sjónarmiði hin mestu hneyksliskaup, þegar þau voru framkvæmd, en samt sem áður mun ég greiða atkv. gegn því, að skipið verði selt, nema því aðeins, að það verði gert í þeim tilgangi, að fullkomnara skip komi í staðinn. Með því þykist ég greiða atkv. gegn þeirri óhappastefnu, að breyta landhelgisgæzlunni úr gæzlu fullkominna og hraðskreiðra skipa í vélbátagæzlu, sem ekki myndi verða að neinu virt af þeim, sem vilja stelast inn í landhelgina.

*Emil Jónsson: Hv. þm. Vestm. og hv. 6. þm. Reykv. hafa nú aðallega minnzt á þann hluta till., sem fjallar um Þór og starfsemi hans, annarsvegar við Vestmannaeyjar og hinsvegar við landhelgisgæzluna yfirleitt, og þau störf Þórs, sem að hafrannsóknum snúa, því að þau störf hefir hann haft með höndum, enda er hann skipa færastur til að standa þau. Ég get að öllu leyfi tekið undir þau rök, sem þar hafa komið fram, að það er frá mínu sjónarmiði varhugavert að selja skipið og treysta á það að fá vélbát til gæzlu við Vestmannaeyjar, því Ægir getur ekki, eins og bent hefir verið á, verið þar að staðaldri vegna skipabjörgunar og annara starfa, sem hann hefir með höndum. Af því að miklu minna hefir verið rætt um hina hlið till., sem sé vitaskipið Hermóð, skal ég snúa mér að henni, því að ég hefi miklu nánari kynni af rekstri þess skips heldur en Þórs og ég tel, að hv. þm. þurfi, til þess að geta áttað sig á þessu, að fá um það nánari upplýsingar. Þessi till. um að selja eða leigja Hermóð og Þór er ekki ný. Hún hefir komið fram áður og verið rædd í ríkisstj. og í fjvn., og jafnvel hér á Alþ., svo þm. kannast sjálfsagt við þau aðalrök, sem færð hafa verið fyrir þessu og einnig á móti. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að sú hefir æfinlega orðið niðurstaðan hjá fjvn. og ríkisstj., eftir að málið hefir verið athugað og upplýsingar komið fram um það, að skipin hafa ekki verið seld. Við athugun málsins hafa menn jafnan komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki væri unnt að komast af án þeirra. Hv. frsm., þm. S.-Þ., minntist ekki á það, að öll fjvn. stæði að þessum flutningi. Þetta get ég vel skilið, því að fyrirrennari hans sem formaður fjvn. hefir athugað þetta mál áður og þá komizt að þeirri niðurstöðu, að þessi leið væri ekki fær. Ég skal svo með nokkrum orðum víkja að því, hvaða störf vitaskipið Hermóður hefir með höndum og hvernig hægt væri að hugsa sér að annast þau með öðru en þessu skipi. Þau störf, sem Hermóður annast, eru í mörgum liðum. Hann fer með allar nauðsynjar vitanna til þeirra. Hann fer einnig með nauðsynjar vitavarðanna heim til þeirra, matvöru, kol o. s. frv. Í þriðja lagi flytur hann efni milli þeirra vita, sem verið er að byggja. Í fjórða lagi flytur hann verkfræðinga vitamálaskrifstofunnar, þegar þeir eru að athuga vitakerfið og veita hinum dreifðu vitum þá aðhlynningu, sem þeir þurfa til þess að geta verið opnir mikinn hluta ársins. Í fimmta lagi hefir hann annazt þær sjómælingar, sem gerðar hafa verið hér. Í sjötta lagi hefir hann verið notaður af landssímanum til að leggja sæsímann hér við land. Vitar þeir, sem ríkið á að sjá um, eru milli 80 og 90. Langflestir þeirra eru gasvitar, eða 60–70. Til þess að geta logað verða þeir að fá gas, sem sent er til þeirra í sérstökum hylkjum. Þau eru um 500, og hvert hylki kostar 500 kr., eða öll um 34 millj. En þau duga engan veginn til þess að halda vitunum við yfir ársfjórðunginn, því til þess þyrfti sennilega um 600 hylki. Ef allir vitar ættu að hafa hjá sér það, sem þeim nægði yfir ársfjórðunginn, þá þyrfti að bæta við um 100 hylkjum, og til þess að fá fyrir vanhöldum, þá yrði ekki komizt hjá því að bæta við 100–120. Það er það minnsta, sem ég get hugsað mér, að bæta þurfi við til þess að reksturinn geti verið öruggur, ef ekki er hægt að taka þau á ákveðnum tíma og flytja þau til vitanna á ákveðnum tíma. Sú kerfisbundna útnotkun hylkjanna, sem átt hefir sér stað, væri útilokuð, et það ætti að senda þau með Pétri og Páli á einhvern viðkomustað og svo þyrfti kannske að flytja þau með mótorbát á þann stað, sem ætti að nota þau. Þessi notkun vitahylkjanna er því aðeins möguleg, að hægt sé að taka þau á ákveðnum degi á einhverjum vita og flytja þau svo á annan vita á fyrirfram ákveðnum degi. Að bæta við 120 hylkjum kostar 60 þús. kr. Þó það ætti að selja Hermóð, þá efast ég um, að 60 þús. kr. fáist fyrir hann. Ég tel sennilegt, að skipið sé ekki talið það mikils virði, að margir vildu gefa þá upphæð fyrir það. Ég vil geta þess, að þetta fyrirkomulag, að flytja fyrst með strandferðaskipunum á viðkomustaði þeirra og láta gashylkin liggja þar, þangað til mótorbátur eða varðskip ríkisins flytur þau á aðrar hafnir, er að ýmsu leyti óheppilegt. Við höfum einstaka sinnum rekið okkur á, þegar þurft hefir að senda varahluti út í vita síðari hluta vetrar, að þessar ferðir eru óheppilegar vegna þess, að það þarf, til þess að þær séu í góðu lagi, að hafa svo marga trúnaðarmenn úti um landið, að það er varla hægi að hafa þá svo marga. Staðirnir, sem um er að ræða, eru á útnesjum og eigi nema örsjaldan, sem þangað gefur. Það kemur oft fyrir á mörgum þessum stöðum, að það er svo mánuðum skiptir algerlega ólendandi þar. Ég get talið staðina á fingrum mér, sem er illlendandi nema við sérstök tækifæri. Og hver á það víst, að menn séu tilbúnir þegar tækifæri gefast? Í öðru lagi má taka það fram í sambandi við flutninga til vitanna, að það hefir verið venja, að vitaskipið hefir verið látið flytja allar lífsnauðsynjar til vitavarðanna án endurgjalds. Þessir vitaverðir eru í kringum 70–80, í öllum sýslum landsins. Þessir menn búa flestir við mjög erfið kjör, og sumir þeirra eru á vetrum algerlega einangraðir frá umheiminum. Og hvað fá svo þessir vitaverðir í laun? Ég efast um, að hv. alþm. viti, hvernig vitavörðunum er launað. Ég ætla því að lesa hér nokkur dæmi um það. 5 menn með 500 kr. árslaun 8 - - 400 - - 1 maður - 375 - - 2 menn - 350 - - 3 - - 325 - - 6 - - 300 - 1 maður - 275 - - 4 menn - 250 - - 6 - - 225 - - 3 - - 200 - - 1 maður - 180 - - 1 - - 175 - - 2 menn - 165 - - 6 - - 150 - - 1 maður - 110 - - 1 - - 60 - - 2 menn - ekkert kaup Ég skal geta þess, að þessir tveir menn, sem ekkert kaup hafa, fá ómakslaun sín goldin með ókeypis jarðnæði og öðrum hlunnindum. Á þessum tölum sést, að laun vitavarða eru á engan veg of há. Sumir vitaverðirnir komast upp í 2000 kr. árslaun, en það eru líka þeir hæst launuðu. Langflestir hafa um 300 kr. En til þess að mennirnir geta lifað af þessu, þá hefir verið farið inn á þá braut, að flytja til þeirra nauðsynjar, sérstaklega þungavöru. Hefir þetta verið til mikilla bóta fyrir þá, enda hafa margir þeirra fullyrt við mig, að ef flutningarnir hyrfu með Hermóði, þá mundu þeir neyðast til að segja af sér. Og ég geng út frá því, að ef vitabáturinn Hermóður verður látinn hætta, þá verði um tvennt að velja, annaðhvort að hækka launin stórum eða taka upp annað skipulag á flutningunum, en það gæti líka kostað ríkissjóðinn fé, og það meira en þessir flutningar kosta nú. Og ég verð að segja það, að ef hugsunin er að nota varðbáta ríkisins til þessara flutninga, þá er ég stórefinn í, að skipshafnirnar á þessum bátum fáist í þá vinnu, sem þarna er um að ræða. Á flestum þessum stöðum er svo slæm lending, að það þarf að vaða meira en upp í mitti til þess að koma vörum í land. Mér er sem ég sjái hermenn ríkisins fara í þesskonar vinnu. Ég hugsa, að þeir neiti. - Svo er það líka annað. Til þess að koma vörunum í land þarf viðkomandi skip að hafa uppskipunarbát og „trillubát“, sem það getur tekið upp. En mér er ekki kunnugt um, að þeir varðbátar, sem þegar hafa verið byggðir, hafi útbúnað til að taka upp slíka báta. Þá er það 3. atriðið, sem um er að ræða og Hermóður hefir verið notaður til, en það er að flytja efni milli vita, þegar um nýbyggingar er að ræða. Ég vil benda á, að vitagjaldið er um 200 þús. kr. hærra en það, sem eytt er til vitamála. M. ö. o., um það bil 200 þús. kr. af vitagjaldinu renna í ríkissjóð. Í þessari eyðslu er líka talinn kostnaður við nýbyggingarnar. Og til þess að nota þessa upphæð sem bezt, hefir Hermóður verið notaður til að flytja mótatimbur frá einum vitanum til annars. Með þessu móti má nota timbur og ýmislegt fleira í fleiri en einn vita. Í fyrra sumar notuðum við þannig sama mótatimbrið og ýmislegt fleira þess háttar í 3 vita. Með þessu móti var beinlínis hægt að koma upp einum vitanum fleira í fyrrasumar en hægt hefði verið, ef við hefðum ekki notað skipið til þessara flutninga. Þá er enn eitt atriði, og það eru viðgerðir og eftirlit með vitunum. Og það er atriðið, sem einna mest áherzla var lögð á af fyrirrennara mínum í starfinu, því hann taldi ógerning að reka vitakerfi landsins án þess að hafa sérstakt eftirlitsskip. Vitakerfið er, eins og menn vita, byggt þannig upp, að flestir vitarnir eru gasvitar, sem passa sig sjálfir, og þess vegna geta ólærðir menn passað þá, en það er þó því aðeins, að það sé svo vel frá þeim gengið, að engar bilanir eigi sér stað. Það verður því að hafa gott eftirlit með vitunum og halda þeim alltaf í ágætu lagi. Aðferðin hefir venjulega verið sú hjá vitamálastjórninni í þessu efni, að verkfræðingur hennar hefir farið til eftirlits með vitakerfinu og gert við það auðveldasta í fyrstu umferð. Hann hefir síðan í næstu umferð haft með tæki til að gera við það, sem á hefir vantað að unnt væri að gera í hinni fyrri umferð, eða þá að hann hefir farið með stykkin til viðgerðar. Ég fullyrði, að ef skipið verður tekið úr rekstri og verkfræðingurinn verður að ferðast landveg, eða með bátum, sem verða leigðir í hvert sinn, þá verður eftirlitið miklum mun „óeffektívara“, auk þess sem það kemur oft fyrir, að stykki hefir orðið að taka um borð í skipið og þar hefir farið fram viðgerð á því. Í slíkum tilfellum hefir Hermóður verið notaður sem einskonar fljótandi verkstæði. Þá er það 5. atriðið, sjómælingarnar. Það hefir verið talað um, að þegar landmælingunum lyki. þá yrði lögð aukin áherzla á sjómælingar. Þessa er sannarlega ekki vanþörf, þar sem mikill meiri hluti af svæðinu kringum landið er ómældur, t. d. við Austurland og Húnaflóa. Það hefir talsverð viðleitni verið sýnd til þess á undanförnum árum að mæla þessa staði, en lítið áunnizt vegna ónógra fjárveitinga og vegna þess að við höfum ekki getað misst Hermóð nema lítinn tíma sumarsins. Hinsvegar væri vitanlega hægt að koma því svo fyrir, að sjómælingarnar fengju skipið nægan tíma af sumrinu, ef fyrir því væri hugsað. Friðrik Ólafsson skipherra hefir sagt í viðtali við mig, að hann teldi Hermóð heppilegan til þessara hluta. Þá er þess loks að geta, að póst- og símamálastjórnin hefir fengið skipið, þegar þurft hefir að leggja sæsíma eða gera við hann. Hefir þótt gott að geta gripið til skipsins í þeim tilgangi. Ég þykist nú hafa skýrt nokkuð frá því, til hvers skipið hefir verið notað og til hvers það leiddi, ef það væri lagt niður. En hver er svo reynsla annara þjóða í þessu efni? Ég þekki enga þjóð, sem hefir vitakerfi, sem ekki hefir skip í sama tilgangi og ég hefi nú lýst að Hermóður er notaður til. Nágrannar okkar allir hafa ekki aðeins eitt skip, heldur fjögur til fimm. Ég get t. d. nefnt Dani. Þeir hafa 4 stór skip, og sum fjórum sinnum stærri en Hermóð. Vitakerfi þeirra er þó ekki nema fjórum sinnum stærra en okkar. Noregur hefir fimm skip, og ég veit, að Svíþjóð, Þýzkaland og England hafa fjölda skipa í sama tilgangi. Ég skal svo leyfa mér, af því ég veit, að það muni ef til vill hafa þýðingu í þessu máli, að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta, það, sem fyrrv. vitamálastjóri hefir um þetta skrifað. Þetta er ekki í fyrsta sinn að þessi hugmynd um sölu Hermóðs kemur fram. Henni skaut upp árið 1936, og þá skrifaði fyrrv. vitamálastjóri Alþ. langt mál út af þessu. Skal ég nú lesa upp úr þeim löngu plöggum nokkrar setningar. Hann segir svo í einu bréfi frá 1936: „Þetta er allt þannig tvinnað saman, að það er alls ekki hægt að gera slíka breytingu sem þessa án þess að rekstur vitanna falli með því alveg í mola“. Og hann segir enn: „Ég vil hiklaust halda því fram, að það sé alls ekki hægt að reka vitakerfi landsins, nema með því að hafa skip til umráða, er vinnur þau störf, sem Hermóður vinnur nú.“ Og loks segir hann hér: „Ég er sannfærður um, að reksturinn yrði miklu dýrari og jafnframt svo ótryggur, að ekki væri við unandi. Ég hefi þessi 30 ár, sem ég hefi unnið hér að því að mynda vitakerfi landsins, alltaf haft fyrir augum það, sem Bretar nefna „safety first“. Ég hefi talið, að svo framarlega, sem ekki sé farið eftir því, sé vitakerfið ekki aðeins gagnslaust, heldur beint hættulegt. En ég hefi jafnframt gert mitt ýtrasta til að gera það eins ódýrt og hægt er, og ég þori hiklaust að leggja það undir dóm hverra skynbærra manna sem er, hvort nokkurstaðar í heimi sé til það vitakerfi, sem hlutfallslega er rekið nálægt því eins ódýrt og okkar. Ég veit alveg með vissu, að ef sú tilraun yrði gerð, að hætta við að hafa sérstakt skip fyrir vitana, en flytja í þess stað með strandferðaskipum og flóabátum og láta eftirlitið fara fram frá landi, mundi rekstrarkostnaður vitanna hækka verulega, og jafnframt mundi „,safety“ minnka þannig, að ég mundi ekki taka í mál að bera ábyrgð gagnvart sjómönnum á þeirri stofnun. En þar sem starfstími minn við þessa stofnun er nú að liða undir lok, vil ég leyfa mér í fullri eindrægni og alvöru að vara hina háu stjórn og þing við að láta narra sig af ókunnugum mönnum út í slíka tilraun, sem ég veit, að muni verða bæði hættuleg og dýr.“ Þetta segir hann. Og ég get, eins og ég hefi leitt rök að, fullkomlega fallizt á skoðun hans um þetta. Það er ekkert aðalatriði, hvort skipið heitir Hermóður. Aðalatriðið er, að til sé skip, sem getur annazt þetta hlutverk. Hvað kostnaðinum fyrir ríkissjóð við kemur, þá hefir það verið svo, að kostnaðurinn hefir að meðaltali á ári verið um 60 þús. kr., eða stundum upp í 70 þús. kr. Með því að draga saman reksturinn komst kostnaðurinn niður í 59 þús. Af þessari upphæð borguðu sjómælingarnar og landssíminn 11 þús., svo að raunverulegur kostnaður vitamálastj. við skipið varð það árið 48 þús. kr., og hafði hún þó fullt gagn af því. Ég tel því ákaflega vafasamt, þó þessi nýja leið yrði farin. að þessir flutningar fengjust jafnódýrt, jafnvel þó að slakað yrði á eftirlitinu og þar með öryggið minnkað. Ég hefi átt tal um þetta mál við forstjóra skipaútgerðarinnar. Hann sagði mér, að hann mundi að vísu geta annazt flutninga til viðkomustaða skipanna, en hinsvegar kveðst hann að athuguðu máli ekki gera það að till. sinni, að Hermóður sé seldur. Það sé langt síðan hann hafi haft þá skoðun, að það ætti að gera, en hann væri fyrir löngu kominn ofan af því. Ég átti kost á því að gefa fjvn. nokkra skýrslu um þetta mál á fundi hjá henni, en hafi það verið svo, að sú skýrsla hafi ekki verið nægilega glögg, þá vænti ég, að þessi lýsing, sem ég hefi nú gefið, bæti það upp að einhverju leyti.



Í tilefni af sölu Óðins bar sjútvn. Nd. fram þáltill. 1936 um framkvæmd landhelgieftirlits og björgunarstarfs, þar sem Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að verja öllu andvirði gæzluskipsins Óðins til smíði á vopnuðum vélbátum til landhelgigæzlu á svæðum þeim, þar sem mest væri þörfin. Áttu þeir að annast strand- og veiðarfæragæzlu og gæzla þessi að vera staðbundin. Þá var og gert ráð fyrir því, að ríkisstj. leigði báta til þessa, að svo miklu leyti sem hinir gætu ekki annazt gæzluna að fullu. Nú var Óðinn seldur fyrir 250 þús. kr., en kostnaðurinn við smíði á vélbátnum Óðni var 100 þús. kr., svo að hægt hefði verið að fá a. m. k. 2½ slíkan vélbát fyrir andvirðið. En þetta hefir ekki verið gert, þrátt fyrir yfirlýstan vilja Alþingis í þál. þeirri, sem ég gat um. Nú er það vitanlegt, að hjá þeim, sem sjávarútveginn stunda, er mikill vilji til að reyna að fá sem fyrst vélbáta til landhelgisgæzlu, er starfi jafnframt að björgun og aðstoð við bátaútveginn. Og í sambandi við till. um sölu á Óðni bárum við þm. Vestfjarða ásamt hv. þm. Ak. fram till. um að skora á ríkisstj. að hefja samninga við slysavarnasveit Vestfjarða. Er mér kunnugt um, að Vestfirðingar hafa á árinu, sem leið, boðið fram fjárhæð, sem svarar helmingi af kostnaði við smíði báts á stærð við Óðin. Nú vil ég spyrja hæstv. forsrh., hvað líður þessu máli og hví ekki er enn byrjað á smíði þessa skips. Fyrir þessu er mikill áhugi á Vestfjörðum, eins og sést á þessu tilboði úr ekki auðugra héraði. Teldi ég illa farið að fækka enn landhelgisgæzluskipunum, meðan ekki er farið að framkvæma augljósan vilja þingsins, sem fram kom í sambandi við sölu Óðins. Auk þess, sem þegar hefir verið minnzt á hér um vandkvæðin á því að selja Þór, má geta þess, að nú standa yfir fiskirannsóknir, sem gerðar eru samkv. alþjóðasamkomulagi um friðun Faxaflóa, og er tæplega hægt að fá annað skip heppilegra til þeirra rannsókna en Þór. Væri frekar ástæða til að auka þær rannsóknir en draga úr þeim, og væri því um greinilega afturför að ræða fyrir sjávarútveginn, ef Þór yrði seldur. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta mál, en vildi sérstaklega óska þess, að hæstv. forsrh. svaraði fyrirspurn minni um það, hvað líði samningum við Vestfirðinga um byggingu nýs mótorbáts, er yrði staðbundinn við Vestfirði og annaðist þar björgunarstarf og gæzlu.

*Jón Pálmason: Ég ætla ekki að hafa langar rökræður um þetta mál, enda tel ég það litla þýðingu hafa á þessu stigi. En mér virðast ræður margra þeirra, er hér hafa talað, miðast við það, að verið væri að ákveða að selja þetta skip. En hér er aðeins um heimild að ræða. Það liggur ljóst fyrir, að gera verður gangskör að því á næstunni að skera niður útgjöldin, eins og hægt er, sérstaklega þau, sem óþörf eru, og er raunar hætt við, að eitthvað af þeim þörfu fljóti þar með. Margt af útgjöldum á okkar fjárl. er hægt að skera niður án undirbúnings, en margt þarf líka undirbúnings með. Ástæðan til þess, að ég var með því í fjvn. að samþ. þessa till., er ekki sú, að ekki er hægt að selja þessi skip fyrirvaralaust, heldur þyrfti hæstv. ríkisstj. að láta fara fram rannsókn á því, helzt á þessu sumri, hvort það er hægt. Þegar þess er gætt, að á þessum tveim skipum er 250 þús. kr. rekstrarhalli, þá sést, að ekki er þýðingarlítið að láta rannsaka. hvort ekki er hægt að koma þessum málum fyrir á hagkvæmari hátt, en það fer till. fram á. Við lauslega athugun og með þeirri takmörkuðu þekkingu á þessum málum, sem ég hefi, finnst mér ljóst, að minni vandkvæði eru á því að selja Þór en vitabátinn Hermóð. Ég vildi aðeins taka þetta fram, af því að sumir hv. þm. hafa talað eins og miðað væri við það, að ákveðið skyldi að selja þessi skip. En hér er í rauninni ekki um að ræða annað en heimild til að selja þau, eftir að rannsókn hefir farið fram og ef hún leiðir í ljós, að af þessu geti orðið sparnaður.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Út af fyrirspurn hv. þm. Ísaf. skal ég taka það fram, að það er rétt, að Vestfirðingar hafa boðizt til að leggja fram að mig minnir 40–50 þús. kr. til að láta smíða bát, sem í senn gæti verið björgunarskip og gæzluskip. Samningum um þetta mál er ekki enn lokið. En ég vil geta þess, að Pálmi Loftsson, forstjóri skipaútgerðar ríkisins, telur þetta skynsamlega lausn og mun vera henni meðmæltur. Eftir því, sem ég hefi litið til um þetta mál, er ég einnig þeirrar skoðunar, eftir lauslega athugun. Ég er því fylgjandi, að sú leið verði farin að taka þessu tilboði, ef samningar nást um einstök atriði, og verði málið þá tekið fyrir á næstunni.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Herra forseti! Þessi till. er þess eðlis, að ég get ekki setið þegjandi hjá. En áður en ég vík að till. sjálfri, vil ég beina orðum mínum til hv. þm. A.-Húnv., sem taldi, að þótt till. yrði samþ., þá bæri ekki að skilja málið svo, sem selja ætti þessi skip, heldur væri hér aðeins um söluheimild að ræða. En ef till. næði samþykki, held ég, að enginn myndi skilja hana öðruvísi en svo, að ríkisstj. yrði að selja skipin. Á þessari till. er sama orðalag og þeirri, sem áður var borin fram um sölu Óðins og stj. notaði sér, eins og kunnugt er. Það er því ekki hægt að blekkja menn með því, að hér sé aðeins um heimild að ræða. Hér hafa verið færð fram mörg rök fyrir því, hve óheppilegt það væri að selja þessi skip. Ég skal bæta við það nokkru um vitaskipið Hermóð. Hér var því haldið fram, að hægt væri að koma þeim flutningi, sem hann hefir annazt, yfir á strandferðirnar. En ég held ekki, að það sé framkvæmanlegt. Vitaflutningar fara einkum fram á vorin, og stundum einmitt þá, er mest er við strandferðaskipin að gera. En ég vil benda á annað atriði í þessu sambandi. Frá því að tekið var að hafa tvö strandferðaskip gangandi mestan hluta árs, hefir það verið svo, að frá því í maí og þar til í september hefir í rauninni ekki verið nema eitt strandferðaskip gangandi, því að Esja var þá notuð til farþegaflutninga milli landa, og það nýja strandferðaskip, sem á að koma í staðinn fyrir hana, á líka að nota til ferða milli landa, svo að það getur aldrei notazt vel til strandferða. Ég læt svo útrætt um Hermóð, en vil þó aðeins geta þess til viðbótar, að möguleikarnir til að selja hann eru mjög veikir. Hann er nú orðinn 48 ára og þannig byggður, að illt væri að nota hann til fiskveiða, hefir auk þess gamaldags vél. Um Þór er það að segja, að nánari athugun sýnir, að við Vestmannaeyjar er ekki hægt að bjóða upp á þá tegund mótorskipa, sem við höfum hugsað okkur að nota. Í mótórbátnum Óðni er 160 hestafla vél, en Þór hefir 450 hestafla vél, svo að dráttarafl þeirra er mjög ólíkt. Mótorbátur gerir lítið betur en bjarga sjálfum sér í óveðri, þar sem Þór getur líka bjargað öðrum til hafnar. Þessir yfirburðir eru tvímælalaust nauðsynlegir. Þessa skoðun hafði ég á sínum tíma, þegar um það var að ræða að selja Óðin, og hún hefir ekki breytzt. Og ég hygg, að þetta muni vera skoðun flestra sjómanna. Um rekstrarkostnað Þórs er það rétt, að hann er allmikill, þegar skipið er í gangi mestan hluta árs, en það er ekki nema að litlu leyti kostnaður við gæzluna. Þór hefir verið notaður til fiskirannsókna, og hefir miklu fé verið varið til að gera hann hæfan til þess. Og ég hygg, að með þeirri þurrð, sem er að verða á okkar fiskimiðum, sé brýn nauðsyn að eiga slíkt skip, sem hægt er að senda út með vörpu til að leita að fiski. Sé ég ekki, að annað skip sé hentugra til þess en Þór. Og ef ekki þarf að nota hann þann tíma árs, sem hann er ekki við Vestmannaeyjar, er sá möguleiki til að leigja hann, eins og gert hefir verið, t. d. yfir síldveiðitímann. Það var gert síðastl sumar. Ég er því þeirrar skoðunar, að við eigum ekki að kasta frá okkur slíku skipi, sem er svo vel útbúið sem Þór og ekki eldra en 17 ára og vel við haldið að öllu leyti. Og hvaða líkur eru til þess, að gott verð fengist fyrir Þór? Hann er of lítill togari, en of stór línubátur. Ég hefi því ekki trú á því, að gott verð fengist fyrir hann innanlands. Það hefir verið sagt, að Ægir gæti komið í stað Þórs. Hann er að mörgu leyti gott skip og vel útbúið til björgunarstarfs. En það hefir sýnt sig við Eyjar á vertíðinni, að skipið má ekki fara þar burt af stöðvunum. En nú er Ægir eina skipið, sem alltaf er hægt að gripa til, ef eitthvað ber út af hér við land. Það gæti þó ekki gerzt á sama tíma og hann væri bundinn við Vestmannaeyjar. Ægir er nokkurskonar foringjaskip í gæzlunni og á að hafa yfirlitsgæzlu um allt land, þó að bátar séu líka notaðir. Þá ber þess að gæta, að Ægir þarf líka vélhreinsun, eins og önnur skip, sem dieselvélar hafa, og myndi það tefja hann alllangan tíma í hvert skipti. Að hafa mótorbáta til þessa starfs að vetrarlagi er óráð. Þeir geta gert mikið gagn þar, sem þeir eru staðbundnir. Nágrannaþjóðirnar hafa tekið upp smáskip með dieselvélar til þannig lagaðrar strandgæzlu. En það er galli á okkar bátum, að þeir eru ekki nógu hraðskreiðir, svo mikill sem hraði nýtízku togara er orðinn. Í öðrum löndum hafa verið smíðaðir mótorbátar með svo mikið vélaafl, að þeir geta farið allt að því eins hart og nýtízku togari. Reynslan af bátum þeim, sem við höfum notað, er yfirleitt góð, en þeir eru ekki nógu hraðskreiðir. Þeir komast ekki nema um 8 sjómílur á sléttum sjó og 4–5, ef vindur er á móti. Hv. frsm. minntist á það, að líkur væru til, að björgunarskipið Sæbjörg væri til kaups fyrir ríkið. Ég er í stj. Slysavarnafélagsins, og er mér kunnugt um, að engin till. liggur fyrir innan félagsins um það að selja skipið. En þó að ríkið keypti það, gæti það ekki komið í staðinn fyrir Þór. Skipið hefir aðeins 180 hestafla vél, og gangur þess í lygnum sjó er nokkru meiri en mótorbátsins Óðins, en það kemur ekki að notum til þess að bjarga jafnstóru skipi sér eða stærra, enda er Sæbjörg ekki smíðuð fyrst og fremst til að bjarga skipum, heldur mönnum. Skipum getur hún ekki bjargað í ofveðrum, og er ekki tímabært að tala um kaup á henni, meðan ekkert liggur fyrir um það, að hún sé til sölu. Ég skal ekki blanda mér inn í umr. um landhelgigæzluna í sambandi við þessi mál. Hana væri ástæða til að ræða um síðar hér á Alþ. En ég verð að segja það sem mína skoðun, að þó að hv. fjvn. og Alþ. komist að þeirri niðurstöðu, að gera þurfi sparnaðarráðstafanir í sambandi við okkar þjóðarbúskap, tel ég farið aftan að siðunum, ef á að byrja á því að takmarka okkar björgunarstarfsemi kringum land. Ég hygg, að ef menn líta til okkar aðstæðna allra, til þeirra mörgu manna, sem eiga alla afkomu sína undir sjósókn komna, til okkar veðráttu og þeirra slysa, sem orðið hafa hér við land, muni flestir verða mér sammála um, að ekki megi með nokkru móti draga úr framlaginu til björgunarstarfseminnar. Ég skal ekki draga úr því, að nauðsyn beri til að lækka útgjöld ríkisins. En þessi kostnaður við varðgæzluna og björgunarstarfsemina, þessi einasti herkostnaður okkar, ef svo mætti segja, er svo hverfandi lítill, þótt við séu fámennir, miðað við það, sem aðrar þjóðir leggja á sig vegna herkostnaðar, að mér finnst þar ekkert mega af taka, eins og sakir standa. Ég vænti því, að þessi till. nái ekki samþykki hv. Alþ., af þeim ástæðum, sem ég hefi greint.



Ég skal ekki lengja umr. mikið um þetta mál, því ég býst við, að þessi till. verði felld, í fyrsta lagi vegna þess, að hún inniheldur tvö mál, og í öðru lagi vegna þess, að enginn vafi er á, að meiri hl. hv. þm. er á móti því, sem farið er fram á í till., og ég efast um, að fjvn. hafi ætlazt til þess, að hún yrði samþ. Til viðbótar því, sem sagt hefir verið, vil ég undirstrika það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að stefnan í strandvarnamálunum sé röng og að reynslan hafi sýnt, að strandvarnirnar í sínu núverandi ástandi séu einskis virði. Það sýnir ljóslega, hvað þessi gæzla á vélbátum og einu varðskipi er gagnslítil, að nú á síðustu 16 mán. hefir ekki verið tekinn nema einn togari í landhelgi. Meðan skipin voru tvö og höfðu duglega skipstjóra, voru teknir tugir togara á ári, og skiptu tekjurnar af þessu tugum og jafnvel hundruðum þús. Þetta er því mjög hæpin sparnaðarráðstöfun, þar sem þessi tekjustofn rýrnar stórlega, eða næstum því hverfur. Í öðru lagi er vitanlegt, að fiskistofninn eyðist smám saman, þegar landhelginnar er ekki gætt. Það er enginn vafi á því, að veiðiþjófar eru enn til við strendur landsins, og þeim mun sennilega ekki fækka við það, að strandvarnirnar eru á góðum vegi með að leggjast niður. Ég álít það heppilega aths., sem maður hér í hliðarherberginu gerði áðan, að ef Alþ. ætlaði að fara að spara við landhelgigæzluna á þennan hátt, væri eins gott að selja hana á leigu til þeirra, sem vildu nota sér að fiska í landhelgi. Eftir upplýsingum hv. þm. Vestm. mun ríkisstj. og Alþ. bundið samningum við bæjarstjórn Vestmannaeyja um að halda uppi skipi við Vestmannaeyjar til björgunarstarfsemi. Ég hygg, að ekki muni vera ætlunin að svíkja þetta, heldur láta Ægi annast það starf, og sjá þá allir, hvernig landhelgisgæzlan á öðrum stöðum við landið verður af hendi leyst á meðan.

*Héðinn Valdimarsson: Það er svo mikið búið að tala um þessa till., að ég mun ekki hafa um hana mörg orð. Svo að segja allir hafa talað á móti henni, bæði sölunni á Þór og Hermóði, og fært, að því er virðist, gild rök fyrir máli sinu. Ég hygg, að enginn komi með till. um að selja Ægi úr landi, og má vænta, að þessi till. falli, í því formi, sem hún er borin fram. Hinsvegar er auðheyrt á ræðum hv. þm., að þeir álíta fulla nauðsyn á að rannsaka alla björgunarstarfsemi og landhelgigæzlu hér við land, og mun það þá væntanlega verða gert, svo að hægt verði að leggja þá rannsókn fyrir næsta þing, ef því verður nú frestað, eins og stjórnarflokkurinn mun ætla sér að gera. Í sambandi við þetta vil ég geta þess, að ég álít fulla ástæðu til að rannsaka líka, hvernig landhelgisgæzlunni er varið með Ægi, sem er gott skip og sjálfsagt með góða skipshöfn. Eftir því, sem maður fær helzt fregnir af ferðum þess kringum land, eru þær aðallega bundnar við ferðalög ýmsra manna, og mun slík landhelgisgæzla ekki koma að miklu gagni, þar sem alltaf er hægt að reikna út, hvert skipið fer og hvað lengi það verður. Ég álít því, að taka þurfi til gaumgæfilegrar athugunar þær ráðstafanir, sem stj. gerir um ferðalög Ægis, til þess að landhelgisgæzlan komist í það horf, sem hún getur verið í. Ég hafði hugsað mér að koma með sérstaka till. í sambandi við þetta mál. En í trausti þess, að þáltill. verði felld og málið tekið til nánari athugunar, þar til þing kemur aftur saman, mun ég ekki gera það.

* Frsm. (Jónas Jónsson) : Ég ætla að svara fáeinum orðum nokkrum af þeim röksemdum, sem bornar hafa verið fram á móti þessari þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég álít, að í þessu sambandi hafi í raun og veru mesta þýðingu að sjá, í hvaða hug Alþ. er nú í þessum efnum. Og ég verð að segja það, að ég óttast, að eftir þeim ræðum að dæma, sem hér hafa komið fram, muni skattarnir tæplega lækka á haustþinginu. Þótt hér hafi verið færð glögg rök fyrir því, að þessum málum megi koma betur og haganlegar fyrir, veigra menn sér við að gera þar á breyt., af því þá uggir, að það kunni að ganga út yfir hagsmuni þeirra kjósenda. Af þessu leiðir, að ekki mun aðeins sitja við þau fjárl., sem nú liggja fyrir og sumum þykja of há, heldur munu þau vafalaust hækka. Þess vegna er það, að ég álít, að þær umr., sem hér fara fram, séu nokkuð fræðandi um það, hvernig hv. þm. standa í þessum málum yfirleitt. Hjá flestöllum af þeim hv. þm., sem hér hafa talað, hefir ekki komið fram skilningur á því, að samhliða því, að ný útgjöld hljóta að skapast á ýmsum sviðum, er ekkert vit í að hugsa sér að halda öllum gömlu gjöldunum. Ég get tekið dæmi. Eftir 1–2 ár, ef friður helzt, flytur háskólinn úr neðri hæð þessa húss í afarskemmtilega byggingu. En hvað halda menn, að rekstrarkostnaður háskólans muni hækka mikið við þetta? Það húsrúm, sem hér losnar, fer til afnota Alþ. Og mig grunar, að svona muni fara með fleiri hluti. Ef talið er sjálfsagt að halda við öllum hinum gömlu, einstöku útgjöldum, getur ekki hjá því farið, að byrðarnar aukist stöðugt. Ég get ekki komizt hjá því að minnast á það, sem kom fram hjá sumum hv. þm., að landhelgisgæzlan væri að spillast. Ég vil geta þess, að þegar sú þál. var samþ., sem hv. þm. Vestm. las hér upp, var það gert með atkv. Sjálfstfl. og Alþfl., móti Framsfl. Þótt ég hefði greitt atkv. á móti till., beygði ég mig fyrir þessari samþykkt, og átti ég þátt í að kaupa það skip, sem hér er rætt um. Get ég verið þakklátur fyrir, að skipið skuli hafa reynzt svo vel sem raun ber vitni um, að menn eftir mörg ár skuli vera ófáanlegir til að selja það. Hygg ég því, að það sé ofmælt, sem sumir hafa haldið fram, að þetta skip væri illa keypt. Þykir mér ólíklegt, að svo hafi verið, þar sem það þykir nú slíkur kjörgripur. Þegar ég fór úr ríkisstj. árið 1932, átti ríkið 3 gæzluskip, Ægi, Óðin og Þór. Sú stj., sem þá tók við, taldi ómögulegt að halda skipunum öllum úti. Tók hún því upp þann sið, sem að meira eða minna leyti hefir haldizt við síðan, að láta skipin liggja til skiptis. Þetta var að vísu nokkur sparnaður, en ekki þó mikill. Niðurstaðan varð sú, að meiri hl. Alþ. ákvað að selja Óðin, ekki af því, að skipið væri ekki gott, heldur af hinu, að ríkið hafði ekki ráð á að halda því úti. Síðan hefir fyrirkomulagið verið þannig, að Ægir hefir gengið alltaf og Þór 5 mán. ársins og svo viku og viku við fiskirannsóknir á Faxaflóa og annað smávegis. En þetta er ekki nein heildarnotkun á skipinu og Þór hefir yfirleitt alls ekki verið notaður sem landhelgisgæzluskip, heldur sem björgunarskip við Vestmannaeyjar og til fiskirannsókna. Þess vegna eru þær röksemdir, sem hér eru bornar fram, að landhelgisgæzlan myndi versna, ef Þór yrði seldur, ekki byggðar á veruleika. Ástæðan til þess, að Þór hefir ekki gengið allt árið, er vitaskuld sú, að það hefir verið of kostnaðarsamt, og þessa sparnaðarráðstöfun hefir þingið samþ. hvað eftir annað. Ég vil sérstaklega benda Vestfirðingum á að athuga, hvernig hefir veiðzt á grunnmiðum á fjörðum eins og Arnarfirði síðari árin, og munu þeir þá komast að annari niðurstöðu en í ræðum sínum áðan. Eftir öllum gögnum að dæma, sem fyrir liggja, hefir landhelgisgæzlan batnað við það, að bátunum hefir fjölgað. Kemur þetta til af því, að síðan talstöðvarnar voru teknar upp og skeytasendingar milli skipa, veit allur togaraflotinn, hvar okkar stóru gæzluskip eru. Þess vegna er sú skoðun, sem kom fram hjá einum hv. þm. nýlega, að landhelgissjóður fengi svona litlar tekjur vegna þess, hvað gæzlan væri léleg, algerlega röng. Þetta er einmitt af því, hvað gæzlan er góð. Og jafnvel þótt við hefðum efni á því að hafa 3 varðskip eins og Ægi, mundu fáir togarar verða teknir, og því færri, sem gæzlan væri betri, því þá hræðast togararnir skipin. Áður fyrr, þegar gamli Þór annaðist björgunarstarfsemi við Vestmannaeyjar, tók hann einu sinni 8 eða 10 togara á einum mánuði, samhliða gæzlunni. Voru þetta flest þýzkir togarar á veiðum við Portland. Nú er þetta, sem betur fer, úr sögunni. Þýzkir togarar eru næstum alveg hættir að sjást í landhelgi, franskir togarar koma þar varla, enskir togarar lítið eitt, og sama má segja um þá íslenzku. Af þeim ástæðum, sem ég þegar hefi greint, vil ég því leyfa mér að halda fram, að sannað sé, að það verði ákaflega erfitt fyrir skip eins og Óðinn gamli var eða fyrir Ægi að ná togara í landhelgi, vegna þess hvað þeir eru varir um sig og miklu hægara er að sjá til stórra varðskipa en lítilla báta. Og ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að menn séu almennt fallnir frá þeirri skoðun, að við eigum að byggja okkar landhelgisgæzlu á stórum skipum. Hv. þm. Vestm. hélt því fram í sinni ræðu, sem hann flutti að vísu með hógværð og kurteisi, eins og hans var von, að landið væri bundið samningum um gæzluskip við Vestmannaeyjar, sem ekki mætti breyta. Ég vil benda hv. þm. á - án þess að það séu hnútur til Vestmannaeyinga -, að í þessum samningum frá 1926 var gert ráð fyrir því, að Vestmannaeyingar borguðu talsverða þóknun fyrir þetta gæzluskip, 15000 kr. á ári. Meðan ég var í stj., lentu þeir í vandræðum með þessa greiðslu, ekki af því, að þeir vildu ekki borga, heldur af sömu ástæðu og fjvn. flytur þessa till., að þeir áttu erfitt með að borga. Og þessi greiðsla féll niður. Getur nú ekki Vestmannaeyingum, bæði uppbótarþm. og aðalþm., dottið í hug, að landið í heild hafi ekki nægilega peninga til alls, úr því þeir höfðu ekki fé til þess að standa í skilum með þessa greiðslu? Ég hefði ekki að fyrra bragði farið að tala um þessa hluti og ég tel það á engan hátt ámælisvert fyrir Vestmannaeyinga, þótt svona færi, en ég álít samt sem áður, að Vestmannaeyingar megi gjarnan muna þetta, ef þeir telja, að ekki eigi að taka tillit til annara en þeirra. Þá vil ég út af ræðu hv. þm. Ísaf. benda á, að mér þykir furðulegt, að hann, sá góði maður, skuli vera svo trúaður á, að halda eigi við öllu gamla kerfinu, þar sem hann veit, að samhliða því er ekki hægt að koma björgunar- og gæzlumálum við Vestfirði í það horf, sem hann og þeir þar vestra óska eftir, sem sé að fá þangað bát á stærð við Óðin. Og af hverju er þetta ekki hægt? Það er af þeirri einföldu ástæðu, að það vantar peninga. Ef á að halda úti skipi við Vestmannaeyjar, sem kostar 200 þús. kr. á ári, hefir það óhjákvæmilega þær afleiðingar, að minna verður hægt að leggja til björgunarstarfsemi við Austfirði, Vestfirði og fyrir Norðurlandi. Þeir ágætu þm., sem staðráðnir eru í því að drepa þessa till., mega því teljast ákaflega óeigingjarnir, þar sem vitað er, að af sigri þeirra leiðir, að minna verður gert fyrir þá. Ég viðurkenni, að sjórinn við Vestmannaeyjar sé verri en við flóana vestanlands og austan og fyrir Norðurlandi, en ég álít, að hann sé ekki það miklu verri, að Vestmannaeyingar eigi að hafa 200 þús. kr. bát hjá sér, en allir aðrir að láta sér nægja litla báta og ófullkomna. Ég skal geta þess, að á Vestfjörðum er búið að skjóta saman 60 þús. kr. - og ég held álíka miklu á Norðurlandi - í bát eins og Óðinn. Og þar eru menn á eitt sáttir um það, að heppilegast sé, að þessi bátur annist bæði björgunarstörf og landhelgisgæzlu. Ég þykist vita, að þessi till. muni verða felld. En málið er ekki leyst fyrir því. Það er ettir að ráða fram úr, hvernig séð verður fyrir gæzlunni við Austfirði, Vestfirði og fyrir Norðurlandi. Og ég vil biðja hv. þm. að muna það, að þegar við vorum búnir að kaupa 3 stór skip til landhelgisgæzlunnar, var hætt að nota þau, af því að við höfðum ekki ráð á að halda þeim úti. Í sambandi við Sæbjörgu vil ég aðeins taka það fram, að það er rétt, að ekki hefir komið til þingsins nein ósk um kaup á henni, enda mundi ekki um nein kaup að ræða, því ég hygg, að ef að því kæmi, að félagið vildi losna við hana, mundi það gefa landinu hana. Ég vil skjóta því til hv. þm., ekki sízt hv. þm. Vestm., að mér kemur það furðulega fyrir sjónir, að hér við Faxaflóa hefir verið lagt stórfé í Sæbjörgu og unnið við byggingu hennar af lærðum skipstjórum. Og hver er niðurstaðan? Jafnast þetta skip á við Þór, eða er það eins hraðskreitt og Óðinn? Menn vita, að þetta skip er búið allt öðruvísi út en Þór og að það hefir veikari vél en Óðinn. Og þetta á að vera björgunarskip sjómanna á Faxaflóa. Þess vegna held ég, að það sé ofrausn hjá þeim mönnum, sem því halda fram, að við getum tryggt Vestmannaeyinga betur en með Óðni og Ægi, úr því Faxaflói á að láta sér nægja Sæbjörgu. Þá vil ég víkja fáeinum orðum að vitamálastjóra. Fyrir nokkrum árum kom til orða hér á þingi að selja vitabátinn. En af því að þáv. vitamálastjóri var gamall maður og þetta var viðkvæmt mál fyrir hann, þá var horfið frá þessu ráði. Menn vissu líka, að vitamálastjóri væri að því kominn að hætta störfum og gerðu ráð fyrir, að eftirmaður hans mundi ekki hafa sömu sögulegu viðkvæmnina gagnvart þessu skipi og hægara mundi verða að koma við rökum í þessu máli hvað hann snerti. Þetta hefir þó ekki reynzt þannig að öllu leyti. Þótt núv. vitamálastjóri hafi ekki verið lengi í embætti, virðist hann ætla að halda eins fast í þennan bát og fyrirrennari hans. Ég vil segja vitamálastjóra það, að þetta bréf, sem hann las hér upp eftir fyrirrennara sinn, hefi ég að litlu, því þótt sá mæti maður hafi margt vel gert, get ég upplýst, að í mínu kjördæmi lét hann byggja 200 m. langa bryggju, beint á móti opnu hafi, þótt hægt væri að koma henni þannig fyrir, að hún gæfi skjól. Og dóm þess sérfróða manns, sem bar ábyrgð á slíku verki, hefi ég að engu um alla þess háttar hluti. Reynsla mín af ýmsum sérfræðingum hefir verið þannig, að ég hefi komizt að þeirri niðurstöðu, að þótt þeir séu nauðsynlegir, megi ekki taka orð þeirra eins og goðsvör, því þeir eru ófullkomnir eins og aðrir menn. Það má segja frá því hér, að fyrir skömmu síðan fengum við í fjvn. tilmæli um að leggja 25 þús. kr. í brimbrjótinn í Bolungavík. Í þennan brimbrjót hefir áður verið lagt of fjár, og hafa margir sérfræðingar gert till. um hann, enda átti hann fyrir mörgum árum síðan að vera orðinn ódrepandi. En svona er reynslan. Þess vegna er það, að sérfræðingar fá aldrei fyrirfram skorið úr því, hvernig bezt er að haga rekstri og öllu fyrirkomulagi þessara skipa, sem hér er deilt um, þótt þeir verði hafðir með í ráðum. Og líklega verður það að lokum pyngja ríkissjóðs, sem segir til um, hvernig eigi að koma þessu fyrir. Hv. 6. landsk. sagði okkur, hvernig við eigum að koma þessu fyrir, en út í hina ágætu ræðu hv. vitamálastjóra ætla ég ekki að fara að ráði, ræðu, sem myndi vera ómögulegt að flytja nema hér. Ég ætla ekki að þreyta þingheim verulega til viðbótar við þær umr., sem þegar hafa farið fram um þetta mál. Hv. 6. landsk. sagði, að við yrðum að eiga skip til flutninga. En við eigum eitt stórt varðskip, og við eigum auk þess nokkra varðbáta, sem ekki hafa neitt annað að gera en að lóna kringum strendur landsins. Það er skiljanlegt, að suma menn skorti ímyndunarafl til að geta notað þá til þessa, því það þarf fjör og vilja til að sjá slíkt. Við Íslendingar eigum að laga okkur eftir kringumstæðunum. Ég hefi ekki mikla hugmynd um, hve mikið er hægt að hafa upp úr vitabátnum. En það yrði talsverður munur, hvort við eyddum 60 þús. kr. á ári í það, að hafa þetta vitaskip við strendur Íslands til viðbótar við bátana, er geta gert sama verk, eða spöruðum okkur þau útgjöld. Ég vildi, að hv. vitamálastjóri ynni ekki aðeins þann sigur að fella þessa till., heldur einnig, að kringumstæður okkar yrðu svo góðar, að við gætum leyft okkur að ausa út peningum. Það er náttúrlega skemmtilegt fyrir vitamálastjóra að hafa þetta skip, en ekki þjóðarnauðsyn fyrir því. Ég ætla nú að segja eitt dæmi um það, hvernig menn komast á löngum tíma að raun um, að það er hægt að laga sig dálítið eftir kringumstæðunum. Á fyrsta Alþ., sem ég átti sæti á, en það var 1923, bar ég ásamt Sveini í Firði fram till. um, að varðskip yrði byggt, sem bæði annaðist landhelgisgæzlu og hefði líka útbúnað til þess að geta dregið út strönduð skip. Það áttu menn að sjá, að það var ákaflega hentugt að hafa varðskip við strendur Íslands, er gæti leyst þetta tvöfalda hlutverk forsvaranlega af hendi. En þá komu sjávarútvegsmenn og sögðu: Þetta er ekki hægt. Hvernig fer um landhelgisgæzluna, þegar varðskipið er að draga út strönduð skip? En eftir stuttan tíma fór útlenda varðskipið burtu, og við Íslendingar urðum að annast landhelgisgæzluna sjálfir, og varðskipið dró líka út strönduð skip, og þegar till. kom, urðu allir ánægðir með það. Þessi till. frá fjvn. miðar að því sama, sem till. um byggingu varðskips, sem sé, að við Íslendingar lögum okkur eftir okkar kringumstæðum. Mér hefir fundizt, að þeim mönnum, sem hafa andmælt þessari till., fari nokkuð líkt og þeirri prýðilegu drottningu, sem sagðist ekkert skilja í fólkinu, að vera að svelta, - það ætti bara að borða smjörið sitt og brauðið.

*Emil Jónsson: Það eru aðeins örfá orð, sem mig langar til að segja. Ég held, að hv. þm. S.-Þ. hafi alveg misskilið mig. Ég er á móti þeirri till. í þessu máli, er kom frá fjvn., ekki vegna þess, að í henni felist sparnaður fyrir ríkissjóð, heldur vegna þess eins, að verði horfið að því ráði, sem sú till. gerir ráð fyrir, verður það ekki sparnaður, heldur þvert á móti dýrara fyrir ríkissjóð. Hv. þm. S.-Þ. talaði um, að það væri ekki hægt að lækka skatta og tolla, því að við, sem hefðum andmælt þessari till. frá fjvn., gerðum slíkar lækkanir ókleifar með því að vera á móti till. Það var sannarlega ekki meining mín að vera á móti því, að hagnaður ríkissjóðs yrði gerður sem mestur og að sparað yrði sem mest; ég vildi fylgja hverri þeirri leið til lækkunar, sem ég teldi bezta og hagkvæmasta, ekki aðeins fyrir embættismenn, heldur líka fyrir ríkissjóð. En það, sem gerði, að ég var á móti þessari till. fjvn., var, að sala Hermóðs myndi fyrst og fremst verða kostnaðarauki fyrir ríkið. Þeir bátar, sem vitamálastjóri þyrfti að hafa undir höndum, ef Hermóður yrði seldur, myndu verða dýrari en hann. Þetta er það, sem fyrir mér vakir, og ég hefi athugað þetta mál rækilega og mun reyna að sanna það. Ég mun ekki fara mikið út í það, sem hv. þm. S.-Þ. sagði, aðeins minnast á tvö atriði, sem hann drap á í ræðu sinni. Hann sagðist ekki geta fallizt á rök fyrrv. vitamálastjóra, sem hefði átt þátt í því, að bryggjan var byggð á Húsavík og brimbrjóturinn í Bolungavík, sem ekki hefði staðizt sína raun. Ég hefi ekki heyrt annað en að bryggjan á Húsavík hafi staðizt sína raun, en ég hefi heyrt, að hún hafi orðið of dýr, og ég vil leggja áherzlu á, að það er nokkuð annað að framkvæma byggingu hafnarmannvirkja eða leggja vitakerfi landsins frá rótum, eins og fyrrv. vitamálastjóri gerði. Ég hefi engan mann, hvorki útlendan né innlendan, heyrt vefengja það, að skipulagið, sem hann valdi fyrir vitakerfi landsins, sé rétt fyrir íslenzka staðhætti. Samkv. minni reynslu í þeim efnum held ég, að hann hafi hitt á langheppilegasta fyrirkomulagið á þeim málum, sem okkur verði affarasælast að búa við. Aftur á móti kynni það að orka tvímælis um þau hafnarmannvirki, sem hann hefir verið riðinn við, en það breytir engu um álit á honum sem kunnáttumanni á sviði vitamálanna. Varfærnustu innlendir og erlendir kunnáttumenn á sviði vitamálanna hafa ekki haft neitt verulegt út á vitakerfi Íslands að setja. Um brimbrjótinn í Bolungavík og bryggjuna á Húsavík gæti ég haldið langa ræðu, því að ég hefi sett mig nokkuð inn í bæði þau mál. Ég tel, að hv. þm. S.-Þ. hafi kallað sök fyrrv. vitamálastjóra meiri í báðum þessum tilfellum en rétt var. Án þess að ég ætli að fara að ræða það mál hér, vil ég benda á, að þær aðgerðir á brimbrjótnum í Bolungavík, sem dýrastar hafa orðið, hafa ekki verið gerðar samkv. ráðum fyrrv. vitamálastjóra, heldur móti þeim. Í öðru lagi er það að segja um bryggjuna, sem gerð var á Húsavík, að í hana mun hafa verið ráðizt án þess að leita tillagna hans, en hann átti að ráða, hvaða leið væri farin. En þetta kemur ekki vitamálum landsins við, sem enginn, ekki einu sinni hv. þm. S.-Þ., hefir borið brigður á, að væru haganleg fyrir landið. Hv. þm. S.-Þ. spurði, hvað landhelgisbátarnir hefðu annað þarfara að gera en að sinna þessum málum. Ég man ekki, hvort hann var hér inni, þegar ég var að lýsa því, hvert væri hlutverk Hermóðs. Oft er mikið, sem þarf að flytja til vitavarðanna, þar sem þangað verður að flytja bæði kol, málningu, neyzluvörur og fleira, en það eru sumpart vörur, sem ekki er víst, að aðrir vilji taka að sér að flytja.

Þeir hafa ekki farrými til þess.

Farrýmið er takmarkað, en ef möguleikar eru fyrir Hermóð að hafa meðferðis léttabáta þá, sem þarf til að komast að vitunum, er þó hægt að flytja vörur þangað. En án léttabáta væru flutningar með landhelgisbátunum mjög erfiðir og í sumum tilfellum ókleifir. Þá sagðist hv. þm. S.-Þ. geta skilið það, að mér þætti gaman að geta ausið út peningum eins og ég vildi, og gaf hann það með því í skyn, að meiru hefði verið eytt til vitamála en þörf er á. En ég leyfi mér að fullyrða, að ég hefi rækt þannig starf mitt, að ég hefi viðhaft alla þá viðleitni, sem frekast var unnt, til að draga úr kostnaðinum við rekstur Hermóðs, og rekstrarkostnaðurinn við vitana heftir verið lækkaður úr 70 þús. kr. niður í 48 þús. kr. á ári. Ég fullyrði það, að eigi er unnt að draga úr þeim kostnaði miklu meira en enn hefir verið gert, en ef það eiga að vera launin, sem embættismenn ríkisins fá fyrir að reyna að draga úr kostnaðinum, að reksturinn er lagður á annan og óhaganlegri grundvöll, verður það ekki uppörvandi fyrir þá að reyna lækkanir á útgjöldum ríkisins. Vitamálakerfið hefir gert það að verkum, að unnt var að draga úr rekstrarkostnaðinum án þess að öryggi vitanna og starfsemi þeirra liði nokkuð við það. Útgjaldakostnaður við þá hefir lækkað um 20 þús. kr. á ári. Ég veit að vísu ekki, hvort hægt verður að halda þeim kostnaði í sama horfi framvegis, því að allt hefir nú hækkað í verði. En það er heppilegt að leitast við að spara á hvern þann hátt, sem hægt er án þess að það hefni sín strax aftur.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Það er aðeins stutt aths., sem ég ætla að gera. Ég vildi aðeins minnast á eitt atriði í sambandi við þetta mál. Hv. form. fjvn. (JJ) gat þess, að Vestmannaeyingar hefðu ekki á undanförnum áram greitt tillag til útgerðar Þórs eins og upphaflega hefði verið tilskilið. Þetta er rétt, en þessi skylda var látin falla niður af dómsmrn. eftir till. sjútvn., enda þótt Alþ. á sínum tíma hefði samþ. það, og dómsmrn. skerti ekki að neinu leyti annan rétt Vestmannaeyinga til þessa skips. Þegar sá úrskurður dómsmrn. var kveðinn upp, var tekið tillit til þess, að Vestmannaeyjabær hefir orðið fyrir ákaflega miklum fjárútlátum til útgerðar skipsins meðan það var í einkaeign, og jafnvel líka eftir að það var farið að hafa miklar ferðir sem strandherskip fyrir ríkið. Ég vildi gefa upplýsingar um þetta fyrir hv. form. fjvn.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég ætla ekki að ræða frekar um vantraustið, en leiðrétta nokkrar missagnir, sem hafa komið fram í ræðum. Fyrst var það, að það hefði verið ég, sem sérstaklega óskaði eftir útvarpsumr., - en það var ákveðið í samráði milli flokkanna, eins og formenn þeirra, sem hér eru staddir, geta borið um. Í öðru lagi vil ég vekja sérstaka athygli á, að því hefir verið haldið fram, að ríkisstj. vildi ekki ræða þetta mál opinberlega, en það eru einmitt þeir flokkar, sem að ríkisstj. standa, og ríkisstj. sjálf, sem bjóða til þessarar umr. á þeim vettvangi, sem alþjóð getur hlýtt á og mótstöðumennirnir borið fram sín rök. Þá vil ég ennfremur segja út af aðstöðu Framsfl. í þessu máli, að svo vel vill til, að fyrir liggur mjög greinileg yfirlýsing af hálfu Framsfl. frá síðustu kosningum, að ekki verður gleggra kosið. Ég var spurður að því í útvarpsumr., hvernig Framsfl. ætlaði að vinna eftir kosningar, og svaraði ég því, sem jafnframt var marglýst yfir í kosningabaráttunni, að hjá Framsfl. myndu málefnin marka línurnar. Þessi yfirlýsing var gefin á öllum fundum og kom fram af því, að einn kommúnistinn spurði þessa í útvarpsumr. þá. Jafnframt var það tekið fram í sambandi við það, með hverjum Framsfl. mundi vinna á næsta kjörtímabili, að hann mundi aldrei vinna með kommúnistum. Nú hafa þau mál komið til sögunnar, sem Framsfl. telur fulla þörf á að sameina flokkana um, eftir því sem mögulegt er, og þarf ég ekki að rekja frekar, hver þau mál eru, atvinnumálin og framleiðslan. Ennfremur vil ég leiðrétta það, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Reykv. Á aðalfundi miðstjórnar Framsfl. var rætt um þessi mál og tekin um þau ákvörðun af fulltrúum flokksins, sem voru víðsvegar af landinu, og var sú ákvörðun í samræmi við áðurgreinda yfirlýsingu frá síðustu kosningum, að málefnin myndu marka línurnar. Framsfl. hefir þess vegna alveg hreina afstöðu í þessu máli og hefir enga ástæðu til að láta kosningar fara fram þess vegna. Væri til þess nokkurstaðar ástæða, að láta nýjar kosningar fara fram, þá væri það hjá Kommfl., sem lagður hefir verið niður í raun og veru og þm. hans því réttilega átt að leggja niður sitt umboð um leið. Það hefðu þeir átt að gera, ef þeir vildu koma fram sem heiðarlegir menn, en ríkisstj. getur ekki látið kosningar fara fram út af því, sem þeim bar að gera sem þingflokki.