Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þessi till. til þál., sem við flytjum þrír þm. Framsfl. úr Norðurl. e., er að okkar dómi allveigamikil og mikilsverð till. Ég vil nú leyfa mér að lesa till., sem hljóðar þannig: „Alþingi lýsir yfir þeim vilja sínum, að stefnt skuli að eðlilegri dreifingu skóla og hvers kyns mennta- og menningarstofnana um landið og tillit tekið til þeirrar stefnu í framkvæmd byggðaáætlana. Enn fremur lýsir Alþ. yfir því, að sérstaklega skuli að því stefnt, að Akureyri verði efld sem skólabær og miðstöð mennta og vísinda utan höfuðborgarinnar.“ Það er sem sagt þannig með efni þessarar till., að það er tvíþætt. Fyrri liður hennar er almenns eðlis og felur í sér viljayfirlýsingu Alþ. um það, að stefnt skuli að eðlilegri dreifingu mennta- og menningarstofnana um landið og að tillit verði tekið til slíkrar stefnu í framkvæmd byggðaáætlana. Í öðru lagi er lagt til, að Alþ. lýsi yfir þeim vilja sínum, að Akureyri verði sérstaklega efld sem skólabær og miðstöð vísinda og mennta utan höfuðborgarinnar. Ég vil geta þess, að till. mjög svipaðs efnis var flutt á þinginu 1964 og þá var hún rædd hér, og ég vil segja, að hún fékk á margan hátt vinsamlegar viðtökur hér í þinginu. Hún var rædd í n., og það var leitað umsagna um efni hennar víða að, og umsagnir bárust um hana frá ýmsum aðilum. Þær urðu lyktir þessa máls, að till. var að vísu ekki samþ. sem ályktun Alþ., en fékk þá afgreiðslu, að henni var vísað til ríkisstj. Nú er okkur flm. allsendis ókunnugt um, að ríkisstj. hafi gert nokkuð sérstakt í þessu máli, og við teljum því eðlilegt nú á þessu þingi eða eftir þennan langa tíma, að málinu sé hreyft að nýju, og þess vegna höfum við leyft okkur að flytja þessa till., sem að efni til og að meginstefnu er mjög hin sama og sú till., sem lá hér fyrir þinginu 1964. Við viljum benda á það, að þessi till. er hugsuð af okkar hálfu sem framlag í umr. og ákvarðanir í sambandi við svo kallaðar byggðaáætlanir, sem nú er svo mikið um rætt, byggðaáætlanir eða landshlutaáætlanir. Við viljum leggja alveg sérstaka áherzlu á það, að þróun ýmiss konar félags- og menningarstarfsemi og þjónustustarfsemi verður að haldast í hendur við atvinnuuppbygginguna, ef árangur á að nást af landshlutaáætlunum, því að nútímafólk, sérstaklega yngra fólkið, lætur sér ekki nægja trygga atvinnuafkomu, þó að atvinna sé að sjálfsögðu grundvöllur þess, að menn geti lifað í landinu, en fólk mælir ekki lífskjör sín eingöngu eftir því, hver atvinnan er, heldur lítur það einnig til þess, hver sé hin félagslega og menningarlega aðstaða á þeim stöðum, þar sem það á heima. Þannig viljum við flm., að Alþ. marki ákveðna stefnu í þessa átt, þannig að mennta- og menningarstofnunum sé dreift um landið, eftir því sem mögulegt er og eðli máls krefst. Í þessu sambandi vil ég minna á það, að með þessu orðalagi, mennta- og menningarstofnun, þá er um að ræða mjög víðtækt hugtak og engin ástæða til þess að þrengja merkingu þess. Hér er að sjálfsögðu átt við skóla- og fræðslustofnanir yfirleitt, en einnig ýmsar aðrar menningarstofnanir eins og bókasöfn, náttúrugripasöfn og listasöfn, minja- og þjóðfræðasöfn, leiklistar- og tónlistarstarfsemi og raunar aðra listastarfsemi. Í þessari till. er gert ráð fyrir því, að Akureyri sé sérstaklega efld sem skólabær, og þá er sjálfsagt að minnast þess, að Akureyri er þegar talsvert mikill skólabær og hefur lengi verið, þannig að það er veruleg undirstaða til að byggja á fyrir framtíðina í þessu efni, og það ætti að vera tiltölulega auðveldara að efla Akureyri á þessu sviði heldur en ýmsa aðra staði í landinu. Auk þess er það almennt viðurkennt nú, að ef Norðurlandsáætlun svo nefnd kemst til framkvæmda, þá sé rétt að stefna að því, að Akureyri verði í því sambandi efld verulega sem stærri bær en nú er og þá til þess að verka sem mótvægi á móti því mikla afli, sem höfuðborgin, Reykjavík, er. Við höfum látið okkur detta ýmislegt í hug í sambandi við það að efla Akureyri á sviði skólamála, og í því sambandi höfum við lagt það til sérstaklega, flm. þessa frv., að hafðir séu í huga a.m.k. tveir skólar, sem virkileg þörf er fyrir í landinu. Annars vegar er það tækniskóli og hins vegar verzlunarskóli. Tækniskóli starfar í Reykjavík samkv. sérstökum lögum, en í lögunum um tækniskóla eru einnig heimildarákvæði um það, að starfrækja megi á Akureyri sjálfstæðan tækniskóla, og nú þegar er starfrækt og hefur verið undanfarin ár starfrækt undirbúningsdeild undir tækniskóla. Nú er það jafnframt á vitorði flestra, að Tækniskóli Íslands hér í Reykjavík hefur átt við mjög erfiðan kost að búa á margan hátt, einkum og sér í lagi hvað varðar húsnæði, og er mér ekki fyllilega ljóst, hvort búið er að bæta úr þeim húsnæðisvandræðum, þó að fram hafi komið af hálfu ríkisstj., að úr því verði bætt. En mér er ókunnugt um, að það hafi orðið, og það er eindregin till. okkar, sem að þessu máli stöndum, að nú, þegar Tækniskólinn stendur á þessum tímamótum, að það verður að byggja yfir hann eða útvega honum viðunandi húsnæði með ærnum kostnaði þá sé það fyllilega eðlilegt, að skólinn yrði fluttur til Akureyrar og látinn starfa þar í framtíðinni, á meðan ekki telst þá fært eða eðlilegt, að tveir tækniskólar starfi í landinu. Annar skóli, sem við höfum minnzt á í þessu sambandi, er verzlunarskóli. Þess er brýn þörf, að verzlunarskóla verði komið upp á Norðurlandi, og ég held nú raunar, að eftir öll þessi ár sé loks að komast á það hreyfing hjá fleirum en okkur, sem að þessu máli stöndum, að það sé nauðsynlegt að efla verzlunarmenntunina í landinu með því að stofna fleiri verslunarskóla, og ég er ekki frá því, að það hafi jafnvei komið til tals, að slíkur skóli yrði á Akureyri, og þá, eins og við höfum bent margsinnis á, flm. þessa máls, að það væri eðlilegt, að samvinnuhreyfingin og samtök einkarekstrarmanna stæðu að slíkum verzlunarskóla í sameiningu. Einnig hefur verið nokkuð rætt um það, m.a. hér á Alþ., að verkalýðshreyfingin eða alþýðusamtökin þyrftu að koma sér upp sérstökum félagsmálaskóla, og ég vil nefna það í þessu sambandi, að við flm. þessarar till. höfum hreyft þeirri hugmynd í sambandi við þetta mál, að hugsanlegt væri, að slíkur skóli yrði á Akureyri og þá jafnvel í sambandi við hugsanlegan verzlunarskóla þar. Að vísu er sjálfsagt að kanna það mál betur, hvort þessi mál fara saman, en ég hygg þó, að svo mætti verða. Í sambandi við þetta mál allt saman, um eflingu Akureyrar sem skólabæjar, þykir mér rétt að minnast á það, að fyrir nokkrum árum, það eru líklega orðin ein 6–7 ár, þá beittu Norðmenn eða norsk stjórnvöld sér fyrir því að kanna, hvaða möguleikar væru á því að flytja ýmsar stjórnarstofnanir og opinberar stofnanir frá Osló og finna þeim stað utan Oslóborgar. Í þetta var skipuð nefnd, sem vann verk sitt á tiltölulega stuttum tíma og skilaði ítarlegu áliti, sem ég hef haft tækifæri til að kynna mér. Þetta álit kom fram líklega 1963–1964, og þar voru hafðar uppi ýmsar hugmyndir um það, hvernig flytja mætti stjórnarstofnanir, opinberar stofnanir, burtu frá höfuðborginni og finna þeim stað annars staðar. Þá var sérstaklega á það bent, að engin sérstök vandkvæði væru á því að flytja ýmsa sérgreinaskóla úr höfuðborginni og láta þá starfa annars staðar en þar og jafnvel á það bent, að því fylgdu ýmsir kostir. Jafnframt gat nefndin þess, að heppilegt væri í þessu sambandi, ef flytja ætti skólana frá höfuðborginni, að byggja upp sérstök skóla„centrum“ eða skólamiðstöðvar. Að því væri ýmiss konar hagræði, að fleiri skólar en einn störfuðu á sama stað. Með því mundi kennarakrafturinn m.a. nýtast miklu betur, og það er einmitt í þessum anda, sem við höfum túlkað þetta mál. Þá vil ég geta þess, sem skiptir miklu máli í sambandi við þetta. Það er, að við höfum lagt til, að Akureyri verði ekki einungis skólabær, heldur líka það, sem við köllum miðstöð menningar og vísinda utan höfuðborgarinnar. Og þá felst í þessu það, að ýmiss konar menntir, fræði og vísindi, slíkar menntir verði auknar, þannig að Akureyri verði áður en langir tímar líða viðurkennd sem aðsetur æðri mennta- og vísindastofnana, þar sem m.a. væru stundaðar rannsóknir og fræði á vísindalegum og akademískum grundvelli. Nú kunna ókunnugir e.t.v. að halda um þetta atriði, að þar sé á litlu að byggja. En ég held, að svo sé ekki. Það er áreiðanlega mögulegt, og það er skynsamlegt að tengja saman hugmyndina um skólabæ og miðstöð mennta og vísinda. Það er líklegt og hefur raunar sannazt nú þegar, þó að í litlu sé, að skólamiðstöðin mun draga að sér efnilega menntamenn og kennara, sem áhuga hefðu á að sinna vísindastörfum að nokkru með kennslu. Slíkt getur farið saman á Akureyri eins og annars staðar. Og þá er þess að geta, að þegar er sprottinn úr grasi vísir að rannsóknarstofnunum á Akureyri og nágrenni, einkum á sviði náttúrufræði og svo kallaðra raunvísinda. Náttúrugripasafnið á Akureyri hefur á ýmsa lund eflzt mjög mikið síðustu ár. Þar er fuglasafn gott, enda er það kjarni safnsins frá upphafi, en grasasafnið er einnig mikið að vöxtum og mun fyllilega standast samjöfnuð við grasasöfn í Reykjavík. Grasgarðurinn svo kallaði á Akureyri er alveg einstakur í sinni röð. Forstöðumaður náttúrugripasafnsins, Helgi Hallgrímsson, er ungur vísindamaður og áhugasamur um eflingu vísindastarfsemi á Norðurlandi. Hann hefur ritað nokkuð um það og bent á það rækilega, að vísindastarfsemi á Norðurlandi ætti að hafa aðalaðsetur á Akureyri. En Helgi Hallgrímsson á heima á bæ nokkuð utan við Akureyri, úti á Arskógsströnd, og þar hefur hann komið sér upp nú þegar náttúrufræðilegri rannsóknarstöð, og þar hyggst hann stunda rannsóknir á sjávarlífinu við Eyjafjörð og raunar mörgum öðrum atriðum. Hann hefur þar með félögum sínum, sem standa með honum að þessu og eru flestir menntaskólakennarar, fengizt við ýmsar merkar rannsóknir, og ég vil geta þess sérstaklega, að þessi vísindastöð Helga Hallgrímssonar á Víkurbakka hefur m.a. fengið styrk úr Vísindasjóði til sérstakra jarðvegsrannsókna, og hefur vísindastöðin skilað áliti um þær rannsóknir. Ég vil einnig geta þess, að Rannsóknastofa Norðurlands tók til starfa fyrir nokkrum árum á Akureyri. Þar er að störfum mjög hæfur vísindamaður, ungur maður, Jóhannes Sigvaldason magister í náttúrufræði, og hann hefur þegar getið sér mjög gott orð sem vísindamaður, og ég held, að það sé óhætt að segja, að eftir hann liggi mjög merkar rannsóknir, sérstaklega kalrannsóknir og aðrar jarðvegsrannsóknir. Þá vil ég geta þess, að á Akureyri er sérlega gott bókasafn, og þar er einnig skjalasafn í sambandi við bókasafnið, og þetta bókasafn á Akureyri er alveg áreiðanlega langbezta bókasafn utan Reykjavíkur og hefur eflzt mjög mikið á undanförnum árum og er sífellt að eflast. Og þá er líka að geta þess, sem ég tel, að sé mjög merkilegt atriði, en það er Minjasafnið á Akureyri, sem við hér í till. bendum á, að gæti orðið þjóðfræðastofnun. Ég vil taka það fram í sambandi við þetta, að þetta er ekki beinlínis hugmynd okkar sem slíkra, heldur eru það menn á Akureyri, sem hafa bent á, að svo gæti orðið. Hygg ég, að Helgi Hallgrímsson hafi skrifað hvað mest um það og bent á, að minjasafnið gæti orðið grundvöllur að þjóðfræðastofnun, akademískri stofnun, sem hafa mundi mjög mikið vísindalegt gildi og rannsóknargildi í þjóðfræðum. Ég skal nú ekki hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég hef bent hér á höfuðatriði málsins og mundi leggja til, að þetta mál færi til allshn., sem hafði málið til skoðunar fyrir fimm árum. Það er víst ein umr., sem ráðgerð er um þetta mál, og ég legg þá til, að umr. verði frestað og málinu vísað til allshn., þegar umr. lýkur nú.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja svo hljóðandi fsp.: „Hvaða ástæður liggja til þess, að nú hefur ríkissjóður hætt að greiða hluta af tannviðgerðum skólabarna á móti sveitarfélögum?“ Fsp. skýrir sig sjálf, og ég vænti þess, að hæstv. menntmrh. sjái sér fært að veita hér svör við því, sem um er spurt.



Herra forseti. Samkv. eldri skólakostnaðarlögum, lögum nr. 41 frá 1955, greiddi ríkissjóður að hálfu kostnað við heilbrigðiseftirlit og heilsuvernd. Örfá sveitarfélög, t. d. Reykjavík og Neskaupstaður, tóku þá þátt í tannviðgerðum barnaskólabarna eða kostnaði við tannviðgerðir barnaskólabarna, annaðhvort á þann hátt, að sveitarfélag greiddi allan kostnað og fékk helmingsendurgreiðslu frá ríkinu, eða eins og í Reykjavík, að sveitarfélag greiddi að hálfu á móti foreldrum og fékk helmingsendurgreiðslu af sínu framlagi, þ. e. endurgreiðsla ríkissjóðs varð 1/4 af heildarkostnaði. Með tilkomu Heilsuverndarstöðvar Reykjavíkur og væntanlegra heilsuverndarstöðva víðs vegar um landið er fyrirsjáanlegt, að þessi þjónusta sveitarfélaga og ríkis mun vaxa mjög, og enn fremur virðist rétt að túlka svo ákvæði hinna nýju skólakostnaðarlaga nr. 49 1967, að kostnaður við heilbrigðisþjónustu í öllum skólaflokkum greiðist af ríkissjóði að hálfu á móti sveitarsjóði. Þannig eru ákvæðin í nýju skólakostnaðarlögunum orðrétt, og virðist mega túlka þau á þann veg, að hér sé átt við allt skyldunámsstigið, en ekki barnaskólastigið eingöngu, og ákvæðið taki til kostnaðar við venjulegar tannviðgerðir. En ákvæði gömlu laganna um þetta efni voru umdeild, eins og kom fram af því, að aðeins tvö sveitarfélög, Reykjavík og Neskaupstaður, tóku þá þátt í greiðslu kostnaðar við tannviðgerðir barnaskólabarna. Þessi túlkun, sem ég nú gat um, á núgildandi orðalagi skólakostnaðarlaganna, að heilbrigðisþjónusta í öllum skólaflokkum skuli teljast taka til alls skyldunámsstigsins og til allra venjulegra tannviðgerða, hefur nú verið staðfest í reglugerð. Fyrirsjáanlegt var, að útgjöld mundu margfaldast, og þeim mun nauðsynlegra var, að settar yrðu fastar reglur um t. d., hvers konar tannviðgerðir væri eðlilegt að telja til skólakostnaðar, hver skyldi vera þátttaka ríkissjóðs o. s. frv. Hefur þetta verið gert í reglugerðinni, sem ég nefndi. Hér ber að hafa í huga þýðingarmikið atriði. Þegar Reykjavíkurborg semur við sína heilsuverndarstöð um, að stöðin taki að sér tannskoðun skólabarna og tannviðgerðir og framsendir síðan reikning þessarar stöðvar til helmingsgreiðslu úr ríkissjóði, þá verður af eðlilegum ástæðum nokkuð erfitt um raunhæfa endurskoðun, og er því nauðsynlegt, að ákvæði séu um hámarksþátttöku ríkissjóðs á sama hátt og hámarksákvæði eru um þátttöku í kennslukostnaði og í stofnkostnaði samkv. hinum nýju lögum um skólakostnað. Menntmrn. fól nefnd þriggja manna, einum frá rn. og tveimur frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, að gera till. um nánara fyrirkomulag þessara greiðslna ásamt till. um önnur atriði í samskiptum ríkis og sveitarfélaga samkv. hinum nýju skólakostnaðarlögum. Hefur þessi nefnd lokið störfum og reglugerð sú, sem nefndin samdi, verið lögð fyrir samstarfsnefnd rn. og Sambands ísl. sveitarfélaga eins og lög gera ráð fyrir. Reglugerðin var gefin út 27. jan. s. l., eins og ég hef áður skýrt frá hér á hinu háa Alþingi. Vona ég, að með þessu sé sá ágreiningur, sem undanfarin ár hefur verið um skilning á ákvæðum gömlu skólakostnaðarlaganna og ákvæðum nýju skólakostnaðarlaganna, til lykta leiddur og framvegis þurfi ekki að verða ágreiningur um greiðslur vegna tannviðgerða milli ríkissjóðs annars vegar og sveitarsjóða hins vegar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Ég hef ekki kynnt mér þá reglugerð, sem nýlega hefur verið gefin út um þetta efni, en vænti sem sagt, að sá ágreiningur, sem uppi hefur verið um þetta atriði, verði nú úr sögunni og ríkið taki hér eftir, eins og áður var, þátt í þessum kostnaði, eins og ábyggilega var til ætlazt með skólakostnaðarlögunum.



Herra forseti. Fsp. mín var um það, hver væri heimavistarkostnaður í héraðsskólunum hverjum um sig tvö s.l. skólaár, skólaárið 1968–1969 og skólaárið 1969–1970. Hæstv. menntmrh. lét útbýta skýrslu sem svari við þessari fsp. á síðasta fundi, þegar fsp. var til umr., og er ég mjög ánægður með það að hafa fengið þannig svar við fsp. minni. Það er mjög ítarleg skýrsla um heimavistarkostnaðinn í öllum héraðsskólunum þessi tvö skólaár, og kemur þar í ljós það, sem var tilefni minnar fsp. Það var þetta, að ég hafði vitneskju um það, að gífurlegur munur væri á heimavistarkostnaðinum í hinum ýmsu héraðsskólum, þannig að heimavistarkostnaðurinn væri 30–40 þús. kr. í sumum þeirra, en 20–30 þús. kr. í öðrum og áberandi hæstur í nokkrum einstökum skólum. Þetta kemur fram í skýrslunni og reynist þannig rétt að vera. Á fyrra skólaárinu, 1968–1969, kemur í ljós, að héraðsskólinn á Núpi er langdýrastur. Þar kostar fyrir pilta 140 kr. á dag og 123 kr. fyrir stúlkur, en hjá allmörgum héraðsskólum er þetta miklu lægra, nálega þriðjungi eða meira en þriðjungi lægra. T. d. er þetta innan við 100 kr. að meðaltali á pilta og stúlkur í Reykjanesskólanum. Að Reykjum í Hrútafirði er dagkostnaðurinn 100 kr. fyrir pilta og 92 kr. fyrir stúlkur og að Laugum 100 kr. fyrir pilta og 88 kr. fyrir stúlkur og að Eiðum 94 kr. fyrir pilta og 89 kr. á dag fyrir stúlkur. 140 kr. sem sé á Núpi, innan við 100 og 100 hjá einum fjórum öðrum skólum. Hins vegar er þetta nokkuð önnur röð síðara skólaárið. Þá er mestur heimavistarkostnaður á dag að Skógum, 150 kr. á dag hjá piltum og 145 hjá stúlkum. Næstdýrast er þá Reykholt, piltarnir 148 kr. á dag og stúlkurnar 138, og Núpur þriðji dýrasti, 136.80 fyrir pilta og 124.60 fyrir stúlkur. Þetta er í raun og veru óskýranlegur mismunur, þegar þetta nemur þriðjungi og jafnvel meira í kostnaði á dag á nemendurna. Annar kostnaður, eins og þjónustugjöld og heimavistargjöld, eru líka talsvert mismunandi í skólunum, allt frá 500 kr. og upp í 2500, og virðist það þó eftir líkum að dæma, að nokkuð svipað sé þarna verið að greiða fyrir með heimavistargjöldum og öðrum þjónustugjöldum í þessum sambærilegu skólum. Ég vildi, ef unnt væri, að hæstv. ráðh. gæfi skýringar á þessum mikla mun, því að þarna er um allverulegar upphæðir að ræða, sem hafa áhrif á það, að fátæk heimili geti sent sína nemendur í þessa skóla og aftrað því, að þau geti sent þá í þá skóla, sem dýrastir reynast frá ári til árs. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. geti gefið skýringar á þessum mismun.



Herra forseti. Við í menntmrn. höfum veitt því athygli, eins og hv. fyrirspyrjandi, að um mikinn mun er að ræða á þeim kostnaði, sem hér er um að ræða. Ég vil ekki segja óeðlilega mikinn mun, vegna þess að málið er ekki fullrannsakað af okkar hálfu, svo að ég get því miður ekki á þessari stundu gefið víðhlítandi skýringar á því, sem óhætt er að segja, að embættismenn urðu hissa á með sama hætti og hv. fyrirspyrjandi hefur orðið hissa á því. En það hafa verið gerðar ráðstafanir til þess, að skýringa á þessu verði leitað. Á þessu eru eflaust, vona ég, alveg eðlilegar skýringar, og þegar þær liggja fyrir, mun ég gera ráðstafanir til þess, að þeim þm., sem á því hafa áhuga, sé gefinn kostur á að kynna sér þær. En á þessari stundu hef ég því miður ekki skýringar fram að færa.



Herra forseti. Mér þykir rétt að skýra frá því við þessa umr., að eftir að þessi skýrsla hæstv. ráðh. birtist hér á þingi og frá henni var síðan sagt í blöðum, hringdi í mig Vestfirðingur, sem átt hafði son sinn í skóla á Núpi, og hann sagði mér, að hann hefði reikninga frá skólanum um kostnaðinn þessi tvö ár, sem hér er um að ræða, og hann kannaðist ekki við þær tölur, sem eru í þessari skýrslu. Hann sagðist hafa greitt þar yfir 37 þús. kr. Ég vildi greina hæstv. ráðh. frá þessu, ef einhver mistök kynnu að hafa orðið þarna í útreikningum, ef það er rétt, að þarna sé farið örugglega rétt með staðreyndir. Ég veit ekki annað um þetta en það, sem þessi Vestfirðingur sagði mér frá. En undir hitt vil ég taka, að þessi munur, sem þarna kemur fram, er tvímælalaust óeðlilegur, og hér er um að ræða býsna stórt mál fyrir fólk, sem á í miklum vandræðum með að kosta börn sin í skóla, og verður að gera kröfur til þess, að öllum þessum kostnaði sé haldið jafnhófsamlegum og hægt er.



Herra forseti. Ég vil engan veginn draga í efa, að þær upplýsingar, sem hv. þm. greindi frá, að hann hefði frá föður tiltekins nemanda að Núpi, geti verið réttar, en bendi hins vegar á, að engu að síður getur sú tala, sem hér er greint frá í skýrslunni, líka verið rétt miðað við þær forsendur, sem skýrslan er byggð á. Í formála að skýrslunni, sem útbýtt var, segir hér, að dagafjöldi nemenda sé mjög misjafn, en reiknað sé í þessari skýrslu með þeim fjölda, sem mestur geti orðið í viðkomandi skóla. Þannig getur vel verið, að munur sé á þeirri meðaltalstölu, sem hér er greint frá, og þeirri tölu, sem ákveðinn nemandi hafi þurft að greiða. En ég endurtek aðeins, að þetta mál allt saman er í tilefni af þessari skýrslugerð í nánari athugun. Það getur vel verið, að okkur í rn. þyki ástæða til þess að birta hv. þm. síðar með sama hætti og þessa skýrslu niðurstöður athugana á þeim mun, sem hér hefur komið í ljós og er þess eðlis, ég er sammála báðum hv. þm. um það, að hann gefur fullkomið tilefni til nánari athugunar á málinu, en hún mun taka einhvern tíma.



Herra forseti. Þó að mér þyki það að sjálfsögðu miður, að ekki var hægt að fá skýringar á þessum mikla mismun, sem skýrslan sýnir, þá fagna ég því, að hæstv. ráðh. hefur lofað að láta athuga þetta, og ég þykist vita, að fjármálaeftirlit skólanna geti komizt að réttum niðurstöðum um þetta efni. En tilefni fsp. var það, að ég hafði í höndum fullnægjandi vitneskju um það, að heimavistarkostnaðurinn á Núpi í Dýrafirði væri mun meiri en í mörgum öðrum héraðsskólum, og þótti mér því ástæða til að gera tilraun til að fá hið rétta fram varðandi þetta efni, og það hafa nú hv. þm. fengið.



Herra forseti. Þessi fsp. var lögð fram í nóvembermánuði, og gerði ég mér þá vonir um að fá svar við henni eftir 1–2 vikur, því að ég hafði áhuga á að fá vitneskju um áform hæstv. ríkisstj., áður en fjárlög yrðu afgreidd. Því miður hefur það nú verið svo, að þessi fsp. hefur dregizt fram yfir þann tíma og við fjárlagaafgreiðslu var enn einu sinni neitað óskum skólastjórnarinnar um tilteknar fjárveitingar til byggingarframkvæmda við skólann. Ég þarf ekki að rifja upp að þessu sinni sögu byggingarmáls Kennaraskólans á undanförnum árum. Það er mjög ömurleg saga, - ja, hneykslissaga vildi ég segja, þar sem aðbúnaður að nemendum hefur verið ákaflega lélegur, bæði að nemendum og kennurum raunar, og það hefur lengi verið ljóst, að við svo búið mætti ekki standa. Þess vegna held ég, að það sé fullkomlega tímabært að reyna að fá um það skýr svör frá hæstv. ríkisstj., hvað hún hugsi sér að gera í þessum málum, hvenær hún ráðgeri, að farið verði að vinna af kappi að því að fullgera Kennaraskóla Íslands, þannig að hann geti rækt þau verkefni, sem honum er ætlað að rækja.



Herra forseti. Fyrst ætla ég að stikla á stærstu steinunum í byggingarsögu Kennaraskólans og æfingaskóla hans. Byggingarnefnd tilrauna- og æfingaskóla var skipuð 23. des. 1944. Byggingarnefnd Kennaraskólans var skipuð 20. marz 1951. Menntmrn. féllst á till. meiri hl. byggingarnefndarinnar um, hvaða teikning skyldi valin, 29. maí 1958, en þá fyrst kom ákveðin till. frá meiri hl. byggingarnefndar til úrskurðar rn. Hófust framkvæmdir fljótlega úr því. Var megináherzla lögð á byggingu kennslurýmis, en bygging samkomusalar, bókasafns o. fl. látin mæta afgangi. Var hin nýja bygging Kennaraskólans tekin í notkun haustið 1962 eða fjórum árum eftir að ákvörðunin var tekin um bygginguna. Miðað við aðsókn að skólanum undanfarna áratugi átti sú stærð hússins, sem ákveðin var, að duga um alllangt skeið. Í fjárlögum fyrir árið 1968 var í fyrsta sinn veitt fé til íþróttahúss, en aðeins 1 millj. kr. Á fjárlögum fyrir árið 1970 var síðan haldið áfram fjárveitingum til byggingar kennaraskólahússins og þá veittar 5 millj. til nýrrar álmu við skólahúsið. Gerðar voru á því ári, í fyrra, áætlanir um víðfangsefni, stundafjölda og nemendafjölda í breyttum kennaraskóla svo og húsnæðisþörf slíks breytts kennaraskóla. Hinn 24. nóv. 1970 ákvað menntmrn. að skipa nýja byggingarnefnd og heimilaði undirbúning að teikningum að viðbótarhúsnæði við Kennaraskólann og æfingaskólann. Í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár voru síðan veittar 8 millj. kr. til byggingar íþróttahúss. Hinn 24. des., eða réttum mánuði eftir að ákvörðun var tekin um, að skipa skyldi byggingarnefnd, var byggingarnefndin skipuð, og eiga í henni sæti Broddi Jóhannesson skólastjóri, formaður, Árni G. Stefánsson kennaraskólakennari og Guðmundur Þór Pálsson deildarstjóri byggingardeildar menntmrn. Hinn 27. nóv. 1970 hafði verið rætt við arkitektana Helga og Vilhjálm Hjálmarssyni, og hafa þeir unnið að teikningum síðan. Þó hefur nokkur töf orðið af því, að ráðlegra þótti að endurskoða áætlaða kennaraþörf í landinu, bæði með hliðsjón af breyttum fæðingartölum og væntanlegum breytingum á skólakerfi. Er þeirri áætlun lokið, en forstöðumaður byggingardeildar menntmrn. er að endurskoða kennslustundafjölda og húsnæðisþörf með hliðsjón af hinni nýju áætlun. Um æfinga- og tilraunaskólann er þetta að segja. Fyrsta áfanga þess skóla verður væntanlega lokið á sumri komanda. Fullbúnar má kalla, að séu 15 kennslustofur af venjulegri stærð, tvær litlar stofur og fimm herbergi fyrir rannsóknir og starfshópa, kennarastofa og skrifstofur, samkomusalur nema nokkuð er ógert í búnaði leiksviðs, anddyri, gangar, hreinlætisklefar og flestar geymslur. Nokkuð vantar enn af innréttingum. Þá er að víkja að því, sem gerzt hefur í málefnum Kennaraskólans á undanförnum áratug, og þeim áhrifum, sem þær stórkostlegu breytingar hafa haft á áætlanir um áframhaldandi byggingar fyrir Kennaraskólann. Nemendafjöldi Kennaraskóla Íslands var óbreyttur að kalla frá stofnun skólans 1908 til haustsins 1961, en þá tvöfaldaðist nemendafjöldi í 1. bekk skólans miðað við fyrra ár. Með tilkomu hinnar nýju löggjafar um skólann frá árinu 1963 tók þó fyrst steininn úr, eins og eftirfarandi tölur um nemendafjölda skólans á árunum 1960–1969 sýna. Árið 1960 voru nemendur 137, 1961 170, 1962 216, 1963 282, 1964 357, 1965 397, 1966 488, 1967 671, 1968 821 og 1969 954. Nemendafjöldi á yfirstandandi skólaári er 826, en á síðasta hausti tóku gildi ný ákvæði um námstíma svo og voru einkunnamörk gagnfræðinga til inngöngu í skólann hækkuð nokkuð. Meginskýring hinnar gífurlegu aukningar á aðsókn að Kennaraskólanum er eflaust tvær breytingar, sem gerðar voru á lögum um Kennaraskólann 1963. Annars vegar var þeim, sem stunda nám í Kennaraskólanum, opnuð leið til stúdentsprófs og þar með að háskólanámi. Enn meira máli mun þó hitt skipta, að áður var landspróf eitt inngönguskilyrði í Kennaraskólann.Var þó oft veitt undanþága frá þessu ákvæði til þess að koma nemendafjölda í 1. bekk upp í hæfilega stærð. Í nýju lögunum frá 1963 var gagnfræðingum með lágmarkseinkunn hins vegar einnig veittur aðgangur að skólanum. Af 709 nemendum, sem nú eru í 1.–4 bekk Kennaraskólans, eru 62% gagnfræðingar, en 38% landsprófsmenn. Aðrir nemendur Kennaraskólans eru í stúdentadeild eða framhaldsdeildum, um 160. Nú væri eðlilegt, að spurt væri, hvers vegna ekki hafi verið ráðizt í viðbótarbyggingar við Kennaraskólann, þegar augljóst var orðið, að hann væri orðinn of lítill. Það á sér skýringu. Á undanförnum árum hefur komið í ljós, að fjöldi nemenda í Kennaraskólanum hefur vaxið meira en þörfin fyrir kennara mun vaxa á næstu árum. Það, sem nauðsynlegt hefur verið að gera, hefur verið að auka og bæta kennaramenntunina og samræma tölu brautskráðra kennara við væntanlega kennaraþörf. Einmitt þetta hefur verið lagt til, að gert verði í hinu nýja frv. um kennaraháskóla, þar sem kennaramenntunin er flutt á háskólastig. Eins og fram kom, munu þær tvær breytingar, sem ég nefndi, þ. e. annars vegar það, að nám í Kennaraskólanum hefur síðan 1963 getað leitt til framhaldsnáms og háskólanáms, og hins vegar, að rýmkuð voru inngönguskilyrði skólans, þannig að tveir af hverjum þrem nemendum, sem nú eru í skólanum, eru komnir inn í skólann í skjóli þeirra ákvæða, þessar breytingar munu hafa átt meginþáttinn í þeirri stórkostlegu aukningu, sem átt hefur sér stað á nemendafjölda Kennaraskólans á undanförnum árum og hefur valdið því, að nú eru mun fleiri kennaranemar við nám í Kennaraskólanum en vitað er um, að kennarastöður séu til fyrir á næstu árum. Og þess vegna hefur gagnger endurskoðun allra þessara mála verið nauðsynleg, enda verið framkvæmd á undanförnum árum. Ég var persónulega á sínum tíma mjög hikandi við að fallast á, að samtímis því að Kennaraskólinn væri gerður að stúdentaskóla væru inngönguskilyrði í hann gerð rýmri en í aðra stúdentaskóla, þ. e. menntaskólana. Af hálfu Kennaraskólans var hins vegar lögð á þetta mikil áherzla, ég vil segja megináherzla, og féllst ég að lokum á það, að frv. væri flutt í þeirri mynd, sem það var flutt, þ. e. með hinum rýmkuðu inngönguskilyrðum. Ef þessi ákvörðun, sem Alþ. tók, ágreiningslaust, að því er mig minnir, hefði ekki verið tekin, hefðu að sjálfsögðu ekki skapazt teljandi vandræði í húsnæðismálum Kennaraskólans á undanförnum árum. Eins og hv. alþm. er nú kunnugt, hefur verið samið og var lagt fram í gær frv. til l. um Kennaraháskóla Íslands. Verði frv. að lögum, mun verða gerbreyting á skólanum og kennaranámi í landinu. Ekki sízt mun þá skapast algerlega nýtt viðhorf í húsnæðismálum kennaramenntunarinnar. Allar fyrri áætlanir og teikningar þurfa að endurskoðast frá grunni, þar sem nýskipanin hlýtur að hafa í för með sér gagngerar breytingar á nemendafjölda og þá breytingar til lækkunar á nemendafjöldanum, og enn fremur hljóta allt aðrar kröfur að verða gerðar til húsrýmis fyrir háskóla en fyrir almennan sérnámsskóla. Eins og ljóst má vera af framansögðu, hafa byggingarmál Kennaraskólans verið í deiglunni á undanförnum árum. Hin óvæntu áhrif gildandi löggjafar frá 1963 á aðsókn að skólanum hafa valdið því, að óvissu hefur gætt um framtíðarskipan á málum hans, og hinu, að óráðlegt þótti að ráðast í byggingarframkvæmdir með hliðsjón af bersýnilega óeðlilegu ástandi í skipulagi skólans og stærð. Hefði fé verið ausið blint í byggingarframkvæmdir við skólann, meðan þannig var ástatt, má segja með réttu, að gáleysislega hefði verið farið með fé skattborgaranna og skólanum vafasamur greiði gerður, ef hann að lokinni óhjákvæmilegri nýskipan hefði setið uppi með byggingar, sem í fæstu tilliti hefðu verið sniðnar eftir þörfum hans í hinni breyttu mynd, eftir þörfum hans sem kennaraháskóla. Nú er unnið að gerð teikninga að viðbótarhúsnæði fyrir Kennaraskólann, og enn fremur er unnið að teikningum að íþróttahúsi fyrir skólann og æfingaskóla hans. Þessi undirbúnings- og teiknivinna er að sjálfsögðu mjög háð því, hvort frv. um Kennaraháskólann verður að lögum nú á þessu þingi, og yfir höfuð að tala, hvort það verður að lögum, sem ég þó vona eindregið, að verði, og það strax á þessu þingi. En mestu máli skiptir, að kennaramenntuninni verði komið í skynsamlegt og varanlegt horf, að hinum innri skilyrðum sé fullnægt, þá fyrst hefur skapazt traustur grundvöllur til þess að sinna hinum ytri skilyrðum húsnæðismálanna af festu og krafti og þeirri forsjálni og framsýni, sem jafnan þarf að vera leiðarljós og kjölfesta, þegar ráðizt er í fjárfrekar byggingar, sem lengi eiga að standa. Með þessu móti vona ég, að mér hafi tekizt að gera grein fyrir þeim vandamálum, sem við hefur verið að etja í málefnum Kennaraskólans og kennaramenntunarinnar á undanförnum árum, og hver sé stefna ríkisstj. á þessu sviði, en hún er sú að óska eftir því, að frv. það, sem lagt var fram í gær, um Kennaraháskóla, verði að lögum á þessu þingi, og þá mun þegar í stað á næsta sumri verða hafizt handa um þær ráðstafanir í byggingarmálum eða húsnæðismálum skólans, sem sú nýskipan, sem þá ætti að geta komið til framkvæmda næsta haust, gerir nauðsynlegar, eðlilegar og raunar sjálfsagðar.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þessa grg. um byggingarsögu Kennaraskólans. Það var nú heldur ömurleg saga, ef menn hafa tekið eftir dagsetningum í henni, því að hún hefst á árinu 1944. Þá er skipuð fyrsta byggingarnefndin og meira að segja að húsnæði, sem engan veginn er fullgert enn þann dag í dag. Eins og hæstv. ráðh. tók fram, var lokið við áfanga Kennaraskólans um haustið 1962, eða hann var réttara sagt tekinn í notkun þá, þó að honum væri engan veginn lokið, þessum áfanga. Og hæstv. ráðh. sagði, að sá áfangi hefði átt að duga skólanum um alllangt skeið. Þetta er algerlega rangt. Í því húsnæði, sem þá var byggt, eru átta almennar kennslustofur og ein sérkennslustofa, sem sé níu kennslustofur í allt. Og það vissu allir þá, að þessi áfangi mundi alls ekki duga, jafnvel þótt aðeins væri um að ræða eðlilega aðsókn að þessum skóla, enda stóð þá til, að haldið yrði áfram með þessa byggingu og hún yrði fullgerð. Á því hefur engin skýring veríð gefin, hvers vegna þetta var ekki gert. En það er algerlega rangt hjá hæstv. ráðh., að menn hafi talið, að þessi bygging mundi verða nægileg. Allir vissu, að hún yrði það ekki. Hæstv. ráðh. rakti hina miklu aðsókn, sem varð að þessum skóla á árunum þar á eftir, og vissulega er það rétt, að aðsókn að þessum skóla varð miklu meiri en sem svaraði kennaraþörf á Íslandi. Þar var um að ræða sprengiþróun, sem stafaði af því, að menntakerfið á Íslandi var ekki orðið í samræmi við þarfir þjóðfélagsins og óskir ungs fólks. Í sambandi við Kennaraskólann opnuðust möguleikar fyrir ungt fólk að komast út úr blindgötum, sem það lenti í annars staðar á námsbrautinni, og einmitt þess vegna jókst aðsókn að þessum skóla svona feiknalega. Þetta var dæmi um ófullnægjandi ástand í menntamálum, sönnunargagn um það. Þarna var, eins og ég sagði áðan, um sprengiþróun að ræða, og hún hefði átt að vera hæstv. ráðh. mjög mikið umhugsunarefni. Hæstv. ráðh. tengdi þetta mál nú að lokum við breytingarnar á fyrirkomulagi Kennaraskólans, sem frv. var lagt fram um hér á þingi í gær, þ. e. að Kennaraskólanum yrði breytt í Kennaraháskóla Íslands. Vissulega er það rétt, að þar er um að ræða mjög verulega breytingu á fyrirkomulagi þessa skóla, og skal ég ekki ræða það hér að þessu sinni. Það gefast síðar tækifæri til þess. Hins vegar hefur lengi verið vitað um þessa breytingu. Sú nefnd, sem samdi frv., komst að þeirri niðurstöðu fyrir hellu ári, að það bæri að breyta skólanum á þennan hátt. Og hún fór fram á það við hæstv. ríkisstj., að þetta yrði tekið í lög á síðasta þingi, þannig að unnt yrði að hefja þetta fyrirkomulag í skólanum s. l. haust. Ef þessi breyting á að koma til framkvæmda á eðlilegan hátt, þá er alger forsenda fyrir því, að þarna sé um að ræða húsnæði, sem hægt verður að nota. En með þeim drætti, sem orðið hefur á byggingarframkvæmdum, þá er alveg augljóst mál, að þarna verða mikil húsnæðisvandamál á einhverju tilteknu tímabili, jafnvel þó að ráðizt verði af fullum krafti í byggingarframkvæmdir á næsta sumri, eins og hæstv. ráðh. lofar. Þær framkvæmdir taka svo langan tíma, að augljóst er, að það verður mjög erfitt að framkvæma þessa nýju löggjöf við þá húsnæðisaðstöðu, sem þarna er. Þetta hefur hæstv. ráðh. vitað allan tímann. Ég ræddi um þetta við skólastjóra Kennaraskólans og spurði hann að því, hvort ekki væri hægt að ákveða áframhald á byggingarframkvæmdum vegna þessara fyrirhuguðu breytinga. Hann sagðist telja, að það væri fráleitt með öllu. Í hinu nýja frv. er gert ráð fyrir því, að eðlilegur fjöldi í skólanum núna í upphafi verði 21 bekkjardeild. Það þarf sem sé 21 kennslustofu, ef aðeins á að verða einsett í skólann, eins og sjálfsagt er. En þær eru, eins og ég sagði áðan, níu. Skólastjóri Kennaraskólans reyndi að fá að hefja þessar framkvæmdir fyrr en hæstv. ráðh. hefur heimilað honum. Hann reyndi allt árið í fyrra að fá að nota fjárveitingu, sem var á fjárlögum ársins 1970, til þess að láta teikna viðbót við skólahúsið, en hæstv. ráðh. bannaði honum að láta teikna alveg fram undir árslok á síðasta ári. Skólastjóri Kennaraskólans sótti til Alþ. um 20 millj. kr. til byggingarframkvæmda, og hann sagði mér, að hann teldi, að slík fjárveiting mundi koma að fullum notum þegar í stað. Fjvn. fékk þessa umsókn frá skólanum ásamt bréfi frá hæstv. menntmrh., þar sem menntmrh. mælir með því, að á þessa ósk verði fallizt. Fjvn. gerði það ekki. En ég tók þessa till. upp hér á þingi. Ég flutti þessa till., sem hæstv. menntmrh. hafði mælt með, að tekin yrði upp, og ég óskaði eftir nafnakalli, og hæstv. ráðh. sagði nei við þeirri till., sem hann hafði áður mælt með. Vinnubrögð af þessu tagi eru náttúrlega fyrir neðan allar hellur, og því miður eru þau til marks um skipulagsleysið og sýndarmennskuna, sem einkennir allt of mikið framkvæmdir okkar í skólamálum og hefur valdið óhemjulegu tjóni á mörgum sviðum og Kennaraskólinn einmitt er mjög glöggt dæmi um. Vissulega þýðir ekki að vera að sakast allt of mikið um orðna hluti, og þess er að vænta, að sá þrýstingur, sem lagður hefur verið á þetta mál, bæði hér á þingi og utan þings og m. a. hjá nemendum skólans og kennurum í landinu, verði til þess, að nú verði ráðizt í framkvæmdir af fullum krafti á næsta sumri, eins og hæstv. ráðh. talaði um hér áðan.



Herra forseti. Ég stend ekki upp til þess að karpa við hv. þm. um byggingarmálefni Kennaraskólans. Hér er um mikilvægari og alvarlegri mál að ræða en svo, að rétt sé eða hyggilegt að gera það að kappsefni hér okkar í milli í fsp.tíma. En ég stend upp til þess eins að veita örlitlar viðbótarupplýsingar við það, sem ég sagði í svari mínu við fsp. Ég tel rétt, að það komi fram, hvers vegna ríkisstj. flutti ekki á s. l. ári till. um sams konar breytingu á kennaranáminu og nú er flutt hér í heilsteyptu frv.-formi. Það er rétt, sem hv. þm. sagði, að í febrúarmánuði s. l., - ég ætla, að ég fari þar rétt með, - þá skilaði nefndin till. til ríkisstj. um bráðabirgðabreytingu á gildandi lögum um Kennaraskóla, þar sem gert var ráð fyrir því, að inntökuskilyrðum í Kennaraskólann yrði breytt, án þess þó að fullmótuð yrði sú stefna, sem ríkja ætti framvegis varðandi kennaraskólanám á háskólastigi. Breytingin var m. ö. o. um það að takmarka inngöngu í Kennaraskólann á s. l. hausti við stúdenta eina, án þess að nefndin hefði lokið tillögugerð sinni um það, hvernig háskólanámi þessara stúdenta og væntanlegra kennaraefna skyldi hagað. Mér var fullkomlega ljós sá vandi, sem Kennaraskólinn og kennaramenntunin var stödd í, en að vandlega athuguðu máli í ríkisstj. og stjórnarflokkunum varð það niðurstaðan, að ekki væri rétt að efna til bráðabirgðabreytingar á kennaranáminu, þó að það væri að vissu leyti komið í óefni, sem ég skal sízt bera á móti, að átt hefur sér stað sökum þeirrar sprengiþróunar, sem hv. þm. nefndi svo, sem átt hefur sér stað í málefnum Kennaraskólans á undanförnum árum af ástæðum, sem ég er áður búinn að rekja. Ég ræddi málið líka rækilega við kennarasamtökin, og þau reyndust á þeirri skoðun, að heppilegt væri að ljúka endurskoðun þeirri, sem yfir stóð á kennaramenntuninni, í stað þess að grípa til skyndibreytinga, án þess að vitað væri með vissu, hvert væri stefnt. Þetta var ástæðan til þess, að við fluttum ekki till. um bráðabirgðabreytingu kennaraskólalöggjöfinni í marzmánuði í fyrra, þegar aðeins 1–2 mánuðir voru eftir af starfstíma þingsins. Ég lagði hins vegar sérstaka áherzlu á það við nefndina, að hún hefði lokið störfum nógu tímanlega, til þess að ég gæti lagt frv. fyrir í byrjun þessa þings. Það er kannske eitt með öðru til marks um, hversu flókin og vandasöm mál hér er um að ræða, að nefndin skipuð jafnágætum mönnum og hún er, gat ekki skilað till. fyrir þennan tíma. Það er ástæðan. Ekki ásaka ég hana. Mér er fullljóst, hversu flókið og vandasamt mál hér er um að ræða. Þetta er ástæðan fyrir því, að ríkisstj. hefur ekki getað flutt þetta mál fyrr en nú, eftir að þingið kemur saman aftur að loknu jólaleyfi, en einmitt vegna þess, að málið hefur verið þrautrætt síðan í nefndinni og í kennarasamtökunum og að fjölmörgum þm. hefur verið kunnugt meginefni þess, þá vona ég, að það takist að afgreiða málíð á þeim tíma, sem eftir er þessa þings. Á það legg ég megináherzlu, að það takist, og vona sem sagt, að þar sem þetta mál er rækilega undirbúið, verði þinginu kleift að afgreiða málið, þó að stórt sé, á nokkrum mánuðum. En sannleikurinn er sá, að það hefur t. d. tekið langan tíma að móta samræmda afstöðu til þess, hvort kennaraháskólanámið eigi að taka tvö eða þrjú ár. Um það hafa verið skiptar skoðanir til tiltölulega skamms tíma. Ég veit ekki einu sinni, hvort fullkomin eining er orðin um þetta mál enn, t. d. innan kennarastéttarinnar. En í nefndinni varð niðurstaðan sú, að kennaraháskólanámið skyldi skipulagt sem þriggja ára nám og ríkisstj. hefur gert þá stefnu nefndarinnar að sinni. Þess vegna er frv. eins og það er. Auðvitað hefur Kennaraskólinn yfir meira húsnæði að ráða en nýju byggingunni. Það hefur þurft að notast við fleiri byggingar en hana eina, og það hefur tekizt, þó að vissulega hefði þurft að vera miklu rýmra um bæði kennara og nemendur en tekizt hefur, en vonandi á það nú að geta staðið til bóta. Hitt ítreka ég, að það er ekki eðlilegt, að endanlegar ákvarðanir hafi verið teknar undanfarin 2–3 ár um framtíðarhúsnæði Kennaraskólans, eftir að komin var upp sú hugmynd að gerbreyta öllu kennaraskólanáminu og gera á því svo stórkostlega breytingu að breyta því úr framhaldsskólanámi, úr menntaskólanámi á sérsvíði í háskólanám. Þar er um að ræða stórkostlega stökkbreytingu, og það hefði verið fullkomið ábyrgðarleysi að taka endanlegar ákvarðanir um það, yfir hvers konar kennsluhúsnæði Kennaraskólinn skyldi hafa að ráða, fyrr en stefna hefði verið mörkuð í þessu máli. Og það vildi ég staðhæfa, að varðandi þá stefnumörkun hefur ekki staðið á ríkisstj. Þetta segi ég skýrt og undirstrika. Um stefnumörkunina í menntunarmálum kennarastéttarinnar hefur ekki staðið á ríkisstj., heldur á því, að samræmd tillögugerð hafi fengizt af hálfu sérfróðra manna og af hálfu þeirra manna, sem láta sig kennaramenntunina mestu varða. Það þarf enginn að vera hissa á því, sem þekkir til endurskoðunar löggjafar um skólamál hér og erlendis, þó að það taki 3–5 ár að marka samræmda og skynsamlega lokastefnu í jafngeysilegu vandamáli og það er, hvernig kennaramenntun landsins skuli hagað. Ég þekki ekkert dæmi þess, að undirbúningur þeirra breytinga, sem gerðar hafa verið eða er verið að gera í kennaramenntunarmálum nálægra landa, hafi tekið skemmri tíma en 3–5 ár. Norðmenn eru t. d. núna að endurskoða löggjöf sína um kennaramenntun. Ég held, að ég fari með rétt mál, að samning frv. um það efni hafi tekið ein þrjú ár. Það var lagt fyrir Stórþingið árið 1968 og hefur ekki verið afgreitt enn. Það eru m. ö. o. 4–5 ár síðan endurskoðun þess máls í Noregi hófst og er ekki lokið enn. Þess vegna held ég, að enginn þurfi að vera hissa á því, þó að það hafi þurft að taka nokkur ár hér að mynda sér skynsamlega og rökstudda stefnu í þessum málum, en meðan mál eins og þetta eru á döfinni, er auðvitað ekkert vit í því að taka endanlegar ákvarðanir um byggingarmál. Hitt þarf að koma á undan, eins og ég sagði í svari mínu. Þegar stefnan hefur svo verið mörkuð, þá treysti ég því, að fjárveitingavaldið fallist á að veita það fé, sem nauðsynlegt er til þess, að hægt sé að halda þessari menntun uppi, svo að sómasamlegt sé. Varðandi það, að ég hafi bannað skólastjóranum að láta teikna byggingar á s. l. ári, er það að segja, að það er rétt, að skólastjórinn orðaði þá hugmynd í menntmrn., hvort ekki væri rétt að láta hefja teikningar. En ég veit ekki betur en orðið hafi fullkomið samkomulag um það, að það væri ekki tímabært fyrr en betur sæi fyrir endann á því, hvaða stefna yrði ofan á í kennaraskólamálinu. Þegar síðan skólastjórinn óskaði eftir því í lok ársins, að undirbúningur yrði hafinn undir byggingar með hliðsjón - þetta legg ég áherzlu á - með hliðsjón af þeirri stefnu, sem þá var nokkurn veginn talið víst, að mundi verða ofan á um menntunarmálin sjálf, þá féllst ég á það, að þessi undirbúningur hæfist. Og sá undirbúningur, sem nú er í gangi, - og það vona ég, að hv. Alþ. hafi ekki við að athuga, - er að verulegu leyti gerður í trausti þess, að það frv., sem hér hefur verið lagt fram, nái samþykki á þessu Alþ. Allur undirbúningur, sem miðaður er við gömlu kennaraskólalöggjöfina, yrði út í hött og verri en gagnslaus. Þar væri verið að fleygja peningum og vinna að hugmyndum, sem aldrei mundu koma til framkvæmda. Ég segi þetta til frekari skýringa á því, sem ég sagði í svari mínu við fsp. hv. þm.



Herra forseti. Málefni Kennaraskólans eru hv. þm. að verulegu leyti kunn, hygg ég, eftir þær umr., sem hér hafa fram farið, ekki sízt í sambandi við afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár og svo jafnframt vegna þess, að samtök kennara og kennaraskólanemenda hafa sent öllum hv. þm. áskorun um að víkjast nú vel við þeirra máli. Þess vegna er það fyrst og fremst tvennt, sem kemur mér a. m. k. á óvart í því svari, sem hæstv. menntmrh. hefur gefið hér við fsp. þeirri, sem á dagskrá er. Það er annars vegar sú staðhæfing, að þegar skólinn var byggður og tekinn í notkun 1958, þá hafi almennt verið við því búizt, að hann mundi duga um langt skeið eins og hann var þá byggður. Það hygg ég, að hæstv. ráðh. hafi sagt, um nokkurt skeið, kann að vera. Ég hef nú skrifað hér langt skeið, en ég efast ekki um, að ráðh. hefur sagt nokkurt skeið. Það eru hvort tveggja teygjanleg hugtök. En í því upplýsingabréfi, sem samtök kennara og nemenda sendu þm., segir, og það hygg ég vera rétt: „Svo sem yður má vera kunnugt, hófust framkvæmdir við l. áfanga hins nýja húsnæðis Kennaraskólans við Stakkahlíð sumarið 1958 samkv. teikningu, er hlutaðeigandi yfirvöld höfðu samþykkt þá um vorið. Byggingu þessa áfanga er ekki enn að fullu lokið. En hann svaraði til tæps helmings þess húsnæðis, er ráð var fyrir gert samkv. teikningu og reist skyldi í fyrstu atrennu. Í þessum áfanga eru m. a. átta almennar kennslustofur auk einnar sérkennslustofu, bókasafn, kennarastofa og vinnuherbergi fyrir kennara, en fullgert var húsið áætlað fyrir 250–300 nemendur.“ En það átti að byggja meira en þetta samkv. upphaflegu áætluninni. Um það segir hér: „Í þeim hluta, sem geymdur var, skyldi verða um helmingur alls kennslurýmis hússins, þ. á m. sérkennslustofur í raungreinum, setustofa nemenda, matsalur með nauðsynlegum búnaði, tækjum og öðru, hátíðasalur með leiksviði sem og starfsaðstaða fyrir námsflokka. Einnig var gert ráð fyrir heimavistum, fimleikasölum, kennslusundlaug og knattvelli á lóð skólans.“ Ég hygg, þegar þetta er athugað, að það, sem hæstv. menntmrh. átti við í svari sínu, sé það, að húsið fullbyggt, eins og ráðgert var á þessum árum, mundi duga um nokkra framtíð. Það er vafalaust rétt. En við verðum bara að hafa það í huga, að af þeirri áætlun var ekki og hefur ekki enn verið byggt nema helmingur, svo að ég held þess vegna, að það hafi verið alveg óþarfur kvíðbogi, sem hæstv. menntmrh. virðist hafa borið í brjósti fyrir því, að hann yrði sakaður um að fara gáleysislega með fé skattborgaranna, þó að hann byggði kennaraskólahúsið að fullu, eins og til stóð á þessum árum. Ég get ekki ímyndað mér, að nokkur maður hefði hallmælt honum fyrir eða láð honum það. Þvert á móti er yfirvöldunum og hæstv. ríkisstj. nú legið á hálsi fyrir að hafa ekki gert þetta. Og ég hygg, að það verði þeir við að búa. Ég held, að það geti tæpast verið hugsun hæstv. ríkisstj., að í næstu framtíð verði 250 nemendur í Kennaraskólanum, hvort sem hann heitir nú háskóli eða eitthvað annað. Auðvitað verður þessi skólastofnun að miðast við þörfina í landinu á hverjum tíma fyrir það fólk, sem hún sérmenntar. Ég hef ekki séð þá áætlun, sem hæstv. ráðh. segir nú, að liggi fyrir um kennaraþörf á næstu árum og áratugum. En ég held, að hún hljóti þó að vera hærri en þessi tala, 250–300 nemendur, sem núverandi húsnæði rúmar. En hvort sem sú tala væri rétt eða ekki, þá er þó margt þarna óbyggt og búið að vera óbyggt, ja, síðan 1944, er fyrst var farið að gera áætlun um byggingu nýs kennaraskóla. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að kennslan hefur farið víðar fram en í kennaraskólahúsnæðinu. Þó það nú væri. Þarna hefur 920 nemendum verið kennt í húsnæði, sem tekur 250. En hvernig hefur sú kennsla farið fram? Hún hefur farið þannig fram samkv. þeim upplýsingum, sem ég hef vitnað til, að kennt hefur verið á ekki færri en 10 stöðum utan skólahússins við Stakkahlíð, og þá er æfingakennslan ekki meðtalin. Hún fer fram í 25 skólum, og margir eiga þó eftir að bætast við, þegar á veturinn líður, segir hér í þessu bréfi. Nei, ég held, að hvernig sem þetta mál er skoðað, þá verði aldrei fram hjá þeirri staðreynd komizt, að það hefur verið allt of hægt farið í byggingar Kennaraskólans, og þær áætlanir, sem upphaflega voru gerðar, hafa ekki staðizt. Sú breyting er nýtilkomin, sem nú er höfð sem forsenda fyrir því, að þessar byggingar voru ekki byggðar. Það er búið að tala um kennaraháskóla í 2–3 ár, en þessar byggingar áttu að vera tilbúnar fyrir a. m. k. 10 árum.



Herra forseti. Ég fer aðeins fram á að fá að gera aths. við þau ummæli hæstv. ráðh., að það hafi verið eitthvert lauslegt umtal hjá skólastjóra Kennaraskólans að fá að teikna. Ég hef hér í höndum ljósrit af bréfi frá skólastjóra Kennaraskólans, sem hann skrifaði menntmrn. 19. nóv. 1970, og í því segir svo m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Enn fremur leyfi ég mér að minna á það, að jafnskjótt og kunnugt varð um fullar líkur á fjárveitingu þessari (þ. e. 5 millj. þær, sem veittar voru á fjárlögum 1970), hóf ég víðræður við rn. um leyfi til þess að láta teikna áfangann. Í framhaldi af þeim umr. skilaði ég grg. minni til byggingardeildar rn. 17. nóv. 1969, átti fundi með forstöðumanni byggingardeildarinnar og skilaði sundurliðaðri áætlun skólans um kennslustundafjölda í einstökum námsgreinum 8. jan. 1970. Forstöðumaður byggingardeildarinnar gerði á þessum forsendum skýrslu um málið og yfirlit um húsnæðisþörfina til ráðuneytisstjóra Birgis Thorlacius, dags. 18. febr. 1970. Ráðuneytisstjórinn fól mér að gera grein fyrir óskum skólans um æskileg og skynsamleg áfangaskil þessara framkvæmda, og gerði ég það í till. minni til fjárlaga fyrir árið 1971. Loks endurtók ég beiðni mína um leyfi til að láta hefja teikningar í bréfinu til rn. 28. okt. s.l. Enn beiðist ég þess, að rn. láti gera eða veiti leyfi til að gerðir verði uppdrættir að víðbótarbyggingu við kennaraskólahúsið við Stakkahlíð og íþróttahúsi fyrir skólana báða, Kennaraskólann og æfingaskólann, og sé þá stuðzt við þá undirbúningsvinnu, sem byggingardeildin hefur þegar látið í té, og till. mínar til rn. um fjárlög fyrir árið 1971.“ Eins og sést af þessu bréfi, hefur skólastjóri skólans farið fram á það í heilt ár við hæstv. ráðh. að fá að ráðast í teikningar að skólanum, en verið bannað það. Honum var ekki leyft að ráðast í teikningar, fyrr en eftir að þetta bréf var skrifað. Ég geri ráð fyrir, að sumir hv. þm. muni eftir því, þegar hæstv. ráðh. skaut því fram úr sæti sínu hér í desembermánuði, að nú hefði leyfið verið veitt. Skólastjóri Kennaraskólans taldi fært að ráðast í þennan áfanga, enda þótt hann vissi fullvel, hvaða breytingar voru fyrirhugaðar á skólanum. Sé hér um að ræða einhverjar ábyrgðarlausar till., eins og hæstv. ráðh. var að tala um, þá er ásökuninni um ábyrgðarleysi beint gegn skólastjóra Kennaraskólans og þeim mönnum, sem mestan áhuga hafa haft á því, að byggingarmál skólans næðu fram að ganga.



Herra forseti. Ég skal alls ekki misnota þann rétt, sem ég mun eiga að hafa til þess að tala hér lengur og oftar en hv. fyrirspyrjandi, en aðeins láta örfáar setningar duga, ekki lengri tíma en hann notaði sjálfur. Þetta, sem hann sagði núna, staðfestir nákvæmlega það, sem ég upplýsti til viðbótar í síðara svari mínu. Það er rétt, að skólastjóri Kennaraskólans skrifaði menntmrn. einhvern tíma - dagsetninguna man ég ekki - snemma á árinu 1970 og fór fram á leyfi til byggingar.

1969.

Já, eða öðru hvoru megin við áramótin 1969–1970. Þetta varð, eins og kom fram í ummælum hv. þm., tilefni til viðræðna milli hans og byggingardeildarinnar og milli hans og rn., viðræðna, sem ég tók einnig þátt í. Ég leit þannig á, að niðurstaða þeirra hefði orðið sú, - ég skal ekki taka sterkara til orða en það, - að ekki væri óskynsamlegt að leggja megináherzlu á að ljúka fyrst nefndarstörfunum um kennaramenntunina, til þess að allir vissu nákvæmlega, hver stefnan skyldi vera í þeim málum, og taka síðan ákvarðanir á næsta hausti um það, við hvað skyldi miða undirbúning að áframhaldandi byggingum. Þegar síðan skólastjórinn skrifaði mér það bréf, sem hv. þm. vitnaði í líka með ákveðinni dagsetningu, þá svaraði ég: Heimilið þetta strax. Dagsetningin var einhvern tíma í nóv. Ég sagði fyrst í svari mínu, að 27. nóv. hafi verið rætt við ákveðna arkitekta og þeim falið að vinna að teikningum, og rétt áður hafði ég ákveðið að skipa byggingarnefnd, og hún er skipuð mánuði síðar eða fyrir árslok 1970. Einmitt þær viðræður, sem höfðu átt sér stað á milli skólastjóra Kennaraskólans og rn. á árinu 1970, leiddu til þess, að nú er skipuð byggingarnefnd. Arkitektum hefur verið falið að vinna, en þeir vinna núna á grundvelli kennaraháskólafrv., en ekki hinnar gömlu kennaraskólalöggjafar, eins og tvímælalaust er líka skynsamlegt að gera. Ég get því ekki fallizt á, að í raun og veru hafi staðið upp á rn. Ef dráttur verður á málum, þá er ráðh. og rn. gjarnan kennt um, jafnvel þó að drátturinn sé því einu að kenna, eigi þá einu skýringu, að málið er flókið og vandmeðfarið og tekur sinn tíma að finna því skynsamlega lausn. Ég verð að taka því eins og aðrir stjórnmálamenn að bera ábyrgðina á því, að ekki tekst alltaf að vinna jafnhratt að vandasömum málum eins og æskilegt er, og ég tek þá ábyrgð á mig.



Herra forseti. Ef ég man rétt, þá höfðu nú einhverjir kvatt sér hljóðs við fyrri umr. þessa máls eða þegar fyrst var svarað þessari fsp., en ég get gjarnan sagt hér nokkur orð út af þeim aths., sem fram komu, eftir að ég hafði flutt mitt svar. Og þá er það fyrst og fremst ein aths., sem hv. 9. þm. Reykv., fyrirspyrjandi þessa máls, flutti. Hann dró það í efa, að þessi háttur, sem nú er hafður á byggingu verkamannabústaða, að láta sveitarfélögin taka að sér framkvæmdina en ekki félög, eins og áður hafði verið, mundi verða til gagns fyrir þessa byggingarstarfsemi, og hann vildi draga það í efa, að sveitarfélögin yrðu jafnfljót til starfa eins og félögin ættu að vera og hefðu verið. Ég skal nú ekki ræða um þetta ítarlega, en aðeins segja það, að þegar ég flutti mitt svar, - ég held, að það hafi verið í nóvembermánuði árið sem leið, - þá höfðu aðeins 13 sveitarfélög tilkynnt félmrn., að þau hefðu ákveðið að kanna möguleika á byggingu verkamannabústaða samkv. hinum nýju lögum, og voru þessi sveitarfélög nefnd í því sambandi. En þar hafði ég þá aths. að gera og hef enn, að þá var ekki liðið nema tæpt hálft ár síðan lögin tóku gildi og ekki ástæða til þess að ætla, að fleiri kæmu svona undir eins til þess að tilkynna sínar framkvæmdir. Nú eru að vísu liðnir frá því að ég birti þetta svar u. þ. b. tveir mánuðir eða rúmlega það. En síðan hafa 9 sveitarfélög til viðbótar þessum 13 tilkynnt, að þau hafi þessi áform á prjónunum. Þessi sveitarfélög eru Borgarnes, Eyrarhreppur, Höfn í Hornafirði, Ísafjörður, Patreksfjörður, Reykjavík, Suðurfjarðarhreppur, Seyðisfjarðarkaupstaður og Súgandafjörður, og veit ég þó um nokkur fleiri sveitarfélög, sem eru að athuga málið. Og enn er ekki liðið ár frá því að þessi nýju lög voru samþ. og komu í gagnið. Ef þetta er nú borið saman við framkvæmdirnar, sem urðu, eftir að gömlu lögin um verkamannabústaði voru samþ. 1929, þá var flýtirinn í framkvæmdum hjá félögunum ekki meiri en það, að á 11 árum, frá 1929–1940, eru stofnuð og tilkynnt 11 félög til byggingar verkamannabústaða. M. ö. o., í 11 ár koma samtals 11 félög eða eitt félag á ári fyrstu árin eftir að þessi verkamannabústaðalög tóku gildi. Nú á fyrsta árinu, sem hin nýja löggjöf kemur til framkvæmda, eru komin hér 22 sveitarfélög á rúmu hálfu ári eða tæpu ári. Það eru kannske liðnir 7–8 mánuðir frá því, að lögin tóku gildi, og þangað til sum þessi sveitarfélög hafa tilkynnt sína þátttöku. Þetta get ég á engan hátt tekið sem bendingu um það, að þetta fyrirkomulag sé eitthvað veikara eða takmarkaðra heldur en hitt, og síður en svo, alveg þvert á móti. Þetta vildi ég aðeins taka fram, til þess að menn færu ekki í neinar grafgötur um það, hvernig framkvæmd þessa máls hefur verið, og gætu gjarnan borið það saman við framkvæmd málsins á árunum 1929–1940, þegar aðeins 11 félög tilkynntu framkvæmdir í málinu.



Herra forseti. Ég hafði á sínum tíma á s. l. hausti borið fram fsp. til félmrh. um byggingu verkamannabústaða, og sú fsp. var í níu liðum. Þar var komið máli, að hæstv. félmrh. hafði gefið svör við fsp. eins og málið blasti við þá. En það er rétt, að þá voru ekki nema rúmlega sex mánuðir liðnir frá því, að hin nýja löggjöf tók gildi. En svörin, sem hæstv. ráðh. gaf þá, voru sannarlega ekki uppörvandi að því er snerti þá niðurstöðu, sem þá lá fyrir. Það var aðeins eitt sveitarfélag á landinu, sem var komið nokkuð á rekspöl með að undirbúa byggingu verkamannabústaða, Sauðárkróksbær, ef ég man rétt. Er það ekki rétt?

Var komið út í framkvæmdir.

Var búið að inna af hendi formsatriði laganna, þannig að orðið gæti af byggingu verkamannabústaða á árinu 1971. Er það ekki rétt? Jú, það er rétt. Það var nú ekki beysnara en það. Og þá dró ég þá ályktun, að það liti út fyrir, að það hefði verið misráðið að afnema hinn félagslega þátt í sambandi við byggingu verkamannabústaða, þ. e. að leggja byggingarfélög verkamanna niður. Og ég er raunar þeirrar skoðunar enn, að hvað sem verður nú um framkvæmdir við byggingu verkamannabústaða á næsta ári, þá sé það miður farið, að byggingarfélög verkamanna voru afnumin með lögunum, þegar þau hefðu lokið þeim byggingum, sem þau höfðu byrjað á. Ég tel, að það hefði verið eðlilegra að gefa þeim líf og ætla þeim verkefni, a. m. k. meðan þau voru að byggja yfir það fólk, sem hafði verið árum saman á biðskrá hjá þeim og ekki fengið fullnægt sínum húsnæðismálum samkv. þessari löggjöf. Nú gleður það mig að heyra, að það séu 22 sveitarfélög, sem eru komin það langt, að þau hafa tilkynnt félmrn. um áform sín um byggingarframkvæmdir á árinu 1971, og í annan stað hafa þegar skipað stjórn verkamannabústaða samkv. 15. gr. laganna um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Þetta er fyrsti undirbúningur, fyrstu viðbrögð frá hendi sveitarfélaganna til undirbúnings því, að þau gætu orðið aðnjótandi stuðnings laganna. Nú er ég ekki viss um það, og það er kannske ekki alveg sanngjarnt að fara fram á það, að hæstv. ráðh. hafi svör á reiðum höndum um það, hvernig málin standa nú varðandi allar þær spurningar, sem hérna voru til umr. En samt langar mig nú til að spyrja frekar, af því að svona langt er um liðið og þm. sjálfsagt úr fersku minni, hvers spurt var og hvernig svörin voru þá. Ég vil þá halda áfram, eftir að við höfum fengið þá vitneskju, að nú séu 22 sveitarfélög búin að tilkynna svona fyrsta undirbúning sinn til framkvæmda. Nú endurtek ég spurningar og veit ekki, hvort hæstv. ráðh. er víðbúinn að svara: Hvaða sveitarstjórnir hafa þegar lokið byggingaáætlun? Eru þær ekki eitthvað færri en 22? Hve margar byggingaáætlanir hafa þegar hlotið staðfestingu sveitarstjórna og húsnæðismálastjórnar, svo að byggingarframkvæmdir geti hafizt samkv. 20. gr.? Hvaða sveitarfélög hafa þegar samþykkt að hefja byggingu verkamannabústaða og hvaða fjárupphæð hafa þau ákveðið á íbúa, sbr. ákvæði 20. gr. um lágmarks- og hámarksframlag? Eru þau mörg sveitarfélögin, sem búin eru að ákveða hámarks- og lágmarksupphæð á íbúa í sveitarfélaginu og þar með að leggja fjárhagslega grundvöllinn af sinni hendi til framkvæmda? Ef þau eru 22, þá þykir mér hafa vel þokazt í áttina frá því í nóv., þegar spurningarnar komu fram. En ef þau sveitarfélög eru nú sárafá enn, sem ég óttast, þá er málið ekki komið á eins ánægjulegan rekspöl og ætla hefði mátt af viðbótarsvari hæstv. félmrh. núna áðan. Í framhaldi af þessu vildi ég spyrja: Hvaða sveitarfélög hafa nú þegar samþykkt að hefja byggingu verkamannabústaða og hvaða upphæð hafa þau ákveðið á íbúa? Hvaða sveitarfélög hafa þegar greitt framlög sín til Byggingarsjóðs verkamanna árið 1970 og hve mikið fé er það samanlagt, því að á móti því koma aftur framlög ríkisins? Þegar maður hefur svar við þessu, þá fyrst getur maður gert sér í hugarlund, hvaða framkvæmdir muni fylgja í kjölfarið.  Það eru aðeins tilmæli mín, að hæstv. félmrh. gefi upplýsingar um þetta, ef hann hefur upplýsingarnar tiltækar, af því að svo langt er um liðið síðan hann gaf hin fyrri svör, og margt hefur getað breytzt síðan.



Herra forseti. Ég hef nú því miður ekki svör við þessum spurningum, sem ég raunar svaraði þegar í nóv. s. l., og ég ætla, að þær breytingar, sem komið hafa til félmrn., séu ekki miklar á þeim svörum, nema hvað snertir tölu þeirra sveitarfélaga, sem hafa ákveðið að hefja undirbúning undir framkvæmdir. En hv. þm. verður að skilja það, að þessi undirbúningur undir framkvæmdir tekur tíma, það segir bezt saga málanna frá því að félögin, byggingarfélögin, önnuðust þennan undirbúning og framkvæmdir. Eins og ég sagði áðan, þá hófu 11 félög framkvæmdir á árunum 1929–1940 og þó eiginlega ekki öll innan þess tímabils, heldur dróst það lengur, þó að félögin væru stofnuð á þessu tímabili. Og ég skal nefna, hvernig þetta hefur gerzt. Á Akureyri var stofnað félag 1929. Það hóf framkvæmdir og fékk fyrst lán úr byggingarsjóði árið 1934. Það tók fimm ár að komast í gang. Á Flateyri var félagið stofnað 1940, hóf framkvæmdir 1960. Hafnarfjörður, stofnað félag 1930, byrjaði framkvæmdir 1931–1934. Ísafjörður, stofnað félag 1930, og ætti hv. þm. sjálfsagt að vera kunnugt um það. Það hóf framkvæmdir 1942. Það tók 12 ár hjá þessum hv. þm. að komast í gang. Í Neskaupstað var stofnað félag 1934. Það byrjaði framkvæmdir 1944. Patreksfjörður, félag stofnað 1930, hóf framkvæmdir 1948. Reykjavík, Byggingarfélag verkamanna þar stofnað 1930, hóf byggingar 1939. Seyðisfjörður, félag stofnað 1940, hóf framkvæmdir 1956. Siglufjörður, hann virðist vera fjörugastur í þessu, það félag, sem þar er, stofnað árið 1933 og fyrsta lán og framkvæmdir byrjaðar 1933. Vestmannaeyjar, félag stofnað 1940, fyrsta lán úr byggingarsjóði og framkvæmdir hafnar 1942. Þetta sýnir betur en nokkuð annað, hversu langan tíma þetta hefur tekið, jafnvel hjá þeim félögum, sem hv. þm. vill nú slást fyrir, að taki við af sveitarfélögunum, jafnvel í því héraði, þar sem hann hefur verið búsettur og starfandi, þegar félagið þar var stofnað. Það virðist hafa tekið 12 ár frá stofnun félagsins, þangað til framkvæmdir hófust.



Herra forseti. Það er almennt viðurkennt, að flugsamgöngur innanlands á Íslandi séu á mjög háu stigi, ef miðað er við landfræðilegar aðstæður, fjölda þjóðarinnar og hina dreifðu byggð. Einn landshluti hefur þó ekki enn þá verið tengdur við hið fullkomna flugkerfi innanlands, en þar á ég við Vesturland, nánar tiltekið þau héruð, sem mynda Vesturlandskjördæmi. Flugsamgöngur á milli höfuðstaðarsvæðisins annars vegar og Akraness og Borgarness hins vegar eru sérstakt vandamál, sem raunar er nú vaxandi áhugi á, en er ekki til umr. hér í dag. Hins vegar eru á norðanverðu þessu svæði þrír litlir flugvellir, einn á Hellissandi, annar í Stykkishólmi og enn einn hjá Búðardal, sem eðlilegt virðist að gætu tengzt hinu venjulega samgöngukerfi flugvéla í landinu. Fjarlægðin til þessara héraða er þannig, að ætla má, að flugsamgöngur yrðu töluvert mikið notaðar og kæmu að góðu gagni, ef þær væru fyrir hendi með reglulegu móti. Einnig virðist vera mögulegt, að þessir staðir gætu tengzt flugsamgöngum, sem eru milli höfuðborgarsvæðisins og Vestfjarða að einhverju leyti, þannig að ekki þyrfti að setja upp algerlega nýjar flugleiðir, og er þá hugsanlegt, að það gæti orðið til að styrkja flug á þessum leiðum til gagns fyrir alla aðila, helzt Vestfirðina, norðanvert Vesturlandskjördæmi og Flugfélag Íslands, sem annast þessar framkvæmdir. Af þessum ástæðum hef ég leyft mér að leggja fram þessa fsp. til hæstv. samgrh., hvort hann geti upplýst, hvenær gerðar verði þær endurbætur á flugvöllunum við Hellissand, Stykkishólm og Búðardal, að Snæfellsnes og Dalir geti tengzt við kerfi reglulegra flugsamgangna innanlands. En til þess að svo geti orðið, verður að stækka þessa flugvelli nokkuð og endurbæta þá allverulega, en undanfarin ár hefur lítið verið við þá unnið.



Herra forseti. Gerð hefur verið fimm ára áætlun um framkvæmdir á flugvöllum úti á landi, og þar er gert ráð fyrir, að ef fé verður til þess, verði þeir flugvellir, sem hér er spurt um, gerðir 800 metra langir, svo að þeir geti tekið við flestum flugvélum, a. m. k. af minni gerð. En kostnaður við nýjan flugvöll í Stykkishólmi, sem óskað er eftir, að gerður verði, mundi verða um 9.5 millj. kr., á Hellissandi 4 millj. kr. og í Búðardal 1 millj. kr. óskir hafa komið fram um það, að byggðir verði flugvellir fyrir minni flugvélar við Akranes og Borgarnes. Virðist eðlilegt, að flugferðir til þeirra staða verði tengdar flugi til Hellisands, Stykkishólms og Búðardals. Það er mjög vafasamt, að hægt sé að reka stóra flugvél, eins og Flugfélag Íslands h. f. notar í innanlandsflugi í dag, til þessara staða, án þess að stórfelldur taprekstur verði. Og ástæðan til þess, að ekki hefur enn verið gert meira í flugvöllum á þessum stöðum og teknar upp reglulegar flugsamgöngur frá Reykjavík þangað, er einfaldlega sú, að vegalengdin þangað er styttri en til annarra staða á landinu, þar sem reglulegar flugsamgöngur eru. Þá hefur það og komið fram og þarf kannske ekki að taka sérstaklega tillit til þess, að sérleyfishafar bifreiða, sem hafa daglegar áætlunarferðir til Borgarness, Stykkishólms, Hellissands og í Dali, mundu telja, að það yrði vafasamur rekstrargrundvöllur undir sérleyfisleiðunum, ef mikið væri frá þeim tekið á flugleiðum. En ég segi, að það er kannske vafasamt að láta þetta hafa áhrif á ákvörðun um það, hvort menn flýta sér við að gera góða flugvelli á þessu svæði, en þó gæti það að einhverju leyti verkað þannig. Það er talið vafasamt, að flug á þessum leiðum geti svarað kostnaði, enda þótt það sé þægilegt, að það geti átt sér stað, og eðlilegt, að fólkið á Vesturlandi vilji fá til sín betur gerða flugvelli en það nú hefur. Það má segja, að það sé lítið annað en sjúkraflugvellir, sem þarna er um að ræða. Það eru aðeins örlitlar vélar, sem þarna geta lent, og þess vegna er ástæða til að bæta úr þessu, þegar fé verður fyrir hendi. En það hefur ekki þótt fært að gera ráðstafanir til þess, að byrjað verði á framkvæmdum á árinu 1971 við þessa flugvelli. Ég tel ástæðu til að rekja hér nokkuð, hvernig því fjármagni verður varið, sem til ráðstöfunar er á árinu 1971. Það hefur verið samþ. í samgrn. að fara eftir till. flugráðs um það, hvernig því fé verði varið, sem er til ráðstöfunar til flugvalla og öryggistækja á þessu ári. Og það hefur verið lögð megináherzla á það undanfarið að kaupa öryggistækin í samráði við flugöryggisþjónustuna og aðra þá, sem bezt þekkja til öryggismála. Má segja, að það sé langt komið að vinna það upp. Á árinu 1971 verður varið 4.1 millj. kr. til ýmiss konar öryggistækja auk 8 millj. kr., sem er fyrsta greiðsla af nýjum radar, sem óhjákvæmilegt þykir að setja upp á Reykjavíkurflugvelli. Á Akureyri verður varið 4.7 millj. kr. til öryggistækja, í Vestmannaeyjum l.1 millj., á Egilsstöðum 600 þús. kr., á Ísafirði 200 þús., og svo er ýmislegt í sambandi við fjarskiptatæki 600 þús. kr. Þetta eru 11.3 millj. + 8 millj. eða 19.3 millj. kr. Þá eru það flugvellir úti á landi. Það er í sambandi við flugstöðvar og flugbrautir. Akureyrarflugvöllur 3 millj. 750 þús., Vestmannaeyjaflugvöllur 3 millj. 700 þús., Egilsstaðaflugvöllur 200 þús., Ísafjarðarflugvöllur 900 þús., Hornafjarðarflugvöllur 600 þús., Húsavíkurflugvöllur 425 þús., Fagurhólsmýrarflugvöllur 300 þús., Þórshafnarflugvöllur 100 þús., sjúkraflugvellir 800 þús. og ýmiss konar tæki 625 þús. Þetta eru 11.4 millj. kr.  Ég tel ástæðu til að minna á það, að þessir flugvellir, sem hér er spurt um, eru í fimm ára áætluninni, og verður unnið að þeim, eftir því sem fé verður veitt til, og í þeirri röð, sem flugmálastjórnin telur eðlilegt, að þeir verði teknir á þessu tímabili.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann hefur veitt í svari við fsp. minni, bæði þær, sem voru beint svar við fsp., svo og aðrar upplýsingar, sem hann góðfúslega veitti, um byggingu flugvalla annars staðar á landinu. Í sambandi við heildarupplýsingar ráðh. vil ég aðeins láta þá skoðun í ljós, að mér finnst 66.3 millj. ekki vera mikið fé í sambandi við flugvallaframkvæmdir á Íslandi miðað við verðlag, sem er í dag, miðað við, hvað fjárlög eru orðin há, og miðað við getu þjóðarinnar yfirleitt. Ég skal á engan hátt vanmeta upphæðina. Það er sýnilega um að ræða margvíslegar framkvæmdir til aukins öryggis og til að stækka og bæta flugvellina, og þarna er unnið vel. En ég held, að við ættum við næsta tækifæri að íhuga, hvort það á ekki að leggja enn meiri áherzlu og veita enn meira fé til þessara mála en þarna er gert. Þetta er einn af þeim flokkum framkvæmda, þar sem fé er skipt algerlega utan marka Alþ., og kann því vel að vera, að Alþ. hafi ekki fylgzt eins vel með þessu og það gjarnan vildi gera. Varðandi væntanlegar flugsamgöngur við norðurhluta Vesturlandskjördæmis er það að sjálfsögðu rétt hjá hæstv. ráðh., að í samanburði við fjarlægari staði er nauðsyn ekki jafnknýjandi og t. d. á Vestfjörðum, Norðurlandi og Austurlandi. Engu að síður tel ég, að þörfin sé orðin allmikil, og vegalengd til aksturs t. d. til Hellissands er ekki miklu styttri en til kaupstaðanna á Norðurlandi, sem hafa reglulegar flugsamgöngur. Hæstv. ráðh. ræddi aðallega um Vesturland sem eina heild og virtist hugsa málið þannig, að það yrði að tengja saman flugsamgöngur milli Reykjavíkursvæðisins annars vegar og Akraness, Borgarness, Dala og Snæfellsness hins vegar. Eins og fram kom í framsöguræðu minni finnst mér þetta ekki vera raunhæft, og væri frekar athugandi, hvort norðanvert Snæfellsnes gæti ekki að einhverju leyti haft samband við Vestfjarðaflugsamgöngur. Það mætti í sumum ferðunum vestur, sjálfsagt ekki nándar nærri öllum, koma við á einum eða fleirum af þessum flugvöllum, og gæti vel verið, að aukin umferð á þennan hátt gæti orðið til þess að styrkja hvort tveggja, bæði veita nokkrar öruggar eða reglulegar ferðir í viku á þessa þrjá staði og einnig styrkja Vestfjarðaflugið í heild. Ég varpa þessu fram að óathuguðu máli, en tel, að það sé miklu raunhæfara að íhuga stöðu þessara flugvalla í þessu sambandi. Ég tel, að Akranes og Borgarnes séu sérstakt verkefni, sem verði hvað flugsamgöngur snertir að leysa alveg utan við önnur flugsamgönguvandamál í landinu, og e. t. v. verður það ekki leyst fyrr en þyrlustrætisvagnar verða viðráðanleg og fáanleg tæki. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. íhugi þetta mál, láti athuga það frekar. Mér heyrist, að hjá honum sé fullur góðvilji í þess garð, þannig að þess verði ekki mjög langt að bíða, að gerðar verði endurbætur á flugvöllunum. Það er mikið gagn að því að gera þá nokkru lengri en þeir eru í dag, jafnvel þó að ekki takist að hafa þangað reglulegar samgöngur strax, en svo kemur án efa að því að það reynist vera grundvöllur fyrir því að tengja þessa staði við flugsamgöngukerfi landsins.



Herra forseti. Þar sem flugvallamál eru á dagskrá, langar mig til þess að spyrja hæstv. samgrh., hvenær hann búist víð, að lýsing komi á Patreksfjarðarflugvöll. Ég minnist þess, að fyrir allmörgum árum, þegar þessi flugvöllur var opnaður, þá var ráðh. svo vinsamlegur, að hann bauð okkur Vestfjarðaþm. með sér vestur á Patreksfjörð, þar sem við fengum góðar móttökur og með veitingum voru haldnar stuttar ræður. Einn ræðumanna var forstjóri Flugfélags Íslands, Örn Johnson, og minntist hann á lýsinguna á flugvellinum, sem vantaði. Og hann nefndi það, að í raun og veru væri flugvöllurinn líkt og fokhelt hús, meðan hana vantaði. Ég man nú ekki, hvað eru mörg ár síðan þetta var, þau eru þó nokkur. Ætli þau séu ekki ein fimm. Það getur verið, að hv. 9. þm. Reykv. muni það nú betur en ég, því að ég held, að hann hafi verið þar. En það er engin lýsing komin á völlinn enn. Nú hefur það komið fyrir, að þurft hefur að grípa til þess að fá flugvél til að sækja sjúklinga í skyndi til Patreksfjarðar, sem hafa þurft að komast mjög fljótt til læknisaðgerðar hér í Reykjavík. Ég minnist þess t. d., að einu sinni veiktist maður skyndilega og mjög atvarlega. Það var hringt til Reykjavíkur og beðið um flugvél að sækja sjúklinginn. Jú, jú, það stóð ekkert á flugvélinni, en það var farið að skyggja, og flugvélin gat ekki komið, af því að það var engin lýsing á flugvellinum. Ég veit að vísu, að það hefur verið reynt að nota einhvers konar lugtir, en þessi flugvél a. m. k. treysti sér ekki til að lenda þarna undir slíkum skilyrðum, og sjúklingurinn var ekki fluttur þennan dag. Þá man ég það, að við Vestfjarðaþm. fórum á fund samgrh. fyrir nokkrum árum. Ekki man ég nú, hverjir við vorum þar, þó minnir mig, að það værum við Sigurður Bjarnason og Hannibal Valdimarsson. 



Herra forseti. Já, við höfum nú fyrr minnzt á ljósin á Patreksfjarðarflugvelli, og það er rétt, að það er ekki komin þar sú lýsing, sem á að koma, og þannig er það nú náttúrlega víðar, því miður. En í þeirri fimm ára áætlun, sem gerð var, og þetta er fyrsta árið, 1971, þá er gert ráð fyrir því, að á árinu 1972 og 1973 verði lokið lýsingu allra flugvalla, sem flogið er reglulega til, og öðrum raunhæfum öryggisráðstöfunum, en á tveimur árum þar á eftir yrði svo lokið við það, sem ekki er eins aðkallandi. Talið er, að það megi ljúka öllum nauðsynlegum framkvæmdum í flugmálunum á þessum árum með svipaðri fjárveitingu og nú er. Yrði fjárveitingin hins vegar aukin, gæti þessi tími stytzt. Það væri vitanlega mjög æskilegt, að fjárveitingin yrði aukin, og þó að við höfum nú 66 millj., þá er það vitanlega, eins og hér var sagt áðan, alls ekki há upphæð, þótt hún sé að vísu há miðað við fjárveitingar til flugmála frá því að byrjað var að gera flugvelli hér á landi og kaupa öryggistæki. Það hefur verið bjargazt við lugtir og ljós frá rafgeymum á flugvellinum á Patreksfirði, og það hefur bjargazt áfallalaust, þótt það sé vitanlega slæmt. Ef þessi sjúklingur, sem hér var nefndur, hefði ekki getað beðið flugs til næsta dags, þá hefði það vitanlega kannske getað skorið úr um það, hvort hann varð aftur hraustur eða sjúkur áfram, og þannig er þetta víðar, því miður, á landinu. Og sjúkravellina þyrfti jafnvel að lýsa upp líka, því að þetta getur komið fyrir hvar sem er á landinu, að það þurfi að senda flugvél í neyðartilfellum til þess að sækja veikan mann. Og sjúkraflugvellirnir mundu verða mun notadrýgri, ef við gætum lýst þá upp, þótt ekki væri með öðrum hætti en nú er gert á Patreksfirði. Um það, hvort rafmagnslína kemur á næsta sumri yfir á flugvöllinn frá Patreksfirði, get ég ekki sagt um. Ég get hins vegar sagt það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði reyndar, að ég hef hug á því, að það geti tekizt sem fyrst. Þessi lína þarf að koma, en hún er nátengd línunni, sem ætlað er að koma á Barðaströndina og lýsa þá sveit upp, sem liggur tiltölulega vel við að verða raflýst, þegar bitið frá Patreksfirði og yfir á flugvöllinn hefur verið brúað. En þetta kostar talsvert fjármagn. Ég fékk áætlun um það, man ekki nákvæmlega nú, hvað það var mikið, mig minnir talsvert á aðra millj. þá og eitthvað meira nú, og þessi góða meining en ekki loforð strandaði á því, að það var ekki fé fyrir hendi. Það strandaði á því, að það var ekki fé fyrir hendi, og framkvæmdirnar við flugvellina eru yfirleitt gerðar eftir till. flugráðs og þeirra sérfræðinga, sem flugmálastjórnin hefur yfir að ráða. Þannig er verkefnunum raðað. Patreksfjörður hefur ekki enn fengið varanlega lýsingu, ekki af því, að það hafi ekki verið tiltölulega nauðsynlegt, heldur af því, að það hefur ekki enn verið hægt að taka af því fjármagni, sem til skiptanna hefur verið, til þess að láta þetta gerast. Og ég vænti nú, að hv. þm. nægi þetta svar mitt og hann virði mér það til vorkunnar, þótt ég geti ekki lofað því, að línan komi á næsta sumri. En það verður eftir því, hvort rafmagnið verður lagt á Barðaströndina. Ef það væri, þá verður leikurinn miklu léttari.



Herra forseti. Þessi fsp. mín til landbrh. um ráðstafanir vegna kals í túnum er svo hljóðandi: „1. Hvað líður rannsóknum á kali í túnum? 2. Telur ráðh. nauðsynlegt að auka fjárveitingar til kalrannsókna, og ef svo er, þá hve mikið? 3. Eru fyrirhugaðar sérstakar ráðstafanir, aðrar en rannsóknir, til þess að hamla gegn fóðurskorti af völdum langvarandi kals í túnum eða til þess að bæta að nokkru það stórfellda tjón, sem kalið veldur?“ Sú gróðureyðing, sem átt hefur sér stað undanfarin ár og almennt er kölluð kal í túnum, hefur valdið íslenzkum landbúnaði og þjóðfélaginu í heild gífurlegu tjóni, sem mér vitanlega hefur ekki verið í tölum talið. Þar sem ástandið er verst, hafa túnin verið stórskemmd árum saman og heyfengur eftir því, og bændur hafa neyðzt til að gera annað tveggja að kosta stórfé til endurræktunar og fóðurkaupa ellegar að skera niður af bústofni sínum og margir hverjir safnað alveg gífurlegum skuldum við þetta. Gróðureyðingin í túnunum er tvímælalaust þjóðfélagslegt vandamál, og mér þykir þess vegna eðlilegt að biðja hæstv. landbrh. að gefa þinginu skýrslu um, hvað rannsóknum líði, sbr. 1. lið fsp., sem ég greindi áðan. Þá þykir mér einnig nauðsynlegt að heyra álit ráðh. á fjárþörfinni, hvort hann telur, að kalrannsóknir geti haldið áfram með eðlilegum hraða við þann aðbúnað fjárhagslega, sem þær hafa nú. Ég vil í þessu sambandi leyfa mér að vekja athygli hv. þm. á því, að þessi fsp. er borin fram, áður en fjárlög voru afgreidd, en þó að fjárlög fyrir árið 1971 hafi þegar verið afgreidd, þá auðvitað verða fjárlög hér til meðferðar á ný, áður en varir, og það er æskilegt að fá að heyra álit hæstv. ráðh. einmitt um þetta atriði. Að mínum dómi þarf að mæta eyðileggingu túnanna með fleiri ráðstöfunum en eflingu svokallaðra kalrannsókna. Ég álít, að þar kæmi t. d. til greina sérstakur stuðningur við endurræktun og við ræktun grænfóðurs og svo fyrirgreiðsla við að koma upp bústofni að nýju til þeirra, sem orðið hafa að fækka stórlega búfé sínu vegna grasleysisins. Ég tel, að einnig gæti komið til mála að efla alveg sérstaklega leiðbeiningastarfsemi að fengnum nokkuð öruggum niðurstöðum af athugunum vísindamanna. Mig fýsir að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur nokkur sérstök áform á prjónunum í þessa stefnu, og að því lýtur 3. liður fsp.



Herra forseti. Á árinu 1965 urðu miklar kalskemmdir á Norður- og Norðausturlandi eftir langt góðæristímabil með ágætri grassprettu. Síðan hefur kal og grasbrestur breiðzt út um allt landið á þessum fimm árum og bændur orðið fyrir stórfelldum skaða af völdum þess. Á þessu tímabili hefur veðurfar hér á landi farið mjög kólnandi, eins og vitað er. Að sjálfsögðu er sterkt samband á milli lækkandi sumarhita og vaxandi grasleysis, enda eru víst allir, sem um þetta mál hugsa, sammála um, að meginorsök grasleysis á umræddu tímabili sé fólgin í köldu tíðarfari. Í öðru lagi ber að hafa í huga, að með breyttum búskaparháttum hefur hirðing, meðferð og notkun ræktaða landsins orðið harkalegri á margan hátt. Sumarið 1965 voru hafnar að tilhlutan landbrn. kalrannsóknir á Fljótsdalshéraði. Í þessum tilraunum, sem standa enn, hefur komið fram áburðarþörf og nokkur kalkþörf, en áburðargjöf og kölkun hafa þó ekki megnað að varna kali eða grasbresti. Á tilraunastöðvum jarðræktar og meðal bænda eru nú í gangi 59 áburðartilraunir til könnunar á áburðarmagni og tegundum áburðar, og er tilgangur þessara tilrauna m. a. að afla þekkingar á áhrifum áburðar á kalþol og grassprettu. Auk áburðartilraunanna eru 38 kalktilraunir í gangi, þar af 26 hjá bændum. Tilraunir með búfjáráburð eru á öllum tilraunastöðvum. Rannsókn á jarðvinnslu og vélanotkun á ræktuðu landi er í 35 tilraunum. Tilraunir með grastegundir og stofna eru 32 og grænfóðurtilraunir 17. Á bændaskólanum á Hvanneyri eru 23 áburðar- og kalktilraunir gerðar í samráði við Rannsóknastofnun landbúnaðarins, 9 grastegunda- og stofnatilraunir og 2 grænfóðurtilraunir. Verulegur hluti af jarðvinnslutilraunum og tilraunum með vélanotkun á ræktuðu landi, sem þegar hafa verið nefndar, eru einnig gerðar á vegum bútæknideildar á Hvanneyri. Síðla sumars 1969 skipaði landbrh. sjö manna nefnd sérfræðinga um jarðræktarmál undir stjórn Pálma Einarssonar fyrrv. landnámsstjóra. Verkefni nefndarinnar voru þessi: 1. Safna saman gögnum, sem liggja fyrir nú þegar, um kal og kalrannsóknir í landinu. 2. Gera till. um varnir gegn kali og grasbresti af völdum kals. 3. Athuga, á hvern hátt heppilegt sé að endurrækta skemmd tún, þar sem kal er fyrir hendi og arfavöxtur ríkjandi. Nefndin aflaði upplýsinga um útbreiðslu og tegundir kals, og efnt var til ráðstefnu, þar sem sérfróðir menn gerðu grein fyrir stöðu kalrannsókna í landinu og báru saman innlenda og erlenda tilraunavinnslu. Ítarleg skýrsla um ráðstefnuna hefur verið gefin út sem sérprentun úr búnaðarblaðinu Frey. Það er þetta hefti hér, og ef hv. þm. vilja fá sér gagnlegar upplýsingar um kalið og hvað gert hefur verið í kalrannsóknum, þá er nauðsynlegt að fá þetta hefti, sem er sérprentað úr Frey og mun vera fáanlegt hjá Búnaðarfélagi Íslands. Nefndin gerði m. a. till. um auknar tilraunir á svíði grasræktar, eins og áhrif beitar á gróðurfar og kalþol túna, vinnsluaðferðir við endurræktun kaltúna, eyðingu illgresis með lyfjum úr kölnum túnum, grastegundir og afbrigði í túnrækt svo og tilraunir með djúpplægingu við endurvinnslu kaltúna. Tilraunir þessar voru hafnar á vegum tilraunastöðvanna vorið 1970, og fékk hin nýskipaða nefnd nokkra sérstaka fjárveitingu til sinna starfa, eftir því sem hún taldi nauðsynlegt vera. Landbrn. útvegaði 2 millj. kr. til kaupa á rannsóknartækjum í Rannsóknastofnun landbúnaðarins í því skyni að kanna áhrif veðurfarsþátta á gróður og jarðveg, og er nú verið að festa kaup á þessum tækjum. Hverjar ráðstafanir eru taldar heppilegastar til varnar kali, kemur m. a. fram í yfirliti kalráðstefnunnar, sem birtist sem sérprentun úr Frey, eins og áður er sagt. Í því yfirliti segir m. a.: „1. Nútímabúskapur er á margan hátt viðkvæmari fyrir kali en sá, sem áður var rekinn, m. a. vegna þess, að stöðugt er leitað eftir vaxtarmeiri grastegundum og þær örvaðar til meiri sprettu með áburðargjöf. Auk þess hefur ræktunin að nokkru færzt út á lakari landssvæði með tilliti til jarðvegs og annarra vaxtarkjara. Beztu túnstæðin voru tekin fyrst til ræktunar. 2. Rakið er í yfirliti kalráðstefnunnar, hvernig heppilegast sé að haga jarðvali, landvinnslu og frágangi ræktunar. 3. Lögð er áherzla á, að hófleg áburðargjöf sé mikilvæg fyrir þol nytjajurta.“ Við það, sem stendur í yfirlitinu, má bæta eftirfarandi: Sérstaklega er nauðsynlegt að sjá vel fyrir kalí- og forfórþörf til ræktunar, auk þess sem gæta verður þess, að ekki komi upp skortur á neinu næringarefni, eins og raunin hefur orðið á um brennistein sums staðar á landinu vegna langvarandi notkunar brennisteinssnauðra áburðartegunda. Sama hætta er að nokkru leyti fyrir hendi hvað kalk snertir. Þó hefur enn sem komið er ekki komið fram alvarlegur kalkskortur í tilraununum. Hins vegar er kölkun arðbær sums staðar á landinu á mýrarjarðvegi. Þá segir í yfirlitinu frá kalráðstefnunni, að í náinni framtíð verði væntanlega völ á fræi af innlendum uppruna, þar sem nú sé í frumræktun erlendis nokkurt úrval íslenzkra stofna. Bent er á, að velja þurfi fræblöndur eftir aðstæðum og fyrirhugaðri notkun ræktunarinnar. Nauðsynlegt sé að hlífa túnum við mikilli beit og seinum slætti. Lögð er áherzla á víðbúnað til grænfóðurræktunar og votheysgerðar í harðindaárum öðru fremur. Við það má bæta, að mikil nauðsyn er á, að grænfóðurræktun sé undirbúin strax að hausti, fræ og jarðvinnsluverkfæri séu tiltæk, jarðvegur undirbúinn og aðstaða til að hefja sáningu snemma vors. Styrkir til grænfóðurræktunar hafa verið teknir upp til að stuðla að framgangi grænfóðurræktunar í landinu, og má geta þess, að styrkur út á grænfóðurræktun fyrir s.l. ár mun hafa numið 7 millj. kr. Í yfirliti kalráðstefnu eru ábendingar um framræslu, jarðvinnslu, sáningu og endurræktun. Um það, hvað mikið fjármagn þurfi til þess að geta haldið þessum rannsóknum áfram með eðlilegum hætti, þá vil ég geta þess, að með þeim fjárveitingum, sem nú eru fyrir hendi, og þeirri viðbót, sem tekin var upp í fjárlög á þessu ári, er talið, að halda megi rannsóknunum áfram með eðlilegum hætti. Vitanlega tekur þetta nokkur ár, og þetta kostar mikið fé, þegar allt kemur til alls. En það verður að segja, að það hefur verið gert stórátak í þessum rannsóknum nú undir forustu þeirrar nefndar, sem hér hefur verið nefnd, og fjárveitingar hafa verið auknar til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Ég get aðeins getið þess, að árið 1958 voru sambærilegar fjárveitingar til rannsókna í landbúnaðinum 2 millj. 650 þús., en á árinu 1971 17 millj. 488 þús. Að vísu eru það minni krónur, sem nú er um að ræða heldur en 1958, en þótt þessu væri breytt til verðtags ársins 1971, væri þetta vitanlega miklu meiri fjárveiting, og Rannsóknastofnun landbúnaðarins fær þetta fé til rannsóknarstarfsemi sinnar fyrir utan þau laun, sem starfsfólkinu eru greidd. Það kom fram á aðalfundi Stéttarsambands bænda í haust, að leggja bæri megináherzlu á kalrannsóknirnar, vegna þess að kalið væri ógnvaldurinn við íslenzkan landbúnað. Kalið er landbúnaðinum dýrast af öllu, og þess vegna ber að leggja megináherzlu á kalrannsóknirnar. Það er hægt að leggja áherzlu á kalrannsóknirnar með því fjármagni, sem Rannsóknastofnunin hefur yfir að ráða. Kalráðstefnan á s.l. ári gerði sér grein fyrir því, hvað búið er að vinna í þessum málum og hvernig á að haga vinnubrögðum í framtíðinni, til þess að líklegur árangur geti náðst. Og allir vona, að það takist að vinna bug á þessu, en veðurfarið mun þó ráða mestu þar um, en ástæða er til þess að ætla, að nú fari aftur að hlýna eftir fimm ára kuldatímabil. Hvað hefur verið gert til þess að tryggja fóðuröflun í landinu? Það má segja, að það sé lítið umfram stóraukna ræktun á hverju ári, sem eru 4–5 þús. ha á ári. Það er hin innlenda fóðuröflun, sem vitanlega verður því dýrari sem kuldinn er meiri, því að það kemur fram í skýrslu frá kalráðstefnunni, að ef hitastigið lækkar um 1 gráðu að meðaltali yfir árið, þá geti það munað 10 hestum af ha í grasvextinum. Og það munar vitanlega mestu, ef kuldinn er á sumrin, og við munum eftir því, hvernig þetta var s.l. sumar, meðalhitinn hér í Reykjavík var 1.7 gráðu undir meðaltali í júlímánuði 1970. Þetta hefur vitanlega afgerandi áhrif á sprettuna og algerlega vonlaust að fá gras undir svona kringumstæðum, nema nota óvenjulega mikinn áburð, og það hefur vitanlega mikinn kostnað í för með sér. En þess má geta, að hér hafa starfað grasmjölsverksmiðjur og ein kögglagerð í Gunnarsholti. Framleiðsla hennar á s. l. ári var 800 tonn. Þá er gert ráð fyrir, að önnur graskögglagerð taki til starfa á komandi vori á Hvolsvelli og hún geti framleitt svipað magn eða kannske 1000 tonn, sem verksmiðjan í Gunnarsholti gæti reyndar gert líka, ef hægt væri að byrja nógu snemma að slá og sjá fyrir nógu grasi. En fóðurkögglarnir líka vel. Það má segja, að litlu meiri þungi fari í fóðureiningu af góðum fóðurkögglum heldur en af mjöli, og tel ég rétt, að slíkar verksmiðjur kæmu víðar, t. d. fyrir norðan, jafnvel fyrir austan. Verksmiðja er í byggingu eða er fyrirhuguð í Dölum, ekki af því opinbera, heldur af hlutafélagi, sem er búizt við, að stofnað verði nú fljótlega og sú verksmiðja verði byggð á þessu ári. Til viðbótar styrkjum vegna kalsins má geta þess, að Landnám ríkisins greiddi árið 1970 1 millj. 603 þús. kr. vegna kalskemmda í túnum til margra bænda, en greiðslu styrkja þessara hefur nýbýlastjórn ríkisins byggt á ákvæði í 53. gr. laga nr. 75 1962, um stofnlánadeild landbúnaðarins, landnám, ræktun og byggingar í sveitum. Slíkir styrkir hafa verið greiddir síðan 1966, en þó mest á árunum 1969 og 1970, og eru byggðir á þessari heimild, og hefur það gert mörgum bændum léttara fyrir með endurræktun. En vegna kalsins og grasleysisins hefur víða verið erfitt um fóðuröflun, og Bjargráðasjóður hefur nú síðustu fjögur árin hlaupið verulega undir bagga hvað þetta snertir. Bjargráðasjóður hefur á fjórum árum greitt í heyflutningastyrki 20 millj. 708 þús. kr., og á þessum fjórum árum hefur Bjargráðasjóður greitt til bænda vaxtataus lán að upphæð 168 millj. 226 þús. kr. Þetta hefur farið til fjölda bænda bæði norðanlands og sunnan, en hæst var upphæðin á árinu 1969, enda var þá bæði kal og óþurrkar, sem fór saman. Þá var þessi upphæð samtals, styrkir og lán, 83 millj. 768 þús., en á árinu 1970 63 millj. 777 þús. Lánin eru til sjö ára og afborgunarlaus fyrstu tvö árin og vaxtalaus, sem vitanlega hefur ákaflega mikla þýðingu. Ég held, að ég hafi ekki meira að segja í svipinn í sambandi við þessar fsp. Ég vona, að hv. fyrirspyrjandi láti sér þetta nægja, en ef ég hefði flett þessu hefti hér og tekið það markverðasta upp úr því í sambandi við þetta, þá hefði það vitanlega verið fróðleikur, en ég tel ekki ástæðu til þess, þar sem allir hv. alþm. og flestir bændur hafa aðgang að þessum gögnum. Það er ástæðulaust að vera að fara nánar út í það að svo stöddu.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir ítarleg svör. Það er fróðlegt að fá þessi yfirlit um tilraunastarfsemina og annað, sem gert hefur verið í þessu sambandi. Það er hins vegar erfitt fyrir leikmann að meta það, hvort sú tilraunastarfsemi, sem nú er í gangi, sé fullnægjandi, og ég skal ekki neinn dóm á það leggja að svo stöddu. Það þarf vitanlega nánari skoðunar víð. Hins vegar verð ég að segja það, að ég hlýt að gagnrýna, hvað seint hefur verið við brugðið í þessum efnum. Mér satt að segja hnykkti við, þegar ráðh. byrjaði sín svör með því að nefna árið 1965 sem upphafsár kalsins. Þá eru bændur, a. m. k. á stórum svæðum norðanlands og austan, búnir að búa í mörg ár við alveg gífurlegt kal, fyrir 1965, alveg gífurlegt kal. En það ár, - ég er nú ekki alveg viss um að muna það rétt, en það er væntanlega það ár, sem fundur Stéttarsambands bænda var haldinn austur á Héraði og hæstv. ráðh. og fleiri frammámenn í landbúnaði komu og sáu gjöreyðilegginguna, sem þá var á stórum svæðum á Héraði. Þá var brugðizt við og lagt út í tilraunir, segir ráðh. Það er ekki fyrr en nú, að það hafa verið gerðar stærri aðgerðir í þessu sambandi. Það er ekki fyrr en kalið er komið suður fyrir jökla, sem það er gert, þá er kalnefnd skipuð vísum og ágætum mönnum og hafizt handa fyrir alvöru. Það kom fram í svari hæstv. ráðh., og ég hef ekki aðstöðu til að vefengja það, að talið er, að nóg fé sé veitt til kalrannsókna eins og er. Mér þykir vænt um, segi ég, að heyra þetta og vona, að það sé ekki vefengt af þeim, sem að þessum verkum vinna. En það álít ég þó, að þurfi að kanna nánar. Varðandi kalrannsóknirnar hlýtur það að vera mjög til ámælis fyrir stjórnarvöld, hversu seint var við brugðið, en eins og ég sagði, hef ég ekki ástæðu til að meta það, hvort það, sem nú er verið að gera, sé fullnægjandi. Það virtist mér koma greinilega fram af svörum hæstv. ráðh. varðandi síðasta lið fsp., að ríkisstj. hefur ekki haft beina forustu um að hamla gegn fóðurskortinum á annan hátt en þann að beita sér fyrir fjáröflun til fóðurkaupanna og svo flutninganna, sem hafa verið styrktir með beinum framlögum. Það hefur ekki enn þá af hálfu stjórnarvalda verið gert stórátak til þess að greiða fyrir endurræktun, til þess að greiða fyrir aukinni grænfóðurrækt né heldur nein átök til þess að styrkja menn til að koma upp bústofni, þeim, sem farið hafa þá leið að skera niður. Og einnig er sú fyrirgreiðsla, sem veitt hefur verið bændum varðandi lausaskuldamálin, algerlega ófullnægjandi, og kemur það vitanlega mjög hart niður á þeim, sem verst hafa orðið úti af þessum sökum. Ég álít líka, að það hefði átt að fara skarpar í það og gera beint átak til þess af hálfu stjórnvalda og í samstarfi við samtök bændanna sjálfra að hefja öfluga rannsóknar- og um leið leiðbeiningastarfsemi um heyverkun í ýmsum myndum. Það er til þrautreynt úrræði, votverkun töðunnar, þó að ekki hafi allir náð tökum á því. Og það er mál, sem þarf að kynna og gefa meiri gaum en verið hefur til þessa. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en ég verð að segja það að lokum, að ég sakna þess, að hæstv. ríkisstj. skuli ekki hafa beitt sér fyrir því, að gerð væri tilraun til þess að meta í heild það gífurlega tjón, sem íslenzkur landbúnaður og þar með þjóðin öll hefur beðið af völdum gróðureyðingarinnar í túnum, ekki frá og með árinu 1965, heldur einnig frá árunum upp úr 1960, þegar kalið var óskaplegt í vissum landshlutum, eins og ég áðan vék að.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Austf. er nú vanur því að vera sanngjarn í sínum málflutningi og flytja mál sitt af röksemi, en nú var eins og út af því ætlaði að bregða, þegar hann var að tala um seinlæti stjórnvaldanna í sambandi við rannsóknir á kalinu og forustuleysi í fóðuröflun og aðgerðum til þess að létta undir með bændum vegna tíðarfarsins, kalsins og grasleysisins. Hv. þm. sagði, að það hefði nú ekki verið fyrr en kalið kom suður fyrir jökla, að farið hefði verið að gera alvarlegar ráðstafanir til þess að rannsaka það. Sannleikurinn er nú sá, að alvarlegustu kalskemmdirnar byrjuðu 1965 fyrir austan. Ég man vel eftir því, þegar ég kom þarna austur. Stéttarsambandsfundurinn var á Eiðum, og ég hafði aldrei séð svo ljóta sjón eins og kalskellurnar í túnunum á Héraðinu. En það var einmitt þá, sem gerðar voru ráðstafanir strax með því að senda Bjarna Helgason austur, og hann gerði síðan ýmsar tilraunir þarna og fékk fjármuni til þess. En sem betur fór var nú ekki kal á Austurlandi árið eftir, þetta fluttist nokkuð til, og menn voru að vona, að þetta yrði ekki árvisst hjá okkur. Það var það, sem við vorum að vona. En svo, þegar þetta sýnist vera árvisst núna í nokkur ár og þetta kemur alltaf einhvers staðar á hverju ári, þá er farið að skipa fastanefnd til þess að kanna þetta, og ég minnist þess ekki, að ég hafi heyrt það frá stjórn Stéttarsambandsins, Búnaðarfélagsins eða annarri forustu bændasamtakanna, að það hafi verið illa að þessu staðið og seint byrjað, fyrr en hv. 5. þm. Austf. kemur með þetta hér í dag og talar um forustuleysi í ýmsu, sem þetta varðar. Hann segir t. d.: Ég skil ekkert í því, að ríkisstj. skuli ekki hafa beitt sér fyrir því að rannsaka það tjón, sem af kalinu hefur orðið frá því fyrsta, ekki bara frá 1965, heldur frá því fyrsta. Þetta hefur nú verið gert að nokkru leyti. Sturla Friðriksson hefur reiknað þetta út að verulegu leyti, en það má náttúrlega alltaf segja, að það sé matsatriði, hvernig á að reikna þetta og hver sé hin raunverulega rétta útkoma. Hitt fer ekki á milli mála, að tjónið hefur orðið gífurlega mikið og ríkisvaldið hefur gert mikið til þess að mæta þessu tjóni og gera bændum kleift að halda búum sínum, þráu fyrir grasleysi og vont tíðarfar. Það hefur verið gert og kom fram í ýmsu af því, sem ég las upp hér áðan, og mætti lesa meira af gögnum í því sambandi máli mínu til stuðnings. Þá segir hv. þm.: Ríkisstj. hefur ekki haft nægilega forustu um fóðuröflun vegna grasleysisins og vegna kalsins að öðru leyti en því að sjá um, að það væri alltaf til nóg af innfluttu fóðurkorni. Ja, það hefur ríkisstj. gert. Hún hefur séð um, að það væri alltaf nóg til af innfluttu fóðurkorni og beitt sér fyrir því, að sérstök fjárhagsleg aðstoð væri veitt til þess, að birgðir gætu verið fyrir hendi vegna hafishættu m. a., og ríkisstj. hefur stuðlað að því með ýmsu móti, að ræktun hefur verið stöðug og mest á síðustu árum, til þess að tryggja gras og fóður þrátt fyrir kal og kalt tíðarfar. Og ríkisstj. hefur beitt sér fyrir því, að grænfóður hefur verið styrkt og endurræktun hefur verið styrkt, og á síðasta ári var grænfóðurstyrkurinn 7 millj. kr. og reyndar ekkert takmarkað við þá upphæð, vegna þess að hann er veittur eins og jarðastyrkur. Ég átti ekki von á þessum málflutningi frá hv. 5, þm. Austf., vegna þess að oftast nær hefur hann verið sanngjarn og rökfastur í sínum málflutningi og látið það vera að bera fram rakalausa sleggjudóma. Ég veit ekki betur en ríkisstj. á hverjum tíma hafi tekið til greina till. Stéttarsambandsins og Búnaðarfélagsins, þegar um það hefur verið að ræða að létta undir með bændum vegna tíðarfarsins. Ég veit ekki betur en harðærisnefndin hafði verið skipuð og það hafi verið farið algerlega eftir till. hennar með úrbætur í þessum efnum. Tölur þær, sem ég las upp áðan, eru byggðar á till. harðærisnefndar. Og það mun enginn þora að halda því fram, að harðærisnefnd hafi ekki viljað gera hlut bænda eins góðan og unnt var. En tillögum hennar til úrbóta hefur aldrei verið hafnað, heldur hafa þær verið samþykktar í ríkisstj. Hv. þm. minntist á lausaskuldalánin og sagði, að þau væru alveg ófullnægjandi. Ég veit ekki, hvað þessi lausaskuldalán nema miklum fjárhæðum nú, en í haust, síðast þegar ég spurði að því, þá voru þau 134 millj., og talið var, að eitthvað mundi bætast við eftir það, og víst er það, að þeir bændur, sem ekki komust inn í þessar lánveitingar strax, lögðu mikið upp úr því, að þeir kæmust það seinna, og hafa allir, sem um það hafa sótt, þótt seinna hafi verið, fengið fyrirgreiðslu, ef þeir hafa uppfyllt þær almennu reglur, sem settar voru. Og ég er alveg sannfærður um það, að lausaskuldalánin létta mjög undir með bændum að því leyti, að nú er þetta aðeins ein afborgun og vaxtagreiðsla árlega og vextir og afborgun samanlagt af þessum lánum, sem eru til 20 ára, eru ekki hærri en víxilvextirnir einir eru. Hv. þm. talar um það, að ríkisstj. hefði þurft að hafa forustu um meiri leiðbeiningastarfsemi á ýmsum sviðum landbúnaðarins. En hvað hefur ríkisstj. gert? Hefur hún ekki fjölgað ráðunautum, bæði hjá búnaðarfélögum, héraðsráðunautum, og sérfræðingum hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins? Hverja aðra forustu getur ríkisstj. haft í þeim málum, leiðbeiningamálum fyrir landbúnaðinn, en að leggja til ráðunauta og sérfræðinga, sem eiga að upplýsa bændur? Ég er alveg sannfærður um það, að þegar hv. stjórnarmaður í Stéttarsambandi bænda athugar þetta, þá gerir hann sér ljóst, að það er heppilegra fyrir hann að halda sig við þann málflutning, sem hann hefur venjulegast hér, en það, sem hann viðhafði hér áðan, hæfir honum miklu verr og gerir þeim málstað, sem hann vill tala fyrir, miklu minna gagn heldur en ef hann notar sína gömlu aðferð. Ég held, að það sé ekki ástæða til að fara fleiri orðum um þetta. Það liggur fyrir, að ríkisstj. hefur ekki látið á sér standa að koma til móts við bændur og gert allar þær ráðstafanir, sem tiltækar voru, til þess að kuldinn, kalið og grasleysið gerði þeim sem minnst tjón.



Herra forseti. Ég tek nú hér til máls, vegna þess að á nokkrum hluta þess tímabils, sem kalið fór að gera vart við sig hér, stóð þannig á, að ég var einmitt formaður í stjórn Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. En eins og að líkum lætur, komu þessi mál nokkuð til kasta þeirrar stjórnar og þeirrar stofnunar. Ég ætla að leitast við að lengja ekki mál mitt, en ég heyrði það á ræðu hæstv. landbrh., að hv. fyrirspyrjandi mundi hafa deilt nokkuð á þá forustu, er hér hefði verið - eða forustuleysi - um það að reyna að rannsaka kalmálin nægilega vel og leita úrbóta, eftir því sem mögulegt væri. Ég vil aðeins að gefnu þessu tilefni taka fram, að ég held, að það sé algerlega rangt að vera með ásakanir á þá forustu, hvort heldur er í rannsóknarmálunum, hjá Rannsóknastofnuninni eða hjá hæstv. ríkisstj. og sérstaklega hæstv. landbrh., sem við vitum allir, að hefur sýnt þessum málum sérstaklega mikinn áhuga. Ég hef mikið orðið var við, að það gætti mikillar óþolinmæði hjá a. m. k. æði stórum hópi bænda, strax þegar þessi kalmál fóru að gera vart við sig. Það var eins og ýmsir héldu, að við, þessir, sem vorum í forustunni þá, eða þeir, sem stunduðu rannsóknirnar, mundu geta, ef ekki í dag, þá á morgun a. m. k., gefið svör um það, hvernig þyrfti að haga sér til þess að verða lausir við þessa vá. Þetta er afskaplega mikill misskilningur og það hefur setzt að í mér, að jafnvel hafi verið hér til óþurftar allar þær háværu raddir, sem uppi hafa verið um það, að rannsóknarmennirnir og forustumenn landbúnaðarins þyrftu að koma með ráðin til þess að bæta úr þessum vanda. Ég er nú þeirrar skoðunar, og m. a. vil ég benda á það, að jarðvegur og land er svo margbreytilegt og misjafnt á okkar landi, að það má næstum segja, að það þurfi sérstaka rannsókn fyrir hverja einustu jörð í landinu, ef fást ætti fullnægjandi svar, sem gildir svo, að hver bóndi geti tekið það bókstaflega. Þess vegna hefur alltaf oltið á mestu, að hver einasti bóndi gerði sér grein fyrir því hjá sér, hvernig hann þyrfti að snúast við þessum vanda. Og ég veit, að sem betur fer hafa flestir bændur líka hugsað þannig. En það þarf líka að gá að því þá, að í þessum háværu röddum og kröfum til rannsóknarmanna og til þess opinbera sé ekki þessi tilfinning slævð hjá bændastéttinni. Ég vil svo bara minna á það, sem oft hefur verið drepið á, að við lifðum sérstakt góðæristímabil allt frá 1920 og fram um 1960, sem öll okkar ræktunarsaga og framfarasaga í raun og veru byggist á, og af þessu tímabili voru dregnar allar þær ályktanir, sem okkar búfræði í raun og veru byggðist á allt fram undir 1960, hún grundvallaðist einmitt á þeim skoðunum og þeim árangri, sem náðist á þessu góðærisskeiði. Við verðum fyrir því að fá miklu kaldara árferði á síðasta áratug, og reynslan sýnir okkur, að þær ályktanir, sem áður voru dregnar, standast ekki. Það þarf engan að undra, þó að það taki nokkurn tíma að átta sig á því, hvernig bregðast skal við nýjum viðhorfum. Og alveg sérstaklega finnst mér, að það hafi komið í ljós, að á þessu góðærisskeiði var notaður til hins ýtrasta sá gróðurmáttur, sem íslenzka moldin fól í sér, með óhæfilega mikilli notkun tilbúins áburðar, sem kom enn þá verr niður, þegar aftur kólnaði, af því að þá var of langt gengið á þann forða, sem jarðvegurinn þurfti alltaf að skila, til þess að sæmileg uppskera fengist. En hitastigið ræður miklu um það, hversu mikils má krefjast af okkar ágætu gróðurmold. Ég vil ekki lengja þetta mál, en ég vil aðeins láta það koma hér fram, að ég álít, að það sé mjög rangt að vera með ádeilur hvort heldur er á rannsóknarstofnanirnar og rannsóknarmennina eða ríkisstj. út af því, að hún hafi ekki staðið í stöðu sinni til þess að reyna að bægja þeirri vá frá landbúnaðinum, sem þessi kalmál og grasleysi hafa sannarlega verið.



Herra forseti. Ég vil segja hæstv. ráðh. út af umvöndunum hans í minn garð um málflutning, að hann mætti nú bara horfa í eigin barm. Hans málflutningur á Alþ. er ekki alltaf af þeim toga, að honum farist að siðsæma aðra. Og ég tek ekki við neinum umvöndunum frá hæstv. ráðh. varðandi málflutning hér í þinginu. Ég hef ekki dregið neitt úr því, að hæstv. ríkisstj. hafi brugðizt við varðandi stuðning við hey- og fóðurkaup. Það gagnrýndi ég ekki neitt. En hinu hélt ég fram, að hún hafi ekki haft nægilega forustu um ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir fóðurskortinn og koma í veg fyrir fjárhagslega erfiðleika af hans völdum, en það er of langt mál að rekja nánar hér í aths.-tíma. Ég vil ekki fallast á það með hæstv. ráðh., að ríkisstj. geti ekkert gert til forustu um bættar aðferðir í heyverkun annað en að fjölga ráðunautum. Það er hægt með framlögum og í gegnum ýmis löggjafarariði að stuðla að því, að hér séu teknar upp nýjar, betri og tryggari aðferðir við verkun heyfengsins en nú eru um hönd hafðar. Það er hægt, ef vilji eða skilningur er fyrir því hjá stjórnarvöldum, með stuðningi við tækjaöflun, með stuðningi við byggingarnar o. s. frv., því að þegar menn eru komnir í það fjármálalegt öngþveiti, sem grasleysi margra ára hefur leitt marga bændur í, þá eru þeir ekki mikils umkomnir í því að byggja upp og gera þær ráðstafanir, sem þarf, til þess að þeir geti haldið áfram búskap með eðlilegum hætti. Og það er ekki til neins fyrir hæstv. ráðh. að láta líta svo út hér sem hann viti ekki, að lausaskuldafyrirgreiðslan er allsendis ófullnægjandi. Auðvitað vitum við allir, að hún hefur í mörgum tilfellum komið mönnum að góðu gagni, en við vitum líka jafnvel, að í mörgum tilfellum hefur hún alls ekki náð að verða mönnum að liði, og það var það, sem ég vék að hér áðan. Svo skal ég aðeins koma inn á þetta, sem ég gagnrýndi, að seint hefði verið við brugðið. Hæstv. ráðh. sagði frá því, að hann hefði komið austur 1965 og séð kalið. En það markar engin tímamót í kalsögunni, þó að einhver hæstv. ráðh. komi í einhvern landsfjórðung og sjái með eigin augum kalið það árið. Það er ekki það, sem úrslitum ræður og markar tímamót. Mér kemur það alveg furðulega fyrir sjónir, þegar hv. 3. þm. Austf. segir, að hér hafi verið góðæri fram til 1960. Ég hélt, að hann hefði verið á Austurlandi í kringum 1950, þegar þar gengu yfir óskapleg harðindi ár eftir ár, vorkuldarnir 1949, rigningasumarið 1950, sem á sér engan líka í manna minnum, og síðan veturinn, þegar snjór lá yfir öllu landi fram á sumar. Ég man eftir því heima hjá mér, að við grófum upp túngirðinguna undan snjó 1. júlí 1951. Og síðan komu fleiri hörð vor. Kalið fyrir austan og sums staðar fyrir norðan byrjaði strax 1951. Það byrjaði þá að gera vart við sig. En árin eftir 1960 var óskaplegt kal á stórum svæðum á Fljótsdalshéraði, einkum 1962. Þó að hæstv. ráðh. hafi þá ekki komið til Austurlands og ekki séð kalið með eigin augum, þá var það samt fyrir hendi og olli mönnum óskaplegu tjóni. Hann þarf þess vegna ekki að vænta þess, hæstv. ráðh., að við komum hér upp í fsp.-tíma og þökkum fyrir viðbragðið, að það var skipuð kalnefnd 1969 og lagðar út tilraunir 1965. Það er ekki ástæða til að þakka fyrir það. Og það er yfirleitt ekki hægt að ætlast til þess af þm. í fsp.-tíma, sem á ekki að vera nema einar 5 mínútur, að þeir geti eytt þeim tíma í þakkarávörp. Þeir eru að leita upplýsinga um tiltekin atriði og þá um leið að gagnrýna það, sem þeim finnst áfátt. Til þess eru fsp. að fá upplýsingar og benda á atriði, sem þurfi úr að bæta. Þakkirnar verðum við, held ég, að láta koma fram á öðrum tíma.



Herra forseti. Þetta vissi ég nú, að hv. 5. þm. Austf. hefði gjarnan viljað þakka ýmislegt, en hv. þm. verður vissulega fyrirgefið, þó að hann eyddi ekki tíma sínum í það, ef hann hefði verið eðlilega sanngjarn að öðru leyti. En það er þetta, sem hv. þm. er enn að tala um, að það hafi verið seint við brugðið, og hann er að tala um ægilega mikið kal 1950 og 1951. Það mun rétt vera, að það mun hafa verið kal 1952 og líklega líka 1955. Ég get nú þakkað fyrir það, að til þess var ætlazt, að ég brygði við fljótt eftir 1959, þegar ég tók við þessum málum, að láta rannsaka það, sem ekki var gert, á meðan flokkur hv. þm. var í stjórn. En ég ætla nú ekki að fara að metast um þetta. Ég held, að það sé ekki heldur rétt að ásaka þær ríkisstj., sem voru við völd 1950–1959, um skeytingarleysi í þessum málum, vegna þess að kalið kom þó ekki nema öðru hverju og alltaf voru nokkrar rannsóknir á tilraunastöðvunum og hjá rannsóknarstofnun þeirri, sem landbúnaðurinn hafði. Þetta var alltaf gert að meira eða minna leyti, þótt ekki hafi verið skipulega eða vel að þessum málum unnið fyrr en nú í seinni tíð, eftir að kalið fór að sækja einhverja landsmenn heim árlega. Og ég held, að þegar við ræðum þetta af fullri sanngirni, þá sjáum við, að það hefur verið eðlilega að þessu staðið á allan hátt. Um það forustuleysi ríkisstj. að beita sér ekki fyrir nýjum heyverkunaraðferðum, vil ég aðeins segja það, að Stéttarsamband bænda gerði till. um það að fá aukafjárstyrk til súgþurrkunar, vegna þess að bændurnir töldu, að það væri meginatriði fyrir þá að hafa súgþurrkun og tryggja sig þannig gegn rosanum. Og það er alveg vitað mál, að þeir bændur, sem hafa súgþurrkun, geta blásið heitu lofti, geta alltaf bjargað sér í rigningunni, og þess vegna er það, að það eru flestir bændur komnir með súgþurrkun og hafa fengið ríflegan styrk frá því opinbera, bæði samkv. jarðræktarlögum og aukastyrk til þess að koma þessu á. Hitt er svo annað mál, að það má þurrka hey með ýmsu móti. Það má gera það með aðferð Benedikts frá Hofteigi, það má gera það með aðferð Einars Guðjónssonar, það má gera það með aðferð Sigurbjörns Árnasonar og það má gera það með aðferð Ágústs Jónssonar. En allar þessar aðferðir kosta nýja fjárfestingu hjá bændum, einnig hjá þeim, sem eru búnir að koma sér upp súgþurrkun, ef þeir vilja breyta til, og alveg óvist, að sú breyting yrði nokkuð til batnaðar. Ég segi þetta ekki vegna þess, að ég sé á móti því, að nýjar tilraunir séu gerðar til heyverkunar, en er það nú ekki eðlilegt, að ríkisstj. taki til greina till. Stéttarsambandsins og Búnaðarfélagsins? Og það er það, sem núv. ríkisstj. hefur gert. Hún hefur vissulega tekið til greina till. Stéttarsambandsins og Búnaðarfélagsins, og mér er ánægja í að segja það, að samband milli ríkisstj. og þessara stofnana bændanna hefur verið með ágætum. Og vissulega er eðlilegt, að sá ráðh., sem fer með landbúnaðarmál, hafi gott samband við samtök bændanna og hafi samráð við þá um þær nýjungar, sem æskilegt þykir að innleiða landbúnaðinum til gagns, bæði í nútíð og framtíð.



Herra forseti. Það er nú ekki tími til í fsp.-tíma að fara ofan í þessi mál, en út af ræðu hæstv. ráðh. verð ég að segja, að ég held, að ýmsum bændum á Norðurlandi og Austurlandi hafi fundizt, að öðruvísi væri tekið á þessum málum eftir að kalið herjaði Suðurland en á meðan það var fyrst og fremst bundið öðrum landshlutum, t. d. fyrir norðan og austan. Og ég veit um það, að margir bændur á Norðurlandi tóku eftir því, að kalnefndin var fyrst skipuð á árinu 1969. Varðandi það atriði, að rn. hafi farið eftir till. Búnaðarfélagsins og Stéttarsambandsins í sambandi við þessi mál, þá vil ég nú draga í efa, að það hafi verið að öllu leyti. Ég man ekki betur en Búnaðarfélagið og Stéttarsambandið hafi skorað á ráðh. og ríkisstj. að styrkja meira grænfóðurræktun og koma upp votheysgeymslum á bændabýlum, einmitt vegna þess að það hefur sýnt sig, að eina leiðin á þessum stöðum, sem kalið hefur herjað, er að breyta til, auka grænfóðurræktunina og nota það hey á túnunum, sem er yfirleitt mjög mikill arfi í, nota það í vothey. Ég hef ekki orðið var við, að ráðh. hafi haft uppi till. hér á þingi um að auka styrk til votheysgeymslna. Ég veit ekki annað en setzt hafi verið á þau frv., sem við höfum komið með í þessu efni, sem er gert einmitt að beiðni þessara félagssamtaka, sem hann segir nú, að hann fari eftir í sínum framkvæmdum. Í sambandi við forustuna í þessum málum, þá held ég, að eitt það alvarlegasta í þessum málum hjá okkur núna sé þetta kal og hvernig á að bregðast við því. Það verður sjálfsagt ekki fundin lausn á því öðruvísi en reyna að rækta aðrar legundir en við erum með í okkar ræktunarlöndum. Hver er forustan í því? Ég er ekki nógu kunnugur því, en ég hef ekki orðið var við það, að þarna sé nein víðleitni, a. m. k. ekki að ráði. Við heyrum sífellt utan úr hinum stóra heimi um nýja og nýja sigra á þessum svíðum, t. d. harðgerðari tegundir, sem gefa meira uppskerumagn. Ég held, að það þurfi að sinna þessum þætti fyrst og fremst. Það er ekki nóg að gera bráðabirgðaúrlausnir á síðustu stundu, eins og þegar fóðurskorturinn er. Það verður að reyna einhvern veginn að grafast fyrir meinið. Hæstv. ráðh. sagði í sambandi við bæði heyverkunaraðferð Benedikts frá Hofteigi og annarra, að ekki væri víst, að það væri hin rétta leið. Vantar ekki rannsóknir á þessu sviði? Er það ekki einmitt hins opinbera að reyna að finna hagkvæmustu og beztu aðferðina úr þeim tilraunum, sem hafa verið gerðar? Og er líklegt, að það komi fram hjá einstaklingunum? Verður ekki hið opinbera að ganga þarna á undan, svo það séu kunnáttumenn, sem stjórna þessum rannsóknum? Er nokkurt vit í því, að Pétur og Páll séu að þreifa sig þannig áfram og eyða miklum verðmætum til þessara hluta? Er þá ekki eðlilegra og árangursríkara, að það sé ríkisvaldið? Ég held nefnilega, að forustuna hafi brostið í þessum málum, og ég vil taka undir það, sem hv. 5. þm. Austf. sagði áðan, að það er áreiðanlegt, að það þarf að standa öðruvísi að þessum málum.