Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Ég vil vekja athygli hv. alþingismanna á því að sendinefnd kvenþingmanna frá Wales er stödd á þingpöllum í heimsókn til Alþingis undir forustu frú Rosemary Butler, forseta þingsins í Wales. Það er ósk mín að heimsóknin verði til þess að efla tengsl Alþingis og þingsins í Wales.

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Bjartrar framtíðar um að Brynhildur Björnsdóttir geti ekki lengur gegnt varaþingmennsku sem 6. þm. Reykv. s. Í dag tekur því sæti á Alþingi varamaður á lista Bjartrar framtíðar í kjördæminu, Sigrún Gunnarsdóttir. Sigrún Gunnarsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa á ný.

Til svara eru: Forsætis- og dómsmálaráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og utanríkisráðherra.

Virðulegi forseti. Síðdegis í gær urðu þau miklu tíðindi að miðstjórn Alþýðusambands Íslands samþykkti ályktun og deildi harkalega á fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. Hún tekur þar undir gagnrýni okkar í stjórnarandstöðunni á veikleikann í þessu fjárlagafrumvarpi, hvernig skorið hafi verið á undanförnum missirum niður í heilbrigðis-, velferðar- og menntakerfi sem hafi leitt til meiri greiðsluþátttöku, minni þjónustu og meira óöryggis, hvernig lagt sé upp með að halda áfram á þessari vegferð, leggja auknar byrðar á sjúklinga og auka við greiðsluþátttöku þeirra sem ærin er fyrir. Hún gagnrýnir einnig að skera eigi niður í þjónustu við atvinnulausa og stytta atvinnuleysisbótatímabil þegar mestu skiptir að halda áfram uppbyggingarstarfinu til að tryggja að atvinnuleysið haldi áfram að dragast saman. Hún gagnrýnir að hvergi sé í fjárlagafrumvarpinu að finna aukin framlög til húsnæðismála þegar nærri 2 þús. manns eru á biðlista eftir félagslegu húsnæði og úrlausn þar skiptir höfuðmáli. - Meira að segja oddviti Sjálfstæðisflokksins hér í Reykjavík segir að höfuðvandamálið, höfuðhindrunin í vegi úrlausnar í húsnæðismálum, sé stefnuleysi ríkisstjórnarinnar og skortur á stefnumörkun um nýjar húsnæðisbætur. Virðulegi forseti. Miðstjórnin lætur ekki þar við sitja heldur segir hún líka að hún telji engan grundvöll fyrir frekara samstarfi eða samráði við ríkisstjórnina, verði þetta að veruleika. Forseti Alþýðusambandsins sagði í viðtölum í gær að ekkert samráð hefði verið haft af hálfu ríkisstjórnarinnar um þessa þætti fjárlagafrumvarpsins og það væri sérstaklega ámælisvert að skera ætti atvinnuleysisbótakerfið niður, það kerfi sem verkalýðshreyfingin samdi um árið 1955. Þetta er í fyrsta sinn í sögunni síðan þá að ríkisstjórn 

Virðulegur forseti. Það kemur óneitanlega á óvart og skýtur svolítið skökku við að forseti Alþýðusambandsins skuli kjósa að bregðast við fjárlagafrumvarpinu með þeim hætti sem hann gerir í ljósi þess að með þessu fjárlagafrumvarpi er verið að bæta stöðu íslenskra heimila verulega. Það er verið að auka ráðstöfunartekjur heimilanna og lækka verðlag og þar með skuldir heimilanna. Bara með skattkerfisbreytingum er verið að skila 4 milljörðum kr. og með fjárlagafrumvarpinu öllu 40 milljörðum aftur til fólksins í landinu frá því sem var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þrátt fyrir að forseti Alþýðusambandsins hafi sýnt mikið langlundargeð allt síðasta kjörtímabil, að langmestu leyti, virðist það þrjóta nú þegar hlutirnir eru að færast allir til betri vegar og hefur orðið alger viðsnúningur frá stefnu síðustu ríkisstjórnar. Af því að hv. þingmaður nefnir sérstaklega framlög til heilbrigðismála eru þau einmitt aukin núna eins og var í fyrstu fjárlögum ríkisstjórnarinnar eftir viðvarandi langan niðurskurð síðustu ríkisstjórnar þar sem heilbrigðiskerfið var í raun komið að hættuástandi. Það er ekki búið að leysa úr öllum vanda heilbrigðiskerfisins en viðsnúningurinn er vissulega hafinn. Það er bætt verulega í framlög til heilbrigðismála. Fyrst hv. þingmaður rifjar upp söguna má rifja það upp að fyrrnefndur forseti Alþýðusambandsins birti einmitt á heimasíðu sinni eða bloggsíðu fyrir einum tveimur árum síðan línurit sem sýndi þróun kaupmáttar verkamanna í Dagsbrún og í Eflingu. Á því línuriti mátti sjá að kaupmáttur verkamanna jókst iðulega langmest þegar Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur voru í ríkisstjórn og sú virðist ætla að verða raunin áfram.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra undrar sig á því að forseti Alþýðusambandsins og miðstjórn Alþýðusambandsins skuli álykta með þeim hætti sem þau gera. Kann ekki ástæðan að vera að þeim kaupmætti sem hæstv. forsætisráðherra gumar sig af er gríðarlega misskipt? Kaupmáttarbati, sem mögulega er hægt að reikna af þessu fjárlagafrumvarpi, kemur síst því fólki í hag sem er í Alþýðusambandinu. Er það ekki ljóst af öllu að verið er að skerða réttindi starfsfólks innan Alþýðusambandsins? Það er verið að auka álögur á lið sem almenningur ber. Með þessum hætti er skipulega haldið áfram þeirri vegferð ríkisstjórnarinnar að flytja byrðar yfir á allan almenning, óháð því hvað fólk ber úr býtum, en létta á móti álögum af þeim sem best standa í landinu. Það er ályktun miðstjórnar Alþýðusambandsins 

Virðulegur forseti. Það er einfaldlega ekki rétt að með aðgerðum ríkisstjórnarinnar sé misskipting að aukast, þvert á móti. Mjög margar af þeim aðgerðum sem kynntar eru í fjárlagafrumvarpi næsta árs og kynntar voru í síðasta fjárlagafrumvarpi eru til þess fallnar að bæta sérstaklega stöðu þeirra sem eru með millitekjur eða lægri tekjur. Ég nefndi hér verkamenn áðan, verkamenn í Dagsbrún og Eflingu. Eru það þessir hátekjuhópar sem hv. þingmaður er að tala um að ríkisstjórnin geri of mikið fyrir? Nei, varla. En það er engu að síður ljóst að verkamenn hafa bætt kjör sín langmest í stjórnartíð Framsóknar og Sjálfstæðisflokks enda er með aðgerðum ríkisstjórnarinnar aukið á verðmætasköpun fyrir alla en hugað sérstaklega að stöðu þeirra sem eru með lægri og millitekjur. Hvað varðar álögur á lyf þá ætti hv. þingmaður kannski að hafa velt þessu fyrir sér fyrr og þá kosið að hefja lækkun skatta á lyf eins og núverandi ríkisstjórn er að gera. Álögur á lyf aukast ekki hjá núverandi ríkisstjórn, þær eru að minnka. Loks vil ég geta þess að 

Virðulegi forseti. Mig langar að inna hæstv. forsætisráðherra og formann Framsóknarflokksins um þá stöðu sem upp er komin að annar stjórnarflokkurinn í ríkisstjórnarsamstarfinu setur svokallaðan almennan fyrirvara við framkomið fjárlagafrumvarp hæstv. fjármálaráðherra, ekki síst vegna hækkunar á matarskatti sem margir hv. þingmenn úr Framsóknarflokknum hafa lýst verulegum efasemdum yfir. Þegar frumvarpið kom fram sagði hv. þingflokksformaður Sigrún Magnúsdóttir að náðst hefði samkomulag um að hleypa þessu svona áfram og framsóknarmenn ætluðu að fylgjast með því hvernig þessu yrði tekið og hvernig umræðan þróaðist. Nú er umræðan svo sannarlega að þróast. Við fáum hér yfirlýsingu frá Alþýðusambandi Íslands sem lýsir þessu frumvarpi sem aðför að launafólki, tekur að einhverju leyti undir áhyggjur hæstv. forsætisráðherra frá því fyrir nokkrum árum. En við sjáum líka margar ályktanir frá félögum Framsóknarflokksins um land allt þar sem félagsmenn í þessum flokki lýsa yfir áhyggjum af þeim fyrirætlunum að hækka eigi matarskattinn. Mig langar því að inna hæstv. forsætisráðherra eftir því, í ljósi þess að umræðan er tvímælalaust að þróast með ákveðnum hætti, hún gæti þróast eitthvað enn, hvort það sé réttur skilningur hjá mér, svo að við áttum okkur á því í umræðunni hér á þingi að hinn almenni fyrirvari Framsóknarflokksins lúti þá fyrst og fremst að matarskattinum, sem er það sem flestir hv. þingmenn flokksins hafa lýst andstöðu sinni við, og hvort við megum þá eiga von á því, í ljósi þess hvernig umræðan hefur þróast, að hv. þingmenn Framsóknarflokksins muni beinlínis beita sér fyrir breytingum á því eða hvort þessi almenni fyrirvari lúti að einhverjum öðrum þáttum fjárlagafrumvarpsins.

Virðulegur forseti. Þessi almenni fyrirvari sem hv. þingmaður vísar til lýtur að því, eins og hefur raunar komið fram nokkrum sinnum, að menn vilja sjá og fá það staðfest að markmið fjárlagafrumvarpsins náist með þeim hætti sem gert er ráð fyrir. Þessi megingrundvallarmarkmið sem ég nefndi hér áðan, í fyrra andsvari um að fjárlagafrumvarpið eigi að auka ráðstöfunartekjur fólks, allra hópa í samfélaginu, ekki hvað síst fólks með milli- og lægri tekjur og lækka verðlag í landinu og með því lækki lán heimilanna frekar en að hækka. Í þessu felst grundvallarmunur frá skattkerfisbreytingum síðustu ríkisstjórnar og þess vegna verða menn alltaf að líta á þessa hluti í samhengi. Það er allt annað að ráðast í skattkerfisbreytingar sem auka ráðstöfunartekjur fólks en að hækka alla skatta og gjöld samtímis. Ég nefni sem dæmi fjárlagafrumvarp ársins 2010 þar sem gert var ráð fyrir að auka álögur á einstaklinga með hækkun tekjuskatts um 11 milljarða, tryggingagjald um 15 milljarða, skatta á vörur og þjónustu, virðisaukaskatt um 10 milljarða og almenn vörugjöld um 7 milljarða. Þegar menn eru að hækka allt í einu bitnar það á öllum hópum samfélagsins og rýrir kjör allra.

Af hverju …?

Með nýju fjárlagafrumvarpi er verið að leitast við að bæta kjör allra, auka ráðstöfunartekjur allra hópa en huga sérstaklega að þeim sem eru með millitekjur og lægri tekjur. Það er gert fyrst og fremst með því að skila til almennings þeim auknu álögum sem menn þurftu að búa við hér á síðasta kjörtímabili en gæta þess um leið að það dreifist á þann hátt að það skili sér sérstaklega til fólks sem er með millitekjur og lægri tekjur.

Virðulegi forseti. Það er kúnstugt að hæstv. forsætisráðherra, sem nú er kominn á annan vetur í ríkisstjórn, er enn meira upptekinn af því að vera í stjórnarandstöðu við gömlu ríkisstjórnina en að leiða sína eigin ríkisstjórn. En ég vonast til þess að með þeim missirum sem líða áfram í ríkisstjórn fari hann að huga meira að því að leiða sína eigin ríkisstjórn en að tala um gömlu ríkisstjórnina. En gott og vel, hann má alveg tala um hana eins lengi og hann vill. Ég held að þjóðin hafi meiri áhuga á því að vita hvað sú ríkisstjórn sem nú situr við völd ætlar að gera. Í ljósi þess að hæstv. forsætisráðherra segir hér: Fyrirvarinn lýtur að því að þetta komi öllum hópum samfélagsins til góða, lítur hann þá svo á og telur hann þá ástæðu til að hlusta eftir gagnrýni Alþýðusambandsins, hlusta eftir gagnrýni Bændasamtakanna í ljósi þess að það er yfirlýst markmið þessarar ríkisstjórnar að styrkja stöðu innlendrar matvælaframleiðslu? Bændasamtökin mótmæla þessum áformum harðlega og telja þau skerða samkeppnisstöðu innlendra búvara. Fátt bendir til þess í þessu nýja fjárlagafrumvarpi að ríkisstjórnin vilji efla innlenda matvælaframleiðslu. Þetta er annað dæmi um það hvernig umræðan um þetta fjárlagafrumvarp hæstv. fjármálaráðherra, leyfi ég mér að segja, ekki ríkisstjórnar, er að þróast. 

Virðulegur forseti. Að sjálfsögðu hlustum við á ábendingar Alþýðusambandsins eins og annarra aðila á vinnumarkaði þó að menn hljóti að gera þá kröfu til slíkra ábendinga að þær séu á rökum reistar. Að sjálfsögðu hlustum við á ábendingar Bændasamtakanna og jafnvel leyfi ég mér að segja, virðulegur forseti, tel ég ástæðu til að hlusta á ábendingar stjórnarandstöðunnar.

Síðan hvenær?

Við erum það miklir þingræðissinnar í þessari ríkisstjórn að við teljum eðlilegt að mál fái eðlilega þinglega meðferð og geti menn komið með ábendingar um eitthvað sem betur megi fara, sjái menn jafnvel einhver sóknarfæri einhvers staðar sem ríkisstjórnin hafi ekki komið auga á,  En ég minni á það, og það er ástæðan fyrir því að ég rifja upp „afrek“ síðustu ríkisstjórnar, að menn verða að horfa á heildarmyndina ef þeir ætla að ná árangri fyrir samfélagið allt.

Virðulegi forseti. Ég vil gera að umræðuefni nýja úttekt embættis landlæknis um grafalvarlega stöðu á lyflækningasviði Landspítala. Embættið setur fram tillögur að brýnustu úrlausnarefnunum sem einkum og sér í lagi snúa að húsnæði sviðsins. Það er þó ánægjulegt að sjá að brugðist hefur verið við vanda lyflækningasviðsins undanfarin missiri, t.d. með nýjum áherslum í stjórnun og með því að bæta mönnun unglækna, hjúkrunarfræðinga og sérfræðinga - en það eru húsnæðismálin sem skapa stærsta vandann. Yfirgripsmikil og vönduð úttekt embættis landlæknis sýnir svo ekki verður um villst að starfsfólki er ekki mögulegt að veita nauðsynlega þjónustu við núverandi aðstæður í húsnæðismálum. Sjúkrarúm eru of fá, sjúklingar liggja á göngum, útskriftir eru of hraðar og þjónustukannanir sýna að 17% svarenda telja sig hafa orðið fyrir rangri meðhöndlun að einhverju leyti Ljóst er að öryggi sjúklinga er ógnað við þessar aðstæður. Jafnvel þó að áform væru um byggingu nýs sjúkrahúss dygðu þau ekki nú. Nauðsynlegt er að bæta húsakostinn tafarlaust. Rætt er til dæmis um að nýtt húsnæði fyrir göngudeildarþjónustu væri strax til bóta. Álag á starfsfólk er viðvarandi og kulnun meðal starfsfólks eykst. Starfsfólk getur því miður ekki snúið til baka þessari þróun við núverandi aðstæður Brýnast er að bæta húsnæðið. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann geti sætt sig við núverandi neikvæða stöðu á lyflækningasviði Landspítalans nú og á næstu mánuðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég þekki til þessarar úttektar embættis landlæknis á lyflækningasviði og það er rétt að hún dregur upp mjög dökka mynd af lyflækningasviðinu en eins og hefur komið fram í viðbrögðum forstjóra spítalans tekur hún þó ekki mið af þeim breytingum sem gerðar voru í fjárlögum ársins 2014, sérstaklega þeim sem lúta að tækjakaupum spítalans. Það er sá þáttur sem núverandi forstjóri undirstrikaði í svörum sínum við þessari úttekt. Þar var bætt inn verulegum fjármunum. Mig minnir að fjárhæðin á fjárlögum þess árs hafi farið upp í 1.262 millj. kr. Í því fjárlagafrumvarpi sem við erum nýbúin að ræða hér er gert ráð fyrir því að fjárveiting á næsta ári til tækjakaupa á spítalanum verði 1.445 millj. kr. Húsakosturinn er vandamál. Við gripum til ákveðinna ráðstafana í fyrra í samráði við þáverandi forstjóra, Björn Zoëga, og gerðum úrbætur í mönnunarvanda og móral, ef svo má segja, á lyflækningasviðinu. Það bar verulegan árangur. Núverandi forstjóri, Páll Matthíasson, hefur upplýst mig um það að starfsmannavelta á Landspítalanum hafi dregist saman þrátt fyrir að aðbúnaðurinn sé með þeim hætti í húsnæði sem raun ber vitni. Nei, ég hef sagt og sagði það hér við fjárlagaumræðuna að ég sætti mig ekki við núverandi húsakost þessa þjóðarsjúkrahúss okkar. Við þurfum og eigum samkvæmt vilja og ályktun Alþingis að berjast fyrir umbótum í því efni. Það eitt vantar sem svo víða vantar, fjármuni til að standa straum af stofnkostnaði við endurbyggingu Landspítalans.

Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil hins vegar árétta að það er varla ráðrúm til að bíða, við þurfum að bregðast við þessum vanda. Við núverandi stöðu mun okkur til að mynda ekki takast að endurnýja starfsflota heilbrigðisstarfsfólks, eins og við vitum. Ungir hjúkrunarfræðingar og ungir læknar geta ekki hugsað sér að starfa við þessar aðstæður þannig að við verðum þarna að beita forgangsröðun og það er því miður ekki hægt að bíða og bíða og bíða. Við þurfum að gera eitthvað mjög hratt núna.

Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég deili áhyggjum hv. þingmanns af stöðunni á sjúkrahúsinu. Ég leyfi mér engu að síður að fullyrða að við höfum náð ákveðnum áföngum til bata á lyflækningasviðinu. Ég er algerlega einlægur í því að ég vil ráðast í úrbætur á þjóðarsjúkrahúsinu. Ég er með sama hætti fullkomlega hreinskilinn í því efni að til þess að það sé gert verður maður að hafa fjárheimildir til þess. Svigrúmið sem við höfum haft er ekki nægilegt og hefur ekki verið nægilegt. Það þýðir ekkert fyrir einstaka þingmenn að yppta augabrúnum. Það er hinn sári veruleiki sem við stöndum frammi fyrir. Menn hafa nefnt ýmsar leiðir við fjármögnun á þessu nýja húsnæði, fjármögnun lífeyrissjóða eða einkafjárfestingar. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir varðandi þær fjárfestingar er sá að það þarf líka að greiða af þeim lánum sem við tökum þannig. Við þurfum fjármuni til að standa straum af greiðslum vaxta og afborgana þeirra lána sem færu til úrbóta.

Herra forseti. Ég er með eiginlega furðulega fyrirspurn til hæstv. ráðherra. Það er spurning undir hvaða ráðherra mannasiðir og kurteisi heyra. Þannig er að fyrirtæki auglýsa gjarnan störf laus til umsóknar. Fólk sækir um, ýmiss konar fólk, þeir sem eru í starfi nú þegar og vilja skipta, atvinnuleitendur sem hafa misst vinnuna, öryrkjar sem hafa misst starfsgetuna - og svo gerist ekki neitt. Það kemur ekkert svar. Menn bíða og bíða, fyrst fullir væntinga um að þeir fái kannski starfið og rætist úr öllum þeirra vandræðum, en það gerist ekki neitt. Þeir fá ekki einu sinni neitun. Þetta er afskaplega bagalegt. Margir öryrkjar hafa sagt við mig að þetta brjóti menn niður, þeir eru búnir að sækja um kannski 20–30 störf og fá aldrei neitt svar, eða mjög sjaldan. Nú vil ég spyrja hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um þetta. Mannasiðir heyra kannski ekki undir ráðherrann, en þetta er félagslegt atriði því að öryrkjar og atvinnuleitendur eru brotnir niður með þessum hætti sem er algjör óþarfi því að það er afskaplega lítið mál að svara og segja: Við erum búin að ráða í starfið, eða eitthvað slíkt, t.d. með tölvupósti. Nei, það gerist ekki neitt. Nú vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Sér hann einhverja lausn á þessum vanda?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir þessa fyrirspurn. Mér skilst að samkvæmt forsetaúrskurði heyri mannasiðir og kurteisi ekki undir félags- og húsnæðismálaráðherra frekar en aðra ráðherra, en ég held hins vegar að við eigum öll að reyna að sinna þessum málum sem best. Það hvílir ekki lagaskylda á atvinnurekendum um að svara atvinnuumsóknum. Í Stjórnarráðinu hefur það hins vegar verið þannig að við höfum svarað þegar fólk sækir um störf hjá okkur. Þegar ég sjálf var atvinnulaus á tímabili man ég eftir því hvers konar tilfinning það var að bíða einmitt eftir því að fá svar. Jafnvel þótt maður reyndi að hringja fékk maður seint og síðar meir að vita hvort maður hafði fengið starf eða ekki og jafnvel oftast bara með því að sjá tilkynningu um að búið væri að ráða í starfið. Þessi biðtími var mjög erfiður. Ég vil líka benda á að það hefur oft verið gagnrýnt að við þingmenn og ráðherrar séum ekki nógu dugleg að svara ýmsum erindum sem til okkar berast. Ég held að hið sama hljóti að gilda um það, að fólk getur komið athugasemdum sínum á framfæri mjög víða í nútímasamfélagi þegar það telur að atvinnurekendur sinni þessum málum ekki rétt. Ég held að það geti líka hjálpað atvinnurekendum að upplýsa um það í upphafi hvort þeir muni svara umsóknum eða ekki. Þá veit fólk að minnsta kosti að hverju það gengur þegar það sækir um.

Herra forseti. Ég er að tala um störf sem eru auglýst opinberlega laus til umsóknar. Ég tel að í því felist ákveðin siðferðileg skylda þess sem birtir slíka auglýsingu að svara þeim umsóknum sem berast. Svarið þarf ekki að vera merkilegt. Þökkum fyrir umsóknina, áhuga á starfinu og tilkynnum að við erum búin að ráða í starfið. Ekkert meir. Það sem ég er að tala um er hvernig þetta virkar á þá sem eru að sækja um, atvinnuleitendur, öryrkja, þá sem hafa skerta starfsgetu. Þeir bíða í ofvæni. Ég skora bara á atvinnurekendur hér með að taka á honum stóra sínum og breyta þessari hegðun og fara að svara þannig að þeir sem sækja um fái að vita þegar búið er að ráða í starfið og hvernig sú ráðning fór fram, þannig að menn séu ekki að bíða í óvissu í marga mánuði með kannski 20, 30, 40 eða 50 umsóknir í gangi.

Virðulegi forseti. Það er alveg skýrt samkvæmt stjórnsýslulögum að við hjá hinu opinbera svörum þeim erindum og atvinnuumsóknum sem til okkar berast. Það hefur ekki verið lagaleg skylda hjá öðrum atvinnurekendum að svara atvinnuumsóknum. Nú eru fram undan kjarasamningar. Það hefur verið almennt viðhorf hér á Íslandi að mikilvægt sé að aðilar vinnumarkaðarins komi sér saman um það hvernig þeir vilji starfa. Ég held að við getum hér bara hvatt bæði atvinnurekendur og verkalýðsfélög til að taka það upp sem reglu að svara atvinnuumsækjendum þegar þeir sækja um störf.

Herra forseti. Hæstv. utanríkisráðherra heldur senn á fund allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna þar sem hann mun taka þátt í umræðum um margvísleg pólitísk álitaefni sem eru uppi í heiminum. Eitt af þeim er hin erfiða deila fyrir botni Miðjarðarhafsins. Sem betur fer höfum við Íslendingar og Alþingi borið gæfu til þess að vera meira og minna sameinuð í afstöðu okkar til þess. Við vitum hins vegar að frá 2006 hefur deilan verið í fullkomnum hnút. Ísraelsmenn hafa orðið mjög herskáir. Þeir hafa hert hernámið. Þeir hafa hert landránið og þeir hafa farið í hræðilega herleiðangra á hendur Palestínumönnum, nú síðast með styrjöld sinni við Gaza sem skildi eftir 2.000 manns í valnum, þar af 500 börn. Tíu þúsund heimili sprengd í loft upp og allir innviðir í tætlum. Við vitum líka að hæstv. utanríkisráðherra veður ekki í villu og svíma um það hver er orsök þessarar deilu. 22. júlí sagði fastafulltrúa Íslands á opnum fundi öryggisráðsins, fyrir hönd hans, að meginkjarni og rót deilunnar væri hernámið sem Ísraelsmenn standa fyrir á Vesturbakkanum og í Austur-Jerúsalem. Í hvert einasta skipti sem Ísraelsmenn og Palestínumenn hafa verið knúnir til að setjast við samningaborðið hafa alla vega frá 2006 Ísraelsmenn sprengt það í loft upp með því að hefja nýtt landrán. Nú síðast í lok deilnanna í sumar með því að ræna þúsund ekrum til viðbótar. Ég hef ekki verið talsmaður þess að það eigi að slíta stjórnmálasambandi. Ég hef hins vegar sagt að það kunni að koma sú stund að menn eigi að grípa til viðskiptaþvingana. Mig langar til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann telji koma til greina að grípa til efnahagslegra þvingana gagnvart Ísraelsmönnum til þess að pína þá til að láta af hernámi sínu og landráni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég deili þeirri skoðun með þingmanninum að ábyrgð Ísraelsmanna á ástandinu fyrir botni Miðjarðarhafs er mikil, þeir bera þar mikla ábyrgð með því að stunda til dæmis ólöglegt landnám, byggja múr sem teygir sig inn á yfirráðasvæði Palestínumanna sem er líka ólöglegt o.s.frv. Við deilum, held ég, mikið til skoðunum í þessu máli. Ég hef lagt áherslu á það í öllum samskiptum mínum við Ísraelsmenn. Ég hef nefnilega kosið, hv. þingmenn, að tala við Ísraelsmenn þegar ég hef átt kost á því og mun reyna að gera það nú í september í New York, líkt og ég tala við Palestínumenn um ástandið á svæðinu. Varðandi það hvort kominn sé tími til að efna til viðskiptaþvingana eða viðskiptabanns á Ísrael er ég ekki viss um að rétt sé að gera það að svo komnu máli, ég er ekki viss um það. Það getur verið að að því komi. Ég get ekkert sagt hvað þarf að myrða marga saklausa borgara til þess að svo verði, ég get ekki sagt það. Ég held hins vegar að það sé ekki, það er mitt mat, kominn sá tími að þjóðir heims séu tilbúnar í slíkt viðskiptabann. Ég get haft rangt fyrir mér. Það verður þá að koma í ljós. Ég held að staðan sé þessi. Mun ég beita mér fyrir því að hefja viðræður um slíkt viðskiptabann? Ég á ekki von á því að það verði. Ég held hins vegar að það sé mikilvægt að við styðjum við það ferli sem komið hefur verið á varðandi friðarviðræður fyrir botni Miðjarðarhafs milli Ísraelsmanna og Palestínumanna. Ég ítreka að ég tel Ísraela bera mesta ábyrgð á ástandinu sem þar er, en þeir bera ekki einir ábyrgð. Það er hópur manna á þessu svæði sem kallar sig Hamas-liða sem bera líka mikla ábyrgð. Ég hef aldrei dregið dul á það að ég ber litla virðingu fyrir því ágæta fólki.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa tekið rösklega til máls um afstöðu sína til Ísraels. Ég er sömuleiðis þakklátur fyrir það að hæstv. ráðherra útilokar ekki að gripið verði til efnahagslegra þvingana gagnvart Ísrael. Hann hefur sjálfur greint kjarna vandans og ég er honum sammála um það. Það er hins vegar þannig að stundum er sú staða uppi að það eru engin önnur úrræði. Við sáum það varðandi Suður-Afríku. Það var viðskiptabann sem braut á bak aftur apartheid og það sem er að gerast í Palestínu er um það bil það sama og gerðist þar; það er aðskilnaðarstefna og ekkert annað. Hæstv. utanríkisráðherra hefur gengið fram fyrir skjöldu og ég held að fáir hafi verið jafn harðir og hann í því að beita efnahagslegum þvingunum að því er varðar deiluna í Úkraínu. Ef það er rétt af Íslendingum að styðja efnahagslegar þvinganir vegna þeirrar deilu langar mig að heyra rök hans hvers vegna það er ekki rétt gagnvart ofríki Ísraels.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir þessa fyrirspurn sem hann beinir til mín. Það er rétt hjá hv. þingmanni að auðvitað getum við ekki útilokað að það komi til viðskiptaþvingana á Ísrael. Við munum að sjálfsögðu ekki útiloka að taka þátt í slíku. Ég tel það reyndar frekar líklegt verði um það breið alþjóðleg sátt eða samstaða að gera slíkt. Það er akkúrat munurinn að mínu mati á stöðunni í dag. Ég held að ekki sé breið samstaða um að efna til slíkra þvingana varðandi ríki Ísraelsmanna. Hins vegar er mjög breið samstaða um slíkt þegar kemur að málefnum Úkraínu þar sem þjóðir Evrópu, þjóðir Norður-Ameríku og fleiri hafa lýst stuðningi við eða tekið þátt í slíkum þvingunum. Það er rétt að Íslendingar hafa stutt þær aðgerðir sem þar hefur verið gripið til. Ég hins vegar segi ekki að við höfum verið í fararbroddi í því en við höfum stutt þær aðgerðir sem hafa verið samþykktar af hálfu Evrópusambandsins og Bandaríkjamanna og þeirra sem hafa talað fyrir slíkum aðgerðum, enda er um það samstaða.

Forseti. Hverjum hefði dottið í hug að nokkrum árum eftir hið víðtæka efnahagshrun sem reið yfir heiminn á haustdögum árið 2008 mundu þær sömu þjóðir og verst fóru út úr fjármálakreppunni taka þátt í háleynilegum samningaviðræðum er ganga út á að vinda ofan af þeim lögum og reglum sem sett hafa verið á fjármálaþjónustu í kjölfar bankahrunsins? Í ofanálag virðist sem setja eigi upp einhvers konar yfirþjóðlegan dómstól til að taka ákvarðanir um deilumál sem gætu sprottið upp á milli fjármálafyrirtækja og sjálfstæðra ríkja í framtíðinni. Það sem hefur komið fram í skjölum sem lekið var til samtakanna Wikileaks í sumar, um yfirstandandi TiSA-viðræður, um aukið frelsi í fjármálaþjónustu og á alþjóðamörkuðum, er sláandi og hlýtur að kalla á mun meiri umræðu hérlendis en raun ber vitni og ekki síður viðbrögð önnur en þau sem hæstv. ráðherra hefur auðsýnt með því að halda því fram að hann hafi þegar upplýst þingið. Það er alveg ljóst að þingið er ekki upplýst enda getur það varla verið upplýst þar sem mikil og ólýðræðisleg leynd hvílir á þessum samningaviðræðum og öllum þeim fylgiskjölum sem þar er fjallað um. Kjarninn er eini fjölmiðillinn sem hefur fjallað ítarlega um málið en í fréttaskýringu hans um TiSA kom meðal annars fram, með leyfi forseta: „Alþjóðasamtök starfsfólks í almannaþjónustu (PSI) hafa gagnrýnt TiSA-viðræðurnar harðlega. Í skýrslu sem þau gáfu út vegna þeirra í lok apríl síðastliðins segir meðal annars að viðræðurnar séu vísvitandi tilraun til að auka hagnað stærstu og ríkustu fyrirtækja og þjóðríkja heims á kostnað þeirra sem verst hafa það. Verði samkomulagið að veruleika muni það auka ójöfnuð gríðarlega. Með TiSA-samkomulaginu, og öðrum slíkum yfirþjóðlegum viðskiptasáttmálum, sé verið að festa í sessi rétt fjárfesta og koma í veg fyrir að ríkisstjórnir geti gripið til aðgerða á fjölmörgum sviðum sem tengist viðskiptum. Á meðal þess sem PSI segir að TiSA-samkomulagið muni hafa í för með sér er að ríkisstjórnir muni ekki geta tekið aftur yfir opinbera þjónustu ef einkavæðing hennar hafi mistekist, reglugerðir þjóða sem snúa að öryggi verkamanna verði takmarkaðar, sömuleiðis umhverfisverndarregluverk, neytendavernd og eftirlitsstarfsemi með heilbrigðisþjónustu, orkuverum, úrgangslosun og faggildingu í menntakerfinu. „Þetta samkomulag mun koma fram við farandverkamenn (e. migrant workers) sem vörur og takmarka getu ríkisstjórna til að tryggja réttindi þeirra,“ segir enn fremur í skýrslu PSI […] TiSA-viðræðurnar hafa staðið yfir frá því vorið 2013 og samkvæmt þeim litlu tíðindum sem borist hafa af framvindu þeirra hafa þær gengið vel. Sjöttu viðræðulotu lauk í byrjun maí síðastliðins.“ Viðræðurnar snúast um alla anga þjónustu og aukin réttindi stórfyrirtækja á alþjóðavettvangi. Skjölin sem lekið var til Wikileaks fjalla eingöngu um þær áherslur sem stefnt er á að ná í gegn í tengslum við fjármálafyrirtæki en þær setja svo sannarlega tóninn um hvernig restin af þessum stórhættulega samningi mun verða samsett. Í ljósi þessa langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra eftirfarandi: Hve marga fundi um TiSA-samninginn hafa fulltrúar frá Íslandi setið? Hverjir hafa setið þá og tekið ákvarðanir fyrir Íslands hönd? Hvernig er upplýsingum um gang mála miðlað til ráðherra og hvenær stendur til að upplýsa Alþingi með fullnægjandi hætti um gang mála áður en samningurinn verður bindandi? Er möguleiki fyrir utanríkismálanefnd að koma með bókanir eða breytingartillögur áður en samningurinn verður undirritaður? Fá nefndarmenn tækifæri til að sjá samninginn og þau gögn er liggja til grundvallar honum? Ef svo er, verða þá nefndarmenn bundnir trúnaði eins og aðalsamningamaður fyrir Íslands hönd? Mun ráðherra fá aðgang að þessum gögnum ef hann situr ekki fundina? Mér skilst að þeir sem taka þátt í samningaviðræðum séu bundnir trúnaði í fimm ár eftir að samningurinn hefur verið undirritaður, hvort heldur við samþykkjum hann eður ei. Hvernig hyggst hæstv. ráðherra gera þinginu grein fyrir samningnum ef slíkar takmarkanir eru í gildi? Er rétt, sem fram hefur komið, að verið sé að setja á fót alþjóðlegan yfirdómstól sem á að útkljá deilumál sem gætu komið upp á milli þeirra sem aðild eiga að samkomulaginu til að auðvelda alþjóðafyrirtækjum að sniðganga skorður og lög sem einstöku þjóðríki reyna að setja þeim? Ef þetta er rétt, má ekki segja að með því sé hæstv. ráðherra að leggja grunn að víðtæku framsali valds sem er ólögmætt samkvæmt stjórnarskrá lýðveldisins?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu og setja fram þessar spurningar. Þátttaka Íslands í þessum tilteknu samningaviðræðum er rökrétt framhald af þeirri stefnu sem íslensk stjórnvöld hafa rekið síðustu áratugina. Ísland er aðili að þjónustusamningi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sem gekk í gildi árið 1995 eða GATS-samningnum svonefnda. Ísland hefur verið virkur þátttakandi í alþjóðlegum viðræðum um viðskiptamál í áratugi og er aðili að 28 fríverslunarsamningum við 70 ríki. Frá aldamótum hefur vægi þjónustuviðskipta farið ört vaxandi í fríverslunarviðræðum. Í því samhengi má nefna að EFTA-ríkin vinna nú að því að uppfæra ýmsa af eldri fríverslunarsamningum sínum, meðal annars við Tyrkland og Kanada, með það að markmiði að þeir nái einnig til þjónustuviðskipta. Á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar lagði Ísland fram endurskoðaðar tillögur sínar um skuldbindingar í þjónustuviðskiptum árið 2005. Þær tillögur hafa síðan verið lagðar til grundvallar þeim skuldbindingum sem Ísland hefur gengist undir í þeim fríverslunarviðræðum sem Ísland hefur tekið þátt í. Þessar tillögur hafa einnig verið lagðar til grundvallar þeim skuldbindingum sem Ísland hefur lýst sig reiðubúið til að gangast undir í TiSA-viðræðunum. Þjónustuviðskipti eru ört vaxandi þáttur í utanríkisviðskiptum Íslands. Þetta er sá angi alþjóðaviðskipta sem vex hvað hraðast. Síðustu ár hefur þróun útflutnings og þjónustu hér á landi verið mjög hagstæð og eru þjónustuviðskipti í dag í kringum 36% af heildarviðskiptum Íslands við umheiminn. Samkvæmt tölum frá Hagstofu var útflutningur á þjónustu 482,7 milljarðar á árinu 2013 en innflutningur 334,9 milljarðar. Þjónustujöfnuður við útlönd á árinu 2013 varð því jákvæður  Margt hefur verið missagt í fréttum af TiSA-viðræðunum að undanförnu. Hér er um að ræða hefðbundnar viðskiptaviðræður sem eru í venjubundnu ferli innan íslenskrar stjórnsýslu. Eðlilegt er að fjalla um framgang viðræðnanna í utanríkismálanefnd. Ákvörðun um að Ísland taki þátt í þessum viðræðum var tekin í desember 2012 og staðfest af núverandi ríkisstjórn í júní 2013. Litið var til þess að öll helstu samstarfsríki Íslands taka þátt í þessum viðræðum. Má þar nefna hin EFTA-ríkin, Noreg, Sviss og jafnframt ríki Evrópusambandsins og Bandaríkin Það eru því ekki aðeins helstu samstarfsríki okkar sem taka þátt í þessum viðræðum heldur einnig okkar mikilvægustu markaðssvæði. Eins og ávallt eru viðræður af þessu tagi samstarfsverkefni utanríkisráðuneytisins og fagráðuneyta. Utanríkisráðuneytið leiðir þessar samningaviðræður af Íslands hálfu rétt eins og allar aðrar alþjóðlegar viðskiptaviðræður en á náið samstarf við önnur ráðuneyti um þau svið sem heyra undir verkefnasvið einstakra fagráðuneyta. Gert er ráð fyrir þátttöku sérfræðinga úr fagráðuneytum í samningalotum. Ísland hefur sótt 9 fundi, þar af 6 formlegar samningalotur. Allar ákvarðanir um framhald viðræðnanna eru því teknar af utanríkisráðuneytinu og eftir atvikum viðkomandi fagráðuneytum í samræmi við starfsvenjur íslenskrar stjórnsýslu. Rétt eins og gildir um aðrar alþjóðlegar samningaviðræður hefur upplýsingum um framgang þessara viðræðna verið miðlað til ráðherra eftir því sem tilefni er til og viðræðunum vindur fram. Gerð var grein fyrir stöðu viðræðna í skýrslu um utanríkismál í mars sl. og 4. júlí 2013 voru utanríkismálanefnd sendar upplýsingar um viðræðurnar ásamt minnisblaði. Gert er ráð fyrir að utanríkisráðherra muni undirrita samninginn þegar hann er fullkláraður. Samráð mun verða haft við utanríkismálanefnd um þessar viðræður þar sem nefndinni gefst kostur á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Samningurinn verður gerður opinber strax og hann verður undirritaður og um þau gögn sem Ísland leggur fram í samningaviðræðunum gilda hérlend upplýsingalög en eins og í öllu alþjóðasamstarfi verðum við að virða þá staðreynd að ólíkar reglur gilda um opinberan aðgang að upplýsingum einstakra þátttökuríkja. Af hálfu Íslands munum við starfa samkvæmt íslensku upplýsingalöggjöfinni en á sama tíma virðum við áskilnað um trúnað sem önnur þátttökuríki gera áskilnað um þegar kemur að gögnum sem þessi ríki leggja fram. Í þessum efnum eru TiSA-viðræðurnar á engan hátt frábrugðnar öðru alþjóðasamstarfi sem Ísland tekur þátt í og almenningur getur nálgast upplýsingar um TiSA-samningaviðræðurnar ásamt tilboði Íslands á vefsíðu ráðuneytisins. Mig langar svo rétt í lokin að ítreka það sem hér hefur komið fram í minni ræðu að það hvílir nákvæmlega engin leynd yfir því hvað Ísland er að gera í þessum viðræðum þar sem við förum nákvæmlega eftir þeim lögum sem um upplýsingagjöf gilda. Það er rétt að það hefur komið fram ýmis gagnrýni á þetta ferli og allar þessar viðræður og ég vil taka það fram hér í upphafi að ég deili ekki að fullu þeim áhyggjum sem koma fram, meðal annars í þeim orðum sem hv. þingmaður nefndi hér í sinni upphafsræðu. Mér sýnist að þetta séu hefðbundnar viðræður, þær lúta að viðskiptasamningum sem við höfum þekkt 

Herra forseti. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir á heiður skilinn fyrir að taka þetta mál upp. Það olli töluverðu umróti þegar það kom fyrst fram í gegnum Wikileaks. Ég tek það fram að ég ber mikla virðingu fyrir Wikileaks en ég er ekki alveg viss um að upplýsingarnar sem þar komu fram hafi að einhverju leyti átt við Ísland. Það sem kom mjög skýrt fram hjá Wikileaks var að verið væri að vinna að því að gera þetta allt á bak við luktar dyr, það ætti ekki að segja neinum frá og ef viðræðurnar mundu lenda á eyðiskeri mætti ekki heldur segja frá því hvað þar hefði farið fram fyrr en fimm árum síðar. Þetta mál hófst í minni tíð, þ.e. að ég fékk þá minnisblað með tillögu sem ég samþykkti um að leggja út í viðræður sem voru þá í krafti 5. gr. GATS-samningsins sem veitir framkvæmdarvaldinu heimild til þess. Á þeim tíma voru þetta algjörlega óformlegar viðræður. Ekkert af því sem ég sá eða mér var sagt benti með einhverjum hætti til þess að leynd hvíldi yfir þessu, sannarlega ekki af hálfu Íslands. Það kann vel að vera að einhverjir skuggabaldrar bandarísku ráðuneytanna hafi viljað hafa það þannig, ég varð aldrei var við það. Ég tek eftir því að hæstv. utanríkisráðherra kemur af sömu fjöllum og ég varðandi leyndina. Ég er sömuleiðis sammála honum um að ekkert sé óeðlilegt við þessar samningaviðræður. Þetta eru samningaviðræður og eins og um alla samninga gildir að um leið og kemur að einhverju mikilvægu þrepi verður það kynnt utanríkismálanefnd og hún fær að segja sínar skoðanir á málinu. Hins vegar vil ég segja algjörlega skýrt að ég tek undir með hv. þingmanni að ég tel ekki koma til greina að Ísland sé á einhvern hátt aðili að samningi sem bryti mannréttindi í þeim mæli sem hv. þingmaður nefndi eða ofurseldi okkur það að styðja í öðrum ríkjum að ekki væri hægt að taka aftur til ríkisins fyrirtæki sem hefðu verið einkavædd. Ég minni á þá fyrirvara sem fyrri ríkisstjórn að frumkvæði hv. þm. Ögmundar Jónassonar 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál. Það varðar grundvallaratriði; lýðræði, gagnsæi og leynd. Það er ekki alls kostar rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að þessi gögn hafi verið aðgengileg. Tilboð Íslands er sett fram í desember 2013, í lok síðasta árs. Tilboðið kom ekki á vef utanríkisráðuneytisins, að því er ég best veit, fyrr en eftir uppljóstranir Wikileaks. Þá koma þessar upplýsingar fyrst á vefinn. Varðandi áratugahefðina sem hæstv. utanríkisráðherra vísar til, að þetta séu samningar sem séu ekki frábrugðnir því sem áður hafi verið og hefð sé fyrir: Það er þyrnum stráð hefð. Það er rétt sem hann rifjar upp að samningalota hófst 1995, GATS-samningurinn svonefndi, General Agreement on Trade in Services sem síðan leiddi til mikilla mótmæla - hver man ekki eftir Seattle, Washington, Prag? Þá var farið með næstu fundi GATS á eyðimörk Arabíuskagans í Doha í Katar, þangað sem mótmælendur kæmust ekki og takmarkaður fjöldi frá almannasamtökum fengi leyfi til að fara á þessar samningaviðræður. Eftir áframhaldandi mótmæli var farið í leynilegar samræður. Það var breska stórblaðið The Guardian, sem upplýsti síðan um kröfur Evrópusambandsins sem það var að gera leynilega á hendur öðrum ríkjum, þar á meðal fátækustu ríkjum heims. Þetta leiddi meðal annars til þess að Noregur dró kröfur sínar til baka haustið 2005 gagnvart fátækustu ríkjum heimsins. BSRB stóð fyrir því á sínum tíma, 2002, eftir að The Guardian kom fram með þessar uppljóstranir 

Virðulegi forseti. Ég játa að það sem fram kom í ræðu málshefjanda, hv. þm. Birgittu Jónsdóttur, kom mér töluvert á óvart. Eftir að hafa kynnt mér þessi mál virðist mér, eins og hæstv. utanríkisráðherra segir, að hér sé um hefðbundið samningsferli að ræða. Ég fæ ekki séð að það sé hægt að íslenskum rétti að framselja vald til einhvers ofurdómstóls, yfirþjóðlegs dómstóls með þeim hætti sem þarna er um að ræða. Ég ætla því ekki að reyna að svara þeim spurningum sem fram voru bornar eða velta þeim upp, hæstv. ráðherra gerði það eins og hægt er, held ég. Ég ætla bara að minna á að þjónustuviðskipti skipta verulegu máli hér á landi eins og fram kom í tölum sem hæstv. ráðherra fór með. Þannig er að hér í borg hafa orðið veruleg umskipti á vinnumarkaði. Þegar ég kom fyrst á vinnumarkað voru hér 25 togarar og sex stór frystihús. Nú eru þau horfin og á sumum þessara staða þar sem frystihúsin voru eru stunduð þjónustuviðskipti og sömuleiðis hafa íslensk verkfræðifyrirtæki selt sína þjónustu yfir landamæri. Það skiptir sem sagt verulegu máli fyrir íslenskt atvinnulíf að hafa aðgang að erlendum mörkuðum fyrir þá þekkingu sem er til hér á landi í verkfræði og jarðhita og á fleiri sviðum. Það er m.a. talað um sjóflutninga. Við erum að vísu orðin dálítið döpur í sjóflutningum en eigum þó fyrirtæki sem starfa í þeim efnum. Ég verð að láta staðar numið hér, virðulegi forseti, tími minn er liðinn.

Virðulegi forseti. Ég las þetta skjal þegar því var lekið og ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki fyllilega á öllum afleiðingum þess sem þar er fjallað um vegna þess að ég er ekki sérfræðingur í þeim efnum sem þar er talað um. Ég er engan veginn fullkomlega sannfærður um að allt sem hafi verið sagt um þessar samningaviðræður sé rétt en það sem kemur að fólki er leyndin. Leyndin kemur fram í skjalinu sjálfu, þar kemur fram að leynd eigi að vera yfir þessu skjali þar til samningunum lýkur, hvort sem þeim lýkur með samningum eður ei. Það sem slær mig við þetta er að menn telji sig geta gert það. Það er það sem fer í taugarnar á mér. Það er í sjálfu sér ekki efni umræðunnar sjálfrar þótt það eigi að vera opinbert heldur það að þessi mál varða málefni sem eiga heima í lýðræðislegri umræðu. Það er ekki hægt að hafa þá lýðræðislegu umræðu þegar búið er að semja. Það er einfaldlega ekki nógu gott, virðulegi forseti, að samningurinn verði opinber þegar hann er undirritaður. Það þýðir ekkert að ræða einhvern samning sem er búið að undirrita, það þýðir ekkert að halda einhverja lýðræðislega umræðu um svona veigamikið málefni þegar við erum búin að ákveða hvert við ætlum að fara. Svona ferli eiga að vera lýðræðisleg og þau geta ekki verið það ef leynd er yfir þeim. Það er rétt sem hæstv. ráðherra segir um það að það er misjafnt hvaða reglur gilda um upplýsingagjöf milli þjóða en við Íslendingar eigum að vera í fararbroddi þegar kemur að gegnsæi. Við eigum ekki að leyfa okkur að skrifa undir samninga sem ekki hafa fengið lýðræðislega umfjöllun. Það vekur tortryggni að umræðurnar séu leynilegar, hluti af fréttinni, þegar þessu var lekið, var leyndin, ekki endilega bara efni samningsins. Og þá verður allt mjög tortryggilegt, eðlilega. Fólk vill taka þátt í þessari umræðu, fólk á að taka þátt í þessari umræðu. Þetta eru málefni sem varða okkur öll, við höfum rétt á því að vita hvað er í gangi áður en ákvarðanirnar eru teknar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir að hefja máls á þessu máli varðandi TiSA-viðræðurnar. Ég er búin að vera að skoða þetta aðeins síðustu daga og vil nú draga hérna fram aðalatriðin sem aðrir hafa þó nefnt, þ.e. að við höfum verið aðilar að GATS-samningnum frá 1995. Markmið TiSA-samningsins er að fækka hindrunum á vegi fyrirtækja sem starfa á vettvangi þjónustuviðskipta. Ástæða þess að við erum þátttakendur í þessum samningaviðræðum er að við þurfum að sjálfsögðu að tryggja hagsmuni íslenskra fyrirtækja. Annað sem hefur komið fram er að 50 ríki eru í þessum viðræðum ásamt okkur, þar af okkar helstu viðskiptaríki. Þar af leiðandi sé ég ekki hvað er einkennilegt við að við tökum þátt í þessu. Varðandi leyndina er hér um að ræða storm í vatnsglasi að mínu mati eins og fram hefur komið. Þetta ferli er algerlega hefðbundið eins og við á um aðra alþjóðlega samninga. Það er á byrjunarstigi. Það kom fram í viðtali við Martin Eyjólfsson, fastafulltrúa Íslands í Genf, í viðtali í Vísi í júní á þessu ári að fundað væri í borginni á tveggja mánaða fresti viku í senn og að samningaferlið væri mjög skammt á veg komið. Utanríkisráðherra hefur jafnframt sagt að það sé sjálfsagt að upplýsa utanríkismálanefnd um þessar samningaviðræður þegar þess er óskað. Ég geri ráð fyrir því að það verði gert og þess vegna tel ég að þessi umræða hér í dag sé af hinu góða, að við séum öll á svipuðum stað í þessari umræðu og skiljum um hvað málið snýst. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í máli sínu hafa 

Hæstv. forseti. Ég furða mig á því að Framsóknarflokkurinn á Íslandi skuli ganga eins langt og hann gerir í að styðja leynimakkið í þessu mikla lýðræðislega átakaferli nýrrar aldar. Ég gerði grein fyrir því hvernig tekist var á um þessa GATS-samninga í byrjun aldarinnar, árið 2002, eftir að stórblaðið The Guardian upplýsti leynimakkið. Ekkert þing Evrópusambandsins fékk að vita um þessar viðræður. Það vekur athygli að í viðræðunum nú er talað um að 23 eigi aðild að þeim. Það er vegna þess að Evrópusambandið kemur fram sem ein heild, þar eru 28 ríki, en enginn fær að vita neitt. Framsóknarflokknum á Íslandi finnst þetta bara flott og þetta sé gömul og góð hefð. Þannig var þetta líka með MAI-samningana, Multilateral Agreement on Investment, sem stóðu yfir frá 1995–1998 og ekki var upplýst neitt um fyrr en árið 1997. Þá hafði það þær afleiðingar að franska stjórnin, sem hafði átt upptökin að þessu, varð að draga tilboð sín til baka og þetta varð að engu. Þá var farið með málið á bak við tjöldin. Núna hafa rottað sig saman um TiSA aðilar undir annarri skammstöfun sem er RGF, Really Good Friends heitir það, þeir héldu að þetta mundi aldrei koma fram í dagsljósið - Really Good Friends markaðsviðskipta. Varðandi spurninguna um að virða leyndina hjá öðrum þá tel ég það ekki vera rétt. Þetta var reyndar nokkuð sem ríkisstjórnin stóð fast á 2002 en varð síðan smám saman upplýst í almennri umræðu vegna þess að það sem ekki þoldi  
            

Forseti vill biðja þingmenn að gæta orða sinna og gæta að ræðutíma.

Gæta orða sinna?

Hér hefur verið farið töluvert langt fram yfir tímann.

Virðulegi forseti. Í þessari seinni ræðu minni ætla ég að daga í efa alla þá leynd sem tveir hv. þingmenn vísa til og jafnvel að menn hafi verið að lesa annað út úr þessum skjölum sem þarna birtust. Það hlýtur að vera samkvæmt íslenskri lagahefð að samningar verða hér lagðir fyrir til staðfestingar. Í þeim samningum sem við höfum staðfest að undanförnu, þó að hv. þm. Birgitta Jónsdóttir deili ekki skoðunum með mér í öllu, höfum við reynt að gæta að mannréttindum eins og mögulegt er. Ég ætla að segja það hér og nú að ég tel að þó að við eigum að gæta að íslenskum hagsmunum þá er kannski óþarfi að setja fyrirtæki alltaf í fyrsta sæti, þ.e. í fyrsta lagi komi hagsmunir vinnandi fólks hvort heldur það er faglært eða ófaglært og í öðru lagi fyrirtækið sem fylgir á eftir og það sé vonandi hægt að efla hag hérlendis með því að bæta þjónustu í öðrum löndum. Þegar ég fór að kynna mér þetta mál fann ég ýmislegt. Hér var dreift skjali fyrr í sumar til utanríkismálanefndar þannig að ég get ekki tekið undir þetta með leyndina, að minnsta kosti ekki hvað Ísland varðar. Eins og ég segi þá hef ég ekki kynnt mér hvernig þessum málum er háttað í öðrum löndum. En ég tel að það sé grundvallaratriði í milliríkjasamningum að þeir gangi út á gagnkvæm mannréttindi. Ég vona að svo verði í þessu sambandi. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli og kalla eftir þessari umræðu. Fréttir af þessum viðræðum hafa verið mjög óljósar og eiginlega fyrst og fremst á þann veg að fjalla um leynd og leyndarviðræður. Það getur ekki verið gott veganesti fyrir nokkrar viðræður. Tími leyndarhyggjunnar er í raun og veru liðinn. Ég get samt tekið undir með öðrum þingmönnum sem hafa talað hérna á undan að mikilvægt sé að Ísland taki þátt í viðræðum um þjónustuviðskipti. Utanríkisviðskipti og þar með talin þjónustuviðskipti skipta Íslendinga mjög miklu máli. Það skiptir miklu máli að Ísland sé gerandi í því hvernig viðskiptamál og milliríkjaviðskipti þróast, ekki einungis þiggjandi. Það þykir mér skipta miklu máli. Ég vil líka taka undir þau orð að eftir það sem við á Íslandi höfum gengið í gegnum síðustu ár þá höfum við lært það eitt að leyndarhyggja er slæm, hún eyðileggur móral ef svo skal segja. Gagnsæi verður að vera leiðarljós. Þjóðfélag nútímans fer í raun og veru fram á það. Þannig að ég vil leggja hart að hæstv. utanríkisráðherra og þeim sem standa í þessum viðræðum að halda merki gagnsæis á lofti, bæði gagnvart þinginu hér heima og eins að Ísland fari fram með því fordæmi og reki á eftir að leynd, sé hún einhver yfir þessum viðræðum, verði létt af.

Forseti. Ég þakka fyrir umræðurnar þó svo ég hafi orðið fyrir svolitlum vonbrigðum með tóninn sem kom einmitt fram hjá Framsóknarflokknum. Ég vil líka halda því til haga að hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór með rangt mál því að ef maður skoðar skjalið sem var lekið til Wikileaks þá kemur mjög skýrt fram að þar er farið fram á og fólk samþykkir fimm ára leynd, ekki á samningnum heldur öllum fylgigögnum og umræðum sem eru undanfari og liggja til grundvallar samningnum. Mér finnst mjög mikilvægt að við segjum hlutina eins og þeir eru. Ég mundi vilja ítreka spurningu mína til hæstv. utanríkisráðherra. Mig langar að fá að vita hvernig upplýsingum um gang mála er miðlað til ráðherra, hvort hann sé bundinn trúnaði, þ.e. þessum fimm ára trúnaði, um bakgrunninn, ekki um samninginn heldur þau gögn og þær umræður sem liggja til grundvallar þessum samningi. Ég fagna því að fólk sé að ræða um að haldinn verði ítarlegri fundur um þessi málefni í utanríkismálanefnd og vona að ég fái skýrari svör þar. Mér finnst mjög mikilvægt að við höldum því til haga að þó að hefðin sé í þágu leyndarhyggju þá er löngu tímabært að við förum að hefðarhelga gagnsæið. Ástæðan fyrir því að fólk óttast niðurstöðu þessara samninga er sú hve mikil leynd er. Þær upplýsingar og það sem hefur verið lekið gefur okkur ekki tilefni til bjartsýni. Það er bara þannig. Hefðarhelgi um gagnsæið! Ég skora á hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Hér hefur mikið verið talað um leynd og meira að segja hefur Framsóknarflokkurinn á Íslandi verið nefndur. Ég veit ekki hvort við erum víða um heim, en við erum alla vega hér á Íslandi, það er rétt. Mér sýnist því miður að eina leyndin yfir þessu máli hafi verið innan síðustu ríkisstjórnar, ef fyrrverandi ráðherrar hafa ekki  
             Ég vil hins vegar svara þeim spurningum sem hv. þingmaður spurði hér áðan varðandi hvernig ráðherra er upplýstur um málið. Ég vil taka það fram að það er ekki búið að semja um neitt. Það geta verið mörg ár í að samningaviðræður klárist. Það fer vitanlega eftir því hvernig verður gengið frá samningum hvaða upplýsingum má dreifa, hverju má ekki dreifa o.s.frv. Við vitum það ekki enn þá fyrr en búið er að ganga frá þessum samningi. Ég legg hins vegar áherslu á það hvað varðar Ísland að við deilum þeim upplýsingum sem við getum deilt og eigum að deila samkvæmt þeim upplýsingalögum sem við búum við. Ég ítreka það að ef við teljum, við sem hér erum, þingmenn, ráðherrar og aðrir, að þar þurfi að upplýsa utanríkismálanefnd t.d. oftar og nákvæmar um hlutina þá gerum við það. Ég vil líka að það komi skýrt fram að það hefur verið lögð áhersla á að upplýsa um framgang þessara viðræðna og m.a. hafa verið haldnir fundir í samstarfi við innanríkisráðuneytið og velferðarráðuneytið með Alþýðusambandi Íslands, BSRB og BHM. Þá hafa verið haldnir upplýsingafundir fyrir Samtök iðnaðarins, Samtök atvinnulífsins, Samtök fjármálafyrirtækja, Samtök verslunar og þjónustu o.fl. Það er verið að halda þessum aðilum öllum upplýstum um framgang viðræðnanna. Því er ósköp eðlilegt og sjálfsagt að sjálfsögðu að þingnefndinni sé haldið upplýstri líka. Við metum 

… trúnað …

Eins og ég sagði hér áðan þá er þetta svo stór hluti af útgjöldum Íslands. Hv. þingmaður kallaði 

Virðulegi forseti. Ég vil hefja hér sérstaka umræðu um stefnumótun hæstv. heilbrigðisráðherra í heilsugæslu. Við horfum upp á miklar breytingar í henni og ég vil freista þess að biðja ráðherra að skýra þær breytingar og á hverju þær byggja. Pólitíkin getur auðvitað haft mismunandi hugmyndafræði um hvernig fari best á því að reka hitt og þetta. Það er allt gott og blessað en það er auðvitað lágmark að maður viti að hverju maður gengur hjá hverjum og einum og að þeir sem kjósi til dæmis Sjálfstæðisflokkinn viti hvernig sá flokkur sér fyrir sér að best sé að reka heilsugæslu. Í viðtali við Læknablaðið í október síðastliðnum skýrði ráðherra sína afstöðu til heilsugæslunnar með eftirfarandi orðum, með leyfi herra forseta: „Ég hef mikinn áhuga á því að sjá aukinn einkarekstur í heilsugæslunni og einnig að útvista henni til sveitarfélaganna til að eiga möguleika á að samþætta félagsþjónustu sveitarfélaga við þá þjónustu sem heilsugæslan veitir. Það fyrirkomulag hefur gefið góða raun bæði á Akureyri og á Höfn í Hornafirði.“ Mikið er ég sammála hæstv. ráðherra hér, sérstaklega þar sem hann ræðir um að samþætta félagsþjónustu sveitarfélaga við þá þjónustu sem heilsugæslan veitir. Það er mjög gott mál. Þetta er eins og talað út úr mínu hjarta. En ég ætla aðeins að halda áfram að vitna í ráðherrann, með leyfi forseta, þar sem hann segir í sama viðtali: „Sömuleiðis er reynsla okkar af einkarekstri í heilsugæslunni hér á höfuðborgarsvæðinu mjög góð ef borið er saman við rekstur annarrar heilsugæslu.“ Þann 21. ágúst síðastliðinn, tíu mánuðum eftir að viðtalið í Læknablaðinu kom út, birtist annað viðtal við hæstv. heilbrigðisráðherra í Vikudegi. Þar var allt annað upp á teningnum. Ráðherra var allt í einu kominn á algjörlega öndverða skoðun og niðurstaða hans þar var að heilsugæslunni væri best borgið hjá ríkinu. Í þessu viðtali var verið að ræða þá stöðu að hæstv. heilbrigðisráðherra ákvað í sumar að taka heilsugæsluna úr höndum Akureyrarbæjar en sveitarfélagið vildi reka heilsugæsluna áfram en hafði jafnframt verið í þeirri stöðu að borga með henni um 160 milljónir á síðustu sex árum og vildi eðlilega hætta þeirri meðgjöf og fá rétt framlög frá ríkinu. En þarna kom sem sagt í ljós algjör stefnubreyting hjá hæstv. ráðherra og ég spyr mig hvað hafi breyst og vil spyrja ráðherra: Hvað breyttist á þessu tíu mánaða tímabili? Á hvaða forsendum var ákveðið að heilsugæslunni á Akureyri sé best borgið hjá ríkinu? Var heilsugæslan illa rekin af Akureyrarbæ? Voru reikningarnir sem Akureyrarbær lagði fram, og sýndu fram á að þeim væri ójafnt gefið í þessum efnum, á einhvern hátt ósanngjarnir eða rangir? Þá verð ég líka að biðja hæstv. ráðherra að útskýra fyrir mér hvernig hann telji ríkið geta staðið sig betur. Getur ríkið náð fram einhverju hagræði sem Akureyrarbær náði ekki? Á hvaða hátt þá? Það væri gaman að vita það. Á hvaða reikningsgrunni er sú niðurstaða fengin? Er ráðherra með reiknilíkan fyrir þjónustuna á Heilsugæslustöðinni á Akureyri sem hann getur kannski deilt með okkur? Svo er annað atriði í þessu. Ef það er niðurstaðan að þjónustusamningar við sveitarfélögin séu bara ekki heppilegt form, hvernig er þessu þá háttað hjá öðrum sem fá álíka þjónustusamning til einkareksturs? Í viðtalinu í Læknablaðinu sem ég vitnaði hér fyrst til kom einnig fram að hæstv. ráðherra var ánægður með einkareksturinn í heilsugæslu hér á höfuðborgarsvæðinu. Hefur sú afstaða líka breyst? Ég segi fyrir mig að ég fagna fjölbreyttu rekstrarformi ef þjónustan er góð og örugg og það er hagkvæmt fyrir ríkið að útvista henni. Við höfum til dæmis heilsugæsluna í Salahverfi sem hefur fengið mikið lof frá embætti landlæknis um þjónustu og gæði. Það er gott mál. En ég velti fyrir mér hvort álíka úttekt á heilsugæslunni á Akureyri hafi verið lögð fram af embættinu. Ég hef ekki fundið þá úttekt en það hlýtur að vera eitthvað sem liggur fyrir sem ráðherra byggir ákvörðun sína á. Ég finn það ekki en bið ráðherra um að tiltaka það hér. Þegar allt kemur til alls: Hvernig ætlar ríkið að veita betri þjónustu fyrir jafn mikið fé? Það hlýtur að vera hugmyndin, er það ekki? Varla er það svo að ríkið ætli að gefa sjálfu sér meiri slaka til rekstursins en það gaf sveitarfélaginu áður.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa umræðu. En í ljósi þeirra orða sem hún viðhefur um heilsugæsluna á Akureyri þá skal rétt vera rétt og ég hefði álitið að virðulegur þingmaður vissi það að 19. desember síðastliðinn sagði bæjarstjórinn á Akureyri þessum samningi upp. Bæjarstjórn Akureyrar vill ekki framlengja þennan samning nema að uppfylltum ákveðnum skilyrðum sem engar forsendur eru til að verða við. Það er bara mjög einfalt. Það er rétt hjá hv. þingmanni að bæjarstjórn Akureyrar, bæjarfulltrúar þar, hafa lýst því yfir að síðastliðin ár, sennilega frá þeim samningi sem bæjarstjórnin síðasta þar gerði árið 2011, er hallinn á þessum rekstri í umsýslu bæjarins 160 millj. kr. Krafa bæjarstjórnarinnar í desember síðastliðnum var sú að ég gæti komið með 60–80 millj. kr. inn í samningsgrunninn og þetta var eftir samþykkt fjárlaga. Það eru engar forsendur til að verða við því. Ég átti fund með bæjarfulltrúum á Akureyri í júní um þetta mál, einnig með starfsfólki Heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri og sennilega eru yfir 90% starfsmanna heilsugæslunnar á þeirri skoðun að það sé farsælla að ríkið sýsli með þessa þjónustu frekar en sveitarfélagið. Væntanlega liggur það mat starfsfólksins fyrir eftir reynslu síðustu ára af umsýslu bæjarfélagsins. Varðandi þá spurningu sem hér er sett fram, á hverju þær breytingar byggja sem við erum að vinna að í heilbrigðishluta ráðuneytisins, þá er ósköp einfalt að segja það. Það byggir meðal annars og sérstaklega á úttekt embættis landlæknis frá árunum 2012–2013 þegar það embætti fór um allt land og hitti 350 heilbrigðisstarfsmenn, stjórnendur og starfsfólk heilbrigðisstofnana um allt land. Það eru allnokkur áhersluatriði sem gefa tilefni til þess að tekið sé til hendinni í kerfinu. Meginniðurstaðan af þessari yfirferð varð sú að heilbrigðisþjónusta á landsvísu sé góð, vissulega vandamál; ýmist staðbundin, sem þarfnast sérstakra lausna, eða almenn og þvert á stofnanir. Niðurstaða embættis landlæknis af þessari yfirferð var sú að sameining heilbrigðisstofnana hafi þrátt fyrir ýmis vandamál við framkvæmd styrkt þjónustuna á viðkomandi upptökusvæðum, faglegt og rekstrarlegt samstarf hafi aukist. Vissulega hafi verið hægt að ná fram vissum sparnaði en sameiningin hafi gefið tækifæri á betri og samfelldari og fjölbreyttari þjónustu. Að þessu er unnið og þeir meta það svo að þetta leiði til betri heilbrigðisþjónustu við viðkomandi íbúa. Þeir tiltaka einnig Landspítalann, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, nauðsyn þess að efla hana og styrkja til að leiða breytingar í heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og á landsvísu. Að því er verið að vinna. Reiknilíkanið sem hér var nefnt gera þeir að umtalsefni. Það er til skoðunar núna og leiðin sem verið er að reyna að fara er að skoða hvaða möguleikar eru til að láta fjármuni fylgja sjúklingum á milli stöðva eða lækna. Þar er einnig tiltekið að efla þurfi sérnám í heimilislækningum, meðal annars í þágu landsbyggðarinnar. Við erum að styrkja það núna. Ég nefni til dæmis tillögu sem liggur fyrir í fjárlagafrumvarpi um styrkingu á sérnámsstöðum í heimilislækningum sem gerir ráð fyrir viðbót. Við erum einnig að tala um það, sem var eitt af ábendingarefnunum, að byggja upp betri geðheilbrigðisþjónustu í landinu. Við erum að vinna á grundvelli þingsályktunartillögu sem samþykkt var síðasta vetur. Þeir eru að ræða það líka að byggja þurfi upp aðstöðu fyrir þungaðar konur vegna breytinga á fæðingarstöðum. Við erum með inni núna lokahönnun á sjúkrahóteli við Landspítalann sem á meðal annars að mæta þessu. Við erum með inni í tillögu í frumvarpi til fjárlaga sjúkrahótel á Akureyri, meðal annars til að mæta þessu. Niðurstaða þeirra af þessari yfirferð var sú að þrátt fyrir jákvæða reynslu á Akureyri og á Höfn þá blasi við, segir landlæknir, að almennt eru sveitarfélög of veikburða til að taka að sér verkefni heilbrigðisþjónustunnar. Stærri einingar geti veitt fjölbreyttari þjónustu sem tryggi jafnara og betra aðgengi íbúanna að hágæðaþjónustu.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir að hefja þessa umræðu. Það virðist sem flestir flokkar, og flestir landsmenn þar fyrir utan, séu sammála um að heilsugæslan eigi að vera grunneiningin í heilbrigðiskerfinu. Svo kannski komumst við ekki öllu lengra í umræðunni um hvernig við viljum að hún leiki það hlutverk. Núna hafa verið efst á baugi umræður um heilsugæsluna á Akureyri í ljósi þess að mjög farsælt starf heilsugæslunnar og sveitarfélagsins er nú að breytast vegna þess að ekki hafa náðst samningar á milli aðila. Við í velferðarnefnd ætlum að funda með bæði sveitarstjórn og fulltrúum heilsugæslunnar í næstu viku, bara til þess að fá betri upplýsingar um þetta mál, en það er sorglegt þegar samstarf hefur gengið vel að því sé ekki leyft að þróast áfram. Ég held að það sé mjög mikilvægt, þegar við ræðum um heilsugæsluna, að rekstrarformið sé ekki í forgrunni heldur byrjum við á því að koma okkur saman um hvers konar þjónustu og hvers konar stofnanir við viljum að heilsugæslan sé. Rekstrarformið hlýtur síðan að eiga að laga að eðli starfseminnar. Nú dreg ég enga dul á það að ég tel að opinberir aðilar eigi að vera ráðandi í heilbrigðisþjónustu og tel óþarft að fara í miklar breytingar á því fyrirkomulagi varðandi heilsugæsluna. En við eigum að einblína á þá þjónustu sem þar er veitt og 

Herra forseti. Við ræðum hér stefnumótun í heilsugæslu sem er mjög brýnt málefni. Niðurskurður hefur verið til heilsugæslunnar og komugjöld hafa verið hækkuð í tíð þessarar ríkisstjórnar. Komugjöldin voru lækkuð og höfð óbreytt allan niðurskurðartímann eftir hrun hjá fyrri ríkisstjórn og heilsugæslunni var hlíft sem mest mátti. Þetta sýnir ólíkar áherslur hægri og vinstri stjórna í velferðarmálum. Ég tel mjög mikilvægt að efla heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað sjúklinga. Stefna okkar vinstri grænna er að það sé valfrjálst tilvísunarkerfi í heilbrigðisþjónustu. Ég tel mikilvægt að það sé víðtækt samráð ef stjórnvöld ætla að fara þá leið og það skiptir máli hvernig það er útfært. Sú stefna núverandi stjórnvalda að endurskipuleggja þjónustu heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu á grundvelli tillagna um fjölbreytt rekstrarform er vissulega áhyggjuefni. Það þýðir í mínum huga á mannamáli aukinn einkarekstur. Við erum því miður með í dag tvöfalt kerfi á höfuðborgarsvæðinu, annars vegar heilsugæsluna og hins vegar starfandi heimilislækna sem eru leifar af gamla kerfinu. Það má segja að tilvísunarkerfið sé í raun það fyrirkomulag sem landsbyggðin býr við, þar sem greitt aðgengi er að heilsugæslu og hún fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Vinstri græn hafa stutt endurskipulagningu heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu enda ekki vanþörf á. Það eru yfir 10 þús. manns sem eru án heimilislæknis og stofnanir hafa verið óbreyttar í fjölda ára. Það eru 15 heilsugæslustöðvar misstórar og með mismikla þjónustu og við teljum brýnt að bæta þjónustuna og minnka miðstýringu en við viljum ekki einkavæða fleiri stöðvar. Það fyrirkomulag sem vinstri græn aðhyllast er módelið á Akureyri sem ég ætla að ræða hér í seinni tíma mínum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu. Þar sem hér er verið að ræða stefnumótun í heilsugæslu langar mig að nýta tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi tekið til greina hugmynd vinnuhóps 5 sem vann að skýrslu um sameiningu heilbrigðisstofnana og ýmissar sérhæfðrar heilbrigðisþjónustu en það er tillaga A undir liðnum Skurðstofustarfsemi þar sem lagt er til að tengjast formlega rekstri skurðstofa í ákveðnum radíus við höfuðborgarsvæðið og nota þær til valaðgerða í ýmsum tegundum skurðlækninga. Með þessu væri hægt að létta álagi af skurðstofum á höfuðborgarsvæðinu með því að færa aðgerðir sem ekki eru bráða- eða neyðaraðgerðir og um leið geta stofnanir sérhæft sig meira á því sviði sem þeim er skipað hverju sinni. Nú hefur ráðherra gefið það út að það skuli verða af sameiningum heilbrigðisstofnana. Herra forseti. Ef það á að fara í sameiningar væri grunnurinn að byrja á skilgreiningu grunnþjónustu. Hvað ætlar hæstv. ráðherra að tryggja á hverju svæði? Í tillögu vinnuhópsins segir um stofnanir á Vestfjörðum sem teljast tvær að þrátt fyrir samgönguerfiðleika að vetri til eigi það ekki að hafa áhrif þar sem fyrst og fremst sé verið að tala um stjórnunarlega sameiningu. Þær raddir sem hafa heyrst í mínu kjördæmi tala einmitt gegn stjórnunarlegri sameiningu og gild rök fyrir því að mikilvægur ákvarðana- og framkvæmdaréttur sé tekinn frá stofnunum með þeim breytingum. Í svari hæstv. heilbrigðisráðherra við fyrirspurn hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur um heilbrigðisstofnanir á Vestfjörðum segir, með leyfi forseta: „Við áframhaldandi undirbúning sameiningarinnar verður haft samráð við heimamenn, jafnt starfsmenn sem sveitarstjórnarmenn. Að mati ráðherra er einnig mikilvægt að samráð haldi áfram að sameiningu lokinni.“ En í allt sumar hafa birst fréttir þar sem sveitarstjórnir, fulltrúar, félög og hagsmunasamtök mótmæla þessari sameiningu harðlega og segja að ekki hafi orðið af fyrrnefndum yfirlýstum vilja ráðherra til samráðs við heimamenn. Virðulegur forseti. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað liggur þar að baki?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu. Mig langar að nefna að það eru tvö höfuðverkefni sem ég tel óhætt að segja að þorri landsmanna líti á sem höfuðverkefni hins opinbera og stjórnsýslu almennt, hvort sem það er á sveitarstjórnarstiginu eða hjá ríkinu, það er menntun annars vegar og heilsugæsla hins vegar. Það er litið á þetta sem grunnhlutverk hins opinbera. Á Íslandi er litið á það sem sjálfstæðan hlut að heilsugæsla og heilbrigðiskerfið sé í lagi. Nú liggur fyrir samkvæmt mínum heimildum að á Akureyri hafi menn viljað halda þeirri þjónustu áfram á sveitarstjórnarstiginu en ekki hafi hins vegar verið nægt fjármagn til þess að hækka laun lækna, menn hafi viljað hærri laun. Hæstv. ráðherra hafi ekki getað veitt þær 70–80 milljónir sem beðið var um vegna þess að þá hafi fjárlög þegar verið afgreidd. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra tveggja spurninga. Það er annars vegar hvort hann sjái fyrir sér að hægt sé að snúa til baka og leyfa Akureyri að sjá um þessa þjónustu með fjárveitingu í fjárlögum, þ.e. með breytingu á því fjárlagafrumvarpi sem hér er oft til umræðu núna. Hins vegar langar mig að spyrja að því sem hv. þm. Björt Ólafsdóttir spurði um, um viðhorfsbreytingu hæstv. ráðherra gagnvart því hvort einkavæðing sé málið í heilsugæslunni eða hvort hún eigi heima hjá ríkinu. Mér þætti mjög vænt um að fá að heyra meira frá hæstv. ráðherra um hugmyndir hans almennt í víðu samhengi.

Herra forseti. Ég fagna umræðu um málefni og stefnu heilsugæslunnar og vil vekja sérstaka athygli á erfiðri stöðu í heimahjúkrun sem er einn af máttarstólpum heilsugæslunnar hér á landi. Ég vil þó fyrst taka fram að það er ánægjulegt að sjá ný verkefni til uppbyggingar innan heilsugæslunnar, t.d. með áformum verkefnisins Betri heilbrigðisþjónustu með markvissri símaráðgjöf, þjónustu við þá sem bíða eftir dvöl á hjúkrunarrými, uppbyggingu á framhaldsnámi í heilsugæsluhjúkrun og heimilislækningum. Hins vegar er núna brýnt að fjölga stöðugildum innan heimahjúkrunar, bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. Þörf fyrir heimahjúkrun hefur aukist mjög mikið undanfarin ár. Í nýrri skýrslu um heimahjúkrun á vegum Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins kemur fram að fjöldi einstaklinga sem þiggur heimahjúkrun hefur aukist um 24% undanfarin fjögur ár og í sumum bæjarfélögum er þessi fjölgun allt að 140%. Á sama tíma hefur fjöldi stöðugilda í heimahjúkrun verið nær óbreyttur. Við það verður ekki unað. Heimahjúkrun er hagkvæmt úrræði og kemur í veg fyrir að einstaklingar þurfi t.d. innlögn á sjúkrahús eða varanlega stofnanavistun. Þörf fyrir heimahjúkrun mun vaxa í takt við fjölgun aldraðra sem fjölgar á næstu fjórum árum um 14%. Þess vegna er það skammgóður vermir að fresta aðgerðum til að fjölga stöðugildum í heimahjúkrun. Upplýsingarnar frá höfuðborgarsvæðinu eru sýnishorn af stöðu mála hér á landi. Ég vil beina orðum mínum til hæstv. heilbrigðisráðherra og árétta að það er brýnt að við horfumst í augu við þessar staðreyndir. Það er alveg ljóst að ef við frestum aðgerðum verður vandinn aðeins erfiðari og kallar á dýrari úrræði.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þá umræðu sem er hér í dag. Það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur að ræða nærþjónustuna og þar fer heilsugæslan fremst í flokki eins og heimahjúkrunin gerir líka. Það hefur vakið athygli mína eftir að hafa kynnt mér það á landsbyggðinni að þar er almennt læknaskortur og starfsmannaskortur í heilsugæslunni, það er mikið vandamál. Þar er líka hærri launakostnaður en hér á höfuðborgarsvæðinu vegna staðaruppbóta og aukinna fría sem starfsmenn vinna sér inn með vinnu úti á landsbyggðinni sem enn hefur þau áhrif að þegar læknarnir eru fáir eru það fríin sem telja og þá er þjónustan lakari en efni standa til. Í tilfellum sem ég veit um er það þannig að hjúkrunarstofnanir hafa gert ráð fyrir ákveðnum upphæðum í heilsugæsluna sem þær hafa jafnvel á tímabilum ekki getað nýtt vegna þess að það vantar starfsfólk. Það er nú stóra málið og eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðherra er nú verið að hleypa um það bil 600 milljónum í sérnám lækna og að fjölga þeim sem fara í heimilislækningar. Ég bind einnig vonir við það að sameining stofnana skapi grundvöll og svigrúm til faglegrar hagræðingar og sparnaðar, fjölbreyttari þjónustu sem skortir mjög mikið á landsbyggðinni. Fjölbreytt rekstrarform heilsugæslunnar er grundvöllur að því að skapa góða þjónustu í dreifðum byggðum landsins þar sem langt er til þeirrar sérfræðiþjónustu sem er í boði hér á höfuðborgarsvæðinu og ég tel að við séum á réttri leið. Það hafa verið erfiðir tímar, þeir eru að lagast og við munum gefa í í heilbrigðisþjónustunni og heilsugæslunni á næstu árum. Það vona ég alla vega.

Herra forseti. Á næstu árum mun kostnaður við heilbrigðisþjónustu aukast mjög mikið á Íslandi. Það er staðreynd sem við fáum ekki breytt. Það kemur til vegna breyttrar aldurssamsetningar þjóðarinnar og vegna ýmissa lífsstílstengdra sjúkdóma. Við þurfum því að vera sammála um að hlutfall útgjalda til heilbrigðisþjónustu af vergri landsframleiðslu aukist á komandi árum og finna leiðir til þess að nýta þá fjármuni sem best. Leiðin til þess er öflug heilsugæsla, öflug heimahjúkrun og þjónustustýring. Til að geta komið á almennilegri þjónustustýringu sem fólk sættir sig við þurfum við mjög öfluga heilsugæslu. Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu er mikilvægasta stofnunin þegar að þessu kemur, ekki af því að hún sé merkilegri en heilsugæslan úti um allt land, því að allir landsmenn eiga að hafa aðgengi að mjög góðri heilsugæslu, en hún er leiðandi sem stóri aðilinn á þessu sviði, er leiðandi og styrkjandi fyrir alla heilsugæslu í landinu. Þar verður að gefa svigrúm til þróunar til þess að byggja upp öflugri, fjölþættari þjónustu, ekki bara hvað varðar líkamlega kvilla heldur andlega kvilla og lýðheilsutengd málefni þannig að hún geti orðið stoð og stytta við aðra heilsugæslu í landinu.

Herra forseti. Við vinstri græn erum mjög hlynnt því að sveitarfélög taki yfir rekstur heilsugæslu með samningum og teljum það vera mjög mikið til hagræðis fyrir íbúa að samræma heilsugæslu og félagsþjónustu. Ég vil vekja athygli á því að bæjarráð Akureyrar harmar að ekki sé vilji til staðar að semja við Akureyrarbæ um áframhaldandi samning með viðunandi fjármagni til að tryggja eðlilega þjónustu. Auðvitað stendur hnífurinn þar í kúnni. Hæstv. heilbrigðisráðherra var bæjarstjóri á Akureyri til fjölda ára og meðan hann var bæjarstjóri þar var hann mjög hlynntur þessu fyrirkomulagi og þessum rekstri. Undanfarin ár hefur vantað fjármagn inn í þennan samning og er ekkert óeðlilegt við það að starfsfólkið sé óánægt með hvernig það hefur þróast að meira fjármagn vanti til heilsugæslunnar inn í þennan samning. Ég vil líka vekja athygli á því að hæstv. ráðherra varð meðflutningsmaður á þingsályktunartillögu sem hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir lagði fram á síðasta kjörtímabili, um að tímasetja ætti áætlun um að færa rekstur heilsugæslustöðva landsins frá ríki til sveitarfélaga. Ég bara spyr: Hvað hefur breyst?  Einnig vil ég vekja athygli á því að hv. þm. Þórunn Egilsdóttir, þingkona Framsóknarflokksins, telur að heilsugæslan eigi heima hjá sveitarfélögum og að Akureyrarbær eigi áfram að reka heilsugæsluna. Þess vegna finnst mér þessi viðsnúningur ráðherra mjög undarlegur. Mann grunar að þetta sé hluti af því tafli að sameina heilbrigðisumdæmi í landinu 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa umræðu. Að mínu mati á heilsugæslan að vera fyrsti viðkomustaður sjúklinga þegar þeir þurfa á læknisþjónustu að halda, sama hvort um líkamleg eða andleg veikindi er að ræða. Allir sem þurfa læknisþjónustu eiga að hafa jafnan aðgang að þjónustu heilsugæslunnar sama hvar á landinu þeir búa. Heilsugæslan á jafnframt að fræða og upplýsa þá sem til hennar leita, en auk þess á hún að kenna einstaklingum að þeir bera nokkra ábyrgð á heilsu sinni. Þetta eru að mínu mati helstu markmið heilsugæslunnar og eiga þau við sama hvort heilsugæslan sé rekin á vegum ríkis eða sveitarfélaga. Það mikilvæga í þessu samhengi er að heilsugæslan hafi það fjármagn sem til þarf svo hún geti veitt þá þjónustu sem henni ber að veita. Að mínu mati flokkast heilsugæslan undir grunnþjónustu í samfélagi okkar. Hún er einn þeirra þátta sem fólk horfir til þegar það velur sér búsetu. Öll viljum við geta fengið læknisþjónustu í heimabyggð þegar á þarf að halda. Ég held að ég sé ekki að tala óvarlega þegar ég segi að mikið álag sé á heilsugæslustöðvum víðs vegar um landið. Víða virðist vera erfitt að fá lækna til starfa og það þekkist á stórum svæðum að eingöngu einn læknir sé á vakt og hef ég heyrt áhyggjuraddir margra vegna þessa. Herra forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra er ákveðinn í að láta sameiningar á heilbrigðisstofnunum eiga sér stað þrátt fyrir að mótmæli hafi borist úr ýmsum áttum. Mig langar í þessu samhengi að spyrja hæstv. ráðherra hver markmið með sameiningu heilbrigðisstofnana eiga að vera. Efla markmiðin heilsugæsluna í landinu? Á sameiningin að styrkja þá þjónustu sem nú er veitt? Hvernig skal ná þessum markmiðum ef það er raunin? Að lokum vil ég hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra að hafa það samráð við íbúa og sveitarstjórnir sem ætlast var til á þeim svæðum þar sem sameiningin á að fara fram.

Herra forseti. Í fjárlagaumræðunni síðastliðið föstudagskvöld kl. 21.22 sagði hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, í andsvari við mig að meginhlutverk okkar í heilbrigðiskerfinu væri að tryggja að fólk ætti þar bæði greiðan aðgang óháð efnahag og afkomu og að langveikir þyrftu ekki að hafa áhyggjur af því að kostnaður safnaðist þannig upp að ekki yrði við það ráðið. Þannig að meginmarkmiðið í heilbrigðiskerfinu, út af því að við erum að ræða stefnu í heilbrigðismálum hér í dag, er að tryggja að fólk eigi þar meðal annars greiðan aðgang óháð efnahag og afkomu. Mig langar að vita hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sé sammála því að þetta sé eitt af meginmarkmiðunum. Ég spyr vegna þess að drjúgur hluti landsmanna neitar sér um heilbrigðisþjónustu einmitt á grundvelli efnahags, hefur ekki efni á því. Staðan í dag er þannig að meginmarkmiðinu, eins og formaður Sjálfstæðisflokksins setur það upp, er ekki náð, að fólk hafi greiðan aðgang óháð efnahag. Ég vil endilega biðja heilbrigðisráðherra að impra á þessu, hvort þetta sé ekki meginmarkmiðið og hvað hann hyggist gera til þess að ná fram þessu meginmarkmiði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem hér upp hafa komið kærlega fyrir þeirra innlegg. Ég vil bregðast við orðum hæstv. ráðherra um að rétt skuli vera rétt eins og hann sagði við mig heldur hvass á svip hér áðan. Já, herra ráðherra, rétt skal vera rétt. 19. desember sagði bæjarstjórinn upp samningnum við ríkið. Það var gert vegna þess að bæjarstjórinn var kominn algjörlega út í horn og gat ekki rekið heilsugæsluna áfram með þeim fjárframlögum sem bærinn fékk frá ríkinu, það var bara þannig. Það liggur fyrir. Og rétt skal vera rétt í því að sveitarfélagið vildi halda áfram að reka heilsugæsluna og taldi sig vera að sinna því verkefni vel og geta sinnt því vel. Annað sem skal líka vera rétt er að auðvitað vilja 90% starfsmenn aðspurðir frekar vera í vinnu hjá ríkinu ef það þýðir, út af jafnlaunaátaki, að þeir fái hærri laun en þeir fá hjá Akureyrarbæ. Akureyrarbær gat ekki veitt þau laun með þessum fjárframlögum frá ríkinu. Við skulum hafa það líka alveg rétt. Svo vil ég segja það að ég fagna því að ráðherra sé að hefja vinnu við reiknilíkan. Það er þarft og gott. Vonandi fáum við að fylgjast með þeirri þróun allri. Eftir stendur samt þessi breytta afstaða ráðherra í stefnumótun um heilsugæslu, hún kemur fram á tíu mánaða tímabili. Ég vil gjarnan fá að heyra og við þurfum að heyra hvað liggur þar til grundvallar. Hvað hefur breyst? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra nákvæmlega að gera betur með heilsugæsluna hjá ríkinu en hægt var 

Virðulegi forseti. Víða hefur verið komið við í þessari umræðu. Ég hef tvær mínútur til að bregðast við. Ég þakka fólki og þátttakendum í umræðunni gagnlega umræðu og margar góðar innkomur. Heilt yfir vil ég segja, því það hefur borið mikið á samningum við sveitarfélög, þá verðum við að hafa það í huga að þjónustusamningur við sveitarfélög, Höfn og Akureyri, var gerður þegar lögin um reynslusveitarfélögin rann út 2003. Fram að þeim tíma byggði verkefnið og umsýsla sveitarfélaganna á lögum. Eftir að þetta rann út var gerður þjónustusamningur sem er eins og hver annar verktakasamningur. Það gengur ekki og er ekki heimilt að færa fjármuni af fjárlagalið sem búið er að ákvarða með lögum á þingi yfir í þjónustusamning, sama hvort um er að ræða sveitarfélög eða einhvern annan. Það er grundvallarmunur á þessu. Meðal annars af þessum ástæðum var erindi frá mér neitað af fjármálaráðuneytinu, vegna jafnlaunaátaksins, vegna þess að þetta fellur ekki undir regluverk ríkisins við umsýslu fjármuna. Þar af leiðandi hef ég þá afstöðu að glórulaust sé, ef við erum sammála um það meginmarkmið að heilbrigðisþjónustan eigi að vera með sem jöfnustu aðgengi, að fara að gera verktaka- eða þjónustusamning við 74 sveitarfélög þegar okkar æðsta eftirlitsstofnun með þessum málaflokki mælir gegn því vegna þess að veikburða sveitarfélög muni ekki ráða við það. Það sem kallað er afstöðubreyting mín er m.a. af þeim sökum, þ.e. reynslan af þessum slætti núna. Meginverkefni heilbrigðiskerfisins, meginmarkmiðið, er númer eitt að lækna þá sem til þess leita eða veita þeim úrlausn. Ég tek hins vegar alveg heils hugar undir það sjónarmið að meginefnið í því hvernig það er gert sé að sem greiðastur aðgangur sé að þjónustunni óháð efnahag, búsetu og öllu því um líku. Meðal annars, af því að ég nefni búsetuna, þá er líka 

Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar að koma inn á í þessu máli áður en það fer til nefndar, ekki síst í ljósi þess hvernig umræðan þróaðist hér í gær og með tilliti til innleggs hæstv ráðherra í málið, bæði til að reifa sjónarmið og til að spyrja spurninga. Eitt af þeim atriðum sem ég vildi ræða er stytting á hámarkstíma fólks á atvinnuleysisskrá úr þremur árum í tvö og hálft. Það sem ég hef áhyggjur af í því er að það hefur auðvitað komið fram að sveitarfélögin hafa áhyggjur af því að töluverður kostnaður mun leggjast á þau í þessu tilfelli. Ég hef líka áhyggjur af því að þetta er gert án þess að bregðast neitt við þeirri staðreynd að þegar atvinnuleysi var hér mest sáum við karla koma mjög hratt inn á atvinnuleysisskrána en þeir fóru líka tiltölulega hratt út af henni aftur; konur komu hins vegar hægar inn en þær hafa því miður dvalið þar mun lengur. Langtímaatvinnuleysi er orðið töluvert miklu meira hjá konum en körlum þannig að þessi aðgerð mun bitna mjög verulega á langtímaatvinnulausum konum. Ég hvet nefndina til að skoða þennan þátt sérstaklega, ekki síst í ljósi umræðunnar sem hefur oft orðið í þessum þingsölum, að það þurfi einhvern veginn að mæta þeirri stöðu sem er uppi, að konur sem eru kannski með töluverða reynslu á vinnumarkaði eru að festast á atvinnuleysisskrá. Það eru ekki bara fjárhagsleg áhrif á sveitarfélögin sem hér um ræðir heldur líka töluverð áhrif á lífsafkomu langtímaatvinnulausra kvenna. Ég hvet til þess að það verði gert. Ég kalla líka eftir ítarlegum upplýsingum um þetta og möguleg áhrif á þessar konur. Ég hef enn fremur miklar áhyggjur af þeim þætti þessa frumvarps sem fjallar um það að S-merktu lyfin fari undir greiðsluþátttökukerfi lyfjanna, ekki síst í ljósi þess að í fjárlagafrumvarpinu er líka boðuð hækkun á greiðsluþátttökuþakinu þannig að greiðsluþátttaka lyfjanotenda eykst. Mér finnst vanta skýrari mynd af því hversu mikið hún mun aukast og líka hvaða áhrif hún muni hafa á þá aðila sem því miður eru háðir því að þurfa á lyfjum að halda, ekki síst að staðaldri. Í S-merktu lyfjunum er oft um að ræða sjúklinga sem þurfa verulega þung og dýr lyf og þetta getur orðið töluvert högg fyrir þau þegar þetta verður gert eins og hér er boðað. Það getur verið um verulegar háar upphæðir að ræða fyrir fólk sem hefur ekki þurft að greiða fyrir lyfin sín hingað til. Ég hvet þess vegna til þess að nefndin skoði þennan þátt sérstaklega og áhrif þessarar breytingar á ekki síst tekjulægstu hópana og hópa eldri borgara og öryrkja vegna þess að öryrkjahóparnir þurfa ekki alltaf á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda en þurfa hins vegar töluvert af lyfjum. Þetta getur haft áhrif á þá. Við vitum á hvernig tekjum þessir hópar þurfa að lifa og þær eru ekki miklar. Þetta þarf allt saman að skoða og í fljótu bragði sýnist mér þetta geta komið mjög illa niður á þeim sem síst skyldi. Næst vil ég nefna Framkvæmdasjóð aldraðra. Það er verið að framlengja bráðabirgðaákvæði úr tíð fyrri ríkisstjórnar um að tímabundið væri hægt að nota fjármuni úr Framkvæmdasjóði aldraðra í rekstur en á móti kom að fyrri ríkisstjórn fór nýjar leiðir til að fjármagna þá uppbyggingu til að bæta fyrir þá fjármuni sem upp á vantaði til þess. Ég átti samtal við hæstv. ráðherra hér í gær um Framkvæmdasjóð aldraðra og þá sagði hæstv. ráðherra okkur að hann væri ekki hlynntur þeirri leið sem þar var farin en á móti kæmi að menn ætluðu engu að síður að fara áfram inn í sjóðinn til að sækja fjármuni fyrir rekstri. Það hlýtur að hafa áhrif á þá fjármuni sem eftir verða til að fara í uppbyggingu á nýjum hjúkrunarrýmum. Við vitum alveg að víða er gríðarleg þörf fyrir uppbyggingu á hjúkrunarrýmum þannig að þarna er algjörlega ósvarað þeirri risastóru spurningu hvernig menn ætla að fjármagna þá uppbyggingu. Ef eitthvað er hefur spurningarmerkið við þessari spurningu stækkað eftir umræðuna hérna í gær. Af minni hálfu er algjörlega ljóst að það liggur ekki fyrir hjá þessari ríkisstjórn hvernig hún ætlar að gera það. Hún ætlar bara ekki að gera það eins og síðasta ríkisstjórn gerði. Það er svolítið mantran hjá núverandi ríkisstjórn að áherslan virðist liggja í því að gera eitthvað en ekki segja okkur endilega frá því hvernig hún ætlar að gera það og bara alls ekki gera það eins og fyrri ríkisstjórn gerði það. Það sjáum við í mörgum fleiri málum en þessu. Þetta er ekki stefna sem dugar til lengri tíma. Menn hljóta að fara að kalla eftir því að þessi ríkisstjórn sýni fram á sína framtíðarsýn í mikilvægum málaflokkum eins og þeim sem hér um ræðir. Það er ekki nóg að segja alltaf að við ætlum ekki að gera þetta eins og þau gerðu það. Það segir okkur ekki neitt. Þessu þarf að svara. Það eru skyldugreiðslur í Framkvæmdasjóði aldraðra sem verið er að hækka í þessu frumvarpi og þegar menn eru farnir að framlengja svona bráðabirgðaákvæði þar sem ákveðið er að breyta og gera það aftur og aftur tel ég mikilvægt að menn setji sér einhver mörk um það hversu langt megi ganga inn í sjóðinn hvað þennan þátt málsins varðar og hversu lengi og langt megi ganga á framkvæmdaféð sjálft. Ef þetta er framlengt aftur og aftur er hætt við því að við förum að sjá verulega gengið á fjármuni til uppbyggingar á hjúkrunarrýmum sem er verkefni sjóðsins. Ég er ekki endilega mótfallin því að þetta sé gert núna en menn þurfa engu að síður að svara spurningunni um það hvernig menn ætla þá að fjármagna framkvæmdir á hjúkrunarrýmum. Annars er ekki hægt að taka afstöðu til þessa þáttar í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Mig langar líka að nefna lækkun á framlögum til Framkvæmdasjóðs ferðamannastaða. Sá sjóður er mér afskaplega kær vegna þess að hann var settur á í tíð síðustu ríkisstjórnar til að mæta réttmætri gagnrýni á það að uppbyggingin á ferðamannastöðunum fylgdi ekki fjölgun ferðamanna hingað til lands. Þetta var réttmæt ábending og gagnrýni þá og hún er enn réttmæt. Það sem við gerðum síðan var að koma inn í þingið með tillögu um fjármögnunarleiðir fyrir þennan framkvæmdasjóð. Það má kalla hana eina útfærslu á náttúrupassa sem var það gjald sem átti að leggjast á flug og gistingu. Í þessu þingi á þeim tíma kólnuðu ansi margir fætur ansi hratt þannig að úr varð mjög lágt gjald í þennan framkvæmdasjóð og líka til uppbyggingar þjóðgarða hjá umhverfisráðuneytinu. Hann var mjög lítill fyrir og það var ljóst að menn þyrftu að fara að taka afstöðu um það hver innan ferðaþjónustugreinanna ætlaði að taka að sér að innheimta þetta gjald. Þetta hefur ekki enn verið til lykta leitt af núverandi ríkisstjórn en ég vona að það takist og mun styðja allar góðar niðurstöður í því efni. Hins vegar er ég mjög ósátt við það að menn ætli engu að síður meðan á þessu stendur að láta sjóðinn og uppbyggingu ferðamannastaða vera í einhverju limbói. Við sjáum gríðarlega fjölgun ferðamanna hingað til lands og þetta er afleiðing þess að ríkisstjórnin ákvað í þessu eins og svo mörgu öðru að segja: Við ætlum ekki að fara þá leið sem fyrri ríkisstjórn ákvað að fara og þess vegna ætlum við að skera niður hennar fjárfestingaráætlun. Í þeirri fjárfestingaráætlun voru einmitt gríðarlega miklir fjármunir settir til þessa málaflokks, uppbyggingar ferðamannastaða. Núverandi ríkisstjórn hefur ekki komið með þetta fé til baka. Þó að hún hafi gert vel í því að koma með aukna fjármuni inn á þessu ári dugir það ekki til. Ég brýni nefndina til að skoða líka þennan þátt mála og ég vonast eftir umsögn um þetta frá hv. atvinnuveganefnd. Það skiptir gríðarlega miklu máli að fara að fá einhverja niðurstöðu í þessi mál þannig að sjóðurinn geti orðið myndarlegur og þannig að við getum byggt ferðamannastaði myndarlega upp. Annars er hætt við því að þessi aðalsöluvara okkar Íslendinga til ferðamanna erlendis, náttúra Íslands, láti það verulega á sjá að hún verði óaðlaðandi. Það er líka erfitt að byggja upp orðspor ef það hefur hrunið á því sviði. Virðulegi forseti. Tíminn flýgur og það eru fjölmörg önnur mál sem ég vildi koma inn á, svo sem vaxtabæturnar. Það er sorglegt að sjá hvernig þessi ríkisstjórn er að fara með vaxtabótakerfið. Ef við skoðum þróunina á vaxtabótunum frá árinu 2006 og notum verðlag frá því í ágúst sl. finn ég ekki lægri tölu en við setjum í vaxtabótakerfið á næsta ári. Við erum komin á algjöran lágpunkt í vaxtabótakerfinu. Ég veit að svarið við þessari gagnrýni er að það sé verið að setja 20 milljarða í niðurfærslu á lánum heimila en þá eru menn að taka ákvörðun um að taka fjármuni út úr kerfi sem miðar inn á þá hópa sem mest þurfa á stuðningi að halda við sín húsnæðiskaup, þá sem eru með lágar tekjur og þá sem eiga litlar eignir. Þarna eru án efa hóparnir sem munu sitja eftir í skuldaleiðréttingunum vegna þess að þeir hópar sem eru hvað verst staddir með húsnæði sitt og skuldir eru þeir sem hafa líklega fengið hvað mest í skuldaleiðréttingaraðgerðum fyrri ríkisstjórnar sem verða dregnar frá þeim sem nú verður ráðist í. Þeir hópar munu ekki fá neitt út úr þessu og að auki er verið að skera niður vaxtabætur. Það er verið að færa fjármuni úr mjög hnitmiðuðu kerfi inn í kerfi þar sem allt of margir sem alls ekki þurfa á þessum stuðningi að halda, mjög eignamikið fólk, fá leiðréttingar en hinir aðilarnir munu áfram sitja eftir, þeir sem keyptu á versta tíma, þeir sem skulda mest og þeir sem hafa lægstar tekjurnar. Þetta er gríðarlegt áhyggjuefni og ég hvet nefndina til að skoða samspil þessara tveggja þátta í fjárlögum og útgjöldum ríkisins. Það sem mig langar að nefna líka varðandi þessi frumvörp er að í gær fengum við að heyra frá hæstv. ráðherra að vinstri menn þekktu ekki skattalækkanir þegar þær væru beint fyrir framan þá. Ég verð að segja alveg eins og er að ég hef ekki nokkurn tíma séð aðrar eins skattalækkanir og hér er um að ræða - ef menn ætla að kalla þetta skattalækkanir. Aukin þátttaka þeirra sem kaupa lyf er boðuð hér, hækkun á matvælum er boðuð hér sem og hækkun á heitu vatni og rafmagni. Við höfum séð gríðarlega hækkun á komugjöldum í heilbrigðisþjónustu á þessu ári og það er boðuð hækkun á gjöldunum inn í Framkvæmdasjóð aldraðra, hækkun á sóknargjöldum o.s.frv. Svo segja menn: Jú, það er vegna þess að við erum að lækka aðra hluti á móti. Það er samt engan veginn hægt að negla þetta niður í greinargerð í forsendum þessa frumvarps. Þar segir: „Samanlagt eru áhrif þeirra talin mjög lítil, en þó fremur til lækkunar á ráðstöfunartekjum heimila en hitt, vegna styttingar á bótatímabili atvinnuleysisbóta.“ Það er heldur ekki fjallað um neikvæðu áhrifin af auknu lyfjaþátttökunni. Þótt tíma mínum sé lokið hér vil ég segja þetta að lokum: Það er gert ráð fyrir mjög litlum jákvæðum breytingum á ráðstöfunartekjum heimilanna ef við tökum frumvörpin saman 

Virðulegur forseti. Við ræðum svokallaðan bandorm, ráðstafanir í ríkisfjármálum sem tengjast fjárlagafrumvarpinu sem hefur verið til umræðu síðustu vikuna í þinginu. Eftir því sem umræðunni vindur fram verður maður meira og meira undrandi á þeim fjölmörgu annmörkum sem eru á fjárlagafrumvarpinu og fylgifrumvörpum þess, tekjuöflunarfrumvörpunum og ráðstöfunum í ríkisfjármálum, formlega þar sem fjárlagafrumvarpið er einfaldlega beinlínis vitlaust því að það er ekki í samræmi við tekjuöflunarfrumvörpin, í öðru lagi fyrir þær villur sem eru í textum frumvarpanna og sýna ekki góðan undirbúning málanna að því leytinu til og í þriðja og síðasta lagi eru efnisatriði sem maður hlýtur að undrast mjög og aðferð við að taka ákvarðanir um þau sem meðal annars endurspeglast síðan í þeim hörðu viðbrögðum sem komið hafa hjá meðal annars verkalýðshreyfingunni, ekki bara Alþýðusambandinu heldur líka fjölmörgum stéttarfélögum, bæði innan Alþýðusambandsins og samtaka opinberra starfsmanna og háskólamanna, og enn fremur Bændasamtökunum, samtökum eldri borgara, Öryrkjabandalaginu og fjölmörgum öðrum samtökum. Við umræðu um þessar ráðstafanir eru nokkur atriði sem ég vildi fyrst og fremst beina athyglinni að. Það gefst ekki tími til þess í stuttum ræðum við 1. umr. að fara yfir þá fjölmörgu hluti sem þarfnast lagfæringar við, leiðréttingar eða afturköllunar í meðförum hv. efnahags- og viðskiptanefndar og fjárlaganefndar eftir atvikum. Hér er fyrst ástæða til að staldra við vaxtabæturnar, hvernig með þær er farið og hefur verið farið. Þær voru orðnar býsna myndarlegar, getum við sagt, árið 2011, hygg ég að það hafi verið, í tíð síðustu ríkisstjórnar, þegar þær náðu hámarki og voru 22 milljarðar á einu ári. Samkvæmt frumvarpinu eru þær á næsta ári 7,7 milljarðar. Það þýðir að á aðeins þremur árum höfum við dregið úr stuðningi við skuldsett heimili í landinu um rúmlega 14 milljarða kr., í raun 2/3 í tekjutengdum vaxtabótum. Tekjutengdar vaxtabætur eru þess eðlis að þá bæta menn mest og best þeim sem hafa meðaltekjur og lægri tekjur, en þeir sem hafa yfir meðaltekjum, miklar tekjur og hreinar eignir fá ekki greiddar vaxtabætur. Hins vegar bregður svo við að menn ráðstafa þessari fjárhæð, þessum liðlega 14 milljörðum sem búið er að draga vaxtabætur saman á þessum síðustu fáu árum, og rétt rúmlega það, 18 milljörðum kr. alls, í það sem er kallað leiðréttingin og eru þær lækkanir á höfuðstól skulda sem boðað er að ráðist verði í í október og nóvember. Þær aðgerðir eru á ársgrundvelli 18 milljarðar kr., þ.e. rétt liðlega það sem búið er að draga vaxtabæturnar saman um á síðustu þremur árum. Þessar greiðslur, ágætu þingmenn, leiðréttingin svokallaða, eru ótekjutengdar og taka ekkert tillit til eigna manna. Þetta þýðir að í meginatriðum verður breytingin frá því sem var árið 2011 og til þess sem verður á komandi ári sú að það er svipuð heildarfjárhæð sem verið er að styðja skuldsett heimili um vegna íbúðakaupa, en nú ber svo við að 2/3 fjárhæðarinnar verða greiddir út ótekjutengt og koma þess vegna að verulegu leyti til fólks með háar tekjur og miklar eignir og dregur þá að sama skapi úr þeim fjármunum sem eru til ráðstöfunar til að styðja meðaltekjuheimili, lágtekjuheimili og fólk sem lítið á í eignum sínum og hefur jafnvel neikvæða eiginfjárstöðu. Þetta er sannarlega samfélagslegt réttlæti á hvolfi og gengur eiginlega þvert gegn því sem maður skildi af kosningabaráttu Framsóknarflokksins þar sem lögð var áhersla á að hjálpa heimilum í erfiðleikum vegna húsnæðiskaupa. Hér er dregið mjög verulega úr hinum tekjutengda stuðningi en farið í mjög mikinn ótekjutengdan stuðning með sömu fjármunum. Það er ekki til þess fallið að hjálpa þeim sem eru í erfiðleikum heldur þvert á móti bara verið að verja hluta af þeim takmörkuðu fjármunum sem til ráðstöfunar eru til þess að hjálpa fólki sem þarf ekkert að hjálpa og minnka stuðninginn við hina á móti. Þetta er atriði sem ég held að sé algerlega nauðsynlegt fyrir hv. nefnd að fara mjög vandlega yfir, með hvaða hætti hinar ótekjutengdu vaxtabætur, því að það er ekki hægt að kalla leiðréttinguna neitt annað, dreifast á tekjuhópana, hvernig hinar tekjutengdu vaxtabætur dreifast á tekjuhópana og hversu miklu betur væri hægt að styðja það fólk sem er með umtalsverðar skuldir, er með meðaltekjur eða lægri tekjur eða stórar fjölskyldur og á erfitt með að ná endum saman, hvernig væri hægt að nýta þessa fjármuni betur og með beinskeyttari hætti til að hjálpa þeim sem þurfa aðstoðar við til að ráða við sín húsnæðislán en ekki bara ausa peningum til fjölda fólks sem ekkert þarf á þeim að halda. Það er einfaldlega illa farið með fé. Í öðru lagi, virðulegur forseti, vildi ég vekja máls á því sem snýr hér að starfsendurhæfingarsjóði. Nú um langt árabil, ég hygg að það sé komið langt á annan áratug, hafa menn rætt í samfélaginu, á vettvangi aðila vinnumarkaðarins, hér í þinginu, úti í sveitarstjórnunum og víðs vegar, um mikilvægi þess að gera breytingar á örorkumatskerfinu í landinu, gera breytingar sem lúta að Tryggingastofnun sem væru til þess fallnar að hvetja fólk til þess að starfa - og ekki bara hvetja fólk til þess að starfa heldur leggja áherslu á það að verja fjármunum til þess að gera fólki kleift að halda áfram að vinna þó að það verði fyrir áföllum, missi sjón eða heyrn eða hreyfigetu, eigi við geðræna örðugleika að stríða eða annað það sem getur leitt fólk til örorku. Í þessari orðræðu núna í hátt í 20 ár hefur það verið ríkur hluti af henni að kerfið hefur sagt við þá sem búa við örorku: Treystið okkur, þó að við höfum í áratugi lagt miklu minni peninga í endurhæfingu fólks en löndin í kringum okkur viljum við núna breyta því, hafa menn sagt, við viljum breyta því, fara að fjárfesta í fólki og leggja peninga í endurhæfingu, einkanlega starfsendurhæfingu, eins og gert er í löndunum í kringum okkur. Við erum tilbúin að setja fjármuni í það gegn því að gerðar verði breytingar á örorkumatskerfinu og að við horfum meira á starfsgetu en vangetu. Allt hefur þetta verið ósköp falleg orðræða og væri út af fyrir sig hægt að sjá margvísleg rök sem stæðu til þess að gera breytingar í þessa veru, hlutast til snemma um það að þegar fólk verður fyrir áföllum fái það stuðning og aðstoð, helst áður en það missir þá vinnu sem það hefur verið í þannig að það geti haldið tengslum við atvinnurekanda sinn, kannski minnkað við sig starfshlutfall, fengið inn á vinnustaðinn sérfræðinga til að aðstoða sig við að halda áfram að vinna þrátt fyrir áföllin, kannski í minna starfshlutfalli, kannski í einhverju öðru starfi en það áður gegndi en leitast við að gera sem flestum fært að halda áfram að vinna. Við viljum öll fá að reyna á okkur, fá að nýta dagana okkar til að starfa og iðja. Það sem skortir fyrst og fremst til þess að fleiri geri það er stuðningur við fólk til að gera einmitt það og síðan auðvitað það að leiðrétta þessi vondu kerfi okkar þar sem fólki er beinlínis refsað fyrir að vinna, refsað með alls kyns óheyrilegum tekjutengingum sem jafnvel geta orðið meiri en launin sem fólk fær fyrir starfið. Hvað gerist þá núna? Jú, í fjárlögunum er ekki gert ráð fyrir neinu framlagi úr ríkissjóði í starfsendurhæfingarsjóð. Það hefur gerst áður, en þá var þannig ástatt að í starfsendurhæfingarsjóði voru til verulegir fjármunir og mundi fyrirsjáanlega ekki bitna á þjónustunni á komandi ári að ríkið legði ekki til í sjóðinn og því var því frestað fyrstu árin. Nú hafa hins vegar forsvarsmenn sjóðsins VIRK upplýst að komi ekki fjármunir úr ríkissjóði á næsta ári þurfi að draga úr þeirri starfsendurhæfingu sem þar er fyrir hendi á sama tíma og ríkisstjórnin reynir í orði kveðnu að ná sátt og samstöðu um það að breyta örorkumatskerfinu yfir í starfsgetumat. Þá kippir hún að sér hendinni með fjármununum og hlýtur að vekja djúpstæðar efasemdir um að menn meini nokkuð með öllum fagurgalanum um að þeir vilji auka og efla starfsendurhæfingu og einbeita sér að starfsgetu öryrkja fremur en vangetu og að tilgangurinn með því að breyta örorkumatskerfinu sé sá sami og með þeirri tillögu að verja engu til starfsendurhæfingar á næsta ári, þ.e. að spara á þeim sem efnaminnstir eru. Í því virðist ríkisstjórnin vera hvað flinkust í fjárlagagerð sinni. Þetta er kannski þeim mun verra vegna þess að hér varð nokkur umræða þegar VIRK-sjóðurinn hóf störf. Hann er í raun og veru stórkostlegt og gott framtak, bæði hjá verkalýðshreyfingunni og vinnuveitendum, til að efla starfsendurhæfingu í landinu. Þá ræddu menn um hvort sú starfsemi ætti að vera á vegum ríkisins eða hvort það væri forsvaranlegt að hún væri á vegum félagasamtaka úti í bæ eins og verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda. Það eru ákaflega verðug félagasamtök, verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur, og hafa axlað margs konar félagslegar skyldur í samfélaginu um áratugaskeið og niðurstaðan varð sú að þeim aðilum væri fullkomlega treystandi fyrir verkefninu og jafnvel betur en hinu opinbera vegna þess að þeir hafa náin tengsl við vinnustaðina og margvísleg tækifæri til að hjálpa til við starfsendurhæfinguna sem hið opinbera hefur ekki. Þá var samt eftir vandinn: Hvað um þá sem eru ekki félagar í verkalýðshreyfingunni, þ.e. eru ekki á vinnumarkaði og eru samt öryrkjar? Hvernig á að fara með þá? Eiga þeir bara að standa utan kerfis? Á að búa til velferðarkerfi á vegum verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda sem ekki nær til þeirra sem ekki eru á vinnumarkaði þar sem bara sumir Íslendingar eru hluti af velferðarkerfi starfsendurhæfingar og aðrir ekki? Niðurstaðan varð sú að það mætti ekki verða, það mættu ekki vera tvær þjóðir í landinu að þessu leyti, heldur yrðum við að halda í þá grunnreglu íslensks velferðarsamfélags að allir eigi jafnan aðgang að velferðarþjónustunni, starfsendurhæfingunni sem öðru. Þess vegna varð niðurstaðan sú að ríkissjóður legði til þessarar starfsemi fyrir hönd þeirra sem ekki ættu aðild að kerfinu og þar með mundi VIRK þjónusta alla. Nú er það orðið þannig eftir að framlögunum var frestað um nokkurra ára skeið að af framlögum fyrirtækjanna og launafólksins er núna uppsafnað búið að greiða 840 millj. kr. í starfsendurhæfingu fyrir einstaklinga sem eiga ekki aðild að þeim félögum og þeim vinnumarkaði sem greiða inn í þennan sjóð. Ríkissjóður er farinn að skulda sjóðnum verulegar fjárhæðir fyrir endurhæfingu fólks sem ríkið sannarlega á að borga fyrir. Það gerir þessa ákvörðun enn illskiljanlegri og þó ekki síst fyrir það að ekkert samráð var haft um hana við verkalýðshreyfinguna eða Samtök atvinnulífsins og það hefur nú kallað á mjög eindregnar yfirlýsingar af hálfu verkalýðshreyfingarinnar og spillt fyrir mikilvægum kjarasamningum 

Herra forseti. Hv. þingmaður fór mjög vel yfir þetta mál og ég held að ekkert hafi vantað upp á upprifjun hans á forsögunni nema kannski eitt sem ég heyrði ekki í máli hv. þingmanns sem ég man eftir að var skoðað og menn veltu vöngum yfir, áhyggjur manna í árdaga þess að þetta fyrirkomulag fór af stað, og það voru landamærin milli hinnar opinberu endurhæfingar, endurhæfingar innan heilbrigðiskerfisins, og svo þessarar endurhæfingar, þ.e. hvort þar yrði tvíverknaður eða óhrein landamæri. Eftir því sem ég best veit hefur það svo ekki orðið að neinu vandamáli og þetta hefur allt saman unnið ágætlega hvað með öðru, þ.e. heilbrigðistengda endurhæfingin á öðrum forsendum að sjálfsögðu þegar menn hafa verið viðskiptavinir heilbrigðiskerfisins og fara svo áfram innan þess í endurhæfingu. Ég deili þeim áhyggjum sem hv. þingmaður var hér með af því að, eins og ég orðaði það í gær, það hlýtur að fara að súrna mjög í þessum samskiptum ef ríkið kemur svona fram. Hér komu fram verðmætar upplýsingar um að viðskiptavinir starfsendurhæfingarsjóðsins, sem ekki eru eða hafa verið á vinnumarkaði en fá þar engu að síður þjónustu, séu orðnir þetta margir og að í raun og veru vanti þá upp á að ríkið hafi greitt fyrir þann hluta, hvað þá meira eins og til stóð. Þetta var hugsað sem þríhliða jafngilt samstarf atvinnurekenda, lífeyrissjóðanna sem komu þó nokkuð tregir inn í þetta og svo ríkisins. Ég hef alveg sérstakar áhyggjur af annars vegar því að það súrni í þessu gagnvart lífeyrissjóðunum sem töldu sig vera að fara inn í kerfið samhliða ríkinu en það fór af stað, eins og við munum, með iðgjöldum frá atvinnurekendum og svo náttúrlega þessu að ef menn líta svo á að það sé ekki staðið við það 

Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um áhyggjurnar gagnvart lífeyrissjóðunum, líka vegna þess að hér er höggvið aftur og aftur í sama knérunninn. Annað atriði sem ég kom ekki að í minni stuttu ræðu snýr að því að ríkisstjórnin dregur einhliða til baka og líka alveg án nokkurs samráðs um það atriði framlag vegna mismunandi örorkubyrði lífeyrissjóðanna sem skiptir nokkrum milljörðum króna á ári hverju. Það getur aftur haft áhrif til þess að lífeyrissjóðir sjómanna, bænda, iðnverkafólks og annarra hópa, þar sem örorkubyrði er heldur hærri en í mörgum öðrum starfsstéttum, þurfi að takmarka réttindi félagsmanna sinna meðan aðrir sjóðir þurfa þess ekki, m.a. ekki hinir opinberu. Þetta er líka gert algjörlega án samráðs. Ég held að þegar þingmaðurinn veltir fyrir sér hvaða upphæðir gætu skipt máli fyrir starfsendurhæfinguna skipta auðvitað máli fjárhæðir sem nema hundruðum milljóna króna. Menn hljóta þá að horfa á þetta sem má líta á sem skuld orðið, þessar 840 milljónir, að þá væri að minnsta kosti sett fram einhver áætlun um það hvernig menn ætluðu að vinna á því á einhverjum tíma og síðan standa undir tilfallandi nýjum kostnaði frá einu ári til annars. Það væri að minnsta kosti viðleitni af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það er full ástæða til að hafa áhyggjur af þessum samskiptamáta forsætisráðherra og fjármálaráðherra við verkalýðshreyfinguna og Samtök atvinnulífsins vegna þess að þríhliða samstarf ríkisvaldsins, atvinnurekenda og verkalýðshreyfingar er grunnurinn að hinu norræna velferðarsamfélagi, grunnurinn að þeim friði og samstöðu um uppbyggingu jafnt velferðarkerfis sem efnahagsstarfseminnar sem tekist hefur í okkar heimshluta. 

Herra forseti. Það er einmitt það að nú er svo komið að þeir véla um sem kannski eru engir sérstakir aðdáendur eða stuðningsmenn þessa norræna þríhliða samskiptamódels. Þess vegna er ástæða til að vera á varðbergi þegar svona aðstæður koma upp. Það er hárrétt að það er sérstakt áhyggjuefni, þegar á sama tíma er sýnt á þessi spil, að ríkið dragi sig út úr þátttöku í jöfnun örorkubyrði lífeyrissjóðanna og það leiði til þess að þeir lífeyrissjóðir muni á komandi árum svitna mjög undan því þar sem er hátt nýgengi í örorku. Það eykur áfram á aðstöðumun í kerfinu. Þetta er áhyggjuefni út frá samskiptum þessara aðila, þetta er stórt áhyggjuefni út frá því hversu brothætt andrúmsloftið er í sambandi við endurskoðun lífeyrisfyrirkomulagsins í heild. Við þekkjum hvílík púðurtunna samskipti almenna lífeyrissjóðakerfisins og opinbera sjóðakerfisins er. Menn hafa verið með mikla vinnu í gangi til að reyna að ná einhvern veginn utan um það. Það hefur ekki tekist enn og akkúrat næsta mál á eftir þessu sem við ræðum nú er frumvarp frá hæstv. ráðherra um að fresta enn eitt árið að takast á við það ástand, halda bara lokinu á pottinum. Margt leiðir mann að þeirri niðurstöðu að það sé mjög glæfralega teflt hjá hæstv. ríkisstjórn. Nú er mjög í tísku að vísa í þinglega meðferð mála og þetta fer jú í okkar ágætu efnahags- og viðskiptanefnd þannig að við eigum sjálfsagt fundi með gestum og förum yfir þetta, en ég held að það verði að gera hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem hefur kannski ekki tjáð sig mikið um nákvæmlega þennan þátt málsins enn þá, gerir það vonandi hér á eftir, það alveg ljóst að menn munu ekki bara taka við þessu frá honum eins og það er hér fram reitt og afgreiða sisona. Það væri mikill ábyrgðarhlutur að gera það þannig að ég áskil mér að minnsta kosti fyrir minn hatt allan rétt til þess að gera hvað ég get til þess að ná þarna fram 

Virðulegur forseti. Ég tek einfaldlega undir það með hv. þingmanni að það er full ástæða til að gera allar þær breytingar til bóta á þessu frumvarpi sem mögulegt er að gera í meðförum nefndarinnar. Ég held líka að þegar menn skoða þær mörgu einskiptisaðgerðir eða aðgerðir sem fela ekki í sér raunverulegan sparnað eins og aðgerðin gagnvart atvinnulausum sem er bara ýtt yfir á sveit og þegar menn skoða það sem menn hafa farið í í kringum Seðlabankann og ýmsa aðra hluti sé ástæða til að hafa áhyggjur af umfangi svona einskiptisaðgerða og reddinga í fjárlagafrumvarpinu í ár og eins í fyrra og að það sé ástæða til að hafa áhyggjur af því að það sé ofmat af hálfu hæstv. fjármálaráðherra og kannski fullmikil bjartsýni að við séum komin algerlega fyrir vind og að það sé skynsamlegt að gera eins og ríkisstjórnarflokkarnir hafa verið að gera, bæði í þessum fjárlögum og hinum síðustu, að ausa gríðarlegum fjárhæðum út í skattalækkanir til útgerðarinnar og efnafólksins í landinu. Ég held að þó að við séum að fylgja þeirri áætlun sem síðasta ríkisstjórn, Samfylkingin og Vinstri grænir, lagði upp með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og ná þeim árangri sem þar var að stefnt í ríkisfjármálunum og í hagvexti í landinu þurfi menn enn að gæta nokkurs aðhalds, einkanlega í skattalækkunum til vitlausra hópa á versta tíma og geyma sér að deila út góðgætinu þangað til líður á síðari hluta kjörtímabilsins og menn sjá betur hversu örugglega í hendi ávinningurinn af starfi síðustu ára er.

Herra forseti. Eftir óundirbúnar fyrirspurnir eða viðræður við hæstv. ráðherra Eygló Harðardóttur fyrr í vikunni átti ég fund með 52% eigenda í fjölbýlishúsinu sem um ræddi og varð áskynja um nýja vídd á þessu vandamáli, þ.e. myglueitrun á heimilum. Ekki er hægt að taka fyllilega á þessu vandamáli með þeim lögum og reglum sem gilda í dag. Vandamálið hverfur ekki, það er aukast, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin er búin að taka á þessu máli og almenningur er að verða áskynja um þá hættu sem myglueitrun er. Ég greindi Eygló Harðardóttur stuttlega frá því í dag að staða fólks sem á íbúðir í fjölbýlishúsi þar sem er mygla en ekki á svæði þess, væri líka slæm. Það á eðlilega erfitt með að réttlæta fyrir fjölskyldu sinni að fara út í dýrar framkvæmdir án þess að sannað sé að þær séu nauðsynlegar. Á meðan bregst fólkið sem verður fyrir myglueitruninni réttilega ókvæða við þegar það sér að heilsa fjölskyldu sinnar er í hættu og henni fer hrakandi. Staðan er ekki góð fyrir hvorn aðilann sem er. Lög og reglur virðast vera mjög illa til þess fallin til að taka á þessu vandamáli en það eru margir sem standa frammi fyrir því, þannig að mig langaði bara til að upplýsa þingheim um nýjustu stöðu  Stutt. Eygló bendir á 

Ég minni þingmenn á að nefna þingmenn með fullu nafni og starfsheiti.

Virðulegi forseti. Við ræðum ýmsar forsendur fjárlagafrumvarpsins 2015. Eins og við heyrðum í ræðu hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktssonar þegar hann fylgdi frumvarpinu úr hlaði í gær tekur það til ansi margra og ólíkra mála og ég ætla að nota tíma minn hér í dag til að ræða nokkur þeirra. Fyrst vil ég þó segja nokkur orð almennt um efni þess. Þetta er ekki gott frumvarp. Það boðar veikingu á velferðarsamfélaginu okkar, það er á fjölmörgum stöðum verið að klípa af framlagi ríkisins til velferðarkerfisins og velta kostnaðinum í auknum mæli yfir á lífeyrissjóði, atvinnulífið og síðast en ekki síst einstaklinga. Fyrsta atriðið í þessu frumvarpi sem ég vil nefna í þessu samhengi er stytting atvinnuleysisbótatímabilsins úr 36 mánuðum niður í 30 mánuði, sem sagt úr þremur árum í tvö og hálft ár. Þetta er gert án nokkurs samráðs við verkalýðshreyfinguna sem alla tíð hefur litið á baráttuna fyrir öflugum atvinnuleysistryggingum sem grundvallaratriði og einnig án samráðs við sveitarfélögin sem þó er hætt við að komi til með að bera verulegan kostnað af þessari aðgerð. Sú aðgerð hæstv. ríkisstjórnar að hætta að greiða fólki atvinnuleysisbætur skapar fólki ekki atvinnu og fólk mun áfram þurfa að framfleyta sér, það þarf að halda áfram að lifa og þá kemur það í hlut sveitarfélaganna að veita fólki fjárhagsaðstoð. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir að stytting bótatímabilsins taki gildi strax um áramót. Miðað við söguna held ég að við megum búast við því í þinginu að við afgreiðum fjárlög endanlega um miðjan desember eða svo. Þar með verður leikreglunum breytt og allir þeir sem verið hafa án atvinnu og þegið atvinnuleysisbætur í tvö og hálft ár detta út úr kerfinu hálfum mánuði síðar. Er það boðlegt? Næst vil ég nefna til sögunnar starfsendurhæfingarsjóði. Á sama tíma og atvinnuleysisbótatímabilið er stytt með einni stórkarlalegri aðgerð er ekki hugað að því að bæta meira fjármagni í starfsendurhæfingarsjóði. Heldur hæstv. ríkisstjórn kannski að atvinnuástandið breytist við það eitt að breyta því tímabili sem fólk á rétt á atvinnuleysisbótum og að atvinnuleitendur hafi ekki lengur not fyrir starfsendurhæfingu? Hún ætti auðvitað að vera sérlega mikilvæg þegar tímabilið sem fólk á rétt til atvinnuleysisbóta er stutt, þá þarf fólk að nota tímann sinn vel meðan það hefur bætur til að efla sig til þess að verða sterkir, gjaldgengir þátttakendur í atvinnuleit. Til að bíta höfuðið af skömminni er svo alltaf, a.m.k. í aðra röndina, talað um mikilvægi nýrrar hugsunar þegar kemur að almannatryggingum þar sem talað er um að líta eigi til getu fólks, ekki síst getunnar til atvinnuþátttöku. Þar komum við aftur að sama máli, veikingu á starfsendurhæfingarsjóðum. Ég tek undir með hv. þm. Helga Hjörvar um að sá grunur læðist óhjákvæmilega að manni að hér sé ekki verið að hugsa um breytingar sem hafa það fyrst og fremst að markmiði að bæta kjör fólks heldur sé verið að hugsa um hvernig hægt sé að spara í kerfinu og verja lægri fjárhæðum í greiðslur til örorkulífeyrisþega. Svo eru það S-merktu lyfin. Með fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2015 hyggst ríkissjóður spara sér 145 milljónir í lyfjakostnaði vegna sérhæfðra og dýrra lyfja. Þetta eru 145 milljónir sem sjúklingar eiga þá að taka á sig til þess að geta fengið nauðsynleg lyf, oft lífsnauðsynleg. Röksemdafærsla hæstv. ríkisstjórnar virðist vera sú að þetta sé í lagi vegna þess að það á ekki að rukka fólk um hlutdeild í lyfjakostnaði vegna S-merktra lyfja ef það leggst inn á sjúkrastofnun. Það á bara að rukka um kostnaðarþátttökuna ef S-merktu lyfjanna er neytt utan sjúkrastofnana, t.d. á heimilum fólks. Rökin eru þau að vegna þess að núna erum við með greiðsluþátttökukerfi vegna almennra lyfja stækkum við hópinn sem greiðir fyrir lyfin sín í stað þess að draga þar úr kostnaðarþátttöku þeirra sem nú þegar borga fyrir lyf. Það á að vera leiðin til þess að við lendum ekki í að gera upp á milli fólks með ólíka sjúkdóma. Þessu er ég algerlega ósammála, ég tel þetta ekki réttu leiðina. Hvað með að gera ekki upp á milli ólíkra lyfja sem gefin eru við sama sjúkdómi? Ég ætla að taka dæmi af því sem ég þekki, S-merktum lyfjum sem gefin eru við MS-sjúkdómnum. Þar erum við nú þegar með í gangi annars vegar lyf sem gefin eru inni á sjúkrastofnunum og hins vegar lyf sem fólk tekur heima hjá sér. Ef áform um kostnaðarþátttöku vegna S-merktra lyfja ná fram að ganga mun annar hópurinn fá lyfið að fullu greitt af ríkinu en hinn mun þurfa að greiða kostnaðarhlutdeild upp að hámarkskostnaðarhlutdeildarþaki sem svo reyndar á líka að hækka. Við vitum ekki enn upp í hvaða fjárhæð það þak á að hækka. Hv. þm. Guðmundur Steingrímsson velti þeirri spurningu upp í umræðunum í gær hvort þetta fyrirkomulag mundi leiða til þess að fleiri S-merktum lyfjum yrði ávísað til notkunar utan heilbrigðisstofnana, enda gæti ríkið með því sparað sér einhverja peninga. Ég held að það sé mjög gild spurning. Þetta gæti hins vegar líka haft þveröfug áhrif, að læknar og sjúklingar færu að horfa til kostnaðarins sem lendir á notandanum og ef valið stendur á milli tveggja lyfja sem gefin eru með ólíkum hætti og á ólíkum stöðum má spyrja: Verða læknisfræðileg sjónarmið þá þau einu sem horft er til þegar ákveðið er hvaða lyf á að velja? Mun fólk frekar sleppa því að fara á lyf sem það á að taka inn heima og jafnvel bíða þangað til það verður mögulega veikara og lagt inn á sjúkrahús til meðferðar? Vonandi ekki meðvitað en mögulega vegna þess að það hefur ekki efni á því að leysa lyfin sín út úr apóteki. Það má spyrja: Hvert er þá sparnaðurinn af þessari aðgerð farinn? Virðulegi forseti. Ég tel að þegar kemur að S-merktu lyfjunum sé um illa ígrundaða aðgerð að ræða. Hún mun mögulega spara ríkinu peninga til skamms tíma en hún veikir hins vegar velferðarkerfið okkar til langs tíma með því að leggja auknar álögur á þá sjúklinga sem þurfa að nota sérhæfð lyf. Þetta er í raun og veru ekkert annað en skattlagning á fólk með alvarlega sjúkdóma. Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að aðgerðirnar sem boðaðar eru í því frumvarpi sem hér er til umræðu væru til hagsbóta fyrir skattgreiðendur. Þetta er rangt. Þetta frumvarp, auk boðaðra breytinga á virðisaukaskattskerfinu, er þvert á móti til þess fallið að auka álögur, sérstaklega á þá sem hafa lágar tekjur, og veikja velferðarkerfið og þar með samfélagið okkar. Í því felst engin hagsbót fyrir skattgreiðendur.

Forseti. Hér er á dagskrá mál á þskj. nr. 3, mál nr. 3 á þessu þingi og það er þriðja frumvarpið sem varðar fjárlögin. Nú tölum við um ýmsar forsendur fjárlagafrumvarpsins. Þetta er annað fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar og annar stjórnarflokkurinn er með almennan fyrirvara við frumvarpið sem er rætt og hefur verið rætt hér tvo undanfarna daga, um virðisaukaskatt, sem er einmitt einn helsti tekjupóstur ríkissjóðs. Sannarlega er þetta svolítið undarleg staða. Miðstjórn ASÍ segir fjárlagafrumvarpið og fylgifrumvörpin aðför að almenningi og launafólki og vill ekkert eiga saman við ríkisstjórnina að sælda varðandi þau. Launafólk í landinu er nokkuð lemstrað eftir samninga síðasta vetur þegar verkalýðsforustan gekk að kjarasamningum upp á minna en 3% að áeggjan ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans og auðvitað við fögnuð Samtaka atvinnulífsins, allt í nafni stöðugleika og þess að hafa hemil á verðbólgunni. Síðan hefur auðvitað komið í ljós að þeir sem ekki starfa eftir almennum kjarasamningum hafa fengið eða tekið sér launahækkanir upp á tugi prósenta, jafnvel þannig að hækkunin nemur allt að margföldum mánaðarlaunum hinna lægstlaunuðu. Svo birtast fjárlagafrumvarpið og fylgifrumvörpin og þau eru þannig útlítandi að hagur þeirra sem betur mega sín vænkast, þeirra sem geta tekið sér launahækkanir sjálfir og þurfa ekki að semja um þau, en hagur hinna sem minna mega sín er fyrir borð borinn. Auðvitað á þetta ekki að koma okkur á óvart, virðulegi forseti, því að í landinu er ríkisstjórn sem er fulltrúi þeirra sem hafa það betra. Í einhverjum barnaskap vonaði kona samt að þetta gæti orðið einhvern veginn öðruvísi. Undanfarna tvo daga hefur verið talað um hækkun matarskattsins og reynt hefur verið að telja okkur trú um að mótvægisaðgerðir væru svo fullkomnar að fólk fyndi ekki fyrir þessu, að fólk sem varla á fyrir mat fengi svo mikinn afslátt af öðru vegna afnáms vörugjalda og 1,5 prósentustiga lækkunar á efra þrepinu að þetta kæmi allt út á eitt. Fólk getur keypt meira af óhollum mat í stað þess sem er hollari og svo alls kyns rafmagnstæki og varahluti í bíla. Vissulega ber að fagna því að vörugjöld önnur en sykurskatturinn verði afnumin en heildarútkoman er þó ekki þannig að ég sjái ástæðu til að dansa hér konga eins og sumir virðulegir þingmenn telja ástæðu til. Þá hefur verið nefnt að virðisaukaskattur á lyfjum lækki um 1,5 prósentustig og það muni vissulega muna um það. Já, sannarlega munar um það en í þessu frumvarpi sem við höfum nú hér til umfjöllunar kemur fram að fella eigi hin svokölluðu S-merktu lyf sem eru gefin utan spítala undir greiðsluþátttökukerfið. Það á að færa ríkissjóði 145 milljónir. Mér hefur ekki tekist að afla mér upplýsinga um hverjar tekjur ríkissjóðs af virðisaukaskatti á lyfjum eru en þessar 145 milljónir koma að minnsta kosti á móti þeirri lækkun og það eru þeir sem síst skyldu sem greiða fyrir það. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fór vel yfir S-merkt lyf en einmitt þeir sem lífsnauðsynlega þurfa á lyfjum að halda, oft veikasta fólkið og langveikt fólk, geta ekki lifað án þeirra. Má nefna dreyrasjúka sem þurfa að taka þessi lyf alla sína ævi. Í viðbót við þá erfiðleika sem fylgja því að þurfa að vera á slíkum lyfjum skal fólk nú borga meira fyrir það. Mér er ekki alveg ljóst hvað lyf utan spítala þýðir. Nefndin sem fær málið til umfjöllunar þyrfti að ganga úr skugga um það. Þýðir þetta að þeir sem eru inniliggjandi þurfi ekki að borga þetta eða eru þeir sem koma á göngudeildir, t.d. krabbameinssjúkir - eða gigtveikir sem hafa öðlast alveg nýtt líf vegna lyfja en þurfa að fara á göngudeild og fá lyfin þar sem þau eru gefin í æð - eru þeir utan sjúkrahúss, teljast þeir sem sagt til þessara sem þurfa að greiða fyrir lyfin? Við þessu þarf að fá svar. Virðulegi forseti. Mér finnst textinn um áhrif tillagna frumvarpsins á ráðstöfunartekjur, verðlag og kaupmátt alveg einstakur, ég verð að segja það, en þar segir orðrétt, virðulegi forseti: „Erfitt er að meta af nákvæmni hvaða áhrif framangreindar tillögur hafa á einstakar efnahagsstærðir eins og ráðstöfunartekjur heimilanna, verðlag eða kaupmátt ráðstöfunartekna, sem aftur hafa áhrif á framvindu efnahagsmála enda tillögurnar mjög margvíslegar. Samanlagt eru áhrif þeirra talin mjög lítil, en þó fremur til lækkunar á ráðstöfunartekjum heimila en hitt, vegna styttingar á bótatímabili atvinnuleysisbóta.“ Síðan er klykkt út með þessu: „Verðlagsáhrif af upptöku úrvinnslugjalds á raftæki eru hins vegar talin óveruleg sem og umhverfisáhrif þar sem um er að ræða einföldun á skilakerfi sem þegar er til staðar.“ Ég ætla koma að þessu síðar en ég ætla að endurtaka eitt í þessari málsgrein og það er þetta, virðulegi forseti: „Samanlagt eru áhrif þeirra talin mjög lítil, en þó fremur til lækkunar á ráðstöfunartekjum heimila en hitt, vegna styttingar á bótatímabili atvinnuleysisbóta.“ Ég held að það sé alveg ljóst að þetta verður að minnsta kosti til lækkunar á ráðstöfunartekjum þeirra sem eru svo illa settir að vera á atvinnuleysisbótum. Mér finnst líka merkileg greinargerð með þessari breytingu, virðulegi forseti. Þar segir: „Tillaga til breytinga á ákvæðum laga um atvinnuleysistryggingar er lögð fram í samræmi við markmið ríkisstjórnarinnar um lækkun útgjalda og aðhald í ríkisfjármálum.“ Þar var aldeilis ráðist á garðinn þar sem er hæstur eða hitt þó heldur. Þetta kemur frá þeim sem lækka hér veiðigjöld um marga milljarða. Þá er rétt að stytta tímabil atvinnuleysistrygginga. Af hverju er þetta gert? Hver er ástæðan? Jú, það er náttúrlega vegna aðhalds í ríkisfjármálum, en enn fremur segir í greinargerðinni: „Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til er jafnframt verið að færa íslenska atvinnuleysistryggingakerfið nær því sem þekkist á öðrum Norðurlöndum að því er varðar lengd þess tímabils sem heimilt er að greiða atvinnuleysisbætur til þeirra sem teljast tryggðir innan atvinnuleysistryggingakerfis viðkomandi lands.“ Já, það var sannarlega kominn tími til, virðulegi forseti, að samræma þetta og gera okkur sem líkust hinum Norðurlöndunum, ekki síst í þeim efnum þar sem okkar kerfi er kannski aðeins skárra en annars staðar. Ég bið virðulega nefnd að athuga upphæðirnar. Er ekki rétt þá að samræma líka upphæðirnar sem fólki eru greiddar í atvinnuleysisbætur? Eða viljum við bara samræma niður á við og ekki í hina áttina? Ég nefndi áðan verðlagsáhrifin sem talað er um af upptöku úrvinnslugjalds á raftæki. Í greinargerðinni kemur fram að nú þegar beri framleiðendur og innflytjendur þessara tækja ábyrgð á því að þeim sé skilað til baka og þess vegna er eitthvert kerfi fyrir hendi. Samt sem áður segir í greinargerðinni: „Leiða má að því líkur að breytt fyrirkomulag þessara mála, þ.e. álagning úrvinnslugjalds á raf- og rafeindatæki, verði tilefni verðhækkana.“ Þá spyr ég: Af hverju í ósköpunum er verið að breyta þessu kerfi ef það er búið að vera í gangi í mörg ár? Það kemur fram í greinargerðinni að kostnaður við það er inni í verði á þessum tækjum og þá spyr ég: Af hverju er verið að setja þetta inn í þennan sjóð ef það leiðir til hækkunar? Það er mér nokkuð óskiljanlegt. Mig langar aðeins að nefna tryggingagjaldið. Í orðaskiptum hér í þingsal í gær um hvort stjórnarandstaðan hefði greitt atkvæði með skattalækkunum sem ríkisstjórnin hefur lagt til það sem af er kjörtímabilinu héldum við því meðal annars fram að við hefðum samþykkt lækkun á tryggingagjaldi. Þá held ég að hæstv. fjármálaráðherra hafi orðað það þannig að það væri einhver tittlingaskítslækkun. Þá bara spyr ég: Af hverju er þá ekki ráðist í að reyna að lækka þetta gjald meira? Nú er verið að færa peninga inn í ríkissjóð í stað til annarra verkefna sem peningar af þessu tryggingagjaldi runnu til og það er alveg ljóst að tryggingagjaldið er mjög þung byrði á lítil fyrirtæki sem eru með háan starfsmannakostnað. Þar sem starfsmannakostnaðurinn er hátt hlutfall af kostnaði verður skattbyrðin mjög há af tryggingagjaldinu vegna þess að það leggst á launakostnað. Ég legg til við nefndina að það verði skoðað hvort ekki sé bæði hægt að lækka tryggingagjaldið og hvort það sé einhver möguleiki að létta byrði af litlum fyrirtækjum þar sem launakostnaður vegur mjög þungt. Ég veit að það er ekki auðvelt en ég held að það væri vel þess virði að skoða það. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að tala um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða hér. Hann er svo mikið rugl og ég veit ekki alveg hvaða orð ég á að nota yfir það sem hefur verið gert við peninga til að styrkja innviði þessarar atvinnugreinar sem nú skapar orðið mestan gjaldeyri í landinu. Hér á að leggja það niður vegna hagræðingarkröfu en hins vegar skilst manni að það komi háar upphæðir inn á fjáraukalög. Það er alveg nauðsynlegt að það verði mótuð einhver stefna í því hvernig á að takast á við og búa að þessari miklu atvinnugrein okkar hér. Ég vil að síðustu vísa í það sem hv. þm. Helgi Hjörvar fór í gegnum varðandi vaxtabæturnar þegar við berum saman að vaxtabætur sem hafa verið tekjutengdar lækka um 14 milljarða og að á sama tíma sé hin mikla leiðrétting greidd út til allra, sama á hvaða tekjubili þeir eru, og hvernig það enn og aftur verður til þess að bæta hag þeirra sem betra hafa það á kostnað þeirra sem við eigum að standa vörð um og reyna að hjálpa eftir því sem nokkur möguleiki er til að hafa betri tekjur og betri afkomu en þeir hafa í dag.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í umræðunni undanfarna daga hafa mikið heyrst áhyggjur verkalýðshreyfingarinnar af þeim mikla niðurskurði sem er í velferðarkerfinu, í raun og veru aðför að launafólki. Kjör launafólks eru ekki eingöngu laun hverju sinni heldur það hvernig búið er um ýmsa þætti í velferðarkerfinu eins og atvinnuleysisbætur þegar fólk stendur frammi fyrir því, sem gerist auðvitað of oft hjá fólki á lífsleiðinni. Mig langar að heyra hvort hv. þingmaður telji launþega og verkalýðshreyfinguna geta sætt sig við þetta nema eitthvað annað komi á móti sem vegi upp þær skerðingar á kjörum sem þá er verið að gera með að skera atvinnuleysisbótatímabilið úr þrem árum niður í tvö og hálft. Það var samið um atvinnuleysisbótakerfið 1956 og þetta er í fyrsta skipti sem það er skorið svo gróflega niður án nokkurs samráðs við hlutaðeigandi aðila. Það var ekki haft samráð við atvinnurekendur og verkalýðshreyfinguna og ekki sveitarfélög sem eru þá sá aðili sem þarf að taka við því fólki sem dettur út af atvinnuleysisbótum eftir tvö og hálft ár. Það á að gerast strax um áramótin. Hvað telur hv. þingmaður hægt að gera til að bæta upp þessa gífurlegu skerðingu í heildarmyndinni í kjörum launafólks? Telur hann að 

Forseti. Nei, ég sé það ekki í fjárlagafrumvarpinu. Það er svo sem ekki alltaf allt hárrétt sem ASÍ segir. Ég held hins vegar að það sé alveg hárrétt sem miðstjórn ASÍ ályktaði um - var það ekki í gær eða fyrir helgina? - að kalla megi þetta frumvarp og fylgifrumvörpin með því aðför að launafólki. Hvað varðar styttingu á atvinnuleysistímabilinu væri ein aðferð náttúrlega að falla frá henni, það sýnist mér vera fyrsta leiðin. Þar fyrir utan er alveg dæmalaust að gera þetta án þess að hafa haft nokkurt samráð við verkalýðshreyfinguna eða sveitarfélögin vegna þess að auðvitað á fólk rétt á framfærslu. Hún verður miklu lægri en atvinnuleysisbæturnar gera ráð fyrir. „Samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja“ er mikið tískuhugtak þessa dagana og hefur verið undanfarið en ég held að samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja eigi að liggja fyrst og fremst í því að borga fólki mannsæmandi laun.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Vissulega er rétt að laun í landinu hjá stórum hópum eru allt of lág. Það breytir þó ekki því að þegar fólk stendur frammi fyrir atvinnuleysi eru atvinnuleysisbætur ekki mjög háar til að þurfa að framfleyta sér á þeim til lengri tíma. Þess vegna er svo mikilvægt að við höfum öflugar vinnumarkaðsaðgerðir. Ofan í þessar ákvarðanir ríkisstjórnarinnar um að stytta bótatímabilið er Vinnumálastofnun gert að hagræða um 100 milljónir sem bitnar eðlilega á því að hægt sé að halda úti ráðgjöf og öflugum vinnumarkaðsaðgerðum til að hjálpa fólki aftur að komast í vinnu, hvort sem það er til þess að mennta sig, eins og var gert á síðasta kjörtímabili, Nám er vinnandi vegur, eða með ýmsum aðgerðum í samvinnu við sveitarfélög. Óttast hv. þingmaður það ekki þegar þetta tvennt helst í hendur, niðurskurður líka hjá því tæki ríkisins sem á að vinna gegn atvinnuleysi, Vinnumálastofnun? Þar er verið að skera niður og loka nokkrum útstöðvum Vinnumálastofnunar úti um land. Óttast ekki þingmaðurinn að þetta hafi þau áhrif að það verði hætta á að við förum aftur að snúast ofan í viðvarandi atvinnuleysi hjá ákveðnum hópum í þjóðfélaginu sem hefur verið unnið að hörðum höndum að brjótast út úr? Hæstv. félagsmálaráðherra talaði um að það þyrfti að spara þarna vegna þess að það þyrfti að nýta þessa fjármuni í bætur fyrir aldraða og öryrkja, 

Virðulegi forseti. Því miður er þetta eiginlega allt á sömu bókina lært. Ég þori varla að segja það en ég held að ég hafi heyrt það einhvers staðar að það gæti fylgt því að fyrst atvinnuleysisbótatímabilið væri stytt væri líka hægt að skera niður hjá Vinnumálastofnun. Ég held svei mér þá að þetta hafi verið orðað svona. Það er náttúrlega svo mikil vitleysa að það tekur ekki tali. Við höfum verið svo heppin hér á landi að þekkja ekki atvinnuleysi fyrr en síðustu árin. Þegar síldin hvarf og allt það var reyndar atvinnuleysi og síðan var aftur erfiðleikatímabil einhvern tíma í kringum 2000, minnir mig, og atvinnuleysið fór upp. Annars er atvinnuleysi nokkuð sem við þekkjum ekki sem daglegan gest sem betur fer. Vissulega hefur það þó verið undanfarin ár og ég held að við megum þakka okkar sæla hvað við höfum þó náð því niður. Sumir segja að það sé mikið til út af því að fólk hafi flust úr landi og svona. En það hefur minnkað og við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að halda atvinnuleysi sem lægstu og kosta peningum til þess að virkja fólk og koma því áfram til vinnu. 

Virðulegi forseti. Ég ákvað að taka aðeins þátt í umræðu um þessi mál þó að sjálfsagt hafi flest komið fram sem mér er hugleikið. Umræðan er búin að vera ágæt, að minnsta kosti það sem ég hef haft tök á að hlusta á. Ég var á hádegisverðarfundi með konum úr velska þinginu. Þar eru jöfn skipti stjórnar og stjórnarandstöðu, 30 manns í hvorum hópi þannig að þar þarf að semja um alla hluti, m.a. fjárlögin. Það hlýtur að vera áhugavert að vera í þeirri stöðu. En hér er það ekki svo. Ég var einmitt að velta því fyrir mér í gær þegar reynt var að krefja framsóknarmenn um að gera grein fyrir afstöðu sinni, sem þeir hafa nú einhverjir gert, að það gerir svo sem ekkert til þó að einhverjir þeirra greiði atkvæði - ja, ekki með frumvarpinu eða á móti, vegna þess að ríkisstjórnin hefur ríkan meiri hluta, þannig að það ætti nú að vera allt í góðu. Það sem ekki kom fram í umræðunni var það hvernig þeir hyggjast ná markmiði sínu og hver viðmið þeirra eru. Má matarskatturinn hækka eitthvað? Má hann ekkert hækka? Það kom aldrei fram og hefur ekki, að ég held, komið fram í umræðunni. Það væri áhugavert að fá að vita hvernig þeir sjá þá fyrir sér að ná í þessa 20 milljarða af nýjum tekjum sem virðisaukaskatturinn á að skila. Hér er svo sem búið að fara víða yfir og ég ætlaði rétt að drepa á einstaka lið. Það er ágætt að grípa niður varðandi starfsendurhæfinguna og eins varðandi Atvinnuleysistryggingasjóð, auðvitað finnst mér vanta sviðsmyndir þar. Það er talað um að VIRK eigi peninga, þurfi ekki meiri peninga, en samt er einhliða ákveðið að ganga úr þessari samvinnu. Fram kemur í athugasemdum við frumvarpið við hverja hafi verið haft samráð. Var einungis haft samráð við ráðuneytin og ríkisskattstjóra en að öðru leyti var ekki haft samráð. Samt snertir þetta auðvitað alla landsmenn. Mér finnst mjög sérstakt að ekki skyldi hafa verið haft samráð við stóru launþegasamtökin. Ég spyr hæstv. ráðherra: Af hverju var það ekki gert þegar um svo stórar ákvarðanir er að ræða? Það eru engar sviðsmyndir teknar út varðandi það. Vissulega hefur atvinnuleysi minnkað, sem betur fer, en ekki er gerð grein fyrir því hvernig bregðast á við og mæta þessum hópum ef Vinnumálastofnun hefur ekki tækifæri til að sinna þessu fólki miðað við það sem komið hefur fram í fjölmiðlum af hálfu forstjóra þess embættis. Töluvert hefur verið rætt um hlutdeild lífeyrissjóðanna. Það hefur aðeins verið rætt í fjárlaganefnd að stjórnir lífeyrissjóðanna hafa ekki komist að samkomulagi um að hækka iðgjöldin þannig að sjóðirnir séu ekki reknir með svona miklum halla. Það má spyrja sig hvort eitthvert gat sé í lögunum eða hvort eitthvað hjá fjármálaráðuneytinu stoppi það, verið hafa athugasemdir í þá veru að það séu í rauninni ekki bara stjórnir sjóðanna heldur sé líka eitthvert stopp í fjármálaráðuneytinu vegna þess að það muni kosta ríkissjóð svo mikið, þ.e. ef Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins á að skila sér innan 10% markanna. Í næsta lið í frumvarpinu er talað um samkomulag vegna breytinga á lægsta þrepi tekjuskatts og hámarksútsvarinu, það á að framlengja og farið er að tala um samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga. Ef við snúum okkur svo aftur að styttingu atvinnuleysisbótatímabilsins, hvar er samráðið við sveitarfélögin? Við vitum það, jú, að það mun lenda á sveitarfélögunum. Hvar annars staðar lendir það þegar fólk dettur sumt með mjög skömmum fyrirvara út af atvinnuleysisskrá, kannski með þriggja mánaða fyrirvara eins og fram kom í umræðunni í gær? Hvert fer það fólk ef enga vinnu er að fá? Það fer á sveitarfélögin. Það sækir sér aðstoð til sveitarfélaganna, að sjálfsögðu, það þarf á framfærslu að halda. Það hlýtur að koma fram í athugasemdum hjá sveitarfélögunum. Ég trúi ekki öðru en að þau spyrni eitthvað við fótum því að þar hefur verið kvartað mikið yfir því að ríkið setji íþyngjandi reglugerðir án þess að með því fylgi fé. Þetta er að mínu viti akkúrat svoleiðis aðgerð. Það hefur líka verið talað um að það sé ekki rétt hjá ASÍ eða miðstjórninni og ályktun hennar í gær að þetta komi illa við launafólk eða að þetta hafi þau áhrif sem ríkisstjórnin telur að það hafi ekki. Það er mjög umhugsunarvert ef það er þannig að stór samtök eins og ASÍ, Bændasamtökin og fleiri sem gert hafa athugasemdir við þetta, misskilja það sem fram er sett, ef enginn getur reiknað sig að niðurstöðu ríkisstjórnarinnar. Það er mjög sérstakt. Þá þurfum við að laga framsetninguna ef hlutirnir eru svo illskiljanlegir, það hlýtur að vera, af því að ég ætla hvorki Bændasamtökunum né ASÍ að misskilja viljandi eða reikna skakkt, ég ætla fólki það ekki sem fer fyrir þeim samtökum. Ég held því að það sé eitthvað sem ríkisstjórnin verði að hlusta á. Það er líka umhugsunarvert að hér sé lagt fram frumvarp sem vitað er að á að taka svo miklum breytingum að það verði allt annað en það sem lagt var fram. Ég kallaði eftir því hér í upphafi og ég kalla eftir því áfram, af því að hér situr nú framsóknarmaður í salnum: Hvað er það sem vantar í frumvarpið og textann? Hér hefur bara verið talað um að það eigi að koma öllum til góða og að enginn megi verða út undan o.s.frv., sem ég tek undir. Það er bara sérstaklega varðandi þá sem minna hafa. Ég spyr: Hvað er það sem vantar í frumvarpið? Það kom t.d. ekki fram í svari hæstv. forsætisráðherra í óundirbúnum fyrirspurnatíma í dag þegar hv. þm. Katrín Jakobsdóttir innti hann eftir því hvað það væri í rauninni sem Framsóknarflokkurinn hefði ekki staðfestingu um í framlagningu frumvarpsins. Hvað er það sem vantar til þess að þeir sannfærist? Ef það er ekki nógu skýrt hjá öðrum ríkisstjórnarflokknum þá er ekkert óeðlilegt að það sé ekki skýrt hjá öllum hinum. Þetta er mjög sérstakt. Hér hefur mikið verið talað um að það séu ekki bara lúxusvörur sem fá lægri virðisaukaskatt heldur líka nauðsynjavörur, og það er alveg rétt. En er þá ekki heppilegt að sortera betur? Ég held að við hljótum að vera sammála um það, og eins og varðandi lýðheilsurökin, að það hlýtur að vera óeðlilegt að þær vörur hækki sem fólki er bent á að nota - við erum að efla tannlækningar o.fl. en svo lækkum við skattinn á sælgæti og gosi. Þetta fer ekki saman. Það er bara kostnaður á móti lækkun þar. Við vitum að þegar fólk þarf að fara að hugsa enn meira um eyðsluna vegna þess að það hefur minna á milli handanna er tilhneiging hjá því að fara í ódýrari matvöru, minna holla, og þá erum við farin að bíta í skottið á okkur. Spurt var í gær hversu hátt hlutfall eigi að greiða í gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra, hversu mikið megi greiða út. Mér finnst með það eins og margt annað að það vanti sviðsmyndir. Verið er að setja fram einhverjar hækkanir eða lækkanir en það á eftir að setja sviðsmyndirnar; hvernig mun þetta líta út? Á hverjum lendir þetta? Og ef ekki á að taka lán til þess að byggja, þegar við vitum að brýn þörf er á endurbótum í húsnæðismálum aldraðra, hvað á þá að gera? Það er eins og allt eigi að koma eftir á. Ég hugsa til þessa frumvarps og þess sem þeir þingmenn hafa sagt sem hér hafa setið og ég hef hlustað á. Ég vitna þá aftur í hv. þingmenn Framsóknarflokksins, m.a. Ásmund Einar Daðason, sem talaði mikið fyrir jöfnunargreiðslum varðandi hita og rafmagn og þess háttar, það hlýtur að hljóma ankannalega að þessir aðilar standi að því að þessir hlutir séu að hækka. Það er ekki alveg sama hvernig jöfnuði í fjármálum er náð. Það hlýtur að skipta máli hvar okkur ber niður. Ég veit ekki hversu margir þingmenn hafa búið á köldum svæðum. Það væri vert að gera könnun á því. Það kostar miklu meira en að búa á stað þar sem maður getur fengið heitt vatn fyrir mun minni peninga, það þekki ég af eigin raun. Ég get reyndar ekki sagt að ég hafi búið á köldu svæði en ég hef hins vegar þurft að kynda hús með rafmagni og ég hef þurft að kynda hús með heitu vatni, það er tvennt ólíkt í rekstri. Þessi hækkun er því ekki góð fyrir landsbyggðina. Það má líka segja varðandi landsbyggðina, af því að við höfum verið að ræða um virðisaukaskatt, að áður en virðisaukaskatturinn er lagður á vöruna er búið að gera ráð fyrir flutningskostnaði og öðru, að þetta frumvarp íþyngir enn meira þannig að varan út á land fer að kosta enn meira en hún kostar í dag. Því miður lítur það þannig út. Mikið hefur verið rætt um S-lyfin í fjárlaganefnd. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur sagt að það sé bara þannig að annaðhvort þurfi að skera niður eða auka greiðsluþátttöku, annað sé ekki í boði, það séu ekki til peningar. Það má vel vera að ríkisstjórnarflokkunum þyki það tugga þegar við í stjórnarandstöðunni bendum á að hægt sé að ná í fjármuni annars staðar, en það er bara ekki vilji til þess. Það er vilji til þess að auka álögur á veikt fólk upp á 145 milljónir. Það er ekki vilji til þess að taka peninga af útgerðinni í auknum mæli þrátt fyrir að hún skili ljómandi fínum hagnaði. Það er ekki vilji til þess að framlengja auðlegðarskatt með breytingum, sem er mjög auðvelt að útfæra, en það er vilji til þess að auka greiðsluþátttökuna og það er vilji til þess að gera atvinnulausum lífið svolítið þungbærara. Ekki neitt er lagt til er varðar stefnu um hvernig beri að ná fólki út á vinnumarkaðinn að nýju. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að tala um Framkvæmdasjóð ferðamannastaða. Ég ætla að segja eins og hv. þingmaður sagði hér áðan, þetta er svo mikið klúður. Það er líka áhugavert að núna er verið að sækja peninga í fjáraukalögin til þess að bæta peningum í Framkvæmdasjóð 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrir ágætisræðu um ýmsar forsendur fjárlagafrumvarps. Hv. þingmaður hjó eftir því í ræðu sinni í hverju sá fyrirvari fælist sem hefur verið ræddur, sem framsóknarmenn settu við frumvarpið. Ég vil gjarnan ræða það í lok þessarar umræðu og ítreka, svo það sé nú sagt, að í fjárlögum birtist efnahagsstefna og ríkisfjármálastefna ríkisstjórnarinnar. Tekjur og útgjöld ríkissjóðs og samspil þessara þátta hefur áhrif á hagkerfið allt, á okkur öll. Fjárlögin eru lögð þannig fram af ríkisstjórninni og af báðum flokkum, það er alveg á hreinu. Ég kom inn á það, bæði í ræðu er varðar fjárlagafrumvarpið sjálft og tekjuhliðina, og fjallaði um út frá ágætisgreiningu sem er í tekjufrumvarpinu að verið er að skilja eftir 3,7 milljarða í hagkerfinu. Þetta er í fullu samræmi við áform ríkisstjórnarinnar um að bæta hag og kjör heimila og fyrirtækja. Mig langar að skilja eftir spurningu fyrir seinna andsvar hv. þingmanns um Vinnumálastofnun: Finnst þingmanninum eðlilegt þegar atvinnuleysi fer minnkandi að hún dragi saman?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Mér fannst hann samt sem áður ekki svara mér nákvæmlega því sem ég var að spyrja um: Hvað er það sem þarf að breytast í frumvarpinu til þess að fyrirvari Framsóknarflokksins detti út? Það hefur aldrei komið fram í umræðunni, þetta er bara almennur fyrirvari. Sumir hafa aðeins talað um matarskattinn. Aðrir hafa ekki gefið neitt út á hvort það sé eitthvað fleira. Má hann hækka eitthvað eða má hann alls ekki hækka? Mér finnst það skipta miklu máli. Við vitum alveg að ríkisstjórnarflokkar þurfa að ná saman um þetta, en það er mjög sérstakt samt sem áður, og ég veit ekki hvort það hefur gerst áður, að ríkisstjórnarflokkur hafi lagt fram slíkan fyrirvara, það held ég ekki. Það er því ekkert óeðlilegt að við veltum okkur svolítið upp úr því í minni hlutanum. Þetta eru miklir peningar og þetta eru miklar breytingar eða litlar breytingar. Hver eru viðmiðin? Það er alltaf göfugt markmið að reyna að ná hallalausum fjárlögum og við höfum sem betur fer undanfarin ár stefnt hægt og sígandi í rétta átt og ég hef trú á því að okkur takist það. Okkur greinir á um hvernig við viljum gera það. Um það snýst einmitt stefna ríkisstjórnarinnar, eins og hv. þingmaður sagði, sem birtist m.a. í fjárlagafrumvarpinu. Það er það sem við gagnrýnum. Við viljum sjá þetta gert á annan hátt og það er ekkert óeðlilegt við það, við stöndum kannski fyrir ólíkri nálgun í pólitík. En mér finnst ekki hafa komið fram hvað nákvæmlega þarf til þess að Framsóknarflokkurinn verði sáttur, hvort það má hækka eða lækka eitthvað. Ég hafði því miður ekki tækifæri til að hlusta á ræðu hv. þingmanns í fjárlagaumræðunni. Ég svara svo hinu með Vinnumálastofnun á eftir.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur. Nú kem ég að svarinu. Ég vil glaður ræða þann fyrirvara sem hefur verið í umræðunni. Aldrei áður hefur tekjuhlið frumvarpsins komið jafn snemma fram. Það gefur okkur þingmönnum öllum og hv. efnahags- og viðskiptanefnd aukið rými til að fara ofan í kjölinn á mjög flóknu samspili útgjalda og tekna. Ég vil nota tækifærið og hrósa hæstv. fjármálaráðherra fyrir þetta afrek, því að það gefur okkur vissulega tækifæri til að fara ofan í kjölinn á þeim gögnum og upplýsingum sem liggja fyrir. Meginmarkmiðið í þessu er að kaupmáttur heimilanna aukist og að þetta hafi jákvæð áhrif á vísitölu neysluverðs. Það er grunnurinn að því að kaupmátturinn aukist og ráðstöfunartekjurnar nýtist betur. Við viljum nýta þetta aukna rými til að fara ofan í kjölinn á þessum upplýsingum og tryggja að meginmarkmið frumvarpsins nái fram að ganga. Það er kjarninn í þeim fyrirvara sem við höfum verið að ræða. Svo mundi ég þiggja svar varðandi Vinnumálastofnun. Þegar atvinnuleysi minnkar, eins og hefur verið raunin, er þá ekki eðlilegt að Vinnumálastofnun dragi saman?

Virðulegi forseti. Mér fannst ég ekki fá svar. Ég átta mig alveg á því að Framsóknarflokkurinn vill, eins og væntanlega Sjálfstæðisflokkurinn, að markmið frumvarpsins náist en þetta snýst ekki um það. Þetta snýst um hvort hækka má virðisaukaskattinn eða ekki. Hvað ef Framsóknarflokkurinn kemst að því að eins og frumvarpið er lagt fram beri ekki allir jafnt úr býtum, eins og kom að mig minnir fram hjá hæstv. forsætisráðherra? Má virðisaukaskatturinn þá hækka eða ekki? Eða má breyta einhverju öðru? Mér finnst það skipta máli af því að þetta eru grundvallarbreytingar á kerfinu og það er auðvitað markmið hæstv. fjármálaráðherra að gera grundvallarbreytingar á virðisaukakerfinu, tollakerfinu og tekjuskattskerfinu. Mér finnst það miður, en allt í lagi með það. Ég reyndar er ánægð með að fella á niður tolla, ég ætla ekki að draga úr því, og það er ekkert frumvarp alvont, alls ekki, og í sjálfu sér er margt ágætt í þessu frumvarpi. En þetta eru samt stóru spurningarnar sem ekki hefur verið svarað. Mér finnst hv. þingmenn Framsóknarflokksins koma sér undan því að svara eða svara mjög almennt um þetta atriði. Varðandi Vinnumálastofnun segir forstjóri hennar að þeim takist ekki að sinna því sem þeim ber að sinna, þrátt fyrir minnkandi atvinnuleysi, miðað við þær fjárheimildir sem þeim eru ætlaðar í þessu frumvarpi. Það er það sem maður er að vitna í. Að sjálfsögðu er eðlilegt að Vinnumálastofnun, líkt og aðrar stofnanir, dragi saman ef umfang þeirra minnkar eða eins og í þessu tilfelli atvinnuleysi minnkar. En ef við göngum það nærri að þjónustan leiðir til aukins atvinnuleysis, eins og sagt er, 

Hæstv. forseti. Við erum í frumvarpi nr. 2, tekjufrumvarpi hæstv. fjármálaráðherra, svokölluðum bandormi. Ég kem hingað upp sem formaður velferðarnefndar því að í þessum bandormi eru breytingar á fimm lagabálkum sem heyra undir velferðarnefnd. Síðastliðið haust sendi efnahags- og viðskiptanefnd ekki frumvarpið til umsagnar og meðferðar hjá velferðarnefnd, þ.e. þann hluta sem lýtur að henni, og ætlaði sér - ég skil eiginlega ekki hvernig það kom til - að fella úr gildi einn lagabálk á sviði nefndarinnar og stytta fæðingarorlofið án þess að ræða það sérstaklega við velferðarnefnd. Við komum reyndar inn á síðustu metrunum en það var í andstöðu við vilja meiri hluta þingsins. Ég kem því hingað upp og ætla að byrja á að óska eftir því að hv. efnahags- og viðskiptanefnd óski eftir því að velferðarnefnd taki að sér umfjöllun um þá hluta sem heyra undir málefnasvið nefndarinnar. Þetta eru grundvallarmál og það er eðlilegt að við sem erum að fást við þessi mál dagsdaglega séum fengin til þess að vinna verkið. Hér eru atriði sem ég vil ræða og varða miklar breytingar sem munu koma mjög illa niður á atvinnulausum og sjúklingum sem nota lyf. En nú gerist það, sex árum eftir hrun þegar atvinnuleysi fer minnkandi, að ríkisstjórnin telur atvinnulausa akkúrat hópinn til þess að taka á sig enn frekari niðurskurð í ríkisfjármálum. Við lögðum gríðarlega mikið í það að tryggja að ekki þyrfti að skera niður atvinnuleysisbætur og að því komu aðilar vinnumarkaðarins líka, varðandi hækkun á tryggingagjaldinu. Þær voru lengdar um ár á tímabili og það var mikil vinna lögð í að búa til úrræði, bæði vinnumarkaðstengd sem og tengd menntakerfinu, til að fólk sem hafði misst atvinnuna í tengslum við hrunið hefði leiðir til þess að fá ný störf eða afla sér færni og menntunar á nýjum vettvangi. Það er ekki farið almennilega yfir það af hverju þetta er talið vera hópurinn sem eigi að taka á sig rúmlega milljarða skerðingu. Þetta er afturvirkt þannig að þeir sem eru atvinnulausir núna og hafa verið í um tveggja ára skeið, þessar breytingar ná til þeirra. Ég ætla að viðurkenna það hér í þessum ræðustól að við lengdum atvinnuleysisbæturnar í fjögur ár, enda töldum við að það væri nauðsynlegt vegna þess umfangs atvinnuleysis sem var, sem við með markvissum hætti náðum niður svo að eftirtektarvert er. Ég er farin að efast um að það hafi verið rétt í raun og veru að stytta tímabilið aftur. Enn frekar er ég sannfærð um að þetta hefði þurft að vara um það bil áratug eftir svona mikið kerfishrun. Hér er einfaldlega verið að taka vanda íslenska hagkerfisins og vanda íslenska skólakerfisins þar sem ekki hefur verið menntað fólk í rétt störf í langan tíma í aðdraganda hrunsins - það er verið að taka þann kerfisvanda og gera hann að vanda einstaklinganna sem í honum lentu. Auðvitað er þetta vandi þeirra einstaklinga og mjög alvarlegur vandi, en það er verið að taka kerfisvanda, ríkið er að afsala sér ábyrgð á þessum kerfisvanda og setja hann yfir á einstaklingana. Það kemur ekkert sérstaklega fram hvað eigi að taka við, en maður sér á málaskrá hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra að fram undan er að breyta fjárhagsaðstoðarkerfi sveitarfélaganna í einhvers konar míníatvinnuleysistryggingakerfi með skilyrðingum og alls kyns grundvallarbreytingum á öryggisneti landsins. Ég held að þessi ríkisstjórn ætti að láta vera breytingar á atvinnuleysistryggingakerfinu í bitum. Hún ætti heldur að leggja það fram allt á sama tíma svo að við getum rætt þá heildarmynd sem blasir þar við. Mér geðjast ekki að þeirri mynd og ég vona að ég muni aldrei þurfa að vera innan þess kerfis á meðan hægri menn eru hér við völd. Þetta er eðlilegt að velferðarnefnd fjalli um enda eru málefni vinnumarkaðarins og lög um atvinnuleysistryggingar á málefnasviði nefndarinnar. Svo langaði mig að koma hér inn á breytingar á lögum um sjúkratryggingar. Þar á samkvæmt reglugerð, sem þarf ekki að koma hér í gegn, að hækka viðmiðunarfjárhæðir í greiðsluþátttökukerfinu og það á líka með lagabreytingu að fjölga lyfjaflokkum innan kerfisins. Það á að setja þar inn svokölluð S-merkt lyf að hluta. Það er sagt að það séu ekki lyf sem gefin eru inni á heilbrigðisstofnunum heldur utan heilbrigðisstofnana, en eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fór yfir í ræðu sinni þá er mjög óljóst hvar þau skil liggja og fram hefur komið á fundi í velferðarnefnd að hæstv. heilbrigðisráðherra gat ekki gert okkur grein fyrir því hver þau viðmið yrðu. Þarna er um að ræða hagsmuni fólks með alvarlega sjúkdóma, sem skipta tugþúsundum. Hér hefur líka heyrst í ræðustól, m.a. frá hæstv. heilbrigðisráðherra, að það hafi alltaf staðið til að taka þennan lyfjaflokk inn. Ég veit ekki hjá hverjum það stóð til en þetta mál var í meðförum þingsins um allnokkurt skeið og það var aldrei ásetningur í þeirri vinnu að S-lyfin kæmu þarna inn. Ásetningurinn var öðru fremur að fjölga lyfjum sem ekki eru S-merkt inn undir þakið sem fólk borgar nú að fullu, eins og pensilín fyrir fullorðna. Hvað S-merktu lyfin varðar veit ég ekki hvaða „alltaf“ hæstv. ráðherra vísar í. Það er kannski jafn óljóst og það hvernig þetta kerfi á síðan að virka og hverja það á að hafa áhrif á. Ég fór yfir það í ræðu minni í gær að við jafnaðarmenn værum mjög ósáttir við þá stefnubreytingu sem boðuð er í skattkerfinu, þá stefnubreytingu sem lýtur að því að draga úr jöfnunaráhrifum skattkerfisins, ekki síst tekjuskattskerfisins, en virðisaukaskattskerfisins að þessu sinni. Þessar breytingar á atvinnuleysistryggingum sem og sjúkratryggingum ýta enn frekar undir þennan ójöfnuð. Það er ekki eins og hér sé verið að verjast í nauðvörn - nei, það er verið að forgangsraða með mjög skýrum hætti. Eins og ég fór yfir í gær er sleppt að leggja á auðlegðarskatt, það er búið að lækka veiðigjöld og það er búið að ákveða að ráðstafa 72 milljörðum til þess að lækka skuldir. Sumt af því er bráðnauðsynlegt en það er ekki endilega verið að lækka skuldir þeirra sem helst hafa þörf á því heldur hefur sýnt sig í þeim gögnum sem þó liggja fyrir að mikið af þessum fjármunum mun renna til fólks með miklar eignir og háar tekjur. Það verður mjög fróðlegt þegar fyrir liggur og við fáum að sjá hvert þessir peningar renna í raun og veru og hvaða heimili njóta góðs af þeim. Verða það heimilin sem fá ekki mótvægisaðgerðir í formi barnabóta því að þær halda ekki verðgildi miðað við það sem var 2013? Verða það heimilin sem fá ekki hækkað fæðingarorlof? Verða það heimilin sem eru að lenda í styttra atvinnuleysisbótatímabili eða sem fá ekki hækkaðar húsaleigubætur sínar? Við vitum að það rennur ekki til þeirra heimila. Verða það heimilin sem eru að lenda í auknum lyfjakostnaði? Verða það heimilin sem fá minni niðurgreiðslu á hjálpartækjum eftir að breytingarnar voru gerðar um síðustu áramót? Verða það heimilin sem fá á sig aukinn kostnað vegna heilbrigðisþjónustu? Eða eru það lífeyrisþegarnir sem trúðu því að það ætti að bæta þeim upp að fullu skerðingarnar sem þeir höfðu orðið fyrir frá 2009? Það var auðvitað ekki rétt; það voru gerðar vissar umbætur hér síðasta sumar en síðan eru það lagabreytingar frá fyrri ríkisstjórn sem tóku gildi um síðustu áramót sem hafa hækkað ráðstöfunartekjur hjá lífeyrisþegum. Því miður er þetta frumvarp í anda annarra frumvarpa sem við höfum séð frá hæstv. fjármálaráðherra síðan hann tók við völdum. Það er með markvissum hætti verið að umbuna þeim sem enga þörf hafa fyrir umbun á kostnað þeirra sem helst þurfa á stuðningi ríkisvaldsins að halda og sem tóku á sig byrðar af hruninu með ýmsum hætti og hefðu átt að vera áfram fyrstir í forgangi þegar hægt var að veita meira fé úr ríkissjóði. Ég ítreka það til þeirra sem eiga sæti í efnahags- og viðskiptanefnd að tryggja að velferðarnefnd fái þetta frumvarp til umfjöllunar enda er hér um stefnubreytingu að ræða í mikilvægum málaflokkum á sviði velferðarmála, ekki síst vinnumarkaðsmála er lúta að atvinnuleysistryggingum og sjúkratryggingum er lýtur að kostnaðarþátttöku sjúklinga vegna lyfjanotkunar.

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga. Ég ætla að staðnæmast við þrjá, fjóra liði. Ég ætla fyrst að beina sjónum að atvinnuleysistryggingum, atvinnuleysisbótum og rétti fólks til slíkra bóta. Á tíunda áratug síðustu aldar voru gerðar breytingar á lögum sem eru um þessar bætur á þann veg að í stað ótakmarkaðs tíma sem einstaklingur gæti verið á bótum var ákveðið að takmarka árafjöldann. Ég held að við höfum staðnæmst fyrst við fimm ár, að einstaklingur ætti rétt á því að vera á atvinnuleysisbótum í fimm ár. Það var ýmislegt óhagræði sem fylgdi gömlu lögunum. Það voru t.d. tímabil sem einstaklingurinn fór af atvinnuleysisbótum, átti að vera hvetjandi til atvinnuleitar. Annað í gamla kerfinu var að ekki var nægileg aðstoð, þótti mönnum, við atvinnulaust fólk að finna atvinnutækifæri. Á þessu átti að verða breyting með nýju lögunum og ég held að það hafi tekist að einhverju leyti. Síðan hafa menn verið að rokka til og frá með þessa tímalengd. Fimm árin urðu að þremur árum, tímabundið var árunum fjölgað í fjögur, það var í tíð síðustu ríkisstjórnar, og svo aftur færð niður í þrjú ár. Ég hygg að fjögurra ára tímabilið hafi verið lögfest sem stundarúrræði. Nú er komin fram tillaga um að færa þetta þriggja ára tímabil í tvö og hálft. Hvað þýðir þetta? Hvað þýðir það að stytta tímann úr þremur árum í tvö og hálft? Það þýðir það að einstaklingur sem á rétt á atvinnuleysisbótum færi, ef hann finnur ekki vinnu, til sveitarfélagsins sem veitir honum félagslega aðstoð. Atvinnuleysisbætur eru ekki háar á Íslandi. Ég hygg að atvinnuleysisbætur nú séu tæpar 179 þús kr., 178.823 ef maður vill vera nákvæmur. Þetta eru ekki miklir peningar, 179 þús. kr. á mánuði fyrir skatt, en félagsstuðningurinn hjá sveitarfélögunum er yfirleitt miklu minni. Það er annað sem ber að hafa í huga þegar einstaklingur fer til sveitarfélagsins um framfærslu, það eru tekjutengingar. Atvinnulaus einstaklingur er einstaklingur, það er horft til stöðu hans óháð því hvað makinn eða fjölskyldan aflar. Þegar sveitarfélögin veita stuðning er iðulega tekið tillit til tekna maka, til tekna fjölskyldunnar, þannig að þarna er fólgin kjararýrnun, annars vegar í þeirri staðreynd að félagslegur stuðningur eða stuðningur Félagsþjónustunnar er yfirleitt lægri en atvinnuleysisbæturnar og sums staðar umtalsvert lægri, og síðan er þessi tekjutenging ekki til staðar í atvinnuleysisbótunum. Síðan er náttúrlega hitt, sem kemur kannski ekki að sök í þessu efni, það er tekjutengingin sem atvinnulaus maður fær á fyrstu þremur mánuðum. Hann getur farið í 281 þúsund, viðmiðunin liggur þar, en það kemur að sjálfsögðu ekki að sök vegna þess að það er verið að taka aftan af tímabilinu og tekjutengingin gildir aðeins framan af. Þarna er sem sagt verið að spara á kostnað atvinnulauss fólks. Ég leyfi mér, hæstv. forseti, að mótmæla þessari ráðstöfun og tel að það eigi að endurskoða hana. Í annan stað gagnrýni ég áform um að draga úr stuðningi við lífeyrissjóðina vegna örorkubóta. Það var mikið réttlætismál hjá lífeyrissjóðum sem hafa þunga örorkubyrði að fá stuðning frá ríkisvaldinu og jafna stöðu þeirra sjóða við aðra lífeyrissjóði. Ég nefni t.d. Lífeyrissjóð sjómanna og ýmsa lífeyrissjóði verkafólks þar sem örorkubyrðin var á milli 40% og 50% - á milli 40% og 50% af öllu fjármagni sem rann út úr þessum lífeyrissjóðum var vegna örorkubóta. Það var fólk sem var í áhættustörfum til sjós o.s.frv. Nú er okkur sagt að það eigi að þrepa þennan stuðning niður um 20% á ári, ef ég man rétt, á fimm árum. Þetta er annar þáttur sem ég leyfi mér að gagnrýna við þetta frumvarp. Þá vil ég nefna S-lyfin og kostnaðarþátttöku og kostnaðarhlutdeild sjúklinga. Í umræðu um annað mál vék ég að tveimur könnunum sem gerðar hafa verið um kostnaðarþátttöku sjúklinga í fjármögnun heilbrigðiskerfisins, annars vegar könnun sem gerð var á vegum Krabbameinsfélagsins og hins vegar félagsvísindadeildar Háskóla Íslands. Niðurstaða þessara tveggja kannana var á einn veg, nefnilega að kostnaðarhlutdeild sjúklinga við fjármögnun íslenska heilbrigðiskerfisins væri nú í kringum 20%, um fimmtungur kæmi úr vasa sjúklinga. Þá má spyrja: Úr vasa hvaða sjúklinga? Ja, með þessum tillögum er verið að taka peninga úr vasa sjúklinga sem eiga við mjög erfiða sjúkdóma að stríða vegna þess að S-lyfin eiga að fara inn í almenna greiðsluþátttökukerfið gagnstætt því sem verið hefur. Það er því verið að leggja þarna sérstaklega álögur á fólk sem er með mjög erfiða sjúkdóma, krabbamein, MS-sjúkdóm og annað slíkt. Þetta finnst mér alls ekki geta gengið upp. Ég þarf meira að segja að hemja mig til að orða þetta með þessum hógværa hætti vegna þess að mér finnst þetta vera - eigum við að segja pólitískt glapræði eða siðferðilegt glapræði? Ég held að við eigum eftir að hafa um þetta stærri orð ef þessu verður ekki kippt til baka í umfjöllun fjárlaganefndar. Menn eru að tala um að spara með þessum hætti 145 milljónir, að sækja 145 milljónir í vasa sjúklinga sem þurfa að taka hin svokölluðu erfiðu S-lyf en þurftu ekki að greiða þau áður. Síðan koma 160 milljónir til sögunnar sem sparnaður fyrir heilbrigðiskerfið og íþyngjandi að sama skapi fyrir sjúklinga með hækkun á greiðsluviðmiðunarmörkunum, sem þýðir það að fólk borgar þá meira á ári hverju úr eigin vasa. Sú ályktun sem rannsakendur drógu af könnununum sem ég var að vísa til, annars vegar á vegum Háskólans og hins vegar Krabbameinsfélagsins, var sú að fólk væri farið að veigra sér við að leita til læknis af kostnaðarástæðum. Það kom fram í annarri könnuninni að á hverju ári frestaði þriðji hver Íslendingur læknisaðgerð og að hluta til væri það vegna tilkostnaðar í kerfinu. Það kom líka fram að fátækasta fólkið veigraði sér mest við að leita læknis eða kostnaðarsamra lækninga - það þarf ekki að koma neinum á óvart - sem þýðir að við erum búin að búa til kerfi sem mismunar fólki herfilega félagslega hvað varðar aðgang að heilbrigðisþjónustunni. Það hélt ég að væri nú nokkuð sem við vildum ekki láta gerast í okkar landi. Þessi þróun, aukin kostnaðarþátttaka sjúklinga í heilbrigðisþjónustunni, er ekkert að gerast í dag eða gær eða fyrradag. Þetta er langtímaþróun sem varð á tíunda áratugnum og síðan fyrsta áratug þessarar aldar. Við reyndum að vera meðvituð um þessar hættur í síðustu ríkisstjórn og snerum til baka ýmsum greiðslum sem átti að leggja á sjúklinga, ekki síst inni á heilbrigðisstofnunum. Við snerum slíkum ákvörðunum til baka, ákvörðunum sem höfðu verið teknar af forverum okkar í Stjórnarráðinu. Þetta var þróun sem við vildum ekki sjá á Íslandi. Hún hefur sem sagt verið að gerast jafnt og þétt og verður ekki skrifuð á kostnað þessarar ríkisstjórnar öðrum fremur, en hún gengur núna lengra í þessa átt og hún ætlar að taka sérstaklega fyrir fólk sem mér sýnist standa veikast fyrir með því að taka S-lyfin, þ.e. krabbameinslyfin, og MS-lyfin og taka þar meira upp úr vasa sjúklingsins. Þetta eru hlutir sem verður að endurskoða. Við munu aldrei fara í gegnum þingið, hygg ég, með fjárlagafrumvarp eða bandorm af því tagi sem við ræðum hér án þess að þessu verði breytt. Þessu verður hreinlega að breyta. Ég hef ekki trú á því að ríkisstjórnin muni knýja á um þetta eftir að hún er búin að heyra í stjórnarliðinu almennt í þinginu. Ég trúi því ekki að menn láti skipa sér þannig fyrir verkum að þeir samþykki þetta bara sem einhverja reglustikulausn. Það gengur ekki. Þarna eru þættir og það eru fleiri þættir í þessu frumvarpi sem væri ástæða til að ræða, sumt hvert sem ég og við höfum ákveðnar efasemdir um, en þetta eru þeir þættir sem ég kýs við þessa umræðu að gera sérstaklega að umræðuefni. Það er stytting atvinnuleysistímabilsins sem mun þýða tekjurýrnun fyrir atvinnulaust fólk og það er sá hópur í þjóðfélaginu sem býr við einna lökust kjörin og horfi ég þá reyndar til samanburðarhópsins sem stendur ívið lakar, þ.e. þeir sem njóta stuðnings frá félagsþjónustu sveitarfélaganna, það er yfirleitt lakara, það er verið að færa atvinnulausa niður á það tekjustig. Þetta er það atriði sem ég tel brýnt að verði skoðað. Ég tel einnig brýnt að endurskoða stuðning við lífeyrssjóðina vegna þungrar örorkubyrði og síðan S-lyfin, því verður að breyta. Það gengur ekki að ætla að spara 145 millj. kr. á kostnað þessa fólks, fólks sem er sannanlega mikið veikt og er iðulega ekki fært um að afla tekna eða er með þverrandi tekjur og í sumum tilvikum engar. Síðan er það hitt, að hækka greiðslumarkið þannig að fleiri fari inn í greiðslukerfið, greiði meira og lengur. Þar erum við að tala um 160 milljónir. Samtals 305 milljónir sem ríkisstjórnin vill spara á kostnað sjúkra. Það er nokkuð sem gengur ekki og við eigum að taka alvarlega. Við eigum að taka alvarlega þær kannanir sem ég hef vísað hér til á vegum Krabbameinsfélags Íslands og á vegum félagsvísindadeildar Háskóla Íslands.

Hæstv. forseti. Það frumvarp sem við ræðum er á þskj. 3, 3. mál að venju, frumvarp til laga um ýmsar forsendur frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2015. Þar birtir ríkisstjórnin ýmis atriði. Þetta hefur stundum verið kallað bandormur sem er settur hér inn og er um þá liði sem taka oftar til sín mikið fjármagn og það sem sett er fram sem forsendur fjárlaga. Ég verð að segja alveg eins og er að í þessu frumvarpi eru oft laumufarþegar sem menn gera sér ekki almennilega grein fyrir strax við 1. umr. Það eru nokkur atriði sem ég vil gera að umtalsefni, það eru vaxtabætur, greiðsluþátttaka lyfja og úrvinnslugjald á raf- og rafeindatæki. Ef ég byrja fremst af þeim þremur atriðum sem ég nefndi, um vaxtabætur, er fjallað um það í frumvarpinu að ríkisstjórnin er að breyta því kerfi sem er núna og færa það til fyrra horfs. Þar segir, með leyfi forseta: „Að óbreyttum lögum munu því vaxtabótareglurnar færast í sitt fyrra horf um næstu áramót og við það mun stuðningur ríkissjóðs í formi vaxtabóta dreifast á fleiri fjölskyldur, þ.e. fjölskyldur sem ekki njóta bóta í dag, en á sama tíma lækka bætur þeirra fjölskyldna sem notið hafa hámarksbóta (tekjulágar og eignalitlar fjölskyldur).“ Þarna er þetta sagt alveg klárt. Nú ætla ég ekki að fara að úttala mig um vaxtabótakerfið sem slíkt og hvaða fjölskyldur koma þar inn. Það kemur væntanlega betur fram þegar gögn verða lögð fyrir nefndina til að fara í gegnum. Vafalaust má breyta þessu og það er alveg rétt sem hefur verið sagt að tekjur eða vaxtabætur fara að skerðast mjög snemma í tekjubilinu, en þarna er beinlínis sagt, vegna þess að ekki er aukið við, að verið sé að færa frá tekjulágum og eignalitlum fjölskyldum. Því vaknaði spurning hjá mér við umræðuna sem við áttum um það frumvarp sem var 2. mál á 2. þskj., þ.e. breytingar á virðisaukaskattskerfinu, niðurfelling á vörugjöldum o.s.frv., sem ég tók líka þátt í. Spurning mín til hæstv. fjármálaráðherra er: Hefur verið tekið tillit til þeirra breyttu reglna sem hér eru boðaðar um vaxtabætur og stefnu á tekjulágar og eignalitlar fjölskyldur þegar menn sýna okkur fram á það í virðisaukaskattsfrumvarpinu að allir eigi að koma betur út úr þessu en menn halda og hefur verið tilefni til mikillar umræðu á Alþingi, sérstaklega hvað varðar tekjulægsta hópinn? Ég sakna þess að umræðan hafi ekki líka verið um millitekjufólkið. Við getum sagt, eins og kom fram í gær, t.d. kennarahjón með 700–800 þús. kr. í tekjur. Ég veit ekki hvort við fellum það undir millitekjur, hugsanlega gerum við það, en hvaða áhrif hefur þessi breyting á vaxtabótakerfinu á þau? Hitt atriðið sem ég ætla að nefna, sem er laumufarþegi nr. tvö, eru breytingar á greiðsluþátttöku lyfja. Hér er sú breyting gerð á svokölluðum S-merktum og leyfisskyldum lyfjum að þau falla undir almenna greiðsluþátttökukerfið og gerist það um leið og sjúklingar eru útskrifaðir. Við vitum að lögð er áhersla á að útskrifa sjúklinga sem allra fyrst af sjúkrahúsum til að losa pláss fyrir næstu sem þurfa að komast að og eru að bíða eða þá að menn treysta viðkomandi sjúklingi til að fara. En það er ekki þar með sagt að hann sé laus allra mála. Hann getur þurft að koma í heimsóknir á sjúkrahúsið til skoðunar o.fl. í langan tíma á eftir. Þarna er verið að gera þá breytingu, ef ég skil þetta rétt, að S-merktu lyfin falla þá á sjúklinginn sjálfan og fara undir greiðsluþátttökukerfið. Virðulegi forseti. Í gærkvöldi fór ég á styrktartónleika sem Kraftur, stuðningsfélag ungra krabbameinssjúklinga og aðstandenda þeirra, stóð fyrir. Það var ánægjulegt fyrir unga fólkið sem stóð fyrir tónleikunum að Norðurljósasalurinn var fullur. Hver var aðaltilgangur tónleikanna? Jú, að stofna neyðarsjóð fyrir ungt fólk sem greinist með þennan illvíga sjúkdóm. Sýnt var á glærum sem birtar voru á tjaldi áður en tónleikarnir hófust hver kostnaður fólksins er sem fær sjúkdóminn. Tekið var dæmi af ungum manni, Íslendingi sem bjó í Frakklandi, sem greindist með krabbamein og fór í krabbameinsaðgerð þar. Kostnaður hans var enginn. Dæmi var tekið um einstæða móður með þrjú börn sem greindist með brjóstakrabbamein fyrir þremur árum og kostnaður hennar var orðinn ríflega 1,5 millj. kr. Ég mundi halda fljótt á litið að viðkomandi einstaklingur þyrfti að hafa upp undir 8 milljónir í tekjur til að geta rekið heimili sitt, húsnæði og allt sem þarf og eiga 1,5 milljónir eftir til að borga þessar aðgerðir. Mér sýnist enn einu sinni, og það er alvarlegi laumufarþeginn sem sést úti um allt þetta frumvarp og líka í fjárlagafrumvarpinu þar sem er verið að skera hluti allt of mikið niður, verið að ráðast á þá sem minnst mega sín til þess eins að sýna hallalaus fjárlög. Þetta hafa allar ríkisstjórnir getað gert. Ég get tekið dæmi af síðustu ríkisstjórn, af því að rætt hefur verið um árið 2010 og hæstv. fjármálaráðherra var að skamma þáverandi stuðningsmenn þeirrar ríkisstjórnar fyrir skattahækkanir. Vissulega voru þær miklar, við vitum af hverju þær voru gerðar. En það hefði ekki verið neinn vandi að minnka þær um 10–15 milljarða ef við hefðum gert eins og núverandi ríkisstjórn gerir núna. Svo ég nefni einn málaflokk sem mér var kær þá og er mér kær, framlög til samgöngumála, sem voru þá í Íslandsmeti, einir 15 milljarðar, þá hefði verið hægt að taka þau algjörlega út en þeim var haldið inni vegna þess að talið var að auka þyrfti framkvæmdir og skapa vinnu í landinu. Aftur að greiðsluþátttöku lyfja sem er enn einn laumufarþeginn sem heilbrigðisráðherra, og ríkisstjórnin, laumar hér inn, nákvæmlega það sama og hækkunin á komugjöldunum í fyrra var sem okkur var ekki sagt frá fyrr en mörgum dögum seinna eftir að þær voru gerðar ljósar. Ég get tekið annað dæmi sem er mjög nýlegt. Ég kom í framhaldsskóla ekki alls fyrir löngu. Þar var okkur sagt að ríkisstjórnin hefði lofað 400 milljónum til að bæta rekstrarstöðu framhaldsskóla. En hvað var gert áður? Í sumar fengu skólameistarar bréf þar sem nemendaígildi voru skorin niður. Síðan var veitt af þessum 400 milljónum en viðkomandi skóli endaði í nokkurra milljóna mínus í framhaldi af því. Og nú berst mér til eyrna og hef verið beðinn um að ræða við aðila úti á landi sem reka framhaldsskóla þar vegna þess að þeir spyrja hvernig þeir eigi að bregðast við 20% niðurskurði til framhaldsskóla á landsbyggðinni í því fjárlagafrumvarpi sem búið er að leggja fram. Skólameistarar eru ráðþrota. Aftur að lyfjunum. Þetta dæmi sem ég nefndi um krabbameinssjúkt fólki er hlutur sem er okkur Íslendingum til stórskammar. Ef metnaðurinn er einhver ættum við þingmenn núna að sameinast um að auka fé í þennan málaflokk þannig að við séum ekki sífellt að leggja auknar byrðar á það fólk sem fær þennan illvíga sjúkdóm. Að lokum ætla ég að tala um úrvinnslugjald á raf- og rafeindatæki. Í þessu frumvarpi er það allt saman rakið frá setningu laga 2003 til breytinga á lögum á síðasta þingi, 2014, að Úrvinnslusjóður eigi að taka til starfa vegna raftækja og rafeindatækja. Ég er með spurningu til hæstv. fjármálaráðherra. Boðað er að á næsta ári muni 117 millj. kr. koma inn í þennan sjóð vegna raftækja og rafeindatækja og er það greitt af neytendum í sjóðinn þegar tæki eru keypt. Af því að þvottavélar, þurrkarar og ísskápar voru veigamikil rök stjórnarsinna fyrir breytingum á virðisaukaskattskerfinu og niðurfellingu vörugjalda spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Er tekið tillit til þessa hjá þeim sem eiga að njóta ávaxtanna og geta keypt sér þessi tæki á næsta ári þegar er búið að fella niður vörugjöldin, hefur þá verið tekið tillit til kannski 15. þús. kr skilagjalds á einni þvottavél? Ég spyr. Hefur það verið tekið inn í eða er einungis, eins og mér finnst svo oft gert í þessum frumvörpum, hið jákvæða tekið með? Þessi sjóður á sem sagt að starfa þannig að þeir sem selja eða framleiða taka þetta gjald strax í byrjun. Það á að vera eitthvert merkingarkerfi þannig að þegar því er skilað komi peningurinn fyrir þessu. Það kemur ekki til baka til notandans. Er það þess vegna sem það stendur hér í IV. kafla í þessu frumvarpi þar sem talað er um verðlagsáhrif af upptöku úrvinnslugjaldsins og talið að þau séu óveruleg, þar sem verið er að tala um ráðstöfunartekjur heimilanna, og það er líka gegnumgangandi í öllu virðisaukaskattsfrumvarpinu sem við ræddum í gær, og verið að sýna okkur fram á ábatann sem það er? Það er sagt að kaupmáttur ráðstöfunartekna aukist eða fólk hafi meira milli handanna eftir þessar breytingar. En hér segir að bandormurinn, það sem þar er boðað, þó svo að ráðuneytið segi að erfitt sé að meta það - ég skil reyndar ekki hvers vegna - sagt er að þetta verði fremur til lækkunar á ráðstöfunartekjum heimilanna en hitt. Ég kom upp í þessa umræðu til að nota tækifærið og biðja hæstv. fjármálaráðherra, af því að hann er væntanlega næstur á eftir mér og lokar þessu máli, að ræða þetta aðeins við okkur og segja okkur frá því hvort þeir þættir sem ég hef gert að umtalsefni séu teknir inn í heildarútreikningana í þeim útreikningum og töflum sem okkur voru sýndar í gær, þ.e. með breytingar, með virðisaukaskattskerfið, niðurlagningu vörugjalda o.s.frv. Mér sýnist, því miður, eins og tíndir séu til hinir jákvæðu punktar, allt til að sýna fram á að við munum öll hafa það betra eftir þetta en áður. Ég sagði það í gær í umræðunni um virðisaukaskattinn að því miður treysti ég ekki þessum útreikningum. Ég treysti ekki þeim mótvægisaðgerðum sem á að fara í og þess vegna er ég fullur efasemda um breytingarnar á virðisaukaskattsfrumvarpinu, sérstaklega hvað varðar hækkun matarskattsins úr 7 í 12% eða að taka þar inn nýjar 11 millj. kr. Ég spurði líka þá, og það sjáum við hvergi í mótvægisaðgerðum: Hvernig á að koma til móts við aldraða sem munu fá á sig hækkun matarverðs, munu ekki njóta ávaxtanna við lækkun á þvottavélum eða ísskápum, t.d. vegna þess að fólkið á tækin eða er komið inn á öldrunarheimili þar sem ekki þarf slík tæki í hverja og eina íbúð. Virðulegi forseti. Þetta var erindi mitt um þetta frumvarp og ég vænti þess að hæstv. fjármálaráðherra gefi okkur sem erum í þingsal upplýsingar núna um þau álitamál sem ég gerði að umtalsefni.

Frú forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég vil byrja á að segja að með þeim ráðstöfunum sem kynntar eru í frumvarpinu er sannarlega verið að leita leiða til að draga úr útgjöldum ríkisins og það er eðlilegt að sums staðar sé snert á málaflokkum sem eru viðkvæmir þegar slík mál eru til vinnslu. Hér hefur verið farið um víðan völl. Ég ætla að reyna að bregðast við helstu athugasemdum sem ég hef tekið eftir í umræðunni. Í fyrsta lagi hefur verið spurt um það hvernig standi til í framtíðinni að fjármagna byggingu hjúkrunarheimila. Því er til að svara að fyrir nokkrum árum var ákveðið af fyrri ríkisstjórn að fara svokallaða leiguleið. Með leiguleiðinni komst ríkissjóður á þeim tíma hjá því að taka á sig útgjöld á fjárlögum vegna byggingar hjúkrunarheimila sem ella hefur verið gert ráð fyrir að sé venjan. Það má segja að með því að velja leiguleiðina hafi menn komist hjá því tímabundið að gjaldfæra byggingu hjúkrunarheimila á ríkisreikningi og þannig sýnt eitthvað betri afkomu. Á móti sitja menn uppi með leigusamning við sveitarfélögin sem tóku á sig byggingarkostnaðinn og þurfa að greiða leigu sem við skulum gera ráð fyrir að sveitarfélögin ætli sér að nota til að endurheimta allan byggingarkostnað, mögulega vaxtakostnað ef ekki gott betur. Ég ætla þó að ganga út frá í þessu samhengi að það komi út á sléttu fyrir sveitarfélögin, við skulum bara gefa okkur það. Þá stendur það eftir að allar líkur eru á því að ríkið hafi að jafnaði betri lánskjör en sveitarfélögin og þá er í raun og veru eina spurningin eftir: Er það réttlætanlegt að fara leiguleiðina til að tryggja framgang svona verkefna þrátt fyrir að menn hafi ekki efni á því á viðkomandi fjárlagaári? Ég held að það sé mikið álitamál satt best að segja, það er mikið álitamál. Þetta er liðin tíð og það má svo sem segja að með þessari leið hafi sá árangur náðst að hjúkrunarheimili risu á síðasta kjörtímabili þar sem þörfin var brýn, það skiptir miklu máli. Og ég ætla ekki að gera lítið úr því að þar var mikilvægri þörf mætt. En til að svara spurningunni sem að mér er beint tel ég að til framtíðar litið eigi menn frekar að horfast í augu við þennan kostnað þegar hann fellur til í stað þess að ýta honum inn í langa framtíð. Og það verkefni er í sjálfu sér óleyst; leiguleiðin leysti í sjálfu sér ekkert, heldur ýtti kannski frekar vandanum hvað kostnaðinn snerti inn í framtíðina. 
             Varðandi lyfjakostnaðinn finnst mér talsvert skorta á að menn ræði um S-merktu lyfin, sem afgreidd eru utan sjúkrahúsa, í því samhengi hvort yfir höfuð sé eðlilegt að þau komi inn í greiðsluþátttökukerfið. Það er um það sem það mál snýst. Það snýst um að heilbrigðisráðherra leggur til að við tökum S-merkt lyf, sem afgreidd eru utan spítala, inn í greiðsluþátttökukerfið. Ef menn leggjast gegn því, sem mér heyrist að margir hafi gert hér í umræðunni, finnst mér að eftir eigi að svara þeirri spurningu: Bíddu, hvers vegna ættu S-merkt lyf utan sjúkrahúsa ekki að koma inn í greiðsluþátttökukerfið? Hvers vegna ættu önnur lyf að vera þar inni sem eru í kostnaði og hvað varðar nauðsyn þess fyrir sjúklingana að fá lyfin í öllum aðalatriðum sambærileg? Hvers vegna ætti að gera mun á þessu tvennu? Heilbrigðisráðherra telur að ekki eigi að gera slíkan mun, það felist í því mismunun. Við lítum þannig á að hér sé verið að klára innleiðingu á greiðsluþátttökukerfinu með þessari breytingu. Vissulega felst í því ákveðið hagræði fyrir ríkið en það er líka ákveðið jafnræðis- og sanngirnismál. Og til að svara þeirri spurningu sem velt var upp hér í umræðunni, hvort til þess muni koma að lyf afgreidd á göngudeild fari inn í greiðsluþátttökukerfið, þá er ekki svo, enda er það lyf afgreitt inni á sjúkrahúsi. Varðandi vaxtabætur - talsvert hefur verið rætt um vaxtabætur í dag og í gær. Ég ætla aðeins að leyfa mér að vísa í það sem segir í fjárlagafrumvarpinu á bls. 424 og 425 um þær. Þar kemur meðal annars fram að ein skýring þess að vaxtabætur eru að lækka sé sú að skuldir heimilanna hafi undanfarin ár því sem næst staðið í stað; þær hækkuðu einungis um 0,1% á árinu 2014 áætlað en heildarfasteignamatið er hins vegar að hækka mun meira, þ.e. um 4,7%. Þetta veldur því að nettóeign heimilanna er að vaxa. Það leiðir til minni útgjalda með lækkun vaxtabóta. Þegar nettóeign heimilanna vex er minna greitt í vaxtabætur vegna þess að eign heimilanna í fasteigninni er ein breytan sem skiptir máli í þessu. Síðan hafa aðrar forsendur, eins og vaxtastig og meðaltekjur, þróast með hagstæðari hætti á þessu ári en við höfðum reiknað með. Það veldur því að vaxtagjöld á yfirstandandi ári verða að öllum líkindum lægri en við sáum fyrir við fjárlagagerðina og það endurspeglast aftur inn á næsta ár. Í forsendum fjárlagafrumvarpsins á næsta ári er gert ráð fyrir því að viðmiðunarfjárhæðir og reiknireglur verði óbreyttar og aðeins til upprifjunar: Tekjuskerðingarhlutfallið var hækkað á árinu 2014 en að öðru leyti hafa bæði viðmiðunarfjárhæðir og reiknireglur haldist óbreyttar í fjögur ár, þ.e. frá því að miklar breytingar voru gerðar í lok árs 2010. Þá var sem sagt veruleg hækkun á hámarksgreiðslum en tekju- og eignatenging vaxtabóta var gerð brattari. Þessar breytingar sem gerðar voru 2010 áttu upphaflega að gilda í tvö ár, 2011 og 2012, svo voru þessar breytingar framlengdar við álagningu 2013 og 2014 og á árinu 2015 erum við enn að framlengja þessa ákvörðun frá 2010. Það er ekki verið að skerða vaxtabætur, það er verið að framlengja ákvörðun sem gilt hefur í mörg undanfarin ár. Meginástæða þess að vaxtabætur eru að lækka er ekki sú að verið sé að skerða réttindi. Meginástæðan er sú að laun eru að hækka, nettóeign er að hækka og kjör lántakenda eru að skána. Það er meginástæðan. Vilji menn halda óbreyttri vaxtabótafjárhæð þarf að stórauka réttindin í vaxtabótakerfinu. Ef það er orðið sérstakt markmið að greiða tiltekna fjárhæð í vaxtabætur, ef það á að vera einhver fasti hvað greitt er í vaxtabætur, þá þurfum við bara að breyta réttindunum. En ef við viljum tryggja tiltekin réttindi verður fjárhæðin sem rennur í vaxtabætur á hverju ári breytileg. Hún er að lækka vegna þess að staða heimilanna er að batna. Hér hefur líka verið rætt um jöfnun örorkubyrði lífeyrissjóðanna. Ég geri mér grein fyrir því að þar er um viðkvæmt málefni að ræða. Eins og ég tók fram í framsöguræðu minni er verið að kalla eftir heildarendurskoðun á þessu fyrirkomulagi. Það er ekki sjálfsagt og eðlilegt mál að skatttekjur séu nýttar til þess að jafna örorkubyrði inni í almenna lífeyristryggingakerfinu. Við höfum væntanlega varið rúmlega 20 milljörðum til þessa á undanförnum árum. Við höfum verið að setja 3 milljarða í þennan málaflokk á ári og ég ætla að leyfa mér að vísa til þess að á þeim tíma sem samkomulagið var gert var staða ríkissjóðs gríðarlega sterk. Þá voru vaxtatekjur ríkissjóðs jákvæðar, ríkissjóður hafði á þeim tíma meiri vaxtatekjur en vaxtagjöld. Nú er því þveröfugt farið svo að munar tugum milljarða og staða ríkissjóðs allt, allt önnur. Af þeirri ástæðu staldra menn við þessi háu framlög inn í lífeyristryggingakerfið til jöfnunar örorku og kalla eftir heildarendurskoðun. Þessu er ekki kippt öllu úr sambandi í einu vetfangi en þó er umtalsverð lækkun áætluð á næsta ári. Ég hef ekkert gefið mér varðandi það með hvaða hætti verður leyst úr þessu fyrir fram en það er ljóst að ríkissjóður kallar eftir og við köllum eftir því, sem berum ábyrgð á þessu máli, að kerfið verði tekið til heildarendurskoðunar. Varðandi styttingu atvinnuleysisbótatíma verð ég í fyrsta lagi að vísa til þess að Vinnumálastofnun býður áfram, eftir sem áður, ýmis úrræði þeim sem eru atvinnulausir og hafa verið í langan tíma. Það skiptir máli og verður áfram gert. Hins vegar hljótum við að geta verið sammála um að ekki er sama brýna þörfin fyrir átaksverkefni og var þegar atvinnuleysi hækkaði á sínum tíma. Fyrri ríkisstjórn lækkaði atvinnuleysisbótatímann um eitt ár og kom með tilteknar mótvægisaðgerðir sem ég tel að hafi á margan hátt virkað ágætlega.  Annað sem nefnt hefur verið hér er að framlög eigi ekki að renna inn í loftslagssjóðinn. Ég ætla bara að segja um það að það er ekki skuldbinding hjá okkur Íslendingum að koma á fót slíkum sjóði og að verja allri fjárhæðinni sem kemur vegna viðskipta með losunarheimildir til verkefna sem loftslagssjóði var ætlað að sinna. Það er ekki skuldbinding en að sjálfsögðu munum við að verulegu leyti setja fjármuni sem koma frá þessum tekjustofni í slík verkefni þótt það gerist ekki um loftslagssjóðinn. Því er haldið fram hér að smásöluverð vegna vörugjalda muni ekki breytast. Ég er ósammála þeirri fullyrðingu. Þeir sem hafa opnað dagblöðin undanfarna daga geta séð að verslunin hefur nú þegar brugðist við löngu áður en vörugjöldin voru lækkuð og sýnir fram á getu sína til að lækka verð og stunda virka og eðlilega samkeppni. Hér hefur líka verið rætt um framlögin til VIRK. Ég ræddi það talsvert í framsöguræðu minni og vil taka það fram aftur að ég tel að starfsendurhæfingarverkefnin séu gríðarlega mikilvæg, að samstarf við aðila vinnumarkaðarins um þau efni geti skilað miklum árangri, en við vísum til þess hvernig rekstur sjóðsins hefur verið og hversu mikil sjóðsöfnun hefur verið í sjóðnum. Það kallar á endurskoðun á aðkomu ríkisins vegna þessara verkefna. Það er uppleggið í þessu máli og ég vænti þess að meðal annars í samstarfi við félagsmálaráðherra verði farið nánar yfir það hvernig við viljum og getum hagað samstarfinu í framtíðinni um þessi brýnu mál. Annað sem nefnt hefur verið, Framkvæmdasjóður ferðamannastaða. Ríkisstjórnin hefur sýnt það í verki að hún hyggst verja verulegum fjármunum í það og tók sérstaka ákvörðun um það á þessu ári að setja nokkur hundruð milljónir í þær framkvæmdir. Annars er kerfið til framtíðar til heildarendurskoðunar. Að svo sögðu vonast ég til að hafa að minnsta kosti snert á allra brýnustu álitamálunum og óska góðs samstarfs við nefndina sem fær málið til umfjöllunar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem hann hefur farið í gegnum í svörum við þeim spurningum sem hafa komið fram við umræðuna. Ég var með nokkrar spurningar og tók ekki eftir að hæstv. ráðherra færi í úrvinnslugjaldið á raftækjum, hvort tekið væri tillit til þess þegar verið er að reikna fjárhagslegan ávinning af vörugjaldalækkun eða afnámi vörugjalda á þessi tæki og ítreka ég þá spurningu. Ég ætla í fyrra andsvari mínu að halda mig við greiðsluþátttöku lyfja. Ríkisstjórnin boðar breytingu á S-merktum lyfjum þannig að þau falli undir almenna greiðsluþátttökukerfið. Ég tók dæmi um að sjúklingar eru útskrifaðir af spítölum miklu fyrr en áður var. Er það þannig, og ég vil að hæstv. fjármálaráðherra svari mér alveg skýrt, að hér sé á ferðinni það sem ég kalla laumufarþega sem er að útbúa lagabreytingu fyrir heilbrigðisráðherra til að koma með reglugerð kannski daginn eftir að við afgreiðum fjárlög, kannski aðeins fyrr, en þá í hljóði þannig að við vitum ekki af henni, eins og í fyrra með sjúklingakomugjöldin og af ýmsum hjálpartækjum og fleiru en það voru stórhækkanir sem við vissum ekki um fyrr en eftir að þær komu inn? Að S-merktu lyfjunum. Er það alveg kýrskýrt og getur fjármálaráðherra sagt það í ræðustól að hér sé ekki verið að búa til aðferðafræði til þess að láta sjúklinga, og ég ítreka sérstaklega dæmið sem ég tók áðan um krabbameinssjúklinga, sem eru á göngudeildum og koma þangað til að fá krabbameinslyf taka meiri þátt í kostnaði? Eins og ég sagði þá skemmdi það gleði manns við að hlusta á hina frábæru flutningsmenn, tónleikafólkið, á tónleikunum í gær að sjá þær glærur sem ég vitnaði til í byrjun þar sem þátttaka sjúklinga er eins mikil og raun ber vitni og samanborið við önnur lönd og nágrannalönd þar sem hún er engin. Getum við ekki verið sammála um það, ég og hæstv. fjármálaráðherra, að þessi kostnaður sjúklinga verður að minnka? Það er kannski eitt brýnasta verkefnið að lagfæra þetta vegna þess að þetta er smánarblettur á 

Frú forseti. Ég get ekki fullyrt með hvaða hætti tekið var tillit til þess gjalds sem þingmaðurinn vísar til á rafeindatæki, en ég tel augljóst af fjárhæðunum sem eru undir að það geti ekki haft nema mjög óveruleg áhrif ef einhver, enda leiðir það af eðli máls að við erum að fella niður vörugjöld samtals upp á 6,5 milljarða, þar af er helmingurinn í raftækjum, byggingarvörum, varahlutum og öðrum slíkum hlutum. Í þessu tilviki erum við með gjald sem á í heildina að skila 100 millj. kr., þannig að bara af fjárhæðasamhenginu sýnist mér þetta nokkuð ljóst. Mér heyrist að öðru leyti að hv. þingmaður sé upp að vissu marki að blanda saman tvennu, þ.e. annars vegar greiðsluþátttöku vegna lyfja og hins vegar þátttökukostnaði vegna langveikra. Sá kostnaður getur fallið til út af svo mörgu - út af heimsóknum til lækna, út af myndatökum, út af sýnatökum og rannsóknum og líka vegna lyfja. Í þessu máli er eingöngu verið að taka S-merktu lyfin inn í greiðsluþátttökukerfið. Mér finnst það sanngjarnt. Mér finnst það auka jafnræði í kerfinu. Verðum við áfram og eftir sem áður með vanda vegna langveikra? Já, hann verður til staðar. Þann vanda er verið að skoða sérstaklega á vegum velferðarráðuneytisins. Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur tekið þátt í því starfi og leitt það. Það snýr að því að koma á nýju fyrirkomulagi greiðsluþátttöku sjúklinga almennt í heilbrigðiskerfinu.

Hæstv. forseti. Það gefst betri tími til þegar sú nefnd sem hv. þm. Pétur H. Blöndal leiðir skilar af sér að ræða um það hvernig greiðsluþátttaka sjúklinga eigi að vera, hvort hún eigi að vera í formi 120 þús. kr. greiðslu á hverju ári eða hvað, eins og hefur verið rætt um í fjölmiðlum. Hæstv. fjármálaráðherra finnst mér skauta svolítið fram hjá því að svara beinum spurningum mínum um S-merktu lyfin og því dæmi sem ég tek enn einu sinni, að það er farið að útskrifa sjúklinga miklu fyrr. Þegar þeir hafa verið útskrifaðir af sjúkrahúsi falla S-merktu lyfin ekki lengur þarna inn. Það sem ríkisstjórnin er að gera hérna er að láta sjúklinga borga meira fyrir þessi lyf í gegnum almenna greiðsluþátttökukerfið sem komið hefur verið á gagnvart lyfjum. Ég spyr enn einu sinni um þetta tiltekna dæmi um krabbameinssjúklinga: Er alveg gulltryggt að ríkisstjórnin með heilbrigðisráðherra í broddi fylkingar sé ekki að undirbúa einhverja reglugerðarbreytingu til þess að spara í þessu kerfi, til þess að gera sitt til að ná hallalausum fjárlögum, að það eigi að leggja meiri kostnað á fólk sem kemur á göngudeildir? Er þó kostnaðurinn nægur fyrir eins og ég hef hér mælt um. Einstæð móðir með þrjú börn greindist með krabbamein fyrir tveimur árum; hún hefur borgað um 1,5 millj. kr. vegna þessa. Ég ítreka, virðulegi forseti, þetta er smánarblettur á þjóðfélagi okkar. Þjóðfélagið getur ekki verið það illa statt að við getum ekki lagt meiri peninga í þetta til að taka þennan kostnað gjörsamlega út. Nóg er nú fyrir fólkið að berjast við þennan illvíga sjúkdóm þótt það þurfi ekki að hafa fjárhagslegar áhyggjur í leiðinni. Ég ítreka það sem ég sagði. Þetta eru konkret dæmi þar sem fólk opnaði bókhald sitt og sýndi 1.200 manns í Norðurljósasalnum í gær. Þetta átti ekki að koma okkur á óvart, 

Virðulegi forseti. Svo að það sé alveg skýrt þá er ekki verið að taka upp greiðsluþátttökukerfi á heilbrigðisstofnunum. Til dæmis ef einhver kemur á göngudeild á spítala og fær þar lyfjagjöf, hvort sem er í æð eða með öðrum hætti, er ekki verið að fara fram á það að slíkt verði fellt undir greiðsluþátttökukerfið, heldur eingöngu þegar lyf eru afgreidd utan sjúkrahúsa. Með vísan í þá þróun sem hv. þingmaður nefnir, að sjúklingar eru almennt útskrifaðir fyrr en lengi var, er það alveg deginum ljósara að frá og með þeim tíma sem sjúklingur útskrifast er hann kominn inn undir greiðsluþátttökukerfið ef hann þarf á lyfjum að halda sem hingað til hafa verið gjaldfrjáls á þeirri forsendu að þau séu S-merkt. Hér er í raun og veru spurningin bara þessi: Er það sanngjarnt að S-merktu lyfin verði áfram utan greiðsluþátttökukerfisins eða eru einhver rök til þess að taka þau inn? Um það er ég sammála heilbrigðisráðherra sem hefur lagt áherslu á að gæta meira jafnræðis í greiðsluþátttökukerfinu þannig að S-merktu lyfin koma inn eins og önnur lyf. Þetta hefur ekki nema óbeina snertingu við það sem hv. þingmaður nefnir og varðar hinn gríðarlega kostnað langveikra. Þetta ætti hvorki að bæta né draga úr þeim vanda. Hann er annars eðlis vegna þess að hann snýr að svo mörgum kostnaðarliðum sem við erum ekki með fulla greiðsluþátttöku í. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að það er mikið misrétti innbyggt í kerfið vegna langveikra. Þeir sitja uppi með langtum hærri kostnað en maður gerði sér grein fyrir. Það er smám saman að koma í ljós. Dæmin sem hann vísaði 

Frú forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur tekið stakkaskiptum frá því í gær og mjög á hinn betri veg. Í gær kom hann hingað og var á köflum eins og götustrákur og reifst og skammaðist en hann er sannarlega pólitískt snyrtimenni í dag og hefur svarað mjög málefnalega. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það. Ég vildi ekki taka þátt í þessari umræðu. Mig langar þó mikið til þess að beina til hans fyrirspurn um efni sem er alls óskylt því sem menn hafa aðallega drepið á í dag. Það kemur fram um eitt af mínum áhugamálum, sem er uppbygging á ferðamannastöðum, að í undirbúningi séu áform um uppbyggingu innviða ferðamannastaða til frambúðar. Þetta finnst mér vera heldur losaralega orðað en ég veit það að einhvers staðar er verið að gera frumvarp. Í fyrra átti þetta frumvarp að koma. Það kom aldrei vegna skorts á samráði millum ríkisstjórnarinnar og ferðaþjónustunnar. Síðan hefur komið skýrt í ljós að það er ágreiningur uppi um þetta mál. Mig langar til þess að spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær eigum við von á að sjá þetta frumvarp? Treystir hæstv. ráðherra sér til þess í örstuttu máli að lýsa megindráttum í því eða prinsippum? Í öðru lagi tek ég því bara sem hæstv. ráðherra segir þegar hann heldur því fram að úrvinnslugjaldið sem verið er að leggja á ýmis rafmagnstæki muni ekki hafa teljandi áhrif. Ég verð samt að segja að það virkar ekki mjög traustvekjandi þegar hæstv. ráðherra talar eins og hann viti ekkert um það og það hafi ekki verið skoðað. Enn síður þegar horft er til þess, eins og hv. þm. Kristján Möller sagði hérna áðan, að í frumvarpinu kemur fram að áhrif þess á ráðstöfunartekjur séu óvissar. Við erum nákvæmnismenn - er það ekki, hæstv. fjármálaráðherra? Við hefðum gjarnan viljað vita þetta, sérstaklega út af hörkunni í umræðunni um fjárlög 

Frú forseti. Þetta gjald vegna rafeindatækjanna er í heildarfjárhæð örlítið brot af þeim vörugjöldum sem er verið að fella niður, sama hvort við horfum eingöngu á raftækin eða á vörugjöldin í heild sinni. Það sem ég sagði um þetta áðan var að ég gæti ekkert fullyrt um þetta án þess að taka það til frekari skoðunar og ætlaði ekki að gera það að óathuguðu máli. Mér sýnist ljóst af fjárhæðunum sem við erum að horfa á að þetta geti ekki haft nein áhrif á verðlag sem máli skipta. Varðandi ferðamannastaðina er það rétt sem hv. þingmaður segir að enn er unnið að því að útfæra kerfi fyrir fjármögnun framkvæmda við ferðamannastaði sem einkum er ætlað að tryggja umhverfislega þætti og sjálfbærni á nýtingu þessara staða en ekkert síður öryggi og hreinlæti á þessum svæðum. Þar hafa verið skiptar skoðanir. Ég get ekkert fullyrt um það hvenær iðnaðarráðherra mun leggja fram frumvarp um þessi efni, en ég veit að þetta er eitt af forgangsmálum í ráðuneytinu. Við gerum ráð fyrir því að slíku kerfi með einhverjum hætti verði komið á á næsta ári og að það kerfi eða sú leið sem valin verður muni nýtast til þess að fjármagna mikilvægar framkvæmdir víða um landið svo að hægt sé að gæta að þessum mikilvægu þáttum, þ.e. náttúrunni þar sem mikill fjöldi ferðamanna kemur og skoðar, öryggi ferðamannanna sem eru á staðnum o.s.frv. Ég á engin færi á því að tala nánar um það hér í stuttu andsvari.

Frú forseti. Ég hef fullan skilning á því að hæstv. fjármálaráðherra geti ekki talað mjög djúpt um þetta tiltekna mál. Það getur enginn maður. Við reyndum að spyrja hæstv. fagráðherra út úr þessu máli hér stundum saman á föstudaginn í síðustu viku og þá var líka fátt um svör. Ég hef því fullan skilning á því að hæstv. ráðherra viti hvorki upp né niður í þessu máli. Það hefur enginn maður fundist sem gerir það. Sömuleiðis þakka ég hæstv. ráðherra fyrir skýr svör og einlæg. Ég tel að það sé viturlegt hjá honum að lýsa því bara yfir að hann geti ekki svarað spurningunni varðandi áhrif úrvinnslugjaldsins nema að athuguðu máli. Þá má velta því fyrir sér hvort það hefði ekki verið enn viturlegra af hæstv. fjármálaráðherra að leggja ekki frumvarpið fram nema að hann hefði athugað það í bak og fyrir. Þetta er bara ábending til hans. Að öðru leyti óska ég honum velfarnaðar við að ná samstöðu um þetta ágætisfrumvarp að mörgu leyti við stjórnarandstöðuna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, með síðari breytingum. Í frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á ákvæði til bráðabirgða VI í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í ákvæði til bráðabirgða VI er kveðið á um frávik frá ákvæði 2. mgr. 39. gr. laganna sem heimilar leyfilegan mun milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga lífeyrissjóða. Ákvæðinu var bætt við lögin í kjölfar hrunsins með lögum nr. 171/2008 þar sem lífeyrissjóði var heimilað að hafa allt að 15% mun, í stað 10% munar, milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga vegna lífeyris miðað við tryggingafræðilega athugun fyrir árið 2008. Sú heimild var síðar framlengd fyrir árin 2009 og 2010. Þá var einnig mælt fyrir um frávik frá fimm ára reglunni í 2. mgr. 39. gr. laganna þannig að miða mætti við 10% mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga í stað 5%. Með lögum nr. 156/2011, um breytingu á lögum nr. 129/1997, var heimilað að vikmörk milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga lífeyrissjóða í ákvæði til bráðabirgða VI í lögunum yrðu áfram 15% í stað 10% út árið 2011, en að vikmörkin yrðu lækkuð í þrepum á næstu þremur árum uns 10% mörkunum yrði náð árið 2014. Með ákvæðinu var lífeyrissjóði því heimilað að hafa allt að 15% mun á milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga vegna lífeyris miðað við tryggingafræðilega athugun fyrir árið 2011, allt að 13% mun fyrir árið 2012 og allt að 11% mun fyrir árið 2013 án þess að honum væri gert skylt að gera breytingar á samþykktum sjóðsins. Þá var fimm ára tímabilið í 2. mgr. 39. gr. framlengt um eitt ár með lögum nr. 106/2013, þ.e. í sex ár frá og með árinu 2008. Þess má geta að A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, LSR, var rekin með -11,7% mun á árinu 2013 og er því utan leyfilegra marka. Þá var A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna sveitarfélaga, LSS, rekin með -12,5% mun á árinu 2013. Nái fram komin tillaga um breytingu á ákvæðinu ekki fram að ganga hefur það í för með sér að stjórnum sjóðanna ber að hækka framlag launagreiðenda fyrir 1. október næstkomandi, sbr. 2. og 3. mgr. 13. gr. laga nr. 1/1997, um LSR, og 31. gr. samþykkta LSS. Í frumvarpinu eru því lagðar til þær breytingar á ákvæði til bráðabirgða VI í lögunum að skv. a-lið 1. gr. verði lífeyrissjóði heimilað að hafa allt að 13% mun á milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga við tryggingafræðilega athugun fyrir árið 2013 í stað 11%. Í b-lið 1. gr. er lagt til að heimilt verði að miða við 10% mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga samfellt í sjö ár frá og með árinu 2008. Því er í frumvarpinu lagt til að árinu 2014 verði bætt við upptalninguna í núgildandi ákvæði til bráðabirgða. Að lokum er í c-lið greinarinnar lagt til að sjöunda árinu verði bætt við. Í núgildandi ákvæði er kveðið á um að heimilt sé að hafa 10% mun á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga samfellt í allt að sex ár frá árinu 2008. Verði fallist á breytinguna í b-lið frumvarpsins, þar sem lagt er til að árinu 2014 verði bætt við upptalninguna í núgildandi lögum, er nauðsynlegt til samræmis að lögin kveði á um að heimildin taki samfellt til sjö ára í stað sex ára frá og með árinu 2008. Fyrir ári stóð ég hér og mælti fyrir sambærilegu máli um að framlengja heimild fyrir lífeyrissjóðina til að víkja frá þessum lögbundnu viðmiðum. Ég hygg að ég muni það rétt að ég lét þess getið að ég teldi ekki fært að koma aftur að ári liðnu og gera slíkt hið sama vegna þess að árið fram undan yrði að nýtast til að leysa þetta mál, það væri ekki boðlegt að koma aftur og aftur með framlengingu eitt ár í senn. Hver er hinn undirliggjandi vandi? Hann er að sjálfsögðu sá að við erum með meiri skuldbindingar en eignirnar standa undir til að tryggja og því þarf eitthvað að breytast. Því miður er ég hingað kominn aftur til að framlengja þetta ástand en ég get þó sagt að nú er virkt samtal í gangi til að láta á það reyna fyrir alvöru hvort hægt er að ná samkomulagi við samtök opinberra starfsmanna um breytingar á lífeyriskerfi þeirra. Þetta er mikilvægt til að forða megi því að þurfa að hækka iðgjaldið þar sem það mundi enn frekar en orðið er auka muninn á milli réttinda í almenna kerfinu og því opinbera. Þá þarf að hækka iðgjaldið nokkuð verulega og þá er enn meira bil að brúa á þeirri vegferð að jafna réttindin milli kerfanna. Vilji ríkisstjórnarinnar er sá að vinna að því mikilvæga markmiði og það er áhugi allra aðila sem að þessum málum koma að finna leiðir til þess en því miður hafa engin markviss, stór skref verið stigin á undanförnum árum til að tryggja árangur í þeirri vinnu. Það sér svo sem ekki enn til lands en ég ætla að nefna örfáa þætti sem þarf að fara að vinna með. Ég tel að viðræður við heildarsamtök opinberra starfsmanna muni í meginatriðum þurfa að snúast um eftirtalda fjóra þætti: 1. Greiðsluáætlun vegna skuldbindinga ríkisins gagnvart B-deild LSR og Lífeyrissjóði hjúkrunarfræðinga. Það þarf að taka á uppsöfnuðum vanda í B-deildinni og í stuttu máli sé ég ekki marga valkosti þar. Ég tel að við munum á allra næstu árum, helst eigi síðar en árið 2016, þurfa að hefja sjóðsöfnun vegna skuldbindinga sem við horfum fram á að þurfa að takast á við eftir rétt um áratug. 2. Það þarf að ræða breytingu á réttindaávinnslunni í A-deild LSR. Þar snýst málið um að taka upp aldurstengda réttindaávinnslu í stað þess að hún sé jöfn. 3. Það þarf að finna leiðir til að leggja mat á og bera saman eðlilega og af sanngirni hver heildarkjör opinberra starfsmanna eru gagnvart almenna vinnumarkaðnum. 4. Það þarf að ræða framtíðarfyrirkomulag og lagalega umgjörð lífeyrismála opinberra starfsmanna. Síðan er fjölmargt sem tengist því sem ég hef nefnt sem væri hægt að hafa langt mál um. Aðalatriðið er að við viljum vinna okkur í átt til þess að gera kerfið sjálfbært. Við viljum halda áfram með þá vinnu sem hefur staðið yfir í nokkur ár, að jafna réttindaávinnslu í kerfunum, og við viljum til lengri tíma draga úr þeirri hættu sem því fylgir fyrir ríkissjóð að hafa bakábyrgð á lífeyrisréttindum. Þetta eru engin smáverkefni og það er svo sem ekki við því að búast að þau leysist á einni nóttu. Ég stend ekki hér til að gagnrýna það að ekki hafi meiri árangur náðst á undanförnum árum eða síðasta áratug vegna þessa vanda sem við höfum lengi vitað af. Aðalatriðið er að ég vil núna stíga markviss skref og leggja mitt af mörkum til að láta á það reyna hvort raunhæft er að ná árangri í þessu. Það er í því samhengi sem þetta frumvarp er hér lagt fram í ákveðinni neyð vegna þess að ella þyrftum við að hækka iðgjaldið sem mundi skemma fyrir hinni vegferðinni. Ég mælist til þess, virðulegi forseti, að þessu frumvarpi verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr. að lokinni þessari.

Frú forseti. Ég skal alls ekki lengja hér mikið umræður um þetta mál þó að það sé að vísu stórt eða a.m.k. í stóru samhengi, ef svo má að orði komast, og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór ágætlega yfir það. Það er alveg rétt að það er meðal ókostanna við það að horfast í augu við þessa stöðu í opinberu lífeyrissjóðunum, sérstaklega A-deildinni, með því að einfaldlega hækka iðgjöldin, að ríki og sveitarfélög hækki iðgjöldin. Hér er talað um að 0,7% mundi þurfa til að rétta þann halla af eða um 1 milljarð kr. sem lentu þá hjá ríki í hlutföllunum 70:30, 700 milljónir á ríki og 300 milljónir hjá sveitarfélögum. Það drægi þá að sjálfsögðu í sundur sem næmi því að iðgjaldagreiðslurnar væru orðnar enn hærri inn í opinbera kerfið heldur en þær eru í almenna kerfinu. Það kostar náttúrlega líka þessa peninga, þannig að það kann að hafa einhver áhrif líka á hæstv. fjármálaráðherra að menn eru því fegnir að geta frestað þessum útgjöldum. Ég kvaddi mér hljóðs til þess að spyrjast aðeins fyrir um stöðuna í þessum viðræðum, ég fékk í sjálfu sér að mörgu leyti ágæt svör í framsöguræðu hæstv. ráðherra eftir því sem á hana leið. Það var einmitt þannig að ég mundi þessi ummæli hæstv. fjármálaráðherra frá því í fyrra þegar hann lagði hér fram í fyrsta sinnið, vonandi þá núna í seinna sinnið, beiðni til þingsins um að framlengja enn þetta tímabundna ástand. Ég vil segja strax að ég er sammála því. Ég tel að það sé ekkert annað að gera, eins og það hefur í raun verið nokkur undanfarin ár. Það er af tvennu illu skárra að horfast í augu við að menn séu ekki búnir að ná utan um þetta heldur en að gefast upp og leggja af stað í aðgerðir sem kannski mundu torvelda lausnina til frambúðar frekar en að auðvelda hana. Það er enginn vafi á því að ef ríki og sveitarfélög gæfust upp og hæfu að greiða meira inn í kerfið, hækka iðgjaldagreiðslur sínar, er ansi hætti við því að það mundi þyngja fyrir fæti á almenna vinnumarkaðnum með þá viðleitni eða þau áform að reyna einhvern veginn að skapa svigrúm til þess í tengslum við kjarasamninga og vonandi hagfellda þróun á komandi árum að hækka iðgjaldagreiðslurnar þeim megin, því að það er það sem þarf að gerast ef við ætlum að ná þessu upp í eitt samfellt jafngilt ávinnslukerfi. Þá að sjálfsögðu verður að horfast í augu við að opinberu sjóðirnir þurfa að fara í aldurstengda ávinnslu. Það má segja að búið sé að gefa þann tón með breytingunum hjá almennu sjóðunum. Hluti af því að samræma kerfið verður að vera að það sé sams konar ávinnsla báðum megin og líka með tilliti til þessa, að hún sé aldurstengd yfir kerfið í heild. Þetta er að mínu mati eitt allra stærsta og mikilvægasta viðfangsefnið sem við erum með í höndum, Íslendingar, kannski á eftir afnámi gjaldeyrishaftanna og hvernig menn vinna sig út úr því að leysa út úr hagkerfinu þessa gríðarlegu krónustöðu í höndum erlendra aðila, fyrst og fremst, og svo því að passa upp á ástandið almennt og að við förum ekki aftur út af sporinu í efnahagsmálum og ríkisfjármálum, það eru þessi gríðarlega mikilvægu framtíðarmál sem snúa að lífeyriskerfinu. Við erum minnt á þetta úr öllum áttum. Það eru hér þingmenn sem eru mjög uppteknir af því að hafa nýlega uppgötvað að þjóðin sé að eldast og halda um það miklar ræður að við þurfum að fara að undirbúa okkur undir það. Það er alveg hárrétt, skárra væri það nú ef við værum ekki að horfast í augu við það að á ekkert mjög löngu árabili, kannski 15–20 árum, hátt í tvöfaldist sá hópur sem er á eftirlaunaaldri sem hundraðshluti landsmanna, fari úr þeim 13–15%, þetta hefur verið upp undir fjórðung á innan við tveimur áratugum. Þá skipta lífeyrisgreiðslurnar auðvitað alveg gríðarlegu máli. Ég hef svo oft haldið ræðu um það hversu mikið gæfuspor það var fyrir Íslendinga að ramba á sínum tíma inn á þá braut að byggja upp sjóði og byggja hér á sjóðsöfnunarkerfi í staðinn fyrir gegnumstreymiskerfi. Margir sáu ekki alveg gildi þessa á þeim árum sem litlar breytingar voru á aldurssamsetningu þjóðarinnar, en núna held ég að við hljótum að viðurkenna að það er það besta sem við gátum gert og getum enn gert til að undirbúa okkur undir þann tíma þegar hlutfallslega mun stærri hópur er kominn á eftirlaunaaldur að hann hafi tekið með sér sparnað sinn, óskattaðan, í söfnunarsjóðum, samtryggingarsjóðum upp að vissu lágmarki og síðan séreignarsparnað þar ofan á, og ríki og sveitarfélög eigi svo í vændum skatttekjurnar þegar þessi stækkandi hópur fer á eftirlaun og fer að fá borgaðan út lífeyri, því að þá fá þessir aðilar tekjur í samræmi við vaxandi þörf fyrir þjónustu og til að mæta útgjöldum. Það er það sem er svo gullvægt við þessa aðferð borið saman við gegnumstreymiskerfið, vegna þess að hættan er sú, jafnvel þótt menn væru fullkomlega meðvitaðir um þetta og reyndu að undirbúa sig í einhverju slíku gegnumstreymiskerfi, að menn mundi skorta agann til að leggja fyrir. Íslendingar eru ekki alveg norskir í þeim efnum, eins og dæmin sanna. Ég mundi kannski treysta Norðmönnum og jafnvel Hollendingum fyrir þessu, engu að síður hafa Hollendingar farið sömu leið og Íslendingar og eru í fremstu röð hvað varðar það að hafa byggt upp myndarlega fjármagnaða sjóði, það er eiginlega sérflokkur í heiminum þar sem eru Ísland, Holland og Sviss með langbestu stöðuna að þessu leyti, að hafa lagt fyrir í þeim efnum. Þetta gleymist allt þegar lönd eru borin saman, að horfa til þess hvernig þau eru undir framtíðina búin í þessum efnum. Það þarf ekkert annað en velta fyrir sér stöðunni hjá vinum okkar í Grikklandi sem eru með alla þá erfiðleika á herðunum sem raun ber vitni og algerlega ófjármagnað lífeyriskerfi. Algerlega. Það er núll það ég best veit, nema einhverjir örlitlir einkasjóðir og það eru auðvitað þeir best settu sem gjarnan eiga þá. Bandaríkin eiga eitthvað í vændum með sínar ófjármögnuðu gríðarlegu lífeyrisskuldbindingar vegna hermanna, opinberra starfsmanna o.s.frv. Þetta er yfirleitt ekki tekið inn í samanburðinn þegar horft er á skuldahlutföll hjá þjóðum og öðru slíku. Þarna stendur Ísland vel að vígi, það er svo langt sem það nær. Ég nefni þetta hér vegna þess að menn mikla oft fyrir sér og tala um vandann sem er í B-deildinni og í því sem upp á vantar að opinberi hluti lífeyrissjóðakerfisins sé fullfjármagnaður. Já, það eru alveg umtalsverðar fjárhæðir en við skulum ekki gleyma hinu, hversu gríðarlega mikilvægt það er þó sem við höfum í höndunum hér. Því nefni ég þetta líka að það skiptir okkur svo gríðarlegu máli að okkur takist áfram í sæmilega góðri sátt stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins að halda utan um þessi mál. Það er mikið á sig leggjandi til þess. Ríki og sveitarfélög eiga alveg gríðarlega mikið undir því að það takist vel til. Þess vegna er ekkert að því í sjálfu sér að horfa til þess að ríkið reyni að vera eins hjálplegt og það mögulega getur í sambandi við það að ná því í höfn að samræma réttindaávinnsluna og helst stefna ótvírætt í áttina að því sem hér er fjallað um, að við náum í höfn með eitt lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Það er auðvitað langbest. Það eyðir þeim núningi sem annars er alltaf líklegur til þess að verða áfram í samskiptum aðila og á vinnumarkaðnum og í tengslum við kjarasamninga. Ef lífeyriskerfin og lífeyrisréttindin eru mjög ólík skekkir það allan samanburð og hefur áhrif. Munum þó eftir því að þegar upp er staðið er þessi munur minni en menn ætla á milli réttindanna í almenna kerfinu og hinu opinbera. Hvers vegna? Jú, vegna þess að almannatryggingarnar jafna muninn. Þær gera það að mjög miklu leyti. Þegar það er vandlega reiknað út og brotið niður er raunverulegur munur þegar kemur til afkomu lífeyrisþeganna mældur í miklu færri prósentum en mismunandi sjóðsstaða mundi benda til eða mismunandi réttindi mundu benda til í kerfunum. En það er auðvitað ávísun á það að greiðslur ríkisins inn í almannatryggingakerfið eru að því marki meiri. Þess vegna var gott að heyra að þessi vinna er áfram í gangi. Ég vona að það reynist rétt að hæstv. fjármálaráðherra þurfi ekki að koma oftar með málið inn til Alþingis að hausti í óbreyttri stöðu, að okkur nýtist vel það ár sem í hönd fer til að ná utan um þetta. Við verðum að hafa trú á því, við verðum að vera bjartsýn á það, en ég veit vel að þetta er ekki létt verk. Þetta er ákaflega viðkvæmt, ákaflega brothætt og það má lítið út af bera til þess að sjóði upp úr þessum potti. Lokið er skrúfað á hann í bili, það á að heita friður um að menn séu í þessari vinnu en það er ekki víst að skrúfurnar haldi endalaust og þá getur það lok hreinlega sprungið í loft upp, því að í þessu er alveg gríðarlegt tundur. Þess vegna er ég líka sammála því að mjög mikilvægt er að við leggjum línur með að hefja inngreiðslur í B-deildina, þótt þær væru mjög litlar. Það er erfitt í ári og stefnir ekki í mikinn afgang en ég væri meira en til í það að reyna einhvern veginn að afla tekna eða gera það mögulegt með ráðstöfunum í ríkisfjármálum að fyrstu inngreiðslurnar færu að sjá dagsins ljós, þó að það væru einungis nokkrir milljarðar í byrjun sem við stefndum svo á að auka í áföngum á næstu árum. Það telur. Safnast þegar saman kemur. Við sjáum á inngreiðslunum sem þó áttu sér stað, allt of litlar og dró allt of hratt úr þeim eftir breytingarnar 1996, að við værum að sigla í strand með B-deildina núna innan örfárra ára ef ekki hefðu þó komið til þær inngreiðslur sem þá voru og hafa síðan ávaxtast í kerfinu. Það er auðvitað grátlegt og ég hlýt að nefna það, kannski finnst mönnum leiðinlegt að það sé rifjað upp, að menn skyldu ekki á þensluárunum frá 2003, 2004 og til 2007 setja myndarlegar fjárhæðir í kerfið. Það hefði í hagstjórnarlegu tilliti verið mjög jákvætt að taka þá fjármuni úr umferð, reka ríkissjóð með enn þá myndarlegri afgangi og borga inn á kerfið. Síðan hefðu þeir fjármunir ávaxtast að því marki sem þeir hefðu þá ekki tapast í hruninu og við værum betur stödd. En við erum einfaldlega hér og verðum að gera okkar besta úr þeirri stöðu. Ég á ekki von á öðru en efnahags- og viðskiptanefnd fallist ljúflega á þá beiðni hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að leggja til þessa framlengingu. Ég veit ekki hvaða tíma við getum gefið okkur á haustmissirinu til að fara aðeins ofan í saumana á þessu. Það væri gagnlegt að Alþingi og nefndin fylgdist vel með því hvernig þessi mál eru stödd og hvernig vinnan er á vegi stödd og kölluðu til sín aðila sem eru að véla um það. Í raun og veru vil ég segja að ef það er eitthvað sem við ættum að vera með þétt þverpólitískt samstarf um, óháð öllum landamærum milli stjórnar og stjórnarandstöðu, væru það þessi gríðarlega stóru og afdrifaríku framtíðarmál. Til er ég að minnsta kosti, frú forseti.

Frú forseti. Ég er að velta nokkru fyrir mér. Mér hefur lengi verið það hugleikið að skattgreiðendur borga í einn risastóran ríkissjóð, jafnvel eyrnamerktar tekjur eins og nefskattur sem á að fara til Ríkissjónvarpsins og nefskattur sem á að fara í það að byggja upp vegakerfið o.s.frv. Þar er hrært í þessu öllu saman og ausið eins og mönnum sýnist. Svo þarf að skera niður. Svo kemur hrun, skellurinn lendir á ríkissjóði og þá þarf að fara að skera niður í grundvallarmálaflokkum eins og í heilbrigðismálunum sem flestir vilja setja í forgang. Hvað finnst hv. þingmanni? Fyrst við getum verið með lífeyristryggingar í sjóðum sem ekki eru í ríkissjóði, gætum við þá verið með sams konar fyrirkomulag þegar kemur að heilbrigðiskerfinu? Jú, það verður efnahagshrun, það minnkar náttúrlega í sjóðunum, sjóðirnir tapa á fjárfestingum sínum að einhverju leyti, en það er ekki endalaust hægt að ganga í þá. Og það er eins með lífeyristryggingar, ríkið þarf að sinna stjórnarskrárskuldbindingum sínum gagnvart heilbrigði fólks þannig að það mun á endanum þurfa að hlaupa undir bagga. Alla vega væri þarna verið að setja eggin í fleiri körfur. Hvað sýnist hv. þingmanni um það?

Herra forseti. Ég er ekki alveg viss um að við eigum að leggja að jöfnu eða fjalla um sem sambærilegt fyrirbæri lífeyrisréttindaávinnsluna og sjóðsöfnunina þar og ýmisleg önnur verkefni þó að þau séu sameiginleg, sem takast í raun og veru á við útgjöldin jafnóðum og þau koma fyrir ár eftir ár. Vissulega erum við með markaðar tekjur eins og í vegamálin og fleira, en það eru þó viðfangsefni sem rúlla áfram og fyrir framan okkur ár frá ári og er í raun allt annars eðlis þótt menn verði að draga eitthvað niður tímabundið og krukki jafnvel eitthvað í markaða tekjustofna eða  Lífeyristryggingakerfi, einhvers konar spegilmynd þess yfir í heilbrigðiskerfinu, útgjöldunum? Nei það held ég ekki. Þar eigum við bara að horfast í augu við að þetta er ein af frumskyldum ríkisins sjálfs og það er langhreinlegast og langeðlilegast að það sé fjármagnað beint með sköttum hvers tíma. Auðvitað þarf að sýna fyrirhyggju þar og stundum þarf að leggja fyrir vegna stórra fjárfestinga eins og byggingar nýs Landspítala – háskólasjúkrahúss. Ósköp hefði það nú verið gæfulegt ef við hefðum svona fyrir 15 árum síðan sagt sem svo: Heyrðu, svona upp úr aldamótunum, ekki seinna en 2010, þurfum við að hefja byggingu nýs þjóðarsjúkrahúss. Byrjum að leggja fyrir. Við skulum eiga myndarlegan byggingarsjóð þegar þar að kemur. Það er auðvitað alveg hægt þó að maður sé ekki með neinar markaðar tekjur. Það held ég að ríkið eigi frekar að gera heldur en að fara að ímynda sér að við búum til einhvers konar tryggingakerfi til hliðar við opinbera kerfið, hvort sem það er rekstur skólakerfis eða heilbrigðiskerfis. Við værum þá ekki að finna upp hjólið. Við getum skoðað hvernig það hefur gefist þar sem menn fara þá leið að fela einkamarkaðnum meira og minna starfrækslu heilbrigðismálanna og 

Frú forseti. Ég hef kannski ekki talað nógu skýrt. Ég var engan veginn að tala um að einkarekin fyrirtæki, for-profit fyrirtæki, með leyfi forseta, mundu reka þetta. Ég var að hugsa um að það væri einhvers konar hliðarfyrirkomulag, sama hvort það væri einn tryggingasjóður eða fleiri, sem væri á ábyrgð ríkisins en að ríkissjóður gæti ekki seilst í þá peninga. Það er það sem ég var að hugsa. Þegar ríkisfjármálin eru í einhverju uppnámi, eins og hæstv. þingmaður nefndi, vantar oft agann til þess að seilast ekki í alls konar sjóði. Við sjáum það bara varðandi markaðar tekjur. Stjórnmálamenn hafa ekki aga til þess að láta markaðar tekjur renna þangað sem þær voru markaðar. Það var það sem ég var að reyna að spyrja þingmanninn að, hvort slíkt mundi ekki auka aga og hver væri þá ókosturinn. Ég var ekki að tala um einkarekin tryggingafélög. Ég var að tala um að það mundi vera einhvers konar fyrirkomulag eins og er á Íslandi þar sem við höfum byggt upp kerfi þar sem fólk er skyldugt til að leggja inn í lífeyristryggingasjóði, sama hvort það eru einn eða margir, að það væri svipað fyrirkomulag þegar kæmi að heilbrigðiskerfinu. Þá væri maður skyldaður til að leggja inn, maður mundi sjá hvað maður legði inn og mundi líta svolítið á það sem sína eign. Að sjálfsögðu mundi maður þurfa að tryggja gegnsæi og slíkt, betra lýðræðislegt fyrirkomulag og betri aðkomu fólks að hlutunum en er í lífeyrissjóðakerfinu á Íslandi, en ég vona að þingmaðurinn skilji hvert ég er að fara. Hann kinkar kolli. Sjáum til hvað hann segir.

Herra forseti. Eftir þetta seinna andsvar átta ég mig aðeins betur á því hvert hv. þingmaður er að fara og skil, held ég, hugsunina í því. Hún er að mörgu leyti áhugaverð, frumleg getum við sagt. Já, auðvitað væri hægt að hugsa sér að menn tryggðu betur útgjöld til einhverra málaflokka með því að búa um þá þannig að þeir væru mjög vel varðir og eiginlega ósnertanlegir. Við getum sagt að nefskatturinn í Framkvæmdasjóð aldraðra hafi verið þannig hugsaður. Ég geri ráð fyrir því að menn hafi m.a. haft í huga að ef þeir létu sig hafa það að leggja flatan nefskatt á alla og hann væri lagður á í þeim skýra tilgangi að standa straum af uppbyggingu þjónustu við aldrað fólk, hjúkrunarheimila o.s.frv., yrði hann látinn í friði. Og það hefur hann reyndar verið. Að vísu hafa menn aðeins búið sér til svigrúm til þess að færa úr byggingum í nauðsynlega hluta í rekstri eða yfir í leiguleið, en fjármunirnir hafa alltaf haldist innan málaflokksins í því tilviki. Vandinn er sá að þetta snýst allt um að við þurfum að fara að grípa til svona ráðstafana til að hafa aga á okkur sjálfum af því að við sem löggjafargjald og fjárstjórnarvald treystum okkur ekki og við óttumst að við eða einhverjir aðrir muni seilast í hluti sem eiga að fara í svona mál. 

Frú forseti. Á löngu árabili höfum við byggt upp lífeyrissjóði sem eru afskaplega sterkir. Í samanburði milli þjóða er okkar lífeyrissjóðakerfi, með söfnun, með þeim sterkari á meðan aðrir eru með gegnumstreymiskerfi og eru t.d. í miklum vandræðum með að ráða við aukinn fjölda aldraðra. Það má líka geta þess að mesta eign heimilanna er í lífeyrissjóðunum. Húsnæðið bliknar við hliðina á þeirri eign sem er í lífeyrissjóðunum. Það er að meðaltali um 20 milljónir sem hvert heimili á í lífeyrissjóðunum og það er án skuldar, engin skuld á móti, þetta er eignin. En þegar menn reikna út þessa eign og meta hvernig skuldbindingarnar, sem eru væntanlega lífeyrisgreiðslur, standa á móti hafa menn leyft ákveðið bil á milli eigna og skulda. Það var gert til að vera ekki með stöðugar sveiflur á iðgjaldi og réttindum og bilið var ákveðið á sínum tíma 10% til lengri tíma. Hér eru menn að gera tillögu um breytingu á því. Þetta getur maður réttlætt eingöngu vegna þess að staða ríkissjóðs er mjög bág sem stendur, hún er mjög döpur, og menn eru að reyna að komast af. Þess vegna geta menn hugsanlega réttlætt svona breytingar vegna þess að það er hreinlega ekki til peningur, t.d. til að bæta í A-deildina, hvorki með iðgjaldi né að bæta það beint eins og ábyrgð á sjóðnum gefur til kynna, svo maður tali nú ekki um B-deildina þar sem vantar 400 milljarða án þess að það hafi nokkurn tíma verið fært til bókar. A-deildin átti að standa undir sér, en hún bara gerir það ekki. Það vantaði 60 milljarða síðast þegar ég vissi og sá halli fer vaxandi. Það þyrfti að hækka iðgjaldið um 0,7 prósentustig, eins og kemur fram í greinargerðinni með þessu frumvarpi, á laun allra opinberra starfsmanna til að ná inn fyrir 10% markið og það kostar ríkissjóð mikla peninga. Menn eru sem sagt að fresta því auk þess að taka á því að vinnumarkaðurinn er tvískiptur með mismunandi lífeyrisréttindi. B-deildin er alveg sérkapítuli. Þar vantar inn í um 400 milljarða, gífurlegar fjárhæðir, og það hefur aldrei verið fært inn í fjárlög. Þess vegna eru áhöld um það hvort ríkisábyrgð sé á því en ég held að menn ætlist nú til þess að ríkið standi við gerða samninga, sem eru kjarasamningar. Það sem ég mundi leggja til að yrði gert nú þegar og mun leggja til í nefndinni er að inngreiðslur í B-deildina verði stöðvaðar þannig að menn séu ekki að halda áfram að ávinna sér þessi makalaust góðu réttindi. Það er hægt að gera það kannski frá og með áramótum 2015–2016, með þeim rökstuðningi að opinberir starfsmenn hafi 12 mánaða uppsagnarfrest. Það eru um 5 þús. manns sem enn þá borga þarna inn og ávinna sér réttindi sem eru miklu, miklu betri en gengur og gerist á vinnumarkaði. Ég mundi leggja til að það yrði gert hið snarasta. Svo er annað sem menn þurfa líka að skoða, en það er að lífeyriskerfið í dag er í mjög undarlegu umhverfi sem er lokað í fjármagnshöftum. Það veldur því að mikil hætta er á bólumyndun og kerfið sýnir hugsanlega betri afkomu eða betri eignastöðu en hún raunverulega er. Það þurfa menn að hafa líka í huga. Þetta frumvarp gerir reyndar enn betur, leyfir meiri mun á eignum og skuldum, en eignir eru hugsanlega ofmetnar út af þessari bólumyndun. Það er enn eitt sem ýtir á það að menn afnemi gjaldeyrishöftin sem fyrst þannig að lífeyrissjóðirnir geti farið að fjárfesta í útlöndum. En ég get eingöngu fallist á þetta frumvarp vegna þess að staða ríkissjóðs er bág. Það er eiginlega verið að bíða eftir því að takast á við vandann og ekki sérstaklega gott að fara þessa leið. Ég legg til að þetta verði skoðað vel í nefndinni og sé í rauninni ekki aðra leið en þessa nema þá menn ætli sér að sýna meira tap á ríkissjóði. Tapið er náttúrlega til staðar, raunveruleikinn er þarna úti í bæ með mikinn halla á B-deildinni og vaxandi halla á A-deildinni og sá halli er ekki að fara neitt.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um breytingu á lögum um nauðungarsölu. Með lögum nr. 130/2013 var ákvæði bætt við lög um nauðungarsölu þar sem kveðið var á um að fresta mætti nauðungarsölu fram yfir 1. september 2014, sem nú er liðinn, að beiðni gerðarþola. Þetta var byggt á því að aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar um höfuðstólslækkun verðtryggðra húsnæðislána hafði þá verið kynnt en áætlað var að tillögurnar yrðu komnar til framkvæmda um mitt þetta ár. Þótti því rétt að ráðast í þessa frestun á nauðungarsölum þannig að það gæfist tími fyrir skuldara til að leggja mat á það með hvaða hætti aðgerðirnar varðandi skuldaleiðréttinguna mundu hafa áhrif á skuldastöðu viðkomandi og þá aðstöðu skuldara til að greiða niður skuldir sínar. Það má gera ráð fyrir því að niðurstaða útreiknings leiðréttingarinnar liggi fyrir í lok september þessa árs og þess vegna kemur þetta frumvarp fram hér til að heimila frekari frestun á nauðungarsölum fram yfir þann tíma er kærufrestur gæti liðið, þ.e. gert er ráð fyrir því að niðurstaða í flestum málum sem varða leiðréttinguna muni liggja fyrir innan sex mánaða frá því að umsóknarfresti um leiðréttingu lánanna lauk. Þess vegna er gert ráð fyrir tímamarkinu 1. mars 2015. Við fengum til okkar nokkra gesti frá ráðuneytinu, Sýslumannafélagi Íslands, Íbúðalánasjóði, Landssambandi lífeyrissjóða, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum fjármálafyrirtækja sem og Vilhjálm Bjarnason og Guðmund Ásgeirsson frá Hagsmunasamtökum heimilanna. Jafnframt barst umsögn frá Hagsmunasamtökum heimilanna en vert er að geta þess að nefndinni gafst mjög stuttur tími til að vinna þetta mál enda er núverandi bráðabirgðaákvæði í lögunum runnið út og þess vegna brýnt að koma þessu máli í gegnum þingið hið fyrsta. Nauðungarsölur hafa þegar átt sér stað frá 1. september. Frumvarpinu er ætlað að taka til þeirra og eins þeirra salna sem eru fyrirhugaðar á næstunni. Fram komu ýmsar athugasemdir sem eru í sjálfu sér kunnuglegar frá því að við tókum samkynja mál fyrir á liðnu þingi en það komu fram athugasemdir um hvort eðlilegt væri að undanskilja þessari heimild kröfur þar sem byggt er á lögveðsrétti, þ.e. þar sem um að ræða kröfur varðandi til dæmis skuldir við húsfélög, lögboðnar brunatryggingar og fasteignagjöld. Nefndin fjallaði nokkuð um þetta og spurði gesti sína út í þessi sjónarmið en niðurstaðan varð engu að síður sú að leggja til að frumvarpið verði samþykkt hér óbreytt enda er mikilvægt að aðgerðirnar séu einfaldar, reglurnar skýrar og skilmerkilegar. Að öðru leyti reifum við í nefndarálitinu stuttlega þær athugasemdir sem fram komu á fundum nefndarinnar. Við tökum það sérstaklega fram að framlenging á þessum fresti þjónar því markmiði að gefa skuldurum tíma til að leggja mat á það með hvaða hætti aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa áhrif á skuldastöðu viðkomandi. Það er rétt að það komi fram að það er sem sagt skilyrði samkvæmt þessu frumvarpi að sótt hafi verið um þessa leiðréttingu. Allir nefndarmenn skrifa undir þetta, tveir með fyrirvara, hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir og jafnframt hv. þm. Jón Þór Ólafsson. Fyrirvarar hv. þingmanna eru tilgreindir í nefndarálitinu og ég hvet hv. þingmenn sem hér eru viðstaddir og aðra sem á hlýða að kynna sér þá fyrirvara. Að öðru leyti legg ég einfaldlega til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Þeir hv. þingmenn sem skrifa undir þetta nefndarálit með mér eru hv. þingmenn Líneik Anna Sævarsdóttir, Brynhildur Björnsdóttir, Elsa Lára Arnardóttir, Ólína Þorvarðardóttir, með fyrirvara, Jón Þór Ólafsson, með fyrirvara, Jóhanna María Sigmundsdóttir, Bjarkey Gunnarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Frú forseti. Við viljum öll að þetta fái sem mesta flýtimeðferð og að fólki sé komið í skjól. Bara eitt varðandi framgang málsins á þinginu: Er það rétt munað hjá mér að 23. september, þriðjudaginn eftir helgi, fari að detta inn ein 50 nauðungarsölumál?

Það verður búið að birta.

Það verður búið að birta þannig að ef við náum að klára þetta á mánudaginn eru þessi 50 heimili komin í skjól? Ókei. Hv. þingmaður hefur svarað þessari spurningu þannig að ef hún þarf ekkert að koma í pontu - jú, hún þarf að koma í pontu.

Hæstv. forseti. Bara formsins vegna er rétt að ég segi þetta úr ræðustólnum. Það kemur fram fyrir nefndinni að til að þessi lagabreyting geti haft gildi fyrir þær sölur sem fóru fram þegar 2. september þarf að vera búið að klára frumvarpið, gera það að lögum og birta það fyrir 23. þessa mánaðar.

Bara svo ég sé alveg skýr og þeir sem eru að horfa á viti til fulls: Ef við náum að klára þetta á mánudaginn, verður það þá birt strax á mánudeginum þannig að þetta mál klárist? Þú verður víst að koma í pontu, fyrirgefðu.

Hæstv. forseti. Það er ekki sú sem hér stendur sem annast birtinguna, en engu að síður geri ég ráð fyrir því að því verði hraðað eins og kostur er þannig að birting náist í tæka tíð. Til þess erum við að gera þetta svona hratt með dyggri aðstoð allra þeirra þingmanna sem að málinu koma.

Frú forseti. Þetta er gott mál og kemur fjölskyldum í skjól sem hafa sótt um þessa leiðréttingu. Réttlætingin hjá ríkisstjórninni fyrir að vera með málið þetta þröngt en taka ekki aðra hópa inn í er að þeirra mál sé réttlætt á grundvelli þess að þetta sé aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar sem getur haft þær afleiðingar að fólk sem fær leiðréttinguna eigi þess kost að koma sér frá nauðungarsölu vegna þess að það nær endum saman hvað það varðar. Það er fyrirvarinn sem ég hef á málinu. Á síðasta kjörtímabili og kjörtímabilinu þar á undan, þ.e. ríkisstjórnirnar tvær 2009, um vorið og svo aftur um haustið, samþykktu báðar frumvörp um frestun nauðungarsölu. Í seinna frumvarpinu kemur skýrt fram í upphafi greinargerðar að ástæðan fyrir því hafi verið óeðlilegar aðstæður og að með því að fresta nauðungarsölunum væri fólki gefið tækifæri til þess við þessa óvissu og þessar óeðlilegu kringumstæður að koma undir sig fótunum og forða sér frá nauðungarsölu. Það er engin lagaleg réttlæting fyrir því að aðeins á grundvelli aðgerðaáætlunar ríkisstjórnarinnar sé hægt að fresta nauðungarsölum. Það er alveg hægt að gera það líka á grundvelli þess að það sé óeðlilegt ástand. Og hvaða óeðlilega ástand er núna sem gefur fólki tækifæri til þess mögulega að koma undir sig fótunum og forða sér frá nauðungarsölu? Húsnæðislán heimilanna í landinu eru flest verðtryggð og við fáum úr því skorið á næsta ári - EFTA-dómstóllinn gaf nýlega álit á því að það ætti að taka á verðtryggingarmálum heima á Íslandi þannig að íslenskir dómstólar verða að taka á þeim. Það er dómsmál í gangi sem Hagsmunasamtök heimilanna reka gegn Íbúðalánasjóði, ekki um hvort verðtryggingin sé lögleg heldur hvort útfærslan á verðtryggðum neytendalánum - öll húsnæðislán féllu undir það 2001 - sé lögleg. Í þeim lánum var reiknuð 0% verðbólga og það er ólögmætt - segja hverjir? Jú, framkvæmdastjórn Evrópusambandsins kom með álit um að það væri ólögmætt. ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, segir að það sé ólögmætt, Neytendastofa á Íslandi segir að það sé ólögmætt og seinna í þessum mánuði eða byrjun þess næsta þarf EFTA-dómstóllinn aftur að gefa álit um nákvæmlega þetta atriði, ekki hvort verðtryggingin sé lögleg og hvort eigi að taka ákvörðun um hana heima í héraði heldur um þetta atriði, hvort það að reikna 0% verðbólgu inn í verðtryggð neytendalán séu ólögmætir viðskiptahættir. Málið sem Hagsmunasamtökin reka fyrir héraðsdómstólum núna gegn Íbúðalánasjóði er byggt á nákvæmlega þessum grunni. Hæstiréttur hefur aldrei farið gegn áliti EFTA-dómstólsins þannig að það eru virkilega góðar líkur á því, a.m.k. líkur, við þessar óeðlilegu kringumstæður að fólk fái leiðréttingu á næsta ári, hugsanlega í mars, hugsanlega um mitt ár, í síðasta lagi um mitt ár ef eðlileg dómsmeðferð á sér stað. Það eru verulegar líkur á að obbinn af höfuðstólshækkuninni vegna verðtryggingarinnar fari. Það getur gerst á næsta ári. Og þá munu svo sannarlega þessi heimili landsmanna ekki verða fyrir nauðungarsölu. Við höfum lagaleg fordæmi fyrir því að fresta nauðungarsölu á grundvelli óeðlilegra kringumstæðna sem þetta vissulega er. Þetta varðar dýrustu eign landsmanna, flestir eru með verðtryggð húsnæðislán. Þetta eru mjög óeðlilegar kringumstæður. Þetta kemur að sjálfsögðu til vegna hrunsins og þessi leiðrétting mun eiga sér stað. Það eru algjörlega lagaleg rök og fordæmi fyrir því að gera þetta. Það er það sem í rauninni segir í fyrirvaranum. Ég er að sjálfsögðu hlynntur því að þeir sem ríkisstjórn heimilar að fái þetta á grundvelli þess að þeir hafa sótt um leiðréttingu út af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar fái þetta. Ég hef stutt málið og vil hraða því eins og við getum en það þarf að benda á þetta. Það er ekki rétt að þetta sé ekki gerlegt og það hefði alveg verið gerlegt að undirbúa þetta. Eins og þeir sem hafa fylgt þessu máli vita hef ég talað fyrir þessu mjög lengi og ég talaði fyrir þessu líka þegar fresturinn var um síðustu jól veittur til 1. september. Það hefði alveg verið hægt að undirbúa þetta og fara þessa leið. Við skulum hafa það bara á hreinu að þetta eru atvik málsins og þetta er staðan. Það er gleðilegt að þeir sem komast inn í þetta, þeir sem hafa sótt um leiðréttinguna, sama þótt þeir ættu ekki rétt á henni og vissu það jafnvel, fái þennan frest. Það er kannski gallinn við það en það þarf að gera þetta samt sem áður einfalt. Það er alveg hægt að gera það sama með verðtryggð neytendalán.

Frú forseti. Ég ætla ekki að fella dóma í ræðustól Alþingis. Ég tel að dómstólar séu einfærir um það og þrískipting valdsins er í gildi. Það sem ég vildi benda á í sambandi við þetta mál er að í fyrsta lagi finnst mér skorta á að vita hversu margir eru í þessum hópi sem falla undir lögin. Þarna er eflaust einhver hópur og margir í mjög erfiðri stöðu og er sjálfsagt að hliðra til og lengja þann frest sem þeir hafa til að við getum þá ráðið við það. Mjög margir hafa lagt hart að sér við að greiða niður lán og annað slíkt en svo hefur maður líka heyrt dæmi um að fólk hafi keypt eignir fyrir hrun, aldrei borgað neitt, búið í eigninni áfram og muni enn frekar fá frest til að greiða ekki neitt en búa samt í húsinu. Þetta er neikvæða hliðin á þessu en auðvitað má maður ekki horfa of mikið á svoleiðis dæmi. Maður hlýtur að skoða hag þeirra sem raunverulega eru að reyna eins og þeir mögulega geta að greiða og standa í skilum, geta það oft ekki en gera það sem þeir geta. Ég er hlynntur þessu frumvarpi og þessu nefndaráliti og einnig þeim rökstuðningi sem þar kemur fram þannig að ég er sammála þessu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um aðgerðir til að efla lítil og meðalstór fyrirtæki og fyrirtæki í tækni- og hugmyndaiðnaði, sem ég flyt ásamt öðrum þingmönnum í þingflokki Samfylkingarinnar. Tildrög þessarar tillögu eru þau að okkur þykir sem frekar hægt hafi miðað í að taka á þeim alvarlega vanda sem íslenskt efnahagslíf býr núna við, kyrrstöðu og einangrun sem leiðir af höftum og veikum gjaldmiðli. Við sáum það í fyrra að ríkisstjórnin lagði sig í framkróka við að draga til baka það frumkvæði sem við höfðum átt í fyrri ríkisstjórn að uppbyggingu stoðkerfis tækni- og atvinnuþróunar með því að draga úr framlögum í Tækniþróunarsjóð, Rannsóknasjóð og alla samkeppnissjóði og það er brýn þörf á að snúa vörn í sókn. Það er vert að geta þess í upphafi að það er fagnaðarefni að sjá í fjárlagafrumvarpinu að ríkisstjórnin snýr að sumu leyti til baka þessari öfugþróun og leggur til að hækka framlög í þessa sjóði, en betur má ef duga skal. Þær tillögur sem er að finna í þessari þingsályktunartillögu eru þannig til komnar að á Tækni- og hugverkaþingi í febrúar 2013 fór fram samkeppni meðal þátttakenda á þinginu þar sem þátttakendur á þinginu tóku við tillögum frá stjórnmálaflokkum um úrbætur fyrir þekkingariðnað. Stjórnmálaflokkarnir settu fram tillögur sínar nafnlaust og það fór fram atkvæðagreiðsla um þær. Tillögurnar sem raktar eru í þessari þingsályktunartillögu hlutu 1., 2. og 3. verðlaun á því þingi þegar stjórnmálaflokkarnir kepptu nafnlaust um hylli gesta. Við setjum þessar tillögur upp sem þingsályktunartillögu. Sumt hefðum við auðvitað getað lagt fram sem hreint lagafrumvarp en við kusum að fara þá leið að leggja þetta fram sem þingsályktunartillögu til að undirstrika hina heildstæðu stefnumörkun sem hér er að finna. Sumar af þessum tillögum eiga sér hliðstæðu í ýmsum tillöguflutningi annarra þingmanna og eins og ég segi þá hefur orðið vart hreyfingar ríkisstjórnarinnar í rétta átt í þessu efni. Mun ég nú víkja að einstökum tillögum sem hér er að finna. Í fyrsta lagi gerum við ráð fyrir rýmri fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða í óskráðum félögum. Við leggjum til að fjármála- og efnahagsráðherra flytji frumvarp til laga um auknar heimildir lífeyrissjóða í þessu efni. Í okkar stjórnartíð lagði þáverandi fjármálaráðherra, Katrín Júlíusdóttir, fram frumvarp þar sem lagt var til að hlutfall það sem lífeyrissjóðum er heimilað að fjárfesta í óskráðum bréfum yrði tímabundið hækkað úr 20% af hreinni eign í 25. Það kom fram í athugasemdum við það frumvarp að við bankahrunið hefði lífeyrissjóðakerfið orðið fyrir miklu tjóni og hlutfall óskráðra bréfa hefði aukist töluvert í kjölfar hrunsins og framboð skráðra hlutabréfa væri enn lítið. Með þessum hætti væri reynt að fjölga góðum fjárfestingarkostum fyrir lífeyrissjóðina, en líka reynt að yfirvinna þann mikla ókost sem þekkingarfyrirtæki búa við nú sem er lítill gjaldmiðill og gjaldeyrishöft sem gerir þeim erfitt að fjármagna sig. Þetta frumvarp varð ekki að lögum. Við gerum ráð fyrir að ráðherra útbúi slíkt frumvarp. Það er síðan útfærsluatriði hversu hátt þetta hlutfall á að vera og hversu lengi slík heimild ætti að standa. Það má líka geta þess að hv. þm. Frosti Sigurjónsson hefur lagt fram aðra útfærslu á þessu í frumvarpi sem felur í sér að heimildir yrðu rýmkaðar hvað varðar bréf sem skráð eru á tilteknum tilboðsmarkaði, First North. Það er líka athugunarverð leið. En í öllu falli er markmið okkar það að auðvelda með þessum hætti fjárfestingar lífeyrissjóðanna í vaxandi þekkingarfyrirtækjum. Í annan stað er það sérstaklega ámælisvert að ríkisstjórnin skyldi ekki hafa haft frumkvæði að því að framlengja lög um ívilnanir vegna nýfjárfestinga á Íslandi, sem runnu út í árslok í fyrra. Það var mikil afturför að þau lög skyldu látin falla úr gildi í stað þess að ríkisstjórnin legði fram frumvarp um framlengingu þeirra. Við tökum hins vegar eftir því nú að á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar er að finna drög að slíku frumvarpi og óskandi að það komi fram hið fyrsta. Tillaga okkar gerir ráð fyrir því að slíkt ívilnanakerfi verði sett á fót á ný og að kveðið verði á um almennar ívilnanir vegna þjálfunarkostnaðar, ívilnanir vegna nýfjárfestinga lítilla og meðalstórra fyrirtækja, ívilnanir vegna nýfjárfestinga í rannsóknar- og þróunarverkefnum og vegna umhverfistengdra fjárfestingarverkefna. Við gerum líka tillögu um upplýsingaveitu um tækni- og hugverkafyrirtæki sem leita eftir fjárfestum, í samvinnu við hagsmunaaðila og má þar nefna Íslandsstofu, Klak, Nýsköpunarmiðstöð Íslands og Rannís. Við gerum jafnframt ráð fyrir því að græni fjárfestingarsjóðurinn, sem við áttum frumkvæði að, verði látinn í reynd virka. Það hefur ekki orðið í tíð þessarar ríkisstjórnar en fyrsta fjárveiting til hans var samþykkt í fjárlögum fyrir árið 2013. Það þarf að marka honum fjárfestingarstefnu og í uppbyggingu á því sviði felast auðvitað mikil sóknarfæri fyrir Ísland í ljósi sérstöðu okkar og þeirrar ímyndar sem við viljum gefa af Íslandi sem landi hreinnar náttúru þar sem lögð er áhersla á sjálfbæra og ábyrga nýtingu náttúruauðlinda og umhverfisvernd. Við gerum líka ráð fyrir og leggjum til að undirbúið verði frumvarp til laga um tvíþætta breytingu á skattalögum. Fyrst skal telja breytingu á almennum skattalögum í þá veru að skapa hvata fyrir einstaklinga til að leggja fé til minni fyrirtækja. Það er hægt að sjá fyrir sér að útfæra skattafslátt til einstaklinga sem leggja hlutafé til sprota- og nýsköpunarfyrirtækja eða smærri fyrirtækja. Slíkt kerfi þarf auðvitað að standast ríkisstyrkjareglur EES-samningsins en það á að vera hægt að útfæra með skynsamlegum hætti slíkt kerfi án þess að það kosti ríkissjóð um of. Hin lagabreytingin á sviði skattamála sem við leggjum áherslu á er frekari lækkun tryggingagjalds. Það er mikilvægt hagsmunamál fyrir sprota- og nýsköpunarfyrirtæki. Við studdum tillögu ríkisstjórnarinnar hér í fyrra um lækkun tryggingagjalds og við munum áfram styðja lækkun tryggingagjalds við afgreiðslu fjárlaga nú. Það hefði verið betra að okkar áliti að leggja meiri áherslu á lækkun tryggingagjalds akkúrat nú til að fjölga störfum og létta á launakostnaði þekkingarfyrirtækja en tryggingagjaldið leggst hlutfallslega þyngst á þekkingarfyrirtæki, fyrirtæki með margt fólk, en leggst hlutfallslega létt á fjárfestingarfrek fyrirtæki, svo sem stóriðju. Ef við tökum til dæmis álfyrirtækin er launakostnaður þar óverulegt hlutfall af veltu. Að síðustu gerum við ráð fyrir eflingu verk- og tæknináms. Mig langar að eyða nokkrum tíma í að fjalla um þann þátt. Í stjórnartíð okkar á síðasta kjörtímabili lögðum við mikla áherslu á það að opna skólana, fjölga þeim sem kæmust inn í almenna framhaldsskóla og binda það ekki eins og þá var almenn regla við að fólk væri á framhaldsskólaaldri heldur gefa fólki sem væri yfir tvítugt líka möguleika á að fara aftur inn í framhaldsskólakerfið til að sækja sér þekkingu og hæfni til að takast á við fjölbreytt störf. Það vakti líka athygli að atvinnuleysi var fyrirferðarmest og erfiðast í upphafi hjá ófaglærðu fólki og það voru mjög fá störf í boði fyrir þann hóp fyrst í kjölfar hrunsins. Á sama tíma var hins vegar ljóst að atvinnulífið og þekkingarfyrirtækin sem þó lifðu af kölluðu sífellt í vaxandi mæli eftir fólki með tækniþekkingu. Við vorum því í þeirri dapurlegu stöðu að þúsundir ungmenna voru atvinnulaus en höfðu ekki þekkinguna eða hæfnina sem atvinnulífið þurfti á að halda. Við áttum ágætissamstarf á síðasta kjörtímabili með hagsmunaaðilum, með fyrirtækjum í þekkingariðnaði, um breytingar í þessu efni og útfærslu sem voru að hluta til fjármagnaðar úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Útfærðar voru styttri námsbrautir með nýjum möguleikum til að veita ungu fólki sem ekki hafði framhaldsmenntun og glímdi við atvinnuleysi möguleika á að öðlast fótfestu í framhaldsskólakerfinu og með sérstakri áherslu á menntun sem gæfi starfsréttindi eftir mjög stutt nám. Þetta tókst afskaplega vel, alveg gríðarlega vel. Það var náttúrlega eins og við manninn mælt að þegar ný ríkisstjórn tók við þá lá hér fyrir skýrsla um árangur okkar af öllum þessum vinnumarkaðsaðgerðum og hvatningarátökum fyrir ungt atvinnulaust fólk og ríkisstjórnin svaraði því með því að leggja þau öll af, hratt og örugglega. Það var mjög misráðið. Við sjáum hver atvinnuleysisþróunin hefur verið síðasta árið. Já, það hefur dregið úr atvinnuleysi, en einkanlega hjá ófaglærðu fólki. Fólk með starfsmenntun situr eftir og það er áframhaldandi þörf þekkingarfyrirtækja fyrir starfsfólk með tæknimenntun, með verkmenntun sem innlendir skólar hafa ekki fullnægt. Það er ekki hægt að berja hausnum stöðugt við steininn og segja að þetta sé vegna þess að nemendurnir séu svo vonlausir. Þetta hlýtur að vera vegna þess að menntunarframboð og framsetning þeirrar menntunar sem í boði er nær ekki til þess fólks sem gæti nýtt sér úrræðin, þannig að það þarf tvo til. Þess vegna fórum við þá leið með úrlausnirnar fyrir unga atvinnulausa fólkið á sínum tíma að það var ekki greitt nema meðan fólkið hélst í skóla, þannig að skólarnir fengu beinan efnahagslegan hvata af því að halda fólkinu í námi. Það var ekki nóg að segjast bara ætla að gera eitthvað. Menn urðu að leggja sig fram um að halda viðkomandi einstaklingum í námi til að halda greiðslunum sem fylgdu þeim inn í kerfið. Það er mjög mikilvægt að leggja aukna áherslu á þetta. Við erum eftirbátar nágrannaríkja okkar hvað framhaldsmenntun varðar og verkmenntun. Það er svolítið dapurlegt að sjá að í nýrri hvítbók menntamálaráðherra enga sérstaka áherslu á eflingu verknáms. Það er líka sorglegt að sjá nú í fjárlagafrumvarpi haldið áfram með þá öfugþróun ríkisstjórnarinnar að þrengja að framhaldsskólunum og aðgönguskilyrðum að framhaldsskólum og gera það erfiðara og erfiðara fyrir fólk sem hefur dottið út úr framhaldsnámi að komast inn aftur. Samkvæmt uppleggi fjárlagafrumvarpsins má fullyrða að á næsta ári verði það algerlega ómögulegt fyrir fólk yfir tvítugu sem ekki hefur lokið framhaldsmenntun að komast inn í framhaldsskóla. Það eru mjög dapurleg skilaboð og óskynsamleg skilaboð frá hinu opinbera. Við leggjum til margháttaðar aðgerðir til að takast á við þennan skort á verk- og tæknimenntuðu fólki. Við viljum ráðast í hvatningarátak, auka vægi verk- og tæknináms í grunnskólum víða um land þar sem framsæknir framhaldsskólar hafa unnið með grunnskólum. Hefur það skilað miklum árangri. Ég nefni sérstaklega Menntaskólann í Kópavogi, Verkmenntaskóla Austurlands þar sem hefur verið mjög gaman að sjá hvernig menn hafa unnið með efstu bekkjum grunnskóla og gefið þeim færi á að kynna sér verkmenntun. Það þarf að bæta úr brýnni þörf fyrir nýjar leiðir í framhaldsnámi í iðn-, verk- og tæknigreinum fyrir þá sem hafa lokið starfsnámi á framhaldsskólastigi. Það þarf að gera fólki áfram kleift að fá starfsréttindi í verk- og tæknigreinum með eins stuttum og hnitmiðuðum aðferðum og mögulegt er og svo þarf að vinna með fyrirtækjunum í greiningu á þörfum atvinnulífs og  Ég geri svo að tillögu minni að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Þetta eru margar frábærar tillögur. Hvað er líklegt til árangurs, ef hv. þingmaður gæti bent okkur á það? Það eru tvö frumvörp, það er náttúrlega svolítið þungt í vöfum, það er fjárveiting í fjárlögum, það er upplýsingaveita, aðgerðaáætlun og fjárfestingarstefna. Þetta eru þær tillögur, eins og hv. þingmaður segir, sem komu upp á tækniþinginu. Þetta er þríþætt. Öll þessi verkfæri miða að því að auka fjárfestingu í fyrsta lagi, breytingu á skattalögum í öðru lagi og eflingu verk- og tæknináms. Ég get alla vega uppfrætt hv. þingmann um að sá hluti tæknináms sem lýtur að tölvunarfræði og slíku hefur aukist alveg gríðarlega. Kannski þingmaðurinn geti upplýst okkur um það hvað hefur verið að gerast í öðru tækninámi. Verknám held ég að sé enn þá svolítið eftir á. Mér hefur fundist að í samfélaginu hafi fólki verið ýtt svolítið inn í háskóla í einhver önnur fög en þessi. Hvernig sér hann það þá fyrir sér? Verður þetta svona stuðnings- og hvatningarátak? Hvað getum við þingmenn gert í því? Getur hann bent á hvernig framtíðin muni líta út? Við fylgjumst kannski ekki mest með því, ef maður er bara alveg heiðarlegur, það er svo mikið í karpinu, en hvernig sér hann þetta fyrir sér? Kannski ég láti þetta nægja í fyrstu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurningarnar. Fyrst hvað skiptir mestu máli þarna. Ég held að þetta skipti allt máli. Ég held að hvaðeina sem yrði orðið við mundi skipta máli. Hvað varðar verk- og tækninám sérstaklega þá er það vandamál að þegar við göngum í gegnum niðurskurðartíð, eins og þá sem við gengum í gegn eftir hrun, er verknám einfaldlega dýrara en bóknám vegna þess að verknemendur þurfa tæki og þeir þurfa efnivið, það þarf hefilbekki, timbur, járn og það þarf logsuðugræjur og alls konar hluti. Það er ódýrast fyrir samfélagið að búa bara til lögfræðing úr öllum. Þeir þjappast mjög vel, alveg eins og sardínur í dós. Það er hægt að koma 500 fyrir í einu og sama herberginu með einum kennara. Þess vegna er því miður allt of mikil áhersla lögð á bóknám á Íslandi. Það sem við náðum að gera og ég vil meina að hafi verið mikil tímamót er að við náðum að vinna aðeins á því ástandi að við erum eftirbátar nágrannaríkjanna í verknámi á þessum niðurskurðartímum. Það var vegna þess að við sóttum sértækar fjárveitingar í Atvinnuleysistryggingasjóð, fengum samstöðu við verkalýðshreyfinguna og atvinnurekendur um mikilvægi þess að peningar fylgdu úr þeim sjóði inn í framhaldsskólakerfið tengt sérstaklega hverjum og einum nemanda þannig að þetta væru ekki bara peningar sem væri verið að henda í hítina. Þar með fengu skólarnir umgjörð til að bjóða nám sem þeir hefðu kannski ekki getað boðið annars. Þeir gátu fyllt heilu og hálfu kúrsana í verkmenntun. Ég meina, það fylltist í kjötiðnaðarnám í fyrsta skipti í langan tíma. Það hafði 

Frú forseti. Þá kannski út frá skilningi þingmannsins á stefnu og sáttmála núverandi stjórnvalda - hvað þykir honum líklegast að þau muni setja á oddinn og séu tilbúin til að gera, svo að almenningur geti svolítið forgangsraðað? Hvar eigum við virkilega að þrýsta á? Ég geri ráð fyrir að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt þar sem þetta er forgangsmál Samfylkingarinnar. Þetta eru allt spennandi mál. Hvernig ætti almenningur og þeir sem eru áhugasamir um alla þessa hluti að auka aðgerðir og efla lítil og meðalstór fyrirtæki og fyrirtæki í tækni- og hugverkaiðnaðinum? Hvernig finnst hv. þingmanni líklegast að kröftum fólks sé best varið miðað við hvað þessi ríkisstjórn muni í raun gera?

Virðulegi forseti. Miðað við áherslur ríkisstjórnarinnar geri ég mér alveg vonir um að hún horfi bæði á skattbreytingaþáttinn gagnvart litlum og meðalstórum fyrirtækjum og tryggingagjaldinu og að hún horfi líka á einhvers konar rýmkun á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóðanna. Ég hef áhyggjur af stefnumörkun menntamálaráðherra í framhaldsskólamálum því að mér finnst hún of gamaldags. Ofuráhersla á að stytta námið samhliða, að því er mér finnst, óþægilega mikilli miðstýringaráhættu, að allir þurfi að læra það sama, er held ég ekki það sem við þurfum. Það er fjöldi fólks sem á mjög erfitt með að læra tungumál en getur virkað mjög vel í samfélagi og þarf ekki að afla sér framhaldsmenntunar. Það er algerlega úrelt að vera stöðugt að hrinda fólki burtu úr framhaldsskólakerfinu af því að það getur ekki lært dönsku, á erfitt með réttritun eða ræður ekki við kvíslgreiningar eða aðrar akademískar málfræðiæfingar sem einhverra hluta vegna eru grundvallaratriði í framhaldsnámi. Það er þessi þáttur sem ég held að sé nokkuð sem við þurfum að takast á við í sjálfsmynd okkar, þessi ofuráhersla á að allir þurfi að læra það sama og að enginn geti verið góður Íslendingur nema kunna réttritun upp á 10 og kunna utan að alls konar hluti úr bókmenntafræði o.s.frv. Þarna held ég að við þurfum einfaldlega að breyta viðhorfi okkar. Það að geta ekki lært tungumál er alveg eins og að geta ekki lært eitthvað annað. Það er fullt af hlutum sem við getum ekki lært, fullt af hlutum sem ég mun ekki geta lært og það er engin ástæða til þess að fólk geti ekki fengið framhaldsmenntun og fullnægjandi starfsréttindi í greinum þar sem reynir ekki á þá þætti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni kærlega fyrir ræðuna og tillöguna, hún er mjög góð. Hv. þingmaður getur búist við stuðningi mínum við afgreiðslu þessa máls. Mig langaði að varpa fram spurningu til hv. þingmanns um menntunarhlutann. Hér kemur fram að stefnt verði að því að efla verk- og tækninám. Nú er eitt af þeim vandamálum sem við eigum við að etja gagnvart menntun að við vitum ekki hvað fólk á eftir að vinna við eftir 20–30 ár. Þess vegna er afskaplega erfitt fyrir okkur að spá fyrir um það hvað við ættum að kenna börnum ef markmiðið er að kenna þeim eitthvað til starfs. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverjar hugleiðingar í þeim efnum, hvort við ættum kannski frekar að stefna að því að kenna krökkum að læra á eigin spýtur, efla endurmenntun sérstaklega á fullorðinsaldri eða eitthvað því um líkt, hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér einhverja breytta hugmyndafræði gagnvart því hvert inntakið í menntun verði, hvort það varði það sem við ætlum að kenna eða hvort við eflum fólk í að læra sjálft.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að það skiptir mjög miklu máli að kenna fólki að læra sjálft. Það er þess vegna mikil öfugþróun, finnst mér, þegar stöðugt er verið að þrengja aðgang að framhaldsskólum eftir að fólk er komið yfir tvítugt, eins og við sjáum núna hjá ríkisstjórninni, þegar við ættum að vera að auðvelda það svo að fólk gæti komið inn og breytt þekkingu sinni, breytt hæfni sinni hvenær sem er á lífsleiðinni. Við vitum líka að sumt er óáþreifanlegt en reynir samt á verk- og tækniþekkingu. Mjög gott dæmi er t.d. CCP og tölvuleikjasýndarheimstilbúningur. Hann reynir hins vegar á ýmislegt sem er lært eins og teikningu og þekkingu og hönnun þannig að þó að eitthvað handfast sé lært þá nýtist það í sýndarheimi og sýndarveruleikanum. Enn annað sem skiptir máli: Ef maður veit ekki hvernig hlutir virka er mjög erfitt að fara í framþróun. Þýskur hagfræðingur var spurður hver væri grunnurinn að þýsku efnahagslífi í dag. Hann sagði: Það er ekki lengur bílaframleiðsla eða framleiðsla á einhverjum stórum hlutum, það er framleiðsla á hlutum sem fara inn í hluti sem fara inn í hluti sem fara inn í hluti. Til þess þarf gríðarlega þekkingu, mikla verkþekkingu og mikla tilfinningu fyrir efni og hvernig hægt er að vinna með það. Sú þekking er mjög léleg á Íslandi, framhaldsmenntun of lítil og það er of lítil áhersla á að fólk geti spreytt sig með ólík efni og ólíka hluti í verknámi. Þess vegna held ég að allt skipti þetta máli í bland. Við eigum að leggja áherslu á tæknina. Við eigum líka að leggja áherslu á handverkið sem getur síðan verið grunnur lausna, jafnvel í sýndarheimi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og fagna skilningi hans á viðfangsefninu vegna þess að ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni Mig langar að brydda upp á öðrum þætti sem verður alltaf stærri og stærri hluti af menntun. Það er leikjavæðing, þ.e. að námið sé hannað þannig að það sé sem næst því að vera í formi leikja vegna þess að þannig er oft hægt að fá börn til að gera ótrúlegustu hluti. Annar hv. þingmaður nefndi það að krakkar sem eiga erfitt með nám geta alveg sleppt sér og brillerað í einhverjum tölvuleikjum. Tölvuleikir eru þess eðlis að þeir byggja upp einhverja hæfni, svo sem í tungumálum, stærðfræði eða einhvers konar lausnarmiðaða hugsun, og það er vel hægt að nýta þá tækni til menntunar. Það yrði auðvitað allt öðruvísi hugsun en hefur verið hefðin í menntakerfum bæði hér og annars staðar í gegnum tíðina þar sem oft hefur verið litið á það sem einhvers konar mótsögn að börn skemmti sér og læri á sama tíma. Gamla viðhorfið virðist oft vera þannig að það sé beinlínis óhollt fyrir lærdómsþroska barna að þau hafi gaman af. Auðvitað er þetta að breytast og hefur breyst mjög mikið upp á síðkastið, undanfarna örfáa áratugi, og það er mjög gleðilegt. Þá er spurningin hvort við göngum ekki skrefi lengra og reynum eftir fremstu getu að gera námið beinlínis að leik.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni. Einn ágætur skólameistari í framhaldsskóla sagði mér að hann hefði beðið kennara sína um að senda sér það sem yrði að vera algert lágmark, sem allir yrðu að læra í menntaskóla, ekki óskalista heldur bara það sem allir mundu þurfa að læra í fagi viðkomandi. Hann fékk sent frá öllum og lagði saman það sem þeir höfðu gert og það var komið í sex ára framhaldsskólanám. Allir vilja að allir læri allt sem þeir lærðu sjálfir í sínu eigin fagi og líka allt sem þá hefði langað til að læra. Þetta er veikleiki okkar. Veikleiki okkar er líka sá, eins og annar góður skólamaður sagði við mig, að íslenska skólakerfið er eini vinnustaðurinn í heiminum sem hefur þá einu lausn að ef þú getur ekki eitthvað þá ertu látinn gera meira af því sem þú getur ekki gert. Hvergi annars staðar er hægt að finna vinnustað sem leysir vandamálin sem felast í því að þú getur ekki leyst eitthvað með því að láta þig gera meira af því. Þetta er annar vandi. Ég held að báðar þessar dæmisögur geti sagt okkur mikið um hvernig við þurfum að feta okkur áfram. Vissulega, með leik og nýjum aðferðum, með ákveðnu umburðarlyndi gagnvart því að til að allir geti notið framhaldsnáms til starfsréttinda verður að hemja kröfur um samræmingu náms. Það verður að hemja kröfur um að allir þurfi að læra að lágmarki fullt af hlutum og leggja áherslu á að göfga fólk og bæta það í því sem það er gott í.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um þriggja ára áætlun um eflingu heilbrigðisþjónustu, menntakerfis og velferðarþjónustu. Samkvæmt tillögunni yrði skipaður starfshópur, með fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi, sem fengi það hlutverk að gera þriggja ára áætlun um uppbyggingu þessara mikilvægu þátta í samfélagi okkar út frá endurskoðaðri ríkisfjármálaáætlun. Þessi áætlun yrði höfð til hliðsjónar við fjárlagavinnu á komandi árum. Það er ekki nokkur spurning að oft eru teknar mjög stórar stefnumótandi ákvarðanir í fjárlögum hvers árs og oft koma þær breytingar jafnvel þingmönnum á óvart því að ekki hefur farið fram nein raunveruleg umræða um stefnumótunina á bak við slíkar ákvarðanir. Tilefni þessarar tillögu er að reyna að búa til samtal milli allra þingflokka um hver forgangsverkefnin eigi að vera við uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar, menntakerfisins og velferðarþjónustunnar þannig að hægt sé að forgangsraða í fjárlögum á hverju ári út frá þeirri forgangsröð. Grundvöllur þessarar þingsályktunartillögu, sem hefur verið lögð fram áður, er auðvitað jafnt og þétt batnandi staða ríkissjóðs undanfarin fjögur ár. Þrátt fyrir gífurlegt efnahagsáfall í tengslum við hrun íslensku bankanna síðla árs 2008, með tilheyrandi skuldsetningu og tekjutapi ríkissjóðs, hófst efnahagsbati strax í lok ársins 2010 sem hefur skilað sér jafnt og þétt í batnandi afkomu ríkissjóðs. Nú er svo komið að tekjuhalli ríkissjóðs reyndist einungis 732 millj. kr. á árinu 2013 en þegar við berum það saman við hallann í ríkisreikningi ársins 2010 kemur í ljós að hann hefur batnað um rúma 120 milljarða kr. jafnt og þétt; fór úr 123,3 milljörðum kr. árið 2010 í 89,4 milljarða árið 2011, þaðan í 35,8 milljarða og loks undir milljarð kr. árið 2013. Ef rétt er haldið á spilum ætti þessi þróun, jafnt og þétt batnandi staða ríkissjóðs, að halda áfram. Það er mikilvægt að við áttum okkur ekki á því að hér inni erum við ekki öll sammála um hvaða leiðir er best að fara til að ná fram þessari bættu stöðu ríkissjóðs. Sú sem hér stendur og aðrir sem tóku þátt í síðustu ríkisstjórn bentu á að tekjustofnar ríkisins hefðu kerfisbundið verið veiktir í tíð fyrri ríkisstjórna og stóðu engan veginn undir þeim miklu útgjöldum og tekjutapi ríkissjóðs sem efnahagshrunið hafði í för með sér. Það var því eitt höfuðverkefni síðustu ríkisstjórnar að styrkja þessa tekjustofna aftur og ríkisfjármálin njóta nú góðs af því. Með auknum hagvexti og minnkandi atvinnuleysi undanfarin ár og komandi ára má gera ráð fyrir að þessir tekjustofnar skili verulegum tekjuauka í ríkissjóð samfara því að ýmis hruntengd útgjöld fara væntanlega minnkandi. Þess vegna höfum við bent á að það er höfuðatriði að tekjustofnar ríkisins verði ekki aftur veiktir frá því sem nú er. Það er því mikið áhyggjuefni þegar við til að mynda horfum upp á það að tekjustofn á borð við auðlegðarskatt er tekinn niður. Hann var vissulega tímabundinn á sínum tíma en gæti eigi að síður nýst gríðarlega vel til uppbyggingar í samfélaginu. Sama má segja um lækkun veiðigjalda. Og með því að missa þessar tekjur sem samstaða var um í samfélaginu er í raun verið að draga úr möguleikum ríkisins til að reka velferðarsamfélag að norrænni fyrirmynd af því tagi sem flestir vilja sjá hér á landi. Þetta er varhugaverð þróun. Ef tekjumöguleikar ríkisins verða hins vegar ekki skertir enn frekar og jafnvel styrktir með einhverjum hætti, svo sem með aukinni gjaldtöku af nýtingu auðlinda, og þá er ég ekki aðeins að tala um sjávarauðlinda, má gera ráð fyrir að nokkurt svigrúm geti myndast í ríkisfjármálum til að hefja að nýju uppbyggingu í velferðar- og menntakerfi landsins. Fyrir síðustu kosningar lögðum við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði fram endurskoðaða ríkisfjármálaáætlun sem miðaði við þáverandi tekjustofna og hugsanlega frekari nýtingu auðlindagjalda. Við töldum að þetta svigrúm til uppbyggingar gæti numið samtals um 50–60 milljörðum á næstu þremur árum væri rétt á málum haldið í ríkisfjármálum; og það þó að um leið væri gert ráð fyrir allverulegri lækkun ríkisskulda á sama tímabili. Við teljum þessa tillögu því varfærna og ábyrga. Síðan eru margháttuð rök fyrir sókn í velferðar- og menntamálum og til að mynda sýna rannsóknir, bæði innlendra og erlendra fræðimanna, að of mikill niðurskurður á hinum samfélagslegu innviðum getur dýpkað og framlengt efnahagskreppu. Í greinargerð er til að mynda rakið hvaða afleiðingar niðurskurður hafði á velferðarkerfið í Suðaustur-Asíu í upphafi tíunda áratugar 20. aldar þegar þar gekk yfir kreppa í kjölfar offjárfestinga og efnahagslegrar þenslu. Þar mátti beinlínis sjá bein tengsl milli versnandi heilsufars viðkomandi þjóða og niðurskurðar í velferðar- og heilbrigðiskerfum. Eina undantekningin á þessu var, ef ég man rétt, Malasía sem fór aðra leið þannig að við höfum beinlínis samanburðardæmi í þessum efnum. Þá bætast sífellt fleiri í hóp fræðimanna sem benda á að erfiðleikar á evrusvæðinu eigi rætur að rekja til of harkalegs niðurskurðar og þá sérstaklega í velferðarmálum. Bretland hefur til að mynda verið nefnt sem dæmi þar sem niðurskurður hefur leitt hagkerfið í gegnum þrefalda efnahagsdýfu. Gagnstætt leið Breta hefur bandaríski nóbelsverðlaunahafinn í hagfræði, Paul Krugman, talið að sú forgangsröðun í þágu velferðar sem þó hefur átt sér stað á Íslandi í gegnum kreppu hafi reynst árangursrík. Félagslegar afleiðingar of mikils niðurskurðar eru sérstakt áhyggjuefni en í skýrslu OECD um jöfnuð frá árinu 2013 kemur fram að vegna niðurskurðar í fjölmörgum ríkjum hafi kjör þeirra er standa höllum fæti í samfélaginu og tekjulágra skerst mun meira hlutfallslega en þeirra sem mestar tekjur hafa í kjölfar efnahagskreppunnar 2008. Þessar niðurstöður voru ítrekaðar í nýrri skýrslu OECD um jöfnuð frá júní 2014 þar sem fram kemur að ójöfnuður jókst umtalsvert í flestum löndum OECD á milli 2007 og 2011. Ísland er þar meðal fárra undantekninga sem rakið er til markvissra aðgerða fyrri ríkisstjórnar til að verja lægstu tekjuhópana, svo sem með stórauknum vaxtabótum, upp á yfir 18 milljarða kr. árið 2011, og breytingum á skattkerfi með upptöku þrepaskipts skattkerfis. Sem betur fer hefur Ísland því ekki fylgt þeirri þróun sem er víðast annars staðar að tekjuójöfnuður hafi aukist í kjölfar efnahagsþrenginga, en til að svo verði ekki á næstu árum þarf að huga sérstaklega að lægstu tekjuhópunum og öðrum sem eiga undir högg að sækja. Þó að tölurnar sýni að tekist hefur að verja kjör lægstu tekjuhópanna eru samt sem áður mjög mörg brýn úrlausnarefni sem þarf að huga að. Samkvæmt nýlegri skýrslu Barnaheilla frá apríl á þessu ári búa til að mynda 16% íslenskra barna við hættu á fátækt eða félagslega einangrun og sú tala hefur hækkað frá hruni. Eins og bent er á í þeirri skýrslu er menntun ein helsta leið barna út úr fátækt og einangrun og því mikilvægt að efla menntakerfið til að sporna við þessum vanda og tryggja gjaldfrelsi þess á sem flestum skólastigum. Í þessu sambandi er einnig rétt að benda á að samkvæmt nýlegri skýrslu Hagstofunnar er skortur á efnislegum gæðum, sem er ný mæling á lífskjörum fólks, langtum mestur meðal einstæðra foreldra, sem eðli málsins samkvæmt nýta sér mennta- og velferðarkerfið í meiri mæli en aðrir. Og staða einstæðra foreldra á Íslandi er heldur verri en í nágrannalöndunum. Jöfnuður er yfirleitt nátengdur velsæld samfélaga og það er engin tilviljun að þeim ríkjum þar sem jöfnuður hefur verið mestur í sögulegu samhengi, eins og til dæmis á Norðurlöndunum, hefur líka vegnað best þegar kemur að almennri velsæld borgaranna og hagsæld samfélaganna. Ójöfnuður hefur hins vegar vaxið í alþjóðlegu samhengi. Má þar til að mynda vitna til bókar franska hagfræðingsins Thomas Piketty, Capital in the Twenty-First Century - ég segi þetta á ensku þó að bókin hafi að sjálfsögðu komið út á frönsku. Samkvæmt henni á ríkasta 0,1% prósentið í heiminum um það bil 20% af öllu auðmagni í heiminum og auðugasta eina prósentið, um 45 milljónir manna, á um 50% af öllum auði heimsins. Ójöfnuðurinn er gífurlegur og Piketty telur að þá þróun megi rekja til þess að auðmagnsrentan sé hraðari en almennur vöxtur og á þeirri þróun sé einungis unnt að hægja með framsæknu skattkerfi þar sem hinir ríku leggi hlutfallslega meira til samfélagsins af tekjum sínum en hinir tekjulægri og auðmagnið er skattlagt, helst þvert á landamæri því að reynslan er auðvitað sú að auðmagnið leitar þangað þar sem það er ekki skattlagt, í skattaparadísir. Þá ætla ég að víkja að forgangsröðuninni sem ég gerði að umtalsefni í byrjun ræðu minnar. Það er ljóst að mörg verkefni eru brýn á þessum þremur sviðum og því þarf að leggja vinnu í að greina hvar þörfin er mest og hvernig eigi að forgangsraða. Þegar við skoðum menntakerfið og skólana okkar þá er til að mynda ljóst að íslenska háskólakerfið er vanfjármagnað, borið saman við önnur OECD-ríki. Ísland er undir meðaltali þegar kemur að fjármögnun háskólastigsins - ég miða við framlög á hvern nemanda - og langt á eftir öðrum Norðurlöndum. Það hefur verið talsvert til umræðu og hefur verið undirstrikað, meðal annars þegar Háskóli Íslands fagnaði aldarafmæli, að markmið stjórnvalda væri að koma háskólanum upp úr þessum öldudal og jafna fyrst meðaltal OECD-ríkja og reyna að færa sig nær Norðurlöndunum í þróun. Það er mjög lítið í fjárlagafrumvarpi ársins í ár sem gefur til kynna að þessi þróun stöðvist og það er áhyggjuefni. Það er líka ljóst að þegar íslenskir framhaldsskólar eru bornir saman við framhaldsskóla í öðrum OECD-ríkjum kemur fram að þar er Ísland nálægt meðaltali í kostnaði en hins vegar ljóst að aukin krafa á framhaldsskólanám í heimabyggð í stóru og strjálbýlu landi mun hafa og hefur haft aukinn kostnað í för með sér sem og aukin áhersla á verk- og starfsnám. Og af því að hv. þm. Árni Páll Árnason var að ræða það hér áðan, í flutningsræðu sinni um mál Samfylkingarinnar, þá nefni ég að í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar er vinnustaðanámssjóður þurrkaður út, þ.e. sá sjóður sem fyrirtæki geta sótt í til að taka nemendur á samning. Það er ein stærsta hindrunin fyrir því að nemendur geti lokið iðnnámi hér á Íslandi að þeir komast ekki á samning. Þetta var því mjög mikilvægt skref sem var stigið 2011 en nú er það stigið til baka. Í þriðja lagi má nefna, í tengslum við eflingu menntakerfisins, kjör kennara en þar sýna líka alþjóðlegar tölur að íslenskir kennarar eru fremur aftarlega á merinni miðað við starfssystkin sín í öðrum OECD-ríkjum. Að lokum má nefna hugmyndir sem hafðar hafa verið uppi og eru settar fram í frumvarpi til laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna um að hluti höfuðstóls námslána falli niður ef nemendur ljúka háskólanámi á tilskildum tíma og kerfið verði þannig byggt upp á blöndu styrkja og lána. Þá kem ég að heilbrigðisþjónustunni og þar eru mjög mörg úrlausnarefni, meðal annars kjör heilbrigðisstétta. Síðasta ríkisstjórn setti af stað sérstakt jafnlaunaátak, meðal annars til að bæta kjör kvennastétta innan heilbrigðisþjónustunnar. Í ljósi þess að í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar er reifað að íslenska heilbrigðiskerfið þurfi að vera samkeppnisfært. Þar hljóta bætt kjör heilbrigðisstétta að vera forgangsatriði. Ég nefni líka nýjan Landspítala en mín skoðun er sú að langtum hagkvæmast sé að sá spítali verði opinber framkvæmd. Það er hagkvæmasta leiðin til að ráðast í þá framkvæmd en hún er mjög mikilvæg fyrir landsmenn alla. Hún mun bæta rekstur sjúkrahússins til lengri tíma og bæta aðstöðu starfsfólks en spítalinn er nú rekinn á 17 stöðum á höfuðborgarsvæðinu. Í þriðja lagi nefni ég stóreflingu heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustaðar í kerfinu sem væntanlega mun skapa langtímahagræðingu í heilbrigðisþjónustunni með því að draga úr álagi á sérfræðiþjónustu og sjúkrahús. Eitt lítið mál sem ég hef lagt fram hér, með stuðningi þingmanna úr þremur öðrum flokkum, lýtur einmitt að því að nemendur í framhaldsskólum hafi aðgang að heilsugæslu, getum við sagt, rétt eins og nemendur í grunnskólum hafa, inni í skólunum. Það er til að mynda eitt af því sem hefur verið sýnt fram á að ástæður brottfalls í framhaldsskólum á Íslandi, sem er of hátt, lúta að mörgu leyti að ýmsum þáttum sem ekki snúast um námsframboð eða gæði náms, þó að það komi líka þar inn í, heldur ekki síður um sálfélagslega þætti, félagslegar aðstæður og heilbrigði. Ég vil síðan nefna það þegar við ræðum velferðarþjónustuna, stóru myndina, að þá ber kannski hæst fyrirkomulag almannatrygginga sem nauðsynlegt er að breyta til lengri tíma og tryggja þar með hag öryrkja og aldraðra til langs tíma. Síðan er það húsnæðiskerfið en við erum að fara að ræða tillögur um það. En það er nokkuð lýsandi fyrir skort á stefnumótun. Þegar við horfum á húsnæðismálin í fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar þá er vitnað til þess að gert sé ráð fyrir ákveðnu framlagi til Íbúðalánasjóðs og sagt að þetta muni nú allt skýrast fyrir 2. umr. fjárlaga. Þessi tillaga snýst um það að við reynum einmitt að vinna að fjárlögum í takt við stefnumótun sem búið er að vinna og helst þá í sem mestu samráði allra flokka. Húsnæðismálin eru velferðarmál því að það er hluti af því samfélagi sem við viljum byggja að allir geti tryggt sér þak yfir höfuðið og við höfum því miður mörg dæmi um að fólk nýtur ekki þeirra gæða. Virðulegi forseti. Sá stöðugi efnahagsbati sem hófst árið 2010 ásamt þeim árangursríku breytingum sem þá voru gerðar á tekjuöflunarkerfi ríkisins hafa myndað svigrúm til að hefja varfærnislega sókn, ef svo má segja, í heilbrigðis-, mennta- og velferðarmálum þjóðarinnar. Slík sókn er mikilvæg því að hún stuðlar að áframhaldandi efnahagsbata í stað stöðnunar eða jafnvel framlengingar efnahagsþrenginga. Hún tryggir að barnafjölskyldur og lágtekjuhópar sitji ekki eftir í áframhaldandi efnahagsbata sem fram undan er ef stjórnvöld halda rétt á spilunum og hún tryggir að þær ákvarðanir sem við tökum í fjárlögum á hverju ári byggist á raunverulegri stefnumótun en komi ekki hér inn sem nýjar hugmyndir afgreiddar í gegnum krónutölur í stað þess að fram fari umræða um þá stefnu sem eigi að taka. Við viljum setja þetta í samhengi því það eru visst margar krónur í ríkissjóði og þessu þarf að forgangsraða. Ég nefndi bara nokkur verkefni. Ég get sagt um þau öll að þau séu brýn, þau eru það, en það þarf samt sem áður að raða þessu upp og velja og hafna hvar eigi að hefja sóknina ef vilji er til að hefja sókn í þessu máli.

Herra forseti. Þetta er gott mál. Það er mikilvægt að gera langtímaáætlanir, það er allt of lítið gert af því á Íslandi og er það ein af ástæðunum fyrir óstöðugleika í stjórnmálum. Það er ein af þeim ástæðum sem mig minnir að hafi verið nefnd í McKinsey-skýrslunni um Ísland, gott ef ekki, að fjárfestar veigri sér við því að koma hingað út af því. Það er ein af ástæðunum fyrir að þeir koma ekki hingað eða koma síður hingað. Fjárfestar fara í gegnum sína tékklista þegar þeir ákveða hvert þeir ætla að fara. Ef þeir finna einhverja ástæðu til að hafna ákveðnum stað geta þeir bara afgreitt það út af borðinu. Peter Drucker, faðir nútímastjórnunar, bendir á að ef þú gerir ekki áætlun og áttar þig ekki á jaðarskilyrðunum sem áætlunin þarf að uppfylla til að ná árangri áttu á hættu á að verða það sem er kallað „whipping boy“ þeirra aðstæðna sem koma upp. Þú verður rótlaus og bregst alltaf við aðstæðunum. Það blæs núna frá hægri þá ferðu þangað, svo blæs frá vinstri þá ferðu þangað. Það er líka mjög mikilvægt að gera þetta í góðu samstarfi eins og kallað er eftir í þingsályktunartillögunni því að annars er hætt við að stöðugleiki náist ekki; það kemur ný stjórn og ný stefna. Það er eitthvað sem við verðum að fara að læra á Íslandi ef við viljum aukinn stöðugleika. Við verðum að skapa kringumstæður til að erlendir fjárfestir vilji koma hingað. Og líka aðstæður fyrir landsmenn og fyrirtæki til að geta tekið langtímaáætlanir og séð svona nokkurn veginn fram í tímann á hvaða róli hlutirnir verða. Til að ná sátt um þessa meginstefnu sem við erum að taka er mikilvægt að vinna hlutina í góðu samstarfi og það er mikilvægt að gera þessa áætlun. Hvað finnst hv. þingmanni um 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og fagna því sem hann segir um nauðsyn þess að við bætum aðferðafræði okkar í því hvernig við leggjum línurnar, mótum stefnuna. Grunngildin þegar kemur að heilbrigðisþjónustunni - það eru ýmsar spurningar sem við þurfum að svara þar. Ein af þeim spurningum sem mér finnst við þurfa að svara strax í tengslum við fjárlagafrumvarpið sem nú liggur fyrir er hvert við ætlum að stefna með greiðsluþátttöku sjúklinga. Við höfum horft á það að hún hefur til að mynda verið á leið upp á við. Fyrir því eru ýmsar ástæður, meðal annars það að fjölgað hefur ferliverkum í stað innlagna áður á spítala og annað slíkt. Það eru alls konar ástæður fyrir þessu. Mér finnst mjög mikilvægt að við ræðum til að mynda þetta grundvallarprinsipp því að þarna erum við á leiðinni frá öðrum Norðurlöndum þar sem er talsvert minni greiðsluþátttaka. Þessi greiðsluþátttaka - við höfum ekki náð neinni lendingu um þetta. Að vísu hafa verið starfandi tvær nefndir um þessi mál, en ég mundi vilja sjá þetta sett í samhengi við önnur forgangsverkefni á sviði heilbrigðismála. Nýr Landspítali er annað dæmi. Við samþykktum tillögu um að þetta væru forgangsverkefni á síðasta þingi. Þannig að gildin finnst mér hljóta að lúta að því að við séum að bjóða upp á góða heilbrigðisþjónustu og aðgengi allra landsmanna að henni, óháð búsetu, efnahag og öðrum slíkum þáttum.

Herra forseti. Þá vil ég gleðja þingmanninn. Ég og hæstv. ráðherra Bjarni Benediktsson áttum einmitt orðastað um þetta. Og í dag átti ég í umræðum, í sérstöku umræðunni, við hæstv. heilbrigðisráðherra. Báðir eru þeir sammála hv. þingmanni um eitt af meginhlutverkum okkar. Þegar við erum að tala um fjárlög og tekjuöflunarfrumvörpin, segir Bjarni Benediktsson, með leyfi forseta: „Herra forseti. Jú, ég tel að það sé eitt meginhlutverk okkar í heilbrigðiskerfinu að tryggja að fólk eigi þar bæði greiðan aðgang óháð efnahag og afkomu …“ Svo heldur hann áfram: „ … og að langveikir þurfi ekki að hafa áhyggjur af því að kostnaður þeirra safnist þannig upp að það sé ekki við það ráðið.“ Það virðist vera að hæstv. fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins sé hlynntur aðgangi óháð efnahag og samtryggingu einhvers konar. Hæstv. heilbrigðisráðherra er sammála þessu, nefnir það í dag, þannig að menn virðast vera sammála um þetta. En samt, eins og hv. þingmaður nefnir, er þetta varðandi greiðsluþátttöku sjúklinga. Hvernig getur það samræmst að vera að auka greiðsluþátttökuna og á sama tíma segjast vera fylgjandi grunngildinu um aðgang óháð efnahag? Það hreinlega samræmist ekki. Þannig að þessi tillaga, um að vera með þriggja ára áætlun um hvernig fara eigi með þessi mál, er mjög gott og greinilega þarft út af því að annars er krafa um að auka greiðsluþátttöku o.s.frv. frá hægri armi Sjálfstæðisflokksins á meðan aðrir eru að þrýsta hinum megin. Ef menn eru ekki búnir að negla þetta svolítið niður fyrir sér og negla þetta inn í það hvernig eigi að verja fjármunum og forgangsraða þeim þá sveiflast menn bara í vindinum.

Virðulegi forseti. Það hefur stundum verið rætt hér í pontu hvort við séum að fara að jafna aðgang sjúklinga upp á við eða niður á við, þ.e. ætlum við að draga úr þessum kostnaði eða ætlum við að jafna kostnað allra upp á við. Mitt svar við því er að auðvitað erum við að fara að jafna þennan kostnað niður á við ef við mögulega getum. Það sem við þurfum að velta fyrir okkur er hvað séu eðlileg mörk, eðlilegt að sjúklingur greiði fyrir læknismeðferð, fyrir lyfjakostnað, fyrir þennan eða hinn sjúkdóminn. Ég skil alveg þá hugsun sem er til að mynda á bak við greiðsluþátttökukerfi lyfja, að það sé ákveðið jafnræði á milli ólíkra sjúkdóma, sem var hugsunin á bak við það kerfi. En við þurfum líka að velta því fyrir okkur hvort mörkin sem hafa verið sett um kostnað sjúklinga, hver megi vera hámarkskostnaður sjúklinga, liggi ekki of hátt. Eins og hv. þingmaður segir segjast allir vera sammála aðgengi án efnahags, en við erum samt sem áður að horfa í það að í fyrra var ætlunin að ná í 250 milljónir með því að setja inn komugjöld á spítala og núna er verið að leggja til viðbótargjöld á sjúklinga, m.a. með því að hækka þakið á greiðsluþátttökukerfi lyfja og setja S-merkt lyf sem eru utan heilbrigðisstofnana undir þetta kerfi. Þetta á að skila ríkinu 305 milljónum. Þær 305 milljónir, hvaðan koma þær?  Þetta er eitthvað sem mér finnst mikilvægt að við ræðum í þessu stóra samhengi. Eins og ég segi eru málin mörg brýn. Ég get sagt að mér finnst þetta allt gríðarlega brýnt. Við vitum líka að það eru bara X margar krónur til og þá þurfum við að reyna að koma okkur saman um forgangsröðun og hvaða framfaraskref við viljum taka fyrir menntakerfið, heilbrigðisþjónustuna og almannaþjónustuna eða velferðarþjónustuna.

Herra forseti. Mig langar að koma aðeins inn í umræðuna um þá tillögu sem hefur verið mælt fyrir, um þriggja ára áætlun um eflingu heilbrigðisþjónustu, menntakerfis og velferðarþjónustu. Ég held að á þeim tímum sem við lifum á núna, þegar við erum að mestu leyti að komast út úr kreppunni, sé mjög gott fyrir okkur sem þjóð að skoða þessa þætti alla saman sem heild, heilbrigðisþjónustuna, menntakerfið og velferðarþjónustuna, því að í raun styðja allir málaflokkarnir hver annan. Ég tel mjög mikilvægt, burt séð frá pólitík og flokkum, að við náum einhvers konar samfélagssátt um hvernig við viljum þróa þessa málaflokka til framtíðar fyrir börnin okkar og fyrir þá sem landið erfa, eins og oft er sagt. Þetta er eitthvað sem við getum ekki verið að henda á milli okkar við stjórnarskipti, það er eins og við séum að henda fjöreggi þjóðarinnar á milli okkar. Það vill oft verða, eins og hefur komið í ljós eftir að núverandi ríkisstjórn tók við, að menn fara að krukka í ýmislegt hér og þar án þess að sjá hlutina í heildarsamhengi, krukka í eitthvað sem hafði tekist vel í menntakerfinu, heilbrigðisþjónustunni eða velferðarþjónustunni almennt. Það er ekki alltaf verið að horfa á að það geti gengið áfram þótt nýir flokkar sitji við stjórnvölinn næstu fjögur árin. Ég held að það sé mikil sóun fyrir okkur sem samfélag þegar við sjáum ekki lengra fram í tímann en fjögur ár í einu. Við verðum að hafa einhverja samfellu í þessu. Það veit ekki á gott ef við erum alltaf að byrja upp á nýtt og leita einhverra leiða, kannski eingöngu til þess fylgja ekki í fótspor fyrirrennara ríkisstjórna, ráðherra og annarra. Ég tel að við eigum að reyna að ná góðu samtali, sem er lagt hér til, á milli allra stjórnmálaflokka um að gera þessa áætlun. Þó að hver ríkisstjórn hafi vissulega sína stefnu og þær séu ekki eins og fyrri ríkisstjórna, þá hljótum við að geta sameinast um grunnforsendur í öllum þessum málaflokkum. Það skiptir miklu máli fyrir búsetu hér á landi því að eins og við vitum er framboðið mikið þegar kemur að því hvar fólk vill setjast að og það er allt undir, allur heimurinn er undir, það eru engin átthagabönd lengur í þeim efnum. Við verðum að vera samkeppnishæf sem þjóð í þessu og hafa þann metnað að setja markið hátt og stefna hátt og forgangsraða eftir því í ríkisfjármálum. Við sjáum fram á að ef vel er haldið á málum eigi að vera möguleikar á því á næstu árum að leggja mikinn og aukinn kraft í þessa málaflokka sem vissulega urðu fyrir skerðingu eftir hrun, hjá því varð ekki komist. Nú eigum við að sameinast um að byggja upp öfluga heilbrigðisþjónustu, öflugt menntakerfi og öfluga velferðarþjónustu, því að þá getum við skapað þannig samfélag að það verður eftirsóknarvert fyrir unga fólkið okkar og fyrir þá sem hér búa að búa hér til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu. Frumvarpið var lagt fram á síðasta þingi en náði ekki fram að ganga. Frumvarpið er samið í velferðarráðuneytinu að höfðu samráði við embætti landlæknis og Landspítala. Tilefni þess er innleiðing á tilskipun nr. 2010/53/ESB, um kröfur varðandi gæði og öryggi líffæra úr mönnum sem eru ætluð til ígræðslu. Yfir landamæri ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu eiga sér stað á hverju ári töluverð skipti líffæra til ígræðslu, en reglur einstakra ríkja eru hins vegar misjafnar og með tilskipuninni verður þannig komið á samræmdum reglum í því skyni að tryggja öryggi líffæraþega og líffæragjafa. Í tilskipuninni er lögð rík áhersla á skrásetja skuli eins mikið af upplýsingum og mögulegt er um líffæragjafann og líffærið sjálft, en skráningin er á hendi lögbærs yfirvalds sem tilskipunin kveður á um að tilnefna eigi hjá hverju aðildarríki. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að embætti landlæknis taki að sér hlutverk lögbærs yfirvalds og skrásetji upplýsingar um líffæri og líffæragjafa, enda er embættið umsjónaraðili með líffæragjöfum og líffæraígræðslum hér á landi. Þá er í frumvarpinu tekið fram að við skráningu slíkra upplýsinga skuli gæta þess að fullnægt sé ákvæðum laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir tveimur efnisbreytingum á lögum um heilbrigðisþjónustu. Annars vegar er um að ræða heimild til að innleiða ákvæði tilskipunarinnar í íslenskan rétt. Hins vegar er um að ræða heimild til að kveða nánar á í reglugerð um gæða- og öryggisviðmið við veitingu heilbrigðisþjónustu á öðrum sviðum, eins og t.d. um meðferð og varðveislu á frumum og söfnun, meðferð, varðveislu og dreifingu blóðs. Um þessi atriði er fjallað í tveimur reglugerðum, nr. 441/2006 og nr. 1288/2008, sem eru tilkomnar vegna innleiðingar á EES-gerðum og eiga sér stoð í þeim lögum sem frumvarpinu er ætlað að breyta. Því þykir rétt að kveðið sé á um heimild til að innleiða allar framangreindar gerðir með reglugerð í einu reglugerðarákvæði laga um heilbrigðisþjónustu og skjóta þannig styrkari stoðum undir viðkomandi reglugerðir. Verði frumvarpið að lögum mun það hafa minni háttar áhrif á þá heilbrigðisþjónustu sem um ræðir. Með setningu reglugerðar með reglum um brottnám líffæra, meðferð þeirra og ígræðslu í sjúklinga væri aðeins verið að festa í sessi þekkt verklag og þau gæða- og öryggisviðmið sem þegar er unnið eftir á Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins. Leyfi ég mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 61/1999, um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum. Frumvarpið er lagt fram í annað sinn, en það var áður lagt fram á 143. löggjafarþingi án þess að fjallað hafi verið um það efnislega á því þingi. Lög um evrópsk samstarfsráð hafa gilt hér á landi frá því árið 1999 þegar tilskipun 94/45/EBE var innleidd í íslenskan rétt. Tilskipunin var endurútgefin sem tilskipun 2009/38/EB, um stofnun evrópsks samstarfsráðs eða samþykkt reglna í fyrirtækjum og fyrirtækjasamstæðum, er starfa á bandalagsvísu, varðandi upplýsingamiðlun til starfsmanna og samráð við starfsmenn. Tilskipunin felur í sér efnislegar breytingar á eldri tilskipun og er því nauðsynlegt að breyta lögum um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum. Breytingunum er einkum ætlað að skýra nánar þær reglur sem eiga að gilda um evrópsk samstarfsráð í fyrirtækjum. Í aðfaraorðum tilskipunarinnar er lögð áhersla á að nútímavæða upplýsingamiðlun til starfsmanna og samráð svo tryggja megi virk réttindi starfsmanna til upplýsinga og samráðs milli landa. Jafnframt er lögð áhersla á það markmið að leggja sem minnstar byrðar á fyrirtæki og fyrirtækjasamstæður á sama tíma og starfsmönnum þeirra eru tryggð virk réttindi í sambandi við upplýsingar og samráð. Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég er í sérstakri stöðu þar sem ég stend í ræðustól á Alþingi og mæli fyrir frumvarpi til laga sem mun að öllum líkindum ekki reyna á hér á landi í ljósi þess um hversu stór fyrirtæki eða fyrirtækjasamstæður lögin koma til með að gilda. Hið sama á við um gildandi lög um evrópsk samstarfsráð, en þau gilda um fyrirtæki eða fyrirtækjasamstæður sem hafa að minnsta kosti 1 þús. starfsmenn í ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Þegar um er að ræða fyrirtækjasamstæður er enn fremur skilyrði að þau hafi fyrirtæki eða starfsstöðvar í að minnsta kosti tveimur EES-ríkjum og 150 starfsmenn í hvoru þeirra. Engu að síður er mikilvægt að frumvarp þetta verði samþykkt sem lög frá Alþingi, en Eftirlitsstofnun EFTA hefur þegar stefnt íslenskum stjórnvöldum þar sem umrædd tilskipun hefur ekki verið innleidd. Maður getur líka verið bjartsýnn og vonast til þess að eitthvert íslenskt fyrirtæki muni ná þessari stærð. Í frumvarpinu er kveðið á um að valdsvið samstarfsráðs, upplýsingamiðlun og samráð við starfsmenn skuli takmarkast við fjölþjóðleg málefni. Tilgangur slíkrar afmörkunar á valdsviði samstarfsráðs sem og upplýsingamiðlun og samráð við starfsmenn er aðallega að aðgreina valdsvið og aðgerðasvið evrópsks samstarfsráðs frá valdsviði og aðgerðasviði innlendra fulltrúaráða starfsmanna. Í frumvarpinu er nánar skilgreint hvað átt er við með fjölþjóðlegum málefnum sem og fulltrúum starfsmanna, upplýsingamiðlun og samráði. Í frumvarpinu er líka fjallað um skipan samstarfsráðs, en þar er lagt til að gæta skuli jafnvægis við úthlutun sæta í samstarfsráði að því marki sem unnt er með tilliti til kyns fulltrúanna, starfa þeirra og starfssviðs. Jafnframt er lagt til að hefja skuli að nýju samningaumleitanir vegna samnings um samstarfsráð ef gerðar eru verulegar breytingar á skipulagi fyrirtækis eða fyrirtækjasamstæðu, auk þess sem lagt er til að fulltrúar samstarfsráðsins hafi nauðsynleg úrræði til að nýta réttindi sín samkvæmt lögum um evrópskt samstarfsráð og til að gæta hagsmuna starfsmanna fyrirtækis eða fyrirtækjasamstæðu. Í þessu frumvarpi eru því lagðar fram nauðsynlegar breytingar á lögum um evrópsk samstarfsráð sem eiga að tryggja að tilskipunin geti að fullu talist innleidd hér á landi. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er tilskipunin þannig að fullu innleidd hér á landi að mínu mati og þau réttindi sem henni er ætlað að veita starfsmönnum fyrirtækja eða fyrirtækjasamstæða er starfa í að minnsta kosti tveimur ríkjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar til meðferðar.