Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Jón Baldvin Hannibalsson, 9. þm. Reykv., er erlendis í opinberum erindum og getur því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér, með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis, að óska þess að 1. varaþm. Alþfl. í Reykv., Ásta B. Þorsteinsdóttir hjúkrunarfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru hans. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ágúst Einarsson, varaformaður þingflokks jafnaðarmanna.`` Ásta B. Þorsteinsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Herra forseti. Það er stundum talað um nauðsyn þess að vernda arfleifðina og þá eiga menn fyrst og fremst við þá arfleifð sem er skráð á skinn og bókfell. Menn gleyma því stundum að Íslendingar eiga líka mjög markverða arfleifð í því sérkennilega lífríki sem hér er að finna. Sú tillaga sem ég flyt með hv. þm. Guðna Ágústssyni og Árna M. Mathiesen miðar einmitt að því að vernda örlítinn part þessa lífríkis, part sem hefur undanfarna áratugi verið í talsverðri hættu. Með þessari litlu tillögu er lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa nefnd til að gera tillögur um leiðir til að endurreisa urriðastofna Þingvallavatns. Þetta, herra forseti, er mál sem mér hefur verið hugleikið og ég hef flutt skylt mál einu sinni áður og nokkrum sinnum reifað þetta í fyrirspurnum. Ástæðan er sú að ég tel að sá einstaki urriði sem er að finna í Þingvallavatni eigi sér hvergi sinn líka. Þegar maður skoðar þá texta sem skrifaðir hafa verið á erlendum málum um urriða víðs vegar um Evrópu, þá kemur fram, sem mér var ókunnugt áður en ég hóf að gefa þessu gætur, að ekki er hægt að finna neitt vatn í öllum heiminum sem stenst samjöfnuð við Þingvallavatn hvað varðar fjölda stórra \mbox{urriða.} Þetta, herra forseti, má rekja til þess hvernig landmótun hefur þróast hér á Íslandi. Fyrir um það bil 10 þúsund árum tók ísöldinni að slota og við það urðu til gríðarleg auravötn sem féllu til sjávar á Suðurlandinu. Í kjölfar þessa hopandi ísaldarjökuls syntu hingað sprettharðir sjóbirtingar og hösluðu sér völl í þessum miklu fljótum Suðurlands. Nú er það hins vegar svo að eftir því sem jökullinn bráðnaði, þá létti farginu af landinu þannig að til urðu vötn. Þingvallavatn varð þannig til, kannski ekki í núverandi mynd en vísir að Þingvallavatni varð til fyrir um það bil 9 þúsund árum. Hægt er að sýna fram á það með sérstökum mælingum á sjávarleifum, skeljum og öðru sem hafa fundist í grennd við fossana í Soginu að gönguleiðin til sjávar rofnaði fyrir 9 þúsund árum. Þar af leiðandi má draga þá ályktun að urriðinn í þessu einstaka vatni hafði verið úr tengslum við hafið. Hann hafi verið einangraður í 9 þúsund ár og á öllum þeim tíma hafi hann ekki blandað blóði við neina ættingja sinna. Í ljósi þessa er mikilvægt að skoða að síðar kom önnur bylgja smærri urriða sem virtust einhverra hluta vegna eiga auðveldara með að ná fótfestu og þeir ruddu burt þessum stóru fiskum. Í dag er það því þannig að einungis á örfáum stöðum í heiminum, sem líklega er hægt að telja á fingrum annarrar handar, er hægt að finna fiska sem búa að þeirri merkilegu arfgerð sem þessi skepna felur í sér. Arfgerðin hefur gert það að verkum að urriðinn í Þingvallavatni verður miklu stærri en ættingjar hans annars staðar. Við höfum heimildir um að veiðst hafi allt upp undir 36 punda urriðar, margir í kringum 30 pundin. Aðeins á þessari öld hafa veiðst 20--30 punda urriðar á öllum bæjum við Þingvallavatn nema einum. Ástæðan fyrir þessu er kannski annað sérkenni þessa fisks. Hann býr að mjög sérkennilegum kynþroska. Hann verður kynþroska 8--9 ára gamall en ættingjar hans yfirleitt 5--6 ára. En nú er það þannig með fiskana að þó að þeir andstætt okkur séu að vaxa alveg fram í andlátið, þá heftir kynþroski þeirra vöxtinn. Hann er það orkufrekur að þeir geta ekki vaxið samhliða því að heyja sér forða til kynþroskans. Sú staðreynd að þessi fiskur verður kynþroska miklu síðar en aðrir urriðar gerir það að verkum að hann hefur meira svigrúm til að vaxa. Við höfum fundið með rannsóknum á hreistrum sem til eru í safni Veiðimálastofnunar að fiskurinn er líka sérkennilegur að því leyti til að hann verður bara kynþroska annað hvort ár og það gefur honum einnig svigrúm til að vaxa. Hann verður jafnframt háaldraður. Þó að ekki séu til hreistur af stærri fiski en 20 punda, þá var sá samt sem áður 16 ára og má leiða líkur að því að fiskar sem e.t.v. hafa verið á fjórða tug punda eins og þeir sem ég nefndi hérna áðan hljóti að hafa komist á þrítugsaldurinn. Þessi sérkennilegu gen sem hvergi er að finna annars staðar, í hæsta lagi á örfáum öðrum stöðum, eru auðvitað afskaplega markverð frá líffræðilegu sjónarmiði. En að líkindum er þarna líka um að ræða verðmæti sem einhvern tíma, ef til vill ekki í fjarlægri framtíð, verður líka hægt að breyta í beinharða peninga. Sú hraðfleyga erfðatækni sem við sjáum fyrir okkur á síðari tímum hefur m.a. leitt til þess að menn eru farnir að einangra erfðavísa og flytja milli tegunda. Það kann vel að vera að vaxtarþrótturinn sem stjórnast af þessum erfðavísum kunni þess vegna einhvern tíma að nýtast okkur í öðrum óskyldum tilgangi eins og t.d. í tengslum við fiskeldi. Þingvallavatn er sérstakt vatn að því leyti að þó í það falli þrjár ár, þá kemur um það bil 90% af því vatni sem streymir um Þingvallavatn upp um lindir á botni vatnsins og við þessar lindir hefur urriðinn hrygnt og það hafa myndast sérstakir stofnar. Langstærsti og mikilvægasti stofninn var þó sá sem hrygndi fyrir útfalli Efra-Sogs. Efra-Sog var á sínum tíma vatnsmesta bergvatnsá landsins. Árið 1959 gerðist það hins vegar að skorið var á lífsþráð þessa stofns þegar menn virkjuðu Efra-Sog. Þá var farvegurinn þvergirtur og hægt var að ganga hann þurrum fótum. Við þetta eyðilagðist hið mikla flæmi hrygningarsvæðis fyrir framan árupptökin. Það gerðist líka, herra forseti, að á lýðveldisdaginn, þjóðhátíðardaginn 1959 brast bráðabirgðastífla sem menn höfðu reist í aðdraganda að sjálfri stíflugerðinni og við það flæddi óstöðvandi flaumur niður farveginn og það varð til þess að mikilvæg hrygningarmöl þarna fyrir framan ána sópaðist niður og þar af leiðandi var ekki lengur vottur af þeim hrygningarstöðvum sem þarna voru áður. Fyrir vikið hvarf þessi stofn og áratuginn á eftir var hann smám saman að hverfa úr veiðinni. Jafnframt gerðist það að Þingvallavatn var notað sem miðlunarlón og það urðu talsverðar sveiflur á yfirborði þess. Úr þeim hefur að sjálfsögðu dregið á síðustu árum með samningi við Landsvirkjun en þessar sveiflur gerðu það líka að verkum að hrygning mikilvægra stofna, t.d. fyrir Nesjavöllum og Nesjahrauninu, misfórst að öllum líkindum ár eftir ár. Við sem höfum kynnt okkur þessi mál teljum að þetta inngrip mannsins í lífríki Þingvallavatns hafi leitt til mikils skaða fyrir vatnið. Ég ætla að láta mér nægja einungis að nefna það hér að urriðinn, rándýrið efst á toppi fæðukeðjunnar, er af sérfræðingum, m.a. prófessor M. Jónassyni í Kaupmannahöfn, talinn hafa verkað sem eins konar hemill á murtukynslóðir. Þegar fram kom sterkur árangur af murtuseiðum, þá stemmdi urriðastofninn hann þannig að urriðinn hefur með einum eða öðrum hætti haft eins konar stjórn á fæðukeðjunni þar fyrir neðan. Það að hann er numinn brott með þessum hætti, sem gert var 1959, hefur haft áhrif á þetta lífríki. Eftir þann tíma höfum við t.d. séð gríðarlegar sveiflur í murtuveiðinni og þegar hún hrundi um árið 1984 þá töldu menn að það hefði verið hrun í murtustofninum. En það sem menn komust að með rannsóknum var hins vegar að hann hafði stækkað gríðarlega. Það hafði fjölgað svo mikið í honum að ekki var lengur nægileg fæða eftir í vatninu fyrir hann og sýndi sig í því að það var greinilega ofbeit á þeim krabbadýrum sem murtan nærðist aðallega á. Við þetta minnkaði meðalþyngd murtunnar og murtan smaug netin. Þetta leiddi að mínu viti til verulegs tjóns fyrir bændur sem höfðu að nokkru leyti afkomu sína af þessum murtuveiðum. Þeim hefur aldrei verið bættur sá skaði. Miklar umræður hafa spunnist um það, a.m.k. í hópi áhugamanna um þetta vatn og um urriðann og meðal líffræðinga, með hvaða hætti væri hægt að bæta fyrir þennan skaða. Það er hægt að nefna nokkrar leiðir. Þá mikilvægustu og líklega áhrifaríkustu nefndi einmitt hæstv. samgrh. Halldór Blöndal sem þá var líka landbrh. úr þessum stóli fyrir nokkrum árum þegar hann sagði að það væri náttúrlega langbest að rjúfa þessa stíflu. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að semja frið við náttúruna á þessum stað með því að leggja af Steingrímsstöð. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því að á því eru afskaplega skiptar skoðanir og það er mjög umdeilt. Það eru líka aðrar aðferðir sem koma til greina sem eru álíka umdeilanlegar. Þannig hafa menn nefnt þann möguleika að sleppa seiðum urriða í vatnið. Það er byggt á þeim möguleika að hægt væri að afla klakfiska, það væri hægt að rækta þá, rækta upp seiðin og sleppa þeim í vatnið. Það er líka umdeilanlegt og það hefur verið deilt á það m.a. af hálfu Náttúruverndarráðs. Aðferðin er erfið vegna þess að viss hætta er á að stofninn úrkynjist og úr honum tapist erfðavísar alveg eins og við höfum séð gerast þar sem menn hafa reynt að nota sleppingar til að halda uppi urriðastofnum, t.d. í Svíþjóð. Það væri líka mögulegt að fara þá leið að rjúfa gat í stíflumúrinn og hleypa hluta vatnsins niður árfarveginn til þess að reyna að leyfa urriðanum að festa sig aftur á sínu gamla óðali. Sömuleiðis hafa menn velt upp þeim möguleika að flytja hrygningarmöl frammi fyrir munna jarðganganna þar sem vatnið er nú leitt niður til Steingrímsstöðvar niður við Úlfljótsvatn og það er hægt að rekja fleiri dæmi. Þetta eru hins vegar allt saman leiðir sem þarf að brjóta til mergjar. Það þarf að vega og meta afleiðingar þeirra og leita reynslu í sjóði erlendra manna sem eru að glíma við svipuð vandamál. Það er ekki lengra síðan en í síðustu viku að í norskum blöðum birtust greinar um nauðsyn þess að rækta betur svipaða stofna sem að vísu standast ekki samjöfnuð við Þingvallaurriðann, í Noregi. Þar hafa þeir tapað 80% af sínum stóru urriðastofnum. Til þess að reyna að lægja deilur um þær leiðir sem mönnum kynnu að þykja hentugastar til að ná þeim tilgangi sem hér er reifaður í tillögunni, þá höfum við flutningsmenn talið að það væri farsælast að þingið beindi því til ríkisstjórnarinnar að hún skipaði nefnd sérfræðinga. Þeir fengju það hlutverk að safna saman öllum mögulegum hugmyndum um málið, kanna þær út í hörgul og leggja síðan fyrir ríkisstjórnina þær leiðir sem viðkomandi sérfræðingar telja farsælastar. Það er hægt að benda á það að hér innan lands er að finna ríka sérfræðiþekkingu. Ég nefni þar sérstaklega Veiðimálastofnun þar sem finna má menn sem eru í fararbroddi í heiminum á sviði sinna vísinda. Ég nefni líka Hólaskóla þar sem er að finna mikla og vaxandi þekkingu á sviði silunga. En umfram allt, herra forseti, þá held ég að það skipti máli að menn bregðist við núna. Enn er ekki of seint að bjarga þessum merkilega fiski, en ég óttast að ef ekkert verði að gert, þá muni hann innan tíðar hverfa endanlega úr lífríki Íslands. Ég má ekki til þess hugsa og ég held að hann sé hluti af þeirri arfleifð sem okkur ber skylda til að geyma og koma áfram til næstu kynslóðar. Hann er hluti af arfleifð Íslands og ekki síðri verðmæti en sú arfleifð menningarinnar sem við sjáum skráða á bókfell og skinn. Því legg ég til, herra forseti, að tillögu þessari verði vísað til landbn. að lokinni þessari umræðu og geri mér góðar vonir um að hún skynji skynsemina sem í tillögunni felst og hafi samúð og meðaumkun með þessum fiski sem á undir högg að sækja og sendi hana hingað aftur með þeim meðmælum í fyllingu tímans að þingið samþykki hana.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu sparnaðar og aukna hlutdeild almennings í atvinnurekstri sem er á þskj. 35 en flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Tómas Ingi Olrich, Pétur H. Blöndal og Einar Oddur Kristjánsson. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa lagasetningu er hafi það að markmiði að efla sparnað í þjóðfélaginu, auðvelda almenningi að eignast hlut í atvinnurekstri og tryggja þannig dreifða eignaraðild í atvinnulífinu. Í því skyni verði starfsfólki fyrirtækja sem skráð eru á hlutabréfamarkaði eða hafa verið einkavædd boðið að stofna sérstaka sparnaðarreikninga með hæstu ávöxtun, sem bundnir verði til þriggja til sjö ára, hjá viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis. Reikningarnir verði á nafni starfsmanna og verði föst fjárhæð af launum þeirra lögð inn á þá. Að loknum umsömdum binditíma eigi starfsmaðurinn rétt á að nýta sér það fé sem safnast hefur til þess að kaupa hlutabréf í fyrirtækinu sem hann vinnur hjá á því gengi sem var á hlutabréfum þess þegar sparnaðartímabilið hófst. Kjósi hann hins vegar að verja fénu til annarra nota verði honum það frjálst. Þessi tillaga var einnig lögð fram á síðasta þingi en hlaut þá ekki afgreiðslu og er þess vegna lögð fram að nýju. Það eru nokkur atriði sem ég vil vekja athygli á varðandi þetta mál. Í fyrsta lagi vil ég segja að hér er verið að skapa lagalegan ramma í kringum samningsbundinn sparnað. Ekki er verið að leggja til lögþvingaðan sparnað heldur eingöngu að búa til þann lagalega ramma sem nauðsynlegur kann að vera til þess að hægt sé að stofna til sparnaðarforma eins og þess sem verið er að vekja máls á. Því er ekki að neita að hugmyndin að þessu sparnaðarformi er fengin frá Bretlandi þar sem þetta hefur gefist mjög vel og verið nýtt á undanförnum árum, m.a. varðandi þau fjölmörgu fyrirtæki sem þar hafa verið einkavædd á ótal sviðum og hefur leitt til þess að þátttaka almennings og eignaraðild í þessum fyrirtækjum er mjög almenn. Í þessu sambandi vil ég nefna dæmið af British Airports Authorities sem er fyrirtæki sem á og rekur Heathrow-flugvöll og mjög marga aðra flugvelli í Bretlandi. Þessu sparnaðarformi var þar komið upp mjög fljótlega eftir að það fyrirtæki var sett á laggirnar með þeim ágæta árangri að milli 95--98% fastra starfsmanna fyrirtækisins eiga hlut í fyrirtækinu. Sú reynsla sem þar hefur fengist, bæði af þessu fyrirtæki og víða annars staðar, sýnir okkur að eftir mjög miklu er að slægjast, bæði fyrir fyrirtækin sjálf að fá inn starfsmenn sem eignaraðila og einnig fyrir starfsmennina sjálfa eins og ég mun rekja sérstaklega á eftir. Nú vaknar sú spurning hvort þetta geti átt við á Íslandi. Út af fyrir sig er rétt að við eigum að forðast að flytja inn hráar hugmyndir frá öðrum löndum öðruvísi en reyna að laga þær íslenskum veruleika. Nú skulum við aðeins velta því fyrir okkur hvort þetta geti átt við hér á landi, hvort þetta geti orðið til gagns fyrir efnahagslífið, atvinnulífið og lífskjörin í landinu. Ég er ekki í nokkrum vafa um að svo yrði. Eitt það vandamál sem íslenskt atvinnulíf á við að stríða er að það er almennt séð of skuldugt. Í útvarpinu í morgun var frá því greint að íslenskur sjávarútvegur skuldaði í heild sinni um 116 milljarða kr. Þetta er gífurlega mikil upphæð í ljósi þess að tekjur greinarinnar eru allmiklu minni og þess vegna sjá allir að mikil þörf er á því fyrir okkur Íslendinga að bæta eiginfjárstöðu fyrirtækjanna og styrkja fyrirtækin þannig innan frá til þess að takast á við vandasöm verkefni sem þar bíða og ný viðfangsefni. Í öðru lagi er blasir sú þróun við hér á landi að fyrirtæki eru að sameinast og stækka í miklum mæli. Við þekkjum þessa þróun frá sjávarútveginum. Við þekkjum þessa þróun líka mjög víða annars staðar frá. Flutningaþjónustan er á hendi tiltölulega fárra aðila og sú þróun hefur orðið á allra síðustu árum að landflutningaþjónustan er að safnast saman á mjög fáar hendur. Þetta er í takt við þá þróun sem hefur átt sér stað erlendis þar sem við sjáum að fyrirtæki eru þar að stækka og ástæðan er mjög einföld. Hún er sú að sívaxandi kröfur eru um aukna arðsemi og aukna hagræðingu í atvinnulífinu og þetta er svar atvinnulífsins við því að reyna að auka hagræðinguna, bæta lífskjörin, hækka laun starfsmanna sinna og greiða út arð til eigenda sinna, það er að sameinast, draga úr tilkostnaði og hagræða. Það hefur verið mjög mikið áhyggjuefni hér á landi hve sparnaður á undanförnum árum hefur verið hlutfallslega lítill. Þetta er hægt að skoða með ýmsum hætti og það getum við séð með því að skoða fylgiskjal II sem er yfirlit frá hagfræðisviði Seðlabanka Íslands um þróun sparnaðar en að minnsta kosti blasir það við, hvernig sem á öll þessi mál er litið, að sparnaður hér á landi í heild sinni þyrfti að vera meiri. Í greinargerð með þáltill. er vitnað til Samtaka iðnaðarins sem ályktuðu núna í haust um að nauðsynlegt væri að efla sparnað við núverandi aðstæður. Þau vöktu athygli á að sparnaður hérlendis nægði ekki til þess að fjármagna nema um 75% þeirra fjárfestinga sem verða á árinu. Þó eru fjárfestingar hérlendis í tæpu meðallagi þess sem gerist í OECD-ríkjunum og helmingur þeirrar fjárfestingar sem varð á sjöunda áratugnum. Þess vegna er að mati Samtaka iðnaðarins heppilegast að til staðar séu margvísleg sparnaðarform og nefni ég í því sambandi atriði eins og skattalegt hagræði vegna hlutabréfa, viðbótarlífeyris og húsnæðissparnaðarreikninga. Ábendingar Samtaka iðnaðarins eru mjög í anda þess sem verið er að leggja til að reyna að efla frjálsan sparnað, fjölga sparnaðarformunum og gefa almenningi þannig kost á því að njóta ávaxtanna af atvinnulífinu. Sem betur fer er það þannig að æ fleiri einstaklingar hér á landi hafa séð sér hag í því að fjárfesta í atvinnulífinu. Ég hygg að þar komi einkanlega tvennt til. Í fyrsta lagi hefur skattafslátturinn á undanförnum árum virkað hvetjandi í þessum efnum. Menn hafa beinlínis séð sér efnahagslegan hag í því, fjárhagslegan ábata í því að fjárfesta í hlutabréfum og fá þannig skattafslátt og þess vegna þekkjum við að rétt fyrir jólin er yfirleitt mikill straumur fólks sem er að fjárfesta í atvinnuvegunum með þessum hætti. Enn fremur hefur orðið ótrúleg ávöxtun hlutafjár almennt í landinu í heild á undanförnum árum þó að mjög margt bendi til þess að eitthvert bakslag sé í þeirri þróun um þessar mundir þó að vonandi verði bærileg ávöxtun almennt á hlutafénu þegar litið er yfir árið í heild. Súlurit sem fylgir með sem fskj. III er ranglega sagt að sé spá Kaupþings. Þetta er ekki svo heldur er eingöngu um að ræða súlurit sem byggir á rauntölum en í þessu súluriti sjáum við að það var rúmlega 80% aukning í þátttöku almennings í hlutabréfakaupum á milli ára. Um 16 þúsund einstaklingar keyptu hlutabréf á árinu 1995. Á síðasta ári keyptu hins vegar um 30 þúsund einstaklingar hlutabréf í hinum ýmsu fyrirtækjum sem uppfylla skilyrði skattyfirvalda um frádráttarbærni vegna hlutabréfakaupa. Þetta er ótrúlega mikil aukning í ljósi þess að á milli áranna 1994 og 1995 hafði orðið um 40% aukning á þátttöku. Talið er að núna séu um 150 þúsund manns framtalsskyldir hér á landi. Af þeim greiði um þriðjungur tekjuskatt eða um 50 þúsund manns og miðað við þær upplýsingar sem hér er stuðst við lætur þess vegna nærri að um 60% þeirra sem greiddu tekjuskatt á síðasta ári hafi keypt hlutabréf í skráðum félögum. Ég held að þátttaka almennings í atvinnulífinu með þessum hætti sé ein aðferð við að færa góðærið til fólksins í formi arðgreiðslna. Hér er verið að leggja til að gefa öllum almenningi í landinu, ekki síst starfsfólki fyrirtækjanna, kost á því að njóta þess þegar vel gengur í atvinnulífinu, ekki bara með því að fá kaup og kjör á almennum markaði. Það er hin hefðbundna aðferð sem við þekkjum og hefur gengið misjafnlega og erlendir fræðimenn hafa t.d. bent á það að sú aðferð hafi ekki dugað mjög langt til þess að dreifa eignum í þjóðfélagi. Það er kannski aðferð við að dreifa tekjum en það er ekki mjög heppileg aðferð við að dreifa eignum en þessi leið er hins vegar tilraun til þess. Í þessu sambandi vek ég athygli á því að nýlega rakst ég á ákaflega merkilega grein sem birtist í bandaríska tímaritinu Business Week 22. september sl. eftir bandarískan höfund, Robert Kuttner, sem hefur skrifað bækur um efnahags- og atvinnulífið þar sem hann veltir einmitt fyrir sér efnadreifingu í þjóðfélögum samtímans. Hann vekur athygli á mörgu því sem ég hef hér verið að segja en segir jafnframt að við stöndum á margan hátt frammi fyrir mjög miklum vanda. Vegna sameiningar fyrirtækja er að verða til gríðarlegur auður í einstökum fyrirtækjum. Við höfum beitt hefðbundnum tækjum skattlagningar og tilfærslna á grundvelli fjárlaga viðkomandi ríkja til þess að reyna að dreifa eignamyndun og tekjumyndun. Það hefur ekki gengið sérstaklega vel og þjóðfélögin standa frammi fyrir nákvæmlega því sama og við þekkjum hjá okkur að þessi aðferð er að ganga sér til húðar. Við lendum í vandamálum eins og jaðarskattlagningu og þess háttar sem er afleiðingin af tilraun til þess að dreifa tekjunum og við ströndum einfaldlega á leið okkar. Þessi ágæti bandaríski höfundur leggur til að í stað þess að reyna að halda áfram á þessari braut, sem við erum greinilega komin í mikið öngstræti með, sé miklu eðlilegra og skynsamlegra að efla sparnaðarform innan fyrirtækjanna, kannski í svipuðum dúr og verið er að leggja til og dreifa þannig eignunum sem eru að verða til í þessum stóru fyrirtækjum út á meðal almennings og starfsfólksins. Ég held að þessi ábending eigi mjög vel við hér landi eins og annars staðar á Vesturlöndum þar sem mjög svipuð þróun er að verða, fyrirtækin eru að stækka og eignir þeirra að vaxa vegna þess að við erum að gera auknar kröfur um það að þau sýni aðhald, sparsemi og hagræðingu sem mun vonandi leiða til betri afkomu atvinnulífsins í heild. Virðulegi forseti. Þessi tillaga er til komin til þess að reyna að gefa eitt svar af mörgum við spurningum sem vakna óneitanlega við þau umskipti sem eru að verða í atvinnulífi okkar. Ég held líka að tillaga af þessu taginu eigi beint erindi inn í þá umræðu sem mun verða og þarf að verða þegar við munum festa fangs á frekari einkavæðingu ríkisfyrirtækja sem er óhjákvæmileg og sjálfsögð á allra næstu missirum með bönkum og fleiri slíkum fyrirtækjum sem eiga að sjálfsögðu að verða almenningseign en ekki ríkiseign. Þess vegna er reynt að nýta þá reynslu sem aðrar þjóðir hafa aflað sér sem hafa verið að fara þessar einkavæðingarbrautir sem á almennt við um þjóðfélag á Vesturlöndunum. Hvort sem þar hafa verið hægri stjórnir eða jafnaðarmannastjórnir hafa menn auðvitað verið að fara þessar eðlilegu markaðsleiðir og þá held ég að það væri skynsamlegt hjá okkur að reyna að skapa þennan ramma. Mér sýnist að lagasetning af þessu tagi þyrfti ekki að vera mjög flókin. Það tæki fyrst og fremst til þess að skapa þá lagalegu stoð sem þyrfti til þess að menn hefðu heimild til þess að fjárfesta í fyrirtækjum á grundvelli þess gengis sem var á hlutabréfunum í upphafi sparnaðartímabilsins en eins og menn átta sig á er í þessari tillögu gert ráð fyrir því að fólk spari einhvern tiltekinn tíma með hæstu ávöxtum og eigi þess síðan kost að kaupa hlutabréf í því fyrirtæki sem það vinnur hjá á því gengi sem var þegar sparnaðartímabilið hófst. Virðulegi forseti. Engin ástæða er til þess að hafa fleiri orð um þetta. Ég hef kosið að fara nokkuð almennum orðum um málið og setja það í það alþjóðlega samhengi sem til er stofnað með þessari tillögu. Að lokinni þessari umræðu, virðulegi forseti, legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Sú tillaga sem verið var að mæla fyrir hefur fyrst og fremst það markmið að auka sparnað í þjóðfélaginu. Ég er hins vegar ekki viss um að það sé rétt leið sem er farin með þessu uppleggi. Þetta er sett upp á þann hátt að frjáls skyldusparnaður er settur hjá starfsmönnum fyrirtækja sem geta síðan keypt bréf í viðkomandi félagi miðað við það gengi sem var þegar sparnaðartímabilið hófst. Það hlýtur þá að vera fólgið í því að gefin verði sérstaklega út ný hlutabréf á þessu lága gengi ef um hækkun væri að ræða á tímabilinu. Ég er ekki viss um að þetta sé nú alveg hugsað í botn. Ég skil hins vegar alveg flutningsmenn sem vilja gjarnan auka sparnað í þjóðlífi okkar. Ég held að það hefði verið miklu nær að reyna að fara aðrar leiðir og velta fyrir sér hvernig við getum eflt þátttöku almennings í hlutafélagarekstri sem er í sjálfu sér ágæt aðferð. Það er t.d. hægt að gera við einkavæðingu ríkisfyrirtækja ef þær eru gerðar á þann hátt t.d. að hlutabréfum væri dreift meðal allra landsmanna. Þeirri hugmynd hefur verið varpað fram bæði við sölu á hlutabréfum í Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. En þar minni ég einmitt á stefnu ríkisstjórnarinnar sem er sú að hreyfa ekki við neinni sölu í þessum bönkum næstu fjögur ár. Sömuleiðis má benda á að talað er um sparnað og að efla sparnað í tillögunni en allir flutningsmenn eru stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar sem stendur fyrir 40 milljarða viðskiptahalla á þessu og næsta ári, eða einum mesta viðskiptahalla sem við höfum upplifað í hagsögu okkar, sem vitaskuld hefur ekkert annað í för með sér en hækkun á erlendum skuldum og verri samkeppnisstöðu þjóðarinnar. Það er miklu frekar, herra forseti, að reyna að velta fyrir sér af hverju við náum ekki fram þeim sparnaði sem er nauðsynlegur til að standa undir fjárfestingu og þar kemur m.a. fram langur vinnutími okkar. Það er kerfisvandi í hagkerfi okkar að við vinnum 30% lengur en aðrar nágrannaþjóðir, við erum með mjög mikla fákeppni á mörgum sviðum, og ríkisstjórnin hefur frekar stuðlað að því munstri en aðrir. Það er nákvæmlega eins og sú framleiðni sem er hjá okkur. Við erum í 12. sæti af ríkjum OECD í þjóðarframleiðslu á mann en við erum í 21. sæti eða næstum því neðstir þegar skoðuð er þjóðarframleiðsla á hverja klukkustund. Þetta segir okkur að ýmislegt er að í hagkerfi okkar sem þarf að skoða miklu frekar en að leggja hér fram tillögu um skyldusparnaðarform í þessari mjög svo einföldu framsetningu, eins og gert er í tillögunni sjálfri, þó svo að rakið sé ágætlega í greinargerð vilji og ósk flutningsmanna um aukningu á sparnaði. Ég held að nauðsynlegt sé að starfsmenn komi meira að fyrirtækjarekstri hér á landi og ég minni á tillögur sem ég flutti ásamt öðrum þingmönnum jafnaðarmanna á síðasti þingi um það að starfsmenn í félögum, sem skráð eru á Verðbréfaþingi, fengju aðild að stjórn þess. Þetta væri mjög mikilvægur þáttur til að efla atvinnulýðræði í hagkerfi okkar og vinna gegn þeirri fákeppni sem blasir svo víða við okkur um þessar mundir. Nær hefði verið að velta fyrir sér aðgerðum, hugsanlega skattalegum aðgerðum, til að efla sparnað. Ég bendi á að ríkisstjórnin ákvað núna að auka frádrátt í sambandi við lífeyrisgreiðslur, úr 4% upp í 6%. Það kostar nú sennilega ríkissjóð í kringum 1,5 milljarða, en því miður var þess ekki gætt að útfæra þetta til styrkingar aðalsparnaðarkerfi okkar sem er lífeyrissparnaðurinn, þ.e. samtrygging og sjóðsöfnun í lífeyriskerfinu. Það var ekki gert við þá skattbreytingu sem ríkisstjórnin hefur boðað. Það hefði t.d., herra forseti, aukið sparnað. Niðurstaða mín af þessu er sú að þrátt fyrir góðan vilja flutningsmanna taki þeir ekki á kerfisvanda sem blasir við í atvinnulífi okkar. Sá kerfisvandi er ekki bara vinnutími, fákeppni og lítil framleiðni. Hann er líka skipulag á vinnumarkaði sem er of ósveigjanlegt, hér vantar sveigjanleika, og menn hafa ekki fært sig í átt til dreifstýringar á þeim þáttum. Má benda á það að nú eru einmitt félög atvinnurekenda, sem eru hvað miðstýrðustu samtök hérlendis, að slá sér enn meira saman í átt til miðstýringar. Það er verið að ganga í þveröfuga átt við það sem flestir mundu telja æskilegar endurbætur á íslenskum vinnumarkaði. Þrátt fyrir vilja flutningsmanna finnst mér ekki vera lagt upp með hugmyndir sem gætu komið að gagni við að efla sparnað hér á landi. Ég tek undir með flutningsmanni að það er bráðnauðsynlegur þáttur í hagkerfi okkar. En, herra forseti, ég held að það verði ekki gert með þeirri tillögu sem er til umræðu.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ágúst Einarsson kom með nokkra gagnrýni á það mál sem hér er til umræðu og byggði þá gagnrýni sína á því m.a. að lagt væri til í þáltill. að tekinn yrði upp skyldusparnaður, eins konar frjáls skyldusparnaður --- hvað sem það hugtak merkir. Í raun og veru er ekki verið að setja á laggirnar neinn skyldusparnað, það er verið að bjóða upp á sparnaðarleið. Í texta þáltill. stendur að starfsfólki í fyrirtækjum verði boðið að stofna sérstaka sparnaðarreikninga með hæstu ávöxtun. Það er sem sagt verið að opna þarna möguleika, valkost, en ekki skyldusparnað. Það er mikilvægt að menn geri sér grein fyrir þessu og taki ekki afstöðu til málsins á grundvelli einhvers misskilnings. Þá benti hv. þm. einnig á að tæknileg vandkvæði gætu verið á því að halda til haga hlutabréfum á því gengi sem væri á hlutabréfunum þegar sparnaðartímabilið hæfist. Þetta eru ekki tæknileg vandkvæði. Það er svo að fyrirtæki geta átt hlutabréfin sjálf og þau geta lagt slík hlutabréf til hliðar og geymt þau kaup fyrir starfsfólk þannig að það er ekkert í sjálfu sér sem mælir gegn því að fyrirtækin geri þetta enda er þetta framkvæmt þannig í Bretlandi. Hugsanlega þyrfti að rýmka þá möguleika sem við höfum hér á Íslandi til þess að fyrirtæki eigi hlutabréf í sjálfum sér en tækilegir möguleikar í þessa veru eru vandséðir ef það er það sem hv. þm. hefur fyrst og fremst verið að velta fyrir sér.

Herra forseti. Ég misskil ekkert í þessari tillögu. Hér segir að starfsfólki verði boðið að ,,stofna sérstaka sparnaðarreikninga með hæstu ávöxtun, sem bundnir verði til þriggja til sjö ára, hjá viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis``. Þeir eru bundnir til þriggja til sjö ára. Fólk hefur ekki ráðstöfunarrétt yfir þeim. Þetta er það sem í daglegu máli er kallað skyldusparnaður. Þetta er fjáls skyldusparnaður vegna þess að menn geta farið inn í þennan feril eða sleppt því. Það er rétta hugtakið yfir það. Hv. þm. misskilur aðeins málið en það er kannski ekki meginatriðið. En ég bendi á að það sem ég er að segja í sambandi við útfærsluna, ef starfsfólk sparar og leggur öll launin sín inn á sparnaðarreikning sem fjárfestingarmöguleika, og svo hækkar gengið á hlutabréfum fyrirtækisins, þá á það val að taka allan hagnaðinn út með þeim hætti. Hins vegar er sagt að því verði frjálst að taka þetta út annaðhvort í hlutabréfum eða peningum. Það segir sig þá náttúrlega sjálft að hér er kannski ekki um að ræða mikla áhættu fyrir starfsmenn og á í sjálfu sér ekki að vera en ég er að benda á það hvaðan eiga þessi hlutabréf að koma. Það verður að hugsa til enda með hvaða hætti og hvort það á að vera hámark í sparnaðinum. Á að gefa út ný hlutabréf? Það er ekki svar, herra forseti, að vísa til hugsanlegra eignar viðkomandi hlutafélags á eigin hlutabréfum. Það er þetta sem ég er að benda á, herra forseti. Þetta er að mínu mati ekki fullhugsuð tillaga þrátt fyrir að vilji flutningsmanna standi til að örva sparnað. Það hefði verið mun nær að fara inn á þá þætti sem ég nefndi í ræðu minni og ekki hvað síst velta vöngum yfir því af hverju innlendur sparnaður er svo lítill og af hverju skuldir heimilanna hafi verið að aukast. Það er ekki, herra forseti, vegna þess að fólk er svo vitlaust að það kunni ekki að spara í hlutabréfum. Það er vegna þess að launin í landinu eru ekki hærri en svo að þau fara í nauðsynjar.

Virðulegi forseti. Ég endurtek að það er rangnefni og bætir ekki við neinn skilning þingsins á eðli þessa máls að tala um skyldusparnað hér. Það er jafnmikið rangnefni eins og t.d. að nota hugtakið skyldusparnaður um það mál sem hefur verið fyrir þinginu í mörg undanfarin á, þ.e. húsnæðissparnaðarreikningar þar sem fólki stendur til boða að fá skattafslátt gegn samningsbundnum sparnaðareikningum. Það er enginn sem skyldar fólk til þess að taka slíku boði frekar en hér er um að ræða neina skyldu. Þetta er því rangnefni og er ekki gert til þess að skýra málið fyrir þingheimi heldur til þess að draga úr skilningi á því. Ég tek einnig fram að hér er ekki um lagafrv. að ræða. Hér er talað um að undirbúa lagasetningu. Þau atriði sem ég vék að áðan, um að það væri hægt að nýta sér heimildir fyrirtækja til þess að eiga hlutabréf í sjálfum sér, gætu komið til móts við þær hugmyndir sem eru settar fram en að sjálfsögðu væri það liður í því að undirbúa lagasetningu að skoða þessa möguleika. Það er því ekki hægt að tala um að hér sé vanhugsað mál á ferðinni þegar gert er ráð fyrir því að það sé beinlínis tekið til athugunar við undirbúning lagasetningarinnar. Að lokum tek ég fram vegna athugasemda hv. þm. Ágústs Einarssonar um viðskiptahalla að viðskiptahallinn í dag er frábrugðinn viðskiptahalla fyrri ára að því leyti til að hér er um að ræða fjárfestingu að talsverðu leyti, sem mun ýta undir aukna verðmætasköpun í framtíðinni, en hitt er einnig rétt að benda á að hugmyndirnar sem eru fólgnar í þessari þáltill. eru að sjálfsögðu gerðar til þess að draga heldur úr viðskiptahalla.

Herra forseti. Ég verð að lesa þessa tillögu fyrst hv. þm. hefur ekki kynnt sér þá tillögu sem hann er að flytja hér. Það stendur hér, í framhaldi af því sem ég sagði áðan: ,,... bundnir verði til þriggja til sjö ára, hjá viðskiptabanka viðkomandi fyrirtækis. Reikningarnir verði á nafni starfsmanna og verði föst fjárhæð af launum þeirra lögð inn á þá.`` Þetta er skyldusparnaður. Þetta er samningur, sem menn gera til þriggja til sjö ára, ef menn vilja spara með þessum tiltekna hætti. Hann er frjáls vegna þess að menn geta ákveðið sjálfir hvort þeir stofna til hans og menn hafa upphæðina frjálsa til ráðstöfunar í lok tímabilsins. Þetta er ekkert annað en skyldusparnaður, frjáls skyldusparnaður, þannig að þingmaðurinn verður aðeins að hugsa sína eigin tillögu. Í öðru lagi segir hann með réttu: Þetta er ekki lagafrv. Hvað er þingmaðurinn að tala um? Það segir hér: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa lagasetningu er hafi það að markmiði að ...`` Síðan er lýst, eins og mjög algengt er í þáltill., hvernig sú lagaumgjörð á að vera. Er þingmaðurinn að segja hér: Ja, það er ekkert að marka þetta, þetta er svona þáltill., þetta er svona stefna að auka sparnað í þjóðfélaginu. Ég skal taka undir það og ég hef tekið undir ýmislegt í greinargerðinni. Ég hef hins vegar bent á að þessi till. er ekki vel hugsuð, hún er ekki tillaga sem mundi örva sparnað. Það er hægt að taka aðra þætti sem kæmu þar að meira gagni. Ég er fús til að vinna með þingmönnum stjórnarliða eða annarra að því máli, en þá verða menn að hafa hlutina í réttu samhengi. Ég vil benda á, varðandi þær fjárfestingar sem hér eru og þann mikla viðskiptahalla sem hér er upp á 40 milljarða, að þrátt fyrir það sem við köllum miklar fjárfestingar í okkar þjóðlífi, þá er þetta samt ekki nema rétt meðaltal í OECD og það sýnir best í hvers konar ógöngur við erum komin með okkar efnahagsstefnu á mörgum sviðum sé hugsað lengra fram á við.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram og fagna því að menn skuli ræða þessa hugmynd. Ég er hins vegar algjörlega ósammála hv. 11. þm. Reykn., um að þessi tillaga muni ekki ná því markmiði sem hún setur sér og kemur glögglega fram bæði í sjálfri tillögugreininni og greinargerðinni og ég raunar áréttaði sérstaklega í ræðu minni. Ég held að ekkert í þessari tillögu gefi hv. þm. tilefni til að draga þessar ályktanir. Þvert á móti hefur sú reynsla sem þegar hefur fengist á því að framkvæma þessa hugsun annars staðar, leitt í ljós að þessi aðferð gengur prýðilega upp. Hún nær mjög vel þessum markmiðum. Ég nefndi dæmi af stóru fyrirtæki í Bretlandi sem rekur stóra flugvelli. Þar er staðan sú að starfsfólkið almennt kýs að fara þessa leið, kýs að auka sparnað sinn og kýs að verja sparnaði sínum í að kaupa hlutabréf á þennan hátt og það á ekki síst við um það fólk sem hefur lægstar tekjurnar því auðvitað er ágóðavonin mest fyrir það. Þetta fólk munar langsamlega mest um það ef vel gengur í fyrirtækinu og það á þess kost að kaupa á tilteknum degi bréf á lágu gengi og síðan hækkar gengi hlutabréfanna. Þetta er sérstaklega gott fyrir það fólk sem hefur lökust kjörin. Það er ekki alveg rétt hjá hv. þm. að skýringin á lágu sparnaðarhlutfalli hér á landi á undanförnum árum sé vegna þess að lífskjörin séu svo slök vegna þess að við sjáum að sparnaður almennings hér á landi er ekkert síður hjá því fólki sem hefur lakari lífskjör. Það er t.d. athyglisvert að það er auðvitað eldra fólkið og fólk sem komið er yfir miðjan aldur sem hefur nurlað mest saman af sparifé. Það hefur til að mynda komið fram í athugunum Ingva Arnars Kristinssonar í Seðlabankanum á samsetningu sparnaðarins að ekki er skýr fylgni milli tekna manna og sparnaðar. Það er ekki endilega þannig að þegar maður hækkar í launum úr 200.000 kr. í 250.000 kr. að hann auki sparnað sinn hlutfallslega sem því nemur. Það er oft og tíðum þannig að það ræðst af aldri viðkomandi manns. Viðbótartekjurnar fara oft til annarra hluta. Mér finnst það vera hálfgerð deila um keisarans skegg þegar menn tala um hvort þetta sé skyldusparnaður eða frjáls skyldusparnaður. Mér finnst að vísu svolítið mótsagnarkennt hugtak að tala um frjálsa skyldu eða frjálsan skyldusparnað. Það getur vel verið að þetta hugtak sé til. Það er til, alveg rétt. Engu að síður er í því fólgin ákveðin þversögn vegna þess að hér er verið að leggja til að starfsfólkið hafi fullkomið val. Vilji starfsfólkið leggja fyrir eins og hér er verið að leggja til eða opna möguleika á, þá á það þennan kost. Ég held, virðulegi forseti, að það mikilvæga í þessu sé kannski að sparnaðarkostirnir séu sem flestir. Í ályktun Samtaka iðnaðarins fyrr á þessu ári, sem ég vitnaði aðeins til, var sérstaklega talað um mikilvægi þess að sparnaðarkostirnir væru nægilega margir. Það er aðeins tæpt á þeim efnisatriðum í greinargerðinni á bls. 3. Sú ágæta erlenda grein sem ég vitnaði til í fyrri ræðu minni áðan, gengur einmitt út á að það sé höfuðnauðsyn að sparnaðarkostir séu sem flestir og fjölbreytilegastir og margvíslegastir þannig að hver finni eitthvað við sitt hæfi. Það er nákvæmlega það sem við erum að leggja til, fjórmenningarnir sem leggjum fram þessa þáltill., að við reynum að nýta okkur þá góðu reynslu sem hefur fengist annars staðar, í þessu tilviki sérstaklega frá Bretlandi þar sem ég þekki til, og hefur verið að nýtast mjög vel til þess að auka sparnað og í senn gefa fólki kost á eignaraðild í stórum fyrirtækjum og auka áhrif sín og tekjur. Þess vegna er það algjörlega rangt að þessi aðferð geti ekki gengið upp. Hv. 11. þm. Reykn. nefndi nokkur atriði sem hann taldi að væri nær að gera. Ég get út af fyrir sig tekið undir ýmislegt af því. Það er spennandi hugmynd sem hv. þm. nefndi áðan, að afhenda almenningi hlutabréf í ríkisbönkum. Ég man eftir því að núv. hæstv. fjmrh. kastaði þessari hugmynd fram fyrir nokkrum árum og fékk nú frekar bágt fyrir minnir mig almennt í landinu og var sagt að hann væri með þessum hætti að sólunda eignum ríkisins. Þetta er auðvitað aðferð við að dreifa eignarhaldi og gefa almenningi kost á að auka bæði eignir sínar og tekjur. Það hefur þessi tillaga að markmiði og ég tel mig hafa sýnt fram á að gengur alveg upp. Hv. þm. sagði að kannski væri nær að beita skattalegum aðferðum. Ég vil segja að með þessari tillögu erum við að ná sömu markmiðum án þess að þurfa að beita skattalegum afsláttarkjörum eins og við höfum verið að reyna að gera á undanförnum árum til að stefna að því sama. Ég held því að hvernig sem á þetta mál er litið þá sé þessi leið í fyrsta lagi algjörlega framkvæmanleg. Það hefur reynslan þegar sýnt okkur. Í öðru lagi, eins og ég hef þegar rökstutt og rakið, mun hún ná mörgum þeim markmiðum sem hv. þm. tók undir að væru mikilvæg án þess að þurfa að kosta til þess fjármagni úr ríkissjóði og það skiptir líka miklu máli vegna þess að það er þannig að þessi markmið sem við erum að stefna að um aukinn sparnað, um bættan hag almennings, aukna valddreifingu og eignadreifingu, eru markmið sem ég held að menn hljóti almennt að geta tekið höndum saman um og aðhyllst. Hv. 5. þm. Norðurl. e., Tómas Ingi Olrich, rakti hvernig í sjálfu sér væri hægt að framfylgja þessu praktískt, t.d. með því að nýta heimildir fyrirtækjanna til að eiga hlut í sjálfum sér og nýta þau bréf til að afhenda starfsmönnum eins og hér er verið að leggja til. Það er auðvitað hægt að hugsa sér einhverjar aðrar aðferðir jafnframt. Þess vegna töldum við skynsamlegast að leggja þetta fram sem þáltill., vegna þess að við gerum okkur grein fyrir því að hin praktíska útfærsla krefst töluverðrar sérfræðivinnu og gagnasöfnunar frá útlöndum þar sem þetta hefur þegar farið fram. Þess vegna töldum við skynsamlegast að það færi fram þannig að þó að markmiðin væru sett alveg klár fram af Alþingi, þá væri hin tæknilega útfærsla við lagasetninguna sjálfa unnin af sérstakri nefnd sem væri þá sett fyrir með þessum hætti. Alþingi væri því að leggja línurnar en hin praktíska vinna færi fram annars staðar. Það er auðvitað ósköp eðlilegt mál og sjálfsagt og skynsamlegt. Virðulegi forseti. Þetta eru þau efnislegu atriði sem ég taldi ástæðu til að koma inn á í þessari umræðu. Ég fagna því mjög að við ræðum þetta mál vegna þess að ég held að mál af þessu tagi hljóti að vekja mjög áleitnar spurningar og þetta sé mál sem við verðum að ræða í þeim miklu breytingum sem eru að ganga yfir bæði efnahagslíf okkar og atvinnulíf með ýmsum hætti.

Herra forseti. Það er ástæða til að vekja athygli á því í upphafi að á dagskrá þessa fundar eru 19 mál sem snerta meira og minna alla ráðherra í hæstv. ríkisstjórn en ekki einn einasti þeirra sér ástæðu til að heiðra okkur með nærveru sinni, nema hæstv. menntmrh. sem ég sá hér áðan. Herra forseti. Það er ástæða til að átelja það að ráðherrar sýni þinginu ekki þá virðingu að vera viðstaddir til að taka þátt í umræðum þegar þingmannamál eru á dagskrá. Ég vil að þessu sé komið á framfæri hér í upphafi. Sú þáltill. sem ég mæli fyrir um stefnumótun í málefnum langsjúkra barna er flutt af þingmönnum úr öllum stjórnarflokkunum og stjórnarandstöðuflokkunum, eða hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, Kristínu Ástgeirsdóttur, Guðmundi Hallvarðssyni, Ástu R. Jóhannesdóttur og Jóni Kristjánssyni, auk mín. Efni þáltill. er að fela ríkisstjórninni að undirbúa heildstæða og samræmda stefnu í málefnum langsjúkra barna. Í því skyni verði skipuð nefnd með aðild ráðuneyta \mbox{heilbrigðis-,} félags- og menntamála og fulltrúum samtaka um málefni langsjúkra barna. Nefndinni verði falið að leggja mat á hvort þörf sé sérstakrar löggjafar um réttindi langsjúkra barna eða hvort fella eigi þennan hóp undir gildissvið laga um málefni fatlaðra. Niðurstöður og nauðsynlegar lagabreytingar verði lagðar fyrir Alþingi haustið 1998. Í gegnum árin hafa þingmenn látið sig þetta mál töluvert miklu varða hér á þingi bæði með fyrirspurnum og flutningi þingmála, m.a. tillögu sem var samþykkt á hv. Alþingi, á 116. löggjafarþingi. Það var þáltill. um réttarstöðu barna með krabbamein og annarra sjúkra barna sem flutt var af Margréti Frímannsdóttur og Kristínu Ástgeirsdóttur. Þó þessi tillaga hafi verið samþykkt, hefur lítið orðið úr framkvæmd hennar og er ástæða til að vekja athygli á því einmitt hve slælega gengur að hrinda þáltill. iðulega í framkvæmd, jafnvel þó þær séu samþykktar hér á hv. Alþingi. Þessi tillaga sem ég nefni og var samþykkt á 116. þingi, ber þess vitni. Að vísu var skipuð nefnd sem skilaði niðurstöðum sínum í samræmi við þessa tillögu á árinu 1995. Tillögur nefndarinnar voru margvíslegar og lutu m.a. að því að tryggja betur réttindi sjúkra barna. Það átti að fjölga samningsbundnum veikindadögum vegna veikinda barna og hækka aldursmörk í 16 ár. Það átti að ganga í sérstakt kynningarátak í skólunum. Það átti að gera ýmsar breytingar og bæta aðstöðu langsjúkra barna og foreldra þeirra, í þjónustu sjúkrahúsa. Samræma átti umönnunarbætur. Endurbætur átti að gera á skólakerfinu til hagsbóta fyrir langsjúk börn. Stofna átti að Framkvæmdasjóð langsjúkra barna sem styðja átti uppbyggingu á aðstöðu fyrir langsjúk börn og styrkja foreldra langsjúkra barna sem lenda í fjárhagsvandræðum og það átti að tryggja lífeyrisréttindi foreldra sem hætta vinnu vegna meðferðar langsjúkra barna. Það er skemmst frá því að segja að lítið af þessum tillögum hefur komist í framkvæmd. Ég bað samtök um málefni langsjúkra barna, einkum Styrktarfélag krabbameinssjúkra barna, að taka saman fyrir mig yfirlit um það hvernig þessum tillögum hefur verið hrint í framkvæmd og fylgir það með í greinargerðinni þar sem farið er yfir hvern og einn lið í þeim tillögum sem komu fram í niðurstöðum nefndarinnar. Margir höfðu væntingar til þess þegar frv. um réttindi sjúklinga var til umræðu á síðasta þingi að réttarstaða sjúkra barna yrði þá betur tryggð. En það er ljóst að með setningu laganna var áherslan einvörðungu lögð á það að safna saman á einn stað þeim réttindum sem þegar voru fyrir hendi hvað viðvíkur sjúkum börnum enda var lagt til grundvallar að með setningu laganna væri ekki verið að auka útgjöld ríkisins að neinu marki. Þar stóð hnífurinn í kúnni. Það er því langur vegur frá því að misræmi milli réttarstöðu fatlaðra og langveikra barna hafi verið leiðrétt. Tilraunir sem voru gerðar til að mynda af hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur, Össuri Skarphéðinssyni og Margréti Frímannsdóttur til að tryggja betur réttindi sjúkra barna í þeirri löggjöf, voru allar felldar. Í annan stað kemur fram í greinargerð að ekki er vitað til þess að undirbúningur sé hafinn að því að veita foreldrum langsjúkra barna sambærilega aðstoð og foreldrum fatlaðra er tryggð samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Í þessu sambandi er rétt að minna á að fyrirhugað er að færa málefni fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga og að fella lög um málefni þeirra inn í ný lög um félagsþjónustu sveitarfélaga. Af hálfu forsvarsmanna sjúkra barna hefur verið reynt, m.a. með bréfum til núverandi félagsmálaráðherra, að fá tækifæri til að koma málefnum sjúkra barna á framfæri við þá sem eiga að undirbúa nefndar breytingar, en án árangurs. Það kemur einmitt skýrt fram hvað þessi málaflokkur skarast raunverulega milli ráðuneyta því að í bréfi frá Styrktarfélagi krabbameinssjúkra barna kemur fram að sú undarlega skoðun virðist ráða ríkjum innan félmrn. að sjúk börn tilheyri öðru ráðuneyti, nefnilega heilbr.- og trmrn. og því eigi málefni þeirra ekkert erindi til hins fyrrnefnda. Þarna upplifði ég það sama eins og við gengum í gegnum varðandi málefni fatlaðra fyrir 15--20 árum, að hvert ráðuneyti vísaði á annað þegar málefni fatlaðra komu upp. Það hefur ekkert verið gert af hálfu stjórnvalda til að bæta aðstandendum sjúkra barna tekjutap sem verður vegna umönnunar. Lítið hefur gerst í kynningarátaki sem átti að fara af stað í grunnskólum, framhaldsskólum og í fjölmiðlum um þá langvinnu sjúkdóma sem börn eiga við að stríða og átti að vekja athygli á þörfum allra fjölskyldumeðlima í fjölskyldu langsjúkra barna. Sama er þegar litið er á þjónustu sjúkrahúsanna, á skólakerfið, framkvæmdasjóðinn og lífeyrisréttindin en allt þetta er nákvæmlega tilgreint í grg. með frv. sem ég hef ekki tíma til að fara hér nákvæmlega yfir. Eins og ég nefndi áðan er staða langsjúkra barna ekki ósvipuð þeirri og var varðandi fatlaða fyrir tæpum 20 árum. Þá var þjónusta þeirra mjög illa skipulögð og í alla staði ófullnægjandi. Alla samræmingu vantaði enda féll þjónusta við fatlaða þá undir a.m.k. þrjú ráðuneyti, menntmrn., heilbrrn. og félmrn. Þetta bitnaði á allri þjónustu við fatlaða og aðstandendur þeirra sem var vísað milli ráðuneyta til að leita úrlausna sinna mála. Það er nákvæmlega það sama sem aðstandendur langsjúkra barna eru að ganga í gegnum í dag, 20 árum síðar. Þegar grannt er skoðað þurfa langsjúk börn margháttaða, fjölbreytta og sérhæfða þjónustu sem að mörgu leyti svipar til þeirrar þjónustu sem fatlaðir þurfa á að halda og hún heyrir undir mörg ráðuneyti. En þjónusta við þau og réttindi þeirra falla ekki undir þær margvíslegu réttarbætur sem felast í lögum um málefni fatlaðra nema að litlu leyti. Réttarstaða þeirra er því mjög óljós og alla lagasamræmingu vantar til að þjónustan við þá sé fullnægjandi og samræmd á sviði félags-, heilbrigðis-, dagvistar- og skólamála. Tilgangur þessarar þáltill. er einmitt að fela ríkisstjórninni að undirbúa heildstæða stefnu í málefnum langsjúkrabarna og fela nefnd með aðild þriggja ráðuneyta og samtaka langsjúkra barna að meta hvernig það verður best gert. Þar koma ýmsar leiðir til greina og í tillögugreininni er ekki tekin afstaða til þess hvaða leið skuli farin heldur er bent á ákveðna möguleika. Í fyrsta lagi mætti fella réttindi þeirra undir löggjöf um málefni fatlaðra og sjá til þess að langsjúk börn og aðstandendur þeirra njóti sömu réttinda og fatlaðir. Í þeim lögum er skilgreind ýmis stoðþjónusta, liðveisla, skammtímaþjónusta, sálfræðiþjónusta, þjónustustofnanir og þar með taldar dagvistarstofnanir, félagsleg hæfing og endurhæfing og búsetuúrræði fyrir fatlaða. Samkvæmt lögunum fer líka fram stefnumótun og samræming á allri þjónustu við fatlaða auk þess sem Framkvæmdasjóður fatlaðra fjármagnar ýmsa uppbyggingu og þjónustu við fatlaða. Eins og sést, herra forseti, á þessari upptalningu og hvaða þjónustuúrræði boðið er upp á í lögum um málefni fatlaðra, þá falla þau þjónustuúrræði mjög að þörfum langsjúkra bara og aðstandenda þeirra. Einnig er bent á það að fyrir utan að fella þetta að lögum um málefni fatlaðra, þá á að leggja mat á hvort þörf er á sérstakri löggjöf um réttindi langsjúkra barna, en það er kannski fráhvarf frá því sem er raunverulega að gerast í málefnum fatlaðra þar sem er verið að undirbúa að flytja þann málaflokk til sveitarfélaganna og fella þau lög að lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Á það er bent líka að vissulega gæti komið til greina að ef úr verður að málefni fatlaðra og lagaramminn í kringum þjónustu við þá verði felldur að heildarlöggjöf um félagsþjónustu, þá verði líka sérstaklega hugað að málefnum langsjúkra barna við þá endurskoðun og á það er lögð áhersla að sérstaklega verði skoðað og að aðstandendur og samtök langsjúkra barna fái þá aðild að þeirri endurskoðun. Ég held, herra forseti, að hvernig sem á málið er litið þurfum við að ná fram heildstæðri og samræmdri stefnu í þessum málaflokki. Það er víða brotalöm að því er varðar málefni langsjúkra barna m.a. umönnunarbæturnar, þó að farið hafi verið í það að leiðrétta umönnunarbætur að hluta til fyrir nokkru, þá vantar verulega upp á að þar sé nægjanlega vel að staðið. Ég get bent á að t.d. þegar meðferð barns með krabbamein lýkur lækka umönnunarbætur verulega án tillits til þess hvort foreldrar sem hættu að vinna þegar barnið veiktist, oftast móðirin, geti hafið störf að nýju en umrædd börn þurfa oft langa aðlögun áður en þau geta lifað því sem kallað er eðlilegu lífi eftir meðferðina og sum þeirra búa við varanlegar afleiðingar. Hjá Tryggingastofnun er litið á þetta tímabil sem létta umönnun og því er um lága greiðslu að ræða. Ég vil líka nefna veikindadaga sem aðstandendum eða foreldrum langsjúkra barna eru tryggðir en þeir hafa ótrúlega lítil réttindi samanborið við það sem gerist og gengur á hinum Norðurlöndunum. Um það er sérstök tafla sem fylgir með frv. þar sem einungis er um að ræða að útivinnandi foreldri hér á landi á rétt á 7 veikindadögum að hámarki á ári til að sinna sjúkum börnum sínum án tillits til fjölda þeirra og alvarleika sjúkdómsins. Eins og sjá má af þessari töflu eru margfalt, margfalt fleiri veikindadagar tryggðir foreldrum á hinum Norðurlöndunum vegna sjúkra barna sinna og til miklu lengri tíma. Mig minnir að þau réttindi nái upp að 12 ára aldri hér en upp í 16 og 18 ára á hinum Norðurlöndunum, en um það hef ég flutt sérstaka tillögu og ætla því ekki að dvelja við þetta lengur. Ég vil þó geta þess af því að við erum að fjalla um málefni sjúkra barna að auðvitað kostar þetta allt fjármagn ef við ætlum að tryggja þeim börnum og aðstandendum þeirra eitthvert réttlæti í þjóðfélaginu. Staða þessara barna gengur auðvitað þvert á þá ályktun sem samþykkt hefur verið á Alþingi um mótun opinberrar stefnu. Á það fer nú að reyna í þinginu, herra forseti, í hverju málinu á fætur öðru á næstu dögum, vikum og mánuðum hvort þessi ríkisstjórn meinar eitthvað með þeirri ályktun sem var samþykkt á síðasta þingi, um mótun opinberrar fjölskyldustefnu og aðgerðir til að styrkja stöðu fjölskyldunnar. Þar er einmitt kveðið sérstaklega á um ákvæði sem lýtur að börnum, öryggi þeirra og tækifæri til að þroska eiginleika sína til hins ýtrasta og þar er fjallað um að fjölskyldur fatlaðra, sjúkra og annarra hópa njóti nauðsynlegs stuðnings í hópi aðstæðna hverju sinni. En staða þessara barna og aðstandenda þeirra gengur þvert á þau markmið sem eru í þessari tillögu og það hljótum við sífellt að rifja upp hér. Og almennt þegar litið er á stöðu barna í þjóðfélaginu, þá verjum við til þess miklu, miklu minna fjármagni en aðrar Norðurlandaþjóðir og það sést einnig í töflu með þessari tillögu. Fjöldi barna undir 15 ára aldri á Norðurlöndum er hlutfallslega miklu meiri hér en annars staðar. Samt verjum við eingöngu 2,4% af landsframleiðslu í þennan málaflokk meðan aðrar þjóðir, sem við berum okkur saman við, verja allt að 6% og það er mjög sérstætt, t.d. í yfirstandandi fjárlögum núna. Það er ekki krónu aukning milli ára þó að við séum að ganga í gegnum góðæri, en það var annað þegar jafnaðarmenn stjórnuðu, þá var tvöföldun á framlögum til málefna barna sem sýnir hvaða forgang jafnaðarmenn vilja setja í þennan málaflokk á móti þeirri ríkisstjórn sem nú situr og státar af góðæri en telur ekki ástæðu til að auka um eina krónu við framlög til málefna barna. Herra forseti. Ég sé að tími minn er að verða búinn. Ég var í nokkrum vafa um hvort ætti að vísa þessu máli til heilbr.- og trn. eða til félmn. og mun leggja til, nema forseti komi með aðra tillögu, að málið fari til heilbrn. en ég vil þá leggja mikla áherslu á og vil að það komi skýrt fram úr þessum ræðustól að félmn. verði gefið tækifæri til að láta í ljós álit sitt á þessari tillögu og umsögn til heilbrn. ef svo fer að henni verði vísað til heilbrn. Að öðru leyti legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr.

Vegna athugasemda hv. þm. um fjarveru ráðherra getur forseti tekið undir að það kann að vera bagalegt að ráðherrar séu ekki viðstaddir þegar rætt er um mál sem varðar þeirra ráðuneyti. Forseta er kunnugt um að sex ráðherrar eru erlendis nú, þar af fimm á þingi Norðurlandaráðs í Helsinki. Forseti vill líka taka fram að þegar gengið var frá dagskrá þessa fundar var reynt að hafa samband við hv. þingmenn sem gætu átt mál á dagskrá þessa fundar og þeim gerð grein fyrir að svo kynni að vera að ráðherrar yrðu ekki viðstaddir og þeir sem töldu mikilvægt að ráðherrar væru viðstaddir réðu því þá hvort þeirra mál væru sett á dagskrá. Þetta vildi nú forseti upplýsa.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir tveimur frumvörpum og þakka hæstv. forseta fyrir að heimila að það sé gert í einu lagi. Um er að ræða frv. til laga um orku fallvatna, nýtingu hennar og um breytingu á vatnalögum, nr. 15/1923, og hitt er frv. til laga um jarðhitaréttindi, 56. mál. Þessi frv. eru vel kunnug hér á hv. Alþingi. Þau hafa verið flutt á mörgum þingum allt frá árinu 1983 að telja og voru til meðferðar á síðasta þingi og hefur ætíð verið vísað til iðnn. þingsins. Hér er um grundvallarmál að ræða sem varða eignarrétt, yfirráðarétt og umráðarétt á þessum auðlindum og löngu brýnt að um það verði sett lög á hv. Alþingi. Fleiri þingflokkar hafa látið sig þessi mál skipta, þá sérstaklega Alþfl. og nú þingflokkur jafnaðarmanna sem flutti mál um svipað efni á síðasta þingi, sem einnig lá fyrir hv. iðnn. Þá gerðust þau tíðindi loks á síðasta þingi að ríkisstjórnin lagði fyrir frv. til laga um eignar- og umráðarétt auðlinda í jörðu og kom það fram á þinginu en hefur ekki verið endurflutt. Ég geri fastlega ráð fyrir að það mál komi fyrir þingið og taldi rétt sem 1. flm. þessa máls, en með mér eru flm. allir hv. þingmenn í mínum þingflokki, Alþb. og óháðum, að rétt væri að mál þetta kæmi til þingsins og til hv. nefndar þannig að það væri til athugunar jafnhliða frv. sem væntanleg eru og boðuð hafa verið frá hæstv. ríkisstjórn og e.t.v. fleiri sem leggja í það málasafn. Ég geri því, virðulegur forseti, ráð fyrir og legg það til að frv. þetta fari til hv. iðnn. Hv. iðnn. þingsins hefur á fyrri stigum fjallað um þessi mál, aflað margháttaðra gagna og ætti að vera vel í stakk búin til að taka á þessum stóru málum. Ég leyfi mér að láta í ljós þá von að á þessu þingi takist að ná saman um heildstæða löggjöf að þessu leyti svo brýnt sem það er að sett verði skýr lög um þessi efni. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar en ítreka að málið gangi til hv. iðnn.

Virðulegur forseti. Sú till. til þál. sem ég mæli hér fyrir um áætlanir sveitarfélaga um sjálfbæra þróun, er mál sem kom fyrir síðasta þing, var flutt snemma á síðasta þingi og var þá vísað til hv. umhvn. Svo fór að hv. umhvn. tók ekki málið fyrir fyrr en nokkuð langt var liðið á þing en leitaði þá umsagna. Allmargar umsagnir bárust um það fyrir þinglok. Rætt var í nefndinni hvort tök væru á að afgreiða málið út úr nefndinni á jákvæðan hátt. Mat forustu nefndarinnar, hv. formanns og ríkisstjórnarliða í hv. umhvn., var að ekki væri ráðrúm til þess þó það lægi nokkuð skýrt fyrir með mjög jákvæðum umsögnum um efni þess frá ýmsum þeim er málið snertir. Hins vegar var um það rætt að taka málið fljótlega fyrir á næsta þingi ef það yrði endurflutt. Þessi tillaga felur í sér eins og fram kemur í tillögutextanum að Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra í samvinnu við félagsmálaráðuneyti og Samband íslenskra sveitarfélaga að auðvelda sveitarfélögum landsins að hefja skipulega vinnu að áætlunum um sjálfbæra þróun með hliðsjón af ,,Dagskrá 21``. Dagskrá 21 er sem kunnugt er framkvæmdaáætlun Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir í umhverfismálum eins og hún var mótuð á þinginu í Rio de Janeiro 1992. Stefnt verði að því að sveitarfélög sem ekki hafa þegar byrjað slíkt starf hefji það sem fyrst og ekki síðar en vorið 1998. Miðað verði við að slíkar áætlanir geti legið fyrir hjá sem flestum sveitarfélögum landsins á árinu 2000. Í greinargerð er varpað ljósi á málið, m.a. rakin helstu atriði sem koma fram í Dagskrá 21 að því er varðar hlutverk sveitarstjórna í undirbúningi og framkvæmd sjálfbærrar þróunar og ætla ég ekki að taka tíma í að rekja það sérstaklega hér og nú. Ég ætla hins vegar að leyfa mér að vísa til fáeinna umsagna um málið frá síðasta þingi sem sýna mjög eindreginn stuðning við málið. Þar er fyrst fyrir að taka afgreiðslu frá stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem tók þetta fyrir 18. apríl 1997 og segir í sinni umsögn sem er stutt, með leyfi forseta: ,,Stjórnin samþykkir að mæla með samþykkt tillögunnar.`` Ég tel að það varpi skýru ljósi á stöðu málsins að því er varðar þá sem það mest varðar, sveitarstjórnirnar, að svo eindreginn stuðningur skuli koma frá stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Sá stuðningur var raunar ítrekaður af formanni stjórnar sambandsins á ráðstefnu sem var haldin um skylt efni á Egilsstöðum í byrjun júní 1997, en Egilsstaðabær er eitt af fáum sveitarfélögum á landinu sem hafa tekið skilvirkt á þessum málum og unnið að áætlun sem kölluð er umhverfisverkefni Egilsstaðabæjar og er auk þess í norrænni samvinnu eða sérstöku samnorrænu verkefni þar sem Færeyingar starfa með Íslendingum að athugun og stefnumótun varðandi þessi mál. Á þessari ráðstefnu á Egilsstöðum var um þetta rætt frá mörgum hliðum. Þar voru einnig færeyskir fulltrúar sem ræddu málin. Á þessum vettvangi ítrekaði formaður stjórnar sambandsins, Vilhjálmur H. Vilhjálmsson, stuðning stjórnarinnar við þetta og að ástæða væri til að afgreiða málið jákvætt. Ég vænti m.a. í ljósi þess að það verði góðan stuðning að fá við málið þegar hv. nefnd tekur málið fyrir að nýju. Ég get nefnt að ýmis samtök sveitarfélaga hafa lýst jákvæðri afstöðu við málið. Stjórn Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu segir t.d.: ,,Stjórn SSH er sammála þingsályktuninni.`` Í umsögn Hollustuverndar ríkisins kemur fram eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Stofnunin vill hér með lýsa yfir fyllsta stuðningi við málefnið. Jafnframt mun stofnunin eftir fremsta megni leggja sveitarfélögum lið varðandi þá þætti á verksviði Hollustuverndar ríkisins sem slík áætlanagerð tekur til.`` Samband sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum gerir ekki athugasemd við tillöguna og Landvernd lýsir yfir eindregnum stuðningi og fulltingi. Náttúrufræðistofnun Íslands gerir ekki athugasemd við tillöguna. Náttúruvernd ríkisins styður fram komna þáltill. um áætlanir sveitarfélaga um sjálfbæra þróun. Rannís, sem er heiti á Rannsóknarráði Íslands, fjallar um málið og segir í lok umsagnar: ,,Með hliðsjón af ofansöguð mælir Rannsóknarráðið með því að sú samvinna sem hvatt er til í þáltill. verði efld.`` Ég get látið þetta nægja, virðulegur forseti, í tilvitnanir í umsagnir við tillöguna, nema kannski er rétt að geta þess að umhvrn. segir í skriflegri umsögn sinni m.a., þar sem fram kemur að ráðuneytið telur að byrjað sé að vinna að málinu, með leyfi forseta: ,,Með vísan til þess sér ráðuneytið ekki brýna ástæðu til að samþykkja sérstaka þáltill. um málið en setur sig ekki á móti því enda mundi hún væntanlega styrkja þetta starf sem þegar er hafið, sérstaklega fylgi fjárveitingar með.`` Þetta er úr umsögn umhvrn., sem barst hv. umhvn. Eins og hér hefur komið fram er mjög eindregin stuðningur frá umsagnaraðilum á síðasta þingi við málið. Ég treysti því að þetta mál fái efnislega umfjöllun í hv. umhvn. og fái afgreiðslu fyrr en síðar á þessu þingi því að málið liggur skýrt fyrir og er ekki flókið að efni til.

Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir till. til þál. um að stofna lífsiðfræðiráð. Þetta er mál sem flutt var á síðasta þingi og er endurflutt hér. Það náði ekki að fá efnislega umfjöllun í hv. umhvn. og er það ástæða þess að málið er endurflutt. Fyrir umhvn. liggja eða geta legið er réttara að segja, umsagnir frá síðasta þingi um málið sem munu gagnast nefndinni við vinnu að því. Ég hef því kosið að breyta ekki tillögunni frá síðasta þingi þannig að þau viðhorf sem fram komu hjá umsagnaraðilum endurspegli málið eins og það er hér endurflutt. Málið fjallar um að fela ríkisstjórninni að koma hið fyrsta á fót lífsiðfræðiráði til að fjalla um siðfræðileg álitaefni sem tengjast erfðabreytingum á lífverum og einræktun og afla til þess nauðsynlegra heimilda á Alþingi. Ráðinu verði ætlað að fylgjast með þróun í líftækni innan lands og erlendis, veita stjórnvöldum ráðgjöf og miðla fræðslu til almennings. Um leið verði endurskoðað núverandi kerfi ráðgefandi nefnda hjá hinu opinbera á þessu sviði og stefnt að einföldun þess og samræmingu. Einnig verði hið fyrsta komið á fót samstarfsnefnd ráðuneyta sem fari með mál er snerta líftækni og rannsóknir á því sviði, hvort sem um er að ræða menn, dýr, plöntur eða örverur. Nefndin verði m.a. tengiliður lífsiðfræðiráðs við einstök ráðuneyti. Þetta er efni málsins. Í umsögnum sem umhvn. bárust kemur allvíða fram að umsagnaraðilar telji að athuga þurfi hvort sú nefnd sem sett var á fót með lögum nr. 18/1996, um erfðabreyttar lífverur, geti talist fullnægjandi til að fjalla um þau efni sem tillagan gerir ráð fyrir. Ég sem flm. hef litið svo á að þörf væri á að stofna sérstakt lífsiðfræðiráð sem færi yfir málasviðið í heild og væri stjórnvöldum til ráðuneytis um það. Þetta er auðvitað álitaefni og eitt af því sem hv. umhvn. þarf að fara yfir þegar þetta mál er rætt. Í nágrannalöndum okkar hefur verið komið á fót ráðum sem svara til þess sem hér er lagt til. Má þar líta til allnokkurrar reynslu af starfi þeirra. Málið verður æ brýnna, þ.e. að taka þau flóknu mál sem varða íhlutun í stafróf lífsins, svo notað sé einfalt orðalag, af hálfu manna með rannsóknum og tilraunum, að yfir það verði farið út frá siðrænum gildum því afar brýnt er að á þessum málum sé tekið og sem best fylgst með á þessu sviði. Það er markmiðið með efni þeirrar tillögu sem hér er mælt fyrir. Ég vænti að hv. umhvn. nái að fara yfir málið og afgreiða það frá sér til þingsins. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar þar sem tillagan er endurflutt.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir till. þál. um úttekt á hávaða- og hljóðmengun. Tillagan er flutt af nokkrum þingmönnum auk mín. Hv. þm. eftirtaldir, Lára Margrét Ragnarsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Kristín Halldórsdóttir, Ásta R. Jóhannesdóttir og Ragnar Arnalds, eru meðflytjendur að málinu. Tillagan er ekki orðmörg. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram víðtæka úttekt á hávaða- og hljóðmengun hérlendis og leggja fyrir næsta þing niðurstöður hennar og tillögur til úrbóta.`` Með tillögu þessari er vikið að afar stóru máli sem varðar hagsmuni mjög margra og varðar einn þátt mengunar í okkar samfélagi sem fer sífellt vaxandi. Um þessi efni gilda mörg lagafyrirmæli í sundurleitum lögum og það var hugur 1. flm. þessa máls og þess sem síðastur er nefndur hér fyrir nokkrum árum að þörf væri á að endurskoða löggjöf og setja heildarlög um hávaða- og hljóðmengun. Það fékk ekki undirtektir þó að tillaga um það væri samþykkt á hv. Alþingi með vísan til þess að það væru fullnægjandi ákvæði að finna í lögum. Ég er út af fyrir sig ekki sammála því áliti. Ég tel að það hefði verið mjög æskilegt að fá samræmda heildarlöggjöf um þetta málasvið. En hitt er efni þessarar tillögu hér, að úttekt fari fram á umfangi hávaða- og hljóðmengunar þannig að unnt verði að leggja niðurstöður slíkrar úttektar fyrir þingið til skoðunar og meta þá þörfina á að marka skýrari reglur, herða ákvæði laga hugsanlega og setja önnur fyrirmæli sem nauðsynleg teljast. Ég held að flestir þekki það hvílíkur bölvaldur hávaði er víða í okkar umhverfi og ætti að vera skylda okkar hér á Alþingi Íslendinga að bregðast við þessari mengun. Vissulega er það á verksviði sveitarfélaga að nokkru að taka á þeim málum og fylgjast þar með, en mjög skortir á að upplýsingar liggi fyrir um umfang þeirrar mengunar, sumpart einnig um eðli hennar og undir það hefur verið tekið af ýmsum sem hafa veitt umsögn um þessa tillögu á fyrri þingum. Í raun lágu fyrir mjög eindregnar jákvæðar umsagnir um tillöguna á síðasta þingi og þinginu þar á undan þegar mál þetta var einnig til meðferðar í hv. nefnd en samt fékkst ekki nægur skilningur á því til að málið fengi jákvæða afgreiðslu. Hér er því enn þess freistað að flytja málið og ég geri tillögu um að það fari til hv. umhvn. sem hefur um það fjallað á fyrri stigum. Ég læt í ljósi þá von að á þessu máli verði tekið þannig að við fáum þá úttekt sem um er beðið og getum þá brugðist við í þessum málaflokki. Þörfin ætti að vera öllum ljós.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. sem fjallar um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis, með síðari breytingum. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðmundur Árni Stefánsson og hv. þm. Ágúst Einarsson. Með frv. er lagt til að nefndum þingsins verði falið mjög víðtækt vald til að hafa frumkvæði að því að taka upp mál og sérstaklega áréttað í frumvarpsgreininni í því sambandi mál er varða framkvæmd laga og reglugerða, meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er almenning varðar. Einnig að ef nefnd telji ríkar ástæður til geti hún átt frumkvæði að því að efna til sérstakrar rannsóknar um þessi mál sem fram fari fyrir opnum tjöldum auk þess sem í frv. eru mjög afdráttarlaus ákvæði um að nefndin geti heimtað skýrslu af embættismönnum, einstökum mönnum og lögaðilum. Það er vissulega óumdeilt, herra forseti, að Alþingi hefur eftirlitshlutverki að gegna með framkvæmdarvaldinu sem segja má að áréttað sé og undirstrikað með lögum um umboðsmann Alþingis en hlutverk hans er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Þó að eftirlit þingsins með framkvæmdarvaldinu komi fram með ýmsum hætti í störfum þingsins, m.a. í fyrirspurnum til ráðherra og beiðni um skýrslu um ýmis mál, þá er það að mati margra langt frá því að vera nægilega virkt eða markvisst. Veikleikar löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu, bæði varðandi lagasetninguna sjálfa, aukið framsal á valdi þingsins og síðan eftirliti með framkvæmdarvaldinu hafa orðið æ meira áberandi á undanförnum árum. Ég tel að bæði innan og utan þings séu menn almennt sammála um að skerpa þurfi skilin milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds og að nauðsynlegt sé að leita leiða til að Alþingi verði virkara í því að sinna eftirlitsskyldu sinni gagnvart framkvæmdarvaldinu. Það sést m.a. af ýmsum þingmálum sem hér hafa verið flutt. Má þar nefna að ráðherrar afsali sér þingmennsku, afnám heimildar til setningar bráðabirgðalaga, endurskoðun ákvæða um þingrofsrétt o.s.frv. Síðan er sú leið sem hér er mælt fyrir að fela fastanefndum þingsins mjög víðtækt umboð og rannsóknarvald í einstökum málum umfram það sem þær nú hafa í 26. gr. þingskapalaga. Nefna má í því sambandi að mál svipað að efni til lagði Vilmundur Gylfason fyrir Alþingi árið 1981 en það náði þá ekki fram að ganga. Segja má að efni og innihald þessa frv., um breytingu á þingsköpum, sé að mörgu leyti svipað og í 39. gr. stjórnarskrárinnar, en þar er kveðið á um að Alþingi geti skipað nefndir til að rannsaka mikilvæg mál er almenning varðar. Þetta ákvæði sem hér er mælt fyrir gengur þó lengra m.a. vegna heimildar um að þingnefndir starfi fyrir opnum tjöldum. Ákvæði stjórnarskrárinnar um þetta efni hefur reynst æðiþungt í vöfum og eftir því sem ég kemst næst hefur slík tillaga einu sinni náð fram að ganga en það var á miðjum 6. áratugnum þegar samþykkt var skipan nefndar á grundvelli 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka okur. Aðeins einu sinni hefur þetta ákvæði stjórnarskrárinnar því verið virkt og Alþingi samþykkt að því skuli beitt þó mörgum sinnum hafi verið látið reyna á það með þingmannamálum að fá slíka heimild á Alþingi vegna ýmissa mála sem þingmenn töldu að kölluðu á sérstaka rannsókn. Mér telst svo til að frá 1960--1986, með vísan í 39. gr. stjórnarskrárinnar, hafi á þriðja tug þingmála verið lögð fram þar sem látið var reyna á þetta ákvæði stjórnarskrárinnar en aðeins eitt af þessum málum náði fram að ganga. Eftir því sem ég kemst næst hefur ekki reynt á þetta ákvæði stjórnarskrárinnar frá 1986 og er full ástæða til að ætla að þingmenn telji slíkt þýðingarlaust miðað við reynslu af þessu ákvæði. Ef eftirlitshlutverk Alþingis á að vera virkt og koma að tilætluðu gagni þá eru ákvæði stjórnarskrárinnar hvergi nægjanleg. Þessi breyting frá ákvæðum stjórnarskrárinnar felur bæði í sér víðtækara valdsvið nefnda en gert er ráð fyrir í stjórnarskránni og einnig að þær geti starfað fyrir opnum tjöldum. En ekki síst felur það í sér að fastanefndirnar sjálfar hafi frumkvæði hvenær sem þeim þykir ástæða til að taka upp mál sem talið er að þurfi sérstakrar rannsóknar við án þess að heimild þurfi fyrst að fá frá Alþingi til þess sem sýnir sig að er svo þungt í vöfum að það er nánast óvirkt. Ég tel ekki vafa á að með þessu ákvæði yrði eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu mun virkara en það er nú. Framkvæmdarvaldinu yrði sýnt mun meira aðhald, sem nauðsynlegt er, bæði með framkvæmd laga og reglugerða, þ.e. að rétt sé haldið á því valdi sem Alþingi framselur til framkvæmdarvaldsins sem út af fyrir sig er efni í sérstaka umræðu. Við þekkjum það vel að æ meira færist í vöxt í lagasetningu að framselja vald, stundum á mjög umdeildum sviðum sem miklu varðar fyrir almenning hvernig útfært er og framkvæmt með heimild löggjafarvaldsins til framkvæmdarvaldsins til setningar reglugerðar. Árið 1991 var gerð viðamikil breyting á þingskapalögunum, m.a. varðandi störf og starfshætti nefnda. Meðal annars kom þá inn sú breyting sem hér er gerð tillaga um að verði breytt. Núgildandi ákvæði sem er að finna í 26. gr. þingskapa kveður á um að nefnd sé heimilt að eigin frumkvæði að fjalla um önnur mál en þau sem þingið vísar til hennar. Um slík mál geti nefndin gefið þinginu skýrslu. Tilgangurinn með þessu ákvæði kemur fram í skýringum með frv. á árinu 1991 og hvernig ætlast var til að því yrði beitt. En í skýringum kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Hér er m.a. haft í huga að nefnd geti, þegar þing er ekki að störfum að sumri, unnið að athugun tiltekinna mála sem gæti verið vísir að eftirliti fagnefndar með þeim stofnunum framkvæmdarvaldsins sem heyra undir málefnasvið nefndarinnar.`` Með vísan til þess sem fram kom í frv. og ég hef hér lýst er ljóst að valdsvið þingnefndanna er mun umfangsmeira samkvæmt því frv. sem ég mæli fyrir, og um leið líklegra til að verða miklu virkara og hvetja þingnefndir meira til að sinna eftirlitshlutverki sínu gagnvart framkvæmdarvaldinu en ætlað var samkvæmt núgildandi lögum. Með þessari tillögu um skipan rannsóknarnefndar er verið að styrkja Alþingi gagnvart framkvæmdarvaldinu en framkvæmdarvaldið hefur á margan hátt tekið við því hlutverki sem Alþingi á að hafa sem valdamesta stofnun þjóðfélagsins og Alþingi oft verið hreinlega peð á skákborði þess. Þessar aðstæður gera þingmönnum erfitt fyrir að gegna skyldum sínum og vinna í þágu almannahagsmuna og gæta réttar þeirra gagnvart framkvæmdarvaldinu í samræmi við það vald sem þeim er trúað fyrir. Þessu verður að breyta og okkur þingmönnum ber skylda til að leita leiða til að snúa þessari þróun við, þróun sem þingið á líka sök á og hefur tekið þátt í með því sætta sig við að frumkvæðið að lagasetningu og sífellt auknum reglugerðarheimildum færist í æ meira mæli yfir til framkvæmdarvaldsins. Herra forseti. Þetta frv. var flutt á síðasta þingi og frá því að ég mælti fyrir því hefur það komið fram sem við höfum verið að upplifa síðustu dagana og vikurnar, að framkvæmdarvaldið ætlar sér að nota hlutafélagavæðinguna á bönkunum og Pósti og síma til þess að hefta og hamla gegn því að Alþingi geti sinnt eftirlitshlutverki sínu. Það er óþolandi fyrir Alþingi að framkvæmdarvaldið, í skjóli hlutafélagavæðingar þar sem ríkissjóður fer með allan eignarhlut í viðkomandi fyrirtæki sem hefur verið hlutafélagavætt, ætli sér í skjóli þeirra breytinga að koma í veg fyrir að Alþingi geti sinnt eftirlitsskyldu sinni. Þetta segir okkur, herra forseti, að raunverulega er enn meiri ástæða fyrir flutningi þessa frv. nú en var á síðasta þingi og enn meiri ástæða til að frv. nái fram að ganga. Nú má spyrja hvort verið sé að ganga of langt með því að heimila þingnefndum að taka til rannsóknar einstök mál sem fjalla um viðfangsefni sem lúta að því sem hér er nefnt, taka upp af sjálfsdáðum ýmis atriði sem varða framkvæmd laga um meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er varða almenning og að þingnefndirnar starfi fyrir opnum tjöldum. Ég held, herra forseti, að ef grannt er skoðað er í raun miklu skemur gengið en víða í löndum sem við berum okkur saman við. Ég rakst á fskj. með frv. sem flutt var fyrir nokkrum árum, um endurskoðun laga um ráðherraábyrgð, og var flutt af Svavari Gestssyni. Þar fylgdi með fskj. um könnun á hlutverki rannsóknarnefndar löggjafarþinga í 12 aðildarríkjum Evrópubandalagsins og það er nokkuð fróðleg lesning. Það er ljóst að rannsóknarnefndir fyrirfinnast í þessum löndum og valdsvið þeirra er mjög víðtækt og rúmt og nær raunverulega miklu lengra en sú tillaga sem hér er lögð til þó ýmsir telji að hún gangi nokkuð langt. Þar er farið yfir hvert einasta land fyrir sig og síðan er dregin saman niðurstaða um valdsvið rannsóknarnefndar þjóðþinga í öllum aðildarríkjunum og þar kemur fram, með leyfi forseta: ,,Rannsóknarnefndir þjóðþinga í öllum aðildarríkjunum hafa mjög víðtækt starfssvið. Þær eiga rétt á að rannsaka ,,málefni eða atriði er varða almenningshagsmuni`` eða ,,málefni sem skipta almennt miklu máli``. Eins og er mundi þetta orðalag heimila rannsóknarnefndum að stunda rannsóknir á nærri öllum sviðum. `` Um völd þessara rannsóknarnefnda kemur fram, með leyfi forseta: ,,Í nærri öllum aðildarríkjunum eru völd rannsóknarnefnda hin sömu og völd rannsóknardómara`` --- hvorki meira né minna --- ,,í sakamáli. Í sumum tilvikum er ákvæðum, sem gilda um rannsókn sakamála, beitt með lögjöfnun. Rannsóknarnefndum er í öllum löndum Evrópubandalagsins heimilað að stefna vitnum og yfirheyra þau og hlýða á sérfræðinga. Í Frakklandi og Benelúx-löndunum er beinlínis kveðið á um yfirheyrslu eiðsvarinna vitna. Ríkisstarfsmenn og opinberir starfsmenn eru einnig að meginstefnu til skyldugir til að mæta fyrir nefndum og bera vitni.`` Rangur framburður fyrir rannsóknarnefnd er almennt tilefni til saksóknar af hálfu dómstóla. Að auki hafa rannsóknarnefndir í nærri öllum aðildarríkjunum rétt til að leggja hald á skjöl eða krefjast aðgangs að skrám sem gætu komið að notum við rannsókn þeirra. Neitun er hér einnig einungis möguleg ef um leyndarmál er að ræða. Í flestum aðildarríkjanna er það enn á ábyrgð dómstólanna að framfylgja því valdi sem nefndunum er veitt. Nefnd getur þannig farið fram á að vitnum sé stefnt, hald sé lagt á skjöl eða húsleit framkvæmd en slíkt er þó háð samþykki dómara. Í sumum tilfellum hafa nefndirnar þó heimild til þess að beita þvingunum til þess að fást við vitni sem vanrækja að mæta eða neita að bera vitni. Einungis í Frakklandi er rannsóknarnefndum heimilað að stefna vitnum eða framkvæma rannsókn á vettvangi á eigin ábyrgð. Í Belgíu er enn fremur sá möguleiki fyrir hendi að senda lokaskýrslu nefndarinnar beint til dómstólanna þannig að unnt verði að höfða mál. Þegar öllu er á botninn hvolft tryggir þessi tegund málsmeðferðar að yfirleitt er gripið til ráðstafana á grundvelli niðurstaðna nefndarinnar. Þó að smáatriði varðandi málsmeðferð kunni að vera breytileg er verkefni rannsóknarnefndar þjóðþinga í öllum aðildarríkjunum, að Bretlandi undanskildu, að framkvæma allar rannsóknir sem fylgja eftirliti með starfsemi ríkisvaldsins eða framkvæmdarvaldsins.`` Raunverulega er það svo í mörgum þessara landa að rannsóknarnefndir geta tekið til umfjöllunar og rannsakað mál jafnvel þó að þau séu fyrir dómstólunum á sama tíma. En það er einmitt tekið fram í greinargerð með því frv. sem ég mæli fyrir að þingnefnd muni ekki geta tekið til umfjöllunar þá þætti máls sem eru til úrlausnar hjá dómstólunum sem sýnir að þó verið sé að breyta verulega og auðvelda þingmönnum störf sín og eftirlitshlutverk með framkvæmdarvaldinu er samt ekki verið að ganga eins langt og er í mörgum þeirra landa sem við berum okkur saman við. Ég held að það sé alveg ljóst, herra forseti, ef eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu á að vera virkt að ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar eru ekki nægileg. Ég hef orðið vör við að menn vísa í ákvæði 39. gr. stjórnarskrárinnar sem heimilar skipan rannsóknarnefndar en það er bara mjög torsótt að slíkt samþykkt í þinginu eins og ég nefndi hér áðan og aðeins einu sinni hefur það gerst þó flutt hafi verið um það tugir þingmála gegnum árin að skipa rannsóknarnefndir í ýmsum málum. Í frv. er gert ráð fyrir að þingnefnd geti hvenær sem er og henni þykir ástæða til átt frumkvæði að því að taka upp mál og rannsaka án þess að heimild þurfi að fást fyrir því fyrst frá Alþingi. Ef þetta frv. nær fram að ganga má búast við að þingnefndir kalli í auknum mæli eftir upplýsingum um setningu reglugerða áður en þær eru gefnar út, sérstaklega stærri reglugerða sem lúta ekki einungis að tæknilegum útfærslum en helsta nýmæli þessa frv. er tillaga um að þingmenn geti tekið mál er varðar framkvæmd laga um meðferð opinberra fjármuna og önnur mikilvæg mál er almenning varða til sérstakrar rannsóknar er að öllu jöfnu fari fram fyrir opnum tjöldum. Ég held, herra forseti, að það væri til bóta fyrir starf löggjafarsamkundunnar og geti orðið til þess að styrkja tiltrú almennings á löggjafarvaldinu ef við hefðum öll þau tæki sem nauðsynleg eru til þess að hafa strangt og árangursríkt aðhald og eftirlit með framkvæmdarvaldinu og það frv. sem ég mæli fyrir er leið til þess. Herra forseti. Ástæða hefði verið til þess að fá upplýst hjá forsætisnefnd eða forsetum þingsins hvað liði endurskoðun á þingskapalögum en mér skilst að þingskapalögin séu í endurskoðun og til þess var mjög vísað þegar þetta mál var til umfjöllunar í allshn. á síðasta þingi að það væri verið að endurskoða þingskapalögin og þá kannski ekki ástæða til þess að samþykkja þetta frv. sérstaklega sem ég er reyndar ósammála. Ég minni á að þetta frv. var sent til umsagnar forsætisnefndar frá allshn. á síðasta þingi en svar forsætisnefndar var einungis það að hún teldi ekki ástæðu til þess að gefa umsögn um mál sem væru til meðferðar í nefndum. Þess vegna hefði verið ærin ástæða til þess að forsetar þingsins hefðu gert þinginu grein fyrir því við þessa umræðu hver staðan er núna í endurskoðun á þingskapalögunum. Hver eru viðhorf forsætisnefndar til þeirrar tillögu sem hér liggur fyrir? Forsætisnefndin hefur auðvitað mikið um það að segja í hvaða veru við breytum þingsköpunum og hefur alltaf haft frumkvæði að því að gera það og einstök þingmannamál sem lúta að breytingum á þingskapalögum hafa yfirleitt ekki náð fram að ganga. Þess vegna hefði verið full ástæða til þess að fá fram afstöðu forsætisnefndar til þessa máls. Ég sé að í þingsalnum er enginn sem á sæti í forsætisnefnd fyrir utan forseta sem situr í ræðustól og eðli málsins samkvæmt getur þá kannski ekki svarað því sem er beint til hans. Það er mjög óþægilegt þegar óbreyttir þingmenn eru að flytja mál og síðan fáum við þau svör frá meiri hlutanum í nefndinni að ekki sé hægt að afgreiða þau af því að þessi mál séu til skoðunar hjá forsætisnefnd en forsætisnefnd telur sig ekki þurfa að svara þingnefndinni um það hver afstaða hennar er til tiltekins máls. En við þessu er ekkert að gera. Ég vænti þess að við fáum þá upplýsingar um stöðu þessara mála og hvað líður heildarendurskoðun á þingskapalögunum þegar þegar um þetta mál verður fjallað í allshn. Ég legg til að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Á þskj. 77 hef ég leyft mér að flytja frv. til laga um breytingu á lögum um tekju- og eignarskatt, nr. 75/1981. Í frv. þessu sem eru fjórar greinar eru sex efnisatriði. Í 1. gr. frv. eru tvö efnisatriði. Í hinu fyrra er kveðið á um söluhagnað og hann skilgreindur af sölu aflahlutdeildar sem úthlutað er samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða. Fram til þessa hafa ekki verið í skattalögum nein ákvæði sem skilgreina söluhagnað af sölu aflahlutdeildar. Í öðru lagi er kveðið á um það í 1. gr. frv. að söluhagnað af sölu aflahlutdeildar skuli ávallt að fullu teljast til skattskyldra tekna á söluári. Með því er girt fyrir að önnur ákvæði í skattalögum, lögum um tekju- og eignarskatt, sem varða dreifingu og frestun söluhagnaðar gildi þegar í hlut á hagnaður af sölu aflahlutdeildar. Með þessu lagaákvæði mun söluhagnaður af sölu aflahlutdeildar ávallt teljast að fullu til skattskyldra tekna á því ári sem sala fer fram. Þriðja efnisatriðið er í 2. gr. frv. en þar er að finna skilgreiningu á orðinu aflahlutdeild en það orð hefur enga skilgreiningu nema í lögum um stjórn fiskveiða og er því nýmæli að kveða á um skilgreiningu þess í skattalögum en skilgreiningin er svo hljóðandi, með leyfi forseta: ,,Aflahlutdeild ... telst vera réttindi tengd ófyrnanlegum náttúruauðæfum ...`` Í fjórða lagi er í þessari lagagrein kveðið á um að þessi réttindi verði eigi fyrnd. Það er einnig nýmæli því ekki er að finna ákvæði í umræddum lögum sem lúta að meðferð þessara réttinda og hefur verið stuðst við úrskurði ríkisskattanefndar hvað það varðar og síðar Hæstaréttar. Með þessari breytingu sem er meginefni frv. er komið í veg fyrir að unnt verði að færa til gjalda á rekstrarreikningi fyrirtækja kaupverð á aflahlutdeild. Það leiðir af sér að til þess að standa undir kaupunum er einungis hagnaður af rekstri fyrirtækisins eða eigin fé þess. Í fimmta lagi er í 3. gr. frv. að finna ákvæði sem kveða á um það að aflahlutdeild skuli ekki teljast til eignar í skilningi skattalaga. Er það gert til áréttingar á því sjónarmiði að þessi réttindi séu ekki varanleg í hendi útgerðarmanns. Þetta leiðir af sér að ekki verður greiddur eignarskattur af þessum réttindum. Í sjötta lagi er í 4. gr. frv. gildistökuákvæði og kveðið á um að lögin öðlist þegar gildi. Frv. þetta var flutt á síðasta löggjafarþingi og var 611. mál þá og er nú endurflutt að mestu leyti óbreytt. Eftirfarandi greinargerð fylgdi þá með frv.: ,,Í frumvarpi þessu er mörkuð skýr stefna um skattalega meðferð viðskipta með aflahlutdeild sem úthlutað er með lögum um stjórn fiskveiða. Nauðsynlegt er af hálfu Alþingis að taka af skarið um hvernig með skuli fara í þessum efnum, enda margt álitaefnið. Lagt er til í frumvarpinu að aflahlutdeild verði skilgreind sem ófyrnanleg réttindi til þess að nýta náttúruauðæfi og því verði kostnaður vegna kaupa á slíkum réttindum ekki færður til gjalda í rekstrarreikningi. Á hinn bóginn verði hagnaður af sölu aflahlutdeildar færður til skattskyldra tekna samkvæmt frumvarpinu. Með þessari skattalegu meðferð stendur einungis hagnaður af rekstri eftir skatta undir kaupum á aflahlutdeild nema til komi framlög frá eigendum eða önnur eiginfjáraukning. Þar með er loku skotið fyrir það fyrirkomulag sem nú er að útgerðarmaður geti komist hjá því að nokkru leyti að greiða tekjuskatt af hagnaði útgerðar með því að festa kaup á aflahlutdeild. Sú takmörkun leiðir til þess að verð á aflaheimildum mun óhjákvæmilega lækka í verði sem hlýtur að teljast æskilegt markmið. Þá er gert ráð fyrir að verðmæti aflahlutdeildar verði ekki fært til eignar í skilningi skattalaganna, þ.e. það verðmæti myndi ekki stofn til eignarskatts.`` Þá fylgir með frv. kafli úr skýrslu nefndar um mótun sjávarútvegsstefnu sem gefin var út á þskj. 360 á 117. löggjafarþingi sem fjallar um skattalega meðferð aflaheimilda. Nefndin, sem skipuð var af sjútvrh. og stundum kölluð tvíhöfða nefndin fjallaði um þetta efni, komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að leggja til að óheimilt verði að fyrna kaupverð varanlegra aflahlutdeilda sem eigendaskipti verða á frá og með upphafi fiskveiðiársins sem hefst 1. sept. 1996. Það má segja að frv. sem ég flyt nú hafi að geyma sömu skoðun á þessu máli og svokölluð tvíhöfða nefnd setti fram fyrir fjórum árum. Herra forseti. Það er óþarft að hafa öllu frekari orð um efnisatriði frv. nema aðeins að geta þess sem ég gleymdi áðan að kveðið er á um það í 2. gr. frv. að tap af sölu aflahlutdeildar verði ekki talið sem rekstrarkostnaður. Þetta er nokkuð mikilvægt ákvæði því að svo kann að fara á næstu árum vegna þess háa verðs sem verið hefur á aflahlutdeild að verð á henni muni lækka og því ekki ólíklegt að upp komi tilvik þar sem um er að ræða tap af sölu aflahlutdeilda. Þykir rétt að setja það lagaákvæði að það tap verði eigi heimilt að færa til gjalda og er tilgangur sá sami og með hinu almenna ákvæði frv. að stuðla að lækkun á verði aflahlutdeilda, skilgreina þau í skattalögum sem ófyrnanleg verðmæti sem teljast eigi til eigna með þeim rökum að þessi réttindi rýrni ekki við notkun og því ástæðulaust að heimila fyrningu á kaupverði þeirra. Herra forseti. Ég hef lokið við að mæla fyrir þessu frv. sem er flutt öðru sinni og geri mér vonir um að það njóti nokkurs stuðnings, ekki hvað síst í ljósi þess að hæstv. sjútvrh. hefur lýst viðhorfum nýlega sem ganga í sömu átt og starfshópur sem er þessar vikurnar á vegum fjmrh. fjallar um þetta álitaefni. Er búist við því að hann muni leggja til að þessi háttur verði upp tekinn sem hér er lagt til í frv. Ég vænti því, herra forseti, að frv. þetta eigi greiða leið í gegnum farvegi þess í þinginu og verði að lögum fyrir jól. Að lokinni umræðunni legg ég tíl að málinu verði vísað til efh.- og viðskn. og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um umboðsmann jafnréttismála. Frv. gengur út á að stofnað verði til embættis jafnréttismála sem hafi það hlutverk að hafa eftirlit með jafnréttismálum hér á landi og hvernig fylgt er fyrirmælum alþjóðasamninga um jafnrétti kynjanna sem Ísland er aðili að. Embættið skal einnig stuðla að því að náð verði markmiðum laga er varða jafnrétti kynjanna, m.a. laga nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, og vinna sérstaklega að bættri stöðu kvenna. Flutningsmenn með mér að máli þessu eru hv. þingmenn Kristín Ástgeirsdóttir, Kristín Halldórsdóttir og Svavar Gestsson. Þetta mál lá fyrir síðasta þingi og var vísað til hv. félmn. sem ég legg til að fái málið aftur til meðferðar til þess að vinna betur úr því en tókst á síðasta þingi. Af nefndarinnar hálfu var aflað umsagna um málið frá nokkrum aðilum. Nokkuð bar á því hjá umsagnaraðilum að vísað væri til þess að hér væri athyglisvert frv. á ferðinni sem þyrfti að fá athugun, en þeir töldu að það væri eðlilegur þáttur í endurskoðun laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla sem þyrfti hugsanlega að fara í heildarendurskoðun eða bíða þess máls. Síðast voru lögin um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla endurskoðuð árið 1991. Það var líklega árið 1990 sem aðalvinnan fór fram í nefnd sem hv. þáv. félmrh. Jóhanna Sigurðardóttir skipaði. Þar átti ég sæti og á þeim vettvangi, í þeirri stjórnskipuðu nefnd einmitt, lagði ég til að stofnað yrði til embættis umboðsmanns jafnréttismála. Við þá endurskoðun laganna var ekki tekið undir það að ráðist yrði í að setja á fót embætti umboðsmanns jafnréttismála, ekki væri stuðningur við það í þeirri ríkisstjórn sem þá starfaði að taka það skref eða það kannski ekki tímabært. En ýmsar ágætar lagfæringar voru gerðar á umræddum lögum, m.a. að minni tillögu, þar á meðal að setja á fót kærunefndina sem síðan hefur verið virk og ætla ég annars ekki að fara út í þau efni frekar. En ég er áfram þeirrar skoðunar, og við flutningsmenn þessa máls, að vegna mikilvægis jafnréttismálanna sé rétt að stofna til þessa embættis umboðsmanns fyrir þau. Frv. dregur upp ramma um málið, verkefni og stöðu umboðsmanns. Ég ætla ekki að fara að rekja það í einstökum atriðum því að áður hefur verið mælt fyrir málinu í þinginu en vek athygli á því að samkvæmt 9. gr. er gert ráð fyrir að forsrh. hafi eftirlit með fjárreiðum embættisins og embættið falli undir forsrn. Það er eitt af því sem hefur verið nefnt að væri álitaefni hjá sumum þeirra sem gáfu umsögn um frv. Þetta var gert að yfirlögðu ráði og til þess m.a. að gæta samræmis við umboðsmann barna. Ekki er mjög langt síðan löggjöf var sett um umboðsmann barna og var sem sagt höfð hliðsjón af því en umboðsmaður barna heyrir undir forsrn. Hinn möguleikinn var að umboðsmaður jafnréttismála félli undir félmrn. sem fer með löggjöfina um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Kom það vissulega til athugunar og álita, en niðurstaða okkar flutningsmanna var að fylgja leiðsögn fyrri löggjafar eða þeirrar löggjafar sem sett var um umboðsmann barna. Ég tel alveg nauðsynlegt að þingið taki afstöðu til málsins og ef það er sjónarmið t.d. í hv. félmn. að eðlilegt sé að mál af þessu tagi bíði eftir heildarendurskoðun löggjafarinnar, þá finnst mér að viðkomandi þingnefnd þurfi einnig að hafa á því skoðun hvort tímabært sé að hefja endurskoðun jafnréttislaganna sem við köllum stundum svo, laganna nr. 28/1991. Auðvitað er það ákvörðunarefni hæstv. félmrh. hvort efnt verði til endurskoðunar á þessari löggjöf á vegum ráðuneytisins en mér finnst að þingið megi gjarnan hafa á því skoðun. Ég mun fljótlega beina þinglegri fyrirspurn til hæstv. félmrh. um hvað hann hyggst fyrir í þessum efnum því að ég tel að upp hafi safnast fjölmörg álitaefni sem þurfi að taka á í tengslum við löggjöfina um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Þar er réttarþróun í gangi víða um lönd sem við þurfum að fylgjast með og taka afstöðu til. Ég nefni eitt álitaefni gagnvart löggjöf, það er kynferðisleg áreitni og það sem lýtur að því máli, en það var nánast ekki komið á dagskrá þegar lögin voru síðast endurskoðuð eða ekki í sama mæli og nú. Og ef menn telja að ákvörðun um umboðsmann jafnréttismála eigi að tengjast eða falla undir endurskoðun þessara laga, sem ég er síður en svo sammála að sé nauðsynlegt, ég tel að það séu öll efni á því að setja lög um þetta embætti hér og nú, en þá ég hef að sjálfsögðu ekki á móti því að um það sé fjallað ef vinna hefst mjög fljótlega um endurskoðun laganna nr. 28/1991. Það er athyglisvert virðulegur forseti, þegar annars er litið til málaflokksins, jafnréttismálanna, að fylgjast með því að það hefur verið nokkuð rætt á Norðurlöndunum, þar sem menn hafa sums staðar reynslu af embætti jafnréttismála, hvernig á skuli haldið. Það eru allólík stjórnkerfi þessara mála í Danmörku og Noregi svo að dæmi sé tekið og sýnist sitt hverjum um reynsluna. Í Danmörku, svipað og hér, eru hagsmunaaðilar sem svo má kalla, réttindafélög, hvort sem það eru kvenréttindafélög eða önnur slík sem sinna jafnréttisbaráttu, aðilar að tilnefningu fulltrúa í jafnréttisráð. Það er mikið umhugsunar- og álitaefni hvort halda eigi þannig á málum að frjáls félagasamtök sem hafa málaflokk á sínum snærum séu bundin inn í stjórnkerfi eða ekki. Ég vil ekki kveða upp neina dóma um það. Mér finnst í raun vera mjög eðlilegt að reynt sé að gera það en stundum fylgir böggull skammrifi og ég held að þess gæti hér í okkar stjórnkerfi að segja sem svo að um leið og frjáls félagasamtök hafi tök á því og eigi kost á að tilnefna fulltrúa í slík ráð eða nefndir, þá séu þau gerð ábyrg og sagt sem svo: Þið eigið þarna ykkar fulltrúa og hvað gerið þið? Þetta setur þessi ágætu samtök oft í dálítið erfiða aðstöðu þó að það gefi um leið möguleika. Og fyrir félög sem hafa ekki eðlilegan stuðning fjárhagslega, t.d. af opinberri hálfu, er oft hægara sagt en gert að halda uppi því starfi og þeim þrýstingi sem þyrfti að vera. Það er líka athyglisvert að virða einmitt fyrir sér afstöðu íslenskra stjórnvalda varðandi fjárhagslegan stuðning við frjáls félagasamtök sem er allsendis ónógur og á þeim málum haldið með allt öðrum hætti en t.d. í Noregi þar sem frjáls félagasamtök njóta verulegs stuðnings af opinberu fé og eru í rauninni miklu ríkari þáttur í almennri umræðu í samfélaginu og geta helgað sig starfinu af meiri krafti en verður þegar félögin berjast í bökkum með halda uppi lágmarksstarfsemi m.a. af fjárhagslegum ástæðum. Þetta vildi ég hafa nefnt hér sem umhugsunarefni í tengslum við þetta mál þó að það tengist ekki beint því frv. sem hér er til umræðu. Ég vil, virðulegur forseti, leggja áherslu á að ég tel að það hefði betur verið horfið að því ráði 1991 að setja á fjót embætti umboðsmanns jafnréttismála. Þá hefðum við haft reynslu af því nú. Það væri komin dýrmæt 5--6 ára reynsla af slíku starfi. Það varð ekki að ráði þá. Ég er enn þeirrar skoðunar og við flutningsmenn þessa máls að þetta skref beri að stíga til að styrkja málaflokkinn, styrkja stöðu jafnréttismálanna, jafnstöðu karla og kvenna og baráttuna með því að stofna til þessa embættis. Að því lýtur það mál sem hér liggur fyrir þinginu. Ég ítreka: Við leggjum til að málið fari til hv. félmn. að umræðu lokinni og ég vænti þess að efnisleg niðurstaða fáist um málið nú á þinginu og ef nefndin treystir sér ekki til þess að afgreiða frv., þá gefi hún a.m.k. leiðsögn um það hvert halda skuli. Mér finnst að í svona stórum málum þurfi þingnefndir í rauninni að botna mál, ekki svæfa þau í nefndum án þess að fram komi einhver niðurstaða. Þingnefndir mættu gjarnan skila einhvers konar áliti til þingsins um viðhorf í málum og hvernig á skuli haldið þó að það sé jafnvel ekki í formi beinna nefndarálita. Gæti það átt við um fjölda mála sem koma til þingnefnda og er skilið við þau hálfrædd í allt of ríkum mæli. Ég dreg ekki í efa að það er áhugi á þessu máli og málaflokknum en það skortir samt afar mikið á að menn hafi komist í einhverja sæmilega höfn. Þar hallar enn á og konur í samfélagi okkar eiga almennt séð á flestum sviðum mjög undir högg að sækja.

Herra forseti. Hér er á ferðinni athyglisvert mál sem ástæða er til að fara nokkrum orðum um. Það er hverju orði sannara sem hv. framsögumaður frv. nefndi hér síðast, að konur eiga víða undir högg að sækja í þjóðlífinu. Ég hygg að í gegnum ár og áratugi hafi engin lög verið brotin jafnoft og jafnréttislögin og ítrekað hefur verið lagt út í það að endurskoða þau lög og skerpa á þeim til þess að tryggja betur jafnrétti í þjóðfélaginu þó að staðreyndirnar tali sínu máli að við erum ekki lengra á veg komin en raun ber vitni. Er þá sama hvert litið er, hvort litið er á valdahlutföllin í þjóðfélaginu, í stjórnmálum eða atvinnulífinu, að ekki sé minnst á launajafnréttið í þjóðfélaginu en það er til skammar hvernig hefur verið og hvernig ríkisvaldið er raunverulega ekkert betra þar en hinn almenni atvinnurekandi, við að brjóta jafnréttislögin og ákvæði þar að lútandi um launajafnrétti kynjanna. Hv. framsögumaður nefndi endurskoðunina 1991 þar sem hv. þm. lagði til að komið yrði á fót embætti umboðsmanns jafnréttismála, en sú tillaga hafi ekki haft hljómgrunn þá. Ég hygg að ástæðan hafi verið sú að menn vildu freista þess eina ferðina enn að skerpa verulega á jafnréttislöggjöfinni, koma með ný úrræði sem ekki höfðu verið fyrir hendi og láta á þau reyna, þar á meðal kærunefnd jafnréttismála sem þingmaðurinn nefndi áðan. Eina ákvæðið í 1. gr. um að sérstaklega skyldi bæta stöðu kvenna til að ná markmiðum laganna og ákvæði 3. gr. sem ekki hefur verið nýtt hingað en ég tel fulla ástæðu til þess að séu skoðuð sérstaklega, þ.e. að tímabundnar aðgerðir eru heimilar og brjóta ekki gegn lögunum sem ætluð eru til að bæta stöðu kvenna til að koma á jafnrétti og jafnri stöðu kynjanna, að þau gangi ekki gegn lögunum. Á þetta ákvæði hefur ekki reynt og tel ég fulla ástæðu til þess að skoða hvernig hægt er að láta á þau reyna. Það er til þess vitnað í grg. að í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi hafi um langt árabil verið starfandi umboðsmenn jafnréttismála og það sé góð reynsla af störfum þeirra og að í undirbúningi sé í Danmörku einnig sambærileg skipan mála. Sú reynsla sem við höfum bæði af umboðsmanni Alþingis og umboðsmanni barna er mjög góð. Ég vil minna á, þegar þetta mál er til umræðu, að tregðan var mjög mikil í þinginu að koma á embætti umboðsmanns barna og hygg ég að það hafi verið árum eða áratugum saman fyrir þinginu áður en það náði fram að ganga. Það mál heyrði þá undir dómsmrn. og átti ég þá sæti í ríkisstjórn og óskaði ég eftir því, þar sem illa gekk í dómsmrn. að fá því máli framgengt, að það mál færi undir verksvið félmrn. til úrlausnar til að vinna það frv. og þá fyrst þegar sú vinna fór af stað náði málið fram að ganga. Ég vona, herra forseti, að söm verði ekki örlög þessa máls og tregðan á því að ná því fram eins og varðandi umboðsmann barna. Við erum alls ekki að tala um að setja á fót embætti sem kostar heil ósköp og sem ætti að vera ríkissjóði ofviða. Kostnaðurinn við þetta embætti er kannski 10--12 milljónir, svipað og er hjá umboðsmanni barna. Mér finnst að þetta mál gæti verði prófraun á vilja allra stjórnmálaflokka á þingi, hvað þeir meina með jafnréttismálum og hvað þeir meina með því að tryggja jafnrétti hér á landi. Þó ég hafi ekki verið þeirrar skoðunar árið 1991 að ástæða væri til þess að koma á fót embætti umboðsmanns jafnréttismála, af því ég vildi fyrst láta reyna á þessi ákvæði, þá tel ég að tímabært sé að koma embættinu á fót. Ef tregðan er mjög mikil þá mætti vera í þessu frv., að mínu viti, einhvers konar endurskoðunarákvæði til fimm ára, að þetta yrði skoðað, og reynslan af starfi umboðsmanns jafnréttismála metin á þeim tíma. Hv. framsögumaður nefndi að í félmn. hefði málið verið rætt á þeim nótum að rétt væri að bíða eftir heildarendurskoðun jafnréttislaganna. Mér sýnist á því ákvæði sem kemur fram hér í 3. gr. um verkefni umboðsmanns jafnréttismála og þau verkefni sem Jafnréttisráði eru ætluð samkvæmt lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, að verið gæti um einhverja skörun að ræða vegna þess að samkvæmt frv. um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þá er verkefni Jafnréttisráðs að móta stefnuna í jafnréttismálum og hafa frumkvæði að sérstökum tímabundnum aðgerðum til að bæta stöðu kvenna og vinna stefnumarkandi áætlanir í því skyni. Þannig að vera má að það þurfi að skoða jafnréttislöggjöfina samhliða. Ég er alveg sammála hv. flutningsmanni um að engin ástæða er til þess að bíða heildarendurskoðunar á jafnréttislögunum. Þetta er sérstakt úrræði sem hér er gripið til. Og ef einhvern tímann hefur verið þörf á að stofna embætti umboðsmanns þá er það umboðsmaður jafnréttismála vegna þess að öll önnur úrræði hafa verið reynd í þessu efni. Ef komið væri á fót sérstökum umboðsmanni jafnréttismála hefði hann það verkefni sérstaklega að, eins og í grg. segir, með leyfi forseta: ,,vinna að því að stjórnvöld, atvinnurekendur og stéttarfélög, einstaklingar, félög og önnur samtök einstaklinga og fyrirsvarsmenn lögpersóna hafi í heiðri ákvæði laga, alþjóðasamninga og hliðstæðra samþykkta um jafnrétti kynjanna`` þá er ég sannfærð um að það mundi skila okkur eitthvað áleiðis. Ég vil því hvetja til þess að málið fái góða umfjöllun í félmn. og að það fái þá afgreiðslu þannig að við getum tekið málið aftur hér til umræðu og ítreka það, herra forseti, að ég tel þetta prófraun á vilja allra stjórnmálaflokka hér á þingi, hvort þeir vilji í raun og sanni stuðla að því að flýta fyrir þeirri þróun að hér komist á jafnrétti á öllum sviðum þjóðlífsins. Ég minni á það enn og aftur að við erum ekki að tala hér um stóra fjárhæð, kannski 10--12 milljónir, og við gætum út af fyrir sig, ef menn eru með einhverjar efasemdir um þetta, látið þetta ákvæði laga um umboðsmann jafnréttismála, ef að lögum verður, einungis gilda tímabundið til reynslu til þess að sjá hvort við göngum eitthvað fram á veginn í jafnréttismálum með tilkomu umboðsmanns jafnréttismála. En um það er ég sannfærð.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986, með síðari breytingum. Hér er lögð til breyting á sveitarstjórnarlögunum sem á að tryggja að eitt sveitarfélag geti ekki komið í veg fyrir sameiningu fleiri sveitarfélaga. Hér er um að ræða sambærilegt ákvæði og samþykkt var sem ákvæði til bráðabirgða í sveitarstjórnarlögum á 120. löggjafarþingi árið 1995 í tengslum við sameiningu Flateyrarhrepps, Mosvallahrepps, Mýrahrepps, Suðureyrarhrepps, Þingeyrarhrepps og Ísafjarðarkaupstaðar. Í athugasemdum með því frv. kom fram að það var samið og lagt fram að frumkvæði samstarfsnefndar um framangreinda sameiningu. Jafnframt kom fram að samstarfsnefndin teldi að sá möguleiki væri fyrir hendi að íbúar eins eða tveggja sveitarfélaga gætu fellt tillögu nefndarinnar og að óbreyttum lögum yrði þá að hefja nýja tillögugerð og efna til nýrra kosninga. Með þessu ákvæði var verið að koma í veg fyrir með líkum hætti og lagt er til í 1. gr. þessa frumvarps að kjósendur í miklum minni hluta hlutaðeigandi sveitarfélaga geti fellt tillögu um sameiningu sveitarfélaga og þannig komið í veg fyrir sameiningu þeirra sveitarfélaga sem samþykkja hana. Í grg. með frv. er ítarlega farið yfir stöðu og þróun sameiningarmálanna og hvernig þau mál standa, ekki síst eftir það sameiningarátak sem hrundið var af stað fyrir nokkrum árum. Ég held að það hljóti að vera óumdeilt að sameiningarátakið hafi skilað okkur verulega áleiðis í því að sameina og fækka sveitarfélögum og gera þau stærri og öflugri til að takast á við þau viðfangsefni sem á í raun og sanni að vera á verksviði sveitarstjórnanna en eru nú á verksviði ríkisins. Árið 1986 voru sveitarfélögin 223 en hafði fækkað um 27 eða í 196 í nóvember árið 1992 þegar fram fór atkvæðagreiðsla í landinu um sameiningu sveitarfélaga. Frá áramótum 1993/1994 til september árið 1997, þ.e. á þessu tímabili eftir sameiningarátakið, hafa orðið 14 sameiningar með fækkun sveitarfélaga um samtals 32. Samtals hefur sveitarfélögum því fækkað um 58 á liðlega tíu ára tímabili og í dag eru þau 165. Gangi þær sameiningartilraunir eftir sem nú standa yfir, eða þær sem hafa verið samþykktar en ekki staðfestar, þá hefur sveitarfélögunum fækkað um 95 á liðlega tíu ára tímabili og verður það að teljast verulegt átak til þess að stækka og efla sveitarfélögin. En það er ljóst, virðulegi forseti, að enn er langt í land að öll sveitarfélög verði það öflug að þau geti veitt íbúum sínum nauðsynlega þjónustu og séu fær um að taka við auknum verkefnum sem mikil umræða er um núna, t.d. að því er varðar grunnskólann sem fluttur hefur verið til sveitarfélaganna. Og nú stendur fyrir dyrum að flytja málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna og ýmsir hafa efasemdir um að öll sveitarfélögin séu nægjanlega í stakk búin til þess að taka við þessum stóra og viðkvæma málaflokki. Ég held líka að það megi segja þegar horft er til atvinnulífsins úti á landsbyggðinni að einhæfni atvinnulífsins megi í verulegum mæli rekja til þess að sveitarfélögin hafa verið og eru enn mörg hver of smá til að geta myndað sterkar þjónustuheildir. Þetta kemur víða fram, ekki síst á sviði félagslegrar þjónustu þar sem smæð sveitarfélaga kemur í veg fyrir að grundvöllur sé fyrir rekstri. Víða um land er því ekki að finna fullnægjandi félagsþjónustu sem fólk hefur þörf fyrir sem veldur því að það hefur leitað til höfuðborgarsvæðisins til þess að fá þörfum sínum mætt og á þetta ekki síst við um aldraða og unga fólkið sem verður að treysta á ýmsa félagslega þjónustu og verður oft að taka sig upp og flytja í stærri sveitarfélög þar sem þjónustuna er að fá. Staðreyndin er líka sú að ef við berum okkur saman við Norðurlöndin, þá erum við langt á eftir þeim í sameiningu sveitarfélaga, en Norðurlöndin gengu í gegnum veigamiklar breytingar í sameiningu sveitarfélaga fyrir nokkrum áratugum síðan og um 1970 var þessu ferli að mestu lokið þar. Eitt verður þó að segjast að verulegur árangur náðist ekki í stækkun sveitarfélaga fyrr en í kjölfar lagasetningar þar að lútandi þó að sveitarfélögin hafi þar haft umsagnarrétt en til þeirra lögþvingunar á Norðurlöndum var gripið þar sem lítill árangur hefur orðið af frjálsri sameiningu þeirra. Hægt er að sjá hvað sveitarstjórnarstigið hér á landi er veikt samanborið við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum í töflu sem fram kemur í greinargerð með frv. Á Norðurlöndum hafa sveitarstjórnir fleiri verkefni sem falla betur að stjórnsýslu þeirra eins og að sinna ýmissi staðbundinni þjónustu. Hluti þeirra í skattheimtunni er einnig miklu meiri en hér á landi. Í töflunni sem ég set fram með greinargerðinni er hlutfall sveitarfélaganna í samneyslunni langminnst hér á landi en aftur á móti hluti ríkisvaldsins stærstur hér á landi. Það er ljóst og flestir eru um það sammála að á Íslandi er ríkisvaldið með á sinni hendi flest þau verkefni sem sveitarfélög annars staðar á Norðurlöndum annast. Þar má nefna þjónustu við fatlaða, heilsugæslu grunnskóla sem nú er að vísu orðið verkefni sveitarfélaga en þar eru einnig sjúkrahús og framhaldsskólaverkefni fylkja, amta og léna. Ég held að í áranna rás hafi berlega komið í ljós að fjöldi sveitarfélaga hér á landi ræður illa við að sinna ýmsum þeim verkefnum sem eru nú þegar lögboðin. Veruleg hætta er einnig á því að þau hafi ekki getu til að taka að sér ný verkefni en eins og við vitum hefur bæði verið rætt um heilsugæsluna, öldrunarþjónustu, málefni fatlaðra, jafnvel félagslega húsnæðiskerfið og framhaldsskóla. Mörg stærri sveitarfélög hafa einmitt lýst yfir vilja sínum til að taka við auknum verkefnum frá ríkinu en afstaða smærri sveitarfélaganna til sameiningar hefur oft og lengi tafið þá framþróun sem er bæði í þágu eflingar sveitarstjórnarsviðsins og til að bæta hag íbúanna þó við séum vissulega að sjá núna með ýmsum sameiningum sem hafa gengið eftir á undanförnum mánuðum að það er viss hugarfarsbreyting orðin hjá smærri sveitarfélögunum til sameiningar við stærri sveitarfélögin. Ég er alveg sannfærð um að krafa stærri sveitarfélaganna um að fá til sín fleiri verkefni muni fá aukinn þunga á næstu árum, ekki síst ef vel tekst vel til hjá reynslusveitarfélögunum sem hafa tímabundið yfirtekið til reynslu ýmis verkefni sem verið hafa hjá ríkisvaldinu. Það verður líka að telja það andhverfu á lýðræðinu að lítil sveitarfélög komi í veg fyrir eflingu sveitarfélaganna og getu þeirra til að yfirtaka fleiri verkefni frá frá ríkinu. Ég tel mjög mikilvægt að hraða eins og kostur er sameiningu og eflingu sveitarfélaganna þannig að þau fái aukið sjálfsforræði og möguleika til að yfirtaka málaflokka sem ég hef hér lýst. Með því yrði verulega dregið úr umsvifum ríkisvaldsins og staða landsbyggðarinnar og sveitarfélaganna gæti styrkst verulega. Það er skoðun mín að lágmarksíbúatala í hverju sveitarfélagi eigi ekki að vera undir 1.000 til að skapa nauðsynleg skilyrði til að flytja til þeirra verkefni og tekjustofna. Það er reyndar í samræmi við álit fulltrúaráðs Sambands ísl. sveitarfélaga frá 1991 þegar við vorum að undirbúa sameiningarátakið en þá var lýst yfir stuðningi við hugmyndir um stækkun og eflingu sveitarfélaga sem fólu í sér að sveitarfélögin næðu yfir mjög stór svæði og verði aðeins í undantekningartilvikum með færri íbúa en 1.000. Ég held, herra forseti, að góður skriður sé á sameiningarmálum eins og ég hef hér lýst og það ætti að tryggja að ekki þurfi að koma til lögbindinga á hækkun lágmarksíbúatölu eins og gert hefur verið annars staðar á Norðurlöndum. En eins og áður hefur komið fram, þá er nú verið að gera nokkrar sameiningartilraunir og er ljóst af samtölum við ýmsa sveitarstjórnarmenn að þeir telja að þessi hætta geti verið til staðar nú og má ætla að stuðningur sé allverulegur hjá sveitarstjórnarmönnum við lagasetningu sem felur í sér að eitt sveitarfélag geti ekki komið í veg fyrir sameiningu fleiri sveitarfélaga eins og frv. þetta felur í sér. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni umræðunni verði málinu vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Herra forseti. Frv. þetta fjallar um með hvaða hætti sveitarfélög verða sameinuð öðru sveitarfélagi. Gert er ráð fyrir því í 109. gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga að það verði ekki gert nema að undangengnum almennum kosningum þar sem kjósendum og íbúum hvers og eins sveitarfélags gefst kostur á því að tjá hug sinn til þeirrar tillögu sem fyrir liggur. Þetta er almenn og lýðræðisleg regla sem unnt er að halda í heiðri svo lengi sem menn sjá fram í tímann. Ég hef hins vegar tekið eftir því að erlendis er ekki alls staðar sami háttur hafður á. Á Norðurlöndunum hefur verið gripið til þess stundum að breyta mörkum sveitarfélaga með lögum og fá það knúið fram burt séð frá afstöðu fólksins í sveitarfélögunum. Þó að þetta kunni að þykja viðurkenndar aðferðir í löndum eins og Danmörku og Noregi er ekki þar með sagt að ástæða sé fyrir okkur að daðra við þessi sjónarmið um að ríkisvaldið eigi að skipa málum á þann veg að ekki sé leitað álits íbúa á þeirri breytingu sem ætlað er að gangi fram. Þá er heldur ekki ástæða til þess að hafa sömu reglur hér og erlendis af þeirri ástæðu að sveitarfélag erlendis er allt annað hugtak og allt annað samfélag en hér á landi vegna fámennisins hér. Í Danmörku og Noregi eru sveitarfélög á bilinu 10--30 þúsund manns og það segir sig sjálft að það er allt öðruvísi samfélag en sveitarfélög þar sem íbúar eru að jafnaði miklu færri en þetta enda það er fátítt hér á landi að sveitarfélög nái þessari stærð. Í raun og veru er það í meginatriðum útilokað að svo geti verið sem almenn regla vegna þess hversu dreift þjóðin býr. Það eru svo fáir sem búa á ferkílómetra. Ef menn færu út í að búa t.d. til sveitarfélög sem væru þannig að ekkert þeirra væri fámennara en segjum 10--15 þúsund manns væri það orðið svo víðlent að það er illa starfhæft sem eining vegna þess hversu víðfeðmt það væri. Því væri eðlilegast ef menn vildu ná fram kostum þess að hafa eina stjórnsýslu fyrir 10--15 þúsund manns að menn færu þá leið hér á landi að búa til héraðafyrirkomulag sem væri fyrir ofan núgildandi sveitarstjórnarfyrirkomulag. Vilji menn hins vegar búa til svo stór sveitarfélög neyðast menn til þess að hafa undirsveitarfélög til þess að ekki sjóði upp úr í þeim hjá einstökum íbúum og til þess að menn geti líka nýtt kosti nálægðarinnr við að glíma við tiltekin verkefni. Ég er því á þeirri skoðun að aðstaða hér sé að allmiklu leyti frábrugðin því sem gerist t.d. á Norðurlöndum þar sem hugtakið sveitarfélag er líkara því sem við mundum kalla hérað og ef við ætlum að búa til skipan hérlendis sem svipar til sveitarfélagaskipan erlendis væri það héraðafyrirkomulag. Það er óvíða hér á landi sem það getur gengið upp að sveitarfélög nái yfir hérað með góðum hætti. Þó eru dæmi þess og Skagafjörður er dæmi um hérað sem gæti senn verið hérað og sveitarfélag. Ég er reyndar á þeirri skoðun að héruðin ættu að vera nokkuð stór hér á landi. Þau ættu að vera upp undir 30 þúsund manna héruð þannig að mörk á milli landsvæðanna miðuðust við það. Að mínu viti gætu t.d. svæði eins og Vesturland, Vestfirðir og Norðurland vestra verið eitt stjórnsýsluhérað sem hefði um 30 þúsund manns. Það gætu hins vegar verið nokkuð mörg sveitarfélög. En verkefni þeirra sveitarfélaga yrði þá væntanlega minna og færri en nú er. Hluti af núverandi verkefnum sveitarfélaga mundu færast upp til héraðsins og hluti af verkefnum ríkisins færi líka til héraðsins þannig að þarna yrði byggð upp nokkuð öflug stjórnsýslueining sem gæti nýtt sér kosti þess af stærðinni. Ég vil varðandi þetta frv., herra forseti, láta koma fram að þar sem almenna reglan hér á landi, og ég er sammála því að það eigi að vera svo, er að menn kjósi um breytingar á sveitarfélagsskipaninni, þá er ég ekki fylgjandi því að víkja frá þeirri reglu. Meginefni frv. er að opna fyrir möguleika til sameiningar sveitarfélaga án undangenginna kosninga með því að sveitarstjórnunum verði heimilt að ákveða sameiningu jafnvel þótt tillaga um sameingu hafi verið felld. Ég er ekki fylgjandi því að þessi breyting verði gerð og vil halda mig við það sjónarmið að það beri að sameina í kjölfar samþykktar íbúanna. Ég er ekki sammála þeim viðhorfum sem stundum hafa heyrst að það beri að skipa þessu með lögum burt séð frá því hvað íbúarnir vilja. Ég er ekki að halda því fram að flutningsmaður sé stuðningsmaður þeirra sjónarmiða en þau hafa heyrst og ég lýsi því að ég er ekki sammála því og ég held að við ættum ekki heldur að stíga skref í þá átt eins og frv. gerir í raun að heimila sameiningu á grundvelli tillögu sem kosið hafi verið um þótt tillagan hafi verið felld í einhverju sveitarfélaganna. Þar með fellur tillagan í heild en frv. gerir ráð fyrir að þar sem menn samþykktu tillöguna geti menn sameinað án annarrar atkvæðagreiðslu. Það skiptir máli um hvað menn kjósa. Setjum sem dæmi að kosið hafi verið um sameiningu fjögurra sveitarfélaga og hún samþykkt í þremur, felld í einu. Þá segir hv. flutningsmaður: Þá er heimilt að sameina þau þrjú sem samþykktu. Það er ekki sjálfgefið og menn mega ekki ganga út frá því að íbúarnir sem samþykktu sameiningu fjögurra sveitarfélaga séu samþykkir sameiningu þriggja. Að þessu lýtur athugasemd mín og ég er að þessu leytinu til ósammála efni frv. Það að eitt sveitarfélag fellir og hrekkur úr skaftinu, þau gætu þess vegna verið tvö af sex sem hefðu fellt, getur breytt málinu það mikið að viðhorf íbúanna verði annað. Það er auðvelt að búa til dæmi um það þar sem þetta getur augljóslega skipt verulegu máli þannig að ég held að við eigum bara að halda okkur við þá lýðræðislegu aðferð að láta sameiningu gerast í kjölfar samþykktar íbúanna. Það kann að vera að það taki meiri tíma en þessi leið en það hefur sinn gang og skilar árangri. Í greinargerð með frv. er rakið að það hafi orðið allnokkur árangur á síðustu árum af því að sveitarfélögin hafi sameinast og það hafi gerst þrátt fyrir ákvæðið eins og það er, en það má líka segja vegna þess að ákvæðið er eins og það er. Ég er því ekki viss um að það greiði endilega fyrir málinu að breyta leikreglunum. Það má ekki gefa sér að það muni greiða fyrir málinu. Ef menn eru á annað borð lagðir af stað út í að víkja frá því að samþykki íbúanna sé áskilið, munu menn þá endilega enda í þessu fráviki? Getur ekki verið að menn muni einfaldlega ganga lengra og enda eins og menn gerðu á Norðurlöndum að spyrja íbúana yfir höfuð ekki neitt í málinu? Það væri allt í lagi ef íbúunum væri sama en við vitum að þeim er ekki sama og þess vegna mundi slík niðurstaða skapa mikinn óróa hér á landi og við eigum að forðast að misbjóða fólkinu með lagasetningum. Þetta vildi ég segja um málið, herra forseti, en vænti þess hins vegar að umræðurnar færi menn svolítið áfram í umræðunni um stöðu sveitarfélaga og skipan landsins í héruð eða sveitarfélög. Ég vildi nota þetta tækifæri, herra forseti, til að koma á framfæri og ítreka sjónarmið mitt um að það mikilvægasta í málinu væri að taka upp héraðaskipanina. Það er það fyrirkomulag sem mun gefa okkur sóknarfæri á landsbyggðinni. Hins vegar munu endurbætur á þessu sveitarfélagafyrirkomulagi litlu sem engu skila enda hafa þær ekki gert það í þeim skilningi að þær hafa engu breytt um íbúaþróun, ekki einu sinni í þeim sveitarfélögum sem hafa sameinast og nefni ég sem dæmi Ísafjarðarbæ hinn nýja þar sem er mestur fólksflutningur frá Vestfjörðum. Ég nefni Vesturbyggð sem er sameinuð úr fjórum sveitarfélögum. Það hefur aldrei verið annar eins brottflutningur af fólki frá því svæði síðan það sveitarfélag varð til. Ekki ætla ég að halda því fram að sameiningin hafi orsakað brottflutninginn eða að hann jókst en við getum þó sameinast um að segja: Sameiningin skilaði engu. Það er ljóst. Það eru aðrir þættir sem ráða þarna ferðinni og við eigum að miða aðgerðir okkar við að draga fram kosti þeirra þátta.

Herra forseti. Það er ljóst af máli hv. síðasta ræðumanns að við erum ekki alveg sammála um breytinguna og við því er ekkert að gera. Það hefur gengið svo til áður að við höfum ekki verið sammála um leiðir að því er varðar sameiningu sveitarfélaga þó við séum örugglega sammála um markmiðið sem er að efla og styrkja sveitarfélögin og landsbyggðina. En mér finnst gæta misskilnings, ég vil nota það orð, í máli hv. þm. þegar hann túlkar raunverulega ákvæði þessa frv. að verið sé að heimila sameiningu án undangenginna kosninga. Ég minni hv. þm. á það af því að hann er þingmaður Vestfirðinga að þetta er sama leið og sú sem lögð var til að frumkvæði samstarfsnefndar á Vestfjörðum í tengslum við sameiningu sem þar var framkvæmd á árinu 1995 en þá kom fyrir 120. löggjafarþing einmitt sambærilegt ákvæði. Það var orðað svo: ,,Jafnframt kom fram að samstarfsnefndin teldi að sá möguleiki væri fyrir hendi að íbúar eins eða tveggja sveitarfélaga gætu fellt tillögu nefndarinnar og að óbreyttum lögum yrði þá að hefja nýja tillögugerð og efna til nýrra kosninga.`` Þess vegna taldi samstarfsnefndin nauðsynlegt að setja slíkt ákvæði. Ég er sammála samstarfsnefndinni. Mér finnst ekki eðlilegt og ekki í anda lýðræðis þegar við erum að tala um þrjú eða fjögur sveitarfélög og síðan gæti minnsta sveitarfélagið, lítið fámennt sveitarfélag, komið í veg fyrir sameiningu hinna tveggja eða þriggja sem vilja sameinast, og það kannski aftur og aftur. Mér finnst það andhverfan á lýðræðinu þegar málum er skipað svo að eitt lítið sveitarfélag geti komið þar í veg fyrir stærri sameiningu. Þess vegna er þessi tillaga flutt. Ég spyr hv. þm. hvort hann hafi verið á móti þessu ákvæði á 120. löggjafarþingi þegar sameiningin á Vestfjörðum átti sér stað og fram kom þessi lagabreyting að ósk samstarfsnefndarinnar?

Herra forseti. Það er ekki rétt nálgun að málinu að segja að eitthvert lítið sveitarfélag, sem er eitt af þeim sem tekur þátt í kosningum, geti komið í veg fyrir að hin sameinist. Það er ekki svo. Þegar sveitarstjórnirnar ákveða að láta fara fram kosningu eru þeim ljósar leikreglurnar. Þeim er ljóst að allir verða að samþykkja. Ef sveitarstjórnir ákveða þrátt fyrir það að láta kosningu fara fram þá er það þeirra ákvörðun. Meti þau málið þannig að ein sveitarstjórnin eða andstaða íbúa í einu sveitarfélaginu sé það mikil að tillagan verði felld eiga þau þann kost að láta fara fram kosningu án þess sveitarfélags og þar með væntanlega tryggt að málið nái fram að ganga. Ég fellst því ekki á að hægt sé að halda því fram að afstaða íbúa í einu sveitarfélagi geti komið í veg fyrir sameiningu íbúa í öðrum sveitarfélögum. Ég fellst ekki á það. Ég tel það alranga nálgun að málinu af því einfaldlega að menn ráða því frá upphafi hvernig þeir láta málið fara fram. Velji menn þann kost að öll sveitarfélögin, sem eru í viðræðunum, verði með í kosningunni og eitt þeirra eða fleiri felli vita menn það fyrir fram og þá er hægt að endurtaka leikinn í þeim sveitarfélögum þar sem málið hlaut stuðning til að vita hvort íbúarnir sem veittu málinu brautargengi séu sama sinnis um breytta tillögu. Það ber að leggja áherslu á að tillagan er breytt frá því sem var þegar menn kusu um það þegar einn eða fleiri aðilar eru ekki lengur með. Ég vil svo svara spurningu hv. þm. Ég talaði gegn því á sínum tíma að veita þessa heimild sem veitt var fyrir tveimur árum. Það fór ekkert milli mála að ég talaði mjög gegn því. En blessunarlega fór það mál þannig í kosningunum að það reyndi ekki á ákvæðið. Það kom því ekki að sök ef svo má segja. En mér fannst það þá, og ég lét það koma fram, afar ólýðræðislegt af hálfu þeirra sem fóru fram á málið að ætlast til þess að Alþingi setti lög sem gerðu mönnum kleift að ná fram niðurstöðu þó hún yrði felld. Það fannst mér mjög ólýðræðislegt og mér finnst það enn.

Herra forseti. Það er alveg ljóst að hv. 5. þm. Vestf. er samkvæmur sjálfum sér. Hann var á móti þessari lagasetningu á 120. löggjafarþingi og er á móti þessu ákvæði nú og hefur fært rök fram fyrir því sem við erum greinilega ekki sammála um. Hv. þm. talar um að leikreglurnar þurfi að vera ljósar. Auðvitað eru þær alveg ljósar eftir sem áður þó þetta ákvæði væri samþykkt. Það var ástæða fyrir því að farið var í þetta á sínum tíma á 120. löggjafarþingi af því að þessi hætta var fyrir hendi. Ég hef einmitt orðið vör við það hjá sveitarstjórnarmönnum víðs vegar um land að þeir telja rétt og eðlilegt að ákvæðið um atkvæðagreiðsluna og niðurstöðu hennar sé með þeim hætti sem hér er lagt til. Við þessu er ekkert að segja, herra forseti, um þetta eru skiptar skoðanir og félmn. mun væntanlega fjalla um málið. Ég vænti þess að hún fjalli um það með þeim hætti að það fái að koma til atkvæðagreiðslu í þinginu aftur til 2. umr. þannig að niðurstaða fáist í málið.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, með síðari breytingum, sem ég flyt ásamt hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur, Margréti Frímannsdóttur og Kristjáni Pálssyni. Efni þessa frv. er að veita heimild í 66. gr. skattalaga til að lækka skatta viðkomandi ef hann hefur veruleg útgjöld vegna tannviðgerða. Það er ekki svo að verið sé að flytja þetta mál í fyrsta sinn, það var flutt á síðasta þingi. Reyndar var það einnig flutt á þinginu 1981 eða 1982 sem ég mun koma að síðar í máli mínu. Það er svo, herra forseti, að á síðasta einum og hálfum áratug eða svo hafa útgjöld heimilanna vegna tannlæknaþjónustu aukist verulega. Þau hafa rúmlega þrefaldast á 15 ára tímabili og voru ekki nærri eins há eins og þegar þetta frv. kom fyrst fram hér í þinginu fyrir sennilega einum og hálfum áratug. Þjónustugjöld hafa aukist í heilbrigðiskerfinu en ég held að útgjöld heimilanna hafi hvergi aukist eins mikið vegna heilbrigðisþjónustu og vegna tannlækninga. Í 66. gr. skattalaga eru ýmis ákvæði sem heimila skattstjórum að lækka tekjuskattsstofn ef gjaldþol skattgreiðanda skerðist verulega. Ég nefni nokkur dæmi: ,,Ef ellihrörleiki, veikindi, slys eða mannslát hafa skert gjaldþol manns verulega. Ef á framfæri manns er barn sem haldið er langvinnum sjúkdómum eða er fatlað eða vangefið og veldur framfæranda verulegum útgjöldum umfram venjulegan framfærslukostnað og mótteknar bætur. Ef maður hefur foreldra eða aðra vandamenn sannanlega á framfæri sínu. Ef maður hefur veruleg útgjöld vegna menntunar barna sinna 16 ára og eldri.`` Fleiri ákvæði eru þarna tiltekin sem heimila skattstjóra að lækka tekjustofn ef gjaldþol skattgreiðanda skerðist verulega. Flest heimili þekkja að útgjöld vegna tannlækninga geta orðið svo veruleg að þau geta ofboðið gjaldþoli heimilanna. Oft er um að ræða reikninga sem skipta tugum eða jafnvel hundruðum þúsunda. Í þeim tilvikum varðandi tannviðgerðir er örugglega jafnmikil ástæða til að heimila slíka lækkun á tekjuskattsstofni vegna útgjalda af tannlækningum eins og vegna ýmissa annarra atriða sem 66. gr. heimilar. Ég nefndi að útgjöld heimilanna hafa aukist verulega vegna þjónustugjalda í heilbrigðiskerfinu. Þegar tölur eru bornar saman um útgjöld heimilanna vegna lyfja- og lækniskostnaðar, sem við ræðum oft að hafi þyngst verulega, þá kemur í ljós að útgjöld vegna tannlæknakostnaðar hafa aukist miklu meira en útgjöld vegna annars læknis- eða lyfjakostnaðar. Á 15 ára tímabili sem tilgreint er í greinargerðinni hafa útgjöld vegna lyfja- og læknishjálpar aukist um 80--90% í heild og þá erum við að tala um útgjöld heimilanna. Þegar þetta er brotið niður og útgjöld skoðuð vegna læknisþjónustu þá hafa þau aukist um 77% á þessu tímabili eða úr 401 millj. kr. í 712 millj. kr. En þegar tannlæknaþjónustan ein og sér er skoðuð hefur hún aukist úr 479 millj. í 1.667 millj. kr. eða aukist um 287% herra forseti, þ.e. útgjöld heimilanna á 15 ára tímabili vegna tannlæknakostnaðar. Það á sér skýringar í m.a. ýmsum lagabreytingum sem hafa dregið úr þátttöku almannatrygginga í tannlæknakostnaði. Ég minni líka á könnun landlæknis í þessu sambandi. Hjá landlækni kom fram í könnun sem gerð var að yfir 50% þeirra sem spurðir voru og voru með tekjur undir 130 þús. kr. sögðu að þeir hafi frestað að leita sér tannlæknaþjónustu. Þessi rök eru því mjög veigamikil þegar Alþingi metur hvort það eigi að bæta nýjum lið við 66. gr. tekjuskattslaga sem veiti skattaívilnun vegna verulegs tannlæknakostnaðar. Ég vil, herra forseti, af því að það er veruleg ástæða til, rifja aðeins upp forsögu þessa frv. Ég flutti á árinu 1982 frv. sama efnis og þá hlaut þetta mál verulegar undirtektir á Alþingi sem kom m.a. fram í því að heilbr.- og trn., sem fékk málið til meðferðar og fjallaði um það, mælti með að frv. yrði samþykkt. Það kom í þeim búningi inn í þingið aftur til 2. umr. þar sem heilbr.- og trn. var samhljóða og mælti með því. En áður en átti að afgreiða málið í atkvæðagreiðslu þá kom upp þáv. heilbrrh., sem var hv. þm. Svavar Gestsson, og sagði að hann hefði í hyggju að breyta reglugerð sem þá var á hans valdi, þ.e. að breyta reglugerð almannatrygginga á þann veg að greitt yrði 20% af tannlæknakostnaði fyrir alla þá sem höfðu fengið greitt úr almannatryggingakerfinu. Sem sagt að tryggingakerfið ætlaði að fara að taka þátt í að greiða 20% af tannlæknakostnaði hjá öllum. Það var ljóst að slík yfirlýsing frá hæstv. þáv. heilbrrh. hafði þau áhrif á þingmenn að þeir töldu að fyrst ætti að fara út í svona víðtækar aðgerðir til að lækka tannlæknakostnað heimilanna, þá væri það nægjanlegt og hafði því áhrif í atkvæðagreiðslunni á afstöðu margra þingmanna þannig að þetta frv. sem ég nú mæli fyrir náði ekki fram að ganga þá. En þannig vildi til að þessi yfirlýsing frá hæstv. þáv. heilbrrh. kom örfáum mánuðum fyrir kosningar og þegar nýr heilbrrh. hafði tekið við nokkrum mánuðum seinna --- reglugerðin átti að ganga í gildi í júní 1983, þ.e. örfáum mánuðum eftir að yfirlýsing ráðherrans kom --- þá felldi hann þessa reglugerð úr gildi. Hann tók sig snarlega til, herra forseti, og felldi einfaldlega reglugerðina úr gildi. Það var hæstv. þáv. heilbrrh. Sjálfstfl., Matthías Bjarnason. Hún komst því aldrei til framkvæmda. Sú yfirlýsing sem þarna kom, sjálfsagt í góðri trú, varð þess valdandi að þetta frv. náði ekki fram að ganga sem örugglega hefði orðið að lögum fyrir 15 árum ef þessi yfirlýsing hefði ekki komið og hefði átt þátt í því, herra forseti, að draga verulega úr útgjöldum heimilanna vegna tannlæknakostnaðar. Ég held að það sé alveg ástæða til að halda forsögu þessa máls til haga til að sýna fram á hver vilji þingsins var á sínum tíma í þessu efni og hann ætti einmitt að vera til staðar nú, ekki síður en þá, þegar í ljós hefur komið að á þessu umrædda 15 ára tímabili frá því að Alþingi fjallaði um þetta mál, hafa útgjöld heimilanna vegna tannlæknakostnaðar þrefaldast. Ég vil einnig minna á annað sem tengist fyrirkomulagi tannlækninga sem við jafnaðarmenn lögðum til á síðasta þingi í nýrri stefnunotkun okkar í heilbrigðismálum, en þar var lagt til að stefna bæri að því að tannheilbrigðisþjónusta verði boðin á heilsugæslustöðvum til jafns við aðra grunnheilbrigðisþjónustu sem þar er veitt og á sömu kjörum. En þessi stefnumörkun tók einnig til tannheilbrigðisþjónustu þannig að það yrði hlutverk heilsugæslustöðva að sinna tannheilsugæslu til jafns við aðra grunnheilbrigðisþjónustu sem þar er veitt og á sömu kjörum, sem er mjög mikilvægt, herra forseti. Ég veit ekki til hvaða nefndar á að vísa þessu máli og set það nokkuð í vald forseta. Á árinu 1983 þegar mál þetta var til meðferðar fór frv. til hv. heilbr.- og trn. Á síðasta þingi fór það til efh.- og viðskn. Mín ósk er sú að málið gangi til heilbrn. Fari svo að forseti leggi til aðra tilhögun, að málið fari til efh.- og viðskn., þá vil ég ítreka það sjónarmið mitt og ósk mína að efh.- og viðskn. sendi málið til umsagnar heilbr.- og trn. og hæstv. forseti geti þess þá þegar hann ber tillöguna upp til atkvæða. Að öðru leyti legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og í ljósi forsögu þessa máls verði að teljast allar líkur á því að það hafi góðan hljómgrunn á Alþingi og komi aftur til kasta þingsins til 2. umr. og verði þar væntanlega samþykkt.

Forseti skal halda þessari ósk hv. þm. til haga og fara yfir hana.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um tilraunaveiðar á ref og mink í friðlandinu á Hornströndum. Flytjendur málsins ásamt mér eru hv. þm. Gunnlaugur M. Sigmundsson, Einar Oddur Kristjánsson, Sighvatur Björgvinsson og Kristinn H. Gunnarsson sem allir eru þingmenn Vestfirðinga en tillagan er á þskj. 95. Tillgr. hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Alþingi ályktar að fela umhverfisráðherra að heimila tímabundnar tilraunaveiðar á ref og mink í friðlandinu á Hornströndum.Náttúrustofa Vestfjarða hafi eftirlit með tilraunaveiðunum og gefi ráðherra skýrslu þar sem fram komi niðurstöður tilraunarinnar. Að tilraunatímabilinu loknu verði mat lagt á nauðsyn á framhaldi veiða á ref og mink á svæðinu.`` Þetta mál hefur fengið talsverða umræðu eftir að það var gert heyrinkunnugt og hefur vakið nokkur viðbrögð. Það verður að segjast eins og er að þau hafa að langflestu leyti verið á eina lund. Menn skynja auðvitað þá nauðsyn að gera breytingar á einfaldlega vegna þess að núverandi ástand er að leiða til mikillar röskunar í lífríkinu á Hornströndum og er farið að hafa veruleg áhrif á byggðarlögin í næsta nágrenni. Þess vegna er tillagan flutt til að tryggja að það nauðsynlega jafnvægi sem þarf að vera í lífríkinu skapist á ný og við getum aftur séð kvikna það fjölbreytilega dýralíf sem til staðar var á Hornströndum og menn hafa vitnað til sem þar þekkja til aðstæðna og hafa reynslu áratuganna til að bera saman. Árið 1985 var ákveðið að friðlýsa svæðið norðvestan Skorarheiðar í Norður-Ísafjarðarsýslu. Með þeirri ákvörðun voru veiðar á ref og mink bannaðar á þessu svæði. Meðal reglna sem gilda um friðlandið er að hvers konar meðferð skotvopna er öllum bönnuð nema samkvæmt sérstakri heimild sýslumanns mánuðina júní til september og utan þess tíma einungis heimil landeigendum til hefðbundinna nytja. Með þessari þáltill. er verið að leggja til að umhvrh. nýti rétt sem hann hefur til undanþágu frá settum reglum í friðlýsingu, enda liggja til þess mjög ríkar ástæður í þessu tilviki eins og raunar er gert ráð fyrir í undaþáguheimildinni sem ráðherra hefur. Það er kannski tvennt sem þarf fyrst og fremst að velta fyrir sér í þessu sambandi. Það er annars vegar hvaða reglur og lög gilda um veiðar á ref og mink almennt í landinu og hins vegar hvaða skorður lög og ákvæði friðlýsingar í lögum um náttúruvernd setja mönnum varðandi veiðar í friðlandi eins og á Hornströndum. Ef við skoðum fyrst fyrri spurninguna hvaða reglur gilda um veiðar á ref og mink, þá eru auðvitað ákvæði í hinum kunnu lögum um friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum frá árinu 1994 og síðan í reglugerðum tengdum þessum lögum sem eru settar á grundvelli þessara laga. Meginregla laganna er sú að refir séu friðaðir en minkar ekki. Ef við skoðum síðan sjálf lögin um náttúruvernd frá árinu 1996 og ákvæði friðlýsingar sem kveðið er á um í 28. gr. laganna, þá er einmitt fjallað um friðlýsingu landsvæða og ákvæði þeirra laga er svohljóðandi með leyfi virðulegs forseta: ,,Umhverfisráðherra getur, að fengnum tillögum eða áliti Náttúruverndar ríkisins, Náttúrufræðistofnunar Íslands og Náttúruverndarráðs, friðað í heild landsvæði sem mikilvægt er að varðveita sakir sérstaks landslags, gróðurfars eða dýralífs, og nefnast þau landsvæði friðlönd. Má þar ekki raska náttúrufari né gera mannvirki sem spilla svip landsins. Í friðlýsingu skal nánar kveðið á um hversu víðtæk friðunin er, að hve miklu leyti framkvæmdir á landinu eru takmarkaðar umferð og umferðarrétt almennings og notkun veiðiréttar. Þá mega og fylgja friðlýsingu fyrirmæli um nauðsynlegar aðgerðir til þess að almenningur njóti svæðisins, svo sem um lagningu göngustíga, girðingar og þess háttar. Friðlöndum má enginn, hvorki landeigendur, ábúendur né aðrir, raska að því leyti sem fyrirmæli friðlýsingarinnar taka til. Umhverfisráðherra getur veitt undanþágu frá settum fyrirmælum í friðlýsingu ef ástæður eru fyrir hendi.`` Það er þetta undanþáguákvæði sem hér er verið að vitna til. Einnig er rétt að vekja athygli á því sem fram kemur í fskj. með þessari þáltill. þ.e. auglýsing um friðland á Hornströndum sem birtist í Stjórnartíðindum nr. 332 13. ágúst 1985 og engin ástæða til að rekja hér efnislega að öðru leyti. Ástæðan fyrir því að við hv. þingmenn tókum það til bragðs að flytja þessa þáltill. er sú að mjög hefur verið undan því kvartað hvernig málum er komið á þessu svæði. Eins og segir í greinargerð hefur athygli verið vakin á því að með því að veiðar á ref og mink eru ekki heimilaðar í friðlandinu á Hornströndum hafi orðið gríðarleg fjölgun á þeim tegundum. Ferðamenn og aðrir þeir sem eiga leið um svæðið hafa veitt því eftirtekt að mófuglar sjást þar tæplega og augljóst að þeir hafa orðið ref og mink að bráð. Skynsamleg veiði á þessum tegundum mundi því auðga lífríkið og söngur mófuglanna hæfist að nýju. Síðan er atriði sem snýr að næstu nágrönnum þessa svæðis. Íbúar nærliggjandi byggða jafnt á Ströndum sem við Ísafjarðardjúp hafa líka bent á að gegndarlaus fjölgun á ref og mink í friðlandinu valdi miklum búsifjum utan friðlandsins. Hjarðir minka og refa streyma bæði suður Strandir og inn í Djúp, leggjast á búfénað, granda fuglum og eyðileggja veiðiár. Hlunnindabændur hafa þannig vakið athygli á að mikil fjölgun refa og minka hafi leitt af sér stórtjón í æðarvörpum og laxveiðiám og þannig skaðað bændur og rýrt afkomu þeirra. Ég get í þessu sambandi vakið athygli á því að ég var á fundi norður á Hólmavík fyrir nokkrum dögum. Þar kom að máli við mig þekkt skytta, refaskytta og minkabani sem hafði lent í því fyrir ekki löngu síðan fyrir norðan að hann kom að vegsummerkjum eftir mink sem hafði hvorki meira né minna en slátrað að mig minnir 400 æðarungum og komið fyrir undir steini svo að hryllilegt var að sjá. Ég sá þetta á ljósmynd og ég verð að játa, virðulegi forseti, að þetta er auðvitað táknrænt dæmi um þann skaða sem friðun þessara kvikinda á svæðinu norður á Hornströndum veldur. Þess vegna erum við að leggja þessar veiðar til. Af þessu hefur síðan leitt að kostnaður við grenjaleit og veiðar á mink hefur vaxið gríðarlega í sveitarfélögum sem næst liggja friðlandinu. Fámenni þessara sveitarfélaga í mörgum tilvikum hefur gert það að verkum að stóraukinn veiðikostnaður verður þeim ofviða og eykur enn vandamálið. Við vitum að kostnaður af þessu leggst býsna misjafnlega á einstök sveitarfélög. Sums staðar er það hins vegar mjög veigamikill þáttur og umtalsverður þáttur í útgjöldum sveitarfélaga að stunda grenjavinnslu og veiðar á mink. Því miður hefur tekist svo til hér á Alþingi að fjárveitingar til þessa málaflokks hafa verið skornar niður og því miður var tillaga, sem sá sem hér stendur stóð að, felld sem hefði falið í sér aukin fjárframlög til þessa málaflokks. Þess vegna eru menn verr undir það búnir að glíma við þennan ófögnuð sem streymir, eins og hér er orðað, suður Strandir og inn Ísafjarðardjúp og er að valda þarna búsifjum. Af þessu sést að brýna nauðsyn ber til að aflétt sé banni við veiðum á mink og ref í friðlandinu á Hornströndum. Á hinn bóginn er skynsamlegt að þessar veiðar fari fram undir eftirliti, vegna þess að um friðland er að ræða. Þetta er auðvitað fullkomin ástæða til að leggja áherslu á að ekki er verið að heimila skefjalausar eða stjórnlausar veiðar á svona viðkvæmu landsvæði. Hérna er verið að stíga mjög varfærnisleg skref til að koma til móts við þau sjónarmið sem eru mjög sterk og vel ígrunduð af fólki sem þekkir mjög vel til. Þess vegna er verið að leggja til að þetta sé gert varfærnislega og enn fremur að eðlilegast er að Náttúrustofa Vestfjarða annist eftirlitið. Ég get nefnt það í þessu sambandi að ég tók þátt í útvarpsþætti með núverandi veiðistjóra, Ásbirni Dagbjartssyni, sem lýsti því einmitt yfir að hann teldi mjög skynsamlegt að Náttúrustofa Vestfjarða annaðist þetta eftirlit. Þessi sami veiðistjóri fjallaði almennt um þessi mál, veiðar á ref og mink, í athyglisverðu viðtali í Morgunblaðinu 28. september sl. þar sem hann segir að með því að minkur hafi verið veiddur í landinu frá árinu 1937 með óbreyttu álagi sé útkoman sú, með leyfi forseta, ,,að minkurinn hefur gersigrað okkur. Hann hefur farið hringveginn og stofninn hefur alltaf verið í vexti. Það er aðeins á afmörkuðum svæðum, þar sem miklu er kostað til, að tekist hefur að halda honum í burtu.`` Enn fremur segir veiðistjórinn í þessu viðtali að stofnstærð refsins hafi þrefaldast á síðustu 20 árum þó svo veiðar hafi verið svipaðar og áður. ,,Veiðin hefur minnkað nokkuð síðustu tvö árin og mesta hættan núna er sú að nýliðun í refastofninum aukist í kjölfarið. Það væri í raun stórhættulegt að aflétta snögglega veiðiálagi.`` Virðulegi forseti. Það er því augljóst mál að þegar við skoðum þetta, þá er bráðnauðsynlegt að hefja þessar veiðar skipulega og undir vísindalegu eftirliti þannig að með veiðunum sé fylgst. Lagt er til að vísindamönnum á svæðinu sé falið að hafa eftirlit og auðvitað gefur það auga leið að það er skynsamlegast að þannig sé að málum staðið. Ég held að um sé að ræða mál sem nauðsynlegt er að hv. Alþingi taki afstöðu til. Hér er um að ræða stjórnvaldsákvörðun sem gæti falið í sér að hefja þessar veiðar að nýju. Það þarf ekki að breyta lögum. Þess vegna er þetta þáltill. En hins vegar er mikilvægt að mínu mati vegna þess að hér er um að ræða ákveðna breytingu á framkvæmdinni varðandi friðlandið, að Alþingi segi skoðun sína á málinu fyrir utan það að þetta mun hafa einhvern kostnað í för með sér sem óljóst er á þessari stundu hver verður. Það verður að sjálfsögðu ekki mikill kostnaður en eftirlitið verður eitthvað og kostnaðurinn við grenjavinnsluna hugsanlegur þannig að eðlilegt er að Alþingi, sem er auðvitað fjárveitingavaldið, hafi þá líka eitthvað um þetta mál að segja og axli sína ábyrgð í málinu. Virðulegi forseti. Það er engin ástæða til að rekja þetta mál frekar. Hin lagalega hlið þessa máls er rakin ítarlega í grg. og eðlilegt að vísa til hennar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til, virðulegi forseti, að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. umhvn.

Herra forseti. Hér er nokkuð athyglisvert mál á ferðinni, borið fram af miklum þungavigtarhópi í þinginu, því það er hvorki meira né minna en gjörvallur þingmannahópur Vestf. sem leggur þetta fram. Ég hef auðvitað tækifæri til að ræða málið í umhvn. þar sem ég á sæti. Það vill nú svo til að umhvn. er einmitt þessa dagana að fjalla um eyðingu refa og minka og kynna sér hvaða áhrif breytingar á þátttöku ríkisins í kostnaði vegna eyðingu refa hafi haft. En ég vil minna á það að ekkert hefur breyst varðandi þátttöku ríkisins í kostnaði vegna eyðingu minks. Það breyttist ekki neitt, enda gegnir talsvert öðru máli með minkinn en refinn. Við lítum mink ekki alveg sömu augum og ref, enda minkurinn aðskotadýr í íslenskri náttúru að okkar mati. Ég vil aðeins segja varðandi þessa till. sem kann alveg að eiga rétt á sér, a.m.k. sumar þær fullyrðingar sem koma fram í grg. að mér finnst svolítið öfug röð koma fram í tillögugreininni. Þetta minnir á það sem menn segja stundum: Hér á að skjóta fyrst og spyrja svo. Ég vil snúa þessu við og spyrja fyrst og það segi ég alveg af gefnu tilefni. Þegar þessi mál voru mikið til umræðu í fyrra, um það hvort breyta ætti kostnaðarþátttöku ríkisins við eyðingu refa, og margir sem settu fram efasemdir um að refaveiðarnar hefðu þá þýðingu eða færu fram á svo markvissan hátt að í raun væri réttlætanlegt að haga þeim eins og gert hefur verið, þá lögðu margir og þar á meðal sú sem hér stendur, áherslu á að það vantaði rannsóknir til þess að byggja á allar þær fullyrðingar sem fram komu í því efni og komu raunar fram hér líka. Það vantar rannsóknir um þetta efni og þær þarf. Ef snögglega á að hefja veiðar á þessum slóðum aftur, þá þarf það að styðjast við rannsóknir. Fyrrverandi veiðistjóri, Páll Hersteinsson, sem nú starfar á vegum háskólans að rannsóknum, hefur staðið fyrir rannsóknum sem kynnu að koma að gagni og farið er að vinna að, t.d. í sambandi við könnun á tjóni af völdum refa í æðarvörpum, í samvinnu við Líffræðistofnun Háskóla Íslands og með styrk frá Nýsköpunarsjóði námsmanna. Sá ágæti maður hefur sett fram hugmyndir að rannsóknum af ýmsu tagi, m.a. um fæðuval refa. Því það er ekki sannað að refurinn eyði mófugli á sama hátt og fullyrt hefur verið af þeim sem hafa áhyggjur af þróuninni í þeim efnum. Sömuleiðis þarf að kanna betur hvort það eigi við rök að styðjast að refurinn sé að dreifa sér meira um landið, eins og haldið hefur verið fram. Og þar sem hér var ítrekað vitnað í máli hv. 1. flm. til orða Ásbjarnar Dagbjartssonar veiðistjóra þá var hann einmitt á fundi umhvn. í gær og lagði fram ýmsar upplýsingar sem vert er að hyggja að. Þar á meðal var rætt um fjölgun refa og hvort skýra mætti hana t.d. með því að á friðuðum svæðum væru eins konar uppeldisstöðvar og refurinn flæddi þaðan yfir á nálæg svæði. Þær sögur eru allar úr lausu lofti gripnar. Það er ekkert sem styður þessa fullyrðingu. Raunar er fullyrt, í skjali sem veiðistjóri lagði fram á fundi hjá okkur í gær, að refir sem hafa verið merktir í friðlandinu á Hornströndum hafi aldrei veiðst utan þess. Þannig að ekki er nú stuðningur í því efni og reyndar benda tilraunir, sem hafa verið gerðar hér á landi, til þess að refurinn sé mjög staðbundinn. En þar sem hv. ræðumaður vitnaði til þess að varað hefði verið við því að hætta snögglega öllum veiðum þá er það alveg rétt. Það er talið mjög óheppilegt. Rannsóknir hafa sýnt að aukið veiðiálag getur haft þau áhrif að stofninn bregðist við á þann hátt að geldum læðum fækki, þ.e. að frjósemi þeirra aukist, fleiri læður geti því tekið þátt í að endurnýja stofninn og fjöldi yrðlinga í hverju goti fari vaxandi. Þannig hafa áhrif veiðanna orðið til þess nýliðunargeta stofnsins varð meiri. Þetta er þekkt um ýmsar aðrar dýrategundir, m.a. sumar tegundi hvala, að álag á stofninn getur valdið því að kvendýrið bregðist þannig við að það verði frjósamara og færara um að viðhalda stofninum. Þetta er mjög merkilegt atriði og það eru ekki öll dýr sem haga sér þannig, og nú er ég í raun og veru komin langt út fyrir mína fræðilegu þekkingu. Margt er athyglisvert í þessu sambandi og ég vil leggja áherslu á að til þess að breyta um stefnu í þessum efnum þurfum við að hafa fleiri rannsóknir að byggja á. Aðeins það vildi ég leggja inn í þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þátttöku hv. 12. þm. Reykn. í þessari mikilvægu umræðu. Ég bjóst sannast sagna fremur við því, að þegar þetta mál kæmi fram, að við hv. flm. yrðum gagnrýndir fyrir það hversu hægt við vildum fara í sakirnar. Ég vek athygli á því að þessi tillaga gerir ráð fyrir að hér verði um tilraunaveiðar að ræða, tímabundnar tilraunaveiðar á ref og mink, og að þessar veiðar fari fram undir ströngu eftirliti vísindamanna. Til þess að tryggja að þetta eftirlit sé sem virkast þá er það niðurstaða okkar að það sé eftirlit þeirra vísindamanna sem starfa á heimaslóðum og munu væntanlega á næstunni treysta vísindalega þekkingu sína á þessu svæði með því að sérhæfa sig nokkuð í rannsóknum á Hornströndum og lífríki þeirra. Þess vegna bjóst ég frekar við því að sú gagnrýni sem við fengjum yrði sú að hér værum við að ganga allt of skammt, værum hikandi í að ganga hreinlega og rösklega til verks og ráðast á þennan ófögnuð. Mörgum finnst að streymi refs og minks sé inn á jarðir manna. Eins og margir bændur í nágrenni við þetta svæði hafa lýst fyrir mér þá er þetta sem óbrotinn skafl æði yfir á haustin þegar vetur fer að herða og veður fara að versna, þegar bæði refur og minkur fer að gera sig heimakominn í húsum manna, útihúsum og beitarhúsum, og minkar fara að leggjast í ár, eyða þar fiski og menn verða fyrir alls konar búsifjum. Ég held, virðulegi forseti, að þær upplýsingar sem við fáum frá staðkunnugum mönnum, glöggum mönnum, m.a. veiðimönnum sem hafa fylgst ákaflega vel með þessu svæði mjög lengi, gefi okkur alveg ótvírætt til kynna að það sé fyllsta ástæða til þess að fara að bregðast við. Ég held að það væri röng aðferð ef við byrjuðum á því að hefja hér einhverjar mælingar og rannsóknir, sem stæðu í þrjú til fimm ár hið minnsta, til þess að fá einhverja viðmiðun og síðan mundu menn fara að skoða málið. Ég held að það sé miklu eðlilegra að hefja skynsamlegar veiðar, undir vísindalegu eftirliti þar sem strax kæmi fram samanburðarhæf viðmiðun á því hvaða áhrif þetta hefði á lífríkið á svæðinu, bæði á Hornströndum og eins í næsta nágrenni. Ég held að hvað sem menn segja um áhrif veiða á vöxt og viðgang stofnanna, hvort sem það er refastofninn eða stofn minksins, þá sé það ljóst að veiðar af þessu tagi mundu náttúrlega ekki hafa nein úrslitaáhrif á stofnstærðina. Sú hætta að annarri hvorri tegundinni eða báðum yrði útrýmt væri til að mynda fjarri öllu lagi. Við erum að tala um veiðar undir svo ströngu eftirliti að það er engin ástæða til þess, að mínu mati, að setja málið einhvern veginn þannig upp. Ég held þess vegna að óskynsamlegt væri, allra hluta vegna, að bíða með veiðarnar um eitthvert árabil. Skynsamlegast væri að vinda sér beint í verkið á grundvelli þeirrar till. sem hér er lögð fram. Ég er alveg sammála því sem mér fannst koma fram í máli hv. þm. áðan, að ég vil líka gera greinarmun á refnum og minkinum. Minkurinn er auðvitað plága, aðskotadýr, sem mjög víða veldur verulegum spjöllum á lífríkinu. Ég nefndi hér eitt dæmi, ógeðslegt dæmi um verksummerki eftir minkinn, og ég held að það sé almennt þannig að við gerum greinarmun hér á. Hins vegar er engin ástæða til þess að undanskilja refinn algjörlega. Það er eðlilegt að stunda veiðar á honum þarna eins og við erum að gera mjög víða á landinu. Ég fagna því að umhvn. er að taka þessi mál til sérstakrar umræðu núna og vildi gjarnan að sú till., sem hér er verið að leggja fram, gæti ratað inn í þá umræðu hjá nefndinni. Ég vil hins vegar vilja mikla áherslu á að umhvn. leiti sem víðast fanga, ekki aðeins hjá vísindamönnum sem auðvitað hafa þarna mjög góða yfirsýn, og ekki síst Páll Hersteinsson, fyrrverandi veiðistjóri, sem allir vita að þekkir þessi mál mjög vel eftir að hafa dvalist m.a. norður í Ófeigsfirði, held ég frekar en Reykjarfirði, við rannsóknir vetrarlangt. En ég vildi hins vegar líka leggja áherslu á það að heimaaðilum og hagsmunaaðilum yrðu send þessi mál til umsagnar. Ég nefni til að mynda Æðarræktarfélagið, Búnaðarsamband Vestfjarða og búnaðarfélögin á svæðinu, hlunnindabændur almennt og síðan Átthagafélag Grunnavíkur og Sléttuhrepps. Ég hef rætt við allmarga af forustumönnum þeirra, sem hafa mjög mikinn áhuga á því að þessum málum sé sinnt, vegna þess að þeir hafa þá reynslu af samanburðinum yfir árin og áratugina að núverandi ástand sé að eyðileggja lífríkið á Hornströndum. Ég veit að vísu að til eru önnur sjónarmið í þessum efnum og alveg sjálfsagt að kalla eftir þeim, en yfirgnæfandi, eftir því sem ég hef aflað mér upplýsinga um, er það sjónarmið manna sem vel þekkja til að nauðsynlegt sé að stunda þarna hóflegar skynsamlegar veiðar, og hefja þær á grundvelli tilraunaveiða sem allra fyrst, eins og lagt er til hér í till.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. á þskj. 100 um endurskoðun á ákvæðum laga um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/199, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Kristín Halldórsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Guðni Ágústsson og Ögmundur Jónasson. Tillgr. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela fjármálaráðherra að skipa nefnd til að endurskoða ákvæði laga um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991, með síðari breytingum.`` Þessi tillaga var flutt á síðasta þingi en var þá ekki rædd og er þess vegna flutt að nýju. Eins og fram kemur í greinargerðinni er tillögunni fyrst og fremst ætlað að vekja athygli á þeim ákvæðum laganna sem fjalla um gjöld fyrir fullnustugerðir og búskipti fyrir sýslumenn. Sérstaklega verði í þessu sambandi skoðuð 5. gr. laganna. Það kom mjög til álita þegar málið var undirbúið að flytja um það sérstakt frv. Hins vegar eru á málinu ýmsir fletir og ýmsar hliðar sem gera það að verkum að það varð niðurstaða mín sem 1. flm., og um það var samkomulag við aðra sem standa að málinu, að flytja þetta fremur í formi þingsályktunartillögu af þeim ástæðum sem ég nefndi. Hér er sérstaklega verið að vitna til 5. gr. laganna um aukatekjur ríkissjóðs, þann kafla sem fjallar um gjöld fyrir fullnustuaðgerðir og búskipti fyrir sýslumanninn og er að mínu mati mikið réttlætismál eða mál sem gæti snert hagsmuni þeirra sem standa höllum fæti fjármálalega. Í þessari grein er heimild til þess að taka sérstakt gjald vegna beiðni um nauðungarsölu á fasteign eða eign sem verði ráðstafað eftir sömu reglum og fasteign. Gert er ráð fyrir því í lögunum í fyrsta lagi að um leið og beiðni um nauðungarsölu fer fram til þess að fullnusta kröfu skuli þeir sem biðja um slíka meðferð greiða í ríkissjóð 1% þeirrar fjárhæðar sem krafist er fullnustu á að meðtöldum vöxtum og kostnaði. Allir sjá í hendi sér að slík upphæð getur fljótlega orðið mjög stór ef um er að ræða til að mynda kröfu á fasteign vegna þess að hér er um það að ræða að auðvitað yrði beðið um fullnustu á allri kröfunni, ekki gjaldfallna hlutanum heldur allri kröfunni. Hins vegar gera lögin ráð fyrir því að þetta gjald skuli aldrei vera minna en 9 þús. kr. og aldrei hærra en 30 þús. kr. Þegar um beiðni um nauðungarsölu á lausafé er að ræða skal gjaldið hins vegar ekki vera minna en 3 þús. kr. og ekki meira en 10 þús. kr. í hvert skipti. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir að í hvert skipti sem beðið er um fullnustuaðgerð af þessu tagi, nauðungarsölu, skuli lögð fram til greiðslu upphæð sem gæti hlaupið á bilinu 9.000--30.000 kr. Nú skulum við ímynda okkur að fólk lendi í fjárhagslegum vandræðum og kemst í þessa aðstöðu, sem er því miður ekki óalgengt, við sjáum það einfaldlega á blöðunum á hverjum einasta degi, þá er það svo að lögfræðingur, gjarnan fulltrúi stofnunar eða einhverra lánardrottna, verður að reiða fram gjald á bilinu 9.000--30.000 kr. í hvert skipti. Setjum sem svo að hér sé um að ræða fimm kröfur, sem er hreint ekkert óalgengt eins og við sjáum í blöðunum, þá gæti verið um að ræða upphæð á bilinu 45--150 þús. kr. hjá einum einstaklingi. Nú er það auðvitað þannig að sá sem biður um nauðungarsöluna er ekki sá sem borgar þessa kröfu í lokin, heldur er það sá sem kröfunni er stefnt að, þ.e. sá aðili sem hefur lent í fjárhagslegum erfiðleikum. Til mín hafa leitað einstaklingar sem hafa staðið frammi fyrir því að hafa komist í vanskil og fimm eða sex aðilar beðið um nauðungarsölu. Þessir aðilar hafa sagt sem svo að það síðasta sem þeir mættu við þegar staðan er orðin svona væri að þurfa að borga um 100--150 þús. kr. til lögfræðinga og til þeirra sem eru að biðja um nauðungarsöluna til viðbótar við það að reyna að koma málunum í þeim í skil. Þetta getur stundum jafnvel orðið til þess að viðkomandi einstaklingar ráða ekki við að koma málum sínum í skil og lenda síðan með eignir sínar í nauðungaruppboði sem í allt of mörgum tilvikum leiðir að lokum síðan til gjaldþrots með tilheyrandi óhamingju eins og allir vita með kostnaði fyrir einstaklingana og kostnaði fyrir hið opinbera. Hér er einfaldlega verið að leggja það til, virðulegi forseti, að þessi mál verði skoðuð með það fyrir augum hvort ekki sé hægt að koma við undanþáguheimild, t.d. að sýslumanni verði heimilt að endurgreiða gjaldið í þeim tilvikum þar sem ekkert hefur orðið af sölu eignar vegna úrræða gerðarþola eða hvort eðlilegt sé að skoða það að sett sé eitt hámark þannig að menn borgi aldrei svona hámarksupphæð ef um er að ræða marga gerðarbeiðendur. Þetta, virðulegi forseti, er lítið réttlætismál, mál sem getur snert það fólk sem hefur lent í miklum fjárhagslegum þrengingum og á ekki marga kosti í stöðunni. Að mínu mati er um að ræða réttlætismál sem við ættum að reyna að breyta á réttan veg. Að lokinni umræðunni legg ég til að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. viðeigandi nefndar.

Herra forseti. Á þskj. 101 er að finna 101. mál þessa þings sem er frv. til laga um breytingu á lögum um þingsköp Alþingis. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Ásta R. Jóhannesdóttir, Drífa Hjartardóttir, Gísli S. Einarsson, Guðný Guðbjörnsdóttir, Kristín Ástgeirsdóttir, Kristjana Bergsdóttir, Lúðvík Bergvinsson, Margrét Frímannsdóttir, Siv Friðleifsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon. Eins og glöggir menn hafa tekið eftir eru þetta þingmenn úr öllum þingflokkum, þ.e. þrjár þingkonur Kvennalistans, þrír þingmenn úr þingflokki jafnaðarmanna, tvær þingkonur Framsfl., tveir þingmenn Alþb. og tveir þingmenn Sjálfstfl. og það út af fyrir sig gefur þessu máli ákveðið vægi og þyngd sem vonandi dugir til jákvæðrar afgreiðslu á hv. Alþingi. Ég verð reyndar að játa að ég er svolítið vonsvikin yfir því hversu hljótt hefur verið um þetta frv. vegna þess að þetta er harla merkilegt þingmál og ég hefði vissulega óskað þess að fleiri sæti í salnum væru setin og þátttaka yrði í umræðunni en ég treysti því að hv. þingmenn sitji á skrifstofum sínum önnum kafnir við hin ýmsu verkefni og fylgist vel með. Þeir koma a.m.k. yfirleitt með þá skýringu þegar þeirra er saknað úr þingsalnum. En það er eins og menn hafi ekki áttað sig á því um hvers konar mál er að ræða. Það hefur t.d. engin umfjöllun orðið um það í fjölmiðlum og ég ítreka það að ég er nokkuð vonsvikin yfir því. Þetta er auðvitað ekki stórt þingmál, þetta er ekki neinn lagabálkur, en stærðin er ekki í samræmi við mikilvægið eins og ég vonast til að hv. þingmenn verði mér sammála um þegar þeir hafa kynnt sér efni þess. Kannski er ástæðan fyrir þessari þögn einmitt hvað þetta er smátt í sniðum. Það er þekkt að þeim mun stærri sem mál eru að umfangi, þeim mun merkilegra halda menn oft að málið sé en svo þarf alls ekki að vera. Hér er á ferðinni sem sagt fyrsta þingmál sinnar tegundar að því er ég best veit þar sem með beinum hætti er útfærð svokölluð samþætting eða ,,mainstreaming`` eins og sú stefna hefur verið kölluð á erlendum tungum og það er stefna sem felst í því að flétta sjónarhorn kynjajafnréttis inn í alla stefnumótun. Þetta þingmál felur í sér ofur einfalda en mikilvæga breytingu á þingskapalögum en þar er m.a. kveðið á um starfsramma og hlutverk fastanefnda Alþingis eins og hv. þingmönnum er að sjálfsögðu kunnugt. Í 30. gr. laganna er kveðið á um nefndarálit og hvað þeim skuli fylgja og þetta frv. snýst um breytingar á þeirri grein. 1. gr. frv., en þær eru reyndar aðeins tvær, kveður á um það að nýr málsliður bætist við 2. mgr. 30. gr. laganna og hann orðist svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Enn fremur skal fylgja álitinu mat á stöðu kynjanna á viðkomandi sviði og hvaða áhrif ný lög eða ályktun hafi á þá stöðu.`` 2. gr. er svo um gildistöku, þ.e. að lög þessi öðlist þegar gildi og lengra er frv. ekki. En ef við lítum aðeins á 30. gr. þingskapalaganna fjallar hún um umfjöllun og afgreiðslu þingnefnda og 2. mgr. 30. gr. kveður á um það að mæli þingnefnd með samþykkt lagafrumvarps eða þingsályktunartillögu skuli hún láta prenta með áliti sínu áætlun um þann kostnað sem hún telur ný lög eða ályktun hafa í för með sér fyrir ríkissjóð. Með því frv. sem ég mæli fyrir erum við að leggja til þá breytingu á 30. gr. laganna að nefndum sé gert skylt að hafa stöðu kynjanna í huga við afgreiðslu mála á sama hátt og þeim er skylt að leggja mat á kostnað vegna framkvæmdar nýrrar lagasetningar eða ályktana. Við viljum með öðrum orðum gera jöfnum rétti og jafnri stöðu kynjanna jafnhátt undir höfði og stöðu sjálfs ríkissjóðs og þykir nú kannski einhverjum langt til jafnað en það finnst okkur ekki. Auðvitað mætti jafna þessum málaflokki við ýmsa aðra málaflokka eins og t.d. umhverfismálin en eins og við munum eða vitum hafa umhverfismál fengið, og munu örugglega fá enn frekar, aukið vægi í stjórnmálum og allri umfjöllun innan sem utan Alþingis. Þessi mál eru satt að segja að mínu mati ekki síður mikilvæg en efnahagsmál eða fjármál ríkisins. Við könnumst öll við lögin um mat á umhverfisáhrifum sem er skylt að láta fara fram ef t.d. einhverjar framkvæmdir standa fyrir dyrum sem líklegar eru til að hafa áhrif á umhverfið. Efni þessa frv. sem við ræðum má á vissan hátt líkja við umhverfismat. En við viljum sem sagt í raun að staða kynjanna verði ævinlega höfð í huga og hún metin á hverju sviði sem þá er til umfjöllunar, jafnvel þótt þörfin liggi kannski ekki í augum uppi. En nú kann einhver að spyrja um raunverulega þörf fyrir svona hugsun og fyrir þá stefnu sem kemur fram í þessu frv. Er ekki allt í býsna góðu lagi hjá okkur í þessum málum þar sem við höfum jafnréttislög og lög um jöfn laun og jafnan aðgang að allri menntun og störfum lögum samkvæmt, þ.e. jafnan aðgang karla og kvenna. Svarið er á vissan hátt jákvætt. Það er á lagalega sviðinu. Þar er reyndar svo komið að Íslendingar standa sig með miklum ágætum í samanburði við flestar þjóðir og hafa fengið lof fyrir frammistöðu sína hjá alþjóðaeftirlitsaðilum. Sú var niðurstaðan eftir heilmikla úttekt, skýrslugerð og yfirheyrslur í tengslum við undirbúning fyrir kvennaráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Kína árið 1995 og eftirfylgni að henni lokinni og þeirri staðreynd ber vissulega að fagna. Herra forseti. Lög eru eitt og raunveruleikinn er annar. Hann er oft talsvert annar og áreiðanlega taka flestir undir þá fullyrðingu að hér er um að ræða jafnrétti í orði en því miður ekki á borði. Það er auðvitað engin ástæða til að slaka á í hægu sæti þótt löggjöf teljist í lagi á alþjóðavísu meðan raunveruleikinn talar öðru máli. Staða kynjanna er enn þá langt frá því að vera sambærileg og því þarf sífellt að velta upp nýjum flötum og leita nýrra leiða. Það verður að tryggja að orð leiði til athafna. Á síðustu árum hefur sú stefna rutt sér æ meira til rúms víða um lönd að flétta þurfi jafnréttisbaráttuna sem mest inn í alla aðra þætti mannlegra samskipta, stjórnunar og hvers konar starfsemi í stað þess að afgreiða hana sem einhvers konar sérfyrirbæri eins og mörgum hættir til. Kannski má líkja þessum málaflokki við læk eða á sem hefur runnið til hliðar eða samsíða stórfljótinu með öllum hinum málaflokkunum, viðurkenndu málaflokkunum. Það hefur sína kosti að hafa slík áherslumál í sérstökum farvegi, a.m.k. um hríð en hin leiðin hefur líka sína kosti, þ.e. að veita hliðaránni í meginfljótið og freista þess að hún liti það nægilega með sínum framburði til þess að það dugi. Þetta er út af fyrir sig sama hugsun og hefur alltaf gegnsýrt stefnu og starf Kvennalistans sem hefur lagt sig fram um að setja alla málaflokka í samhengi við stöðu kynjanna en vissulega horft á þá frá sjónarhóli kvenna og með hagsmuni þeirra í huga. En forsendan er sú að það hefur hallað á konur og það hallar enn á konur í flestum málum. En sú stefna sem hér er lögð til grundvallar hefur verið kölluð ,,mainstreaming`` víða erlendis og jafnvel hér heima einnig en nú virðist hafa náðst sátt um orðið samþætting og ég er ágætlega sátt við það orð. Mér finnst það ná hugtakinu vel. Ég veit reyndar að það finnst ekki öllum en það samræmist hins vegar illa máltilfinningu minni að tala um að samþætta eitthvað inn í eitthvað eins og það er hvað eftir annað orðað í nýútkomnum bæklingi um þetta efni. Mér finnst betra að nota þá t.d. orðalagið að flétta inn í eins og ég hef notað hér og nota í greinargerðinni með frv. Ég reikna með að hv. þm. séu búnir að lesa vel og vandlega þennan nýútkomna bækling frá Jafnréttisráði sem sendur var til allra þingmanna. Hann fjallar um þessa nýju stefnu sem mér finnst reyndar ekki að öllu leyti ný stefna. Ég kýs að tala um öðruvísi nálgun að viðfangsefninu. En það er auðvitað það sem verður að gera. Það verður að nálgast viðfangsefnið á nýjan hátt ef árangur lætur á sér standa. Þessi bæklingur barst mér í lok síðustu viku og hann er ákaflega gagnlegur til þess að átta sig á þeirri grunnhugsun sem felst í þessari nálgun og þar er m.a. lögð áhersla á þennan þátt sem tekið er á í frv. sem ég mæli hér fyrir, frv. sem var lagt fram í upphafi þessa þings. Í bæklingnum er t.d. lögð mikil áhersla á nauðsyn kyngreindra upplýsinga til að átta sig á stöðu kynjanna og á því sviði hafa þingkonur einmitt verið óþreytandi við að draga slíkar upplýsingar út úr kerfinu. Það hefur að vísu gengið misjafnlega, auðvitað fyrst og fremst vegna skilningsleysis á nauðsyn þess að slíkar upplýsingar liggi fyrir vegna þess að hér hefur í raun ríkt algjör kynblinda í orðræðu og framkvæmdum. Ágætt dæmi um þetta eru t.d. blessaðar íþróttirnar. Ég veit að íþróttamenn telja sig njóta allt of lítils skilnings og allt of lítils stuðnings stjórnvalda en engu að síður er nú veitt allnokkurt fé til íþróttaiðkunar, bæði af hálfu ríkisvalds og sveitarfélaga og það hefur verið gert án allra skilyrða um það hvernig fénu skuli varið þrátt fyrir síendurtekin tilmæli þingkvenna í því efni, þ.e. að reynt sé að sjá til þess að íþróttaiðkun kvenna sé ekki sett skör lægra en íþróttaiðkun karla. Um þetta efni höfum við rætt oft á hv. þingi og tillögur frá þingkonum verið samþykktar og satt að segja ekki orðið til mikils árangurs, en nú má þó vænta e.t.v. að svo verði. Íþróttahreyfingin og íþróttafélögin hafa fengið þetta fé til fullra umráða og þau hafa skipt því eftir sínum eigin áherslum. Árum saman hafa konur gagnrýnt og bent á að þessu fé er ákaflega misskipt á milli kynja en stjórnvöld hafa ekki hlustað á þessa gagnrýni og telja sig ekki einu sinni þurfa að gera grein fyrir þessari misskiptingu, samanber nýbirt svar hæstv. menntmrh. við fyrirspurn minni um þetta efni. Það hefur hvorki gengið né rekið að fá hlut kvenna réttan á þessu sviði, en eins og ég segi þá fer vonandi eitthvað að gerast eftir ítrekaðan eftirrekstur alþingiskvenna og eftir starf nefndarinnar sem stofnuð var eftir síðustu atrennu hér á Alþingi. En þetta er einmitt gott dæmi um nauðsyn þess að hafa stöðu kynjanna alltaf í huga við allar ákvarðanir á þessum hv. starfsvettvangi og m.a. í sambandi við fjárveitingar eða fjárframlög af hálfu ríkisvaldsins. Aðrir þættir eru reyndar ekki síður nauðsynlegir eins og bent er á í bæklingnum frá Jafnréttisráði eða skrifstofu jafnréttismála, svo sem að tryggja þátttöku kvenna í stefnumótun og ákvarðanatöku og það ætti að hljóma kunnuglega í eyrum þingmanna. Þingkonur flestra stjórnmálaafla hafa lagt mikla áherslu á þennan þátt og ekki alltaf við mikinn skilning. Þær raddir hafa oft heyrst og heyrast reyndar enn að það sé heldur fáfengilegt tuð og til þess eins ætlað að pota konum í launuð sæti í nefndum og ráðum þeim sjálfum til vegsauka. En tilgangurinn er auðvitað sá að viðhorf og sértæk reynsla kvenna nýtist ekki síður en viðhorf og reynsla karla. Þjóðfélagið hefur einfaldlega ekki efni á að geta ekki nýtt til hins ýtrasta viðhorf og reynslu kvenna. Svo einfalt er nú þetta mál. Þarna er sem sagt ekki síður verið að hugsa um hag þjóðfélagsins alls og svo er auðvitað um aðra þá þætti sem lúta að jafnri stöðu kynjanna. Þá er í bæklingi Jafnréttisráðs lögð áhersla á mikilvægi þess að auka og efla þekkingu. Það þarf að fræða og þjálfa fólk á þessu sviði eins og svo mörgum öðrum og í því sambandi verður áhugavert og raunar ekki lítill fengur að heyra erindi sænska hagfræðingsins dr. Agnetu Stark nk. fimmtudagskvöld undir yfirskriftinni: ,,Hvernig koma á landsfeðrunum á jafnréttisnámskeið.`` En hún er væntanleg hingað þann dag í boði Kvennalistans og flytur sitt erindi í Norræna húsinu á fimmtudagskvöld. Dr. Agneta mun þar segja okkur frá myndarlegu átaki í þessum efnum í heimalandi sínu og getum við áreiðanlega mikið af því lært. Frv. sem hér er til umræðu tekur á einum þætti þessarar stefnu, þ.e. sífelldu mati og endurmati á stöðu kynjanna. Ég sé nú ekki, herra forseti, að ég þurfi að skýra þetta mikið frekar. Alþingi hefur fyrir löngu markað skýra stefnu um jafnan rétt og jafna stöðu kynjanna. Það skortir ekki, en framkvæmd stefnunnar er undir því komin hversu ríkan skilning og vilja er að finna hjá þeim sem ábyrgðina bera. Umræðan þarf að vera sívakandi. Það þarf sífellt að meta stöðu kynjanna á öllum sviðum og leita leiða til að jafna hana. Alþingi og framkvæmdarvaldið hljóta að ganga á undan með góðu fordæmi og sýna þann vilja sinn í verki sem lýst er í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Einnig er rétt að minna á 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sem hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.`` Tilgangur þessa frv. er að tryggja sífellda áminningu um stöðu kynjanna og skuldbindingu löggjafans um leiðréttingu á þeirri stöðu. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Eins og fram kom hjá hv. 1. flm. frv., Kristínu Halldórsdóttur, hefur Alþingi markað skýra stefnu en það hefur stundum þótt skorta á að menn yrðu hér sammála um aðferðir. Ég er nokkuð viss um að það frv. sem hér liggur fyrir verður samþykkt, ekki eingöngu vegna þess að flutningsmenn þess koma úr öllum flokkum heldur sýnist mér að Alþingi Íslendinga sé sá einn kostur í rauninni að samþykkja þessa aðferð til að hlúa að jafnrétti kynjanna og stuðla að því að það verði sem mest. Þar vil ég nefna í fyrsta lagi sem meginástæðu að Ísland er aðili að lokaályktun kvennaráðstefnunnar í Peking. Ísland hefur tekið undir það sem þar kemur fram, en þar er einmitt lögð áhersla á að sjónarhorn kynjajafnréttis verði fléttað inn í alla opinbera stefnumótun eins og hér er lagt til. Í öðru lagi vil ég nefna að í skýrslu samstarfsráðherra Norðurlandanna um störf norrænu ráðherranefndarinnar kemur fram í kaflanum þar sem sagt er frá norrænu embættismannanefndinni um jafnréttismál að í rauninni er mælt með þessari aðferð því að þar segir, með leyfi forseta: ,,Ein aðferð sem ráðherranefndin leggur einkar ríka áherslu á er að jafnréttissjónarmiða sé gætt á öllum sviðum stefnumótunar í nánasta umhverfi, í sveitarstjórnum, við stjórn landsins og á vettvangi Norðurlanda.`` Hér sýnist mér að ráðherranefndin sé einmitt að tala um samþættingu og í þriðja lagi vil ég nefna að það hefur komið fram að í næstu framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í jafnréttismálum sem mun gilda frá og með upphafi næsta árs sé lagt til að þetta sjónarhorn verði lagt til grundvallar, þ.e. að lagt verði mat á stöðu kynjanna á viðkomandi sviði og hvaða áhrif ný lög eða ályktanir hafi á þá stöðu. Herra forseti. Það má segja að samþætting sé ný aðferð í jafnréttismálum. Hv. 1. flm., Kristín Halldórsdóttir, gat þess áðan að Kvennalistinn hefði haft sambærilegt sjónarmið þessu að hluta þannig að ef til vill værum við ekki með alveg nýja aðferð hér. Það sem er nýtt er að aðferðin er nú viðurkennd alþjóðlega. Hún er viðurkennd á vettvangi Norðurlandaráðs og ef tillaga um framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar gengur eftir þá verður hún líka viðurkennd hér og því endurtek ég að ég er ekki í nokkrum vafa um að frv. verður samþykkt. Hér er lagt til að mat verði lagt á stöðu kynjanna á öllum þeim sviðum sem hv. Alþingi fjallar um og að þannig verði tryggt að sjónarmið kynjajafnréttis séu höfð með frá upphafi og gildir þá einu hvort um er að ræða tillögur í samgöngumálum eða sjávarútvegi. Til hliðsjónar við slíkt mat þarf að taka tillit til þess hvort aðgerðirnar muni leiða til aukins jafnréttis og þá að það kynið sem kann að eiga undir högg að sækja standi að minnsta kosti ekki verr eftir en áður. Það þarf að taka tillit til þess hvort áhrifin leiða til aukinnar þátttöku beggja kynja. Það þarf líka að taka tillit til þess hvaða þýðingu breytt stefna hefur fyrir fjölskyldulíf, ekki bara kvenna heldur líka karla og hvaða áhrif breytt lög eða nýjar áherslur kunna að hafa á atvinnuþátttöku bæði karla og kvenna, þátttöku þeirra í félagslífi og ekki síst á stjórnmálaþátttöku karla og kvenna. Jafnframt, þegar fjallað er um atvinnumálin, að skoðað verði sérstaklega hvort breytt stefna í sérhverjum málaflokki hafi áhrif á kynskiptingu vinnumarkaðarins, hvort hún stuðli að meiri blöndun eða hvort hún jafnvel geri vinnumarkaðinn enn kynskiptari. Hv. þm. Kristín Halldórsdóttir gat þess í upphafi máls síns að mjög hljótt hefði verið um þetta þingmál. Það er alveg rétt. Það hefur ekki verið mikið um það fjallað. Ég er hins vegar viss um að sú aðferð sem hér er lögð til mun verða meira í umfjöllun á næstunni. Það vill gjarnan verða svo að undanfararnir fá kannski ekki þá maklegu umfjöllun sem mál þeirra eiga skilið. En aðferðin sjálf þarfnast umræðu í okkar samfélagi og það verður að koma henni á dagskrá. Ég er viss um að svo verður. Það er hlutverk okkar sem hér erum að gera það og koma því á framfæri við þá sem eiga að koma því til þjóðarinnar að hér er um stefnumarkandi mál að ræða sem skiptir máli og er ekki, eins og ég gat um áðan, einskorðað við Ísland heldur hluti af alþjóðlegri breytingu á nálgun varðandi jafnréttismál, nálgun sem við ætlum okkur að taka þátt í vegna þess að við teljum nauðsynlegt að horfa á jafnréttismálin frá þessu nýja sjónarhorni til þess að við getum náð árangri.

Virðulegi forseti. Ég vil aðeins koma inn í þessa umræðu þar sem ég er einn af flm. málsins, rétt til að undirstrika hvað hér er merkilegt mál á ferðinni að mínu mati. Eins og fram hefur komið í umræðunni snýst málið um að koma jafnréttismálunum inn í alla málaflokka löggjafarvaldsins. Stefnan sem hér um ræðir og kölluð hefur verið samþætting eða ,,mainstreaming`` nær bæði til löggjafarvaldsins og til framkvæmdarvaldsins á ýmsum sviðum. En hér er fyrst og fremst verið að beina athyglinni að löggjafanum, þ.e. að með hverju einasta frv. sem verður samþykkt á Alþingi sem lög og hverri þáltill. fylgi mat á áhrifum þess á stöðu kynjanna. Þetta krefst þess að sjálfsögðu að einhver stofnun leggi fram þetta mat. Miðað við núverandi kerfi væri ekki óeðlilegt að það væri skrifstofa jafnréttismála og það yrði þá metið út frá tiltækum gögnum og það komi fram með nál., miðað við þingsköpin, hvaða áhrif þetta mál, sem Alþingi ætlar að fara að samþykkja, hefur á stöðu kynjanna í þjóðfélaginu. Löggjafinn er einn liður í þessari samþættingarstefnu og grunnforsendan og mjög eðlilegt að byrja á því að þessi stefna nái inn til löggjafans. Þessi stefna er í bæklingi skrifstofu jafnréttismála kölluð samþætting þó það sé ef til vill ekki besta orðið. Vissar grunnforsendur þurfa að vera fyrir hendi til að hægt sé að hrinda henni í framkvæmd og þar á meðal eru upplýsingar. Ég tel að kynskipt tölfræði þurfi að liggja fyrir í þjóðfélaginu, það þurfi að liggja fyrir ýmsar upplýsingar til að hægt sé að horfa á samfélagið út frá kynjuðu sjónarmiði. Ég vil í þessu sambandi sérstaklega fagna bæklingum Hagstofunnar. Árið 1994 kom út bæklingur sem hét Konur og karlar og nú var að koma út ný útgáfa af þessum bæklingi. Svona vinna frá hinu opinbera er grunnforsenda fyrir því að hægt sé að framkvæma þá greiningu sem hér er ætlast til. Ég vil fagna því sérstaklega að svona grunnupplýsingar eru nú þegar tiltækar, en það voru þær ekki til dæmis þegar Kvennalistinn steig sín fyrstu spor. Enda held ég að þessi bæklingur, sem kom út árið 1994, hafi verið fyrsti bæklingurinn af þessu tagi. Í öðru lagi er mikilvægt að til staðar sé pólitískur vilji og alveg skýrt sé hver ber ábyrgð á þessari framkvæmd. Það er okkar mat að því miður hafi verulega skort á þennan vilja í núv. ríkisstjórn. Þó við höfum haft hér jafnréttislög í gildi í rúm 20 ár þá er með ólíkindum hvað hægt gengur að koma á einföldum atriðum sem þó eru yfirlýst stefna stjórnvalda hverju sinni og tekið er fram í jafnréttislögum að eigi að gera. Í því sambandi vil ég nefna sem dæmi svör við fyrirspurn minni um framkvæmd á 12. gr. jafnréttislaganna þar sem fram kemur að vel flestir ráðherrar í ríkisstjórnum Davíðs Oddssonar hafa brotið þessa grein jafnréttislaganna frá því að hún var lögtekin árið 1991. Þarna eru þó undantekningar og þar vil ég sérstaklega nefna jafnréttisráðherrana sjálfa sem hafa verið duglegastir við að fara að þessum lögum. En af einhverjum ástæðum virðast þeir ekki hafa haft þann kraft og það vald eða þann framkvæmdavilja sem þarf til að benda samráðherrum sínum í ríkisstjórnunum á að þarna séu lög sem beri að fara eftir. Það er auðvitað umdeilanlegt hvort það er á ábyrgð jafnréttisráðherranna í viðkomandi ríkisstjórn eða forsrh. En það er alla vega merki um að pólitískan vilja skortir. Þess vegna tel ég að ef Alþingi samþykkti tillögu af þessu tagi þá væri það merki um raunverulegan pólitískan vilja fyrir þeim markmiðum sem svífa yfir vötnum í jafnréttislögunum. En því miður virðist þetta vera frekar sýndarmennska en nokkuð annað ef ekki er vilji til að framkvæma lögin. Í þriðja lagi, fyrir utan upplýsingar og pólitískan vilja, þarf fræðslu. Það þarf fræðslu inn í viðkomandi stofnun sem á að leggja mat á hvert einasta lagafrv. sem samþykkt er, t.d. fræðslu til starfsfólks viðkomandi stofnunar, hvort sem það yrði skrifstofa jafnréttismála eða einhver önnur. Í því sambandi vil ég taka undir orð hv. 1. flm., Kristínar Halldórsdóttur, hér áðan um það átak sem Kvennalistinn stendur fyrir núna með að fá hingað þekkta konu, dr. Agnetu Stark sem hefur staðið fyrir fræðslu af þessu tagi í Svíþjóð fyrir stjórnmálamenn, ráðherra og ekki síður fyrir embættismannakerfið. Það er mjög mikilvægt til að þessi stefna komist á að allir séu meðvitaðir um þennan tilgang og hvaða gleraugu beri að setja upp til að hægt sé að framkvæma þetta. Ég vil einnig taka undir að það á að beina jafnréttisumræðunni inn í alla málaflokka, og það er ekki nóg að segja: ,,Jafnréttismálin eru hér í sér ráðuneyti``, heldur er þetta sýn sem á að nota á alla málaflokka. Það má segja að fyrir okkur kvennalistakonur er þetta ekkert nýtt. Stefnuskrá Kvennalistans frá upphafi hefur einmitt verið þannig upp byggð að við lítum á atvinnumál, menntamál og heilbrigðismál út frá sjónarmiði kvenna reyndar oftar. Nú er áherslan meiri á kynferði, þ.e. hvaða máli það skiptir hver stefnan er í þessum eða hinum málaflokknum út frá sjónarmiði beggja kynja. Þetta er stefna sem núna er búið að viðurkenna. Þetta er orðin stefna Evrópusambandsins í jafnréttismálum. Fjórða framkvæmdaáætlun Evrópusambandsins í jafnréttismálum 1996--2000 leggur áherslu á að öll löggjöf og framkvæmdaáætlanir byggi á því að koma þessari stefnu í framkvæmd, hvort sem fólk er að sækja um styrki, gera rannsóknir, eða annað og gífurlegir peningar eru settir í að koma þessari stefnu í framkvæmd á vegum Evrópusambandsins. Norræna ráðherranefndin hefur einnig samþykkt að vinna í anda þessarar stefnu. Þar með má segja að íslensk stjórnvöld hafi þegar skuldbundið sig á tvennum vígstöðvum, bæði í gegnum EES-samninginn og í gegnum norrænu ráðherranefndina til að vinna að þessari stefnu. Það er svo sannarlega kominn tími til að tekið verði á þessu máli af alvöru. Ég tel mjög eðlilegt að fyrsta skrefið sé að löggjafinn viðurkenni þessa stefnu og viðurkenni það þannig að það verði ávallt hugað að því þegar verið er að breyta lögum eða samþykkja þáltill., hvaða áhrif það muni hafa annars vegar á konur og hins vegar á karla. Ég vil því, hæstv. forseti, ítreka að hér er um mjög merkt mál að ræða, tímamótatillögu sem verðskuldar verulega athygli. Ég hefði viljað sjá hér troðfullan þingsal og troðfulla palla. Hér á pöllunum eru reyndar starfskonur Kvennalistans mættar því þær gera sér grein fyrir hvað hér er um mikilvægt mál að ræða. En því miður virðist þingheimur almennt ekki átta sig á því. Ég vona, hæstv. forseti, að mál þetta hljóti góða framgöngu og góða umfjöllun í allshn. og í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Það er kannski ekki ástæða til þess að við höldum þessum umræðum áfram lengi dags en ég vil ekki láta hjá líða að þakka þeim hv. þingkonum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Þær bættu báðar mikilvægum atriðum við framsöguræðu mína og ég þakka þeim fyrir það. Hv. 6. þm. Norðurl. e. minnti á þær samþykktir sem Íslendingar eru aðilar að og ég þakka henni fyrir það. Reyndar gerði hv. síðasti ræðumaður það líka. Ég gleymdi því satt að segja í framsögu minni en það er einmitt mjög mikilvægur þáttur í málinu að við höfum svo sannarlega ekki bara sett lög á lög ofan sem eiga að tryggja jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, heldur höfum við undirritað og samþykkt alls konar alþjóðasáttmála og samþykktir sem hefðu fyrir löngu átt að hafa tryggt framgang þessara mála. Við hljótum að bíða spennt eftir framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum þar sem við eigum, eins og hv. 6. þm. Norðurl. e. minnti á, einmitt von á enn einni staðfestingunni á hinum mikla vilja stjórnvalda til þess að láta þetta nú allt saman ganga fram. Og við munum svo sannarlega trúi ég, alla vega þingkonur hér, sameinast um að ýta á eftir þeim áætlunum, hvernig svo sem það nú gengur. Maður er auðvitað orðinn dálítið svekktur á hvað það gengur hægt sem manni finnst alveg sjálfsagðir hlutir. Ég þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. líka að hún sagði hvað væri nýtt við þetta mál. Ég lenti satt að segja í hálfgerðum vandræðum með að skýra fyrir sjálfri mér hvað er svona nýtt við það. En það er alveg hárrétt sem hv. þm. segir --- það sem er nýtt er að aðferðin er viðurkennd. Og það hlýtur að hjálpa okkur mikið í því efni að reyna að koma þessu fram. Ég þarf ekki að segja meira. Þær hv. þingkonur sem hér töluðu komu mér ekki neitt á óvart með málflutningi sínum. Hann var ekki verri fyrir það. Þær eru báðar baráttukonur til fjölda ára. En ég sakna auðvitað hinn fjölmörgu karla sem skipa nú 3 / 4 þingsæta á þessari hv. samkundu. Ég hefði gjarnan viljað heyra viðhorf þeirra til þessara mála. Ég vona að hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hafi rétt fyrir sér að þetta þingmál verði samþykkt. Ég ætla að leyfa mér að vera jafnbjartsýn og hún og vona að það sé rétt mat hjá henni, og endurtek það sem ég sagði hér áðan að sjálfsagt sitja allir hinir þingmennirnir við sjónvarpsskjáinn á skrifstofum sínum og fylgjast með þessu af miklum áhuga. Þetta er spurning um pólitískan vilja, sagði hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir og það er einmitt það sem málið snýst um. Þetta er spurning um pólitískan vilja, spurning um það að fylgja eftir því sem hefur verið sett á blað, skráð í reglur og samþykktir. Við munum halda þessari baráttu áfram og fylgja henni eftir. Það er ekki nóg að setja það í lög að þingmenn eigi að láta fylgja þessu eftir heldur verður framkvæmdarvaldið að gera það líka og það er væntanlega næsta skrefið að ýta fast á eftir því.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um aðgerðir til að mæta mismunandi þörfum drengja og stúlkna í grunnskólum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Siv Friðleifsdóttir, Guðný Guðbjörnsdóttir, Sigríður Jóhannesdóttir, Arnbjörg Sveinsdóttir og Guðmundur Árni Stefánsson. Tillagan er eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd fagfólks í uppeldis- og kennslumálum sem geri tillögur um hvaða uppeldis- og kennsluaðferðum skuli beitt í grunnskólum til að mæta betur mismunandi þörfum drengja og stúlkna, en upplýsingar um misvægi í sérfræðiþjónustu, athygli kennara og námsárangri benda til að úrbóta sé þörf. Nefndin ljúki störfum fyrir vorið 1999 og verði störfum hennar hagað þannig að tillit verði tekið til tillagna hennar við gerð nýrrar námskrár fyrir grunnskóla en endanlegar tillögur verði síðar hluti af námskrá grunnskólans.`` Herra forseti. Á síðasta þingi flutti ég till. til þál. um stöðu drengja í grunnskólum. Sú tillaga fékk góðar undirtektir þó að hún væri ekki afgreidd. Hún var m.a. send til umsagnar og í umsögnum komu fram fjölmargar ábendingar sem ég tók til greina við vinnslu þessa þingmáls. Má í rauninni segja að þetta þingmál sé í beinu framhaldi af því hinu fyrra. Það er svo, herra forseti, ólík staða drengja og stúlkna í skólakerfinu hefur lengi verið til umræðu meðal skólamanna. Haldnar hafa verið ráðstefnur og fundir um þessi mál og oft hafa þau komið til umræðu á kennarastofum landsins. Hafa menn einkum haft áhyggjur af því að erfiðleikar og fyrirferð margra drengja bentu til þess að skólinn kæmi ekki nægjanlega til móts við þarfir þeirra og jafnframt að fyrirferð drengjanna hefði neikvæð áhrif á félagslega stöðu og sjálfsvirðingu stúlknanna. Drengir aðlagast kröfum og væntingum skólans ekki með sama hætti og stúlkurnar. Kannanir hafa sýnt að drengirnir taka mun meira af tíma kennarans því vandamálin sem kennarinn og skólinn þurfa að fást við, hvort sem þau eru tengd námi eða aga, tengjast mun oftar drengjum en stúlkum. Drengir eru miklu fleiri í hópi þeirra sem þurfa á sérþjónustu og stuðningi innan skólanna að halda og námsárangur stúlkna hefur að jafnaði verið betri á öllum samræmdum prófum grunnskólans. Gildir þá einu hvort um er að ræða tungumál eða stærðfræði. Menn hafa líka bent á það og haft af því áhyggjur hve hlutur stúlkna í tíma kennarans er lítill og að það bendi til þess að stúlkurnar fái ekki sinn réttláta skerf af hvatningu og leiðsögn, að þögn þeirra og bið eftir athygli sé til marks um veika félagslega stöðu þeirra hvað sem námsárangri líður og það ýti jafnframt undir hugmyndir um að strákarnir eigi að ráða ferðinni. Ýmsar tölfræðilegar upplýsingar liggja fyrir um mismunandi hlutfall kynjanna þegar kemur að mælanlegum þáttum þeirrar þjónustu og stuðnings sem skólinn veitir. Það liggur fyrir að drengir eru yfir 70% þeirra nemenda sem taldir eru þurfa sérkennslu í grunnskólunum. Sama er uppi á teningnum þegar röðin kemur að sérdeildum skólanna, þar eru drengirnir einnig u.þ.b. 2 / 3 nemenda. Þá er hlutfall drengja svipað þegar litið er til ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu grunnskólanna. Grunnskólinn hefur þannig í gegnum stuðning og með boði á sérfræðiþjónustu reynt að koma til móts við mismunandi stöðu og þarfir nemenda sinna. Það er hins vegar ljóst að skilgreina þarf betur þann vanda sem stúlkur og drengir þurfa að glíma við og tengist kynferði þeirra svo unnt verði að mæta mismunandi þörfum beggja kynja strax við upphaf skólagöngu og þroska þau í samræmi við ákvæði grunnskólalaga, þar sem segir í 2. gr. að grunnskólinn skuli, með leyfi forseta: ,,leitast við að haga störfum sínum í sem fyllstu samræmi við eðli og þarfir nemenda og stuðla að alhliða þroska, heilbrigði og menntun hvers og eins``. Sérfræðingar hafa sett fram tilgátur um að þroski kynjanna sé mismunandi þegar þau hefja grunnskólanám. Þannig sé námið fyrstu árin eins og eðlilegt framhald af leikjum og föndri stúlknanna en drengirnir eigi mun erfiðara með bæði fínhreyfingar og tjáningu. Þetta rímar vel við tilfinningu margra kennara. Markviss þjálfun strax í leikskóla gæti bætt hér úr ef niðurstaðan yrði sú að taka þyrfti sérstaklega á þessum þáttum. Þá hefur verið bent á að unglingsdrengir eigi erfiðara en stúlkur með að tjá sig með orðum og því líklegra að þeir loki tilfinningar sínar inni eða láti hendur skipta. Um 65% gesta Unglingaheimilis ríkisins hafa verið drengir. Afskipti lögreglu af unglingum sýna einnig að drengir eru mun líklegri til að lenda undir eftirliti lögreglu, eða 86% á móti 14% stúlkna. Dauði vegna slysa er einnig margfalt algengari meðal drengja og pilta og sama á við um sjálfsvíg. Þá er ein ástæða þess að drengir eiga við aðlögunarvanda að etja í skólum talin sú að fáir karlar eru við kennslu og því fáar fyrirmyndir í grunnskóla, og þá ekki síður leikskóla, sem þeir geta samsamað sig. Þessi staðhæfing er þeim mun alvarlegri að margir feður vinna fjarri heimilum, þar með talið þúsundir sjómanna, og u.þ.b. fjórðungur barna á Íslandi býr með einstæðum mæðrum. Karlmaður sem starfar sem kennari getur því verið raunveruleg fyrirmynd þeim börnum sem lítt kynnast körlum í uppeldi sínu og hann er a.m.k. staðfesting þess að karlar sinna líka uppeldisstörfum. Drengirnir fá ákveðin skilaboð frá umhverfinu um hvers konar manneskjur þeir eiga að vera. Bæði fagfólk og foreldrar hafa vaxandi áhyggjur af því að nútímasamfélag bjóði drengjum upp á stöðugt verri fyrirmyndir og að hetjuímyndin verði sífellt ofbeldiskenndari. Það hefur komið í ljós hjá þeim drengjum sem leita til skólasálfræðinga að raunverulegir karlmenn eru ekki fyrirmyndir þeirra heldur oftar einhvers konar ofurmenni myndbanda og kvikmynda. Stúlkur fá einnig sín skilaboð frá umhverfinu og þær hafa ekki síður en drengir liðið fyrir kynbundna fordóma og staðlaðar fyrirmyndir. Það er talin mikil þörf á því að styrkja stúlkurnar til frumkvæðis því óvirk staða þeirra í grunnskóla kemur niður á þeim síðar, bæði námslega og félagslega. Herra forseti. Jafnréttisbaráttan hefur aðallega verið háð af konum. Hún hefur leitt til þess að losnað hefur um staðlaða ramma kvenímyndarinnar og staða kvenna hefur að ýmsu leyti breyst. Jafnréttisbaráttan virðist hafa haft jákvæð áhrif á stúlkurnar og rannsóknir sýna að stúlkur hafa öðlast aukinn félagslegan styrk og sjálfstraust. Ábyrgð á börnum og heimili er þó enn hlutskipti flestra kvenna og kann að vera ein af orsökum þess launamisréttis sem þær búa við. Við þessu þarf að bregðast. Það verður ekki gert nema við beinum sjónum okkar frekar að stöðu og uppeldi barnanna, ekki síst innan skólanna þar sem veigamikill þáttur félagsmótunarinnar fer fram. Fyrirferð drengjanna innan skólans er nefnilega ekki einhlít vísbending um sterka stöðu þeirra, heldur e.t.v. þvert á móti. Athyglin sem þeir fá er oft fyrst og fremst neikvæð. Á meðan taka stúlkurnar betri próf og bíða prúðar eftir að röðin komi að þeim. Starfshópur á vegum menntmrn. setti árið 1990 fram eftirfarandi meginmarkmið, með leyfi forseta: ,,Í skólastarfinu skal leitast við að efla sjálfstæði og sjálfsvirðingu bæði stúlkna og drengja og búa þau jafnt undir virka þátttöku í fjölskyldulífi, atvinnulífi og mótun samfélagsins alls.`` Þetta eru eðlileg markmið í þjóðfélagi sem vill kenna sig við lýðræði og vill hafa mannréttindi í öndvegi. En þó markmiðin hafi verið sett fram er ljóst að kennurum er vandi á höndum, enda hafa þessi ákvæði hvorki ratað með beinum hætti inn í námskrá né námsefnið tekið nægilegt mið af þeim. Ef kennarar ætla sér að sinna þessu verkefni þegar út í skólana er komið verða þeir að brjóta venjur sem ríkja í skólastarfi og leggja á sig vinnu við mótun eigin námskrár og jafnvel námsefnis. Við höfum fyrr í dag, herra forseti, talað um nýja aðferð í jafnréttismálum, samþættingu, þar sem í stað þess að nálgast jafnrétti kynjanna sem sérstakt verkefni sem höfði einungis til kvenna er nú óðum að ryðja sér til rúms sú skoðun að jafnréttismál séu mál samfélagsins í heild. Þetta er ný aðferðafræði við stefnumótun þar sem hagsmunum beggja kynja er gert jafnhátt undir höfði. Það má segja, herra forseti, að sú tillaga sem við erum að ræða nú taki nokkurt mið af hinni nýju aðferðafræði vegna þess að hér er lagt til að staða beggja kynja sé skoðuð með það fyrir augum að tekið verði tillit til mismunandi þarfa. Það er mikið efni til um rannsóknir á skólastarfi og mismunandi áhrifum þess. Bæði er um að ræða rannsóknir og niðurstöður úr þróunarstarfi hér heima og einnig erlendis. Á undanförnum árum hafa líka nokkrir skólar verið að gera tilraunir með að skipta nemendum í bekki eftir kyni. Einnig hafa ýmis jafnréttisverkefni verið reynd sérstaklega. Svokölluð hjallastefna, sem þróuð hefur verið í leikskólanum Hjalla í Hafnarfirði, hefur einnig vakið óskipta athygli og verið öðrum leikskólum fyrirmynd og öllu skólafólki hvatning til endurmats á viðteknum vinnubrögðum og aðferðum. Þannig er að verða til reynsla og þekking sem þarf að vinna markvisst úr með tilliti til skólastarfs í landinu öllu og námskrárgerðar. Það er líka nauðsynlegt, herra forseti, að tengja þær hugmyndir og tillögur sem fram koma um breyttar áherslur í skólastarfinu við kennaranámið. Í Kennaraháskólanum og við kennsluréttindanám í Háskóla Íslands sem og í kennaradeild Háskólans á Akureyri hefur verið fjallað um kynferði og jafnrétti á námskeiðum í þróunarsálfræði. Þetta er í áttina, herra forseti, en engan veginn nóg vegna þess að umfjöllun af þessu tagi þarf einnig að koma inn í kennslufræðina og vil ég þá minna á þann vanda kennara sem vilja gjarnan vinna í þessum anda og ég gat um áðan. Á hinum Norðurlöndunum hefur umfjöllun um jafnrétti og kynferði farið vaxandi innan uppeldisgreina. Það hefur verið bent á það fyrr hér í dag að aðferðir til að jafna stöðu kynjanna eru orðnar viðurkenndar innan Evrópusambandsins. Þessi umfjöllun mótast af þeim viðhorfum að kynjamisrétti endurspeglist í skólastarfinu og því sé unnt að vinna gegn misrétti kynjanna og stuðla að jafnrétti með vinnunni innan skólanna. Til þess þurfum við að móta stefnu sem tekur tillit til þarfa beggja kynja og það er í anda þeirrar stefnu sem þessi tillaga er fram komin.

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um aðgerðir til að mæta mismunandi þörfum drengja og stúlkna í grunnskólum. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar tillögu sem 1. flm. hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir reifaði ítarlega í sínum málflutningi. Ég vil ítreka þá skoðun hennar að hér er annað dæmi um tillögu sem samræmist hugmyndafræði samþættingar. Lagt er til að sett verði á laggirnar nefnd sem bendi á hvernig mæta skuli betur mismunandi þörfum drengja og stúlkna í grunnskólum landsins, þ.e. það á að horfa á grunnskóla landsins út frá kynjuðu sjónarmiði. Það er alveg ljóst, eins og fram kemur í greinargerð og ræðu flutningsmanns, að veruleg ástæða er til að ætla að stundum þurfi að nota mismunandi aðferðir til að ná sem bestum árangri með hvort kyn fyrir sig þar sem ljóst er að kynjamunur er í þroska á þessum árum. Það má nefna t.d. fínhreyfingar, kynþroska, félagsþroska og ýmis önnur svið sem þýðir líka að ákveðinn menningarmunur myndast í hópum hjá stúlkum og drengjum. Vinátta og hópar eru oft kynbundnir á þessum aldri á neðri stigum grunnskólans þannig að fyrir utan þennan kynjamun sem kemur fram, sem að verulegu leyti er oft talinn eiga sér menningarbundnar orsakir, þá vitum við að það eru ákveðnar staðalmyndir sem börn hafa fyrir sér í uppeldi og ákveðnar fyrirmyndir sem virðast hafa þau áhrif að ákveðnir þættir eru frekar styrktir í hegðun stúlkna annars vegar og drengja hins vegar. Það var minnst á hjallastefnuna áðan í leikskólum landsins og það er einmitt gott dæmi um það að markvisst er reynt að taka t.d. á atriðum eins og að stúlkur eigi ekki að vera leiðtogar og þær eigi allar að vera jafnar, þá er reynt að þjálfa þær í að taka forustu. Sömuleiðis að drengir eigi síður að sýna tilfinningar því skal leyfa þeim að vera tilfinningaverur, að leyfa drengjum að tjá sínar tilfinningar, hvetja þá til að gráta líka eins og stúlkur ef þeir meiða sig o.s.frv. Markmiðið með þessu er að út úr uppeldinu komi einstaklingar af báðum kynjum sem séu sem sterkastir á sem flestum sviðum og heil svið persónuþroskans verði ekki vanrækt. Sú sem hér stendur hefur verið háskólakennari í uppeldisfræðum í mörg ár og hefur einmitt stundað rannsóknir á þessu sviði, menntun og kynferði, og átti m.a. kost á því að taka þátt í samnorrænu verkefni sem heitir Nordlilja þar sem markmiðið var að kanna hvernig hægt er að stuðla að því að kynjum sé ekki mismunað í skólum. Það verkefni lagði í sínum lokatillögum megináherslu á kennaramenntunina. Ég ætla ekki að endurtaka mikið af þessari umræðu að sinni, hæstv. forseti. Ég ræddi það í fyrra þegar þessi tillaga var til umræðu, en það er ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af því hvað það gengur seint að koma þessu inn í kennaramenntunina. Það var alveg ljóst þegar þetta ákveðna verkefni, Nordlilja-verkefnið, var til umræðu að það mætti ákveðnu áhugaleysi og jafnvel andstöðu innan aðalkennaramenntunarstofnunar landsins, Kennaraháskóla Íslands. Það er að vísu tekið fram í greinargerðinni að þessi atriði séu kennd í þróunarsálfræði bæði við Háskóla Íslands, Kennaraháskóla Ísalands og Háskólann á Akureyri en ég vil ítreka að þetta er alls ekki nóg. Ég hef grun um að um leið og einhver einn áhugasamur kennari hættir störfum, þá virðist vera hætta á að öll umfjöllun detti út í kennaramenntuninni. Það þarf ekki nema að einn kennari fari í rannsóknarleyfi. Það þarf því að tryggja það að inn í námskrár fyrir kennaramenntunarstofnanir sé tekið markvisst á þessum málum. Fyrir stuttu var mér bent á að það eina sem væri í boði í kennaramenntuninni núna, fyrir utan þessa örlitlu umfjöllun í þróunarsálfræði, væri eitt endurmenntunarnámskeið í Kennaraháskólanum. Ég tel, hæstv. forseti, að þetta sé það mikilvægt atriði og það mikið af rannsóknum sem liggi fyrir, samanber hina góðu greinargerð sem fylgir málinu, að ástæða sé til að taka ákveðið á málum og er kennaramenntunin þar algert lykilatriði. Þess vegna vil ég ítreka það, hæstv. forseti, að tillagan nái nú fram að ganga að þessu sinni, að meiri hluti þingsins sjái sóma sinn í því að taka þessi mál af alvöru og sýni þann pólitíska vilja sem þarf og í framhaldinu verði gert markvisst átak í því að taka á málinu, ekki síst innan kennaramenntunarinnar.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um átak í úrbótum á Norðausturvegi frá Húsavík til Þórshafnar á þskj. 280, 241. mál, sem hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela samgönguráðherra að gera átak til úrbóta á Norðausturvegi frá Húsavík til Þórshafnar á næstu tíu árum og fela Vegagerðinni að sjá um framkvæmdir. Fjármagn til átaksins, samtals 2 milljarðar kr., verði veitt sem sérstakur byggðastyrkur, 200 millj. kr. á ári.`` Herra forseti. Ég tek svo djúpt í árinni að telja að þetta sé grundvallaratriði til að byggð geti þróast og þrifist í Norður-Þingeyjarsýslu. Norðausturhorn landsins hefur orðið á eftir öðrum landshlutum í vegabótum og vegurinn sem er eina tenging byggðarinnar þar við þjóðvegakerfi landsins er ekki til þess gerður að þola þá þungaflutninga sem um hann fara. Ríkisstjórn ber að sjá til þess að stofnvegakerfi landsins standist þær kröfur að geta verið lífæð fyrir flutning fólks og farms. Forsendur átaks í vegabótum á norðausturleiðinni eru í fyrsta lagi að skipaflutningar í Norður-Þingeyjarsýslu eru svo til aflagðir og vöruflutningarnir hafa flust að mestu á land. Farþegaflutningar og póstflutningar með flugi eru nú að leggjast af að mestu leyti í sýslunni og flutningarnir fara um vegina í staðinn. Fyrirtæki í Norður-Þingeyjarsýslu sem eru að stærstum hluta matvælafyrirtæki, svo sem fiskeldisfyrirtækin Rifós og Silfurstjarnan í Öxarfirði, Rækjuvinnslan á Kópaskeri og Fjallalamb með sína kjötvinnslu og fiskvinnslufyrirtækin á Raufarhöfn og Þórshöfn, eru nánast algerlega háð flutningum á landi með afurðir sínar og vörur vegna krafna sem gerðar eru um ferskleika vörunnar. Nýleg sameining hérðasnefnda Norður- og Suður-Þingeyjarsýslu með stofnun félagsþjónustu Þingeyinga á Húsavík, skólaþjónusta Eyþings á Húsavík, sameining og aukin samvinna sjávarútvegsfyrirtækja á svæðinu auk sameiningar heilsugæslustöðvanna í Norður-Þingeyjarsýslu gera tíðari samgöngur og greiðari nauðsynlegar. Öll uppbygging ferðaþjónustu í Jökulsárgljúfrum, við Dettifoss, í Ásbyrgi og Hljóðaklettum að ógleymdum svokölluðum miðnætursólarhring er illmöguleg miðað við núverandi ástand vegarins. Einungis 19% leiðarinnar frá Húsavík til Þórshafnar telst fullgerður vegur með bundnu slitlagi. Hluti leiðarinnar er nokkurn veginn tilbúinn undir slitlag, en mestur hluti vegarins þarfnast gagngerðrar endurgerðar. Loks vil ég benda á eftirfarandi: Skólaakstur barna allt að 90 km á dag fram og til baka á holóttum malarvegum eru að mínu mati á velsæmismörkum. Tjón bifreiðaeigenda er töluvert á ári hverju vegna steinkasts og slit á bílum er mun meira en á fullgerðum vegum með bundnu slitlagi. Íbúar í Norður-Þingeyjarsýslu leggja til umtalsverðar gjaldeyristekjur í þjóðarbúið, tekjur sem íslenska þjóðin hefur ekki efni á að vera án. Það er því þjóðhagslega hagkvæmt að hraða úrbótum á Norðausturvegi. Herra forseti. Ég legg til að þessi tillaga verði að lokinni þessari umræðu lögð fyrir hv. samgn. og niðurstaða fáist í málinu á þessu þingi. Enn fremur verði tillögunni vísað til síðari umræðu.

Herra forseti. Ég held að það sé afar gagnlegt að vegamál í Norður-Þingeyjarsýslu séu skoðuð eins sem hér er lagt til. Það má helst líkja vegasamgöngum á því svæði við það sem gerist í Afríku, það sem gerist í þriðja heiminum. Hér í Evrópu þekkjast ekki samgöngur af því tagi sem þar er boðið upp á. Ekkert er ofmælt í því sem hv. flm. þessarar tillögu, Ingunn St. Svavarsdóttir, sagði um ástand mála eða þörfina á því að þarna yrðu úrbætur. Talað hefur verið um að framlög til vegamála, sem ákvörðuð eru á Alþingi, séu læst inni í forsendum sem ekki eiga lengur við. Ég hygg að það sé rétt vegna þess að ég held að ekki sé finnanlegur nokkur landshluti sem hefur orðið jafnafskiptur og sá landshluti sem hér um ræðir. Í greinargerð tillögunnar kemur fram að skipaflutningar séu svo til aflagðir, sömuleiðis að nú sé verið að leggja af farþega- og póstflug. Þá er ekki á neitt að stóla, herra forseti, nema vegina. Eins og kom fram í máli flm. er þar ekki um merkilega flutningaleið að ræða. Einungis lítill hluti er með varanlegu slitlagi og stærsti hluti veganna þannig að þeir þola í raun alls ekki þann flutning sem þeim er ætlaður. Menn hafa talað um að forsenda þess að byggð gæti þrifist úti um landið sé númer eitt samgöngur. Samgöngur til þess bæði að menn geti samnýtt þá opinberu þjónustu sem í boði er, þau tilboð um afþreyingu og félagslega samvist sem kann að vera í boði og ekki síður að hægt sé að mynda atvinnusvæði sem séu burðug sem víðast um landið. Það er alveg ljóst, miðað við þær tölur sem Byggðastofnun leggur til grundvallar, að þetta svæði er ekki skoðað sem hættusvæði hvað varðar fólksflótta. Þó svo að svæðið hafi ekki bætt við sig hefur ekki fækkað þar í þeim mæli að það sé flokkað sem hættusvæði. Hins vegar getum við spurt okkur hvort með þeim samgöngum sem þar er boðið upp á og þeim aðstæðum sem nú hafa skapast eftir að bæði skipa- og flugflutningar eru orðnir hverfandi, við séum að bjóða upp á slíkt ástand og jafnvel að kalla eftir því. Ég held að hér sé um grafalvarlegt mál að ræða og vil þess vegna endurtaka að það er mjög þarft að vakin sé athygli á þessu máli með þeim hætti sem hér er gert og hv. flm. á þakkir skildar fyrir.