Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Sigurður Einarsson) Eins og segir í nál., sem við höfum undirritað og er á þskj. 179, hafði menntmn. þetta mál til meðferðar og gat ekki orðið í eitt sátt um það. Við vorum samt þrír í n., sem álitum, að samþ. bæri frv., en þó með nokkurri breyt., sáralítilli efnislega, en við hugsum fyrirkomulagið nokkuð á annan veg en gert er í frv. Breyt. er í stuttu máli á þá leið, að það skuli vera gagnfræðaskólanefndir í kaupstöðum og bæjum, sem námskeiðin hafa með höndum, í stað þess, að upprunalega var gert ráð fyrir, að það væru skólan. barnaskólanna. Í samræmi við það, að þetta er talið í verkahring skólanna, virtist okkur meirihl.mönnum auðsætt að fela það gagnfræðaskólunum. Af þessari breyt. leiðir svo nokkrar af þeim, sem skráðar eru á þskj. 179. En önnur breyt., sem farið er fram á, er sú, að í stað þess, að frv. gerir ráð fyrir, að heimilt sé að hefja slík námskeið hvar sem atvinnulausir unglingar gæfu sig fram, en skylt, ef þeir væru 25, sé gert að skilyrði, að það þurfi samþykki kennslumálastj. um fleiri námskeið en þrjú í Reykjavík og eitt í öðrum bæjum. Með því að ganga inn á þessa breyt. er mikið komið á það tilraunastig, sem mjög er takmarkað, þannig að fjárhagsleg áhætta, sem ella hefði kunnað að vera fyrir hið opinbera og einstaka bæi, má heita alveg horfin úr sögunni. Hinsvegar er þessi tilraun samkv. till. nægilega víðtæk, svo að engin ástæða er til að telja málinu eytt, þótt að þessari breyt. sé horfið. Tilraunin verður nægilega víðtæk til að sýna fram á, hvort ekki sé fullkomin þörf að sinna þessari hlið uppeldismálanna í bæjunum, en það er mér aðalatriði að hafizt verði handa um þetta, og það sem allra fyrst. Við meiri hl. í menntmn. leggjum því til, að frv. verði samþ. Ennfremur er breyt. á fyrirsögn um í samræmi Að eðli málsins, nefnilega að orðin „bæjum og kaupstöðum“ falli burt, og heiti aðeins frv. til l. um námskeið fyrir atvinnulausa unglinga.

Frsm. 1. minni hl. (Bjarni Bjarnason) Ég vildi aðeins geta þess, að ég er ekki á nokkurn hitt mótfallinn því, að sem allra flestir njóti skólamenntunar. En ef um það væri að ræða, að allir unglingar í aldrinum til dæmis 14-24 ára sæki skóla - því að miklu færri fara í skóla eftir 24 ára aldur -, þá er það vitanlega nýtt mál. Og þó að hér sé talað um skóla fyrir atvinnuleysingja, þá er sannarlega ekki minni þörf í að hugsa fyrir öðrum efnalitlum unglingum, þótt þeir að nafninu til séu ekki alveg atvinnulausir þá tíma ársins, sem helzt er hægt að sækja skóla. Þá er mér ennfremur ljóst, að þótt hugsað sé til að halda skóla í kauptúni eða kaupstað fyrir atvinnulitla eða atvinnulausa unglinga, þá verður það fjöldinn allur af þeim einstaklingum, sem ekki munu sækja þessa skóla eða námskeið stöðugt, nema fast sé um hnúta búið, bæði hvað snertir húsnæði og daglegan tíma og námsgreinar, sem á að nema. Ég þekki vel, að ef ekki eru fastar skorður í þessu sambandi, verður allt svo losaralegt, að ég legg ekki mikið upp úr slíkri skólastarfsemi. Hinsvegar, ef efni væru til, þá skyldi ég vera fús til að styðja að því, að fleiri skólahús yrðu byggð og rækilegt skólahald fyrir allan fjölda unglinga á þessu aldursskeiði. En ef bæirnir sjá alveg sérstaka ástæðu til að halda námskeið og stutta skóla fyrir atvinnulausa unglinga innan sinna vébanda, þá finnst mér sjálfsagt, að bæirnir sjái fyrir því sjálfir. Þeir, sem í sveitum búa, eiga við það að stríða, að þegar fólkið er komið til nokkurs þroska og orðið vinnufært, leiti það burt til þess að afla sér lífsframdráttar í bæjunum. Og það er alveg nógur skattur í sveitirnar, þótt ekki sé þá tryggt, að ríkissjóður leggi fram fé til þess að sjá öllu því fólki fyrir skólum, sem þó ekki treystir sér til að sækja þá skóla, sem með l. eru þegar styrktir af ríkinu. Þá er líka um meiri kostnað að ræða en hér er gert ráð fyrir, og það er vegna húsnæðisins. Það er viðurkennt, að allir skólar eru yfirfullir. Og þó að gert sé ráð fyrir l. um fleiri skólabyggingar, þá er eftir að koma þeim upp. Og nú hvíla gagnfræðaskólarnir á öðrum skólum hvað húsnæði snertir. Ef þetta mál, eins og það er í pottinn búið, ætti að ná að verða að nokkru verulegu gagni, þá er fyrirsjáanlegt stórkostlegt húsnæðisleysi. Og ég er algerlega mótfallinn því, að þeir skólar, sem fyrir eru og ætlaðir eru nú þegar ákveðnu starfi, séu notaðir alveg takmarkalaust fyrir alla hugsanlega skóla aðra, sem mönnum dettur í hug að setja á stofn. Og ég vara við þeirri stefnu í kaupstöðum og bæjum, að hlaða svo á þar skólabyggingar, sem fyrir eru, að þar sé skólahald jafnvel fram í harða nótt, þannig að ekki sé hægt að viðhafa sjálfsagt hreinlæti. En ég geri ráð fyrir, að full nauðsyn sé á að gera miklu meiri kröfur um hreinlæti í skólum en almennt er nú gert í landinu, og er þá því fjarstæðara að yfirfylla skólahúsin ennþá meir með nýjum skólum og námskeiðum. Þetta er þó hugsað á þann hátt, að skólarnir, sem fyrir eru, taki inn fyrir sína veggi þá nemendur, sem falla til á þennan hátt. Út af þessu vil ég taka það fram, að ég er því andvígur, að skólahúsin séu yfirfyllt svo, að ekki sé hægt að viðhafa þar nauðsynlegt hreinlæti. Annars tel ég líka, að bæirnir eigi að kosta slíka kennslu sem þessa, en sé gengið inn í þá braut, að veita kaupstöðunum ríkisstyrk til þessara hluta, þá tel ég, að sveitirnar eigi heimtingu á, að þeim sé veittur hliðstæður styrkur. Ég veit ofur vel, að það er full þörf á að bjarga unglingunum frá götunni, sem kallað er, en jafnlosaraleg skólahugmynd sem þessi mun vart megnug þess. Það þarf áreiðanlega meira til þess að halda fólki frá sollinum en að það megi stinga höfðinu inn í skóla svolítinn tíma, ef það vill. Að öðru leyti hefi ég gert grein fyrir afstöðu minni til þessa máls í nál. mínu í þskj. 156, og læt þessi orð því nægja.

Frsm. 2. minni hl. (Pétur Halldórsson) [óyfirl.]: Ég ætla aðeins með nokkrum orðum að gera dálítið fyllri grein fyrir afstöðu minni til þessa máls en ég hefi gert í þskj. 168. Tilefni frv. þessa mun vera það, að í fyrra haust tóku sig saman nokkrir borgarar, með aðstoð bæjarstj. og skólanefnda barnaskólanna, og komu upp námskeiði fyrir atvinnulausa unglinga. Þetta mun hafa gengið sæmilega, og má vera, að ástæða sé til að gera eitthvað í þessa átt framvegis. En þrátt fyrir það tel ég þessa tilraun ekki réttlæta það, að þetta sé beinlínis lögskipað nú og ríkissjóði og bæjarsjóði bökuð töluverð útgjöld vegna þessara hluta. Hér í Reykjavík hafa verið gerðar ýmsar tilraunir í svipaga átt og þessa, og það með misjöfnum árangri. Sú nýbreytni var t. d. tekin upp síðastl. haust, að þeim unglingum, sem útskrifuðust úr barnaskólum bæjarins í fyrra og sérstaklega þóttu laklega að sér t. d. í móðurmálinu og reikningi, var gefinn kostur í að sækja námskeið í þessum fögum við barnaskólana í vetur. Árangurinn var sá, að ekki sóttu þetta námskeið nema 10-12 börn í hvorum skóla, af 150-160 börnum. Þegar svo kom fram undir nýárið, hafði þeim fækkað svo, að ekki þótti fært að hafa námskeiðin í tvennu lagi, og voru því sameinuð í eitt, og nú mun svo komið, að ekki eru eftir fleiri en 5 eða 6 unglingar, sem halda út með þetta nám. Ég gæti trúað, að það yrði fólk á svipuðu reki og unglingar þessir, sem koma til að njóta kennslu þeirrar, sem frv. gerir ráð fyrir. Býst ég því alveg eins við, að þó að tilraun þessi yrði gerð, þá myndi hún ekki gefa betri raun en tilraunir þær, sem gerðar hafa verið í svipaða átt. Af þeim ástæðum, sem ég nú hefi tekið fram, get ég ekki fylgt því, að sett verði lög um þetta efni nú enda má gera tilraun með öðru móti, og vil ég í því sambandi benda á, að í 2. gr. frv. á þskj. 155, um breyt. í l. um gagnfræðaskóla, er það tekið fram, að veita megi styrk úr ríkissjóði til námskeiða, sem standi eigi skemur en 3 mánuði með einnar stundar kennslu á dag. Hér virtist vera átt við svipuð námskeið og frv. það, sem hér er til umr. gerir ráð fyrir. Verði því frv. um breyt. á l. um gagnfræðaskóla að lögum, þá er alveg séð fyrir því, sem frv. í þskj. 31 fer fram á að verði lögfest. Það verður því að teljast alveg óþarft að setja sérstök lög um þetta efni, a. m. k. þangað til fengin er reynsla fyrir því, að ákvæði það, sem felst í 2. gr. nefnds frv. á þskj. 155, geti ekki fullnægt þessu, ef að lögum verður. Þá er það og athugandi í þessu sambandi, að t. d. hér í Rvík er ekkert húsnæði til fyrir slík námskeið sem þessi. Frv. þetta var sent skóanefndum barnaskólanna hér í Rvík til umsagnar, og þær skýra svo frá, að ekki sé mögulegt að koma slíkri kennslu í við barnaskólana, sakir húsnæðisleysis. Hvað snertir húsnæði það, sem gagnfræðaskólarnir hafa, þá er það mjög ófullnægjandi, og býst ég því alls ekki við, að þeir geti bætt neinu á sig. Ef Alþingi vildi gera eitthvað frekar í þessu, svo samtök góðra manna þyrftu t. d. ekki að leggjast niður, þá gæti ég fellt mig einna best við það, að stj. væru gefin heimildarlög til þess að styrkja samtök einstakra manna eða félaga í þessu efni. En að setja nú þegar sérstök lög um þetta, eins og sakir standa nú, tel ég með öllu óþarft. Annars held ég, að frv. sé flatt meira til þess að láta bera á sér og umhyggju sinni fyrir ungu fólki en sannfæringu um það, að hér sé um nauðsynjamál að ræða. Þegar líka þess er ennfremur gætt, að víða hagar svo til, að það er beinlínis ekki hægt að fullnægja ákvæðum frv. að því er kennsluna snertir, þar sem talað er um kennslu í leikfimi, söng, smíðum, hannyrðum og saumaskap. - Sé ég svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar að þessu sinni. Eins og ég hefi tekið fram, er ég hlynntur því, að stj. verði veitt heimild til þess að styðja samtök góðra manna, en beinna lagafyrirmæla tel ég að svo stöddu ekki þörf.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Einarsson) Þeir hafa nú talað meðnm. mínir úr menntmn., sem andvígir eru frv. þessu. Um ræðu hv. 2. þm. Árn. þarf ég fátt eitt að segja, en það tel ég með öllu ótækt og ná engri átt, að set ja ráðstafanir þær, sem hér er farið fram á að gerðar verði, í samband við flótta fólksins úr sveitunum til kaupstaðanna. Þessi gömlu klögumál sveitafulltrúanna geta með engu móti átt rétt á sér hér í þessu sambandi, því að þau koma ekki þessu við. Það er alveg óþarfi að gera mikið úr kostnaðarhliðinni; hún getur tæplega orðið mjög tilfinnanleg, þar sem aðeins er um að ræða 1 námskeið í bæjunum utan Rvíkur, og í hæsta lagi 3 hér í Rvík. Vilji fólkið svo ekki sækja námskeið þessi, þá verður kostnaðurinn vitanlega minni. Nei, um það verður ekki með rökum deilt, að þörfin fyrir slík námskeið sem þessi er ótvíræð, enda þótt aðstaðan til verulegra umbóta sé sumstaðar nokkuð erfið. Ég verð nú að segja, að mér finnst það dálítið einkennilegt, að fyrir þinginu liggur frv. um að koma upp fangelsum með ærnum kostnaði, einmitt á þeim sömu stöðum og gert er ráð fyrir, að námskeið þessi geti komið til mála. Mér finnst þetta vera að byrja á öfugum enda, ef meiri áherzla er lögð á fangelsin en menntun fólksins. En vera má, að sumir telji fangelsin nauðsynlegri en skóla fyrir atvinnulausa unglinga. Þeir um það. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að þetta væri losaraleg hugmynd. En þetta er bara ekki rétt hjá hv.þm. Hér er aðeins um það að ræða, að taka hóp ungra manna og kvenna, sem engin viðfangsefni hafa, og beina huga þeirra að ákveðnum viðfangsefnum. Um ræðu. 5. þm. Reykv. þarf ég fátt eitt að segja. Ástæðan fyrir því, að frv. þetta er fram komið, er aðeins þörfin ein, hin knýjandi þörf, að bæta úr neyðarástandi. Það eru vitanlega engin rök gegn þessu máli, þó að tossanámskeið hafi verið illa sótt hér í bænum, því að vitanlega er slíkt fólk áhugaminnst allra, fyrir öllu andlegu námi a. m. k. En það dettur mér nfl. ekki í hug, að hv. 4. þm. Reykv. haldi því fram, að atvinnuleysið sé hlutskipti hinna verst gefnu. Dómur skólanefndar sker sannarlega ekkert úr í þessu máli. Hún, sem t. d. hefir lent í deilum við sérfræðinga út af gólfi á einum leikfimisal, hvort það væri nothæft eða ekki, og orðið sér til lítillar frægðar. Upp úr áliti hennar legg ég því ekki mikið. Hvort hún leggur á móti málinu eða ekki, skiptir engu, a. m. k. ekki fyrir þá, sem til þekkja. Ég ætla ekki að fara að gera þeim hv. 5. þm. Reykv. eða hv. 2. þm. Árn. upp neinar hvatir, eins og hv. 5. þm. Reykv. var með í minn garð. Slíkt tel ég ósæmilegt. Annars geri ég ekki ráð fyrir, að þessir hv.þm. vilji verða þessum ungmennum að meini, sem hér eiga mest undir, heldur muni hitt vera, að þeir komi ekki auga á möguleikann, sem í þessu frv. felst.

Frsm. 1. minni hl. (Bjarni Bjarnason) Ég vildi mega óska þess, að umr. um mál þetta beindust ekki inn á það svið, að þær færu mjög að koma við tilfinningar manna, svo sem það, að farið verði að gefa í skyn, að við, sem ekki getum gengið með frv., viljum spilla kjörum unglinga, svo fjölga þurfi fangahúsum. Til þess að slík kennsla, sem hér er átt við, geti komið að notum, þurfa hlutaðeigendur að hafa náin kynni við heimilin, því að það er alkunna, að skólarnir yfirleitt koma ekki að notum fyrir fólkið, nema að því líði að öðru leyti vel. Það þarf að sjá heimilisfeðrum þessara atvinnulausu unglinga fyrir vinnu, og í mörgum tilfellum að bæta húsakynni þeirra, því að klæðlitlir og hraktir unglingar hafa ekki gagn af skólanámi. Þeir geta ekki setið á skólabekkjum, svo að þeim verði það að gagni. Þegar búið verður að lagfæra þetta, þá má fara að tala um skólahald fyrir þetta fólk. En eins og ég hefi tekið fram, þá er það bæjanna að leysa þetta mál, og því ekki rétt að blanda ríkissjóði inn í það.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að hafa langa framsögu um þetta mál. Það kom fram á síðasta þingi. Það er samið af skipulagsnefnd atvinnumála og er borið fram af meiri hl. allshn. að tilhlutun atvmrh. Frv. fer fram á, að hér verði sett á stofn líftryggingarstofnun ríkisins, sem hafi á hendi allar nýjar tryggingar eftir þann dag, sem það gengur í gildi. En aftur á móti halda gömlu félögin áfram starfsemi sinni. Þetta er gert í þeim tilgangi bæði að ná inn í landið þeim hagnaði, sem kann að verða af þessari tryggingarstarfsemi, og halda þeim greiðslum, sem innlendir menn leggja til líftryggingarfélaga, hér í landinu, til ráðstöfunar á þann hátt, sem frv. fer fram á. Það eru mörg nánari atriði, sem ég ætla ekki að fara inn á. Þetta frv. hefir að miklu leyti verið sniðið eftir lögum svipaðra fyrirtækja, eins og t. d. „Statsanstalten“. Ég vil geta þess í sambandi við þetta frv., að n. hefir samið annað frv., sem væntanlega verður borið fram nú, og það er um starfsemi þeirra tryggingarfélaga, sem hér starfa, að þau geti, jafnvel þótt þetta frv. verði samþ., haldið áfram að starfa. Í frv. eru ákvæði um, hvaða kröfur eigi að gera til þeirra o. s. frv. En það verður rætt á sínum tíma. - Ég vil svo óska þess, að frv. þessu verði vísað til 2. umr.

Thor Thors [óyfirl.]: Þetta frv. er flutt af meiri hl. allshn. Það er komið frá skipulagsnefnd atvinnumála, og allt, sem frá þeirri n. kemur, virðist fá greiða leið gegnum allshn., enda lætur það að líkum, þar sem hv. 2. þm. Reykv. er formaður beggja nefndanna. Ég skal að svo stöddu ekki fara rækilega út í þetta mál, enda gefst tækifæri til þess síðar. Aðalatriði þess er, að það á að stofna hér til nýrrar einkasölu - einkasölu á líftryggingum. Þegar fitjað hefir verið upp á nýjum einkasölum hér á þinginu, hafa þau rök einna tíðast komið fram, að það sé eðlilegt, að ríkið taki þessi mál í sínar hendur, vegna þess að það megi vænta mikilla tekna af þeim. Það er með öllu óvíst um, hvað mikil ágóðafyrirtæki þessar tryggingar eru hér á landi. Þá hefir einnig sú röksemd komið fram, að það sé æskilegt, að ríkið hafi einkasölu á ýmsum vörum, til þess að draga úr framboði þeirra. Slíkar röksemdir eru mjög notaðar, einkum þegar um er að ræða einkasölu á áfengi eða tóbaki. Geta allir verið sammála um það, að verzlunin er hvergi betur komin en í höndum ríkisins út frá því sjónarmiði, að nauðsynlegt sé að draga úr framboði. En hér gegnir allt öðru máli. Hér er um að ræða fyrirbrigði, sem full þörf er á, að breiðist út. Það eru allir sammála um, að líftryggingarnar séu mjög þarfar, og það er beinlínis ástæða fyrir ríkisvaldið að óska, að sem flestir einstaklingar leggi í þann kostnað, sem af líftryggingum leiðir, því að líftryggingar eru í raun og veru ekki annað en nokkurskonar sparifjárinnlegg þeirra tryggðu. Enda er það jafnvel ljóst hér á landi, því að núv. ríkisstj. leggur hina mestu áherzlu á líftryggingar, sbr. loforð, sem gefin hafa verið um að lögfesta almennar tryggingar. En ég hygg, að öllum megi vera það ljóst, að einkasala á líftryggingum muni miða mjög að því að draga úr þeim. Það er einmitt hin harða samkeppni á sviði líftrygginganna, sem hefir orðið til þess, að jafnmargir einstaklingar með þjóðinni hafa látið tryggja sig eins og hingað til hefir átt sér stað. Það er þessi harða samkeppni, sem hefir leitt til þess, að fleiri og fleiri einstaklingar hafa látið til leiðast að tryggja líf sitt. Einmitt af þessari ástæðu tel ég, að þetta frv. stefni í ranga átt. Hv. 2. þm. Reykv. vildi einnig telja það sem röksemd fyrir framgangi þessa frv., að það væri nauðsynlegt, að það fé, sem menn greiddu í iðgjöld af líftryggingum, héldist kyrrt í landinu. Ég vil benda hv.þm. á, ef hann ekki veit það, að allflest þau erlendu líftryggingarfélög, sem hér starfa, láta verulegan hluta af iðgjöldunum í fyrirtæki hér innanlands. Þannig veit ég til þess, að líftryggingarfélagið „Thule“, sem mun hafa hlotið í iðgjöld um 2 millj. kr. frá því að það hóf starf sitt, hefir aðeins flutt út úr landinu um 200 þús. kr. Þessum hv.þm. ætti að vera kunnug starfsemi þessa félags, þar sem það fyrirtæki, sem hann hefir borið mjög fyrir brjósti, þ. e. a. s. verkamannabústaðirnir, hefir fengið mjög ríflegt lán hjá þessu félagi. - Það sama má segja um hin önnur líftryggingarfélög hér á landi, að þau ávaxta fé sitt innanlands. En hafi orðið misbrestur á þessu, er hægðarleikur fyrir löggjafarvaldið - og ég vil telja það réttlátt - að kveða ríkara á um þetta og setja sérstaka löggjöf, sem skyldar þau tryggingarfélög, sem hér starfa, til þess að ávaxta mestan hluta iðgjaldanna hér innanlands. Það má einnig segja, að þetta frv. sé ótímabært, ef það er sérstaklega stílað gegn erlendum vátryggingarfélögum, að því leyti, að það er fram borið á þeirri stundu, sem íslenzkt félag, Sjóvátryggingarfélag Íslands, er mjög að hafa sig í frammi með að taka líftryggingarnar í sínar hendur. Það er gert ráð fyrir, að ríkið eigi að standa í ábyrgð fyrir öllum þessum líftryggingum. Þegar það er athugað, hversu miklar ábyrgðir hvíla nú á ríkinu, verður það að teljast varhugavert að leggja svo víðtæka ábyrgð, sem kynni að leiða af þessu máli, ofan á allar þær ábyrgðir, sem nú hvíla á ríkinu. Það er stefna í tryggingarmálum alstaðar í heiminum að dreifa tryggingunum sem mest, til ábyrgðar á sem flesta aðila. Það miðar að því að tryggja hina tryggðu. Það miðar að því að tryggja það, að þeir fái vátryggingu sína goldna, ef illa fer. Þessi stefna, að dreifa tryggingunum, hefir alstaðar rutt sér til rúms, en þetta frv. miðar í gagnstæða átt, þar sem taka á upp ríkisrekstur á tryggingum, sem hvergi mun tíðkast nema í Sovét-Rússlandi og Uruguay. Getur verið, að hv.þm. þyki þessi ríki til fyrirmyndar, en við ættum a. m. k. að líta okkur nær og fara heldur eftir þeim ríkjum, er í kringum okkur eru.

Frsm. (Héðinn Valdimarsson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki mörgu að svara hv.þm. Snæf. Ég held, að ekkert yrði vafasamara um tekjur fyrir líftryggingarstarfið, þótt það væri rekið af ríkinu en þó að núv. fyrirkomulag héldist. Enda á félögum hvenær sem er að vera heimilt að draga sig út úr, ef þau telja líklegt, að gróði verði að. Eftir frv. er ekki gert ráð fyrir, að hið opinbera fái verulegar tekjur af þessu starfi, frekar en þótt fyrirtækið væri einstaklingseign. En þær tekjur, sem fást, eiga að ganga til þess að gera tryggingarnar hagkvæmari fyrir tryggjendur. Ég get ekki séð, að þetta muni draga úr tryggingunum, fremur en þótt einstaklingar hefðu þær með höndum. Þá taldi hv.þm. Snæf. þetta mál ótímabært af þeirri ástæðu, að einn íslenzkur sjóður væri farinn að taka að sér líftryggingar. En það er engin vissa fyrir því, að þetta félag sé fært um að taka þetta starf að sér, ef gerðar verða sömu kröfur til þess og erlendra félaga. Sjóvátryggingarfélagið hefir ekki safnað sér neinu nýju tryggingafé, þótt það hafi tekið þetta að sér. Auk þess er það vitanlegt, að meðan félögin eru mörg, sem hafa leyfi til að starfa, þá nær Sjóvátryggingarfélagið ekki nema til fárra. Þeir, sem eru sérfróðir um þessi mál, álíta, að landið sé svo lítið og að hér sé svo fólksfátt, að eitt félag geti sem bezt annazt allar tryggingar landsmanna. Þó að það muni vera rétt, að stofnanir eins og sú, sem hér er farið fram á, séu fátíðar í heiminum, þá er ekkert við því að segja, því að einhversstaðar byrjar allt. Og fyrir okkur er mest ástæðan til að byrja á þessu, þar sem landið er svo lítið. Það er mikils virði, ef hægt er að halda tryggingafénu í landinu. Þó að hv.þm. segði, að Thule hafi ekki flutt út nema 200 þús. kr., þá veit ég ekki, hvort það er rétt. Verkamannabústöðunum lánaði félagið 100 þús. kr., sem er ekki nema lítill hluti af því fé, er það hefir haft undir höndum. En meðan yfirfærslur voru frjálsar, fluttu þessi félög mikið fé út úr landinu.

Thor Thors [óyfirl.]: Hv. 2. þm. Reykv. taldi, að áhætta af rekstri svona fyrirtækis myndi verða næsta lítil. Það er ekki á okkar færi að segja um það. Slíkt fer eftir starfrækslu fyrirtækisins og því, hvernig fer um þá tryggðu. Margt af tryggingum erlendra félaga hér á landi hefir reynzt áhættumikið, þannig að ágóði hefir enginn orðið. En flest þau félög, sem tryggingar hafa rekið hér, eru auðug, standa á gömlum merg og eiga mikið í varasjóði. Hjá flestum þessum félögum er ágóðanum svo varið, að hann gengur að langmestu leyti til hinna tryggðu. Er þar um að ræða einskonar samvinnufélagsskap, sem samanstendur af þeim, sem leggja fram féð til trygginganna, og þeim, sem tryggðir eru, og hafa báðir hagnað af, ef vel gengur. Um Sjóvátryggingarfélagið er það að segja, að þótt það geti ekki að fjármagni jafnazt við erlend félög, þá hefir það samt mjög góð sambönd erlendis. Tryggingar þess fara stöðugt vaxandi, en það hefir hinsvegar endurtryggt sig hjá efnuðum félögum erlendis. Annars mun ég fara nánar út í málið við síðari umr.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Þegar þetta frv. var hér til 1. umr., gerði ég nokkra grein fyrir því almennt; auk þess fylgir frv. allítarleg grg. Ég mun því ekki ræða málið almennt nú, en eins og sjá má á nál. 189 og 218, hefir fjhn. ekki getað orðið sammála um frv. Við tveir nm., sem erum meiri hluti n., leggjum til, að frv. verði samþ. með lítilsháttar breyt., og eru brtt. okkar í nál. 189. Þessar brtt. ganga fyrst og fremst út á það, að skipta frv. í kafla með viðeigandi fyrirsögnum. Eru 1., 3. og 4. brtt. um þetta. - Í öðru lagi viljum við taka af öll tvímæli um það, að sjóðir einstakra félaga, sem tvímælalaust eru eign félaganna, heyri ekki undir þetta eftirlit. Ég lít svo á, að í raun og veru hafi þess ekki verið þörf að taka þetta fram, en vegna ummæla, sem fallið hafa, þykir okkur þetta vissara. - Í þriðja lagi leggjum við til, að gæzlustjóra, er frv. gerir ráð fyrir, skuli kjósa á því sama Alþingi, sem frv. samþykkir. Ég sé, að hv. minni hl. leggur til, að mál þetta verði afgr. með rökst. dagskrá. Ég ætla ekki að ræða nál. minni hl. að svo stöddu. Þó vil ég benda á eitt atriði í nál. og eins í dagskrártill., sem lagt er til, að verði samþ. Þar er því slegið föstu, að frv. þetta verði til útgjaldaauka bæði fyrir ríkissjóð og viðkomandi sjóði. Ég get ekki séð, að svo verði. Í frv. er ekki gert ráð fyrir, eins og hv. minni hl. veit, að ríkissjóður greiði þennan kostnað nema rétt í bili, heldur er það meiningin, að sjóðirnir sjálfir borgi kostnaðinn. Kostnaður er það að vísu, þó sjóðirnir sjálfir eigi að borga, en það er bara mín trú og meiri hl. n., að sá kostnaður borgi sig fyrir sjóðina, og þar sem svo mikið fé er bundið í þessum sjóðum, þarf ekki að muna miklu á betri vörzlu sjóðanna til þess, að kostnaðurinn hafist upp, og meira en það.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Nál. mínu hefir fyrst verið útbýtt nú á þessum fundi, og veit ég því ekki, hvort hv.þdm. hafa haft tíma til að lesa það, þótt ekki sé það langt. Ég hefi lagt til, að mál þetta yrði ekki afgr. nú öðruvísi en með rökst. dagskrá. Mér finnst það að miklu leyti vera ofrausn að setja slíka löggjöf sem þessa, eins og ástandið er nú í landinu. Það skal játað, að rétt er, að hið opinbera hafi nokkurt eftirlit með sjóðum, a. m. k. þeim, sem hlotið hafa konungsstaðfestingu á skipulagsskrá. En um þetta voru sett l. fyrir örfáum mánuðum síðan, á síðasta þingi. Í þeim l. var ákveðið, að Alþ. skyldi kjósa 3 menn, sem söfnuðu skýrslum um þessa sjóði og hefðu rétt til að krefja sjóðstjórnirnar, að viðlögðum sektum, um svör við reikningshaldi öllu, ef eitthvað virtist athugavert við meðferð sjóðanna. Síðan eiga þessir eftirlitsmenn að tilkynna fjármálaráðuneytinu aths. sínar, og það á að sjá um, að úr vanrækslu og öðru því, sem aflaga kann að fara, verði bætt. Þegar á það er litið, hve eftirlitslausir þessir sjóðir hafa verið undanfarið, virðist þetta þriggja manna eftirlit vera spor í rétta átt, og með öllu ástæðulaust að hlaupa til, áður en það fyrirkomulag er farið að sýna sig, og stofna til víðtækrar löggjafar um þetta efni. Það má auðvitað segja, að meira öryggi væri í því fólgið að setja upp skrifstofu með sæmilega launuðum embættismanni - eftir því sem embættislaun nú gerast hér á landi - og honum til aðstoðar 3 gæzlustjóra til að annast eftirlit með þessum sjóðum, en það er í þessu eins og svo mörgu öðru, að synda verður milli skers og báru, og láta það eftirlit nægja, sem forsvaranlegt getur talizt, miðað við ástandið í landinu og verkefnið, sem vinna á. Ég er sannfærður um það, að ef þeir 3 menn, sem Alþ. kýs til þessa starfa, á annað borð rækja sitt eftirlit, og um það er engin ástæða til að efast, er þar fengið fullforsvaranlegt eftirlit með þeim sjóðum, sem l. frá í fyrra ná til. Enda eru rökin í grg. þessa frv. gegn því mjög veik. Það er bara sagt, að þetta eftirlit sé ekki nægilegt, að þetta sé ófullnægjandi, og annað þess háttar, þeir hafi ekki nægilegt vald, þessir eftirlitsmenn, o. s. frv. Þeir hafa allt það vald, sem þeir þurfa að hafa til þess að krefjast skýrslna, og að baki þeim stendur vald fjmrn. til þess að kippa í horf öllu því, sem aflaga kann nú að fara og sjóðstjórnirnar annars þrjózkast við að lagfæra. Það er haft á móti l. frá í fyrra um þetta efni, að þau séu ekki nægilega víðtæk, því að þau nái einungis til þeirra sjóða, er hlotið hafa konungsstaðfestingu á skipulagsskrá. En ég sé ekki betur, eftir 3. gr. þessa frv. en að það eigi að skylda alla sjóði til þess að, leita konungsstaðfestingar á skipulagsskrá. Það er sagt, að stjórnir þeirra gjafasjóða, er eigi hafa fengið konungsstaðfestingu á gjafabréfi, skulu hafa sent gjafabréfin til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til þess að þau geti öðlazt konungsstaðfestingu“. Það er þannig gert að skyldu, að allir sjóðir fái konungsstaðfestingu á skipulagsskrá. Ég skal ekkert um það segja, hvort ástæða er til að heimta þetta. En ef einhver maður er nú þannig gerður, að hann vill fela sjóðinn umsjón einstaklings eða stéttar, eða hvernig sem hann vill hafa það, en kærir sig ekki um konungsstaðfestingu og mælir ekki svo fyrir í gjafabréfinu, að hennar skuli leitað, eins og venja mun þó vera, þegar ætlazt er til, að bréfið fái konungsstaðfestingu, þá sé ég ekki, hvers vegna löggjafarvaldið á að heimta slíkt. Það má segja, að það sé enginn skaði skeður, þótt staðfestingarinnar sé leitað, en eigi að síður er það ástæðulaust, ef gefandinn kærir sig ekki um það. Ef einhver maður gefur sjóð í þeim tilgangi, sem stjórnarráðið eða stjórn sjóðsins kærði sig ekki um að mæla með, þá sé ég ekki, að út af fyrir sig eigi manninum ekki að vera það heimilt, svo framarlega sem það varðar ekki við lög á einhvern hátt. Til þess að hvetja menn til að gefa fé til sjóðsstofnunar tel ég, að eigendurnir eigi að vera eins frjálsir og þeir vilja, og jafnvel, ef þeir æskja ekki þeirrar tryggingar, sem fólgin er í konungsstaðfestingunni, þá eigi löggjafarvaldið ekki að þröngva henni upp á þá En ef það hefir verið ákveðið, að konungsstaðfestingar skyldi leitað og það hefir verið vanrækt, þá hafa eftirlitsmennirnir, samkv. lögum frá síðasta Alþ., vald til þess að heimta, að þeim fyrirmælum sé fullnægt og vilji gefandans látinn njóta sín. Lengra er ekki ástæða til að fara. Löggjafarvaldið á með þessum tryggingarráðstöfunum aðeins að sjá um það, að vilja gefandans sé framfylgt. Og ef hann er ekki sá, að sjóðurinn standi undir slíkri yfirstjórn, þá finn ég enga ástæðu til þess, að löggjafarvaldið sé að grípa þar fram í. En ég sé ekki á 3. gr. frv., að um neinar undantekningar sé að ræða, og hægt að halda þeim að viðlögðum dagsektum til að leita konungsstaðfestingar innan 6 mánaða frá gildistöku l. Í 5. gr. frv. er talað um, að gera megi, undir vissum kringumstæðum, breyt. á gjafabréfum. Þótt þar sé nokkuð tryggilega um búið til þess að vilji gefandans verði virtur, þá verð ég að telja ákaflega varasamt að gera ráð fyrir því í l., að síðasta vilja gefanda sé breytt. Það er hætt við því, að menn fælist frá því að mynda slíka sjóði, ef þeir vita, eða halda, að einhverjar alveg „subjektivar“ ástæður geti valdið því, að síðasta vilja þeirra sé breytt, bara ef hann er ekki í samræmi við það, sem allur almenningur álitur nú. Þessi löggjöf, sem hér er í uppsiglingu, er að því leyti víðtækari en l. frá síðasta þingi, að hún tekur einnig til sjálfseignarstofnana svokallaðra. Það getur verið, að þetta hugtak, „sjálfseignarstofnun“, sé ekkert flókið viðfangsefni fyrir lögfræðinga, en ég efast um, að hv.flm. frv. hafi gert sér ljóst, hve mikið felst í þessu orði. Þarna getur verið að ræða um algerð einkafyrirtæki, t. d. til hagsbóta fyrir eina stétt, eða þess háttar. Það eru til fyrirtæki, sem byrja sem hlutafélög einhverra fárra manna innan stéttarinnar. Síðan gefa menn hlutabréf sín og mynda stjórn í þessu fyrirtæki, sem þannig er orðið að sjálfseignarstofnun. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að fara að draga þetta undir eftirlit. - Mér skilst, að undir þetta eftirlit eigi einnig að heyra sparisjóðir, sem eru sjálfseignarstofnanir.

Þeir eru teknir undan

. Eru þeir það? Þá bið ég afsökunar; mér hefir þá sézt yfir það. Það er aðallega þrennt, sem haft er á móti l. frá í fyrra um þetta efni. Er það fyrst, að þau nái ekki til sjóða, sem stofnaðir eru samkv. l. Ég sé ekki, að nokkur ástæða sé til þess að draga slíka sjóði undir þetta eftirlit. Löggjafarvaldinu á ekki að vera ofvaxið að kveða svo á, að varzla þeirra sjóða sé trygg, enda mun ekki í einu einasta tilfelli vanta skýr og greinileg ákvæði um þetta, og það svo, að ég hygg, að þetta sjóðaeftirlit myndi þar ekkert um bæta. Ég vil t. d. benda á sáttmálasjóð. Ég get ekki séð, hvaða ástæður ættu að vera til þess að fara að draga þann sjóð úr höndum háskólaráðsins, sem hefir stjórn hans, birtir reikninga hans og lætur endurskoða þá vel og vandlega. Þar fer allt opinberlega fram og allar upplýsingar gefnar um sjóðinn. Ég get ekki séð, á hvern hátt eftirlitsstofnun ríkisins á að geta haft þar hönd í bagga með til nokkurs gagns. Eða t. d. verðjöfnunarsjóðirnir, sem verið er að mynda samkv. l. Þetta er allt saman undir stjórnum, sem að lokum hafa sína yfirstjórn í ráðuneytunum, og ég sé enga ástæðu til þess, nema menn vilji leika sér með peningana, að vera að setja upp embætti til þess að annast það, sem fyrir löngu er fullséð fyrir á annan hátt. - Það, að fara að gefa um þetta efni nýja löggjöf áður en þau l., sem sett voru í fyrra, eru nokkuð farin að sýna sig, tel ég alveg skakkt. - Í 13. gr. frv. er svo ákveðið, að þessari skrifstofu megi einnig fela vörzlu sjóða - ekki einungis eftirlit, heldur einnig vörzlu. Mér hefði nú fundizt það leiða af sjálfu sér; að þetta væri einmitt eina stofnunin sem ekki mætti taka að sér vörzlu sjóða, af því að hún á að hafa eftirlit með þeim, sem gæta sjóðanna. Hinsvegar verður þetta til þess að auka skrifstofu þessa töluvert mikið. - 14. gr. hlýtur að hafa í för með sér töluverðan kostnað. Samkv. henni á að gefa út yfirlit yfir reikninga sjóða og sjálfseignarstofnana, og 5. hvert ár skuld reikningarnir gefnir út með ýtarlegri grg. Ég veit nú ekki, hvers vegna þessi grg. á að fylgja eða hvernig hún á að vera, hvort það eiga að vera myndir af húsum o. s. frv., einskonar „jubileum“-rit. Sú grg., sem menn varðar um, á að koma fram í hinu árlega yfirliti, ef einhver atriði eða ráðstafanir þarfnast skýringa: - Svo fylgir það nú með, eins og vant er, að þetta kosti ekki neitt allt saman. Það er venjan, þegar svona stofnanir eru settar upp, að þá eiga þær ekki að kosta neitt. Það er sagt, að þessi kostnaður sé nú þegar fyrir hendi, vegna þess að starfsmönnum í stjórnarráðinu sé nú greidd aukaborgun fyrir þetta eftirlit. Ef hægt er að taka þetta af starfsmönnum í stjórnarráðinu, þá gæti ef til vill verið um sparnað að ræða, en ég geri ráð fyrir, að þetta sé einskonar uppbót á lág laun, því að það hefir í langan tíma viðgengizt, að launin í stjórnarráðinu hafa verið svo líti, að úr því hefir verið bætt með því að fela starfsmönnunum hin og önnur launuð aukastörf, og ef þau væru af þeim tekin, þyrfti að bæta þeim það upp á annan hátt, og kæmi það þá sem beinn kostnaður. Hv. frsm. meiri hl. sagði svo, eins og alveg er rétt eftir 15. gr. frv., að kostnaðurinn á að greiðast úr ríkissjóði til bráðabirgða, en síðan á að kalla þetta inn frá öðrum um hver áramót. Þetta getur nú verið gott að hafa á pappírnum til þess að friða menn, en á svona innheimtu eru svo miklir örðugleikar, að ekki er vert að gera sér neinar gyllingar um það. Þetta er sama ákvæðið og var í lögunum um eftirlit með bönkum og sparisjóðum. Bankarnir og sparisjóðirnir áttu að greiða allan kostnaðinn hlutfallslega. Bankarnir greiddu sinn hluta, en mjög lítið af sparisjóðunum, og í hverjum einasta landsreikningi var aths. um þessar eftirstöðvar, sem alltaf vildu verða. Alveg sama reyndin myndi verða hér. Þetta kemur svo tiltölulega lítið í hlut hverrar þessarar stofnunar, að í raun og veru lendir það aðeins hjá þeim stærstu, og svo sér ríkissjóður um hitt. Ég hefi ekki lagt til, að þetta frv. verði fellt, heldur afgr. með rökst. dagskrá. Kemur það til af því, að hugsunin í þessu frv., það að hafa nákvæmt og gott eftirlit, er ekki stefna, sem ég er andvígur. Mér finnst það aðeins vera einkennilegt, og næstum að segja undir virðingu Alþingis, að setja þannig mismunandi lög um sama efni, ekki flóknara en það nú er og ekki háð breytingum frá mánuði til mánaðar. Síðasta þing setti lög um þetta efni, og mér finnst sjálfsagt að láta þau lög fá reynslu áður en farið er að leggja út í nýja löggjöf um sama efni. Reynsla undanfarandi áratuga hefir sýnt, að hér er engin hætta á ferðum. Það þýðir ekkert í því sambandi að minna á það; að til séu einhverjir sjóðir, sem menn hafi jafnvel ekki vitað um, að voru til. Það eru þá örfáir sjóðir, sem hafa þá hvílt í ró og ekkert tjón af hlotizt, enda um afarsmáar fjárupphæðir að ræða í þeim tilfellum. Hinsvegar á það ekki að verða í vegi fyrir því, að sett sé eftirlit, en eftirlitið frá síðasta þingi er spor í rétta átt í þessu máli, þótt e. t. v. sé ástæða til þess að auka eftirlitið eitthvað síðar, þegar reynslan er fengin, og í því efni er þá n. sú, sem Alþ. kaus í fyrra, færust um að gera till. til umbóta smátt og smátt. Því að reynslan ein getur um það sagt, hvað er heppilegast í svona nokkru. Ég hefi lagt til, að málið yrði afgr. með rökst. dagskrá, þar sem vitnað er til þessarar löggjafar frá síðasta þingi og einnig vitnað til fjárhagsafkomu ríkissjóðs nú, þar sem sjálfsagt verður meira en nokkru sinni áður að leita að liðum, sem hægt er að taka og skera niður, og ætti því ekki að svona nauðsynjalitlu að grípa til að setja upp ný embætti eða stofnanir, sem svo þarf að beita hnífnum á þegar í stað, því að það er ég viss um, að þó þessi l. yrðu samþ., og svo ætti að fara að skera niður eitthvað af ónauðsynlegum embættum, þá yrði þetta eitt hið allra fyrsta, sem afnumið yrði. Alþ. ætti ekki að setja slíka löggjöf eftir að sýnt er, að fára verður með hnífinn í einhverjar þær stofnanir, sem ríkið hefir sett upp.

Frsm. meiri hl. (Bernharð Stefánsson) Mér virtust aðalrökin, sem fram komu hjá hv. 1. þm. Reykv. gegn þessu máli, vera þau, að á síðasta þingi, sem skammt er nú liðið frá, hefðu verið sett lög um þetta efni, og að reynsla væri ekki fengin um þau lög ennþá. En það er nú svo, að þegar þetta mál var hér fyrir síðasta þingi, þá var einmitt um það dálítill ágreiningur, hvort tímabært væri að setja þau lög, sem þá voru sett. Fjhn., sem þá hafði málið til meðferðar eins og nú, og sömu menn áttu sæti í, skiptist dálítið öðruvísi, þar sem við 1. þm. Reykv. vörum þá í meiri hl. og lögðum til, að frv. yrði samþ., ég þó með fyrirvara, en hv. 4. landsk. taldi, að málið væri þá ekki nægilega undirbúið. Fyrirvari minn þá var einmitt um það sama, að ég teldi málið tæplega nógu vel undirbúið, þótt ég sæi hinsvegar ekki ástæðu til þess að leggja beinlínis til að því væri frestað. En þessi undirbúningur, sem á skorti þá, var einmitt sá, að ekki lágu fyrir nægilegar og eiginlega engar upplýsingar um það, hvað þessir sjóðir væru margir og hve mikilli upphæð þeir næmu o. s. frv. Það var einmitt þá verið að safna þessum upplýsingum, og n., sem hafði málið til meðferðar, reyndi að afla sér upplýsinga, en fékk þær ekki. Nú, eftir að þessar upplýsingar liggja fyrir, skeður það einfalda, sem svo oft hefir komið fyrir áður, að það verður augljóst, að málið hefði átt að takast upp á dálítið öðrum grundvelli en gert var í fyrra.

Er skýrslusöfnun lokið?

. Ekki algerlega, en hún er komin mikið áleiðis, eins og grg. ber með sér, og fyrir liggja allmiklar upplýsingar um það, hvað hér er um að ræða. Í stað þess, að hv. 1. þm. Reykv. heldur því fram, að svo stutt sé liðið frá því að 1. voru sett um þetta efni, að óviðkunnanlegt væri að setja ný, þá vil ég snúa þessu við og segja, að réttara hefði verið í haust að biða með það þangað til nú að setja l. um þetta efni, og byggja þau þá meira á því, sem vitað var um þessa sjóði. Annars held ég, að það sé ekkert einsdæmi, að Alþ. breyti þeim l. sem sett hafa verið af næsta þingi á undan. Ég skal játa, að það væri betra að geta vandað svo til löggjafarinnar, að til þess þyrfti ekki nema sem sjaldnast að koma, en það þykir nú samt nauðsynlegt oft og tíðum. Annars var hv. 1. þm. Reykv. sammála um það, sem frv. miðar að, að það væri í alla staði æskilegt að hafa eftirlit með sjóðum og stofnunum sem öruggast og fullkomnast, en hann sagði eitthvað á þá leið, að við yrðum að sniða okkur stakk eftir vexti og kosta ekki meira til en nauðsynlegt væri, og getur það verið rétt. En ég er ekkert viss um, að þótt þetta frv. verði Samþ., verði kostnaðurinn svo miklu meiri en annars myndi verða. Hv. þm. talaði um, að nefndin, sem kosin var á þinginu í vetur, gæti haft það eftirlit með sjóðunum, sem nauðsynlegt væri. Ef svo ætti að vera, þá yrði n. að sitja hér allan tímann, og gæti það þá orðið dýrt að kosta 3 menn. En ef þeir sætu hér ekki allan tímann, þá býst ég við, að þeir yrðu að ráða skrifstofumann, og vari þá óvíst, hvort ódýrara væri. Eins og öllum er kunnugt, kostar sú umsjón, sem stjórnarráðið hefir með nokkrum sjóðum, mikið fé. Þó að það mætti kannske skoða þá upphæð, sem greidd er fyrir þessa umsjón, að einhverju leyti sem launauppbætur, þá hygg ég samt, að svo mikið sé greitt fyrir þessa umsjón, að það sé ekki rétt, í öllum tilfellum, að skoða það sem réttmæta launauppbót til starfsmanna , stjórnarráðsins. Það er alveg óvíst, að þetta fyrirkomulag verði dýrara heldur en það, sem ætlazt er til að sé samkv. lögum um eftirlit með sjóðum, sem öðlazt hafa konungsstaðfestingu, sem samþ. voru á síðasta þingi. Þá minntist hv. 1. þm. Reykv. á þau atriði, þar sem þetta frv. nær lengra en lögin frá í vetur. Í fyrsta lagi minntist hann á, að skylt er að leita konungsstaðfestingar á gjafabréfum eða stofnskrám sjóða. Hv., 1. þm. Reykv. sá ekki, að ástæða væri til þessa. Ég hygg þó, að tryggilegar sé um sjóðina búið, ef formlega er að þessu farið. Ég hygg það fátítt, sem haldið hefir verið fram, að gefendur sjóða vilji ekki konungsstaðfestingu. Ég hygg, að oft hafi ekkert um það verið ákveðið í stofnskrám sjóðanna, og stundum hygg ég, að það sé frekar gleymsku að kenna en því, að menn vilji ekki, að leitað sé staðfestingar. Um ákvæði 5. gr., sem heimilar að breyta gjafabréfum eða stofnskrám sjóða, hygg ég, að sé svo varlega búið, að ekki þurfi að óttast það. Það er tekið fram, að breytingu megi ekki gera nema ástæður séu orðnar svo breyttar frá því að sjóðurinn var stofnaður, að ekki sé unnt að framkvæma fyrirmæli gjafabréfsins eða stofnskrárinnar, og sé þá vilji gefandans virtur eftir því, sem hægt er að koma við. Mér finnst, að þetta ákvæði tryggi rétt þeirra, sem gjafasjóði vilja stofna, og ætti ekki að fæla neinn frá að stofna slíka sjóði. Þá fannst hv. 1. þm. Reykv. það undarlegt, ef ekki væri hægt að búa svo um stjórn þeirra sjóða, sem stofnaðir eru með sérstökum lögum, að ekki væri þörf á þessu eftirliti. Það getur vel verið, að það ætti ekki að vera löggjafarvaldinu ofvaxið að búa svo um þá sjóði, sem stofnaðir eru með sérstökum lögum, að ekki þurfi að skipa eftirlit með þeim, en það verður að teljast hentugra og hagkvæmara að hafa vörzlu þessara sjóða á einum stað heldur en í mörgu lagi. Þá fannst hv. 1. þm. Reykv. lítið gerandi úr því, að sjóðirnir ættu sjálfir að endurgreiða ríkissjóði kostnað þann, sem leiðir af þessum lögum, og benti hann í því sambandi á lögin um eftirlit með bönkum og sparisjóðum, sem nú er búið að nema úr gildi, að þar hefði innheimtan gengið illa; hefðu bankarnir greitt sinn hluta, en sparisjóðirnir ekki. Ég skal ekki fullyrða neitt um það, hvernig þetta hefir gengið, því ég er ekki svo kunnugur því. En fyrir nokkrum árum hafði ég, á hendi störf, fyrir lítinn sparisjóð, og veit ég, að hann greiddi alltaf sinn hluta, og hygg ég, að svo hafi fleiri sparisjóðir gert. En ég skal þó ekki fullyrða, að það hafi verið í því lagi, sem það átti að vera. En tregðan á að greiða þetta mun meðfram hafa stafað af því, að sparisjóðunum hefir ekki fundizt, að þeir hafi haft fullkomið gagn af eftirlitinu, og orðið þess lítið varir. Það gæti farið eins um þetta eftirlit, ef stofnununum fyndist þær ekki verða varan við það í framkvæmdinni. En gæti það náð tilætluðum árangri og orðið stofnunum til stuðnings, með því að gefa þeim leiðbeiningar og gera ráðstafanir til hagsmuna fyrir þær, þá myndi ekki verða tregða á að greiða þetta. Það má því gera ráð fyrir, að þetta verði ríkissjóði ekki til byrði, og ríkissjóður þurfi aðeins að veita lán til þessa part úr ári. Ég held, að það sé ekki ástæða til þess að halda, að þetta verði öðruvísi en í l. stendur. Hv. 1. þm. Reykv. vék að því aftur og aftur í ræðu sinni, að það væri óviðkunnanlegt, að setja l. um þetta með svona stuttu millibili. Ég verð að segja það, að mér finnst, að afstaða okkar tveggja nm. sé í fullu samræmi við það, sem við héldum fram á síðasta þingi. Annar okkar hélt, því þá fram, að það væri ekki tímabært að setja l. um þetta, því að fullkomnar upplýsingar væru ekki fengnar um þetta efni, og hinn leit svo á, að ekki væri hægt að segja með vissu, hvernig hentugast væri að hafa eftirlitið. Nú eru upplýsingar fengnar um þetta efni, og virðast þær benda í þá átt, að það fyrirkomulag, sem var gert ráð fyrir með l. frá síðasta þingi, sé ekki fullkomið, ef á annað borð á að hafa fullt eftirlit með, opinberum sjóðum, en það mun þó hafa verið ætlun hv.flm. að l. frá síðasta þingi og hv. 1. þm. Reykv., sem mælti með frv. Það, eru mér því vonbrigði, að hv. 1. þm. Reykv. skuli nú ekki styðja þetta mál, sem er eðlilegt framhald á málinu frá síðasta þingi. Ég tel víst, að hv.flm. frv. um eftirlit með sjóðum, sem öðlazt hafa konungsstaðfestingu, frá síðasta þingi, styðji þetta frv.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Hv. frsm. hefir svarað því, sem fram kom af andmælum gegn þessu frv. frá hv. 1. þm. Reykv. En þar sem fleiri munn hafa tilhneigingu til að andmæla frv., þá ætla ég að segja um það örfá orð. - Hv. 1. þm. Reykv. gerði ráð fyrir, að sjóðaeftirlitið samkv. l. frá í fyrra væri nægilegt út af fyrir sig, og ekki þörf á þessu frv. Litlu síðar í ræðu sinni sagði hann, að eftir þessu frv. myndi ekki eingöngu verða 3 gæzlustjórar og einn embættismaður, heldur myndi líka þurfa sérstakt skrifstofuhald og starfsfólk við það. Í þessu kemur nú fram ósamræmi. Ef hann heldur, að hinir þrír menn, sem kosnir voru samkv. l. frá síðasta þingi, geti leyst þetta starf af hendi, þá ættu 3 gæzlustjórar og einn embættismaður að geta það, og ætti þá ekki að þurfa mikið skrifstofuhald. Það er því ósamræmi í því, þegar hann álítur, að í kákfrv. frá í fyrra sé nægilega séð fyrir þessu, en ekki í þessu frv., sem nú er til umr. Hv. 1. þm. Reykv. vildi gera mikið úr kostnaðinum, sem af þessu frv. leiddi. Hv. frsm. hefir tekið það fram og gefið upplýsingar um það, að enginn aukakostnaður verður við þetta eftirlit, og það, sem hv.þm. sagði um, að verið væri að binda ríkissjóði bagga með þessu frv., hefir því ekki við rök að styðjast. Ég get fullyrt, að samkv. þessu frv. er ekki um aukinn kostnað að ræða fyrir ríkissjóð, af þeirri ástæðu, að fyrir vörzlu þeirra sjóða, sem eru í umsjón stjórnarráðsins, eru greiddar háar upphæðir, sem munu nægja til að greiða kostnaðinn við eftirlitið. Hv. 1. þm. Reykv. taldi, að ekki væri hægt að taka þessa þóknun af þeim mönnum, sem hefðu hana nú, nema með því móti að veita þeim launauppbót. En ég get upplýst, að það eru ekki lægst launuðu mennirnir, sem fá þessa þóknun, heldur þeir hæst launuðu, og þarf því ekki að bæta þeim upp, þó þeir missi eitthvað við samþ. frv. Annars skal ég taka það fram almennt um málið, að það, sem vakti fyrir mér, þegar ég beitti mér fyrir því, að frv. um þetta efni væri flutt, var ekki eingöngu það, að hægt sé að líta eftir því, að farið sé heiðarlega með fé sjóðanna, heldur og að fá yfirlit yfir það, hvernig því væri varið til útlána, hvort það væri til nauðsynlegra útlána eða til útlána, sem ekki væru eins nauðsynleg og önnur útlán. Við skulum taka til dæmis, að sjóður láni manni fé í fremur ónauðsynlegt fyrirtæki á sama tíma og verðbréf eru boðin út, t. d. jarðræktarbréf. Til þess að fá yfirlit yfir þetta er nauðsynlegt, að löggjafarvaldið og stj. fái að hafa eftirlit með sjóðunum, svo að hægt sé að beina lánastarfsemi þeirra inn á þær brautir, þar sem nauðsynin er mest fyrir lánin. Það er alltaf verið að ýta á stað framkvæmdum fyrir bæjar- og sveitarfélög, og eru oft mestu vandræði að útvega lán til þeirra, þó að ríkisábyrgð sé veitt, á sama tíma og lán eru veitt úr sjóðum til ónauðsynlegra fyrirtækja. Þess vegna er eðlilegt, að menn vilji hafa eftirlit með þessu, að svo miklu leyti sem það brýtur ekki í bága við skipulagsskrárnar. Ákvæði skipulagsskránna eru oft ekki svo hnitmiðuð, að ekki sé hægt að gera slíkar ráðstafanir innan takmarka skipulagsskránna eins og að velja milli verðbréfaflokka. Þess vegna er nauðsynlegt, að þeir sjóðir, sem stofnaðir eru samkv. I. og eiga að vera geymslusjóðir, komist undir þetta eftirlit, þó að gert sé ráð fyrir endurskoðun samkv. h, því það þarf að sjá svo um, að þeir veiti fé aðeins til tryggra og nauðsynlegra útlána. Menn mega ekki blanda því saman, að þetta eftirlit á ekki eingöngu að vera til þess að sjá um, að heiðarlega sé farið með sjóðina, heldur og, að fé þeirra sé varið til útlána á þjóðhagslega beztan hátt. Það er ekki sízt vegna þessa, að ég vil leggja áherzlu á, að þetta eftirlit fáist. Það vantar alltaf fé til nauðsynlegra mannvirkja, og því er eðlilegt, að hið opinbera hlutist til um, að lán séu veitt til þeirra, ef um trygga ábyrgð er að ræða. Hv. 1. þm. Reykv. talaði um, að reynslan hefði sýnt, að engin hætta væri á þessu í sambandi við sjóðina. En ég hygg, að hið gagnstæða hafi oft átt sér stað. Það hefir komið í ljós, að lán hafa verið veitt á óheppilegan hátt, og ýms viðskipti framkvæmd fyrir sjóðina, sem ekki hafa verið heppileg fyrir þá. Ég vil benda á, að eins og grg. þessa frv. ber með sér, er svo ástatt um fjölda þeirra sjóða, sem koma undir þetta eftirlit, að opinberlega er ekkert um þá vitað, og því ekki hægt að dæma um, hvort vel eða illa hefir verið farið með þá. Það má vel vera, að það mætti bæta um einstök atriði frv., og er ekkert nema gott um það að segja, að menn bendi á, hvað betur mætti fara, og er sjálfsagt að taka slíkar bendingar til athugunar. - Þetta, sem ég nú hefi sagt, vildi ég taka fram um aðaltilgang málsins.

Magnús Guðmundsson Ég býst ekki við, að það sé til mikils að ræða lengi um þetta frv. Það er auðséð, að með því er verið að stofna nýtt embætti handa einhverjum útvöldum, og er því sennilegt, að það verði fram að ganga. - En með tilliti til þess, sem hæstv. fjmrh. sagði, þá ætla ég að líta yfir frv. og athuga, hversu vel það er útbúið. Það er þá fyrst, að konungsstaðfestingar á að leita á öllum gjafasjóðum. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvað hann álíti, að liggi eiginlega í því. Sannleikurinn er sá, að í því liggur ekki nokkur skapaður hlutur. Það eina, sem lá í þessu áður, var, að reikningar þeirra sjóða, sem leitað hafði verið konungsstaðfestingar fyrir, voru birtir í stjórnartíðindunum. En síðar var þessu hætt, af því það gerði stjórnartíðindin bæði löng og dýr. En þetta voru þau einu hlunnindi, sem konungsstaðfestingunni fylgdu. Það er mikil konunghollust,, sem kemur fram í því, að vilja nú fá konungsstaðfestingu á öllum sjóðum.

Já, við erum konunghollir

. Hvað halda menn, að það sé, sem konungurinn gerir við sjóðina? Hann sér aldrei gjafabréfin, því allt þetta er gert í stjórnarráðinu, og er þetta fyrirkomulag orðið alveg úrelt. Það tekur þó út yfir, að í 5. gr. frv. segir, að þegar fjmrh. er búinn að gera breytingar á gjafabréfunum, þá skuli leita konungsstaðfestingar á þeim breytingum. Hann á þá að fá leyfi til að staðfesta það, sem hann gerir sjálfur. Þetta með konungsstaðfestinguna er alveg dautt og úrelt form og hefir því enga þýðingu. Ef litið er á orðalag gr., þá er rétt að benda á, að þar stendur, að stjórnum sjóða sé skylt að tilkynna bæði sjóðaeftirliti ríkisins og fjármálaráðherra. Það ætti að vera nóg að tilkynna þetta sjóðaeftirlitinu. En þetta er aðeins lítið fyrirkomulagsatriði. Ég hefi rekizt á prentvillur, sem n. virðist ekki hafa tekið eftir, eins og t. d. í 9. gr. 2. málsgr., en þar stendur „ákvæði um ávöxtun fé sjóða“, en á auðvitað að vera „fjársjóða.“ Svo er það 10. gr. Þar stendur, að stjórnum sjóða og sjálfseignarstofnana sé skylt að leita samþykkis sjóðaeftirlits ríkisins, ef gera skal verulegar breyt. á eignum sjóða og stofnana, svo sem kaupa eða selja fasteignir og verðbréf og annað, er varðað getur hag þeirra. Þetta atriði skilst mér, að brjóti í bága við grundvallaratriði löggjafar okkar, því það er undir flestum kringumstæðum svo, að gefendur sjóða ákveða, hverjir skuli ráða yfir þeim, en með þessu er það aftekið. Það kom í ljós af ræðu hæstv. fjmrh., að það er sjóðaeftirlitið, sem á að ráða, á hvern hátt fjármunum sjóða er ráðstafað. En nú hafa gefendurnir ákveðið, á hvern hátt skuli ráðstafa þeim, og er því engin heimild til þess að breyta því. Hér eru ráðin tekin af gefendunum, og verður því að breyta þessari grein. Þá er það viðvíkjandi sjóðum þeim, sem eru í umsjón stjórnarráðsins, að þeir eiga að vera undir sjóðaeftirliti ríkisins, en hlutaðeigandi ráðuneyti á að hafa yfirumsjón með þeim, og er því haldið fram, að kostnaðurinn verði ekki meiri við þetta. En reynslan hefir sýnt, að þegar sjóðir hafa verið fluttir úr stjórnarráðinu, þá verður kostnaðurinn alltaf meiri en áður. Gott dæmi um þetta er, að þegar viðlagasjóður var fluttur og settur undir umsjón Búnaðarbankans, þá varð kostnaður við umsjón sjóðsins 8-10 þús. á ári, og þó varð engin fækkun á starfsmönnum hjá ríkisbókhaldinu við þetta. Þar sem ég á ekki sæti í þeirri n., sem hefir haft málið til meðferðar, þá hefi ég ekki haft tækifæri til að athuga vel, hvort ekki eru fleiri atriði, sem þyrftu breytinga við, og vil ég því skora á hv.n. að taka þetta mál til nýrrar athugunar, því það er ekki svo útbúið, að ekki þurfi endurbótar við. Það er auðséð, að þessi bók um sjóðina, sem á að gefa út 5. hvert ár, kemur til að kosta mikið fé, því það verður stór bók, og því mikill kostnaður samfara útgáfu hennar.

Frsm. minni hl. (Magnús Jónsson) [óyfirl.]: Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði núna síðast um það, að ýms ákvæði frv. mundu þurfa endurbóta við, þá vil ég aðeins geta þess, að þar sem ég tók þá afstöðu að leggja til, að málið yrði ekki afgr. öðruvísi en með rökst. dagskrá, þá taldi ég ekki neina ástæðu til þess að gagnrýna einstök atriði frv., enda þótt ég í minni fyrri ræðu benti á nokkur atriði, sem ég álít þörf á að lagfæra. Það er t. d. að taka þetta yfirlit yfir sjóðina, sem á að semja og gefa út árlega. Mér er það ljóst, eins og hv. 1. þm. Skagf., að það hlýtur að hafa stórkostlegan kostnað í för með sér. Eins og sá hv.þm. skýrði frá, var hætt að birta reikninga þessara sjóða í Stjtíð., af því að það var of kostnaðarsamt. Hvað taka þessir reikningar mikið rúm í Stjtíð.? Það þarf ekki stóran slíkan reikning til þess að hann taki hálfa til heila blaðsíðu í Stjtíð.; sumir þeirra taka kannske meira rúm. Þessir sjóðir eru, eins og kunnugt er, mörg hundruð, þar af um 360 gjafasjóðir, sem fengið hafa konungsstaðfestingu á skipulagsskrá. Svo er hér um ýmsa sjóði að ræða, sem ekki hafa fengið slíka konungsstaðfestingu. Þetta yfirlit verður því mörg hundruð blaðsíðna bók. Og það kostar nú alltaf talsvert mikið að gefa út slíkar bækur; ekki sízt hefir það orðið kostnaðarsamt hjá ríkinu.

Kannske mætti semja um þetta ákvæði á milli flokkanna

. Já, ég er nú að geta um þetta af því, að svona er þess ákvæði í frv. eins og það nú er. En ég býst ekki við, að hæstv. stj. geri það að fráfararatriði, þó að þessu ákvæði frv. verði breytt. En ég get þessa til þess að benda á, hve lítið hefir verið hugsað um þetta við samningu frv., því að hér er um kostnað að ræða, sem sennilega mundi skipta mörgum þús. kr. á ári, - ég gæti trúað sem svaraði vöxtum af hálfri til heilli millj. kr. á ári. Þetta er ekki lítið fé, sem efalaust mætti verja á heppilegri hátt.

Er það ritið?

. Þetta er ritið og annar kostnaður allur við þetta eftirlit. Þetta ákvæði og frv. í heild verður nú sennilega samþ. En mér kæmi þá ekki á óvart, þó að við sæjum það báðir, hæstv. fjmrh. og ég, eftir nokkur ár, að þessi kostnaður verður geipilegur, og að við og aðrir sannfærumst um það þá, að það borgaði sig mörgum sinnum betur, þó að einhver sjóður upp á nokkur hundruð krónur hefði alveg týnzt og glatazt heldur en að setja alla þessa stofnun til þess að leita hann uppi. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að sinn fyrirvari á síðasta þingi hefði stafað af því, að skýrslusöfnun þessu viðvíkjandi hefði þá ekki verið lokið. Hv. þm. Dal. hefir sagt mér, þó ekki hafi verið í þingræðu, að enn mundi alls ekki vera lokið þessari skýrslusöfnun. En það, sem hún hefði sýnt, væri ekkert annað en það, að einhverjir fleiri sjóðir væru til en menn áður vissu um. En skýrslusöfnunin hefir ekki leitt í ljós nein stórkostleg mistök á stjórn sjóðanna. Þá sagði hv.frsm. meiri hl., að n. yrði kannske að ráða sér starfsmann framvegis. Þetta er sem sagt alveg í sömu óvissunni enn eins og það var á síðasta þingi. Og ef hæstv. ráðh. hefir ekki treyst sér til að útbúa löggjöf um þetta fyrir þremur mánuðum, þá ætti hann nú að vera með því að samþ. dagskrártill. minni hl. um að slá samningu þessarar löggjafar á frest, því að aðeins örlítið liggur meira fyrir nú til upplýsinga í málinu heldur en lá fyrir á síðasta þingi. Hinsvegar er líklegt, að ettir 2-3 ár liggi fyrir mjög skýr reynsla um þetta allt saman. Það getur engin hætta verið á því, að þeir sjóðir, sem sæmilega hafa tórt að þessu án eftirlits, fari í hundana á 3-4 næstu árum, þeim tíma, sem þarf til þess að leiða í ljós, hvað gera þarf raunverulega í þessu máli. Hæstv. ráðh. sagðist sjá, að það hafi verið betra að bíða þangað til nú með að setja löggjöf um þetta efni. Ég veit, að hann sér það eftir 2-3 ár, að það hefði verið betra að bíða þangað til með að setja löggjöfina, til þess að láta safnast reynsluþekkingu á því, hvernig bezt er og eðlilegast að haga þessum málum. Þá er endurgreiðsla kostnaðarins (sbr. 15. gr. frv.). Hæstv. ráðh. sagði, að sparisjóður, sem hann hefði reitt forstöðu, hefði greitt „rigtuglega“ 2-3 kr. vegna þessa eftirlits, og ég trúi hæstv. ráðh. til að segja þetta satt. En einmitt þessar upplýsingar, að þetta gjald sé 2-3 kr. frá litlum sparisjóði, sýna, að ef sjóðurinn borgar ekki, þá eru engin tök á að ná svona lítilli upphæð, því að kostnaðurinn við það mundi miklu meira en gleypa svona litla upphæð. Í landsreikningunum fyrir árið 1925 sé ég, að skýrt er frá, að endurgreiddur hefir verið hluti af kostnaði við eftirlit með bönkum og sparisjóðum, 6060,52 kr., en það ár var sá kostnaður alls 16-17 þús. kr. Ég má segja, að aths. hafa verið hvað eftir annað gerðar um, að þess háttar hefir verið að finna í landsreikn., hverjum eftir annan. En við þeim aths. hafa þau svör komið, að ekki borgaði sig að innheimta þær smáupphæðir, sem mismunur áðurtaldra og samsvarandi upphæða í öðrum landsreikningum samanstanda af. Aðalatriðið í þessu máli er, hvort löggjöf sú, sem hér er um að ræða, sé nauðsynleg eða ekki. Ég sé ekki mikinn mun á því, hvort sjóðirnir borga sjálfir kostnað við eftirlit með þeim eða ríkissjóður gerir það. Þessir sjóðir eiga allir þarft verk að vinna, og verður því að telja það mjög svo vafasama endurbót að fara að taka frá þeim. Það er ákaflega hætt við því, þó að ég nefndi það ekki í minni fyrri ræðu, að hér sé um bitling að ræða, sem einhver útvalinn þurfamaður stjórnarflokkanna á að fá. Nú sem stendur er ríkissjóður tómur, og því ekkert þar að hafa í bitlinga. Þá er bara að ganga á röðina og byrja á sjóðum þessum. Það má þó alltaf reyta úr þeim handa einum - tveimur - þremur - fjórum - fimm. Þetta er oft og einatt siðurinn, að þegar ekki þykir fært að setja upp á ríkiskostnað ný embætti, þá er rokið í banka eða sjóði til þess að ná í peninga í bitlinga. Hæstv. fjmrh. hélt ræðu um þetta mál sem mér þótti eftirtektarverð. Hann sagði, að það væri mikið ósamræmi hjá mér í ræðu minni, þar sem ég talaði um, að þessir 3 þingkosnu endurskoðendur gætu innt þetta af hendi, en samt héldi ég, að sjóðaeftirlitið mundi kosta einhver ósköp. Hæstv. ráðh. virtist ekki koma auga á annað en þetta ósamræmi, sem hann áleit vera. Ég hefi ekki komið auga á þetta ósamræmi, sem hæstv. ráðh. talaði um. Frá því fyrsta hefir verið dreginn fjöldi af störfum undir sjóðaeftirlit ríkisins; t. d. er smalað öllum sjóðum, sem hafa konungsstaðfestingu á skipulagsskrá. Svo eiga allar sjálfseignarstofnanir, sem enn eru ekki komnar undir sjóðaeftirlit, að vera teknar með í safnið. Það fólst í ræðu hæstv. fjmrh., að hann áliti aðaltilgang þessa frv. vera að tryggja, að ríkið hefði eftirlit með því, hvernig lánað væri úr þessum sjóðum. Það á m. ö. o. að taka ráðin og völdin, sem gefendur sjóða hafa ætlað öðrum að hafa yfir þessum sjóðum, og fá þau ríkisvaldinu. Þetta er auðvitað firra, sem ekki á að eiga sér stað, og ég get ekki séð neitt ákvæði í frv. um þetta atriði.

Jú, í 10. gr.

. Ég get ekki séð, að hún sé beint um þetta. En mér skildist á hæstv. fjmrh., að hann ætlaði hreint og beint að ráða, hverjum ætti að lána. Það yrði eftir reglu hæstv. ráðh. ríkið, sem alltaf er í fjárþröng, sem nyti þar þess að fá lán. Ef svo yrði, þá kæmi mér það ekki á óvart, þó að ríkið legði þessa sjóði svo undir sig, eins og það gerði um sáttmálasjóð á sínum tíma. Það tók hann og skammtaði sjálfu sér vextina. Ég held, að hægt sé að verja þessum sjóðum á miklu betri hátt en að sökkva þeim í ríkissjóðinn og ýmsar hans framkvæmdir. Þetta er sjálfsagt meiningin nú; þegar ríkissjóður er í peningavandræðum, þá á líklegast sjóðaeftirlit ríkisins að kúska stjórnir sjóðanna til þess að kalla inn það fé, sem sjóðirnir hafa lánað út, og setja þá í ýms hin dæmalaust leiðinlegu fyrirtæki ríkissjóðs. Hæstv. fjmrh. tók það upp aftur og aftur í ræðu sinni, að það væri ekki aðaltilgangur frv. að tryggja það, að sjóðirnir væru ekki misnotaðir, heldur væri aðaltilgangurinn með því að tryggja það, að þessu fé yrði beint í lán til gagns fyrir þjóðarbúið. Nú er það svo um fjölda slíkra gjafasjóða, að þeir eru gefnir heima í héraði, og að sjálfsögðu er ætlazt til, að því verði varið til framkvæmda þarfra hluta þar heima í sama héraði, eftir því sem við verður komið. Þeir eru kannske í vörzlum hreppsnefnda, skólanefnda eða annara slíkra heima í héraði, þar sem þeir voru gefnir. En það er nú eitthvað annað en að þessum sjóðum skuli verða varið til lána á því svæði, þar sem þeir hafa verið gefnir, eftir því sem hæstv. ráðh. hefir nú upplýst. Hér stendur að vísu í 9. gr., að sjóðaeftirlit ríkisins skuli sérstaklega vinna að því, að sjóðir séu ávaxtaðir í öruggustu peningastofnunum og tryggustu verðbréfum. Og ennfremur, að fjmrh. geti sett með reglugerð ákvæði um ávöxtun fjársjóða og sjálfseignarstofnana, sem ræðir um í lögum þessum, er tryggi það, að féð verði ávaxtað í tryggustu peningaatofnunum og verðbréfum. Ég veit nú ekki, hvers vegna þarf að setja upp bákn eins og þetta sjóðaeftirlit, ef fjmrh. á að setja reglugerð um þetta, ef hún getur staðið við hliðina á gjafabréfunum. En það er rétt, eins og hv. 1. þm. Skagf. tók fram, að vilji gefenda þessara sjóða stendur hér ofar öllum lögum sem kynnu að koma í bága við hann. Það er því ekki til nokkurs hlutar að setja slík lög til þess að hnekkja þeim vilja, ef ekki á í þessu efni að traðka réttlætið undir fótum. - Ég er algerlega undrandi á hinni yfirlýstu skoðun hæstv. fjmrh. á þessu frv. Vil ég og fá að vita, hvort frv. er raunverulega borið fram í þeim tilgangi, sem hann gat um, að væri aðaltilgangurinn með því. Ég mundi vera algerlega á móti frv., ef það á að opna leið til þess, að ríkissjóður sölsi undir sig þessa sjóði, þó óbeinlínis verði. Það er alveg vitanlegt, að forráðamenn þessara sjóða eiga algerlega að ráða því, hvernig fé sjóðanna er ráðstafað.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Um þetta frv., sem hér liggur fyrir, skal ég ekki vera langorður að svo komnu. En ég vil aðeins geta þess, að nú nýlega hefi ég átt tal við þá menn, sem til þess voru kjörnir af búnaðarþinginu að ræða við mig um fyrirkomulag Búnaðarfélags Íslands, og þau viðtöl halda áfram með því fyrirkomulagi, sem við höfum komið okkur saman um. Ég býst ekki við að geti orðið við þeirri beiðni, sem fyrir liggur frá þeim hv.þm., sem talað hafa í þessu máli nú, að flýta sérstaklega afgreiðslu þessa frv., einmitt með tilliti til þess, að það mál, sem frv. er um, er þannig til umræðu og yfirvegunar. Sennilega eru flestir þeirrar skoðunar nú, að varla geti komið til mála annað en að breyta á einhvern hátt fyrirkomulaginu á stjórn Búnaðarfél. Ísl., þannig að dregin verði ákveðin lína til verkaskiptingar um stjórn á þeim málum, sem Búnaðarfél. Ísl. sjálft ráði yfir annarsvegar og þar sem það kysi sína stjórn, og þeim málum hinsvegar, sem ríkisstj. eða hlutaðeigandi ráðh. ráði yfir. Þetta er yfirleitt orðin næsta almenn skoðun, að nauðsynlegt sé að draga þessar takmarkalínur. En áður en þessar takmarkalínur eru dregnar er raunverulega ekki hægt og ekki rétt að afgr. frv. þetta, eins og það er nú. Þetta vildi ég láta koma fram þegar við 1. umr. þessa máls, vegna þess að það er eðlilegt, að það hafi áhrif á afgreiðslu þess og gang þess yfirleitt hér á háttv. Alþingi.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta litla frv. hefir allshn. athugað og leggur til, að það verði samþ., eins og um ýmsar aðrar beiðnir, sem berast allshn. og hún verður fúslega við. Um þetta hefir borizt beiðni frá hreppsnefnd Presthólahrepps, og frv. er flutt af þm. kjördæmisins. Hér er um að ræða litla vík norður á Melrakkasléttu, sem er hugsuð fyrir útgerð smærri skipa. Útræði var þarna allmikið til forna, en hefir lagzt niður. Er útgerð nú aftur í uppsiglingu þar með vélbátum eða smærri skipum, og því er beiðni þessi fram komin. Orðlengi ég svo ekki frekara, en vil mælast til, að hv. d. samþ. frv. þetta, eins og allshn. mælir með því.

Emil Jónsson Á þskj. 190 höfum við hv.þm. V.-Ísf. borið fram brtt. við frv. þarf ég ekki að eyða mörgum orðum til að gera grein fyrir henni, því að hún er í samræmi við það, sem ég hefi haldið fram áður. Brtt. undirstrikar betur en í frv. er gert, í hverja átt beri að beina kennslunni, sem sé í átt tækni og náttúruvísinda, með hliðsjón af því, að síðari hluti kennslunnar geti farið fram erlendis. Í sambandi við þetta viljum við flm. bera fram skrifl. brtt., sem okkur hefir verið bent á, að haft geti þýðingu í þessu sambandi. Brtt. á þskj. 190 orðist svo: „Í stað orðanna „að dómi rannsóknarstofnunarinnar og atvinnumálaráðherra“ komi: að dómi rannsóknarstofnunarinnar, háskólaráðs og atvinnumálaráðherra.“ Hér er m. ö. o. ætlazt til, að háskólaráð sé jafnrétthár dómari um málið og rannsóknarstofnunin sjálf og atvmrh. um aðrar brtt. skal ég ekki fara mörgum orðum. Um brtt. á þskj. 162 er það að segja, að 2. gr. hennar er tekin upp í okkar brtt. En 1. gr. þess þskj. er ég ekki samþykkur, því að ég tel nóg, að n. komi saman einu sinni á ári, en rannsóknarstofan hafi að öðru leyti frjálsar hendur. Brtt. 229 leggur til, að orðið atvinnudeild háskóla Íslands verði tekið upp í frv. og að fyrirsögn þess orðist svo: „Frv. til l. um rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna og atvinnudeild við háskóla Íslands.“ Um orðið „atvinnudeild“ er ég ekki sammála hv.flm. Það er nokkuð villandi. Hér er átt við náttúrufræðideild og tekniska deild. Orðið „atvinnudeild“ er óákveðið og segir lítið um væntanlega starfsemi deildarinnar. En annars er þetta frá mínu sjónarmiði algert aukaatriði. Skal ég svo ekki orðlengja þetta frekar, en aðeins leggja fram þessa skrifl. brtt. um, að háskólaráði sé bætt inn í sem aðilja til að dæma um það, hvenær kennsla skuli hafin við þessa rannsóknarstofnun.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Hv. 3. landsk. taldi það vera stærsta gallann á þessu frv., að vörugjaldið væri þungaskattur, en ekki verðskattur. Mér þykir það verulega athyglisvert í þessu sambandi, að það eina, sem hv.þm. hefir við þetta frv. að athuga og andmælir, er, að vörugjaldið skuli vera þungatollur, en ekki verðtollur. Ég mun, ef mér endist aldur til að koma á bæjarstjórnarfund í Vestmannaeyjum síðar, benda á, hvað þessi hv.þm. taldi vera aðalgalla frv. í umr. hér á Alþingi. Annars er ekki rétt að tefja tíma þingsins með því að elta ólar um annað eins smáræði og þetta. Hv. þm. endaði ræðu sína með því að biðja Alþingi að fella þetta frv. Og verði það gert, hefir það þá þýðingu fyrir Vestmannaeyjakaupstað nú þegar á næsta ári, að bæjarfélagið verður að miklu leyti ófært til að fullnægja þeim kröfum, sem til þess eru gerðar um að bæta úr atvinnuleysinu og sjá fyrir þeim, sem ekki hafa önnur úrræði en að leita á náðir bæjarins um framfærslustyrk. Þessi hv.þm. hefir ekki annað til þess máls að leggja en að sporna á móti því, að Vestmannaeyjakaupstaður geti fullnægt þessum kröfum, sem hinir fátækustu á meðal bæjarbúa gera til hans. Hv. þm. vill gera bæjarfélagið ófært til þess að standa við skuldbindingar sínar í þessum efnum. Þá var hv.þm. að tala um þungan skatt á skófatnaði. Ég get upplýst hv.þm. - og kannske líka þessi hv.þm. (PÞ) þurfi fræðslu í þessu efni -, hvað þetta gjald kemur þungt niður á skófatnaði. Það eru 5 kr. á hvert tonn, 50 aurar á hver 100 kg. Hv. þm. hefir orðið tíðrætt um skósendingu, sem hann varð að greiða þetta gjald af. Það er líklegast eina skósendingin, sem honum hefir borizt. Það er um hann eins og manninn hjá Holberg, sem ferðaðist frá Haderslev til Kiel. Honum varð svo tíðrætt um þá ferð, að hann mátti aldrei vatni halda, ef minnzt var á nokkurn hlut, án þess að minnast á ferðina til Kiel. Eins er um hv.þm.; honum hefir orðið mjög tíðrætt um þessa óbærilegu skósendingu. En ég skil ekki. hverskonar skófatnaður þetta hefir verið. Maður hefir heyrt talað um blýhatta, en ekki hlýskó, en það lítur nú út fyrir, að skór hv.þm. hafi verið gerðir úr ákaflega þungu efni, úr því að skatturinn, sem eins og ég sagði áðan ekki er nema 50 aurar á hver 100 kg., kom svona hart niður á þeim. Ég sé ekki, að hægt sé að neita bæjum yfirleitt um svipaðar leiðir og þetta til að afla sér tekna, þegar hvergi er slakað til á þeim kröfum, sem landslýður og Alþ. gera til bæjarfélaganna um framlög í einu og öðru skyni. Ég veit ekki til þess, að verið sé að gera neinar ráðstafanir til þess að létta gjöldum af bæjarfélögunum. Eins og sakir standa munu allir, sem hafa heilbrigða skynsemi, kannast við það, að útlitið er ekki slíkt framundan, að ástæða sé til þess að ætla, að þær kröfur, sem illt árferði orsakar, að gerðar eru til bæjarfélaganna, fari minnkandi í framtíðinni. Þess vegna verður að telja það - á meðan ekki eru gerðar neinar framkvæmdir til þess að létta gjöldum af bæjunum né heldur til þess að beina öðrum tekjulindum í bæjarsjóðina - fullkomið óvit að skerða þær tekjulindir, sem bæjarsjóðir hafa og hafa reynzt vel eins og þetta litla gjald. Þetta vörugjald, þótt smátt sé, aðeins fáir aurar á mjölpokann, hefir þann kost, að það næst allt í bæjarsjóð. Er það mikill kostur og munar miklu á því og hinum óbeinu gjöldum. Hv. 3. landsk. fullyrti, að þetta gjald væri óvinsælt hjá almenningi. Ég held nú, að almenningur láti sig mjög litlu skipta þetta gjald. Það finnur enginn til þess, - gjaldabyrðin er yfirleitt orðin svo mikil. Enda veit ég til þess, að það er engin óánægja yfir þessu gjaldi, önnur en sú, sem einstaka menn, eins og hv. 3. landsk. reyna að koma af stað í því að fala sér álits og fylgis hjá hinum minna þroskaða hluta kjósendanna, sem halda, að hægt sé að halda áfram að gera allar mögulegar kröfur til bæjarfélaganna án þess að þau séu studd í því að afla sér fjár til þess að uppfylla þessar kröfur. Ég skal að vísu játa, að þegar þetta gjald var lagt á fyrst, voru ekki allir þeir, sem nú fylgja því, samþykkir því. En það stafaði af misskilningi. Menn héldu, að þetta yrði tilfinnanlegt gjald, en reynslan hefir sýnt, að svo er ekki, ég hefi hér bréf frá bæjarstjóranum sjálfum um það, að þetta gjald hafi reynzt vel og að engin óánægja sé yfir því nema sú, sem einstaka pólitíkusar eru að reyna að blása upp, en tekst þó ekki, sjálfum sér til framdráttar. Ég held, að ég hafi nú svarað hv. 3. landsk. En mig langar aðeins til að bæta við lítils háttar upplýsingum um vinsældir þeirrar skattastefnu, sem hv. 3. landsk. telur, eins og hann stendur í flokki nú, að hann eigi að halda á lofti og það eru beinu skattarnir. Það hefir alltaf verið fast programatriði hjá sósíalistum, að öll gjöld til ríkis og bæja eigi að taka með beinum sköttum en ekki óbeinum. Og þeir halda því fram, að beinu skattarnir komi ekki við nema efnaða fólkið. Þetta kann að hafa verið svo til að byrja með. En ég held, að nú á síðasta ári hafi almenningur, a. m. k. í mínu kjördæmi, orðið þess fyllilega var, að innheimtumenn ríkisins væru farnir að líta í kringum sig til þess að ná í tekju- og eignarskatt jafnvel hjá fólki, sem ekki er auðugt að fé. A. m. k. bárust mörg hundruð bréf frá ríkisskattanefndinni til Eyja núna um hátíðirnar til ýmsra gjaldþegna þar, og vöktu þau mikinn óhug, verkamönnum og fleirum, sem enga atvinnu reka, en selja vinnu sína öðrum, var hótað járnum og steglum, ef þeir gæfu ekki upp þetta og þetta. - Ég vil í allri vinsemd benda hv. 3. landsk. á, að eftir því, sem við horfir nú, og eftir því, sem ríkisskattanefnd verður skv. l. og skyldu sinni að seilast ofan í vasa fleiri fátækra manna í landinu heldur en áður hefir verið, þá er ekki víst, hvort það er hyggileg kosningapólitík hjá þeim sósíalistum að mæla stöðugt með beinu sköttunum, eins og þeir hafa talið sér öruggt að gera fram að þessu. - rétt áður en ég fór að heiman kom til mín kona, sem er nýbúin að missa manninn sinn. Hún berst áfram með lítinn búskap ásamt einni dóttur sinni. Hún hafði einmitt fengið mjög ýtarleg skilaboð frá ríkisskattanefndinni, þannig löguð, að konan sagðist sjá, að ef hún ætti nokkurn hlut til, þá yrði hún að láta það af hendi. Ég þekki þessa konu vel. Hún hefir búið fleiri ár í Vestmannaeyjum, og það eru margir, sem hafa svipaða aðstöðu og hún. Heimili hennar er sparsemdarheimili, og hefir lítið verið gert að því að sækja skemmtanir þar eða eyða í annan óþarfa. Bæði var það svo meðan húsbóndinn lifði og þó ennþá frekar eftir fráfall hans, enda hefir konan séð sig til neydda að gæta hinnar ýtrustu sparsemi. Það, sem hún sagði við mig eftir þau áhrif, sem hún hafði orðið fyrir af eftirgrennslunum skattanefndarinnar, voru nokkurn veginn þessi orð: Ég hefi alla mína tíð verið sparsöm. Ég hefi álitið það sjálfsagt, enda hefir ekki önnur leið verið fær. En mér finnst nú orðið, eins og þegar maður fær svona ýtarleg skilaboð og maður sér, að það á að hirða hvern eyri, sem afgangs er, að ég sé farin að verða kærulausari fyrir því, hvort ég dreg saman eða ekki. - Þetta er ekki stórt dæmi, en það er eftirtektarvert dæmi um það, hvernig beina skattaöflunin getur verkað og hlýtur að verka á almenning í landinu, þegar hún er útfærð eins og nú. Því það er ekki allt auðugir menn, sem skattan. eltir á röndum með eftirgrennslunum og jafnvel hótunum um það, að skatturinn á þeim verði hækkaður, ef þeir gefi ekki upp hinar margvíslegu upplýsingar, sem heimtaðar eru. - Ég vil í þessu sambandi geta þess, að í þessu dæmi mínu felst ekki nein árás á þau yfirvöld, sem eiga að útfara þessi l., því þau eru ekki annað en verkfæri í höndum löggjafans. En ég vil beina athygli hv. d. að því, að beina tekjuöflunin í ríkissjóð hefir alveg eins sínar skuggahliðar gagnvart gjaldendunum og engu síður heldur en óbeina tekjuöflunin. Ef landslýð hefir ekki verið þetta ljóst fram að þessu, þá er ég þess fullviss - svo margir hafa talað um þetta við mig að undanförnu -, að honum fer að verða það ljóst úr þessu. Ég bið hæstv. forseta afsökunar á því, að ég hefi farið dálítið út fyrir ramma þessa máls, en vegna þess, að mótmælin, sem fram hafa komið, eru talsvert almenns eðlis hjá hv. 3. landsk., þá þótti mér tilhlýðilegt að tala líka nokkuð almennt um þetta mál.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Meiri hl. fjhn.Nd. hefir flutt þetta frv. eftir ósk frá mér. Frv. felur það í sér, að kostnaður við störf ýmissa n., sem settar voru á laggirnar samkv. l. frá síðasta þingi, verði greiddur af andvirði þeirra afurða, sem n. fjallar um, í staðinn fyrir það, að samkv. I. á að greiða þann kostnað úr ríkissjóði. Ástæðan til þess, að frv. er fram komið, er fyrst og fremst sú, að ég vil koma þarna á sparnaði fyrir ríkissjóð. Það er ekki gott að segja, um hve mikinn sparnað hér er að ræða, en ég býst við, að hann verði ekki meiri en 100000 kr. Þó get ég ekki fullyrt það, því að enn er ekki fengin reynsla á störfum sumra n., t. d. fiskimálan. Ríkissjóð munar talsvert um þennan kostnað, en flestar þessar afurðir, sem hér koma til greina, munar fremur lítið um þennan kostnað, ef honum er jafnað þannig niður. Þá er önnur ástæða fyrir flutningi þessa frv., en hún er sú, að mér finnst í alla staði eðlilegt, að hver tegund afurða beri uppi þann kostnað, sem felst í sölu hennar. Annars kemur ekki út raunverulegt sannvirði þessa varnings. Ég ætla ekki að fjölyrða meira um málið að þessu sinni, en vil óska, að því verði vísað til fjhn. þessarar d., að lokinni þessari umr. Vil ég beina þeirri ósk til þeirrar hv.n., að hún hraði afgreiðslu málsins, svo að hægt verði að afgr. það áður en þingi verður nú frestað.

Forseti (JörB): Þetta er vitanlega engin ástæða fyrir því að taka ekki þátt í atkvgr.

Ef hæstv. forseti hefir tekið hana gilda áður

. Ég hefi aldrei viðurkennt slíkar ástæður gildar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Nefndin hefir farið yfir beiðnir þær, sem lágu fyrir um ríkisborgararétt, og taldi hún hægt að mæla með því, að þeir fengju allir réttindi, sem taldir eru á þskj. 65. Að vísu eru tveir eða þrír af þeim ekki alveg búnir að dvelja hér hinn lögákveðna tíma, eða 10 ár, en það er svo lítið eftir - og önnur skilyrði uppfyllt -, að n. sá ekki ástæðu til að neita um réttindin af þeim sökum. N. hefir einnig farið í gegnum aðrar beiðnir, sem hafa borizt um sama efni, og leggur til, að þeir tveir, sem taldir eru á þskj. 158, fái einnig ríkisborgararéttindi. Er annar þeirra Íslendingur, fæddur í Danmörku og á danska móður, en er fluttur hingað og seztar hér að, eða hefir verið hér síðan hann var 9 ára að aldri. Hinn er búinn að vera hér lengi og hugsar ekki til að flytja héðan aftur, og fullnægir að öðru leyti öllum skilyrðum. Öðrum beiðnum, sem fyrir lágu, sá n. sér ekki fært að mæla með, vegna þess að umsækjendur eru ekki búnir að dvelja hér nógu lengi. Undantekning er þó um einu mann, sem sótti, en ekki er tekinn hér upp, vegna þess að n. áleit, að hann hefði ríkisborgararétt hér. Hann er fæddur hér á landi, fluttist til Ameríku, hefir dvalið þar lengi, en er nú kominn heim aftur og hefir hvergi fengið ríkisborgararétt annarsstaðar. Álítum við því að hann þurfi ekki annað til að fá viðurkenndan rétt sinn en snúa sér til dómsmrn., er hann hefir fengið vottorð um, að hann hafi ekki orðið ríkisborgari í öðru landi. Till. n. er því sú, að þeir menn, sem taldir eru á þessum tveimum þskj., fái ríkisborgararétt.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég var einn í minni hl. af þeim mönnum, sem sóttu fund í fjhn., þegar þetta mál var þar til umr. Ég er því andvígur, að þetta frv. nái samþykki, og get ég að mestu leyti látið mér nægja að vísa til þess, sem ég sagði um mjög svipað frv., sem fram kom á síðasta þingi, en það var frv. til l. um breyt. á l. um bæjarstj. Akureyrar, og fór það fram á mjög svipaðar kröfur og frv. það, sem hér liggur fyrir. Þó vil ég drepa á það, að mér finnst hvorttveggja í senn, að þessi leið til skattaöflunar fyrir bæjarfélögin sé óréttlát, og í annan stað, að það sé óeðlilegt, að einstök bæjarfélög séu tekin út úr og þeim veitt sérréttindi fram yfir önnur. Ég tel því ekki um annað að ræða en að reynt verði að fá löggjöf um heildaraukningu á tekjum bæjarfélaganna, eða láta nokkurn veginn eitt yfir öll bæjarfélögin ganga hvað þetta snertir. Mér er líka kunnugt um, að þetta álag á hafnargjöld Vestmannaeyja, sem gilt hefir undanfarið á annað ár, hefir mælzt mjög misjafnlega fyrir þar á staðnum. Sökum þess að hafnargjöldin í Vestmannaeyjum eru yfirleitt talsvert há, eru verulegar álögur ofan á slík gjöld mjög tilfinnanleg fyrir allan almenning, þegar um nauðsynjavörur er að ræða. Enda hefir mér skilizt á upplýsingum, sem fram hafa komið frá mönnum í Vestmannaeyjum um þetta atriði, að þessi hækkuðu hafnargjöld hefðu valdið mjög verulegri hækkun á verði einstakra neysluvara í Vestmannaeyjum. Það er óheppileg leið til tekjuöflunar fyrir bæjarfélögin, ef það verður til þess að hækka verð á nauðsynjavörum alþýðufólks að verulegu leyti. Það má vel vera, að þau bæjarfélög, sem ekki hafa enn farið fram á að fá þesskonar löggjöf, sem hér er um að ræða, muni gera það seinna, ef afgr. verður heimild fyrir bæjarfélögin Vestmannaeyjar, Akureyri og Siglufjörð, og vel gæti þannig farið, að Reykjavík t. d. færi fram á að fá samskonar rétt eins og Vestmannaeyjar, en það yrði til þess, að lagður yrði skattur á meginhlutann af þeim vörum, sem til landsins flytjast og úr landinu eru fluttar, því að það er kunnugra en frá þurfi að segja, að aðalhluti allrar aðfluttrar vöru hér á landi fer í gegnum Reykjavíkurhöfn. Ég álít því, að við séum að fara inn á allhála braut með þessari hækkun á vörugjaldi hafnanna í bæjunum og því beri að athuga þetta mjög vel, áður en hv.Alþ. heldur lengra út á þessa óheillavænlegu braut. - Ég legg því til, að þetta frv. verði fellt.

Flm. (Ingvar Pálmason) Um þetta frv. læt ég nægja að vísa til grg. þeirrar, sem því fylgir. Óska ég svo, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til sjútvn.

Frsm. meiri hl. (Stefán Jóh. Stefánsson) Allir þeir fjhnm., sem voru á fundi, þegar þetta mál var rætt, voru sammála um að leggja til, að það yrði samþ. með tveimur breyt. Önnur er við 2. gr. og er aðeins orðabreyt. til lagfæringar á máli, en hin er við 5. gr. og er til leiðréttingar prentvillu, sem komizt hafði inn í frv. Eins og frv. þetta ber með sér, fer það fram á að veita Ísafjarðarkaupstað heimild til þess að leggja á tvennskonar gjöld, annarsvegar til þess að leggja á fasteignagjald innan lögsagnarumdæmisins, og hinsvegar til þess að afla tekna með því að bærinn hafi einkarétt til uppskipunar og framskipunar á vörum á höfninni. Um leið og ég minnist á þetta frv. vil ég taka það fram út af þeim umr., sem orðið hafa um næsta mál á undan á dagskránni og verða kunna um næsta mál á eftir (frv. um bæjargjöld í Vestmannaeyjum og frv. um bæjargjöld á Akureyril, að þetta frv. er ekki sambærilegt við þau tvö mál, því í þeim, sem ég hefi lagzt á móti, er farið fram á að afla bæjunum tekna með vissu gjaldi, vörugjaldi af öllum vörum, sem fara gegnum höfnina, og þar af leiðandi jafnt af nauðsynjavörum eins og öðrum vörum, sem til bæjanna koma. Þetta sérstaka gjald var óþekkt þangað til það var tekið upp í Vestmannaeyjum með l., sem nú er farið fram á að fá framlengd, því áður höfðu aðeins verið lögð á hafnargjöld í þágu hafnanna sjálfra til eigin afnota, en ekki til almennra útgjalda í viðkomandi kaupstað. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er engu slíku til að dreifa, og vil ég nota tækifærið til þess að leiðrétta þann misskilning, sem fram kom hjá hv.þm. V.-Húnv. um þetta atriði, þar sem hann taldi, að það, sem ræðir um í 2. tölul. 1. gr. þessa frv., væri sama eðlis eins og það, sem um ræðir í frv. um bæjargjöld á Akureyri og í Vestmannaeyjum. Hér er aðeins að ræða um lögfestingu á fyrirkomulagi, sem notað hefir verið á Ísafirði um 10 ára skeið samkv. samningi, sem gerður var á sínum tíma um það, að bærinn hefði með höndum alla fram- og uppskipun á vörum, sem fara um bæjarbryggjurnar. Þessi fram- og uppskipun var framkvæmd nákvæmlega með sama taxta eins og einstaklingarnir fóru eftir bæði fyrir og eftir að bærinn hafði þetta með höndum, eftir þeim upp lýsingum, sem ég hefi fengið. Hér er því ekki verið að leggja til, að lagður verði neinn nýr skattur eða tollur á þær vörur, sem ganga gegnum Ísafjarðarhöfn, heldur aðeins að sá hagnaður, sem hægt er að hafa af uppskipun og framskipun þar, renni í bæjarsjóð, í staðinn fyrir að hann renni í vasa einstakra manna. Það er því um svipaða tekjuöflun að ræða eins og þegar ríkið aflar sér tekna með einkasölu án þess að þær vörur, sem einkasala er tekin á, lækki við það í verði. - Ég vildi taka þetta fram strax, að gefnu tilefni, og eins sýna fram á, að það er ekkert ósamræmi í afstöðu minni til þessa máls og afstöðu minni til málanna næst á undan og eftir á dagskránni. Þá skal ég geta þess, að þetta frv. fer fram á, að Ísafjarðarkaupstað sé veitt heimild til þess að leggja á hjá sér fasteignaskatt. Meira en helmingur allra bæjarfélaga á landinu hafa eftir núgildandi lögum heimild til þess að leggja slíkt fasteignagjald á hjá sér. Þessi fasteignaskattur til bæjarsjóðs er nokkuð mismunandi hár. Í einum kaupstað á landinu, Akureyri, og einn kauptúni, Húsavík, nemur hann af lóðum, en t. d. hér í Reykjavík 8%. Nú er farið fram á í þessu frv., að Ísafjarðarkaupstaður geti lagt á hjá sér fasteignaskatt, sem nemi 4% til 1 % af húsum og bryggjum, en 1% til 1% af lóðum. Hér er því farið fram á fasteignagjald innan takmarka þess, sem áður hefir verið veitt heimild til einstökum bæjar- og sveitarfélögum á landinu, og virðist ekki ástæða til að neita Ísafjarðarkaupstal, er hann æskir eftir að fá þann gjaldstofn, sem löggjafarvaldið hefir áður veitt öðrum bæjarfélögum. Hitt er aftur nýmæli í löggjöf, sem farið er fram á, að veita bænum leyfi til þess að taka einkarétt á uppskipun og framskipun á vörum í skip, sem við bryggju bæjarins leggjast. En eins og ég gat um áðan, er það ekki nýmæli hvað Ísafjörð snertir, því bærinn hafði slíkan einkarétt í framkvæmdinni um tíu ára skeið, eins og skýrt er frá í grg. frv. Sá einkaréttur var byggður á samningi, sem gerður var á sínum tíma milli h/f Hæstakaupstaðar, eða í raun og veru firmans Nathan Olsens annarsvegar og bæjarstj. hinsvegar, og samkv. þeim samningi, sem hlaut staðfestingu stjórnarráðsins, hafði bærinn með höndum alla upp- og framskipun í 10 ár, nema hvað einstökum mönnum, sem fengu heila skipsfarma, var leyft að skipa upp sjálfum, gegn því að greiða visst gjald í bæjarsjóð. En svo reis upp ágreiningur um það, hvort þetta væri rétt og lögum samkv. Sá ágreiningur var borinn undir dómstólana, og honum lauk á þá lund, að ekki var talið, að heimild væri til þess í hafnarlögum Ísafjarðar, að bærinn hefði slíkan einkarétt til upp- og framskipunar á staðnum. Þetta fyrirkomulag féll því niður með hæstaréttardómi, sem um málið gekk. Nú er farið fram á, að bænum sé með lögum veittur þessi réttur, og sé ég ekki, að neitt mæli á móti því, þar sem þetta fyrirkomulag hefir verið reynt þar á staðnum með þeim árangri, að bæjarstj. telur sig hafa af því hlunnindi, án þess þó að það hafi haft áhrif á verðlag eða kostnað við uppskipun og framskipun. Þetta eru þá þau tvö atriði, sem þetta frv. ræðir um. Annarsvegar fasteignagjaldið, sem þekkt er í flestum bæjarfélögum og sumum sveitarfélögum, og hinsvegar þessi einkaréttur, sem tíðkazt hefir í þessum kaupstað alllengi. Ég vil því vænta, að frv. fái að ganga fram, þar sem sýnt er, að það er í fyllsta máta eðlilegt.

Frsm. (Sigurður Einarsson) Ég held, að hv.þd. gerði réttast að fella ekki niður þennan síðari lið 1. gr. Það er engan veginn svo, að með þessu ákvæði um gagnkvæma skyldu hvors aðilja um að leggja fram fé sé verið að fara fram á neitt einstakt eða óþekkt í lögum. Það er ómögulegt að færa fram nein gild rök fyrir því, að bæjarfélögin séu ekki skyld til að leggja fram fé, þegar ríkið vill leggja fram að sínum hluta, fyrst svo stendur á, að ríkið á að vera skylt til þess þegar bæjunum þóknast að leggja fram fé til húsnæðis fyrir gagnfræðaskóla. Það er mjög tíðkað, af einum aðila er gert að skyldu að leggja fram fé, ef annar vill það, t. d. í girðingalögum o. fl. verði brtt. á þskj. 169 samþ., er það alveg ljóst, að einstök bæjarfélög geta skotizt undan skyldu sinni við gagnfræðaskólana og heft eðlilega þróun þeirra með því að leggja ekki fram tiltekið fé, jafnvel þótt ríkið leggi fram sinn hluta. Það andar til þessa máls úr ýmsum áttum heldur kuldalega, og það er því fremur ástæða, svo framarlega sem ríkinu er alvara að koma þessum skólum á sæmilegan grundvöll, að binda þetta á þann sanngjarna hátt, sem hér er gert ráð fyrir. Þá má nefna aðra réttarbót, sem í þessu frv. felst, að ríkið greiði 2/5 hluta af húsaleigu fyrir gagnfræðaskóla þar, sem ekki hefir unnizt að koma upp skólahúsi. - Ég verð að halda fast við það, sem minni hl. menntmn. var ásátt um, að fara þess á leit við hv. d. að samþ. frv. eins og það liggur fyrir óbreytt.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Hv. þm. Ísaf. taldi það mestu firru, að ég skyldi andmæla frv. Hann ætti þó að vita, að ég er ekki einn um þetta, þar sem flestir Ísfirðingar, sem látið hafa til sín heyra um frv., hafa andmælt því harðlega. Annars ætla ég mér ekki að fara langt út í þessa ræðu hv.þm. Ég geri ekki ráð fyrir, að henni hafi verið ætlað að hafa mikil áhrif. Hann talaði um, að ég myndi víst vilja fara fram á, að gjöld af lóðum í Rvík yrðu jöfn, hvort sem þær eru verðmætar eða ekki. Ég veit ekki, hvort ég á að svara svona vitleysu. Ég hélt því fram, að það væri sjálfsagt að breyta gjöldunum á Ísafirði, svo að þau færu eftir verðmæti lóðanna. Ég veit ekki, hvort þetta hefir snúizt svo í höfðinu á hv.þm., að hann héldi, að ég hafi viljað láta leggja gjöldin á eftir flatarmáli. Hv. þm. sér alltaf rautt, ef ég stend upp hér í d., en ég verð að virða honum það til vorkunar. Ég má víst reyndar ekki tala sérstaklega um hann persónulega, því að ég sé, að hann er ekki viðstaddur. Þá sagði hv.þm., eins og til tryggingar því, hvað hóflegt uppskipunargjaldið ætti að verða, að það yrði ekki hærra en meðaltal af gjaldi síðustu þriggja ára. En meðan bærinn hafði uppskipun, voru gjöldin ákaflega há, og eru nú auk þess ólögleg. Það er rangt hjá hv.þm., að ég hafi ekki tekið eftir því, að lóðargjöld ættu að hverfa, ef þessi gjaldstofn kæmist á. En ég taldi skynsamlegra að láta lóðargjöldin haldast heldur en leggja þennan nýja fasteignaskatt á. Ef á að leggja gjöld á borgarana, þá vil ég, að bæirnir geri eitthvað fyrir þá í staðinn. Í öðru lagi vil ég, að gjöldin séu ákveðin með lögum, en bæjarstjórnum sé ekki heimilað að leggja þau á eftir geðþótta sínum, þó að sagt sé, að miða eigi við þetta og þetta, þá er ekkert tiltekið í frv., hvernig má miða við það, ekki sagt, hvort gjaldið er t. d. hærra af hundraði þar, sem fáir búa, eða ekki. Það getur vel snúizt svo í höfði þessa hv.þm., að hann vilji leggja á eftir því, hver á húsið. Mig grunar það helzt. Ég hefi hér undirskriftaskjal frá Ísfirðingum, sem ég gat um áðan. Ef hv. dm. hafa ekki haft tíma til þess að athuga það, þá vildi ég lesa skjalið, með leyfi hæstv. forseta. Það er sú eina rödd, sem komið hefir frá Ísafirði í þessu máli, önnur en samþykkt bæjarstj. með eins atkv. mun. Skjalið hljóðar svo: „Undirritaðir húseigendur í Ísafjarðarkaupstað leyfa sér að senda háttv. Alþingi mótmæli út af frv. því um húsa- og lóðaskatt hér í bænum, sem fram hefir verið borið á Alþingi samkv. samþ. meiri hl. bæjarstj. hér (5 atkv. gegn 4). Þótt við hvorki sem borgarar bæjarins eða húseigendur sérstaklega viljum mæla okkur undan sanngjörnum og nauðsynlegum sköttum til bæjarfélagsins, verðum við að mótmæla þessum skatti af eftirtöldum ástæðum: l. Framkvæmd reglugerðar um innheimtu skattsins er algerlega lögð í hendur meiri hl. bæjarstj. frá ári til árs, og stighækkun hans háð geðþótta sama meiri hl. Yrðu slík lagaákvæði einstæð hér á landi og opnuð leið til þess, að skatti þessum mætti beita sem pólitískum skatti“. Ísfirðingar mega vita hvað þeir eru að segja þarna. Þeir þekkja það. 2. Eins og skattstiginn er hugsaður og ráðgerður af meiri hl. bæjarstj., yrði hann ósanngjarn handahófsskattur. 3. Stighækkun skattsins, ef til framkvæmda kæmi, á að vorum dómi að byggjast á arði húseigna eða lóða, en ekki afnotum, þar sem það er öllum kunnugum vitanlegt, að hér í bæ er um engar „luksus“-íbúðir að ræða. Þessi skattgreiðsla yrði því í framkvæmd óeðlilegur og einstæður skattauki á þá ákveðnu notkun borgara á fjármunum sínum, að vilja búa sæmilega. 4. Skattur þessi yrði og óhjákvæmilega til þess að hækka bæði húsaleigu og lóðaverð, sem hvorttveggja er fullhátt fyrir, og því auka enn dýrtíðina í bænum og draga úr mönnum hvöt til þess að eignast sjálfsíbúðir, sem telja verður þó æskilegt frá sjónarmiði alls bæjarfélagsins“. Ég vil sérstaklega undirstrika síðasta atriðið, sem tilfært er í skjalinu, því að það er háskalegt að leggja þunga steina í götu þeirra manna, sem eru að brjótast í því að fá þak yfir höfuð sér. Allir skattar á híbýli manna verða til þess, að sem fæstir vilja eiga hús; þeir vilja þá skjóta sér undan að eiga sjálfir eignirnar, en sæta lagi að nota heldur annara eignir. Ég ætla svo ekki að fara um þetta fleiri orðum. Ég get sagt, eins og hv.þm. Ísaf., en bara með meiri sanni en hann, að ég hefi sáralitlu að svara haus ræðu. - Þessar undirskriftir frá nokkuð á 2. hundrað manns, ekki eftir pólitískri flokkaskiptingu, heldur frá mönnum, sem líta á þetta af skynsemi, vega mest í málinu.

Magnús Guðmundsson Mér finnst hæstv . fjmrh. vera nokkuð nákvæmur að því er fjárl. snertir, ef hann heldur, að þessi upphæð hafi mikil að segja, sem hann áætlar 20000 kr. á ári. Ég vil minna á, að nú þegar er liðið nokkuð af þessu ári, og þessi l. koma því ekki í gildi fyrr en einhverntíma í sumar. Þar af leiðir, að þessi upphæð helmingast á þessu ári. Ég held líka, að fjárl. séu ekki svo hárnákvæm, að upphæðir eins og þessi hafi þýðingu. En ég get huggað hæstv. ráðh. með því, að allshn. kom sér í morgun saman um till., sem aflar ríkissjóði tekna, sem mun vega upp á móti þessu tekjutapi. Hann getur því verið öruggur um fjárhag landsins, þó að þessi till. verði samþ.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. fjmrh., hvort hann geti ekki nokkurnveginn gefið upplýsingar um kostnað af þessum n., hverri fyrir sig, að svo miklu leyti sem það er upplýst. Ég skil það vel, að ekkert verði enn sagt um fiskimálan., fyrr en hún er tekin til starfa, en um hinar, f. d. síldarútvegsn., hlýtur það að liggja nokkuð ljóst fyrir, hversu mikill kostnaður er orðinn af þeim, væri æskilegt, að sem fyllstar upplýsingar lægju fyrir um þetta, áður en málið fer til n. Hæstv. fjmrh. kom með tvær ástæður fyrir flutningi þessa frv. Önnur er sú, að þessar n. hafi haft í för með sér allmikinn kostnað fyrir ríkissjóð, en til hans hafi ekki verið tekið fullt tillit við samningu fjárl. þeirra, er nú gilda. Mun það sennilega vera rétt. En áður en fjárl. verða samþ. fyrir næsta ár, mundi vera hægt að taka tillit til þessa kostnaðar, eftir þeim gögnum, sem þá hljóta að liggja nokkurnveginn ljós fyrir. Hitt atriðið, sem hæstv. ráðh. taldi liggja fyrir flutningi þessa frv., var það, að hver afurðategund bæri sjálf sölukostnaðinn, til þess að það kæmi í ljós, hvert væri raunverulegt verð á hverri voru fyrir sig. Þetta kann að nokkru leyti að vera rétt, en þá mundi vera eðlilegra að láta þetta mál bera öðruvísi að og láta það koma fram sem breyt. á hlutaðeigandi l., og væntanlega fylgdi því þá breytt skipun á hlutaðeigandi n. T. d., ef ég man rétt, þá er síldarútvegsn. þannig skipuð, að Sþ. á að kjósa 3 menn í hana, Alþýðusambandið einn, atvmrh. einn og útgerðarmennirnir, sem sennilega veltur mest á um það, hvort útgerðin getur gengið, eiga að kjósa einn. Alþýðusambandið getur sennilega talizt þar aðili líka að því leyti, sem vænta má, að það vilji gæta hagsmuna þeirra, sem vinna við framleiðsluna. En ef þetta er rétt, sem mig minnir, þá er langt frá því, að þeir, sem að þessu vinna beint og óbeint, hafi meiri hl. í n., en það virðist þó ekki óeðlilegt, að komið gæti fram krafa um það, að þeir, sem bæru kostnaðinn af slíkri n., fengju aðstöðu til að ráða meiri hl. í henni. Sama er að segja um mjólkursölun. og kjötverðlagsn., og um a. m. k. aðra af þeim n. eru komnar fram raddir um það frá framleiðendunum, að þeir fái þar ríkari rétt en þeir hafa nú. Það er vitanlegt, að um þetta atriði málsins var alger eining á síðasta þingi, og ég minnist þess ekki, að um þetta kostnaðaratriði hafi komið nokkrar raddir í aðra átt en þá, sem lög gerðu ráð fyrir að lokum.

Jú, jú

. Þær raddir munu a. m. k. ekki hafa verið háværar, né margir þm., sem hafa beitt sér fyrir því. Ég hygg, að þau l., sem sett voru um þetta efni á síðasta þingi, hafi verið sett með fullri samvinnu, a. m. k. við ríkisstj., og að málið hafi verið sumpart eða jafnvel að mestu leyti borið fram samkv. beiðni hennar. Því þykir mér nokkuð skammt liðið til þess, að stj. fari nú þegar að breyta þessu, þegar aðeins nokkrir mánuðir eru liðnir frá því að lögin gengu í gildi.

Forseti (JörB): Brtt. við frv. eru of seint fram komnar. Auk þess er talinn vafi á því, hvort frv. var útbýtt á fundi, og telja sumir, að búið hafi verið að slíta fundi, er því var útbýtt. Þarf því afbrigði til þess að málið megi koma hér fyrir.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Ég hefi séð ástæðu til að flytja brtt. við þetta frv. hér í d., og er það sama till. og flutt var í hv.Nd., en var ekki samþ. þar. Ég lít þannig á um þetta mál, eins og önnur, sem snerta fjárhagsafkomu ríkissjóðs eða rýra tekjustofna hans, að það sé óviðkunnanlegt eftir að búið er að ganga frá fjárl. að koma með brtt., er valda tekjurýrnun. Hefði ég kunnað betur við, ef þessi lækkun póstgjalda var talin nauðsynleg, að geyma þessa brtt. þar til rædd og ákveðin voru fjárlög fyrir árið 1936, svo hún kæmi þá fyrst til framkvæmda. En þó að ég hafi þessa skoðun, að það sé rangt að hreyfa við þessu, þar sem búið er að reikna með þessum tekjum í fjárl., þá vil ég ekki beita mér á móti málinu, heldur hefi ég flutt till. um að fara hér milliveg, þannig, að eftir minni till. yrði tap ríkissjóðs helmingur þess, sem búast mætti við eftir frv., eða um 10 þús. kr. Ég tel óþarft að hafa mörg orð um þetta, en ég tel óviðkunnanlegt að vera að kroppa af ríkissjóði þær tekjur, sem honum hafa verið aflaðar af Alþingi. Hitt væri sök sér, að samþ. þetta fyrir árið 1936, því að þá mætti gera ráð fyrir þeirri tekjurýrnun við samningu fjárl. fyrir það ár. Þar að auki vil ég benda á það, að mér finnst ekki sanngjarnt að hafa sama flutningsgjald fyrir þennan varning vetur og sumar, því að þótt þessi flutningur fari nú fram að miklu leyti á bílum, þá fer því fjarri, að þeir séu eins auðveldir á vetrum eins og á sumrum. Ég vil líka taka það fram, að ég álít rangt að samþ.till., sem raska verulega niðurstöðu fjárl. frá því, sem áætlað er, nema þá um leið séu fluttar till., sem vega þar á móti. Ég álít því, að ekki sé rétt að samþ. þetta, nema þá fyrir árið 1936, en þó mætti sætta sig við þetta, ef brtt. mín yrði samþ., því að þá yrði tjónið ekki nema 10000 kr.

Páll Zóphóníasson Ég á hér 2 brtt. við 13. og 14. gr. frv. Seinni till. hefir verið tekin í fóstur af þeim hv.þm. Hafnf. og hv.þm. V.-Ísf. Ég tel því vel fyrir henni séð og mun því ekki fjölyrða um hana. En ég skal þá snúa mér að fyrri brtt., við 13. gr. Ég legg ákaflega mikið upp úr, að sem mest tengsli séu milli atvinnuveganna og stofnunarinnar. Eins og 13. gr. nú er orðuð á ráðh. að skipa 5 manna n., sem rannsóknarstofnunin á að ráðfæra sig við, þannig að deildarstjórarnir rétta nefndinni skýrslu um, hvað fyrirhugað sé að gera, en þurfa svo ekki að taka neitt tillit til þess, sem n. segir. Allir starfsmenn þessarar stofnunar verða vitanlega vísindamenn, og þeir geta átt þau hugðarefni, sem þeir vilja vinna að, en ekki teljast nauðsynleg eins og á stendur. Ég geri því ráð fyrir, að n. haldi a. m. k. 4 fundi á ári, og séu þar teknar ákvarðanir um, hver aðalrannsóknarefni skuli taka til meðferðar á hverjum tíma. Ég tel, að þannig sé betur tryggt, að ætíð séu tekin til meðferðar þau viðfangsefni, sem atvinnuvegunum eru nauðsynlegust á hverjum tíma. Ennfremur er gert ráð fyrir, að n. ráði, á hvern hátt niðurstöður rannsóknanna skuli birtar almenningi. Ég vil fá það tryggt, að gripið sé á kýlunum þar, sem þörfin er mest, en ekki sé verið að grúska í því sem liggur alveg fyrir utan atvinnuvegina - jafnvel þó vísindi geti talizt. 1499 Thor Thors: Því var lofað, að frv. þetta yrði ekki tekið til 3. umr. fyrr en allshn. hefði fjallað um frv. okkar hv. 8. landsk. Það má nú e. t. v. segja, að um það hafi verið fjallað á vissan hátt. Um málið var lítillega rabbað við 2. þm. Reykv. og svo var bókað, að n. hefði klofnað.  Við 8. landsk. höfum leitazt við að kynna okkur sem bezt álit háskólaráðsins á þessum málum, og sent því frv. okkar til umsagnar. Nú hefir okkur borizt bréf frá því, sem prentað er á þskj. 230 og ég vil lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta. Það hljóðar svo: Háskóli Íslands. Háskólaráðið. Reykjavík, 18. marz 1935. Alþingismenn Thor Thors og Garðar Þorsteinsson. Frumvarp um stofnun atvinnudeildar og rannsóknarstofnunar við Háskóla Íslands, sem þér í bréfi dags. 16. þ. m., hafið óskað umsagnar háskólaráðsins um, var í dag lagt fyrir fund í háskólaráðinu. Svo hljóðandi ályktun var gerð af meira hluta háskólaráðs: Meiri hluti háskólaráðs hefir þegar lýst yfir fylgi sínu við frv. skipulagsnefndar um rannsóknarstofnun í þarfir atvinnuveganna við Háskóla Íslands, og þar sem telja má víst, að frumvarp það verði samþykkt á núverandi Alþingi, vill háskólaráðið ekki taka afstöðu til frv. um stofnun atvinnudeildar og rannsóknarstofnunar við háskólann, enda þótt háskólaráðið hefði gjarnan viljað hafa frá öndverðu frekara samband milli háskólans og rannsóknarstofnunarinnar en frv. skipulagsnefndar gerir ráð fyrir. Minni hluti háskólaráðs gerði svo fellda ályktun: Þar sem meiri hluti háskólaráðsins hefir neitað að bera umrætt frumvarp undir deildir háskólans, þá lýsir minni hlutinn þegar þeirri skoðun sinni, að frv. til laga um stofnun atvinnudeildar og rannsóknarstofnunar við Háskóla Íslands sé í fullu samræmi við frumkröfur háskólans og mælir því eindregið með samþykkt þess. Pétur Sigurðsson f. h. rektors háskólans. Þetta bréf sýnir glögglega hug háskólaráðsins; minni hl. er alveg samþykkur okkar frv., og meiri hl. er óánægður yfir, að ekki er nægilega náið samband við háskólann eftir frv. meiri hl. allshn. Það er vitanlegt, þó meiri hl. háskólaráðsins hafi látið til leiðast að samþ. það frv., sem mun vera samið af skipulagsnefnd, þá vildi hann fremur frv. okkar 8. landsk. Einnig hefir málið verið rætt á almennum stúdentafundi, þar sem mættir voru allir kennarar, og prófessorar háskólans og flestir stúdentar, og voru allir sammála um, að frv. okkar um atvinnudeild ætti fram að ganga, að undanteknum þm. Hafnf. og þeim 3 prófessorum úr háskólaráðinu, sem búnir voru að ganga inn á frv. skipulagsnefndar. Á fundinum var samþ. í einu hljóði svofelld ályktun - með leyfi hæstv. forseta - . „Almennur stúdentafundur, haldinn á Garði mánud. 18. marz 1935, skorar á háskólaráðið að nota rétt þann, er það hefir með bréfi til kennslumálaráðherra 4. marz 1933 áskilið sér til breytinga á frumvarpi til laga um rannsóknarstofnun í þágu atvinnuveganna við Háskóla Íslands, á þann hátt, sem hér segir: Hin fyrirhugaða rannsóknarstofnun verði jafnframt regluleg kennsludeild í þessum fræðum við háskólann. Séu forstöðumenn hennar prófessorar, og fari um þá og aðra kennara eftir lögum nr. 24 1930, en kennsludeildin lúti háskólalögunum, að því er viðkemur rétti hennar til að útskrifa kandidata, enda verði nánari ákvæði um það sett með reglugerð. Vilji hinsvegar Alþingi ekki fallast á þessar breytingar, krefst fundurinn þess, að háskólaráðið hlutist til um, að þeim tekjum, sem háskólinn hefir af happdrættinu, verði varið til háskólabyggingar, en ekki til fyrirtækja, sem raunverulega yrðu háskólanum alveg óviðkomandi.“ Það ætti því ekki að þurfa að deila frekar um það hér í d., hver sé hugur háskólamanna til þeirra frv., sem hér liggja fyrir. En sá eini þm. úr stjórnarliðinu, hv.þm. Hafnf., sem fengizt hefir til að rökræða þetta mál, bar það fram sem höfuðrök, að háskólinn væri búinn að taka afstöðu með frv. meiri hl. allshn., og því þýddi ekki að ræða frv. okkar 8. landsk. En af því, sem ég nú hefi sagt, er það ljóst, að ef einhver úr liði stj. vildi fara að vilja háskólans, ber honum að samþ. frv. okkar 8. landsk. Þeir hv.þm. Hafnf. og hv.þm. V.-Ísf. flytja brtt. á þskj. 190, og ég verð að segja, að það gleður mig, að hv.þm. Hafnf. er kominn á þá skoðun, að starfsmenn rannsóknarstofnunarinnar megi stunda kennslu við háskólann, sem hann var alveg andvígur við 1. umr. nú fyrir nokkrum dögum. Deildum við þá allmikið um þetta atriði, hvort taka ætti upp kennslu við háskólann eða ekki. Nú virðist þó hv.þm. vilja stuðla að því, að þetta verði gert, en vill leggja það undir dóm rannsóknarstofnunarinnar og atvmrh., hvenær það skuli gert. Er af þessu ljóst, að hv.þm. er orðinn annarar skoðunar en hann var við 1. umr. En ég tel þetta ófullnægjandi og ekki heppilegt, að gefa atvmrh. sérstaka aðstöðu til þess að tefja fyrir því, að kennslan byrji. Þó tel ég 14. gr. betur orðaða með brtt. á þskj. 1.90 en eftir frv. skipulagsnefndar. En úr því það virðist vaka fyrir flm., að kennsla hefjist, og tekið er fram í fyrirsögn frv. að stofnunin sé við Háskóla Íslands, teljum við, hv. 8. landsk. og ég, eðlilegast, að kennslan sé þegar hafin, og stofnunin sé sem ein deild háskólans, og um réttmæti slíkrar atvinnudeildar vík ég ekki í neinu frá því, sem ég hefi áður sagt. En ég mun sjálfsagt við þessa atkvgr. taka það næstbezta, ef það bezta fæst ekki.

Páll Þorbjörnsson Fyrir síðasta þingi lá frv., sem gekk mjög í sömu átt og þetta, um bæjargjöld á Akureyri. Í umr. um það mál var að nokkru leyti vikið að þeim lögum, sem hér liggja fyrir til breyt. um bæjargjöld í Vestmannaeyjum, og farið er fram á, að verði látin haldast áfram. ég vil segja, að með þessum lögum hafi verið lagt út á þá óheillabraut, að leyfa bæjarfélögum að afla sér tekna á þann hátt að leggja á borgarana þau gjöld, sem koma jafnþungt niður á þeim aumustu og fátækustu eins og þeim, sem eru vel aflögufærir og jafnvel efnaðir. Það hefir sýnt sig, að önnur bæjarfélög vilja óðfús komast inn á þessa sömu braut og Vestmannaeyjakaupstaður, og eru nú komin fram frumv. í þá átt fyrir Akureyri og Siglufjörð. Má því búast við, að hvert bæjarfélagið á fætur öðru fari fram á þetta við Alþingi, og vil ég benda á, að það er full ástæða til þess fyrir hv.þdm. að gera sér það ljóst. hvaða afleiðingar það hefir fyrir landsmenn yfirleitt, ef bæjarfélög Reykjavíkur og Akureyrar t. d. fengju leyfi til að leggja þetta gjald á vörur, sem þangað eru fluttar og eru síðan seldar íbúum annara héraða. Þessir aðalhafnarbæir eru miðstöðvar vöruflutninga frá útlöndum og gætu því samkv. þessari heimild um vörugjald lagt skatta á íbúa í fjarlægum landshlutum, er rynnu í bæjarsjóðina. Hv. þm. Vestm. hefir haldið því fram, að við jafnaðarmenn færum með rökvillur, þegar við segjum, að þessi vörugjöld hljóti að hækka verð á vörum til neytenda. En það er ekki rétt hjá honum; þessi skattur er beinlínis lagður á neytendur varanna, og tiltölulega þyngst á þá, sem sízt geta undir honum risið. Það má ef til vill til sanns vegar færa, að verð sumra vörutegunda hækki ekki jafnmikið og tollinum nemur. En það liggur í hlutarins eðli, að verzlanir verða yfirleitt að leggja gjaldið á vörurnar, þó að þær ef til vili undanskilji sumar vörutegundir að einhverju leyti og leggi þeim mun meira á aðrar, þá kemur það nokkurnveginn í sama stað niður. Hv. þm. taldi, að gjaldið kæmi mjög vægt niður á kornvörur og sykur, en síðar sagði hann, að nú væri farið að leggja það freklega á vörur eins og t. d. skófatnað. Ég þarf nú raunar ekki að upplýsa hann um það, að sykur, kornvörur og skófatnaður eru að því er þetta snertir í sama vöruflokki í Vestmannaeyjum. Og sjá allir, hvaða sanngirni muni vera í því að leggja jafnt gjald á sömu þungaeiningu í þessum vörum, þar sem t. d. 100 kg. af skófatnaði eru 10. sinnum verðhærri en 100 kg. af smjörlíki; þessi tollur er einnig mjög lítill á skófatnaði í samanburði við smjörlíki. Langversti annmarkinn á þessu gjaldi er sá, að það er þungaskattur á vörur, en ekki verðskattur. Annars er óþarft að ræða frekar um þetta; hv. 1. landsk. skýrði ýtarlega frá því í sinni ræðu, að skoðanir manna í Vestmannaeyjum væru mjög skiptar um þessi gjöld, þannig að allur þorri almennings er svo að segja undantekningarlaust óánægður með þau og hefir fundið, hvað þau koma ósanngjarnlega niður á borgarana. Þau verka þannig, að hinir efnaðri á meðal bæjarbúa bera lægri útsvör en ella, sem þó eru frekast farir um að gjalda til bæjarþarfa, enda berjast þeir nálega einir fyrir því að viðhalda þessu rangláta gjaldi. Ég vil að lokum minna hv.þdm. á það, að samskonar frv. og þetta var fellt á síðasta þingi, og vænti ég, að Alþingi felli einnig þetta frv. nú, eins og frv. um bæjargjöld á Akureyri.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Meiri hl. fjhn. hefir lagt til, að þetta frv. yrði samþ., og eins frv., sem kemur næst á dagskránni, um bæjargjöld á Akureyri. Ástæður meiri hl. í þessu efni eru þær, að það er vitanlegt, að þessi bæjarfélög hafa ekki nægilegar tekjur, og meðan ekki eru lagðar fram till. um almennan tekjuauka fyrir bæjarfélögin, munum við fylgja ósk þessara bæjarfélaga og ef til vill annara, sem fram kunna að koma með svipaðar óskir. En við höfum í báðum tilfellunum stytt þann tíma, sem lögin eiga að gilda, og gerum við það með tilliti til þess, að þess verði ekki langt að bíða, að hæstv. stj. landsins láti frá sér fara till. um tekjuauka bæjar- og sveitarfélaga. - Að öðru leyti tel ég ekki þörf að taka þátt í umr. f. h. meiri hl. n. um þessi mál hvort um sig, en mun láta hv.þm. þessara tveggja kjördæma um það.

Sigurjón Á. Ólafsson Það eru aðeins nokkur orð út af ræðu hæstv. fjmrh. Hann bendir á, að þetta sé svo mikil tekjurýrnun fyrir ríkissjóð. Það er rétt, að þetta nemur um 20000 kr. En eins og hv.frsm. benti á, þá gæti þetta um leið þýtt meiri flutninga, sérstaklega á blöðum, sem mundi þá að nokkru leyti vega upp á móti þessu. En hvað sem því líður, að ekki megi ganga langt í því að rýra tekjustofna ríkisins, þá verðum við þó að viðurkenna það, að hér getur samt verið um undantekningar að ræða. Ég hygg, að allir þeir, er þetta mál athuga, geti orðið sammála um það, að burðargjald af blöðum, og jafnvel tímaritum líka, sé nú svo hátt, að það geti staðið þeim fyrir þrifum, og eins og hæstv. fjmrh. veit, þá eru þau blöð, sem send eru út um land frá útgáfustöðum sínum, ekki borguð hærra en sem svarar flutningskostnaðnum einum saman, sé mjög dýrt að koma þessum blöðum út um land. Þá getur jafnvel farið svo, að sá kostnaður reynist útgáfunum um megn. Þá hefir einnig verið bent á það, hversu miklu betri farartæki eru nú orðin. Meginhlutinn af öllum hlaðapósti fer með skipum og landflutningarnir mestmegnis á bílum, en þegar gjaldskráin var samin, var áreiðanlega gert ráð fyrir, að nota þyrfti hesta að miklu leyti, og það sýnir manni, að það hefir ekki verið meiningin, að ríkið hagnaðist á þessum flutningum. Hv. frsm. var að tæpa á því, hvort n. mundi ekki vilja flytja till. um, að l. kæmust ekki til framkvæmda fyrr en um næstu áramót. Ég skal ekki segja, hvað aðrir nm. vilja, en ég er því mótfallinn. Ég álít, að 20000 kr. sé ekki of mikil ívilnun blöðum og tímaritum til handa, því að það er vitanlegt, að kreppan gerir vart við sig hjá blaðútgáfum ekki síður en annarsstaðar.

Forseti (JörB): Ég treysti mér ekki til að segja um þetta. Ég verð að fara eftir listanum frá skrifstofunni, sem mun nokkurn veginn óhætt að treysta. Hinsvegar er ekki hægt fyrir mig að hafa ætið tölu á, hvað útbýtingu líður.

Forseti (JörB): Mér var ekki kunnugt um, að menn væru forfallaðir, aðrir en þeir, sem veikir eru og hafa af þeim sökum boðað forföll. Mér hefir eigi verið tilkynnt, að menn gætu ekki mætt í d. vegna starfa í utanríkismálanefnd.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Það er ekki nema eitt atriði, sem vakir fyrir minni hl. menntmn. og kemur fram í brtt. við frv. á þskj. 169. Brtt. fer fram á, að síðari hluti fyrri málsgr. 1. gr. falli niður, nefnilega, að ríkisstj. geti lagt svo fyrir, að hús skuli byggt fyrir gagnfræðaskólana þegar hún óskar þess. Það er að áliti minni hl. n. nauðsynlegt eins og sakir standa nú að gefa bæjarstjórnunum rétt til þess að velja tímann, hvenær byggð skuli hús fyrir gagnfræðaskólana. Það er að vísu aðkallandi og þörf víðar en í Reykjavík, að hafizt sé handa um byggingu fyrir gagnfræðaskólana, en eins og hv.þdm. er mjög kunnugt, er nú svo ástatt um fjárhag bæjarfélaganna, margra hverra, að það er viðurhlutamikið að setja slík ákvæði um, að ríkisstj. sé þar með falin yfirstjórn fjárhagsmála bæjarfélaganna að þessu leyti. Ég veit ekki heldur, hvernig átti að vera hægt að skylda bæjarstj. til þess ef þær telja sig ekki geta lagt fram fé til gagnfræðaskóla, þegar ríkissjóður er tilbúinn með sitt framlag. Ég sé ekki, að það sé framkvæmanlegt að ætla bæjarstjórnunum að leggja fram, hvernig sem á stendur, 3/5 á móti 2/5 frá ríkissjóði af kostnaðarverði húsanna. Svo er það gefinn hlutur, að bæjarstj. finna ekki síður til hinnar brýnu þarfar fyrir þessar byggingar en ríkisstj. Þess vegna verð ég að álíta, að bæjarstjórnirnar hafi nægilega ríka hvöt til þess að ráðast í þessar framkvæmdir strax þegar geta leyfir. En ég fyrir mitt leyti álít, að það eigi ekki að vera á valdi ríkisstj. að skipa fyrir um þetta efni. En hitt finnst mér rétt, að ef svo er, að bæjarstj. vilja koma upp húsnæði fyrir gagnfræðaskólana, þá sé ríkið skylt að leggja fram fé að sínum hluta. Það er hættuminna að ákveða það, því að ég er ekki í neinum vafa um, að standi svo á, að ríkissjóður vilji síður þurfa að leggja fram fé að sínum hluta á móti bæjarfélögunum, þá muni greiðlega takast samningar um fyrirkomulag á því, þó að bæjarstj. óski að hefjast handa. Ég tel ekki heldur neina nauðsyn fyrir ríkisvaldið að hafa þessi réttindi yfir bæjarfélögunum, því að eins og ég sagði áðan, er hvötin vissulega nægilega rík hjá þeim að koma upp húsnæði fyrir gagnfræðaskólana. Þess vegna finnst mér sanngjarnt, að fyrri hluti þessarar umræddu málsgr. standi, en síðari liðurinn falli burt. Um hinar gr. frv. er samkomulag, og þarf þess vegna ekki að ræða um þær. Á það má benda í sambandi við brtt. minni hl. n., að það er vissulega skylt fyrir ríkið að taka í þessu efni tillit til ástæðna bæjarfélaganna, þar sem það hefir nú alveg nýlega skert mjög tekjustofna bæjarfélaganna. Er því full ástæða til þess, að ríkisvaldlið fari varlega í að krefjast fjárútláta af bæjarfélögunum, eins og hér um raðir, nema brýna nauðsyn beri til. Ég held því, að hv.þd. gerði réttast að fella niður þennan síðari málslið.

Stefán Jóh. Stefánsson Með því að sú regla hefir verið innleidd af stuðningsmönnum þessa frv., að greiða ekki atkv. á móti þeim málum, sem þeir eru á móti, ef svo er háttað skipun d., að það gæti orðið málinu til falls, þá mun ég, í þetta sinn a. m. k. taka upp þessa reglu hv. minni hl. í d. og greiði ekki atkv.

Frsm. (Sigurður Einarsson) Menntmn. hefir haft frv. þetta til athugunar, og það hefir aðeins komið nál. frá minni hl. n. En annars er um þetta mál að segja, að meiri hl. menntmn. leggur til, að það verði samþ.

Finnur Jónsson Ég vil aðeins gera örstutta aths. við ræðu hv. 6. þm. Reykv. Frá því sjónarmiði sem hann lítur á húseignagjöld, þá er það furða, að hann skuli haldast hér við sem þm. fyrir Reykv., með þeim fasteignagjöldum, sem nú hvíla á Rvík. Sá ótti, sem kom fram í ræðu hans við það, að óhæfilega há gjöld yrðu lögð á einstök hús, líklega eftir þeirri reglugerð, sem stjórnarráðið setti, er vitanlega ástæðulaus, þar sem hámark fasteignagjalda er ákveðið lægra í frv. en fasteignagjöld eru í Rvík. Þessi mismunur myndi þá koma fram í því, að margar eignir slyppu með lægra gjaldið. Tilætlun þeirra, sem að frv. standa, er sá, að hafa, eins og í Rvík, lægri gjöld af lóðum, reitum og erfðafestulöndum en af byggingarlóðum. En sá munur yrði til þess, að af öllum almennum húseignum yrðu fasteignagjöldin lægri en í Rvík. Hámarksákvæðið yrði aðeins notað á verzlunarhús og skrifstofubyggingar. Mér finnst, að þessi lög gefi í höndum réttlátrar bæjarstj. tækifæri til að veita fátækum borgurum ívilnanir. Viðvíkjandi því, að frv. þetta ætti að vera dauðadæmt vegna þess, að á bæjarstjórnarfundi var það samþ. með 5:4 atkv., þá vil ég segja það - og bið hv.þm. Vestm. að leiðrétta, ef ekki er rétt hermt -, að meðmæli með frv. frá Vestmannaeyjum, sem áður var hér til umr., voru samþ. með eins atkv. meiri hl.

Já, en það var sá réttláti meiri hl.

. Ég veit ekki til, að hv.þm. Vestm. telji, að það séu gild rök til þess að fella hans frv. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta. Ég hefi svarað því, sem ég þurfti að svara í ræðu hv. 6. þm. Reykv.

Jón Sigurðsson Aðeins örfá orð til viðbótar því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Ég ætla ekki að fara út í það að rekja sögu þessa máls eða endurtaka það, sem síðasti ræðumaður sagði nú. En ég vil aðeins vænta þess, að um þetta mál náist samkomulag. Búnaðarþing það, er nú situr, hefir athugað þetta mál alveg sérstaklega, og nú fyrir fáum dögum lá fyrir búnaðarþinginu till., sem ég vil lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta. Till. er svona: „Búnaðarþingið vætir þess fastlega og leggur á það alveg sérstaka áherzlu, að Alþingi það, er nú situr, sjái sér fært að verða við þeirri eindregnu og ítrekuðu ósk Búnaðarþingsins og alls þorra bænda, að nema burtu úr jarðræktarlögunum ákvæði 2. gr. um að meiri hluti stjórnar Búnaðarfélags Íslands skuli útnefndur af atvinnumálaráðh., eftir tillögum landbúnaðarnefnda Alþingis.“ Þessi áskorun var samþ. með 14 shlj.atkv., og er það þó vitað, að á búnaðarþinginu eiga sæti menn úr öllum stjórnmálaflokkum. Þykir mér þess vegna líklegt og ég vil fastlega vænta þess, að nú sé svo komið, að allir geti orðið sammála um að afgr. þetta mál fljótt og vel. Ég vil taka undir það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að æskilegast er, að afgreiðslu þessa máls verði frekar hraðað, að svo miklu leyti sem unnt er.

Jóhann Jósefsson Ég vil leyfa mér að þakka hv. meiri hl. fjhn. fyrir að leggja lið sitt til þess að þetta mál næði fram að ganga. Það er fram borið sökum ályktunar bæjarstj. Vestmannaeyja frá 13. febr. síðastl., þar sem skorað er á þm. kjördæmisins að fá því framgengt á næsta Alþingi, að framlengd verði til ársloka 1937 heimild bæjarstj. til þess að taka vörugjald í bæjarsjóð. Hv. meiri hl. fjhn. hefir ekki að öllu leyti farið eftir óskum okkar í þessu efni, en ég sætti mig þó við þann grundvöll, sem þetta mál er afgr. á, að heimildin sé ekki látin gilda lengur en til ársloka 1936. En ég held samt sem áður, að það fari svo, að sá hv. þingmeirihluti, sem er þessu máli sérstaklega mótfallinn, eigi örðugt með að benda á tekjuöflunarleiðir, sem gefa raunverulega betri árangur heldur en einmitt þetta vörugjald. Ég skal sansast á það, þegar ég sé, að það reynist í rauninni svo í framkvæmdinni, að jafnaðarmenn koma með raunverulega tekjuöflunarleið, sem getur jafnazt á við þá leið, sem ég bendi hér á, en fyrr trúi ég þeim ekki. Þeirra till. í þessu efni virði ég að vettugi. Það er annars rétt, að ég segi það eins og er, að það er ekkert gaman að þurfa að leggja aukavörugjald á vörur, sem um höfnina fara, fyrir utan hafnargjöldin sjálf. Útsvörin í Vestmannaeyjum eru svo há, að það eru ekki nema einstöku menn, sem greiða þau. Þetta gjaldtímabil verða þau upp undir 185000 kr. Ef við tökum til samanburðar Hafnarfjörð, sem hefir útsvör upp á 225000 kr., þá er auðséð - séu borin saman atvinnufyrirtækin á þessum báðum stöðum - að útsvörin eru þyngri í Vestmannaeyjum en í Hafnarfirði. Það getur talizt svipaður fólksfjöldi í þessum tveim bæjum, en Hafnarfjörður hefir meira gjaldþol - miklu meira en það, sem nemur þessum mun á útsvörunum. Vörugjald það, sem hér um ræðir, gefur 30 þús. kr. í bæjarsjóð þetta gjaldatímabil. Því var haldið fram af hv. minni hl. fjhn., að hann hefði fengið upplýsingar um það, að þetta hefði orðið til þess, að neyzluvörur hækkuðu í bænum. Ég mótmæli því algerlega, að svo sé. Vörugjaldsálagningunni er einmitt þannig hagað, að aðeins hverfandi fá prósent koma á neyzluvörur, t. d. kornvörur, sykur o. fl. þess háttar. Hitt getur verið, að finna megi vörutegund, sem talin er í almennum flokki við innheimtu gjalda, er verði harðara úti heldur en flestar matvörur, en það liggur þá í flokkuninni og ekki öðru. Það kann t. d. að vera, að skófatnaður verði tiltölulega hærra skattlagður en mjöl t. d. í þessu efni. Yfirleitt má segja, að þetta vörugjald í Vestmannaeyjum sé svo hverfandi lágt miðað við öll önnur gjöld, t. d. vörugjöld, sem renna til hafnarinnar, að það verði enginn maður var við það. Hinsvegar hefir það þann kost, að með því næst til þeirra, sem reka þarna „forretningu“ á vertíðinni og eru svo horfnir. Með þessu nást þó dálítil gjöld af þeim í bæjarsjóð, sem annars myndu ekki nást. Eins og ég tók fram áðan, þá þykir mér leitt, að hv. 3. landsk. skyldi ekki fást til að taka til máls á undan mér, því að það kostar mig að tvíhrekja sömu firrurnar. Því mótmæli ég algerlega, sem hv. 1. landsk. sagði, að vörugjaldið hefði orðið til þess að hækka vöruverð almennt í Vestmannaeyjum. Annars finnst mér það óneitanlega töluvert einkennilegt og koma úr hörðustu átt, að þessir hv.þm. skuli vera að setja sig á móti þessum tekjustofni fyrir Vestmannaeyjakaupstað, þegar þess er gætt, að flokksmenn þeirra eru allra manna kröfuharðastir um tillag úr bæjarsjóðnum til atvinnubótavinnu o. fl. Að farið er fram á framlenging á gildi 2. gr. þessara umræddu laga frá 19. júní 1933, er einmitt til þess að geta staðið undir gjöldum til atvinnubóta, og yfirleitt því, sem fátækralöggjöfin leggur bæjarfélaginu á herðar. Ég verð því að telja alveg óhæfilegt af þessum háu herrum að vilja ekki ganga inn á þetta, og þar sem það er líka vitanlegt, að útsvörin eru orðin svo há á þessum stað, að ekki er hægt að ná inn meira en hluta þeirra. Að hv. 3. landsk., sem er heimamaður í Vestmannaeyjum, gengur á móti þessu, er bara af einhverri pólitískri fordild, til þess að geta reynt að nota sér það aftur sér til pólitísks framdráttar á eftir.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það er að vísu alveg rétt, sem hæstv. fjmrh. benti á, að það er óþægilegt, eftir að búið er að semja fjárl., að kippa burt tekjuliðum þaðan. En ég vil vekja athygli hæstv. ráðh. á því, að þetta mál hefir sennilega farið framhjá honum í Nd., og er sjálfsagt af eðlilegum ástæðum, að hann hefir ekki getað verið viðstaddur. En þarf ekki að tala nánar um þetta af n. hálfu, því að ég hefi þegar lýst hennar afstöðu. en vitanlega mætti íhuga, hvort ekki væri skynsamlegt að láta l. ekki koma til framkvæmda fyrr en um næstu áramót, en sú till. liggur ekki fyrir hér, svo að ég þarf ekki að minnast á hana, nema hún komi fram síðar.

Emil Jónsson Hv. þm. Snæf. taldi það rangt hjá mér, sem ég sagði, að háskólaráð hefði tekið þann kostinn, sem réttastur var og sanngjarnastur og kleift að framkvæma. Hann „filosoferaði“ einnig yfir því, að það væri lítið gagn fyrir stúdenta að því námi, sem ekki ætti að hefjast fyrr en einhvern tíma langt úti í framtíðinni. Ég vil þá spyrja hv.þm., hvort hann telji stúdenta hafa meira gagn af námi, sem þeir fá ekkert próf í fyrr en einhvern tíma úti í framtíðinni, og ef til vill enn síðar en gert er ráð fyrir, að kennsla hefjist í okkar frv. Samkv. grg. þeirra frv. er ekki gert ráð fyrir því, að stúdentum gefist kostur á að ganga undir próf fyrr en einhvern tíma seinna, eftir dúk og disk. Þetta er því verri og hættulegri leið en sú, sem farin er í okkar frv., vegna þess að hún dregur stúdenta út í nám, sem hefir lítið gagn í för með sér fyrir þá, en er þeim lítið annað en tímaeyðsla og fyrirhöfn. Sú leið, sem aftur á móti er farin í okkar frv., er að byggja þetta upp smátt og smátt, eftir því sem unnt er, en fara ekki örara en það, að stúdentarnir fái prófréttindi fyrir þann námstíma, sem þeir fást við námið við háskólann eftir að kennsla hefir verið tekin þar upp.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Það getur verið, að það sé rétt, sem hv. 1. þm. Skagf. nú sagði, að þessar 10-20 þús. setja landið ekki á höfuðið, en það er vitanlegt, að ef margar slíkar upphæðir koma saman, þá getur það haft veruleg áhrif. Ég man það, að sessunautur hans, hv. 1. þm. Reykv., var að tala um það hér um daginn, að þótt ekki munaði mikið um hverjar 10000 kr., þá dragi það sig samt saman, og þar er ég honum alveg sammála. Þó að ekki muni mikið um 10000 kr., þá draga margar slíkar upphæðir sig samt svo saman, að það getur haft mikla þýðingu. Ég er þakklátur hv.allshn., ef hún ætlar að gera ráðstafanir til að afla tekna til að vega upp á móti þessu tapi, en ég vil þá einnig beina því til n., hvort hún vilji ekki fallast á þá uppástungu hv. 1. þm.N.-M. að bera fram till. um, að þessi l. komi ekki til framkvæmda fyrr en á árinu 1936, sem að þau hafi engin áhrif á fjárl. þessa árs.

Thor Thors Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum til þess að svara hv.þm. Hafnf. En ég vil aðeins minna hann á, að hann hefir breytt afstöðu sinni undir umr. málsins, þar sem hann helt því ákveðið fram við 1. umr., að ekki ætti að hugsa um kennslu að svo stöddu, og við hefðum því byrjað á öfugum enda. Studdi hann mál sitt þá aðallega með því, að háskólaráðið væri búið að tala og hefði tjáð sig samþ. frv. skipulagsn. En nú hefir það einróma lýst yfir því, að það hafi frá upphafi talið æskilegra frekara samband við háskólann en það frv. gerir ráð fyrir. Einmitt vegna þessarar umsagnar verð ég að telja, og ég veit það raunar, að allur þorri háskólaráðs er okkar frv. fylgjandi í raun og veru, hvað sem kann að hafa komið fram á yfirborðinu. Hv. um. talaði öðruvísi en jafnaðarmenn tala stundum, a. m. k. þegar þeir eru í minni hl., því að þá er allt hægt að gera. En nú er ekki hægt að gera annað en það, sem er kleift og sanngjarnt og rétt. Það er nú svo, að það er lítið, sem munar á því um atvinnudeild og rannsóknarstofnun, hvað er kleift. Atvinnudeild hefir nær engan aukinn kostnað í för með sér fram yfir rannsóknarstofnun. Það er sanngjarnara að samþ. atvinnudeild en rannsóknarstofnun, þegar tekið er tillit til þess, í hvert öngþveiti stúdentar eru komnir í vali á námsgreinum. Það er réttara að samþ. atvinnudeild einmitt út frá því sjónarmiði, að það þarf að finna einhverja nýja leið til þess að beina stúdentastraumnum inn á. Hv. þm. taldi að lokum, að háskólaráð hefði gert rétt í því að samþ. þetta, sem það fékk hjá skipulagsnefnd, því að á þann hátt yrði stúdentum gert mest gagn í þessu efni. Ég vil benda honum á það, að fyrsta kastið verður nær ekkert gagn að þessu fyrir stúdenta, þar sem kennsla byrjar ekki fyrr en einhvern tíma í framtíðinni, þegar háskólaráði, atvmrh., og skipulagsnefnd þóknast. Hér er seilzt svo langt út í framtíðina, að vitanlega er ekki auðvelt að tala um það gagn, sem stúdentar hafa af því, að frv. frá skipulagsnefnd verði samþ.

Jakob Möller Ég vil bara taka fram, að ég sat hér nokkra stund eftir að fundi var slitið, og frv. barst mér þá í hendur. Skrifaði ég þá á frv., að því hafi ekki verið útbýtt fyrr en eftir fundarslit. Og nú vil ég vekja athygli hæstv. forseta á því, að nú las hann upp einhverjar brtt. við frv., sem útbýtt væri á þessum fundi, en eru ekki komnar enn. Því fremur er ástæða til að láta málið bíða.

Páll Þorbjörnsson Það er ekki neitt sérstaklega skemmtilegt að þurfa að fara út í grautargerð hv.þm. Vestm., þar sem hann vili gera sín orð að mínum orðum, því það var hann sjálfur, sem sagði í sinni ræðu, að þetta kynni að koma nokkuð hart niður á skófatnaði. Ég aftur á móti helt því fram og færði rök að því, að þetta gjald kemur yfirleitt þyngra niður á neyzluvörum, t. d. korni og sykri, heldur en skófatnaði, vefnaðarvöru og því líku. Það vita allir, að hvert kg. af vefnaðarvöru og skófatnaði er dýrara heldur en hvert kg. af mjölvöru og sykri, en hvert kg. af sykri er skattlagt jafnmikið og hvert kg. af skófatnaði. Nú skulu menn hugsa sig um, og hv.þm. Vestm. líka, sem hefir meiri reynslu í að selja skófatnað en ég og veit því sjálfsagt, hvað einir skór vigta og hvað þeir kosta og hvað svo eitt kg. af sykri kostar. Sjái menn svo samræmið í þeim tölum. Annars var dálítið brosleg upptalning hv.þm. á því, sem ekki yrði hægt að inna af hendi, ef þessi skattur yrði tekinn af. Hann lýsti því yfir, að þetta gjald myndi geta orðið um 30 þús. kr., og ef þessar 30 þús. kr. missast á þennan hátt, þá á ekki að vera hægt að veita fátækraframfærslu. ekki atvinnubætur, ekki sjúkrahjálp og ekki greiða kennurum laun o. s. frv., o. s. frv. En jafnframt gat hv.þm. þess, að í Vestmannaeyjum yrði jafnað niður um 185 þús. kr. á þessu ári. Þetta rekur sig nú hálfillilega á. Hvað því viðvíkur, sem hv.þm. var að tala um, að þetta gjaldi væri 50 aurar á hver 100 kg. í 4. fl., þá er það hrein blekking, því jafnframt því, sem bæjarstj. Vestmannaeyjakaupstaðar fékk þessa heimild, fékk hún heimild til þess að hækka þennan sama flokk í hafnargjöldum úr 1 kr. upp í kr. 1.70, og ofan á þetta bættist svo vörugjaldið í bæjarsjóð. Hv. þm. Vestm. lofaði að minnast þess, að ég hefði sagt, að það versta við þetta gjald væri, að það væri þungaskattur. Hann má gjarnan minnast þess, því vitanlega verður skatturinn stórum tilfinnanlegri fyrir það, að hann er þungaskattur. Þá var hv.þm. að tala um einhvern, sem ferðaðist til Kiel frá einhverri borg, sem ég heyrði ekki hver var, og hirði ekki heldur að vita, enda mun hv.þm. kunnugri ferðalögum í því landi, sem Kiel er, heldur en ég. Hv. þm. vildi halda því fram, að þetta vörugjald væri ekki óvinsælt. Ég þarf ekki að endurtaka það, sem ég sagði hér í fyrra, þegar rætt var um bæjargjöld fyrir Akureyri. Það var einn af helztu stuðningsmönnum hv.þm. Vestm., sem stofnaði til almenns borgarafundar til þess að mótmæla þessu vörugjaldi á sínum tíma. Ég hygg, að þar hafi verið saman komnir eins margir kjósendur hv.þm. Vestm. eins og hinir, og ég má segja, að það hafi verið samþ. nær mótatkvæðalaust að mótmæla þessu gjaldi.

En sömu mennirnir samþ. það rétt á eftir

. Já, það er rétt, en ég ætla nú ekki að fara út í það, hvernig hv.þm. fékk þessa sömu menn til þess að samþ. það seinna. - Hv. þm. vildi halda því fram, að það væri hinn minna þroskaði hluti kjósendanna, sem hægt væri að espa upp á móti þessu gjaldi. Ég þori vel að fara út í það að fá mótmæli gegn þessu gjaldi, og þá skyldi það sýna sig, að það yrði eins stór hluti af kjósendum þessa hv.þm., sem væru þessu gjaldi mótfallnir. Og get ég vel unnað hv.þm. að kalla þá menn hinn minna þroskaða hluta kjósendanna. Þá varð hv.þm. tíðrætt um bréf ríkisskattanefndarinnar, sem hann sagði, að komið hefðu í hundraðatali til Eyja. Það er nú náttúrlega orðum aukið, þótt þau hafi komið nokkuð mörg. Ekkert varð þó á vegi mínum, enda býst ég við, að þau hafi mest komið til hinna efnaðri borgara, sem einhverju hafa að leyna sínum framtölum. - Hinn fróðlega fyrirlestur um ekkjuna hirði ég ekki að fara út í. Þetta getur allt verið rétt hjá hv.þm. En það getur ekki breytt viðhorfinu til beinu skattanna, þó einhver kona hafi orðið skelfd yfir því að fá bréf frá skattanefndinni, þar sem óskað var að fá betri upplýsingar viðvíkjandi ástæðum hennar og tekjum. Ég tel svo ekki ástæðu til að fara lengra út í þetta mál, en ég vil endurtaka það, að ég vænti þess, að þetta mál fái sömu meðferð og frv. um vörugjald fyrir Akureyrarbæ.

Hannes Jónsson Það er að sjálfsögðu engin vanþörf fyrir þessi bæjarfélög að fá einhverja sérstaka tekjustofna fyrir sig. Við Bændafl.-menn höfum flutt bæði á þingi í vetur og svo aftur nú frv., sem á að veita sveitar- og sýslufélögum svipaða aðstöðu og farið er fram á hér í þessu frv. og tveimur þeim næstu, sem á dagskránni eru. Ég hlýt því að styðja bæina á svipaðan hátt og ég vil styðja sýslufélögin í þessu efni. En þó verð ég að segja, að það er ekki sama, hvernig þessara tekna er aflað, og ég hefi áður látið í ljós afstöðu mína til þessarar tekjuöflunar Akureyrarkaupstaðar, sem ég álít, að ekki geti komið til mála á þeim grundvelli, sem þar er um að ræða. Hvað Vestmannaeyjar aftur á móti snertir, þá hafa þær í þessum efnum alveg sérstöðu, þar sem þangað eru ekki fluttar aðrar vörur heldur en þær, sem koma þeim beinlínis við. En í öðrum kaupstöðum er umsetning vara að meira og minna leyti í sambandi við héruðin í kring, sem verða því í gegnum þetta gjald að greiða skatt til þessara bæjarfélaga. En það álít ég alls ekki rétt. Þetta kemur aftur á móti ekki til greina hvað Vestmannaeyjar snertir, eins og ég sagði áður, og því sé ég ekkert á móti því, að þær fái þennan tekjustofn, nema ef menn álíta, að gjaldastofninn í eðli sínu sé ranglátur og ætti heldur að vera, eins og hv. 3. landsk. minntist á, einhverskonar verðtollur. Ég get nú ekki séð, að skoðunarbræður hv. 3. landsk. hafi mikið við þennan gjaldstofn að athuga; a. m. k. er borið fram frv. til tekjuöflunar fyrir Ísafjörð, sem byggt er upp á sama grundvelli, þ. e. a. s., að tekjur eiga að nást í gegnum afgreiðslu, með því að kaupstaðurinn fái einkaréttindi á afgreiðslu skipa. Þetta getur á engan hátt orðið bænum til liðs, nema því aðeins, að uppskipunargjaldið sé reiknað það hátt, að það skapi bænum tekjur, og þá er komið í sama farið eins og ætlazt er til í Vestmannaeyjum. Þetta er þungaskattur, því ég býst ekki við, að fara eigi eftir verðmæti varanna við uppskipunina. En sé svo, þá tek ég þessa fullyrðingu mína aftur. Ég vil svo í þessu sambandi geta þess, að ég vænti, að hv.allshn. ýti á eftir því máli, sem snertir sveitirnar í þessum efnum, og afgreiði frá sér á næstunni frv. það, sem þar liggur fyrir. Þessi tekjuöflunaraðferð bæjar- og sveitarfélaga er orðin svo brýn og aðkallandi, að það má ekki láta undir höfuð leggjast að gera eitthvað til bráðabirgða, sem síðar mætti bæta með fullkominni löggjöf.

Frsm. (Páll Hermannsson) Með þessu frv. er ætlazt til, að hækkuð verði póstgjöld fyrir dagblöð frá því sem nú er. Eftir lögum þeim, sem nú gilda, er burðargjaldið nú 25 aurar pr. 1/2 kg. frá 15. apríl til 15. nóvember, en 15 aurar pr. 1/2 kg. hinn tíma ársins. En með frv. þessu er gert ráð fyrir, að gjöld þessi verði 15 aurar pr 1/2 kg. allt árið. Frv. þetta er borið fram af hv.allshn.Nd. og samþ. þar með nokkurnveginn shlj.atkv. Þar kom að vísu fram brtt. til miðlunar, sem var felld þar. Hér í d. ber hæstv. fjmrh. fram brtt. n þskj. 187, sem mun vera mjög svipuð eða eins og sú, sem felld var í hv.Nd., og geri ég ráð fyrir, að hann geri grein fyrir þeirri till.Allshn. hefir ákveðið að mæla með frv. þessu óbreyttu. Taldi hún rétt að ívilna blöðunum um burðargjaldið, eins og þar er farið fram á, og leggur til, að frv. verði samþ. Eftir að brtt.hæstv. fjmrh. kom fram, hefir verið á hana minnzt í n., en ég geri ráð fyrir, að a. m. k. meiri hl. n. mæli henni gegn. Ég skal geta þess, að þessi lagabreyt. mun hafa í för með sér tekjurýrnun fyrir ríkissjóð, er nema mun um 20 þús. kr. En að vísu má ætla, að flutningar aukist nokkuð með gjaldalækkuninni, og mundi því nokkuð af þessu fé vinnast aftur. Þá má og benda á það, að póstflutningar eru framkvæmdir á nokkuð annan og ódýrari hátt en var þegar gildandi taxti var ákveðinn. - Þarf ég svo ekki að eyða fleiri orðum að sinni um þetta mál.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Hv. 10. landsk. gerði fyrirspurn til mín um það, hver mundi verða kostnaður við störf hverrar einstakrar n., sem frv. ræðir um. Ég tók það fram í framsöguræðu minni, að upplýsingar þær, sem ég hefi yfir að ráða nú um þetta atriði, eru ekki það ábyggilegar, að ég vilji gefa nokkrar yfirlýsingar um þetta að svo stöddu. Þá taldi þessi hv.þm. eðlilegra, að mál þetta væri lagt fyrir á annan hátt en gert er með þessu frv., og þá jafnhliða breytingu á greiðslu þessa kostnaðar væru lagðar fram till. um breytingar á skipun afurðasölunefndanna frá því, sem afurðasölulögin gera ráð fyrir. Ég verð að segja það, að ég sé ekki þörf á þessum breytingum. Nefndir þessar eru skipaðar með ýmsu móti; þær eru skipaðar af framleiðendum sjálfum, sumar einnig af öðrum aðilum og auk þess af ríkisstj. Þó er það svo um flestar n., að framleiðendur og ríkisstj. skipa meiri hl. þeirra, og hafa þessir aðilar því skilyrði til þess að ráða gerðum nefndanna. Skipun þessara n. var á sínum tíma af löggjafanum sniðin við það, sem hann áleit afurðasölunni fyrir beztu. Þess vegna finnst mér alveg óhætt að gera þar breyt., sem frv. felur í sér, án þess að ákvæðunum um skipun n. sé breytt, og fyrir þá, sem álitu, að skipa ætti þessar n. eins og gert var. er engin ástæða til að skipta um skoðun um það atriði, þó ákvæðunum um kostnað við afurðasöluna verði breytt, af því þeir álíta, að eins og n. séu skipaðar verði bezt séð fyrir afurðasölumálunum. Hinsvegar hefir það verið ýmsra álit, að n. þessar ætti að skipa á annan hátt en gert var, og er ekki nema eðlilegt, að þeir menn vilji breyta til í þessu efni. Ég var því miður ekki staddur í d. þegar hv. 10. landsk. lauk ræðu sinni, en hann mun hafa sagt eitthvað á þá leið, að lögin um afurðasöluna hafi verið sett á síðasta þingi eftir vilja stj., og þar á meðal ákvæðin um kostnaðinn við afurðasöluna. Þetta er rétt, en hitt er annað mál, að þegar farið var að athuga fjárhagshorfurnar og semja fjárlög fyrir árið 1936, þá kom í ljós, að alstaðar var svo fullhlaðið af gjöldum, að einhverju varð af að létta, og eitt af því, sem til mála gat komið, og sá liður, sem fyrst varð fyrir mér, var einmitt þessi kostnaður, sem ég tel, að réttara sé, að hvíli á öðrum en ríkissjóði. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um ræðu hv. 10. landsk., en álít, að ég hafi fullsvarað því, sem ástæða er að minnast á.

Pétur Ottesen Ég býst við, að ég muni fara nokkuð minna ferða í þessu máli og ekki eiga samleið með ýmsum þeim, er atkv. hafa greitt með því. Ég viðurkenni, að réttmæt hugsun felst í öðru frv., sem hér liggur fyrir um þetta efni. Ég sé ekki, að annað beri á milli en það atriði, að þeir, sem flytja frv. á þskj. 105, gera ráð fyrir, að í þessum deildum, sem stofna á við háskólann, fari fram kennsla í sambandi við þær rannsóknir, sem allir eru sammála um, að þar eigi að fara fram. Ég viðurkenni réttmæti þessarar hugsunar. Hvað snertir fiskiveiðadeild, þá er þegar búið að leggja grundvöll að slíkri deild. Það hefir Fiskifélag Íslands gert. Hefir það lagt til þess nokkurt fé, og fiskifræðingi þeim, sem taka á við þessari deild, hefir verið veitt fé til undirbúnings. Auk þess hefir verið veittur styrkur til þess máls með lóðum undir byggingar, sem Fiskifélagið hefir komið sér upp og skapa eiga húsrúm fyrir slíka rannsóknarstofnun. Um búnaðardeild er það að segja, að það mál er ekki heldur nýtt, því að rannsóknarstofa háskólans, sem komið hefir verið á fót, hefir í ýmsu sama hlutverk og þau, sem þessi deild á að hafa. Geri ég ráð fyrir, að sá maður, sem nú hefir þar forstöðu, verði líka forstöðumaður deildarinnar. Þá er iðnaðardeild. Þar er málið skemmst á veg komið. Þó hefir Trausti Ólafsson starfað um hríð að slíkum rannsóknum, og hefir hann rannsakað ýms þau viðfangsefni, sem gert er ráð fyrir, að þessi iðnaðardeild hafi með höndum, og hefir verið gert ráð fyrir, að Trausti Ólafsson tæki við forstöðu þeirrar deildar, eða m. ö. o., að það er komið sæmilegt skipulag á starfræksluna, þó hún eigi vitanlega eftir að þróast frá því, sem nú er, eftir því sem kringumstæðurnar leyfa. Það aðalatriði, sem er nýtt í frv., er að reisa nýja byggingu yfir þessa deild, sem vitanlega kostar allmikið fé. Það er að vísu rétt, að nokkur hluti þess á að fást með lotterísölu, en þar sem sá hluti á að öðrum kosti að ganga til ríkissjóðs, má í raun og veru segja, að það sé beinlínis, eða a. m. k. óbeinlínis frá honum tekið. Mun þetta áætlað um 10 þús. kr. á ári í 10 ár, eða um 100 þús. kr. Um hitt þarf ekki að deila, að jafnvel þó ekki verði mikil útfærsla á starfi deildarinnar, þá má gera ráð fyrir ýmsum skipulagsbreyt., sem hafa viðbótarkostnað í för með sér. Á þskj. 102 er að vísu gerð tilraun til þess að sýna fram á, að kostnaðurinn þurfi ekki að aukast mikið frá því, sem nú er, en við þurfum ekki að ganga þess duldir, að hann verður miklu meiri en ætlað er, án þess að geta reiknað á móti nokkurn sýnilegan vinning fyrir þjóðarbúið sem heild. Með tilliti til þess ástands, sem nú er um leiðir til þess að afla fjár til að halda atvinnuvegunum uppi, verður naumast talið hyggilegt að sækja inn í atvinnuvegina mikið fé í óarðbæra hluti, eins og t. d. þessa byggingu. Ég vildi því gefa hv.Alþ. bendingu um að fara varlega í því að leggja á stór útgjöld, sem hægt er að komast hjá í bráð. Mér sýnist því frv. ekki fullkomlega tímabært og við geta leyst nauðsynlegustu verkefnin með þeim stofnunum, sem við nú höfum, og hlíft okkur við nýjum byggingum, enda skylda að hlaða nú ekki á þjóðina útgjöldum, sem hægt er að komast hjá að leggja á. Fyrst og fremst verðum við að auka framleiðsluna, svo hún geti starfið undir útgjöldunum. Ég býst við, að allir séu sammála um, að viðhorfið í viðskipta- og atvinnumálum sé ægilegt. Og með tilliti til þess verð ég að segja, að ekki sé ráðlegt að leggja í framkvæmdir, sem hafa mikinn kostnað í för með sér, en halda heldur áfram, þó hægra fari, á þeirri leið, sem við nú erum á, til frekari þróunar. - Ég mun því greiða atkv. móti báðum frv.

Emil Jónsson Það er aðeins örstutt, því ég þarf ekki miklu að svara. Ég vil aðeins minna hv. 2. þm.N.-M. á, að það hefði þótt fyrirsögn fyrir nokkrum dögum, þegar ég var að deila við háskólamennina um íhlutun atvinnuveganna um stjórn stofnunarinnar, ef ég yrði á móti slíkri íhlutun nú. Ég hélt því fram þá, að heilbrigð íhlutun væri sjálfsögð, þó ég gengi ekki eins langt og hv. 2. þm.N.-M. Það er nú svo, að vísindalegar rannsóknir þokast ekki langt á 1/2 ári og eru því verkefnin oft svo að kalla jafnlangt frá að vera leyst. Ég tel því ekki hafa þýðingu að ákveða fundi á hverjum ársfjórðungi, þar sem n. er aðeins ætlað að leggja höfuðlínurnar. Frekari íhlutun tel ég óþarfa, og jafnvel geta orðið til skaða. Það, sem fyrir mér vakir, er að fá samvinnu atvinnuveganna og vísindanna um, hvað þurfi að gera og hvar sé mest þörfin, að bætt sé úr. atvinnuvegirnir eiga því að fá fullkomlega heilbrigða íhlutun, þó till.hv.þm.N.-M. verði felld, enda ekki líklegt, að hún kæmi að sérstökum notum. Um ræðu hv.þm. Snæf. get ég verið fáorður. Hann sagði, að við 1. umr. hefðum við deilt um, hvort kennsla ætti að vera eða ekki. Ég minnist ekki, að við höfum deilt um það, heldur hvenær kennslan skuli hefjast og hvernig henni verði hagað. Og það er einmitt þetta, sem hefir mótað afstöðu mína, en ég tel óþarft að fara að rökræða aftur nú. Þá sagði hv.þm., að ráða mætti hug háskólamanna af ályktun þeirri, sem hann las upp frá almennum stúdentafundi. Ég tel það ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að þeir menn séu því fylgjandi, að sem mest sé gert fyrir þá stofnun, sem þeir eru ýmist nemendur eða kennarar við. Þeir eru þar í fyllsta rétti, og býst ég við, að eins hefði farið um mig, ef ég hefði haft sömu afstöðu til þeirrar stofnunar. En hér verður að fara eftir því, sem rétt er og sanngjarnt á báðar hliðar, eftir viðhorfi á hverjum tíma. Ég tel sæmilega séð fyrir þessum málum, ef undirbúningur verður hafinn samkv. frv. okkar meiri hl. allshn. Hitt er misskilningur, að þessum málum sé betur borgið með frv. hv.þm. Snæf. og hv. 8. landsk., þó að það hljómi betur í eyrum, að kennsla skuli hafin strax í búnaðarvísindum, fiskifræði og efnafræði, en að gera þar ráð fyrir allverulegum undirbúningi. En þeir, sem vilja málinu vel, ættu að taka vænsta kostinn og vera sanngjarnir og fylgja því fram til úrlausnar á þeim grundvelli, sem tryggt er, að það gangi fram. Ég sé svo ekki ástæðu til að taka fleira fram nú, þar sem málið er þrautrætt frá fyrri umr.

Hannes Jónsson [óyfirl.]: Það ætti að vera óþarfi að hafa langar umr. um þetta mál, því að ég held að það hafi verið gefnar yfirlýsingar um það af Framsfl., Sjálfstfl. og Bændafl., að það væri sjálfsagt að vinna að því, að Búnaðarfélag Íslands fengi sjálft að ráða hvernig þess eigin stj. væri skipuð. Og þegar það er nú upplýst, sem alltaf hefir verið vitað, að búnaðarþingið óskar eindregið eftir að fá þennan rétt viðurkenndan, þá ætti Alþingi ekki að láta standa á sér að ganga inn á þessa sjálfsögðu leið, að skapa Búnaðarfélaginu þessa aðstöðu. Og þar sem þetta mál hefir verið borið fram á fjölmörgum undanförnum þingum, þó að það hafi ekki enn fengið afgreiðslu, þá vil ég vænta þess, að landbn., sem væntanlega fær þetta mál til meðferðar, flýti nú afgreiðslu þess. Ég þykist mega vænta þess, að hv. form. landbn., sem er einu af stjórnendum Búnaðarfél., beiti sér fyrir því, að ekki verði legið á þessu máli eins og gert var á óforsvaranlegan hátt á síðasta þingi í landbn. Ed.

Ég átti ekki sæti í þeirri n.

. Nei, og það hefði ekki heldur svo til gengið, ef hann hefði átt sæti þar. Vona ég, að hann sýni nú, að landbn. Nd. er öðruvísi skipuð en landbn. Ed. á síðasta þingi. Það er ekki vansalaust, að málið sé látið liggja óhreyft í n. svo að segja allan þingtímann, eftir að flokkarnir hafa gefið yfirlýsingu um, að þeir vilji vinna að því, að slík skipun Búnaðarfél. verði lögfest. Slíkur loddaraleikur á ekki að eiga sér stað. Ég vona því, að nú verði séð svo til, að málið komist í gegnum þingið.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég harma það, að hæstv. fjmrh. skuli ekki hafa við hendina nægilegar upplýsingar um kostnað við störf nefndanna, en ég ætla að vænta, að hann gefi hv. d. nauðsynlegar upplýsingar svo fljótt, sem kostur er á. Hæstv. ráðh. sagði, að ekkert samband væri á milli þess, hvernig kostnaðurinn væri greiddur og hvernig nefndirnar væru skipaðar. Um þetta er ég honum, því miður, ekki alveg sammála, þar sem það virðist eðlilegt, ef ríkissjóður greiðir ekki kostnaðinn, þá ætti hann að greiðast af hlutaðeigendum í hlutfalli við það, hvernig þeir skipa nefndina, t. d. þar sem bæjarstjórn á fulltrúa í afurðasölunefnd, þá greiði hún að sínum hluta o. s. frv. Það hefir alltaf þótt rétt í slíkum efnum, að réttindi og skyldur héldust í hendur, þannig að ekki hallaðist á. Verð ég að líta svo á, að það ætti einnig að vera í þessu tilfelli. Hæstv. fjmrh. hélt því einnig fram, að þar sem framleiðendur og ríkisstj. skipuðu meiri hl. í n., þá væri tryggt, að framleiðendur hefðu meiri hl. Það er nú svo með það sem hvert mál er virt. Það má segja, að framleiðendur hafi meiri hl. þar, sem fulltrúar þeirra og fulltrúi ríkisstj. fylgjast að málum, en ég er nú ekki viss um, að allir framleiðendur líti svo á, að oddamaður ríkisstjórnar sé ávallt framleiðendamegin. Hæstv. ráðh. leit svo á, að afurðasölunni væri það fyrir beztu, að nefndirnar væru skipaðar eins og lögin mæla fyrir. Um þetta atriði var eins og kunnugt er talsvert rætt á síðasta þingi, og ætla ég ekki í þessum umr. að fara inn á það mál, en ég hygg, að um það séu skoðanir líka allskiptar. Enn er á það að líta, ef framleiðendur eiga einir að bera umræddan kostnað, að þá býst ég við, að fulltrúar þeirra óski gjarnan eftir því, að fækkað verði mönnum í nefndunum. Það er ekki alltaf, að 7 menn vinni meira en 5 eða 3, og þar sem meiri kostnaður er eftir því sem nefndirnar eru fjölmennari, þá býst ég við þeirri kröfu frá framleiðendum, að þeir vilji fækka í n., ef þeir eiga að bera kostnaðinn. T. d. er nú mjólkursalan framkvæmd af tveimur n., sem telja samtals 12 menn, og þó áður væri sagt, að 9 menn ættu að stytta nóttina, þá hefir það ekki þótt duga í þessu tilfelli, en ég hygg, að svo hefði þó verið. Ég hygg, ef framleiðendur hefðu mátt ráða, þá hefðu þeir lækkað mjög mikið tölu þessara manna, og svo mun vera jafnvel um fleiri þessar nefndir. Ég verð að þessu athuguðu að halda því fram, að verulegt samband sé hér á milli þessara tveggja atriða, hvernig nefndirnar eru skipaðar og hverjir greiði kostnaðinn við störf þeirra.

Thor Thors Ég get ekki látið það hafa nein áhrif á mig, þó allflestir hv. sósíalista séu af einhverjum ástæðum ekki viðstaddir í d., hvort sem það er gert til þess að tefja framgang þessa máls og annara. Þetta kemur þó einkennilega heim við það, þegar þeir eru að bregða andstæðingum sínum um, að þeir tefji störf þingsins, Ég greiði því atkv. um málið og segi já.

Sigurður Kristjánsson [óyfirl.]: Ég vænti þess, að hv.þdm. hafi veitt því athygli, að það hafa borizt hingað mótmæli frá fjölda manns á Ísafirði gegn þessu frv. Og ég vil taka það fram, að eftir mínum kunnugleika virðast undirskriftirnar undir þessi mótmæli ekki vera pólitískar; þær virðast vera mjög af báðum hinum stærri stjórnmálaflokkum þar á staðnum. En þessar undirskriftir eru mjög almennar, eftir því sem ég fæ bezt séð, meðal þeirra manna, sem fasteignir eiga. Ég vil líka taka fram, af því þetta frv. er stutt með því, að það hafi verið samþ. af bæjarstj. á Ísafirði, að af 9 í bæjarstj. greiddu 5 atkv. með frv., en 4 á móti. Svo stuðningurinn við þetta mál frá Ísafirði held ég sésvona nokkuð rýr. Um frv. að öðru leyti skal ég segja þetta: Hér er farið fram á tvo gjaldstofna fyrir ísafjarðarkaupstað. Mér kemur það ekki svo mjög á óvart, þó þessi kaupstaður eins og aðrir komist að þeirri niðurstöðu, að það sé erfitt að jafna niður útsvörum á borgarana eftir efnum og ástæðum, þegar ríkissjóður er um það bil að leggja algerlega undir sig þennan eina gjaldstofn, sem bæjarfélögin hafa hingað til haft, með mikilli velþóknun hv.flm. þessa frv. og samherja hans hér í d. Það rekur nú að því, sem ég og margir fleiri hafa spáð, að þegar ríkið sýnir þá ágengni að hrifsa undir sig einasta gjaldstofninn, sem bæirnir hafa haft, þá fara þeir að keppa við ríkissjóð um aðra gjaldstofna, sem hann hefir setið einn að áður. Það er fullillt að hafa stofnað bæjarfélögunum út í þessi vandræði, en hitt er þó verra, ef sömu menn fara svo að grípa til örþrifaráða til þess að bæta úr þeirri skyssu, sem þeim hefir orðið á, og koma fram með till. um gjaldstofna, sem eru eins fjarri öllu skynsamlegu viti eins og mér virðist þessi vera. Ég heyri að vísu, að hv. 1. landsk. söng þessu frv. mikið lof. Mér skildist hann telja líkt á komið með því gjaldi, sem lagt yrði á gegnum einkarétt á uppskipun og framskipun, eins og gjaldinu, sem á leggst til tekjuöflunar í Vestmannaeyjum samkv. frv. næst á undan á dagskránni. Þetta er náttúrlega alls ekki rétt. Hv. þm. hefir líklega ekki athugað það, að hér verður lagt gjald á mjög mikið af vörum, sem fara til skattþegna utan Ísafjarðarkaupstaðar, en í Vestmannaeyjum mun það ekki vera svo neinu nemi. Hér er verið að heimila að leggja skattgjald á menn úr öðrum sveitarfélögum heldur en því, sem teknanna á að njóta, menn úr Ísafjarðarsýslum t. d. Það má vitanlega deila um, hvort það væri að öllu leyti óréttmætt, en hofs verður þó a. m. k. að gæta í slíku, og líklega má færa rök fyrir því, að það komi hart niður á ýmsum í næstu þorpum, ef Ísafjarðarbær fengi að skattleggja með uppskipunargjöldum vörur til þeirra, ef það yrði nokkuð að ráði. Hv. þm. sagði, að það væri að vísu ekki fordæmi fyrir því annarsstaðar, að bæir mættu taka þannig lagaða einokun á framskipun og uppskipun en það væri mjög gott fordæmi fyrir því á Ísafirði. En þetta eina fordæmi er nú þannig, að Ísafjarðarkaupstaður braut lög á borgurunum í 10 ár, eins og hv.þm. sjálfur lýsti yfir, að væri staðfest með dómi. Svo bætti hv.þm. við, að þennan tíma, sem Ísafjarðarkaupstaður hafði upp- og framskipunina með höndum, hefðu uppskipunargjöldin verið hin sömu eins og áður og síðan. Ég vil nú minna hv.þm. á, að það var ekki alveg sami kostnaður við uppskipunina og framskipunina áður en bæjarstj. Ísafjarðar hrifsaði undir sig þessa einokun, meðan kaupgjaldið var 50 til 60% hærra heldur en það varð eftir að bæjarfélagið fór að hafa með þetta að gera. Og það er ekki heldur satt, eftir því sem mér er skýrt frá af fyrrv. bæjarstjórn á Ísafirði, að uppskipunar- og framskipunargjöldin séu þau sömu og áður var. Svo ég held, að það sé ekki of mikið sagt, þó ég segi, að það, sem hv. 1. landsk. ekki fór rangt með í þessu efni, hafi þá a. m. k. verið byggt á misskilningi. Þetta frv. er harla einkennilegt að því leyti, að komið er þar fram með nýjan skattstofn. Nú er reyndar ekkert því til fyrirstöðu, að þreifað sé fyrir sér með skattstofn fyrir kaupstaðina, þar sem ríkið er búið að leggja undir sig skattstofna þeirra. En kaupstaðirnir eru löngu búnir að finna þennan skattstofn. Það hefir f. d. á Ísafirði verið lagt á menn gjald, ekki eftir efnum og ástæðum, heldur miðað við það, sem selt hefir verið af vörum. Svona gjald væri réttmætt og heppilegt, ef það væri öðruvísi á lagt. Venjulega hefir það verið tíðkað að leggja gjaldið á eftir vörumagni, en ekki eftir hagnaði af verzlun, og svo var á tímabili á Ísafirði. Gjaldið varð þá, t. d. af fiski, tiltölulega hærra, ef útflutningurinn gekk illa. En þessu mætti auðvitað koma skynsamlegar fyrir. Nú er ætlazt til, að þessi tekjustofn sé lagður niður, en lagt sé á hið harla einkennilega fasteignagjald. Það á að leggjast mjög mismunandi á fasteignir, eftir því, til hvers eignirnar eru notaðar, og af húsum ennfremur mismunandi eftir verðmæti þeirra, miðað við fasteignamatið og íbúafjölda. Ef hús er t. d. notað fyrir verzlun eitt árið en til íbúðar annað árið, þá er gjaldið, skilst mér, mismunandi af hundraði, eftir því hve hátt húsið er metið að fasteignamati. En það sest ekki af frv., hvort prósenturnar eiga að vera hærri eða lægri, eftir því hvort húsið er metið hátt eða lágt. Bæjarstj. má sjálf semja reglugerðina og heimilast með þessu að draga menn í dilka til gjalda, eftir því sem henni þóknast. Það er mjög óheppileg regla að leggja á borgara gjöld, sem ekki eru skýrt ákveðin í lögum, að geðþótta manna, sem ráða meiri hl. sveitarstjórna í það og það skiptið, svo að hversu þungt gjöldin falla á Pétur eða Pál, getur farið eftir því, hvort menn eru í náð hjá bæjarstjórnum þá og þá. Ég held, að Alþ. dytti ekki í hug að gefa ríkisstj. svipað vald. Ég tel þetta líka mestu fjarstæðu. Hv. frsm. sagði, að þar eð þetta fasteignagjald væri leyft annarsstaðar, þá mætti eins leyfa það á Ísafirði. En þar, sem það er annarsstaðar, annast bærinn dýr verk fyrir borgarana (sorphreinsun, sóthreinsun), sem bærinn á Ísafirði tekur fyrir sérstakt gjald. Er þar ólíku saman að jafna. Ísafjarðarbær hefir líka lóðagjöld, sem ætla mætti, að kæmu réttlátlega niður. En þau eru miðuð við stærð lóðarinnar, en ekki það, hvernig hún liggur eða hvað verðmæt hún er. Það væri heppilegra fyrir hv.þm. Ísaf. að koma með brtt. um það, að þau væru greidd skynsamlegar, eftir fasteignamati, en ekki eftir stærð lóðarinnar, eins og nú er. Það er rétt, að Ísafjarðarbær tekur ekki vatnsskatt. En ég hefi ekki álitið, að það væri rétt. Ég hefi ekkert á móti því, að Ísafjörður legði vatnsskatt á sína borgara. Menn eiga að borga fyrir þau þægindi, sem menn hafa, en það á ekki að leggja á menn skatt út í loftið, og einkanlega ekki að fela slíkt pólitískri bæjarstj., sem lagt getur og hefir lagt misjafnlega á borgarana eftir geðþótta sínum. Í grg. er sagt, að ekki hafi verið lögð á hærri upp- og framskipunargjöld á Ísafirði en annarsstaðar. Í því sambandi vil ég minna á, að það er ekki réttmætt, að uppskipunargjöld séu í öllum kaupstöðum lík. Það á ekki að vera líkt uppskipunargjald í kaupstað, sem hefir byggt höfn sína upp úr algerðri hafnleysu (eins, og hér og í Vestmannaeyjum) og bæ eins og Ísafirði, sem hefir beztu höfn frá náttúrunnar hendi. Það er ekki til að gorta af, þó þessi staður fari ekki fram úr öllum öðrum um uppskipunargjald. Ég ætla ekki að fara um þetta fleiri orðum, en ég vil endurtaka það, að frv. á sér enga stoð í vilja manna á Ísafirði. Það var samþ. af bæjarstj. með eins atkv. mun. En allir borgarar Ísafjarðar, sem hafa látið til sín heyra um þetta mál, hafa andmælt frv. með rökum, og ég skora í þm. að kynna sér þau rök.

Páll Zóphoníasson Herra forseti! Ég vil benda hv.þm. Hafnf. á það, sem ég hefi áður sagt, en hann virðist ekki hafa tekið eftir, að eins og 13. gr. frv. ber með sér, er rannsóknarstofnuninni skylt að ráðfæra sig við nefndina, en henni er ekki skylt að taka tillit til þess, sem hún ráðleggur. Rannsóknarstofnuninni er skylt að senda nefndinni skýrslu yfir það, sem hún ætlar að gera, til samþykktar, en nefndin ræður þar engu. Það skiptir engu máli, hvort hún er samþ. eða ekki. Ef n. á ekki að vera annað en slíkt pappírsgagn, aðeins til þess að sýna, að atvinnuvegirnir hafi þar fulltrúa, þá mun ég ekki fylgja þessu frv. Brtt. mína við 14. gr. tek ég að sjálfsögðu aftur, herra forseti, þar sem hún er tekin inn í till.hv.þm. Hafnf. og hv.þm. V.-Ísf.

Finnur Jónsson Ég get verið stuttorður. Ræða hv. 1. landsk. segir allt, sem þarf að taka fram um frv. En það, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, er ekki ástæða til að tala um, því að hann hefir misskilið svo frv. sem framast er hægt. Hv. 6. þm. Reykv. talaði eins og hér væri nýr skattur, áður óþekktur, sem ætti að fara að leggja á borgara Ísafjarðar. Það er undarlegt, að sá, sem þetta segir, skuli vera þm. Reykv. og ekki vita betur, hvað gildir um skattstofna Reykjavíkur. vitanlegt er, að hér í Rvík eru fasteignagjöld á öllum húsum, 8 krónur af hverju þúsundi. Auk þess er vatnsskattur, sem er misjafn, en getur orðið kr. 4.50 af þúsundi. Þá er lóðagjald, ca. 6%. En um þessi gjöld er ákveðið nákvæmlega eins og hér í frv., af lóðum mismunandi eftir því, til hvers þær eru notaðar. Það kemur því úr öfugri átt frv. hv. 6. þm. Reykv. að vera að minna á þetta, þar sem gjöldin samkv. frv. yrðu lægri á Ísafirði en í Rvík og ákveðið í frv., að viðvíkjandi lóðum skuli þau lögð á eins og í Rvík. Í löggjöf Rvíkur er ákveðið mismunandi afgjald af lóðum, t. d. lægra af fiskreitum en byggingarlóðum. Það sama ætlast frv. til. Svo kallar hv.þm. þetta firru! Hví kemur hann ekki fram með brtt. á löggjöf Reykjavíkur, að sama gjald sé lagt á fiskreiti og ræktað land eins og byggingarlóðir? Hv. þm. veit ekkert, hvað hann er að tala um. Hann er bara á móti málinu, af því að ég flyt það og af því að það er flutt eftir ósk meiri hl. bæjarstj. á Ísafirði. Ef það aflaði mér eitthvað minna fylgis eða bakaði mér óvinsældir, að frv. væri samþ., þá er það fallega gert af hv.þm. að benda mér á það, en ég er reiðubúinn að taka afleiðingunum. Ég hefi ekki hingað til sótt ráð til hans. Það er firra hjá hv.þm., að upp- og framskipunargjaldið séu nýjar skattaálögur, því að það er tekið fram í frv., að það megi ekki vera hærra en síðustu 3 ár að meðaltali. Hér er því ekki um nein ný útgjöld fyrir borgarana að ræða, eins og er í þeim frv., sem hér liggja fyrir um Vestmannaeyjar og Akureyri. Hér ræðir um að fá heimild fyrir fasteignagjöldum, sem eru lægri, og annan tekjuauka, sem ekki leggur nein ný útgjöld á borgarana fram yfir það, sem nú er. Það þarf því brjóstheilindi til að mótmæla frv. þessu úr þeim flokki, sem nýbúinn er að samþ. stórlega aukin útgjöld á borgara. eins og ákveðin eru í frv. um bæjargjöld í Vestmannaeyjum, sem hér hefir legið fyrir. Ég vil til gamans geta þess, er hv. (6. þm. Reykv. var að tala um, að það væru til lóðagjöld á Ísafirði, þá vissi hann ekki. hvort þau ættu að haldast áfram eða ekki. En það stendur hér í 6. gr. frv., að þau skuli hverfa. Og í staðinn á einmitt að koma það, sem hv.þm. ráðlagði, nefnil. það að leggja á lóðargjöld eftir verðmæti. Þetta stendur í frv., sem þm. er að mótmæla. En ég hefi gömul kynni af hv. 6. þm. Reykv. og veit því, að hann setur sig ekki vel inn í málin, sem hann er að ræða um. Hann hefir hér flutt ræðu á móti frv., án þess að hafa hugmynd um, hverju hann er að mótmæla. Ég ætla svo ekki að segja meira. Ég óska eftir því, að atkvgr. verði frestað og frv. síðan vísað til 3. umr. Ég vænti þess, að hv. dm. verði vel við frv., því að hér er ekki farið fram á neina nýja skattstofna, sem ekki eru í öðrum kaupstöðum.

Flm. (Jón Pálmason) Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 12, er gamall kunningi hér á Alþ., því að frv. sama efnis hafa nokkrum sinnum áður verið lögð fyrir hv.Alþ. Eins og menn sjá, er þetta lítið frv. fyrirferðar. Þó fjallar það um eitt af mestu ágreiningsmálum þeirra, er landbúnað stunda, því að afdrif þess ákveða það, hvernig stjórnarfyrirkomulagi Búnaðarfélags Íslands verður háttað. Hvort það félag verður frjáls stofnun, sem að mestu leyti er óháð þingi og ríkisstj., eða hvort þing og stj. hafa þar öll yfirráð. Saga þessa máls er að sjálfsögðu flestum hv.þdm. kunn og er þannig, að þegar jarðræktarl. voru samþ. á Alþ. 1923, höfðu í upphafi komið fram till. og kröfur um það frá þáverandi landbrh., að Búnaðarfélag Íslands yrði gert að einskonar skrifstofu undir ráðuneytinu, sem samsvaraði vegamálaskrifstofunni, vitamálaskrifstofunni o. s. frv. En sú miðlunarleið var þá farin, að landbn. þingsins tilnefndu meiri hl. í stj. Búnaðarfélags Ísl. Eftir því sem ég hefi komizt næst, hefir á þeim tíma verið haldið linlega á þeim kröfum, að Búnaðarfél. Ísl. skyldi vera frjáls stofnun stjórnarfarslega. Enda kom það þá brátt í ljós, að bændur landsins, búnaðarsambönd og búnaðarþing voru ekki ánægð með breyt. þessa á stjórn Búnaðarfélagsins, því að þessir aðilar hafa margsinnis komið með kröfur um, að þessu stjórnskipulagi yrði breytt aftur þannig, að Búnaðarfél. Ísl. yrði að því leyti frjáls bændastofnun, að búnaðarþing kysi alla í stj. þess. Samkv. áskorunum frá bændum og búnaðarsamböndum og a. n.l. frá búnaðarþingi hafa verið fluttar á Alþ. till. til breyt. í þessu efni, sem jafnan annaðhvort hafa dagað uppi, eða þær hafa verið drepnar með meiri hl. atkv. Í þessari baráttu hefir það undarlega komið í ljós, að ýmsir þeir, sem þá og síðan hafa talið sig vera forsvarsmenn íslenzkra bænda og talið sig vilja hafa þeirra frelsi sem mest, þeir hafa ekki sýnt nógu mikla einlægni til að fylgja þessu máli svo fram, að bændur mættu verða frjálsir að því að ráða stj. þessarar stofnunar, heldur hefir þeirra fleipur gengið í þá átt að halda fram skoðunum, sem þeir í verkinu sýndu, að þeim var engin alvara með. Aðalmótbárur, sem komið hafa fram gegn því, að stj. Búnaðarfél Ísl. yrði komið í það horf, sem farið er fram á í frv. þessu, hafa jafnan verið þær, að það væri eðlilegt og sjálfsagt, að Alþ. hefði sem nánast eftirlit með því, hvernig því fé væri varið, sem Búnaðarfél. Ísl. fengi til úthlutunar frá ríkinu. Þessi upphæð hefir á undanförnum árum verið kringum 200 þús. kr. Vilji bændastéttarinnar kemur fram hjá þeim fulltrúum, sem hún ein kýs á búnaðarþing. Á bak við Alþ. standa allar stéttir þjóðfélagsins. Má segja, að nokkuð mikið vantraust sé hjá Alþ. á þeim, sem landbúnað stunda, ef Alþ. trúir þeim ekki fyrir því að úthluta þeirri fjárupphæð, sem hér er um að ræða. Um þessa sérstöku hlið málsins skal ég að svo stöddu ekki hafa fleiri orð. En hvernig er aðstaðan í þessu efni nú? Eins og hv.þdm. er kunnugt var á síðasta þingi flutt í Ed. frv. shlj. því frv., sem hér liggur nú fyrir. Það var þá svæft í n. og þar með var sýnt, að engin alvara hefir verið á bak við það hjal, sem hjá mörgum hefir heyrzt um það, að bændastéttin ætti að hafa með sér frjálsan félagsskap. Mér þótti sjálfsagt að gera tilraun um það hér í hv. d., hvort hugarfar manna væri nú hér hið sama og það var í Ed. í fyrra, hugarfar þeirra manna, sem í blöðum og á mannfundum utan Alþ. hafa haldið því fram, að félagsskapur bænda eigi að vera frjáls og óháður. Þetta hlýtur að koma í ljós við meðferð þessa máls hér í hv. d. Það er skoðun mín, að Búnaðarfélag Íslands eigi að vera sem frjálsastur og óháðastur stéttarfélagsskapur íslenzkrar bændastéttar. Búnaðarfélag Íslands er, eins og kunnugt er, ekkert annað en miðstöð þeirra samtaka, sem gerð eru með búnaðarfélögum og búnaðarsamböndum á öllu landinu, og innibindur innan sinna vébanda flesta þá menn, sem íslenzkan landbúnað stunda. Hinsvegar á Búnaðarfél. Ísl. að vera og hefir verið félagsskapur, sem ásamt því að gera rannsóknir og athuganir á náttúruskilyrðum okkar lands leiðbeinir um það, hvernig bezt sé að reka þennan atvinnuveg samkv. þeim upplýsingum, sem vísindin veita. Ég lít svo á, að búnaðarfélagsskapurinn eigi einnig að sjálfsögðu að vera hagsmunafélagsskapur bænda til þess að sjá um allsherjar samband landbúnaðarmanna, þannig að þau samtök tryggi það, að þjóðfélagsvaldinu sé á hverjum tíma beitt þannig, að sem bezt séu tryggðir hagsmunir þessa elzta, tryggasta og almennasta atvinnuvegar, sem stundaður er á þessu landi. Ég segi elzta og tryggasta atvinnuvegar, og miða þá ekki við það, að landbúnaðurinn framleiði svo sérstaklega mikil verðmæti til útflutnings. En hitt er víst, að á leiðum hans eru bezt skilyrði til þess, að fólk, sem hann stundar, geti lifað af framleiðslu þeirri, sem landið sjálft skapar. Það hefir verið mjög mikið um það talað, að togstreita væri á milli stjórnmálaflokkanna í landinu um þessa hluti, en út í það mun ég ekki fara nú, nema sérstakt tilefni gefist til þess. En ég legg áherzlu á það, að þessi félagsskapur á að vera algerlega óháður því, hvaða skoðanir menn hafa á ríkjandi stjórnmálastefnum í landinu. Það hefir verið mjög mikið talað um það undanfarna daga, utan þessara sala, að nauðsynlegt væri að stofna allsherjar samband meðal íslenzkra bænda, utan Búnaðarfélags Íslands, sem væri ópólitískt. Ég hefi ekki fengið neinar sönnur fyrir því, að mikil alvara væri á bak við það tal. En ef þar er alvara á bak við, þá ætti hún að sjást í því, að þeir menn, sem talað hafa svo utan þings, sýni það í verkinu, að þeir vilji, að Búnaðarfél Ísl. sé frjáls stofnun, sem ekki sé sagt fyrir verkum um það, hvernig það eigi að úthluta því fé, sem ríkisvaldið fær því í hendur, eða það fær á annan hátt, því að eins og kunnugt er, hafa Búnaðarfél. Ísl. verið sett allhörð skilyrði um það, hvað það eigi að gera og hversu það eigi að vera undirgefið ríkisvaldinu til þess að það fái áfram það fé, sem því hefir verið veitt árlega í fjárl. Um þetta stendur nú, svo sem kunnugt er, allhörð deila, sem er ofarlega í hugum manna, af því að búnaðarþing stendur yfir og þar á að ráða til lykta því, hver verði forstjóri okkar búnaðarmála og hversu þeim málum verði yfirleitt skipað. Vegna þessara ástæðna legg ég á þá ósk ríka áherzlu, að afgreiðslu þessa máls verði hraðað, hvort sem frv. verður samþ. eða fellt, svo að það komi ljóst og greinilega fram, hvort á að hafa þá aðferð í þessu efni, sem höfð hefir verið nú undanfarið, eða hvort mönnum er alvara með að breyta þar til. Það er sérstaklega nauðsynlegt að flýta afgreiðslu þessa máls, vegna þess að búnaðarþingið, sem stendur nú yfir, verður líklega fyrr úti heldur en Alþ. Ef frv. verður samþ. áður en búnaðarþinginu er lokið, þá fær búnaðarþing það, er nú situr, tækifæri til þess að kjósa alla mennina í stj. Búnaðarfélags Íslands, og getur þar með ráðið því, hvernig þessum málum verði hagað á því fjárhagstímabili, sem það afgreiðir áætlun fyrir. Af þessari orsök vil ég enda mína ræðu með því að skora á hæstv. forseta og aðra, sem hlut eiga að máli, að sjá um, að afgreiðslu þessa máls verði sem allra mest flýtt hér á Alþ.

Forseti (JörB): Ég hafði hugsað mér, hvað sem líður útbýtingu frv. sjálfs, sem ég vissi ekki, að hefði ekki komið í tæka tíð, að fresta þessu máli nú um stundarsakir, vegna þess að brtt., sem von er á, eru ekki enn komnar. Ég fresta því málinu, um stundarsakir að minnsta kosti. Síðar á sama fundi var frv. tekið til 3. umr. (213, 220, 228, 231).

Jón Sigurðsson Mér kom dálítið á óvart svar hæstv.forsrh. Ég var nefnilega einn í þeirri n., sem talaði við hann um þetta mál. Ein af þeim spurningum sem við lögðum fyrir hann, var stj. hvort búnaðarþingið mætti ekki vænta þess, að hann sem landbúnaðarráðh. styddi að því og fylgdi því fram, að búnaðarþingið fengi algerlega að kjósa sína stjórn. Við skildum allir svör hans á þá leið, að hann væri þessu eindregið fylgjandi. Hafi þetta nú verið meining hans, að ljá þessu máli eindregið fylgi, þá get ég ekki séð, að það komi í bág við það, þó nú sé verið að öðru leyti að starfa að því að ákveða, hvaða mál skuli heyra undir Búnaðarfélagið og hvaða mál önnur Búnaðarfélagið skuli fá til meðferðar, sem heyra undir stj. Það er óskylt þessu máli út af fyrir sig, og þess vegna eru það aðeins undanbrögð að vilja draga málið, þangað til þessi önnur atriði eru tekin fyrir. Þetta eru sérstök mál út af fyrir sig, og ég og meðnm. mínir skildu hæstv. ráðh. svo, að hann vildi vera þessu máli hlynntur, þegar n. talaði við hann, og mundi styðja að framgangi þess án allra skilmála.

Finnur Jónsson Ég vil í tilefni af þeim ástæðum, sem hv.þm. Snæf. færði hér fram, geta þess, að það mun vera fundur í utanríkismálanefnd einmitt um þetta leyti, og því er að sumu leyti óviðkunnanlegt að láta fara fram í d. atkvgr. um mál, sem búast má við ágreiningi um. Ég hefi ekki orðið þess var, að hér væru aðrir Alþýðuflokksmenn fjarverandi, fyrir utan þá, sem eru í utanríkismálanefnd, heldur en hv. 6. landsk.

Annar fulltrúi Alþfl. í utanríkismálanefnd er einmitt viðstaddur

. Með tilvísun til grg.hv. 1. landsk. greiði ég ekki atkv.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Milli umr. hefir allshn. athugað þetta frv. og borið það nánar saman við gildandi l., og við þá athugun hefir komið í ljós, að nokkur vandkvæði eru á því að færa texta frv. eins og það er nú inn í gildandi lög. Ég vil fyrst geta um það, að fjórum síðustu gr. frv. þyrfti að vísa inn í l., en það er ekki gert í frv. Þetta þarf að gera, svo að l. í heild gætu litið sæmilega út. Ennfremur eru ákvæði í 9. gr.l., sem áttu við það ástand, sem ríkti er l. voru sett, en er nú ekki lengur fyrir hendi. Þessi ákvæði verða auk þess aðeins hortittur í l., ef frv. verður að l. og það fellt inn í hin eldri l.N. hefir athugað þetta og orðið sammála um að leggja til, að 9. gr. verði felld niður úr l., og flytur brtt. um það. Þetta er sú fyrsta breyt., sem gerð er á þessum l. síðan 1915. Þó það væri óneitanlega mikill kostur að láta lögin standa, en breyta frv., þá hefir n. tekið hina leiðina, heldur að fella niður 9. gr.l. og fella frv. inn í texta laganna. Ég skal taka það fram, að gefnu tilefni út af fyrirspurn frá einum hv.þm. um það, hvernig skilja beri orðið kaupstaður í brtt.n. og utan kaupstaða, að kaupstaður er sá staður, sem hefir bæjarréttindi. Ég hygg, að þetta nafn sé orðið svo algengt í málinu, að á því verði ekki villzt, og læt ég því þessa skýringu nægja. Fari nú svo, að hv. d. geti ekki fallizt á að fella 9. gr. úr l., þá verður að lagfæra frv. í hv.Nd., því þó frv. geti staðizt út af fyrir sig, þá verður ekki, eins og ég hefi áður tekið fram, hægt að fella texta þess inn í l. nema með því að breyta öðruhvoru, l. eða frv.

Magnús Guðmundsson Ég lít svo á, að það sé raunar eðlilegt, að þeir framleiðendur, sem slá sér saman eða skipuleggja sína afurðasölu - ef það þykir réttar orðað svo -, beri kostnað af framkvæmd afurðasölunnar, en þó því aðeins, að þeir sjálfir ráði, hvernig afurðasalan fer fram og hvernig henni er fyrir komið. Það sjá allir, að það er að öllu leyti rangt að neyða vissu skipulagi upp á framleiðendur og heimta síðan, að þeir greiði þar af allan kostnað. Krafa sú, sem frv. felur í sér, er því í sjálfu sér sanngjörn, en hún verður ósanngjörn, þegar framleiðendur fá ekki að ráða þeim framkvæmdum, sem þeir eiga að kosta. Þetta er nauðsynlegt að taka fram, af því að sumar þessar skipulagningar hafa verið drifnar á gegn fullkomnum óvilja meiri hl. framleiðenda. ég þarf í því tilfelli ekki að nefna nema skipulagning fisksölunnar, sem alkunnugt er, hversu deilt var um. En hér er um tvo óskyld viðhorf að ræða. Það er auðvitað allt annað að segja: Þið verðið að skipuleggja sölu ykkar afurða eins og við mælum fyrir, við greiðum kostnaðinn, eða að segja: Þið skipuleggið svo eða svo, og þið berið líka kostnaðinn. - Hið sama er að segja um mjólkursöluna og kannske kjötsöluna, þó ég vilji ekki fullyrða um hana. Ég er á sama máli og hv. 10. landsk. um það, að ákaflega náið samband sé á milli þess, hverjir eiga að ráða framkvæmd afurðasölunnar og hverjir eigi að bera kostnað þeirrar framkvæmdar. Það leiðir af sjálfu sér, að framleiðendur eiga heimting á að ráða þeim framkvæmdum, sem þeir eiga að borga. Aftur á móti er frekar vit í því, að ríkisvaldið fái að ráða framkvæmdunum, ef það ber kostnaðinn. Um þennan kostnað finnst mér vera talsverðar upplýsingar í grg. frv., þar sem hann er áætlaður 100 þús. kr. Það er eðlilegt, að um hann verði ekki sagt alveg ákveðið að svo stöddu, en út af því, að hæstv. fjmrh. var í sambandi við síðasta mál á dagskrá á undan þessu að gera ágreining út af 10 þús. kr. upphæð, sem snerti fjárhag ríkisins á þessu ári, þá vil ég benda honum á, að hann ætlar nú með þessu frv. að krækja ríkissjóði í allverulega upphæð, sem er í fjárlagsáætlun yfirstandandi árs. Fyrir þessum kostnaði var gert í þessa árs fjárlögum. Ég man ekki, hve há upphæð áætluð var; hún mun þó ekki hafa náð 100 þús., en þess var líka getið við umr. um fjárlögin, að hún myndi reynast of lág. Ég vil svo endurtaka það, að ég álít, að rétt sé að framleiðendur beri kostnaðinn af starfi afurðasölunefndanna, en þó því aðeins, að þeir fái að ráða því einir, hvernig salan fer fram.

Jakob Möller Ég vil vekja athygli hæstv. forseta á því, að um 2. mál dagskrárinnar (frv. um hæstarétt), er svo ástatt, að frv. var ekki útbýtt á síðasta fundi. Að vísu las hæstv. forseti það upp meðal útbýttra frv., en það var ekki komið, þegar fundi var slitið. Mér skilst þess vegna, að aths. ætti að fylgja því um að beiðast leyfis þd.

Bjarni Ásgeirsson [óyfirl.]: Ég vil ekki hafa mörg orð um þetta mál nú, af tveimur ástæðum. Af því í fyrsta lagi, að ég geri ráð fyrir, að þessu máli verði vísað til n., sem ég á sæti í og hv.flm., og verður þá tækifæri til að ræða málið í n., og í öðru lagi vegna þess, að ég er á margan hátt sammála flm. málsins. Hann hefir flutt, með dálítið öðru orðalagi, ræðu, sem ég hefi flutt á flestum þeim Alþ., sem ég hefi átt sæti á, sem rök fyrir samskonar breyt., sem ég þá hefi flutt frv. um, en ekki hafa náð fram að ganga, bæði af því, að flokkarnir í Alþ. hafa verið nokkuð klofnir um málið, og a. n.l. af því, að búnaðþingið sjálft hefir ekki staðið saman um kröfurnar, og í það hefir verið vitnað af þeim, sem talað hafa á móti þessu máli. Eins og hv. 7. landsk. tók fram, stendur nú yfir búnaðarþing, sem einróma styður kröfur frv. Og ég vona, að það bergmáli svipað hér á Alþ. og vil vænta þess, að nú blási byrlegar en áður fyrir þessu máli. Nú er verið að skipa n. til þess að koma með till. um samband á milli Búnaðarfél. Ísl. annarsvegar og ríkisvaldsins hinsvegar. Ég er sömu skoðunar og alltaf áður, að hvaða atriði fleiri, sem kunna að verða dregin inn í breyt. á skipulagi Búnaðarfél. Ísl., þá sé þetta höfuðatriði, sem sjálfsagt sé að koma í lag eins fljótt og mögulegt er, vegna starfsemi félagsins.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) [óyfirl.]: Það er rétt hjá hv. 1. þm.N.-M., að þetta mál fór fram hjá mér í Nd. þangað til við 3. umr., en þá var það í samráði við mig, að hv. 4. landsk. flutti brtt. um þetta sama efni og ég flyt nú í þessari d. Sömuleiðis get og viðurkennt það sem vanrækslusynd hjá mér, að ég athugaði ekki að tala um þetta mál við þá n., sem fékk það til meðferðar. Ég skal ekki um það segja, hvort það hefði haft áhrif, en það hefði mér þó kannske borið að gera, fyrst ég vildi, að frv. væri breytt. Ég hefi enga trú á því, að flutningarnir aukist, þó að burðargjöldin lækki; ég hygg, að menn hafi hingað til komið blöðunum áleiðis þrátt fyrir þetta hátt gjald og enginn hörgull sé á blaðasendingum út um land, Ég sé því í raun og veru ekki ástæðu til að lækka þetta gjald, og um það ættu menn þó a. m. k. að geta orðið sammála, að láta þetta ekki koma til framkvæmda á þessu ári, því að það er engin knýjandi nauðsyn til, að menn fari að lækka gjaldið á yfirstandandi ári. Það má benda á fjölda margt fleira, sem mönnum kynni að þykja ástæða til að breyta, þó að þeir vilji ekki fyrir það rjúka í að breyta lagafyrirmælum, sem hafa áhrif á gildandi fjárl., en láta sér nægja að bíða þangað til hægt er að taka slíkt til greina í sambandi við afgreiðslu fjárl. Hv. 4. þm. Reykv. segir, að kreppan komi niður á blöðunum eins og öðrum. Það kann að vera rétt, en ekkert hefir samt orðið vart við, að minni sé eða verri úthlutun á blöðum nú en áður. Mér hefir sýnzt, að þar sé enginn munur á því, sem áður var. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en mun sætta mig við úrslit atkvgr.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Þessi verzlunarlóð var ákveðin með l. þegar henni voru takmörk sett eins og hún nú er, en ekki með reglugerð, samþykktri af stjórnarráðinu, eins og fyrr var reglan. Eftir þessu var ekki tekið af viðkomandi mönnum þarna vestra, sem sendu beiðni um breyt. á lóð þessari til stjórnarráðsins, fyrr en beiðnin hafði verið send. En þar sem lóð þessi er ákveðin með löggjöf, þarf nýja löggjöf til að breyta henni, og þess vegna er þetta frv. borið hér fram, og fer það fram á, að lóðin verði minnkuð, til þess að ekki verði byggt á vissum stað.