Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. forsrh. hljóðar svo: 1. Hvernig var þróun kaupmáttar launa árin 1989--1985? 2. Hvernig er áætlað að þróunin verði árið 1996?

Herra forseti. Fyrri spurningin var svohljóðandi: ,,Hvernig var þróun kaupmáttar launa árin 1989--1995?`` Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann fór í aðalatriðum lækkandi frá ársbyrjun 1989 til 1994 en frá þeim tíma hefur hann hins vegar farið vaxandi. Þessi þróun var ekki jöfn heldur lækkaði kaupmátturinn fyrst og fremst í tveimur skrefum. Stærra skrefið, kaupmáttarhrapið var milli áranna 1988 og 1990 og síðan á ný milli áranna 1992 og 1993 eftir að hruns þorskstofns tók að gæta. Vert er að hafa í huga að mikil kaupmáttaraukning varð hins vegar á árunum 1985--1988 og er ekki víst að innstæða hafi verið fyrir þeirri kaupmáttaraukningu. Árið 1991 jókst kaupmátturinn nokkuð vegna óvenjuhagstæðra ytri skilyrða. Kaupmátturinn á árinu 1994 var um það bil 10% lægri en á árinu 1989. Hækkun á milli ára 1994 og 1995 nam um 4%. Kaupmáttur launa samkvæmt vísitölu Hagstofu Íslands þróaðist með áþekkum hætti umrætt tímabil. Síðari spurningin hljóðaði svo: ,,Hvernig er áætlað að þróunin verði árið 1996?`` Í þjóðhagsspá í febrúar sl. var reiknað með að kaupmáttur ráðstöfunartekna hækkaði um 3,5% á mann á þessu ári. Á grundvelli framvindunnar það sem af er árinu má hins vegar ætla að kaupmáttaraukningin verði meiri. Kemur þar þrennt til. Í fyrsta lagi hefur atvinna verið meiri en búist var við. Í öðru lagi hefur verðbólga verið nokkru minni og í þriðja lagi virðast laun hafa hækkað heldur meira en reiknað var með. Að öllu samanlögðu virðist stefna í að kaupmátturinn aukist um 4--4,5% á mann á milli áranna 1995 og 1996. Kaupmátturinn samkvæmt launavísitölunni mun líklega hækka ívið minna. Gangi þetta eftir mun kaupmáttur ráðstöfunartekna aukast um 9--8,5% á árinu 1995 og 1996. Þetta er um það bil tvöfalt meiri aukning kaupmáttar en búist er við að jafnaði í Evrópulöndum OECD umrædd tvö ár. Af þessu má sjá að efnahagsbatinn er að skila sér í kjörum heimilanna og fyrir vikið hefur einkaneysla aukist verulega að undanförnu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsrh. fyrir skilmerkileg og greinargóð svör. Það er ánægjulegt að sjá að á seinni hluta þessa tímabils, sem ég er að spyrja um, hefur kaupmáttur aukist verulega. Ég held að það megi rekja að stórum hluta til þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin, sem sat á síðasta kjörtímabili rak í efnahagsmálum, hafa stöðugleika í gengi og aukið frjálsræði í viðskiptum og aðhald í ríkisfjármálum. Mér finnst einnig mjög ánægjulegt að núverandi ríkisstjórn hefur haldið áfram svipaðri eða sömu stefnu sem byggist á sömu grundvallaratriðum og að batinn í efnahagsmálunum heldur áfram. Það er líka greinilegt á þessum tölum að efnahagsbatinn er að skila sér út til þjóðarinnar, til almennings sem mun væntanlega njóta góðs af á þessu ári á sama hátt og á síðasta ári. Ég vonast til þess að sama stöðugleikastefna verði ríkjandi hjá ríkisstjórninni og hún skili sér áfram sem aukinn kaupmáttur í vasa almennings í landinu.

Virðulegi forseti. Við gildistöku EES-samningsins 1. jan. 1994 urðu umtalsverðar breytingar á réttarstöðu fólks sem flytur búferlum milli Norðurlandanna. Breytingarnar fólu í sér lakari réttarstöðu fólks frá því sem var áður samkvæmt samningum sem voru í gildi milli Norðurlandanna um ýmis félagsleg réttindi sem hægt væri að flytja milli landanna. Á fundi ráðherra Norðurlandanna 14. nóv. 1990 sagði að félagsleg réttindi Norðurlandabúa ættu alls ekki að skerðast þó farið væri í víðtæka samningagerð milli Evrópulandanna. Engu að síður skertust ýmis félagsleg réttindi verulega frá því sem áður var, t.d. réttur til atvinnuleysisbóta og önnur réttindi sem voru til staðar samkvæmt almannatryggingalöggjöfinni eins og réttur til sjúkradagpeninga, slysadagpeninga og til greiðslu fæðingarorlofs. Þær skýringar hafa verið gefnar frá skrifstofu Norðurlandaráðs að þessi réttindi hafi skerst vegna þess að þarna hafi verið um mistök að ræða en óvíst er hvenær þau mistök verði leiðrétt. Það er öllum ljóst að á hverju ári flytja mjög margir Íslendingar til hinna Norðurlandanna, ýmist til þess að búa þar og stunda vinnu og aldrei áður hefur annar eins fjöldi flutt og í tíð þeirrar lánlausu hæstv. ríkisstjórnar, sem nú situr við völd. Það hlýtur því að vera eðlilegt að farið sé yfir þær breytingar sem hafa orðið á réttarstöðu fólks frá því að EES-samningurinn tók gildi og um leið var samningur sem áður hafði verið í gildi milli Norðurlandanna felldur úr gildi. 12. febr. á þessu ári birtust viðtöl í DV við hjón sem voru að fytja til Íslands frá Svíþjóð. Konan hafði nýverið fætt barn en átti ekki rétt á fæðingarorlofi í Svíþjóð og ekki heldur hér á Íslandi og hafði fengið þau svör frá lögfræðingi heilbrrn. að þarna væri um gat í kerfinu að ræða og þau ættu engan rétt samkvæmt lögum. Þau lentu einhvers staðar á milli og enginn lagaleg skýring væri til á því hvers vegna þau fengju ekki greiðslur í Svíþjóð og þá ekki heldur hér. Í Morgunblaðinu 30. júlí 1994 birtist grein sem Hafdís Ólafsdóttir lögfræðingur skrifar um hvernig réttur til atvinnuleysisbóta var takmarkaður og skertur við EES-samninginn. Það hefur reyndar komið fram í svari frá hæstv. félmrh. við samsvarandi spurningu sem ég beindi til hans að þar hefur ekki orðið nein breyting á. Þær skerðingar sem urðu við EES-samninginn eru enn í gildi. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvaða breytingar nákvæmlega urðu á réttarstöðu fólks, á sviði heilbrigðis- og tryggingamála við flutning milli norrænna landa við gildistöku EES-samningsins. Féllu niður eða breyttust ákvæði í þágildandi samningum milli norrænna landa á þessu sviði? Ef svo er, hafa einhverjar breytingar eða leiðréttingar verið gerðar síðan og þá hverjar? Sé svo ekki, eru þær áformaðar og þá hvenær?

Virðulegi forseti. Sú fyrirspurn sem hér liggur fyrir er viðamikil og ég legg áherslu á að erfitt er að svara henni fullnægjandi á stuttum tíma. Norðurlöndin hafa lengi haft með sér náið samstarf á sviði almannatrygginga við gildistöku EES-samningsins. Í ársbyrjun 1994 höfðu öll Norðurlöndin skuldbundið sig til að beita sín á milli þeim almannatryggingareglum sem gilda við flutning milli landa innan Evrópubandalagsins. Nýir samningar milli þessara landa um almannatryggingar geta því eingöngu átt sér stað á grundvelli EES-reglnanna. Almannatryggingareglur EES-samningsins gilda einkum fyrir ríkisborgara EES-ríkja sem stunda vinnu og fjölskyldur þeirra. Þeir gilda ekki fyrir íbúa Færeyja og Grænlands. Norðurlöndin gerðu því með sér nýjan Norðurlandasamning um almannatryggingar þannig að jafnframt væri tryggður réttur þessa aðila. Með því er tryggt ákvæði samræmi. Tilgangur almannatryggingareglna EES-samningsins er að tryggja að launþegar eða sjálfstætt starfandi einstaklingar sem kjósa að vinna eða dveljast í öðru aðildarríki en í heimaríki tapi ekki áunnum réttindum við flutninginn jafnframt því sem koma á í veg fyrir ofgreiðslur eða tvígreiðslur. Um bótarétt í hverju landi um sig fer hins vegar eftir lögum og reglum viðkomandi lands. Eftir gildistöku EES-samningsins hefur á öllum Norðurlöndunum nokkuð borið á kvörtunum yfir því að réttindi hafi verið skert. Í sumum tilvikum eiga kvartanir við nokkur rök að styðjast en í flestum tilvikum er þó um að ræða breytingar á lögum viðkomandi lands. Löndin skilgreina nú betur en áður hverjir fullnægja skilyrðum þess að teljast tryggðir og eftirlit hefur verið aukið þannig að tryggja megi að einungis þeir sem rétt eigi fái bætur. Þá hafa nágrannalönd okkar dregið úr framlögum á sviði velferðarmála og kvartanir má að hluta til rekja beint til slíkra tilvika. Á það ekki síst við um Svíþjóð. Þannig hafa Svíar fellt niður greiðslur fæðingardagpeninga til kvenna við brottflutning þeirra frá landinu. Það er álit sérfræðinga á þessu sviði á öllum Norðurlöndum að þetta sé ekki í samræmi við reglur EES-samningsins. Svíar hafa fengið fyrirspurn vegna þess frá Evrópusambandinu og einnig munu nokkur dómsmál vera rekin út af slíkum málum. Hluta vandamála má vissulega rekja til þess að einstaklingar fái rangar, misvísandi og ónógar upplýsingar og að sjálfsögðu ber okkur hér á landi að koma í veg fyrir að slíkt gerist. Fjallað hefur verið um þessi mál á vettvangi norrænu ráðherranefndarinnar og nýlega komst vinnuhópur sem skipaður var fulltrúum allra Norðurlanda að þeirri niðurstöðu að ekki væri þörf á breytingum á Norðurlandasamningnum. Hins vegar var ákveðið að vinnuhópurinn héldi áfram störfum og fylgdist grannt með þessum málum og tæki til umfjöllunar gagnrýni sem fram kæmi varðandi einstök atriði. Þannig eru ekki áformaðar neinar breytingar en fylgst verður með þróun mála og breytingar gerðar ef þörf þykir. Varðandi einstök svið sem falla undir heilbr.- og trmrn. má í stuttu máli segja að í meginatriðum hafi í raun orðið litlar breytingar við gildistöku EES-samningsins og breytingu á Norðurlandasamningnum. Varðandi sjúkratryggingar er meginreglan nú sú að þeir sem stunda vinnu eiga vera tryggðir í því landi sem þeir vinna í en þeir sem ekki eru á vinnumarkaði eru tryggðir í búsetulandi. Læknishjálp og aðstoð sem menn eiga rétt á fer eftir lögum þess lands sem þeir eru tryggðir í. Íslensk almannatryggingalög kveða nú á um sex mánaða biðtíma eftir sjúkratryggingu. Ákvæði um biðtíma gildir þó í raun ekki gagnvart þeim sem flytja til landsins frá EES-landi nema þeir hafi verið ótryggðir fyrir flutning. Þegar um er að ræða tímabundinn rétt til bóta í peningum, t.d. sjúkradagpeningum eða fæðisdagpeninga, greiðist bætur frá landinu þar sem viðkomandi var í vinnu þegar veikindi kom upp og samkvæmt lögum þess lands, jafnvel þótt viðkomandi sé búsettur í öðru landi. Þetta er í meginatriðum sama regla og áður gilti. Sú breyting hefur orðið á sviði lífeyristrygginga að í stað þess að menn fái allan lífeyri greiddan frá búsetulandi hafi þeir búið þar í þrjú ár kveða nýjar reglur á um að lífeyrir skuli greiddur í hlutfalli við áunnin réttindi frá hverju landi um sig. Lágmarksskilyrði vegna ellilífeyris hefur samkvæmt íslenskum lögum verið þriggja ára búseta hér á landi. Samkvæmt íslenskum almannatryggingalögum skal greiða lífeyri í hlutfalli við lögheimilistíma. Í íslenskum lögum er gert skilyrði um þriggja ára búsetu hér á landi áður en til lífeyrisréttinda sé stofnað. Samkvæmt samningum ber nú að taka tillit til áunninna trygginga, starfs- eða búsetutíma til þess að stytta þennan tíma eins og á við um ellilífeyri. Þó er ekki skylt að greiða lífeyri vegna tímabila sem eru styttri en eitt ár.

Herra forseti. Hér er hreyft nokkuð stóru máli sem eru réttindi á Norðurlöndum og réttindi vegna EES-samningsins og tel ég fulla ástæðu til þess að farið verði nánar ofan í þau mál. Eins og kom fram hjá málshefjanda hefur víða verið pottur brotinn varðandi réttindi og það að menn fái þau réttindi sem þeir ættu að eiga samkvæmt EES-samningnum og víða virðist réttur vera skertur miðað við Norðurlandasamninginn. Ég ætla ekki að fara nánar út í það en langar að benda á eitt varðandi EES-samninginn sem ég tel fulla ástæðu til þess að verði skoðað og það eru réttindi annars staðar í Evrópu. Áður en EES-samningurinn gekk í gildi áttu Íslendingar, sem þurftu á læknisþjónustu að halda í Evrópu, rétt á því að fá læknisþjónustuna endurgreidda þegar þeir komu til Íslands aftur ef þeir lentu inni á sjúkrahúsi. Eftir að EES-samningurinn tók gildi er það svo að ef maður slasast í EES-landi fer það eftir því hvort maður fer inn á ríkisspítala eða einkaspítala hvort viðkomandi land borgar kostnaðinn. Ef maður er svo óheppinn að maður er fluttur á einkaspítala í EES-landi stendur maður uppi með allan kostnaðinn sjálfur nema maður sé með sérstaka tryggingu. Aftur á móti ef maður lendir í öðru landi en EES-landi getur maður fengið reikninginn borgaðan hér heima. Ýmis svona ósamræmi eru í tryggingakerfi okkar í dag sem ég tel fulla ástæðu til þess að verði skoðuð því að við áttum að fá betri réttarstöðu með þessum evrópska samningi en víða virðist hann vera þeim mun lakari.

Virðulegur forseti. Eins og fram kom í svari hæstv. ráðherra liggur það staðfest fyrir og lá vissulega í hlutarins eðli þegar EES-samningurinn var gerður að hann yrði ríkjandi yfir samningum sem gerðir höfðu verið milli Norðurlandanna. Þetta hefur leitt til þess að það hefur orðið breyting til hins verra á ýmsum sviðum og ekki hefur verið gætt samræmis í lagabreytingum innan Norðurlandanna í einstökum löndum, lagabreytingum sem gerðar hafa verið í kjölfar EES-samningsins. Þannig hefur skapast margháttað misræmi og ríkisstjórnir landanna misnotað tækifærið og lækkað réttindi í einstökum ríkjum eins og rakið var í svari hæstv. ráðherra varðandi Svíþjóð og þetta gerist víðar. Þannig hefur sú yfirlýsing reynst markleysa sem fylgdi EES-samningnum þess efnis að hann ætti ekki að raska hefðbundnu samstarfi Norðurlandanna og þá væntanlega ekki þeim samningum sem gerðir hefðu verið þeirra á milli.

Virðulegi forseti. Það komu fram yfirlýsingar á fleiri stöðum en á hv. Alþingi við afgreiðslu EES-samningsins. Það liggur fyrir á fundi ráðherra 14. nóv. 1990 yfirlýsing þess efnis að félagsleg réttindi Norðurlandabúa ættu ekki að skerðast þó að yrði af þessari víðtæku samningagerð sem EES-samningurinn er. Hins vegar er ljóst af máli hæstv. heilbrrh. áðan að þær skerðingar, sem hafa orðið, eru í raun mun víðtækari en maður hafði gert sér í hugarlund. Þær hafa átt sér stað og þessi aðildarlönd, Norðurlöndin, hafa breytt sinni löggjöf þannig að það er orðið verulegt ósamræmi þarna á milli. Engu að síður hefur erindum sem hafa verið send skrifstofu Norðurlandaráðs í Stokkhólmi þar sem beðið hefur verið um skýringar á bæði þessum mismun sem á sér stað í dag varðandi réttindi t.d. til fæðingarorlofs og einnig vegna atvinnuleysisbóta verið svarað á þá leið að þarna sé um mistök að ræða sem verði leiðrétt. Hins vegar kom fram hjá hæstv. ráðherra áðan ef ég skildi hann rétt að ráðherrar Norðurlandanna, ráðherraráðið, hefði gefið út þá niðurstöðu sína að ekki væri ástæða til þess að taka upp eða breyta þeim samningum sem væru í gildi í dag. Mér finnst auðvitað mjög sorglegt að niðurstaðan skuli hafa verið sú vegna þess að 19. maí 1994 fengu þeir mjög ítarlegt bréf þar sem farið var yfir þessa skerðingu og bent á að þarna þyrfti að eiga sér stað leiðrétting og einnig aftur í tímann. Bréfið er sent frá þessari skrifstofu Norðurlandaráðs í Stokkhólmi 19. maí 1994. Ég vildi gjarnan heyra hjá hæstv. ráðherra hvernig farið er með mál eins og þetta sérstaka sem ég nefndi áðan sem var í blaðaviðtali síðan 12. febr. á þessu ári þar sem virðist vera um það að ræða að þessi hjón, þar sem maðurinn er að vísu atvinnulaus, að konan á hvorki rétt á fæðingarstyrk eða fæðingarorlofi vegna þess að þau fluttu búferlum til Íslands. Svíar neituðu að greiða og hér var neitað líka.

Virðulegi forseti. Hér er um mjög viðamikið og flókið mál að ræða og það væri auðveldara að svara þessu í skriflegu formi en á tveimur mínútum í ræðustól Alþingis. Eins og áðan kom fram hafa orðið breytingar á löggjöf ýmissa landa á þessu tímabili sem skekkir þá upphaflegu mynd sem var þegar samningurinn var gerður. En sé um einstök mistök að ræða eru þau mistök leiðrétt en það er ekki ástæða til þess að breyta samningnum sem slíkum þrátt fyrir það. Eins og kom fram í máli mínu áðan er mjög mikilvægt að vera sífellt vakandi fyrir þessum samningi einmitt til þess að varna því að slík mistök eigi sér stað.

Herra forseti. Ég mæli fyrir 521. máli sem er fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. á þskj. 965 um meðferð brunasjúklinga á Landspítalanum. Þannig er komið fyrir aðstöðu til lækninga brunasjúklinga að eina sérhæfða deildin á landinu til að annast brunasjúklinga, lýtalækningadeildin á Landspítalanum, hefur verið lokuð í lengri og skemmri tíma undanfarin fimm ár og nú hefur hún verið lokuð samfellt í næstum eitt ár. Þótt deildin sé lokuð hefur hún haft örfá legurými til ráðstöfunar á öðrum deildum. Þar er í dag við algerlega óviðunandi aðstæður einungis sinnt sjúklingum með brunasár, legusár eða húðkrabbamein. Rafn Ragnarsson yfirlæknir leitaði til heilbr.- og trn. vegna vanda deildarinnar og segir í bréfi til nefndarinnar: ,,Lítið má út af bera svo ekki hljótist af sýkingarslys.`` Síðan segir hann: ,,Óhætt er að fullyrða að brunasjúklingar fái í dag ekki viðunandi meðferð. Sérhæft starfsfólk er nánast allt horfið til annarra starfa sem er sérstaklega bagalegt því árangur meðferðar er mjög háður færni og þekkingu starfsfólks.`` Sýkingarvarnanefnd Landspítalans tekur í sama streng og lýsir yfir verulegum áhyggjum af áhrifum sparnaðaraðgerða á sýkingarvarnir og spítalasýkingar í bréfi til forstjóra Ríkisspítala þann 1. mars sl. Þar segir m.a. um aðstöðu sem brunasjúklingum er boðið upp á, með leyfi forseta: ,,Böðun sjúklinga fer fram við ófullnægjandi aðstæður og einangrun sýktra sjúklinga er ófullnægjandi.`` Síðan er sagt í þessu sama bréfi að aðstæður á deildinni séu óviðunandi og brýnt sé að þær verði bættar. Það er nöturleg staðreynd að brunasjúklingar á Landspítalanum árið 1996 skuli deila baðaðstöðu með sjúklingum sem er grunað að séu með salmonellasýkingu. Þetta er aðalbrunalækningadeildin á Íslandi, landi þar sem stórt álver er rekið sem verið er að stækka um helming og þar er ávallt hætta á brunsaslysum, á Íslandi sem er eldfjallaland með hættuleg hverasvæði sem stefnir að því að fjölga ferðamönnum mjög næstu ár. Við erum ekki meö viðunandi aðstöðu til þess að bregðast við slysum sem geta orðið á þeim svæðum. Ég leyfi mér að spyrja hvort við getum látið þetta viðgangast öllu lengur. Landspítalinn treystir sér ekki lengur til þess að taka við sjúklingi með alvarlegan bruna og þess vegna hefur yfirlæknirinn útbúið neyðaráætlun til að koma slíkum sjúklingum á sem skjótastan og öruggastan hátt til meðferðar erlendis þar sem ekki er hægt að sinna þeim hérlendis við núverandi aðstæður. Það má geta þess að kostnaður við að bæta aðstöðuna vegna brunalækninga á Landspítalanum er áætlaður um 14 millj. kr. en getur farið upp í 25 millj. ef á að koma þokkalegri aðstöðu á í lýtalækningadeildinni. En verði sjúklingur sendur til útlanda til meðferðar er kostnaður hins opinbera vegna hans ekki undir 20 millj., hvað þá ef þeir eru fleiri en einn. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort uppi séu áform um að bæta aðstöðu fyrir brunasjúklinga á Landspítalanum.

Virðulegi forseti. Lýtalækningadeild er sú sérhæfða sjúkradeild sem eðli málsins samkvæmt hefur annast meðferð brunasjúklinga á Landspítalanum og raunar fyrir landið allt. Sú deild, 13A, er vegna smæðar óhentug rekstrareining og þegar leita þurfti sparnaðarleiða valdi stjórn sjúkrahússins að fenginni tillögu faglegra yfirmanna að loka deildinni og flytja meðferð brunasjúklinga á þá handlæknisdeild spítalans sem einnig hýsir þvagfæraskurðlækningar og almennar handlækningar. Sú reynsla sem fengist hefur af þessum samrekstri hefur ekki orðið eins og vonast hafði verið til. Sérhæfing í lækningum og hjúkrun er orðin svo mikil að verulegir annmarkar reynast á því að reka á sama gangi þrjár mismunandi sérgreinar jafnvel þótt þær séu allar á sviði skurðlækninga. Einkum hefur verið talið að sjúklingar með brunasár þyrftu betri aðstöðu þótt starfsfólk hafi ætíð gert sitt besta. Það hefur jafnvel komið til álita að flytja þessa meðferð að hluta úr landi en slíkt er ekki í takt við þá almennu ósk að annast sem mest meðferð sjúkra hér heima enda eigum við til þess ágætlega hæft starfsfólk. Kostnaður af slíkum aðgerðum er líka fljótur að safnast upp eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda. Því er verið að kanna alla möguleika á hvern hátt megi best standa að þessari þjónustu. Einn þeirra möguleika er að flytja starfsemina til baka og opna aftur lýtalækningadeildina á sínum fyrra stað en líklegt er að slíkur flutningur muni kosta a.m.k. 14 millj. vegna nauðsynlegra breytinga. Deildin verður áfram óhagstæð í rekstri þar sem stærðin breytist ekki frá því sem áður var. En rekstrarkostnaður er talinn vera yfir 30 millj. á ári. Ljóst er að húsnæði Landspítalans er orðið mjög þröngt og verið er að kanna hvernig húsnæðismálum spítalans verði best fyrir komið í framtíðinni. Raunar þarf að skoða lausnir á skipulagi húsnæðismála sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu í heild. Flutningur lýtalækningadeildar ef af verður eins og hér er lýst verður því að skoðast sem bráðabirgðalausn sem mikilvægt er að verði í senn í sem mestu samræmi við heildarlausnir í húsnæðismálum sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu. Standa vonir til þess að af þessum breytingum geti orðið ekki seinna en um næstu áramót.

Virðulegi forseti. Mér finnst alltaf jafnkaldhæðnislegt þegar talað er um lokun á deildum og samdrátt í rekstri sem getur haft þær afleiðingar sem t.d. lokun á lýtalækningadeildinni á Landspítalanaum hafði á sínum tíma þegar fram kemur að þessi ákvörðun sé tekin af stjórn sjúkrahússins eftir umfjöllun og ábendingum og síðan ráðgjöf faglærðra sem að málinu koma. Það er eins og menn hafi haft í raun og veru eitthvert val. Ég hef sjálf setið í stjórnarnefnd Ríkisspítala og veit ósköp vel hvert valið er. Það er nákvæmlega ekki neitt. Og þegar talað er um að deild sé lítil og óhagstæð í rekstri og það kosti 30 millj. á ári að reka hana, halda henni opinni þá verðum við auðvitað að horfa á það hvernig þetta er reiknað út, þ.e. hvernig horft er á reksturinn og það sem er óhagstætt eins og hæstv. ráðherra sagði. Það er út frá beinhörðum peningum en ekki út frá þeirri þjónustu sem sjúklingurinn fær og bata hans eða hvort það er hagstætt fyrir þjóðfélagið að sjúklingur sem lagður er þarna inn nái fullum bata fyrr en ella.

Herra forseti. Mér er málið skylt og mig langar til þess að fá að varpa spurningu til hæstv. heilbrrh. Það er auðvitað rétt sem búið er að lýsa að það hefur ríkt ófremdarástand í meðferð brunasjúklinga nú um langt skeið. Starfsfólk Ríkisspítala og stjórnendur þar hafa verið að vinna að tillögum um það hvernig mætti betur búa að þessari viðkvæmu þjónustu og hafa lagt fram ákveðnar tillögur þar að lútandi fyrir þó nokkru síðan. Nú upplýsir hæstv. heilbrrh. það að niðurstaðnanna í þessu máli mætti vænta um næstu áramót ef ég skil ráðherrann rétt. Mér þykir eins og mörgum öðrum langt að bíða til næstu áramóta og ég er viss um að brunasjúklingar sem hugsanlega þurfa að leita til okkar á Ríkisspítölunum mundu fagna því ef ráðherrann sæi sér fært að taka ákvarðanir fyrr um framtíð þessarar deildar, þar sem mjög nákvæmir útreikningar liggja fyrir og tillögur um leiðir sem hægt er fara í þessu máli. Því spyr ég hæstv. ráðherra: Geta sjúklingar og starfsmenn Ríkisspítalanna vænst þess að þessari ákvarðanatöku verði flýtt eitthvað?

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og þakka ráðherra fyrir svörin. Ég tel að það sé ansi langt að bíða til næstu áramóta varðandi úrbætur hvað varðar brunasjúklinga á Landspítalanum. Á lýtalækningadeild Landspítalans bíða um 500 manns úrlausnar á biðlista sem varla hreyfist. Og eins og kom fram hjá mér áðan þá koma aðeins sjúklingar með legusár og húðkrabbamein þarna inn og síðan brunasjúklingar en þeir koma auðvitað ekki af biðlistum. Þeir gera ekki boð á undan sér. Ég tel að ástandinu varðandi aðbúnað brunasjúklinga og meðferð þeirra sé hægt að líkja við rússneska rúllettu, bæði gagnvart sjúklingunum og útgjöldunum í heilbrigðiskerfinu því að það er alger tilviljun hvort brunasjúklingur fær sýkingu eða ekki við þær aðstæður sem ríkja á Landspítalanum þrátt fyrir að allir starfsmenn leggi sig fram við að gera sitt besta. Það er líka guðs mildi að ekki hefur þurft að senda brunasjúkling úr landi sem kostar jafnvel mun meira heldur en koma þessari aðstöðu í lag. Þetta gætu því jafnvel verið meiri útgjöld en sparnaður að draga það að koma þessu í betra horf. Ég vil gera orð sýkingarvarnanefndar um þessi mál að mínum en þeir segja að það sé erfitt að meta hvað sparast með lokunum, en hættan eykst á spítalasýkingum og spítalasýkingar gætu gert slíkan sparnað að engu. Þetta er nánast það sama sem ég var að segja og þess vegna hvet ég hæstv. ráðherra til þess að taka á málum þessarar deildar fyrr en um næstu áramót, helst strax.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé samdóma álit manna að þó svo að þessi deild verði opnuð þá verði hún ekki hagstæð eining og verður ekki til framtíðar. Og það er nú einu sinni þannig að til þess að opna þessa deild þarf að gera á henni verulegar breytingar þrátt fyrir að hún sé ekki til framtíðar. Það er nauðsynlegt að það komi fram því að sú aðstaða sem þarna er er engan veginn til fyrirmyndar. Kannski er hún skárri á þeirri deild sem hún er rekin í dag nema að þá koma sýkingar til sögunnar og þess vegna vilja menn flytja deildina annað. En af því að það kom fram áðan að það væri ekki hægt að draga til ábyrgðar stjórnendur sjúkrahúsanna, þá er það einu sinni þannig að það þarf að forgangsraða og það gera stjórnendur sjúkrahúsanna. Það er erfitt fyrir þá en nauðsynlegt. Fjármunirnir eru takmarkaðir og þetta var þeirra val á þeim tíma þó svo ég viti með vissu að þeim var það ekki ljúft.

Virðulegur forseti. Ég ber fram fyrirspurn á þskj. 853 til hæstv. umhvrh. um merkingar afurða erfðabreyttra lífvera. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Hver er afstaða ráðherra til þess álitaefnis að hafi vara í sér fólgna afurð erfðabreyttra lífvera skuli það tekið fram á umbúðum hennar? 2. Hver er og hefur verið afstaða ríkisstjórnarinnar og umhverfisráðuneytisins til væntanlegrar tilskipunar Evrópusambandsins um ný matvæli (novel foods) þar sem fjallað er um framangreint álitamál? Þetta efni kom til umræðu í þinginu 7. mars sl. í tengslum við frv. um erfðabreyttar lífverur sem þá var til afgreiðslu í þinginu. Þá vitnaði ég m.a. til minnisblaðs sem umhvrn. sendi umhvn. dagsett 22. febr. sl. þar sem fram kom að Noregur og Danmörk hefðu stutt þá stefnu andstætt því sem gert var ráð fyrir í tilskipun Evrópusambandsins, að allar afurðir erfðabreyttra lífvera í vörum skyldu merktar til neytenda. Svíar höfðu haldið sömu stefnu fram. En jafnframt var tekið fram í minnisblaðinu og það er orðrétt tilvitnun, með leyfi forseta: ,,Noregur og Danmörk hafa sett fram kröfur um að öll matvæli sem innihalda erfðabreyttar lífverur eða afurðir þeirra verði merkt sérstaklega sem Ísland hefur ekki stutt. Samkvæmt nýlegum upplýsingum er stór hluti ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu mótfallinn svo ströngum merkingarskilyrðum.`` Hæstv. umhvrh. tjáði sig um málið í umræðunni og var mjög eindreginn í sínu viðhorfi, þ.e. að að hans mati væri það fráleit stefna að krefjast ekki slíkra merkinga en málið hefði ekki komið inn á hans borð. Það upplýstist ekki í umræðunni af hans hálfu þá hver hefði um þetta fjallað í íslenska stjórnkerfinu. En væntanlega hefur hæstv. ráðherra nú farið yfir málið af tilefni þessarar fyrirspurnar og ég vænti þess að hann upplýsi okkur um það hver hefur verið afstaða ríkisstjórnarinnar í þessu máli reynist það rétt vera sem ég vitnaði til í minnisblaðinu að Ísland hefði lagst gegn eða ekki stutt stefnu annarra Norðurlanda í sambandi við þetta mikilsverða mál. Ég get getið þess, virðulegur forseti, að nær hundrað neytendasamtök víða um heim hafa gert sömu kröfu og hin Norðurlöndin en sem Ísland virðist ekki hafa treyst sér til að styðja innan EES.

Hæstv. forseti. Það er rétt eins og fram kemur í máli hv. fyrirspyrjanda, 4. þm. Austurl. að við áttum nokkur orðaskipti um þetta mál fyrr á þessum vetri í tengslum við frv. um erfðabreyttar lífverur sem þá var til umfjöllunar en er orðið að lögum. Ég hafði þá þann vara á í ummælum mínum að svarið þyrfti að helgast nokkuð af því að ég setti fram mína persónulegu skoðun og hefði ekki komið að málinu eða skoðað það ítarlega. En orðrétt má hafa eftir það sem ég sagði í þessum umræðum. Það var m.a., með leyfi forseta: ,,Ég vil að neytendur hafi sem gleggstar upplýsingar um það hvað verið er að selja þeim.`` Og svo aftur síðar: ,,... að mönnum sé algerlega ljóst hvað þeir eru að kaupa ...`` Síðan hef ég rætt þetta við starfsmenn ráðuneytisins og farið ítarlega yfir það á hvaða stigi málið er og hvernig ráðuneytið svo og Hollustuvernd ríkisins og embættismenn þar sem hafa unnið að málinu meta hvernig málið er nú statt. Ég vil því gera hv. fyrirspyrjanda og hv. þm. öðrum grein fyrir því. Evrópuþingið hefur lokið 2. umr. um fyrirliggjandi drög að tilskipun ESB um ný matvæli þar sem tekið er á þessum merkingum. Þingið hefur samþykkt nokkrar mikilvægar breytingar sem varða merkingu þessara vörutegunda og nái þær fram að ganga mun það hafa þau áhrif í för með sér að merkja þarf sérstaklega öll matvæli sem eru erfðabreytt eða framleidd með erfðabreyttum aðferðum, hafi þau önnur einkenni en sambærilegar vörur. Þetta þýðir að væntanlega þarf ekki að merkja matvæli sem framleidd hafa verið með erfðabreyttum hvötum, svo sem osta. Einnig er í brtt. lagt til að ákvæði tilskipunarinnar og sérmerkingar erfðabreyttra matvæla gildi jafnt um landbúnaðarafurðir, t.d. tómata sem og unnin matvæli, t.d. tómatsósu sem tekin er hér sem dæmi. Þá er gert ráð fyrir að gildistöku verði flýtt og biðtími gildistökunnar verði þrír mánuðir í stað tólf mánaða. Tilskipunin ásamt breytingartillögum verður nú tekin til skoðunar í ráðherraráði og framkvæmdastjórn ESB og annaðhvort verða þær samþykktar eða hafnar verða sáttaumleitanir. Samkvæmt ofangreindu má búast við því að Evrópusambandið samþykki tilskipun um ný matvæli sem m.a. fjallar um áðurnefndar merkingar á næstu mánuðum. Þessi mál hafa verið til umræðu milli fulltrúa Íslands og Noregs í Brussel frá því um miðjan desembermánuð sl. en þá komu fyrst til umræðu ákvæði um merkingar í tillögum um að reglugerð ESB um ,,ný matvæli og slíka efnisþætti`` sem mun vera yfirskrift reglugerðarinnar. Kemur þá að þessu sem við ræddum í vetur, við hv. fyrirspyrjandi, um samskipti Íslands annars vegar og hinna Norðurlandanna. Í lok febrúar var haldinn hér á landi samráðsfundur um matvælamálefni innan ramma EES með norskum embættismönnum og var þar ákveðið að skoða málin frekar og leita leiða til að ná samstöðu milli EFTA-ríkjanna um afstöðu vegna merkingar matvæla sem munu falla undir reglur ESB. Í tengslum við umræður um reglur um merkingu umbúða fyrir ný matvæli innan EES-samningsins hefur af Íslands hálfu verið lögð áhersla á eftirfarandi: 1. Fyrir afurðir erfðabreyttra lífvera sem eru ekki frábrugðnar hefðbundnum vörum í samsetningu, notkun eða útliti er ekki talin ástæða til að sérmerkja umbúðir. Nái breytingartillaga Evrópuþingsins um að ekki þurfi að merkja matvæli sem framleidd hafa verið með erfðabreyttum hvötum fram að ganga hafi þær sömu eiginleika og sambærilegar vörur, hafa þessi sjónarmið fengið hljómgrunn. 2. Ef breyting verður á efnisþáttum, t.d. próteinum, þannig að varan geti valdið ofnæmi, óþoli eða hafi önnur heilsufarsleg áhrif verði umbúðir merktar. Sama gildir um siðfræðilega þætti sem geta tengst tilteknum hópum fólks, t.d. fólki sem ekki borðar ákveðnar kjötafurðir, grænmetisætum eða fólki sem borðar ekki ákveðnar dýraafurðir. Á fundi norrænu embættismannanefndarinnar um matvæli og málefni sem haldin verður í lok þessa mánaðar munu þessi mál frekar rædd, en æskilegt er að um þau náist sameiginleg niðurstaða milli Noregs og Íslands. Þetta vil ég undirstrika út af þeim ummælum mínum sem hér hefur verið vitnað til. Ég tel auðvitað æskilegt að við leggjum það fyrst og fremst til að þarna náist samstaða þannig að þessar merkingarreglur geti verið eins. Það hlýtur að auðvelda og einfalda málsmeðferð alla. Að öðru leyti tökum við afstöðu til málsins þegar það liggur fyrir hvort samstaða næst og hvort við förum þá fram með sérreglur ef ekki verður samkomulag. Svarið við seinni lið fyrirspurnarinnar er síðan að hvorki ríkisstjórn né umhvrn. hafa tekið formlega afstöðu til tillagna að reglum ESB ,,um ný matvæli og slíka efnisþætti``. Málið er til umræðu meðal embættismanna með það að leiðarljósi að ná sameiginlegri niðurstöðu, eins og ég hef áður lýst. Eins og mál hafa þróast og að því gefnu að sameiginleg niðurstaða náist með EFTA-þjóðunum á Evrópska efnahagssvæðinu sýnist mér að allt bendi til þess að við getum samþykkt og tekið upp í okkar löggjöf væntanlega tilskipun ESB um ný matvæli með þeim fyrirvörum sem ég hef áður greint frá um að samkomulag eða samstaða náist.

Virðulegur forseti. Þetta var nokkuð slunginn þráður sem hæstv. umhvrh. var að reyna að rekja í svari sínu. Ekki upplýsti hæstv. ráðherra um það hver hafi verið afstaða ríkisstjórnarinnar sem kynnt var í minnisblaði hans eigin ráðuneytis 22. febrúar að hefði lagst gegn tillögum Norðmanna, Dana og raunar einnig Svía í tengslum við þessa tilskipun. Ég vænti þess að hæstv. umhvrh. bæti um betur því að hann hlýtur að hafa svarið einhvers staðar. Hver var það sem tók afstöðu sem var andstæð því sem hinar Norðurlandaþjóðirnar gerðu kröfu um í sambandi við umfjöllun um þetta mál? Mér finnst heldur lítið leggjast fyrir hæstv. umhvrh. nú. Hann hefur sjálfur ekki nokkra skoðun á málinu, hann hefur ekki lýst nokkurri skoðun. Hann segir að ráðuneytið hafi ekki gert málið upp og aðalatriðið sé að ná samstöðu til þess að það verði sameiginleg afstaða og menn þurfi ekki að hafa sérstöðu. Hefur ráðherrann ekki skoðun á því hvort það er réttmætt að gera kröfur um merkingar þegar um einhverjar afurðir erfðabreyttra lífvera er að ræða í viðkomandi vörum eða ekki? Um það snýst málið en ekki vafninga eins og hér komu fram hjá hæstv. ráðherra, sem virtist ekki hafa nokkra skoðun á þessu máli. Það er einmitt eðli þessa EES-samnings að þar er tekist á og þar er spurningin um afstöðu ríkja, einnig jafnvel EES-landa eins og Íslands og Noregs sem eru hengd aftan í þennan vagn sem er með eimreiðina í Brussel. En kannski megna menn einhvers og er þá óeðilegt að Ísland reyni að leggjast á sveif með öðrum Norðurlöndum sem eru uppi með kröfur sem byggja á bæði hefðum og viðhorfum sem væntanlega eru ekki mjög ólík? Af hverju er Ísland að takast á við Noreg í þessum málum? Af hverju leggst ekki Ísland á sveif með Noregi í þessu máli? Ég vona að hæstv. ráðherra bæti um betur í öðru svari sínu.

Hæstv. forseti. Þar sem hv. fyrirspyrjandi ítrekar spurninguna um afstöðu ríkisstjórnarinnar, ítreka ég það sem kom fram í svari mínu. Málið hefur ekki verið rætt í ríkisstjórn. Það hefur ekki verið tekið fyrir þar, a.m.k. ekki af minni hálfu og mér er ekki kunnugt um að það hafi verið gert í tíð fyrri ríkisstjórnar heldur. Hér hafa embættismenn ráðuneytis og stofnunar setið við að reyna að ná samkomulagi um málið eins og ég greindi frá áðan, þ.e. að það væru sambærilegar merkingarreglur og sömu aðferðir giltu í því efni. Öllum hlýtur að vera ljóst hversu mikilvægt það er. Ég get endurtekið það sem kom fram í svari mínu um það hvað það er sem Ísland hefur lagt megináherslu á í þessu efni, þ.e. að afurðir erfðabreyttra lífvera sem ekki eru frábrugðnar hefðbundnum vörum í samsetningu, notkun og útliti séu ekki metnar sérstaklega og er þar t.d. vitnað til hvata sem notaðir eru við ostaframleiðslu. Ef um er að ræða breytingar á efnisþáttum, t.d. próteinum þannig að varan geti valdið ofnæmi eða óþoli er auðvitað nauðsynlegt að merkja umbúðirnar. Ég ítreka líka það sem ég sagði áðan og hélt að hefði verið alveg skýrt í mínu máli að væntanlegur er fundur með norskum embættismönnum um þetta mál. Náist samkomulag á þessum nótum sem Ísland hefur sett fram tel ég það vera mikilvægt og eftir atvikum ásættanlegt. Verði það hins vegar ekki, þurfum við að skoða málið nánar og taka þá endanlegan afstöðu til þess hvernig við bregðumst við.

Herra forseti. Undanfarna tvo áratugi hafa Íslendingar í vaxandi mæli fundið hjá sér hvöt til þess að leita út í náttúruna eftir friði og ró frá ysi og þys borgarlífsins. Þessi þróun sést best á því að árið 1973 voru um 2.400 sumarhús á landinu öllu en eru í dag talin vera um 10 þúsund. Hér áður var yfirleitt um frekar lítil hús að ræða með mjög takmörkuðum þægindum, en í dag þykir sjálfsagt að hafa heitt og kalt vatn og rafmagn í slíkum húsum. Verð á nútímasumarhúsi er einnig í takt við það og er fullbúinn bústaður með lóðakaupum og heimtaugagjöldum talinn vera á bilinu 5--10 millj. kr. Hér er því í mörgum tilfellum um að ræða eign sem slær upp í verðgildi íbúðar. Gjöld þessara sumarhúsaeigenda til landeigenda og sveitarfélags eru í samræmi við það og gjöld af meðalhúsi eru um 100 þús. kr. á ári til sveitarfélags og þjónustuaðila. Flestir þessir bústaðir eru í grennd við höfuðborgarsvæðið, í Árnessýslu eða þar um slóðir. Þar eru taldir vera um 3 þúsund bústaðir í einkaeigu og í eigu félaga og samtaka launafólks. Af þessum 3 þúsund bústöðum í sýslunni eru í Grímsneshreppi einum taldir vera um 1.500 bústaðir. Það uppgötvaðist á sl. ári fyrir hreina tilviljun að Grímsneshreppur hafði heimilað gjalltöku úr svonefndum Seyðishólum rétt við sumarhúsasvæðið í hreppnum. Þegar upplýsingar fengust kom fram að hér var ekki um neitt smámagn að ræða, heldur samning upp á 12 millj. rúmmetra á næstu 12 árum. Þetta þýðir að á 5 mínútna fresti flesta daga vikunnar munu stórir gjallflutningabílar þeysast eftir veginum frá Seyðishólum í gegnum Þrastarskóg og til Þorlákshafnar. Þetta þýðir mikla hættu fyrir fólk á svæðinu að mati sumarhúsaeigenda og verðhrun á bústöðum á þessu svæði. Kyrrð og ró í sumarhúsum er rofin af stöðugum hávaða bíla og stórra vinnuvéla. Hér er um gríðarlegt hagsmunamál sumarhúsaeigenda að ræða. Hér er einnig um mikil náttúruspjöll að ræða að mati Náttúruverndarráðs. Í engu virðist hafa verið leitað álits þessara aðila á þessum framkvæmdum. Slík vinnubrögð tíðkast ekki lengur hjá þróuðum sveitarfélögum að hunsa hagsmuni þeirra sem þar dvelja og eiga eignir. Það er ekki í takt við góða stjórnsýsluhætti. Lítum aðeins á tekjur þjónustuaðila í Grímsneshreppi af sumarhúsum þar. Ef miðað er við kostnað af einu húsi eins og hann er í dag greiða sumarhúsaeigendur til ýmissa þjónustuaðila í hreppnum um 150 millj. kr. á ári. Af þeirri tölu eru fasteignagjöld til Grímsneshrepps 16,5 millj. sem nemur 38% af öllum tekjum hreppsins. Þrátt fyrir þessar miklu tekjur sveitarfélagsins af sumarhúsum eru engin viðbrögð af hálfu fyrirsvarsmanna hreppsins við kvörtunum sumarhúsaeigenda. Þetta er að sjálfsögðu íhugunarefni. Þegar málið er skoðað kemur í ljós að sveitarfélögin Grímsneshreppur og Selfossbær eru eigendur námunnar og náman er í landi oddvita Grímsneshrepps. Oddvitinn sem á að gæta hagsmuna íbúanna jafnt sem hreppsins er beggja vegna borðsins. Hér er um mikla hagsmunaárekstra að ræða. Það er ekki ásættanlegt, herra forseti, að hagsunir sumarhúsaeigenda séu svo gróflega hunsaðir sem hér um ræðir bótalaust. Því hef ég borið fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. umhvrh.: 1. Er ráðherra kunnugt um mikla andstöðu þúsunda sumarhúsaeigenda í Árnessýslu við þá fyrirætlan sveitarstjórnar Grímsneshrepps að leyfa efnistöku úr Seyðishólum? 2. Er það að mati ráðherra merki um góða stjórnsýsluhætti að Grímsneshreppur sé í senn eftirlitsaðili með að samningar séu haldnir um malarnámið, samningsaðili námueiganda og umsagnaraðili um fyrirhugaðar framkvæmdir? 3. Var félögum sumarhúsaeigenda á svæðinu gefinn kostur á að gefa ráðherra sitt álit um málið? 4. Hyggst ráðherra veita umbeðið leyfi fyrir efnistöku einhliða eða eru uppi hugmyndir um að ná samkomulagi við sumarhúsaeigendur á svæðinu?

Hæstv. forseti. Það mál sem hér um ræðir og varðar efnistöku úr Seyðishólum í Grímsnesi var til meðferðar hjá skipulagsstjóra ríkisins í samræmi við lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum og úrskurðaði hann í málinu í samræmi við lögin 29. fyrra mánaðar. Samkvæmt lögum er heimilt að kæra úrskurð skipulagsstjóra ríkisins til umhvrh. innan fjögurra vikna frá því að hann birtist. Samkvæmt þessu stendur kærufrestur út þennan mánuð. Eftir því sem ég best veit hafa engar kærur komið enn, en fram hefur komið í fréttum að ýmsir aðilar hafa ákveðið að nýta sér kæruheimildina og mun það þá trúlega skýrast þessa dagana. Það virðist því ljóst að málið komi til úrskurðar umhvrh. og þegar af þeirri ástæðu mun ég ekki fjalla um málið efnislega á Alþingi á þessu stigi. Í framhaldi af spurningu fyrirspyrjanda vil ég að það komi skýrt fram að mér er að sjálfsögðu kunnugt um andstöðu sumarhúsaeigenda í Árnessýslu við að leyfa efnistöku úr Seyðishólum. Að slíku þarf ekki að spyrja, enda hefur það ítrekað verið í fjölmiðlum og greint frá því. Grímsneshreppur sem er eigandi umrædds lands og þar með námueigandi og samningsaðili hlýtur að fylgjast með framkvæmd samningsins og er sem slíkur umsagnaraðili, t.d. um mat á umhverfisáhrifum, samkvæmt gildandi lögum. Skipulagsstjóri ríkisins hefur hins vegar eftirlit með framkvæmd laga um mat á umhverfisáhrifum og að settum skilyrðum sé fylgt og Náttúruverndarráð hefur sérstakt eftirlit með efnistökunni. Að sjálfsögðu munu sumarbústaðaeigendur eiga þess kost að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við ráðherra. Auk þess eiga þessir aðilar samkvæmt áðurnefndum lögum um mat á umhverfisáhrifum rétt á að kæra málið til ráðherra og geta komið öllum sínum sjónarmiðum á framfæri þar. Samkvæmt áðurnefndum lögum, sem og stjórnsýslulögum, nr. 37/1993, ber ráðherra að veita öllum hlutaðeigandi rétt til að koma skoðunum sínum á framfæri, þ.e. nýta svokallaðan andmælarétt, þannig að ég mun ekki taka ákvörðun í málinu, verði það kært eins og flest bendir til, öðruvísi en að sjónarmið hlutaðeigandi aðila komi fram. Að síðustu vil ég benda á svo það misskiljist ekki að samkvæmt 4. lið fyrirspurnarinnar mætti halda að umhvrh. veiti leyfi til efnistöku, þar sem spurt er: ,,Hyggst ráðherra veita umbeðið leyfi fyrir efnistöku?`` Svo er auðvitað ekki, heldur felst í afstöðu ráðherra til mats á umhverfisáhrifum eingöngu hvort framkvæmdin sé ásættanleg með hliðsjón af umhverfi, náttúruauðlindum og samfélagi og þá með hvaða skilyrðum beri svo undir.

Virðulegur forseti. Sjónarmið sumarbústaðaeigenda í Grímsnesi vegna efnistöku í Seyðishólum eru mjög eðlileg og þau eru ekki ósvipuð og kvartanir sem nú berast og hafa borist um skeið vegna jarðefnaflutninga á Suðurlandi á Hekluvikri til hafnar. Það gengur ekki að ganga yfir hagsmuni fólks eins og hér er um að ræða sem á búsetu eða hefur fengið úthlutað sumarbústaðaaðstöðu. Það ætti að vera hlutverk viðkomandi sveitarstjórnar að gæta þess að ekki sé gengið yfir þá hagsmuni. En þetta er jafnframt hluti af miklu stærra máli sem er hin götótta og algerlega úrelta löggjöf sem við búum við að því er varðar efnistöku og hæstv. umhvrh. hefur ekki komið sér að því nauðsynjaverki að gera tillögur þar að lútandi. Fyrir þinginu liggur þó frv. þar sem gert er ráð fyrir að taka á þessum málum og mundi verða veruleg bragarbót að. Ég minni á þetta í sambandi við þessa fyrirspurn sem er sannarlega tímabær.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir hans svör í þessu máli. Það er skiljanlegt eins og kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að sumarhúsaeigendur hafi áhyggjur. Að þeirra dómi hefur ekki verið leitað til þeirra sem hagsmunaaðila í þessu máli að neinu leyti heldur hafa þeir þurft að leita eftir öllum upplýsingum sjálfir og auglýsingar sem um þetta mál hafa fjallað hafa ekki verið kynntar þeim heldur hangið uppi í sveitinni en það hefur ekki verið þeim beinlínis aðgengilegt. Það er ljóst að í svona máli eiga aðilar sem standa í slíkum deilum ekki fulltrúa í sveitarstjórnum sem eru venjulegast þeir þrýstihópar sem mest áhrif hafa á hreppsnefndir. Þess vegna eru kannski þessi mál þyngri í vöfum gagnvart þessum hagsmunaaðilum en mörgum öðrum. Ég einfaldlega vona það að ráðherra sjái til þess að málið fái þá meðferð sem talist getur eðlileg í samskiptum sveitarstjórna og aðila sem þar eiga hagsmuni því það er náttúrlega öllum aðilum fyrir bestu að deilur sem þessar séu leystar í sátt og samlyndi og þeir sem telja á sig hallað fái úrlausn sinna mála.

Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð. Að sjálfsögðu, eins og fram kom í lokaorðum hv. fyrirspyrjanda, mun ég reyna að gæta þess að skoðuð verði ítarlega þau sjónarmið sem fram kunna að koma hjá málsaðilum ef málið verður kært sem svo sem ýmsar fréttir benda til að geti orðið og þá fær það eðlilega og efnislega umfjöllun. Ég get fullvissað hv. fyrirspyrjanda um það, enda eru miklir hagsmunir hjá þessum sumarbústaðaeigendum eins og fram kom hjá hv. 4. þm. Austurl. einnig. Hann undirstrikaði það rækilega og ekki geri ég lítið úr því. Hagsmunirnir eru einnig hjá þeim þó hitt séu líka hagsmunir að nýta þessar námur eða þessa auðlind ef það er að öðru leyti talið ásættanlegt. Um það ætla ég ekki að hafa frekari orð en vil aðeins að lokum minna á það að ég hef áður lýst því úr þessum ræðustóli að á þessu sumri verður hafist handa við endurskoðun á lögum um náttúruvernd, þ.e. efnisatriði þeirra laga. Ég á von á því að það sé töluvert mikil vinna og taki nokkurn tíma. En það er tímabært að hefja það verkefni og þá eru efnistökumálin vissulega eitt af því sem þá þarf að taka fyrir og fjalla um eins og hv. 4. þm. Austurl. minnti á.

Virðulegur forseti. Á þskj. 921 ber ég fram fyrirspurn til hæstv. umhvrh. um losun koltvísýrings. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Hver var heildarlosun koltvísýrings (CO 2 ) hér á landi árið 1990, hver er hún nú og hver má ætla að hún verði árið 2000, m.a. að teknu tilliti til stóriðjuuppbyggingar? 2. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar um að losun koltvísýrings hérlendis verði ekki meiri árið 2000 en hún var árið 1990? Fyrirspurnin er borin fram af þeim sökum að ekki virðist stefna í rétta átt í þessu máli. Ísland var þó með allra fyrstu löndunum til að undirrita þennan samning, í raun á staðnum af hæstv. þáv. umhvrh., Eiði Guðnasyni. Ég held að Ísland hafi verið fimmta ríkið sem skrifaði undir samninginn og skapaði það eðlilega fyrirsagnir í fjölmiðlum á Íslandi. Skuldbindingar okkar að því er þennan samning varðar eru m.a. þær eins og kemur fram í fyrirspurninni að ekki verði bætt við losun koltvísýrings á þessum ártug, að það verði ekki meira magn sem losað verður árið 2000 en var árið 1990. Það eru okkar skuldbindingar samkvæmt þessum samningi sem hér hefur þjóðréttarlegt gildi þó ekki hafi hann lagagildi. Efndirnar virðast ekki vera í neinu samræmi við þetta og mér virðist sem ríkisstjórnin, og hæstv. umhvrh. raunar í þeim hópi svo ólíklegt sem það er, sé að reyna að skjóta sér undan ákvæðum þessa samnings með öllum ráðum. Ég minni á það sem fram kom í sambandi við stækkun álbræðslunnar í Straumsvík, álbræðslu Ísals þar sem samkvæmt heimild sem veitt var á Alþingi á liðnum vetri verður um tvöföldun að ræða á losun á koltvísýringi frá því sem var áður en ráðist var í stækkun verksmiðjunnar. Nú er ráðgert af stjórnvöldum að koma upp nýrri álbræðslu á Grundartanga. Það mál hefur farið í umhverfismat og hvað heyrum við frá umhvrn. um þetta efni í sambandi við losun koltvísýrings? Jú, í matsskýrslu Skipulags ríkisins stendur eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Frá umhvrn. hefur borist svar við fyrirspurn, dagsettri 25. janúar 1995, þar sem segir, m.a., orðrétt að ,,aukning í útblæstri koldíoxíðs í álverum sé ekki í andstöðu við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar.`` Vegna svars umhvrn. er ekki talin ástæða til frekari aðgerða``, segir í matsskýrslu Skipulags ríkisins.

Áður en hæstv. umhvrh. svarar fyrirspurninni vill forseti vekja athygli hv. alþingismanna á því að forseti Írlands, frú Mary Robinson, og maður hennar, Nicholas Robinson, ásamt frú Fitzgerald ráðherra, eru stödd á þingpöllum ásamt forseta Íslands, frú Vigdísi Finnbogadóttur, og fylgdarliði. Forseti Írlands er í Alþingishúsinu í tengslum við opinbera heimsókn hennar hingað til lands í boði forseta Íslands. Forseti vill fyrir hönd Alþingis bjóða forseta Írlands velkominn í Alþingishúsið og væntir þess að för hennar til Íslands verði til þess að styrkja enn frekar þau góðu tengsl sem eru milli landa okkar. Forseti vill biðja hv. þingmenn að votta forseta Írlands og írsku þjóðinni vináttu og virðingu með því að rísa úr sætum. --- 
            

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur borið fram fyrirspurn í tveimur liðum. Í fyrsta lagi hver heildarlosun koltvísýrings hér á landi var árið 1990, hver hún er nú og hver má ætla að hún verði árið 2000 m.a. með tilliti til stóriðjubyggingar. Heildarlosun koldíoxíðs eða koltvísýrings var áætluð tæplega 2 millj. 150 þús. tonn árið 1990. Tölur fyrir árið 1995 liggja ekki enn fyrir en útstreymi koldíoxíðs árið 1994 var áætlað 2 millj. 265 þús. tonn sem er liðlega 5% aukning frá árinu 1990 eða um 115 þús. tonn. Þá aukningu má einkum rekja til fiskiskipaflotans, um það bil 100 þús. tonn, og til vegasamgangna um 30 þús. tonn. Á móti hafa aðrar aðgerðir fremur dregið úr losun eða um það bil 15 þús. tonn. Um aldamót er áætlað að heildarlosun koldíoxíðs verði um 2 millj. 460 þús. tonn að teknu tilliti til 60% stækkunar álversins í Straumsvík sem þegar hefur verið ákveðin. Árið 1998 er fyrirhugað að stækkun álversins verði komin til framkvæmda þannig að framleiðslan verði um 160 þús. tonn og haldist þannig óbreytt til aldamóta. Gert er ráð fyrir að losun koldíoxíðs aukist um sama hlutfall og verði um 237 þús. tonn á ári. Auk þess er talið að losun flúorkolefna verði tæp 13 þús. tonn sem svarar til um 87 þús. tonna í ígildi koldíoxíðs. Losun álversins eftir stækkun eykst því um um það bil 120 þús. tonn í ígildi CO 2 miðað við losun ársins 1994 en losun álversins eftir stækkun dregst hins vegar saman um 123 þús. tonn í ígildi CO 2 borið saman við losun ársins 1990 vegna annarra mengunarvarnaaðgerða í verksmiðjunni, þ.e. breytinga og endurbóta á kerum álversins. Síðan spyr hv. þm.: ,,Hvernig ætlar ríkisstjórnin að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar um að losun koltvísýrings hérlendis verði ekki meiri árið 2000 en hún var árið 1990?`` Spá um losun koldíoxíðs af mannavöldum á landinu um aldamótin gefur til kynna að losunin verði heldur meiri þá en árið 1990 eða um 310 þús. tonnum meiri. Stóran hluta aukningarinnar má rekja til fiskiskipa og bílaumferðar eins og áður hefur verið getið sem erfitt er að stemma stigu við á skömmum tíma. Hins vegar er talið raunhæft að draga úr losun annarra lofttegunda sem valda gróðurhúsaáhrifum þannig að heildaráhrif þeirra verði ekki meiri árið 2000 en þau voru árið 1990. Þetta á einkum við um flúorkolefni, svokölluð CF-efni. Rammasamningur Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar kveður á um að aðildarþjóðir skuli ekki losa út í andrúmsloftið meira magn en árið 1990 af koldíoxíði og öðrum lofttegundum sem orsaka gróðurhúsaáhrif af manna völdum sem ekki eru undir eftirliti Montreal-bókunarinnar. Hitt er einnig rétt að undirstrika að ákvæði rammasamningsins er ekki bindandi að þessu leyti fyrir einstök aðildarríki heldur er alltaf gert ráð fyrir því að svonefnd annex-1 ríki, þ.e. OECD-ríkin og ríki Mið- og Austur-Evrópu semdu um útfærslu þessa þar sem m.a. yrði tekið tillit til aðstæðna hjá einstökum ríkjum. Unnið er nú að þessari útfærslu. Núverandi samningsferli sem hófst eftir síðasta fund samningsaðila í Berlín hefur þetta markmið að leiðarljósi. Lofttegundir á Íslandi sem valda gróðurhúsaáhrifum með beinum hætti eru einkum koldíoxíð, metan, díköfnunarefnisoxíð, flúorefni og vetnisflúorkolefni, staðgenglar CFC-efna í kælimiðlum. Heildarútstreymi allra lofttegunda sem valda beinum gróðurhúsaáhrifum var áætlað 2 millj. 860 þús. tonn, þ.e. CO 2 ígildi árið 1990. Árið 1994 var útstreymið hins vegar áætlað um 2 millj. og 700 þús. tonn. Sú minnkun sem um er að ræða er einkum tilkomin vegna endurbóta á kerum álversins í Straumsvík svo sem áður er nefnt. Í kjölfar þessara endurbóta hefur dregið verulega úr útstreymi flúorkolefna en þessi efni hafa margföld gróðurhúsaáhrif miðað við koldíoxíð. Um aldamót er áætlað að heildarútstreymi ofangreindra lofttegunda sem orsaka gróðurhúsaáhrif verði komið í um 2 millj. 960 þús. tonn. Það þýðir að gróðurhúsaáhrif á Íslandi aukist um um það bil 100 þús. tonn í ígildi koldíoxíðs á áratugnum, samanber orkuspá 1995--2025, komi ekki til frekari aðgerða. Í framkvæmdaáætlun sem ríkisstjórnin samþykkti sl. haust vegna rammasamnings Sameinuðu þjóðanna eru settar fram tillögur um aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttgunda sem svarar um 110 þús. tonnum koldíoxíðs. Auk þess er þar að finna aðgerðir sem stuðla að aukinni kolefnisbindingu í lífmassa, svo sem graslendi, jarðvegi og skógrækt. Í byrjun ársins samþykkti ríkisstjórnin að skipa nefnd aðstoðarmanna ráðherra þeirra ráðuneyta sem þessi málaflokkur snertir mest og er nefndinni ætlað að hafa umsjón með framkvæmdaáætluninni. Nefndin sem er undir formennsku aðstoðarmanns umhvrh. er um þessar mundir að vinna að nánari tillögum um framkvæmd aðgerða í samvinnu við stofnanir ráðuneytanna. Vonast er til að þær aðgerðir sem lýst er í framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar geri það kleift að hægt sé að standa við alþjóðlegar skuldbindingar um að losun gróðurhúsalofttegundanna verði ekki meiri árið 2000 en hún var árið 1990.

Virðulegur forseti. Það væri óskandi að það gengi eftir sem hæstv. ráðherra lét liggja að síðast í sínu svari, að það tækist að tryggja að ekki verði um meiri losun að ræða árið 2000 en var árið 1990. Það kom hins vegar ekki fram með neinum skýrum hætti hvernig ríkisstjórnin og hæstv. ráðherra hygðust ná þessum markmiðum og hvað það kostar í fjárframlögum, m.a. til þeirra mótaðgerða sem látið er að liggja að gripið verði til. Mér sýnist ekki seinna vænna en að það komi nokkuð skýrt fram hvaða fjármunir verða til reiðu, m.a. í sambandi við uppgræðsluaðgerðir sem boðaðar eru sem einn þátturinn og ekki minnsti þátturinn til mótvægis til þess að draga úr þessari losun. Ég tók ekki eftir að hæstv. ráðherra gerði ráð fyrir öðrum stóriðjuframkvæmdum en þeirri stækkun í Straumsvík sem nú var ákveðin, nú var lögfest, og þá aðeins 60 þúsund tonn en ekki heimildinni sem nær í raun upp í 100 þúsund tonna viðbót eða tvöföldun. Hvað þá að gert væri ráð fyrir nýrri álbræðslu á Grundartanga í þessu sambandi, en umhvrn. segir í erindi í janúar sl. til undirstofnunar sinnar, Skipulags ríkisins, að aukning á útblæstri koldíoxíðs frá álverum sé ekki í andstöðu við rammasamning Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar. Ég bið hæstv. ráðherra að rökstyðja þetta. Hvernig í ósköpunum má það vera að umhvrn. sjálft grípur inn í mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar sem þessarar með svo ákveðnum hætti? Og Skipulag ríkisins leggur niður skottið og segir að í ljósi þessa verði ekki frekar um málið fjallað. Og hvað um önnur stóriðjuáform? Hér liggur þó fyrir, eins og kom fram í tölum hæstv. ráðherra, hætta á verulegri aukningu gróðurhúsalofttegunda án þess að til enn frekari aukningar stóriðju komi. Hér horfir sannarlega afskaplega dapurlega og mér sýnist að það sé nokkuð langt í land með að ósk hæstv. ráðherra, hin fróma ósk í orði, verði í reynd á borði árið 2000.

Hæstv. forseti. Auðvitað er það rétt sem fram kemur hjá hv. fyrirspyrjanda að þetta kunna að vera frómar óskir. Ég vil þó minna á að það hafa ekki verið teknar ákvarðanir um aðrar stóriðjuframkvæmdir sem líklegt er að komi til framkvæmda fyrir árið 2000. Og við það miðaðist fyrirspurnin án þess að ég vilji á nokkurn hátt snúa út úr henni. Vissulega er það líka rétt að viðbótarstóriðjuframkvæmdir koma til með að auka losun á þessum lofttegundum. Þá þarf að bregðast við eða ná samkomulagi og samningum við aðra aðila. Eins og ég reyndar minnti á er samningur þessi ekki bindandi fyrir einstök ríki eða aðildarríki og það er unnið að útfærslu á þessum samningi af okkar hálfu. Við erum með embættismenn í þeirri vinnu og það hafa verið haldnir fundir þar að undanförnu nokkuð títt til þess að fjalla um þau mál. Ég minni líka á að við erum auðvitað að því leytinu til verr sett en sum nágrannaríki okkar sem geta brugðist við með því að nýta í auknum mæli endurnýjanlegar orkulindir sem við höfum þegar nýtt meira en flestar aðrar þjóðir og þess vegna er okkur í raun mikilvægt að ná samningum og samkomulagi við aðra aðila svo sem gert er ráð fyrir. Grundartangaverksmiðjumálið er til umfjöllunar í umhvrn. einmitt þessa dagana og þess vegna ekki auðvelt fyrir mig að fara ítarlega yfir það mál á þessu stigi í sölum Alþingis á meðan það er þar til sérstaks úrskurðar. Það sama má kannski segja um aðra fyrirspurn sem borin var fram á undan um algerlega óskylt mál. Að lokum, hæstv. forseti, er nefnd að störfum af hálfu ríkisstjórnarinnar sem mun fjalla ítarlega um þessi mál. Hún hefur nú þegar farið yfir ýmsa þætti og í tillögum sem hún er nú að vinna að er gert ráð fyrir því að það verði um það bil 110 þús. tonnum minna útstreymi koltvíoxíðs en ella hefði orðið, fyrir utan hugmyndir um frekari uppgræðslu. En slíkar hugmyndir, eins og hv. fyrirspyrjandi benti á, kosta fjármuni. Ég hef þegar rætt það við fjárlagagerð fyrir næsta og næstu ár að leggja áherslu á að þar þurfum við að stefna að átaki. Ég ætla ekki á þessu stigi að gefa mér neitt um það hvað út úr því kann að koma, en undirstrika þann vilja og þann ásetning minn. Og af hálfu Landgræðslunnar er nú unnið að nýrri landgræðsluáætlun sem lögð verður fyrir Alþingi, vonandi áður en langt um líður. Á þessu stigi er ekki hægt að gefa hv. þingheimi ítarlegri upplýsingar um kostnaðartölur hvað þetta varðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að koma með þessa fyrirspurn fyrir þingið. Mér sýnist á svörum hæstv. ráðherra að í raun og veru sé ekki til nein áætlun um það hvernig eigi að standa við þær skuldbindingar sem voru undirritaðar af þáv. umhvrh., Eiði Guðnasyni, og kynntar með því fororði að farið yrði þá þegar í að vinna þessa áætlun, þ.e. hvernig mætti standa við hana. Það vill því miður allt of oft brenna við að undirritaðir séu fyrir Íslands hönd ýmsir samningar og skuldbindingar á alþjóðavettvangi áður en farið er yfir það hvernig skuli staðið við þær. Framkvæmdaáætlun ríkisstjórnarinnar í þessum efnum er í raun marklaust plagg vegna þess að útfærsluna vantar. Það hefur verið nægur tími fram til þessa til að ganga frá þeirri útfærslu þannig að hægt verði að standa við þá samninga sem þarna voru undirritaðir.

Herra forseti. Ég vil bera fyrirspurn til hæstv. umhvrh. um vinnu að skipulagi miðhálendis Íslands. Fyrirspurnin er svohljóðandi, en hún er í þremur liðum: 1. Hvernig var staðið að vali á þeim sem vinna að skipulagi miðhálendis Íslands? 2. Telur ráðherra eðlilegt að aðeins sum byggðarlög landsins eigi aðild að skipulagi miðhálendisins? 3. Mun ráðherra beita sér fyrir breytingu á bráðabirgðaákvæði í skipulagslögum þannig að fulltrúar frá Reykjavík, Reykjanesi, Snæfellsnesi og Vestfjörðum komi einnig að þessari skipulagsvinnu?``

Hæstv. forseti. Hv. fyrirspyrjandi hefur beint til mín fyrirspurn í þremur liðum sem hann hefur gert grein fyrir. Með lögum nr. 73/1993, með breytingu á skipulagslögum nr. 19/1964, var ráðherra veitt heimild til þess að ákveða að samvinnunefnd yrði skipuð til að gera tillögur að skipulagi á miðhálendi Íslands. Samkvæmt lögunum markast svæðið í aðalatriðum af línu sem dregin verður milli heimalands og afréttar. Í lögunum er að finna fyrirmæli um að héraðsnefndir þær sem hlut eiga að máli skipi hver um sig einn fulltrúa í nefndina en ráðherra einn fulltrúa sem jafnframt skal vera formaður. Um málsmeðferð tillögu og skipulags miðhálendisins fer síðan samkvæmt 16. gr. skipulagslaga nr. 19/1964, þar sem fjallað er um samvinnunefndir, um svæðisskipulag og málsmeðferð á þeirra vegum. Að öðru leyti skal fresta frekari afgreiðslu tillögunnar uns ný skipulags- og byggingarlög hafa verið verið samþykkt á Alþingi. Í stuttu máli segir þetta að samvinnunefnd um svæðaskipulag um miðhálendið skuli skila tillögum ásamt rökstuddri greinargerð til meðferðar skipulagsstjórnar og fallist skipulagsstjórn á skipulagstillöguna skuli senda hana til umsagnar þeirra sveitarfélaga sem hún tekur til og að gengið skuli frá málum þannig að ráðherra geti staðfest svæðaskipulagið sem þó er ekki gert ráð fyrir að verði staðfest fyrr en að samþykktum nýjum byggingar- og skipulagslögum frá Alþingi. Frv. til skipulags- og byggingarlaga hefur verið til meðferðar á Alþingi síðustu mánuðina en allt útlit er nú fyrir að það muni ekki ná fram að ganga á þessu þingi en verði svo mun það lagt fram strax næsta haust á nýjan leik og vonandi vinnst þá tími til þess að afgreiða það mál. Í framhaldi af áðurnefndu lagaákvæði sem öðlaðist gildi 1993 var óskað eftir tilnefningu frá þeim 12 héraðsnefndum sem eiga land að miðhálendinu og þær beðnar að tilnefna einn aðalfulltrúa og einn varafulltrúa í svæðisnefndina. Jafnframt var Snæbjörn Jónasson, fyrrv. vegamálastjóri, skipaður formaður samvinnunefndarinnar. Sem svar við 2. lið fyrirspurnarinnar má segja að eins og fram kemur í lögunum nr. 73/1993, um breytingu á skipulagslögum nr. 19/1964, skulu héraðsnefndir þær sem hlut eiga að máli skipa hver um sig einn fulltrúa í nefndina og ráðherra einn sem skal vera formaður. Það er því ljóst að ekki eiga aðrir aðild að nefndinni lögum samkvæmt en þau sveitarfélög sem mynda þær héraðsnefndir sem eiga land að miðhálendinu eins og það er skilgreint í lögunum, en um er að ræða 12 héraðsnefndir. Sjálfsagt má deila um það hvort eðlilegt sé að aðeins sum byggðarlög landsins eigi aðild að skipulagi miðhálendisins. Lögin eru hins vegar skýr og eftir því verður umhvrh. að fara, hvaða skoðanir svo sem hann kann að hafa á málinu. Mér er ókunnugt um að gerð hafi verið tillaga til breytinga á þessu fyrirkomulagi og bendi ég á að í 26. gr. frv. til skipulags- og byggingarlaga, eins og ég nefndi hér á undan, er gert ráð fyrir því að héraðsnefndir þær sem hlut eiga að máli skipi hver um sig einn fulltrúa í samstarfsnefnd en ráðherra skipi einn í nefndina þannig að gert er ráð fyrir óbreyttu fyrirkomulagi í frv. eins og er í bráðabirgðaákvæðinu sem nú er unnið samkvæmt. Ég minni einnig á að þau sveitarfélög sem hér eiga hlut að máli og eru um það bil 40 fara með stjórnsýslu á miðhálendinu eins og hún lýtur að sveitarfélögunum og þar með skipulagsmál svæðisins. Í 3. tölul. spyr fyrirspyrjandi hvort ráðherra muni beita sér fyrir breytingu á bráðabirgðaákvæðinu en ég tel að á þessu stigi málsins sé óraunhæft að breyta því fyrirkomulagi sem nú er við lýði einfaldlega vegna þess að verkið er það langt komið, en gert er ráð fyrir að svæðisnefndin skili tillögum á næsta ári. Hafa verður í huga að umhvrh. staðfestir svæðaskipulag miðhálendisins og verði það gert með auglýsingu í Stjórnartíðindum þegar þar að kemur. Áður verður auglýst tillaga í samræmi við skipulagslög með tilteknum fresti og geta allir aðilar komið sínum athugasemdum á framfæri við þá meðferð málsins auk þess sem bíða á eftir afgreiðslu nýrra skipulags- og byggingarlaga eins og áður segir og Alþingi gæti þá tekið aðra afstöðu til málsins en nú liggur fyrir. Í tilefni þessarar spurningar má enn fremur velta því fyrir sér hvort æskilegt væri að öll sveitarfélög landsins kæmu að svæðisskipulagi almennt og skal í því tilviki bent á að sveitarfélögin á Vestfjörðum skipuleggja ein útivistarsvæði þar, m.a. á vinsælum ferðamannastöðum eins og Hornströndum og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu skipuleggja þau útivistarsvæði sem þar eru þó nýtt af fjölmörgum aðilum og ekki síður fjölsótt en miðhálendið. Ég er þeirrar skoðunar að menn eigi að binda sig við sveitarfélögin með hliðsjón af stjórnsýslu á hlutaðeigandi svæðum eins og gildandi lög gera ráð fyrir, en vil þó að lokum segja að ég tel eðlilegt að nefndin leiti samráðs við og upplýsinga hjá hinum ýmsu aðilum sem hlut geta átt að máli þessu eða það getur varðað og ég veit reyndar að það hefur nefndin gert í störfum sínum til þessa. Hún hefur leitað til fjölmargra annarra aðila en bara þeirra sem sæti eiga í nefndinni.

Virðulegur forseti. Það viðhorf sem fyrirspurnin endurspeglar er mjög eðlilegt og vil ég nefna það að áður en sú lagasamþykkt var gerð, sem nú er unnið eftir varðandi skipulag miðhálendisins, þá var kynnt og lagt fyrir Alþingi stjfrv. sem gerði ráð fyrir allt öðrum málstökum, framborið af þáv. umhvrh. Eiði Guðnasyni ef ég man rétt. Þar var gert ráð fyrir því að miðhálendið yrði lögfest sem sérstök stjórnsýslueining og síðan yrði sett nefnd til þess að vinna að eftirliti, útfærslu o.s.frv. samkvæmt nánari ákvæðum sem þar væri að finna. Þessi skipan var m.a. studd á þeim tíma af mínum flokki, Alþb., og Alþfl. en hins vegar risu margir upp á afturfæturna í þingflokki Framsfl., þáv. stjórnarandstöðu, og í Sjálfstfl., þá í ríkisstjórn, andmæltu þessari skipan og brugðu fæti fyrir stjfrv. Munaði þar mest um Sjálfstfl., sem var aðili að ríkisstjórn með Alþfl., og málið komst ekki lengra. Ég hef að vísu oft tekið eftir því að mér sýnist hv. fyrirspyrjandi ekki vera í réttum flokki, a.m.k. oft og tíðum þegar umhverfismál ber á góma.

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að svara þessu í hvaða flokki ég ætti að vera. Kannski fyrirspyrjandi og ég eigum samleið í umhverfismálum þó við séum hvort í sínum pólitíska flokknum. Ástæða fyrirspurnar minnar til umhvrh. er sú að athygli mín var vakin á stöðu máls varðandi skipulag miðhálendisins, sérstaklega því að þessu 48% hlutfalli Íslands, sem ég hafði talið sem saklaus Íslendingur að allir landsmenn ættu jafnan rétt á og sömu skyldur gagnvart, væri ráðið í rauninni skipulagslega af litlum hluta landsmanna. Þetta kom mér verulega á óvart. Ég fór að kanna málið og það er rétt eins og ráðherra vakti athygli á áðan að héraðsnefndir sem hlut eiga að máli voru samkvæmt lögum 1993 settar í samvinnunefnd til að ráða þessum málum. Mér finnst skilgreiningin á því hvað það er að eiga hlut að máli ekki blasa við í þessum lögum. Ég tel mig sem Reykvíking eiga hlut að máli gagnvart miðhálendinu ekki síður en aðliggjandi svæði og 48% af landinu komi mér við sem Reykvíkingi ekki síður en öðrum þeim sem búa á landinu. En þannig mun það vera, hæstv. ráðherra, að þeir sem koma ekki að skipulagi hálendisins eru Reykvíkingar, Reyknesingar, Snæfellingar og íbúar Vestfjarða. Mér skilst að aðrir landsmenn eigi aðild að þessu skipulagi. Hvert er verkefni það sem skipulagsnefnd þessi er að fást við? Það eru þættir eins og samgöngur, orkuveitur, fjarskipti, byggingarmál, náttúruvernd, ferðamál og hefðbundin landbúnaðarafnot. Spurningin um hverjir eiga Ísland er auðvitað flóknari en svo að hún verði tekin til umfjöllunar í stuttum fyrirspurnatíma en rétt er að benda á grein eftir Sigurð Líndal prófessor og sömuleiðis hefur eftir því sem mér skilst nefnd á vegum forsrn. verið að störfum um nokkurra ára skeið að vinna að þessu máli. En spurningin er kannski sú hvort íslenska þjóðin eigi hálendið eða hver á hálendið? Ég beini því til hæstv. umhvrh. að hann beiti sér fyrir því að skipulag hálendisins verði unnið í sátt við alla íbúa landsins og í samvinnu við þá alla. Svo stórt er málið í mínum huga.

Hæstv. forseti. Út af fyrir sig þakka ég fyrir þær ábendingar sem hafa komið fram í máli hv. þingmanna sem hér hafa tekið til máls, fyrirspyrjanda og hv. 4. þm. Austurl. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. að það var áður lagt fram frv. um annars konar málsmeðferð en Alþingi eða meiri hluti þess hafnaði því að það mál færi fram með þeim hætti sem lagt var upp. Út af fyrir sig held ég að það sé til lítils að taka málið upp í óbreyttum búningi hvað það varðar og því hafi verið brugðið á það ráð að gera það með þeim hætti sem nú er unnið samkvæmt bráðabirgðaákvæði í skipulagslögum og þarf ekki að rekja frekar en gert hefur verið í þessari umræðu. Ég sé að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hristir höfuðið. Kannski kom málið aldrei til afgreiðslu í þinginu. Ég man þetta ekki lengur sjálfur. En líklega hefur málið ekki komið til endanlegrar formlegrar afgreiðslu nema það sé kölluð afgreiðsla að láta mál liggja en a.m.k. var ljóst að ekki var sátt um málið. Nóg um það mál. Ég get út af fyrir sig tekið undir það með hv. fyrirspyrjanda að velta vöngum yfir því hvað setningin ,,að eiga hlut að máli`` þýði. Menn hafa reyndar áður velt því fyrir sér og kannski ekki alltaf verið alveg ljóst hvað það þýðir. En hér hefur skilgreiningin verið sett fram að það séu þessar héraðsnefndir sem eiga land að miðhálendinu. Unnið hefur verið samkvæmt því það lengi að ég held að það mundi flækja og tefja málsmeðferð mjög að brjóta það upp eins og hv. fyrirspyrjandi spurði þó um í 3. tölul. fyrirspurnar sinnar. Ég hef þegar svarað en vil fullvissa hv. fyrirspyrjanda um það og hef reyndar nú þegar á fundum með nefndinni og í viðræðum mínum við formann nefndarinnar ætlast til þess að hann leitaði eftir sjónarmiðum og hlýddi á sjónarmið fleiri aðila en bara þeirra sem aðild eiga formlega og beint að nefndinni lögum samkvæmt og reyndar gæta þess að um málið og um tillögu þá sem nefndin leggur fram náist sem allra best sátt.

Virðulegur forseti. Ég ber fram fyrirspurn til hæstv. landbrh. sem er prentuð á þskj. 977 um forsendur vistvænna landbúnaðarafurða. Fyrirspurnin er svohljóðandi: 1. Hvað veldur því að ástand bithaga er ekki ein af forsendum gæðakrafna um »vistvænar landbúnaðarafurðir« samkvæmt reglugerð nr. 89, um sértækt gæðastýrða íslenska landbúnaðarframleiðslu, frá 29. janúar 1996? 2. Er ráðherra reiðubúinn að breyta reglugerðinni þannig að tryggt verði að afurðir eins og kindakjöt sem fær vottun um að vera vistvænt séu ekki framleiddar á ofbeittu landi? Reglugerð frá 29. jan. 1996 sem ber þetta merkilega nafn, um sértækt gæðastýrða íslenska landbúnaðarframleiðslu, kveður á um skilyrðin til þess að afurðirnar teljist vistvænar landbúnaðarafurðir eins og sagt er í 2. gr. um markmið en 1. gr. reglugerðarinnar hefst með þessum orðum, með leyfi forseta: ,,Reglugerð þessi tekur til hvers konar framleiðslu, vinnslu, flutninga, geymslu og dreifingar á sértækt gæðastýrðum íslenskum landbúnaðarafurðum með áherslu á umhverfisvernd.`` Síðan kemur upptalningin á kröfunum og þar er hvergi minnst einu orði á undirstöðuna, bithagann, landið sem á að framleiða þessar afurðir á að því er varðar t.d. kindakjöt. Að vísu eru einnig laxfiskar taldir hér til búfjár. Það er eitt út af fyrir sig og má mín vegna falla undir þá skilgreiningu. Það var hins vegar ekki talið í mínu ungdæmi að silungurinn í Lagarfljóti væri hluti af búfé manna á Héraði. En hér er um mjög stórt mál að ræða. Þessi reglugerð er sett á grundvelli búvörusamningsins, tiltekinnar greinar í þeim samningi. Það mun vera 67. gr. búvörusamningsins og er auðvitað mjög mikilvæg grein sem slík og fátt er mikilvægara íslenskum landbúnaði en að það takist að koma fótum undir lífræna ræktun landbúnaðarafurða til að auka fjölbreytni og til þess eins og hér er yfirlýst markmiðið að stuðla að vistvænni framleiðslu, einnig sauðfjárafurða. Þá þýðir ekki bara að vísa til hollustukrafna og gleyma undirstöðunni. Hvernig í ósköpunum dettur hæstv. ráðherra í hug að skrifa undir slíkt? Ég held að það hljóti að vera mistök hjá hæstv. ráðherra og vænti þess að hann lýsi því yfir að hann muni breyta þessu við fyrstu hentugleika.

Hæstv. forseti. Reglugerð nr. 89/1996, um sértækt gæðastýrða landbúnaðarframleiðslu, hefur valdið nokkrum misskilningi og ekki einungis hjá hv. fyrirspyrjanda. Þessi reglugerð byggir á 67. gr. búvörulaganna, nr. 99/1993, sem leggur fyrir landbrh. að setja reglugerð um gæðastjórnun í landbúnaðarframleiðslu. Þar er átt við gæðastjórn við vinnslu, þar er átt við gæðastjórn við vinnslu, geymslu og dreifingu á íslenskum landbúnaðarvörum almennt, ekki bara skepnum sem mælast á bithögum, heldur þess vegna einnig af laxfiskum sem gamanlaust falla a.m.k. undir landbrn. sem afurð og sem stjórnunarlegur þáttur, en nóg um það. Tilgangurinn er að skilgreina íslenskar landbúnaðarafurðir með tilliti til hormóna, annarra vaxtahvetjandi efna, skordýraeiturs, illgresiseyða, fúkalyfja og áburðar, allt atriði sem geta haft neikvæð áhrif á umhverfið jafnt sem heilsu manna og að því leyti til taka til umhverfisverndar. Orðin ,,sértækt gæðastýrð afurð`` takmarkar greinargerðina við þessa þætti. Reglugerðin er ekki skilgreind með vistrænni eða sjálfbærri framleiðslu. Það er ekki skilgreining. Ef svo hefði verið hefði ég verið fyrirspyrjanda fyllilega sammála um að umfjöllun um ástand bithaga hefði átt að vera hluti af reglugerðinni. Kröfur þær sem gerðar eru um vistræna eða vistvæna landbúnaðarafurð eru mun víðtækari en innihalda þó að sjálfsögðu öll þau atriði sem falla undir reglugerðina og er það tekið fram í reglugerðinni. Varðandi seinni hluta fyrirspurnarinnar hefði einungis verið ástæða til að breyta reglugerðinni svo að hún næði yfir ástand beitilands ef slíkt hefði verið hluti af skilgreiningunni um sértækt gæðastýrða landbúnaðarframleiðslu og því einnig náð yfir vistvæna framleiðslu en það gerir reglugerðin ekki. Ég er hins vegar sammála þeim anda fyrirspurnarinnar, ef ég má orða það svo, og þeirri kröfu sem á að gera undantekningarlaust til allrar framleiðslu á afurðum grasbíta að nýting allra beitilanda sé í raun vistræn og þar af leiðandi sjálfbær. Er brýnt að skilgreint verði hvað er vistvæn notkun beitilands, hve margt fé má beita í hagana við mismunandi skilyrði án þess að varanlegt tjón hljótist af og setja síðan reglugerðir í þeim tilgangi að ná stjórn á nýtingu gróðurlenda. Því miður er þekking okkar á áhrifum beitar á mismunandi gróðurlendi í mismunandi árferði ekki nægjanlegt á þessari stundu til að unnt sé að setja viðunandi reglugerð um notkun þeirra. Í tengslum við nýja landgræðsluáætlun hjá Landgræðslu ríkisins kemur vissulega fram mjög mikið af hagnýtum upplýsingum og í margháttuðu samstarfi Rannsóknastofnunar landbúnaðarins tengdu beit, beitarafnotum, gróður- og jarðvegsvernd auk vinnu við gerð gróðurkorta hafa safnast enn í sarp þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar eru til þess að skilgreiningar og viðmið verði til. Ég mun leggja áherslu á að slíkum rannsóknum verði hraðað og ekki skal standa á því að láta vinna að lögum og reglugerðum um vistvæna notkun beitilanda þegar slík reglugerð getur byggst á traustum vísindalegum grunni. Að lokum er það ósk mín að reglugerðin um sértækt gæðastýrða íslenska landbúnaðarframleiðslu hjálpi bændum að framleiða afurðir er uppfyllt geta skilyrði hennar, að fá þess notið í sölu og verðlagningu og að neytendum standi til boða vottuð gæðaframleiðsla afurða og tel þess vegna að með því skrefi sem stigið er með reglugerðinni þótt hún fullnægi ekki öllum þeim skilyrðum og þeim hugmyndum sem hv. fyrirspyrjandi setur fram og ég er honum um margt sammála um er reglugerðin afar mikilvæg svo langt sem hún nær.

Virðulegi forseti. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að hann vildi gjarnan safna upplýsingum og byggja á traustum vísindalegum grunni við gerð og setningu reglugerðar framvegis varðandi vistræna og lífræna framleiðslu. Ég beini þeirri spurningu til hæstv. ráðherra hvaða grunnur er notaður þegar úthlutað er úr sjóði sem stofnaður var að mig minnir fyrir ári til þess að stuðla að vistrænni lífrænni framleiðslu og hvort úthlutun úr sjóðnum hafi þegar farið fram og hvort þar sé um að ræða kröfur vegna beitilands, það sé í góðu ástandi þar sem um er að ræða eins og kallað er lífrænt ræktað við framleiðslu kjöts og hvort þar sé byggt á þeim kröfum sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson nefndi áðan.

Virðulegur forseti. Það er mjög sérkennilegt mál sem við ræðum hér. Hverjum dettur í hug sem les þessa reglugerð, m.a. 2. gr. hennar um markmið, en hér sé um alhliða kröfur að ræða til vistrænnar framleiðslu eða vistvænnar, það stendur vistrænnar í markmiðsgreininni. Það er sérstaklega vísað til þess og síðan á að selja afurðirnar undir sérstöku merki, væntanlega um það að þær séu framleiddar á tiltekinn hátt sem standist þessar kröfur. Ég held að menn séu á stórhættulegu spori. Þegar það verður upplýst, sem verður auðvitað gert, það verður ekki gengið fram hjá því að það verður opinbert fyrr en seinna að menn séu í plati að reyna að koma út afurðum út á einhverja gæðastýringu sem tekur hins vegar ekki tillit til undirstöðunnar, gróðursins, bithagans. Hvernig dettur mönnum í hug að fara á flot með slíkt? Mér finnst þetta aldeilis með ólíkindum. Ég hvet hæstv. ráðherra, sem tók að mörgu leyti undir það sem ég var að bera fram, til að láta endurskoða þetta mál hið fyrsta til þess að menn lendi ekki út í kviksyndi með þetta og þetta verði hreinasta búmerang fyrir sauðfjárræktina í landinu, fyrir íslenskan landbúnað og þjóðina alla og til skammar þegar það verður upplýst að menn séu á platforsendum að reyna að koma út sauðfjárafurðum án þess að þetta liggi fyrir. Í reglugerðinni er tíunduð verklýsing og það á að taka til hvers einstaks bónda. Ég vil að lokum, virðulegur forseti, spyrja hæstv. landbrh. að því hvert álit Rannsóknastofnunar landbúnaðarins sé á vinnubrögðum sem þessum. Hæstv. ráðherra getur væntanlega upplýst það.

Hæstv. forseti. Fyrst út af fyrirspurn hv. 5. þm. Suðurl. um úthlutun úr sjóði sem á að styðja við vistræna og lífræna framleiðslu. Ég hef því miður ekki fyrir framan mig neinar upplýsingar um það til þess að geta svarað hv. þm. um það ítarlega sem væri þó full ástæða til að gera og hægt að gera síðar eða við annað tækifæri. Sá sjóður hefur verið nýttur til að reyna að markaðssetja þá áherslu sem við leggjum á að við séum með holla vöru og framleidda við þau bestu skilyrði sem um getur. Við höfum land og landgæði til þess að framleiða í það minnsta á mörgum stöðum landbúnaðarafurðir, þ.e. frá grasbítum, sem eru ekki á ofbeittu landi, en auðvitað á þetta við fleiri afurðir, eins og ég tók fram í svari mínu áðan, við fleiri landbúnaðarafurðir en af grasbítum. Varðandi lífrænu ræktunina gildir nokkuð annað. Fyrir nokkru var gefin út sérstök reglugerð um lífrænu framleiðsluna og þar er um að ræða að veita slíkri framleiðslu sérstaka vottun samkvæmt lögum og reglugerð. Þá er hún líka studd úr þeim sjóði sem hv. þm. spurði um. Ég vænti þess að samkvæmt þeirri reglugerð séu gerðar kröfur þær sem við á, bæði um beitiland og annað það sem til þarf til þess að framleiða vörur sem þar er um að ræða, hvort heldur þar er grænmeti eða kjöt eða annað og kemur hvort tveggja til. Varðandi það sem hv. 4. þm. Austurl. sagði þá hef ég ekki miklu við það að bæta sem ég sagði í svari mínu áðan að við höfum litið á þetta sem tvo aðskilda þætti. Reglugerðin, sem hefur litið dagsins ljós, fjallar um ákveðna þætti en ekki alla eins og ég hef greint frá og hef ekkert fleiri orð um það. Ég þarf ekki heldur að endurtaka viðhorf mitt sem kom skýrt fram í svarinu áðan að strax og við teljum að við höfum til þess haldbærar upplýsingar og traustan grunn sem nauðsynleg eru munum við auðvitað vinna að því að gefa annaðhvort út aðra reglugerð eða þá endurbæta þá sem fyrir er þannig að allir þættir séu teknir þar inn en á þessu stigi er það ekki gert og miðast við búvörulögin, sem við höfum verið að vinna eftir, og ég tel að reglugerðin sem slík geti alveg staðið fyrir sínu þó að hún gæti auðvitað verið víðtækari og tekið á fleiri þáttum.

Virðulegi forseti. Tilefni fyrirspurnar á þskj. 923 er ágætt viðtal við hæstv. menntmrh. í Viðskiptablaðinu fyrir nokkrum vikum en þar sagði ráðherrann m.a., með leyfi forseta, ,,að menntunin sé það sem muni skila okkur betri lífskjörum í framtíðinni`` og áfram, með leyfi forseta: ,,Menntunin sé arðbærasta fjárfesting sem Íslendingar geti lagt í nú`` og hann spyr sjálfan sig í umræddu viðtali eftirfarandi spurningar: ,,Ef við ætlum að spara með því að draga úr starfsemi á þessum vettvangi hvað ætlum við þá að græða?`` Einn af hornsteinum öflugrar menntunar er öflugt þjóðbókasafn. Í slíku bókasafni er ætlað hlutverk rannsóknabókasafns og að halda uppi virkri og fjölþættri upplýsingaþjónustu á sviði vísinda og fræða, stjórnsýslu og atvinnulífs. Í þessu sambandi má vitna til 7. gr. laga um Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn en þar er að finna upptalningu í 18 liðum hvert sé m.a. hlutverk þess. Leyfi ég mér, með leyfi forseta, að vitna til a.m.k. þriggja liða. Í 9. lið segir m.a. þar sem talin eru upp hlutverk bókasafnsins: ,,Að gefa safngestum kost á vinnuaðstöðu og sem greiðustum aðgangi að safngögnum ... 11. Að sinna þörfum kennslu og rannsóknarstarfsemi í Háskóla Íslands. 12. Að stuðla að sínu leyti að sjálfstæði og frumkvæði háskólanema í námi. 13. Að veita bókasafns- og upplýsingaþjónustu í þágu atvinnuvega, stjórnsýslu, rannsókna og hvers konar lista- og menningarmála í landinu.`` Í tilefni af opnun hins nýja bókasafns á Melunum stóðu stúdentar fyrir söfnun meðal þjóðarinnar sem skilaði 30 millj. kr. til þess að hægt yrði að kaupa fleiri tímarit og bækur inn á safnið. Þrátt fyrir að þjóðin hafi sýnt vilja sinn og áhuga í verki til að gera vel við safnið hefur fjárveitingavaldið ekki skammtað því meira fé til rekstrarins en svo að safnið er lokað meginhluta sólarhringsins en því hefur verið lokað kl. 19 á virkum dögum og er opið milli kl. 10 og 17 á laugardögum og lokað á sunnudögum. Mikil óánægja er á meðal stúdenta með þetta fyrirkomulag en þeir telja að eins og opnunartíma sé nú háttað uppfylli safnið ekki þá skyldu sína að sjá stúdentum fyrir lesaðstöðu og aðgangi að námsbókum því safnið sé jafnan lokað þegar kennslu lýkur í háskólanum á daginn. Þá er hverjum manni ljóst að möguleikar almennings sem stundar vinnu sína hvort heldur er til kl. 17 eða 19 eru litlir sem engir til að stunda rannsóknir við safnið því líkt og með stúdentana er safninu lokað þegar vinnudegi lýkur. Til þess að árétta skoðanir sínar hafa stúdentar staðið fyrir söfnun á dósum og klinki til öflunar aukins fjár til að standa undir rekstri safnsins svo halda megi því opnu lengur en nú er auk þess sem þeir hafa gert Landsbókasafni Íslands -- Háskólabókasafni tilboð sem m.a. felst í því að stúdentaráð sjái safninu fyrir þremur starfsmönnum og greiði þeim laun svo að halda megi safninu opnu umfram það sem nú er. Virðulegi forseti. Þjóðarbókhlaðan á að vera leiðarljós í þeirri þrautagöngu sem fyrir höndum er í harðnandi heimi þar sem nauðsyn á öflun þekkingar og almennrar upplýsingaþjónustu er forsenda þess að við getum staðið okkur í harðnandi heimi samkeppni á öllum sviðum. Að minni hyggju er það þjóðarskömm að fjárveitingavaldið skuli ekki tryggja Þjóðarbókhlöðunni nægilegt fjármagn svo hún geti sinnt því mikilvæga hlutverki að vera einn af hornsteinum rannsókna og vísindastarfa hér á landi.

Herra forseti. Spurt er: Hvernig er afgreiðslutíma Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns háttað? Er fyrirhuguð breyting á afgreiðslutíma safnsins? Svarið við þessari spurningu er: Hinn reglulegi afgreiðslutími Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns var á árinu 1995 sem hér segir: Janúar--maí og september--desember mánudaga--föstudaga 9--19, laugardaga 10--17, samtals 57 tímar í viku. Júní--ágúst mánudaga--föstudaga 9--17, laugardaga 13--17, samtals 44 tímar á viku. Hinn reglulegi afgreiðslutími var lengdur 1. mars 1996 með því að opnað er kl. 8.15 í stað 9 á virkum dögum. Að teknu tilliti til þess er safnið nú opið í um það bil 61 tíma í viku nema sumarmánuðina óbreytt 44 tíma í viku. Á próftíma í apríl--maí og nóvember--desember 1995 og apríl--maí 1996 var safnið haft opið til kl. 22 virka daga eða 76 tíma í viku með skertri þjónustu um einn mánuð í hvert sinn. Hvort um lengingu afgreiðslutíma verður að ræða á próftíma í nóvember--desember 1996 ræðst væntanlega af því hver fjárhagsstaða safnsins verður þegar svo er liðið á árið. Í beiðni stofnunarinnar um rekstrarfjárveitingu í fjárlögum 1997 er miðað við að afgreiðslutími gæti orðið sem hér segir: Janúar--maí og september--desember mánudaga--föstudaga 8.15--19, laugardaga 10--18, sunnudaga 13--18 eða 67 tímar í viku. Júní--ágúst mánudaga--föstudaga 9--17, laugardaga 13--17, samtals 44 tímar í viku. Þá er í fjárlagabeiðni safnsins fyrir 1997 gert ráð fyrir að lenging til kl. 22 á kvöldin vari í þrjá mánuði í stað tveggja mánaða til þessa. Áætlað er að lenging afgreiðslutíma á árinu 1997 að því marki sem hér um ræðir auki kostnað um a.m.k. 4 millj. kr. miðað við árið 1996. Ekkert verður á þessu stigi fjárlagaundirbúnings fullyrt um hvort breytingin muni rúmast innan rekstraráætlunar safnsins. Taka ber fram að auk framboðs lessæta í Þjóðarbókhlöðu eru nokkur hundruð lessæti í hinum ýmsu byggingum háskólans sem eru í flestum tilvikum opnar til kl. 22 alla daga vikunnar án þess að um bókasafnsgæslu sé að ræða. Þá er spurt: Er afgreiðslutíminn frábrugðinn því sem tíðkast um sambærileg söfn annars staðar á Norðurlöndum? Svarið er: Frá Landsbókasafni Íslands -- Háskólabókasafni hafa borist upplýsingar um afgreiðslutíma í 22 þjóðbókasöfnum og háskólabókasöfnum í Danmörku, Noregi, Finnland og Svíþjóð. Ef einungis er miðað við vetrartíma er afgreiðslutími í þessum söfnum allt frá 35 klukkustundum til 79 klukkustunda í viku. 9 safnanna hafa lengri afgreiðslutíma en Landsbókasafn Íslands -- Háskólabókasafn en 13 styttri. Einungis þrjú þessara safna eru opin á sunnudögum. Þá er spurt að lokum: Hversu miklum fjármunum er ætlað að verja til bókakaupa fyrir safnið á þessu ári? Fjárveiting til ritakaupa í Landsbókasafni Íslands á árinu 1996 er 43 millj. kr., sama fjárhæð og miðað var við í fjárlögum 1995. Af hálfu safnsins er talið að þurft hefði allt að 62 millj. kr. til að halda í horfinu um tímaritsáskriftir og bókakaup. Bókasafnsnefnd Háskóla Íslands og Landsbókasafns Íslands -- Háskólabókasafns hyggjast beita sér fyrir þróunarvinnu sem beinist að því m.a. að notkun tímarita verði athuguð og fundinn grundvöllur að eðlilegri skiptingu ritakaupafjár milli deilda háskólans og milli almennra þarfa bókasafnsins. Aðrir kostir en bein kaup yrðu athugaðir og athygli sérstaklega beint að möguleikum upplýsingatækninnar á þessu sviði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir skýr og greinargóð svör en jafnframt skora ég á hann að beita sér fyrir því í væntanlegri fjárlagagerð að meiri fjármunum en nú er verði varið til reksturs safnsins svo tryggja megi að safnið verði opið líkt og tíðkast víðast hvar þar sem ég hef kynnt mér eða a.m.k. til 10 á kvöldin, lengur á laugardögum og opið á sunnudögum.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn minni til hæstv. menntmrh. og hún er svohljóðandi: ,,Hefur ráðherra í hyggju að hvetja Ríkisútvarpið til að gera átak í að auka hlut kvenna í fréttum og umræðuþáttum, samanber upplýsingar um rýran hlut kvenna í fréttum í skýrslu félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála?`` Í þessari skýrslu koma fram ýmsar sjokkerandi staðreyndir um hlut kvenna og karla í fréttum sjónvarpsins, t.d. að konur eru einungis 18% viðmælenda fréttamanna Ríkissjónvarpsins. Vafalaust munu fréttamenn að einhverju leyti skýla sér á bak við þá staðreynd að konur eru ekki leiðandi í atvinnulífinu og ekki leiðandi fyrir fjölmörg félagasamtök og því kannski óeðlilegt að þau séu til helminga viðfangsefni fréttanna. Ég tel hins vegar mjög æskilegt að reynt sé að bæta úr þessari stöðu með öllum tiltækum ráðum og vil í því sambandi minna á að norska Ríkissjónvarpið gerði könnun 1991 á hlut kvenna í fréttum og umræðuþáttum. Þar kom í ljós að hlutfall kvenna var um 30% í fréttum og þeir sáu ástæðu til þess að gera átak til þess að leiðrétta það en hér á landi er hlutur karlmanna í fréttum 82% en kvenna 18%. Það má líka benda á fyrir utan það að konur eru svona fáar viðmælenda þá fá þær oft sérstaka hantéringu fréttamanna svo mann rekur stundum í rogastans þegar maður horfir á fjölmiðla. Það er svo sem hægt að taka ýmis dæmi. Ég nefni eitt dæmi sem við stjórnmálakonur höfum einmitt verið að ræða aðeins okkar á milli, það er frétt sem kom í útvarpinu. Þar var talað um Svavar Gestsson þingflokksformann Alþb. og Rannveigu Guðmundsdóttur Alþfl. sem sýnir að það vantar að titla þegar konur eiga í hlut. Það má líka minna á frétt þar sem var verið að fjalla um fyrsta kvenflugstjórann í innanlandsfluginu þar sem fréttamaður klykkti út í lok viðtalsins og spurði: ,,Lentir þú flugvélinni sjálf?`` Þetta sýnir svolítið það viðhorf sem konur oft eiga við. Það eru ekki einungis karlmenn sem taka þessi fréttaviðtöl heldur konur líka þannig að ég held að það sé mjög brýnt að gert verði átak í því að leiðrétta hlut kvenna í fréttum af því að konur eru helmingur þjóðarinnar. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi hug á því að hvetja Ríkisútvarpið til þess að gera átak til að leiðrétta hlut kvenna og ýta þannig á eftir þeirri viðhorfsbreytingu sem verður að eiga sér stað í fjölmiðlaheiminum. Það verður að sýna að konur eru að gera margt jákvætt og ýta þannig undir að konur framtíðarinnar taki þátt í þjóðfélaginu með áberandi hætti.

Herra forseti. Svipaðar umræður hafa farið fram á þinginu fyrr í vetur, m.a. 2. nóvember sl. þegar rætt var um skólaíþróttir. Blönduðust mál Ríkisútvarpsins einnig inn í þær umræður og frásagnir af konum og umfjöllun um þær. Ég hef sömu afstöðu nú og þá að ég mun ekki beita mér neitt sérstaklega í þessu máli. Ég tel að hér sé um málefni að ræða sem varðar innra starf í Ríkisútvarpinu og lúti að sjálfstæði þess og því beri sjálfu að gæta þess að jafnréttisreglum sé framfylgt og jafnrétti sé í heiðri haft og það sé ekki verkefni menntmrh. að hafa afskipti af þessum málum innan veggja Ríkisútvarpsins en að sjálfsögðu hljóta umræður eins og þær sem fara fram í dag að vekja þá sem þar starfa til umhugsunar um það hvernig að þessum málum er staðið.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir að vekja athygli á þessu máli. Það liggja fyrir opinberar tölur sem sýna ótvírætt að þátttaka kvenna er miklu minni en karla í dagskrárliðum Ríkisútvarpsins, einkum í fréttatímum. Það eru fréttastjórar sem taka ákvörðun um efni og viðmælendur. Þar sem það er staðreynd að fréttastjórar sjónvarps og hljóðvarps eru karlar, það er staðreynd að varafréttastjórar sjónvarps og hljóðvarps eru karlar og sömuleiðis er það staðreynd að allir dagskrárstjórar utan einn eru karlar vil ég hvetja hæstv. menntmrh. til þess að leita leiða sem mættu verða til þess að fjölga konum í hópi þátttakenda í fréttatímum og öðrum dagskrárliðum Ríkisútvarpsins. Ég tel að hann fari ekki inn í innra starf þeirrar stofnunar þó svo hann beiti sér sérstaklega fyrir þessu. Ég held frekar að hæstv. menntmrh. sé að vinna vinnuna sína ef hann gerir það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka þetta mál á dagskrá. Það er reyndar skoðun mín að þrátt fyrir það að hæstv. ráðherra segist ekki telja það í sínum verkahring að hlutast til um innri málefni Ríkisútvarpsins hefur hæstv. ríkisstjórn svo sem ekkert flökrað við því að hlutast til um innri málefni félagasamtaka þegar svo ber undir en þarna er þó virkilega nauðsyn á að taka á. Ég tel að þegar upplýsingar liggja fyrir eins og þær sem fram komu í skýrslunni sé nauðsynlegt að hæstv. ráðherra skipti sér af því. Ég bendi á, virðulegi forseti, að í ritinu Nordisk kontakt eru fréttir frá Íslandi og það sýnir í fyrsta lagi hvað eru stjórnmál í dag. Það er fyrst talað um þorskinn, síðan um forsetaembættið og það er sagt frá fjórum frambjóðendum til forseta. Í þessu eru myndir af þessum fjórum frambjóðendum sem þá eru komnir fram: Guðrún Agnarsdóttir, Guðrún Pétursdóttir, Pétur Hafstein og Ólafur Ragnar Grímsson. Síðan er æviágrip Ólafs Ragnars Grímssonar og Péturs Hafsteins, sagt frá ferli þeirra en síðan kemur bara aðrir frambjóðendur, og örstutt um konurnar. Þetta sýnir í raun hver staða okkar er og það er hæstv. ráðherra að skipta sér af þessu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina og láta í ljós vonbrigði með svör hæstv. menntmrh. Það kemur fram í skýrslu jafnréttisráðherra að þó að konur sem viðmælendur hafi verið 18% árið 1988 og 9% árið 1966 hélt maður kannski að þessi þróun væri að halda áfram en könnun Jafnréttisráðs sem kemur fram í sömu skýrslu bendir til að svo sé ekki. Það voru einungis 12% viðmælenda í Ríkisútvarpinu í fréttum 1989 konur og 15% árið 1990. Ég ætlaði einnig að gera að umtalsefni þessa frétt úr Nordisk kontakt en vil þó einnig benda á að áður hafði verið umfjöllun um kvenforsetaframbjóðendur sem er ritstjórninni hugsanlega eitthvað til málsbóta en þó hefði auðvitað verið eðlilegt að vísa í það í þeirri frétt sem er í heftinu núna. Að lokum vil ég taka undir að það er alveg ljóst þó að 1. gr. jafnréttislaganna sé skýr um að það eigi sérstaklega að bæta stöðu kvenna almennt í þjóðfélaginu sýnir þetta og viðbrögð menntmrh. og svör að það þarf að styrkja ákvæði jafnréttislaganna að þessu leyti.

Hæstv. forseti. Mér þóttu svör hæstv. menntmrh. vægast sagt undarleg. Ég hef staðið í þeirri meiningu að það væri hlutverk ráðherrans að sjá til þess að lögum væri framfylgt og ekki síst í þeim stofnunum sem heyra undir ráðuneyti hans og hér eru í gildi jafnréttislög. Hér hefur verið samþykkt jafnréttisáætlun fyrrv. ríkisstjórnar sem sú sem nú situr hefur tekið í arf og það hlýtur að vera hlutverk hæstv. menntmrh. að sjá til þess að lögum og þessari jafnréttisáætlun sé framfylgt. Þá vil ég einnig minna á að á þingi Sameinuðu þjóðanna í Kína um málefni kvenna var samþykkt framkvæmdaáætlun þar sem er sérstakur kafli um fjölmiðla. Nú hvet ég hæstv. menntmrh. til þess að kynna sér þann kafla rækilega og það hvernig stjórnvöldum og öðrum ber að beita áhrifum sínum á fjölmiðla, jafnt frjálsa sem aðra, til þess að vekja athygli þeirra á mannréttindum og hlutverki fjölmiðla í lýðfrjálsu samfélagi og ég held að hæstv. menntmrh. sé einfaldlega að misskilja hlutverk sitt.

Virðulegi forseti. Jafnrétti karla og kvenna eru óumdeild, yfirlýst markmið í þjóðfélaginu. Sú stefna hefur verið mörkuð af Alþingi og á að fylgja eftir af alþingismönnum. Ég virði skoðanir menntmrh. að ekki eigi um of að vera með íhlutun í Ríkisútvarpið eða á nokkurn hátt að hafa afskipti af málfrelsi eða tjáningarfrelsi á þeim bæ frekar en öðrum. En við sem styðjum Ríkisútvarpið teljum að Ríkisútvarpið hafi einmitt samfélagslegum skyldum að gegna. Þegar um svo brýnt mál er að ræða sem jafnrétti karla og kvenna sem berjast þarf fyrir við hvert það tækifæri sem gefst má Ríkisútvarpið ekki sitja hjá og ég tel að ráðherrann geti haft veruleg áhrif þó að hann fari ekki að skipta sér af þessum reglugerðum heldur geti hann haft úrslitaáhrif á þessu sviði með tilmælum og hvatningu.

Virðulegi forseti. Hér hefur orðið stutt og snörp umræða um jafnréttismál þó að það sé afmarkað tilefni sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gaf sér með fyrirspurn sinni. Athyglisverðar ábendingar komu fram og ættu að ýta við og kalla á viðbrögð. Það er ekki auðvelt að sjá hvað hægt er að gera. En það er alveg ljóst að það er mjög mikilvægt að reyna að taka á þessum málum og þoka þeim fram á veg. Það er ójafnrétti í samskiptum kynjanna. Það er alveg ljóst að það er mikið ójafnrétti í því hver umfjöllun um konur í fjölmiðlum er og það hlýtur að vera mikið umhugsunarefni fyrir þær konur sem eru á þingi og eru 25% þingmanna, að það er mat okkar allra að umfjöllun um þau málefni sem konurnar á Alþingi standa fyrir sé minna en sem þessu nemur. Það væri fróðlegt að sjá samantekt á því hver sé þáttur kvennanna í þingstörfum í þingsal og ég hef beðið um það á þessum morgni að tekinn verði saman fjöldi ræðna, og afmarkað þannig að athugasemdir og andsvör verði ekki þar með þannig að við áttum okkur á þessu.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir fyrirspurnina. Mig langar aðeins til að benda á að á dagskrá eru 13 fyrirspurnir og kynjaskipting fyrirspyrjenda endurspeglar reyndar ekki kynjaskiptinguna á Alþingi þar sem konur á Alþingi skipa 25% þingsæta. Af þessum 13 fyrirspurnum eru 6 bornar fram af þingkonum og 7 af þingkörlum og verður fróðlegt að fylgjast með fréttaflutningi af þessum fundi.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin og þeim sem hafa tekið þátt í þessari umræðu. Svar ráðherrans var að hann ætlar ekki að beita sér og það fannst mér afar svekkjandi og rislítið svar. Af hverju á ekki að beita sér? Jú, af því að það er um innra starf Ríkisútvarpsins að ræða. Það á að hafa jafnrétti í heiðri og þess vegna á ekki að hreyfa við þessu máli. Ríkisútvarpið hefur ekki jafnrétti í heiðri, það er málið. Það hefur bara ekki jafnrétti í heiðri. Það sýna allar tölur þannig að skilaboð hæstv. ráðherra eru að það á bara að drolla áfram í sömu förum. Ég spyr: Innra starf, hvað er það? Er það íhlutun um innra starf þegar reynt er að auka hlut kvenna t.d. í nefndum ráðuneyta? Er það íhlutun í innra starf ráðuneyta? Er það íhlutun í innra starf skóla að hvetja stúlkur til að velja óhefðbundnar greinar? Er það svo hræðilegt? Er það íhlutun í innra starf skóla? Ég átta mig ekki á þessum málflutningi. Það er alveg ljóst að Norðmenn settu af stað átak þó að þeir væru með miklu hærra hlutfall kvenviðmælenda í fréttatímum sínum. Þeir sjá samt ástæðu til þess að fara í átak. En við ætlum að sitja hjá og bara bíða eftir að það verði einhvers konar viðhorfsbreyting hugsanlega seinna. Ég segi það alveg hreint út að ég sem ung kona í stjórnmálum, horfandi upp á það hvernig okkar jafnréttismál eru, sé að það er afar langt í land þegar maður fær svona svör. Hæstv. ráðherra segir: ,,Það má ekki koma nálægt þessu. Þetta eru innri mál Ríkisútvarpsins. Það er bara best að sitja á hliðarlínunni og láta málin drolla í sama farvegi.`` Þetta er afar svekkjandi.

Herra forseti. Fyrirspurnin er þessi: ,,Hefur ráðherra í hyggju að hvetja Ríkisútvarpið til að gera átak í því að auka hlut kvenna í fréttum og umræðuþáttum, samanber upplýsingar um rýran hlut kvenna í fréttum í skýrslu félmrh. um stöðu og þróun jafnréttismála?`` Svar mitt við þessari spurningu var: Nei, ég ætla ekki að hvetja til þess því að ég sé ekki hvaða stöðu ég hef sem menntmrh. til að hvetja Ríkisútvarpið til að auka hlut kvenna í fréttum og umræðuþáttum. Það er alls ekki á verksviði menntmrh. að sinna þessum málum. Það er á verksviði yfirstjórnar Ríkisútvarpsins, útvarpsstjóra og starfsmanna Ríkisútvarpsins. Ef menntmrh. ætlaði að fara að gefa fyrirmæli um það að auka bæri hlut kvenna í fréttum eða umræðuþáttum í útvarpi eða sjónvarpi, þá er hann kominn langt út fyrir verksvið sitt. Þessari spurningu var ég að svara. Hitt er annað mál að skýrslan sem til var vitnað bendir til þess að hlutur kvenna mætti vafalaust vera betri ef fullt jafnrétti ætti að gilda. En hvernig ætla menn að beita slíkri reglu þegar um fréttir er að ræða og umræðuþætti? Ég átta mig ekki nákvæmlega á því heldur hvernig er unnt að fylgja því fram, sérstaklega í fréttum. Ég var sjálfur í 12 ár blaðamaður og ef ég hefði átt að ákveða og skrifa fréttir með hliðsjón af því hvort það var karla eða kona sem átti hlut að máli, þá hefði ég lent í mjög miklum vandræðum. Fréttir eru þess eðlis að það er ekki unnt að setja í jafnréttislög ákvæði um það að fréttir beri að skrifa á grundvelli jafnréttislaganna þannig að menn verða aðeins að átta sig á því um hvað er verið að ræða. En hitt er ljóst að sem stofnun ber Ríkisútvarpinu að fara að jafnréttislögum og geri hún það ekki, þá getur bæði Alþingi og einnig menntmrh. látið að sér kveða. En fyrirspurnin snerist ekki um það. Hún snerist um allt annað, þ.e. afskipti af fréttum og umræðuþáttum sem ég tel að menntmrh. eigi ekki að hafa afskipti af. Ég hef aldrei heyrt það á Alþingi. Þvert á móti hafa ráðherrar verið gagnrýndir fyrir að fara of langt í slíkum afskiptum. En á þessu þingi hefur hvað eftir annað verið hvatt til þess að menntmrh. beitti valdi sem hann hefur ekki til þess að raska þessum þáttum í starfsemi Ríkisútvarpsins. Ég ætla ekki að gera það og þess vegna endurtek ég það sem ég hef sagt áður þrisvar sinnum nú á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Allt frá árinu 1988 hafa hagsmunasatök fatlaðra bent á nauðsyn þess að endurskoða ákvæði lögræðislaga um sjálfræðissviptingu, en því er m.a. beitt þegar þroskaheftir einstaklingar þurfa að undirgangast aðgerðir á borð við fóstureyðingar eða ófrjósemisaðgerðir. Nágrannaþjóðir okkar hafa fyrir löngu fundið aðrar aðferðir til að tryggja það að rétt sé að málum staðið þegar í hlut eiga t.d. þroskaheftir eða aðrir sem þurfa að fá upplýsingar settar fram á auðskiljanlegan hátt. Í Noregi og Svíþjóð hafa t.d. verið lögfestar heimildir í lögræðislögum til að skipa lögráða fólki sem þarf aðstoð við að gæta hagsmuna sinna, t.d. vegna andlegrar fötlunar, sérstakan tilsjónarmann. Í þessum nágrannalöndum okkar er þessi leið jafnan tekin fram yfir lögræðissviptinguna nema sérstakar aðstæður mæli með henni. Þykir það hafa gefið góða raun og hefur leitt til mikillar fækkunar lögræðissviptingarmála. Til að undirstrika alvöru þess að svipta t.d. þroskaheftan einstakling sjálfræði er rétt að benda á að ef það á að vera hægt að endurheimta sjálfræði fólks þarf ástæða sjálfræðissviptingarinnar að vera gengin til baka. Þar sem þroskahefting er ástand sem ekki gengur til baka er lítil von til þess að þeir sem í þessu lenda muni endurheimta sjálfræði sitt. Það er ekki óeðlilegt að álykta að konur verði í mun meira mæli fyrir því að lenda í aðstæðum sem samfélagið sér ástæðu til að grípa inn í með lögræðissviptingu því þessari aðferð hefur oft verið beitt þegar þroskaheftar konur hafa undirgengist ófrjósemisaðgerð eða fóstureyðingu. Því snýst málið bæði um jafnréttismál á milli kynja sem og mannréttindamál minnihlutahópa. Hæstv. dómsmrh. Endurskoðun á lögræðislögum hefur staðið yfir í um það bil áratug ef upplýsingar mínar eru réttar. Á þessum tíma hafa hagsmunasamtök þroskaheftra ítrekað reynt að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við dómsmrn. Fram hefur komið að nefnd sem samdi frv. um réttindi sjúklinga tekur undir þessi sjónarmið og beinir þeim tilmælum til dómsmrn. að þetta ákvæði verði endurskoðað. Þess vegna spyr ég: Er þess að vænta að þetta brýna mannréttindamál sem hér um ræðir, hljóti viðhlítandi meðferð og að ákvæði laganna hvað sjálfræðissviptingu varðar verði færð í nútímalegra horf og muni koma til Alþingis til meðferðar og afgreiðslu?

Herra forseti. Í lögræðislögum er ekki að finna sérstakt ákvæði um að svipta megi sjúkling sjálfræði vegna læknismeðferðar eða aðgerða sem telja verður nauðsynlegar en viðkomandi er ekki tilbúinn að fallast á eða getur einhverra hluta vegna ekki tjáð sig um. Vel getur hins vegar verið að krafa um sjálfræðissviptingu byggist á framangreindum atriðum með vísun til a-liðar 1. mgr. 3. gr. lögræðislaga, en þar segir að svipta megi mann lögræði ef viðkomandi er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms. Þótt ekki sé fjallað um framangreint í lögræðislögum er í sérlögum vikið að því að sjálfræðissvipting er nauðsynlegur undanfari tiltekinna aðgerða gegn vilja viðkomandi einstaklings. T.d. má nefna að í lögum um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir er sjálfræðissvipting eða ólögræði sett sem skilyrði fyrir fóstureyðingu eða ófrjósemisaðgerð ef viðkomandi einstaklingur er ekki tilbúinn að fallast á umrædda aðgerð eða er ekki fær um að tjá sig um hana. Um fóstureyðingar segir í 2. tölul. 2. mgr. 13. gr. laganna að sé kona vegna geðsjúkdóms, mikils greindarskorts eða af öðrum ástæðum ófær um að gera sér grein fyrir nauðsyn aðgerðarinnar sé heimilt að veita leyfi til hennar samkvæmt umsókn lögráðamanns. Sams konar ákvæði er að finna varðandi ófrjósemisaðgerðir í 22. gr. laganna. Einstaklingum eru ekki skipaðir lögráðamenn nema þeir hafi verið sviptir lögræði með úrskurði dómara og því er ekki unnt að túlka lögin á annan hátt en þann að sjálfræðissvipting sé nauðsynleg í framangreindum tilvikum. Skilyrði fyrir sjálfræðissviptingu í framangreindum tilvikum er vissulega strangt, ekki síst í ljósi þess að sjálfræðissvipting er samkvæmt núgildandi lögum ótímabundin og öðlast einstaklingur sem sviptur hefur verið sjálfræði það ekki aftur nema með úrskurði dómara. Nefnd sú sem vinnur að endurskoðun lögræðislaga hyggst skila af sér síðar á þessu ári. Í þeim drögum að frv. til nýrra lögræðislaga sem nú liggur fyrir er gert ráð fyrir því að unnt sé að svipta einstaklinga lögræði tímabundið og öðlist þeir þá lögræði sitt sjálfkrafa á ný að loknum sviptingartímanum. Slíkt úrræði er tvímælalaust vægara úrræði gagnvart viðkomandi einstaklingi en ótímabundin sjálfræðissvipting, en slík tímabundin svipting getur í mörgum tilvikum verið heppilegri kostur en ótímabundinn, með hliðsjón af hagsmunum hins svipta. Tekur það jafnt til fjárræðis- sem sjálfræðissviptingar.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að taka þetta brýna mál upp á Alþingi og jafnframt vil ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir hans svör. Það er vissulega ástæða til að fagna því þegar maður heyrir að nefnd sem hefur fengið það verkefni að endurskoða lögræðislögin muni ljúka störfum því að þetta mál hefur tekið alllangan tíma. Vissulega get ég fallist á að þessar mildari aðgerðir sem hæstv. dómsmrh. er að boða, en þó ganga þær að mínu mati ekki nógu langt í átt til nútímalegra sjónarmiða sem ríkja í garð þroskaheftra. Alls staðar í nágrannalöndum okkar meta menn og virða að það sé hægt að ná jafngóðum árangri með því að skipa fólki svokallaða tilsjónarmenn án lögræðissviptingar. Oft snýst þetta líka um það að veita þessu fólki upplýsingar á viðunandi hátt og næst þá oft samstaða og sátt um aðgerðir sem nauðsynlegar eru. Því vil ég biðja hæstv. dómsmrh. að huga að því hvort það væri ekki hægt að ganga ögn lengra í þessum breytingum og virða þau sjálfsögðu mannréttindi sem hér hafa verið tekin til umræðu og láta lögræðislögin endurspegla nútímann í æ ríkari mæli.

Virðulegi forseti. Ég tek undir þessi hvatningarorð hv. 9. þm. Reykv. En varðandi upplýsingar frá ráðherra um að nefndin sem mun skila síðar á þessu ári sé með ákvæði inni um að svipta menn tímabundið lögræði og viðkomandi öðlist lögræði aftur sjálfkrafa, þá held ég að það sé mjög gott ákvæði vegna þess að eftir að ég bar fyrirspurnina fram og eftir að hér fór fram umræða um vímuefni var haft samband við mig einmitt af afa sem hafði miklar áhyggjur af barnabarni sínu sem hafði orðið þeirri vá að bráð. Hann fór einmitt í gegnum það með mér hvað það þýðir varðandi örvinglað ungmenni sem farið var með inn á sjúkrahús og hægt að halda í tvo sólarhringa. Reyndar veit ég að það er hægt að fá bráðabirgðasviptingu í 14 daga, en úrræðin þurfa að vera þess eðlis varðandi það fólk að hægt verði að fá viðkomandi í meðferð í ákveðinn tíma. Slíkt ákvæði mundi vissulega geta komið til gagnvart fólki sem aftur og aftur og aftur hefur verið reynt að hjálpa, en hefur horfið aftur til sömu aðstæðna og ætti að vekja vonir þeirra aðstandenda sem ekki hafa treyst sér til að beita sér fyrir sjálfræðissviptingu sem er til langframa því að eins og fram hefur komið þá fæst ekki sjálfræði aftur nema með nýjum dómi. Hvort tvegga, sjálfræðissviptingin, og það að koma sjálfræðinu á kjöl á ný eða að viðkomandi fái sjálfræði sitt á ný, eru þung og erfið mál í dómskerfinu að því er mér skilst og erfitt að fara í gegnum. Ég hvet því til að þetta ákvæði verði opnað, þ.e. að tímabundin svipting sem komi sjálfkrafa til baka og að jafnframt verði hugað að úrbót gagnvart þroskaheftum og þeim sem minna mega sín.

Herra forseti. Það er rétt sem hér hefur verið á minnst að endurskoðun lögræðislaga hefur tekið nokkurn tíma. En ég minni á í því sambandi að hér er um löggjöf að ræða sem mjög mikilvægt er að vanda til því að hún skiptir vitaskuld mjög miklu máli. Þess vegna er mjög mikil þörf á því að vanda til undirbúnings að sérhverjum breytingum sem gerðar eru. En að því er stefnt að þessar breytingar komi fram á haustþinginu og eins og drög að nýju frv. standa nú þá er gert ráð fyrir þessu tímabundna úrræði. Að því er varðar fyrirspurn hv. 9. þm. Reykv., þá vil ég minna á að skilyrðin um sjálfræðissviptingu varðandi þær aðgerðir sem við erum að tala um eru ekki í lögræðislögum heldur í sérstökum lögum um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Til þess að breyta þeim skilyrðum þarf að endurskoða þau lög. Mér er ekki kunnugt um að slík endurskoðun sé í gangi í tengslum við endurskoðun lögræðislaganna. Þau lög eru sem sagt á verksviði heilbrrn. En til þess að breyta þessum skilyrðum þarf að koma fram breytingum á þeirri löggjöf. Það dugar ekki eitt og sér að breyta lögræðislögunum.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. félmrh. varðar útskriftir frá fyrrum Kópavogshæli. Í greinargerð með lögum um málefni fatlaðra var vakin athygli á stöðu þeirra sem búa á þessari stærstu sólarhringsstofnun fyrir þroskahefta. En þeir njóta eðli málsins samkvæmt engan veginn sömu mannréttinda og aðrir sem búa á öðrum stöðum og eru sjálfstæðari. Nefndin sem endurskoðaði lögin komst að þeirri niðurstöðu að það væri brýnt að færa lífskjör þessara þjóðfélagsþegna í nútímalegra horf. Sömuleiðis kom fram hjá félmn. sem fjallaði um frv. á sínum tíma að það væri brýnt að taka á málum íbúa Kópavogshælis. Þess var getið, virðulegi forseti, í nál. að brýnt væri að heilbrrn. og félmrn. leystu þann vanda sem við blasti, að íbúum Kópavogshælis mundi ekki standa öll þjónusta samkvæmt þessum nýju lögum til boða eins og öðrum. Þessi mál voru enn óleyst í lok árs 1994 þegar ég átti stuttan tíma í félmrn. svo mér gafst kostur á að leggja mitt af mörkum til að skipuð yrði nefnd heilbrrn. og félmrn. eða starfshópur til að skipuleggja útskriftir fólks frá Kópavogshæli og skoða með hvaða hætti yrði farið með þau mál, en þá var verið að breyta Kópavogshæli í endurhæfingardeild fyrir Ríkisspítala. Það var svo í ársbyrjun 1995 að gert var skriflegt samkomulag milli ráðuneytanna um fyrsta hluta áætlunar um útskriftir fólks frá stofnuninni. Það er á þá leið að árið 1995 verði 37 íbúar á endurhæfingardeildinni útskrifaðir þaðan og þeim þar með búin nútímalegri lífskjör. Í samkomulaginu fólst jafnframt að 37 stöðugildi fylgdu fólkinu frá stofnuninni en félmrn. skuldbatt sig til að koma á fót a.m.k. þremur sambýlum á árinu auk þess sem loforð var gefið um að einstaklingsúrræði skyldu verða í boði á sambýlum eða öðrum heimilum víðs vegar um land. Nú erum við að nálgast mitt ár 1996 og eftir mínum upplýsingum hafa einungis 13 manns flutt frá stofnuninni þrátt fyrir að menn töldu að umsamið væri um fjármagn og stöðugildi sem flutt yrðu til félmrn. um síðustu áramót. Ég vil því spyrja hæstv. félmrh. hvort hann hafi í hyggju að standa við fyrri skuldbindingar í þessu máli og þá hvenær. Enn fremur leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðherra hver sé stefna hans í búsetumálum fatlaðra og hvort hann hyggist halda áfram á þeirri braut sem mörkuð hefur verið og sem fatlaðir og foreldrar þeirra hafa ítrekað óskað eftir að farin verði, þ.e. að leggja niður í núverandi mynd sólarhringsstofnanir fyrir þroskahefta og búa þessum einstaklingum möguleika í íbúðum eða á sambýlum.

Herra forseti. Ég svara fyrirspurn hv. þm. játandi. Ég hyggst reyna að standa við það samkomulag sem hv. þm. gerði á meðan hún var félmrh. við þáv. heilbrrh. um útskrift 37 einstaklinga af Kópavogshæli yfir í þjónustu á vegum félmrn. gegn því að 37 stöðugildi fylgdu. Þess er vænst að búsetuúrræði og önnur þjónusta liggi fyrir í lok þessa árs fyrir allan þennan hóp eða í síðasta lagi á fyrri árshelmingi næsta árs. Það hefur verið staðið við útskrift á eftirfarandi hátt. Fimmtán manns eru komnir í búsetu á sambýlum. Eitt þeirra er í Reykjavík og eitt á Reykjanesi. Á næstunni munu tveir flytja inn í sambýli sem þegar er stofnsett. Það er verið að leita að hentugu húsnæði fyrir fimm íbúa á Reykjanesi. Þrír íbúar í þessum hópi þurfa að búa í táknmálsumhverfi og það stendur til að kaupa eða leigja íbúð fyrir þau. Það er stefnt að því að koma á fót fimm manna sambýli á Selfossi á þessu ári og liggur fjármagn fyrir til þess. Þá er gert ráð fyrir að við endurúthlutun úr Framkvæmdasjóði fatlaðra í ár eða í ársbyrjun 1997 verði veitt fé til að stofnsetja eitt sambýli til viðbótar vegna útskrifta, en ekki hafði verið gert ráð fyrir því í upphaflegri áætlun. Það er hins vegar nauðsynlegt þar sem ekki hefur tekist að finna önnur úrræði. Í framangreindri áætlun er gert ráð fyrir að staðið verði við útskriftir 37 einstaklinga. Hv. þm. spurði í lok máls síns um stefnu í framtíðinni. Sú stefna hefur verið mörkuð að færa eftir því sem mögulegt er íbúa á stofnunum út í sambýli eftir því sem fjármagn og geta leyfir. Það er engin breyting fyrirhuguð á þessari stefnu. Þetta er töluvert dýrt mál og kostar verulega fjármuni. Það er hins vegar rétt að nefna það að búsetuúrræði eins og sambýli eða að flytja af stofnun yfir á sambýli þarf ekki endilega að henta öllum. Ég hef heyrt áhyggjur aðstandenda fólks sem búið hefur á stofnun yfir því að þegar það skyndilega breytir um umhverfi þá missi það öryggistilfinningu sem það hefur öðlast á þeirri stofnun sem það hefur búið á kannski um árabil. Það missir að einhverju leyti félagsleg tengsl sem myndast hafa við aðra íbúa á stofnuninni, það er sett í sambýli með fólki sem það hefur kannski ekki frá fyrri tíð haft nein félagsleg tengsl eða vinskap við. Þannig að það er ekkert alveg einfalt í þessu máli. En ég lít svo á að okkur beri skylda til að reyna að hlynna að þessum minnstu bræðrum eftir því sem við höfum vit og getu til. Það er mitt svar við spurningu hv. þm.

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda og hæstv. félmrh. fyrir hans svör. Það er ánægjulegt að heyra að þetta samkomulag sem gert var fyrir rúmlega ári síðan hyggst félmrh. standa við. Ég get tekið undir orð hans að því leyti til að það er mikið verk fram undan í málefnum fatlaðra varðandi búsetuúrræði þeirra. Hins vegar vil ég minna á að hið háa Alþingi hefur sett lög um að fötluðum skuli búin sömu lífsskilyrði og öðrum í þjóðfélaginu. Það að búa á sjúkrahúsi allt sitt líf telst varla til sömu lífskjara og öðrum eru búin. Það mikið þekki ég til þeirra sem þar hafa þurft að eyða sínu lífi og hafa átt þess kost að flytja síðan brott af sjúkrastofnun að enginn þeirra hefur óskað eftir að flytja inn á hana aftur. Það segir mér meira en allt annað um það hversu mikil lífsgæði þar voru í boði eða öllu heldur hve lítil lífsgæði voru þar í boði. Mannréttindi eru brotin á þessu fólki daglega. Þannig að ég vil skora á hæstv. félmrh. að taka þetta upp við ríkisstjórnina og huga að því hvort áframhald verði á þessari þróun sem þegar er orðin hér.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þessi svör. Ég er ánægð með svörin. Varðandi það að ekki eiga allir heima á sambýlum þá er það rétt. Það er hins vegar svo að stórar stofnanir eru í eðli sínu mjög ólíkar sambýli fyrir þann sem þar býr. Sambýli er miklu frjálsari búseta þar sem einstaklingurinn hefur forræði á sínum málum, sér um sín fjármál og annað og greiðir til heimilisins. Stofnun er stofnun eins og við þekkjum. Sumir geta búið í vernduðum íbúðum, jafnvel miklu fleiri en áður var talið. Jafnvel hafa fatlaðir einstaklingar keypt sér íbúðir og klárað sig vel. Svo þekkjum við starfsemi eins og Sólheima í Grímsnesi sem margir telja að eigi verulegan rétt á sér jafnvel þótt flestar stofnanir verði lagðar niður. Þar er annars konar umhverfi sem hentar mögum þar sem fólk getur notið samvista og kynnst. Jafnvel bundist tryggðaböndum og hjúskap. Þannig er mikilvægast fyrir okkur að skapa þessum þjóðfélagsþegnum öllum aðstöðu við sitt hæfi. Vera með úrræði sem eiga heima í nútímanum. Ekki festa okkur um of í að eitthvað eitt sé ónýtt og annað sé það eina rétta heldur eiga allar þær lausnir sem þarf til að skapa hvetjandi umhverfi fyrir alla þessa fjölbreyttu einstaklinga með sínar mismunandi þarfir. Ég er mjög ánægð með þetta svar, virðulegur forseti.

Herra forseti. Það er einmitt mergurinn málsins að það henta ekki endilega öllum sömu úrræði. Fötlunin getur verið svo margvísleg og á svo mismunandi stigum. En það þarf að reyna að skapa hverjum einstaklingi bestu kringumstæður til að lifa lífinu. Því miður sníður náttúrlega tiltækt fjármagn stakkinn. Við því er ekkert að gera. Það er ekki um annað að ræða en að vinna að málunum með því hugarfari að reyna að búa öllum sem þess þurfa viðunandi aðstöðu og helst sem besta. Ég vil reyna að gæta jafnréttis í þessu að því leyti til og mér finnst kannski skorta nokkuð á. Við höfum náð langt með nokkurn hóp að gera honum lífið bærilegra en það eru allt of margir í okkar þjóðfélagi sem ekki fá enn viðhlítandi þjónustu. Ég tel að við þurfum að reyna að gæta þar jafnræðis og reyna að þoka málum áfram. Þetta gerist ekki á einu augnabliki því miður, það tekur sinn tíma. En við skulum ekki missa sjónar á markinu.