Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið er til dagskrár vill forseti upplýsa að fyrirhuguð er utandagskrárumræða að lokinni atkvæðagreiðslu. Það er utandagskrárumræða sem frestað var sl. mánudag. Hún fer fram að beiðni hv. 2. þm. Vestf., Ólafs Þ. Þórðarsonar, og er um viðhorf ríkisstjórnarinnar til veiða Íslendinga við Svalbarða og í Smugunni. Þetta er hálftíma umræða, fer fram eftir 1. mgr. 50. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Þessi brtt. gengur út á það að lækka liðinn 02-982 um 5,3 millj. Þarna er um það að ræða að hæstv. menntmrh. festi kaup á þremur kvikmyndum í heimildarleysi til notkunar í grunnskólum en þær eiga ekki heima í grunnskólum landsins. Ég segi já.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins gera stuttlega grein fyrir þessari brtt. af því að hún er brtt. við brtt. meiri hluta fjárln. sem við höfum þó setið hjá við atkvæðagreiðslu á, svo og við frv. í heild sinni eins og fram kemur í nál. minni hlutans. Hér er um það að ræða að leiðrétta fjárveitingu til Ríkisspítala sem nemur sértekjum vegna fyrirhugaðrar sölu á Þvottahúsi Ríkisspítalanna sem ekki varð af á þessu ári. Hæstv. ríkisstjórn hefur nú tekið þá skynsamlegu ákvörðun að hætta þessari vitleysu og hefur ekki uppi hugmyndir um að einkavæða þvottahúsið á næsta ári svo að eftir situr það að leiðrétta sértekjur fyrir það ár sem er að líða um það sem áætlað var að Ríkisspítalar hefðu tekjur af sölunni eða hlutabréfum af þessari stofnun spítalanna. Það er gerð tillaga um það hjá meiri hlutanum að leiðrétta þetta að hálfu leyti um 30 millj. kr. af þeim 60 sem áætlaðar voru. Við gerum tillögu um að það verði leiðrétt að fullu og þess vegna komi hér 30 millj. til viðbótar þannig að heildarleiðréttingin verði sem nemur 60 millj. kr.

Herra forseti. Ég ætlaði að gera grein fyrir mínu atkvæði vegna þess að hér er gert ráð fyrir að fella niður framlag til ferjubryggja. Eins og þingmönnum er kunnugt voru ferjur færðar undir Vegagerðina. Það er starfandi nefnd sem hefur það hlutverk að taka ákvörðun um það hvort nýja Fagranesi eigi að fara í ferjuflutninga yfir Ísafjarðardjúp. Forsenda þess að það verði hægt er að ferjubryggjur verði byggðar á tveimur stöðum. Meðan óvíst er hver niðurstaðan verður í þessu máli treysti ég mér ekki til að styðja það að þetta verði fellt út, heldur mun ég sitja hjá.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða 10 millj. kr. vegna sérstaks viðbótarframlags til kennslu nýbúa. Við afgreiðslu fjárlaga á síðasta þingi lögðum við kvennalistakonur fram tillögu um að 10 millj. kr. væri varið sérstaklega í viðbót vegna kennslu nýbúa. Vegna loforða hæstv. menntmrh. um að skoða málið drógum við þá tillögu til baka og ég fagna því að þessi tillaga skuli vera komin hér inn og greiði henni að sjálfsögðu atkvæði.

Herra forseti. Ég hef leyft mér að spyrja hæstv. sjútvrh. hvert sé viðhorf ríkisstjórnar Íslands til veiða Íslendinga í Smugunni og við Svalbarða. Ég vil byrja á að færa þeim útgerðarmönnum og sjómönnum sem hófu veiðar í Smugunni og við Svalbarða þakkir mínar. Ég lít svo á að í þeirri stöðu sem við erum bæði efnahagslega og með möguleika á veiðum á heimaslóð hljóti það að vera mjög jákvætt að Íslendingar sæki út fyrir sína landhelgi eftir fiski. Ég tel að það geti ekki neitt verið á móti því að við veiðum á alþjóðlegum hafsvæðum og veiðarnar í Smugunni hafi verið mikil búbót fyrir íslenskt þjóðarbú. Veiðar við Svalbarða eru vissulega stundaðar af þjóðum eins og t.d. Rússum sem með réttu neita að viðurkenna yfirráð Norðmanna yfir veiðum á því svæði. Það er nú einu sinni svo að réttarstaða Norðmanna í því máli er það tæp að ef íslenskt skip væri tekið þar að veiðum teldi ég að ríkisstjórn Íslands ætti að tryggja það að um málshöfðun fyrir Alþjóðadómstólnum yrði að ræða í framhaldi af slíkum atburði. Það er samkomulag um að nota ekki Svalbarða í hernaðarlegu tilliti, það er elsta samkomulagið sem gert hefur verið. Og það var meginatriði hins upprunalega sáttmála um Svalbarða. Skjóti Norðmenn á skip eru þeir um leið farnir að nota aðstöðu sína í hernaðarlegu tilliti á þessu svæði. Ég vil líka benda á það að mér vitanlega eiga Íslendingar þann möguleika opinn að stofna fyrirtæki í Rússlandi og hefja veiðar undir rússneskum fána ef Norðmenn vilja ekki una því að við stundum þar veiðar undir íslenskum fána. Og ég er sannfærður um að þar kemur að að skipti á úthafsveiði munu eiga sér stað á milli þjóða eftir hefðbundnum leiðum. En allt bendir til þess að sú veiðireynsla sem menn munu afla sér á næstu árum verði lögð til grundvallar í þeirri skiptingu. Því miður er ég ekki ánægður með þær yfirlýsingar sem heyrst hafa eftir hæstv. sjútvrh. um þetta mál og vil þar byrja á að vitna í Morgunblaðið frá 11. ágúst. Þar var sagt svo um togarana belgísku sem lönduðu á Austfjörðum. ,,Ráðherra með löndunarbann í undirbúningi.`` Og seinna kom það svo fram þegar við hófum þarna veiðar að þeir væru svo sem að falla frá því að fara í löndunarbann eða að stöðva veiðarnar með reglugerð þar sem lagaheimild væri ekki til staðar að fara í slíka hluti. Ef ráðherra hefði nú haft lagaheimild í sumar til að banna veiðar í Smugunni hefði hann þá snúið sér til þess verkefnis og bannað íslenskum veiðiskipum að stunda þar veiðar? Var það sú stefna sem hæstv. sjútvrh. taldi þjóðhagslega rétta? Ég held að það sé nauðsyn fyrir ríkisstjórnina að gera hreint fyrir sínum dyrum í þessu máli. Ég tel að þjóðin bíði eftir því að fá svar við því: Ætla menn að verja íslenska hagsmuni eða á að geyma þetta inni í einhverju heiðursmannasamkomulagi kratanna á Norðurlöndum?

Frú forseti. Að því er varðar fyrri spurningu hv. þm. er það að segja að eins og kunnugt er úr fréttum þá lagði hæstv. utanrrh. fyrir skömmu fyrir ríkisstjórnina tillögu þess efnis að Íslendingar gerðust aðilar að Svalbarða-samkomulaginu að undangengnum kynningarviðræðum við Norðmenn. Þetta mál er nú til athugunar í ríkisstjórninni. Það hefur verið til umræðu á sameiginlegum fundum hv. sjútvn. og hv. utanrmn. í tvígang. Það hefur komið fram af hálfu ríkisstjórnarinnar að hún telur mikilvægt að leita eftir sem fyllstu samráði og fyllsta samstarfi allra flokka í þinginu og því hafa þessir samráðsfundir farið fram og ljóst að frekari ákvarðanir verða ekki teknar nema að höfðu samráði annaðhvort á þeim vettvangi eða með öðrum hætti sem þingflokkarnir koma sér saman um en enn hefur ekki verið tekin endanleg ákvörðun um hvernig skipa skuli. Að því er síðara atriðið varðar þá er ljóst að það hefur ýmislegt það verið að gerast sem hefur breytt aðstöðu okkar Íslendinga, bæði áhugi á samstarfsverkefnum erlendis, áhugi á veiðum á fjarlægari miðum og ný þróun í hafréttarmálum á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Því var skipuð í haust nefnd með fulltrúum allra flokka hér í þinginu og fulltrúum allra helstu hagsmunasamtaka til þess að endurskoða lög um veiðar íslenskra skipa utan landhelgi og í því endurskoðunarstarfi að móta afstöðu okkar til veiða á fjarlægum miðum og til stefnumótunar og kröfugerðar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Þetta mikilvæga starf fer nú fram og af hálfu ríkisstjórnarinnar hefur verið leitast við með þessum hætti að tryggja sem fyllst samráð og samstarf allra flokka í þinginu og helstu samtaka atvinnurekenda og sjómanna í landinu. Ég legg á það mikla áherslu í þessu efni að freista þess að viðhalda því samstarfi og veit að sú nefnd sem með þessi mál fer og fjallar mun komast að góðir og skynsamlegri niðurstöðu sem samstaða getur tekist um hér á hinu háa Alþingi og meðal þjóðarinnar.

Virðulegur forseti. Það sætir furðu hversu ríkisstjórn Íslands virðist óviðbúin að taka á þeim málum sem hér hefur verið vakið máls á og mikið hafa verið rædd frá því á síðasta sumri. Það er auðvitað mjög slæmt þegar æðsta stjórnvald í landinu er með misvísandi yfirlýsingar og dregur við sig að koma fram með skýra stefnumörkun. Það er því ekki seinna vænna að það sé reynt að stilla saman strengi hér á hv. Alþingi eins og nú er verið að reyna að gera í þessum brýnu málum sem hér eru rædd. Ég lít svo til að hér sé um aðskilin efni að ræða. Veiðar á alþjóðlegu hafsvæði í svokallaðri Smugu í Barentshafi er mál út af fyrir sig og ætti ekki að þurfa að valda miklum deilum hér eða á alþjóðavettvangi þar sem um alþjóðlegt hafsvæði er að ræða. Veiðar innan efnahagslögsögu sem Norðmenn hafa tekið sér við Svalbarða eða fiskverndarlögsögu er allt annars eðlis og ber ekki að blanda saman að mínu mati við veiðar í Smugunni. Það er hins vegar rannsóknarefni út af fyrir sig hvernig stendur á því að íslenska utanríkisþjónustan og raunar Alþingi Íslendinga skuli ekki hafa gert athugasemdir við það að við stöndum utan við samkomulag sem er frá árinu 1920. Almennt um úthafsveiðar utan við efnahagslögsögu ríkja vil ég segja það, virðulegur forseti, að lokum að ég tel að við þurfum að gæta þar fyllstu varkárni og samkvæmni í sambandi við þann rétt sem við teljum æskilegt að sækja okkur til frekari réttinda utan við 200 mílur. Og við hljótum að hafa það í huga að sjávarauðlindir eru í geigvænlegri hættu á ofnýtingu og það skiptir meginmáli að náist alþjóðlegt samkomulag um verndun þeirra.

Virðulegur forseti. Umræður um veiðar íslenskra skipa við Svalbarða eru að mínu mati ótímabærar nú um stundir og eftir umfjöllun á sameiginlegum fundi utanrmn. og sjútvn. þá sýnist mér að það þjóni hagsmunum Íslands best að reyna til þrautar að ná saman til að tryggja sem best hagsmuni Íslendinga. Þegar hafa verið gefnar of margar ótímabærar yfirlýsingar í þessu máli. Vonandi munu ráðherrar sem aðrir spara frekari yfirlýsingar á meðan verið er að vinna að því að reyna að ná sameiginlegri niðurstöðu. Eftir þá fundi sem haldnir hafa verið í utanrmn. og sjútvn. þá held ég að enginn velkist í vafa um hver hugur alls þorra nefndarmanna er og ég treysti því að unnið verði að málinu í samræmi við það, hvaða farvegur sem fundinn verður fyrir það. Af þessum sökum tel ég ekki heppilegt að fara í efnislega umræðu um þetta mál nú þótt mörg atriði væri gagnlegt að fara yfir á þessu stigi. Ógætileg orð ættu ekki að falla fleiri en sögð hafa verið. Varðandi veiðarnar í Smugunni þá vil ég ekki fara sérstaklega út í það mál að svo stöddu, ég held að það sé brýnna að takast á við þetta Svalbarðamál en ég bendi þó á að reynslan í sumar er búin að kenna okkur þá lexíu að þarna eru í rauninni ekki nein tök eða burðir til þess að gera annað en viðurkenna þetta sem aðþjóðlegt hafsvæði fyrr en þjóðréttarleg staða málsins hefur verið könnuð og við verðum að vinna á öðrum vettvangi að þeim málum sem við teljum eðlilegt varðandi samninga við aðrar þjóðir og fiskverndunarmál.

Frú forseti. Mér finnst nokkuð einkennilegt ráðaleysi ríkisstjórnarinnar í þessu máli. Það minnir mig satt að segja á afstöðu viðreisnarinnar á sjöunda áratugnum þegar Sjálfstfl. og Alþfl. sátu með hendur í skauti og vildu ekki hreyfa útfærslu landhelginnar. Sem betur fór tóku aðrir við stjórnartaumunum og það er auðvitað skylda ríkisstjórnar á hverjum tíma að gæta hagsmuna Íslendinga. Afstaða núv. ríkisstjórnar hefur verið sú að reyna fyrst og fremst að telja kjark úr skipstjórum og útgerðarmönnum. Fyrst í Smugunni en þeir létu ekki slá sig út af laginu og það hefur orðið Íslandi til hagsbóta og nú síðast við Svalbarða þar sem þeir hættu við veiðar eftir að ríkisstjórnin hafði látið það koma skýrt fram að hún bakkaði þá ekki upp í málinu. Stjórnarandstaðan hefur boðið samstarf. Mér finnst skorta nokkuð á að stjórnarliðið hafi tekið í okkar útréttu hönd. Málið hefur að vísu verið rætt á tveimur fundum og við höfum hlustað á ráðherrana en það er ekki merkjanlegt að þeir hafi hlustað á okkur. Ég held að það sé þjóðarnauðsyn að um þetta mál skapist þjóðareining en hún verður ekki sköpuð með því að beina málinu inn á einhverja kratafundi í Noregi.

Virðulegi forseti. Um afstöðu íslenskra stjórnvalda til veiða í Smugunni þarf ekki að spyrja. Frá upphafi hefur því verið lýst yfir að þær veiðar fari fram á alþjóðlegu hafsvæði og norsk stjórnvöld hafa ekki treyst sér til að hreyfa formlegum mótmælum við því. Að því er varðar veiðar á svæðinu í kringum Svalbarða, hinu svokallaða fiskverndarsvæði sem Norðmenn hafa lýst þar yfir, þá gegnir þar vissulega öðru máli. En það er nú ekki í anda mikillar samstöðu ef menn vilja ræða það mál með einhverjum köpuryrðum um linkind stjórnvalda. Vissulega geta Íslendingar litið í eigin barm og spurt sig hvernig það má vera að á öllu tímabilinu frá 1920 og þar til nú fyrir skömmu þá hafi íslensk stjórnvöld ekki mótað neina stefnu til þess máls. En þess má geta að það er fyrst í tíð núv. ríkisstjórnar sem viðræður eru teknar upp um það mál, það eru lögfræðilegar álitsgerðir teknar saman og kröfur settar fram um heimildir til veiða á Barentssvæðinu og þar með á þessu svæði og efasemdir látnar í ljós með formlegum hætti um réttarstöðu þessa fiskverndarsvæðis sem Norðmenn hafa tekið sér. Það er rétt sem kom fram í máli Hjörleifs Guttormssonar að það er að sjálfsögðu annað mál en veiðar á opnu hafi vegna þess að við erum hér að tala um svæði sem við höfum ekki viðurkennt sem það fiskverndarsvæði sem Norðmenn hafa tekið sér, við erum með fullan fyrirvara á því. Við erum þar í hópi ýmissa annarra þjóða sem hafa ekki viðurkennt það að lögum. Sem dæmi má nefna sérstaklega fyrrum Sovétríki og Rússa. En aðrar þjóðir hafa hins vegar viðurkennt það í reynd með því að una þeim reglum sem Norðmenn hafa sett. Það er ekki ástæða til að gagnrýna framgangsmáta okkar í þessu máli vegna þess að það hefur verið flutt í ríkisstjórn Íslands tillaga um að Ísland gerist aðili að Svalbarðasamningnum. Það er hygginna manna háttur og sjálfsögð háttvísi að leita eftir viðbrögðum Norðmanna áður en endanleg niðurstaða er fengin eða ákvörðun tekin. Það er skynsamlegra að farið að ræða þetta mál í nefndum þingsins og leita eftir sem mestri samstöðu á Alþingi Íslendinga um málið. Hér er um að ræða mál þar sem öll rök standa til þess að Íslendingar snúi bökum saman. Og það er ekki ástæða til gagnrýni á málsmeðferðina að svo stöddu.

Hæstv. forseti. Það er svo að um langt árabil hafa íslensk stjórnvöld og stjórnmálaflokkar hvatt til þess að íslenskir aðilar nýttu sér alla möguleika til veiða á vannýttum tegundum og á dýpri miðum. Það er nú fyrst á þessu ári og hin síðustu ár sem orðið hefur veruleg þróun í þessa átt. Þannig munu veiðar á Reykjaneshrygg skila allt að einum milljarði kr. í útflutningsverðmæti á þessu ári, veiðar á Flæmingjahatti við Kanada um hálfum milljarði og veiðar í Barentshafi einum til einum og hálfum milljarði kr. og munar um minna. Það kom því á óvart svo ekki sé meira sagt að fyrstu viðbrögð íslenskra stjórnvalda og þá sérstaklega hæstv. sjútvrh. við veiðum íslenskra skipa í Barentshafi í sumar voru þau að leita leiða til að stöðva þessar veiðar. Sömuleiðis orka ýmsar yfirlýsingar ráðamanna um veiðar íslenskra skipa við Svalbarða á dögunum mjög tvímælis. Það er afar óheppilegt svo ekki sé meira sagt að nokkuð það sé sagt af hálfu íslenskra stjórnvalda á meðan staðan er jafnóljós og raun ber vitni sem orðið gæti hugsanlega til þess að veikja okkar málstað síðar og draga úr þunganum á bak við kröfuna um hlutdeild okkar í veiðum á alþjóðlegum hafsvæðum eða umhverfis einskismannsland við Svalbarða. Ég bind vonir við að þessi mál séu nú komin í eða a.m.k. að komast í farsælli farveg í formlegu samráði allra þingflokka. Og ég vona að í framhaldinu verði haft fullt samráð um næstu skref í málinu og það verði haldið eftirleiðis af festu og fullri einurð á málstað Íslands. Á því er mikil þörf. Losaratök af því tagi sem einkenndu málsmeðferð íslenskra stjórnvalda fyrst í stað eru ekki til hagsbóta okkar málstað í þessum efnum.

Virðulegur foreti. Ég skal ekki hafa mörg orð um þetta mál vegna þess að ég vil að það komi fram eins og hefur komið fram beint eða óbeint í máli margra sem hér hafa talað að kannski sé þessi umræða dálítið ótímabær vegna þess að það fer fram mikil umræða um þetta inni í nefndum þingsins núna þar sem er verið að reyna að móta einhverja stefnu til framtíðar í þessum málum. Ég vil hins vegar að það komi fram að ég tel að í þessum málum verði Íslendingar að hafa tvö sjónarmið að leiðarljósi. Það er fyrst og fremst verndunarsjónarmiðið vegna þess að við vitum það að flestar veiðanlegar eða nýttar tegundir núna eru ýmist fullnýttar eða ofnýttar og það er mikilvægt fyrir Íslendinga, sem treysta á sjávarauðlindir, að ganga varlega um þessar auðlindir og hafa verndunarsjónarmiðin ævinlega að leiðarljósi. Í öðru lagi held ég að við verðum að reyna, og það tengist auðvitað fyrri hugmyndinni, að fara samningaleiðina ef þess er nokkur kostur og ég held að það skipti verulegu máli fyrir okkur vegna þeirra tegunda sem hér eru fyrir utan íslenskar 200 mílur. Við þurfum þar á samningum að halda síðar meir og þess vegna er æskilegt að reyna að fara ævinlega samningaleiðina. Hér var talað um það að menn þyrftu að halda þannig á málunum að það veikti ekki samningsstöðu okkar síðar eða málstað Íslendinga síðar og það held ég að sé nú kannski mergurinn málsins, en það getur verið nokkuð flókið mat að meta það hvernig hagsmunir Íslendinga og málstaður Íslendinga verður best tryggður síðar meir. Þar getur vel verið að skammtíma- og langtímasjónarmið fari ekki ævinlega saman og það getur verið þjóðhagslega hagkvæmt að grípa til tiltekinna aðgerða í dag eins og um er að litast í íslenskum efnahagsmálum, eins og hér var sagt, en við verðum ævinlega að gæta þess að það komi heim og saman við þá hagsmuni sem við metum til lengri tíma litið mikilvæga.

Herra forseti. Í Morgunblaðinu 24. ágúst senda 27 togarar í Barentshafi sjútvrh. skeyti og þeir óska eftir því eins og hér segir: ,,Til að fá úr því skorið hvort íslenskum skipum eru heimilar veiðar á fiskverndarsvæðinu við Svalbarða samkvæmt Svalbarðasáttmála hinn 9. febr. 1920 æskjum við ákveðinna viðbragða íslenskra stjórnvalda hið fyrsta.`` Skeytið sem ráðherra sendir hefur ekkert vitrænt innihald. Það er ekkert svar komið við þessu. Svo standa hér upp fulltrúar Kvennalistans og telja of tímabært að svara skeyti frá 24. ágúst. Það er skrýtinn hugsunarháttur að tarna. Og að helst eigi að geyma þetta inni í einhverjum herbergjum og ræða það alls ekki. Það hlýtur náttúrlega að vera kominn tími til að þeir sem hófu þessa sókn fái við því svör hvort íslensk stjórnvöld eru að verja íslenska hagsmuni eða norska. Árið 1925 samþykktu Norðmenn að Svalbarði verði hluti af konungsríki Noregs en Svalbarðasáttmálinn frá 1920 færði þeim engan eignarrétt yfir Svalbarða. Það er stórkostlegur munur á þessu tvennu. Ég fæ ekki séð að þar sem við vorum andvígir í upphafi þeim hugmyndum Noregs að leggja þetta undir sig, að nú eigum við að fara að sækja um aðild að þessum sáttmála. Við þurfum ekki að sækja. Við gætum samþykkt það út af fyrir sig hér. Ég undirstrika það að ég er sannfærður um að það eru veiðar og aftur veiðar sem skipta máli á þessu svæði. Þar hefur aldrei landskiki unnist við samningaborð sem ekki var búið að ná áður með ófriði.