Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að að loknum þrem fyrstu dagskrármálum fer fram umræða utan dagskrár að beiðni hv. 1. þm. Reykn. um varaflugvöll. Sú umræða er leyfð skv. síðari mgr. 32. gr. þingskapa og verður því umræðan án tímamarka.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til fjáraukalaga fyrir árin 1981--1986. Frv. þetta átti að haldast í hendur við frv. til l. um samþykkt á ríkisreikningnum fyrir sömu ár, enda var því dreift á Alþingi um leið og því frv. og þá gerði ég grein fyrir ástæðum þess að dregist hefur að leggja þessi frumvörp fram á Alþingi á undanförnum árum. Ég lýsti því þá einnig að það hefði verið ákvörðun mín fljótlega eftir að ég kom í fjmrn. að gera hreint borð í þessum efnum og leggja þessi mál öll fram á þinginu til afgreiðslu. Ég vil enn fremur geta þess að innan fárra daga verða einnig lögð fram hér á Alþingi hliðstæð frumvörp fyrir árið 1987. Þar með á Alþingi að geta verið komið í þau spor, sem það á að öllu jöfnu að vera í, að fylgja eðlilegum vinnubrögðum og tímasetningum í þessum efnum. Yfirskoðunarmenn ríkisreikninga hafa afhent fjmrn. tillögur sínar til fjárveitingar á fjáraukalögum fyrir hvert áranna 1981--1986 og leggja þeir til að heimiluð séu viðbótarútgjöld við 2. gr. fjárlaga hvert tiltekið ár í samræmi við niðurstöðu ríkisreikninga, sbr. 1.--6. gr. þessa frv. Ég sé ekki ástæðu til þess að þessu sinni að fjalla nánar um þetta mál. Ég á þó kannski von á því að þegar málið kemur til síðari umræðu kunni einstakir þingmenn að vilja fjalla um efni þess og skipan þessara mála í framtíðinni og áskil mér þá rétt til að taka þátt í umræðunni við það tækifæri. Að svo mæltu legg ég til, virðulegi forseti, að frv. verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umræðu.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegur forseti. Það er mér sérstök ánægja að fá að mæla fyrir þessu frv. í dag, frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1979. Ég vona hins vegar að þetta verði í fyrsta og síðasta sinn í þingsögunni sem fjmrh. þarf að standa í slíkum sporum. Ég vék að því fyrir nokkrum mínútum að þegar ég ákvað að leggja hliðstæð frumvörp fyrir árin á þessum áratug fyrir þingið kom í ljós að hliðstætt frv. fyrir árið 1979, sem hafði verið lagt fyrir 105. löggjafarþingið 1982--1983, hafði ekki orðið útrætt. Frv. hafði ekki síðan verið tekið upp og ég taldi þess vegna nauðsynlegt í samræmi við þau sjónarmið sem ég greindi frá áðan að leggja einnig að nýju fyrir Alþingi frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1979. Um þetta efni gilda hin sömu sjónarmið og ég rakti í fyrri framsöguræðu minni, ég tel einnig rétt að um þetta ár verði fjallað ásamt hinum og áskil mér þá rétt til að fjalla um málið og framtíðarskipan þessara atriða þegar hv. fjvn. hefur haft tækifæri til að greina þinginu frá sínu áliti. Ég mælist svo til þess, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til hv. fjvn.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Ég leyfi mér að þakka fyrir að fá að opna umræðu utan dagskrár. Ég hafði óskað eftir því á miðvikudaginn var að fá tækifæri til þess vegna blaðamannafundar sem hæstv. utanrrh. þá boðaði til og birti bréf sem hann hafði þá fengið varðandi það mál sem nefnt hefur verið ,,varaflugvallarmálið``. Forseti tjáði mér þá að ástæður væru fyrir því að óskað væri eftir því að samkomulag næðist um frestun til mánudags og hafði ég ekki neinar athugasemdir við það og þess vegna er þessi umræða í dag. Eins og öllum er kunnugt hefur flugumferð um hið íslenska flugumsjónarsvæði stóraukist á undanförnum árum. Með tilliti til öryggissjónarmiða er þörf fyrir varaflugvöll því brýnni og þá flugvöll sem þjónað gæti þeirri flugumferð sem Keflavíkurflugvöllur gerir þegar flugvöllurinn lokast vegna veðurs eða veðurskilyrða. Af þessum sökum var 1980 skipuð nefnd undir forustu Jóhannesar Snorrasonar yfirflugstjóra, það var flugráð sem skipaði þessa nefnd, sem ætlað var að gera tillögur um staðsetningu slíks varamillilandaflugvallar. Á árunum 1984--1985 starfaði nefnd um flugmál sem sérstaklega undirbjó flugmálaáætlun og tillögur um fjármögnun í þeim efnum, nefnd sem þáv. samgrh. Matthías Bjarnason skipaði og var undir forustu Birgis Ísl. Gunnarssonar alþm. Það var svo síðla árs 1985 að flotastjórn Atlantshafsbandalagsins, SACLANT, ásamt fulltrúum varnarliðsins hér á landi lýsti áhuga á því að kannaðir yrðu möguleikar á lagningu alþjóðlegs varaflugvallar sem gæti þjónað sem varaflugvöllur fyrir Keflavíkurflugvöll jafnframt því sem möguleikar á aðild mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins yrðu kannaðir. Að tillögu þáv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar og að höfðu samráði við þáv. samgrh. Matthías Bjarnason samþykkti ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar í janúar 1986 að taka upp viðræður varnarmálaskrifstofu utanrrn. og samgrn. undir forræði samgrn. við flotastjórn Atlantshafsbandalagsins og fulltrúa varnarliðsins. Viðræðurnar fóru síðan fram og þeim lauk í janúar 1987 með þeirri niðurstöðu að samstaða var um að varaflugvöllur sem byggður yrði yrði að nýtast fyrir allt flug sem um Keflavíkurflugvöll annars gæti farið. Í öðru lagi að notkun varnarliðs yrði aðeins undir þeim kringumstæðum að Keflavíkurflugvöllur væri lokaður. Í þriðja lagi að varaflugvöllurinn yrði ávallt undir umsjón Íslendinga og kæmi til hættuástands eða átaka yrði varaflugvöllurinn afhentur varnarliðinu og Atlantshafsbandalaginu með sama hætti og hin nýja flugstöð á Keflavíkurflugvelli. Eftir nokkrar umræður ákvað samgrh. Matthías Bjarnason að athugun yrði gerð af Flugmálastjórn og sú athugun greidd af Íslendingum. Flugmálastjórn fól sérstakri nefnd undir formennsku Jóhanns H. Jónssonar að gera skýrslu sem hún gerði og var hún lögð fram og rædd í flugráði. Þessi skýrsla var síðan afhent samgrn. 19. júlí sl. og lögð fram í ríkisstjórn og afhent alþingismönnum og kynnt í fjölmiðlum. Stjórnarskipti fóru fram eins og kunnugt er í september. Skömmu eftir að ríkisstjórnin tók við völdum lagði núv. samgrh. þá nefnd niður sem hafði óskað eftir í þessari greinargerð, nánar tiltekið 12. okt. á sl. ári. Núv. hæstv. utanrrh. fór til Brussel á fund utanrríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins síðla sl. ár og átti þar viðræður við nýjan framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, Manfred Wörner, og fóru þær umræður fram 7. og 8. des. Merkilegt er að þann sama dag, 7. des., skipaði núv. samgrh. nýja nefnd. Fól hann Flugmálastjórn það verkefni að gera tillögu um millilandaflugvöll sem þjónaði innanlandsflugi og íslensku farþegaflugi. Eins og ég gat um áðan var þetta sama daginn og hæstv. utanrrh. átti viðræður við Manfred Wörner, framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, um möguleika á byggingu alþjóðlegs varaflugvallar eins og fram kom á blaðamannafundi utanrrh. sl. miðvikudag og vísað er til í því bréfi sem utanrrh. birti, svarbréfi frá framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins. Þar er að finna svör framkvæmdastjórans við upplýsingum sem óskað hafði verið eftir af hæstv. utanrrh. varðandi hernaðarlegt hlutverk slíks flugvallar á friðartímum. Ég vil, með leyfi virðulegs forseta, lesa upp hluta úr þessu bréfi, en þar segir: ,,Að höfðu samráði við hlutaðeigandi stjórnunaraðila innan Atlantshafsbandalagsins get ég staðfest að flugvöllur sá sem tillaga liggur fyrir um mun á engan hátt gegna hernaðarhlutverki á friðartímum. Flugvöllurinn yrði mannaður og starfræktur af óbreyttum borgurum og ekki talinn herflugvöllur nema á stríðstímum. Þannig yrði í öllu tilliti litið á þennan flugvöll sem borgaralegan flugvöll. Að sjálfsögðu yrði að gera ráð fyrir að herflugvélum jafnt sem borgaralegum flugvélum yrði beint til þessa varaflugvallar þegar veður eða neyðarástand gerði slíkt óhjákvæmilegt.`` Að þessum formála höfðum og með vísan til þessa bréfs sem ég las hér úr og vísar til viðræðna hæstv. utanrrh. og framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins leyfi ég mér að spyrja hæstv. utanrrh. fjögurra spurninga varðandi þetta mál: 1. Er á því nokkur vafi að mati utanrrh. að utanrrn. fari með ákvörðunarvald varðandi heimild til handa mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins til þess að gera umbeðna forkönnun á alþjóðlegum millilandaflugvelli? 2. Telur hæstv. utanrrh. slíka forkönnun, ef leyfð verður, meiri háttar hernaðarframkvæmd samkvæmt því sem fram kemur í stjórnarsáttmála núv. ríkisstjórnar? 3. Hyggst hæstv. utanrrh. veita umbeðna heimild til forkönnunar og sé svo, þá hvenær? 4. Telur hæstv. utanrrh. að sú flugvallarbygging sem fjallað hefur verið um og kostuð yrði af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins, sbr. bréf framkvæmdastjóra þess, sé ,,meiri háttar hernaðarframkvæmd`` samkvæmt áður tilvitnuðum orðum í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar?

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að reyna að svara fsp. hv. 1. þm. Reykn. um þetta mál. Áður en ég geri það í einstökum atriðum þykir mér rétt að koma á framfæri nokkrum almennum athugasemdum. Það er í fyrsta lagi að þetta varaflugvallarmál sem hér er á dagskrá er að mínu mati fyrst og fremst meiri háttar öryggismál. Það varðar skyldur okkar til þess að tryggja sem allra mest öryggi, það sem við á annað borð getum tryggt, fyrir flugumferð á okkar flugumsjónarsvæði, þ.e. því alþjóðlega flugumsjónarsvæði sem okkur hefur verið falið að stjórna. Ég vek athygli á því að Íslandi hefur með formlegum samningi verið falin flugumferðarstjórn á svæði sem afmarkast af norðurpól á 61. breiddargráðu og að Greenwich-baug í austur og vestur fyrir Grænland, 76. gráðu vesturlengdar. Árið 1987 námu greiðslur til Flugmálastjórnar frá Alþjóðaflugmálastofnuninni ICAO og notendum þessarar þjónustu um 60 millj. dollara eða u.þ.b. 300 millj. ísl. króna. Að þessum störfum unnu íslenskir starfsmenn, tæplega 100 talsins, mjög sérhæfðir starfsmenn á vegum þessarar alþjóðaflugþjónustu. Ábyrgð okkar af þeim sökum er meiri en ella og hún tekur ekki aðeins til, þótt mikilvægt sé, innanlandsflugs og innlends flugflota, heldur þarf hún að sinna skyldum og þjónustu við allan þann flugvélakost sem um þetta flugumferðarsvæði fer og þarf á öryggisþjónustu að halda. Varaflugvöllur er m.ö.o. nauðsynjamál, okkur öllum. Hann þarf að vera á öðru veðursvæði en Keflavíkurflugvöllur. Ef hann á að þjóna þessu alþjóðlega flugumsjónarsvæði og þeim flugvélakosti sem um það fer þurfum við að hafa yfir að ráða varaflugvelli sem hefur a.m.k. 3000 m langar flugbrautir, en reyndar, samkvæmt nýjum upplýsingum um flugvélakost sem þegar er í notkun, helst meira, þ.e. 3200 langa flugbraut ásamt öllum tilheyrandi mannvirkjum. Að sjálfsögðu þarf einnig að vera fyrir hendi nægilegt landrými vegna aukinnar starfsemi í framtíðinni. Þetta kallar m.ö.o. á mjög vandlega skoðun á tæknilegum atriðum svo sem hvað varðar brautarlengd, flughlöð, allan tæknilegan búnað flugleiðsögutækja og öryggistækja, eldvarnarþjónustu o.s.frv. Ég tek þetta fram vegna þess að oft er uppi sá misskilningur að hér sé um að ræða eitt og sama málið, þ.e. annars vegar hugmyndir sem uppi eru um að lengja brautir nokkurra flugvalla sem nefndir hafa verið í t.d. 2400 eða að hámarki 2700 m og að það sé fullnægjandi að því er varðar þörfina á varaflugvelli. Mín niðurstaða er sú við nánari skoðun málsins, og það er stutt ótal gögnum, að sú niðurstaða sé ekki fullnægjandi. Við þurfum á að halda lengri brautum en þar er ráð fyrir gert og það er einfaldlega svo að engar þær áætlanir sem nú eru uppi um lengingu annarra flugbrauta geta komið í staðinn fyrir þetta, þ.e. geta orðið lengri en 2700 m. Við erum þess vegna að tala um tvö óskyld mál. Nú er það alveg ljóst að vegna þegar þekktra áforma Flugleiða, íslenskra flugfélaga, um nýjan flugvélakost, þ.e. tveggja hreyfla þotur til millilandaflugs, þá er það rétt að það er mjög aðkallandi að tryggja þeim varaflugvallaraðstöðu hið allra fyrsta. Það eru áætlanir um að taka þessar vélar í notkun á miðju næsta ári og þess vegna er út af fyrir sig brýn nauðsyn að gera þegar í stað það sem unnt er til þess að tryggja þá lágmarksbrautarlengd sem þær þurfa á að halda, 2400--2700 m, en það er hins vegar ekki fullnægjandi sem varaflugvallarþjónusta fyrir það umsjónarsvæði sem okkur hefur verið falið að stýra. Hv. fyrirspyrjandi vék nokkuð að forsögu málsins. Um það ætla ég að vera stuttorður, aðeins láta þess getið að eftir því sem best er vitað samkvæmt heimildum varnarmáladeildar í utanrrn. er upphaf þessa máls það að því er varðar hugmyndina um varaflugvöll sem væri að verulegu leyti fjármagnaður af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins að það mun hafa verið 1. nóv. 1985 sem flotastjórn Atlantshafsbandalagsins á Atlantshafi, sem situr í Norfolk, Virginíu í Bandaríkjunum, og fulltrúar varnarliðsins lýstu fyrst áhuga sínum í samtölum við fulltrúa varnarmáladeildar og utanrrn., þ.e. um byggingu slíks varaflugvallar á okkar flugumsjónarsvæði, þó fyrst og fremst út frá spurningunni um það hvort líklegt væri að íslensk stjórnvöld vildu fallast á að forkönnun færi fram um það. Eina ríkisstjórnarsamþykktin sem ég þekki að hafi verið gerð um málið er frá 2. jan. 1986 þar sem ríkisstjórn samþykkir að teknar verði upp viðræður varnarmálaskrifstofu og samgrn. undir forræði þess síðarnefnda við flotamálayfirvöld Atlantshafsbandalagsins og varnarliðið. Þann 3. nóv. 1986 ákveður því næst samgönguráðherra skipan íslensku viðræðunefndarinnar og setur henni það markmið að velja heppilegasta staðinn fyrir varaflugvöll. Þann 4. des. 1986 hefjast þær viðræður. Nú er þess að geta að það sem gerst hefur frá þessum tíma og til dagsins í dag er alla vega með þeim hætti að þessari spurningu um heimild íslenskra yfirvalda til þess að heimila að forkönnun fari fram hefur ekki verið svarað með formlegum hætti. Ég vil ekki leggja dóm á það sem gerst hefur í millitíðinni annað en að vekja athygli á þeirri staðreynd að þetta erindi hefur verið borið upp og því hefur enn ekki verið svarað þrátt fyrir áður tilvitnaða samþykkt ríkisstjórnar, um að taka upp viðræður. Eftir að núv. ríkisstjórn var mynduð er frá því að segja að í tengslum við ferðalag utanrrh. og þátttöku í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna á sl. hausti átti hann viðræður við yfirvöld flota Atlantshafsbandalagsins í Norfolk og þá var þetta mál rifjað upp og þeirri spurningu enn beint til utanrrh. hver væri afstaða núv. hæstv. ríkisstjórnar til beiðni sem fyrir lægi um að forkönnun færi fram á vegum mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins um staðarval og kostnað við byggingu varaflugvallar á hinu íslenska flugumsjónarsvæði. Þegar framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins sótti Ísland heim 2. og 3. nóv. sl. var málið enn fremur rætt. Það var þar á dagskrá og var rætt og skýrt frekar. Þar á meðal hafði utanrrh. í millitíðinni kynnt sér málið og lagt niður fyrir sér hvaða kröfur eða skilyrði við Íslendingar teldum að hans mati rétt að gera um undirbúning og framkvæmd slíkrar könnunar. Loks er þess að geta að málið var rætt við yfirflotaforingja Atlantshafsbandalagsins sem kom til Íslands í byrjun desember 1988, þá mjög stuttlega, en loks tekið upp við framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins þann 7. des. í tengslum við fund utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsins. Það var á þeim fundi sem utanrrh. beindi alveg ákveðnum spurningum til framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins og óskaði eftir því að fá úr því skorið með óyggjandi hætti, skriflega, þar með staðfest af stjórn mannvirkjasjóðsins, hvort þeir skilmálar sem áður hafði verið lýst munnlega í viðtölum milli aðila yrðu uppfylltir, þ.e. um það að hér yrði ekki um að ræða nýtingu á þessu mannvirki á friðartímum í neina sérstaka hernaðarþágu. Svar framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins barst síðan þann 10. febr. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í viðræðum okkar 7. des. 1988 um möguleika á að byggja varaflugvöll fyrir Atlantshafsbandalagið á Íslandi óskuðuð þér eftir að ég léti yður í té upplýsingar um hugsanlegt hernaðarlegt hlutverk slíks flugvallar á friðartímum. Að höfðu samráði við hlutaðeigandi stjórnunaraðila innan Atlantshafsbandalagsins get ég staðfest að flugvöllur sá sem tillaga liggur fyrir um muni á engan hátt gegna hernaðarhlutverki á friðartímum. Flugvöllurinn yrði mannaður og starfræktur af óbreyttum borgurum og ekki talinn herflugvöllur nema á stríðstímum. Þannig yrði í öllu tilliti litið á þennan flugvöll sem borgaralegan flugvöll. Að sjálfsögðu yrði að gera ráð fyrir að herflugvélum jafnt sem borgaralegum flugvélum yrði beint til þessa varaflugvallar þegar veður eða neyðarástand gerði slíkt óhjákvæmilegt. Til þess að tryggja öryggi í flugrekstri og að flugmenn kynnist staðháttum við flugvöllinn mundu herflugvélar stöku sinnum og í takmörkuðum mæli æfa þar aðflug og lendingu.`` Frá erindi þessa bréfs hef ég að sjálfsögðu skýrt samstarfsaðilum mínum í ríkisstjórn, kynnt það á ríkisstjórnarfundi og lagði þá jafnframt fram minnisblað um málið sem ég tel nauðsynlegt að gefnu tilefni þessarar fyrirspurnar að flytja hér úr ræðustól á Alþingi. Það hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Í framhaldi af viðræðum sem ég hef átt við yfirflotaforingja Atlantshafsbandalagsins og aðalframkvæmdastjóra þess, Manfred Wörner, um óskir bandalagsins um að forkönnun fari fram á Íslandi um hugsanlega byggingu varaflugvallar sem þjónað geti jafnt öllu alþjóðlegu flugi á íslenska flugumsjónarsvæðinu hef ég nú fengið formlega staðfestingu á þeim upplýsingum um eðli slíks varaflugvallar sem ég hef á grundvelli greindra samtala minna áður skýrt frá. Í hjálögðu bréfi Manfreds Wörners, aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, dags. 10. þ.m. er staðfest að varaflugvöllur, byggður á kostnað mannvirkjasjóðs bandalagsins, mundi ekki gegna neinu hernaðarhlutverki á friðartímum. Yfirstjórn og rekstur yrði alfarið í höndum íslenskra starfsmanna og ,,þannig yrði í öllu tilliti litið á þennan flugvöll sem borgaralegan flugvöll``, eins og segir orðrétt í bréfinu. Við slíkan flugvöll yrðu aldrei staðsettir neinir hermenn. Þar yrðu engin þau tæki, vopn, vopnabúnaður eða annað sem einkennir hernaðarflugvelli sérstaklega, hvorki til varna né árása. Þýðing slíks flugvallar fyrir varnarliðið og þar með réttlæting fyrir fjárframlögum úr mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins er fyrst og fremst flugöryggismál, þ.e. að tryggja að flugvélar varnarliðsins geti við slæm veðurskilyrði eða í neyðartilvikum treyst á lendingu á flugvelli sem ekki er á sama veðursvæði og Keflavíkurflugvöllur. Þessir öryggishagsmunir eru að sjálfsögðu þeir sömu hvort sem um borgaralegt flug eða herflug er að ræða. Afnot varnarliðs af flugvellinum yrðu ekki önnur en æfingalendingar flugmanna. Nokkur umræða hefur verið um að reglur mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins útiloki greiðslu kostnaðar við flugvöll sem ekki eigi að gegna samfelldu hernaðarhlutverki. Rétt er að almennar reglur sjóðsins miðast við kostnað við framkvæmdir sem þjóna sameiginlegum varnarbúnaði. Hins vegar er í samþykktum mannvirkjasjóðsins gert ráð fyrir að víkja megi frá þessum almennu reglum, sbr. gr. 1.3.9 í hinum almennu starfsreglum mannvirkjasjóðs bandalagsins. Það hefur verið gert í þessu tilviki og fyrir liggur samþykkt réttra aðila á þeim skilyrðum sem Atlatnshafsbandalagið muni setja fyrir greiðslu kostnaðar við gerð varaflugvallar ef reistur yrði hér á landi eins og aðalframkvæmdastjóri bandalagsins hefur nú skriflega staðfest. Skilyrðin eru þessi: 1. Að flugbraut verði 3000 metra löng hið minnsta og samhliða akstursbraut. 2. Að flughlöð verði nægilega rúm til að leggja megi flugvélum og að aðstaða verði til viðgerða, þ.e. flugskýli. 3. Að eldsneytisgeymsla verði til staðar með mögulegri tengingu við olíuhöfn og skýli fyrir tankbifreiðar. 4. Að á flugvellinum verði fullkominn flugturn, fullkomin flugleiðsögutæki, fullkomin slökkvistöð, bygging fyrir þjónustu við áhafnir og farþega og aðstaða til veðurþjónustu. Mannvirkjasjóður Atlantshafsbandslagsins hefur á þessu stigi aðeins samþykkt fjárveitingu til forkönnunar, ,,feasibility study``, á mögulegri staðsetningu og gerð varaflugvallar. Leitað hefur verið samþykkis íslenskra og danskra stjórnvalda og heimastjórnarinnar á Grænlandi fyrir könnun mögulegrar staðsetningar á Grænlandi og á Íslandi. Samþykkt grænlenskra og danskra stjórnvalda liggur nú fyrir og hefst forkönnun í Grænlandi í lok þessa mánaðar samkvæmt upplýsingum frá danska utanríkisráðuneytinu. Engin nákvæm kostnaðaráætlun liggur fyrir um byggingu varaflugvallar. Það er ekki fyrr en að forkönnun lokinni að forsendur kostnaðaráætlunar liggja fyrir. Hæstu tölur sem nefndar hafa verið, og þá sem alger ágiskun miðað við að byrjað verði að brjóta nýtt land á Grænlandi eða Íslandi og byggja frá grunni nýjan fullkominn flugvöll með öllum nauðsynlegum búnaði, sbr. ofangreind skilyrði, eru allt að 200 millj. bandaríkjadala eða um það bil 10 milljarðar íslenskra króna. Ég tek það skýrt fram að hér er ekki verið að vitna í neina kostnaðaráætlun, hún hefur ekki verið framkvæmd. Það er verið að óska eftir því að fá heimild til að framkvæma hana. Þetta eru hreinar ágiskunartölur. Hins vegar sýnist samanburður annars vegar á þessum kostnaði við byggingu á fullkomnum varaflugvelli af þessu tagi og hins vegar lengingu nokkurra flugbrauta hér innan lands vera óraunhæfur. Nauðsynlegt er að horfa til framtíðar þegar rætt er um varaflugvöll og varhugavert að líta einungis til lágmarksþarfa þeirra farþegaflugvéla sem íslensk flugfélög nota á allra næstu árum. Einnig verður að hafa í huga framtíðarþarfir fyrir vöruflutninga með flugi. Þróun slíkra flutninga er nú þegar hafin þar sem stærstu gerðir breiðþota eru nú notaðar til reglulegra vöruflutninga beint frá Keflavíkurflugvelli. Varaflugvöllur þarf að geta fullnægt framtíðarþörfum íslensks útflutnings á ferskum sjávarafurðum og er þar nærtækt að líta á þarfir nýrrar útflutningsgreinar sem fiskeldi er. Minna má á að okkur Íslendingum hefur verið treyst fyrir flugumferðarstjórn á stórum hluta Norður-Atlantshafsins. Varaflugvöllur af fullri stærð mundi stórauka flugöryggi á því svæði. Einnig er nauðsynlegt að landrýmið við varaflugvöll sé nægilega rúmt til að eðlileg þróun og aukning athafnasvæðis sé fyrir hendi til framtíðar. Ljóst er að fullkominn flugvöllur sem þjónað getur millilandaflugi, bæði farþega- og vöruflutningaflugi, getur gerbreytt efnahagsþróun heils landsfjórðungs og orðið hvati að nýskipan atvinnumála. Ég hef kynnt mér ítarlega greinargerð Flugmálastjórnar, dags. í jan. sl., en þar eru starfshópnum, sem að henni vann, settar ákveðnar gefnar forsendur um starfið, þ.e. ekki var gert ráð fyrir því að varaflugvöllurinn leysti þær þarfir sem hið alþjóðlega flug á okkar flugumsjónarsvæði gerir kröfur um. Miðað við greinargerðina er t.d. ljóst að fullhlaðnar breiðþotur í langflugi gætu ekki notað neinn af þeim flugvöllum sem gert er ráð fyrir að yrðu endurbættir. Með tilliti til þess að skilyrði til fiskeldis eru óvíða betri en á Norðausturlandi er hins vegar verulega óskynsamlegt að útiloka þann möguleika. Augljóst er að niðurstöður ítarlegrar úttektar á mögulegri staðsetningu fullkomins alþjóðlegs flugvallar eru íslenskum stjórnvöldum mikils virði án tillits til þess hvort bygging slíks flugvallar yrði leyfð. Því þarf ríkisstjórnin að taka leyfisveitingu til slíkrar könnunar til málefnalegrar umfjöllunar og ákvörðunar.`` Virðulegi forseti. Í framhaldi af þessari greinargerð sem kynnt var á ríkisstjórnarfundi er síðan rétt að láta þess getið að efnt var til sérstaks blaðamannafundar þar sem helstu staðreyndir málsins voru reifaðar og gefin var út fréttatilkynning um þetta mál þar sem öll þau efnisatriði, sem ég nú þegar hef flutt, komu fram, þar á meðal um þau skilyrði fyrir hugsanlegri ákvörðun sem rétt kjörin yfirvöld Atlantshafsbandalagsins hafa undirgengist á þessu stigi málsins. Virðulegi forseti. Það er rétt að taka það fram að einnig hefur verið dreift niðurstöðum af athugun á öðrum atriðum sem þetta mál varðar og ástæða er til þess að vekja athygli hv. alþingismanna á. Það eru fyrst og fremst spurningar um eignarhald, forræði og rekstur. Það er ljóst með samanburði við reynslu Norðmanna þar sem verulegar framkvæmdir hafa átt sér stað og fjármagnaðar að mestu leyti af mannvirkjasjóðnum að Atlantshafsbandalagið gerir ekki tilkall til eignarhalds á landi þar sem slík mannvirki eru reist, enda er það yfirlýst afstaða norskra stjórnvalda að þau mannvirki sem þar hafa verið reist fyrir tugi milljarða kr. á undanförnum árum, allt frá árinu 1950, eru eign norska ríkisins. Jafnframt liggja fyrir staðfestingar um forræði og mönnun af hálfu íslenskra aðila og stjórn íslenskra aðila. Spurningin um rekstur slíks mannvirkis er þá spurning um samninga af hálfu viðkomandi lands og mannvirkjasjóðsins um með hvaða hætti því yrði fyrir komið. Það er þá fyrst og fremst spurning um hvaða kröfur við viljum gera og í samráði við þær þjóðir sem eiga mest undir öryggi á okkar flugumsjónarsvæði til flugöryggis og að því er varðar rekstur mannvirkisins. Það er kannski rétt að láta þess getið að það sjónarmið hefur komið fram af hálfu sérfróðra manna að þeim kröfum sem gerðar eru af hálfu íslensku flugfélaganna að því er varðar flugöryggi, svo sem eins og varðandi brautarlengd og þjónustu á slíkum varaflugvelli, hefur verið mjög í hóf stillt. Það er opinbert leyndarmál að ætlast er til þess að kostnaður við mannvirkið standi raunverulega undir þeim gjöldum sem lögð eru á þjónustuna, þ.e. á notendur þjónustunnar og þar á meðal íslensku flugfélögin. Það hefur því verið farið mjög hóflega í sakirnar af þeirra hálfu að því er varðar slíka kröfugerð þótt auðvitað komi það fram af viðtölum við tæknimenn þeirra að þeim mun lengri brautarlending og þeim mun fullkomnari þjónusta, þótt dýr sé, sé auðvitað æskileg. Þá er þess að geta varðandi rými á flugvöllum til þess að geyma flugflota að það er einkenni varaflugvallar og sérstaklega með niðurstöðum af könnunum að því er varðar veðurfar og lokun Keflavíkurflugvallar, þótt Keflavíkurflugvöllur lokist raunverulega ekki oftar en sem svarar 5% þess tíma sem hann er starfræktur, að mjög algengt er að allur flugflotinn, ekki bara sá íslenski heldur reyndar ýmsar aðrar flugvélar sem um svæðið fara, þurfi að leita varaflugvallar einmitt á sama tíma, enda er það nú kunnugt að íslenski flugflotinn leitar mjög til Keflavíkurflugvallar á sömu tímum sólarhrings. Af þeim sökum er ástæða til að minna á að á getu varaflugvallar til þess að hýsa allan flugvélakostinn sem á þessari þjónustu þarf að halda getur reynt á sama tíma. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi með því sem ég þegar hef sagt komið á framfæri við hv. alþingismenn því sem mestu máli skiptir að því er varðar stöðu þessa máls. Ég legg á það höfuðáherslu að það liggur ekki fyrir ríkisstjórn Íslands að taka ákvörðun um það hvort heimila skuli þessa framkvæmd. Sú spurning sem við þurfum að svara og til okkar hefur verið beint er einfaldlega þessi: Munum við fallast á það, eins og t.d. ríkisstjórn Danmerkur hefur þegar gert og heimastjórnin grænlenska, að heimila að þessi forkönnun fari fram sem lýtur að kostnaðaráætlun og staðarvali? Það er ekki fyrr en slík forkönnun hefur farið fram og niðurstöður liggja fyrir sem íslensk stjórnvöld standa frammi fyrir þeirri spurningu hvort þau geti fallist á að framkvæmdirnar fari fram samkvæmt þeim skilmálum og þeim samningum sem við kynnum að gera við mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins. Virðulegi forseti. Ég dreg ekki dul á það að þeir skilmálar sem nú hafa verið birtir af hálfu Atlantshafsbandalagsins, og þar með mannvirkjasjóðsins, um nýtingu þessa mannvirkis á friðartímum taka í mínum huga öll tvímæli af um að hér er um að ræða nauðsynlegt öryggis- og samgöngutæki sem ekki er í þágu varna landsins eða hernaðarstarfsemi á Íslandi á friðartímum. Ef ég er hins vegar spurður hvað gerist á hernaðartímum er ýmislegt um það að segja, fyrir nú utan það að guð forði oss frá því að til þess komi. Í fyrsta lagi má við því búast að ef til slíkra tíðinda dregur þá gerist það í einhverjum áföngum, stigmögnunaráföngum. En ef lýst er yfir slíku hættuástandi gerist það því aðeins, að því er varðar Atlantshafsbandalagið, með samþykki í Atlantshafsráðinu af hálfu allra aðildarríkja þannig að það verður engu neyðar-, hættu- eða stríðsástandi lýst yfir af hálfu Atlantshafsbandalagsins nema um það séu allar aðildarþjóðirnar sammála hvað svo sem öðru líður. Því næst er sjálfsagt að geta þess í annan stað að ef af slíkum hlutum verður þá liggja fyrir samningar milli íslenskra stjórnvalda annars vegar og svo hins vegar varnaraðila landsins um það með hvaða hætti við kynnum að láta í té ýmis mannvirki í þágu varnarráðstafana. T.d. hefur þannig verið vitnað til samkomulags sem áformað er að gera en hefur að vísu enn ekki verið staðfest að því er varðar Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég geri ráð fyrir því að ef af byggingu slíks mannvirkis yrði, sem ég hef hér lýst, þá yrðu gerðir samningar sem kveða nákvæmlega á um við hvaða skilyrði slíkt mannvirki yrði látið í té ef til átaka kæmi. Þá er jafnframt þess að geta að í stríði eru menn nú ekki alltaf spurðir og færi þá eftir aðstæðum hvað um yrði. Ég vek aðeins athygli á því að ef ég er spurður hvað sé hernaðarmannvirki á stríðstímum gæti það allt eins átt við höfnina í Þorlákshöfn, þotur Flugleiða, flugvelli víðast hvar á landinu, flest hafnarmannvirki og reyndar hvaða annað mannvirki í byggingu eða fjarskiptatæki sem um væri að ræða. Allt eru þetta hernaðarmannvirki í þeim skilningi að ekki er hægt að útiloka að aðili sem kæmi óboðinn í hernaðarhugleiðingum inn í landið tæki slík mannvirki til hernaðarþarfa. Virðulegi forseti. Þá sný ég mér að því að svara með formlegum hætti fyrirspurnum hv. þm. sem hann beindi til mín, en þær spurningar voru fjórar. Í fyrsta lagi var spurt um forræði ráðherra að því er varðar málsmeðferðina. Svar mitt er þetta: Það er óumdeilt að utanrrh. fer með málefni sem snerta Atlantshafsbandalagið og stofnanir þess, þar með talinn mannvirkjasjóð. Því var eðlilegt að talsmenn Atlantshafsbandalagsins, bæði aðalframkvæmdastjóri þess og flotamálayfirvöld, ræddu ósk um heimild til forkönnunar við utanrrh. Slíkar viðræður hef ég, eins og áður sagði, átt við þessa aðila og reyndar forverar mínir þar á undan. Þá er þess að geta að því er varðar þessa spurningu um forræði að í okt. sl. frábað samstarfsmaður minn, hæstv. samgrh., samgrn. að fjalla frekar um úrvinnslu varaflugvallarmáls í samvinnu við Atlantshafsbandalagið eða bandaríska varnarliðið. Þar með brast grundvöll að sinni fyrir eðlilegri samvinnu milli okkar ráðuneyta til að fjalla um málið sem æskilegast hefði þó verið að héldi áfram að mínu mati. Það breytir ekki þeirri staðreynd að mér ber sem utanrrh. að fjalla um, vega og meta hverjar skyldur okkar Íslendinga eru í samstarfi okkar við bandalagsþjóðir okkar í Atlantshafsbandalaginu og standa í málsvari gagnvart bandalaginu. Ég tel ekki aðeins að mér sé heimilt að taka afstöðu til óska bandalagsins um að framkvæma forkönnun á hugsanlegum möguleikum á staðsetningu varaflugvallar hér á landi um leið og sama könnun fer fram á öðrum stöðum, þ.e. Grænlandi eða Færeyjum hugsanlega. Mér er skylt að taka afstöðu til þessa máls og tilkynna Atlantshafsbandalaginu svar mitt. Ég mun að sjálfsögðu kynna málið áfram og ræða það málefnalega og rækilega innan ríkisstjórnar við samstarfsaðila svo sem eðlileg vinnubrögð bjóða í stjórnarsamstarfi. En forræði málsins er í mínum höndum að því er þetta varðar, á því tel ég engan vafa leika. Hitt væri svo annað mál ef þetta mannvirki væri risið, þá teldi ég samkvæmt þeim skilmálum sem hér liggja fyrir að stjórn þess væri á forræði samgrh. því að þetta mannvirki mundi ekki rísa á formlega yfirlýstu varnarsvæði. Í annan stað er ég spurður: Telst forkönnun af þessu tagi sem fram á er farið meiri háttar hernaðarframkvæmd? Svar mitt við því er ósköp einfaldlega nei. Forkönnun sú sem óskað hefur verið að fá að framkvæma hér á landi er minni háttar framkvæmd hvernig sem á hana er litið. Að hluta til mun hún byggjast á upplýsingum sem þegar eru aðgengilegar og liggja fyrir í skýrslum sem unnar hafa verið á vegum íslenskra flugmálayfirvalda. Ég ítreka því hér enn að spurningin sem fyrir liggur er ekki um heimild til byggingar flugvallar, sem reyndar verður algerlega borgaralegur flugvöllur á friðartímum. Spurningin er aðeins um hvort leyfa eigi forkönnun og þessi forkönnun er engan veginn meiri háttar hernaðarframkvæmd. Þriðja spurningin sem til mín var beint var efnislega á þá leið hvort utanrrh. hyggist leyfa þessa könnun og þá hvenær. Svarið við því er að ég mun kynna málið rækilega í ríkisstjórn og utan hennar. Að því loknu mun ég taka um það ákvörðun, en það liggur ekki á að taka þessa ákvörðun því við höfum til þess allgóðan tíma. En ef ég að lokinni mjög rækilegri umræðu um málið hef ekki sannfærst um hið gagnstæða hyggst ég heimila að könnunin fari fram. Þá er loks fjórða spurningin: Ef af framkvæmdum yrði væri þá um meiri háttar hernaðarframkvæmd að ræða? Það var svona kjarni spurningarinnar. Svarið er það að ég hef birt opinberlega bréf aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins þar sem formlega er staðfest það sem ég hafði áður skýrt frá í framhaldi af viðræðum mínum við aðalframkvæmdastjórann og yfirflotastjórnina að varaflugvöllur, þótt byggður yrði á kostnað mannvirkjasjóðs bandalagsins, mundi ekki gegna neinu hernaðarhlutverki eða hafa neinn búnað til þess að gegna slíku hlutverki á friðartímum. Því er það svo að ef þessi framkvæmd yrði leyfð væri hún ekki meiri háttar hernaðarmannvirki að mínu mati. Völlurinn mundi ekki gegna öðru hlutverki en að auka flugöryggi fyrir alla alþjóðlega flugumferð sem nú fer fram á Keflavíkurflugvelli og líkur eru á að fari þar um í framtíðinni á íslenska flugumsjónarsvæðinu. Ef hins vegar er spurt hvort unnt sé að gera slíkan samning með tilliti til ákvæða stjórnarsáttmálans, þá hefur nú nóg komið fram í mínu svari til þess að ráða í mitt svar við því. En ég vil taka það skýrt fram að algerlega ótímabært er að svara þeirri spurningu hér og nú á þessari stundu vegna þess að málið er einfaldlega ekki lengra komið en svo að það liggja ekki fyrir nein tilmæli um framkvæmdir. Það er alls ekki fyrr en að forkönnun hefur farið fram, bæði á Grænlandi og á Íslandi og hugsanlega Færeyjum, að þess er að vænta að Atlantshafsbandalagið móti niðurstöður um staðarval. Það má vel vera að til þess komi ekki að við verðum spurðir og þess vegna óþarfi með öllu að flækja málið eða gera það erfiðara með því að svara slíkum spurningum fyrir fram. Loks, virðulegi forseti, vil ég aðeins víkja að einu litlu máli. Það hefur komið fram í fjölmiðlum gagnrýni á utanrrn. um ónákvæmni í þýðingu texta. Nú skal það tekið fram að texti úr bréfi framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins var að sjálfsögðu birtur á því máli sem það var skrifað á svo að sjálfsögðu var ekki því til að dreifa af okkar hálfu að dreifa villandi upplýsingum. Hins vegar geta verið slík álitamál. Álitamálið var það að orðalagið ,,no military capability`` var þýtt sem: gegna á engan hátt hernaðarhlutverki á friðartímum. Af þessu tilefni vil ég aðeins láta þess getið að hér þarf ekki að deila um keisarans skegg. Á íslensku fer betur að tala um hernaðarlegt hlutverk en hernaðargetu flugvallar. Fordæmi eru þó fyrir því að orðið geta sé notað um mannvirki, sbr. afkastageta eða burðargeta en það hljómar ankannalega í mínum eyrum að flugvöllur hafi getu til hernaðar. Ég tel því að þetta hugtak sé rétt þýtt sem hernaðarhlutverk og fari betur í íslensku máli og eigi ekki að villa um fyrir neinum hver merkingin er. Ef menn vilja fara út í orðsifjafræði má benda á að enska orðið ,,capability`` er dregið af latneskri sögn, ,,capere``, sem þýðir bókstaflega ,,að taka``. Í ensku þýðir því capability upphaflega hæfileikann til að rúma eitthvað eða taka við einhverju. Í þessum skilningi þýðir capability því nánast sama og hlutverk. Virðulegi forseti. Ég vona að þessi svör séu fullnægjandi að því er varðar spurningar hv. þm.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Með örfáum orðum vil ég koma inn í þessa umræðu á þessu stigi og fyrst og fremst fjalla um stjórnarsáttmálann og þau ákvæði sem þar eru um hernaðarmannvirki. Eins og hér hefur komið fram er um það samkomulag á milli stjórnarflokkanna, eins og segir í stjórnarsáttmála, að ekki skuli ráðist í ný meiri háttar hernaðarmannvirki og er þar vísað til þess að ekki skuli ákveðin mannvirki umfram þau sem ákveðin voru áður en þessi ríkisstjórn tók við í september sl. Í meiri háttar hernaðarmannvirki verður því ekki ráðist nema allir þeir sem að ríkisstjórninni standa séu sammála um að það skuli gert þrátt fyrir ákvæði þessa sáttmála eða allir sem að ríkisstjórninni standa eru sammála um að umrætt mannvirki sé ekki meiri háttar hernaðarmannvirki. Svo er ekki nú. Um það eru skiptar skoðanir innan ríkisstjórnarinnar og það eitt út af fyrir sig kemur í veg fyrir að í þetta mannvirki verði ráðist nema þessi skoðun breytist við nánari umfjöllun. Ég lít svo á að bréf frá aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins sé sannarlega mjög mikilvægt í þessu máli, en það lætur þó að margra mati ýmsum spurningum ósvarað. Í þessu bréfi er m.a. sagt að þetta mannvirki geti ekki talist hernaðarmannvirki á friðartímum. Við hvað er átt með friðartímum og ófriðartímum? Í varnarsáttmálanum frá 1949 segir að hér á landi skuli ekki vera erlendur her á friðartímum. Árið 1951 þegar Kóreustyrjöldin var var hún talin næg ástæða til þess að hingað kom erlendur her sem hefur setið síðan. Því er ekki óeðlilegt að menn spyrji og vilji fá nánari skilgreiningu á þessu: Hvað eru friðartímar og hvað eru ófriðartímar? Það er rétt sem hæstv. utanrrh. sagði hér áðan, að það mun vera ákvörðun ráðherranefndar Atlantshafsbandalagsins hvort um er að ræða friðartíma eða ófriðartíma. Þetta er engu að síður atriði sem þeir sem vilja ekki ráðast í meiri háttar hernaðarmannvirki vilja skiljanlega fá nánar skilgreint og vísa ég enn til þeirrar reynslu sem við höfum haft af slíku. Hitt er svo nokkuð annað mál hvort hæstv. utanrrh. getur leyft þá forkönnun sem hér er um að ræða. Ég lýsi þeirri skoðun minni að það geti hæstv. utanrrh. leyft ef um engar framkvæmdir er að ræða í þessu sambandi. Hitt er svo annað mál að eðlilegt virðist að mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins vilji þá um leið fá ákveðið hvort í framkvæmdina megi ráðast ef niðurstaðan verður sú að rétt sé að byggja slíkt mannvirki hér á landi. Ég á bágt með að trúa því að mannvirkjasjóðurinn krefjist þess ekki að hafa nokkra fullvissu fyrir því áður en í kostnaðarsamar framkvæmdir er ráðist. Hér hefur stefnuna í flugmálum sem hæstv. samgrh. hefur lagt fram einnig borið á góma. Hæstv. samgrh. gerir ráð fyrir lengingu þriggja flugbrauta á Norðurlandi, í 2400 til 2700 metra. Ég tek það fram, eins og hefur reyndar einnig komið fram hjá hæstv. utanrrh., að íslensku flugfélögin hafa staðfest að þessar brautarlengdir séu fullnægjandi fyrir þær vélar sem Flugleiðir hyggjast vera með á næstu árum. Þetta er vitanlega afar mikilvægt og skapar mjög, ef ég má orða það svo, fjölbreytt öryggi fyrir hinar íslensku flugvélar og skapar vitanlega ýmsa möguleika á þeim landsvæðum þar sem slíkar brautir eru gerðar. Hinu finnst mér þó að verði ekki neitað að það er annmarki á þessari hugmynd að engin þessara brauta yrði 3000 metrar eða lengri því að um svæðið fara flugvélar sem þurfa á lengri flugbraut að halda. Ég vek athygli á því að nú lenda reglulega í Keflavík flugvélar sem flytja vörur til Japans sem þurfa á lengri braut að halda. Því tel ég afar mikilvægt að í þessu sambandi, í tengslum við þá stefnu sem hæstv. samgrh. fjallar um og mun verða rædd vandlega í ríkisstjórninni á næstunni, verði einnig kannað hvort ekki má byggja hér flugbraut sem nær þessari lágmarkslengd. Ég tel að hárrétt sé, sem kom fram hjá hæstv. utanrrh., að það er mjög mikilvægt út af fyrir sig í þessu máli. Og mér finnst eðlilegt að íslensk flugmálayfirstjórn kanni það mál og gerði satt að segja ráð fyrir að það hefði verið með í þessari umræðu því að íslensk flugmálayfirstjórn fjallar vitanlega um allt það svæði og allar þær vélar sem hér fara um. Stjórn þessa svæðis er hjá íslenskum flugmálayfirvöldum. Ég skal, virðulegi forseti, ekki lengja þessa umræðu umfram þetta. Ég vildi fyrst og fremst leggja áherslu á þetta ákvæði í stjórnarsáttmálanum. Því verður ekki breytt nema allir sem að ríkisstjórninni standa séu sammála um það og mannvirki verður ekki reist hér nema allir sem að ríkisstjórninni standa séu sammála um að ekki sé um meiri háttar hernaðarmannvirki að ræða. Um það er ekki samstaða innan ríkisstjórnarinnar a.m.k. enn.

Landbúnaðarráðherra (Steingrímur J. Sigfússon) Virðulegi forseti. Sú stefnumörkun í flugmálum sem hér var nefnd af hæstv. forsrh. og unnið er að verðskuldar það held ég að gerð sé stuttlega grein fyrir henni hér við þessar umræður og ætla ég að halda mig aðallega við það í mínu máli að gera grein fyrir því hvernig unnið er að þessum málum í því ráðuneyti sem samkvæmt mínum skilningi fer með samgöngumál á Íslandi. Geri ég það samkvæmt lögunum um Stjórnarráð Íslands, almennum réttarvenjum og stjórnskipunarvenjum í landinu. Ég vil þó fyrst hafa nokkur almenn orð sem lúta að þeim efnisþáttum sem hér hafa sérstaklega verið nefndir af hæstv. utanrrh., einkum, og snúa að öryggi í flugmálum okkar Íslendinga og öryggi fyrir flug hér á hinu íslenska flugstjórnarsvæði. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höldum ekki áfram í þessari umræðu þannig að menn velkist eitthvað í vafa um það hvort öryggi sé fyrir borð borið í flugmálum eins og þeim er háttað á Íslandi í dag, bæði hjá hinum íslensku flugfélögum og vegna flugs um hið íslenska flugstjórnarsvæði. Eru menn á þeirri skoðun, eru einhverjir hér inni sem trúa því að íslensku flugfélögin og erlend flugfélög sem fljúga hér yfir hið íslenska loftrými beri öryggi farþega sinna fyrir borð þannig að það brjóti í bága við þær reglur sem aðilar eins og Alþjóðaflugmálastjórnin setja? Sé svo skal ég gleðja þá hina sömu með því að segja: Svarið er nei. Ég fullyrði og tel mig hafa fyrir því alveg fullnægjandi rök: Öryggi farþega er ekki borið fyrir borð, hvorki hjá íslenskum flugfélögum né öðrum. Hvorki íslenskar né alþjóðlegar reglur eru brotnar í þessum efnum. Fyrir það fyrsta er það svo varðandi varaflugvelli og hlutverk þeirra að fyrir allt almennt flug yfir hið íslenska flugstjórnarsvæði er Keflavíkurflugvöllur varaflugvöllur og reyndar Reykjavíkurflugvöllur og Akureyrarflugvöllur gjarnan skráðir til viðbótar hjá mörgum erlendum flugfélögum. Það hefur aldrei í allri sögu umræðunnar um varaflugvöll á Íslandi komið fram ósk um annan flugvöll til vara á hinu íslenska flugstjórnarsvæði. Þetta atriði er sérstaklega undirstrikað í skýrslu Flugmálastjórnar og flugráðs og þar segir ef ég má vitna í þá skýrslu sem hefur verið unnin og dreift. Ég veit ekki betur, virðulegi forseti, en að henni hafi verið dreift til hv. þm. Sé svo ekki er hún a.m.k. á leiðinni.  ,,Varaflugvöllur þjóni alþjóðlegu flugi um loftrými Íslands.`` Hér er átt við hvort þörf er á flugvelli hérlendis vegna flugs um okkar flugstjórnarrými auk Keflavíkurflugvallar og er þá einkum haft í huga flug tveggja hreyfla þotna. Samkvæmt heimildum Flugmálastjórnar er ekki þörf á varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll í þessu skyni. Frá öryggissjónarmiði má þó segja að það væri til hagsbóta, sbr. það sem áður segir um að 2700 metra flugbraut mundi vera fullnægjandi.`` M.ö.o., sérfræðingar Flugmálastjórnar sem semja þessa skýrslu segja: Engar upplýsingar liggja fyrir um það. Aldrei hefur komið erlendis frá ein einasta ósk um að byggður yrði varavaraflugvöllur á Íslandi, aldrei. Þetta vona ég að sé rækilega skýrt. Ég get þessu til frekari stuðnings vitnað í bréf flugráðs með skýrslu flugráðs frá sl. vori sem mun hafa komið út í apríl 1988. Þar segir enn fremur um þetta mál á bls. 2 í því bréfi sem er fskj. II með skýrslunni sem þið hafið nú fengið, með leyfi forseta: ,,Ekki er kunnugt um að fyrir liggi neinar beiðnir um gerð varaflugvallar sem þjónað gæti öllum hugsanlegum flugvélagerðum sem leið eiga um hið íslenska flugstjórnarsvæði.`` Sama niðurstaða, staðfest sem sagt í tvennum mismunandi gögnum af sérfræðingum Flugmálastjórnar og undirritað af Flugráði Íslands. Ég vona því að það sé alveg skýrt að Keflavíkurflugvöllur fullnægir að öllu leyti, samkvæmt öllum alþjóðlegum kröfum varaflugvallarhlutverkinu fyrir hið íslenska flugstjórnarsvæði, enda er það svo, eins og menn vita, að víða um heiminn liggja flugleiðir flugvéla miklu, miklu lengra frá flugvöllum en gerist hér við norðanvert Atlantshafið. Þar má sem dæmi taka ýmsar flugleiðir yfir Kyrrahaf þar sem stórar þotur verða að leggja leið sína í margra klukkustunda fjarlægð frá næstu flugvöllum. Þetta hefur ræðumaður sjálfur upplifað á flugi, til að mynda yfir Kyrrahafið þvers og kruss. Þar eru að vísu, vel að merkja, notaðar stærri vélar, margra hreyfla flugvélar, og ég hygg að flugi tveggja hreyfla þotna yrðu sett og séu sett þar meiri takmörk en þörf er á hér. Það er annað í þessu sambandi sem ég vil þá nefna í beinu framhaldi og það er þetta með flug tveggja hreyfla flugvéla. Það er rétt. Mörg flugfélög, einkum og sér í lagi, setja sjálf sínum flugmönnum ákveðnar reglur um flug á tveggja hreyfla flugvélum. Það eru fremur takmarkanir af því tagi sem um er að ræða en að alþjóðlegar reglur eða tilmæli Alþjóðaflugmálastofnunarinnar setji svo miklar kvaðir á flug af þessu tagi. Það er þó ljóst að vaxandi notkun tveggja hreyfla flugvéla gerir það æskilegt að fleiri flugvellir á Íslandi en þeir sem nú geta þjónað sem varaflugvellir fyrir slíka, þ.e. Keflavíkurflugvöllur, Reykjavíkurflugvöllur og Akureyrarflugvöllur, verði fyrir hendi. Og mjög æskilegt væri, það er niðurstaða Flugmálstjórnar, að sem fyrst kæmist í gagnið á Íslandi flugvöllur sem byði upp á að nýta að fullu afkastagetu slíkra flugvéla. Upplýsingar Flugleiða og tæknilegar upplýsingar flugvélaframleiðenda lúta að því að flugbrautarlengd á bilinu 2000--2400 metrar sé í því sambandi fullnægjandi. Æskilegast, til þess að hafa nú vaðið vel fyrir neðan sig, væri þó að hún væri um 2700 metrar, þannig að með þeirri niðurstöðu að utan suðvesturhorns landsins yrði einn flugvöllur lengdur í um 2700 metra og fullnægði að öllu öðru leyti lögum um varaflugvöll væri eins vel séð og í raun og veru nokkur ástæða er að gera kröfur um fyrir varaflugvallar- og vara-varaflugvallarhlutverkum hér á Íslandi. Það eina sem þá er eftir og rétt er að taka þá í beinu framhaldi er að einstöku tegundir flugvéla gætu ekki nýtt sér, þ.e. hafið sig á loft fullhlaðnar bæði af fragt og eldsneyti, þá flugbraut. Dæmi: Nokkrar týpur af Boeing-747 og DC-10 breiðþotum og Concorde-þota. Concorde-þota gæti ekki hafið sig á loft frá Egilsstaðaflugvelli, 2700 metra löngum, fullhlaðin bæði farþegum og eldsneyti. Ef menn hafa af því miklar áhyggjur að það muni verða mönnum fótakefli í stórum stíl að flugvélar af þessu tagi gætu þurft að fara á loft með minna eldsneyti og koma við á öðrum flugvelli til að fylla á tankana er sjálfsagt að ræða það. Ef menn hafa af því miklar áhyggjur að Austfirðingar geti ekki á allra næstu árum, ef þessi verður niðurstaðan, leigt sér Concorde-þotu til sólarlandaflugs t.d. skulum við ræða það. En við skulum ræða það undir réttum formerkjum. Við skulum ekki blanda öryggishagsmunum í flugi inn í þau mál og ég bið menn að gæta orða sinna í því sambandi þannig að sá misskilningur verði ekki uppi í umræðunni að öryggi í flugi, hvorki hinna íslensku flugfélaga né alþjóðlegs flugs á okkar flugstjórnarsvæði, sé fyrir borð borið. Það er það ekki og það er ekki ætlunin að það verði það. Um það veit ég að við getum orðið sammála. Varðandi skýrslu flugráðs frá því í apríl í fyrra vil ég leiðrétta misskilning sem mér fannst koma fram í máli hv. málshefjanda, reyndar þáv. hæstv. samgrh., um að sú skýrsla hefði verið birt og send þingmönnum. Það var hún ekki fyrr en ræðumaður sem hér stendur kom í samgrn. og gaf um það heimild að skýrslunni, sem hafði verið haldið leyndri þangað til, mætti dreifa til fjölmiðla og annarra aðila sem áhuga hefðu á.

Flugráð sjálft birti skýrsluna og hélt blaðamannafund.

Hér hafa mál eitthvað skolast til því að fyrstu vikur í tíð minni í ráðuneytinu gekk á með hringingum um það hvort unnt væri að fá þetta leyndarplagg þangað til ég þreyttist svo að ég gaf um það sérstaka tilskipun að fréttamenn mættu fá þessa skýrslu. En við skulum þá snúa okkur meira að dagskrárefninu. Eitt af mínum fyrstu verkum í samgrn. var að hefja vinnu að stefnumörkun í flugmálum á grundvelli stjórnarsáttmálans. Ég hef talið og tel mér skylt að vinna í þessu efni eins og öðrum á grundvelli stjórnarsáttmálans. Ég leysti því upp viðræðunefnd við hernaðarbandalagið NATO, þar sem ég taldi það augljóslega ekki samrýmast ákvæðum stjórnarsáttmálans, um að hér yrðu ekki byggð í tíð ríkisstjórnarinnar ný hernaðarmannvirki, að halda áfram viðræðum um þetta mannvirki við þá aðila og sneri mér að því sem þá var nærtækast og reyndar mjög brýnt að leysa þessi mál á okkar forsendum, með sama hætti og við leysum önnur mál í okkar samgöngukerfi, byggjum brýr, leggjum vegi, hafnir o.s.frv. Sem sagt að láta marka um það stefnu, gera á því úttekt hvernig við Íslendingar gætum best leyst þessi mál. Og ég lagði á það áherslu við Flugmálastjórn að ég vildi að þessari vinnu yrði hraðað af þeim ástæðum, sem ég hef þegar rakið, að það er mjög brýnt, ef íslensku flugfélögin eiga að geta fullnýtt sínar vélar, tveggja hreyfla flugvélar sem teknar verða í notkun m.a. núna strax eftir tvo mánuði, að hugað verði að þessum málum. Niðurstaða Flugmálastjórnar kom til mín í þessari rauðu skýrslu sem þegar hefur verið dreift til þingmanna og er í raun nánast að öllu leyti samhljóða niðurstöðu flugráðs í skýrslunni frá því í apríl 1988, þ.e. að vænlegast sé fyrir okkur Íslendinga að leysa þessi mál þannig að grípa þegar í stað til ákveðinna ráðstafana gagnvart rekstri Akureyrarflugvallar til að hann geti betur en hann gerir í dag sinnt sínu varaflugvallarhlutverki. Og má ég leyfa mér, virðulegi forseti, að reyna að koma þeirri staðreynd enn og aftur í dagsljósið, sem virðist gleymast, að Akureyrarflugvöllur er varaflugvöllur og hefur um langt árabil verið varaflugvöllur fyrir millilandaflug íslensku flugfélaganna, þ.e. þann hluta flugflotans sem getur nýtt Akureyrarflugvöll. Þessar ráðstafanir eru í raun þegar í gangi. Til að mynda kemur á Akureyrarflugvöll núna þessa mánuðina stórbættur búnaður, bæði til snjóruðnings og slökkvistarfa. Í öðru lagi er það niðurstaða Flugmálastjórnar og flugráðs að tvímælalaust sé rétt og skynsamlegt að miða að því að hinn nýi flugvöllur á Egilsstöðum geti leyst þetta hlutverk af hendi. Spurningin um það hversu myndarlega menn vilja gera við sig í sambandi við brautarlengd er fyrst og fremst spurning um það hversu mikil afnot menn vilja að flugfélögin geti haft af vellinum, þ.e. hvort unnt á að vera að fullnýta afkastagetu flugvélanna frá þeim velli eða ekki nema að einhverjum hluta til. Þannig til að mynda getur það skipt máli, ef verið væri að flytja vörur til útlanda frá Austfirðingafjórðungi, hvort vélarnar gætu fullhlaðnar bæði af eldsneyti og fragt hafið sig til flugs frá Egilsstaðaflugvelli og farið niður til meginlands Evrópu eða hvort þær þyrftu að hafa minna eldsneyti í tönkunum, fljúga til Keflavíkur og fylla þar á. Þetta ætti öllum að vera auðskilið. Rökræður um brautarlengd, hvort hún eigi að vera 2000, 2400 eða 2700 metrar snúa fyrst og fremst að þessu hagnýtingaratriði, fyrst og fremst, þó að það sé auðvitað rétt sem kom hér fram hjá hæstv. forsrh. að flugmenn vilja auðvitað gjarnan hafa brautarlengdina meiri en minni vegna þess að það er að öðru jöfnu öruggara og betra. Við getum sagt að það sé æskilegra þó að það sé ekki nauðsynlegt út frá þeim reglum sem settar eru um þessi mál. Þannig er það líka með varaflugvelli og vara-varaflugvelli og vara-vara-varaflugvelli. Sjálfsagt er hægt að segja: þeim mun fleiri, þeim mun betra, og varðandi brautarlengdina: þeim mun meiri, þeim mun betra. Rétt eins og t.d. slökkvilið verður seint svo vel búið að ekki sé í raun hægt að segja þeim mun meira, þeim mun betra. Þeim mun fleiri slökkviliðsbílar, þeim mun betra. Þeim mun fleiri slökkviliðsmenn, þeim mun betra. En samt endar það nú yfirleitt þannig að menn koma sér niður á það hvað sé viðráðanlegt og skynsamlegt og staðnæmast þar. Eins er það með þessi mál. Að þessu leyti til, virðulegi forseti og hv. áheyrendur, tel ég niðurstöðu Flugmálastjórnar og flugráðs fagnaðarefni. Ég tel það fagnaðarefni að helstu sérfræðingar okkar Íslendinga --- og skyldu þeir nú ekki vera hjá Flugmálastjórn, loftferðaeftirlitið, og á vegum flugráðs? Eigum við ekki að ætla það? Ég bið þá um upplýsingar um það ef þá er annars staðar að finna að mati manna --- þeir komast að þeirri niðurstöðu að við Íslendingar getum sjálfir með mjög viðráðanlegum hætti og á tiltölulega stuttum tíma leyst þessi mál þannig að það sé að öllu leyti fullnægjandi fyrir okkar þarfir og fyrir flugöryggi á hinu íslenska flugstjórnarsvæði. Og það sem meira er og ánægjulegra: Sú lausn kemur sér líka mjög vel og nýtist í okkar innanlandsflugi og í okkar flugmálum að öðru leyti. Þannig mun það til að mynda nýtast mjög vel ef þjónusta verður aukin á Akureyrarflugvelli sem er langmikilvægasti flugvöllur innanlandsflugsins utan Reykjavíkur, ef þar verður komið á bakvöktum, ef þar verður aukinn snjóhreinsibúnaður og slökkvitæki þá eru það allt hlutir sem nýtast okkur mjög vel hvort sem er í okkar flugrekstri. Sama má segja um Egilsstaði. Sama má segja um malbikun á Sauðárkróki sem sjálfsagt er að flýta frekar en hitt. Og vonandi verður það svo, eins og ég hef reyndar áður sagt, að þegar íslenskir flugstjórar koma upp að landinu, t.d. í veðri eins og gerði hér fyrir ekkert löngu síðan, og þurfa kannski í nágrenni við Ingólfshöfða að taka um það ákvörðun hvort þeirra aðalflugvöllur er lokaður eða ekki, þá muni þeir eiga úr að velja ekki bara einum og ekki bara tveimur heldur þremur eða jafnvel fjórum flugvöllum sem þeir velja um á hvern þeir fara. Þannig er nú það. Þessa stefnumörkun, sem ég tel rétt að fara að leggja niður fyrir sér, hef ég kynnt ríkisstjórninni og vegna þess að hlutir hafa nú verið lesnir hér upp, þá ætla ég að leyfa mér að gera grein fyrir því helsta sem í henni felst og ég tek það fram að þetta er stefnumörkun sem ég er að kynna í ríkisstjórninni vegna þess að ég fer auðvitað með samgöngumál og er að leggja niður stefnu á sviði samgöngumála. Og þannig er að því staðið að í desemberbyrjun, eins og reyndar hefur komið fram, skrifaði ég flugmálastjóra bréf og ég ætla að lesa upphaf þess bréfs vegna þess að hv. málshefjandi fór ekki alveg rétt með og hæstv. utanrrh. taldi að sérfræðingum Flugmálastjórnar hefðu verið settar óeðlilegar og þröngar forsendur. Ég ætla þess vegna að lesa upphaf bréfsins þar sem óskað var eftir áliti Flugmálastjórnar hvað hér birtist í rauðri bók. Þetta bréf frá 7. des. er til flugmálastjóra, Péturs Einarssonar, Flugmálastjórn, 150 Reykjavík, ef einhver skyldi vilja skrifa honum, og byrjar svona: ,,Í framhaldi af samtali okkar fyrir nokkrum dögum ítreka ég ósk mína um að unnar verði tillögur um uppbyggingu flugvallar eða flugvalla sem þjónað geti sem varaflugvöllur/flugvellir fyrir millilandaflug okkar Íslendinga og almennt farþegaflug á okkar slóðum.`` --- Með því vísa ég til flugs um hið íslenska flugstjórnarsvæði, enda bera svörin það með sér að það var líka skoðað í þessu sambandi, þannig að ég mótmæli hér fullyrðingum um það að Flugmálastjórn og sérfræðingum þar hafi verið settar óeðlilegar og þröngar forsendur í þessu starfi. Ég vona að í þeim felist ekki tilraunir til þess að tortryggja þær niðurstöður sem þessir helstu sérfræðingar okkar Íslendinga hafa komist að. Það þætti mér harla ómaklegt því að ég vil leyfa mér að fullyrða að við eigum á að skipa á þessu sviði mjög hæfum sérfræðingum og öflugri og góðri stofnun sem sinnir þessum málum vel fyrir okkar hönd. Í framhaldi af þessu bréfi komu svo þær niðurstöður sem ég hef hér kynnt í þessari rauðu bók. Til að fylla enn inn í þá mynd óskaði ég eftir sérstakri kostnaðaráætlun vegna aukins útbúnaðar á Akureyrar- og/eða Egilsstaðaflugvelli til þess að þeir gætu þjónað sem varaflugvellir og fékk þær kostnaðarúttektir nokkrum dögum seinna. Og ég veit ekki betur en þeim hafi jafnframt verið dreift til þingmanna með rauðu bókinni. Þar kemur fram hvaða viðbótarrekstrarkostnaður og stofnkostnaður fylgir því að þessir tveir flugvellir taki að sér þetta hlutverk umfram það sem uppbyggingaráætlun flugmálaáætlunar gerir ráð fyrir. Það er fróðlegt fyrir hæstv. utanrrh. og sérfræðinga hans að kynna sér þetta blað vandlega vegna þeirra útreikninga sem utanrrh. kynnti um áætlaðan rekstrarkostnað varaflugvallar. Í beinu framhaldi af þessu, virðulegi forseti, lagði ég fram í ríkisstjórninni og kynnti þar hugmynd að stefnumörkun í flugmálum og ég ætla að leyfa mér að lesa hana frá orði til orðs þannig að hv. þingheimur hafi það hvaða hlutir þar eru á ferðinni: ,,1. Á þessu ári og því næsta verði búnaður aukinn á Akureyrarflugvelli og gerðar ráðstafanir til að völlurinn geti betur þjónað sem varaflugvöllur fyrir millilandaflug. Kostnaður vegna þessara aðgerða verði tekinn af tekjum flugmálaáætlunar eins og kostur er, en auk þess kæmi til sérstök fjárveiting á fjárlögum ársins 1990.`` Og þessi kostnaður er samkvæmt þessu blaði sem ég áðan lyfti um 60 millj. kr. ,,2. Við allar áframhaldandi framkvæmdir á Egilsstaðaflugvelli verði við það miðað að sá flugvöllur geti í framtíðinni þjónað sem flugvöllur í millilandaflugi miðað við ýtrustu afkastagetu tveggja hreyfla flugvéla og allt almennt farþegaflug. Viðbótarkostnaður vegna þessa greiðist af tekjum flugmálaáætlunar, enda er hann óverulegur. 3. Stefnt verði að lengingu Egilsstaðaflugvallar og þá frá 2000 metrum í allt að 2700 metra á árunum 1992--1994. Kostnaður vegna þessa, sem ætla má að verði um 240--250 millj. kr. til viðbótar fyrri uppbyggingu, verði greiddur með sérstakri fjárveitingu á fjárlögum á þessum þremur árum. 4. Eftirtaldir flugvellir skulu vera aðaltollhafnir: Keflavík, Reykjavík, Rif, Ísafjörður, Sauðárkrókur, Akureyri, Húsavík, Egilsstaðir, Hornafjörður og Vestmannaeyjar. 5. Ofangreind atriði verði lögð til grundvallar endurskoðun flugmálaáætlunar á þessu ári. Einnig verði þá sérstaklega athugað hvort stefna beri að því að færa nokkra mikilvæga héraðs- eða landshlutaflugvelli, svo sem Húsavíkurflugvöll, Vestmannaeyjaflugvöll, flugvöll á Vesturlandi, á Vestfjörðum og í Hornafirði upp í flokk eitt, sbr. flokkun flugmálaáætlunar. Við það verði miðað að slíkar framkvæmdir kæmu í beinu framhaldi af núgildandi flugmálaáætlun. Þá verði einnig athugað hvort stefna beri að frekari framkvæmdum eða lengingu á Akureyrarflugvelli.`` Þetta, virðulegi forseti, er það sem ég kalla stefnumörkun í íslenskum flugmálum. Þetta er að mínu mati stefnumörkun sem þjónar okkur Íslendingum sjálfum vel, skýtur traustum stoðum undir framtíðarþróun, ekki bara í flugmálum hér á Íslandi heldur líka í okkar atvinnulífi og kemur öllum landshlutum til góða, fellur eðlilega að núverandi flugmálaáætlun og er í raun og veru í beinu samræmi við og beinu framhaldi af henni. Nú hef ég, frú forseti, í eins stuttu máli og mér er kostur kynnt helstu drættina í þessari stefnumörkun sem ég hef kynnt í ríkisstjórninni og vona að menn séu mér sammála um að þetta geti átt erindi inn í þessa umræðu úr því að hún er hafin á annað borð og svo vel vill til að við höfum ótakmarkaðan ræðutíma sem gerist nú orðið sjaldan hér á hinu háa Alþingi og er þá eins gott að nýta það. Ég tel að þessar tillögur, virðulegi forseti, sem ég hef kynnt, séu einmitt í þágu framtíðarinnar og möguleikanna, þær opni til að mynda margfalda möguleika fyrir beinan útflutning á ferskum matvælum frá öllum landshlutum frekar en sú hugmynd, sem ýmsir aðrir hafa mest verið teknir af, að reisa einhvers staðar og einhvers staðar einn stóran herflugvöll sem ekki endilega er staðsettur þar sem best hentar fyrir íslenskt flug, innanlandsflug, möguleika til atvinnustarfsemi eða annarra slíkra hluta. Og af því að við nefnum framtíðina, virðulegi forseti, þá er enn þá einu sinni rétt að vekja athygli manna á þeirri staðreynd að tækniþróun í flugi er dásamleg eins og víðar. Og hvað felur hún nú í sér? Hún felur alveg sérstaklega það í sér að hinar nýju flugvélagerðir hafa meira öryggi. Einn liður í því að auka öryggi í flugi er að minnka lendingarhraða og flugtakshraða flugvélanna vegna þess að hinar eldri gerðir voru vegna tæknilegra takmarkana þannig að þær þurftu að koma inn til lendingar og hefja sig á loft á mjög miklum hraða og öryggið minnkar eftir því sem hraðinn verður meiri. Til að auka öryggið í lendingu og flugtaki er þess vegna reynt af öllum flugvélasmiðum og hönnuðum í heiminum að minnka þennan hraða og það hefur tekist ágætlega. Þannig er það til að mynda að nýju flugvélarnar sem Flugleiðir hafa fest kaup á, tökum sem dæmi 757-200 Boeing-vélarnar, stærri gerðin sem á að fljúga á Norður-Atlantshafinu, sambærilegar að stærð og DC-8 vélarnar, þær þurfa 1800 metra flugbraut á sama tíma og forveri þeirra, sem nú er að hverfa af hólmi, þarf 2300. Þetta er eitt lítið dæmi um tækniþróunina og framfarirnar á þessu sviði þannig að hæstv. utanrrh. og aðrir ágætir áheyrendur, tækniþróunin vinnur með okkur og styttri flugbrautum í þessu efni. Þess vegna er það misskilningur að framtíðin feli í sér lengri og lengri flugvelli þangað til þeir verði endanna á milli landsins. Þvert á móti geta þeir styst einmitt vegna þessara tækniframfara. Virðulegi forseti. Ég held að ég þurfi nú ekki að hafa mikið fleiri orð um þetta. Ég hef rækilega gert grein fyrir þeirri stefnumörkun sem verið er að vinna að í samgrn. Ég hef jafnframt talið mér skylt vegna þeirrar umræðu sem hér hefur orðið um öryggismál í flugi að hafa um það nokkur orð og ætla aðallega að láta það tala mínu máli hér í dag. Ég kemst þó ekki hjá því að segja það sem mína skoðun að í því máli sem nokkuð hefur verið til umræðu undanfarið, hvort útlendingar eigi að borga hér fyrir flugvöll eða ekki, þá eru að mínu mati ákaflega einfaldar og auðskildar línur. Þær eru svona: Annaðhvort er þetta hernaðarmannvirki og þá þarf ekki meira að ræða um það. Það verður ekki byggt meðan þessi ríkisstjórn situr að völdum. Ef þetta er ekki hernaðarmannvirki og mönnum tekst með bréfaskriftum eða einhverjum öðrum hætti að sanna það að þetta sé alls ekki hernaðarmannvirki, hvað er þá að gerast á Íslandi? Þá verður það væntanlega framhaldið, hv. áheyrendur, að næst verður skrifað bréf og spurt um það hvort brúin yfir Kúðafljót verði nokkurt hernaðarmannvirki. Og e.t.v. fæst bréf frá Wörner sem segir: Það er alveg öruggt mál að á friðartímum verður brúin yfir Kúðafljót ekki hernaðarmannvirki. Er þá ekki allt í lagi að Wörner borgi hana líka og höfnina í Þorlákshöfn þegar hinn nýi Herjólfur kemur? Eigum við að skrifa Wörner bréf og spyrja hvort höfnin í Þorlákshöfn verði ekki örugglega ekki hernaðarmannvirki á friðartímum? o.s.frv. Er það brautin sem við ætlum að halda inn á? Ég tel mér skylt að spyrja hér vegna þess að menn eiga ekki að komast upp með annað en að svara því hvað hér er á ferðinni. Það skrifaði einn heiðarlegur Íslendingur grein í blöðin fyrir nokkrum dögum síðan og hann sagði: Ég vona að ef útlendingar eiga að borga þetta mannvirki, NATO eða Bandaríkjaher, þá kalli menn það hernaðarmannvirki. Ég vona það. Hann bað um það, þessi Íslendingur, að ef við ætluðum að þiggja í þessa framkvæmd peninga frá erlendum aðilum, hernaðaryfirvöldum, þá skyldum við bara kalla það hernaðarmannvirki. Það er hreinlegast að gangast við hlutunum eins og þeir eru.

Er nauðsynlegt að varaflugvöllur í Aðaldal sé hernaðarmannvirki?

Nei. 
             Virðulegi forseti. Mig langar til þess að reyna að gera hérna einu sinni tilraun til þess að halda þessari umræðu á efnislegu plani og málefnalegu, og ég tel mig hafa reynt að gera það, að reyna að reiða hér fram upplýsingar og vitna í gögn og ég vona að okkur takist nú í eitt skipti að ljúka umræðum um þessa hluti, svo viðkvæmir sem þeir virðast vera fyrir ýmsum, án þess að víkja frá þeirri góðu reglu að ræðast við með rökum og af mannlegu viti og sanngirni og skynsemi. Svona einfalt finnst mér þetta nú í raun vera og þá verða menn bara að gera upp við sig þessa kosti. Ætla menn að byggja hér hernaðarmannvirki og láta hernaðaryfirvöld borga það eða ætla menn að byggja hér borgaralegt mannvirki, hvort sem það er þessi flugvöllur eða þá brúin yfir Kúðafljót eða eitthvað annað, og á grundvelli einhverra konungsins bréfa sanna það að þetta sé allt í lagi? Við skulum bara ræða um hlutina eins og þeir eru. Það er langeinfaldast. Hvorugt er á stefnuskrá þessarar ríkisstjórnar. Hvorugt er samkvæmt málefnasamningi þessarar ríkisstjórnar. Það stendur hvergi í þessari grænu bók að þessi ríkisstjórn hafi innleitt ,,aronsku``, eins og við höfum sumir kallað það, þannig að á hvorugum forsendunum gengur þessi framkvæmd upp. Það er alveg ljóst. Virðulegi forseti. Svo er það nú þannig að komi upp ágreiningur um verkaskiptingu ráðherra á verksviði í stjórn, þá sker forsrh. úr. Ég tel að hæstv. forsrh. hafi gert það hér áðan, eins og hann reyndar gerði í þessu máli, með svo myndugum hætti að ekki þurfi frekar um að deila. Og samkvæmt því fer ræðumaður með samgöngumál í ráðuneyti Steingríms Hermannssonar, öðru í röðinni, ég ætla ekki að segja síðara, heldur öðru í röðinni af öryggisástæðum. Og meðan svo er, þá vinn ég að stefnumörkun í flugmálum á grundvelli stjórnarsáttmálans og geri það þangað til hann verður úr gildi felldur.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Ég skal úr því sem komið er ekki hafa á móti því að hér sé rætt áfram um það mál sem til umræðu er utan dagskrár, um varaflugvöll, en á hinn bóginn hlýt ég að ítreka það, sem hafði áður komið fram hjá mér með óformlegum hætti, að ég sætti mig ekki við að fundahöld verði fram á nótt nú og tel eðlilegt að fundi verði slitið þegar umræðu utan dagskrár lýkur. Við þingmenn eigum að mæta kl. 8.30 í fyrramálið á fund í fjh.- og viðskn. Ég var að fá í hendur fyrir skömmu þau drög sem fyrir liggja að reglugerð um hlutafjársjóð og á eftir að kynna mér þær breytingar sem hafa verið gerðar á þeim frv. sem þá verða til umræðu og við vitum um að samtök fiskvinnslustöðvanna hafa verið á fundum í dag og það eru ýmsar hliðar uppi bæði í sambandi við verðlagningarsjóð sjávarútvegsins, hlutafjársjóðinn, Atvinnutryggingarsjóðinn og ýmislegt annað sem verður til umræðu í fyrramálið þannig að óhjákvæmilegt er fyrir þá þingmenn sem eiga sæti í fjh.- og viðskn. að gefa sér góðan tíma til að undirbúa sig. Ég veit að af þessum sökum muni forseti fallast á að rétt sé að halda umræðum um stefnu ríkisstjórnarinnar áfram á fundi sameinaðs þings á fimmtudag. Ég vildi að þessar athugasemdir kæmu fram.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að hér verður fundað eins lengi og þurfa þykir, utandagskrárumræðu lokið og lokið umræðu um tilkynningu frá ríkisstjórninni. Forseti getur ekki tekið það mál á dagskrá á fimmtudaginn. Þar við situr. Þingmenn geta sjálfir ráðið nokkru um það hversu lengi þessir fundir standa og svo verður að fara fram sem ég hef nú þegar lýst.

Halldór Blöndal Ég þarf ekki að taka fram, hæstv. forseti, að verkstjórn hér í þinginu hefur verið mjög undarleg í dag. Fundir hófust með því að það voru atkvæðagreiðslur í deildum og fyrir lá að atkvæðagreiðslan í Nd. mundi taka mun lengri tíma en í Ed. þannig að þingmenn Ed. voru látnir sitja aðgerðarlausir og hefði verið eðlilegt úr því að þannig var byrjað á vinnudeginum að halda þá fundum áfram í deildum. Síðan var klukkan farin að ganga fjögur loksins þegar kom að Sþ. og síðan eru þingflokksfundir milli 5 og 7. Nú talar hæstv. forseti með miklum þjósti við þingmenn stjórnarandstöðu sem hafa greitt fyrir því að mál megi ganga vel fyrir sig. Stjórnarandstaðan hefur fallist á að fundir í fjh.- og viðskn. Ed. verði í fyrramálið þó svo að fyrir þeim málum sem þá á að taka fyrir verði ekki gerð grein fyrr en eftir hádegi á morgun. Við höfum komið til móts við ríkisstjórnina og stjórnarflokkana og reynt eftir mætti að greiða fyrir þingstörfum. En við fáum hins vegar mikið tómlæti frá stjórninni í þessu. Ég vek athygli á því að hér fyrir kvöldmat gáfu þrír hæstv. ráðherrar yfirlýsingu. Hæstv. forsrh. talaði eins og honum er lagið þannig að maður veltir því fyrir sér hvort hann skilji sjálfur inntakið í því sem hann er að segja. Hæstv. samgrh. flutti einnig langa ræðu. Þeir töluðu þrír, hæstv. utanrrh., hæstv. samgrh. og hæstv. forsrh., og væri synd að segja að þeir hafi reynt að stytta sitt mál. Það er eðlilegt nú, þegar umræður halda áfram um það mál sem hæstv. samgrh. segir að heyri undir hann en ekki hæstv. utanrrh., að hann sé viðstaddur áður en umræðan getur haldið áfram. Ég hygg að það sé líka eðlilegt að hæstv. forsrh. sé viðstaddur, en eins og forseti þingsins heyrði hafði hæstv. samgrh. mörg orð um að það væri forsrh. að kveða upp úr um það undir hvaða ráðuneyti fyrirspurnin heyrði. Hæstv. samgrh. hélt því fram að þessi þáttur heyrði undir samgrn. þvert ofan í það sem hæstv. utanrrh. hafði sagt áður, en hæstv. forsrh. sagði að það væru ýmsar skoðanir uppi um það undir hvaða ráðuneyti þetta heyrði.

Má ég minna hv. þm. á að þetta er um þingsköp.

Þess vegna vil ég, af því að ég er að tala um þingsköp, beina því til hæstv. forseta að hann geri ráðstafanir til þess að hæstv. forsrh. verði við umræðuna og sömuleiðis hæstv. samgrh.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég geri ráð fyrir að þingmanninum sé þegar kunnugt um að ráðherrar eru uppteknir núna í nokkrar mínútur en koma von bráðar. Umræðu um þingsköp er lokið og næstur á mælendaskrá var hv. 11. þm. Reykn. og ég treysti því síðan að þinghald geti farið hér fram án frekari truflana.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég hefði haldið að það væri rétt að hafa hæstv. ráðherra viðstadda, sem fóru þannig að í fyrri hluta þessarar umræðu að þeir héldu uppi miklu málþófi með þeim hætti að þingmenn komust ekki að á þeim hluta fundarins. Það hefði auðvitað verið rétt að þeir væru þá hér áfram bæði hæstv. forsrh. og hæstv. samgrh. sem töluðu svo mikið að það komst enginn þingmaður að fyrir utan frummælanda.

Hér er sá sem málið heyrir undir.

Það má vel vera, hæstv. utanrrh., að málið heyri undir þig, en mér heyrðist á máli forsrh. og á máli hæstv. samgrh. að málið heyrði ekkert undir þig. Ég gat ekki heyrt betur. Það er alveg auðséð að þetta mál er með þeim hætti að það er klofningur í ríkisstjórninni. Það er ekki eining um þetta mál. Það er þannig að hér liggur fyrir að byggja varaflugvöll upp á 11 milljarða úr mannvirkjasjóði NATO og síðan kemur hver ráðherrann á fætur öðrum og þó sérstaklega samgrh. og tala um að 40 millj. kr. verk, sem er 275 sinnum minna verk að upphæð, geti komið að sömu notum. Haldið þið að fólkið í landinu trúi að það sé hægt að nota 40 millj. kr. framkvæmd sem á að koma að sama gagni og 11 milljarðar? Ég spyr hæstv. utanrrh.: Telur hann að það sé hægt að leysa sama verkefni fyrir 40 millj. á sama hátt og fyrir 11 milljarða?

Nei, nei. Það er ekki hægt.

Utanrrh. segir að það sé ekki hægt og ég trúi því líka. Þetta er nokkuð stórt mál og ég held að það verði að taka afstöðu á Alþingi um þetta mál. Ég tel að Alþingi verði að álykta um þetta mál. Ég tel að Alþingi verði að taka upp þetta mál með þeim hætti að það verði að marka stefnuna og setja ríkisstjórninni fyrir hvað hún á að gera. Ég er sannfærður um að hér á Alþingi er meiri hluti fyrir því að byggja varaflugvöll úr mannvirkjasjóði NATO þar sem okkar bestu bandamenn, vinir í gegnum tíðina, eru aðilar að og við höfum haft náið og gott samband við. Við höfum átt samvinnu þar með þeim hætti að okkur hefur orðið bæði sómi að og gagn. Við eigum að taka þessu boði. Við eigum að byggja varaflugvöll fyrir 11 milljarða en ekki fara út í þetta einkennilega boð samgrh. fyrir 40 millj. Þetta mál er mun stærra en við höldum. Ég er með í höndunum annars vegar samþykkt Evrópuráðsins um öryggismál Evrópu. Hins vegar var mér að berast önnur samþykkt frá Evrópuþinginu um öryggismál Evrópu þar sem er fjallað um að Evrópa hlýtur að standa saman að varnar- og öryggismálum, Vestur-Evrópa, því að það er mikilvægt í þessum heimi eins og hann er núna að við stöndum saman, Evrópuþjóðirnar, og látum ekki vaða yfir okkur. Það er alveg á skjön við það sem hefur verið rætt um í Evrópu að fara að með þeim hætti sem Alþb. hefur gert og heldur núna hæstv. ríkisstjórn í spennitreyju, fangabúðum þannig að þeir geti ekki farið til þess að byggja varaflugvöll vegna þess að Alþb. beitir ofbeldi. Það hefði verið betra að hæstv. ráðherrar Alþb. væru viðstaddir núna en ekki uppteknir á einhverjum fundum úti í bæ þegar þeir eru í umræðum um þetta mál. Það var farið yfir þetta mál af hv. 1. þm. Reykn. og það var mjög fróðlegt að heyra hvernig þessi mál hafa þróast, en ég held að það verði að krefjast þess að ríkisstjórnin fari að vilja Alþingis ef það verður ofan á að bera fram tillögu um að við byggjum varaflugvöll og tökum þannig forræðið af ríkisstjórninni sem ekki getur tekið ákvörðun um þetta. Forsrh. sagði í ræðu sinni fyrr í dag að stjórnarsáttmálinn réði í þessu efni, þ.e. það þyrftu allir aðilar ríkisstjórnarinnar að samþykkja hvað hér væri á ferðinni. Það þýðir að ríkisstjórnin er í spennitreyju hjá Alþb. Alþb. ræður ferðinni og það hefur ákveðið að það eigi ekki að byggja varaflugvöll fyrir 11 milljarða, en er að bjóða upp á og ætlar að telja fólki trú um að þetta 40 millj. kr. verkefni, sem er 1:275 í framkvæmd, eigi að þjóna sama hlutverki. Hvaða mönnum dettur þetta í hug? Hverjum dettur svona vitleysa í hug? Að það skuli verið að bjóða Alþingi Íslendinga upp á svona málflutning er alveg fráleitt. Og það kemur í ljós í þessum umræðum, þar sem ráðherrarnir, sérstaklega samgrh., beittu málþófi til að hleypa ekki hv. þm. að í fyrri hluta þessarar umræðu, að ríkisstjórnin er klofin og meiri hluti hennar virðist vera sammála því að byggja varaflugvöll, a.m.k. hæstv. utanrrh. og ég fagna því út af fyrir sig. Það er ekki ljóst með afstöðu Framsfl., en væri gaman að heyra frá einhverjum öðrum en hæstv. forsrh. um álit þeirra á þessu nema það hafi enginn álit á þessu máli annar. Ég tel að við hljótum hér á hinu háa Alþingi að taka afstöðu til þessa máls og segja ríkisstjórninni fyrir verkum og láta hana framkvæma vilja þjóðarinnar. Það er ekki hægt að nokkrir flokksmenn Alþb. haldi ríkisstjórninni í klemmu hvað þetta varðar og ætli að telja okkur trú um að þetta sé smáverkefni. Við hljótum sem sjálfstæð þjóð að vinna með okkar bestu bandamönnum í gegnum tíðina. Við erum hér, eins og ég sagði áðan, með samþykktir frá bæði Evrópuþinginu og Evrópuráðsþinginu sem eru í þá veru að stuðla að samvinnu Vestur-Evrópuþjóðanna til að tryggja öryggi sem hefur varað síðan síðustu heimsstyrjöld lauk. Það er mjög mikilvægt að við stöndum saman um þetta og byggjum varaflugvöll í samvinnu við Atlantshafsbandalagið þannig að okkar öryggi verði tryggara en nokkru sinni áður. Það er hlægilegt að hugsa til þess að hér skuli koma upp menn og telja að það sé alveg út í bláinn að gera slíkt og við eigum bara að byggja okkur 40 millj. kr. flugvöll þegar Norðmenn, sem eru ein ríkasta þjóð heimsins, hafa byggt a.m.k. einn, tvo eða þrjá flugvelli með þessum hætti  fyrir okkur Íslendinga og byggja hann. Það á ekki vera með þá lágkúru sem hefur verið í frammi höfð af þeim ráðherrum sem hér hafa talað um þetta. Ég undirstrika að lokum: Ég hefði óskað þess að hæstv. forsrh. hefði verið hér viðstaddur því að ég ætlaði ekki að hafa þetta sérstaklega langt mál. Og hvað snertir hæstv. samgrh., sem hér talaði og talaði um ekki neitt, hefði verið betra að hann hefði spurt mömmu áður en hann hóf máls á þessu eins og um gatið í Ólafsfjarðarmúlanum. Hann hefði kannski fengið þá smáleiðbeiningu um að 1 væri minna en 275.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Hér fer fram mikilvæg umræða og ráðherrar fengu tækifæri til að tjá sig í þessari umræðu fyrr í dag. Nú sé ég að hér sitja einungis tveir ráðherrar þennan fund. Flestir þingmenn sem hingað hafa sótt fund í kvöld hafa e.t.v. verið bundnir annars staðar, þurft að afboða sig á aðra fundi. Ég vildi gjarnan spyrja hæstv. forseta hvað dvelur ráðherrana og hvort vænta megi komu þeirra á þennan fund í kvöld.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég upplýsti það í upphafi fundar að þeir eru væntanlegir á hverri stundu.

Karl Steinar Guðnason Virðulegi forseti. Ég er sammála því, sem kom fram í máli utanrrh., að hér er verið að ræða um meiri háttar öryggismál. Ég minni á að Íslendingar eru aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það er mikill meiri hluti Íslendinga sem styður þá aðild og ég tel sjálfsagt að sú forkönnun sem óskað er eftir að fari fram verði leyfð. Við getum rifist um það seinna hvort byggja eigi flugvöll eða ekki. Menn hafa farið fram úr sér í þessari umræðu. Menn eru að tala um byggingu flugvallar. Það stendur ekki til að gera það nú, en það hefur verið farið fram á að athuga hvort svokölluð forkönnun verði leyfð. Annað er það sem ég vildi spyrja um, ekki utanrrh. heldur hv. 1. þm. Reykn. sem ekki er reyndar kominn enn þá en væntanlega berst það til hans. Það er staðreynd að Atlantshafsbandalagið fór að hafa áhuga á þessu máli árið 1985. Hv. 1. þm. Reykn. hefur verið bæði samgrh. og utanrrh. á því tímabili og ekki leyfði hann þessa forkönnun þrátt fyrir að leitað væri eftir því. Það er ástæða til að spyrja hvers vegna. Var það af áhugaleysi eða hvers vegna dreif maðurinn ekki í þessu? Hvernig stendur á þessum skyndilega áhuga allt í einu núna? Ég leyfi mér að halda að hann hafi hopað vegna samstarfsflokks síns, framsóknarmanna, sem hafa gert samþykktir á flokksþingum um það að ekki verði leyfðar frekari flugvallabyggingar.  Reyndar er búið að byggja þessar ratsjárstöðvar að frumkvæði formanns Framsfl. og er það ágætt, en ég hygg að hann hafi viljað og fleiri framsóknarmenn standa á sínum samþykktum varðandi aðra þætti. Það er ályktun mín að fyrrv. utanrrh., 1. þm. Reykn., hafi bognað undan svona samþykktum því að auðvitað hefði hann leyft þetta ef hann hefði talið það mjög brýnt mál, en greinilegt er að svo hefur ekki verið. Ég tel að alveg frá 1985 hefði mátt leyfa þetta, en ekki var það gert og það er því mjög fróðlegt og mjög athyglisvert og mjög ánægjulegt að hv. 1. þm. Reykn. skuli hafa fengið svo sérstakan áhuga á þessu máli. Allir hér í hv. Alþingi vita um afstöðu Alþb. Þeir eru andvígir veru okkar í Atlantshafsbandalaginu og þeir eru andvígir frekari hernaðarframkvæmdum og öðrum framkvæmdum sem tengjast varnarliðinu. Auðvitað er það heiðarleg afstaða sem ástæða er til að meta sem slíka. Ég er andvígur þeirri afstöðu. En þeir koma hreint til skjalanna og berjast gegn þessu og því er ekki að neita að auðvitað eru tormerki á því að ná þessu fram í augnablikinu. Það er alveg ljóst alveg eins og það var ljóst að fyrrv. utanrrh., sem var málshefjandi hér, hefur ekki komist upp með neinn moðreyk þegar hann sjálfur var utanrrh. Ég ætla ekki að fara frekari orðum um þetta. Ég ítreka að ég tel sjálfsagt að þessi forkönnun verði leyfð og ég tel að það sé alveg á færi utanrrh. að leyfa það. En ég vil líka taka fram að við í Alþfl. erum mjög óvanir því að koma aftan að mönnum. Aðrir eru því vanari. Þess vegna hlýtur að taka einhvern tíma að leysa þetta mál. En eftir sitja þessar hugsanir: Hvers vegna verður þessi áhugi allt í einu til núna hjá málshefjanda? Hvers vegna leyfði hann þetta ekki meðan hans var mátturinn og dýrðin?

Birna K. Lárusdóttir Virðulegi forseti. Umræðan um varaflugvöll er ekki ný af nálinni. Mikilvægi varaflugvalla er ótvírætt, en þá á ég við varaflugvöll fyrir íslenskar samgöngur en ekki erlend hernaðarmannvirki. Það er miður að við skyldum ekki í góðærum undanfarinna ára hafa borið gæfu til að leggja fram fé til nauðsynlegra öryggismála eins og slíkur flugvöllur mundi vera. Skiptar skoðanir hafa verið um hvar fyrirhugaður flugvöllur ætti að vera og hefur það sjálfsagt átt sinn þátt í hvað dregist hefur að byggja hann upp. Það er ljóst að bygging nýs flugvallar af þeirri stærð sem þyrfti er mjög dýr framkvæmd. Hagkvæmara virðist því að nýta þá sem fyrir eru og þegar í fullum rekstri. Flugvellir landsins eru mjög mismunandi, bæði að stærð og búnaði. Besti kosturinn væri að lagfæra og lengja flugbrautir og bæta við tækjakosti á þeim flugvelli sem helst kæmi til greina að yrði varaflugvöllur fyrir millilandaflug okkar. Það er verið að læða inn í allar umræður um þessi mál að þjóðin hafi ekki efni á að byggja upp sinn eigin varaflugvöll fyrir millilandaflug því hér sé um dýra framkvæmd að ræða og þær verði að bíða betri tíma. Þessi umræða hér utan dagskrár á hv. Alþingi snýst ekki bara um íslenskan varaflugvöll fyrir íslenskt millilandaflug. Hér er verið að fjalla um hernaðarmannvirki, alþjóðlegan flugvöll sem kostaður yrði af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Það er blekking ein að telja þjóðinni trú um að mannvirkjasjóðurinn sé góðgerðarstofnun sem ætli að gefa okkur þennan flugvöll án nokkurra skuldbindinga. Flugvöllur er gjöf. Jú, það hljómar vel. En æ sér gjöf til gjalda. Hvernig dettur okkur, smáþjóð í strjálbýlu landi, í hug að þiggja slíka gjöf af voldugu hernaðarbandalagi sem leggur allt sitt fé í hernaðarmannvirki og stríðsundirbúning, enda stofnað til þess? Allt fé sem Atlantshafsbandalagið hefur til umráða eru framlög aðildarríkjanna og hver trúir því að það fé sé ætlað til góðgerða? Ef svo væri hefðu þjóðirnar fyrir löngu sent þetta fé sem gjafir til þriðja heimsins þar sem tugir milljóna deyja árlega úr hungri og drepsóttum. Allar yfirlýsingar um að flugvöllurinn verði ekki notaður af NATO á friðartímum eru lítils virði. Benda má á að í samningum um inngöngu Íslands í NATO á sínum tíma var ákvæði um að hér yrði ekki her á friðartímum. Þetta vekur mann óhjákvæmilega til umhugsunar um skilgreiningu á hugtakinu ,,friðartímar``. Hugtakið friðartímar er mjög teygjanlegt, breytilegt, loðið og sleipt þegar hernaðarsinnar skilgreina það. Til er það fólk sem vill að Atlantshafsbandalagið borgi fyrir hernaðaraðstöðu sína hérlendis. En ef meiningin er að það kosti hér flugvöll sem ætlaður er til farþegaflugs og telst ekki til hernaðarmannvirkja á friðartímum er verið að fara inn á þær brautir að Ísland sem fullvalda þjóð þiggi óbeinar greiðslur fyrir aðild sína að NATO og hvers vegna ekki að taka þá fé til sjúkrahúsa og skóla? Ef út í það er farið gætu flestir opinberir útgjaldaliðir talist hernaðarnauðsyn. Hæstv. samgrh. hefur lýst því yfir að flugvöllur sem kostaður yrði af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins verði ekki byggður hér og fagna ég þeim yfirlýsingum hans, enda væri það skýlaust brot á málefnasamningi ríkisstjórnarinnar. Hvernig unir hann þessu einkabrölti hæstv. utanrrh. sem virðist svo sannarlega vera utan við málefnasamning ríkisstjórnarinnar þegar hann upp á sitt einsdæmi virðist vera kominn hálfa leið í að semja um forvinnu málsins? Íslendingar eru friðsöm þjóð og ég tel að við óskum þess öll að öll hernaðarbandalög verði óþörf og herbúnaður og eyðingaröfl verði jafnóþörf og þau eru óhugnanleg í heimi friðsamlegra samskipta allra þjóða því að það hlýtur að vera ósk hvers heilvita manns. Minnumst þess að Íslendingar hafa aldrei farið með ófriði á hendur annarrar þjóðar. Þess vegna ætti trúin á frið að vera okkur öllum í blóð borin. Afkoma okkar hefur ætíð byggst á matvælaframleislu. Því hljótum við að leggja megináherslu á ómengað umhverfi og þá einkum að hafsvæðin umhverfis landið séu ómenguð alls kyns úrgangi. Skammt er síðan íslensk stjórnvöld mótmæltu endurvinnslu kjarnorkuúrgangsins í Dounreay á Skotlandi þar sem ljóst var að hafstraumar gætu borið slíkan úrgang að ströndum landsins. Það er því fráleitt að við aukum við hernaðarframkvæmdir í eigin landi, t.d. með byggingu flugvallar sem yrði hernaðarflugvélum til afnota því að við höfum engin tök á því að ganga úr skugga um að þær beri ekki kjarnorkuvopn. Virðulegi forseti. Það er okkur til vansæmdar sem fullvalda þjóð að ganga með betlistafinn og biðja um að landið verði í auknum mæli herstöð erlends stórveldis. Mér finnst það hneisa. Virðulegi forseti. Ég óttast getuleysi íslensku þjóðarinnar við að vinna úr vandamálum sínum. Ég er hrædd um sjálfstraust þessarar þjóðar sem talar um menningararfinn og íslenska tungu annan daginn en betlar eftir peningum hinn daginn og er sama hvaðan þeir koma og til hvers þeir fara. Ég efast um framtíð þjóðar minnar því að hún þiggur í síauknum mæli aðstoð við framkvæmd bráðnauðsynlegra mála, því að hún reiðir sig meira og meira á aðrar þjóðir, stærri þjóðir við framkvæmd mála sem hún ætti að vera sjálfbjarga um. Og sökina eiga skammsýnir ráðamenn sem treysta ekki fólkinu í landinu til þess að gera hlutina sjálft. Þeir bera smæð þjóðarinnar og peningaleysi við. Þeir staðhæfa getuleysið. En fólkið í landinu hefur samt alist upp við að leysa sín vandamál. Sjálfsbjargarviðleitnin er því í blóð borin og enn eru margir sem trúa því að þjóðin sjálf eigi að byggja sína eigin framtíð fyrir eigin fé. Byrgja skal brunninn áður en barnið er dottið ofan í hann. Erlendir peningar í flugvöll er bara einn hlekkur í því að minnka sjálfstraust þjóðarinnar. Hvað kemur á eftir? Peningar í flugvöll eru ekki glötun á sjálfstrausti fyrir fullt og allt heldur stórt skref í þá átt. Lítum á fortíð, nútíð og framtíð í samhengi. Skoðum getu okkar til að standa á eigin fótum og gerum okkur grein fyrir þeirri hættu sem felst í því að láta aðra gera hlutina fyrir okkur því að hvaða tryggingu höfum við fyrir því að ekki verði framhald á þeirri skuldasöfnun þjóðarinnar sem nú hefur viðgengist um nokkurn tíma. Efnahagslegt sjálfstæði er hverjum einstaklingi nauðsyn til þess að byggja upp umhverfi sitt að eigin vild. Sá sem skuldar er háður lánardrottni sínum um hluta framleiðslu sinnar. Sá sem flýr af hólmi er hann stendur augliti til auglitis við vandamál hefur ekki mikið sjálfstraust og það vex ekki nema hann takist á við vandann. Þeim sem þiggur gjafir og greiða finnst hann vera knúinn til að endurgjalda góðvildina í einhverju formi. Sama lögmál gildir um alla, hvort sem um er að ræða einstakling eða heila þjóð. Verum sjálfum okkur trú. Látum reyna á getu okkar. Byggjum okkar eigin flugvöll fyrir eigin peninga. Það gerir okkur öllum gott.

Albert Guðmundsson Virðulegur forseti. Ég er sammála hv. 6. þm. Vesturl., sem var að ljúka máli sínu, ekki bara um varaflugvöll þann sem hér er á dagskrá heldur um allt samstarf vestrænna þjóða, að það er engin góðgerðastarfsemi, heldur má segja að það sé forvarnarstarfsemi, og hefur haldið stríðandi aðilum í veröldinni til baka frá 1945 eða í rúm 40 ár. Ef samstarf vestrænna þjóða helst eins sterkt og það hefur verið frá síðustu styrjöld gerum við okkur vonir um að það samstarf sem ég tala um geti forðað okkur frá heimsstyrjöld og slíkum vágestum um langa framtíð enn. Það er ekki þar með sagt að það geti verið um aldur og ævi. Ég tek það fram í upphafi máls míns að ég er að mörgu leyti sammála hæstv. utanrrh. þegar hann svaraði fyrirspyrjanda. Hann er jákvæður í undirtektum sínum um að hér verði byggður varaflugvöllur. Hann telur að hann hafi forræði í málinu á því stigi sem það er nú, þ.e. hann geti tekið ákvarðanir einn og óstuddur af Alþingi um að sú könnun, sem talað er um að fari fram, verði leyfð. Ég er sammála því. En ég dreg í efa að nokkur ráðherra eða nokkur ríkisstjórn hafi heimild til að taka lokaákvörðun um framkvæmdir, það verði að koma fyrir Alþingi og Alþingi að taka þar ákvarðanir hvernig sem málefnasamningur ríkisstjórnar er annars. Hér er um miklu stærra mál að ræða en það að ríkisstjórnin geti með einföldu samkomulagi sín á milli komið í veg fyrir þær framkvæmdir sem tíminn krefst hverju sinni. En það er ýmislegt sem ég hefði gjarnan viljað ræða nánar og biðja hæstv. utanrrh. að svara. Er það ekki rétt að þessi ósk er komin á það stig að segja má að það sé tímasett? Mér skilst að það sé búið að taka ákvörðun um það í aðalframkvæmdastjórn Atlantshafsbandalagsins að láta fara hér fram forkönnun og fé hafi verið ætlað í það verkefni og á þessu fjárhagstímabili verði sú forkönnun að fara fram. Að öðru leyti mun Atlantshafsbandalagið snúa sér að könnun á öðrum möguleikum, þ.e. Grænlandi og ég heyrði ekki alveg hvaða annað land kom til greina þegar hæstv. utanrrh. svaraði, en það voru einhverjir tveir staðir sem komu til greina. Mér heyrðist hann segja Færeyjar. Mér fannst það ótrúlegt. Ég get ekki ímyndað mér að þar sé undirlendi fyrir slíka starfsemi eins og varaflugvöll sem að sjálfsögðu er hernaðarmannvirki og við skulum ekkert vera að láta blekkja okkur eins og hv. 6. þm. Vesturl. sagði. Við skulum ganga í þetta samstarf hér eftir sem hingað til við Atlantshafsbandalagið með galopnum augum. Hvort sem við framkvæmum meira eða framkvæmum ekki er Ísland orðið að einhvers konar Gíbraltar norðursins, orðið virki sem engum dettur í hug að reyna að hertaka. Það gæti orðið um árás að ræða úr lofti, kannski af sjó, en ég held að það detti engum í hug að hertaka Ísland eins og það er staðsett á hernaðarsvæði vesturríkjanna. Þessi orð mín vil ég að hæstv. utanrrh. skilji sem svo að ég styð hann í því sem mér skildist á honum, að hann væri búinn að ákveða að veita leyfi til þess að þessi forkönnun fari fram. Ég styð hann í því. En það er ýmislegt annað sem við megum ekki loka augunum fyrir og kemur fram í upplýsingum um varaflugvöll á Íslandi og ég hef fengið afrit af. Ég vildi gjarnan fá betri skýringu á því sem kemur fram hjá aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, Manfred Wörner, en hann staðfestir í bréfi til utanrrh. að varaflugvöllur sem byggður yrði hér á landi yrði mannaður og starfræktur af óbreyttum borgurum. Mér finnst þetta of loðið orðalag. Óbreyttir borgarar geta komið hvaðan sem er. Það geta komið hermenn í ,,sívil`` klæðum og þeir eru álitnir óbreyttir borgarar þar sem þeir eru gestir hverju sinni. Ég hefði gjarnan viljað hafa það betur orðað þannig að það færi ekkert á milli mála að það væri mannað af íslenskum ríkisborgurum. Að vísu kemur fram seinna í þessum upplýsingum að forræði, yfirstjórn og rekstur flugvallarins yrði í höndum Íslendinga, en það segir ekki nóg. Mér finnst eins og það orðalag gefi til kynna að það gæti hugsanlega verið eins konar leppar sem rækju flugvöllinn að nafninu til. Þetta þyrfti ég fyrir mína parta að fá dálítið öðruvísi og sterkara orðað. Síðan er talað um varaflugvöllinn margumrædda, en það hefur ekkert komið fram um þau fylgimannvirki sem eru orðuð samtímis. Þar eru sett skilyrði frá hálfu Atlantshafsbandalagsins. Það er það fyrsta að brautin verði 3000 m löng og samhliða akstursbraut. Það eru sem sagt tvær brautir. Það þýðir að það er gert ráð fyrir mjög miklum afgreiðsluhraða á umferðinni. Hún verður að beygja út af aðalbrautinni strax og lending eða flugtak hefur farið fram hvort sem það fer í loftið eða er að lenda. Í öðru lagi er talað um að flughlað verði nægilega rúmt til að leggja við flugvélum og aðstaða verði til viðgerða, þ.e. flugskýli. Varaflugvöllur með þeim útbúnaði hlýtur þá að standa reiðubúinn að taka við hvaða tegund flugvéla sem lenda til viðgerðar og þar eru þá mikil verkfæri og mikil og dýr tæki og líklega þá lítið notuð nema um styrjöld sé að ræða. Eldsneytisgeymsla, þriðja atriðið, verði til staðar með mögulegri tengingu við olíuhöfn og skýli fyrir tankbíla. Þetta gefur til kynna að flugvöllurinn verður að vera staðsettur þar sem hægt er að byggja olíuhöfn og hafa geymslur og flutningatæki fyrir eldsneyti fyrir þessar flugvélar. Í fjórða lagi er lýst hvað þurfi að vera á vellinum til öryggis. Það er fullkominn flugturn, fullkomin flugleiðsögutæki, fullkomin slökkvistöð, bygging fyrir þjónustu við áhafnir og farþega og aðstaða til veðurþjónustu. Þetta er gríðarlega mikið mannvirki þannig að við skulum ekkert vera að ganga að því blindir að hér er verið að byggja upp aðstöðu sem á að nota meira og minna allan tímann. Ég endurtek að ég tala svona en er sammála þeirri forkönnun sem ætlað er að fara fram og ég er að sjálfsögðu að gefa í skyn að ég gæti vel hugsað mér að þessi flugvöllur og öll aðstaðan verði byggð þegar að forkönnuninni lokinni. Þetta segir mér allt annað en það bréf sem barst utanrrh. frá Manfred Wörner, aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins. Ég les þýðinguna. Ég sé ekki ástæðu til að lesa af frumritinu, en þar segir: ,,Til að tryggja öryggi í flugrekstri og að flugmenn kynnist staðháttum vð flugvöllinn mundu herflugvélar stöku sinnum og í takmörkuðum mæli æfa þar aðflug og lendingu.`` Þar með er þetta orðinn æfingavöllur og þar með hernaðarmannvirki og ég er því sammála. Við skulum ekkert vera að blekkja hvert annað um það. Auðvitað stendur til að vestræn ríki noti þetta mannvirki allan tímann. Mér þætti það einkennilegt ef þau ekki gerðu það. Hér er um sameinað bæði hernaðar- og, ef ég má orða það þannig, ,,sívil"mannvirki að ræða sem er til bóta meðan við þurfum að hafa þær varnir sem við höfum sameiginlega sem þjóð talið okkur nauðsynlegt öryggis okkar vegna en ekki í einhverri góðmennsku við erlenda aðila, hvorki Bandaríkin né aðra. Ég tek undir það, sem hefur komið hér fram, að það er hörmulegt til þess að vita að afbrigðilegt ástand í innanlandsmálum, eins og við eigum við að búa núna, þá á ég við samsetningu ríkisstjórnarinnar, skuli vera og verða til þess að flækja málin og gera þau erfiðari en ella þannig að varaflugvöllur, sem á að vera varaflugvöllur fyrir íslenska aðila, þ.e. Keflavík, skuli fara til annarra landa vegna þess að fámennur hópur, ég hef alltaf kallað þá kommúnista, Alþb., í ríkisstjórn og íslenskum stjórnmálum skuli hafa neitunarvald um þjóðmál, velferð og framtíð þjóðarinnar. Ég tel það af og frá. Það er afbrigðilegt ástand að svo fámennur hópur skuli geta komið í veg fyrir eðlilega þróun mála. Hvað sem samgrh. segir og hvernig sem hann reynir að dreifa huganum frá umræðuefninu, frá varaflugvelli kostuðum af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins, að tali um byggingu brúa eða vega víðs vegar um land og smástækkun á þeim flugvöllum sem fyrir eru, þá verður hann ekki síður sem ráðherra en almenningur á Íslandi að gera sér grein fyrir því að Ísland er allt öðruvísi staðsett í þeirri umferð sem er um heiminn, bæði herumferð og farþegaumferð, en það var fyrir nokkrum áratugum. Ísland er í þjóðbraut og íslenskt fólk verður að skilja að við verðum að starfa sem hlekkur í fjölskyldu þjóðanna og taka fullan þátt og fulla ábyrgð á tilveru ekki bara lands og þjóðar heldur fólksins í veröldinni. Það er leitt til þess að vita að enn þá einu sinni vantar hæstv. forsrh., en mér fannst hann tala á móti sínum huga. Mér fannst hann enn þá einu sinni tala á móti því sem hann er í raun og veru með. Ég er alveg sannfærður um að hæstv. forsrh. með sína löngu reynslu í mismunandi ráðuneytum gerir sér fulla grein fyrir þörfinni á samstarfi við vestrænar þjóðir í þessum efnum eins og flestum öðrum. En hann segir, og ég skil hann vel, að varaflugvöllur verði ekki reistur nema allir sem að ríkisstjórn standi séu sammála. Þá kem ég aftur að því að það er hörmulegt að mjög fámennur hópur í íslenskum stjórnmálum skuli hafa neitunarvald í svo stóru og áríðandi framtíðarmáli fyrir íslenska þjóð. Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, en ég hvet hæstv. utanrrh. til að halda áfram á þeirri braut sem hann virðist hafa markað ef ég hef skilið hann rétt. Hann hefur minn stuðning þar.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég hef mál mitt með því að vitna í ræðu hv. þm. Karls Steinars Guðnasonar, 9. þm. Reykn. Hann upplýsti þingheim um að það væri raunverulega framsókn að kenna að ekki skuli hafa verið byggður annar fullnægjandi alþjóðaflugvöllur á Íslandi og að íhaldið hafi alltaf verið að skamma kommúnistana, ég ætlaði að segja alþýðubandalagsmennina. Þetta hefur greinilega verið mikill misskilningur, eins og kom fram í því sem hv. þm. Karl Steinar las upp þegar hann vitnaði í samþykktir landsfundar Framsfl. frá 1983. Ég á dálítið bágt með að trúa þessu þó að hv. þm. hafi lesið upp úr þessu plaggi. En ég ætlaði að koma að því að ég er eiginlega sömu skoðunar og hv. 5. þm. Reykv. Albert Guðmundsson varðandi afstöðu forsrh. Mér fannst hún allundarleg eins og hún kom mér fyrir sjónir í dag og ég verð að segja, virðulegi forseti, að það ber að harma það að hæstv. forsrh. skuli ekki vera viðstaddur þar sem þessi maður virðist hafa svo afgerandi völd að hann getur kveðið upp úrskurð um að hér skuli ekki vera byggðir nauðsynlegir flugvellir fyrir bæði íslenskt flug og alþjóðaflug, fyrir stærri þotur, ég tala ekki um flugvöll sem hugsanlega kæmi inn í varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins. Ég spyr virðulegan forseta, sem sagði í upphafi fundar að þeir mundu koma, hæstv. ráðherrar, mjög bráðlega, hví hann er ekki enn mættur í salinn, hæstv. forsrh. Ég sé ekki að hæstv. forsrh. sé undanþeginn því frekar en við aðrir að gegna þinglegum skyldum sínum og svara fyrir sig og sína ríkisstjórn þegar við þingmenn komum hér og leggjum það á okkur að ræða þetta mál.

Ég vil svara því til að ég veit ekki annað en það, sem mér var sagt, að þeir mundu reyna að koma svo fljótt sem nokkur kostur væri. Þeir eru báðir uppteknir við skyldustörf. En skyldu hafa þeir ekki fremur en sá sem um umræðuna bað, sem ekki hefur setið þennan fund síðan máli hans lauk snemma í dag, þannig að þessari umræðu verður haldið áfram án eða með ráðherra og fyrirspyrjanda.

Virðulegi forseti. Ég verð að gera athugasemd við athugasemd forseta varðandi hv. frummælanda hér í dag. Ég var ekki að spyrja um hvort hann væri staddur í salnum. Það er mál sem forseti getur talað við hv. þm. um. Ég var að spyrja hvort hæstv. forsrh. kæmi ekki í salinn og hæstv. samgrh. Það eru þeir menn sem ég á erindi við. Það eru þeir menn sem hafa tekið sér það vald að ákveða hvort hér verður byggður varaflugvöllur eða ekki. Ég óska eftir því að hæstv. forseti geri ráðstafanir til þess að þessir tveir ráðherrar verði kvaddir á fund nú þegar.

Þeim er fullljóst að þeirra er beðið með óþreyju. En ég skal ítreka það öllu frekar að þeir komi hér.

Virðulegur forseti. Ég bíð ekki eftir þeim með óþreyju. Ég bíð eftir að þeir mæti hér. En það er annað mál. Virðulegi forseti. Ég skal virða mínar þingskyldur þótt aðrir geri það ekki og sýna forseta þá tilhlýðilegu virðingu að halda áfram með ræðu mína þannig að fundurinn geti gengið með eðlilegum hætti. Ég verð að endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég er ekki sannfærður um heilindi hæstv. forsrh. í þessu máli eins og fram kom í ræðu hv. þm. Alberts Guðmundssonar. Mér fannst eins og hann talaði á móti sinni sannfæringu og hann væri raunverulega annarrar skoðunar en kom fram hér. Að vísu var erfitt að henda reiður á skoðunum hans í dag því að hann talar bæði með og móti málinu, en samt virðist það einhvern veginn vera aðalatriðið í ræðu forsrh. að hann ætlaði sér ekki að vera með þessu máli á þessu augnabliki vegna þess að hann ætlaði að halda ríkisstjórninni saman. Það virtist vera aðalatriðið þótt málstaðurinn væri góður að hans mati. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna hér í heimildir sem hljóta að staðfesta hver er stefna Framsfl. í þessu máli. Það vill svo til að Framsfl. og framsóknarfélögin í Reykjavík eiga sér málgagn sem er málsvari frjálslyndis, samvinnu og félagshyggju. Sl. laugardag er mjög ítarleg grein, helgargrein, í Tímanum einmitt um það mál sem hér er til umræðu og ég ætla, virðulegi forseti, að leyfa mér að lesa upp hvað þar stendur vegna þess að hér er á ferðinni mjög ég vil segja athyglisverð grein í blaði hæstv. forsrh., þ.e. í blaði Framsfl. Ég harma að hæstv. forsrh. skuli ekki vera mættur hér til að svara, en hann hlýtur nú að vera töluvert mikill ábyrgðarmaður á blaði Framsfl., þannig að hann geti svarað fyrir það sem stendur í þessu blaði hans. Það er ekki nafn undir greininni þannig að ég hlýt að álykta að þetta Tímabréf sé raunverulega boðskapur Framsfl. um þessa helgi varðandi þetta mál sérstaklega. Ég ætla, með leyfi forseta, að lesa upp úr þessari Tímagrein. Í greininni segir svo: ,,Öðru hvoru ber á fjörur stjórnarsamstarfs mál sem geta valdið ágreiningi. Nú sitja tveir flokkar í ríkisstjórn sem líta á sig sem flokka sósíalisma. Það hefði mátt halda að friðvænlegt væri á milli þeirra, einkum þegar haft er í huga að foringjar þeirra hafa ferðast um landið þegar veður leyfir og hafa jafnvel farið í vafasama flugferð til að ræða enn nánara samstarf flokkanna og nefna fundaherferðina ,,Á rauðu ljósi``.`` --- Nú er hæstv. utanrrh. hlaupinn út.

Nei, ég er hér og hlusta með athygli.

Gott. Ég held áfram lestri mínum úr málgagni Framsfl., Tímanum, blaði hæstv. forsrh.: ,,Engu að síður virðist ágreiningur á milli þeirra í uppsiglingu út af varaflugvelli sem lengi hefur verið rætt um að nauðsynlegt væri að koma upp vegna stöðugt vaxandi flugumferðar um Norður-Atlantshaf. Steingrímur J. Sigfússon samgrh. og Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. eru síður en svo á einu máli um þennan varaflugvöll þótt báðir vilji þeir að hér sé slíkur völlur af augljósum ástæðum.`` Síðan segir í umræddri grein, með leyfi forseta: ,,Þessi ágreiningur ráðherranna tveggja á sér langa sögu sem heimspólitískir atburðir síðari ára benda til að sé næstum liðin tíð. Atlantshafsbandalagið hefur eins og kunnugt er lengi verið mikill þyrnir í augum Alþb. en aftur á móti hefur Alþfl. verið fylgjandi þessu bandalagi Vestur-Evrópuþjóða og Bandaríkjanna til jafnlengdar. Með mildari viðhorfum Sovétríkjanna til athafna vesturveldanna á allra síðustu árum hefur kommúnisminn þar nálgast sósíalista í Vestur-Evrópu hröðum skrefum og alkunna er sú viðkvæmni sem ríkir í Alþb. sé á það minnst að upphafs flokksins sé að leita í Kommúnistaflokki Íslands 1930.`` Enn fremur segir í Tímabréfi um sl. helgi: ,,Þá bendir ljósagangur formanna A-flokkanna til þess að mikil breyting hafi orðið hér á viðhorfum flokkanna tveggja hvors til annars, en það er stutt í skotgrafirnar og þótt ljóst sé að æðsti maður Sovétríkjanna um þessar mundir standi að stórfelldum stjórnarfarsbreytingum í Sovétríkjunum lifir harkan víða enn hjá skyldum aðilum Vestur-Evrópu. Það sanna dæmin, mismunandi viðhorf A-flokkanna til athugunar á byggingu varaflugvallar þar sem hugsanlegt væri að mannvirkjasjóður NATO kæmi við sögu.`` Síðan segir í sömu grein Tímans: ,,Meiningarmunur þeirra ráðherra er kannski í besta falli akademískur. Hann sýnir að enn er verið að takast á um austur og vestur og að línan er enn dregin á milli Varsjárbandalags og NATO þótt allt eigi nú að vera með friði og spekt í heiminum og afvopnun hafin og komin í stað kalda stríðsins sem var.`` Um alþjóðlegan flugvöll segir svo í umræddri Tímagrein: ,,Alþjóðlegur varaflugvöllur á Íslandi er mikið fyrirtæki og fullnaðargerð hans kostar mikið fé. Kvaðalaus fjárveiting til hans úr mannvirkjasjóði NATO er hvorki verri né betri en önnur kvaðalaus aðstoð sem við höfum fengið í áranna rás.`` Þetta segir í umræddu blaði, Tímanum, laugardaginn 18. febr., þ.e. málgagni Framsfl.: ,,Kvaðalaus fjárveiting til hans úr mannvirkjasjóði NATO er hvorki verri né betri en önnur kvaðalaus aðstoð sem við höfum fengið í áranna rás. Má í því efni minna á Marshall-aðstoðina á sínum tíma. Engu töpuðum við á henni og ekki töpuðu aðrar þjóðir Vestur-Evrópu þótt þær þægju aðstoðina. Metnaður okkur býður að sjálfsögöu að við séum engum háðir um framkvæmdir í landinu og þess vegna eigi að byggja alþjóðlegan varaflugvöll hér á eigin spýtur. Um þetta eru allir sammála. Til að gera slíkan flugvöll þarf mikið fjármagn sem eflaust þarf að taka að láni erlendis. Meiri kvaðir um vexti og afborganir fylgja slíkum lánum en fylgja kvaðalausum fjárframlögum úr mannvirkjasjóði samtaka þjóða Vestur-Evrópu, en í þeirra hópi erum við``, segir orðrétt í Tímabréfi um síðustu helgi. Síðan segir: ,,Vilji aðili eins og mannvirkjasjóður veita fé til byggingar slíks vallar án allra kvaða er um aðstoð`` --- ég undirstrika --- ,,er um aðstoð að ræða sem ástæða er til að skoða eins og boð um hverja aðra aðstoð. Það breytir ekki þeirri staðreynd að við eigum sjálf val í þessum efnum. Á bak við andstöðu samgrh. við afskipti mannvirkjasjóðs NATO af varaflugvelli norðan lands eða austan grillir í eins konar ótta um að Bandaríkjamenn séu að sækjast eftir auknum umsvifum í landinu þótt augljóst sé að þeir muni hvergi nærri koma þessum flugvelli, enda er nokkur munur á kvaðalausu framlagi mannvirkjasjóðs og hugsanlegum afskiptum Bandaríkjamanna af flugvellinum``, segir í Tímanum. Og enn fremur segir: ,,Vel mætti spyrja hvort umræðan sé ekki háð í ljósi meira samstarfs stórveldanna, afvopnunar og vinsamlegra samskipta. Það mætti líka spyrja hvort NATO hafi ekki orðið Vestur-Evrópu að gagni frá stofnun við að tryggja jafnvægi Evrópu. Við eigum ekkert sökótt við NATO sem talið hefur verið að eigi sinn þátt í að friður hefur haldist í 40 ár.`` Og að lokum segir í Tímabréfi laugardaginn 18. febr., málgagni forsrh., með leyfi forseta: ,,Af þessum sökum er undarlegt löngu eftir að Bandaríkjamenn og Sovétmenn eru byrjaðir að reykja friðarpípur sínar að hér á landi skuli gamlar röksemdir gegn NATO og gegn Marshall-aðstoðinni vera í fullu gildi alveg eins og á dögum kalda stríðsins``, segir í sjálfu málgagni forsrh. ,,Það hefur ekki verið hlustað nóg á Moskvu eftir að röddin þaðan mildaðist og varð manneskjulegri og jafnvel svolítið kapítalisk. Þess vegna hefur þeim hjá Alþb. ekki tekist enn`` --- og nú ætti hæstv. utanrrh. að hlusta --- ,,að skilja rödd bræðraflokksins undir stjórn Jóns Baldvins þegar hann talar um kvaðalausa NATO-peninga til byggingar varaflugvallar. Mildin og þíðan í samskiptum stórveldanna skiptir engu máli. Þannig verða menn með tímanum rökheldir í lausu lofti eftir að undirstaðan er farin eitthvað annað. Engum dettur annað í hug en það sé fyrst og fremst andúðin á NATO sem ræður afstöðu samgrh. til byggingar varaflugvallar fyrir kvaðalaust fé úr mannvirkjasjóði.`` Og hér lýkur tilvitnun í Tímabréf laugardaginn 18. febrúar. Ég verð að segja að það er margt sem vekur mann til umhugsunar eftir að hafa setið hér í dag og hlustað á ræður ráðherra og er ég ekki að vitna í ræðu utanrrh. heldur í ræðu hæstv. forsrh. Það þarf enginn að segja hv. þm. það eða alþjóð að hæstv. forsrh. hafi ekki vitað um efni þessa Tímabréfs. Það fer ekki milli mála í hvers þágu Tíminn er skrifaður og hvaða tilgangi dagblaðið Tíminn þjónar í íslenskum stjórnmálum. Það er augljóst mál. En það sem vekur athygli við lestur greinarinnar er það þegar er margendurtekið ,,kvaðalaus fjárveiting``, hæstv. samgrh. Steingrímur Sigfússon, og svo er einnig komið að því, sem er auðvitað laukrétt, að þeir menn sem tala gegn því að þessi mál séu skoðuð eru menn sem eru rökheldir í lausu lofti eftir að undirstaðan er farin eitthvað annað. En þá er spursmálið: Hefur ekki undirstaðan líka hrapað undan hæstv. ríkisstjórn? Um hvað eru hæstv. ráðherrar raunverulega að ræða í dag? Svo er önnur hlið á málinu sem ég vil vekja athygli hv. þm. á. Ég hef ekki lesið meiri ,,aronsku`` í nokkru dagblaði á Íslandi en kemur fram í þessu Tímabréfi. Einhvern tíma hefði þetta verið kallað ,,aronska``. En þessi grein segir meira. Hún segir raunverulega að af hálfu Framsfl., af hálfu málgagns Framsfl., dagblaðsins Tímans, er eindreginn stuðningur við byggingu varaflugvallar á Íslandi með fé úr mannvirkjasjóði NATO. Stuðningurinn er alveg eindreginn af hálfu þessa blaðs, af hálfu málgagns Framsfl. Það fer ekki milli mála. Ábyrgðaraðili blaðsins er Framsfl. og hæstv. forsrh. sem er formaður Framsfl. En það skyldi þó ekki vera vegna þess hvernig ræður voru fluttar í dag af hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. að það væri dulið samband á milli þessarar greinar annars vegar og tveggja ráðherra hins vegar, umræddra ráðherra, Steingríms Hermannssonar og Jóns Baldvins Hannibalssonar. Ég segi nú ekki meira. Ég hugsaði kannski annað. Það gæti orðið hugsanlegt að formaður Alþb. væri ekki svo langt frá því hvernig ætti að nálgast þetta mál. Og hverjum er þá verið að fórna? Hvert er saklausa lambið í þessum blekkingum öllum? Það er hæstv. samgrh. Steingrímur Sigfússon og skal ég víkja að því nánar á eftir. Það skyldi þó ekki vera að þessir herrar hefðu komið sér saman um það, og ég mun víkja nánar að því beint úr ræðu forsrh. í dag, að láta forkönnunina fara fram með sínu lagi í krafti sinna valda í þeim ráðuneytum sem þeir ráða yfir. Hér sagði hæstv. utanrrh. í dag: Ég ræð í mínu ráðuneyti og varnarmálin heyra undir utanrrn. Er það ekki rétt, hæstv. utanrrh.?

Jú, jú.

Hæstv. utanrrh. tók undir það. Þá mætti hugsa áfram. Við erum stödd, hv. þm., í miðju kjörtímabili. Forkönnun eins og þessi getur gengið svona rólega í tæpt ár. Þá gæti verið tímabært að standa upp og þá hefðu allir sín skálkaskjól. Hæstv. utanrrh. getur sagt: Ég stóð alltaf með NATO og ég framkvæmdi nauðsynlegar forkannanir í krafti míns embættis. Formaður Alþb., sem er ekki mættur hér, gæti sagt þegar hann stæði upp: Það var ekki gert á meðan ég sat í ríkisstjórn. Þessi forkönnun var gerð án þess að ég hefði hugmynd um það. Þá hafa allir sína stöðu fyrir næstu kosningar af þeim herrum sem núna eru í ríkisstjórn. En einn er sá maður sem hefur hreint borð og það er hæstv. forsrh. vegna þess að blaðið hans, málgagnið, hefur alveg eindregna skoðun á þessu máli 18. febr. 1989 og ég hef vitnað í þá stefnu sem birtist í Tímanum sl. laugardag. Ég ætla ekki að fjalla meira um þennan þátt þessa máls. En það eru fleiri atriði sem ég vil víkja að, sem eru aðallega tæknilegs eðlis, í sambandi við bæði ræðu hæstv. samgrh. fyrr og einnig vil ég víkja nokkrum orðum að ræðum forsrh. og utanrrh. Forsrh. sagði eitthvað á þá leið m.a.: ,,Í stjórnarsáttmálanum segir að ekki skuli ráðist í meiri háttar hernaðarmannvirki.`` Hann sagði aldrei að það skyldi ekki ráðist í forkönnun því að síðar í sömu ræðu segir hann eitthvað á þessa leið: ,,Mér finnst eðlilegt að það verði kannað hvað þurfi að gera til að fullnægja t.d. þörfum risaþotna, tveggja, jafnvel fjögurra þotna varðandi varaflugvöll.`` Því miður er hæstv. forsrh. ekki hérna til þess að ég gæti fengið það staðfest að ég hafi heyrt rétt hvað hann sagði. En það verður þá að hafa það. Ég get ekki skilið þetta öðruvísi og með Tímagreinina sem bakgrunn en á þá leið að hæstv. forsrh. ætli sér að leyfa þessa forkönnun með því lagi sem ég var að lýsa áðan og leyfi mér að álykta að hlyti að vera gert í samráði við alþýðubandalagsmenn, þ.e. þá sem ráða ferðinni í ríkisstjórninni. Alþýðubandalagsmenn segjast vera á móti NATO og þeir segjast vera á móti varnarliðinu, en samt setjast þeir í hverja ríkisstjórn á fætur annarri og taka þátt í hernaðarframkvæmdum sem þeir fordæma. Við sem erum fylgjandi aðild að Atlantshafsbandalaginu viðurkennum illa nauðsyn þess að þurfa að hafa hér varnarlið. Við færum rök fyrir því hvers vegna við teljum það nauðsynlegt og þau rök hafa staðist. Þetta hefur tryggt frið og öryggi í þeim hluta heims sem við búum í frá því að Ísland gerðist aðili að NATO 1949. Hæstv. samgrh. Steingrímur Sigfússon hefur verið mjög málefnalegur í þessum umræðum og eins og hans er von og vísa hefur hans málflutningur verið mjög heiðarlegur. Hann hefur dregið fram sín rök fyrir því hvers vegna hann telji ekki nauðsyn á að ráðast í það mannvirki sem okkur hinum hefur verið títt rætt um í þessari umræðu sem er meiri háttar alþjóðaflugvöllur, meiri háttar varaflugvöllur sem krefst milljarða ef á að byggja slíkan flugvöll. En því miður gat hann ekki sannfært mig um það að þær tæknilegu upplýsingar sem hann kom með væru fullnægjandi til þess að ég gæti verið sömu skoðunar og hann um það að þeir varaflugvellir sem hann vill mæla með að verði byggðir fullnægðu þeim kröfum sem ég alla vega geri kröfur til og margir aðrir, ýmsir flugmenn, íslenskir sem erlendir. Hæstv. ráðherra talar um að það sé nóg að þessir varaflugvellir séu 2700 m og það eigi að fullnægja þotum sem Íslendingar eru að kaupa. Ég leyfi mér að draga í efa að 2700 m flugbraut muni nægja þeim tveim stóru þotum sem Flugleiðir munu fá á árunum 1991--1993. Þær flokkast undir risaþotur fullhlaðnar. Þá vil ég vekja athygli hæstv. ráðherra á því að þegar hann talaði um þetta í dag ræddi hann um flugbrautarlengd út frá því sjónarmiði að flugvél væri að lenda eftir lengri tíma flug. Þá eru flugvélar mun léttari. Það gefur auga leið. Þær eru búnar að brenna upp svo miklu eldsneyti. En það sem verður að hafa sérstaklega í huga er nauðsynleg lengd flugbrautar með tilliti til neyðartilfella, eftir flugtak. Það getur nefnilega komið fyrir eftir flugtak að vél geti ekki lent aftur á sama flugvelli. Ef það gerist með þessar þungu, stóru þotur, eins og stærri gerðin verður af þeim tveggja hreyfla vélum sem Flugleiðir fá, gefur það auga leið að það verður að vera til flugbraut sem þessar flugvélar geta lent á. Hlaðin vél þessarar gerðar þarf minnst 3000 m braut fullhlaðin.

Hvaðan hefurðu þær upplýsingar?

Þetta er tóm vitleysa, hv. þm.

Augnablik. Þá ættirðu að lesa það sem stendur á ensku í umræddu plaggi. Það verður að taka ,,Take-off Runway`` með í reikninginn. Hæstv. ráðherra talaði alltaf um ,,Landing Runway`` á ensku. Það eru 1850 m og 1950, en ,,Take-off`` eru 2500--2700 m. En það eru frávik sem þarf að reikna með líka sem ekki eru í þessum tölum og frávikin geta verið 10--12%. Þá erum við komnir í 3000 m brautir. Ja, ég segi ekkert annað en það að ég hef mínar upplýsingar m.a. frá flugmönnum. Ég held að hv. þm. ættu þá að kynna sér þetta betur. En ef þeir eru svo miklir bókstafstrúarmenn að þeir trúi öllu sem stendur á þessum töflum er það verst fyrir þá. Að þessu slepptu skulum við skoða töflu sem er í skýrslu frá Flugmálastjórn frá því í janúar 1989 þar sem m.a. er vísað til þess hvaða brautarlengd stærri þotur þyrftu. Við ættum líka að reyna að fullnægja skyldum okkar hvað varðar alþjóðaflug á Norður-Atlantshafi. Tökum þær þotur sem hafa verið að lenda hér undanfarið og taka fisk frá Íslandi til Japans eða Vestur-Evrópu, Boeing-747. Hvaða brautarlengdir þurfa þessar flugvélar? 3060--3150 m. Ætlar hæstv. ráðherra að hrekja þessar tölur eða hv. þm. Páll Pétursson sem mun vera í flugráði? Þær kröfur sem við gerum til þessa varaflugvallar eru auðvitað kröfur gagnvart framtíðinni, að þessir flugvellir fullnægi þeim kröfum sem gerðar eru til að geta þjónað öllum flugvélum sem fljúga um Íslandssvæðið og ekki hvað síst þeim flugvélum sem lenda hér og þurfa að taka farm. Þá er það atriði sem snýr að tveggja hreyfla þotum. Ef annar hreyfill bilar eftir flugtak er samkvæmt sömu skýrslu álitið að þessar flugvélar megi ekki leita til varaflugvallar sem er í lengri fjarlægð en sem nemur 60 mínútum. Það þýðir að þessi varaflugvöllur verður annaðhvort að vera á austurströnd Grænlands eða hér á Íslandi og á öðru veðursvæði en Keflavíkurflugvöllur. Það þýðir ekkert að vísa til Akureyrar í þessum efnum. Það vita hv. þm. og hæstv. samgrh. líka. Ég vildi leiðrétta það sem fram kom hjá hæstv. samgrh. í dag um það hvaða kröfur væru gerðar til brautarlengdar. Að lokum, virðulegi forseti, ætla ég að víkja nokkuð að þeim atriðum sem snúa að varnar- og öryggismálum Íslands. Það hefur blandast inn í þessa umræðu og það er rétt, sem fram hefur komið í ræðum sumra þingmanna, að flugbrautir sem eru orðnar 2700 m og þar yfir eru yfirleitt þeirrar gerðar og allur útbúnaður í kringum þær að þær geta þjónað hernaðarlegum tilgangi. Það er blekking að halda öðru fram. Þó að við Íslendingar byggðum þetta sjálfir fyrir okkar eigið fé geta hernaðarveldin hvenær sem er notfært sér slíkar brautir, hvort sem það eru Bandaríkjamenn eða Sovétríkin, ef ófriður brýst út. Að halda öðru fram er blekking sem er alveg ástæðulaust að bera á borð fyrir hv. þm. eða þjóðina almennt. Við skulum ræða um þetta út frá sjónarmiði öryggis- og varnarmála og velta því fyrir okkur hvort nýr flugvöllur þessarar gerðar mundi auka líkur fyrir því að Atlantshafsbandalagið gæti betur tryggt frið og öryggi í Norður-Atlantshafi. Þess vegna hefði ég viljað beina þeirri spurningu til forsrh., sem er því miður ekki mættur hér, en ég vil þá spyrja hæstv. utanrrh. að því, hvert er mat hans á því hvort varaflugvöllur þeirrar gerðar sem hér hefur verið til umræðu mundi bæta varnir og öryggi landsins og þar með tryggja betur frið og öryggi í Norður-Atlantshafi. Styrkir svona flugvöllur eða aðstaða Atlantshafsbandalagið í því hlutverki að geta rekið hér öflugra eftirlitsstarf, gegnt betur eftirlitshlutverki NATO en nú er með þar af leiðandi auknum líkum fyrir því að hægt sé að framfylgja betur þeim samningum um afvopnun og eyðingu kjarnorkuvopna sem allar þjóðir stefna að? Ég er þeirrar skoðunar að einmitt svona flugvöllur, sem gerir okkur kleift að auka allt eftirlit af hálfu Atlantshafsbandalagsins, hljóti að styrkja mjög viðleitni þjóðanna til að tryggja að afvopnun eigi sér raunverulega stað og eyðing kjarnorkuvopna þar af leiðandi. Þess vegna tel ég að það eigi tvímælalaust að láta þegar fara fram forkönnun á því hvort ekki eigi að byggja fullkominn varaflugvöll með stuðningi mannvirkjasjóðs NATO vegna þess að ég trúi því að slíkur flugvöllur muni tryggja friðinn, muni styrkja eftirlit með afvopnun og muni styrkja eftirlit með eyðingu kjarnorkuvopna. Því miður er forsrh. ekki mættur til að svara þessu, en ég treysti hæstv. utanrrh. til að svara þessari spurningu. Mér finnst þetta grundvallaratriði í allri umræðunni. Ef við erum sannfærð um að þetta tryggi betur frið og öryggi og tryggi betur framkvæmd þeirra samninga sem vestrænar þjóðir eru að reyna að koma sér saman um og framkvæma í sambandi við afvopnun eigi Íslendingar tvímælalaust að þiggja að mannvirkjasjóður NATO komi til skjalanna við byggingu þessa flugvallar.

Kristinn Pétursson Hæstv. forseti. Við erum að ræða mikið nauðsynjamál, varaflugvöll á Íslandi, og mér finnst að sú forkönnun sem hér er verið að tala um eigi að fara fram sem fyrst. Það er í sjálfu sér engin ákvörðun um hvort flugvöllurinn verður byggður eða ekki að forkönnun fari fram þó svo að ég voni að niðurstaðan geti orðið sú. Ég ætla að rifja upp að við erum aðilar að NATO og Atlantshafsbandalaginu og það hefur margkomið fram að það er vilji íslensku þjóðarinnar og vilji meiri hluta Alþingis að við séum aðilar að þessu varnarbandalagi lýðræðisþjóðanna. Ég tel því að það sé ekkert sem geti leyft ráðherrum annað en fara að vilja meiri hluta þjóðarinnar og Alþingis. Það er mín skilgreining á svona umræðu. Hvort sem við erum að tala um aukið öryggi í vörnum landsins eða aukið öryggi fyrir lýðræðisskipulagið í heild eigum við að standa að þeim samningum og þeirri samvinnu sem við höfum verið aðilar að meðal vestrænna þjóða hér eftir sem hingað til. Í þessum lýðræðisríkjum búa menn við mestu mannréttindi og einhver bestu lífskjör í heiminum sem eru þekkt og ég sé ekki að við þurfum að hopa neitt með þau mannréttindi eða þurfum ekki að fara á flótta með það og höfum ekki neitt að skammast okkar fyrir eða ég skil það ekki þannig. Ég hef ekki heyrt að menn hafi boðið upp á betra þjóðskipulag en vestrænar þjóðir búa við. Ég dreg því í efa að einn stjórnmálaflokkur á Íslandi geti sett einhver skilyrði um að ekki skuli gert eitthvað sem er vilji meiri hluta Alþingis að verði gert. Það er alveg fráleitt. Skilgreining á lýðræðisskipulaginu er að meiri hlutinn ráði en ekki minni hlutinn. Það er allt annað þjóðskipulag þar sem minni hluti ræður yfir meiri hlutanum. Það er ekki það þjóðskipulag sem við búum við. Svo er líka annað mál í þessu sem eru okkar hagsmunir varðandi alþjóðlegar flugsamgöngur og samkeppni um að koma vörum á markað. Ég rifjaði það upp um daginn að það er mjög nýlega hafið flug með flugfélaginu Flying Tigers og þær flugvélar þurfa hámarksbrautir upp á 3150 m eins og kom fram áðan. Það datt engum í hug fyrir nokkrum mánuðum að þetta mundi verða að veruleika, en þó það sé ekki varaflugvöllur á Íslandi ákváðu þeir samt sjálfir að óska eftir því að fá að nota íslenskan flugvöll sem bendir til þess að við höfum mjög hagstæða legu í alþjóðasamkeppni um þjónustu við flugvélar. Eftir þeim upplýsingum sem ég hef gæti Flying Tigers lestað 20 tonnum meira á brottfararstað í Evrópu ef það væri varaflugvöllur á Íslandi. Það er út af öryggishagsmunum vegna þess að eins og gefur að skilja verður flugvélin að komast á annan völl ef ekki er fært hér. Það mundi því gefa enn þá sterkari markaðsstöðu ef við hefðum varaflugvöll á Íslandi. 20 tonn eru miklir peningar í frakt. Ef fraktin er 150 kr. eru það 3 millj. Það er jafngildi 100 farþega á 30 þús. kr. farmiða til samanburðar. Ég lít þannig á að þetta mál sé í höndum hæstv. utanrrh. og ég hvet hann til að gera skyldu sína fyrir meiri hluta þjóðarinnar og lýðræðisskipulagið. Ég veit að ég þarf ekki að hvetja hann til þess. Hann væntanlega gerir það. En ef það er ágreiningur um þetta í ríkisstjórninni, er þá ekki hægt að afgreiða þetta á lýðræðislegum grundvelli, þá ráði meiri hlutinn? Það þarf ekkert að vera með neinar hótanir sitt á hvað í dulbúnum skeytum. Opin atkvæðagreiðsla, er það ekki langbest, og hreinskilin umræða? Það getur enginn tekið sér neitt neitunarvald í neinu máli af eintómri tilfinningasemi. Það er alveg fráleitur málflutningur. Ég vil svo ítreka að ég lýsi mig eindreginn stuðningsmann þess að þessi forkönnun um varaflugvöll á Íslandi fari fram og ég hvet hæstv. utanrrh. til að vera ekkert að tala allt of mikið um þetta, en láta verkin tala. Það er alltaf farsælast.

Jón Kristjánsson Virðulegi forseti. Það liggja nú þegar fyrir áætlanir um varavelli fyrir millilandaflug Íslendinga þar sem gert er ráð fyrir að það verði þrír flugvellir byggðir upp sem svara kröfum í því flugi. Þar er um að ræða Egilsstaðavöll, Akureyri og síðan Sauðárkrók. Í þeim áætlunum er gert ráð fyrir því að 2700 m braut t.d. á Egilsstöðum fullnægi kröfum í millilandaflugi Íslendinga sem gerðar munu verða í næstu framtíð með þeim þotum sem notaðar eru. Ég lýsi fullum stuðningi við þessi áform. Hins vegar er nokkuð annað mál sem hér er um að ræða og hér er verið að ræða í dag. Það er ástæða til þess að gera sér fulla grein fyrir því og gera fullan greinarmun þar á. Það hefur einnig komið fram að það er þörf á 3000 m braut til þess að B-747 þotur geti notað viðkomandi völl sem varavöll t.d. í yfirflugi um íslenska flugstjórnarsvæðið eða í flugi með millilendingu hérlendis. Menn geta spurt sem svo hvort það sé kleift fyrir okkur Íslendinga að byggja 3000 m flugbrautir sjálfir með tilheyrandi búnaði eða hvort þessi mál eigi að leysa með milligöngu mannvirkjasjóðs NATO. Hvort það eigi að kosta þessar framkvæmdir með framlögum úr mannvirkjasjóðnum. Það hefur komið fram við þessa umræðu að í rauninni er náttúrlega um miklu meira mannvirki að ræða en eingöngu flugbrautina. Hér er um gríðarlega miklar framkvæmdir að ræða. Hér er, eins og var rakið hér áðan, um að ræða olíubirgðastöð að einhverju marki í nálægð við höfn, flugskýli og fullkominn flugturn svo að eitthvað sé nefnt. Það er svo að hagnaður flugfélaga sem hafa áætlun hingað til lands af því að hafa varaflugvöll er einkum fólginn í að vélar þeirra þurfa að bera minna eldsneyti ef hann er fyrir hendi á landinu. Sá hagnaður er vart fyrir hendi í yfirflugi yfir íslenska flugstjórnarsvæðið. Hins vegar ber að geta þess að nú á þessu ári hefur flugfélagið Flying Tigers, sem er vöruflutningafélag, millilent á Keflavíkurflugvelli á leið sinni til Japans og það má ætla að það félag hefði sparnað af varavelli og slíkur varavöllur gæti e.t.v. opnað fyrir einhverja meiri umferð svo stórra véla í framtíðinni þó að allt sé óljóst um þá hlið málsins að sinni. Hins vegar finnst mér margt mjög óljóst í þessari umræðu um varavöll svo að ekki sé meira sagt. Það hefur mjög lítið komið fram um hver not varnarliðsins eiga að vera af þessum varavelli. Það er sagt: Þetta verður borgaralegt mannvirki á friðartímum. Þetta mannvirki verður ekki notað til hernaðar eða hernaðarumsvifa. En það hefur eiginlega mjög lítið komið fram um hvað rekur NATO eða varnarliðið nú til að þrýsta á þetta mál. Það má ætla að varnarliðið hafi svipuð not og íslensku flugfélögin af varavelli, það kunni að vera einhver eldsneytissparnaður fyrir æfingaflug þess og eftirlitsflug því að það þurfi sjálfsagt að hafa sínar reglur um eldsneyti eins og flugfélögin, en um önnur not ríkir mikil óvissa. Það væri fróðlegt að fá upplýst hver er raunveruleg ástæða fyrir því að þessum framkvæmdum er sýndur slíkur áhugi nú af NATO og mannvirkjasjóðnum. Það væri líka gott að fá upplýst hvort hinar hógværu kröfur um not af vellinum, að þetta eigi að vera borgaralegt mannvirki og stjórnað af óbreyttum borgurum á friðartímum, standi lengi, hvort þær standi út byggingartímann, hvort það verða kröfur síðar meir og innan tíðar um meiri not af vellinum. Manni býður reyndar í grun að svo verði. Ég er ekki haldinn þeim barnaskap að ætla að hér sé ekki um hernaðarmannvirki að ræða. Ég er þeirrar skoðunar að þarna sé um hernaðarmannvirki að ræða og menn eigi að ræða málið í því ljósi. Þarna er, eins og ég kom inn á áðan, um miklu meira mannvirki að ræða en flugbrautina eina saman. Þarna eru hin margvíslegustu mannvirki önnur og meira að segja, eins og hv. 5. þm. Reykv. kom inn á áðan í ræðu sinni, er nálægðar við olíuhöfn krafist. Það er svo að ef samið er við mannvirkjasjóð NATO um að greiða mannvirki af þessu tagi, sem ekki er notað til neinna hernaðarumsvifa, er eingöngu stjórnað af óbreyttum borgurum á friðartímum, þangað koma engar hervélar eins og þetta mál er lagt upp núna, þá er gengið feti framar en áður hefur verið gert í þátttöku mannvirkjasjóðs NATO í samgöngumannvirkjum hér á landi. Ég held að við eigum að ræða um þetta mannvirki sem hernaðarmannvirki. Þó jafnvel komi ekki til þess að það sé notað á friðartímum er þetta mannvirki í eðli sínu þannig að það getur ekki verið annað. Þess vegna leita þessar spurningar á. Hvers vegna kemur þetta mál upp núna og hvaða tilgangi á varaflugvöllur að þjóna? Með hverjum hætti á hann að styrkja varnir landsins? Ég er fylgjandi aðild okkar að NATO og ég er fylgjandi því að við eigum að uppfylla þær kröfur sem gerðar eru um eftirlitsflug á norðurslóðum. Með hvaða hætti kemur þessi varavöllur inn í þá mynd? Með hvaða hætti kemur hann inn í þá mynd núna þegar það er sem betur fer svo að stórveldin eru að semja um afvopnun frekar en vígvæðingu? Og hvaða skilyrði eru varðandi not af slíkum völlum? Hvaða skilyrði koma í kjölfarið? Er hugsanlegt að þau skilyrði feli í sér frekari kröfur um afnot af vellinum á friðartímum? Ég er ekki ýkja trúaður á að þessi forkönnun verði gerð án nokkurra skilyrða um framkvæmdir, en ef svo er er kannski ekki ástæða til að hafa á móti henni. Hins vegar verður að vera alveg skýrt hvað afstöðu mína snertir og ég hygg okkar framsóknarmanna flestra að við höfum ekki tekið þá ákvörðun að þessi flugvöllur skuli verða byggður. Stefnan er skýr og kemur fram í stjórnarsáttmála um framkvæmdir í þessum efnum. Það er þannig í samsteypustjórnum að þar gildir ekki einfaldur meiri hluti atkvæða. Þar gildir stjórnarsáttmálinn sem gerður er þegar ríkisstjórnin er mynduð og í honum stendur: Ríkisstjórnin mun ekki gera nýja samninga um meiri háttar hernaðarframkvæmdir. Þetta er alveg ljóst og ég hef út af fyrir sig ekki trú á að mannvirkjasjóður NATO fari að gera forkönnun eða a.m.k. kosta miklu til forkönnunar á þessum forsendum. Það hefur verið rætt hér nokkuð af hv. 14. þm. Reykv. um skrif Tímans í þessum efnum og talið að þar komi afstaða Framsfl. fram í málinu. Afstaða Framsfl. kemur ekki þar fram. Það er svo að það eru skoðanaskipti í Tímanum og afstaða þess blaðs fer ekki saman í öllum greinum við þá afstöðu sem mörkuð hefur verið af flokknum. Afstaða Framsfl. kemur m.a. þar fram og var samþykkt þegar þessi stjórnarsáttmáli var gerður að ekki verði gerðir nýir samningar um meiri háttar hernaðarframkvæmdir. Þeirri afstöðu fylgjum við þingmenn Framsfl. og það verður að koma í ljós hvort mannvirkjasjóður NATO eða forráðamenn NATO hyggjast verja stórfé í forkönnun á svo óljósum forsendum um framkvæmdir því auðvitað verður ekki samið um slíkar framkvæmdir meðan þessi stjórnarsáttmáli er í gildi. Auðvitað geta í framtíðinni komið þeir menn að stjórnvölnum sem hafa talað mest í kvöld í þessari umræðu og getur vel verið að þessar hógværu kröfur séu gerðar í þeirri von að síðar verði hægt að bæta um betur og gera kröfur um not af þessu mannvirki fyrir æfingaflug og önnur umsvif sem fylgja varnarliðinu á friðartímum. Ég held að menn verði að ræða þetta mál með tilliti til þess og gera sér alveg grein fyrir því hvað er um að ræða. Hér er um hernaðarmannvirki að ræða og menn eiga ekki að vera blekkja sig á því. Jafnvel þó að menn fylgi aðild að NATO og samstarfi vestrænna þjóða eiga menn ekki að vera að blekkja sig á því að hér sé um einhvern völl að ræða sem aldrei verður notaður, stendur bara og bíður eftir að til ófriðar komi sem vonandi verður aldrei og sem betur fer þokast heldur í hina áttina.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Mér skilst að ég sé næstur á mælendaskrá núna um bæði þau mál sem liggja fyrir deildinni og fyrir þinginu og kannski ekki í fyrsta skipti. En svo hittist á að framsögumaður fyrir öðru málinu er hæstv. forsrh. og hann er víðs fjarri húsinu þannig að þó svo að hlé yrði gert á umræðum utan dagskrár um varaflugvöll  Ég minni á, og ég veit að hæstv. forseti þekkir þá sögu betur en ég frá þeim tímum hér áður þegar Framsfl. hafði forsrh., að hringt var í lögregluna og hún beðin um að leita að einum þingmanni sem ekki var í deildinni vegna þess að flokksbræður þess þingmanns þóttust þurfa að hafa þingmanninn við við atkvæðagreiðslu. Nú hittist svo á að við þurfum að spyrja hæstv. forsrh. út úr. Þess vegna vil ég fara fram á að umræðunni verði frestað annaðhvort til morguns, fimmtudags, að öðrum kosti verði gert hlé á fundinum meðan forsrh. er leitaður uppi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forsrh. er á leiðinni. Fundinum verður ekki frestað. Hyggst hv. 2. þm. Norðurl. e. taka til máls? Hv. 11. þm. Reykn. talar um þingsköp. Hins vegar munu frekari umræður um þingsköp ekki leyfðar. Hér er verið að halda fund síðla kvölds og forseti krefst þess að fundurinn haldi áfram án tafar.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með hv. 2. þm. Norðurl. e. það sem hann sagði um þingsköp. Það er náttúrlega vansi að því að hæstv. forsrh. skuli vera í veisluglaumi úti í bæ í staðinn fyrir að vera á þingfundi og ekki mæta til þingfundar þegar svo mikilvægt mál er til umræðu. Það er alveg lágmarkskrafa að hann mæti. Við erum búin að bíða alllengi eftir honum. M.a. hélt ég mína ræðu án þess að hann væri staddur hér í trausti þess að hann mundi mæta síðar. Ég óska eftir því að fundi verði frestað þar til hann er mættur.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Fundinum verður ekki frestað eins og áður hefur komið fram. Umræðu um þingsköp er lokið.

Þingsköp.

Má ég vekja athygli hv. þm. á því að það er forseti sem úrskurðar um fundahald hér.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Nú man ég ekki eftir því að þessi háttur hafi áður verið hafður á hér þegar ríkisstjórn er spurð um stefnumörkun eins og er í þessu máli, þegar fram hefur komið við umræðurnar að annar þeirra fagráðherra sem hefur tekið til máls, hæstv. samgrh., hefur í ræðu sinni fyrr í dag vísað því til úrskurðar forsrh. hvor hafi lögsögu í því máli sem hér er fjallað um og hver hafi úrskurðarvald um hvernig beri að túlka varaflugvallarmálið. Hæstv. forsrh. komst á hinn bóginn þannig að orði í sinni ræðu að það er erfitt að skilja það fyrir þá sem ekki eru framsóknarmenn hvað hann átti nákvæmlega við og af þeim sökum er nauðsynlegt fyrir okkur hina að spyrja hann pínulítið út úr um hvað fyrir honum hafi vakað. Nú hef ég fundið að hæstv. forseti er svolítið óþolinmóður og ekki alveg ánægður hvernig þetta hefur gengið, en ég bið hæstv. forseta að láta það ekki bitna á okkur í stjórnarandstöðunni þó honum hafi runnið í skap við ráðherra að hafa ekki mætt í þinginu og fer fram á sem ég sagði áðan og ítreka að ég tel að það sé nauðsynlegt fyrir framhaldið til þess að við verðum ekki fyrir óþægilegum töfum að forseti geri nú allt sem í hans valdi stendur til að hæstv. forsrh. sýni sig. Ég veit að hæstv. forsrh. hefur líka gaman af því að láta leita að sér og vekja pínulitla athygli þannig að við gerum líka hæstv. forsrh. greiða með því að huga svolítið að honum núna um skeið.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Hæstv. forsrh. er á leiðinni. Forseti þingsins vill bjóða hv. 2. þm. Norðurl. e. að fresta máli sínu þar til forsrh. kemur en mun gefa öðrum hv. þm. orðið.

Ég fell frá orðinu úr því að þessi var niðurstaðan.

Þá tekur til máls sá þingmaður sem þar er næstur í röð.

Ég er næstur á mælendaskrá.

Óskar hv. 2. þm. Norðurl. e. að halda ræðu sína?

Já.

Hann tekur þá til máls.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það er að verða pínulítið leiðinlegur svipur yfir þinghaldinu í vetur 

Forseti hefur gert ráðstafanir til að athuga hvort hæstv. forseti Sþ., sem nú hefur brugðið sér frá og fyrri varaforseti hefur tekið hans sæti, getur komið í salinn, en það skal tekið fram að venjan er sú að varaforseti hleypur í skarðið þegar aðalforseti þarf að bregða sér frá. En það hafa verið gerðar ráðstafanir til að athuga hvort hún getur komið í salinn.

Já, ég sé að forseti er kominn í þingið. Ég var að gagnrýna að málatilbúnaður skuli vera með þeim hætti í dag að boðaður er fundur eftir kvöldmat klukkan hálfníu. Það stóð þannig á síðdegis að þingmönnum gafst ekki kostur á að varpa fyrirspurnum til einstakra ráðherra vegna þess að þingfundir byrjuðu klukkan fimm. Það stendur þannig á hjá mér og öðrum þeim þingmönnum í Ed. sem eiga sæti í fjh.- og viðskn. að við höfum fallist á að hefja vinnu í fjh.- og viðskn. Ed. strax klukkan hálfníu í fyrramálið og við höfum fallist á að koma mjög til móts við ríkisstjórnina og stjórnarflokkana um hversu vinnubrögð skulu vera í þeirri nefnd. Þannig höfum við með öllum hætti reynt að greiða fyrir því að eðlileg vinnubrögð og raunar mjög góð vinnubrögð geti verið hér í þinginu sem eiga rætur sínar til þess að nú í vikulokin munu ýmsir þingmenn hverfa af landi og af þeim sökum er nauðsynlegt að mati þeirra sem þinginu stjórna að þinghald falli niður í næstu viku. Hæstv. forseti hefur sagt bæði í ræðustól og eins í viðræðum við þingmenn að það verði látið á það reyna og verði haldið uppi næturfundi þangað til lokið verði umræðum bæði um það mál sem nú er til umræðu utan dagskrár og einnig um stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Það er á hinn bóginn morgunljóst að ýmsir þingmenn geta ekki tekið þátt í þessum umræðum öðruvísi en svo að hæstv. forsrh. sé viðstaddur. Það hefur þess vegna engin áhrif til flýtisauka að halda uppi einhverjum gerviumræðum á meðan hæstv. forsrh. er fjarverandi. Það eina sem stjórnarsinnar geta gert og þeir hljóta að gera ef þeir vilja á annað borð halda uppi eðlilegum vinnubrögðum í þinginu er að ná í hæstv. forsrh. til þess að umræður geti verið með eðlilegum hætti. Ég sé ekki ástæðu til að vera að öðru leyti að tala frekar um þetta mál, vinnubrögðin og verkstjórnina. Ég hef tækifæri til að kveðja mér aftur hljóðs síðar við þessar umræður og þá er hægt að spyrja hæstv. forsrh. út úr þegar hann verður kominn, en það verður fróðlegt að fylgjast með því hvort öðrum þingmönnum þyki við hæfi að þessum hæstv. ráðherra, sem talaði út og suður, sló úr og í í dag, haldist uppi að gefa ekki skýr og greið svör þegar stjórnarandstaðan sér ástæðu til að spyrja sérstaklega um varaflugvallarmálið. Það er komið nóg af loðnum svörum hjá þessari hæstv. ríkisstjórn. Og það sem er alvarlegast í þessu máli er að ýmsir hæstv. ráðherrar, eins og hæstv. samgrh., hafa talað um þetta sérstaka mál í styttingi í fjölmiðlum utan þingsins og eins í þinginu sjálfu. Ég tók eftir því að það var mat þingmanns Framsfl. sem hér talaði á undan mér, hv. 3. þm. Austurl., að meðan þessi ríkisstjórn sæti væri tómt mál að tala um að hagkvæmniathugun á varaflugvelli gæti orðið hér á landi sem kostuð yrði af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Hann vitnaði beinlínis til stjórnarsáttmálans þegar hann viðhafði þau ummæli. Þetta m.a. er óhjákvæmilegt að fá úrskurð um frá hæstv. forsrh. Ég ítreka það, sem ég sagði hér áðan, að það er tilgangslaust að halda þessum umræðum áfram. Það er óhjákvæmilegt fyrir forseta þingsins að fresta umræðunni og reyna þannig að halda uppi einhverjum skikk á vinnubrögðum í þinginu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Það má undrun sæta hvern skikk forseti þó þrátt fyrir allt hefur á þessu þinghaldi. Þingmaðurinn skal upplýstur um að forsrh. er væntanlegur eftir örfáar mínútur.

Er hann alltaf á leiðinni?

Hann mun vera rétt að koma. En ég vil leggja á það áherslu að hér hafa ekki farið fram í kvöld neinar gerviumræður. Hér hafa hv. þm. flutt góðar og málefnalegar ræður og hefði þingmaðurinn verið í þingsal mundi hann samþykkja það og fallast á það.

Eiður Guðnason Virðulegi forseti. Ég lýsi furðu á ummælum hv. 2. þm. Norðurl. e. og aðfinnslum sem hann hefur haft hér í frammi við forseta um stjórn þessa fundar. Mér finnast þessi ummæli furðuleg og ég skil satt að segja ekki þegar flokksbróðir þessa hv. þm. hefur hafið umræður utan dagskrár í dag og síðan kemur hv. 2. þm. Norðurl. e. og mælir gegn því að hér sé haldinn kvöldfundur til þess að halda þessari umræðu áfram og þykist ekki getað talað öðruvísi en hæstv. forsrh. sé við. Hér var beint spurningu til utanrrh. Hann hefur setið undir þessari umræðu allri. Samgrh., sem margir telja að málið snerti með nokkrum hætti líka, hefur verið hér líka. Mér finnst satt að segja mjög langt gengið hjá hv. þm. stjórnarandstöðunnar að þeir telja sig ekki getað talað nema hinn og þessi sé við þó svo að ráðherra sá sem málið heyrir undir sé viðstaddur. Ég satt að segja hef oft undrast langlundargeð forseta þegar er verið að fara eftir þessu vegna þess að það er ekkert í þingsköpum sem segir að beri að gera þetta eða beri að sækja ákveðna þingmenn. Stundum er gengið svo langt að kalla ákveðna þingmenn í salinn. Auðvitað eiga menn að gæta þingskyldu sinnar og sitja hér, en ég sé ekkert því til fyrirstöðu og auðvitað verður þessari umræðu haldið áfram enda þótt forsrh. hafi orðið síðbúinn á fundinn. Þeir ráðherrar sem þetta mál varðar eru hér. Mér finnst þetta óréttmætt og afar ósanngjörn gagnrýni sem þessi hv. þm. hefur borið fram í garð forseta Sþ. Mér finnst hún mjög ósanngjörn. Það hefði vissulega mátt gera athugasemd við það hér í kvöld að sá sem hóf þessar umræður var ekki viðstaddur fyrr en töluvert var liðið á þennan kvöldfund. Ég minnist þess að forseti Sþ., Þorvaldur Garðar Kristjánsson, sem þá var, 1985 eða 1986, vítti hv. þáv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson sem hafði byrjað umræðu utan dagskrár og var svo sjálfur ekki við. En þetta var ekki gert hér í kvöld þannig að það er ýmislegt sem mætti segja hér. Ég vil biðja hv. 2. þm. Norðurl. e. að stilla orðum sínum í hóf gagnvart forseta þingsins þegar ekki er ástæða til gagnrýni og fundarstjórnin er fyllilega eðlileg og sanngjörn. Mér finnst þetta einum of langt gengið og get ekki á mér setið að láta þetta koma fram. Hins vegar má þessi umræða kannski vekja okkur til umhugsunar um að það væri þinginu og okkur fyrir bestu ef við fyndum umræðum utan dagskrár svolítið fastara form þar sem flokkarnir kæmu sér saman um það fyrir fram hversu lengi umræðan skyldi standa og hverjir tækju þátt í henni frá hverjum flokki og hefðu meiri skikk á þeim hlutum. Ég held að sé orðið mjög brýnt að gera það. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að ef þessi umræða stendur mjög lengi kvölds eða nætur er ekki auðvelt að byrja fund í fjh.- og viðskn. Ed. kl. hálfníu í fyrramálið þar sem okkar bíða brýn verkefni sem ekki mega bíða.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Mér finnst hlutirnir með þeim hætti að eðlilegt sé að halda þessari umræðu áfram, enda þótt einhverjir séu ekki á mínútunni til staðar. Hér var í upphafi beint fyrirspurn til hæstv. utanrrh. sem hefur setið fundinn. Hér hefur auk þess hæstv. samgrh., sem hafði afskipti af þessu máli, verið til staðar. Það hefur verið beðið um að hæstv. forsrh. kæmi hér og hann er kominn að vörmu spori. Við skulum gera okkur grein fyrir því að þegar fundir eru boðaðir með stuttum fyrirvara að kvöldi hafa menn e.t.v. verið búnir að skipuleggja sinn tíma örlítið öðruvísi. En eins og hv. þm. Eiður Guðnason sagði: Þetta kannski bendir okkur á að við þurfum að skipuleggja örlítið betur umræður sem slíkar, að við getum fengið utandagskrárumræður meira en í hálftíma þar sem fulltrúar flokkanna fá tækifæri til að koma fram sínum skoðunum án þess að það verði um það almennar umræður. Hér er beint fyrirspurn til utanrrh. Það er eðlilegt að samstarfsaðilar hans í ríkisstjórn komi með sín sjónarmið. Það er eðlilegt að stjórnarandstaðan og hennar fulltrúar komi með sín sjónarmið og að þeir skipuleggi það eftir því sem hægt er. En mér sýnist að við höfum þó nokkurn tíma til miðnættis til að ljúka þessu og þar sem hæstv. forsrh. er til staðar og þar sem sá sem hóf þessar utandagskrárumræður er líka til staðar ætti allt saman að vera fallið í ljúfa löð þannig að menn gætu lokið þessu og haldið áfram. En ég vil ekki gagnrýna hæstv. forseta Sþ. í sambandi við hvernig skipulagið á þessum málum hefur verið.

Páll Pétursson Frú forseti. Ég biðst afsökunar að hafa yfirgefið salinn, en til þess liggja gildar ástæður. Ég treysti því að hv. 2. þm. Norðurl. e. mundi tala a.m.k. klukkustund eða svo og ætlaði að hlífa sjálfum mér við að hlusta á hann og vék mér þess vegna frá. Ég ætlaði reyndar ekki að taka þátt í þessum umræðum, en ef hæstv. utanrrh. mætti vera að því að hlusta á mig langar mig til að beina til hans orðum. Ég mótmæli þeim ummælum sem komu fram hjá honum um íslensku flugfélögin þar sem hann gerði því skóna að af sparnaðarástæðum gættu þau ekki fyllsta öryggis með kröfur til flugbrautarlengdar, þ.e. að af sparnaðarástæðum væru þau ekki að krefjast þeirrar flugbrautarlengdar að fyllsta öryggis væri gætt. Þessu vil ég mótmæla og ég held að þau gæti bæði tvö fyllsta öryggis. Flugfélag Íslands hefur lagt fyrir flugráð umsögn um hve langar brautir vélar félagsins þurfi.

Það heita Flugleiðir.

Það heita Flugleiðir, já. Þakka leiðbeiningar hæstv. samgrh. Vélar Flugleiða --- þær vélar sem Flugleiðir koma til með að eiga eftir 1990, þ.e. þær vélar sem búið er að panta og eru væntanlegar í flota félagsins og verða komnar til notkunar upp úr 1990 --- þurfa ekki lengri brautir til varaflugvallar en um 2000 m. Öryggisnefnd Félags ísl. atvinnuflugmanna telur hins vegar að 2400 m braut sé ákjósanlegri og við það miðaði flugráð í niðurstöðu sinni um varaflugvöll á Egilsstöðum. Íslenskar flugvélar, flugvélar í eigu Íslendinga þurfa sem sagt ekki lengri braut en í mesta lagi 2400 og kæmust af með 2000. Að vísu er afstætt hugtak hversu hlaðin vélin þarf að vera og hversu langt er til áfangastaðar, en það er sem sagt hægt að komast af með 2000 m braut með því fororði t.d. að fljúga til Keflavíkur áður en farið er í langflug vestur um haf. Guðmundur H. Garðarsson las upp úr grein í Tímanum. Þessi grein, sem hann las að mestu úr Tímanum, er ekki stefna Framsfl. Það hefur einhver blaðamaður á Tímanum fengið þarna nokkra dálka til að skrifa sér til hugarhægðar og hann er ekki að lýsa stefnu Framsfl. og þaðan af síður að hæstv. forsrh. hafi lesið þessa grein yfir í handriti. Ég leyfi mér að fullyrða að það eru ekki fingraför hæstv. forsrh. á þessari grein.

Les hann ekki allar greinar þar yfir?

Það held ég ekki. Ég efast um meira að segja að formaður blaðsstjórnar, hv. 3. þm. Austurl. Jón Kristjánsson, lesi yfir allar greinar í Tímanum fyrr en þær eru komnar á prent. Að sjálfsögðu gerir hann það þá.  Á síðasta flokksþingi framsóknarmanna var ályktað að flokkurinn skyldi standa gegn uppbyggingu frekari hernaðarmannvirkja. Það er stefna Framsfl. og verður það þangað til annað flokksþing, hugsanlega einhvern tíma í framtíðinni, breytir þeirri stefnu, en sem stendur er þetta sú stefna sem við höfum heimild til að standa að og þeirri stefnu getur ekkert annað apparat í flokknum breytt en flokksþingið. Stefnan er í gildi og verður það um fyrirsjáanlega framtíð. Frekari uppbygging hernaðarmannvirkja samrýmist sem sagt ekki stefnu Framsfl. Hún samrýmist heldur ekki stefnu ríkisstjórnarinnar því þar er mælt skilmerkilega fyrir um að ekki skuli samið um meiri háttar hernaðarmannvirki og læt ég það duga. Eins og glögglega kom fram í ágætri ræðu hjá hv. 3. þm. Austurl. er umræddur 3000 m varaflugvöllur sem byggður er af NATO auðvitað hernaðarmannvirki. Við skulum ekki heimska okkur á því að halda öðru fram. Það er hárrétt athugað m.a.s. hjá hv. 5. þm. Reykv. Albert Guðmundssyni að þetta er hernaðarmannvirki. 11 milljarðar úr mannvirkjasjóði NATO eru ekki falir til byggingar einhvers annars en hernaðarmannvirkja. Hæstv. utanrrh. veit vel að um hernaðarmannvirki er að ræða og það má sanna með óbeinni sönnun þar sem hann telur þennan völl heyra undir sig. Ef þarna væri um borgaralegt mannvirki að ræða mundi það vitaskuld heyra undir hæstv. samgrh. Það liggur ljóst fyrir að þennan 11 milljarða völl er ekki hægt að flokka annars staðar en sem hernaðarmannvirki. Ef við veltum því fyrir okkur hvort þessi forathugun eða hvað það er kallað samræmist stjórnarsáttmálanum verð ég að leyfa mér að draga það í efa. Mér finnst mjög vafasamt að NATO færi í forkönnun nema eiga það víst að ef könnunin leiddi til jákvæðrar niðurstöðu yrði heimiluð bygging vallar. Annars væri þetta verk unnið fyrir gýg því að væntanlega færu þeir ekki að eyða peningunum ef ekki væri unnt að byggja þess háttar völl. Það er heldur ekki samræmanlegt við stefnu ríkisstjórnarinnar og það leiðir mig að þeirri niðurstöðu að þessi forkönnun sé andstæð stjórnarsáttmálanum.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Það er mjög gagnlegt að fram fari umræður um varaflugvöllinn og þær hugmyndir sem uppi eru um hann og utanríkismál líka almennt, sömuleiðis öryggis- og samgöngumál. Reynslan er sú að umræður eru gjarnan afar góðar svona á kvöldin þegar menn halda ró sinni og fara yfir hlutina málefnalega eins og ég tel að þeir hafi t.d. gert, kollegar mínir sem töluðu fyrr í dag. Ég held að það sé ástæða til að hugleiða ýmis grundvallaratriði í þessari umræðu ef það mætti verða til þess að menn veltu hlutunum síðan áfram fyrir sér inn í nóttina og næstu daga eftir atvikum og í þeim umræðum sem fram munu fara vafalaust á næstu vikum og mánuðum um þessi mál og önnur því tengd. Eitt það atriði sem oft hefur verið sagt úr þessum ræðustól í kvöld er að þessi flugvöllur verði byggður af NATO. Það er orðalag sem hefur mjög oft verið notað m.a. af mörgum hv. þm. Staðreyndin er hins vegar sú að bandaríkjaher á frumkvæði að gerð þessa flugvallar og miðað við þær reglur sem gilda innan Atlantshafsbandalagsins mun bandaríkjaher kosta gerð mannvirkisins algerlega í fyrstu. Þó að bandaríkjaher síðan sæki um fjárveitingu úr mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins yrði hún ekki veitt fyrr en eftir að framkvæmdum yrði lokið. Ég held að það sé nauðsynlegt að átta sig á þessari röð hlutanna. Í samantektum sem liggja fyrir í þykkum bókum um mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins er ljóst að það tekur iðulega mjög langan tíma þangað til farið er af stað og þar til niðurstöður liggja fyrir á vegum mannvirkjasjóðsins. Þar er talað um að meðaltali 30 mánaða tímabil. Það mannvirki sem hér er því talað um og vitnað er til Wörners um er því aðallega bandarískt hernaðarmannvirki, jafnvel þó að íslenskir menn yrðu ráðnir til að annast daglegan svokallaðan rekstur þess og jafnvel þótt aðildarríki mannvirkjasjóðsins ættu hluta í fyrirtækinu og ættu þar af leiðandi fullan rétt á að notfæra sér þá aðstöðu sem komið yrði fyrir á varaflugvellinum. Flugvöllurinn yrði undir yfirstjórn Bandaríkjahers á friðartímum nema um það yrðu teknar sérstakar ákvarðanir og mér er ekki kunnugt um að hæstv. utanrrh. hafi í höndum neitt annað frá bandaríkjastjórn í þessu efni. Þess eru engin dæmi að mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins hafi boðist til að leggja fram fé í framkvæmdir að fyrra bragði eins og reyndar hefur verið látið í veðri vaka. Reynslan er sú og reglan er sú að herstjórnir aðildarríkja mannvirkjasjóðsins sækja um fjárveitingu úr þessum sjóði sem þessi sömu ríki eru aðilar að. Þegar vitnað er til Noregs í þessu sambandi og borið saman við Ísland er það ekki sambærilegt vegna þess að Norðmenn eiga aðild að mannvirkjasjóðnum og greiða fé til mannvirkjasjóðsins og sækja um fjármagn úr mannvirkjasjóðnum til að standa undir þessum tilteknu framkvæmdum. Öll NATO-ríkin eiga aðild að mannvirkjasjóðnum nema Ísland og Spánn og aðild Frakklands að þessum sjóði takmarkast algerlega við loftvarnakerfi Atlantshafsbandalagsins. Það er þess vegna ekki rétt mynd af hlutunum að mínu mati að setja þetta þannig upp að málið sé á núverandi stigi málefni Atlantshafsbandalagsins. Hér er í raun og veru fyrst og fremst um að ræða ákvörðun og stefnu sem kann að hafa verið tekin ákvörðun um og hefur væntanlega verið tekin ákvörðun um á vegum Bandaríkjastjórnar. Þetta held ég að sé mjög nauðsynlegt fyrir menn að hafa í huga þegar þeir eru að tala um almennt gildi þessa mannvirkis fyrir Atlantshafsbandalagið sérstaklega. Sumir hv. þm. hafa í dag talað sig upp í nokkurn hefðbundinn hita varðandi varnir hinna vestrænu lýðræðisþjóða og allt það og segja: Það er Atlantshafsbandalagið sem er að tryggja þær með þessum hætti. Málið liggur ekki alveg þannig ef það er farið nákvæmlega í hlutina eins og þeir liggja samkvæmt þeim reglum sem eru í gildi innan Atlantshafsbandalagsins og þeir þekkja sem hafa lesið sér til um þessi mál eitthvað á undanförnum árum. Þessu vildi ég koma á framfæri hér, virðulegi forseti. Þessi mál hafa raunar oft verið rædd áður en ekki endilega í samhengi við varaflugvöllinn heldur t.d. í samhengi við flugstöð Leifs Eiríkssonar. Það var rætt sérstaklega í bandaríska þinginu hvort það kæmi ekki til greina að mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins kostaði ákveðinn hluta af flugstöð Leifs Eiríkssonar. Því var algerlega vísað á bug í bandaríska þinginu, í yfirheyrslum sem þar fóru fram að það þýddi nokkuð að sækja um slíkt til mannvirkjasjóðsins vegna þess að mannvirkjasjóðinn mætti ekki nota í flugstöðina þar sem hún er ekki til ráðstöfunar fyrir herþjálfun á friðartímum í fyrsta lagi og í öðru lagi þar sem hún væri ekki eingöngu byggð í hernaðarlegum tilgangi. Af þessum ástæðum sögðu menn svo svo: Það er fráleitt, það samrýmist ekki reglum mannvirkjasjóðsins að sækja um fjármuni til flugstöðvarinnar. Á sama hátt er það auðvitað þannig að það samrýmist ekki reglum mannvirkjasjóðsins, þeim sem í gildi hafa verið til þessa, að kalla eftir fjármunum í þann varaflugvöll sem hér hefur nokkuð verið rætt um. Um þetta atriði liggja fyrir fleiri gögn. M.a. hef ég undir höndum útskrift úr umræðum í breska þinginu þar sem spurt er um þessi atriði sérstaklega og þetta sama kemur fram. Mannvirkjasjóðinn á alls ekki að nota fyrir almenn mannvirki eins og t.d. almenn samgöngumannvirki. Þetta finnst mér rétt að draga fram líka vegna þess að það hefur verið dregið inn í umræðuna að bréf frá Wörner sé síðasta orðið í þessu efni. Í rauninni er það ekki svo formlega séð. Bréfið vekur auk þess upp mjög margar spurningar að ekki sé fastar að orði kveðið. Það er sagt að það sé litið svo á að þetta sé svona og svona, að það sé talið að þetta sé svona og svona, en í rauninni er Atlantshafsbandalagið ekki sá beini aðili að þessu máli sem menn hafa viljað vera láta. Og ég spyr: Skyldi þetta mál hafa verið tekið upp af framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins við fulltrúa allra aðildarríkja NATO? Hafa Danir fallist á þetta? Hafa Norðmenn fallist á þetta? Eru þessar bræðraþjóðir okkar í Norðurlandaráði að þrýsta á okkur með þeim hætti sem birtist í þessu bréfi framkvæmdastjórans og er bersýnilega ætlað að hafa áhrif á íslenska innanlandspólitík? Ég spyr. Og það er umhugsunarefni fyrir okkur sem nú erum senn að ganga til þings Norðurlandaráðs. Norðmenn hafa eins og ég sagði áðan aftur og aftur sótt um fé úr þessum mannvirkjasjóði, en þeir eiga líka aðild að sjóðnum með beinum framlögum þannig að staða þeirra gagnvart þessum sjóði er allt önnur en staða okkar. Þessu vildi ég koma hér að, virðulegi forseti. Og ég vildi líka spyrja nokkurra frekari spurninga. Fyrst þessarar: Hvað um heildarsamhengið við afvopnunarmál í kringum okkur? Hvernig lítur það út? Ég vil ræða það mál líka. Er það þannig að það sé uppi um það krafa að lagðir séu auknir fjármunir í vígbúnað hér á landi þrátt fyrir þær aðstæður sem uppi eru í heiminum þar sem greinilega er tilhneiging til þess víða að skera niður og draga úr framlögum til vígbúnaðar og hernaðarmannvirkja? Það er skothent að ekki sé meira sagt að kalla inn fjármuni af þessu tagi við þær aðstæður sem nú eru. Í annan stað geta menn spurt: Hver er nauðsynin fyrir Íslendinga út frá íslenskum hagsmunum? Það hefur verið rakið hér. Hæstv. samgrh. hefur gert grein fyrir tillögum sínum varðandi varaflugvöll og öryggismál í þessum efnum. Ég hef satt að segja ekki séð hvaða nauðsyn það er hér á Íslandi sem kallar á að fylkingar skipi sér heitar til orustu út af máli af þessu tagi einmitt nú. Ég vildi gjarnan sjá það, ég vildi gjarnan heyra rökin vegna þess að ég held að við séum hér til að tala saman og prófa rök og gagnrök hvert á öðru. Ég vil líka spyrja eins og hæstv. samgrh. í dag: Hvernig er með afstöðu flokkanna til þess að ameríkanar kosti hér borgaraleg mannvirki? Ég man eftir mörgum ágætum forustugreinum í Morgunblaðinu fyrr á árum, kannski skrifuðum af hv. 8. þm. Reykv., ég man það ekki svo glöggt, enda allar ómerktar, þar sem var lögð á það áhersla að við ættum ekki að rugla saman svonefndum varnarhagsmunum annars vegar og efnahagslegum hagsmunum hins vegar. En hvað erum við að gera með því að kalla fé frá ameríkananum inn í verkefni af því tagi sem við þekkjum suður í flugstöð Leifs Eiríkssonar? Ég spyr. Það hef ég spurt um áður. En ég spyr líka: Hvaða skref erum við að stíga með því að kalla fjármuni til þess að byggja varaflugvöll hér á landi, fjármuni frá útlendum aðilum í verkefni sem að sögn á að afhendast íslenskum samgönguyfirvöldum daginn sem framkvæmdinni lyki? Það má kannski ekki tala um þetta lengur. Kannski er samviskan slæm.  afstöðu sem menn hafa haft í sambandi við herinn annars vegar og efnahagsleg áhrif hans hins vegar? Ég get sagt það fyrir mig þó það sé kannski leiðinlegt fyrir þingmenn Sjálfstfl. að heyra það að ég hef borið virðingu fyrir þessari afstöðu Sjálfstfl. Mér hefur fundist hún mjög rökrétt og eðlileg og ég hygg að ég geri engum rangt til þó að ég muni fáa hafa gert grein fyrir þessari afstöðu með gleggri rökum en hv. fyrrv. formann Sjálfstfl., Geir Hallgrímsson. Mér er mjög í minni hvernig hann flutti þessi mál. Kannski er Sjálfstfl. búinn að ganga í gegnum einhverja nýja stefnumótunarumræðu í þessum málum og kominn að þeirri niðurstöðu að þetta sé allt í fínu standi. En það er fróðlegt að velta þessu fyrir sér.

Hvað þá sumir aðrir flokkar.

Ég var að horfa beint út undan mér, hæstv. samgrh., en lítt mér á hægri hönd ef það er það sem hæstv. ráðherra átti við.  En það er í sjálfu sér ekki það sem fyrir mér vakir. Það sem fyrir mér vakir er að ná þessu viðhorfi upp á borðið þannig að það sé rætt líka vegna þess að þetta er pólitískt grundvallaratriði upp á samskipti okkar við bandaríska herinn svo lengi sem hann verður hér sem við viljum reyndar öll að fari héðan hið fyrsta þó að mat okkar á því hvaða aðstæður þarf til sé örugglega mjög mismunandi. Svo er það að lokum þetta, virðulegi forseti, sem er mér nokkurt umhugsunarefni í þessu sambandi. Hér norður í höfum eru þrjár heldur fámennar þjóðir, Grænlendingar, Færeyingar og Íslendingar, og nú er veifað yfir þeim dollurum og sagt: Það getur vel verið að þetta verði bara byggt hjá ykkur og viljið þið ekki leyfa okkur að láta fara fram forkönnun --- sem er dálítið vafasöm þýðing kannski eða ekki mjög nákvæm á því orði sem liggur þar á bak við sem heitir ,,feasibility study`` og er venjulega kallað hagkvæmnisathugun. Þetta er náttúrlega ekki nein forkönnun eins og fyrir einhverja venjulega grunnskólabyggingu á Íslandi svo að ég nefni það sem ég sýsla við daglega um þessar mundir. Þetta er ekkert svoleiðis. Þetta er ekki hagkvæmniathugun heldur vegna þess að hernaðaryfirvöld eru kannski ekki fyrst og fremst að spyrja um útreikning og hönnunarkostnað í smáatriðum alveg eins og við gerum í okkar framkvæmdumn. En þetta stórveldi, í þessu tilviki Bandaríkjamenn, telur sig þess umkomið að veifa framan í þessar fámennu þjóðir norður við ysta haf 11 milljörðum kr. og segja: Komið þið, leyfið þið þessa könnun hjá ykkur og ég boða yður mikinn fögnuð og allt þetta mun hlotnast þér. Það er ekki skrýtið þótt menn hugsi til freistarans forðum, þeir sem eru lesnir í helgri bók sæmilega vel. En þetta er rosaleg mynd satt að segja og hlýtur að vera nokkurt umhugsunarefni fyrir Bandaríkjamenn ef þeir gerðu sér grein fyrir því hvernig þessi mynd blasir við. Ég er alveg sannfærður um að þeir eru mjög opnir fyrir þeim hættum sem í svona löguðu eru fólgnar fyrir þá ímynd sem Bandaríkjamenn gefa af sér gagnvart litlum þjóðum og fámennum þjóðum eins og t.d. Íslendingum. Þetta held ég, virðulegi forseti, að sé nauðsynlegt að hafa með í þeirri umræðu sem hér hefur farið fram vegna þess að hún snertir mikilsverð atriði. Hún snertir grundvallaratriði. Hún er ekki einasta deila augnabliks heldur snertir hún almenn grundvallaratriði í okkar pólitísku ákvarðanatöku.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Það er engin spurning um það í mínum huga að við Íslendingar hljótum að standa sjálf að byggingu þeirra samgöngumannvirkja sem við teljum nauðsynleg eins og kom skýrt fram í máli Birnu K. Lárusdóttur sem talaði áðan fyrir hönd Kvennalistans. Það er fráleitt að tengja byggingu slíkra mannvirkja hernaðarframkvæmdum. Þessu hefur hæstv. samgrh. lýst sem sinni skoðun skörulega fyrr í kvöld. Það hefur þó einnig komið fram að fyrir liggur að taka ákvörðun um að forkönnun fari fram á hagkvæmni þess að varaflugvöllur verði reistur hér á landi á vegum mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins. Það hefur einnig komið fram að sú ákvarðanataka muni vera í höndum hæstv. utanrrh. Jafnframt kom fram í máli hæstv. forsrh. að hann teldi vafasamt að mannvirkjasjóðurinn legði út í slíkan kostnað nema hann hefði nokkra fullvissu um að framkvæmdir yrðu leyfðar ef niðurstöður reyndust hagstæðar. Það kom líka fram að verði slíkur flugvöllur byggður muni hann heyra undir hæstv. samgrh. Sá hefur þó lýst sig andvígan honum og má nú segja að heldur betur sé verið að þröngva upp á manninn því sem hann hefur ekki beðið um. Það þarf ekki mjög fjörugt ímyndunarafl til að láta sér detta í hug að verði litlifingurinn réttur muni höndin öll brátt fylgja eftir. Það er lykilatriði í þessari umræðu að fá skýra afstöðu ráðherra ríkisstjórnarinnar til þeirrar forkönnunar sem hér hefur verið rædd og ég vil sérstaklega leita eftir henni. Hvaða afstöðu hafa hæstv. forsrh. og hæstv. samgrh. til þess að gerð verði slík forkönnun og hverjum álíta þeir að beri að taka ákvörðun um að hún verði eða verði ekki gerð. Það er mjög brýnt að fá svar við þessari spurningu. Ég mun ekki lengja þessa umræðu með því að ræða nánar skilgreiningu orðsins ,,friðartímar`` né heldur mögulega staðsetningu varaflugvallar eða tæknileg atriði sem hann varða, hvað þá sívaxandi og ógnvekjandi vígbúnaðaraukningu í Norðurhöfum sem þó væri rík ástæða til og er sannarlega grundvallaratriði í þessu máli. Því má hæstv. utanrrh. aldrei gleyma hversu lengi eða stutt sem hann verður í þessu embætti. Hins vegar vil ég aðeins víkja nokkrum orðum að málatilbúnaði og vinnubrögðum í þessu máli sem mér finnst bera óheilindum vitni. Það vekur furðu að þetta mál skuli komið upp nú jafnrækilega og það stingur í stúf við málefnasamning ríkisstjórnarinnar. Það vekur ekki síður spurningar um samheldni og samstöðu þeirra flokka sem standa að núverandi ríkisstjórn. Mesta furðu vekur þó að samtímis því sem hæstv. utanrrh. hefur gert sér dælt við og rekið áróður fyrir hugmyndum um sameiningu Alþfl. og Alþb. á hann frumkvæði að því að beita sér fyrir aðgerðum sem virðast til þess fallnar að kæfa slíkar hugmyndir í fæðingu. Þetta vekur umhugsun um hvað formönnum þessara flokka hafi gengið til er þeir fleygðust um landið með málfundi sína og boðuðu mönnum nýja sameinaða hreyfingu A-flokkanna. Var þetta kannski bara persónuleg auglýsingaherferð fyrir formennina eins og suma gárungana grunaði? Meinti þá hæstv. utanrrh. ekkert með sameiningartali sínu á þeim fundum? Voru þetta kannski einungis einhverjar blýantsnagarafullyrðingar? Getur verið að þessir fyrrum förunautar á landshornaflakki hafi gleymt að minnast á varaflugvöll kostaðan úr mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins sín á milli? Eða er þessi ráðagerð að yfirlögðu ráði hæstv. utanrrh. á bak við förunaut sinn? Hvers vegna velur hann þennan tíma til að rugga ríkisstjórnarbátnum? Er hann einn um að rugga honum? Hjálpar honum einhver til þess? Ætla menn þessum gamalreynda stjórnmálamanni flaustur, hugsunarleysi? Ætla menn að hann sé ekki nógu reyndur riddari í hringstiga fílabeinsturns utanríkismálanna og hafi því ekki áttað sig á blæbrigðunum eins og velviljaður stuðningsmaður ríkisstjórnarinnar orðaði í mín eyru? Hvern er hæstv. utanrrh. að reyna að blekkja? Sjálfan sig? Það er augljóst mál að mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins kostar aðeins hernaðarlega mikilvægar framkvæmdir. Meira að segja fékkst ekki einu sinni fé úr honum til að byggja skrifstofubyggingarnar yfir Atlantshafsbandalagið í Brussel. Það fé þurfti að útvega annars staðar frá. Er hann að reyna að blekkja samráðherra sína? Tæplega. Er hann að reyna að blekkja fólkið í landinu? Vonandi ekki. Hvað gengur hæstv. utanrrh. til? Við hvern bindur hann trúnað sinn? Það er nauðsynlegt að ítarleg umræða fari fram um þessi mál hér á Alþingi og er þeim tíma vel varið sem til hennar fer. Það má ekki verða að læðupokast sé með mál sem varðar samgönguöryggi og efnahagslegt sjálfstæði þessarar þjóðar. Umræða og ákvarðanataka um slík mál þarf að fara fram fyrir opnum tjöldum og ég vænti svara frá hæstv. ráðherrum við þeim spurningum sem ég bar fram.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Hæstv. menntmrh. ávarpaði mig hér eins og hv. þm. heyrðu og óskaði eftir því að ég skýrði hvort af hálfu sjálfstæðismanna væri eitthvað breytt afstaða varðandi ,,aronsku`` svo að við notum það orð. Það er líklega rétt að ég hafi búið það orð til eða skrifað það fyrst í leiðara og mín afstaða er óbreytt og ég held mikils meiri hluta Sjálfstfl. Það hafa verið til raddir í Sjálfstfl. og eru til enn sem telja verjandi að við tökum gjald fyrir að láta verja okkur. Það er ekki mín afstaða og ekki mikils meiri hluta Sjálfstfl. og ég held einskis þingmanna flokksins, það sé alveg á hreinu. Þessari spurningu er því mjög fljótsvarað. Afstaðan er óbreytt. Það sem núna er um að ræða er spurning um hvort mannvirkjasjóður NATO fái leyfi til þess, skulum við segja, að athuga með forkönnun, er það kallað hér, jafnvel kannski forhönnun, ég veit það ekki. Ég held að við höfum verið sammála um það í æðilangan tíma og við hæstv. núv. forsrh., sem var utanrrh. í allmörg ár á sama tíma og ég var formaður utanrmn., ræddum oft um þau mál hvort ekki væri eðlilegt að Íslendingar tækju virkari þátt í störfum á hernaðarsviði innan NATO en við áður höfum gert, þ.e. kynntum okkur hvað þar væri á döfinni, við gætum séð með eigin augum eitthvað af þeim gífurlegu vandamálum sem mannkynið hefur staðið frammi fyrir og við auðvitað sem aðilar að Atlantshafsbandalaginu. Um þetta held ég að við hæstv. forsrh. höfum verið sammála alla tíð, að þetta bæri að gera. Það var byrjað á þessu í tíð Geirs Hallgrímssonar sem utanrrh. og hæstv. núv. forsrh. hélt þessu góðu heilli áfram. Við höfum betri yfirsýn yfir þessi mál nú en nokkru sinni áður. Áður urðum við að sjá allt með annarra augum. Þetta erum við líklega öll sammála um. Svo gæfusamlega tókst til að vorið 1985, nánar tiltekið hinn 5. maí, sameinaðist allt Alþingi Íslendinga um ályktun í öryggis-, varnar-, kjarnorku- og afvopnunarmálum í einni ályktun. Það var mikið gæfuspor. Ég er þess vegna sammála hæstv. menntmrh. um að við eigum ekki að óþörfu að efna til nýrra átaka eins og voru hér á tímum kalda stríðsins og ég ætla ekki að gera það. Ég held að það sé mikils um vert að við reynum að sameinast sem mest í þessum málum, ekki síst með þeirri von sem nú hefur kviknað um að stórveldin séu að nálgast og að einhver von sé til að draga úr vígbúnaði og hættu á hernaðarátökum. Þessi ályktun Alþingis hefur staðið óbreytt alla tíð og allir utanríkisráðherrar hafa fylgt henni, túlkað hana á erlendri grund. Utanrmn. og undirbúningsnefnd eða starfsnefnd hennar sameinaðist um að skýra hugsanlegt kjarnorkulaust svæði í norðrinu þannig að það næði til eyjanna í nyrstu höfum, það næði frá, eins og orðrétt segir í skýringum með ályktuninni sem mér var falið að flytja sem formanni nefndarinnar af öllum nefndarmönnum, ,,allt frá Grænlandsströndum til Úralfjalla, Norður-Þýskalands og eyjanna á Atlantshafi``. Það einkennilega hefur gerst að þetta orðalag, frá Atlantshafi til Úralfjalla, er núna tekið upp í ályktanir bæði Varsjárbandalags og Atlantshafsbandalags. Það fæddist í þessum þingsölum. Ég veit ekki hver bjó það til. Einhvern veginn varð það til í miklum umræðum sem stóðu vikum og mánuðum saman að kjarnorkuvopnalaust svæði væri tilgangslaust öðruvísi en það næði yfir meira en Norðurlöndin ein og einkum og sér í lagi að það næði yfir höfin. Það er alveg rétt, sem hefur komið hér fram hjá mörgum ræðumönnum, að hættan sem að okkur steðjar núna er kannski fyrst og fremst vígbúnaður í höfunum og einmitt að flota þessara stórvelda verði beitt þar. Við vitum að Bandaríkjamenn hafa styrkt sinn flota. Við vitum líka að Ráðstjórnarríkin hafa styrkt og eru að styrkja sinn flota miklu meira. Og hvar eru þau að styrkja hann nema á Kola-skaga fyrst og fremst til að beita honum í norðurhöfum væntanlega, sér til varnar segja þeir auðvitað? Og viljum við hafa allan þennan flota eftirlitslausan í okkar höfum? Ég er ekki að segja að ég sé reiðubúinn að samþykkja að þessi flugvöllur verði byggður, en ég styð mjög eindregið að þessi könnun fari fram þannig að sjálfsögðu að við Íslendingar með okkar fámenna starfsliði fáum allar upplýsingar um allt sem að því snýr, hvað slíkur flugvöllur gæti gert til að létta á hugsanlegum flotaátökum á hinum nyrstu höfum og hvort þessi varnarbúnaður, og þá er þetta orðinn herflugvöllur að einhverju leyti ef stríð vofir yfir eða spenna vex í heiminum nákvæmlega eins og samið var um með flugstöðina, gæti hugsanlega létt á þessari spennu. Ég er ekki dómbær á það og enginn hérna inni sjálfsagt að segja til um nú á þessari stundu hvort svo sé, en ég held að við séum öll manneskjur til þess að vilja skoða þetta mál og skoða það niður í kjölinn. Það er alveg rétt, sem kom fram í ágætri ræðu varaþingmanns áðan, að Atlantshafsbandalagið er engin góðgerðarstofnun. Við erum í Atlantshafsbandalaginu okkar vegna sjálfra væntanlega. Allir sem greiða atkvæði með því og hafa barist fyrir því, m.a. staðið hér undir þingveggnum 30. mars 1949 til að tryggja að hér gæti farið fram ótrufluð atkvæðagreiðsla um það hvort við ættum að gerast aðilar að Atlantshafsbandalaginu eða ekki, ég held að við hljótum öll, hvort sem okkur greinir á skoðanir um þetta málefni, sem styðjum veru okkar í bandalaginu, að gera það sjálfra okkar vegna. Við erum ekkert góðgerðarfólk heldur, Íslendingar. Við erum hvorki neitt betri né verri en aðrir menn. Það reyndum við á hafréttarráðstefnu að enginn er annars bróðir í leik. Menn sameinuðust um sameiginleg sjónarmið. Það tók ellefu ár að koma þeim sáttmála í gegn, kannski merkasta áfanga í sögu mannkyns, þar sem lögsaga yfir yfirborði hnattarins, tveim þriðju hlutum heimsins, var ákveðinn án þess að nokkurn tíma kæmi til atkvæðagreiðslu fyrr en á síðasta degi, allt gert með samkomulagi og einmitt með því að menn ræddust við og sáu að eitt áttu menn þó sameiginlegt og það var að ná einhvers konar réttarreglum á hafinu. Þess vegna náðist þessi samningur og þess vegna erum við í Atlantshafsbandalaginu að við trúum því, mikill meiri hluti íslensku þjóðarinnar fullyrði ég, að þannig sé okkar hag best komið í samfélagi lýðræðisþjóðanna og við skulum ekkert búast við að þeir séu neitt gjafmildari en við. Ég hygg að þjóðirnar við nyrstu slóðir, þar á meðal Norðurlandaþjóðir af því að þær voru hér nefndar, leggi mikla áherslu á að hugað sé að vörnum norðursins. Við erum öll sammála um að reyna að vernda höfin. Við getum náð yfirráðum með nágrönnum okkar og erum að gera það yfir öllu hafinu frá Noregs- og Skotlandsströndum til Kanada, nýtt það, ræktað og átt það, átt allan hafsbotninn og meginhluta þessa hafs. það er hægt að semja um þetta á nokkrum vikum. Það geta þessir tveir heiðursmenn hér, ráðherrarnir, gert. Ég veit það. Þeir geta það. Það er meiri árangur þegar að því kemur, og það er ekki í dag og það er ekki á morgun og þessi ríkisstjórn þarf ekki að vera hrædd um líf sitt þess vegna þó að hæstv. ráðherra sem hefur þetta vald tæki þá ákvörðun núna í kvöld að samþykkja að þessi skoðun yrði gerð. Ég veit svo ekkert um það og ekkert okkar hvað mikið að þessari skoðun hefur verið unnið. Það herlið sem búið er að vera hér áratugum saman veit auðvitað um landið nokkurn veginn eins og okkar verkfræðingar, hvað það býður upp á, hvað veðurfar býður upp á o.s.frv. Og það veit auðvitað miklu meira um hernaðarmátt, sinn eigin og annarra. Ég held þess vegna af því að nú er liðið að miðnætti og annað mál á víst að taka fyrir á eftir að ég fari ekkert lengra út í þessa sálma. Það er hægt að tala um þetta klukkutímunum saman. En ég var ekki spurður að öðru en þessu. Ýmsar spurningar aðrar hafa komið hér fram eins og um hvort hæstv. utanrrh. hafi vald til að samþykkja þetta. Hann hlýtur að hafa það. En þegar að því kemur að við tökum ákvörðun um hvort við eigum að gera þetta sjálfra okkar vegna af því að við teljum öryggi í því og ekki bara öryggi fyrir almennt flug heldur líka hernaðaröryggi ef til styrjaldar dregur eða átaka, að þetta sé fráhrindandi fyrir hugsanlega árásaraðila og kannski meira og hættuminna kannski en hafa einhvern gífurlegan flota kjarnorkuskipa í höfunum í kringum okkur. Þetta verðum við öll að meta kalt og fast þegar þar að kemur. Þá kemur þetta mál auðvitað fyrir Alþingi. Það á enginn að taka slíka ákvörðun nema Alþingi. En við skulum ekkert vera að dylja okkur þess að auðvitað hefur t.d. fyrirrennari núv. hæstv. forsrh., fyrrv. formaður Framsfl. tekið örlagaríkar ákvarðanir þó ekki kannski jafnmiklar og þær að það yrði byggður hér nýr völlur. Það gerði hann auðvitað þó að kommúnistar eins og þeir eru kallaðir hér í kvöld eða alþýðubandalagsmenn væru heldur betur að derra sig. Og hvað sagði sá ágæti maður í sjónvarpi? Þeir éta það. --- Þeir átu það. Auðvitað éta þeir það. Þeir vita að staða þeirra er ekki með þeim hætti að þeir geti stoppað meiri hluta íslensku þjóðarinnar í þeim vörnum sem Íslendingar sjálfir telja vera nauðsynlegar. Þess vegna voru byggð flugskýli og höfn í Helguvík og þess vegna getur Alþingi tekið ákvörðun um að það verði byggður slíkur flugvöllur. Hann er auðvitað ekki eingöngu vegna varnarstöðunnar. Auðvitað er gífurlegt öryggi að því fyrir þann geysilega flota flugvéla sem við eigum að stjórna að hafa tvo velli hérna. Það er gífurlegur sparnaður í því fyrir öll flugfélög og Ísland kemst meira í miðpunkt heimsins fyrir friðsamleg samskipti og viðskipti. Það hljótum við þó öll að vilja. Ég veit að yngri kynslóðin í þessu landi þorir alveg að hafa samskipti við erlenda menn. En ef kjör hennar eru lakari en aðrir bjóða og framfarir eru minni er hætta á ferðum. Við vonum öll að þó að þessi flugvöllur yrði byggður, kannski eitthvað minni en nú er verið að tala um, verði hann aldrei notaður í styrjöld. En það eru slíkir flugvellir í tugavís, ekki bara í Noregi, þeir eru miklu fleiri á Kola-skaga og verið að byggja þá upp hraðar en nokkru sinni áður. Það liggur fyrir. En stefna beggja bandalaganna, Atlantshafsbandalags og Varsjárbandalags, er sú sama og okkar varðandi afvopnun nú, þessi hefðbundnu vopn sem svo eru kölluð, sem eru þó allt önnur drápstæki en þau voru í síðustu styrjöld. Það þarf engin atómvopn lengur til að útrýma mannkyninu og heldur ekki eiturvopn. Við vitum að framfarir eru svo gífurlegar á hernaðarsviði. Þessar þjóðir hafa samþykkt það allar og þar með við að afvopnunin nú í Evrópu verði að ná frá Atlantshafi til Úralfjalla. Það er stefna okkar og við skulum skoða þetta mál alveg rólega og yfirvegað. Það ætla ég að gera.

Valgerður Sverrisdóttir Hæstv. forseti. Það hafa verið svo áhugaverðar umræður sem hér hafa farið fram í kvöld að ég hef ekki einu sinni gefið mér tíma til að fara í kaffi. Það hafa nokkrir hv. þm. haft sérstaklega áhuga á og lýst sérstaklega eftir afstöðu framsóknarmanna í því máli sem hér er á dagskrá og einn hv. þm. sýnt okkur þá virðingu að lesa upp úr okkar samþykktum og annar hv. þm. gerði sér lítið fyrir og las upp nærri því heilt Tímabréf sem hann taldi ritskoðað af forsrh. sem mun ekki vera rétt. Ég verð að segja að mér finnst þessar umræður nokkuð sérkennilegar. Það er nefnilega svo að þeir hv. þm. sem endilega vilja heimila framkvæmdir fjármagnaðar af mannvirkjasjóðnum eru finnst mér fyrst og fremst að vilja einhverjar hernaðarframkvæmdir, einhverja hernaðarpeninga eða einhverja bandaríkjagreiðasemi. Það kom fram í ræðu hæstv. samgrh. að það hefur aldrei komið ósk um varaflugvöll frá íslenskum né erlendum flugyfirvöldum --- var það ekki rétt tekið eftir? --- og að öryggi farþega er alls ekki fyrir borð borið. Þrýstingurinn er því ekki kominn frá flugyfirvöldum eða flugfarþegum. Þrýstingurinn er kominn frá Atlantshafsbandalaginu eða kannski fyrst og fremst Bandaríkjamönnum sem eiginlega hafa þó ekkert með flugvöllinn að gera nema þá ef vera skyldi að stunda æfingar í takmörkuðum mæli ef marka má fréttir. Ætli staðreyndirnar séu ekki þær að Atlantshafsbandalagið vantar æfingaflugvöll þar sem það er orðið frekar þröngt á þeim suður í Keflavík og sjálfsagt víðar í heiminum? Margir hv. ræðumenn hafa sagt eða a.m.k. einhverjir hv. þm. hafa sagt að meiri hluti þjóðarinnar styðji aðild að NATO og þar með styðji meiri hluti landsmanna þessa framkvæmd fjármagnaða af mannvirkjasjóði NATO. Ég tel að þetta þurfi ekki endilega að fara saman. Nú er nóg komið, gætu nefnilega einhverjir sagt og þar sem friðvænlegar horfir nú í heiminum en um langt skeið er hernaðarframkvæmd á Íslandi upp á 11 milljarða ekki í takt við tímann, ekki í takt við þann friðartón sem nú heyrist í henni veröld. Nú er það svo að á Íslandi eru samdráttartímar og þá sérstaklega á landsbyggðinni. Það getur því verið freistandi að slá til og skapa aukna atvinnu í landinu og þá sérstaklega á því landsvæði sem fyrir valinu yrði. Við Íslendingar getum ekki byggt okkar atvinnulíf upp á þann hátt. Freistingarnar fyrir auðfengnum gróða tengdum hernaði eru til þess að standast þær og það álít ég að við munum gera í þessu tilfelli, enda er það svo að það er allt að því undantekningarlaus regla að þar sem herstöðvar eru staðsettar líður ekki langur tími þar til annar atvinnuvegur hættir að þrífast í nágrenninu. Þá tel ég rétt að fram komi að landeigendur á því landsvæði og í þeim fagra dal, Aðaldal, sem nefndur hefur verið sem hugsanlegur staður fyrir umræddan völl, hafa margir hverjir tjáð sig opinberlega algerlega andstæða þessum hugmyndum. Grænland hefur verið nefnt sem hugsanlegt ákvörðunarland fyrir umræddan völl. Varaflugvöll fyrir hvað getur flugvöllur á Grænlandi verið? Er það varaflugvöllur fyrir Keflavík? Þangað er þó einhverra klukkutíma flug. Hvað ef veður breytist á flugtíma til Grænlands? Hefur þá flugvélin eldsneyti á annan flugvöll? Spyr sá sem ekki veit. Mér finnst einhvern veginn að þessi Grænlandsumræða sé nokkurs konar grýla á okkur Íslendinga eða m.ö.o. til að þrýsta á. Mín skoðun er sem sagt sú að best væri að sleppa títtnefndri forkönnun þar sem umræddur flugvöllur verði ekki byggður. Það hefur komið fram hjá tveimur hv. þm. að það sé Framsfl. að kenna að hér hefur ekki verið byggður þessi völlur. Ef þetta hefur verið sagt til að niðra Framsfl. er ég sannfærð um að þegar upp verður staðið verður þetta okkur til framdráttar og álitsauka.

Kristín Halldórsdóttir Virðulegi forseti. Í máli hv. 6. þm. Vesturl. Birnu K. Lárusdóttur og 6. þm. Reykv. Guðrúnar Agnarsdóttur kom mætavel fram hver afstaða kvennalistakvenna er til þessa máls og veit ég ekki til þess að um hana sé ágreiningur í okkar röðum. Það er vafalaust óþarft að ítreka það, en við erum algerlega andvígar auknum hernaðarlegum umsvifum hér á landi hverju nafni sem þau nefnast og má þá vitaskuld einu gilda þótt reynt sé að klæða slík umsvif í grímubúning. Það er nánast hlálegt og nær væri þó að segja grátlegt þegar reynt er að halda því fram að varaflugvöllur byggður af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins yrði ekki hernaðarmannvirki. Hvers vegna ættu ráðamenn slíks sjóðs að bjóðast til að opna sínar hirslur ef þeir litu ekki á framkvæmdina sem lið í hernaðaruppbyggingu? Einhvern tíma hefði verið talað um nytsama sakleysingja í þessu samhengi. Ég kann því betur að kalla hlutina réttum nöfnum. Það er verið að reyna að tosa áfram brennandi áhugamáli bandaríska hersins og hershöfðingjanna í Atlantshafsbandalaginu að hér verði hægt að reka hernað, ekki aðeins frá suðvesturhorni landsins heldur einnig frá norðausturhorninu ef á þarf að halda. Hæstv. núv. utanrrh. er augljóslega áhugamaður um málið og ekki virðist áhuginn hafa dofnað eftir fundinn með hr. Baker hinum bandaríska í flugstöðinni nýlega. Þangað snaraðist hæstv. utanrrh. svo að hr. Baker þyrfti ekki að eyða allt of löngum tíma í spjall við ráðamenn á Íslandi og af fréttum má ráða að vel fór á með þeim svo og ýmsum úr fylgdarliði þeirra. Og nú vill hæstv. utanrrh. láta gera svokallaða forkönnun, áhugasamur sem aldrei fyrr eftir þennan fund vafalaust, og segist ekki þurfa að spyrja annan en sjálfan sig um heimild til þess. Og hingað hefur komið hver af öðrum, sem betur fer ekki allir þó sem hér hafa talað, og tekið undir og hvatt hæstv. utanrrh. til dáða og gert sér jafnvel upp undrun. Er ekki allt í lagi með svona forkönnun? spyrja menn. Hvers lags einstrengingsháttur er þetta eiginlega? En hæstv. ráðherra og aðrir sem svo tala. Það er fyrsta skrefið. Forkönnun er fyrsta skrefið og við sem erum andvíg auknum hernaðarumsvifum hér segjum: Nei takk. Ekki þetta skref. Svo einfalt er það og óþarft að fjölyrða um það sem áður er margsagt og miklu betur. Hv. 8. þm. Reykv. talaði um að slíkur völlur, sem af slíkri könnun leiddi hugsanlega og yrði e.t.v. byggður, yrði fráhrindandi, ef ég skildi hann rétt, á stríðstímum. Þar er ég nú algerlega ósammála. Ég held að réttara væri að tala um orðið ,,aðlaðandi`` í slíku samhengi. Þá kem ég að því sem er aðalerindi mitt hingað í þennan ræðustól. Sá staður sem málið snýst sennilega fyrst og fremst um er Aðaldalsflugvöllur. Það er svo að e.t.v. rísa tilfinningarnar hærra þegar málið varðar stað sem maður þekkir vel og þennan stað þekki ég vel og hann þekkja margir hér inni. Ég verð að segja að tilhugsunin um herflugvöll í þessu umhverfi er ekki aðeins ógeðfelld, hún er skelfileg. Og það væri óbætanlegt umhverfisslys ef hernaðarbrölti yrði beint á þessar slóðir. Slík fullyrðing er ekki út í bláinn, enda studd fréttum af samþykktum þar norður frá. T.d. ályktaði stjórn Félags landeigenda við Laxá í Aðaldal og Mývatn á fundi nýlega þar sem fyrirætlunum um varaflugvöll í Aðaldal á vegum Atlantshafsbandalagsins var mótmælt harðlega. Í ályktun fundarins var mótmælt þeim hugmyndum sem fram hafa komið varðandi byggingu flugvallar á vegum NATO í Aðaldal. Í ályktuninni var minnt á að þessi flugvöllur yrði mjög nærri bökkum Laxár og mundi ógna tvímælalaust lífríki árinnar og umhverfi hennar, t.d. Skjálfandaflóa, og í ályktuninni segir: ,,Olíubirgðastöð er ein sér nægileg ástæða auk slysahættu og margvíslegra náttúruspjalla. Laxá og bakkar hennar eru verndað svæði samkvæmt lögum frá 1974. Landeigendafélag Laxár og Mývatns mun hér eftir sem hingað til standa vörð um þetta svæði. Því skorum við á ráðamenn þjóðarinnar að taka þegar af allan vafa um að hér verði flugvöllur sem þessi ekki byggður.`` Þennan fund munu hafa setið Vigfús B. Jónsson formaður, Eysteinn Sigurðsson, Arnarvatni, Mývatnssveit, Jón Jónasson, Þverá, Laxárdal, Árni Halldórsson, Garði, Mývatnssveit og Þorgrímur Starri Björgvinsson, Garði, Mývatnssveit. Flestir þessara manna eru vel kunnir ýmsum hér inni. Einn þeirra er t.d. varaþingmaður Sjálfstfl. í Norðurlandi eystra og mig undrar að hv. 2. þm. Norðurl. e. skyldi ekki minnast á þessa samþykkt sem honum hlýtur að hafa verið kunnugt um og honum hefði þá átt að renna blóðið til skyldunnar. Hugsanlegt er og um það hafa heyrst raddir að flugvöllur af því tagi sem hér er til umræðu gæti að einhverju leyti leyst þann vanda sem við er að fást í atvinnumálum í nálægum byggðarlögum. Ég vara menn eindregið við að trúa á slíkar lausnir. Í því efni nægir að vísa til reynslunnar á Suðurnesjum þar sem nálægðin við ,,Völlinn`` hefur haft mjög svo óæskileg áhrif á atvinnulífið og vinnumarkaðinn. Það er staðreynd sem ekki verður á móti mælt og heilög forsjónin forði Þingeyingum frá slíkum hremmingum og ég hlýt að fagna orðum síðasta ræðumanns, hv. 5. þm. Norðurl. e. Virðulegi forseti. Ég taldi mér skylt að koma þessari samþykkt með þessum sjónarmiðum þeirra norðanmanna á framfæri í þessari umræðu. Ég fullyrði að sú umræða sem nú ber svo hátt í þjóðfélaginu og hefur orðið tilefni þessarar umræðu hér hljómar ekki sem nein þjóðvísa í eyrum þeirra sem búa á þessum slóðum heldur sem argasta gaddavírsrokk.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vek athygli hv. þm. á að nú vantar klukkuna 21 mínútu í tólf og bið menn að hafa nokkurn hemil á lengd þess sem þeir ætla að segja hér því að að lokinni þessari umræðu verður tekið til við að ljúka umræðu um tilkynningu frá ríkisstjórninni.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti gefur mér tilefni til að tala um fundarsköp, en ég kann ekki við það á meðan formaður fjh.- og viðskn. er fjarverandi og þykir ósmekklegt af hæstv. forseta að taka þetta mál upp á meðan þar sem hann hafði orð á því fyrr í kvöld að til þess yrði að taka tillit við nefndarstörf ef óhæfilega lengi yrði haldið áfram í þinginu.

Ég vil upplýsa hv. þm. að það er fundur hjá tíu nefndum í fyrramálið og enginn annar en hv. þm. hefur talið eftir sér að mæta á þá fundi þrátt fyrir kvöld- eða næturfund.

Ég sé að hæstv. forseti ræður sér ekki og langar til að fara að þrátta um þingsköp og má vel láta það eftir honum þegar þessari umræðu er lokið ef hæstv. forseti óskar eftir því. Hins vegar vil ég þakka hæstv. forsrh. fyrir að koma hingað til umræðunnar. Ég hafði vænst þess að úr því að hæstv. forseti hafði ákveðið að halda áfram bæði umræðum um þetta mál og eins um stefnumörkun ríkisstjórnarinnar að hæstv. forsrh. mundi verða við og var raunar ekki eini þingmaðurinn sem gerði athugasemdir við að halda umræðu áfram án þess að ráðherrar væru hér og það voru ekki aðeins þingmenn Sjálfstfl. sem gerðu athugasemdir við það ef nauðsynlegt er aðeins að byrja á því að tala um fundarsköp. Ég vil taka undir með 10. þm. Reykn. Kristínu Halldórsdóttur að það er fallegt á bökkum Laxár og í Aðaldal, í Reykjadal og víðar í Norðurlandi eystra og vil sannarlega mega óska þess og vænta þess að hv. þm. geri ferð sína oftar norður þangað en hún hefur haft tækifæri til, kannski ekki fyrst og fremst vegna þessa landsfjórðungs heldur vegna sjálfrar sín til þess að hv. þm. fái að njóta náttúrugæðanna norður þar. Mér yrði mikil ánægja að því að hitta hv. þm. á hennar æskuslóðum. En ég stóð ekki upp til að velta fyrir mér náttúrufegurð Aðaldals né þeim fallegu bókmenntum sem þar hafa verið skrifaðar heldur til að spyrja hæstv. forsrh. hvort það sé rétt skilið hjá mér að hann hafi ekki enn gert það upp við sig hvort varaflugvöllur sem kostaður yrði af mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins sé meiri háttar hernaðarmannvirki. Hæstv. forsrh. hafði óljós orð um þetta, talaði um að menn vildu fá nákvæmari skilgreiningu á því hvað væru friðartímar og hvað ekki og talaði um að slíkur varaflugvöllur, sem reistur yrði af Atlantshafsbandalaginu, yrði ekki meiri háttar hernaðarmannvirki á friðartímum o.s.frv. Hins vegar hafa aðrir þingmenn Framsfl. lýst því yfir hér við umræðurnar að þeirra skilningur sé sá að hér sé um meiri háttar hernaðarmannvirki að ræða og vísað í þeim efnum til stjórnarsáttmálans. Hv. 3. þm. Austurl. Jón Kristjánsson taldi að málsgreinin ,,Ríkisstjórnin mun ekki gera nýja samninga um meiri háttar hernaðarframkvæmdir`` ætti beinlínis við um þann varaflugvöll sem við erum nú að tala um og var eftirtektarvert að hæstv. forsrh. sagði í dag að hann ætti bágt með að trúa öðru en mannvirkjasjóðurinn vildi fá fullvissu fyrir því að í varaflugvöllinn yrði ráðist áður en mannvirkjasjóðurinn mundi kosta hagkvæmniathugun fyrir slíkan völl. Af þessu tilefni er óhjákvæmilegt að spyrja hæstv. forsrh. hvort hann hafi eitthvað fyrir sér í því sambandi, hvort hann hafi þegar upplýsingar um að tilgangslaust sé að ræða um hagkvæmniathugun fyrir varaflugvöll hér á landi þar sem Atlantshafsbandaslagið sé þegar ráðið í því að byggja slíkan flugvöll erlendis vegna þeirrar afstöðu sem ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar hefur í þessu máli. Ég trúi því ekki að hæstv. forsrh. hafi komist svo ógætilega að orði án tilefnis og tel þess vegna nauðsynlegt að fá um þetta skýrari svör. Annað, sem raunar var í mótsögn við þennan kafla í ræðu hæstv. forsrh., var að honum varð tíðrætt um að hér á landi væri enginn flugvöllur sem væri meira en 3 km og talaði sérstaklega um flugsamgöngur til Japans í því sambandi. En líka vakti athygli að hæstv. samgrh. vék sérstaklega að því á eftir og reyndi að gera grín að mönnum sem töluðu um svo fullkominn flugvöll, talaði um flugvelli sem voru 2400 og 2800 m ef ég man rétt.  Nú er það kannski ekki aðalatriðið þó samgrh. hafi þannig tekið krók á sig til að gera lítið úr málflutningi hæstv. forsrh. Það er aukaatriði í þessu máli. Aðalatriðið er að málatilbúningur ráðherranna er með þeim hætti að óhjákvæmilegt er annað en ætla að þetta mál sé þegar dautt, fyrir liggi innan ríkisstjórnarinnar sá skilningur að utanrrh. hafi ekkert forræði yfir þessu máli. Það var að vísu líka ógreinilegt sem formaður þingflokks Alþfl. sagði um það atriði því að hann sagði einu sinni í sinni ræðu: Sá ráðherra sem mál þetta varðar, en síðar í ræðu sinni hafði hann ráðherra í fleirtölu og sagði: Þeir ráðherrar sem málið heyrir undir. Hann gerði ýmist að tala um varaflugvöllinn og spurninguna um hvort við mundum heimila mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins að gera slíka hagkvæmniathugun þannig að segja að það mál heyrði undir einn eða tvo ráðherra. Allt er þetta þannig mjög óljóst og ég vil taka undir með hæstv. samgrh. fyrr í dag að það er hæstv. forsrh. sem sker úr um undir hvorn ráðherrann, utanrrh. eða samgrh., þetta mál heyrir. Hæstv. samgrh. segir að um það sé fullt samkomulag í ríkisstjórninni og enginn ágreiningur að það sé á forræði forsrh. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsrh. um það beint: Heyrir þetta mál undir hæstv. utanrrh. eða heyrir þetta mál undir hæstv. samgrh. eða er þetta kannski eitt af þessum málum þar sem slá á úr og í? Það er líka annað í þessu atriði sem vekur athygli og það eru þau ummæli hæstv. samgrh. að fyrir dyrum standi að verja stórkostlega auknu fé til flugvallargerðar hér á landi. Nú hefur samgrh. að vísu beitt sér fyrir því að skera vegaframkvæmdir niður við trog og hæstv. samgrh. hefur staðið sig heldur ég vil segja dauflega í hafnarmálum þannig að hafnarframkvæmdir eru mun minni en verið hefur. Þá er spurningin: Er hann kannski að velta því fyrir sér að auka verulega framkvæmdir til flugvallamála frá því sem áður hafði verið lýst yfir eða var það allt saman yfirklór? Það væri líka fróðlegt að fá um það nánari upplýsingar. Ég skal svo ekki að öðru leyti, hæstv. forseti, gera þessi mál að frekara umræðuefni. Mér þykir nauðsynlegt að fá skýrari svör um það frá forsrh. hvað hann var að fara. Ég ætla ekki að taka þátt í hinum klassísku umræðum við Alþb. og þá sem eru á svipaðri línu og hafa lært af þeim fræðin, hvort okkur sé nauðsynlegt eða ekki að halda uppi öryggisgæslu hér á landi og vil þó minna á það, sem hv. 8. þm. Reykv., hv. 14. þm. Reykv. og fleiri sögðu áðan, að það er auðvitað mikilsvert að eftirlitið frá flugvöllum hér á landi sé sómasamlegt og sé sem best vegna þess að einungis með þeim hætti að hinar lýðfrjálsu þjóðir geti staðið saman um varnir landsins, varnir sinna landa og haldið uppi nauðsynlegu eftirliti á norðurhöfum eru möguleikar fyrir því og von til þess að draumur okkar um afvopnun á þessu svæði geti ræst.

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá að koma á undan hæstv. forsrh., en því miður gat hann ekki verið hér í kvöld. Ég lýsi ánægju minni yfir því að hann skuli vera mættur. Það var ein spurning sem ég hefði gjarnan viljað fá að leggja fyrir hæstv. forsrh. að gefnu tilefni vegna ræðu hans fyrr í umræðunni. Ég vildi fá það annaðhvort staðfest eða leiðrétt hvort sé rétt eftir honum haft þegar hann segir m.a. í ræðu sinni í dag að í stjórnarsáttmálanum segi að ekki skuli ráðist í meiri háttar hernaðarmannvirki en skömmu síðar í sömu ræðu segir hann eitthvað á þessa leið og það er aðalatriðið að fá það skýrt: Annað mál er hvort hæstv. utanrrh. getur leyft forkönnun. --- Ég vildi spyrja hæstv. forsrh. hvort hér var um spurningu að ræða í hans ræðu eða óbeina fullyrðingu.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Mér þótti leitt að ég gat ekki verið hér í allt kvöld, en ég hafði því miður bundið mig af öðrum skyldum. Ég skal með ánægju koma að þeim málum sem ég hef heyrt hér nefnd. Hér er fyrst og fremst verið að ræða um forræði einstakra ráðherra yfir ákveðnum málaflokkum. Það fer ekkert á milli mála að hæstv. utanrrh. fer með forræði utanríkismála og m.a. tengslanna við Atlantshafsbandalagið og varnir þessa lands í því sambandi. Samgrh. fer að sjálfsögðu með forræði samgöngumála. Í þessu sambandi vísa ég til þess, sem oft hefur verið sagt úr þessum ræðustól, að íslenskt stjórnvald er fjölskipað stjórnvald. Í þessu tilliti er þó þess að gæta að forræði utanrrh. er að því leyti takmarkað að í samkomulagi á milli flokkanna er sérstaklega tekið fram að utanrrh. er ekki heimilt að ákveða ný meiri háttar varnarmannvirki. Í raun og veru er hér um það að ræða. Þess vegna hefur umræða í ríkisstjórninni, umræða sem alls ekki er lokið, m.a. fjallað um þetta: Er hér um meiri háttar hernaðarmannvirki að ræða? Einn aðili að þessari ríkisstjórn hefur lýst mjög ákveðnum efasemdum um að þær upplýsingar sem fengist hafa frá aðalforstjóra Atlantshafsbandalagsins sýni að hér sé ekki um hernaðarmannvirki að ræða og hefur fært fyrir því rök. Ég sagði hér áðan að það verði ekki ráðist í svona mannvirki, sem augljóslega er meiri háttar, mannvirki upp á 11 milljarða er meiri háttar, nema allir sem að ríkisstjórninni standa séu sammála um, annaðhvort að hér sé ekki um hernaðarmannvirki að ræða eða menn vilja þá víkja frá þessu samkomulagi og þrátt fyrir það samþykkja að í slíkt hernaðarmannvirki verði ráðist. A.m.k. einn flokkur í ríkisstjórninni hefur afdráttarlaust lýst því yfir að hann sé ekki tilbúinn til slíkra ákvarðana. Málið er því afar einfalt. Í tíð þessarar ríkisstjórnar verður ekki ráðist í þetta mannvirki hvort sem mönnum líkar það betur eða verr.  Ég sagði áðan að utanrrh. hefur að sjálfsögðu forráð okkar varnarmála og tengsla við Atlantshafsbandalagið og honum er vitanlega frjálst að láta fara fram könnun á öllum hugsanlegum framkvæmdum sem hann og Atlantshafsbandalagið telja að mundi styrkja t.d. varnir þessa lands eða þátttöku okkar í vestrænu samstarfi. Honum er það frjálst. Honum er frjálst að samþykkja forkönnun á byggingu nýrrar flugbrautar í Keflavík o.s.frv. En stjórnarsáttmálinn segir hins vegar að í það verði ekki ráðist, það verði engar framkvæmdir ef um meiri háttar hernaðarframkvæmdir er að ræða. Menntmrh. getur látið fara fram könnun á því að byggja nýjan háskóla á Austfjörðum, en hann gerir það ekki nema fjárveiting fáist til málsins.

En á varnarsvæðunum?

Kannski gæti hann það líka. Ég er ekki að segja það. Að vísu heyrir allt á varnarsvæðunum undir utanrrh. svo það skiptir öðru máli, en ég ætla líka að koma að því. Hins vegar er þetta mál ekki að öllu leyti svo einfalt. Mér sýnist að ef utanrrh. ræðst í slíka könnun hljóti það að vera byggt á því að hann telji vörnum landsins betur borgið með þessu móti. Hann getur ekki ráðist í forkönnun á byggingu samgöngumannvirkis sem samgrh. á síðan að reka. Ég held að það sé alveg ljóst að samgrh. hlýtur að ákveða og marka þá stefnu sem við ætlum að hafa í samgöngum og þá líka við flugið. Þetta mál er vitanlega að þessu leyti töluvert flóknara og þess vegna sagði ég áðan að ég ætti bágt með að trúa því að skynsamlegt verði talið að ráðast í slíka forkönnun, sem yrði eflaust mest á skrifborðinu gerð, ef ekki liggur fyrir að samkomulag sé um að byggja slíkan flugvöll. Um það er ekki samkomulag, a.m.k. ekki í dag, alls ekki. Ef ætti að byggja slíkan flugvöll sem lið í íslensku samgöngukerfi er alveg ljóst að samgrh., sem fer með forræði þessara mála, yrði a.m.k. að vera tilbúinn að taka við slíkum flugvelli og reka sem lið í hinu íslenska samgöngukerfi. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að mér sýnist við vera að deila um keisarans skegg í þessu sambandi. Það er sérstaklega fjallað um þessi mál í stjórnarsáttmálanum. Það er tekið undan forræði utanrrh. í varnarmálum að byggja meiri háttar hernaðarmannvirki og það verður ekki byggt nema full samstaða sé með þeim aðilum sem að ríkisstjórninni standa.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Þessar umræður hafa verið málefnalegar og fróðlegar, málefnalegar kannski með einni undantekningu. Það var þegar hv. 6. þm. Reykv. var með í ræðustól getsakir um óheilindi, undirhyggju, ef ekki fjörráð þess sem hér stendur. Að öðru leyti hafa þetta verið málefnalegar umræður. Ég hef þegar svarað þeim fjórum spurningum sem hv. 1. þm. Reykn. sem málshefjandi beindi til mín og vonast til þess að þau svör hafi verið fullnægjandi. Í þessum umræðum hefur fleiri spurningum verið beint til mín og reyndar hafa vakað í máli manna fleiri spurningar. Sumum hefur þegar verið svarað. Um aðrar á það við að það mætti kannski kveða skýrar að orði um svör eða upplýsingar sem þær varðar. Hér hefur verið spurt: Er mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins góðgerðastofnun? Er það óyggjandi ef mannvirkjasjóður ver fjármunum til framkvæmda að þá sé um að ræða hernaðarframkvæmdir? M.ö.o.: hverjar eru þær reglur sem gilda um fjárframlög úr þessum sameiginlega framkvæmdasjóði Atlantshafsbandalagsríkjanna? Hvað vakir fyrir þeim, þ.e. annars vegar forsvarsmönnum varnarliðsins á Íslandi og svo hins vegar Atlantshafsbandalaginu, þegar þeir óska eftir því að hér verði byggður slíkur varaflugvöllur með fjárveitingu úr mannvirkjasjóði? Hverra hagsmuna er þar verið að gæta? Sannar það að hér sé um að ræða hernaðarmannvirki? Hver eiga að vera not varnarliðsins af slíku samgöngumannvirki? Hvað er að segja um fordæmi um fjárveitingar úr þessum mannvirkjasjóði, við skulum segja eins og t.d. í Noregi? Er það ekki sambærilegt? Ég spurði og það var spurt: Hver eiga að vera not varnarliðsins af þessu mannvirki á friðartímum, á ófriðartímum? Er það hugsanlegt að þær kröfur sem nú hefur þegar verið skilmerkilega lýst séu til málamynda, partur af blekkingarleik? Verða þær kröfur hertar síðar meir? Er þetta meiri háttar hernaðarmannvirki og þar af leiðandi með þeim hætti að það samrýmist ekki þeim orðum sem finna má í málefnasamningi núverandi ríkisstjórnar? Er það svo að einhverjar aðrar þjóðir séu að þrýsta á íslensk stjórnvöld í þessu tilefni? eins og t.d. hæstv. menntmrh. spurði. Danir eða Norðmenn, eru þeir að reyna að þröngva okkur af illum hug til þess að játast undir þetta ok? Og lokaspurningin að sjálfsögðu: Hver er nauðsyn Íslendinga sjálfra á því að þetta mannvirki rísi? Loks er að sjálfsögðu spurt um hluti eins og þessa: Hver hefur forræði á þessu máli? Er það utanrrh. eða er það hæstv. samgrh. Þarf að kveða upp einhvern úrskurð af hálfu forsrh. um það? Svar við því er nei. Það þarf engan úrskurð um það. Það liggur alveg ljóst fyrir. Þetta mál, að svo miklu leyti sem það varðar spurninguna um samskiptin við Atlantshafsbandalagið og skyldu utanrrh. til þess að svara þessari málaleitan, er alveg skýrt. Það er á forræði utanrrh. Hitt er svo annað mál að ef það liggur fyrir staðfest og samningsbundið að það mannvirki, ef það endanlega risi, yrði utan varnarsvæða, þá er það venjulegt samgöngumannvirki og væri á forræði samgrh. Það var spurt um margt fleira og þá sérstaklega spurningar sem hv. þm. Albert Guðmundsson beindi til mín sem ég vík að seinna, en þetta gefur mér tilefni til að víkja svolítið nánar að tveimur þáttum. Í fyrsta lagi mannvirkjasjóðnum. Hvaða reglur gilda um hann? Er þetta með óyggjandi hætti meiri háttar hernaðarmannvirki og þar af leiðandi ósamrýmanlegt við ákvæði málefnasamnings ríkisstjórnarinnar? Í annan stað finnst mér hafa gætt nokkurs misskilnings í umræðunni að því er varðar tvennt sem er í eðli sínu nokkuð ólíkt. Það er annars vegar hvaða kröfur ber að gera varðandi öryggi og nauðsyn á varaflugvelli og varaflugvallarþjónustu að því er varðar innanlandsflug eða millilandaflug Íslendinga sjálfra með þeirra eigin flugvélum og hins vegar hvaða kröfur eru gerðar um fullkominn varaflugvöll sem á að þjónusta millilandaflug og alla þá flugumferð sem rúmast á okkar flugumsjónarsvæði. Að þessu hef ég reyndar vikið fyrr í máli mínu þannig að ég ætla að láta mér nægja að því er það varðar að vitna til blaðagreinar sem birtist fyrir skömmu í því títt ívitnaða blaði, dagblaðinu Tímanum, eftir flugmálastjóra Íslendinga. En fyrst fáein orð um þennan mannvirkjasjóð. Ég vil leyfa mér að víkja að upplýsingum sem fram koma í grein eftir eftirlitsmann með mannvirkjasjóði NATO, Thompson að nafni, sem hann skrifar í tímarit Atlantshafsbandalagsins og segir svo, með leyfi forseta: ,,Fyrirmyndina að mannvirkjasjóði NATO er að finna hjá Vestur-Evrópusambandinu sem stóð fyrir gerð nokkurra flugvalla og fjarskiptastöðva seint á fimmta áratugnum. Fyrir fé úr sjóði NATO hefur til þessa verið unnið að margvíslegum framkvæmdum í öllum bandalagslöndunum`` --- þar á meðal Íslandi vegna þess að samgöngumannvirki sem hér er að rísa og heitir Helguvík og olíustöð þar er m.a. fjármögnuð úr þessum títtnefnda sjóði. ,,Þessar sameiginlegu framkvæmdir hafa kostað meira en 3800 millj. reiknieininga sjóðsins.`` Það heitir ,,infrastructure accounting units``. Reiknieiningin var upphaflega miðuð við sterlingspund og er nú jafnvirði 2624 bandaríkjadala eða meira en 10 milljarða dollara á núverandi gengi. Það mun svara til 500 milljarða ísl. kr. sem þessi sjóður hefur þá varið til margvíslegra sameiginlegra framkvæmda í öllum ríkjum Atlantshafsbandalagsins sextán að tölu á tímabilinu frá því að hann tók til starfa um 1950 til þessa dags. Þetta segir sína sögu um að það er mesti misskilningur að hér sé um einsdæmi að ræða. Hér er um að ræða framkvæmdasjóð sem hefur staðið undir framkvæmdum í öllum bandalagsríkjum Atlantshafsbandalagsins mjög lengi. Hér er ekki um að ræða neitt einsdæmi þannig að hafi það vakað í umræðunni að hér sé um að ræða einsdæmi, stórveldi að bera fé á smáþjóð sem á í erfiðleikum, er það mikill misskilningur. Það er ósköp eðlilegt að spurt sé hvað vaki fyrir þeim forsvarsmönnum Atlantshafsbandalagsins þegar þeir óska eftir því að fá svör frá íslenskum stjórnvöldum um það hvort við erum tilbúin að heimila byggingu slíks varaflugvallar sem kostaður væri með þessum hætti. Að því er þetta varðar er fróðlegt að heyra úr þessari sömu grein rökstuðning sem þessi eftirlitsmaður með mannvirkjasjóði NATO hefur uppi fyrir því hvaða rök eru yfirleitt færð fyrir byggingu slíkra mannvirkja og nú vitna ég, með leyfi forseta, beint í þessa grein: ,,Rökin fyrir sameiginlegum fjárframlögum til þessara framkvæmda eru þau að mannvirkin séu til afnota fyrir fleiri en eitt aðildarríki og þjóni hagsmunum þeirra allra svo að landið þar sem mannvirkin eru, gistilandið, eigi ekki eitt að bera kostnað af þeim, ekki síst vegna þess að sum aðildarlönd verða vegna landfræðilegra aðstæðna að taka að sér að hýsa mun fleiri mannvirki en önnur. Þannig er staðið að fjármögnuninni að öll ríki sem þátt taka í framkvæmdum koma sér saman um það`` m.ö.o. semja um það ,,hve mikinn hlut kostnaðarins þau beri hvert um sig og er þá höfð hliðsjón af þremur meginatriðum: getu aðildarríkja til að leggja fram fé, hvaða hag ríkin sem mannvirkin nota hafa af nýtingunni og fjárhagslegum hagnaði gistiríkisins.`` Að því er varðar það síðastnefnda, fjárhagslegan hagnað gistiríkisins, er verið að vísa til margvíslegra samgöngumannvirkja sem eru auðvitað í rekstri og skila hagnaði. Þannig t.d. skilar Keflavíkurflugvöllur að því er varðar rekstur verulegum hagnaði og það er að sjálfsögðu tekið tillit til þess því að hér er oft og tíðum um að ræða venjuleg samgöngumannvirki en ekki hernaðarmannvirki á friðartímum. T.d. er rétt að geta þess að að því er varðar flugvelli sem þessi sjóður hefur byggt upp í Noregi gilda strangar takmarkanir um yfirleitt nokkurn aðgang norska hersins eða hernaðaraðila Atlantshafsbandalagsins að þeim flugvöllum. Af því að það kom fram í ræðu eins hv. þm. og hann taldi að þessi mannvirkjasjóður hefði staðið að byggingu tveggja eða þriggja flugvalla í Noregi, þá er rétt að taka fram að ég hef hér í höndum upplýsingar frá sendiherra Noregs hjá Atlantshafsbandalaginu. Ég lét beina til hans nokkrum spurningum um samskipti Noregs og mannvirkjasjóðsins og af þeim upplýsingum er m.a. ljóst að mannvirkjasjóðurinn hefur staðið að hluta til að uppbyggingu allra flugvalla í Noregi, allra, hvers eins og einasta, nema þriggja, og þessir þrír eru Fornebu í Osló, Langsnes við Tromsö og Sola við Stavangur. Að öðru leyti hefur mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins tekið þátt í að kosta alla --- segi og skrifa alla --- flugvelli sem byggðir hafa verið í Noregi á þeim tíma frá því að mannvirkjasjóðurinn var stofnsettur. Og ef menn skyldu halda að þetta séu einhver einsdæmi er rétt að geta þess að mannvirkjasjóðurinn hefur á starfstíma sínum fjármagnað byggingu 227 flugvalla --- ég endurtek: 227 flugvalla í hinum ýmsu ríkjum Atlantshafsbandalagsins. Að því er varðar t.d. framlög til uppbyggingar slíkra mannvirkja í Noregi samkvæmt áætlun fyrir árið 1989, þá hljóðar sú áætlun upp á 1,35 milljarða n. kr., þ.e. upp á 10 milljarða ísl. kr. á árinu 1989. Þetta eru upplýsingar, virðulegi forseti, sem svara að nokkru leyti því sem vakað hefur í máli manna, þ.e. spurningunni um hvort hér er um að ræða einhverja ,,aronsku`` sem verið er að opna fyrir. Ég vitnaði til þess að rökin fyrir byggingu slíkra mannvirkja og fjármögnun þeirra úr sameiginlegum framkvæmdasjóði Atlantshafsbandalagsins eru margvísleg og þau eru oft og tíðum þau að það er að mati Atlantshafsráðsins og stjórnar mannvirkjasjóðsins um að ræða sameiginlega hagsmuni ríkjanna allra. Þá er rétt að taka fram líka eftir sömu upplýsingum frá sendiherra Noregs hjá Atlantshafsbandalaginu að öll þau mannvirki sem reist hafa verið með þessum hætti og skipta mörgum tugum í flugvöllum, samgöngumannvirkjum, vegum, höfnum o.s.frv. eru öll eign norska ríkisins og á algeru forræði norska ríkisins. Þau eru öll algerlega mönnuð af norsku starfsfólki, að öllu leyti á norsku forræði og ef um er að ræða ,,bruksrett`` sem hér er kallað eða nýtingarrétt annarra, þá verður að semja sérstaklega um það. En öll þessi mannvirki eru undir ótvíræðu og öruggu norsku forræði, þ.e. ,,sikker norsk jurisdiksjon``. Enn fremur kemur hér fram að að því er varðar afnot annarra en norskra yfirvalda af þessum mannvirkjum eru þau mjög takmörkuð á friðartímum og þá t.d. sérstaklega flugvellir. Þetta held ég að séu gagnlegar upplýsingar í þessari umræðu. Þær svara t.d. spurningunni um að mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins er að vísu ekki góðgerðastofnun. Hann er hins vegar þetta: Hann er sameiginlegur framkvæmdasjóður Atlantshafsbandalagsríkjanna og um framlög til slíkra sameiginlegra mannvirkja gilda ákveðnar grundvallarreglur. Þær eru afar viðamiklar í a.m.k. tveimur þverhandarþykkum doðröntum. En ef spurt er: Eru fjárframlög úr mannvirkjasjóðnum undir öllum kringumstæðum og ótvírætt til hernaðarmannvirkja? þá er svarið nei. Samkvæmt reglum þessa sjóðs er hægt að veita fé til mannvirkjagerðar í einhverju bandalagsríkjanna þótt ekki sé um hernaðarmannvirki að ræða. Þetta kemur t.d. fram í grein 1.3.9 í hinum almennu reglum bandalagsins þar sem segir svo, með leyfi forseta, og ég tek það fram að þýðingin er mín og flutt hér úr ræðustól á þessum texta: ,,Heimilt er að fjármagna úr sameiginlegum framkvæmdasjóði Atlantshafsbandalagsins mannvirki sem talin eru í hag einstöku aðildarríki svo fremi að NATO-ráðið með einróma samþykki telji að framkvæmdin þjóni sameiginlegum hagsmunum Atlantshafsbandalagsríkjanna.`` Samkvæmt þessari grein er ljóst að það hefur verið veitt fé til mannvirkja sem undir engum kringumstæðum eru til hernaðarþarfa á friðartímum. En hið sama gildir að sjálfsögðu að það er þá gerður samningur um það með hvaða hætti afnot eru heimil af varnarkerfi Atlantshafsbandalagsins á stríðstímum. Og þá er spurningin orðin þessi: Er alveg ótvírætt að samgöngumannvirki sem fjármagnað er að hluta til, því það verður nú aldrei nema að hluta til, það er alltaf krafist einhvers mótframlags, úr þessum sjóði séu undir öllum kringumstæðum og óhjákvæmilega meiri háttar hernaðarmannvirki? Svar mitt er nei. Hafandi kynnt mér málið er ég þeirrar skoðunar, ég hef komist að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki. Ég er þess vegna þeirrar skoðunar að þetta mannvirki þurfi ekki af þessum ástæðum að brjóta í bága við þau orð sem standa í málefnasamningi hæstv. núv. ríkisstjórnar sem kveða á um að í stjórnartíð hennar verði ekki efnt til meiri háttar nýrra hernaðarmannvirkja. Starf mitt að þessu máli hefur beinst að því að fá með ótvíræðum og öruggum hætti úr því skorið að þessi skilningur geti verið réttur og það er þess vegna sem ég hef tekið upp viðræður um málið, leitað eftir skjalfestum yfirlýsingum um málið og hef fengið þær skjalfestu yfirlýsingar í formi bréfs frá framkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins þar sem hann tekur skilmerkilega fram að engar slíkar kröfur séu gerðar af hálfu mannvirkjasjóðs eða Atlantshafsbandalagsins um notkun á þessu mannvirki á friðartímum að réttlætti að kalla það hernaðarmannvirki og jafnframt þær skýringar að þessi afstaða, sem hefur verið borin undir og samþykkt af stjórn mannvirkjasjóðsins, sé einkum rökstudd með vísan til þessarar undanþágugreinar sem ég var að vitna til og kveður á um heimild sjóðsins til að leggja fram fé til mannvirkis sem er hagsmunamál eins aðildarríkis en jafnframt með einróma samþykki stjórnar mannvirkjasjóðsins talið sameiginlegt hagsmunamál allra Atlantshafsbandalagsríkjanna. Á grundvelli þessara gagna sem og ítarlegri gagna, sem ég hef einnig kynnt áður, þar sem talið er upp nákvæmlega hvaða kröfur um er að ræða, þ.e. að því er varðar tæknilegan útbúnað, er niðurstaða mín sú að hér sé ekki um að ræða meiri háttar hernaðarmannvirki á friðartímum og það er ekkert sem fram hefur komið í þessum umræðum sem hefur breytt þeirri afstöðu minni. Ég vék að því að það virtist vera nokkur misskilningur í tali manna um þetta tvennt, sem er að vísu ósambærilegt, hvaða kröfur við reynum að gera til varaflugvallar sem á að þjóna flugflota íslensku flugfélaganna á næstu árum, sbr. skýrslu sem hæstv. samgrh. hefur kynnt í ríkisstjórn, og svo hins vegar hvaða kröfur hér er verið að gera til fullkomins varaflugvallar sem á að þjóna ströngustu kröfum um allt millilanda- og alþjóðlegt flug á hinu íslenska flugumsjónarsvæði. Þar er um að ræða tvennt sem er ósambærilegt bæði að því er varðar kröfur og kostnað. Þetta kemur ákaflega skýrt fram í blaðagrein flugmálastjóra sem hann birti í því ágæta dagblaði Tímanum mjög nýlega og ég ætla, með leyfi forseta, að vitna til ef ég fyndi þessa grein. Hún er hér.  Umrædd grein birtist í þessu ágæta blaði og það er upplýst að hæstv. forsrh. les ekki allt sem í blaðið er látið, ekki fyrir fram. Þetta birtist laugardaginn 13. ágúst 1988 og er í formi viðtals við Pétur Einarsson flugmálastjóra sem er bjartsýnn á að Ísland geti orðið að stórri skiptistöð fyrir Norður-Atlantshafsflug milli Norður-Ameríku og Norður-Evrópu og birtist undir fyrirsögninni ,,Meira flugfrelsi.`` Þar segir svo, með leyfi forseta: Blaðamaður spyr: ,,En fyrir utan þetta vildi ég spyrja þig frekar út í öryggismál, ekki síst með tilliti til allra þeirra slysa sem hafa orðið við strendur Íslands og í hafinu í kring.`` Síðan kemur svar í tilvitnunarmerkjum: ,,Það sem snýr helst að okkur hérna innanlands er ný flugmálaáætlun sem við nú höfum. Hún er mesta framtak Íslendinga í flugmálum fyrr og síðar. Við erum að vinna eftir henni í fyrsta skipti í ár, 1988. Í henni felst a.m.k. fjórföldun á framkvæmdafé miðað við árið í fyrra. Við sjáum fram á það að geta lokið uppbyggingu á íslenska flugvallakerfinu innan tíu ára eða jafnvel fyrr, þ.e. 1998. Flugvallagerð okkar hefur verið í miklum ólestri. Við vorum frumstæðir og langt á eftir öllum nágrannaþjóðum okkar í flugvallarmálum. Svo er þetta eilífa varaflugvallarmál sem ég er alveg hættur að botna í eða þeirri umræðu sem hefur verið í kringum þetta. Mér finnst ég líka hafa rekist á það að almenningur áttar sig ekki heldur alveg. Það má greina þetta dæmi í tvennt: Annars vegar er varaflugvöllur fyrir íslenskt flug og það verða nokkrir vellir samkvæmt flugmálaáætlun sem fullnægja íslenskum skammtímaþörfum. Það verða Keflavík, Reykjavík, Sauðárkrókur, Akureyri, Húsavík og Egilsstaðir. Öll umræða um íslenskan varaflugvöll er því einskis nýt þar sem búið er að afgreiða þetta fyrir löngu með því að fyrrgreindir vellir hafa verið, eru og munu vera varaflugvellir.`` Hér lýkur tilvitnun að sinni, en það er smáskýring. Hér á flugmálastjóri að sjálfsögðu við flugmálaáætlun sem gerði ráð fyrir uppbyggingu þessara valla með 2000 m braut sem við endurskoðun hefur nú verið gerð miðað við forsendurnar allt að 2400 m braut og jafnvel von í einu tilviki, ef samningar takast og aðstæður reynast vera fyrir hendi, um 2700 m braut. En þetta, eins og fram kemur í grein flugmálastjóra, æðsta yfirmanns flugöryggismála á Íslandi, er búið mál og afgreitt og varðar einn þátt þess máls sem við höfum verið með hér til umræðu og á ekki að rugla saman við eitt meginmálið sem var nú reyndar verið að spyrja mig um og er annað mál og að því víkur svo flugmálastjóri, með leyfi forseta, undir millifyrirsögninni ,,Leyfum NATO að byggja.`` Nú er letrið orðið svo dauft að ég veit ekki hvort mér endist sjónin til þess að lesa þetta, reyni þó, með leyfi forseta: ,,Hins vegar hafa íslenskir flugmenn lagt til að svona völlur verði a.m.k. 2400 m. Ég styð það og vil að ef einhver flugvöllur verður sérútbúinn, þá verði hann a.m.k. 3000 m. Eftir því sem brautin er lengri, þá má segja að það sé betra. Hins vegar er raunverulega spurningin einfaldlega sú hvort við eigum að leyfa NATO að byggja 3000 m flugbraut á Íslandi. Menn eru hræddir við að svara þeirri spurningu. Mér finnst að íslenskir stjórnmálamenn eigi að svara henni og segja annaðhvort af eða á með það. Skýrsla sem gerð var um varaflugvallarstæði á Íslandi og nú er nýkomin út er hluti af viðræðum við Atlantshafsbandalagið hér á landi og því fyrsta skrefið. Í þeirri skýrslu er lagt til að það verði horft á Aðaldalshraun, en hún útilokar alls ekki aðra staði eins og t.d. Sauðárkrók. Á báðum þessum stöðum er sá einstaki möguleiki fyrir hendi að hægt er að hita upp flugbraut. Þá losnum við við ísingu sem er okkar mesta vandamál. Mér finnst sjálfsagt að gera þetta vegna þess að þarna verða engir hermenn og hertæki. Þetta verður aðeins neyðarflugvöllur fyrir herflug eins og allt annað flug. Ég er nú enginn talsmaður hernaðarbrölts. En mér finnst skynsamlegra að við sinnum skyldum okkar við Atlantshafsbandalagið með því að lána land og leyfa gerð mannvirkis frekar en að selja þjónustu. Með því að selja þjónustu gerum við þjóðina háðari hersetunni sem er slæmt. Mannvirki, sem verður ekki fært til, er allt annars eðlis.`` Þetta voru orð flugmálastjóra sem að vísu hefur verið falið að fjalla um endurskoðun á innlendri flugáætlun, en á gefnum forsendum sem leiða til annarrar niðurstöðu. Hér lýsir hann hins vegar hispurslaust sinni skoðun og það vill svo til að hún er sama skoðun og t.d. sá utanrrh. sem hér stendur hefur. Virðulegi forseti. Kjarnaspurningin að því er varðar núv. ríkisstjórn er þessi sem fram hefur komið í máli margra manna: Liggur það fyrir með óyggjandi hætti að hér sé um að ræða meiri háttar hernaðarmannvirki þrátt fyrir að það verði eign Íslendinga, þrátt fyrir að það verði á algeru forræði Íslendinga og íslenskra yfirvalda, undir íslenskri flugumsjón, mannað að öllu leyti af Íslendingum, þar verði engir fulltrúar varnarliðs og engir erlendir aðilar af neinu tagi, þrátt fyrir að það verði utan varnarsvæðis, þrátt fyrir að það verði á forræði íslensks samgrh., þrátt fyrir að það liggur fyrir að því er varðar t.d. Norðmenn og þá fjármuni sem þar hefur verið varið úr þessum sjóði til mannvirkjagerðar að þeir lýsa því yfir að þau mannvirki eru eign norska ríkisins, að þau eru að öllu leyti á forræði norska ríkisins, undir lögsögu norska ríkisins, mönnuð af norskum þegnum, undir stjórn norskra yfirvalda? Hvað eru menn að tala um? Þetta liggur allt saman fyrir. Ég sé ekki nauðsyn á því að rannsaka þetta mikið frekar. Hér er auðvitað um að ræða neyðarflugvöll og það gildir það sama að sjálfsögðu um flugvélar varnarliðsins, að þær eiga að hafa heimild til þess að njóta neyðarathvarfs á þessum flugvelli eins og allar aðrar flugvélar á íslensku flugumsjónarsvæði, allar. Væntanlega förum við ekki að gera mun á mannslífum eftir þjóðernum eða einkennisbúningi, meira að segja ekki einu sinni hv. þm. Kvennalistans --- eða hvað? -- ganga svo langt. Ég get ekki að því gert, virðulegi forseti, að þetta er mín niðurstaða og frekari rökstuðningur við þeim svörum sem ég hér gaf. Að því er varðar spurninguna um nauðsyn á úrskurði um forræði, þá er engin nauðsyn á því. Það er enginn ágreiningur um það. Málið er á forræði utanrrh. að því er varðar samskiptin við Atlantshafsbandalagið og spurningin sem beint er til hans um hvort hann sé reiðubúinn að heimila þessa forkönnun eða ekki er auðvitað á hans valdi. Það eru sjálfsagðir mannasiðir og sjálfsagt í samstarfi við stjórnarflokka að leggja þetta mál fyrir, kanna það, ræða það í þaula eins og við höfum verið að gera, en ég hef sagt að komist ég ekki að öðrum niðurstöðum, takist mönnum ekki að sannfæra mig um að ég fari hér villur vegar er mín niðurstaða sú að það brjóti ekki í bága við samstarfsskyldur mínar við samstarfsaðila að heimila þessa forkönnun. Virðulegi forseti. Að öðru leyti var beint til mín örfáum spurningum. Í fyrsta lagi var spurt: Stendur fjárveitingin sem varið er til þessarar forkönnunar út árið 1989 og verður henni þá lokið? Svarið er já. Verði þessari spurningu ekki svarað á yfirstandandi ári fellur þessi fjárheimild niður og væntanlega leiðir það til þess að þessi forkönnun fer þá fram annars staðar hvort sem það leiðir til þeirrar niðurstöðu að umrætt mannvirki verður byggt þar, en það er mat allra tæknimanna sem ég hef rætt við að það þyki miklum annmörkum háð, það komi ekki að sömu notum á íslenska flugumsjónarsvæðinu. Í annan stað. Að því er varðar orðalagið ,,óbreyttir borgarar`` í bréfi Manfreds Wörners eru þar tekin af öll tvímæli annars staðar að þar er ekki aðeins um að ræða óbreytta borgara heldur að þessi umræddi flugvöllur verði að öllu leyti mannaður Íslendingum svo fremi sem þeir kjósi það því hann er að öllu leyti á íslensku forræði. Spurt var um fylgimannvirki, þ.e. þau mannvirki önnur sem upp eru talin, og hvaða hlutverki þau gegni, hvort þau séu ekki jafnnauðsynleg út af innlendum öryggisástæðum og erlendum. Svarið er að þarna er um að ræða mat mannvirkjasjóðsins sjálfs á því hvað lágmarkið þurfi að vera á þessum flugvelli til þess að fullnægt sé ýtrustu kröfum varðandi öryggi í alþjóðaflugi. Þá var spurt um hvort eitthvað meira væri að segja um rétt varnarliðsins eða flugvéla á vegum þess til aðflugsæfinga. Því er til að svara að þarna yrði um það samið sérstaklega þannig að það er ekki hægt að fullyrða um fjölda slíkra aðflugsæfinga, en það mundi gilda um allar flugvélar sem eiga að nota flugvöllinn að þeir þurfa að sjálfsögðu að fá einhvern rétt til þess að kanna aðstæður, að reyna aðflugsæfingar, en þær eru mjög takmarkaðar. Þá vitna ég sérstaklega til sambærilegra reglna sem samið hefur verið um í Noregi. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson spurði hvort bygging slíks varaflugvallar mundi ekki bæta eftirlitsaðstöðu og öryggi. Jú, ég geri ráð fyrir því að hún mundi bæta það, en tek þó jafnframt skýrt fram að það eru engar kröfur uppi um neina bækistöð fyrir varnarliðið á þessum flugvelli. Loks er auðvitað ein mjög áhugaverð spurning um tengsl þessarar umræðu við þá umræðu sem fram fer í heiminum innan Atlantshafsbandalagsins, milli Atlantshafsbandalagsins og Varsjárbandalagsins, milli stórveldanna, umræðu sem við eigum fulla aðild að um afvopnun. Hvað gerist þegar sú stund rennur upp að við höfum náð svo langt á vegi afvopnunar, bæði að því er varðar hefðbundin vopn eða að því er varðar kjarnavopn á höfum og í höfum, að það hafa tekist samningar um slíka afvopnun og samningar um nákvæmt, traust og öruggt eftirlit með því að slíkir samningar verði haldnir? Hvar verður þá þeirri eftirlitsstöð fyrir komið að því er varðar Norður-Atlantshafið? Ég kann ekki svar við því. Það svar liggur ekki fyrir. En mér þætti mjög líklegt og leiða aðeins af líkum að sú eftirlitsstöð hlyti að verða t.d. að því er varðar Norður-Atlantshafssvæðið hér á Íslandi. Spurningin er hins vegar sú með hvaða hætti yrði samið um eignaraðild að slíkri eftirlitsstöð, hverjir rækju hana og mönnuðu, hvort það gæti verið á forræði Íslendinga sjálfra eða með hvaða hætti því yrði fyrir komið. En mannvirkin sem við þurfum á að halda til þess fara ekki.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir mjög fróðlega og góða ræðu sem hann flutti og jafnframt vil ég óska honum til hamingju með fimmtugsafmælið sem mér skilst að sé runnið upp. En það var mjög fróðleg ræða sem hæstv. utanrrh. hafði í frammi áðan og ég tek undir margt af því sem hann sagði í þessari ræðu. Hann kom mjög inn á hvernig hefur verið farið með þessi mál í Noregi og ég held að við getum lært töluvert af því hvernig Norðmenn hafa farið að þessu. Þeir hafa ekki verið hræddir við að byggja upp sín samgöngumál með aðstoð frá þessum mannvirkjasjóði og ég held að við ættum að gera það líka. Það hefur oft komið til tals í sölum Alþingis einnig hvað menn hafa verið hrifnir af vegakerfi Færeyja. En hvernig væri ef það vegakerfi hefði ekki verið byggt upp að hluta til af mannvirkjasjóði NATO? Það væri ekki upp á marga fiska. Við skulum einmitt huga að því að þessir sjóðir eru sérstaklega til að styrkja samgöngur á þeim stöðum þar sem ekki er mikið fjármagn fyrir hendi og þar sem samgöngur eru ekki nógu tryggar. Ef við lítum til þess að það eru nær 650 millj. manna í þeim löndum sem eiga aðild að Atlantshafsbandalaginu sjáum við að framlög í þennan sjóð mundu ekki vera ýkja há þótt við værum aðilar að honum og borguðum í hann, en ég gat ekki skilið orð hæstv. menntmrh. áðan öðruvísi en svo að hann væri að gefa í skyn að ef við værum nú aðilar að mannvirkjasjóði NATO og borguðum í hann væri allt í lagi að þiggja úr honum. Ég fagna þeirri tillögu hans og óska eftir því að hæstv. utanrrh. kanni hvort við getum ekki orðið fullir aðilar að þessum mannvirkjasjóði og borgað í hann miðað við okkar styrkleika í fjármálum og stærð. Ég held að við mundum ekki þurfa að borga býsna mikið í hann þannig að við réðum vel við það. Það er mjög mikilvægt að við fáum framlag til að efla okkar samgöngur úr slíkum sameiginlegum sjóði vegna þess að þjóðir Vestur-Evrópu, Bandaríkin og Kanada, eru þjóðir sem standa sameiginlega og með styrkum stoðum að frelsi og mannréttindum hér í heimi og án þeirra væri lífið öðruvísi í Vestur-Evrópu. Við skulum gera okkur grein fyrir því að sú samstaða og sameiginleg niðurstaða á mörgum sviðum, þar á meðal uppbygging á samgöngumannvirkjum, hefur breytt töluvert miklu hjá mörgum þjóðum. Staðreyndin er sú að sum mannvirki hefðu annars aldrei risið. Það var rétt sem utanrrh. sagði áðan um flugvellina í Noregi. Norðmenn voru lengi vel töluvert á eftir í flugmálum þangað til þeir hófu mikla uppbyggingu og til þess nutu þeir hárra framlaga úr mannvirkjasjóði NATO og hefðu sennilega aldrei náð að byggja upp í svo stóru landi með svo fátt fólk sem er þó miðað við það stóra land svo öfluga flugvelli á mörgum stöðum. Við sem höfum flogið um Noreg og alveg norður í nyrstu byggðir gerum okkur grein fyrir því að það er töluvert sem kostar að byggja upp slíkt. Sama er að segja um okkur hér á Íslandi. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að við erum ekki nema 250 þús. manns. Við höfum takmarkaða fjármuni til að byggja upp landið og þegar vinir okkar og samstarfsaðilar úr Evrópu og Bandaríkjunum eru tilbúnir að standa með okkur að varanlegri uppbyggingu á mannvirkjum eigum við auðvitað að gera það því að það er ekki nokkur efi á að það er ekki neinn skaði að því. Það er til framfara og það er til bóta og það er ekki svo að við sköðumst neitt á því. Við höfum séð að sameiginlegt átak ekki síður á þessum sviðum en á öðrum er auðvitað það sem við þurfum að standa að og ég fagna því sem utanrrh. hefur sagt um að hann muni meta sjálfur hvort forkönnun fari fram og ef honum sýnist svo muni hann láta hana fara fram. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir þessa umræðu og vonast til að hún verði að miklu gagni í framtíðinni.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara mikið ítarlegar út í þessa umræðu. Ég tel að hún hafi verið gagnleg. Það eru þó þrjú atriði sem ég vil nefna að lokum og það er fyrst þetta með mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins og að hann borgi þessar framkvæmdir í Noregi og að Norðmenn greiði í sjóðinn og sæki um fé úr honum sem fullgildir aðilar að sjóðnum. Og lái mér það hver sem vill, en ég tel að á því sé nokkur munur eða því að taka við ölmusum eða fjárframlögum til að geta haldið uppi almennum samgöngumannvirkjum eins og hv. síðasti ræðumaður var að tala um. Norðmenn hafa á undanförnum áratugum frá því að mannvirkjasjóðurinn var stofnaður greitt um það bil 3,1% af framlögum til sjóðsins í heild sem hafa numið um 12 milljörðum dollara frá upphafi. Hér er þess vegna um að ræða upphæð, sem er líklega 360--370 millj. dollara, sem Norðmenn hafa greitt í sjóðinn. Það liggur ekki fyrir í þeim gögnum sem ég hef undir höndum né heldur í þeim upplýsingum sem fram komu áðan hjá hæstv. utanrrh. hversu mikla fjármuni Norðmenn hafa sótt í þennan sjóð, en það væri nokkuð fróðlegt og gæti verið til umhugsunar. Í öðru lagi vil ég nefna það, sem hér hefur komið fram í þessari umræðu í kvöld og hefur verið mér lengi nokkurt umhugsunarefni, og það eru óljósar reglur um það í íslenskum lögum og lagavenjum hvernig land verður varnarsvæði. Það voru teknar um það ákvarðanir með svokölluðum varnarsamningi á sínum tíma og viðauka við hann að tiltekin svæði skyldu vera varnarsvæði. Síðan hefur eitt og annað gerst í þessum efnum án þess að það liggi fyrir hver hafi tekið ákvörðun um hvaða svæði og hvernig það skyldi verða fyrir valinu. Það liggur ekki fyrir. Það getur ekki verið að utanrrh. einn, vegna þess að það væri óeðlilegt stjórnskipulag, geti ákveðið í samkomulagi við Bandaríkjastjórn að nýtt svæði af okkar landi verði svokallað varnarsvæði. Það hlýtur að vera málefni Alþingis og á að vera málefni Alþingis. Um þetta mál og þetta ferli hefur hins vegar mjög lítið og undarlega lítið verið fjallað. Ég lagði fyrirspurnir um þetta efni fyrir fyrrv. hæstv. utanrrh. Matthías Mathiesen á sínum tíma sem var ítarlega svarað með skriflegum hætti á Alþingi. Þar kom fram að venjur í þessum efnum eru óljósar og of óskýrar til þess að það sé boðlegt vegna þess hvað hér er um stórar ákvarðanir að ræða. M.a. er ljóst að Helguvík er ekki á landi sem lýst hafði verið varnarsvæði. Helguvík er ekki á slíku landi. Þess vegna ættu framkvæmdirnar í Helguvík samkvæmt þeim skilningi sem lagður hefur verið í þessi mál hér fyrr í kvöld af hæstv. utanrrh. samkvæmt orðanna hljóðan, samkvæmt lögum að heyra undir samgrh. af því að það liggur ekki fyrir að hér sé um varnarsvæði að ræða. Þetta svæði hefur ekki verið tekið undir varnarsvæði með þeim hætti sem fyrri svæðin voru ákveðin á sínum tíma. Ég tel að þetta sé stóralvarlegt mál og hættulegt að venjur verði til í þessum efnum án þess að Alþingi taki á því. Ég er ekkert að gera því skóna að núv. hæstv. utanrrh. muni ganga fram í þessu efni með ósæmilegum hætti, en ég tel að það hljóti að vera skylt Alþingi að íhuga mjög vandlega að utanrrh. séu settar skýrar reglur í þessu efni og skýr fyrirmæli ef til þess kemur að viðbót verður á því svæði sem kallað er varnarsvæði. Í þriðja lagi vildi ég segja að það var athyglisvert, sem kom hér fram í þessari umræðu í kvöld og rétt eins og ég hefði heyrt það áður, að heimild til fjárveitingar falli niður á árinu ef hún verður ekki notuð. Það er rétt eins og ég hafi heyrt það áður að beitu af þessu tagi hafi verið veifað fyrir framan menn, ráðherra, ríkisstjórnir og þingmenn á undanförnum áratugum, og sagt: Ef þið notið þetta ekki núna fer þetta í Grænland eða Færeyjar og þið tapið því. Þetta er hlutur sem við kynntumst t.d. í ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens ákaflega vel, hvernig því var lýst yfir að ef tiltekin fjárveiting yrði ekki notuð félli hún niður á því ári og væri óvissa um hana. Það er hrikalegt þegar stórveldi beita sér þannig með þessum hætti gagnvart smáþjóð og þegar þing smáþjóðarinnar eða ríkisstjórn ákveður að bíta á þessa beitu.  Að lokum, hæstv. forseti, vil ég nota þetta tækifæri til að óska hæstv. utanrrh. til hamingju með afmælið, óska honum aukinnar víðsýni og mannvits á síðari hluta þeirrar aldar sem hann er nú að ganga inn í.

Matthías Á. Mathiesen Virðulegi forseti. Ég skal síst af öllum vera óþinglegur í sambandi við þær umræður sem hér hafa farið fram. Ég á von á því að ég ljúki þeim með því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans í dag. Ég varpaði fram fjórum spurningum til hans skömmu eftir kl. 3 og ég held að ég hafi ekki notað meira en tæpar tíu mínútur til að gera grein fyrir þeim, en við erum nú komin fram á nýjan dag tæpa klukkustund og því ekki ástæða til að lengja þessar umræður. Ég endurtek þakkir mínar til ráðherrans og tel að hann hafi svarað spurningunum og kannski meir í síðari ræðu sinni, gert ítarlegri grein fyrir því á hvaða forsendum hann byggði þau svör sem hann kom með í sinni frumræðu. Ég átti von á því að aðrir hæstv. ráðherrar í ríkisstjórninni létu til sín heyra og líka að þeir væru ekki sammála öllu því sem fram kæmi hjá hæstv. utanrrh. Ég átti von á að hér kæmi hæstv. samgrh. og hæstv. menntmrh. og voru kannski kunn þau sjónarmið sem hjá þeim voru og hæstv. forsrh. líka sem kvað upp úr um það hver væri dómarinn þegar kæmi að því að túlka stjórnarsáttmálann sem hæstv. utanrrh. hafði gerst aðili að. Að vísu sagði hæstv. forsrh. að við værum að deila um keisarans skegg, hver hefði forræði og hver hefði ekki forræði. Ég er ekki á sömu skoðun einfaldlega vegna þess að það eru til nokkuð sem heita stjórnlög í þessu landi og þar er skýrt á kveðið um hver hefur forræði. Hitt liggur svo ljóst fyrir að það er hægt að semja sig undan hlutum og það hafa menn stundum gert, en ég gat ekki heyrt að þannig liti hæstv. utanrrh. á í þessum umræðum að hann hefði samið sig undan neinu sem honum bæri skylda til að sinna. Ég get ekki annað sagt en að af því sem hæstv. utanrrh. svaraði hér og kom fram hjá honum, bæði í fyrri og síðari ræðu, sýnist mér að hann megi hafa sig allan við til þess að það sem hann þar lét koma fram sem svar í sinni ræðu verði að raunveruleika hjá honum. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð mín fleiri, en þakka virðulegum forseta fyrir að þessar umræður gátu farið fram og tek undir með öðrum ræðumönnum um árnaðaróskir til utanrrh. í sambandi við afmælið. Og það er að sjálfsögðu ósk til hvers og eins sem á afmæli að hann verði enn víðsýnni en hann hefur verið, hafi hann þá verið það nokkurn tíma.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Nú stendur þannig á að nauðsynlegt er að ljúka í kvöld umræðu um 4. dagskrármálið. Ég vil leita samstarfs við hv. þm. Einungis tveir þingmenn eru á mælendaskrá. Umræða þessi hefur dregist úr hömlu og nær ekki nokkurri átt að skilja við hana án þess að henni sé lokið í kvöld. Ég vil fara þess á leit við hv. þingheim að hann takmarki ræðutíma sinn sem kostur er og ekki síst af tillitssemi við hæstv. utanrrh. sem ætti löngu að vera farinn heim til að taka þátt í undirbúningi hátíðahalda á morgun.

Friðrik Sophusson Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það með virðulegum forseta að það er full ástæða til að hafa gott samstarf um þinghaldið, ekki síst um það mál sem hefur dregist úr hömlu og á að taka til við að ræða nú. En áður en umræða hefst vil ég minna á það, af því að það virðist vera full ástæða til þess þar sem nú er nokkuð langt um liðið síðan síðast var verið að ræða um þetta mál, að fjöldi fyrirspurna hafði komið fram til ýmissa ráðherra, þar á meðal hæstv. fjmrh., og þess er nú sérstaklega óskað að hann verði við umræðuna og hann svari þeim fyrirspurnum sem til hans hefur verið beint og mun verða beint til hans. Það er svo, virðulegur forseti, að það bar auðvitað ekki brýna nauðsyn til fyrir ríkisstjórnina að tilkynna sérstaklega innan dagskrár efnahagsaðgerðir, en því ber þó að fagna og er gott út af fyrir sig. Það er hins vegar algerlega út í bláinn að hefja slíkar umræður nú þegar klukkan er að verða eitt að nóttu nema þeir sem bera mestu ábyrgðina á því sem við köllum efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar séu hér. Ég veit að hæstv. forsrh. er viðstaddur, en hæstv. fjmrh. hafði ekki fyrr tekið þátt í umræðunni, til hans hafði verið beint ýmsum fyrirspurnum og ég mælist til þess að hann verði viðstaddur umræðuna. Ég veit að virðulegur forseti á afar hægt með að biðja sinn ágæta flokksmann, formann Alþb., um að koma og vera viðstaddan þessa umræðu, enda trúi ég því ekki að hann þurfi lengri svefn en aðrir hv. þm. eða þingmannsígildi.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Þar sem hæstv. forsrh., hæstv. menntmrh. og hæstv. samgrh. eru allir í salnum nú þegar klukkan er að verða eitt að nóttu svo og hæstv. utanrrh. sé ég ekki ástæðu til þess að fara að ónáða hæstv. fjmrh. um miðja nótt. Ég geri ráð fyrir að hæstv. forsrh. sé fullfær um að svara fyrir ríkisstjórnina alla, svo og aðrir hæstv. ráðherrar.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það er þakkarvert að hæstv. forsrh. skuli vilja vera viðstaddur umræður um skýrslu sem hann sjálfur er að gefa þinginu. Skárra væri það! Það er nú ekki til þess að hafa orð á. En þannig stendur á að þar sem ég var kominn minni ræðu þegar þetta mál var næstsíðast til umræðu var ég að ræða sérstaklega við sjútvrh. og síðan hefur komið í ljós á fundi sem samtök fiskvinnslustöðvanna héldu fyrir tíu dögum eða svo, föstudaginn 10. febr., að þá varði hæstv. sjútvrh. löngum kafla í sinni ræðu til að hnekkja ummælum sem eru í yfirlýsingu hæstv. forsrh. í efnahagsmálum og varða sjávarútveginn. Ég tel af þeim sökum nauðsynlegt að hæstv. sjútvrh. sé hér við til þess að þingið geti fengið að heyra af hans munni skoðun hans á þeim blekkingum sem hafðar eru uppi í þessari skýrslu og yfirlýsingu og ég veit að hæstv. forseti kann að meta það. Þannig stóð á síðast þegar þetta mál var til umræðu að hæstv. forseti kaus sjálfur að taka málið af dagskrá en halda fundinum áfram um önnur málefni. Þó stóð svo á þá að ég var kominn í fundarsal, en auðvitað er það rétt að vegna þess að ekki var flugveður til Akureyrar var ég ekki viðstaddur þegar fundur var settur en hafði á hinn bóginn beðið starfsfólk þingsins um að koma þeim fréttum áleiðis til forseta að um óviðráðanlegar fjarvistir væri að ræða og lét síðan forseta auðvitað vita þegar ég var kominn. Þá kaus hæstv. forseti að fresta umræðunni. Nú vil ég á hinn bóginn óska eftir því að umræðunni verði frestað til þess að hæstv. sjútvrh. geti komið að nauðsynlegum leiðréttingum við það sem missagt er í ræðum um mjög þýðingarmikil efnisleg atriði.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forsrh. mælti fyrir tilkynningu frá ríkisstjórninni. Hann er ábyrgðarmaður fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar, skulum við vona. Mér finnst satt að segja fáránleg krafa að hér eigi að fara að kalla út um hánótt alla ríkisstjórnina. Ég held að hæstv. forsrh. hljóti að vera fullfær um að svara fyrir tilkynningu ríkisstjórnar sinnar.

Friðrik Sophusson Virðulegur forseti. Virðulegur forseti hefur sagt úr forsetastól að það komi ekki til greina að ,,ónáða`` ríkisstjórnina um hánótt. Má ég nú spyrja þingheim og virðulega ráðherra hvort það sé mikið ónæði fyrir ríkisstjórnina að vera við þær umræður sem hér fara fram og fjalla um tilkynningu um efnahagsaðgerðir sem hæstv. ríkisstjórn hefur staðið fyrir og ljóst er að mjög mikilvægir kaflar í þessari yfirlýsingu eru kaflar er snerta til að mynda sjávarútveginn eins og hér hefur réttilega komið fram og hins vegar ríkisfjármálin. Það er enn fremur ljóst að þegar þessari umræðu var frestað fyrir nokkrum --- ja, ég segi vikum, nokkrum dögum a.m.k., lágu fyrir ákveðnar fyrirspurnir til viðkomandi ráðherra. Nú segir virðulegur forseti að það sé fáránlegt að ,,ónáða`` hæstv. ríkisstjórn og einstaka ráðherra. Ég spyr í fyllstu einlægni virðulegan forseta: Hvað segir virðulegi forseti um það ónæði að halda hinum og þessum óbreyttum þingmönnum hér í alla nótt, þingmönnum sem hafa margt annað að gera en sitja hér og tala um þessi mál og vilja gjarnan fá að kynnast einstökum atriðum í þessari tilkynningu, atriðum sem við vitum að hafa verið samin af hinum og þessum ráðherrum, ekki síst hæstv. fjmrh.? Hvað merkir hugtakið ,,ónæði"? Á það eingöngu við um hæstv. ríkisstjórn? Á það ekki við um okkur sem erum bara óbreyttir þingmenn? Finnst hæstv. forseta viðeigandi að tala um að það sé ónæði þegar beðið er um það að hæstv. ríkisstjórn sinni skyldu sinni, þeirri skyldu að vera hérna við umræður og kannski enn þá meiri skyldu vegna þess að hér er verið að ræða tilkynningu frá sjálfri ríkisstjórninni? Og ég spyr virðulegan forseta sem byrjar þessa umræðu á því að biðja um gott samstarf milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Við erum fúsir að sjálfsögðu til að eiga gott samstarf við forseta ef virðulegur forseti sýnir okkur þann lágmarksskilning að kalla eftir einum eða tveimur ráðherrum sem við þurfum að tala við, hafa fengið fyrirspurnir. Ég satt að segja skil það ekki ef hæstv. forseti telur ekki að hér sé um samstarfsvilja að ræða. Við erum tilbúnir til þess að halda þessari umræðu áfram fram eftir nóttu og ég tel ekkert eftir mér að vera hérna. En ég verð að segja alveg eins og er: Finnst hæstv. forseta viðeigandi að hæstv. fjmrh. sofi einhvers staðar úti í bæ, sjálfsagt í sínu eigin rúmi, á meðan við eigum að ræða hérna um ræðu sem hann hefur samið að hluta og varðar hans ráðuneyti? Finnst hæstv. forseta viðeigandi að tala um að það sé verið að sýna honum ónæði með því að kalla hann til fundar sem honum ber skylda til að sækja eins og öðrum þingmönnum og þingmannsígildum? Ef virðulegur forseti meinar það virkilega að vilja eiga gott samstarf við stjórnarandstöðuna, þá er tvennt til: Að fresta þessari umræðu þar til hæstv. forseta þóknast að fá hæstv. fjmrh. til að koma til fundar ef hann getur ekki sótt fundi á öðrum tíma en þeim sem venjulegt fólk þarf að vaka og vera í vinnu eða að gera svo vel og láta hæstv. fjmrh. vita að hér fara fram umræður um mál sem kemur honum allverulega mikið við, enda hefur hann þegar fengið fyrirspurnir úr ræðustól sem ég átti von á því að hann mundi svara. Virðulegi forseti. Þetta er í einlægni mælt. Þetta er sagt í þeirri trú að orð virðulegs forseta um samstarf og samstarfsvilja hafi haft einhverja þýðingu og ég vænti þess og ég skora á virðulegan forseta að hugleiða það þó það séu ekki nema nokkur sekúndubrot hvort virðulegum forseta þykir viðeigandi að halda þessari umræðu áfram án þess að hæstv. fjmrh. gefist kostur á að koma hingað og svara fyrirspurnum sem til hans er beint. Ég veit, virðulegur forseti, að hæstv. forseti vill láta þingstörf ganga greitt. Ef ég má ráða virðulegum forseta heilt, þá segi ég: Er ekki rétt að fresta umræðunni? Ef virðulegur forseti fellst ekki á það mælist ég til þess að hæstv. fjmrh. verði sóttur og hann beðinn um að koma hingað og taka þátt í þessari umræðu og það mun ekki standa á okkur í stjórnarandstöðunni að eyða svo sem eins og einni skemmtilegri nótt, bæði með virðulegum forseta og hæstv. fjmrh., til að ræða um það merkilega málefni sem nú er hér á dagskrá.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Það skal upplýst að það er við stjórnarandstöðuna eina að sakast að þessi umræða fer nú fram. Þetta mál hefur verið á dagskrá á hverjum einasta fundi síðan hæstv. forsrh. flutti tilkynningu frá ríkisstjórninni. Stjórnarandstaðan, einkum Sjálfstfl., hefur gert allt sem í hennar valdi hefur staðið til að koma í veg fyrir að umræðunni yrði lokið. Samstarf hefur ekkert verið milli þingforseta og hv. þm. Sjálfstfl. Þess samstarfs var leitað með fundi með þingflokksformönnum. Því samstarfi var hafnað og hv. þm. Sjálfstfl. hafa satt að segja gert forseta allt til erfiðis við að láta þinghaldið ganga fram með eðlilegum hætti. Þessari umræðu verður haldið áfram. Hæstv. fjmrh. verður ekki sóttur. 

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að það eru nokkrir þingmenn Sjálfstfl. sem gangast upp í því að tefja þingstörf og ganga mjög langt í þeim efnum auk þess sem það er upplýst að þeir neita öllu eðlilegu samkomulagi um þinghald sem er mjög óvenjulegt að stjórnarandstæðingar geri yfirleitt. Ég veit að hv. 2. þm. Norðurl. e. er mjög framarlega í þeim flokki sem gerir allt sem hann getur til að tefja fyrir þinghaldinu og hefur tekið alveg furðuleg köst og með miklum gusum og rassaköstum í þessum ræðustól og sömuleiðis hv. 1. þm. Reykv. Auðvitað er það augljóst mál að við þessar aðstæður getur hæstv. forseti ekki undir neinum kringumstæðum orðið við þeirri beiðni þeirra að málinu verði frestað þegar þeir neita öllu samkomulagi. Ég spyr í þessu sambandi: Eru þeir að tala fyrir hönd Sjálfstfl.? Það er nauðsynlegt að það liggi fyrir vegna þess að hann er mjög margbreytileg skepna eins og kunnugt er, Sjálfstfl. Eru þeir að tala fyrir hönd Sjálfstfl.? Eru þeir að tala fyrir hönd stjórnarandstöðunnar? Eru þeir að tala fyrir hönd Kvennalistans hér líka þegar þeir heimta að þetta mál verði tekið út núna? Er verið að tala fyrir hönd Borgfl.? Ég held að það sé alveg nauðsynlegt að það upplýsist þannig að þeir séu ekki einlægt ávarpaðir stjórnarandstaðan, þessir málglöðu þingmenn Sjálfstfl. sem verma ræðustólinn daginn út og daginn inn. Ég held að það væri einlægast í þessu máli að við kæmumst að niðurstöðu sem gæti í fyrsta lagi verið sú að við látum á það reyna hvort forsrh. svarar ekki þeim spurningum sem bornar eru fram með þeim hætti að þingmenn geti við unað þannig að ekki þurfi að kalla fleiri ráðherra út. Ég treysti hæstv. forsrh. vel til þess, en er ekki hugsanlegt að hv. þm. stjórnarandstöðunnar vilji láta á það reyna og kanna hvort ekki er hægt að tæma málið og ljúka því hér á dagskránni með þeim hætti? Annar möguleiki er sá að þessir hv. þm. láti það koma fram með einhverjum hætti, ekki hér í ræðustól heldur annars staðar í húsinu, að þeir séu tilbúnir að ganga frá því að málinu verði lokið með skikkanlegum hætti á einhverjum tilteknum tíma. En það er algerlega útilokað fyrir hæstv. forseta að fallast á að málið hangi í lausu lofti á miðri nóttu og liggi á dagskránni án þess að það hafi verið um það samið hvernig það verður tekið fyrir og með hvaða hætti frá því verður gengið. Ég vil satt að segja leyfa mér að mótmæla að lokum þeim dónaskap sem ég tel að hæstv. forseta Sþ. hafi verið sýndur mjög oft af þessum þingmönnum. Ég get ekki kallað það öðru nafni. Það er mjög algengt að þingmenn stjórnarandstöðunnar gangi mjög hart fram andspænis forsetum og er ég ekki undanskilinn í þeim efnum um mörg undanfarin ár. Ég tel hins vegar að framkoma þessara þingmanna við hæstv. núv. forseta Sþ. sé fyrir neðan allar hellur og ég bið þá í fullri vinsemd að íhuga hvort það er þeim og þeirra málstað til framdráttar að ganga fram með þeim hætti sem gert hefur verið eða hvort þeir eru reiðubúnir að taka á þeim tveimur kostum sem hér voru nefndir. Annar er sá að hæstv. forsrh. svari þeim spurningum sem fram verða bornar, hinn er sá að það verði samið um málið og gengið frá því. Það er það eðlilegasta í málinu.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Hæstv. menntmrh. gengur hér fram með miklum hroka og reynir að láta líta út sem svo að hann hafi á sl. ári verið einhver sérstök fyrirmynd í sambandi við þingstörf og lætur sem svo að hann hafi ekki gengið þá fram með þvílíkri óskammfeilni að þeir menn sem nú eru í stjórnarandstöðu taki honum langt fram í þeim efnum. Það væri fróðlegt fyrir þingheim og þjóðina alla raunar að ljósprenta og gefa út sérstaklega sem sýnishorn um málflutning þessa ágæta ráðherra þegar hann er þingmaður og sem sýnishorn af málþófi Alþb. nóttina sælu þegar hann og hv. 4. þm. Vesturl. héldu mönnum á 30 klukkustunda fundi fyrir jólin í fyrra. Ég hygg það væri verðugt vegna þeirra ummæla sem þessi ágæti maður annars hafði áðan að rifja upp ýmislegt af því sem hann sagði þá nótt. Það liggur alveg ljóst fyrir að þessi umræða um stefnumörkun ríkisstjórnarinnar, Yfirlýsing ríkisstjórnar í efnahagsmálum er yfirskriftin, hefur ekki verið löng. Það liggur jafnframt ljóst fyrir að hæstv. sjútvrh. lýsti því yfir í sjónvarpi fyrir skömmu að hæstv. forsrh. hefði sett bann á að einstakir ráðherrar töluðu um efnahagsmál um þessar mundir og var greinilegt þegar þessi umræða var lögð upp að einstakir ráðherrar úr samstarfsflokkum ríkisstjórnarinnar höfðu ekki hugsað sér að taka til máls. Það var jafnljóst á hinn bóginn að við þingmenn ýmsir sættum okkur ekki við að formenn stjórnarflokkanna, Ólafur Ragnar Grímsson hæstv. fjmrh. og Jón Baldvin Hannibalsson hæstv. utanrrh., yrðu utan við umræðuna. Við höfum reynt að taka þessa umræðu upp þegar fjallað hefur verið um einstök frv. í Ed. og í Nd., en þá hefur verkstjórn þingsins verið með þeim hætti að ráðherrar hafa ekki getað verið viðstaddir umræður sem vörðuðu sérstaklega þá kafla úr yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem heyrir undir þeirra ráðuneyti. Það er auðvitað mjög mikil ósvífni af hv. 7. þm. Reykv., hæstv. menntmrh., þegar hann er að tala um að við í stjórnarandstöðunni höfum staðið fyrir því að tefja mál. Hitt held ég að sé nær sanni að skapvonska hans á þessari nóttu sé af því til komin að hæstv. forsrh. lýsti því yfir að þeir ráðherrar Alþb. hefðu ekkert um það að segja þótt utanrrh. mundi semja um það við mannvirkjasjóð NATO að hann gerði hagkvæmniathugun á því hvar hagkvæmt þætti og hvort hagkvæmt þætti að varaflugvöllur kæmi hér á landi. Það er af þessum sökum sem skapvonskan er í hæstv. menntmrh. Hann heyrði það af munni forsrh. eins og aðrir að þeir alþýðubandalagsmenn hafa ekkert, hreint ekkert um það að segja hvort hagkvæmniathugunin verði gerð. Það er sá skilningur sem forsrh. hefur á því máli og það er ekki undarlegt að hæstv. forseti og hæstv. menntmrh. skuli af þessum sökum vera í þeim ham sem þeir eru núna að ætla sér að krefjast þess að einstakir þingmenn verði hér fram eftir nóttu, þingmenn sem hafa fallist á það við formenn fjh.- og viðskn. Ed. að greiða með sérstökum hætti fyrir því að frv. til staðfestingar á bráðabirgðalögum verði afgreitt úr fjh.- og viðskn. á morgun, þingmenn sem hafa lagt sig fram um að greiða fyrir því að frv. um lánsfjárlög yrði afgreitt frá Ed. í síðustu viku og hafa með margvíslegum öðrum hætti reynt að koma til móts við forseta þingsins, einmitt vegna þess að þinghald fellur niður í eina viku um næstu helgi. Hitt getur vel verið að sú kurteisi sem við höfum sýnt og sá samstarfsvilji sem við höfum sýnt þessari ríkisstjórn og þessum meiri hluta hafi verið á misskilningi reistur og það sé kannski nauðsynlegt til þess að eðlileg vinnubrögð séu í þinginu að maður sé stífari en maður hefur verið í sambandi við rétt þingmanna til að fara sér hægt vil ég segja, fara sér rólega við athugun mála. Við höfum á hinn bóginn reynt að leggja nótt við dag. Það er að engu metið af hæstv. forseta né af hæstv. menntmrh. sem er auðvitað lýsandi fyrir þennan flokk, Alþb., að mörgu leyti.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Ég vil spyrja þá tvo þingmenn sem kvatt hafa sér hljóðs um þingsköp hvort það megi bíða. Ég hef ákveðið að gera tíu mínútna hlé og óska eftir að einn fulltrúi hvers flokks komi til viðtals við mig niður í skrifstofu mína. Við þetta verður ekki unað.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegur forseti. Af tilefni orða sem féllu hér áðan, þ.e. hæstv. menntmrh. spurði hvort þingmenn Sjálfstfl. töluðu fyrir munn stjórnarandstöðunnar. Það gerðu þeir ekki úr stóli áðan, en ég vil nefna að ég kannast ekki við að Kvennalistinn hafi hafnað samvinnu við forseta, hvorki við hæstv. forseta Sþ. né aðra forseta, og uni því heldur ekki að sitja undir þeim ummælum að við höfum tafið umræðu og þar af leiðandi framgang þessa máls. Málið hefur aftur og aftur verið á dagskrá og tekið út af dagskrá, en ég get ekki látið hjá líða að nefna að þegar málið var í annað skipti tekið á dagskrá og reyndar til umræðu var það tekið af dagskrá vegna þess að hæstv. forsrh. þurfti að mæta á fundi á Hótel Borg. Af öðru tilefni hafði hæstv. forseti látið þau orð falla að engar annir og engin störf væru meira áríðandi en þingstörf. Þó ég geti ekki fallist á þann skilning hæstv. forseta gilti úrskurður hæstv. forseta um þetta ekki að þessu tilefni. Ég vil auk þess láta þess getið varðandi þetta mál að ég hef sjálf verið þar á mælendaskrá síðan það var fyrst tekið á dagskrá í upphafi þings eftir hlé. Ég lét taka mig af mælendaskrá seint í kvöld vegna þess að mér fannst vera orðið hálf andkannalegt að ætla að fara að taka það á dagskrá um miðja nótt, en nú hefur þeirri umræðu verið frestað og ég mun þá að sjálfsögðu íhuga aftur hvort ég fer á mælendaskrá. Ég lít raunar svo á að margt það sem kom fram í tilkynningu ríkisstjórnarinnar hafi þegar verið rætt undir öðrum málum þó eflaust sé ýmsu ósvarað.

Hreggviður Jónsson Hæstv. forseti. Ég vildi aðeins koma fram leiðréttingu vegna ummæla hæstv. menntmrh. Það er ekki rétt að Sjálfstfl. hafi talað hér fyrir munn Borgfl. í þessum umræðum né heldur að það hafi verið hafnað samkomulagi við forseta um störf í deildum. Það er ekki heldur rétt, enda hefur ekki farið hér fram af hálfu Borgfl. nein umræða um þessi mál. Ég vil aðeins ítreka að það mál sem núna er til umræðu hefur verið slitið mjög í sundur þannig að umræðan hefur teygst á langinn. Það hefði verið betra að taka það til umfjöllunar í einum áfanga. Ég ítreka að við í Borgfl. erum að sjálfsögðu tilbúnir til viðræðu um þingstörf hverju sinni, auðvitað með því fororði að það sé gefinn nægur tími til mála sem eru rædd og þau fái þinglega meðferð.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Vegna þeirra orða sem hér hafa fallið vil ég taka fram að ég hef aldrei sagt að stjórnarandstaðan í heild hafi tafið þingstörf. Það kom skýrt fram í máli mínu hverja ég tel hafa tafið þingstörfin. Ég vil jafnframt taka fram að það hefur aldrei verið sök forseta að þessu máli var frestað. Það hefur ævinlega verið af utanaðkomandi ástæðum sem ekki varð ráðið við og ekki síst frá þeim sem harðast hafa ráðist að forseta fyrir að þetta mál hefur ekki enn þá orðið útrætt. Ég vil geta þess jafnframt að á fundi sem haldinn var fyrir nokkrum mínútum varð samkomulag um það, og það var samkomulag sem forseti ætlast til þess að haldi, að til lokaumræðu um þetta mál verði gefinn tíminn frá klukkan tólf á fimmtudaginn til klukkan hálftvö. Mótmæli því samkomulagi enginn mun það verða svo og þessari umræðu þá frestað nú, en ef menn hafa eitthvað við það að athuga verður fundinum að sjálfsögðu haldið áfram.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Mér láðist áðan að skýra frá því að mér er ekki kunnugt um að Sjálfstfl. hafi ekki viljað standa með forsetum að því að skipuleggja þingstörf. Þetta eru ómakleg ummæli svo langt ég veit til. Í öðru lagi væri fróðlegt ef forseti mundi taka tímann á þeim ræðum sem haldnar hafa verið í dag um þá umræðu utan dagskrár sem var og athuga hvorir hafa talað lengur, þingmenn Sjálfstfl. eða ráðherrar, og mun þá fljótt komast að raun um að ef einhverjir hafa tafið þingstörf hér í dag eru það ekki sjálfstæðismenn.