Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hinn 27. okt. s.l. lögðum við þrír þm. Sjálfstfl. fram frv., einfalt í sniðum, þess efnis að álagður tekjuskattur, útsvar, sjúkratryggingagjald og kirkjugarðsgjald á börn, sem voru innan 16 ára aldurs á tekjuárinu 1979, skyldi falla niður á skattárinu 1980 og koma til endurgreiðslu þar sem gjöld þessi hafa verið greidd. Í „Beinni línu“ í Ríkisútvarpinu kom það fram, að hæstv. forsrh. var þeirrar skoðunar, að mistök hefðu átt sér stað þegar börn voru skattlögð með þessum hætti, og lofaði því, að þetta mál yrði tekið til afgreiðslu og leiðréttingar. Þessu máli var vísað til fjh.og viðskn. hinn 10. nóv. s.l., en síðan hefur hvorki heyrst stuna né hósti frá nefndinni. Nú er það fsp. mín til formanns nefndarinnar, hvar þetta mál sé statt, hvort hugmyndin sé að málið fái eðlilega afgreiðslu á þessu ári. Samkv. eðli þessa frv. hefði þn. átt að taka það til afgreiðslu þegar í stað til þess að það kæmi að haldi. Ég álít að það sé Alþingis að kveða upp úr um þetta mál, en ekki þn., og óska eftir því, að hæstv. forseti beiti sér fyrir því, að málið komist úr n. og verði tekið hér til 2. umr. svo sem þingsköp mæla fyrir.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að sitja hér fyrir svörum. Hitt er svo annað mál, að ég er reiðubúinn að veita hv. þm. Halldóri Blöndal allar upplýsingar um þetta mál. Hann tjáði mér fyrir nokkrum mínútum að hann ætlaði að fara að tala um þetta mál utan dagskrár. Ég hef ekki haft ráðrúm til að láta ná í fundargerðabók nefndarinnar, en bað starfsmann þingsins um að gera það. Það hefði verið betra ef ég hefði getað rakið málið upp úr fundargerðabók nefndarinnar. Mál þetta var strax tekið fyrir í nefndinni, það var sent til umsagnar með eðlilegum hætti og ég er reiðubúinn að halda fund í nefndinni um þetta mál hvenær sem er. Hitt er svo annað mál, að ég mun ekki beita mér fyrir því í fjh.- og viðskn. að mál séu þar afgreidd fyrr en þau hafa hlotið eðlilega meðferð. Það er eins með þetta mál og önnur, að það hefur hlotið fyllilega eðlilega meðferð í nefndinni. Einn flm. frv. er í nefndinni. Ég veit að hann getur ekki síður en hv. þm. Halldór Blöndal talað vel fyrir þessu máli. Það var full samstaða í nefndinni um meðferð þessa máls. Ég vísa því algerlega til föðurhúsanna, að þetta mál hafi ekki hlotið þar eðlilega afgreiðslu, og eins því, sem hv. þm. sagði, að nefndin ætti ekki að ákveða þetta mál, heldur Alþingi. Að sjálfsögðu á nefndin að fjalla um það áður en það kemur til afgreiðslu hér, og það mun hún gera og mun gera það þegar hún hefur fengið þær umsagnir sem hún telur nauðsynlegar í málinu, en ekki fyrr.



Ég vil taka það fram, að ég mun verða við ósk hv. 7. landsk. þm. um að fylgjast með þessu máli. Hv. 3. þm. Austurl., formaður fjh.- og viðskn., hefur gert frambærilega grein fyrir meðferð málsins.



Herra forseti. Ég man eftir því, að hv. 3. þm. Austurl. hefur hraðað skattamálafrv. í gegnum fjh.- og viðskn. og ýmsum frv. sem snerta fjármál ríkisins. Ég hygg á hinn bóginn að þarna komi fram að hann var öndverður þessu máli í upphafi. Ég vil einnig að það komi fram, að síðast í morgun sat ég fund menntmn. beggja deilda þar sem um það var að ræða að koma frv., sem enn hefur ekki verið lagt fram á Alþingi í gegnum þingið á þessu ári. Það er þess vegna alger útúrsnúningur að halda því fram, að þrjár vikur séu ekki nægilegur tími til að skoða jafneinfalt mál og hér um ræðir. Ég ítreka það sem ég sagði áðan: Hæstv. forsrh. hefur talað þannig, að ástæða er til að ætla að hann sé málinu fylgjandi. Þess vegna ríður á að málið nái fram að ganga sem fyrst, komist til þd., til þess að það verði afgreitt fyrir jól.



Herra forseti. Þetta frv., sem flutt er á þskj. 98 og hefur málsnúmerið 88, er endurflutt á þessu þingi og var flutt fyrir tveimur árum hið fyrra sinn. Að þessu sinni flytjum við frv. í sameiningu þrjú. Flm. ásamt mér eru þeir hv. þm. Halldór Blöndal og Friðrik Sophusson. Ég vil strax taka það fram, að þótt svo standi á, að flm. þessa frv. séu eingöngu sjálfstæðismenn, er það svo almennt að efni til að ég hygg að það sé ekkert því til fyrirstöðu að þm. úr öllum flokkum geti sameinast um að koma því áfram. Ég vona a.m.k. að svo verði. Efni þessa frv. er í raun og veru mjög einfalt. Aðalatriði þess er að tryggja rétt foreldra til þess að fylgjast betur með því starfi, sem fram fer í grunnskólunum, og eiga aðild að þeim ákvörðunum sem þar eru teknar og varða börn þeirra. M.ö.o.: þetta frv., ef samþ. verður, á að stuðla að því, að foreldrar geti sinnt þeirri skyldu og ábyrgð sem á þeim hvílir í uppeldi barna þeirra. Þessi ábyrgð hefur verið viðurkennd víða um heim með því að viðurkenna foreldrum til handa rétt til þess, að þær stofnanir, sem starfa við hlið og til hjálpar heimilum að uppeldi barna, taki mið af þeirri ábyrgð sem hvílir á foreldrum að þessu leyti. M.ö.o.: það hefur verið viðurkennt í t.d. mannréttindasáttmála Evrópuráðsins, að virða skuli rétt foreldra til að tryggja að uppeldi og fræðsla sé í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra. Þetta atriði þykir vera mjög sjálfsagt í öllum lýðræðisríkjum Evrópu og þar sem við höfum verið aðilar að mannréttindasáttmála Evrópuráðsins um langt skeið þykir eðlilegt að sú skuldbinding, sem við tökumst á hendur með aðild að þeim sáttmála, sé staðfest í lögum landsins. Það er ekki einasta að það sé eðlilegt, eða að það sé mitt álit að það,sé eðlilegt, heldur er það beinlínis skylda sem löndin takast á hendur þegar þau gerast aðilar að slíkum yfirlýsingum. Það er þjóðréttarleg skuldbinding. Það er útbreiddur misskilningur að mannréttindasáttmálinn hafi lagagildi á Íslandi. Svo er ekki. En hitt er annað mál, að við erum skuldbundin til að sjá svo um að ákvæði laga séu í samræmi við innihald hans. Það er ástæða til þess á þeim tímum sem hið opinbera kerfi þenst sífellt út að tryggja einstaklingunum þann rétt, sem sjálfsagður er, að hafa áhrif á þær ákvarðanir sem þar eru teknar, því að það eru einstaklingarnir sem byggja upp þetta kerfi og standa á bak við það. Þess vegna er í 1. gr. þessa frv. lagt til að í stefnumörkunargrein grunnskólalaganna verði bætt við þessu atriði sem ég nefndi og tekur mið af mannréttindasáttmála Evrópuráðsins og er fólgið í því að virða rétt foreldra eða forráðamanna, svo að notað sé orðaval grunnskólalaganna, til að tryggja að menntun og fræðsla gangi ekki gegn trúar- og lífsskoðunum þeirra. Enn fremur er í þessari grein kveðið á um að í skólastarfinu skuli forðast einhliða áróður um slíkar skoðanir eða um álitaefni og ágreiningsmál í þjóðfélaginu. Þetta eru atriði sem ég get varla ímyndað mér annað en að samviskusamir uppfræðarar og kennarar hljóti að vera samþykkir. Auk þessa er þarna um atriði að ræða sem tryggir sjálfsögð mannréttindi foreldra og barna á þann veg að uppeldisaðilar, bæði heimilin og skólarnir, séu samstiga í uppeldismarkmiðum sínum. Það er alveg ljóst, að það atriði er til þess fallið að stuðla að andlegu öryggi barnanna sem námið stunda. Ég hygg raunar að þetta atriði sé svo sjálfsagt að það sé nánast af vangá að það sé ekki þegar skráð í grunnskólalögum. 2. og 3. gr. frv. fjalla um ýmsar upplýsingar sem veittar eru um nemendur eða af nemendum sjálfum um sig og sína hagi í skólastarfinu. 2. gr. frv. felur í sér breytingu á 57. gr. grunnskólalaganna, sem fjallar um upplýsingar um vitnisburði nemenda. Þar er gert ráð fyrir að skólastjóra sé heimilt að veita þessar upplýsingar að fengnu samþykki forráðamanna vegna fræðilegra rannsókna, enda sé krafist fullrar þagnarskyldu. Og enn fremur: Ef um er að ræða víðtæka fræðilega rannsókn, sem ætla má að hafi verulegt gildi, þurfi ekki einu sinni samþykki skólastjóra og fræðslustjóra, en menntmrn. sé heimilt að mæla svo fyrir að þær séu veittar, enda sé leyfisveitingin birt opinberlega. Hér er bent á Lögbirtingablaðið sem slíkan vettvang og þar væri þess getið, hverjum leyfið væri veitt og í hvaða skyni. Þetta felur í raun og veru ekki í sér hugmynd um breytta framkvæmd frá því sem ætlað var þegar grunnskólalögin voru sett, heldur má segja að hér sé um að ræða ákvæði sem felur í sér það sem kallað er á stofnanamáli „fyrirbyggjandi aðgerð.“ Það er tryggilegar gengið frá þessu atriði með þessari breytingu en er nú í gildandi lagagrein um þetta efni, en þar stendur einfaldlega nú, með leyfi hæstv. forseta: „Óheimilt er að veita upplýsingar um vitnisburði nemenda öðrum en þeim sjálfum og forráðamönnum þeirra, nema nauðsyn beri til vegna flutnings nemenda milli skóla. Þó skal heimilt að veita öðrum þessar upplýsingar vegna fræðilegra rannsókna, enda sé krafist fullrar þagnarskyldu.“ Í breytingunni, sem lögð er til í frv., er vikið að því nánar, hvaða skilyrðum þurfi að fullnægja, en vitanlega er mjög teygjanlegt hvað teljist fræðileg rannsókn. Í 3. gr. frv. er vikið að frekari atriðum sem um væri að ræða í rannsóknum og könnunum sem fram færu í skólunum. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir að slíkar kannanir geti farið fram, enda er sérstakur kafli í grunnskólalögunum um skólarannsóknir þar sem gert er ráð fyrir ýmiss konar könnunarstarfi í þeim tilgangi að endurbæta fræðslustarfið í skólunum. En í þessu tilfelli er rannsóknarandlagið lifandi manneskja, þ.e. barn í grunnskólanum er sá miðill sem á að upplýsa það sem rannsakað er. Þegar svo stendur á er eðlilegt að gæta þurfi fleiri sjónarmiða en þegar rannsóknarmenn, t.d. á sviði raunvísinda, eiga við sýnishorn í tilraunaglasi eða tilraunadýr í búri. Barnið í skólastofunni hefur sjálfstæð mannréttindi og ber að taka tillit til sömu atriða í umgengni við það og við fullorðið fólk. Raunar þarf enn meiri tillitsemi gagnvart barninu. Það er vegna þess að fáir aðilar í þjóðfélaginu hafa eins slæma aðstöðu og börnin til að vera kunnugir að öllu leyti bæði eigin rétti og svo hinu, að hvaða leyti hann kynni að rekast á við þær spurningar sem lagðar væru fyrir í víðtækum könnunum sem fram færu í skólanum. Í þessari grein er gert ráð fyrir að menntmrn., fræðslustjórum, skólastjórum, kennurum og öðrum starfsmönnum grunnskóla svo og námsstjórum og starfsmönnum við ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu sé heimilt að stunda fræðilegar rannsóknir í skólunum og heimill aðgangur að gögnum þeirra. Þessir aðilar skulu þó skýra rn. frá því fyrir fram ef þeir framkvæma slíkar rannsóknir. Rn. skal þá setja nauðsynleg skilyrði sem rannsóknin þurfi að fullnægja, sem auðvitað ætti að vera sjálfsagt. Í frv. er tekið fram og lagt til að það standi í lagagr. um þetta atriði að ef skilyrðunum sé ekki fullnægt geti rannsóknin ekki farið fram. Það þurfi að líta til fræðilegs gildis og það þurfi að líta til menntunar og reynslu þeirra, sem rannsóknina vilja stunda, og rannsókna- og úrvinnsluaðferða. Enn fremur þurfi leyfi fræðslustjóra, skólastjóra og forráðamanna barnanna. Í flestum tilvikum er þetta vitanlega auðsótt. Í þessari frvgr. er líka tekið fram að rn. geti jafnvel leyft rannsóknirnar gegn áliti fræðslustjóra og skólastjóra ef ætla má að þær hafi verulegt gildi. Ef rannsóknin varðar ekki einkahagi eða skoðanir nemenda, heimilishagi þeirra, hagi forráðamanna, nemenda eða annarra þarf ekki leyfi forráðamanna. Menntmrn. getur leyft samkv. þessari frvgr., ef samþ. yrði, öðrum en þeim aðilum, sem upp voru taldir nú, fræðilegar rannsóknir í grunnskólum og á gögnum skólanna, en um leyfi til þeirra rannsókna fari þó eftir fyrri málsgr. Það þarf sem sé leyfi fræðslustjóra og skólastjóra, og ef um er að ræða heimilishagi forráðamanna nemenda eða annarra eða einkahagi eða skoðanir nemenda þarf einnig leyfi forráðamanna. En leyfi samkv. þeirri málsgr. ætti aðeins að veita ef fyrir liggur rannsóknaráætlun og starfsmenn við rannsóknina hafa nægilega menntun og reynslu, rannsóknin hafi verulegt fræðilegt gildi og með trúverðugum hætti sé gætt hagsmuna sem varða friðhelgi einkalífs. Ég hef vikið sérstaklega að þessu atriði og rakið með þessum orðum það sem raunar stendur í frv., vegna þess að ég hef orðið þess vör að innihald frv. hefur verið túlkað mjög ranglega á þann veg, að ekki sé gert ráð fyrir að neinar félagslegar kannanir geti farið fram í skólanum. Það er alrangt. Það er vitanlega viðurkennt að slíkt getur haft mikið gildi, en tilgangur frv. er að ganga frá því í lögum að fullt tillit sé tekið til þess, að skólastofan er allt annars konar rannsóknarstaður en tilraunastofa raunvísindamanns. Skólastofan er með fjölda mannlegra einstaklinga sem hafa sinn sjálfstæða rétt er mönnum ber að taka fyllsta og trúverðugt tillit til. Enn fremur má geta þess, að ef ekki liggja fyrir nákvæm ákvæði um þetta atriði getur orðið um töluverðar truflanir á skólastarfi að ræða. Mér hafa tjáð skólamenn að rannsóknir utanaðkomandi aðila á hinum margvíslegustu hlutum hafi orðið til nokkurrar truflunar á skólastarfinu. Þetta eru þau sjónarmið sem til greina koma að því er varðar þennan kafla frv., en aðalatriði þess er í heild að tryggja að áhrif heimilanna, áhrif foreldranna verði meiri í skólanum og það þyki sjálfsagt að taka mið af því, að börnum beri réttur til þess að alast upp hjá foreldrum sínum og foreldrum beri réttur til þess að stjórna uppeldi þeirra.



Herra forseti. Þetta frv. hefur, sýnist mér, góðan tilgang, eins og fram kemur í grg. þess og eins og mér virtist í meginatriðum vera túlkað af frsm. hér og þeim sem það flytja, en eins og fram kemur er tilgangurinn með þessu frv. að leggja áherslu á að vernda beri friðhelgi einkalífsins, sporna gegn pólitískum áróðri og virða rétt foreldra til að fræðsla í skólum gangi ekki gegn trúar- og lífsskoðunum foreldranna. Þetta er góður tilgangur að mínum dómi, og ég get sagt með sanni að markmið af þessu tagi í skólamálastefnu er mér að skapi. Ég geri þá kröfu, að friðhelgi einkalífs sé alls staðar virt í opinberu lífi og hvarvetna í þjóðfélaginu og þá kröfu, að friðhelgi einkalífs sé alls staðar virt í opinberu lífi og hvarvetna í þjóðfélaginu og þá ekki síst í skólum landsins. Þetta tel ég vera grundvallaratriði í því þjóðfélagi sem ég vil búa í og geri kröfur til. Ég tel líka að pólitískur áróður megi ekki eiga sér stað í skólafræðslu, og ég tel kennurum skylt að haga þannig kennslu sinni að hún gangi ekki vísvitandi gegn trúar- og lífsskoðunum foreldra barnanna. Allt þetta get ég tekið undir og ég tel það skyldu kennara að temja sér hlutlægni í fræðslustarfi, og ég legg áherslu á þetta orð: „hlutlægni,“ og að þeim beri að forðast sem verða má öll afskipti af einkahögum nemenda og láta sem þeir viti sem minnst af trú þeirra og lífsskoðun öðruvísi en í þeim tilgangi að virða slíkt. Ég sé því ekki neinn mun á viðhorfum mínum í þessu efni og flm. þessa frv, og get því tekið undir það með hv. 6. þm. Reykv., að þetta frv. er vissulega mjög almenns eðlis. Ég held líka að það megi fullyrða að alþm. aðhyllist almennt þessi viðhorf og reyndar almenningur yfirleitt í þessu landi. Ég held að það geti varla verið ágreiningur um að skólarnir virði friðhelgi einkalífs og sporni gegn vísvitandi áróðri í pólitík og trúarefnum. En hitt kann svo aftur að vera hugleiðingarefni, hvort grunnskólalögin tryggi nægilega vel, eins og þau eru orðuð nú, að þessum markmiðum verði náð. Ég vil taka það fram, að ég hef ekki á móti því, að það efni sé rætt og athugað eins og hv. þm., sem þetta frv. flytja, hafa gert. Það er engin löggjöf fullkomin, síst af öllu er orðalag löggjafar fullkomið, og hversu traust sem löggjöf annars kann að vera er alveg ljóst að hún er háð eða undirorpin breytingum og þá skiptir ekki máli hversu vel er annars til hennar vandað. Þetta getur vissulega átt við grunnskólalögin sem öll önnur lög og lagabálka. Reynslan verður að skera úr í þessu efni og grunnskólalög eru ekki hafin yfir gagnrýni. En þó vil ég leyfa mér í þessu sambandi að taka það fram í sambandi við framlagningu þessa frv. og geta þess, sem ég tel mjög mikilvægt að menn fái upplýsingar um, að um þessar mundir er nefnd, sem fyrir tveimur árum var skipuð til að endurskoða grunnskólalögin, að ljúka störfum. innan fárra daga er von á áliti þessarar nefndar og þar mun að finna ýmsar upplýsingar um framkvæmd eða hvernig til hefur tekist um framkvæmd grunnskólalaga nr. 63/1974, og auk þess hef ég frétt, þó að ég hafi ekki séð nál. enn, að það séu býsna margar tillögur um breytingar á einstökum greinum og köflum laganna, þannig að af þessu má verða ljóst að áður en langt um líður er trúlegt, að lögð verði fyrir Alþ. skýrsla um framkvæmd grunnskólalaga til þessa, og trúlegt, að mjög fljótlega komi einnig fram frv. til breytinga á grunnskólalögum byggt á þeirri skýrslu. Ég hef að sjálfsögðu þann fyrirvara á um þetta, að mér hefur enn ekki borist álit endurskoðunarnefndar grunnskólalaga, en eins og ég segi er það væntanlegt mjög fljótlega og eftir því sem ég best veit er þar um ítarlegt nefndarálit að ræða og ýmsar tillögur til breytinga á grunnskólalögum. Ég vil alveg sérstaklega geta þessa í sambandi við þetta frv. og frekari umfjöllun þess hér í þinginu, t.d. í þn. En að öðru leyti tek ég ekki að svo komnu neina afstöðu til frv., síst af öllu hvað varðar smáatriði þess, eins og þau koma fram í frv., og túlkun þeirra hv. þm. sem bera það fram.



Herra forseti. Frv. það, sem hér hefur verið lagt fram, snertir hvern einasta mann í þessu landi og ég vil byrja á að geta þess, að ég er samþykkur þeim anda sem liggur á bak við frv., ef ég túlka hann jákvætt, þ.e. að virða beri trúar- og lífsskoðanir manna og virða beri rétt foreldra yfir börnum sínum. En jafnánægður og ég er með þennan anda er ég óánægður með þann texta sem hér er. Ég tel að það eigi að tryggja virðingu fyrir trúar- og lífsskoðunum forráðamanna á þann veg, að hér á landi eigi að vera fræðsluskylda, en ekki skólaskylda, og þar með sé fullnægjandi trygging fengin fyrir forráðamenn barnanna. Hitt atriðið, að kennari megi í engu fræða um eitt eða neitt ef einhver af forráðamönnum þess nemanda, sem á hlýðir, er á annarri skoðun, er hrein og klár vitleysa. Hvað um áfengislöggjöfina? Ef einn skyldi vera ákaflega hlynntur því, að allir drykkju jafnmikið og þeir vildu, má þá kennarinn ekki tala um áfengi í skólanum, foreldri eins barnsins hefði þá stöðvunarvald? Ef eitt barnið skyldi eiga stjórnleysingja fyrir foreldra má hann þá ekki tala um uppeldi, t.d. að það sé eðlilegt að nemendur mæti á réttum tíma í kennslustund, sitji í stólum sínum og þar fram eftir götunum? Hvernig er hugsunin í þessu? Við erum í veröld þar sem jafnt og þétt koma inn í þjóðfélag okkar fleiri og fleiri sem eru á annarri skoðun en meiri hluti þessarar þjóðar. Eiga þeir að fá algert neitunarvald innan skólakerfisins? Ef Múhameðstrúarmaður settist hér að og ætti barn í skólanum þýddi það að sá bekkur ætti ekki að fá neina kennslu í kristnum fræðum? Ég held að við verðum að gera okkur örlitla grein fyrir því, hvað verið er að samþykkja í þessum efnum. Það er nú svo og mun verða, að trúar- og lífsskoðanir manna fara ekki saman. Lýðræðishugsunin er byggð á því, að meiri hlutinn hafi rétt til að hafa rangt fyrir sér. Bjarni heitinn Benediktsson orðaði þetta svo: „Og ég held að það verði að mæta sérvitringum á þann veg að gefa þeim foreldravaldið yfir börnunum, þannig að það sé fræðsluskylda í landinu, sem mundi þýða það, að þeir yrðu þá sjálfir að sjá um fræðslu á þeim börnum, sem þeir ættu, ef þeir neituðu að senda þau í skóla á Íslandi.“ Í 2. gr. þessara laga er komið að því efni, hvort heimilt sé að veita upplýsingar um vitnisburð nemenda öðrum en þeim sjálfum og forráðamönnum þeirra. Þegar grunnskólalögin voru samþ. á sínum tíma voru við velflesta skóla á Íslandi sjóðir sem einhverjir höfðu gefið til minningar um sína foreldra, skólastjóra eða aðra. Þetta voru verðlaunasjóðir til að verðlauna nemendur sem sköruðu fram úr. Samkv. lögunum; eins og þau eru nú, er óheimilt að veita verðlaun neinu barni fyrir góða ástundun í skólanum. Ég minnist þess, að ég hringdi sem skólastjóri í þáv. menntmrh. og tjáði honum hvernig komið væri. „Jahá, er þetta svona bölvað,“ sagði hann. „Ég veit ekki hvað á að segja, ég veit ekki hvað á að gera, en ég veit hvað ég mundi gera ef ég væri í Mjóafirði.“ Og ég setti mig í hans spor, hvað hann mundi gera í Mjóafirði, og hegðaði mér samkvæmt því. Ég er sammála því, að skólinn á ekki að verða til þess að koma á framfæri neikvæðum upplýsingum um nemandann, auglýsa vanmátt hans á einu eða öðru sviði. En ég tel það ákaflega hæpið uppeldisfræðilega séð að koma í veg fyrir að nemandi, sem hefur lagt sig fram, megi njóta þess álits í samfélagi sínu sem hann þannig hefur áunnið sér. Mér er ekki ljóst hvort sundkennarinn hefur heimild til að gefa upp tímann á nemendunum í sundkeppni. Hann er að gefa vitnisburð um nemandann. Við þurfum að hafa þessi lög víðari. Þannig komumst við nær því að virða það sem ég mundi kalla rétt einstaklingsins og rétt foreldranna. Ég get tekið undir það með flm., að tilraunastarfsemi og rannsóknastarfsemi í skólum á að vera þannig framkvæmd að aldrei komi til þess að börn eða foreldrar þurfi að líða fyrir slíkt. Í því sambandi eru m.a. félagsfræðilegar rannsóknir hvað hvimleiðastar. Ég minnist þess, að einu sinni voru send út gögn til skóla á Íslandi þar sem börnum var ætlað að svara löngum spurningalistum. Þar var spurt um hvaða dagblöð foreldrarnir læsu. Þar var spurt um viðhorf til Rússa, Bandaríkjamanna, Norðmanna og margra annarra þjóða. Eftir að hafa lesið þennan spurningalista var ég sannfærður um að lesa mætti út úr honum nokkuð vel, hverrar stjórnmálaskoðunar foreldrar barnanna væru, og ég framkvæmdi ekki þessa skoðanakönnun. Engu að síður var það hálærður maður sem stóð að henni. Ég er því flm. fullkomlega sammála varðandi það atriði, að það þurfi skýlaust ráðherraleyfi ef á að fara að framkvæma einhverjar rannsóknir í skólunum. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en vænti þess að í umr. um þessi mál reyni menn að ná samstöðu á dálítið breiðari grunni en hér er fram settur.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir undirtektir hans við þetta mál og vonast til þess, að í hinum nýju tillögum, sem koma frá endurskoðunarnefnd grunnskólalaga sem hann skýrði hér frá, séu ákvæði sem eitthvað eru í þá veru sem hér er lagt til. Að því er varðar ræðu hv. 5. þm. Vestf., sem nú lauk máli sínu, eru nokkur atriði sem mig langar til að víkja að. Að vísu ræddi hv. þm. að miklu leyti um annað en það sem í þessu frv. stendur. Hv. þm. gagnrýndi ákvæði sem verið hafa í gildi á Íslandi áratugum saman. Hann gagnrýndi ákvæði sem samþ. var í Evrópusáttmálanum um mannréttindi árið 1952. Fræðslulögin tóku gildi 1907, þannig að hv. þm. þarf kannske að taka til hendi ef á að breyta vissum atriðum sem það vörðuðu, en ekki beinlínis þetta frv. Hv. þm. setti fram visst grundvallarsjónarmið í sambandi við fræðsluskyldu og skólaskyldu. Það er í sjálfu sér gott eitt um það að segja að vekja athygli á muninum á þessu tvennu, en það ætla ég ekki að ræða efnislega. Hv. þm. vék reyndar að einu atriði enn sem er ekki heldur nýtt í þessu frv. Hann gagnrýndi það fyrirkomulag, að viss leynd eða þagnarskylda væri í sambandi við vitnisburði nemenda. Það ákvæði er í grunnskólalögunum sem nú gilda. Það er ekki nýtt í þessu frv. Hins vegar eru viss ákvæði í þessu frv. um hvernig með þetta skuli fara og að í vissum tilfellum megi einmitt frá þessu víkja. Sjálf þagnarskyldan um þetta atriði þarf þá ekki heldur að valda sérstökum umr. hér. En ég vil víkja nánar að þeim orðum sem hv. þm. lét falla um þá grein frv. sem tekur mið af ákvæðinu í Evrópuráðssáttmálanum. Það ákvæði er frá 1952 og er lagt til að það sé tekið inn í stefnumótandi grein grunnskólalaganna, en ákvæðið fjallar um rétt forráðamanna til að tryggja að menntun og fræðsla séu í samræmi við trúar- og lífsskoðanir þeirra. Hv. þm. nefndi dæmi sem ég er alveg hissa á að skuli koma frá skólamanni, eins og ég veit að hv. þm. er. Hann hlýtur að vita hvernig þessi mál eru í framkvæmd. Ef svo stæði á að nemandi kæmi frá heimili sem væri Múhameðstrúar, eins og hv. þm. nefndi, eða foreldrar óskuðu af öðrum ástæðum eftir því, að barni þeirra væru ekki kennd kristin fræði, þá er það framkvæmt svo í íslensku skólakerfi, að í slíkum tilvikum geta foreldrarnir óskað þess, að barninu sé gefið leyfi úr kennslustundum í kristnum fræðum. Það er ekki þar með sagt að allur bekkurinn færi á mis við þessa fræðslu. Þetta hefur verið talið sjálfsagt í mörgum skólum landsins. Ég man eftir því sjálf, að þegar ég var í barnaskóla átti ég skólasystur sem átti foreldra er voru aðventistar. Það þótti sjálfsagt að þessi stúlka ætti frí á laugardögum og þótti ekkert við það að athuga. Slíkt fyrirkomulag er ósköp vel framkvæmanlegt, en rétturinn til þess þarf að vera fyrir hendi. Hv. þm. nefndi fleiri sérkennileg dæmi. Hann nefndi dæmi um það, að mér skildist, að kennari væri stórdrykkjumaður. Hv. þm. spurði: Má þá kennari ekki tala um áfengi? - Að sjálfsögðu má hann tala um áfengi. En hann mætti ekki segja við nemendur sína: Þið skuluð, krakkar mínir, ef þið viljið vera reglulega hress um helgar, kaupa ykkur eina ginflösku og drekka úr henni. - Með því væri hann að halda því að þeim, að æskilegt væri að þau hefðu þessi viðhorf hans. Það tel ég að fari yfir þau mörk hlutlægni sem hæstv. menntmrh. lagði hér réttilega áherslu á. Hv. þm. nefndi líka dæmi um það, ef svo stæði á að kennari væri stjórnleysingi, hvort hann mætti þá ekki tala um að menn kæmu á réttum tíma eða sætu kyrrir í sæti sínu. Ég skil þetta ekki alveg, því að mér finnst ekki líklegt að þetta væru atriði sem stjórnleysinginn vildi sérstaklega halda að nemendum sínum. Ég hygg að stjórnleysinginn hefði ekki af því minnstu áhyggjur þó að krakkarnir kæmu of seint í tíma eða hlypu út um alla stofu í kennslustundum ef' þeim sýndist svo. Mér finnst einhvern veginn að þessi dæmi, sem hv. þm. nefndi, séu til að finna sér eitthvað til sem e.t.v. væri hægt að setja út á frv. En þessi atriði standast ekki. Svo einfalt er það. Það á vitanlega að gera þá kröfu til þeirra, sem annast grunnskólafræðsluna, að þeir miðli þekkingu sinni af fyllstu hlutlægni. Það er sjálfsögð lágmarkskrafa til þess að þeir séu færir um að gegna þessu starfi. Á það atriði er lögð áhersla með þessari frvgr., sem hér er skráð, og á það atriði hefur verið lögð áhersla og það raunar viðurkennt í alþjóðlegum sáumálum um margra áratuga skeið. Mig furðar á því, að upp skuli koma raddir á Íslandi sem sjá eitthvað við það að athuga eða finnst það eitthvað tortryggilegt. Ég held í raun og veru að þær raddir hljóti að hafa komið upp vegna einhvers misskilnings eða ótímabærrar tortryggni.



Herra forseti. Hv. flm. þessa frv., Ragnhildur Helgadóttir, fór að vitna í dæmisögur sem hún sagði að ég hefði sagt hér áðan. Það vildi svo til, að hún sneri því gersamlega við sem ég sagði. Ég verð þá að tala miklu hægar ef athygli hennar nær ekki þeim talhraða sem var í fyrra skiptið. Það er fyrst til að taka, að það er munur á fræðsluskyldu og skólaskyldu. Sá munur liggur í því, að fræðsluskylda leggst á ríkið á þann veg, að það er skyldugt að sjá til þess að börnin njóti fræðslu ef þau að vilja foreldranna eiga að fara í skóla. Skólaskylda leggur aftur á móti þá skyldu á börnin, að þau skulu fara í skóla og þau skulu mæta og hlýða á fræðsluna. Þarna er mikill réttindamunur. Það er allt annað að mega njóta réttindanna eða vera skyldugur til að sitja uppi með þau. Ég taldi að Íslendingar hefðu gert rétt frá 1907 og til þess tíma er þeir breyttu lögunum og tóku upp skólaskyldu. Hún er búin að vera mjög stuttan tíma hér á Íslandi, kom með grunnskólalögunum. Ég tel jafnframt að með þessu móti hafi þeir fullnægt þeim ákvæðum, að foreldrarnir gætu komið í veg fyrir að trúar- og lífsskoðanir þeirra væru vanvirtar af skólunum. Ég er þeirrar skoðunar enn að svo sé. Ég minntist ekki á það áðan að kennari væri stórdrykkjumaður. Ég tók hitt dæmið, sem mun vera í flestum bekkjardeildum á Íslandi, að eitthvert barnanna eigi ofdrykkjumann fyrir föður eða mann sem drekkur mikið vín. Mín spurning var sú til hv. flm., hvort kennaranum væri þá heimilt að halda því fram, að það væri skaðsamlegt t.d. að drekka áfengi og það bæri að draga úr slíku. Það sama gilti að mínu viti gagnvart tóbaki. Ég efa að það sé rétt að færa einstökum foreldrum neitunarvald gagnvart hópnum. Flm. talaði um að það væri þá hægt að taka viðkomandi nemanda úr tímum. Vissulega er það framkvæmanlegt. En skólaskyldan gerir ráð fyrir að sú leið sé ekki farin. Fræðsluskyldan hefði ekkert við þá leið að athuga. Einmitt þess vegna vil ég undirstrika það, að ég tel að þeim markmiðum, sem sagt er að séu tilgangur með flutningi þessarar lagabreytingar, verði auðveldara að ná með því að breyta ákvæðum um fræðsluskyldu og skólaskyldu en með þeirri breytingu sem hér er lögð til. Að svo mæltu vona ég að þessi misskilningur sé úr sögunni.



Herra forseti. Ég held að misskilningur sé nú að nokkru leyti úr sögunni, þ.e. minn misskilningur er úr sögunni, misskilningur á sögunni um drykkjumanninn, því að það er rétt að ég skildi hv. þm. svo, að sá, sem drykki of mikið af áfengi í dæminu sem hann tók, væri kennarinn, en ekki foreldri barnsins. En eftir að hv. þm. hefur útskýrt sögu sína vil ég svara spurningu hans. Hann spurði hvort þá væri ekki heimilt að mínu áliti að kennarinn fræddi börnin um skaðsemi áfengis. Að sjálfsögðu væri það heimilt. Skaðsemi áfengis er vísindaleg staðreynd hvað sem líður skoðun kennarans. Þetta er sjálfsagt. Börnin eiga að fá þekkingu í skólanum. Þau eiga að fá fræðslu og ekki síst um vísindalegar staðreyndir. Þetta sýnist mér vera gersamlega vandalaus spurning. En það var annar misskilningur í ræðu hv. þm., sem ég sé mig til knúna að leiðrétta og gerir það að verkum að ræða hv. þm. fól í sér töluvert mikla tímaskekkju. Hv. þm. var enn að tala um að réttara væri að hafa fræðsluskyldu en skólaskyldu. Það mætti ræða það mál fram og aftur. Ég hugsa að hv. þm. geri sér flestir ljósan mun á fræðsluskyldu og skólaskyldu. En fræðsluskyldan var lögleidd 1907 og skólaskyldan líka. Það var ekki löngu seinna, eins og hv. þm, sagði. Skólaskylda var lögleidd frá 10 ára aldri barna árið 1907, þannig að það þarf kannske að fara aftur í umræður Alþingis frá þeim tíma, og þær mun vera að finna hér uppi á lofti, til að kynna sér öll þau rök sem þá voru færð fram í því sambandi. Hygg ég að það væri of langt mál að fara út í það núna, enda fjallar þetta frv. ekki um það.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. á þskj. 172, sem er um breytingar á lögum nr. 80/1971 um Aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, þ.e. á II. kafla þeirra laga sem fjallar um áhafnadeild sem greiðir hluta fæðiskostnaðar fiskimanna annarra en á togurum sem eru yfir 500 brúttólestir að stærð, e,n á þeim hafa skipverjar frítt fæði. Á árinu 1969 var ákveðið að hluti af útflutningsgjaldi skyldi renna til áhafnadeildarinnar í því skyni að hún greiddi hluta af fæðiskostnaði áhafna á fiskibátum. Var þetta gert í samræmi við samkomulag milli samtaka sjómanna og útvegsmanna með það fyrir augum að létta fæðiskostnað áhafna á fiskibátum í átt að því sem þá var á togaraflotanum, en áhafnir á togurum höfðu frá upphafi haft frítt fæði í samræmi við samninga við togaraeigendur. Að öðru leyti er aðdragandinn að stofnun áhafnadeildar rakinn í upphafi grg. fyrir frv. Strax í upphafi, og svo er enn, var ákveðið að flokka fiskiskipin, sem fæðisgreiðslur tóku til, í þrjá stærðarflokka og voru greiðslur misháar eftir þeim flokkum: lægstar í smæsta flokknum og hæstar í stærsta flokknum. Undir þann flokk komu svo skuttogarar undir 500 brúttórúmlestum þegar þeir komu til sögunnar. Bæði þessi atriði, þ.e. upphæð fæðisgreiðslna og stærðarflokkar skipa, voru bundin í lögum. Óhætt er að segja að svo til strax bar á því, að ekki gætti samræmis í upphæðum fæðisgreiðslna á milli hinna þriggja stærðarflokka skipanna. Nokkuð var reynt að bæta hér um með lögum nr. 53/1974, er stærðarflokkun skipanna var breytt svo og upphæð fæðisgreiðslna. Samt náðist ekki æskilegur árangur. Eftir frekari breytingum var lengi vel ekki leitað, líklega vegna þess hve lagabreytingar eru svifaseinar og þungar í vöfum. En við þetta hefur það síðan bæst, að teknar hafa verið upp á seinustu árum loðnuveiðar í stórum stíl og hlutur hinna minni skuttogara í fiskveiðum hefur stóraukist. Hafa menn því hallast að því, að taka þurfi upp nýtt fyrirkomulag um flokkun skipastólsins með tilliti til fæðisgreiðslna og þurfi þá engan veginn að vera um að ræða stærðarflokkun eina saman. T.d. má hugsa sér að loðnuflotinn verði í sérflokki og togaraflotinn einnig. Líklega verður áfram um stærðarflokkun bátaflotans að ræða, þótt það sé ekki einhlítt. Í því sambandi hefur m.a. verið rætt um sérstöðu útilegubáta og jafnvel síldveiðibáta eftir að síldveiðar eru orðnar umfangsmikill útgerðarþáttur á ný eftir að Suðurlandssíldarstofninn rétti við og þær stunda skip víðs vegar að af landinu. Eins og ég hef þegar sagt hafa þessi mál verið töluvert til umræðu og framarlega í kröfugerð sjómanna hefur verið ósk um að fæðið verði að fullu greitt. M.a. voru kröfur um þetta háværar í deilu sjómanna og útvegsmanna á Ísafirði s.l. vetur. Þeirri deilu lauk m.a. eftir að lofað hafði verið að fæðisgreiðslur til sjómanna skyldu teknar til endurskoðunar. Ég hét því að beita mér fyrir þessu. Afhenti ég sáttasemjara bréf þar sem ég segi m.a., með leyfi forseta: „Ég tel rétt, að deiluaðilar sendi stjórn Aflatryggingasjóðs bréf þar sem óskað er eftir ýmsum lagfæringum, m.a. um samræmingu tveggja efstu flokkanna, og að nýr flokkur verði stofnaður vegna útileguskipa sérstaklega. Athugun á slíkum breytingum er þegar hafin. Að því er ég best veit er þörf lagabreytinga. Fyrir slíkum lagabreytingum mun ég beita mér eins og frekast verður talið fært.“ Aflatryggingasjóði var ritað eins og ég lagði þarna til. Sjálfur ræddi ég við formann aflatryggingasjóðsstjórnar alloft um málið. Málið var þegar tekið til meðferðar og fjallað um það á mörgum fundum. Í ljós kom fljótlega að málið var ekki eins einfalt, ef því átti að gera góð skil, og e.t.v. var talið. Upplýsingasöfnun tók töluverðan tíma, sérstaklega frá hinum ýmsu minni bátum. Niðurstaða stjórnar Aflatryggingasjóðs varð jafnframt sú að mæla með því við mig, að frv. það, sem hér liggur nú fyrir flutt og ég mun nú lýsa, yrði flutt. Eins og af þessu kemur fram eru hugmyndir manna um þessi efni vart fullmótaðar. Til þess að svo megi verða þótti rétt að vita hvort löggjafinn vildi leggja sitt af mörkum til að auðvelda úrlausn þessa vandamáls, og mun ég nú lýsa meginkjarna frv. Í 2. mgr. 2. gr. frv. er lagt til að upphæð fæðisgreiðslna og flokkun skipa verði ákveðin með reglugerð í stað þess að þessi atriði séu bundin í lögum. Er það að sjálfsögðu gert á grundvelli þess sem ég lýsti áðan um flókna samsetningu flotans sem erfitt er að ákveða án tíðra breytinga í lögum. Við setningu reglugerðar yrði að sjálfsögðu leitað atfylgis samtaka fiskimanna og útgerðarmanna, enda er þetta þeirra mál fyrst og fremst. Ég hef trú á að takast megi gott samstarf samtakanna um þetta efni í samráði við stjórn Aflatryggingasjóðs og sjútvrn. En ekki er að efa að við flokkun skipa og ákvörðun fæðispeninga yrði með hliðsjón af greiðslugetu áhafnadeildar unnið að því að greiðslur sem hlutfall af fæðiskostnaði verði sem allra jafnastar milli þeirra skipaflokka sem í reglugerðinni verða ákveðnir. Einn meginkosturinn við að hafa þessi ákvæði í reglugerð í stað laga er að mjög fljótlegt er að endurskoða reglugerðina að höfðu samráði við hagsmunaaðila ef ágallar eða misrétti eða breyttar aðstæður við útgerð og veiðiskap koma upp á yfirborðið. Við samningu frv. var tækifærið notað og efnisröðun lagfærð. Þannig eru ákvæðin um alla sem rétt eiga á fæðisgreiðslum sett í sömu grein, þ.e. 15. gr., en þau voru áður bæði í 15. og 17. gr. 17. gr. fjallar nú aðeins um reglugerðina og hvernig hún skuli sett. Þá eru lagfærð ákvæði 2. mgr. 23 gr. laganna þannig að þau taki aðeins til togara yfir 500 brúttórúmlestum að stærð, enda hefur hún verið þannig framkvæmd í reynd eftir að minni skuttogararnir komu til sögunnar. Orðalaginu „fæðiskostnaði lögskráningarskyldra sjómanna á fiskibátum“ er að sjálfsögðu breytt í „fæðiskostnaði lögskráningarskyldra sjómanna á fiskiskipum“ vegna tilkomu minni skuttogara eftir að lögin voru sett. Þá er loks lagt til að lög nr. 48/1973, um rétt fiskimanna á opnum fiskibátum, verði numin úr gildi þar sem þau eru felld inn í frv. þetta. Sama gildir um lög nr. 53/1974, sem fjalla um breytta stærðarflokkun fiskiskipa og breytta upphæð fæðisgreiðslna, en þau lög falla um sjálf sig ef efnisatriði þau, sem þau fjalla um, verða framvegis ákveðin með reglugerð. Í niðurlagi 3. mgr. 2. gr. frv. er gert ráð fyrir að lögin verði afturvirk og að ákvæði umræddrar reglugerðar skuli gilda frá 1. júní 1980. Að vísu er ljóst að uppgjör aftur í tímann, einkum yfir sumarmánuðina þegar mikið er um afleysingamenn, er ýmsum annmörkum háð. Það er hins vegar staðreynd; að stefnt var að því að breytingin gæti komið til framkvæmda frá og með 1. júní s.l., og segja má að gefið hafi verið undir fótinn með það í svari við fsp. hér á Alþingi s.l. vor. Þótt málið hafi reynst flóknara en talið var og undirbúningur þess tekið lengri tíma en ella tel ég rétt að við þessa tímaáætlun sé staðið. Ég vil jafnframt upplýsa að fjárhagur Aflatryggingasjóðs er það góður að þetta veldur ekki af þeim ástæðum vandræðum. Vissulega er allerfitt að áætla kostnaðarauka sem áhafnadeild mun hafa af þeim breytingum sem stefnt er að. Talið er að langmestur kostnaður muni stafa af því að gera leiðréttingu á fæðisgreiðslum loðnusjómanna og sjómanna á minni skuttogurum og sé líklegt að greiðslur til þeirra þurfi að hækka um um það bil 25% til að jöfnuður náist við aðra. Kostnaður af þessari hækkun frá 1. júní til 1. des. er talinn munu nema um 163 millj. kr. og þá til ársloka um 180 millj. kr. Með áætluðum hækkunum á matvörulið framfærsluvísitölu gæti þessi kostnaður samtals orðið um það bil 450–500 millj. kr. á næsta ári, þ.e. hækkaðar greiðslur á fæðispeningum til sjómanna. Það skal að vísu skýrt tekið fram, að slík spá, sem byggir á hækkun matvöruliðarins m.a., er ýmsum erfiðleikum háð. Varðandi fjárhagsstöðu áhafnadeildar er þess að geta, að hún stóð lengi framan af í járnum, en vegna vaxandi afla og hagstæðs erlends afurðaverðs hefur hún styrkst mjög mikið hin síðari ár. Það kom fram m.a. í setningarræðu fiskimálastjóra á Fiskiþingi 24. þ.m. að áætlað ráðstöfunarfé deildarinnar 1. nóv. s.l., þar með taldar áætlaðar og óinnkomnar tekjur af útflutningsgjaldi, væri rúmlega 1.4 milljarðar. Er mér kunnugt um að þessi áætlun er varfærnislega gerð. Einnig er mér óhætt að segja að þeir, sem best þekkja, munu líta svo á að ekki sé ástæða til að svo komnu að ætla að þau auknu útgjöld, sem þær breytingar, sem hér er stefnt að, muni hafa í för með sér fyrir deildina, muni valda henni greiðsluerfiðleikum. Er þá reiknað með svipuðum aflabrögðum og verið hafa undanfarið og svipuðu verðlagi á útfluttum sjávarafurðum. En vegna þeirrar afturvirkni, sem gert er ráð fyrir í frv., og vegna þeirra uppgjörserfiðleika sem hún kann að hafa í för með sér, eins og ég hef áður bent á, vek ég jafnframt athygli á nauðsyn þess að hraða afgreiðslu frv. þannig að unnt sé að setja reglugerð samkv. 2. gr. þess sem allra fyrst og hafa þá umrædda afturvirkni sem allra stysta. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að frv. þessu verði vísað til hv. sjútvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég fagna því, að þetta frv. skuli nú hafa séð dagsins ljós, og sérstaklega fagna ég þó því, að gert er ráð fyrir að standa við það loforð, sem gefið var varðandi lausn sjómannadeilunnar á Vestfjörðum, og ákvæði frv. muni gildi frá 1. júní 1980. Það er þó ástæða til að vekja athygli á því, eins og raunar kom fram hjá hæstv. ráðh., að enn er ekkert um það séð hver fæðispeningagreiðsla kann að verða. Það á nú að ákveða með reglugerð, en var áður bundið í lögum, þannig að allt er óljóst um það. Ég vek líka athygli á því, að hér er það að mér sýnist helst rn. sem ræður þessu. Það á að vísu að leita umsagnar þeirra aðila, sem tilnefna fulltrúa í stjórn Aflatryggingasjóðs, svo og Fiskifélagsins. Þessir aðilar eru umsagnaraðilar, en endanlega er það þó rn. sem kemur til með að ráða niðurstöðunni. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Ég á sæti í þeirri n. sem frv. mun fara til og þá gefst frekari kostur á að fá upplýsingar um málið. En ég vil nota þetta tækifæri til að fagna því, að þetta frv. er fram komið og vænti þess, að greiðslurnar verði í þeim anda sem lofað var á sínum tíma, en það á auðvitað eftir að sjást frekar í reglugerðarákvæðum.



Herra forseti. Frv. það, sem ég mæli fyrir, flyt ég ásamt þeim hv. þm. Matthíasi Bjarnasyni, Guðmundi G. Þórarinssyni og Arna Gunnarssyni. Frv. gerir ráð fyrir að fella niður söluskatt af vogum og rafeindatækjum til mælinga og skoðunar í fiskiðnaði. Hér er um að ræða breytingu á lögum um söluskatt. Til nánari skilgreiningar á tækjum þessum má benda á þær vörulýsingar sem eru í tollskrám undir tollskrárnúmerunum 84.20, 90.15 og 90.28. Í tveim fyrrgreindu flokkunum eru vogir skilgreindar og síðasti flokkurinn á við rafeindatæki til mælinga og skoðunar. Þar sem vörur þessar eru þegar skilgreindar í tollskrám munu ekki koma upp nein vandkvæði varðandi framkvæmd lagafrv. þessa. Meginröksemdum fyrir þessu frv. má skipta í tvo flokka. Annars vegar er það hagræði fyrir fiskiðnaðinn og hins vegar stuðningsaðgerð við rafeindaiðnað hérlendis. Sú skoðun hefur undanfarin ár rutt sér æ meira til rúms að líta á fiskiðnað Íslendinga sem þá atvinnugrein sem einna mesta framtíð eigi fyrir sér. Það hefur átt sér stað á síðustu árum ánægjuleg hugarfarsbreyting hjá stjórnvöldum varðandi vélvæðingu í fiskiðnaði. Þannig hefur söluskatti verið aflétt af flestum fiskvinnsluvélum og er það hrósvert. Fiskvinnsluvélar eru að langmestu leyti innfluttar, en því miður hefur eigi skapast hérlendis öflugur vélaframleiðsluiðnaður á sviði fiskvinnsluvéla. Ber að fagna sérhverri viðleitni ríkisvaldsins til að létta af gjöldum hjá fiskiðnaðinum til að gera honum kleift að komast á auðveldari hátt yfir tæki sem bætt geta nýtingu og aukið framleiðsluna og stuðlað að meiri hagræðingu í vinnslunni sjálfri. Niðurfelling söluskatts á þeim tækjum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, er mjög brýnt hagsmunamál fyrir fiskiðnaðinn og ekki síst fyrir hinn ört vaxandi rafeindaiðnað Íslendinga. Hérlendis hefur byggst upp á undanförnum árum mjög athyglisverður iðnaður á sviði rafeindafræði. Þessi iðnaður byggist fyrst og fremst á hugviti og skipulagningu, en er ekki mjög mannfrekur né þarf mikla fjárfestingu. Vissulega er nauðsynlegt í þessum iðnaði að lagt sé í verulegan hönnunarkostnað þeirra vara sem framleiddar eru. Á undanförnum árum hafa risið upp nokkur fyrirtæki sem hafa sýnt og sannað að þau geta ekki einungis framleitt mjög góðar vörur fyrir íslenskan fiskiðnað, heldur gætu orðið með réttum stuðningi leiðandi fyrirtæki á heimsmarkaði. Mig langar til að nefna hér fyrirtækið Pólinn á Ísafirði sem náð hefur ótrúlegum árangri í vinnu sinni. Póllinn hefur þróað og framleitt mjög fullkomnar vogir til notkunar í fiskiðnaði. Er það mál manna, sem kynnst hafa þessari framleiðslu, að hér sé um tæknibyltingu að ræða. Einnig má geta fjölmargra annarra framleiðsluvara frá Pólnum sem reynst hafa mjög vel þar sem þær hafa verið notaðar. Mig langar sérstaklega að vekja hér á hinu háa Alþingi athygli á vél frá Pólnum sem nú er verið að reyna í fyrsta sinn í frystihúsi Íshúsfélags Ísfirðinga á Ísafirði. Hér er um að ræða vélasamstæðu sem raðar fiskflökum saman í pakkningu, pakkar hverju flaki í lofttæmdar umbúðir, vigtar flökin og pakkar þeim síðan. Hér er um að ræða ótrúleg tæki sem munu auka nýtingu og spara yfirvigt og mannafla þegar þau eru komin í fulla framleiðslu og notkun í frystihúsum landsins. Það sést e.t.v. best á því, hve stórkostlegum árangri þetta fyrirtæki á Ísafirði hefur náð, að hjá því vinna einungis 40 manns og þar af ekki nema rúmlega fjórðungur við framleiðsluna sjálfa. En það er rétt í þessu sambandi að geta einnig annarra fyrirtækja í þessum rafeindaiðnaði, svo sem vélsmiðjunnar Völundar í Vestmannaeyjum. og fyrirtækisins Örtölvutækni sem framleiðir olíunotkunarmæla sem eru ekki einungis notaðir í skipum hérlendis, heldur einnig fluttir út. Þessi iðnaður hefur sýnt svo að ekki verður um villst að Íslendingar eru fullkomlega færir um að þróa og smíða fullkomin tæki sem stuðla að betri nýtingu fiskafla, betra eftirliti og hagkvæmari stjórnun innan sjávarútvegsins. Það ríður ekki hvað síst á því fyrir okkur Íslendinga að fylgjast vel með þessari þróun og efla þennan iðnað þegar höfð er í huga sú örtölvubylting sem þegar hefur hafið innreið sína. Ljóst er að á næstu árum muni eiga sér stað stórfelldar framfarir á sviði rafeindafræði í öllum atvinnugreinum. Þessi þróun er þegar hafin erlendis, og það er ánægjulegt að sjá að Íslendingar hafa með framangreindum fyrirtækjum tekið forustu í þessum málum innan alþjóðlegs fiskiðnaðar. Það ætti því að vera augljóst að efla ber þá starfsemi, sem byggist á íslensku hugviti, í stað þess að leita til útlanda um kaup á slíkum tækninýjungum. Ég nefndi fyrr í máli mínu að fjölmargar fiskvinnsluvélar væru þegar undanþegnar söluskatti. Flestar þessara véla eru fluttar inn frá útlöndum. Það er ekki nema réttlátt, þegar hér byggist upp iðnaður sem getur selt vörur sem standa erlendri framleiðslu framar, að sá iðnaður sitji við sama borð og aðrir fiskvinnsluvélaframleiðendur. Það er augljóst að niðurfelling söluskatts á tækjum þessum, eins og gert er ráð fyrir í frv., mun leiða til meiri útbreiðstu þessara vara hérlendis og kæmi þannig þessum iðnaði mjög vel í auknum tekjum. Forráðamenn helstu fyrirtækja í þessari grein hafa sagt við mig að þeir mundu meta samþykkt þessa frv. mjög mikils. Söluskattur er orðinn það hár að aðilar í fiskiðnaði hugsa sig um tvisvar við kaup á sérhverri tækninýjung sem greiða þarf söluskatt af. Niðurfelling söluskattsins mun koma fiskiðnaðinum mjög til góða og verða hvatning enn fleiri aðilum í fiskiðnaði til að festa kaup á þessum tækjum. Hér er einungis um að ræða lítið skref til aðstoðar bæði rafeindaiðnaðinum og sjávarútvegi í heild í heimi vaxandi samkeppni. En það er sjálfsagt að íslenskir framleiðendur standi ekki valtari fótum en erlendir vélaframleiðendur. Þar sem hér er um að ræða tæki sem fyrst og fremst stuðla að meiri nákvæmni, en ekki að því að ná endilega meira út úr hverju fiskflaki með því að ganga nær hráefninu, mun notkun þessara nákvæmnistækja leiða til verulegs gjaldeyrisauka fyrir þjóðarbúið. Til að mynda má nefna vandamál yfirvigtar, sem mjög er til baga í íslenskum fiskiðnaði. Með vogum þeim, sem hér hafa verið framleiddar, hverfur þetta vandamál vegna nákvæmni tækjanna. Jafnframt munu rafeindatæki, sem notuð eru og munu verða notuð, auka alla nákvæmni í eftirliti og gera eftirlit í fiskiðnaðinum yfirleitt fljótvirkt og ná því markmiði, sem menn stefna almennt að í fiskiðnaði, að fylgst verði betur með framleiðslunni á einstökum stigum vinnslunnar. Þannig mundi framleiðni aukast verulega. Það óverulega tekjutap, sem ríkissjóður verður fyrir við niðurfellingu söluskatts af vörum þessum, verður miklu meira en vegið upp við þá auknu útbreiðslu þessara tækja í íslenskum sjávarútvegi sem kæmi fram í auknum gjaldeyristekjum í þessari atvinnugrein til hagsbóta fyrir þjóðarbúið allt. Ég geri það að tillögu minni að frv. verði vísað til fjh.og viðskn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Í því frv. til l., sem hér var mælt fyrir, er lagt til að fella niður söluskatt á ákveðnum tækjum í ákveðnum tilgangi. Ég held að flestir, sem til þessara mála þekkja, telji þetta með öllu óframkvæmanlegt, en þótt það væri framkvæmanlegt tel ég í því felast ákaflega lítinn stuðning við íslenskan iðnað, - í þessu tilfelli við þann iðnað sem hér er talað um, hinn unga íslenska rafeindaiðnað. Mikill hluti þessarar framleiðstu er enn þá, því miður, innfluttur. Ég tek hins vegar ríkulega undir þær kröfur, sem komu fram í máli frsm., að styðja beri þessa grein iðnaðar, og ég bendi á að íslenskur fiskiðnaður býður stórbrotna möguleika til að byggja upp alíslenskan rafeindaiðnað þar sem íslenskt hugvit og tæknikunnátta fá notið sín. Smæð heimamarkaðarins er víðast hvar þröskuldur fyrir iðnþróun hjá okkur hérlendis, en íslenskur fiskiðnaður er svo umfangsmikill að erlend fyrirtæki vilja töluvert á sig leggja til að ná þeim markaði. Það hefur sýnt sig hvað snertir aðrar fiskvinnsluvélar. Hér þarf því að bregða skjótt við, en með allt öðrum hætti en lagt er til í þessu frv. Ég vil minnast á örfáar almennar stuðningsaðgerðir og er þar fyrst að taka lánamál. Fyrirtæki í rafeindaiðnaði þurfa t.d. að liggja með stóran og dýran „lager“ af hlutum til framleiðslu sinnar, en þessi „lager“ er ekki veðhæfur. Einnig þarf að auka skilning meðal þjóðarinnar á að nota íslenskan búnað, en ekki innfluttan. Þá kemur það til, að enn er ekki búið að fullhanna þau kerfi sem hér koma að mestu gagni fyrir íslenskan fiskiðnað. Það er raunverulega eftir að hanna heildarkerfi til tölvuúrvinnslu. Hér gæti hið háa Alþingi komið af myndarskap inn og stutt við íslenskan rafeindaiðnað. - Ég vildi aðeins benda á þetta.



Herra forseti. Ég vil taka undir þá meginhugmynd sem er að baki þessa frv., sem ég skil svo að auðvelda eigi íslenskum fiskiðnaði að nýta þá nýjustu tækni sem nú ryður sér mjög til rúms. Hitt veit ég að er rétt, sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni, að vera kann erfitt um niðurfellingu söluskatts. En það eru fleiri gjöld þarna á lögð, eins og vörugjald t.d. og í sumum tilfellum tollur. Ég vil jafnframt upplýsa að í athugun, sem fram fer á vegum sjútvrn. á aðgerðum til að auka framleiðni í fiskiðnaði, hefur mjög verið staldrað við ýmsa svona kostnaðarliði. Gæti ég talið upp ýmislegt fleira en rafeindavogir, þó að þær séu einn stærsti möguleikinn til framfara á þessu sviði. Ég tek undir allt það sem hv. frsm. sagði um framfarirnar þar. Mætti ýmsu við það bæta. En ég get einnig nefnt t.d. tölvur sem hafa rutt sér mjög til rúms í stærri fiskvinnslufyrirtækjum. Það eru mikil gjöld heimt af slíkum tölvum og er því kostnaðarsamt að koma þeim upp. Af öðrum óskyldum hlutum mætti t.d. nefna þurrefnasíur, sem geta leitt til verulegs sparnaðar með endurheimtun hráefnis sem annars fer út með vatninu, en gjöldin af slíkum síum eru að öllum líkindum meiri en hagkvæmnin eða a.m.k. meiri en fæst á einu ári í endurheimt hráefnis. Er þá annar stofnkostnaður ótalinn. Ég hygg að opinber gjöld séu þar álíka mikil og stofnkostnaðurinn, þannig að menn leggja ekki í slíkt eins og er þegar fjármagnskostnaður er jafnframt mikill. Því er verið að athuga ýmsa slíka þætti sem væru til hagsbóta fyrir fiskiðnaðinn, og hafa þessi mál reyndar þegar verið rædd í ríkisstj. Jafnframt er á vegum fjmrn. starfandi nefnd sem er að endurskoða tolla á ýmsum innfluttum vörum. Þessi mál hafa einnig komið til hennar kasta. Sömuleiðis hefur mjög borið á samanburði á svokölluðum samkeppnisiðnaði og fiskiðnaði. Ég beitti mér fyrir því s.l. vor að felld voru niður aðflutningsgjöld af fjórum slíkum tollaflokkum, þar sem fiskiðnaðurinn bjó tvímælalaust við stórum óhagstæðari kjör að þessu leyti en svokallaður samkeppnisiðnaður. Ég tek það fram, að ég veit ekki hvað er meiri samkeppnisiðnaður en fiskiðnaðurinn í dag, en hann hefur samt ekki notið náðar slíkrar nafngiftar. Þess eru dæmi, að unnt hefur verið að flytja inn tæki í súkkulaðigerð annars vegar og sleppa við aðflutningsgjöld vegna samkeppni við innflutt súkkulaði, en hins vegar orðið að greiða mjög há aðflutningsgjöld ef sams konar tæki er flutt inn til fiskvinnslu. Nokkur leiðrétting var á þessu gerð s.l. vor. Jafnframt voru fengnir menn til að gera samanburð á þessum iðnaði öllum. Þótt fiskur sé ekki fluttur inn í landið er hér samkeppnisiðnaður ýmist á innlendum eða erlendum markaði, og þarf að samræma þá aðstöðu sem við er búið. En ég stóð fyrst og fremst upp til að taka undir þann meginanda sem í frv. er. Þarna er mikið verk að vinna og gott til þess að auðvelda okkar fiskvinnslu að afla sér tækja til aukinnar framleiðni.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir undirtektir undir þetta mál og fagna sömuleiðis yfirlýsingum hans um þá stefnu sem hann er að vinna að: að létta af ýmsum gjöldum og álögum varðandi tæknivæðingu í fiskiðnaði. Hann nefndi hér samkeppnisiðnað og fiskiðnað og taldi fiskiðnaðinn vera samkeppnisiðnað. Ég fagna því vegna þess að þetta er gamalt baráttumál fiskiðnaðarins. Raunverulega, ef ég má orða það þannig, er fiskiðnaðurinn eini iðnaðurinn hérlendis sem stendur í verulegri samkeppni - reyndar ekki innanlands, heldur á erlendum mörkuðum. Fiskiðnaðurinn er eini iðnaðurinn hér sem stendur í samkeppni við erlendan fiskiðnað, sem er stórlega ríkisstyrktur í öllum löndunum í kringum okkur, eins og menn vita. Hv. þm. Guðrún Hallgrímsdóttir kom hér upp og taldi að ekki væri hægt að framkvæma frv. Þetta var sagt án nokkurra röksemda og er býsna einkennilegur málflutningur að halda því fram án rökstuðnings, að ekki sé hægt að framkvæma eitthvað. Ég lýsti í framsöguræðu minni þeim tollaflokkum, sem um væri að ræða, sem gera yfirleitt kleift að framkvæma þetta. Þykir mér býsna einkennilegur málflutningur hv. þm. að rökstyðja ekki fullyrðingar sínar. En ég get tekið undir það sem hún sagði, að stórauka ber lánafyrirgreiðslu til íslensks rafeindaiðnaðar. Það styð ég fyllilega. En það er ekki það sem fjallað er um í þessu frv. Eins og ég sagði í framsögu minni er hér um að ræða lítið skref, en í rétta átt. Þetta mál, sem um er fjallað í frv., er það mál sem brennur á fiskiðnaði sem er að tölvuvæða sig og auka stórlega fjárfestingu sína einmitt á þeim sviðum sem þetta frv. fjallar um. Þetta mál brennur ekki einungis á fiskiðnaðinum, heldur langar mig til að vitna aftur í þau ummæli sem framleiðendur þessara tækja höfðu við mig, að þeir mundu meta þetta frv. mjög mikils ef samþ. yrði. En samþykkt þessa frv. firrir okkur engan veginn því að styðja enn meira við bakið á þessum iðnaði og þá með þeim aðgerðum og þeim hugmyndum sem hæstv. sjútvrh. lýsti m.a. áðan.



Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. á þskj. 79 um breytingu á lögum um útflutningsgjald af sjávarafurðum nr. S 13. febr. 1976. Hér er um að ræða annars vegar að veita afslátt frá útflutningsgjaldi sem nemur kostnaði við umbúðir saltsíldarverkunar og er þessi afsláttur ákveðinn í frv. 1 S 600 kr. fyrir hver 100 kg innihalds vegna umbúðakostnaðar og kostnaðar við sérstök hjálparefni. Í 2. mgr. frvgr. er hins vegar gert ráð fyrir að innheimta ekki útflutningsgjald af edikssöltuðum síldarflökum eða söltuðum síldarflökum sem verkuð eru á svipaðan hátt, framleiddum einnig á síldarvertíð 1980, til sölu í löndum Efnahagsbandalags Evrópu. Núverandi útflutningsgjald er 5.5% af fob-verðmæti útfluttra sjávarafurða og er það hin almenna regla. Í eldri lögum um útflutningsgjald - áður en þeim var breytt 1976 með breytingum á sjóðakerfi sjávarútvegsins var heimilað að draga frá fob-verðmæti saltsíldar ákveðna fjárhæð vegna umbúðakostnaðar. Var þessi heimild t.d. notuð 1975. Eins og fyrr segir var þessi heimild svo felld niður, enda útflutningsgjald þá lækkað verulega og reynt að afnema sem flest sérákvæði. Síldarsöltun hefur algjöra sérstöðu að því er varðar umbúðakostnað. Tunnurnar eru fluttar inn og síðan út aftur nokkrum mánuðum seinna og eru þá að meðattali nær fimmtungur af því verðmæti sem útflutningsgjald er lagt á. Í öðrum greinum fiskvinnslu er umbúðakostnaður innan við 3% af tekjum. Kostnaður við hverja tunnu og einkum kostnaður við sérstök hjálparefni, svo sem krydd og sykur, hefur hækkað verulega frá því í fyrra, þegar hann var um 10 100 kr., í um 15 600 kr. Er sú tala lögð til grundvallar. Jafnframt er í 2. mgr. gert ráð fyrir að fella niður útflutningsgjald af ediksöltuðum síldarflökum. Það var talið nauðsynlegt vegna þess að síðustu árin hefur Efnahagsbandalagið kosið að leggja hækkandi toll á innflutning saltaðrar síldar inn í Efnahagsbandalagið og er jafnframt rætt um það nú að hækka þann toll mjög verulega, nefndar tölur allt upp í 20%, sem mundi að sjálfsögðu koma fullkomlega í veg fyrir að slík síld verði þangað flutt. Tollurinn mun nú vera 5%. Jafnframt er staðreyndin sú, að eins og hv. þm. vita hefur nokkur sölutregða verið á síld. Að vísu hafa samningar um saltaða síld tekist - ég leyfi mér að segja: vonum framar. Hins vegar hafa verið verulegir erfiðleikar með sölu á frystri síld og ekki séð hvernig því lýkur. Till., sem í frv. felst, mun stuðla að nokkuð aukinni sölu. Var því ákveðið að leggja frv. fram og leita heimilda til að fella niður útflutningsgjald af sérsaltaðri síld og ediksaltaðri síld. Hér er ekki um neinar stórar upphæðir að ræða. Um þetta er fullkomið samkomulag með hagsmunaaðilum þ.e. sjómönnum, saltendum og útflytjendum. Reyndar er þetta forsenda fyrir því samkomulagi sem varð um verðákvörðun á síld. Herra forseti. Að lokinni þessari umr. leyfi ég mér að leggja til að málinu verði vísað til 2. umr. hv. sjútvn.



Herra forseti. Það frv., sem hér er lagt fram, er flutt í samræmi við fyrirheit ríkisstj. í sambandi við lausn kjaradeilu Alþýðusambands Íslands og atvinnurekenda í október s.l. Í samkomulagi um lífeyrismál á milli aðila vinnumarkaðarins lýsa þeir yfir að þeir séu sammála um að frá 1. des. 1980 skuli lífeyrisréttur samkv. lögum um eftirlaun til aldraðra miðast við grundvallarlaun eins og þau eru samkv. kauptaxta 1. des., 1. mars, 1. júní og 1. sept. ár hvert í stað dagsetningar mánuði síðar. Í yfirlýsingu ríkisstj., er hún gaf við gerð kjarasamninganna, var heitið lagabreytingu í samræmi við fyrrgreint fyrirkomulag. Tilgangur þessarar breytingar er að lífeyrir samkv. lögum um eftirlaun til aldraðra breytist á sama tíma og verðbætur á laun, þannig að lífeyrisþegar þeir sem í hlut eiga njóti hækkunar lífeyris vegna hækkunar verðbóta með sama hætti og launþegar. Ég tel ekki ástæðu til að fjölyrða um mál þetta, herra forseti, og legg til að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég fagna þessu fram komna frv., en hér er verið að auka réttindi þeirra sem hafa rétt samkv. lögum um eftirlaun til aldraðra. Þó sakna ég þess í þessu frv., að ekki skuli vera gerð nánari grein fyrir hvernig kostnaðarskiptingin eigi að vera samkv. því og hverjir raunverulega standi straum af auknum réttindum til ellilífeyrisþega. Hér er um að ræða, eins og fram kom hjá hæstv. félmrh., lið í lausn kjaradeilunnar. En við hljótum að spyrja: Hver stendur undir þeim auknu réttindum sem frv. þessu fylgja? Eru það sjóðir launþega sjálfra sem gera það? Þó að það komi ekki beint fram hér held ég að sé ljóst að það séu lífeyrissjóðirnir og Atvinnuleysistryggingasjóður sem eigi að standa undir þessum auknu réttindum. En ekki felst í þessu frv, eða grg. nein nánari skilgreining á þessu. Það kemur fram síðast í grg.: „Kostnaður af greiðslu lífeyris samkv. II. kafla laganna er hins vegar miklum mun minni og sá útgjaldaauki, sem frv. felur í sér fyrir kostnaðaraðila samkv. 25. gr. laganna, er hverfandi.“ Hér stendur „hverfandi,“ en ég held að það sé nauðsynlegt að þm. fái upplýst hver þessi kostnaðarskipting er og það sé ekki nægjanlegt fyrir þm. að tala um að kostnaður sé „hverfandi.“ Við verðum að fá að vita hver kostnaðurinn er. Þegar eftirlaunafrv. var til umr. vorið 1979 var því harðlega mótmælt af ýmsum þm. að verið væri að leggja auknar byrðar á Atvinnuleysistryggingasjóð. Fæðingarorlof var að vísu þá fyrir byrði á Atvinnuleysistryggingasjóði, en nú er stefnt að því að létta því af. En á sama tíma og fæðingarorlofi verður létt af Atvinnuleysistryggingasjóði er gert ráð fyrir nýjum byrðum á Atvinnuleysistryggingasjóð, sem felst í frv. um eftirlaun, og þó ég muni ekki nákvæmlega töluna minnir mig að ég hafi heyrt talað um töluna 800 millj. kr. Einn harðasti andstæðingur þess vorið 1979 að leggja auknar byrðar á Atvinnuleysistryggingasjóð var Eðvarð Sigurðsson. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, grípa niður í ræðu hans hér á þingi þegar hann talar um að leggja eigi auknar byrðar á Atvinnuleysistryggingasjóð. Hann segir á einum stað, með leyfi hæstv. forseta: „Ég verð að segja það, að það er a.m.k. frá mínum bæjardyrum séð hreint og beint ömurlegt að núv. hæstv. ríkisstj. skuli standa að slíkri aðför að Atvinnuleysistryggingasjóði sem hér er gert.“ Á öðrum stað segir þessi sami þáv. þm.: „Ég held að það sé algjörlega ljóst, að eins og lífeyrismálum er komið í landi okkar sé engan veginn sæmandi aðferð að senda þeim, sem átti að aðstoða, reikninginn fyrir kostnaðinum á sama tíma og stór hluti lífeyrisþega hefur fulltryggðan lífeyrissjóð á kostnað skattgreiðendanna í landinu. Ég held að með þessu sé slík mismunun gerð að það eigi ekki að líðast.“ Fleira mætti tína til úr þessari ræðu Eðvarðs Sigurðssonar, en ég sé ekki ástæðu til þess frekar. Því er ástæða til að spyrja hér nú, þar sem þetta var liður í lausn kjaradeilunnar: Er það með samþykki verkalýðshreyfingarinnar að þessi leið sé farin til að fá þessi auknu réttindi, þ.e. að að hluta til séu þarna lagðar byrðar á Atvinnuleysistryggagasjóð? Kannske er hægt að spyrja líka, - því ég sé ekki hvað það er sem sérstaklega réttlætir að leggja auknar byrðar á Atvinnuleysistryggingasjóð, byrðarnar eru þar fyrir hvort sem það er í formi fæðingarorlofs eða aukinna réttinda til eftirlauna aldraðra, og þó það sé e.t.v. heldur minna núna en var með fæðingarorlofinu eru þetta engu að síður byrðar, - að spyrja hvort verkalýðshreyfingin hafi samþykkt þá leið, sem farin er til að auka þessi réttindi, og hvort eitthvað hafi verið hugað að því að styrkja á einhvern hátt stöðu Atvinnuleysistryggingasjóðs, þá kannske í formi þess að huga að einhverri annarri tekjuöflunarleið fyrir hann. Ég held að það sé nauðsynlegt að þetta komi fram og einnig að það komi fram nákvæm kostnaðarskipting, hvernig þessi auknu réttindi skiptast milli aðila.



Herra forseti. Áður en langur tími líður mun koma fyrir hv. Alþingi frv. til l. um breyt. á lögum um eftirlaun aldraðra, sem gerir ráð fyrir að aukið verði við þremur stigum lífeyrisréttinda og það kostað af Atvinnuleysistryggingasjóði; eins og gert er ráð fyrir í þeirri yfirlýsingu sem ríkisstj. gaf 27. okt. s.l. við frágang kjarasamninga. Ég tel að það sé eðlilegt að ræða þessi atvinnutryggingasjóðsmál við þá umræðu. Í frv., sem hér er um að ræða, er einungis verið að færa til dagsetningar. Kostnaðaraukinn af þessu vegna ársins 1980 er að því er varðar ríkissjóð talinn vera hverfandi. Þá á ég við tölu sem er innan við 10 millj. kr. Hér er einungis verið að færa til dagsetningu þannig að nettóútgjöldin eru í rauninni þau sömu. Það er verið að segja það eitt, að lífeyrisgreiðslurnar megi hækka frá 1. des. í staðinn fyrir 1. jan. o.s.frv. Það er það eina sem í þessu frv. er. Ég hef engan áhuga á að skjóta mér undan því að svara fsp. hv. þm., en ég minni bara á að frv. um þessi sérstöku þrjú stig varðandi lífeyrisréttindin og þar með Atvinnuleysistryggingasjóð kemur til umr. hér á Alþ. áður en langur tími líður. Auðvitað kemur það fram, eins og hv. þm. er kunnugt, í yfirlýsingu ríkisstj. frá 27. okt. s.l. að jafnframt er tekin ákvörðun um að fella kostnað af fæðingarorlofi af Atvinnuleysistryggingasjóði.



Herra forseti. Frv. það sem ég mæli hér fyrir um hollustuhætti og hollustuvernd er samið af stjórnskipaðri nefnd sem þáv, heilbr.- og trmrh., Matthías Bjarnason, skipaði í ágústmánuði 1978 og falið var að endurskoða lög nr. 12/1969, um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, með hliðsjón af fenginni reynstu og enn fremur að semja drög að nýrri heilbrigðisreglugerð. Í upphafi voru skipaðir í nefndina eftirtaldir menn: Ingimar Sigurðsson deildarstjóri í heilbr.- og trmrn., formaður, dr. med. Jón Sigurðsson fyrrv. borgarlæknir, Þórhallur Halldórsson framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkurborgar, Hrafn V. Friðriksson yfirlæknir, forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins, og Albert K. Sanders bæjarstjóri í Njarðvíkum. Fljótlega eftir að nefndin tók til starfa tók hún þá ákvörðun, að höfðu samráði við þáv. heilbr.- og trmrh., Magnús H. Magnússon, að gera tillögur um sameiningu þeirra stofnana svo og samvinnu þeirra nefnda og annarra aðila sem með mál á þessu sviði fara. Í framhaldi af þessari ákvörðun var Guðlaugur Hannesson forstöðumaður Matvælarannsókna ríkisins skipaður í nefndina. Enn fremur var Eyjólfur Sæmundsson fyrrv. deildarverkfræðingur hjá Heilbrigðiseftirliti ríkisins og núverandi Öryggismálastjóri ráðinn sérstakur ráðgjafi nefndarinnar með hliðsjón af mengunarmálefnum. Meiri hluti nefndarinnar, þ.e. allir nema Hrafn V. Friðriksson, skilaði endanlegu áliti í lok maímánaðar s.l. í formi frv. til nýrra laga ásamt ítarlegri grg. og aths. Var brugðið á það ráð að gefa út álit nefndarinnar í fjölriti og fylgir eitt eintak með til hvers þm. auk þess sem unnt er að fá eintök í heilbr.- og trmrn. Er álit þetta gefið út sem rit heilbr.- og trmrn. merkt nr. 1 1980 og er það miklu ítarlegra en aths. með frv. þessu. Bendi ég mönnum - og einkum þá hv. þingnefnd - sérstaklega á að kynna sér þetta rit, en það hefur að geyma fróðleik um þessi mál sem ekki er að finna annars staðar í samandregnu máli. Ég ákvað í sumar að leggja frv. þeirra fimm nefndarmanna, sem að tillögunum standa, óbreytt fyrir Alþ., en án skuldbindinga af hálfu þeirra flokka sem að ríkisstj. standa. Ég tel nauðsynlegt að Alþ. fái þetta mál til meðferðar og hv. heilbr.- og trn. þingsins geti áttað sig glögglega á því. Hér er um mál af því tagi að ræða að ég tel eðlilegt að þingið grandskoði það um leið og það fær meðferð. Því er ekki að neita, að um jafnviðamikið mál og hér um ræðir kunna að vera mjög skiptar skoðanir og tel ég því að frv. þurfi að fá mjög gaumgæfilega umfjöllun á hv. Alþ. Taldi ég því ástæðulaust að breyta neinu í frv. eins og það lá fyrir í tillögum meiri hluta nefndarinnar. Í sjálfu sér sé ég ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta frv. þar sem því fylgir mjög ítarleg grg. Hins vegar vil ég fara nokkrum orðum um það, hvernig nefndin starfaði á þeim tíma sem hún hafði þetta mál til meðferðar, og eins gera grein fyrir helstu nýmælum og breytingum sem frv. felur í sér. Nefndin gekk frá sínum fyrstu drögum á vormánuðum 1979 og sendi þau til umsagnar mjög margra aðila sem þessi mál snerta, jafnt opinberra sem óopinberra. Flestallir þessara aðila skiluðu umsögnum um tillögudrögin og tel ég því að þegar hafi verið fjallað um frv. þannig að nokkurt mark sé á takandi. Reyndi nefndin að samræma sjónarmið aðila eins og unnt var að hennar mati. Það er álit þeirra, sem að frv. standa eða tillögunum í nefndinni, að tilgangur með frv. sem þessu hljóti að vera að reyna að tryggja landsmönnum svo heilnæm lífsskilyrði á öllum sviðum þjóðlífsins sem unnt er að veita hverju sinni. Í því skyni skuli leitast við að samræma kröfur um hollustuhætti um allt land og koma á viðhlítandi eftirliti með þeim, þ.e. hollustueftirliti. Yfirumsjón með því starfi, matvælaeftirliti, mengunarvörnum og rannsóknum þessu tengdum, skuli vera í höndum ákveðinnar stofnunar. Daglegt eftirlit sé hins vegar í höndum hollustufulltrúa samkv. gildandi lögum um heilbrigðisfulltrúa, sem starfa á vegum hollustunefnda sveitarfélaga í samræmi við skiptingu landsins í hollustueftirlitssvæði. Hollustueftirliti er ætlað að firra landsmenn svo sem verða má hvers konar óhollustu, skaðlegum og óæskilegum utanaðkomandi áhrifum á heilsu þeirra og jafnframt að stuðla með almennri fræðslu og á annan hátt að bættu heilsusamlegu umhverfi og andrúmslofti úti og inni, hollum mat og drykk, auknum þrifnaði almennings og bættri umgengni. Verksvið er margþætt, eins og upptalning 2. og 3. gr. frv. ber glögglega með sér. Samkv. frv. er gert ráð fyrir að landinu verði skipt í hæfilega mörg og stór eftirlitssvæði til að tryggja annars vegar markvisst eftirlit, sem nær til allra þátta á öllu eftirlitssvæðinu, og hins vegar nægilega mannmörg til að unnt verði að gera kröfur um æskilega menntun eftirlitsmanna. Einnig er gert ráð fyrir að fram komi skýr ákvæði um valdsvið hollustueftirlits með það fyrir augum að ná fram nauðsynlegum umbótum, en samhliða verði ákvæði um sérstaka úrskurðarnefnd til að tryggja sem best rétt þeirra sem eftirlit er haft með. Til að ná þessu markmiði leggur nefndin til í frv., sem hér liggur fyrir, eftirfarandi nýmæli: Í 1. gr. frv. er lögð lit ákveðin stefnuyfirlýsing, þ.e. að lögunum sé ætlað að skapa grundvöll til að tryggja landsmönnum svo heilnæm lífsskilyrði sem á hverjum tíma séu tök á að veita. Þetta skal vera megintilgangur laganna. Lagt er til að með markvissum aðgerðum skuli unnið að því að ná þessu fram, m.a. með því að gera eftirlitið sem virkast með umhverfi svo og öllum þáttum sem snerta hollustuhætti, heilnæmi matvæla og enn fremur að vernda þau lífsskilyrði sem felast í ómenguðu vatni og hreinu andrúmslofti. Enn fremur er lögð áhersla á skyldur opinberra aðila til að veita alhliða fræðslu og upplýsingar um þessi mál fyrir almenning. Gert er ráð fyrir því í frv., að það nái yfir alla starfsemi og framkvæmd, sem haft geti í för með sér mengun lofts, láðs og lagar, að svo miklu leyti sem það er ekki falið öðrum með sérstökum lögum eða alþjóðasamþykktum. Eins og menn vita er íslensk mengunarvarnalöggjöf mjög fábreytt og reyndar fá fyrirmæli nema í sérlögum um einstaka þætti og stofnanir og eru þau á engan hátt tæmandi. Hér er lagt til að bót verði ráðin á þessu, þannig að lög um hollustuhætti og hollustuvernd nái einnig yfir mengunarvarnir. Ekki er ætlast til að þau nái yfir þau mengunarmálefni sem þegar gilda sérlög um og alþjóðasamþykktir. Má sem dæmi nefna lög nr. 51/1970, um Siglingamálastofnun ríkisins, en þar er Siglingamálastofnun ríkisins m.a. falið að annast mengunarvarnir í sjó í samræmi við alþjóðasamninga frá 1966 um losun úrgangs í sjó. Samkv. frv. tekur mengun yfir það þegar örverur, efni og efnasambönd geta valdið óæskilegum og skaðlegum áhrifum á heilsufar atmennings, röskun lífríkis eða óhreinkun lofts, láðs eða lagar. Þannig er ekki verið að hrófla við náttúruverndarlöggjöfinni frá 1970 á einn eða neinn hátt, því ekki er ætlast til þess, svo dæmi sé tekið, að jarðrask af manna völdum falli hér undir. Í frv. er lagt til að sett verði ein hollustuverndarreglugerð fyrir landið allt, þar sem skuli vera ákvæði um tiltekin atriði sem talin eru upp í frv. Hér er um að ræða efnislega svipað ákvæði og er í 10. gr. núgildandi laga, nema ekki er ætlast til þess að í hollustuverndarreglugerð, þ.e. samkv. gildandi lögum um heilbrigðisreglugerð, verði kveðið á um þá þætti sem sérlög geyma ákvæði um. Skulu þá sem dæmi nefnd nýsett lög um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46 frá 1980. Ég legg áherslu á að hér geta komið til greina margs konar sérlög sem kunna að skarast við starfsemi samkv. þessu frv. og er þá ekki ætlast til að þessi almennu lög grípi þar inn í. - Auk þessa er farið inn á nýjar brautir sérstaklega hvað snertir matvæli og reglur um töku sýna og úrvinnslu þeirra. Ég vil sérstaklega geta þess, að í frv. er lagt til að notað verði annað orð um samheiti yfir þessi mál, þ.e. orðið „hollusta,“ og það komi í staðinn fyrir orðið „heilbrigði,“ sem notað er í dag, svo sem hollustunefnd í stað heilbrigðisnefndar, hollustufulltrúi í stað heilbrigðisfulltrúa o.s.frv. Varðandi þessa orðanotkun, þ.e. þar sem orðið „hollusta“ er tekið í staðinn fyrir orðið „heilbrigði,“ skal það sagt, að meiri hl. nefndarinnar taldi að orðið „heilbrigði“ ekki réttnefni í lögum sem þessum, sbr. orðið „heilbrigðisþjónusta,“ en um hana gilda sérstök lög. Þetta frv. fjallar öðru fremur um vernd gegn ytri áhrifum sem valdið geta óhollustu, tjóni á heilsu manna, en ekki um heilbrigði einstaklinganna og heilbrigðisþjónustuna. Orðið „hollusta“ hefur að vísu tvenns konar merkingu, eins og menn vita, þar sem það getur bæði táknað heilnæmi og tryggð og trúmennsku. Heiti frv. á þó að girða fyrir misskilning og er lipurt í munni. Er ólíklegt að almenningur tileinki sér ekki réttan skilning á heitinu þegar fram í sækir. Ég vil í þessu sambandi vísa nánar til álits dr. Jakobs Benediktssonar, fyrrv. ritstjóra Orðabókarinnar, en nefndin fór fram á álit hans á orðunum „hollusta“ og „heilbrigði“ og samsettum orðum úr þeim í þessu sambandi. Álit dr. Jakobs Benediktssonar fylgir með áliti nefndarinnar í grænu bókinni sem hv. þm. hafa fengið fyrir nokkru í hendur. Í framhaldi af tillögu nefndarinnar um að undir lögin verði felld ákvæði um mengunarvarnir er lagt til að ráðh. setji sérstaka mengunarvarnareglugerð að höfðu samráði við önnur ráðuneyti sem með þessi mál fara. Er hér um nýmæli að ræða. Eitt af nýmælum frv. er að gert er ráð fyrir að ekkert sveitarfélag skuli vera án viðhlítandi hollustueftirlits og þjónustu hollustufulltrúa. Þetta er eitt stærsta vandamálið hvað snertir samræmingu hollustueftirlits í landinu, því víðast hvar er ekki um neina slíka þjónustu að ræða og það oft hjá þeim aðilum sem hafa með höndum mjög viðkvæma matvælaframleiðslu. Verði þetta hins vegar að lögum á að vera girt fyrir slíkt. Í frv. eru lögð til skýr ákvæði um hvernig hollustunefndir eigi að starfa út á við og innbyrðis og enn fremur að hverju þær skuli fyrst og fremst vinna. Ákvæði um hollustunefndir, verksvið þeirra og framkvæmdaratriði eru miklu ítartegri í frv. þessu en í gildandi lögum og er það gert til þess að afgreiðsla nefndanna verði vandaðri en oft hefur verið hingað til. Eitt veigamesta nýmæli frv. er ákvæði um stofnun Hollustuverndar ríkisins, en þeirri stofnun er ætlað að hafa yfirumsjón með hollustueftirliti, matvælaeftirliti, mengunarvörnum og rannsóknum þessu tengdum og á hún að sjá um framkvæmd þessa í samræmi við frv. þetta, reglugerðir og ákvæði annarra laga og reglna. Verkefni stofnunarinnar yrði m.a. að vinna að samræmingu hollustueftirlits í landinu. Stofnuninni er ekki ætlað það sem við köllum beint hollustueftirlit nema í undantekningartilvikum, þar sem kosið er að halda óbreyttu fyrirkomulagi og fela sveitarfélögum slíkt áfram, en þó á allt annan veg en hingað til. Stofnuninni er sérstaklega ætlað að halda uppi fræðslu fyrir almenning um mál, er varða hollustu, og standa fyrir námskeiðum fyrir þá aðila sem vinna að þessum málum og enn fremur að standa fyrir menntun og fræðslu fyrir hollustufulltrúa. Á slíkt hefur skort til þessa og er hér um að ræða einhver mikilvægustu ákvæði frv. Stofnuninni er ætlað að vera hollustunefndum og hollustufulltrúum til trausts og halds og veita þeim þá þjónustu sem tiltæk er. Enn fremur skal hún annast upplýsingar og tilkynningar til fjölmiðla þannig að slíkt komi frá einum og sama aðila. Gert er ráð fyrir að við stofnunina starfi sérstök stjórn, sem ráðh. skipar og ýmsir aðilar tilnefni í, og að stjórnin fari með stjórn málefna stofnunarinnar undir yfirstjórn heilbrigðisráðherra. Hollustuvernd ríkisins er skipt í þrjár deildir samkvæmt frv., þ.e. deild sem annast hollustueftirlit, deild er annast skal rannsóknir og deild er annast skal mengunarvarnir. Gert er ráð fyrir forstöðumanni fyrir hverri deild, þ.e. þremur forstöðumönnum, auk þess sem gert er ráð fyrir sérstökum framkvæmdastjóra. Með þessu er lagt til að starfsemi Matvælarannsókna ríkisins, Heilbrigðiseftirlits ríkisins og Geislavarna ríkisins verði sameinuð í einni stofnun og undir einni stjórn. Tel ég slíkt fyrirkomulag tvímælalaust til bóta, m.a. vegna þess að þannig verði unnt að koma í veg fyrir tvíverknað auk þess sem slíkt ætti að hafa í för með sér sparnað þegar fram í sækir sé rétt á málum haldið. Enn fremur er gert ráð fyrir í frv. að Eiturefnanefnd, Áfengisvarnaráði og Manneldisráði verði sköpuð aðstaða innan þessarar stofnunar og þar verði um mjög náið samstarf að ræða. Eins og sakir standa er ekki talið ráðlegt að fella þessa aðila undir verksvið stofnunarinnar, en á næstu fimm árum gæti slíkt verið raunhæft og verði sérstaklega að því unnið. Auk þess er stofnuninni ætlað að taka við málefnum samkv. lögum nr. 27 1977, um ráðstafanir vegna tóbaksreykinga, en á vegum rn. er unnið að gerð nýs frv. um þau mál og verður væntanlega gert ráð fyrir í því frv. að Hollustuvernd ríkisins fari með framkvæmdaratriði varðandi tóbaksvarnir, enda telst það á allan hátt eðlilegt að okkar mati. Stofnuninni er falið að hafa sem nánasta samvinnu við Náttúruverndarráð, Vinnueftirlit og Siglingamálastofnun um öll mál er varða mengunarvarnir við atvinnurekstur og þess háttar. Í gildandi lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit er gert ráð fyrir að sveitarfélög geti sett sér heilbrigðissamþykktir um einstaka þætti þar sem gerðar eru ríkari kröfur en í heilbrigðisreglugerð, en hún kom út 1972. Að öðru leyti fylgja engar skýringar þannig að ákvæði þessi eru á margan hátt haldlítil. 1 frv. því, sem ég mæli hér fyrir, er hins vegar lagt til að sérstakur kafli fjalli um samþykktir sveitarfélaga, þar sem tryggt verði þeim sveitarfélögum sem kjósa að setja sér sérstakar samþykktir að ákvæði slíkrar samþykktar verði virkari en nú gerist. Þannig er m.a. lagt til að heimilt sé að setja í slíkar samþykktir ákvæði um tiltekin atriði, svo sem gjaldtöku vegna leyfa, leigu eða veittrar þjónustu og enn fremur ákvæði um sérstakar tryggingar. Samþykktir sem þessar hafa oft og tíðum sætt lítilli virðingu og jafnvel verið þverbrotnar. Enn fremur gerir frv. ráð fyrir að sé leyfi, leiga eða þjónusta tengd notkun fasteignar séu gjöld tryggð með lögveðsrétti í viðkomandi fasteign. Er hér um nýmæli að ræða. Tel ég að verði þessi ákvæði lögfest hvað snertir hollustusamþykktir sveitarfélaganna muni sveitarfélögunum ganga miklu betur að fylgja eftir þeim reglum sem þau kjósa að setja á þessu sviði, sérstaklega hvað snertir umhirðu alla, svo sem sorpeyðingu og holræsamál. Fengju sveitarfélögin þá t.d. heimildir til að kveða á um sérstaka gjaldtöku til að koma frárennslismálefnum sínum í viðunandi horf, en eins og menn vita eru þau einhver mesta brotalöm í hollustukerfi landsins. Gert er ráð fyrir því, að landinu verði skipt í ákveðin hollustueftirlitssvæði og er gerður greinarmunur á hollustueftirlitssvæðum og starfssvæðum hollustunefnda, en þau eru sveitarfélögin sjálf. Samkv. frv. eru hollustueftirlitssvæðin ellefu, þ.e. þrem fleiri en læknishéruðin samkv. lögum nr. 57/1978, um heilbrigðisþjónustu, en þau taka mið af kjördæmaskipuninni sem og lögum um grunnskóla um fræðsluhéruð og um aðstoð við þroskahefta hvað snertir þjónustusvæðaskiptinguna. Með því að koma á ákveðinni eftirlitssvæðaskiptingu eins og gert er ráð fyrir verður unnt að koma til leiðar einu af grundvallaratriðum frv., sem er að ekkert sveitarfélag skuli vera án þjónustu hollustufulltrúa. Svæðin eru ellefu, en ekki átta, eins og í áður tilvitnuðum lögum, og byggist það á landfræðilegum ástæðum svo og þeirri venju sem skapast hefur á þessu sviði á undanförnum árum. Þannig má sem dæmi nefna að Seltjarnarneskaupstað er þjónað frá Reykjavík, þannig að eðlilegast er að þessi tvö sveitarfélög haldi því starfi áfram. Hvað snertir Suðurnesjasvæðin sérstaklega er skipan þessi fyrir hendi þegar í dag og hið sama má raunar segja um Hafnarfjarðarsvæðið. Gert er ráð fyrir að á hverju hollustueftirlitssvæði starfi svæðisnefnd, sem skal skipuð formönnum hollustunefnda á svæðinu. Svæðisnefndunum er falið að skipuleggja og samræma hollustueftirlitið, ákveða aðsetur hollustufulltrúa og annast ráðningu þeirra. Svæðisnefndum er ætlað að skipuleggja hollustueftirlitið í samvinnu við hlutaðeigandi hollustunefndir og sveitarstjórnir í samráði við Hollustuvernd ríkisins. Hér er því ekki um framkvæmdanefnd að ræða í þeim skilningi, heldur er ætlast til þess að hún komi saman tvisvar á ári eða svo til að sinna þessum tilteknu málum. Enn fremur er svæðisnefndum ætlað að annast árlega skýrslugjöf um ástand og horfur í hollustuháttamálum á viðkomandi svæðum. Í frv. er að finna nýmæli hvað snertir starf hollustufulltrúanna sjálfra. Þar er gert ráð fyrir að þeir séu sérmenntaðir á sviði hollustueftirlits, en ráðherra skal heimilt, að fengnum tillögum Hollustuverndar ríkisins, að setja reglugerð um sérmenntun, réttindi og skyldur hollustufulltrúa, en slíku er ekki til að dreifa nú. Heilbrigðisfulltrúar sveitarfélaganna, sem nú starfa, hafa mjög mismunandi menntun, allt frá háskólamenntun til reynslumenntunar og allt þar á milli. Gert er ráð fyrir að þessir aðilar haldi fullum réttindum samkvæmt frv. þannig að hér er ekki verið að skera á eitt eða neitt, heldur er verið að horfa til framtíðarinnar. Í frv. eru ítarlegri ákvæði um valdssvið og þvingunarúrræði en eru í gildandi lögum. Samkv. gildandi lögum hafa heilbrigðisnefndir mjög mikið vald til afskipta af öllu er snertir hollustuhætti, en þar eru hins vegar engin ákvæði um hvernig beita skuli þessu mikla valdi Í frv, er reynt að ráða þar bót á með því að kveða á um hvernig hollustunefnd skuli starfa þurfi hún að knýja á um framkvæmd ráðstafana er varða hollustumál. Þannig er t.d. lagt til að í fyrsta lagi beiti hollustunefndir áminningum, í öðru lagi áminningum og tilhlýðilegum fresti til úrbóta þar sem slíkt á við og í þriðja lagi að stöðvuð verði viðkomandi starfsemi eða notkun að öllu leyti eða að hluta til, þ.e. sé um að ræða alvarleg tilvik eða ítrekuð og þá jafnframt ef aðilar sinna ekki úrbótum innan tiltekins frests. Í reynd má segja að margar heilbrigðisnefndir hafi starfað á þennan hátt, en ástæða er til að lögfesta þetta sérstaklega, m.a. vegna þeirra sem eftirlit er haft með. Hollustufulltrúum er fenginn sami réttur og hollustunefndum nema hvað varðar stöðvun, en þá þarf hollustunefnd að staðfesta slíkt. Samkv. gildandi lögum eru hollustufulltrúar nær valdalausir og þurfa að bera allt undir heilbrigðisnefndir. Slíkt gengur ekki þar sem oft þarf að bregðast mjög skjótt við og erfitt kann að reynast að ná heilbrigðisnefndum saman. Lagt er til að kostnaður við vinnu, sem hollustunefnd lætur framkvæma þar sem aðili vanrækir að vinna verk sem hollustunefnd hefur fyrirskipað í samræmi við gildandi lög, sé tryggður með lögveðsrétti í viðkomandi húsi, lóð eða faratæki í tvö ár eftir að greiðslu er krafist, sé um að ræða vanhirðu, óþrif eða heilsuspillandi aðstæður í húsi, á lóð eða farartæki. Þessi lögveðsréttur er ekki fyrir hendi í gildandi lögum, en yrði að mati allra, sem til þekkja, mjög til bóta og mundi létta störf hollustunefnda verulega þar sem sveitarstjórn hefur áður greitt fyrir viðkomandi verk. Þannig ætti slíkur lögveðsréttur frekar að hvetja hollustunefndir til framkvæmda en gildandi lög gera, þar sem meiri trygging er fyrir því, að verkið fáist endurgreitt. Meðal nýmæla má enn fremur nefna að hollustunefndum er sérstaklega heimilað að gefa fyrirmæli um meðferð og notkun matvæla og annarra vara þar sem settum reglum hefur ekki verið framfylgt. Lagt er til að nefndirnar geti þá eftir atvikum lagt hald á slíkar vörur eða fyrirskipað förgun þeirra, teljist slíkt nauðsynlegt. Slík ákvæði eru ekki fyrir hendi og hefur oft komið til harðvítugra deilna vegna þessa og hafa störf heilbrigðisnefnda samkv. gildandi lögum oft sætt gagnrýni vegna slíkra ákvarðana. Fer því best á því að leiða slíkar reglur í lög, enda hljóta þær að teljast á allan hátt eðlilegar. Hér er ekki um það að ræða að hollustunefnd leggi eignarhald á viðkomandi matvæli eða vörur, heldur eingöngu að um hald sé að ræða til að tryggja rétta meðferð eða þá til þess að vörunum verði fargað vegna óhollustu þeirra. Hvað snertir valdssvið Hollustuverndar ríkisins sem stofnunar er gert ráð fyrir að það verði að mestu óbreytt miðað við vald Heilbrigðiseftirlits ríkisins samkv. gildandi lögum. Að vísu er gert ráð fyrir nokkrum leiðréttingum varðandi ýmis framkvæmdaratriði, sem ég tel ekki ástæðu til að nefna hér, en hvað snertir sýnatöku er sérákvæði varðandi Hollustuvernd ríkisins. Gert er ráð fyrir að stofnunin taki sýni þar sem starfræksla og notkun fer fram og að slíkt verði gert í samráði við viðkomandi hollustunefndir til þess að komið verði í veg fyrir að margir aðilar séu að taka sýni án þess að vita hver af öðrum. Í frv. er lagt til að vísa megi til Hollustuverndar ríkisins ágreiningi um framkvæmd laganna, hollustuverndarreglugerðar, mengunarvarnareglugerðar, hollustusamþykktar sveitarfélaga og ákvarðana hollustuyfirvalda annarra en taldar eru upp sérstaklega í 29. gr., 1. og 2. tölul., og í 31. gr., en í þeim greinum er sérstaklega fjallað um ráðstafanir vegna almenningsheilla, eða vegna alvarlegrar hættu á óhollustu eða vegna deilna milli yfirvalda og stofnana. Enn fremur er gert ráð fyrir að vísa megi úrskurði stjórnar Hollustuverndar ríkisins til sérstakrar úrskurðarnefndar sem í eiga sæti þrír aðilar, einn tilnefndur af Hæstarétti og skal hann vera embættisgengur lögfræðingur, einn tilnefndur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga og einn af landlæknisembættinu. Ég hef hér að framan reynt að gera í stuttu máli grein fyrir helstu nýmælum frv., en nýmælin eru að sönnu mörg og fleiri en ég tíndi til sérstaklega. Í frv. er leitast við að tryggja rétt þeirra aðila sem starfa við þær stofnanir sem lagt er til að sameinaðar verði, og hið sama má segja um starfsmenn sveitarfélaganna er að þessum málum vinna. Í þessu tilviki bendi ég sérstaklega á bráðabirgðaákvæði frv. Á s.l. vori voru samþ. hér á Alþ. lög er marka tímamót, þ.e. lög nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. S.l. sumar starfaði á vegum félmrn. sérstök úttektarnefnd á þessum lögum undir forustu Hallgríms Dalbergs ráðuneytisstjóra. Var nefndinni m.a. falið að kanna hugsanlega skörun þessa frv., sem ég mæli hér fyrir, við áðurgreind lög. Í þessari úttektarnefnd átti m.a. sæti Ingimar Sigurðsson deildarstjóri, formaður þeirrar nefndar er samdi þetta frv. Samkv. niðurstöðum úttektarnefndarinnar eiga ákvæði þessa frv. ekki að rekast á ákvæði laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þegar af þeirri ástæðu að hér er um almennt lagafrv. að ræða sem gilda á að svo miklu leyti sem sérlög ná ekki yfir viðkomandi atriði eða þar sem sérlög eru ekki til. Úttektarnefndin taldi hins vegar að lög nr. 46/ 1980 breyttu nokkru afskiptarétti stofnana á þessu sviði og að hætta kynni að verða á ákveðinni skörun hvað snertir hollustueftirlitið. Með lögum nr. 46/1980 er Vinnueftirlit ríkisins sett á laggirnar og því ætlað að fara með ákveðinn þátt hollustumála, þ.e. innan vinnustaðanna. Hollustunefndum sveitarfélaganna og Hollustuvernd ríkisins er ætlað að sinna þessum málum almennt. Enn fremur má nefna að Framleiðslueftirlit sjávarafurða fer með tiltekinn málaflokk á þessu sviði. Úttektarnefndin lagði því til í áliti, sem hún skilaði mér á öndverðu hausti, að 31. gr. frv. þessa yrði breytt á þann hátt að gert yrði ráð fyrir sérstakri samstarfsnefnd sem í ættu sæti forstöðumenn Hollustuverndar ríkisins, Vinnueftirlits ríkisins og Framleiðslueftirlits sjávarafurða. Ég leyfi mér að leggja hér með tillögur úttektarnefndarinnar fyrir hv. heilbr.- og trn. og bið nefndina að taka þetta mál til alveg sérstakrar umfjöllunar, enda hygg ég að það sjónarmið, sem liggur að baki tillögunni, sé í góðu samræmi við þau viðhorf sem komu fram á hv. Alþ. við afgreiðslu laganna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að fjalla ítarlegar um einstaka þætti þessa frv., en legg til að því verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn. Þar sem hér er um viðamikið mál að ræða vil ég einnig fara þess á leit við hv. n., að hún hafi, ef um það verður samstaða í n., samstarf við hv. heilbr.- og trn. Ed.