Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Nál. var útbýtt í upphafi þessa fundar og hljóðar svo, að þrír nm. leggja til, að frv. verði samþ., en tveir höfðu ekki tekið neina afstöðu til málsins. Hér er að ræða um tekjur handa ríkissjóði, sem ganga eiga til þess að greiða útgjöld, sem ákveðin voru á síðasta þingi. Þótt l. þessi um tekju- og eignarskattsauka væru ekki framlengd á síðasta þingi, var það ekki vegna þess, að þm. gerðu ekki ráð fyrir, að það yrði að gera, heldur var það af því, að kosningar stóðu fyrir dyrum, og þar af leiðandi var ekki talið rétt að afgr. mál, sem ágreiningi gátu valdið og bið þoldu. Var og gert ráð fyrir, að þetta þing kæmi saman fyrr en raun varð á. Við höfum afgr. þetta mál fljótt vegna þess, að nú er verið að innheimta tekju- og eignarskattinn, og er æskilegt, að þetta frv. nái afgreiðslu sem fyrst, til þess að innheimtu skattaukans geti orðið sem mest samferða.

Ólafur Thors Við sjálfstæðismenn í fjhn. höfum ekki viljað samþ. þetta frv., a. m. k. ekki að svo stöddu. Sjálfstfl. lítur svo á, að nauðsynlegt sé að skera niður útgjaldahlið fjárl. svo sem frekast er unnt. Þegar fyrir liggja till. um, hvað hægt sé að gera í því efni, þá er Sjálfstfl. reiðubúinn til samninga við stjórnarflokkana um þá skattauka, sem þörf verður fyrir til þess að hægt verði að afgr. fjárl. tekjuhallalaus. Því flokkurinn vill ekki synja stj. um þá tekjuöflun, sem til þess er nauðsynleg, þó hann vilji hinsvegar ekki á þessu stigi taka jákvæða afstöðu til einstakra tekjuaukafrv., sem fyrir liggja.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil aðeins benda á, að sá tekjuauki, sem hér er um að ræða, viðkemur útgjöldum ársins í ár, sem þegar er búið að ákveða. Tilboð form. Sjálfstfl., sem er allrar virðingar vert, snertir vafalaust tekjuöflun fyrir næsta ár, en vart tekjur yfirstandandi árs, sem þegar er búið að ákveða, hvernig skuli varið.

Ólafur Thors Þetta er að vísu rétt hjá hv.þm. V.-Ísf., en um þetta sérstaka mál, sem nú liggur fyrir, má bæta því við, að Sjálfstfl. hefði óskað eftir, að hægt væri að komast að endanlegri niðurstöðu um tekju- og eignarskattinn, eða a. m. k. sjá betur en nú er hægt, hver afdrif stjfrv., sem fyrir þinginu liggur um þetta efni, muni verða, áður en hann tekur endanlega ákvörðun um þetta mál.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég vil aðeins taka það fram út af yfirlýsingu hv.þm. G.-K., að mér kemur það mjög einkennilega fyrir, að hann vill tengja þetta mál við þær aðrar till. í skattamálum, sem fram koma af hálfu stjórnarflokkanna. Er það af þeirri ástæðu, sem hv.þm. V.-Ísf. hefir þegar skýrt frá. Eins og menn vita, var gengið frá fjárl. fyrir árið 1934 og þeim útgjaldatill., sem samþ. voru á síðasta þingi, með tilliti til þess, að skattaukinn yrði framlengdur. Hygg ég, að ekki skorti viðurkenningu á því frá þeim mönnum, sem að þeim málum unnu. Finnst mér því algerlega rangt að tengja þetta frv. við það annað, sem fyrir þinginu liggur af skattamálum, og vonast ég til þess, að Sjálfstfl., sem átti þátt í afgreiðslu fjárl. fyrir 1934 og þá hefir vafalaust gert ráð fyrir, að skattaukinn yrði framlengdur, verði nú sjálfum sér samkvæmar og láti það ekki breyta afstöðu sinni, þó stjórnarskipti hafi orðið á þessum tíma. Ég sé ekki annað en allt mæli með því, að skattaukann verði að samþykkja, svo útkoma þessu árs verði eins og ætlazt hefir verið til, en það verður hún ekki, ef þetta frv. nær ekki fram að ganga. Að vísu mun frv. verða samþ., þó Sjálfstfl. gangi á móti því, en andstaða af hans hálfu í framhaldi af gerðum hans í fyrra finnst mér svo mikil ósamkvæmni, að ég vonaðist til, að hann tæki málinu vel.

Ólafur Thors Ég hefi ekki sagt, að afstaða Sjálfstfl. til þessu sérstaka frv. þurfi að vera sama eðlis og afstaða flokksins til annara skattafrv., sem fyrir þinginu liggja og vita að fjáröflun fyrir komandi ár. Hinsvegar hefir verið álitið rétt, að fram kæmi af hendi Sjálfstfl. sú yfirlýsing, sem ég hefi nú gefið hér í hv. d., og var talið rétt, að hún kæmi fram einmitt nú, þegar tekið var til 2. umr. hið fyrsta af frv. hæstv. stj., sem fer fram á tekjuauka.

Frsm. (Bergur Jónsson) Í þessu litla frv. um breyt. á þingsköpum er einungis farið fram á að bæta við 2. varaforseta í Sþ. Nauðsyn þess stafar af því, að nú eru fjárlög og fjáraukalög afgr. í Sþ. Allshn. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Ólafur Thors Ég vil aðeins í sambandi við þessa breyt. á þingsköpum leyfa mér að benda á það, að víða í nágrannalöndunum tíðkast það, að forsetunum sé skipt milli flokka, þannig, að t. d. hafi stjórnarflokkarnir aðalforseta, en stjórnarandstæðingar 1. eða 2. varaforseta. Ég vildi vekja athygli hv.allshn. á þessu og vita, hvort henni finnst ekki ástæða til að gera hér breyt. í þessa átt. Kæmi þá til álita, hvort ekki ætti að hafa þetta fyrirkomulag einnig í báðum deildum.

Frsm. (Bergur Jónsson) Ég get engu svarað f. h. allshn. um þetta efni. Vísa ég heldur til form. n. um það, hvort hann vill taka málið aftur til athugunar í sambandi við uppástungu hv.þm. G.-K. Annars getur hv.þm. borið fram brtt. og n. athugað hana fyrir 3. umr.

Héðinn Valdimarsson Mér finnst aths. hv.þm. G.-K. ekkert snerta þá breyt. á þingsköpunum, sem hér er um að ræða. Hinsvegar munum við að sjálfsögðu athuga þetta atriði, ef það kemur fram í n., og á hv.þm. þar aðgang að bróður sínum til að koma því á framfæri.

Flm. (Ingvar Pálmason) Ég hefi leyft mér að flytja þetta frv. á þskj. 49, sem er breyt. á ritsíma- og talsímalögunum. Ég flutti á síðasta þingi brtt. sama efnis, og mættu þær velvild í þessari hv. d. og sömuleiðis í hv.Nd. Að vísu var bætt við nokkrum fleiri brtt., sem virtist, að þingið mundi hallast að, og má búast við, að svo fari einnig í þetta skipti. Þessar brtt. eru sumpart um færslu á línum og sumpart um byggingu nýrra lína. Fyrsta brtt. er ein af þeim, sem ég flutti á síðasta þingi um línu frá Skálanesi við Seyðisfjörð að Dalatanga. Hér er farið fram á, að í stað þess að línan verði lögð frá Skálanesi yfir Dalaskarð, þá verði hún lögð frá Brekku í Mjóafirði um Rima, Hof og Eldleysu að Dalatanga. Munurinn á þessu er sá, að línan frá Skálanesi liggur yfir háan fjallgarð, það háan, að leggja verður jarðsíma yfir hæsta fjallið, en hin línan liggur að öllu leyti í byggð og meðfram sjó. Að vísu er það svo, að leiðin frá Brekku til Dalatanga er 3-4 km. lengri en hin leiðin. Þó mun tæplega verða svo mikill munur ef horfið verður að þessu ráði, sem landsímastjóri hefir talið rétt, að leggja línuna frá Bæjarstæði, en ekki frá Skálanesi. Það má telja, að mismunur á lengd leiðanna sé um 21/3-3 km. Aftur ætti það að vinnast upp vegna þess, að flutningur á efni yrði miklu ódýrari frá Brekku. Þetta allt geri ég ráð fyrir, að þeim hv.þdm., sem hér áttu sæti á síðasta þingi, sé kunnugt. Ég vil því vænta þess, að hv. d. taki þessari brtt. á sama hátt og á síðasta þingi. Þá koma 3 nýjar línur, sem ég fer fram á, að lagðar verði. Það er þá fyrst lína frá Neskaupstað um Sveinsstaði, Viðfjörð og Stuðla til Sandvíkur, og var gerð grein fyrir henni á síðasta þingi bæði í grg. fyrir frv. og svo við umr., og þar sem d. féllst þá á þessa brtt., sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um hana frekar. Þá hefi ég leyft mér að koma fram með tvær nýjar línur, sem ekki voru í frv. í fyrra. Önnur er frá Búðum í Fáskrúðsfirði til Hafnarness. Á Hafnarnesi er fjölmenn veiðistöð, sú fjölmennasta við Fáskrúðsfjörð. Þarna er að vísu lína fyrir, en það er einkalína. Þessi brtt., sem hér er flutt, er um það, að landssíminn kaupi þessa línu upp í símalögnina. Þessari línu mætti koma miklu betur fyrir. Það er þráður alla leið frá Búðum til Hafnarness, en línan liggur samhliða símanum mestalla leiðina til Víkur, og með því að setja skiptistöð í Vík, sem ekki kostar mikið, mætti stytta þráðinn talsvert. Ég geri ráð fyrir, að hv. dm. sjái, að þetta er sanngjarnt. Þá er í fjórða og síðasta lagi farið fram á, að lína verði lögð frá Geirólfsstöðum í Skriðdal að Arnhólsstöðum. Um þessa línu verð ég að fara nokkrum orðum, af því að það er alveg ný till., og finn ég ástæðu til að skýra frá, hvers vegna ég flyt hana. Þessi vegalengd er stutt, mun vera eitthvað um 5-6 km. Ég get búizt við, að margur hugsi, að það sé spursmál, hvort ástæða sé til að leggja þessa línu, þar sem ekki er um meiri vegalengd að ræða. En þannig stendur á, að þessi sveit, Skriðdalurinn, er klofinn af vatnsfalli, sem er erfitt yfirferðar, Grímsá, sem margir hinir eldri þm. munu kannast við, því að hún er nokkuð sérstæð í sinni röð fyrir að hafa í seinni tíð tekið einna flest mannslíf af öllum vatnsföllum á Íslandi. Nú er að vísu búið að brúa hana, en í öðrum hreppi, svo það kemur Skriðdælum ekki til nota með samgöngur innanhéraðs. Þannig stendur á, að Geirólfsstaðir eru að vestanverðu við ána utarlega í dalnum, en Arnhólsstaðir austanmegin árinnar, h. u. b. í miðjum dalnum. Til þess að komast í símasamband, verða allir Skriðdælir að sækja að Arnhólsstöðum, en oft kemur fyrir, að áin er ófær í fleiri daga í röð, og þá eru allir þeir, sem búa austanmegin árinnar, algerlega sviptir símasambandi. Næsta stöð er þá Egilsstaðir, en þangað er um 30 km. Ég fer því fram á, að þessari stuttu línu verði bætt við, til þess að koma öllum Skriðdælum í hagkvæmara símasamband en þeir hafa nú. Ég vonast eftir, að þessi brtt. mæti fullkominni velvild hv. d. Væri svo að öðru leyti eitthvað, sem sú n., er fær málið til meðferðar, óskaði að fá upplýsingar um, er ég fús til að veita þær. Legg ég svo til, að þessu frv. verði að umr. lokinni vísað til samgmn.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) Það frv., sem hér liggur fyrir, felur í sér þá breyt. á réttarfarslöggjöfinni, að taka ákæruvaldið úr höndum dómsmálaráðuneytisins og fá það opinberum ákæranda. Ákæruvaldið er réttur ríkisvaldsins til þess að kæra mann til refsingar fyrir ólöglegar athafnir hans. Að vísu hefir hver einstakur borgari, sem þykist vera órétti beittur, eða hefir komizt að refsiverðu athæfi, rétt til þess að kæra þann, sem brotlegur hefir orðið, og heimta að málið sé rannsakað. En þessi kæruréttur einstaklinganna er ekki það ákæruvald, sem hér er átt við. Ákæruvaldið táknar það, hvaða yfirvald í landinu hafi heimild til þess að ákveða, hvort opinber rannsókn skuli fara fram og hvort málshöfðun skuli eiga sér stað. Þetta ákæruvald er einkum í höndum þriggja aðilja: Alþingis, sýslumanna og dómsmálaráðherra. Alþingi eitt hefir vald til að ákæra ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra og stefna þeim fyrir landsdóm. Um ákæruvald sýslumanna er það að segja, að þegar um smávægileg brot er að ræða, eða augljóst, hver hinn seki er, geta þeir upp á sitt eindæmi höfðað mál. En það er ákæruvald dómsmálaráðuneytisins, sem mestu máli skiptir, því að í flestöllum opinberum málum, sem fyrir koma, er það þetta ráðuneyti, sem tekur ákvörðun um, hvort rannsókn skuli fara fram og mál höfða. Það hefir geysimikla þýðingu, í hverra höndum ákæruvaldið er og hvernig með það er farið. Það er hin mesta nauðsyn, að það sé í höndum góðra og réttsýnna manna og því sé beitt með fullu réttlæti. Í meðferð þess er tvenns að gæta. Annarsvegar, að því sé beitt gegn öllum þeim, sem glæpi hafa drýgt, og hinsvegar, að því sé ekki beitt gegn saklausum mönnum. Það getur haft geigvænleg áhrif, ef maður er ákærður fyrir afbrot, sem hann er alsaklaus af, jafnvel þótt hann verði sýknaður að lokum. Ákæran ein, með öllum þeim réttarhöldum, vitnaleiðslum, varðhaldi, yfirheyrslum og umtali manna í milli, sem sakamálarannsókn eru samfara, getur gert honum slíkt tjón, bæði andlega og efnalega, að hann bíði þess seint bætur. En jafnnauðsynlegt og það er, að enginn maður sé að þarflausu eltur með sakamálarannsókn og málshöfðun, þá er hitt ekki síður hin ríkasta nauðsyn, að refsivöndur laganna sé aldrei látinn hvíla, þegar lögbrot er framið. Vanræksla á því að draga seka menn til ábyrgðar fyrir verk sín hlýtur að veikja stórlega réttaröryggið í landinu og brjóta niður virðingu manna fyrir lögum og rétti. Það ætti nú að vera ljóst hverjum manni að það fyrirkomulag er stórgallað, að ákæruvaldið þetta víðtæka vald yfir æru manna og mannorði, hvíli í böndum pólitískra ráðherra. Ráðherrar eru valdir af þeim stjórnmálaflokki eða stjórnmálaflokkum, sem eiga meiri hluta á Alþingi, og þeir standa sjálfir í eldi stjórnmálabaráttunnar. Þegar jafnviðkvæmt mál og ákæruvaldið blandast inn í heiftúðugar stjórnmáladeilur, þá er mikil hætta á misbeitingu þess. Þá getur vel svo farið, að gengið sé á svig við það, sem rétt er og löglegt, og ákæruvaldið notað til ofsóknar gegn pólitískum andstæðingum, eða til þess að hilma yfir með samherjum. Og þessi hætta verður því meiri, sem flokkadeilurnar harðna og baráttan um stjórnmálin verður óvægari. Reynslan hefir líka staðfest þetta með dómi sínum svo óvéfengjanlega, að um það verður ekki deilt. Á undanförnum árum hefir ákæruvaldinu hvað eftir annað verið beitt á þá lund, að það er fullkomið hneyksli. Það hafa borið við dæmi þess, að andstæðingar ríkisstjórnar hafa verið eltir og ofsóttir með röngum ákærum og sakamálshöfðunum, í pólitískum tilgangi einum saman. Og dæmi hins eru líka mörg, að þegar samherjar ráðherra hafa gerzt sekir um lögbrot. hefir verið dregin fjöður yfir og refsivendi laganna leyft að hvílast. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er tilraun til. þess að bæta úr göllum þessa ástands. Meginefni þess er í fáum orðum á þá leið, að ákæruvaldið verði tekið úr höndum dómsmálaráðuneytisins og falið sérstökum embættismanni, opinberum ákæranda, sem ætlazt er til, að standi utan við stjórnmálabaráttuna, eftir því sem unnt er. Þessi maður verður að vera löglærður, en auk þess er ætlazt til, að hann fullnægi þeim skilyrðum, sem sett eru til þess að vera málflutningsmaður fyrir hæstarétti. Sú krafa stafar m. o. af því, að hinn opinberi ákærandi á að sækja opinber mál í hæstarétti. Þetta felur í sér það, að hann þarf að hafa starfað í 3 ár við tiltekin lögfræðistörf, svo að hann hafi öðlazt þá reynslu, sem nauðsynleg er talin. Auk þess þurfa hæstaréttarmálfærslumenn að hafa staðizt prófraun, sem er í því fólgin, að þeir sýni hæfni sína til starfsins með flutningi fjögurra mála í hæstarétti. En nú kynni einhver að sækja um starfið, sem ekki væri hæstaréttarmálflutningsmaður, og hefði því ekki gengið undir þessa próf raun. Til þess að veitingin þurfi ekki að dragast um of, meðan verið er að reyna slíka umsækjendur er því svo ákveðið í frv., að nægilegt sé, að þeir flytji 2 opinber mál, í stað þeirra 4 mál,, sem annars er krafizt. Ég tel nauðsyn á að hafa ströng skilyrði fyrir því að geta fengið þetta starf, til þess að tryggt sé, að ekki veljist í það nema færustu menn. Um veitingu embætta gildir yfirleitt sú regla, að konungur, eða ráðherra réttara sagt, veitir þau og velur í þau menn að eigin vild. En þessi aðferð getur ekki átt við hér. Ein aðalástæðan fyrir stofnun þessa starfs er sú, að ákæruvaldinu er ekki vel borgið í höndum ráðherra. Þess vegna verður einnig að koma í veg fyrir, að sá ráðherra, sem kynni að veita þetta embætti gæti valið í það eftir eigin geðþótta, flokksbróður og fylgismann, því að þá gæti svo farið, að þessi l. næðu ekki tilgangi sínum. Ráðherrann gæti eftir sem áður haft öll ráð yfir ákæruvaldinu, þegar hann hefði skipað einhvern þægan þjón sinn til þess starfs. Það er því óhjákvæmilegt, ef þessi löggjöf á að verða að einhverjum notum, að leggja hömlur á veitingarvald ráðherra. Það má gera með þeim hætti að láta einhverja stofnun, t. d. lagadeild háskólans eða æðsta dóm þjóðarinnar, gera till. um manninn, og kveða svo á, að stj. sé bundin við þær till. Það hefir nú orðið ofan á í þessu frv. að binda veitinguna við till. hæstaréttar. Virðist það vera eðlileg leið, m. a. af þeirri ástæðu, að starf hins opinbera ákæranda verður að talsverðu leyti bundið við þann dómstól, verkefni hins opinbera ákæranda verður fyrst og fremst það, að taka ákvörðun um, hvenær opinber rannsókn skuli fara fram og hvenær mál skuli höfðað. Í öðru lagi á hann að ákveða, hvort dómi skuli áfrýjað, sem gengið hefir fyrir undirrétti í opinberu máli. Í þessu hvorutveggja tekur hann við þeim störfum, sem hingað til hafa heyrt undir dómsmálaráðuneytið. Og hann á í þessu starfi sínu að hafa það hvorttveggja fyrir augum, að sekir menn séu látnir sætu ábyrgð og að málssókn gegn saklausum mönnum eigi sér ekki stað. Ennfremur á það að vera embættisskylda hins opinbera ákæranda að sækja fyrir hæstarétti öll opinber mál, sem þangað er skotið. Nú er tilhögunin sú, að hæstaréttarmálflutningsmennirnir eru til skiptis skipaðir til að vera sækjendur opinberra mála þar og fá þóknun fyrir hvert mál. Í öðrum löndum, þar sem opinberir ákærendur eru, annast þeir sókn þessara mála fyrir dómstólunum, og hér á landi yrði starf hins opinbera ákæranda tæplega nægilegt, ef þetta væri ekki einnig falið honum. Hinsvegar er það álit kunnugustu manna, að með því verksvið, sem honum er markað í þessu frv., sé honum fengið fullt starf í hendur. Eftir að ég hefi nú rakið efni frv. í megindráttum, skal ég víkja nokkrum orðum að kostnaðarhlið málsins. Þær raddir munu heyrast, að ekki sé tiltækilegt að leggja út í kostnað við stofnun nýs embættis. En ég vil vekja athygli á því, að á móti þeim kostnaði, sem þetta frv. hefir í för með sér, kemur beinn sparnaður, sem líklegt er, að nemi svipaðri upphæð og útgjöldin. Til þess er ætlazt, að hinn opinberi ákærandi hafi sömu laun og hæstaréttardómendur, m. a. vegna þess, að honum er bannað að hafa á hendi önnur launuð störf. Laun hæstaréttardómara eru á þessu ári 8690 kr. að meðtalinni dýrtíðaruppbót, en í fjárlfrv.ríkisstj. fyrir næsta ár eru þau áætluð 8000 kr. Auk launa ákærandans verður einhver skrifstofukostnaður. Hinsvegar leiðir af þessu tvennskonar sparnað. Sú þóknun, sem hæstaréttarmálflutningsmenn hafa hingað til fengið fyrir sókn opinberra mála, á nú að renna í ríkissjóð samkvæmt þessu frv., vegna þess að þetta verkefni verður embættisskylda hins opinbera ákæranda, sem hann fær enga aukaþóknun fyrir. Þessi upphæð nam 1933 4400 kr., og fer hún síhækkandi ár frá ári. Á þessu ætti ríkissjóður því á næstu árum að græða árlega um 5000 kr. að minnsta kosti. Í öðru lagi kemur sparnaður í dómsmálaráðuneytinu. Nú gengur mikill tími hjá starfsmönnum þar til þessara mála, og þegar þau verða tekin þaðan burtu, hljóta að sparast þar talsverðir starfskraftar. Því miður er erfitt að áætla þessa upphæð, en vissa er fyrir því, að hún mun nema þó nokkru. Kostnaðarhliðin ætti því ekki að fæla nokkurn mann frá því að fylgja þessu þarflega máli. Fyrir þessu þingi liggja mörg frv. um fjármál, skattamál og atvinnulíf þjóðarinnar. Vitaskuld er þess að vænta, að í þessum þýðingarmiklu efnahagsmálum takist að finna hinar heilladrýgstu úrlausnir. En það eru til fleiri mál en efnahagsmálin ein. Það eru til önnur verðmæti, eins og æra og mannorð, sem eru dýrmætari en svo, að í tölum verði talin, og óbætanleg í augum heiðvirðra manna. Þetta frv. liggur sérstaklega á því sviði. Það á að verða vörn gegn röngum ákærum, um leið og það á að tryggja, að haldið sé uppi lögum gegn hverjum, sem í hlut á. Í þeirri von, að þetta frv. mitt megi verða eitt sporið í þá átt að tryggja réttlæti í meðferð þessara mála, hefi ég borið það fram. Og í trausti þess, að það mæti velvild og skilningi hjá hv.þm., leyfi ég mér að leggja til, að því verði vísað til 2. umr. og hv.allshn.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl]: Ég ætla ekki á þessu stigi málsins að lengja umr. um frv. Ég vil aðeins láta í ljós þá skoðun mína, að stefnt sé í rétta átt með þessu frv., a. m. k. að vissu leyti. Enginn vafi er á því, að það væri framför frá því, sem verið hefir, ef svo væri málum skipað að ákæruvaldið væri í höndum manns, er ekki kæmi nálægt stjórnmálum, ef hægt er annars að fá slíkan mann. Í grg. er þess getið, að þær mótbárur kunni að koma fram, að rétt sé að fresta þessu máli, þar til hin nýja réttarfarslöggjöf komist á í heild sem nú stendur fyrir dyrum. Í því sambandi vil ég geta þess, að fyrir liggja drög að frv. um þessi efni frá fyrrv.dómsmrh., en það frv. nær aðeins til meðferðar einkamála. Hefi ég því hugsað mér að fara fram á það við Alþingi, að það heimili mér að skipa 3 manna n., er taki réttarfarsmálin til rannsóknar, bæði að því, er snertir opinber mál og einkamál, ásamt fleiru, er réttarfarinu viðvíkur. Ég tel það varhugavert að taka eitt mál út úr heildinni á þennan hátt, sem hér er farið fram á. Mín afstaða markast af því, að ég álít, að þessi mál beri að taka til meðferðar í heild. Hitt er rétt, að réttarfarslöggjöf okkar er svo gömul og úrelt, bæði um meðferð einkamála og opinberra, að ekki má dragast, að úr verði bætt. Og sumt viðvíkjandi réttarfarslöggjöfinni er þó enn meira aðkallandi en jafnvel þetta. Má þar t. d. benda á meðferð einkamála úti um land. Slíkur málarekstur er nú svo dýr, að oft borgar sig ekki fyrir mann, sem á 3-400 kr. útistandand, að láta innheimta það fé, því að málskostnaður getur vel orðið hærri en þessi upphæð. Að því er opinber mál snertir, vil ég benda á það, að við búum nú við dómaskipun, sem hvergi er til lengur í Evrópu, þó að eitthvað skylt megi finna í svo sent 3 löndum. Við höldum hér í úrelt fyrirkomulag, sem ekki er lengur við unandi. Býst ég því við, að mín afstaða markist af því að málið þurfi að taka til almennrar rannsóknar.

Stefán Jóh. Stefánsson Fyrir síðustu kosningar lagði Alþfl. fram stefnuskrá sína fyrir næstu 4 ár. Þessi stefnuskrá, 4-ára áætlunin. tekur fram þau mál, er flokkurinn telur nauðsynlegt, að leyst verði á þessu kjörtímabili. Eitt þessara mála var skipun opinbers ákæranda. Að þessu leyti gæti Alþfl. fagnað frv. því, sem hér liggur fyrir, þar sem það fjallar um mál, sem hann hefir fyrstur tekið á stefnuskrá sína. En síðan hefir Alþfl. gengið til stjórnarmyndunar með Framsfl., og var þá gerður samningur um nokkur mál, er stj. skyldi koma fram, en þar á meðal var breyting á réttarfarslöggjöfinni, bæði í einkamálum og opinberum málum. Hér ræðir nú um eina breyt. á þessari löggjöf, sem æskilegt er, að komist sem fyrst til framkvæmda og er í sjálfu sér nokkurs virði. En ég tel það vafa bundið, hvort ástæða er til að taka þetta eina atriði út úr, því að ef þessi stj. situr áfram, mun hún að sjálfsögðu láta fram fara endurskoðun á réttarfarslöggjöfinni. Myndi þá ákvæðið um opinberun ákæranda koma þar til greina. Ég álít sjálfsagt að vísa frv. til 2. umr. og allshn., þó að ég finni ekki ástæðu til að taka þetta atriði út úr heildinni og afgreiða það á þessu þingi. Held ég því, að ekki sé tímabært að ræða frv. í einstökum atriðum, enda þótt ég vildi hafa sum atriðin öðruvísi. T. d. þykir mér ástæðulaust að setja sérreglur um veitingu þessa embættis fremur en annara.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) Um það munu allir sammála, að gagngerðrar endurskoðunar þurfi við á meðferð einkamála og opinberra mála. Mér þykir vænt um, að hæstv.forsrh. sagðist mundu leggja til, að sér yrði falið að skipa 3 manna n. til undirbúnings málinu. Mér var og kunnugt um, að fyrrv.dómsmrh. hafði lagt drög að rannsókn og undirbúningi málsins. Hitt er mér óskiljanlegt, hvers vegna hæstv.dómsmrh. og hv. 1. landsk. vilja fresta afgreiðslu þessa frv., þó að í vændum sé endurskoðun á réttarfarslöggjöfinni í heild. Í nágrannalöndum vorum hefir slík endurskoðun tekið mörg ár, og hver nefndin tekið við af annari til undirbúnings. Eftir að málið hefir verið lagt fyrir þingin, hefir það tekið nokkur ár að koma því til framkvæmda. Held ég, að eins hljóti að fara hér, að nokkur ár muni líða áður en málið er að fullu leyst, ef vel á að vera frá öllu gengið. Ég hafði ástæðu til að ætla, að allir flokkar gætu orðið sammála um skipun opinbers ákæranda. Hæstv. forsrh. tók t. d. málið til meðferðar á síðasta flokksþingi framsóknarmanna og taldi þetta þá nauðsynlegt. Í 4-ára áætlun Alþfl. er því líka lýst yfir sem einu stefnuskráratriðinu. Þó er það ekki rétt, sem hv. 1. landsk. sagði, að Alþfl. hafi fyrstur tekið upp þetta mál. Því var 1931 lýst sem einu stefnuskráratriði ungra sjálfstæðismanna, en ekki tekið upp af Alþfl. fyrr en í vor. Ég vil hér nota tækifærið til að leiðrétta þessa villu. Hæstv. forsrh. sagði, að önnur atriði réttarfarslöggjafarinnar væru meira aðkallandi en þetta, en það getur ekki verið frambærileg ástæða fyrir því, að frestað sé þessu nauðsynjamáli, sem allir virðast sammála um. Ég veit ekki, hvort skilja ber ummæli þessara tveggja hv.þm. þannig, að málinu skuli fresta, af því að þeirra flokkar hafa nú dómsmálin í sínum höndum, þar sem þeim var þetta svo mikið áhugamál áður, á meðan andstæðingar þeirra höfðu þau til meðferðar. Mér þykir einkennilegt, ef fara á að svæfa málið á þessu þingi, meira að segja án þess að fram komi aths. við frv. Hinsvegar get ég lýst yfir því, að ef fram koma till., sem horfa til bóta á frv., þá mun ég þegar fallast á þær.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Mér komu undarlega fyrir sjónir ummæli hæstv.forsrh. þar sem hann segist munu leggja til, að sér verði heimilað að skipa 3 manna n. til athugunar þessum málum. Þetta á að vera milliþn., sem taki réttarfarsmálin yfirleitt til meðferðar. Þetta þykir mér næsta undarlegt, því að ég veit ekki betur en að fyrrv. stjórnir hafi komið þessu máli þó nokkuð áleiðis. Í fjárl. hafa verið áætlaðar upphæðir til málanna, og úr ríkissjóði hefir verið greitt fé þeirra. Er nokkuð síðan skipaðir voru menn til að undirbúa breytingar á hegningarl. og jafnframt á meðferð sakamála. Veit ég, að tveir menn hafa, mikið starfað að þessu, og eina maður hefir haft föst laun a. m. k. í 2 ár, að ég held til þess að semja breytingar og koma með frv. um endurbætur á hegningarl. Veit ég ekki, hvað þessum málum er langt komið, og þætti mér því vænt um, ef hæstv.dómsmrh. vildi skýra frá því, hvað þeim líður. Á undanförnum þingum hefir verið veitt fé til að semja ný l. um meðferð einkamála. Hefir einn dómaranna í hæstarétti, Einar Arnórsson, verið erlendis til að semja frv. þess efnis, og hefir hann nú sent það stj. Hefði að sjálfsögðu átt að leggja þetta frv. fram á Alþingi. En í stað þess, að leggja fram þetta frv. og ýta undir þá menn, sem þegið hafa fé til þess að starfa að endurbótum á refsilöggjöfinni, lýsir hæstv.dómsmrh. yfir því, að hann ætli að fara fram á heimild til að mega skipa 3 manna. n. til að vinna þetta. Ef slíkrar n. þyrfti við, þá held ég að Alþingi sé skipað svo mörgum mönnum, að það gæti sjálft kosið slíka nefnd. Ég skil ekki, hverskonar skollaleik hér er verið að leika, hvers vegna. stj. vill ekki byggja á þeim grundvelli, sem fyrir er, heldur fá nýja menn til að vinna þetta. Þegar svo þessi stj. fer frá, skipar væntanlega næsta stj. aðra menn til að athuga það sama og þessir 3 menn hafa gert. Þá er það ekkert aðalatriði að tvinna málin saman, eins og hæstv.dómsmrh. vill. Einkamál og opinber mál eru svo fjarskyld, að hvorn flokkinn má taka til meðferðar í sínu frv. Og þó að allt væri rétt, sem hæstv.dómsmrh. og hv. 1. landsk. sögðu, þá má benda á það, að þetta frv. snertir sérstaklega löggjöf, sem til er, sem sé löggjöfina um hæstarétt. Held ég, að sú löggjöf sé ekki svo mjög á eftir tímanum, að ekki sé hægt að samþ. þetta frv. Starf hins opinbera ákæranda verður við hæstarétt, og hljóta því ákvæðin um hann að tvinnast inn í þá löggjöf, eða að vera sérstök lög. Ég vil vænta þess, að hæstv.dómsmrh. leggi fyrir þingið áðurnefnt frv., og gefi auk þess skýrslu um það, hvers vænta megi af starfi þeirra manna, sem undanfarið hafa unnið að endurbótum refsilöggjafarinnar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Hv. 11. landsk. lét þau orð falla viðvíkjandi frv. þessu, að endurskoðun réttarfarslöggjafarinnar væri svo mikið verk, að það væri ekki líklegt, að henni yrði lokið á fáum árum. En það kvað við annan tón hjá hv. 8. landsk. Hann áleit, að hægt væri að framkvæma hana á stuttum tíma. Hvorugur þessara hv.þm. hefir rétt fyrir sér. Það, sem rétt er í þessu máli, er að fara milliveginn. Ég skal geta þess í sambandi við þetta frv., að þegar einkamálalöggjöfin verður tekin til meðferðar, þá er það ekki rétt hjá hv. 8. landsk., að hana megi taka sérstaklega. Það verður ekki hægt að komast hjá því að rannsaka um leið dómaskipunina. Það er tvímælalaust rangt, að hægt sé að taka meðferð einkamála út úr, án þess að allt sé athugað í heild. Eins og ég hefi getið um áður, þá er þetta mál ekki meir aðkallandi en ýmislegt annað. Það er ekki rétt hjá hv. 11. landsk., að það muni taka mörg ár að rannsaka réttarfarslöggjöfina. Því er þannig háttað, að nágrannaþjóðirnar hafa byggt upp réttarfarslöggjöf sína á undanförnum árum. Við getum notfært okkur reynslu þeirra. Það hefir verið unnið að því að rannsaka meðferð einkamála, og mun því verða lokið seinni hluta vetrar. En ég álít það rangt, að einn maður gangi frá því máli, án þess að aðrir komi þar nálægt. Ég álít t. d. ekki rétt að ganga framhjá Félagi málflutningsmanna. Það, sem hv. 8. landsk. sagði, að hægt væri að leggja málið nú fyrir Alþ., er rangt. Það er ekki hægt að taka það þannig út úr. Hv. 8. landsk. spurðist fyrir um það, hvað hefði verið gert í refsilöggjöfinni. Hún hefir nú verið til athugunar tvö undanfarin ár. En þeim undirbúningi er ekki lokið enn. Strax og ég tók við starfi mínu sem dómsmrh., bauð ég að hraða undirbúningi málsins. Ég get sagt það, að það hefir verið unnið kappsamlega að undirbúningi refsilöggjafarinnar. Það er því von til þess, að hægt verði að leggja fyrir næsta þing frv. til l. um breyt. á refsilöggjöfinni. Eins og ég gat um í upphafi, þá þarf málið ekki eins langan undirbúning og hv. 11. landsk. álítur, en þó frekari rannsókn en hv. 8. landsk. vill vera láta. Það, sem rétt er í þessu máli, er það, að skipa 3 manna nefnd til að undirbúa málið. Þá fæst í einni heild samræmi í meðferð opinberra mála og einkamála, og þá mætti um leið taka dómaskipunina til athugunar. Þá mætti taka til fyrirmyndar ýms atriði úr löggjöfinni í norðurhluta Svíþjóðar, og öðrum löndum, þar sem strjálbýli er. En ef nú væri gengið frá einkamálalöggjöfinni, þarf e. t. v. að breyta henni fljótt aftur. Enn er eitt atriði, sem þarf að athuga, og það er, hvort hinn opinberi ákærandi á aðeins að flytja mál fyrir hæstarétti, eða fylgjast líka með málunum frá upphafi fyrir undirrétti. Þetta þarf að taka til athugunar, en það er ekki hægt nema málið sé allt tekið um leið. En það eru nægileg rök fyrir því að fresta málinu, að það er ekki meir aðkallandi en annað. Þetta á að koma til athugunar, þegar þessi mál eru afgr. í heild. Ég vænti þess, að hv.Alþ. fallist á að skipa 3 manna n. til að athuga málið. Það hefir þegar verið varið fé til að rannsaka þessi mál. Erlendi, hefir verið varið stórfé til þess. Hjá Dönum hafa t. d. 4 nefndir haft málið til annsóknar. Ég býst við, að Alþ. fallist á það, að skipa 3 manna n. til að athuga þessi mál. Það hefði lítinn kostnað í för með sér í samanburði við það, sem aðrar þjóðir hafa varið til þessa.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég þykist vita, að hæstv.dómsmrh. sé það ljóst, að því að þessi mál komi undir hið sameiginlega nafn réttarfarslöggjöf, þá eru þessi mál svo aðgreind og aðgreinileg, að auðvelt er að semja bálka um einstaka hluti án þess að taka þau öll til meðferðar. Það má semja bæði frv. um meðferð einkamála og sakamála án þess að breytingar séu um leið gerðar á hegningarlöggjöfinni. Ég veit, að hæstv.dómsmrh. er það ljóst, að sá maður, sem hann á við, hefir unnið að breytingu á hegningarlöggjöfinni, en lítið að sjálfu réttarfarinu í sakamálum. Sá undirbúningur hefir aðeins verið gerður vegna breytinga á hegningarlöggjöfinni. Það er ekkert því til fyrirstöðu að koma með frv. um meðferð einkamála og sakamála án þess að koma með breytingu á hegningarlöggjöfinni. Ef hæstv.dómsmrh. vill endilega í inna þetta allt saman, þá verður það ekki lagfært á næstunni. Það þarf auðvitað lengstan tíma til þess að undirbúa refsilöggjöfina. Þó að í frv. sé gert ráð fyrir, að starf hins opinbera ákæranda sé eingöngu gagnvart hæstarétti, þá get ég ekki séð, að það útiloki það, að löggjöfin geti gert einhverjar breytingar á þessum l. þannig, að starf hins opinbera ákæranda verði gert víðtækara. Það má vel vera, að þessi frv. eigi að ganga til annara til umsagnar. t. d. Félags málfærslumanna. En ég sé þó ekkert því til fyrirstöðu, að stj. beri fram frv. um meðferð einkamála, sem er undirbúið af hinum langhæfasta manni til að semja svona frv. Ég geri ráð fyrir, að þó að málið væri látið ganga til Fél. málfl.manna til athugunar, þá yrði það ekki lengur að athuga það en n. í þinginu. Það er ekki ástæða til að senda öllum hlutaðeigendum frv. áður en það kemur til Alþ. Ég veit, að hæstv.dómsmrh. viðurkennir, að þó að sá maður, sem nú vinnur að hegningarlöggjöfinni, vinni með atorku og dugnaði til næsta þings, þá verður sú löggjöf ekki fyllilega undirbúin. Það er ekki rétt að halda því fram, að breytingar á hegningarlöggjöfinni og breytingar á meðferð einkamála og sakamála þurfi endilega að fara saman. Ég veit, að þó að margir óski þess, að hæstv. núv. dómsmrh. verði sem lengst í ráðherrastóli, þá muni honum kannske auðnast að fá samþ.l. um breytingar á löggjöfinni um meðferð einkamála og sakamála, en l. um breytingar á hegningarlöggjöfinni er stærra mál en svo, að honum muni auðnast að fá það samþ. svo viðunandi sé. Ég veit, að ef hæstv.dómsmrh. vill láta mig njóta sannmælis, þá verður hann að viðurkenna, að ég fari hér með rétt mál, en hann rangt.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) Aðalástæðan gegn því, að fresta þessu máli, er sú, að endurskoðun réttarfarsmálanna tekur svo langan tíma. Ég hefi getið þess, að reynsla annara þjóða bendir í þá átt. Hæstv. dómsmrh. viðurkennir, að frv. Einars Arnórssonar þurfi að leggja fyrir ýmsa menn til athugunar, áður en það verður lagt fyrir þingið. Ég vil benda hæstv.dómsmrh. á það, að sú n., sem hefir unnið að undirbúningi hegningarlöggjafarinnar, hefir nú starfað í 4 ár, og enn ekki skilað áliti sínu. Þó að núv. stj. þykist stórvirk, þá mun hún samt ekki geta framkvæmt endurskoðun þessara mála á skömmum tíma. Ein ástæða hæstv.dómsmrh. fyrir því að draga málið á langinn er sú, að ekki megi taka það út úr réttarfarslöggjöfinni í heild. Í því sambandi má henda á, að í vændum mun vera ný löggjöf um fátækramálin. Samt sem áður flytur hæstv.ríkisstj. á þessu þingi frv. um afnám fátækraflutnings og tekur þannig þetta eina atriði út úr heildarlöggjöfinni. Stj. sjálf fylgir því ekki þessu lögmáli, sem hæstv.forsrh. vill láta gilda hér.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég ætla ekki að tefja umr. lengi. Ég vildi leiðrétt, þann misskilning, sem kom fram hjá hv. 8. landsk., að ég hafi sett það í samband hvað við annað, að réttarfarslöggjöfinni og hegningarlöggjöfinni mætti ekki ljúka hvorri út af fyrir sig. Það sagði ég aldrei. En ég sagði, að frv. um meðferð einkamála og meðferð opinberra mála yrði að taka í einni heild. Hv. 8. landsk. álítur, að það þurfi sérstaklega langan tíma til þess að undirbúa hegningarlöggjöfina, en miklu minni tíma til þess að undirbúa réttarfarslöggjöfina. En þetta er á misskilningi byggt. Það er nær sanni, sem hv. 11. landsk. hélt fram, að það þyrfti langan tíma til þess að undirbúa löggjöfina um meðferð einkamála. Þetta skal ég rökstyðja nánar. Allar nágrannaþjóðirnar hafa, þegar varið miklum tíma til þess að rannsaka hegningarlöggjöfina. Það er því gefið mál, að þeir, sem hafa það mál til meðferðar, þurfa ekki annað en fara í gegnum þær rannsóknir. Við stöndum á svipuðu menningarstigi og þessar þjóðir, og er okkur því í lófa lagið að taka upp þessa löggjöf' eftir þeim. Það er rétt hjá hv. 11. landsk., að meðferð opinberra mála og einkamála er mikið vandaverk. En það stangast aftur alveg við álit hv. 8. landsk., að frv. um það mál megi fleygja inn í þingið án undirbúnings. Sannleikurinn er sá, að með góðri vinnu má ljúka málinu á næsta þingi. Þetta frv. getur því vel beðið eftir því. Það er eitt atriði, sem þarf að athuga m. a., og það er, hvort lögmaðurinn eigi að vera dómari í opinberum málum eða lögreglustjórinn. Ég vil leiðrétta þann misskilning, sem kom fram hjá hv. 11. landsk. að ég hafi sagt, að hinn opinberi ákærandi hjá öðrum þjóðum sækti ekki mál fyrir hæstarétti. Ég sagði, að hann sækti bæði mál fyrir undirrétti og hæstarétti. Hann fylgist með rannsókninni frá upphafi. Frv., sem hér liggur fyrir, kemur að sáralitlu gagni, því það hefir e. t. v. mesta þýðingu að fylgjast með málinu frá upphafi. Í undirrétti er grundvöllurinn lagður, og það hefir því afarmikla þýðing að fylgjast með rannsókn málsins þar. Þetta er stórvægilegt atriði, sem þarf að athuga vel.

Flm. (Sigurður Einarsson) Þetta frv. er í rauninni mjög smávægilegt. Í l., sem nú gilda um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða, er heimilað að viðhafa hlutfallskosningu í hreppsnefndarkosningum, ef fullnægt er vissum skilyrðum. Það er kunnugt, að þessi heimild er notuð meiru og minna, einkanlega í kaupstöðum. En því er svo háttað, að í núgildandi lögum eru ekki skýr ákvæði um það, hvort varafulltrúar á lista við hreppsnefndarkosningu hafa rétt til að sitja fundi í forföllum aðalfulltrúa. Og þó gilda fyrirmælin um, að varafulltrúar skuli vera á lista, sem fram er borinn, einnig um hreppsnefndarkosningar. Þetta frv. fer fram á, að fyrirmæli 2.-4. málsgr. 16. gr. nái til leynilegra kosninga utan kaupstaða, og að fyrirmæli 19. gr. gildi um aðalfulltrúa og varafulltrúa í hreppsnefnd. Það hefir stundum risið ágreiningur út af þessu, og er þetta litla frv. borið fram til að fyrirbyggja hann. Ég gæti vel sætt mig við þá lausn á málinu, að hlutfallskosningar yrðu fyrirskipaður yfirleitt í málefnum sveita og kaupstaða. En ég sá þó ekki ástæðu til að bera fram svo víðtæka brtt. um þetta, að mönnum væri ekki í sjálfsvald sett, hverja aðferðina þeir viðhafa. Þetta er aðeins lítilfjörleg breyt. á fyrirmælum gildandi laga um kosningar í málefnum sveita og kaupstaða. Breyting sú, er frv. þetta felur aðallega í sér, er fólgin í því, að vísað er til fyrirmæla í 19. gr.l., um ákvæði um varafulltrúa í bæjarstjórnum. Ég býst ekki við, að menn sjái ástæðu til að amast við því, að þetta atriði sé skýrt fram tekið. Því hver, sem athugar þetta, hlýtur að komast að þeirri niðurstöðu, að löggjafinn hafi ætlazt til þess, þegar hann heimilaði hlutfallskosningu, þó innan þröngra takmarka væri, að varafulltrúar yrðu kjörnir samtímis aðalmönnum og tækju sæti í forföllum þeirra á sama hátt og gerist í bæjarstjórnum. a. m. k. svo framarlega sem þeir hefðu tilkynnt fjarveru sína. Að vísu mun löggjafanum ekki hafa hugkvæmzt, að heimild þessi yrði notið í svo ríkum mæli sem raun ber vitni, og þess vegna ekki kveðið svo skýrt á um þetta atriði að því er snertir sveitarstjórnir, að ekki geti risið ágreiningur. Ætla ég að nú fyrir skemmstu hafi verið felldur stjórnarráðsúrskurður, sem byggist á því, að óheimilt sé samkv. gildandi l., að varamaður í hreppsnefnd taki sæti. Frv. þetta miðar þess vegna að því að girða fyrir ágreining eða misskilning á þessu atriði hér eftir. Að mínu viti er málið ekki flóknara en svo, og hefir ekki í sér fólgin þau efni til ágreinings, að um það þurfi miklar umr. en vænti þess, að því verði að þessari umr. lokinni vísuð til allshn.

Bergur Jónsson Ég geri ráð fyrir, eftir orðum hv. síðasta ræðumanns, að tilefnið til flutnings þessa frv. sé stjórnarráðsúrskurður, sem fyrir nokkru hefir fallið út af hreppsnefndarkosningu á Patreksfirði. Nú vill svo einkennilega til, að ég hefi heyrt bæði á hv. síðasta ræðumanni og fleirum af hans flokksmönnum, að þessi úrskurður atvmrh., sem er þó þeirra samflokksmaður, sé rangur. Ég er ekki í neinum vafa um, að hver sæmilega greinagóður maður getur séð, að úrskurðurinn er réttur. Í lögunum um þessi efni er gefin mjög þröng heimild til að viðhafa hlutfallskosningar til hreppsnefnda með því að safna undirskriftum eins margra kjósenda og þarf til að koma að a. m. k. einum manni. Nú er því þannig varið, að þar, sem hlutfallskosning til hreppsnefnda er heimiluð í lögunum, er vísað til gr. framar í þeim, en einmitt stoppuð við 18. gr., en í 19. gr.l. er tekið fram um varafulltrúa í bæjarstjórnum. Ég verð því að álíta, að löggjafinn hafi sleppt því með vilja að vitna til 19. gr., vegna þess að ekki hefir verið ætlazt til, að kosnir skyldu varafulltrúar við hlutfallskosningar í hreppsnefndir. Ég veit, að hv.flm. finnst þetta ranglæti, eða segir a. m. k. að sér finnist það. En ég fæ ekki séð, að hér sé um neitt ranglæti að ræða, þó þetta sé þannig úr garði gert. Ég held því fram, að það myndi einmitt skapast ósamræmi í l., ef breyt. þessi næði fram að ganga. Eftir þeim l., sem nú gilda, er um þrennskonar aðferðir við hreppsnefndarkosningar að ræða, aðalreglan, og sú, sem gilti áður, er að kjósa opinberlega eða í heyranda hljóði með nafnakalli. Önnur aðferðin er leynileg kosning, þar sem kosið er skriflega eftir nr. á kjörskrá, og loks hlutfallskosning. Það er alveg gefið, að eftir tveimur fyrri aðferðunum getur ekki verið um kosningu varafulltrúa að ræða, og eigi að vera fullt samræmi í l., getur ekki heldur verið um það að ræða eftir þriðju aðferðinni. Þetta er líka algerlega logiskt hjá löggjafanum, og sjálfsagt að sama regla gildi um þetta, hver aðferðin sem höfð er við kosninguna. Ég tel því þessa breyt. á l. geta valdið glundroða, nema því aðeins, að gengið sé inn á þá braut að hafa hlutfallskosningar yfir allt. Segjum t. d., að einn flokkur sé mjög sterkur í einu byggðarlagi og eigi meiri hl. í kjörstjórn, og geti því hindrað hlutfallskosningu, þá gæti farið svo, að sá flokkur fengi alla, kosna, þó hann eftir atkvæðamagni sínu ætti ekki að fá nema t. d. 1 af 3, sem kjósa ætti. Það mundi líka valda ósamræmi, ef í hreppsnefnd, sem skipuð væri t. d. 7 mönnum og kosin í tvennu lagi, og úr ættu að ganga 4 menn, sem þá samkv. þessu fengju varafulltrúa, en hinir 3, sem fyrir væru í n., hefðu enga varafulltrúa. Mig furðar ekki á því, þó hv.flm. hafi ekki hugsað út í þessi atriði, því ég hefi áður fengið reynslu fyrir því, að hann ber ekki skyn á þessa hluti. Ég sé það á grg. frv., að hv.flm. hefir miðað frv. þetta við kosninguna á Patreksfirði.  Ég vil að lokum minna á það, að hv. d. samþ. í fyrra þál. frá allshn.Nd. til stj., að hún léti undirbúa og semja frv. til breyt. á l. um kosningar í málefnum sveitar- og bæjarstjórna. En stj. hefir ekkert gert ennþá, og finnst mér því eðlilegra, að hert væri á stj. um þá endurskoðun, sem d. hefir fyrirskipað, heldur en fara að samþ. smábreyt., sem engu þýðingu hafa.

Flm. (Sigurður Einarsson) (ÓTh): Vill ekki forseti sjá um, að þessi hv.þm. tali á þinglegan hátt?). Ég get sem bezt flutt mig í pontuna. - Enginn dm. mun hafa heyrt mig halda því fram, að úrskurður atvmrh. sé rangur, og mér hefir satt að segja ekki komið til hugar að efast um, að hann sé í alla staði réttur samkv. gildandi lögum. Hv. þm. Barð. vék að því, að ekki þyrfti annað en vísa til 19. gr. laganna til að hið sama gildi um varamenn við hlutfallskosningar til hreppsnefnda og nú gildir um bæjarstjórnir. Þegar það er nú athugað, að samkv. lögum geta kjósendur valið um þrjár leiðir, eins og hv.þm. gerði að umræðuefni, þá velja kjósendur vitanlega þá leið, sem þeir telja hagkvæmasta, og það mundi enginn fara að leggja á sig þá fyrirhöfn að smala undirskriftum, svo viðhafa mætti hlutfallskosningar, ef það væri ekki beinlínis gert með það fyrir augum, að með því fengjust meiri réttindi, m. a. í þá átt, að varafulltrúar kæmu inn í forföllum aðalmanna. Það eru engin rök, að ekki megi lögleiða þessa breyt., þó nokkur hluti hreppsnefndar sé kosinn á annan hátt; breytingin gengur í gildi um þann hlutann við næstu kosningar þar á eftir. Það, sem hv.þm. sagði um grg. frv., var meiningarleysa ein, en mér er ánægja að hafa gefið hv. dm. tækifæri til að hlusta á málsnilld þessa hv.þm. Honum hefir veitzt hér kærkomið tækifæri til að gera gaman að mínu litla lögviti. Ég hefi nú aldrei gefið mig út sem neinn lögspeking, og ekki heldur til þess lært, en ég vil heldur sætta mig við að vita ekkert í þeirri grein en að viðra lögkróka mína hér framan í þdm. á jafnóviðfelldinn hátt og hv.þm. Barð.

Bergur Jónsson Ég sé ekki ástæðu til að svara mörgu hv. 9. landsk., sem stundum er kallaður þm. Norður-Ísfirðinga, af því að hann flaut inn á þing vegna þess að Vilmundur Jónsson féll. Enda lítil ástæða til andsvara, því hann hrakti í engu skýringar mínar. Þó að hann vilji nú ekki kannast við, að úrskurður stjórnarráðsins sé rangur, þá er það sennilega af kurteisi við flokksbróður sinn, atvmrh., sem er fjarverandi, en á Patreksfirði sagði hann fullum stöfum, að úrskurðurinn væri rangur. Ég skal geta þess, að það var ég, sem gaf honum það litla lagavit, sem hann virðist hafa fengið, að ef vísað væri til 19. gr.l., fengist leyfi til að hafa varafulltrúa í hreppsnefndum, en ég álít, að slíkt mundi skapa ósamræmi, meðan hlutfallskosningar eru ekki almennt viðhafðar. Þá talaði hv.þm. um það, að menn mundu hafa beðið um hlutfallskosningar vegna þess að þeir hefðu búizt við, að með því móti fengist réttur til varafulltrúa. Ég veit, að til eru menn, sem hafa gert þetta, og það eru flokksmenn hv.þm. á Patreksfirði, sem munu hafa farið eftir lögfræðilegum upplýsingum hv. 9. landsk., eftir því sem ég veit bezt. Er það því honum sjálfum að kenna, að þeir hafa byggt gerðir sínar á röngum forsendum í þessu máli.

Flm. (Thor Thors) Eins og skýrt er frá í grg., er frv. þetta flutt vegna þess ágreinings, er varð við þingsetninguna um það, hvort velja skyldi þm. í Ed. eftir hlutfallslegu atkvæðamagni flokkanna í Sþ. Það verður að teljast þingræðisleg nauðsyn, að svo sé um hnútana búið í þingsköpum, að einstakir þingflokkar geti ekki skotið sér undan þeirri skyldu að nefna þm. til Ed. í réttu hlutfalli við atkvæðamagn sitt, og þar með gert þingið óstarfhæft. Tel ég því æskilegast og öruggast, að svo sé fyrirskipað í þingsköpum, að ekki valdi neinum ágreiningi. Þá hefir og risið ágreiningur um, hvort forseta beri skylda til að bera úrskurði sína undir atkv., ef þm. æskja þess. Ég fyrir mitt leyti tel, að ákvæði þingskapanna eins og þau eru nú geri ráð fyrir, að svo sé gert, ef þm. krefjast þess. En úr því menn eru ekki á einu máli um þetta atriði, þykir mér rétt, að tekin séu af öll tvímæli með skýlausum fyrirmælum þingskapanna sjálfra, og ég býst við, að flestir muni telja slíkt ákvæði sjálfsagt, enda í fullu samræmi við venjulegar lýðræðisreglur, að forseti sé háður meiri hl. þingmanna. - Það eru fleiri ákvæði í þingsköpunum, er gæti komið til mála að athuga nánar í þeirri n., sem væntanlega kemur til með að fá frv. þetta til athugunar. Ég vil geta þess, að ég flutti frv. þetta sem sjálfstætt frv., en ekki í sambandi við frv. hv.þm. Mýr. um breyt. á þingsköpum, vegna þess að ég álít frv. hans svo sjálfsagt, að ég tel nauðsynlegt að flýta því gegnum þingið, svo ákvæði þess komi strax til framkvæmda. Það eru ýmis ákvæði þingskapanna, sem athuga þyrfti betur, og ég tel sjálfsagt, að gert verði í n., en ég sé ekki ástæðu til að fara nánar út í það nú, eða ekki fyrr en við 2. umr. - Að lokum vil ég mælast til þess, að frv. þessu verði að lokinni umr. vísað til 2. umr. og allshn.

Hannes Jónsson Ég hefi lítið athugað þetta frv., en mér virðist sem 1. gr. geti valdið ágreiningi, eða það ákvæði í henni, sem slær því föstu, að þingflokkar skuli senda menn til Ed. eftir atkvæðamagni hvers flokks fyrir sig í Sþ. Ég vil benda á, að þingfl. geta breytzt frá því, sem nú er. Við getum hugsað okkur, að hér eigi tveir eða fleiri smáflokkar þingfulltrúa og vilji kjósa saman til Ed. Þá munu raskast þau hlutföll milli þingflokka, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Ég vildi benda á þetta, að mér finnst ekki rétt, að tveir smáflokkar geti ekki kosið saman, ef þeim líkaði betur, þó þeir sinn í hvoru lagi hafi ekki bolmagn til að koma fulltrúa í Ed.

Flm. (Thor Thors) Mér er fyllilega ljóst þetta atriði, sem hv.þm. V.-Húnv. minntist á, að þetta getur hindrað flokka í að ganga í bandalag um kosningu til Ed., en það þarf ekki að skipta svo miklu máli fyrir þá um áhrif þeirra innan þingsins. En eins og ég gat um í framsöguræðu minni, eru það nokkur atriði, sem athuga þarf í n., er fjallar um þetta frv., þar á meðal þetta og fleiri ágreiningsatriði, eins og t. d. hver áhrif aukakosning skuli hafa á skipun þingdeilda, ef hún raskar hlutfalli milli flokka, en hin nýja, stjskr. og kosningalög gera ráð fyrir, að aukakosning breyti engu um rétt flokka til uppbótarþingsæta.

Stefán Jóh. Stefánsson Ég vil benda á það, að það er alveg laukrétt hjá hv.þm. V.-Húnv., að samkv. l.gr. frv. geta smáflokkar orðið útilokaðir frá þátttöku í Ed. Í öðru lagi vildi ég vekja athygli á því, að samkv. því, sem þetta frv. gengur út frá, er tæplega hægt að segja, að um hlutfallskosningu sé að ræða, heldur er hér bara gert ráð fyrir því, að flokkarnir tilnefni menn, og forseti lýsi því síðan yfir, að þeir séu rétt kjörnir. Ég hygg því, að frv. þetta þurfi rækilegrar athugunar við í n., enda verð ég að telja vafasamt, að það sé gerhugsað.

Flm. (Thor Thors) Mótbára hv.l.landsk., að hér væri ekki um hlutfallskosningu að ræða, var ærið lítilfjörleg. Vitanlega er hér um hlutfallskosningu að ræða, og ekkert annað, því hér er ekki farið fram á annað en að flokkarnir fái hlutfallslega tölu þm. sinna kosna í Ed. Útúrsnúningur hans um, að forseti geti tilkynnt úrskurð sinn utan funda, er ekki svaraverður.