Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 9. þm. Suðurk., Vilhjálmi Árnasyni, um að hann geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Geir Jón Þórisson. Geir Jón Þórisson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Hæstv. forseti. Mig langar, undir liðnum störf þingsins, að ræða um þrjú mjög mikilvæg þingmál. Eitt hefur verið flutt, þ.e. náttúrupassinn, af hæstv. ráðherra. Málið fékk vægast sagt mjög slæma útreið hér við 1. umr. og er komið til okkar í atvinnuveganefnd en hefur ekki verið rætt og verður ekki klárað, miðað við yfirlýsingar sem komið hafa á þessu þingi, þannig að það er dautt, þetta mjög svo mikilvæga mál. Ábyrgð á þessu er ekki hægt að vísa á neinn annan en hæstv. ráðherra Ragnheiði Elínu Árnadóttur, hvað þetta klúður varðar. Hin tvö frumvörpin sem mig langar að gera að umfjöllunarefni eru þau sem við höfum heyrt um, tvö húsnæðismál, mjög mikilvæg frumvörp frá hæstv. félagsmálaráðherra, sem voru send í fjármálaráðuneytið fyrir töluvert löngu og eru þar enn í kostnaðarmati. Hæstv. ráðherra hefur sent starfsmönnum fjármálaskrifstofunnar orkustangir til að vinna kostnaðarmatið hraðar en ég held að ekki vanti kraftinn þar til að vinna málið, ég held að það sé frekar það að ráðherrann hefur ekki stuðning fyrir málinu innan ríkisstjórnar. Í gær gerðist það svo hér, í lokasvari ráðherra um allt annað mál, um annars konar húsnæðismál, að ráðherra sagði og gaf í skyn að þessi frumvörp kæmu ekki fram vegna þess að fjármálaráðuneytið hefði ekki klárað þau. Þar með eru komin tvö þýðingarmikil mál sem allir eru að bíða eftir, sama hvort það eru íbúðakaupendur, kaupendur að fyrstu íbúð eða leigjendur, sem verða þá ekki rædd og ekki kláruð. Það klúður skrifast á hæstv. félagsmálaráðherra og ríkisstjórnina í heild. Hún hefur ekki stuðning fyrir þessum málum og þess vegna koma þau ekki fram. Virðulegi forseti. Ég vildi vekja athygli á þessum þremur málum hér og slugsvinnubrögðum þeirra ráðherra sem ég hef hér gert að umtalsefni. Ég er mjög óánægður með að málin skuli ekki komast til afgreiðslu á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Loksins, loksins gefa veðurguðirnir okkur færi á að dæla sandi úr Landeyjahöfn. Fagna ég því mjög að þessi mikla samgönguæð opnist sem er okkur öllum landsmönnum svo mikilvæg. Eftir þrálátar sunnanáttir í allan vetur með tilheyrandi ölduhæð er hann loks lagstur í norðanátt. Því miður er það ekki hæg norðanátt heldur hvöss norðanátt með tilheyrandi kulda og snjókomu fyrir norðan, en þar sem það er landátt í Landeyjum geta sanddæluskipin athafnað sig í miklum vindi. Hvað getum við lært af þessum vetri? Kannski það að það er alveg sama hvaða skip hefði verið í siglingum milli lands og Eyja í vetur, stórt eða minna skip, að ekki hefði verið möguleiki á að halda uppi siglingum af neinu viti? Í fyrra opnaðist höfnin í byrjun mars en að þessu sinni í byrjun maí. Enginn mannlegur máttur getur haldið óbreyttri Landeyjahöfn opinni allt árið. Því fyrr sem við horfumst í augu við það og einbeitum okkur að því að þróa hafnargarða sem virka, því fyrr verður raunverulegur möguleiki á að Landeyjahöfn nýtist allt árið. Ég hvet því menn til að beina kröftum og fjármunum frekar í að þróa hafnargarða en að smíða minna skip. Ég get ekki komið hér upp undir liðnum um störf þingsins án þess að minnast á störfin í þinginu og það mál sem hefur verið mikið í umræðunni síðustu daga þar sem sá sem hér stendur er ítrekað sakaður um spillingu. Sárast þykir mér þó að samstarfsmenn mínir í nefndum stökkvi á vagninn um leið og fjölmiðlafárið byrjar. Ég skora á þingmenn að gera breytingar á hagsmunaskráningu þingmanna þótt ekki væri nema bæta aukareit við skráningareyðublaðið svo hægt sé að setja aukaupplýsingar ef menn kjósa svo. Ég hef þegar sent út fréttatilkynningu um mín mál og vona að hún skýri mína hlið fyrir þeim sem vilja skilja á annað borð.

Virðulegur forseti. Nú þegar er að skapast svigrúm til að bæta kjör ýmissa hópa í landinu er það grundvallaratriði að kjarabætur aldraðra og öryrkja séu þar líka á dagskránni. Þegar við tölum um lægstlaunuðu hópana í samfélaginu, þá sem raunverulega eru með 200 þús. kr. á mánuði, eru þar stærstu hóparnir tugir þúsunda aldraðra og öryrkja sem ekki hafa notið launaskriðsins, ekki hafa notið hins mikið vaxandi kaupmáttar 

Sex ár í ríkisstjórn.

Þegar menn tala um að lágmarkslaun í landinu þurfi á tilteknum tíma að ná 300 þús. kr. er auðvitað um leið verið að segja að þessir hópar, öryrkjar og ellilífeyrisþegar, þeir sem eru á lægstu laununum í landinu, þurfi sömuleiðis slíkra leiðréttinga við. Ég brýni alþingismenn, ríkisstjórnina og aðila vinnumarkaðarins til að tryggja að þessir hópar verði ekki skildir eftir í þeim kjarasamningum sem í hönd fara, heldur verði þeim tryggðar sömu leiðréttingar og öðrum. Til að mynda hefur helmingur öryrkja engar tekjur úr lífeyrissjóði, aðeins strípaðar bæturnar frá Tryggingastofnun ríkisins. Bæði um öryrkja og aldraða gildir það að ef menn hafa lítils háttar tekjur, hvort heldur eru úr lífeyrissjóði, atvinnutekjur eða fjármagnstekjur, er það jafnharðan klipið af þeim aftur svo kalla má skipulagða 

Hæstv. forseti. Öll við sem hér störfum höfum ákveðnar hugsjónir og baráttumál sem við viljum standa fyrir. Það getur verið afar mismunandi hvaða málefni það eru eins og störf okkar geta gefið til kynna. Auðvitað eigum við öll að bera virðingu fyrir skoðunum annarra en stundum verður maður auðvitað að segja það sem manni finnst og það ætla ég að gera hér. Það er erfitt að sitja undir orðum hv. þingmanns sem telur það lýðskrum að vilja afnema verðtryggingu. Það getur ekki hafa farið fram hjá neinum hv. þingmanni í þessum sal að ég er einn þeirra hv. þingmanna sem vilja afnema verðtryggingu af neytendalánum. Og af hverju er það? Ástæðan er sú að mig langar ekki til að sjá heimili landsins og fjölskyldur standa uppi með stökkbreytt verðtryggð lán ef hér verða einhver efnahagsleg áföll. Önnur ástæðan er sú að verðtryggð útlán geta leitt til aukinnar verðbólgu eða hækkað höfuðstól verðtryggðra lána við ákveðin skilyrði. Hækkun höfuðstóls er færð til aukinna tekna hjá bönkum þannig að eigið fé þeirra hækkar. Þannig eykst svigrúm þeirra til peningamyndunar. Það getur jafnframt aukið verðbólgu sem hækkar lán heimilanna. Viðskiptabankarnir hagnast verulega þegar verðbólga er til staðar þar sem þeir eiga meira verðtryggt en þeir skulda. Það virðist því vera bönkunum mikið hagsmunamál að verðbólga og verðtrygging sé til staðar. Það er staðreynd að viðskiptabankarnir hagnast um 1,5 milljarða ef verðbólga hækkar um 1%. Þarna á sér stað hrein eignatilfærsla frá heimilum landsins til fjármálastofnana. Það er mikilvægt að þau frumvörp er varða afnám verðtryggingar á neytendalánum sem eru á þingmálaskrá hæstv. fjármálaráðherra komist inn á þessu þingi. Að auki verð ég að nefna þau húsnæðisfrumvörp er hv. þm. Kristján Möller talaði um í ræðu sinni áðan, það er mikilvægt að við sem bíðum eftir að þau frumvörp komist áfram látum aðeins í okkur heyra og ýtum á að þau komist í gegn.

Virðulegi forseti. Ég vil gera að umtalsefni það bréf sem hæstv. innanríkisráðherra Ólöf Nordal sendi til Reykjavíkurborgar þann 20. apríl sl. þar sem gerð var sú athugasemd að það leyfi sem Reykjavíkurborg hefur veitt til framkvæmda á svæði Valsmanna sé í raun ólöglegt, lögleysa, virðulegur forseti, því að í bréfinu kemur fram, með leyfi forseta: „Samkvæmt gildandi skipulagsreglum sem samþykktar voru af samgöngumálaráðherra og birtar í Lögbirtingablaðinu 7. ágúst 2009 eru hindrunarfletir á aðflugslínum af flugbrautum vallarins, þar með talin flugbraut 6-24. Sú uppbygging sem fyrirhuguð er á svæði Valsmanna er innan þess svæðis sem skipulagsreglur Reykjavíkur ná til og því óheimilt að reisa mannvirki sem ná upp fyrir þá fleti eins og segir til um í 2. mgr. 59. gr. laga nr. 60/1998, um loftferðir.“ Það er ekki einasta að Reykjavíkurborg er komin langt fram úr þeim heimildum sem hún hefur varðandi þessi mál heldur liggur Reykjavíkurborg svo á að hefja þarna framkvæmdir og útrýma neyðarbrautinni að hún tekur ekki tillit til þess að Samgöngustofa hefur nú til umfjöllunar möguleg áhrif á lokun flugbrautarinnar sem kölluð er neyðarbraut. Ég hef áður gagnrýnt að þar er á ferðinni mikið stjórnsýsluklúður vegna þess að síðan þetta mál fór af stað núna í seinasta sinn hefur það tekið 16 mánuði og ég minni á málshraðareglu stjórnsýsluréttar. Jafnframt fer Reykjavíkurborg fram úr því samkomulagi sem var búið að gera varðandi hina svokölluðu Rögnunefnd, að hafast ekkert að á Hlíðarenda og í Vatnsmýrinni fyrr en einhver niðurstaða væri komin í starf nefndarinnar. Ég lít þetta mjög alvarlegum augum, virðulegi forseti. Þarna gengur Reykjavíkurborg 

Hæstv. forseti. Baráttudagur verkalýðsins 1. maí verður haldinn hátíðlegur á föstudaginn. Að þessu sinni í skugga einhverra hörðustu vinnumarkaðsdeilna seinni ára. Öllum má ljóst vera að þolinmæði þeirra stétta sem lægst hafa launin er þrotin. Starfsgreinasambandið gerir kröfu um 300 þús. kr. lágmarkslaun fyrir fulla vinnu og BHM vill að menntun sé metin til launa. Sanngjarnar kröfur að mínu mati. Það er athyglisvert en þó raunar líka fyrirsjáanlegt að fylgjast með viðbrögðum atvinnurekenda og hægri manna við þessari stöðu. Fleiri en einn og fleiri en tveir forustumenn Sjálfstæðisflokksins bregðast við með því að ýja að því endurskoða þurfi verkfallsréttinn. Það gerði nú síðast hæstv. fjármálaráðherra hér í þessum ræðustól í gær með orðalaginu að hann vildi þora að taka umræðuna, sem virðist reyndar vera tískufrasi hjá þeim sem slá fram stuðandi viðhorfum. Af orðum hæstv. fjármálaráðherra mætti ætla að einhver eðlisbreyting hefði átt sér stað á verkföllum og að nú hafi sú mikla breyting orðið að þeim sé ætlað að bíta. Auðvitað hefur verkfallsvopninu alltaf verið beitt þannig að það bíti. Kennarar hafa ekki farið í verkföll á sumrin eða verslunarfólk í janúar. Því hefur hins vegar alltaf mátt treysta að hægri öflin í þessu landi kveinki sér undan verkalýðshreyfingunni og vilji endilega taka umræðuna um að endurskoða verkfallsréttinn. Þannig var það fyrir 20 árum, þannig er það nú og þannig verður það líklega líka eftir 20 ár.

Hæstv. forseti. Mig langar að vekja athygli á jákvæðri frétt frá í síðustu viku sem birtist á Eyjunni fyrir viku síðan og í fyrirsögninni segir, með leyfi hæstv. forseta: „Samfylkingin styður kröfur launþega - í fyrsta skipti sem sá stuðningur kemur afdráttarlaust fram.“ Í fréttinni segir frá ályktun sem þingflokkur Samfylkingarinnar setti saman um stuðning sinn við 300 þús. kr. lágmarkslaun. Eftir því hafði mjög verið kallað úr hópi grasrótar flokksins, bæði landshlutafélaga og verkalýðsfélaga. Ein helsta röddin í kverúlantakór Samfylkingarinnar kallaði flokkinn, með leyfi forseta, daufasta flokk í heimi. 
             Á flokksþingi Framsóknarflokksins var ályktun í þessa veru samþykkt en landsfundur Samfylkingarinnar var ekki notaður til þess að hugsa sérstaklega um launafólk því að þar voru menn uppteknir af því að brugga sitjandi formanni launráð  „Einn. - Hættu að telja, þetta er ég.“ Í þeirri stöðu er formaður Samfylkingarinnar í dag. Það er náttúrlega gott að búið sé að brýna deigt járn svo það bíti að lokum og auðvitað ber að fagna því að Samfylkingin hafi fundið verkalýðsarm eða verkalýðstengsl sín. En í ljósi þess sem fram kemur í þessari ræðu verð ég að viðurkenna að mér fannst það skjóta skökku við að formaður þingflokks Samfylkingarinnar sagði í sjónvarpi á sunnudaginn að saga Samfylkingarinnar og verkalýðshreyfingarinnar væru samofnar. 
            

Virðulegi forseti. Við höfum tilhneigingu til þess, og það er gott og eðlilegt, að bera okkur saman við þau lönd sem við viljum helst líkjast. Það er umhugsunarefni að við erum í þeirri stöðu að kaupmáttur hefur aukist meira hér á landi en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Atvinnuleysi er mjög lítið, laun hafa hækkað meira og hér hefur verið stöðugleiki sem er eitthvað sem við Íslendingar höfum alla jafna ekki átt að venjast, verðbólga afskaplega lág. En við horfum að öllu óbreyttu fram á gríðarlegan óróa á vinnumarkaði og það er eitthvað sem við verðum að ræða. Við viljum hafa miðstýrða samninga og við erum með stóra launþegahreyfingu og síðan atvinnurekendur sem semja ekki bara um kaup og kjör heldur stýra sömuleiðis að stærstum hluta lífeyrissjóðakerfi landsins. En núna er þetta einfaldlega ekki að virka. Menn geta haft allar skoðanir á því hver kröfugerðin á að vera, hvað á að gera í kjaramálum, þetta er ekki að virka og það er mjög alvarleg staða. Það er mjög sérstakt að við sjáum við þessar aðstæður fram á kollsteypur á vinnumarkaði og mikið um verkföll. Það er ekkert að því að ræða það hvernig verkfallsréttinum er beitt. Verkfallsrétturinn er upphaflega kominn til sem vopn láglaunafólks vegna þess að það hafði ekki önnur ráð. En við erum svo sannarlega komin á annan stað núna. Staðan er grafalvarleg og það verður eitthvað að gerast til að koma í veg fyrir mjög alvarlega hluti. Við skulum hafa það alveg á hreinu 

Virðulegi forseti. Það fer ekki fram hjá neinum að ástand gatna í Reykjavík og víða á þjóðvegum landsins er bágborið vegna viðhaldsleysis. Á eldsneyti á bíla eru lagðir háir skattar, bæði olíugjald og bensíngjald. Þeim sköttum er ætlað að standa undir gerð og viðhaldi vega. Árið 2010 var lögfest undanþága frá þessum gjöldum á eldsneyti á borð við lífolíur. Árið 2013 voru menn svo skyldaðir til að blanda hefðbundið eldsneyti með slíkum lífolíum. Þau íblöndunarefni sem hingað til hafa verið flutt inn eru tvöfalt dýrari en hefðbundið eldsneyti. Það liggur því fyrir að þessi skattaívilnun hefur nær öll runnið úr landi til erlendra framleiðenda á lífolíu. Nú liggur fyrir að ríkið verður af mörg hundruð milljónum króna á ári vegna þessarar skattaívilnunar. Vegaféð rennur viðstöðulaust úr landinu, mörghundruð milljónir. Það samsvarar í raun öllu því fé sem Reykjavíkurborg eyðir árlega í viðhald gatna. Um leið kemur minna fé til vegaframkvæmda. Það er beinlínis verið að nota vegapeninga til að niðurgreiða innflutning á jurtaolíu, tekjur sem ríkið hafði áður af eldsneytisgjöldum renna núna úr landi í niðurgreiðslu til innkaupa á dýru eldsneyti. Ég nefni þetta hér því að ég, ásamt mörgum öðrum hv. þingmönnum, hef lagt fram frumvarp til laga þar sem ætlunin er að stöðva þetta stjórnlausa flæði fjármagns úr landinu. Ég tel málið afar brýnt því að um er að ræða hagsmuni ríkisins upp á mörg hundruð milljónir króna. Ég hef hins vegar af því áhyggjur að lagafrumvörp þingmanna séu ekki á dagskrá það sem eftir lifir þessa þings, að minnsta kosti er ekkert sem bendir til þess í dagskrá þingsins. Einungis eitt lagafrumvarp þingmanns hefur verið samþykkt á þessu þingi og einungis eitt frumvarp bíður 3. umr. Ég tel það til mikilla vansa ef þessi grunur minn reynist réttur og vil hvetja forseta, sem hefur talað máli þingsins, einlæglega til að beita sér að þessu leyti og tryggja á borði en ekki bara í orði lýðræðislega umræðu um mál þeirra sem kjörnir hafa verið til að fara hér með löggjafarvaldið.

Virðulegur forseti. Sykurskattur gömlu vinstri stjórnarinnar gilti í 21 mánuð, var þungur skattur á heimilin í landinu. Rannsóknarsetur verslunarinnar rannsakaði áhrif sykurskattsins á verð og neyslu og niðurstaðan var: Skatturinn skilaði ríkissjóði tæpum milljarði í skatt. Skattlagning vinstri stjórnarinnar, til að breyta neysluvenjum fólksins í landinu, var í raun skattur á heimilin samkvæmt niðurstöðu Rannsóknarseturs verslunarinnar. Þetta rifjar upp fyrir mér stór orð minni hlutans í þinginu þegar við ræddum breytingar á virðisaukaskattsfrumvarpinu hér fyrr í vetur. Virðulegur forseti. Nú er öðruvísi farið að. Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks hefur gengið á undan með lækkun skatta og niðurfellingu vörugjalda og lækkað og minnkað álögur á heimilin og atvinnulíf í landinu. Verðbólgan er í sögulegu lágmarki og hefur verið það í langan tíma. Kostnaður hefur lækkað, kaupmáttur eykst og geng krónunnar hefur styrkst. Virðulegi forseti. Af hverju er ekki verðhjöðnun í landinu við þessar aðstæður? Má ekki fara fram á þjóðarsátt um lækkun verðlags? Nei, það einkennilega gerist að verðlag hækkar á sama tíma og stöðugleiki ríkir í samfélaginu. Frá 1. janúar 2013 til 1. mars síðastliðinn hefur svínakjöt hækkað um 8,43% til neytenda, en á sama tíma hefur verð á svínakjöti til bænda lækkað um 8,91%. Þessar upplýsingar komu fram í hæstv. atvinnuveganefnd í morgun.

Þetta er svínarí.

Þetta er svínarí. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Ég velti fyrir mér á hvaða vegferð er verslun í landinu. Þegar fólk er að sækja aukinn kaupmátt og hærri laun þá er verslunin að stela því af fólki með því að taka ekki þátt í þeirri sátt sem þarf að ríkja. 
            

Virðulegur forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni hér í störfum þingsins háttalag erlendra listamanna gagnvart íslenskri náttúru. Á skömmum tíma hefur það gerst í tvígang að erlendum listamönnum hefur þótt við hæfi að misnota íslenska náttúru. Það gerðist norður í landi, að mig minnir síðastliðið ár, þar sem mosi var skemmdur og minjar. Listamaðurinn tók af því mynd og sýndi síðar. Nú fyrir skömmu finnst öðrum listamanni við hæfi að mæta austur við Geysi, setja litarefni í Strokk og mynda þar einhvers konar gjörning. Ekki veit ég, virðulegur forseti, hvort þessum listamönnum hefur verið hegnt á einhvern hátt eða mál þeirra tekin fyrir. Það sem mér finnst vanta nú eru athugasemdir, hróp og köll, frá Bandalagi íslenskra listamanna sem fordæmir framgöngu af þessu tagi. Við erum gjörn á að fara og mótmæla því ef við sjálf gerum eitt eða annað. Hér koma þekktir listamenn utan úr heimi og leyfa sér slíka framgöngu að því er virðist án þess að þurfa að borga sektir eða að tekið sé á málum þeirra því að við heyrum eingöngu um gjörning þeirra í fréttum en ekkert síðar. Virðulegur forseti. Mér finnst þetta ömurlegt. Ég leyfi mér að vísa þessum ræðustúf til umhverfis- og samgöngunefndar til skoðunar á því hvernig tekið er á slíkum málum í samfélaginu og hvað við getum gert til þess að koma í veg fyrir að erlendum listamönnum þyki slík framkoma við íslenska náttúru við hæfi.

Herra forseti. Ef ég hef litið rétt á dagatalið í morgun þá er kominn 28. apríl, það er staðfest. Aprílmánuður er sem sagt að verða búinn, það eru eftir fjórar til fimm vikur af þinghaldinu hér, 12 til 15 raunverulegir þingfundadagar að frátöldum helgum og nefndadögum. Herra forseti. Enn bólar ekkert á samgönguáætlun. Kjörtímabil þessarar ríkisstjórnar er hálfnað. Það eru tvö ár frá síðustu alþingiskosningum. Þeir gaufuðu sér að vísu við pönnukökubakstur og át í heilan mánuð áður en ríkisstjórninni var komið saman, en kjörtímabilið er hálfnað, herra forseti, og þessi ríkisstjórn hefur ekki enn komið frá sér samgönguáætlun eða endurskoðaðri samgönguáætlun. Nú rignir yfir okkur neyðarópunum um ástandið í vegakerfinu. Hv. þm. Sigríður Á. Andersen gerði það að umtalsefni hér áðan; fór kannski frjálslega með staðreyndir hvað varðaði tekjuáhrifin af umhverfisvænu eldsneyti, en það er annað mál. Það er sama hvort það eru ónýtir malarvegir, 40 til 50 ára gamlir til hliðar við eða á meginþjóðvegakerfinu sem sáralítið viðhald hafa fengið, þjóðvegakerfið sjálft eða stofnbrautirnar hér í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu, sem Vegagerðin ber ábyrgð á, viðhald er í svo algjöru lágmarki að vegakerfið liggur undir skemmdum og nýframkvæmdir eru engar. Eins og hv. þm. Kristján L. Möller hefur orðað það þá verður þetta heimsmet í að gera ekki neitt, eða Íslandsmet í að gera ekki neitt í samgöngumálum. Nú er það að vísu þannig að tillaga um ríkisfjármálaáætlun til næstu fjögurra ára færir okkur því miður heim sanninn um að ástandið stendur lítið til bóta næstu fjögur árin ef þessi ríkisstjórn eða meiri hluti hennar nær fram vilja sínum. Þar er gert ráð fyrir nánast engri viðbót í heildarfjárfestingum ríkisins næstu fjögur árin. 1,2% af vergri landsframleiðslu, eða um 30 milljarðar kr., til og með ársins 2019, það teiknar ekki til góðra hluta. En eigi þessi bitri veruleiki að verða svona þá skal ríkisstjórnin gjöra svo vel og sýna hann og koma með þá samgönguáætlun 

Herra forseti. Alþjóðlegur baráttudagur verkafólks er núna á föstudaginn. Verkafólk vítt og breitt um landið heyr baráttu fyrir bættum kjörum. Það sem kemur frá þessari ríkisstjórn er ekki mjög uppbyggilegt eins og fram hefur komið hjá hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann talar um að mögulega hafi verið gengið of langt í að bæta eða jafna kjörin í landinu. Það er nú innlegg hæstv. ríkisstjórnar inn í það erfiða ástand sem nú ríkir. Einhvern tímann talaði Sjálfstæðisflokkurinn um stétt með stétt, það var slagorð hjá Sjálfstæðisflokknum, Stétt með stétt. Hvar er sá flokkur núna ef hann skilur ekki að launafólk í landinu þarf að lifa af hærri launum en rétt rúmum 200 þúsund á mánuði? Á flokksþingi Framsóknarflokksins töluðu menn digurbarkalega um að standa með láglaunafólki. Ég kalla eftir því að þessir flokkar og forustumenn þeirra, hæstv. ráðherrar þessara flokka, sýni þá í verki að þeir standi stétt með stétt og standi með launabaráttu fólksins í landinu nú við þessar erfiðu aðstæður. Þeir hafa tækifæri til þess gegnum samninganefnd sína við BHM og þeir hafa líka tækifæri til þess með því að hafa kjörin fyrir láglaunafólk ekki miklu verri en þau þurfa að vera. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson talaði um að fyrri ríkisstjórn hefði lagt 1 milljarð á fólkið í landinu með sykurskatti. En hvað gerir þessi ríkisstjórn? Hún leggur 11 milljarða á landsmenn með matarskatti þar sem innifalið er hollustufæði eins og grænmeti og ávextir. Er nú ekki mikilvægara að fólkið í landinu geti keypt sér hollustu en sleppt nammibarnum  
            

Virðulegi forseti. Það er erfitt að koma upp í ræðustól eftir skörulega ræðu hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur. Ég vil eins og aðrir þingmenn, eins og hv. þm. Sigríður Á. Andersen og hv. þm. Kristján L. Möller, gera að umtalsefni þá forgangsröðun sem er í vinnu þingmanna og þingnefnda. Við bíðum öll eftir hinum mörgu málum frá ráðherrum, sérstaklega þó aðalhúsnæðisfrumvarpi félags- og húsnæðismálaráðherra sem aldrei kemur. Við getum því ekkert unnið með það, það liggur í hlutarins eðli. En þó er hér nóg að gera því að þingmenn hafa verið duglegir að koma að þingmannamálum og af því að við þingmenn vitum að það er erfitt að koma okkar málum að erum við vön því að koma þeim að í byrjun þings svo það standi nú ekkert upp á okkur. En þó að forseti hafi oft sagt að hér sé þingmannamálum sífellt gefinn meiri gaumur er það samt þannig að við höfum ekki afgreitt nógu mörg þingmannamál, þau fá alltaf að sitja eftir. Við erum hér á þingi ekki einungis til þess að taka á móti málum seint og um síðir frá ráðherrum, heldur erum við kosin á þing til þess að fylgja sannfæringu okkar og koma fram með mál sem okkur þykja mikilvæg. Það er mjög mikilvægt að formenn nefnda og forseti Alþingis virði þá vinnu þingmanna og færi þau mál fremst í röðina þar sem þau voru til að byrja með, af því að þingmenn eru alltaf snemma með sín mál. Ég kalla eftir því af því að ég veit að mörg þingmannamál bíða afgreiðslu sem 

Hæstv. forseti. Ég vil hefja þessa ræðu mína á því að lýsa því yfir að það sé svolítið sérkennileg staða komin upp þegar þingflokkur Samfylkingarinnar ályktar um kjaramál þegar samfélagið logar allt í verkföllum og hverjir þola það verst? Jú, Viðskiptaráð og Framsóknarflokkurinn.  Ég kem hér upp til þess að lýsa yfir miklum áhyggjum af því að ein helsta auðlind landsins, ósnortin náttúra, liggi undir miklum skemmdum vegna aukins ferðamannastraums hingað til lands. Nú er það svo að ferðaþjónustan er orðin stærsta útflutningsgreinin á Íslandi. Við viljum auðvitað veg hennar sem mestan og tekjur af greininni sem mestar og bestar en þá þurfum við að viðhalda auðlindum okkar, ekki síst auðlindinni ósnortinni náttúru. Lagt var fram af hálfu iðnaðar- og viðskiptaráðherra óburðugt frumvarp um náttúrupassa og liggur fyrir að frumvarpið mun ekki verða að lögum, enda er það þvílíkt vandræðamál að fáir geta hugsað sér að styðja það. Það breytir því ekki að við verðum að fá tekjurnar sem náttúrupassinn átti að afla til þess að mæta uppbyggingu á ferðamannastöðum og til þess að búa til nýja viðkomustaði fyrir ferðamenn til að dreifa álaginu á landið. Við í Samfylkingunni viljum því leggja ríka áherslu á að tilkynnt verði um auknar fjárveitingar í sjóðinn um uppbyggingu ferðamannastaða sem svarar tekjunum sem áttu að koma af náttúrupassa, sem eru á annan milljarð, og það þarf að tilkynna nú þegar að það eigi að setja þá fjármuni þarna inn svo hægt sé að byrja að veita styrki til þeirra fjölmörgu aðila sem sóttu 

Herra forseti. Mér er nokkur vandi á höndum. Það er ekki oft sem 4. þm. Reykv. n. stígur í þennan ræðustól blíður og sæll og einarður í þeim ásetningi að hrósa ríkisstjórninni en ég sé að hæstv. fjármálaráðherra sem átti að verða andspæni lofs míns í upphafi ræðunnar er ekki hér í sæti sínu. Er von á honum til þings til að hann megi hlýða á mín orð eða er hann fjarri? Hæstv. forseti veit að ég legg ekki í vana minn að krefjast ráðherra til fundar, en er von á honum?

Forseti telur að ekki sé von á hæstv. fjármálaráðherra.

Þá verð ég kannski að stytta ræðu mína og heldur flytja hana þegar kemur að síðari umr. þessa máls. Ég vildi byrja á því að segja að ég er ánægður með að hæstv. ríkisstjórn hefur loksins lagt fram í fyrsta skipti ríkisfjármálaáætlun til fjögurra ára. Þar með er brotið í blað og það má segja að ríkisstjórnin standi þannig við þau ákvæði og kvaðir sem er að finna í þingskapabreytingum frá 2011 um að leggja fram slíka áætlun. Partur af tilganginum með henni er vitaskuld að auka veg þingsins og vald. Það er verið að gera þinginu kleift að koma fyrr að umræðum um markmið, höfuðlínur og stærstu þætti í ríkisfjármálum áður en kemur beinlínis að því að menn ræða fjárlagafrumvarp hvers árs hverju sinni. Þetta finnst mér lofsvert. Nú er þó ekki í fyrsta skipti vísir að slíkri áætlun lagður fram. Ég rifja það upp, herra forseti, að í tíð fyrri ríkisstjórnar var lögð fram greinargerð af þessum toga, þó ekki sem þingmál, árin 2009, 2011 og 2012 og reyndist hið nýtasta gagn. Ég tel að áætlun af þessu tagi sé mjög góð sem vinnutæki fyrir þingið. Hún gerir okkur kleift að skyggnast fram í tímann og sömuleiðis að flytja til á milli málaflokka ef um það verður samstaða á hinu háa Alþingi eða ráðast í nýjar framkvæmdir ef menn telja nauðsynlegt. Til dæmis hefði verið æskilegt að sjá í þessari áætlun gert ráð fyrir því að ráðist yrði í byggingu nýs Landspítala á næstu árum, en því miður er ekkert sem bendir til þess að það eigi að verja til þess nokkru sérstöku fé utan þess sem kemur fram í áætluninni, að það á að ljúka byggingu sjúkrahótels og sömuleiðis hönnun meginkjarna, en fyrir utan þær 700–800 milljónir sem eru lagðar til hönnunarinnar og síðan byrjunar á meginkjarna spítalans, ja, það eru ekki nema 5–6 milljarðar á öllu tímabilinu og þá sjá menn auðvitað að ekki er gefið neitt rými fyrir það í þessari áætlun. Það er eðli þeirra valdþátta sem leika saman í okkar stjórnskipan að Alþingi hefur það hlutverk með höndum að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. Það er kannski ekki síst hlutskipti okkar í stjórnarandstöðu að leggja fram, ef svo ber undir, málefnalega og hvassa gagnrýni á þau mál sem koma frá ríkisstjórninni. Það er það og sá samleikur valdþáttanna sem gerir það að verkum að þetta samfélag okkar er þrátt fyrir allt og hvað sem hver segir bærilega gott. Á sama tíma og ég lýsi ánægju minni með að ríkisfjármálaáætlun kemur fram, og ætlaði að hrósa hæstv. fjármálaráðherra fyrir það, verð ég auðvitað að segja að um leið er slík áætlun spegill sem borinn er upp að stefnu valdhafa hverju sinni. Það verður að segjast eins og er að ég er ekki sammála því með hvaða hætti stefnan birtist af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Það kemur til dæmis fram í þessari áætlun að gert er ráð fyrir því að samneysla aukist giska lítið og miklu minna en ég taldi að sammæli væru um meðal alþingismanna að ráðast í bak kreppunni. Við vitum öll að hér reyndist nauðsynlegt að ráðast í mjög mikinn samdrátt og niðurskurð þegar við blasti gapandi hola í fjárlögum íslenska ríkisins upp á 213 milljarða, sem ég er viss um að hæstv. fyrrverandi fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon mundi núvirða upp á 290 milljarða. Menn þurftu þess vegna að ráðast í mjög harðar aðgerðir en það varð sammæli allra að þegar því væri lokið og við værum að sigla út, eins og kemur giska vel fram í greinargerð með þessu frumvarpi, mundu menn slá í. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir því að samneyslan aukist á þessum tíma nema að meðaltali um 1,6% á ári. Til samanburðar má rifja það upp að á árunum fyrir hrun jókst hún um 4% á ári. Það er hlutverk okkar sem erum í stjórnarandstöðunni að benda á það sem kunna að vera veikleikar í þessari þingsályktunartillögu. Það eru margir veikleikar í henni, það er ekki hægt að segja annað. Í fyrsta lagi nefni ég alveg sérstaklega að fram undan eru mjög erfiðar kjaradeilur. Við heyrðum áðan hv. þm. Guðlaug Þór Þórðarson lýsa því sterkum orðum með hvaða hætti óvissa væri fram undan og mikill óróleiki og kannski erfiðasta staða sem upp hefur komið á vinnumarkaði um áratugi. Það voru orð stjórnarþingmanns, ekki mín. Ég segi því: Í áætluninni er hvergi gert ráð fyrir neinni óvissu vegna þessa varðandi komandi ár. Þó má lesa út úr henni hvaða niðurstöðu hún gerir ráð fyrir, 2% aukningu á kaupmætti. Ég spyr, herra forseti: Verður þetta ekki að teljast veikleiki? Telja menn virkilega að það sé hægt að ljúka kjarasamningum á einhverjum slíkum nótum í kjölfar þess að ríkið sjálft hefur nýverið lokið kjarasamningum við lækna og kennara sem sennilega hlaupa á þriðja tug prósenta? Ég held að það sé ákaflega ólíklegt. Í annan stað vísa ég til niðurlagsorða hæstv. fjármálaráðherra í framsögu sinni þar sem hann lýsti því með mjög sterkum litum hversu bjart væri fram undan, landið skínandi hvítt og fagurt. Halda menn þá að fólk sem lifir á rétt liðlega 200 þús. kr. vilji ekki fá sinn skammt af þessari velsæld sem lýst er? Sannarlega. Veikleiki númer tvö sem ég sé á þessu er afnám gjaldeyrishafta. Þau eru fram undan, mikilvægasta og það vandasamasta verk sem við höfum glímt við sameiginlega. Það getur valdið mikilli óvissu varðandi bæði gengi og vaxtastig en varla er orði aukið að því. Þó vil ég líka segja að í þessu frumvarpi eru kannski ekki taldir fram duldir ávinningar en ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki hægt að aflétta gjaldeyrishöftum öðruvísi en að raka hressilega krónueign slitabúanna. Ég er þeirrar skoðunar, miðað við þær sviðsmyndir sem lágu fyrir í lok síðasta kjörtímabils af hálfu síðustu ríkisstjórnar, Seðlabanka og AGS, að það kunni að leiða til þess að töluverður búhnykkur falli í skaut ríkisins sem samkvæmt áætlun síðustu ríkisstjórnar átti einungis að fara til þess að lækka skuldir ríkisins. Það gæti hlaupið á hundruðum milljarða. Ég ætla að leyfa mér að spá því að það ætti, til þess að vel væri í haginn búið fyrir afnám gjaldeyrishafta, að geta losað 300 milljarða. Það skiptir máli og til þess að vera ærlegur vil ég að það komi líka fram að það er ekki talið heldur til þess sem hugsanlega má gera ráð fyrir í framtíðinni. Í þriðja lagi tel ég það mikinn veikleika að gert er ráð fyrir því að skuldir ríkisins á þessum áætlunartíma lækki um nánast ekki neitt. Þær lækka að vísu sem hlutfall af landsframleiðslu, af því að hún eykst, en absalútt staða skuldanna breytist ekkert. Það er með ólíkindum miðað við hvernig stöðu þjóðarbúsins er lýst. Þetta sjáum við mjög rækilega á stöplariti á bls. 21 í greinargerðinni, þá lækkar aðeins í upphafi en síðan ekki söguna meir. Og af hverju á að lækka í bláupphafi þessa áætlunartíma? Jú, vegna þess að það á að selja 30% hlut í Landsbankanum og þar birtist annar veikleiki. Alveg sama hvort menn eru með því eða á móti blasir við að hinn stjórnarflokkurinn er á móti því. Hann hefur nýlega samþykkt ályktun um að Landsbankinn eigi að vera samfélagsbanki og ekki halda menn bankanum bæði í því horfi og selja stóran hluta af honum. Þetta er alvarlegur veikleiki. Þegar maður skoðar með hvaða hætti hæstv. fjármálaráðherra ætlar að skila ríkissjóði á næstu árum sjáum við að ekki er gert ráð fyrir neinni sérstakri aukningu eða bata á frumjöfnuði ríkissjóðs ef maður skoðar það sem hlutfall af vergri landsframleiðslu. Þetta kemur skýrt fram í töflu á bls. 19 og þar er sýnt að batinn á milli 2015 og 2016 er 0%. Á milli 2016 og 2017 er hann að vísu 1%. Það gengur til baka næsta ár því að þá er hann kominn aftur niður í 0,7% og á svo að lagast um 0,1% árið 2019. Herra trúr, ég vísa bara til þess sem gerðist á síðasta kjörtímabili þegar frumjöfnuðurinn jókst í stórum stökkum þremur sinnum á kjörtímabilinu. 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða yfirgripsmikið mál, hvorki meira né minna en langtímaáætlun ríkissjóðs í fjármálum, og mér virðist stóll fjármála- og efnahagsráðherra, flutningsmanns málsins, vera auður. Ég spyr hæstv. forseta hvort það sé ekki alveg á hreinu að fjármálaráðherra sé í húsinu að hlýða á umræðuna og tilbúinn að bregðast við þeim fyrirspurnum sem fram hafa verið settar og ljúka umræðunni með ræðu af sinni hálfu í dag.

Hæstv. fjármálaráðherra er ekki í húsinu. Forseta var kunnugt um að hæstv. fjármálaráðherra yrði ekki viðstaddur þessa umræðu. Engu að síður ákvað forseti að setja málið á dagskrá. Hæstv. fjármálaráðherra var viðstaddur umræðuna allan liðlangan daginn í gær og í ljósi þess að ekki voru margir á mælendaskrá taldi forseti ekki óeðlilegt að umræðunni yrði haldið áfram án viðveru hæstv. fjármálaráðherra.

Herra forseti. Við erum hér í umræðu um þingsályktunartillögu um ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2016–2019. Þetta er sú fyrsta sinnar tegundar og því ber að fagna að hún er komin fram og markar vonandi nýjan tíma í umræðu þingsins um ríkisfjármál. Fulltrúi Samfylkingarinnar, hv. þm. Oddný Harðardóttir, fór ágætlega yfir efni ályktunarinnar. Formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Árni Páll Árnason, gerði ekki síst undirliggjandi efnahagsþáttum jafnframt góð skil enda okkar fulltrúi í efnahags- og viðskiptanefnd. Hann fór mjög vel yfir þann þátt. Ýmsir þingmenn flokksins hafa líka tjáð sig um málið, nú síðast hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Ég ætlaði að nálgast þetta út frá því að þessi ríkisfjármálaáætlun er ekki eingöngu áætlun um þróun í ríkisfjármálum og efnahagsstærðum heldur jafnframt pólitískt stefnuplagg. Við skulum skoða þetta pólitíska stefnuplagg í því ljósi að í fjölmiðlum hefur sá ráðherra sem þetta mál leggur fram, hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, sagt að kannski hafi verið gengið of langt í átt til jöfnuðar hér á landi, að launakröfur séu of háar, og óþreytandi er hann að minna á þá stefnu Sjálfstæðisflokksins að lækka þurfi skatta. Þetta plagg ber mark þessarar pólitísku sýnar formanns Sjálfstæðisflokksins, að það skuli ívilna þeim ríkari á kostnað þeirra sem minna hafa og bera úr býtum og á kostnað þjónustunnar sem við eigum öll saman og njótum öll saman og býr til betra og réttlátara samfélag. Við munum á eftir fara í langþráða umræðu um húsnæðismál þó að ekki sé nema hluti frumvarpanna kominn fram, en ég rek augun í það sem segir hér á bls. 2, með leyfi forseta: „Unnið er að breytingum á húsnæðisstefnu stjórnvalda með það að markmiði að styðja betur við tekjulágar fjölskyldur og styrkja stöðu fyrstu íbúðakaupenda.“ Þetta eru fögur fyrirheit þó að þau segi ekki mikið en á bls. 5 er þetta eiginlega tekið til baka með hálfgerðum hótunum. Það er verið að tala um kjarasamningana og óvissu- og áhættuþáttinn í íslensku efnahagslífi fyrir þær sakir og að þá verði að leysa þannig að verðstöðugleika verði ekki raskað. Þá segir, með leyfi forseta: „Að öðrum kosti verður þörf á að endurmeta forsendur áætlunargerðarinnar og getur það m.a. haft áhrif á getu ríkisins til að grípa til aðgerða hvort sem er á tekju- eða gjaldahlið áætlunarinnar. Slíkt kann því að hafa áhrif á áform í skattamálum, fjárfestingum og eftir atvikum á öðrum sviðum, svo sem í húsnæðismálum. Þá er stöðugleiki í efnahagsmálum jafnframt mikilvægur fyrir undirbúning aðgerða til afnáms fjármagnshafta.“ Ef Sjálfstæðisflokknum finnst launafólk bera of mikið úr býtum í kjarasamningum á það að koma niður á áformum í skattamálum, fjárfestingum og húsnæðismálum. Ég ætla að vera svo ófyrirleitin að leyfa mér að spá því að það verði helst látið bitna á fjárfestingum og húsnæðismálum en að ekki verði dregið úr skattalækkunum sem virðast vera um það bil það eina sem þessi ríkisstjórn getur gert nema þegar kemur að því að hækka skatta á matvæli. Þar má hækka skatta, það þótti ekki neitt vandræðamál. Af því að við erum í sköttunum vil ég gera það að umtalsefni að hv. þm. Össur Skarphéðinsson var í ræðustól á undan mér og fór yfir það áhyggjuefni að þrátt fyrir mjög góða afkomu ríkissjóðs sem til er komin vegna þrotlausrar vinnu ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur allt síðasta kjörtímabil mun ekki takast að lækka skuldir ríkisins nema sem hlutfall af vergri landsframleiðslu af því að hún mun vaxa en þær verða ekki að lækka að nafnverði. Þá er kannski ágætt að benda hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni á að það verður væntanlega verkefni okkar þegar við komumst vonandi í meiri hluta á þinginu eftir næstu kosningar að kljást við skuldirnar, þá arfleifð frá Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki sem þau treysta sér ekki til að takast á við. Við skulum aðeins skoða hvort þessi skortur á aðgerðum til að grynnka á skuldum sé nauðsynlegur. Við teljum öll mikilvægt, a.m.k. við á vinstri væng stjórnmálanna, að grynnka á skuldunum af því að vaxtakostnaðurinn er svo mikill, meira að segja meiri en í öðrum löndum af því að við erum með svo óhagfelldan gjaldmiðil. Vextirnir eru svo háir að þeir taka til sín stóran hluta af ríkisútgjöldunum. Þess vegna viljum við lækka skuldirnar. Er verið að slaka á í því af því að svo mikið sé lagt til menntamála, heilbrigðismála eða almannatryggingakerfisins? Nei, herra forseti, sú er ekki raunin. Það var ákveðið að verja 80 milljörðum, sem hefðu getað að einhverju leyti farið í að greiða niður skuldir, í að færa niður skuldir heimilanna. Sumt af því voru nauðsynlegar aðgerðir en 51 milljarður af þeim 80 hefur farið samkvæmt frumvarpi fjármálaráðherra til 30% tekjuhæstu heimila landsins. Þarna var 51 milljarður sem við hefðum getað notað til að grynnka á skuldum. Í veiðigjöldunum sem voru lækkuð hefðu verið fjármunir til að lækka skuldir og það umtalsvert, fjárflæðið árlega inn í ríkissjóð til þeirra þarfa. Auðlegðarskatturinn sem ríkisstjórnin heyktist á að framlengja, skatturinn sem lagður er á þá einstaklinga á Íslandi sem hvað mestar eignir eiga, þ.e. hreinar eignir umfram 100 milljónir - nei, það var ekki mikill vilji til að framlengja þann skatt. Það virðist algjörlega ómögulegt fyrir núverandi ríkisstjórn að finna út skatt á ferðamenn, skatt sem er lífsnauðsynlegt að leggja á fyrst og fremst til að afla tekna til að viðhalda hér ferðamannastöðum og byggja upp nýja og ýmis stofnkerfi í kringum þessa ört vaxandi mikilvægu grein sem er nú stærsta útflutningsgrein landsins. Það er erfitt að lesa plagg sem þetta um ríkissjóð sem er í raun og veru kominn á lygnan sjó. Það þarf að leysa ýmis erfið verkefni sem lúta að fjármagnshöftum, sem lúta að Íbúðalánasjóði og skuldbindingum vegna lífeyrissjóða. Það er af ýmsu að taka og næg verkefni fram undan sem krefjast bæði hugrekkis og heildar- og framtíðarsýnar. Það er bagalegt að horfa upp á að þetta á að nýta til að lækka skatta á þá sem mest eiga. Það er þegar búið að gera og það er enn haldið áfram að boða frekari skattalækkanir þannig að við munum á næstu árum ekki greiða niður skuldir. Það sem er enn alvarlegra er að við munum ekki auka samgönguúrbætur eins og farið hefur verið út í. Við munum ekki leggja umtalsvert fé í heilbrigðiskerfið sem er lífsnauðsynlegt. Við munum ekki leggja aukið fé í menntakerfið enda ætlum við að stjaka fólki 25 ára og eldra úr framhaldsnámi og ekki inn í háskólana. Það eru fyrirheit um breytingar á almannatryggingakerfinu en þar virðast fjármunir vera vandamál og það virðist ekki vera vilji til að setja aukið fé inn í málefni fatlaðra sem eru nú í reiptogi milli sveitarfélaga og ríkisins. Það er þessi pólitíska sýn sem ég harma og ég vona að hv. fjárlaganefnd sýni mátt þingsins og breyti áherslunum í þessu rammaplaggi.

Virðulegur forseti. Við þingmenn Samfylkingarinnar höfum látið okkur þessa umræðu nokkru varða, enda komum við að verkum við það að snúa við ríkisfjármálunum á síðasta kjörtímabili, tókum við ríkissjóði með nærfellt 200 milljarða halla og hér þurfti að taka margar erfiðar ákvarðanir til að snúa því dæmi við. Það er hins vegar ekki að sjá að stjórnarliðið taki þessa umræðu ýkja alvarlega og satt að segja er eiginlega ótrúlegt að fjármálaráðherra hirði ekki einu sinni sjálfur um að vera viðstaddur fyrri umr. um stefnumörkun í ríkisfjármálum fyrir sína eigin ríkisstjórn. Það bendir satt að segja til þess að það sé ekki bara stjórnarliðið sem taki þetta plagg í engu alvarlega heldur taki sjálfur fjármála- og efnahagsráðherra þetta ekkert sérstaklega alvarlega. Þá spyr maður sig hvort einhver vinna eða stefnumörkun hafi verið lögð í þetta plagg sem mark er á takandi úr því að ráðherrann nennir ekki einu sinni sjálfur að sitja yfir umræðunni og stjórnarliðar taka engan þátt í henni núna annan daginn í röð ef undan er skilinn hv. þm. Willum Þór Þórsson ef ég man þetta rétt og kannski einhverjar stöku undantekningar aðrar sem hafa fram hjá mér farið. Það hefur verið kallað eftir svörum einmitt um þetta, m.a. vegna þess að áætlunin byggir á sölu á eignarhlutum sem við sjáum ekki betur en að samstarfsflokkur fjármálaráðherra hafi nýverið ályktað gegn, þ.e. Framsóknarflokkurinn ályktaði nýverið um að gera eigi Landsbankann að samfélagsbanka af einhverju tagi sem felur í sér að flokkurinn getur ekki á sama tíma stutt áform um að ríkið selji eignarhluta sína í bankanum á markaði til hæstbjóðenda sem gera skýrar arðsemiskröfur til eignarhluta sinna. Sú áætlun sem fjármála- og efnahagsráðherra hefur lagt hér fram byggir á því að þessir eignarhlutar séu seldir. Þess vegna er vandséð hvernig þessi ríkisstjórn ætti að gera þá áætlun sem hér er lögð fram til fyrri umr. að veruleika og verður spennandi að sjá hvort þingmenn Framsóknarflokksins með Vigdísi Hauksdóttur, formann fjárlaganefndar, í broddi fylkingar munu standa að því að koma inn með þessar tillögur um sölu á eignarhluta í samfélagsbankanum óbreyttar til síðari umr. En kannski á bara ekkert að taka þetta alvarlega. Hitt hljótum við að taka alvarlega, þ.e. með hvaða hætti málaflokkur hæstv. ráðherra Eyglóar Harðardóttur er leikinn í þessari áætlun, hvernig félagsmálin eru afgreidd í þessari áætlun um ríkisfjármál þar sem ekki verður séð að fyrir dyrum standi neinar sérstakar kjarabætur til handa tugþúsundum aldraðra í landinu og 16.500 örorkulífeyrisþega sem hafa mátt bíða býsna lengi eftir því að sjá einhverja leiðréttingu sinna kjara. Það bólar satt að segja ekki á neinum framlögum svo nokkru nemi í húsnæðismálum sem er sennilega að verða eitthvert stærsta vandamálið í samfélaginu. Fyrst hæstv. fjármálaráðherra er ekki við umræðuna til að svara spurningum um sitt eigið mál geri ég ráð fyrir að hæstv. félagsmálaráðherra, Eygló Harðardóttir, sé stödd í húsinu og kalla eftir því að hún svari því við umræðuna hvort það sé rétt sem maður les út úr áætluninni, að ríkisstjórnin geri ekki ráð fyrir neinum umtalsverðum auknum framlögum, ekki í lífeyri handa öldruðum, ekki í framfærslu fyrir örorkulífeyrisþega og ekki til neinna umtalsverðra lausna í húsnæðismálum. Ef ríkisstjórnin ætlar að skilja þessi stóru félagsmál eftir næstu þrjú árin án þess að gera nokkuð að marki í þeim skil ég betur hvers vegna stjórnarliðar taka ekki þátt í umræðunni. Það er þá stefnumörkun sem varla nokkur maður getur varið og kannski bara ósköp eðlilegt að formaður Sjálfstæðisflokksins, Bjarni Benediktsson, skuli hafa kosið að láta ljúka umræðunni að sér fjarstöddum, jafn óvenjulegt og það má heita.

Herra forseti. Það liggur við að ég biðji afsökunar á því að koma hingað aftur til að halda stutta tölu en þetta mál er eigi að síður þannig vaxið að það kallar á grundvallarumræðu vegna þess að hér er verið að leggja burðarása í ríkisfjármálum til framtíðar. Ég sagði áðan að ríkisfjármálaáætlun af þessu tagi væri líka eins konar spegill sem hægt væri að bera upp að stefnu núverandi ríkisstjórnar. Ég segi alveg hreinskilnislega að ég tel að stefnan sem birtist þar sé ekki alveg sú sem ég hefði viljað sjá þarna. Hún hefur ekki að leiðarljósi félagslegan jöfnuð eftir því sem ég kemst næst með því að hafa grandlesið frumvarpið. Ég hefði viljað spyrja hæstv. fjármálaráðherra sem því miður getur ekki verið við þessa umræðu, sem satt að segja er nokkuð óvanalegt gagnvart svona lykilmáli, ákveðinna spurninga um tölur varðandi skatta. En nú ber svo vel í veiði að næstöflugasti ráðherrann er á staðnum, hæstv. félagsmálaráðherra, þannig að ég leyfi mér þá að spyrja hana út í það í staðinn. Það kemur fram í þessari þingsályktunartillögu að skatttekjurnar sem hlutfall af vergri landsframleiðslu munu lækka úr 28,8% í 26,9% árið 2019 og ég spyr: Hvernig kemur þetta fram? Hvaða skattar eru það sem væntanlega fylgja ekki landsframleiðslunni? Er verið að boða þarna eitthvað sem sennilega mælt í krónum má meta upp á verulegar skattalækkanir? Hvar á þessa að sjá stað í fjárlagafrumvörpunum á þessum árum? Ég vildi gjarnan fá svar við því frá hæstv. félagsmálaráðherra því að ég veit að hún er vel að sér í ríkisfjármálunum og hefur eins og kunnugt er lagt gjörva hönd að því að koma málum þar í gegn þó að ekki viti ég hvernig orkubitagjafir hennar hafa gagnast henni hingað til. Hins vegar er líka mikilvægt, miðað við þær yfirlýsingar sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur gefið á undanförnum missirum um bætur á lífeyri aldraðra, á framfærslu öryrkja en ekki síst á auknum bótum inn í húsnæðiskerfið og auknum fjárveitingum þangað, að hún skýri fyrir vesalingi eins og mér sem stend hérna eins og ræfill eftir að hafa lesið þessa þingsályktunartillögu út í gegn án þess að sjá í ríkisfjármálaáætlun sem varðar hina breiðu drætti fjárlagafrumvarpa til ársins 2019 gert ráð fyrir aukningu í þessa málaflokka hvar hægt sé að sjá og lesa úr þessari þingsályktunartillögu beinlínis gert ráð fyrir því að hæstv. félagsmálaráðherra verði gert kleift að standa við yfirlýsingar sínar um bætur á lífeyri til aldraðra, um aukningu á framfærslu öryrkja og sömuleiðis á auknum fjárveitingum til húsnæðiskerfisins. Hvar eru þessi mál stödd? Lætur hæstv. félagsmálaráðherra nægja að sýna tennurnar, urra pínulítið - en bítur aldrei? Lætur hæstv. félagsmálaráðherra Sjálfstæðisflokkinn valtra yfir sig í öllum þeim helstu málum sem hún ber fyrir brjósti? Ég lýsti því yfir og var satt að segja skammaður fyrir af sumum að ég stend með hæstv. félagsmálaráðherra í viðleitni hennar til að fá auknar fjárveitingar inn í húsnæðiskerfið. Við vitum öll hina miklu raunasögu hennar þar sem hún hefur jafnvel talið nauðsynlegt að sýna starfsmönnum fjármálaráðuneytisins örlítið inn í sálardjúp sín eins og frægt varð hér á dögunum þegar hún sendi þeim orkubitana. En mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra af því að hún er við umræðuna: Hefur það dugað? Í fyrsta lagi, svörin sem ég vildi gjarnan fá eru við því hvenær megi gera ráð fyrir því að frumvörpin sem hún hefur talað um að komi á allra næstu dögum skreppi loksins úr greipum fjármálaráðuneytisins inn í ríkisstjórnina og verði afgreidd. Ég spyr hana hreint út: Má gera ráð fyrir því að þessi frumvörp komi fram á næstu vikum? Ef ekki, getur hún þá sagt okkur hvort þau komi fram fyrir þinglok? Í öðru lagi óska ég eftir því að hæstv. ráðherra sýni mér fram á það hvar í þessari þingsályktunartillögu sem við erum að ræða er gert ráð fyrir þeirri aukningu til öryrkja, til aldraðra og inn í húsnæðiskerfið sem hún hefur gefið svo hástemmdar yfirlýsingar um?

Herra forseti. Það sem ég vil aðeins bæta við af minni hálfu inn í þessa umræðu, ég hafði ekki tíma til að fjalla um það með fullnægjandi hætti í fyrri ræðu, er um framtíðarhorfurnar og þær staðreyndir sem þarna er verið að birta okkur eða þá pólitísku stefnu sem þarna er mótuð. Ég hef verið hugsi yfir henni síðan ég fékk plaggið í hendur og fór að stúdera það. Ég er satt að segja undrandi á að það skuli ekki hafa vakið meiri athygli úti í þjóðfélaginu hvert hér er verið að stefna, t.d. í yfirstandandi kjaraviðræðum. Einhvern tíma hefðu aðilar vinnumarkaðarins og kannski sérstaklega verkalýðshreyfingin horft til þess hvað er verið að bjóða upp á í sambandi við áherslur í ríkisfjármálum og samneyslu á komandi árum. Alvarlegustu einstöku töluna í þessu tel ég vera þá áætlun að frumgjöld án óreglulegra liða verði komin niður í 23,4% af vergri landsframleiðslu árið 2019. Hvað eru frumgjöld án óreglulegra liða? Það er hinn raunverulegi undirliggjandi rekstur ríkisins að frádregnum plúsum og mínusum sem falla til með óreglulegum hætti. Það eru sem sagt útgjöldin að frádregnum vaxtakostnaði og óreglulegum liðum. Ég fullyrði að þetta er langlægsta hlutfall sem okkur hefur verið sýnt fram á í áætlunum af þessu tagi og verulegt frávik frá fyrri ríkisfjármálaáætlunum bæði vorsins 2009, haustsins 2011 og haustsins 2012. Þetta er ósköp einfaldlega áttavitinn stilltur í burtu frá norrænu velferðarsamfélagi. Það er þannig. Það er mjög athyglisvert að áætluninni skuli vera stillt þannig upp að samneyslan eigi ekki að fá einu sinni jafna hlutdeild á við annað í vexti landsframleiðslu á komandi árum. Einhver hefði gert sér vonir um að þegar drægi úr vaxtakostnaði ríkisins, þ.e. ef það gerist, mundu menn skipta því svigrúmi eitthvað upp, á milli fjárfestinga í innviðum og útgjalda til velferðarmála og kannski niðurgreiðslu skulda. Það er ekki. Veikleiki þessarar áætlunar er líka sá að menn gefa sér lækkandi vaxtakostnað, ekki vegna þess að skuldirnar lækki að nafnvirði heldur vegna þess að vextir muni lækka. Það er sýnd veiði en ekki gefin. Er líklegt að raunvaxtastigið á Íslandi fari mikið niður, ég tala nú ekki um ef hér verður óróleiki á vinnumarkaði og Seðlabankinn telur sig þurfa að vinna gegn hættu á þenslu með beinum vaxtahækkunum? Er líklegt að fyrstu árin eftir afnám gjaldeyrishafta, ef hún verður að veruleika, muni menn geta keyrt með mjög lága raunvexti á Íslandi? Nei, það er ekki mjög líklegt þannig að ég tel að áformin um að minnkandi vaxtakostnaður á næstu fjórum árum spari okkur ígildi 1 prósentustigs af vergri landsframleiðslu séu óraunhæf. Ef það þó gerðist og ég hefði rangt fyrir mér, sem ég vona auðvitað, stendur ekki til að framkvæmdir í vegamálum eða útgjöld til almannatrygginga og velferðarmála njóti þess í einu eða neinu. Þvert á móti á að raunlækka útgjöldin á þann mælikvarða að frumgjöldin fara jafnt og þétt niður og verða 1 prósentustigi lægri af vergri landsframleiðslu í lok tímans 2019. Ég held að félagslega sinnuð öfl í landinu, verkalýðshreyfingin og aðrir sem taka það til sín, þurfi að skoða málið mjög vandlega. Þetta eru mannanna verk. Þetta er búið til með þegar ákvörðuðum skattalækkunum með því að 11 milljarðar í auðlegðarskatti eru farnir fyrir borð á einu bretti. Menn létu sér ekki einu sinni nægja að lækka hann eða endurskoða hann, nei, menn felldu hann niður eins og hann lagði sig þannig að efnuðustu fjölskyldurnar í landinu fengu mestu gjöf að þessu leyti sem lengi hefur verið uppi. Veiðigjöldin hafa verið lækkuð, tekjuskattur af miðþrepi lækkaður, vörugjöld felld niður af ýmsum lúxustækjum þó að matarskattur væri að vísu hækkaður á móti. Um næstu áramót fellur niður orkuskattur upp á 2,2 milljarða og síðan eru boðaðar, uppsafnað til loka tímans, samtals 6 milljarða skattalækkanir í viðbót, og það er tekjutap. Það er þetta stóra svigrúm sem er horfið sem gerir það að verkum að ríkisstjórnin leggur fram áætlun af þessu tagi og hún vill það sjálfsagt pólitískt. Ég veit alveg að ekki eru allir læsir á þessar tölur eða átta sig endilega á því hvað er sagt með tölu af þessu tagi, að frumútgjöld verði komin niður í 23,4%, en þetta er kannski einhver stærsta og sverasta pólitíska yfirlýsing sem þessi ríkisstjórn hefur gefið til þessa, að hún ætlar að 

Hæstv. forseti. Sú umræða sem hefur átt sér stað um þessa þingsályktunartillögu um ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2016–2019 er ný af nálinni. Eins og komið hefur fram kom sú hugmynd fram við breytingu á þingsköpum Alþingis, ef ég man rétt 2011, að setja þetta í þingsköp um leið og ákveðið var að Alþingi kæmi fyrr saman, þ.e. annan þriðjudag í september í staðinn fyrir 1. október eins og áður hafði verið. Það var einmitt gert til að skapa Alþingi meiri tíma til að ræða fjárlög hvers árs í fjárlaganefnd á þinginu og í öðrum nefndum. Þess vegna fagna ég því að þessi þingsályktunartillaga sé loksins komin fram. Ef ég man rétt, það kann að vera misminni, átti hún að koma fram á síðasta ári en gerði ekki. Það voru kannski gildar ástæður fyrir því en hún er sem sagt hérna komin og við höfum stærstu beinagrindina að henni. Ég verð jafnframt að segja að ég vona að þessi ríkisfjármálaáætlun taki á komandi árum töluverðum breytingum, í henni verði meira af þeim upplýsingum sem við viljum fá sérstaklega til að ræða um en ekki svona margar blaðsíður um ýmis mál sem er kannski ekki eins áríðandi að ræða hér, þ.e. um stefnu á næstu árum í ríkisfjármálum. Í staðinn fyrir heildartölur verði það meira brotið niður svo ég reyni að koma því frá mér sem ég vildi segja. Virðulegi forseti. Fulltrúi Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, hv. 6. þm. Suðurk. Oddný G. Harðardóttir, hefur farið yfir þetta, sá fulltrúi okkar sem þekkir þetta mest og formaður flokksins, Árni Páll Árnason, líka og aðrir þingmenn hafa farið inn í nokkur af þessum atriðum og gert að umtalsefni. Það er það sem mig langar líka að gera. Hér hefur til dæmis verið minnt á að ríkisstjórnin á síðasta kjörtímabili, sú sem var mynduð eftir kosningarnar 2009, tók við ríkissjóði með rúmum 200 milljörðum í halla sem einhver var að reikna hér út að gætu nálgast 300 milljarða á núvirði. Það var hin stóra mynd sem blasti við þeirri ríkisstjórn sem þurfti að fara í blóðugan niðurskurð. Margt af því samþykkti maður með óbragð í munni en var engu að síður nauðsynlegt og þess vegna bar maður alltaf þá von í brjósti, og það var stefna síðustu ríkisstjórnar, að þegar hagur ríkissjóðs og þjóðarhagur færi að skána yrði ýmsu af því skilað til baka. Hér hefur verið gert að umtalsefni að það er ekki hægt að sjá neitt út úr þessari þingsályktunartillögu um ríkisfjármálaáætlun hvað menn ætla að gera varðandi lífeyri aldraðra og öryrkja. Það var spurt um það áðan og rætt um það sem ríkið, ríkissjóður og við öll skuldum í raun og veru að gangi til baka og þá fái fólk eitthvað af því til baka sem þá var skert. Þetta nefni ég sem einn lið sem ekki er hægt að finna í þessari áætlun nákvæmlega hvað eigi að gera. Ef til vill er það vegna þeirra þátta sem hér er laumað inn eða sett inn í nokkrum línum að óvissan er svo mikil við gerð kjarasamninga. Núverandi ríkisstjórn betrumbætir ekki með aðgerðaleysi sínu og glannalegum yfirlýsingum ýmissa ráðherra inn í kjaradeiluna sem magnast með degi hverjum það mikla og alvarlega ástand sem ríkir. Þeirri ábyrgð verður vísað beint á hæstv. ríkisstjórn og ábyrgð á því að tækifærið hafi ekki verið notað til aukins samráðs við stéttarfélögin í landinu til að reyna að komast að samningum án þess að til þeirra miklu verkfalla komi sem boðuð eru. Auðvitað er alveg dæmalaust að í þessari áætlun er meðal annars fjallað um sölu á hlut ríkisins í Landsbankanum. Það hefur ábyggilega verið búið að búa til beinagrind af þessari þingsályktunartillögu og jafnvel prenta hana þegar flokksþing framsóknarmanna fór fram fyrr í þessum mánuði þar sem Framsóknarflokkurinn ályktaði alveg klárt að Landsbankinn skyldi ekki seldur. Þess vegna er mjög skrýtið að það skuli vera hér inni. Hvað á að gera gagnvart því? Á það kannski bara að bíða fjárlaganefndar að breyta þessari ríkisfjármálaáætlun miðað við að Landsbankinn verði ekki seldur ef stefna Framsóknarflokksins verður ofan á? Á þeim stutta tíma sem okkur er ætlaður til að ræða þessa þingsályktunartillögu, aðeins tíu mínútum hverjum, getum svo að vísu komið aftur í fimm mínútur, langar mig að gera að umtalsefni lið sem heitir fjárfesting sem á árinu 2016 er áætluð 47,3 milljarðar. Kannski er ekki alveg hægt að nota þá tölu. Mér finnst betra að nota tölurnar fyrir árin 2017, 2018 og 2019, þær eru réttari, um 31 milljarður er að meðaltali settur í fjárfestingu. Þar vil ég gera til dæmis að umtalsefni að með þessari fjárfestingaráætlun ríkisstjórnarinnar get ég ekki séð að með nokkru móti verði það efnt sem er ályktun frá Alþingi um að hefja skuli byggingu Landspítala sem allra fyrst. Það var að vísu smátýra á lofti við fjárlagagerð þar sem sett var inn fjárveiting til að fullhanna meðferðarkjarnann og byrja á byggingu sjúkrahótels en ég get ekki séð með nokkru móti að þau fjárfestingaráform sem þarna eru dugi til að hefja byggingu meðferðarkjarnans. Það finnst mér mjög miður. Það er fjallað um það á einum stað í þessari áætlun að veitt sé fjármagn til að ljúka byggingu sjúkrahótels og ljúka fullnaðarhönnun á meðferðarkjarna Landspítalans. Þetta er bara engan veginn nægjanlegt og mér brá mjög við að sjá þetta. Þarna kemur fram í ríkisfjármálaáætlun allt annað en stjórnarherrarnir tala um á tyllidögum, að framkvæmdir séu jafnvel að hefjast. Sá sem hér stendur og talar er mikill baráttumaður fyrir því að sem fyrst verði byrjað að byggja. Ég sé ekki annað en að menn verði þá að finna upp aðrar leiðir og koma jafnvel með ný þingmál til að gefa í hvað það varðar. Að sama skapi vil ég ræða um þær samgönguframkvæmdir sem líka er fjallað um. Eins og komið hefur fram mun ríkisstjórnin slá nýtt Íslandsmet í væntanlegri samgönguáætlun, ef hún verður einhvern tíma lögð fyrir þingið, Íslandsmet í því að gera nánast ekki neitt í samgöngumálum á næstu árum. Í þessari áætlun er fjallað um hvað gerist þegar ákveðnum verkum lýkur og þá er rétt að hafa í huga að þau verkefni voru öll ákveðin af síðustu ríkisstjórn og hófust í tíð hennar eins og framkvæmdir á sunnanverðum Vestfjörðum eða Norðfjarðargöng svo tekin séu tvö dæmi. Þegar þeim lýkur skapast svigrúm til að gera eitthvað. Miðað við ástandið í vegakerfinu og miðað við þarfir á mjög mörgum stöðum, jafnt á höfuðborgarsvæðinu sem úti á landsbyggðinni, er það ekki nægjanlegt sem hér er verið að gera. Þess vegna er merkilegt að hlusta á hæstv. innanríkisráðherra í svörum við fyrirspurnum, m.a. frá mér fyrir viku eða tíu dögum, að vera hreinlega með ákall til okkar þingmanna um að við hjálpum til við það við meðferð á samgönguáætlun í þinginu að aukið fé komi inn í þennan mikilvæga málaflokk. Það segir mér að í samgönguáætluninni sem væntanlega er búið að samþykkja í stjórnarflokkunum og verður vonandi dreift hérna sem fyrst reynist það rétt sem grunur minn hefur verið um, að nánast ekkert fé er veitt til samgöngumála og verður lítið sem ekkert gert á næstu árum fyrir utan smálagfæringar á nokkrum vegarköflum ef svo má að orði komast. Hér er líka mjög alvarlegur kafli um húsnæðismál en ég hef ekki tíma til að fjalla um það, a.m.k. ekki að þessu sinni, en hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir dró hérna fram hvað sagt er á einum stað og hvað sagt er svo á öðrum stað, að ef eitthvað gerist í ríkisfjármálum, t.d. vegna kjarasamninga, detti húsnæðismálin út eins og hér er verið að boða. Það er það sem við stöndum frammi fyrir nú, hæstv. félagsmálaráðherra hefur verið borinn ofurliði um það 

Herra forseti. Ég leyfi mér að koma upp í aðra ræðu þó að kannski hefði erindi mitt fullt eins getað átt við undir liðnum fundarstjórn forseta. Ég ætla að hafa þetta eins stutt og ég mögulega get. Ég vildi segja að samkvæmt þingsköpum á þetta plagg að koma fram og fjárlaganefnd má leita umsagnar nefnda varðandi einstök atriði tillögunnar. Ég veit að þessi tillaga er lögð hér fram í fyrsta skipti. Um útgjaldaáætlun er talað í einum kafla og það er ekki gríðarlega efnismikið, þvert á móti mjög yfirborðskennt. Það er ekki farið niður í fjárlagaliði sem væri kannski fulllangt gengið, ég geri mér grein fyrir því, en það er varla talað um einstaka málaflokka í þessu plaggi nema sums staðar vikið að því með mjög óljósu orðalagi. Ég tel því nauðsynlegt að nefndirnar fái þetta plagg til sín og geti þá leitast við að fá betri upplýsingar um rammann fyrir þeirra málaflokka ef þetta verður samþykkt svona. Eins vil ég vísa í 1. umr. um fjárlagafrumvarpið, þar er samkomulag um ákveðna skipan. Ráðherrarnir mæta hér, fjármálaráðherra fyrri daginn og fulltrúar úr fjárlaganefnd og síðari dag umræðunnar mæta aðrir ráðherrar. Það er afmarkaður ræðutími en alveg skýrt að það er hægt að ná tali af ráðherrum og spyrja þá spurninga. Þó þótti reyndar tíminn í velferðarmálin of stuttur, enda er þar um að ræða helming útgjalda ríkissjóðs sem fellur undir velferðarnefnd ef frá eru tekin vaxtagjöldin. Það voru margar spurningar sem ekki var hægt að spyrja, auk þess sem þingsköpum var breytt þannig að nefndirnar fá ekki málin til umsagnar. Það var gerð athugasemd við það að ég sem formaður velferðarnefndar ætlaði eins og alltaf að taka frumvarpið til umfjöllunar í velferðarnefnd, ekki til að við skiluðum athugasemdum til fjárlaganefndar heldur eingöngu til þess að nefndarmönnum gæfist kostur á að spyrja út í fjárlagatillögur fyrir þennan mikilvæga málaflokk. Þetta þarf að laga í þingsköpum þannig að það sé ekki komið í veg fyrir að við getum fengið ákveðnar upplýsingar. Hins vegar eigum við að veita umsögn um þetta mál til fjárlaganefndar. Ég tek því vel, enda verðum við að fá betri upplýsingar. Þær koma ekki fram hérna. Mér þætti mjög til bóta ef forseti leitaði eftir því fyrir næstu áætlun, sem lögð verður fram eigi síðar en 1. apríl 2016, að ráðherrunum verði gefinn tími til að ræða hér við þingmenn um rammann fyrir þeirra málaflokk. Ég held að það yrði nær því sem lagt var upp með þegar ákveðið var að svona áætlun ætti að leggja fram og að fjárlagagerðin mundi batna og þingmenn gera sér líka betur grein fyrir hvað fælist í raun og veru í áætlun sem þessari.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingar á húsaleigulögum. Í september 2013 skipaði ég verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála í samræmi við þingsályktun um aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi. Verkefnisstjórnin skilaði til mín tillögum sínum með skýrslu í maí 2014, en á meðal þess sem verkefnisstjórnin lagði til var að húsaleigulöggjöfin yrði endurskoðuð með það að markmiði að treysta umgjörð leigumarkaðar og efla úrræði leigusala og leigjenda og að tillögur samvinnuhóps um framtíðarskipan húsnæðismála yrðu hafðar að leiðarljósi. Nú mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingar á húsaleigulögum, nr. 36/1994. Við gerð frumvarpsins var litið til athugasemda verkefnisstjórnar og samvinnuhóps um framtíðarskipan húsnæðismála sem komu fram í fyrrnefndri skýrslu verkefnisstjórnar frá maí 2014. Auk þess var litið til athugasemda frá ýmsum aðilum sem fram komu í tengslum við vinnu samráðshóps um húsnæðisstefnu sem skilaði skýrslu til velferðarráðherra í apríl 2012. Við gerð frumvarpsins var einnig litið til athugasemda sem bárust frá Eldvarnabandalaginu, en svo virðist sem brunavörnum sé fremur ábótavant í leiguhúsnæði en í húsnæði þar sem eigandi býr sjálfur. Þá voru drög að frumvarpinu send Félagi byggingafulltrúa, Félagi löggiltra leigumiðlara, Neytendasamtökunum og Samtökum leigjenda á Íslandi til umsagnar. Var farið vandlega yfir þær athugasemdir sem bárust frá umsagnaraðilum og tekið tillit til þeirra eftir því sem unnt var þó að ljóst sé að ekki hafi verið mögulegt að verða við þeim öllum. Meginmarkmið frumvarpsins er að auka réttaröryggi leigjenda, þar á meðal þegar íbúðarhúsnæði er leigt til ákveðinna hópa, svo sem námsmanna, aldraðra og/eða öryrkja, á sama tíma og áhersla er lögð á að um frjálsa samninga er að ræða milli leigusala og leigjanda. Húsaleigulögum er hins vegar ætlað að setja þeirri samningsgerð ákveðinn ramma. Virðulegi forseti. Í því skyni að auka réttaröryggi leigjenda tel ég afar mikilvægt að almenn undanþága frá ákvæðum húsaleigulaga - sem fram kemur í 3. mgr. 2. gr. laganna og veitir heimild til að víkja frá annars ófrávíkjanlegum ákvæðum laganna þegar íbúðarhúsnæði er leigt til ákveðinna hópa, svo sem námsmanna, aldraðra og öryrkja - verði felld brott. Vísa ég þar einkum til þess að húsaleigulögin fela í sér lágmarksréttindi að lögum fyrir leigjendur íbúðarhúsnæðis og að sama skapi hámarksskyldur. Lögin gera því ráð fyrir að réttindi leigjenda íbúðarhúsnæðis verði ekki rýrð eða skyldur þeirra auknar með sérstökum ákvæðum í samningi við leigusala. Þannig sé einungis unnt að semja um aukinn rétt og minni skyldur leigjenda íbúðarhúsnæðis en mælt er fyrir um í lögunum. Það er því meginregla húsaleigulaga að ákvæði laganna séu ófrávíkjanleg að því er varðar leigu á íbúðarhúsnæði. Frá árinu1994 hefur hins vegar verið heimilt að víkja frá hvaða ákvæði laganna sem er þegar um er að ræða leigu íbúðarhúsnæðis til ákveðinna hópa, þar á meðal þegar um er að ræða námsmenn, aldraða og öryrkja, svo lengi sem sérstakar aðstæður kalli á aðra skipan en lögin mæla fyrir um vegna sérstaks eðlis eða tilgangs starfseminnar. Enda þótt tekið sé fram í athugasemdum við frumvarp það sem varð að húsaleigulögum að umrædda undanþágu beri að túlka þröngt með hliðsjón af því að um sé að ræða frávik frá fyrrnefndri meginreglu um ófrávíkjanleika laganna, verður ekki fram hjá því litið að húsaleigulög hafa ekki að geyma frekari skilyrði sem uppfylla þarf til þess að heimilt sé að víkja frá lágmarksréttindum leigjenda. Þannig hefur umrætt ákvæði hvorki að geyma nánari tilgreiningu á því hvers konar aðstæður geta kallað á að vikið sé frá ákvæðum laganna né heldur frekari útlistun á því hvers konar eðli eða tilgangur hlutaðeigandi starfsemi geti réttlætt slík frávik. Er einnig rétt að hafa í huga að þeir hópar sem undanþágan tekur til eru ekki tæmandi taldir í ákvæðinu heldur er þar talað um leigu íbúðarhúsnæðis til ákveðinna hópa, svo sem námsmanna, aldraðra eða öryrkja. Er því ljóst að hér er um að ræða afar opna heimild til að semja um lakari réttindi eða ríkari skyldur leigjenda íbúðarhúsnæðis. Í þessu sambandi tel ég einnig rétt að hafa í huga að umrædd heimild er ekki bundin við frávik frá einstökum ákvæðum húsaleigulaga, heldur heimilar hún að vikið sé frá hvaða ákvæðum laganna sem er án þess að nokkur greinarmunur sé gerður þar á. Þessa réttarstöðu tel ég ólíðandi, enda get ég ekki séð hvaða rök standi til þess að heimila svo víðtækar undanþágur frá þeim lágmarksréttindum námsmanna, aldraðra og öryrkja eða annarra sambærilegra hópa sem húsaleigulögum er ætlað að tryggja þeim með leigu íbúðarhúsnæðis. Þannig er það í raun sett í hendur einstakra leigusala að kveða einhliða á um undanþágur frá lögunum og jafnvel svo að lögin gildi í raun ekki nema að litlu leyti þar sem undanþágurnar séu orðnar svo víðtækar. Mér er það hins vegar ljóst að af ákvæðum frumvarpsins hefur þetta ákvæði hlotið hvað mesta gagnrýni frá því þetta frumvarp var lagt fram hér á Alþingi án þess þó að það hafi komið skýrt fram í fjölmiðlaumræðunni hvaða þýðingu þetta ákvæði frumvarpsins kunni að hafa fyrir umrædda leigjendur. Þar hefur rödd leigusala fengið að heyrast gagnrýnislaust og jafnvel verið gengið svo langt að halda því fram að frumvarpið í heild sinni sé handónýtt án frekari rökstuðnings. Vissulega getur verið ástæða til þess að heimila einstök frávik frá nánar tilgreindum ákvæðum laganna þegar málefnalegar ástæður verða taldar réttlæta slík frávik. Ég tel hins vegar að þá þurfi að skoða nákvæmlega hvaða aðstæður kalli á frávik frá lágmarksréttarvernd laganna og þá frá hvaða reglum húsaleigulaga. Verði talið nauðsynlegt að heimila einstök frávik frá tilteknum ákvæðum laganna tel ég eðlilegra að lögfesta sérstakar undanþáguheimildir frá viðkomandi ákvæðum laganna. Ég tel einnig ástæðu til að skoða hvort kveða eigi nánar á um það í lögunum hvernig heimilt sé að útfæra samningsákvæði sem víki frá ákvæðum húsaleigulaga. Má sem dæmi nefna að nokkuð er um að byggt hafi verið á umræddri undanþáguheimild húsaleigulaga til að víkja frá ákvæðum laganna um lágmarksuppsagnarfrest og þannig samið um að uppsagnarfrestur sé í ákveðnum tilvikum ekki nema einn mánuður. Rétt er að taka fram að hér erum við ekki að tala um riftun húsaleigusamninga vegna vanefnda leigjenda á samningsskyldum sínum sem önnur sjónarmið gilda að sjálfsögðu um. Ég tel að Alþingi verði að taka afstöðu til þess hvort frávik sem þessi séu réttlætanleg og byggð á málefnalegum sjónarmiðum, enda ljóst að þau geta reynst leigjendum afar íþyngjandi. Það hlýtur að vera markmið okkar allra að tryggja leigjendum íbúðarhúsnæðis lágmarksréttarvernd þegar kemur að húsnæðisöryggi án tillits til þess hvernig félagslegar aðstæður viðkomandi leigjenda eru. Við hljótum því meðal annars að þurfa að spyrja okkur þeirrar spurningar hvort réttlætanlegt sé að aðrar reglur gildi um námsmenn, um aldraða og öryrkja og jafnvel fleiri hópa leigjenda íbúðarhúsnæðis þegar kemur að lágmarksuppsagnarfresti, þannig að heimilt sé að segja upp leigusamningi gagnvart umræddum aðilum með einungis eins mánaðar fyrirvara þótt þeir hafi ekki á nokkurn hátt brotið gegn skyldum sínum samkvæmt leigusamningi. Ég legg áherslu á að hér er einungis um að ræða eitt af mörgum tilvikum þar sem vikið hefur verið frá lágmarksréttarvernd laganna á grundvelli gildandi 3. mgr. 2. gr. húsaleigulaga. Ég legg því mikla áherslu á að skoðað verði vandlega hvort og þá hvenær réttlætanlegt geti talist að víkja frá lágmarksréttarvernd húsaleigulaga að því er varðar einstaka hópa leigjenda. Ég vil jafnframt ítreka þá skoðun mína hér að betur fari á því að lögfesta sérstök undanþáguákvæði ef þörf er á sem tryggi lágmarksréttarvernd allra leigjenda, þar með talið réttarvernd einstakra hópa, svo sem námsmanna, aldraðra og öryrkja, í stað almennrar undanþáguheimildar eins og þá sem hér er lagt til að verði felld brott. Við hér á Alþingi hljótum að þurfa að axla þá ábyrgð að tryggja öllum leigjendum íbúðarhúsnæðis, þar á meðal þeim hópum sem ég hef nefnt hér, námsmönnum, öldruðum og öryrkjum, ákveðna lágmarksréttarvernd að lögum hvað húsnæðisöryggi varðar. Ég er að sjálfsögðu reiðubúin til samstarfs um þessi atriði og hafa starfsmenn ráðuneytisins þegar fundað með fulltrúum stærri leigufélaganna sem nýtt hafa sér umrædda undanþágu. Virðulegi forseti. Með frumvarpi þessu er einnig leitast við að setja fram skýrari fyrirmæli en áður um hvernig samskiptum leigusala og leigjenda skuli háttað á gildistíma leigusamnings. Lagt er til að lögin heimili að aðilar komi sér saman um að skriflegar orðsendingar verði sendar rafrænt milli aðila enda algengt að fólk nýti sér tölvupóst í samskiptum sín á milli. Þó er áfram gert ráð fyrir að þær orðsendingar sem kunna að hafa verulegar afleiðingar fyrir gagnaðila, svo sem tilkynning um riftun leigusamnings eða tilkynning um sölu hins leigða húsnæðis, verði sendar með sannanlegum hætti þar sem gert er ráð fyrir að móttakandi kvitti fyrir móttöku orðsendingar, svo sem með ábyrgðarpósti. Þetta breytir því þó ekki að upp kunna að koma tilvik þar sem ekki næst í viðtakanda þrátt fyrir sannanlegar tilraunir þar um. Er því áfram gert ráð fyrir að hafi orðsending verið send af stað innan þeirra tímamarka og fresta sem mælt er fyrir um hafi hún þá þýðingu og þau réttaráhrif sem henni er ætlað að hafa jafnvel þótt hún komi afbökuð, of seint eða alls ekki til viðtakanda. Með frumvarpinu er einnig lagt til að lögfest verði ákvæði er varða brunavarnir. Eins og ég nefndi áðan virðist sem algengara sé að brunavörnum í leigðu húsnæði sé ábótavant en þegar um er að ræða brunavarnir í húsnæði þar sem eigendur halda sjálfir heimili. Er því lagt til að fullnægjandi brunavarnir, samkvæmt lögum um brunavarnir, verði eitt þeirra skilyrða sem þurfi að vera uppfyllt hvað leiguhúsnæði varðar svo að ástand þess verði talið fullnægjandi við afhendingu í upphafi leigutíma. Er einnig gert ráð fyrir að leigusali þurfi að viðhalda brunavörnum þannig að þær séu í viðunandi ástandi á leigutíma. Ákveðinn misskilningur virðist vera uppi hvað þetta varðar og vil ég því taka fram að ekki er um að ræða nýjar eða auknar kröfur til brunavarna í leiguhúsnæði. Af 23. gr. laga um brunavarnir leiðir að eigandi mannvirkis ber ábyrgð á að það fullnægi kröfum um brunavarnir sem fram eru settar í lögum og reglugerðum og að brunavarnir taki mið af þeirri starfsemi sem fer fram í mannvirkinu eða á lóð þess á hverjum tíma. Þannig er ekki verið að leggja á leigusala frekari kvaðir en þegar hvíla á þeim samkvæmt öðrum lögum að þessu leyti, heldur eingöngu verið að undirstrika mikilvægi þess að farið sé að lögum um brunavarnir við afhendingu leiguhúsnæðis, enda þýðingarmikil öryggisatriði sem eiga að vera í öllu húsnæði hér á landi til verndar þeim ef þar komi upp eldar. - Það sýndi sig svo sannarlega hvað varðar mig sjálfa, hve miklu máli skipti að brunavarnir væru í lagi í því húsnæði sem ég bjó í þegar kviknaði í því rétt fyrir jól á síðasta ári. Þá er lagt til að þau úrræði sem leigjandi getur gripið til gagnvart leigusala, þegar ástand leiguhúsnæðis er talið ófullnægjandi miðað við fyrirhuguð not þess, annars vegar í upphafi leigutíma og hins vegar síðar á leigutímanum, í kjölfar þess að leigusali hefur ekki sinnt viðhaldi, verði samræmd. Þótt ætla megi að afleiðingar fyrir leigjanda séu þær sömu í báðum tilvikum, eða að minnsta kosti sambærilegar, má sem dæmi nefna að strangari skilyrði eru, samkvæmt gildandi húsaleigulögum, fyrir riftun af hálfu leigjanda vegna vanrækslu viðhalds en þegar um er að ræða ófullnægjandi ástand í upphafi leigutíma. Með frumvarpinu er enn fremur leitast vil að gera þeim tryggingum betur skil sem leigusali getur gert kröfu um. Reynslan hefur sýnt að ákveðins misskilnings virðist hafa gætt um inntak fyrirframgreiðslu leigu og margir litið á hana sem tryggingu fyrir réttum efndum á leigusamningi. Þannig hafi leigjendur oft greitt leiguna allan samningstímann og þurft síðan að krefja leigusalann um endurgreiðslu fyrirframgreiðslunnar líkt og um tryggingarfé væri að ræða. Einnig eru dæmi þess að leigjendur telja að þeim sé frjálst að sleppa leigugreiðslum einstaka mánuð á samningstímanum enda sé til staðar fyrirframgreiðsla. Í ljósi þessa er lögð til sú breyting að eingöngu verði heimilt að krefjast trygginga en ekki fyrirframgreiðslu leigu. Jafnframt er lagt til að ákveðins meðalhófs verði gætt í því sambandi þannig að leigusali geti að hámarki óskað eftir tryggingarfé sem nemur fjögurra mánaða leigugreiðslu. Þar getur verið um verulegar fjárhæðir að ræða þegar litið er almennt til fjárhagslegra aðstæðna launafólks hér á landi. Enn fremur er lagt til að ætli leigusali sér ekki að gera kröfu í tryggingarfé beri honum að skila því til leigjanda innan mánaðar frá lokum leigutíma í stað tveggja mánaða. Ætla verður að mánuður sé nægilegur tími fyrir leigusala til að meta ástand hins leigða húsnæðis á sama tíma og gera verður ráð fyrir að leigjandi hafi not fyrir þá fjármuni sem felast í tryggingunni jafnvel til að greiða tryggingu fyrir efndum á öðrum leigusamningi, til kaupa á búseturétti, eða sem innborgun við kaup á íbúðarhúsnæði. Þá er lagt til að fallið verði frá skilyrðum um að tryggingarfé í vörslu leigusala skuli vera verðtryggt, en þess í stað er lagt til að það skuli bera vexti samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Loks er áhersla lögð á að tryggingarfé skuli vera sérgreint í vörslu leigusala á innlánsreikningi í viðurkenndu fjármálafyrirtæki og enn fremur er lagt til að óheimilt verði að gera fjárnám í tryggingarfénu á leigutímanum, enda er það ekki í eigu leigusala, heldur er því ætlað að standa til tryggingar verði vanefndir af hálfu leigjanda á samningstímanum. Í frumvarpi þessu er einnig lagt til að gerður verði greinarmunur á lengd uppsagnarfrests þegar leigusali er annars vegar einstaklingur og hins vegar leigufélag sem í atvinnuskyni leigir út íbúðarhúsnæði. Markmiðið er að stuðla að gerð ótímabundinna leigusamninga sem aftur getur leitt til langtímaleigu á leigumarkaði. Lagt er til að horfið verði frá þeirri reglu laganna að uppsagnarfrestur af hálfu leigusala sé eitt ár þegar leigjandi hefur haft íbúð á leigu lengur en fimm ár. Hefur það ákvæði þótt íþyngjandi fyrir einstaklinga og stuðlað að því að gerðir séu nokkrir tímabundnir leigusamningar fremur en ótímabundnir samningar svo að komast megi hjá umræddu skilyrði. Þykja önnur sjónarmið hins vegar gilda um félög sem leigja út íbúðarhúsnæði í atvinnuskyni og hafa þá væntanlega að markmiði að tryggja fólki öryggi í húsnæðismálum efni það leigusamninginn. Er því lagt til að uppsagnarfrestur af hálfu þeirra verði 12 mánuðir hafi leigjandi haft íbúð á leigu lengur en eitt ár. Breytingunni er ætlað að stuðla að aukinni festu á leigumarkaði og ekki síst auknu húsnæðisöryggi þeirra sem leigja íbúðarhúsnæði af leigufélögum sem rekin eru í atvinnuskyni. Þá er lagt að uppsagnarfrestur vegna herbergja, geymsluskúra og þess háttar húsnæðis verði þrír mánuðir í stað eins mánaðar. Ljóst er að dæmi eru um að einstaklingar haldi heimili í herbergjum og þykir ansi viðurhlutamikið að gera ráð fyrir að einstaklingum sé gert að rýma heimili sín með eins mánaðar fyrirvara, enda tekur oft lengri tíma en einn mánuð að finna sér nýtt íbúðarhúsnæði, hvort sem um er að ræða herbergi eða íbúð. Í frumvarpinu er hlutverk byggingarfulltrúa sveitarfélaga samkvæmt húsaleigulögum einnig endurskoðað, en þeir hafa gegnt talsverðu hlutverki við framkvæmd úttekta og mat á lækkun leigu ásamt mati á nauðsyn viðgerða og kostnaði við þær. Lagt er til að aðilar leigusamnings komi sér saman um úttektaraðila sem hafi nauðsynlega fagþekkingu á sviði verkfræði, tæknisviði eða öðru sérsviði til að annast úttektir á húsnæði og meta lækkun leigu og nauðsyn viðgerða. Komi hins vegar til þess að aðilar séu ósammála um val á úttektaraðila er gert ráð fyrir að þeir geti leitað til byggingarfulltrúa sem taki verkið þá að sér. Enn fremur er lagt til að skýrar verði kveðið á um kostnaðarskiptingu vegna starfa úttektaraðila. Þá er lagt til að lögfest verði ítarlegri ákvæði um eftirlit með starfsemi leigumiðlara, en mikilvægt þykir að virkt eftirlit sé haft með störfum þeirra enda starfa þeir á grundvelli opinbers leyfis. Er það jafnframt til þess fallið að auka traust almennings á þjónustu leigumiðlara og auka þannig líkurnar á að leitað verði til leigumiðlara um aðstoð við miðlun leiguhúsnæðis og gerð leigusamninga. Vandasamt er að gera leigusamninga og því getur verið þýðingarmikið að geta leitað til fagaðila á þessu sviði. Er því lagt til að ráðherra geti veitt leigumiðlara áminningu og svipt hann leyfi til að reka miðlun með leiguhúsnæði tímabundið eða ótímabundið að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Virðulegi forseti. Eins og rakið hefur verið hér eru lagðar til margvíslegar breytingar á gildandi húsaleigulögum sem ég tel mikilvægt að gerðar verði til að auka réttaröryggi leigjenda. Það verður að segjast eins og er að það hefur ekki verið venja hér á landi að bera virðingu fyrir réttindum leigjenda sem hefur komið niður á húsnæðisöryggi þeirra. Má þar sem dæmi nefna að mönnum hefur þótt það eðlilegt að leigufélög sem leigja til þeirra sem standa oft höllum fæti í þessu samfélagi geti undanþegið slíka leigusamninga frá lágmarksréttarvernd laganna. Hefur þetta virðingarleysi meðal annars leitt til þess að ungt fólk hefur hrakist af leigumarkaði og leitað sér annarra leiða til að tryggja sér og fjölskyldum sínum þau mikilsverðu lífsgæði sem felast í því að ganga að heimili sínu á vísum stað án þess að hafa endilega efni á slíkri fjárfestingu. Ég tel því nauðsynlegt að breyta húsaleigulögum á þann veg að við getum talað um að leiguhúsnæði sé raunverulegur valkostur þegar kemur að vali fólks á búsetuformi. Er þetta frumvarp, líkt og frumvarpið til laga um breytingu á húsnæðissamvinnufélögum, mikilvægur liður í að slíkt val geti orðið fólki raunverulegt. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra ræðuna. Ég vil fyrst segja að ég tel mjög jákvætt að hér sé verið að auka húsnæðisöryggi fólks á leigumarkaði, en vil þó benda á að það húsnæðisöryggi á leigumarkaði verður best tryggt með öflugum leigufélögum og ég sakna þess að samhliða því séum við að fjalla um frumvarp um stofnstyrki og húsnæðisbætur. Ég vil því inna hæstv. ráðherra eftir því hvort við getum gert ráð fyrir að við fáum það frumvarp inn í þingið fljótlega svo að við getum fjallað um það samhliða þeim tveimur frumvörpum sem ráðherra mun mæla fyrir í dag, annars vegar um breytingar á húsaleigulögum og hins vegar um breytingar á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Það er mjög mikilvægt og það er í raun og veru jafnvel brýnna en þetta annars ágæta mál. Ég vil auk þeirrar spurningar í þessu andsvari spyrja tveggja, annars vegar varðandi tryggingarféð. Það verður sem sagt bannað að taka fyrirframgreiðslu leigu, en heimilt er og settar verða skýrari reglur um hvernig geyma eigi slíkt tryggingarfé, en það getur numið allt að fjögurra mánaða leigu. Ég vil spyrja ráðherra af hverju ákveðið var að hafa það fjóra mánuði. Það eru háar fjárhæðir sem geta verið þarna undir og af hverju það hafi verið metið nauðsynlegt að hafa það svo langan tíma og hvort það hefði ekki mátt stytta þann tíma í þrjá mánuði eða jafnvel tvo. Þá vildi ég spyrja út í tímann. Ég er alveg sammála því að ekki gildi það sama um einstaklinga og félög, en hvort 12 mánaða uppsagnarfrestur megi ekki jafnvel vera lengri hjá leigufélögum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir andsvarið. Ég tek undir með þingmanninum að ég hefði óskað þess að ég hefði verið hér í dag með fjögur mál á dagskrá sem snúa að húsnæðismálunum. Þau eru hins vegar enn í kostnaðarmati í fjármála- og efnahagsráðuneytinu og mínir starfsmenn eru í daglegum samskiptum við fjármálaráðuneytið í að veita þeim upplýsingar sem snúa að þeim frumvörpum. Þetta eru viðamikil og stór mál, og það hefur svo sannarlega endurspeglast í þeim fyrirspurnum sem hafa borist frá fjármálaráðuneytinu.

Hæstv. forseti. Já, hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir ákallaði líka þingið að taka þátt í því að ákalla fjármálaráðuneytið að koma þessum málum hér inn. Þetta er nú skringileg staða, en það er óheppilegt að þau séu ekki hér samhliða eða það mál sem þar er inni, hitt bíður haustsins. Ég endurtek spurninguna um tryggingarféð, hvort það hefði ekki mátt vera styttri tími. Varðandi lengingu á uppsagnarfrestinum er ég alveg sammála því að ólíkt er hvort það er leigufélag sem leigir út húsnæði eða einstaklingur og að áætlaður sé lengri uppsagnarfrestur fyrir leigufélög. Ég hefði talið að hann mætti jafnvel vera lengri enda eru aðrar leiðir til þess að segja upp leigusamningum ef leigjendur standa ekki við sinn samning. Ég vildi heyra aðeins um þetta, um tryggingarféð, hversu margra mánaða leiga verður og uppsögn á leigusamningi. Síðan langar mig að vita af því að í greinargerðinni segir um tryggingarfé: „… þykir jafnframt brýnt að skoða hvaða leiðir eru færar til að flýta fyrir aðfarargerð þegar þær aðstæður eru uppi að leigjandi stendur ekki við leigusamning …“ Ég er alveg sammála því að þegar verið er að auka skyldur á leigusala þarf jafnframt að tryggja að það verði ekki svo óheillavænlegt að leigja út húsnæði að ekki verði hægt að losna við leigjendur sem ekki standa við gerða samninga. En mér virðist sem það sé ekki - það segir bara „þykir jafnframt brýnt …“ Ég get ekki 

Virðulegi forseti. Ég þakka enn á ný fyrir spurningarnar. Hugsunin með þessum breytingum að vera með kröfu um fjögurra mánaða tryggingarfé, viðmiðið kom frá því að í dag er talað um að það megi vera með þrjá mánuði í tryggingarfé og svo er miðað við eins mánaðar fyrirframgreiðslu, þannig að það er raunar verið að tala um sama tímabilið. Hins vegar er eitt af því í núverandi lögum að í rauninni er víst hægt að vera með nánast ótakmarkaða fyrirframgreiðslu, þannig að hér er sem sagt verið að takmarka það verulega. Síðan um það sem snýr að tímafrestinum eða uppsagnarfrestinum fyrir leigufélögin, ég vil hvetja hv. þingmann, sem er formaður velferðarnefndar, að fara mjög vel yfir það hvernig rétt sé að ramma það af. Þetta er okkar tillaga sem snýr að leigufélögunum og ég held að það sé einmitt mjög áhugavert að skoða síðan í samspili við það sem ég var að tala um hér, að fella í burtu undanþáguákvæði í 2. gr. og hvernig það kemur þá út og hvort það sé rétt að fara með sérstakt ákvæði þar inn sem snýr þá að félögum sem eru fyrst og fremst í skammtímaleigu, eins og t.d. til námsmanna.

Virðulegur forseti. Það er gott og blessað að bæta rétt þeirra sem eru í leiguhúsnæði, en vandinn er sá að það skortir leiguhúsnæði og það skortir fjármuni í húsnæðiskerfið. Þess vegna er eðlilegt að ráðherra sé spurður um afdrif hinna stóru frumvarpa. Ég spyr félagsmálaráðherra: Hefur hún gefist upp við að ná stóru húsnæðisfrumvörpunum út úr fjármálaráðherra? Það er fjármálaráðherra en ekki ráðuneytið sem stendur í vegi fyrir afgreiðslu þeirra. Ætlar hún bara að sitja undir því að fjármálaráðherra skammi hana á opinberum vettvangi? Og ætlar ríkisstjórnin virkilega ekki að setja neina fjármuni í húsnæðismál á þessu vorþingi? Hefur hæstv. félagsmálaráðherra gefist upp við sumarþingið sem hún boðaði? Er hún hætt við það? Á nú bara að gefast upp í málinu og reyna kannski að taka það aftur upp á haustinu án þess að hafa þá nokkru meiri stuðning en hún hefur í dag? Virðulegur forseti. Er ekki staðreyndin sú að félagsmálaráðherra hefur ekki stuðning ríkisstjórnarinnar til þess að fá fjárveitingar í þau frumvörp sem sitja föst í fjármálaráðuneytinu?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir fyrirspurnina. Hún endurspeglaði að einhverju leyti ræðu hv. þm. Kristjáns Möllers hér í störfum þingsins og ég hlustaði líka á. Ef eitthvað er þá hef ég kannski eilitlu meiri áhyggjur af því að það virðist vera að þingmenn Samfylkingarinnar séu að einhverju leyti búnir að gefa upp vonina um að þessi frumvörp komi hérna fram. Þessi ráðherra hefur svo sannarlega ekki gefist upp á því og við erum eins og kom fram í svari mínu við andsvari hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur að þá erum við núna daglega að svara fyrirspurnum frá fjármálaráðuneytinu. Þar er verið að vinna af fullum krafti að því að reikna út kostnaðaráhrifin af þessum málum. Þau eru hins vegar stór. Þau eru flókin og ég er tilbúin til að vera hér eins lengi og þess þarf og ég vonast til að það sama gildi um hv. þingmann.

Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra hefur sagt um athafnir félagsmálaráðherra að þær séu bæði óskiljanlegar og óþolandi. Það verður að taka undir það að því leytinu til sem gagnrýni ráðherra félagsmála hefur snúið að starfsmönnum fjármálaráðuneytisins því að það veit hver maður að það er ekki á ábyrgð starfsmanna fjármálaráðuneytisins að málið situr þar fast. Það er pólitísk ákvörðun Bjarna Benediktssonar, formanns Sjálfstæðisflokksins, að málið fer ekki út úr ráðuneytinu. Félagsmálaráðherra á að beina orðum sínum að Bjarna Benediktssyni en ekki starfsmönnum fjármálaráðuneytisins um þetta mál. Og hvers vegna sitja málin föst hjá fjármálaráðherra? Það er vegna þess að ríkisstjórnin, Framsóknarflokkurinn meðtalinn, hefur ekki tekið ákvarðanir um neinar fjárveitingar í þennan málaflokk. Það er ekkert að finna í fjárlögum fyrir árið 2015 til þessara frumvarpa ráðherrans. Félagsmálaráðherra hefur þess vegna ekki tryggt fjármuni til þeirra verkefna sem hún segist þó vilja sinna. Við vorum hér rétt í þessu að fjalla um langtímaáætlun ríkissjóðs í fjármálum. Þar er heldur ekki að sjá neina stórfellda fjármuni í stofnstyrki og húsnæðisbætur til leigjenda, ekki í ár, ekki á næsta ári og ekki heldur á þarnæsta ári. Ég spyr því hæstv. félagsmálaráðherra: Hvar eru peningarnir, hæstv. ráðherra? Hvar eru peningarnir? Því að orðin eru lítils virði og frumvörpin eru lítils virði ef ráðherrann hefur ekki peningana sem þarf til þess að gera úrbætur á húsnæðismarkaði.

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði að verið er að vinna hörðum höndum að því að kostnaðarmeta þessar breytingar. Þetta eru stór og viðamikil mál. Hins vegar liggja náttúrlega fyrir stór og viðamikil mál á dagskrá þessa þings sem skiptir miklu máli að þingið vinni vel að. Ummæli hv. þingmanns komu mér eilítið á óvart þar sem hann hélt því fram að það væri venja ráðherra sem sitja í fjármálaráðuneytinu að stoppa mál í kostnaðarmatinu. Það getur kannski verið að það hafi verið venjan á síðasta kjörtímabili, en hæstv. fjármálaráðherra hefur margítrekað að verið sé að vinna í þessu máli. Við höfum svo sannarlega orðið vör við það í velferðarráðuneytinu með þeim fyrirspurnum sem við höfum fengið og höfum verið að svara eftir bestu getu og munum náttúrlega leggja okkur öll fram við að tryggja það að frumvarpið geti komið fram sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á húsaleigulögum. Þetta er viðamikið frumvarp í einum 40 greinum og það er lagt fram til þess að auka húsnæðisöryggi og réttarstöðu leigjenda á leigumarkaði og því ber að fagna. Hér var við lýði verkamannabústaðakerfi sem var lagt niður af Framsóknarflokki og Sjálfstæðisflokki rétt fyrir aldamótin síðustu. Það var séreignarkerfi með niðurgreiddum vöxtum og það er sú leið sem hefur verið mörkuð í íslenskum húsnæðismálum, að séreignarstefnan sé sú stefna sem eigi að halda í en með félagslegu ívafi. Því miður var það kerfi lagt niður, þó að á því hafi verið ágallar, sérstaklega af því að byggt hafði verið umfram þörf á einhverjum stöðum og það olli ákveðnum vandræðum innan kerfisins, en að megninu til þjónaði það tilgangi sínum mjög vel. Þá var lagt upp með að auka fé til leiguhúsnæðis, félagslegs húsnæðis, þar sem vextir voru niðurgreiddir, þ.e. þeir skyldu ekki vera hærri en 3,5% og ríkið borgaði muninn á þeim og markaðsvöxtum. Á hinn bóginn átti að auka útlán til almennra leiguíbúða og var það gert en án nokkurra alvöruskuldbindinga fyrir þá sem lánin fengu. Ekki byggðist upp raunverulegur almennur markaður því að þessir sömu aðilar seldu síðan eignirnar þegar þær hækkuðu í verði þegar 90% lánin komu og fasteignamarkaðurinn byrjaði fyrir alvöru að rjúka upp úr öllu valdi. Það má því segja að með innkomu Íbúðalánasjóðs hafi verið mörkuð sú stefna að auka hlutdeild leiguhúsnæðis á íslenskum leigumarkaði og ég held að sú stefna út af fyrir sig sé farsæl. Bæði er óeðlilegt að fólk með takmörkuð fjárráð þurfi að axla þá byrði sem felst í lántökum vegna fjárfestinga í húsnæði og eins er það gott fyrir yngra fólk og ýmsa sem vilja sveigjanleika á húsnæðismarkaði að þurfa ekki að fjárfesta í húsnæði heldur geta leigt. Hins vegar þarf að tryggja að með vaxandi leigumarkaði sé húsnæðisöryggi þeirra sem þar búa tryggt. Samfylkingin leiddi vinnu á síðasta kjörtímabili í húsnæðismálum og lagði ríka áherslu á almennan leigumarkað og lagði fram fjölmargar tillögur í því efni. Þær voru síðan unnar áfram. Ákveðinn grundvöllur þess að hér verði hægt að byggja upp slíkt kerfi er að uppistaðan á leigumarkaði séu samfélagslega ábyrg félög sem ekki eru rekin með hagnaðarsjónarmiði og að þau njóti helst stofnstyrkja til þess að tryggja lægri leigu og þá geta opinberir aðilar fengið ákveðinn ráðstöfunarrétt í þeim eða eignarhlut á móti. Einnig að komið verði á húsnæðisbótakerfi þannig að fólk í leiguhúsnæði, sem að öðru jöfnu mundi njóta vaxtabóta ef það ætti húsnæði, njóti sambærilegs stuðnings vegna húsnæðiskostnaðar. Hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hélt þessari vinnu áfram og þó að okkur finnist mörgum að fullhægt hafi gengið þá er vilji hennar ótvíræður í þessum efnum og þau tvö mál sem hér eru á dagskrá í dag eru sönnun þess. Við söknum auðvitað málsins um húsnæðisbætur og stofnstyrki og það er satt að segja ákveðnum annmörkum háð að ræða um breytingar á húsnæðismarkaði án þess að það liggi fyrir, því að það er stóra útgjaldafrumvarpið, það er frumvarpið sem skapar rammann utan um þá fjárveitingu sem þarf að koma inn í málaflokkinn til þess að tryggja húsnæðisöryggi. Húsnæðismálin eru vissulega stórt efnahagsmál eins og við höfum reynt hér á undanförnum árum, en einnig grundvallarvelferðarmál fyrir heimili landsins og því verður ekki mætt nema til verði kostað fé. Þannig er það bara. Það er í mínum huga fé sem er auðvelt að láta af hendi rakna því að það er grundvöllurinn að allri velferð að fólk búi við öryggi í húsnæðismálum. Við í velferðarnefnd erum vel undirbúin að takast á við þetta verkefni. Í næstu viku er nefndavika og við höfum lagt það þannig upp að við erum tilbúin að kalla til gesti þegar búið verður að mæla fyrir málinu. Munum við reyna að tala við sem flesta meginaðila sem að þessum málum koma í næstu viku, en svo sendum við málið út til umsagnar eins fljótt og hægt er og þurfum auðvitað að bíða þess að allar umsagnir komi inn og slíkt. Síðan verðum við að velta því fyrir okkur hvernig við ætlum að afgreiða þessi mál ef ekki liggur fyrir fjárveiting inn í málaflokkinn. Mig langaði að ræða hér einstaka liði frumvarpsins sem er, eins og ég sagði, nokkuð efnismikið. Markmiðið er að tryggja húsnæðisöryggi fólks eins og frekast er unnt. Ég vil benda á að það verður fyrst og fremst gert með auknu framboði af húsnæði til langs tíma í leigufélögum. Þegar ég tala um leigufélög þá á ég við, eins og ég sagði áðan, samfélagslega ábyrg félög sem rekin eru án hagnaðarsjónarmiða, þó að enginn ætli hér að skerða atvinnufrelsi þeirra félaga sem vilja leigja út á almennum markaði, en þau þurfa ekki að njóta sérstakra ívilnana af hálfu opinberra aðila. Ég fer í gegnum þetta beint upp úr greinargerðinni og þar er fyrst bent á að hér er verið að afnema undanþágur sem, eins og hæstv. ráðherra fór yfir, lúta fyrst og fremst að leigufélögum til fólks í félagslegu húsnæði, hvort sem það eru námsmenn, öryrkjar eða fólk sem af einhverjum ástæðum getur ekki vegna lágra tekna tryggt sér húsnæðisöryggi með öðrum hætti. Þau félög sem þetta nær til hafa lýst yfir ákveðnum áhyggjum af þessu. Við í nefndinni munum að sjálfsögðu hlusta eftir þeirra sjónarmiðum. Mér heyrðist í máli hæstv. ráðherra að þegar væru komnar tillögur að ákveðnum breytingum án þess þó að víkja frá markmiði laganna, sem er að auka öryggi fólks. Við í nefndinni munum auðvitað reyna að leysa þetta eins og best verður á kosið þannig að allir geti setið sem sáttastir eftir. Þá er fjallað um brunavarnir, þar er ekki verið að gera breytingar heldur bara að ítreka skyldu leigusala að tryggja að brunavarnir séu í lagi. Það er jafnframt verið að auka réttindi leigjenda til riftunar ef vanræksla viðhalds er viðvarandi af hálfu leigusala, þar er litið til reglna frá Norðurlöndunum. Svo komum við að tryggingarfénu. Hér er komið í veg fyrir að krefjist megi fyrirframgreiddrar leigu en að það megi krefjast tryggingarfjár. Ég held að það sé til bóta að setja skýrari ramma utan um þetta. Það má hins vegar velta fyrir sér hvað sé eðlileg krafa um tryggingarfé og það er eitt af því sem nefndin mun fara yfir. Ég ætla ekkert að gefa út stórar yfirlýsingar um það hér, en ljóst er að það hefur valdið umtalsverðum vanda fyrir ákveðna hópa þegar fólk þarf að leggja fram háar fjárhæðir fyrir fram. Það er því mjög mikilvægt atriði að bæði sé verið að tryggja leigusalann sem á húsnæðið en aðalatriðið verður líka að vera og ekki síst, að fólk komist inn í húsnæði þrátt fyrir að það eigi ekki sparnað nema að takmörkuðu leyti. Síðan kemur hér fram að brýnt sé að skoða hvaða leiðir eru færar til þess að flýta fyrir aðfarargerð þegar þær aðstæður eru uppi að leigjandi stendur ekki við leigusamning og neitar að yfirgefa hið leigða húsnæði í kjölfar riftunar. Ég gat ekki séð í fljótu bragði að í raun væri verið að leggja slíkt til í frumvarpinu, og það er þá eitthvað sem nefndin mun kannski skoða að einhverju leyti. Ég tel fyrst og fremst mikilvægt að eins og okkur finnst sjálfsagt að auka kvaðir á leigusala séu skyldur hans ríkari gagnvart þeim sem leigir, en það sé þá jafnframt tryggt að leigusali geti við vanefndir varið sig með sem bestum hætti, sé sannarlega um að ræða vanefndir en ekki einhverja neyðaraðstöðu fólks. Svo eru, eins og ég sagði, ýmsar kvaðir varðandi tryggingarféð og vörslu þess og ég held að það sé allt til bóta. Hér er gerður greinarmunur á því hvort það er einstaklingur sem leigir út húsnæði eða félög sem gera það í atvinnuskyni. Það er sjálfsagt. Spurningin er hvort það megi ekki lengja enn frekar uppsagnartímann ef í hlut eiga félög sem rekin eru í atvinnuskyni, hvort ekki eigi að leggja ríkari skyldur á þau. En ég sakna þess jafnframt, af því að það er sjálfsagt að leggja ríkari skyldur á þau, að samhliða séu lagðar fram tillögur sem fram höfðu komið um rekstrarumhverfi leigufélaga til þess að gera það þægilegra. Og það er ekki heldur verið að leggja til skattfrelsi á útleigu á einni íbúð af hálfu einstaklinga, það hefði verið heppilegt að láta það fylgja með sem og aukinn fjárhagsstuðning við leigjendur. Það er óheppilegt að vera með þetta svona sundurliðað til umfjöllunar. Hér er einnig rætt um úttektaraðila og reynt að liðka fyrir því og gera það auðveldara að leigusali og leigutaki komi sér saman um úttektaraðila og hvernig því er háttað. Settar eru skýrari skorður um eftirlit með leigumiðlurum, en fram hafa komið ítrekaðar áhyggjur, ekki síst frá Neytendasamtökunum, um eftirlit á leigumarkaði. Bæði er skortur á upplýsingum um leigumarkaðinn vegna þess að ekki er alltaf gætt að því að þinglýsa leigusamningum og hins vegar er þetta eftirlit í höndum ráðherra, sem hefur eftirlit með leigumiðlurum. Það þarf kannski að herða enn frekar á því að eftirlitið sé meira með þessum markaði. Það er eitt af því sem við munum jafnframt skoða í velferðarnefnd. Ég vil að lokum ítreka, auk þeirra annmarka sem ég hef talað um, að hér skortir stóra útgjaldafrumvarpið sem gagnast fyrst og fremst leigjendum en ýtir líka undir aukið framboð af leiguhúsnæði með stofnstyrkjum. Þess sakna ég, en að öðru leyti vil ég fagna framkomu frumvarpsins. Ég hef nú þegar farið yfir þætti sem ég tel að nefndin eigi að skoða nánar og svo hafa komið fram athugasemdir utanaðkomandi aðila sem við munum fara yfir og taka afstöðu til. En ég held að það hafi verið tímabært að leggja fram frumvarp sem þetta og mikilvægt að skýra leikreglur sem best á leigumarkaðnum og tryggja öryggi leigjenda en jafnframt skýrar skyldur sem og réttindi leigusala.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir ræðu hennar. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni að það eru vonbrigði að hin stóru frumvörpin sem boðuð voru í þingmálaskrá og taka til húsnæðismarkaðarins séu ekki komin fram og að þau séu enn í kostnaðarmati. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hún líkur á því miðað við hvert við erum komin í dagatalinu að þessi þingmál komi fram á yfirstandandi þingi? Ef þau koma ekki fram, mun það hafa áhrif á stöðu þeirra mála sem við ræðum hér í dag, í ljósi þess að í umræðunni hefur yfirleitt verið vísað til þessara fjögurra mála sem einnar kippu, ef svo má segja? Getum við afgreitt þessi tvö mál án þess að hafa séð hin frumvörpin og án þess að vita hvað þar stendur? Erum við þá að taka út hluta af málinu án þess að hafa heildarmyndina? Mig langar að heyra skoðun hv. þingmanns á því.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur spurninguna. Það er stuttur tími eftir af þessu þingi, en ég er nú ekki búin að gefa upp vonina um að þetta mál komi fram. Það virðist þó vera djúpt á því og það virðast vera pólitískar ástæður fyrir töfinni, þ.e. að það sé einfaldlega ekki einhugur um að auka fjármuni úr ríkissjóði til leigjenda. Ég tel að komi það fram þá er ekki sett nýtt þing fyrr en í september í haust þannig að þá mun gefast nægur tími til vinnslu á málinu. Það má finna ýmsar leiðir til þess að tryggja að þessi mál fái framgang í þinginu án þess að hér sé þing að störfum allt sumarið. Það er fyrst og fremst nefndarvinna sem fara þarf fram og mat á áhrifum frumvarpanna og slíkt. Eftir alla þá yfirlegu sem virðist hafa farið fram í fjármálaráðuneytinu ætti það að vera nokkuð vel unnið þegar það kemur hér inn. Ef tryggja á öryggi leigjenda með þeim hætti sem hæstv. ráðherra ætlar sér þurfum við náttúrlega að huga að því að öryggið fæst ekki nema með auknu framboði á húsnæði, því að það er skortur á húsnæði. Þessi frumvörp auka ekki framboðið á húsnæði. Er það kannski þvert á móti þannig að þetta muni hindra fólk í að leigja út húsnæði og draga enn frekar úr öryggi leigjenda ef fjármunirnir fylgja ekki með? Það er kannski það mat sem fara þarf fram í velferðarnefnd. Ef við metum það sem svo að í lagi sé að afgreiða málin þá standa þau kannski ekki alveg undir nafni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Hv. þingmaður nefndi að þegar þessi frumvörp komi frá fjármálaráðuneytinu til Alþingis verði þau vonandi nokkuð vel unnin. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í varðandi vinnubrögð og vinnslu á frumvörpum. Telur hv. þingmaður það ásættanlegt að fyrst núna eftir að frumvarp til húsaleigulaga kemur fram, sé verið að kalla þau leigufélög að málinu sem leigja til ákveðinna hópa og notið hafa ákveðinnar undanþágu frá lögum, þ.e. 3. mgr. 2. gr., sem nú á að fella á brott, þ.e. nákvæmlega þá aðila sem brottfallið á greininni tekur til? Þetta eru einmitt félög leigja hópum sem eru í mjög viðkvæmri stöðu á leigumarkaði, sem eru annars vegar öryrkjar og hins vegar námsmenn. Eru það ásættanleg vinnubrögð að hæstv. ráðherra kalli þau núna fyrst að borðinu? Hefði þetta ekki þurft að gerast fyrr og einhver strategía að liggja fyrir ef þarna á að breyta einhverju öðru en að bara fella þessa klausu laganna úr gildi?

Hæstv. forseti. Jú, það er náttúrlega alveg fráleitt að ekki hafi verið haft samráð við þessa aðila, það verð ég að segja. En hins vegar vil ég leggja áherslu á að það er ekki þannig að hagsmunaaðilar eigi að skrifa lagafrumvörp. En það er auðvitað mjög bagalegt að þessir aðilar hafi ekki verið upplýstir eða leitað eftir sjónarmiðum þeirra. Ég vil þó benda á að þegar hæstv. ráðherra áttaði sig á því að að þetta hefði farið svona óheppilega þá kallaði hún þau strax til, og mér skilst að verið sé að leita leiða til þess að sætta sjónarmið en þó þannig að ásetningur ráðherra nái fram að ganga. Mér hefur líka þótt leiðinlegt að hæstv. ráðherra hefur talað um þeir sem lýst hafi yfir áhyggjum af þessu séu eingöngu að hugsa um hag leigusala en ekki leigjenda, en ég vil ítreka að Félagsstofnun stúdenta og Félagsbústaðir eru öflugustu leigufélög landsins sem ríkið treystir með þeim hætti að við niðurgreiðum vexti vegna lána þessara félaga. Það eru félög sem við höfum lagt mikið traust á með fjárveitingum úr ríkissjóði og sem sinna gríðarlega mikilvægu samfélagslegu hlutverki. Þau hafa innt það mjög vel af hendi og fóru í gegnum hrunið án alvarlegra áfalla þó að þessi félög bíði enn eins og önnur félög og húsnæðissamvinnufélög eftir höfuðstólsleiðréttingunni sem hér fór fram og þar átti að koma síðar til móts við leigufélög og húsnæðissamvinnufélög.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingar á húsaleigulögum. Ég vil byrja á að þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir mjög greinargóða ræðu um frumvarpið. Ég vil líka byrja á að segja að ég átti sæti í verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála sem ráðherra skipaði í september 2013; skilaði sú nefnd af sér störfum og ítarlegri skýrslu í maí 2014. Þær tillögur sem koma fram í því frumvarpi sem hér um ræðir eru að miklum hluta byggðar á þeim þáttum og ábendingum sem komu fram frá verkefnisstjórninni. Verkefnisstjórninni var falið að koma með tillögur að nýju húsnæðislánakerfi, meðal annars með það í huga að tryggja virkan leigumarkað og skilvirk félagsleg úrræði fyrir þá sem þess þurfa. Mig langar til þess að nýta þennan vettvang hér og þakka það traust sem mér var sýnt til að taka sæti í þessari nefndi, þetta var bæði lærdómsríkur og skemmtilegur tími. Ég sit jafnframt í velferðarnefnd þingsins og þessu frumvarpi hefur verið vísað þangað til efnislegrar vinnslu. Ég trúi ekki öðru en að allir nefndarmenn séu sammála um að vinna frumvarpið vel og eftir þeim reglum sem við þurfum að fara eftir og reyna að koma því eins hratt og örugglega í gegnum nefndina og við mögulega getum. Það er afar ánægjulegt að heyra orð hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur, formanns nefndarinnar, þá jákvæðni sem gætir hjá henni þegar hún talar um frumvarpið. Ég tel að við getum öll unnið mjög vel saman að því. Frumvarpið er tengt öðrum frumvörpum er varða húsnæðismál. Annað er til umræðu hér síðar í dag og varðar lög um húsnæðissamvinnufélög og eru þessi frumvörp til mikilla bóta og stuðla að því að auka réttindi þeirra sem eru á leigumarkaði. Eins og fram kom í störfum þingsins í dag þá eru tvö frumvörp enn föst í kostnaðarmati í fjármálaráðuneytinu og varða þau stofnstyrki til uppbyggingar á leigufélögum og húsnæðisbætur. Ekki er hægt að koma í ræðu hér öðruvísi en að tala um mikilvægi þess að þau frumvörp nái að komast hér inn í þingið sem allra fyrst svo að við getum verið með öll frumvörpin til umræðu á sama tíma í velferðarnefnd þingsins. Þetta eru frumvörp sem skarast á ýmsum nótum og því væri afar gott að geta að einhverju leyti verið með þau til afgreiðslu á sama tíma. Ef við snúum okkur að því frumvarpi sem hér um ræðir þá er það eitt af þeim frumvörpum er varða húsnæðismál og húsnæðisöryggi leigjenda og er mikilvægur liður í því að bæta öryggi þeirra sem eru á leigumarkaði, og er það vel. Ég ætla aðeins að fara í athugasemdir sem fylgja frumvarpinu og grípa niður hér og þar eftir því sem mér finnst efni og ástæða til. Meginmarkmið frumvarpsins er að auka réttaröryggi leigjenda og koma á meiri festu í samskiptum leigjenda og leigusala svo að komast megi hjá ágreiningi síðar. Áhersla er lögð á að um frjálsa samninga er að ræða milli leigusala og leigjenda, en þeirri samningsgerð er settur ákveðinn lagarammi. Sem dæmi má nefna að leitast er við að samræma þau úrræði sem leigjandi getur gripið til þegar leiguhúsnæði er ábótavant, hvort sem er í upphafi leigutíma eða síðar á leigutíma í kjölfar vanrækslu leigusala á viðhaldi hins leigða húsnæðis. Þarna getur verið um það að ræða að leigjandi getur farið fram á riftun leigusamnings ef vanefndir eru á því að bætt verði úr þeim ágöllum er leigjandi telur vera á leiguhúsnæði. Enn fremur eru lagðar til breytingar á því hvernig staðið skuli að úttektum á hinu leigða húsnæði þannig að aðilar komi sér saman um úttektaraðila í stað þess að sjálfkrafa sé leitað til byggingafulltrúa í sveitarfélögum þar sem húsnæðið er. Fram hafa komið ákveðnar athugasemdir varðandi þetta ákvæði frá Félagi byggingafulltrúa og hér er verið að fara ákveðna millileið varðandi ábendingar frá Félagi leigusala. Þetta eru bara ábendingar sem nefndin mun taka til skoðunar og kanna hvernig unnið verður úr. Meginefni frumvarpsins er meðal annars ætlað að auka réttaröryggi leigjanda, enda er mikilvægt að ákveðin festa sé til staðar í sambandi við leiguréttindi yfir íbúðarhúsnæði svo að tryggja megi húsnæðisöryggi fólks eins og frekast er unnt. Það er afar mikilvægt að auka réttindi þeirra sem eru á leigumarkaði og þeir sem eru á leigumarkaði búi við meira öryggi en áður. Við höfum séð, það sem við tölum oft um, að frá efnahagshruninu á haustmánuðum 2008 hefur hugsanagangur margra breyst. Maður heyrir það í kringum sig að margir tala um að þeir vilji frekar búa á leigumarkaði, sérstaklega ef réttindi þeirra sem eru á leigumarkaði væru meiri en þau eru og öryggi leigjenda meira og ef um langtímaleigu væri um að ræða. Þess vegna er mjög mikilvægt að við horfum til þess að fólk hafi þetta raunverulega val og öll þau réttindi skýrt og skorinort, hvernig það eigi að vera. Snúum okkur aftur að frumvarpinu. Í því er leitast við að setja fram skýrari fyrirmæli en áður um hvernig samskiptum leigusala og leigjenda skuli háttað á gildistíma leigusamnings. Lagt er til að lögin heimili að aðilar komi sér saman um að skriflegar orðsendingar verði sendar rafrænt á milli enda algengt að fólk nýti sér tölvupóst í samskiptum sín á milli í dag. Þetta hlýtur að geta auðveldað mál mjög ef upp koma ágreiningsatriði varðandi þætti er varða leigusamning, að hægt sé að leita til skriflegra samskipta þarna á milli ef ágreiningur er. Í frumvarpinu er jafnframt lögð áhersla á að samræma þau úrræði sem leigjandi getur gripið til gagnvart leigusala þegar ástand leiguhúsnæðis er talið ófullnægjandi miðað við fyrirhuguð not þess í upphafi leigutíma og síðar á leigutímanum í kjölfar þess að leigusali hefur ekki sinnt viðhaldi enda má ætla að afleiðingar fyrir leigjanda séu þær sömu í báðum tilvikum eða að minnsta kosti sambærilegar, leigjandi hefur til dæmis ekki getað farið fram á lækkun leigu sinni leigusali ekki viðhaldsskyldum sínum og strangari skilyrði eru fyrir riftun af hálfu leigjanda vegna vanrækslu viðhalds en vegna ófullnægjandi ástands í upphafi leigutíma. Við þessi skilyrði er verið að horfa til þeirra landa sem við berum okkur oft saman við, þ.e. til Norðurlandanna, en þar eru til sams konar reglur um riftun leigusamninga vegna ófullnægjandi ástands leiguhúsnæðis og vanrækslu viðhalds. Í frumvarpi þessu er því leitast við að gera þeim tryggingum betur skil sem leigusali getur gert kröfu um og gera þá breytingu að eingöngu verði heimilt að krefjast trygginga en ekki fyrirframgreiðslu leigu. Í ræðum hv. þingmanna hér í dag hafa þeir verið að velta fyrir sér hvort þessi tími geti verið of langur, þarna er talað um fjögurra mánaða tímabil. Ég get tekið undir það að oft er þarna um að ræða hóp sem hefur lágar tekjur og á kannski erfitt með að standa straum af mörgum mánuðum. Ég tel þetta þó til bóta en þetta er eitt af þeim atriðum sem nefndin mun taka til skoðunar og meta eftir umsagnir og gestakomur. Í þessum málum vegast á ólík sjónarmið leigusala og leigjenda, en hæfilegt þykir að leigusali geti takmarkað tjón sitt sem nemur fjögurra mánaða leigugreiðslum að teknu tilliti til þess að oft getur verið um að ræða háa fjárhæð þegar litið er almennt til fjárhagslegra aðstæðna launafólks hér á landi. Hins vegar þykir jafnframt brýnt að skoða hvaða leiðir eru færar til að flýta fyrir aðfarargerð þegar þær aðstæður eru uppi að leigjandi stendur ekki við leigusamning, því að auðvitað þarf alltaf að horfa til beggja hliða, bæði réttinda leigusala og leigutaka. Einnig er fjallað um að stytta þann tíma sem leigusali getur bundið tryggingarfé leigutaka. Þarna er verið að tala um að leigusali þurfi að skila þessu tryggingarfé innan mánaðar. Tel ég það vera til mikilla bóta vegna þess að oft, þegar einstaklingar eru að fara úr einu leiguhúsnæði yfir í annað, þá eru þeir gjarnan að taka húsnæði á leigu annars staðar eða kaupa eign og þurfa jafnvel að nota þá fjármuni sem fastir eru hjá leigusala í það. Það er því mjög gott að það sé ekki langur tími, enda, eins og fram kemur í frumvarpinu, eigi leigusali vel að geta fundið það út innan mánaðar hvort nýta þurfi það fé eða ekki. Lagt er til að gerður verði greinarmunur á lengd uppsagnarfrests þegar leigusali er annars vegar einstaklingur og hins vegar þegar um er að ræða leigufélag sem í atvinnuskyni leigir út íbúðarhúsnæði. Markmiðið er að stuðla að því að gerður sé ótímabundinn leigusamningar í því skyni að stuðla að langtímaleigu. Mikilvægt er að við reynum að finna úrræði til að stuðla að langtímaleigu, því að það eykur öryggi leigjenda á húsnæðismarkaði og hefur mörg jákvæð áhrif í för með sér. Ef við horfum bara á börn sem búa í leiguhúsnæði, upp á félagslega stöðu þeirra, að þau þurfi ekki sífellt að flytja á milli skólahverfa. Því er fagnað að reynt sé að finna leiðir til að vinna að langtímaleigu. Áfram er gert ráð fyrir sex mánaða uppsagnarfresti af hálfu leigusala þegar um er að ræða einstakling sem leigir út íbúð. Ég ætla að fara að ljúka máli mínu hér, en þess ber að geta að í vinnu verkefnisstjórnarinnar, um framtíðarskipan húsnæðismála var mjög mikið samráð haft við hlutaðeigandi aðila, leigufélög og stéttarfélög og mjög marga aðila varðandi tillögurnar. Ég veit að mikið samráð var jafnframt haft við marga hlutaðeigandi aðila og hagsmunahópa þegar frumvarpið sjálft var skrifað og er það til góða og vel gert. Það er mjög mikilvægt, því að þá fáum við ólík sjónarhorn og sjónarmið fólks og samtaka og er það virkilega vel. Þannig eru meiri líkur á að sátt náist í þeim málum sem unnið er að. Þegar þetta frumvarp verður að lögum mun réttaröryggi leigjenda aukast allverulega. Ákvæði um þá verða skýrari og þetta er allt til bóta. Ég hlakka til að takast á við frumvarpið og önnur húsnæðisfrumvörp í velferðarnefnd þingsins og tel að allir nefndarmenn, sem koma að málinu, muni geta unnið vel saman. Það virðist vera mikill samhljómur í því að við viljum öll stefna í þessa átt með aukið öryggi íbúa á leigumarkaði í huga.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir ræðu hennar um frumvarpið um breytingu á húsaleigulögum. Eitt vekur athygli mína alveg sérstaklega og mig langar að spyrja hv. þingmann út í. Fram kemur á bls. 9 í athugasemdum við lagafrumvarpið og farið er yfir það að þingsályktun nr. 1/142, eins og það heitir þar, um aðgerðir vegna skuldavanda heimila, var samþykkt á Alþingi 28. júní 2013, eða rétt eftir að núverandi ríkisstjórn tók við. Það sem ég er að tala um er þessi tímarammi. 28. júní 2013 var samþykkt á Alþingi þingsályktun um að fela félags- og húsnæðismálaráðherra að skipa verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála. Hv. þingmaður lýsti því að hún hafi átt sæti í þeim starfshópi. Síðan gerist það að verkefnisstjórnin um framtíðina skilar af sér 9. september 2013. Þá er nefnd skipuð og taldir til 32 hagsmunaaðilar með verkefnisstjórninni. Hún skilar svo af sér 6. maí 2014 og nú erum við komin hingað, 28. apríl 2015, og þá kemur fram í raun og veru þetta litla frumvarp. Það er tiltölulega lítið þó að það taki á ákveðnum málum. Í greinargerð fjármálaráðuneytisins kemur fram að það hefur engin áhrif á fjárhagsafkomu ríkissjóðs. Spurning mín til hv. þingmanns er: Er þessi tímarammi með svo brýnt mál, lagfæringar á leiguíbúðakerfinu, er það ásættanlegt að þessi vinna taki tvö ár og út úr því fæðist þetta frumvarp sem við eigum að klára núna á 15 þingdögum sem eftir eru?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir andsvarið. Hann spyr aðallega út í tímarammann. Það er rétt að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra skipaði starfshóp eða verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála í september 2013 en verkefnisstjórnin skilaði af sér 6. maí 2014. Hv. þingmaður talar um lítið frumvarp og langur tími sé frá því að við skiluðum af okkur. Ég vil svara þessu þannig að ég held að það hafi komið mjög vel fram á síðasta kjörtímabili að mjög mikil vinna fór í verkefnisstjórnir og skýrsluskrif er varða húsnæðismarkaðinn og úrbætur á honum. Þeir sem störfuðu í þeim verkefnisstjórnum og voru í ráðuneytinu á þeim tíma vita vel að þetta er flókinn málaflokkur sem tekur ákveðinn tíma. Það sýndi sig best að á síðasta kjörtímabili var unnin mjög mikil og flott vinna sem kemur meðal annars svolítið fram í þessum tillögum, en það komu engin frumvörp á fjórum árum. Þannig að ég held að það segi bara það sem segja þarf. Þetta er stór málaflokkur. Margir mismunandi aðilar koma að þessu með mismunandi sýn. Mikið samráð var haft varðandi þessar tillögur og þess vegna er ósköp eðlilegt að það hafi tekið allan þennan tíma, þó að ég hefði gjarnan viljað sjá þetta fyrr.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir svarið svo langt sem það nær, það fer yfir í síðasta kjörtímabil sem var mjög sérstakt kjörtímabil í sögu Íslands, efnahagskreppa, bankahrun og allt það, en margt var nú samt gert í húsnæðismálum á því kjörtímabili. En ég tók eftir því að hv. þingmaður gagnrýnir það hvað þetta kemur seint fram. Það er næstum því eitt ár, 11 mánuðir, frá því verkefnisstjórnin skilaði af sér þar til þetta frumvarp kemur fram. Jú, það eru margar greinar, en ég tel að ekki hafi þurft að taka heilt ár í að semja frumvarpið. Virðulegi forseti. Næsta spurning mín til hv. þingmanns er - hv. þingmaður hefur oft komið hingað upp undir liðnum um störf þingsins og rætt um höfuðstólsleiðréttinguna margfrægu sem var lítil mús í raun og veru miðað við það sem lofað var. 300 milljörðum var lofað í það en lítil mús fæddist, sem varð 80 milljarðar, en sannarlega ber að þakka fyrir það. Það er betra en ekkert en langt frá því sem framsóknarmenn lofuðu. Þá var líka talað um að höfuðstólsleiðréttingin næði ekki til leigufélaga og annarra, en boðað var að höfuðstólsleiðrétting til leiguíbúða, Félagsstofnunar stúdenta, Félagsbústaða og inn í leigukerfið kæmi síðar. Þess vegna er það seinni spurning mín til hv. þingmanns: Hvenær kemur höfuðstólsleiðréttingin fyrir leigufélögin?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja aftur á að þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir andsvarið. Ástæðan fyrir því að ég vísaði í síðasta kjörtímabil var sú að ég var að reyna að draga upp ákveðna mynd af því að þetta er flókinn málaflokkur. Auðvitað var ýmislegt gert eins og ég sagði í andsvari mínu. Mikil og góð vinna fór fram innan velferðarráðuneytisins varðandi húsnæðismál, en það komu ekki tillögur eða frumvörp fram á sjónarsviðið er lutu að leigumarkaðnum. Ég veit að þetta voru stór og erfið verkefni sem unnið var að. Já, það er eitt ár síðan verkefnisstjórnin skilaði af sér, en ég er ánægð að þessi frumvörp séu komin fram. Varðandi höfuðstólsleiðréttinguna, 80 milljarðar sem beina leiðréttingin varð, 70 milljarðar í gegnum séreignarsparnað. Um var að ræða 150 milljarða. Nú er það frumvarp sem hér um ræðir, frumvarp um breytingu á húsaleigulögum, eitt frumvarp af fjórum. Við höfum verið að heyra í aðilum sem vinna hjá húsnæðissamvinnufélögum og þeir lýsa mikilli ánægju, ákveðinn hópur hjá húsnæðissamvinnufélögunum vegna frumvarps er varðar húsnæðissamvinnufélögin, og þeir telja að þau sem hafa svigrúm til þess geti með ákveðnum hætti nýtt sér þau úrræði sem fram koma þar í því að endurfjármagna sín félög og búa til sína leiðréttingu. Auk þess koma fram, sem ég vona auðvitað að við náum fram og við erum sammála um það, ég og hv. þm. Kristján L. Möller, við vonum að húsnæðisbætur komist út úr kostnaðarmati sem hefur í för með sér stóraukinn stuðning við þá sem eru á leigumarkaði. Ég vona að það geti komið eitthvað þar á móti.

Herra forseti. Ég er alltaf glaður þegar aðrir hv. þingmenn eru glaðir. Þess vegna gleðst ég með hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir það hversu vel þetta frumvarp fer í hana. Síst skal ég draga úr mikilvægi þess, en þó bendi ég á að ekki voru allir jafn glaðir með frumvarpið. Ég minnist þess að forvígismenn Samtaka leigjenda höfðu við það mjög sterkar athugasemdir, raunar svo sterkar að þeir lýstu því yfir, þegar frumvarpið kom fram, að þeir hefðu sent frá sér áskorun til ráðherrans um að betra væri að það lægi í skúffunni en að það kæmi fram. Hæstv. ráðherra hefur hins vegar sagt það alveg skýrt að hún geri sér grein fyrir því að agnúar eru á frumvarpinu og hefur lofað atbeina sínum við að breyta því. Hv. þingmaður, sem flutti hér prýðilega skilagrein fyrir viðhorfum sínum og lýsti gleði sinni yfir frumvarpinu, gat þess jafnframt að þetta væri þó bara eitt af fjórum frumvörpum. Þá langar mig til þess að spyrja hvort það örli á einhvers konar gleði í hennar brjósti gagnvart samstarfsflokknum sem hefur stoppað mikilvægasta frumvarpið, frumvarpið sem hefur að geyma það sem við öll höfum beðið eftir, og ekki bara við heldur allt það fólk sem þarf að þola þau lögmál villimennskunnar sem segja má að ráði að minnst kosti kjörum leigjenda á markaðnum núna. Mig langar þess vegna til að spyrja hv. þingmann: Hvað finnst henni um þessa framkomu Sjálfstæðisflokksins sem bókstaflega með handafli hendir frumvarpinu út úr ríkisstjórn, lýsir yfir vantrausti á útreikningum hæstv. félagsmálaráðherra og lætur fína kontórista sitja á málinu í ráðuneytinu, hvað finnst henni um þetta? Hún getur varla verið mjög glöð út í samstarfsflokkinn.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir andsvarið. Já, ég gleðst mjög yfir því að þetta frumvarp sé komið fram og jafnframt frumvarpið er varðar lög um húsnæðissamvinnufélög. Ég vil gjarnan fá að sjá þau frumvörp er snúa að stofnstyrkjum til húsnæðissamvinnufélaga án hagnaðarsjónarmiða, að þau komi fram, og jafnframt vil ég fá að sjá frumvarp er varðar húsnæðisbætur. Það er mikilvægt mál fyrir alla aðila, að ég tel óháð flokkum, að þessi frumvörp komi sem allra fyrst í afgreiðslu hér inn í þingið. Það er því mjög mikilvægt að við hjálpumst öll að við að ýta á að þessi frumvörp komist hingað inn því að þau hafa verið dágóðan tíma í kostnaðarmati.

Herra forseti. Ég er ástríðufullur stjórnmálamaður og leyfi mér oft að láta tilfinningarnar ráða miklu. Ég var að spyrja um tilfinningar hv. þingmanns. Hvernig líður henni gagnvart Sjálfstæðisflokknum sem hefur í reynd læst niður það frumvarp sem mestu skiptir? Hv. þingmaður veit það jafn vel og ég að þau tvö frumvörp sem hæstv. félagsmálaráðherra hefur með herkjum nánast slitið út milli tanna samstarfsflokksins skipta ákaflega litlu máli miðað við vægi þeirra bóta sem vonandi má finna í stóra frumvarpinu, að minnsta kosti öðru þeirra. Þetta er það sem allir bíða eftir. Út af því hvernig staðan er á húsnæðismarkaði hefur það sennilega aldrei verið jafn erfitt fyrir fólk að koma þar undir sig fótum. Við vitum að í dag er staðan þannig að láglaunafólk, þar sem báðar fyrirvinnur eru í tryggum störfum, kemst með herkjum, og sumt ekki, í gegnum greiðslumat. Þetta er staða sem hefur aldrei verið uppi. Hún var ekki uppi þegar ég var ungur og þurfti að byrja lífið eða ýmsir aðrir hér í þessum sal. Þetta er það sem skiptir máli. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur gefið stórar yfirlýsingar um þetta. Framsóknarflokkurinn hefur barið sér á brjóst. Það er bara eðlilegt að ég komi hér sem fulltrúi kjósenda og inni hæstv. ráðherra eftir því hvenær þessi frumvörp komi fram og þegar hv. þingmaður heldur sína ágætu ræðu þá spyr ég hana: Á hún von á því að þau frumvörp komi á þessu þingi? Ég gef henni svo það ráð, og hæstv. félagsmálaráðherra, að ef menn ætla að ná einhverjum árangri gagnvart Sjálfstæðisflokknum, af því að ég hef starfað með honum, ef um er að ræða félagsleg málefni, þá er ekki bara nóg að sýna tennur og urra, það þarf líka að bíta. Mér finnst vanta bitið í þingmenn Framsóknarflokksins þegar kemur að þessum málaflokki.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir góð ráð, og jafnvel að maður nýti þau einhvern daginn. Hann spurði um tilfinningar. Já, gleðin yrði mikil ef við sæjum þessi frumvörp koma hingað inn í þingið á allra næstu dögum.

En ef þau koma ekki?

Ég vona virkilega að þessi frumvörp komi fram því að þetta skiptir fólk, og þá sem eru á leigumarkaði, 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér annað af tveimur frumvörpum hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra sem fram eru komin um breytingar er varða húsnæðismál, og það sem við ræðum hér í dag er frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum. Ég verð að lýsa yfir vonbrigðum með að stóru málin eða breytingarnar sem hæstv. ráðherra hefur boðað og varða húsnæðismál séu ekki komin fram, þ.e. frumvarp til laga um húsnæðisbætur, sem kveður á um breytt fyrirkomulag á húsnæðisstuðningi hins opinbera, og frumvarp til laga um húsnæðismál þar sem fjallað er um endurskipulagningu húsnæðismála hvað varðar mótun húsnæðisstefnu, félagslegt hlutverk stjórnvalda og húsnæðislán almennt, eins og lesa má um í þingmálaskrá sem lögð var fram í haust. Því er erfitt eða ekki hægt að mynda sér skoðun á þeim heildaráhrifum þeirra breytinga sem hæstv. ráðherra sér fyrir sér í þeim gríðarlega mikilvægu málum sem húsnæðismálin eru. Meginmarkmiðið með því frumvarpi sem við ræðum hér í dag, þ.e. breytingu á húsaleigulögum, er að koma á meiri festu í samskiptum milli leigusala og leigjenda svo komast megi hjá ágreiningi og auka réttaröryggi leigjenda. Það eru vitaskuld góð markmið en ég velti fyrir mér hvort líklegt sé að þeim verði náð með frumvarpinu og ætla að koma betur að því síðar í ræðu minni. Ég ætla að stikla á stóru og draga út nokkur atriði frumvarpsins sem ég tel vert að gefa gaum og að hv. velferðarnefnd sem fær málið til sín að lokinni þessari umræðu eigi að taka sérstaklega til frekari skoðunar. Fyrst langar mig að nefna breytingar í frumvarpinu sem ég tel vera jákvæðar og til bóta, en þær varða brunavarnir. Fjallað er um þær í 9. gr. og líkt og segir í athugasemdum virðist sem brunavörnum sé frekar ábótavant í leiguhúsnæði en í húsnæði sem eigandi býr sjálfur í. Í frumvarpinu er ítrekuð sú skylda sem nú þegar hvílir á leigusala samkvæmt lögum um brunavarnir til að tryggja að fullnægjandi brunavarnir séu til staðar. Ekki er verið að leggja frekari kvaðir á leigusala en nú þegar hvíla á þeim heldur undirstrika að lögum um brunavarnir sé fylgt. Þetta tel ég að sé mjög jákvætt og til mikilla bóta fyrir leigjendur. Þá er lagt til í frumvarpinu að gerður verði greinarmunur á lengd uppsagnarfrests þegar leigusali er annars vegar einstaklingur og hins vegar þegar um er að ræða leigufélag sem í atvinnuskyni leigir út íbúðarhúsnæði. Þetta held ég að sé að mörgu leyti ágætt, vitaskuld sér í lagi fyrir leigutakann. En það verður hins vegar líka að hafa í huga að leigusalar eru alls ekki alltaf stór félög heldur einmitt venjulegt fólk sem af einhverjum orsökum þarf eða vill leigja út íbúð sína og staða þeirra gegn ófyrirleitnum leigjendum, sem því miður fyrirfinnast, er erfið. Ekki er að sjá að í frumvarpinu sé tekið á því langa eða kostnaðarsama ferli sem það getur verið fyrir leigusala að koma slíkum leigjendum út, þ.e. þeim sem neita að yfirgefa íbúðir vegna skulda eða eru með útrunninn leigusamning. Þetta held ég að sé eitthvað sem nefndin þurfi að skoða og hvort kannski megi fínstilla betur. Svo verð ég að segja að mér finnst nokkuð óljóst hvað átt er við með orðalaginu „leigufélag sem í atvinnuskyni leigir út íbúðarhúsnæði“. Er ætlun hæstv. ráðherra að þetta orðalag nái einnig til sjálfseignarstofnana sem reka einhvers konar félagslegt húsnæði og hafa í kringum sig nokkur umsvif vegna þess en stunda ekki leigustarfsemi í hagnaðarskyni? Það leiðir kannski að stóra málinu varðandi þetta frumvarp, en í því er lagt til að 3. mgr. 2. gr. núgildandi húsaleigulaga falli brott. Það lætur kannski ekki mikið yfir sér en mundi hafa miklar og að mínu mati slæmar afleiðingar ef það næði óbreytt fram að ganga. Í 3. mgr. 2. gr. húsaleigulaga segir, með leyfi forseta: „Sé íbúðarhúsnæði leigt til ákveðinna hópa, svo sem námsmanna, aldraðra eða öryrkja, þar sem sérstakar aðstæður kalla á aðra skipan en lögin mæla fyrir um, er þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. heimilt, vegna sérstaks eðlis eða tilgangs starfseminnar, að víkja frá einstökum ákvæðum laganna með samningi.“ Í athugasemdum með frumvarpinu þar sem fjallað er um samráð er ekki að sjá að samráð hafi verið haft við þá aðila sem leigja þeim hópum sem þarna eru nefndir, svo sem Félagsstofnun stúdenta sem leigir námsmönnum og Brynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins sem leigir öryrkjum. Og raunar kom fram í framsögu ráðherra áðan að við samningu frumvarpsins hefði ekki verið haft samráð við þá aðila en að úr því hafi nú verið bætt og að samtal eigi sér stað núna vegna þessarar klausu. Það er gott, þó svo að ég hefði viljað kannski sjá það gert fyrr, en ég vil hrósa hæstv. ráðherra fyrir að hafa sett sig í samband við þessa aðila og að samtal eigi sér núna stað. Áður en lengra er haldið tel ég rétt að upplýsa það að sjálf sit ég í stjórn Brynju, hússjóðs Öryrkjabandalagsins, og vil að það sé sagt héðan úr þessum stól þannig að ef einhver vafi um hagsmunatengsl kann að koma upp þá er hér með gerð grein fyrir því. Skömmu eftir að frumvarpinu var dreift gagnrýndi formaður Húseigendafélagsins, Sigurður Helgi Guðjónsson, það harðlega í viðtali í Fréttablaðinu 2. apríl síðastliðinn, að fella ætti 3. mgr. 2. gr. laganna út. Þar staðhæfði hann að með frumvarpinu væri verið að færa leigumarkaðinn aftur til þess kerfis sem ríkti til ársins 1994 þegar núgildandi lög voru sett. Þetta eru stór orð og ég skal ekki dæma um það hvort þau eru rétt en ég tel alla vega að við eigum að leggja við hlustir og athuga hvað það er í þessu frumvarpi sem hann telur þess valdandi að við séum að fara aftur til fyrri tíma. En sérstaka athygli vakti sú fullyrðing formannsins að með því að fella niður ákvæði sem undanskilur lögin frá leigu til ákveðinna hópa væri verið að kippa fótunum undan og rústa leigustarfsemi t.d. Félagsbústaða og Félagsstofnunar stúdenta og fleiri. Fulltrúar Félagsstofnunar stúdenta og Félagsbústaða í Reykjavík tóku undir þær áhyggjur formanns Húseigendafélagsins nokkrum dögum síðar. Félagsstofnun stúdenta túlkar breytingarnar á þann hátt að þær komi í veg fyrir að gera megi kröfu um að leigjendur stundi jafnframt nám við háskólann sem leiða mundi til lengri biðlista og bitna á þeim hópum sem leigufélaginu er ætlað að sinna, þ.e. stúdentum.  Hæstv. ráðherra talaði um í framsöguræðu sinni áðan að hún teldi þetta lagaákvæði vera of opið og að þess vegna þyrfti að taka það út. Ég hef áhyggjur af því að með því að kippa lagaákvæðinu út í heild sinni eða fella það á brott sé verið, líkt og fulltrúar Félagsstofnunar stúdenta og Félagsbústaða og fleiri hafa bent á, að kippa grunni undan rekstri þeirra og tel þess vegna að þetta þurfi að skoða gríðarlega vel eða hreinlega hætta við og fara frekar þá leið sem mér fannst hæstv. ráðherra ýja að í máli sínu, að setja kannski aðrar skorður eða að tryggja rétt leigjenda með öðrum hætti. Þarna er um að ræða félög sem leigja fólki sem er oft í mjög viðkvæmri fjárhagslegri stöðu og á kannski ekki fjárhagsins vegna tök á því að leigja á almennum markaði. Þess vegna, þegar við breytum húsaleigulögum, hljótum við að þurfa að passa okkur á því að kasta ekki barninu út með baðvatninu og breyta lögunum á þann hátt að öryggi leigjendanna sé ekki tryggt. Ég tel að þegar um er að ræða samtök líkt og Brynju, hússjóð Öryrkjabandalagsins, eða Félagsstofnun stúdenta sem leigja á félagslegum grunni, þ.e. ekki með arðsemis- eða gróðasjónarmið að leiðarljósi, fari hagsmunir leigjandans og leigufélagsins saman enda starfi leigufélögin í þágu og með hagsmuni leigjandans að leiðarljósi. Hæstv. forseti. Af því sem ég hef best skilið hæstv. ráðherra þá er þessi breyting ekki í samræmi við hvernig ráðherra málaflokksins hefur talað til þessa, þ.e. að ég tel að ráðherrann beri hag þessara leigjendahópa fyrir brjósti. Það kemur raunar fram í frétt sem birtist á mbl.is 20. október síðastliðinn að á þingi ASÍ hvatti hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra forsvarsmenn stéttarfélaganna til þess, með leyfi forseta, „að velta því fyrir sér hvort til greina komi að stéttarfélögin stofni leigufélög án gróðasjónarmiða.“ Svo ég skil ekki betur en að hæstv. ráðherra styðji þá hugmynd að leigufélög eigi að vera til sem leigi fólki húsnæði án gróðasjónarmiða. En leigufélag sem þessi eru og hafa verið gríðarlega mikilvæg á íslenskum leigumarkaði 

Virðulegur forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra sem lýtur að því að styrkja réttarstöðu fólks á leigumarkaði og er margt ágætt um það að segja. Það hefur sannarlega verið lengi þörf á því að skerpa á réttindum fólks á leigumarkaði. Trúlega er kannski hvað mestur ávinningurinn fyrir leigjendur fólginn í því sem lýtur að uppsagnarfresti og öðrum slíkum réttindum í frumvarpinu, þar sem verið er að lengja uppsagnarfrest og auka réttindi fólks sem er á leigumarkaði og í sjálfu sér löngu orðið brýnt að ráðast í þá réttarbót. Ég vona að vel gangi í velferðarnefnd að vinna að málinu og fá að því umsagnaraðila og sjónarmið og þróa það áfram, bæta og breyta, vegna þess að því miður er ekki unnt að lýsa stuðningi við málið eins og það liggur fyrir. Það hlýtur að vekja okkur nokkuð til umhugsunar um það með hvaða hætti er unnið að málum í ríkisstjórn nú um stundir því þetta er ekki í fyrsta sinn sem við sjáum hér mál sem eru í eðli sínu þjóðþrifamál og á að vera býsna mikil samstaða um í þinginu, hafa tekið mjög langan tíma, hálft kjörtímabil, tvö ár í undirbúningi áður en þau koma hingað inn í þingið, og koma síðan ekki betur búin en svo að lykilaðilar í málaflokknum þurfa fara fram á opinberum vettvangi og gera alvarlegar athugasemdir við grundvallaratriði í málinu. Hér kemur hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra ekki sem einsdæmi, því miður, heldur bara enn einn ráðherrann úr ríkisstjórninni og mælir fyrir frumvarpi við 1. umr. þar sem hann lýsir því yfir að það þurfi að vísu að gera breytingar á málinu. Þetta verklag hlýtur að vekja okkur í þinginu til umhugsunar. Það er ekki gott að á tveimur árum sé ekki hægt að vinna að frumvarpi um réttarbót til handa leigjendum sem er mál sem á stuðningsmenn í öllum stjórnmálaflokkunum, hygg ég, og skilning í samfélaginu og sannarlega hjá mörgum rekstraraðilum á þessum markaði eins og þeim fyrirtækjum sem hér voru nefnd áðan, Félagsstofnun stúdenta, Félagsbústöðum og Brynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins, allt saman stofnanir og fyrirtæki sem bera hag leigjenda fyrst og fremst fyrir brjósti þótt þeir séu rekendur slíks húsnæðis. Það er slæmt að ekki sé hægt að ganga frá frumvarpi þannig að um það sé tiltölulega breið samstaða þegar það kemur hingað inn og málið í tiltölulega endanlegum búningi þegar ráðherrann hefur haft tvö heil ár til að vinna að málinu, hálft kjörtímabil. Það verður bara að segja eins og er að þetta er ekki nógu gott, sérstaklega ekki þegar athugasemdirnar eru jafn afgerandi og þær sem hafa komið fram. Við erum með ferli í Stjórnarráðinu þar sem ráðuneytin eiga að kynna fyrirætlanir sínar í frumvörpum eins og þessu fyrir helstu aðilum, hagsmunaaðilum, samtökum, fyrirtækjum o.s.frv., eiga að gefa færi á umsögnum og álitum, eiga að rannsaka mál og vinna úr þeim ábendingum þannig að hér komi inn frumvörp sem eru sem næst því að vera hin endanlega löggjöf til rýningar í þinginu. Þau eiga ekki að koma fram eftir tveggja ára vinnu þannig að ráðherrann þurfi að byrja á því að biðja nefndina um að laga það sem hann var sjálfur að leggja fram. Ég ítreka að þetta er ekki bundið við hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra heldur gerist bara aftur og aftur. Það er ekki góð notkun á tíma að standa með þeim hætti að málum. Hér var fyrr í umræðunni vitnað til þess sem hefur komið frá Samtökum leigjenda á Íslandi og ég held að sé auðvitað ríkust ástæða fyrir hv. nefnd að kynna sér vel þau sjónarmið. Mér hefur því miður ekki gefist kostur á því að fara efnislega ofan í þær athugasemdir sem þau ágætu samtök hafa haft við frumvarpið en það er sá hópur sem við hljótum fyrst og fremst að hlusta eftir athugasemdum frá. Það eru samtök fólksins sjálfs sem er á leigumarkaði, býr við þessar aðstæður og þarfnast þeirra réttinda sem þingið með þessari löggjöf getur tryggt þeim. Ég veit og treysti því að nefndin mun fara vel ofan í þær athugasemdir sem koma frá þeim samtökum. Síðan eru þau atriði sem lúta að m.a. rétti Félagsstofnunar stúdenta til að segja upp leigusamningum ef fólk er ekki lengur í námi. Það er mikið grundvallaratriði fyrir rekstur á íbúðum fyrir stúdenta. Það sér auðvitað hver í hendi sér hvers konar stífla það yrði ef nemendur sem hafa lokið námi gætu setið áfram í íbúðum sínum í einhvern tíma og það yrði til þess að nýir nemendur við viðkomandi skóla kæmust ekki í húsnæði vegna þess að það losnaði ekki. Um leið og mikilvægt er að tryggja það að réttur fólks og m.a. uppsagnarfresturinn sé eðlilegur og sanngjarn þá verður auðvitað líka að taka tillit til sérstakrar skipunar eins og er með stúdentaíbúðir og getur verið um ýmislegt annað húsnæði sem hér er um fjallað. Vandinn hins vegar við það að reyna að tryggja réttindi á leigumarkaði er náttúrlega bara fyrst og fremst sá að það bólar ekkert á því að ráðherrann eða ríkisstjórnin ætli að taka á því grundvallarvandamáli að það er skortur, það er einfaldlega verulegur skortur á þessum markaði, skortur á framboði á húsnæði og það veldur því að verð á markaði eru þannig að fólk fær illa við það ráðið. Við þær aðstæður er því miður þannig að réttindi leigjenda eru og verða fyrir borð borin. Við getum leitast við að tryggja þau eins og við getum með lagasetningu en almennileg bragarbót verður ekki gerð á nema með því að styðja og styrkja framboð á leigumarkaði og stuðning við leigjendur. Það kostar peninga. Það er augljóst af þeim málum sem hér eru á dagskránni í dag að það eru bara þau mál sem kosta enga peninga því málin sem kosta peninga og fela í sér raunverulegan vilja til aðgerða á leigumarkaði eru föst hjá Bjarna Benediktssyni uppi í fjármálaráðuneyti. Hvorki fjárlaganefnd hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur né ríkisstjórnin hefur ákveðið að verja neinum fjármunum til að gera bragarbót á leigumarkaðnum eða á húsnæðismarkaðnum yfir höfuð og það skapar þá erfiðu stöðu sem við erum í. Byggingarkostnaður er um þessar mundir kannski 300 þús. kr. á fermetra. Það þýðir að 80 fermetra íbúð kostar í byggingu kannski 24 millj. kr. Til að standa undir rekstri og vaxtakostnaði vegna þess hversu miklu hærri vextir eru hér en í nágrannalöndunum þá þarf til að standa undir rekstrinum kannski 2 millj. kr. á ári í leigutekjur. Það eru hátt í 200 þús. kr. á mánuði. Það er einfaldlega þannig að sú upphæð er bara hátt í þær tekjur sem margir á leigumarkaði eru með, t.d. örorkulífeyrisþegar, ellilífeyrisþegar sem ekki hafa réttindi í lífeyrissjóðum, þeir sem eru á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, atvinnuleysisbótum eða búa við lægstu launin. Það eru auðvitað þeir hópar sem eru stærstir á leigumarkaðnum. Þess vegna verða þessu fólki ekki sköpuð nein lífvænleg skilyrði á leigumarkaði nema við notum sameiginlega sjóði okkar til að létta því róðurinn. Hægt er að gera það með stofnstyrkjum en það kostar peninga. Þá niðurgreiða menn byggingarkostnaðinn í upphafi til að hægt sé að hafa leiguverð lægra til framtíðar. Hægt er að gera það með því að sveitarfélögin leggi til lóðir gegn litlu endurgjaldi eða jafnvel engu. Síðan er það hægt með því að gera þá grundvallarbreytingu sem við lögðum til í lok síðasta kjörtímabils og er sannfæring mín að sé eina rétta leiðin til stuðnings við leigjendur, að leigjendur fái sama stuðning úr ríkissjóði og við sem höfum keypt okkur húsnæði. Það er hrópleg ósanngirni að við sem höfum keypt okkur húsnæði fáum verulegar vaxtabætur úr ríkissjóði og miklu ríkulegri slíkar bætur en hinir sem hafa ekki komist í gegnum greiðslumat vegna þess að þeir hafa haft lægri tekjur eða átt minni eignir en við sem höfum komist í gegnum greiðslumat og getað keypt okkur eigið húsnæði. Það er algerlega hróplegt óréttlæti að þeir fái miklu minni stuðning til húsnæðismála en við hin, að húsaleigubætur séu miklu lægri en vaxtabætur. Auðvitað á það ekki að vera þannig. Auðvitað eiga allir Íslendingar að eiga rétt á sama húsnæðisstuðningi, hvort sem þeir leigja húsnæði eða eiga það. Ef einhver mismunur ætti að vera hér á, þá ætti hann að vera einmitt á hinn veginn, að þeir sem þurfa að búa við hið ósanngjarna verð sem er á leigumarkaðnum fengju meiri stuðning úr ríkissjóði en við hin sem erum svo lánsöm að vera í eigin húsnæði. Það að vaxtabætur séu miklu hærri en húsaleigubætur er sannarlega réttlæti á hvolfi, virðulegur forseti. Því miður verður að segja að þótt það sé gott og þarft að vinna að réttarbótum á húsaleigumarkaðnum og styrkja stöðu leigjenda vegur það satt að segja ekki sérlega þungt ef ekki kemur til vilji til að setja fjármagn til þeirra úrræða sem þarf á þessum markaði. Það verður auðvitað enn brýnna eftir að við innleiddum löggjöf um greiðslumat þar sem nýjar kynslóðir reka sig á að vegna þess að þær eiga ekki fyrir útborgun í íbúð, hafa ekki stofnfé milli handanna, þá komast þær ekki í gegnum greiðslumat og fá þar af leiðandi ekki lán til að kaupa sér húsnæði og þurfa þess vegna að leita út á þennan markað þar sem ekki er verið að skapa neitt nýtt húsnæði. Ég kalla eftir því að ríkisstjórnin taki á þessu máli og láti í það þær fjárveitingar sem þarf. Þetta er ekki starfsmönnum fjármálaráðuneytisins að kenna. Það þarf ekki að senda embættismönnunum uppi í Arnarhvoli einhverja orkubita til að hressa þá við eftir páskana eða annað þess háttar. Þetta er auðvitað bara pólitík. Þetta snýst um forgangsröðun peninga og þess vegna eru málin ekki komin hingað inn. Og ef menn meina eitthvað með yfirlýsingum sínum um nauðsyn þess að gera eitthvað í húsnæðismálunum sem brenna nú sem aldrei fyrr á nýrri kynslóð sem er að reyna að koma sér upp þaki yfir höfuðið þá þurfa þeir að setja fjármuni til þess. Við sáum í umræðunni um ríkisfjármál fyrr í dag því miður enga fjármuni á leiðinni inn í þetta verkefni, ekki á yfirstandandi ári, ekki á næsta ári og ekki heldur á þar næsta ári og ekki heldur á þar þar næsta ári, en sem betur fer verður búið að kjósa í millitíðinni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir ræðuna. Ég er sammála honum í því að við þurfum að nota sameiginlega sjóði til að taka þátt í að greiða kostnað við húsnæðiskerfið. Ég vil líka taka undir þau orð að eitthvað sé öfugsnúið við það að þátttaka hins opinbera í stuðningi vegna húsnæðiskostnaðar sé meiri til þeirra sem eiga húsnæðið sem þeir búa í en til þeirra sem eru á leigumarkaði. Mig langar að spyrja hv. þingmann af því að hann er glöggur maður og veit ýmislegt um marga hluti hvernig sú leið sem höfð er eftir hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra, að hún hafi hvatt forsvarsmenn stéttarfélaga sem sátu á þingi ASÍ til að velta fyrir sér hvort til greina komi að stéttarfélögin stofni leigufélög sem verði þá rekin án gróðasjónarmiða, ég vil spyrja hv. þingmann hvaða kosti hann sæi á slíku, ef einhverja, og hvaða galla eða hverjar hætturnar gætu verið í slíku kerfi. Er þetta eitthvað sem við eigum að velta meira fyrir okkur? Þetta var mér alveg nýtt þegar ég las þessa frétt, mér hafði hreinlega ekki hugkvæmst þessi leið. Er þetta eitthvað sem hv. þingmaður telur ástæðu til að staldra við og skoða betur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að það gæti út af fyrir sig verið jákvætt að stéttarfélög beittu sér fyrir því, alveg eins og ég held að það sé bara almennt jákvætt að félög manna reyni að takast á við sameiginleg verkefni. Hv. þingmaður nefndi það fyrr í ræðu sinni að hún sæti í stjórn Brynju – Hússjóðs Öryrkjabandalagsins, sem er húsnæðisfélag á vegum samtaka öryrkja. Við höfum fjölmörg önnur dæmi um hópa sem hafa þannig ráðist í verkefni, hvort sem það eru samtök eldri borgara eða aðrir hópar til að taka á húsnæðismálum sínum. Það hafa líka ýmsar stéttir gert. Það leysir hins vegar ekki kjarnavandann sem er sá að fjármuni skortir til að gera þetta þannig að fólk geti staðið undir kostnaði. Stéttarfélögin eiga enga sjóði sem þau geta notað til þess verkefnis. Það er einfaldlega hið opinbera sem þarf að koma með þá fjármuni og þó að ráðherrann geti alveg bent á stéttarfélögin og hvatt þau til að gera einhverja hluti þá verður hún og ríkisstjórnin að koma með þá fjármuni sem þarf til að leigan á nýbyggingum á húsnæði geti verið með skaplegum hætti. Það sér hver maður að það gengur ekki á hinum markaðslegu forsendum sem kalla kannski á húsaleigu um og yfir 200 þús. kr. á mánuði sem er meira en margir á leigumarkaði ráða við. Ég held að það sé ágætt að stéttarfélögin reki það eða lífeyrissjóðir ef því er að skipta. Menn hafa góða reynslu af því til dæmis í Þýskalandi sem kann nú vel fótum sínum forráð í fjármálum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er sammála hv. þingmanni í því að hið opinbera verði að koma inn með fjármuni og að það leysi ekki vandann að félög leigjenda komi einvörðungu að málum. En ég er þó samt þeirrar skoðunar að þau félög séu engu að síður alveg gríðarlega mikilvæg og að án þeirra væri vandinn svo sannarlega miklu stærri en hann þó er. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann út í það sem við höfum svolítið rætt í dag, þ.e. brottfall 3. mgr. 2. gr. þar sem undanþágur eru felldar niður til þeirra sem leigja út til sérstakra hópa. Er hv. þingmaður mér sammála í því að það sé gríðarlega mikilvægt að við kippum ekki fótunum undan leigufélögum sem stunda útleigu sína með félagsleg sjónarmið að leiðarljósi, og að ef við eftir skoðun teljum að tryggja þurfi réttindi leigjenda eða styrkja þau með einhverjum hætti verðum við að fara einhverja aðra leið í að styrkja stöðu slíkra leigjenda en að fella þessa klausu út úr lögunum og gera þar með rekstur þessara leigufélaga jafnvel bara vonlausan?

Virðulegur forseti. Ég held að ekki sé flókið að svara þeirri spurningu, einkum og sér í lagi þegar ekki virðist vera á dagskrá að gera neitt til þess að efla leigumarkaðinn, fjölga þar félögum eða aðilum, setja þar inn fjármuni til einhverra aðgerða, þá er það einfaldlega þannig að sá leigumarkaður sem þó er hvílir á nokkrum öflugum félagslegum einingum sem leigja út til sérstakra hópa, svo sem eins og Brynja – Hússjóður Öryrkjabandalagsins, Félagsstofnun stúdenta, Félagsbústaðir í Reykjavík og aðrir aðilar sem hafa sem betur fer byggt upp í gegnum árin mörg þúsund leiguíbúðir sem fjölmargar fjölskyldur byggja öryggi sitt í húsnæðismálum á. Það hlýtur auðvitað að vera algert grundvallaratriði í lagasetningu allri um húsaleigumarkaðinn að starfsemi og skilyrði þessara félaga séu tryggð, því að það er nú nóg ef menn ætla ekki að hafast neitt að á þeim markaði þó að þeir fari ekki að spilla því sem þó er að virka á honum.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum og virðist margt sem kemur fram þar ágætt við fyrstu sýn. Ég er að mörgu leyti ánægð með að frumvarpið sé komið fram og tek undir ýmislegt jákvætt sem hefur verið sagt um ýmsar réttarbætur gangvart leigjendum. Aftur á móti hefur líka heyrst gagnrýni á frumvarpið og gagnrýni á ýmsa þætti komið fram í fjölmiðlum, en velferðarnefnd á auðvitað eftir að fjalla um málið og senda út umsagnir og taka umræðu um þá gagnrýni sem helst kemur fram á frumvarpið. Ég ætla að byrja á að ræða gagnrýnina og fara í framhaldinu yfir það sem mér þykir vera til bóta á því lagaumhverfi sem er í dag, þ.e. húsaleigulögin. Það hefur komið fram hörð gagnrýni frá formanni Húseigendafélagsins sem gerir miklar og alvarlegar athugasemdir við frumvarpið og breytingar á núgildandi lögum. Með leyfi forseta vil ég vitna í hans orð, en hann tekur djúpt í árinni og segir: „Hvers vegna að laga það sem ekki er bilað? Frumvarpið í heild er vont og viðvaningslegt og eyðileggur allar helstu réttarbætur laganna frá árinu 1994. Þá hafði leigumarkaðnum næstum því verið útrýmt og leigusalar létu húsnæðið frekar standa autt en leigja það út.“ Ég hef ekki trú á því að tilgangur þessa frumvarps sé að eigendur leiguhúsnæðis hætti að leigja út húsnæði sitt. Það er ekki eitthvað sem við viljum sjá gerast í kjölfarið. En það þarf að fara yfir slíka gagnrýni þegar hún kemur frá aðila sem hefur verið í þessum bransa, eins og hann orðaði það, í fjölda ára. Það hefur líka komið gagnrýni frá rekstraraðilum Félagsbústaða sem segja að þetta þýði uppnám í félaginu og að ef frumvarpið verði að lögum sé ekki lengur heimilt að takmarka þjónustu Félagsbústaða við þá sem eru verst settir félags- og fjárhagslega og vonast er til þess að það verði skoðað sérstaklega. Ég skil hæstv. ráðherra þannig að hún vilji skoða þau einstöku mál, sem einnig snúa að félagsbústöðum stúdenta. Komið hefur fram gagnrýni á að vera ekki með skammtímaleigu í stúdentaíbúðum, því að sú starfsemi gengur út á að leigja til skamms tíma svo að það verði endurnýjun og þeir sem eru á biðlista komist að, það þarf að mæta þeim langa biðlista sem þar er. Þetta eru atriði sem þarf að taka tillit til og skoða og eflaust er ýmislegt annað sem á eftir að koma fram þegar málið hefur farið til umsagnar og eftir meðferð velferðarnefndar á málinu, eflaust koma fram einhverjar breytingartillögur. Ég get alveg tekið undir ýmislegt sem kemur fram hér. Það er oft gott að skoða umsögn frá fjárlagaskrifstofunni sem dregur saman kjarnann í málinu. Það kemur fram að verið sé að vinna að því að auka réttaröryggi leigjenda og skapa festu á milli leigusala og leigutaka á gildandi leigusamningi á gildistíma leigusamnings. Ég held að þetta sé eitt af því sem hefur valdið því að fólk er mjög óöruggt á leigumarkaðnum, af því að það hefur ekki fast land undir fótum varðandi öryggi í því húsnæði sem það leigir. Það þekkja allir, jafnvel á sjálfum sér og úr umhverfi sínu, að fólk hrekst á milli hverfa á höfuðborgarsvæðinu með stuttu millibili og börnin milli skóla. Það veldur miklum áhyggjum og erfiðleikum hjá fjölskyldum að búa ekki við öryggi til lengri tíma í leiguhúsnæði. Það er mjög margt óásættanlegt eins og það er í dag og þess vegna tek ég undir að skapa þarf öryggi fólks á leigumarkaði til lengri tíma svo að það hafi fullvissu og framtíðarsýn um hversu öruggt það getur verið í leiguhúsnæði sínu. Hér er enn fremur bent á að styrkja eigi að fullnægjandi brunavarnir séu fyrir hendi. Það er eitthvað sem maður hefði haldið að væri í lagi en því miður hefur það ekki reynst raunin. Manni verður hugsað til þess að mjög algengt er að menn útbúi atvinnuhúsnæði, iðnaðarhúsnæði til leigu og oft gengið mjög langt í þeim efnum, fólki jafnvel hrúgað saman, fólki sem er kannski komið hingað til lands til að vinna í takmarkaðan tíma, erlent vinnuafl, því er boðið upp á mjög óásættanlegan aðbúnað í slíku húsnæði án alls öryggis. Þetta á ekki að viðgangast og er ljótur blettur á samfélagi okkar. Ég vona hvað varðar hluti eins og að tryggja úttekt á íbúðarhúsnæði og fullnægjandi brunavarnir að farið verði ofan í saumana á hvers konar húsnæði er samþykkt sem leiguhúsnæði, að allt þetta ýti undir að ekki viðgangist á leigumarkaðnum að bjóða upp á slíkt. Einnig er í frumvarpinu lögð áhersla á að samræma úrræði sem leigjandi getur gripið til þegar ástand leiguhúsnæðis er ófullnægjandi í upphafi leigutíma og síðar á leigutímanum ef leigusali hefur ekki sinnt viðhaldi, þar sem afleiðingar fyrir leigjanda séu svipaðar eða þær sömu í báðum tilfellum. Þetta tel ég til bóta. Það þarf að liggja fyrir að húsnæði sem leigt er út sé leiguhæft og oftar en ekki skapast deilur á milli leigutaka og leigusala um hve langt eigi að ganga í að lagfæra húsnæðið sem er í leigu. Síðan vil ég nefna að í frumvarpinu er ákvæði um eftirlit ráðherra með starfsemi leigumiðlara, svo sem að hann geti veitt leigumiðlara áminningu og svipt hann leyfi til að reka miðlun með leiguhúsnæði, annaðhvort tímabundið eða ótímabundið. Við fyrstu sýn sýnist mér eiga að vera meira öryggi í því, ég hef er samt ekki alveg séð hvernig best sé að framfylgja nákvæmlega því eftirliti af hálfu ráðherra, hvernig það fari fram, því að þetta er gífurlega stór leigumarkaður sem um er að ræða, bæði á höfuðborgarsvæðinu og auðvitað úti á landi líka. Að því sögðu vil ég eins og aðrir sem hafa talað á undan mér minnast á að það eru tvö ár síðan þessi ríkisstjórn tók við völdum og húsnæðismálin og leigumarkaðurinn voru eitt af þeim málum sem áttu að vera á forgangslista ríkisstjórnarinnar. Enn er ekki komið inn í þingið annað en þetta frumvarp um húsaleigulög og frumvarp sem liggur fyrir um húsnæðissamvinnufélög. Stóru frumvörpin, sem sneru að stofnstyrkjum til byggingar leiguíbúða og húsnæðisbótum, eru enn í fjármálaráðuneytinu til skoðunar. Það vekur vissulega áhyggjur manns um að þau náist ekki í gegn. Ég held að Framsóknarflokkurinn hljóti að hafa miklar áhyggjur af því að þetta stóra mál, sem er burðarás í stefnuskrá þeirra eða samningum á milli flokka, sé ekki komið lengra en þetta. Hvar strandar? Ég held að félagshyggjuarmur Framsóknarflokksins ætti að fara að brýna klærnar. Það var eitthvað talað um það áðan að bíta frá sér en ég hvet Framsóknarflokkinn til að brýna klærnar og hætta að senda öðrum ráðuneytum eitthvað af nammibarnum, það verður að gera eitthvað annað og standa í fæturna með það að fjármagn fylgi þessum stóru og miklu frumvörpum sem skipta almenning í landinu gífurlega miklu máli og gætu verið hluti af heildarniðurstöðu varðandi kjarasamninga. Ég vil líka minna á að leigumarkaðurinn er í miklu uppnámi víða um land. Það gleymist oft í þessari umræðu, þegar við horfum fyrst og fremst á hversu erfiður leigumarkaðurinn er og leigan er há á höfuðborgarsvæðinu, að víða um land er sem betur fer ákveðinn uppgangur í ýmsum atvinnugreinum. Fólk hefur áhuga á að koma á þá staði og er kannski ekki tilbúið til að kaupa sér húsnæði þótt möguleiki sé á því. Stundum er ekki húsnæði til sölu og þá er enginn leigumarkaður fyrir hendi sem hamlar uppbyggingu og þróun á mörgum stöðum úti á landi. Ég nefni sem dæmi Vesturbyggð þar sem þetta hamlar þeirri uppbyggingu sem þar er í kringum laxeldi og ýmsa aðra starfsemi sem hefur verið að eflast, eins og kalkþörungaverksmiðjan. Síðustu fréttir sem ég fékk af Bíldudal, því litla þorpi, var að ekki væri hægt að fá húsnæði þar lengur en menn eiga von á því að þar verði þörf fyrir tugi starfa á næstu mánuðum og missirum. Það er hægt að yfirfæra á ýmsa staði úti á landi. Það að hægt sé að veita stofnstyrki til byggingar leiguíbúða, og þá til húsnæðissamvinnufélaga sem ekki eru rekin með hagnaðarsjónarmiðum, skiptir því ekki aðeins höfuðborgarsvæðið máli heldur líka landsbyggðina.

Hæstv. forseti. Mig langar að segja nokkur orð um það frumvarp til laga sem hér er, um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994, með síðari breytingum. Ég vil halda áfram með það sem ég fjallaði um í stuttu andsvari við hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrr í dag, þ.e. um þann kafla sem heitir Athugasemdir við lagafrumvarp þetta. Samþykkt var á Alþingi að fela félags- og húsnæðismálaráðherra að skipa verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála í þingsályktun sem samþykkt var 28. júní 2013. Ég vek athygli á því að þetta var í júní 2013. Síðan var verkefnisstjórnin skipuð 9. september sama ár, 2013. Verkefnisstjórnin skilaði svo tillögu til ráðherra með skýrslu og skilaði jafnframt tillögum með skýrslu 6. maí 2014, fyrir tæpu ári síðan. Og svo núna í lok apríl þegar mánuður er eftir af þingstörfum og einungis 15 þingdagar eru eftir, að vísu nokkrir nefndadagar, kemur þetta frumvarp loksins fram. Ég verð að segja alveg eins og er með fullri virðingu fyrir embættismönnum í velferðarráðuneytinu sem og öðrum sem að málinu hafa komið, að mér finnst þetta hafa tekið allt of langan tíma. En ég segi fyrir mitt leyti að ég hefði aldrei sætt mig allan þennan tíma sem settur er í þetta verkefni þó að það sé frumvarp upp á 40 greinar með alls konar lagabreytingar á lögunum frá 1994, sem eru þó með síðari breytingum. Mér finnst eftirtekjan vera frekar rýr eftir þennan tveggja ára feril. Meginmarkmið frumvarpsins er að auka réttaröryggi leigjenda og koma á meiri festu og samskiptum leigjenda og leigusala svo komast megi hjá ágreiningi síðar. Fínt mál, mjög gott mál. Í öðru lagi er um að ræða frjálsa samninga milli leigusala og leigjenda. Já, það á ekki að vera neitt nýmæli, auðvitað á það að vera þannig að samningar séu frjálsir en að settur sé ákveðinn lagarammi. Gott, líka ágætt mál. Enn fremur eru lagðar til breytingar á því hvernig staðið skuli að úttektum á hinu leigða húsnæði þannig að aðilar komi sér saman um úttektaraðila í stað þess að sjálfkrafa sé leitað til byggingarfulltrúa í því sveitarfélagi þar sem húsnæði er. Já, líka alveg sjálfsagt mál. Í fjórða lagi er lagt til að kveðið verði skýrar á um hvernig kostnaður slíkra úttekta sem og annarra starfa sem gert er ráð fyrir að úttektaraðilar sinni skuli skipt milli aðila. Já, líka alveg sjálfsagt mál. Að lokum er lagt til að tekin verði upp ítarlegri ákvæði um eftirlit ráðherra með starfsemi leigumiðlara. Það er líka alveg sjálfsagt mál. En þessi meginatriði frumvarpsins eru sem sagt afrakstur af tveggja ára vinnu. Ég verð að segja alveg eins og er að mér finnst þetta hafi tekið langan tíma nema ráðherra hafi verið að hugsa sér að vera með þau tvö frumvörp sem eru á dagskrá í dag sem og frumvörpin tvö sem föst eru í höndum fjármálaráðherra út af kostnaðarmati. Ég held að þau séu ekki eingöngu föst vegna kostnaðarmats, ég held að þau séu fyrst og fremst föst vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn ætlar ekki að leggja neina fjármuni í þessi húsnæðisfrumvörp sem Framsóknarflokkurinn hreykir sér af og lofaði að vinna að og setja fram, en það fylgja ekki fjármunir með og þess vegna er málið stopp, ekki hjá starfsmönnum ráðuneytisins heldur hjá fjármálaráðherra, hjá ríkisstjórninni. Ríkisstjórnin hefur ekki komið sér saman um að veita þá fjármuni sem þarf í hin frumvörpin tvö sem eru stofnstyrkir og húsnæðisbætur. Mér þykir frekar aumt hlutskipti Framsóknarflokksins að láta sér það lynda með forsætisráðherra yfir ríkisstjórninni, þar sem þetta átti að vera svo mikilvægur málaflokkur framsóknarmanna, en útkoman er þessi. Þetta eru allt saman þarfar og fínar breytingar en rúsínan í pylsuendanum er auðvitað sú - og þess vegna er þetta frumvarp komið fram, svo og hitt frumvarpið sem rætt verður á eftir að í stuttri umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins, skrifstofu opinberra fjármála segir í lokasetningu. Það sama á við hér og um hitt frumvarpið, með leyfi forseta: „Verði frumvarpið óbreytt að lögum verður ekki séð að það muni hafa í för með sér áhrif á útgjöld ríkissjóðs.“ Ég held að það sé þess vegna sem þessi frumvörp fóru í gegnum fjármálaráðuneytið og húsnæðisráðherrann náði því í gegnum ríkisstjórnina sem hún situr í, en hin frumvörpin tvö sem hafa útgjöld í för með sér fyrir ríkissjóð eru stopp þar. Því miður verð ég að spá því að þau komi ekki fram á þessu þingi, eins og mér fannst hæstv. ráðherra gefa í skyn hér í gær með þeirri lýsingu sinni á því að það yrði þá forgangsmál að koma fram með það í haust. Það er vandamálið. Mig langar að fara aðeins yfir stöðuna á leigumarkaðinum sem er mjög alvarleg. Hún er slæm vegna þess að það er of lítið framboð af húsnæði til leigu og þess vegna er leigan svo há. Ef það er rétt að þriggja herbergja íbúð er að nálgast 230–240 þús. kr. á höfuðborgarsvæðinu er það auðvitað mjög alvarlegt mál og segir sig sjálft að þeir sem eru fastir á leigumarkaði komast ekki af honum vegna þess að þeir geta ekki keypt sér húsnæði af því að þeir eiga ekki 20% í útborgun, en ekkert er tekið á því hér eða í öðrum frumvörpum. Þeir eru fastir á leigumarkaði og þá segir það sig sjálft að viðkomandi einstaklingar eða aðilar þurfa að hafa upp undir 500 þús. kr. í tekjur til að eiga fyrir leigunni. Þó svo að húsaleigubætur komi eitthvað til móts við þá eru þær nú ekki svo háar að það muni öllu. Inn í þetta blandast staða leigufélaganna. Hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir er í raun talsmaður Framsóknarflokksins í húsnæðismálum af óbreyttum þingmönnum, en hún situr í velferðarnefnd sem fær þetta frumvarp til sín. Ég spurði hana út í stærsta kosningaloforð allra loforða, höfuðstólsleiðréttinguna, sem átti að vera 300 milljarðar en endaði í 80. Það voru 80 milljarðar sem komu frá ríkissjóði en við skulum ekki tala um 70 milljarðana vegna þess að þeir koma frá hverjum og einum af sparnaði hans til að leggja það inn. Þó að það sé ágæt leið er það ekki hluti af þeirri leið sem lofað var fyrir kosningar og svikið með svo eftirminnilegum hætti eins og dæmin sanna. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra, hún getur kannski svarað því þegar hún kemur upp í síðustu ræðu sína um málið: Hvað líður höfuðstólsleiðréttingu eða lagfæringum til leigufélaga? Þá er sama hvort það er Félagsstofnun stúdenta, Búseti, Félagsbústaðir eða önnur félög sem eru á þessum markaði. Hvað líður leiðréttingu á stökkbreyttum lánum þeirra eins og lofað var? Hvað líður lagfæringum til leigjenda eins og lofað var? Ekkert af þessu er komið fram. Virðulegi forseti. Ég átti þess kost á landsfundi Samfylkingarinnar að sitja í málstofu þar sem Dagur B. Eggertsson borgarstjóri fór yfir áform Reykjavíkurborgar í húsnæðismálum og leigumálum. Ég held að það sé eina ljósið í myrkrinu í þessum málum, þ.e. stefna núverandi meiri hluta Reykjavíkurborgar hvað þau ætla að gera í húsnæðismálum á höfuðborgarsvæðinu. Það voru mikil áform en þar voru ákveðnir fyrirvarar um stofnstyrki o.fl. sem verða að koma frá ríkisvaldinu. Þess sér hvergi stað og í raun og veru er þetta aðgerðaleysi núverandi hæstv. ríkisstjórnar með Framsóknarflokkinn í broddi fylkingar í bæði málaflokknum svo og ríkisstjórninni sem setur margt af áformum Reykjavíkurborgar í uppnám. Það er mjög alvarlegt mál vegna þess að hér er þörfin mest. Ég vil líka geta þess að þó að mest sé rætt um vandamál á leigumarkaði á höfuðborgarsvæðinu er vandamál á fjölmörgum stöðum úti á landi líka, svo því sé haldið til haga. Skortur á húsnæði á leigumarkaði og skortur á húsnæði í félagslega kerfinu fyrir þá sem minna mega sín í þjóðfélaginu hamlar vexti uppbyggingar atvinnulífs og uppgangi sveitarfélaga víða úti á landi. Það er m.a. vegna fyrri starfa sjálfstæðismanna og framsóknarmanna þegar þeir sátu í ríkisstjórn að það kerfi var eyðilagt, það var kerfi með niðurgreiddum vöxtum sem skiluðu sér vel. Ég þekki það sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður að þessar byggingar og góð kjör með lágum vöxtum voru í raun og veru eina ljósið sem margir sáu í húsnæðismálum víða úti um land, en það var eyðilegt. Ég hef spurt hæstv. félagsmálaráðherra út í höfuðstólsleiðréttinguna. Nú verður það bara að segjast eins og er að ráðherrar hlusta ekki endilega á umræðu sem á sér stað. Ég tek eftir því að hæstv. ráðherra er ekki að hlusta þannig að það hefur sennilega engan tilgang að setja fram spurningar. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í hugmynd sem samþykkt var á landsfundi Samfylkingarinnar, sem er að búa til hvatakerfi þannig að einstaklingur geti leigt frá sér eina íbúð og haft af því algerlega skattlausar tekjur. Ég held að það sé aðgerð sem fara eigi í. Það mundi gera það að verkum að fleiri íbúðir yrðu leigðar út, ef til vill yrði stóru húsnæði breytt þannig að þar væri hægt að leigja út minni íbúðir. Það má eiginlega segja að það sé svipuð hugmynd og verið er vinna með í sambandi við leiguhúsnæði til ferðamanna, en komið er fram frumvarp frá einum ráðherra um það mál og byrjað að vinna með það í atvinnuveganefnd, þ.e. að liðka til og auðvelda einstaklingum að leigja íbúð til ferðamanna ákveðinn vikufjölda. En eitt af vandamálunum sem við er að glíma í dag er hinn mikli fjöldi íbúða, sérstaklega hér á höfuðborgarsvæðinu, sem er leigður út til ferðamanna og er þess vegna ekki á almennum leigumarkaði. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra út í hugmyndina um skattleysið þegar hæstv. ráðherra kemur hér í salinn, þ.e. hvort ekki hafi komið til tals í þessu máli hér að setja dæmið þannig upp að einstaklingar gætu leigt eina íbúð út skattlaust. Ég held að það væri fljótvirk leið. Virðulegi forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson var í andsvari við umræddan þingmann Framsóknarflokksins, hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur, þar sem hann fjallaði um einhverja samþykkt frá leigjendasamtökum eða öðrum, sem var ályktun um þessi frumvörp. Hún var eitthvað á þá leið að það væri betra að þessi frumvörp lægju áfram niðri í skúffu á ráðuneytinu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hún fengið slíka ályktun til sín og er slík ályktun til? Ég fann ekki þessa samþykkt á þeim stutta tíma sem ég hafði til að leita að henni. Hverjir voru það sem gerðu þessa samþykkt? Hvaða athugasemdir voru gerðar við þetta frumvarp, sem er margar greinar en lítið annað en sjálfsagðar lagfæringar sem þarna eru settar inn? Að lokum vil ég segja það í umræðu um húsnæðismál að stóru málin tvö sem eru föst hjá fjármálaráðherra og Framsóknarflokkurinn kemur ekki í gegnum fjármálaráðuneytið eða fjármálaráðherra og fær ekki fjárveitingar til, eru auðvitað stóru málin sem við bíðum eftir. Þetta frumvarp hér ásamt hinu frumvarpinu sem rætt verður á eftir eru sjálfsagðar lagfæringar á lögum sem orðin eru töluvert gömul. Ég skil þó ekki hvernig var hægt að eyða tveimur árum í að koma með þetta frumvarp sem er nú loksins komið fram á síðustu dögum þingsins.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið af minni hálfu, en það er erfitt að stilla sig um að leggja orð í belg þegar húsnæðismálin ber hér á góma og loksins fáum við eitthvað frá hæstv. ríkisstjórn í þeim efnum annað en skuldaleiðréttinguna margfrægu. Hér eru komin tvö frumvörp og eru hér á dagskrá hvort á fætur öðru og það fyrra um húsaleigulög. Þegar maður blaðar í því virðist fljótt á litið að verið sé að ýmsu leyti að lagfæra þar ýmis ákvæði og jafna stöðu aðila, leigusala og leigutaka, og heldur til réttarbóta fyrir leigutakann. Það er auðvitað ágætt mál. Ég geri því ekki lítið úr því að hér kunni að vera ýmsar tæknilegar lagfæringar sem eru til bóta, enda ekkert skrýtið því löggjöfin er náttúrlega komin nokkuð til ára sinna. Eitthvað hefur mönnum þó mistekist í þeim efnum, heyri ég utan að frá mér, varðandi til dæmis það að fella alveg niður heimildir til að sérstök leigufélög megi í samningum við sína hópa hafa ýmis sérákvæði. Mér skilst að það valdi nokkru uppnámi og er eitthvað sem augljóslega þarf að líta á. Stóra spurningin er: Hverju breytir þetta? Hvaða innlegg er þetta í lausn húsnæðisvandans sem er að teiknast upp með býsna alvarlegum hætti hér þessi missirin af að mörgu leyti skiljanlegum ástæðum þegar horft er til baka vegna hrunsins sem hér varð? Eða við trúum því enn sum að hér hafi orðið hrun á Íslandi? Það eru að vísu ekki allir þeirrar skoðunar, en ég geng út frá þeirri söguskýringu að hér hafi orðið ansi mikið hrun árið 2008 og byggingariðnaðurinn nánast eins og hann lagði sig fór á hliðina og það stóðu hálfbyggðar íbúðir úti um allt, sem að vísu varð svona smátt og smátt mjatlað upp til að klára. En það dró verulega úr byggingarmagninu, enda mátti kannski gera það. En þetta hefur sveiflast allt of langt yfir í hitt borðið og nú hefur um skeið verið byggt of lítið til að mæta nýjum árgöngum og þeim breytingum sem eru jafnt og þétt að verða. Færri búa kannski í hverju húsi, breytt líffræðileg staða með þjóðinni o.s.frv. Ef slíkt ástand safnast upp til einhverra ára getur ástandið á fasteignamarkaði orðið býsna alvarlegt, og það er held ég að verða það. Greiningaraðilar og spekingar segja að vísu að ekki sé enn beinlínis komin fasteignabóla, en þó eru menn farnir að láta að því liggja, að minnsta kosti í 101, að á miðbæjarsvæðinu sé ástandið ansi mikið að nálgast bóluástand. Það er kannski ekkert skrýtið í ljósi þeirrar vöntunar sem er á húsnæði og vinsælt er að setja sig niður í þessum hluta bæjarins og mjög lítið af húsnæði bæst við annars staðar. En fleira kemur til að lítið hafi verið byggt. Það er að sjálfsögðu skuldaniðurfellingin, hún hefur þarna einhver væntingaráhrif. Gjaldeyrishöftin, það þarf að hafa þau í huga. Hluti af ástandinu er að fjárfestingarfélög hafa ruðst inn á markaðinn og keypt upp talsvert af íbúðum, séð það sem álitlegan fjárfestingarkost og kannski ekki margir aðrir girnilegir í boði. Um tíma var manni sagt að ástandið væri þannig á markaði á vissum svæðum í Reykjavík að umsvifalaust kæmu inn tilboð og yfirboð frá tilteknum fjárfestum sem væru að safna að sér húsnæði. Vöxtur ferðaþjónustunnar hefur leitt til þess að talsvert af húsnæði hefur farið í útleigu til ferðamanna og síðan eru skökk hlutföll á samsetningu húsnæðisins sem er í boði líka að verki þarna að einhverju leyti. Mjög sárlega vantar hæfilega litlar og meðalstórar íbúðir á markaðinn og verðið á þeim ýtist upp. Allt ber það að sama brunni að leiguverðið er auðvitað orðið mjög hátt og það er dálítið öfugsnúið að standa frammi fyrir dæmum þar sem ungt fólk sem er að reyna að koma sér fyrir í húsnæði, kannski í fyrsta sinn, stendur frammi fyrir þeim kostum annars vegar að leigja fyrir 200 þús. kr. plús á mánuði tiltölulega litlar íbúðir, eða að reyna að kaupa sambærilega íbúð og þá er útkoman úr dæminu oft sú að afborgun af láni vegna þeirrar sömu íbúðar, sem kostar 200 þús. plús að leigja, er ekki nema 150 þúsund á mánuði. En vandinn er sá að til þess að fá lánin þarftu að eiga 5, 6 milljónir sem eigið fé. Þetta er staðan. Það er ekki auðvelt fyrir fólk sem er þá ekki það vel sett að hafa getað lagt fyrir eða átt góða að að reiða fram 5, 6 milljónir, fólk nýkomið úr námi, fólk sem hefur verið á leigumarkaði og borgað himinháa leigu, hvernig á það að mynda þennan afgang? Og séreignarsparnaðarleiðin sem menn lofa hér mjög, jú, jú, bundin við þá sem hafa aðstöðu til þess að leggja fyrir í gegnum það með meðgjöf frá ríki og sveitarfélögum, en það tekur sinn tíma og leysir ekki úr ástandinu alveg í augnablikinu. Þetta hefur teiknað upp stöðu sem er mjög alvarleg. Ég held að eina raunhæfa lausnin til að takast á við þetta sé auðvitað að þetta sé ekki svona algjör seljendamarkaður, að það séu leigusalarnir eða eigendur húsnæðisins sem ráði lögum og lofum og hinir mæti algjörum afgangi. Og hvað þarf til þess? Jú, það sem leigumarkaðurinn þarf, sem hefur auðvitað lengi verið allt of vanþróaður og tengist þeirri glórulausu áherslu á séreignarstefnu sem hér hefur um áratugaskeið verið rekin og hefur reynst þjóðinni misvel, held ég, þegar upp er staðið. Það hefur ekki alltaf reynst gróðavegur að ýta mönnum út í það að reyna að eignast sitt eigið húsnæði jafnvel með mjög lágar tekjur til að standa straum af því og taka á sig áföllin og sveiflurnar sem því geta fylgt og kostnaðinn sem því fylgir að eiga húsnæði sem menn gleyma oft í þessum útreikningum. Því að auðvitað er það þannig að það kostar meira en 150 þús. kr. afborganir af lánum af 25–28 millj. kr. íbúð að eiga hana. Það kostar líka að eiga og halda við húsnæðinu sem vissulega er í aðeins öðru samhengi þegar við tölum um leiguverðið. Svona er þetta nú samt. Leigjendur þurfa auðvitað öryggi. Það er að einhverju leyti verið að taka á því í frumvarpinu, það er ágætt. Þeir þurfa viðráðanlegt verð sett í samhengi við lífskjörin í landinu. Út af fyrir sig væri 200 þús. kr. á mánuði fyrir 70 fermetra íbúð, það þætti sjálfsagt ekki há leiga ef maður væri á norsku kaupi, en við erum bara því miður á íslensku kaupi. Um hvað er verið að slást þessa dagana? Er það ekki að koma lægstu launum í landinu upp úr 204 þús. kr., sem dugar varla fyrir leigu á þriggja herbergja íbúð á miðsvæðinu í Reykjavík? Á hverju á fólk þá að lifa ef hver einasta króna sem það hefur í kaup, meira að segja áður en kemur að sköttum, ef það væri nú bara á þessum allra lægstu launum, færi í leigu? Síðan vantar greinilega miklu fjölbreyttari möguleika. Ég held að augljóst sé að það sem kæmi þessum markaði best væri stóraukið framboð á litlum íbúðum og í raun og veru kannski litlum og meðalstórum íbúðum. Þar er vöntunin mjög mikil. Er þetta frumvarp innlegg í að leysa þann vanda? Ja, ágætt sem það er að bæta réttarstöðu leigjenda að einhverju leyti mundu menn kannski hugsa sem svo: Mun það í sjálfu sér auka framboð á leiguhúsnæði að styrkja réttarstöðu leigjenda jafn réttmætt og það getur verið? Það er ekki endilega víst. Kannski hugsa leigusalarnir: Bíddu, það er nú lítið í þessu fyrir okkur, það er ekki verið að gera þetta girnilegra í sjálfu sér að fjárfesta í leiguhúsnæði ef við þurfum að undirgangast ríkari skyldur og meiri kvaðir gagnvart viðskiptavinum okkar. Ég held að ráðast þurfi að rótum þessa vanda með mjög fjölþættu átaki. Eitt finnst mér að menn hafi litið of mikið fram hjá og það er mikilvægi þess að að einhverju leyti nálgist menn þetta út frá þörfum mismunandi hópa, eins og jafnan hefur verið þegar ráðist hefur verið í stórátök í húsnæðismálum sem eftir standa. Þá hafa menn brugðist við einhverju ástandi og ráðist að rótum þess vanda með það að markmiði að leysa þarfir þeirra sem í hlut ættu, hvort sem það væru námsmenn, tekjulágt fólk, verkamenn, verkamannabústaðir, aldraðir, öryrkjar eða aðrir slíkir aðilar. Það gæti verið verulegt innlegg í lausn þessa vanda að menn væru líka að keyra öflug átök, sértækari átök, t.d. að stórauka byggingar á stúdentagörðum þannig að miklu stærri hluti námsmanna í þeim sveitarfélögum þar sem stórir skólar eru, í Reykjavík, á Akureyri og víðar þar sem háskólar eru og námsmenn þurfa húsnæði, að þau væru leyst í gegnum slíkt. Þá léttir það á þrýstingnum á almenna leigumarkaðnum. Sama má segja um íbúðir fyrir aldraða eða húsnæði sérhannað fyrir þarfir öryrkja o.s.frv. um leið og við fáum þá góðar lausnir fyrir þá hópa og sniðnar að þeim, félagslegt leiguhúsnæði sem sveitarfélögin eru þá að bjóða tekjulágu fólki, þeirra sem erfiðastar hafa aðstæður, að auka líka framboðið á því og reyna að létta með þeim ráðum á hinum „almenna leigumarkaði“ ef við fjöllum þannig um það sem eftir stendur. Þannig að leigufélög og félagasamtök, húsnæðissamvinnufélög, sjálfseignarstofnanir, hafa og geta lyft grettistaki í þessum efnum. Eða hvar værum við stödd, hvernig væri ástandið í húsnæðismálum öryrkja ef menn hefðu ekki af þeim mikla krafti sem menn á 7., 8. og 9. áratugnum fóru í að byggja sérstakt húsnæði fyrir þá? Það kostaði átök á sínum tíma þegar forustumenn Öryrkjabandalagsins veðsettu sín eigin hús til að fá lán til að geta byggt í Hátúni. Þá var andinn sá að menn gengu í málin og lyftu grettistaki. Ég sakna því þess að horft sé á þetta með víðari sjóndeildarhring að þessu leyti. Það er ekki til bóta ef það er rétt, sem ég er enginn sérfræðingur í vel að merkja, ég tek það fram, að 3. mgr. í 2. gr. sem á að fella brott setji þetta í eitthvert uppnám. Já, ég nefndi sjálfseignarstefnuna, frú forseti, vegna þess að það er óralangt síðan ég komst að þeirri niðurstöðu að þessi glórulausa áhersla á hana hér hjá okkur, sem hefur gert íslenskan fasteignamarkað dálítið sérstakan, hafi verið til lítils velfarnaðar eins og hún hefur verið rekin. Menn hafa alltaf verið að rembast við að reyna að finna leiðir til að láta tekjulágt fólk, sem átti jafnvel ekki fyrir neinni útborgun, reyna að eignast húsnæði, sem er mjög erfitt, og þegar lítið er afgangs til að lifa sómasamlegu lífi ef fólk er á pappírnum, að minnsta kosti að nafninu til, að reyna að eignast húsnæði. Sú eign hefur stundum farið fyrir lítið eins og kunnugt er. Ég held að stórfelld afturför hafi orðið í húsnæðismálum landsmanna frá því Húsnæðisstofnun ríkisins var á dögum og menn höfðu Byggingarsjóð verkamanna og almennan sjóð. Byggingarsjóður verkamanna var sérstaklega sniðinn að þörfum þeirra sem lægri höfðu tekjurnar, bæði með félagslegt leiguhúsnæði og félagslegt eignarhúsnæði, og reglurnar útfærðar í samræmi við það, menn lögðu inn í kerfið stuðning í formi lágra vaxta sem var auðvitað hinn mikli stuðningur sem menn fengu þar. Þessu var öllu stútað og menn trúðu á markaðinn. Hvernig hefur markaðurinn leyst það verkefni fyrir Ísland? Eigum við að ræða það aðeins? Það er skaði að hafa ekki meira af sjálfstæðismönnum eða frjálshyggjumönnum hérna í salnum. Eigum við að fara aðeins yfir það hvernig markaðurinn, hann herra markaður, hefur leyst húsnæðismál á Íslandi? Er hann að gera það með glæsibrag? Er hann að gera það í Reykjavík? Gerði hann það á árunum kringum hrunið? Eða hefur hann gert það yfirleitt? Er hann að gera það á landsbyggðinni? Nei, ætli það. Þar er náttúrlega alveg sérstök staða uppi sem er efni í aðra ræðu. Þar er sú erfiða staða að núna skortir mjög víða endurnýjun á húsnæði og viðbótarhúsnæði í fjölmörgum byggðarlögum á landsbyggðinni. En með örfáum undantekningum þar sem Akureyri stendur upp úr, þá er sáralítið byggt af eðlilegum ástæðum því að menn eru ekkert ginnkeyptir fyrir því að taka á sig afföllin sem því eru samfara að byggja sitt eigið húsnæði eins og fasteignamarkaðurinn er þar. Bændur í sveit eiga lítið val. Ef þeir vilja koma sér upp sómasamlegu húsnæði þá byggja þeir það. Einstöku djarfhuga maður hefur verið að gera það á undanförnum árum. Ég þekki dæmi þar sem menn byggðu hús sem kannski að brunabótamati stóð í 50, 60 milljónum þegar flutt var inn í það, en fasteignamatið var 12 milljónir. Þannig var fasteignamarkaðurinn þar. Þá eru menn auðvitað ekki að láta það svo sem trufla sig af því að þeir ætla að búa í húsinu sínu. Stundum eru menn of uppteknir af því hvað þeir eigi á pappírnum ef tilgangurinn er að koma sér upp húsnæði og búa í því en horfa ekki á eign á pappír. Engu að síður er þetta þannig að hin glórulausa sjálfseignarstefna sem maður batt vissar vonir við, að þetta viðamikla starf allt saman og nefndir allar sem hafa verið í þessum húsnæðismálum, og vissulega frá því fyrir daga núverandi félagsmálaráðherra hafa menn verið að reyna að sjá eitthvað fram úr þessu, að menn hefðu lært svolítið af reynslunni og það yrði sett átak og kraftur í það að efla hér félagsleg úrræði og leigumarkað. En svo mikið er víst að í þessum tveimur frumvörpum 

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna hér um breytingar á húsaleigulögum. Það eru nokkur atriði sem ég mundi vilja fara í gegnum áður en málið fer til meðferðar hjá velferðarnefnd. Við höfum fengið þó nokkrar ábendingar við vinnslu málsins, sem við höfum verið að vinna í eða huga að með einum eða öðrum hætti - þau snúa kannski ekki beint að húsaleigulögunum, þeim lagaramma sem þar er til staðar - eða erum enn að skoða hvernig best væri að útfæra. Þar vil ég nefna sérstaklega umræðuna um það hvernig taka eigi á ágreiningi á milli leigusala og leigjenda. Það geta komið upp mjög erfið mál. Það gildir að vísu líka um ágreining innan húsfélaga en úrskurðarnefnd hefur úrskurðað í þeim ágreiningsmálum sem eru á milli einkaaðila. Núna liggur fyrir tillaga í velferðarnefnd um að sameina um sjö eða átta úrskurðarnefndir á vegum velferðarráðuneytisins í eina úrskurðarnefnd; þar á meðal er lagt til að úrskurðarnefnd húsnæðismála fari þar undir, en við eigum eftir að sjá til hvernig velferðarnefnd tekur á því. Það hefur ekki verið þannig að úrskurðir þessara nefnda hafi verið bindandi en að sjálfsögðu væntum við þess að menn fari að úrskurðum. Þeir hafa sem sagt ekki haft nein bein réttaráhrif. Við erum að skoða það núna og báðum réttarfarsnefnd, sem hefur starfað á vegum innanríkisráðuneytisins, að skoða möguleikann á því hvort niðurstaða gerðardóms, ef ágreiningsaðilar eru sammála um að setja málið í þann farveg, gæti verið bindandi fyrir þá sem takast á um hin ýmsu mál sem varða þetta samningssamband. Við erum enn þá að bíða eftir því að fá niðurstöðu um hvort þetta sé leið sem hægt sé að nýta en gerðardómur hefur ekki verið nýttur sérstaklega mikið þegar kemur að úrlausn ágreiningsmála. Ég vil líka nefna önnur atriði sem voru töluvert nefnd en falla undir innanríkisráðherra. Leigusalar hafa lagt töluverða áherslu á að þegar það verða vanefndir á leigusamningi þá sé hægt að stytta ferilinn frá því vanefndirnar koma upp uns hægt er að bera fólk út. Eitt af því sem er verið að skoða núna er hvort það sé mögulegt. Það er mikið álag á öllu réttarkerfinu og þetta gæti aukið álagið enn frekar. Það þyrfti líka að vega og meta hvort það sé réttlátt að taka þessi mál fram fyrir önnur mál sem tekist er á um. Annað atriði sem hefur líka verið bent á er réttarstaða leigjenda við nauðungarsölu. Það frumvarp hefur verið í umsagnarferli hjá innanríkisráðuneytinu og gengur út á að jafna réttarstöðu leigjenda við eigendur. Núna er það þannig að þegar eigendur missa húsnæði sitt eiga þeir möguleika á því að vera þar áfram í allt að tólf mánuði. Þetta er eitt af því sem við teljum rétt að skoða og hvað snúi að réttarstöðu búseturéttarhafa við nauðungarsölu á eignum. Ég tók líka fram í ræðu minni að við höfum fundað með stærstu leigufélögunum sem hafa nýtt sér ákvæði 2. gr. sem hér er lagt til að verði felld niður. Að einhverju leyti hefur verið misskilningur, eins og í máli hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, um að þetta geti gert það að verkum að erfitt verði fyrir félög að velja hverjir leigja hjá þeim. Það mun ekkert breytast við þetta, áfram verður leigusölum frjálst að velja hverjum þeir leigja. Það er hins vegar ástæða til að skoða það sem snýr að auknum skyldum eða kröfum um upplýsingar, t.d. hvað varðar tekjur meðan á leigusambandinu stendur, þ.e. hvort það væri eitt af þeim ákvæðum sem væri hægt að skoða. Síðan vil ég líka benda á að í tillögum ASÍ, um félagslega uppbyggingu á húsnæðismarkaði, hefur eitt af því sem það hefur lagt áherslu á og bent á verið fyrirmyndir í Danmörku, að það sé spurning hvort eigi raunverulega að gera ráð fyrir því þegar einstaklingur er á annað borð kominn inn í félagslegt kerfi að ýta honum út ef félagslegar aðstæður viðkomandi breytast. Það held ég að tengist að miklu leyti því að við þurfum að sjá fleiri íbúðir þarna undir en staðreyndin er einfaldlega sú að mjög lítið hefur bæst við af íbúðum inn í það sem við skilgreinum almennt sem félagslegt leiguíbúðakerfi á undanförnum árum. Þeir fjármunir sem hefur verið ráðstafað af ríkinu til þess að niðurgreiða félagsleg lán hafa ekki gengið út, jafnvel þeir fjármunir sem hafa verið til ráðstöfunar gengu ekki út á undanförnum árum, en það hefur sem betur fer aðeins verið að breytast undanfarin missiri. Það sem ég vil líka leggja áherslu á er að eitt af því sem hefur reynst okkur eilítið erfitt hvað varðar einstaka aðila sem hafa tjáð sig um frumvarpið, en það er að fá efnislegar athugasemdir við breytingarnar. Ég hvet velferðarnefnd eindregið í því umsagnarferli til að koma fram með tillögur um það hvernig sé hægt að bæta frumvarpið og fara þá inn í einstakar greinar frumvarpsins svo að hægt sé að taka á því sem umsagnaraðilar kunna að hafa athugasemdir við. Dæmi um það sem hefur verið rætt hér er það sem snýr að námsmönnum. Í langflestum tilvikum eru gerðir tímabundnir leigusamningar. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir það í núverandi lögum eða með lagabreytingunum að sett séu inn ákvæði sem segja að við sérstakar aðstæður sé hægt að segja fólki upp með þriggja mánaða fyrirvara. Ég held að við í velferðarráðuneytinu þurfum að kynna betur núverandi lög því að það hefur að mínu mati komið fram í umræðu um húsaleigulögin og hefur þar af leiðandi smitast yfir í frumvarpið sjálft. Það er eins og fólk þekki ekki nógu vel þá réttarvernd sem er til staðar í núverandi lagaumhverfi. Þá veltir maður náttúrlega fyrir sér hvort menn hafi raunverulega farið eftir því. Síðan vil ég vil nefna eitt í viðbót. Það er það sem við höfum verið að ræða og hefur ekki verið á þingmálaskrá á þessu þingi, hvort það sé rétt að setja lög sem eru utan um rekstrarformið leigufélög. Ég efast ekki um að það yrði örugglega mjög umdeilt þegar það frumvarp kæmi fram, en mjög margar af þeim athugasemdum sem bárust sneru eiginlega meira að hugsanlegum lagaramma utan um svoleiðis frumvarp, sam sagt rekstrarform leigufélaganna sjálfra. Ég hef sjálf verið mjög hugsi yfir því. Það er eitt af því sem við erum að reyna að taka á, t.d. því með sem snýr að tryggingunum, að ramma betur hvað er hægt að rukka leigjendur um í upphafi. Við erum með dæmi um félagaform þar sem hefur verið farið algjörlega á svig við bæði lög um húsnæðissamvinnufélög og má segja þann lagaramma sem við erum að reyna að setja utan um leigusamninga þar sem fólk sem fellur raunverulega núna undir undanþáguákvæði 2. gr., t.d. aldraðir sem hafa lagt fram fleiri tugi milljóna, nánast andvirði eigna sinna og endað á að kaupa að þeirra mati réttinn til þess að búa í viðkomandi eign, en það er ekki húsnæðissamvinnufélag; þeir hafa raunar lagt út fyrir andvirði eignarinnar en hafa staðið uppi með að réttarstaða þeirra er nánast verri en leigjenda. Þetta hefur verið kallað notendaréttur að leiguíbúðum og kom inn aftur í lög um Íbúðalánasjóð 2007, sem sagt varðandi fjármögnun á svoleiðis húsnæði, en hafði verið bannað frá 2003. Ég hef séð samninga sem viðkomandi félög hafa gert þar sem er talað um þennan notendarétt sem búseturétt en hann hefur alls ekki uppfyllt skilyrði húsnæðissamvinnufélaga þannig að réttarstaða viðkomandi hefur minnt mest á leigjendur nema fólk borgaði í raun og veru andvirði eignarinnar. Þetta er ástæðan fyrir því að maður hefur verið að velta alvarlega fyrir sér hvort það þurfi að afmarka betur hvað leigufélag er og hvað húsnæðissamvinnufélag er, sem við tökum umræðu um á eftir, og síðan þriðja rekstrarformið þegar fólk á sitt eigið húsnæði. Töluvert af þeim athugasemdum sem við höfum fengið frá leigjendum snýr að skilgreiningu á því hvað sé leiguíbúð, hvað búseturéttaríbúð og hvað eignaríbúð - það fellur í raun frekar undir málasvið umhverfis- og auðlindaráðherra - og að jafnvel sé í einhverjum tilvikum gengið verulega á eignarrétt eigenda íbúðarhúsnæðis annaðhvort til þess að selja eða leigja. Við munum vinna áfram að þessu. Þetta eru viðamikil mál. Þau frumvörp sem við höfum verið að vinna eru held ég hvert um sig tíu greinar. Ég vil nota tækifærið hér og þakka starfsmönnum velferðarráðuneytisins fyrir þeirra miklu vinnu að þessum málum. Þetta er ekki búið að vera auðvelt þar sem tekin hefur verið afstaða til mjög ólíkra sjónarmiða. Það hefur verið einkar ánægjulegt að fá að vinna með þessu hæfa starfsfólki sem hefur lagt sig allt fram við að vinna þetta mál eins vel og hægt er. Við verðum að sjálfsögðu reiðubúin til þess að aðstoða velferðarnefnd eins og við mögulega getum við breytingar á frumvarpinu þannig að við gerum það eins gott og það getur mögulega orðið. Ef það er eitthvað sem við getum gert þá get ég fullvissað fulltrúa velferðarnefndar sem hér sitja að við verðum til staðar hvað það varðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Í september 2013, eins og hefur svo sem komið fram hér fyrr í dag, skipaði ég verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála í samræmi við þingsályktun um aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi. Verkefnisstjórnin skilaði tillögum sínum með skýrslu í maí 2014, en á meðal þess sem verkefnisstjórnin lagði til var að löggjöf um húsnæðissamvinnufélög yrði endurskoðuð með það að leiðarljósi að starfsemi þeirra yrði efld svo slík félög styddu enn betur við nýtt framtíðarskipulag húsnæðismála. Nú mæli ég því fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2003. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við fulltrúa húsnæðissamvinnufélaganna Búseta, Búseta á Norðurlandi og Búmanna. Meginmarkmið frumvarps þessa er að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi í samræmi við það markmið að landsmenn búi við öryggi í húsnæðismálum í samræmi við þarfir hvers og eins og hafi raunverulegt val um búsetuform þannig að einstaklingar geti í auknum mæli valið á milli eignar-, leigu- og búsetuíbúða. Frumvarpið hefur að auki nokkur viðbótarmarkmið, svo sem að auka vernd búseturéttarhafa, skýra nánar réttarstöðu þeirra, annarra félagsmanna og húsnæðissamvinnufélaganna sjálfra. Því er líka ætlað að stuðla að sjálfbærum rekstri slíkra félaga á Íslandi á sama tíma og leitast er við að auka svigrúm fyrir fjölbreytileika þeirra með því að fela þeim sjálfum ákvörðunarvald um ýmis atriði sem kunna að hafa áhrif á rekstur þeirra í samþykktum þeirra í stað þess að fjalla um þau með nákvæmum hætti í lögum. Í því felst einnig áhersla á eitt megineinkenni húsnæðissamvinnufélaga, en slík félög byggjast á þátttöku félagsmanna sinna og því er mikilvægt að þeir geti komið, og komi, að ákvörðunum sem hafa áhrif á hag félaganna til lengri og skemmri tíma. Í þessu sambandi tel ég einkum mikilvægt að tryggja að réttarstaða búseturéttarhafa sé skýr, bæði við inngöngu í húsnæðissamvinnufélög og ekki síst við sölu búseturéttar. Í síðarnefnda tilvikinu er oftar en ekki um að ræða umtalsverða fjármuni fyrir venjulega fjölskyldu hér á landi sem jafnvel telur ævisparnaðinn. Tel ég mikilvægt að tryggja að sá lagarammi sem gildir um húsnæðissamvinnufélög stuðli að því að rekstur slíkra félaga sé sjálfbær sem því miður hefur ekki alltaf verið raunin hér á landi. Er sú fyrirætlan ekki síst ætluð til hagsbóta fyrir félagsmennina sjálfa. Frumvarpinu er þannig ætlað að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi. Það eru lagðar til margvíslegar breytingar á gildandi lögum um húsnæðissamvinnufélög sem er ætlað að stuðla að öruggari og sjálfbærari rekstri félaganna, en líka að húsnæðissamvinnufélög hafi svigrúm til að skapa sér sérstöðu á húsnæðismarkaði og hafi þannig möguleika á að haga reglum félagsins og rekstrarlíkani með þeim hætti sem félagsmenn telja hæfa félaginu. Er með frumvarpinu leitast til að skilgreina þau atriði sem húsnæðissamvinnufélög skuli útfæra nánar í samþykktum sínum með þeim hætti sem félagsmenn kjósa og telja hag félagsins best borgið til lengri eða skemmri tíma án þess að þau atriði séu fastákveðin í lögum. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég undirstrika sérstaklega hér. Frumvarpið gefur þannig svigrúm til að félagsmenn ákvarði sjálfir hvernig búseturéttargjald og búsetugjald sé ákveðið sem og framlög í aðra sjóði félaganna, svo sem viðhaldssjóð og hússjóði búsetufélaganna. Er því gert ráð fyrir, sem ég tel eitt af þýðingarmestu atriðum þessa frumvarps, að félagsmenn geti ákveðið hvort til dæmis búsetugjaldið skuli miðast við heildarkostnað félagsins af rekstri þess eða einstökum búsetuíbúðum. Gera gildandi lög eingöngu ráð fyrir síðarnefnda kostinum. Engu að síður er talið nauðsynlegt að lögfest verði tiltekin atriði sem stuðlað geti að sjálfbærum rekstri húsnæðissamvinnufélaga ásamt því að veita rekstri þeirra aðhald. Meðal þess er lagt til að óheimilt verði að greiða fé úr húsnæðissamvinnufélögunum sem arð eða ígildi arðs og óheimilt er að kveða á um kaupskyldu félagsins á búseturétti. Reynslan hefur sýnt okkur að kaupskyldan hefur reynst félögunum of þungur baggi fyrir reksturinn og að betra væri að hafa það valkvætt fyrir félögin að leggja slíka skyldu á rekstur þeirra. Það kann að vera góður kostur í fyrstu sem síðar breytist í tálmynd sem getur reynst dýru verði keypt. Áhersla er þó lögð á að eldri samningar sem gerðir voru í tíð eldri laga eða hafa að geyma slík ákvæði halda gildi sínu eftir sem áður. Þá er í fyrsta skipti kveðið á um reglulegar úttektir á fjárhag félaganna, skuldbindingum þeirra og starfsemi til að auðvelda félagsmönnum og stjórnum félaganna að fá yfirsýn yfir stöðu félaganna, þar á meðal framtíðarskuldbindingar þeirra. Í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði nánar á um skipun og hlutverk stjórna húsnæðissamvinnufélaga, en mikilvægt er að þeir sem taka að sér stjórnarsetu í slíkum félögum og félagsmenn átti sig á hlutverki stjórna húsnæðissamvinnufélaga. Það er líka lagt til að sett verði nánari ákvæði um framkvæmdastjóra húsnæðissamvinnufélaga til að skýra nánar skilin á milli ábyrgðar stjórnar annars vegar og framkvæmdastjóra hins vegar. Þetta er ekki hvað síst mikilvægt þegar við höfum það í huga að stærstu húsnæðissamvinnufélögin eru ekki bara með hundruð milljóna undir, ekki milljarða, heldur tugi milljarða í verðmætum sem viðkomandi stjórnir og framkvæmdastjórar fara með. Ég tel því afar mikilvægt að félagsmenn húsnæðissamvinnufélaga séu líka vel upplýstir um eðli búseturéttar og þá fjárhagslegu áhættu sem kann að felast í þátttöku í slíkum félögum, einkum fyrir búseturéttarhafa enda þótt félagsmenn beri ekki persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins. Því er í frumvarpinu lagt til að efni samþykkta húsnæðissamvinnufélaga og reglur sem settar hafa verið á grundvelli þeirra skuli kynntar félagsmönnum við gerð búsetusamninga ásamt réttindum búseturéttarhafa og skyldum og ekki síst eðli búseturéttargjaldsins sem kemur til greiðslu við kaup búseturéttar. Er þar meðal annars vísað til þess að verðmæti búseturéttar er háð aðstæðum hverju sinni og er því ljóst að verðmæti búseturéttar getur bæði hækkað og lækkað frá því að búseturéttargjaldið er reitt af hendi við gerð búsetusamnings og þar til búseturéttarhafi óskar á síðari stigum eftir að selja búseturétt sinn. Mikilvægt er að búseturéttarhafi geri sér grein fyrir eðli búseturéttar að þessu leyti, en einnig að þeir geri sér grein fyrir að búseturéttargjaldið er ekki sérstaklega sérgreint í vörslu húsnæðissamvinnufélagsins eða tryggt að öðru leyti komi til gjaldþrots þess. Í ljósi þessa sem og að búseturéttarhafi nýtur ekki sérstakra trygginga fyrir búseturétti sínum og þeim fjárhagslegu verðmætum sem honum tengjast tel ég einnig mikilvægt og eðlilegt að fjárhæð búseturéttargjaldsins verði sett ákveðin takmörk í lögum. Með frumvarpi þessu er því lagt til að á sama tíma og gert er ráð fyrir að húsnæðissamvinnufélögin ákveði sjálf í samþykktum sínum hvernig búseturéttargjaldið sé ákveðið verði kveðið á um að það geti að hámarki numið þeirri fjárhæð sem jafngildir þriðjungi af markaðsvirði viðkomandi búsetuíbúðar við kaup búseturéttar. Með frumvarpinu er einnig leitast við að skýra réttarstöðu félagsmanna húsnæðissamvinnufélaga sem og félaganna sjálfra, svo sem við inngöngu félagsmanna í félagið, hjónaskilnaði og andlát félagsmanna, þar á meðal búseturéttarhafa, ábyrgðarskiptingu á viðhaldi fasteigna sem og réttarstöðu aðila við lok búsetusamnings. Mig langar að nefna sérstaklega að lagt er til að búseturéttur erfist samkvæmt almennum reglum erfðalaga við andlát búseturéttarhafa, enda verður að gera ráð fyrir að verulegir fjármunir hafi verið lagðir fram við kaup á búseturétti ef litið er almennt til fjárhagslegra aðstæðna launafólks hér á landi. Í búseturétti felast því fjárhagsleg verðmæti sem almennt eru ekki talin svo persónuleg í eðli sínu að komi í veg fyrir að þau erfist milli manna. Lagt er til að erfingja sé heimilt að nýta sér búseturéttinn nema stjórn húsnæðissamvinnufélags færi fram gildar ástæður er mæli gegn því, en félaginu er heimilt að endurskoða - þetta er mjög mikilvægt - fjárhæð búsetugjaldsins sem kann að vera mikilvægt fyrir framtíðarrekstur þess. Nýti erfingi sér ekki búseturéttinn skal hann hins vegar selja hann samkvæmt þeim reglum sem gilda um sölu búseturéttar samkvæmt lögunum og samþykktum félagsins. Virðulegi forseti. Í ákvæðum gildandi laga um húsnæðissamvinnufélög sem fjalla um lok búsetusamnings og þar með búseturéttar er gert ráð fyrir að búseturéttarhafi segi samningi upp með sex mánaða uppsagnarfresti. Gert er ráð fyrir að húsnæðissamvinnufélag taki sjálfkrafa yfir búseturéttinn eftir að uppsagnarfrestur er liðinn ásamt þeim réttindum og skyldum sem honum fylgja og búseturéttarhafa beri að afhenda íbúðina óháð því hvort tekist hafi að selja búseturéttinn. Félaginu er þá heimilt að leigja út umrædda búsetuíbúð og getur félagið haft leigutekjur af íbúðinni, en sérstaklega er tekið fram í 2. mgr. 25. gr. laganna að fyrri íbúi skuli hafa forleigurétt óski hann þess. Virðist sem réttarstaða búseturéttarhafa sé nokkuð óljós í slíkum tilvikum og þá sérstaklega að því er varðar endurgreiðslu á andvirði búseturéttar. Það þykir einnig bagalegt í ljósi þess að gera verður ráð fyrir að þeir fjármunir sem viðkomandi lagði fram er hann keypti búseturéttinn, og mátti vænta þess að fá til baka að hluta eða að öllu leyti við sölu búseturéttarins, geti verið umtalsverðir. Þessu tel ég mikilvægt að breyta svo tryggja megi betur réttarstöðu búseturéttarhafa við þær aðstæður þegar búseturétturinn selst ekki frá því sem gildir samkvæmt 25. gr. gildandi laga. Því er lagt til að búseturéttarhafi haldi þeim rétti sem hann hefur greitt fyrir og haldi þannig áfram að njóta hans, hvort sem hann kýs að búa áfram í búsetuíbúðinni eða framleigja íbúðina þangað til búseturétturinn selst, enda sé íbúðin áfram í sölumeðferð hjá félaginu. Framleiga er þá alltaf háð samþykki húsnæðissamvinnufélagsins þar sem markmiðið er ávallt að nýta búsetuíbúð sem slíka en ekki sem leiguíbúð. Jafnframt verður ekki betur séð en að hagsmunir húsnæðissamvinnufélagsins séu tryggðir þar sem gert er ráð fyrir að viðkomandi búseturéttarhafi haldi áfram að sinna skyldum sínum gagnvart félaginu á þeim tíma er búseturéttur hans er í sölumeðferð, bæði er varðar greiðslu gjalda til félagsins og viðhalds á búsetuíbúðinni. Þetta frumvarp hefur því að geyma mikilvægar breytingar á lögum um húsnæðissamvinnufélög þar sem er leitast við að stuðla að sjálfbærum og öruggum rekstri húsnæðissamvinnufélaga, auk þess sem leitast er við að skýra betur og tryggja réttarstöðu félagsmanna og þá ekki síst búseturéttarhafanna. Ég tel nauðsynlegt að gera þessar breytingar á lögunum þannig að búseturéttarformið verði fest enn betur í sessi hér á landi en verið hefur hingað til. Það er skýrt í huga mínum að hér eigi fólk að geta valið um þrenns konar búsetuform, þ.e. eignar-, leigu- og búsetuíbúðir. Þetta er þá mikilvægur hlekkur til að slíkt val geti orðið fólki raunverulegt. Það er eitt í viðbót sem ég vildi nefna því að það hefur aðeins verið umræða sem snýr að breytingunni á kaupskyldunni. Það er jafnframt ákvæði í frumvarpinu sem segir að þó að kaupskylda sé ekki til staðar getur stjórn, ef rekstur félagsins er með þeim hætti, tekið ákvörðun um að kaupa búseturéttinn af búseturéttarhafanum. Það verður að sjálfsögðu að byggjast á því að félagið hafi efni á því að kaupa búseturéttinn þannig að þar undir séu þá hagsmunir félagsins í heild sinni. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra ræðuna. Þetta er allumfangsmikið frumvarp og miklar breytingar sem verið er að gera á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Þarna er verið að rýmka heimildir til sjálfsákvörðunar félaganna til þess að gefa meiri sveigjanleika þannig að félögin fái sjálf að ákveða rekstrarmódel, en jafnframt er dregið úr hlutverki ráðuneytisins varðandi samþykktir félaganna. Þær verða nú ekki staðfestar af ráðuneytinu heldur eingöngu hjá ríkisskattstjóra. Það kann að vera ágætisfyrirkomulag. Ég velti fyrir mér í ljósi þess að nokkur húsnæðissamvinnufélög, ekki öll, hafa farið illa og standa höllum fæti: Hver verður í því hlutverki að hafa eftirlit með þessum félögum? Það eru auðvitað stjórnir í félögunum, stjórnin ber ábyrgð og svo er það félagsmanna að spyrja stjórnina ef eitthvað fer úrskeiðis. Hver er eiginlegur eftirlitsaðili á vegum opinberra aðila með þessum félögum? Verið er að draga úr hlutverki ráðuneytisins og ekki er frumvarp í þinginu núna um sérstaka húsnæðisstofnun sem sem gæti þá verið til þess fallin að fara með húsnæðisstefnu stjórnvalda og húsnæðismál. Ég held ég láti þetta duga í bili. Hvernig verður eftirliti hins opinbera háttað með þessum félögum?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eitt lykilhugtakið í samvinnuhugsjóninni er sjálfsábyrgð. Það er talað um samfélagslega ábyrgð, en það er líka talað um sjálfsábyrgð. Hver félagsmaður í samvinnufélagi þarf að gera sér grein fyrir því að þátttaka hans og virkni skiptir lykilmáli í því að það gangi vel hjá félaginu. Þannig er þetta ólíkt því sem er með hefðbundið leigufélag eða leigusamband, því að hér eru það félagsmennirnir sjálfir sem taka ákvörðunina og kjósa sér stjórn félagsins. Þó að velferðarráðuneytið hafi haft það hlutverk, samkvæmt núgildandi lögum, að staðfesta samþykktirnar hefur ráðuneytið ekki haft eftirlit með starfsemi þessara félaga. Það var niðurstaða okkar að líkt og með önnur rekstrarform sé það þannig að til þess að geta skráð félag sem húsnæðissamvinnufélag þarf að leggja fram samþykktir og þá er það fyrirtækjaskrá sem hefur það hlutverk að fara yfir það hvort samþykktirnar séu í samræmi við þau lög sem gilda um viðkomandi rekstrarform. Niðurstaða okkar var sú að með því að koma með þá þætti sem snúa að úttektinni, og líka þessar auknu kröfur um skyldu félagsins til að upplýsa félagsmenn þegar þeir undirrita samning um búseturéttinn, ættu félagsmenn að gera sér betur grein fyrir því að ákvarðanir þeirra varða ekki bara félagið, þetta varðar þeirra eigin íbúð, þetta varðar raunar hvernig staðan verður og ábyrgðin er þá þeirra.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það er satt, þetta eru auðvitað samvinnufélög með sjálfsábyrgð. Það er alveg rétt að í frumvarpinu er kveðið á um þessa úttekt á að minnsta kosti þriggja ára fresti umfram ársreikninga þar sem félagsmenn geta fylgst með þróun mála og upplýsingaskyldu við kaup á búseturétti eða inngöngu í félagið. Það er líka þannig að hægt er að skrá börn í félagið og greiða félagsgjald þó að þau megi ekki kaupa búseturétt fyrr en við 18 ára aldur. Það er kannski fjöldi fólks sem er með rétt í félaginu án þess að eiga búseturétt. Þeir sem eiga búseturétt eru með mikla fjárhagslega hagsmuni þarna. Það má spyrja sig í ljósi sögunnar hvort ekki sé ástæða til að skapa meira traust á þessu kerfi sem við viljum að verði almennara hér á landi, að fólk geti treyst því. Fólk er misvel til þess fallið að fylgjast með fjárhag félaga. Þú ert í félaginu af því þú vilt tryggja þér þak yfir höfuðið, en þú ert kannski ekki sérstaklega vel til þess fallinn að fylgjast með fjárhag félagsins eða koma auga á ef eitthvað er að fara úrskeiðis í rekstrinum. Ég endurtek að ég tel að ástæða kunni að vera til að vera með virkara opinbert eftirlit og þá líka skýrari upplýsingar um hvernig úttektinni skuli komið til skila, að það séu einhverjir opinberir aðilar sem fái hana og hvernig hún skuli kynnt félagsmönnum.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé bara eitt af því sem nefndin verður að skoða í meðferð málsins, þær ábendingar sem hv. þingmaður kemur hér með. Ég legg áherslu á að þetta er mjög viðamikið frumvarp. Það er verið að gera stórar efnislegar breytingar á lögunum. Við þekkjum það alveg í ljósi sögunnar að breytingar sem maður kannski taldi að væru ekki svo stórar, þegar verið var að afgreiða þær, reyndust hafa gífurleg áhrif. Hér eru, eins og ég talaði um, tugir milljarða sem geta verið undir í einu félagi og þess vegna er þarna viðleitni til að gera auknar kröfur til stjórnar, auknar kröfur til framkvæmdastjóra, auknar kröfur til félagsmannanna sjálfra, að átta sig á því hvað þau eru að gera þarna. Að sama skapi verður ábyrgð einstaklingsins aldrei meiri en búseturétturinn sjálfur eða gjaldið sem greitt er fyrir búseturéttinn. Þar með er það líka takmarkað gagnvart öðrum skuldbindingum félagsins. En þetta er eitthvað sem ég veit að nefndin mun fara vel yfir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferð á þessu mikla frumvarpi. Mig langar að spyrja ráðherra nokkurra spurninga um atriði sem ég sé ekki stað í frumvarpinu. Mig langar að spyrja hvort ráðherrann hafi leitt hugann að því hvort setja þyrfti eitthvað inn í frumvarpið sem stuðlaði að lækkun byggingarkostnaðar og/eða til að auðvelda hagkvæma fjármögnun leigu- og búseturéttar fyrir ungt fólk og meðaltekjuhópa, sem kýs að vera hreyfanlegt á þessum húsnæðismarkaði. Þetta er fyrsta spurningin. Ég spyr hæstv. ráðherra líka hvort hann telji að það þurfi að skoða það, og koma því inn í þetta frumvarp, að herða á skyldum og ábyrgð sveitarfélaga varðandi skipulagslega umgjörð leigu- og búsetumarkaðar sem ákveðið er að eigi að vera til framtíðar. Í þriðja lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti hugsað sér að þær breytingar verði gerðar að einstaklingar geti stofnað húsnæðissamvinnufélög um byggingu og rekstur leiguíbúða og þeir megi vera færri en gert er ráð fyrir í frumvarpinu og þá í meira eða minna samstarfi við ríki, sveitarfélög og/eða aðra velvildaraðila. Þetta eru kannski þættir sem ekki er tekið á í frumvarpinu, en mig langar að spyrja ráðherrann hvort þetta hafi verið rætt og hvort ráðherrann hafi íhugað að taka slíkt inn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur fyrir spurningarnar. Ég held að það sé eitt af því sem nefndin þarf að fara vel yfir en við erum að leggja hér til ákveðið svigrúm sem snýr að fjármögnun félaganna. Það má lesa í gegnum löggjöfina um húsnæðissamvinnufélög að menn hafa gert ráð fyrir því að húsnæðissamvinnufélög væru fyrst og fremst fjármögnuð í gegnum Íbúðalánasjóð. Með breytingunni erum við ekki að gera ráð fyrir því að fjármagnið komi fyrst og fremst þaðan. Þar er líka svigrúm til þess annars vegar að fjármagnskostnaður við félagið endurspeglist á hverja íbúð eða heildarkostnaðurinn við félagið. Mér skilst að það geti gefið ákveðið svigrúm fyrir félög að bjóða upp á mismunandi leiðir gagnvart mismunandi hópum, en ég er viss um að félögin sjálf munu fara betur í gegnum það á fundi ef óskað er eftir umsögnum frá þeim sem ég efast ekki um. Því til viðbótar tel ég líka rétt að það séu ekki bara hagnaðarlaus leigufélög sem geti fengið stofnframlög heldur að stofnframlög geti líka farið til húsnæðissamvinnufélaga, en þá þurfa félagsmenn hins vegar að uppfylla skilyrði sem snúa að tekjum og eignamörkum því að hugsunin með þeim er fyrst og fremst að huga að þeim sem eru með lægri tekjurnar. Það er mjög rík afstaða hjá mér að stuðningur hins opinbera eigi þá að beinast gagnvart þeim sem eru með lægstu tekjurnar. Varðandi það sem spurt var um hvað varðar fjöldann sem getur stofnað húsnæðissamvinnufélag, hér er talað um 15. Það er eitt af því sem nefndin þarf að vega og meta. Við vorum að horfa til samræmis við samvinnufélagslöggjöfina. Síðan vil ég líka benda á önnur lög sem snúa að byggingarsamvinnufélögum. Þau voru nýtt töluvert hér á árum áður þar sem einstaklingar tóku sig saman og byggðu saman, en síðan var því breytt og leyst upp þannig að fólk eignaðist sitt húsnæði.

Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra svarið eða svörin. Spurning númer tvö var hvort það hefði komið til að herða á skyldum og ábyrgð sveitarfélaga varðandi skipulagða umgjörð leigu- og búseturéttarmarkaðar sem væri áætlað að stæði til framtíðar. Þá kemur kannski að því, eins og ráðherrann reyndi að svara í lokaorðum sínum, að þetta er spurning um höfuðborgarsvæðið og aftur landsbyggðina og dreifbýli, hvort þessi lög ná að koma til móts bæði við landsbyggðina og höfuðborgarsvæðið. Það er ljóst að það nær til höfuðborgarsvæðisins, þar er ekki vandamál að búa til félag sem í eru 15 einstaklingar. Það gæti reynst erfiðara í smærri sveitarfélögum á landsbyggðinni og þá hugsar maður og veltir upp þessari spurningu: Er þá rétt að þau sveitarfélög þurfi að sækja um undanþágu frá lögum? Er þá ekki rétt að gera alveg eins ráð fyrir því í lögunum að lækka þessa höfðatölu, þessa 15, vegna þess að ég held að það geti verið sveitarfélög vítt og breitt um landið, dreifð byggðarlög, sem munu ekki geta uppfyllt þessi skilyrði. Þá er svolítið sérstakt fyrir löggjafann að fara af stað með jafn viðamikið frumvarp og þetta er og ætla svo smæstu sveitarfélögunum að fara að leita að undanþágu frá lögunum. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort þessu hafi verið velt upp og hvort hann sjái eitthvað því til fyrirstöðu að því verði breytt í þá veru.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Að hluta til snýr spurningin að ábendingu sem við höfum verið að fá varðandi það úrval af íbúðarhúsnæði sem sveitarfélög bjóða upp á. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við förum vel yfir það, tengt skipulagslögum, og ég held að sveitarfélög hafi ákveðið svigrúm til þess í dag að gera kröfu á sjálf sig um fjölbreytni þegar kemur að mismunandi íbúðarhúsnæði. Það getur líka snúið að því að gera kröfur um stærð, til dæmis á þeim íbúðum sem eru byggðar á ákveðnum lóðum sem verið er að úthluta. Það eru fordæmi þekkt um það, til dæmis frá New York og London, þar sem ekki er bara horft á það sem snýr að stærð heldur líka að tekjum fólks sem er að fara í íbúðirnar. Þetta er okkar tillaga, að hafa þessa 15 félagsmenn sem lágmark, en það er mikilvægt að hlusta á það sem umsagnaraðilar segja og heyra líka frá sveitarfélögunum sjálfum, hvernig þau telja aðstæður vera. Það var byggt óvarlega víða hringinn í kringum landið í félagslega íbúðakerfinu. Sem betur fer erum við búin að ná utan um þann vanda að mestu leyti. En ég held að það sé líka mikilvægt að hafa í huga að allar þær ákvarðanir sem við erum að taka núna, sem snúa að húsnæðismálum, hafa áhrif til langrar framtíðar. Þannig að ég treysti því og ég veit að nefndin mun vinna þetta vel.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér breytingar á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Umrætt frumvarp er byggt á tillögum verkefnisstjórnar um framtíðarskipan húsnæðismála en eins og fram hefur komið skipaði hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra umrædda verkefnisstjórn í september 2013 og skilaði hún tillögum í maí 2014. Ég sat í verkefnisstjórninni og var það bæði lærdómsríkur og skemmtilegur tími og ég vil nota þennan vettvang til að þakka það traust sem mér var veitt til að vinna að þessum mikilvægu málum. Nokkur gagnrýni hefur komið fram á að langur tími hafi liðið frá því að verkefnisstjórnin skilaði af sér þar til þessi frumvörp, er varða leigumarkaðinn, litu dagsins ljós. Í því samhengi vil ég segja að um er að ræða flókin mál og í vinnunni hefur einstaklega mikið samráð verið haft við hina ýmsu hlutaðeigandi aðila sem hafa mismunandi sjónarhorn og mismunandi sjónarmið varðandi þessa þætti. Ekki þarf að horfa lengra en aftur til síðasta kjörtímabils þegar mikil og góð vinna átti sér stað í nefndum og við skýrsluskrif er varða hugmyndir og tillögur að bættum leigumarkaði en engin frumvörp litu dagsins ljós. Það sýnir að þetta er afar flókið ferli og horfa verður til ýmissa mismunandi þátta og mismunandi sjónarhorna einstaklinga og félaga. Frumvarpið, sem hér um ræðir, er um breytingar á lögum um húsnæðissamvinnufélög en það er eitt af fjórum frumvörpum er varða leigumarkaðinn. Eitt af þessum fjórum frumvörpum var hér í 1. umr. í þinginu fyrr í dag og þar átti sér stað mikil og góð umræða um málið. Því hefur nú verið vísað til velferðarnefndar þingsins en það fjallar um breytingar á húsaleigulögum. Eins og fram hefur komið eru tvö frumvörp af fjórum stopp eins og er í kostnaðarmati í fjármálaráðuneytinu og fjalla þau um húsnæðisbætur, sem er stóraukinn stuðningur við þá sem eru á leigumarkaði, og einnig fjalla þau um stofnstyrki til leigufélaga sem eru rekin eru án hagnaðarsjónarmiða. Þessi fjögur frumvörp tengjast öll og hafa ákveðna snertifleti og því væri afar gott ef öll frumvörpin í einu kæmust á ákveðnum tímapunkti til umræðu í velferðarnefnd þingsins. Frumvarpinu sem hér um ræðir verður vísað til velferðarnefndar þingsins og ég er þess fullviss að góð samstaða muni ríkja milli nefndarmanna og samstaða um að klára frumvarpið vel. Ég ætla í ræðu minni að fara örlítið í þann kafla frumvarpsins er lýtur að athugasemdum við greinar þess. Frumvarpið sem hér um ræðir fjallar um breytingar á lögum nr. 66/2003, um húsnæðissamvinnufélög, með síðari breytingum, en frumvarpið var samið í velferðarráðuneytinu að höfðu samráði fulltrúa húsnæðissamvinnufélaga, Búseta hsf., Búseta á Norðurlandi hsf. og Búmanna hsf. Auk þessa var mikið samráð haft í vinnu verkefnastjórnar um framtíðarskipan húsnæðismála, mikið af undirhópum störfuðu undir stjórninni sjálfri þar sem ýmsir hagsmunaaðilar og hlutaðeigandi aðilar komu að borðinu og unnu með stjórninni. Meginefni frumvarpsins er ætlað að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi, en mikilvægt er að markmiðið með rekstri slíkra félaga sé að sem flestir geti búið við öryggi í húsnæðismálum og að jafnræði ríki meðal félagsmanna þeirra við kaup á búseturétti. Ég fagna því verulega að frumvarpið sé komið fram og miklar breytingar á því, því að það er afar mikilvægt að styrkja grunn þessara félaga. Það er góð hugmynd að baki þessu búsetuformi og afar mikilvægt að allir þeir sem eru á húsnæðismarkaði búi við raunhæft val í húsnæðismálum, hvort þeir vilji vera á leigumarkaði, búa í eigin húsnæði eða fara þá millileið sem húsnæðissamvinnufélögin bjóða upp á. Í frumvarpinu segir: „… mikilvægt [er] að húsnæðissamvinnufélög hafi svigrúm til að skapa sér sérstöðu á húsnæðismarkaði hér á landi og hafi þannig möguleika á að haga reglum félagsins og rekstrarlíkani með þeim hætti sem félagsmenn telja hæfa félaginu. Er með frumvarpinu leitast við að skilgreina þau atriði sem húsnæðissamvinnufélög skulu útfæra nánar í samþykktum sínum með þeim hætti sem félagsmenn kjósa og telja hag félagsins best borgið. Lagt er til að nákvæmari ákvæði verði í samþykktum húsnæðissamvinnufélaga um fjármál þeirra, þar á meðal um stofnsjóð þeirra, rekstrarsjóð, varasjóð og viðhaldssjóð þar sem hlutverk þessara sjóða eru nánar skilgreind sem og hvernig þeir eru fjármagnaðir.“ Samkvæmt frumvarpinu er að vissu leyti verið að færa ákveðið vald í hendur félagsmanna húsnæðissamvinnufélaganna fremur en að mælt sé fyrir um það með skýrum hætti í lögum. Það er afar mikilvægt, í ljósi sögunnar og í ljósi atburða sem hafa átt sér stað innan ákveðinna húsnæðissamvinnufélaga hér á landi, að félagsmenn félaganna hafi meira vald, séu upplýstir betur um alla fjárhagslega stöðu félagsins o.fl. Segjum að félag eigi til dæmis í ákveðnum rekstrarvanda eða einhvers konar þannig atriði komi upp að þá séu félagsmenn upplýstir um stöðuna áður en allt fer í kaldakol. Þetta er ákveðin rammalöggjöf og félagsmenn hvers félags geta haft áhrif á hvernig samþykkt hvers félags er út af fyrir sig. En það er afar mikilvægt, þar sem einstaklingar eru að setja mikla fjármuni, margir jafnvel ævisparnaðinn, í þessi félög, að þeir hafi um það að segja hvaða ákvarðanir stjórnir félaganna taka. Ég hef setið nokkra fundi hjá ákveðnum húsnæðissamvinnufélögum þar sem þessi lög hafa verið til umræðu og hjá ákveðnu félagi, sem hefur átt í rekstrarvanda, hefur verið mikil ánægja með að ákvörðunarvaldið sé fært meira til félagsmanna upp á gagnsæi og að vörður sé staðinn um ákvörðunartöku. Þrátt fyrir að verið sé að opna á meiri þátttöku félagsmanna er mjög mikilvægt að ákveðinn hluti sé samt sem áður í lögum, en í frumvarpinu segir: „Engu að síður er talið nauðsynlegt að lögfest verði ákvæði um tiltekin atriði sem stuðlað geti að sjálfbærum rekstri húsnæðissamvinnufélaga ásamt því að veita rekstri þeirra ákveðið aðhald. Er til dæmis lagt til að kveðið verði á um að óheimilt verði að greiða fé úr húsnæðissamvinnufélagi til þeirra sem að félaginu standa sem arð eða hvers konar ígildi arðs en þess í stað er gert ráð fyrir að rekstrarafgangi verði varið til vaxtar og viðhalds félagsins, svo sem til niðurgreiðslu lána þess. Enn fremur er lagt til að mælt verði fyrir um að húsnæðissamvinnufélögum verði óheimilt að kveða á um kaupskyldu félagsins á búseturétti í samþykktum sínum og búsetusamningum.“ Þarna komum við líka að mikilvægu atriði, það eru mörg húsnæðissamvinnufélög sem hafa afnumið kaupskyldu fyrir einhverjum árum en þó er það eitthvað misjafnt á milli félaganna. Sýnt hefur verið fram á, þegar ákveðið ástand er á markaðnum, að það geti verið íþyngjandi fyrir fjárhag félagsins að þurfa að kaupa félaga út úr félaginu. En eins og fram kom í ræðu hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra þá getur það komið fram í samþykktum félagsins að ef fjárhagur félagsins leyfir og verulegt svigrúm sé til staðar sé undir vissum kringumstæðum hægt að kaupa út. Í frumvarpinu, það sem viðkemur lagalegri hlið þess, segir að: „Jafnframt er lagt til að kveðið verði á um skyldu húsnæðissamvinnufélags til að framkvæma reglubundnar úttektir á fjárhag sínum, skuldbindingum og starfsemi félagsins en slík reglubundin úttekt gæti leitt til þess að unnt verði að grípa inn í fjármál húsnæðissamvinnufélags áður en í óefni er komið í rekstri þess. Má ætla að slíkar úttektir nýtist félögum í því skyni að upplýsa félagsmenn um stöðu félagsins hverju sinni.“ Því miður virðist einhver misbrestur hafa orðið á þessum þáttum hingað til. Lagt er til að nánar verði kveðið á um skipun og hlutverk stjórna húsnæðissamvinnufélaga. Það þykir mikilvægt bæði fyrir þá aðila sem taka að sér stjórnarsetu í húsnæðissamvinnufélögum og fyrir félagsmenn alla. Jafnframt er gert ráð fyrir að húsnæðissamvinnufélög fjalli í samþykktum sínum nánar um hlutverk og val stjórna. Lagt er til að beinlínis verði kveðið á um að þeir sem hafi heimild til að koma fram fyrir hönd húsnæðissamvinnufélags megi ekki gera þær ráðstafanir sem bersýnilega eru til þess fallnar að afla ákveðnum félagsmönnum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra félagsmanna eða félagsins, enda forsenda reksturs húsnæðissamvinnufélaga að allir félagsmenn séu þátttakendur í félaginu á jafnréttisgrundvelli. Þetta ákvæði hefur, á þeim fundum sem ég hef setið, fengið afar góð viðbrögð, um upplýsingaskyldu og þátttöku félagsmanna. Jafnframt er talað um það í frumvarpinu og lagt til að búseturéttargjald geti að hámarki numið þeirri fjárhæð sem jafngildir þriðjungi af markaðsvirði viðkomandi búsetuíbúðar við kaup búseturéttar. Með frumvarpinu er jafnframt leitast við að skýra réttarstöðu félagsmanna húsnæðissamvinnufélaga sem og félaganna sjálfra, svo sem við inngöngu félagsmanna í félagið og ef hjónaskilnaðir verða, andlát og þess háttar. Það eru ýmsir fleiri þættir þarna, þetta er mjög viðamikið frumvarp. Þarna er jafnframt lagt til hvernig eigi að haga málum varðandi þá sem eru 18 ára og yngri, ef foreldrar skrá börn sín í húsnæðissamvinnufélög, hvernig það eigi að vera, hvernig sé með réttindi við andlát maka og margt fleira. Ég held að það verði mjög gagnlegt og gott að fá frumvarpið til velferðarnefndar þingsins. Því ber að fagna að mikið samráð hefur verið haft við marga aðila við vinnslu frumvarpsins. Verði frumvarpið að lögum munu áhrif laganna einkum felast í því að húsnæðissamvinnufélög fá aukið svigrúm til að skapa sér sérstöðu á húsnæðismarkaði með því að haga reglum sínum og rekstrarlíkani á þann hátt sem best hentar hverju og einu félagi. Þannig eru líkur á að starfsemi húsnæðissamvinnufélaga eflist, sem mun leiða til þess að einstaklingar geti í auknum mæli haft raunverulegt val um búsetuform. Ég lít á það sem stærsta tilgang þessa frumvarps, þessara laga, að einstaklingar hafi val um búsetuform en við séum ekki öll steypt í sama formið. Við erum jafn misjöfn og við erum mörg og okkur henta mismunandi leiðir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ýmsar úrbætur sem eflaust má finna í frumvarpinu á starfsumhverfi húsnæðissamvinnufélaga. Ég kem hingað upp til að inna hv. þingmann Framsóknarflokksins eftir því hvað líði niðurfærslu skulda í þeim félögum í samræmi við þær aðgerðir sem farið var í gagnvart því fólki sem er í eigin húsnæði. Á síðasta ári höfum við verið að bíða eftir því að fólkið í þessum félögum fái sömu meðferð, njóti sömu réttinda og aðrir á húsnæðismarkaði. Við höfum átt hér inni fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, frá því í janúarmánuði og nú er næstum því kominn maí og enn hefur hann ekki treyst sér til að svara þeirri spurningu. Ég þykist vita að þetta brenni nú á í kjördæmi hv. þingmanns og spyr hana þess vegna: Hvað líður leiðréttingu fyrir það fólk sem er í húsnæðissamvinnufélögunum og sannarlega fékk á sig mikla hækkun á þeim lánum og greiðslubyrði sem það býr við?

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helga Hjörvar fyrir andsvarið. Leiðrétting eða höfuðstólsniðurfærsla, aðgerð ríkisstjórnarinnar, fór til einstaklinga, hún fór ekki til lögaðila. Hins vegar erum við að vinna að frumvörpum sem eru til bóta fyrir húsnæðissamvinnufélög og einhver þeirra geta jafnvel nýtt sér ákvæði þeirra húsnæðisfrumvarpa er koma fram og eru komin fram, m.a. þetta, til endurfjármögnunar, og það hefur komið fram á fundum hjá ákveðnum húsnæðissamvinnufélögum. Auk þess er frumvarp á leiðinni í þingið er varðar húsnæðisbætur eða húsnæðisstuðning til þeirra sem eru á leigumarkaði, og maður vonar svo sannarlega að það geti orðið þeim einstaklingum til bóta sem búa í kerfinu.

Virðulegur forseti. Er hv. þingmaður að segja að fólkið sem er í Búseta eða öðrum húsnæðissamvinnufélögum eigi ekki að fá höfuðstólsniðurfærslu eins og aðrir á húsnæðismarkaði, að tekin hafi verið ákvörðun um það? Maður hlýtur að spyrja: Er engin alvara á bak við orð sumra framsóknarþingmanna og -ráðherra um mikilvægi leigumarkaðar eða húsnæðissamvinnufélaga? Eru engir fjármunir sem fylgja þeim orðum? Er eina framlagið það að snikka eitthvað til löggjöfina í kringum þetta en skilja fólk eftir með stökkbreyttu lánin í húsnæðissamvinnufélögum, snikka löggjöfina eitthvað til í kringum leigumarkaðinn en koma ekki með neina peninga inn í stofnstyrki eða húsnæðisstuðning? Frumvörpin sem hv. þingmaður var að vísa til um slíkan stuðning sem þau félög gætu nýtt sér eru föst í fjármálaráðuneytinu, vegna þess að Framsóknarflokkurinn hefur ekki gengið frá neinum fjárveitingum til að fylgja þeim frumvörpum eftir. Ég bið um að þingmaðurinn sé alveg skýr um það: Liggur sem sagt fyrir ákvörðun um það að þeir sem búa í Búseta eða öðrum húsnæðissamvinnufélögum njóti ekki jafnræðis á við aðra á húsnæðismarkaði og fái ekki niðurfærslu á stökkbreyttum húsnæðislánum sem hvíla á þessum húsnæðissamvinnufélögum?

Hæstv. forseti. Eins og fram kom í orðum mínum áðan náði skuldaleiðrétting ríkisstjórnarinnar ekki til lögaðila, húsnæðissamvinnufélög flokkast undir slík félög. Þessi umræða var tekin í kringum - það hefði nú verið ágætt ef hv. þm. Helgi Hjörvar hefði verið hér í salnum til að hlusta á það sem ég er að segja, en hann fór. Já, ég ætla bara að endurtaka orð mín, við tókum sem sagt þessa umræðu í umræðunni um skuldaaðgerðirnar en við vonum svo sannarlega að frumvörp um húsnæðisbætur og stofnstyrki komi sem fyrst inn í þingið þeim einstaklingum til hagsbóta er þau varða.

Hæstv forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Markmið frumvarpsins er, líkt og kemur fram í athugasemdum sem fylgja því, að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa í samræmi við það markmið stjórnvalda að landsmenn búi við öryggi í húsnæðismálum og hafi raunverulegt val um búsetuform. Ég tel það í sjálfu sér ekkert annað en jákvætt, enda auki það valkosti fólks þegar kemur að húsnæði eða búsetuformi eða fyrirkomulagi. Þá segir einnig í fyrrgreindum athugasemdum að mikilvægt sé að húsnæðissamvinnufélög hafi svigrúm til að skapa sér sérstöðu á húsnæðismarkaði og hafa þannig möguleika á að haga reglum félagsins með þeim hætti sem félagsmenn þess sjálfir telja æskilegt eða passa sínu félagi. Markmiðið er, eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra í framsöguræðu hennar, áðan að stuðla að sjálfbærum og öruggum rekstri húsnæðissamvinnufélaga. Frumvarpið er mjög tæknilegs eðlis, verð ég að segja, og tekur á hlutum eins og því hvert hlutverk stjórnar er, fjallað er um stjórnarmenn og framkvæmdastjóra. Þar er talað um félagsaðild og fjallað um fyrirkomulag ársreikninga, skýrslu stjórnar og hvað það er sem á að koma fram þar, og líklega ekkert nema gott um það að segja að á því sé tekið í frumvarpinu. Hæstv. forseti. Það er hins vegar ekkert komið inn á hvernig koma eigi til móts við búseturéttarhafa húsnæðissamvinnufélaga varðandi niðurfærslu skulda. Þetta er hópur sem fær greiddar vaxtabætur en fékk ekki leiðréttingu á lánum sínum í stóru 80 milljarða kr. skuldaniðurfellingu hæstv. ríkisstjórnar og er ekki að sjá á þessu frumvarpi að hann eigi að fá neitt frekar að þessu sinni, þrátt fyrir það sem hafa verið gefin ákveðin áheit um í umræðunni og eitthvað ýjað að, að mögulega verði tekið á því í frumvörpum sem við höfum ekki fengið að sjá á enn þá og eru enn stödd i kostnaðarmati í fjármálaráðuneytinu. Það er auðvitað ekki nógu gott og veldur þeirri sem hér stendur ákveðnum vonbrigðum. En líkt og kemur fram í kostnaðarmati fjármála- og efnahagsráðuneytisins með þessu frumvarpi er ekki gert ráð fyrir því að lögfesting á því tiltekna frumvarpi leiði til neinna útgjalda fyrir ríkissjóð. Eins og ég segi eru þetta mér talsverð vonbrigði, en hvað varðar frumvarpið og það sem þó er í því sýnist mér, svo langt sem það nær, það til þess fallið að skerpa á rammanum um rekstur húsnæðissamvinnufélaga og styrkja þar með réttarstöðu búseturéttarhafa. Eins og ég sagði áðan er frumvarpið mjög tæknilegs eðlis og því verður mjög áhugavert að sjá þær umsagnir sem eiga eftir að berast hv. velferðarnefnd vegna frumvarpsins. Ég tel mjög mikilvægt að við sem sæti eigum í hv. velferðarnefnd förum vel yfir þær því að líkt og kom fram í máli hæstv. ráðherra áðan geta breytingar sem við fyrstu sýn virðast léttvægar reynst afdrifaríkar og því mjög mikilvægt að fá umsagnir þeirra sem best þekkja til reksturs húsnæðissamvinnufélaga, þekkja það umhverfi hvað best og hafa jafnvel eigin reynslu af því að vera búseturéttarhafi í slíku samvinnufélagi. Það eru vonbrigði að hér er ekkert fjallað um það hvernig koma eigi til móts við búseturéttarhafa hvað varðar niðurfærslu skulda, því að það er hópur sem er enn þá óbættur og hefur ekki notið góðs af þeirri gríðarlega miklu millifærslu af peningum sem hefur þegar farið til eigenda íbúðarhúsnæðis, en er engu að síður fólk sem situr uppi með breytt lán og þarf auðvitað að borga leigu inn í húsnæðissamvinnufélög sín í takt við það.

Herra forseti. Við fjöllum hér eins og fram hefur komið um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Er það í anda húsnæðisstefnu stjórnvalda að efla húsnæðissamvinnufélagaformið og gera því hærra undir höfði á íslenskum húsnæðismarkaði og freista þess að efla traust á því félagaformi og auka valfrelsi landsmanna í húsnæðismálum og tryggja betur húsnæðisöryggi. Fram kom í andsvörum sem flokksbróðir minn, hv. þm. Helgi Hjörvar, átti frumkvæði að að ekki stendur til að mæta þeim heimilum sem urðu fyrir skuldahækkunum vegna verðbólgu í kjölfar hrunsins og hruns íslensku krónunnar þann skaða með sama hætti og þeim sem eru með séreign í sínu húsnæði en ekki leigufélögunum. Er það gríðarleg mismunun gagnvart fólki eftir búsetuformi. Ég held ég minni á það hér enn eina ferðina að af þeim 80 milljörðum sem eiga að fara í það að lækka skuldir heimilanna fara 51 milljarður til 30% tekjuhæstu heimilanna. Þetta er þá skýr forgangsröðun um það hvaða heimili eru þess verðug að njóta félagslegs réttlætis hægri stjórnarinnar. Eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir benti á er þetta svona tæknilegt frumvarp. Þetta er eiginlega frumvarp sem krefst þess að það sé lesið mjög náið samhliða fyrirliggjandi lögum. Auðvitað er það alltaf gert með lagafrumvörp, en hér þarf að leggja vinnu í að setja saman frumvarpið og lögin til að auðvelda skilning á þeim breytingum sem verið er að gera. Ráðherra kom inn á það að þetta eru breytingar sem munu geta haft ófyrirséðar afleiðingar. Auðvitað hefur ráðherra lagt málið upp þannig að það sé sem best úr garði gert en hyggja þurfi að því við meðferð málsins í nefndinni að það sé örugglega ekki verið að gera breytingar sem geti haft ófyrirséðar afleiðingar. Við munum fara ítarlega yfir það og senda málið til fjölmargra umsagnaraðila. Við fyrstu yfirferð mína á málinu hef ég einna helst áhyggjur af eftirliti með rekstri húsnæðissamvinnufélaga, að það séu einhverjir opinberir aðilar sem sinni því eftirliti. Svo þarf að meta hversu umfangsmikið það á að vera og hvernig því sé best fyrir komið. Þarna eru fjárhagslegir hagsmunir fólks í húfi og húsnæðisöryggi og því eðlilegt að hið opinbera taki ábyrgð eða sé fólki til halds og trausts varðandi það að verja hagsmuni þess. Það er líka verið að draga úr hlutverki ráðuneytisins sem var svo sem ekki mikið. Það var meira á orði en á borði. Það er annað atriði sem ég vildi aðeins koma inn á sem gerir það einmitt að verkum að óþægilegt er að vera ekki að fjalla um öll þessi frumvörp samhliða, því að hér er verið að breyta því að ekki á að tilgreina Íbúðalánasjóð sérstaklega sem lánveitanda heldur fellur Íbúðalánasjóður þar með undir aðrar lánastofnanir. Það breytir auðvitað engu ef það er tryggt, en við vitum ekki um framtíð Íbúðalánasjóðs og hvernig starfsemi hans á að vera háttað. Það kemur fram í frumvarpi sem kemur víst ekki fyrr en í haust. En það er náttúrlega mikilvægt að tryggðar séu lánveitingar til félaga sem þessara sem geta svo líka fjármagnað sig á almennum markaði. Við vitum ekki á þessari stundu hvort ríkisstjórnin ætlar sér að greiða fyrir stofnstyrkjum til þessara félaga. Það er bagalegt að fjalla um þetta mál án þess að fjármögnunarhliðin, bæði tækifæri þeirra til fjármögnunar og fjármögnun af hálfu hins opinbera, liggi fyrir. En málið gengur nú til nefndar. Eins og ég greindi frá í ræðu minni um frumvarp til laga um breytingu á húsaleigulögum munum við í nefndinni leggja kapp á að geta unnið þessi mál sem best og munum hefja þá vinnu strax í næstu viku og meta. En ég vona að á meðan við erum að fjalla um þetta frumvarp komi það mál sem við bíðum eftir, fjármögnunarþátturinn, því að það skiptir auðvitað sköpum til að markmið hæstv. ráðherra nái fram að ganga, sem er að auka fjölbreytni á húsnæðismarkaði og tryggja húsnæðisöryggi allra landsmanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna um frumvarp um breytingar á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Það eru örfá atriði sem ég vildi nefna í lokin í ljósi þess sem hefur komið fram við umræðuna. Töluvert er síðan umræðan um skuldaleiðréttinguna var tekin fyrir hér í þinginu. Þar lá fyrir að hún væri hugsuð fyrir einstaklinga, lánveitingar til einstaklinga. Ef einstaklingar voru með verðtryggð lán áttu þeir rétt á skuldaleiðréttingu. Þeir sem voru með lán vegna kaupa á búseturétti áttu þar af leiðandi líka rétt á því að fá skuldaleiðréttingu. Því til viðbótar, eins og fram kom í framsöguræðu minni, í frumvarpinu og í lögunum sjálfum og ekki er verið að breyta því, er ábyrgð búseturéttarhafa takmörkuð við búseturéttinn sjálfan, þannig að þeir sem eru félagsmenn og kaupa búseturétt bera sem einstaklingar ekki ábyrgð á skuldbindingum félagsins. Ég ítreka að það er mjög mikilvægt að velferðarnefnd fari vel yfir þær breytingar sem hér er verið að leggja til sem snúa að fjármögnun félaganna. Það er verið að opna fyrir það að í staðinn fyrir að fjármagnskostnaður og annar kostnaður sem tengist stakri búseturéttaríbúð endurspeglist í búsetukostnaðinum við búseturéttinn og síðan búseturéttargjaldið megi hann endurspegla heildarkostnaðinn við félagið. Þar af leiðandi gefur það félögunum ákveðið svigrúm til að fara í fjárhagslega endurskipulagningu hjá sér og þá í einhverjum tilvikum bæta verulega stöðu einstakra búseturéttarhafa. Þetta er eitthvað sem ég held að nefndin þurfi að fara mjög vel yfir, þau ákvæði sem varða þetta. Þarna er líka verið að opna fyrir það að ekki sé fyrst og fremst horft á Íbúðalánasjóð sem fjármögnunaraðilann fyrir þessi félög, heldur að horfst í augu við þá þróun sem hefur verið þar sem aðrir lánveitendur hafa verið að ryðja sér til rúms á húsnæðislánamarkaðnum. Eftir að við erum búin að samþykkja þessar breytingar á lögunum mun það vonandi endurspeglast í því að þessi félög verði enn betri skuldarar þannig að lánveitendur séu þá tilbúnir til að fjármagna þau verkefni sem félögin horfa til. Það er erfitt að ræða frumvarp sem ekki er komið fram, en ég hef hins vegar alltaf lagt upp með það - það var umræða sem við tókum á sínum tíma og tengdist breytingu á Íbúðalánasjóði, þegar við vorum að ræða um það hvað leigufélög væru - að þegar horft sé til stuðnings við félagslega húsnæðiskerfið eigi húsnæðissamvinnufélögin rétt á stuðningi líka þannig að það getur líka haft áhrif á stöðu viðkomandi félags. En þá komi á móti ákveðnar skyldur sem tengjast tekjum og eignum viðkomandi, þeirra sem eru í viðkomandi félögum. Ég veit að menn munu vinna þetta vel í nefndinni og vanda sig. Þetta er stórt frumvarp og það er von mín og trú að það muni gera að verkum að húsnæðissamvinnufélög eflist hér á Íslandi. Ég vona svo sannarlega að þegar frumvarpið kemur aftur úr velferðarnefnd verði hver einasti nefndarmaður orðinn sannfærður samvinnumaður.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dómstóla, nr. 15/1998. Í frumvarpinu er lagt til að dómurum við Hæstarétt Íslands verði fjölgað tímabundið úr níu í tíu frá og með 1. september 2015. Samkvæmt lögum um dómstóla skal fjöldi dómara við Hæstarétt Íslands vera níu. Vegna álags á Hæstarétt í kjölfar bankahrunsins var lögum um dómstóla breytt árið 2011 og hæstaréttardómurum með því fjölgað tímabundið um þrjá. Það var gert með þeim hætti að ekki yrði skipað í þau embætti dómara við réttinn sem losnuðu eftir 1. janúar 2013 uns fjöldi dómara yrði aftur orðinn níu. Í febrúar 2014 var því marki náð og hafa dómarar við Hæstarétt verið níu síðan þá. Álag á Hæstarétt er hins vegar enn þá mjög mikið sökum málafjölda sem og þess að mál sem koma til meðferðar hjá réttinum eru þyngri en áður. Í ársskýrslu Hæstaréttar fyrir árið 2014 kemur fram að það ár hafi málum fjölgað frá árinu 2013. Þar kemur jafnframt fram að ef tekið er mið af fjölda mála á árunum 2008–2013 hafi málum fjölgað árið 2014 um 111, þ.e. 13%. Þá hefur kærum í einkamálum fjölgað verulega samkvæmt sama mælikvarða, þ.e. um 96 mál sem jafngildir 33% fjölgun. Spár um fækkun mála hafa því ekki gengið eftir. Þá hefur heimild Hæstaréttar sem samþykkt var með lögum nr. 138/2012 og gilt hefur frá 1. janúar 2013 til að setja varadómara til að taka sæti í einstökum málum ekki fyllilega náð tilgangi sínum. Sú heimild er tímabundin og fellur úr gildi í árslok 2015. Það er mat Hæstaréttar Íslands að nauðsynlegt sé að fjölga dómurum við réttinn tímabundið um einn og telur ráðuneytið rétt að bregðast við þeirri ábendingu. Lagt er til að sami háttur verði hafður á og áður þannig að ekki verði skipað í þær stöður dómara við Hæstarétt Íslands sem losna eftir 31. desember 2016 þar til fjöldi dómara verður aftur orðinn níu. Vegna þess mikla álags sem nú er á Hæstarétti Íslands og mikilvægis þess að málshraða sé haldið í góðu horfi tel ég rétt að leggja það til að hæstaréttardómurum verði í samræmi við óskir Hæstaréttar fjölgað um einn og legg ég það til við virðulegt Alþingi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Þetta er ágætlega rökstutt í athugasemdum við frumvarpið og í sjálfu sér örugglega bæði brýnt og mikilvægt mál. Við erum því miður oft í þinginu að setja lög sem snúast um bráðabirgðaráðstafanir þar sem við gerum ráð fyrir því að eitthvert ástand muni vara í einhvern tiltekinn tíma og sitjum svo uppi með það ítrekað að framlengja slík ákvæði sem er kannski ekki góður bragur á lagasetningu almennt, að hræra mikið í slíku, þannig að ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að hér sé einhver slík hætta á ferðum. Getum við verið viss um það að þessi tímabundna ráðstöfun dugi eða megum við vænta þess að haustið 2016 þurfum við aftur að framlengja? Önnur spurning mín varðar kannski ekki beinlínis það frumvarp sem hér er til umræðu heldur almennt það hvernig hún telji vænlegast að skipa málum að því er varðar kynjasjónarmið við mönnun bæði í Hæstarétti og við héraðsdómana. Kynjaójafnvægi í dómstólum landsins er sjálfstætt viðfangsefni og sjálfstætt áhyggjuefni. Sér hún fyrir sér að hægt sé að beita einhverjum tilteknum og skilgreindum ráðstöfunum til að úr því verði bætt fljótar en í því lagaumhverfi sem við búum við í dag?

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það er aldrei gott að þurfa að koma með mál sem eru svona tímabundin í eðli sínu eins og þetta mál er. Mig rekur minni til þess að fyrsta málið sem ég mælti fyrir í þessari atrennu var einmitt um tímabundna fjölgun héraðsdómara. Síðan hef ég líka komið hingað með mál um frestun nauðungarsölu. Við höfum áður þurft að taka á héraðsdómurum og við höfum líka, eins og ég sagði í minni stuttu ræðu, tekið á fjölgun hæstaréttardómara. Við höfum litið svo á að við séum í einhverju tímabundnu ástandi. Við munum ekki þurfa til lengri tíma að vera með dómarana svona marga, hvorki á héraðsdómsstiginu né hæstaréttardómsstiginu, eins og hér hefur komið fram. Þó hafa verið uppi þau sjónarmið í héraðsdómi að kannski þurfi samt sem áður að horfa til einhverrar fjölgunar til einhvers lengri tíma. Eitthvert mat verður að fara fram á því. Það er það sem ég vil gera, ég vil að menn fari rækilega yfir það. Í þessu tilviki taldi ég skynsamlegt að fara að óskum Hæstaréttar. Hæstiréttur mat það svo að þetta væri það sem hann þyrfti. Hann hefur upplýst okkur nákvæmlega um málaálagið á réttinum eins og það liggur fyrir. Það hefur breyst töluvert mikið. Við sjáum núna gríðarlegan fjölda kærumála sem er óvenjulegt en virðist vera viðvarandi þannig að það er einhver breyting að verða sem við þurfum að hafa auga með. Varðandi síðan það sem hv. þingmaður nefndi um kvendómara get ég upplýst hv. þingmann um að dómurum af okkar góða kyni fjölgar verulega í Héraðsdómi Reykjavíkur, konum fer fjölgandi í dómarastétt. Ég sé fyrir mér að sú þróun muni birtast í Hæstarétti. Ég hef ekki verið talsmaður þess að við eigum að ganga lengra í því en að hvetja konur til að sækja um. Við erum með mjög marga hæfa kvendómara sem standast fyllilega þær kröfur sem við gerum til hæstaréttardómara.

Virðulegi forseti. Þarna erum við að opna nýja og spennandi umræðu sem er um það hvort við séum almennt meðmælt sértækum aðgerðum til að leiðrétta kynjamun í stofnunum samfélagsins. Mig langar að freista þess að biðja hæstv. ráðherra að deila með mér vangaveltum sínum hvað þetta varðar vegna þess að í rannsóknarskýrslu Alþingis eftir bankahrunið var sérstaklega fjallað um þann vanda að ákvarðanataka væri of einkynja. Þá erum við að tala um í raun alla þætti hins þrískipta ríkisvalds, þingið, framkvæmdarvaldið og dómsvaldið. Dómsvaldið er mjög mikill eftirbátur. Á Alþingi eru núna rétt 40% alþingismanna konur og við kræktum okkur upp fyrir 40% þegar hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir tók sæti Árna Þórs Sigurðssonar alþingismanns þegar hann hætti hér störfum. Framkvæmdarvaldið hefur að mörgu leyti stigið mikilvæg skref. Á síðasta kjörtímabili var jafnt kynjahlutfall í ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna þegar það var gert upp. Ég hef orðið þess áskynja að kynjasjónarmið skipa sífellt ríkari sess hjá þeim flokkum sem hafa kannski verið hikandi við að beita kvótum í sínum prófkjörum eða við val á lista og hafa ekki notað fléttulistanálganir eða neitt slíkt. Það er þó þannig að bæði þingið og framkvæmdarvaldið sýna meiri þunga í þessa veru, bæði að því er varðar hugmyndafræðina og umræðuna en ekki síður það sem síðan er sýnilegt. Þess vegna finnst mér afar mikilvægt þegar dómsvaldið er annars vegar sem er þriðja grein ríkisvaldsins að þar gætum við líka að því að taka hiklaus skref í þessu efni til að tryggja að kynjaójafnvægi hamli að minnsta kosti ekki því að við stígum skref inn í heilbrigðara samfélag eftir hrunið.

Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að fara í smáhugmyndafræðilega umræðu um þetta. Ég er þeirrar skoðunar að það sé samfélaginu fyrir bestu að sjónarmið beggja kynja ráði för. Ég hef talað fyrir því, ég hef hins vegar ekki verið þeirrar skoðunar að það eigi að gera með þvinguðum hætti. Mér hefur fundist mikilvægt að samfélagið geri sér grein fyrir því hversu miklu það skiptir. Það hefur átt við mín sjónarmið þegar kemur til dæmis að vali á listum, þá er það mín skoðun að það sé eðlilegt að alltaf sé valið sitt á hvað, menn eigi bara að sjá hversu óskynsamlegt það er að vera bara með annað kynið. Þá getum við talað um hvort kynið sem er. Í því ráðuneyti sem ég er í núna sem oft og tíðum hefur verið mjög karllægt ráðuneyti er nú yfirstjórnin meira og minna öll konur. Báðir mínir aðstoðarmenn eru konur. Maður þarf að hafa þetta dálítið með sér í hjarta sínu og mér þykir það farið að færast til beggja kynja að það sé mikilvægt að svo sé. Það eru reglur um skipun héraðsdómara. Þar hefur skipunin kannski verið mest að undanförnu og þar þarf að gæta að mjög stífum hæfisskilyrðum og hæfniskröfum sem þeir sem um sækja þurfa að uppfylla. Það er ekki alltaf þannig að ráðherra hafi val um það. Það verður auðvitað að velja þann sem menn meta hæfastan til að gegna þessu mikilvæga starfi en þá finnst mér svo miklu skipta að við sjáum að konur eru að leita miklu meira inn í þessi störf og eru að spretta upp. Þá trúi ég því og ég tel mig sjá þess merki að það muni koma fram í Hæstarétti líka og það mun svo sannarlega skipta máli.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögræðislögum. Þær breytingar sem lagðar eru til hafa að markmiði að bæta vernd mannréttinda og friðhelgi einstaklinga í íslensku samfélagi. Um er að ræða afar mikilsverð persónuleg réttindi sem reynt getur á þegar einstaklingar eru í viðkvæmri stöðu. Með frumvarpinu eru settar fram tillögur til þess að bæta löggjöfina og verklag á grundvelli hennar. Við undirbúning frumvarpsins hefur ráðuneytið staðið fyrir samráði um með hvaða hætti fyrrgreindum markmiðum verði best náð. Árið 2012 hófst óformlegt samráðsferli á vegum innanríkisráðuneytisins um nauðungarvistanir í framhaldi af opnum fundi á vegum ráðuneytisins um mannréttindi geðsjúkra. Í þeirri vinnu heyrðust raddir margra sem nauðungarvistanir snerta með einum eða öðrum hætti. Niðurstöður samráðshópsins voru kynntar ráðuneytinu í skýrslu og byggja breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu á hluta tillagna sem þar komu fram. Þá koma breytingar varðandi nauðungarvistanir til móts við athugasemdir sérfræðinganefndar á vegum Evrópuráðsins í kjölfar heimsóknar nefndarinnar til Íslands árið 2012, en hún hefur eftirlit með aðbúnaði frelsissviptra einstaklinga. Framlagning frumvarpsins er jafnframt liður í undirbúningi að fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Frumvarpið er í 26 greinum og felur í sér veigamiklar breytingar, mismiklar þó. Ákvæði frumvarpsins má greina í tvo meginþætti. Annars vegar er um að ræða ákvæði sem varðar lögræði og atriði þar að lútandi, svo sem hlutverk lögráðamanna og yfirlögráðenda. Hins vegar er að finna ákvæði er lúta að nauðungarvistunum, framkvæmd þeirra og umhverfi, m.a. varðandi stuðning og ráðgjöf til aðstandenda nauðungarvistaðra og yfirfærslu verkefna frá ráðuneyti til sýslumanns. Þá er Þjóðskrá Íslands falið að halda skrár um lögræðissvipta, lögráðamenn þeirra og ráðsmenn á grundvelli laganna í stað ráðuneytisins. Um kerfisbreytingar er að ræða sem eru til þess fallnar að bæta þjónustu við einstaklinga en einnig að bæta utanumhald upplýsinga og tryggja þannig bætta eftirfylgni. Í frumvarpinu er lögð til sú grundvallarbreyting sem felur í sér að ekki verði lengur heimilt að svipta fólk lögræði ótímabundið heldur að slíkt inngrip í líf fólks verði aðeins heimilað tímabundið. Þá er gert ráð fyrir að endurmat skuli eiga sér stað á stöðu þeirra einstaklinga sem nú eru sviptir lögræði ótímabundið og kannað hvort ekki séu til staðar önnur samfélagsleg úrræði til þess að styðja við þessa einstaklinga í stað þess að svipta þá lögræði. Frumvarpið felur það einnig í sér, verði það samþykkt, að ótímabundnar sviptingar lögræðis, sem úrskurðaðar hafa verið fyrir gildistöku laganna, falli niður að liðnum tveimur árum frá þeim tíma. Frumvarpið felur í sér breytta nálgun sem stendur í nánum tengslum við alþjóðlega þróun á sviði mannréttinda. Þá er rétt að taka fram að við undirbúning þess var horft til nýlegrar endurskoðunar lögræðislaga í Noregi. Við undirbúning frumvarpsins varð niðurstaðan sú að hér væri rétt að stíga stærri skref en gert var í Noregi en þar var ekki lagt til að leggja niður ótímabundnar lögræðissviptingar. Talið var rétt að ganga lengra í ljósi þess að aðstæður einstaklinga geta breyst og taka mið af aðstæðum þeirra með hliðsjón af þeirri þjónustu og aðstoð sem í boði er á hverjum tíma. Hæstv. forseti. Tillagan á rætur að rekja til þeirrar vinnu sem hefur farið fram í ráðuneytinu vegna undirbúnings fullgildingar samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, en ákvæði samningsins kveða á um að fatlað fólk skuli njóta réttarstöðu til jafns við aðra í samfélaginu. Í því felst að aðildarríki viðurkenni að fatlað fólk njóti gerhæfis til jafns við aðra á öllum sviðum lífsins og að gripið skuli til ráðstafana til að tryggja að svo sé. Í samráðsferli vegna undirbúnings fullgildingarinnar komu fram kröftugar ábendingar um að þær ráðstafanir sem löggjafinn hefur þegar gripið til vegna þessa með ákvæðum laga nr. 88/2011, um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, væru ekki fullnægjandi að þessu leyti. Með breytingum sem lagðar eru til með frumvarpi þessu eru öll tvímæli tekin af um að fötlun eins og sér geti ekki verið grundvöllur inngrips á borð við lögræðissviptingu, fjárræðissviptingu, nauðungarvistun eða þvingaða meðferð. Til þess að tryggja sem best samræmi við ákvæði samningsins var við útfærslu frumvarpsins stuðst við almennar athugasemdir sem nefnd Sameinuðu þjóðanna, sem eftirlit hefur með samningnum, gaf nýlega út og fjallar um inntak viðkomandi ákvæða samningsins. Þá er lagt til að ekki verði lengur heimilt að svipta einstaklinga sjálfræði af þeim sökum einum að þeir eigi við ofdrykkju- eða fíknivanda að stríða heldur eingöngu samhliða öðrum ástæðum. Að auki eru lagðar til breytingar sem byggja á sömu sjónarmiðum og lágu til grundvallar setningu gildandi lögræðislaga um mikilvægi þess að dómari komist að sjálfstæðri niðurstöðu í málum um sviptingu lögræðis. Með hliðsjón af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu er rannsóknarskylda dómara í slíkum málum áréttuð enn frekar, en eins og kemur fram í greinargerð með gildandi lögum lúta mál af þessum toga ekki að öllu leyti hefðbundnum réttarfarsreglum. Hvað varðar formbundna þætti vegna lögræðismála eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um lögráðamenn og yfirlögráðendur og skerpt á hlutverki þeirra og skyldum. Meðal þess sem kveðið er á um er að einstaklingar sem skipaðir verða lögráðamenn þurfi að leggja fram sakavottorð til staðfestingar því að þeir hafi ekki hlotið refsidóm fyrir brot samkvæmt kynferðisafbrotakafla hegningarlaga auk þess sem yfirlögráðendum verður heimilt að kalla eftir sakavottorði. Yfirlögráðendum er falið aukið hlutverk við eftirfylgni og eftirlit með störfum lögráðamanna, svo sem með aukinni skýrslugerð frá lögráðamönnum til yfirlögráðenda vegna þeirra sem hafa verið sviptir sjálfræði. Þá er felld út sú heimild ráðherra að fara fram á sviptingu lögræðis. Virðulegi forseti. Nauðungarvistanir eru alvarlegt inngrip í líf hverrar manneskju og mannhelgi einstaklinga ber að virða í lengstu lög. Markmið þeirra breytinga sem hér eru lagðar til er að fækka nauðungarinnlögnum og bæta framkvæmd þeirra sem og að fækka sjálfræðissviptingum. Lagt er til að upplýsingaskylda til nauðungarvistaðs manns verði aukin og aðkoma ráðgjafa nauðungarvistaðs manns eigi sér sjálfkrafa stað. Einnig er lagt til að læknir komi ávallt að því þegar flytja þarf einstakling nauðugan á sjúkrahús. Þá er lagt til að nauðungarvistuðum manni og aðstandendum hans skuli standa til boða ráðgjöf og stuðningur í kjölfar nauðungarvistunar. Þá eru lagðar til breytingar á tímamörkum nauðungarvistunar, annars vegar þær að hámarkstími nauðungavistunar, sem ekki krefst staðfestingar utanaðkomandi aðila, verði lengdur úr 48 klukkustundum í 72 klukkustundir. Þetta er lagt til með hliðsjón af fenginni reynslu en talið er að nauðungarvistunum geti fækkað ef betri tími gefst til mats á stöðu og einkennum einstaklinga án þess að til nauðungarinnlagnar í allt að 21 dag komi til. Hins vegar er lagt til að hægt verði að framlengja nauðungarvistun einstaklings í allt að tólf vikur í framhaldi af 21 dags vistun. Innan þess tíma geti læknir gefið einstaklingi svigrúm til þess að reyna sig við hefðbundnar aðstæður, svo sem með því að fara af sjúkrahúsi í tiltekinn tíma. Þá er rétt að nefna mikilvægt atriði er lýtur að því að félagsþjónusta sveitarfélaga eða sveitarstjórn taki alfarið að sér það hlutverk að leggja fram beiðni um nauðungarvistun. Áfram verði þó heimilt í undantekningartilvikum að aðstandendur geti komið að vistun nákominna. Í tillögum fyrrnefnds samráðshóps um nauðungarvistanir var lagt til að afnema ætti heimild aðstandenda til þess að fara fram á nauðungarvistun einstaklings. Eins og fram kemur í skýrslu hópsins gegna fjölskylda og aðstandendur mikilvægu hlutverki við að styðja einstaklinga þegar nauðungarvistun lýkur og því gæti aðkoma fjölskyldu að nauðungarvistun haft skaðleg áhrif á samskipti og traust innan fjölskyldu. Í umfangsmiklu samráði við undirbúning frumvarpsins komu hins vegar fram mikilvægar ábendingar um að í undantekingartilvikum ættu þessi sjónarmið ekki við. Það komu einnig fram ábendingar um að sveitarfélögin væru misjafnlega í stakk búin til að takast á við þetta verkefni með tilliti til stærðar og staðsetningar og því þyrfti að gera ráð fyrir aðkomu fjölskyldu við slíkar aðstæður. Virðulegi forseti. Þetta er það ákvæði í lögunum sem hvað snúnast er að taka afstöðu til og ég skora á hv. nefnd að fara rækilega yfir þau sjónarmið sem liggja þarna að baki því að við vitum að þessi mál eru afar þungbær fyrir þær fjölskyldur sem þurfa að standa í þeim. Með frumvarpinu eru stigin skref til þess að færa íslenskt lagaumhverfi nær því sem fullgilding samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks krefst. Það er hluti tillagna, niðurstaða rúmlega þriggja ára samráðsferlis um úrbætur hvað varðar nauðungarvistanir. Einnig er brugðist við ábendingum innlendra og erlendra aðila um hvað megi betur fara í framkvæmd þessara viðkvæmu mála. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina fyrir málinu. Ég held að hér sé um mikilvægt framfaramál að ræða og margar þarfar tillögur í málinu sem sérstaklega lúta meðal annars að réttindum fatlaðs fólks. Ég vil spyrja ráðherrann um þá sem eru sviptir varanlega núna. Hversu stór hópur er þetta? Hversu margir einstaklingar eru það sem koma til endurmats, og sömuleiðis, vegna þess að hér er að þessu leytinu til gengið lengra en menn gerðu í Noregi í að heimila ekki varanlega sviptingu, hvaða fyrirmyndir við höfum í því, hverjir aðrir hafa gengið svo langt og hvaða reynslu er að finna þar? Hins vegar vil ég inna ráðherrann eftir því sem hún nefnir fullgildingu á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það er verkefni sem hefur dregist sannarlega úr hömlu og uppi hafa verið ólík sjónarmið um með hvaða hætti eigi að standa að því. Annars vegar það að setja eigi nauðsynlega löggjöf og breyta þeirri löggjöf sem breyta þarf og fullgilda síðan sáttmálann með þingsályktunartillögu. Hins vegar hefur það verið krafa Öryrkjabandalagsins, og ég hygg fleiri hagsmunaaðila, að lögfesta eigi sáttmálann eins og gert var við barnasáttmálann og mannréttindasáttmála Evrópu. Ég spyr því ráðherrann hvort ríkisstjórnin hafi tekið afstöðu til þess hvora leiðina skuli fara og hvort félagsmálaráðherra og innanríkisráðherra séu með sömu afstöðu til þess hvora leiðina skuli fara.

Virðulegi forseti. Sá vandi sem hefur birst í meðförum þessa viðkvæma málaflokks er að vissu leyti sá að halda utan um þá sem eru sviptir lögræði, og það er ekki síst af þeirri ástæðu sem það er mat okkar að nauðsynlegt sé að Þjóðskrá Íslands sé falið það verkefni. Ég er ekki með það á takteinum hversu margir einstaklingar þetta eru. Ég get vonandi aflað þeirra upplýsinga en ég hef þær ekki og hef því ekki upplýsingar um það á þessu stigi. En ég held satt að segja að mikil framför verði í því fólgin að flytja þetta til stofnunar sem hefur betur færi á því að halda utan um þessi gögn, þótt ég vilji taka fram að það sé mjög vel haldið utan um þetta í ráðuneytinu, en ég er bara ekki með það hér á takteinum. Varðandi þær fyrirmyndir sem hér hafa verið til grundvallar, og eins og ég sagði í ræðu minni, ganga Norðmenn ekki svona langt. Það var hins vegar mjög mikið í því samráðsferli og þeirri vinnu allri sem hefur verið frá 2012 - þá voru mjög rík sjónarmið uppi um það að við ættum að ganga lengra og það er ekki síst á grundvelli þeirra sjónarmiða sem innlendir fræðimenn hafa lagt fram í málinu sem það er gert. Varðandi síðan samninginn um réttindi fatlaðs fólks er það svo að hjá okkur í innanríkisráðuneytinu er eitt atriði enn á eftir, og það er það sem varðar eftirlit með framkvæmd samningsins. Það er nokkuð sem við þurfum að ljúka við líka. Framlagning þessa frumvarps er mjög mikilvægt skref af hálfu innanríkisráðuneytisins til að ljúka málinu. Síðan höfum við hugsað okkur að hér væri um fullgildingu að ræða en ekki lagasetningu á samningnum sjálfum. En það stendur enn þá upp á okkur hvað varðar eftirlitið en síðan er meginþungi vinnunnar sem eftir er á forræði velferðarráðuneytisins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og er sammála því að þetta er mikilvægt skref til að fullgilda megi eða lögfesta sáttmálann um réttindi fatlaðs fólks. En ég spyr hana eftir sem áður: Er það afstaða ríkisstjórnarinnar að fullgilda eigi sáttmálann en ekki að lögfesta hann, eins og gert var með barnasáttmálann og mannréttindasáttmála Evrópu? Og er eining hjá innanríkisráðherranum og félagsmálaráðherra um þá nálgun að málinu? Ég skil síðan hæstv. ráðherra þannig að við séum hér að ganga lengra í því en aðrir, þ.e. við höfum ekki nein fordæmi um það að ekki sé heimiluð varanleg forræðissvipting, og ég er ekki að kvarta undan því, það skal síst standa á mér við að vera metnaðarfullur í þeim kröfum sem menn gera í þessum málaflokki, en ég vildi bara vera viss um að það væri réttur skilningur. Að síðustu langar mig að inna ráðherra eftir því af því að hún gat þess að hér væri byggt á hluta af tillögum starfshópsins. Það var ekki gott að átta sig á því hvort það væri vegna þess að einhver annar hluti tillagna hópsins hefði lotið að öðrum þáttum eða öðru málefni eða kæmi að öðru frumvarpi, eða hvort það hafi í einhverjum atriðum af hálfu ráðherrans og ráðuneytisins verið vikið frá þeim tillögum sem frá hópnum komu. Ef svo er þá þætti mér mikilvægt í upphafi umræðunnar að ráðherrann gerði grein fyrir því ef í einhverju atriði var ekki farið að tillögum hópsins og þá með hvaða rökum það var gert.

Virðulegi forseti. Ekki hefur verið fjallað um það svo mér sé kunnugt um í núverandi ríkisstjórn eða tekið á því með formlegum hætti hvort farin skyldi fullgildingarleið eða lögfestingarleið. Hins vegar var mörkuð sú stefna áður að fara fullgildingarleið og eftir því hefur verið unnið í innanríkisráðuneytinu og eftir því erum við að vinna í ráðuneytinu. Önnur sjónarmið hafa ekki verið uppi af okkar hálfu hvað það varðar. Í mínum huga er meginatriðið að við komum þessu verki frá og það ríður á, ég tek undir með hv. þingmanni að þetta hefur tekið langan tíma en þetta hefur reynst flókið. Nú er bara kominn tími til þess að reyna að ljúka við málið. Eins og hér hefur komið fram eru umtalsverð verkefni sem heyra undir annað ráðuneyti og það er mikilvægt að þau komist áfram líka. Það er ekki fordæmalaust að gengið sé svona langt eins og við erum að gera, þótt ég hafi verið að nefna Norðmenn sem ganga skemur, af því að menn horfðu dálítið til Noregs. Ég þyrfti líka að fá tækifæri til þess að fara yfir það nákvæmlega en ég veit að það er ekki fordæmalaust. En við töldum í ráðuneytinu við og eftir þetta samráðsferli að við hefðum fullar efnislegar ástæður til að ganga nokkuð langt í þessu. Þetta er það viðkvæmt mál að mín skoðun er sú að þarna verðum við að fara alveg sérstaklega gætilega gagnvart réttindum fólks. Varðandi frávik er það tvennt, ég held að það sé tvennt. Annars vegar er það umdeilt atriði hvort fjölskyldan eigi að hafa nokkra aðkomu að málinu, það er umdeilt atriði. Og það stóð mjög mikið í mér þegar við vorum að ganga frá málinu hvernig ætti að ganga frá því til þingsins. Að mínu áliti var varfærið að hafa þessa leið en á sama tíma geri ég mér fulla grein fyrir því að þetta er gríðarlega erfitt fyrir þær fjölskyldur sem með þetta fara. Þetta er það ákvæði sem ég tel að nefndin þurfi að fara mjög rækilega yfir. En þetta var niðurstaða okkar í ráðuneytinu að leggja þetta fram svona.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna með þessu máli sem er sannarlega allt til bóta og engar efasemdir hjá þeirri sem hér stendur um það. Mig langar til að spyrja vegna þess að hæstv. ráðherra nefnir sérstaklega þann þátt sem varðar aðkomu fjölskyldunnar að þessum þungbæru málum og telur að nefndin þurfi að horfa sérstaklega til. Þá langar mig að biðja hæstv. ráðherra að reifa með hvaða hætti væri hægt að nálgast þetta öðruvísi en er lagt til í frumvarpinu. Hver eru álitamálin eða á hvaða skala gæti nefndin verið að vinna að því er varðar þennan þátt sérstaklega? Gott væri líka ef ráðherra vildi varpa ljósi á önnur álitamál sem hún telur að hafi verið tekin afstaða til. Eins og ég skil hana þá telur hún mikilvægt að þingið skoði þetta í þaula. Mig langar síðan að spyrja um umsagnarferlið sem kemur fram í ágætum kafla um samráð. Þar kemur fram að frumvarpið hafi verið sett í opið umsagnarferli í samræmi við verklag ráðuneytisins og að tíu umsagnir hafi borist frá einstaklingum, hagsmunaaðilum o.s.frv. og að athugasemdir hafi verið yfirfarnar og eftir atvikum gerðar breytingar á frumvarpinu. Þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hverjar voru þær breytingar og hvaða athugasemdir voru það sem voru þyngstar í þá veru að hafa áhrif á endanlegt frumvarp sem hæstv. ráðherra mælir hér fyrir? Loks langar mig að spyrja ráðherrann, í þriðja lagi. Hún talar um mikilvægi þess að það sé ráðgjöf og stuðningur í kjölfar nauðungarvistunar. Þá velti ég fyrir mér hvort þær 6 milljónir á ári sem koma fram í 

Hæstv. forseti. Fyrst varðandi það álitamál sem ég hef sérstaklega vakið athygli á og hefur verið mér hugleiknast, svo að ég endurtaki það, í lokaumræðu um þetta mál. Þau sjónarmið togast á hvort félagsþjónusta sveitarfélaga eigi einvörðungu að sjá um þetta atriði eða hvort fjölskyldurnar eigi að geta haft aðkomu að málinu í undantekningartilvikum. Einnig togast á sjónarmið um litlu sveitarfélögin og þau sem eru veikburða til þess að takast á við þetta; það kann líka að vera þungt þeim megin. Síðan það sjónarmið hvort búið sé að loka um of á þann möguleika að fjölskyldurnar geti komið inn í málið. Þetta er óskaplega matskennt en um leið er þetta dálítið prinsippmál. Þeir sem tala fyrir hönd þeirra sem hafa þurft að þola þetta vilja mjög gjarnan að fjölskyldurnar séu losaðar alveg undan þessu. Mér þótti varfærið, og kannski stafar það af lögfræðilegum bakgrunni mínum, að hafa þennan möguleika inni, þó með þeim orðum að það yrði að vera í algjörum undantekingartilvikum. Það er eiginlega sú jafnræðislist sem ég held að nefndin þurfi að skoða gaumgæfilega. Mín tillaga er að gera þetta svona en ég verð að viðurkenna að í þessum málaflokki hef ég alveg skilning á sjónarmiðum þeirra sem koma fram og tala fyrir hönd fjölskyldnanna því að við þekkjum óskaplega sorgleg og erfið dæmi um fjölskyldur eftir að þessu tímabili lýkur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið sem varðaði fyrsta hluta andsvars míns, þ.e. hvar helstu álitamálin liggja. Ég þakka ráðherranum fyrir að varpa ljósi á það hversu afdrifarík ákvörðunin verður og niðurstaða þingsins því að það skiptir miklu máli að ákveðin samfella verði í því sem ráðuneytið leggur til og þingið vinnur síðan úr og leggur til að aflokinni úrvinnslu málsins. Mig langar að endurtaka spurningu mína frá fyrra andsvari að því er varðar samráðsferlið og helstu athugasemdir sem komu fram. Skil ég hæstv. ráðherra rétt að þær hafi helst lotið að nákvæmlega þessum sama þætti eða að önnur atriði frumvarpsins hafi tekið breytingum í samræmi við þær athugasemdir og umsagnir sem fram komu á umsagnarferlinu? Síðan varðandi það að hér er lögð áhersla á þá viðbót í framkvæmdinni að aukinn verði stuðningur og ráðgjöf í kjölfar nauðungarvistunar. Það kom skýrt fram í framsögu hæstv. ráðherra að það væri mikilvægt í framkvæmd laganna, verði frumvarpið samþykkt á Alþingi. Telur ráðherrann að það sé nóg að gert? Er hún sammála kostnaðarmati fjármálaráðuneytisins um að 6 millj. kr. á ári, sem mér sýnist að gæti verið innan við eitt stöðugildi, nægi til þess að koma til móts við þennan þátt sem ég er sammála hæstv. ráðherra að hljóti að vera afar mikilvægur?

Virðulegi forseti. Ég hafði ekki tök á því að koma að þessu í fyrra andsvari. Þetta eru athugasemdir sem lúta líka að tæknilegum þáttum í frumvarpinu. Ég dreg fram viðkvæmasta þáttinn þegar ég nefni þann þátt sem ég hefði haldið að nefndin vildi skoða sérstaklega. Síðan voru tæknilegri þættir sem menn bentu á og ég tel að ráðuneytið hafi reynt eftir megni að mæta þeim, þ.e. ýmiss konar orðalagsatriði varðandi framlengda nauðungarvistun og upplýsingaskylduatriði og slíkir mikilvægir þættir sem komu fram þegar við vorum að vinna þetta mál. Rík áhersla var lögð á það við vinnslu þessa máls í ráðuneytinu að reyna að mæta eins og hægt væri þeim athugasemdum sem fram komu um málið til að bæta það. Einnig voru atriði um að lögræðissviptir fengju rétt á persónulegum talsmönnum og slíkir þættir, allir réttindaeðlis. Varðandi fjármagnið og fyrirkomulagið þá er náttúrlega vandasamt fyrir mig að segja endanlega um það hvort þarna sé um nægt fé að ræða. Við styðjumst við það að þetta sé nóg. Það er verið að gera verulegar breytingar. Það er verið að búa til miklu betri skrár í Þjóðskrá. Það er verið að koma þessu í betra horf - í nútímalegt horf, vil ég orða það. Það mun kosta einhverju til. Auðvitað vonum við að þetta dugi og við höfum svo sem trú á því að svo sé, en á sama tíma verð ég að láta það fylgja með að við erum að byrja á nýju verklagi. Við þekkjum það að við höfum ekki alveg getað spáð nákvæmlega fyrir um hvernig hlutirnir fara á endanum.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að hafa fengið þetta frumvarp inn í þingið þótt það sé út af fyrir sig mælt fyrir því býsna seint á þessum þingvetri, kannski einkanlega þegar litið er til þess hversu flókin álitaefni eru í tengslum við lögræðissviptingar og hversu feikilega vandmeðfarin og vandasöm mál þetta eru. Það er mikilvægt að vandað sé sérstaklega vel til umgjarðarinnar sem um þetta er. Það hefur hins vegar verið talsvert langur aðdragandi að því að málið kemur fram og ég held að óhætt sé að ljúka lofsorði á undirbúning málsins, þótt það kunni að vera einstaka álitaefni í frumvarpinu sem þarfnist frekari umræðu í þingnefndinni og eðlilega kallað eftir sjónarmiðum þeirra sem best þekkja um málið í hinni þinglegu meðferð. En ég vil að minnsta kosti ekki á fyrstu stigum þinglegrar meðferðar málsins útiloka það að unnt væri að ljúka málinu á yfirstandandi þingi, þó að sá mánuður sem eftir er af vorþinginu sé auðvitað býsna knappur tími fyrir jafn viðkvæmt og mikilvægt mál. Það væri auðvitað mikilvægur áfangi að ná ef það mætti takast að klára þetta. Hér er verið að koma til móts við vaxandi kröfur um mannréttindi, m.a. fatlaðs fólks en líka fólks almennt, og verið að draga úr og takmarka möguleika á því að nauðungarvista það með því að svipta það sjálfsforræðinu. Í því efni á sem betur fer sífelld þróun sér stað og þar sem fólk var eitt sinn ólað niður á stofnanir í bókstaflegri merkingu er nú unnið að því að því að reyna að auka og þróa frelsi fólks og réttindi, jafnvel þótt það búi við alvarlegar fatlanir eða aðra þá hluti sem gera því erfitt fyrir að fara með gerræði sitt en geta það með aðstoð og hjálp úr umhverfinu. Ég vil síðan fá að nota tækifærið og hvetja hæstv. ráðherra til að vinna að hinu stóra málinu sem stendur upp á innanríkisráðuneytið til þess að það megi ljúka hvort heldur er fullgildingu á sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eða lögfestingu sáttmálans Ég held að það væri ráð, hæstv. ráðherra, að rætt væri í ríkisstjórn hvort ekki væri örugglega sami skilningur helstu ráðuneyta á því í hvaða vegferð menn eru þar, það sé ætlunin að fullgilda sáttmálann eða lögfesta hann, því að það hafa verið kröfur frá hagsmunasamtökum fatlaðs fólks um að hann verði lögfestur, með tilteknum rökum, með svipuðum hætti og varnarsáttmálinn var lögfestur, raunar að tillögu minni og hæstv. ráðherra þegar hún var þingmaður og fleiri ágætra þingmanna, og á síðustu öld þegar menn ákváðu að lögfesta mannréttindasáttmála Evrópu. Hitt málið, eins og ráðherra nefndi, sem innanríkisráðuneytið hefur á sinni könnu og skiptir gríðarlega miklu máli í því að leiða hér í lög og allt okkar regluumhverfi þessi mannréttindi fatlaðs fólks, sáttmála Sameinuðu þjóðanna þar um, er eftirlit með framkvæmd samningsins. Það er einhvers konar mannréttindastofnun eða annar aðili sem hefur eftirlit, m.a. með þessari löggjöf þar sem verið er að tryggja réttindi fólks, það þarf að hafa eftirlit með því að þessi lög séu virt og þau séu ekki aðeins stafur á blaði heldur séu þau í framkvæmd. Verkinu er auðvitað ekki lokið fyrr við höfum komið á fót eftirliti í samræmi við þau ákvæði sem má finna í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Því miður er þetta ekki eina málið sem við eigum eftir ólokið. Ég held að ég muni það rétt að Ísland hafi staðfest sáttmálann árið 2006, það séu að verða tíu ár síðan við gerðum það án þess að okkur hafi tekist að ljúka nauðsynlegum breytingum á lögum og reglum og setja upp þær stofnanir sem setja þarf upp til að við séum búin að fullgilda sáttmálann eða getum lögfest hann. Þarna verður að segja eins og er að við erum orðin óvenjulega aftarlega á merinni hvað þetta varðar í samanburði við aðrar þjóðir. sem fjölmargar hafa fyrir löngu síðan lokið þessum þáttum. Því miður er það ekki eina málið sem eftir er hjá innanríkisráðuneytinu sem upp á vantar heldur mjög víðtæka lagasetningu í velferðarráðuneyti og sumt þar sem er í raun og veru orðið algerlega óskiljanlegt að komi ekki hingað til þingsins, m.a. frumvörp sem hafa verið þar tilbúin árum saman um að banna mismunun á vinnumarkaði og önnur slík sjálfsögð löggjöf um að réttindi fatlaðs fólks séu hin sömu og annars fólks í landinu. Ég vil þess vegna nota þetta tækifæri og hvetja ríkisstjórnina til að hafa það alveg skýrt hvora leiðina eigi að fara, það sé verið að vinna eftir sömu aðferðafræði í báðum lykilráðuneytunum í málinu, og brýna ekki síst velferðarráðuneytið til að taka til hendinni, en um leið og þakkað er fyrir þetta frumvarp hvetja nýjan innanríkisráðherra með síðasta málið sem stendur upp á, þ.e. um eftirlit með framkvæmd samningsins.

Frú forseti. Ég vil fagna framkomu þessa frumvarps og ekki síst þeim þætti þess sem lýtur að því að ryðja úr vegi hindrunum fyrir því að við getum loksins fullgilt eða lögtekið samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það hefur verið býsna löng meðganga hjá okkur og veitir ekki af að fara að bretta upp ermar og reyna að klára það mál. Reynt var að koma á það skriði á síðasta kjörtímabili og að einhverju leyti er afrakstur þeirrar vinnu nú að birtast. En ég hygg að síðasti ræðumaður, hv. þm. Helgi Hjörvar, hafi farið rétt með þegar hann nefndi að það stendur enn talsvert út af sem lýtur að löggjöfinni á sviði málefna fatlaðra sjálfra, þótt hér sé tekið á mikilsverðu máli sem er í lögræðislagahlutanum og heyrir undir innanríkisráðuneytið. Í fljótu bragði verður ekki annað séð en að vandað hafi verið til verka, þótt auðvitað séu hér álitamál sem hæstv. ráðherra nefndi nokkuð í framsögu sinni og komið hafa fram í andsvörum og umræðum. Mér finnst í fyrsta lagi aðdragandi frumvarpsins athyglisverður. Það er rakið í greinargerð að á árinu 2012 hafði innanríkisráðuneytið frumkvæði að fundargerð um mannréttindamál og þá var í mótun metnaðarfull landsáætlun í mannréttindamálum. Þáverandi innanríkisráðherra, hv. þm. Ögmundur Jónasson, var mjög áhugasamur um þá vinnu og ekki kannski síður aðstoðarmaður hans, Halla Gunnarsdóttir, og við sem sátum með hv. þingmanni, þáverandi hæstv. ráðherra, í ríkisstjórn fylgdumst auðvitað með málinu því að hann miðlaði upplýsingum um það starf og þurfti náttúrlega einstöku sinnum liðsinni, fjárveitingar og annað því um líkt, til að koma hlutunum eitthvað áfram. Mér finnst hins vegar aðdragandinn að þessu líka merkilegur í þeim skilningi að þarna sprettur þetta að hluta til, þ.e. það af því sem á sér rót í þessu starfi, af fundahöldum þar sem leiddir eru saman þolendur eða þeir sem hafa sætt nauðungarvistun, aðstandendur, fagfólk og hagsmunaaðilar. Það byrjar með öðrum orðum með fundahöldum og samráði í grasrótinni hjá þeim sem málið beinist að. Það leiddi síðan til frekara samstarfs og fundahalda og óformlegur samráðshópur lauk því með einhvers konar umræðuskjali til ráðherra með ýmsum ábendingum o.s.frv. Þetta finnst mér vera til eftirbreytni og væri betur að sæi í greinargerðum fleiri frumvarpa að að baki lægi meðal annars ferill af þessu tagi. Síðan sé þá unnið með málin í opnu ferli þar sem menn koma athugasemdum að, eins og gengur. Varðandi að glöggva mig á því atriði þá skildi ég hæstv. ráðherra svo að hvað varðaði fullgildingu eða lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks stæði ekki annað eftir á því sviði nema eftirlitsþátturinn, sem innanríkisráðuneytinu bæri að klára. Það væri auðvitað fróðlegt að fá upplýsingar í tengslum við þetta mál, hvar verkið í heild sinni stendur, hvort einhver hefur yfirsýn yfir það. Nú er af og til verið að spyrja um þetta hér og þá hafa svörin oftast verið þau sömu, að verið sé að fara yfir og bera saman löggjöf og skoða hverju þurfi að breyta hér og þar. Í öðru lagi varðandi skýrslu eða ábendingar úr skýrslum Evrópunefndarinnar um pyndingar eða varnir gegn pyndingum og ómannúðlegri og vanvirðandi meðferð má líka skilja það svo að hér sé komið að fullu og öllu til móts við ábendingar nefndarinnar eftir heimsókn hennar til Íslands og þær athugasemdir sem hún hefur gert, sem kemur fram að hafi aðallega snúið að tilteknum ákvæðum lögræðislaganna og framkvæmd nauðungarvistana á grundvelli þeirra, sem kemur ekkert á óvart að athugasemdir hafi verið gerðar við og lengi hefur verið rætt um að þyrfti að lagfæra. Það þarf ekki að ræða hversu alvarleg aðgerð það er að svipta menn frelsi, hver sem í hluta á, og hversu geysilega vandasamt er að búa þannig um hnúta í þeim efnum að það fari sem best á því og aldrei sé lengra gengið en óumflýjanlegt er. Ég tek eftir því í tengslum við flutning málsins eða framkvæmdarinnar að einhverju leyti, frá ráðuneytinu til sýslumannsembættanna, að sérstaklega er komið að því að þá sé heimilt að fela einu tilteknu sýslumannsembætti verkefnið. Það er í samræmi við þróun sem hefur verið í gangi að undanförnu og gefist ágætlega, að sérhæfa tiltekin sýslumannsembætti og fela þeim verkefni sem þau gerast þá mjög sérhæfð eða sérfróð í, það gafst t.d. ágætlega varðandi hina vandasömu útfærslu á framkvæmd á greiðslu miskabóta til þolenda þeirra sem höfðu á heimilum á ábyrgð ríkisins sætt vondri meðferð. Ég geri ráð fyrir því að ráðuneytið hafi í sigti einhver tiltekin sýslumannsembætti í þeim efnum og væri gaman að vita hvar menn sjá fyrir sér að það yrði vistað í hinu nýju og endurskipulagða umhverfi sýslumannsembættanna, þar sem þeim hefur verið fækkað eins og kunnugt er. Að lokum nokkur orð um það sem rætt var áðan um fyrirkomulag framkvæmdarinnar þegar um nauðungarvistun er að ræða. Mér finnast mjög athyglisverðar upplýsingarnar sem koma fram á bls. 10 í greinargerð með frumvarpinu, sú snögga þróun sem hefur greinilega orðið á milli ára, frá 2013–2014, að beiðnirnar hafa að stórum hluta til færst frá aðstandendum yfir til félagsþjónustu eða samsvarandi fulltrúa hjá sveitarstjórnum. Það gerist aðeins á einu ári sem er mjög athyglisvert, af því að í lögunum hafa báðir farvegirnir verið færir eins og þetta hefur verið að undanförnu. Maður veltir því fyrir sér hvað sé þar á ferðinni, er það umræðan, er það vitundarvakningin, er það einfaldlega það að fólk hafi kannski ekki áttað sig á því að það átti annan kost en standa í þessu sjálft? Það er mikið umhugsunarefni því að það kannast ég svo sannarlega við að þetta hefur verið alveg geysilega erfitt hjá fjölskyldum þar sem aðstandendur hafa sjálfir orðið að standa í þessu, oft með alveg gífurlega erfiðum eftirköstum innan viðkomandi fjölskyldu. Við þekkjum öll til í hópi vina eða ættingjahópi eða skólasystkina eða annars staðar þar sem slíkir hlutir hafa gerst. Þetta finnst mér lofa góðu og í sjálfu sér vera rök fyrir þeirri millileið sem hæstv. ráðherra leggur í raun til, að gera það að almennri reglu að þetta séu félagsmálayfirvöld en hitt sé þó heimilt í undantekningartilvikum sem kunna að vera ástæður til. Ég er þó svolítið hugsi yfir röksemdunum sem færðar eru fram, að ekki sé endilega alltaf unnt að koma því við að félagsmálayfirvöld geti tekið málið að sér um helgar og á almennum frídögum. Er það alveg nógu gott að kerfið hjá okkur er ekki virkt allan sólarhringinn? Þarf ekki að vera einhvers konar bakvakt eða eitthvað tryggt, a.m.k. í stærstu sveitarfélögunum? Það ætti nú ekki að vera ofverkið. Nú eru þessi mál almennt þannig að þau eru unnin í samstarfi sveitarfélaga á stórum svæðum þar sem ekki er nægjanlegur íbúafjöldi á bak við til að reka þetta í viðkomandi sveitarfélagi, svæðin á bak við eru því yfirleitt nokkuð stór. Það ætti ekki að vera ofverkið að sjá til þess að einhvers konar farvegur væri opinn allan sólarhringinn, árið um kring. Þá ætti enn síður að þurfa að reyna á það undantekningarúrræði að aðstandendur gætu sjálfir og beint farið fram með beiðnina, sem maður sér í sjálfu sér ekki endilega ástæðu til að útiloka svo fremi sem hinn kosturinn sé alltaf í boði og svo fremi sem menn séu vel upplýstir og það rækilega kynnt að menn eiga kost á því að koma upplýsingum á framfæri, leita aðstoðar og láta slíka aðila sjá um þetta. Það er alveg ljóst að nánustu aðstandendur koma við sögu, það hverfur ekkert út úr myndinni þó að félagsmálayfirvöldin annist um að leggja fram beiðnina, einfaldlega vegna þess að upplýsingarnar um ástand mála koma yfirleitt úr fjölskyldu þess sem á í hlut, þótt auðvitað geti það gerst eftir öðrum leiðum, svo sem eins og þeirri að félagsmálayfirvöld fái málið beint í fangið. Ærið oft er það þó væntanlega þannig að það er maki eða vandamenn eða vinir sem fyrstir átta sig á því að svo sé komið að ekki sé um annað að ræða en að fara fram á aðgerð af þessu tagi. En það er gríðarlegur munur á að þurfa ekki að standa fyrir henni, skrifa undir beiðnina og bera ábyrgð á henni sem slíkri, og þarf ekki að ræða um það meir. Ég fyrir mitt leyti, verandi enginn sérstakur sérfræðingur í þessu að sjálfsögðu, hallast að því að sú leið sem frumvarpið leggur upp sé ágæt eða sé að mörgu leyti líklega heppileg, í bili a.m.k. Ég er sömuleiðis hrifinn af því að hafa varanlega sviptingu ekki inni. Ég er meira en tilbúinn til að ganga lengra í þeim efnum en frændur okkar Norðmenn, enda kemur einhvers staðar fram hér að þeir hafi einmitt fengið athugasemdir við að hafa þetta ekki alltaf einhvers konar tímabundið úrræði með framlengingarmöguleikum. Frú forseti. Þetta var það sem ég vildi rétt tæpa á og ætla ekki að lengja umræðuna meira af minni hálfu.

Herra forseti. Hv. þingmaður lauk réttilega lofsorði á þá vinnuaðferð sem höfð var við undirbúning þessa frumvarps og fólst í því að leiddir voru saman allir þeir sem með einhverjum hætti geta tengst erfiðum málum af þessu tagi; læknar, félagsráðgjafar, aðstandendur og síðast en ekki síst þeir sem hafa mátt þola þá nauðung sem felst í því að vera nauðungarvistaður eða sviptur lögræði. Mig langar til að rifja upp fyrir hv. þingmanni að sá hópur sem hv. þm. Ögmundur Jónasson setti á laggir á þeim tíma sem hann gegndi stöðu innanríkisráðherra var ræddur á sínum tíma í ríkisstjórn sem við áttum báðir sæti í. Hv. þm. Ögmundur Jónasson kom með það mál inn í ríkisstjórn vegna þess að okkur hafði þá borist það sem okkur fannst heldur svakalegar athugasemdir um að Ísland stæði ekki við skuldbindingar varðandi framkvæmd Evrópusamnings um varnir gegn pyndingum. Það var þess vegna sem viðbragðið var svona skarpt. Af því að hv. þingmaður veltir fyrir sér hvað veldur því að það er stökk á milli áranna 2013 og 2014, að því er varðar flutning á beiðnum frá fjölskyldum yfir til félagslegu hliðarinnar, er það í beinu framhaldi af starfi þessa hóps og þeirri umræðu sem hann vakti, eins og hv. þingmaður man örugglega leiddi það til töluverðra umræðna í fjölmiðlum um þessi mál. Líkt og kemur fram hér var haldin mjög lofsverð fundaröð á vegum ráðuneytisins og það er akkúrat sú opna umræða sem leiddi til þessara breytinga, að mínu mati, vegna þess að áherslan var akkúrat á það atriði sem er eitt af hinu jákvæðasta, annað af tveimur mjög jákvæðum, í þessu frumvarpi, þótt ég telji að ganga mætti lengra, að flytja andlag beiðninnar yfir á félagslega geirann hjá stéttarfélaginu.

Frú forseti. Ég tæpti aðeins á þessu í ræðu minni og var að reyna að rifja þetta upp og til samans getum við örugglega rifjað það nokkuð vel upp, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson. Það er alveg hárrétt, og mig rak minni til þess, að þetta kom á borð ríkisstjórnar oftar en einu sinni og við fylgdumst með framvindu þessara mála, sem var gott og það var mikill metnaður í því að koma til móts við og losna við athugasemdir varðandi framkvæmd þessara mála af okkar hálfu. Að sjálfsögðu er það ekki eitthvað sem við viljum sitja uppi með, að verið sé að gera athugasemdir við að þau mál séu ekki í nógu góðu lagi hjá okkur, og allra síst viljum við fá slíkt ámæli, a.m.k. sum hver, frá Evrópuráðinu og samningum á vegum þess á sviði mannréttindamála. Það er mjög líklegt að sú umfjöllun, sem varð talsverð, og hreyfing sem komst á þessi mál með fundarhaldi, fjölmiðlaumfjöllun og öðru slíku hafi átt sinn þátt í því að fólki varð betur ljóst að það gat farið í þennan farveg með málin og það er mjög vel. Kannski hafa félagsmálayfirvöld líka sjálf að einhverju leyti mætt þeirri umræðu, sem hefur oft komið upp, um hversu erfitt það sé fyrir aðstandendurna að standa í þessu sjálfir, og einhvern veginn opnað dyr sínar meira fyrir því að taka málin að sér og það er mjög vel. Ég held að við eigum að gleðjast yfir því að þetta sé þó komið hingað. Ég tek undir það sem kom fram í umræðunni að það væri vissulega margt verr við tímann gert hér í vor en að reyna að klára þetta mál.

Frú forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög mikið. Ég fagna þessu máli og held að í því sé að finna mjög mörg atriði sem öll horfa til heilla og flestum þeirra er ég sammála, hugsanlega með einni eða tveimur undantekningum. Mér fannst líka mikið til um þann skilning og varfærni sem stafaði af máli hæstv. ráðherra. Ég tel að málið sé í góðum höndum hjá henni. Vitaskuld eru mál af þessu tagi ekki pólitísk en þau varða það sem er kannski helgast í lífi sérhvers einstaklings sem er frelsi hans. Þess vegna verða menn að ganga mjög hægt um gáttir þegar um þessi mál er farið höndum. En mér sýnist að allur umbúnaður málsins sé góður, alveg frá fyrsta skrefi í tíð hv. þm. Ögmundar Jónassonar þegar málinu var hrundið af stað af illri nauðsyn, og til þessa dags að menn hafi gætt þess. Þegar ég tala um illa nauðsyn þá var það þannig að bæði innlend félagasamtök og erlendir aðilar höfðu bent á að lögin sem við höfum til þessa haft væru ekki fyllilega í samræmi við alþjóðlega sáttmála og þau tálmuðu m.a. leið okkar að því að geta fullgilt eða eftir atvikum lögfest samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. En það skipti ekki síður máli að félagasamtök sem að þessu máli starfa hér innan lands höfðu líka gert athugasemdir. Saman lagði það allt til þess að farin var sú leið þar sem kallaðir voru saman allir þeir sem málið varðar með einhverjum hætti og út úr því komu tillögur sem er að finna hér og eru mjög jákvæðar. En það komu að vísu fleiri tillögur líka út úr þessum hópi og það væri út af fyrir sig fróðlegt að heyra hæstv. ráðherra skýra frá því hvort hún ætli sér að hrinda þeim í framkvæmd síðar. Það var sérstaklega tekið fram í frumvarpinu að þetta væri einungis hluti þeirra tillagna sem þar komu fram. Það sem mér finnst skipta þarna mestu máli er það sjálfstæði sem hæstv. ráðherra tekur sér fyrir hönd Íslendinga að fara ekki alltaf að fordæmi útlendinga en mér finnst við oft hanga allt of fast aftan í - ég vil nú ekki segja rassgarnarenda Norðmanna og Dana, en það er nú þannig að menn líta mjög oft til fordæma þangað. Hér er stigið stærra og lengra skref til réttindaáttar en t.d. Norðmenn gera. Það finnst mér skipta mjög miklu máli að þetta frumvarp heimilar ekki varanlega sviptingu. Það er að mínu viti mjög mikil framför. Það sem skiptir síðan næstmestu máli er sú varfærna slóð sem hæstv. ráðherra fetar á millum þess hverjir mega óska eftir nauðungarvistun. Ég held að það sé út af fyrir sig - ég vil gera þá játningu að mér fannst það ekki skynsamleg leið sem hæstv. ráðherra leggur til hér í frumvarpinu en ég aðeins hugsaði upp á nýtt undir hennar ágætu ræðu um þennan kafla laganna og komst að þeirri niðurstöðu að það væri a.m.k. einnar messu virði að skoða þá leið. En ég tek þó hjartanlega undir það sem hæstv. ráðherra sagði, að þetta er eitt af því sem nefndin þarf að skoða mjög vel. Vafalítið liggur á að afgreiða þetta frumvarp og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði að menn gerðu kannski fátt betra en að kafa ofan í það og reyna að afgreiða það á vordögum. Nú er mér ekki alveg ljóst hversu miklar nauðir reka til að samþykkja þetta en þetta er mál af því tagi sem menn eiga að sitja yfir. Það atriði sem er að mínu viti kannski næstmikilvægast er að horfið er frá því sem verið hefur reyndin, a.m.k. í fortíðinni, að það var hlutskipti aðstandenda í flestum tilvikum að óska eftir nauðungarvistun. Auðvitað var það gert af hræðilegri nauðsyn en það hafði hins vegar líka hræðilegar afleiðingar í mjög mörgum tilvika. Þess vegna er ákaflega jákvætt að áherslan hefur verið á að það séu félagsþjónustur sveitarfélaga sem óski, a.m.k. formlega, eftir því að einstaklingur sæti slíkri frelsisskerðingu. Ég er þeirrar skoðunar eða ég var það áður en hæstv. ráðherra hélt ræðu sína, að stíga ætti skrefið algerlega til fulls. Það sem fékk mig til að efast var sú ágæta röksemdafærsla hæstv. ráðherra um að hugsanlega kynnu að vera stöður uppi í fámennum sveitarfélögum þar sem eru of veikburða félagsþjónustur til að geta á ögurstundu gripið til slíks úrræðis. En þá ætla ég að beina því til hæstv. ráðherra að skoða hvað er á bak við töfluna á bls. 10, þ.e. ef menn skoða hvar 30% þessara tilvika liggja þar sem enn er óskað eftir nauðungarvistun af hálfu aðstandenda. Er það úti á landi í þessum fámennu sveitarfélögum eða ekki? Ef hæstv. ráðherra kemst að þeirri niðurstöðu að svo sé ekki finnst mér leiðin vera greið til að taka þetta algerlega út úr lögunum. Það má kannski segja að aðalávinningurinn sé það sem hv. þm. Helgi Hjörvar gerði að fagnaðarefni í ræðu sinni; með þessu eru menn að ryðja burt tálmum gagnvart fullgildingu samningsins um réttindi fatlaðs fólks. Einnig skiptir það auðvitað miklu máli fyrir Ísland, sem lítur á sig sem eitt af framlínuríkjum hvað varðar baráttu fyrir mannréttindum, að það sé að minnsta kosti búið að bregðast við þeim ábendingum sem komu frá erlendum eftirlitsaðilum. Ég verð að minnsta kosti að gera þá játningu að mér brá í brún og hafði ekki hugmynd um að svona væri staðan hjá okkur þegar við breyttum löggjöf okkar á grundvelli ábendinga frá þeim sem hafa eftirlit með Evrópusamningum um varnir gegn pyndingum. Aldrei hefði ég sett Ísland í þannig samhengi en þannig var nú raunin samt. Einnig skipta máli ýmsar minni háttar breytingar sem fram koma í þessu frumvarpi eins og til dæmis það að núna er gert skylt að leita eftir áliti trúnaðarlæknis, ef menn telja að þörf sé til þess, áður en skerðing fer fram. Áður var einungis leitað eftir umsögn áður en hún hafði átt sér stað. Það skiptir líka máli frá mínum bæjardyrum séð að gert er ráð fyrir aukinni kröfu til að afla sönnunargagna þegar mál er tekið fyrir dómara til að svipta einhvern lögræði. Samkvæmt þessu frumvarpi sé ég ekki betur en að dómara, sem áður hafði heimild til að krefjast sönnunargagna, sé núna skylt að leita þeirra. Við þekkjum náttúrlega dæmi úr fjölmiðlum um það, ekkert mjög gömul, þar sem það hefði hugsanlega getað breytt öllu ef þessi kvöð hefði þá verið á dómurum. Í fjórða lagi finnst mér það vera framfaraspor að bæði þeim sem vistaður er í nauðung og líka fjölskyldu hans eða þeim sem að honum standa sé boðin ráðgjöf. Það skiptir miklu máli og tengist síðan því sem ég ætlaði að gera að svolitlu umvöndunarefni, það er 14. gr. sem fjallar um ráðgjafa. Í henni er um það rætt að þeim, þ.e. trúnaðarlæknum eða vakthafandi hjúkrunarfólki eða læknum og trúnaðarlæknum, sem á móti þeim taka sem sviptur er frelsi sínu með þessum hætti og vistaður er á stofnun er gert skylt að gera ráðgjafa hans viðvart, ef hann hefur ráðgjafa. Ég er þeirrar skoðunar að þarna sé um svo mikið og sterkt inngrip í líf, vitund og sjálfstæði einstaklings að ræða að það eigi að vera kvöð á stjórnvaldinu að skipa þeim ráðgjafa sem ekki hafa slíkan. Oft er það þannig að ef um fólk í þessari stöðu er þannig ástatt að það hefur ekki orðið sér úti um ráðgjafa - það getur líka vel verið að jafnvel þótt því sé boðinn ráðgjafi sem það getur þá kvatt til hvenær sem það vill, þannig eru náttúrlega lögræðislögin núna, að viðkomandi mundi ekki vilja sjá að fá slíka ráðgjöf. Hún þarf samt að standa til boða og það þarf að vera einhver tiltekinn einstaklingur sem skipaður hefur verið ráðgjafi slíks manns og hann viti af því að honum stendur það stöðugt til boða að fá hann sér til ráðgjafar. Þetta er eins konar trúnaðarmaður í reynd sem á að verja rétt hans, ráðleggja honum heilt í því sem viðkomandi sem sætir frelsisskerðingu upplifir oft sem harkalega baráttu kerfisins gegn sjálfum sér sem einstaklingi. Þá getur það skipt miklu máli að ráðgjafi af þessu tagi standi til boða. Þetta voru í grófum dráttum aðalatriðin sem ég vildi koma hér fram. Það eru þá fyrst og fremst tvær ábendingar frá mér, annars vegar um að skylt sé að skipa einstaklingi, sem sviptur er frelsi sínu með nauðung, ráðgjafa. Í öðru lagi tel ég að skoða eigi mjög vel og þá með hliðsjón af niðurstöðu af rannsókn á þeim 30% nauðungarvistana sem koma vegna beiðni aðstandenda hvort ekki eigi að stíga skrefið til fulls og útiloka þá leið algerlega. Það er náttúrlega eitrið sem skemmir í öllum stöðum sem upp koma í tengslum við svona mál. Það vitum við öll og flest okkar hafa áreiðanlega, bæði sem alþingismenn og einstaklingar, margoft rekist á slóð slíkra mála. Hæstv. ráðherrar sagði í ágætri framsögu sinni að eitt af markmiðum þessa frumvarps væri að fækka nauðungarvistum. Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra mundi í lokaræðu sinni hér skýra betur út fyrir mér hvernig frumvarpið eigi að fækka nauðungarvistunum. Ég geri mér grein fyrir því að sú tala sem ég fór með hérna áður um ráðgjafa, en byggist þó aðallega á þeim réttindum sem slíkir einstaklingar hafa samkvæmt gildandi lýðræðisreglum, fela auðvitað í sér stuðning meðan á nauðungarvistun stendur. Hér er eitt af markmiðunum, að auka stuðninginn líka í kjölfar nauðungarvistunar. Ég rakst á það í frumvarpinu að vissulega standi þeim sem lent hefur í slíkum hremmingum til boða ráðgjöf að henni lokinni, en er einhver annar stuðningur sem honum er boðinn með einhverjum hætti? Ef svo er vildi ég gjarnan að hæstv. ráðherra greindi mér frá því. Og svona eitt að lokum, ef hæstv. ráðherra gæti svarað því sem vafðist pínulítið fyrir mér, reyndar er það tvennt. Það er mikið framfaraspor að flytja skrána um þá sem sviptir eru sjálfræði og um forráðamenn þeirra eða trúnaðarmenn og ráðgjafa úr ráðuneytinu yfir í Þjóðskrá. Ég velti samt fyrir mér: Hefði ekki átt að setja það til ákveðins embættis eins og landlæknisembættisins sem er vant að fara með slíkar trúnaðarupplýsingar? Að lokum er síðasta spurningin þessi: Ráðherra fer varfærna og svolítið sniðuga leið meðalhófs til að reyna að koma í veg fyrir að upp spretti stöður í kjölfar þess að aðstandendur óski eftir nauðungarvistun og það er sagt í greinargerðinni með þeim orðum að þeir þurfi ekki að gera það formlega. En kynni að vera að einstaklingur sem leitar af miklum þrótti og festu eftir upplýsingum um það hver það var sem kom honum í þessa stöðu, sem eru náttúrlega mýmörg dæmi um, geti í krafti upplýsingalaga með einhverjum hætti krafist vitneskju um hver það var sem óskaði eftir því við yfirvaldið að slíku 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þetta frumvarp er komið fram, það er gríðarlega mikilvægt skref í þá átt að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eins og fram kemur í greinargerð og ræðum. Ég verð að segja eins og er að þegar ég las frumvarpið leið mér svolítið eins og þegar við fórum með hv. allsherjar- og menntamálanefnd á staðinn þar sem verið er að byggja fangelsið á Hólmsheiði. Það er mjög áhugavert en hefur yfirbragð alvarleika vegna þess að hér erum við að búa til ferla úr kerfi til að svipta fólk frelsinu og það verður varla alvarlegra en það. Af þeirri sök einni þykir mér strax mjög jákvætt og mjög mikilvægt skref að heimila ekki lengur varanlega sviptingu lögræðis. Eitt af því sem kom mér pínulítið á óvart við að lesa þetta er það hversu rúmar heimildirnar eru í raun og veru í núgildandi lögum. Annað sem ég tók eftir, og krossbrá þegar ég las það, er að í núgildandi lögum sé hægt að svipta mann lögræði með úrskurði dómara ef þörf krefur, ef hann sökum ofdrykkju eða ofnotkunar ávana- og fíkniefna er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé. Þetta kom mér svolítið á óvart og ég hefði mikið gagn af því að þekkja betur hvort þessu hafi nokkurn tíma verið beitt og undir hvaða kringumstæðum maður mundi beita þessu, ég get einhvern veginn ekki ímyndað mér það. Sem betur fer stendur til í frumvarpinu að laga þetta með því að gera þetta ákvæði einungis virkt ef a-liður eða c-liður sömu greinar gildir einnig, en það er ef viðkomandi er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé vegna andlegs vanþroska, ellisljóleika eða geðsjúkdóms eða vegna annars konar alvarlegs heilsubrests, eins og samkvæmt c-lið, með leyfi forseta: „Ef hann vegna líkamlegs vanþroska, heilsubrests eða annarra vanheilinda á óhægt með að ráða persónulegum högum sínum eða fé og æskir sjálfur lögræðissviptingar af þeim sökum.“ Ég velti því hins vegar fyrir mér með þessari breytingu, eins jákvæð og hún nú er á eigin spýtur, hvers vegna hennar er þörf á annað borð, þ.e. eins og hún kemur fram í frumvarpinu, b-liðurinn sem orðast svo í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Ef hann sökum ofdrykkju eða ofnotkunar ávana- og fíkniefna er ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum eða fé og einhver þeirra ástæðna sem tilgreindar eru í a- og c-lið eiga við um viðkomandi.“ Ég velti fyrir mér hvenær maður mundi nota b-liðinn ef það þarf hvort sem er að fara eftir a-liðnum og c-liðnum. Eru ekki a- og c-liðurinn nóg? Ég velti þessu fyrir mér vegna þess að það kemur mér svolítið spánskt fyrir sjónir að ávana- og fíkniefni séu forsenda frelsissviptingar af þessu tagi, af þessum forsendum. Mér finnst það skrýtið og alveg þess virði að skoða sérstaklega hvernig það er komið til að þetta sé þarna. Mér finnst það afskaplega skrýtið á sama hátt og mér þætti skrýtið ef það væri dregið upp sérstaklega í lögum hvaða geðsjúkdómar það væru eða hvers eðlis þau elliglöp væru sem væru forsenda frelsissviptingar. Mér finnst undarlegt að það séu svona nákvæmar útfærslur á því hvaða ástæður liggja að baki þessu. Prinsippið hlýtur að vera það að viðkomandi sé ófær um að hafa lögræði og vitaskuld að það sé honum fyrir bestu og síðast en ekki síst að það sé fullkomlega nauðsynlegt. Það er annað sem mig langar aðeins að koma inn á í þessu sambandi. Við verðum að hafa í huga að mistakaþolið í þessum málum er lítið sem ekkert. Þegar kemur að fangelsisdómum eða annarri tegund af refsingum gerum við ráð fyrir því sem samfélag að af og til fari eitthvað úrskeiðis. Sönnunargögnin eru misvísandi, einhver lýgur fyrir rétti, eitthvað því um líkt. Fyrr eða síðar mun eitthvað klikka og við erum með ýmsa ferla til að gera ráð fyrir þessu, sem betur fer, eins og við eigum að hafa. En það eru ákveðnir hlutir sem samfélagið hefur ákveðið að gera ekki yfir höfuð vegna þess að mistakaþolið er ekkert. Eitt besta dæmið um það er dauðarefsing, ástæðan fyrir því að við notum ekki dauðarefsingu í nokkrum siðmenntuðum ríkjum er sú að mistakaþolið er ekkert, við leyfum engin mistök. Um leið og orðið hafa ein mistök þá er fyrirbærið hætt að vera réttlátt undir nokkrum kringumstæðum. Það er alla vega mitt viðhorf gagnvart dauðarefsingu og vonandi sem flestra. Mistakaþolið hér, að því gefnu að um sé að ræða tímabundnar lögræðissviptingar, er kannski ekki ekkert en ég mundi samt leggja til að það væri mjög nálægt því að vera ekkert. Eðli málsins samkvæmt, þegar einhver er sviptur lögræði á forsendum sem viðkomandi telur ekki réttmætar, í gegnum þetta ferli, með svona lögum, mundi ég búast við því að traust einstaklingsins til samfélagsins væri sennilega fullkomlega óendurbyggjanlegt. Ég velti fyrir mér hvernig sá einstaklingur gæti nokkurn tíma öðlast traust til samfélagsins eða sinna nánustu eða kerfisins aftur. Ég reyni að setja mig í þann hugarheim og ég sé einhvern veginn ekki hvernig það væri mögulegt. Þess vegna ætla ég að leggja til að við förum varlega hér en þegar kemur að einhverjum ferlum eins og þegar kemur að því að fangelsa menn fyrir glæpi. Þetta er annars eðlis. Sem betur fer gerum við ráð fyrir því að mistök geti átt sér stað eins og við þurfum að gera þannig að mistakaþolið er kannski ekki alveg ekkert. Það er þó með semingi sem ég segi það vegna þess að mér finnst í raun og veru að það ætti að vera ekkert. Það þarf að vera algerlega skothelt. Í raun og veru finnst mér þetta ekki mega klikka nokkurn tíma. Eitt það síðasta sem ég ætla að segja um þetta annars mjög mikilvæga og góða mál er það að mér finnst, af þeim ástæðum sem ég hef nefnt hér, þetta krefjast þess að afskaplega vel verði farið yfir málið. Þess vegna finnst mér pínulítið óþægilegt hve seint það kemur hingað inn í þingið, en ég er þakklátur fyrir að það sé þó komið; ég vænti þess og geri ráð fyrir að það sé vegna þess að það hafi verið unnið mjög vel. Þetta er eitthvað sem mér finnst allir sem koma að ákvörðunum þurfa að vera fulkomlega sannfærðir um, þ.e. að hvert einasta smáskref í frumvarpinu sé í rétta átt, og það tekur tíma. Það tekur nefndina tíma, það tekur þingmenn tíma og ég geri ráð fyrir að allir séu sammála um þetta. Vissulega er gagn að því að fá umsagnarferlið í gang þegar þetta kemst inn í nefnd. Ég hlakka til þess með semingi að lesa umsagnirnar vegna þess að þetta er umræðuefni sem mér finnst jafn sértækt og fangelsi en samt það mikilvægt að maður verður að skoða þetta eins vel og hægt er. Sérstaklega finnst mér mikilvægt að við þekkjum mjög vel, öll sem tökum þátt í ákvarðanatöku um þetta mál, hvort og þá hvað hafi farið úrskeiðis í fortíðinni. Ég held að það sé sennilega það sem við ættum að hafa í huga. Það sem ég kem til með að leggja höfuðáherslu á er að vita fyrir víst hvenær fólk hafi talið þetta kerfi hafa klikkað, hvers vegna og hvernig það hafi átt að vera öðruvísi en það í reynd var. Mig grunar að það sé meira en að nefna það að garfa í gegnum allar þær upplýsingar vegna þess að eitthvað segir mér að mjög mikið sé um erfið, siðferðisleg álitamál og kannski liggja ekki allar staðreyndir fyrir. En það eitt og sér segir manni eitthvað þegar allar staðreyndir liggja ekki fyrir í máli eins og þessu. Það eru aðrir þættir í þessu máli, fyrir utan hversu alvarlegt það er að eðli, sem mig langar að skoða sérstaklega vel í nefnd. Það eru spurningar um upplýsingasöfnun og birtingu. Ég þori ekki alveg að fara með það nákvæmlega hvað mér finnst um þær breytingar sem eru í frumvarpinu. Mér sýnast þær í fljótu bragði vera til hins betra en eins og ég segi þá þykir mér mjög mikilvægt að hvert einasta skref sé í rétta átt og að allir séu mjög sammála um það. Í raun og veru finnst mér að svona lög eigi ekki að samþykkja nema með 100% meiri hluta í sjálfu sér, alla vega í fullkomnum heimi, vegna þess að þetta er þess eðlis. Það er í raun ekki fleira sem ég hef að segja um þetta mál hér og nú. Ég býst fastlega við því að miklar umræður verði í nefnd um þetta og vonandi í samfélaginu öllu. Vonandi hefur fólk nógu mikinn áhuga á því að hafa þessi mál algerlega á hreinu. Ég hvet alla þingmenn til að fara eins hægt við afgreiðslu þessa máls og mögulegt er án þess að skemma fyrir þeim mikilvægu hagsmunum sem eru í húfi fyrir fólkið sem fyrir þessu verður og aðstandendur þess. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.

Frú forseti. Sumar þjóðir í okkar álfu hafa sökum sögu sinnar allt til 1934 mikla fyrirvara við það að halda nokkrar miðlægar skrár. Hér er haldin skrá yfir þá sem sæta lögræðissviptingu og nauðungarvistun og yfir aðstandendur þeirra, ráðgjafa og trúnaðarmenn. Væntanlega er það vegna þess að menn telja að það sé framvindu þessara mála til hagsbóta, að það sé í þágu þess sem sækir. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að þessi skrá, sem áður var haldið utan um í innanríkisráðuneytinu, verði færð yfir til Þjóðskrár. Ég held að það sé breyting til bóta en mig langar til að spyrja hv. þingmann: Telur hann að slík skrá sé nauðsynleg og réttlætanleg? Telur hann kannski að henni sé betur fyrir komið hjá öðru embætti sem er mjög vant því að fara með trúnaðarupplýsingar og hefur hugsanlega meiri reynslu en Þjóðskrá, þ.e. embættis landlæknis?

Virðulegi forseti. Í stuttu máli: Finnst mér það koma til greina? Ég hjó einnig eftir því í ræðu hv. þingmanns að hugsanlega væri landlæknisembættið betur til þess fallið, en þó er starfsfólk Þjóðskrár vant því að fara með mjög viðkvæmar upplýsingar og býr yfir mjög mikilli þekkingu, að mér skilst, á sviði upplýsingatækni og þess að verja upplýsingar. Ég þori hreinlega ekki að fara með það hér og nú en mér finnst þetta vera eitt af því sem er mikilvægt að kanna til hlítar. Reyndar finnst mér almennt séð sífellt verða meiri og meiri ástæða til þess að doka við þegar spurningar vakna um það hvar eigi að geyma upplýsingar, hverjir hafi aðgang að þeim o.s.frv. vegna þess, eins og ég segi svo oft, að upplýsingatæknin gerir allt auðveldara, þar á meðal mannréttindabrot. Lekar koma reglulega fyrir einfaldlega vegna þess að það er mikið af hökkurum í heiminum og fólk gerir mistök - stundum fer það ekki alveg jafn varlega með upplýsingar eða tölvubúnað og það ætti að gera eða mundi gera ef það hefði viðeigandi þekkingu. Við verðum einhvern veginn í þessum nýja heimi með þessari gasalegu upplýsingatækni að gera ráð fyrir því að hlutirnir fari úrskeiðis af og til. Það setur skyldu okkar í nýtt samhengi, þá skyldu að fara varlega með upplýsingar og vita vel hvers vegna við hýsum hvað hvar og hver skaðinn er af því ef eitthvað fer úrskeiðis. Það er gríðarlega mikilvægt. Með hliðsjón af eðli þessara upplýsinga sem ég geri ráð fyrir að séu yfirleitt ef ekki alltaf í einhverjum skilningi læknisfræðilegar þá þykir mér líklegt að landlæknisembættið henti betur til að geyma þær en það er líka spurning um ferla. Það er spurning um í hvaða ferlum þarf að hafa aðgang að þessum upplýsingum og þá hvaða fyrirliggjandi samskipti séu þegar til staðar og allt það. Þetta er eitt af mörgum atriðum sem mér finnst mjög mikilvægt að nefndin taki sinn tíma í að skoða til hlítar.

Frú forseti. Ef píratinn, hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, telur að upplýsingar af þessu tagi séu hugsanlega betur varðar hjá Þjóðskrá en landlæknisembættinu þá tek ég það bara gott og gilt. Hann er mér miklu fremri í að meta það. Það getur vel verið að Þjóðskrá búi yfir betri vörnum. Síðan er spurning hv. þingmanns fullkomlega lögmæt. Hversu mikilvægt er að verja slíkar upplýsingar? Ég mundi telja að séð frá sjónarhóli þess sem er skráður þarna sem þolandi frelsisskerðingar kunni það, a.m.k. í sumum tilvikum, að vera ákaflega mikilvægt.

Virðulegi forseti. Það er einmitt gríðarlega mikilvægt. Nú er kerfið með ýmsar mikilvægar upplýsingar, oft og tíðum er það algerlega óhjákvæmilegt, sérstaklega þegar kemur að heilbrigðisupplýsingum og því um líku. En þegar kemur að svona málum þá hugsa ég að upplýsingarnar séu eins persónulegar og þær geta orðið. Við þurfum að ímynda okkur að upplýsingarnar geti farið á kreik vegna þess að eitthvert tölvukerfi hafi ekki verið nógu vel uppfært eða vegna þess að milljónir hakkara um allan heim eru alltaf að leika sér að því að brjótast inn í kerfi. Þetta er raunveruleikinn sem við búum við í dag. Við þurfum alltaf að gera skaðamat. Það getur verið pínlegt, svo fastar sé ekki að orði kveðið, þegar kemur að svona viðkvæmum upplýsingum. Auðvitað vill maður segja að það sé engin hætta á því að svona viðkvæmar upplýsingar fari í dreifingu. Annað gott dæmi er nú til umræðu hjá hv. allsherjar- og menntamálanefnd í öðru máli, en það varðar skráningu upplýsinga um börn í skólum. Það getur þurft að safna saman upplýsingum um líðan barna og félagslegar aðstæður - og aftur: Það eru yfirleitt eins persónulegar upplýsingar og hugsast getur. Þá verðum við að spyrja: Hver er skaðinn ef þetta fer á flakk og hvað í ósköpunum ætlum við að gera í því? En auðvitað fyrst og fremst: Hvernig ætlum við að hindra að það gerist til að byrja með? Þetta verða alltaf stærri og stærri spurningar með tímanum. Það er algengur misskilningur að tölvuöryggi sé að batna í heiminum rétt eins og hraði tölva og minnismagn er að aukast, að öryggið sé að aukast líka, en það er eiginlega öfugt. Öryggið í tölvum og á internetinu hefur verið að versna hratt undanfarin ár. 2014 er hræðilegasta ár tölvuöryggis í manna minnum. Þetta verða stærri og stærri spurningar og við þurfum að fara varlegar eftir því sem við söfnum meiri upplýsingum vegna þess að það eru svo ofboðslega gagnlegt.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá góðu umræðu sem orðið hefur um það frumvarp sem hér er til umfjöllunar. Ég ætla að reyna að bregðast við þeim spurningum og athugasemdum sem komu fram að því leyti sem ég get gert í lokaræðu minni. Einhver atriði eru þess eðlis að ég tel að skoða þurfi þau nánar í gögnum sem ég hef ekki hér aðgengileg og með þeim fyrirvara að minni mitt sé ekki að bregðast. Fyrst varðandi það að alveg rétt er að málið kom fram með seinni skipum. Ég lagði hins vegar gríðarlega mikla áherslu á að það kæmi fram á þessu vorþingi, bæði af því að málið var komið í þann búning að óhætt var að leggja það fram eftir mjög mikla vinnu, eins og hér hefur verið rætt og ég ætla að koma nánar að. Og eins af því að mikilvægt er að þau atriði er lúta að fullgildingu samnings um réttindi fatlaðs fólks birtist hér í þinginu og af minni hálfu í innanríkisráðuneytinu legg ég áherslu á að sú vinna gangi eðlilega fram og þess vegna taldi ég brýnt að málið kæmist á dagskrá á vorþingi. Ég vil síðan segja að það verklag sem haft var í aðdraganda frumvarpsins og það samráðsferli og fundahöld sem voru á síðasta kjörtímabili vegna þessa máls - ég vil taka fram að þetta er einmitt mál af þeim toga sem er þvert á allar girðingar, þetta er mál sem varðar grundvallarmannréttindi. Hæstv. þáverandi innanríkisráðherra, hv. þm. Ögmundur Jónasson, hélt mjög vel á því að koma þessu máli af stað og ég tel að það hafi tekist vel og ég veit að þeir sem hafa unnið með málið í ráðuneytinu telja að þetta samráðsferli hafi reynst mjög árangursríkt. Ég er ekki í vafa um að það hjálpar líka til með það hvað málið er að mínu viti í góðum búningi þegar það kemur hér inn í þingið. Ég ætla aðeins að snúa mér að því sem rætt var um varðandi samninginn um fatlað fólk. Eins og hér hefur fram komið stendur eitt mál enn þá eftir inni í ráðuneytinu og það eru þeir eftirlitsþættir sem þetta mál varðar. Þau mál eru í vinnslu núna og unnið er í samráði við nokkuð mörg ráðuneyti. Samstarf við velferðarráðuneytið gengur ágætlega og nýlega tel ég að innanríkisráðuneytið hafi upplýst velferðarnefnd um það hvernig þessari fullgildingu vindur fram. Við munum nú snúa okkur að því í innanríkisráðuneytinu að komast áfram með þennan síðasta þátt málsins hvað okkur varðar. Síðan varðandi þær spurningar, athugasemdir og tillögur sem hafa komið fram vegna þessa máls þá er það nú svo, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði, að fjölskyldurnar verða aldrei fjarri og þar eru ástvinirnir ávallt næstir, þeir sem næst standa og eru alltaf einhvers staðar í menginu. Við vitum að aldrei er hægt að taka það alveg út fyrir sviga. En þau sjónarmið eru uppi, eins og ég hef rakið hér og farið yfir, að mikilvægt sé að fjölskyldur komist aðeins fjær þessari þyngstu ákvörðun. Ég er ekki í nokkrum vafa um það að sú umræða sem hefur spunnist vegna þessa máls hefur orðið til þess að fjölskyldurnar hafa leitað meira til félagsþjónustunnar. Ég er ekki í nokkrum vafa um að svo sé. En ég vil kannski hafa mína skoðun umfram það sem segir í athugasemd við einstök ákvæði laganna, bara á grundvelli þess sem ég hef lesið um þetta mál. Við vitum reyndar um smærri sveitarfélögin að þar er það ekki þannig að sveitarfélög séu með vakt vegna þessara mála. Það getur verið að við þurfum að fara í það að skoða þann þátt málsins. En við vitum að í allra fámennustu sveitarfélögunum er þetta þungbært og það þarf auðvitað að líta til þess. Svo vil ég af mínu takmarkaða viti koma því sjónarmiði áleiðis að vegna þess hversu nánar fjölskyldur eru kunni að vera að fjölskylda vilji í einhverjum tilvikum - spurningin er, viljum við útiloka það? - koma að slíkum málum. Og þarna liggur þessi vandmeðfarna lína. Ég legg þetta fram sem mína tillögu. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram, þetta er ákveðinn millileið. Mér þykir þetta vera varfærin leið en ég veit að þau sjónarmið munu koma fram fyrir nefndinni að það eigi að ganga lengra. Varðandi töfluna á bls. 10, það er eitt af því sem ég þyrfti bara að fá tækifæri til að skoða nánar hvaða sveitarfélög eru þarna helst undir, og ég held að við getum fengið svör við því. Ég var búin að svara með þessi 30% en við erum að tala um þau sveitarfélög sem eru ekki með vakt um helgar eða á frídögum. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði um 14. gr. Það var reyndar á grundvelli ábendinga sem komu í umsagnarferli sem farið var í það að tengja saman vakthafandi lækna og ráðgjafa. Það er þannig núna að ráðgjafi starfar á vegum ráðuneytisins og það er greitt úr ríkissjóði. Það er ópersónulegur aðili þannig að það samband er fyrir hendi, en þarna var verið að opna betur á að hann væri þá í nánu sambandi á þessum erfiðu stundum. Ekki er búið að ákveða - ég tek þetta ekki alveg í röð - hvaða sýslumannsembætti mun hafa þetta með höndum. Það er núna verið að skoða það í ráðuneytinu hvaða embætti það verður. Við höfum náttúrlega nýfarið í gegnum miklar breytingar á sýslumannsembættunum. Ég held að sýslumenn séu mjög færir til að halda utan um þetta verkefni. Það verður næsta verkefni og í aðdraganda þess að frumvarpið verði væntanlega að lögum, hvort sem það verður núna eða aðeins seinna, að leysa úr því hvaða sýslumannsembætti er um að ræða. Ég vil líka láta það koma fram að verulegur hluti, eins og kannski gefur að skilja, verulegur meiri hluti nauðungarvistana er náttúrlega á höfuðborgarsvæðinu, og það mun reyna mest á félagsþjónustu höfuðborgarsvæðisins. Þar er til dæmis í gildi núna samkomulag milli Reykjavíkurborgar og Landspítalans um verklagsreglur. Menn eru því að feta sig og þróa sig stöðugt áfram í þessum viðkvæma málaflokki. Varðandi það hvernig við teljum að við getum náð þeim markmiðum okkar að fækka nauðungarvistunum þá er það nokkuð það verklag að gefa svigrúm til að geta metið ástand viðkomandi betur þegar ferlið byrjar. Þess vegna er lagt til að klukkustundunum verði fjölgað úr 48 í 72 til að hægt sé á þeim punkti að meta hvort taka þurfi þetta stóra skref. Við teljum að með því að herða og skerpa á þeim upphafsskrefum munum við ná þeim árangri að geta dregið úr og menn geti metið betur ástand viðkomandi áður en gengið er til slíkra örlagaríkra úrræða eins og hér er um að ræða. Ég vil aðeins bregðast örstutt við hvað varðar Þjóðskrá eða landlækni. Við teljum að Þjóðskrá sé mjög hæf til að halda utan um þetta, ekki síst einmitt vegna þess upplýsingaöryggis sem þar er. Þar er líka hægt að tengja skrána við yfirlögráðendur, það skiptir líka máli í þessu. Það er mat ráðuneytisins að Þjóðskrá sé bær til að gera þetta og hún er vön því að fjalla um viðkvæmar upplýsingar. Að sjálfsögðu verður alltaf að líta til þeirra þátta þegar að því er litið. Af því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson spurði einnig hvort hægt verði að fá upplýsingar um það hver hefur farið fram á vistunina þá er það hægt á grundvelli stjórnsýslulaga og upplýsingalaga. Það er fyrir hendi. Kannski aðeins varðandi það sem kom fram um þá breytingu gagnvart áfengissjúkum og fíkniefnasjúkum þá voru ekki mörg tilvik á grundvelli gildandi laga þar sem um þetta var að ræða, þannig að það var alveg efni til að gera breytingar þar. Ég tek undir þau sjónarmið sem hv. þingmaður reifaði þegar kemur að þeim hópi manna. Það er nú svo að þeir sem eru veikir af því taginu, við viljum auðvitað sjá það fólk í meðferð og það er þangað sem við reynum að beina því fólki í samfélaginu þegar á þarf að halda. Síðan er það alltaf þannig og það er nú kannski vandinn við lífið að þetta verður alltaf að vera mat samvirkandi þátta og þetta er algert neyðarúrræði. Það er mjög erfitt við lagasetningu. Það verða að vera leiðbeiningar fyrir hendi, en það er aldrei hægt að klappa það í stein nákvæmlega hvaða aðstæður eru og hvernig viðkomandi lítur út sem lendir í þessum aðstæðum. Löggjöfin þarf að búa til þennan ramma, hún þarf að verða ströng, hún þarf að vera mjög skýr, en það verður alltaf mat þeirra sem gerst þekkja hvort ástandið sé orðið með þeim hætti að grípa þurfi til þessa örlagaríka úrræðis. Að öðru leyti vil ég þakka fyrir þessa góðu umræðu. Ég veit að málið fær vandaða umfjöllun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég ítreka það sem ég hef sagt að maður hefði auðvitað kosið að málið hefði komið fyrr fram á þessu þingi en ég held þó að það sé gott að það fái umfjöllun á þessu þingi núna.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vopnalögum, nr. 16/1998. Í frumvarpinu er lagt til að mælt verði fyrir um innleiðingu tveggja Evróputilskipana, annars vegar tilskipun 2007/23/EB frá 23. maí 2007 um að setja á markað flugeldavörur og hins vegar tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2008/43/EB frá 4. apríl 2008 um að koma á, samkvæmt tilskipun ráðsins 93/15/EBE, kerfi til að auðkenna og rekja sprengiefni til almennra nota. Auk þess er mælt fyrir um breytingar á uppsetningu ákvæða er varða skotelda. Um er að ræða lagatæknilegar breytingar en engar efnisbreytingar eru lagðar til umfram framangreindar tilskipanir. Framangreindar tilskipanir hafa verið teknar upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið um ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 119/2010 frá 10. nóvember 2010, um breytingu á II. viðauka EES-samningsins frá 2. maí 1992. Þess ber að geta að EFTA-dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu síðastliðið haust að Ísland hefði brugðist skyldum sínum við að innleiða framangreindar tilskipanir í íslenskan rétt og er því brýnt að tilskipanirnar verði innleiddar hið fyrsta. Með tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2007/23/EB frá 23. maí 2007 um að setja á markað flugeldavörur eru settir öryggisstaðlar sem skoteldar verða að uppfylla til að verða settir á markað. Ákvæði tilskipunarinnar gilda um hefðbundna skotelda sem og sviðsskotelda. Í tilskipuninni er kveðið á um að Evrópusambandinu sé heimilt að gefa út sameiginlega staðla, grunnkröfur um öryggi sem skoteldar sem settir eru á markað í ríkjunum verða að upfylla. Jafnframt er kveðið á um að allir skoteldar verði að vera CE-samræmismerktir til staðfestingar á að varan uppfylli grunnkröfur þeirra Evróputilskipana sem um hana gilda og að við mat á samræmi hafi verið beitt þeim aðgerðum sem tilteknar eru í viðkomandi tilskipunum. Íslendingar hafa undirgengist sambærilegar kröfur varðandi ýmsar aðrar vörur, t.d. leikföng og fleiri þess háttar vörur. Markmiðið með tilskipuninni er að koma á frjálsum flutningum á flugeldavörum á innri markaðnum og jafnframt tryggja öfluga heilsuvernd manna og almannaöryggi og vernd og öryggi neytenda sem og að taka tillit til umhverfisverndar. Þannig eiga reglurnar að tryggja að neytandinn geti verið þess fullviss að flugeldar sem keyptir eru hér á landi uppfylli alla sömu öryggisstaðla og séu framleiddir samkvæmt sömu stöðlum óháð seljanda vörunnar. Því er lagt til með frumvarpi þessu að skoteldar skuli vera CE-samræmismerktir. Rétt er að geta þess samkvæmt upplýsingum sem birtust í fjölmiðlum fyrr í vetur að allir skoteldar sem innfluttir voru af Slysavarnafélaginu Landsbjörgu fyrir síðustu áramót eru CE-samræmismerktir. Þess ber að geta að Slysavarnafélagið Landsbjörg er með 80–85% markaðshlutdeild. Þá mælir tilskipunin á um hlutlæga ábyrgð innflytjenda í vissum tilvikum. Fram kemur að framleiðendur skuli tryggja að flugeldar samrýmist tilteknum öryggiskröfum sem mælt er fyrir í viðauka I við tilskipunina en ef framleiðandi hefur ekki aðsetur innan Evrópusambandsins skuli innflytjendur skoteldanna tryggja að framleiðandi þeirra hafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt tilskipuninni eða taka á sig þær skyldur sem þar er kveðið á um. Rétt þykir að um ábyrgð sem þessa sé fjallað í lögum. Loks kveður tilskipunin á um markaðseftirlit, merkingar skotelda o.fl. Lagt er til með frumvarpi þessu að markaðseftirlit verði falið Neytendastofu, enda vinnur sú stofnun nú þegar að flestum þeim markaðseftirlitsverkefnum sem kveðið er á um í tilskipunum sem í gildi eru í Evrópusambandinu og hafa verið teknar upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Þá er nauðsynlegt að leggja til nýja skilgreiningu á skoteldum sem og leggja til að refsiákvæði laganna verði lagfærð í samræmi við kröfur tilskipunarinnar. Virðulegi forseti. Með tilskipun framkvæmdastjórnarinnar 2008/43/EB frá 4. apríl 2008 um að koma á, samkvæmt tilskipun ráðsins 93/15/EBE, kerfi til að auðkenna og rekja sprengiefni til almennra nota er komið á fót samræmdu kerfi að því er varðar rekjanleika sprengiefna til almennra nota. Mikilvægt er sprengiefni séu auðkennanleg ef halda á nákvæmar og fullnægjandi skrár yfir sprengiefni á öllum stigum aðfangakeðjunnar. Því er hér lagt til að sá sem framleiðir, flytur inn eða verslar með sprengiefni skuli sjá til þess að sprengiefni, þar með talið smæstu einingar þess, sé sérstaklega auðkennt með einkvæðum auðkennum og að upplýsingar um sprengiefnið séu skráðar samkvæmt nánari fyrirmælum í reglugerð. Þannig þarf að vera hægt að auðkenna og rekja sprengiefni frá framleiðslustað og fyrstu setningu á markað til endanlegs notanda og endanlegrar notkunar með það í huga að hindra misnotkun og þjófnað og að aðstoða lögregluyfirvöld við að rekja uppruna týndra og stolinna sprengiefna. Ljóst er að þetta getur ekki átt við um allar tegundir sprengiefnis, svo sem sprengiefni sem er óinnpakkað eða í dælubíl til beinnar losunar í sprengjuholuna. Ekki þykir ástæða til að fara yfir einstakar greinar frumvarpsins er varða innleiðingu tilskipananna og ákvæða sem eru aðeins lagatæknilegs eðlis og varða flutning ákvæða yfir í sérstakan kafla. Það skal þó áréttað að hér eru ekki gerðar meiri kröfur en tilskipanirnar kveða á um. Virðulegi forseti. Ég vona að mér verði ekki frekar fótaskortur á tungunni, en ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargerðina fyrir málinu. Það er kunnara en frá þurfi að segja að við í Samfylkingunni erum þess mjög fýsandi að innleiða evrópskt regluverk í okkar góða landi og skerpa á þáttum í vopnalögunum. Ég vildi spyrja ráðherrann um einkvæð auðkenni, hvað það merkir nákvæmlega, og sömuleiðis hvort þessi einkvæðu auðkenni eigi þá við þegar sprengiefni er fyllt á bíla, eins og ráðherrann gat um. Það var kannski ekki efni tilskipunarinnar sjálfrar sem varð til þess að ég óskaði eftir andsvari við ráðherrann. Það er því miður kunnara en frá þurfi að segja að hér höfum við farið í gegnum ákaflega vonda atburðarás í tengslum við vopnaburð lögreglu og Landhelgisgæslu í landinu, innkaupamál eða gjafamál frá öðrum löndum sem hefur orðið okkur hneisa, bæði innan lands og erlendis, og algerlega óboðlegan ramma um öll þau mál sem hafa komið upp fyrr í vetur. Ég vildi nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra hvort unnið væri að einhvers konar endurskoðun á þessari löggjöf í heild sinni, ekki bara innleiðingu á þessari einstöku tilskipun heldur hvort verið væri að styrkja lagarammann og verklagið í kringum þessi mál almennt á vegum ráðuneytisins.

Virðulegi forseti. Svarið er jákvætt, verið er að vinna að heildarendurskoðun á vopnalögum. Ég taldi hins vegar ekki hægt, úr því að við erum komin á það stig í innleiðingu á þessum gerðum að hafa fengið á okkur dóm vegna þess síðastliðið haust, að bíða með að koma með þennan þátt málsins þar til heildarendurskoðun lyki á vopnalögunum og kaus því að kljúfa málið í tvennt og koma fyrst með innleiðingarlöggjöfina og síðan verður áfram unnið að endurskoðun vopnalöggjafarinnar sem kemur svo í kjölfarið. Ég vil sérstaklega þakka hv. þingmanni fyrir að spyrja mig um hvað einkvæðar merkingar eru. Minn skilningur er sá að einkvæðar merkingar séu þegar um er að ræða einn bókstaf eða tölustaf í merkingarskyni á vörur. Ég þori ekki að hætta mér miklu lengra út í það mál en það eru náttúrlega strangar reglur um merkingar. Minn skilningur er að verið sé að tala um þetta á þann hátt. Ég get ekki lofað því en ég á von á því að það fari að styttast í að heildarendurskoðuninni ljúki og þá mun það frumvarp birtast í þinginu.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, lögum um meðferð sakamála, lögum um aðför, lögum um gjaldþrotaskipti og lögum um dómstóla. Með frumvarpinu eru lagðar til ýmsar breytingar sem hafa það að markmiði að einfalda og hraða meðferð dómsmála og auka afköst. Byggja margar þeirra á þeim tillögum sem hér eru lagðar til og tillögum frá starfshópi á vegum dómstólaráðs sem hafi það hlutverk að skoða hvar í réttarfarslögum eða innri reglum dómstólanna mætti koma við aukinni einföldun og skilvirkni við rekstur dómstóla þannig að það leiddi til hagræðingar. Með sífellt auknu álagi á dómstóla er nauðsynlegt að leita allra leiða til að sníða af óþarfa handtök við meðferð mála og auka þannig skilvirkni án þess að það komi niður á gæðum og öryggi málsmeðferðar. Virðulegur forseti. Eins og áður sagði er meginefni frumvarpsins breytingar til að auka skilvirkni við meðferð dómsmála. Um er að ræða nokkuð margvíslegar breytingar og er ekki nauðsynlegt að fara yfir hverja einustu hér. Tillögurnar munu svo allar hljóta góða skoðun í allsherjar- og menntamálanefnd. Rétt er þó að stikla á stóru. Lagt er til í 3. og 20. gr. frumvarpsins að dómstólaráð setji reglur um form og frágang dómsskjala, þar á meðal hámarkslengd stefnu og greinargerðar stefnda sem og ákæru og greinargerðar ákæra. Með þessum reglum er reynt að taka á þeirri þróun að lýsing málsatvika og málsástæða sé í óþarflega löngu máli og í raun í andstöðu við fyrirmæli réttarfarslaga um gagnorða lýsingu þessara atriða sem og regluna um munnlegan málflutning. Þá eru lagðar til breytingar á meðferð kærumála til Hæstaréttar sem munu létta af héraðsdómstólum umtalsverðum kostnaði og fyrirhöfn. Þannig er lagt til að sá sem kærir úrskurð eða aðra dómsathöfn skuli sjálfur senda Hæstarétti þau gögn málsins sem hann telur nauðsynleg og afhenda gagnaðila eintak gagnanna, samanber 13. gr. frumvarpsins. Í dag er þetta verkefni á hendi héraðsdóms. Þá eru lagðar til breytingar er varða matsgerðir, samanber 5. og 6. gr. frumvarpsins, þar sem lagt er til að matsmaður þurfi ekki í öllum tilvikum að semja matsgerð. Lögð er til breyting á ákvæðum laga um meðferð sakamála og rýmkuð heimild til að ljúka málum þar sem hinn ákærði mætir ekki fyrir dóm, samanber 24. gr. frumvarpsins. Með þessum hætti mætti afgreiða fjölda mála, svo sem ölvunarakstursbrot, skjótar en nú er. Slíkt ætti ekki að bitna á réttaröryggi sakbornings þar sem skilyrði er að honum hafi verið birt ákæra og fyrirkall um að mæta fyrir dóm auk þess sem möguleiki er á endurupptöku máls sem afgreitt er með þessum hætti. Breytingin á aðfararlögunum, samanber 31. gr. frumvarpsins, er einnig til að auka á skilvirkni mála en þar er lagt til að dómari geti afgreitt aðfararbeiðni með ákvörðun ef hún er tekin til greina að öllu leyti, sem er einfaldari leið en að kveða upp rökstuddan úrskurð. Þá eru lagðar til aðrar breytingar sem hafa ekki að meginmarkmiði að auka skilvirkni við meðferð mála. Lagðar eru til breytingar er varða skýrslutöku af börnum, samanber 18. gr. frumvarpsins. Lagt er til að meginreglan verði sú að skýrsla af barni yngra en 15 ára verði að meginstefnu til tekin í sérútbúnu húsnæði á öðrum stað en í dómhúsi. Einungis verði unnt að gera á þessu undantekningu ef hagsmunir barnsins krefjast þess, svo sem að þess sé ekki kostur að koma við skýrslutöku á þennan hátt nema með verulegu óhagræði fyrir barnið. Lagðar eru til breytingar er varða birtingu dóma og að sérstaklega verði kveðið á um að birta skuli héraðsdóma, samanber 34. gr. frumvarpsins, en nú er slíkt ákvæði eingöngu að finna í dómum Hæstaréttar. Dómstólaráði er jafnframt falið að setja nánari reglur um útgáfu dóma og brottnám lýsinga úr þeim. Þá eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um meðferð sakamála er varða endurupptöku mála þegar hinn dómfelldi er látinn, samanber 29. gr. frumvarpsins. Hér er lagt til að norskri fyrirmynd að ákveðnir nánir ættingjar geti óskað endurupptöku sakamáls að uppfylltum tilteknum skilyrðum ef sérstaklega stendur á. Nýtur þá sá sem fer fram á endurupptöku máls sömu réttarstöðu og dómfelldi. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp var samið í samráði við dómstólaráð, Lögmannafélag Íslands, Dómarafélag Íslands og Hæstarétt. Eins og áður sagði er megintilgangur þess að einfalda og hraða meðferð dómsmála en jafnframt voru lagðar til breytingar sem ekki byggja eingöngu á því markmiði. Ljóst er að með auknu álagi á dómstóla verður að leita leiða til að auka skilvirkni við meðferð mála, eins og ég gat um. Er tilraun gerð til þess með þessu frumvarpi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Það er nú með hálfum huga sem maður vogar sér inn í umræður um þetta mál þegar maður sér hverjir hafa komið að samningu frumvarpsins, réttarfarsnefnd, lögmannafélag og dómarafélag, en engu að síður verð ég að staldra aðeins við ákvæði um birtingu dóma og þá heimild sem ég skil að sé ný, að á héraðsdómsstiginu geti dómari látið nægja að kveða upp munnlegan úrskurð og færa úrskurðarorð í þingbók þannig að í stað skriflegs úrskurðar eða dóms geti komið einhvers konar færsla í bók og munnlegur rökstuðningur og síðan bíði menn og sjái til hvort málinu verði áfrýjað og ef því verður áfrýjað þá er skrifuð greinargerð. Nú skil ég að þetta kann að verða til einföldunar og heilmikið af málum lýkur þar með ef þeim verður ekki áfrýjað og endanleg niðurstaða er fengin. Það þarf þá ekki að flækja málin með einhverjum ritgerðum. Þetta er samt þannig að þá er treyst á munnlega geymd að einhverju leyti eða þangað til viku síðar eða hvenær sem það er gert. Þetta kemur sömuleiðis fram í 13. gr. frumvarpsins þar sem segir að ef máli hefur verið áfrýjað og kæra send til Hæstaréttar skuli dómari, hafi hann ekki samið skriflegan úrskurð, gera það innan viku og afhenda þeim sem kærir. Ef hæstv. ráðherra gæti farið aðeins betur yfir rökin. Hversu mikið telja menn sig vinna með þessu? Er þetta umtalsverður vinnusparnaður sem er þess virði eða réttlætir að fara í þessa átt? Það virðist að sumu leyti vera losaralegri frágangur á málinu á 

Virðulegi forseti. Ég hef verið fullvissuð um það að með því að leggja til þessa breytingu sé í engu verið að stofna réttaröryggi í hættu. Það hefur verið útgangspunktur í allri þeirri vinnu sem hefur lotið að því að fara yfir þessa löggjöf. Eins og hv. þingmaður nefndi fengum við þá bestu sem völ er á til þess að fara yfir það. Það er mikilvægt í þessu að ekki yrði hægt að beita ákvæðinu ef úrskurður fæli í sér lokaniðurstöðu máls, svo sem ef máli væri vísað frá dómi. Það skiptir verulegu máli þegar lagt er mat á hvort þessi aðferð sé heppileg að ekki er um það að ræða. Að öðru leyti verð ég að segja að ég óttast ekki að á þessu verði einhver losarabragur. Ég held að menn séu hreinlega að reyna að sníða agnúa af og einfalda hlutina í vinnu án þess að vega með nokkrum hætti að réttaröryggi.

Frú forseti. Ég efast ekki um að hinir vísustu menn hafi farið vel yfir þetta allt saman. Ég skildi ákvæði 8. gr. svo í barnaskap mínum að það væri til einföldunar, að það væri vinnusparnaðarákvæði, þ.e. í stað þess að ganga frá skriflegum úrskurði í tiltölulega einföldum málum gæti dómari látið við það sitja, eins og þar stendur, að skrá úrskurðarorð í þingbók og færa munnleg rök fyrir niðurstöðunni. Ég hélt að hugsunin væri sú að spara sér hina skriflegu vinnu ef hitt er talið nægja en fara síðan í það ef málinu verður áfrýjað o.s.frv. Ég hef þá skilið það rétt og geri þá ráð fyrir því að í þessu hljóti að vera það mikill sparnaður að það réttlæti að slaka á kröfunum að þessu leyti eða hvernig sem við orðum það. Mig langar líka að spyrja, úr því ég hef tíma, út í endurupptökuákvæðið sem við könnumst við af mikilli umræðu undanfarin ár. Ég geri ráð fyrir að kveikjan að því sé að einhverju leyti þær umræður sem hafa orðið um endurupptöku Guðmundar- og Geirfinnsmála. Þetta er hins vegar almennt ákvæði sem gildir til framtíðar. Ég spyr hvort eitthvað sé að frétta af hinu eina sanna og stóra Guðmundar- og Geirfinnsmáli og endurupptöku þess. Nú er nokkuð um liðið síðan Alþingi kláraði, ef ég veit rétt, breytingu sem dugir gagnvart því máli sem þetta mundi hins vegar leysa ef hitt hefði ekki komið til. Mér leikur nokkur forvitni á að vita um stöðu málsins og hvort það sé réttur skilningur að þetta ákvæði muni duga í öllum sambærilegum tilvikum til endurupptöku máls þótt sá dæmdi eða dómfelldi sé látinn, þ.e. að öðrum skilyrðum endurupptökunnar uppfylltum.

Virðulegi forseti. Varðandi endurupptökuna þá var í því efni af hálfu ráðuneytisins leitað til réttarfarsnefndar sem taldi ástæðu til að vera með almennt ákvæði af þessu tagi. Varðandi tiltekin mál sem hv. þingmaður spyr að þá eru þau mál komin í formlegt ferli og búið að færa það er varðar tvo aðila af hinum látnu undir saksóknara sem er Davíð Þór Björgvinsson. Síðan er þriðja málið væntanlegt í ráðuneytið. Ég geri ráð fyrir því að þetta muni allt fara í sama farveg. Ég held að það sé skynsamlegt að vera með almennt ákvæði af þessu tagi og held að ég hafi komið þeim sjónarmiðum mínum á framfæri hér fyrr í vetur. Þá var málið ekki komið á það stig að það væri hægt að afgreiða það eða leggja það fram á þingi; það voru enn á því lausir endar. Ég held að það horfi til bóta að vera með almennt ákvæði af þessu tagi þegar dómfelldu eru látnir.

Forseti vill upplýsa þingheim um það að einkvætt auðkenni þýðir að það samanstendur af einu atkvæði. Þetta er byggt á kenningu eftir Alan Baddeley um vinnsluminni. Einkvætt auðkenni er auðveldara að muna og það er hraðara í framburði.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á Norðurlandasamningi um erfðir og skipti á dánarbúum. Með frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að fullgilda samning sem gerður var 1. júní 2012, um breytingar á samningi Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar frá 19. nóvember 1934, um erfðir og skipti á dánarbúum. Einnig er lagt til að breytingarsamningurinn öðlist lagagildi hér á landi með sama hætti og upprunalegi samningurinn, samanber lög nr. 108/1935. Norðurlandasamningurinn um erfðir og skipti á dánarbúum tekur á þeim aðstæðum að ríkisborgari eins Norðurlandanna er við andlát sitt búsettur í öðru þeirra. Samningurinn felur í sér tiltekna málamiðlun milli reglna ríkjanna og tryggir samfellu í meðferð slíkra mála á Norðurlöndunum. Breytingarsamningurinn var undirbúinn á vettvangi sérfræðinefndar Norðurlandanna á sviði fjölskylduréttar. Að baki þeirri vinnu lá í upphafi það markmið að færa efni samningsins frá 1934 til nútímalegra horfs. Á síðari stigum var jafnframt horft til þess að samræma efni hans, eftir atvikum, nýrri reglugerð Evrópuþingsins á þessu sviði sem mun skuldbinda Svíþjóð og Finnland frá gildistöku reglugerðarinnar í ágúst á þessu ári. Breytingarsamningurinn felur í sér að Norðurlandaþjóðirnar munu áfram geta beitt ákvæðum Norðurlandasamningsins í málum sem varða arf og erfðaskrá eftir þá sem voru ríkisborgarar eins Norðurlandanna og jafnframt búsettir í öðru þeirra við andlátið, nema annað leiði af framangreindri reglugerð hvað varðar Svíþjóð og Finnland. Samningurinn mun því áfram stuðla að einfaldari málsmeðferð og auknu réttaröryggi á þessu sviði á Norðurlöndunum. Helsta efnislega breytingin sem nýi samningurinn felur í sér varðar val á hvaða reglum skuli beitt við búskipti. Meginregla samningsins frá 1934 er svokölluð fimm ára regla sem felur það í sér að beitt skuli reglum búseturíkisins hafi hinn látni verið þar búsettur í a.m.k. fimm ár fyrir andlátið. Að öðrum kosti skuli beitt reglum ríkisfangsríkisins komi fram ósk um það frá þar til bærum aðila. Samkvæmt ákvæðum breytingarsamningsins verður það áfram meginreglan að beitt skuli reglum búseturíkisins, en arfleifanda verður nú hins vegar heimilað að kveða á um það í erfðaskrá að beitt skuli reglum ríkisfangsríkis. Þá eru felldar brott úr samningnum sérreglur um rétt eftirlifandi maka til setu í óskiptu búi. Ekki þykir lengur þörf á slíkum sérreglum í samningnum þar sem eftirlifandi makar njóta nú fullnægjandi verndar í löggjöf allra aðildarríkjanna auk þess sem slíkar sérreglur þykja illa samrýmanlegar þeirri heimild sem arfleifanda er nú fengin til að kveða á um hvaða reglum skuli beitt við búskiptin. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins og legg því til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu siglingalögum, nr. 34/1985, með síðari breytingum. Frumvarpið felur fyrst og fremst í sér innleiðingu á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 392/2009 um bótaábyrgð farsala vegna slysa við farþegaflutninga á sjó, en einnig er lagt til að bætt verði við viðurlagaákvæði vegna innleiðingar á tilskipun 2009/20/EB um tryggingu skipaeigenda gegn sjóréttarkröfum. Sú tilskipun var að mestu innleidd hér á landi með lögum nr. 46/2012, um breytingu á siglingalögum, en þá misfórst að taka upp viðurlagaákvæði vegna tryggingaskyldu útgerðarmanna á að tryggja skip sín og er því lagt til að úr því verði bætt með þessu frumvarpi. Reglugerð 392/2009 fjallar um flutning á farþegum og farangri þeirra á sjó. Gildissvið hennar afmarkast við skip í millilandasiglingum og skip á hafsvæði í flokki A og B. Skipum í innanlandssiglingum er skipt í fjóra flokka eftir því á hvaða hafsvæðum þau sigla, þ.e. hafsvæði A, B, C og D. Til skýringa má geta að ríkari kröfur eru gerðar til skipa fyrir siglingar á hafsvæði A á meðan vægustu kröfurnar eru gerðar til skipa fyrir siglingar á hafsvæði D. Stærsti hluti þeirra skipa sem sigla úti fyrir ströndum Íslands starfa á hafsvæðum C og D og falla því utan gildissviðs hennar. Af þeim skipum sem falla undir gildissvið tilskipunarinnar má nefna Herjólf og Sæfara. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við Samgöngustofu, Samtök atvinnulífsins, Samtök ferðaþjónustunnar, Samtök fjármálafyrirtækja og Samtök verslunar og þjónustu. Þá var frumvarpið kynnt á vef ráðuneytisins og var tveggja vikna frestur veittur til athugasemda. Í frumvarpinu hefur verið tekið tillit til athugasemda þessara aðila, en þær voru á þá leið að ekki yrði gengið lengra en nauðsynlegt væri við innleiðingu EES-gerðanna. Þá er lagt til í frumvarpinu að nýta heimildir reglugerðarinnar sem leyfir aðildarríkjum að fresta framkvæmd hennar. Munu breytingarnar því taka gildi gagnvart skipum í A-flokki frá 30. desember 2016 og gagnvart skipum í B-flokki frá 30. desember 2018. Helstu breytingarnar sem verða með innleiðingu reglugerðarinnar eru eftirfarandi: 1. Farsali mun bera hlutlæga ábyrgð á tjóni farþega sem stafar af atviki við sjóflutninga upp að 250.000 SDR og er hann skyldugur að hafa tryggingar fyrir þeirri fjárhæð. Samkvæmt því mun ábyrgðin til skipsstranda, áreksturs ef skip sekkur eða hvolfir, sprenginga eða ef eldur verður um borð, eða ágalli sé á skipinu. 2. Farsali mun bera ábyrgð á tjóni af hjálpartækjum einstaklinga með skerta hreyfigetu. 3. Farsala sem ábyrgur er fyrir tjóni vegna atviks við sjóflutninga ber að greiða tjónþola fyrir fram bætur til að standa undir brýnustu fjárþörf. 5. Farsali er skyldaður til að upplýsa farþega um réttindi sín samkvæmt reglugerðinni. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og vísa að öðru leyti til athugasemda sem fylgja frumvarpinu. Verði frumvarpið að lögum hefur það ekki mikil áhrif hér á landi og takmarkast einkum við útgerðir fyrrgreindra skipa. Þá er ekki gert ráð fyrir að samþykkt frumvarpsins kalli á eftirlit umfram það sem nú fer fram hjá Samgöngustofu. Hæstv. forseti. Ég hef nú lokið máli mínu og legg til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Samgöngustofu, stjórnsýslustofnun samgöngumála, nr. 119/2012, og lögum um loftferðir, nr. 60/1998, með síðari breytingum. Frumvarpið felur í sér annars vegar breytingar sem heimila ráðherra að innleiða reglugerðir er varða Flugöryggisstofnun Evrópu og Siglingaöryggisstofnun Evrópu og teknar hafa verið upp í EES-samninginn og hins vegar að tekin verði upp að nýju gjaldtökuákvæði um útgáfu lofthæfisskírteina til útflutnings og um fyrstu útgáfu lofthæfisskírteina vegna loftfara sem ekki eru vélknúin. Þá er jafnframt að finna í frumvarpinu heimild til handa ráðherra til að mæla fyrir um greiðslu kostnaðar vegna starfa samræmingarstjóra á flugvöllum með samræmdan afgreiðslutíma. Þær gjaldtökuheimildir sem er að finna í frumvarpinu var áður að finna í lögum um Flugmálastjórn Íslands sem felld voru úr gildi með gildistöku laga nr. 119/2012, um Samgöngustofu. Samgöngustofa sendi ráðuneytinu erindi þar sem bent var á að heimildin hefði verið felld út og óskað eftir því að ráðuneytið beitti sér fyrir að heimildinni yrði komið fyrir að nýju í lögum. Umræddar gjaldtökur eru ekki reglubundnar og eiga sér eingöngu stað að beiðni gjaldanda, annaðhvort við nýskráningu loftfars sem ekki er vélknúið eða útfellingu loftfars svo sem vegna sölu eða við skil að loknum leigutíma. Ákvæði er snúa að Flugöryggisstofnun Evrópu og Siglingaöryggisstofnunar Evrópu fela í sér að sambærilegar heimildir séu til staðar vegna þessara stofnana sem Ísland er aðili að gegnum EES-samninginn. Þannig ber ráðherra nú að innleiða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins er varðar stofnun Flugöryggisstofnunar Evrópu. Á grundvelli stofngerða stofnananna er framkvæmdastjórn Evrópusambandsins falið að setja reglugerðir um ákveðin verkefni stofnananna og þarf að innleiða þær hér á landi. Ákvæði frumvarpsins sem snertir heimild ráðherra til að mæla fyrir um skiptingu kostnaðar vegna verkefna samræmingarstjóra er ætlað að renna styrkari stoðum undir núgildandi framkvæmd, en gerðar voru breytingar á skipan samræmingarstjóra á Keflavíkurflugvelli eftir að athugasemdir bárust frá Eftirlitsstofnun EFTA um að sjálfstæði hans væri ekki nægjanlega tryggt. Ákvæðið felur því ekki í sér neinar breytingar frá núgildandi fyrirkomulagi. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við Samgöngustofu að því er varðar gjaldtökuheimildir. Þá var frumvarpið kynnt á vef ráðuneytisins og tveggja vikna frestur var veittur til athugasemda. Engar athugasemdir voru gerðar við frumvarpið. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og vísa að öðru leyti til athugasemda þeirra sem fylgja frumvarpinu. Hæstv. forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.

Frú forseti. Að sjálfsögðu er þessi gjaldtökulagfæring sjálfsagt mál. Það hefur tekist svona til þegar þetta var skrúfað saman í sameiningunni að heimildir að þessu leyti hafa fallið niður. Það sem vakti athygli mína voru þessar víðtæku reglugerðarheimildir, að hér virðist vera um að ræða að innleiða mikið regluverk á sviði Siglingaöryggisstofnunar Evrópu og síðan aftur á sviði Flugöryggisstofnunar Evrópu. Mér leikur forvitni á að vita: Eru þetta fullnægjandi innleiðingarheimildir að þessu leyti til og er það alveg klárt að reglugerðir dugi til þess að gera þetta? Nú hefur sumt í þessum flugstofnunum til dæmis verið snúið gagnvart framsali valds og annað í þeim dúr. Ég reikna með að ekkert slíkt sé hér á ferðinni úr því menn telja að þetta sé hægt að gera með einfaldri heimild til reglusetningar. Og þá kannski líka: Eru þetta þá tilskipanir sem búnar eru að fara sinn feril í gegnum utanríkismálanefnd og þær hafi sem sagt verið blessaðar á grundvelli ákvarðana í sameiginlegu EES-nefndinni og allt þar fram eftir götunum?

Hæstv. forseti. Það er alveg rétt og við þekkjum það að gríðarlega mikið alþjóðlegt regluverk er hvað varðar loftferðir og slíka flutninga. Það eru engar reglugerðir um að ræða þarna sem varða stjórnskipulega fyrirvara. Það þyrfti ávallt að fara fram með allt öðrum hætti, að því er sérstaklega gætt fyrir fram. Og þegar þarf að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara eða fara þarf með reglurnar í gegnum breytingar á lögum þá er það að sjálfsögðu gert. Þessar reglur eru þess eðlis að óhætt er að fara með þær með þessum hætti, það hef ég verið fullvissuð um og skil alveg eindregið þannig að svo sé. Þær hafa nú þegar hlotið meðferð á viðeigandi stöðum. En ég tel hins vegar, af því að umtalsverðar reglur berast okkur stöðugt frá hinu alþjóðlega umhverfi hvað varðar öryggi í flugi, að mikilvægt sé fyrir okkur að hafa gætur á því hvað við erum að innleiða á hverjum tíma og við reynum að vanda okkur alveg sérstaklega vel við það.

Frú forseti. Mér er fullkunnugt um að það er mikið regluverk sem oft tengist þessum málum, bæði siglingaöryggismálum og flugöryggismálum. Ég er ekki að mæla með því og væri sjálfsagt að æra óstöðugan að allar tæknilegar reglur í þessum efnum væru, ég tala nú ekki um settar í lög, hvað þá að fjalla með viðamiklum hætti um einhverjar tæknilegar breytingar sem kunna að verða á þessu frá einum mánuði eða ári til annars. En það sem ég staldraði engu að síður við og vil hafa nefnt hér, ég tek orð ráðherra fullgild, er að hér er auðvitað um mjög opna heimild að ræða. Það er í raun og veru sagt: „Ráðherra er einnig heimilt að setja reglugerð um innleiðingu EES-gerða sem varða verkefni á sviði Siglingaöryggisstofnunar Evrópu og stofnuninni hafa verið falin á grundvelli stofngerða hennar, …“ Þetta er almenn heimild til þess að innleiða tilskipanir sem varða verkefni á þessu sviði. Hið sama gildir í raun um Flugöryggisstofnunina. Hér segir: „Ráðherra er heimilt að setja reglugerð sem felur í sér innleiðingu EES-gerða sem varða verkefni á sviði Flugöryggisstofnunar Evrópu …“ - sem væntanlega er opin heimild inn í framtíðina, að þau verkefni sem þeirri stofnun verða falin, er ráðherra heimilt að innleiða eða heimilt er að taka þau upp og innleiða í okkar rétt á grundvelli þessara reglugerðarheimilda.

Hæstv. forseti. Ég er reyndar almennt þeirrar skoðunar að fara eigi gætilega í reglugerðarheimildir og hafa þær ekki of opnar. Ég get að því leyti til tekið undir með hv. þingmanni að ástæða er til að fara sérstaklega varlega í því að veita of opnar reglugerðarheimildir. Ég held að þetta kalli hreinlega á það að nefndin skoði það rækilega í málsmeðferð sinni hvort þarna sé ekki passlega langt gengið eða hvort þurfi að gera bætur á þessu ákvæði. Ég treysti nefndinni fyllilega til að gera það og fara rækilega yfir það. Ég held við ættum reyndar að hugleiða það líka þegar við erum að taka inn þetta mikla regluverk að utan, sem í þessu tilviki skipta öryggissjónarmiðin verulega miklu máli, að við séum ávallt að hugsa það að við séum að taka þetta á réttan hátt inn í okkar rétt og ekki heldur framselja vald, hvort sem er til framkvæmdarvalds eða annars, með einhverjum óvarlegum hætti. Það mundi maður alls ekki vilja sjá.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til breytinga á lyfjalögum, nr. 93/1994. Frumvarpið er samið í velferðarráðuneytinu í samvinnu við Lyfjastofnun. Tilefni þessa frumvarps er að veita ráðherra lagaheimild til að innleiða ákvæði tilskipunar Evrópuþingsins og Evrópuráðsins frá árinu 2010 nr. 84 og reglugerðar Evrópuþingsins, nr. 1235/2010 er varða lyfjagát. Með framangreindum gerðum var sett á fót nýtt regluverk á EES-svæðinu á sviði lyfjagátar en það hugtak vísar til alls eftirlits með aukaverkunum lyfja. Því er ætlað að auka lýðheilsuvernd, bæta skilvirkni lyfjagátarkerfisins í Evrópu og auka öryggi við dreifingu og notkun lyfja á Evrópska efnahagssvæðinu. Innleiðingin kallar á breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, eins og áður sagði, þar sem ákveðinn hluti nýrra krafna sem gerðar eru til markaðsleyfishafa lyfja á sér ekki lagastoð í núgildandi lögum. Þá þarf einnig að gera breytingar á reglugerð nr. 141/2011, um markaðsleyfi sérlyfja, merkingar þeirra og fylgiseðla. Markmið áformaðra breytinga er innleiðing á reglum um lyfjagát, en um er að ræða umfangsmestu breytingar á þeim reglum frá árinu 1995. Með lyfjagát er átt við aðferðafræði og verkefni sem snúa að því að fyrirbyggja ótilætlaðar aukaverkanir lyfja eftir að þau fá markaðsleyfi og eru markaðsett. Meðal þessara verkefna eru skráningar aukaverkana og tilkynningarskylda í því skyni að greina og meta áður óþekktar aukaverkanir og fyrirbyggja skaðleg áhrif þeirra. Reglur um lyfjagát eru settar til að unnt sé að koma í veg fyrir og greina aukaverkanir af lyfjum með hinu endurbætta regluverki. Er stefnt að því að auka lýðheilsu, bæta skilvirkni lyfjagátarkerfisins í Evrópu og auka öryggi við dreifingu og notkun lyfja á Evrópska efnahagssvæðinu. Nýjar reglur lyfjagátarkerfisins skilgreina hlutverk og skyldur aðila með nánari hætti en áður hefur verið og nýir verkferlar eru innleiddir og tilkynningarkerfi styrkt. Þá er kveðið á um aukna aðkomu sjúklinga og helbrigðisstarfsmanna að tilkynningarkerfi lyfja sem og skilvirkari miðlun upplýsinga til almennings um áhættu við töku lyfja. Þetta nýja regluverk mun að mati framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins bæta skilvirkni lyfjagátarkerfisins sem hefur að markmiði að auka lýðheilsu og bjarga mannslífum. Nú er talið að innan Evrópusambandsins látist árlega um 197 þúsund manns vegna aukaverkana lyfja en með bættu regluverki lyfjagátar er áætlað að unnt sé að bjarga í kringum fimm þúsund mannslífum. Þá er fyrir séð að innan Evrópusambandsins muni um 2,5 milljarðar evra sparast við þær breytingar sem Evrópusambandið ætlar að leiða með þessum hætti í regluverk sitt. Ekki er búist við því að innleiðing á þessum gerðum hafi teljandi áhrif á tekjur eða gjöld ríkissjóðs enda er til staðar gjaldtökuheimild hjá Lyfjastofnun vegna útgáfu markaðsleyfa og lyfjaeftirlitsgjalds sem lagt er á eftirlitsskylda aðila og gerðirnar hafa þegar öðlast gildi innan Evrópusambandsins. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa frumvarps og leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr. að lokinni þeirri umræðu sem hér fer fram.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra aldeilis ágæta yfirferð yfir þetta mál sem varðar lyfjagát. Eins og fram kom í ræðu hans er því ætlað að tryggja betur öryggi notenda lyfjanna. Ég velti fyrir mér í því samhengi að í velferðarnefnd höfum við verið að fjalla um frumvarp til breytingar á lyfjalögum sem varða auglýsingar á lyfjum og þar á að heimila auglýsingar í sjónvarpi. Þar er jafnframt verið að einfalda þær upplýsingar sem gefa þarf leyfi fyrir í auglýsingum, meðal annars þarf samkvæmt frumvarpinu ekki að veita sérstakar upplýsingar um aukaverkanir. Því velti ég þeirri spurningu upp við ráðherra hvort það frumvarp kunni að stangast á við markmið þessara breytinga. Auðvitað er það ekki ráðherra að ákveða það eða að taka ákvarðanir fyrir velferðarnefnd, við getum gert það að eigin frumkvæði og ég ætla ekki að leggja þá ábyrgð á hans herðar, en telur hæstv ráðherra ekki að það sé tilefni til að gæta sérstaklega að þessu og kanna hvort eðlilegt sé að fella úr lögum skylduna til að auglýsa að minnsta kosti algengustu aukaverkanir?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég hugleiddi þetta örlítið við yfirferð þess frumvarps sem hér liggur fyrir til umræðu. Ég velti fyrir mér þeim reglum sem hér er verið að leiða í lög og en þótt ekki hafi verið lokið við að leiða þær í laga- og regluverk okkar tel ég að Lyfjastofnun og markaðurinn hafi unnið að mestu eftir þessu regluverki. Ég komst að þeirri niðurstöðu að það ætti að gefa okkur frekari tækifæri til að gera ríkari kröfur til markaðsleyfishafa um eftirlit og upplýsingagjöf varðandi þá áhættuþætti eða mögulegar aukaverkanir sem hin ýmsu lyf kunna að valda. Ég tel því að þessi löggjöf eða þetta frumvarp, að því gefnu að það verði að lögum, ætti í rauninni að vinna frekar með því að styrkja utanumhald um eftirlit með lyfjum og notkun þeirra hér á landi. Þar af leiðandi ætti það að geta styrkt grunninn undir því eftirliti sem menn eru hugsandi yfir ef það frumvarp sem hv. þingmaður vísaði til verður að lögum. Í því frumvarpi er fyrst og fremst verið að leiða inn jafnræði á milli auglýsingategunda. Verið er að heimila auglýsingar í sjónvarpi sem leyfðar eru í ljósvakamiðlum eða blaðaútgáfu. Það er fyrst og fremst verið að jafna samkeppnisstöðu og þá líka aðgengi neytenda að því að afla sér upplýsinga varðandi þau lyf sem heyra þar undir.

Hæstv. forseti. Já, það er rétt. Með því frumvarpi sem nú er til umfjöllunar í nefndinni er verið að auka jafnræði á milli miðla þannig að sjónvarp sé ekki eitt undanskilið varðandi heimildir til auglýsinga. Ég held að flestir í nefndinni séu sammála um að það er erfitt að mismuna, en lyf eru náttúrlega engin venjuleg vara. Lyf geta verið dauðans alvara eins og dæmin sanna, um 197 þúsund manns innan Evrópusambandsins eru taldir deyja árlega vegna aukaverkana lyfja. Ef ekki er skylda að auglýsa aukaverkanir - oft og tíðum getur maður ekki lesið um aukaverkanir lyfjanna nema maður hafi keypt þau, opnað pakkninguna og flett út heilmiklum bleðli með upplýsingum á. Mörg lyf eru algeng í notkun, ýmis verkjalyf og fleiri sem hafa mörg hver aukaverkanir sem fólk gerir sér ekki grein fyrir. Ég fagna framkomu þessa frumvarps og ég held að það sé mikið unnið að auka öryggi neytenda þegar kemur að upplýsingum um aukaverkanir lyfja og upplýsingum um að lyf eru alls ekki skaðlaus. Þó að lyf séu auðvitað ómetanleg og bjargi mannslífum og auki lífsgæði fólks til mikilla muna geta þau líka haft mjög alvarlegar afleiðingar. Það sem mér finnst erfiðast við frumvarpið sem varðar auglýsingar á lyfjum er að það er ekki hægt að meðhöndla lyf eins og hverja aðra vöru á markaði.

Virðulegi forseti. Já, lyf geta verið hættuleg vara, eins og hv. þingmaður segir, en þau eru líka afskaplega gagnleg vara. Þess vegna ber að umgangast þau þannig. Ég leyfi mér að fullyrða að lyfjamarkaðurinn hér á Íslandi; Lyfjastofnun, lyfjagreiðslunefnd og þeir sem höndla með lyf úti á markaði, umgangist þau af mikilli ábyrgð og skyldu. Upplýsingarnar um lyfin, aukaverkanir og verkanir þeirra eru í fylgiseðlum, eins og hér er rætt um, þegar þau eru rétt yfir borðin. Sumt af þessu er hægt að kaupa án þess að menn hafi ýkjamiklar upplýsingar um lyfin, þau eru rétt yfir borðið sem lyf. Almenna reglan í þessum efnum, eins og við erum að leiða hér í lög, þ.e. almennt regluverk, er að auglýsingar í Evrópu á lyfjum eru heimilar. Ég held að sú mismunun sem tíðkast hér á landi sé ákveðinn tvískinnungur, að leyfa auglýsingu í tímaritum eða dagblöðum en banna þær í sjónvarpsauglýsingum. Ég held að við eigum að gera miklu stífari kröfur, eins og raunar er verið að gera í þessu frumvarpi, og styrkja stöðu Lyfjastofnunar til eftirlitsins, að leiða hér og skýra hlutverk og skyldur aðila varðandi lyfjamálin og sömuleiðis að greiða fyrir og auka skilvirkni í regluverkinu um þessi mál. Ég held að árangurinn liggi fyrst og fremst í því að við náum að bæta okkur á þeim sviðum en ég tel að auglýsingarnar einar og sér og sú jöfnun sem hér hefur verið gerð að umtalsefni skilji ekki á milli stórra mála í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að gera grein fyrir þessu frumvarpi. Ég kem hér ekki beinlínis í andsvar heldur vil ég lýsa ánægju minni með frumvarpið. Ástæðan er sú að lyf eru engin venjuleg vara og það er mjög mikilvægt að ákveðið eftirlit sé haft með þessari vöru og líka varðandi lyfjagát í því samhengi með því að greina, meta og skilja hugsanlegar aukaverkanir og fyrirbyggja að einhvers konar tilvik geti komið upp vegna aukaverkana sem geta haft skaðleg áhrif. Margir eru ekki nógu meðvitaðir og oft er maður sjálfur ekki nógu meðvitaður um þær aukaverkanir sem verkjalyf geta haft og heldur kannski að þau séu saklaus. Stundum hlær maður innra með sér og hugsar af hverju maður ætti að taka ákveðna töflu við höfuðverk þegar aukaverkanirnar geta verið mun meiri en einhver höfuðverkur, þótt þær séu sjaldgæfar. Það er mjög brýnt að fólk sé meðvitað og að þeir sem sýsla með lyf fylgi skráningarskyldum sínum og því sem reglurnar kveða á um. Það er mjög mikilvægt eins og þær tölur sýna sem fram koma í frumvarpinu, þ.e. að um 197 þúsund látast árlega innan svæða Evrópusambandsins vegna aukaverkana lyfja. Áætlað er að með þessu frumvarpi og lyfjagátinni megi bjarga fimm þúsund mannslífum. Ég kom hingað til að fagna þessu frumvarpi og tel það vera til mikilla bóta.