Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að þar sem fimm þingmenn hafa beðið um orðið undir dagskrárliðnum Störf þingsins mun forseti haga umræðunni þannig að hann gefur hv. þingmanni orðið, síðan þeim sem hann vill eiga orðastað við og svo næsta þingmanni sem hafði sent inn beiðni og svo koll af kolli.

Frú forseti. Það er mikilvægt að læra af sögunni en horfa jafnframt fram og læra af reynslunni. Mig langar því að spyrja hv. formann Framsóknarflokksins, og áskil mér reyndar rétt til að spyrja fleiri formenn stjórnarandstöðuflokka sömu spurningar síðar meir: Hvaða lærdóm dregur nýr formaður Framsóknarflokksins af einkavæðingu ríkisbankanna á síðasta áratug og hvernig sér hann fyrir sér að eignarhaldi á nýju ríkisbönkunum verði háttað í framtíðinni?

Frú forseti. Ég þakka nafna mínum, hv. 7. þm. Norðaust., fyrir góða fyrirspurn og jafnframt er ég þakklátur hv. þingmanni fyrir það að telja mig hæfastan til að svara þessari spurningu. Ég mun reyna að standa undir því.  En hvað varðar framtíðareinkavæðingu bankanna sem nú eru aftur orðnir ríkisbankar tel ég æskilegast að reyna að koma þeim í hendur kröfuhafa bankanna með einhverjum hætti. Bent hefur verið á að það sé alls ekki víst að þeir hafi áhuga á því að yfirtaka bankana og fara í bankarekstur en ég held að það væri mjög æskilegt ef hægt væri að koma málum í það horf til að opna á tengsl við útlönd í gegnum þessar bankastofnanir og til að kröfuhafarnir hefðu hag af því að rekstur bankanna gengi sem best hérna. Sú leið að reyna að selja þessa banka til erlendra banka, einhverra annarra en kröfuhafanna, gæti reynst mjög erfið þótt ekki væri nema vegna þess að á sínum tíma þegar bankarnir voru einkavæddir var talað, að mér skilst, við einhverja 30 erlenda banka til að reyna að fá þá til að koma þar að málum. Áhuginn var lítill og var það þó þegar ástandið var bara prýðisgott á Íslandi. Menn geta því rétt ímyndað sér ef nú væri send út tilkynning um að íslenskir bankar væru til sölu að litið yrði á það sem grín frekar en alvöru. Líklegasta leiðin til árangurs er sú að reyna að fá kröfuhafana, sem í raun má segja að eigi bankana, til að taka við þeim og rekstri þeirra.

Virðulegi forseti. Þegar ákveðið var að ganga til samninga um hina svokölluðu Icesave-reikninga ákvað þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að vera á móti því að það yrði gert. Það gerði þingflokkurinn með skírskotun til tiltekinna sjónarmiða  Það er kannski furðulegt að þurfa að spyrja svona spurninga, svo sjálfgefið ætti svarið að vera. En í ljósi forsögunnar og í ljósi þess að þingflokkurinn var andsnúinn því að ganga til þessara samningaviðræðna sem núna hefur hins vegar verið leitt til lykta með þessu samkomulagi finnst mér nauðsynlegt að þessi mál séu skýrð. Það hefur ekki komið beinlínis fram hjá þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hver afstaða hans er og þess vegna vil ég spyrja hv. formann þingflokksins hver afstaða þingflokksins er til þessa samnings.

Virðulegi forseti. Eins og hv. þm. Einar K. Guðfinnsson veit var þetta kynnt þingflokkum á föstudag og tekið til meðferðar hjá þingflokki Vinstri grænna á föstudaginn. Meiri hluti þingflokks Vinstri grænna veitti ríkisstjórninni heimild til að ganga frá þessum samningum á þeim forsendum sem kynntar voru en um það voru þó skiptar skoðanir.

Virðulegi forseti. Ég ætlaði að beina máli mínu til hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur, formanns viðskiptanefndar, þó að ég persónugeri ekki þetta mál við þann ágæta hv. þingmann. En ég vil segja í byrjun að ég held að það sé mikilvægt að formaður þingflokks Vinstri grænna upplýsi okkur um hversu stór meiri hluti þingflokks Vinstri grænna ætlar að styðja það mál sem hv. þm. Einar K. Guðfinnsson spurði um. Hvað sem því líður ætla ég að velta einu máli upp sem er eins stórt mál og það getur orðið og það varðar upplýsingagjöf þingmanna. Eins og allir vita hefur það verið mikil þrautaganga að fá upplýsingar um þau stærstu mál sem þetta þing fjallar um. Hér vísa ég sérstaklega til endurreisnar bankanna. Við höfum reynt að fá aðila sem upplýsa okkur um stöðu mála til að halda fund í hv. viðskiptanefnd. Það hefur verið mikil þrautaganga, virðulegi forseti, en steininn tók úr í morgun. Þar komu fulltrúar Fjármálaeftirlitsins og upplýstu okkur um að þeir hefðu gert samninga sem gerðu það að verkum að þeir teldu að það væri ekki nokkur einasta leið fyrir þá að upplýsa hv. þingmenn almennt um stöðuna varðandi endurreisn bankanna. Við fáum engar upplýsingar um hvaða aðferðafræði verður notuð af endurskoðunarfyrirtækjum og ráðgjafarfyrirtækjum til að meta eignir bankanna eða um neitt sem snýr almennt að þessu. Hvernig eiga hv. þingmenn að taka ákvarðanir sem eru einar þær stærstu sem þingmenn þjóðarinnar hafa tekið án þess að hafa upplýsingar? Það liggur alveg hreint og klárt fyrir að við munum ekki fá upplýsingar frá Fjármálaeftirlitinu. 
             Virðulegi forseti. Þetta snýst um trúverðugleika þingsins 

Frú forseti. Það er rétt sem hér er upplýst og ég hygg að þessi fundur í hv. efnahags- og skattanefnd og í viðskiptanefnd muni komast á spjöld sögunnar. Kannski kemur til þess, eins og einn hv. þingmaður nefndi þar í morgun, að þingmenn þurfi að fara að berja búsáhöld inni í þessum sal til að kalla fram upplýsingar. Það er rétt að fyrir nefndirnar komu fulltrúar Fjármálaeftirlitsins sem sögðust hafa gengið þannig frá samningum síðastliðið haust að þeim væri ómögulegt að veita þessum tilteknu nefndum þingsins upplýsingar sem varða mat á eignum og skuldum gömlu bankanna og mat á aðferðafræðinni sem þessar nefndir þurfa að sjálfsögðu að kynna sér nákvæmlega til að geta tekið upplýsta ákvörðun sem varðar m.a. fjárframlag ríkisins inn í nýju bankana, þ.e. það eigið fé á fjárlögum núna sem eru litlir 385 milljarðar. Þetta er ekki lítið mál og ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði áðan að þetta er prófsteinn á það hvort Alþingi getur unnið að endurreisn efnahagslífsins og uppbyggingu nýrra banka. Og til þess að svo sé þarf auðvitað að ríkja gagnsæi og traust á milli aðila um öll mál. Menn geta ekki lokað hluti eins og þessa inni og borið við samningum, bankaleynd, jafnvel upplýsingalögum. Formenn þessara nefnda beggja munu í framhaldinu að sjálfsögðu þrýsta á um að fá umbeðnar upplýsingar inn í þessar nefndir. Það kemur ekki annað til álita.

Frú forseti. Alexander Stubb, utanríkisráðherra Finnlands, hefur nú tengt saman Icesave-málið og mögulega aðild Íslands að Evrópusambandinu þar sem hann sagði á blaðamannafundi nýlega að Finnar styðji sérhverja þá ákvörðun sem greiðir götu Íslands að Evrópusambandsaðild og átti þá við Icesave-skuldbindingarnar. Ég beini því þeirri spurningu til hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur hvort hún sé sammála þessu stöðumati utanríkisráðherra Finna. Það er ljóst að Vinstri grænir eru komnir í heljarmikinn leiðangur ásamt Samfylkingunni til að ganga til viðræðna við Evrópusambandið þvert á það sem þessi flokkur talaði um fyrir einum og hálfum mánuði síðan. Þessi sami flokkur er líka í ríkisstjórn sem ætlar að leggja fyrir Alþingi Íslendinga Icesave-skuldbindingar sem er hrikalegur samningur. Flokkur sem fyrir einum og hálfum mánuði síðan talaði gegn því að undir slíkt samkomulag yrði ritað. Ég spyr: Á hvaða vegferð er Vinstri hreyfingin – grænt framboð? Er hún gersamlega búin að gleyma helstu stefnumálum sínum sem hún talaði fyrir fyrir um 50 dögum síðan? Eru stólarnir í ríkisstjórninni þessum flokki svona mikilvægir? Er flokkurinn búinn að hringsnúa helstu stefnumálum sínum, þ.e. að fara að skuldbinda íslenska þjóð um gríðarlega háar upphæðir? Að öllu óbreyttu verða vaxtagjöld íslenska ríkisins fyrsta ár þessarar skuldbindingar 36 milljarðar króna. Það er meira en við setjum í rekstur Landspítalans þar sem þúsundir hjúkrunarfræðinga og lækna og annars starfsfólks vinna, meira en sjálfur Landspítalinn á einu ári? Hver er stefna Vinstri grænna í þessum málum? Ég held að sjálfur Ragnar Reykás verði að litlum manni við hliðina á Vinstri hreyfingunni – grænu framboði 

Frú forseti. Sumir flokkar hafa verið kenndir við já, já og nei, nei. Það á ekki við um Vinstri hreyfinguna – grænt framboð.  
             Við ætlum að leggja fyrir Alþingi Íslendinga, eins og hv. þm. Birkir Jón Jónsson sagði, Icesave-málið. Icesave-málið, öll gögn, hvert einasta snifsi sem til er um það mál í gögnum hjá ráðuneytum. Það ætlum við að gera til að þingið geti tekið upplýsta ákvörðun. Til að þingið geti tekið upplýsta ákvörðun um þetta stóra mál. Þetta er eitt viðamesta og alvarlegasta verkefni sem núverandi ríkisstjórn hefur þurft að glíma við og minnihlutastjórnin líka. Það er ekkert áhlaupaverk að taka til eftir þessa tvo flokka eftir 20 ára 

Frú forseti. Mig langar aðeins að blanda mér í umræðu sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hóf hér með fyrirspurn til hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur um sameiginlegan fund viðskiptanefndar og efnahags- og skattanefndar í morgun. Ég verð að segja alveg eins og er við hv. þingmenn hér - ég hef starfað 15 ár í stjórnmálum, í sveitarstjórn og þar af tvö ár á Alþingi Íslendinga - að fundurinn sem ég sat í morgun fer í mínum huga á spjöld sögunnar. Hvers vegna gerir hann það? Jú, vegna þess að þar varð ég vitni að farsa sem gekk út á það að tveimur þingnefndum, skipuðum þjóðkjörnum fulltrúum á Alþingi Íslendinga, var meinað um upplýsingar á grundvelli 5. gr. upplýsingalaga. Hvað stendur í 5. gr. upplýsingalaga, frú forseti? Þar er kveðið á um rétt almennings til að fá tilteknar upplýsingar. Í mínum huga eru þjóðkjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga ekki jafnréttháir og almenningur til þess að fá upplýsingar í jafnviðamiklum og stórum málum sem hér er um að ræða. Þess vegna segi ég það og endurtek það hér sem ég sagði á nefndarfundi í morgun: Þetta mál er prófsteinn á styrk þingsins, á styrk Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu og gagnvart stofnunum og embættismannakerfi Íslands að ganga eftir upplýsingum. Þess vegna var formönnum þessara tveggja nefnda falið að fylgja málinu eftir í morgun og ganga eftir því að þessar upplýsingar yrðu veittar vegna þess að það er algjörlega fráleitt að ætlast til þess að kjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga taki upplýstar ákvarðanir 

Virðulegi forseti. Það var athyglisverð spurning sem kom frá hv. þm. Sigmundi Erni Rúnarssyni þegar hann spurði formann Framsóknarflokksins hvað honum fyndist um söluna á bönkunum og fróðlegt að rifja það upp að þegar hæstv. fjármálaráðherra fór hér yfir aðdragandann að Icesave-málinu dró hann einmitt söluna á bönkunum inn í þá atburðarás. Við getum verið sammála um að ýmislegt hefði betur mátt fara við söluna. Það hefði mátt vera dreifðari eignaraðild. Eftir á að hyggja hefðum við þurft að styrkja eftirlitskerfið með bönkunum til mikilla muna. Við verðum samt að viðurkenna þá staðreynd að við innleiddum hér tilskipanir Evrópusambandsins um fjármálakerfi. Það var gert, þetta eru staðreyndir málsins. Salan á ríkisbönkunum hefur ekkert með Icesave-reikningana að gera eins og hv. þm. Álfheiður Ingadóttir var að ýja að rétt áðan, akkúrat ekki neitt.  Það stendur í íslenskum lögum að Íslendingar séu ábyrgir og íslenskur almenningur fyrir því sem er í innstæðutryggingarsjóðnum, 19 milljörðum. Ríkisstjórnin, ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingarinnar, er að taka ákvörðun um að almenningur taki á sig þessa 650 milljarða. Það væri miklu nær að spyrja: Hvernig er hægt að blanda þessu saman og ýja að því eins og hv. þingmenn Samfylkingar og Vinstri grænna gera? Og svo er stóra spurningin: Hvað ætlar Samfylkingin að gera varðandi ríkisbankana? Eiga þeir að vera ríkisbankar áfram eða á að selja þá þegar fram í sækir?

Frú forseti. Ég ætla að taka aðeins upp umræðu um Icesave-málið og afstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og það sem spurt hefur verið í því efni, m.a. um tengslin við umræður um Evrópusambandið. Ég vil fyrst geta þess varðandi afstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að hún birtist m.a. í nefndaráliti fulltrúa flokksins í utanríkismálanefnd. Þegar þetta mál var til umfjöllunar þá var þar hv. þingmaður og núverandi hæstv. fjármálaráðherra og Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði þar fram rökstudda dagskrártillögu. Í fyrsta lagi að málið yrði tekið út af dagskrá vegna þess að það væri í raun vanreifað og vegna þess að það var talið að leita þyrfti að sanngjarnari samningsniðurstöðu en þá var í kortunum, eins og hæstv. fjármálaráðherra hefur gert grein fyrir í umræðum um þetta mál. Til vara var síðan lagt til að ef sú tillaga yrði ekki samþykkt, og hún var felld, þá yrði bætt inn í tillögugreinina þeim orðum að gengið yrði til samninga um þetta mál þegar Bretar hefðu aflétt frystingu eigna Landsbankans í Bretlandi. Þetta var sú afstaða sem kom fram af hálfu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs í meðförum málsins í þinginu og í þingskjölum. Við teljum að það hafi verið farið í að endursemja, eins og okkar upphaflega tillaga gekk út á, og nú hefur það verið tryggt að frystingunni hefur verið aflétt. 

Frú forseti. Mig langar aðeins til að svara hér og beina spurningu til hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur. Hér hefur komið fram að Vinstri grænir séu ekki búnir að taka neinar kollsteypur á sinni kosningastefnuskrá og svo kemur hv. þm. Árni Þór Sigurðsson upp og segir að þeir séu að semja aftur. Það er ekki hægt að semja aftur um ekki neitt. Það lá enginn samningur fyrir. Það sem er á því blaði sem hæstv. fjármálaráðherra veifaði hér í umræðunni og sagði að væri samningur er ekki samningur, það var yfirlýsing. Mig langar að spyrja hv. þm. Álfheiði Ingadóttur hvort hún ætli að fara út á Austurvöll í dag og horfast í augu við kjósendur Vinstri grænna, sem standa þar með búsáhöld og sleifar, og segja: Ég sveik ykkur, ágætu kjósendur. Við getum ekki annað. Hér er að störfum skuggaríkisstjórn Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og nú hefur verið upplýst að það er sannað að Evrópusambandið stendur á bak við þetta allt, eins og hv. þm. Birkir Jón kom inn á áðan. Auðvitað hlaut þetta að 

Ég vil biðja þingmanninn að nefna þingmenn fullu nafni.

Sjálfsagt. Vinstri grænir eru á fullri ferð með Íslendinga inn í Evrópuhraðlestina með Samfylkingunni í andstöðu við þing og þjóð, því að ekki hefur verið tekin nein einasta ákvörðun um hvort það eigi yfir höfuð að fara þangað inn hvað sem um þjóðaratkvæðagreiðsluna verður. 65 ára lýðveldisgjöf Íslendinga þetta árið eru Icesave-skuldbindingar til 15 ára sem Íslendingar geta engan veginn staðið við. Til hamingju með daginn, kjósendur Vinstri grænna.

Forseti vill minna þingmenn á að nota hefðbundin ávarpsorð og nefna þingmenn fullu nafni í ræðustóli Alþingis.

Frú forseti. Ég var á þessum víðfræga fundi efnahags- og skattanefndar og viðskiptanefndar í morgun og ég vildi bara árétta það að upplifun allra þingmanna á þessum nefndarfundi var mjög svipuð, hvort sem um stjórnarandstöðuþingmenn eða stjórnarþingmenn var að ræða. Vonbrigðin voru gríðarleg. Framkvæmdarvaldið hafði greinilega gert samning og með þeim samningi var löggjafarvaldið hindrað í að fá þær upplýsingar sem það þarf til að geta tekið góðar og réttar ákvarðanir, því að það er hlutverk okkar stjórnmálamanna á þessum tíma að taka oft og tíðum óvinsælar ákvarðanir en þær þurfa að vera réttar og byggðar á réttum upplýsingum. Ég vildi árétta þetta. Ég vil líka blanda mér í umræðu um Icesave sem hér hefur farið fram vegna þess að það eru vonbrigði að sjá hvernig Framsóknarflokkurinn er á hlaupum undan þessu máli. Ég held að þingmenn ættu að taka sig saman núna. Við erum kjörin hingað til þess að taka erfiðar ákvarðanir og stundum eru þær óvinsælar. Við erum ekki hér til að taka vinsælar ákvarðanir heldur erfiðar ákvarðanir byggðar á réttum upplýsingum. 
            

Fá hljóð í salinn.

Frú forseti. Ég vil blanda mér aðeins í umræðu um Icesave og vil byrja á að árétta það að ég er ekki á hlaupum eitt eða neitt. Fyrir okkur blasir, þingmönnum þjóðarinnar sem voru kjörin þetta vorið, að taka mjög erfiðar ákvarðanir og við þurfum að sitja við borð sem við ætlumst til að sé bæði upplýst og gagnsætt og þar ríki mikið samráð og samvinna. Við þurfum hins vegar líka að læra af reynslu annarra þjóða og temja okkur þá hugsun að við vitum ekki alltaf strax best og eigum ekki að vera föst í fari flokka og fyrri ákvarðana. Það hljómar hins vegar sérkennilega þegar ég segi það og ætla síðan að gagnrýna vinstri græna þegar þeir skipta um skoðun, að vera á móti Icesave-skuldbindingunum og fara svo fram í kosningar þar sem þeir eru m.a. kjörnir á grundvelli þess að þeir berjist gegn þeim en eru síðan komnir inn í þingsal á allt öðrum forsendum. Ég öfunda þau ekki að standa í þeim sporum og hvet þau til þess að horfast í augu við þá staðreynd hvað við horfðum fram á fyrr í vetur og hvaða upplýsingar við höfum til að taka þessar ákvarðanir. Mig langar til að minna á að við stöndum frammi fyrir mjög erfiðum málum og hættan sem blasir við ef við tökum ekki réttar ákvarðanir er sú að hér fari mjög alvarlegir hlutir að gerast. Ég las það áðan, svo ég vitni í mbl.is, að á síðastliðnum þremur mánuðum hafa 268 Íslendingar tilkynnt flutning til Noregs og um 1.000 manns hafa leitað þar eftir vinnu samkvæmt norska vinnumálasambandinu. Í því sambandi vil ég minna á að í Færeyjum fór einn þriðji hluti Færeyinga á aldrinum 25–45 ára í burtu við sambærilegar aðstæður 

Virðulegi forseti. Ég var eins og fleiri stödd á þessum merka fundi í morgun og ég get alveg tekið undir það sem aðrir hafa sagt að þetta var mjög undarleg upplifun svo ekki sé sterkara að orði kveðið. Eitt sem kom fram þar hjá starfsmanni Fjármálaeftirlitsins var að Fjármálaeftirlitið gæti ekki gefið þessar upplýsingar vegna þess að þetta snerist um traust og trúverðugleika Fjármálaeftirlitsins. Þeir gætu ekki brotið samninga sem þeir hefðu gert og þess vegna ekki upplýst löggjafarvaldið um þær skýrslur eða látið þær af hendi eins og nefndin óskaði eftir. Ég spyr hér, líkt og ég spurði í nefndinni: Hvað með traust og trúverðugleika hv. Alþingis? Ég held að við getum öll óskað okkur að það væru aðrar aðstæður í samfélaginu í dag og ég held að við öll sem erum hér viljum gera allt sem við getum til að auka traust almennings á þessari ágætu virtu stofnun. Þess vegna voru það mjög dapurleg tíðindi sem við fengum á þessum fundi að til þess að fá þessar upplýsingar þyrftum við að mæta í ræðustól á Alþingi, væntanlega með potta og pönnur. Ég vil taka undir hvatningu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar til hv. nefndarformanns, Álfheiðar Ingadóttur, og stjórnarmeirihlutans að ganga vel eftir því og ég hvet okkur hér að ganga vel eftir því að við fáum allar þær upplýsingar sem við þurfum til þess að taka ekki bara erfiðar og nauðsynlegar ákvarðanir, eins og hv. þm. Magnús Orri Schram sagði, heldur réttar ákvarðanir. Og við tökum ekki réttar ákvarðanir nema við höfum allar þær upplýsingar sem mögulegar eru til að geta 

Frú forseti. Það er mikill áhugi á því að taka til máls undir þessum dagskrárlið sem eðlilegt er. Það er hins vegar nokkuð önugt að þurfa að svara tveimur ólíkum spurningum, eins og sú sem hér stendur lenti í, og hafa ekki aðstöðu til að bregðast við öðru því sem upp kemur. Ég vil hvetja forseta til að endurskoða þessar reglur þannig að hægt sé að fjalla ítarlegar um tiltekin mál undir þessum dagskrárlið þannig að menn þurfi ekki að ganga frá þessum stól eins og þeir hafi ekki viljað svara fyrirspurnum eins og þeim sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir beindi til mín en ég hef ekki nokkurn möguleika á að bregðast við.

Forseti mun taka tillit til þessarar athugasemdar hv. þingmanns en þingsköpin leyfa ekki, eins og þingmenn þekkja, nema tvær ræður hvers þingmanns undir þessum lið.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Álfheiði Ingadóttur að þetta er auðvitað mjög óþægileg staða sem upp er komin þegar nú liggur fyrir að það er alger óvissa um hvort það sé þinglegur meiri hluti á bak við einhverja stærstu fjárhagslegu skuldbindingu sem ríkisstjórn Íslands hefur nokkru sinni undirritað. Það er alger óvissa um 

Fundarstjórn forseta.

Virðulegi forseti. Með skírskotun til fundarstjórnar forseta - að fá einhvern veginn upplýsingar. 
            

Ég hef fulla trú á því, frú forseti, að þú hafi ekki miklar athugasemdir við fundarstjórn þína. 

Ég vil biðja hv. þingmann um að ávarpa forseta með tilhlýðilegum hætti í þingsal.

Ég bið velvirðingar á þessu. En ég ætla að taka undir með hv. þm. Álfheiði Ingadóttur um að sú umræða sem hér var er því miður ekki nægilega markviss og við stjórnarandstæðingar sem komum hingað til að spyrja hv. þingmann úr því … 
            

Um fundarstjórn forseta.

Ég er að ræða um fundarstjórn forseta og ég óska eftir því að fá lengdan tíma til að ræða það ef ég fæ frið til að halda ræðu hér. Ég er að fjalla um fundarstjórn forseta í ljósi þess að hv. þingmaður gat ekki svarað fyrirspurnum hér en við hv. stjórnarandstæðingar komumst heldur ekki að til að bregðast við ræðum og svörum hv. þingmanns þannig að ég held að hér sé um  
             Fyrirgefðu, frú forseti, nú er ég farinn að hafa verulegar athugasemdir við fundarstjórn forseta 

Frú forseti. Ég er ekki hissa á að það hafi farið fram hjá hæstv. forseta að ég bað um orðið því að hæstv. forseti var svo upptekin af því að setja ofan í við hv. þm. Birki Jón Jónsson. Það er einmitt erindi mitt hingað upp í ræðustól að gera athugasemd við það hvernig forseti truflaði hv. þingmann í að reyna að koma á framfæri skoðunum sínum um þetta mikilvæga mál sem er það að þingið fái að leiða til lykta mál sem hér var til umræðu. Það hlýtur að varða fundarstjórn forseta ef forseti kemur í veg fyrir að þingmenn geti fengið að ræða mál til enda.

Forseti vill geta þess að hér var alveg farið að þingsköpum við þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um aðild starfsmanna við samruna félaga með takmarkaðri ábyrgð yfir landamæri. Frumvarp þetta var fyrst lagt fyrir Alþingi á 135. löggjafarþingi en þá náðist ekki að ljúka afgreiðslu þess fyrir þinglok í september 2008 meðal annars vegna athugasemda sem bárust félags- og tryggingamálanefnd Alþingis frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum fjármálafyrirtækja þar sem málið þótti varða hagsmuni banka sem ekki eru lengur starfandi. Frumvarpið er því lagt fram að nýju á Alþingi en efni þess hefur verið yfirfarið með hliðsjón af fyrrnefndum athugasemdum. Drög að frumvarpi þessu voru samin af Rannsóknasetri vinnuréttar og jafnréttismála við Háskólann á Bifröst. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði lög hér á landi til innleiðingar á efni 16. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2005/56/EB, um samruna hlutafélaga yfir landamæri. Sú tilskipun var reyndar að stórum hluta innleidd hér á landi með lögum nr. 54/2007, um breytingu á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, og var það gert fyrir forgöngu viðskiptaráðuneytisins. Sú löggjöf mælir þó ekki fyrir um þátttökurétt starfsmanna við samruna fyrirtækja og því er nauðsynlegt að setja sérstakar reglur um þátttökurétt starfsmanna sem kveðið er á um í 16. gr. tilskipunarinnar. Hér er því um að ræða, virðulegi forseti, að meginefni einnar tilskipunar er innleidd á vegum tveggja ráðuneyta hér á landi í samræmi við efni einstakra ákvæða hennar og skiptingu málaflokka innan Stjórnarráðs Íslands. Þessi skipting á milli viðskiptaráðuneytis og félags- og tryggingamálaráðuneytis er jafnframt í samræmi við þann hátt sem hafður var á annars vegar í tengslum við setningu laga nr. 26/2004, um Evrópufélög, og laga nr. 27/2004, um aðild starfsmanna að Evrópufélögum, og hins vegar setningu laga nr. 92/2006, um evrópsk samvinnufélög, og laga nr. 44/2007, um aðild starfsmanna að evrópskum samvinnufélögum. Frumvarp það sem hér er mælt fyrir hefur það meginmarkmið að innleiða reglur til að vernda rétt starfsmanna samrunafélaga til að eiga aðild að ákvörðunum sem varða starfsemi félagsins sem þeir vinna hjá. Jafnframt tekur verndin til þess að viðhaldið verði reglum um aðild starfsmanna sem í gildi eru í þeim félögum sem taka þátt í stofnun samrunafélags. Ef ekkert þátttökufélaganna starfar samkvæmt þátttökureglum fyrir skráningu félagsins er þess þó ekki krafist að það setji reglur um þátttöku starfsmanna. Í frumvarpinu er kveðið á um að unnið verði samkvæmt tilteknu ferli. Ferlið byggir á því að þegar ákveðið hefur verið að stofna samrunafélag skuli framkvæmdastjórnir eða stjórnir þeirra félaga sem þátt taka í stofnun þess gera nauðsynlegar ráðstafanir til að hefja samningaviðræður við fulltrúa starfsmanna félaganna um tilhögun á aðild starfsmanna í samrunafélaginu. Markmið samningaviðræðna er að ná samkomulagi um aðild starfsmanna að samrunafélagi, þ.e. varðandi rétt fulltrúa starfsmanna til upplýsinga, samráðs og þátttöku. Gert er ráð fyrir að sérstök samninganefnd sé í forsvari fyrir starfsmenn þátttökufélaga við þær viðræður. Við myndun nefndarinnar skal m.a. tryggja að nefndarmenn séu kosnir eða tilnefndir í hlutfalli við fjölda starfsmanna hjá þátttökufélögum, hlutaðeigandi dótturfélögum og starfsstöðvum í hverju aðildarríki fyrir sig. Gert er ráð fyrir því að fulltrúar sem kjörnir eru á Íslandi til setu í slíkri samninganefnd séu kosnir af trúnaðarmönnum innan fyrirtækis en að starfsmenn sem ekki eiga trúnaðarmann velji sér sameiginlegan fulltrúa sem taki þátt í kjöri fulltrúa í samninganefndina. Séu engir trúnaðarmenn innan fyrirtækis eiga allir starfsmenn þátttökufélags rétt á að taka þátt í kjöri fulltrúa í samninganefndina. Enn fremur hefur frumvarpið að geyma ákvæði sem ætlað er að tryggja rétt fulltrúa starfsmanna í samninganefndinni til að fá upplýsingar um þau fyrirtæki sem standa að stofnun samrunafélags og áform þeirra er varða starfsemi félagsins. Einnig er kveðið á um rétt sérstöku samninganefndarinnar til að kalla eftir sérfræðiaðstoð og bera þau félög sem taka þátt í stofnun samrunafélags allan kostnað af starfi nefndarinnar. Ef aðilar koma sér saman um að koma á þátttöku starfsmanna skal í samkomulagi kveðið á um nánari tilhögun svo sem fjölda fulltrúa í eftirlitsstjórn eða stjórn samrunafélagsins. Samningaviðræður geta samkvæmt frumvarpinu að hámarki staðið yfir í eitt ár. Aðilar geta ákveðið að slíta viðræðum og gilda þá ákvæði III. kafla um aðild starfsmanna, eftir því sem við á. Sama máli gegnir ef ekki næst samkomulag innan þess frests sem veittur er til viðræðna. Meginreglan er sú að einfaldur meiri hluti atkvæða ræður afstöðu sérstöku samninganefndarinnar. Ef niðurstaða samningaviðræðna verður að áhrif fulltrúa starfsmanna á skipan stjórnar eða framkvæmdastjórnar samrunafélagsins verði minni en fyrir stofnun þess þarf samkomulagið hins vegar að hljóta atkvæði frá auknum meiri hluta. Virðulegi forseti. Tilskipunin sem frumvarpið byggir á er meðal annars sett með hliðsjón af þörf á samvinnu og sameiningu félaga með takmarkaðri ábyrgð frá mismunandi aðildarríkjum Evrópusambandsins og Evrópska efnahagssvæðisins. Með tilskipuninni er greitt fyrir samruna félaga með takmarkaðri ábyrgð yfir landamæri og er þar mælt fyrir um að lög aðildarríkjanna skuli heimila samruna innlends félags með takmarkaðri ábyrgð og félags með takmarkaðri ábyrgð frá öðru aðildarríki yfir landamæri að því tilskildu að lög hlutaðeigandi aðildarríkja heimili samruna þess háttar félaga. Virðulegi forseti. Nánar er fjallað um meginefni frumvarpsins í ítarlegri greinargerð og vísa ég um frekari skýringar til hennar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég byrja á því að óska hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra til hamingju með þetta fyrsta mál sem hann flytur sem ráðherra á þessu þingi og vek athygli á því að hér er um að ræða, eins og önnur þau mál sem hæstv. ráðherra mun flytja hér á eftir, innleiðingu á reglum frá Evrópusambandinu. Ég kem ekki hér upp til að ræða sérstaklega efnisatriði þessara mála enda eru þau í sjálfu sér skýr og kannski ekki stór ágreiningur um þau. Ég kem hér upp til þess að vekja athygli á því að við erum á sumarþingi þar sem sérstaklega er boðað til fundar til þess að ræða þá alvarlegu stöðu sem er í samfélaginu, þá alvarlegu stöðu sem er hjá heimilum, fyrirtækjum og almenningi í þessu landi. Ég kem hér upp til að vekja sérstaka athygli á því að þegar blásið er til fundar á þessu þingi undir þeim formerkjum eru fyrstu mál félags- og tryggingamálaráðuneytis, þess ráðuneytis sem á nú að vera í forustu og sókn til að slá umrædda skjaldborg um hag heimilanna í landinu, innleiðing á Evróputilskipun og þau eru jafnframt fyrsta mál hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra. Það er svo sem vitað að í þessari ríkisstjórn er mikill áhugi fyrir aðild að Evrópusambandinu, það hefur ekki farið leynt. Og vissulega læðist sá grunur að manni að grunnurinn á bak við það hversu mikið þeim samningi hefur verið hraðað sem skrifað hefur verið undir út af Icesave-deilunni, sé tengdur hinum mikla áhuga á Evrópusambandinu, að klára verði hér ákveðin mál til þess að umræddar mögulegar aðildarviðræður við Evrópusambandið geti farið í gegnum þingið. Mér finnst það forkastanlegt og mér finnst þetta vera kolröng forgangsröðun. Sú dagskrá sem við höfum fyrir framan okkur í dag er til vitnis um það metnaðarleysi sem ríkir í þessari hæstv. ríkisstjórn. Ég ætla ekki að fara að ræða hér efnislega um þessar innleiðingar heldur er ég fyrst og fremst að vekja athygli á þessu og lýsa vanþóknun minni á þeirri forgangsröðun sem þarna kristallast hjá hæstv. ráðherra félags- og tryggingamála og hæstv. ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu. Það er nú ekki svo að í ákvörðun um að flytja þetta mál eða önnur þau mál sem hér verða flutt í dag til innleiðingar á tilskipunum sem okkur ber að innleiða samkvæmt EES-samningnum, teljist einhver stórpólitísk tíðindi. Svo er ekki, ekki frekar en áður þegar innleiðingar hafa verið fluttar hér á Alþingi. Það er óþarfi að gera því skóna enda held ég að flokkssystkin hv. þingmanns hafi sem ráðherrar verið afar dugleg við að bera inn í þingið hestburði af tilskipunum frá Evrópusambandinu. Það tíðkast alla vega þar sem ég er uppalinn að byrja á því að taka til og hreinsa það sem er á borðinu og koma því burtu svo maður geti einbeitt sér að því sem máli skiptir. Þetta mál sem og önnur mál sem flutt verða á eftir eru öll komin í skömm gagnvart Eftirlitsstofnun EFTA og stefnir í málaferli gegn íslenska ríkinu. Ég sé ekki ástæðu til þess á erfiðum tímum þegar við þurfum að einbeita okkur að erfiðum málum að eyða orku embættismanna í mínu ráðuneyti eða öðrum í ástæðulausar bréfaskriftir eða málaferli við erlendar eftirlitsstofnanir heldur vil ég bara hreinsa þessi mál af borðinu og loka þeim málum sem fyrir löngu stendur upp á okkur að klára. Í því felast engin stórpólitísk tíðindi heldur einföld tilraun til þess að hreinsa borðið, spúla dekkið, svo hægt sé að einbeita sér að þeim málum sem meira máli skipta. Allur tími okkar í félags- og tryggingamálaráðuneyti í dag fer að sjálfsögðu í þau mál sem mestu skipta. Þar eru mál sem varða skuldastöðu heimilanna efst á baugi. Að öðru leyti vinnum við nú baki brotnu að því að takast á við þær erfiðu aðstæður sem eru í efnahagsmálum og leggja grunn að hagræðingaraðgerðum sem geta hjálpað okkur að glíma við það geigvænlega og mikla vandamál. Það eru óþarfar áhyggjur að telja að við séum að binda okkur með því að koma á framfæri málum sem löngu eru unnin og hafa fyrir löngu verið lögð fyrir þingið en hefur dagað uppi vegna misskilinna útrásardrauma íslenskra banka.

Virðulegi forseti. Það má heyra á svari hæstv. ráðherra að þetta kemur við kaunin á honum og væntanlega fleirum í hæstv. ríkisstjórn. Ég held að hæstv. ráðherra ætti frekar að eyða tíma sínum í að vinna þau mál sem við erum boðuð sérstaklega til að taka á á þessu þingi og leyfa því sem er á borðinu að dvelja þar aðeins lengur, alla vega þeim sem skipta engu máli. Það er einkenni þeirrar dagskrár sem er lögð fyrir þingið í dag að hér eru mál sem skipta í raun engu í þeim ólgusjó sem við erum í. Það er mikilvægt að hæstv. ríkisstjórn fari að vakna og komi fram með einhverja von í samfélagið, fari að koma fram með eitthvað af þeim loforðum sem hún hefur gefið þessari þjóð og gefin voru í kosningabaráttunni. Fari að koma hér með mál og reyni að standa við öll fögru fyrirheitin. En það er einkenni á málflutningi og framsetningu mála þessarar ríkisstjórnar að það er fyrst og fremst verið að setja fram mál sem flokkast mega sem svikin loforð frá því sem þessir tveir stjórnarflokkar kynntu í aðdraganda kosninganna. Ég hvet hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra til þess að leyfa nú málum sem skipta engu máli að eiga sig og fara að beina kröftum sínum að því að koma fram með eitthvað sem skiptir heimilin og fyrirtækin í þessu landi máli.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 10/2004, um starfsmenn í hlutastörfum. Frumvarp þetta er lagt fram til að innleiða með fullnægjandi hætti Evróputilskipun um rammasamninginn um hlutastörf. Eftirlitsstofnun EFTA hefur talið þær undanþágur sem eru í 3. og 4. mgr. 2. gr. laganna of víðtækar til að samrýmast tilgangi framangreindrar tilskipunar. Við smíði frumvarps þessa var haft samráð við Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytis, Samband íslenskra sveitarfélaga og Samtök atvinnulífsins. Samkomulag varð um að fella undanþágur sem er að finna í 3. og 4. mgr. 2. gr. laganna brott og er efni frumvarps þessa í samræmi við þá tillögu. Ég legg áherslu á að frumvarp þetta hefur engin áhrif á heimildir ríkis og sveitarfélaga til að ráða til starfa fólk sem á grundvelli hlutlægra ástæðna fær greitt tímavinnukaup, enda samræmist slík ráðning ákvæðum kjarasamninga og eftir atvikum öðrum lögum. Starfskjör og starfsskilyrði starfsmanns sem ráðinn er á slíkum kjörum en er ekki í fullu starfi skulu þá borin saman við starfskjör og starfsskilyrði sambærilegs starfsmanns sem er starfsmaður í fullu starfi sem fær greitt tímavinnukaup. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 139/2003, um tímabundna ráðningu starfsmanna. Frumvarpið er lagt fram í því skyni að innleiða með fullnægjandi hætti Evróputilskipun um rammasamning um tímabundna ráðningu en tilgangur tilskipunarinnar er að koma í veg fyrir misnotkun í tengslum við tímabundnar ráðningar. Þannig er mál með vexti að Evrópudómstóllinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að það sé í andstöðu við tilgang tilskipunarinnar ef reglur kveða á um að nýr ráðningarsamningur verði ekki talinn taka við af eldri samningi, líði lengri tími en 20 virkir dagar á milli þess að samningar milli sömu aðila eru gerðir. Í kjölfar þessa dóms Evrópudómstólsins gerði Eftirlitsstofnun EFTA athugasemdir við 2. mgr. 5. gr. laga um tímabundna ráðningu starfsmanna. Í frumvarpinu er því lagt til að nýr ráðningarsamningur teljist taka við af öðrum samningi sé hann framlengdur eða ef nýr tímabundinn samningur kemst á milli sömu aðila innan sex vikna frá lokum gildistíma eldri samnings í stað þriggja vikna áður. Þykja sex vikur hæfilegur tími í þessu tilliti til að verja hag starfsmanna og er sá tími talinn ná tilgangi laganna þess efnis að koma í veg fyrir misnotkun á tímabundnum ráðningum. Við smíði frumvarpsins var haft samráð við Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Bandalag háskólamanna, starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytis, Samband íslenskra sveitarfélaga og Samtök atvinnulífsins. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002, með síðari breytingum. Frumvarpið er á þskj. 97 og er 85. mál þingsins. Um nokkurn tíma hefur verið unnið að endurskoðun á ákvæðum VIII. kafla laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sem fjallar um sparisjóði. Upphaflega var nefnd sem viðskiptaráðherra skipaði árið 2007 falið að vinna frumvarpsdrög en nefndin var leyst frá störfum áður en hún lauk vinnu sinni og er frumvarp þetta samið af sérfræðingum á vegum viðskiptaráðuneytisins. Ýmis ákvæði frumvarpsins eru þó beinn afrakstur nefndarvinnunnar. Sparisjóðirnir og fjármálafyrirtæki tengd þeim fóru ekki varhluta af þeim hremmingum sem riðu yfir innlendan fjármálamarkað í fyrrahaust. Eftir fall viðskiptabankanna þriggja fylgdu Sparisjóðabankinn hf. og Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis hf., SPRON, í kjölfarið. Þá hefur verið unnið að því að færa rekstur Sparisjóðs Mýrasýslu undir Nýja Kaupþing banka hf. Rekstrarafkoma sparisjóða var almennt mjög slæm á árinu 2008. Hjá flestum þeirra varð veruleg rýrnun á eigin fé einkum vegna lækkunar á hlutabréfaverði og gangvirði eignarhluta í félögum. Þá var afkoma af kjarnastarfsemi fyrir skatta neikvæð hjá flestum þeirra. Því er ljóst að staða sparisjóðanna er erfið um þessar mundir og margir þeirra hafa þörf fyrir að auka stofnfé sitt til að styrkja eiginfjárgrundvöll og rekstrarhæfi. Margir sparisjóðir hafa á síðustu árum hækkað stofnfé sitt mjög mikið og greitt stofnfjáreigendum ríflegan arð og það hefur gengið á varasjóði þeirra. Vegna tapreksturs á síðasta ári er nú svo komið að í mörgum þeirra er varasjóður uppurinn og jafnvel orðinn neikvæður. Þær meginbreytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru þessar: Gerð er tillaga sem eyða á vafa um félagaform sparisjóðanna. Í frumvarpinu er kveðið á um að stofnfjársparisjóðir séu sjálfseignarstofnanir. Einnig eru eignarréttindi stofnfjáreigenda afmörkuð og er tekið fram að þau takmarkist við bókfært stofnfé og er sérstaklega tiltekið að stofnfjáreigendur eigi enga hlutdeild í óráðstöfuðu eigin fé eða varasjóðum sparisjóðs. Tengist skilgreiningin á sparisjóði og réttindum stofnfjáreiganda m.a. því að í frumvarpinu er hvorki gert ráð fyrir að stofnaðir verði nýir hlutafélagasparisjóðir né að unnt verði að breyta stofnfjársparisjóðum í hlutafélagasparisjóði. Þeir hlutafélagasparisjóðir sem eru með starfsleyfi við gildistöku laganna, verði frumvarpið að lögum, halda þó rétti sínum til að mega kalla sig sparisjóði. Í 2. gr. og 3. gr. frumvarpsins er vísað til þess að sparisjóðir setji sér samfélagslegt hlutverk. Ekki er gerð tilraun til þess að skilgreina nánar með hvaða hætti slíkt skuli gert enda aðstæður eða þarfir mismunandi á milli starfssvæða hinna einstöku sparisjóða. Þó má gera ráð fyrir að þau verkefni sem sparisjóðir helst horfa til varði t.d. stuðning við íþrótta- og æskulýðsstarf, menningarviðburði og líknarmál. Í frumvarpinu er lagt til að hin almennu ákvæði laganna, t.d. um meðferð eignarhluta, skuli gilda um sparisjóði með sama hætti og þau gilda um önnur fjármálafyrirtæki. Af þessu leiðir að ákvæði um takmörkun á sölu og innlausn stofnfjár eru felld brott og gera tillögur frumvarpsins ráð fyrir að stofnfjáreigendur, sem vilja af einhverjum orsökum afsetja stofnfjárbréf sín, beri ábyrgð á sölunni og að viðskipti með stofnfjárbréf lúti almennum reglum um viðskipti með eignarhluti í fjármálafyrirtækjum sem er að finna í lögunum. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur gert athugasemdir við það að þær takmarkanir sem væru á viðskiptum með stofnfé stönguðust á við ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Er brugðist við athugasemdum ESA með þessum tillögum. Í frumvarpinu er lagt til að aflétt verði þeim hömlum sem verið hafa á útboðsgengi útgefinna stofnfjárhluta en þess í stað sett lágmarksverð sem er nafnverð stofnfjár. Hafa hömlur gildandi laga stuðlað að ógagnsæi varðandi eðlilegt verð stofnfjárhluta og því að verðmæti hlutanna umfram uppreiknað nafnverð hefur eingöngu komið til góða eftirmarkaði, þ.e. stofnfjáreigendum, en ekki útgefanda, þ.e. viðkomandi sparisjóði. Eitt af markmiðum þeirra breytinga sem lagðar eru til á ákvæðum kaflans er að auðvelda sparisjóðum að sækja sér nýtt stofnfé, m.a. á grundvelli laga nr. 125/2008, með því að geta lækkað núverandi stofnfé til að mæta taprekstri síðustu ára og með þeim hætti jafnað varasjóð sparisjóðsins. Með þeirri aðgerð eru núverandi stofnfjáreigendur að taka á sig tap sparisjóðsins að því leyti sem það kann að vera umfram varasjóð. Í gildandi lögum er ekki talin vera fyrir hendi heimild til að lækka stofnfé. Miðað við þá stöðu sem nokkrir sparisjóðir eru í, þ.e. að bókfært stofnfé er hærra en eigið fé og varasjóðir því neikvæðir, er nauðsynlegt að fyrir hendi séu ákvæði sem rétt geta af slíkan halla. Að öðrum kosti er ólíklegt að nýir aðilar fáist til að leggja slíkum sparisjóðum til aukið eigið fé. Með ákvæðinu er einnig tekinn af vafi um að ríkið fái hlutdeild í samræmi við það framlag sem það leggur í sparisjóði á grundvelli 2. gr. laga nr. 125/2008. Í frumvarpinu er lagt til að ákvæði um endurmat stofnfjár til hækkunar verði einfölduð og þrengd, sem og heimildir til arðgreiðslna. Gera tillögur frumvarpsins ráð fyrir því að aðeins verði heimilt að greiða arð þegar hagnaður hefur verið af rekstri sparisjóðs í fimm ár. Samkvæmt gildandi lögum er heimilt að greiða arð þótt taprekstur hafi verið á sjóðnum. Verði tillögur frumvarpsins að lögum verður sparisjóðum heimilt að ráðstafa þeim hagnaði sem renna má til stofnfjáreigenda með tvennum hætti, annars vegar með því að hækka stofnfé, þ.e. með því að greiða inn á stofnfjárreikning stofnfjáreigenda og hækka þannig nafnverð stofnfjár, og hins vegar með beinni arðgreiðslu. Þá er lögð til sú meginregla að 50% hagnaðar verði læstur inni í sparisjóði sem varasjóður til að mæta hugsanlegu tapi í framtíðinni. Vissulega kunna hömlur þessar að draga úr áhuga aðila á því að setja fé í sparisjóði, en þeim er ætlað að þjóna því markmiði að byggja upp varasjóði í sparisjóðum. Án styrkingar innan frá er vandséð hvernig sparisjóðir eigi að geta starfað áfram. Allflestir starfandi sparisjóðir munu þurfa á framlagi úr ríkissjóði að halda til að geta haldið áfram starfsemi sinni og er því ekki óeðlilegt að slíkar starfstakmarkanir séu í gildi á meðan verið er að styrkja grunn þeirra. Um langt skeið hafa sparisjóðir haft með sér ýmiss konar samvinnu, t.d. um tölvuvinnslu, markaðssetningu og námskeiðahald svo og ákvarðanir um vexti og gjaldskrárliði. Þessi samvinna hefur auðveldað minni sparisjóðum þátttöku í samkeppni á fjármálamarkaði. Samkeppniseftirlitið hefur samstarf sparisjóðanna til skoðunar og má búast við því að þrengt verði að möguleikum þeirra til samstarfs nema til komi sérstök ákvæði í lögum sem heimili þeim samstarfið. Í frumvarpinu er gerð tillaga um heimildir sparisjóða til samstarfs og er við það miðað að þær heimildir raski ekki eðlilegri samkeppni á markaði. Aðrar breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru ýmist til einföldunar eða til komnar vegna þeirra meginbreytinga sem voru tilefni frumvarpsins. Vísast til athugasemda með frumvarpinu varðandi umfjöllun um þær. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu er lagt til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. viðskiptanefndar.

Frú forseti. Undanfarin ár eða áratugi hafa sparisjóðirnir flestir skilað neikvæðum hagnaði af rekstri, þ.e. rekstrarafgangur hefur verið neikvæður. Þeir hafa hins vegar haldið uppi jákvæðum afgangi með því að þau hlutabréf sem þeir áttu, aðallega í Kaupþingi og Existu, hafa hækkað umtalsvert og þannig sýndu þeir hagnað ár eftir ár þrátt fyrir tap af rekstri. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort það sé eðlilegt að Fjármálaeftirlitið heimili sparisjóðum að fjárfesta svo mikið í áhættusömum eignum. Svo kemur í ljós að þegar þær eignir hrynja hrynja sparisjóðirnir, líka það göfuga fé sem er geymt í þessum sjóðum sem enginn á. Svo er spurningin um það sem ég hef margoft bent á og hef þess vegna haft miklar efasemdir um þetta form: Ef hæstv. ráðherra ætti bílinn minn en ég mætti ætíð keyra hann, alla tíð, og nota hann að öllu leyti, hver er þá munurinn á því að ég eigi hann sjálfur? Þetta er einmitt sem gerist með það fé sem enginn á en einhver stýrir. Það eru völdin yfir fjármagninu sem gera sparisjóðina eftirsóknarverða og ekki síður eftir þá breytingu sem hér er verið að gera. Það verður enn áhugaverðara að stýra þessu fé þannig að ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann hafi hugleitt hvernig fari með þetta. Mér finnst þessar breytingar eiginlega færa sparisjóðinn nær hlutafé, ef eitthvað er. Það sem mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra líka um er hvort hann hafi hugleitt að takmarka fjárfestingar sparisjóðanna í t.d. öðrum fjarskyldum rekstri sem ekki virðist hafa verið nein takmörkun á hingað til og ekki heldur héðan í frá.

Virðulegi forseti. Þetta eru ágætar spurningar eins og við var að búast og snerta reyndar kannski grunnhugmyndina á bak við sparisjóði. Því er vert að þingið og hv. viðskiptanefnd velti þessu fyrir sér eins og reyndar ráðherra hefur gert. Ég er á því, og tek undir það með þingmanninum, að sumar af fjárfestingum sparisjóðanna á liðnum árum hafa vissulega staðið undir hagnaði til skamms tíma en orka nú mjög tvímælis í ljósi reynslunnar. Það hlýtur að koma mjög alvarlega til skoðunar, og er reyndar alveg bráðnauðsynlegt, að Fjármálaeftirlitið og hugsanlega ráðuneytið eða löggjafinn fari yfir þau mál eins og fjárfestingarheimildir ýmissa annarra aðila, t.d. vátryggingafélaga sem við vorum að ræða í þessum sal í gær, og skoði sérstaklega hvort rétt sé að setja nánari skorður við þeim eða nánari reglur um þær. Það er hins vegar ekki gert í frumvarpinu. Ég bendi hins vegar á að það er vel þekkt að það er mjög áhættusöm uppskrift ef menn geta náð því að stýra fé annarra, eiga þess kost að hætta því í áhætturekstri og eiga jafnvel kost á því að njóta afrakstursins ef vel gengur en að skellurinn lendi á öðrum ef illa gengur. Það er erfitt að girða fullkomlega fyrir það með lögum en þær skorður sem settar eru með arðgreiðslum út úr sparisjóðum í þessu frumvarpi eru í raun og veru viðbrögð við þessari hættu. Þótt þau geti ekki alveg komið í veg fyrir hana eiga þau að draga úr henni.

Frú forseti. Jafnvel þó að í umræddum bíl mínum sem hæstv. ráðherra á yrðu settar kvaðir um að ekki mætti borga út arð eða annað slíkt breytti það engu fyrir mig. Bíllinn yrði bara kraftmeiri með aldrinum, bíllinn sem fengi allan arðinn, og það yrði enn meira gaman að stýra honum. Það er ákveðinn vandi sem fylgir því að menn fari með fé sem enginn á, sjálfseignarstofnun. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra til viðbótar: Getur verið að Fjármálaeftirlitið hafi bakað ríkissjóði skaðabótaábyrgð með því að hafa ekki stöðvað fjárfestingar sparisjóðanna í áhættusömum hlutabréfum sem Fjármálaeftirlitið vissi mjög vel af? Svo hrynja sparisjóðirnir. Ég nefni t.d. SPRON. Getur verið að einhver stofnfjáreigandi í SPRON eða öðrum sparisjóði sem ekki var hlutafélag eigi kröfu á ríkið vegna þess að ógætilega var farið með þetta fé sem enginn á?

Virðulegi forseti. Aftur kemur hv. þingmaður með áhugaverðar grundvallarspurningar sem væri gaman að gefa sér betri tíma til að skoða en hér er hægt. Ég ætla ekki að reyna að skera úr um það hér hvort eftirlitsstofnanir hafi hugsanlega brugðist og jafnvel það illa að hægt sé að óska eftir skaðabótum frá þeim. Það er ekki hlutverk viðskiptaráðherra að skera úr um það. Það væri auðvitað dómstóla að skera úr um það ef réttarágreiningur kæmi upp um skaðabætur eða annað slíkt. Hitt veit ég og við vitum öll að það er verið að skoða þessi mál á ýmsum vettvangi, sérstaklega hjá rannsóknarnefnd Alþingis sem væntanlega fjallar ekki um skaðabætur en fjallar í víðara samhengi um ábyrgð á því sem fór úrskeiðis síðustu ár. Þá verður væntanlega m.a. vikið sérstaklega að því, eiginlega óhjákvæmilega, hvernig eftirlitsstofnanir stóðu sig og þá verður hægt að draga ályktanir af því um ábyrgð þeirra og hvernig við getum betur komið málum fyrir í framtíðinni til að eiga ekki á hættu að lenda í sambærilegri stöðu eftir einhver ár eða áratugi.

Frú forseti. Sem varaformaður viðskiptanefndar þakka ég viðskiptaráðherra fyrir þetta frumvarp sem nú er á leið til nefndar. Það er mikilvægur liður í því endurreisnarstarfi sem fram undan er og enn eitt stóra málið sem kemur inn á borð viðskiptanefndar, kannski þá við rústabjörgun ef svo mætti að orði komast sem við öll erum í. Sparisjóðirnir gegna mikilvægu hlutverki í bankakerfinu hér á landi, hvort sem við erum að tala um á Stór-Reykjavíkursvæðinu eða úti um land. Ég vona að nefndinni lánist að vinna þetta mál vel, markvisst og á góðum hraða.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Með frumvarpinu er lögð til sú meginbreyting að hver námsmaður eigi sjálfur að vera ábyrgur fyrir endurgreiðslu eigin námsláns, að uppfylltum skilyrðum stjórnar lánasjóðsins. Frumvarpið felur þannig í sér að núverandi ábyrgðarmannakerfi er aflagt. Krafan um ábyrgðarmenn á námslán hefur verið umdeild um árabil og hefur því verið haldið fram að hún samræmist ekki þeim tilgangi laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna að tryggja jafnrétti til náms. Sumir námsmenn hafa ekki átt þess kost að afla sér ábyrgðarmanna og þurft að leggja fram bankatryggingu í þess stað. Ákvæði um ábyrgðarmenn eru nú í 5.–7. mgr. 6. gr. laga um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Samkvæmt 5. mgr. er áskilin yfirlýsing að minnsta kosti eins manns um að hann taki að sér sjálfskuldarábyrgð á endurgreiðslu námsláns ásamt vöxtum og verðtryggingu þess allt að tiltekinni hámarksfjárhæð og í 6. mgr. er tekið fram að lánsheimild stjórnar sjóðsins miðist við fjárhæðarmörk sjálfskuldarábyrgðar. Þá segir í 7. mgr. 6. gr. að stjórn sjóðsins ákveði hvaða skilyrðum lántakendur og ábyrgðarmenn skuli fullnægja. Enn fremur segir í sömu málsgrein að ábyrgð ábyrgðarmanns, eins eða fleiri, geti fallið niður enda setji námsmaður aðra tryggingu sem stjórn sjóðsins meti fullnægjandi. Í framkvæmdinni hefur almennt verið krafist eins ábyrgðarmanns nema í þeim tilvikum þegar námsmaður er á vanskilaskrá. Krafan um ábyrgðarmenn er nánar útfærð í úthlutunarreglum lánasjóðsins. Heimild stjórnarinnar til niðurfellingar á skuldbindingum ábyrgðarmanna námslána er bundin við að námsmaður setji tryggingu í staðinn sem stjórn sjóðsins metur fullnægjandi. Trygging er kemur í stað ábyrgðarmanna getur m.a. verið bankatrygging og hafa bankar veitt slíkar tryggingar gegn 2,5% ábyrgðargjaldi. Í frumvarpinu felst sú breyting að samkvæmt meginreglu þurfi námsmaður sem uppfyllir skilyrði stjórnar lánasjóðsins um lánshæfismat ekki að leggja fram yfirlýsingu annars manns um sjálfskuldarábyrgð. Þess í stað er tekið fram að námsmenn sem fá lán úr sjóðnum, skuli undirrita skuldabréf með sjálfskuldarábyrgð við lántöku en með því er vísað til þess að námsmaður taki ábyrgð á eigin láni. Í þágu námsmanna sem ekki uppfylla lánshæfisskilyrði er hins vegar lagt til að viðhaldið verði þeim möguleika að láta ábyrgðarmann ábyrgjast endurgreiðslur námsláns, leggja fram bankatryggingu eða veðtryggingu í fasteign. Þeim möguleikum er því haldið opnum sé þannig ástatt fyrir um lántakanda. Í ákvæði til bráðabirgða er tekið fram að ákvæði frumvarpsins taki ekki til þeirra sem fengið hafa lánsloforð fyrir gildistöku laganna. Um réttarstöðu þeirra fer á hinn bóginn eftir gildandi lögum og reglugerð um lánasjóðinn. Við frágang skuldabréfa hefur verið fylgt þeirri framkvæmd að í upphafi náms, eða þegar tilkynnt er um lánsrétt, er útbúið skuldabréf með tilgreindum ábyrgðarmanni. Skuldabréfið er opið í þeim skilningi að þegar námi lýkur eru greiðslur til námsmanns færðar inn á skuldabréfið og þá gengið endanlega frá útgáfu þess. Í 1. mgr. er við það miðað að þeim sem hafi opin skuldabréf við gildistöku laganna, eða rétt um 13 þúsund nemendur, verði tilkynnt bréflega um breytinguna og um leið verði útbúið nýtt opið skuldabréf án ábyrgðarmanns, vegna þess náms sem ólokið er. Lánafyrirgreiðslur sem hafa þegar verið veittar verða því færðar til skuldar samkvæmt eldra fyrirkomulagi en innheimta þess hefst ekki fyrr en tveimur árum eftir að námi er lokið í samræmi við úthlutunarreglur lánasjóðsins. Með þessu fyrirkomulagi er leitast við að tryggja sem best samræmi milli einstakra lántakenda. Við undirbúning frumvarpsins var rætt hvort veita ætti stjórn lánasjóðsins heimild til að aflétta ábyrgð ábyrgðarmanns á þegar veittu námsláni án þess að gerð verði krafa um að námsmaður setji aðra tryggingu í hennar stað. Að baki slíkri tillögu hafa verið upplýsingar um tilvik þar sem ábyrgð er upphaflega veitt við aðrar aðstæður, í sambandi á milli lántaka og ábyrgðarmanns, en eru síðar þegar reyna kann á ábyrgðina. Þetta þýðir á mannamáli að aðstæður fólks á milli geta auðvitað breyst frá því að ábyrgð er veitt og stundum hugsar fólk kannski ekki mikið um það þegar það skrifar upp á ábyrgð en er svo illa svikið jafnvel mörgum árum síðar þegar reynir á ábyrgðina. Við nánari skoðun þykir sú leið ekki fær að taka upp almenna heimild fyrir stjórn lánasjóðsins að fella niður ábyrgð á útistandandi námslánum án þess að önnur trygging komi á móti. Ræður þar mestu að með því kynni að draga verulega úr innheimtuhlutfalli námslána og þar með yrði gengið nærri fjármögnun LÍN, enda lætur nærri að innheimta námslána standi undir um það bil helmingi af árlegum útgjöldum sjóðsins. Í þess stað er hér lagt til í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða að ábyrgðarmenn njóti sambærilegrar réttarverndar og veitt hefur verið í lögum um ábyrgðarmenn. Ákvæði þeirra laga gilda ekki afturvirkt um þegar veittar sjálfskuldarábyrgðir ábyrgðarmanna á námslánum. Með 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins frumvarpsins yrði LÍN hins vegar bundinn af reglum III. kafla laga um ábyrgðarmenn. Af því leiðir m.a. að tilkynna ber ábyrgðarmanni um vanskil lántaka jafnskjótt og kostur er. Þá verður ekki unnt að gera aðför í fasteign ábyrgðarmanna til innheimtu sjálfskuldarábyrgðar á námsláni og slík krafa getur ekki orðið grundvöllur kröfu um gjaldþrotaskipti á búi ábyrgðarmanns. Segja má að með slíku fyrirkomulagi sé fólgin ákveðin vernd fyrir ábyrgðarmenn. Hugsunin á bak við þetta frumvarp er að hefja nýtt fyrirkomulag og byrja upp á nýtt, breyta fyrirkomulaginu án þess að það sé hugsað afturvirkt heldur eingöngu framvirkt. Með þessu færist lánasjóðurinn meira í átt til þess sem tíðkast á Norðurlöndum þar sem ekki er krafist ábyrgðarmanna á námslán heldur eru námsmenn ábyrgir fyrir eigin námslánum. Hugsanlegt er að þetta kunni að hafa útgjaldaaukningu í för með sér en það er þá ekki fyrr en í fyrsta lagi eftir 2012 sem fyrst reynir á endurgreiðslu samkvæmt hinu nýja kerfi. En þó er mjög óljóst hvort af útgjaldaaukningu verður því að samkvæmt mjög óformlegri reynslu af svona aðstæðum á Norðurlöndum virðast heimtur af lánum þar góðar. Það er þó ekki endilega neitt sem við getum byggt á hér við núverandi aðstæður en ljóst er þó að ekkert slíkt ætti að hefjast fyrr en eftir einhver ár. Með þessu erum við um leið að tryggja jafnræði námsmanna, þeir þurfa ekki að leita sér ábyrgðarmanns nema þeir teljist ekki lánshæfir. Ég lít því svo á að þarna sé krafa námsmannahreyfinga um árabil uppfyllt og námsmenn gerðir ábyrgir fyrir láni sínu og lántökum vegna þess en áður. Ég lít svo á að frumvarpinu sé ætlað að tryggja enn frekar það hlutverk lánasjóðsins sem kveðið er á um í lögum og veita námsmönnum tækifæri til náms án tillits til efnahags. Legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar að lokinni 1. umr. og þykist ég vita að þar verði ýmislegt til umræðu svo sem hugsanleg heimildarákvæði eða annað slíkt sem um hefur verið rætt og ég reikna með að nefndin muni taka til ítarlegrar skoðunar.

Frú forseti. Hér kemur fram gagnmerkt frumvarp sem er mjög athyglisvert. Það kemur í kjölfar frumvarps sem við samþykktum í vor, um að fella niður ábyrgð ábyrgðarmanna eða hverfa frá því kerfi ábyrgðarmanna sem bankakerfið hefur verið helsjúkt af í áratugi og lánasjóðurinn sömuleiðis. Mér finnst vanta dálítið í frumvarpið og greinargerðina að geta þess að nám er fjárfesting þannig að námslán eru fjárfestingarlán. Flestir halda að námskostnaður séu bækur og skólagjöld og annað slíkt og sumir reikna með að það séu laun kennara og afskriftir fasteigna og annað slíkt. En það er eiginlega minnsti kostnaðurinn því að mesti kostnaðurinn er fórnarkostnaður nemanda sem fórnar vinnutíma. Hann vinnur jú ókeypis. Sá kostnaður hleypur á milljónum á ári þannig að þetta er mjög verðmæt og dýr fjárfesting og hefur verið mjög óeðlilegt að eitthvert fólk úti í bæ ábyrgist að þessi lán séu greidd til baka. Það eru margar sögur af mjög óeðlilegri ábyrgð, hvernig hún birtist. Það er mjög erfitt t.d. fyrir tengdapabba eða tengdamömmu eða bara foreldra kærustunnar eða kærastans að neita námsmanni um að skrifa upp á hjá honum og eins og gengur rofnar sambandið og eftir situr einhver maður úti í bæ sem ber ábyrgð á láni hjá viðkomandi námsmanni. Svo fer námsmaðurinn til útlanda og þá gerast nú alls konar hlutir í því efni, sumir borga aldrei neitt af láninu og gefa því langt nef. Ég skora á hv. menntamálanefnd þegar hún fær málið til umfjöllunar að hún skoði hvort ekki verði gengið þannig frá að fyrst sé gengið á skuldarann eins og hægt er. Það hefur nefnilega verið svo undarlegt á Íslandi - ég kann sögu um það - að gengið er fyrst að ábyrgðarmanninum. Hann er fyrst látinn greiða og síðar, hugsanlega alls ekki, er gengið á skuldarann. Það hafa meira að segja komið upp þau dæmi að ábyrgðarmaðurinn er á svörtum lista af því að hann lenti í ógurlegum hremmingum út af ábyrgð sem hann skrifaði upp á. Hann er á svörtum lista í bönkum, ekki bara í eitt eða tvö ár heldur í áratugi. Ég heyrði af einum ábyrgðarmanni sem var á svörtum lista í 18 ár. En skuldarinn, hann var aldrei beðinn um neitt. Hann þurfti aldrei að borga neitt. Það er því mjög skrýtið hvernig þessi mál hafa æxlast og ábyrgðarmaðurinn sem ég gat um áðan missti íbúðina sína sem var forsenda þess að hann veitti ábyrgðina og var hundeltur eftir það. En menn nenntu ekkert að leita að skuldaranum sjálfum sem átti enga íbúð. Ég fellst á það á vissan hátt að menn geti ekki látið það gilda aftur í tímann en ég vonast til þess að nefndin skoði það að alla vega að vinnulaginu sé breytt þannig að gengið sé fyrst á skuldarann. En ég tel þetta vera mjög brýnt mál og ég lít á námslán sem fjárfestingarlán. Verið er að fjárfesta í verulega dýrmætri fjárfestingu sem er menntun. Ég tel eðlilegt að sá sem eignast fjárfestinguna, þ.e. námsmaðurinn, beri einn ábyrgð á því og greiði það til baka um leið og hann fer að nota fjárfestinguna.

Frú forseti. Ég kem hér upp til þess að lýsa yfir ánægju með það frumvarp sem við ræðum um leið og við hljótum að velta fyrir okkur stöðu háskólastúdenta í því árferði sem er í dag. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í hvaða hugmyndir ráðherrann hefur til að koma til móts við erfiða stöðu námsmanna. Við höfum á undangengnum vikum og mánuðum rætt um þá erfiðu stöðu sem margir eru í í dag, sérstaklega námsmenn erlendis. Við höfum mikið rætt um samtímagreiðslur á lánum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Eins og fyrirkomulagið er í dag þurfa námsmenn að sækja um lán frá lánasjóðnum og fá greitt mörgum mánuðum síðar. Viðkomandi þurfa þar af leiðandi að afla sér framfæris með öðrum hætti með himinháum yfirdráttarvöxtum eða einhverjum öðrum erfiðum úrræðum og þetta hefur valdið því að námsmenn hafa þurft að borga mikil vaxtagjöld vegna þessa. Ég held að eðlilegt sé þegar við ræðum um breytingar á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna - og nú biðst ég afsökunar því að ég var á fundi hér nálægt þannig að ég gat ekki heyrt framsögu hæstv. ráðherra, það getur vel verið að hæstv. ráðherra hafi getið um þessi mál í framsögu sinni. En í raun og veru er ekki hægt, a.m.k. hvað mig snertir, að ræða um breytingar á lögum um lánasjóðinn án þess að ræða um heildarsamhengið og um það hvort og hvenær núverandi ríkisstjórn ætlar sér að breyta þessu fyrirkomulagi þannig að námsmenn þurfi ekki að greiða þó nokkurn hluta af framfærslu sinni í dráttarvexti til ríkisbankanna þriggja. Þetta fyrirkomulag er barn síns tíma að mínu viti og eitthvað sem við ættum örugglega að geta sammælst um að breyta. Í ljósi þess að framfærsluviðmið námsmanna á mánuði eru rúmar 100 þús. kr. og það er það viðmið sem lánasjóðurinn hefur í lánveitingum sínum, þá velti ég fyrir mér hvort hæstv. ráðherra telji ekki að breyta þurfi þeim viðmiðunum. Hæstv. ráðherra hefur á undangengnum árum talað um að þau þyrfti að endurskoða og mér skilst að slík endurskoðun sé í gangi. Í ljósi þess að við horfum upp á að 17 þúsund Íslendingar ganga um atvinnulausir, en atvinnuleysisbætur í dag eru 150 þús. kr. á meðan þessi framfærslugrunnur er einungis 100 þús. kr., og í ljósi þess ástands sem blasir við núna velti ég fyrir mér hvort ekki komi til álita að gera það fýsilegra út frá framfærslunni að stunda nám í háskólum en að vera á atvinnuleysisbótum. Tíma viðkomandi hlýtur að vera betur borgið innan veggja skólanna en að vera á framfæri Atvinnuleysistryggingasjóðs. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort hún hafi hugleitt þetta samspil, þ.e. að við hugum að því að í raun sé ekki síður hagkvæmara fyrir einstaklinginn að stunda nám frekar en að þiggja bætur úr Atvinnuleysistryggingasjóði, sérstaklega í ljósi þess að þau framlög sem framfærslugrunnurinn er eru greidd til baka að verulegu leyti og þar af leiðandi er ekki um eiginleg útgjöld að ræða heldur fjárfestingu í menntun sem viðkomandi greiðir síðar meir á lífsleiðinni, væntanlega þá kominn í betri vinnu vegna þess að hann hefur betri menntun en ella. Það er á þessu tímabili, á þessum tveimur til þremur næstu árum, sem ég held að við þurfum að vera snögg að taka ákvarðanir. Nú hefjast skólar aftur í haust, margir að taka ákvarðanir um hvað þeir eigi að gera, hvort þeir eigi að sækja um nám eða gera eitthvað annað. Ef það er sá hvati fyrir hendi, eins og blasir við okkur í dag, að hagstæðara sé fjárhagslega fyrir viðkomandi að velja atvinnuleysisbæturnar, eins huggulega og ég kemst að orði í þeim efnum, frekar en að sækja nám þá held ég að við þurfum að skoða þau mál sérstaklega á sumarþinginu. Ég nefndi í gær þegar við ræddum í fyrirspurnatíma um málefni námsmanna út frá sumarönnum að ég fékk tölvupóst frá einum aðila sem sótti um sumarnám í háskóla, ákvað að velja sér tvö námskeið og komst að því að fyrst hann valdi tvö námskeið á hann ekki rétt á atvinnuleysisbótum, sem hann hefði átt rétt á ef hann hefði valið eitt námskeið. En hann á heldur ekki rétt á fyrirgreiðslu úr Lánasjóði íslenskra námsmanna vegna þess að hann valdi ekki þrjú námskeið. Viðkomandi námsmaður hefur því dottið á milli skips og bryggju. Ég innti hæstv. ráðherra eftir því fyrir nokkrum dögum hvort hún hygðist beita sér fyrir því að þessir vankantar sem blasa við, og trúlega margir námsmenn hafa lent í, verði sniðnir af. Það er náttúrlega með öllu óviðunandi að horfa upp á að námsmaður sem velur sér tvö námskeið í sumarnámi í staðinn fyrir eitt sé verr staddur en sá einstaklingur sem velur sér eitt námskeið, eins fáránlega og það hljómar. Ég tel mikilvægt að við fáum svör í þeim efnum. Einnig hefði ég viljað heyra frá hæstv. ráðherra, af því að ég sé að hæstv. ráðherra er á mælendaskrá, - og enn og aftur get ég þess að ég heyrði ekki framsögu hæstv. ráðherra - hvort ráðherra hafi einhverjar upplýsingar um stöðu námsmanna núna þegar skólum er að ljúka. Við höfum haft verulegar áhyggjur af stöðu háskólastúdenta og við ræddum á síðasta kjörtímabili, sem sagt núna í vor, um stöðu stúdenta, atvinnuhorfur og að gera mætti ráð fyrir því að þúsundir stúdenta verði atvinnulausir í sumar. Er það svo að við horfum upp á þúsundir framhaldsskólanema og háskólanema án atvinnu? Eins og hæstv. ráðherra benti á í svari sínu við fyrirspurn minni um daginn hefur sumarnám í háskólum gefist vel og það hefur náð að mæta nær öllum þeim sem sóttu um. Ég velti því fyrir mér hvort einhverjir standi út af í þeim efnum og jafnframt hvort sá viðbótarstyrkur sem hæstv. iðnaðarráðherra og menntamálaráðherra beittu sér fyrir að settur yrði í Nýsköpunarsjóð námsmanna muni skila sér í verkefnum á þessu sumri þannig að ungt fólk sem hefur verið í námi í háskólum landsins geti sótt í Nýsköpunarsjóð námsmanna gagnvart þeim verkefnum sem viðkomandi hafa kannski fóstrað innra með sér í lengri tíma. Mikill mannauður felst í ungu og menntuðu fólki og ég hef þá trú að þetta sé sú kynslóð sem eigi eftir að vinna okkur á endanum út úr kreppunni, þ.e. ef við verðum svo lánsöm sem þjóð að halda þessu unga fólki í landinu. Það er einmitt í ljósi þeirrar umræðu og þess sem við í stjórnarandstöðunni höfum sagt, þ.e. komið með aðvörunarorð gagnvart Icesave og aðgerðaleysi í málefnum heimila og fyrirtækja, að við þurfum því miður að horfast í augu við það að stór hluti af menntuðu fólki hér á landi og fólki sem er að ljúka námi kjósi í ljósi framtíðaraðstæðna hér á landi að hverfa af landi brott og stunda atvinnu sem hæfir námi viðkomandi á erlendri grundu. Færeyingar lentu í þessu í upphafi tíunda áratugarins og við þurfum að róa öllum árum að því að þetta gerist ekki á Íslandi. Því er eðlilegt að við spyrjum hæstv. menntamálaráðherra að því hver staða námsmanna sé á þessu sumri því að sú staða skiptir náttúrlega verulegu máli um framtíðaráform viðkomandi því að fólk er mjög frjálst á þessum aldri og hugsar vítt. Ef fólk hefur ekkert við að vera og hefur kannski nýlokið námi eru meiri líkur en ella á því að viðkomandi leiti annað en á íslenskan vinnumarkað sem er mjög takmarkaður eins og sakir standa. Eins veltum við fyrir okkur stöðu lánasjóðsins í dag. Síðasta ríkisstjórn gerði þann óskunda að ganga verulega á eigið fé sjóðsins, mig minnir að það hafi verið hátt í 1.000 millj. kr. Með því var í raun verið að fresta vandanum, ganga á eigið fé sjóðsins, og nú blasir vandinn við væntanlega á næstu mánuðum vegna þess að eigið fé er ekki svo mikið sem raun ber vitni. Þess vegna hljótum við að velta fyrir okkur hver staða sjóðsins er og hvaða skilyrðum lánasjóðurinn verður búinn á næstu vikum og mánuðum. Á að skera niður í framlögum til sjóðsins? Trúlega hefur hlutverk sjóðsins aldrei verið eins mikilvægt og nú, í miklu atvinnuleysi þegar við þurfum að reiða okkur á háskólanám, að fólk leiti sér mennta. En það verður þá að skapa aðstæður fyrir fólk að það geti gert það. Þess vegna þarf lánasjóðurinn að vera vel efnum búinn og það hljómar ankannalega í mjög erfiðu árferði að tala með þessum hætti en við megum allra síst við því að skera mikið niður í menntamálum og þeirri umgjörð sem við búum fólki sem vill stunda nám hér á landi og þar skiptir lánasjóðurinn miklu máli. Við skulum hafa líka í huga jafnræðið í þessu. Við hljótum öll að vilja skapa fólki jöfn tækifæri, sama hvort það býr á höfuðborgarsvæðinu eða úti á landi. Jöfn tækifæri felast í því að fólk geti framfleytt sér á meðan það er í námi. Í gegnum tíðina hafa íslenskir háskólastúdentar margir hverjir ekki notað lánasjóðinn heldur unnið með námi sínu en nú eru þær aðstæður ekki fyrir hendi. Þess vegna hefur þetta hlutverk aldrei verið eins mikilvægt. Þess vegna væri rétt að heyra frá hæstv. ráðherra hvaða framtíð hún sjái í lánasjóðnum. Á að auka við framlögin? Ljóst er að stóraukin ásókn verður á háskólanám hér á landi. Því er brýnt að vita hvaða hugmyndir eru uppi um framlög til lánasjóðsins, sérstaklega af því að við sem höfum verið hér í nokkurn tíma á Alþingi vitum að nú er fjárlagagerð í gangi hjá ríkisstjórninni og ákveðnir rammar komnir að, sem við þingmenn fáum því miður ekki að sjá fyrr en seint og um síðir þegar ríkisstjórnin er að móta fjárlögin. Ég hefði viljað heyra hver forgangsröðun hæstv. ráðherra er innan menntamálaráðuneytisins, hvort Lánasjóður íslenskra námsmanna sé þar í fyrirrúmi. Að lokum vil ég segja, frú forseti, að við erum að ræða um samdrátt í ríkisfjármálum í hinum og þessum málaflokkum, á sumum stöðum upp á tugi milljóna, á öðrum stöðum upp á hundruð milljóna. Á sama tíma erum við að ræða um skuldbindingar sem ríkisstjórnin ætlar að steypa íslensku þjóðinni í þar sem einungis vextir á fyrsta ári þeirra skuldbindinga verða einir 36 milljarðar, 36 þúsund milljónir. Síðan er verið að horfa í eina og ein körfu og reyna að tína til milljón hér og milljón þar á meðan við ætlum að láta það yfir okkur ganga, og höfum látið gera það, að ráðherrar í ríkisstjórn Íslands skuli vera búnir að skuldbinda íslenska þjóð um mörg hundruð milljarða króna. Hvernig er sá samningur að lokum ef hann verður staðfestur á Alþingi? Jú, 300 þúsund manna eyþjóð norður í Atlantshafi mun á endanum bera alla ábyrgð á því ef illa fer, þ.e. ef við fáum ekki eins mikið úr eignasafni Landsbankans og sumir eru að spá. Við þekkjum ræður og umræður síðustu vikna og mánaða í tengslum við hrunið að staða bankanna var nú aldeilis ekki slæm fyrir hrunið, forustumenn þeirra sögðu að eignasöfn þeirra væru góð og þetta væri allt í lagi, við þyrftum ekki að hafa áhyggjur. Við heyrum sömu ræðurnar núna, að eignasafn Landsbankans erlendis sé svo gott að við þurfum ekki að hafa áhyggjur og jafnvel geti eignirnar bara gengið upp í alla þessa skuldbindingu sem við erum að undirgangast. Ef það gerist ekki, og sagan segir okkur að það hefur ekki alltaf gengið eftir, erum við að undirgangast mörg hundruð milljarða króna skuldbindingu þar sem, eins og ég sagði áður, vaxtakostnaður fyrsta árið er 36 þúsund milljónir, sem er miklu meira en rekstur Landspítalans. Ég spyr því að lokum, um leið og ég ítreka fyrri spurningar mínar um Lánasjóð íslenskra námsmanna og vanda námsmanna, hvort hæstv. menntamálaráðherra ætli sér að styðja og greiða atkvæði með þeim samningi sem ríkisstjórnin hefur undirgengist, sem mun skuldbinda næstu kynslóðir Íslandssögunnar. Mikilvægt er að við fáum það á hreint í þessari umræðu vegna þess að þó að við séum að tala um nokkrar milljónir, tugmilljónir eða hundruð milljóna niðurskurð í einstaka málaflokkum, erum við að tala um svo gígantískar skuldbindingar, ef af verður, er allt annað aukaatriði í rekstri ríkissjóðs. Ef þetta gengur eftir munum við einfaldlega ekki rísa undir þeim skuldbindingum sem samfélag og þá er því miður illa komið fyrir Lánasjóði íslenskra námsmanna og öðrum þáttum í velferðarkerfi okkar. Þetta getur gengið mjög hart að undirstöðu þjóðfélagsins og þess vegna getur orðið mjög erfitt að reka menntakerfið, velferðarkerfið 

Virðulegi forseti. Ég kem upp til að svara einhverjum af þeim fyrirspurnum sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson beindi til mín í þessum umræðum um ábyrgðarmannakerfi Lánasjóðs íslenskra námsmanna. Hvað varðar síðustu spurningu hv. þingmanns um Icesave-samningana voru þeir auðvitað ræddir hér í gær og það er ljóst að þar er mjög erfið staða eins og hv. þingmanni er kunnugt og engin ein leið góð út úr því máli þar sem við undirgengumst ákveðnar skuldbindingar á alþjóðlegum vettvangi þegar við gerðumst aðilar að EES og gengumst undir tilskipanir Evrópusambandsins um innstæðutryggingar. Án þess að ég ætli að fara að orðlengja eitthvað um þá umræðu í umræðum um Lánasjóð íslenskra námsmanna segi ég að þar er auðvitað enginn kostur góður og hvernig sem fer verður málið mjög erfitt fyrir íslenskt samfélag. Það sem hér hefur verið bent á varðandi hugsanleg málaferli er þeim annmörkum háð að aðrar þjóðir geta neitað að taka þátt í þeim málaferlum og því hefur heldur ekki verið svarað hvað gerist ef við mundum ekki vinna málið og hver tilkostnaður okkar yrði þá. Það er ekkert einfalt í því máli og hvernig sem það fer, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, held ég að það verði erfitt fyrir íslenskt samfélag, bara í ljósi þess sem hefur gerst. Þegar þessir bankar voru einkavæddir á sínum tíma, fyrir 20 milljarða kr., óraði kannski engan fyrir þeirri stöðu sem íslenskt samfélag yrði í 10 árum síðar. Það eru engin einföld svör við spurningum hv. þingmanns um Icesave en ég óttast að hver sem lausnin verði í því máli verði hún íslensku þjóðarbúi mjög þungbær. Hún hefur vafalaust áhrif á margt en það sem þó má segja að gefi gildi þessum samningi sem er rétt ókominn til umræðu í þinginu, þ.e. ríkisábyrgðin er rétt ókomin til umræðu í þinginu, er sá kostur að íslenskt samfélag fær þá möguleika til að rétta úr kútnum eftir allt annað sem hér hefur gengið á. Ég mun að öðru leyti geyma umræðu mína um þetta mál þangað til ábyrgðin kemur til kasta þingsins en ég ítreka að hér eru engar einfaldar eða góðar lausnir. Hvað varðar lánasjóðinn er ljóst að staða hans er sú að í fjárlögum síðasta árs var gengið á eigið fé sjóðsins um 1 milljarð eins og hv. þingmaður benti á áðan og ætlunin er auðvitað sú að reyna að endurheimta þann milljarð. Ég tel hins vegar engar líkur til að það verði gert á einu ári, hvað þá á ári eins og núna þegar búist er við allt að 10% fjölgun námsmanna. Ég hef lagt áherslu á það í þeirri fjárlagavinnu sem fram hefur farið innan míns ráðuneytis að við stöndum vörð um LÍN því að hann skapar þá umgjörð sem er nauðsynleg á jafnrétti til náms. Ég vil að staðinn verði vörður um LÍN að því leyti að hann verði ekki skertur, hann verði ekki skorinn niður meira en orðið er nú þegar í síðustu fjárlögum. Vegna þess að eiginfjárstaða var þá skert þarf að reyna að vinna hægt og bítandi að því að endurheimta hana. Að öðru leyti verður sjóðurinn að vera reiðubúinn til að geta mætt hugsanlegri fjölgun námsmanna um allt að 10%. Ég tel mjög mikilvægt að við stöndum vörð um LÍN og reynum að höggva þar ekki í en ég á mjög erfitt með að lofa einhverri hækkun á framfærslugrunni eins og staðan er í ríkisfjármálum nú. Það segi ég bara heiðarlega, það sé ég a.m.k. ekki gerast í næstu fjárlögum, ekki nema þá að rætt verði eitthvert samspil Atvinnuleysistryggingasjóðs og Lánasjóðs íslenskra námsmanna og að þá verði skoðað sérstaklega hvort ríkið - og það er reyndar mín skoðun - sjái sér hag í því að veita fjármuni frekar í Lánasjóð íslenskra námsmanna en t.d. Atvinnuleysistryggingasjóð til að beina fólki í auknum mæli inn á menntabrautina. Hvað varðar þann stakk sem okkur er sniðinn út frá því að við viljum ekki bæta í er ekki hægt að lofa hækkun á framfærslu. Von mín er sú að þegar allt dæmið er lagt saman, fjárlagaliðir allra ráðuneyta, getum við skoðað þar hugsanlega samspil þessara tveggja sjóða og hugsanlega forgangsraðað frekar í þágu menntunar. Hvað varðar stöðu stúdenta núna í sumar og sumarnám hefur aðsókn í það ekki verið eins mikil og t.d. stúdentaráð Háskóla Íslands spáði. Stúdentaráð kannaði áhuga stúdenta. Spár okkar gerðu ráð fyrir talsvert minni ásókn en spár stúdentaráðs en eigi að síður hefur aðsókn ekki verið svo mikil og enn á eftir að koma í ljós hvort það er vísbending um að stúdentar hafi þá fengið vinnu sem þeir áttu ekki von á eða hvort þeir séu atvinnulausir en hafi kosið að fara ekki í nám af einhverjum orsökum. Þar komum við enn og aftur að samspili þessara tveggja ráðuneyta. Eins og ég gerði reyndar hv. þingmanni grein fyrir í svari við fyrirspurninni sem hann vísaði í áðan lá auðvitað ljóst fyrir frá byrjun hverjar reglur lánasjóðsins yrðu um sumarnám, þær voru kynntar um leið og það var kynnt hvaða einingafjölda þyrfti að taka til að uppfylla lánshæfisskilyrði. Hins vegar hefur að mínu mati ekki verið nægilegt samtal í gangi milli menntamála- og félagsmálaráðuneytis um það hvenær fólk er í raun og veru á milli þessara tveggja kerfa og uppfyllir hvorki skilyrði fyrir láni úr lánasjóðnum né á rétt á atvinnuleysisbótum. Sú vinna er farin af stað en enn er ekki komin niðurstaða í hana þannig að við þurfum að sjá hvernig hún mun skila sér. Þetta er að hluta til erfitt af því að kerfin eru byggð upp á ólíkan hátt. Við ræðum hér um framfærslugrunn einstaklinga sem er rúmlega 100.000 kr. Staðan gjörbreytist hjá lánasjóðnum ef maður er t.d. orðinn einstaklingur með tvö börn svo dæmi sé tekið, þá hækkar maður umtalsvert og mun meira en ef maður er einstaklingur með tvö börn á grunnatvinnuleysisbótum. Uppbygging þessara tveggja sjóða er líka ólík sem gerir það að verkum að það þarf að greiða línurnar í samtali þeirra á milli um hvernig þeir skipuleggja sig. Þetta hefur verið skoðað en mitt mat er að það megi skoða betur. Hvað varðar spurningar þingmannsins um Nýsköpunarsjóð er búið að auglýsa hann og þá aukafjárveitingu sem var sett í Nýsköpunarsjóð námsmanna. Ég þekki ekki hvort búið er að veita styrkina en ég veit að þeir voru auglýstir um leið og þetta var tilkynnt og mér skilst að talsverður fjöldi umsókna hafi borist enda mjög margir sem sóttu um í fyrri úthlutun og fengu ekki. Ég fékk þær upplýsingar að það hefði verið heilmikið um góð verkefni sem hefðu uppfyllt skilyrði sjóðsins en sennilega ekki fengið út af ónógu fjármagni, enda mjög margar umsóknir. Þar verða væntanlega nokkur verkefni sem munu fara af stað. Hvað varðar mánaðargreiðslurnar sem hv. þingmaður nefndi er alveg ljóst að ég hef talað gegn þessu svokallaða yfirdráttarkerfi þar sem námsmaður tekur yfirdráttarlán og þiggur svo vaxtastyrk frá ríkinu til að greiða vextina af láninu en fær síðan námslánið sjálft afgreitt í lok annar. Þetta hefur verið kannað innan stjórnar lánasjóðsins og ég á von á því að sjá niðurstöður þaðan samhliða því að nýjar úthlutunarreglur verða lagðar fyrir ráðherra. Frumathugun hefur sýnt að yfirfærslan sjálf á milli kerfa kostar umtalsverða peninga, 3–5 milljarðar hafa verið nefndir, þ.e. það ár sem skipt er úr núverandi kerfi yfir í samtímagreiðslukerfið. Ég ætla ekki að taka ábyrgð á tölunni þar sem ég er ekki búin að sjá útreikninga stjórnarinnar á þessu. Yfirfærslan sjálf kostar umtalsvert. Það væri auðvitað æskilegt ef við gætum séð þetta verða að veruleika á næstu árum, en ég held að við þurfum að hafa það í huga að við gerum það þegar færi er á. Kerfið hér hefur verið algerlega frábrugðið því sem hefur tíðkast annars staðar á Norðurlöndum eins og ég reyndar benti á í þingmáli, líklega á síðasta ári, þar sem farin hefur verið sú leið að hafa samtímagreiðslur þar sem gefin eru út skuldabréf fyrir greiðslunum sem námsmenn endurgreiða. Heimturnar af slíku kerfi sýnast mér samkvæmt tölum frá Norðurlöndunum vera allt eins góðar. Þar er að vísu um lægri lán að ræða oft og tíðum, þ.e. samblöndun styrkja og lána, og jafnvel lægri heildartölu en verið hefur hér á landi svo að því sé haldið til haga. Það er ekki allt alslæmt með íslenska lánasjóðinn. Hann kemur vel út miðað við Norðurlöndin þegar horft er á sjálfan framfærslugrunninn þó að okkur finnist hann bágborinn. Þetta er nokkuð sem ég tel að við þurfum að skoða en þó þarf að hafa í huga að það gæti kostað sitt að fara í þau skipti.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Í menntakerfi okkar eru fram undan mjög erfiðir tímar eins og á öðrum sviðum í ríkisfjármálum. Ég nefndi í fyrri ræðu minni að 1 milljarður sem tekinn var af eigin fé Lánasjóðs íslenskra námsmanna fleytti sjóðnum þó fram á vorið þannig að hann gat lánað íslenskum námsmönnum og staðið við skuldbindingar sínar hvað það varðar, þ.e. lánsvilyrði. Þar erum við að tala um 1 milljarð kr. Á fyrsta ári Icesave-skuldbindinganna munum við borga 36 milljarða kr. í vexti vegna þess samkomulags sem við ætlum að ræða á vettvangi Alþingis á næstu dögum, 36-falt á við þann milljarð sem við tókum úr lánasjóðnum til að reka hann í hálft ár. Við erum að tala um svo gríðarlegar stærðir og þess vegna verð ég að fá skýrt svar frá hæstv. ráðherra vegna þess að það var bullandi umræða úti í samfélaginu um þetta mál og fólk vill heyra viðhorf stjórnmálamanna og þá kannski sérstaklega í stjórnmálaflokki Vinstri grænna sem talaði gegn Icesave-samningum í aðdraganda síðustu kosninga og hélt margar ræður á vettvangi þingsins. Er það svo að þingflokkurinn og ráðherrar Vinstri grænna séu orðnir á því að við eigum að skrifa undir þessar skuldbindingar? Í ljósi þess að utanríkisráðherra Finna sagði að það að ganga frá Icesave-skuldbindingunum væri forsenda þess að við gætum hafið aðildarviðræður við Evrópusambandið og gengið þar inn, er það þá líka orðinn hluti af Evrópustefnu Vinstri grænna að það verði að klára þessar Icesave-skuldbindingar þannig að Vinstri grænir geti elt Samfylkinguna til Brussel þvert á það sem Vinstri grænir sögðu í aðdraganda síðustu kosninga? Við hljótum að spyrja Vinstri græna 45 dögum 

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður heyrði í ræðu minni áðan benti ég á að það eru engar einfaldar lausnir á Icesave-deilunni. Hv. þingmaður veit það. Ég var ein þeirra þingmanna sem fluttu mál í desember um að það ætti að nýta heimildina til að fara í mál og gert yrði ráð fyrir því á fjárlögum að aðstoða Landsbankann við að fara í mál út af Icesave-skuldbindingunum og meðferðinni á Landsbankanum og hryðjuverkalögunum. Sá frestur rann út í janúar og við getum sagt að ýmsar dyr hafi lokast í meðförum þessa máls. Þannig er það bara. Þetta er ekki einfalt mál og þess vegna ítrekaði ég áðan í ræðu minni að þarna væru engar einfaldar lausnir. Hv. þingmaður þekkir algerlega minn hug í því, hvernig hann var, ég vildi láta á þetta reyna. Nú erum við komin í þá stöðu að það er ekkert einfalt að höfða mál á þjóðréttarlegum grunni, að því er mér skilst, þar sem önnur ríki geta neitað að taka málið fyrir rétt eins og Íslendingar gerðu í þorskastríðinu og hv. þm. Árni Páll Árnason benti á í ræðu í gær og hefur verið sett fram. 
             Ég reikna með því að Evrópustefna Vinstri grænna verði rædd í umræðum um þessi mál í þinginu. Ég álít að hún hafi algerlega legið skýr fyrir og það þegar á síðasta landsfundi þar sem segir efnislega, ekki man ég það orðrétt, að við teljum að við eigum að vera utan ESB. Það er mín skoðun. Hins vegar höfum við líka sagt að þjóðin eigi að úrskurða um það og verði það gert með því að kjósa um samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu kann að vera að það sé skynsamlegasta leiðin til að útkljá þessi Evrópumál. En ég tel að við eigum að standa utan Evrópusambandsins og lít ekki svo á að Icesave-reikningarnir hangi í einhverju samhengi við það þó að það sé sett í það samhengi.

Frú forseti. Það er hárrétt sem hæstv. ráðherra sagði, þáverandi hv. þm. Katrín Jakobsdóttir lagði fram mál um það að við ættum að kanna hvort við ættum ekki að leita eftir grundvelli til þess að fara í mál. Með því að samþykkja þessa Icesave-skuldbindingu undirgangast íslensk stjórnvöld akkúrat það að mega ekki höfða mál í framtíðinni um eitthvað sem orkar tvímælis í þessu. Hv. þingmaður gengur þar af leiðandi gegn eigin frumvarpi sem viðkomandi mælti fyrir einungis fyrir nokkrum vikum eða mánuðum. Það er einfaldlega staðreynd að á blaðamannafundi með utanríkisráðherrum Norðurlandanna sem hæstv. utanríkisráðherra í ríkisstjórn Vinstri grænna sat ásamt utanríkisráðherra Finna, meðal annarra, kom fram það mat finnska ráðherrans að það að leysa Icesave-málið væri grundvöllur þess að Ísland gæti orðið aðili að Evrópusambandinu. Það er smám saman að renna upp fyrir manni ljós að sú flýtimeðferð sem Icesave á að hafa upp á mörg hundruð milljarða króna fyrir íslenskt samfélag er einungis aðgöngumiði Samfylkingarinnar að Evrópusambandinu. Það er líka orðin staðreynd, miðað við það að mér heyrðist hæstv. ráðherra ekki ætla að greiða atkvæði gegn þessum Icesave-skuldbindingum, að Vinstri grænir ætla sér að elta Samfylkinguna í þessum leiðangri og það er þvert á það sem Vinstri hreyfingin – grænt framboð boðaði í aðdraganda síðustu kosninga. Flokkurinn sagði þá svo skýrt: Við viljum ekki ganga í Evrópusambandið. Hvernig átti kjósendum þess flokks að detta í hug að viðkomandi flokkur mundi beita sér fyrir því að farið yrði í aðildarviðræður? Ef flokkurinn vill ekki ganga í Evrópusambandið fer hann náttúrlega ekki í aðildarviðræður, 

Virðulegi forseti. Eins og hv. þingmaður veit ósköp vel sagði ég í aðdraganda kosninga að ég væri á móti Evrópusambandinu en teldi að þetta væri ákvörðun sem þjóðin ætti að taka lýðræðislega. Eins og hv. þingmaður veit er hann í miklum metum hjá mér  Hvað varðar útleggingar á orðum finnska utanríkisráðherrans ætla ég ekki að leggja mat á þau. Ég set þetta ekki í það samhengi en ég árétta að það þingmál sem þingmaðurinn nefndi, sem ég reyndar mælti ekki fyrir á sínum tíma heldur var hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson þar 1. flutningsmaður, snerist um að veittar yrðu fjárheimildir fyrir Landsbankann til að höfða mál en því miður rann sá frestur út í janúar. Ég lít ekki svo á að ég hafi orðið tvísaga í því máli. Þvert á móti minni ég á að í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar sem tók við í febrúar og þeirrar ríkisstjórnar sem nú tók við er kveðið á um að ljúka þessum samningum um Icesave-málið en ekki út af Evrópusambandinu, heldur einfaldlega út af því að þetta er vissulega mjög erfið alþjóðleg deila sem við Íslendingar eigum í og þar, eins og ég ítreka enn og aftur, eru engar einfaldar lausnir. Það að leitað sé eftir samningum þarf engum að koma á óvart sem lesið hefur samstarfsyfirlýsingu fyrri stjórnar og þeirrar sem nú er. Hin réttarfarslega staða er mjög flókin eftir að frestur Landsbankans til að fara í mál út af beitingu hryðjuverkalaga rann út. Nú segi ég þetta auðvitað sem leikmaður, en út frá þeim lögfræðingum sem hafa farið með málið og greint það virðist mér að hún sé mjög flókin.

Frú forseti. Ég mun ræða Icesave þegar það mál kemur hingað til umræðu þannig að það sé á hreinu, en við ræðum hér frumvarp til laga um breyting á lögum um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það er alveg ljóst að lánasjóðurinn er sterkur sjóður og það er ekki út af engu sem við gátum tekið einn milljarð af rekstri sjóðsins til að koma til móts við þær þarfir sem núna eru hvað brýnastar í hagsmunum og hagsmunamálum stúdenta. Þetta mál er náttúrlega allrar athygli vert og ég vil gjarnan á góðum tímum ef hirslur ríkissjóðs væru stútfullar geta sagt, já við skulum bara að klára þetta mál. En ég get það ekki á þessari stundu því að mér finnst vanta núna, og við höfum verið að kalla eftir því bæði þingmenn stjórnar og stjórnarandstöðu, að sjá heildarmyndina á ríkisfjárlögum. Mér finnst erfitt að fara að afgreiða þetta mál þegar heildarsýnin á ríkisfjármálum til lengri tíma liggur ekki fyrir, því að það stendur mjög klárt í umsögn fjármálaráðuneytisins að óvissuþættir við kostnaðarmat séu talsverðir og það sé óvíst hversu mikil útgjaldaaukningin gæti orðið. Það liggur fyrir að það verða brýnir hagsmunir sem við þurfum að uppfylla og koma til móts við hjá námsmönnum. Þeim mun fjölga, á krepputímum fjölgar námsmönnum. Tekjur greiðenda lækka umtalsvert og það er mjög líklegt að vanskil sjóðsins muni aukast, ekki út af afnámi ábyrgðarmanna heldur eru almennt miklar líkur á að vanskil aukist. Það þýðir að fjárþörf sjóðsins mun líka aukast. Því spyr ég: Var þetta rétta forgangsröðunin akkúrat núna? Hefði ekki verið betra að bíða með að leggja málið fram þar til að við sjáum heildarmyndina á ríkisfjármálum og getum tekið afstöðu til þess og forgangsraðað? Við viljum koma til móts við námsmenn. Var þetta akkúrat rétta skrefið? Er ekki betra að við höfum fjármuni innan sjóðsins til að mæta þörfum þeirra sem vilja sækja háskóla? Við höfum m.a. stuðlað að því að námsmönnum hefur fjölgað á Íslandi, námsbrautum hefur fjölgað út af sterkri stöðu lánasjóðsins. Við gátum það þá. Núna verður að reyna að viðhalda því, koma fólki til náms og þá þarf auðvitað og eðlilega að forgangsraða innan sjóðsins.

Virðulegi forseti. Það sem hér um ræðir er annars vegar sprottið af áralangri kröfu námsmannahreyfinganna og því mati að þetta skipti máli við að jafna stöðu allra námsmanna og lánasjóðurinn sinni þar með sínu félagslega hlutverki. Þetta sprettur líka af því að námsmenn taki í auknum mæli ábyrgð á eigin fjárhagsstöðu með því að ábyrgjast eigin lán. Þarna er kveðið á um það að ef námsmenn uppfylla ekki hin almennu lánshæfisskilyrði verði þeim gert kleift annaðhvort að setja fram ábyrgðarmann eða kaupa bankaábyrgð með þeim kjörum sem þær eru boðnar á. Útlánaaukning ríkisins af þessu er í fyrsta lagi árið 2012. Það er í raun og veru mikil óvissa um það hve mikil hún kunni hugsanlega að verða. Óformleg könnun sem við höfum gert á stöðunni á öðrum Norðurlöndum þar sem ekki er krafist ábyrgðarmanna virðist ekki benda til að þetta kynni að kalla á sérstaklega aukin vanskil. Hins vegar er rétt hjá hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að ástandið í samfélaginu er þannig að það kunna að verða aukin vanskil. En það sem Lánasjóður íslenskra námsmanna hefur líka bent á og benti á þegar samþykkt voru ný lög um ábyrgðarmenn, er að þau lög setja miklar kröfur á sjóðinn, auknar kröfur á sjóðinn um að hann kanni stöðu hvers og eins ábyrgðarmanns, og á sínum tíma gerðu fulltrúar sjóðsins þær athugasemdir við það frumvarp að þetta kynni að breyta tilhögun ábyrgðarmannakerfis lánasjóðsins. Og það sem spilar líka inn í þetta frumvarp og hvernig það er til komið er gerbreytt staða ábyrgðarmanna almennt í samfélaginu og athugasemdirnar sem lánasjóðurinn gerði við frumvarpið á sínum tíma. Hér spilar margt saman. Í raun og veru gamlar kröfur um jafnrétti til náms, aukin ábyrgð námsmanna á eigin láni og um leið að þeir sem ekki uppfylla lánshæfisskilyrði hafi þennan valkost, en líka að það er breytt staða ábyrgðarmanna almennt í samfélaginu.

Frú forseti. Já, það er alveg hárrétt, staða ábyrgðarmanna í samfélaginu er gjörbreytt og það þurfti líka að breyta þeirri stöðu. Um leið er rétt að draga það fram að bankarnir tóku í rauninni að hluta til yfir ábyrgðarmannakerfið að því leyti til að þeir buðu upp á ábyrgðargreiðslu, að ábyrgjast lánin, að ábyrgjast námsmanninn gegn ákveðinni greiðslu. Það er búið að breyta fyrirkomulaginu til hagsbóta fyrir námsmenn. Gott og vel. Það getur verið að þetta frumvarp stuðli að því líka. En ég spyr líka: Þá verður ekki sama svigrúm, er það ekki rétt hjá mér, til þess m.a. að hækka framfærslugrunninn? Hvernig ætlar ríkissjóður að koma til móts við mjög líklega vaxandi gat sem verður þá á rekstri sjóðsins? Og mér fannst ekki gott að heyra það í máli hæstv. menntamálaráðherra að þetta muni ekki hafa áhrif á stöðu ríkissjóðs fyrr en 2012. Það er einmitt árið sem við ætlum að fara að rétta út kútnum. Eru menn strax byrjaðir að gefa tékka út á árið 2012? Ég vara við því að koma fram með svona velviljuð mál - það vilja allir styðja þetta - þegar við sjáum ekki heildarmyndina fyrir okkur. Við í þessum sal erum enn að bíða eftir því hvaða tillögur ríkisstjórnin kemur með í ríkisfjármálum. Þess vegna finnst mér, frú forseti, með fullri virðingu fyrir hæstv. menntamálaráðherra, að það hefði verið betra að bíða með þetta til að geta áttað sig á því og lagt það fyrir sér hvar þarfir námsmanna eru mestar. Það er ekki hægt að mæta öllum kröfum. Það er hluti af hinu pólitíska lífi okkar stjórnmálamanna í dag að við getum ekki komið til móts við alla. Erum við þá að segja: Nei, við getum ekki komið til móts við aðrar þarfir námsmanna af því að við ætlum að koma þessu máli í gegn? Ég hefði viljað sjá heildarmyndina og ég hefði óskað eftir því að hæstv. menntamálaráðherra hefði tekið undir með mér hvað það efni varðar.

Virðulegi forseti. Ég nefndi það eða kom talsvert inn á heildarmyndina eins skýr og hún liggur fyrir í ræðu minni áðan þegar ég annars vegar fór yfir málið og hins vegar svaraði fyrirspurnum hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar. En þegar ég segi að hugsanlegar afskriftir kunni að falla á sjóðinn 2012 þá er þar um að ræða 20 millj. kr. sem gert er ráð fyrir og það er hátt áætlað. Það hefur því ekki áhrif á hækkun á framfærslugrunni námsmanna. Þar erum við að ræða um mun stærri tölu. Þetta eru svartsýnisspár þannig að hér er ekki gert ráð fyrir verulegum kostnaðarauka út af þessu frumvarpi. Það eina sem ég vildi árétta í máli mínu áðan var að þær falla í fyrsta lagi árið 2012 sem gefur þá ákveðið svigrúm líka í þeim efnum. Það er ekki verið að efna til neins útgjaldaauka að sinni. Að koma þessu máli í gegn er að mínu viti bæði réttlætismál og styrkir stöðu lánasjóðsins sem félagslegs jöfnunarsjóðs að hluta en stuðlar líka að því að námsmenn verði ábyrgir fyrir eigin lánum og ekki sé gengið á ábyrgðarmenn því að það er staðan núna. Og það var auðvitað orsök þess að sett voru ný lög um ábyrgðarmenn að við sjáum fram á efnahagsþrengingar sem munu hafa veruleg áhrif og verða til þess að gengið er á ábyrgðarmenn umfram aðra og ég held að þetta sé bara liður í því líka að taka út það kerfi heildstætt. Hvað varðar heildarmyndina sem hv. þingmaður kallar eftir, þá fór ég yfir hana að hluta, ég held að það séu mjög mörg brýn mál fram undan, en þar sagði ég þó eitt og það er að standa verður vörð um lánasjóðinn á svona tímum vegna þess að hann skapar umgjörðina um háskólanámið og stöðu námsmanna.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um náms- og starfsráðgjafa. Með frumvarpinu er lagt til að við 4. gr. nýsamþykktra laga um náms- og starfsráðgjafa komi tvær nýjar málsgreinar. Í breytingunni felst að menntamálaráðherra getur falið háskólum, sem sinna menntun náms- og starfsráðgjafa, útgáfu leyfisbréfa að loknu námi þeirra. Þá er gert ráð fyrir því að ráðherra setji nánari fyrirmæli um fyrirkomulag og útgáfu leyfisbréfa í reglugerð. Með þessu er ráðherra fengin sérstök heimild til þess að fela öðrum aðilum en heyra beint undir stjórnsýslu menntamálaráðuneytis, útgáfu leyfisbréfa til náms- og starfsráðgjafa. Frumvarpið byggir á sambærilegri heimild og nú er að finna í 4. mgr. 21. gr. laga nr. 87/2008, um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, hvað varðar útgáfu leyfisbréfa til kennara. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir þessu frumvarpi. Því er ætlað veita menntamálaráðherra svigrúm til þess að skipuleggja framkvæmd við útgáfu leyfisbréfa til náms- og starfsráðgjafa á einfaldan og hagkvæman hátt. Legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga nr. 35/1991, um listamannalaun, á þingskjali 81. Í 15. gr. laga nr. 57/2009, um listamannalaun, er kveðið á um að lögin öðlist gildi við birtingu þeirra og að fyrirmæli þeirra um úthlutun úr launasjóðum listamanna komi til framkvæmda á árinu 2010. Af lagatæknilegum ástæðum er því lagt til að ákvæði eldri laga um listamannalaun falli brott. Jafnframt er lagt til að tilvísun til þeirra laga í leiklistarlögum verði breytt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga sem er að finna á þskj. 32, 32. mál þessa þings, frumvarp til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991, með síðari breytingum. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Helgi Hjörvar, Atli Gíslason, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Siv Friðleifsdóttir, Ólöf Nordal, Birgitta Jónsdóttir og Þór Saari. Efni þessa frumvarps er, má ég segja, gagnsókn vegna þess að rétturinn til gjafsóknar í málum sem hafa almenna þýðingu var skertur verulega með lögum sem samþykkt voru 2005. Þetta frumvarp lýtur að því að breyta lögunum aftur til fyrri vegar en ákvæðin um almenna gjafsókn í 126. gr. laganna voru sett með einkamálalögunum á árinu 1991. Þeim var síðan breytt á árinu 2005 til þrengingar þannig að inn var sett í lögin ákvæði um að við mat á efnahag - sem við viljum breyta yfir í fjárhag - við mat á efnahag umsækjanda megi eftir því sem við á einnig taka tillit til eigna og tekna maka hans eða sambýlismanns eða eigna og tekna foreldra hans ef hann er yngri en 18 ára. Tillagan eins og hún er hér fram sett, er þess í stað að fella þetta ákvæði niður enda megi teljast eðlilegt að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Eins og ég sagði áður er þetta óbreytt frá því að einkamálalögin voru samþykkt á árinu 1991. Þau lög giltu í tólf ár án nokkurra vandkvæða og það eru auðvitað mikilvæg lýðréttindi að menn geti borið mál sitt undir dóm og þar mega fjárhagsaðstæður ekki koma í veg fyrir að menn geti sótt rétt sinn, annaðhvort með sókn eða vörn eftir atvikum. Ég vil minna á að lögsóknarbannið sem sett var á með svokölluðum nóvemberlögum sl. haust reyndist andstætt stjórnarskrá. Þar var bannað með lögum að lögsækja gömlu bankana. Það má líkja því við sams konar bann og brot á mannréttindum þegar einstaklingar hafa ekki fjárhagslega burði til þess að leita réttar síns fyrir dómi. Eins og lögunum var breytt, sem var mjög umdeilt, á árinu 2005, var þrengt verulega að mati flutningsmanna að möguleikum almennings til þess að leita réttar síns gagnvart stjórnvöldum og opinberum aðilum í málum sem geta varðað einstaklinga og almenning miklu. Slíkar takmarkanir eru í andstöðu við hefðir sem hafa verið að þróast í öðrum lýðræðisríkjum. Með frumvarpinu er því lagt til að fella umrætt skilyrði aftur inn í ákvæðið, sem sagt að eðlilegt sé að öðru leyti að gjafsókn sé kostuð af almannafé. Það er mat flutningsmanna að sú rýmkun sem lögð er til í frumvarpinu muni fela í sér að gjafsókn verði möguleg í málum sem eru mikilsverð réttlætismál fyrir hagsmuni einstaklinga og almennings, svo sem mál sem varða heimtu skaðabóta fyrir varanlega örorku þegar örorka er mikil en aflahæfi verulega skert, mál er varða lífeyrisréttindi, atvinnuréttindi og eignarréttindi, mál er varða bætur fyrir missi framfæranda, mál vegna læknamistaka, mál um réttindi varðandi friðhelgi einkalífs og önnur mál er varða hefðbundin mannréttindi. Þá gæti gjafsókn, samkvæmt b-lið 1. mgr. 126. gr., verið veitt í málum einstaklinga gagnvart stjórnvöldum. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir því að áfram verði í lögunum reglugerðarheimild þar sem kveðið er nánar á um skilyrði gjafsóknar. Á grundvelli laga nr. 7/2005, þeirra laga sem, eins og ég sagði áðan, þrengdu skilyrði þess að menn gætu notið gjafsóknar, gaf hæstv. þáverandi dómsmálaráðherra út reglugerð, nr. 45/2008, þar sem nánar er kveðið á um skilyrði gjafsóknar. Verði þetta frumvarp að lögum þarf að gera breytingar á 5. gr. reglugerðarinnar um mat á tilefni til veitingar gjafsóknar fyrir héraðsdómi í samræmi við víkkun á heimild sem hér er lögð til. Nú er það svo, frú forseti, að við stöndum frammi fyrir gríðarlega erfiðum verkefnum hvað varðar fjárhag ríkissjóðs og við munum innan ekki langs tíma þurfa að skera niður og leita eftir auknum skattheimildum til þess að mæta fjárlagagati upp á litla 170 milljarða kr. Það er auðvitað mjög mikilvægt að meta nauðsyn aukinna fjárveitinga í því skyni sem hér er um rætt og eins hitt, hvort mögulegt er að breyta reglugerðinni og lögum án þess að auka fjárframlög sem væntanlega mundi þá þýða að minna yrði til skiptanna. Ég hef reynt eftir atvikum að afla mér upplýsinga um þróun fjárveitinga til gjafsóknar á undangengnum árum og fékk frá dómsmálaráðuneytinu í dag þær upplýsingar að á árinu 2004 nam gjafsókn, samkvæmt þessum ákvæðum einkamálalaganna, ríflega 111 millj. kr. en var samkvæmt reikningi 2008 154 milljónir. Þetta er töluverð aukning og einkum varð aukning á milli áranna 2004 og 2005 en það hefur dregið úr aukningu á fjárveitingum til þessa málaflokks eftir að ákvæðið var þrengt með lögum nr. 7/2005. Það yrði verkefni hv. allsherjarnefndar að afla frekari upplýsinga um möguleikana á því að setja þetta ákvæði í lög án þess að veita auknar fjárveitingar til þess og einnig, eins og ég nefndi, að meta nauðsyn þess að setja aukið fé til þessa málaflokks. Það þarf líka, frú forseti, að afla upplýsinga frá fjármálaráðuneyti um áhrif breytinga sem þessara á fjárhag ríkissjóðs því það er nú svo að þegar þingmenn leggja fram frumvörp, öfugt við þegar ríkisstjórn leggur fram frumvörp, þá er ekki gerð krafa til þess að fyrir liggi útreikningur á því hvaða áhrif málið hefur á ríkissjóð. Frú forseti. Ég vil einnig nefna áður en ég lýk máli mínu að gjafsóknarnefnd fjallar um allar umsóknir sem berast og metur þær, þriggja manna nefnd sem ráðherra skipar, en það er ráðherra að veita gjafsóknarleyfið. Það mál sem hér um ræðir var áður flutt á 136. löggjafarþingi. Hér hafa auk þess verið fluttar tillögur við afgreiðslu fjárlaga nokkrum sinnum á undangengnum árum sem hníga í sömu átt. Frú forseti. Ég legg til að við lok þessarar umræðu verði málinu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um samningsveð, nr. 75/1997. Auk mín flytja þetta mál hv. þingmenn Álfheiður Ingadóttir, Björn Valur Gíslason, Þór Saari, Birgitta Jónsdóttir og Eygló Harðardóttir. Lagt er til í frumvarpinu að fasteignaveðlán geti ekki orðið grundvöllur aðfarar í öðrum eignum lántaka en þeim sem veðréttindin taka til. Þess ber að geta að í þessu frumvarpi felst frávik frá þeirri meginreglu íslensks kröfuréttar að skuldari ábyrgist endurfjárkröfu með öllum eignum sínum. Öllum á hins vegar að vera ljóst með því bara að standa hér og hlusta á hávaðann sem berst inn frá Austurvelli að aðstæður á Íslandi eru mjög óvenjulegar. Í haust hrundi hér heilt bankakerfi og allar forsendur á bak við mikla skuldsetningu heimilanna brustu. Þetta frumvarp er samið m.a. til þess að koma til móts við þá stöðu. Samkvæmt frumvarpinu á lántaki jafnframt að vera laus undan persónulegri ábyrgð á greiðslu lánsins ef veðið hrekkur ekki til. Þá skiptir ekki máli hvort veðsali er lántaki eða einhver annar aðili. Í greinargerðinni er lánveitandi skilgreindur sem viðskiptabanki, sparisjóður, Íbúðalánasjóður, lífeyrissjóður og aðrir aðilar sem veita fasteignalán í atvinnuskyni, þar með taldir byggingaraðilar. Frumvarpið nær til veðlána sem veitt eru með veði í fasteign sem ætluð er til búsetu og það skilyrði er sett að lántaki sé einstaklingur. Eins og margoft hefur komið fram í þingsölum er staða margra íslenskra heimila mjög erfið og má það m.a. rekja til hruns bankakerfisins. Þetta hrun leiddi til hækkunar skulda heimilanna, rýrnunar eigna, minni tekna og skerts aðgangs að lánsfjármagni. Við núverandi aðstæður er því mikil hætta á að kröfuhafar sækist eftir auknum tryggingum eða geri fjárnám í óveðsettum eignum. Það getur ekki talist sanngjarnt þar sem mörg heimili hefðu efnt skuldbindingar sínar undir eðlilegri kringumstæðum. Hér er því með öðrum orðum um mikið hagsmunamál fyrir íslensk heimili að ræða. Nauðsynlegt er þó að taka fram að frumvarpið er ekki í andstöðu við eignarréttarákvæði stjórnarskrár þar sem stærstu lánastofnanir eru nú í eigu ríkisins auk þess sem lögin heimila Íbúðalánasjóði að yfirtaka skuldabréf fjármálafyrirtækja sem tryggð eru með veði í íbúðarhúsnæði. Ég vil að lokum geta þess að þetta frumvarp gæti, til lengri tíma litið, orðið til þess að stuðla að vandaðri lánastarfsemi og hvetur til þess að lánveitingar taki mið af greiðslugetu lántaka. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjarnefndar að lokinni umræðu í þingsal.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um samningsveð sem felst aðallega í því að takmarka eignarrétt þeirra sem eiga íbúðarhúsnæði þannig að þeir geti ekki veðsett það nema fyrir ákveðnum kröfum og þeir sem eiga kröfurnar geti ekki gengið á aðrar eignir skuldarans og því verður miklu erfiðara að fá lán eftir þessa breytingu en áður. Afleiðing af þessu frumvarpi verður væntanlega sú að lánveitendur; lífeyrissjóðir, bankar og aðrir munu gera miklu stífari kröfu um veð, þ.e. þeir munu ekki lána upp í 80, 90% heldur miklu minna vegna þess að þeir þurfa að reikna með því að ef lækkun verður á fasteigninni tapist krafan. Það er enginn sem vill tapa, ekki einu sinni ríkisbanki því að hann fer jú með annarra manna fé, þ.e. fé skattgreiðenda eða þá sparifjáreigenda eftir atvikum, hér er því um að ræða verulega takmörkun á eignarrétti. Það getur í sjálfu sér alveg verið réttmætt sjónarmið hjá þeim sem trúa á að eignarrétturinn eigi ekki að vera neitt sérstaklega sterkur og hann eigi að takmarka eins og hægt er. En ég vil benda á að t.d. úti á landi þar sem menn hafa byggt, og ég þekki dæmi þess að maður átti 5 milljónir og byggði sér hús úti á landi sem kostaði 20 milljónir, fékk sem sagt 15 milljónir lánaðar. Hann gat selt húsið daginn eftir á 10 milljónir. Hann hefði aldrei fengið lán úti á landi nema kannski 8 milljónir og þá hefði hann ekki getað byggt þetta hús. En það getur vel verið að það sé líka markmiðið með þessu að vera ekkert að plata fólk til þess að byggja hús sem rýrnar jafnmikið í verði og þarna er um að ræða. En svona hefur ástandið verið úti á landi í áratugi og enginn svo sem verið að gera neitt sérstakt veður út af því þó að menn geri mikið veður út af því að nákvæmlega sami hluturinn gerist hér á höfuðborgarsvæðinu en það sýnir kannski afstöðu manna til landsbyggðarinnar. Það er tiltölulega auðvelt að fara fram hjá þessu og ég reikna með að það muni menn gera. Það er hægt að stofna hlutafélag eins og margir eru svo sem að gera t.d. með búrekstur, menn geta stofnað hlutafélag og leigt hjá félaginu sínu og þá er þetta allt saman í himnalagi og þá er það hlutafélagið sem er skuldarinn og í sjálfu sér breytist ekki neitt. Menn geta líka átt íbúðir hver hjá öðrum, þ.e. ég get átt íbúð sem hv. þm. Lilja Mósesdóttir býr í og hún ætti íbúðina mína og við skiptumst á um að búa í íbúðunum og þá komumst við fram hjá þessu, þannig að það er í sjálfu sér í lagi. Svo segir hv. þingmaður, eða gat þess í framsögu, að þetta væri ekki brot á eignarrétti af því að allir lánveitendur í landinu væru í ríkiseigu. Í fyrsta lagi ber okkur náttúrlega sem þingmönnum að fara vel með skattfé og ekki tala svona ógætilega um að tapa því. Svo gleymist það að lífeyrissjóðirnir eru ekki ríkisfyrirtæki og þeir eiga jú töluverðan hluta af veðum í fasteignum sem hugsanlega kunna að tapast. Þessi fullyrðing er því ekki að öllu leyti rétt. Þeir mundu tapa umtalsvert t.d. núna ef verðlækkunin verður mikið meiri, sem ég vona að verði ekki, þá munu lífeyrissjóðirnir fara að tapa og þurfa þá að skerða lífeyri til lífeyrisþega sinna umfram það sem gert hefur verið og er verið að gera, nema náttúrlega hjá lífeyrissjóði þingmanna sem er opinber og þar eru réttindin föst, ég hef nefnt að líka. Þetta frumvarp mun gera fólki miklu erfiðara fyrir að koma sér upp eigin húsnæði. Svo má ekki gleyma því, frú forseti, að mjög margir Íslendingar eru með sjálfstæða starfsemi. Það eru trillukarlar, það eru vörubílstjórar, það eru bændur og fleiri sem eru með sjálfstæða starfsemi eða með smáan atvinnurekstur sem þeir gjarnan vilja fjármagna og hér eftir, eftir að þetta hefur verið samþykkt, ef það verður samþykkt, þá gætu þeir ekki tekið lán út á íbúðarhúsnæði sitt og gætu þar af leiðandi margir hverjir ekki farið út þennan rekstur, það er bara svo einfalt. Þeir eiga kannski ákveðna eign, eiga hana jafnvel skuldlausa en þeir gætu ekki notað hana til þess að starta rekstri sem þeir ella hefðu gert. Ég hygg því að þetta frumvarp, ef samþykkt yrði, mundi takmarka mikið fjárfestingu í smáfyrirtækjum einmitt, sem sumir, þar á meðal Vinstri grænir, hafa verið að básúna sem bjargvætt í því að stuðla að atvinnusköpun í þjóðfélaginu. Ég held því að þegar grannt er skoðað, og ég skora á hv. nefnd sem fær þetta frumvarp til umsagnar eða meðhöndlunar og vinnslu, að skoða þá galla og athugasemdir sem ég hef gert við þetta þannig að ekki verði af þessu eitthvert ólán.

Hæstv. forseti. Ég fagna því að með þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um samningsveð sé reynt að leita leiða til að rétta hlut íslenskra heimila eftir hrunið. Hér eru þó uppi ýmis álitaefni sem mig langar til þess að koma á framfæri fyrir þá nefndarvinnu sem fram undan er. Í fyrsta lagi finnst mér að með frumvarpinu sé gengið út frá því að lánveitendur séu bankar eða lánasjóðir á forræði ríkissjóðs. Staðreyndin er hins vegar sú að veðskuldir eru ekki allar í eigu fjármálastofnana og fjármálastofnanir eru ekki allar í eigu ríkisins. Það eru einmitt smærri lögaðilar og jafnvel einstaklingar sem fá frekar veðrétt aftar í veðröðinni. Þess vegna vaknar sú spurning hvort sú breyting sem við ræðum nú mundi bitna mest á þeim sem eru aftast í veðröðinni. Í öðru lagi tel ég að umrædd breyting á lögum um samningsveð geti leitt til þess að veðhlutfallið hækki og þar með aukist áhætta banka á tapi. Gerist það hef ég áhyggjur af því að bankar dragi frekar lappirnar við að semja um að fresta greiðslum eða afborgunum af höfuðstól lána vegna tímabundinna greiðsluerfiðleika. Í þriðja lagi sé ég fyrir mér að frávik frá þeirri meginreglu íslensks kröfuréttur að skuldari ábyrgist efndir fjárkröfu með öllum sínum eignum þannig að fasteignaveðlán geti ekki orðið grundvöllur aðfarar í öðrum eignum lántaka, gagnist í raun helst þeim sem eiga eignir til viðbótar húsnæði sínu. Með breytingunni óttast ég að stóreignafólk fái í raun forskot á þá sem eignaminni eru. Eins og fyrr segir fagna ég frumvarpinu og ég vona að unnt verði að vinna að farsælli lausn á þessum athugasemdum mínum í nefnd.

Frú forseti. Ég fagna sömuleiðis þessu frumvarpi. Það er mjög mikið réttlætismál að fólk geti skilað inn lyklunum sínum og byrjað upp á nýtt. Það mun líka vera hvetjandi fyrir þann fjölda Íslendinga sem ákveðið hefur að flytja frá Íslandi. Það tryggir kannski að þeir geti komið heim aftur án þess að eiga á hættu að vera hundeltir um aldur og ævi af lánardrottnum sínum. Nú til dags er mjög auðvelt að fá kröfurnar alltaf endurvaktar vegna þess að nú er allt kerfið orðið stafrænt. Það væri kannski erfiðara og dýrara fyrir þá sem eru eigendur skuldanna að halda þessu við. Ekki það að ég sé því fylgjandi að skuldareigandinn eigi að bera allan skaða en mér finnst þetta vera mjög mikilvægt frumvarp, sérstaklega á þessum tímum þegar svo margir eru í erfiðleikum. Ég talaði við mann áðan hér úti sem er 62 ára gamall og er að missa allt sem hann á. Það er náttúrlega ömurlegt þegar maður er búinn að vinna fyrir þaki yfir höfuðið og ætlar að eiga náðugt líf eftir að maður hættir að vinna að missa allt úr höndunum á sér. Það eru margir í stöðu þessa manns. Mér finnst því bara ánægjulegt að verið sé að líta til þessa hóps og koma með einhverjar raunverulegar lausnir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir að taka til máls og ræða fyrsta frumvarp mitt á Alþingi. Ég held að við getum öll verið sammála um að þetta frumvarp muni gera útlánastarfsemi vandaðri en orsök bankahrunsins er m.a. rakin til þess hversu útlánaglaðir bankarnir voru á tímum útrásarinnar. Hvað varðar landsbyggðina vildu einkabankarnir á síðustu árum ekki lána til fasteignakaupa á landsbyggðinni þannig að það var fyrst og fremst Íbúðalánasjóður sem lánaði fólki fyrir eignunum sem það keypti og voru staðsettar úti á landi. Ég tel að Íbúðalánasjóður muni alls ekki hætta þeirri starfsemi þrátt fyrir að þetta frumvarp verði samþykkt sem lög. Hvað varðar eignarréttinn sem verið er að ganga á er hann mjög vel varinn hér á landi og jafnvel betur varinn en t.d. í Bandaríkjunum, þaðan sem fyrirmyndin að þessu frumvarpi kemur. Þar er, eins og hv. þm. Birgitta Jónsdóttir gat um, hægt að taka þá ákvörðun þegar eignin er orðin skuldsettari en verðmæti hennar að skila inn lyklinum og hefja síðan nýtt líf fimm árum seinna sem mun m.a. þá felast í að kaupa nýja eign. Hér á landi geta skuldarar aftur á móti átt á hættu að kröfuhafar geri kröfu um endurgreiðslu skuldar í 15 ár. Það er mjög langur tími fyrir ungt fólk og ekki síst fólk sem ákveðið hefur að byrja nýtt líf og flytja úr landi tímabundið og koma síðan aftur heim þegar betur árar. Fólk sem flyst úr landi mun frekar koma aftur heim eftir að þessi hörmungatími er liðinn ef kröfuhafar elta það ekki úr landi. Það má líka geta þess að sú staða sem skuldarar eru í í dag hefur orðið til þess að margir þeirra hafa ákveðið að láta sig einfaldlega hverfa úr opinberu lífi til þess að losna undan kröfuhöfum sem eru að reyna að ná eignum upp í skuldir. Þetta frumvarp mun draga úr því að fólk neyðist til þess að fara í felur þar til þetta 15 ára tímabil er liðið.