Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samkomulag er um það að þingfundur geti staðið lengur en þingsköp kveða á um svo unnt sé að ljúka umræðu um þau mál sem á dagskrá eru.

Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni hér mjög mikilvægt en alvarlegt málefni. Mörg störf okkar þingmanna sameinast í þessu málefni eða snerta það á einn eða annan hátt. Það er þá fyrst og fremst samfélagslegur kostnaður sem er kannski það sem við ættum helst að huga að en efnahagsleg áhrif eru líka þarna undir og vinna okkar í fjárlögunum. Það kom fram að þetta gæti tengst peningastefnunni á opnum fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun. Heilbrigðiskerfið kemur þar við sögu, hvernig við getum dregið úr kostnaði og nýtt fjármunina í betri þætti þar. Það getur aukið framleiðnina í samfélaginu ef við tökum á þessu málefni. Þetta er mikið byggðamál og varðar náttúruvernd og uppbyggingu atvinnulífs svo fátt eitt sé nefnt. Ég er að tala um þann mikla vágest í samfélaginu sem heitir umferðarslys. Þau eru mjög tíð og þeim er því miður ekki að fækka. Ég bið fólk að athuga að þegar banaslys í umferðinni og alvarleg umferðarslys eru tekin saman þá er banaslysum að fjölga töluvert, því miður, sem er ekki gott. Ef við tökum saman banaslys og alvarleg slys þá eru þau færri í ár en síðastliðið ár. Þetta er eitthvað sem við verðum að gera. Það kom fram einmitt á fyrrnefndum fundi efnahags- og viðskiptanefndar í morgun að opinber fjárfesting mætti vera meiri og þá sérstaklega í innviðum til að auka framleiðni í samfélaginu en með þeirri aðgerð mundum við líka að auka umferðaröryggi. Þetta eigum við að hafa í huga núna þegar við vinnum að fjárlögunum: Hvernig getum við dregið úr samfélagslegum kostnaði með auknu umferðaröryggi? Hvernig getum við hagrætt í ríkisrekstri með auknu umferðaröryggi? Hvernig getum við aukið framleiðnina í íslensku samfélagi með uppbyggingu samgöngumannvirkja og innviða? Hvernig getum við eflt náttúruvernd með því að dreifa ferðamönnum betur 

Virðulegur forseti. Allt of háir vextir eru eitt helsta vandamál heimila og fyrirtækja hér á landi. Það sem af er þessu kjörtímabili hafa raunvextir sem heimili og fyrirtæki í landinu þurfa að borga hækkað stöðugt. Það kemur æ betur í ljós að rangar ákvarðanir stjórnarflokkanna um skattalækkanir á stórútgerðina, efnafólk í landinu og hátekjufólk í landinu hafa leitt til þess að vextir eru hærri hér en þeir hefðu ella þurft að vera. Seðlabankinn þarf að auka aðhaldið með vaxtastigi vegna þess að aðhaldið í ríkisfjármálum hefur verið minnkað og sköttum létt af þeim sem hafa það best. Það er því full ástæða til að skora á ríkisstjórnina að endurskoða þessar aðgerðir vegna þess að við megum ekki lenda aftur í þeim vítahring vitleysunnar sem var hér í aðdraganda hrunsins þegar sömu stjórnmálaflokkar kepptust við að lækka skatta á forréttindastéttirnar í landinu meðan Seðlabankinn hinum megin götunnar kepptist við að hækka vexti á fólkið í landinu. Fólkið og fyrirtækin í landinu mega ekki við því að borga hærri vexti, en stórútgerðin, efnafólkið og hátekjufólkið má sannarlega við því að borga þá skatta sem það var að borga við síðustu kosningar.

Hæstv. forseti. Ég vil nýta tækifærið hér í dag til þess að ræða umferðarlög og þá sérstaklega farsímanotkun ökumanna. Í 47. gr. umferðarlaga segir, með leyfi forseta: „Ökumanni vélknúins ökutækis er við akstur óheimilt að nota farsíma án handfrjáls búnaðar.“ Viðurlög við þessu umferðarlagabroti eru 5.000 kr. Reglulega koma tilkynningar frá lögreglu þar sem brýnt er fyrir ökumönnum að tala ekki í farsíma við akstur og þeir hvattir til þess að nota handfrjálsan búnað. Með árunum nota sífellt fleiri farsíma undir stýri. Þegar farið er út í umferðina þarf að vera með fulla og óskipta athygli. Eftir því sem tækninni fleytir fram og fleiri smáforrit í farsíma verða til verður áreitið sífellt meira og símarnir hætta vart að gefa frá sér tilkynningar. Rannsóknir hafa sýnt að með árunum hafa fleiri slys orðið vegna farsímanotkunar þar sem ökumenn eru ekki með óskipta athygli við aksturinn. Á stuttum tíma fer bíllinn langa leið og margt getur farið úrskeiðis ef athyglinni er ekki beint að akstrinum. Rannsóknir hafa einnig sýnt fram á að með árunum hefur farsímanotkun ökumanna breyst. Töluverð aukning hefur verið á þeim sem nýta sér farsímana til að skoða internetið undir stýri. Ég hef verulegar áhyggjur af þessari þróun. Sérstaklega hversu auðvelt það er að tengjast netinu og auðvelt er að tengjast ýmsum forritum í snjallsímum. Ég velti því fyrir mér hvort við sem hér sitjum þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að herða viðurlög við farsímanotkun undir stýri eða setja aukna fjármuni í forvarnir gagnvart farsímanotkun undir stýri. Sama hvað þá verður að bregðast við aukinni farsímanotkun ökumanna. Að lokum hvet ég ykkur sem hér sitjið til að fylgjast með ökumönnum og taka eftir hversu margir eru virkilega í farsímanum undir stýri.

Hæstv. forseti. Verðtryggðar eignir Arion banka eru 289 milljarðar kr. og verðtryggðar skuldir 204 milljarðar. Munurinn er því jákvæður um 85 milljarða. Hjá Íslandsbanka eru verðtryggðar eignir 252 milljarðar, en verðtryggðar skuldir 195 milljarðar og verðtryggingarjöfnuður því jákvæður um 57 milljarða. Verðtryggðar eignir Landsbankans eru 256 milljarðar og verðtryggðar skuldir 98 milljarðar. Verðtryggingarjöfnuður bankans er því jákvæður um 158 milljarða. Samtals er því verðtryggingarjöfnuður bankanna jákvæður um 300 milljarða kr. Þetta kom fram í frétt sem birtist á Vísi í gær. Þar kemur jafnframt fram að í hvert skipti sem verðbólga eykst um eitt prósentustig þá hagnast bankarnir um 3 milljarða kr. ef við horfum á þann verðtryggingarjöfnuð sem nú er í gangi. Í lok október mældist verðbólga 1,8%, en Seðlabankinn spáir verðbólguskoti á næsta ári og að verðbólga fari í rúmlega 4%. Þetta er einmitt það sem við framsóknarmenn höfum verið að segja um verðtrygginguna, þ.e. að bankar hagnast vegna verðtryggingar þegar verðbólga hækkar. Sá hagnaður er fjármagnaður af heimilum og fyrirtækjum í landinu. Vert er að geta þess að ákveðið samspil er á milli hárra vaxta og verðtryggingar. Þess vegna er nauðsynlegt að afnema verðtrygginguna og taka á því vaxtaumhverfi sem við búum við. Við verðum að taka úr sambandi það lánaform sem heimilin búa við þegar fjárfesta á í húsnæði, þ.e. verðtrygginguna. Skuldahlið heimilanna á ekki að fjármagna uppsveiflu bankanna. Það má ekki gerast. Við sem hér erum við verðum að fá svör frá hæstv. fjármálaráðherra um það hvenær frumvörp er varða afnám verðtryggingar verða lögð fyrir þingið. Vegna fréttarinnar sem birtist á vef Vísis í gær og ég vitnaði hér í þá hef ég undirbúið fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra þar sem ég spyr tveggja spurninga. Önnur er: Hversu hátt hlutfall af verðtryggðum eignum bankanna þriggja eru verðtryggð húsnæðislán? Hin spurningin er: Hversu hátt hlutfall af verðtryggðum eignum bankanna þriggja 

Forseti. Mig langar að fjalla aðeins um umræður sem fóru fram hér í gær í gær í tengslum við frumvarp til fjáraukalaga. Í þeim umræðum kom fram að fyrir liggur að seld verði fjármálafyrirtæki. Upphæðir sem nefndar voru í því samhengi hljóðuðu upp á jafnvel 400 milljarða. Er þar átt við Íslandsbanka og hluta af Landsbankanum. Í tengslum við umræðu um frumvarp til fjáraukalaga vaknaði því sú spurning hjá mér: Þarf ekki að ganga frá lögum þannig að ábyrgð á bankastarfseminni falli ekki á ríkissjóð ef bankastarfsemin fellur? Þjóðin þarf sem minnsta ábyrgð að bera með tilheyrandi kostnaði og lífskjararýrnun til framtíðar. Þarna er algert lykilmál sem þarf að vera búið að ganga frá áður en til sölunnar kemur. Það sem hefur verið gert undanfarin ár er að þegar bankarnir voru stofnaðir var þeim gert að eigið fé yrði ekki minna en 16%, sem hefur í raun aukist þannig að eigið fé stóru bankanna þriggja er komið vel yfir 20%. Búið er að innleiða Basel III reglurnar sem tryggja að leggja megi á umtalsverða eiginfjárauka. En það sem á eftir að gera hér er að komast að niðurstöðu um hvort aðskilja eigi viðskiptabanka- og fjárfestingarbankastarfsemi og setja lög um slit fjármálafyrirtækja sem komast í þrot. Þar vakna spurningar um hvort innstæður verða áfram forgangskröfur í bú föllnu bankanna og hvorki í slitaferli samfelldra banka verði unnt að tryggja betur hagsmuni almennra viðskiptamanna. Lítið hefur gerst í þeim efnum að undanförnu en afar mikilvægt er að þessari vinnu verði flýtt til að íbúar landsins standi ekki frammi fyrir því aftur að þurfa að bera ábyrgð ef fjármálastofnanir falla.

Hæstv. forseti. Mig langar að gera að umtalsefni ansi táknræna, skemmtilega og virðingarverða athöfn sem var fyrir utan þinghúsið í hádeginu. Þar komu fulltrúar Öryrkjabandalagsins saman og vildu hitta okkur þingmenn og færa okkur gjöf sem var fugl sem flytur óskir fatlaðs fólks, ákaflega mikið og gott listaverk, minjagripur, táknræn gjöf til okkar þingmanna. Stærsta ósk Öryrkjabandalagsins fyrir hönd skjólstæðinga sinna er að við þingmenn sameinumst um það á þessu þingi að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hann var samþykkur á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 13. desember 2006, undirritaður fyrir Íslands hönd 30. mars 2007, svo að í rauninni er hálft skrefið stigið. Það sem okkur vantar er að fullgilda samninginn. Það eru aðeins sex þjóðir í heiminum sem voru aðilar að samningnum sem hafa ekki fullgilt hann og Ísland er ein þeirra þjóða. Ég tel það vera okkur til vansa að við skulum ekki hafa gert það. Það var þess vegna sem ég ásamt 12 öðrum þingmönnum, og við hefðum getað verið miklu fleiri, flutti þingsályktunartillögu, sem bíður fyrri umræðu, um að Alþingi álykti að ríkisstjórnin skuli fullgilda þennan samning. Ég vil með þessum orðum hvetja alla þingmenn, bæði meiri hluta og minni hluta, til að sýna að við getum sameinast um svona gott mál. Tökum undir óskir Öryrkjabandalagsins og uppfyllum þá gjöf í raun og veru, leyfum fuglinum sem er í krukkunni að fljúga og sýnum þannig hug okkar í verki.

Hæstv. forseti. Ég ætla að fara yfir störfin þennan morguninn þar sem fyrir komu þrjú stór mál sem mikilvægt er fyrir þingið að vakta. Fyrst áttum við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd opinn fund með fulltrúum Seðlabankans þar sem skýrsla peningastefnunefndar var rædd og sú vaxtaákvörðun sem var tekin síðast. Allar ákvarðanir Seðlabankans snúa að efnahagslegri velferð og þar er verðstöðugleiki höfuðmarkmið. Það er tvennt sem mér finnst mikilvægt að draga fram frá þessum fundi. Í fyrsta lagi vaxtahækkunin sem er í þeim tilgangi að slá á eftirspurn með skerðingu ráðstöfunar, þá er á sama tíma erfitt að fullyrða um þolmörk atvinnulífs og heimila gagnvart vaxtastiginu. Í öðru lagi því tengt er ástæða til að hafa áhyggjur af því að kunnuglegur vítahringur kostnaðarverðbólgu geti farið í gang með tilheyrandi neikvæðum áhrifum fyrir fyrirtæki og almenning. Á eftir þessum fundi fylgdi fundur opinn fjölmiðlum með fulltrúum Indefence annars vegar og Seðlabankanum hins vegar um uppgjör fallinna fjármálafyrirtækja á grundvelli stöðugleikaskilyrða, afar mikilvægur fundur sem liður í því að upplýsa og auka frekar skilning og fá frekari vissu fyrir því að við losun hafta sé fjármálastöðugleikinn varinn og lífskjör almennings í engu skert. Að endingu vil ég svo taka undir með hv. þm. Kristjáni L. Möller um stefnumót okkar með fulltrúum Öryrkjabandalags Íslands þar sem við tókum við óskum um aukin mannréttindi en stærsta óskin er að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði fullgiltur og í kjölfarið lögfestur. Ég vil hér koma á framfæri þökkum fyrir þá táknrænu hvatningu sem við fengum og það er ekki eftir neinu að bíða. Við eigum að fullgilda samninginn og lögfesta og láta hann um leið verða okkur verkfæri og leiðarljós.

Virðulegur forseti. Fyrstu níu mánuði þessa árs fluttu 3.200 íslenskir ríkisborgarar frá landinu, þ.e. 1.130 fleiri en fluttu til landsins. Einungis fimm sinnum áður hefur þessi tala brottfluttra umfram heimkomna verið hærri en það var allt í kjölfar kreppuára. Þetta kemur fram í fréttum í dag. Þar er vitnað í Ásgeir Jónsson, dósent í hagfræði við Háskóla Íslands, sem segir að eitthvað djúpstætt sé hér á ferðinni og vísbendingar séu um að margt háskólamenntað ungt fólk flytji ekki heim eftir nám eða flytji úr landi. Í því samhengi langar mig að fagna því að skóflustunga var tekin að nýju sjúkrahóteli við Landspítalann, sem er stór áfangi og fyrsta framkvæmdin af mörgum í uppbyggingu nýs Landspítala við Hringbraut. Aðbúnaður starfsfólks í núverandi húsnæði er óviðunandi og ein ástæða þess að menntað fólk í heilbrigðisvísindum leitar annað. Því er brýnt að uppbyggingaráætlanir við Hringbraut gangi eftir, enda ekki hægt að horfa fram hjá því að brottflutningur er staðreynd. Annað sem ég tel mjög mikilvægt, sem snertir bæði uppbygginguna við Hringbraut og brottflutning ungs fólks, er borgarþróun. Ótal rannsóknir hafa sýnt fram á mikilvægi borgarsamfélagsins og hvernig gæði þess ýtir undir nýsköpun og tækniframfarir. Í Reykjavík, og í raun á höfuðborgarsvæðinu öllu, liggja mörg tækifæri til betri nýtingar landsvæðis og þéttingar innan núverandi byggðamarka. Við höfum alla burði til að bjóða vel menntuðu ungu fólki upp á mikil lífsgæði en til þess að svo megi verða þurfum við að höggva á hnúta og leysa gömul deilumál. Ásdís Hlökk Theódórsdóttir, forstjóri Skipulagsstofnunar, sagði nýverið í erindi um uppbyggingu og staðsetningu spítalans að það væri ekki sjálfgefið að stórt byggingarland væri laust miðsvæðis á höfuðborgarsvæðinu eins og hér er með lóð spítalans á eina höndina, tvær meginstofnbrautir á aðra, fyrirhugaða samgöngumiðstöð höfuðborgarsvæðisins á þá þriðju og tvo háskóla í göngufæri og uppbyggingarsvæði tækni- og þekkingarfyrirtækja þar í kring. Hún sagði að þetta gæti bara ekki orðið mikið betra. Ég tek 

Herra forseti. Í síðustu viku voru á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna greidd atkvæði um ályktun um bann við kjarnorkuvopnum og útbreiðslu þeirra. Ísland var í hópi þeirra 29 ríkja sem greiddu atkvæði gegn tillögunum. Ísland greiddi atkvæði gegn því að banna kjarnorkuvopn. Þau tíðindi hafa komið mörgum í opna skjöldu og vakið hneykslun þótt raunar ættu þau ekki að koma ýkjamikið á óvart. Ísland hefur nefnilega ítrekað greitt atkvæði í svipuðum málum í samræmi við stefnu kjarnorkuvopnabandalagsins NATO. Það er bagalegt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að hvorki hæstv. utanríkisráðherra né hæstv. forsætisráðherra séu hér þessa vikuna til að rökstyðja atkvæði Íslands en ég hef lagt fram skriflega fyrirspurn um málið sem vonandi verður dreift hér innan tíðar. Þá verður vonandi hægt að fá einhver svör varðandi þessi mál. En þó svo að Ísland hafi greitt atkvæði gegn banninu var ályktunin sem betur fer, leyfi ég mér að segja, samþykkt með yfirgnæfandi meiri hluta þar sem 128 ríki greiddu atkvæði með banninu, 29 gegn og 18 sátu hjá og þar með talið raunar nokkur aðildarríki NATO. Þingið, þ.e. Alþingi Íslands, getur þó enn gripið inn í þessa ömurlegu utanríkisstefnu Íslands. Þingsályktunartillaga sem lögð er fram af þeirri sem hér stendur ásamt fleiri hv. þingmönnum og er samhljóða tillögunni sem greidd voru atkvæði um hjá Sameinuðu þjóðunum, bíður þess að komast á dagskrá. Í ljósi þessara frétta tel ég sérlega mikilvægt að hún komist á dagskrá sem allra fyrst, helst fyrst fyrir jól.

Hæstv. forseti. Smábátaútgerð kvótaminni og/eða kvótalausra útgerða á undir högg að sækja. Einyrkjaútgerðum með aflaheimildum hefur mikið fækkað og eru skýringar á því sjálfsagt nokkrar. Ein skýringin er sú að menn óttast að vegna neikvæðrar umræðu um kvótakerfið sé ráðlegast að selja áður en kvótinn verður tekinn af. Stærri útgerðir sem kaupa kvótann, oftast með fiskvinnslu líka, vita að þó kvótakerfinu verði breytt muni fiskur áfram verða veiddur og unninn við Íslandsstrendur. Strandveiðikerfið var sett á illa undirbúið á sínum tíma, en þó hafa ýmsar lagfæringar verið gerðar. Landssamband smábátaeigenda hefur komið fram með hugmyndir um breytingar sem vert er að veita athygli. Það er skoðun manna að þetta strandveiðikerfi ætti að standa áfram þó með þeim breytingum sem tryggja meira öryggi til skynsamlegrar sjósóknar og með meiri jöfnuði á milli veiðisvæða. Veiðar á hvítlúðu voru bannaðar fyrir nokkrum árum flestum sjómönnum til mikillar furðu. Skýringin var hrun í stofninum. Lúðan veiðist samt sem áður sem meðafli í flestöll veiðarfæri. Mjög strangar reglur voru settar, til dæmis á línu þar sem skera á á tauminn ef lúða bítur á svona eins og í laxinum, veiða og sleppa. Grásleppuveiðar eru komnar undir ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar til að geta kallast sjálfbærar. Ráðgjöfin er þannig unnin að grásleppa sem veiðist sem meðafli í troll rannsóknaskipa er notuð til að meta stærð hrygningarstofnsins. Síld gekk inn á Breiðafjörð á undanförnum árum og ætluðu trillukarlar að veiða sér síld í beitu. En krókaaflamarksbátar mega ekki veiða síld í net, bara á króka. Smábátar með aflamark mega veiða síld í net en hafa ekki kvóta til þess. Þeir smábátar sem veiddu síld í net á Breiðafirði fengu að taka það úr potti ætluðum meðafla á makrílveiðum togara. Einyrkjasmábátaútgerð hefur verið stunduð á Íslandi síðan árið 874 og hefur því töluvert fordæmisgildi. Hana þarf að efla.

Hæstv. forseti. Sendinefnd Seðlabanka Íslands gekk á fund hv. efnahags- og viðskiptanefndar í morgun og ég get ekki sagt að málflutningur seðlabankamanna á þeim fundi hafi aukið manni mikið bjartsýni um þátttöku þeirra í almennri hagstjórn á Íslandi. Málflutningurinn minnti mann heldur meira á athafnir katta í sandkassa sem klóra yfir það sem þeir skilja eftir. 
             Það kom meðal annars fram í máli aðalhagfræðings að verðbólga hér á Íslandi er mest búin til innan lands og það er alveg rétt. Seðlabankinn hefur stuðlað að því, með því að hækka hér vexti umfram það sem þarf að gera, alveg klárlega, og hefur þar með aukið kostnað lítilla fyrirtækja og meðalstórra sem eiga ekki annan kost en að velta þeim kostnaðarhækkunum út í verðlag. Síðan var eitt sem ég verð bara að taka ofan og hneigja mig fyrir þegar aðalhagfræðingurinn sagði um olíuverð, með leyfi hæstv. forseta: Ég óttast að þetta fari að breytast þó ekki væri annað en þetta hætti að lækka. Þá dragast tjöldin frá og við sitjum uppi með þennan vaxandi innlenda verðbólguþrýsting. Ég bara hneigi mig í auðmýkt. Ég held að það séu allir helstu sérfræðingar í heimi sannfærðir um að olíuverð verði lágt hér til 10, 15 ára tímabils. En stýrivextir á Íslandi í dag þurfa að vera háir út af því að hætta er á því að olíuverð inn til Íslands hækki hér eftir 10 til 15 ár. Ég verð að viðurkenna að þetta veldur mér miklum áhyggjum, herra forseti. Ég verð að segja það líka að með því sem seðlabankamenn sögðu í morgun þá voru þeir í sjálfu sér að gangast við því að þeirra eigin aðgerðir í vaxtamálum valda verðbólgu innan lands og valda því að viðskiptakjör fólksins í landinu og lítilla fyrirtækja eru verri en þau þyrftu að vera. Það verður að gera einhverja bragarbót á þessu í Seðlabankanum.

Herra forseti. Ég ætla að gera tvennt að umtalsefni í dag, það er þessi krukka með origami-fugli sem okkur var afhent í dag þegar Öryrkjabandalag Íslands kom hér og afhenti innanríkisráðherra 17 þús. undirskriftir. Þessi trana á að boða frið og ró og er boðberi óska eða það er að minnsta kosti japönsk þjóðtrú. Það sem við sem þingmenn þurfum hins vegar að hafa í huga, sem og framkvæmdarvaldið, er að það er ekki nóg að setja lög eða innleiða samninginn. Við þurfum að tileinka okkur hugmyndafræðina þegar kemur að setningu laga almennt. Í ljósi þess að hér hefur töluvert verið rætt um ódýrara húsnæði og breytta reglugerð hafa þær hugmyndir meðal annars falist í því að ekki þurfi allar íbúðir að vera aðgengilegar fyrir alla. Ég held að við þurfum að hugsa vel út fyrir rammann og hugleiða það að tileinka okkur í verki en ekki bara í orði. Það er ekki nóg að innleiða þennan samning. Það er annað sem mig langar til að ræða hér í dag af því að mér ofbýður þegar verið er að boða til funda. Hér eru tvö fundarboð, annað frá Samtökum atvinnulífsins og hitt frá Samtökum iðnaðarins. Maður spyr sig: Eru þetta málefni karla, eða bara kvenna, eða eru þetta kannski málefni beggja kynja? Mætum þörfinni – íbúðamarkaður í brennidepli er yfirskrift hjá Samtökum iðnaðarins þar sem á að fjalla um nýja greiningu Samtaka iðnaðarins á íbúðamarkaði. Þar eru fimm karlar sem ætla að vera með erindi. Að vísu bjóða þeir upp á fundarstjóra sem er kona. Það er nú fallega gert af þeim. Síðan er ráðstefna um sæstreng til Evrópu hjá Samtökum atvinnulífsins og þar eru sex karlar með erindi. Virðulegi forseti. Í hvaða veröld lifir það fólk sem hér stjórnar risastórum samtökum og talar um mikilvæg samfélagsleg mál að ætla að bjóða íslensku þjóðinni og íslenskum konum upp á það að vera eingöngu með karla að lesa yfir konum og bjóða þeim svo að vera 

Virðulegi forseti. Viðbrögð við ræðu minni hér fyrir skömmu um bankaskítafýluna voru mikil og þung -  Ég segi það við ykkur, kæru vinir hér í þessum sal, og ég segi það við þjóðina: Við þurfum þjóðarsókn gegn spillingu í bankakerfinu og í atvinnulífinu. Það er alger hörmung að horfa upp á þetta. Fólk er gáttað yfir þessu og ég hvet til þess að hið háa Alþingi hætti viðskiptum við fyrirtæki eins og Símann. Það ætla ég að gera og ég hvet þjóðina til að segja upp viðskiptum við þetta fyrirtæki. Við eigum að sýna samstöðu og standa saman. Við viljum ekki svona viðskipti á Íslandi. Við fengum nóg af því í kreppunni og við viljum ekki sjá þetta. Það ríkir ófriður í samfélaginu út af þessu og það er okkar að taka á svona málum, setja reglur í þessum sal um að svona viðskipti geti ekki átt sér stað í samfélaginu sem misbjóða fólki dag eftir dag.

Forseti biður hv. þingmenn að gæta orðavals í ræðum sínum. Það er vel hægt að koma sjónarmiðum sínum á framfæri án óþarfra stóryrða.

Virðulegi forseti. Fyrirsögn, í Fréttablaðinu minnir mig, vakti athygli mína í vikunni. Það var talað um ungan mann sem hafði leitað á bráðamóttöku um miðja nótt, hann bað um að fá að tala við geðlækni en var sendur heim og sagt að geðdeildin yrði opnuð kl. 12 daginn eftir. Á sama tíma er sjálfsvígstíðni á Íslandi með því hæsta sem gerist í heiminum. Sjálfsvígstíðni ungra manna er helsta dánarorsök þeirra. Mér finnst þetta grafalvarlegt og ég skammast mín fyrir að við sem þjóð gerum ekki betur í þessum málaflokki. Ég veit að ef ég kæmi inn á bráðamóttöku eða leitaði mér aðstoðar vegna botnlangabólgu mundi ég strax fá aðhlynningu jafnvel þótt ég gæti lifað tvo daga í viðbót. Það væri kannski ekki bráðavandi en ég fengi aðhlynningu. Þegar málefni geðsjúkra og þeirra sem eiga við andleg veikindi að stríða eru annars vegar er eins og við séum bara einhvers staðar aftur í fornöld. Aðgengi að sálfræðingum er afar lítið og lélegt. Örfáir barna- og unglingageðlæknar eru starfandi á landinu, ég held bara einn á landsbyggðinni. Við setjum of lítinn pening í þetta og of lítil áhersla er lögð á þennan málaflokk, rétt eins og við setjum geðræn vandamál eða þessi veikindi í einhvern annan flokk en ef ég skyldi handleggsbrotna, vera með hjartasjúkdóm eða eitthvað því um líkt. Þetta er ekki boðlegt. Ég velti fyrir mér núna þegar við erum að tala um fjárlögin og að við ætlum að fara í skattalækkanir aftur á millitekjufólk og þá sem betur mega sín hvort það sé forgangsröðunin. Væru þeir 5 milljarðar sem ríkið verður af ekki betur nýttir í þessum málaflokki? Segir það ekki svolítið um okkur sem þjóð að við getum ekki veitt fólki, ungum mönnum, börnum, unglingum, sem eiga við geðræn vandamál að stríða, góða  Virðulegi forseti. Þetta er ekki í lagi.

Herra forseti. Þrátt fyrir ýmsa vankanta í málefnum er varða börn hér á landi eru þó mjög ánægjulegir hlutir að gerast í þessum málaflokki víða um land. Vil ég nefna ART-verkefnið í því sambandi. ART stendur fyrir „Aggression Replacement Training“ og snýst um félagsfærni, sjálfstjórnar- og siðferðisþjálfun barna með hegðunarvanda. Hér á landi hefur verið unnið með börnum og fjölskyldum þeirra í flestum skólum, t.d. á Suðurlandi, og námskeið haldin fyrir starfsfólk skóla, félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu víða um land. Í ART-teymi Suðurlands starfa þrír starfsmenn með mikla þekkingu og reynslu af meðferðarmálum. Þeir handleiða og styðja það starfsfólk sem þarf að fara af stað með ART-þjálfun í fyrsta sinn. Annar stór þáttur í starfsemi ART-verkefnisins er aðstoð við fjölskyldur þeirra barna sem eiga við þessa erfiðleika að etja. Mikil ánægja hefur verið með „fjölskylduartið“ eins og það er kallað og alls hafa 250 fjölskyldur fengið þá þjónustu hjá teyminu á þeim átta árum sem það hefur starfað og má sjá mikinn árangur af þessari vinnu bæði hjá börnunum og fjölskyldunni í heild, um 88%. Innlagnir á neyðarvistun Stuðla fækkaði úr 11 í eina á árunum 2007–2013. Félags- og skólaþjónusta á svæðinu sem og Heilbrigðisstofnun Suðurlands hefur unnið með teyminu í fjölskylduartinu og hefur starfsfólk þessara stofnana einnig séð mikinn árangur hjá þeim börnum og fjölskyldum sem hafa farið í þjálfunina. ART-verkefnið á Suðurlandi hefur verið á fjárlögum síðustu ár og var síðast inni á 20/20-áætlun fyrri ríkisstjórnar. Nú eru hins vegar blikur á lofti, herra forseti, ART-verkefninu mun ljúka frá og með næstu áramótum ef ekki verður tryggt fjármagn til rekstursins. Velferðarráðuneytið veitti 27 millj. kr. til reksturs verkefnisins á Suðurlandi í fyrra og sveitarfélög svæðisins greiddu rúmlega 8 milljónir. Ég skora á félagsmálaráðherra að bregðast skjótt við og tryggja þessu verkefni áframhaldandi líf og fá viðurkennd rannsóknarteymi til að rannsaka árangur verkefnisins og ákvarða um framhaldið í ljósi þeirra niðurstaðna sem fram munu koma. Þetta sparar ríkinu bæði félagslega og efnahagslega til langs tíma litið. Herra forseti. ART er nefnilega smart.

Virðulegi forseti. Það eru ekkert rosalega mörg ár síðan við Íslendingar vorum á þeim stað að ef duttu inn í bát eða frystihús fiskar sem okkur fannst vera ljótir eða skrýtnir hentum við þeim. Það voru helst útlendingar, ef þeir voru á svæðinu, t.d. frændur okkar Færeyingar, sem hirtu þetta og hlógu að okkur af því að við nýttum ekki þessa góðu vöru. Við segjum oft þessa gamansögu af því að okkur finnst við hafa verið svo miklir kjánar þá. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort við séum enn á þeim stað sama stað, bara hvað varðar annað. Nú er það þannig sem betur fer úti um allan heim að fólk leggur meiri áherslu á heilnæmi matvöru en áður. Ég verð ekki var við það, þrátt fyrir að rannsóknir sýni að við séum með heilnæmari hefðbundna kjötvöru en aðrar þjóðir í Evrópu, við og Norðmenn erum í sérflokki þegar kemur að sýklalyfjanotkun, að því sé haldið á lofti nokkurs staðar. Við tölum eins og þetta sé ekki til. Ég er ekki einn af þeim sem halda að það sé bráðdrepandi að borða útlent kjöt. Ef einhver vill borða útlent kjöt, hvort sem dýrið var fóðrað með erfðabreyttu byggi, hormónum eða öðru slíku, finnst mér að fólk eigi að hafa frelsi til þess. Ég tel hins vegar að við sem neytendur eigum að fá upplýsingar um það sem er í vörunni okkar, jafnt kjöti sem öðru. Mér finnst mikið vanta upp á það og sömuleiðis að við nýtum kostina sem felast í því að vera með heilnæmar landbúnaðarvörur. Það er einhvers konar heimsmet að við séum með þessa vöru á sama tíma og hlaðast upp kjötfjöll, t.d. í landbúnaði. Þetta eru ekki sérstaklega hagsmunir bænda, þetta eru hagsmunir þjóðarinnar 

Hæstv. forseti. Hér kemur til atkvæða eftir 2. umr. frumvarp til laga um Haf- og vatnarannsóknir sem var reyndar rætt á síðasta þingi en kom inn fyrir skömmu og var unnið mjög hratt í atvinnuveganefnd. Það var gert meðan ég var utan þings. Ég vil fyrir það fyrsta óska eftir því að málin bæði gangi til nefndar milli 2. og 3. umr. Síðan vil ég gera grein fyrir atkvæði okkar í þingflokki Samfylkingarinnar. Við erum ekki á móti sameiningunni í prinsippinu eins og hún er lögð hér upp og teljum hana verða vonandi til mikilla bóta fyrir báðar stofnanirnar og okkur öll, en ég set fyrirvara við ákvæði um starfsmannamál, alveg sérstaklega vegna þess að okkur barst til eyrna í nefndinni samþykkt ríkisstjórnarinnar frá síðasta vori um einhverjar nýjar leiðir gagnvart uppsögnum starfsmanna við sameiningu stofnana. Hér hefur verið unnin smábragarbót hvað það varðar með ákvæði til bráðabirgða í breytingartillögu sem við munum sitja 

Herra forseti. Hér kemur til atkvæða fyrra frumvarpið af tveimur sem tengjast sameiningu Veiðimálastofnunar og Hafrannsóknastofnunar, frumvarp um Haf- og vatnarannsóknir. Við munum ekki standa að afgreiðslu þessa máls og fyrir því eru þau rök helst að við höfum verið gagnrýnin á það hvernig staðið er að málum hvað starfsmenn stofnananna snertir og þá aðferð að segja þeim öllum upp og rjúfa ráðningarsambandið og endurráða til nýrrar stofnunar. Það virðist hafa komið í ljós við vinnu nefndarinnar að mönnum hefur meðal annars yfirsést að með þessu geta glatast ýmis réttindi og við því er meiri hluti nefndarinnar að reyna að sjá með breytingartillögu á þskj. 328. Við höfum þó enga tryggingu fyrir því að þar hafi menn róið fyrir hverja vík og það má gagnrýna þessa aðferðafræði. Í öðru lagi teljum við skorta nokkuð upp á fagleg rök fyrir sameiningu stofnunarinnar og þá í þessa átt. Þetta var rækilega skoðað fyrir einum þremur, fjórum árum og niðurstaðan varð sú að þessi stofnun ætti meira skylt við og betur heima undir umhverfis- og auðlindaráðuneytinu en hjá atvinnuvegaráðuneytinu sem fer með nýtingarþættina. Fyrir þessu 

Virðulegi forseti. Það er öllum ljóst að á Íslandi eru opinberar stofnanir of margar. Það er jákvætt og gott þegar menn ganga í það verk að sameina þar til að ná fram auknu hagræði. Aðalmarkmiðið er að veita fólkinu í landinu góða þjónustu og gæta hagsmuna skattgreiðenda og það var farið af stað með það að markmiði hvað þetta mál varðar og við hljótum að fagna því, virðulegi forseti.

Hæstv. forseti. Ég kem upp fyrir hönd Bjartrar framtíðar til að fagna þessu frumvarpi og atkvæðagreiðslu um það. Þetta er mikilvægt skref í því að innleiða samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, lítið hænuskref, en eins og við tókum eftir í morgun kom Öryrkjabandalagið með undirskriftasöfnun til að hvetja okkur þingmenn til að fullgilda samninginn og lögfesta hann. Það væri náttúrlega það besta sem við gætum gert. Ég vil líka nota tækifærið til að minna á annað frumvarp til laga sem liggur inni hjá þinginu en hefur ekki verið mælt fyrir, um breytingu á ákvæðum ýmissa laga um bann við mismunun (réttindi fatlaðs fólks). Þetta lögðum við fram til að hjálpa löggjafarþinginu og framkvæmdarvaldinu við að reyna að fullgilda þetta sem fyrst og ég hvet stjórn þingsins og þingheim til að taka það frumvarp til umræðu sem fyrst.

Forseti. Ég fagna því að við tökum hænuskref en legg til að við förum að taka tröllaskref í þessum málaflokki. Til að setja hlutina í samhengi er hér til dæmis ein breyting, í stað orðsins „fávita“ í 222. gr. laganna kemur: einstaklingi með þroskahömlun. Við erum með þvílíka drauga í lagasetningu hér á landinu og það er með ólíkindum hvað þetta tekur langan tíma. Okkur vantar mörg mál til að afgreiða hér á þinginu. Tökum tröllaskref og innleiðum þennan mikilvæga sáttmála sem mun auka réttindi þeirra sem við eigum að tryggja að séu aðstoðuð og hjálpum sem frekast því að þau þurfa svo sannarlega á því að halda.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, með síðari breytingum. Málið hefur átt sér langan aðdraganda. Það eru sex ár síðan vinna við endurskoðun náttúruverndarlaga hófst og nú sjáum við fyrir endann á þeirri vinnu. Nefndin hefur fjallað um náttúruverndarlög allt kjörtímabilið. Á þarsíðasta þingi náðist í nefndinni góð sátt um að fresta gildistöku laganna í stað þess að fella þau úr gildi. Á síðasta þingi fundaði nefndin nokkrum sinnum með fulltrúum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins um þá endurskoðun á lögunum frá 2013 sem nefndin fól ráðuneytinu að vinna að. Í haust höfum við svo fjallað um afrakstur þeirrar vinnu og aftur komist að góðri sátt um endanlega niðurstöðu. Því ber svo sannarlega að fagna. Í málinu liggur fyrir mikið af gögnum. Nefndarálitið er ítarlegt og það má einnig benda á nefndarálit nefndarinnar frá því á vorþingi 2014 þegar samkomulag náðist um að fresta gildistöku laganna. Í vinnu nefndarinnar nú hefur mest áhersla verið lögð á þau atriði sem nefndin fól ráðuneytinu að vinna að endurskoðun að. Þau ákvæði voru ákvæði um varúðarreglu, um almannarétt, um akstur utan vega og kortagrunn, ákvæði um sérstaka vernd og um framandi lífverur. Þetta eru þau atriði laganna sem voru hvað mest umdeild og hvað mestur styr stóð um á sínum tíma þegar lögin voru samþykkt. Að það náðist sátt um þau atriði er gríðarlega mikilvægt því að lögin að öðru leyti eru mikil framfaraskref fyrir náttúruvernd á Íslandi sem allir eru sammála um. Ég ætla í ræðu minni aðeins að víkja stuttlega að þessum atriðum en til frekari rökstuðnings vísa ég í álit nefndarinnar. Nefndin leggur til breytta útfærslu varúðarreglna sem felst í því að skýra með mun betri hætti hvenær hún á við og hvernig framkvæmd hennar á að vera. Það var ljóst við fyrri umfjöllun um málið að aðilar lögðu mismunandi skilning í regluna og mörgum þótti óljóst hvað hún fæli í sér, hvenær hún ætti við og hvernig hún ætti að virka í framkvæmd. Það er mikið framfaraskref að við skulum í þessum lögum vera að lögfesta varúðarregluna sem er ein af helstu meginreglum umhverfisréttarins, en það er einnig mikilvægt í þessu sambandi að árétta að varúðarreglan á ekki alltaf við þó svo að af framkvæmdin kunni að hljóta náttúruspjöll. Þannig ber að varast að leggja of mikla áherslu á hana því að í kjarna hennar felst að hún á aðeins við í þeim tilvikum sem óvissa ríkir um afleiðingar athafna eða athafnaleysi á náttúru og umhverfi, sé vissa til staðar fyrir neikvæðum umhverfisáhrifum á varúðarreglan ekki við heldur reglan um fyrirbyggjandi aðgerðir sem er önnur meginregla umhverfisréttarins. Íslensk löggjöf sem tekur til umhverfisins byggir að miklu leyti á almennum varúðarsjónarmiðum og er það vel. Hins vegar, til að skýra gildissvið varúðarreglunnar, þá leggur nefndin til ákveðnar breytingar á frumvarpinu þess efnis að þegar veittar eru undanþágur frá ákvæðum laganna, sem munu þá fela í sér hættu á neikvæðum umhverfisáhrifum eða röskun á friðlýstum minjum eða minjum sem njóta sérstakrar verndar, skuli meta þá óvissu sem kann að vera til staðar á sérstakan hátt í þeim tilgangi að afla betri gagna og varpa betri ljósi á hana svo að sá sem veitir undanþáguna, leyfisveitandi, geti tekið ákvörðun á grundvelli bestu mögulegra upplýsinga og gripið til varnaðaraðgerða ef svo ber undir. Með þessum hætti verður framkvæmd varúðarreglunnar skýr, ljóst er hvenær hún á við og hvernig eigi að beita henni og við látum náttúruna njóta vafans þegar vafi er sannarlega fyrir hendi. Nefndin ræddi nokkuð ítarlega um reglur laganna um almannarétt. Almannarétturinn á sér djúpar rætur í löggjöf Íslendinga og er okkar afar kær og mikilvægur. Svo að við getum notið einstæðrar náttúru landsins þurfum við að hafa rétt til að fara um hana og þann rétt er mikilvægt að vernda. Það er hins vegar alveg ljóst, og nefndin var öll sammála um það, að við þurfum að nálgast þolmörk náttúrunnar á mörgum stöðum vegna gríðarlegrar fjölgunar ferðamanna hér á landi. Fjöldi þeirra hefur tvöfaldast á síðustu fimm árum og við stöndum nú frammi fyrir nýjum veruleika í þeim efnum. Við verðum þess vegna að grípa til einhvers konar stýringar ef ekki á illa að fara og í þeim efnum verðum við einfaldlega að taka til skoðunar hvort almannarétturinn, sem er okkur svo mikilvægur, eigi að ná yfir aðila sem í atvinnuskyni fénýta náttúrugæði. Þeir aðilar verða einfaldlega að leggja eitthvað af mörkum til verndar náttúrunni sem skapar þær tekjur sem þeir lifa af. Þetta snertir því óhjákvæmilega þá umræðu sem hefur verið síðustu missiri um gjaldtöku af ferðamönnum og hvernig tekjum af þeim verði varið. Sú leið sem nefndin leggur til í þeim efnum er að fela ráðuneytinu að vinna ný ákvæði um stýringu ferðaþjónustunnar með tilliti til almannaréttarins og á grundvelli náttúruverndar. Þannig er komið inn í náttúruverndarlög ákvæði um rétt og skyldur ferðaþjónustuaðila. Í þeim efnum kemur margt til skoðunar, t.d. að ferðaþjónustuaðilar geri samninga við sveitarfélög, samtök sveitarfélaga eða aðra um leyfi til skipulegra ferða, um stýringu eða takmörkun fjölda þeirra á tilteknum viðkvæmum svæðum o.s.frv. Margt kemur þar til skoðunar og nefndin skilur það eftir nokkuð opið, enda þarf að hafa víðtækt samráð við fjölda aðila og samfélagið í heild svo sátt náist um þessi mál og ferðaþjónusta geti haldið áfram að blómstra. Þessu tengt vil ég þó nefna að nefndin leggur til að Umhverfisstofnun fái skýrari og skilvirkari heimildir til að loka svæðum sem liggja undir skemmdum vegna ágangs og nefndin stígur í þeim efnum nauðsynlegt skref til að vernda náttúruna. Í kaflanum um utanvegaakstur felast helstu breytingar í nýrri nálgun hvað varðar kortagrunn yfir vegi og slóða í náttúru Íslands sem heimilt verður að keyra. Það sem mesti styrinn hefur sennilega staðið um varðandi utanvegaakstur er einmitt það að ökumaður viti að hann sé að aka utan vega og til að hann viti það þarf að vera til staðar traustur kortagrunnur. Í frumvarpinu er lögð til sú nálgun að sveitarfélögin geri tillögu að vegum og slóðum innan sinna marka og hafi við það samráð við Umhverfisstofnun áður en kortagrunnurinn er birtur. Þannig færum við hluta af ábyrgðinni af náttúruvernd og utanvegaakstri til nærsamfélagsins á hverjum stað, sem er jákvæð breyting. Ég held að það sé óhætt að segja að álit almennings til utanvegaaksturs hafi breyst á síðustu árum og að fyrir honum þurfi að liggja skýrar undanþágur í lögum. Við þurfum líka að koma þeim skilaboðum með traustum hætti til erlendra ferðamanna sem hingað koma að það sé óheimilt að aka utan vega nema fyrir því séu skýrar undantekningarheimildir í lögum. Ákvæði frumvarpsins um leyfi fyrir framkvæmdum þegar hætta er á röskun minja á náttúruminjaskrá eða minja sem njóta sérstakrar verndar eru keimlík. Þar er lagt til að horfið verði til baka frá mjög svo beittu orðalagi laganna frá 2013 sem margir, m.a. sveitarfélögin, gerðu athugasemdir við. Niðurstaða nefndarinnar í þeim atriðum er málamiðlun þar sem fetaður er ákveðinn millivegur af því að óhætt er að segja að í þeim efnum hafi borið nokkuð á milli. Fyrst er að nefna og halda til haga að í útfærslu nefndarinnar á varúðarreglunni felst að hún gildir um ákvarðanir sem eru teknar þegar hætta er á að friðlýstum minjum, minjum á náttúruminjaskrá eða minjum sem njóta sérstakrar verndar verði raskað. Í því felst tvímælalaust sterkari vernd samkvæmt lögum frá 2013. Í öðru lagi leggur nefndin til í breytingartillögum sínum að almannahagsmuni þurfi til að heimilt verði að fara í framkvæmdir sem kunna að raska minjum á C-hluta náttúruminjaskrár. Með því er nefndin að segja að einfaldir fjárhagslegir hagsmunir dugi ekki til einir og sér. Annaðhvort þurfa þeir að vera gríðarlega miklir eða koma til aðrir mikilvægir samfélagslegir hagsmunir sem hægt væri að telja almannahagsmuni. Í þriðja lagi leggur nefndin til að þegar hætta er á röskun minja sem njóta sérstakrar nefndar þurfi brýna nauðsyn til. Með þeim breytingum verði til sterkari náttúruvernd en gilt hefur samkvæmt lögunum frá 1999 og jafnframt skilvirkari, sterkari og traustari vernd en samkvæmt lögunum frá 2013. Þær breytingar sem ég hef farið yfir eru þær sem segja má að skipti mestu máli, án þess að lítið sé gert úr öðrum breytingum. Nefndin leggur til að auki nokkurn fjölda minni breytinga og tæknilegra breytinga sem fjallað er um í nefndarálitinu og vísa ég í það til nánari umfjöllunar. Að lokum vil ég ítreka að þeirri niðurstöðu sem við höfum hér í höndum ber svo sannarlega að fagna og ég tel það mikil tímamót að við á Alþingi höfum náð þverpólitískri sátt um náttúruverndarlög. Ég vil svo þakka nefndarmönnum í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir mjög gott samstarf og ítarlega og yfirvegaða vinnu. Ég vil þakka riturum nefndarinnar, ég vil þakka núverandi og fyrrverandi umhverfisráðherrum, starfsmönnum ráðuneytisins, starfsmönnum ríkisstofnana og öðrum sem komu fyrir nefndina. Við teljum upp þá fjölmörgu aðila sem hafa skoðun á náttúruverndarlögum. Við tókum þá afstöðu að við skyldum ræða við alla sem hefðu eitthvað að segja eða vildu eitthvað segja eða gætu haft eitthvað um málið að segja. Allir fengu að segja hug sinn þannig að við gætum fengið öll sjónarmið upp á borðið. Ég held að það hafi reynst nefndinni gríðarlega mikilvægt í því að ná þessari góðu sátt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni umhverfis- og samgöngunefndar fyrir framsögu hans og ég vil líka þakka honum og öðrum nefndarmönnum fyrir þeirra mikla starf sem þeir hafa unnið í þessu máli. Ég sat í nefndinni þegar ákveðið var að falla frá því að kalla aftur náttúruverndarlögin og fresta fremur gildistökunni og reyna að leggja allt kapp á að ná sáttum þannig að við sæjum fram á framför í málefnum náttúruverndar hér á landi. Mér finnst mjög gott að sjá það starf sem nefndin hefur lagt af mörkum og auðvitað líka hæstv. ráðherra og ráðuneyti umhverfismála til að við séum hér að sjá þessa framför raungerast. Ég vil lýsa ánægju minni með það. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann út í bráðabirgðaákvæði það sem lýtur að almannaréttinum. Ég hef fullan skilning á því að innan þess knappa tímaramma sem umhverfis- og samgöngunefnd hefur verið að vinna hafi ekki gefist tími til að taka á þeim álitamálum sem eru uppi um almannaréttinn, þá sérstaklega eins og hv. þingmaður nefndi hér að auðvitað eru spurningar sem lúta að gjaldtöku, þar sem er mjög mikilvægt að réttaróvissu verði eytt, og þá er ég að vitna til þess að þó að mat Umhverfisstofnunar liggi fyrir, að gjaldtaka einkaaðila við náttúruperlur sé í raun og veru ekki heimil, þá virðist samt sem áður vera þörf á að skýra það betur í lögum, en það er líka mikilvægt að skýrar heimildir komi fram til að takmarka aðgang, til dæmis til að hlífa náttúrunni. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann út í er fyrst og fremst það að kveðið er á um að tveir ráðherrar, umhverfismála og ferðamála, fái þetta verkefni og ljúki því fyrir haust 2017, mig langar því að spyrja hvort hv. umhverfis- og samgöngunefnd muni eiga einhverja aðkomu að þeirri vinnu og hvort nefndin hyggist taka þau mál upp því að mig grunar 

Virðulegi forseti. Ég vil að sama skapi þakka hv. þingmanni fyrir ágætt samstarf, en hún sat í nefndinni þegar við ákváðum að fresta gildistökunni og reyna að fara með málið í þetta sáttaferli. Það er kannski erfitt að tala fyrir hönd allrar nefndarinnar, en við erum þó að minnsta kosti sammála um að allt sem snýr að almannaréttinum hafi breyst á tiltölulega skömmum tíma. Það sem mönnum fannst fyrir nokkrum árum um frjálsa för hefur einhvers staðar breyst, ætla ég að leyfa mér að fullyrða. Við töldum þess vegna ekki ráðlegt, þegar við værum með stærsta atvinnuveg þjóðarinnar undir á sama tíma, að nefndin færi í einhverjar stórkostlegar breytingar. Við töldum okkur þurfa lengri tíma. Ég held að það hafi verið skynsamleg niðurstaða. Það var góð sátt um það. Varðandi samráð við ráðherra nefnum við það ekki sérstaklega í álitinu, en ég kalla bara eftir því og ég veit að ráðuneytið hefur verið boðið og búið til að eiga gott samstarf við nefndina. Við í nefndinni munum þá kalla eftir upplýsingum um hvernig vinnunni miðar, kannski þegar líða fer á vorið, og við munum reyna að halda góðu samstarfi og samræðu uppi við ráðuneytið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir að auðvitað hafa hugmyndir okkar um þennan rétt breyst þegar við horfum upp á íbúafjölda landsins margfaldast með tilkomu miklu fleiri erlendra ferðamanna en áður. Það er hins vegar ljóst að spurningarnar eru uppi á borðum. Það er líka ljóst og mig langar að nefna það að þetta er einnig til umræðu í stjórnarskrárnefndinni. Vonandi fáum við að ræða tillögur hennar einhvern tíma á þessu þingi og þar kemur almannarétturinn við sögu. Ég held að mikilvægt sé og kannski ágætt í raun og veru að ef við náum að festa slíkt ákvæði í stjórnarskrá er ekki slæmt að eiga eftir að vinna úr því með mjög skýrum hætti í löggjöfinni. Ég get því svo sem tekið undir það með hv. þingmanni að það getur verið gott fyrir okkur hér á þingi að fá þennan umþóttunartíma til að fjalla um málið frá öllum hliðum. Ég vil fyrst og fremst nota tækifærið og hvetja nefndina til að taka virkan þátt í samræðunni því að þarna eru ýmis sjónarmið sem lúta að hagsmunum almennings hér í landi og þeim rétti sem margir hafa talið gríðarlega mikilvægan og hefur verið lengi í innlendum rétti, en auðvitað líka hvernig við getum tryggt eðlilegt samspil ferðaþjónustu, náttúruverndar og svo landeigenda. Ég held að þar séu mörg sjónarmið og ég hvet nefndina til að taka virkan þátt í þeirri umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hvatninguna og fullyrði það hér og nú að við munum hafa slíkt samráð við ráðuneytið. Öll þau sjónarmið sem þingmaðurinn nefndi verða að koma til skoðunar. Þetta eru stór álitamál og eins og ég nefndi erum við nú með stærsta atvinnuveg þjóðarinnar. Það er nýr veruleiki fyrir okkur Íslendinga. Við erum síðan að tala um mörk eignarréttar og almannaréttar. Við vorum reyndar sammála um að sú tilfinning Íslendinga að geta farið um land sitt er eitthvað sem allir vilja halda í, en um leið og farið er að gera þann rétt að féþúfu í atvinnuskyni koma fram ýmis sjónarmið sem þarf að skoða mun betur. Það sem við gerðum, og ég tel vera mjög gott, er að við fólum Umhverfisstofnun sérstaklega og landeigendum heimildir til að grípa inn í ef við sjáum fram á að einhvers staðar séu að verða náttúruslys út af ágangi ferðamanna. Þó að við höfum sagt að við ætlum aðeins að bíða stigum við að mínu mati mjög mikilvæg skref vegna þess að enginn vill sjá náttúruna verða undir í einhvers konar átroðningi. Ég held að við séum mjög sammála um það.

Virðulegi forseti. Ég vil líka þakka hv. þingmanni og formanni umhverfis- og samgöngunefndar samstarfið í þessu máli og óska honum til hamingju með þessa niðurstöðu, sem og öðrum nefndarmönnum í nefndinni. Það er ánægjulegt að við skyldum ná að lenda þessu með sameiginlegu nefndaráliti þó að ekki sé samhljómur í öllu. Mér finnst þetta mál fyrst og síðast sigur fyrir náttúru Íslands og að sama skapi kannski pólitískur sigur fyrrverandi hæstv. umhverfisráðherra, Svandísar Svavarsdóttur, sem er upphafsmaður þess máls sem hér verður að lögum, auðvitað með breytingum sem fram hafa komið á þessu kjörtímabili. Á síðustu metrum vinnu okkar sem var ánægjuleg að mörgu leyti en ekki án átaka tókst okkur ekki að ná saman um ákvæði um utanvegaakstur. Á lokametrunum höfum við í minni hlutanum smíðað breytingartillögu við frumvarpið sem efnislega gengur skemmra en ýtrustu kröfur gerðu innan nefndarinnar. Það eru ekki efnislega miklar breytingar á ferðinni í breytingartillögunni og mig langar þess vegna til að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi kynnt sér tillögu okkar og hvort honum hugnist hún ekki frekar en það orðalag sem er í frumvarpinu. Ég held að ef nefndarmenn í umhverfis- og samgöngunefnd kynntu sér orðalagið, eins og það lítur út núna, sæju þeir að þetta er mun snyrtilegri og snotrari leið til að afgreiða utanvegaaksturinn án efnislegra breytinga frá því sem var en miklu skýrari löggjöf.

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanni sömuleiðis fyrir gott samstarf. Ég held að margir geti staðið uppi sem sigurvegarar eftir allt þetta langa ferli og ég ætla engan að undanskilja í því, hér hafa allir lagt sitt af mörkum, þar með talið fyrrverandi umhverfisráðherrar. Varðandi utanvegaaksturinn er um að ræða gríðarlega umdeilt mál. Sátt náðist þegar lögin voru samþykkt vorið 2013 af þáverandi ríkisstjórn. Ég hef ekki viljað feta mig mikið út af þeirri sáttaleið, við stigum einhver lítil skref, mjög lítil, vegna þess að fjölmargir aðilar höfðu ýmsar athugasemdir þar. Ráðuneytið fór sömuleiðis í mikla vinnu við að skoða hvort það væri tilefni til þess að breyta ákvæðinu, þ.e. vera með meginregluna og svo mjög skýr undantekningarákvæði. Niðurstaða ráðuneytisins var sú sama og ég hef lýst, að fara ekki út í miklar breytingar. Ég er einfaldlega þeirrar skoðunar að ákvæðið eins og það er núna uppsett sé mjög skýrt og vel afmarkað. Ég hef verið þeirrar skoðunar að það sé best að hafa undantekningar í lögunum skýrar. Ég hef til dæmis ekki verið sammála þeirri nálgun, eins og þetta er núna, að reglugerðarheimild ráðherra skýri málið 

Virðulegur forseti. Þarna greinir okkur á, mig og hv. þm. Höskuld Þórhallsson, í þessum efnum vegna þess að mér finnst frumvarpið og lagagreinin eins og hún er núna ekki skýrt. Undir það tóku fjölmargir umsagnaraðilar, kannski sérstaklega þegar kemur að heimild við störf vegna landbúnaðar. Samkvæmt upprunalega frumvarpinu átti að vera heimilt að aka utan vega vegna starfa við landbúnað utan miðhálendisins en orðin „utan miðhálendisins“ hafa fallið út. Það má gagnálykta í næstu setningu í málsgreininni að bændum sé óheimilt að aka utan vega innan miðhálendisins en engu að síður hefði hitt verið skýrara. Þær heimildir sem nauðsynlegar eru til handa björgunarsveitum, lögreglu, slökkviliði og sjúkraflutningum eru til staðar í þeirri breytingartillögu sem við í minni hlutanum höfum flutt sem og heimildir bænda til eftirleita, eins og frumvarpið 2013 gerði ráð fyrir. Aðrir aðilar sem hafa undanþágur samkvæmt lögunum þurfa að sækja sérstakt leyfi til Umhverfisstofnunar. Það teljum við eðlilegt, við viljum fækka þessum undanþágum og ég held að það sé mjög í anda þess sem fólki almennt finnist þurfa að gera hvað varðar þennan þátt laganna. Ég hvet þess vegna hv. þingmann sem og meiri hluta nefndarinnar til að skoða mjög vandlega hvort við getum ekki náð saman um þetta eina atriði hér á síðustu metrunum sem út af ber í okkar annars ágæta samstarfi.

Virðulegi forseti. Já við náðum ekki alveg saman um þetta, en það er alveg rétt að það skilur svo sem ekki mikið á milli. Ég vil í fyrsta lagi vísa til þeirrar sáttar sem hefur náðst um þetta og taka fram að fjölmargir aðilar hafa þurft, vegna starfa sinna, hefðar eða venju, að fara um hálendi Íslands. Tilgangurinn með því var ekki að reyna einhvern veginn að takmarka það. Við vildum hins vegar setja þá meginreglu að óheimilt væri að aka þar. Við vorum heldur ekki alveg sammála um það hvort Umhverfisstofnun gæti með sérstöku leyfi veitt öðrum aðilum heimild og að ráðherra „skuli“ í reglugerð. Ég er þeirrar skoðunar að við séum að fara þessa vegslóð vegna þess að við vildum taka þetta úr þeim farvegi. Þetta er ekki nógu skýrt. Ég er þeirrar skoðunar að ákvæðinu sé betur fyrir komið í lögunum. Það gilda einfaldlega lög á Íslandi eins og réttarástandið er í dag varðandi það að þetta sé í reglugerð eins og kveðið er um á hérna, að ráðherra skuli „í reglugerð kveða nánar á um skilyrði fyrir veitingu undanþágna samkvæmt þessari málsgrein“. Ég er ekki þar, en að sjálfsögðu virði ég það að þessi breytingartillaga hafi komið fram. Mér þykir leitt að við skyldum ekki ná 100% samstöðu en sætti mig mjög vel við 99,9%.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér sameiginlegt nefndarálit umhverfis- og samgöngunefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um náttúruvernd, nr. 60/2013, í þeirri örlagaþrungnu viku sem endar á galdradagsetningunni 15. nóvember 2015. Það er dagurinn sem náttúruverndarlög, nr. 60/2013, ganga í gildi með þeim breytingartillögum sem við erum að leggja hér fram. Ég fagna því sérstaklega að við höfum náð samstöðu um hvers eðlis þær breytingar eiga að vera. Hér er um að ræða verulega réttarbót fyrir íslenska náttúru. Hér er um að ræða verulega framför frá lögunum frá 1999. Sama á hvaða þátt laganna er litið þá stöndum við betur en í núgildandi lögum. Það var auðvitað markmiðið með leiðangrinum þegar lagt var upp í hann strax sumarið 2009 þegar lagt var í gerð hvítbókar um náttúruvernd á Íslandi. Eins og veruleikinn er hjá okkur sem erum í stjórnmálum og veljumst til forustu þá finnst okkur kjörtímabilin oft löng þegar við erum í minni hluta, en okkur finnst þau heldur stutt þegar við ráðum einhverju. Ég hef verið mjög hugsi yfir því þegar um er að ræða umfangsmikla löggjöf eins og hér er, þegar við erum að tala um heildarendurskoðun löggjafar af þessum þunga og af þessari breidd sem hér er, þá er vandséð að slík vinna geti rúmast innan kjörtímabils. Það er einfaldlega þannig að ef á að fara út í hvert horn í umræðunni og umfjölluninni um alla þætti máls þá þarf stærri atrennu að málinu og niðurstaðan sem við erum að komast að hér núna er niðurstaða sem er verkefni tveggja kjörtímabila. Það er ekki sjálfgefið að við komumst að slíkri niðurstöðu í þeirri stjórnmálahefð sem við erum því miður sliguð af oftar en ekki, sem einhver hefur kallað kollsteypustjórnmál þar sem við höfum tilhneigingu til að leggja til hliðar það sem fyrri ríkisstjórn gerði til að koma að auðu borði og hreinu blaði sjálf. Í þessu efni var það kannski tónninn sem var sleginn af núverandi ríkisstjórn á fyrstu dögum eftir að hún tók við. Síðan tókst með löngum samtölum og miklu samráði að afstýra því að lögin yrðu einfaldlega felld úr gildi og var tekin sú skynsamlega ákvörðun að byggja á þeim og þeirri miklu vinnu sem hafði farið fram í aðdragandanum og var sannarlega ekki bara vinna sem var lögð upp af hendi stjórnmálamanna heldur ekki síður allra þeirra sem best þekkja til í þessum vandasama geira. Þá erum við að tala um þá sem best kunna á náttúruvernd og þau sjónarmið sem þar eru undir, þ.e. þær stofnanir og þá aðila sem þurfa að vinna samkvæmt lögunum, fræðimenn og fagfólk á þessum sviðum, grasrótarhreyfingar og hagsmunaaðila sem þurfa annaðhvort að sæta náttúruvernd eða taka sér stöðu með náttúrunni og fagna því að hún njóti tilskilinnar verndar. Í vinnunni sem nefndin hefur haft með höndum undanfarnar vikur og frá því að vinnan hófst á þessu þingi þá höfum við í raun og veru í höndunum tillögu hæstv. umhverfisráðherra Sigrúnar Magnúsdóttur um það hverjar breytingartillögur hún telur brýnastar á lögunum frá 2013. Ég vil sérstaklega lýsa yfir ánægju með það að skýrt var í umfjöllun nefndarinnar að málið væri á forræði þverpólitískrar nálgunar þó að um væri að ræða hefðbundið stjórnarfrumvarp formsins vegna. Þar með var í raun og veru hver liður frumvarps ráðherra til opinnar og gagnrýninnar umræðu þar sem sjónarmið fengu að koma fram og þau voru rædd og reifuð. Við freistuðum þess síðan að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Þetta er flókin og stór löggjöf. Við erum með stóran ríkisstjórnarmeirihluta með 38 atkvæðum í sal á góðum degi, eða vondum eftir því hvernig við lítum á það, og þess vegna fagna ég því sérstaklega að okkur er að takast að sigla þessu til hafnar sameiginlega. Það er ekki sjálfgefið mál. Ég hef leyft mér að segja að það þurfi ábyrgan minni hluta til að ná þverpólitískri samstöðu. Við okkur öllum blasir sú freisting í dagsins önn að nýta okkur ágreining til pólitísks ávinnings í deginum og í stundinni og horfa skammt fram á veg, en þegar um er að ræða svo stórt mál sem náttúruverndarlög fyrir íslenska náttúru þá stillum við saman strengi. Við gerðum það, feikilega harðsnúinn og góður hópur minnihlutafólks í umhverfis- og samgöngunefnd sem kom vel undirbúinn og vel lesinn til leiks þar sem við vorum algjörlega klár á því um hvað hver einasta grein snerist. Það flýtir fyrir vinnunni að fækka álitamálum, að efasemdir séu sem fæstar, að misskilningur sé ekki fyrir hendi og að við séum sammála um þær forsendur sem við erum að ræða málin út frá. Sú staðreynd eyðir auðvitað ekki þeim veruleika að við vorum ósammála í stórum málum, þ.e. meiri hlutinn og minni hlutinn og stundum ekkert endilega meiri hluti og minni hluti heldur aðrir sem voru ósammála um stór mál. Hér ræddu hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, formaður nefndarinnar, og hv. þm. Róbert Marshall mál sem laut að utanvegaakstri. Það var kannski það sem út af stóð í breytingartillögu okkar í minni hlutanum og er eitt dæmi um slíkt mál sem ég held að við hefðum náð að leiða til lykta ef við hefðum haft lengri tíma og ef nefndin hefði farið brattar í vinnuna á fyrstu stigum af því að við settum undir okkur hausinn á síðustu tíu dögum. Sá sprettur hefði þurft að byrja fyrr. Þá hefðum við náð saman um þetta atriði eins og hin. Ég er sannfærð um það. Mig langar að nefna nokkur efnisleg atriði og þá í fyrsta lagi þau sem lúta að varúðarreglunni. Það er alveg ljóst, eins og hér hefur komið fram, að innleiðing og framsetning varúðarreglunnar er umfjöllunar- og umræðuefni millum fræðimanna sem vinna á þessu sviði. Það er líka jafn ljóst að það er ekki til einn skilgreindur, skýr og óumdeildur skóli í þeim efnum. Við urðum þess áskynja í vinnu nefndarinnar og á köflum vorum við eins og doktorsnemar í varúðarrétti í vinnunni í nefndinni þegar við vorum komin mjög djúpt í bæði skilgreiningar og skilning á einstökum atriðum. Ég tel að nefndin hafi náð að sammælast um það að varúðarreglunni, sem við erum að setja, ekki bara í náttúruverndarlög heldur líka í skipulags- og mannvirkjalög, sé ætlað að virka. Það var sameiginlegt markmið okkar og eftir nokkra yfirlegu og vangaveltur varð þetta leiðin, sú sem er kynnt í frumvarpinu. Hún er önnur en farin var í lögum nr. 60/2013. Sú leið varð niðurstaða þeirrar vinnu, en um þá leið sem hér er farin er ákveðið samkomulag og ákveðin sátt. Það gildir um aðferðafræðina, eins og alla aðra þætti þessa frumvarps og þessa máls, að ef að við hefðum verið færri og einsleitari hópur þá hefði niðurstaðan kannski orðið önnur. En það er ekki umfjöllunarefni okkar hér, heldur að kynna til sögunnar sameiginlega, þverpólitíska og þverfaglega niðurstöðu. Varðandi umfjöllunina um almannaréttinn finnst mér afar mikilvægt að við höldum því til haga að nefndin gerir nokkrar breytingartillögur sem öllum er ætlað að styrkja almannaréttinn en horfist um leið í augu við það að viðfangsefnið er of umfangsmikið til að hún geti lokið því á þeim stutta tíma sem hún hefur haft. Af þeim sökum var ákveðið að fara leið bráðabirgðaákvæðis þar sem ráðherranum er falið að hefja vinnuna er snýr að því að meta, skilgreina og koma í lög, þá væntanlega undir sama þverpólitíska flagginu og okkur hefur lánast að vinna hingað til, með hvaða hætti löggjafinn á Íslandi vill sjá samspil hins forna almannaréttar, náttúruverndar á Íslandi og vaxandi ferðaþjónustu. Þetta samspil þarf að leiða til lykta og við þurfum að ná samkomulagi um það. Við núverandi réttarástand verður ekki unað til lengri tíma. Það er algerlega ljóst. Þar eru of mikil álitamál og of mikið um árekstra. Alla þessa þætti þurfum við að leiða til lykta. Ef okkur lánast að gera það áfram í svipuðum anda og við höfum unnið hingað til þá held ég að engin nefnd sé betur til þess fallin en umhverfis- og samgöngunefnd sem ætti að fá sem flest verkefni tel ég vera. 
             Mér fannst ágætt þegar ég hlustaði á útvarpið á dögunum og einhver sagði: Ferðamaðurinn er ekki lengur gestur á Íslandi. Nú er það orðið svo að ferðamaðurinn er í raun og veru viðvarandi íbúi á Íslandi. Við þurfum að hætta að líta svo á að það sé tímabundið ástand sem við séum að tala um þegar ferðamaðurinn kemur til Íslands því að það er viðvarandi staða að ferðamaðurinn er íbúi með okkur hinum. Með því að hugsa það þannig held ég að við nálgumst þetta á nýjan hátt. Þá er ég ekki bara að tala um samspil við náttúruna heldur ekki síður varðandi skipulag og uppbyggingu þéttbýlissvæða og þá ekki síst höfuðborgarsvæðisins. Kaflinn um akstur utan vega. Það var svo kúnstugt hið örlagaríka vor 2013, þegar við vorum í aðdraganda kosninga og þetta var eitt af heitu málunum sem voru til umfjöllunar, að það var eins og akstur utan vega væri stærsta baráttumál stórs hluta þjóðarinnar. Ég held að það hafi sjaldan gerst í pólitískri sögu undanfarinna ára að birst hafi eins margar heilsíðuauglýsingar í lit í fjölmiðlum í aðdraganda kosninga um eitt tiltekið mál eins og litprentaðar auglýsingar undir flagginu ferðafrelsi. Það er eins og gjarnan gerist með svona mál að í pólitískum hita dagsins varð býsna aðgengilegt að gera náttúruverndarlög að einhverri sérstakri grýlu sem snerist um að loka hálendinu fyrir öllum. Sú sem hér stendur átti að vera við þann hræðilega rauða takka sem snerist um að loka hálendinu fyrir öllum. Það passaði ágætlega inn í ákveðna ímynd að kona væri gengin af göflunum og væri á móti framförum og hagvexti því að það væri í stíl við það að til stæði að loka hálendinu. Það var dálítið snúið að ná einhverju viti í umræðuna sem gerði það að verkum að þessi kafli varð sérstakur núningsflötur í umræðu um náttúruverndarlög vorið 2013. Síðan hefur það komið á daginn í vinnunni sem á eftir fylgdi hjá umhverfisráðuneytinu, sem tók það að sér að vinna á grundvelli nefndarálitsins vorið 2014, að það var ekki mikill efnislegur ágreiningur um það að að jafnaði ætti að banna akstur utan vega nema sérstakar ástæður væru til þess og þá þyrfti að gefa undanþágu með einhverju móti, annað gilti um bændur o.s.frv. Við vorum held ég aldrei að tala um neitt annað. Hins vegar snerist núningsflöturinn miklu frekar um það hvernig og með hvaða hætti ætti að halda utan um skráningu slóða á Íslandi, hvar mætti aka og hvar mætti ekki aka. Þar held ég að bæði með kaflanum eins og hann var í lögunum 2013 og með þeim breytingum sem lagðar eru til hér hafi tekist að ná ágætlega utan um þau mál sem eru miklu frekar hagnýts eðlis en pólitísks eðlis. Þetta er dæmi um það að þegar dregur nær kosningum þá geta menn misst sjónar á efnisatriðum máls og farið að henda þeim sprekum á kosningabálið sem vænlegust eru til þess að snarki hressilega í. Það var svolítið það sem gerðist þarna en mér sýnist það vera til lykta leitt í meginatriðum. Við í minni hlutanum gerum þó þá tillögu sem hv. þm. Róbert Marshall gerði grein fyrir að við teljum mikilvægt að það komi fram í lagatextanum að heimilt sé vegna starfa við landbúnað ef nauðsyn krefur að aka utan vega utan miðhálendisins, enda hefur sá hluti textans verið í öllum fyrri textum. Hann var í gildandi reglugerð sem gefin var út 2005 á grundvelli laganna frá 1999. Hann er í frumvarpinu 2013 og í samþykktum lögum 2013, en svo allt í einu voru þessi litlu tvö orð horfin og margir aðilar bentu á það. Skipulagsstofnun, Náttúrufræðistofnun, Umhverfisstofnun og fleiri stofnanir bentu á að þetta hefði sennilega verið yfirsjón. Við ræddum þetta á lokametrunum. Ég segi ekki að menn hafi verið úthvíldir á þeim fundum en meiri hlutinn féllst þá á það að í staðinn fyrir að setja þetta inn í lagatextann, eins og eðlilegt er með öllum rökum, þá væri það sett í nefndarálit að það væri skilningur nefndarinnar að ákvæði 1. málsliðar 2. mgr. 31. gr. laganna fæli ekki í sér útvíkkun á heimild til aksturs utan vega. Þetta urðu ein 12–14 orð í nefndaráliti í staðinn fyrir að skella bara tveimur í lagatexta en látum það liggja á milli hluta. Við ætlum að láta á það reyna hér í þingsal hvort að við erum ekki almennt á því að hafa löggjöfina sem gagnsæjasta og að lögskýringargögnin séu sterkust í lagatextanum sjálfum. Við förum yfir það síðar í atkvæðagreiðslu og umræðu. Varðandi sérstaka vernd og C-hluta náttúruminjaskrár held ég að það sé afar mikilvægt að við leggjum hér til að almannahagsmuni þurfi svo að heimilt verði að raska minjum á C-hluta náttúruminjaskrár. Hér erum við að styrkja vernd C-hlutans frá því sem var í frumvarpi ráðherra þannig að það þurfi meira en fjárhagslega hagsmuni heldur þurfi víðtæka samfélagslega hagsmuni til þess að raska minjum á C-lista. Einnig varðandi minjarnar sem njóta sérstakrar verndar: Í staðinn fyrir að segja að forðast skuli röskun þeirra eins og kostur er segjum við: Forðast skuli röskun þeirra nema brýna nauðsyn beri til. Það má segja þá að við séum að herða nokkuð á vernd þeirra náttúruminja umfram það sem er í frumvarpi ráðherra þó að ekki sé gengið eins langt og var í lögunum nr. 60/2013. Þetta er millileið en þó réttarbót frá gildandi rétti. Við bættum líka inn kafla um friðlýsingu sérstakra vatnakerfa. Lagt hafði verið til af hálfu ráðherra að sá kafli yrði tekinn út en það liggur fyrir að eitt sérstæðasta einkenni íslenskrar náttúru eru víðáttumikil, ósnortin vatnakerfi þar sem rennsli er óraskað. Það eru mjög fá vatnakerfi í Evrópu sem standa algerlega ósnortin og íslensk lindasvæði eru hugsanlega einstök á heimsvísu. Það er mikilvægt, eins og fram kemur í nefndarálitinu, að náttúruverndarlög endurspegli þá sérstöðu sem er í raun og veru á heimsvísu. Sú breyting var gerð. Virðulegi forseti. Mér sýnist að tíminn sé nánast að hlaupa frá mér. Ég hefði gjarnan viljað ræða betur um einstaka þætti og þær breytingar sem við gerðum í meðförum nefndarinnar að því er varðar til að mynda vernd birkiskóga þar sem vísað er í nefndarálit í skýrslu umhverfisráðuneytisins frá 2007, Vernd og endurheimt íslenskra birkiskóga. Til að styrkja þær skilgreiningar sem þar eru er vísað í þá yfirferð og fleiri slíkir þættir eru hér undir. Mig langar að lokum að þakka sérstaklega félögum mínum í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég vona að enginn verði spældur þó að ég þakki sérstaklega félögum mínum í minni hlutanum vegna þess að við höfum unnið sérstaklega vel saman í þessu máli eins og svo ótalmörgum öðrum umhverfis- og náttúruverndarmálum. Það er ómetanlegt fyrir málaflokkinn að eiga samstilltan hóp sem er lítið upptekinn af flokkspólitískum línum þegar kemur að því að passa upp á náttúruvernd á Íslandi. Það er mikill ávinningur fyrir náttúruverndar- og umhverfismál að eiga slíkt lið.

Virðulegur forseti. Ég hef flutt allmargar ræður um þetta mál í þinginu á síðustu árum, hef verið svona eins og einhvers konar samferðamaður lagafrumvarpsins í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég ætla því ekki að hafa mörg orð um málið sem verið er að ganga frá til afgreiðslu í 2. umr. og vonandi verður það að lögum á morgun. Ég hef flutt margar ræður um nauðsyn þess að við settum þau lög og hef stutt það í gegnum síðustu fjögur ár hér í þinginu. Mér finnst það auðvitað mjög jákvæður áfangi sem við erum að ná. Ég held að þetta kveði kannski ekki í kútinn allar deilur okkar um náttúruna eða umhverfismál í þinginu, en þetta er mikilvægur áfangi sem við náum. Í heiti laganna, sem eru lög um náttúruvernd, felst auðvitað staðfesting á þeim vilja allra sem hér eru að við viljum vernda náttúruna. Það er sameiginlegur skilningur okkar sem sitjum á þingi að nauðsynlegt sé að gera það. Ágreiningurinn snýst kannski fyrst og fremst um hversu langt menn vilja ganga í þeim efnum. Eftir að hafa farið yfir þessa hluti í umhverfisnefnd kemur í ljós það sem ég taldi mig vita, að ekki er eins langt á milli og menn ímynduðu sér, að minnsta kosti vorið 2013. Síðan þá hefur líka ansi margt gerst. Það hefur ræst sem margir sögðu þá að tíminn vinnur með náttúrunni. Nú búum við í þeim veruleika að á bilinu 300–400 milljarða tekjur eru af ferðaþjónustu árlega og við vitum að um 80%, ef ekki meira, þeirra ferðamanna sem sækja landið heim gera það til að berja íslenska óspillta náttúru augum. Hún hefur því eins og hún er mikið efnahagslegt gildi fyrir samfélagið. En hún hefur líka gildi í sjálfri sér eins og hún er, alla vega hvað mig varðar. Hún er mikilvæg bara fyrir sitt leyti. Hún er líka mikilvæg fyrir almenning á Íslandi að geta notið þeirrar náttúru sem land okkar býður upp á, felur í sér gríðarleg forréttindi. Ég held að við Íslendingar gerum okkur oft ekki grein fyrir því hversu ótrúlega lánsöm við erum, meira að segja á mölinni á suðvesturhorninu, að geta með jafn ótrúlega auðveldum hætti komist út í óspillta náttúru og notið hennar og notið okkar þar. Það er ótrúlega dýrmætt. Ég vil nefna sérstaklega tvö atriði sem mér finnast mikilvæg, en ég hef áður fjallað um þau í ræðum í þinginu, þ.e. að við erum núna að afgreiða meginreglu umhverfisréttarins sem felst í varúðarreglunni. Það tókst í vinnu nefndarinnar að gera nauðsynlegar breytingar á því hvernig sú regla átti að hljóma upphaflega. Mikilvægt er að við erum að flétta hana inn í lögin með þeim hætti að hún tekur til þeirra framkvæmda sem menn vilja ráðast í í náttúru Íslands og menn verða að afla upplýsinga, gagna og þekkingar áður en teknar eru ákvarðanir. Vafinn er náttúrunnar megin í þeim efnum. Við náum ekki alveg saman þegar kemur að utanvegaakstri og breytingartillaga er frá minni hlutanum. Það sem þó er mikilvægt og ég vil sérstaklega segja er að við fléttum varúðarregluna inn í greinina um utanvegaaksturinn. Það er mjög jákvætt skref. Ég fagna því. Það er líka í nefndarálitinu sérstaklega til tekið hvað teljist vera náttúruspjöll, vegna þess að í deilum um ákvæði um utanvegaakstur í lögunum frá 1999 hefur það eiginlega verið tvennt sem gert hefur lagagreinina um utanvegaakstur ómarkvissa. Annars vegar sú staðreynd að menn hafa ekki verið með nákvæma skilgreiningu á því hvað telst vera vegur. Í lögunum núna er gert ráð fyrir að fram fari vinna, þ.e. sólarlagsákvæði um hvenær henni skal vera lokið þar sem þessi skilgreiningarvinna fer fram. Þá mun það liggja fyrir hvað telst vera vegur og hvað telst vera utan vega. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt þegar menn ætla að banna utanvegaakstur að menn séu með þá skilgreiningu algerlega á hreinu. Síðan hefur hitt verið mjög óljóst hvað teljast vera náttúruspjöll. Í reglugerð um utanvegaakstur sem er frá árinu 2005 er þetta nákvæmlega skilgreint, auk þeirra heimilda sem menn hafa talið nauðsynlegar til þess að geta sinnt ýmsum störfum utan vega. Það er mjög mikilvægt, þó að ekki sé lengra gengið en það, að tilgreina sérstaklega í nefndaráliti hvað telst vera utanvegaakstur, hvað teljast vera náttúruspjöll svo enginn þurfi að velkjast í vafa um það. Einnig er verið að gera lagfæringu á lagagrein, sem byggir á frumvarpi sem ég flutti á síðasta kjörtímabili, sem felur í sér upptöku ökutækja hafi menn gerst sekir um alvarleg náttúruspjöll, alvarleg brot. Hér er það lagfært þannig að það eigi ekki við um þá sem sannarlega séu á ökutækjum sem eru í eigu annarra en ökumannsins. Það er mikilvæg lagfæring, en það er líka jákvætt að nefndin heldur þeim kafla inni. Hann hefur að mínu mati mikinn fælingarmátt á sama hátt og frumvarp sem felur í sér þungar sektir við því að henda rusli út í náttúru Íslands sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hefur lagt fram á þinginu. Það er jákvætt, ég veit ekki hvort það mál er komið fram sem formleg breytingartillaga í þessum efnum, en það er í anda þess sem við höfum verið að gera þegar kemur að utanvegaakstrinum. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um málið, virðulegur forseti. Ég er mjög ánægður með að við skulum vera komin hingað í þessari vinnu og þakka nefndinni ítrekað og aftur fyrir samstarfið og vonast til að þetta muni fara ljúflega í gegnum þingið, ég á ekki von á öðru.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telur, og nú er ég náttúrulega að koma nýr að þessu, fyrirgefið, miðað við lýsingu í nefndaráliti á náttúruspjöllum einhvern tímann mögulegt að utanvegaakstur geti átt sér stað. Í annan stað varðandi tillögu minni hlutans: Er það ekki réttur skilningur hjá mér að á miðhálendi Íslands sé búið að banna allan utanvegaakstur alltaf og þar með komið í veg fyrir alla smölun á fjórhjólum og sexhjólum? Þá langar mig til að spyrja um sérákvæðið um eftirlitið þar sem talað er um ef ekki verði við komið að ná gripum með öðrum hætti. Telur þingmaður að þær aðstæður myndist yfir höfuð einhvern tímann á miðhálendi Íslands að við getum ekki náð gripum öðruvísi en á vélknúnum tækjum? Hvernig höfum við gert það í 1.100 ár ef þessi skilyrðing á einhvern tímann við?

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefði auðvitað átt að sitja við hliðina á mér í þessu máli í umhverfis- og samgöngunefnd vegna þess að við erum alveg sammála í þeim efnum. Í 1.100 ár hafa menn einmitt getað sótt sauðfé hvar sem er á Íslandi án þess að nota til þess sérstök ökutæki. Ég hefði glaður viljað taka þá undanþágu út úr ákvæði um utanvegaakstur, svo því sé rækilega til haga haldið hér. En þetta er afrakstur málamiðlunar og það er oft þannig í slíkri vinnu að menn þurfa að sætta sig við að hlutirnir séu ekki nákvæmlega eins og þeir vilja sjálfir. En svo ég svari spurningunni alveg skýrt þá tel ég bændur geta smalað án þess að nota til þess sérstök ökutæki en það er að minnsta kosti búið að binda inn að það megi ekki gera þannig að af hljótist náttúruspjöll. Og það er búið að setja nákvæmlega niður á blað hvað teljast vera náttúruspjöll. Menn þurfa að hafa það í huga. Það má ekki mynda slóða, það má ekki skemma gróður. Það mega ekki vera sýnileg ummerki um þennan akstur.

Virðulegi forseti. Ég geri mér fullkomlega grein fyrir því að ég er að koma inn í þetta mál á óheppilegum tíma en ég fjalla kannski frekar um það í ræðu á eftir. Ég dreg þær ályktanir af svari þingmanns að hann telji býsna langsótt að utanvegaakstur geti yfir höfuð átt sér stað miðað við þau skilyrði sem er búið að setja honum og hvort heldur sem við horfum á tillögu minni hluta eða meiri hluta. Skilgreiningin á náttúruspjöllum er bara þannig að vélknúnu ökutæki verður ekki ekið utan vega án þess að eitthvað af því gerist sem þar er lýst, eins og ég skil það. Ég hef 28 ára reynslu af störfum á miðhálendi Íslands við að smala kindum, veiða rjúpur og ganga mér til ánægju og yndisauka og ég get ekki séð hvernig þetta eigi allt saman að koma heim og saman. En gott að sinni.

Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði sem mig langar að koma inn á í ræðu minni. Það er í fyrsta lagi að ég hlýt auðvitað að fagna því að við sjáum nú fyrir endann á þeim deilum sem verið hafa um þessa löggjöf, sem lögfest var á árinu 2013 og hefur valdið því að við höfum frestað gildistöku hennar sýknt og heilagt það sem af er þessu kjörtímabili. Það er jákvætt að við séum að minnsta kosti komin með niðurstöðu í málið sem getur haft það í för með sér að lögin frá vori 2013 geti tekið gildi með þeim breytingum sem hér hefur verið gert ráð fyrir og gerð góð grein fyrir af þeim sem á undan mér hafa talað. Það skiptir máli. Ástæðan fyrir því að það skiptir máli er sú að lögin frá árinu 1999, sem eru í gildi núna, eru ekki fullnægjandi. Ég held að flestir þeir sem komu fyrir nefndina, sama úr hvaða átt það var, geti verið sammála um það. Ég held að við getum verið bærilega sátt við þá niðurstöðu sem hér er. Eins og fram hefur komið er um málamiðlun að ræða í ákveðnum atriðum. Sumt gengur ögn skemur en við hefðum viljað sjá gerast og gengur skemur en lagt var til í upphaflegu lögunum, þ.e. frá vorinu 2013, en annað er aðeins betra og það er vel. Eins og gefur að skilja með málamiðlun hefði maður haft þetta einhvern veginn öðruvísi ef maður hefði sjálfur skrifað það. Það breytir því ekki að við þokuðum málinu vel áleiðis og getum öll bærilega vel við unað. Það sem skiptir meginmáli í þessu er að við erum komin með grunninn undir ákvarðanatöku um náttúruvernd. Hér er tekið býsna fast á mjög mikilvægum atriðum og má nefna til dæmis varúðarregluna og fleiri atriði sem ég tel skipta máli og líka utanvegaaksturinn og fleira slíkt sem ég kem inn á í máli mínu. Maður veltir því oft fyrir sér hvernig við vinnum í þessu þingi þegar okkur tekst núna að ná saman um þetta mál á þennan hátt, vegna þess að á vordögum 2013 lagði þáverandi formaður umhverfisnefndar, Mörður Árnason, sem þá var hér þingmaður, sig allan fram við að reyna að ná sátt, af því að það skipti máli að við næðum niðurstöðu í þessum málum. Menn lögðu mikið á sig til að ná málamiðlun. Andstaðan við löggjöfina og gildistöku hennar þá byggði á því að menn voru sjálfkrafa á móti öllu sem sú ríkisstjórn gerði og voru til í að ganga ansi langt og segja ansi margt án þess að hafa kynnt sér málið ofan í kjölinn. Svo loksins þegar menn gera það núna kemur auðvitað í ljós að þarna er um mjög góðan grunn að ræða og löggjöf sem við teljum að geti staðið um lengri tíma, þó með þeim breytingum sem hér er verið að gera, sem bæði eru til komnar til að ná málamiðlun millum ólíkra sjónarmiða pólitískt en líka vegna þess hreinlega að umhverfi okkar hefur breyst mjög mikið. Þá er ég að meina stöðuna til dæmis vegna hinnar gríðarlegu fjölgunar ferðamanna hingað til lands. Það hefur mikil áhrif, ekki aðeins á náttúruna heldur líka á það hvernig við nálgumst þessi mál. Það breytir þeirri sýn sem við höfum haft í gegnum tíðina. Aðeins um lögin um náttúruvernd. Það má segja að breyting eða endurskoðun á þeim hafi átt sér stað á 15–20 ára fresti. Það voru fyrst samþykkt náttúruverndarlög veturinn 1955–1956. Þá var það Bjarni Benediktsson sem lagði þau fram. Þau stóðu í 15 ár eða til ársins 1970 þegar Gylfi Þ. Gíslason lagði fram frumvarp til nýrra náttúruverndarlaga. Þau stóðu svo í 28 ár og vonandi erum við að setja löggjöf sem getur staðið svo lengi. Þá voru sett ný lög, sem eru lög frá 1999, og þau stóðu til 2013 en svo hefur gildistöku þeirra laga verið frestað ítrekað þannig að við sjáum hér lög sem eru að fara að leysa þau af hólmi. Það sýnir okkur að það er gríðarlega mikil vinna þarna að baki og það hefur komið fram í umræðunni að sagan á bak við þessa löggjöf er líka löng, það er allavega sex ára ferli að baki sem byrjar með því að hafin er vinna við gerð hvítbókar um náttúruvernd á árinu 2009. Við erum núna að sjá niðurstöðu í þessu. Í þessu máli sést hvað hægt er að gera ef menn leggja sig fram um að ná saman í málum. Ég vona að okkur lánist að gera það í fleiri málum vegna þess að það er hægt ef viljinn er fyrir hendi. Aðeins um nokkur efnisatriði málsins. Það er búið að fara ágætlega yfir þetta en mig langar að fara yfir nokkur atriði. Það er í fyrsta lagi varúðarreglan. Það varð alveg gríðarlega áhugaverð umræða í nefndinni, meðal gesta og líka meðal nefndarmanna, um nálgun þegar kemur að varúðarreglunni. Það má lýsa því best þannig að þarna væru á ferðinni tveir skólar, annars vegar sá sem teldi að það ætti að vera ein almenn verndarregla, þ.e. ein almenn varúðarregla, í lögum um náttúruvernd sem ætti síðan að leggjast eins og breiða yfir aðra löggjöf. Hins vegar voru aðrir sem héldu því fram að slíkt biti ekki nægjanlega og það þyrfti þar af leiðandi að þræða hana inn í alla löggjöf, meira og minna, þar sem verið er að vinna með náttúruna eða hugsanlegar breytingar á henni. Eftir mikla umræðu í nefndinni var gerð sú málamiðlun að fara þá leið að þræða þessa reglu og þrengja gildissvið hennar þannig að hún lægi ekki eins og teppi yfir alla löggjöf heldur væri byrjað að þræða hana almennt inn í aðra löggjöf. Eins og hefur verið nefnt er komin varúðarregla inn í til dæmis í greinina um utanvegaaksturinn innan náttúruverndarlöggjafarinnar. Síðan byrjum við með nýju ákvæði inn í mannvirkjalög og skipulagslög þar sem varúðarreglan er þrædd inn. Mér finnst skipta mjög miklu máli að það komi fram að ég held að við höfum öll verið sammála um það í nefndinni að við vildum hafa reglu sem biti, þ.e. að menn fylgi þeim vilja okkar að varúðarreglan sé virt þegar ákvarðanir um framkvæmdir eða rask á náttúrunni eru teknar. Ég lít svo á að við séum rétt að byrja þræðingu á varúðarreglunni inn í íslenska löggjöf. Það er mikilvægt að halda þeirri vinnu áfram þó að við tökum fyrstu skrefin hér. Það er von mín og okkar að þetta ákvæði verði almennt og tekið verði tillit til þess við rask á náttúrunni. Þannig verði það náttúran sem njóti vafans en ekki framkvæmdin þegar á hólminn er komið. Þá verð ég líka að nefna að við ræddum töluvert um sérstöku verndina og C-minjarnar svokallaðar. Í umræðum nefndarinnar var mikið talað um að menn teldu ekki nægjanlegt hald í lögunum eins og þau eru núna. Það var vilji til að reyna að styrkja þann grunn og farið var ágætlega yfir það í ræðu formanns nefndarinnar og ræðu hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur. Svo verður reynslan að sýna okkur hvernig þetta reynist, sú nálgun sem við erum að fara núna. Það skiptir máli varðandi löggjöfina að við fylgjumst mjög vel með því hvernig unnið er með hana á hverjum tíma. Það er auðvitað þannig að þótt það liggi mikil vinna að baki löggjöfinni, og hafi gert í öll þau skipti sem ný náttúruverndarlög hafa verið sett hér á landi, má ekki gleyma því að við höfum líka þess á milli verið að gera á henni minni breytingar. Það er aldrei þannig að við setjum löggjöf um náttúruvernd og þá sé allt meitlað í stein og engu megi breyta heldur gera menn auðvitað breytingar á henni. Nú er það okkar sem setjum þessa löggjöf sameiginlega að fylgjast vel með því hvernig framkvæmdaþátturinn og úrvinnslan á þeirri vinnu verður og vera óhrædd við að gera þær breytingar sem við teljum að þurfi að gera til að ná því að láta þau bíta almennilega, eins og rætt var svo mikið um. Þetta á við almennt, ekki aðeins um ákvæði um sérstaka vernd og C-minjarnar. Ég vil líka koma inn á önnur atriði. Töluvert var rætt um skilgreininguna á framandi tegundum og hvort ætti að miða við miðja 18. öld eins og lögin frá 2013 gera ráð fyrir og frumvarpið lagði til að yrði tekið út úr löggjöfinni. Það var talsverð umræða um það og var það áhugaverð umræða vegna þess að þar voru þau sjónarmið að einhvers staðar þyrfti að draga línu í sandinn hvað varðar hvenær lífvera geti verið framandi og hvenær ekki, svo að það yrði ekki matskennt. Það sem var sannfærandi við að nota miðja 18. öld var ekki síst að skömmu eftir 1750 hefst iðnbyltingin og þá verður mikill tilflutningur lífvera milli landa og þær breytingar sem við þekkjum eiga sér stað. Þess vegna er það ágætisviðmið. Niðurstaðan varð sú að hafa það ekki inni en koma hins vegar með góðar skýringar á því í nefndaráliti. Ég get svo sem alveg fellt mig við það. En hins vegar höfum við núna fengið, og við verðum að hlusta þegar til okkar er talað af fagaðilum, athugasemdir varðandi ákveðin atriði í nefndarálitinu þegar kemur að skilgreiningunni á framandi lífverum. Ég held að við ættum millum umræðna að taka til skoðunar þær ábendingar sem við höfum fengið um skilgreininguna á framandi lífverum og hvar ákvörðun um þá skilgreiningu er tekin, þ.e. hvað sé framandi lífvera. Við megum ekki skilja neitt svona eftir í lausu lofti. Ég held ekki að það ætti að tefja okkur neitt að kíkja aðeins á það milli umræðna. Það var komið ágætlega inn á utanvegaaksturinn. Þeir sem komu fyrir nefndina og eru að vinna með löggjöfina um náttúruvernd gerðu athugasemd við að menn þyrftu að skilgreina náttúruspjöll og hvað það væri. Það er gert ágætlega hér og menn komast að ágætri niðurstöðu um það. Ég vil líka nefna að það er mjög jákvætt að varúðarreglan sé tekin þarna inn vegna þess að það er þannig með utanvegaaksturinn og alla umræðu um almannahagsmunina að svo margt hefur breyst á þeim skamma tíma frá því að lögin voru samþykkt. Við sjáum gríðarlegan fjölda ferðamanna og aðilar hafa komið að máli við nefndina við vinnslu þessa máls og ekki með fagrar lýsingar á umgengni ferðamanna og því sem blasir við þeim. Það geta verið innlendir og erlendir ferðamenn, ég ætla ekki að hafa neina skoðun á því. Það er orðið dálítið þannig að menn líta svo á að það sé í lagi að ganga rösklega um landið og skilja eftir sig ýmsan sóðaskap sem menn vildu ekki mæta í næsta nágrenni sínu. Á því verðum við að taka. Þegar við vorum að tala um almannarétt fyrir þremur árum eða fjórum árum var maður ekki með þennan gríðarlega fjölda ferðamanna í huga. Það var allt annar veruleiki sem blasti við okkur þá. Ég held að það skipti miklu máli að við reynum núna þegar bráðabirgðaákvæði er komið inn í lögin, eftir samþykkt þess hér, að láta næsta stóra skrefið vera að finna málamiðlun þarna á milli, þ.e. annars vegar að við getum gengið frjáls um landið okkar og hins vegar að reyna að koma böndum á að verið sé í raun að beita ferðamönnum á ákveðin svæði á landinu með þeim afleiðingum sem það hefur í för með sér. Ferðamennirnir koma hingað út af þessari fallegu óspilltu náttúru og þá megum við heldur ekki koma því þannig fyrir í skipulagningu okkar á ferðaþjónustu að hún dragi úr gæðum aðdráttaraflsins og því sem dregur ferðamenn hingað, fyrir það fyrsta. Þess vegna skiptir þetta máli. Ég segi fyrir mína parta að ég hafði allt aðrar hugmyndir um almannaréttinn fyrir nokkrum árum en í dag. Ég tel að það eigi við um okkur flest. Við þurfum að ná einhvers konar málamiðlun milli þessara tveggja ólíku hópa og sjónarmiða, að við séum með stórútgerð í ferðaþjónustu en höldum því að menn geti gengið frjálsir um landið. Þetta er verkefnið fram undan og allt gott og blessað með það þótt það verði ekki auðvelt. Ég held að ég geti ekki ítrekað nægilega hversu mikilvægt er að hafa skýra löggjöf. Ég held að við séum komin með hana að miklu leyti til, fyrir utan þá fyrirvara sem ég hef lýst. Við þurfum að halda áfram að þræða varúðarregluna inn í aðra löggjöf sem hefur áhrif á íslenska náttúru. Við eigum líka eftir að vinna betur með almannahagsmunina og skilgreina betur hvernig við ætlum að samræma þau sjónarmið sem ég nefndi áðan. Þá eigum við líka eftir að sjá hvernig reynslan verður varðandi ákvæði um þessa sérstöku vernd og svokallaðar C-minjar. Að lokum vil ég nefna tillögu hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar. Hann kemur inn með breytingartillögu sem mér finnst allrar athygli verð og byggir svolítið á frumvarpi sem hann og fleiri hafa lagt fram og fjallar um að óheimilt verði að skilja eftir sorp eða úrgang í náttúru Íslands. Mér finnst þetta góð tillaga. Ég tel að við eigum að vera býsna hörð í þeim efnum vegna þess að því miður eru vanhöld á því menn skili sorpi í ruslatunnur eins og þeim ber og við sjáum allt of mikið af því á víðavangi. Þetta á ekki einungis við um sorp á landi, þetta á við um sorp í hafi og úti um allt. Einhvern veginn verðum við að reyna að ná utan um þetta. Ég er fylgjandi því að við reynum að þræða það inn í löggjöfina. En við höfum því miður ekki náð að fjalla um þessa leið í nefndinni. Það hefði verið gott að geta gert það og fengið umsagnir og álit annarra á því. Ég held að það færi vel á því að þingið segði það hér eða nefndin í framhaldsnefndaráliti eða við segðum það við ráðherrann og fengjum hana til þess að taka þetta með inn í vinnuna varðandi almannaréttinn og ferðaþjónustuna og umgengnina alla, þannig að hægt sé að taka á málinu með heildstæðum hætti og skila sérstöku frumvarpi um það til okkar inn í þingið. Ég held að færi vel á því og þá værum við að horfa á þennan þátt heildstæðan. Ég held að þetta sé góð tillaga en maður er ekki alveg búinn að átta sig á því hvernig eftirliti ætti að vera háttað o.s.frv. Hin praktíska útfærsla liggur ekki alveg ljós fyrir mér. Ég vona að ráðherrann taki þetta mál upp á sína arma og haldi áfram vinnu með það. Ég var spurð í gær hvort allar deilur væru hér með lagðar niður um náttúruvernd. Auðvitað er það ekki þannig. En við erum alla vega komin með grunninn þar sem við getum deilt um hversu langt beri að ganga í vernd náttúrunnar. Ég tel að hér sé tekið býsna stórt skref fram á við náttúrunni í hag. Það er vel. Það skiptir máli. 

Virðulegi forseti. Ég fagna því að koma hingað og tala í máli sem tókst að mynda þokkalega sátt um. Ég vil byrja á að segja að það var virkilega gaman að vinna að málinu í umhverfis- og samgöngunefnd, maður er búinn að læra mikið. Þetta er mikilvægt málefni og gaman að fá að koma að því að móta stefnuna um hvernig maður verndar eitt af því mikilvægasta sem við höfum, náttúru Íslands, sem allt hér á landi byggist á einn eða annan hátt á. Það er oft sagt að séu allir sæmilega ásáttir þá sé komin niðurstaða. Ég held að það eigi alveg við hér. Það eru allir svona nokkuð sáttir, ég held að alveg megi segja það. Maður sá kannski glitta í þau nýju stjórnmál sem allir eru að kalla eftir að eigi að vera, að vinna saman þvert á flokka. Ég varð ekki mikið var við flokkspólitískar deilur í þeirri vinnu, heldur frekar svona umhverfispólitískar deilur og það ekki á milli flokkanna heldur umsagnaraðila og hagsmunaaðila. Það var oft gaman að sjá hvernig það var og kannski margt af því hafði maður ekki áttað sig á að væri til, að aðilar sem allir kalla náttúruverndarsinna kalli hvor annan umhverfissóða, þótt það hafi kannski ekki verið beint þannig, en ég segi þetta til að lýsa því hvernig maður upplifir það, án þess að fara í nein dæmi um það. Ég held að grunnurinn að því sem við höfum náð að mynda að sátt um lögin sé sá að búið er skýra þau nánar, það er ekki einhver óvissa sem hægt er að túlka hver eftir sínu höfði. Lengra hefur verið gengið í því að ræða málin og vita hvað eitt og annað þýðir og leiðrétta þannig að það skiljist hvað átt er við og hvernig á að vinna með það ef fólk ætlar að nýta náttúruna á tilteknum stað eða hvernig það ætlar að vernda hana. Það er þá sagt hvernig það er og hvað það þýðir. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Þetta á kannski helst við um varúðarregluna. Það var alveg skýrt um hvað hún átti að snúast, en eins og hún var útfærð var kannski á mörgum stöðum þannig að ekki var alveg ljóst hvernig hún átti að virka og hvernig átti að fara eftir henni. Það hefði getað farið að kosta miklar málalengingar sem hefðu kannski ekki skilað neinni raunverulegri niðurstöðu. Núna komumst við að því hvernig við gátum gert hana skýrari, hún mundi virka og allir vissu hvernig spila ætti eftir henni. Það var kannski það sem sameinaði umhverfissinnana og framkvæmdasinnana, eins og oft hefur komið fram, að þetta væri rétta leiðin. Ég held að allir vilji ganga vel um náttúruna en þurfa bara að vita hverjar leikreglurnar eru, þannig að hægt sé að gera það í sátt og henni sé það örugglega til hagsbóta. Við sjáum náttúrlega alltaf meira og meira hversu mikils virði náttúran er og þess vegna held ég að allir muni sameinast um að vernda hana. Náttúran var því í forgrunni í okkar vinnu og það var mikilvægt. Þetta var mikill línudans og hann var á mörgum sviðum. Má þar nefna almannaréttinn, hann er í línudansi við eignarréttinn. Þá komum við líka að atvinnufrelsi. Ef almannarétturinn er orðinn of ríkur, hvort menn gætu þá verið að byggja upp atvinnuréttindi eða skerða atvinnumöguleika einhverra. Við ætlum að búa í þessu landi; hvað má þá ganga langt í boðum og bönnum, þannig að þjóðfélagið nái að þróast? En svo má líka ekki ganga of langt á náttúruna þannig að ekki verði orðið jafn byggilegt hérna. Þetta þurftum við allt að hafa í skoðun í vinnu okkar og það var grunnurinn að því að við komumst að niðurstöðu. Ég nefndi almannaréttinn sem kom oft við sögu. Almannarétturinn er öllum Íslendingum kær, að menn geti notið náttúrunnar og geti farið um landið og notið þess frelsis sem við höfum alist upp við. Við viljum alls ekki missa það frelsi. Þá þurfum við ef til vill að spyrja þeirrar spurningar: Er ekki eðlilegt að skerða þennan almannarétt til þess að tryggja hann í sessi? Almannarétturinn mótaðist þegar Íslendingar voru innan við 50 þús. en samgöngukerfið var ekki jafn vel uppbyggt og er í dag. Svo fjölgaði okkur í ríflega 330 þús. og búið er að byggja upp samgöngukerfið og annað slíkt, þannig að markmiðum sem almannarétturinn á að ná hefur sem sagt verið náð á annan hátt. En á sama tíma fjölgar ferðamönnunum töluvert. Það er eins og að rúm íbúatala Akureyrarbæjar sé á hverjum degi á Íslandi sem ferðamenn. Ágangurinn á náttúruna sem við viljum verja er því orðinn töluvert mikill. Við þurfum því að finna lausn á því á einhvern hátt. Við erum þar líka að glíma við atvinnuréttindin sem eru stjórnarskrárvarin og eignarréttinn sem er líka stjórnarskrárvarinn, en það er almannarétturinn ekki beint, ekki enn þá alla vega. Við þurfum að fara rétta leið til að takmarka þá tortryggni sem er að myndast þarna að ég segi, með svona mikilli fjölgun ferðamanna, þar sem aðilar eru að byggja upp atvinnu sína á eignarlöndum annarra sem oft getur leitt til átroðnings á náttúrunni o.s.frv. Ég held að öllum; ferðaþjónustunni, landeigendum og hinum almenna íbúa landsins sem hefur alist upp við almannaréttinn, sé þarna fundinn einhver farvegur og millivegur, sem því miður var ákveðið að gera ekki í þessari atrennu. Þess vegna tel ég mikilvægt að benda á að 18. gr. laganna nr. 60/2013 verði breytt í sama horf og 14. gr. núgildandi náttúruverndarlaga er, þannig að við höldum almannarétti eða ástandinu algjörlega óbreyttu. Það er hvorki verið að auka almannarétt né skerða almannarétt með þeirri breytingu sem nefndin leggur til á 18. gr. náttúruverndarlaga, nr. 60/2013. En við viljum kannski benda á að þó er þar inni ný grein, 29. gr., sem gefur Umhverfisstofnun visst úrskurðarvald. Það er mjög óeðlilegt ef því úrskurðarvaldi verður beitt á einhvern annan hátt en hefur tíðkast hingað til á meðan verið er að skoða almannaréttinn í þessu ljósi. Mikið var talað um hversu há upphæðin er sem hægt er að setja í dagsektir, þ.e. heimild Umhverfisstofnunar til að beita dagsektum. Þá finnst mér liggja alveg ljóst fyrir að það er fyrir brot á hvers konar athöfnum í lögunum öllum, og þá getur skerðing á almannarétti, þegar verið er sem sagt að vernda landið, ef það er til þess, þá töpum við ekki neinu úr náttúrunni heldur er verið að verja náttúruna. Slík takmörkun getur verið umdeild og er umdeild. Það getur aldrei orðið til þess að lagðar verði á allt að 500 þús. kr. dagsektir á hverjum degi. Þannig lít ég á 29. gr., að ekki sé hægt að misnota hana. Varðandi þetta tókum við samt aðeins á almannaréttinum varðandi það hvar hægt verði að tjalda, og á svokölluðum „kamperum“ eða húsbílum og tjaldvögnum og öðru slíku. Ég held að það hafi verið mikilvægt til að koma á ákveðinni stýringu og reglu á hvar er gist og hvar gist er úti í náttúrunni með því sem því fylgir, rask, rusl og annað slíkt án þess að fara dýpra í það. Inn í þetta kemur svo alls staðar varúðarreglan sem ég kom aðeins inn á áðan, og er mikilvægt hvernig útfærð er núna. Ég tel mjög mikilvægt að alls staðar - hvort sem það varðar þær heimildir sem gefnar eru varðandi utanvegaakstur eða bara hvaða framkvæmdir sem eru, hver og einn, landeigendur eða þeir sem fara um náttúruna og nota þau réttindi sem þeir hafa í almannaréttinum, utanvegaakstrinum eða framkvæmdahliðinni eða hvað sem er - hafi menn varúðarregluna alltaf bak við eyrað, hugsi: Hvernig ætla ég að fara um landið mitt, hvernig get ég tryggt að ég verndi náttúruna sem best? Ég held að lög nái einhvern veginn ekki að koma þessu fram. Þetta er svona menningarbreyting. Við þurfum bara að koma því inn í undirmeðvitundina hjá öllum hversu mikilvæg náttúran er og hversu viðkvæm hún er. Ég hef trú á því hvað varðar til dæmis utanvegaaksturinn, það eru margir sem hafa sjálfsagðar heimildir til utanvegaaksturs, eins og lögreglan og björgunarlið við vissa neyðarbjörgun og þegar gert er við línulagnir og annað, ég er alveg fullviss um að hver einasti starfsmaður þar sé meðvitaður um hvernig best sé að standa að slíkum utanvegaakstri til að lágmarka tjón. Hann gerir það. En áttar hann sig á því í öllum tilfellum hvað það þýðir að keyra utan venjulegs vegar? Getur það þýtt einhvers konar umhverfisspjöll sem eru ekki sjáanleg strax? Ég hvet því alla sem hafa þær heimildir, eins og í utanvegaakstrinum, að kynna sér þetta. Við þurfum að koma því einhvern veginn inn hjá þessum stofnunum að það sé kynnt og þetta sé svolítið „adressað“ án þess að það standi einhvers staðar beint í lögunum. Við þurfum að reyna að höfða til samvisku fólks og gera þetta svolítið sjálf þannig að ekki þurfi að setja allt í lagasetningu hvernig á að ganga um. Mér finnst það mikilvægt af því að utanvegaaksturinn hefur komið mikið til umræðu og er kannski það sem stendur helst út af í þessu samkomulagi. Ég get alveg tekið undir að það ákvæði gæti verið skýrara og hægt væri að koma því í fastari skorður af því að allir eru sammála um hver endanlega niðurstaðan á að vera, en þetta tekur bara til svo margra fjölbreyttra aðila, mismunandi aðstæðna og búið að vera svo lengi í vinnslu. Ég held því að varhugavert sé að hræra mikið í því núna, en ég vil segja: Við skulum reyna að gera okkar besta til að láta þetta fara allt saman vel fram. Ég trúi ekki að neinn fari að misnota þær heimildir sem hann hefur. Ég hef ekki séð það gerast, að innlendir aðilar sem hafa þær og ganga dagsdaglega um náttúruna hafi verið að misnota þær heimildir hingað til. Ef einhverjir hafa gert það vona ég að þeir hætti því hér eftir. Vandamálið hefur kannski verið að gestir okkar hér í landi, ferðamenn, eru ekki upplýstir, eru kannski með rangar upplýsingar og annað slíkt, það er stóra verkefnið varðandi utanvegaaksturinn. Varðandi utanvegaaksturinn og skilgreiningu á óbyggðum víðernum í 19. tölulið 5. gr. núgildandi laga, hvað þar á að vera, þá hafa margir haldið að verið sé að skerða ferðafrelsi, en þar stendur sem sagt; þar sem ekki nýtur vélknúinna farartækja, það sé hluti af skilgreindu óbyggðu víðerni. Það verður að vera ljóst. Svo eitthvað sé skilgreint sem óbyggt víðerni er það einn flokkur friðlýsingar sem fer fram samkvæmt 46. gr. náttúruverndarlaga, að gerð er viss áætlun og tilgreint hvað það er eftir mikið samráðsferli. Það er eitt sem búið er að auka svolítið í þessum lögum, þ.e. samráðsferli, mat og annað sem fer fram. Þessi orðskýring á óbyggðum víðernum er ekki þannig að umferð vélknúinna ökutækja sé sjálfkrafa bönnuð einhvers staðar í dag. Það þarf fyrst að fara fram friðlýsing sem fer í gegnum visst ferli, þar þarf að taka ákvörðun hvort vélknúin umferð verði bönnuð að ekki. Þar fyrir utan er í 41. gr. náttúruverndarlaga, nr. 60/2013, hægt að fá undanþágur frá þeirri friðlýsingu sem hefur farið fram. Ég tel því að þetta sé mjög langt frá því að skerða ferðafrelsi, það mun þá vera einhver langur aðdragandi að því og annað slíkt með aðkomu allra hagsmunaaðila. Ég tel mjög mikilvægt að þetta komi fram. Það er margt svona sem þarf að lesa í lögin. Þetta er ekki allt einfalt. Það eru töluverðar breytingar, en ég held að við höfum rætt þetta það mikið og reynt að fara í gegnum mörg svona atriði að ég held að við ættum að finna sameiginlegan grundvöll í flestum ákvæðunum. Hvað varðar framandi lífverur þá var það eitt sem var rætt mikið. Ég held að ljóst sé, hvernig sem það er orðað í nefndarálitinu, að allt í lagi sé að skoða hvort hægt væri að gera það skýrara. En þá var það niðurstaða nefndarinnar að sérfræðingar þyrftu að koma að því að ákveða og taka lokaákvörðun um hvað sé framandi lífvera og hvað ekki en einni stofnun sé ekki falið það vald algjörlega. Þar var horft til norskrar löggjafar. Ég held að við munum halda okkur við það hvort sem við breytum textanum í nefndarálitinu. Við verðum einfaldlega að skoða það. Svo er annað sem rætt var og lögð fram breytingartillaga um, það varðar hærri sektir við því að dreifa rusli um landið. Það er náttúrlega atriði sem passar algjörlega að þessu máli þar sem við erum að reyna að vernda landið. Við erum með varúðarregluna og utanvegaakstur og við tölum um þrengri reglur til að stýra þessu varðandi tjöldin og annað. Þetta er allt sem við sjáum í náttúrunni, en það er einn og einn sem gerir mistök í umgengninni. Við höfum ekki haft svigrúm eða færi á að ræða það mikið í nefndinni. En ég tel mjög mikilvægt að málið komist áfram og er sjálfur flutningsmaður að því og legg til að það verði sett í þann farveg af því að mikil vinna mun halda áfram eftir að lagafrumvarp þetta verður samþykkt á morgun, vonandi, hvað varðar almannaréttinn og eins að fylgjast með innleiðingu varúðarreglu og fleira. En varðandi varúðarregluna, innleiðinguna á henni, verðum við samt að segja að flest löggjöf sem kemur að náttúrunni, að umhverfismálum, er með annaðhvort innbyggða varúðarreglu eða verður til út af varúðarsjónarmiðum. Til dæmis er varúðarreglan orðuð bara beint í lögunum um framandi lífverur sem koma oft til skoðunar þegar verið er að virkja til dæmis á jarðhitasvæðum. Svo eru lögin um mat á umhverfisáhrifum. Það er hreinlega heil löggjöf um það hvernig við erum með varúðarregluna í framkvæmd. Þar er sagt hvað þarf að gera og hvaða mótvægisaðgerðir þurfi að gera þegar verið er að meta einhverja framkvæmd. Þau lög eru til. Við breytum þessu í skipulagslögum og mannvirkjalögum núna, snertir einnig byggingarleyfi og framkvæmdaleyfi, þannig að varúðarreglan er eiginlega orðin innleidd í íslenskan rétt að fullu, tel ég. En að sjálfsögðu er eðlilegt að fylgjast með því. Hægt væri að koma inn á mörg önnur atriði í viðbót varðandi þetta mál, en ég held ég hafi farið yfir þau helstu og þær vangaveltur sem þurfa útskýringa við eða það sem ég hef verið að fá viðbrögð við, að ekki eru allir enn þá búnir að átta sig alveg á þessu. Það er bara eðlilegt að margir séu með spurningar og að allir hafi ekki fengið sitt fram. En ég held að við getum öll verið sátt og verið tiltölulega róleg að hér eru ekki neinar öfgar á leiðinni. Ég þakka fyrir skemmtilega vinnu og vona að við náum að lenda málinu með góðri sátt og að þetta séu vinnubrögð sem við munum tileinka okkur á Alþingi. Ég vil benda á að vonandi verður þetta eitthvað sem við nýju þingmennirnir getum kallað að hafi komið með okkur.

Virðulegi forseti. Ég hafði boðað breytingartillögu við frumvarpið og var búinn að láta dreifa henni hér. Svo það sé sagt hér þá sá ég mér leik á borði að koma að frumvarpi sem ég var búinn að semja og búinn að kynna fyrir þingheimi um að þeir sem mundu henda rusli á almannafæri þyrftu að greiða sekt upp á 100 þús. kr. Ég skal viðurkenna að ég var fyrst og fremst að hugsa um hálendið okkar og nágrenni við þjóðvegina. Hugmyndin var að koma því máli inn sem breytingartillögu við það mál sem við ræðum hér. Ég tilkynnti hv. nefnd þá fyrirætlun mína og var að vonast til þess að það mál fengi þá einhverja umræðu í hv. umhverfisnefnd. Hins vegar er mér orðið ljóst eftir samtal við forustumenn nefndarinnar að það mál sem við ræðum nú er á mjög viðkvæmum stað. Búið er að leggja mikið upp úr því að ná sátt á milli aðila og mér skilst að framlagning breytingartillögu minnar muni ekki hjálpa við það verk og gæti jafnvel truflað það. Það er ekki ætlunin. Ætlunin er ekki að koma á neinum ófriði um þetta viðkvæma mál sem ég vonast til að menn séu búnir að ná góðri niðurstöðu um sem við getum öll verið sátt við. Ég skal þó viðurkenna að ég hef ekki skoðað það í hörgul. Þetta mál, breytingartillagan og frumvarpið, svo ég noti tækifærið og fari aðeins yfir það, gengur út á að við fylgjum eftir fordæmi þeirra landa þar sem sett hafa verið mjög há sektarákvæði við því að menn hendi rusli á víðavangi með það að markmiði að koma í veg fyrir slíkt. Það hefur gengið vel, eftir því sem ég best veit, á öllum þeim stöðum þar sem það er gert. Frægasta dæmið er örugglega Singapore þar sem eru miklu meira en sektargreiðslur við því að henda rusli, þar liggja fangelsisrefsingar við því ef menn henda tyggjó á gangstétt oftar en einu sinni, en ég var nú meira að hugsa um fordæmi eins og í Bandaríkjunum. Eitt frægasta verkefnið þar er í Texas. Virðulegi forseti. Ég veit að það er ekki æskilegt að menn tali önnur tungumál en íslensku hér en ég held að þetta skiljist ekki nema ég noti frummálið. Ég bið því virðulegan forseta að sýna því skilning þótt ég segi þetta á ensku. Yfirskrift átaksins er: Don't mess with Texas. Það felur í sér mjög háar sektir við því að henda rusli, ætli það hafi ekki verið svona 200 þús. ísl. kr. síðast þegar ég reiknaði það út. En fleira var gert. Þar var allra handa kynning til að breyta viðhorfi almennings þannig að fólk mundi ekki henda rusli á víðavangi. Við skulum ekki gleyma því að það kostar mjög mikið að henda rusli á víðavangi. Sumt er beinn kostnaður því að það þarf að fá fólk til að þrífa og það er mikill kostnaður við það, en óbeini kostnaðurinn er miklu hærri. Við erum með ósnortin víðerni eins og til dæmis hálendið og það er gríðarlegur skaði að því að henda einni áldollu þar, sjónmengunin af því er mjög mikil þó að við gefum okkur að kostnaðurinn við að taka upp dósina sé enginn. Það hefur enginn áhuga á því að ferðast um land þar sem er sóðaskapur. Okkar helstu útflutningstekjur eru af ferðaþjónustunni og þó að það væri ekki nema af þeirri ástæðu einni verðum við að setja þessi mál í forgang, þ.e. að fólk fari vel með landið okkar og hendi ekki rusli á víðavangi. Ég get nefnt fleiri svæði. Ég er búinn að keyra mikið um Bandaríkin og síðast þegar ég keyrði um Kalíforníu tók ég eftir því að hvergi á þeim leiðum sem ég ók, á mjög fallegum leiðum, sást rusl, ekki neins staðar, en ég sá reglulega skilti þar sem sagt var að maður þyrftir að borga mjög háar sektir ef maður vogaði sér að gera eitthvað slíkt. Menn hafa spurt: Hvað með eftirlitið? Ég hef hvergi séð eftirlit þar sem þetta er gert, ekki frekar en við sjáum eftirlitsmenn á heimilum þó að heimilisofbeldi sé bannað. Við ætlum ekki að aflétta banninu á heimilisofbeldi þó að við getum ekki verið með eftirlit inni á heimilunum. En það hefur aldrei verið auðveldara að upplýsa um svona hluti. Frægt er nýlegt dæmi frá Grindavík þar sem menn hentu hlutum á víðavangi og af því varð mikill skaði. Þeir áttu að borga sekt, reyndar mjög lága ef marka má fjölmiðla. En þótt ég sé tilbúinn og hvergi hættur að berjast fyrir þessu máli vil ég ekki að það verði til þess að skaða stóra málið sem hér er undir. Ég er algerlega meðvitaður um það og hef fullan skilning á því að menn þurfi að skoða málið út frá ýmsum hliðum þannig að það verði sem best úr garði gert. Ég hef ekki áhuga á því að setja hv. þingmenn í þá stöðu að þurfa að fella þetta mál vegna þess að þeir viti ekki alveg hvað það muni hafa í för með sér í framkvæmd og vilji skoða það betur. Ég hef rætt þessi mál við hv. formann umhverfisnefndar, hv. þm. Höskuld Þórhallsson, sem mun auðvitað tala fyrir sig, en ég skil hann svo að hann sé mjög jákvæður gagnvart málinu en ekki akkúrat á þessum tímapunkti af þeim ástæðum sem ég nefndi. Ég er jafnframt mjög ánægður eftir að hafa heyrt frá hæstv. umhverfisráðherra, Sigrúnu Magnúsdóttur. Hún hefur einnig mikinn áhuga á þessu máli og sýnir því mikinn skilning og hefur kannski fleiri tæki en aðrir til að skoða þetta mál og koma því í framkvæmd. Ég vonast til þess að þó að ég ætli að draga tillögu mína til baka af þeim ástæðum sem ég nefndi hér  Ég vildi bara tilkynna hv. þingheimi og virðulegum forseta það.

Þingmál Íslendinga er íslenska, en forseti hefur ákveðið að líta fram hjá enskuslettu hv. þingmannsins, enda fylgdi því einlæg bón þingmannsins. Forseti tekur tillit til þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir orð hans og fyrir að draga tillögu sína til baka. Ég heiti honum því að þessi góða ábending, tillaga hans, verður tekin til endurskoðunar í ráðuneytinu og komi síðan inn á þing. Ég bendi mönnum á að í breytingartillögum við frumvarpið segir, með leyfi forseta: „Ráðherra, í samráði við hlutaðeigandi ráðherra, skal láta vinna frumvarp um ný ákvæði er taki til stýringar á ferðaþjónustunni með hliðsjón af reglum um almannarétt og á grundvelli náttúruverndar og nauðsynlegrar auðlindastýringar sem nýting ferðaþjónustunnar á náttúrunni hefur óhjákvæmilega í för með sér. Stefnt skal að því að ráðherra leggi fram frumvarp þess efnis í síðasta lagi á haustþingi 2017.“ Ég segi ekki að þetta falli algjörlega að máli hv. þingmanns, þarna verið að tala um almannaréttinn. En þó er það svo að þetta er nýting á náttúrunni og eins og hv. þingmaður gat um er það vitaskuld til vansa þegar maður sér kókflöskur eða hvað annað rusl á okkar viðkvæmu svæðum, svo sem eins og á hálendi landsins. Þá finnst manni orðið „ósnortin“ víðerni ekki alveg vera ekta. Þess vegna segi ég að ég mun taka tillögu hv. þingmanns strax til skoðunar í ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að nota tækifærið og þakka hæstv. ráðherra fyrir viðbrögð hennar við tillögu minni og frumkvæði hennar að því að vilja koma málinu í þennan farveg. Ég hef starfað með hæstv. ráðherra að ýmsu lengi og ég veit að ég get alveg treyst orðum hennar. Ég er sannfærður um að málið fái góða skoðun innan ráðuneytisins. Ég er þess fullviss að það er meirihlutavilji í þinginu fyrir því að fara þessa leið. Um leið og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir viðbrögð hennar nota ég tækifærið og hvet til að unnið sé hratt í þessu efni vegna þess að það liggur á. Því fyrr sem við komum þessu í réttan farveg, því betra. Eins og hæstv. ráðherra nefndi er ósnortin náttúra ekki ósnortin ef það er fullt af drasli þar. Ef okkur tekst ekki að vinna gegn því völdum við gríðarlegum skaða sem kemur beint niður á þjóðarhag, bæði fjárhagslega og með ýmsum öðrum hætti sem aldrei verður metinn til fjár.

Virðulegi forseti. Það ríkir mikill sáttarhugur á Alþingi Íslendinga í dag og það mikils virði varðandi þetta mikilvæga mál, náttúruverndina. Eiginlega finnst mér það ekki skrýtið ef við lítum á hvaða dagur er í dag, 11.11., sem er frægur friðardagur, en þá lauk fyrri heimsstyrjöldinni. Ég held því að við finnum fyrir einhverjum friði í brjósti okkar núna. Góð umgengni er náttúrlega gríðarlega mikils virði á flestöllum sviðum. Það er kannski eitt stærsta umhverfismálið að við tileinkum góða umgengni bæði í náttúrunni, sem við ræðum hér, og gagnvart mörgu öðru. Það er líka verið að tala um að bæta umgengni varðandi mat, það er stórt umhverfismál. Það er það sem koma skal að láta fólk skilja að góð umgengni á öllum sviðum er mjög mikilvæg. Sú sem hér stendur var í Singapore nú síðla sumars og dáðist ég að því hvernig öllu er haldið hreinu þar.

Virðulegi forseti. Ég hlýði alltaf forseta. Ég ætlaði ekki að koma í andsvar aftur af því að ég hafði engu við þetta að bæta. Ég er bara hjartanlega sammála hæstv. ráðherra og held að það sé algjör samhljómur milli okkar hvað þetta varðar. Ef samstaða er um málið er bara eitt að gera, það er að koma málinu í framkvæmd. Það er næsta verkefni. Ég treysti hæstv. ráðherra til að ganga hratt í það verk.

Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir tillögu hans. Ég held að hún sé góð og að um hana geti orðið almenn samstaða. Vandinn er bara sá að við fengum hana seint. Við vorum búin að fjalla efnislega um alla þætti náttúruverndarlaganna, búin að fara mjög vandlega yfir allt saman með gestum, og áttum bara eftir að púsla saman tillögunum og álitinu. Síðan er 15. nóvember að renna upp þannig að það var helst tímaskortur sem olli því að við náðum því ekki. Ég fagna yfirlýsingu ráðherra um að vilja skoða þetta hratt og vel. Ég held að nefndarmenn verði vel til í það og kannski ekki síst ef hv. þingmaður fær að mæla fyrir málinu sínu sem komi inn í nefndina, þá er hægt að afgreiða það hratt og vel.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og sömuleiðis orð hennar. Ég heyri ekki annað en að hv. þingmaður styðji þetta mál eða hugsunina í því. Hins vegar er alveg rétt að þetta kom seint inn eða í rauninni kom þetta aldrei inn samkvæmt þingskapalögunum. Ég tók það bara upp hjá sjálfum mér að senda þetta með tölvupósti á nefndarmenn og hafði rætt við nokkra. Þingmenn hafa ekki möguleika á að koma þessu inn nema með breytingartillögu og menn fari síðan í þetta milli umræðna. Við erum bara á þeim stað í dag að tæknilega er snúið að klára þetta núna. Ég mun mæla fyrir málinu og vonandi eins hratt og mögulegt er þannig að nefndarmenn geti fengið það. Síðan er ráðuneytið að skoða þetta. Ég heyri ekki bara samhljóm hjá hv. þingmönnum, ég hef ekki heyrt einn einasta þingmann tala gegn þessu, a.m.k. ekki enn, en ég heyri líka samhljóm hjá þjóðinni og það finnst mér mjög gott. Ég ætla ekki að halda því fram að ég heyri í allri þjóðinni, virðulegi forseti, en ég fæ ýmis skilaboð á samfélagsmiðlum, fundum og víðar. Miðað við þau viðbrögð finnst mér vera góður skilningur á þessu.

Herra forseti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson veldur mér verulegum vonbrigðum. Ég velti fyrir mér hvað er orðið um bardagamanninn sem forðum tíð glímdi hart fyrir hverju máli sem hann flutti. Ég er sjálfur sviptur þeirri gleði sem gæti falist í því að geta loksins með góðri samvisku stutt eitt af þeim málum sem hv. þingmaður flytur. Málið er mjög gott. Ég hefði hugsað mér að styðja það með gleði, en ég skil ekki alveg stöðu málsins. Hv. þingmaður flutti hér ákaflega hulduhrútslega ræðu þar sem hann lýsti því að tillagan væri góð, eins og ég er sammála honum um, allir væru ákaflega ánægðir með hana, en hann ætlaði eigi að síður að draga hana til baka. Ég er almennt þeirrar skoðunar að þingið eigi að hafa mikil völd og ef einn hv. þingmanna leggur fram tillögu sem er mjög jákvæð og ríkir góð sátt um, hvers vegna þá ekki að nota þessa ferð til að ljúka því? Það hefur komið fram að hv. þingmaður hefur rætt bæði við hæstv. ráðherra og formann nefndarinnar, enginn mælir í gegn þessari tillögu, þannig að ég er þeirrar skoðunar að hv. þingmaður hefði átt að láta slag standa og flytja þetta mál. Mér finnst að ekki eigi endilega að setja það í hendur framkvæmdarvaldsins þegar fyrir liggur alveg skýr stuðningur við málið. Málið er einfalt í sjálfu sér. Það er mjög í anda mengunarbótareglunnar sem hv. þingmaður hefur ekki alltaf verið jafn glaður yfir og ég þótt vissulega hafi hann þokast nær betri skilningi á umhverfismálum á síðustu árum en áður var. Það hefur glatt mig og marga aðra. Þess vegna olli það mér ákveðnum geðhrifum þegar hv. þingmaður lagði fram þessa tillögu því að ég sá að loksins var hann að komast í þann áfangastað sem ég vil hafa hann gagnvart umhverfismálum. Ég vil bara lýsa hryggð minni yfir því að hv. þingmaður skuli með þessum hætti hopa af hólmi.

Virðulegi forseti. Það dugar ekki að það sé 11.11. og að fyrir nokkuð mörgum árum hafi stríðandi öfl í fyrri heimsstyrjöldinni hætt. Þegar hv. þm. Össur Skarphéðinsson er annars vegar er ekki gefinn þumlungur eftir. Það er hins vegar ekki allt rétt sem hv. þingmaður sagði. Hann hefur stutt ýmis mál sem ég hef flutt. Þegar við vorum saman í ríkisstjórn studdi hann það til dæmis einarðlega þegar ég lækkaði lyfjakostnað. Það er ýmislegt sem hv. þingmaður hefur gert gott með mér og ég er náttúrlega algjörlega miður mín yfir að hafa valdið honum vonbrigðum. Ég kannast að vísu ekki við að ég sé nýbúinn að fá áhuga á umhverfismálum, en ég ætla ekki að rekja þá sögu hér. Hins vegar hef ég örugglega ekki talað nógu skýrt í framsöguræðunni. Það er útilokað að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi ekki hlustað gaumgæfilega á allt sem ég sagði. Eins og ég skil málið er það svona: Við erum í mikilli tímapressu varðandi náttúruverndarmálið. Það er búið að leggja gríðarlega mikla vinnu í að ná samstöðu um það. Fáir menn eru þingreyndari en hv. þm. Össur Skarphéðinsson og hann veit hvað það þýðir þegar menn eru búnir að ná samkomulagi í viðkvæmum málum, þá má ekki mikið út af bregða. Hv. þingmaður veit að ég er maður friðarins og geri allt hvað ég get til að stilla til friðar. Ef ég sé deilur geri ég auðvitað hvað ég get til að lægja þær. Hér eru ekki bara stjórnarliðar úr hv. umhverfisnefnd heldur fór líka hv. stjórnarandstöðuþingmaður Katrín Júlíusdóttir yfir það að það væri lítill tími til að fá umsagnir eða viðhorf þeirra einstaklinga sem best þekkja til. Við hv. þm. Össur Skarphéðinsson þekkjum báðir að jafnvel mjög góð mál hafa stundum ekki verið nægjanlega vel ígrunduð og hafa kannski 

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að ég hef oft stutt hans mál, en ég sagði að ég hefði sjaldan getað gert það með góðri samvisku. Það get ég hins  Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, og hefur þó ekkert að gera með lok fyrri heimsstyrjaldarinnar, að mikill friður hefur brotist út í þessu máli. Þá tel ég að við hefðum átt að nota ferðina, gleðja hv. þingmann og okkur öll með því að nota þetta sem eins konar topp á þá köku sem hér er færð fram til sneiðingar og allir hafa tekið þátt í að búa til. Það hefði verið mjög falleg sáttargjörð til lykta þessu máli. Ég ætla svo ekki að fara í neinar deilur um það við hv. þingmann hvort hann hafi alltaf verið friðarins maður. Ég hef ekki alltaf þekkt hann eða skoðað hann undir því sjónarhorni og oft fengið að kynnast þeim hliðum hans sem kannski vísa til annars. Ef hv. þingmaður telur hins vegar að það sé sérstaklega 

Virðulegur forseti. Ég er kominn með hálfgert samviskubit yfir því að hafa dregið þessa tillögu til baka. Ég held hins vegar að við munum, og er sannfærður eftir þessa umræðu, ég tala nú ekki um það þegar ég er búinn að fá sjálfan hv. þm. Össur Skarphéðinsson með mér í lið, að ekkert muni stoppa þetta hjá hv. Alþingi um leið og við komum þessu á dagskrá aftur. Þá getur hins vegar enginn sagt að málið hafi ekki verið skoðað ofan í kjölinn því að þegar við félagarnir, ég og hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem er núna kominn með mér í þessa vegferð, og það er komið skráð inn í þingtíðindi - enginn getur haldið því fram að við séum eitthvað að lauma þessu inn á elleftu stundu í mikilli tímaþröng. Við erum búnir að kynna málið gaumgæfilega. Ef eitthvað er hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson flutt mun betri ræður um ágæti þessa máls en ég. Ég er honum þakklátur. Ég skil hins vegar ekki af hverju hann vill ekki kannast við það að ég sé friðarins maður en við ræðum það bara betur á kaffistofunni, virðulegi forseti.

Herra forseti. Sögulegum áfanga er náð þegar við sjáum fyrir endann á frumvarpi til laga um breytingar á lögum um náttúruvernd nr. 60/2013. Frumvarpið, ef samþykkt hlýtur, verður þá að lögum á sunnudaginn 15. nóvember næstkomandi. Það er mjög ánægjulegt að þetta mál skuli brátt vera í höfn. Það er gott fyrir íslensk stjórnmál og gott fyrir íslenskt samfélag. Starfið í umhverfis- og samgöngunefnd í þessu flókna og umfangsmikla máli hefur gengið vel og sá andi hefur svifið yfir vötnum að menn ætluðu sér að reyna að ná sátt um þessa mikilvægu löggjöf. Ég vildi reyndar óska þess að svona væri þetta í fleiri ágreiningsmálum hér á hinu háa Alþingi, en mér finnst menn oft og tíðum fljótir að fara í skotgrafirnar og láta ágreininginn taka völdin og missa þannig sjónar á því sem skiptir máli. Virðulegi forseti. Gríðarlegar breytingar hafa orðið á því hvernig menn horfa á mikilvægi náttúrunnar, ekki bara hér á Íslandi heldur um heim allan. Það var árið 1972 að ráðstefna um vernd umhverfisins í Stokkhólmi markaði tímamót í umhverfismálum. Hún var fyrsta stóra alþjóðlega ráðstefnan á þessu sviði. Í kjölfarið var umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna stofnuð sem síðan hefur verið leiðandi í alþjóðlegum umhverfismálum. Árið 1992 urðu önnur mjög merk tímamót í umhverfismálum. Þá var haldin heimsráðstefna Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Rio de Janeiro í Brasilíu. Á þá ráðstefnu mættu um 100 þjóðarleiðtogar og aldrei fyrr í sögunni höfðu mætt jafn margir leiðtogar á einn fund, sem segir sitt um hversu mikilvægt mál var hér á ferðinni. Þar var samþykkt svokölluð Ríó-yfirlýsing sem fræg er orðin þar sem fram koma grundvallarreglur í umhverfismálum. Hugtakið sjálfbær þróun var sett í öndvegi í samþykktum Ríó-ráðstefnunnar, en í því felst að efnahagsleg og félagsleg velferð mannsins er byggð á vernd umhverfisins og skynsamlegri nýtingu náttúruauðlinda. Í frumvarpinu sem við ræðum hérna ætla ég að gera stuttlega grein fyrir varúðarreglunni, almannarétti og utanvegaakstri og einnig friðun heilla vatnakerfa, í ræðu minni. Fyrst um varúðarregluna. Breytingartillögur nefndarinnar miða að tvennu í þeim efnum. Annars vegar að tilgreina nákvæmlega hvenær varúðarreglan á við og hins vegar hvernig eigi að beita henni. Lagt er til að reglan gildi um ákvarðanir sem teknar eru á grundvelli náttúruverndarlaga og á grundvelli skipulags- og mannvirkjalaga þegar um ákvarðanir um framkvæmdir sem raska vistkerfum og jarðminjum sem njóta sérstakrar verndar er að ræða. Þannig eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna um veitingu undanþágu frá banni við akstri utan vega, um undanþágu frá ákvæðum friðlýsingar og undanþágu frá ákvæðum auglýsingar um friðun og breytingar á skipulags- og mannvirkjalögum eins og áður segir. Hvað almannaréttinn snertir þá má flokka það sem telst til almannaréttar í dag í tvennt. Annars vegar er um að ræða almennan umferðarrétt almennings um landið og hins vegar rétt almennings til frjálsrar farar til að njóta náttúru og útiveru í landinu. Almennur umferðarréttur almennings felst að mestu leyti í lagaumgerð um samgöngumál og samgöngumannvirki. Í náttúruverndarlögum hefur verið fjallað um rétt almennings til að njóta náttúrunnar frá því að sérstök náttúruverndarlög voru fyrst sett. Almannarétturinn á sér djúpar rætur í löggjöf Íslendinga og það að almenningi hefur almennt verið frjálst að fara um landið og dvelja í lögmætum tilgangi að því gefnu að gengið sé vel um náttúruna og landeigendum og öðrum rétthöfum sýnd full tillitssemi. Á undanförnum árum hefur ferðamönnum fjölgað gríðarlega á Íslandi og nú er ferðaþjónustan orðin einn öflugasti og mikilvægasti atvinnuvegur þjóðarinnar. Ferðamönnum hefur fjölgað gríðarlega. Rannsóknir og kannanir sýna að meiri hluti þessara ferðamanna sem hingað sækja landið heim kemur til að njóta náttúrunnar sem Ísland hefur upp á að bjóða, þessarar einstöku ósnortnu náttúru, þessum miklu víðernum o.s.frv. Þetta er þess vegna nýr veruleiki og breyting frá þeim aðstæðum sem uppi hafa verið hér á landi. Þess vegna er mjög brýnt að landsmenn taki afstöðu til náttúruverndar í tengslum við þessa miklu fjölgun erlendra ferðamanna og mikilvægt að reglur náttúruverndarlaga komi til skila þeirri náttúruvernd sem nauðsynleg er í þessu ljósi. Af umsögnum sem bárust nefndinni við umfjöllun um frumvarpið er ljóst að þessi mikla fjölgun ferðamanna og umferðaraukning og átroðningur á náttúruna sem þessu fylgir óhjákvæmilega er fólki mikið áhyggjuefni. Nefndin telur því afar mikilvægt að til staðar séu nógu öflug verkfæri til þess að vernda náttúruna til að aukinn ferðamannastraumur verði ekki til að raska einhvers konar þolmörkum innan samfélagsins eða innviðum þessara staða. Nefndin ræddi nokkuð ítarlega framangreindar áskoranir sem við Íslendingar stöndum frammi fyrir. Það er álit nefndarinnar að það sé mjög mikilvægt að halda í þennan hluta almannaréttarins sem flestum landsmönnum er afar kær og snýr að því að almenningur hafi rétt til að fara um íslenska náttúru og njóta hennar. Jafnframt hafa komið fram þau sjónarmið að þennan rétt almennings eigi lögaðilar ekki að geta fénýtt á kostnað annarra. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á þeirri grein laganna sem fjallar um skipulagðar hópferðir, að ferðaskipuleggjendur geti nú á grundvelli almannaréttar skipulagt hópferðir í atvinnuskyni á land annarra án þess að þurfa að leggja neitt að mörkum til verndar þess svæðis eða til uppbyggingar innviða þess. Heimildir landeigenda og rétthafa lands til að takmarka slíka markaðssetningu eru þröngar og aðeins í verndarskyni en ekki til dæmis til að takmarka ónæði. Það er því ljóst að fara þarf í gegnum öll þau mál er snerta almannaréttinn. Nefndin leggur til að við frumvarpið bætist ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um að umhverfis- og auðlindaráðherra vinni, í samráði við hlutaðeigandi ráðherra, að frumvarpi um ný ákvæði sem taki nákvæmlega á þessu atriði og að það frumvarp skuli lagt fram á þingi í síðasta lagi haustið 2017. Annað atriði sem við tókum til ítarlegrar meðhöndlunar í nefndinni er akstur utan vega. Slíkur akstur getur að sjálfsögðu valdið mjög miklum skemmdum á náttúru landsins. Það þarf að vera víðtækt samkomulag í þjóðfélaginu um að vinna að því að koma í veg fyrir slíkan akstur. Maður finnur það alveg að almenningsálitið hefur breyst mjög mikið þegar kemur að utanvegaakstri, sérstaklega með þeirri fjölgun ferðamanna sem hefur orðið hér á landi. Við sjáum að hjólför í grónu landi hverfa ekki svo árum og áratugum skiptir þegar þau eru einu sinni komin og kallast ekkert annað en náttúruspjöll. Mig langar að lokum að gera að umræðuefni friðlýsingu heilla vatnakerfa en í 27. gr. frumvarpsins er lagt til að 55. gr. laganna falli brott í heild sinni. En í 55. gr. er fjallað um friðlýsingu heilla vatnakerfa eins og áður sagði og er ráðherra þar heimilað að friðlýsa heil vatnakerfi, þar á meðal lindasvæði og lítt snortin ámiðluð vatnasvið. Áskilið er að viðkomandi svæði hafi ekki verið flokkað í nýtingar- eða biðflokk verndar- og orkunýtingaráætlunar, samanber lög um verndar- og orkunýtingaráætlun. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að það teljist rökrétt að friðlýsingar heilla vatnakerfa geti verið framkvæmdar hvort sem um er að ræða friðlönd, þjóðgarða, landslagsverndarsvæði eða verndarsvæði með sjálfbæra nýtingu. Í 25. gr. frumvarpsins er lagt til að bætt verði við nýjum flokki friðlýstra svæða, þ.e. verndarsvæði með sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Flokkun laganna á friðlýstum svæðum byggist almennt á flokkun Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna. Þar eru friðlýst svæði flokkuð í sex flokka og sjötti flokkurinn er verndarsvæði með sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. En heil vatnakerfi eru ekki hluti af flokkun Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram nokkrar athugasemdir við það að þessi grein laganna yrði felld brott og bent á að það væri mjög mikilvægt að ráðherra hefði þessa heimild þar sem mjög sérstakar og verðmætar auðlindir væru hér á landi. Þær felast í víðáttumiklum ósnortnum vatnakerfum þar sem rennsli er óraskað og ekki breytt á leið til sjávar og þar með vatnalífríki sem myndar náttúrulega samfellu. Ástæða sé til að gera heilum, ósnortnum vatnakerfum hátt undir höfði í lögum sem þessum þar sem um einstæða auðlind er að ræða og að fá vatnakerfi í Evrópu standi nú eftir algjörlega ósnortin eins og íslensk lindasvæði sem eru líklega einstök á heimsvísu. Með framangreind sjónarmið í huga leggur nefndin til að fallið verði frá breytingunni sem frumvarpið feli í sér og ákvæði um friðlýsingu heilla vatnakerfa í 55. gr. laganna standi. Kröfur um lífsgæði hafa tekið breytingum á undanförnum árum. Nú er gerð krafa um heilnæmt umhverfi, örugg matvæli, aðgang að svæðum til útivistar og óbyggðum víðernum þar sem sífellt fleiri ferðamenn sækja landið heim og segja að það sé það eftirsóknarverðasta sem þeir fá notið þegar þeir koma til Íslands, þ.e. hin ósnortna náttúra. Það er einmitt með þetta í huga, og ekki síst fyrir okkur sjálf sem í þessu landi búum og viljum skila verðmætum til komandi kynslóða, sem þessi lög, sem vonandi taka gildi eftir fáa daga, eru mjög mikilvæg. Ég fagna þeirri breytingartillögu sem hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson kom fram með um að óheimilt sé að skilja eftir sorp og úrgang í náttúru Íslands. Þetta er reyndar breytingartillaga sem hann síðar dregur til baka og ég held að það sé skynsamlegt vegna þess að það hefur verið unnið af mjög miklum krafti í þessu máli og í því að komast að niðurstöðu. Mér hefði fyrir mitt leyti þótt betra að geta kallað til hagsmunaaðila sem tengjast þessari breytingartillögu og hlusta á rök með og á móti og það er augljóst að ekki er tími til þess. Ég er ánægð með að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra segir að þetta mál verði unnið hratt þannig að við komum þessu ákvæði inn í lögin, eða hvernig svo sem við gerum það; þetta eru auðvitað mikilvæg atriði hvað varðar sorp og úrgang sem skilin eru eftir í náttúrunni og viðurlög við slíkri umgengni. Að lokum langar mig til að þakka kærlega fyrir starfið í nefndinni í þessu máli sem mér þótti vera afar gott. Þar vil flytja öllum nefndarmönnum þakkir, meiri hluta, minni hluta, formanni nefndarinnar, nefndarritara. Ég verð að segja að með slíkum vinnubrögðum á Alþingi þá hlakka ég til að leiða fleiri mál, sem miklar skoðanir eru á en eru mikilvæg fyrir okkar samfélag, til lykta þannig að sátt megi takast. Þrátt fyrir að menn vilji oft fá sínu ýtrasta framgengt þá er það bara þannig í samfélagi eins og okkar að við mætumst á miðri leið og yfirleitt er það góð leið og allir fara sáttir frá borði. Ekki það að einhver fari sáttari en hinn eða hafi getað náð einhverju af mótherjanum heldur að báðir fari sáttir frá borði. Það er lokatakmarkið.

Hæstv. forseti. Ég vil eins og aðrir sem hafa talað við þessa umræðu þakka fyrir samstarfið í umhverfis- og samgöngunefnd við vinnslu þessa máls, bæði samstarf innan nefndarinnar og samstarf við aðra sem að málinu koma, ráðuneyti, umsagnaraðila o.fl. Ég vil um leið taka undir orð annarra nefndarmanna sem hafa talað við umræðuna um það að sú niðurstaða sem hér liggur fyrir er út af fyrir sig ánægjuleg sátt í máli sem hefur verið mjög umdeilt í langan tíma. Síðari hluta síðasta kjörtímabils var þetta eitt af helstu átakamálum í þinginu, á árunum 2012 og 2013, og við upphaf þessa kjörtímabils stefndi í að áfram yrði deilt um málið. Ég ætla ekki að halda því fram að með því að þetta frumvarp nái fram að ganga verði ágreiningi eða deilum um málefni af þessu tagi lokið. Auðvitað verða áfram núningsfletir sem varðar þessa löggjöf og aðra sem snerta íslenska náttúru og nýtingu hennar. Ég held þó að við getum litið svo á að með samþykkt þessa frumvarps verði stigið skref og komist fyrir verulega hindrun í því að menn geti unnið saman að þeim markmiðum sem að er stefnt. Náttúruvernd er gríðarlega mikilvæg út frá sjónarhóli okkar Íslendinga vegna þess lands sem okkur hefur verið trúað fyrir og eins í víðara samhengi. Náttúruverndarlög eru gríðarlega mikilvæg til að setja fram þær grundvallarreglur sem virða ber í umgengni um náttúruna. Það eru margir þættir í þeim sem hafa snertingu við daglegt líf fólks og eins við stjórnsýslu og ákvarðanatöku á hinum ýmsu stigum. Það er því vissulega um að ræða löggjöf sem mikið mæðir á, mikið reynir á og hefur mikilvægt hlutverk. Á sama hátt og við getum verið sammála um að verndun náttúrunnar sé mjög mikilvægt markmið sem stuðla beri að og löggjafanum beri að stuðla að þá verður löggjöfin líka að vera þannig úr garði gerð að hún standi ekki í vegi fyrir því sem við getum kallað eðlilega umgengni um náttúruna, eðlilega nýtingu náttúrunnar. Þar er auðvitað alltaf um ákveðna jafnvægislist að ræða. Við höfum í starfi nefndarinnar leitast við að finna þetta jafnvægi og ég vona að við höfum náð því á mörgum sviðum. Sum atriðin eru þannig að þau munu þurfa frekari skoðunar við. Við getum þess til dæmis í niðurstöðu okkar í nefndarálitinu að þeim ákvæðum sem varða almannarétt og það jafnvægi sem þarf að finna á því sviði er vísað til framtíðar. Gert er ráð fyrir því að umhverfisráðherra í samstarfi við ráðherra ferðamála skili tillögum í síðasta lagi haustið 2017 á því sviði þannig að við fullmótum ekki þær hugmyndir sem þar þurfa að koma til og þau sjónarmið sem þar þarf að taka tillit til. Við erum með þrenns konar sjónarmið sem þarf að hafa til hliðsjónar. Það er almannarétturinn sem hefur verið meginregla í íslenskum rétti lengi. Svo eru það hagsmunir landeigenda sem styðjast vissulega við eignarréttarsjónarmið sem eru mikilvæg. Síðan kemur þriðja atriðið inn í af auknum þunga, getum við sagt, á undanförnum árum sem er gríðarlegur ferðamannafjöldi og mikið umfang ferðaþjónustu sem breytir auðvitað myndinni töluvert mikið þegar kemur að spurningum sem varða frjálsa för fólks um landið. Þetta eru atriði sem við vísum í meginatriðum til framtíðar og gerum þá ráð fyrir að sá réttur verði í meginatriðum ríkjandi á því sviði sem verið hefur frá gildistöku laganna frá 1999. Ýmsum kann að þykja að spurningum sé ósvarað, en við tókum þá ákvörðun að vísa þessu til ráðherranna á þeim forsendum að þarna væri um sérstakt viðfangsefni að ræða þar sem miklar breytingar hefðu orðið á síðustu árum. Til að tefja ekki fyrir framgangi málsins tókum við þá ákvörðun að vísa þessu í þennan farveg. Þetta er eitt af því sem var umdeilt í aðdraganda setningar laganna nr. 60/2013 og þessu frumvarpi er ætlað að breyta. Það voru atriði sem vörðuðu almannaréttinn. Önnur atriði sem voru helst umdeild, eins og menn þekkja af umræðunni, var varúðarreglan. Í þessu frumvarpi og með þeim breytingum sem nefndin leggur til er verið að breyta henni töluvert mikið. Það má halda því fram með rökum að verið sé að þrengja og afmarka betur gildissvið reglunnar. Hún er jafnframt skrifuð inn í lögin með skýrum hætti á þeim stöðum þar sem hún á að skipta mestu máli. Varúðarreglan verður með þeirri breytingu sem hér er lögð til skýrari á þeim sviðum þar sem hún á við og henni þarf að beita en gildissviðið að sönnu þrengra. Það var líka fjallað töluvert um akstur utan vega. Aðrir ræðumenn hafa farið ágætlega yfir þann þátt. Sama má segja um aðrar breytingar sem í frumvarpinu felast, t.d. þá sem lýtur að mögulegri verndun heilla vatnasvæða. Fjallað hefur verið um atriði sem varða sérstaka vernd. Það er ástæða til að geta þess að breytingar sem ákveðnar voru með lögum nr. 60/2013 eru að sumu leyti endurskoðaðar í þessu frumvarpi. Varúðarreglan er sett inn þar sem hún á að skipta máli, þ.e. þegar um er að ræða þær jarðmyndanir og vistkerfi sem sérstaka verndin á að ná til, en um leið er þeim kröfum breytt sem þarf að hafa til hliðsjónar þegar ákveðnar eru einhverjar framkvæmdir sem hafa áhrif á náttúrufyrirbæri eða vistkerfi. Að mínu mati leiðir niðurstaðan varðandi sérstöku verndina til þess að þær reglur sem þar eru settar verða raunhæfari og betur til þess fallnar að unnt verði að framkvæma þær og vinna með þær. Þetta var, eins og menn þekkja, mjög umdeilt atriði þegar lög nr. 60/2013 voru sett. Við tökumst líka á við ákvæði sem snerta framandi ágengar lífverur og reynum að nálgast það mál með raunsæishugarfari. Ég held að niðurstaðan sé sú að þeirra hagsmuna sé gætt sem þarf að gæta í því sambandi en um leið verði reglan þannig að hún sé framkvæmanleg. Auðvitað þurfum við, þegar við setjum lög á sviðum eins og þessum, að hugsa um þau markmið sem við ætlum að ná en líka að reglurnar séu þannig að hægt sé að lifa með þeim, hægt sé að vinna eftir þeim og þær séu ekki svo stífar og ósveigjanlegar eða þungar í framkvæmd að það sé ógerlegt að fylgja þeim í raun. Ég tek undir orð einhvers hv. þingmanns sem talaði hér fyrr í dag um að frumvarpið með þeim breytingum sem nefndin leggur til - það er auðvitað ekki eins og ég hafi skrifað það einn og það á við um hvert og eitt okkar sem eigum sæti í umhverfis- og samgöngunefnd - væri afrakstur af vinnu sem hefði í meginatriðum gengið vel og skilað niðurstöðum sem allir ættu að geta lifað með og allir ættu að geta unnið eftir. Þegar ágreiningur hefur verið hefur hann yfirleitt verið leystur með farsælum hætti þannig að við getum staðið að þessu saman. Það er gríðarlega mikilvægt og verður vonandi innlegg í það að mál á þessu sviði, bæði sem koma til meðferðar í þinginu og annars staðar í stjórnkerfinu, verði í auknum mæli leyst á þann hátt að aðilar fari ekki jafnóðum ofan í skotgrafir þegar þau ber á góma og leiti þess í stað leiða til að vinna þau í samvinnu og finna þá fleti sem eru raunverulega sameiginlegir. Eins og komið hefur fram hjá fleiri ræðumönnum við þessa umræðu þá eru fleiri þættir sem sameina okkur í þessum málum en sem sundra okkur.

Hæstv. forseti. Ég vil, líkt og fleiri sem talað hafa hér í dag, þakka allt það góða samstarf og þá góðu vinnu sem einkennt hefur starf nefndarinnar í þessu máli, og reyndar í fleiri málum. Ég vil sérstaklega þakka öllum þeim sem skilað hafa umsögnum, ráðuneytinu, nefndarriturum og öðrum þeim sem unnu með okkur að því að ná farsælli niðurstöðu í þessu flókna máli, stóra lagabálki sem verið hefur þrætuefni í pólitík í talsvert langan tíma. Það hefur ríkt hálfgerð villta vesturs-stemning milli stjórnarflokka og þjóðfélagshópa, þeirra sem unna náttúrunni og hinna sem jafnvel eru kallaðir umhverfissóðar og vilja nýta landið á annan hátt. Það sem ég held að hafi gerst á síðastliðnum tveimur árum sé að vegna gríðarlega aukins ferðamannastraums hafi ferðaþjónustan sameinað mörg af sjónarmiðunum um það hvernig við viljum vernda og nýta náttúru okkar, því að annað verður ekki undanskilið frá hinu. Það held ég að hafi hjálpað okkur gríðarlega í vinnunni við að ná málamiðlunum og ná sátt í þessum málaflokki, sem er grundvallarlöggjöf eins og ég sagði. Þeir sem talað hafa á undan mér í dag hafa rakið sögu frumvarpsins og einstaka liði mjög vel þannig að ég mun ekki endurtaka þá upptalningu. Ég held að við séum flest öll sammála um það sem stendur í nefndarálitinu enda stendur öll nefndin á bak við það. Ég gæti haldið langa ræðu um nýtilkomna þekkingu mína á varúðarreglum, en henni eru gerð mjög góð skil í nefndarálitinu. Eins væri hægt að tala í löngu máli um sérstaka vernd og margt annað; framandi tegundir, akstur utan vega og annað sem rakið hefur verið vel í dag, en ég ætla að sleppa því. Mig langar hins vegar aðeins að fjalla um almannarétt. Áður en ég byrja á því ætla ég að nefna eitt sem ég tók eftir, það er mér að kenna að það er of seint að gera eitthvað í því núna, hugsanlega mun ég gera eitthvað í því síðar. Það varðar skilgreiningu í lögunum þar sem annars vegar er talað um garðyrkju og hins vegar ræktað land. Ég ætla ekki að hafa langt mál um það en ég teldi að það ætti að vera í undir sömu skilgreiningu. Ég hef engar tillögur um hvað það ætti að heita en vonandi gefst okkur tækifæri á að skoða það síðar. Varðandi almannaréttinn. Eins og fram kemur í nefndaráliti kláruðum við í rauninni ekki það mál enda er það eitt og sér risastórt viðfangsefni sem ætti ekki að ræða eða afgreiða í tímapressu. Við tókum ekki á því flókna viðfangsefni að takmarka í almannarétti að hægt sé að fénýta land annarra, hvort sem það er land einkaaðila eða land sveitarfélaga, og leggjum þar með til að þar sé bráðabirgðaákvæði sem umhverfisráðherra og ráðuneyti hennar vinni að. Fleira langar mig að nefna varðandi almannaréttinn. Við tókum á gríðarlega miklu vandamáli sem er tiltölulega nýtilkomið, það þekktist aðeins 2014 en varð ekki að raunverulegu vandamáli fyrr en á nýliðnu sumri. Það varðar húsbíla, svokallaða „kampera“ sem hægt er að gista í. Þeir hafa jafnvel lagt fyrir utan tjaldstæði í krafti almannaréttar og nýtt sér þá þjónustu án þess að greiða gjald fyrir. Við leggjum til að alls staðar utan þéttbýlis séu tæki sem þessi, og eins hjólhýsi, fellihýsi og sambærilegur búnaður, á skipulögðum tjaldsvæðum en ekki einhvers staðar í óbyggðum eða þar sem fólki dettur í hug að leggja þeim. Við bætum einnig heimildum inn í lögin, við aukum heimildir landeiganda og sveitarfélaga til þess að takmarka að einhverju leyti aðgang að landsvæði sínu eftir umsögn Umhverfisstofnunar í þágu náttúruverndar, þar lít ég svo á að um sé að ræða staði sem geta verið hættulegir fólki eða þar sem fólk getur verið hættulegt náttúrunni. Þar getur landeigandi eða sveitarfélag óskað eftir því við Umhverfisstofnun að hægt sé að loka því svæði. Ég held að sé mjög mikilvægt og beini því hér með til Umhverfisstofnunar að þegar óskað er eftir slíkum lokunum sé það gert hratt og örugglega, að umsókn um það verði tekin hratt og örugglega fyrir. Ég hefði helst ekki viljað setja meira en þrjá daga eða viku eða eitthvað álíka í það. Ég held að það sé ekki mjög flókið í framkvæmd, landvörður eða starfsmaður Umhverfisstofnunar getur gert þetta á mjög skömmum tíma án þess að um sé að ræða mikla skýrslugerð eða eitthvað álíka. Að lokum vil ég nefna heimild til að tjalda í óbyggðum. Þar takmörkum við örlítið heimild þeirra sem eru með tjöld og ferðast með þau fyrir eigin afli og tjalda í óbyggðum eða í óræktuðu landi sem ekki er afgirt. Þar hefði ég viljað ganga lengra. Ég hefði viljað að óheimilt væri að tjalda til einnar nætur, eða hvað það nú er, í byggð nema með samþykki landeigenda. Ferðaþjónustan þarf að tala við landeigendur varðandi það. Útivistarsamtök og aðrir þeir sem ætla að gista, hvort sem það eru einstaklingar eða í hópum, þyrftu þá að fá leyfi hjá landeigendum. Ég barðist ekki hart fyrir þessari tillögu minni því að þetta mál hefur ekki verið rætt í þjóðfélaginu og mundi líklega mæta mikilli andstöðu núna. En ég nefni þetta því að ég áhyggjur af því að með mikilli aukningu ferðamanna verði þetta verði skyndilegt vandamál eftir ákveðinn tíma, líkt og með „kamperana“ eins og ég rakti hér áðan. Ég vil þvinga landeigendur til samstarfs við þá sem vilja njóta náttúrunnar. Ég held það sé hagur beggja. Ég held við höfum verið að afgreiða góð lög sem verði til bóta og tel að þau muni skýra margt sem verið hefur óvissa um, bæði fyrir þá sem ætla að njóta náttúrunnar og líka þá sem vilja framkvæma. Ég vil þakka nefndinni og fyrir þær umræður sem verið hafa hér í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil undir lokin þakka öllum þeim sem tóku til máls fyrir góðar umræður. Ég held að það hafi verið drepið á öllum álitamálum eða vel flestum þeirra í umræðunum. Ég flutti ræðu við upphaf þessa þingfundar þar sem ég vék í rauninni að helstu stóru málunum, en að sjálfsögðu koma mörg önnur einnig til skoðunar. Það sem skiptir aðalmáli er að mínu mati: Erum við að senda frá okkur góða og vandaða löggjöf? Þegar við fjöllum um náttúruvernd og allt það sem snýr að henni þá held ég að aðalatriðið sé að löggjöfin komi með skýrar leiðbeiningar um hvernig eigi að beita lögunum, það sé margrætt og útskýrt ef vafi leikur á þannig að enginn eigi að velkjast í vafa um hvað það er sem sátt hefur náðst um eða menn eru á einu máli um. Sumir segja að það hafi náðst sátt um ýmis atriði og það er rétt. Það náðist sátt um mörg atriði, en nefndarmenn voru líka sammála um mjög mörg atriði og ég vil halda því sérstaklega til haga. Það hefur farið fram gríðarlega mikil vinna á löngum tíma og margir komið að. Ég held að við höfum algjörlega tæmt öll sjónarmið, þ.e. hleypt öllum sjónarmiðum að, fengið alla umsagnaraðila og meira að segja ef einhverjum hefur fundist eitthvað upp á vanta þá höfum við ekki hikað við að kalla þá aftur til nefndarinnar til að ræða það. Það fengu ekki allir sitt eins og gengur en ég segi að lokum að náttúruverndarlög eru lög sem Íslendingar eiga að geta búið við að mínu mati til langrar framtíðar. Þau verða okkur vonandi bautasteinn þegar við tökumst á við nýjan veruleika aukinnar ferðamennsku og þar sem sífellt fleiri vilja standa sterkan vörð um hina fallegu náttúru Íslands.