Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. þetta hefur tekið einni breyt. í Nd., en landbn. þessarar d. hefur ekki gefizt tími til þess að bera sig saman um þessa breyt. Vil ég því mælast til þess, að hæstv. forseti taki málið af dagskrá í dag, til næsta dags. En þá mun n. hafa gefizt kostur á að koma saman.

Forseti (EÁrna): Ég vil verða við beiðni hv. 5. landsk. og taka málið af dagskrá, en vil benda á það um leið, að ef breyt. verða nú gerðar á frv., er líklegt, að það verði að fara í Sþ.

*Hermann Jónasson: Það hefur orðið nokkur ágreiningur í d. um þetta mál, og það er óneitanlega erfitt að ganga svo frá ákvæðum 9. gr., að ekki brjóti í bág við almennt réttlæti, ef farið er að telja upp ýmsa embættismenn, svo að sanngirni ríki í þeirri upptalningu. Ég hef því orðað skrifl. brtt. við síðasta málslið og vænti þess, að hún falli d. í geð. Sú aðfinnsla, sem sérstaklega kom fram hér síðast, var sú, að sýslumenn voru ekki teknir með í þessari upptalningu, en þó að þeir væru nú teknir með, þá er engan veginn fyrir það girt, að ekki séu einhverjir enn ótaldir, sem öll sanngirni mælir með, að nytu sömu fríðinda. Mér dettur t.d. í hug doktorar í lögum. Ég fann því strax, að hér var hængur á og aðfinnslur þær, sem hér hafa komið fram, eru á rökum reistar. Nú hefur formaður málflytjendafélagsins rætt um þetta mál við mig, og í samráði við hann legg ég til, að niðurlag 9. gr. orðist svo: „Hæstiréttur getur veitt manni undanþágu frá framan greindri prófraun að nokkru eða öllu leyti, ef dóminum er það kunnugt af lögfræðilegum störfum hans, að hann sé hæfur til að flytja mál fyrir hæstarétti.“ Með þessu er komizt hjá allri upptalningu, en það lagt á vald hæstaréttar að meta, hvenær hann áliti mann þess færan, að honum verði undanþága veitt frá prófrauninni. Legg ég svo þessa till. fram og afhendi hana hæstv. forseta.



Þetta mál var tekið af dagskrá í gær út af umr., sem spunnust út af till. hv. 5. landsk., er miðaði í þá átt, að sýslumenn landsins skyldu teknir upp í upptalningu 9. gr. Var málið tekið af dagskrá með það fyrir augum að finna heppilega lausn. N. sá ekki ástæðu til að fella upptalninguna niður, vegna þess að hún víssi ekki, hvernig hv. Nd. mundi líta á það mál, en hins vegar benti ég á það v ið fyrr í umr. þessa máls, að gagnslítið mundi vera að auka þessa upptalningu, vegna þess að þá mundi hæstiréttur beita prófraun sem áður. En mér fannst skynsamlegt að sleppa allri upptalningu, eins og nú er komið fram í till. hv. þm. Str. Sýnist mér sú lausn heppileg. Fyrir mitt leyti er ég ekkert á móti till. hv. 5. landsk., þó að ég telji, að hún sé gagnslítil, eins og ég hef áður bent á. Viðvíkjandi þeirri skriflegu brtt., sem n. hefur afhent forseta, þá rakti ég það mál á síðasta fundi, og vísa ég til þess.



Þegar ég flutti þessa brtt., var það vegna þess, að ég vildi, að enginn flokkur þessara manna hefði meiri rétt en aðrir. Það má deila um það, hve heimildin á að ná langt. Hún var þegar orðin svo víðtæk, að ekki var við bætandi. Ég hef þegar gert grein fyrir till. minni, en mér finnst till. hv. þm. Str. stefna í sömu átt, og mun ég greiða henni atkvæði.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Ég hjó eftir því hjá hv. frsm. allshn., að n. hefði ekki viljað gera þessa breyt. Það er rétt. En ég minntist í gær á þá lausn, sem nú kom fram í brtt. hv. þm. Str. Hafði ég gert uppkast að slíkri till., og er þar aðeins víkið við orðalagi. Ég tel þessa lausn málsins miklu skynsamlegri, sérstaklega þar sem till. hefur nú komið fram um að bæta enn einum flokki við, og mun ég því greiða atkv. með brtt. hv. þm. Str.



Eins og sjá má í nál. minni hl. fjhn., hefur n. klofnað. Tvö nál. hafa því verið gefin út, enda þótt mikið beri ekki á milli. Hv. form. n., núverandi hæstv. atvmrh., leggur til, að málinu sé vísað til ríkisstj., en hv. 10. landsk. og ég viljum mæla með því, að frv. verði samþ. Við lítum svo á, að rétt sé að nota þetta tækifæri til þess að koma upp varasjóði, sem hægt sé að grípa til, þegar að kreppir á ný. Fyrir hreina tilviljun og af utanaðkomandi áhrifum hefur ríkissjóður fengið ógrynni fjár í tekjuafgang á s.l. ári. En ekki má búast við, að þessi gullöld eigi sér langan aldur, heldur er það víst, að framtíðin ber í skauti sér óteljandi erfiðleika okkur til handa. Er þá gott að eiga varasjóð til þess að grípa til. Höfuðtilgangur sjóðsins á að vera að styðja atvinnuvegi þjóðarinnar, þegar að kreppir. Þetta, að stofna slíkan varasjóð, er ekki nýtt fyrirbrigði. Á dögum Hilmars Finsens landshöfðingja var stofnaður slíkur sjóður, er kom sér vel síðar, sem sé Viðlagasjóðurinn gamli. Ég þarf ekki að kynna efni frv., en lagt er til, að stofnaður verði sjóður, er beri nafnið framkvæmdasjóður ríkisins. Gert er ráð fyrir, að 10 milljónir króna af tekjuafgangi ársins 1941 renni í sjóðinn, auk þess 3/5 af tekjuafgangi þessa árs. Féð á svo að vera geymt í Landsbankanum. Það er talið, að tekjuafgangur ríkissjóðs árið 1941 hafi verið um 17 millj.kr. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að leggja til hliðar 10 millj. kr. af þessum tekjuafgangi í því augnamiði, sem ég hef nú getið um. Í l. frá síðasta reglulegu Alþ. um heimild fyrir ríkissjóð til ráðstafana og tekjuöflunar vegna dýrtíðar og erfiðleika atvinnuveganna er gert ráð fyrir því, að verja megi allt að 3 millj. kr. af tekjum ársins 1941 til þeirra ráðstafana, sem þessi l. fjalla um. Enn fremur er það, að fram er komin till. til þál. um fjárframlag vegna sauðfjársjúkdóma, þar sem farið er fram á það, að 3 millj. kr. af tekjum ársins 1941 verði lagðar fyrir, eins og það er orðað, til þess að standast útgjöld vegna sauðfjársjúkdóma þeirra, sem nú herja landið, m.a. til þess að koma upp nýjum, ósýktum fjárstofni. Þannig er það, að við meirihlutamennirnir, eða a.m.k. ég, gerum ráð fyrir því, að líklegra sé, að þessi þáltill. verði samþ. Ef þetta er þá lagt saman, það, sem þetta frv. fer fram á, og það, sem dýrtíðarl. frá því í fyrra heimila að taka af tekjum ársins í fyrra. og það, sem þessi þáltill., sem ég nefndi, fer fram á, þá eru þar komnar 18 millj. kr. eða líklega rúmlega það, sem tekjuafgangur ársins 1941 var. Með tilliti til þessa ber meiri hluti n. fram brtt. við frv., 2. gr. þess, um það, að í staðinn fyrir 10 millj. kr., sem lagt sé í framkvæmdasjóð af tekjum ársins 1941, komi 8 millj. kr. Þessi brtt. er ekki fram borin sökum þess, að við álítum, að þessar 10 millj. kr. séu í sjálfu sér of hátt framlag, sem farið er fram á í frv. Það væri náttúrlega mjög æskilegt, ef hægt hefði verið að halda sér við ákvæði frv. í þessu efni. En ef farið er að samþ. ávísanir í þennan tekjuafgang frá 1941, sem eru hærri heldur en hann raunverulega er, þá sýnist það vera tilgangslaust. Og það er eingöngu með tilliti til þess, að við berum þessa brtt. fram. Það er hér komin fram brtt. frá hv. meðnm. mínum, 10. landsk., sem skrifaði reyndar undir nál. með fyrirvara. Skal ég ekki ræða um hann fyrr en hann hefur gert grein fyrir henni sjálfur.

* Atvmrh. (Magnús Jónsson): Eins og hv. frsm. meiri hluta n. minntist á, þá var fjhn. ekki sammála um þetta frv. Og þó að ekki séu nú nema tvö nál., þá er samt sem áður sitt álitið frá hverjum nefndarmanni. Mætti því segja, að n. sé í raun og veru þríklofin um þetta stóra mál. Og það hefur verið sagt í gamni, og ekki að ástæðulausu, að það færi bráðum að skyggja á stjórnarskrármálið þetta mikla ágreiningsmál hér um þennan sjóð. Eins og stendur í þessu stutta nál., sem ég hef skrifað um þetta mál, þá er ég alveg sammála þeim aðalröksemdum, sem færðar eru fyrir þessu frv., að ríkissjóður muni þurfa á ákaflega miklu fé að halda að stríðinu loknu eða kannske fyrr. Sú hugsun er því jöfn hjá okkur öllum, að það þurfi að halda vel á þessu fé, sem nú hefur safnazt í ríkissjóðinn. En það, sem okkur greinir á um, er, að ég sé ekki, að þessa hugsun verði á neinn hátt náð að framkvæma með þess frv. Frv. er frekar bollaleggingar um að leggja þetta fé til hliðar. En það yrði þó ekki lagt til hliðar eftir frv. öðruvísi heldur en fé ríkissjóðs er lagt til hliðar, þannig að það er geymt í banka, hvort sem partur af því er kallaður framkvæmdasjóður eða ekki eða það er bara allt kallað ríkissjóður. Og þegar sagt er, að því verði ráðstafað af Alþ., þá er slíku fé aldrei öðruvísi ráðstafað en af Alþ. Og þó að það þing, sem situr á þessu ári, sé með bollaleggingar um það, að þessu fé skuli varið að stríðinu loknu í þessu eða hinu skyni, þá er a.m.k. hætt við því, að það verði haft að litlu, ef einhver af síðari þingum vilja breyta þessari ákvörðun. Mér finnst það galli á þessu frv., að það er til tekið í því, að það skuli „að styrjöldinni lokinni“, svo sem þar að öðru leyti greinir, verja fé þessa sjóðs. Það er augljóst, að það vakir fyrir hv. flm. frv., að það geti alls ekki komið kreppa fyrr en að styrjöldinni lokinni. En það er opinn möguleiki til þess, að kreppa geti komið fyrr heldur en að styrjöldinni lokinni, þannig að einnig fyrir þann tíma þurfi að taka til þessa, fjár. Ef t.d. lokast siglingaleiðir, þá hefst þegar í stað kreppa. Og margt getur komið annað til þess, að blómatíminn í fjármálunum verði úti fyrr en að stríðinu loknu. Það er því ekki tiltækilegt að setja þetta ákvæði inn í löggjöf, að þessu fé skuli ekki varið til þess, sem þar er til tekið, fyrr en að styrjöldinni lokinni. Ég held, að þetta frv., þó að að l. yrði, sé alveg þýðingarlaust. Alþ. mun, hvort sem er, verða að taka til sinna ráða um að taka til þessa fjár, ef nauðsyn ber að dyrum. Og það getur það alveg jafnt, þó að þessi l. séu sett, því að hæstv. Alþ. getur breytt þessum l. og mun gera það, ef þörf krefur. Ég hef út af fyrir sig ekki viljað leggja það til, að þetta frv. verði fellt, því að ég fellst alveg á hugsun þá, sem liggur á bak við það. Það, sem má segja, að kannske helzt hefði getað orðið til þess að halda utan að þessu fé, var sú n., sem upphaflega var í frv. lagt til, að kosin yrði af sameinuðu Alþ. til þess að hafa umsjón með þessum sjóði. En það er þó ekki sagt, að þessi n. mundi gera það eða vilja það, ef á annað borð ætti að taka þetta fé til einhverra neyðarráðstafana. En þar hefði þó verið skipað eitthvert landvarnarráð fyrir þennan hluta af ríkissjóði, þar sem þessi n. hefði verið. En ég kann illa við að skipa n. yfir hluta af ríkissjóði. Ég sé, sem sagt, enga ástæðu til að leggja til, að frv. verði fellt, því að hugsun þess er ég í raun og veru sammála. Hins vegar tel ég, af því, sem ég hef tekið fram, þýðingarlítið að samþ. það, og hef ég því lagt til í mínu nál., að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar.



Herra forseti ! Mér virðist nú eiginlega, að eftir ræðu hæstv. atvmrh. mætti álykta, að n. hefði verið sammála, en ekki klofin um þetta mál. Hún viðurkenndi meginhugsun frv., en um ágreiningsatriði málsins var n. klofin. Reyndar má líka segja, að það sé rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að n. væri þríklofin, vegna þess að ég hef líka ákveðna hugmynd um það, hvernig ég vildi, að þessu máli yrði ráðið til lykta. En mér er ekki kunnugt um þá afstöðu, sem meðnm. mínir hafa til þeirrar brtt., sem ég hef borið fram við frv. Út af því, sem hæstv. atvmrh. sagði, að ekki væri rétt að breyta frv. eða samþ. það, því að þó að sett væru ákvæði í l. um meðferð þessa sjóðs, væri það þó alveg á valdi þingsins að ráða yfir honum fyrir því, þá má segja, að þetta sé rétt, og er svo um hvaða l., sem eru sett á hæstv. Alþ., að Alþ. hefur vald til þess að breyta þeim I. Þetta út af fyrir sig eru því engin rök gegn því að samþ. eitthvert frv. eða lagaákvæði, þó að síðari þing geti breytt þeim. Það hefur sýnt sig, sérstaklega þegar um fjárhagsmál hefur verið að ræða, að l. hefur verið breytt á Alþ., t.d. l. um skemmanaskatt, þar sem skemmtanaskattinum átti að verja til byggingar þjóðleikhússins, er hæstv. Alþ. taldi rétt að taka til ríkissjóðs vegna fjárhagsvandræða hans. Þar af leiðandi gæti það orðið eins með þetta fé, ef þeir tímar kæmu, að það þyrfti að taka það til ríkissjóðs. Það yrði þá metið af hæstv. Alþ., hvort nauðsyn væri á þeirri ráðstöfun eða ekki. Vegna þessa finnst mér, að hv. d. geti verið sammála um það að samþ. þetta frv. og það verði þá rök með því að samþ. það, en ekki á móti því, að hæstv. Alþ. geti breytt ákvæðunum um tilhögun á þessu fé, ef nauðsynlega þyrfti á að halda. Við í meiri hluta n. teljum rétt, að það komi í ljós, hvort ekki sé til staðar ákveðinn vilji þingsins um það, að því fé, sem safnazt hefur í ríkissjóðinn í undanfarandi góðæri - frá sjónarmiði ríkissjóðsins - að setja einhverjar hömlur á um meðferð þess, þannig að nokkuð af því sé lagt til hliðar til þess að mæta þeim erfiðleikum, sem menn búast við, að mæti þjóðinni í næstu framtíð, eða a.m.k., þegar styrjöldinni er lokið. En það, sem okkur, hv. frsm. meiri hluta n. og mig, greinir á um, er, að ég vil setja nánari ákvæði um það, hvernig þessu fé skuli varið, og vil ég, að það sé tekið fram í 1. gr. þessara l. Ég vil að þessu fé verði sérstaklega varið til þess að stofna nýjar framleiðslugreinar, sem upp eru taldar í brtt. minni, sem ég tel nauðsynlegar til þess að auka atvinnulífið, og á þann hátt að fullnægja þörfum landsmanna að stríðinu loknu. Mætti vitanlega segja um þetta langt mál. En það sjá allir, sem hugsa málið, að þegar hin mikla setuliðsvinna, sem nú er, hverfur, þá reynir á dug landsmanna til þess að finna nýjar leiðir til atvinnu fyrir þann fjölda manna, sem þá missir atvinnu sína. Nú er mikill hluti framleiðslutækja þjóðarinnar í vinnu hjá þessu setuliði, sem losnar, þegar setuliðið hverfur héðan, sem væntanlega verður þá hægt að beina inn á þær brautir að auka framleiðslu landsmanna sjálfra. En þeir er ljóst, sem til þekktu, áður en styrjöldin brauzt út, að hér var hópur atvinnuleysingja, sem þurfti og þarf, þegar hætt er við, að hann myndist aftur, að sjá farborða. Hætt er við, að þessi atvinnuleysingjahópur verði ekki minni hér að styrjöldinni lokinni heldur en fyrir hana, vegna þess að hér hafa myndazt ýmsar atvinnugreinir í landinu og aðrar varið stórkostlega, sem eru algerlega tímabundnar við dvöl setuliðsins hér á landi og hljóta því að falla niður eða minnka, þegar setuliðið hverfur héðan. Þess vegna er nauðsynlegt, að fé verði fyrir hendi á þeim tíma til þess að mæta afleiðingunum af þessu. Það kemur fram í nál. meiri hlutans, að þetta sé líka vilji Framsfl. Hann leggur til, að varið verði 3 millj. kr. af tekjuafgangi ársins 1941 í ákveðnu augnamiði, sem sé til þess að koma upp nýjum fjárstofni, en sem gæti heyrt undir ákvæði þessa frv. um framkvæmdasjóð, samkv. 1. gr. þess, eins og hún er nú; þar sem tekið er fram, að hlutverk þessa sjóðs sé að veita fé til nauðsynlegra framkvæmda í þarfir atvinnuveganna, að styrjöldinni lokinni. Um það blandast engum hugur, að það er í þarfir atvinnuveganna að koma upp nýjum búfjárstofni, ósýktum og heilbrigðum. Hv. þm. hafa séð nauðsyn á því að taka þetta út úr og ákveða nánar um það, til hvers þessu fé skuli varið. Þeir eru þar alveg á sömu línu sem ég í brtt. minni, nema að því leyti, að hér er um tvenns konar ólík verkefni að ræða. Mér virðist því, að það gæti orðið samkomulag um að samþ. brtt. mína og einnig um að afgr. þetta frv. sem I. frá hæstv. Alþ.

*Magnús Gíslason: Herra forseti ! Ég get fallizt á þá hugsun, sem mér virðist liggja á bak við þetta frv., að það sé rétt að leggja til hliðar þann tekjuafgang, sem varð á síðasta ári, til þess að verja honum til stuðnings atvinnuvegunum að stríðinu loknu. En ég skil bara ekki vel eftir orðalagi frv., hv e mikil trygging er í því fólgin, að þetta takist, þó að frv. verði samþ., því að það fer eingöngu eftir því, hvernig afkoma ríkissjóðs verður á þeim árum, sem stríðið kann að standa enn þá. Ég þykist vita, að með þessu sé á engan hátt verið að binda hendur hæstv. Alþ. í framtíðinni um það, hvernig það búi út fjárl. Og það getur farið svo, að fjárl. verði svo úr garði gerð, að þau standist ekki í framkvæmdinni, þannig að þegar búið er að taka svo og svo mikið af tekjuafgangi undanfarinna ára frá, þá geti kannske orðið tekjuhalli. Á þá að taka lán, eða á þá að grípa til þessa fjár, sem fyrir hendi er? Það er ekki nema tiltölulega stutt síðan ríkissjóður var í 5 millj. kr. skuld við Landsbankann. Og aðaltekjur ríkisins eru tollarnir. Og ef eitthvað það kemur fyrir, sem dregur úr innflutningnum til landsins, þá minnka tekjur ríkissjóðs að sama skapi. Og það er ekkí víst, þó að það hafi gengið vel á síðasta ári að afla tekna fyrir ríkissjóð og útlitið um það á þessu ári sé líka sæmilegt, að það haldist lengi. Tímarnir eru svo óvissir, að maður veit aldrei, hve miklar þessar tekjur ríkissjóðs verða, hvort þær verða lengur eða skemur eins og þær hafa verið að undanförnu. Svo má í öðru lagi á það minnast, að við skuldum enn þá allmikið fé erlendis, rúmlega 20 millj. kr. í Bretlandi, sem ekki hefur verið hægt að greiða enn þá sökum þess, að það er ekki hægt vegna samninga um lánin. En ef það tækist að fá því til vegar komið með samningum, að við mættum greiða þau lán, þá er það spurningin, hvort það eigi að taka til þess lán innanlands eða nota til þess eitthvað af þeim tekjuafgangi, sem er í ríkissjóði. Mér finnst þetta ekkí vera svo vel athugað sem skyldi, og vildi ég því vekja athygli hv. þd. á því, að þessi möguleiki getur komið fyrir, kannske áður en. varir, að hægt verði að fá að greiða upp eitthvað af þessum lánum. Og ef það fengist, þá yrði til þessara greiðslna að taka annaðhvort eitthvað af því fé, sem handbært er til í ríkissjóði, eða taka til þess nýtt lán.



Það er nú ekki vert að fara að hefja deilur um þetta mál, þar sem allir virðast eiginlega vera sammála um kjarna þess, þann, að það sé rétt að leggja fyrir fé af þeim óvenjulega stóra sjóði, sem ríkissjóður hefur nú að geyma, sem er tekjuafgangur frá árinu 1941, þangað til versnar í ári. En það er aðeins þetta, sem hæstv. atvmrh. hefur ekki trú á eða, finnst óþarft að vera að setja nokkrar sérstakar reglur um það, hvernig eigi að leggja þetta fé til hliðar, heldur segir hann, að það megi bara geyma það í þeim venjulega ríkissjóði og svo megi grípa til þess, ef þörf gerist á því. En ég vildi þá spyrja þennan hæstv. ráðh. að því, hvort honum finnist það hafa verið tóm vitleysa hjá okkar forfeðrum, án þess þó að nokkurt slíkt happ bærist þeim í hendur eins og nú í hendur ríkissjóðs, þegar þeir stofnuðu viðlagasjóðinn gamla. Man hæstv. atvmrh. ekki til þess að hafa lesið um það, að fé viðlagasjóðs hafi komið að góðu gagni? Og hefur hæstv. ráðh. trú á því, að það fé hefði verið jafnlengi fyrir hendi, ef sjóðurinn hefði ekki verið stofnaður. Ég held, að reynslan um viðlagasjóðinn gamla skeri alveg úr um það, að það er þó ofurlítil trygging í því, þegar mikill tekjuafgangur er, að taka fé til hliðar og eyða því ekki fyrr en í fulla hnefana. Hæstv. atvmrh. segir, að hæstv. Alþ. hafi svipaðan ráðstöfunarrétt á þessu fé framkvæmdasjóðsins, ef frv. verður samþ., eins og þó að það lægi í ríkissjóði og milli þess og ríkissjóðs að öðru leyti væri ekki aðskilinn fjárhagur. Mér finnst þetta ekki vera rétt. Því að ég sé ekki annað en að það hlyti að vera hemill á fjárkröfur hv. þm. og annarra á hendur ríkissjóði, að þetta fé væri beinlínis ekki nú á næstu árum ætlað til að eyðast, heldur til að geymast. Og ég sé ekki, að samkvæmt l. væri það í sjálfa sér heimilt að ráðstafa þessu fé með einföldu lagaákvæði. Þetta finnst mér vera töluverður munur frá því að geyma fé þetta á þann hátt, sem hæstv. atvmrh. vill. En það er náttúrlega eðlilegt, eins og nú er komið, að þessi hæstv. ráðh. treysti hæstv. ríkisstjórn bezt til þess að geyma þessa peninga með því að hafa þá undir sinni hendi, án þess að ríkisstjórnin sé bundin í því efni með l. Ég ætla nú ekki að bera hér fram neitt vantraust til þessarar nýju stjórnar. En ég verð að segja það, að ég álít það öruggara að hafa þá skipun á, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, að taka þetta fé til hliðar á þennan hátt. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að kreppa getur skollið á fyrr en stríðinu er lokið, og það geta orðið hér vandræði fyrr en stríðinu er lokið. En það er bara þetta, að frv. miðar við stríðslok vegna þess, að þó að hér komi alls konar vandræði áður en stríðinu er lokið, þá er ekki í fljótu bragði hægt að sjá, hvernig úr þeim vandræðum er hægt að bæta með peningum. Ég veit náttúrlega ekki, hvernig þá kreppu mundi bera að höndum, sem kynni að koma, meðan stríðið stendur. En kæmi slík kreppa, eru langmestar líkur til, að hún kæmi þá vegna siglingaerfiðleika, þannig að vörur og alls konar efni fengist ekki flutt hingað til landsins. Og þá væri í raun og veru lítið hægt að bjarga því ástandi við með þessum sjóði. Þess vegna er það, að það er einmitt miðað við það í frv. að reyna að endurreisa atvinnuvegi þjóðarinnar að stríðinu loknu, því að það sjá allir menn, að hverju muni bera hér, þegar stríðið hættir. Þó er ég ekki með þessu að segja, að ég mundi ekki taka til velviljaðrar athugunar breyt. á frv., sem gengju í þá átt, að grípa mætti til þessa fjár til þess að afstýra alveg sérstökum vandræðum, meðan á stríðinu stendur, ef það þá væri hægt með því móti. Annars er það undarlegt, að það á að vera eitthvað alveg sérstakt með ríkistekjurnar og ríkissjóðinn. Það er varla til það hlutafélag eða samvinnufélag eða yfirleitt fyrirtæki, að það komi sér ekki upp varasjóði. Meðferð sumra slíkra varasjóða er að vísu bundin dálítið með landslögum, svo sem t.d. samvinnufélögin. En það eru líka félög og fyrirtæki í landinu, sem ekki eru bundin neinum ákvæðum um varasjóði, sem samt hafa varasjóði. Þau hafa því ráðstöfunarrétt yfir varsjóðum sínum, alveg eins og hæstv. Alþ. mundi hafa yfir þessu fé, sem hér í frv. er gert ráð fyrir að leggja til hliðar. En samt telja þau tryggara að hafa þessa varasjóði, þannig að þau taka fé til þeirra úr atvinnurekstrinum til þess að tryggja framtíð sína. Það er einkennilegt, ef þetta er af öllum talið rétt um „prívat“ fyrirtæki og félög, að þá skuli það vera tóm vitleysa, ef ríkissjóður fer eins að, þegar hann á kost á því. Hv. 11. landsk. hefur borið hér fram brtt. á þskj. 420, og hann sagði, að það væri um hana, sem hann greindi á við mig. Þetta er nú ekki alls kostar rétt. Ég hef ekki látið í ljós neina andstöðu vegna þessarar brtt. hans. Hann sýndi mér hana, áður en hann sendi hana í prentun, og það er að vísu rétt, að ég vildi ekki gerast meðflm. að henni, af ástæðum, sem ég kem síðar að. En hvað till. sjálfa snertir, er langt frá því, að ég hafi nokkuð á móti henni efnislega. Ég álít einmitt, að fé framkvæmdasjóðs eigi að verja m.a. til þeirra framkvæmda, sem till. hans greinir. Hitt er aftur annað mál, að ég tel ekki nauðsynlegt að breyta frv. á þennan veg, og er það m.a. vegna þess, að það var svo greinilega tekið fram í grg. frv., þegar það var fyrst borið fram, á haustþinginu, og líka, að ég ætla, fræðum hv. flm. þess í hv. Nd., að ætlazt væri til, að fé sjóðsins, þegar til kæmi, yrði varið til slíkra framkvæmda, sem talað er um í brtt. Þessu var ekki mótmælt, og mér finnst maður mega treysta því, að svo verði gert. Ég mun ekki greiða atkv. gegn þessari till., og ég mundi greiða atkv. með henni og meira að segja bera fram viðaukatill. við hana, ef ekki stæði svo á, að þessu mjög svo þýðingarlitla þingi er að verða lokið. Ef farið yrði að breyta frv., mundi það náttúrlega tefja framgang þess og tefla því í nokkra tvísýnu sökum tímaskorts.

Hv. frsm. hefur breytt því sjálfur.

Rétt er það. En það er um svo sjálfsagt atriði, eins og komið er, að telja má alveg víst, að hv. Nd. fallist á þá breyt. Aftur á móti gæti þessi till. valdið ágreiningi. Af þeirri ástæðu, og með því líka, að ég tel till. þessa í raun og veru ekki nauðsynlega, þá hefði ég talið réttara, að hún kæmi hér ekki fram. Þó mun ég ekki greiða atkv. gegn henni, en verði hún samþ., þá mun ég við 3. umr. málsins að öllum líkindum bera fram viðaukatill. við hana, um nokkur fleiri atriði, sem mér finnst, að alveg eins megi nefna eins og þau, sem till. greinir. Hv. 10. landsk. var að tala um það, að það væri engin trygging fyrir því, að afkoma ríkissjóðs yrði svo góð til stríðsloka, að ekki gæti verið nauðsynlegt að grípa til þessa fjár fyrr. Það, sem er tilgangur hv. flm. og annarra, sem að, þessu frv. standa, er, að þeir álíta, að þörf ríkissjóðs fyrir fé að stríðinu loknu verði svo rík til þess að rétta við atvinnuvegi þjóðarinnar, að það sé þinganna, sem haldin verða til stríðsloka, að sjá ríkissjóði fyrir nægilegum árlegum tekjum. Ég veit það, að einmitt af því, að þetta fé er nú fyrir hendi, þá mun, ef peningaflóðið inn í ríkissjóð minnkar, verða miklu auðveldara að grípa til þess árlega til venjulegra þarfa ríkisins, ef það er haft í ríkissjóði, heldur en ef það er geymt í slíkum varasjóði, eins og með þessu frv. er lagt til. Svo að þetta finnst mér því vera stuðningur við minn málstað og okkar, sem í meiri hlutanum erum. Hv. 10. landsk. minntist líka á skuldir, sem enn væru í Bretlandi. Það er náttúrlega rétt og sjálfsagt að greiða þær, þegar það er leyfilegt og hægt, en ég hygg, án þess að ég ætli að fara út í það mál, að af öðrum ástæðum muni verða fullt eins hentugt að taka lán til þess að greiða þær skuldir. Íslenzkir bankar og einstaklingar eiga ekki einasta svo mikið fé úti í Englandi sem ríkisskuldunum nemur, heldur mörgum sinnum meira, og ég fæ í fljótu bragði ekki betur séð en að það yrði öllum aðilum haganlegast, að lán yrðu tekin af þessu fé til þess að greiða skuldir ríkissjóðs í Englandi og færa þær með því í hendur innlendra manna eða stofnana. Ég býst við, að það sé hægt að breyta lánunum þannig, þó að ríkissjóður eigi að vísu sjálfur fé til þess að breyta því í enska mynt á sama hátt. En það þýðir bara það, að taka verður ný lán að stríðinu loknu til þess að reisa við það, sem ætlazt var til, að framkvæmdasjóður ríkisins reisti við í atvinnulífi þjóðarinnar. Og ég veit þá ekki, hvort það munar svo miklu, þó að skuldirnar lækki raunverulega á stuttu árabili. Og á allan hátt finnst mér vera töluverð trygging í þessum ráðstöfunum, þó að ég játi það með hæstv. atvmrh. og hv. 10. landsk., að Alþingi hafi náttúrlega vald yfir þessu á hverjum tíma. Það getur farið illa nei þessar ráðstafanir, sem nú eru gerðar, ef frv. verður að lögum, en þannig er það með allt, sem við samþ. hér og ákveðum, að næsta þing getur gert það allt að engu.

* Atvmrh. (Magnús Jónsson): Umr. um þetta mál hafa þegar orðið öllu lengri en búast mátti við, sérstaklega af því, að öllum virðist bera tiltölulega lítið á milli, þó að fjhn. tæki upp á því að klofna um málið. Ég verð þó að svara nokkrum orðum því, sem komið hefur fram. Hv. 10. landsk. sagði út af orðum mínum, að það væru engin rök frá mér gegn þessu máli, að Alþingi gæti breytt lögum, og hv. frsm. meiri hl. tók undir það. Ég vil samt segja, að talsverð rök séu í þessu máli, því að það er tvennt ólíkt, hvort sett eru lög, sem þegar eiga að koma til framkvæmda, eða hvort það eru lög eins og þessi eða áætlanir um, að eitthvað skuli gert einhvern tíma í framtíðinni. Ég vil benda á það í þessu sambandi, að þetta er að vissu leyti einkennileg löggjöf, af því að það er til löggjöf um þetta atriði. Það eru 10 ára gömul lög, frá 1932,. um svo kallaðan jöfnunarsjóð ríkisins. Þar er svo ákveðið, að þegar tekjur ríkissjóðs á rekstrarreikningi fara fram úr lögboðnum og óhjákvæmilegum greiðslum og handbært fé ríkissjóðs samkvæmt sjóðsyfirliti nemur meiru en 4 milljónum króna, þá skuli leggja það, sem umfram er, í sjóð, er nefnist jöfnunarsjóður. Ég skal ávaxta fé hans í banka. Þarna er heimild fyrir þessari ráðstöfun. Þ.e.a.s., ef ríkissjóður eignast svo og svo mikið handbært fé, þá rennur það, sem er fram yfir 4 millj. kr., samkvæmt fyrstu grein þessara laga, í jöfnunarsjóð. Það hlýtur því, eftir þeim lögum, eitthvað að vera komið í jöfnunarsjóð, ef svo mætti að orði komast: Svo kemur grein, sem segir, hvernig eigi að verja þessum jöfnunarsjóði. Verði greiðsluhalli á sjóðsyfirliti ríkisreiknings, ber að greiða af handbæru fé ríkissjóðs það, sem til er umfram 4 milljónir, en það, sem á vantar, greiðist úr jöfnunarsjóði, eftir því sem fé hans hrekkur til. Svo kemur nánara ákvæði um þetta. Og að lokum kemur ákvæði um það, að verja megi honum til greiðslu á erlendum skuldum. Þessu er öllu ráðstafað með þessum lögum. En nú er ekkert orð um það í þessum lögum, að þau lög verði úr gildi numin, en þau eru það sjálfsagt að einhverju leyti, ef þessi lög verða sett. Þetta er ágætt dæmi um það, hvað það þýðir að setja þess konar löggjöf. Nú kemur Alþingi 1942 og setur lög eins og því sýnist og. skeytir ekkert um vilja Alþingis 1932. Og það mun sýna sig, að það mun í hvert skipti setja lög eins og því sýnist í þessu efni, og það er eðlilegt. Ég minntist ekkert á brtt. hv. 10. landsk. áðan, en ég vil út af henni segja það, að mér þykir engin furða, þótt menn vilji segja til um það, hvernig eigi að verja þessu fé. En sams konar till. kom fram í hv. Nd. og var felld þar. Nú kemur hv. 1. þm. Eyf. og ætlar strax að fara að bæta við hana. Ætli það komi ekki þarna gangur málanna. Nú vilja menn þetta eða hitt, á næsta þingi vilja menn ekki þetta, heldur eitthvað annað. Svona verða menn alltaf að breyta þessu, og svo þegar að því kemur, að það á að ráðstafa þessu, þá verður málið tekið upp til alveg nýrrar athugunar. Og það verður farið með þetta fé eins og ríkissjóður væri. Ég hef ekki getað náð í ákvæðin um viðlagasjóðinn gamla, sem hv. þm. sagði, að verið hefði skynsamlega ráðstafað. Þessi sjóður myndaðist við það, að þá kvað alltaf við, að enginn hefði peninga nema landssjóður. En ég held, að hann hafi verið allt öðruvísi. Hann var einhvers konar lánsstofnun, og honum var ekki svo glatt eytt, af því að hann stóð úti í lánum til húsa, jarða og ýmislegs annars. Það er því engan veginn hægt að jafna þessu saman. Hv. frv. meiri hl. sagði, að hann skildi ekki í því, að ríkissjóður gæti ekki safnað varasjóði eins og einstök félög, t.d. hlutafélög. Það getur vel verið, að þetta sé skrýtið, en svona er það nú samt. Og það er kannske nokkuð ólíku saman að jafna. Það er búið um varasjóðina miklu betur af félögunum, og svo er með skattalögunum búið að gera þá þannig úr garði, að það er lítt mögulegt að hagga við þeim. Og svo má búast við, að varasjóðir félaga haldist betur við, af því að þar eru eigendurnir alltaf þeir sömu. Ég gæti trúað, að þeim væri mismunandi varið, ef skipta ætti oft um þá, sem með þá fara. Aftur á móti er það þannig með sjóði ríkisins, að það er alltaf verið að gera kröfur um að fá fé úr þeim. Og reynslan hefur sýnt, að það er ekki eins auðvelt fyrir sjálft löggjafarvaldið að koma sér upp varasjóði og það er í einstökum félögum, nema því yrði komið inn í stjórnarskrána. Það mætti kannske setja það inn í hina endanlegu nýju stjórnarskrá, svo að maður tali nú um þetta í gamni og alvöru. Ég vil beina þeirri spurningu til hv. frsm. á móti spurningu, sem hann beindi til mín: Hvað heldur hann, að gert yrði, ef miklir vandræðatímar rynnu upp og tekjur ríkissjóðs rýrnuðu og ákaflega mikil þörf væri á því, að hið opinbera hefðist handa um framkvæmdir? Heldur hann virkilega, að þessi ákvæði um framkvæmdasjóð ríkisins mundu þá nokkuð mega sín fyrir þeirri þörf? Ég hef ekki nokkra trú á því. Ég held, að það gerði ekkert til, þó að þetta fé væri í þessum framkvæmdasjóði, því yrði þá bara veitt úr honum. En hvað það væri betra heldur en að ráðstafa því úr ríkissjóði, það fæ ég ekki séð. Ég vil ekki ganga á móti þeirri hugsun, sem er í þessu frv., en tel hins vegar, að það komi ekki að verulegu gagni. Ég legg svo að lokum til, að frv. verði vísað til ríkisstj.



Herra forseti ! Ég held, að það hafi verið misskilningur hjá hv. 1. þm. Eyf., að ég hafi sagt, að hann hefði beinlínis verið andvígur brtt. þeirri, sem ég ber fram á þskj. 420. En ég held, að ég hafi orðað það svo, að mér virtist vera ágreiningur um 1. gr. Og ég benti á það í því tilefni, að flokksmenn hans bera fram till. þá, sem vitnað er til í nál. meir í hlutans, þar sem lagt er til að leggja fyrir:. milljónir kr. af tekjum ársins 1941, sem á að verja til alveg sérstakra ráðstafana að stríðinn loknu. Þetta er vitanlega ekkert annað en það, sem í minni brtt. er. Ég vil, að þessu fé sé varið til sérstakra ráðstafana, eftir því sem unnt er. Hv. 1. þm. Eyf. tók þessari brtt. minni vinsamlega, en kvaðst þó ekki greiða atkv. með henni, m.a. vegna þess, að hann sagðist treysta því, að það yrði haft eins og brtt. segir, þótt það standi ekki í frv., og þó sérstaklega vegna þess, að í grg. frv., eins og það var lagt fram á haustþinginu, hafi þetta verið tekið upp. Og í öðru lagi hefði þetta komið fram í framsöguræðu hv. flm. í hv. Nd. En það, sem sagt er um mál, er alls ekki sama og það, sem ákveðið er með lögum. Og það hlýtur hann að viðurkenna, að það er öruggara að hafa lagaákvæði um þær framkvæmdir, sem honum er ætlað að gera. Út frá þessari röksemdafærslu hv. þm. virðist mér, þar sem hæstv. atvmrh. hefur ekki lagt til, að frv. verði fellt, heldur vísað til stj., að ég gæti, ef till. mín yrði felld, með sömu röksemd, - að í hv. Nd. væri búið að tala um, að svona ætti að ráðstafa fénu -, greitt atkv. með því, að frv. yrði vísað til hæstv. ríkisstj., af því að hún mundi ráðstafa fénu svona, þó að það stæði ekki í lögum. Það virðist mér a.m.k. rökrétt ályktun af því, sem þessi hv. þm. sagði. Ég mun því, ef mín till. verður felld, taka til athugunar, hvort ég álít rök hans svo mikils virði, að rétt sé að fylgja till. hv. minni hluta. Út af því, sem hæstv. atvmrh. talaði um, að þessi lög væru annars eðlis en þau lög, sem kæmu strax til framkvæmda, vil ég segja það, að það er ekki rétt. Þegar þessi lög öðlast gildi, þá koma þau strax til framkvæmda að því leyti, sem til sjóðsmyndunarinnar kemur, en að öðru leyti koma þau ekki til framkvæmda, fyrr en fé sjóðsins er ráðstafað. Um jöfnunarsjóð gegnir allt öðru máli. Þar er ert ráð fyrir varasjóði, sem varið yrði eingöngu til þess að greiða tekjuhalla, sem kæmi fram á fjárlögum. En hér er um að ræða fé, sem fengið er á óvenjulegan hátt, og við leggjum til að verði fest, eftir því sem unnt er, þó að okkur sé vitanlega ljóst, að komandi þing geta breytt þessu, ef viðhorfin breytast að einhverju leyti. Og ég vil taka undir það, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði, hvort ekki muni vera heppilegra fyrir hæstv. ríkisstj. og þau þing, sem afgreiða fjárlög, að hafa sem allra mest af árlegum tekjum ríkissjóðs bundið, og hvort það er ekki alveg rökrétt ályktun af því, að fjárkröfur ýmissa hv. þm. eða kjördæma á hendur ríkisstj. og Alþingi mundu verða nokkru minni, ef fyrirfram væri vitað, að svo og svo mikið af tekjuafgangi hvers árs væri bundinn, og ekki ráðstafað nema í sérstöku augnamiði á víssum tímum. Og út af þeirri líkingu, sem hæstv. atvmrh. dró í þessu máli, um horn á húsi, sem byggt hefði verið og gerði gagn, meðan það stæði, vildi ég beina til hans og hv. dm., hvort við getum ekki orðið sammála um að bíða þetta ár, svo að það geri sitt gagn, meðan það stendur, enda færi bezt á því.



Ég hefði ekki kvatt mér hljóðs, ef hæstv. atvmrh. hefði ekki beint til mín beinni spurningu. Hann spurði, hvað ég héldi, að gert yrði, ef ríkissjóð skorti , fé og hér bæri einhver stórvandræði að höndum, áður en stríðinu lyki. Ég vil benda honum á, að þetta fé fer ekki á fjöll, jafnvel þó að þetta frv. verði samþ., ef fé gæti þá bætt úr þeim vandræðum, sem kynnu að höndum að bera. Gæti þá ríkissjóður sjálfsagt tekið þetta fé að láni. En annars hef ég ekki trú á því, að meðan stríðið stendur, beri þannig löguð vandræði að höndum, að peningar geti mikið úr bætt. Hæstv. ráðh. vildi gera mun á venjulegum l., sem hann kallaði, og þessum l., vegna þess að venjuleg l. væru framkvæmd þegar í stað, en þessi l. ekki. En þetta er misskilningur. Það á að framkvæma þessi l. þegar í stað, að því leyti að leggja þetta fé til hliðar. Hann minntist á l. um jöfnunarsjóð ríkisins, sem sett voru að ég ætla árið 1932. Það er alveg rétt hjá honum, að þessu frv. svipar að nokkru til þeirra l., en þó eru þau algerlega miðuð við venjulegt ástand, þegar gengur upp og niður fyrir ríkissjóði, en alls ekki miðuð við hið óvenjulega ástand, sem nú hefur skapazt. Þess vegna er það, að það, sem átti vel við 1932 á ekki við öllu lengur. Í frv. er gefin alveg sérstök heimild til þess að nota þetta fé í ákveðnu augnamiði, til þess að rétta við atvinnulíf þjóðarinnar að stríðinu loknu, en jöfnunarsjóður var alveg sérstaklega miðaður við þarfir ríkissjóðs, ef þær yrðu stundum meiri en á öðrum tíma. Ég held því, að ekki sé beinlínis þörf að nema l. um jöfnunarsjóð úr gildi; þó að þetta frv. verði samþ. Þá vék hv. þm. að viðlagasjóðnum gamla og virtist halda, að hann hefði verið stofnaður til þess að útvega landsmönnum veltufé, - vera eins konar lánsstofnun. Þetta er misskilningur. Hann var stofnaður til þess að tryggja ríkissjóð, - hann var varasjóður ríkissjóðs. Hitt er annað mál, að hann var ávaxtaður með því að lána úr honum oft og tíðum einstökum mönnum og stofnunum. Því að þegar viðlagasjóðurinn var stofnaður, var engin lánsstofnun til í landinu, sem gæti tekið við slíku fé til ávöxtunar. Voru þá slegnar tvær flugur í einu höggi, að tryggja ríkissjóð og veita fé út til atvinnulífsins. En það kemur ekki þessu máli við, þó að það, sem eftir var af viðlagasjóði, hafi verið afhent Búnaðarbankanum. Það var ekki gert vegna þess, að það væri sérstaklega í samræmi við fyrra starf viðlagasjóðsins, heldur af því, að þarna voru til peningar til að láta Búnaðarbankann hafa. Og hann var látinn hafa það sem eins konar stofnfé til þess að koma honum á laggirnar í fyrstu. Þá taldi hv. ráðh. það meginmun á þessu og varasjóðum félaga, að sömu menn hefðu umráð yfir þeim ár frá ári, en hins vegar breytilegt, hverjir sætu á þingi, skildist mér. En í sumum félögum, sem hafa varasjóði, er það svo, að þeim málum er ráðið til lykta á fulltrúafundum, þar sem fulltrúarnir eru kosnir árlega, en ekki til 4 ára eins ag alþm. Svo að ég held, að þessi rökfærsla nái ekki langt. Hv. 10. landsk. skal ég ekki svara miklu. Hann kvað einhverja framsóknarmenn hafa borið fram till. um að taka 3 millj. til væntanlegra ráðstafana út af sauðfjárpestunum. Ég sé ekki, að sú till. komi þessu máli neitt við. Hv. þm. sagði, að þar eð ég teldi ekki þörf á að samþ. till. hans, af því að heimild til sömu framkvæmda og till. fjallar um fælist í frv., mætti mér standa á sama, þótt frv. væri visað til stj., enda kærði ég mig ekki um að telja upp það, sem ætti að gera með þetta fé. Kvað hann þá stj. mundu ráðstafa fénu í sama tilgangi sem búið var að tala um. En hér er tvennu ólíku saman að jafna. Frv. hefur inni að halda heimild til alls þess sama sem till. hv. þm. fjallar um, þó að það sé ekki eins greinilega orðað í frv. En þó að frv. verði vísað til stj., þá hefur stj. enga heimild til að nota þetta fé öðruvísi en með frekari ákvörðun Alþingis, í fjárl., eða með þál. o.s.frv. Því að þótt umframgreiðslur hjá stj. séu samþ. eftir á, þá veit hv. þm., að samkv. stjórnarskránni hefur stj. ekki heimild til að greiða fé ríkissjóðs, nema með því móti, að Alþ. hafi á einhvern hátt veitt heimild til þess.

*Magnús Gíslason: Hv. frsm. meiri hl. hefur svarað þeirri aths., sem ég gerði út af þessu frv., hvernig ráðstafa mætti þessu fé á næstu árum, áður en þetta kæmi til framkvæmda, á þá leið, að það væri tilgangur með þessu frv. að taka þetta fé og leggja til hliðar, og það alveg án tillits til þess, hvernig afkoma ríkissjóðs verður á næsta ári, jafnvel þótt um halla verði að ræða. Ég verð nú að telja það ákaflega lítil búhyggindi að taka 8 millj. kr. eða hva, sem það verður, og leggja í Landsbankann og láta það liggja vaxtalaust þar á sama tíma sem ríkið þyrfti að reka sinn búskap með dýru lánsfé., Ég efast ekki um, að í reyndinni yrði fyrst gripið til þessa fjár, ef slíkt bæri að höndum. Mér virtist líka hv. frsm. inna að þessu í sinni síðustu ræðu, þar sem hann reiknar með þeim möguleika, að ríkissjóði yrði lánað fé úr þessum framkvæmdasjóði til nauðsynlegra framkvæmda. Hann taldi einnig geta komið til mála að taka lán úr þessum sjóði, ef greiða þyrfti skuldir ríkisins erlendis. Gat hann þess jafnframt, að ef ekki verður handbært fé að stríðinu loknu til þeirra framkvæmda, sem ætlazt er til með lögum, þá gæti komið til mála að taka ný lán til þeirra hluta. En er þá ekki mergur málsins, hvað það er, sem framtíðin ber í skauti sínu? Verður nokkur fullnaðarráðstöfun gerð um þetta fé, fyrr en maður sér fram á, hvernig afkoman verður á næsta ári? Það hygg ég ekki. Ég held þess vegna, að þetta sé meinlaus till. í sjálfu sér, en geti því miður ekki náð þeim tilgangi, sem ætlazt er til.