Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Björn Jónsson) : Herra forseti. Þetta mál var svo vandlega reifað hér bæði í framsöguræðu hæstv. félmrh. og í síðari ræðu hans við 1. umr. málsins, að ég tel ekki ástæðu til þess að vera langorður um málið á þessu stigi a. m. k. Það, sem hér er um að ræða, eru afskipti löggjafarvaldsins, ríkisvaldsins, og rök löggjafarvaldsins til þess að setja niður deilu, sem hefur staðið í tvo mánuði og hefur haft í för með sér margs konar háskalegar afleiðingar í þjóðfélaginu, þá deilu, sem valdið hefur því, að allur togarafloti landsmanna, þ. e. a. s. þeir togarar, sem eru yfir 500 brúttólestir að stærð, hefur stöðvazt í svo langan tíma. Það hefur í fyrsta lagi valdið óhemjulegu gjaldeyristjóni, sem nemur mörgum hundr. millj. kr. Það hefur truflað eðlilega atvinnustarfsemi í landinu hjá því fólki, sem í landi vinnur við fiskiðnað og fiskverkun. Og síðast, en ekki sízt, hefur þetta orðið okkur til vansæmdar út á við, kannske fyrst og fremst af tvennum ástæðum umfram þær venjulegu, þ. e. a. s. við stöndum í harðri deilu við tvö stórveldi um okkar landhelgi, og meðan togaraflotinn er stöðvaður, þá má segja, að þeim sé raunverulega gefinn einkaréttur á togveiðum við Ísland að verulegu leyti, þessum deiluaðilum okkar. Og í annan stað stendur svo á, að vegna þeirra náttúruhamfara, sem orðið hafa í landinu, þá má segja með nokkrum sanni, að við stöndum með útrétta höndina eftir fjárhagsaðstoð frá erlendum aðilum og jafnvel erlendum ríkjum, og það virðist því skjóta svolítið skökku við, að á sama tíma höfum við bundin við bryggju okkar aflasælustu skip, þau atvinnutæki okkar, sem oft hafa gefið einna mest í þjóðarbúið. Það er sjálfsagt af þessum ástæðum öllum, og það er ekki umdeilt hér á hv. Alþ., að þessar deilur verði að setja niður, og það er ekki heldur umdeilt, að það verði að gerast með því, að löggjafarvaldið komi til skjalanna með einhverjum hætti. Hitt er aftur umdeilt nokkuð, hvort sá háttur, sem hér er á hafður, sé sá rétti eða hvort aðrir hefðu frekar komið til greina. En þetta mikilsverða atriði málsins vil ég leggja sérstaka áherzlu á, að allir eru sammála um það, að við svo búið má ekki standa. Hér er komið neyðarástand, óvenjulegt neyðarástand undir óvenjulegum kringumstæðum, sem ekki verður komizt hjá að binda endi á. Það breytir engu um þá fyrri og núv. afstöðu manna, ég vil vona flestra, ef ekki allra, sem í hv. d. sitja, að afskipti löggjafarvaldsins af slíkum málum séu algert neyðarúrræði, sem ekki eigi að grípa til, nema einskis annars sé kostur. Og ég held einmitt, að hér standi svo á, enda er nú hæstv. ríkisstj. frekar gagnrýnd fyrir það, hve seint hún hafi komið til skjalanna og hún hafi ekki tekið málin nógu sterkum tökum í upphafi, heldur en að hún sé nú of snemma á ferðinni með þær aðgerðir, sem eru fyrirhugaðar með setningu þeirra laga, sem hér er flutt frv. að. Það hefur oft fallið í minn hlut hér í hv. þd. á undanförnum árum og jafnvel rúmum áratug að andmæla slíkum afskiptum löggjafarvaldsins, og það má vel vera, að einhverjum þyki þess vegna, að ég og aðrir mínir félagar liggi vel við höggi, að öðruvísi hafi viðbrögð okkar verið hér áður fyrr. En ég vil benda á, að ég held, að alveg samsvarandi dæmi og þetta verði naumast fundið á síðustu árum og jafnvel síðustu áratugum, sem geri það jafnsjálfsagt og óumdeilanlegt, að löggjafarvaldið verði að grípa inn í. Ég vil líka segja það út af því, sem um þetta atriði kom fram t. d. hjá hv. 1. landsk. þm., fyrrv. sjútvrh., að ég held, að það þyrfti ekki lengi að leita í ræðum, sem ég hef haldið um slík mál eða einhverju leyti sambærileg mál í tíð fyrrv. ríkisstj. að þá hafi ég alltaf haft þann fyrirvara á, að vitanlega gætu skapazt slíkar aðstæður, að það væri nauðsynlegt, að löggjafarvaldið gripi inn í, t. d. í þeim tilfellum, að mjög fámennir hópar misnotuðu þá aðstöðu, sem þeir hafa, þau réttindi, sem þeir hafa til þess að gera verkfall eða verkbann eða annað því um líkt, þannig að allt þjóðfélagið liði fyrir það óbætanlegt tjón. Undir slíkum kringumstæðum verður ekki komizt hjá slíkum afskiptum. Og ég held, að það sé alger óþarfi við afgreiðslu á þessu máli að vera að núa mönnum því um nasir, að þeir hafi haft aðra afstöðu í svipuðu máli. Það er eingöngu um það að ræða, að mat manna á málefnum hverju sinni hefur verið misjafnt, og við því er auðvitað ekkert að segja. Ég tel það út af fyrir sig ánægjulegt, að ekki þurfi að deila um þetta mikilvæga atriði, að það sé nauðsynlegt, að aðgerðir löggjafarvaldsins komi hér til. Hitt er svo á að líta, hvort sú gagnrýni á þessari lausn málsins, sem fram hefur komið, hafi við rök að styðjast og hvort aðrar aðferðir hefðu verið hentugri til lausnar á deilunni eða sanngjarnari. Það er auðvitað ekki nægjanlegt, að lausn sé sanngjörn, - ég vil taka það skýrt fram, - og allra sízt vil ég halda því fram, að á þessu frv. finnist engir agnúar, sem mætti bendla við það, að réttlátari niðurstöður hefðu komið til greina, því að mér þykir auðséð að slíkir agnúar séu á þessu frv., og kem ég kannske að því ofurlítið síðar. En það er ekki nægilegt í slíku máli að fullnægja réttlætinu, þótt það beri vitanlega að gera, að svo miklu leyti sem nokkur kostur er. Málið er náttúrlega um það, fyrst og fremst, hvort á að ljúka deilunni, hvort á að gera þær aðgerðir, sem duga til þess, að deilunni sé raunverulega lakið og því vandræðaástandi, sem af henni leiðir. Það hefur verið sagt, að það hefði verið hentugra, að sáttasemjari hefði fyrst komið með till. og hún hefði gengið sinn gang til atkvgr. í samtökum deiluaðila og síðan hefði hún verið borin fram sem frv. Þetta hefur verið gert áður og mælzt misjafnlega fyrir. En það, sem upp úr stendur um þetta atriði, er í fyrsta lagi það, að sáttasemjari hefur ekki talið sér fært að bera fram neina sáttatill., eins og málið hefur verið vaxið, þannig að hvorki ríkisstj. né löggjafarvaldið hefur við neitt það að styðjast og hefur ekki heldur á valdi sínu að fyrirskipa sáttasemjara að flytja till. eftir sinni forskrift eða annarra. Hann fer eftir sínum starfsreglum og embættisskyldum, og er það sízt að lasta. En að hans dómi hafa þær boðið honum að haga sér þannig í málinu að bera ekki fram sáttatill., vegna þess að það væri vonlaust, að hún leiddi til lausnar á deilunni. Þetta kom fram hjá sáttasemjara á fundi með félmn. beggja deilda í gær, að hann hefði talið það algerlega tilgangslaust að bera fram slíka sáttatill. Það hefur líka komið fram hjá hæstv. félmrh., að það hefur verið mikið reynt að fá deiluaðila til þess að koma sér saman um frjálsan gerðardóm, sem getur oft og tíðum verið æskileg aðferð í kjaradeilum, en það hefur ekki verið tekið í mál af deiluaðilum. Þá er ekki eftir annar möguleiki en að lögfesta gerðadóminn. Ég segi fyrir mitt leyti, - það er kannske smekksatriði, - að ef ég þarf að hafa afskipti af því á löggjafarþinginu, að það skipti sér af svona deilum, þá vil ég heldur sjá, hvað er verið að gera, sjá það svart á hvítu og geta dæmt um það eftir því, sem efni standa til, heldur en að senda málið út í óvissu gerðardómsins. Ég held, að það sé eðlilegra sjónarmið af hálfu þeirra, sem sá vandi er á herðar lagður á löggjafarþinginu að semja frv. um lausn á slíkum deilum. Að öðru leyti er kannske, eins og ég sagði, smekksatriði, hvort menn vilja gerðardóm frekar en ákveðna lagalausn. En að mínum dómi þá er gerðardómur miklu óviðfelldnari, og ég segi fyrir mitt leyti, að ég hefði verið miklu tregari til að ljá þeirri aðferð lið heldur en þeirri, sem er viðhöfð, þó sérstaklega ef þess er gætt, hvernig í pottinn er búið varðandi þá lausn, sem hér er um að ræða. Ég verð að segja með hæstv. félmrh., að þegar lausn er byggð annars vegar á atriðum, sem annar aðilinn vill eftir atvikum sætta sig við, og hins vegar aðstoð þriðja aðilans, til þess að mótaðilinn skaðist ekki á að ganga að þeirri lausn, þá spyr ég: Hver þarf að kvarta? Yfir hverju þurfa útvegsmenn að kvarta, þegar þeim er boðin ríkisaðstoð til þess að brúa bilið, sem liggur á milli tilboðs yfirmanna og þess tilboðs, sem þeir sjálfir lögðu fram? Þeir greiða nákvæmlega það, sem þeir höfðu áður tjáð sig fúsa til að borga yfirmönnum, hvorki meira né minna. Ég get ekki séð, að á öðrum aðilanum sé níðzt í þessu tilfelli og raunar engum, sem þessi deila snertir. Það er að vísu um það að ræða hér, að búið er að semja við undirmenn á togurunum með frjálsum samningum, og þeim samningum verður vitanlega ekki breytt, nema með samþykki beggja samningsaðila, fyrr en í lok samningstímans. Þá er auðvitað rétt að geta þess, að stundum hefur það komið fyrir í samskiptum atvinnurekenda og launþega, að samningum hafi verið breytt, án þess að til uppsagnar kæmi á samningstíma, og það má vel vera, að þann aðalágalla, sem mér sýnist á þessu frv., takist að leiðrétta á samningstímanum og jafnvel áður en langir tímar líða. Í því sambandi vil ég leggja sérstaka áherzlu á það, sem hæstv. félmrh. sagði hér áðan varðandi kjör matsveins og aðstoðarmanns eða manna í vél. Ég tel, að nái frv. samþykki og með tilliti til gerðra samninga, þá sé það hrópandi misræmi, sem skapast í þeirra kjörum, - ekki þannig, að það sé níðzt á þeim á þann hátt, að þeirra samningar, sem umboðsmenn þeirra hafa gert fyrir þá, séu í nokkru hreyfðir, það stendur allt eins og það á að standa, en þarna kemur fram greinilegt misræmi, sem þarf að leiðrétta og ég held að verði leiðrétt, áður en margir dagar eða margar vikur líða. Ég held, að það mál sé þannig vaxið, að það komi ekki til mála, að þessi hluti skipshafnarinnar láti bjóða sér það að vera allt í einu kominn niður fyrir háseta í launakjörum. Hins vegar tel ég ekki, að ríkisstj. eða þeir, sem hafa staðið að þessu frv., verði hér ásakaðir. Hér er um það að ræða, að umboðsmenn þessara manna hafa gert ákveðinn samning um það, að þeir skuli ekki vera með í þeim uppbótum, sem koma á laun þegar mönnum fækkar á dekki, og það hefur verið þeirra mat, að sanngirni mælti ekki með því. Hins vegar snýr það mál dálítið öðruvísi við, eftir að yfirmenn hafa fengið kröfum, sem hafa verið gerðar af þeirra hálfu í mörg ár, framfylgt, að fækki mönnum á dekki, þá skuli þeir einnig fá fyrir það nokkra launauppbót. Hvort það telst eðlilegt eða ekki, um það má sjálfsagt lengi deila. Ég held þó, að yfirmennirnir hafi þar nokkuð til síns máls, að fækkun á dekki sé möguleg að nokkru leyti fyrir aukinn tækjabúnað og að nokkru leyti fyrir vinnuframlag yfirmanna, þannig, að það sé ekki óeðlilegt, að hér sé hafður sami háttur á og yfirleitt er á bátaflotanum, að þegar hásetum fækkar, þá njóta allir skipsmenn þar góðs af. Þá er ekki heldur eðlilegt, eins og ég sagði, að þessir undirmenn, sem ég tilgreindi, matsveinn og aðstoðarmaður í vél, séu þar afskiptir. Ég vil satt að segja ekki trúa því, ef ríkisstj. er fús til, og ég gat ekki skilið orð félmrh. öðruvísi, að greiða fyrir því fjárhagslega, að þessi mismunur verði bættur útvegsmönnum, en að þeir séu manna fúsastir til að leiðrétta þetta atriði, því að mér finnst það mikið sanngirnismál. Auk þess yrði vafalaust með því leyst sambúðarvandamál, sem hljóta alltaf að skapast meðal skipshafnarinnar, þegar svona misræmi kemur fram, og hljóta að vera útvegsmönnum heldur óhentug. Það hefur verið sagt, að þetta frv. væri ósanngjarnt að því leyti, að yfirmönnunum væri gert miklu hærra undir höfði en undirmönnunum og þeir fengju miklu meiri hlutfallslegar kjarabætur en hásetarnir fengu. Ég held, að um þetta megi lengi deila og án þess að komast að niðurstöðu, svo að menn geta sitt á hvað, þegar þeir hlusta á þessa málsaðila, eins og við gerðum í félmn., verið dálítið mikið sammála síðasta ræðumanni. Það er nefnilega þannig, að það er ekki auðvelt að skera hér úr og segja, að annað sjónarmið sé algjörlega rangt og hitt sjónarmiðið sé rétt. Það er, held ég, sannast mála, eins og kom greinilega fram hjá sáttasemjara og sáttanm., að málið sé þannig, að miðað við þann afla, sem almennt hefur verið á togaraflotanum að undanförnu og hann hefur því miður farið minnkandi, má minnki bilið milli tekna hásetans annars vegar og yfirmannsins hins vegar. Held ég, að á þessu geti ekki leikið neinn vafi, enda geta menn að sumu leyti lesið sér til um það í frv. A. m. k. þarf ekki að beita blýantinum ýkjamikið til að sjá það, að annars vegar fastakaupið, sem er annar aðalliður teknanna, hækkar svo að segja um sömu prósentutölu hjá báðum, þannig að það hlutfall virðist haldast nokkurn veginn eða jafnvel alveg nákvæmlega. En á hinum póstinum er um það að ræða, að aflapremía almenns háseta, sem er annar aðalhluturinn af tekjum hans hækkar úr 0.576% í 0.780%. eða nálægt 35%. En hjá yfirmönnunum er þetta svolítið misjafnt. Ef við tökum t. d. 1. vélstjóra þá hækkar hann úr 1.63% í 1.83%, en það er 12.2%. Þetta gefur greinilega vísbendingu um, hvað hér er um að ræða. Hitt er svo annað mál, að kjörin eru þannig uppbyggð, að yfirmennirnir byggja tiltölulega að meira leyti á aflaprósentu heldur en fastakaupi, það er stærri hluti af þeirra launum, þannig er aflinn, sem um borð er dreginn í hvert skip, ræður að mestu um það, hvaða hlutfall hér er um að ræða. Það getur sem sagt verið, að bilið minnki. Það getur einnig verið, eins og Guðlaugur Þorvaldsson, einn sáttanm., orðaði það á fundi félmn., að ef afli vex mikið og mannskap er fækkað, þá getur bilið breikkað. Hins vegar sagði Torfi Hjartarson: Ef afli rýrnar, þá getur vel verið, að yfirmennirnir dragist óeðlilega niður, þannig að þeirra kjör verði lakari hlutfallslega heldur en þau hafa verið.“ Þannig sjá menn, að það er ekki eins auðvelt og hv. 5. þm. Reykn. vildi vera láta hér áðan, að komast að alveg óyggjandi rökstuddri niðurstöðu um það, hvort hér er um að ræða breytingu á innbyrðis hlutfalli milli háseta og yfirmanna eða ekki. Til þess að ekki sé verið að gera tilraun til blekkinga, vil ég geta þess, að hér kemur það auðvitað inn í málið, hvort sá hluti af kjarabótum hásetanna, sem fenginn er með fækkun manna á dekki, á að reiknast hér inn í sem hrein kjarabót eða ekki. Það getur að sjálfsögðu verið deiluefni líka. En hitt er ekki deiluefni, að þeir munu bera þetta meira úr býtum í sambandi við aflaverðmæti heldur en þeir hafa gert áður. Annað, sem hefur verið deilt um í þessu sambandi, er minni háttar, og ég sé ekki ástæðu til að fara ítarlega út í það. Því er t. d. haldið fram, að vélstjórar fái með þessu frv. alveg nýjan rétt til þess að skipta á milli sín hlut þess vélstjóra, sem vantar um borð. Hér er um algeran misskilning að ræða, því að í þessum samningum er ekkert slíkt ákvæði. Það er algerlega óbreytt frá því, sem verið hefur, og vélstjórarnir hafa þennan rétt samkv. gildandi lögum, en ekki samkv. samningum. Og það er næsta ólíklegt, að hér gæti verið um raunverulega stórkostlegt praktískt spursmál að ræða, þar sem það er lögbundið, hvað vélstjórar skuli vera margir, og ég hygg, að það þurfi að koma til annaðhvort, að sú skylda sé uppfyllt að hafa þann tilskilda fjölda vélstjóra, eða þá að gefa undanþágur, en í hvorugu tilfellinu mundi vera um neinar tekjur að ræða fyrir vélstjórana, - ekki ef þeir eru eins og lög segja til um, og ekki heldur, ef undanþága er veitt frá lögunum, þannig að hér er ekki um neitt nýtt mál að ræða eða neitt óréttlæti, sem skapað er með þessum lögum. Það er á allt annan hátt, sem þetta hefur gerzt. Nú er það svo í sambandi við þetta og matið á því, hvað er hlutfallslegt, þá vil ég aðeins nefna það, sem mér finnst ástæða til, að afli togaranna hefur því miður farið minnkandi, minnkaði held ég á s. l. ári um 11. þús. tonn, ef ég man rétt, frá árinu áður. Það má auðvitað vel vera, og það er vonandi, að sú þróun snúist við í sambandi við útfærslu okkar landhelgi. En ég tel, að á næstunni, þ. e. a. s. á þessu ári, þeim tíma, sem þessir samningar eiga að standa, séu því miður ekki neinar sterkar líkur á því, að hér verði einhver alger umskipti, sem geti haft það í för með sér, að kjarahlutföll milli yfirmanna og undirmanna geti af þeim ástæðum raskazt stórkostlega. Ég held, að því miður séu ekki líkur á því. Hitt er auðvitað ekki nema alveg eðlileg afstaða forustumanna sjómannafélaganna, að þeir bendi á, hvað hér er á ferðinni. Það eru engin undur, þótt þeir bendi á það, að þeir leggja til verulegan hluta af kjarabótinni sjálfir með því að fækka mannskap og vera færri í þeirri vinnu, sem framkvæma þarf um borð. Og það er engin furða, þó að þeir bendi á það, að kjarahlutföllin geti breytzt þeim í óhag. Þetta eru ekki nema eðlileg og mannleg viðbrögð, sem auðvitað munu síðar ráðast af því, hvernig þróun mála verður varðandi aflabrögðin, því að það er hinn algeri reikningslegi grundvöllur undir því, hvort hér er um að ræða misræmi af völdum þessarar lausnar eða ekki. Það skal játað, að þó að þetta mál hafi verið hér til athugunar í hv. þd. og félmn. núna í tvær dagstundir, þá er auðvitað fjarri því, að hægt sé að búast við því, að hver einasti þdm. hafi sett sig nákvæmlega inn í öll þau flóknu kjaraatriði, sem hér geta komið inn í umr. um þetta mál, og ég játa fúslega, að því er ekki þannig varið með mig, að ég geti í öllum tilvikum gert mig að sérstökum dómara um þetta. En það, sem mér finnst algert aðalatriði málsins, er, mér er óhætt að segja sú staðreynd, að þessi háskalega deila leysist ekki nema með þessum hætti. Það er engin önnur till. í boði, hvorki utan þings né innan, sem getur leyst málið nema þessi lögfesting, sem hér er um að ræða. Sáttatillöguleiðina hef ég rætt um. Gerðardómur mundi ekki leysa hana, vegna þess að báðir aðilar eru því andstæðir. Hins vegar held ég, að þessi till., þ. e. a. s. að ganga til móts við þær lágmarkskröfur, sem yfirmennirnir hafa fengizt til að þrýsta sér niður í, og að ríkisvaldið komi þá til skjalanna og greiði þann mismun og kostnaðarauka, sem af þessu stafar, sé eina hugsanlega leiðin til þess að leysa deiluna nú. Það má vel vera, ef verkfallið hins vegar héldi áfram, að það kæmi upp á þessu annar flötur, sem hægt væri að skoða. En hver telur, að ekki sé mál til komið að stöðva deiluna, svo að togaraflotinn geti haldið áfram eðlilegur störfum. Það hefur blandazt hér inn í umr. ýmislegt tal um rekstrargrundvöll útgerðarinnar, og ég skal ekki draga neitt úr því, að rekstrarörðugleikar útgerðarinnar hafa verið miklir, og yfirleitt trúi ég flestu slæmu, sem um það er sagt. En ég vil líka benda á það, að slík deila við ríkisvaldið getur hæglega komið upp, þó að engin kjaradeila sé, og hefði áreiðanlega komið upp núna, þó að bæði undirmenn og yfirmenn á togaraflotanum hefðu haft sína samninga bundna og ekki hefði komið til neins verkfalls, því að sannast mála mun það, að samanlagðar kröfur undirmanna og yfirmanna á togurunum munu aðeins nema hluta af þeim kröfum, sem útgerðin er að gera til ríkisvaldsins. Það kann að hljóma svolítið einkennilega, að við höldum því fram, að hér sé um tvö aðskilin mál að ræða. En ég held, að það, sem ég núna sagði, skýri það alveg fullkomlega, að deilan milli útvegsmannanna og ríkisvaldsins um það, sem útvegsmenn kalla bærilegan rekstrargrundvöll fyrir togarana, hún hefði verið til, þó að þessi deila hefði aldrei verið háð, og hana hefði þurft að leysa og hana þarf að leysa, hvað sem þessu líður. Hér er um það að ræða, að togaramenn þurfa að fá leiðréttingu á sínum kjörum í sambandi við almenn launakjör í landinu. Það er staðreynd, sem ég held, að allir viðurkenni, sem hafa athugað málið eitthvað, að sjómennirnir og ekki sízt togarasjómennirnir hafa dregizt aftur úr í kaupgjaldsþróuninni, tekjuþróuninni í landinu. Þeir þurfa að fá á þessu leiðréttingu, ef nokkur von á að vera til þess, að hægt sé að manna flotann. Þess vegna ber svo undarlega við, að það vandamál hefði þurft að leysa alveg án tillits til þess, hvort deilan milli togaraeigenda og ríkisstj. var á döfinni eða ekki, og að því leyti eru þetta tvö óskyld mál. Ég ætla hins vegar ekki að fara neitt út í þær hnippingar, sem orðið hafa út af því, hvernig ríkisstj. hafi tekið á þeim málum. Ráðh. eru betur til þess fallnir og meira viðeigandi, að þeir svari fyrir það, heldur en ég. Það, sem hér er um að ræða, er, að þessari deilu ljúki að því er varðar deilur um kjörin. Ég tel, að það sé fjarri því, að nokkur, hvorki undirmaður né yfirmaður, fái kjarabætur út úr þessum samningum, sem þeir verða taldir of sælir af miðað við almenn launakjör í landinu. Í launakerfi, sem gefur kost á því, að hálaunamaðurinn hafi 4–5 sinnum hærra en undirmaðurinn, tel ég ekki neitt sérstaklega óeðlilegt við það, þó að togaraskipstjóri fái milli tveggja og tveggja og hálfs hásetahlutar, miðað við þá ábyrgð og þá vinnu, sem hann leggur af mörkum. Og ef á að breyta okkar launakerfi þannig, - sem ég skal sízt mæla gegn, heldur tel á því almenna og brýna nauðsyn, - að kjör þeirra lægst launuðu séu bætt umfram aðra, þá held ég, að ef á að fara að breyta launamismun og launahlutföllum í landinu, þá ætti að byrja einhvers staðar annars staðar en á togaraflotanum. Það er sannfæring mín. En þar með er ég sízt að segja, að undirmennirnir hafi verið of sælir af sínum samningum. Ég tel, að þar hafi verið um algerar lágmarkskröfur að ræða, sem þeir fengu í gegn, og hefðu mátt gjarnan vera meiri, miðað við aðra og miðað við það vinnuframlag, sem þeir láta af hendi. En með þessu frv. er ekki á nokkurn hátt verið að níðast á þeim. Það er ekki snert við einum stafkrók í þeim samningum, sem þeir gerðu með frjálsum og eðlilegum hætti, þannig að, að því leyti þurfa þeir ekki neitt undan þessu frv. að kvarta. Hitt er svo annað mál, að ef reynslan á þessu ári sýnir, að aflabrögð og annað komi þannig út, að hér verði um vaxandi launamismun að ræða, þá hlýtur það að hafa sínar afleiðingar varðandi kröfur undirmannanna, þegar til samninga verður gengið á næsta vetri. Það gefur auga leið. Herra forseti. Ég er reyndar orðinn langorðari um þetta en ég ætlaði í fyrstu. Ég vil aðeins skýra frá því, að félmn. varð ekki sammála um afgreiðslu málsins. Eins og fram kemur á þskj. 416, erum við þar 4 í meiri hl., sem leggjum til, að frv. verði samþykkt án breytinga, en síðan koma þm. Alþfl. og Sjálfstfl., sem skila sérálitum í svipaða átt og flokksbræður þeirra gerðu í Nd., og þeir munu að sjálfsögðu gera nánari grein fyrir þeim. En það er sem sagt niðurstaða meiri hl. n. að mæla með því, að frv. verði samþ. án breytinga.

Frsm. 1. minni hl. (Þorv. Garðar Kristjánsson) : Herra forseti. Það er enginn ágreiningur um, að það þurfi að leysa fyrir atbeina löggjafarvaldsins þá togaradeilu, sem mál þetta fjallar um. Togaraverkfallið er að allra áliti búið að standa allt of lengi. Það er aldrei gott, þegar mikilvirk framleiðslutæki eru látin liggja ónotuð, eins og hefur verið gert í þessu tilfelli. Það er mikið tjónið, sem við höfum orðið fyrir frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Ofan á þetta kemur það, að á þessum tíma eða um þetta leyti ber að hina miklu ógæfu í Vestmannaeyjum. Á sama tíma, sem eru framréttar hendur hvarvetna með gjöfum handa okkur, horfum við á það, svo vikum og mánuðum skiptir, að þessi stórvirku framleiðslutæki eru látin vera ónotuð. Þetta er ofan á allt annað okkur til lítils sóma. Það er þess vegna ekki að undra, að við séum allir sammála um, að mál sé, að þessu linni. Það hefur verið rætt um það og deilt um það, hvernig stendur á því, að þetta verkfall hefur staðið svo lengi. Ég skal ekki fara að fjölyrða um það. Ég hygg, að það standi, sem talsmenn Sjálfstfl. og raunar Alþfl. eða stjórnarandstöðunnar hafa haldið fram, að af hálfu ríkisstj. hefur verið á þessu máli tekið með miklum vettlingatökum. En nú er það, sem máli skiptir, að leysa þessa deilu. En þá kemur það upp, þó að við séum sammála um, að það sé nauðsynlegt að grípa til atbeina löggjafarvaldsins til þess að leysa deiluna, að það er gert með nokkuð öðrum hætti en áður hefur tíðkazt eða ég hygg að dæmi séu til. Venjulega hefur það verið svo, þegar komið hefur til kasta Alþ. að leysa vinnudeilu, að þá hefur það annaðhvort verið gert í því formi, að samþykkt hafi verið lög, sem hafa lögbundið sáttatillögu í málinu, eða þá að sérstakur gerðardómur hefur verið settur til þess að leysa deiluna. Nú er hvorugt gert í þetta sinn, og við það höfum við sjálfstæðismenn að athuga. Við teljum, að það sé óeðlilegt að fara þannig að, að lögbinda, - eins og segir í grg. með frv. þessu, sem hér er til meðferðar, - lokatilboð samninganefndar yfirmanna á togurum. Hv. síðasti ræðumaður, frsm. meiri hl. félmn., spurði, hvað væri að þessari aðferð, þegar það væri upplýst, eins og hann sagði, að það væri farið að till. yfirmannanna, en jafnframt væri gert ráð fyrir, að ríkið hlypi undir bagga með hinum aðilanum, til þess að hann gæti staðið undir því, sem á milli ber. En málið er bara ekki svo einfalt. Það er fleira, sem varðar rekstur togaranna og hallarekstur, sem allir eru sammála um að sé, heldur en sá munur, sem er á lokatilboði yfirmanna og því, sem útgerðarmenn mundu vilja hafa fallizt á. Og það kann að vera, að það hafi einhver áhrif á það, ef ríkisstj. stendur við fyrirheit sitt að greiða þennan mismun. Það kann að hafa áhrif á aðrar aðgerðir ríkisstj. og hvað annað hún gerir til þess að gera rekstur togaranna mögulegan hallalausan. Þau eru léttvæg þessi rök. Svo eru önnur rök, sem hv. síðasti ræðumaður færði fram fyrir því, að það væri ekki fært nú að fara hina venjulegu leið, þ. e. a. s. lögbinda sáttatill., vegna þess að það hefði engin sáttatill. verið borin fram. Og hann bætti við, að það væri ekki á valdi ríkisstj. að fyrirskipa sáttasemjara að gera slíkt. Veit ég það. En það er kannske á valdi ríkisstj. að gera eitthvað í sambandi við þessa deilu, sem gæti skapað það ástand, að sáttasemjari hefði séð sér fært að bera fram sáttatill. Það eru fjölmörg atriði, sem koma þar til greina. Maður skyldi ætla, að eitthvað, sem ríkisstj, aðhefðist, gæti haft áhrif á hið almenna ástand og þann grundvöll, sem þyrfti að skapast, til þess að hægt væri að bera fram sáttatill. Nei, þetta eru ekki rök fyrir þeirri afstöðu, að það sé ekki hægt að lögbinda sáttatill. Þvert á móti eru þetta rök fyrir því, sem ég sagði áðan, að ríkisstj. hefði haldið frámunalega slælega á þessu máli og viðhaft hreinustu vettlingatök. Um gerðardóminn, þá leið, sagði hv. síðasti ræðumaður ýmislegt. En ég ætla ekki að fara að elta ólar við það allt saman. Hann fann greinileg þörf hjá sér til þess að verja hina óvenjulegu aðferð og gefa skýringu á því, hvers vegna hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðið getur ekki fallizt á þá eðlilegu lausn, sem við sjálfstæðismenn bendum á, þ. e. a. s. að settur sé sérstakur gerðardómur til þess að leysa deiluna, fyrst ekki er hægt að fara þá leið, sem ég mundi ætla, að hefði verið bezt, að lögbinda sáttatill. En hv. síðasta ræðumanni, frsm. meiri hl. félmn., varð nokkuð tíðrætt um, hvers vegna ekki væri rétt að setja sérstakan gerðardóm í málið. En ég vil benda þessum hv. þm, á það, að það er áreiðanlegt, að ef þessi leið væri farin, þá mundi það liggja óyggjandi og útvírætt fyrir, hver niðurstaða gerðardómsins er. Og þegar öllu er á botninn hvolft, þá skiptir það nokkru máli, að vita, hvað gert er. En hér hafa menn bæði í þessari hv. d. og í hv. Nd. verið að deila einna mest um það, hvað það þýddi, sem þetta frv. inniheldur. Menn hafa verið að deila um það í fyrsta lagi, um hvað mikla kauphækkun væri að ræða hjá yfirmönnunum, og í öðru lagi, hvort kauphækkun yfirmannanna væri hlutfallalega hærri eða lægri en kauphækkun undirmannanna, sem þeir fengu með frjálsum samningum. Þetta er ekkert til þess að státa af. Ég held, að hvernig sem við lítum á þessi mál, þá hefði hvor leiðin sem var, annaðhvort að lögbinda sáttatill. eða fallast á till. okkar sjálfstæðismanna að setja gerðardóm í málið, verið betri en sú leið, sem lagt er til, að farin sé, með frv. Því, sem hér liggur fyrir. Herra forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. tók fram, klofnaði félmn. í þessu máli. Félmn. beggja d. héldu tvo fundi í gær. Málið var þar allítarlega rætt, en það kom þegar í ljós, að ekki var samstaða í n. Og það var útséð um það á fundi félmn. þessarar hv. d. í dag, að af samstöðu gat ekki orðið. Við hv. 6. þm. Reykv. skilum sérnál. á þskj. 417 og flytjum við frv. brtt. við 2. gr., sem felur í sér, að hæstiréttur tilnefni 3 menn í gerðardóm, sem ákveði kaup og kjör þeirra sem 1. gr. frv. tekur til. Gert er ráð fyrir í till. okkar, að hæstiréttur ákveði, hver hinna þriggja gerðarmanna skuli vera formaður dómsins. Og þá er gert ráð fyrir, að gerðardómurinn kveði upp úrskurð svo fljótt sem verða má og eigi síðar en 26. marz n. k., þ. e. a. s. það geti ekki orðið nema fjögurra daga dráttur, Þar til úrslit gerðardómsins liggja fyrir. En burtséð frá því, gerir till. okkar ráð fyrir, að kjaraákvæði gerðardómsins skuli gilda frá gildistöku þessara laga. M. ö. o.: það er enginn dráttur á máli þessu, það frestar ekki á neinn hátt, að togararnir geti leyst landfestar og hafið veiðar, þó að þessi leið sé farin. Við hv. 6. þm. Reykv. sjáum ekki neitt mæla gegn því, að farin sé sú leið, sem við leggjum til með þessari brtt. Ánægjulegt væri, ef menn sæju, þó að ekki væri fyrr en á elleftu stundu, að þessi leið er hin eðlilega og rétta.

Frsm. 2. minni hl. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr., enda tel ég, að flest sé komið fram, sem máli skiptir í sambandi við þetta mál, og læt því nægja að vísa til ræðu minnar við 1. umr. málsins hvað efnishlið og afstöðu okkar Alþfl.- manna snertir. En ég hef, svo sem flokksbræður mínir í Nd. gerðu, flutt á þskj. 419 brtt. um, að aftan við 2. gr. frv. bætist ný mgr. eins og þar segir, og er hún flutt til tryggingar því, að undirmenn á togaraflotanum njóti sama réttar, þegar mönnum fækkar í yfirmannaliði, eins og yfirmenn njóta, þegar fækkar hjá undirmönnum. Að öðru leyti vísa ég, eins og ég áðan sagði, til ræðu minnar við 1. umr. málsins og þess nál., sem ég hef látið frá mér fara sem 2. minni hl. félmn. og birtist á þskj. 418. Ég vil jafnframt geta þess, að verði þessi brtt. mín ekki samþ., mun ég sjá mig tilneyddan að flytja við 3. umr. málsins brtt. um, að kjarasamningar undirmanna verði lausir, þannig að undirmönnum gefist kostur á því, ef þeir sjálfir óska þess, að gera tilraun til að fá þá leiðréttingu, sem ekki hefði fengizt, ef till. mín verður felld.



Herra forseti. Ég tek undir þá skoðun manna, sem fram hefur komið, að stöðvun togaraútgerðarinnar hafi staðið lengur en forsvaranlegt sé, og þegar slíkt ástand hefur skapazt, sem nú á sér stað, þá verði Alþ. að láta málið til sín taka og finna þá lausn, sem aðilar geta eftir atvikum sætt sig við. Það liggur fyrir, að útgerðarmenn töldu sig ekki geta gengið frá samningum við yfirmenn, fyrr en fyrir lægi, hvers konar stuðnings væri að vænta af hálfu hins opinbera. Og ástæðan fyrir því er sú, að ríkisstj. hafði gefið óljós fyrirheit um aðstoð til að fá grundvöll fyrir útgerðina. Það segir sig sjálft, að eftir því sem meira vantar á það hjá togaraútgerðinni, að tekjur hennar í beinu sambandi við útgerðarkostnaðinn nægi til þess að standa undir honum, þá er útgerðarmönnum meiri vandi á höndum í sambandi við gerð nýrra kjarasamninga, sem fela í sér stóraukin útgjöld. Hins vegar er öllum fyrir löngu orðið ljóst, að kjaradeila sú, sem þetta lagafrv. á að leysa, hefur staðið lengur en svo, að við verði unað frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Hitt er svo annað mál með hvaða hætti mál þetta ber að, og þau vinnubrögð, sem hæstv. ríkisstj. hefur við lausn deilunnar. Það mun algert einsdæmi, að löggjafinn hafi blandað sér í vinnudeilu á þann hátt, sem hér er gert. Það er lögfest tilboð annars aðilans eins og það lá fyrir á síðasta samningsfundi, eins ag sagt er í grg. fyrir frv. Þegar það er haft í huga, að ríkisstj, hafi áður haft þau afskipti af kjaradeilunni að skipa sáttanefnd í málið, þá virðist vera augljóst mál, eins og jafnan áður, þegar eins hefur staðið á, og útséð hefur verið um, að frjálsir samningar tækjust, þá hafi að lokum verið borin fram sáttatill. eða málamiðlunartill., og nái slík till. ekki samþykki, er að sjálfsögðu eðlilegra að lögfesta þá till. og ljúka málinu á þeim grundvelli. Nú hefur það komið fram í umr. um þetta mál, að ríkisstj. hafi ekki getað fengið af hendi sáttasemjara neina slíka till. í þessu máli. Það kann vel að vera. Ég skal ekki rengja hæstv. félmrh. um það, að málið hafi verið þannig vaxið í augum sáttasemjara eða sáttanefndar, að hún hafi ekki getað fengið till. frá n. í þessu máli. En til þess að bregða þá ekki út af venjulegum vinnubrögðum átti ríkisstj. vitanlega að velja hinn kostinn, sem hafður hefur verið við lausn slíkra mála, en það er að setja málið í gerð dómbærra manna með oddamanni frá hæstarétti til þess að skera úr um það. Það er algengt, að slíkt sé gert og þess er skemmst að minnast, þegar deila átti sér stað nú um áramótin við vélstjóra í frystihúsunum, þá var sú deila leyst með samkomulagi um gerðardóm. Það er ýmist, að samkomulag milli deiluaðila um að skipa slíkan gerðardóm, eða þá að hið opinbera hlutast til um, að slíkur gerðardómur sé settur. Það er sú till„ sem sjálfstæðismenn flytja við lausn þessa máls. Ég vil segja að slíka yfirlýsingu sem hér hefur komið fram af hendi ríkisstj. og stjórnaraðila sé alveg ástæðulaust að taka alvarlega því að ef það er rétt, sem hér hefur verið haldið fram, að slík miðlunartill. hafi ekki fengizt, þá átti vitanlega að fara hina leiðina, sem ég hef minnzt á. Ef það er haft í huga, að það eigi að reyna að miðla málum þannig, að báðir aðilar geti eftir atvikum sætt sig við niðurstöðuna, þá er það vitanlega alveg út í bláinn að taka till. annars aðilans og lögfesta hana, en fara ekki millileið, sem metin væri af dómkvöddum mönnum. Um það, hvort þau kjör, sem yfirmenn á togurunum hljóta samkvæmt þessum samningum, eru sanngjörn eða ekki, tel ég mig ekki geta dæmt. Mér hefur alla tíð verið það ljóst, að sjómenn þurfa og eiga að búa við góð kjör miðað við það, sem á sér stað í landi. En því miður hefur sá grundvöllur, sem þessi höfuðatvinnuvegur þjóðarinnar hefur átt við að búa, verið of þröngur, - það hefur ekki verið á færi sjávarútvegsins að keppa um vinnuafl það, sem hinar ýmsu þjónustugreinar í landi hafa boðið í og vinnuaflið sækir nú til í æ ríkara mæli. Áður en ríkisstj. tók þá ákvörðun að lögbinda þau kjör, sem í frv. þessu eru, hafði hún upplýsingar um það frá sinni eigin stofnun, þ. e. hagrannsóknadeild Framkvæmdastofnunar ríkisins, að hallarekstur togaraútgerðarinnar á s. l. ári væri um 181 millj. 500 þús. kr., áður en til kæmu bætur úr aflatryggingasjóði og framlag ríkissjóðs, sem nam samtals á árinu um 82 millj. kr. Nettómismunurinn verður því 99 millj. Samkvæmt niðurstöðum sömu stofnunar er spá hennar sú, að heildartapið á yfirstandandi ári muni nema 176 millj. kr., en þá niðurstöðu fær stofnunin miðað við óbreytta samninga. Hvað hallinn verður mikill, þegar miðað er við tilkomu hinna nýju kjarasamninga, er að sjálfsögðu ekki búið að reikna út. En það eru þessar afkomuhorfur, sem blasa við togaraútgerðinni, þegar gengið er að samningaborðinu við sjómannasamtökin, þar sem nýjar kröfur koma fram um bætt kjör þeim til handa. Nú hafa forsvarsmenn ríkisstj. og hæstv. félmrh. haldið því fram hér, að útvegsmenn þurfi ekki að kvarta í þessu máli, vegna þess að ríkisstj. hafi boðizt til að greiða það, sem á milli ber, 6–7 millj. kr. Það sjá allir heilvita menn, að ef það, sem um væri að ræða í þessari samningagerð, væri ekki nema 6–7 millj. kr., þá væri fyrir löngu búið að ná endum saman og semja í þessari kjaradeilu. Það er vitanlegt, að þegar útgerðarmenn höfðu boðið sitt lokaboð, þá hafa þeir gefið sér vissar vonir í sambandi við þau fyrirheit, sem hæstv. forsrh. var búinn að gefa um fjárhagslegan stuðning. Ef það hefði verið aðeins um þessar 6–7 millj. að ræða, sem hér hefur verið haldið fram, að ríkisstj. ætli að brúa, og þess vegna hafi verið ástæðulaust fyrir útgerðarmennina annað en að ganga að þessu samningstilboði, sem fyrir lá, þá horfði málið náttúrlega allt öðruvísi við. En dæmið er því miður miklu stærra. Þessi atvinnurekstur er í svo mikilli óvissu um sína afkomu, að honum er vissulega vorkunn, þegar hann þarf að standa í samningum við sjómannasamtökin um kjör þeirra. Að sjálfsögðu þekkja engir frekar en útgerðarmennirnir sjálfir, að þeim er nauðsynlegt að geta greitt starfsmönnum sínum betur en starfsgrundvöllur þeirra hefur leyft, til þess að þeir fái sambærileg laun við það, sem á sér stað hjá öðrum stéttum, þar sem um er að ræða miklu léttari og auðveldari störf en sjómannastörfin eru. Ég skal ekki tefja afgreiðslu þessa máls með langri ræðu. En ég vil að lokum segja, að eins og nú horfir, er ekkert sýnilegra en að með lögfestingu þessa frv. sé togaraútgerðin skilin eftir í algerri ófæru og það muni fljótlega koma í ljós, að hún á engra kosta völ annarra en að hafa skipin áfram bundin við landfestar um ófyrirsjáanlega framtíð, nema til komi verulega aukinn stuðningur af hendi hins opinbera eða á annan hátt. Munu ráðamenn þjóðarinnar komast að raun um það áður en langt um líður, að ástandið er mjög alvarlegt, og útgerðin er ekki fær um að halda skipunum úti, nema til komi verulega aukin aðstoð frá hinu opinbera og það umfram það, sem þegar hafi verið opinberlega a. m. k. gefin fyrirheit um. Nú vita allir, að útgerðin verður að sækja undir viðskiptabanka sína um fjármagn til áframhaldandi rekstrar. Og hver láir viðskiptabanka það, þó að hann hiki við að veita mikla fjármuni til þess atvinnuvegar, þegar fyrirsjáanlegt er samkv. gerðum athugunum af hendi opinberrar stofnunar, að um stórfelldan hallarekstur verði að ræða? Hver láir slíkri lánastofnun, þótt hún hugsi sig um, áður en hún veitir miklu fjármagni út í slíkan atvinnurekstur? Ég endurtek, að það er mín skoðun, að þó að annar málsaðilinn sætti sig við niðurstöðu frv. og það, sem að þeim snýr, þ. e. a. s. yfirmennirnir, þá sé ástandið lítið betra hvað snertir atvinnuveginn í heild, að reksturinn haldi áfram, skipin verði gerð út, heldur en þótt vélstjórarnir og yfirmennirnir hefðu neitað að ganga um borð í skipin. Það er ekkert við skipshafnir að gera á þau skip, sem verða bundin við landfestar og hafa ekki grundvöll til þess að fara á veiðar, vegna þess að ekki er fyrirsjáanlegt, að þeir, sem eru forsvarsmenn fyrir útgerðinni, sjái fram á, að þeir geti staðið í skilum við þá menn, sem þeir eru að semja við eða ráða á skip sín. Ástandið er eins og ég hef lýst. Hæstv. ríkisstj. verður að horfast í augu við það og aðrir þeir, sem hafa haft hönd í bagga að afgreiða þetta mál á þennan hátt.