Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa eftirfarandi tilkynningar um kosningu embættismanna fastanefnda: Á fundi utanrmn. í gær var Sigríður Anna Þórðardóttir kjörin formaður og á fundi í menntmn. í gær var Gunnar Birgisson kosinn formaður.

Fyrirspurn á þskj. 890 er kölluð aftur.

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson borgarfulltrúi, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Geir H. Haarde, 3. þm. Reykv.`` Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa á ný.

Herra forseti. Ég hafði vænst þess að hæstv. viðskrh. yrði hér viðstödd og hafði gert henni boð um það sem hún féllst á. Ég sé að hæstv. forsrh. er hér og ég ímynda mér að hann geti tekið á árum í stað hæstv. viðskrh. Ástæða þess að ég kveð mér hljóðs, herra forseti, er að engum duldist að í aðdraganda aðalfundar Íslandsbanka stigu ýmsir stórir hákarlar í viðskiptalífinu lítt geðslegan dans í kringum bankann. Ég tel að það sé ákaflega óæskilegt ef lagaumhverfi okkar er með þeim hætti að öflugir aðilar geta brotist til ráðandi áhrifa í fjármálastofnunum, ekki til þess að ávaxta sitt pund heldur beinlínis til þess að treysta völd sín í óskyldum greinum atvinnulífsins. Atburðarásin í kringum aðalfundinn sýndi að þetta er í reynd hægt. Þetta undirstrikar það sem hæstv. forsrh. hefur margsinnis sagt að dreifð eignaraðild og dreifð áhrif í fjármálastofnunum eru ákaflega æskileg. Hæstv. viðskrh. hefur hins vegar nýlega sagt að ekki sé hægt að setja lög sem takmörkuðu stærð eignar í bönkum af því að þau brytu gegn 40. gr. EES-samningsins um frjálst flæði fjármagns. Ég vil af því tilefni benda á, herra forseti, að álit ESA sem ráðherrann byggir á sagði að takmörkun eignaraðildar væri í sjálfu sér lögmætt markmið en Norðmenn sem álitið beindist að hefðu ekki sýnt fram á að nægilegs meðalhófs væri gætt. Dreifð áhrif má hins vegar tryggja með öðrum hætti, herra forseti. Hægt væri með lögum að mæla fyrir um að einn eða tengdir aðilar mættu ekki fara með meira en t.d. 10% eða 15% af atkvæðamagni í fyrirtækinu á aðalfundi. Þetta takmarkar ekki möguleika á frjálsum fjármagnsflutningum. Þarna er því gætt meðalhófsins sem eftirlitsstofnunin kvað á um og þetta mundi því samræmast samningnum um EES. Ég vil því spyrja hæstv. forsrh. sem hér er staddur og hefur sýnt mikinn áhuga á því að koma á einhvers konar lögum og takmörkunum á eignarhaldi í bönkum hvort hann telji ekki að hákarladansinn í kringum Íslandsbanka hafi sýnt fram á nauðsyn þess að setja lög sem með þessum hætti tryggja dreifð áhrif í fjármálastofnunum.

Herra forseti. Það hefði betur farið á því að hæstv. viðskrh. tæki til máls eins og hv. málshefjandi ætlaðist til en hún var að koma í salinn þannig að ég skal aðeins fjalla um þetta en geri það auðvitað ekki af jafnmiklu viti og hæstv. viðskrh. mundi gera, en hún blandar sér kannski í málið hér á eftir. Það er alveg rétt að ég hef haft áhuga á því í að okkar litla landi söfnuðust áhrif í bankaheiminum ekki á of fáar hendur og hef talað fyrir því að það væri kannað. Reyndar hefur verið sýnt fram á það að slíkt fyrirkomulag er víða til í löndum en þó ekki í flestum löndum. Í annan stað hefur komið á daginn, til að mynda í Íslandsbanka, að menn geta komist í kringum slíkar reglur með því að gera samninga milli einstakra hluthafa, samstarfssamninga innan banka o.s.frv. Að vísu hef ég skilið dæmið þannig að þeir hafi verið tímatakmarkaðir og eigi að renna út á tilteknum tíma. Mér finnst því mjög æskilegt, eins og ég segi, í okkar litla landi þar sem ráðandi bankastofnanir verði aldrei nema tvær til fjórar kannski í mesta lagi, þá verði meginvaldið nokkuð í dreifðri eignaraðild. Ég tel það vera æskilegt. Hvort hægt er að tryggja það, hvort reglur EES leiði til þess --- ég hef ekki skoðað það sérstaklega --- að það sé ekki hægt, það verður þá bara að fara yfir það nákvæmlega. Við verðum að lúta þeim reglum, eflaust taka mið af slíkum reglum ef þær eru fyrir hendi. En ég tel hins vegar að það sé í sjálfu sér æskilegt að tryggja slíka dreifða eignaraðild en það kann að vera annmörkum háð. Nú veit hæstv. viðskrh. um hvað við erum að tala þannig að hún getur kannski blandað sér í málið.

Herra forseti. Það verður að stöðva að stórar fyrirtækjablokkir sem tengjast gagnkvæmu eignarhaldi nái hér undirtökum í fjármálastofnunum og hafi með því kverkatak á atvinnulífinu. Fákeppni og einokun víða í atvinnugreinum á olíu-, trygginga- og flutningamarkaði og ekki síður í bankakerfinu og matvöruverslunum er orðið stærsta vandamálið sem við er að glíma í viðskiptalífinu. Þessi fákeppni og einokun á markaði er síðan fullkomnuð með því að stórar einokunarblokkir í atvinnulífinu kaupa sér stjórnarsetu og ráðandi stöðu í fjármálastofnunum og það eitrar síðan allt heilbrigt markaðsumhverfi í atvinnulífinu. Vöxtum er svo þrýst upp í skjóli einokunar og sá vaxtamunur sem birtist okkur þessa dagana hjá bankastofnunum í milljarðagróða þeirra kemur fram hjá þeim einmitt í þeim okurvöxtum sem eru í bönkunum, sem eru þeir hæstu sem þekkjast á byggðu bóli og eru að sliga bæði heimilin og lítil og meðalstór fyrirtæki í landinu. Það verður því, herra forseti, að taka með fullri hörku á stjórnar- og eignartengslum í íslensku atvinnulífi og setja reglur sem banni setu eigenda stórra fyrirtækjablokka t.d. í bankastjórnum eða a.m.k. að verulegar skorður séu settar á atkvæðisrétti þeirra eins og við í Samfylkingunni lögðum til en sú tillaga var felld á síðasta þingi. Það er auðvitað ekkert sem kemur í veg fyrir að eftirlit Fjármálaeftirlitsins taki til eftirlits með virkum eignarhluta fari hann t.d. yfir 5% en ekki 10% eins og nú er. Það eru líka óeðlilegir viðskiptahættir og hagsmunaárekstrar sem verður að stöðva ef stjórnarmenn í lífeyrissjóðum eins og í Lífeyrissjóði verslunarmanna sitja í stjórnum stórfyrirtækja og banka. Ég spyr hæstv. ráðherra: Mun hún taka á þessu máli? Mun hún beita sér fyrir því að eftirlitsgeta Fjármálaeftirlitsins með virkum eignarhlut í fyrirtækjum miðist við 5% eignarhluta en ekki 10% eins og nú er? Mun hún taka á þeim hagsmunaárekstrum sem nú er að finna hjá stjórnum lífeyrissjóðanna?

Herra forseti. Vakin er athygli á nauðsyn þess að tryggja dreifða eignaraðild í fjármálalífinu. Tilefnið er aðalfundur Íslandsbanka en þar voru uppi getgátur um að aðilar úr viðskiptalífinu í markaðsráðandi fyrirtækjum hefðu viljað treysta sinn hlut í bankanum og til hvers? Jú, til þess að ráða betur stefnu bankans og hugsanlega einnig til að treysta tök sín á atvinnulífinu. Samansúrruð völd í framleiðslu og vörudreifingu annars vegar og í fjármálalífinu hins vegar getað skapað þá hættu að fjármálastofnanir landsins verði notaðar í þröngu eiginhagsmunaskyni og þá hugsanlega almannahagsmunum. Herra forseti. Ég vil benda á að á borðum þingmanna liggur frv. frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um að tryggja dreifða eignaraðild að fjármálastofnunum landsins. Við leggjum til að einstökum aðilum öðrum en ríkissjóði og skyldum og/eða fjárhagslega tengdum aðilum verði óheimilt að eiga meira en 8% hlutafjár í viðskiptabanka. Nú hafa ýmsir tekið undir þetta sjónarmið og ég minnist þess að hæstv. forsrh. gerði það á sínum tíma. En ég minnist þess jafnframt að hæstv. viðskrh. telur að þetta stangist á við heilaga ritningu Evrópusambandsins. Ef þetta er álitamál í því samhengi, þá spyr ég: Er nú ekki kominn tími til að Íslendingar reyni að standa í lappirnar og láti alla vega reyna á það hvort Evrópusambandið ætlar að setja okkur stólinn fyrir dyrnar í þessu efni? Þess vegna vil ég taka undir það sjónarmið sem kom fram hjá hæstv. forsrh. að það þurfi þá að skoða sérstaklega og láta reyna á það hvort Íslendingar hafi fullveldi til að fara sínu fram í þessu máli.

Hæstv. forseti. Þegar lagt var fram frv. á síðasta þingi um eftirlit með virkum eignarhlutum þá fylgdi því frv. mjög greinargóð greinargerð um þá kosti sem eru til staðar við þær aðstæður að reyna að koma fyrir takmarkaðri eignaraðild að fjármálastofnunum. Farið var yfir kosti og galla þess að takmarka aðildina og vissulega hefur það bæði kosti og galla. Það hefur þann kost að þannig er hægt að koma í veg fyrir óæskilega samþjöppun. Það hefur galla sem gætu verið þeir að það skerðir samkeppnisstöðu þessara fjármálastofnana og það gæti skert möguleika til hagræðingar og fleira mætti nefna. Þetta vildi ég segja í upphafi. Síðan vil ég segja að það er ekkert álitamál að EES-samningurinn kveður á um að ekki skuli vera nein höft á þessu sviði á flutningi fjármagns. Hann kveður líka á um að ekki megi mismuna vegna þjóðernis. ESA hefur hafnað þeim takmörkunum sem Norðmenn hafa sett sem varða 10% skorður, ESA hefur hafnað þeim ákvæðum í lögum Norðmanna og það held ég að sé mikilvægt að komi fram. Hvað varðar að takmarka atkvæðavægi, þá er fyrir fram erfitt að segja til um það hvernig dómur mundi falla í því máli en miðað við það sem ég hef sagt á undan þá held ég að það séu í sjálfu sér meiri líkur á því að dómur mundi falla okkur í óhag varðandi það atriði.

Virðulegi forseti. Það getur vart verið ólögmætt markmið að stefna að dreifðri eignaraðild í stofnunum eða fyrirtækjum eins og bönkum. Ég held að menn hljóti að geta fundið einhverja tæknilega útfærslu á því að tryggja það að vald safnist ekki um of á fáar hendur. Mér finnst einmitt í umræðunni undanfarið ekki síst hafa komið fram hversu hættulegt það er þegar völdin eru á fárra höndum eins og til að mynda farið hefur verið með t.d. eiganda Landssímans undanfarið. Þar höfum við séð það hvernig menn geta hegðað sér í skjóli eignarhaldsins sem er grafalvarlegt mál og ég verð að segja það líka, virðulegi forseti, að ég hef ekki síður áhyggjur af því að misvitrir stjórnmálamenn sem kunna að komast til áhrifa kunni að beita sér í ríkisbönkunum einnig. Ég held því að mjög mikilvægt sé að takmarka eignarhaldið eða dreifa því eins og kostur er og við hljótum að geta fundið einhverja tiltekna aðferð til þess því að það er einu sinni þannig að mikið vald spillir og algert vald gerspillir og ég held að enginn sé að finna upp hjólið þó að því sé haldið fram. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt að við förum í það og leitum leiða til þess að tryggja dreifða eignaraðild hvort heldur það er í einkabönkum, ríkisbönkum eða stórum fyrirtækjum því að það hefur sýnt sig undanfarna daga að líklega er það það versta sem á sér stað þegar misvitrir stjórnmálamenn fara að beita sér á slíkum vettvangi.

Herra forseti. Hér er vakin athygli á þeirri stöðu sem upp er komin í íslensku bankakerfi, einstökum bönkum, að vald er að þjappast þar saman á fárra hendur. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði grein fyrir því að það liggur fyrir þinginu, á borðum þingmanna, frv. til laga frá þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um að tryggja dreifða eignaraðild að viðskiptabönkum og öðrum lánastofnunum þannig að ef þetta frv. kæmist til umræðu og yrði samþykkt þá mundi það taka á því sem hér er verið að ræða. Herra forseti. Vandinn sem blasir við okkur er sá að það einkavæðingarferli á bankakerfinu sem var lagt af stað með og var hryggsúlan í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar hefur ekki gengið eftir þeim væntingum sem meira að segja þeir sem voru hrifnir af því og studdu það vonuðust eftir. Menn horfa því fram á aukna fákeppni í bankakerfinu, möguleika á því að það sé sami aðilinn sem bæði rekur fyrirtæki og á hlut í bankanum og kannski er sama fyrirtækið síðan einn aðalviðskiptaaðili bankans. Slík tengsl ganga einfaldlega ekki upp og eru til trafala í allri hagstjórn og í allri þróun efnahagslífsins. Þetta hefur átt sér stað einmitt í Þýskalandi á undanförnum árum þar sem slík krossbönd höfðu orðið að atvinnulífið og bankinn áttu hvort í öðru. Það leiðir til stöðnunar í atvinnulífinu og efnahagsþróuninni. Slíkt er bannað í Bandaríkjunum það ég best veit. Það er fráleitt að við hér á hinu litla Íslandi séum að innleiða beint fákeppnisaðstöðu á fjármálamarkaði eins og nú stefnir í.

Herra forseti. Það er athyglisvert að í þessari umræðu eru þrír stjórnmálaflokkar sem sæti eiga á þingi alveg samferða. Sjálfstfl., Samfylkingin og VG eru þeirrar skoðunar að mjög æskilegt sé að takmarka eignaraðild og æskilegt sé að skoða með hvaða hætti því er hægt að koma fyrir í íslenskum lögum án þess að það stangist á við 40. gr. EES-samningsins. Hæstv. viðskrh. vísaði í greinargerð með frv. sem flutt var í fyrra. Ég leyfi mér að vísa í þau orð sem hæstv. ráðherra sagði þá sjálf í umræddri greinargerð. Hún sagði að það væri hætta á því að stórir hluthafar í fjármálastofnunum misnotuðu aðstöðu sína á kostnað fyrirtækjanna, annarra hluthafa og annarra viðskiptavina. Hún sagði líka að það væri meiri hætta á slíkri skaðlegri samþjöppun í litlum hagkerfum eins og Íslandi en annars staðar. Hæstv. ráðherra getur með öðrum orðum ekki annað en komist að þeirri niðurstöðu að það þurfi með einhverjum hætti að finna leiðir til að koma í veg fyrir það sem hún sjálf telur óæskilegt. Hæstv. ráðherra vísar til álits ESA varðandi lög Norðmanna. Það er rétt að draga það fram að efnislega kemur fram í því áliti að það sé lögmætur tilgangur að reyna að dreifa áhrifum og eignaraðild. Hins vegar var þar sagt að Norðmenn hefðu ekki sýnt fram á að þeir hefðu gætt nægilegs meðalhófs. Það er hugsanlegt að lægri hlutur en 10% feli í sér hæfilegt meðalhóf, kannski sá 3--5% hlutur sem hæstv. forsrh. hefur lagt til. Eða eins og ég tel, herra forseti, að það sé engum blöðum um það að fletta að hægt sé að takmarka eignaraðildina með því að dreifa áhrifum, með því að fara þá leið sem Samfylkingin hefur lagt fram á hinu háa Alþingi, að takmarka hámark atkvæða sem einn eða tengdir aðilar mega fara með á hluthafa- og aðalfundi fyrirtækis. Ég tel, í framhaldi af orðum hæstv. forsrh., nauðsynlegt að skoða hvaða leið dugar án þess að hún brjóti í bága við EES-samninginn.

Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að velta fyrir sér þessari umræðu og tilefni hennar. Haldinn er aðalfundur í fyrirtæki í bænum og þar eru átök milli manna um hvert skuli stefna í fyrirtækinu og átök um stjórnarkjör. Þetta er nokkuð sem er ekki óeðlilegt. Það er ekkert nýtt í þessu. Slík átök eiga sér mjög oft stað hérlendis og erlendis. Samt telja menn þörf á að taka þetta sérstaklega upp hér undir umræðum um störf þingsins. Við skulum aðeins spá í þetta. Íslandsbanki er í raun fyrirtæki með mjög dreifða eignaraðild. Þar standa ákveðnir hluthafahópar saman gegn öðrum hluthafahópum. Stofnanafjárfestar eru mjög sterkir í bankanum, einstaklingar eru mjög sterkir í bankanum og fyrirtæki eru mjög sterk í bankanum. En það er mjög athyglisvert að enginn hluthafi í Íslandsbanka hefur talað um það sem vandamál, enginn hluthafi í bankanum hefur beðið sérstaklega um að sett verði lög um að einhverjir aðrir hluthafar megi ekki fara með einhverja ákveðna prósentu í bankanum.

Hvað með Fjármálaeftirlitið?

Fjármálaeftirlitið hefur ekki gert neina kröfu um það heldur. 

Og forsrh.

Herra forseti. Það sem mér hefur fundist áberandi í öllu þessu máli og athyglisvert er þessi sterka afkoma bankanna. Í kjölfar gengisfellingar á síðasta ári virðist hafa orðið aukinn vaxtamunur sem hafi skilað sér í miklu betri afkomu bankanna en annars hefði orðið. Ég dreg þá ályktun að skortur sé á samkeppni í fjármálaheiminum og neytendur og viðskiptavinir bankanna búi við þær aðstæður að það sé ekki nægileg samkeppni á fjármálamarkaðnum. Ég held að stjórnvöld eigi að skoða leiðir til að koma þeirri samkeppni á með miklu öflugri hætti en verið hefur. Hvort leiðin til þess er sú að setja lög um dreifða eignaraðild aðila í þessum fjármálastofnunum er ég ekki sannfærður um. Ég er ekki viss um að hægt sé að setja samasemmerki á milli þess að eignaraðild skuli vera með einhverjum tilteknum hætti og að í kjölfarið verði vaxandi samkeppni á markaðnum neytendum til góða. En það er annað atriði í þessu sem mér finnst ástæða til að vekja athygli á, þ.e. vaxandi íhlutun og eignasöfnun aðila yfir atvinnugreinar. Við höfum séð, í því umróti sem verið hefur í kringum Íslandsbanka, að mjög umsvifamikill aðili í matvöruverslun, með sterk ítök í olíuverslun og tryggingaþjónustu er að seilast til aukinna áhrifa í bankaheiminum. Mér finnst það vera mikið umhugsunarefni hvort rétt sé að leyfa þeirri þróun að halda áfram óhindrað eða hvort ekki sé rétt að setja löggjöf sem takmarkar áhrif sterkra aðila í einni grein í öðrum atvinnugreinum, sérstaklega fjármálaþjónustu. Í gegnum ítök þar er hægt að hafa mjög mikil og slæm áhrif á samkeppnisstöðu samkeppnisaðila í annarri atvinnugrein.

Hæstv. forseti. Ég get alveg tekið undir áhyggjur hv. þingmanna á þessari þróun sem orðið hefur en legg áherslu á að við verðum að fara að leikreglum í þessum efnum. Það skýtur að mínu mati skökku við þegar Samfylkingin, kratar sem hafa dýrkað og dásamað hvað mest EES-samninginn, tala nánast fyrir því að brjóta gegn honum. Þarna finnst mér ekki alveg fullt samræmi í hlutunum. Eins og ég sagði áðan, varðandi takmörkun atkvæðavægis, er á þessari stundu óljóst hvernig dómur mundi falla um slíkt mál. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það. Enn hefur ekki fallið dómur hvað þetta mál varðar. Ég legg áherslu á það sem ég sagði áðan, að við í viðskrn. höfum lagt okkur fram um að finna leiðir til að taka á þessu máli. Ég bendi í því sambandi á ítarlega greinargerð sem hefur verið mjög til umfjöllunar í samfélaginu síðan hún var birt. Hún tók á þeim möguleikum sem til staðar geta verið í þessum efnum og niðurstaðan var að farin yrði sú leið að hafa eftirlit, að Fjármálaeftirlitið hefði möguleika á að hafa eftirlit með virkum eignarhlutum í fjármálastofnunum. Atburðir síðustu daga sýna að þetta virkar og skiptir máli. Að öðru leyti finnst mér ekki miklu við þetta að bæta. Í sjálfu sér er ekkert um það að segja og ekki nema eðlilegt að þetta sé rætt en ég ítreka að með því að vera á hinu Evrópska efnahagssvæði eru okkur settar ákveðnar skorður sem við verðum að taka tillit til hvort sem okkur líkar betur eða verr. Það getur fallið vel í umræðuna að slá sér á brjóst í ræðustól á Alþingi og segja bara: Við förum bara okkar leiðir. Við látum á það reyna, en þeir sem bera ábyrgð hugsa þetta öðruvísi.