Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 10. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu viku leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga nr. 55 1991, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Framsfl. í Austurl., Jónas Hallgrímsson framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Jón Kristjánsson, 2. þm. Austurl.`` Þá hefur einnig borist eftirfarandi bréf, dags. 10. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu viku leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga nr. 55 1991, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Sjálfstfl. í Norðurl. v., Hjálmar Jónsson prófastur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Vilhjálmur Egilsson, 5. þm. Norðurl. v.`` Þá hefur einnig borist bréf, dags. 10. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga nr. 55 1991, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Sjálfstfl. í Vesturl., Elínbjörg Magnúsdóttir fiskvinnslukona, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Guðjón Guðmundsson, 5. þm. Vesturl.`` Þá hefur einnig borist eftirfarandi bréf, dags. 10. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga nr. 55 1991, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Alþb. í Austurl., Einar Már Sigurðarson kennari, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl. `` Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 10. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga nr. 55 1991, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Alþb. í Norðurl. e., Stefanía Traustadóttir félagsfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e.`` Borist hefur eftirfarandi bréf, dags. 10. okt. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga nr. 55 1991, um þingsköp Alþingis, að óska eftir því að 1. varamaður Samtaka um Kvennalista í Reykn., Kristín Sigurðardóttir framkvæmdastjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Anna Ólafsdóttir Björnsson, 9. þm. Reykn. `` Jónas Hallgrímsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og því undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni. Aðrir varamenn taka hins vegar sæti á Alþingi í fyrsta sinn og ber þeim því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni samkvæmt 2. gr. þingskapa og munu þeir gera það nú.

Varaþingmenn hafa nú undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru þau Jónas Hallgrímsson, Hjálmar Jónsson, Elínbjörg Magnúsdóttir, Einar Már Sigurðarson, Stefanía Traustadóttir og Kristín Sigurðardóttir öll boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Hæstv. forseti. Það hefur orðið að samkomulagi þó svo kosning í útvarpsráð fari fram nú að þegar menntmrh. kemur heim verði umræða hér utan dagskrár um málefni Ríkisútvarpsins. Ég tel rétt að þetta komi fram við þessa atkvæðagreiðslu, hæstv. forseti.

Frú forseti. Þar sem við stjórnarandstæðingar höfum nú um helgina verið fullvissaðir um að það ágæta fólk sem hér stendur til að kjósa í útvarpsráð muni ekki koma í bakið á hæstv. menntmrh. í störfum sínum sé ég ekkert á móti því að þessi kosning fari fram.

Þar sem nú hafa verið kjörnir aðalmenn í útvarpsráð tveir fulltrúar sem áður voru varamenn telur forseti eðlilegt að fram fari kjör í tvö varamannssæti sem nú eru laus, þegar á þessum fundi, ef tilbúinn er listi með nöfnum þeirra. Vil ég biðja um lista.

Virðulegi forseti. Í fjarveru hæstv. iðnrh. vil ég mæla hér fyrir frv. til laga um stofnun hlutafélags um Sementsverksmiðju ríkisins, en þetta frv. er að finna á þskj. 14. Frv. hefur tvívegis áður verið lagt fram á Alþingi í þessari eða mjög svipaðri mynd. Á 112. löggjafarþingi var það raunar afgreitt frá efri deild en dagaði þá uppi í neðri deild. Á síðasta þingi var frv. flutt að nýju í efri deild en hlaut ekki afgreiðslu enda var þá þinghald venju fremur stutt. Tilgangurinn með þessu lagafrv. er eins og fram kemur í heiti þess að breyta rekstrarformi Sementsverksmiðju ríkisins í hlutafélag. Byggt er að stofni til á frv. sem samið var í iðnrrn. árið 1987 en á því hafa síðan verið gerðar nokkrar breytingar. Meginefni frv. má í stuttu máli lýsa í sex liðum. Í fyrsta lagi er lagt til að ríkisstjórninni sé heimilt að leggja Sementsverksmiðju ríkisins og allt hennar fylgifé til sérstaks hlutafélags sem stofnað verði og að sérstök matsnefnd skuli meta eignir og verði matið haft til viðmiðunar við ákvörðun um upphæð hlutafjár í væntanlegu félagi. Í öðru lagi að hlutverk hins nýja félags verði víðtækara en hlutverk Sementsverksmiðjunnar er nú og því heimilað að gerast eignaraðili í öðrum hlutafélögum eða sameignarfélögum. Heimili félagsins og varnarþing verður á Akranesi. Í þriðja lagi er lagt til að öll hlutabréf félagsins verði við stofnun þess eign ríkissjóðs og að samþykki Alþingis þurfi til að bjóða hlutabréfin til sölu. Í fjórða lagi er lagt til að við verksmiðjuna starfi sérstök samstarfsnefnd starfsmanna og stjórnar og lögbundið samráð verði haft við Akraneskaupstað um málefni félagsins. Í fimmta lagi er lagt til að skipuð verði sérstök undirbúningsnefnd til þess að undirbúa stofnun félagsins og að stofnfundur verði haldinn eigi síðar en 1. júlí 1992. Í sjötta lagi er lagt til að nýja hlutafélagið yfirtaki reksturinn í ársbyrjun 1993. Það var með lögum nr. 35/1948 að Alþingi veitti ríkisstjórninni heimild til að reisa hér á landi verksmiðju til að framleiða sement. Á grundvelli þessara laga var síðan reist Sementsverksmiðja ríkisins á Akranesi og hefur verið rekin sem sérstakt ríkisfyrirtæki, en um hana gilda raunar ekki önnur lagaákvæði en lögin um byggingu sementsverksmiðju. Sementsverksmiðjan tók til starfa árið 1958 og hefur starfað óslitið síðan og er fjárhagur hennar traustur eins og fram kemur í grg. með frv. Raunar má geta þess hér til viðbótar að sementsframleiðsla á þessu ári hefur verið heldur meiri en áætlað var, einkanlega var sementssala á fyrri hluta ársins meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir þannig að aukningin á sementssölu fram til þessa er um 2% miðað við gerðar áætlanir. Miðað við 8 mánaða uppgjör á þessu ári gæti stefnt í það að þetta fyrirtæki skilaði 30--40 millj. kr. rekstrarhagnaði á þessu ári ef svo heldur sem horfir. Alþingi kýs nú fimm menn í stjórn Sementsverksmiðjunnar til fjögurra ára í senn og skipar iðnaðarráðherra einn úr hópi stjórnarmanna formann. Í þessu frv. er lagt til að lögbundið verði samráð starfsmanna og stjórnenda í þessu væntanlega hlutafélagi og jafnframt að tryggt verði til frambúðar samráð félagsstjórnar og bæjaryfirvalda á Akranesi. Er þetta lagt til ekki síst með tilliti til þess að tryggja stöðu starfsmanna og bæjaryfirvalda, tryggja stöðu þeirra að stjórn félagsins en þessir aðilar hafa jafnan átt gott samstarf við hina þingkjörnu stjórn fyrirtækisins. Til þess nú að tryggja sem best að mat á eignum verksmiðjunnar endurspegli réttilega þau verðmæti sem þarna er um að ræða, þá er í frv. lagt til að þriggja manna matsnefnd hæfra og óvilhallra manna leggi mat á verðmæti verksmiðjunnar og skal a.m.k. einn þeirra vera löggiltur endurskoðandi. Nefndin skal dómkvödd af bæjarfógetanum á Akranesi. Inn í slíkt mat kemur að sjálfsögðu jafnt verðmæti fasteigna, véla og búnaðar sem og þróunarkostnaður, viðskiptavild o.fl. Síðan er lagt til að ráðherra skipi aðra nefnd sem hafi það hlutverk að stofna hlutafélagið og koma því á laggirnar en lagt er til að það taki við verksmiðjurekstrinum 1. jan. 1993. Ef frv. þetta verður að lögum þá mun stjórn hlutafélagsins kjörin á aðalfundi til eins árs í senn og mun iðnaðarráðherra fara með eignarhluta ríkisins í félaginu. Um stjórn félagsins, framkvæmdastjórn, ársreikninga o.s.frv. mun fara eftir ákvæðum hlutafélagalaga og samþykktum félagsins, en gæta verður í því sambandi sérákvæða sem lagt er til að lögfest verði, svo sem um hlutverk, heimili, endurráðningu starfsmanna, samstarfsnefnd og samráðsfundi. Það er gengið út frá því að þetta fyrirtæki greiði skyldur og skatta eins og hvert annað hlutafélag. Verksmiðjan greiðir nú landsútsvar í stað aðstöðugjalds og fær Akraneskaupstaður fjórðung landsútsvarsins auk hlutdeildar í tekjum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga samkvæmt reglum þar að lútandi. Reikna má með því að tekjur kaupstaðarins af aðstöðugjaldi verði nokkru hærri en hluti kaupstaðarins í landsútsvari. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga mun tapa samsvarandi fjárhæð í tekjum sínum sem þó skiptir sjóðinn tiltölulega litlu máli. Við þessa breytingu verða aðstöðugjaldstekjur bæjarfélagsins á hvern íbúa sambærilegar og hjá velflestum öðrum sveitarfélögum. Þegar breyta á ríkisfyrirtæki í hlutafélag þarf að huga m.a. að lífeyrisréttindum starfsmanna. Í dag eru um 20 starfsmenn Sementsverksmiðju ríkisins í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og hefur þeim ekki fjölgað á síðustu árum. Aðrir starfsmenn eru hins vegar í hinu almenna lífeyrissjóðakerfi. Þótt ekki sé beint að því vikið í texta frv. er í greinargerð gert ráð fyrir að lífeyrisréttindi þessara starfsmanna breytist ekki og það verður að gera ráð fyrir því að sá kostnaður sem því er samfara komi inn í matið á verðmæti fyrirtækisins. Hitt er svo það að þegar verið er að breyta mörgum ríkisfyrirtækjum í hlutafélög, þá hlýtur þetta mál líka að koma upp á þeim vettvangi. Virðulegi forseti. Aðalspurningin sem upp kemur í hugann varðandi þetta frv. er: Af hverju er lagt til að Sementsverksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag? Svarið við því er einfalt: Með því að fyrirtækið væri rekið sem hlutafélag yrðu rekstarskilyrði þess samræmd því sem almennt gildir um stærri fyrirtæki í landinu. Með því móti yrði ábyrgð ríkissjóðs á fyrirtækinu takmörkuð við hlutafjáreign ríkisins. Um alla starfsmenn giltu sömu reglur og á almennum vinnumarkaði og skattareglur fyrirtækisins yrðu þær sömu og almennt gilda. Sementsverksmiðjan hefur auðvitað í raun haft einokunaraðstöðu á íslenskum markaði og hlýtur því að vera undir smásjá hvað varðar verðlagningu á framleiðslu fyrirtækisins. Skylt er þó að geta þess í þessu sambandi að innflutningur á sementi er frjáls. Það hefur hins vegar enginn séð sér hag í því að flytja inn sement vegna þess að innflytjendur hafa ekki getað keppt við það verð sem Sementsverksmiðja ríkisins býður. En meðan ríkissjóður á öll hlutabréf í þessu fyrirtæki verður ekki breyting á ábyrgð stjórnvalda á verðlagningu sements, en í raun hafa það verið verðlagsyfirvöld en ekki eigendur fulltrúa fyrirtækisins sem á undanförnum árum hafa haft síðasta orðið um verðlagningu á sementi. Ef hlutabréf í félaginu yrðu hugsanlega seld síðar mundu koma upp spurningar um yfirburðaaðstöðu félagsins á markaði og auðvitað þá stóraukið eftirlit opinberra aðila. Fyrirtækið yrði þá áfram undir smásjá verðlagsyfirvalda samkvæmt núgildandi lögum, en það fellur undir skilgreininguna ,,markaðsráðandi fyrirtæki á sínu framleiðslu- og sölusviði``. Við eigum væntanlega eftir á næstunni að sjá breytingar á þeirri löggjöf sem mælir fyrir um frjálsa samkeppni fyrirtækja á íslenskum markaði og munum þá e.t.v. taka nýjum tökum ýmis vandamál í verðmyndun hér á landi sem stafa af einokunaraðstöðu fyrirtækja, hvort sem þau eru í opinberri eigu eða í eigu einstaklinga. Virðulegi forseti. Ég legg til að frv. þessu verði að umræðu lokinni vísað til 2. umr. og hv. iðnn.

Virðulegur forseti. Ég hefði talið eðlilegra að við hefðum getað átt orðastað við hæstv. iðnrh. en þar sem hann er ekki hér nú, þá hef ég hugsað mér að segja nokkur orð um þetta frv. Lagt er til í þessu frv. að Sementsverksmiðja ríkisins verði gerð að hlutafélagi. Ég sé í fljótu bragði ekkert sem mælir gegn því, en þó eru nokkur atriði sem verður að hafa í huga. Hæstv. umhvrh. minntist hér á réttindi starfsmanna en ég tel mjög mikilvægt að um leið og slík breyting eins og hér er gert ráð fyrir er gerð, þá verði athugað mjög vel að hagsmunir þeirra verði ekki afgangsstærð í málinu. Vona ég að séð verði til þess, eins og kom raunar fram í máli hæstv. umhvrh. Í frv. er gert ráð fyrir að öll hlutabréf fyrirtækisins verði í eigu ríkisins og að sérstaka heimild þurfi til þess frá Alþingi að selja hlutabréfin. Eftir því sem komið hefur fram opinberlega, þá virðist það vera hugmyndin að selja öll hlutabréfin sem ríkið hefur yfir að ráða í þessu fyrirtæki. Mig langaði til að spyrja hæstv. iðnrh.: Hvaða áform eru innan ríkisstjórnarinnar í sambandi við þetta mál? Er meiningin að selja þessi hlutabréf strax eða á að vera einhver frestun á því máli? Það er gert ráð fyrir því hér og ekki var hægt að heyra í máli framsögumanns að það ætti að gera það, a.m.k. ekki um leið og þetta frv. væri samþykkt, en mig langaði til að vita hvaða áform væru uppi að því er varðar þetta fyrirtæki. Það er eitt atriði sem ég á mjög erfitt með að fella mig við í frv. og það er 9. gr. þess. Þar er gert ráð fyrir að fyrirtækið greiði opinber gjöld samkvæmt ákvæðum hlutafélagalaga og hætti að greiða landsútsvar. Hæstv. umhvrh. taldi að þetta skipti í raun engu máli fyrir Jöfnunarsjóð sveitarfélaga en ég held að það geti skipt miklu máli að skerða þannig það fé sem fer í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Mig langar til að vita nánar hvað þetta eru miklar upphæðir. Hæstv. ráðherra sagði: Þetta skiptir ekki máli fyrir Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Það skiptir auðvitað máli þegar verið er að skerða Jöfnunarsjóðinn ef áform eru uppi um að halda áfram slíkum skerðingum. Í lögum um tekjustofna sveitarfélaga segir um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga að landsútsvör greiði: Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, Áburðarverksmiðja ríkisins, Ríkisprentsmiðjan Gutenberg, Sementsverksmiðjan, Sala varnarliðseigna, olíufélögin, Járnblendiverksmiðjan í Hvalfirði, bankar og sparisjóðir. Þarna eru t.d. bankar og sparisjóðir, er það einnig áform ríkisstjórnarinnar að um leið og bankarnir verða gerðir að hlutafélögum, eins og mér skilst að sé á þeirra stefnuskrá, þá muni þeir líka hætta að greiða í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga? Ég tel því að þarna sé um stórmál að ræða og ekki sé hægt að afgreiða það með því að þetta skipti ekki neinu máli fyrir Jöfnunarsjóð sveitarfélaga eins og kom hér fram í máli hæstv. umhvrh. Það er því akkúrat þetta atriði sem ég hef lagt mikla áherslu á þegar þetta mál hefur komið hér til umræðu, að farið verði sérstaklega ofan í hlut Jöfnunarsjóðsins og hann verði ekki skertur eins og hérna virðist vera gert ráð fyrir og e.t.v. eru áform uppi um í áframhaldinu. Ég nefndi það að Ríkisprentsmiðjan Gutenberg væri eitt af þeim fyrirtækjum sem greiddi landsútsvar. Í maí árið 1989 voru samþykkt lög hér á Alþingi um stofnun hlutafélags um Ríkisprentsmiðjuna Gutenberg og það eru nákvæmlega eins ákvæði í þessu frv. Það stendur í 6. gr.: ,,Að öðru leyti gilda ákvæði hlutafélagalaga um hið nýja félag og greiðir það opinber gjöld með sama hætti og almennt gildir um hlutafélög hér á landi.`` Þannig virtist hafa verið gert ráð fyrir því þann 9. maí að Ríkisprentsmiðjan Gutenberg ætti að greiða samkvæmt þeim lögum. En þann 20. maí, nokkrum dögum síðar, voru samþykkt lög á Alþingi um tekjustofna sveitarfélaga þar sem Ríkisprentsmiðjan Gutenberg er inni sem greiðandi landsútsvars. Mér skilst þá að þau lög eigi að gilda, þau sem eru nýrri. Eftir því á Ríkisprentsmiðjan Gutenberg að greiða landsútsvar þannig að það er ekkert sem mælir gegn því að Sementsverksmiðja ríkisins geri það líka. Þetta finnst mér vera atriði sem skiptir mjög miklu máli og er alls ekki hægt að afgreiða svona með einni setningu, að þetta breyti ekki neinu fyrir Jöfnunarsjóðinn. Mér finnst líka skipta verulegu máli þegar verið er með áform um að selja ríkisfyrirtæki, eins og hér er greinilega stefnt að, að þau fyrirtæki hafi ekki einokunaraðstöðu eins og Sementsverksmiðja ríkisins hefur því að í stað þess að vera með einokun ríkisfyrirtækja værum við með einkaeinokun sem er alls ekki neitt betri heldur auðvitað miklu verri. Mér finnst því að þetta mál sé miklu flóknara en svo að hægt sé að segja að þetta sé bara eitthvert smámál sem við getum samþykkt hérna á skömmum tíma. Það þarf að fara mjög vandlega ofan í þetta mál frá ýmsum sjónarhornum.

Virðulegi forseti. Ég vildi taka það fram að ég teldi heppilegra að ræða þetta mál að viðstöddum hæstv. iðnrh. Þó að ég kunni vel að meta upplestur hæstv. umhvrh. og telji hann ekki síðri í lestri en hæstv. iðnrh. og jafnvel betri, þá teldi ég hitt heppilegra að ræða málin að hæstv. iðnrh. viðstöddum. Ég vil láta það koma fram að ég skildi svo samtöl formanna þingflokka og forsetanna í morgun að það væri ætlunin að standa þannig að þessu að hæstv. umhvrh. mundi hafa framsögu um málið, en síðar færu fram ítarlegri umræður um það þegar hæstv. iðnrh. væri kominn. Með hliðsjón af því hafði ég ekki hirt um það að biðja um orðið í þessari umræðu sem talsmaður Alþb. í þessum málaflokki, en taldi nauðsynlegt úr því að þess var ekki getið af hæstv. forseta að láta þetta koma hér fram af minni hálfu.

Að gefnu tilefni vill forseti geta þess að hann hafði gert ráð fyrir því að slík beiðni, ef ákveðin yrði, kæmi fram frá þingflokksformönnum en ekki að forseti að fyrra bragði mundi lýsa því yfir að óskað væri eftir frestun. Þannig skildi hann þessar umræður.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns um það að þessari umræðu verði frestað. Eins og fram kom í máli hv. 15. þm. Reykv. hér áðan er margt flókið í þessu máli sem þarf að ræða nánar. Ég tek undir þá ósk að þessari umræðu verði frestað þangað til iðnrh. verður viðstaddur.

Það hefur komið fram bein ósk um að þessari umræðu verði frestað og mun forseti verða við þeirri ósk og er því umræðunni frestað.

Ég hafði óskað eftir að taka til máls, forseti.

Hæstv. umhvrh. óskar eftir því að taka til máls. Forseti verður þá að gefa honum orðið undir umræðu um þingsköp því forseti er búinn að fresta umræðunni um Sementsverksmiðjuna.

Virðulegi forseti. Hér er heldur óvenjulega að málum staðið. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir flytur ræðu og beinir til mín spurningum sem starfandi iðnrh. Síðan kemur fram ósk um að umræðunni verði frestað, sem er að vísu mjög óvenjulegt því að það er alvanalegt í störfum þingsins að starfandi ráðherrar í forföllum annarra mæli fyrir frv. og þau fái að ganga til nefndar. Ég ætla ekki að hafa uppi neina kröfu um slíkt. Hér er að vísu um að ræða mál sem er hv. þm. mörgum hverjum afar vel kunnugt, en auðvitað þarf það góða og ítarlega athugun í nefnd. Og það hefur enginn beðið um að þessu máli yrði hraðað sérstaklega. Hv. þm. Kristín Einarsdóttir talaði um að hér ætti að afgreiða málið á skömmum tíma og væri engin ástæða til þess. Ég er henni alveg sammála um það. Það á að taka sér tíma til að ahuga þetta mál þó að það hafi að vísu fengið mjög mikla athugun í þinginu áður. En það er óvenjulegt að stjórnarandstaðan skuli ekki fallast á það að mál gangi áfram til nefndar, þetta er bara 1. umr., og beri því við að ráðherra sá sem um málið fjallar að venjubundnum hætti sé ekki viðstaddur. Við getum úr okkar fyrra samstarfi, hv. þm. Svavar Gestsson, fundið mýmörg dæmi um þessa málsmeðferð og aldrei hafa verið við það gerðar athugasemdir. En ég viðurkenni það, virðulegi forseti, að mér finnst það ekki rétt og eðlileg fundarstjórn þegar búið er að beina til mín spurningum að mér skuli þá ekki gefið orðið.

Virðulegi forseti. Þannig háttar til að á dagskrá þessa þingfundar eru tvö mál sem annars vegar er flutt af hæstv. iðnrh. og hins vegar af hæstv. viðskrh. Að því er þessi mál varðar liggur það þannig gagnvart mínum flokki að við hefðum gjarnan viljað eiga orðastað við hæstv. iðnrh. um það fyrra, þ.e. Sementsverksmiðju ríkisins, af ýmsum ástæðum og þykir þess vegna lakara að umræðan hin fyrsta verði til lykta leidd án þess að hann sé viðstaddur. Öðru máli gegnir að mínu mati um þingmálið sem varðar samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti og snertir setningu auglýsingalöggjafar að öðru leyti en því að við höfum gert við það athugasemd að dreift hefur verið þingskjali á ensku, sem er fylgiskjal þess frv., og okkur þykir það óeðlilegt. Hæstv. umhvrh. hafði lofað því að ráða bót á því máli með því að láta þýða þingskjalið og að dreifa því til meðferðar í þinginu. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. umhvrh. að mál geta verið afar misjöfn að þessu leytinu til. Oft hefur það gerst að ráðherrar hafa talað fyrir málum þegar þeir hafa gegnt störfum fyrir aðra ráðherra en ég hygg að ég þurfi ekki að nefna mörg dæmi, þó gæti ég það, um að stjórnarandstöðuþingmenn hafa óskað eftir því að mál sé ekki tekið fyrir nema viðkomandi fagráðherra sé viðstaddur. Í því sambandi nægir mér væntanlega til þess að hressa upp á minni hæstv. ráðherra að benda á hv. 8. þm. Reykn. sem iðulega fékk ekki að láta hlutina ganga þannig fyrir sig að einhverjir aðrir töluðu fyrir þeim málum sem hann var með. Ég hygg að það hafi aftur og aftur gerst að menn hafi sagt sem svo: Það er óhjákvæmilegt að Ólafur Ragnar Grímsson, þáv. hæstv. fjmrh., sé viðstaddur þegar umræður fara fram um hans mál. Mér er sem ég sjái upplitið á sumum ágætum stjórnarandstæðingum á þeim tíma hefði verið reynt að knýja fram umræðu um hans mál án þess að hann væri viðstaddur. Þess vegna er allur gangur á þessu og við þurfum svo sem ekkert að setja á neinar ræður um það. En ég endurtek það að ég vil fyrir mitt leyti og fyrir hönd þingflokks Alþb. fara fram á það að umræðan um Sementsverksmiðju ríkisins fari fram að verulegu leyti að viðstöddum hæstv. iðnrh.

Virðulegi forseti. Það hvarflaði að sjálfsögðu aldrei að mér að hafa neitt við þessa ósk að athuga. Ég benti bara á að oft hefði verið á annan veg gert. Mín athugasemd fólst hins vegar eingöngu í því að ég óskaði eftir að fá að svara hv. þm. Kristínu Einarsdóttur og þeim spurningum sem hún hafði fyrir mig lagt og mér þykir miður að ég skyldi ekki hafa átt kost á því.

Virðulegi forseti. Í fjarveru hæstv. viðskrh. mæli ég hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 56 16. maí 1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Þetta mál er að finna á þskj. 21. Frv. þetta á rætur að rekja til þáltill. um auglýsingalöggjöf frá 18. mars 1987. 1. flm. þeirrar tillögu var hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Frv. var lagt fram seint á 112. löggjafarþingi vorið 1990 en varð ekki útrætt. Sama sumar var það sent til umsagnar ýmissa aðila og bárust m.a. umsagnir frá Neytendasamtökunum, Barnaverndarráði og Verslunarráði Íslands. Eftir athugun á þeim athugasemdum sem þá komu fram þótti ekki ástæða til að gera breytingar á frv. og var það lagt fram efnislega óbreytt á 113. löggjafarþingi haustið 1990, en varð enn ekki útrætt. Frv. er nú lagt fram enn á ný efnislega óbreytt nema hvað gildistökugrein hefur af eðlilegum ástæðum verið breytt. Þetta frv. samdi nefnd sem viðskrh. skipaði 15. mars 1988. Í því eru ákvæði sem byggja á hinni almennu grein verðlagslaganna um villandi auglýsingar en þó gengur þetta frv. lengra og felur í sér ýmis nýmæli. Það tekur reyndar á ýmsum öðrum grundvallaratriðum, t.d. nauðsyn varúðar í auglýsingum sem höfða til barna og nauðsyn þess að auglýsingar séu ekki aðeins á lýtalausri íslensku í sjónvarpi og hljóðvarpi heldur hvar sem þær birtast. Þá þótti rétt að hafa fá ákvæði í hinum almennu auglýsingalögum en setja ítarlegri útfærslu lagaákvæðanna í reglugerð sem auðvelt væri að breyta eftir kröfum tímans hverju sinni. Í reglugerðinni skyldi m.a. byggt, eins og fram kemur í greinargerð, á siðareglum Alþjóðaverslunarráðsins um auglýsingastarfsemi, en þær reglur eru mjög ítarlegar. Þá er í frv. gerð tillaga um kerfi til þess að taka á ýmsum úrlausnaratriðum um auglýsingar. Kerfið byggist á virku starfi og valdi auglýsinganefndar sem nýtur aðstoðar Verðlagsstofnunar, þeirrar opinberu stofnunar sem einna helst er ætlað að sinna neytendavernd hér á landi. Það má ætla að þetta kerfi verði bæði virkara og liprara en núverandi kerfi og eru vonir bundnar við að þessi auglýsinganefnd geti gert mikið gagn til að bæta auglýsingar og til að búa til farveg fyrir neytendur til að koma athugasemdum sínum á framfæri. Markmiðið með hinum nýju ákvæðum í lögum og reglugerð er að stuðla enn frekar en nú er gert að heilbrigðri samkeppni á auglýsingamarkaði og vernda betur hagsmuni neytenda, fyrst og fremst barna, eins og fram kemur í frv. Það er ekki vanþörf á því að gefa hagsmunum barna sérstakan gaum nú á tímum þegar áhrif fjölmiðlanna eru jafnrík og raun ber vitni. Auglýsingaákvæði annarra íslenskra laga eða reglna byggjast ekki endilega á sömu sjónarmiðum. Sú athugasemd Verslunarráðs Íslands að í frv. séu engin veigamikil ný ákvæði um auglýsingar sem þegar sé ekki lagarammi um sýnist mér ekki fá staðist. Hér skal þó undirstrikað að með þessu frv. er lagður grundvöllur að því að unnt sé að setja ítarlegri reglur um auglýsingar sem snerta börn með hliðsjón af siðareglum Alþjóðaverslunarráðsins og hugsanlega ýmsum öðrum heimildum. Án skýrrar lagastoðar væri ekki unnt að setja ítarlegar reglur um þetta efni í reglugerð. Þá er einnig með frv. lagður grundvöllur að setningu reglna um auglýsingar almennt með tilvísun í siðareglur Alþjóðaverslunarráðsins aðrar erlendar heimildir en engin slík tilvísun er nú í gildandi lögum. Að þessu leyti getur ný almenn auglýsingalöggjöf horft mjög til framfara. Ég vil þá víkja, virðulegi forseti, að nokkrum þáttum frv., einkum nokkrum nýmælum sem í því er að finna. Í a-lið 1. gr. felst það nýmæli að ákvæði laga og reglugerða verði ítarlegri en áður, m.a. um auglýsingar í sjónvarpi og hljóðvarpi, þar sem ýmsar reglur hafa þó verið settar eins og þingheimi sjálfsagt er kunnugt. Þá verður meira samræmi milli krafna um auglýsingar hvort sem þær birtast í sjónvarpi eða hljóðvarpi annars vegar eða öðrum fjölmiðlum hins vegar. Þar hefur nokkur mismunur verið á og reyndar hafa kröfur til auglýsinga sem birtar hafa verið í hljóðvarpi og sjónvarpi verið mjög mun strangari. Það hafa verið gerðar strangari kröfur til þeirra en annarra auglýsinga og það er sjálfsagt að samræma þessa kröfugerð. Með b-lið 1. gr. eru tekin upp í íslensk lög hefðbundin ákvæði reglugerðar um auglýsingar í sjónvarpi, en samkvæmt þeim skulu auglýsingar í hljóðvarpi og sjónvarpi vera á lýtalausri íslensku en erlendur söngtexti má þó vera hluti auglýsingar. Samkvæmt gildandi reglum má erlent tal ekki vera hluti auglýsingar í sjónvarpi og hljóðvarpi. Ekki var talið fært að gera vægari kröfur í þessu frv. en gerðar hafa verið hér á landi að undanförnu til þessarar greinar auglýsinga. Það nýmæli felst einnig í b-lið 1. gr. að þar er sett fram sem aðalregla að aðrar auglýsingar en auglýsingar í sjónvarpi og hljóðvarpi skuli einnig vera á lýtalausri íslensku. Þegar sérstaklega stendur á má þó auglýsingatexti vera á erlendu máli, t.d. þegar auglýsingum er aðallega beint til erlendra manna. Í c-lið 1. gr. er byggt á gildandi ákvæðum verðlagslaganna um rangar, ófullnægjandi eða villandi upplýsingar. Ákvæði í d-lið 1. gr. eru þess efnis að auglýsingar skuli vera þannig úr garði gerðar að ekki leiki vafi á að um auglýsingu sé að ræða og þær skuli skýrt aðgreindar frá öðru efni fjölmiðla. Þessar reglur eru efnislega samhljóða ákvæðum reglugerðar um auglýsingar í útvarpi og er þarna annað dæmi um að setja sem almenna reglu það sem nú gildir fyrir eina grein fjölmiðlunar, þ.e. auglýsingar í útvarpi og sjónvarpi, þar sem þróast hafa allítarlegar og skýrar reglur. Í d-lið 1. gr. er einnig lögfest það ákvæði reglugerðar að auglýsingar í útvarpi og sjónvarpi skuli fluttar í sérstökum auglýsingatímum. Í 3. gr. þeirrar reglugerðar segir að auglýsingatímum skuli jafnan hagað þannig að ekki leiði til afbökunar á dagskrárefni eða verulegrar röskunar á samfelldum flutningi efnis. Því virðist ekki útilokað samkvæmt gildandi reglum að auglýsingar geti tengst dagskrá að einhverju leyti. Ekki þykir rétt að taka til greina tillögur stjórnar Neytendasamtakanna um að bæta við d-lið 1. gr. setningu sem, með leyfi forseta, mundi hljóða á þessa leið: ,,Ekki má rjúfa útsendingu kvikmynda eða einstakra þátta í sjónvarpi til flutnings auglýsinga. Þetta á þó ekki við um beinar útsendingar þegar eðlileg rof verða á útsendingu.`` Eðlilegra þykir að útfærsla á þessari lagagrein verði í reglugerð sem auðvelt sé að breyta með tilliti til tíðarandans. Í e-lið 1. gr., sem yrði 49. gr. verðlagslaga, felst það mikilvæga nýmæli að lögfest er að ákvæði varðandi auglýsingar sem höfða til barna verði fest sérstaklega í lögum. Það ákvæði að auglýsingar skuli miðast við að börn sjái þær og heyri og sérstakrar varúðar skuli gætt þegar þær höfða til þeirra á sér fyrirmynd í reglugerð um auglýsingar í útvarpi en nær því ekki einungis til þeirra heldur auglýsinga almennt og jafnvel ekki aðeins í fjölmiðlum. Þá telst til bóta að útfæra má þetta ákvæði í reglugerð eftir því sem þurfa þykir og m.a. byggja á ákvæðum siðareglna Alþjóðaverslunarráðsins um auglýsingastarfsemi. Þar er að finna ýmis ákvæði er varða börn og auglýsingar, m.a. um það að auglýsingar skuli ekki innihalda neitt sem hvatt geti til ofbeldisverka eða stutt slíkt athæfi. Svipaðar athugasemdir eiga við um það ákvæði í e-lið að þess skuli gætt þegar börn koma fram í auglýsingum að sýna hvorki né lýsa hættulegu atferli eða atvikum er leitt geti til þess að þau eða önnur börn komist í hættu eða geri það sem óheimilt er. Hér er um að ræða lögfestingu á ákvæðum er ná til fleiri tegunda auglýsinga en verið hefur. Þá þótti rétt að hafa í f-lið 1. gr. ákvæði um uppsetningu auglýsinga á mannvirkjum og er það nýmæli í íslenskum lögum. Í g-lið 1. gr. er mælt fyrir um það að ráðherra setji nánari ákvæði um framkvæmd auglýsingaákvæða í reglugerð sem byggist m.a. á þessum oftnefndu siðareglum Alþjóðaverslunarráðsins. Ákvæði siðareglnanna sjálfra eru svo birt í II. viðauka með þessu frv. Jafnframt er dreift sérstaklega með frv., í takmörkuðu upplagi, erlendum reglum sem greint er frá í yfirliti yfir viðauka aftast í þessu frv. Hv. þm. Svavar Gestsson vék aðeins að þessum viðauka sem lagður var inn í frv. og raunar var það einnig gert á þingfundi hér í seinustu viku. Þá greindi ég frá því að ég mundi beita mér fyrir að fá þetta þýtt. Ég bíð hins vegar enn upplýsinga um hvort búið sé að þýða þetta í þeim regluskógi sem verið er að þýða eða hvort leggja á sérstaklega í kostnað við að þýða þessar reglur, sem eru raunar ekki partur af þingskjalinu og var ekki dreift hér sem þingskjali. En ég get raunar alveg tekið undir með þeim hv. þm. sem þetta hafa gagnrýnt, að þetta hefði betur verið á íslenskri tungu. Ég vek hins vegar athygli á því að þegar frv. var dreift á sínum tíma og lagt fram á Alþingi á árinu 1988, ætli við hv. þm. Svavar Gestsson höfum ekki verið saman í stjórn á því ári, voru þessar reglur á enskri tungu prentaðar sem fskj. með frv. Ekki er ég að mæla því bót, síður en svo, og held raunar að það hefði verið betri og æskilegri kostur að reyna að dreifa þessu sem lausu en ég tek aftur undir það að auðvitað hefði verið betra að hafa þetta á íslensku. Í h-lið 1. gr. segir að ábyrgðin á því að ákvæði í lögum og reglugerð séu haldin hvíli á auglýsanda, höfundi auglýsingar eða auglýsingastofu eða útgefanda, eiganda fjölmiðils eða öðrum birtingaraðila. Þetta ákvæði er líka nýmæli, a.m.k. að forminu til. Það þykir nauðsynlegt að taka af tvímæli um það hver beri ábyrgð á auglýsingagerðinni. Í i-lið er gert ráð fyrir því að viðskrh. skipi til fjögurra ára í senn fimm menn og jafnmarga til vara í auglýsinganefnd er gegni lykilhlutverki að því er varðar að framfylgja þessum ákvæðum verðlagslaga er varða auglýsingar og reglugerð á þeirra grundvelli. Auglýsinganefndin taki á sviði auglýsinga, eins og frv. gerir ráð fyrir, við hlutverki Verðlagsráðs sem er skipað níu mönnum. Reyndar er nefndinni ætlað að gegna verulega víðtækara hlutverki varðandi auglýsingar en Verðlagsráði þar eð byggt er á fleiri ákvæðum í lögum og ítarlegri reglugerð. Nýju ákvæðin munu auka skilvirkni í meðferð auglýsingamála og gera einstaklingum auðveldara að sækja rétt sinn. Veigamesta athugasemd Verslunarráðs Íslands varðandi frv. á sínum tíma byggðist raunar á þeim misskilningi að Verðlagsráð og auglýsinganefnd ættu að starfa samhliða að þessum málum samkvæmt frv. Svo er að sjálfsögðu ekki því að auglýsinganefndin mun leysa Verðlagsráð af hólmi að því er auglýsingar varðar ef þetta frv. verður að lögum. Samkvæmt j-lið er Verðlagsstofnun ætlað að sinna þjónustuhlutverki við auglýsinganefndina. Úrræði auglýsinganefndar skv. k-lið í 1. gr. eru svipuð að eðli og umfangi og úrræði Verðlagsráðs í gildandi lögum, m.a. bann, jafnvel að viðlögðu févíti, krafa um útsendingu leiðréttingar eða viðbótarskýringar og sátt. Það nýmæli felst í ákvæðinu að formaður auglýsinganefndar, sem er lögfræðingur, eða starfandi formaður geta bannað auglýsingu til bráðabirgða ef hún er ekki talin vera í samræmi við ákvæði laga eða reglugerðar. Þetta er hægt að gera með vissum skilyrðum og þá um stuttan tíma. Sé vafi á ferðum mundi formaður eða starfandi formaður kalla nefndina saman í stað þess að grípa til bráðabirgðabanns. Ekkert mundi banna nefndinni eða formanni hennar að birta skriflegt rökstutt bann opinberlega. Reynslan hefur sýnt að birtingin ein gæti reynst áhrifarík. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hæstv. efh.- og viðskn. Vænti ég þess að þar komi fram við athugun frv. hugsanlegar athugasemdir um einstök atriði, t.d. um vald formanns nefndarinnar, sem menn geta auðvitað haft ýmsar skoðanir á, en að þessi vinna gangi þó þannig að unnt verði að taka skýra afstöðu til málsins á þessu þingi. Ákvæði frv. hafa fyrst og fremst þann tilgang að vernda betur hagsmuni neytenda, einkum barna, og stuðla enn frekar en nú er gert að heilbrigðri samkeppni á auglýsingamarkaði.

Herra forseti. Það er óþarfi að hafa mörg orð um þetta frv. Hér er á ferðinni merkilegt og gott mál. Ég fagna því að þetta frv. skuli komið fram. Alveg sérstaklega finnst mér það mjög til bóta hve hér er horft á auglýsingamál út frá sjónarhóli barna og vernd barna og unglinga. Við vitum að auglýsingar eru sterkur miðill og áhrifamikill og þeim er ekki síst beint til barna sem eru jú neytendur framtíðarinnar. Ég ítreka það að ég lýsi hér með yfir stuðningi við þetta mál og mun að sjálfsögðu kanna það betur þegar það kemur til nefndar.

Hæstv. forseti. Örstutt um þetta frv. Ég hef að vísu ýmislegt við að athuga en ætla að leyfa mér að gera aðeins tvær athugasemdir hér þar sem ég á sæti í þeirri nefnd sem mun fjalla um málið. Þær athugasemdir sem ég vil gera á þessu stigi varða h-lið 1. gr. sem verður 52. gr. en hann hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Ábyrgðin á því að ákvæðin í lögum þessum og reglugerð á grundvelli þeirra séu haldin hvílir á auglýsanda, semjanda auglýsingar eða auglýsingastofu og útgefanda, eiganda fjölmiðils eða birtingaraðila.`` Framsögumaður tjáði okkur að hér væri um nýmæli að ræða þar sem tekið væri skýrt á því hver beri ábyrgð. Ég tel þvert á móti að hér komi alls ekki skýrt fram hver ber ábyrgð. Hér er einn allsherjar hrærigrautur þar sem segja má að allir sem koma nálægt auglýsingunni beri ábyrgð. Í mínum huga á aðeins einn aðili að bera ábyrgð og það hlýtur að vera birtingaraðilinn. Að öðrum kosti gengur dæmið ekki upp. Það er birtingaraðilinn einn sem tekur um það lokaákvörðun hvort viðkomandi auglýsing er birt eða ekki og þar með á hann náttúrlega að bera ábyrgðina. Hin athugasemdin sem ég vildi að kæmi fram og var einnig fylgt úr hlaði sem nýmæli er k-liður 1. gr. sem verður 55. gr. og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Telji formaður auglýsinganefndar eða starfandi formaður hennar að auglýsing sé ekki í samræmi við ákvæði laga þessara getur hann bannað hana til bráðabirgða. Skal bannið gilda þar til auglýsinganefnd kann að hnekkja því en fellur þó niður eftir viku hafi nefndin ekki tekið afstöðu.`` Ég tel alveg útilokað að einn maður geti farið með slík völd. Það tjón sem maður með slík völd getur valdið er ómetanlegt og ómælanlegt. Við þekkjum það vel að auglýsingar geta verið settar fram með tilteknum tímatakmörkunum. Það getur verið að verið sé að auglýsa viðkvæma vöru sem aðeins hefur til að mynda viku líftíma eða annað slíkt og ef einn maður á að hafa slík völd að geta stöðvað það þá er það óbætanlegt. Ég tel því að þetta sé óviðunandi og þessu verði að breyta í meðförum nefndarinnar. Þetta eru þær athugasemdir, hæstv. forseti, sem ég vildi koma á framfæri á þessu stigi málsins. En eins og ég sagði hér í upphafi þá hef ég ýmislegt við þetta frv. að athuga og er ekki tilbúinn að leggja blessun mína yfir það eins og það er hér lagt fram.

Herra forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hafa tjáð sig um þetta mál fyrir þeirra undirtektir. Það er auðvitað rétt sem hv. þm. Ingi Björn Albertsson segir að í þessu frv. eru ýmis álitamál sem mönnum getur sýnst sitt hvað um eins og það að einn maður geti með ákvörðun bannað auglýsingu. Ég held þó að þau tilvik geti hugsanlega komið upp að slíkt gæti verið nauðsynlegt. Yfirmenn fjölmiðla þurfa oft að taka slíkar ákvarðanir. Það getur vel verið að þeim fyndist ákjósanlegra að geta vísað því máli í annan farveg, a.m.k. á stundum. Þau atriði sem hv. þm. nefndi hér hljóta auðvitað að fá ítarlega umfjöllun í nefndinni. Ég held þó að meginatriðið varðandi þetta mál sé það að hér er verið að auka neytendavernd og hér er verið að vernda hagsmuni barna. Það er hvort tveggja svo mikilvæg atriði að við megum ekki láta minni háttar ágreining um einstök efnisatriði önnur tefja framgang þessa máls. Ég trúi því raunar að þetta mál muni hafa greiðan framgang hjá nefndinni og á hinu háa Alþingi.