Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Þetta mál er hingað komið eftir miklar umræður í hv.Nd. Jeg verð að segja, að jeg er í efa um, hvað langt jeg á að fara út í málið við þessa 1. umr. hjer. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. hafi flestir fylgst með umr. um það í Nd. og að því sje ekki þörf á að fara nákvæmlega út í það núna. En ef hv.þdm. þykir jeg segja og lítið um málið, er jeg auðvitað reiðubúinn til þess að gefa upplýsingar, bæði einstökum hv. dm. og eins þeirri nefnd, sem fær málið til meðferðar. Þó að jeg ætli ekki að vera langorður, þykir mjer samt hlýða að gefa yfirlit yfir sögu málsins, ekki síst þar sem jeg gat ekki verið við 1. umr. þess í Nd. Jeg vil þá fyrst geta þess, að áður en jeg fór til Kaupmannahafnar í vetur, hafði h f Titan sótt um leyfi til þess að virkja Urriðafoss og sent hingað skjöl þess efnis. Stjórnin sagði þeim mönnum, sem hjer eru búsettir og riðnir eru við Titan, að það mundi ekki geta komið til mála, að stjórnin flytti frv. um þetta, nema jafnframt væri ákveðið, að fjelagið legði járnbraut frá Reykjavík austur að Þjórsá. Út af þessu tilkyntu þeir stjórnarnefndarmenn, sem hjer eru búsettir, þeim hluta stjórnarinnar, sem er í Noregi, að ef þeir vildu koma málinu áfram, yrðu þeir að leita samninga við mig í Kaupmannahöfn. Þangað komu svo tveir menn, annar úr stjórninni, en hinn ráðunautur hennar, og niðurstaðan varð sú, sem frv. ber með sjer. Í fám orðum var innihaldið það, að fjelagið tæki að sjer að leggja járnbraut hjeðan til Þjórsár, sem eru hjer um bil 80 km., en jafnframt fengi það leyfi til þess að virkja Urriðafoss í Þjórsá, með þeim skilyrðum þó, að ekki mátti virkja meira en 160 þúsund hestöfl. Um Urriðafoss er það að segja, að ekki eru líkur til þess, að hægt sje að virkja úr honum meira en rúml. 100 þús. hestöfl. En þessi tala er miðuð við útreikninga, sem Sætersmoen verkfræðingur hefir gert um afl fossins. Það er svo, að það borgar sig ekki að gera ráð fyrir, að virkjað verði eins og ítrast er hægt, þegar áin er í mestum vexti, og menn hafa ekki gengið út frá, að það yrði talið svara kostnaði að búast við virkjun, sem því næmi. Gjaldið, sem greiða á, er svipað því, sem ákveðið var á þinginu í fyrra um Dynjanda. Þó á þetta fjelag 7 árum lengur að fá að sitja við það að borga 3 krónur fyrir hvert hestafl. Eins og jeg hefi tekið fram, tekur fjelagið að sjer að leggja járnbraut austur, en þó ekki að öllu leyti. Þau skilyrði fylgja, að ríkissjóður leggi fram þriðjung kostnaðarins, sem þó ekki færi fram úr 2 miljónum króna. Þetta þýðir það, að ríkissjóður leggur fram 2 miljónir, af því að járnbrautarlagningin mun kosta 8–9 miljónir. En þá er að því að gæta, hvað ríkissjóður fær í aðra hönd. Fyrst og fremst er það víst, að ríkissjóður losnar að miklu leyti við viðhaldskostnað vegarins austur. Viðhaldskostnaðurinn fer eftir því, hvað vegirnir eru mikið notaðir. Vegamálastjóri segir, að eftir sliti á þessum vegi í samanburði við aðra vegi, muni ekki þurfa nema þriðjung viðhaldskostnaðar framvegis, ef járnbraut kemur. Á síðustu 7 árum hefir verið varið til viðhalds honum að meðaltali 100 þús. kr. á ári, og þó að ekki væri gengið eins langt og vegamálastjóri telur rjettmætt, fengi ríkissjóður vexti af 1 milj. með því að spara þennan kostnað. Auk þess fær hann, ef Urriðafoss verður virkjaður, þó ekki væri nema 100 þús. hestöfl, 300 þús. krónur á ári, en það er meira en þarf til þess að ávaxta og endurborga lán, sem tekið yrði til járnbrautarinnar. Jeg tala ekki um, þegar 10 ár eru liðin. Þá yrðu tekjurnar 1/2 milj. Svo er eftir að líta á allan óbeinan hagnað fyrir landið, og þá einkum Reykjavík og Suðurlandsundirlendið, af þessari miklu samgöngubót. Það er erfitt að fullyrða um það, en reynslan hefir sýnt, að alstaðar í heiminum hafa járnbrautir verið hinar öflugustu lyftistengur allra framfara, og það liggur í augum uppi, að þetta á ekki hvað síst við hjer, þar sem fjarlægðirnar eru svo miklar og strjálbýli. Jeg skal játa, að í þessu máli er eitt atriði veikt. Það er sem sje ekki hægt eins og stendur að sanna, að fje verði til til framkvæmda verksins. Í þeim efnum get jeg ekki sagt meira en það, að mjer hafa verið sýnd brjef til fjelagsins Titan frá fjársterkum fjelögum um að þau væru reiðubúin til þess að leggja fram fje, svo framarlega sem sjerleyfi fáist, sem að áliti fagmanna sje þannig útbúið, að óhætt sje að leggja fje í fyrirtækið. Það var með tilliti til þessa, að til aðstoðar við samningana í Kaupmannahöfn var norskur sjerverkfræðingur, sem í mörg ár hefir verið forstjóri vatnamálanna norsku. Jeg spurði hann, hvort hann liti svo á, að óhætt væri að leggja fje í þetta, og hann sagðist með góðri samvisku geta ráðið til þess. Honum þótti að sönnu gjaldið hátt, en áleit það þó engan veginn óforsvaranlegt, með tilliti til þess, að Þjórsá hefir einn fágætan kost, sem sje þann, að tiltölulega lítill munur er á vatnsmagni hennar eftir árstíðum. Jeg veit ekki, hvort ástæða er til að segja nánar sögu þessa máls. Jeg ætla ekki að fara lengra út í það að sinni, en mun að sjálfsögðu svara fyrirspurnum frá hv. dm. Legg jeg svo til, að frv. verði vísað til samgmn.

Jón Baldvinsson Jeg hefi ávalt verið þeirrar skoðunar, að mjög væri æskilegt, einkum fyrir Suðurlandsundirlendið, ef járnbraut væri lögð hjeðan austur yfir fjall, og að hún mundi verða hin öflugasta lyftistöng undir aukinni ræktun landsins og allskonar búnaðarframförum. Jeg hefi ennfremur litið svo á, að ríkið ætti að ráðast í þetta fyrirtæki, meðfram af því, að búast má við, að tekjur verði ekki svo miklar fyrst í stað, að von sje á, að peningamenn, sem vilja ávaxta fje sitt á sem fljótastan hátt, vilji nokkuð í það leggja. Samt sem áður er jeg sannfærður um, að tap mundi ekki verða á fyrirtækinu til langframa, en óbeinn hagnaður ómetanlegur. Mjer voru það því mikil vonbrigði, þegar ekki var hægt að afgreiða járnbrautarfrv. það, sem flutt var að tilhlutun hæstv. stjórnar á síðasta þingi, ekki síst, þar sem svo óvenjulega stóð á fyrir ríkissjóði, að það mátti teljast vel forsvaranlegt, að hann legði þegar fram mikinn hluta fjárins, þannig, að ekki hefði þurft að taka stórt og dýrt útlent lán. Málið sofnaði í nefnd í hv.Nd. Því miður var ekki nægilegur eftirrekstur á eftir því af hálfu hæstv. stjórnar. Það er vitanlegt, að slíkt mál eins og þetta, sem getur orkað tvímælis og sætt harðri mótspyrnu, verður aldrei rekið áfram nema því aðeins, að sterkur þingflokkur beiti sjer fyrir því og að stjórnin leggi blátt áfram stöðu sína í veð til þess að koma því fram, alveg eins og gert var í ritsímamálinu forðum, þegar ráðherra knúði flokk sinn til að fylgja sjer í því, þótt andstaða gegn því væri hörð víða um landið, og vafalítið hefði ritsímamálið fallið, ef um það hefði verið kosið þá. Hjeruðin, sem ekki áttu von á að fá þetta menningartæki strax, voru mörg á móti, og margt fleira varð til þess að vekja andstöðu gegn málinu. Út frá reynslunni um ritsímamálið álít jeg, að það hafi verið ákaflega óheppilegt fyrir járnbrautarmálið, að stjórnin, sem hafði mjög sterkan flokk að baki sjer og báða ráðherrana mjög fylgjandi þessu máli, skyldi láta undir höfuð leggjast í fyrra að beita sjer fyrir málið, þegar tíminn var heppilegur og talsvert fje fyrir hendi í ríkissjóði. Málið kemur svo aftur ári síðar fyrir þingið, en þá nokkuð á annan veg en menn hafa ætlað, að þetta mál yrði framkvæmt; nú er það ekki ríkissjóður sjálfur, sem eingöngu beitir sjer fyrir þessu máli, heldur þarf til þess, að járnbrautin komi, að veita sjerleyfi; járnbrautarlagningin austur í sýslur þarf nú eftir frv. að vera í samráði og samvinnu við fjelag, sem ætlar að hefja stórvægilegar framkvæmdir í landinu, ef það verður þess megnugt, og járnbrautin er alls ekki þungamiðja þeirra framkvæmda. Jeg vil nú ekkert segja um það, hvernig jeg muni snúast við þessu máli, en jeg álít varhugavert að veita sjerleyfi og álít, að þingið eigi að fara mjög gætilega í það að veita leyfi til að nýta ein og önnur náttúrugæði landsins eða til þess að vinna eitthvert sjerstakt verk í landinu, og það er vegna þess, að sjerleyfin eru svo oft misnotuð; þau eru oft notuð til þess að koma opinberum stimpli á viss skjöl, sem svo er reynt, að selja, en eru raunar venjulega aðeins verðlausir pappírar, og svo látið þar við sitja, en alt er í kaldakoli um hinar fyrirhuguðu framkvæmdir. Meðan svo er verið að pranga út þessum verðlausu brjefum, bíður sjerleyfisveitandi (þ. e. a. s. ríkið) eftir framkvæmdum, sem átti að gera, og eftir gagni því, sem átti að hafa af þeim, en rjettinn til að gera verkin hefir ríkið fest í höndum manna, sem það bjóst við, að myndu framkvæma þau, en svo hefir sýnt sig á eftir að hafa ekki haft neinn vilja til þess, aðeins viljað ná í ríkisstimpil og fín meðmæli til þess að geta selt verðlaus brjef. Hjer hafa verið veitt ýms sjerleyfi, sem hafa verið „útmáluð“ mjög glæsilega af formælendum þeirra, og verið álitið, að þau myndu verða einskonar lyftistöng fyrir hjeruðin, þar sem þau yrðu framkvæmd, og ríkið mundi fá miklar tekjur af þeim. Jeg man nú sjálfsagt ekki eftir öllum þeim sjerleyfum, sem íslenska ríkið hefir veitt, en skal þó telja upp nokkur þeirra. Hjer var fyrir nokkrum árum veitt sjerleyfi til að vinna járnsand og annað til að vinna salt úr sjó; svo ætluðum við að fara úr þessum atvinnufyrirtækjum yfir í peningamálin; var þá samþykt að veita sjerleyfi til þess að koma hjer upp norskum banka, sem svo var nefndur, og svo voru samþykt heimildarlög, sem veittu stjórninni leyfi til þess að koma hjer upp sjerbanka, en allar þessar framkvæmdir hafa strandað enn sem komið er, og ríkið hefir ekki haft annað upp úr því en þann vafasama heiður að hafa lagt til nafn sitt fyrir einstaka menn eða ýms fjelög til þess, að þau geti selt hlutabrjef sín, en þessi fjelög hafa eingöngu verið mynduð utan um sjerleyfi, sem íslenska ríkið hefir veitt, og það er kannske ekkert, bókstaflega ekkert, sem er eins hættulegt fyrir álit okkar út á við eins og það, þegar það frjettist, að ekki hafi tekist að koma í framkvæmd bankastofnun, sem ríkisleyfi var veitt til og ekki ætti að hafa stærri höfuðstól en 2 milj. kr. stofnfje, því að þegar það frjettist, að stofnun slíks fyrirtækis hafi mistekist, þá er það í margra peningamanna augum sönnun þess, að ekki sjeu miklir möguleikar til framkvæmda á Íslandi og að það sje mjög varhugavert að hætta fje sínu þangað, hvort sem um peningastofnanir eða atvinnufyrirtæki sje að ræða. Frá síðasta Alþingi er ennþá eitt sjerleyfi, um vatnavirkjun á Vesturlandi ásamt ýmsu fleira, sem þar er tekið fram; þar er ákveðnu fjelagi leyft að virkja alt að 40 þús. hestöfl. Þótt nú sje liðið eitt ár síðan þetta sjerleyfi var veitt, og þó að það væri ákaflega föst trú á þessu fyrirtæki hjá þeim mönnum, sem fyrir þessu töluðu á Alþingi í fyrra, þá hefir samt ekki, að því er frjest hefir, orðið neitt úr framkvæmdum þessa fjelags, og enginn þorir að fullyrða neitt um, að úr þessum framkvæmdum verði nokkuð, og þeir eru nú miklu fleiri, sem trúa því, að þetta sje ekki annað en „svindilbrask“, eins og þesskonar er kallað á Reykjavíkurmáli; það hafi aðeins verið gert til þess að ná þarna í sjerleyfi hjá íslenska ríkinu til þess að geta selt út á það verðlaus brjef. Þetta gerir menn alt varkárari í að fylgja málum, sem ganga í þá átt að veita sjerleyfi. Nú veit jeg, að því mun verða til svarað, að fossafjelagið Titan hafi þegar lagt ákaflega mikið fje í rannsóknir og vatnsrjettindi hjer á landi og að ólíklegt sje, að það muni ekki halda áfram, ef það fær viðunandi sjerleyfi, en það er líka athugandi, að það danska fjelag, sem fjekk sjerleyfið í fyrra, hefir líka lagt stórfje í það sama, en samt er þeim altaf að fjölga dag frá degi, sem halda, að ekkert verði úr því fyrirtæki. Þegar um það er að ræða, hvort veita eigi sjerleyfi eða ekki, þá vaknar fyrst sú spurning í huga manns, hvaða trygging sje fyrir því, að ennþá sje ekki verið að narra út úr okkur eitt sjerleyfið í viðbót til þess að fá eitthvert pappírsgagn, sem ýmsir braskarar ætla svo að nota til þess að skreyta með hlutabrjef sín. Og þá vaknar spurningin um það, hvaða tryggingu sje hægt að fá fyrir því, að það geti verið nokkurn veginn sæmandi Alþingi að láta slíkt frá sjer fara, og verð jeg þá að segja, að mjer hafa mjög brugðist vonir, hvernig stjórnin og fylgismenn málsins í Nd. tóku í tillögur þær, er ætluðu að tryggja það, að úr framkvæmdum yrði. Og sumar þessar tillögur voru þess eðlis, að ákaflega erfitt hefir verið að hafa á móti þeim með nokkrum rökum, en þær tillögur hafa verið taldar óhafandi af hæstv. stjórn og forgöngumönnum fjelagsins Titans vegna þess, að þær gætu gert það ómögulegt að taka við sjerleyfinu með þessum skilyrðum. En nú skilst það hverjum manni, að ef alt er hreint frá fjelagsins hendi, þá þarf stjórn þess ekki að vera hrædd við að setja svolitla tryggingu fyrir því, að eitthvað verði úr framkvæmdum, því að þegar þeir ráðast í framkvæmdirnar, þá kemur ekki frekar til þessarar tryggingar, og þeir skaðast þá ekkert við að gefa hana. Hinsvegar, ef það er ekkert annað en brask, gert til þess að geta komið af sjer verðlitlum hlutabrjefum, þá skilur maður náttúrlega, að 100 þús. krónur hafi sína þýðingu, því að slík trygging gæti þá gert það að verkum, að hagnaðurinn yrði enginn fyrir braskarana. Nú mætti segja, að það væri kannske ekki ástæða til að vera strangur í þessari kröfu viðvíkjandi tryggingu fyrir framkvæmdum, ef ábyrgð hæstv. stjórnar fengist, þ. e. a. s. yfirlýsing hennar og orð fyrir því, að hún hefði fulla vitneskju um það, að fje væri fyrir hendi og að það væri hægt að reiða sig á framkvæmdirnar, en hæstv. atvrh., sem með kappi beitir sjer fyrir þessu máli og samið hefir um sjerleyfið við hina erlendu stjórnendur fossafjelagsins Titans, finnur ástæðu til að vekja athygli hv. deildar á því í dag, að það sje eitt veikt í þessu máli, og það sje það, að ekki sje hægt að sanna, að fjelagið hafi fje og að úr framkvæmdum verði, en kannske þetta sje aðeins of mikil varfærni hjá hæstv. ráðh. að segja þetta, en það er þá, finst mjer, dálítið vafasöm aðferð hjá hæstv. ráðh., að byrja meðmæli sín með þessu máli á þann hátt að segja, að það sje vafasamt, að fjelagið geti fengið nægilega peninga. Hinsvegar sagði hæstv. ráðh., að hann hefði fengið að sjá brjef frá fjesterkum mönnum, sem hefðu tjáð sig reiðubúna til þess að leggja fje í fyrirtækið, svo framarlega sem sjerfræðingar teldu það óhætt. Þetta er nú ekki skilmálalaust, því að það getur altaf orðið álitamál, hvað talið verður óhætt að gera í þeim efnum. Hinsvegar skal jeg segja hæstv. ráðh. það, að eftir þeim fregnum, sem jeg hefi frá mönnum, sem kunnugir eru fjármálalífinu á Norðurlöndum, t. d. í Danmörku, þá hefir það verið sagt, að það væri enginn maður í Danmörku svo áhrifamikill í fjármálalífinu, að hann gæti treyst sjer til þess að fá það fje, sem fossafjelagið Titan þyrfti. Það getur vel verið, að norskir fjármálamenn sjeu það áhrifameiri eða hafi það betri sambönd en Danir, að þeir geti treyst sjer til þess, en jeg vil þó vekja athygli á þessu, til þess að við ekki í þessu máli, sem að því er járnbrautina snertir er merkilegt framfaramál, gerum okkur of glæsilegar vonir, svo að það verði til að hindra það, að hægt sje að ráðast í framkvæmdir í járnbrautarmálinu, sem okkur er nauðsynjamál, svo að við veitum ekki sjerleyfi í því máli, sem kannske yrði okkur ekkert annað en blekking. Hvað það fjelag snertir, sem á að fá sjerleyfið, þá er ekki hægt að segja um það, að það hafi til peningana, sem þó gæfi dálítið meiri vonir fyrir okkur, ef við vissum, að fjelagið sjálft hefði fjeð fyrirliggjandi, því að ef það væri svo sterkt fjelag, að það gæti lagt fram peningana, sem til framkvæmdanna þyrfti, þá væri talsvert öðru máli að gegna. En það er nú upplýst, að þessir menn hafa enga peninga, en þeir gera ráð fyrir, að þeir geti fengið peninga hjá stórþjóðunum, og geri jeg helst ráð fyrir, að það muni vera þýskt fje, sem þar muni til koma, ef óhætt þykir að leggja fjeð fram; en þetta er engin vissa, og verður líklega ekkert gert í því fyr en sjerleyfið er fengið, en því miður erum við orðnir svo hvektir í þessum málum, að við höfum ástæðu til að vera svo bogavarir að láta sjerleyfið ekki af hendi nema með tryggingu. En það er máske of mikið sagt, að trygging sje engin; en hún er of lítil til þess að vera nokkur trygging fyrir því, að í framkvæmdir verði ráðist, eða að borinn sje upp sá skaði, sem af því hlytist, ef sjerleyfi yrði veitt og svo ekkert gert í málinu frekar. Jeg vil vekja athygli hæstv. ráðh. á þessu, til þess að hann geti sýnt okkur fram á það, að líkurnar sjeu meiri fyrir því, að til framkvæmda komi, heldur en hann hefir ennþá haldið fram, og um mitt atkvæði í þessu máli fer talsvert eftir því, hversu miklar líkur hæstv. ráðh. getur fært fyrir því, að fje fáist til framkvæmdanna.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 5. landsk. (JBald) hefir lýst yfir því, að hann telji þetta mál merkilegt framfaramál, sem hann sje í rauninni mjög hlyntur, nefnilega járnbrautarmálið. Mjer þykir náttúrlega vænt um að heyra þetta, en jeg verð því miður að viðurkenna það, að sú ræða, sem hv.þm. hjelt, er ekki alveg í sama anda; mjer fanst andinn í ræðu hv.þm. vera sá, að hann vildi ekki mikið í sölurnar leggja fyrir málið. Skal jeg koma að því síðar, en að öðru leyti taka þau atriði úr hans ræðu, sem jeg vil svara, í þeirri röð, sem hv.þm. sagði þau. Hv. þm. mintist á það frv., sem hjer lá fyrir þinginu í fyrra, og kvaðst vilja það helst, að ríkið væri sá, sem legði járnbrautina og hefði að öllu leyti járnbrautarfyrirtækið á hendi. Það vissi jeg áður, því að það er í samræmi við stefnu hv.þm., og ekki í rauninni í neinu ósamræmi við stefnu Íhaldsflokksins, en jeg vil benda á það, sem hv.þm. hlýtur að hafa vitað, að þetta frv. hafði ekki nægilegt fylgi til þess að komast í gegn í fyrra, Það er að sönnu svo, að það fór aldrei fram úrslitaatkvæðagreiðsla um það, svo að hægt sje að sanna það opinberlega, en allir, sem hjer voru á þingi, vita, að þetta er rjett, og hv. 5. landsk. veit, að það var þess vegna ekki til neins að fitja upp á sömu fit, það gat fyrst komið til mála eftir nýjar kosningar. Þetta er háttv. 5. landsk. vel kunnugt um, og þykist jeg viss um, að hann muni viðurkenna það. Það er þess vegna ekki rjett af hv.þm. að ámæla stjórninni fyrir það, þótt hún ekki herti meira á frv. í fyrra heldur en hún gerði, því að hún gat ekkert unnið á við það, og þessu máli var ekkert betur borgið fyrir það. Hv. þm. sagði, að í fyrra hefði verið álitið, að ríkissjóður hefði getað lagt svo mikið fje fram, að lítið eða ekkert lán hefði þurft að taka. Þetta er bygt á misskilningi, og það hefir sýnt sig, að þó að vel væri um fje í ríkissjóði í fyrra, og sem reyndar er enn, þá er það þó ekkert svipað því, að hægt sje að leggja fram það stórfje, sem þarf til járnbrautarinnar austur að Ölfusá. Hv. þm. kvaðst ekki að svo stöddu vilja taka afstöðu til þessa máls, og veit jeg ekki hvaða atriði það eru, sem valda því, að hann ekki vill það, en jeg skal gera mig fyllilega ánægðan með það að vona, að hv.þm. neyti atkvæðis síns til þess að þetta frv. fái athugun í nefnd. Þá mintist hv.þm. á sjerleyfi þau, sem hjer hafa verið gefin, alllangt aftur í tímann, og sagði, að ekkert gagn hefði orðið að þeim, þau hefðu aðeins verið notuð í „svindilbrask“, eins og hv.þm. komst að orði, og að það væri ilt fyrir okkur. Jeg veit nú ekki til þess, að sjerleyfisheimildir hafi verið misbrúkaðar, og jeg þekki alls ekki til, að svindlað hafi verið með þær úti um lönd, og það hafa ekki verið gefin út sjerleyfi samkvæmt neinum þessara laga, og að því er snertir sjerleyfislögin um Dynjanda frá í fyrra, þá veit jeg ekki betur en að það fyrirtæki sje í fullum undirbúningi. En það er eins og sumir hv.þm. haldi, að ef aðeins er búið að samþykkja sjerleyfislög hjer á þingi, þá hljóti það að standa svo opið fyrir að fá peningana; en það er alls ekki. Það er erfiðara en menn halda að ná fjenu, og þó að þeir, sem sjerleyfið hafa, geti sýnt fram á, að fjenu sje vel borgið, þá tekur það altaf dálítinn tíma að ná saman fjenu, og það er ekki liðið ár síðan þessi sjerleyfislög um Dynjanda komu í gildi, og mjer finst ekki ástæða til þess að halda, að ekkert verði úr fyrirtækinu, því að eftir þeim fregnum, sem jeg hefi nú fengið nýlega og frá fyrstu hendi, þá lítur vel út fyrir, að fjeð fáist. Eitt atriði í ræðu hv.þm. get jeg viðurkent; það er, að sjerleyfin geti fest í höndum fjelaga framfarafyrirtæki, sem menn vilja og þurfa að fá sem fyrst, en geta dregist af því að sjerleyfi hafa verið gefin. En hjer getur það ekki komið til mála, vegna þess að sjerleyfið fellur úr gildi 1. maí 1929, ef ekki er byrjað á framkvæmdum fyrir þann tíma, og það eru því ekki nema 2 ár, sem ætluð eru til undirbúnings, því að fyr en 1. maí getur maður ekki ætlast til, að þetta frv. verði að fullu afgreitt, og fyr getur það ekki orðið að lögum. Eftir því sem nú lítur út, eru ekki nokkrar minstu líkur til þess, að við getum lagt fram fje til þessa fyrirtækis, og vona jeg, að hv. 5. landsk. viðurkenni það, að með þessu sjerleyfi er málinu ekki stofnað í neina hættu af drætti, sem við annars ekki vitum, að áreiðanlega myndi verða, og ástæðan til þess, að mjer er þetta mál kappsmál meira heldur en nokkurt annað mál, sem liggur fyrir þessu þingi, er sú, að það er mín fasta og óbifanlega sannfæring, að við þurfum að fá járnbraut, það sje mesta samgöngubót, sem við getum fengið, og í öðru lagi, að við fáum aldrei betra tækifæri heldur en ef við tökum þessu tilboði, sem hjer liggur fyrir. Hv. 5. landsk. sagði, að ef alt væri hreint hjá sjerleyfisbeiðanda, þá gerði það honum ekkert til, þó að hann setti tryggingu fyrir framkvæmdum, ef hann gæti. En þar sagði hv.þm. sjálfur ástæðuna fyrir því, að það getur skift fjelagið mjög miklu, nefnilega að það er búið að eyða til rannsókna og undirbúnings því hlutafje, sem það hafði, og þess vegna hefir það ekki fje til þess að leggja fram til tryggingar; en aftur á móti, ef það hefir sjerleyfið í höndunum, þá er það þegar búið að sýna mikil skilríki fyrir því, að því muni hepnast að fá fje, svo framarlega sem þeir peningamenn, sem jeg áður gat um, brigða ekki sín loforð. En það getur háttv. 5. landsk. sagt sjer sjálfur, að jeg get ekki frammi fyrir þinginu tekið ábyrgð á því, að þessir sterku fjármálastuðningsmenn fjelagsins geti ekki brigðað sín loforð, og það væri algerlega rangt af mjer, ef jeg gæfi yfirlýsingu um það í deildinni. En jeg veit það, og það veit líka hv. 5. landsk., að að þessu fjelagi standa svo góðir og merkir og sterkir menn, að það eru mjög miklar líkur fyrir því, að þeim gangi betur en öðrum að útvega fjeð. Háttv. þm. hjelt, að fje þetta mundi ekki fást á Norðurlöndum. Jeg hygg þó, að nokkuð af því muni fást þar. En það eru líka fleiri lönd til, og vil jeg t. d. benda á Þýskaland. Það getur vel verið, að ef fjelagið væri nægilega fjesterkt sjálft, þá liti málið öðruvísi út. Jeg skal ekki neita því, en það verður að tjalda því, sem til er. Annars get jeg ekki sjeð annað en okkur ætti að vera sama, hvaðan fjelagið fær fjeð, ef það á annað borð fær það. Jeg vil vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt, að jeg hefi sjeð það á skjölum, er fyrir mig hafa verið lögð, að loforð eru fengin frá erlendum peningafirmum um framlag til fyrirtækisins. En auðvitað get jeg ekki tekið ábyrgð á því, að fjelögin uppfylli þau loforð. Jeg get heldur ekki ábyrgst, að skjölin sjeu ekki fölsuð, en jeg álít þó þann möguleika svo fjarri, að ekki þurfi að ræða hann. Jeg held, að það hafi ekki verið fleira í ræðu hv.þm., sem jeg þurfti að svara. En jeg vona, eftir orðum hans áðan, að hann athugi mál þetta hleypidómalaust og útfrá þeirri grundvallarhugsun, að járnbrautin sje hið mesta nauðsynjamál vort.

Einar Jónsson * Mjer er það gleðiefni, að allir virðast vera sammála um það atriði, sem mestu varðar í þessu efni, og það er, að bættar samgöngur sjeu besta og rjettasta ráðið landbúnaðinum til viðreisnar. Það er ekki oft, að skoðanir manna verði allar á einn veg, en svo er nú í þessu máli. En þegar þetta er nú viðurkent og hjer er um að ræða stórkostlegar samgöngubætur, þá virðist málið vera í góðu horfi. Jeg veit, að þm. eru svo sanngjarnir að sjá, hve mikil nauðsyn er á að fá þessa línu austur, þar sem sjóleiðin þangað er ófær. Það er t. d. engin sýsla jafnilla sett hvað samgöngur á sjó snertir eins og Rangárvallasýsla. Þess vegna er brýn þörf á því, að samgöngurnar þaðan og til hafnarstaðanna sjeu í góðu lagi. Um þetta ætla jeg ekki að þræta neitt núna. Spurningin er nú aðeins, hvaða leið skuli fara til þess að bæta samgöngurnar austur yfir fjall. Mjer virðist það aðallega vera tvent í frv. því, er hjer liggur fyrir, sem menn óttast. í fyrsta lagi eru sumir hræddir við að veita sjerleyfið, en í öðru lagi eru aðrir, sem vilja ekki, að ríkið leggi fram neitt fje til járnbrautarinnar. Þá er nú þriðja atriðið eftir, og það er, að ríkið framkvæmi járnbrautarlagninguna á eigin spýtur, en ekki í fjelagi við Titan. Hjer er því eiginlega um þrjár leiðir að ræða, sem liggja að sama markinu. Jeg fyrir mitt leyti sje ekkert á móti því, þótt út í þetta verði lagt og sjerleyfið verði gefið, því að jeg efast ekki um, að fjelagið Titan sje svo sterkt, að það geti framkvæmt þetta. Við sitjum annars ekkert af okkur, þótt þetta verði reynt, t. d. í næstu tvö ár. Og þótt sjerleyfi til virkjunar Þjórsár verði veitt, kemur það ekki í bága við neitt, sem gert yrði á næstu árum, því að engir, hvorki einstaklingar eða landið í heild sinni, hafa not af því, að vatnið renni þannig óhindrað til sjávar. Það er því hyggilegt að reyna þá, leið, sem hjer er stungið upp á. Þar sem nú gefnar eru sterkar vonir um það, að fjelagið geti framkvæmt járnbrautarlagninguna, þá ættum við að sjá til um næstu tvö ár, enda sitjum við ekki neitt af okkur við það. Þá hefir verið vitnað til þess, að ríkið rjeðist í að leggja járnbrautina, eins og stungið var upp á á síðasta þingi. En eftir mörgu, sem fram hefir komið, hygg jeg, að sú leið sje ekki hugsanleg, enda þótt segja mætti, að ríkið væri þess megnugt. Jeg sje því ekki annað ráð betra en að þetta verði framkvæmt í sambandi við Titanfjelagið, þó að ríkið þurfi að leggja fram ofurlítið fje, enda hefir það þá meiri rjett á fyrirtækinu en annars, ef það legði ekkert fram. Háttv. 5. landsk. (JBald) sagði, að þetta mál hefði getað komist í gegn í fyrra, en hafi strandað af því að stjórnin hefði fylgt því svo slælega. Jeg býst við, að hún svari fyrir sig, og ætla jeg því ekki að þrátta um þetta. En mjer þykir undarlegt, ef menn vilja, að ríkissjóður leggi fram 6 milj. kr. til þess að fá járnbraut austur að Ölfusá, eða 8–9 milj. kr., eins og hæstv. atvrh. upplýsti, að hún mundi kosta, ef hún ætti að ná austur að Þjórsá, í stað þess að komast af með einar 2 milj. kr. Jeg vildi heldur taka hinn síðari kostinn, ekki hvað síst þegar það hefir komið fram, að vatnsorkuskatturinn og sparnaðurinn á viðhaldi vega mun koma til með að nema meira en vextir og afborganir af þessum 2 milj. kr. Jeg skal játa, að jeg var ekki altaf viðstaddur við umr. þessa máls í Nd., en jeg hefi verið við, er þetta sama mál hefir komið hjer til tals fyrir löngu síðan, og þá var það ein aðalmótbáran gegn því, að af því mundi leiða innflutningur verkafólks, en það gæti aftur orðið háskalegt fyrir þjóðerni okkar. Jeg varð minna var við þetta nú. En jeg tók eftir því við umr. í Nd., að einn fróðasti maðurinn í þessum efnum gerði ráð fyrir, að ekki þyrfti meira en 5–6 hundruð verkamanna, og hann bætti því við, að búast mætti við, að þeir yrðu hjer starfandi 3–4 ár. Þá gerði hann ráð fyrir, að þetta þyrftu ekki alt að vera erlendir verkamenn, heldur mundu innlendir verkamenn eitthvað geta komist þar að. En þó svo færi, að um 5–6 hundruð erlendir verkamenn flyttust hjer inn, þá get jeg ekki sjeð, að af því stafi nein hætta fyrir þjóðina. Jeg get ekki felt mig við þá hugsun, sem virðist koma fram hjá sumum, að þessir verkamenn þurfi endilega að vera einhver óaldarlýður, bófar og ræningjar. Jeg get eins vel vænst þess, að þeir verði nytsamir og gagnlegir menn, eins og við Íslendingar erum svona upp og niður. Jeg ætla ekki að þreyta menn með langri ræðu við þessa umr., enda get jeg lítið upplýst, sem ekki hefir áður komið fram. Jeg býst við, að hv.þm. myndi sjer skoðun á þessu máli eftir bestu getu, og munu orð mín fá þar litlu breytt. En þess vildi jeg óska fyrir hönd hjeraða þeirra, sem hjer eiga hlut að máli, að menn verði ekki svo tortryggnir og kvíðnir, að þeir hindruðu málið eins og það nú er komið, en reyndu heldur að láta það fá sem besta afgreiðslu. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jónas Jónsson Í tilefni af ræðu hæstv. atvrh. vildi jeg beina til hans nokkrum fyrirspurnum til frekari skýringa á málinu. Það, sem mjer finst mestu varða, er að fá að vita, hverjar líkur sjeu fyrir því, að fjelag það, sem um sjerleyfið sækir, er verða á stór þáttur í atvinnulífi landsins, geti gert áform sitt að veruleika. Það hefir verið tekið fram af öðrum þm., að fyrri reynsla bendi nú til þess, að svo geti farið, að fjelagið taki ekki til starfa. En þar sem hæstv. ráðh. hefir haft kynni nokkur af fjelaginu, þá vil jeg spyrja hann, hve mikill höfuðstóll fjelagsins sje og hve mikið af því fje sje enn ógreitt, og einnig, ef hlutabrjef þess hafa verið skráð í kauphöllum, hvort hæstv. ráðh. viti nokkuð um verð á þeim. Þetta er undirstaða, sem byggja má á ályktanir um það, hvers vænta megi af fjelaginu. Því hefir verið haldið fram viðvíkjandi möguleikunum fyrir tryggingu frá hálfu fjelagsins, að eignir þess væru allar veðsettar og væri því ekki hægt að veita tryggingu í þeim. Er hæstv. ráðh. kunnugt um, að eignir Titans, lönd og vatnsrjettindi, sjeu veðsettar? Það væri fróðlegt að vita. Einnig væri fróðlegt að vita, hvaða eignir aðrar fjelagið á, t. d. hvort það á Skildinganes, þar sem ráðgert er, að framtíðarverksmiðjur þess eigi að standa. Næst vil jeg spyrja að því, hvaða menn, útlendir og innlendir, eru í stjórn fjelagsins. Mjer er auðvitað kunnugt um suma, t. d. um einn, sem sæti á á Alþingi, og um bónda einn í Rangárvallasýslu. En mjer er ókunnugt um, hverjir að því standa. Hæstv. ráðh. nefndi þektan norskan mann, en hvort hann er í stjórninni, veit jeg ekki. Það hefir að minsta kosti ekki komið fram. Þá kem jeg að atriði, sem hæstv. atvrh. ætti að geta upplýst. Jeg hefi nefnilega frjett það lauslega úr nefnd þeirri í Nd., sem mál þetta hafði til meðferðar, að hæstv. ráðh. hafi sagt þar, að hann hafi gefið fjelaginu það í skyn, er hann var að semja við það, að ólíklegt væri, að heimtuð yrði trygging af því, þar sem svo hefði ekki verið gert við fjelagið, sem sótti um virkjun Dynjandisár. Mjer þykir ósennilegt, að hæstv. ráðh. hafi sagt þetta. Það hlýtur að vera ljóst, að það eru aðallega tvö atriði, sem koma til athugunar, þegar um það er að ræða, hvort veita skuli sjerleyfi eða ekki. Hið fyrra er sú almenna röksemd, hvort heppilegt sje að veita erlendu fjelagi rjett til þess að starfa hjer og hvort það muni ekki bera þá atvinnurekendur, sem fyrir eru, ofurliði. Og þetta er auðvitað þýðingarmesta atriðið. Hitt atriðið er um það, hvort fjelagið sje þess virði, að Alþingi eyði miklum tíma í að búa til löggjöf viðvíkjandi því. Menn ættu að vera samdóma um það, að það er til minkunar fyrir þingið að vera að því, ef engin von er til þess, að fjelagið geti framkvæmt það, sem um er að ræða. - Jeg er hræddur um, að hæstv. atvrh. hafi með atkv. sínu í fyrra gegn því, að fjelag það, sem sótti um Dynjandisá, yrði látið setja tryggingu, undirbúið það, að fjelagið stendur nú í litlu áliti hjá landsmönnum. En mjer þykir samt ólíklegt, að hann hafi gefið Titanfjelaginu í skyn, að þingið nú mundi ekki heldur setja inn strangari ákvæði. En jeg verð að segja það, að þótt þingið í fyrra hafi hlaupið á sig, þá er ekki víst, að það geri það nú aftur. Bændur eystra mundu líta svo á, ef fjelagið setur engar tryggingar, að þetta sje aðeins leikur og verði ekki til annars en að tefja fyrir málinu um nokkur missiri. En hjeruðin austan fjalls gera þá kröfu, að járnbrautarmálinu sje haldið vakandi bæði í tíma og ótíma. - Jeg álít, að ef hæstv. ráðh. hefir gefið fjelaginu undir fótinn með að setja enga tryggingu, þá hafi hann hvorki gert málinu eða fjelaginu greiða. Þar sem Reykjavík heimtar tryggingu af ekki stærra fjelagi en íshúsfjelaginu sænska, tryggingu, sem nemur tugum þúsunda, án þess að aðrar ástæður sjeu fyrir hendi en þær, að bæjarstjórnin vildi ekki láta gabba sig, þá er hjer um enn meiri nauðsyn fyrir tryggingu að ræða vegna heiðurs Alþingis og hjeraðanna austanfjalls. Jeg ætla ekki að fjölyrða meira um þetta, en geri ráð fyrir, að hæstv. ráðh. gefi skýringar á þessu. Þá sagðist hæstv. atvrh. hafa í höndunum gögn, sem sýndu, að erlendir fjármálamenn hugsuðu sjer að leggja fje í þetta fyrirtæki. Jeg hefi heyrt nefndan einn fjármálamann í Svíþjóð, sem væri eitthvað við fjelagið riðinn, en að öðru leyti hefi jeg ekki heyrt nein nöfn nefnd. En hvað hefir hæstv. ráðh. fyrir sjer í þessu? Hann hefir áður gefið þá skýringu, að fjármálamenn, sem hann að vísu ekki nefndi, mundu leggja fram fje í fyrirtækið, ef það reyndist álitlegt. Þetta segir auðvitað ekkert. Það er í sjálfu sjer sama svarið og háskólaráðið gaf, er það vildi lofa mönnum að taka stúdentspróf fyrir norðan, ef það kæmi ekki í bág við lögin. Seinna er svo sagt, að það geri það nú einmitt. Þar sem dæmið liggur nú svona nærri, vona jeg, að menn sjái, að það er lítið upp úr þessu leggjandi. Jeg vildi heyra álit hæstv. ráðh. um það, hvort það sje ekki minkun fyrir Alþingi að vera að búa til þetta sjerleyfi, ef engin trygging fæst frá fjelaginu, því að það er eins og að spila við blindan. Það er minkun fyrir Alþingi, að hvert fjelag, sem um sjerleyfi sækir, skuli ekki láta fylgja umsókninni tryggingu fyrir skaðabótum, ef ekki er staðið við allar skuldbindingar - Jeg vil heyra það frá stjórninni, hvort fjelagið geti ekki sett tryggingu í vatnsrjettindum, því að það gæfi þeim mönnum, er málið vilja styðja, betri aðstöðu til að fylgja því, ef það hefir einhvern veruleikablæ. Hæstv. atvrh. sagði, að fjelagið hefði ekkert fje handbært til þess að leggja fram til tryggingar. Það er að vísu slæmt, en þá er að vita, hvort það á ekki veðhæfar eignir, a. m. k. vatnsrjettindin. Hæstv. atvrh. sagði eina góða setningu, sem jeg er honum samdóma um, og það er, að góðar samgöngur sjeu undirstaða allra framfara. En jeg vil benda hæstv. ráðh. á það, að hann hefir ekki munað eftir þessu við aðra atkvgr., sem fór fram á þinginu í fyrra. Ef jeg man rjett, þá drap hann einmitt till. um byggingu strandferðaskips. Hann mun þó vita, að það eru til heilar sýslur, sem sárlitlar samgöngubætur hafa frá ríkinu, til dæmis Austur-Skaftafellssýsla, Barðastrandarsýsla og Dalasýsla, nema ef vera skyldi fáeinar skipaviðkomur með afarkostum. Jeg vildi óska, að hæstv. atvrh. myndi eftir þessari setningu, er strandferðaskipið kemur aftur undir atkv. Það er eins brýn þörfin á því að bæta samgöngurnar á smáhafnirnar eins og að byggja braut yfir Hellisheiði. Hæstv. ráðh. gæti ekkert sagt við því, þótt frv. þessu væri hjer lakar tekið en í Nd., þar sem hann og flokkur hans hefir sýnt slíkt skilningsleysi í mjög svo viðráðanlegu velferðarmáli þriggja fjórðunga. Jeg hefi altaf haft þá skoðun á lausn járnbrautarmálsins, að smáhafnirnar fengju viðurkenningu á þörfum sínum jafnhliða því, sem unnið væri að samgöngubótum á Suðurlandsundirlendinu. En hæstv. ráðh. hefir ekki haft þann skilning á málinu. Jeg vil ítreka það, að það væri áreiðanlega betra fyrir málið, ef fjelagið og aðstandendur þess reyndu að vinna á móti þeim grun, sem margir hafa um öryggi þess, með því að ganga hjer inn á einhverja tryggingu. Það mundi sýna, að fjelagið hefði sjálft trú á mætti sínum.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 1. landsk. (JJ) vildi, að jeg gæfi upplýsingar um efnahag hlutafjelagsins Titans, hvers virði hlutabrjef þess væru, hve miklar eignir það ætti hjer og hve hátt þær væru þá veðsettar. Mjer væri nú ekki heimilt að skýra frá þessu, þó að jeg vissi, en sumt af því veit jeg ekki. Jeg skil heldur ekki í því, að það hefði nokkra þýðingu fyrir þetta mál. Aðalatriði þessa máls er það, hve miklar líkur eru til þess, að fjelagið geti útvegað sjer fje. Annars er það ekkert leyndarmál, hverjir eru í stjórn fjelagsins, og býst jeg við, að hv.þm. viti það. Jeg get nefnt honum einn mann, sem jeg býst við, að hann trúi, en það er flokksbróðir hans, hv. 1. þm. Rang. (KIJ). Annar maður í stjórninni er Eyjólfur í Hvammi. Honum býst jeg líka við, að hv.þm. geti trúað, en það er ef til vill ekki víst, að hann trúi þriðja manninum eins vel, en það er Eggert Claessen bankastjóri. Jeg man ekki nöfnin á hinum norsku stjórnendum, en hv.þm. getur vafalaust fengið upplýsingar um það hjá hv. 1. þm. Rang. Þá spurði hv.þm., hvort jeg hefði lofað hlutafjelaginu Titan því, að það þyrfti ekki að setja neina tryggingu. Jeg get sagt honum það, að jeg hefi engu um það lofað, enda hafði jeg ekki heimild til þess. En fjelagið vissi ósköp vel um meðferð Dynjandamálsins hjer í fyrra og dró sínar ályktanir af því. Jeg hefi engu lofað fjelaginu öðru en því, að jeg mundi vera fylgjandi frumvarpinu, eins og það lá fyrir. Þá sagði háttv.þm., að það væru tvö atriði í frv. athugaverð. Það gleður mig, að það skuli ekki vera nema tvö atriði, sem hann finnur athugaverð. Annað atriðið taldi hann þessa stóru og miklu virkjun, en hitt atriðið, hvort fjelagið væri þess megnugt að koma þessu fyrirtæki í framkvæmd. Jeg skal nú ekki fara neitt út í stórvirkjunina; það hefir ekki verið gefið tilefni til þess. Að því er fjelagið sjálft snertir, þá veit jeg, að það er þannig skipað, að miklar líkur eru fyrir því, að það geti útvegað sjer fje. Í því eru velmetnir og mikils megnugir menn. Hitt er vitanlegt, að fjelagið sjálft hefir ekki stórfje milli handa, enda hefir ekki verið farið dult með það, að fjelagið ætlar sjer að fá fje annarsstaðar að. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði gert málinu ógreiða með því að lofa fjelaginu því, að það þyrfti ekki að setja tryggingu. Þetta hefi jeg nú ekki gert, eins og jeg gat um áðan. En jeg vil benda á það, að þeir menn gera málinu ekki greiða, sem eru með vafningum og vífilengjum að reyna að gera fjelagið tortryggilegt. Það má hv.þm. vita, að það spyrst, sem hjer er sagt, og ef tortryggni gagnvart fjelaginu kemur hjer fram, þá getur það haft áhrif á aðstöðu þess til þess að útvega fje erlendis. Þá gerði hv. 1. landsk. mikið úr kostnaðinum við að samþykkja þessi lög hjer. En þá er nú lítið gert úr þessu máli, ef farið er að telja þann kostnað eftir. Jeg álít, að hjer sje um svo mikla samgöngubót að ræða, að jeg vildi glaður leggja þann kostnað í sölurnar, þótt ekki væri nema lítil von um framkvæmdir. Þá spurði hv.þm., hvort mjer fyndist ekki minkun fyrir þingið að afgreiða þetta frv., ef ekkert yrði úr framkvæmdum. Þetta þykir mjer undarlega spurt. Hvernig getur honum dottið í hug, að mjer þyki minkun að samþykkja frumvarp, sem jeg flyt og mæli með. Viðvíkjandi skaðabótum, ef ekkert verður úr framkvæmdum, þá vil jeg geta þess, að jeg álít það rangt, að hv. Alþingi fari að hafa sjerleyfi sem skattstofn, eða selji þau eins og aflátsbrjefin í gamla daga. Alþingi á ekki að taka neina borgun fyrir sjerleyfi þau, er það veitir, aðra en þá, sem kemur frá verkinu sjálfu í framkvæmdinni. Annars forðaðist hv.þm. að láta uppi álit sitt í þessu máli. Hann virtist vilja vera mjög „diplomatiskur“, kom með fyrirspurnir og kvaðst ekkert vita um þetta mál, þótt hann hafi dag eftir dag hlustað á umræður um það í hv.Nd. Jeg veit nú ekki vel, hvernig á að leggja þetta út. Að vísu hefi jeg mína meiningu um það, en skal þó ekki slá því fram hjer, af því að jeg er ekki viss um, hvort það sje rjett. Háttv. þm. tók undir það, sem jeg sagði, að samgöngubætur væru lyftistöng allra framfara, og vænti jeg því, að hann verði mjer sammála í þessu máli. Út af því, sem hv.þm. sagði í þessu sambandi um strandferðaskipið, þá vil jeg taka það fram, að jeg hefi aldrei neitað því, að það væri samgöngubót. En jeg hefi sagt, að við hefðum ekki ráð á því að leggja fram fje til þess í bili; aðrar samgöngubætur kölluðu frekar að. Þegar hv.þm. segir, að Austur-Skaftafellssýsla, Barðastrandarsýsla og Dalasýsla sjeu samgöngulausar, þá er slíkt ekki rjett. Á síðastliðnu ári voru veittar 8000 kr. til þess að halda uppi bátsferðum í Austur-Skaftafellssýslu einni, og auk þess hafa Barðastrandarsýsla og Dalasýsla fengið mikinn styrk og Esja oft komið við þar. Það verður að skifta samgöngubótunum sem jafnast niður á milli landshlutanna. Sá jöfnuður gerði það að verkum, að jeg gat ekki verið með strandferðaskipinu í fyrra. Hv. þm. segir, að þessu máli hafi verið tekið betur en jeg hafi átt skilið vegna afstöðu minnar til strandferðaskipsins. Mjer þykir það undarlegt, ef um þetta mál á að fara eftir afstöðu minni til annars máls. Hv. þm. má ekki blanda mjer og málunum saman. Þess ætla jeg að biðja hann í öllum hamingjubænum að láta ekki kala sinn til mín koma niður á þessu máli, því að þá geldur saklaus fyrir sekan. Það gagn, sem jeg get gert mjer von um að hafa af járnbrautinni, er ekki nema örlítið brot samanborið við það gagn, sem landsmenn yfirleitt hafa af henni.

Magnús Kristjánsson Jeg ætla í fáum orðum að láta í ljós skoðun mína á þessu máli, þó reyndar megi segja, að jeg hafi gert það áður. Frá því fyrsta að til tals kom möguleiki á því að byggja járnbraut hjer á landi, þá hefi jeg verið þeirri hugmynd hlyntur. Það leiðir því af sjálfu sjer, að mjer er það gleðiefni, að það er svo vel á veg komið, sem raun er á orðin. Jeg áleit, að það hefði verið æskilegast að fá málið afgreitt eins og það lá fyrir á síðasta þingi, ef það hefði þótt tiltækilegt fjárhagsins vegna, að ríkið sjálft sæi um allar framkvæmdir. En á því þóttu þá örðugleikar svo ekki varð úr. Því er það vel farið, að aðrir eru fáanlegir til þess að bera að miklu leyti kostnað þann, sem af járnbrautarlagningunni leiðir. Jeg er ekki hræddur við þessar illu afleiðingar, sem menn halda, að virkjunin kunni að hafa í för með sjer, úrkynjun fólksins o. s. frv. Það er vantraust á þjóðinni að láta slíkt í ljós, og er ástæðulaust að vera að ræða um það. Það eru að vísu mörg atriði, sem hjer koma til greina, en með því að þetta mál hefir verið mjög ítarlega rætt í hv.Nd., get jeg gengið framhjá mörgum atriðum, sem mætti ræða í þessu sambandi. Það hefir verið dregið í efa, að fjelagið hefði fjárhagslegt bolmagn til þess að framkvæma þetta verk. Það má vel vera. En mjer finst það dálítið undarlegt, að það eru einmitt þeir menn, sem eru máli þessu undir öllum kringumstæðum mótfallnir, sem aldrei munu greiða atkvæði með járnbraut, hvar og hvenær og af hverjum, sem hún yrði lögð; það eru einmitt þessir menn, er mesta áherslu leggja á þetta atriði. Hjer virðist mjer kenna nokkurs ósamræmis. Svo hefir og verið rætt um það, að ef sjerleyfið verður samþykt eins og hv.Nd. gekk frá því og fjelagið reynist ekki megnugt til framkvæmda, þá muni það verða til þess að tefja fyrir þessu máli í heild sinni. Mjer virðist, að sá frestur, sem fjelaginu hefir verið settur, sje svo stuttur sem hægt var að búast við, að fjelagið gerði sig ánægt með. Þó að svo fari, sem jeg vona, að ekki verði, að fjelagið geti ekki framkvæmt verkið eða gefist upp á miðri leið, þá tel jeg samt mikið unnið við það, ef málið gengur í gegnum þingið. Við höfum fengið þá reynslu af flestum framkvæmdum útlendinga hjer, að landinu hefir áskotnast töluvert verðmæti, þótt fjelögin gætu ekki framkvæmt verkið fullkomlega. Þegar ríkið sjálft treystist ekki til þess að leggja járnbraut upp á eigin spýtur, þá er þetta fyrirkomulag hjer mjög aðgengilegt, að ríkið taki nokkurn þátt í stofnkostnaðinum og hafi alla íhlutun um starfrækslu fyrirtækisins, sem nauðsynleg er. Mjer skildist hv. 5. landsk. (JBald) leggja mikið upp úr því, að þá fyrst væri þessu sæmilega fyrir komið, ef fyrirtækið væri eingöngu stofnað af hálfu þess opinbera. Það fer um þetta eins og flest annað, að það eru efnin og mátturinn, sem verða að skera úr um það, hvað menn treysta sjer til að ráðast í. Hjer eru ekki komnar fram alvarlegar mótbárur gegn þessu máli, og því kann það að virðast óþarfi að færa fram verulegar sannanir fyrir því, að þetta fyrirtæki muni ekki einungis verða þjóðinni til óbeins gagns, heldur einnig reynast beint gróðafyrirtæki. Mjer skilst, ef það er rjett, sem vegamálastjóri hefir látið í ljós, að mikið vegaviðhald muni sparast á þessu svæði, ef þessi starfræksla kemst á, þá sje þar um verulegt atriði að ræða. Menn verða að gera sjer það ljóst, að bílflutningar eru bæði dýrir og ófullkomnir. Jeg hefi altaf, frá því að þeir komu fyrst hingað til landsins, álitið þá ill og óhentug flutningatæki. Þeir eru aðallega til skemtunar og augnabliks þæginda. Þeir geta verið sæmilegir til flutninga innanhjeraðs, en eru alveg ófærir til flutninga þungavöru langar leiðir yfir fjallveg. Það kostar nú 70–100 krónur að flytja eitt tonn af þungavöru austur í Rangárvallasýslu. Hvernig er hugsanlegt, að búskapurinn geti borið slík flutningagjöld? Ef leggja ætti sæmilegan veg um það svæði, sem járnbrautin á að liggja, þá mundi sá kostnaður verða litlu minni en kostnaðurinn við lagningu járnbrautar, eða að minsta kosti meiri en þetta ríkissjóðsframlag. Jeg tel því mikinn ávinning fyrir framtíðina, að járnbrautarmálinu sje hrundið fljótt í framkvæmd; jeg hygg, að það verði varla um miklar framkvæmdir að ræða á þessum hafnlausu svæðum fyr en hún kemst á. Það er ekki önnur leið fyrir hendi til þess að bæta úr hafnleysinu. Fyrir nokkrum árum var á hverju þingi mikið rætt um byggingu hafnar í Þorlákshöfn. Þá var mönnum fullkomlega ljóst, hve mikil vandræði landbúnaðinum stóðu af þessu hafnleysi. Jeg áttaði mig þá fljótt á því, að það var algerlega óframkvæmanlegt að byggja höfn þarna. Það mundi hafa orðið margra miljóna fyrirtæki, og auk þess ekki trygging fyrir því, að höfnin kæmi að notum. En jafnframt sannfærðist jeg um það, að úr sömu þörf yrði bætt, ef járnbrautarmálið fengi framgang í náinni framtíð. Því er það eðlilegt, að jeg fylgi þessu máli nú eftir megni. Um ýms atriði málsins, svo sem hvort fjelagið setji tryggingu fyrir því, að eitthvað verði úr framkvæmdum þess, þá finst mjer ekki óeðlilegt, þó að einhver slík öryggisskilyrði verði sett. Þó vil jeg, að stilt sje við hóf öllum slíkum kröfum, svo að þær verði hvorki málinu að töf nje geri fjelaginu of erfitt fyrir að byrja á framkvæmdum. Þess vegna tel jeg það skyldu þings og stjórnar að gæta allrar varúðar í þessum efnum. Að endingu vil jeg svo lýsa því yfir, að jeg tel, eins og hv.Nd. hefir gengið frá frv., að það sjeu ekki neinir þeir höfuðgallar á því, sem orðið gætu málinu að falli.

Jón Baldvinsson Hæstv. atvrh. (MG) hefir ekkert leyfi til að draga það út úr ræðu minni, að jeg vilji ekki, að ríkissjóður leggi fram fje til járnbrautarlagningar austur yfir fjall. Jeg var því samþykkur í fyrra, og mundi enn greiða atkv. með því, væri um það eitt að ræða. Hann segir enn, að tryggingin af hálfu fjelagsins fyrir því, að byrjað verði á framkvæmdunum 1. maí 1929, sje töluverð, en hann hefir með þessu ekkert upplýst fram yfir það, sem hann hafði upplýst áður, en það var, eins og jeg tók fram, einskis virði. Jeg og ýmsir aðrir hafa skilið þetta lagafrv. svo, að dregist gæti úr hömlu að byggja járnbrautina, en virkjunin og aðrar framkvæmdir látnar sitja fyrir. Jeg sje t. d. ekkert á móti því eftir frv., ef ekki verður byrjað 1. maí 1929, að það megi dragast eitt ár til. Það er þetta og ýmislegt fleira, sem mjer þykir ekki nægilega skýrt orðað í frv., og er því hræddur um, að valdið geti misskilningi, þegar að því kemur að framkvæma lögin. Annars kvaddi jeg mjer hljóðs aftur vegna orða, sem fjellu af vörum hæstv. atvrh. Hann sagðist ekki geta ábyrgst, að fjelagið næði í það mikið fje, að það sæi sjer fært að byrja á framkvæmdunum, en bætti því svo við, að nokkrar líkur mundu vera fyrir því, að yrði sjerleyfi þetta gefið og staðið við þau loforð, sem því fylgja af hálfu ríkisins, þá mundi fjelaginu takast að „slá“ út það mikið lánsfje, sem hann mundi telja, að þyrfti til þess að byrja á framkvæmdunum. En hjer er um alt aðra leið að ræða en tíðkast hjá öðrum þjóðum, þegar svo stendur á, að sótt er um sjerleyfi til þess að reka stóriðju, hver svo sem hún er. Stórþjóðirnar veita sjerleyfi fjelögum, sem eru mynduð og hafa þegar í höndum þann höfuðstól, sem þarf til þess að byrja á framkvæmdunum og kosta reksturinn áfram. Þar er ekki veitt sjerleyfi nema peningarnir sjeu lagðir á borðið, en við förum öfugt að og veitum sjerleyfi og önnur fríðindi, sem fylgja, mönnum, sem enga peninga hafa og geta ef til vill alls ekki aflað þeirra. M. ö. o., við gefum þeim mönnum allskonar fríðindi, sem ekkert kapítal hafa til að hrinda á stað atvinnurekstri, og fram að þessu höfum við ekki sjeð einn einasta eyri koma til framkvæmda þeirra sjerleyfa, sem við höfum veitt. Þá var hæstv. ráðherra (MG) að draga í efa, að ríkissjóður hefði risið undir þeim kostnaði, sem járnbrautarlagningin hefði í för með sjer, eins og það mál var borið fram í fyrra. Um þetta efaðist hvorugur okkar í fyrra. í fyrra bygði jeg aðstöðu mína á skýrslu, sem fyrir lá, og sýndi fram á, að þetta væri vel framkvæmanlegt af því að ríkissjóður stóð sig vel vegna hinnar góðu afkomu atvinnuveganna undanfarin ár. Og embættisbróðir hæstv. atvrh., hæstv. fjrh. (JÞ), komst að sömu niðurstöðu. Honum fórust orð á þessa leið undir umræðunum í fyrra, þegar verið var að ræða um getu ríkissjóðs til þess að bera kostnaðinn af brautarlagningunni: „Með þetta fyrir augum verð jeg að álíta það fjárhagslega forsvaranlegt, að veittar sjeu 21/2 milj. króna sem framlag úr ríkissjóði til járnbrautarinnar“. Þá er það eitt, sem jeg hefi að athuga við það, sem komið hefir fram í ræðum sumra hv. meðhaldsmanna frv., og það er vegaviðhaldið, sem þeir ætlast til, að hverfi að mestu úr sögunni, ef járnbrautin kemur. En jeg þori ekki að gera eins mikið úr þessari ástæðu eins og t. d. hv. 4. landsk. (MK) gerði. Jeg held við þurfum að halda áfram að bæta vegina og gera aðra nýja, þó að járnbraut verði lögð austur að Þjórsá. Og jeg gæti trúað því, að við gerðum okkur ekki ánægða með það kák, sem sýnt hefir verið í viðhaldi veganna hingað til. Heldur þætti mjer líklegra, að við keptum að því að auka viðhaldið og gera veginn austur stórum betri en hann er og hefir verið. Sú hefir líka verið reynsla annara þjóða, að þó að járnbrautir hafi verið lagðar þvert og endilangt um löndin, þá hafa kröfurnar hrópað á nýja og fullkomnari vegi, og sama mundi verða hjer í landi, sem ekki hefir enn sem komið er eignast vegarspotta, er fullnægi kröfum tímans. Svo er líka það að athuga, að járnbraut austur yfir fjall eykur verslun og framleiðslu, en af því leiðir aftur, að fólkinu fjölgar í sveitunum austanfjalls, en alt þetta þýðir meiri flutning, sem eykur umferð um vegina. Þess vegna mun óþarft að reikna með því, að vegaviðhaldið sparist að einhverju leyti, eftir að járnbrautin er bygð og tekin til starfa. Þá vildi jeg mótmæla því, sem hv. 4. landsk. virtist halda fram, að þeir, sem tortryggja fjelagið um að geta byrjað á framkvæmdum, sjeu mennirnir, sem í eðli sínu eru andvígir þessu máli og þeirri stóriðju, sem þar er um að ræða. En þetta eru algerlega langar getsakir í garð sumra þeirra manna, er látið hafa í veðri vaka getuleysi fjelagsins. Við höfum aðeins farið fram á, að færð væru einhver örlítil rök fyrir því, að fjelagið gæti byrjað á framkvæmdunum, og við höfum mælst til, að athugað væri, áður en gengið yrði frá þessu máli, hvort hjer væri um þær blekkingar að ræða, sem við höfum helst til oft verið gintir með, bæði fyr og síðar. Hjer er því ekki um neina óþarfa tortryggni að ræða af okkar hálfu. Sá, sem svíkur einu sinni, gerir rangt, en sá, sem svíkur tvisvar, gerir rjett, segir gamalt spakmæli. Hæstv. ráðh. vill láta trúa sjer, er hann segir, að líklegt sje, að peningar fáist í fyrirtækið, og trúin á að byggjast á því, að hann sjálfur hefir sjeð svo mikið af skjölum og öðrum plöggum fjelagsins, sem hann tekur trúanleg. Það er vitanlega gott, að hæstv. ráðherra sje sannfærður um, að peningar fáist til virkjunarinnar. En fyr en svo er komið, getur hann látið sjer nægja að dreyma um járnbrautarlagningu austur að Þjórsá. Því að enginn þm., og allra síst hæstv. stjórn, má vera svo barnaleg að láta sjer koma til hugar, að fjelag erlendra gróðamanna fari að fleygja 6 miljónum króna í járnbrautarspotta, ef það ekki jafnframt sjer sjer fært að byrja á virkjuninni. Þess vegna held jeg, að tryggilegra væri að búa svo um hnútana, að fjelaginu yrði gert að skyldu að leggja fram þessar 40 miljónir um leið og sjerleyfið er undirskrifað af ráðherra. Þá væri þó einhver von um, að byrjað yrði á framkvæmdum. Annars hefi jeg sjeð það í dönskum blöðum, að þar er reiknað með 65 milj. kr., sem ætlast er til, að fjelagið þurfi að hafa handbært þegar það tekur til starfa, og sje hjer um danskar krónur að ræða, þá er fjárhæðin ekki smá. Að endingu vil jeg aðeins taka það fram, að eins og sakir standa megum við ekki sleppa niður væntanlegri framkvæmd málsins með ónýtri sjerleyfislöggjöf, sem bygð er á eintómum blekkingum erlendra gróðabrallsmanna.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Jeg þarf ekki að vera margorður og litlu við að bæta það, sem jeg sagði áður. Jeg vil þá hefja mál mitt með því að þakka þeim báðum hv. 2. þm. Rang. (EJ) og hv. 4. landsk. (MK) fyrir þann stuðning, er þeir hafa þegar veitt frv. þessu. Að svo mæltu vil jeg snúa mjer að hv. 5. landsk. (JBald). Hann var með sömu tortryggnina í garð þessa máls, en ekki var hún á sterkari rökum reist en áður. Hann þykist ekki geta sjeð, að sjerleyfið falli niður, ef fjelagið hefir ekki byrjað á járnbrautinni 1. maí 1929. Það stendur þó skýrum stöfum í 11. gr. frv., að „sjerleyfishafi skal hafa byrjað á lagningunni eigi síðar en 1. maí 1929“.

Og hvað svo?

. Ja, hvað svo, - er þetta ekki svo skýrt, að það taki af öll tvímæli í þessu efni? Þá liggur við missir sjerleyfisins. Jeg veit, að hv. þingmaður skilur þetta og að hann er ekki að spyrja um þetta í þeim tilgangi, að hann búist við að fá frekari upplýsingar, heldur mun annað liggja hjer á bak við. Þá var hann eitthvað að tala um það, að um veitingu slíkra sjerleyfa færi öðruvísi hjá stórþjóðunum en í okkar fámenni. Jeg veit ekki, hvað hann hefir fyrir sjer í þessu, en hitt er mjer kunnugt um, að t. d. í Noregi eru gefin út mörg sjerleyfi án þess að peningar sjeu fyrir hendi til þess að byrja á framkvæmdunum. Jeg er og hræddur um, að við þyrftum lengi að bíða eftir því, að menn fengjust til þess að leggja fje í stórfyrirtæki hjer, yrði þeim gert að skyldu að sýna það, að fje til framkvæmdanna væri lagt hjer inn í banka áður en leyfið yrði veitt. Þá var hann að vitna í orð hæstv. fjrh., að hann hefði sagt í fyrra, að ríkissjóður gæti lagt fram þessar 21/2 milj. kr. til þess að byrja á brautarlagningunni. En því var aldrei lýst yfir, að peningar þessir væru í kassa.

Þetta eru árásir á embættisbróður hæstv. ráðh.

. Hv. þm. sleit orð hæstv.forsrh. (JÞ) úr samhengi. Hann tók það einmitt fram, að vegna fjárhags ríkissjóðs mundi óhætt að ætla honum að leggja fram 21/2 milj. kr., en nefndi ekki hvenær.  (Forsrh. JÞ: Þetta er alveg rjett eftir mjer haft)  . Mjer finst, að hv. 5. landsk. vilji lítið gera fyrir þetta mál. Þó telur hann, að hjer sje bæði um stórt framfara- og nauðsynjamál að ræða, en vill þó ekkert fyrir það gera. Þetta sjest best á því, er hann setur sig á þann háa hest að fella dóma yfir áliti vegamálastjóra um vegaviðhaldið framvegis. Hann segir með miklum þjósti, að ekkert muni sparast í vegaviðhaldi austur yfir fjall, þó að járnbraut verði lögð. Veit þá ekki hv.þm., hvað það er, sem mest slítur vegunum og gerir kostnaðinn við viðhaldið eins mikinn og nú er? Veit hann ekki, að það eru bílarnir, hlaðnir þungavöru, sem rista vegina sundur og skera bæði haust og vor? Þegar járnbraut væri komin, mundi hún annast um flutning á mestallri þungavöru, og þó að einhver umferð hjeldist um veginn, þá yrðu það mest ríðandi menn eða fólk í skemtibifreiðum. Annars mætti spyrja hv.þm., hvað hann meini með því, að nauðsyn sje á, að járnbraut verði lögð, ef það er skoðun hans, að sama verði umferð um vegina eftir sem áður. Því ef það er í alvöru mælt hjá honum, að flutningar um vegina verði hinir sömu, þá er ekki forsvaranlegt af honum að halda því fram, að ríkið eigi að leggja brautina á sinn kostnað. Þetta um vegaviðhaldið var því illa og grálega mælt hjá honum og getur ekki verið sagt til annars en að blekkja aðra. Annars þarf hann ekki að vera að ráðleggja stjórninni, hvernig hún eigi að fara að, ef frv. þetta verður að lögum. Ef koma ætti til minna kasta að veita sjerleyfið, þá mundi ekki standa á mjer að gefa það út, þó að fjelagið hefði ekki handbæra þá peninga, sem þarf til járnbrautarlagningarinnar. Það er ekki rjett hjá honum, að ómögulegt sje að framkvæma virkjun Urriðafoss án járnbrautar. Það er mögulegt, en erfitt. Þá spurði hann um, hvað mikið fje mundi þurfa til virkjunar Urriðafoss. Það hefir nú verið margtekið fram, að til þess að virkja allan fossinn mundi þurfa 40–50 milj. króna. En sennilega verður ekki öll vatnsorkan beisluð strax, heldur smátt og smátt, og þarf þá miklu minna fje í bili.

Jónas Jónsson Jeg get ekki sagt, að jeg geti verið allskostar ánægður með svar hæstv. atvrh. við spurningum þeim, er jeg beindi til hans. Að vísu skilst mjer, að hann ætli að gefa nefndinni einhverjar frekari upplýsingar, og getur það eflaust verið gott fyrir hana, en jeg á ekki sæti í þeirri nefnd, svo að þessar upplýsingar fara þá fyrir ofan garð og neðan hjá mjer. Nú vildi jeg mega skjóta því til hæstv. ráðh., hvort það sje meiningin, að nefndin fái eitthvað frekara að vita um fjárhag fjelagsins, hvort hann mundi þá ekki til með að láta háttv. deild verða þeirrar fræðslu aðnjótandi. Mjer er kunnugt um, að þetta fossafjelag, sem um skeið ljet allmikið til sín taka, hefir nú ekkert látið á sjer kræla lengi, og er það skoðun margra, að fjárhagur þess muni ekki vera upp á marga fiska, og því ekki að vænta, að það muni hafa minstu getu til þess að ráðast í önnur eins stórfyrirtæki og hjer er um að ræða. Það kom líka fram undir umr. í hv.Nd., að hlutabrjef fjelagsins hefðu nýlega gengið kaupum og sölum hjer í bænum og það fyrir afarlítið verð. Þetta og ýmislegt fleira virðist því benda í þá átt, að fjelagið muni ekki vera eins vel statt og af er látið af sumum þeim, sem harðast fylgja frv. Þá óska jeg að fá að vita hjá hæstv. stjórn, hvort það sje rjett, að Titan-fjelagið sje nú að selja hlutabrjef sín í stórum stíl til útlanda, eins og þetta blað, „Nationen“, segir. Hæstv. atvrh. getur ekki tekið það illa upp, þótt hann sje spurður um ástæður og efnahag fjelagsins, vegna þess, að undir efnahag þess er það komið, hvort þetta eiga að verða pappírslög eða ekki. En á svörum hæstv. atvrh. um þetta efni hefir ekkert verið að græða. Og jeg mótmæli því, sem hann sagði, að það sje að gera fjelagið tortryggilegt, þótt leitað sje fyrst almennra frjetta um hag þess. Það er heimskra manna háttur að ráða stórmálum til lykta rannsóknarlaust. Það hefir því líklega orðið óvart hjá hæstv. atvrh., er hann sagði það, að rannsókn um efnahag fjelagsins gæti gert það tortryggilegt.  (Atvrh. MG: Jeg sagði það aldrei)  . Jeg álít, að fjelaginu sje skylt í þessu máli að láta alt uppi um sinn hag við Alþingi. Hæstv. stjórn hefir að vísu játað, að fjelagið hafi nú enga peninga, en hún afsakar það með því, að sá maður, sem er líklega ráðunautur eða starfsmaður fjelagsins, Stuevold Hansen, hafi trú á fyrirtækinu. Það, að hæstv. atvrh. spurði hann um þetta, minnir mig á sögu um ungan íslenskan kaupsýslumann, sem fór til Kaupmannahafnar til þess að kaupa vörur og spurði einn kaupmanninn, hvort hann hjeldi ekki, að þessar vörur væru góðar fyrir sig. Mjer finst hæstv. atvrh. hafa sýnt það þarna, að hann er jafngrunnfær og þessi maður var. Jeg held, að jeg geri ekki þeim duglega manni Karli Sæmundsen rangt til, þótt jeg segi það, að hann hafi í fyrra sagt hverjum manni það hjer í þinginu, að Dynjandi hefði á hverjum tíma fullar hendur fjár. Og upp á þessa trú hans fjekst svo sjerleyfið þá. En nú vil jeg spyrja: Er það ekki minkun fyrir Alþingi að samþykkja lög, sem svo verður ekkert úr eða ekkert kemur út af? Það álít jeg. Jeg játa það, að okkur er nauðsynlegt að fá járnbraut, og vegna hennar líta margir svo á, að tala verði um virkjunarleiðina. Hæstv. atvrh. var að tala um, að það væri sama sem aflátssala, ef Alþingi vildi hafa tryggingu, ef það veitti þetta sjerleyfi. Er þá hæstv. atvrh. ekki svo mikill fjármálamaður, að hann viti, að í stórum samningum eru ætíð sett stór viðurlög, ef til brigðmælgi kemur? Og veit hann ekki, að betra væri fyrir landið að fá skaðabætur fyrir brugðin heit við landið, t. d. frá Volcanic Sand og Dynjanda, heldur en aðeins að fá minkunina eina saman? Jeg ætla að nota hjer tækifærið til að þakka hæstv. bráðabirgðaforsætisráðherra JÞ) fyrir það, að hann hefir í einu máli gert mjer mikið að skapi, þar sem hann hefir ekki notað happdrættisheimildina, sem sett var hjer á þingi í fyrra, því að það var eitt af þessum viðsjárverðu málum. Það gladdi mig að heyra, að hæstv. atvrh. hefir það á tilfinningunni, að þetta mál er ekki í samræmi við fyrri samgöngumálapólitík hans, eins og t. d. þá, er hann drap strandferðaskipið í fyrra. En ef hann spyrði nú fólk á Austfjörðum, Norðlendinga eða Vestfirðinga, hvort málið, strandferðaskip eða járnbraut, þeim litist betra, þá býst jeg við, að hann fengi það svar hjá flestum, að þeir teldu strandferðaskipið mikla nauðsyn. Þess vegna vona jeg, að ef járnbrautin verður samþ., þá verði hæstv. atvrh. víðsýnni í samgöngumálum framvegis heldur en hann hefir verið. Hæstv. atvrh. sagði, að þetta mál mætti ekki gjalda þess, þótt einhver bæri kala til sín. Jeg veit ekki, hvort nokkur ber persónulegan kala til hans í þessari háttv. deild. En það er von, að hann minnist á þetta, því að það leikur sterkur grunur á því um íhaldsmenn, að þeir láti málefnin gjalda þess, ef þau eru borin fram af öðrum en þeirra mönnum.

Jón Baldvinsson Hæstv. atvrh. (MG) sagði, að hann mundi ekki veita sjerleyfi þetta, ef fje væri ekki trygt til þess að leggja járnbrautina. Þetta er mikils virði, því að það felur í sjer mikla tryggingu um framkvæmdir, ef hæstv. ráðh. slær því föstu, að hann veiti alls ekki sjerleyfið nema fjelagið geti sýnt, að það hafi peninga til þess að leggja járnbrautina. M. ö. o., stjórnin ætlar ekki að sleppa sjerleyfinu við fjelagið, nema því aðeins, að hún sje viss um og hafi tryggingu fyrir, að úr framkvæmdum verði. Jeg stend aðeins upp til þess að slá þessu föstu og árjetta það, sem hæstv. atvrh. sagði, svo að það standi fast í Alþingistíðindunum. Þessi yfirlýsing er mikils virði og gæti gert marga fúsari en áður til þess að samþ. frv.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Hv. 5. landsk. sagði, að jeg hefði sagt, að jeg ætlaði ekki að veita sjerleyfið, nema nægir peningar væru fengnir til járnbrautarinnar. Þetta sagði jeg ekki. Jeg sagði, að jeg teldi það forsvaranlegt að veita sjerleyfið, þótt fjelagið hefði ekki fjeð handbært til þess að leggja járnbrautina.

Hvað þýðir það á lögfræðingamáli að hafa ekki meira fje handbært en til þess að leggja járnbrautina?

. Hv. þm. (JBald) ætti heldur að fara í aðra lögfræðinga en mig til þess að fá upplýsingar um það, því að það mun hæpið fyrir hann að leggja trúnað á það, sem jeg segi um lögskýringar á orðum sjálfs mín. Hv. 1. landsk. (JJ) þóttu upplýsingar mínar um fjelagið lítils virði. Þótt jeg kunni að þekkja eitthvað til hags fjelagsins, þá hefði jeg ekki leyfi til að skýra frá því hjer opinberlega. En jeg veit ekki, hvernig hagur þess er nú. Hv. þm. upplýsti það og hafði það eftir norsku blaði, „Nationen“, að fjelagið væri nú sem óðast að selja hlutabrjef sín erlendis. Þetta er mjer ekki kunnugt um, en mjer þykir vænt um að heyra þetta, því að það getur einmitt staðið í sambandi við þetta mál, og það sýnir ekki annað en það, að fjelagið er þegar farið að safna fje. Hinu hefi jeg aldrei haldið fram, að fjelagið væri fjársterkt eins og stendur. Dynjandamálið er hjer ekki til umræðu, en jeg vil benda hv. 1. landsk. á, að það er ekki lítill munur á þeim kjörum, sem Dynjandi fjekk, og þeim kjörum, sem Titan eru ætluð. Þar skakkar hvorki meira nje minna en mörgum miljónum. Það er áætlað, að járnbrautin muni kosta 8–9 miljónir króna. Þar af eigum við að leggja fram 2 milj. kr., og mismunurinn á þeim upphæðum verður mismunurinn á sjerleyfi Dynjanda og Titans, og auk þess kemur svo mismunurinn á virkjunargjaldinu, sem þessum tveimur fjelögum er ætlað að greiða fyrstu 10 árin. Hv. þm. vill gera það að tekjustofni fyrir ríkissjóð að selja sjerleyfi, og mjer finst það nokkuð svipað og með aflátsbrjefasölu. Hann álítur, að við getum látið sjerleyfi fyrir svona 100 þús. kr. En ekki þættum við betri í útlöndum heldur en hann lýsti frá sínu sjónarmiði, ef við gerðum það.

Það mætti þó fá brú á Hjeraðsvötnin fyrir 100 þús. kr.

. Það er nú þegar búið að brúa þau á ósunum og ein brú kemur bráðum.

Þær eru komnar nokkrar!

. Með þessari nýju brú eru þær komnar þrjár, og sýnir það dugnað þingmanns þess kjördæmis. Hv. 1. landsk. lýsti nú yfir því, að hann ætlaði að gera sjer þá minkun að samþ. frv. Jeg veit ekki, hvort jeg á að kaupa atkvæði hans svo dýrt að láta hann verða sjer til minkunar - hann má varla við því fremur en orðið er. Að lokum get jeg sagt hv. bráðabirgða 1. landsk. (JJ), að þegar strandferðaskipið kemur til umr., þá mun jeg segja um það, það sem mjer þykir rjett, en nú er það ekki á dagskrá.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg lofaði hæstv.forsrh. því við 2. umr. að gera enn tilraun til samkomulags við 3. umr. Stjórnarskrárnefndin hefir á milli umræðna haldið fund um málið, og þar lagði jeg fram brtt. við 4. gr. frv., í þeirri von, að samkomulag næðist. Við 2. umr. var því haldið fram, að fyrir hæstv. ráðh. vekti aðallega að draga úr kostnaði bæði ríkisins og einstaklinga með því að láta landskjör og kjördæmakjör fara saman. Jeg get gengið inn á þetta, en inn á hinar aðrar breytingar get jeg ekki gengið, svo sem að kjörtímabil kjördæmakosinna þm. væri lengt í 6 ár, að styttur væri kjörtími hinna landskjörnu og að þingrof nái til þeirra. Fyrir þessa agnúa vil jeg synda með brtt. minni hl., og mjer virðist sem mjer hafi tekist það og náð aðaltilganginum, að landskjör og kjördæmakjör færu fram samtímis. En þegar þing er rofið, á, eftir brtt., kosning sú, sem þá fer fram, að gilda aðeins það, sem eftir er af kjörtímabilinu, svo að kosningum fjölgar ekki, en fyrir það verður ekki sýnt, að af þingrofi leiði kosningar. Því sje jeg ekki annað en að segja megi, að með brtt. minni hl. sje náð þeim tilgangi, sem átti að ná með 4. gr. frv., um sparnað. En meiri hl. nefndarinnar vildi ekki ganga að þessari brtt., og þótti mjer það einkennilegt, vegna þess að mjer skildist, að sumir nefndarmennirnir væru henni annars samþykkir og allur meiri hl. virtist ekki vilja sýna brtt. neina andúð. Mjer þótti það miður, að ekki náðist samkomulag, því að úr því að brtt. er komin fram, vildi jeg, að deildin skæri úr því, hvort hún vilji ganga að sparnaðartill. minni hl., en hafna þeim ókostum, sem felast í 4. gr. Mjer skildist á meiri hl., að svo gæti farið, að hann hallaðist að brtt., ef málið kæmi aftur til þessarar deildar, og það gæti þá orðið til samkomulags, en eins og málið stæði nú sæi hann ekki ástæðu til þess. Jeg ætla þá ekki að fjölyrða meir um þessar brtt., því að þær eru svo ljósar, að jeg vona, að allir hv.þm. geti skilið þær. En verði brtt. við. 4. gr. feld, þá er ekki rjett sú útskýring á 4. gr., að hún sje aðallega sett til sparnaðar. Og það vil jeg fá í ljós; verði brtt. feld, verð jeg að draga af því þá ályktun, að það sjeu hin önnur ákvæði, er felast í 4. grein - lenging kjörtímabils hinna kjördæmakosnu þingmanna og að þingrof nái til hinna landskjörnu -, en ekki sparnaðurinn, sem er aðalatriðið. Jeg get látið þetta nægja. Hv. meðflm. minn og samverkamaður í minni hl. mun gera grein fyrir hinum öðrum brtt. Jeg vil taka það fram, að jeg var í vafa um 5. og 6. brtt., því þær hafa komið hjer fram áður; en mjer virðist þær vera óumflýjanleg afleiðing af brtt. Því afrjeð jeg að láta þær fylgja. En verði 1. brtt. við 4. gr. feld, þá tek jeg þessar brtt. aftur. Jeg læt þetta nægja, því að háttv. meðflm. minn, hv. 1. landsk. (JJ) mælir fyrir hinum brtt. Þó skal jeg taka það fram viðvíkjandi 2. brtt., að ef á annað borð álíst rjett að takmarka kjörgengi manna vegna stöðu þeirra í þjóðfjelaginu, þá á að gera það í stjórnarskránni sjálfri, en ekki í almennum lögum, svo sem eins og bankalögunum. Annars legg jeg ekki eins mikla áherslu á þessa brtt. eins og hv. 1. landsk.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Fyrsta brtt. minni hl., sem nú hefir verið gerð grein fyrir, stendur í sambandi við hinar brtt., þannig, að þær síðari eru fylgifiskar hennar. Þykir mjer því rjett að gera grein fyrir afstöðu minni. Jeg viðurkenni, að minni hl. hefir nú komið á móts við stjfrv. um lagfæringu á landskjörinu, og hv. fram. sagði, að meiri hl. stjórnarskrárnefndar hefði ekki sýnt þessari brtt. neina andúð. Og mín afstaða er hin sama, en jeg get samt ekki greitt atkv. með brtt. eins og hún er nú, og til þess liggja tvær höfuðástæður. Önnur er sú, að inn í till. hefir verið sett það ákvæði, að ef þing er rofið, þá sje aðeins kosið fyrir þann tíma, sem eftir er af kjörtímabilinu. En þetta er ekki nauðsynlegt til þess að kosning landskjörinna þm. og kjördæmakosinna geti fylgst að. Það er ekki nauðsynlegt að fá þetta inn í stjórnarskrána, því að þessu má ná með því að mæla svo fyrir, að þingrof skuli ekki ná til þeirra af hinum landskjörnu, sem síðar voru kosnir, heldur einungis til hinna þriggja fyr kosnu, en kjörtímabil hinna síðar kosnu einungis styttast jafnmikið vegna þingrofsins, þ. e. vera útrunnið við næstu almennar kosningar á eftir þingrofskosningunni. Þetta væri miklu eðlilegri úrlausn. Þannig yrði að jafnaði kosið til 4 ára, eins og nú á sjer stað. Annmarkarnir á því að hafa þetta ákvæði í lögum eru þeir, að almennar kosningar vegna þingrofs eiga þá aðeins að gilda það, sem eftir er af kjörtímabilinu. Þessir annmarkar verða enn meira áberandi, ef reglulegt Alþingi er háð annaðhvert ár og kjörtímabilið er 4 ár. Við skulum nú, svo tekið sje dæmi til þess að halda sjer við, gera ráð fyrir, að seinna þingið á kjörtímabilinu beri upp á 3. ár þess og eitthvað komi fyrir á því þingi, sem geri þingrof nauðsynlegt, t. d. stjórnarskrárbreyting. En hún útheimtir, að kosningar fari fram tafarlítið, helst ekki seinna en tveim mánuðum eftir þingrof. Er það líka eðlilegt, því að mál það, sem þingrofinu veldur, á að bera svo fljótt undir dóm kjósenda sem unt er. Ef nú þetta þing ber upp á 3. ár kjörtímabilsins, eins og jeg gerði ráð fyrir, þá ættu kosningarnar að gilda það, sem eftir væri af því. Væri þá ekki kosið til neins reglulegs þings og þyrfti því að halda aukaþing.  Annað, sem gerir það að verkum, að jeg get ekki greitt þessari till.atkv., er það, að í brtt. vantar ákvæði, sem er nauðsynlegt til þess að koma í fyrstu framkvæmd þeirri skipun, sem brtt. fer fram á. Ef þetta verður nú samþykt á þessu þingi, og svo aftur á næsta þingi, 1928, eftir afstaðnar kosningar, þá á næsta landskjör að fara fram 1. júlí 1930. Jeg hefi ekki athugað, hvort breyta megi deginum með breytingu á kosningalögunum. En kjördæmakjörið gildir til 4 ára frá 1927 að telja og endar 1931. Til þess að koma því á, að kjördæmakjör og landskjör fylgist að, liggur líklega einna næst, eftir till., að láta þingrof fara fram hæfilega löngu fyrir kjördag 1930. Geta þá almennar kosningar farið fram samtímis landskjörinu. En þá kæmi líka til framkvæmda ákvæðið í tillgr., sem segir, að kosningar vegna þingrofs gildi aðeins það, sem eftir sje kjörtímabilsins, eða til 1931. Á því að kjósa þá aftur í kjördæmunum. Eins og brtt. er má hún ekki fara út úr deildinni, því að það eru missmíði á henni, sem laga verður, annaðhvort með ákvæði í 1. brtt. eða með nýrri brtt., sem hefði inni að halda bráðabirgðaákvæði. Það, sem jeg hefi á móti till., er einungis efnislegs eðlis, en á ekki að skoðast sem fyrirboði þess, að jeg muni ófáanlegur til samkomulags um þá hugsun, sem í till. felst af hálfu flm., þegar til kemur. Jeg álít naumast tímabært að gera samkomulagsatriðin við þessa umræðu. Jeg held, að rjettara sje að sjá fyrst, hvað hv.Nd. kann að finna uppástungum stjórnarinnar til foráttu. Þó að hv.Nd. geti ekki fallist á þær, býst jeg fastlega við því, að málið komi þó hingað aftur. Þess vegna er það ekki rjett tilgáta hjá hv.þm. (IP), að ef brtt. þessi verði feld, þá lýsi það því, að það sje ekki sparnaður, sem sje aðalatriðið við uppástungur stjórnarinnar. Því að aðalatriðið er sparnaður, bæði á fje og á tölum kosninga. Jeg get ekki annað sagt en að það sje mikil umbót frá því, sem nú er, ef kosningar fara ekki fram nema 4. hvert ár. Mjer skilst, að minni hl. sje fús til samkomulags um það. Jeg tel það enga sök, þótt brtt. falli. Það er unt að taka hana aftur upp í breyttri mynd og sneiða þar hjá þeim annmörkum, sem nú eru á henni.

Jónas Jónsson Jeg ætla að segja nokkur orð um brtt. þær, sem hv. 2. þm. S.-M. (IP) drap aðeins lauslega á. Fyrst er 2. brtt., við 6. gr., um þá breytingu á 30. gr. stjórnarskrárinnar, að dómarar í hæstarjetti, bæjarfógetar, sýslumenn, bankastjórar og útibússtjórar skuli ekki vera kjörgengir. Það hefir rjettilega verið fundið að þeim annmörkum, að dómarar sjeu bundnir í stjórnmálum, og sú skipun hefir verið gerð að því er snertir dómara hæstarjettar, að þeim er meinað að gefa sig að stjórnmálum. Sumir glöggir lagamenn hafa álitið, að þetta væri ranglega skýrt, þar sem sumir bæjarfógetarnir, eins og t. d. bæjarfógetinn í Reykjavík, væru líka dómarar engu að síður. Ætti þeim því í sjálfu sjer að vera meinað kjörgengi, þar sem þeir eru fyrst og fremst dómarar. önnur störf þeirra eru í eðli sínu aðeins viðbót, en dómarastarfið er aðalatriðið. Það er enginn vafi á því, að bæjarfógetinn í Reykjavík dæmir á ári hverju 6–8 hundruð dóma, en hæstirjettur aftur á móti dæmir ekki nema 30–40 dóma. Það er því alveg sjálfsagt, að bæjarfógetinn í Reykjavík, sem er sá af dómurum landsins, sem mest hefir að gera, sje ekki þm. líka. Sje það rjett, að hæstarjettardómarar eigi ekki að taka þátt í landsmáladeilum, þá er það rjett um þann undirdómara, sem dæmir svona mörg deilumál eins og bæjarfógetinn í Reykjavík. Sama er og að segja um bæjarfógetana í stærstu kaupstöðunum úti um land. Þeir hafa svo mikil dómarastörf, að það er hugsunarrjett, að þetta nái líka til þeirra. - Jeg býst við, að sumum þm. sýnist nú, að sýslumennirnir ættu hjer að vera undanskildir. Það er auðvitað nokkru öðru máli að gegna með þá, þar sem þeir hafa miklu færri mál að dæma, og gæti því komið til mála, frá því sjónarmiði, að draga þar línu á milli. En jeg hygg rjettast og býst við því, að sú verði niðurstaðan í framtíðinni, að allir dómarar eigi að standa utan við landsmálabaráttuna. Jeg held, að því verði ekki neitað, að það er erfitt í voru fámenna landi fyrir dómarana, sem taka þátt í illvígri flokkabaráttu á þingi, að vera rjettlátir í dómum sínum. Tökum t. d. Skúlamálið. Jeg hygg, að engum blandist hugur um, að það mál var rjettar dæmt í hæstarjetti í öðru landi en í undir- og yfirrjettinum hjer heima. Stjórnmálaöldurnar, sem stóðu svona djúpt í þessu máli, hafa að minsta kosti ósjálfrátt haft áhrif á dómarana. Jeg nefni þetta dæmi, af því að það er þekt og alviðurkent. En dómurinn breyttist sakborningi í vil eftir því sem dómendurnir fjarlægðust deilustaðinn. Svo framarlega, sem það er meining þingsins að breyta stjórnarskránni, og svo framarlega, sem stjórnin leggur kapp á að koma fram öðrum breytingum en þinghaldi annnaðhvert ár, þá er sjálfsagt að láta þessa till. okkar ganga fram. Stjórnin heldur fram til streitu breytingum, sem ekki hafa almenna þýðingu, heldur aðeins flokksþýðingu. Og þó að hún taki ekki tillit til okkar, sem hjer erum í minni hl., þá getur þó meiri hl. í Nd. tekið öðruvísi í málið en hún kynni að óska og komið fram með efnisbreytingar, ef stjórnin á annað borð vill fara að breyta stjórnarskránni. Jeg vil benda á, að sjálfsagt er að nota tækifærið og hreyfa þeim umbótum að draga dómarana út úr pólitíkinni. En ef það verður ekki gert nú og hallist stjórnarflokkurinn að því að drepa brtt., þá getur farið svo, að fitjað verði upp á breytingunni ár eftir ár með sama þráa og haldið hefir verið áfram með að bera fram stjórnarskrárbreytingarnar. Jeg ætla ekki að nefna fleiri dæmi, heldur drepa aðeins á nokkrar almennar röksemdir. Við skulum athuga, hvernig fer fyrir dómendum, sem eru í framboði, hvernig þeim gengur að vera rjettlátir, er þeir eiga t. d. að dæma mál hinna frambjóðendanna eða manna, sem standa framarlega í andstöðuflokki. Þeir hugsa sjer nú ef til vill að vera rjettlátir. En jeg hefi þrásinnis sjeð dómara hjer í deildinni snúast fram og aftur í málum, eftir dutlungum flokks síns og þörfum hans. Getur slíkur maður gleymt flokksfylgi og flokkshagsmunum við að ganga úr þinghúsinu og heim í hús sitt til að fella þar dóma? Engum getur blandast hugur um, hve djúptæk rjettarbót brtt. okkar er. Það er þó enginn áfellisdómur á þá menn, sem frá sjónarmiði sögunnar verða dæmdir fyrir ranga dóma, þar sem andstæðingarnir hafa tapað málum fyrir pólitískum sýslumönnum, en unnið þau svo fyrir rjetti, er var algerlega hlutlaus. Þetta er að nokkru leyti eðlilegt. Hjer eiga menn hlut að máli, - og við erum allir menn. Tvískiftingin í pólitískan bardagamann og rjettlátan dómara gerist ekki svo einfaldlega sem hingað til hefir verið haldið. Jeg er því ekki að áfella mennina, en við eigum að breyta skipulaginu, svo að það freisti ekki dómaranna að brjóta sína helgustu skyldu, sem er að vera hlutlausir og rjettlátir. Þá kem jeg að síðari lið brtt., sem segir, að bankastjórar og útibússtjórar skuli ekki vera kjörgengir. Jeg get verið stuttorður um þetta atriði, þar sem það var að nokkru leyti samþ. í fyrra í Nd., með samþykt Landsbankafrv., og af hæstv.forsrh. með einni gr. í bankafrv. því, er hann leggur nú fyrir þingið. En við höfum tekið skrefið fyllra og látum ákvæðið ekki aðeins ná til bankastjóra Landsbankans, heldur og til þeirra af bankastjórum Íslandsbanka, sem stjórnin skipar. Eins og nú er, eru þá 5 af 6 bankastjórum landsins, sem verða fyrir þessum rjettindamissi, ef brtt. verður samþykt. En aðeins einn þeirra, sá, sem skipaður er af hluthöfum Íslandsbanka, mundi geta boðið sig fram. Það er kunnugt, að risið hefir deila um það, hvort það væri ekki brot á stjórnarskránni að ætla með einföldum lögum að ákveða, að menn tapi rjetti sínum til kjörgengis án þess að það sje líka tekið fram í stjórnarskránni. Jeg dreg ekki í efa, ef það verður samþ. og ef t. d. annar bankastjóra Íslandsbanka mundi bjóða sig fram og kæmist að, að þá yrði það áreiðanlega dómstólamál, hvort einföld lög geti varnað manni þingsetu, ef ekkert stendur um það í stjórnarskránni. Jeg skal ekkert um það segja, hvernig sá dómur fjelli, en þetta er vafaatriði. Um þetta voru líka skiftar skoðanir í nefndinni, þó að mjer hinsvegar sje kunnugt um menn, sem efnislega fylgja hæstv.forsrh. í þessari sjálfsögðu breytingu, ef hægt er að koma henni við. Nú er hjer tækifæri til þess að skera hnútinn yfir, með því að samþ.brtt., og fellur þá niður kjörgengi allra bankastjóra og útibússtjóra. - Jeg vil minna á það, að Landsbankinn hefir í þessu efni gengið á undan með góðu eftirdæmi. Áður fyr voru sumir af áhrifamestu stjórnmálamönnum vorum bæði bankastjórar og þm. Þannig var það frá því fyrir aldamótin 1900 og alt fram til 1918. En síðan núverandi bankastjórar komu að bankanum, hefir enginn þeirra leitað eftir þingsetu. Og fyrir nokkrum árum bannaði svo bankastjórnin útibússtjórum sínum að vera þm. Bankastjórninni þótti það miður heppilegt, þar sem þeir voru þá langdvölum í burtu og gátu ekki sint störfum sínum, og eins gat líka viljað til, eins og hjá dómurunum, að erfitt var fyrir þá að gæta rjettlætis í lánveitingum sínum. Það hafa þótt misbrestir á þessu á Ísafirði um útibússtjóra Íslandsbanka þar. En Landsbankastjórnin hefir með þessu sýnt, að hún vill ekki, að starfsmenn sínir sjeu að vasast í pólitíkinni. Og þegar borið var undir hana ákvæði það, sem er í frv. um skipun seðlaútgáfunnar, er stjórnin ber fram, þá hafði hún ekkert á móti því, að það næði einnig til bankastjóra Íslandsbanka. - Það hefir verið spurt um það, hvort hægt sje stjórnskipulega að meina bankastjórum Íslandsbanka kjörgengis, eins og brtt. fer fram á. En þar sem bankinn lifir nú aðallega af landsins náð, af lánum Landsbankans og af ábyrgðum þeim, er landið veitir, þá er sjálfsagt að hlutast til um, að engar veilur sjeu á skipulagi hans. Jeg verð að halda því fram, að brtt. við 30. gr. stjórnarskrárinnar sje spor í rjetta átt, spor, sem verði að stíga til þess að losa tvær stjettir manna, dómara og bankastjóra, við þá freistingu, sem þátttakan í hinni pólitísku valdabaráttu hefir í för með sjer fyrir sjálfa þá. Þá eru það 2 brtt. við frv., sem jeg sjerstaklega vildi minnast á, en það eru 3. og 4. brtt. á þskj. 272, frá minni hl. stjórnarskrárnefndar, við 7. og 8. grein frv. 3. brtt. er um það, að samkomustaður Alþingis skuli vera í Reykjavík, eins og ákveðið er í 33. gr. stjórnarskrárinnar, en samkv. brtt. er ætlast til, að bætt verði við stjórnarskrárgreinina ákvæði um það, að eftir 1929 megi þó með einföldum lögum ákveða, að samkomustaður Alþingis skuli vera á Þingvöllum. Þessi brtt. er því aðeins heimild fyrir þingið, og þó að hún verði samþykt, þá getur vel farið svo, að hún verði ekki notuð. Hinsvegar er enginn vafi á því, að kringum 1930 verða Uppi með þjóðinni sterkar raddir um það að flytja þingið til Þingvalla. Væri það þá hentugt að þurfa ekki að breyta stjórnarskránni fyrir það eitt. Jeg ætla ekki nú að færa nein sjerstök rök fyrir þeim kostum, sem það hefir að flytja Alþingi til Þingvalla, en jeg vil aðeins benda á það, að það, sem knýr menn til þess að vera því fylgjandi, er fyrst og fremst þjóðernistilfinning þeirra og hið sögulega samhengi í pólitískri þróun þjóðarinnar. Á lýðveldistímabilinu, þegar landið var sjálfstætt ríki, þá var Alþingi háð á Þingvöllum, og við Þingvelli eru tengdar flestar stoltustu endurminningar þjóðarinnar. Og Þingvellir voru höfuðvirki þjóðarinnar á frelsisöldinni og alt inn í hinar dimmu aldir, er þjóðin misti sjálfstæði sitt og hneig undir erlent vald og vegur Alþingis tók að þverra. Einn merkur sagnfræðingur, sem mun hafa í hyggju áður en langt um líður að rita bók um Jón Sigurðsson, hefir sagt mjer, að til sje feikn af brjefum til Jóns Sigurðssonar, rituðum á þeim tíma, er baráttan um endurreisn Alþingis, um 1840, stóð sem hæst, er bendi eindregið í þá átt, að hugur þjóðarinnar hafi mjög hneigst að því, að hið endurreista Alþingi yrði háð á Þingvöllum. En eins og á stóð, þá áleit hinn mæti maður, Jón Sigurðsson, að svo miklir fjárhagsörðugleikar væru á því að heyja þingið á Þingvöllum, að það væri ógerningur. Þá vantaði þar algerlega viðunandi samkomuhús og landið hafði ekki sjálfstæðan fjárhag, en hinsvegar var hægt að basla við það að halda þingfundi í kenslustofu í Reykjavík, og þingmenn gátu búið úti í bæ. Þetta studdi mjög að því, að Jón Sigurðsson var með því, að þingið yrði háð í Reykjavík, þar sem það var hægt vegna húsakosts, sem enginn var á Þingvöllum. Nú eru allar ástæður breyttar frá því, sem þá var. Nú höfum við fjárlög, er sýna 10–12 milj. kr. tekjur á ári. Hvað kostnaðarhlið þessa máls snertir, þá getur þjóðin, ef hún vill, ráðist í þetta, því að kostnaðurinn mundi ekki verða nema lítið brot af árstekjum ríkisins meðan verið væri að koma þessu í framkvæmd og koma upp húsakynnum Alþingis á Þingvöllum. Jeg vildi aðeins benda á, að með þeirri eyðslu, sem við nú höfum árlega, þá væri oss þetta kleift. Í þessu sambandi skal jeg minna á, að það eru hin sögulegu rök, sem knúð hafa frændþjóð vora Norðmenn til þess að breyta nafninu á höfuðborg sinni og kalla hana Osló, eins og hún hjet áður en Noregur komst undir yfirráð Danakonunga. Þetta og margt fleira í sömu átt hafa Norðmenn gert til þess að styrkja frelsis- og sjálfstæðistilfinningu þjóðarinnar. Þá er og annað, sem mælir með því að heyja Alþingi á Þingvöllum, en það er, að þingið hefir miklu betri aðstöðu til að vinna þar en í Reykjavík. Hjer dregur bærinn þingið í burtu frá þinginu og þingmenn eyða löngum tíma í það að ganga langar leiðir til og frá nefndar- og þingfundum, auk þess sem þingmenn kynnast ekki eins hjer og þeir mundu gera á Þingvöllum, því að þeir sjást oft ekki nema á þingfundum. Þar að auki er þingið varla starfshæft í þeim húsakynnum, sem það hefir hjer yfir að ráða, síðan háskólinn kom í húsið, því að hjer vantar alt nema fundasalina. Hjer vantar nefndaherbergi, vinnuherbergi fyrir þm. og bókasafn, þar sem farið gæti sæmilega um menn. Ef leysa á vandræðin með því að flytja háskólann í burtu og byggja yfir hann, þá er lítið sparað við það, því að það mundi verða eins dýrt og að byggja þinghús og heimavistarhús fyrir þm. á Þingvöllum. Væri miklu nær að láta háskólanum eftir þetta hús, enda væri það nægilegt fyrir hann með landsspítalanum og stúdentagarðinum. - Þessi röksemd er þó fyrir mjer minni en hin, að það er sjálfsagt stig í frelsisbaráttu þjóðarinnar að flytja Alþingi til Þingvalla, til þess að tengja böndin nánar við hina glæsilegustu tíma þjóðarinnar og hina fornhelgu menningu hennar og afreksmenn. Þá vildi jeg minnast nokkrum orðum á 4. brtt. minni hl. nefndarinnar. við 40. gr. stjórnarskrárinnar. Greinin hljóðar þannig: „40. gr. stjórnarskrárinnar skal orða svo: Ekkert lagafrumvarp, nema fjárlög, má samþykkja til fullnaðar fyr en það hefir verið rætt þrisvar sinnum í hvorri deild. Fjárlög skal ræða í sameinuðu þingi með þrem umræðum“. Jeg skal taka það fram nú þegar, að jeg ætla mjer ekki að láta þessa till. koma til atkv. hjer í kvöld, en jeg vildi aðeins reifa hana og gefa hv. deildarmönnum tækifæri til að lýsa áliti sínu á henni. Jeg geri ráð fyrir, að stjórnarskrárfrv. verði afgreitt til hv.Nd. í kvöld, en þar á sæti sá hv.þm., sem á hugmyndina, sem felst í þessari till., sem sje hv. 1. þm.N.-M. (HStef). - Jeg verð að segja það, að af öllum þeim brtt., sem komið hafa fram við stjórnarskrána á þessu þingi, þá er þessi till. merkilegust. Jeg hygg, að í henni felist eina leiðin til þess að stytta þingtímann, og ætti með till. að vera hægt að stytta hann fyrirhafnarlaust um 1/3, því að það er meðferð fjárlaganna, sem mestu veldur um það, hve langur þingtímimi er. - Eins og nú er háttað um meðferð fjárlaganna á þingi, þá er aðstaða Ed. um áhrif á þau mjög slæm. Fyrst er farið með þau til Nd. og til fjvn. þar. Hún hefir þau í 5–6 vikur áður en hún getur afgreitt þau, en á meðan getur fjvn.Ed. ekkert gert nema að halda eitthvað lítilsháttar af fundum, sem þó geta enga ákvörðun tekið, vegna þess að óvíst er, hvernig fjvn.Nd. hefir farið með fjárlagafrv. Síðan koma þau til þriggja umræðna í Nd., og það tekur um 3 vikur. Þarna eru komnar 8 vikur, sem þau hafa verið bundin við meðferð Nd. Þá kemur fjárlagafrv. til Ed., og menn vita, hvernig því er háttað. Þá eru þm. orðnir leiðir á því, hve þingið er orðið langt, og því er rekið á eftir fjvn.Ed. um að hraða meðferðinni meira en Nd. og frv. fer í gegnum deildina með járnbrautarhraða. Meðferð Ed. á fjárlagafrv. hefir því í rauninni sáralitla þýðingu. Fjárlögin eru - eins og þau verða - aðallega verk landsstjórnarinnar og Nd. Og þó að einhverjar breytingar sjeu gerðar á þeim hjer, þá eru þær sjaldan miklar. Þessi töf fjárlaganna í Ed. varir um þriggja vikna tíma í alt. Þegar svo fjárlagafrv. hefir verið rætt í Ed., þá fer það aftur til einnar umr. í Nd., svo til einnar umr. í Ed. og svo loks til sameinaðs þings. Þá hafa farið fram um það í þinginu alls 9 umr. Það er því þannig í sjálfu sjer, að það er aðallega meðferð Nd. á fjárlögunum, sem setur hinn endanlega svip á þau. Sumir munu segja það um till. þessa, að þar sem fjárlögin sjeu aðalverk þingsins, þá sje ekki hægt að láta sjer nægja meira en helmingi færri umræður um þau en önnur lög. En þessu er því til að svara, að Ed. er svo fámenn, að Nd. getur jafnan ráðið, hvernig lögin verða, ef deildirnar koma sjer ekki saman og þau þess vegna fara í Sþ., og þar sem það er ekki siður að fella fjárlagafrv., - þó að deildirnar hafi rjett til þess að lögum hvor um sig, - þá er öðruvísi ástatt um fjárlögin en önnur lög, og má því ekki bera fjárlögin saman við þau í þessu efni. Það er ekki hægt að kalla það kost á meðferð fjárlaganna, að þau sjeu rædd í báðum deildum, nema því aðeins, að Ed. geti haft á þau sömu áhrif og Nd.; en það hefir hún ekki, nema hvað hún getur komið fram með brtt. sínar við þau, - vegna þess hvað hún verður að flýta sjer meira en Nd. með að afgreiða þau. Eins og menn vita, þá er hægt að koma með nýjar brtt. við fjárlagafrv. í báðum deildum við allar umr. í þeim og hið sama má gera í Sþ. Þetta er til þess, að altaf hleðst meira og meira á fjárlögin og tekjuhallinn eykst meira og meira, ef sá gállinn er á þinginu. Ef stefnt er að tekjuhallalausum fjárlögum, þá er miklu betra að taka frv. aðeins til þriggja umr. í sameinuðu þingi, og best væri að kveða svo á, að ekki mætti koma fram með brtt. við frv., sem ekki hefðu verið komnar fram við 2. umr. þess. Það er gömul þingvenja að slíta þingi svo að segja undir eins og fjárlögin hafa verið afgreidd. Ef menn vissu, að þingi yrði slitið eftir 8 vikur, í stað 12 vikna, þá er enginn efi á því, að þm. mundu nota tímann betur en þeir gera nú og að vinnubrögðin yrðu því miklu betri. Hv. 1. þm.N.-M. (HStef) hefir sannað, að það eru aðeins þingsköpin að því er meðferð fjárlaganna snertir, sem valda því, að þingin eru svo löng. En með þessari meðferð, sem nú er á fjárlögunum, er ómögulegt, að þingin geti staðið skemur. Ef stytta á þingin, þá verður því nauðsynlegt að gera meðferðina á fjárlögunum óbreyttari. Jeg vil geta þess, að það er hægt með því að breyta þingsköpunum og án þess að til stjórnarskrárbreytingar þurfi að koma. En verði þingið stytt á þennan hátt, þá verður samfara því að gera þá breytingu á starfi fjvn. - sem í þessu tilfelli yrði skipuð þm. úr báðum deildum -, að hún komi saman um 3 vikum fyrir þing, svo að hún hafi lokið störfum sínum áður en þingfundir hefjast. Þessa hugmynd mun fyrverandi forseti þessarar deildar, Guðmundur Björnson landlæknir, hafa komið fram með fyrstur manna, en síðar gerðum við hv.þm. Vestm. (JJós) tilraun til þess að koma henni fram, en hún náði ekki samþykki. Jeg dreg enga dul á það, að jeg tel brtt. þessa á þskj. 272 alveg sjálfsagða. í Finnlandi hefir þessi aðferð verið tekin upp, þannig að þingið kemur saman að hausti til þess að kjósa fjvn. og taka á móti fjárlagafrv., en síðan fara allir þm. heim aftur og eru heima fram yfir jól. Um nýár kemur þingið svo saman aftur, og þá eru fjárlögin tilbúin, og situr þingið svo fram á vor. Við getum vitanlega ekki komið þessu við, eins og Finnlendingar, að koma saman að haustinu til þess að kjósa fjvn., en við getum komið því við, að fjvn. komi saman nokkru fyrir þing - ekki að vísu fyrir það þing, sem háð er næst eftir að nýjar kosningar hafa farið fram. Jeg hreyfi þessu hjer vegna þess, að þetta er nátengt því að gera umbúðir þingsins óbreyttari. Að lokum vil jeg geta þess út af ræðu hæstv.forsrh., að jeg er í engum vafa um það, að takmark hans með því að færa saman kosningu landskjörinna og kjördæmakosinna þm. er það að spilla fyrir því, að stjórnarskrárbreytingin nái fram að ganga. Hæstv. ráðh. sagði, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að till. yrði drepin, en honum datt ekki í hug að benda á það, að taka mætti málið af dagskrá og gera smábreytingar við frv. Jeg vil leyfa mjer að benda á, að þessi aðferð hæstv. ráðh. er ólík aðferð okkar Framsóknarflokksmanna, bæði nú og á þinginu 1924. Við reyndum þá af fremsta megni að fá samkomulag um það atriði, að þing yrði háð annaðhvert ár, en stjórnarflokkurinn hjelt fast við ýmsa fleyga og drap síðast frumvarpið. Jeg vil um leið nota tækifærið til þess að leiðrjetta misskilning, sem virðist hafa vakað fyrir hæstv. stjórn um það, að hún þyrfti að færa landskjörið frá vorinu 1930. Stjórnin hefir gengið út frá því, að það væri óhjákvæmilegt, að landskjörið 1930 færi fram 1. júlí það ár og lenti í hátíðahöldunum. En ef hæstv. forsætisráðherra athugar orðalag laganna, þá stendur, að kjördagur landskjörsins skuli „að jafnaði“ vera 1. júlí. Orðin „að Jafnaði“ munu aldrei hafa verið skilin bókstaflega nema í vor. Við landskjörið 1916 og 1922 var ekki kosið 1. júlí. Það væri því leyfileg lögskýring hjá stjórninni að ákveða kjördaginn 15. júní eða 15. júlí, eða einhvern annan dag, eftir hentugleikum. Jeg vil taka þetta fram, af því að stjórnin hefir lagt áherslu á það, að hún hafi þurft að breyta þessu vegna hátíðahaldanna 1930, en það er fyrirsláttur einn, eins og jeg hefi sýnt.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Það er að vísu altaf góðra gjalda vert að mæta vingjarnlegum viðtökum, en þó finst mjer meira um vert, hvort mikil alvara liggur á bak við eða ekki. Hæstv. forsrh. sagðist mundu fara að dæmi meiri hl. stjórnarskrárnefndar og taka 1. brtt. minni hl. ekki óvingjarnlega. Það var nú að vísu rjett, að hann fór ekki óvingjarnlegum orðum um þær, en hann var þó ákveðinn í því að taka engu samkomulagi. Hann sagðist vera á móti brtt. af tveimur ástæðum, og mjer skildist, að það væru formsástæður. En ef svo er, þá sjá allir, að ef vinsemdin hefði verið meira en orðin tóm, þá var til ráð við því, en það var að fá málið tekið af dagskrá til þess að bæta úr þessum formsatriðum. En það vildi hæstv. ráðh. ekki gera, og fæ jeg því ekki sjeð, að jeg standi í þakklætisskuld við hann fyrir hans vingjarnlegu viðtökur við þessa brtt. Þá skal jeg víkja lítið eitt að þeim atriðum, sem hæstv.forsrh. kom með. Mjer skildist, að honum fyndist það óþarfi að taka fram í stjórnarskránni, að kosning eftir þingrof skuli gilda fyrir þann tíma, sem eftir er af því kjörtímabili. Það mætti ná sama árangri með því að láta þingrofið ná til helmings hinna landskjörnu, þeirra, sem fyr eru kosnir. En jeg vil ekki leysa úr þessu á þennan hátt. Jeg álít, að það geti verið varhugavert að láta þingrofið þá ekki ná til allra hinna landskjörnu undantekningarlaust, því það mundi verða svo í framkvæmd. Jeg er sammála hv. 1. landsk. (JJ) um, að það mætti nota slíkt í pólitísku hagsmunaskyni, ef svo byði við að horfa. Auk þess mundi þetta ákvæði valda ruglingi á kosningu þeirra landskjörnu, sem þingrofið nær ekki til. Minni hlutinn vill engar breytingar á landskjörinu, svo það er auðvitað mál, að þetta er ekki leiðin til samkomulags. Þá sagði hæstv. ráðherra, að vel gæti farið svo eftir brtt. minni hlutans, að kosningar eftir þingrof giltu ekki fyrir neitt þing. Þar held jeg, að honum hafi skotist, því að þær gilda altaf að minsta kosti fyrir eitt aukaþing, því að í 20. gr. stjórnarskrárinnar stendur, að Alþingi skuli stefnt saman eigi síðar en 8 mánuðum eftir að það var rofið. Aukaþing er með öðrum orðum óhjákvæmileg afleiðing af þingrofi. Það er gert ráð fyrir því í brtt. okkar, að kosningarnar gildi altaf fyrir eitt þing, en það getur vel verið aukaþing. Annars skildist mjer, að hæstv. ráðherra kallaði þetta formgalla á brtt.; en þetta er ekki formgalli, heldur efnismunur. Að því er snertir síðari ástæðuna, þá er það sennilega rjett hjá hæstv. ráðh., að það vantar bráðabirgðaákvæði. En ef um það er að ræða að ná samkomulagi um þetta efni, þá þarf að taka málið út af dagskrá til þess að laga þetta, og til þess er jeg fús. En því miður held jeg, að hæstv. ráðh. meini ekkert með tali sínu um samkomulag. Jeg held, að hann vilji gjarnan nota vingjarnleg orð, en forðast alt samkomulag. Jeg skal nú ekkert um það fást; það er gott, að það kemur í ljós, að hæstv. ráðh. ætlar að neyta aflsmunar til þess að koma sínum brtt. á stjórnarskránni fram. En jeg vil benda honum á það, að það getur haft örlagaþrungnar afleiðingar fyrir hann. Ef hann leggur kapp á að fá sitt frv. samþykt óbreytt, þá verður afleiðingin sú, að þessi deild verður klofin í málinu, og litlar líkur eru til þess, að samkomulag náist um þær í hv.Nd. Afleiðingin af þessu verður svo auðsæ: Engin stjórnarskrárbreyting,- en kann að vera, að hæstv. ráðh. vilji það helst. Neitanir hans um samkomulag benda helst í þá átt, að honum sje sama, hvað um stjórnarskrána verður. En hitt vil jeg taka skýrt fram, að minni hlutinn hefir ávalt verið fús til þess að teygja sig til samkomulags. Minni hlutinn getur því þvegið hendur sínar, þótt málið strandi og ekkert verði úr neinni stjórnarskrárbreytingu.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Hv. frsm. minni hl. (IP) vildi gera það að formsatriði, sem jeg hafði á móti lengd kjörtímabilsins eftir þingrof. Það var auðvitað efnisákvæði. Það er óhentugt ákvæði, og jeg benti á það, að hægt væri að ná hugsun hv.flm. á annan hátt. Mjer þótti leitt, að hv.þm. tók þeirri bendingu svo þunglega, en jeg vona, að hann við rólega athugun sjái, að það er betri leið. Að því er snertir samkomulagsfýsi mína, þá er það nú svo, að sá flokkur, sem hv.frsm. tilheyrir, er ekki í meiri hluta í Nd., svo jeg hefi enga tryggingu fyrir því, að þær brtt., sem hann stingur upp á í þessu máli, hafi meira fylgi í Nd. heldur en tillögur þær, sem felast í stjórnarfrumvarpinu. Það er því ekki nema eðlilegt, að jeg óski þess, að frv. fari til Nd. í þeirri mynd, sem jeg tel besta. Það sannar ekkert um það, að jeg sje ófús til samkomulags, ef meiri hluti hv.Nd. felst ekki á þá tilhögun. Það er ekki rjetta leiðin til samkomulags að ganga inn á eitthvað hjer, sem ekki er víst, að nái samþykki Nd. Mín endanlega afstaða til samkomulags verður að bíða þangað til vitneskja er fengin um undirtektir Nd. Um hinar brtt. á þskj. 272, 2., 3. og 4., skal jeg vera stuttorður. Jeg hefi tekið það fram við fyrri umræður um þetta mál, að stjórnin væri því mótfallin, að tekin væru inn í þetta frv. ákvæði, sem vitanlega væri mikill ágreiningur um og ekki hefði komið í ljós, að nauðsyn bæri til. Þetta á við um þessar þrjár brtt. Þær orka allar mjög tvímælis, svo ekki sje fastar að orði kveðið, og ekki til neinna bóta fyrir lífsvonir frv. að setja þær þar inn. Með því að svifta sýslumenn og bæjarfógeta kjörgengi virðist mjer gengið fullnærri um val á nýtum starfskröftum til þingstarfa. Þetta eru menn með lögfræðilega sjermentun og mikla reynslu, sem að gagni má koma við þingstörf og lagasetningu. Á jeg þar ekki svo mjög við dómarareynslu þeirra, heldur reynslu þeirra að því er snertir umboðs- og sveitarstjórn, en sú reynsla er mikils virði fyrir löggjafarstarfsemina. Hættan á, að þeir verði hlutdrægir, er minna tilfinnanleg með þá en ýmsar aðrar stjettir. Að því er snertir dóma, sem þeir dæma, þá má skjóta þeim til æðri rjettar, og ætti það að vera nokkur trygging fyrir því, að þeir sjeu ekki hlutdrægir. Þá fara og öll þeirra störf fram í heyranda hljóði og eru því undirorpin þeim leiðrjettingum, sem dómur almennings veitir, og er það einnig aðhald fyrir þá. Öðru máli er að gegna t. d. um læknastjettina. Sjúklingurinn, sem á líf sitt undir lækninum, getur ekki áfrýjað til æðri rjettar, ef einhver mistök verða á læknishjálpinni, hvort sem það nú er óviljaverð eða hlutdrægni, sem veldur. Viðskifti læknis og sjúklings fara venjulega ekki fram í heyranda hljóði. Þar er oft enginn til frásagnar. Það virðist því ekki vera ástæða til þess að banna sýslumönnum og bæjarfógetum þingsetu frekar en t. d. læknum. Það er meira sannmæli að banna bankastjórum þingsetu. Mjer virðist mega draga þá ályktun af reynslunni, að af þingsetu bankastjóranna geti stafað hætta og óþægindi fyrir stofnanir þær, sem þeir stýra, og sýnist vera rjett að hlífa þeim við því. Um flutning Alþingis til Þingvalla get jeg sagt það, að það mál var mikið rætt hjer í Nd. í fyrra, en tillaga, sem laut að undirbúningi þess, var feld, og hætt er við, að það mál hefði ekki meira fylgi nú. Það er eitt, sem formælendur þess máls virðast ekki hafa komið auga á, sem sje það, að það er óhjákvæmilegt, að stjórnin hafi aðsetur sitt á Þingvöllum um þingtímann. En þær byggingar og umstang, sem af því leiddi, mundi hleypa kostnaðinum fram úr öllu hófi. Þing er hvergi í heiminum haldið annarsstaðar en þar, sem stjórnin hefir aðsetur, enda mundi afgreiðsla sumra mála ekki ganga greiðlega, ef stjórnarskrifstofurnar með tilheyrandi skjalasöfnum væru ekki nálægar. Ekki get jeg heldur fallist á síðustu brtt., um að ræða fjárlögin við þrjár umræður í sameinuðu þingi. Sú tilhögun veitir ekki næga tryggingu fyrir góðri afgreiðslu fjárlaganna. Hitt atriðið, að láta fjárveitinganefndirnar koma saman fyrir þing til þess að stytta setu þingsins, hygg jeg, að ekki sje framkvæmanlegt nema annaðhvert reglulegt þing. Enda eru auðsæir erfiðleikarnir á þessu, þegar engin vissa er um endurkosningu. En þýðing þessa sparnaðarverður lítil, þegar ekki er gert ráð fyrir þingi nema annaðhvert ár.

Jón Baldvinsson í raun og veru getur maður sagt, að sömu gallarnir sjeu á brtt. minni hl. og á 5. gr.stjfrv. En til þess að þetta verði að því gagni, sem tilætlunin er, hefði átt að setja bráðabirgðaákvæði inn í stjórnarskrána um það, að ef stjórnin ætlar að láta ákvæðið um varamennina ganga í gildi, þá hefðu átt að koma inn ákvæði um stundarsakir, sem næðu til landsk.þm., sem kosnir eru eftir eldri ákvæðum. Samskonar bráðabirgðaákvæði ættu að vera við brtt. minni hl., sem segðu til um það, hvenær þessar tvennar kosningar færu fram saman í fyrsta sinni. Þetta hvorttveggja eru formgallar. Og það væri meiningarlítið af stjórninni að breyta þessu, ef það ætti ekki að gilda um þá, sem áður eru kosnir. Þegar nú er verið að breyta stjórnarskránni, væri ekki úr vegi að gera sjer grein fyrir því, hvað þýða orðin í síðari málslið 5. gr., sem segja, að þegar landskjörinn þingmaður forfallast, skuli varamaður hans taka þingsæti hans. Það væri ekki úr vegi, að hæstv.forsrh. skýrði, hvað stjórnin á við með þessu ákvæði. Jeg veit það vel, að þetta er tekið upp úr eldri stjórnarskrá, en það var sett inn í hana vegna deilu, er reis upp, þegar Hannes Hafstein hætti að sitja á þingi og varamaður hans kom í hans stað. En það er rjett að ræða um það, hvort í þessu á að felast það, að landsk.þm. geti vikið af þingi og komið aftur, eða hvort hann fari endanlega frá, ef hann einu sinni hefir vikið af þingi og varamaður hans komið í hans stað. Þetta þarf að gera sjer ljóst, og sje stjórnarskráin hjer ekki nógu ljós, þarf að lagfæra það. Það er ekkert sagt um það, á hvaða hátt varamaður á að koma, ef aðalmaður forfallast. Það gæti meira að segja verið ástæða til að ræða það, hvort landsk.þm. getur farið í eitthvert kjördæmi, verið þm. þess út kjörtímabilið og svo tekið aftur sæti sitt sem landskjörinn. Það er rjett að athuga, hvað felast á í þessum ákvæðum. Þótt jeg hafi nú rætt um þetta og fleiri brtt. við frv., þá er það ekki af því, að jeg ætli að veita frv. fylgi mitt, heldur tel jeg rjett, að um það sje rætt, hvað í hinum einstöku ákvæðum frv. eigi að felast, því að skyldi svo óheppilega vilja til, að frv. slampaðist gegnum þingið, þá er betra að vita, hvað verið er að fara með, til þess að þurfa svo ekki að fara að breyta stjórnarskránni aftur á næsta þingi. Annars felast í frv. ákvæði, sem flestöll miða að því að minka áhrif þjóðarinnar á þingið. Það er fyrir áhrif, sem komin eru annarsstaðar frá og sem gætir meira í hinum minna mentuðu Suðurlöndum, þar sem þingræðið er ekki haft í eins miklum heiðri og í hinum betur mentuðu löndum Norður-Evrópu. Þessi hugsun, að fjarlægja þjóðina þinginu, er flutt inn alveg ótolluð sunnan úr löndum með Spánarvínunum. Og þessara suðrænu áhrifa gætir hjer, vegna þess að ýmsir menn hafa litið aðdáunaraugum til stjórnarherranna suður þar. Fyrrum tíðkuðust suðurgöngur, þegar æðsti yfirmaður kirkjunnar sat í Rómaborg. Þá fóru menn til hans til þess að sækja sjer trúarstyrk og fá aflausn synda sinna. En á síðustu tímum hafa ýmsir stjórnarherrar tekið upp þessar suðurgöngur, ekki til þess að fá aflausn synda sinna hjá páfanum, heldur til þess að heimsækja hinn mikla íhaldspostula í Rómaborg, Mussolini, til þess að fá nýjan styrk og nýjar skoðanir í stjórnmálum. Ein slík suðurganga var farin rjett fyrir síðustu kosningar, þegar einn helsti stjórnmálamaður þessa lands fór suður til þess að nema stjórnfræði Mussolinis.  (Forsrh. JÞ: Þeir voru nú fleiri en einn; hv.þm. má ekki gleyma forseta sameinaðs þings)  . Jú, fleiri en einn fóru, sumir þeirra hafa staðist freistingarnar, aðrir fjellu fyrir þeim. En hjá þessum eina virtist það falla í góðan jarðveg, sem hann heyrði og sá hjá Mussolini. Það hefir kannske verið eftir áheiti, að hann fór suður, ef hann ynni kosningarnar. Hann mun hafa fengið meira fylgi en hann bjóst við. Og ekki var það lengi að sýna sig, að hann hafði lært vel á Ítalíuferð sinni, því að strax og hann kom til Khafnar, fór hann að gera ráðstafanir um, hvernig ætti að stýra ríkinu. Hann kjöri sig í sínum eigin hug að forsrh. og fór að skipa bankastjóra og fáðstafa konungsritaraembættinu og öðru, sem hann ætlaði að haga til í sínu nýja ríki eftir hinum nýju stjórnmálakenningum sínum. En þegar hann kom norður í kuldann, þá voru menn ekki eins ginkeyptir fyrir þessum kenningum og þessi herra hafði búist við, því að þótt hann gerði ærlega tilraun í heilan mánuð til þess að ná stjórnartaumunum, þá tókst honum það ekki að komast í efsta valdastólinn, en varð að láta sjer nægja það að setjast í 3. tröppu. Þar hefir honum nú auðnast að sitja, og jeg efast ekkert um það, að kenningar hans hinar mussolinsku hafa mátt sín mikils í stjórninni, því að frv. hennar bera þess merki, þótt jeg ætli ekki að hrella hann með því að nefna þau. En þessu hefir nú haldið áfram og lukkan verið sú, að nú er hann orðinn æðsti maður þjóðarinnar. Og nú á að fara að „praktisera“ Mussolini. Og það fyrsta af því tægi, sem í þá áttina gengur, er stjórnarskrárfrv., sem hjer liggur fyrir. Það færir völdin í landinu í hendur tveggja manna um lengri tíma, svo að þjóðin hefir ekkert að segja. Verði það ofan á, að þing verði aðeins annaðhvert ár, þýðir það einræði stjórnarinnar um allar athafnir hennar, sem er í fullu samræmi við stjórn Mussolini, að lofa stjórnarherranum að ráða mestu um allar framkvæmdir. Næsta sporið verður svo auðvitað það að senda þingið heim. En það, sem hjer er byrjað á, er 1. sporið. Og þetta er sú framkvæmd, sem á ítök í stærstu flokkum þingsins, þótt merkilegt sje. Og annar þessara flokka, Framsóknarflokkurinn, virðist láta sjer þetta vel líka. En samt hefi jeg grun um, að þeir ætli ekki allir í þeim flokki að vera þessu máli trúir, þótt þeir láti ekki annað uppi en að þeir vilji samþykkja frumvarpið. Það er stundum sagt, að við megum ekki gera þetta eða hitt, vegna þess, hvernig litið yrði á það hjá öðrum þjóðum. En ef nú má marka það, sem stendur í frjálslyndum blöðum á Norðurlöndum um þetta mál, þá er það að segja, að yfir þessu stjórnarskrárfrv. hæstv. stjórnar er kveðinn upp hinn harðasti dómur af þeim blöðum og kalla frv. eitt hið svartasta íhald, að flytja þingið undan áhrifum þjóðarinnar og minka vald þess. Og þau álíta þetta vera spor í öfuga átt við það, sem allar Norðurlandaþjóðirnar nú keppa að. Samþykt þessa frv. myndi gefa þeim til kynna, að hjer á landi rjeði þjóðin engu, heldur ráði hjer öllu fáeinir stjórnarherrar, er láti þingið ekki koma saman nema örsjaldan. Þetta gæti hæglega orðið til þess, að þeir tortrygðu okkur um, að við værum að hneigjast í einveldisáttina, til þess stjórnskipulags, sem þeir fordæma, en sem tekið hefir verið upp á Spáni og Ítalíu. Að þetta stjórnarskrárfrv. sje eitthvað í sambandi við stjórnarfarið suður á Ítalíu, það gæti gefið ljósa hugmynd um atvik, sem nýlega kom fyrir hjer í Reykjavík. Einn af okkar sögufróðu mentamönnum í Íhaldsflokknum hjelt fyrirlestur um Mussolini, og þar sem þessi maður er sögufróður, hafði hann út frá þekkingu sinni á veraldarsögunni kynt sjer slíka menn sem Mussolini, að þeir hvorki yrðu langgæðir nje að þjóðunum stæði gagn af þeim, enda þótt þeim tækist að skapa sjer orðróm í bili, því að er til lengdar ljeti, hefðu þjóðirnar ekkert annað en bölvun af þeim. Og þessi maður lýsti Mussolini með dökkum litum út frá söguþekkingu sinni. Nú er mjer sagt, að hæstv.forsrh. hafi risið öndverður gegn þessum manni og þeim dómi, er hann hafði felt, og mótmælt honum, og ennfremur að fjölmargir íhaldsmenn hafi líka látið mjög illa yfir honum. Þetta virðist benda til þess, að hæstv. ráðh. ætli að semja sig að siðum Mussolini og íhaldsins í Rómaborg og að stjórnarskrárfrv. hans sje fyrsta sporið í þá átt. Hann reyndi einu sinni að ná völdum, og einu sinni áður er búið að breyta stjórnarskránni. Þetta er 3. tilraunin, og ráðherrann verður líklega til þess hún takist að gera áheit og segja eins og Hrafn inn rauði í Brjánsbardaga, þegar honum þótti hann nauðulega staddur: „Runnit hefir hundr þinn, Pjetr postoli, til Róms tvisvar ok myndi renna hit þriðja sinn, ef þú leyfðir“. Eitthvað þessu líkt get jeg til, að renni í hug ráðherranum, og það getur verið, að hann þurfi að fara þrisvar til Ítalíu til þess að komast að fullri niðurstöðu með það, hvernig ætti að breyta stjórnarskrá Íslands í íhaldsáttina.

Forsrh. og fjrh. (Jón Þorláksson) Jeg get ómögulega gert hv. 5. landsk. (JBald) það til geðs að fara að ræða hjer um 5. gr. frv., því að jeg veit ekki til, að nokkur brtt. liggi fyrir við hana. Hv. þm. hefir hjer gefið lögskýringu á ákvæði, sem sannarlega er í núgildandi stjórnarskrá, sem jeg álít alls ekki tímabæra. Það er engin gleymska, að ekkert bráðabirgðaákvæði hefir verið sett inn um varamenn þeirra þingmanna, sem kosnir verða áður en þetta frv. verður að lögum. Eftir því sem tilstilt er í frv. líður skamt til kosninga, og alt, sem þyrfti að ákveða, mætti setja í kosningalög, sem setja þyrfti á því sama þingi og stjórnarskráin verður til fullnustu samþykt. En með þeim kosningalögum er auðvitað ekki hægt að breyta kjörtímabili þeirra þingmanna, sem búið er að kjósa. Það var ánægjulegt að hlusta á þessa skemtilegu sögu, sem hv.þm. fór að segja af flokksbróður sínum Mussolini, sem var eldrauður sósíalisti þangað til hann tók stjórnartaumana, og á frásögn hans af viðkynningu minni af hinu fagra landi. Jeg sje enga ástæðu til að spilla þeim hugmyndum, sem hv.þm. hefir um þetta. Jeg þarf svo aðeins að leiðrjetta það, sem hv.þm. sagði, að jeg hafi jafnvel áður en jeg kom til landsins úr suðurför minni farið að ráðstafa ýmsum embættum, t. d. bankastjóraembætti og jafnvel konungsritaraembættinu. Þetta er algerður hugarburður, og hafi verið reynt að fá loforð frá mjer, þá hefi jeg látið alla þá menn, er þeirra hafa leitað, synjandi frá mjer fara.

Ekki sá, sem fjekk það

. Jú, með öllu, og þess vegna fór sú veiting eins fram sem hún fór. Jeg vil taka undir það með hv.þm., að svo skemtilegt er að fara til Ítalíu, að jeg er sammála manninum úr Brjánsbardaga um það, að renna mundi jeg þangað 2. og jafnvel hið 3. sinn, ef mig ljetu lausan - ekki þeir djöflar - heldur þeir hv.þm., sem nú halda mjer rígföstum með sínum löngu ræðum hjer í þessari hv. deild.