Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það var í sumar í júlímánuði fundur félagsmálaráðherra hinna fimm Norðurlanda haldinn hér í Rvík. Sá háttur hefur verið hafður að undanförnu, að slíkir fundir félmrh. hafa verið haldnir á Norðurlöndunum til skiptis og þá vanalega á tveggja ára fresti. Hefur á þessum fundum verið unnið að því að samræma löggjöf í Norðurlandanna á vissum sviðum, sem snerta félagsmál, þannig að borgari eins ríkis hafi sömu réttindi í hinum Norðurlöndunum varðandi ýmis hlunnindi, svo sem innan almannatrygginganna í þessum ríkjum og fleiri hliðstæð réttindi. Á þessum fundi í sumar voru undirskrifaðir þrír milliríkjasamningar varðandi gagnkvæm réttindi borgara í þessum ríkjum. Þessir samningar voru: 1) milliríkjasamningur um flutning milli sjúkrasamlaga og um sjúkrahjálp vegna dvalar um stundarsakir; 2) milliríkjasamningur um gagnkvæma veitingu mæðrahjálpar; 3) milliríkjasamningur um gagnkvæmi varðandi greiðslur vegna skertrar starfshæfni. Þessir samningar taka til Norðurlandanna allra fimm, nema samningurinn um flutning milli sjúkrasamlaga og um sjúkrahjálp vegna dvalar um stundarsakir. Sá samningur tekur aðeins til Norðurlandanna fjögurra, en ekki til Finnlands, sem ekki gerðist aðili að honum. Nú er svo talið, að tveir fyrrnefndu samningarnir eða efni þeirra felist algerlega innan þess, sem almannatryggingalögin gera ráð fyrir hér hjá okkur, og þurfi því ekki að leita samþykkis Alþ. vegna þeirra. Hins vegar er talið, að viss ákvæði í þriðja samningnum, um gagnkvæmi varðandi greiðslur vegna skertrar starfshæfni, felist ekki að öllu leyti í almannatryggingalögunum eða annarri íslenzkri löggjöf og sé því öruggara, að Alþ. staðfesti þann samning. Af þeim ástæðum er það, sem þetta frv. er hér fram borið af hæstv. ríkisstj. Áður en félmrh: fundurinn var haldinn í sumar, samþykkti fyrir sitt leyti þáverandi ríkisstj., að hún stæði einhuga að þessum samningi. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Þetta liggur nokkuð ljóst fyrir, og var jafnvel talið, að það orkaði tvímælis, hvort ástæða væri til að leita staðfestingar Alþ. á þessum samningi, sem hér um ræðir, en þótti þó öruggara. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að þessu frv., að lokinni þessari umr., verði vísað til 2. umr. og til hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er um að ræða, er brbl., sem voru gefin út s.l. sumar. Það er ekki stórvægileg breyting, sem felst í þessu frv. frá núgildandi lögum, en það er þó ein breyting, að unglingar innan við 16 ára aldur geti fengið sparifé sitt bætt án þess að hafa talið það fram. Eins og lögin eru, þá er gert ráð fyrir, að því aðeins skuli sparifé bætt, að það hafi verið talið fram. Þá er hér orðabreyting, þar sem talað er um, að „bætur skal miða við heildarinnstæðufjárhæð eins og hún var í árslok 1941 og í lok júnímánaðar 1946“, segir hér í þessu frv., „og skal miðað við lægri innstæðufjárhæðina“. Það er breyting frá því, sem nú er í l. Ég hef ekki athugað þetta nákvæmlega, en ég held, að það væri gott, ef hv. fjhn., sem fær frv. til athugunar, vildi gera svo vel að bera þessa málsgr. saman við l. eins og þau nú eru og athuga, hvort þetta orðalag stenzt nákvæmlega. Mér sýnist í fljótu bili, að það mætti betur fara, en vil ekki fullyrða um það að svo komnu, en vil leyfa mér að fela hv. fjhn. að taka það til athugunar. Þá er hér annað smávægilegt atriði, sem tekið er fram í þessu frv. til breyt. á l., og það er, að ekki skuli bæta fjárhæð, sem er lægri en 200 kr., og virðist það vera eðlilegt ákvæði, því að skriffinnskan við þessar uppbætur verður nú ábyggilega nóg, þó að miðað sé við lágmarksupphæð í líkingu við þetta. Ég held, að það sé óþarfi að fara fleiri orðum um þetta frv. Ég vil leggja til, að því verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. það að lagabálki, sem hér liggur fyrir, er samið eftir tilsvarandi lögum hjá hinum Norðurlandaþjóðunum, sem sett hafa slík fyrirmæli hjá sér, og er þess vegna einn þáttur í hinu samnorræna löggjafarstarfi, sem hefur átt sér stað um langa hríð og þegar hefur borið góðan árangur, m.a. með ýmsum lagafyrirmælum, sem lögfest hafa verið hér á landi. Frv. þetta er undirbúið í dómsmrn., þ.e.a.s. aðallega þýtt, stuðzt við þær fyrirmyndir, sem hin Norðurlöndin voru búin að lögfesta hjá sér. Síðan hefur próf. Ólafur Lárusson, sem er manna færastur í þessum efnum, yfirfarið það og gengið svo frá, að öruggt má telja, að frv. sé nú í góðu horfi. Ætlan frv. er fyrst og fremst sú, að þar séu settar reglur um vátryggingarsamninga, er taki til, þegar ekki er sérstaklega tekið fram á milli aðila, að önnur ákvæði gildi, og eru þó raunar nokkur ákvæði í frv., sem ekki er hægt að komast fram hjá, þó að aðilar semji um það sín á milli. En óhætt er að segja, að frv. tryggi borgurunum betri og öruggari rétt en þeir hafa eins og nú til háttar. Í mörgum tilfellum má raunar segja, að hér séu sett fyrirmæli til staðfestingar á þeim lagavenjum, sem farið hefur verið eftir, en það eru þá líka lagavenjur, sem hugsanlegt er, að breytt verði til um. Við setningu laganna á þetta að vera fastmótaðra en áður og horfa til bóta. Ég vonast til þess, að frv. þurfi ekki að verða ásteytingarsteinn manna hér. Það er fyrst og fremst lögfræðilegs eðlis og undirbúið svo vel sem frekast eru föng á. Ég leyfi mér að leggja til, að það gangi til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Eins og lögin um félagsheimili bera með sér, er gert ráð fyrir stuðningi þess opinbera við ýmis virðingarverð menningarfélög til þess að koma sér upp ákveðnum samastað fyrir starfsemi sína. Þessi aðstoð ríkisvaldsins hefur mælzt mjög vel fyrir, og ber áreiðanlega að þakka henni hin fjölmörgu og glæsilegu samkomuhús, sem risið hafa víða úti um land frá setningu laganna. Það getur því tæpast verið nein goðgá að álykta, að rétt sé og skylt, að fjölmennustu félagssamtök landsins og um leið þau áhrifamestu séu einnig aðnjótandi þessara fríðinda. Þetta frv. á þskj. 30 fær þó enn betri grundvallarröksemdir, þegar tekið er tillit til þess, að flest hinna smærri verkalýðsfélaga, sem eru fjárhagslega verst stæð, eru á algerðum vergangi með starfsemi sína. Þessi tilfinnanlegi skortur húsnæðis háir mjög eðlilegri starfsemi verkalýðsfélaganna og alls konar fræðslustarfsemi þeirra, sem er nánast óframkvæmanleg sökum húsnæðisskorts. Þar af leiðir alls konar los í félagsstarfinu vegna þess öryggisleysis, sem ávallt er samfara húsnæðisleysinu, jafnt hjá einstaklingum sem félögum. Það ætti .að sjálfsögðu að vera óþarft á þessu stigi málsins að halda um það ýtarlega framsöguræðu, svo augljós er tilgangur þessa frv. Það, sem farið er fram á í frv., er einungis, að hv. Alþ. viðurkenni sama rétt verkalýðsfélaganna til aðstoðar af hálfu ríkisvaldsins og hinna virðingarverðu félaga, sem upp eru talin í 1. gr. frv. Það er vissulega erfitt að hugsa sér, að mikil andstaða geti orðið við svo sjálfsagða leiðréttingu. Því verður a. m. k. ekki trúað að óreyndu. Að svo mæltu vil ég óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Þetta frv., sem ég flyt hér ásamt hv. 2. þm. Reykv., á þskj. 27, um að breyta lögunum um áburðarverksmiðju þannig að fella niður 13. gr. og breyta bráðabirgðaákvæði í samræmi við það, er sannarlega ekki flutt á Alþingi að ófyrirsynju. Meðferð þessa máls. eins og hún varð í Alþingi við lok málsins, þegar það var lögfest, hefur vakið svo mikla athygli og andúð almennings í landinu, alls þess almennings, sem hefur virkilega fengið að skilja, hvað þar var um að ræða, að samþykkt þessa frv. mundi áreiðanlega vekja mjög mikla ánægju hjá stórum fjölda af almennum kjósendum landsins, vegna þess að ef það væri samþ., þá mundu þeir sjá, að Alþingi hefði þó a. m. k. einhvern vilja til þess að lagfæra það, sem það hefur áður illa gert. En til þess að sýna dálítið betur fram á, hversu óviðfelldin þessi aðferð var, sú breyt. að gera áburðarverksmiðjuna að hlutafélagi, í stað þess að láta hana vera að fullu í eign ríkisins, þá er rétt að rifja ofur lítið upp sögu þessa máls frá byrjun. Þegar áburðarverksmiðjufrv. var samþ. hér á Alþingi í maímánuði árið 1949, var það búið að vera á dagskrá með þjóðinni í hálfan annan áratug. Í raun og veru var byrjað að ræða um þetta mál fyrir alvöru árið 1934. Þá sat á rökstólum nefnd sem hét skipulagsnefnd atvinnumála, illa séð af sumum og kölluð „rauðka“. Hún rannsakaði mjög margt viðvíkjandi atvinnulífi landsmanna og framtíðarhorfum á nýjum framleiðslugreinum, og eitt af því sem hún rannsakaði mjög ýtarlega, var það, hvort koma mundi til mála, að það borgaði sig að framleiða tilbúinn áburð hér á Íslandi. Niðurstaða hennar, sem birt var í hennar nál., er mjög ýtarleg og hún var þannig, að þessi framleiðsla væri líkleg til þess að geta borið sig vel. Það var samt ekki fyrr en árið 1944, sem frv. var flutt á Alþingi af þáverandi ríkisstj., utanþingsstjórninni, rétt áður en hún fór frá, frv. um að byggja aðeins litla áburðarverksmiðju, sem hefði ekki framleitt nema rúmlega 1000 tonn af hreinu köfnunarefni, og eingöngu skyldi hún miðuð við framleiðslu þeirrar áburðartegundar. Það kom fljótt í ljós, að ekki mundu vera tök á því þá fljótlega að byggja jafnvel þessa verksmiðju, vegna þess að ekki væri nægilegt rafmagn til þess að reka hana. Alþingi 1944 gekk því þannig frá þessu máli, að það vísaði frv. til nýbyggingarráðs og fól því frekari rannsókn málsins og athugun. Ég þarf ekki að fara langt út í það mál næstu árin nema það er kunnugt, að nýbyggingarráð lét fara fram ýtarlega rannsókn á málinu öllu í fyrsta lagi því, hversu stóra áburðarverksmiðju þyrfti að reisa, til þess að hugsanlegt væri, að hún gæti borið sig fjárhagslega, enn fremur, hversu mikið rafmagn þyrfti til þess að reka hana, og annað í sambandi við það. Á grundvelli þessara rannsókna var síðan haustið 1948 flutt frv. af þáverandi ríkisstj., þar sem gert var ráð fyrir, að reist yrði áburðarverksmiðja til framleiðslu köfnunarefnis, sem gæti framleitt 2500 tonn af hreinu köfnunarefni á ári. Þetta frv., sem flutt var á þinginu 1948, varð ekki útrætt þá, var flutt aftur um haustið og varð að lögum rúmlega hálfu ári síðar, eða vorið 1949, þar sem það var samþykkt, að reist skyldi áburðarverksmiðja, sem gæti framleitt 5000–10000 tonn af hreinu köfnunarefni á ári. Þá var málið komið á þetta stig, að verksmiðjan skyldi verða 5–10 sinnum stærri en upphaflega var áætlað, og búnar að fara fram mjög ýtarlegar rannsóknir, sem höfðu staðið yfir meira og minna frá því 1934. Athyglisvert er, að í allri þessari meðferð málsins í 15 ár virtist engum manni hafa komið til hugar annað en að íslenzka ríkið ætti að eiga þetta fyrirtæki, sem allir sáu eftir því sem leið á rannsóknirnar, að mundi verða eitt stærsta eða jafnvel allra stærsta iðnaðarfyrirtæki á Íslandi, þegar það væri reist. Allan þennan 15 ára tíma virtist engum hafa komið til hugar, að nokkur annar en íslenzka ríkið ætti að eiga þetta fyrirtæki. Frv., sem að lokum varð að lögum, var flutt í Nd. Alþingis, og það var mestallan þann vetur, 1948–49, í meðferð Nd., án þess að nokkur till. kæmi fram um öðruvísi eignarrétt eða öðruvísi rekstrarfyrirkomulag á áburðarverksmiðjunni heldur en það, að ríkið skyldi eiga hana, enda stóð og stendur enn í 3. gr. l., að áburðarverksmiðjan skuli vera sjálfseignarstofnun og lúta sérstakri stjórn. Það er fyrst þegar málið er til 3. umr. í Ed., eftir að vera búið að fara gegnum þrjár umr. í Nd. og samþykkt af henni, síðan samþykkt við tvær umr. í Ed. þannig óbreytt, að flutt var till. af hv. þm. Birni Ólafssyni, þar sem gert var ráð fyrir, að verksmiðjan skyldi gerð að hlutafélagi, eða eins og sagt er, að hún skyldi rekin sem hlutafélag, ef 4 millj. kr. fengjust í hlutafé, og ríkið skyldi þar síðan bæta við 6 millj., til þess að hlutaféð næði 10 millj. Ég er alveg hárviss um það, að a. m. k. allmargir þeirra þm. sem samþykktu þessa till. í Ed. þá, og eins allmargir þeirra þm., sem aftur í önnum síðustu þingdaga í Nd. samþykktu frv. eins og það var komið frá Ed., hafa alls ekki gert sér ljóst, að þarna væri verið í raun og veru að stefna að því, að eignarréttinum yfir áburðarverksmiðjunni yrði náð úr höndum ríkisins yfir í hendur annarra aðila sem ættu á þann hátt að eignast stóran hlut í fyrirtæki. sem ríkið algerlega reisir og ætti vitanlega að eiga. Ég er sannfærður um það, að meginhluti þm. hefur þá litið á ákvæði 3. gr., sem þar standa enn þá. að verksmiðjan sé sjálfseignarstofnun og lúti sérstakri stjórn sem hin raunverulegu ákvæði um eignarrétt verksmiðjunnar, sem yrðu látin gilda og skoðuð sem hin einu réttu. Og það er ekki fyrr en þetta allt er um garð gengið, á næstu þingum eftir að þetta hefur gerzt, að þá kemur það fyrir að ráðherrar fara að gefa hér yfirlýsingar um, að ríkið eigi ekki að eiga verksmiðjuna, hún eigi ekki að vera sjálfseignarstofnun í eigu ríkisins, heldur eigi hún að vera eign þessa hlutafélags. sem stofnað hefur verið samkv. 13. gr. um rekstur hennar. Það þarf í sjálfu sér ekki að fara mörgum orðum um þetta mál hér, vegna þess að þm. er þetta mál svo kunnugt frá umr., sem hafa verið um það á síðustu þingum. En ég vil benda á, að það er sannarlega farið að færa skörina upp í bekkinn, þegar ráðh. leyfa sér að gefa yfirlýsingar, sem koma beint í bága við ákveðin lagaákvæði, og þegar þær yfirlýsingar eru svo mikils verðar, að þær virðast stefna að því að afhenda fyrirtæki, sem kostar á annað hundrað millj. kr., að verulegu leyti í hendur annarra aðila en ríkisins, þótt ríkið hafi lagt fram svo að segja allt fjármagn til þess að reisa þau og þó að það standi í lögum um stofnun þessara fyrirtækja, að þau séu sjálfseignarstofnanir og lúti þannig sérstakri stjórn, sem ætti að vera kosin af Alþingi. Ef litið er á það, hvernig hér hefur verið farið að, þá er ekki hægt að segja annað en hér hafi verið hafðar í frammi stórkostlegar blekkingar, í fyrsta lagi gagnvart fjölda þingmanna, sem ég er alveg viss um að hafa ekki gert ráð fyrir, að þessi yrði þróun þessa máls, þegar þeir létu sig henda það að samþykkja það ákvæði, að ef tækist að afla 4 millj. kr. hlutafjár, þá skyldi ríkið leggja fram 6 millj. á móti og síðan skyldi verksmiðjan rekin sem hlutafélag, eins og stendur í 13. gr. l. Þetta stangast algerlega við 13. gr. laganna, sem var látin standa þrátt fyrir þetta og kveður svo á, að verksmiðjan sé sjálfseignarstofnun og lúti sérstakri stjórn. Ég þori að fullyrða, að það hefur ekki verið meining fjölda þeirra þm., að síðan yrðu ráðherrayfirlýsingar látnar nægja til þess að ræna þessu fyrirtæki úr eigu ríkisins. Ég vil enn fremur benda á, að síðan þessi ákvæði voru samþ. hafa gerzt stórar breyt. í verðlagsmálum hér á landi, og t. d. á þessu sviði munar það svo miklu, að áburðarverksmiðjan er meira en helmingi dýrari í reynd heldur en gert var ráð fyrir, þegar lögin um hana voru samþykkt. Nú er fullyrt og hefur raunverulega verið upplýst af þeim. sem bar eru mjög kunnugir, að áburðarverksmiðjan muni kosta ca. 125 millj. kr., og má vafalaust gera ráð fyrir. að það verði ekki minna. Af þessum 125 millj. kr. eiga einstakir hluthafar, sem hafa fengið að kaupa hlutabréf í fyrirtækinu. að leggja fram 4 millj.. 121 milljón á ríkið að leggja fram, 6 millj. sem hlutafé og hitt allt, 115 millj., hefur það lagt fram sem lánsfé, sem annaðhvort er fé mótvirðissjóðs eða erlend lán, sem tekin hafa verið utan hans og ríkið stendur í skuld fyrir erlendis. Nú liggur í augum uppi, að eigi að fylgja yfirlýsingum ráðherranna og halda sér við það, að verksmiðjan eigi að vera eign hlutafélagsins, þá þýðir það það, að á 20 árum, en á þeim tíma eiga þessi lán að greiðast upp, þá eiga þeir hluthafar, sem fengu að kaupa 4 millj. kr. hlutabréf í áburðarverksmiðjunni, að eignast hreinlega 50 millj. kr. virði í fyrirtækinu, miðað við kostnaðarverð. Það er því ekki hægt að segja annað en að með þessu sé verið að raka saman fjármunum úr eigu ríkisins yfir í hendur einstaklinga. Það liggja enn fremur fyrir yfirlýsingar um það, enda beint tekið fram í lögunum, að áburðarverksmiðjan skuli rekin þannig, að framleiðslan geti borið sig, þ. e., að kaupendur áburðarins eiga að greiða bæði lánsféð og vexti þess upp í áburðarverðinu á 20 árum, og þá liggur enn þá ljósara fyrir, hvað hér er um takmarkalausa fjárplógsstarfsemi að ræða, fjárplógsstarfsemi. sem á að réttlæta á þann hátt, að þm. eru í fyrsta lagi blekktir til þess á síðustu stigum málsins hér í þinginu að samþykkja það, að verksmiðjan skuli rekin sem hlutafélag, og síðan koma ráðh. og þm. þar á eftir og gefa yfirlýsingar um, að verksmiðjan sé nú eign þessa hlutafélags, þótt í lögunum standi, að hún sé sjálfseignarstofnun og lúti sérstakri stjórn. Það er þetta, sem er greinilegt dæmi þess, hvernig farið er að því að reka svo takmarkalausa fjárplógsstarfsemi sem þessa. Ég vil enn leyfa mér að minna á ummæli núv. framkvæmdastjóra Framkvæmdabanka Íslands á síðasta þingi, þegar hann mætti á fundi fjhn. Ed. í sambandi við frv. um Framkvæmdabanka og lýsti þar yfir, að það væri hugmyndin að selja hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni síðar meir. Að vísu var komið í veg fyrir það þá, að þau ákvæði yrðu sett inn í frv. um Framkvæmdabanka, að hann skyldi fá hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni, svo að í bili hefur ef til vill verið komið í veg fyrir þessa hugmynd, en þetta sýnir bara það, að þá var alvarlega farið að ræða þá hugmynd innan stjórnarflokkanna að selja einkaaðilum hlutabréf ríkisins í áburðarverksmiðjunni og láta sér ekki nægja að afhenda einkaaðilum á næstu 20 árum 50 millj. af þeim 125 millj., sem hún kostar, heldur allar 125 millj.. sem hún kostar. Ég hef orðið mjög var við það úti um byggðir landsins, að þar sem almenningur hefur virkilega skilið þær aðferðir, sem hér er um að ræða, til þess að reka fjárplógsstarfsemi á kostnað ríkisins til hagnaðar fyrir vissa einstaklinga, þá hefur fólki almennt blöskrað þessar aðfarir, og ég þori að fullyrða, að það yrði mjög vel séð af almenningi, að þetta frv. yrði samþ. Það gerir ráð fyrir að 13. gr. laganna falli niður. og sömuleiðis, að hlutabréf almennra hluthafa. sem hafa keypt hlutabréf í félaginu, skuli ríkið innleysa. Ég vil aðeins leyfa mér að minna á það líka. að það hefur verið gerð tilraun til þess að reyna að réttlæta þessar aðferðir með því að fá bændasamtökin til þess að gerast aðili að einhverjum smávegis hlutabréfakaupum og gerast þannig einhvers konar skjöldur fyrir þessa fjárplógsstarfsemi. Í sambandi við það vil ég fyrst og fremst benda á. að þeir aðilar, sem hafa aðallega með mál bændanna að gera. eins og Samband ísl. samvinnufélaga og Stéttarsamband bænda. eða bændasamtökin yfirleitt, hafa sannarlega öðrum og miklu nauðsynlegri verkefnum að gegna í þágu landbúnaðarins heldur en að vera að skipta sér af þessu fyrirtæki. sem komið er í höfn á vegum hins opinbera. Ég vil benda á það, að svo illa stendur á núna, að það vantar svo mikið af geymslum fyrir framleiðslu landbúnaðarins, að við liggur, að hún eyðileggist, svo að milljónum kr. skiptir í verðmætum. Nú er svo komið, að ástandið í afurðasölumálum landbúnaðarins er orðið svo slæmt hvað garðávaxtaframleiðsluna snertir, að það liggur við, að mikið góðæri sé litlu betra fyrir landbúnaðinn heldur en slæmt ár hvað þá uppskeru snertir. Og það er miklu nauðsynlegra verkefni fyrir bændasamtökin og Samband ísl. samvinnufélaga að hugsa um að leysa þessi verkefni heldur en að vera að gerast þátttakendur í að leggja fé í áburðarverksmiðjuna til þess að gerast skjöldur þeirrar fjárplógsstarfsemi, sem um er að ræða í sambandi við þetta mál allt saman. Ég vil svo leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og landbn.



Herra forseti. Mér þykir leitt, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera staddur hér í deildinni nú. Hann var nýlega að kvarta yfir því í fjárlagaræðunni hjá sér, að hann hefði ekki of mikið af peningum. Og maður gæti nú ætlazt til þess, að hæstv. fjmrh. mundi alveg sérstaklega skoða það sem sitt verkefni að standa vörð um eignir ríkisins og sjá um, að ekki sé stolið af ríkinu alveg vægðarlaust, opinbert og óskammfellið og sérstaklega að það sé ekki stolið svo að skipti hundruðum millj. kr. Mér þykir hart, að hæstv. fjmrh. skuli ekki vera staddur hér, því að á hverju einasta þingi nú, a. m. k. tveim eða þrem undanförnum, þegar frumvörp um lántöku til áburðarverksmiðjunnar hafa legið fyrir, hef ég við allar umræður þeirra frumvarpa ríkisstj. flutt brtt. eða komið fram með athugasemdir út af eignarréttinum á áburðarverksmiðjunni, og hæstv. fjmrh. hefur í hvert einasta skipti beðið um, að þessi mál væru helzt ekki rædd í sambandi við spurninguna um lántöku til áburðarverksmiðjunnar. Nú gefst hins vegar hæstv. fjmrh. tækifæri til þess að ræða þessi mál og raunar ríkisstj. allri. Þess vegna er slæmt að hann skuli ekki vera hér viðstaddur. því að ef ég þekki rétt aðferðir stjórnarflokkanna í viðkvæmustu hneykslismálum þeirra sjálfra, þá verður reynt að hafa það ráð, eftir að þetta mál er komið til nefndar. að láta það aldrei koma fyrir þingið aftur. Ég álít hins vegar að hér sé slíkt mál á ferðinni, að ríkisstj. beri skylda til þess að láta í ljós við Alþingi, hver sé hennar skoðun á þessum málum. Það voru tveir ráðh. Framsfl. sérstaklega, - annar situr enn þá í stjórninni og er fjmrh., - sem hafa gefið á undanförnum þingum yfirlýsingar út af eignarréttinum á áburðarverksmiðjunni yfirlýsingar sem ég veit að stjórnarstuðningsmennirnir yfirleitt hafa ekki tekið gildar, yfirlýsingar, sem ég veit meira að segja að stjórnarstuðningsmenn í fjhn. þessarar hv. d. hafa ekki verið samþykkir. Ég held þess vegna, að þetta mál þurfi að ræðast hér í þinginu, og af því að það verður ekki á okkar valdi að sjá um að koma þessu máli aftur út úr nefnd, þá hef ég þess vegna kosið að segja nokkur orð í sambandi við það hér. Ég álít, að áburðarverksmiðjumálið sé að verða að einhverju stærsta fjármálahneyksli hér á Íslandi, og mér finnst ákaflega hart, þegar menn eru hér í þinginu að tala um ýmislegt smávægilegt, sem ríkisstj. verður á, - og það er þó kannske rétt að ávíta hana fyrir það, - en sleppa því að ræða um það, svo framarlega sem það skiptir hundruðum millj., sem ríkisstj. raunverulega er að ná af arðbærri eign ríkisins. Ég álít, að það sé á ferðinni samsæri hér í þinginu um að ná áburðarverksmiðjunni úr eigu ríkisins, samsæri skipulagt frá upphafi. Það er varla nokkur tilviljun. Eftir að Framsfl. í mörg ár er búinn að tala um ríkisverksmiðju til áburðarvinnslu sem sitt stóra verkefni, og þegar ríkisstj., sem Framsfl. veitir forustu, kemur loksins fram með frv. um þetta, þá er gengið út frá því, að það sé ríkið, sem eigi verksmiðjuna. En svo er, eins og hv. fyrri flm. þessa máls, hv. 11. landsk., gat um, á síðasta stigi málsins í mestu önnum þingsins lögð fram brtt. til þess að gerbreyta eðli þessa máls. Af hverjum var brtt. lögð fram? Hún er þá lögð fram af Birni Ólafssyni, sem að vísu var sjálfur ráðh. og vitað er að hefur alveg sérstakt samband við Vilhjálm Þór, sem nú er formaður áburðarverksmiðjustjórnarinnar, þannig að þessir tveir menn hafa verið höfuðfulltrúarnir fyrir tengslin á milli Framsfl. og Sjálfstfl. í fjárglæframálum á Íslandi, Þetta er sett fram við 3. umr. málsins í Ed., eftir að það er búið að ganga í gegnum 5 umr. þingsins. Hvað gerist svo? Þá gerist það, að málið er samþ. í Nd., án þess að nokkrar umr. fáist um málið, og á næsta þingi á eftir kemur yfirlýsing frá einum ráðh. Framsfl. um, að áburðarverksmiðjan sem samkvæmt 13. gr., sem bætt var þarna inn í í Ed., á að vera rekin sem hlutafélag skuli vera eign þessa hlutafélags. Ég mótmælti þá þessari yfirlýsingu og stend á því enn fast, að þessi yfirlýsing styðjist ekki við nein lög og hún geti ekki breytt neinum lögum. En ég vakti eftirtekt á því þá, að þessi yfirlýsing mundi geta kostað ríkissjóð milljónir, vegna þess að þeir hluthafar sem leggja fram fé til áburðarverksmiðjunnar, eða í hlutafélagið svo kallaða, munu gera kröfur til þess seinna meir, svo framarlega sem áburðarverksmiðjan kemur til með að bera sig að þetta hlutafélag verði skoðað sem eignarhlutafélag samkvæmt þessari yfirlýsingu ráðherranna. en ekki sem rekstrarhlutafélag samkvæmt skýrum ákvæðum laganna frá Alþingi. Þetta mál hefur ekki fengizt tekið fyrir til umræðu. Þeir ráðh. sem eru sekir um þessar yfirlýsingar, hafa ekki fengizt til þess raunverulega að standa við sín loforð. Þeir hafa látið sitja við þessar yfirlýsingar og ekki treyst sér til að standa fyrir því, þegar málið hefur verið rætt hér á Albingi. Þarna virðist samspilið koma fram frá hálfu þeirra fjármálaklíkna í Framsfl. og Sjálfstfl., sem hafa samstarf sín á milli um að ná undir sig eignum ríkisins. Síðan á að stíga þriðja skrefið í þessari fjárplógsstarfsemi, þ. e., að ríkisstj. á síðasta þingi flytur hér frv. um Framkvæmdabankann, og þar er ákveðið, að það skuli heimila Framkvæmdabankanum að selja hlutabréf ríkisins, þau sem eftir voru, að upphæð 6 millj. kr., í Áburðarverksmiðjunni h/f. Þar með ef yfirlýsingar framsóknarráðherranna væru taldar gildar, hefði verið búið að glopra eignarréttinum yfir áburðarverksmiðjunni, 125 millj. kr. fyrirtæki, úr höndum ríkisins í hendur þessa hlutafélags. Það var tilætlun ríkisstj. þá að setja þetta frv. í gegnum Alþ. Það komst upp af tilviljun, þegar Benjamín Eiríksson var yfirheyrður í fjhn. Ed., að meining hans var að selja hlutabréfin á nafnverði. Það var reynt að breyta þessu í Ed., og það var fellt. Þetta varð að hneykslismáli þá. og af því að kosningar voru fram undan, þá tókst að fá breytingu á þessu hér í Nd., þannig að það var þá tekið út. Það tókst ekki í svipinn að framkvæma þetta, en tilgangurinn var alveg nægilega auðsær. Það var samsæri á bak við tjöldin um að ná þessu fyrirtæki úr höndum ríkisins og í hendur nokkurra einstaklinga. Það hefur lítið verið rætt um áburðarverksmiðjuna. Hún hefur auðsjáanlega orðið eitt af feimnismálum stjórnarflokkanna. Það hefur lítið verið rætt um, hvernig starfað hefur verið að byggingu hennar, hvaða aðilar það eru, sem taka að sér að sjá um bygginguna. hvaða samband er milli þeirra aðila og þeirra, sem stjórna hlutafélaginu, og þeirra, sem koma fram með till. hérna á þinginu. Ég hef í fyrra rakið það samband hér og skorað á viðkomandi aðila að koma fram og standa fyrir sínu máli, því að þeir sátu hér á þingi þá og sitja enn, sumir þeirra. Þeir hafa ekki treyst sér til þess að gera það. Ég álít þess vegna, að þetta sé mál, þar sem hv. þm., svo framarlega sem þeir skoða sem sitt verkefni að standa þarna vörð um lög og eignir almennings, eigi alla vega að gæta að, hvert þeir eru að fara. Hvað snertir fjárhagshliðina í þessum málum, þá vil ég taka undir með hv. frsm. um það, að ég býst við, að þær 2 millj. kr., - 1½ eða 2 millj. kr. - sem Samband ísl. samvinnufélaga lagði fram sem hlutafé, væru betur komnar hjá kaupfélögunum og bændum, eins mikið og bændur og kaupfélögin nú skortir rekstrarfé, og um það fé, sem iðnrekendur í Reykjavík voru svo að segja píndir til þess að leggja þarna fram - þessa 1½ eða 2 millj. kr., sem þeir lögðu fram á móti - þá var alveg vitanlegt, hvernig það kom til. Það kom til þannig, að þessum iðnrekendum fannst það ekki vera réttlátt, ef Samband ísl. samvinnufélaga ætti eitt saman að taka að láni úr Landsbankanum alla þá upphæð, sem þyrfti til þess að leggja þarna fram, og þess vegna voru þeir að pína sig til þess að leggja fram þessa 1½–2 millj. kr. Iðnrekendurnir hafa verið að ámálga við okkur nú þing eftir þing að fá 15 millj. kr. starfsfé til Iðnaðarbankans, og það hefur enn þá ekki verið hægt að útvega þeim það. Ég býst við, að þeim muni ekki veita af sjálfum að hafa þessa 1½–2 millj. í sinni veltu, þannig að það væri að öllu leyti sanngjarnt, að þeim væri borgað þetta hlutafé til baka. Ég held þess vegna, að hér eigi hv. þm. að grípa inn í af fullri alvöru, afstýra hneyksli, sem hér er verið að framkvæma og auðsjáanlega verður framkvæmt, ef Alþingi tekur ekki í taumana. Ef 13. gr. er felld niður, þá koma þessi lög til með að líta út alveg eins og þau voru, þegar ríkisstj. lagði þau fyrir 1948, alveg eins og þau voru í þessari hv. deild þá. Það er þetta ákvæði 13. gr., sem aðeins getur orðið til ills eins, skapað óánægju og spillingu utan um þetta fyrirtæki, skapað tortryggni og það, sem verra er: hættu á, að það sé tekið af ríkinu og sett í hendur einstaklinga. Ég álít, að hv. þm. eigi þess vegna að grípa í taumana með þetta nú. Það er ekki um neitt smáræði að ræða þarna. Þetta er fyrirtæki upp á 125 millj. kr. Þetta er stærsta fyrirtæki, sem til er á Íslandi. Ef þetta á að vera leið ríkisrekstrarins í núverandi þjóðfélagi, að það eigi með svona aðferðum að ná ríkisfyrirtækjunum úr höndum ríkisins og í hendur nokkurra einstaklinga, með því að láta ríkið lána þessum aðilum raunverulega 120 millj. kr., til þess að þeir verði eigendur með því að leggja fram fé, sem þeir taka að láni úr Landsbankanum, upp á 4–10 millj. kr., þá sjáum við, að það er ekkert, sem ríkið á, orðið öruggt fyrir yfirgangi þeirra fjármálaklíkna, sem ráða núverandi stjórnarflokkum. Það er slík spilling að grafa um sig í sambandi við meðferð á máli eins og þessu, að Alþ. á ekki að láta það óátalið. Ég veit, að svo framarlega sem nú verður látið bíða að taka ákvarðanir í þessu máli, þangað til áburðarverksmiðjan er farin að starfa, þá verður miklu erfiðara við þetta allt saman að eiga. Komi áburðarverksmiðjan til með að tapa, og þori hæstv. ríkisstj. ekki að setja áburðarverðið innanlands hærra en bændur geta fengið áburð erlendis frá, þá býst ég að vísu við, að það yrði máske auðveldara að koma áburðarverksmiðjunni algerlega í eigu ríkisins. Komi áburðarverksmiðjan hins vegar til með að græða eða hins vegar áburðarverðið verði sett hærra hér innanlands en erlendis til þess að vega upp ella hugsanlegt tap á henni, þá býst ég við, að það verði harðsóttara að ná hlutabréfum þeirra einstaklinga, sem þá færu að vitna í yfirlýsingar ráðherra Framsfl. um, að þeir væru eigendur verksmiðjunnar. Hvernig svo sem þetta færi. hvort sem hún græddi eða tapaði, þá mundu þeir með tilliti til þeirra yfirlýsinga alltaf reyna að vitna í ákvæðin, sem í lögunum sjálfum eru. Það er þess vegna engum efa bundið, að hér er mál á ferðinni, sem hv. þm. eiga að láta til sín taka. Það er mál, sem annars verður Alþ. til skammar og þm., sem að því standa og ábyrgir verða fyrir því, til leiðinda alla tíma að hafa borið ábyrgð á því að ganga svona frá þessum málum. Ég veitti því athygli í fyrra, að það voru fleiri en við sósíalistar farnir að standa með því, að hér væri hættulegt mál á ferðinni, og ég vil segja það að jafnvel þó að stjórnarflokkarnir kynnu að leggjast á þetta mál í n. og ráðherrar þeirra haldi þeim hætti, sem þeir hafa nú, að hafa sem fæst orð um þetta mál, þá verður það ekki þaggað niður á þennan hátt.



Herra forseti. Þegar áburðarverksmiðjuna hefur borið á góma hér á Alþingi undanfarin ár, hef ég jafnan látið þess getið, að ég tel lagasetningunni um hana vera mjög ábótavant og hér í raun og veru á ferðinni mál, sem algerlega vansæmandi er fyrir Alþingi að taka ekki til gagngerðrar endurskoðunar. Frá lögunum var upphaflega illa gengið. Sú breyting, sem gerð var á frv. við síðustu umr. í Ed., var mjög til hins verra og opnaði leið til mikillar misnotkunar á því skipulagi, sem byggt var upp í lögunum. Þetta hefði þó getað orðið skaðlítið, ef ekki hefði svo farið, að öll skilyrði til misnotkunar á l. hefðu verið hagnýtt út í yztu æsar, þannig að nú hefur skapazt hér í áburðarverksmiðjumálinu þvílíkt ófremdarástand, að alls ekki má við svo búið standa. Vil ég minna hv. þm. í örfáum orðum á það, hvað hér er um að ræða. Það hefur til skamms tíma verið talið, að stofnkostnaður áburðarverksmiðjunnar yrði um 108 millj. kr. Þar af leggur ríkið fram 104 millj. og einstaklingar aðeins 4 millj., eða aðeins 3–4% af stofnkostnaði verksmiðjunnar. Af þeim 104 millj., sem ríkið leggur fram til verksmiðjunnar, eru aðeins 6 millj. kr. hlutafé. Ríkissjóður eignast aðeins 6 millj. kr. hlutafé fyrir rúmlega 100 millj. kr. heildarframlag. 98 millj. kr. eru lán til verksmiðjunnar. Af þessum 98 millj. kr. hefur ríkið fengið 40 millj. kr. gefnar erlendis, en hitt er lán. Þó að einstaklingar leggi aðeins fram 3–4% af stofnkostnaði verksmiðjunnar, þá hafa þeir samt sem áður 2 menn af 5 í stjórn verksmiðjunnar. En stjórnin er þannig skipuð, að Alþingi kýs 3 af 5 stjórnendum, en einstaklingarnir, sem eru hluthafar, kjósa tvo. Fyrir 3–4% framlag af kostnaði verksmiðjunnar fá einstaklingarnir m. ö. o. áhrif á stjórnina, sem nemur 40%. Þessir 3 menn, sem sameinað Alþ. kýs, eru kosnir hlutfallskosningu, þannig að líklegt er, að stjórnarandstaðan fái einn af hinum þrem kjörnu mönnum. Ef aðstæður í Alþ. væru þannig, að stjórnarandstaðan væri á bandi einstaklinganna í stjórn áburðarverksmiðjunnar, þá gæti þannig farið, að þeir sameinuðust, fulltrúar hinna einstöku hluthafa og stjórnarandstöðunnar. og hefðu þannig meiri hluta í stjórn verksmiðjunnar, þrátt fyrir það að þeir hafi aðeins lagt fram 3–4% af stofnkostnaði verksmiðjunnar. Sjá ekki allir hv. alþm., hvað hér er á ferðinni - að hér er verið að tefla á tæpasta vað um rétt sjálfrar löggjafarsamkomunnar, sjálfs ríkisvaldsins yfir þessu mesta fyrirtæki Íslendinga? Það er fyllsta skammsýni að miða löggjöf um hin mikilvægustu fyrirtæki við þá valdaskiptingu, sem nú er á Alþ., en þannig virðist hæstv. ríkisstj. hafa hugsað. Það kann að koma henni í koll síðar, og fyrir þjóðina, sem á þetta fyrirtæki, er þetta ástand algerlega óvíðunandi. Þetta lýtur að valdahlutföllunum í stjórn þessa mikla fyrirtækis. En hvernig er með fjármálin þar? Hlutaféð er aðeins 10 millj. kr., en stofnkostnaður verksmiðjunnar nokkuð á annað hundrað milljóna. Hlutaféð hefur auðvitað verið ákveðið svona lítið einvörðungu til þess að geta veitt þeim einstaklingum, sem fé lögðu í verksmiðjuna, tiltölulega mikil áhrif og tiltölulega mikla gróðavon. Í lögum verksmiðjunnar er svo ákveðið, að leggja skuli 3% af kostnaðarverðinu við framleiðsluna í varasjóð, og í grg. frv., þegar það var upphaflega lagt fyrir, var gert ráð fyrir því, að þetta varasjóðstillag yrði ½ millj. kr. á ári. Varasjóðstillag verksmiðjunnar verður m. ö. o. svo mikið, að hlutafé hennar eða eigið fé tvöfaldast á 20 árum, þó að ekkert væri lagt í varasjóð annað en það, sem lögin skylda verksmiðjuna til að leggja í varasjóð. Á 20 árum verður varasjóðurinn m. ö. o. jafnmikill og hlutaféð. Gerum ráð fyrir því, að verksmiðjan hagi verðinu á áburðinum þannig, að enginn hagnaður verði. Varasjóðstillögin er engu að síður skylt að leggja á áburðarverðið, og þá verður afleiðingin þessi: Varasjóðurinn verður á 20 árum jafnmikill og hlutabréfin. Varasjóðstillögin eru auðvitað viðbót við hlutaféð, þ. e., varasjóðurinn er eign hluthafanna og engra annarra en hluthafanna. Lögin eru þannig úr garði gerð, að gert er ráð fyrir því, að á 20 árum sé hluthöfunum gefið jafnmikið og þeir leggja fram í hlutafé. Ég þori að fullyrða, að Alþ. hefur aldrei áður gengið frá þvílíkri lagasetningu sem þessari. Ef verksmiðjan verður rekin þannig, að hagnaður verði, þá verður varasjóðurinn auðvitað þeim mun meiri og gjöfin til hluthafanna þá um leið þeim mun stærri. Þessi lagasetning, eins og hún hefur verið framkvæmd, er því þvílíkt hneyksli, að taka verður hana til gagngerðrar endurskoðunar. Þess vegna er ég algerlega fylgjandi því frv., sem hér er komið fram, svo langt sem það nær, en teldi raunar æskilegra, að lögin öll væru tekin til endurskoðunar. En þetta, sem hér er gert ráð fyrir að gera í þessu frv., er alveg sjálfsagt. Ég vildi ekki láta hjá líða að láta þessar athugasemdir koma fram þegar við 1. umr. málsins, því að mér segir svo hugur um, að þessi ríkisstj. muni enn vera á sama máli og sú, sem sat á síðasta þingi, að hún muni vilja svæfa þetta mál algerlega og láta það ekki koma til umr. aftur. Þess vegna vil ég þegar við þessa 1. umr. taka undir þau orð, sem þegar hafa verið sögð, að hér er réttlætismál á ferðinni, sem Alþ. verður sóma síns vegna og vegna hagsmuna þjóðarinnar að taka til meðferðar.



Herra forseti. Í flestum læknishéruðum landsins hefur verið komið upp sjúkraskýlum eða slysastofum, þ. e. litlum sjúkrahúsum, þar sem hægt sé að minnsta kosti að veita nauðsynlegustu aðgerðir, ef slys ber að höndum. Slík sjúkrahús og sjúkraskýli eru auðvitað rekin af viðkomandi sveitarfélögum, og má segja, að það sé eðlilegt. Aðrir kaupstaðir, einkum þeir stærri, hafa orðið að byggja sjúkrahús, og með tilliti til þess, að ekki hafa verið oft og tíðum sjúkrahús þar í nágrannahéruðunum, hefur orðið að byggja þau það stór og búa þau fullkomnum tækjum og dýrum, til þess að þau gætu annazt eiginlega flestar sjúkraaðgerðir, annazt heilbrigðisþjónustu í sem allra flestum tilfellum og fyrir stærra svæði. Þessi sjúkrahús, sem þannig annast heilbrigðisþjónustu langt út fyrir það byggðarlag, sem er talið eigandinn og ætlað að kosta þennan rekstur, eru rekin með stórkostlegum halla. Þau fá ekki að ráða sjálf, hvaða daggjald sé tekið fyrir legudag, - það eru hin hærri stjórnarvöld, sem ákveða það, - og þau geta því ekki átt þess kost að undirbyggja fjárhag þessara fyrirtækja á þann veg, að þau standi undir sér. Sum bæjarfélög, sem reka slík sjúkrahús og eiga, verða þannig fyrir mörg hundruð þús. kr. halla af rekstri sjúkrahúsa sinna og það fyrst og fremst vegna utanbæjarsjúklinga. Það er svo komið á nokkrum stöðum á landinu, að viðkomandi bæjarfélög rísa ekki undir þessu, og auk þess sjá menn í hendi sér, að af þessu getur, þegar til lengdar lætur, leitt þá hættu, að þessi sjúkrahús verði vanrækt í viðhaldi, hafi ekki efni á að afla sér nauðsynlegra, dýrra lækningatækja og verði þannig alls ekki eins fullkomin og æskilegt væri fyrir þá miklu og gagnlegu þjónustu, sem þau eiga að veita. Það er vegna þessara vandkvæða, sem ég hef borið fram frv. það, sem nú er til umræðu, á þskj. 33. Efni þess er það, að auk Landsspítalans í Reykjavík skuli ríkið reka fjórðungsdeildir Landsspítalans í öllum landsfjórðungum og tryggja með þessu, að a. m. k. eitt fullkomið sjúkrahús sé til í hverjum landsfjórðungi. Í 1. gr. þessa frv. er ákvæði um, að ríkið skuli reka þessar fjórðungsdeildir Landsspítalans á sama hátt og ríkið rekur nú aðalspítalann í Rvík. Það er talið sjálfsagt að setja það skilyrði, að þessar fjórðungsdeildir séu bunar fullkomnustu tækjum og séu undir stjórn menntaðra sérfræðinga, fyrst og fremst í skurðlækningum. Einhver þeirra aðalsjúkrahúsa, sem nú eru til úti um land, yrðu ef til vill tekin í þessa þjónustu sem fjórðungsdeildir, og er því ákvæði í frv. um það, að samninga skuli leita við viðkomandi bæjarfélög um yfirtöku slíkra sjúkrahúsa, sem vel þyki sett vegna samgangna og fjölbýlis til þess að verða landsspítaladeild fyrir fjórðunginn, það eigi að semja víð slík bæjarfélög um yfirtöku þeirra, en náist samningar ekki, þá megi taka þau eignarnámi. Þá er í 4. gr. heimild til handa ríkisstj. að fela Tryggingastofnun ríkisins að sjá um hagkvæman rekstur fjórðungsdeilda, ef heilbrmrh. kynni að óska þess. Þetta er efni frv. Fyrir hinni knýjandi nauðsyn til þessa hef ég þegar gert nokkra grein, skal aðeins bæta því við, að nú virðast vandkvæðin við rekstur hinna stærri sjúkrahúsa úti um land vera orðin heilbrigðisstjórnarvöldunum kunnug, og það er aðallega hið stóra og myndarlega nýreista sjúkrahús á Akureyri, sem virðist hafa opnað augu heilbrigðisyfirvaldanna á þessu. Hæstv. ríkisstj. hefur nú flutt frv. um styrkveitingar til sjúkrahúsa úti um land. Hin smærri, sem hafa 20 sjúkrarúm og færri, eiga að fá 5 kr. styrk úr ríkissjóði á legudag, og þau stærri, sem hafa 20 sjúkrarúm eða fleiri, skulu fá 10 kr. styrk úr ríkissjóði á legudag, en þau, sem hafa 100 rúm eða yfir 100 rúm, skulu fá 20 kr. styrk á legudag og þeim þá gert að skilyrði að vera í tveimur deildum, lyflækningadeild og skurðlækningadeild, og undir stjórn sérfræðinga. Í umr. um það frv. var upplýst, að Akureyrarbær gæti ekki risið undir þeim fyrirsjáanlega halla, sem yrði af rekstri þessa nýja sjúkrahúss. Þar er gert ráð fyrir 36 þús. legudögum, og mundi slíkt leiða til einnar millj. kr. taps fyrir Akureyrarkaupstað, sem bæjarfélaginu væri langsamlega um megn að bera. Á það var líka bent, að það væri ranglátt að ætla Akureyrarbæ að bera slíkan halla, þar sem líkur væru til, að innanbæjarsjúklingar yrðu sennilega ekki nema ¼ af þeim sjúklingum, sem fengju heilbrigðisþjónustu í þessu sjúkrahúsi, 2/3 utanbæjarmenn. - Þetta sjúkrahús á þá að fá 20 kr. styrk á legudag, eða líklega sem svarar, miðað við 36 þús. legudaga, 720 þús. kr. í styrk. Akureyrarbær ætti þá að bera mismuninn, eða um 10 kr. á legudag, þ. e. 360 þús. kr., en þetta er sjúkrahúsið, sem á að styrkja tvöfalt á við miðlungsstóru sjúkrahúsin og fjórfalt á við hin smærri sjúkrahús. Það er upplýst, að kostnaður á legudag í sjúkrahúsi er kringum 100 kr. á dag. Landsspítalinn reiknar 70 kr. daggjald, en sjúkrahúsin úti um land fá ekki að ákveða daggjaldið svo hátt, svo að það er milli 30 og 40 kr. á dag, sem þeim er gert að skyldu að bera í halla af hverjum utanbæjarsjúklingi, sem þar fær heilbrigðisþjónustu, og það sýnist vera nokkuð hart aðgöngu. Í þessu sýnist ekki heldur vera neitt jafnrétti. Reykjavíkurbær nýtur Landsspítalans sem bæjarsjúkrahúss að langmestu leyti, að eins miklu leyti og sjúkrahús t. d. Ísafjarðar og Akureyrar eru fyrir bæjarbúa. Á Ísafjarðarsjúkrahúsi hefur stundum verið meira en helmingur legudagafjöldans vegna utanbæjarsjúklinga. Og Ísafjarðarbær hefur mörg seinustu árin haft yfir 1/4 millj. í halla af þessari heilbrigðisstofnun og enga vörn getað veitt um að minnka þennan halla, vegna þess að ríkisvaldið hefur sett hámark á daggjaldið og það hámark er fyrir neðan það, sem Landsspítalinn tekur. En auk þeirra daggjalda verður síðan ríkissjóður að borga núna á þriðju millj. kr. vegna halla Landsspítalans og tekur þannig á sig halla hér í Reykjavík bæði fyrir innanbæjarsjúklinga og utanbæjarsjúklinga. Auk þess kostar svo ríkið fæðingardeildina hér í Reykjavík að nokkru leyti. Reykjavíkurbær tekur þar að vísu hlutdeild í, en stofnunin er vitanlega fyrst og fremst fyrir Reykvíkinga, og þó er það nær hálfri millj. kr., sem ríkið borgar með þessari heilbrigðisstofnun í Reykjavík. En þegar ríkið ætlar sér að líta í náð til heilbrigðisstofnana úti um land, þá er náðin sú, að 160 þús. kr. eru á þessa árs fjárlögum til fimm sjúkrahúsa úti um land, sem öll veita heilbrigðisþjónustu langt út fyrir takmörk þess bæjarfélags, sem telst eiga sjúkrahúsin og verður að reka þau. Þetta eru sjúkrahúsin á Ísafirði, á Siglufirði, á Akureyri, á Seyðisfirði og í Vestmannaeyjum. Þau fá öll 160 þús. kr. frá ríkissjóði og verða svo að bera halla af rekstri sínum að öðru leyti. Ég er þeirrar skoðunar, að það verði að gera kröfu til þess, að í hverjum landsfjórðungi sé til fullkomið sjúkrahús. Það má ekki eiga á hættu, að þau vegna fjárhagslegs getuleysis eigendanna séu með ófullkomin eða vanrækt tæki og veiti þannig ekki örugglega þá heilbrigðisþjónustu, sem er búizt við að þau geti veitt, og þetta verður varla gert með öðrum hætti en að ríkið kosti slík aðalsjúkrahús hvers landsfjórðungs. Þessi hugmynd er kannske ný, - hún hefur ekki komið fram á Alþ. áður, - og ef til vill þurfa menn tóm til þess að átta sig á henni, en ég fæ ekki betur séð en að hún eigi fullkomlega rétt á sér sem réttlætis- og jafnréttismál, ég sé ekki annað en undir hana falli sterk rök frá heilbrigðislegu sjónarmiði til þess að tryggja fullkomnari, jafnbetri heilbrigðisþjónustu, og ég sé ekki annað en hún sé fjárhagslega séð nauðsyn fyrir þá bæi, sem hafa komið upp dýrum sjúkrahúsum og veitt árum saman heilbrigðisþjónustu út fyrir takmörk síns bæjarfélags og gert það á sinn kostnað, án þess að fá neina viðhlítandi fjárhagslega aðstoð til þessa starfs frá ríkinu. Það má vel vera, að menn beri því við, að ríkið hafi ekki getu til þess. En ég vil nú segja, að getuleysið má ekki eingöngu bitna á aðilum úti um land, en taka það sem sjálfsagðan hlut, að slíkar heilbrigðisstofnanir hliðstæðar séu kostaðar af ríkinu nálega að öllu leyti hér í Reykjavík. Hin leiðin, sem gæti leitt til jafnréttis, væri þá sú, að Reykjavíkurbær ræki Landsspítala Íslands og fengi til þess hlutfallslega sams konar styrk og hin bæjarfélögin. Það gæti líka leitt til jafnréttis, en ég er hræddur um, að það verði leið, sem hvorki yrði fallizt á af stjórnendum Reykjavíkurbæjar né heldur af heilbrigðisyfirvöldum landsins. Ég legg til, að frv. verði vísað til heilbr.- og félmn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir á þskj. 34, um Stofnlánadeild landbúnaðarins, er nú flutt í þriðja sinn. Það var flutt af mér á næstsíðasta þingi og náði þá samþykki hér í þessari hv. d., en var stöðvað í Ed., og þó með nokkrum breyt., sem á því voru gerðar hér í þessari hv. deild. Í fyrra, á síðasta þingi, var þetta frv. flutt af okkur sömu flm. sem flytja það nú, en það náði þá ekki heldur samþykki, þó að undarlegt megi í sjálfu sér virðast. Ég þarf ekki að fara mjög mörgum orðum um þá þörf, sem hér er farið fram á að gera tilraun til að leysa. Síðan vísitöluskrúfan var innleidd í okkar þjóðfélagi, sem hefur raskað öllu okkar fjármálakerfi, hefur það komið fram m. a. hjá okkur landbúnaðarmönnum, að allur stofnkostnaður til landbúnaðar hefur margfaldazt, og ég hygg, að það sé ekki fjarri lagi, að hann hafi 10–15-faldazt á þessu tímabili, en stofnkostnaður við landbúnað er búpeningskaup, áhaldakaup, jarðakaup og byggingar. Allt þetta gerir það að verkum, að fátækum mönnum er algerlega ofvaxið að stofna til búskapar, eins og nú er komið, nema því aðeins að fá talsvert lánsfé, en aðgangur að því lánsfé er hvergi til. Það eru hvergi, eins og nú standa sakir, fáanleg lán til þess að kaupa fyrir búfé og kaupa fyrir jörð og ekki heldur til þess að kaupa fyrir verkfæri. Þetta gerir það að verkum, að víðs vegar - ég hygg yfirleitt um öll okkar sveitahéruð - eru það stórkostleg vandræði, sem allir þeir menn eru í, sem eru að stofna til búskapar, og þetta gerir það m. a. að verkum, að fjöldi manna, sem gjarnan vilja stofna til búskapar og verða í sveitum landsins, leitar til kaupstaðanna, vegna þess að þar, ef maðurinn fær atvinnu, þá er það þó ekki annað, sem hann þarf í stofnkostnaði, en að útvega sér húsnæði, sem þó er mörgum fullerfitt. Það, sem hér er farið fram á, er nú ekki meira en það, að ríkissjóður láni til þessarar deildar stofnfé, er nemi 5 millj. kr. í upphafi, og það endurgreiðist á tíu árum. Undanfarið og eins í þessu frv. höfum við flm. farið fram á það, að þessi fyrirhugaða stofnlánadeild hafi tækifæri til þess að taka við sparifé gegn því, að það sé skattfrjálst, og eins og sakir hafa staðið á því sviði, þá má gera ráð fyrir því, að þetta hefði getað orðið talsverð tekjulind fyrir þá deild, sem hefði fengið þau réttindi. Ef nú verður farið, eins og að nokkru leyti er ákveðið með nýjum stjórnarsamningi, að afnema skatta á sparifé almennt, þá getur það orðið til þess, að það verði ekki þessari fyrirhuguðu deild frekar en öðrum lánsstofnunum hagsmunamál að fá þarna fjármuni, og þá gæti þess í stað þurft að auka töluvert mikið framlag frá ríkinu sem lánsfé, til þess að þessi fyrirhugaða lánadeild gæti fullnægt sínu verkefni. Nú hefur svo atvikazt síðan þetta frv. kom fram, að það hafa tvö önnur frv. í svipaða átt verið lögð fram hér í hv. deild. Annars vegar er flutt af 4 hv. framsóknarmönnum frv. á þskj. 42, og hins vegar er á þskj. 49 flutt frv. af hv. 11. landsk. þm. (ÁS). Bæði þessi frv. ganga í sjálfu sér lengra í kröfum til ríkisins en þetta frv. okkar gerir, sem hér liggur fyrir, og mætti því ætla, að það væri þó a. m. k. hugsanlegt, að þetta litla frv. næði framgangi á þessu þingi. Og náttúrlega er það gefinn hlutur, að við flm. þessa frv. mundum vera mjög ánægðir yfir því, ef þau framlög, sem ákveðin eru og lengra ganga, væru fáanleg nú í þessu skyni. Að vísu er þar um fleiri atriði að ræða í þessum frv., sem gert er ráð fyrir að veita fé í. En sem sagt skal ég nú ekki við þessa umr. fjölyrða meira um þetta mál, en vænti þess fastlega, að það nú, þegar það er flutt í þriðja sinn, fái framgang á því hv. Alþingi, sem nú stendur. - Að lokinni þessari umr. óska ég, að frv. verði vísað til hv. landbn.



Herra forseti. Ég ætla með fáeinum orðum að vekja athygli á mjög annarlegu ákvæði í 5. gr. þessa frv. Þar er gert ráð fyrir því, að auk þess fjár, sem gert er ráð fyrir að ríkissjóður leggi Stofnlánadeild landbúnaðarins til, þá skuli henni heimilt að afla sér fjár með því að taka á móti sparisjóðsinnlögum, og stendur í greininni, að vextir skuli vera 3½%. Ég veit ekki, hvort hér er um að ræða slæma prentvillu eða hitt, að þetta frv. er meira en ári eða tveimur árum á eftir tímanum. Nú eru vextir, sem kunnugt er, 5% af sparisjóðsinnstæðum. Ég get ekki séð, hvernig þessir ágætu forvígismenn landbúnaðarins hugsa sér að afla fjár í Stofnlánadeild landbúnaðarins með því að heita 3½% vöxtum. Ég geri ráð fyrir, að þær yrðu ekki margar, krónurnar, sem kæmu inn til styrktar landbúnaðinum á þennan hátt. Kannske er það hugmyndin, að það eigi að teljast svo mikil hlunnindi, að spariféð eigi að vera skattfrjálst, að það nægi til að bæta þennan mikla vaxtamun? Þó held ég, að engum geti dottið það í hug í alvöru. Þau hlunnindi, sem í því fælust, að spariféð væri skattfrjálst, bæði til eignarskatts og tekjuskatts, eru að vísu nokkurs virði, en auðvitað fjarri því að bæta upp það tap, sem af því hlytist, að vextir væru 1½% undir almennum sparisjóðsvöxtum. Um skattfrelsi þessa sparifjár er hins vegar það að segja, að það er auðvitað mjög óeðlilegt að lögleiða skattfrelsi fyrir aðeins eina ákveðna tegund af sparifjárinnstæðum. Annað mál er það, eins og rætt hefur verið hér á Alþ. a. m. k. einu sinni, að lögleiða skattfrelsi fyrir allt sparifé, í hvaða stofnun sem það stendur inni og í hvaða skyni sem það hefur verið lagt inn í stofnunina. Á því máli eru að vísu ýmsir gallar, eins og ég fyrir mitt leyti tók fram, þegar þetta mál var síðast hér til umr. Þó er það mál vel ræðandi. Hitt tel ég ekki koma til nokkurra mála, að lögleiða skattfrelsi fyrir aðeins eina tegund sparifjár í einni lánsstofnun. Þetta ákvæði er því mjög óeðlilegt, en út yfir tekur þó, að gert skuli ráð fyrir því, að vextir skuli aðeins vera 3½%. Mér dettur í hug sú skýring, að þetta frv. hefur verið tvíflutt áður, það eru líklega tvö ár síðan það kom fyrst fram. Þá var ekki óeðlilegt að hafa þetta ákvæði, því að þá munu sparisjóðsvextir almennt hafa verið 3½% eða 4%. En þetta hefur breytzt. Þetta frv. hefur hins vegar ekki tekið þeim framförum með tímanum, sem það hefði átt að taka. Það virðist vera tvö ár á eftir tímanum að þessu leyti.



Herra forseti. Við höfum fjórir þm. leyft okkur að flytja hér á þskj. 37 frv. til l. um breyt. á l. um fiskveiðasjóð Íslands. Þessi breyting er í því fólgin, að starfssvið sjóðsins verði nokkuð víkkað, þannig að honum verði einnig heimilað að lána til verbúða og útgerðarhúsa. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt, þá er svo ákveðið í lögum um fiskveiðasjóð Íslands, að sjóðnum skuli ætlað að veita lán til tiltekinna framkvæmda í sjávarútvegi, og hefur það hingað til verið miðað við annars vegar skipakaup og skipabyggingar og hins vegar iðnað í sambandi við útgerðina, þannig að ekki hefur verið talið heimilt að veita úr sjóðnum lán til húsa í landi í sambandi við útgerðina, nema því aðeins að þar færi fram einhvers konar fiskiðnaður. Auk þess er sjóðnum heimilað að verja lánum til dráttarbrauta og til olíugeyma. Þannig standa sakir með stofnlánadeildir sjávarútvegsins, að þær eru að vísu tvær: stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands og svo fiskveiðasjóður Íslands. Stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbankann hefur ekki starfað neitt frá þeim tíma, að upphaflega var varið úr henni 100 millj. kr. í sambandi við nýsköpunina. Því fé var þá öllu eytt, og þurfti allverulega upphæð til viðbótar, eða um 25 milljónir, sem ríkissjóður varð að lána þá til þeirra, sem ekki gátu notið hlunninda stofnlánadeildarinnar, og varð að gera um það sérstaka samninga víð Landsbankann. Síðan hefur stofnlánadeildin lítið eða ekkert lánað og þar af leiðandi ekki verið möguleiki fyrir útgerðina að leita þangað um stofnlán. Það er því ekki um aðra stofnun að ræða en fiskveiðasjóð Íslands, og þegar hann hefur ekki haft heimild til að lána til þeirra framkvæmda, sem ég hef getið um, verbúða og útgerðarhúsa, þá gefur að skilja, að það hefur verið erfitt um vik fyrir þá, sem hafa þurft að koma upp þessum húsum, að fá til þeirra lán, því að bankarnir hafa verið mjög tregir til að veita almenn lán til þeirra framkvæmda, a. m. k. til svo langs tíma sem nauðsynlegt hefur verið. Það þarf vitanlega ekki að taka fram, að hér er um mjög mikilvægar framkvæmdir að ræða og óumflýjanlegar, enda er það svo, að nú síðustu árin hefur stóraukizt með ári hverju aðsókn á fiskveiðasjóðinn um lán í þessu skyni, ekki hvað sízt til útgerðarhúsanna, sem hefur orðið þeim mun brýnni sem meiri hefur orðið saltfisksframleiðslan, og bátaútvegsmenn víða um land hafa saltað fisk sinn sjálfir og hafa til þess þurft einhverja aðstöðu í landi. En hins vegar hefur verið mjög erfitt eða svo að segja ógerlegt að fá lán, sem til þessa þurfti. Ég ætla því, að það muni naumast geta orðið ágreiningur um það hér í hv. d., að eðlilegt sé og sjálfsagt að gera þessa breyt. á l. sjóðsins. að honum verði heimilað að verja fé í þessu skyni. Þá kemur auðvitað hin hlið málsins, að eins og sakir standa er fiskveiðasjóður Íslands mjög fjárvana. Samkv. lögum fær hann vissar tekjur á ári hverju, sem er útflutningsgjald af útfluttum sjávarafurðum. Þó eru þar nokkrar undanskildar, og er þar sér í lagi um að ræða saltfiskinn, sem með sérstökum lögum var undanskilinn fyrir nokkrum árum, þegar erfiðlega horfði með saltfisksframleiðslu. Á síðasta þingi var borið fram hér í hv. d. frv. um það, að greitt skyldi útflutningsgjald af saltfiski sem öðrum sjávarafurðum og það gjald rynni til sjóðsins. Það þótti þá ekki mögulegt vegna erfiðleika saltfisksframleiðenda að leggja á þetta gjald, og frv. var þá vísað frá á þeim grundvelli, en jafnframt tekið fram. að lögð væri áherzla á, að ríkisstj. tæki til athugunar, hvernig unnt yrði að leysa úr fjárhagsvandræðum fiskveiðasjóðs Íslands. Eins og ég áðan gat um, þá er stofnlánadeildin nú lokuð, og það er því ekki um að ræða til stofnlána sjávarútvegsins nema það fé, sem fiskveiðasjóður hefur á hverjum tíma yfir að ráða, en það munu vera um 5 millj. kr. á ári, sem hann fær, auk vaxta og afborgana af lánum, sem hann hefur áður veitt. En eins og mönnum er kunnugt, þá hafa hinir miklu erfiðleikar útgerðarinnar undanfarið valdið því, að gengið hefur mjög treglega að fá innborguð aftur þau lán, sem veitt hafa verið bæði úr stofnlánadeild og fiskveiðasjóði. Þetta leiðir vitanlega til þess, að mjög miklir erfiðleikar verða af þessum sökum, meira en ella hefði verið hjá fiskveiðasjóði með sitt lánsfé. Það er svo ákveðið í lögum um fiskveiðasjóð Íslands, að við sjóðinn skuli vera sérstök deild, sem hefur það hlutverk að lána fé út á 2. og 3. veðrétt í fiskiskipum, og á að ganga til þeirrar deildar 331/3% af tekjum fiskveiðasjóðs af útflutningsgjaldi. Þessi deild sjóðsins mun nú nema allverulegri upphæð, eða um 12 millj. kr. Samt er það svo, að enda þótt gert yrði ráð fyrir að lána allt það fé, sem inni stendur í þessari deild, og allt annað fé, sem fiskveiðasjóður hefur nú yfir að ráða, þá standa sakir þannig, að lánsloforð, sem veitt hafa verið úr sjóðnum, nema allt að þessari upphæð, eða nálægt 16 millj. kr.. og er þá svo að segja þrotið algerlega það fé, sem sjóðurinn hefur yfir að ráða að meðtalinni þessari sérstöku deild. Á næsta ári mun því ekki verða um að ræða í sjóðnum nema þessar árlegu tekjur, sem ég áðan gat um og munu nema um 5 millj. kr. Það liggur því í augum uppi, að það ber brýna nauðsyn til þess að gera sérstakar ráðstafanir til þess að efla fiskveiðasjóðinn eða - og þá jafnframt ef til vill - að fara þá leið að efla stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbankann og láta hana halda áfram sinni starfsemi. Með hliðsjón af þeirri mjög brýnu þörf sjávarútvegsins fyrir stofnlán og þeim háu upphæðum, sem menn þurfa þar á að halda, bæði í sambandi við fiskiskipakaup og við að koma upp ýmiss konar fiskiðjuverum, frystihúsum eða öðrum framkvæmdum, sem eru mjög dýrar stofnanir. þá er ljóst mál, að þess er mikil þörf að ekki aðeins fiskveiðasjóðurinn starfi áfram, heldur einnig að stofnlánadeildin geri það. Við flm. þessa frv. höfum ekki í því tekið upp neinar till. varðandi fjáröflun til fiskveiðasjóðs, og stafar það af því, eins og bent er á í grg. og ég vék hér að áðan, að þessu máli var í fyrra vísað til hæstv. ríkisstj. og mér er kunnugt um það, að hæstv. ríkisstj. og hæstv. sjútvmrh. munu nú hafa þessi mál í athugun. Er þess mjög að vænta að af þeirri athugun verði sá árangur að þessar stofnlánadeildir sjávarútvegsins fái með einhverju móti nauðsynlegt fé til þess að geta staðið undir eðlilegri þróun og eflingu sjávarútvegsins, því að auðvitað erum við allir sammála um, að það má ekki fyrir koma, að komið verði í veg fyrir eðlilega þróun og eflingu sjávarútvegsins af þeim sökum, að ekki sé fyrir hendi nauðsynlegt fjármagn til þess að sú efling hans geti farið fram, þegar svo háttar málum, að meginhluti af öllum okkar gjaldeyristekjum kemur frá sjávarútvegi. - Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja þetta meir, taldi hins vegar rétt að ræða nokkuð um fjármál stofnlánadeilda sjávarútvegsins almennt í sambandi við þetta frv., því að vitanlega, þótt menn séu sammála um, að nauðsynlegt sé að lána til þessara framkvæmda, sem hér um ræðir, þá má ekki loka augunum fyrir því, að það eitt út af fyrir sig nægir auðvitað ekki, nema ráðstafanir séu gerðar um leið til þess, að sjóðurinn hafi yfir nauðsynlegu fé að ráða til þess að geta lánað til allra þeirra framkvæmda. sem honum er ætlað að lána til. Ég vil svo leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til hv. sjútvn.



Herra forseti. Við höfum fjórir þm. leyft okkur að flytja þetta mál. Það hefur nú verið flutt hér áður í þingi og ekki hlotið afgreiðslu. Eitt sinn komst það til Ed., en náði þar ekki fram að ganga. Það er að vísu í nokkuð annarri mynd nú, þ. e. a. s. víðtækara efni þess en áður hefur verið. Það er um eflingu veðdeildarinnar og leiðir til þess að afla fjármuna henni til styrktar. Það er í 1. gr. þessa frv. að því vikið að fé opinberra stofnana og sjóða, þ. á m. Tryggingastofnunar ríkisins og Brunabótafélagsins, Söfnunarsjóðs og annarra opinberra sjóða, sé að nokkru varið til að kaupa verðbréf deildarinnar, og er ætlazt til þess, að ríkisstj. á hverjum tíma meti ástæður þessara stofnana og sjóða til bréfakaupanna. Okkur flm. málsins virðist ekki vera hægt að ákvarða, hvað mikið hver einstakur sjóður kaupir í hvert sinn, heldur verði það að ráðast eftir útkomu hjá þessum stofnunum og sjóðum, sem verður árlega, og ríkisstj. eða sá ráðh., sem stofnanirnar heyra undir, verður að meta ástæðurnar, hvað miklu er hægt að verja af fjármunum sjóðanna til bréfakaupanna. Ég ætla, að flestir hv. þm. geri sér grein fyrir því, hvað mikil fjárþörf er til þessara hluta, sem hér um ræðir. Ætli menn að byggja eða kaupa jörð eða hefja búskap og afla þess, sem til þess þarf, þá er ekki hægt að koma slíku í kring nema með miklum fjármunum. Það er vissulega rétt, sem hv. þm. A-Húnv. (JPálm) tók fram hér, þegar hann mælti fyrir frv. þeirra félaga, sem það flytja, að fjárþörfin er mikil til þessara hluta, og ef menn meina eitthvað meira með því en aðeins að hafa það á orði, að fólkinu sé gert mögulegt að setjast að, hefja búskap og haldast við í sveitum landsins, þá þarf að leysa þessar þarfir þess. Síðari ár hefur verið nokkuð gert til þess að auka starfsfé Búnaðarbankans, og hefur Alþingi í þeim efnum sýnt lofsverða viðleitni, en hvergi nærri hafa þeir fjármunir hrokkið til þess að geta sinnt þeirri eftirspurn, sem komið hefur úr byggðum landsins til þeirra viðfangsefna, sem bankanum er ætlað að styrkja. Ég ætla, að mönnum sé það enn ljósara en var um skeið, að upp á afkomu þjóðarinnar og öryggi er nauðsynlegt ekki eingöngu að viðhalda byggðinni úti um landið, heldur að hún aukist. Við höfum vafalaust trú á fólksfjölguninni. að þjóðinni haldi áfram að fjölga hér. Við æskjum allir, að hún eigi við velgengni að búa, en öruggast er, til þess að svo megi verða, að þá haldist við blómleg byggð úti um sveitir landsins. Við búreksturinn er ekki fljóttekinn gróði, og hans sterka hlið er vissulega ekki í því fólgin, en nokkuð öruggur atvinnuvegur og afkoma, ef forsjálega er að því verki unnið. Hvað áhrærir sjávarútveginn eða starfið við sjóinn, þá á það vissulega við - og það sýnir okkar saga - að svipull er sjávaraflinn. Þó að svo sé, hefur hann sína miklu þýðingu fyrir þetta þjóðfélag, og vissulega verður að sinna hans málefnum, en svo bezt getur það náð tilgangi sínum og orðið til að auka þrif hjá þjóðinni, að önnur viðfangsefni hjá þjóðinni gleymist ekki. Þá má vissulega - ekki sízt eins og komið er og hlýtur að verða í framtíðinni - einnig minnast á iðnaðinn og þá þann iðnað, er þjóðin sjálf hefur með höndum og hefur vald á. Ég vil nú mega vænta þess að hv. Alþingi afgr. þessi mál. Við flm. þessa frv. erum sannarlega til viðtals um breyt. á því og að hægt sé að samræma þær till.. sem fram koma um þetta efni. Til þess erum við fúsir, en aðalatriðið er, að þeim verði sinnt og þær verði afgr. á þann veg, að þær geti orðið til styrktar og farsældar því viðfangsefni, sem till. beinast að og ætlazt er til að styrkja.



Herra forseti. Við höfum fjórir þm. leyft okkur að flytja þetta frv. Það var flutt á s. l. þingi, en náði þá ekki fram að ganga. Efni þess er að auka styrki til framræslu í landinu, að í stað helmings rekstrarkostnaðar við skurðgröft og þurrkun komi 7/10 rekstrarkostnaðar. Með hinum stórvirku og nýju tækjum, sem nú eru notuð til framræslunnar, hefur heppnazt að þurrka ýmis landssvæði, sem áður var lítt mögulegt að þurrka með handverkfærum einum saman sakir dýrleika. Þessi tæki eru vissulega stórvirk og afkastamikil, en þau þurfa sinna muna með og eru alldýr í rekstri. Reyndar má þó segja um þessa starfsemi, að með öðru móti yrði hún alls ekki framkvæmd en með þessum tækjum. Eigi að síður er það svo dýrt, að efnalitlum mönnum reynist gersamlega ókleift að standa straum af þeim kostnaði, sem því er samfara að þurrka landið. Þetta verður þá til þess, að þótt menn leitist við að þurrka landsspildu, þá verður það miklu minna en annars mundi verða, ef menn hefðu meiri fjárráð og betri möguleika á því að taka meira fyrir í einu. En kostnaðurinn við að færa þessi tæki milli staða, bæði tími og beinn kostnaður, er allmikill, svo að ef verkefnið á hverjum stað er mjög lítið, þá verður enn meiri kostnaður hlutfallslega, og þetta er að nokkru leyti tapað fé. Þess vegna er langsamlega æskilegast við slíkar framkvæmdir, að hægt sé að vinna allmikið á hverjum stað. Þá verður rekstrarkostnaðurinn hlutfallslega minni, miðað við afköstin, og það, sem framkvæmt er, þá hlutfallslega ódýrara. Þetta er fátækum mönnum alveg gersamlega ómögulegt og fyrir það hefur svo farið á allmörgum stöðum, að menn hafa tekið lítið fyrir í einu eða það, sem þeir aðeins sáu sér mögulegt að standa straum af, og er þetta í alla staði eðlilegt. Nú ber þess að gæta í þessu sambandi, hvað þessa vinnu áhrærir, að sá, er hana annast eða ber kostnað af henni, kemur oft til með að njóta lítils hagræðis af þessu verki. Því er þannig varið við þurrkun lands og þá framkvæmd, að ef vel á að vera, þarf landið að standa áður en kemur nokkur arður af því, ein þrjú, fjögur ár og stundum jafnvel lengur. Þegar mýrar eru þurrkaðar, jörð, sem er blautlend, þá þarf hún fyrst að standa ein þrjú ár og síðan eitt til tvö ár eftir að landið er brotið. Þess vegna er það, að menn verða að bíða lengi eftir arði af þeim fjármunum, sem þeir láta af höndum í slíkar framkvæmdir, og fer oft svo, sem eðlilegt er, að sá, er borið hefur kostnaðinn, hefur annaðhvort engan eða lítinn arð af framkvæmdinni. Þessi framkvæmd er nokkurs konar landnám, sem gerð er fyrir framtíðina miklu meira en þann, sem annast verkið. Eigi að síður er það svo þýðingarmikið, þótt það sé fyrir framtíðina gert, að ekki er áhorfsmál fyrir þjóðfélagið að stuðla að slíkum framkvæmdum. Það hefur sýnt sig, og af þeirri reynslu ættum við að geta lært, að þetta hefur gengið miklu seinna en æskilegt hefði verið við þurrkun landsins og verið á mörgum jörðum í miklu minni stíl en hefði þurft að vera. Hafi menn trú á fjölgun býla og vilji stuðla að því, þá er þessi framkvæmd ein stórvægilegt atriði í því máli. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um málið frekara að þessu sinni. Ég vona, að hv. þdm. séu mér og okkur flm. sammála um, að úr þessu þurfi að bæta og að málið nái nú fram að ganga. Ég vil óska þess, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til hv. landbn.



Herra forseti. Við höfum fimm þm. leyft okkur að flytja frv. um garðávaxta- og grænmetisgeymslur. Þetta frv. er flutt vegna þeirra aðstæðna, sem nú eru fyrir hendi. Það er orðið langt síðan menn voru þess fullvissir, að í ýmsum héruðum á landinu væru skilyrði til framleiðslu kartaflna og annarra garðávaxta svo ákjósanleg að þar mætti hæglega rækta allar þær kartöflur, sem þjóðin þarfnaðist, og spara þannig mikinn erlendan gjaldeyri. Að þetta hefur ekki komizt á, má án efa kenna óhagstæðu tíðarfari núna hin síðari ár, en þó mun sönnu nær, að skortur á góðum geymslum hafi valdið hér mestu. Framleiðendur margir hverjir hafa orðið fyrir svo miklum skakkaföllum af skemmdum á sölukartöflum sínum, að þeim hefur ekki þótt svara kostnaði að leggja fé og vinnu í stórræktun, meðan ekki rættist fram úr í þessu efni. Óvenjulega hagstætt tíðarfar s. l. sumar átti mestan þátt í því, að nú er kartöfluuppskeran í fyrsta skipti meiri en líkur eru til, að neyzlan verði, og þá kemur það líka fram, sem ýmsir menn bjuggust við, að til vandræða horfir. Það eru ekki til geymslur í landinu fyrir þessa björg, og það er ekki útlit fyrir annað en að mjög mikill hluti af uppskerunni eyðileggist sökum alls ónógra og ófullkominna geymslna. Það hagar þó þannig til, að nokkur reynsla er þegar fengin um, að hægt er að ráða bót á þessu. Á undanförnum árum hefur verið komið upp nokkrum kartöflugeymslum hér á landi fullkomnum kartöflugeymslum - og þó að þetta hafi verið á tilraunastigi í fyrstu, þá er nú svo komið, að ef rétt er að farið, þá geymast ósýktar kartöflur þar óskemmdar árlangt eða lengur. Við flm. teljum því, að nú sé tími til kominn að hefjast handa og koma upp öruggum geymslum, fyrst og fremst fyrir þær kartöflur, sem á að selja, og jafnframt fyrir aðra garðávexti og grænmeti, eftir því sem þörf krefur á hverjum stað, og þó að þessar geymslur komi ekki að gagni í haust eða greiði fram úr þeim vandræðum, sem nú eru, þá er enginn vafi á því, að þær munu síðar verða til þess að bjarga miklum verðmætum frá eyðileggingu og spara þjóðinni mikinn erlendan gjaldeyri. Að dómi okkar flm. er hér um svo mikið þjóðfélagslegt vandamál og nauðsynjamál að ræða, að við teljum rétt, að ríkið hlaupi undir bagga með því að leggja fram sem svarar ¼ stofnkostnaðar, og er það sami styrkur og mjólkurbú hafa notið til þessa. Jafnframt er í frv. gert að skilyrði fyrir styrk að tryggt sé, að húsin verði vönduð og framleiðendum tryggð umráð og afnot húsanna. Loks er nokkur kvöð lögð á grænmetisverzlun ríkisins um kaup á kartöflum til þess að greiða fyrir framleiðendum og tryggja um leið rekstur þessara nauðsynlegu geymsluhúsa. Ég tel rétt í þessu sambandi að geta þess, að þetta mál hefur verið mjög til athugunar og umræðu hjá framleiðsluráði landbúnaðarins, og sömuleiðis hafa aðalfundir Stéttarsambands bænda tekið þetta mál til umræðu og gert um það ítrekaðar samþykktir. Að málið hefur þó ekki komið fram fyrr en þetta, stafar af því, að það hefur ekki tekizt að fá samkomulag um gagngerðar breytingar við aðra aðila, a. m. k. ekki á þann veg. sem framleiðsluráð hefur talið æskilegt. Með þessu frv. er leitazt við að leysa þann þátt málsins. sem nú eins og sakir standa er mest aðkallandi, en það sem við flm. teljum að stefna beri að til þess að tryggja kartöfluframleiðsluna í landinu, er í fyrsta lagi að koma betri skipun á þessi mál með því að tryggja örugga sölu allra sölukartaflna. sem framleiddar eru hér á landi, þannig að þeir, sem framleiða þær geti lagt þær inn alveg eins og við bændurnir leggjum inn dilkana okkar á haustin, þurfi ekki að sitja með þær kannske í missiri eða til vors, ef svo vill verkast, og eiga þar af leiðandi á hættu í misjöfnum geymslum, að ekki óverulegur hluti af framleiðslu þeirra eyðileggist. Þá er það, sem fyrir vakir, að koma upp, eins og ég hef getið, kartöflugeymslum. sem séu svo tryggir geymslustaðir, að kartöflur geymist þar meir en árlangt óskemmdar. Þetta er alveg sérstaklega nauðsynlegt vegna þess. hve kartöfluuppskeran er ótrygg hér á landi, eitt árið fá menn fimmfalda uppskeru, næsta ár tuttugufalda eða jafnvel enn þá meira. Þess vegna þarf að koma hér upp geymslu, til þess að við verðum okkur sjálfum nógir, sem sé það góð, að hún geti geymt kartöflur árlangt og meira, geymt þær nokkuð fram á næsta ár óskemmdar, svo að það sé hægt þannig að jafna á milli góðra og lélegra uppskeruára. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að framleiðsluráð hefur látið fagmenn athuga sérstaklega um geymslu kartaflna hér í bæ, og var athuguð geymsla í nokkrum kjöllurum, sem voru taldir sérstaklega góðir hér í bæ, og kartöflurnar skoðaðar í maímánuði. Reynslan varð á þá leið, að þessar kartöflur höfðu rýrnað, þegar allt kom til alls, um milli 50 og 60%. En kartöflur. sem voru geymdar í Jarðhúsunum núna s. l. ár og voru skoðaðar á sama tíma, höfðu rýrnað um 3%. Á þessu sést, hver feiknarmunur er á því að koma upp slíkum geymslum. Þá verður líka í framtíðinni að leggja áherzlu á, að bændur noti úrgangskartöflur sínar til skepnufóðurs og spari sér þannig fóðurbætiskaup. En nú eru það margir fleiri en bændur, sem eru stórkartöfluframleiðendur, og þess vegna ber að líta á fleira, og er þá næst fyrir hendi, að komið verði upp aðstöðu til þess að vinna t. d. sterkju úr því af kartöflunum, sem ekki selst sem matarkartöflur hverju sinni, og þannig sé gengið frá þessum málum í framtíðinni, að ekkert af kartöfluuppskerunni þurfi að ónýtast og aðstaða verði til þess að nýta hana til fullnustu. Það hlýtur að vera markið, sem fram undan er og verður að stefna að. En eins og nú standa sakir eru kartöflugeymslurnar fyrsta sporið í þessa átt, fyrsti áfanginn, og væntum við, að sú reynsla, sem fengizt hefur nú í haust, verði til þess, að hv. Alþ. taki liðlega á þessum málum. Ég skal geta þess, að mjög kunnugur maður þessum málum sagði við mig núna fyrir nokkrum dögum. að sér virtust horfurnar þannig í þessum geymslumálum, jafnvel þó að nú væri til meira af kartöflum en líkur væru til. að hægt væri að nota hér í landinu, - þó að allt nýttist, þá væru mestar líkur til þess, að hér væri orðið kartöflulaust af matarkartöflum í júnímánuði, m. ö. o. að það skorti mikið á, að við hefðum nægar kartöflur til ársins, þrátt fyrir þessa geysilegu kartöfluuppskeru, og það eingöngu af því. að tilfinnanlega vantar nauðsynlegar geymslur. Ég leyfi mér svo að óska eftir. að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og landbn.



Íslendingum er það höfuðnauðsyn að efla landbúnað sinn, auka hagnýtingu gróðurmoldarinnar, sem með vaxandi þekkingu og tækni hefur öll skilyrði til þess að gefa góða og örugga yrkju. Það hefur á síðustu árum orðið mikil framför í þekkingu vorri og aðstöðu allri til hagnýtingar jarðargróðans. Misæris og breytilegs árferðis í veðráttufari gætir nú miklu minna í þessu sambandi en löngum var áður. Hafa oss á brautum nýrrar tækni borizt upp í hendurnar margvísleg úrræði, er létta göngu vora í þessu efni. Þeirri vá, að misæri í landbúnaðinum gæti valdið því, að fjöldi fólks kæmist þar á vonarvöl, hefur nú verið bægt frá dyrum þjóðar vorrar. Með hverju árinu, sem líður, eflist þekking vor og þróttur á þessu sviði. Tryggasta og bezta fasteign vor og sparisjóður er vel ræktað land. Það er traustur grundvöllur til þess að byggja á framtíð íslenzku þjóðarinnar. Oss ber því að kappkosta öðru fremur að nema land vort, sem enn er ekki nema að nokkru leyti numið, miðað við þá geysimiklu víðáttu, sem biður þess, að mannshöndin leggi þar hönd á plóginn. Framtíð vor, hagur og farsæld veltur mikið á því, hversu oss sækjast ræktunarstörfin. Það ber vott um víðsýni og glöggan skilning á framtíðarmöguleika þjóðar vorrar, að Alþ. hefur hin síðari ár sýnt viðleitni í þá átt að beina fjármagninu í umbætur í sveitum landsins. Jarðræktarlögin eru lofsvert dæmi þess. Þau eru hvort tveggja í senn hvatning og skilningur við þá þjóðfélagslegu nauðsyn að byggja og rækta landið. Þetta hefur borið góðan árangur. Það hefur verið því fólki, sem í sveitunum býr, hvort tveggja stuðningur og uppörvun til umbóta og til öryggis í afkomu þess fólks. Fólkinu fjölgar. En vér horfumst í augu við þá staðreynd, að ekki fjölgar að sama skapi því fólki, sem tekur sér bólfestu í sveitunum og vinnur þar að nýju landnámi, ræktunarstörfum og uppbyggingu. Þetta er varhugaverð og hættuleg þróun. Þess vegna þarf að kosta kapps um, að á þessu geti orðið breyting og það sem fyrst. Á þetta mál þarf því að líta bæði með víðsýni og raunsæi. Hvatningu og stuðning þess opinbera við aukna ræktun og aðrar undirstöðuumbætur í sveitunum þarf að miða við það, að hinni uppvaxandi æsku í landinu verði sköpuð skilyrði til þess að helga sveitunum krafta sína. Breyt. þær á jarðræktarlögunum, sem í þessu frv. felast, eru spor í þessa átt. Í frv. því um breyt. á jarðræktarlögunum, sem borið hefur verið fram og var reifað hér áðan, er eingöngu gert ráð fyrir því, að tekinn verði út úr einn liður jarðræktarframkvæmdanna, þ. e. vélgrafnir skurðir, og framlagið til þeirra hækkað, en með því er rofið styrkhlutfallið milli einstakra jarðræktarframkvæmda, sem hefur verið á síðustu árum. Vitað er, að ekki verður unað við þessa breyt. eina, því að ræktunin og aðrar umbætur þurfa að sjálfsögðu að fylgja sem hraðast eftir landsþurrkuninni, sem er nauðsynlegt undirstöðuatriði. Er því lagt til í frv. þessu, að hinir einstöku framkvæmdaliðir í jarðræktarlögunum verði í heild hækkaðir um 20%. Það frávik er þó gert, að hækkun til grjótnáms verði 50%, og er það gert með tilliti til þess, hve miklum örðugleikum ræktun á grýttu landi er bundin. Væntum við flm. þessa frv., að fyrir hendi sé nú sem áður á Alþingi skilningur á þörf og nauðsyn þess að rækta og byggja sveitir landsins og því að beina æskunni inn á þá braut, að hún vilji tryggja framtíð sína og staðfestu við landbúnaðarstörf. Ég vil svo óska þess, að þessu frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og landbn.