Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Svohljóðandi bréf hefur borist: „20. mars 1985. Friðrik Sophusson, 2. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: „Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að vegna setu 1. varamanns á Alþingi taki 2. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavík, Guðmundur H. Garðarsson viðskiptafræðingur, sæti á Alþingi í fjarveru minni.“ Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ingvar Gíslason, forseti Nd. Til forseta sameinaðs þings.“ Guðmundur H. Garðarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og býð ég hann velkominn til þingstarfa.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til fjáraukalaga, þskj. 587. Þessi fjáraukalög eru fyrir árið 1980. Lagt er til að heimiluð séu viðbótargjöld við 2. gr. fjárlaga fyrir árið 1980 að fjárhæð 53 millj. 45 þús. 22 kr. Ríkisreikningar fyrir árið 1980 hafa verið lagðir fram. Niðurstöður gjalda á A-hluta ríkissjóðs á árinu 1980 nema 378 millj. 985 þús. 371 kr. sem er 35 millj. 745 þús. 319 kr. hærri fjárhæð en fjárlög þess árs gerðu ráð fyrir. Tekjur A-hluta ríkissjóðs námu á árinu 1980 392 millj. 882 þús. 505 kr. sem er hækkun frá fjárl. fyrir 1980 um 46 millj. 705 þús. 201 kr. Yfirskoðunarmenn ríkisreikninganna hafa afhent fjmrn. tillögur sínar til fjárveitinga á fjáraukalögum fyrir árið 1980, en leggja til að aukafjárveitingar séu veittar fyrir öllum umframgjöldum sem ríkisreikningur 1980 sýnir. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa fleiri orð um þetta mál, en legg til að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Atvmn. Sþ. hefur haft til meðferðar till. til þál. um að leggja niður starfsemi Ríkismats sjávarafurða. Nefndin hefur fengið umsagnir frá allmörgum aðilum eða Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, Ríkismati sjávarafurða, Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, Sölusambandi ísl. fiskframleiðenda, Samlagi skreiðarframleiðenda, Félagi Sambands fiskframleiðenda og Landssambandi ísl. útvegsmanna. Hér á síðasta Alþingi eða fyrir fáeinum mánuðum voru samþykkt ný lög um Ríkismat sjávarafurða og tóku þau gildi þann 1. ágúst s. l. Þau hafa því aðeins verið í gildi í rúma sjö mánuði. Þótt um það megi deila hvernig slíku mati má fyrir koma verður að telja að enn hafi ekki fengist nægileg reynsla fyrir framkvæmd hinna nýsettu laga og því leggur meiri hl. n. til að till. verði afgreidd með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: „Þar sem síðasta löggjafarþing samþykkti lög um Ríkismat sjávarafurða sem tóku gildi 1. ágúst 1984 og Alþingi hefur með því svo nýlega lýst vilja sínum um það hvernig málum þessum skuli háttað sér Alþingi ekki ástæðu til sérstakrar ályktunar um mál þetta nú og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“ Rétt er að taka fram að í umsögnum hinna mörgu aðila sem ég gat um áðan koma fram mjög mismunandi skoðanir um hvernig rétt sé að haga Ríkismati sjávarafurða. Hins vegar eru allir þeirrar skoðunar að einhvers konar stofnun verði að vera fyrir hendi sem fari með mat af hálfu ríkisvaldsins á sjávarafurðum. Í þessu áliti meiri hl. atvmn. felst ekkert mat á því hvort breyta eigi núgildandi lögum um þetta efni. Það verður reynslan að skera úr um. Við vekjum athygli á því að till. fjallar um að leggja þessa starfsemi niður með öllu. En við leggjum ekkert mat á það í þessari till okkar um málsmeðferð hvort breyta eigi núgildandi lögum eða ekki. Mér þykir einnig rétt að taka fram: Það segir í nál., sem fram hefur komið af hálfu minni hl. n., að ríkisstj. sé engan veginn reiðubúin til að breyta starfsháttum sínum, t. d. með því að draga úr miðstýringu og opinberum tilkostnaði og með því að hætta afskiptum af verðlagningu vöru í viðskiptum milli aðila. Ekkert slíkt felst í þeirri afstöðu sem fram kemur í okkar nál. Og ég vil vekja athygli á því að Bandalag jafnaðarmanna greiddi atkv. með og stóð að því frv. um Ríkismat sjávarafurða sem við samþykktum hér á vordögum.



Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir minni hl. atvmn. vegna þál. um að leggja niður starfsemi Ríkismats sjávarafurða. Í nál. segir: „Það er greinilegt að meiri hl. n. er þeirrar skoðunar eins og fram kemur í frávísunartill. hans að ríkisstj. sé engan veginn reiðubúin til þess að breyta starfsháttum sínum, t. d. með því að draga úr miðstýringu og opinberum tilkostnaði og með því að hætta afskiptum af ,verðlagningu vöru í viðskiptum milli aðila. Það hlýtur að teljast eðlilegra að það gæðamat, sem notað er við verðlagningu vöru, sé samningsatriði milli kaupenda og seljenda hennar. Undirrituð leggur þess vegna til að till. verði samþykkt óbreytt.“



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um að falla frá hugmyndum sem uppi hafa verið um að reisa nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi, eins og ég svo kýs að nefna. Þetta er 206. mál á þskj. 241 og tillgr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fallið skuli frá öllum hugmyndum um að heimila að reisa nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi og felur ríkisstj. að synja öllum óskum sem kunna að berast um leyfi til að reisa slík mannvirki á íslenskri grund.“ Í grg. eru færð rök fyrir þeirri till. flm. að heimila ekki þá aukningu á vígbúnaði bandaríska herliðsins á Íslandi sem flm. telja að nýjar ratsjárstöðvar óhjákvæmilega yrðu. Þar kemur fram að hér sé að sjálfsögðu fyrst og fremst um hernaðarmannvirki að ræða, enda verða stöðvar þessar, ef til kemur, kostaðar af fjárveitingum til hermála og rekstur þeirra sömuleiðis. Flm. telja að það samrýmist ekki almennum friðarvilja og vaxandi umræðum og áhuga um afvopnunarmál að á sama tíma heimilum við Íslendingar aukin umsvif herveldis í okkar landi. Það má út af fyrir sig deila um hversu þýðingarmikið hlutverk þessar ratsjárstöðvar sem slíkar leika í hernaðartaflinu, en þær eru þó óumdeilanlega liður í almennri uppbyggingu vígbúnaðar, almennri þróun í þessa átt og geta sem slíkar leitt til vaxandi spennu og ófriðlegra ástands umhverfis Ísland og á nálægum svæðum. Auk þess má benda á ummæli háttsettra manna í herafla Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins um að þessar nýju hernaðarratsjárstöðvar séu mjög þýðingarmikill hluti af nýjum áætlunum um vígvæðinguna í norðurhöfum. Fyrir þessu Alþingi liggja fjöldamargar tillögur um afvopnunarmál og vígbúnaðarmál og utanríkismál almennt. Ég hygg að þær séu með þeirri till. sem hér er mælt fyrir ekki orðnar færri en sex eða þar um bil. Þetta sýnir þann áhuga sem uppi er á hv. Alþingi um aðgerðir í þá veru að draga úr spennu og hindra aukningu á vígbúnaðaruppbyggingunni. Einnig heyrast þær fréttir daglega í fjölmiðlum að stórveldin hafi nú loks sest að samningaborðinu til að ræða möguleikana á afvopnun og einkum og sér í lagi á kjarnorkuafvopnun eða afvopnun kjarnorkuvopna. Þessar vikur er því að mínu viti ákaflega illa valinn tími til þess að taka ákvarðanir um ný hernaðarmannvirki þegar þó er þessi glæta, þessi von um að eitthvað miði nú í rétta átt. Í fskj. með till. kemur fram að í þeim byggðarlögum þar sem áformað er að setja upp þessar stöðvar er virk og mikil andstaða við þær hugmyndir. Birt er bænarskrá Vestfirðinga til ríkisstjórnar Íslands. Sömuleiðis er birt samþykkt útifundar sem haldinn var í lok friðargöngu á Langanesi 7. júlí s. l. Einnig eru birtar þar tvær greinargerðir eða blaðagrein og greinargerð eftir breskan sérfræðing, sem svarar þar fullyrðingum deildarstjóra varnarmáladeildar utanrrn., Sverris Hauks Gunnlaugssonar, sem hann setti fram í blaðagrein í Morgunblaðinu s. l. haust. Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að fara aðeins yfir aðdraganda þessa máls vegna þess að hann er með nokkuð sérkennilegum hætti, eins og reyndar oftar ber við þegar taka skal ákvarðanir um nýjan vígbúnað hér á landi. Sagan geymir mörg slík dæmi. Ég mun fara hér yfir það hvernig þetta mál hefur borið að höndum, hvernig það hefur birst almenningi í landinu og hvernig að því hefur verið unnið af hálfu utanrrn. og annarra sem beitt hafa sér fyrir því að vinna þessum hugmyndum brautargengi. En fyrst vil ég víkja aðeins nánar að þeirri andstöðu sem við þetta er, bæði í þeim byggðarlögum þar sem til stendur að setja þessar ratsjárstöðvar upp og einnig meðal þjóðarinnar allrar ef marka má skoðanakannanir sem birst hafa þar um. Til viðbótar þeim fskj. sem ég vitnaði í áðan má nefna að íbúar við Þistilfjörð, úr þremur hreppum, hafa safnað hliðstæðum undirskriftum undir hliðstæða bænarskrá sem afhent var forsrh. og formönnum þingflokka fyrr í vetur. Þá má nefna að almennur borgarafundur í Svalbarðshreppi mótmælti þessum hugmyndum og hreppsnefnd Sauðaness hefur einnig gert samþykkt í sömu átt. Dagblaðið Vísir birti skoðanakönnun fyrir nokkrum vikum þar sem sama úrtak og spurt var um fylgi við stjórnmálaflokka var einnig spurt hvort það væri fylgjandi eða andvígt hugmyndum um byggingu nýrra ratsjárstöðva. Niðurstaða þeirrar könnunar varð sú, að meiri hluti þeirra sem afstöðu tóku var andvígur þessum hugmyndum. Ég tel að það sé því alveg ljóst að andstaða við þessar hugmyndir er mikil og almenn í landinu. Hún er ekki bundin við einstaka stjórnmálaflokka, eins og reyndar má glöggt sjá af mótmælum úr heimahéruðum og af því háa hlutfalli sem er andvígt þessum hugmyndum skv. skoðanakönnunum. Það eru því, að ætla má, bæði þeir sem eru fylgjandi aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og veru bandaríska herliðsins á Íslandi og einnig hinir sem eru þessu andvígir, öðru eða hvoru tveggja, sem hér hafa sameinast um að vera á móti þessum nýju hernaðarmannvirkjum. Þegar fyrst heyrðist um hugmyndir ráðamanna hérlendis um að til stæði eða æskilegt væri að byggja hér upp nýjar ratsjárstöðvar og endurnýja eldri búnað á vegum herliðsins sem hér situr voru samhliða settar fram fullyrðingar um að þessi nýju tæki yrðu hið mesta þarfaþing og yrðu að miklu liði í ýmsum borgaralegum efnum hér á landi. Þannig var þess gætt vandlega að smyrja á sneiðina strax í upphafi og fullyrðingar voru settar fram um að þessar ratsjárstöðvar kæmu að miklum notum í skipaumferð, flugumferð og hvað það nú var sem þær eiga að geta gert. Hér var þannig unnið, að mínu viti, herra forseti, að óhjákvæmilegt er að staldra nokkuð við. Fyrst eru settar fram fullyrðingar um að svo og svo mikið gagn megi hafa af þessum mannvirkjum. Síðan er hafist handa um að leita raka til að styðja þær fullyrðingar. Þegar ég spurði hæstv. utanrrh. um það hér á Alþingi fyrir rúmu ári hvaða áform væru uppi í þessum efnum komu þessar sömu fullyrðingar fram um gagnsemi þessara stöðva til ýmissa hluta, en nokkrum dögum áður hafði ég spurst fyrir um það hjá þeim stofnunum í landinu sem helst má ætla að hefðu upplýsingar um slíkt, svo sem eins og Landhelgisgæsla og flugmálastjórn, og þá kom fram í svari talsmanna þeirra stofnana að til þeirra hefði ekki verið leitað og þeir gætu á þessu stigi málsins engar upplýsingar gefið um hvort þetta kæmi þeim að notum eða ekki. Því hefur verið haldið fram einnig að hér sé um íslenskt frumkvæði að ræða, að það sé íslensk uppfinning og sérfræðingar utanrrn. um rafsjárstöðvar hafi fundið það upp af eigin hyggjuviti og eigin vísdómi að brýn nauðsyn sé fyrir Íslendinga að fá slíkt mannvirki. Sú blekking hefur síðan verið afhjúpuð og gerð harla hlægileg, að mínu mati, þar sem ljóst er að um árabil hafa verið uppi áform meðal Bandaríkjahers um að koma slíkum stöðvum á laggirnar. Einnig er sagan af því hversu mikið gagn þessar nýtískulegu hernaðarratsjár eiga að gera fyrir skipaumferð grátbrosleg því það kemur í ljós þegar málið er skoðað að ratsjárnefnd treystist ekki til að styðja þá fullyrðingu, sem áður hafði verið sett fram, að þessar stöðvar séu gagnlegar í því skyni, en leggur þess í stað til að farið verði fram á það við Bandaríkjamenn að þeir setji upp sérstakar ratsjár innan stöðvanna sem komi að gagni við skipaumferð og yrðu þá aukageta með hinum ratsjárstöðvunum. Því var strax haldið fram af þeim sem þekktu til mála að það væri tæknilega séð mjög ólíklegt að slíkar hernaðarratsjár, sem fylgjast eiga með hraðfleygum flugvélum eða eldflaugum eða hvað það nú er, hentuðu vel til eftirlits með skipum. Nú sýnir sig að sá málflutningur stóð höllum fæti þó reynt sé að bera því við að verið sé að athuga með möguleikana á að breyta þessum stöðvum. Það væri einnig fróðlegt, herra forseti, að rifja upp nokkur fyrri dæmi af því hvernig okkur Íslendingum hafa'verið matreiddar hugmyndir stjórnvalda um það að koma hér á fót nýjum vígbúnaðartækjum. Suður á Keflavíkurflugvelli eru nú að rísa sprengjuheld flugskýli, ætli þau séu ekki ein níu talsins sem þar eru í byggingu, og ekki eldri maður en ég man vel eftir því þegar fyrst var tekið að ræða um að nauðsyn væri á að byggja slík flugskýli. Þá var ein höfuðröksemdin sú að það væri svo mikið sandfok á Keflavíkurflugvelli að orrustuþotur hersins skemmdust af völdum sandfoks og þess vegna þyrfti að byggja yfir þær flugskýli. Nú má það vel vera að mikið sé um sandfok og það sé óvenjustrítt á Keflavíkurflugvelli, en það eru alveg ný tíðindi ef það þarf að byggja járnbent steinsteypt skýli með 11/2–2 metra þykkum veggjum til þess að halda úti íslensku sandfoki. Svipaða sögu mætti segja af því þegar Lóran C-kerfið var sett upp hér og mönnum talin trú um að það væri fyrst og fremst til borgaralegra nota þó að ár, jafnvel áratugir, liðu áður en skip og flugvélar hefðu yfir þeim búnaði að ráða sem þarf til að taka á móti þeim merkjum og Lóran C-kerfið væri að sjálfsögðu byggt upp sem leiðsögukerfi fyrir Polaris-kafbáta Bandaríkjamanna og væri liður í þeirri áætlun á sínum tíma. Allir þekkja söguna um það hvernig mengunarvarnir urðu allt í einu að margföldu birgðarými og olíuhöfn í Helguvík. Og man einhver eftir því, þegar íslensk stjórnvöld kynntu það fyrir þjóðinni að til stæði að leggja hér í land SOSUS-hlustunarkerfi sem lið í gagnkafbátahernaði, hvernig smurt var á sneiðina þegar við áttum að kyngja því? Í raun og veru held ég að þess hafi ekki þurft því að enginn hafði hugmynd um fyrr en löngu síðar að þessi nýi hlekkur í vígbúnaðarkeðjunni væri kominn hér í land. Sem sagt: Það er algjör skortur á upplýsingum í besta falli eða blekkingar og yfirbreiðslur notaðar til að gera vígbúnaðinn sakleysislegan og telja mönnum trú um að hér sé ekkert nema þá í mesta lagi eðlileg endurnýjun og eðlilegt viðhald á ferðinni. Það þarf ekki að rekja hér, svo oft sem það hefur komið fram í umr., þá miklu uppbyggingu sem orðið hefur í herstöðinni á Keflavíkurflugvelli og á öðrum búnaði Atlantshafsbandalagsins hér. Það er ljóst og um það vitna nýútkomnar skýrslur, m. a. frá öryggismálanefnd, að þessar nýju radarstöðvar eru liður í þessari þróun, eru hlekkur í þessu. Höfundur skýrslu sem nú er nýlega komin út hjá öryggismálanefnd, Gunnar Gunnarsson, byrjar nánast skýrslu sína á því að taka fram að allar séu þessar nýju framkvæmdir á vegum hersins nátengdar. Ég vil lesa hér, með leyfi forseta, úr inngangi þessarar skýrslu, sem er ritgerð nr. 3 gefin út af öryggismálanefnd eftir Gunnar Gunnarsson. Þar segir, með leyfi forseta. „Hugmyndir um nýjar ratsjárstöðvar eru nátengdar öðrum framkvæmdum og áætlunum sem varða Keflavíkurstöðina, eins og byggingu á steyptum flugskýlum í Keflavík, endurnýjun þeirra orrustuflugvéla sem þar eru, byggingu olíugeyma í Helguvík o. fl.“ Viðleitni ýmissa aðila til að láta fólk líta á þessar ratsjárstöðvar sem einangrað fyrirbrigði, sem einstakt og saklaust tilfelli í sjálfu sér, fær því ekki staðist, hún gengur ekki upp. Ég vona að skýrsla öryggismálanefndar hafi í öllu falli flett ofan af þeim tilraunum. Hvað sem hún kann annað að hafa gert til góðs eða ills, sú margnefnda skýrsla, held ég að engum sem lesi hana dyljist að höfundur fer ekki í grafgötur með það þar að allar séu þessar áætlanir nátengdar. Það hefur einnig komið fram, og má vitna til sömu heimilda um það, að þessar radarstöðvar á Íslandi tengjast stöðvum á Grænlandi og í Færeyjum sem síðan eru hluti af ratsjárstöðvakeðju sem liggur um Alaska, Kanada, Grænland, Ísland og til Færeyja og er oft nefnd DEW-línan, sem mun vera skammstöfun fyrir Distant Early Warning. Þetta er gömul ratsjárstöðvakeðja sem var sett upp á sjötta áratugnum, að ég hygg, og er nú sem sagt í endurnýjun. Síðustu daga bárust fréttir af því að Kanadamenn og Bandaríkjamenn væru að gera með sér samning þar að lútandi. Sú staðreynd að þessar ratsjárstöðvar eru hlekkur í þessari keðju segir ákaflega mikið og flettir einnig ofan af þeim áróðri, þeirri blekkingu sem oft hefur verið haldið fram, að sá búnaður sem á Íslandi sé sé einangrað fyrirbrigði og tengist engum öðrum vígbúnaði. Að sjálfsögðu eru þessar stöðvar liður í þessari ratsjárstöðvakeðju með þess kostum og göllum og heyra undir sömu stjórn o. s. frv. Það er fróðlegt að fjalla örlítið nánar um þessa DEW-ratsjárstöðvakeðju og hvernig hún tengist öðrum vígbúnaði og hvernig hún tengist stjórnun herafla í Bandaríkjunum því ég efast um að menn hafi gert sér grein fyrir því á hvern hátt þessar nýju ratsjárstöðvar féllu inn í þessa heildarmynd. Þetta var eitt af þeim atriðum sem ég spurði hæstv. utanrrh. um í fyrra vegna þess að ég taldi þá og tel enn miklu varða á hvern hátt þessi mannvirki tengjast þessum heildarvígbúnaðarkerfum og ekki síður því hverjir fara með yfirstjórn og hverjir vinna úr þeim upplýsingum sem hér er aflað. Við þessari spurningu minni í fyrra bárust engin svör, alls engin, og vil ég því setja hér fram þær upplýsingar sem ég hef um þetta mál og vænti þess þá að þær verði leiðréttar eða betrumbættar ef aðrir hér á hv. Alþingi hafa betri upplýsingar. Það er ljóst að þessar ratsjárstöðvar hér í Rockville og á Stokksnesi og einnig þær nýju, ef til koma, eru hluti af DEW-línunni, sem er eins og ég áður sagði, kerfi ratsjárstöðva sem var sett upp á sjötta áratugnum og nær allt frá Point Bay í Alaska yfir þvert og endilangt Kanada og Grænland alla leið til Íslands. Upplýsingar þær sem þetta kerfi aflar eru sendar til höfuðstöðva NORAD, sem er skammstöfun fyrir North American Air Defense System, í Cheyenne-fjalli í Colorado Springs, þar sem unnið er úr þeim. Síðan eru þær sendar til höfuðstöðva yfirstjórnar strategísks herafla bandaríska flughersins, sem er skammstafað SAC, Strategic Air Command, í Nebraska og annarrar æðstu stjórnstöðvar Bandaríkjahers til frekari umfjöllunar. Það yrði þessi sama stjórnstöð, SAC, sem stjórnaði hugsanlegri kjarnorkustyrjöld Bandaríkjanna við Sovétríkin og ákvæði skotmörk bandarískra kjarnorkuvopna m. a. á grundvelli þeirra upplýsinga sem DEW-línan aflar. Trúi menn ekki þessum upplýsingum geta þeir flett upp í bandarískum handbókum um vígbúnaðarmál þessu til sönnunar. Ratsjárstöðin á Stokksnesi tengir síðan DEW-línuna við ratsjárstöð NATO í Færeyjum sem er í senn hluti af NADGE-varnarlínunni, sem er Nato Air Defense Ground Environment, og bresku ratsjárstöðvavarnarlínunni UKADGE, sem er United Kingdom Air Defense Ground Environment. Þessi mikla NADGE-lína teygir sig, eins og menn eflaust vita, frá Norður-Noregi suður til Tyrklands. Öll þessi mikla ratsjárkeðja, sem nánast umlykur Sovétríkin, var á sínum tíma reist í því augnamiði að bregðast við hugsanlegri árás sovéskra sprengjuflugvéla. DEW-línan, sem upphaflega taldi samtals 81 ratsjárstöð, var eingöngu reist í þágu bandarískra varnarhagsmuna og lýtur alfarið bandarískri stjórn þótt íslensku stöðvarnar, kallaðar DYE 5 eftir höfuðstöð íslensku og grænlensku stöðvanna á Cape Dyer á Baffinslandi, falli að nafninu til undir Atlantshafsstjórn NATO. Þessi varnarlína veitti reyndar Bandaríkjunum strax í upphafi umtalsverða strategíska yfirburði. T. d. tryggði hún þeim og tryggir enn þann dag í dag um 2400 km forskot til að bregðast við aðsteðjandi árás eða sem svarar þriggja klst. flugi sprengjuþotu. Sú áætlun sem nú er uppi um endurnýjun á DEW-viðvörunarkerfinu er kölluð SEEK FROST vestan hafs, en á Atlantshafssvæðinu er hún kölluð North Atlantic Defense System, sem er skammstafað NADS og hefur áður komið fram í umræðum um þessi mál. Framkvæmd, endurnýjun og skipulagning er í höndum sérstakrar deildar innan bandaríska flughersins sem nefnist ESD, Electronic System Division, og hefur aðsetur í Massachusetts. Sjálfur ratsjárbúnaðurinn verður algjörlega endurnýjaður er settar verða upp nýjar ratsjárstöðvar, sennilega af gerðinni General Elecric AN/FPS-117 ratsjár eða hliðstæðar gerðir. Fullkominn rafeindabúnaður þeirra mun gera stöðvarnar miklu fljótvirkari og afkastameiri en áður og þær eiga að geta skynjað miklu smærri hluti en hingað til. Fjarskiptakerfi þeirra verður stórbætt og tölvuvæðing mun spara bæði orku og mannahald, þannig að áætlað er að rekstrarkostnaður lækki um allt að 50%. Hins vegar munu allar þessar framkvæmdir að sjálfsögðu kosta milljarða dollara á milljarða ofan. Þessar ratsjárstöðvar sem til stendur að setja upp á Íslandi munu að sögn aðmíráls nokkurs, Wesley McDonalds, sem er æðsti yfirmaður Atlantshafsherafla NATO, SACLANT, og Atlantshafsflota bandaríska sjóhersins einnig, CINCLANT, skipta höfuðmáli í því hvernig til tekst með hernaðaráform Bandaríkjanna og NATO í norðurhöfum. Hlutverk þeirra verður einkum tvíþætt: Á stríðstímum eiga þær að tryggja þolgæði, eins og það er nefnt, eða redundancy, loftvarnarkerfanna þannig að jafnvel þótt nokkrar ratsjárstöðvar og fjarskiptatengsl þeirra yrðu jöfnuð við jörðu yrðu nægar eftir til að veita upplýsingar. M. ö. o.: þær munu stórauka herstyrk Bandaríkjamanna á þessum slóðum. Á friðartímum og einkum þegar spenna ríkir munu þær ásamt öðrum eftirlits- og njósnakerfum gera stjórnstöðvum kleift að fylgjast með nánast hverri hreyfingu sovéskra flugvéla á svæðinu og afla þannig mikilvægra upplýsinga um styrk sovéska hersins og aðferðir, en slíkar upplýsingar eru m. a. forsenda þess að Bandaríkjaher geti þurrkað út sovéska herinn strax í fyrstu árás, eða First Strike Capability sem er herfræðilegt hugtak sem mjög er til umfjöllunar í Pentagon á þessum misserum. Þessar stöðvar eiga að sjálfsögðu einnig að gera Rússum og öðrum fjendum ljóst í eitt skipti fyrir öll hver það er sem valdið hefur í norðurhöfum. Því hefur verið haldið fram að þessar stöðvar gætu komið í veg fyrir að fjölga þyrfti hér ratsjárflugvélum af gerðinni AWACS. Ég er ekki trúaður á það, herra forseti, og tel það vera hugarburð þeirra manna sem slíku hafa haldið fram. AWACS-flugvélunum héðan af Keflavíkurflugvelli er ættað að starfa með hinum nýju F-15 orrustuþotum og flugvélum af risaflugmóðurskipum og flotamálaráðherra Bandaríkjanna John Lehman hefur mælst til þess að fleiri AWACS-vélar verði sendar til aðstoðar orrustuflugsveitum flugmóðurskipa í Noregshafi og í kringum GIUK-hliðið. Bandaríski sjóherinn ráðgerir að kaupa 20 nýjar AWACS-flugvélar í náinni framtíð og flugherinn hefur þegar samið um kaup á tólf AWACS-vélum sem teknar verði í notkun á árunum 1986-1988. Einnig hafa nýlega verið birtar áætlanir um að efla stjórnunar- og fjarskiptabúnað á Íslandi til að hafa betri tengsl við AWACS-vélarnar. Í ljósi þessarar þróunar er ólíklegt að AWACS-vélarnar verði aðeins tvær á Keflavíkurflugvelli um ókomna framtíð. Ratsjárstöðvarnar nýju munu hins vegar gera það að verkum að AWACS-vélarnar þurfa ekki að hafa eftirlit í næsta nágrenni Íslands eins og ella hefði verið, heldur geta þær einbeitt sér að eftirlitsstarfi lengra í burtu í Noregshafi og allt norður í Barentshaf og fullkomnað þannig getu Bandaríkjanna til að fylgjast með hverri hreyfingu í og yfir Norðurhöfum. Herra forseti. Ég taldi óhjákvæmilegt að koma hér að þessum fróðleik sem ég hef undir höndum um þessar nýju stöðvar og hvernig þær tengjast almennt vígbúnaði og stjórnun herafla hér á norðurhöfum og á norðanverðum hnettinum. Þessu til viðbótar væri fróðlegt að rifja upp þær umræður sem orðið hafa í grannlöndunum, t. d. í Kanada þar sem endurnýjun DEW-línunnar hefur verið tengd geimstríðsáformum Ronalds Reagans og hans manna. Þar hafa orðið heitar umræður um hvort þessi mikla endurnýjun og sú mikla áhersla, sem nú er allt í einu lögð á endurnýjun þessarar gömlu ratsjárstöðvakeðju, tengist þessum áformum. Ég get vitnað í Gunnar Gunnarsson enn, starfsmann öryggismálanefndar, sem hefur látið hafa það eftir sér í fjölmiðlum, m. a. í Dagblaðinu Vísi nýverið, að stöðvarnar á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum tengist þessari keðju, ef menn eru enn í efa um að svo sé. Og aftur að stjörnustríði. Fróðlegt er að upplýsa það, eins og menn eflaust vita, að hingað eru væntanlegar nýjar orrustuþotur, jafnvel á þessu ári, af gerðinni F-15 Eagle sem munu vera að sögn bandaríska flughersins hans fullkomnustu orrustuþotur. Þær hafa helmingi meiri flugdrægi eða vígradíus en fyrri vélar. Eitt sem þær hafa enn sér til ágætis er að þær geta borið þau flugskeyti sem ætlað er að leika aðalhlutverk í nýjustu geimstríðsáformum hernaðarhaukanna í Bandaríkjunum. Þær geta sem sagt borið þess konar flugskeyti sem ætlað er að setja á sprengjuodda til að eyða eldflaugum í ytri lögum gufuhvolfsins þegar þær eru væntanlegar þangað niður aftur. Þetta er sem sagt seinna þrepið af tveimur í geimstríðsáætluninni. Þessar orrustuþotur eru, eins og áður sagði, væntanlegar hingað alveg á næstunni. Herra forseti. Ég hef áður vikið að því að gengið hafi illa að fá upplýsingar um þetta mál. Reyndar er það einkenni á öllum slíkum tilfellum, þegar verið er að læða hér inn nýjum vígbúnaði eða nýjum tækjum, að óskapleg þoka umlykur öll þau mál. Það hefur vakið nokkra athygli að bandarískur þm., þm. fyrir New York-fylki, Ted Weiss að nafni, skrifaði bandaríska flughernum og spurðist fyrir um þessar væntanlegu radarstöðvar, hvers konar stöðvar þar væru á ferðinni, hvaða tilgangi þær ættu að þjóna og hvort samtímis því að reisa þessar stöðvar ætti einnig að fjölga AWACS-flugvélum hér á landi og hvers vegna. Svör hersins voru stutt og laggóð: Öll ítarleg umræða um þessar nýju framkvæmdir varðar hernaðarleyndarmál og er það auðvitað af tvennum ástæðum, eins og herinn tekur fram: vegna hins hernaðarlega hluta málsins og einnig vegna þess að íslensk stjórnvöld eru sérstaklega viðkvæm fyrir því að um slík mál sé fjallað. Þetta er enn ein sönnun þess við hvað menn eiga að búa þegar taka skal ákvarðanir í þessum efnum. Mönnum er ætlað að trúa sölumönnunum sem koma og smyrja þykkt hunang á sneiðina og tala mikið um borgaraleg afnot, um ágæti þessara stöðva. Þær eiga jafnvel að vara bændur við rigningarskúrum á sumrin og telja hafísjaka og hvað það nú er sem þær geta gert. En sem minnst er fjallað um hernaðarlega hlið málsins sem auðvitað er það sem máli skiptir og hlýtur að ráða afstöðu manna öðru fremur í þessum efnum. T. d. vann nefnd hæstv. utanrrh., sem hann setti á laggirnar og lét vinna hér mikla skýrslu í fallegu brúnu bandi, og hún er líklega einar 34 eða 35 bls., þessi skýrsla, það afrek að fjalla á einni eða tveimur bls. um hina hernaðarlegu hlið málsins, en á 32 og 33 bls. um allt það ágæti sem af þessum stöðvum gæti nú leitt til sjávar og sveita. Það er reyndar fleira óvenjulegt við efnistök ratsjárnefndar. Hún birtir f. d. skýrsluna án þess að vitna nokkurs staðar í heimild og engin heimildaskrá fylgir skýrslunni. Ég veit ekki hvað er sagt í utanrrn. og varnarmáladeild um slík vinnubrögð, en ég veit hvað mér var kennt í gagnfræðaskóla í þessum efnum. Herra forseti. Til að gera þetta ekki allt of langt mál, þó að vissulega sé af nógu að taka, er reynandi að draga saman í örfá afriði það sem fyrir mér eru meginatriði þessa máls. Ég tel að fyrst og fremst sé óumdeilanlega um aukningu á hernaðarumsvifum að ræða. Ég held í öðru lagi að þetta flæki okkur enn fastar í vígbúnaðarnetið, í vígbúnaðaruppbygginguna, og geri stöðu okkar sem eyþjóðar í miðju Norður-Atlantshafinu enn alvarlegri en ella. Við Íslendingar hljótum að geta sameinast um að reyna að bægja vígvæðingunni frá ströndum lands okkar og reyna, að svo miklu leyti sem það er í okkar valdi, að hafa áhrif á að vitfirring vígbúnaðarkapphlaupsins haldi sig sem fjærst okkur, ef ekki er með öðrum ráðum hægt að losna við hana eða koma í veg fyrir hana yfirleitt. Ég held að ný hernaðarmannvirki hér geti ekki undir nokkrum kringumstæðum hjálpað okkur í þessum efnum, þvert á móti valdið hinu gagnstæða að auka spennu og viðsjár í þeim heimshluta sem við búum í. Ég held að þessar stöðvar auki hernaðarlegt mikilvægi Íslands. Því er oft haldið fram að hernaðarlegt mikilvægi Íslands sé vegna hraunlaganna sem hér eru, sé vegna millilaganna, sé vegna moldarinnar, sé vegna þess að í Atlantshafinu er dálítið af grjóti og mold. Ég held að svo sé ekki. Ég held að fyrst og fremst sé Ísland hernaðarlega mikilvægt nú vegna þess búnaðar sem hér er. Það eru breyttir tímar. Hversu kært sem mönnum kann að vera að skoða heiminn út frá sama sjónarhóli og þeir gerðu í síðari heimsstyrjöldinni eða í miðju kalda stríðinu verða menn að kyngja því að það eru breyttir tímar. Það eru komin til sögunnar ný vopn og nýjar áætlanir um að nota þau vopn og það gerbreytir þessari mynd, einnig því á hvern hátt Ísland er hernaðarlega mikilvægt. Það er ekki lengur hernaðarlega mikilvægt vegna þess að menn geti siglt úr höfn með flota, komið hingað eftir viku, tekið hér land og byrjað að byggja bragga og hreiðra um sig á þann hátt. Þannig reikna menn ekki með að hlutirnir gerist. Kannske ættum við að segja: því miður ef til hernaðarlegra átaka kemur. Ísland verður mikilvægt í þær 15 til 30 mínútur sem slíkir atburðir hafa aðdraganda og þá er það að sjálfsögðu vegna þess búnaðar sem hér er eða hægt er að flytja hingað með örskömmum fyrirvara, ekki vegna hins sem kynni að gerast á vikum eða mánuðum. Þessar ratsjárstöðvar setja, ef af yrði, hernaðarmannvirki niður í landshluta sem engin slík hafa fyrir. Slíkt eru að mínu viti umhverfisspjöll. Það yrðu bæði siðferðileg og náttúruleg spjöll á umhverfi manna og það veldur samfélagslegri mengun. Við hljótum einnig að geta sameinast um að hafa slíka hluti á sem afmörkuðustum svæðum ef við þurfum að hafa þá yfirleitt. Þess vegna væri það einnig afturför að þessu leyti ef landshlutar, sem lausir hafa verið um árabil við allt sem minnir á hernað, fengju slíkt til sín. Ákvörðun um að leyfa þessar framkvæmdir er ákvörðun um að leggja lóð Íslands á vitlausa vogarskál. Þetta er lóð á vogarskál áframhaldandi vígbúnaðar, áframhaldandi tortryggni í stað þess að reyna að stuðla að afvopnun og slökun. Ákvörðun um nýjar hernaðarframkvæmdir er ákvörðun um sóun á fjármunum á bál þessarar vitfirringar sem er mesti glæpur jarðarsögunnar. Þetta er liður í gereyðingarvígbúnaðinum og því kapphlaupi sem sveltandi heimur hefur orðið að horfa upp á á sama tíma og fólk um víða veröld vantar sárlega fjármuni til að geta satt hungur sitt, svo að ekki sé nú talað um annað. Þá er enn ónefndur einn þáttur þessa máls sem lítið hefur farið fyrir í umfjöllun fjölmiðla og að sjálfsögðu enn þá minna í umfjöllun utanrrn., varnarmáladeildar og ratsjárnefndar, en það er sú ákvörðun að með því að byggja þessar stöðvar og starfrækja þær með þeim hætti sem hugmyndir eru uppi um á að flækja alíslenskar stofnanir, svo sem Landssímann, flugumferðarstjórn, Landhelgisgæslu, tilkynningarskyldu og fleiri slíka aðila inn í hernaðarleg málefni. Ég held að þar sé á ferðinni stórvarasöm fyrirætlun. Ámælisvert er hvernig talsmenn þessara stofnana hafa hagað sér að því leyti að það virðist ekki hafa valdið þeim neinum áhyggjum að borgaralegar stofnanir, alíslenskar stofnanir í landi sem ætlar sér að vera herlaust land í þeim skilningi að við ætlum ekki að standa fyrir uppbyggingu hernaðar sjálfir, skuli eiga að ljá tæki og búnað til að flytja boð til þess að vinna úr og til þess að senda áfram upplýsingar sem eru liður í gagnasöfnun herveldisins. Og hver þekkir þá hvað verður hvers þegar svo er komið að fjarskiptabúnaður Landssímans, net hans um landið verður undirlagt til þessara nota, þegar flugumferðarstjórn, Landhelgisgæsla, tilkynningarskylda og fleiri slíkir aðilar verða í meira og minna mæli farnir að senda áfram upplýsingar af þessu tagi? Hver dregur þá mörkin á milli þess sem er hernaðarlegt og borgaralegt og hver stendur þá í þessum ræðustól og fullyrðir að Ísland eigi engan her og standi ekki fyrir slíkri starfsemi? Þetta er einnig hættulegt vegna þess að þessar stofnanir yrðu þá efnahagslega háðar þessum umsvifum og enn þá síður en áður færar um að standa á eigin fótum, en það er reyndar einkenni allra hernaðarumsvifa hvar sem þau eiga sér stað að þau ræna menn, þá sem við þau vinna og nálægt þeim búa, efnahagslegu sjálfstæði og gera þá að brauðþiggjendum þessara aðila. Reyndar er svo komið að þegar er í stöðvum Pósts og síma búnaður á vegum herliðsins og það hefur lítið farið fyrir því, a. m. k. svo ég hafi heyrt, að um það hafi verið rætt hvaða stefnubreyting þar á sér stað. Ég hef nú lagt fram fsp. til samgrh. á hv. Alþingi um það hvernig þessa ákvörðun bar að höndum, hvenær sú ákvörðun var tekin að heimila herliðinu að staðsetja búnað sinn á tvist og bast innan um búnað Landssímans. En ljóst er í öllu falli, að yrðu þessar stöðvar að veruleika og sá starfrækslumáti hafður á sem nú er fyrirhugað yrði þetta allt samtvinnað, starfsemi þessara borgaralegu stofnana og hersins. Ég held, herra forseti, að væri því tækifæri sleppt að neita þeim sem á þrýsta um að setja upp þessar stöðvar, þá væri það sóun á tækifæri fyrir Íslands hönd til að sýna hug sinn í verki. Það er greinilegt að almenningur í landinu telur nóg komið af vígbúnaði og nóg komið af hernaðaruppbyggingu. Og það ræður þeirri afstöðu manna, jafnvel þeirra sem styðja að öðru leyti veru okkar í Atlantshafsbandalaginu og veru hersins hér að þessi mannvirki eigi ekki rétt á sér og séu óþörf, að fólk telur að nóg sé komið. Það er nú svo að hátíðlegar ræður, hvort sem þær eru fluttar héðan úr þessum virðulega ræðustól eða einhvers staðar annars staðar á sunnudögum, verða marklitlar og missa fljótt gildi sitt ef aðgerðir manna eru alltaf í öfugu hlutfalli við ræðurnar. Ég verð að segja alveg eins og er, að ég mun eiga erfitt með að hlusta á sunnudagsræður ýmissa aðila um einlægan afvopnunarvilja þeirra ef það gerist síðan æ ofan í æ að þegar við Íslendingar fáum í okkar túngarð tækifæri til að sýna vilja okkar í verki látum við það tækifæri ónotað. Að mínu viti hefur ekki verið sýnt fram á það með neinum haldbærum rökum að tilkoma þessara nýju stöðva auki á öryggi íslensku þjóðarinnar, geri hana öruggari í hverfulum heimi og geri mönnum kleift að sofa rólegar en ella. Ég hef a. m. k. ekki orðið þess var að fólk á Norðurlandi eystra og Vestfjörðum hafi sofið verr þessi síðustu 15–20 ár sem það hefur verið laust við hernaðarmannvirki í þeim fjórðungum. Ég held þvert á móti að því fylgi vellíðan og ákveðin uppbót fyrir erfiða lífsbaráttu við ysta haf að vera þá í öllu falli ekki daglega minntur á þessa vitfirringu vígbúnaðarkapphlaupsins. Menn hafa a. m. k. trúað því margir sem þarna hafa streðað að þeir væru nokkuð langt frá heimsins vígaslóð og mættu leyfa sér að lifa sælir í þeirri trú. Það er ljóst að um slíkt verður ekki að ræða ef menn mega ekki lengur líta til fjalla án þess að sjá mannvirki sem minna þá á hernað og vígbúnaðarkapphlaup. Ég held. herra forseti, að sú afstaða, sem birtist í málflutningi þeirra manna sem vilja gagnrýnislaust beygja sig og taka á móti þessum radarstöðvum, sé undirstrikun á ósjálfstæði Íslendinga í utanríkismálum, á algeru ósjálfstæði og algerum beygjuskap okkar Íslendinga gagnvart þeim mönnum sem þrýsta á um þessar framkvæmdir. Hvers vegna eigum við ekki, hvort sem við erum fylgjendur eða andvígir veru okkar í varnarbandalagi, fylgjandi eða andvígir herstöðinni í Keflavík, að skoða sjálfstæð slík tilfelli og leggja okkar mat á hvort þetta sem slíkt auki öryggi okkar, sé í okkar þágu, eða hvort við getum t. d. með því að fallast ekki á þessar framkvæmdir lagt okkar lóð á vogarskálar slökunar í þessum heimshluta? Við höfum fyrir okkur dæmin, bæði úr Atlantshafsbandalaginu og einnig úr varnarsamstarfi Eyjaálfuþjóðanna við Bandaríkin, hvernig menn geta ef þeir vilja haft sínar sjálfstæðu skoðanir á því hvernig þeir standi að slíku samstarfi, hvað þeir leyfi og hvað þeir leyfi ekki. Sá kotungs- eða nýlenduríkishugsunarháttur að okkur beri óhjákvæmilega að taka við öllum óskum og verða við öllum óskum um aukinn vígbúnað hér á landi er til mikillar minnkunar þeim mönnum sem fyrir slíku tala. Ég held að fyrsta skilyrði þeirra manna sem ætla að selja okkur þessar framkvæmdir, eins og ég hef oft orðað það, væri að sanna það fyrir okkur að þetta væri nauðsynlegt vegna öryggishagsmuna Íslands og þetta stofnaði okkur ekki í hættu vegna tengsla við annan vígbúnað í heiminum, t. d. ef menn legðu fram sannanir fyrir því að upplýsingar og boð frá þessum stöðvum færu aldrei út fyrir landsteina Íslands og yrðu eingöngu notuð hér innanlands til að tryggja okkar eigið öryggi en ekki í öðru skyni. Slíkar sannanir hef ég hvergi séð, þykist þess reyndar fullviss að hið gagnstæða eigi sér stað í verulegum mæli, að þetta sé liður í heildarupplýsingasöfnun og vörnum Norður-Ameríku og komi okkur sjálfum minnst við. Ég held að það væri ákveðið siðferðislegt skipbrot fyrir okkur Íslendinga, fyrir þetta háa Alþingi, sem flutt hefur fjöldann af tillögum um afvopnunarmál, að láta það afskiptalaust að tekin sé um það ákvörðun að auka vígbúnað á Íslandi einmitt á þessum vikum eða mánuðum, því að, eins og ég áður sagði, núna eru þó í gangi viðræður á milli stórveldanna sem ganga í þessa veru og það er ýmislegt fleira á döfinni sem gæfi gefið vonir um að eitthvað tæki að rofa til í þessum efnum. Mér finnst því sérkennilega valinn tíminn til að þrýsta nú á um þessar framkvæmdir. Herra forseti. Hæstv. forsrh. mun ekki vera hér í salnum og kemur svo sem ekki að sök. Hann hefur þó nokkuð tengst þessu máli sem eðlilegt er og ég hef fyrir því orð þriggja grandvarra manna, sem gengu á hans fund með mótmæli við því að þessar stöðvar yrðu settar upp í þeirra heimahéraði, að hæstv. forsrh. hafi þá látið að því liggja að þessar stöðvar yrðu ekki settar upp í andstöðu við meiri hluta heimamanna á viðkomandi stað. Ég vil gjarnan spyrja hæstv. utanrrh., ef svo ólíklega vildi til að hann hygðist taka þátt í umr. um þessa till. á eftir, hvort hann sé sama sinnis og hæstv. forsrh. og sé þá tilbúinn að lýsa því hér yfir að slík mannvirki verði ekki sett upp í andstöðu við vilja meiri hluta í hverju því byggðarlagi sem til greina kæmi, því að auðvitað hlýtur þetta einnig að snúast að nokkru leyti um rétt þess fólks sem þar býr til að ráða sjálft málum í sínu héraði. Ég vil a. m. k. trúa því að hann sé einhver sá réttur, rétturinn til þess að fá að lifa og starfa í sínu sveitarfélagi og sinni byggð laus við slík mannvirki. Herra forseti. Skyldi einhverjum vera ókunnugt um það ætla ég ekki að leyna því hér að ég er alinn upp í Þistilfirði, einu af því sveitarfélagi sem hér á í hlut, og ég hef vanist þar frá barnæsku og fram undir síðustu ár fagurri og hreinni fjallasýn sem engan skugga hefur borið á til þessa í mínum huga. Ég held að sá fjallahringur yrði aldrei samur og jafn og það yrði ekki eins fyrir þau börn, sem þar eiga að alast upp í framtíðinni, ef þar stæðu hernaðarmannvirki og bæri við loft. Ég hygg að hugur margra heimamanna, sem skrifað hafa undir mótmæli eða á annan hátt staðið fyrir mótmælum gegn þessum framkvæmdum sé eitthvað svipaður. Ég held þvert á móti að það fólk sem þar býr og vonandi miklu, miklu fleira sé tilbúið að leggja nokkuð á sig, jafnvel taka nokkra áhættu til að reyna að komast út úr þeim vítahring vígvæðingarinnar sem mannkynið er fast í. Það væri vissulega þess virði og það væri hægt að meta það við þessa kynslóð ef hún væri tilbúin til að kosta nokkru til, að taka nokkra áhættu, að leggja nokkuð á sig að stíga fyrstu skrefin, jafnvel þó að þau séu erfið, til að reyna að búa börnum heimsins betri framtíð og reyna að losa þau við þessi vígtól og aukna hernaðaruppbyggingu. Ég vil a. m. k. forða mínu heimafólki við Þistilfjörð og öðrum þeim, sem á mál mitt vilja hlýða í þessu efni, frá því að taka skref í öfuga átt meðan ég fæ nokkru um það ráðið.



Herra forseti. Mér þykir hlýða að taka nú þegar til máls eftir framsöguræðu 1. flm. till. til þál. um að falla frá hugmyndum um að reisa nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi, Steingríms Sigfússonar, og greina þar frá þeim skoðunum sem ég hef varðandi ratsjárstöðvar á Íslandi. Ég hlýt að hafa nokkurn formála í þessu sambandi og gera grein fyrir því hvers vegna við Íslendingar erum þátttakendur í varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna. Íslendingar vilja lifa frjálsir og í friði í landi sínu. Öldum saman var fjarlægðin nægileg vörn fyrir ásælni annarra ríkja gagnvart Íslandi. Jafnframt var veldi breska flotans það mikið að hann stuggaði ásælnum ríkjum frá landinu jafnframt því að þá þótti ekki eins mikill fengur í Íslandi eins o$ nú er staðreynd. Samt sem áður var það nú svo að Ísland varð að fórnarlambi strandhöggsmanna eins og Jörundar hundadagakonungs og Tyrkja, en yfirleitt má segja að öldum saman höfum við búið hér í friði fjarri alfaraleiðum þótt við höfum þá verið ánauðug þjóð. Nú erum við hins vegar frjáls þjóð og fullvalda í þjóðbraut. En frelsi og fullveldi fylgja skyldur. Við getum ekki ætlast til þess að við verndum frelsi okkar og fullveldi án þess að gera nokkuð til þess að tryggja öryggi landsins og m. a. með því að fylgjast með umferð umhverfis landið. Það er lágmarksskylda frjálsrar og fullvalda þjóðar. Við Íslendingar höfum gert það upp við okkur að við viljum ekki það stjórnarfyrirkomulag sem ríkir austantjalds. Stjórnarfyrirkomulag okkar kann að vera gagnrýnivert að ýmsu leyfi, en það er ólíku saman að jafna einræði austantjalds og lýðræði vestanmegin járntjaldsins. Hér er um það að ræða að færa ekki út áhrifasvæði þeirrar stjórnmálastefnu sem hefur hneppt þjóðir í fangelsi, fangelsi sem ekki er unnt úr að komast fyrir jafnblásaklaust fólk og dæmin sýna nýverið þegar fræg hjón koma hingað til Íslands og segja okkur frá þeim raunum sínum að saklaus tengdamóðir kvikmyndaframleiðandans og kvikmyndaleikstjórans Tarkovskís og sonur þeirra hjóna 13 ára gamall fá ekki að sameinast fjölskyldunni. Ég hygg að það sé nauðsynlegt æ ofan í æ að ítreka það að það er ekki að ástæðulausu að við Íslendingar erum þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu. Við viljum ekki að áhrifasvæði einræðis sé fært út í heiminum. Það eru mun færri þjóðir sem njóta lýðræðis og verndar mannréttinda en hinar þjóðirnar þar sem einræði ríkir og mannréttindi eru fótum troðin. En við viljum halda þessum lífsgæðum og lifa frjáls og í friði í okkar landi. Það er staðreynd að Atlantshafsbandalagið er sterkustu friðarsamtök sem nú eru við lýði, hafa verndað friðinn allt frá lokum seinni heimsstyrjaldar og til þessa dags í okkar heimshluta meðan tugir stríðsátaka hafa átt sér stað annars staðar í heiminum og milljónatugir manna fallið. Ég tel nauðsynlegt að leggja áherslu á þessa grundvallarforsendu fyrir þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og fyrir aðild okkar að varnarsamningnum við Bandaríkin. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði í umr. um aðra þáltill. að hún væri ekki gagnrýnin á Bandaríkin nema vegna þess að Bandaríkin hefðu hér herstöð, eins og hún komst að orði. Hún mundi verða alveg jafn gagnrýnin á Sovétríkin ef þau hefðu hér herstöð. Ég svaraði hv. þm. þá því einu að ef Sovétríkin hefðu hér herstöð væri hv. þm. múlbundinn og þá væri ekki um neina gagnrýni að ræða og þá væri ekki frjálst orð flutt í þessum sal. Þetta er grundvallarforsenda sem við Íslendingar hljótum ávallt að hafa í huga ef við metum einhvers frelsi okkar og viljum stuðla að friði í heiminum. Hv. flm. hélt því fram að Ísland væri ekki hernaðarlega mikilvægt. Ég skildi flm. þannig. En ef það er misskilningur erum við sammála um það að Ísland er hernaðarlega mikilvægt. Lega landsins er slík, alveg burtséð frá því að hér er 3000 manna bandarískt varnarlið. Ísland er hernaðarlega mikilvægt vegna legu sinnar. Reynslan úr annarri heimsstyrjöldinni segir okkur það og tækniframfarir og breyttur vopnabúnaður síðan þá breytir hér engu um, því að annars vegar er Sovétríkjunum, ef til átaka kæmi, nauðsynlegt að rjúfa siglingaleiðina og aðfærsluleiðir frá Norður-Ameríku til Vestur-Evrópu og hins vegar er Bandaríkjunum og Vestur-Evrópu nauðsynlegt að halda þessum aðfærsluleiðum opnum og öruggum. Þetta er einföld og auðskiljanleg skýring á hernaðarlegu mikilvægi Íslands sem við Íslendingar verðum að horfast í augu við og gera ráðstafanir okkar til varnar landinu í samræmi við það ef við metum frelsi okkar einhvers. Það er lágmarksskylda þeirrar þjóðar, sem vill teljast fullvalda og vill lifa frjáls í landi sínu, að vita hverjir ferðast umhverfis landið og nálgast það. Tilgangur ratsjárstöðva er fyrst og fremst sá að tryggja fullveldi landsins. Í öðru lagi að fæla þá frá umferð nálægt landinu sem hér e. t. v. fara með illum hug og af ásælni. Og í þriðja lagi eru ratsjárstöðvar til upplýsinga sem engum kemur að tjóni og enginn getur að fundið sem með friði fer. Ratsjárstöðvarnar eru fyrst og fremst til varnar. Eðli þeirra ratsjárstöðva, sem um er rætt að reistar verði, er það sama og þeirra stöðva sem nú eru reknar á Reykjanesi og Stokksnesi hér á Suðurlandi. En nauðsyn nýrra ratsjárstöðva og endurnýjun þeirra sem fyrir eru byggist á því að Sovétríkin hafa aukið umferð sína í nálægð landsins. Flugferðir sovéskra flugvéla hafa aukist svo mjög að það er vissulega ástæða að fylgjast með því flugi og gera Sovétmönnum það ljóst að fullvalda þjóð gefur ekki sætt sig við það að flogið sé að lofthelgi landsins án þess að nokkur tilkynning um það berist. Sovétríkin hafa tekið í notkun hraðfleygari og langdrægari flugvélar en áður og því er nauðsynlegt bæði að fylgjast betur með þessari umferð og gera gagnráðstafanir eins og t. d. að endurnýja þær flugvélar sem mæta þeim og stugga þeim burt frá landinu. Hér er í raun og veru um það að ræða að gæta þess að aðrar þjóðir og önnur ríki virði okkar fullveldi. Að þessu leyti var það eðlilegur áhugi að koma upp að nýju ratsjárstöðvum á Vestfjörðum og Norðausturlandi sem starfræktar voru þar fyrir 20 árum. Þessi áhugi er til staðar bæði hjá Atlantshafsbandalaginu og Bandaríkjunum sem með varnarsamningi hafa tekið að sér varnir landsins. Og þessi áhugi er til staðar af hálfu Íslendinga sem telja það skyldu sína að landið sé varið og því eðlilegt að málið sé þess vegna kannað. Ég hef leitast við að kanna málið með þeim hætti að allar upplýsingar væru gefnar. Það er rangt hjá hv. flm. þáltill. að með mál þetta hafi verið farið með leynd. Ég hef svarað fsp. hans hér í Alþingi. Það hafa verið gefnar upplýsingar þegar um það hefur verið beðið. Ratsjárnefnd hefur verið skipuð sem er skipuð fulltrúum frá varnarmáladeild utanrrn., frá Pósti og síma, frá flugmálastjórn og frá Landhelgisgæslu auk sérstaks sérfræðings í þessum efnum. Þessi nefnd hefur starfað allt s. l. ár að öflun og úrvinnslu gagna um endurbætur á ratsjár- og eftirlitskerfi varnarliðsins sem rætt hefur verið um að reisa á vegum Atlantshafsbandalagsins. Helstu viðfangsefni nefndarinnar voru að gera sem gleggsta grein fyrir hlutverki þessa kerfis, umfangi og eðli þeirrar endurnýjunar sem rætt hefur verið um, tæknilegri hæfni þess búnaðar sem settur yrði upp í þessu skyni og hugsanlegum sérafnotum íslenskra aðila af ratsjánum og ratsjárstöðvunum. Einnig hefur ítarlega verið fjallað um staðarval fyrir nýjar ratsjárstöðvar og hvernig staðið yrði að uppbyggingu og rekstri stöðvanna. Hlutverk þessa ratsjár- og eftirlitskerfis er tvíþætt. Það er annars vegar að fylgjast með og bera kennsl á allar flugvélar sem koma inn á loftvarnareftirlitssvæði landsins og hins vegar að leiðbeina orrustuflugvélum að flugvélum sem ekki er unnt að auðkenna í ratsjá. Þetta hlutverk mundi í engu breytast með fyrirhugaðri endurnýjun en því yrði gegnt á fullkomnari hátt en nú er unnt. Endurbæturnar á kerfinu fælust í byggingu tveggja nýrra ratsjárstöðva á Norðvestur- og Norðausturlandi og endurnýjun á núverandi stöðvum á Miðnesheiði og Stokksnesi. Jafnframt mundi allt eftirlit með flugumferðinni flytjast í sameinaða eftirlitsstöð á Keflavíkurflugvelli. Þannig mundi verða veruleg fækkun í starfsliði stöðvarinnar á Stokksnesi. 11 starfsmenn mundu sjá um rekstur hverrar ratsjárstöðvar og mundu Íslendingar annast hann. Stöðvarnar yrðu búnar langdrægum flugeftirlitsratsjám sem næðu til allt að 200 sjómílna svæðis frá stöðvunum. Nýju stöðvarnar mundu þannig ná til svæða norðanlands sem ekki er hægt að fylgjast með stöðugt í núverandi kerfi. Sérstök afnot íslenskra aðila af ratsjárstöðvunum yrðu einkum fyrir flugumferðarstjóra og til að hafa eftirlit með skipaumferð í grennd við stöðvarnar. Þannig mætti veita fullkomna flugumferðarþjónustu fyrir millilandaflug og innanlandsflug í algengustu flughæðum og í mörgum tilfellum mætti nota ratsjána til að fylgjast með aðflugi að flugvöllum í grennd við stöðvarnar. Sérstakar skiparatsjár mundu gefa kost á að fylgjast með siglingum allt að 60 sjómílur til hafs. Upplýsingar frá ratsjánum yrðu fyrst og fremst notaðar til að auka öryggi í lofti og á legi auk þess sem þær mundu greiða fyrir flugumferð og gefa upplýsingar um skipaferðir á viðkomandi svæðum. Áætlað er að bygging nýju ratsjárstöðvanna muni taka tvö ár. Rekstur þeirra gæti því hafist í lok ársins 1987 með bráðabirgðabúnaði sem yrði notaður um tveggja ára skeið eða þar til endanlegur ratsjárbúnaður stöðvanna yrði tilbúinn til notkunar. Jafnframt yrði eftirlitskerfið sameinað til bráðabirgða í ratsjárstöðinni á Miðnesheiði þar til endanleg eftirlitsstöð á Keflavíkurflugvelli tæki til starfa. Íslensk stjórnvöld og íslenskir tæknimenn mundu taka virkan þátt í þessum framkvæmdum og hönnun mannvirkja og búnaðar mundi verða í samræmi við íslenska staðla og taka mið af aðstæðum hér á landi. Hér hefur því verið haldið fram í umræðum um fyrirhugaðar ratsjárstöðvar að í þeim fælist stigmögnun vígbúnaðar sem við Íslendingar ættum ekki að standa að. Hér er um mikinn misskilning að ræða. Ratsjárstöðvar sem þessar eru viðurkenndar hvar sem er í heiminum. Þær auka eftirlit með umsvifum hernaðarlegs eðlis og eru í fullu samræmi við SALT-samkomulag kjarnorkuveldanna svo og Helsinki-sáttmálann. Hér er um það að ræða að fylgjast með umferð af okkar hálfu 200 mílur í haf út, þ. e. að vita hverjir eru á ferð yfir og að nokkru leyti um okkar eigin efnahagslögsögu. Við Íslendingar vorum sammála og sameinaðir í baráttu okkar til að tryggja okkur yfirráð yfir 200 mílna fiskveiði- og efnahagslögsögu. Nú þykir það goðgá að reisa stöðvar til þess að vita hverjir fara þarna um og yfir. Það sýnist nú ekki vera stórmannleg hugsun hjá þeim Íslendingum sem telja slíkt stigmögnun vígbúnaðar. Eru þeir Íslendingar, sem beita sér gegn þessari framkvæmd, í raun og veru að gefa öðrum þjóðum tækifæri til að segja sem svo að þessar ratsjárstöðvar, sú staðreynd að við viljum fylgjast með umferð um 200 mína efnahagslögsögu okkar, séu tilefni til gagnráðstafana af þeirra hálfu? Öll ríki hafa í raun og veru ratsjárkerfi. Það eru til 100 ratsjárstöðvar frá Noregi til suður-Tyrklands. Það eru ekki bara Atlantshafsbandalagsríkin sem reisa og reka ratsjárstöðvar. Það eru einnig ríki eins og Svíþjóð og Finnland. Þær ratsjárstöðvar sjá langt inn fyrir landamæri Sovétríkjanna. Það skyldu þó vera einhverjir þar í löndum, í Svíþjóð og Finnlandi, sem hafa þá skoðun að það sé stigmögnun vígbúnaðar af hálfu Svíþjóðar og Finnlands að reisa og reka ratsjárstöðvar og fylgjast með flugumferð í nágrenni þeirra landa? Við urðum varir við það um daginn þegar sovéskt flugskeyti flaug yfir Noreg og Finnland að bæði þessi lönd höfðu ratsjárkerfi og töldu það sjálfsagt að fylgjast með umferð í nálægð landa sinna. En nú segir hv. flm. að það sé stigmögnun vígbúnaðar og mér skildist ekki betur á honum en svo að þetta væri ögrun við Sovétríkin að ætla sér að fylgjast með umferð í okkar eigin efnahagslögsögu í u. þ. b. 2000 km fjarlægð frá Sovétríkjunum og tilefni til gagnráðstafana af Sovétríkjanna hálfu. Hvert eru þeir Íslendingar á vegi staddir sem þannig hugsa? Slík skoðun, sem þarna er látin í ljós, ber ekki vitni um sjálfstæði í stefnumótun í utanríkismálum. Því er haldið fram að það sé óheppilegt að við reisum þessar stöðvar einmitt nú þegar viðræður eru að hefjast milli stórveldanna, kjarnorkuveldanna, um afvopnun. Ég hygg að ástæðan til þess að þessar viðræður hófust hafi fyrst og fremst verið sú að Sovétríkin gerðu sér grein fyrir því að Atlantshafsbandalagsríki voru staðráðin í því að gera fullnægjandi varnarráðstafanir og því hafi Sovétríkin gengið að samningaborðinu um málefni sem þau höfðu áður neitað að semja um. Ég get ekki fengið mig til að trúa því að til séu Íslendingar sem í raun og veru vilja láta undan þrýstingi frá Sovétríkjunum og halda því fram að bygging og rekstur ratsjárstöðva til að fylgjast með umferð í okkar eigin efnahagslögsögu sé ögrun við önnur ríki. Er þrýstingur Sovétríkjanna orðinn slíkur að við erum ekki sjálfráð gerða okkar í okkar eigin landi og innan okkar eigin efnahagslögsögu? Það ber ekki á öðru. Þetta er geigvænleg tilhugsun sem ég vil helst ekki hugsa til enda. Þá er því haldið fram að þessar ratsjárstöðvar séu reistar fyrir Bandaríkin en ekki Ísland. Hér fara menn villir vegar. Hér er um það að ræða að ratsjárstöðvarnar eru reistar vegna varna Íslands og siglingaleiða um Norður-Atlantshaf. Ratsjárstöðvar þessar koma vörnum Bandaríkjanna út af fyrir sig ekki að gagni. Flugvélar, sem ætla sér til árásar á Bandaríkin fljúga ekki yfir Ísland heldur yfir norðurpólinn og Kanada. Í þeim tilgangi hafa Bandaríkjamenn og Kanadamenn gert samning nú nýverið um það að endurnýja ratsjárkerfið sem áður var til staðar í Kanada, vegna þess að þau tæki sem fyrir voru voru úrelt orðin, alveg eins og endurnýjun á þeim tveim ratsjárstöðvum sem nú eru reknar og bygging tveggja nýrra ratsjárstöðva er nauðsynleg vegna þess að tækniframfarir hafa orðið á síðustu 20–30 árum og mun fullkomnari tæki eru nú til en áður. Þessi samningur Bandaríkjanna og Kanada, sem undirritaður var fyrir nokkrum dögum, hefur orðið að umræðuefni. M. a. hefur varaforsætisráðherra Kanada og varnarmálaráðherra gert grein fyrir þessum samningi í kanadíska þinginu. Gagnstætt því sem hv. flm. vildi meina, að þetta ratsjárkerfi, sem ætti að reisa af hálfu Kanada og Bandaríkjanna, og þær ratsjárstöðvar, sem ætlunin væri að reisa og reka hér á Íslandi, væru þáttur í stjörnustríði framtíðarinnar, sem Bandaríkin hygðust heyja að því er mér skildist á hv. síðasta ræðumanni, þá er það tekið alveg skýrt og greinilega fram í framsöguræðu kanadíska varnarmálaráðherrans að þessar ratsjárstöðvar í Kanada séu hvorki hannaðar, staðsettar eða byggðar til þess að finna langdræg kjarnorkuflugskeyti eða önnur tæki sem um geiminn fara. Það er og svo að ratsjárstöðvar, sem ná ekki nema 200 mílur út eru ekki til þess fallnar. Þegar sagt er að ratsjárstöðvarnar séu reistar til varnar Bandaríkjunum en ekki Íslandi er rétt að hafa í huga að það eru ekki önnur mannvirki kostuð af Atlantshafsbandalaginu en þau sem hafa þýðingu fyrir bandalagsríkin sem heild. En þessi mannvirki eru kostuð að mestu leyti af Atlantshafsbandalaginu. Þessi mannvirki verða rekin af Íslendingum og hvað snertir tengsl við aðra bandamenn okkar innan Atlantshafsbandalagsins eða tengsl þessara mannvirkja við önnur slík í ríkjum Atlantshafsbandalagsins, þá er það að segja að vitaskuld á sér stað upplýsingamiðlun t. d. frá ratsjárstöðvum í Noregi til varnarliðsins hér á Íslandi. Síðan er reynt að fylgjast með ferðum ókunnra flugvéla þar til þær eru þekktar og komið er í veg fyrir að þær rjúfi lofthelgi Atlantshafsbandalagsríkjanna. Slík upplýsingamiðlun liggur í eðli varnarbandalagsins sem slíks og að þessu leyti höfum við gagn af ratsjárstöðvum Norðmanna og því um eðlilega og sjálfsagða gagnkvæmni að ræða að við veitum þeim samsvarandi upplýsingar ef þeim mætti að gagni koma. En að öðru leyti er ekki um tengsl að ræða, eins og hv. flm. vildi gefa í skyn. Þá varð hv. flm. tíðrætt um það að þessar ratsjárstöðvar væru byggðar í tengslum við árásarstefnu Bandaríkjanna á Norðurhöfum. Þessi skoðun hv. flm. mun eiga rætur sínar að rekja til þess að umræður hafa átt sér stað um það í Bandaríkjunum að varnarlínan, ef til átaka kæmi á Norður-Atlantshafi, yrði dregin norðar en almennt hefur hingað til verið talið. Ég fæ ekki betur séð en það ætti að vera í samræmi við hagsmuni okkar Íslendinga að varnarlínan færist norður fyrir landið en liggi ekki um landið þvert. Hvað snertir nytsemi þessara ratsjárstöðva varðandi þá stefnu Bandaríkjanna, ef hún er á rökum byggð, þá býst ég við að floti Bandaríkjanna mundi verða fyrir Noregsströndum norður af Bretlandi og fyrir utan 200 mílna langdrægni þeirra ratsjárstöðva sem áhugi er á að koma upp. Þá hefur því verið haldið fram að ratsjárnar væru skotmörk, sérstaklega í kjarnorkustyrjöld, og gætu verið ástæða til þess að við Íslendingar yrðum fyrir kjarnorkuárás. Við hv. flm. vorum á fundi á Þórshöfn eigi alls fyrir löngu. Þá sagði einn ræðumannanna sem svo að þetta væri álíka gáfuleg staðhæfing og það að slátra lambi með kanónu. Það er ekki talið að þessar ratsjár séu slík skotmörk að á þær væri eyðandi kjarnorkuvopnum. En ratsjárnar eru út af fyrir sig ekki frekar skotmörk, hvorki kjarnorkuvopna eða hefðbundinna vopna, umfram það sem orkuver eru, flugvellir, vegir eða hvað eina sem notað er í daglegu lífi. Þó fór hv. flm. mörgum orðum um það að verið væri að smyrja á sneiðina, eins og hann nefndi, vegna þess að á það hefur verið bent að við Íslendingar höfum margvísleg not af ratsjárstöðvunum í daglegu lífi okkar. Það er ljóst að í innanlandsflugi mundu slíkar ratsjárstöðvar koma okkur að miklu gagni og auka öryggi flugsamgangna innanlands. Það er minnst á það sérstaklega í skýrslu ratsjárnefndar að aðflug að mörgum flugvöllum mundi verða mun öruggara eftir en áður. Þá hefur verið bent á að við Íslendingar höfum tekið að okkur flugumferðarstjórn á mjög stóru svæði hér á Norður-Atlantshafi á vegum alþjóðaflugmálastjórnarinnar. Það munu vera um 30 stöðugildi sem alþjóðaflugmálastjórnin greiðir kostnað af í þessum tilgangi. Þeir starfsmenn, sem við þessa alþjóðaflugumferðarstjórn starfa, vinna jafnhliða að flugumferðarstjórn í þágu okkar Íslendinga einna. Okkur er mjög í mun að halda þessu verkefni hér innanlands, en hætta er á að þetta verkefni verði af okkur tekið ef framkvæmd þess styðst ekki við fullkominn tæknibúnað. Af þeim sökum er nauðsynlegt að endurnýja útbúnað ratsjárstöðvanna sem fyrir eru og reisa tvær nýjar ratsjárstöðvar á Vestfjörðum og Norðausturlandi. Menn gera sér ekki grein fyrir því að um þetta flugumferðarstjórnarsvæði, sem Íslendingar hafa á höndum, er mikil flugumferð. Það er umferð frá Evrópu og til Kyrrahafsstrandar Bandaríkjanna og Asíulanda. Á einum degi að sumarlagi ferðast tugþúsundir manna um þetta flugumferðarsvæði og aðeins brot af þeim hefur millilendingu hér á Íslandi. Öryggi þessara flugfarþega skiptir máli og þar sem við berum ábyrgð á þeim hafandi stjórn á flugumferð á þessu svæði er það okkar hagsmunamál að búa yfir þeirri bestu tækniþjónustu sem völ er á. Hv. frsm. vildi gera lítið úr nytsemi þess að hafa ratsjár til að fylgjast með skipaumferð. Það er þó svo að það skiptir nokkru máli að þessar ratsjár, þótt um aukaútbúnað kynni að vera að ræða, geta fylgst með skipaumferð á stóru svæði 60 mílur á haf út. Þetta getur haft sína þýðingu ef um skipstapa er að ræða eða slys á sjó. Þetta hefur þýðingu varðandi tilkynningarskyldu skipa og enn fremur í sambandi við landhelgisgæslu þegar sérstakar reglur eru settar um veiðar á tilteknum svæðum. Enn fremur er það upplýst að þessar ratsjárstöðvar geta komið að gagni í sambandi við veðurspár og ísfregnir. Þær þjóna því sjálfstæðum tilgangi í daglegu lífi Íslendinga á friðartímum. Vegna þessa á ég bágt með að ræða um þessar ratsjárstöðvar sem hernaðarmannvirki. Þetta eru ekki síst mannvirki sem koma okkur að gagni á friðartímum í erli og önn dagsins. Ég tel að sá andróður, sem uppi hefur verið gegn byggingu þessara ratsjárstöðva, sé ekki á rökum reistur. En þar sem þessi mannvirki eru þáttur bæði í friðsamlegu, daglegu lífi þjóðarinnar og til þess að vernda öryggi hennar þá er þessi mannvirkjagerð mál alþjóðar og þess vegna hlýtur það fyrst og fremst að vera vilji meiri hluta manna á landinu öllu sem ræður því hvort þessi mannvirki verða reist og hvar þau verða reist. Það er hæpið að fela íbúum á afmörkuðu landsvæði úrslitavald í þeim efnum. En ég hef sagt það og get ítrekað það enn að ef fleiri kosta er völ í þessum efnum er sjálfsagt að velja þann kostinn þar sem meiri hluti íbúanna er ekki á móti byggingu ratsjárstöðva. Ég sé á þessu stigi málsins ekki ástæðu til að fara mörgum fleiri orðum um þessa till. Henni verður vísað til utanrmn. Utanrmn. hefur rætt skýrslu þeirrar nefndar sem fjallað hefur um málið á fleiri en einum fundi. Þar hefur öllum fsp. verið svarað sem fram hafa verið bornar og ef hv. þm. finnst skorta á upplýsingar er sjálfsagt að afla þeirra og koma þeim á framfæri í utanrmn. sem og hér í þingsölum. Hér er engu leynt og það er ímyndun hjá hv. flm. að það hafi verið gert. Ég vil svo aðeins að lokum leggja áherslu á það að ég lít á þessa mannvirkjagerð sem sjálfsagða eftir þá athugun sem fram hefur farið af hálfu Íslendinga sjálfra. Ratsjárnefndin hefur lagt sjálfstætt mat á þessa mannvirkjagerð frá sjónarmiði hagsmuna okkar Íslendinga og það fer saman að mannvirkjagerð þessi er í samræmi við hagsmuni Íslendinga út af fyrir sig, en er um leið öryggisráðstöfun allra lýðfrjálsra þjóða innan Atlantshafsbandalagsins.



Herra forseti. Ég kem hér í ræðustól til þess að lýsa stuðningi Samtaka um kvennalista við þá tillögu sem hér er til umr., þá tillögu að fallið verði frá hugmyndum um að reisa nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi. Eins og segir í stefnuskrá Kvennalistans erum við Kvennalistakonur mótfallnar allri aukningu á herbúnaði hér á landi, hverju nafni sem nefnist. Þar sem hernaðarratsjárstöðvar eru óumdeilanlega ný hernaðarmannvirki - og má þar m. a. vísa til nýútkominnar skýrslu öryggismálanefndar um Keflavíkurstöðina - erum við mótfallnar því að slíkar stöðvar verði reistar hér á landi. Kvennalistinn telur einnig að virða beri óskir heimamanna um að mannvirki þessi verði ekki reist við bæjardyr þeirra. Síðasti landsfundur Kvennalistans ályktaði sérstaklega um þetta mál og vil ég nú með leyfi forseta lesa þá ályktun: „Landsfundur Samtaka um kvennalista haldinn á Hótel Loftleiðum 3. og 4. nóvember s. l. lýsir eindregnum stuðningi við bænarskrá Vestfirðinga til ríkisstjórnar Íslands um að ekki verði leyfð uppsetning ratsjárstöðva á Vestfjörðum eða annars staðar á landinu. Kvennalistakonur aðhyllast rök Vestfirðinga þar sem þeir segja um ratsjárstöðvarnar, hér er vitnað í bænarskrá Vestfirðinga, með leyfi forseta, að þær auki á vígvæðingu þjóðanna sem stefnir jarðarbyggð í geigvænlega hættu. Við álítum að voðinn fellst ekki aðeins í beitingu vígbúnaðarins heldur ali tilvist hans jafnframt á tortryggni, ótta og hatri og við óttumst að fjárfestingar í umræddum stöðvum hér á landi kalli á fjárfrekar mótframkvæmdir annars staðar. Slíka sjálfvirkni síaukins vígbúnaðar ber að stöðva. Því verða góðviljaðir menn að einsetja sér að snúa farnaði veraldar af þessari óheillabraut. Við getum heldur ekki varið það fyrir samvisku okkar að frekara fjármagni verði varið til vígbúnaðar meðan sultur og vannæringarsjúkdómar hrjá hálft mannkyn. Jafnframt óttumst við að bygging þessarar umræddu stöðvar geri heimabyggð okkar að skotmarki í hugsanlegum hernaðarátökum. En hvað viðvíkur öryggi íslenskra loft- og sæfarenda, sem að hefur verið vikið í þessu sambandi, teljum við að okkur beri sjálfum skylda til að tryggja það.“ Þessi rök styður Kvennalistinn. Landsfundur Kvennalistans skorar jafnframt á ríkisstjórn Íslands að leyfa ekki byggingu ratsjárstöðvar á Langanesi og taka til greina andmæli íbúa á Norðausturlandi gegn fyrirhugaðri ratsjárstöð. Svo öldum skiptir hafa Íslendingar leyst deilumál sín án vopna. Hlutverk Íslendinga ætti að vera að miðla öðrum þjóðum þessum arfi í stað þess að leggja sífellt meira af landi okkar undir vígbúnað.“ Þessi ályktun lýsir grundvallarskoðun okkar í þessu máli og því er sjálfgefið að við styðjum þá till. sem hér er til umr. Af hálfu stjórnvalda og einnig af hálfu hæstv. utanrrh. hér áðan hefur töluverð áhersla verið lögð á það að þessar ratsjárstöðvar gætu tryggt betur en nú er öryggi loft- og sæfarenda hér við land. Af þeim sökum vil ég taka það fram að við Kvennalistakonur teljum það vitaskuld eðlilegt og sjálfsagt að öryggi þeirra, sem um loft fara eða um höf sigla, sé vel tryggt. En við teljum það vera í verkahring Íslendinga sjálfra að sjá um að svo sé, ekki annarra, og því eðlilegt að Íslendingar geri sjálfir þær endurbætur á ratsjár-, vita- eða fjarskiptabúnaði hérlendis sem nauðsynlegar eru í því skyni. Um nauðsyn þess að tryggja öryggi íslenskra eða annarra loft- og sæfarenda er ekki deilt hér. Það er hernaðarþáttur þessa máls sem hér er til umræðu og þá um leið hugsanlegar breytingar á eðli herstöðvarinnar hér á landi og því hlutverki sem henni er ætlað að gegna í þeirri vígbúnaðarkeðju sem hún er óumdeilanlega hluti af. Ratsjárstöðvar eru í sjálfu sér ekki hættulegar vígvélar eins og hvert mannsbarn sér og skilur. Það er ekki tækjabúnaðurinn sjálfur sem er til umræðu heldur er hér verið að ræða um hlutverk þessara stöðva í heildarvígbúnaðarkerfinu, því að þær eru hluti af því, og hvað uppsetning þeirra og aðrar samhliða framkvæmdir á vegum hersins hér á landi þýða fyrir stöðu og hlutverk Íslands á friðar- og ófriðartímum. Sem leiðir okkur að þeirri grundvallarspurningu hvort við teljum að ógnarjafnvægi vopnanna tryggi heimsfriðinn. Þessari spurningu höfum við Kvennalistakonur þegar svarað fyrir okkar leyti. Við teljum ekki að vitfirrt vígbúnaðarkapphlaup tryggi heimsfriðinn. Við viljum enga aukningu á vígbúnaði eða hernaðarmannvirkjum, hvorki hér á landi né annars staðar. Rödd Íslands á að hljóma lífsins megin á alþjóðavettvangi og einnig heima fyrir. Hæstv. utanrrh. gerði það að kjarna máls síns hér áðan hve mikil nauðsyn okkur væri á vörnum til að tryggja frelsið. Við skulum ekki spyrja: Hvert er frelsið í skugga sprengjunnar? Það kann að drepa umræðunni á dreif þótt mikilvæg sé spurningin og það er ekki ætlun mín. Hins vegar er ég fullviss um það að hver einasti þm. sem sæti á hér á hv. Alþingi er sammála því að okkur er nauðsynlegt að tryggja það sem við köllum frelsi hér á landi. En hverjar eru bestu varnirnar, hver er besta leiðin í þessu máli? Að mínu viti eru bestu varnirnar þær að hrinda af okkur og öðrum þjóðum heimsins ógnun vígbúnaðarins. Og hvernig gerum við það? Ekki með því að taka þátt í hernaðaruppbyggingu heldur með því að leggja áherslu á nauðsyn afvopnunar og sýna það með verkum okkar, bæði heima fyrir og á alþjóðavettvangi, þ. á m. með því að taka ekki við þeim hernaðarmannvirkjum sem hér um ræðir. Um þetta má hafa langt mál, virðulegi forseti, en í rauninni er hér fyrst og fremst um grundvallarafstöðu að ræða og ég læt orðum mínum hér um lokið í bili.



Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. síðasta ræðumanni, 11. þm. Reykv., að þetta mál snýst um grundvallaratriði, en ég er þeirrar skoðunar að það snúist um svolítið önnur grundvallaratriði en hún vildi vera láta í sinni ræðu. Þetta mál snýst um það grundvallaratriði hvort við viljum að hér sé haldið uppi vörnum. Það er það grundvallaratriði sem þetta mál snýst um. Það er skoðun sem menn geta rökstutt að hér eigi ekki að vera neinar varnir, að hér eigi ekki að hafa uppi neinn viðbúnað af því tagi sem varnir mega kallast, Ísland eigi að vera varnarlaust. Þeirri skoðun er hægt að halda fram. Ég veit ekki til þess að til sé neitt ríki í veröldinni sem ekki hefur uppi varnir af einhverju tagi eða hefur þá falið einhverju öðru ríki að annast varnir borgara sinna og sinna landamæra í sínu umboði. Ég veit ekki til þess að það ríki sé til.  Ég er andvígur hugtakinu einhliða afvopnun vegna þess að ég held að það sé röng stefna. Ég held að um afvopnunarmál, og um það er ekki ágreiningur, sé ekki raunhæft að tala öðruvísi en að þar sé um gagnkvæmni að ræða. Ég vil lýsa því yfir af hálfu Alþfl., virðulegi forseti, að við erum andvígir þeirri till. sem hér liggur fyrir og munum greiða atkv. gegn samþykkt hennar þegar þar að kemur. Það er alveg skýr stefna, skýr afstaða og hrein. Það kemur ekkert á óvart að þm. Alþb. skuli flytja till. á borð við þessa. Það er í samræmi við utanríkisstefnu Alþb., sem við höfum alloft rætt hér og ég hef stundum leyft mér að segja að mætti líta á sem bergmál af stefnu Sovétríkjanna í utanríkismálum, og hefur sú yfirlýsing mín ekki vakið neina sérstaka kátínu Alþb.manna. Ég segi þetta vegna þess að utanríkisstefna Sovétríkjanna að því er varðar Ísland er: Ísland úr NATO - herinn burt! Hvaða stjórnmálaflokkur íslenskur hefur þá stefnu?

Alþb.

Alþb. fyrst og fremst, segir hv. þm. Guðrún Helgadóttir. Þetta er alveg rétt. Þessi röksemdafærsla fellur þá alveg heim og saman. Og þegar þeir eru að bera þetta af sér, þeir ágætu Alþb.-menn, finnst mér líka stundum eins og það sé þegar þeir eru að bera það af sér að vera kommúnistar. Ég minni á nýafstaðið Norðurlandaráðsþing þar sem flokkarnir skipta sér í hópa eftir stefnumörkun og eftir stefnu. Þar starfar Alþb. með kommúnistaflokkum þeim sem til eru á Norðurlöndunum. Þetta er ekkert leyndarmál. Þetta vita allir. Ég er ekki einu sinni viss um að það séu allir mjög óánægðir með þetta. En þetta má ræða betur seinna. Það kemur svo sem ekki heldur á óvart að þm. Kvennalistans skuli lýsa stuðningi við þessa till.  „Feminismi er pólitík þar sem persónuleg reynsla kvenna og persónulegt mat er fullgild ástæða skoðanamyndunar. Okkur er vel stætt á þessum skilningi okkar á meðan sameiginlegur sögulegur skilningur sameinar okkur og hugmyndafræðin er afdráttarlaus, sem um leið gefur möguleika á mikilli breidd í hreyfingunni.“ 
             Ég veit ekki hvort það mundi koma mér að miklu gagni, hv. þm., en þetta er orðarugl sem fólk sveipar um sig þegar það veit ekki hvað það á að segja. Ég hallast að skilgreiningu sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir kom með í útvarpinu núna um daginn þá er hún talaði um Kvennalistann. Hún sagði að það væri kannske einna helst að þann lista kysu konur sem nenntu ekki að hugsa um pólitík. Það getur vel verið að þetta sé rétt hjá henni. Ég er ekki svo sem að gera orð hennar að mínum orðum, en það getur vel verið að þetta sé rétt. Hins vegar kemur það svolítið á óvart að BJ skuli standa að þessari þáltill. vegna þess að í stefnuskrá þess flokks er lýst stuðningi við aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Nú vita menn væntanlega hvað þetta þýðir. Þetta þýðir að BJ hefur skipt um skoðun í þessum málum frá því sem var þegar sá flokkur var stofnaður á sínum tíma. Ekki verður annað séð en að BJ styðji það ekki lengur að hér sé haldið uppi vörnum og þeirri starfsemi sem þeim tengist. Þetta eru athyglisverðar staðreyndir sem ég veit að stuðningsmenn BJ hljóta að íhuga vegna þess að hér hefur greinilega orðið um stefnubreytingu að ræða. Ég spyr: Styðja allir þm. BJ þessa till. eða ekki? Eða hvernig er það, ber ekki að líta svo á að það sé stefna flokksins sem hv. þm. Kolbrún Jónsdóttir túlkar með undirskrift sinni undir þessa till.? Nú ræða menn hér í löngu máli um þessar tvær ratsjárstöðvar og það gerði hv. 1. flm. þessarar till. Hann fer með mikið af skammstöfunum hér. Ég minnist þess eiginlega ekki að hafa heyrt jafnútlenskuskotna ræðu flutta úr þessum ræðustóli og hans ræðu áðan. Það var alveg með sérstökum hætti. En ef hans lesning og lærdómur í þessum efnum er í takt við það þegar hann var að þýða hér eitt orð úr enskri tungu í þessum ræðustóli, þá gef ég ekki mikið fyrir vinnubrögðin.  Það hefur í þessum umr. öllum verið vitnað mikið til Arkins, einkavinar hv. þm., um varnir Íslands. Hann hefur komið þar við sögu, varð frægur þegar við áttum um hann nokkur orðaskipti í Ed. við hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson. Hann kom nú raunar ekki hingað þá, en lét Ríkisútvarpið eiga viðtal við sig um það að hér væru geymd kjarnorkuvopn. Mér eru afar ljós í minni þau orðaskipti sem við hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson áttum um það fyrir þremur árum í hv. Ed. Alþingis. Nú gerðist það á þessu hausti að Ólafur Ragnar Grímsson kom með þennan ágæta mann í heimsókn í þetta hús á fund sem haldinn var í þingflokksherbergi framsóknarmanna þar sem William Arkin byrjaði á því að segja: Mínir kæru vinir. Ég sagði vorið 1982 að hér væru geymd kjarnorkuvopn. Ég hafði rangt fyrir mér. Síðan fór hann með miklar fullyrðingar um að hér væru uppi áætlanir um að geyma kjarnorkuvopn, koma fyrir hér kjarnorkuvopnum. Eitthvað hefur hann nú orðið að draga í land með það, lítið eitt a. m. k.  Í þessum umr. hefur verið vikið af því sem menn kalla „bænarskrá Vestfirðinga“ og hv. 11. þm. Reykv. gerði það mái að meginefni sinnar ræðu. Hvað búa margir á Vestfjörðum?  Í viðtali við Þjóðviljann 6. des. 1984 ræðir blaðamaður Þjóðviljans við áðurnefndan William Arkin um þessar ratsjárstöðvar. Arkin er þá raunar að endursegja kafla úr fyrirlestri sem hann flutti í félagsvísindadeild Háskólans. Hann er þar að tala um umræðurnar um þessi mál og segir þá það sama og hann sagði á fundinum með okkur fulltrúum þingflokkanna í þessu húsi um þetta leyti: Þessar ratsjárstöðvar eru algjört smáatriði. Orðrétt segir, með leyfi forseta, í Þjóðviljanum: „Einu ráðin sem ég get gefið í þessu sambandi eru þau að umræðan hér á Íslandi um þessi mál þarf að breytast. Hún á ekki að snúast um smáatriði eins og ratsjárstöðvar. Hún á að snúast um heildarstefnu og meginmarkmið.“ Það er afar auðvelt að taka undir þetta. Títtnefndur Arkin metur það svo að þessar ratsjárstöðvar séu smáatriði.  Það hefur áður verið bent á að þessar ratsjárstöðvar geta komið okkur að ýmsum öðrum notum, t. d. við flugöryggi á flugleiðum hér innanlands, og hafa andstæðingar málsins kappkostað að sýna það og baða það í röngu ljósi að hér sé fyrst og fremst um einhvers konar árásarmannvirki að ræða eða mannvirki sem séu liður í einhvers konar árásarkeðju. Þetta er algjör misskilningur og er raunar angi af þeirri almennu stefnu sem Alþb. fylgir í þessum efnum sem er eins gott að mönnum sé alveg ljós og skýr: Alþb. vill engar varnir hér og vill Ísland úr varnarsamstarfi vestrænna þjóða. Ég gef mér að það sé óraunhæfur kostur og valkostur sem ekki sé fyrir hendi að landið sé gjörsamlega óvarið og hér sé ekki fylgst með gestum og gangandi í, við og kringum landið. Alþb. hefur aldrei sagt hvað ætti að taka við ef hér væru ekki varnir á vegum Atlantshafsbandalagsins.  
             Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að hafa að þessu sinni um þetta fleiri orð. Við Alþfl.-menn erum, svo sem ég áður sagði, andvígir þessari till. og munum greiða atkv. gegn henni.



Herra forseti. Ég tel rétt að hér komi fram persónuleg afstaða mín til byggingar umræddra ratsjárstöðva. Ég tel ekki að hér sé um mannvirki að ræða sem stofni í beinan lífsháska því fólki sem næst þeim býr. Ég viðurkenni að Íslendingar geta vegna flugumferðar haft gagn af hugsanlegum ratsjárstöðvum enda þótt gildi þeirra fyrir íslenska flugumferð hafi í mörgum tilfellum verið mjög orðum aukið í þeirri umræðu sem í gangi hefur verið. Ratsjárstöðvar þessar eru tvímælalaust hernaðarmannvirki kostaðar af vígbúnaðarfé. Ég er andvígur auknum hernaðarumsvifum á Íslandi en það er ekki meiri hluti fyrir því á Alþingi að láta herinn fara að sinni og því verðum við að búa við óbreytt ástand. Ég get ekki fallist á aukin hernaðarumsvif, ég tel að við verðum skv. áðursögðu að búa við óbreytt ástand, en ég get ekki fallist á aukin hernaðarumsvif. Ég tel að þau áform sem uppi hafa verið um stóraukin hernaðarumsvif á Íslandi séu fráleit og er ég þá ekki einungis að tala um þessar ratsjárstöðvar. Annað atriði mótar einnig afstöðu mína. Það er verulegur hópur þess fólks sem næst býr þeim stöðum þar sem þessum fyrirhuguðu mannvirkjum er ætlað að rísa, sem er andvígur byggingu þeirra. Ég vil ekki standa að byggingu mannvirkja sem eru óvelkomin í þeim byggðarlögum þar sem þau eru fyrirhuguð. Ég vil ekki nauðga fólki til að taka við framkvæmdum sem því eru á móti skapi. Þess vegna mun ég t. d. ekki samþykkja álver við Eyjafjörð vegna þess að það er verulegur hópur fólks sem ég tel að verði að taka tillit til og ekki vill þessa mannvirkjagerð. Ég er ekki endilega að tala um meiri hluta, ég þekki ekki svo nákvæmlega hjörtun og nýrun í þessu fólki að ég viti hvar meiri hlutinn liggur. En ég veit um verulegan hóp sem er þessu andvígur og ég tel að sjónarmið þessa fólks verði að virða. Ég vil taka tillit til þess. Þeir sem langar í þessi mannvirki verða þá heldur að sætta sig við óbreytt ástand. Þess vegna er niðurstaða mín, herra forseti, að þessar ratsjárstöðvar eigi ekki að reisa. Ég vil taka það fram til að forðast allan misskilning að hér er ég ekki endilega að túlka skoðun alls þingflokks framsóknarmanna, ég er hér að skýra frá persónulegri afstöðu minni.



Herra forseti. Á Íslandi hefur umræðan um varnarmál einkennst af tvenns konar málflutningi: annars vegar gegn veru Íslands í NATO, sem Alþb.-menn hafa haldið á loft, en hins vegar með veru Íslands í NATO þar sem sjálfstæðismenn og Morgunblaðið hafa látið mest til sín taka. Ég er þeirrar skoðunar að Ísland eigi að vera í NATO með þeim þjóðum sem við höfum mest samskipti við, bæði á sviði menningar og efnahagsmála, að ógleymdri legu landsins. Það kann einhver að hugsa með sjálfum sér: Hvað er hún eiginlega að fara? Hún er með veru Íslands í NATO, en samt á móti ratsjárstöðvum sem NATO telur nauðsynlegt að byggja hér. Hv. 5. landsk. þm. kom að þessu áðan, en ég mun svara honum seinna. Það er að mínu mati aðalatriðið hvort Íslendingar telji þessar ratsjárstöðvar nauðsynlegar vegna varna landsins eða hvort þær séu einn þáttur í hernaðarkapphlaupi stórveldanna. Hæstv. utanrrh. hefur lagt aðaláhersluna á að mikilvægi þessara ratsjárstöðva sé það hversu öryggi sjófarenda mundi aukast með tilkomu þeirra auk þess sem nú kemur í ljós að flugumferð yfir landinu er ekki eins örugg og fyrr var haldið. Er því talið brýnt að koma upp þessum rafsjám. Ef þetta eru fyrst og fremst rökin fyrir nýjum ratsjárstöðvum eigum við Íslendingar að koma þeim upp án afskipta NATO. Það er í hæsta máta óvirðing við hv. Alþingi að upplýsingar um hernaðarlegt gildi þessara ratsjárstöðva heyrast ekki fyrr en sótt hefur verið um fjármagn í Bandaríkjunum til að byggja þessar stöðvar, en eins og kunnugt er fáum við af og til fréttir af fundum bandarískra þingnefnda í blöðum eða útvarpi þar sem mikilvægi þessara stöðva er skilgreint. Þetta tel ég óviðunandi. Við Íslendingar eigum að hafa okkar hernaðarráðgjafa til að geta vegið og metið sjálf nauðsyn þeirra framkvæmda sem áformaðar eru á vegum NATO. Við eigum að leggja sjálfstætt mat á hvað Íslandi er fyrir bestu varðandi varnir landsins. Við eigum ekki eingöngu að láta segja okkur hvað er nauðsyn og hvað ekki varðandi varnir landsins. Það hefur ekkert það komið fram í rökum stjórnvalda varðandi þetta mál að ég sjái minnstu ástæðu til þess að auka við hernaðaruppbyggingu hér á landi. Ég tel að stjórnvöld komist ekki hjá því að taka tillit til þess fólks sem mótmælir þessum stöðvum. Þetta er ekki pólitísk andstaða, heldur andstaða við uppbyggingu hernaðarmannvirkja sem almenningur sér ekki ástæðu til að reisa. Ég hef vissulega sem meðflutningsmaður á þessari till. lýst mig andstæðing hernaðarratsjárstöðva. Ég skal fúslega viðurkenna hér og nú að ef fram kæmu haldbærar sannanir fyrir því að hér væri um mikilvægan öryggisútbúnað að ræða fyrir Ísland og við værum í hættu tæki ég mína afstöðu til endurskoðunar. Hæstv. utanrrh. sagði áðan að Íslendingar vildu lifa frjálsir og í friði í þessu landi. Þetta er hverju orði sannara. En við má bæta að Íslendingar vilja taka sjálfstæðar ákvarðanir. Við viljum hafa eitthvað um það að segja hvernig vörnum landsins er háttað. Við viljum ekki taka við ákvörðunum erlendis frá án þess að geta lagt á þær sjálfstætt mat. Það gerum við ekki fyrr en Ísland hefur sérfræðingum á að skipa innan Atlantshafsbandalagsins. Þetta er að vísu gert í einhverjum mæli, en þarf að auka til þess að tryggja að við getum fylgst nægjanlega vel með og tekið sjálfstæðar ákvarðanir, byggðar á þekkingu Íslendinga. Þá mundu hv. þm. væntanlega tala um annað en Rússagrýlu. Hv. 5. landsk. þm. mundi þá tala um annað en Rússagrýlu og hvort allir þm. Bandalagsins séu sammála í þessum efnum og snúa sér kannske að því hvort nauðsynlegt sé að byggja upp þessar stöðvar hér á landi og í hvaða tilgangi. Hæstv. ráðh. nefndi enn fremur að þessar ratsjárstöðvar hefðu mikið gildi varðandi tilkynningarskyldu skipa: Ég spyr hæstv. ráðh.: Á hvaða hátt koma þær ratsjárstöðvar sem nú eru í landinu og reknar á vegum hersins að gagni við tilkynningarskyldu skipa? Ég tel það skýlausa kröfu til hæstv. stjórnvalda að tekið sé mark á skoðunum heimamanna, bæði á Vestfjörðum og Norðurlandi eystra, varðandi uppbyggingu hernaðarmannvirkja og málið sé rætt opinskátt, en ekki breitt yfir með þeim rökum að ratsjárstöðvar þessar séu nauðsyn varðandi skipaumferð eða flugumferð. Það er aðalatriðið að við vitum þá um hvað er að ræða og hvers vegna þarf að reisa þessi mannvirki hér og nú.



Herra forseti. Ég tel að það hafi komið fram, sérstaklega hjá hæstv. utanrrh., bæði í þessari umr. og reyndar ekki síður á almennum fundi sem haldinn var á Þórshöfn fyrir líklega þrem vikum, hversu fáránlegt er að telja þessi mannvirki, sem hér er verið að ræða um, þessar ratsjárstöðvar, til vígbúnaðarmannvirkja. Þetta er furðulegur þráhyggjumálflutningur Alþb. og fylgdarkvenna þess sem telja sig meira friðelskandi en annað fólk. Mér finnst reynsla mín hér í vetur hafa bent til þess að svo sé ekki í þeim hóp sem hér á sæti. Við skulum láta það liggja á milli hluta. En það gefst einfaldlega ekkert tilefni fyrir fólkið til að tala um vígbúnaðarmannvirki. Þetta eru mikilvæg eftirlitsog öryggistæki fyrir okkur, sett upp í stað annarra úreltra og úr sér genginna. Ég skil ekki hvers vegna hv. þm. Steingrímur Sigfússon er á móti meira samgönguöryggi fyrir sína byggð, á móti eftirlitskerfi fyrir óboðna gesti sem læðast að. Við höfum heyrt að sumir vilji hvorki heyra slíka gesti né sjá, en við viljum heyra þá og sjá. Ég vísa því algerlega á bug að einhver sérstök meirihlutaandstaða við málið sé heima fyrir á Langanesi. Ég tel þvert á móti að þar líti menn til flugöryggis og öryggis á sjó. Ég vísa í því sambandi til viðræðna minna við fulltrúa nýstofnaðs félags áhugamanna um vestræna samvinnu á Norðausturlandi. Þeim fjölgar óðum, hv. þm. Ég vil hér segja lítillega frá þeim aðferðum sem notaðar voru til að safna undirskriftum gegn byggingu ratsjárstöðvar á Langanesi. Í viðtali við Íslending á Akureyri segir einn heimamaður, Björgvin Þóroddsson í Garði, svo, með leyfi forseta: að gengið hefði verið nokkuð fast eftir því að skrifað væri undir. Þegar hann sjálfur hefði neitað að skrifa undir hefði hann strax verið spurður: „Vilt þú heldur að börnin þín farist í kjarnorkustríði en að þau komist inn á umráðasvæði Rússa?“ Hann sagði það óviðkunnanlegt þegar menn væru krafðir svara við svona spurningum að allri fjölskyldunni áheyrandi. - Ég læt þm. eftir að dæma um hvers konar málflutningur þetta er, hvers lags meðul menn nota til framdráttar sínum málstað í auglýsingaskyni. Flm. till. vitnuðu í að forsrh. hefði sagt að ratsjárstöðvar yrðu ekki settar upp í andstöðu við heimamenn. Nú sagði ég það og stend við það að um meiri hluta heimamanna gegn byggingu ratsjárstöðvar á Langanesi væri ekki að ræða. Hins vegar kom mér nokkuð á óvart persónuleg afstaða hv. þm. Páls Péturssonar. Mér skildist á málflutningi hans að ef yfirleitt væri einhver andstaða við framkvæmd heima í héraði skyldi hún eigi eiga sér stað. Ég veit ekki hvernig þm. Framsfl. líta á þetta mál eða þessi mál yfirleitt. Það væri fróðlegt ,að heyra frá þm. framsóknarmanna sem hér eru staddir, að vísu ekki margir, hvort þeir hafa á því skoðun. Ég frétti af því að hv. þm. Stefán Valgeirsson hefði flutt ágæta ræðu á fundi á Þórshöfn eftir jólin og lýst sig samþykkan þeirri framkvæmd sem hér er um að ræða, vegna þess fyrst og fremst að hún hefði í för með sér svo mikið öryggi fyrir flug. Hann nefndi í því sambandi mjög áhrifamikið dæmi. Ég ítreka að það væri fróðlegt að vita hvað meiri hluti þingflokks Framsfl. vill í þessu sambandi. Ég verð að segja það fyrir mig að mér finnst óþægilegt að persónulega séu einstakir þm. flokksins og það í vaxandi mæli andvígir hinum og þessum málum sem ráðh. Sjálfstfl. eru að undirbúa eða flytja hér í þingi. Ég sé ekki annað en að við sjálfstæðismenn verðum að fara að skoða hug okkar, hvort við getum ekki leyst þá undan þessari þrautagöngu strax. Við þurfum ekki að bíða með það til haustsins eins og þeir ætla.

Þú ert eindregið studdur í það.

Ég þarf ekki að leita eftir stuðningi Alþb. við það. 



Herra forseti. Sú þáltill., sem hér er til umr., fjallar í raun ekki aðeins um það afmarkaða atriði sem þar er greint frá heldur um veru okkar í Atlantshafsbandalaginu eða ekki veru. Við höfum tekið á okkur ákveðnar skuldbindingar með því að ganga í bandalag frjálsra vestrænna þjóða, sem reynst hefur friðarbandalag, virkilegt friðarbandalag sem tekist hefur að treysta friðinn, viðhalda friðnum í okkar heimsálfu til þessa. Grundvöllur fyrir þessum árangri er sá að viðbúnaður gegn hugsanlegri árás hefur verið góður og alltaf í fyllsta takt við tímann. Við höfum það alveg fyrir okkur hverjir eru gegn þessum vörnum, hverjir eru gegn varnarbandalagi vestrænna þjóða og nota til þess hvert tækifæri á fætur öðru, jafnvel smámál eins og radarstöðvar, smámál eins og herra Arkin kjarnorkusérfræðingur eða athugunarmaður nefndi það. Ég er þeirrar skoðunar að fyrst við tökum þá ábyrgð á okkar hendur að vera aðilar að Atlantshafsbandalaginu þá eigum við að vera þar traustir aðilar, traustir bandamenn. Ég legg áherslu á það að hvað eina, sem Atlantshafsbandalagið fer fram á að gert verði hér í vörnum landsins, er borið undir íslensk stjórnvöld og annað er ekki framkvæmt en það sem þar er leyft. Ég tel að það sé höfuðnauðsyn að við höfum sem allra bestar varnir. Rétt er að segja frá því að nú fyrir nokkru átti ég þess kost ásamt utanrmn. að skoða þau mannvirki sem eru á Keflavíkurflugvelli. Ég fór þangað ásamt þessari nefnd að stað sem nefndur er Rockville á Miðnesheiði. Hvar ég stóð við hliðina á flm. þessarar till., Steingrími Sigfússyni, í radarstöð einni í Rockville kom mér í hug: Hvernig í ósköpunum má það vera að sá viðbúnaður, sem þar er, er 30 ára gamall, úrelfur búnaður? Miklu frekar leitaði á mig sú hugsun að þessi búnaður væri ekki nógu góður til þess að sinna því sem þarf að sinna og tel ég að endurnýja þurfi þann búnað og færa til nýtískutækni. Það mál sem hér liggur fyrir, þ. e. bygging radarstöðva, er í raun smámál, öryggismál, og lýtur að því að endurnýja og bæta það eftirlit sem við höfum þegar á að skipa. Ég tel hins vegar að það þurfi að vera ljóst að fiskiskip og veðurþjónusta geti haft gagn af þessum radarstöðvum, en það mun tryggt eftir því sem mér er tjáð. Ég ætla ekki að fara að endurtaka ýmislegt af því sem hér hefur komið fram. En ég verð að játa það að rökstuðningur fyrir andstöðu við þessar ratsjárstöðvar finnst mér oft á tíðum afar kúnstugur og ruglingslegur.



Virðulegi forseti. Það er e. t. v. ekki ástæða til að lengja þessa umr. en mig langar þó til þess að drepa fáeinum orðum á ýmislegt sem hér hefur fram komið. Hv. þm. Björn Dagbjartsson kom hér áðan og talaði um að það væri fráleitt að tala um umræddar ratsjárstöðvar sem hernaðarmannvirki. Ég vil benda hv. þm. á að lesa skýrslu öryggismálanefndar um Keflavíkurstöðina. Þar gæti hann t. d. flett upp á bls. 29 þar sem stendur, með leyfi forseta: „Um leið og hernaðarmannvirki eins og ratsjárstöðvar gegna eftirliti á friðartímum eru þau ekki síður sett upp með hliðsjón af því sem álifið er vera möguleg atburðarás á ófriðartímum.“ Síðan getur hv. þm. lesið sér sjálfur til um framhaldið. Hv. þm. Eiður Guðnason kom hér upp og fór stórum orðum eins og hans er vandi um málflutning minn og annarra. Hann talaði m. a. um að ekki væri mark takandi á bænarskrá Vestfirðinga vegna þess að þetta væri bænarskrá nokkurra Vestfirðinga og þar af leiðandi væri hún ekki marktæk. Mér þykir það ansi mikið þegar hv. þm. heldur því fram úr stól á Alþingi - 

Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að samtöl eru ekki æskileg í umr. um mál eins og þetta.

Hv. sami þm. kom hér og taldi að kjarni málsins snerist um það hvort hér skuli haldið uppi vörnum. Eins og ég sagði í upphafi máls míns eru sennilega allir þm. á hv. Alþingi sammála um að hér skuli haldið uppi vörnum. Það sem okkur greinir á um er hvernig skuli haldið uppi vörnum hér á landi. Það tók ég mjög skýrt fram í mínu máli. Og hver er sú leið sem er best til þess að við verjum það frelsi sem okkur er dýrmætt? Ég taldi bestu leiðina vera þá að hrinda af okkur og öðrum þjóðum heims þeirri ógnun sem vígbúnaðurinn er. Og hvernig gerum við það? Við gerum það ekki með því að taka þátt í aukinni hernaðaruppbyggingu heldur gerum við það með því að leggja áherslu á nauðsyn afvopnunar og sýna það með verkum okkar, bæði heima fyrir og á alþjóðavettvangi, að við viljum stuðla að afvopnun. Síðan þvældi hv. þm. hér inn í þessa umr. lítt skyldu máli og las upp úr blaðagrein í Morgunblaðinu um femínisma og lét þess getið að hann skildi það alls ekki hvernig femínismi gæti verið lífsskoðun, hvernig reynsla kvenna og viðhorf, sem mótuð eru af sértækri reynslu kvenna - því sum reynsla kvenna er sértæk en ekki önnur - gætu verið viðhorf, eftir því sem mér heyrðist. Það er út af fyrir sig ekkert undarlegt og kemur mér ekki á óvart að þessi hv. þm. skuli ekki skilja þetta og sennilega er hann ekki mjög vel lesinn í mannkynssögu því töluvert er þar rætt um femínisma þó minna sé en efni standa til. Hins vegar kemur það mér meira á óvart að hv. þm. Guðrún Helgadóttir skuli ekki skilja hvað hér er á ferðinni því sá hv. þm. er vanur að sýna meiri skilning en hv. þm. Eiður Guðnason. Ég ætla ekki að vera langorð um þau ummæli sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir mun hafa viðhaft í útvarpinu fyrir nokkru síðan og hv. þm. Eiður Guðnason vitnaði til um þær konur sem kjósa Kvennalistann. Meginregla Kvennalistakvenna er sú að tala ekki illa um aðrar konur. Það er gamalt ráð karla til að fá konum sundrað, þannig að þær geti ekki staðið saman um hagsmunamál sín, að fá þær til að tala illa hver um aðra. Það ætta ég ekki að gera. Ég vil aðeins segja það að þessi ummæli þm. segja í raun og veru meira um hennar skoðun á konum en um skoðun nokkurs annars. Hvernig kemur femínismi inn í umræður um ratsjárstöðvar? Er von að þm. spyrji og er von að þingheimur spyrji þar sem það var hv. þm. Eiður Guðnason sem gerði það að umtalsefni. Ég vil benda hv. þm. á það að konur ganga með börn og fæða þau í þennan heim og annast um þau líka og að við ölum ekki börn í þennan heim til þess að þau verði sprengjufóður. Það er okkar kvenlega reynsla sem segir okkur að nú verði að láta staðar numið. Það vitfirrta vígbúnaðarkapphlaup, sem geisað hefur á norðurhveli jarðar og víðar reyndar í heiminum öllum undanfarin ár, verður að stansa og við setjumst niður og segjum: Hvernig fáum við stansað það? Hvað getur lítil þjóð eins og Ísland gert? Hvernig getur hún lagt sitt af mörkum bæði heima fyrir og á alþjóðavettvangi til þess að koma í veg fyrir það að börnin okkar verði að fallbyssufóðri og að við séum ekki að ala þau í þennan heim til þess? Og við svörum: Við verðum að stöðva þessa hernaðaruppbyggingu og þetta vitfirrta vígbúnaðarkapphlaup sem yfir okkur gapir. Þess vegna viljum við ekki aukningu vígbúnaðar, hvorki hér á landi né annars staðar. Það er okkar kvenlega reynsla sem vísar okkur veginn og okkar femínismi sem liggur þar til grundvallar.



Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um að falla frá hugmyndum um að reisa nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi. Það kom fram hér í umr. áðan að menn óskuðu eftir því að þm. Framsfl., ef einhverjir væru í salnum, létu í ljós skoðanir sínar á þessari þáltill. Ég verð að segja svona utan við aðalumræðuefnið að það undrar mig stórum að ég skuli vera hér á fundi í Sþ. þar sem eiga að sitja 60 þm. Ég taldi hér 8 áðan en þeim hefur eitthvað fjölgað örlítið, kannske þeir séu 10 eða 12 núna. Kannske bendir það til þess að þm. hafi ekki beinlínis áhuga á því máli sem hér er á dagskránni, kannske til einhvers annars, nóg um það. Ég er fulltrúi fyrir Vestfjarðakjördæmi hér á Alþingi. Það hefur komið til tals að byggja þar ratsjárstöð, ég segi ekki endilega hernaðarratsjárstöð, en ratsjárstöð er það og það hefur verið talað um að byggja hana upp í samræmi við veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Það er grundvallaratriði, eins og fram hefur komið í þessum ræðustól fyrr í þessari umr., að við höfum ákveðið að vera í Atlantshafsbandalaginu. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu, meiri hluti þjóðarinnar, að öryggi okkar væri betur borgið með aðild að Atlantshafsbandalaginu en utan þess eða í öðrum hernaðarbandalögum. Þetta tel ég vera kjarna málsins. Ég tel að umr. eigi að snúast um það hvort við eigum að vera fullgildir meðlimir í Atlantshafsbandalaginu eða hvort við eigum aðeins að vera þiggjendur þar. Ég vil í þessari umr. lýsa fyllsta trausti á störfum utanrrh. Ég vil lýsa trausti á þá stefnu sem ríkisstj. hefur markað sér í utanríkismálum, m. a. þá stefnu að verða við þeim óskum sem okkar félagar í Atlantshafsbandalaginu setja fram um að tryggja gagnkvæmt öryggi þeirra þjóða sem mynda Atlantshafsbandalagið. Ég vil vara við þeirri skoðun að hægt sé og nægilegt að viðhalda þeim mannvirkjum sem hér eru á landinu til að tryggja eftirlit og öryggi. Tækninni fleygir ört fram og við skulum ekki ætlast til þess að ekki þurfi að endurnýja þau mannvirki, jafnvel að breyta þeim eitthvað eða byggja ný til þess að fyllsta öryggis sé gætt. Það hefur verið rætt um ratsjárstöðvar á Vestfjörðum og Norðausturlandi. Inn í umr. hafa fléttast hugleiðingar um það hvort við Íslendingar gætum haft gagn af þessum stöðvum fyrir okkur eina, m. a. í sambandi við flugöryggi og öryggi sjófarenda. Mér finnst það afskaplega óviðurkvæmilegt að gera lítið úr því þegar við í samvinnu við önnur Atlantshafsbandalagsríki ætlum okkur að hafa gagn af þeim mannvirkjum, sem byggð eru með hagsmuni heildarinnar fyrir augum, í sambandi við þessa þætti. Ég vil minna á öryggi flugsins fyrir t. d. Vestfirðinga. Ég vil minna á það að um Ísafjarðarflugvöll fara á ári á milli 40 og 50 þúsund farþegar. Ef ég stend frammi fyrir því að taka ákvörðun um hvort byggja eigi einhver mannvirki sem tryggja öryggi þessa fólks mun ég að sjálfsögðu ekki bera hagsmuni þess fyrir borð. Við höfum orðið vitni að miklum og alvarlegum slysum á vestfirsku fiskimiðunum og miðunum kringum landið. Ef hægt er með einhverju móti að minnka hættu á slíkum sjóslysum, sem við höfum orðið vitni að, tek ég þátt í því. Ég tel að við megum ekki vanmeta þann ávinning sem við höfum af slíkum framkvæmdum um leið og við erum að uppfylla skyldur okkar við bandalagsþjóðir. Hér hefur verið rætt um svokallaða bænarskrá Vestfirðinga sem nokkrir Vestfirðingar hafa skrifað undir. Það hefur komið fram hér í þessum umr. og verið gefið í skyn að þeir sem á þessa bænarskrá hafa ritað nöfn sín hafi gert það í umboði einhverra annarra. Ég vil alfarið mótmæla slíkri skoðun. Ég held að allir, sem undirrituðu þessa svokölluðu bænarskrá, hafi gert það persónulega. Ég ætla ekki hér og nú að draga dul á það að um þetta mál eru skiptar skoðanir. En þó tel ég persónulega að málið sé nú farið að snúast um það hvort við eigum áfram að vera í Atlantshafsbandalaginu eða utan þess. Það eru um 10 þúsund íbúar á Vestfjörðum. Það eru ekki nema á milli 80 og 100 manns sem hafa skrifað á þessa bænarskrá. Þeir sem styðja þessar framkvæmdir ef til koma hafa lítið látið til sín heyra. Það getur vel verið að það komi að því að þeir verði að gera það. Þó liggur það fyrir og ég vil koma því hér að að bæjarstjórn Bolungarvíkur - en í henni sitja níu fulltrúar - hefur lýst sig fylgjandi þeim hugmyndum að þessi stöð verði byggð í landi Bolungarvíkur. Ég held að það séu átta fulltrúar af níu sem hafa lýst sig samþykka því. Ég held að Íslendingar séu ekki í stakk búnir til þess í dag að ráðast í stórkostlegar framkvæmdir sem tryggja hér öryggi, m. a. í lofti. Þess vegna skil ég það ekki að menn skuli gera lítið úr því að við getum hugsanlega tryggt fyllsta öryggi um leið og við samþykkjum að tryggja hagsmuni þeirra ríkja sem með okkur eru í NATO. Ég get að sjálfsögðu ekki talað hér fyrir hönd annarra þm. Framsfl. En ég lýsi þeirri skoðun minni að ég mun ekki greiða þessari þáltill. atkvæði ef til þess kemur að ég verði hér í þessu húsi þegar atkvæðagreiðsla fer fram.



Herra forseti. Ég vil þakka þær umr. sem hér hafa orðið um þessa till., bæði þær jákvæðu undirtektir sem hún hefur fengið af hálfu sumra ræðumanna og eins þátttöku hinna sem lýst hafa öðrum skoðunum. Ég veit ekki hversu mikið það skýrir eðli máls eða bætir um að lengja mjög úr þessu þessa umr. Það mætti vissulega fjalla efnislega ítarlega um ýmis atriði en ég tel í sjálfu sér að það hafi ekki mikið upp á sig að ræða hér hluti eins og femínisma, eins og það nú orðaðist, og ýmislegt annað sem liggur misjafnlega vítt út á grundunum og tengist þessum umr. misjafnlega mikið að mér finnst. Ég tel þó óhjákvæmilegt að fara yfir það sem nokkrir ræðumenn hafa hér sagt vegna þess að þar stangast ýmislegt á við mínar skoðanir og jafnvel þær upplýsingar sem ég þykist hafa undir höndum. Hæstv. utanrrh. reið á vaðið og rakti aðdraganda þessa máls allítarlega. Hann fór aftur fyrir Jörund hundadagakonung og komst að þeirri niðurstöðu að það hefðu verið uppi sjóræningjar á öllum öldum og væru það enn þá. Ekki síst nú væri margur vargur á ferð, tæknivæddur og því væri nú ástæða til að hafa varann á. Síðan fór hann út í sín venjulegu ræðuhöld um vofu kommúnismans og þá óskaplegu ógn sem af henni stafaði. Það er allt í lagi með það, auðvitað er sjálfsagt að utanrrh. lýsi fyrir okkur þessari martröð sinni sem hann venjulega býr við í þessum efnum. Það er ekki hægt annað en að votta honum fyllstu hluttekningu með það hversu þungt þetta liggur á hans huga. Ég geri það hér með. Ég tek undir það að nokkru leyti. Ég er í hópi þeirra sem hafa áhyggjur af því að lýðræðissneytt stórveldi eins og Sovétríkin sé hervætt og kjarnorkuvopnavætt og ógni heimsfriðinum. Vissulega gerir það það og sjálfsagt er ekki mikill munur á skoðunum okkar utanrrh. hvað það varðar. En sá kann að vera munur á að ég lít til þess að þeir eru ekki einir á ferð, Sovétmenn. Það eru fleiri sem eiga kjarnorkuvopn og fleiri eru stórveldi og ég held að Ísland hljóti, eins og aðrar þjóðir, stórar og smáar, og við Íslendingar, eins og aðrir íbúar þessa hnattar, að hafa allir sameiginlega áhyggjur af því hvern veg þetta er komið. Deilur um það hvor á þarna sök, alla eða hluta af henni, finnast mér í sjálfu sér ekki aðalatriðið. Hitt er staðreynd máls að við búum í heimi kjarnorkuvopna og við búum við vígbúnaðarkapphlaup og við hljótum, eins og Vestfirðingar segja í sinni bænarskrá, að leita leiða til að snúa farnaði veraldar af þeirri braut. Ég er alveg ósammála þeirri heimsmynd sem hæstv. utanrrh. leggur til grundvallar sinni umfjöllun um þetta mál, þeirri kaldastríðsheimsmynd sem hann virðist ákaflega haldinn af, ef ég má nota það orðalag, herra forseti. Ég held að uppi séu nýir tímar einmitt í þessum málum vegna þess að almenningur víða um lönd er í vaxandi mæli að rísa upp, lýsa vantrú sinni á þær leiðir sem hingað til hafa verið reyndar til afvopnunar, ósköp einfaldlega vegna þess að hvað sem líður 30 ára friðarbandalagi og öðru slíku hefur þetta allt stefnt í ranga átt. Það er bæði almenningur og þjóðir að gera sér æ betur ljóst. Þess vegna er uppi krafa um frumkvæði almennings og hlutlausra ríkja annarra þjóða en stórveldanna til að reyna að brjótast út úr þessari herkví. Mér finnst það einkennandi fyrir þá sem skoða heiminn enn þá út frá forsendum síðari heimsstyrjaldarinnar eða kalda stríðsins að þeir viðurkenna ekki þessa nýju stöðu í þessum málum. Þeir vilja skoða heiminn áfram út frá togstreitu hins góða og illa. Við erum góðu mennirnir, hinir eru vondir. Aðeins það sem við segjum og aðeins það sem við leggjum til er rétt. Friðar- og afvopnunartillögur frá öðrum eru varhugaverðar o. s. frv. Þessari heimsmynd, þessari túlkun, er ég ósammála. Ég er einnig aldeilis ósammála því, sem komið hefur hér fram hjá mörgum ræðumönnum sem mælt hafa gegn þessari till., að afstaða manna til þessarar þál. hljóti að ráðast af því hvort menn styðja veru okkar í Atlantshafsbandalaginu eða ekki. Ég þarf ekki að benda hæstv. utanrrh. á það að fjöldi af hans eigin flokksmönnum er andvígur þessum hugmyndum. Þeir hafa skrifað undir þar að lútandi á opinberum vettvangi, þeir hafa talað við fjölmiðla, þeir hafa gefið út blöð. Ég hygg að þó nokkur fjöldi a. m. k. kjósenda Alþfl. fyrrverandi alla vega séu einnig í þessum hópi og fólk úr öllum öðrum stjórnmálaflokkum og utan stjórnmálaflokka. Vísbendingar úr skoðanakönnunum, sem ég benti á, benda til þess að miklu fleiri en a. m. k. kjósendur Alþb. séu þessarar skoðunar. Þó að við legðum saman kjósendur þeirra flokka sem hér hafa komið upp og lýst stuðningi við þessa till. dygði það ekki til. Við yrðum að fara inn í hóp hinna sem hér hafa lýst yfir andstöðu sinni. Það er því alveg ljóst að þetta fólk, jafnt sjálfstæðismenn sem aðrir, er ekki sammála túlkun talsmanna þessara sjónarmiða hér á hinu háa Alþingi. Það lítur öðruvísi á þessa hluti. Það lítur á þessa hluti, ef ég má leyfa mér að reyna að skýra það hvað valdi þarna mestu um, það lítur á þessi mannvirki sem aukningu á hernaðarvígbúnaði. Það hefur margoft komið fram að það ræður mestu um. Fólki finnst nóg komið. Jafnvel það fólk, sem styður það að við skulum vera í Atlantshafsbandalaginu eða við skulum sætta okkur við óbreytt ástand, telur að ástæðulaust sé að heimila hér aukningu á vígbúnaði. Það er fjöldamargt í þessu sem efnislega væri ástæða til að gera athugasemdir við. Hæstv. utanrrh. heldur því að sjálfsögðu fram að þessar radarstöðvar séu svo ómerkilegar að það mundi enginn eyða á þær sprengju. Það er gott og vel, ágætt ef svo er að menn kjósi að nota frekar hefðbundnar sprengjur en kjarnorkuvopn þegar þeir eyða slíkum mannvirkjum. Ég veit ekki hvaðan utanrrh. hefur tryggingu fyrir því. Kannske hafa sovétmenn, sem hann telúr yfirleitt líklegasta til að ráðast á okkur, gefið honum vilyrði fyrir því að þeir muni ekki beita kjarnorkuvopnum gegn svona mannvirkjum. Fagna ég því að sjálfsögðu ef svo er. En ég veit að þeir, sem ráða ferðinni í hernaðarmálaráðuneyti Bandaríkjanna, hafa af því áhyggjur að augu þeirra og eyru, radarstöðvarnar úti um víða veröld, séu gjarnan það fyrsta sem óvinurinn reynir að taka úr sambandi. Enda var það til siðs þegar menn flugust á með berum höndunum hér áður en vopnin komu til sögunnar að reyna fyrst að skadda augu andstæðingsins og því næst kannske eyru hans. Ég hygg að þetta eigi enn þá við í dag. Radarstöðvar eru eðli sínu samkvæmt ákaflega auðsæranleg mannvirki. Þær eru það vegna þess að þær standa uppi á fjallstoppum og það er erfitt að koma vörnum við. Þess vegna halda ýmsir því fram að þær séu eðli sínu samkvæmt frekar árásartæki en varnar vegna þess hversu haldlitlar þær eru til varnar, m. ö. o. af því að þær eru svo auðsæranlegar þá er varnargildi þeirra takmarkað að þessu leyti. Með nútímatækni er að sjálfsögðu hægt að eyða slíkum rafsjárstöðvum jafnvel áður en þær sjálfar uppgötva hættuna, hvað þá aðrir aðilar, með langdrægum skeytum. Ratsjárstöðvar senda frá sér geisla. Þannig starfa þær, a. m. k. þessar hernaðarratsjárstöðvar. Þegar er til tækni til að láta flugskeyti elta þennan geisla og finna stöðvarnar eingöngu út frá þeim merkjum sem þær senda frá sér sjálfar. Hitt er svo annað mál að utanrrh. fullvissaði okkur um það að þetta bryti ekki í bága við SALT-samkomulag og ekki við Helsinki-sáttmála. Hins vegar var það Morgunblaðið, sem er útbreiddur fjölmiðill hér á landi, sem birti um það frétt 4. janúar s. l. hvað George Shultz - ég verð að nefna manninn á ensku af því að hann er Englendingur, með leyfi hv. þm. Eiðs Guðnasonar, ég get varla stafað íslenska nafnið hans, hér - utanrrh. Bandaríkjanna hyggst leggja áherslu á í viðræðum sínum við Sovétmenn. Ef ég má, með leyfi forseta, lesa orðrétt upp úr Morgunblaðinu þá er tilvitnun svohljóðandi: „ Utanrrh. Bandaríkjanna hyggst leggja áherslu á hæpið réttmæti ýmissa radarmannvirkja í Sovétríkjunum sem Bandaríkjamenn halda fram að feli í sér brot á samningi risaveldanna frá 1972 um takmarkanir á kjarnorkuvígbúnaði. Á meðal þessara mannvirkja er risastór radar í smíðum í Krasnoyarsk“ - ég kann heldur ekki íslenskt nafn á þessu staðarheiti - „í miðhluta Síberíu.“ Eins og menn vita voru með þessum samningi settar skorður við því að varnir Bandaríkjanna og Sovétríkjanna gegn eldflaugavopnum yrðu þróaðar. Það var rökstutt með því að hugsanlegur árásaraðili yrði þannig hindraður í því að leggja út í kjarnorkuvopnaárás ef land hans sjálfs réði yfir litlum vörnum, gegn stórfelldri gagnárás. Þannig að Morgunblaðið, George Shultz og þeir hjá AP-fréttastofunni hafa því nú aðrar skoðanir en hæstv. utanrrh. Það var mikið talað hér um flug sovéskra flugvéla yfir Ísland, það hefði farið vaxandi og væri mikil ógnun við okkur. Nú hef ég aldrei vitað til þess að sovéskar herflugvélar ryfu íslenska lofthelgi. Ég held að það sé misskilningur ef þm. hafa haldið að svo sé. Hins vegar fljúga þær hér upp að því svæði: sem telst til loftvarnasvæðis Íslands og er auðvitað allt annað en hin íslenska lofthelgi. Það er hins vegar alþjóðlegt svæði og enginn getur meinað þetta flug þó það falli innan þess svæðis sem stöðin í Keflavík telur sér skylt að halda uppi eftirliti á. Hér verða menn því að gera greinarmun á. Það er viðurkennd staðreynd að báðir aðilar í þessum hráskinnaleik, bæði stórveldin, eru þreifandi á varnarbúnaði hvors annars sýknt og heilagt. Þau fljúga upp að varnarsvæði hvors annars, prófa viðbrögðin og sjá þá kveikja á kerfinu o. s. frv. Þeir skoða hvernig er brugðist við. Þetta hefur einn ágætur þm. Kvennalistans skýrt út af sinni sérfræðilegu þekkingu sem vöðvastrekkingaræfingar hjá stórveldunum, þeir séu að sperra vöðvana hvor framan í annan, sýna að þeir séu nú hérna á ferðinni og hinir sperra á móti og sýna að þeir hafi nú varnir o. s. frv. Þegar utanrrh. setur sig hér í stellingar og talar um þetta sem svona óskaplega ógnun finnst mér það því skjóta skökku við vegna þess að þetta á sér stað alls staðar þar sem landamæri stórveldanna eða áhrifasvæði þeirra liggja einhvers staðar nálægt hvort öðru. Þar eru menn í svona hráskinnaleik. Þetta ættu fróðir menn um utanríkismál að vita. Ég fullyrði það, og bið menn að sanna annað fyrir mér ef þeir geta, að bandarískar flugvélar hegði sér ekkert öðruvísi þegar þær nálgast sovéskt landsvæði en sovéskar flugvélar gera hér. Ég bendi á það vegna þess að menn tala alltaf um þá hættu sem af því stafi að þessar flugvélar, bæði bandarískar og sovéskar herflugvélar, hvort sem það eru þotur eða eftirlitsflugvélar, eru búnar mjög öflugum ratsjárkerfum. Þær annast sjálfar sínar eigin flugleiðsögu og sitt eigið flugöryggi og geta þess vegna sjálfar haldið sig víðs fjarri öðrum flugvélum. Það er auðvitað skýringin á því að þetta hefur ekki valdið neinum slysum. Nú hristir náttúrlega hinn fróði þm. Alþfl. höfuðið, en í öllu falli hafa ekki stafað af þessu slys. Menn hafa af þessu áhyggjur út um allan heim, það er rétt, menn hafa áhyggjur af hernaðarflugi sem ekki sinnir tilkynningaskyldu út um allan heim. Að vísu fljúga þessar flugvélar oft skv. þeirri flughefð sem er flugumferðarstjórnarskyld. En það kemur fyrir að þær klifra upp í þau svæði þar sem alþjóðleg flugumferðarstjórn á að ríkja og gefa þá ekki tilkynningar. Það gerist út um allan heim og þetta er áhyggjuefni í alþjóðlegu flugi, það er alveg rétt. En ég veit ekki hvort við Íslendingar erum verr settir en aðrir í þessum efnum. Síðan er mikið talað hér um þessi borgaralegu afnot. Ég vék að því áðan og gæti svo sem ýmislegt um það sagt. Ég vil þó í það minnsta leiðrétta þann misskilning sem mér virðist gæta þegar menn fjalla um aðflug að flugvöllum. Talað er um að þessi og hin ratsjáin geti dugað í aðflugi alveg niður að flugvellinum. Hér er ekki um aðflugsratsjár að ræða fyrir viðkomandi flugvelli, það er nauðsynlegt að menn kunni að gera á þessu tvennu greinarmun. Þannig er það t. d. í Keflavík að stöðin í Rockville er ekki aðflugsratsjá fyrir Keflavíkurflugvöll. Til þess er byggð sérstök ratsjá sem þjónar því eina markmiði. Þessar stöðvar yrðu ekki aðflugsratsjár, hvorki fyrir Þórshafnarflugvöll né Ísafjarðarflugvöll. Sú aðstoð er því annars eðlis sem þær veita en bein aðflugsstjórnun. Þegar talað er um skipaumferðina vita þeir sem geta dregið hring á kort að þetta er ákaflega lítill hluti af íslensku miðunum sem lendir innan þess svæðis sem þessar stöðvar þekja. Þá má spyrja: Hvers eiga hinir að gjalda? Ef þetta er allt í einu orðið svona mikið öryggistæki, hvers eiga allir þeir sem út undan verða, sem er yfirgnæfandi meiri hluti af íslenskum miðum, að gjalda að hafa ekki ratsjár?  Mér finnst það lágkúrulegt, herra forseti, ég verð að segja það eins og er, að nota aldagamlan ótta barna og kvenna um afdrif eiginmanna sinna og feðra á miðunum til þess að reyna að ryðja þessu máli brautargengi vegna þess að ég hygg að það sé byggt á svo litlum rökum. Það er svo margt, margt annað sem er miklu, miklu nærtækara að gera í þeim efnum ef menn vilja beita sér fyrir öryggi íslenskra sjófarenda, ef menn vilja auka öryggi í íslenskum flugsamgöngum en þetta. Það er auðvelt að nefna dæmi. Hingað til hefur það verið á forgangslista þeirra manna sem fjalla um flugumferð á Íslandi að bæta flugvelli, að bæta lýsingu, að setja upp slökkvibúnað, að malbika flugbrautir, að setja upp aðflugstæki o. s. frv. sem hefur verið nefnt númer 1, 2, 3, 4, 5 og 6 í þessum efnum. Sama má segja um öryggi sæfarenda. Ég hygg að það séu fyrirbyggjandi aðgerðir sem vil hljótum að leita að en ekki ratsjár sem hugsanlega gætu upplýst um það að bátur hefði farið á hliðina eða bátur hefði horfið af einhverju ákveðnu hafsvæði. Það er fullseint í rassinn gripið. Ég held að allir geti verið sammála um það að hinar fyrirbyggjandi aðgerðir komi þarna á undan. Því er haldið fram, án þess að fyrir því séu færð nein efnisleg rök, að staða okkar hvað varðar þá þjónustu sem við innum af hendi á hinu íslenska flugumferðarstjórnarsvæði sé nú mjög veik og hætta sé á því að við missum þetta verkefni ef við fáum ekki þessar radarstöðvar. Þetta er þá í fyrsta lagi alveg nýr sannleikur, þessu hefur ekki verið hreyft fyrr en þá núna. Það sama á við um öll þessi borgaralegu afnot að þetta er allt nýuppfundið. Í öðru lagi vek ég athygli á því að íslenska flugumferðarstjórnarsvæðið nær fyrir ofan vissa flughæð norður á pól og vestur fyrir Grænland. Þótt þessar stöðvar kæmu og bættust við þær sem fyrir eru þekja þær því ekki nema örlítið brot engu að síður, ekki nema örlítinn hluta af hinu íslenska flugumferðarstjórnarsvæði. Missum við það ekki engu að síður nema við getum byggt radarstöðvar við norðurpólinn og vestur um allt Grænland og norður um? Það er eðlilegt að spurt sé. Ég ætla í sjálfu sér eingöngu að þakka hv. þm. Eiði Guðnasyni fyrir mjög málefnalega og vandaða umfjöllun um þetta mál. Ég get eiginlega ekki svarað hans ræðu öðruvísi, ég læt það bara duga. Það er ánægjulegt er menn leggja það á sig hér að kynna sér málin og fjalla um þau á málefnalegan og sanngjarnan hátt og því ber alltaf að fagna. Ég þakka hv. þm. fyrir hans markverða innlegg. Það kann vel að vera að ég hafi þýtt ranglega hér eitt orð úr ensku. Þó bið ég hv. þm. að athuga að ég hygg að þýðingin sé hin rétta en enska orðið hafi misritast. Því þetta er hið rétta hugtak sem ég var að fjalla hér um, þ. e. „þolgæði“. Ef ég man rétt er þetta hugtak úr herfræðinni stundum kallað á enska tungu „overkill“. Það byggist á því að dreifa það miklum búnaði að jafnvel þó verulegur hluti hans sé eyðilagður sé keðjan sem slík eða kerfið sem slíkt enn þá starfhæft. Með því að fjölga stórlega ratsjárstöðvum þannig að þær skarist mikið hver við aðra og fjöldi þeirra sé aukinn telja herfræðingar sig auka þetta þolgæði kerfisins. Þeim mun fleiri geta þá dottið úr án þess að það verði algerlega óvirkt. Hafi þm. skilið þetta núna vona ég að þessi misskilningur sé úr sögunni. En þetta er hugtakið á íslensku, hvaða enska orð sem hefur nú átt þarna að standa. Eiður Guðnason vitnaði hér mjög í William Arkin. Stundum vitnaði hann í hann sem merkan fræðimann sem mikið mark væri á takandi. Því til sönnunar að þessar radarstöðvar væru lítið mál í þessum efnum hafði hann að sjálfsögðu William Arkin. En þegar kom að öðrum hlutum var þetta hinn ómerkilegasti maður sem hvað eftir annað hafði orðið uppvís að vitleysum og misskilningi. Þetta er ákaflega gagnlegur maður, þessi William Arkin. Það er bæði hægt að nota hann til að sanna hlutina og rökstyðja að svona sé þetta og til þess að sýna fram á að hann sé bullari, ruglukollur og vitleysingur. Gagnlegir eru slíkir menn. Ég held að William Arkin hafi alveg rétt fyrir sér þegar hann segir að þessar ratsjárstöðvar einar sér séu ekki óskaplega mikilvægt atriði. Það hef ég t. d. aldrei sagt. Ég hef alltaf lagt á það áherslu að það bæri að skoða þetta í samhengi við þá hluti sem hér eru að gerast, það bæri að líta á heildarmyndina. Ef hæstv. utanrrh. má heyra mál mitt hef ég átalið þann málflutning að reyna að einangra þessar stöðvar sem einstakt og sjálfstætt fyrirbrigði vegna þess að það eru þær ekki. Fyrir því má færa mörg rök og þar er t. d. starfsmaður öryggismálanefndar mér sammála. Ég lít á það sem lið í þessari heildarþróun sem hér er að eiga sér stað. Sem slíkar eru þær mjög alvarlegar. Þær eru það skref í þessu sem við sjáum núna að verið er að taka og það má segja að þær séu jafnalvarlegar og þessi áætlun er í sjálfu sér í heild sinni þess vegna. Hv. þm. Björn Dagbjartsson og reyndar fleiri viku að því að lítið væri að marka tal um meiri hluta eða minni hluta og andstöðuna í heimabyggðunum í þessu sambandi. Ég hef aldrei látið mér um munn fara að neitt slíkt hefði verið sannað. Það hefur engin könnun verið gerð á því marktæk að mínu viti og það hefur engin almenn undirskriftasöfnun átt sér stað. Ég bið menn að taka alveg sérstaklega eftir því, ef þeir eru að tala hér um 100 Vestfirðinga í 10 þúsund manna fjórðungi, að hér er ekki um almenna undirskriftasöfnun að ræða, auk þess sem til þessara 10 þúsund Vestfirðinga teljast börn, konur og gamalmenni. Þar eru allir taldir sem hugsanlega mundu í mörgum tilfellum ekki skrifa undir.  Hitt vil ég fullyrða, m. a. vegna þess sem Björn Dagbjartsson sagði hér á ósmekklegan hátt, að meiri hluti þeirra, sem til var leitað í sveitarhreppum á Norðurlandi eystra, skrifaði undir. Ég hygg að það hafi verið milli 80 og 90% í Sauðaneshreppi en 60–70% í Svalbarðshreppi og meiri hluti í Þórshafnarhreppi. Það geta menn því haft til marks ef þeir á annað borð vilja hirða um að grafast fyrir um hið sanna í þessum efnum. Það er hins vegar einfaldur hlutur að ganga úr skugga um það með marktækum hætti hver er afstaða heimamanna ef ríkisstj. vill leggja það á sig og það ætti hún að sjálfsögðu að gera, þ. e. ef hún á annað borð ætlar að gera eitthvað með vilja heimamanna í þessum efnum. Ég harma það að hv. þm. Björn Dagbjartsson skuli vera að draga inn í þessa umr. hér á Alþingi algjörlega órökstuddar fullyrðingar um ámælisverð vinnubrögð í sambandi við undirskriftasöfnun. Hann rökstuddi sitt mál í engu og færði engar sannanir fyrir því að hann færi þar með rétt mál eða sú tilvitnun, sem hann las upp, ætti við rök að styðjast. Mér finnst fyrst og fremst vera gert lítið úr því fólki, sem þarna hefur látið nafn sitt undir, að vera að gera því skóna að það hafi gert það vegna annarlegs þrýstings og það sé þá ekki í raun og veru fullsjálfrátt fyrir sínum undirskriftum. Það sé eitthvert undirmálsfólk sem ráði ekki sinni undirskrift, láti annarlegan þrýsting og annarleg sjónarmið hafa áhrif á sig. Ég geri sveitungum mínum og frændum þarna ekki upp slíkt. Ég held að þeir séu fullmagtugir að sinni undirskrift og geti staðið við hana hvar sem er og hvenær sem er og borið höfuðið hátt yfir henni. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um margt þó ég sé honum ósammála um sumt. Ég hef aldrei talið mig neitt verri Íslending en hæstv. utanrrh. þó ég hafi aðrar skoðanir en hann um utanríkismál, þó ég hafi aðrar skoðanir á því hvernig hægt er að tryggja öryggi íslensku þjóðarinnar. Nú er það greinilegt af orðum hæstv. utanrrh. hér að hann hefur miklar efasemdir um Íslendinga eins og mig sem hafa þessar skoðanir sem ég hef hér talað fyrir. Hann lætur að því liggja að það sé eiginlega mikið áhyggjuefni hvar þeir Íslendingar séu staddir sem þessa skoðun hafi. Ég hlýt að taka það svo sem hæstv. utanrrh. efist um þjóðhollustu mína, hann dragi þjóðernistilfinningu mína í efa og hann sé jafnvel með áhyggjur yfir því að ég gangi hér fyrir annarlegum sjónarmiðum. Ef hæstv. utanrrh. telur mig og allt það fólk, sem hefur lagst gegn þessum hugmyndum, föðurlandssvikara vildi ég að hann kæmi hér upp og segði það. Ég vil miklu frekar heyra það beint en að heyra hálfkveðnar vísur sem jafnvel má skilja í þá veru. Það breytir hins vegar ekki því að ég tel sjálfan mig fullboðlegan Íslending. Ég hef aldrei stigið fæti austur fyrir járntjald, alla vega ekki til Sovétríkjanna, og ég hef alltaf leyft mér að hlæja að því góðlátlega þegar verið er að gera því skóna að ég sé að ganga erinda einhvers heimskommúnisma. Ég veit t. d. að mitt heimafólk hlær að því einnig og það þótti nokkuð kyndugt á fundi á Þórshöfn þegar utanrrh. kom með þessa ræðu sína og mátti eiginlega skilja að ég sem kannske aðalandstæðingurinn þarna væri eiginlega handbendi heimskommúnismans. Það fannst sveitungum mínum svolítið broslegt. En ég er hins vegar alveg sammála utanrrh. um það að við eigum ekki að láta Sovétríkin beygja okkur né þrýsta okkur til að gera eitthvað sem við ekki viljum, við eigum að vera sjálfsfæð þjóð gagnvart þeim. Ég vil heldur ekki láta hvorki utanrrh. né Morgunblaðið þrýsta mér né beygja mig í hnjánum til að breyta mínum skoðunum. Ég segi það sem mér býr í huga um þessi efni og það verður að hafa það þó að mannorðsræningjarnir sem skrifa ákveðna dálka í Morgunblaðinu geri því skóna að ég geri það í annarlegum tilgangi. Morgunblaðið mun ekki beygja mig frá því að hafa mína skoðun í þessum málum og ég mun tala fyrir henni fullum hálsi og bera höfuðið hátt og þar með læt ég umræðu um það lokið. Herra forseti. Ég geng út frá því sem gefnu nema annað komi þá fram hér að engar ákvarðanir verði teknar í þessu máli meðan það er til umfjöllunar hér á hv. Alþingi.



Herra forseti. Já, meira að segja konur, gamalmenni og börn, sagði hv. þm. Hann taldi mig í sinni ræðu vera af kaldastríðskynslóðinni. En ég veit satt að segja ekki af hvaða kynslóð þeir menn eru sem tala með þeim hætti sem hann gerði og nota svona orðtök. Varðandi það sem hann sagði og vék að áðan varðandi þýðingar, sem er kannske hreint smáatriði, þá er mér alveg ljóst, eftir það sem hv. síðasti ræðumaður sagði, að hann kann ágæta vel ensku, en ég efast hins vegar um að hann kunni íslensku þegar hann notar orðið þolgæði eða þolgóður í tengslum við þau orð sem hann notaði, redundancy og overkill. Í orðabók Menningarsjóðs þýðir þolgóður: þolinn, þrekmikill, þrautseigur, en þolgæði: þrautseigja, þrek, þolinmæði. Þetta kemur ekkert inn í þetta mál. Þarna er einhver meiri háttar misskilningur á ferðinni. Ég veit að hv. þm. mun ná vopnum sínum áður en yfir lýkur í þessu máli og átta sig á því hvað um er að tefla, en þarna eru menn að tala um tvo óskylda hluti. Hann þakkaði mér fyrir málefnalega ræðu. Ég tek þeim þökkum hans því ég veit hvað það fer í taugarnar á þeim ágætu Alþb.-mönnum þegar nokkurn vegin vafningalaust er talað um þeirra utanríkisstefnu og hlutirnir kallaðir sínum réttu nöfnum. Annað var það í hans röksemdafærslu í síðari ræðu hans sem ég hreint ekki skildi og lái mér nú hver sem vill. Hann talaði um ratsjárstöðvar sem væru auðsæjanlega gjarnan staðsettar á tindum fjalla og illt þær að verja. Þess vegna væru þær árásarmannvirki. Geta hv. þm., þeir fáu sem hér hafa nennu til að hlýða á þessar umr., komið þessu heim og saman? - Kveður nú hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson sér hljóðs og telur nauðsynlegt að koma til bjargar með útskýringar. Gott er það. - Þessa röksemdafærslu fæ ég hreinlega ekki skilið. Auðskilið er að þessar stöðvar eru staðsettar á fjallatindum og þess vegna auðveld skotmörk. En að þær séu þess vegna árásarmannvirki er gersamlega út í hött. Út í umræður um hver sé góður Íslendingur hætti ég mér ekki, enda hef ég komið til Sovétríkjanna svo að ég er sjálfsagt af lakari sortinni ef því er til að dreifa og skal svo sem ekki gera mikið úr því hér, þó að oft hafi verið á það minnst, að margir af forustumönnum Alþb. hafa stundað nám fyrir austan járntjald. Það er ekkert um það að segja annað en að það er staðreynd sem hvorki verður neitað né hún afmáð. En ég er ekki að segja að við séum neitt verri Íslendingar fyrir það. Það dytti mér aldrei í hug. Og þó að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon rugli saman fréttastofunum AP og APN er ekki líku saman að jafna þar sem önnur er áróðursmiðstöð sovéska heimsveldisins sem sendir út alls konar gögn, upplýsingar, sem ég því miður kann ekki að nefna, og þar brestur mig íslenskukunnáttuna, sem á ensku hafa verið kallaðar disinformation. Það er þegar óhróður og lygar eru send út í nafni frétta eða sannra og réttra upplýsinga. Hitt er víðkunn fréttastofa og áreiðanleg að ég hygg, a. m. k. talin það. Ég ætla ekki, virðulegi forseti, að lengja þessa umr. mjög og skal nú senn ljúka máli mínu. Eitt vil ég þó ítreka hér vegna þess að hv. 11. þm. Reykv. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir talaði hér á þann veg að þeir nálægt 100 einstaklingar sem skrifa undir bænarskrá Vestfirðinga, sem birt er sem fskj. I með þessum tillögum, skrifuðu þar undir sem fulltrúar. Nú spyr ég: Í hvers nafni fullyrðir hún það? Það stendur ekkert í þessari bænarskrá annað en þetta, með leyfi forseta: „Samviska okkar, sem ritum nöfn okkar á þessa bænarskrá, neyðir okkur til að mótmæla fram komnum hugmyndum“ o. s. frv. Þessir aðilar skrifa undir sem einstaklingar. Það er rangt þegar hv. þm. heldur því fram úr ræðustól að þessir einstaklingar hafi skrifað undir sem fulltrúar annarra einstaklinga. Það er einfaldlega ekki rétt. Þess vegna ber auðvitað að hafa það sem sannara reynist í þeim efnum. Ég held að það sé ekki rétt að upphefja hér neina umr. um stefnu þeirra Kvennalistakvenna, sem svo kalla sig, og þann grundvöll, ef grundvöll skyldi kalla, sem þær telja þá stefnu hvíla á. Það sem mér þykir minnst geðfellt í öllu þeirra tali er sú staðreynd að þær vilja ala á úlfúð og illindum milli kynjanna. Oft búa þær til ágreining þar sem enginn ágreiningur er og vilja skapa ófrið þar sem friður er fyrir. Sumir vilja ganga svo langt að kalla þessa stefnu eins konar aðskilnaðarstefnu. Ég er ekki að segja að svo sé. En þetta er ekki manneskjuleg stefna vegna þess að grundvöllur hennar er ekki manngæska, sáttir og samlyndi, heldur fyrst og fremst það að ala á úlfúð milli kynjanna, ekki að sætta og ekki að bæta og m. a. s., þar sem þess gefst kostur, að ráðast til atlögu við íslenskt mál með því að búa til orð eins og „þingkona“. Mér er það minnisstætt þegar ég sem þingfréttamaður, líklega fyrir 22–23 árum, sat uppi á þessum svölum og hlustaði á dr. Bjarna heitinn Benediktsson forsrh. halda hér ræðu þar sem var verið að tala um orð og orðnotkun. Þá sagði hann þau orð sem mér hafa ekki liðið úr minni: „Samkvæmt íslenskri málvenju fornri eru konur menn.“ Menn geta flett þessu upp í þingtíðindum ef þeir vilja. Mesta hrósyrði sem hægt er að segja um nokkurn mann á íslensku er að hann sé drengur góður. Ég man það í gagnfræðaskóla eða þar um bil þegar góður íslenskukennari leiddi okkur í sannleika um að þessi orð ættu ekki síður við um konur. Það er kannske á stefnu Kvennalistans líka að leggjast gegn því að orðin „drengur góður“ séu notuð um konur. Ég vona að svo sé ekki, en þegar fólk leggur það á sig að búa til orðskrípi eins og „þingkona“ veit maður aldrei á hverju má eiga von. Ég minnist þess úr blaðamennsku, fyrir allmörgum árum raunar, á mínum byrjunarárum þar, að það var stolt kvenna, sem unnu a. m. k. á því blaði sem ég starfaði við, að þær væru ekki blaðakonur, þær væru blaðamenn.

Hvað er til umræðu?

Hvað er til umr. hér, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson? Ég hef kannske talað óvenjulengi núna, ég skal viðurkenna það. Þó held ég að ég eigi töluverðan kvóta eftir, ef miðað er við suma a. m. k. Það sem er hér til umr. er till. um að falla frá hugmyndum um að reisa nýjar hernaðarratsjárstöðvar á Íslandi sem flokksbróðir þm. hefur flutt. Það skulu verða mín síðustu orð. Hann vitnaði í William Arkin og þau orð, sem ég hafði haft eftir honum hér í þessum ræðustóli, að þessar radarstöðvar einar sér væru smámál og var hann alveg sammála því. En þessi þáltill. hv. þm. fjallar um þessar ratsjárstöðvar einar sér og ekkert annað.



Herra forseti. Það hefur verið mjög fróðlegt að hlusta á þessar umr. Þær hafa verið upp og ofan. Þó held ég að það verði ekki hjá því komist að mótmæla endurteknum málflutningi hv. þm. Eiðs Guðnasonar að Alþb. fylgi utanríkisstefnu Sovétríkjanna. Ef blærinn og innihaldið í umr. hér á Alþingi er af þessu tagi er kannske ekki von annað en almenningur eigi dálítið erfitt með að átta sig á því hvað menn eiga við, nema þá að mönnum sé í raun og veru alveg nákvæmlega sama hvaða vitleysu þeir segja, það séu engin takmörk fyrir því hvað menn geta leyft sér að leggjast lágt í áróðrinum. Röksemdafærsla hv. þm. var þessi: Alþb. hefur sem stefnu: Ísland úr NATO - herinn burt. Það er líka stefna Sovétríkjanna. Ergo: Alþb. er fylgjandi utanríkisstefnu Sovétríkjanna.  Ég ætla að fara með nokkrar svipaðar fullyrðingar í sama dúr. Alþjóðasamband jafnaðarmanna er andvígt íhlutun Bandaríkjanna í málefni Nicaragua. Það eru Sovétríkin líka. Ergo skv. málflutningi hv. þm. Eiðs Guðnasonar: Alþjóðasamband jafnaðannanna er fylgjandi utanríkisstefnu Sovétríkjanna.  Utanríkisstefna Ankers Jörgensens varðandi Danmörku er að Danmörk skuli vera kjarnorkuvopnalaust svæði. Það er líka stefna Sovétríkjanna að Danmörk eigi að vera kjarnorkuvopnalaust svæði. Ergo: Anker Jörgensen er fylgjandi utanríkisstefnu Sovétríkjanna. Við skulum taka annað dæmi: Olof Palme og jafnaðarmannaflokkur Svíþjóðar eru fylgjandi því að Svíþjóð verði liður í kjarnorkuvopnalausu svæði. Það er líka stefna Sovétríkjanna. Með sömu röksemdafærslu eru Olof Palme og jafnaðarmannaflokkur Svíþjóðar fylgjandi utanríkisstefnu Sovétríkjanna. Það er alveg sama hvort verið er að tala um almenn mál annars staðar í heiminum eins og Nicaragua eða málefni þess lands sem stjórnmálaleiðtoginn tilheyrir, í þessu tilfelli Danmörk og Svíþjóð. Það eru til ýmis tilvik þar sem Sovétríkin eru á sama máli og forustumenn jafnaðarmanna á Norðurlöndum sem hv. þm. Eiður Guðnason telur skoðana- og flokksbræður sína og stundar mjög náið stjórnmálasamstarf við. Ég veit ekki betur en hann hafi m. a. stutt þá skoðun Ankers Jörgensens og Olof Palme að Norðurlönd eigi að vera kjarnorkuvopnalaust svæði. Niðurstaðan af þessari röksemdafærslu gæti því verið sú að hv. þm. Eiður Guðnason væri fylgjandi utanríkisstefnu Sovétríkjanna. Það kannske sýnir best hvað röksemdafærslan er fáránleg. Við getum leyft okkur ýmislegt í umr. á Alþingi og gerum það og eiga ýmsir sök í þeim efnum. En ég held að það hafi aldrei hvarflað að okkur í Alþb. að segja um Eið Guðnason og ýmsa þm. Alþfl. að þeir væru fylgjandi utanríkisstefnu Bandaríkjanna þó við vitum að í ýmsum tilvikum fara skoðanir þeirra saman um einstök efni, sérstaklega varðandi málefni Íslands. Það er kannske ástæða til að biðja menn að hugsa alvarlega um hvað þeir eru að segja hér í þingsalnum, þegar menn eru að endurtaka svona fullyrðingar. Látum vera þó að það detti kannske út úr mönnum einstaka sinnum í hita umr. eins og hefur dottið út úr hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni stundum hér í ræðustól, en þegar menn endurtaka það er greinilega eitthvað annað að baki. Þess vegna tel ég fulla ástæðu til að láta það koma hér fram að Alþb. er andvígt fjölmörgum atriðum í utanríkisstefnu Sovétríkjanna, hefur verið og er. Alþb. hefur gagnrýnt fjölmarga þætti í utanríkisstefnu Sovétríkjanna 



Herra forseti. Langt þótti mér hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson seilast um hurð til lokunnar. Ætlar hann að segja þingheimi að þegar Olof Palme og þegar Anker Jörgensen o. fl. tala um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum og þegar einræðisherrarnir í Kreml tala um kjarnorkuvopnalaust svæði á Norðurlöndum séu þeir að tala um nákvæmlega það sama? Víðs fjarri, langur vegur frá. Þetta veit hv. þm. og því er það ekki honum sæmandi að bregða fyrir sig þeirri röksemdafærslu sem hann áðan beitti. Þegar ég sagði að Sovétríkin fylgdu þeirri utanríkisstefnu gagnvart Íslandi að Ísland ætti að ganga úr NATO og varnarliðið ætti að fara héðan vitum við að það er rétt. Um þetta hafa verið samdar bækur og ritaðar margar ritgerðir af hálfu þeirra fjölmörgu fræðimanna sem fjalla um þetta í Sovétríkjunum.

Það er með sömu röksemd og þm. notaði áðan.

Nei, má ég ljúka mínu máli, hv. þm. Þetta er stefna Sovétríkjanna gagnvart Íslandi. Stefna Alþb. og fyrirrennara þess hefur langa lengi verið sú að Ísland ætti að ganga úr Atlantshafsbandalaginu og varnarliðið ætti að hverfa héðan. Það er alveg sama hvað hv. þm. segir. Þetta tvennt fer saman. Það er ekki þar með sagt að Alþb. skrifi upp á allan utanríkisstefnuvíxil Sovétríkjanna. Mér dettur ekki í hug að halda því fram og hefur aldrei dottið það í hug. Það eru bara þessi tvö atriði sem fara saman og því verður ekki móti mælt. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem hv. þm. gaf hér um að Alþb. ætti samleið með lýðræðisþjóðunum í Vestur-Evrópu. Hann taldi upp ýmsar þeirra, sumar í Atlantshafsbandalaginu, sumar ekki. Þess hefur mátt sjá ýmis merki, þrátt fyrir tal um hið gagnstæða hér á Alþingi, að utanríkisstefna Alþb. væri að breytast. Ég gæti vel trúað hv. þm. Ólafi Ragnari Grímssyni til að sveigja hana inn á þessa braut. En í þessum efnum skulum við ekki gleyma því, og nú lýk ég máli mínu, herra forseti, að allir flokkar eiga sér sögu. Alþb. á sér langa sögu undir ýmsum nöfnum og frá þeirri sögu kemst Alþb. aldrei, hvort sem þeim ágætu mönnum sem þar sitja nú við völd líkar betur eða verr.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Hv. þm. Eiður Guðnason er búinn að halda aðra glimrandi ræðu um konur við þessa umr. um hernaðarrafsjárstöðvar og ég vil láta í ljós gleði mína yfir þessum ræðuhöldum þm. Þau tryggja það að kvennarannsóknir framtíðarinnar munu hafa úr miklu að moða og eins að hv. þm. muni sennilega hljóta veglegan sess á kvennasögusafni. Það sem ég vildi hér aðeins víkja fáeinum orðum að og snertir þessa umr. var út af margnefndri bænarskrá Vestfirðinga. Það er alveg rétt, sem fram kom hjá hv. þm. Magnúsi Reyni Guðmundssyni bæjarritara á Ísafirði, að þetta er ekki fulltrúaskrá. Mér skriplaði þar á skötu á tungunni þegar ég notaði það orð. Það sem ég vildi sagt hafa var að undirskriftasöfnun hefur ekki farið fram á Vestfjörðum, þ. e. það hefur ekki verið borinn listi í hvert hús til að safna undirskriftum, þannig að þeir hundrað einstaklingar sem þarna skrifa nafn sitt á gera það fyrst og fremst sem þeir sjálfir og aðeins sem úrtak Vestfirðinga.



Herra forseti. Á þskj. 558 hef ég ásamt hv. þm. Guðrúnu Agnarsdóttur og Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur borið fram till. til þál. um bætta aðstöðu hreyfihamlaðra í Þjóðleikhúsinu. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að sjá til þess að fyrir upphaf næsta leikárs verði gerðar endurbætur á aðstöðu fatlaðra til að sækja Þjóðleikhúsið. Undirbúningsvinna að þessum framkvæmdum hefjist hið fyrsta.“ Í grg. með till. segir svo með leyfi forseta: „Í byggingarlögum nr. 54 16. maí 1978 er m. a. það nýmæli að fjallað er um aðstöðu fatlaðra. Þar stendur: „Í byggingarreglugerð skal setja ákvæði varðandi umbúnað bygginga til þess að auðvelda ellihrumu og föttuðu fólki að komast leiðar sinnar.“ Gera verður ráð fyrir að hagsmuna hreyfihamlaðra sé gætt í nýbyggingum en treglega hefur gengið að færa eldri opinberar byggingar í viðunandi horf fyrir fatlaða. Það á ekki síst við um Þjóðleikhúsið en þar er örðugt fyrir hreyfihamlaða að komast upp háar útitröppur og stiga og innan dyra er mikið um mishæðir. Ekki er hægt að koma nema tveimur hjólastólum fyrir í húsinu en í gildandi byggingarsamþykkt er kveðið á um að 1% sætarýmis skuli vera ætlað hjólastólum. Skv. því ætti að vera rými fyrir sjö hjólastóla í húsinu en sæti eru þar 661. Einnig er salernisaðstaða enn ófullnægjandi þó að bætt hafi verið úr brýnasta vandanum með því að setja snyrtingu í forstofu framan við sal. Þó nær sú snyrtiaðstaða því miður ekki þeirri stærð sem reglugerðir gera ráð fyrir. Hinn 22. maí 1980 samþykkti Alþingi þáltill. um málefni hreyfihamlaðra þar sem skorað var á ríkisstj. að láta gera úttekt á nauðsynlegum endurbótum á opinberu húsnæði til að auðvelda hreyfihömluðum aðgang og gera kostnaðaráætlun um þau verk sem brýnust þóttu. Þessi úttekt var gerð og skilaði starfshópur um ferlimál fatlaðra úttekt sinni 2. apríl 1981. Í framhaldi af þessum niðurstöðum lagði starfshópurinn til í bréfi dagsettu 26. júní 1981 við þáv. félmrh. að hann hæfi viðræður við menntmrh. og forsrh. - sem yfirmann húsameistara - um breytingar á Þjóðleikhúsinu. Félmrh. varð við þessari tillögu og í september 1981 lögðu húsameistari og formaður starfshópsins fram athuganir og áætlanir til endurbóta á húsinu. Þar var gert ráð fyrir: 1. að sett yrði upp lyfta með fimm viðkomustöðum á austurhlið hússins, 2. að nýtt stórt anddyri með miðasölu hússins yrði byggt við austurhlið, 3. að sæti í 10. og 11. röð í sal yrðu losuð svo að hægt væri að skapa þar rými fyrir sjö hjólastóla, 4. að sérhannaðri snyrtiaðstöðu fyrir fatlaða yrði komið fyrir í kjallara í tengslum við núverandi salerni og fatageymslu, 5. að möguleikar yrðu á því fyrir fatlaða að komast að litla sviðinu og í veitingasal. Lausleg kostnaðaráætlun um breytingar var gerð og hljóðaði sú áætlun upp á 2 millj. 600 þús. kr. Þar er gert ráð fyrir að anddyri það hið mikla, sem áætlað var, kostaði 800 þús. krónur eða tæplega þriðjung alls kostnaðarins. Farið var fram á a. m. k. 800 þús. kr. til að hefja undirbúningsframkvæmdir á árinu 1982. Þáverandi félmrh. og fjmrh. ákváðu að þeirri 1 millj. kr., sem gert var ráð fyrir í fjárlögum fyrir árið 1982 vegna breytinga á húsnæði vegna fatlaðra, yrði varið til ofangreindra breytinga á Þjóðleikhúsinu. Það verður að segjast eins og er að ekkert varð úr framkvæmdum og féð var því ekki nýtt. Á fjárlögum 1983 var fjárveiting að upphæð 1.4 millj. ætluð til verksins en enn varð ekkert úr framkvæmdum, þó svo að samstarfsnefnd um ferlimál fatlaðra reyndi að ýta á eftir málinu með bréfi dags. 30. júní 1983 til menntmrh. Á fjárlögum 1984 mun hafa verið veitt sama fjárhæð og árið áður til breytinga á húsnæði vegna fatlaðra en ekki bar á því að það fé væri nýtt til breytinga á Þjóðleikhúsinu. Hins vegar var 200 þús. kr. af þessu fé varið til framkvæmda annars staðar. Á fjárlögum þessa árs virðist ekki vera nein fjárveiting til breytinga á húsnæði vegna fattaðra. Við leggjum því til að eftirstöðvum af þeim 3.8 millj. kr., sem samtals var gert ráð fyrir á fjárlögum á árinu 1982, 1983 og 1984 til breytinga á húsnæði vegna fatlaðra verði nú varið til þess að setja upp lyftu, lagfæra stétt og skapa aðstöðu fyrir hjólastóla á miðsvölum. Flm. þessarar þáltill. gerðu í febrúarmánuði s. l. frumkostnaðaráætlun um endurbætur í þessu sambandi. Þessi áætlun er byggð á upplýsingum frá embætti húsameistara ríkisins og vélsmiðjunni Héðni og sýnir eftirfarandi: Stétt 600 000 kr. Lítið anddyri (án miðasölu) 300 000 kr. Lyfta með fjórum viðkomustöðum 1 300 000 kr. Lyftustokkur úr stáli og gleri 400 000 kr. Múrbrot- og gryfjugerð 350 000 kr. Samtals 2 950 000 kr. Hönnunar- og eftirlitskostnaður er ekki innifalinn í þessari áætlun, en gera má ráð fyrir að hann verði allt að 10% af kostnaði. Sáralítið kostar að losa um sæti til að fá rými fyrir átta hjólastóla og haft var samráð við umsjónarmann eldvarna um stað fyrir hjólastóla á miðsvölum. Flm. telja að þessar 3.6 millj. kr., sem ekki hafa enn verið nýttar en gert var ráð fyrir á fjárlögum, séu yfrið nóg fé til að koma þessu máli heilu í höfn þannig að hreyfihamlaðir geti sótt Þjóðleikhúsið rétt eins og aðrir þegnar þjóðfélagsins.“ Lögin sem tóku gildi 1979 leystu af hólmi lög um byggingarsamþykkt frá 1905. Hvorki í hinum gömlu lögum frá 1905 né í nýrri reglugerðum, svo sem reglugerðum frá árunum 1964 og 1967, er minnst á hagsmuni hreyfihamlaðra. Það er því ekki að undra að sá mæti húsameistari, sem teiknaði Þjóðleikhúsið fyrir u. þ. b. hálfri öld, hafi ekki gefið gaum að því hvort hreyfihamlaðir ættu auðsótt f húsið, hvað þá að gert væri ráð fyrir hreyfihömluðu starfsfólki. Slíkur var tíðarandinn þá, enda mun hreyfihömluðum hafa fjölgað til muna á þessum 50 árum, einkum ungu hreyfihömluðu fólki. Um 400 manns munu nú vera í hjólastólum á Íslandi. Bætist einn í þann hóp á þriggja mánaða fresti vegna bílslysa og eru ungmenni 18 til 19 ára þar í miklum meiri hluta. Þjóðleikhúsið ber öll merki síns sköpunartíma, glæst borg álfa og ævintýra, en fyrir hreyfihamlaða, unga sem aldraða, er þar afar erfitt aðkomu og umferðar. Allir sem þar hafa komið vita um stiga, tröppur og mishæðir sem eru þar hluti af glæsilegri heild en valda fötluðum, bæði hreyfihömluðum, hjartasjúkum og lungnaveikum, erfiðleikum. Það er því að vonum að upp hafa komið umræður um úrbætur fyrir hreyfihamlaða og eins og í grg. segir gerði húsameistari ríkisins áætlun um framkvæmdir og kostnað árið 1981 og endurskoðaði þá fjárhagsáætlun í maí 1982. Var hún þá orðin 3.4 millj., bygging anddyris og aðkomu 1 millj. kr., lyfta, lyftustokkur og lagfæringar þar í kring 1.8 millj., endurbætur á salerni í kjallara 600 þús. kr., en ekkert varð úr framkvæmdum. Þegar sú er hér talar hefur fært þetta framkvæmdaleysi í tal við ráðamenn hefur viðbáran verið sú að fjárveitingarnar hafi ár hvert verið svo litlar að ekki hafi þótt fært að hefja framkvæmdir. Þó að mér finnist svarið ófullnægjandi, því að vel hefði mátt vinna verkið í áföngum eins og húsameistari gerði raunar ráð fyrir, þá hefur þessi dráttur e. t. v. orðið til góðs því að ekki hefur verið ráðist í byggingu hins nýja anddyrisferlíkis sem hefði sennilega skemmt útlit hússins og kemur ferlimálum fatlaðra harla lítið við. Virðist mér að hér hafi hagsmunir fatlaðra liðið fyrir draumsjónir um stórt, dýrt anddyri. Húsameistari hefur tjáð mér að nauðsyn muni bera til að endurnýja salerni Þjóðleikhússins innan tíðar og að þá muni verða séð fyrir þörfum hreyfihamlaðra í því efni svo að óþarft er að gera sérstaklega ráð fyrir því í þessum framkvæmdum. Við vinnslu þessarar grg. voru upplýsingar m. a. fengnar hjá starfsmanni félmrn. sem unnið hefur að þessum málum og formanni ferlinefndar Öryrkjabandalagsins. Eftir prentun till. og meðfylgjandi grg. kom hins vegar í ljós að samkv. ríkisreikningi hafa 551 þús. kr. verið teknar út árið 1982 og 91 þús. kr. 1983, eða samtals 642 þús. kr., en enginn hafði svar við því í hvaða tilgangi eða hvað hefði verið gert við peningana. Ég legg til að hv. nefnd sem mun fá þáltill. til umfjöllunar kanni málið. En þó svo að við drögum frá þessa upphæð, 642 þús. kr., kemur út svipuð upphæð og frumkostnaðaráætlun húsameistara ríkisins og vélsmiðjunnar Héðins gerir ráð fyrir. Mig langar til að benda á til glöggvunar fyrir hv. þm. á bls. 6, þar sem teikning er að neðri svölum eða miðsvölum og tvær efstu sætaraðir eru ætlaðar hjólastólum, að þær yrðu e. t. v. útbúnar þannig að sæti við vegg yrðu fellisæti til. notkunar þegar hjólastólafólk nýtir ekki staðinn og til hægri fyrir miðju hefur húsameistari ríkisins gert teikningu að lyftu. Á hinu litla anddyri yrði sjálfvirk hurð og þar fyrir innan bjalla til að kalla á lyftu og starfsmann sem afhendir aðgöngumiða og kemur um leið í veg fyrir misnotkun á lyftu. Ég vil leyfa mér að taka fram að áhugamanneskja um ferlimál fatlaðra, Guðrún Halldórsdóttir, skólastjóri Námsflokka Reykjavíkur, hefur einnig unnið undirbúningsvinnu að þessari till. með mér. Ég ber þá von í brjósti að þm. hvar í flokki sem þeir standa ljái þessu nauðsynjamáli stuðning og að ríkisstj. greiði fyrir málinu og sjái til þess að verkið verði unnið svo að á 35 ára afmæli Þjóðleikhússins geti hreyfihamlaðir loks átt greiðan aðgang að höfuðleikhúsi þjóðarinnar. Að lokinni umr. um þetta mál legg ég til að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um þróunarstofur landshlutanna. Þetta er 349. mál og er á þskj. 557. Flm. auk mín eru hv. þm. Kristín S. Kvaran, Stefán Benediktsson og Kolbrún Jónsdóttir. Þetta mál var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en kom þá ekki til lokaafgreiðslu. Ég mun því ekki hafa um þetta langt mál heldur vísa til framsöguræðu sem flutt var um málið í fyrra. Þáltill. fjallar um það í stuttu máli að efla frumkvæði heimamanna í atvinnumálum og efla sjálfsforræði þeirra um áætlanagerð, ákvarðanatöku og fjármagnsútvegun sem þeim er nauðsynleg í þessum efnum. Það er mikilvægt að heimamenn geti haft forgöngu um mótun byggðastefnu og þau mál sem hana varða. Þess vegna er þessi þáltill. flutt. Það sem er mikilvægt í þessu efni er að gera sér grein fyrir að þetta á kannske enn þá meira erindi við okkur nú í ár en áður. Nú eru mjög uppi hugmyndir og umræður um aukið sjálfsforræði héraða eða landshluta og því vænti ég þess að þessi till. geti verið mikilvægt innlegg í það mál. Að auki vil ég minna á aðrar hugmyndir okkar, sem þessu tengjast, um almennar kosningar héraðsstjórnvalda sem mundu auðvelda lýðræðisleg vinnubrögð og þátttöku heimamanna í þessum efnum. Að þessari umr. lokinni mælist ég til að málinu verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um brunavarnir í fiskvinnslufyrirtækjum. Þetta er 234. mál og er á þskj. 310. Flm. auk mín eru hv. þm. Stefán Benediktsson, Kolbrún Jónsdóttir og Kristófer Már Kristinsson. Þáltill. hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela Brunamálastofnun ríkisins að rannsaka brunavarnir í fyrirtækjum í fiskvinnslu og gera tillögur til úrbóta sé þeirra þörf. Þessari athugun skulu fylgja upplýsingar um fjölda starfsmanna einstakra fyrirtækja og annað sem sýnir mikilvægi þeirra í atvinnulífi viðkomandi byggða. Niðurstöðum athugana skal skila í skýrslu innan eins árs til félmrh. Kostnaður greiðist með aukafjárveitingu úr ríkissjóði.“ Það eru öllum kunn þau tilefni sem menn hafa haft á undanförnum árum til að velta fyrir sér brunavörnum í atvinnufyrirtækjum um landið allt. Í grg. með þessari till. er farið nokkrum orðum um stóra bruna sem hafa orðið í fiskvinnslufyrirtækjum síðan árið 1981. Menn þekkja þessa sögu. Gífurlegt tjón hefur orðið á eignum og svo hefur auðvitað orðið tjón líka vegna röskunar á atvinnulífi. Þessi fiskvinnslufyrirtæki eru flest burðarásar atvinnulífs hvert í sínu héraði. Þarf því ekki að hafa langt mál um það hvílíkur hnekkir það er atvinnu og lífi fólks á þessum stöðum þegar þessir stóru brunar verða. Ég ætla ekki að gera það mál út af fyrir sig að umræðuefni, um það er hægt að lesa í grg. En þetta mál hefur reyndar orðið umræðuefni víðar. Stuttu eftir að þessi till. til þál. var flutt barst þingflokki BJ bréf frá Landssambandi slökkviliðsmanna þar sem komu að mínu mati fram afar athyglisverðar upplýsingar. Landssamband slökkviliðsmanna telur að hér sé í raun og veru ekki gengið beint að vandamálunum sem við sé að etja. Landssambandið segir að allar upplýsingar um ástand í þessum fyrirtækjum séu fyrir hendi og þær hafi verið réttum yfirvöldum lengi ljósar. Hins vegar sé ekki orðið við kröfum yfirvalda og eigendum fyrirtækja virðist ganga býsna vel að koma sér undan því að gera þær umbætur sem þeim ber skylda til að gera. Svo að ég vitni í þetta bréf Landssambands slökkviliðsmanna, dagsett 21. janúar s. l., þá stendur þar m. a., með leyfi forseta: „Rétt er að geta þess áður en lengra er haldið að Brunamálastofnun ríkisins hefur í öll þessi ár haft einn til tvo eftirlitsmenn sem hafa ferðast um landið og tekið út allar helstu brunaáhættur landsins, þar með talin öll frystihús, hótel o. fl. Hafa þeir jafnvel ár eftir ár heimsótt sama staðinn og óskað eftir sömu lagfæringunum án árangurs. Og enn í dag hefur ekki eitt einasta fyrirtæki eða stofnun verið kærð eða lokað vegna ágalla í brunavarnamálum og þó gera allir sér ljóst að nóg er af brotunum og jafnvel nefnið þið eitt dæmi sjálfir frá brunanum á Raufarhöfn þann 20. des. 1984.“ Síðan segir: „Greinilegt er að ekki er tekið nema lítils háttar mark á tilskipunum eldvarnaeftirlitsmanna og Brunamálastofnunar ríkisins vegna þess að eigendur fyrirtækja og stofnana geta verið nokkuð öruggir með að hótanir um umbætur á kostnað eigenda og/eða lokun eru bara orðin tóm. Af framkvæmd verður ekki.“ Þetta eru býsna alvarlegar ásakanir frá þeim starfsmönnum sem gerst ættu að þekkja þessi mál. Þeir segja raunar að lögum sé ekki fylgt og að menn eigi þess kost á einhvern hátt að skjóta sér undan því að gera þær umbætur sem þeim ber skylda til. Síðar í bréfi slökkviliðsmannanna segir, með leyfi forseta: „Þykir stjórn Landssambands slökkviliðsmanna því ljóst að annað tveggja þurfi að gera, ýta við Brunamálastofnun ríkisins þannig að hún starfi eftir þeim lögum sem henni eru sett eða, ef hún er ekki nægilega sterk, þá þarf að breyta þeim þannig að þau virki eins og til er ætlast.“ Hérna kemur það álit slökkviliðsmannanna að það sé ekki vegna upplýsingaskorts sem þessi mál eru eins og raun ber vitni heldur sé það vegna linkindar við framkvæmd laganna, að ekki sé farið að lögum, ekki sé gengið eftir því að menn geri þær umbætur sem þeim ber skylda til og að stjórnvöld í héraði, þ. á m. héraðsdómarar, gangi ekki eftir því að rekstur sé stöðvaður í byggingum eða byggingum lokað ef hætta stafi af. Að auki vill þannig til að í Morgunblaðinu í dag birtist grein þar sem haft er viðtal við Inga R. Helgason sem er forstjóri Brunabótafélags Íslands og sömuleiðis, trúi ég, formaður stjórnar Brunamálastofnunar. Ég vil, með leyfi forseta, vitna aðeins í þessa grein vegna þess að þar koma líka fram alvarlegar upplýsingar og alvarlegar ásakanir að mínu mati. Með leyfi forseta, byrjar þessi grein á þennan hátt: „Tjón af völdum eldsvoða í atvinnuhúsnæði eru óeðlilega mikil hér á landi miðað við þá fækkun sem orðið hefur á brunatjónum í íbúðarhúsnæði á sama tíma að mati Inga R. Helgasonar forstjóra Brunabótafélags Íslands og formanns stjórnar Brunamálastofnunar. Og það sem verra er, rannsóknir sérfróðra skoðunarmanna á vettvangi ýmissa helstu eldsvoða hérlendis síðustu þrjú árin benda iðulega ýmist til stórfelldrar vanrækslu og gáleysis eða hreinlega íkveikju." Þetta segir einn helsti brunamálaforstjóri landsins. Síðar segir í framhaldinu, með leyfi forseta: „Í samtali við Morgunblaðið segir Ingi R. Helgason enn fremur að skoðunarmennirnir kvarti iðulega yfir því að búið sé að hreinsa til í brunarústunum þegar þeir komi á staðinn og eyðileggja mikilvæg rannsóknargögn.“ Síðan segir: „Skoðunarmennirnir hafa sýnt fram á að í nokkrum tilfellum hinna meiri háttar eldsvoða á þessum tíma hafi verið um íkveikju að ræða,“ segir Ingi „en aldrei hafi sá fundist óyggjandi sem valdur var að íkveikjunni.“ Síðan koma fram í þessari grein nokkrar dæmisögur þar sem vettvangsrannsókn hefur sýnt að það hefur verið notuð olía eða önnur íkveikjuefni eða kæruleysið alveg stórkostlega vítavert í sambandi við meðferð elds. Ég ætla ekki að rekja þessi dæmi, þau eru sum þeirra sömu dæmin og eru hérna í þáltill. okkar bandalagsmanna. En síðar í viðtalinu segir, þar sem því er lýst hvernig brunamenn, kunnáttumenn um þessi mál, vinni þegar þeir eru að rannsaka brunaleifar. Þar segir, með leyfi forseta: „Hins vegar verð ég að segja að mér þykir lögreglurannsóknir vegna þessara mála, bæði yfirheyrslur og aðrir þættir rannsóknarinnar, sjaldnast vera í takt við þessar upplýsingar og niðurstöður.“ Er þá vísað til þeirra upplýsinga og niðurstaðna sem brunatæknimennirnir hafi komist að í sinni könnun. Þetta eru að mínu mati mjög alvarlegar upplýsingar sem koma fram bæði í viðtali við Inga R. Helgason og í bréfi Landssambands slökkviliðsmanna sem ég hygg að allir þm. hafi raunar fengið - það stendur í þessu bréfi að afrit sé sent öllum þm. Alþingis. Ef við tökum þetta saman í stuttu máli segir Landssamband slökkviliðsmanna í fyrsta lagi að eftirlitsmenn þurfi að heimsækja sömu staðina ár eftir ár án þess að nokkrar úrbætur séu gerðar. Í öðru lagi að forráðamenn geti verið nokkuð öruggir um að hótanir um lokun eða umbætur á þeirra kostnað skv. lögum séu raunar orðin tóm. Í þriðja lagi segja slökkviliðsmenn að ýta þurfi við Brunamálastofnun þannig að hún starfi eftir lögum. Í öðru lagi kemur hérna greinilega fram í máli Inga R. Helgasonar að hann hefur verulegar athugasemdir um þessi mál. Hann segir það í fyrsta lagi að það séu óeðlilega mikið um eldsvoða í atvinnufyrirtækjum. Í öðru lagi segir hann að ýmsir helstu eldsvoðar undanfarinna ára séu vegna stórkostlegrar vanrækslu eða jafnvel beinnar íkveikju. Í þriðja lagi telur hann að eyðilögð séu mikilvæg rannsóknargögn á vettvangi. Og í fjórða lagi telur Ingi R. Helgason að lögreglurannsóknir séu sjaldnast í takt við niðurstöður eldvarnasérfræðinga sem hafi rannsakað vettvang. Ég vil beina því til hæstv. félmrh., sem ég harma að skuli ekki vera hér, en hann á að hafa forsvar í þessum málaflokki og er fyrrv. slökkviliðsstjóri í Ólafsvík, að taka nú rækilega á þessum málum og kanna þessar fullyrðingar. Ég tel að hér séu komnar fram svo alvarlegar upplýsingar að ekki sé hægt að sitja undir þeim án þess að gera athugasemdir við. Varðandi till. okkar BJ-manna vil ég segja að hún er samin í nánu samráði við Brunamálastofnun ríkisins og því kemur mér það á óvart að slökkviliðsmennirnir, sem ættu að vita nokkuð gjörla hvernig þessi mál standa, segja að með till. sé skotið fram hjá höfuðvandanum, sem sé ekki upplýsingaskortur heldur linkind kerfisins, þar sem ekki sé gengið eftir því að lögum sé framfylgt. Ég vona að á þessi mál verði litið í hv. nefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar og sannleikurinn verði dreginn fram í dagsljósið. Og ef svo fer að vandinn er annar en upplýsingaskortur, þá trúi ég og vona að viðkomandi ráðh. og rn. geri að því gangskör að bæta úr. Að þessari umr. lokinni legg ég til að málinu verði vísað til hv. allshn.

Fyrirspurnin hljóðar svo: 1. Hvaða beiðnir hefur Fiskveiðasjóður lagt fram um nauðungaruppboð á fiskiskipum vegna vanskila við sjóðinn? 2. Hvaða fiskiskip eru í slíkum vanskilum við sjóðinn að óskað mun verða nauðungaruppboðs? Svar: Með bréfi, dags. 14. þ. m., senduð þér, hr. forseti, ráðuneytinu fyrirspurn hr. Skúla Alexanderssonar alþingismanns til sjávarútvegsráðherra um uppboðsbeiðnir Fiskveiðasjóðs, 361. mái, þskj. 574. Með bréfi, dags. 15. þ. m.., leitaði ráðuneytið atbeina Fiskveiðasjóðs Íslands um svar við fyrirspurninni. Í bréfi Fiskveiðasjóðs, dags. 19. mars, segir svo: Sem svar við fyrirspurninni viljum vér taka fram: 1. Fiskveiðasjóður Íslands hefur beðið um nauðungaruppboð á eftirtöldum fiskiskipum: Togarar: S-1556 SÖLVI BJARNASON BA-65 404 rúml., stál 1980 S-1576 KOLBEINSEY ÞH-10 430 rúml., stál 1981. S-1585 SIGURFARI II. SH-105 431 rúml., stál 1981. Vélskip yfir 100 rúmlestir: S-76 HELGI S. KE-7 236 rúml., stál 1959. S-1209 FREYJA GK-364 120 rúml., stál 1972. Vélskip undir 100 rúmlestum: S-552 JÓN ÁSGEIR ÍS-95 5 rúml., fura og eik 1954. S-913 VÍÐIR KE-102 11 rúml., fura og eik 1961. S-1225 ARON RE-105 12 rúml., stál 1960. S-1423 ÞORSTEINN HF-107 22 rúml., fura og eik 1975. S-1470 MÁR NS-87 37 rúml., eik 1976. S-1537 EVA LIND ÍS-182 9 rúml., fura og eik 1978. S-1570 SÆUNN ÓF-7 9 rúml., trefjaplast 1980. Sjóðurinn er ekki aðili að fleiri uppboðsmálum vegna fiskiskipa sem stendur. Reynslan verður að leiða í ljós hvort úr nauðungarsölu verður, svo og hvort vér eða aðrir verða hæstbjóðendur. 2. Sjóðurinn hefur að svo stöddu ekki í hyggju að biðja um nauðungaruppboð á öðrum fiskiskipum. Samkvæmt eðli máls verður þó alltaf að gera ráð fyrir að til slíks geti komið með stuttum fyrirvara.“