Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Herra forseti ! Eins og kunnugt er, fer þetta frv. fram á, að verðlagsuppbót verði greidd á laun embættis- og starfsmanna ríkisins í fullu samræmi við vísitölu eins og nú hefur víðast komizt á samkvæmt samningum síðan síðustu áramót. N. hefur nú athugað þetta frv. og gert við það nokkrar brtt. Eins og nál. ber með sér, komu fram í n. ýmiss konar sjónarmið um þetta mál. Fannst mönnum, að æskilegt væri, að sumum atriðum væri nokkuð breytt frá því, sem frv. gerir ráð fyrir, en þar sem því hefur verið lýst yfir, að hæstv. stj. hefði komið sér saman um að afgr. það í meginatriðum á þessum grundvelli, taldi n. ekki rétt að gera á því neina röskun, sem gengi gegn þessu samkomulagi, og gerði því aðeins smávægilegar brtt, við það. Frá réttlætissjónarmiði getur ekki talizt nein ástæða til að taka embættis- og starfsmenn ríkisins eina undan, þegar allar aðrar stéttir hafa fengið viðurkenningu um, að þær skuli fá greidda uppbót samkv. vísitölu. N. leggur því til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem hún ber fram á þskj. 104. Fyrsta breyt. er sú, að á milli orðanna „eftirlaun“ og „úr ríkissjóði“ komi: og styrktarfé samkv. 18. gr. fjárlaga. M. ö. o., að verðlagsuppbót sé ekki aðeins greidd á eftirlaun heldur einnig styrktarfé. Þá er lagt til, að aftan við í. gr. bætist: „Heimilt er lífeyrissjóðum embættismanna, barnakennara og ljósmæðra að greiða verðlagsuppbót á lífeyri á sama hátt. Ríkissjóður endurgreiðir lífeyrissjóðunum upphæðir þær, er þeir greiða samkv. ákvæðum þessum“. Það virðist ekki nema eðlilegt, að þeir aðilar, sem fá greiddan lífeyri úr sjóðum þessum, sem nú eru sérstakir og aðskildir frá ríkissjóði, fái uppbót á sama hátt og aðrir; en þá verður ekki hjá því komizt, að ríkissjóður endurgreiði lífeyrissjóðunum þær upphæðir, því að annars gætu sjóðirnir ekki innt þessar greiðslur af höndum nema með því að skerða stofnfé sitt. Þá ber n. fram brtt. við 7. gr. Nm. virtist, að gr. mætti skilja svo, að miða ætti verðlagsuppbótina við vísitölu sama mánaðar, sem hún er greidd í, og bar því fram þessa brtt.; svo að það væri tvímælalaust, að miða skyldi við vísitölu næsta mánaðar á undan, eins og nú er gert í flestum þeim samningum, sem gerðir hafa verið um greiðslu verðlagsuppbótar. Að síðustu leggur svo n. til, að l. skuli ekki gilda nema til 1. júlí 1942. Er það gert með tilliti til þess, að miklar líkur eru til, að breyt. geti verið orðnar miklar á næsta ári og því nauðsynlegt, að skylt sé að taka þetta frv. þá til nýrrar athugunar, en láta það ekki framlengjast af sjálfu sér eins og annars mundi vera. Með þessu móti er skylt að taka l. til endurskoðunar með þeim breyttu tímum, og er n. sammála um, að þessu sé bætt inn í. Þetta eru þá þær 3 brtt., sem n. hefur borið fram. Engin þeirra er verulega stórfelld eða raskar þeim grundvelli, sem lagður er með þessu frv., og leggur n. til, að frv. verði samþ. með þessum breyt.



Eins og tekið er fram í nál. fjhn., þá var það svo, að ég og annar nm., hv. 3. landsk., hefðum talið eðlilegt að flytja nokkru frekari brtt. við þetta frv., aðallega í þá átt að setja takmarkanir fyrir því, hvað verðlagsuppbótin væri hátt sett miðað við launahæð og enn fremur það, hvað hátt mætti fara með verðlagsuppbót við vöxt dýrtíðarinnar. Við hurfum samt frá því að flytja till. í þá átt, í fyrsta lagi af því, að þetta frv. er eins og kunnugt er stutt af stj. sameiginlega, og það hefur líka komið fram við ýtarlegar umr. innan stuðningsflokka stj., að yfirgnæfandi meiri hluti þm. var mótfallinn, að slíkar takmarkanir væru gerðar, o í öðru lagi höfum við þá reynslu frá síðustu þingum, að það muni hafa litla þýðingu að koma með slíkar brtt. inn í d. Af þessum ástæðum höfum við fallið frá að flytja brtt. við þetta frv. nú, jafnvel þó að við teljum, að það væri í alla staði sanngjarnt. og eðlilegt, að settar væru hámarkstakmarkanir á, enda þótt fjárhagsástæður séu nú betri en á síðasta þingi. Þá er vikið að öðru atriði í nál., sem ég vil segja örfá orð um, ekki til að mótmæla því, heldur til að minna á, hvað það er, sem gerir að verkum, að ég hef getað skrifað undir það nú, þó að almennt talað sé það ekki rétt. Það er það sjónarmið, sem sérstaklega kom fram hjá hv. formanni og frsm. n., sem sé, að svo margir launamenn ríkisins séu svo lágt launaðir og tiltölulega fátt um hálaunamenn þar, samanborið við það, sem annars staðar viðgangist nú um launagreiðslur. Eins og sakir standa nú er þetta ekki rangt, en það er algert stundarfyrirbrigði frá mínu sjónarmiði, vegna þess að svo vel hefur farið, að þeir, sem að útgerðinni hafa unnið, hafa nú haft allgóðar tekjur og meiri en margir aðrir nú á síðasta ári. Miðað við það er þetta rétt fram tekið, að nú eru hjá ríkinu tiltölulega færri hálaunamenn en venjulega, þó að ég telji marga hálaunamenn þar. En þó að þetta sé svo, þá er það frá mínu sjónarmiði ósanngjarnt, sem mjög hefur komið í ljós á undanförnu ári, að ekki einu sinni launamenn, heldur og einnig verkamenn og ýmsir aðrir miða kröfur sínar mjög við það, hvernig hefur verið varið tekjum sjómanna og útgerðarmanna á síðustu árum, en það er ekki rétt að bera þessar stéttir saman, þar sem sjómennirnir okkar eru að kalla má í stöðugum lífsháska. Ég vil taka þetta fram, til þess að þetta sjónarmið komi í ljós, að þótt þetta sé ekki rangt til orða tekið, þá er það bundið við líðandi stund. Annars skal ég ekki fjölyrða um afgr. þessa máls. Það er vitað, að það fer í gegn, sennilega án frekari breyt. en þeirra, sem nú liggja hér fyrir, hvort sem hv. þdm. sýnist að samþ. þær eða ekki. En ég hygg, að vert sé að taka það til greina, að einmitt sú framkoma, sem sýnd hefur verið í launamálum nú og að undanförnu, gerir það að verkum, að þing og stj. bindur sér frekari skyldur en ella mundi við smærri framleiðendur í landinu, sérstaklega sveitamenn og þá, sem í smáþorpum landsins búa. Skal ég svo ekki án frekara tilefnis hafa um þetta fleiri orð.



Það er eitt atriði, sem ég vil gera fyrir spurn um til hæstv. stj. í sambandi við þetta frv. 1. gr. frv. hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Greiða skal verðlagsuppbætur á laun embættismanna og annarra starfsmanna ríkis og ríkisstofnana og á eftirlaun úr ríkissjóði samkvæmt fyrirmælum þessara laga“ Það er ómögulegt að skilja þessa gr. öðruvísi en svo, að ríkið ætli að greiða verðlagsuppbót einnig þeim starfsmönnum sínum, sem eru ekki fastráðnir, t. d. þeim, sem eru í þjónustu pósts, án þess að þeir séu fastráðnir menn, en eru kannske allt að því fastir starfsmenn. Nú hefur þetta verið þannig, að þetta hefur ekki verið gert áður. Þessum mönnum hefur ekki verið greidd uppbót, og nær slíkt engri átt. Ég vil láta þetta koma fram hér, að það sé meiningin að skilja 1. á þennan hátt, og þá vil ég beina þeirri fyrirspurn til ríkisstj., hvort hún muni ekki fram fylgja 1. með þessum skilningi. Þá vil ég segja það í sambandi við nál. fjhn., að þar kemur fram ný og mjög skemmtileg skoðun, og verð að lýsa ánægju minni yfir. Þar stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt kom sú skoðun fram í n., að þing og stjórn tækju á sig, með samþykkt þessa frv., siðferðilega ábyrgð um að beita áhrifum sínum til að framleiðslustéttir þjóðfélagsins fengju a. m. k. samskonar hækkun á tekjum sínum, og yrði að hafa vakandi auga á því, að réttur þeirra yrði eigi fyrir borð borinn: ` Það er skemmtilegt að fá þannig í n. viðurkenningu fyrir því, að m. a. stærsta framleiðslustéttin, verkalýðurinn, eigi eftir samþykkt þessa frv. siðferðilega kröfu á hendur þingi og stj. um að fá þetta bælt upp, því að í nál. er ekkert tekið fram um tímakaup, heldur aðeins sams konar hækkun á tekjum sínum, því að svo framarlega sem svo illa skyldi fara, að verkalýðurinn, sem er stærsti seljandi hér á innlendum markaði, - því að hér er vinnuaflið keypt og selt eins og vara -, yrði fyrir tekjurýrnun, af því að innlendi markaðurinn væri slæmur, t. d. ef atvinnuleysi yrði hjá verkalýðnum, þá á hann Samkv. þessu kröfu á hendur þingi og .stj. um, að úr þessu verði bætt. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu um leið og frv. færi hér í gegn.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Ég sé ekki ástæðu til að ræða mikið um það, sem fram hefur komið í umr. um þetta mál. Einn nm., hv. þm. A.-Húnv, hefur fundið ástæðu til að skýra nánar það, sem sett er fram í nál., sérstaklega eitt atriði þar. Í nál. stendur, með leyfi hæstv. forseta : „. . . sérstaklega þegar þess er gætt, að meðal þeirra eru flestir þeirra, sem lágt eru launaðir, og tiltölulega fáir, sem hægt sé að nefna hátekjumenn, samanborið við það, sem annars staðar við gengst um launagreiðslu.“ Ég verð að segja það, að mér finnst það einkennilega til orða tekið hjá þessum hv. þm. að segja, að hér sé ekki tekið rétt sjónarmið, en þó sé það ekki rangt. Slíkt er vægast sagt óvenjuleg röksemdafærsla. Annars er það rétt, sem ég hef sagt, og það þýðir ekki neitt fyrir hv. þm. að vera með véfengingar um það, að starfsmenn ríkisins, hverju nafni sem þeir nefnast, hafa nú um skeið verið langverst launaðir af öllum. Að farið er fram á fulla dýrtíðaruppbót fyrir embættis- og starfsmenn ríkisins nú, er sakir þess, að nú er viðhorfið allt öðruvísi en það var í fyrra. Þá var þröngt í búi hjá ríkissjóði, svo að allt varð að klípa við neglur sér, en nú er fjárhagur ríkissjóðs allmjög á annan veg. Að embættismenn hafi gert svipaðar launakröfur og sjómenn er hins vegar misskilningur. Ég hef að minnsta kosti aldrei heyrt una slíkt talað. Sjómenn hafa nú fengið launabætur, er nema um 300%. Að ég nefni þetta er ekki sökum þess, að ég eða aðrir séu að telja slíkt eftir. Það er síður en svo. En það sjá allir, hve mikið skortir á, að þessu tvennu sé hægt að líkja saman. Laun sjómannanna eru orðin svo miklu hærri en laun embættismannanna. Þá er það og víst, að tekjur presta, sýslumanna, lækna, sem embættislaun taka, að ég ekki tali um kennara, eru langt undir því, sem verkamenn hafa nú. 15–16 ára piltar, sem vart eru fullgildir verkamenn; hafa frá 7–800 kr. á mánuði. Það þarf því ekki að seilast til sjómannanna til þess að sýna fram á ósamræmið, sem orðið er á milli kaupgreiðslna ríkisins og hinna annarra atvinnurekenda. Hinu verður ekki neitað, að það er lítið af hátekjumönnum í þjónustu ríkisins. Þessi umrædda setning í nál. á því fullan rétt á sér. Hv. 4. þm. Reykv. spurðist fyrir um það, hvort svo bæri að skilja 1. gr. frv., að allir starfsmenn ríkisins, jafnt þeir, sem ekki væru fastráðnir, ættu að . fá uppbót samkv. lögum þessum. Þessu þarf ég varla að svara, það liggur alveg ótvírætt fyrir, að svo eigi að vera. Þá virtist þessi hv. þm. hafa mikla tilhneigingu til þess að misskilja nál. Hann sleit Þar setningar út úr sambandi eins og þessa: „Jafnframt kom sú skoðun fram í n., að þing og stjórn tækju á sig með samþykkt þessa frv. siðferðilega ábyrgð um að beita áhrifum sínum til að framleiðslustéttir þjóðfélagsins fengju a. m. k. sams konar hækkun á tekjum sínum, og yrði að hafa vakandi auka á því, að réttur þeirra yrði eigi fyrir borð borinn.“ Út yfir þetta breiddi hv. þm. sig og talaði um, að hér mundi átt við verkamennina, ef hið ríkjandi ástand breyttist. En hann gleymdi að halda áfram lestrinum og lesa næstu setningu, en þar segir: „Koma þá einkum til greina, eins og nú er ástatt, bændur og aðrir smáframleiðendur í landinu, sem selja afurðir sínar á innlendum markaði og undir eftirliti og með íhlutun ríkisstjórnar og Alþingis.“ Hér er aðeins verið að benda á, að bændur og smáframleiðendur þurfi líka að fá sína dýrtíðaruppbót. Að endingu vil ég svo segja þetta. Með frv. er ekki farið fram á annað en að embættismenn fái sama rétt og verkamenn eru búnir að fá, þó ekki að öllu leyti, því að verkamenn eru víða búnir að fá hækkun á grunnkaupi sínu, en hér er ekki farið fram á neitt slíkt fyrir embættismennina.

*Einar Olgeirsson: Ég þakka hv. frsm. fyrir yfirlýsing hans um það, hvernig skilja bæri ákvæði 1. gr. frv. Hvað snertir nál., þá held ég mig fast við þann skilning á hinum umræddu tilvitnunum, er ég tel vera hinn eina rétta, að ef þetta augnabliksástand, sem nú ríkir í landinu, breytist, þá taki ríkið á sig siðferðilega ábyrgð gagnvart verkamönnunum, gæti þess, „að réttur þeirra verði ekki fyrir borð borinn“, eins og segir í nál. Að verkamennirnir séu ekki framleiðendur, er að sjálfsögðu hin mesta firra. Eða telur hv. frsm. kannske þá, sem eignarréttinn hafa yfir togurunum, bara framleiðendur, aðra ekki?

Ekki starfa verkamenn eingöngu að framleiðslu

. Jú, nær eingöngu. Bílstjórinn, sem keyrir fiskinn úr skipunum, maðurinn, sem mjólkar kýrnar, og yfirhöfuð allir, sem slík hliðstæð verk vinna, . eru framleiðendur. Hitt er hinn mesti misskilningur, að þeir, sem framleiðslutækin eiga, séu framleiðendur, - menn, sem aldrei koma nærri því sjálfir að starfrækja þau. Annars finnst mér sem nú sé allmjög farið að fenna yfir vígorð Framsóknarfl. og framsóknarstj., sem kallaði sig „stjórn hinna vinnandi stétta“, og kvað það hart á sínum tíma af íhaldsmönnum að vilja ganga fram hjá stærsta framleiðandanum, hinum vinnandi manni, en fara nú í flæmingi undan því að vilja viðurkenna rétt og aðstöðu þessa sama vinnandi manns í þjóðfélaginu. Hv. frsm. taldi, að tekjur sjómanna þeirra, sem á útlönd sigla, væru gífurlega háar. En þetta er ekki rétt. Menn skiptast á um að sigla, fara margir hverjir ekki nema þriðja hvern túr. Auk þess er það ekki nema á allra mesta áhættusvæðinu, sem kauphækkun kemst upp í 300%., Annars er munurinn á kaupi háseta og verkamanna, sem í landi vinna, ekki eins mikill og margur heldur. Það eru meira að segja mörg tilfelli, að verkamaðurinn ber meira úr býtum en sjómaðurinn. Það er því ekki nema ein stétt manna í þessu landi, sem hefur stórbreytta aðstöðu frá því, sem áður var, það eru hinir skattfrjálsu togaraeigendur. Í samanburði við þá verða embættismenn, sjómenn og verkamenn allir í einum hóp, lágtekjumenn.



Það hefur vart mikla þýðingu fyrir afgreiðslu þessa máls, þó að við hv. frsm. þrætum dálítið um launakjör. Hins vegar var það alveg óþarfi af honum að fara að snúa út úr því, sem ég sagði og stóð í nál. Það, sem rangt var í fyrra í launagreiðslum manna, verður rangt aftur, þegar stundarástand það, sem nú ríkir, breytist. Það er því með öllu óþarfi að vera með útúrsnúninga í þessu sambandi. Að tekjur sjómanna hafi hækkað hlutfallslega miklu meira en tekjur þeirra manna, sem hér er um að ræða, er alveg rétt, en eins og hv. frsm. hefur verið bent á, þolir slíkt engan samanburð. Munurinn á þeim störfum, sem hvor aðili um sig á að vinna, er gífurlegur. Sjómaðurinn verður að sækja yfir opið haf í alls konar harðviðrum og vera alltaf í stöðugri lífshættu, en margur embættismaðurinn þarf ekki annað að gera, eða að minnsta kosti lítið annað, en sitja nokkra klukkutíma á dag í upphitaðri stofu við létt störf. Þannig er því að minnsta kosti varið með allan fjöldann hér í höfuðstaðnum. Hér er því tvennu ólíku saman að jafna. Um það að bæta þeim embættis- og starfsmönnum ríkissjóðs, sem lægst hafa launin, dýrtíðina að fullu, er enginn ágreiningur. hað er hægt sakir þess; hve sjómennirnir öfluðu mikið s. 1. ár. En að full nauðsyn sé á því, að hinir hálaunuðu fái einnig fulla dýrtíðaruppbót, gegnir öðru máli.

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) : Út af misskilningi þeim, sem orðið hefur út af þeim ummælum í nál., þar sem segir: „Jafnframt kom sú skoðun fram í nefndinni, að þing og stjórn tækju á sig með samþykkt þessa frv. siðferðilega ábyrgð um að beita áhrifum sínum til að framleiðslustéttir þjóðfélagsins fengju a. m. k. sams konar hækkun á tekjum sínum“ o. s. frv., vil ég taka það fram, að með þessu er ekki sagt, að slíkt hafi verið skoðun allrar nefndarinnar. Ég mun ekki fara í neinar kappræður við hv. þm. A.-Húnv., en ég vil aðeins segja það, að ef embættismennirnir í kjördæmi hans gera ekki annað en sitja í upphitaðri stofu mestan hluta ársins við eitthvert dútl, þá er ekki vön, að hann beri hlýjan hug til þeirra. Mér virtist bara, að full ástæða væri fyrir hann að bera fram frv. í þinginu til þess að rumska eitthvað við þessum mönnum. Þeir mundu hafa gott af því. Annars eru slík vinnubrögð sem þau, er hv. þm. minntist á að væru meðal embættismanna, alveg óþekkt hjá mér og þar, sem ég þekki til. Þvert á móti er mér kunnugt um það, að meginþorri þeirra embættismanna, sem ég þekki, inna af höndum mikil og erfið störf.

* Frsm. (Stefán Stefánsson) : Þegar eftir hernám Íslands fóru viðskipti að hefjast milli Íslendinga og hinna brezku hermanna. Íslendingar keyptu vörur af brezku hermönnunum, áttu við þá vöruskipti og þágu af þeim gjafir. Af þessu leiddi tjón fyrir ríkissjóð, þar sem ekkert innflutningsgjald var greitt af þessum vörum. En þar sem engin 1. voru til, sem bönnuðu slík vöruskipti, taldi ríkisstj. rétt að setja bráðabirgðal., þar sem slík vöruskipti væru bönnuð og lagðar við sektir eða varðhald. Fjhn. var sammála um, að full ástæða hafi verið til að setja þessi bráðabirgðal., en telur hins vegar erfitt, ef ekki óframkvæmanlegt, að framfylgja þeim til hins ýtrasta, þegar um smágjafir er að ræða. Telur n. ekki ástæðu til að ganga of langt í þessum efnum. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál. N. leggur til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Ég hef veitt því eftirtekt, að í nál. er gert ráð fyrir, að ekki verði tekið hart á því, þó að hermaður gefi kunningja sínum smágjafir, en samkv. 1. gr. er þetta hegningarvert. Ég geri þessa aths. strax, af því að mig minnir, að í stjórnarskránni standi, að dæma skuli eftir bókstaf laganna, en ekki öðru. Ég bendi á þetta af því, að ég þykist vita, að alþm. sé í fersku minni, að nú er nýfallinn dómur í máli, sem leikmaður fær ekki séð, að hafi neinn stuðning í 1. - Á ég hér við dreyfibréfsmálið. Maður gæti því haldið, að nú ætti að fara að taka upp þann sið að praktisera lögin á annan hátt en bókstafur þeirra hljóðar.

* Frsm. (Stefán Stefánsson) : Viðvíkjandi þessari aths. síðasta ræðumanns vil ég benda honum á, að hann hefur farið nefndarálitavillt,. því að það, sem hann er að tala um, stendur í nál. fjhn. Ed., en ekki þessarar d. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara inn á ræðu hans, því að það mál, sem hann minntist á, er þessu máli algerlega óviðkomandi.



Það er rétt, að þessi orð standa í nál. Ed. En það er engu að síður rétt, að fjhn. þessarar deildar hefur afgr. málið þannig, að það er algerlega ósæmilegt fyrir þingið að láta slíkt frá sér fara.