Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um, ef þörf krefur, sem hluti af samkomulagi til að greiða fyrir þinglokum.

Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra

Virðulegi forseti. Eitt af því sem kreppan mikla á síðustu öld kenndi okkur, og þá sérstaklega setning Smoot-Hawley laganna í Bandaríkjunum, er að þegar þjóðir reyna að bregðast við þungum og miklum efnahagslegum áföllum og vernda innlendan markað með hækkun tolla þá lengir það kreppuna, það dýpkar kreppuna og alltaf á kostnað almennings og ekki síst þeirra sem minna mega sín og eru með lægri tekjur. Ég er hér komin til að spyrja hæstv. ráðherra varðandi tollamál sem við erum að fara að ræða síðar í vikunni, sem er beinlínis sett til höfuðs neytendum, og líka sett til höfuðs bændum að mínu mati, því að við eigum að styðja við landbúnað en við eigum ekki að gera það í gegnum tollmúra. Evrópusambandið gerir þetta til að mynda mjög hreinlega, fer ekki í það að byggja upp múra en fer í mjög víðtækar aðgerðir gagnvart bændum. Ég hefði viljað sjá að styrkirnir færu beint til bænda en að þessum milliliðum væri sleppt. En ríkisstjórnin fer einmitt í það að hækka tollmúra, auka höftin, ekki þannig að bændur fái þetta beint til sín og til að styrkja þá eða þá að koma í veg fyrir að matarkarfan hækki til neytenda, heldur miklu frekar þannig að þetta fer beint í milliliðina. Í þessu máli er ASÍ algjörlega á móti því, Samkeppniseftirlitið er algerlega á móti þessu, Neytendasamtökin eru algerlega á móti þessu og Viðskiptaráð líka, svo dæmi séu nefnd. Alltaf beina þau sjónum sínum að þessu og vara við því að fara þessa leið. Þetta er gamaldags leið. Þetta er vond leið fyrir heimilin, þetta er vond leið fyrir atvinnulífið sem treystir á að við losum frekar höft og höfum almennar, alþjóðlegar viðskiptareglur en svona gamaldags atriði. Nú þegar 25.000 manns ganga atvinnulausir hér um landið munar þá um þegar matarkarfan hækkar. Og það er alveg ljóst miðað við þær ábendingar sem við höfum fengið að hún mun hækka. Það er ein af afleiðingum þessarar tillögu ríkisstjórnarinnar sem ég vil spyrja hæstv. ráðherra um: Af hverju velur ríkisstjórnin leið hafta og leið tollverndar í stað þess að beina beinum styrkjum til bænda, verja þá og verja neytendur um leið?

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin er ekkert að velja leið hafta eða þrenginga eða að berjast gegn neytendum eða verslun eða bændum. Það er langur vegur frá. Þetta er ein af þeim aðgerðum sem lögð er til, ásamt beinum styrkjum til bænda, sem hv. þingmaður tók m.a. þátt í að afgreiða hér í síðustu viku. Þetta er því sambland ýmissa aðgerða sem ríkisstjórnin hefur gripið til í þágu íslensks landbúnaðar. Flest ríki í okkar nágrenni eru að styðja sína framleiðslu og við skorumst ekkert undan merkjum í þeim efnum sömuleiðis. Ég get ekki fullyrt með neinum hætti í dag hvaða áhrif þetta kann að hafa á breytingar á matarverði til neytenda. Við sjáum það hins vegar að verð á kjöti er að lækka á heimsmarkaði, hefur lækkað um 14% ef ég man rétt á þessu ári. Með einhverjum hætti hlýtur það að skila sér til neytenda hér á landi því að innkaupsverðið á kjöti hlýtur að taka mið af því verði sem fæst á heimsmarkaði. Ég ætla sömuleiðis að minna hv. þingmann á úttekt sem við létum vinna á þeim breytingum sem kynnu að eiga sér stað við þá breytingu sem gerð var á úthlutun tollkvótanna og tók gildi á þessu ári. Við sömdum við ASÍ um að fylgjast með verðþróun á markaði og sú skýrsla hefur verið kynnt og yfirfarin. Sömuleiðis vil ég minna hv. þingmann á þá umræðu sem átti sér stað þegar við vorum að breyta aðferð við úthlutun tollkvóta. Þá var kannski dálítið annað hljóð í strokknum hjá sumum þeirra sem eru að gagnrýna þær aðgerðir sem við erum að grípa til núna, 

Virðulegi forseti. Ég veit bara ekki hvern er verið að blekkja hér. Af hverju er ekki hægt að svara þessu alveg skýrt og skilmerkilega? Við sjáum algjörlega og vitum af reynslunni að versta leiðin til að bæta hag bænda og neytenda er einmitt að fara þessa gömlu úreltu leið ríkisstjórnarinnar. Ekkert land í Evrópu fer núna nákvæmlega þessa leið, leið sem getur hugsanlega dýpkað kreppuna og aukið erfiðleika fólks og fyrirtækja í landinu. Ríkisstjórnin velur þessa leið í staðinn fyrir að gera eins og aðrar þjóðir og setja fjármagn beint til bænda. Þessi leið, að hækka tollmúra, er vond leið. Hún skekkir samkeppnisstöðu, hún bætir ekki hag bænda og hún bjagar alla hvata sem við getum sett inn í landbúnaðinn. Ég vil hvetja ríkisstjórnina til að draga þetta mál til baka. Viðreisn er reiðubúin til að setja aukið fjármagn beint í styrki til bænda en ekki að fara þessa leið. Þetta er vond leið og hún skekkir samkeppnisstöðu 

Virðulegur forseti. Það er meiri dómadagssýnin sem hv. þingmaður hefur á framtíð íslensks landbúnaðar og íslensks samfélags. Við skulum hafa það í huga að þetta er nú ekki erfiðara eða alvarlegra mál en það að þegar hv. þingmaður gegndi stöðu landbúnaðarráðherra var engin atlaga gerð að því að breyta því kerfi sem við erum að setja aftur á núna. Þetta er ekki alvarlegra en það. Þessi ríkisstjórn breytti úthlutun tollkvóta 

Hvar er frelsið?

Hvar var frelsið? 
            

Ætli það sé ekki rétt að þessum orðaskiptum sé lokið.

Herra forseti. Í þessari djúpu efnahagslægð sem við erum í, þeirri dýpstu í 100 ár, og þeirri atvinnukreppu sem henni hefur fylgt hafa þúsundir misst vinnuna. Í nóvember voru 20.906 einstaklingar atvinnulausir í almenna bótakerfinu og 5.448 í minnkuðu starfshlutfalli eða samtals 26.354 einstaklingar. Tekjufall á heimilum fylgir í kjölfar atvinnumissis og hætta er á að skuldavandi taki við af atvinnukreppu ef ekkert verður að gert. Heimilin þurfa stuðning vegna tekjufalls og viðspyrnustyrk líkt og fyrirtækin. Verslunarmannafélag Reykjavíkur hefur lagt fram hugmynd að sértækum stuðningi sem ætlað er að tryggja afkomuöryggi heimila sem hafa orðið fyrir atvinnumissi og tekjufalli í heimsfaraldri. ASÍ hefur tekið undir þá hugmynd. Á heimasíðu VR er bent á það sem er augljóst, að tíminn er knappur til að bregðast við og mörg heimili eru þegar komin á ystu nöf. Hugmynd VR felur í sér aðkomu bæði ríkisins og bankanna. Veitt verði stuðningslán til heimila með 100% ríkisábyrgð og afslætti af heildartekjuskatti til að mæta afborgunum af þeim. Reiknað er með að bankar meti greiðslugetu heimilanna og veiti þeim framfærslulán í formi mánaðarlegrar lánalínu með ríkisábyrgð. Þannig geti heimilin áfram staðið við skuldbindingar sínar og framfleytt sér og sínum á meðan tekjubrestur varir. Slík lánalína væri til allt að 18 mánaða ef þörf krefur. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún hafi kynnt sér þessar hugmyndir og ef svo er hvernig henni lítist á þær. Telur hæstv. ráðherra ekki nauðsynlegt að veita heimilum atvinnulausra aukinn stuðning á þessum erfiðu tímum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa fyrirspurn. Ég get tekið undir margt sem kom fram í máli hennar, sérstaklega um erfiða stöðu leigjenda. Ég vil taka það fram að í tíð þessarar ríkisstjórnar voru atvinnuleysisbætur hækkaðar, fyrst um 27%, síðan aftur núna frá og með áramótum og munu hækka um 35% á kjörtímabilinu. Enn fremur var ákveðið að framlengja sérstakan stuðning vegna barna atvinnuleitenda sem er hugmynd sem þingmaðurinn lagði fram í fyrra, ef ég man rétt, eða í vor og var framlengd núna. Það er mjög mikilvægt að við styðjum við fólk sem verður fyrir því áfalli að missa vinnuna og um leið að við hugum að því að örva fjárfestingar í samfélaginu þannig að við getum tryggt að atvinnuleysi verði ekki langtímaböl. Það er að mínu viti stærsta hættan sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir, að atvinnuleysi verði langtímaböl. Þessar breytingar fyrir atvinnuleitendur eru þó ekki þær einu sem höfum gert til að koma til móts við tekjulægri hópa. Ég vil minna á skattkerfisbreytingar sem við lögfestum í kringum lífskjarasamningana en síðari hluti þeirra mun koma til framkvæmda um komandi áramót og gagnast fyrst og fremst tekjulægri hópum. Barnabætur eru sömuleiðis hækkaðar í þeim fjárlögum sem við afgreiðum nú. Skerðingarmörkin hækka sem er mjög mikilvægt því að það skiptir líka máli að styðja við tekjulægri hópa þegar kemur að þeim sem eiga mörg börn. Hvað varðar stuðningslánin sem hv. þingmaður spyr sérstaklega um þá átti ég ágætan fund með fulltrúum VR þar sem þau kynntu þessar hugmyndir. Þær munu verða teknar til skoðunar í hópi sem félags- og barnamálaráðherra er að setja á laggirnar og er ætlað að fara yfir stöðu heimilanna. Þar er ætlunin að fara yfir sviðið í raun og veru og skoða hvað kemur þessum hópi best en þessar hugmyndir verða þar á meðal teknar til skoðunar.

Herra forseti. Það er ekki tími til þess að setja vanda heimilanna í nefnd. Þar þarf að bregðast við hratt og vel. Hæstv. ráðherra fór hér yfir hvað ríkisstjórn hennar hefur gert í þeim málum og þrátt fyrir það allt saman er það svo að 1. janúar verða grunnatvinnuleysisbætur, eftir allar hækkanirnar, rétt tæplega 88% af lágmarkstekjutryggingunni. Atvinnulaus maður þarf að vera með þrjú börn á framfærslu sinni til að komast yfir lágmarkstekjutrygginguna. Það er augljóst mál að heimili atvinnulausra hafa orðið fyrir mjög miklu tekjufalli og skuldavandi blasir við á mörgum þeirra heimila. Þúsundir hafa verið lengur en sex mánuði atvinnulausar og vandamálin hrannast upp. Fólk þarf að borga af lánum, borga leigu, borga tryggingar, klæða og fæða börn og aðra heimilismenn. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort henni finnist í alvöru 

Herra forseti. Hv. þingmaður gefur til kynna að ég hafi sagt hér að nóg væri gert fyrir heimilin. Það kom ekki fram í máli mínu og vægast sagt undarleg ályktun að draga hjá hv. þingmanni. Það sem fram kom hjá mér var að þessar hugmyndir ásamt öðrum verða teknar til skoðunar af félagsmálaráðuneytinu. Við höfum hvað varðar allar okkar tillögur reynt að vanda okkur mjög í því sem við erum að gera, ekki bara fyrir fólk heldur líka fyrir fyrirtæki. Það skiptir einmitt máli að aðgerðirnar hitti í mark og þær hafa vissulega hitt misvel í mark. Það verðum við bara að horfast í augu við. Heilt yfir myndi ég hins vegar segja að aðgerðir íslenskra stjórnvalda vegna Covid, og þá er ég að tala um hinar efnahagslegu og samfélagslegu aðgerðir, hafi borið góðan árangur og ég er þess fullviss að þegar fer að birta til í efnahagslífinu verðum við mjög fljót að spyrna frá botni og ná öflugum vexti í efnahagslífi okkar. Þar skipta miklu máli allar þær aðgerðir sem við höfum ráðist í hingað til, bæði þær sem hafa verið fyrir fólk og fyrirtæki. Ég hef ekki áhyggjur af því að ekki verði brugðist hratt við. Það hefur verið brugðist hratt við hingað til og verður áfram.

Virðulegi forseti. Í gjaldskrá fyrir sjúkraþjálfun frá 1. janúar 2019, samkvæmt reglugerð og rammasamningi um sjúkraþjálfun, kemur fram að Sjúkratryggingar greiða 90% af heildargjaldi gegn framvísun beiðni um sjúkraþjálfun. Veita má sjúkratryggðum sjúkraþjálfun án beiðni að hámarki í sex skipti á ári. Þá segir orðrétt, með leyfi forseta: „Heilbrigðisráðherra hefur framlengt reglugerð um endurgreiðslu kostnaðar vegna þjónustu sjúkraþjálfara, sem starfa án samnings við Sjúkratryggingar Íslands, til 31. desember n.k. Sú breyting er þó gerð að nú er skilyrði fyrir endurgreiðslu SÍ að fyrir liggi skrifleg beiðni, tilvísun, frá lækni eða sjúkraþjálfara sem starfar á heilsugæslustöð. Í eldri reglugerð var til staðar heimild SÍ fyrir greiðsluþátttöku í sex skiptum í meðferð þó svo að ekki lægi fyrir skrifleg beiðni. Sú heimild hefur nú verið felld út hjá þeim sjúkraþjálfurum sem ekki starfa samkvæmt samningi við stofnunina.“ Einstaklingar sem veikjast alvarlega af Covid-19 eru í aukinni hættu á einkennum þunglyndis, áfallastreitu og öðrum líkamlegum einkennum í kjölfar veirunnar. Þá hafa þeir sem verða fyrir smá tognun getað fengið sjúkraþjálfun án læknisbeiðni og farið beint og milliliðalaust í meðferð hjá sjúkraþjálfurum. Nú verða þeir að hafa samband við lækni og bíða eftir tíma hjá honum, jafnvel svo vikum skiptir, til að fara í sjúkraþjálfun. Er þetta ekki að henda krónunni og spara aurinn, hæstv. heilbrigðisráðherra, þar sem tíminn skiptir máli? Því lengur sem beðið er eftir nauðsynlegri sjúkraþjálfun, því lengri sjúkraþjálfun þarf viðkomandi. Meðferð verður dýrari og vinnutapið meira ásamt auknum sársauka og jafnvel stóraukinni lyfjatöku. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvers vegna í ósköpunum er hún að breyta þessari reglugerð?

Virðulegur forseti. Við hv. þingmaður höfum áður átt samtal um þessi mál hér. Af því að hv. þingmaður vék orðum sínum sérstaklega að þeim sem hafa fengið Covid-19 og eiga í einhvers konar heilsufarsvanda í kjölfar þess vil ég nefna að ég hef tekið ákvörðun um að ráðstafa sérstökum fjármunum til Reykjalundar til að standa straum af kostnaðarauka vegna endurhæfingar þeirra sem hafa sýkst af Covid-19. Við erum líka þátttakendur í fjölþjóðlegum rannsóknum hvað það varðar. Hv. þingmaður spyr um reglugerðina. Nú er greiðsluþátttaka sjúkratrygginga vegna meðferðar í öllum tilvikum bundin því að tilvísun frá lækni liggi fyrir eða frá sjúkraþjálfara og því er til að svara að við þurfum að hafa ákveðna samfellu í þjónustunni til að tryggja að við séum að byggja þjónustuna upp í samræmi við heilbrigðislög og heilbrigðisstefnu. En það verður samt að halda því til haga að heimilt er að víkja frá því skilyrði sem nefnt er í reglugerðinni vegna bráðameðferðar sem nemur allt að sex skiptum á 12 mánaða tímabili. Við erum þannig líka að gera þá breytingu að heimildarákvæði um bráðameðferðir gildi án formlegrar beiðni en þó eingöngu þegar sjúkraþjálfarar starfa samkvæmt samningi.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, en ég get ekki verið sammála henni vegna þess að ég skil ekki þessa breytingu. Þessi breyting er engum til góða, hvorki í heilbrigðiskerfinu né þeim sem þurfa á þessari þjónustu að halda. Ég tékkaði á því, ég ætlaði að fara í sjúkraþjálfun í dag og ætlaði að fara til heimilislæknisins míns og panta tíma. Þá var sagt: Nei, þú færð ekki tíma. Þú verður að panta eftir viku. Og þá fer maður í röð til að panta eftir viku. Maður má þakka fyrir að komast inn. Þannig að viðkomandi sem er með smávægilega tognun fær ekki tíma og getur þar af leiðandi ekki farið beint í sjúkraþjálfun, sem er langþægilegasta og ódýrasta formið. Hann þarf kannski tvo, þrjá tíma. En ef það á að láta þennan einstakling bíða í mánuð eða lengur þá þarf hann miklu fleiri tíma. Þá er hann jafnvel kominn í það að þurfa verkjalyf og jafnvel fara inn í heilbrigðiskerfið. Það hlýtur að vera margfalt dýrara. Þess vegna spyr ég: Ætlar hún virkilega að henda krónunni og spara aurinn með þessu, vegna þess að það er ekkert annað í gangi hér?

Virðulegur forseti. Eins og kom fram í fyrra svari mínu þá gildir sú breyting sem gerð var á reglugerðinni til áramóta. Við erum í raun og veru með til skoðunar í ráðuneytinu núna hvað tekur við þá og sérstaklega að því er varðar þessa bráðameðferð sem ég nefndi áðan og þessi sex skipti á 12 mánuðum. Það er til skoðunar nákvæmlega í dag hvernig því verður fram haldið og ég er að skoða röksemdir með og á móti því.

Virðulegur forseti. Iðulega þykir mér ekki fara saman hljóð og mynd þegar ríkisstjórnin setur fram sjónarmið sín og markmið, enda hefur stýring málaflokka sennilega aldrei verið jafn aðskilin og nú þegar tekið er tillit til þess hvaða flokkur fer með hvert ráðuneyti. Síðastliðinn laugardag kynnti hæstv. forsætisráðherra uppfærð loftslagsmarkmið ríkisstjórnarinnar. Þau markmið sem nú falla niður dauð og ómerk eru þó ekki gömul. Í nýju markmiðunum er í fyrsta lagi boðaður aukinn samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda. Í stað núverandi markmiðs um 40% samdrátt frá 1990–2030 verður markið nú sett á 55% samdrátt eða meira. Þá er ráðgert að efla aðgerðir, einkum í landnotkun, og loks skal lögð aukin áhersla á loftslagstengd þróunarsamvinnuverkefni. Allt hljómar það svo sem ágætlega en aðeins þremur dögum áður hafði flokksfélagi forsætisráðherra, hæstv. umhverfisráðherra, mælt fyrir frumvarpi um stofnun hálendisþjóðgarðs sem lokar fyrir frekari orkuvinnslu innan þjóðgarðsins, verði hann stofnaður. Frekari orkunýting sem möguleg er samkvæmt frumvarpsdrögunum er smáræði í stóru myndinni, enda má reikna með því að svokallaður biðflokkur rammaáætlunar falli allur niður, verði frumvarpið að lögum. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra, í fyrsta lagi: Telur forsætisráðherra að þörf sé á frekari orkuframleiðslu innan lands næstu áratugi, jafnvel í þá veru sem spár Orkustofnunar gera ráð fyrir? Í öðru lagi: Hvaðan áætlar forsætisráðherra að sú orka komi? Sér ráðherra jafnvel fyrir sér að teppaleggja láglendi landsins með vindmyllugörðum til að vinna á móti takmörkunum á hálendinu? Í þriðja lagi: Telur ráðherra það samræmast markmiðum um kolefnishlutleysi að takmarka framleiðslu á grænni orku jafnmikið og stefnt er að miðað við fyrirliggjandi drög að lögum um hálendisþjóðgarð?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni umhverfis- og samgöngunefndar sem virðist líta svo á að leiðin til að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum snúist um að leggja hálendið allt undir vatnsaflsvirkjanir. Ég skil spurningu hv. þingmanns þannig og ég er ekki sammála þeim forsendum sem hv. þingmaður gefur sér. Ég held að þetta geti vel farið saman. Í fyrsta lagi hefur þessi ríkisstjórn, eins og hv. þingmanni er kunnugt, lagt áherslu á að styrkja flutningskerfið, sem er ekki vanþörf á, og erum m.a. að setja hér inn tillögur að breytingum um það hvernig við getum tekið slíkar ákvarðanir með skilvirkari hætti. Sú styrking mun gefa okkur færi á að nýta orkuna miklum mun betur en við erum að gera í dag því að það er töluverð sóun í kerfinu eins og það er núna. Í öðru lagi snýst samdráttur í losun ekki bara um að framleiða meiri orku heldur að nýta orkuna öðruvísi. Þar erum við ekki eingöngu að tala um rafmagn. Við erum líka að tala um aðra þætti, svo sem vetni, metan o.fl., því að það eru ólíkir orkugjafar sem þarf til þess að ná árangri í ólíkum greinum út frá orkuskiptum. Síðan þegar kemur að kolefnishlutleysi, sem er aðeins annað markmiðið en það sem lýtur að beinum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, þá sé ég eiginlega ekki hvernig þjóðgarður kemur við sögu því að þar erum við að tala um í fyrsta lagi landgræðslu, skógrækt, niðurdælingu á kolefni. Allt er það eitthvað sem ég tel að við höfum full færi á að gera og gera meira af og gera betur en við gerum nú. Í raun og veru eru markmið Íslands í loftslagsmálum eins og þau voru kynnt hér á laugardag, markmið sem ég hef ekki heyrt betur en að sé nokkuð góð samstaða um á þinginu, sem ég er ánægð með, ég tel mjög raunhæft að ná þeim og það án þess að ráðist sé í stórfellda orkuframleiðslu. Þar með er ég ekki að útiloka að það þurfi að afla frekari orku til framtíðar. Ég held að það sé þannig að við erum bara komin fram hjá þeim tíma 

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið þó að mér þætti ráðherrann skauta heldur fram hjá spurningunum sjálfum. En það er mikill misskilningur að ég sé að leggja það til að hálendið allt verði lagt undir uppistöðulón, en það er kannski útúrsnúningur sem við er að búast í óundirbúnum fyrirspurnatíma og við þekkjum það öll. En bara til þess að ná utan um þessar spurningar sem ég beindi til hæstv. ráðherra: Er ráðherra ósammála mati Orkustofnunar á framtíðarorkuþörf þjóðarinnar? Hver eru sjónarmið hæstv. forsætisráðherra gagnvart vindmyllugörðum og umfangi þeirra á láglendi Íslands?

Herra forseti. Það þýðir ekki að koma með spurningar og kvarta svo undan svörunum, þau er enginn útúrsnúningur heldur er verið að fara yfir stóru myndina sem hv. þingmaður veit jafn vel og ég að mikilvægt er að fara yfir. Ef við ræðum hvað er nákvæmlega í nýtingarflokki inni á hálendinu núna miðað við annan og þriðja áfanga rammaáætlunar eru það 45 megavött af þeim 1.400 megavöttum sem þar eru, þannig að það er ekki eins og við séum að horfa fram á einhverja þurrð þó að við afgreiðum hér með gleði frumvarp um miðhálendisþjóðgarð. Annað af markmiðum þjóðgarðsins er beinlínis að endurheimta gróður og jarðveg sem getur þjónað markmiðum okkar um aukna kolefnisbindingu. Hv. þingmaður spyr svo sérstaklega um afstöðu mína til vindmyllugarða eða eins og hann orðaði það í fyrri spurningu, hvort ég ætlaði að teppaleggja láglendi Íslands með vindmyllugörðum. Það stendur auðvitað ekki til. Hins vegar er mjög mikilvægt að mínu viti að við setjum skýran ramma um uppbyggingu vindorku á Íslandi. Ég tel að þar séu að sjálfsögðu tækifæri en það skiptir líka máli einmitt að við teppaleggjum ekki landið allt með vindmyllugörðum 

Forseti. Í nýlegri umfjöllun Kveiks kemur fram, með leyfi forseta: „Jöklar jarðar rýrna nú hratt og því fylgja mikil umskipti. Á heimsvísu hækkar sjávarborð með tilheyrandi flóðahættu fyrir milljónir manna. Nærri bráðnandi jökli rís land þegar farg jökulsins minnkar, og landsvæði birtast þegar hann hopar. Rennsli jökuláa breytist líka, sem hefur áhrif á virkjanir, og ár geta færst til, sem getur haft áhrif á samgöngumannvirki.“ Forseti. Ein hraðvirkasta leiðin til að draga úr mengun sem veldur bráðnun jökla er að banna notkun svartolíu á hafsvæðinu. Í ljósi nýyfirstaðins fundar nefndar á vegum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar, með leyfi forseta, „Marine Environment Protection Committee“, í nóvember síðastliðnum sem felur í sér samkomulag um að bann við bruna og flutningi á svartolíu muni ekki taka gildi fyrr en árið 2024 og í ljósi þess að vegna alls kyns undanþága verður það ekki virt fyrr en árið 2029 spyr ég: Hvernig hyggst ríkisstjórn hæstv. forsætisráðherra beita sér fyrir Íslands hönd til þess að flýta banni við bruna og flutningi á svartolíu í Norðurhöfum?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp mjög mikilvægt mál og ég held að við hv. þingmaður deilum einmitt áhyggjum af þessum umhverfisáhrifum loftslagsbreytinga sem við sjáum m.a. í bráðnun jökla. Þau munu hafa áhrif á orkukerfi okkar og líf allt til lengri tíma. Hér sjáum við í raun og veru áþreifanleg merki loftslagsvárinnar sem er svo mikilvægt að við berjumst gegn með öllum mögulegum leiðum. Við ræddum rétt áðan, í fyrri spurningu, um samdrátt í losun og aukna kolefnisbindingu. Hv. þingmaður dregur hér fram svartolíuna sem er enn eitt málið. Við erum auðvitað búin að banna notkun svartolíu innan íslenskrar landhelgi og höfum beitt okkur á alþjóðavettvangi til þess að slíkt bann nái yfir stærra hafsvæði. En þegar hafa verið tekin þau skref að banna notkun svartolíu innan íslenskrar landhelgi, bara svo að það sé algjörlega skýrt. Við höfum eðlilega talað fyrir þessu á alþjóðavettvangi eins og öllum öðrum metnaðarfullum markmiðum í loftslagsmálum. Árangur mun að sjálfsögðu ekki nást þótt eingöngu við grípum til þessa banns hjá okkur. Þó að við grípum til aðgerða til að draga úr losun þarf að sjálfsögðu fjölþjóðlegri samvinnu. Ég get ekki sagt nákvæmlega til um hvernig þessi mál standa á alþjóðavettvangi en ég vona þó og veit að við eigum ýmsa bandamenn í þeim efnum þegar þetta hefur verið tekið til umræðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og skýra yfirlýsingu þess efnis að Ísland sé búið að banna flutning og notkun á svartolíu innan landhelgi sinnar. Ísland gegnir nú formennsku í Norðurskautsráðinu fram til næsta vors. Því vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort íslensk stjórnvöld muni beita sér fyrir samþykkt Norðurskautsráðsins um bann og flutning á svartolíu alls staðar á norðurslóðum.

Herra forseti. Bara til að það sé alveg skýrt sem ég sagði áðan: Svartolía er bönnuð innan íslenskrar landhelgi en ekki flutningur á svartolíu, eins og hv. þingmaður nefndi. Það er það sem kallar á aukna alþjóðlega samvinnu. Já, við höfum beitt okkur fyrir þessu. Ísland hefur sem sagt verið í formennsku í Norðurskautsráðinu og þar hafa umhverfismálin verið töluvert til umræðu, en ekki hefur náðst samkomulag á þeim vettvangi. Við höfum talað fyrir auknum takmörkunum í anda þess sem við höfum samþykkt hér. En flutningur á svartolíu er það sem kallar á samstarf ríkja um að ná alþjóðlegu samkomulagi í þessum málum. Þar höfum við viljað ná fram samkomulagi en það hefur ekki tekist enn þá, en við erum að beita okkur í þeim efnum.

Herra forseti. Ríkisstjórnir um allan heim ættu allar að lýsa yfir neyðarástandi í loftslagsmálum þar til heimurinn hefur náð kolefnishlutleysi, sagði aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Antonio Guterres, í fyrradag, á sérstökum leiðtogafundi ríkja sem undirrituðu Parísarsamkomulagið fyrir fimm árum. Það sama gerði Guterres líka í ágúst í fyrra þegar hann hvatti til þess að ríki heims gripu til róttækari loftslagsaðgerða að loknum leiðtogafundi G7-ríkjanna í Biarritz í Frakklandi og sagði þá líkt og í fyrradag að Parísarsamkomulagið dygði ekki til. Að minnsta kosti 38 ríki hafa þegar lýst yfir neyðarástandi í loftslagsmálum og hundruð ef ekki þúsundir borga og sveitarfélaga um allan heim hafa gert hið sama. Að lýsa yfir neyðarástandi krefst þess að ríki efli aðgerðir sínar til að sporna gegn losun gróðurhúsalofttegunda. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hefur það verið rætt í ríkisstjórn Íslands að lýsa yfir neyðarástandi í loftslagsmálum? Ef svo er, hver er skoðun ríkisstjórnarinnar á því að lýsa yfir neyðarástandi í loftslagsmálum og hver er skoðun hæstv. forsætisráðherra á viðlíka yfirlýsingu?

Herra forseti. Þetta er umræða sem staðið hefur yfir í töluverðan tíma. En í þessum málum er kannski stóra spurningin munurinn á orðum og gjörðum því að við sjáum ríki heims lýsa yfir neyðarástandi, ríki sem styðja jafnvel óendurnýjanlega orkugjafa með beinum ríkisstyrkjum meira en endurnýjanlega orkugjafa. Það er staðan í heiminum sem við eigum við á alþjóðavettvangi, að enn er stuðningur ríkja heims við óendurnýjanlega orkugjafa meiri en stuðningurinn við endurnýjanlega orkugjafa. Það er sem betur fer ekki raunin hér á Íslandi. Það sem við höfum talað fyrir í þessum málum er ekki endilega að hafa stærstu orðin, við höfum ekki haft þau uppi, það er alveg rétt, en við leggjum áherslu á að við náum þeim markmiðum sem við setjum fram. Ríki heims hafa sum hver sett fram metnaðarfyllri markmið en við, við skulum vera meðvituð um það, en þau hafa ekki útskýrt hvernig þau ætla að ná þeim markmiðum. Þeir eru allmargir fundirnir sem ég hef setið og hlustað á nákvæmlega þetta: Við erum reyndar ekki komin með neina aðgerðaáætlun um hvernig við ætlum að ná þessum markmiðum. Ég hef lagt mesta áherslu á að við getum staðið við það sem við segjum. Nú erum við að uppfæra markmið okkar og setja fram ný og metnaðarfyllri markmið sem ég tel að við munum ná. Ég tel reyndar að ef við fylgdum eftir þeirri aðgerðaáætlun sem við kynntum í sumar, uppfærðri aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, fyrstu fjármögnuðu aðgerðaáætluninni í loftslagsmálum sem markað hefur tímamót í baráttunni við loftslagsvána hér á Íslandi, því að þegar þessi ríkisstjórn tók við var ekki mikinn metnað að sjá í þeim málum, myndum við ná árangri töluvert umfram fyrri markmið. Þannig að ég tel að við munum ná þeim markmiðum sem við setjum fram núna. Ég tel þau raunhæf og tel að við munum ná þeim árangri. Neyðarástand eða ekki, ég lít svo á að allt sem við erum að gera sýni hversu alvarlega við tökum þessa vá. Ég hef um fátt annað rætt meira á alþjóðavettvangi. En þá þurfa gjörðir líka að fylgja orðum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Eins og oft áður virðist sem hæstv. forsætisráðherra lesi hugsanir mínar því að í seinna andsvari mínu ætlaði ég einmitt að koma inn á þessi markmið og hvernig við ætlum að ná þeim. Eins og við vitum þá lýsti forsætisráðherra því yfir fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands að íslensk yfirvöld hefðu uppfært markmið sín um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda og stefni nú að 55% minni losun 2030 miðað við losun árið 1990, en ekki 45% eins og hefur verið markmiðið undanfarin ár. Það er gott og það er nauðsynlegt og ég fagna því. En um leið erum við hvorki að fylgja Evrópuþinginu sem vill draga úr losun um 60% né erum við að toppa framkvæmdastjórn ESB, eins og mörg önnur Evrópuríki hafa gert. Bretland stefnir að 68% samdrætti á losun, Svíþjóð hefur sett stefnuna á 63% samdrátt og Danmörk er með 70% af markmiði miðað við 1990. Og talandi um aðgerðaáætlun í loftslagsmálum á enn eftir að kynna aðgerðir Íslands til að ná þessu nýja markmiði, 

Forseti biður hv. þingmenn að huga að tímamörkum.

Herra forseti. Munurinn frá fyrstu aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar til þeirrar sem uppfærð var og kynnt í sumar er í raun töluvert mikill að því leyti til að hin uppfærða áætlun tekur til ólíkra geira samfélagsins, hún er geiramiðuð. Eftir að sérfræðingar Stjórnarráðsins í þessum málum hafa farið yfir þetta þá er það mat manna að fyrst og fremst þurfi að efla þessar aðgerðir, vinna þær hraðar til að ná þessum samdrætti. Áfram séum við að stefna að ákveðnum lykilþáttum, hvort sem það eru orkuskipti í samgöngum, kolefnishlutleysi tiltekinna greina, orkuskipti í sjávarútvegi o.s.frv. Við þurfum að efla þessar aðgerðir. Það sem kemur í framhaldinu er eins og gerist með slík markmið. Við settum þessi markmið fram. Ég er mjög ánægð með að Ísland hafi tekið þátt í þessum fundi. Það voru ríki sem sóttust eftir að taka þátt í honum sem ekki fengu að gera það vegna þess að þau voru ekki talin komin nægilega langt í áætlunum sínum. Ég tel að við byggjum á þeim grunni sem við kynntum í sumar og fjármálaáætlun 

Virðulegur forseti. Við erum loksins að greiða atkvæði um svokallað sendiherrafrumvarp en nú erum við í fyrsta skipti að setja einhverjar reglur um skipan sendiherra og í rauninni að losa um að stærstum hluta æviráðningarferlið sem hefur verið til staðar fram til þessa. Þegar sá sem hér stendur kom í ráðuneytið var allt að því fjórði hver diplómat á Íslandi sendiherra. Ég held að það séu allar líkur á því að við höfum átt heimsmet í fjölda sendiherra, í það minnsta per capita, eins og það er kallað. Þessu máli hefur almennt verið mjög vel tekið ef undan er skilinn einn aðili og það er stjórnarandstaðan. Mér sýnist að þetta sé eina málið sem hefur sameinað þingflokka Pírata, Miðflokksins, Samfylkingar og Viðreisnar. 

Virðulegi forseti. Þingflokkur Pírata situr hjá í þessari atkvæðagreiðslu. Hér eru ýmis ákvæði til bóta sem við styðjum en eftir situr að hér er líka ákvæði sem veitir ráðherra eftir sem áður allt of rúmar heimildir til að skipa án auglýsingar í sérvalin embætti, sem við styðjum ekki. Þar að auki hefur málsmeðferð þessa máls alls verið stórfurðuleg eins og ræða hæstv. ráðherra hér rétt á undan mér ber svo sem merki. Það hefur verið mjög umdeilt innan ráðuneytis hæstv. ráðherra sjálfs, jafnvel bara á fordæmalausan hátt, og það er skrýtið að fá svona pillu frá ráðherra í miðjum atkvæðagreiðslum. En við gerum a.m.k. grein fyrir okkar atkvæði og við munum sitja hjá og munum greiða atkvæði gegn því ákvæði sem veitir ráðherra allt of rúmar heimildir til að skipa sendiherra eftir eigin geðþótta.

Herra forseti. Almennt vel tekið, segir hæstv. ráðherra, sem er vitanlega ekki rétt. Engin umsögn sem kom inn var jákvæð fyrir þessu og ég man ekki eftir nokkrum gesti nema frá yfirstjórn ráðuneytisins sem mælti með þessu frumvarpi. Það er ekki að vera almennt vel tekið. Ráðherra er að blekkja þingsalinn með slíkum orðum. Hins vegar er allt í lagi að segja frá því að það má alveg færa rök fyrir því að rétt sé að setja einhvers konar kvóta á fjölda sendiherra sem skipaður er utan þjónustunnar. En það er ekki gert með skynsamlegum hætti í þessu máli, því miður. Það er ekki gert að mínu viti. Það er villa, segi ég, villa, að takmarka sveigjanleika þjónustunnar eins og gert er með þessu máli eins og það er lagt fram. Nær væri, eins og segir í breytingartillögu sem ég flyt og Miðflokkurinn flytur, að fresta gildistökunni og fara í heildarendurskoðun á lögum um utanríkisþjónustu Íslands. Það er það sem við leggjum til, að fresta gildistökunni og fara í heildarendurskoðun. 

Virðulegi forseti. Hér er umrætt ákvæði sem gefur hæstv. utanríkisráðherra allt of mikið rými til þess að skipa sérstaka sendiherra án auglýsingar. Þingflokkur Pírata styður ekki þetta ákvæði.

Forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði. Þetta er fyrsta mál af þremur sem tengjast kynrænu sjálfræði sem verða á dagskrá þingfundar í dag. Þetta mál fjallar um breytt aldursviðmið. Allsherjar- og menntamálanefnd fjallaði um málið og fékk ýmsa gesti á sinn fund og einnig bárust umsagnir um málið sem hægt er að lesa um í nefndaráliti þessu. Með frumvarpinu er lagt til að réttur til að breyta opinberri skráningu kyns, og samhliða nafni, miðist við 15 ára aldur í stað 18 ára eins og nú er. Jafnframt er lagt til að einstaklingar undir 18 ára aldri séu undanþegnir þeim takmörkunum að breyting á skráningu kyns og samhliða nafnbreyting sé aðeins heimil einu sinni nema sérstakar ástæður séu til annars. Að lokum eru lagðar til breytingar á lögum um mannanöfn til að gæta samræmis milli þeirra og ákvæða frumvarpsins. Það var mikill samhljómur meðal gesta um mikilvægi þess að viðurkenna stigvaxandi sjálfsákvörðunarrétt barna og friðhelgi einkalífs þeirra, sem m.a. nær til sjálfsmyndar og kynvitundar. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að það gæti verið varhugavert að barn gæti breytt skráningu án þess að afstaða foreldra lægi fyrir og að tryggja þyrfti börnum og foreldrum viðeigandi ráðgjöf. Að mati meiri hlutans er nauðsynlegt að börn njóti stuðnings foreldra í þessum efnum en hins vegar telur meiri hlutinn það brýnna að aldursviðmiðið verði lækkað enda feli það í sér ótvíræða réttarbót fyrir þorra trans unglinga. Meiri hlutinn tekur undir afstöðu starfshóps um ýmsar laga- og reglubreytingar vegna laga um kynrænt sjálfræði, sem koma fram í tillögum hópsins um að unglingar hafi við 15 ára aldur nægan þroska til að taka afstöðu til þess hvort rétt sé fyrir þá að breyta kynskráningu og gera sér grein fyrir afleiðingum þeirrar ákvörðunar. Þá tekur meiri hlutinn undir það mat starfshópsins að mikilvægi þess að kynskráningarbreyting standi unglingum til boða réttlæti það að takmarka að þessu leyti forsjárvald foreldra eða forsjáraðila. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að ákvörðun um að breyta opinberri skráningu kyns er afturkræf og mjög einföld í framkvæmd. Í þessu samhengi vill meiri hlutinn jafnframt benda á að í tillögum starfshópsins eru lagðar til mögulegar útfærslur sem varða aðstoð við trans börn sem ekki njóta stuðnings forsjáraðila og vísar meiri hlutinn til þeirrar umfjöllunar og áréttar nauðsyn þess að unglingum sé tryggður stuðningur þegar þeir standa frammi fyrir slíkri ákvörðun. Það má segja að þetta frumvarp sé í rauninni úrvinnsla á bráðabirgðaákvæði sem var í lögum um kynrænt sjálfræði þar sem starfshópi var falið að skoða með hvaða hætti væri hægt að færa 18 ára aldursviðmiðið niður í 15 ár. Það er sérstaklega búið að fara yfir það að það sé talið æskilegt en jafnframt er lagt til að ungmenni á aldrinum 15–18 ára geti breytt skráningu sinni oftar en þeir sem eldri eru. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir þetta álit samkvæmt heimild í starfsreglum Alþingis. Undir þetta álit skrifa, auk þeirrar sem hér stendur, Páll Magnússon, formaður, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Þórunn Egilsdóttir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég hef bara eina stutta spurningu varðandi kostnaðargreiningu. Ég fann það ekki svona við fyrstu sýn hvaða áhrif þetta hefur á Þjóðskrá Íslands og hvaða kostnaður fylgir. Eins og hv. þingmaður nefndi er heimilt að breyta oftar en einu sinni. Er það þá rétt skilið að það séu engin takmörk á því? Er hægt að breyta þessu eins og maður vill? Ef hv. þingmaður gæti farið yfir þann kostnaðarþátt, hvort það þurfi sem dæmi að fylgja auknar fjárveitingar til Þjóðskrár Íslands.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir andsvarið. Það hefur ekki borist neitt frá Þjóðskrá Íslands þess efnis að vegna laga um kynrænt sjálfræði hafi orðið einhver kostnaðaraukning hjá Þjóðskrá og mér vitandi hafa ekki borist neinar fjárbeiðnir þar um og það liggur ekki fyrir nein kostnaðargreining með þessu frumvarpi svo að ég dreg þá ályktun að hér sé um mjög óverulegan kostnað að ræða og eitthvað sem rúmist innan daglegs verksvið þess sem Þjóðskrá er að sinna hverju sinni. Já, það er rétt að gert er ráð fyrir því að ungmenni sem eru undir 18 ára aldri séu undanþegin þeim takmörkunum á breytingu á skráningu kyns og samhliða nafnabreytingu sem annars eru í lögum um kynrænt sjálfræði og geta þess vegna breytt kynskráningu sinni oftar, en almennt er gert ráð fyrir því að það sé einungis hægt að breyta þessari skráningu einu sinni nema sérstakar ástæður liggi til. Þannig að það er ekki fortakslaust fyrir þá sem eru undir 18 ára aldri að þeir geti aðeins gert þetta einu sinni. En þar er miðað við að það sé einungis einu sinni að jafnaði.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Bara svona vangaveltur, ef það er heimilt að breyta þessu þegar einstaklingur er orðinn 15 ára oftar en einu sinni, oftar en tvisvar, oftar en þrisvar, getur þetta ekki haft einhver áhrif í skólakerfinu? Hvernig gengur það fyrir sig? Þetta eru bara vangaveltur. Er eitthvað búið að ræða þetta innan nefndarinnar? Ég var aðeins að kíkja á umsagnirnar en sá ekki neina umsögn sem tengdist beint menntakerfinu. Ef hv. þingmaður gæti aðeins farið yfir það hvernig þetta blasir við ef skyndilega eru miklar breytingar á kynskráningu í einhverjum bekkjum og í grunnskólum o.s.frv.

Herra forseti. Líkt og kemur fram í nefndarálitinu og kemur einnig fram í skýrslu sem starfshópur sem vann þetta frumvarp gerði þá eru 15 ára unglingar með nægan þroska og gera sér mjög vel grein fyrir því hvað það þýðir að fara og breyta skráningu kyns síns og jafnvel nafni hjá þjóðskrá þannig að ég hef ekki áhyggjur af því að ungmenni fari út í þetta nema að gríðarlega vel íhuguðu máli. Við vitum auðvitað aldrei hvað lífið ber í skauti sér og þess vegna tel ég mikilvægt að þeim standi sá möguleiki til boða að geta breytt skráningu sinni aftur og við erum jú hér einungis að tala um breytingu á skráningu. Hér er ekki um neitt að ræða sem er óafturkræft heldur er þetta einungis breyting á nafni. En vegna þess að ungmenni fara í svona breytingar að ígrunduðu máli þá tel ég ekki neinar ástæður til að hafa áhyggjur af því að þetta muni trufla eða hafa mikil áhrif á skráningarkerfi skóla. Þetta uppfærist eins og önnur tölvukerfi og ég tel að samfélagið allt sé bara til í þær breytingar sem fylgja þessu frumvarpi og lagi sig eftir því þegar nöfnum er breytt eins og þarf.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp um kynrænt sjálfræði, breytt aldursviðmið. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni fyrir ræðuna. Í lögum um kynrænt sjálfræði sem voru afgreidd hér á síðasta þingi má segja að það mál sem við ræðum hér hafi verið sett í ákveðið ferli. 'Ákveðið var að leggja til endurskoðun á viðmiðum um aldur þeirra sem breyta skráningu kyns. Á síðasta þingi var ákveðið í meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar að setja aldursviðmið í 18 ár. Þetta var ákveðið þar sem varhugavert gæti verið að börn frá 15 ára aldri gætu breytt skráningu sinni á kyni án þess að afstaða forsjáraðila lægi fyrir. Þetta var þá talið þungbært fyrir barnið og ég tek undir það sjónarmið. Ég er á því að nauðsynlegt sé að tryggja barni og fjölskyldu þess eða forsjáraðila stuðning og ráðgjöf. Samhliða þarf að huga að því að börn með fjölþættan vanda og/eða miklar þroska- og geðraskanir gætu þurft aukaaðstoð. Það skal einnig sagt hér að 15 ára aldursviðmið er sagt samræmast rétti barna til að hafa áhrif á eigið líf. Í nefndaráliti frá síðasta þingi lýsti meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar yfir skilningi á báðum sjónarmiðum. Þá taldi meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar rétt að miða við 18 árin en fela starfshópi að athuga hvort æskilegt væri að aldursviðmiðið yrði 15 ár. Í starfshópnum áttu sæti barnaskurðlæknir, barnainnkirtlalæknir, barnasálfræðingur, fulltrúi Intersex Íslands, fulltrúi Samtakanna '78, kynjafræðingur, siðfræðingur og tveir lögfræðingar, annar með sérþekkingu á réttindamálum barna en hinn með þekkingu á mannréttindum. Lauk hópurinn störfum í ágúst 2020 og var niðurstaða hans að sjálfstæður réttur til að breyta opinberri skráningu kyns ætti að miðast við 15 ára aldur. Með leyfi forseta: „Starfshópurinn telur að unglingar hafi við þann aldur almennt nægan þroska til að taka afstöðu til þess hvort rétt sé fyrir þau að breyta kynskráningu og geri sér grein fyrir afleiðingum þeirrar ákvörðunar.“ Í skýrslunni lagði starfshópurinn þó áherslu á að jafnframt yrði að tryggja stuðning við unglinga sem ekki nytu stuðnings forsjáraðila við breytingu á skráningu kyns og benti á leiðir til þess. Þá lagði starfshópurinn til að réttur einstaklinga undir 18 ára aldri til að breyta aftur kynskráningu sinni yrði leyfður. Þá er það frumvarpið sjálft en í 1. gr. eru lagðar til breytingar á 4. og 5. gr. laga um kynrænt sjálfræði þess efnis að réttur til að breyta opinberri skráningu kyns og samhliða nafni miðist við 15 ára aldur í stað 18 ára. Lagt er til að sérhver einstaklingur sem hefur náð 15 ára aldri hafi rétt til að breyta skráningu á kyni sínu í þjóðskrá. Síðan er sagt að börn yngri en 15 ára geti með fulltingi forsjáraðila sinna breytt opinberri skráningu kyns síns. Ég get vel tekið undir að unglingar sem upplifa kynmisræmi eru afar viðkvæmur hópur. Þeir geta orðið fyrir áreitni og ofbeldi, bæði líkamlegu og andlegu, niðurlægingu og mismunun. Það á við um fleiri hópa. Þetta getur orsakað óöryggi, félagslega einangrun, vanlíðan og geðræn vandamál eða áskoranir. Ég tek undir að sjálfsmynd og sjálfsmat eru mikilvægir þættir félagslegrar heilsu. Starfshópurinn náði þeirri niðurstöðu að 15 ára barn hefði nægan þroska til að taka ákvörðun um að breyta kynskráningu sinni. Starfshópurinn sagði einnig að ákvörðunin væri afturkræf og einföld í framkvæmd en benti jafnframt á mikilvægi þess að auðvelt yrði fyrir börn að breyta aftur ef þeim snerist hugur. Í mínum huga er þetta stór ákvörðun og ef barn ætlar að breyta opinberri kynskráningu upp að 18 ára aldri verði það að vera gert í samráði við foreldra eða forsjáraðila. Ég læt þetta duga.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um kynrænt sjálfræði Þetta mál kallast breytt kynskráning. Allsherjar- og menntamálanefnd fjallaði um málið og fékk gesti á fund sinn auk þess sem nefndinni bárust umsagnir sem hún fór yfir og er hægt að lesa um í nefndarálitinu. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum vegna samþykktar laga um kynrænt sjálfræði, nr. 80/2019, annars vegar breytingar sem til koma vegna þess að lög um kynrænt sjálfræði heimila einstaklingum að hafa hlutlausa kynskráningu og hins vegar breytingar sem tryggja foreldrastöðu trans fólks og einstaklinga með hlutlausa kynskráningu. Samhliða frumvarpi þessu var lagt fram frumvarp til laga um breytingu á barnalögum sem er enn til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd. Það var samhljómur meðal gesta um að frumvarpið fæli í sér mikilvæga réttarbót fyrir hinsegin samfélagið. Meiri hlutinn bendir á að um sé að ræða nauðsynlegar breytingar í kjölfar samþykktar laga um kynrænt sjálfræði frá 2019. Meiri hlutinn leggur til fáeinar orðalagsbreytingar til leiðréttingar og skýringar en þeim er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Ég ætla ekki að lesa þær allar upp en það má kynna sér þær í nefndarálitinu. En ég ítreka að hér er um orðalagsbreytingar að ræða sem ekki hafa áhrif á efni frumvarpsins. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem fylgja með nefndarálitinu. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild um starfsreglur fastanefnda Alþingis. Ásamt þeirri sem hér stendur skrifa undir nefndarálitið Páll Magnússon, formaður, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir og Þórunn Egilsdóttir.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði. Þetta frumvarp gengur undir nafninu ódæmigerð kyneinkenni. Allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað um málið og fengið ýmsa gesti á sinn fund og ég ætla ekki að lesa þá alla upp hér en þeir eru allir teknar fram í nefndaráliti. Þá bárust nefndinni einnig umsagnir frá ýmsum aðilum og þær eru einnig raktar í nefndaráliti. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um kynrænt sjálfræði bætist ný ákvæði um breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Þá er lagt til að kveðið verði á um ítarlega málsmeðferð að því er varðar ákvörðun um varanlegar breytingar og m.a. lagt til að mælt verði fyrir um að ráðherra skipi nýtt teymi um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Það má almennt segja að ríkt hafi ánægja með efni frumvarpsins meðal gesta og umsagnaraðila og áhersla var lögð á mikilvægi þess að tryggja líkamlega friðhelgi þeirra barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni, rétt barna til þátttöku í ákvörðunum um aðgerðir til varanlegrar breytingar á kyneinkennum þeirra og rétt til upplýsingagjafar ásamt því að tryggja bestu fáanlegu heilbrigðisþjónustu. Við fjöllum sérstaklega um 4. gr. frumvarpsins í nefndarálitinu. Þar er fjallað um ungmenni á aldrinum 16–18 ára en með frumvarpinu er lagt til að meginreglan verði sú að varanlegar breytingar á kyneinkennum barns yngra en 16 ára, sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni, skuli einungis gerð í samræmi við vilja barnsins, samanber 2. mgr. 4. gr. frumvarpsins. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að varhugavert væri að samþykki barns eitt og sér dygði til að framkvæma slíkar aðgerðir þegar barn hefur náð 16 ára aldri. Af því tilefni áréttar meiri hlutinn að börn á aldrinum 16–18 ára eru sjálfstæðir notendur heilbrigðiskerfisins og samþykki foreldra er almennt ekki áskilið í heilbrigðiskerfinu. Þá bendir meiri hlutinn einnig á að þegar um er að ræða barn á aldrinum 16–18 ára nægir samþykki barnsins ekki eitt og sér til að gera varanlegar breytingar á kyneinkennum þess heldur þarf jafnframt mat teymis barna- og unglingageðdeildar um kynvitund samkvæmt 13. gr. laga um kynrænt sjálfræði á því að það sé barni fyrir bestu að gera aðgerðina. Í 5. mgr. 4. gr. frumvarpsins er lagt til að sett verði sérregla um tvenns konar læknismeðferð sem félli að öðrum kosti undir ákvæði 2. mgr. Lagt er til að setja vægari skilyrði fyrir framkvæmd þessara tveggja tegunda meðferðar samanborið við aðrar varanlegar breytingar á ódæmigerðum kyneinkennum án samþykkis barns, en þó gilda strangari reglur um þessar tegundir meðferðar en um aðra læknismeðferð samkvæmt almennum reglum. Annars vegar er um að ræða svonefnda reðurhúfuneðanrás, (e. hypospadias), þar sem þvagrás er stutt og nær ekki fram á enda typpis, en hins vegar um vaxtarfrávik á typpi (e. micropenis). Fyrir nefndinni voru gerðar alvarlegar athugasemdir við sérregluna og talið að hún leiði til þess að tveir hópar barna njóti ekki réttarverndar og stuðli þannig að mismunun. Var nefndin því hvött til þess að leggja til að ákvæðið verði fellt brott. Meiri hlutinn telur 4. gr. frumvarpsins mikilvæga réttarbót fyrir börn með ódæmigerð kyneinkenni. Fyrir liggur að skiptar skoðanir eru um framangreinda meðferð sem sérreglan kveður á um. Meiri hlutinn telur því nauðsynlegt að umræðunni verði haldið áfram og að ákvæðið verði endurskoðað líkt og gert er ráð fyrir í 11. gr. frumvarpsins en nefndin leggur ekki til breytingu við þann texta sem kemur fram í texta frumvarpsins, þ.e. að það verði sérákvæði um þessar tvær tegundir aðgerða. Í 7. gr. frumvarpsins er lagt til að ráðherra skipi nýtt þverfaglegt teymi um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að sama fyrirkomulag ætti að vera varðandi skipun teymis samkvæmt 13. gr. laga um kynrænt sjálfræði og að málaflokkurinn yrði færður frá barna- og unglingageðdeild Landspítalans. Þess í stað yrði aðeins kveðið á um það að málefnin væru innan sjúkrahússins og að heilbrigðisráðherra ákvæði hvar þjónustan skyldi veitt. Meiri hlutinn leggur áherslu á að hvert teymi sé þverfaglegt og skipað fagfólki. Breytingar á fyrirkomulagi skipunar teymis samkvæmt 13. gr. laganna og tilfærsla málaflokksins þarfnast þó nánari skoðunar, en í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um kynrænt sjálfræði, sem síðar varð að lögum nr. 80/2019, var talið mikilvægt að hægt yrði að nýta þá reynslu og þekkingu sem væri innan spítalans hverju sinni. Meiri hlutinn beinir því til forsætisráðuneytisins að taka til skoðunar í samráði við heilbrigðisráðuneytið hvort tilefni er til að samræma fyrirkomulag í þessum efnum, en leggur ekki til breytingu þar um frá því sem stendur í frumvarpinu. Að lokum ætla ég aðeins að fjalla um starfshóp sem fjallað er um í 11. gr. frumvarpsins. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. frumvarpsins skal ráðherra skipa starfshóp áður en þrjú ár eru liðin frá gildistöku 11. gr. a til að endurskoða ákvæðið með hliðsjón af fenginni reynslu, þróun rannsókna og þekkingar og bestu framkvæmda á sviði mannréttinda. Einkum ber hópnum að leggja mat á 5. mgr. 11. gr. a, þar með talið hvort rétt sé að fella ákvæðið brott. Fram komu sjónarmið um að ekki væri ásættanlegt að bíða með áframhaldandi starf í þessum málaflokki í þrjú ár frá gildistöku laganna heldur ætti að skipa hópinn við gildistöku þeirra. Meiri hlutinn áréttar að innan þriggja ára frá gildistöku skuli ráðherra skipa starfshópinn. Meiri hlutinn telur það orðalag veita ráðherra svigrúm til að skipa starfshópinn allt frá gildistöku laganna en eigi síðar en þremur árum eftir gildistöku þeirra. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að umræða um málaflokkinn haldi áfram og beinir því til ráðherra að ekki dragist að skipa hópinn þrátt fyrir umrætt svigrúm. Í þessum efnum er einnig mikilvægt að frekari reynsla komist á framkvæmd laganna og að fylgst verði með þróun rannsókna og þekkingar. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að starfshópurinn skili tillögum til ráðherra svo fljótt sem verða má eftir að hann tekur til starfa og leggur til breytingar þess efnis. Það var sem sagt ekki kveðið á um það hvenær starfshópurinn ætti að skila af sér en nefndin ítrekar að það verði svo fljótt sem verða má. Í 11. gr. frumvarpsins er ákvæði um skipan starfshóps og er tilgreint hvernig hann skuli samsettur. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um mikilvægi aðkomu félagsráðgjafa að hópnum. Meiri hlutinn telur, og það er áréttað hér, að væntanlegur starfshópur sé breiður og þverfaglegur. Meiri hlutinn beinir því til starfshópsins að við endurskoðun 11. gr. a verði einnig höfð til hliðsjónar sjónarmið um mikilvægi stuðnings við foreldra og barn. Þá er ekkert því til fyrirstöðu að starfshópurinn kalli aðra sérfræðinga eða aðra aðila til ráðgjafar, og þar teljast félagsráðgjafar svo sannarlega með. Þannig að starfshópurinn hefur nokkuð svigrúm um það hvaða sérfræðinga hann telur ráðlagt að kalla til hverju sinni. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum: 1. málsliður 5. efnismgr. 4. gr. orðist svo: „Í þeim tilvikum þegar barn er ófært um að veita upplýst samþykki sökum ungs aldurs eða er af öðrum sökum ófært um að gefa til kynna vilja sinn skal, þrátt fyrir 2. mgr., eftirfarandi gilda um varanlegar breytingar á kyneinkennum barns yngra en 16 ára sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni ef þær felast í skurðaðgerð vegna of stuttrar þvagrásar (reðurhúfuneðanrásar) eða lyfjameðferð vegna vanvaxtar á typpi.“ Hér er um orðalagsbreytingu að ræða sem hefur ekki áhrif á efnisinntak 4. gr. Í stað orðanna „Þrátt fyrir ofangreint skal heimilt að framkvæma hormónameðferð“ í 6. efnismálsgrein komi: Þrátt fyrir framangreint er hormónameðferð leyfileg. Hér er einnig um orðalagsbreytingu að ræða sem breytir ekki inntaki greinarinnar. Þá er lagt til að hnykkt sé á því að starfshópurinn sem kveðið er á um í 11. gr. skuli skila tillögum til ráðherra svo fljótt sem verða má eftir að hann tekur til starfa. Undir þetta nefndarálit skrifar sú sem hér stendur og er framsögumaður, Páll Magnússon, formaður, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Ég vonast að sjálfsögðu til að þetta frumvarp verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef gert hér grein fyrir og með þeim rökstuðningi sem ég hef farið í gegnum.

Virðulegur forseti. Í umfjöllun um einstakar greinar frumvarpsins - og ég vil nú byrja á að þakka hv. framsögumanni fyrir hennar ágætu ræðu - segir um 1. gr., með leyfi forseta: „Skilgreiningin er ekki í grundvallaratriðum læknisfræðileg heldur byggist á því að kyn sé að verulegu leyti félagslegt fyrirbæri. Í frumvarpinu er þannig gengið út frá því að ódæmigerð kyneinkenni séu hluti af samfélagslegum fjölbreytileika en ekki læknisfræðilegt vandamál.“ Í 4. gr. þar sem talað er um hvað þurfi að meta þegar á að breyta þessum kyneinkennum segir hins vegar að ef barnið sé, með leyfi forseta, „ófært um að gefa til kynna vilja sinn skal þó heimilt að breyta varanlega kyneinkennum þess ef heilsufarslegar ástæður krefjast, að undangengnu ítarlegu mati á nauðsyn breytinganna og afleiðingum þeirra til skemmri og lengri tíma“. Síðan segir: „Félagslegar, sálfélagslegar og útlitslegar ástæður teljast ekki heilsufarslegar.“ 
             Þannig að hér er verið að segja að það þurfi heilsufarslegar ástæður til að mega ganga í gegnum þessar breytingar þó svo að skilgreiningin sé sú 

Herra forseti. Ég tel algjört grundvallaratriði að hafa það í huga að þegar við erum að fjalla um ódæmigerð kyneinkenni í frumvarpinu og í lögum um kynrænt sjálfræði er notuð mjög víð skilgreining á ódæmigerðum kyneinkennum. Það er nokkuð ólíkt milli landa hvernig það er skilgreint. Hér er verið að nota orðalag sem rúmar það að þetta sé víð skilgreining. Mjög mörg af þessum ódæmigerðu kyneinkennum eru því útlitsleg og þannig séð skiptir hið félagslega máli í því. Hins vegar rúmast einnig undir hugtakinu atriði 

Hæstv. forseti. Fyrir mér er þetta mótsögn. Sagt er að skilgreiningin sé raunverulega félagslegt fyrirbæri en það má hins vegar ekki taka tillit til félagslegra eða sálfélagslegra aðstæðna. Mig langar að spyrja hv. þingmann í seinna andsvari um að í 4. gr. er líka fjallað um það að foreldrar skuli skýra barni sínu frá varanlegum breytingum. Hér segir, með leyfi forseta: „Forsjáraðilar skulu skýra barni sínu frá varanlegum breytingum …“ Foreldrar eiga sem sagt að útskýra það af hverju Alþingi setti reglur sem leyfa foreldrunum ekki að taka þessar ákvarðanir, ef ég skil það rétt. Er það réttur skilningur?

Herra forseti. Hér er verið að ítreka að foreldrar útskýri það fyrir börnum sínum ef gerðar eru varanlegar breytingar á kynfærum þeirra og þar með kyneinkennum og að foreldrar eigi þetta samtal við börn sín.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna. Mér finnst vera galli á þessu máli að þess er hvergi getið hversu mörg börn fæðast á Íslandi á ári með ódæmigerð kyneinkenni. Ég fór að grúska og komst að því að í greinargerð starfshópsins er talað um að það séu 1,7% barna. Á Íslandi fæðast um 4.000 börn á ári þannig að það gera 68 börn. Og það er alveg ótrúlega hátt hlutfall. Ef við skoðum tölur frá Bandaríkjunum, og ég lagði bara töluverða vinnu í að fara yfir margar tölur þaðan, er talað um eitt barn af hverjum 4.500–5.500. En hér eru þau 68. Ég held að það verði að skýra 

Herra forseti. Líkt og ég greindi frá í fyrra andsvari mínu við hv. þm. Gunnar Braga Sveinsson er notuð víð skilgreining á ódæmigerðum kyneinkennum í þessu frumvarpi. Það kann að ráða einhverju um það hversu mikill fjöldi barna er talinn falla undir ákvæðið. Við getum auðvitað ekkert vitað um það hvers konar börn muni fæðast í framtíðinni. Ég held að þess vegna sé ekki aðalatriði að telja börnin eða að talan sé endilega eitthvert lykilatriði 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tel bara að þessar upplýsingar verði að vera réttar. Hvers vegna er gerð svona víðtæk skilgreining hér á Íslandi þegar það tíðkast t.d. ekki í Bandaríkjunum? Ef við skoðum bara hið virta læknablað Harvard Medicine er þar talað um eitt barn á hverja 4.500. Það þýðir að í raun og veru á að fæðast eitt barn á ári á Íslandi með ódæmigerð kyneinkenni en við erum að gera ráð fyrir að þau séu 68. Þetta eru bara vinnubrögð sem mér finnst ekki í lagi, herra forseti, vegna þess að við verðum að hafa réttar upplýsingar. Þá spyr ég: Ef þetta er eitt barn á ári er þá ekki bara hægt að bæta þessa þjónustu hér og nú? Þarf að fara í umfangsmikla lagasmíð fyrir það? Það er kannski sjónarmið sem einhver er ósammála mér um. Alla vega finnst mér skorta að settar 

Herra forseti. Þetta frumvarp er afrakstur starfshóps sem skipaður var þegar við samþykktum lög um kynrænt sjálfræði. Í þeim starfshópi voru læknar, m.a. sérfræðingar á sviði innkirtla. Það kom fram í meðferð nefndarinnar að þeir skiluðu ekki inn umsögn vegna þess að frumvarpið sem hér er lagt fram og allsherjar- og menntamálanefnd er að leggja til að verði samþykkt, efnislega óbreytt, er niðurstaða starfshóps þar sem þessir læknar sátu og komu því að samningu þess. Hér er einfaldlega verið að leggja til frumvarp sem er búið að vinna að í sérfræðingahópi sem 

Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um mál nr. 22 um kynrænt sjálfræði og ódæmigerð kyneinkenni. Í sambandi við 1. gr. frumvarpsins er bent á að undir hana falli ekki forhúðaraðgerðir í þeim tilvikum þar sem forhúð er dæmigerð og þar sem slíkar aðgerðir kunni að vera gerðar eða fyrirhugaðar af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum. Frumvarpið hafi engin áhrif á það hvort slíkar aðgerðir eru gerðar eða heimilar. Nú var einn umsagnaraðili, UNICEF á Íslandi, sem sendi inn umsögn og benti á þetta. Og ég spyr: Kom það ekki til greina að virða rétt barnsins til að ákveða um þær aðgerðir sem eru gerðar af trúarlegum ástæðum, það væri þarna inni þannig að það væri á hreinu að 

Herra forseti. Líkt og kemur fram í heiti frumvarpsins er þetta frumvarp til laga um breytingar á lögum um kynrænt sjálfræði og fjallar um ódæmigerð kyneinkenni. Hér er verið að fjalla um þau sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Það var það sem nefndin hélt sig við og fjallaði um í meðferð sinni á málinu.

Virðulegur forseti. Þetta er ákveðinn útúrsnúningur hjá hv. þingmanni. Það ber að gæta að jafnræði barna og þarna er einmitt verið að taka á rétti barna til að taka þessar ákvarðanir og að ekki séu teknar neinar ákvarðanir án þess að tekið sé tillit til þess hver sé réttur barna. Einhverra hluta vegna er þessu snúið á hvolf. Það er meira að segja tekið sérstaklega fram í frumvarpinu að aðgerðir sem þessar falli ekki undir það og í sjálfu sér er þá verið að segja að það sé í lagi að gera aðgerðir af trúarlegum ástæðum. Ég spyr: Ef þið eruð að verja börnin á annað borð, hvers vegna í ósköpunum getið þið ekki sett þetta inn? Það er meira að segja tekið fram að það hafi verið gert í sambandi við stúlkubörn. Sem betur fer er búið að sjá til þess. Samt getið þið ekki gengið alla leið og gert þetta þannig að öll börn sitji við sama borð. Ég spyr: Á ekki að gæta jafnræðis allra barna heldur bara sumra? Og á að vera að snúa út úr með því að segja að eitthvað annað gildi? Þarna er verið að tala um rétt barna.

Herra forseti. Ég mótmæli því og vísa því algerlega á bug að ég sé að snúa eitthvað út úr. Hér erum við að fjalla um breytingar á lögum um kynrænt sjálfræði og fjalla um þann part í þeim lögum sem fjallar um ódæmigerð kyneinkenni. Það sem hv. þingmaður er að vísa til er ekki partur af ódæmigerðum kyneinkennum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta framsögu. Nú stóð ég ekki að afgreiðslu málsins í nefndinni og stend ekki að því áliti sem hér liggur fyrir. Það sem vakti athygli mína á sínum tíma þegar var verið að vinna þetta mál í nefndinni var að aðeins einn heilbrigðisstarfsmaður kom til fundar við nefndina. Þess vegna m.a. tók ég ekki þátt í því að afgreiða þetta mál. Ég taldi að okkur vantaði meiri upplýsingar úr þeim geira, þ.e. ekki einungis frá félagasamtökum og öðrum heldur að fá fleiri heilbrigðisstarfsmenn á vettvang til að skýra þetta fyrir okkur. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hún viti hvers vegna ekki komu fleiri heilbrigðisstarfsmenn til liðs við nefndina í þessu máli.

Herra forseti. Nú get ég náttúrlega ekki beinlínis sagt til um það hvers vegna aðilar skila inn umsögn og hvers vegna þeir kjósa að gera það ekki. Það geta jú allir sem það vilja skilað inn umsögn. Það liggur hins vegar fyrir, líkt og ég hef þegar farið yfir hér í andsvari, að frumvarpið er byggt á niðurstöðu starfshóps sem skilaði skýrslu og í þeim starfshópi voru barnaskurðlæknir, barnainnkirtlalæknir og barnasálfræðingur auk félaga frá ýmsum félagasamtökum. Það kom einnig fram fyrir nefndinni að einn aðili taldi ekki ástæðu til að skila inn umsögn vegna þess að frumvarpið væri afrakstur þess starfshóps sem hann sat í.

Herra forseti. Allt er þetta gott og blessað en nú eru nefndarfundir náttúrlega til þess að nefndarmenn geti aflað upplýsinga. Það taldi ég t.d. í þessu tilfelli ekki fullreynt og mun því leggja til að þetta mál verði kallað til nefndar aftur milli 2. og 3. umr. þannig að fleiri verði kallaðir til til að fara yfir málið. Ég er ekki að gera lítið úr því að í þessum þverfaglega hópi hafi verið barnasálfræðingur og nokkrar tegundir af læknum, alls ekki. En það hjálpar mér í sjálfu sér ekki neitt sem nefndarmanni til að taka afstöðu til málsins nema ég heyri frekari rök og frekari skýringar á því hvers vegna þetta frumvarp ætti að samþykkjast í því formi sem það er núna. Mér finnst þetta einfaldlega mjög stórt mál og ég hefði viljað vinna það betur. Þess vegna hef ég óskað eftir því að það komi aftur fyrir nefndina.

Herra forseti. Mig langar í seinna andsvari að rifja það upp að þegar lög um kynrænt sjálfræði, sem mig minnir að séu nr. 80/2019, voru til umfjöllunar hér á Alþingi bárust umsagnir frá læknum sem töldu að það þyrfti að búa betur um sérstaklega tiltekin atriði sem snúa að ódæmigerðum kyneinkennum. Það er forsaga þess að sá starfshópur sem ég vísaði til var skipaður. Það var því farið sérstaklega yfir það mál vegna ábendinga sem komu fram við meðferð málsins á sínum tíma. Nú erum við hér að fjalla um afrakstur af þeirri vinnu. Þannig að ég tel að hér hafi verið einstaklega vel að verki staðið og að það hafi verið tekinn 

Herra forseti. Þetta er mikill gleðidagur, ekki bara fyrir þann hóp sem öðlast beinlínis aukin lífsgæði þegar við samþykkjum málið ef að líkum lætur - og ég miða við þann fjölda nefndarmanna sem skrifa undir álitið sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir hefur farið yfir hér - heldur alla þá sem bera hag þess fólks sem frumvarpið nær til fyrir brjósti og okkur sem viljum búa í samfélagi þar sem réttur er jafn, ekki bara í orði heldur líka á borði. Eða kannski öllu heldur ekki bara á borði heldur líka í orði vegna þess að við erum að ræða um löngu tímabæra lagabreytingu sem m.a. er til þess fallin að færa lagaleg réttindi jafnfætis við það sem við sem samfélag höfum sem betur fer að mörgu leyti náð. Við erum komin svolítið á undan lögunum hvað varðar afstöðu okkar til réttinda hinsegin fólks. Eins og fram hefur komið er hér um að ræða þrjú frumvörp um breytingar á lögum um kynrænt sjálfræði, lög sem voru samþykkt fyrir um ári, og í þeim hefur verið gerð ákveðin tiltekt, m.a. fyrir tilstilli nefndar sem skipuð var af fagfólki víða að, þar með talið heilbrigðisstarfsfólki. Reyndar náðist ekki allt í gegn og það eru kannski ákveðin vonbrigði. Ég kem að því á eftir en læknar komu þar með sjónarmið sín sem nefndin tók afstöðu til að þessu sinni. Af því að ég kom ekki upp í fyrstu tveimur málunum langar mig að drepa á mikilvægi þeirra líka þótt það sem við ræðum hér sé í einhverjum skilningi stærsta breytingin. Frumvarp um breytt aldursviðmið, þar sem aldursmörkin færast frá 18 árum niður í 15, er svo mikilvægt. Við höfum verið að ræða, t.d. í tengslum við Covid-faraldurinn, geðheilsu og andlega líðan ungmenna og þetta kjarnar andlega líðan ungmenna sem málið nær til. Allt í einu er komin lagaleg viðurkenning á því að þau eru það, sem þau sannarlega eru, og það eru þau sem hafa fyrsta og síðasta orðið um það. Það er svo óendanlega mikilvægt. Síðan eru það lög um breytta kynskráningu. Þar er vissulega fyrst og fremst um að ræða lítils háttar orðalagsbreytingar en fyrir hinsegin samfélagið og þá hinsegin einstaklinga sem eru undir er þetta risaskref sem ber að fagna. Mig langar aðeins að nefna eitt að þegar ég renndi yfir umsagnir sá ég að Mosfellsbær fagnar þessu frumvarpi sérstaklega og telur breytingarnar jákvætt skref, eins og allir sem sendu inn umsögn, en bendir sérstaklega á mikilvægi þess að sveitarfélögum sé tryggt aðgengi að fræðslu og ráðgjöf almennt um framkvæmd laga um kynrænt sjálfræði. Ég tel mjög mikilvægt að við höfum það í huga að við tryggjum að fræðslan sé til staðar þannig að allir sem að málum koma hafi það sem þarf til að halda utan um þennan málaflokk. Þá erum við komin að frumvarpi til laga um ódæmigerð kyneinkenni. Þau lúta að intersex fólki sem er, eins og við höfum farið yfir hér og vitum vonandi öll, fólk sem getur fæðst með ódæmigerð kyneinkenni, sem sagt kyneinkenni sem fara á skjön við hefðbundna kynflokkun sem við þekkjum þegar kemur að kynfærum, æxlunarfærum og öðrum einkennum sem tengjast hormónastarfsemi eða kyni. Allar tölur benda til að það sé töluvert algengt. Það er nær örugglega algengara en tölurnar segja okkur vegna þess að staðreyndin er sú að framan af var þetta ekki skráð. Ekki eingöngu hefur fólk þurft að þola inngrip í líkama sinn án samþykkis, jafnvel án vitneskju, heldur hefur þessum upplýsingum ekki verið haldið til haga. Þetta eru inngrip sem gjarnan hafa haft alvarlegar og óafturkræfar afleiðingar fyrir heilsu fólks, bæði líkamlega og andlega. Þannig að þetta er ekkert smámál. Mig langar aðeins að nefna, bara til að halda því til haga, að hér er um að ræða þá breytingu að varanlegar breytingar á kyneinkennum barns yngra en 16 ára sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni séu aðeins gerðar í samræmi við vilja barnsins. Sé barnið ófært um að veita samþykki sökum ungs aldurs eða annars skal heimilt að breyta kyneinkennum þess varanlega ef heilsufarslegar ástæður krefjast þess, að undangengnu ítarlegu mati á nauðsyn breytinganna og afleiðingum þeirra til lengri og skemmri tíma. Þetta er mjög mikilvægt skref. Þetta er grundvallaratriði í þá átt að við njótum öll líkamlegrar friðhelgi. Hvað er mikilvægara en að okkur sé öllum gert kleift að ráða þessu? Þetta er líka mikilvægt skref í þá átt að fletta ofan af þessari leynd, að gagnsæi ríki um mikilvægi þeirra inngripa sem þó eiga sér stað. Það hefur verið gagnrýnt að við erum enn ekki að tryggja öllum einstaklingum líkamlega friðhelgi vegna þess að lögin kveða á um að leyfilegt sé að framkvæma aðgerðir á einstaklingum með stutta þvagrás og lítið typpi, svo lengi sem taldar séu fram afleiðingar og ávinningur slíkra aðgerða. Hv. framsögumaður fór vel yfir það mál áðan og það er kannski ekki endilega ástæða til að orðlengja það frekar. Þarna fór bara fram mat meiri hluta nefndarinnar, samkvæmt því sem mér skilst, á kostum, göllum og afleiðingum þess að fara alla leið. Heilbrigðisstarfsmenn sem komu fyrir nefndina og unnu með nefndinni að þessum málum voru mjög afdráttarlausir í þeirri skoðun sinni. Leiðin sem farin er hér er að kveða á um endurskoðun á þessu. Ég túlkaði orð hv. framsögumanns hér þannig að lögin kveði á um að innan þriggja ára sé hægt að setja af stað nefnd til að skoða málið en ég myndi vilja fara fram á það og óska þess að slík endurskoðun færi strax af stað. Ég held að óþarfi sé að velkjast í vafa um að við höfum þær upplýsingar fyrir hendi sem við þurfum. Ég vonast til þess og ég veit að það er hnykkt á því í nefndaráliti að ráðherra hrindi þeirri vinnu strax af stað. Þetta tiltekna atriði stingur í stúf við yfirlýstan tilgang laga um kynrænt sjálfræði frá árinu 2019. Þessi hópur er undanskilinn. Lagðar hafa verið fram ástæður fyrir því. Að mínu mati þarf að fara vel ofan í það og skoða betur. Þetta er svolítið áhugavert vegna þess að við höfum staðið hér áður og rætt um þessi mál. Við samþykkt laga um kynrænt sjálfræði töluðum við líka um réttindi transfólks. Það er mjög áhugavert, annars vegar er fólk sem er að berjast fyrir því að fá aðgengi að heilbrigðisþjónustu og síðan erum við með hóp intersex fólks sem er í raun og veru að berjast fyrir því að fá frið fyrir heilbrigðisþjónustunni. Samnefnarinn er einfaldlega þessi: Þetta er okkar líkami. Leyfið okkur að ráða þessu. Ég held að það sé ekki með fullri sanngirni hægt að nálgast þetta mál á nokkurn annan hátt en að segja að það sé fullkomlega sanngjörn og eðlileg ósk. Regnbogakortið góða, sem við höfum gjarnan miðað okkur við, segir okkur að þegar við teljum til þau lagalegu réttindi hinsegin fólks sem við höfum uppfyllt og það sem við höfum ekki uppfyllt sé heildarútkoma okkar í því víða formi einhvers staðar í kringum 54%. Samþykki þessara frumvarpa mun án nokkurs vafa flytja okkur ansi mikið ofar. Ég veit ekki hversu mikið, þetta er flókinn útreikningur, en það er gríðarlega mikilvægt að við klárum þetta mál. Það er mikilvægara en margur hyggur að við klárum þetta núna. Íslenskt samfélag hefur í töluverðan tíma búið við ákveðið falskt öryggi þegar kemur að stöðu hinsegin fólks vegna þess að samfélagið okkar er komið, ég ætla ekki segja ljósárum, töluvert lengra en lagalega umgjörðin hvað varðar réttindi hinsegin fólks. Þess vegna höfum við sem setjum hér lög sofið svolítið á verðinum. Við Íslendingar og reyndar heimurinn allur höfum verið óþægilega minnt á það hversu skjótt veður geta skipast í lofti. Rótgróin lýðræðisríki sem hafa sett mannréttindi á oddinn töluvert lengi geta verið ansi fljót að missa fótanna ef vindar blása þannig. Þetta mál, að klára að lögfesta þessi réttindi, er gríðarlega mikilvægt skref. Það er að sjálfsögðu gríðarlega mikilvægt fyrir þá einstaklinga sem eiga allt sitt undir og aðstandendur þeirra en ekki síður fyrir samfélagið okkar. Ég held að mjög mikilvægt sé að hafa í huga að við erum að fylgja þróun. Við erum ekki að búa þetta til. Það springur ekki allt út hér af einstaklingum sem ætla að nýta sér þessa löggjöf. Við erum að svara kalli, að mæta þörf, að uppfylla skyldu okkar. Við erum að tryggja réttindi einstaklinga, réttindi þeirra til líkamlegrar friðhelgi, rétt þeirra til að lifa lífi sínu á sama hátt og allir aðrir. Þetta snýst ekkert um annað í sinni einföldustu mynd en frelsi til að lifa lífinu á eigin forsendum, frelsi sem okkur hinum er kannski svo tryggt og hefur verið tryggt svo lengi að við erum orðin ónæm fyrir því að það sé yfir höfuð til fólk sem hefur ekki búið við það frelsi og er núna upp á náð og miskunn löggjafans komið að fá það frelsi. Klárum því þetta mál. Samfélagið okkar er löngu komið á þennan stað. Löggjafinn hefur verið eftirbátur. Við lögum þetta. Þetta á ekki að vera svona. Því fleiri einstaklingar sem í samfélagi okkar búa við jafnan rétt, líkamlega friðhelgi, kyntjáningu, kynvitund, því fleiri einstaklingar sem ráða eigin lífi í samfélaginu, þeim mun sterkara samfélag erum við. Við hljótum öll að vilja róa í þá átt.

Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði, ódæmigerð kyneinkenni. UNICEF á Íslandi sendi inn umsögn um málið og ég held að það hafi verið eini aðilinn sem benti á að það ætti að gæta jafnræðis barna og samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna á að tryggja að öll börn séu jöfn, en því miður sé það ekki gert í þessu frumvarpi. Það hefði verið mjög einfalt og rétt að gera það fyrst við erum á annað borð að tryggja börnum þennan rétt, sem ég er algjörlega sammála. Þau eiga þennan rétt. En einhverra hluta vegna þarf löggjafinn að setja sérstaklega inn í frumvarpið klásúlu í greinargerð um einstakar greinar frumvarpsins þar sem segir orðrétt um 1. gr., með leyfi forseta: „Af skilgreiningunni og meginreglum frumvarpsins leiðir að svokallaðar forhúðaraðgerðir eða „umskurður drengja“, í tilvikum þar sem kyneinkenni eru dæmigerð, falla utan gildissviðs laga um kynrænt sjálfræði. Forhúðaraðgerðir eru nú gerðar hér á landi af heilsufarslegum ástæðum og er algengasta orsökin sú að forhúð er of þröng og veldur sársauka, þvaglátsvandamálum, sýkingum, vandamálum við kynlíf o.fl. Getur því reynst heilsufarslega nauðsynlegt að fjarlægja fremri hluta forhúðar eða opna án þess að fjarlægja. Þegar börn yngri en 16 ára eiga í hlut falla slíkar aðgerðir undir 4. gr. frumvarpsins, enda teljast kyneinkenni í slíkum tilvikum ódæmigerð. Aðgerðirnar eru heimilar með þeim skilyrðum sem 4. gr. frumvarpsins setur, þ.e. með samþykki barns eða, ef barn er ófært um að veita samþykki, þegar heilsufarslegar ástæður liggja að baki, og skal þá fylgja þeirri málsmeðferð sem þar er mælt fyrir um. Forhúðaraðgerðir í tilvikum þar sem forhúð er dæmigerð og þar sem slíkar aðgerðir kunna að vera gerðar eða fyrirhugaðar af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum falla utan gildissviðs frumvarpsins og hafa ákvæði frumvarpsins því engin áhrif á það hvort slíkar aðgerðir eru gerðar eða heimilar.“ Ég tel að með þessu sé hreinlega verið að segja: Það má gera svona aðgerðir á ungum drengjum, sama á hvaða aldri þeir eru, af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum. Það er engin önnur skýring á því að hafa þessa klausu þarna inni og nota ekki tækifærið til að setja það í lög líka að það megi ekki þannig að öll börn séu undir sama hatti. Við erum búin að taka á þessu vandamáli með stúlkur sem betur fer. Þar er, eins og við vitum, mjög alvarlegt vandamál í gangi í heiminum og þarf að taka virkilega vel á því og er verið að gera. Þar höfum við sýnt gott fordæmi en einhverra hluta vegna erum við búin að ákveða að þetta sé í lagi með drengi. Það segir líka í 4. gr. frumvarpsins að til varanlegra breytinga samkvæmt 1. og 2. málslið hennar teljast m.a. skurðaðgerðir. Þarna er um skurðaðgerðir að ræða, gjörsamlega óþarfar skurðaðgerðir, sem eru gerðar af trúarlegum eða menningarlegum ástæðum. Ég spyr fyrir mitt leyti: Hvers vegna í ósköpunum ætlum við enn einu sinni, þegar við höfum þetta góða tækifæri, ekki að taka þetta úr umferð í okkar lagabálki og ganga frá því í eitt skipti fyrir öll að þetta sé bannað? Hér segir líka að aðgerðir séu í lagi í ákveðnum tilgangi, ef hann er læknisfræðilegur, en svo leyfum við líka aðgerðir og segjum að þær séu í lagi af því að einhver trú segir að það eigi að gera það eða af einhverjum öðrum annarlegum ástæðum. Við verðum að gæta jafnræðis. Við höfum barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. UNICEF á Íslandi bendir á þetta. Ég veit að það eru bæði heilbrigðisstarfsmenn og aðrir sem eru sammála mér í því að það sé eiginlega óskiljanlegt að við skulum ekki vera búin að taka á þessu vandamáli. Það er líka stórfurðulegt að við skulum ekki hafa nýtt tækifærið til þess núna, fyrst við erum á annað borð að semja vandað frumvarp um að gæta að rétti barna sem einhverra hluta vegna þurfa þann rétt að ekki séu gerðar stóraðgerðir á þeirra líkama nema það sé lífsnauðsynlegt og ef ekki sé um að ræða lífsnauðsynlegar aðgerðir með samþykki foreldra og lífsnauðsynlegar aðgerðir sem þarf að gera strax sé beðið með það þangað til barnið getur veitt samþykki. Þetta á auðvitað að gilda í öllum svona málum. Við eigum ekki að taka eitthvert eitt atriði út úr eins og er gert í frumvarpinu þar sem við setjum hreinlega inn texta um að trúarlegar og menningarlegar ástæður falli utan gildissviðs þessa máls. Það er furðulegt fyrirbrigði. Ég vona heitt og innilega að málið fari aftur til allsherjar- og menntamálanefndar og þar verði tekið á þessu atriði. Það þarf að gera eitthvað í þessu og það er okkur til skammar að við skulum láta þetta hanga í lausu lofti enn eina ferðina og við skulum ekki geta klárað það. Hér var kjörið tækifæri til að taka þennan ljóta blett út og setja gott fordæmi fyrir heiminn um að við líðum ekki inngrip í líkama barna út af einhverjum trúarlegum eða menningarlegum ástæðum. Við eigum að vera orðin þróaðri en það. Við eigum að útiloka allt ofbeldi sem er beitt, sama hver birtingarmynd þess er, í nafni trúar.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé lykilatriði í yfirferð og umfjöllun um þetta mál og tengd mál sem því fylgja - hér er í reynd verið að vinna fjögur frumvörp úr allsherjarnefnd á sama tíma, sem ég vil leyfa mér að segja að haldist í hendur - að hafa einfaldlega í huga hver forsagan er. Varðandi þetta tiltekna mál verður að undirstrika það og rifja það upp að það er því miður sagan og veruleiki okkar allra að einstaklingar með ódæmigerð kyneinkenni, börn þar á meðal, hafa í gegnum tíðina orðið fyrir kerfisbundinni mismunun, orðið fyrir réttindaskerðingu og orðið fyrir inngripi í líf og friðhelgi í flestum ef ekki öllum löndum heims. Framin hafa verið kerfisbundin brot á mannréttindum þessara barna með ónauðsynlegum og skaðlegum læknisfræðilegum inngripum og um leið með synjun á því að veita nauðsynlega læknisaðstoð. Þetta frumvarp stuðlar einfaldlega að því og stefnir að því að tryggja réttindi barna og standa vörð um friðhelgi þeirra. Það er forsaga sem þessu frumvarpi er ætlað að mæta og þetta er sú forsaga sem má einfaldlega ekki líta fram hjá þegar við rýnum hvað hér er verið að gera. Á síðustu árum hefur blessunarlega orðið mikil vakning í þessum efnum víða um heim og alþjóða- og mannréttindastofnanir hafa hvatt ríki til að setja lög sem banna ónauðsynlegar meðferðir á einstaklingum og börnum með ódæmigerð kyneinkenni, t.d. með óafturkræfum skurðaðgerðum og ófrjósemisaðgerðum án þess að samþykki sé fyrir hendi. Alþjóðastofnanir hafa bent á það í gegnum tíðina og bent á að enn þann dag í dag sé algengt að gerðar séu aðgerðir til að færa kyneinkenni barna í horf sem samfélagið eða foreldrar telji dæmigert fyrir annaðhvort karl eða konu, í raun sé verið að taka þá ákvörðun fyrir barnið. Þær aðgerðir hafa verið framkvæmdar án samþykkis barnsins og mjög oft án þess að heilsufarslegar ástæður krefjist þess og þær hafa byggst á ákveðnum hugmyndum, staðalímyndum og ég vil leyfa mér að segja fordómum. Þetta eru ónauðsynlegar aðgerðir og þær eru óafturkræfar og hafa farið fram án samþykkis barnsins. Í öllu öðru samhengi væri ekki flókið að líta þannig á að í því felist mjög skýrt brot á mannréttindum þess einstaklings og fyrir utan þá sjálfstæðu röksemd að í því felist mannréttindabrot gegn viðkomandi þá hefur það vitaskuld jafnframt í för með sér alvarlegar og neikvæðar afleiðingar á líf og velferð viðkomandi barns. Árið 2017 samþykkti þing Evrópuráðsins ályktun í þessu skyni um mannréttindi intersex fólks. Réttindi intersex fólks hafa verið til umfjöllunar hjá stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Nefnd Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi hefur tekið skýra afstöðu í þessum efnum, þ.e. gegn ónauðsynlegum skurðaðgerðum á kynfærum barna og fjallað er um þessi réttindi í barnasáttmálanum. Barnaréttarnefnd og kvennaréttarnefnd Sameinuðu þjóðanna hafa hvatt aðildarríki til aðgerða til að tryggja og verja mannréttindi barna að þessu leyti. Allir sem þekkja forsöguna og viðurkenna hana, allir sem hafa fylgst með umfjöllun og þróun víða um heim og hjá flestum alþjóðastofnunum sem við lítum til, hljóta að komast að þeirri niðurstöðu að þetta sé ekki bara eðlilegt skref heldur nauðsynlegt. Þetta er einfaldlega veruleikinn sem ákveðinn hluti barna hefur búið við, að verða fyrir kerfisbundnum mannréttindabrotum vegna þess að þau hafa fæðst með ákveðin einkenni sem hafa gert það að verkum að þau hafa sætt þessari meðferð. Meginreglan samkvæmt frumvarpinu er þá þessi: Að varanlegar breytingar á kyneinkennum barns yngra en 16 ára sem fæðist með ódæmigerð einkenni séu einungis gerðar í samræmi við vilja þess. Rauði þráðurinn í frumvarpinu er að hagsmunir barnsins séu best varðir með því að fara að vilja barnsins. Vitaskuld var það þannig að við meðferð málsins og þegar gestir komu fyrir nefndina að það heyrðust ólík sjónarmið þó að ég vilji leyfa mér að segja að þau hafi öll, með tveimur tilteknum undantekningum, verið í sömu áttina. Það væri málefnalegt sjónarmið að verja hagsmuni barnsins að þessu leyti, veita barninu svigrúm til þess að ákvarða líf sitt sjálft og að barnið væri ekki sett í þá stöðu að búið væri að taka óafturkræfa ákvörðun fyrir það. En þó heyrðist það, varðandi aldursmörk, hvernig ætti að verja barnið í því samhengi að ákvörðun fylgir ábyrgð. Það er áréttað og kemur fram í málinu, bæði í greinargerð og í nefndaráliti, að um börn á aldursbilinu 16–18 ára nægi samþykki barnsins ekki eitt og sér til að gera varanlegar breytingar á kyneinkennum heldur þurfi jafnframt mat teymis barna- og unglingageðdeildar í því skyni, þ.e. á þessu tiltekna aldursbili. Sú hugmyndafræði og sú nálgun byggist á því að á því tímamarki sé barnið einmitt enn þá barn, að það geti reynst barni þungbært að taka ákvörðun og standa eitt í þeim sporum en að meginleiðarljósið og meginstefið sé að allt sé gert til þess að vilji barnsins megi fram koma og barnið fái stuðning til að taka þær ákvarðanir sem það vill sjálft taka. Hérna hefur verið fjallað um skipan starfshóps og hvert hlutverk hans eigi að vera. Ég held að það sé mikilvægt, eins og fram hefur komið í ræðum annarra þingmanna, að sá hópur fái að hefja starf sitt sem fyrst. Það er að mínu mati alveg skýrt að það sé til marks um að hér sé verið að vanda til verka og hér sé mikið kapp lagt á það að mæta ólíkum sjónarmiðum því að lagt er upp með að fljótlega eigi að fara í að rýna árangur, rýna verklagið, með tilliti til rannsókna, þekkingar og mannréttinda þannig að það sé skýrt núna að rýnt verði hvernig framkvæmdin verði í kjölfarið. Sjálf verð ég að segja um þá sérreglu sem sett er í þessu frumvarpi um tvær tilteknar aðgerðir að þar varð það einfaldlega ofan á að þessu sinni að rök og sjónarmið heilbrigðisstarfsfólks voru svo afdráttarlaus og skýr um það að þeirra væri þörf að í mínum huga kom ekkert annað til greina en að mæta því. Þó er það gert með þeim hætti að ákveðin opnun felst í því að setja þann starfshóp strax upp til þess að halda samtalinu áfram og lengra eftir þörfum. Mér finnst mikilvægt í þessu máli, eins og ég sagði í byrjun, að þegar við ræðum um það séum við meðvituð um það að löggjafinn er með þessu frumvarpi og þremur til viðbótar að ramma það mjög skýrt og skilmerkilega inn að sjálfræðið nái líka til kynræns hluta lífs okkar, að við séum loksins komin með það skýrt í allri löggjöf okkar að sömu sjónarmið eigi við um kynrænt sjálfræði og annað. Frumvarpið felur í sér mikilsverðar réttarbætur og viðurkenningu á réttindum. Ég held að hér séum við með til meðferðar áfanga sem samfélagið allt ætti að gleðjast yfir. Við erum að ljúka hér þeim kafla sem ég rakti í byrjun að er forsaga þessa frumvarps, ljúka þeim kafla að börn sæti því að fara í gegnum aðgerðir sem eru óafturkræfar og hafa áhrif á líf þeirra allt algjörlega án þess að á því sé nokkur einasta nauðsyn. Og við þurfum öll að muna að í þessum málum erum við gegnumgangandi að styrkja vernd friðhelginnar, sjálfsákvörðunarréttarins, sem grundvallarmannréttindi felast í, og á við um kynrænt sjálfræði eins og annað.

Herra forseti. Nöfn frumvarpa eru oft villandi og iðulega stytt. Í nafni þessa frumvarps er vísað til annarra laga, laga um kynrænt sjálfræði, sem segir ekki mikið um þá viðbót sem hér er verið að reyna að innleiða. Eðlilegra nafn á þessu frumvarpi, miðað við nafngiftahefð hér í þinginu, væri „frumvarp um bann við barnalækningum“ og svo innan sviga „vegna þess sem varðar þvagfæri og kynfæri“, því að það er það sem lagt er til hérna. Það er verið að leggja það til að fjöldi barna, tugir barna á hverju ári a.m.k. á Íslandi, verði svipt lækningum sem þau hafa notið árum og áratugum saman, svipt lífsbætandi aðgerðum og lyfjagjöf sem oft á tíðum er komin mikil reynsla á og hefur haft jákvæð áhrif á líf þessara barna. Það kemur reyndar fram í frumvarpinu og í áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar og í ræðum fyrr í þessari umræðu að þegar vísað er til ódæmigerðra kyneinkenna er skilgreiningin mjög víð. Hún er reyndar svo víð, herra forseti, að nú er verið að setja í þennan hóp u.þ.b. hundraðfalt fleiri börn en hafa fallið undir það sem stundum er kallað intersex, þar sem kyneinkenni eru óljós. Hér er verið að taka með stóran hóp barna, tugi barna á ári, sem gætu notið lækninga eins og börn hafa gert í mörg ár og áratugi en verða nú svipt tækifærinu til þess og foreldrar þeirra möguleikanum á að gera það sem er best fyrir barnið. Þetta er dæmigert umbúðamál, mál sem er algerlega dæmigert fyrir meginvanda stjórnmálanna nú til dags þar sem allt snýst um heitið, umbúðirnar en ekki innihaldið. Allt snýst um yfirlýst markmið en ekki leiðirnar að því markmiði og hvort þær eru gagnlegar eða til tjóns. Ég ætla rétt að nefna eina setningu úr frumvarpinu svona til að byrja með til að lýsa því hversu mikill tvískinnungur einkennir þetta frumvarp. Í því segir, með leyfi forseta: „Börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni njóta réttar til líkamlegrar friðhelgi í tengslum við kyneinkenni sín og eiga rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita.“ Látum liggja á milli hluta að orðið „fullkomið“ stigbeygist ekki, enda er þetta einungis ein af fjölmörgum setningum, fjölmörgum dæmum úr þessu frumvarpi, um það sem má kalla nýlensku eða „double speak“, tvíhugsun að hætti Orwells þar sem hlutirnir eru orðaðir algerlega öfugt við það sem í rauninni er verið að gera. Hvað varðar setninguna sem ég las upp kemur fram að börn eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu á hverjum tíma en frumvarpið gengur einmitt út á að svipta þau tækifærinu til að njóta bestu heilbrigðisþjónustu sem völ er á. Aðstoð er ánauð. Heilbrigði er skaði. Lækningar eru pyndingar. Bönn eru frelsi. Þetta eru bara nokkur dæmi um tvíhugsun að hætti Orwells sem birtist í frumvarpinu eins og ég mun rekja hér á eftir. Hér hafa hvorki sérfræðingar, læknar, vísindamenn né embættismenn ráðið för heldur áköfustu aktívistar. Frumvarpið ber þess öll merki og raunar furðulegt að lesa það og að það skuli koma úr forsætisráðuneytinu því að textinn í því er svo uppfullur af fyrrnefndri nýlensku og tvíhugsun og fordómum, leyfi ég mér að segja, að ég man ekki eftir að hafa séð annað eins frumvarp úr ráðuneyti a.m.k. Við sjáum líka hverjir hafa veitt umsögn um þetta mál í meðförum nefndarinnar. Það eru nokkur samtök aktívista á þessu sviði en nefndin virðist ekki hafa haft fyrir því að leita álits sérfræðinga, lækna, landlæknis t.d., á áhrifum þessa máls. Að vísu skilst mér að einn læknir hafi komið fyrir nefndina, sami læknir og tók þátt í starfshópi við undirbúning málsins og ég geri ráð fyrir að sá læknir eigi alla skástu kaflana eða varúðarráðstafanirnar í frumvarpinu og í umfjöllun um það. En eins og við höfum heyrt reyndar fyrr í umræðunni þá eru menn ekki á eitt sáttir um að slíkar varúðarráðstafanir eigi yfir höfuð að vera til staðar og leggja áherslu á að flýta endurskoðun þeirra ráðstafana. Ég kem betur inn á það á eftir. Herra forseti. Þetta frumvarp úr forsætisráðuneyti Íslands inniheldur setningar á borð við þessa, sem fjallar um skilgreiningu frumvarpsins, með leyfi forseta: „Skilgreiningin er ekki í grundvallaratriðum læknisfræðileg heldur byggist á því að kyn sé að verulegu leyti félagslegt fyrirbæri.“ Ég ætla að lesa þetta aftur, herra forseti. Þetta er í frumvarpi frá ríkisstjórn Íslands. „Skilgreiningin er ekki í grundvallaratriðum læknisfræðileg heldur byggist á því að kyn sé að verulegu leyti félagslegt fyrirbæri.“ Engu að síður er hér, eins og hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson benti á áðan, verið að leggja til að félagslegir þættir komi ekki til álita þegar verið er að meta hvort börn eigi rétt á aðgerðum undir handleiðslu lækna eða foreldra sinna. Þetta er að öllum líkindum, og ég held að ég geti alveg fullyrt það, herra forseti, galnasta frumvarp sem ég hef séð frá því ég hóf þátttöku í pólitík. Ég hvet alla til að lesa þetta mál, lesa frumvarpið í heild þótt það sé langt, lesa megintextann, lesa greinargerðina og ekki hvað síst skýringarnar við ákveðnar lagagreinar. Ég ætla að leyfa mér að setja fram þá kenningu að ekki einn einasti þingmaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Brynjar Níelsson, hafi lesið þetta frumvarp. Sé það rangt hjá mér þá hvet ég þá þingmenn sem það hafa gert til að koma hér upp og taka þátt í umræðunni því að svo margt í frumvarpinu gengur svo gegn þeim hugsjónum sem Sjálfstæðisflokkurinn og raunar fleiri flokkar, Framsóknarflokkur og fleiri, allir flokkar sem að einhverju leyti hafa litið til borgaralegra réttinda, hafa staðið fyrir að það getur ekki verið að þingmaður úr þessum flokkum hafi lesið málið og ætli sér engu að síður að styðja það. Ég ítreka hvatninguna um að ef einhverjir hafa gert það þá komi þeir hér upp og verji málið. En ég hef ekki orðið mikið var við þátttöku fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í þessari umræðu eða að von sé á henni. Þetta mál er ómannúðlegt. Þá er ég ekki bara að tala um að hér séu á einhvern hátt ólíkar skilgreiningar eða ólíkt mat á því hvað er mannúðlegt, ólík sjónarmið. Í þessu er ekki fjallað um vísindi, lækningar og framfarir eða heilbrigða skynsemi heldur blindar, rakalausar öfgar. Rökstuðningurinn allur ber þess merki. Og þetta er ekki spurning um réttindi trans fólks eins og sumir hafa kannski haldið. Þetta er spurning um hvaða aðgerðir, hvaða lækningar, hvaða lyf er heimilt að gefa börnum til að gera líf þeirra betra. Þetta er mál sem mun hafa varanleg áhrif, nái það fram að ganga, á líf hundruð barna til framtíðar og verði þessu ekki breytt, þúsunda íslenskra barna. Þetta er mál sem mun leiða til þess að íslenskir foreldrar munu leita til útlanda með börn sín til að fá eðlilega meðferð, eðlilegar lækningar í samræmi við nútímaþekkingu og vísindi. Ef eitthvert annað land væri að banna læknisþjónustu við börn með þessum hætti, t.d. á trúarlegum forsendum, biðu eflaust margir þingmenn hér í röðum eftir að ræða mikilvægi þess að fordæma stjórnvöld í því landi. Ég mun á eftir fjalla um nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem er ekki til þess fallið að bæta þetta mál, eiginlega þvert á móti. En vegna þess hversu lítil áhrif nefndarálitið hefur, það eru tvær breytingartillögur held ég sem fylgja því, held ég að rétt sé að byrja á því að fara yfir málið í heild. 1. gr. fjallar um ódæmigerð kyneinkenni, en við sjáum síðan í frumvarpinu og höfum raunar heyrt í ræðum að þar er ekki átt við hefðbundna skilgreiningu á t.d. hugtakinu intersex heldur víðustu mögulegu skilgreiningu þar sem börn með meðfædda kvilla, sem í mörgum tilvikum er hægt að lækna tiltölulega auðveldlega, eru sett í þennan hóp og stærð hans þar með hundraðfölduð og börnin sem falla þar undir svipt eðlilegri heilbrigðisþjónustu og foreldrum barnanna og læknum þeirra meinað að aðstoða börnin. Í 4. gr. frumvarpsins er fjallað um breytingar á 11. gr. laganna sem vísað er til, laga um kynrænt sjálfræði. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Varanlegar breytingar á kyneinkennum barns yngra en 16 ára sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni skulu einungis gerðar í samræmi við vilja barnsins, sbr. 6. mgr. Sé barn ófært um að veita samþykki sökum ungs aldurs eða af öðrum sökum ófært um að gefa til kynna vilja sinn skal þó heimilt að breyta varanlega kyneinkennum þess ef heilsufarslegar ástæður krefjast …“ Þvílík mildi, herra forseti. Það er þó heimilt að aðstoða barnið ef heilsufarslegar aðstæður krefjast þess en jafnvel í því tilviki að undangengnu ítarlegu mati á nauðsyn breytinganna og afleiðingum þeirra til skemmri og lengri tíma. Í stað þess að áhyggjufullir foreldrar sem hafa eignast barn sem er haldið einhverjum kvilla sem væri hægt að laga og læknir gæti útskýrt fyrir foreldrunum: Þetta verður allt í lagi, við höfum séð þetta áður, við getum lagað þetta, þá þurfa þessir foreldrar nú að ganga á milli Heródesar og Pílatusar til að fá leyfi til að veita barni sínu lækningu. Þannig að jafnvel þegar heilsufarslegar ástæður krefjast inngrips þarf þetta ítarlega mat. Við heyrum hér á eftir um fleiri hindranir á möguleikum foreldra til að leita lækninga fyrir barn sitt. Svo segir í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Félagslegar, sálfélagslegar og útlitslegar ástæður teljast ekki heilsufarslegar.“ Þetta er í frumvarpi þar sem búið er að útskýra fyrir okkur að kyn sé félagslegt fyrirbæri frekar en læknisfræðilegt en félagslegar ástæður heimila ekki aðgerðir til að hjálpa börnum. Svo segir: „Til varanlegra breytinga skv. 1. og 2. málsl. teljast meðal annars skurðaðgerðir, lyfjameðferðir og önnur óafturkræf læknisfræðileg inngrip.“ Ég ætla að veðja á, herra forseti, og mér heyrðist það á umræðunni hérna áðan, að svona ákvæði sem þó opnar einhvern möguleika, sé komið frá þeim fáu sérfræðingum í lækningum eða vísindum sem fengu að koma að þessu máli. En eins og við heyrum líka á eftir og höfum heyrt fyrr í umræðunni þá virðist tilhneigingin vera sú að draga úr möguleikunum á að veita svona heimildir. Í frumvarpinu segir: „Við undirbúning ákvörðunar um varanlegar breytingar á kyneinkennum barns af heilsufarslegum ástæðum án samþykkis þess skv. 2. mgr. skal hafa barnið með í ráðum eftir því sem þroski þess leyfir og ávallt frá 12 ára aldri.“ - Jafnvel þó að um sé að ræða breytingar af heilsufarslegum ástæðum. Aðeins neðar í umfjöllun um 4. gr. segir, með leyfi forseta: „Í ákvarðanatökuferlinu skulu barnið og forsjáraðilar njóta ráðgjafar og stuðnings frá teymi um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni skv. 13. gr. a. Ávallt skal tekin rökstudd afstaða til þess hvort mögulegt sé að fresta varanlegum breytingum þar til barnið getur gefið upplýst samþykki sitt og bregðast við hinum heilsufarslegu ástæðum með öðrum og vægari hætti.“ - Enn ein hindrunin, herra forseti, til að koma í veg fyrir að ráðist sé í aðgerðir sem í mörgum tilvikum skila langbestum árangri ef þær eru framkvæmdar á meðan barnið er ungt. Aðeins neðar segir: „Forsjáraðilar skulu skýra barni sínu frá varanlegum breytingum sem gerðar hafi verið á kyneinkennum þess þegar það hefur þroska til.“ Hér er enn verið að fjalla um þessar aðgerðir sem þó eru heimilar af heilsufarslegum ástæðum, en jafnvel í því tilviki ber foreldrum nú samkvæmt lögum að fara yfir það með barninu. Taka samtal á borð við: Jæja, Nonni minn, nú ert þú orðinn 11 ára gamall og ég þarf að segja þér að þvagfæri þín virkuðu ekki sem skyldi þegar þú fæddist og því var ráðist í þessa aðgerð. En í sama frumvarpi er bent á að í lögum um réttindi sjúklinga hafi verið talið óæskilegt að ætlast til þess að börn hefðu aðgang að upplýsingum um slíkar aðgerðir vegna þess að það gæti haft skaðleg áhrif á þau andlega. En hér er þessi skylda sett á foreldra með lögum. Svo segir í framhaldinu, og við erum enn að fjalla um þessa litlu möguleika sem eru til staðar þó á því að leita eftir samþykki yfirvalda og nefnda til að fá að veita börnum lækningu: „Þrátt fyrir 2. mgr. skal eftirfarandi gilda um þær varanlegu breytingar á kyneinkennum barns yngra en 16 ára sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni sem felast í skurðaðgerð vegna of stuttrar þvagrásar (reðurhúfuneðanrásar) eða lyfjameðferð vegna vanvaxtar á typpi í þeim tilvikum þegar barn er ófært um að veita upplýst samþykki sökum ungs aldurs eða er af öðrum sökum ófært um að gefa til kynna vilja sinn.“ Svo er útskýrt nánar hvað í þessu felst. Enn og aftur: Þvílík miskunn, herra forseti, að það skuli hafa komist inn í frumvarpið að barn sem fæðist með of stutta þvagrás, og við fáum að heyra hér á eftir hvaða afleiðingar það hefur, skuli hugsanlega mega fá lækningu á meðan tækifæri er til og þar með lifa heilbrigðara og betra lífi sem barn og sem fullorðinn einstaklingur. En þessi ákvæði um að heimila aðgerðir vegna of stuttrar þvagrásar eða þegar limur vex ekki eðlilega skal fjarlægja að mati flestra sem veittu umsögn um þetta mál. Og hver eru viðbrögð nefndarinnar við því? Jú, að flýta endurskoðun á því hvort það eigi að taka út þessa möguleika. Hverjir eiga að meta það? Meira og minna sömu aðilarnir og komu fyrir nefndina og vildu þetta ákvæði út vegna þess að það fæli í sér á einhvern hátt að verið væri að skipta upp þeim hópi barna sem hafa ódæmigerð kyneinkenni samkvæmt þessari víðustu skilgreiningu í heimi sem ríkisstjórnin leggur hér til grundvallar. Síðar í frumvarpinu er, eins og ég kom aðeins inn á, útskýrt nánar hvers vegna þessar tilteknu aðgerðir, t.d. varðandi of stutta þvagrás, eru mikilvægar og tiltölulega einfalt að ráðast í þær og hafa gefið góða raun. En engu að síður eru einu skilaboðin sem nefndin skilur eftir fyrir okkur, í umfjöllun um málið fyrir 2. umr., að það þurfi að flýta því að kanna hvort ekki eigi að taka út þessar heimildir. Í framhaldinu er nánar fjallað um möguleika á að fá að veita börnum læknisþjónustu en þó er útlistað hvaða hindranir séu þar settar í veginn, eins og það sé kostur. Það þarf auðvitað sérfræðinefnd að fjalla um þetta og allt til þess fallið að draga úr líkunum á því að af þessu verði, jafnvel að því marki að setja sérstakar reglur um að skila ítarlegum skýrslum um allt þetta jafnt og þétt, væntanlega til þess að heilbrigðisstarfsmenn veigri sér við að veita þessa þjónustu. Herra forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum en ég er rétt byrjaður á fyrsta hluta frumvarpsins, þ.e. sjálfum greinum þess, búinn með tvær síður af um 20 og ekki kominn að nefndarálitinu, svo ég bið hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég ætla ekki að nota tíma minn í að fara í gegnum allar þær rangfærslur sem voru í máli hv. þingmanns eða þar sem hann skautaði mjög hratt yfir atriði en ætla þó að nefna það og ítreka það að þetta frumvarp, sem við ræðum hér í dag, er afrakstur sérfræðihóps sem var skipaður um leið og lög um kynrænt sjálfræði voru samþykkt á Alþingi. Þegar hv. þingmaður furðar sig á því að einhverjir tilteknir aðilar hafi ekki skilað inn umsögn um málið vil ég bara ítreka það, af því að það er mikilvægt að það komi fram við meðferð málsins, að það sátu sérfræðingar í barnalækningum og innkirtlalækningum barna í þeim sérfræðihópi sem skilaði frumvarpinu af sér og höfðu því beina aðkomu að því. Þeir töldu ekki ástæðu til þess að skila inn umsögn um málið einmitt vegna þess að þeirra sjónarmið voru komin fram og gerðu það ekki heldur þegar málið lá til kynningar í samráðsgátt stjórnvalda. Mig langar í þessu fyrra andsvari að spyrja hv. þingmann, vegna þess að honum hefur orðið tíðrætt um aðkomu sérfræðinga eða skort á þeim: Ef ekki sérfræðingar í þessum málum, hverjir eiga þá að mati hv. þingmanns að fjalla um jafn flókið mál og kyneinkenni eru?

Herra forseti. Ég þekki vinnu þessa starfshóps og sé að það voru tveir læknar í þessum tíu manna hópi og annar þeirra er, eftir því sem ég kemst næst, eini læknirinn sem kom fyrir nefndina til að fjalla um málið, þ.e. mál sem viðkomandi hafði sjálfur unnið að. En ég geri ráð fyrir að þessir læknar eigi, eins og ég gat um í ræðu minni, heiðurinn af þeim varnöglum sem þó eru slegnir í þessu frumvarpi enda kom fram að þessir varnaglar hefðu verið gagnrýndir í starfshópnum og af hálfu þeirra sem komu fyrir nefndina. En hv. þingmaður kemur hér upp og segist ekki ætla að fara yfir allar rangfærslurnar sem ég hafi flutt. Ég var eingöngu, herra forseti, að vitna í frumvarpið sjálft og því spyr ég hv. þingmann: Var þetta bara enn ein yfirlýsingin út í loftið eins og einkennir því miður umræðu um þetta mál? Eða getur hv. þingmaður nefnt eina, ég bið ekki meira, eina rangfærslu í máli mínu hér?

Herra forseti. Rangfærslan kom nú eiginlega fram í því að líta svo á að heilbrigðisstarfsfólk væri ósátt við málið og hefði ekki komið að samningu þess. Ég held að í rauninni kristallist ólík sýn mín og líklega annarra sem skrifa undir nefndarálit þetta og hv. þingmanns í því þegar hann gagnrýndi titilinn á lögunum, sem fjalla jú um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði, ódæmigerð kyneinkenni, og hv. þingmaður nefndi að það gæti frekar heitið börn með meðfædda kvilla sem unnt er að lækna. Málið snýst einfaldlega um það að í langflestum tilfellum snúast ódæmigerð kyneinkenni ekki um kvilla heldur um fjölbreytileika mannflórunnar og það er um hana sem er verið að fjalla og henni er óþarfi að breyta. Það eru hins vegar einstaka atriði sem sérstaklega er fjallað um í frumvarpinu sem kunna að lúta öðrum lögmálum og nefndin leggur til að þar verði hægt að gera ákveðnar aðgerðir, það þurfi að skrá það vel niður, það þurfi að liggja fyrir upplýsingar um það og svo þurfum við með bættri þekkingu að endurskoða það verklag. Það sem frumvarpið fjallar fyrst og fremst um er að við hér á Alþingi staðfestum það og samþykkjum að fólk er alls konar.

Herra forseti. Í fyrra andsvari sagði hv. þingmaður að ég hefði farið með fjölda rangfærslna. Nú segir hv. þingmaður að rangfærslan hafi verið sú að ég hafi sagt að heilbrigðisstarfsmenn væru á móti þessu og hefðu ekki komið að málum. Ég fjallað einmitt um það, eins og hæstv. forseti tók eflaust eftir, með hvaða hætti aðkoma heilbrigðisstarfsfólks hefði verið að þessu máli og benti á að varnaglarnir sem þó væru til staðar væru eflaust frá því fólki komnir. En það sem liggur fyrir er að nefndin hefur ekki, og raunar ekki heldur nefndin sem undirbjó frumvarpið, lagt verulega áherslu á að leita til vísindamanna, til heilbrigðisstarfsfólks, til lækna, til sérfræðinga á þessu sviði sem varðar líkama fólks, líkama barna, heldur þvert á móti leitað til, að því er virðist, pólitískra samherja sem taka undir setningar eins og þá sem ég vísaði í áðan, að þetta sé í rauninni ekki læknisfræðilegt mál heldur byggist á því að kynin séu að verulegu leyti félagslegt fyrirbæri, sama fólk og segir svo reyndar að ekki megi veita börnum lækningu af félagslegum ástæðum, eins sérkennilegt og það nú er. Hv. þingmaður fór svo rangt með og hélt því fram að ég hefði sagt að heiti frumvarpsins ætti að vera börn með meðfædda kvilla sem hægt er að lækna. Það var ekki það sem ég sagði en hins vegar liggur fyrir, talandi um meðfædda kvilla, að með frumvarpinu er fjöldi barna með meðfædda kvilla sem hægt er að lækna sviptur möguleikanum á því að fá slíkar lækningar eins og svo fjölmörg börn hafa fengið undanfarin ár og áratugi og lifað betra lífi fyrir vikið.

Herra forseti. Mér hugnast ekki þetta frumvarp og ætla að fara nánar yfir það. Ég verð að segja það, herra forseti, að ýmislegt í þessu er hreinlega ekki rétt. Ég kom aðeins inn á það hér í andsvari við framsögumann, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur. Í fyrsta lagi vil ég nefna það að ég skil ekki hvers vegna ekki er greint frá því í þessu frumvarpi hve mörg börn fæðist á Íslandi með ódæmigerð kyneinkenni ár hvert. Hvergi er minnst á það í frumvarpinu og svo þegar maður fer að grafa það upp þá kemur fram í greinargerð sérfræðihópsins sem vann að þessu að það væru u.þ.b. 1,7% barna sem er ótrúlega há tala og ekkert í samræmi við það sem ég hef skoðað, m.a. hjá virtum læknatímaritum vestanhafs. 1,7% eru u.þ.b. 68 börn á ári ef miðað er við sirka 4.000 fæðingar. En samkvæmt þeim bandarísku tölum sem ég hef skoðað, í virtum læknatímaritum á borð við Harvard Medicine, fæðist u.þ.b. eitt barn af hverjum 4.500–5.500 börnum með ódæmigerð kyneinkenni og það er almennt viðurkennd tölfræði í bandarískum læknavísindum. Ég sá reyndar held ég eina eða tvær greinar þar sem var sagt að það væri eitt barn af hverjum 2.000 og ef við tökum mark á því erum við að tala um tvö börn á Íslandi. Hér eru mikilvægar upplýsingar sem þurfa að liggja fyrir þegar farið er í svona lagasmíð sem hefur veruleg áhrif til framtíðar. Maður veltir því fyrir sér, herra forseti, er verið að réttlæta þetta mál frekar með því að setja hér fram tölur sem standast ekki, sem eru miðað við ýtrustu leiðir í þessum efnum? Ég varð mjög hissa þegar ég sá þetta og velti því hreinlega fyrir mér hvort Ísland skæri sig algerlega úr hvað varðar fjölda barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Ef þetta væri rétt þá væri það náttúrlega heimsfrétt, ef þessi fjöldi hér á Íslandi væri svona gríðarlega mikill miðað við það sem annars staðar er. Í Morgunblaðinu var frétt um þetta þar sem var m.a. viðtal við fulltrúa Amnesty International og maður veltir því fyrir sér hvort þau samtök séu einmitt að leggja þessa tölu til grundvallar. Ég sá að það er umsögn frá þeim í gáttinni. En hvaðan kemur þessi tala? Það væri fróðlegt að fá að vita það. Ekkert er minnst á það að öðru leyti en því að hér sé um ýtrasta hóp að ræða og það er svo sem viðurkennt í greinargerðinni. Mér finnst það, herra forseti, ekki góð vinnubrögð að setja þetta fram með þeim hætti. Þarna er engin tölfræði frá landlækni. Þessu er einhvern veginn bara slegið fram. Þessi tala er röng miðað við virt læknatímarit og það er ekki hægt að gera þetta með þessum hætti og mér finnst það setja þessa vinnu niður að þetta skuli vera gert með þessum hætti. Í hinu virta læknisfræðitímariti Harvard Medicine, sem ég nefndi hér áðan, segir að ódæmigerð kyneinkenni séu sjaldgæf, lögð er áhersla á það. Auk þess segir að kennsluefni sé áfátt og gloppur í rannsóknargögnum. Það geri það að verkum að sérfræðingar eigi í vandkvæðum með að átta sig á því hvernig best sé að sinna þessum einstaklingum. Ofan á það bætist síðan þrýstingur frá mannréttindasamtökum sem hefur vaxið gríðarlega á mjög skömmum tíma. Í sama læknablaði segir jafnframt að ódæmigerð kyneinkenni séu flókið viðfangsefni, sem þau eru svo sannarlega, læknisfræðilega en einnig pólitískt. Með öðrum hætti, og þá sérstaklega á síðustu misserum, hefur þetta svið beinlínis verið yfirtekið af ákveðnum hópum, og nú er ég að vitna í grein í virtu læknatímariti, sem hafi gert það að verkum að sérfræðilæknar hafi hreinlega ekki hugrekki til að ræða þessi mál sem skyldi. Það er mjög athyglisvert, herra forseti. Þarna erum við náttúrlega komin á hættulega braut, ef þeir sem þekkja best til í þessum málaflokki veigra sér við að tjá sig um hann vegna þess að þeir óttist þrýsting frá hagsmunahópum og hafi ekki hugrekki til að ræða það. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé kannski bara staðreyndin hér á Íslandi vegna þess að hér eru engar umsagnir frá sérfræðingum á þessu sviði eða þeim sem ættu kannski best til að þekkja. En ég veit að búið er að segja frá því hér í andsvari að sérfræðihópur hafi unnið að þessu og þar hafi verið tveir læknar. Mér finnst það einfaldlega ekki nægilegt. Ég hefði svo sannarlega viljað sjá umsagnir frá Læknafélagi Íslands og mér skilst, herra forseti, að Læknafélag Íslands hafi sent inn umsögn en ég finn hana hvergi og hún er ekki á lista yfir umsagnir. En ég spurðist fyrir um þetta og þá var svarið að félagið hafi sent inn umsögn þannig að það er rétt að það verði skoðað vegna þess að það er bara mjög mikilvægt að fá álit þess. Auk þess hefði maður talið eðlilegt að landlæknir kæmi að þessu. Þeir læknar og sálfræðingar sem eru hlynntir aðgerðum á börnum með ódæmigerð kyneinkenni hafa sett fram ákveðin rök fyrir því og þau eru að börnin muni ekki eftir aðgerðinni, sár grói hraðar og minna sé um blæðingar og þau alist ekki upp óörugg um kyn sitt og börnin og fjölskyldur þeirra verði ekki fyrir einelti. Þetta er frá Harvard Medicine. Læknar og sálfræðingar sem eru hlynntir slíkum aðgerðum nefna þá þætti sem ég nefndi hér, að börnin muni ekki eftir aðgerðinni, sárin grói hraðar og minna sé um blæðingar, börnin alist ekki upp óörugg um kyn sitt og börn og fjölskyldur þeirra verði ekki fyrir einelti. Það er hlutur sem þarf að ræða sérstaklega, einelti, hvort það geti ekki haft veruleg áhrif fyrir börnin andlega séð ef óheimilt verður að fara í útlitsaðgerðir. Haft er eftir þessum sömu læknum að það sé tæknilega auðveldara að gera þessar aðgerðir þegar börnin eru ung og þegar aðgerð er auðveldari fyrir skurðlækni er hún auðveldari fyrir sjúklinginn. Þeir sem eru fylgjandi því að bíða með aðgerð, það er rétt að það komi fram hér líka, þar til viðkomandi getur tekið ákvörðun sjálfur segja að þó svo að skurðaðgerðir séu auðveldari á ungu barni megi það ekki ganga framar sjálfsákvörðunarréttinum. Það er hitt sjónarmiðið og sjálfsagt að minnast á það hér. En í þessari grein í læknablaðinu kemur fram að einfaldlega vanti gögn til að gera langtímarannsóknir á viðfangsefninu. Þess vegna sé ekki hægt að mæla áhættuna af skurðaðgerð og heldur ekki hægt að mæla kosti þess að bíða með aðgerð á móti því að fara í aðgerð. Hér vantar gögn, segja virtir vísindamenn. En flutningsmenn og ríkisstjórnin ætla hins vegar að fara alla leið með þetta mál þrátt fyrir að sérfræðingar á þessu sviði erlendis, vestanhafs, hafi bent á að það vanti gögn til að fara í langtímarannsóknir svo hægt sé að segja til með afgerandi hætti hverju þeir mæla í raun og veru með í þessu. Það er einnig óljóst, svo ég haldi áfram að vitna í þessa grein, hvort þeir sem hafa sagt reynslu sína opinberlega séu að segja frá reynslu sem flestir trans einstaklingar hafi frá að segja. Við vitum það ekki. Enn og aftur vantar gögn. Í greininni segir að taka verði mið af því að í mörgum tilfellum voru læknavísindin ekki komin eins langt á veg og þau eru í dag. Þarna var einfaldlega verið að notast við gamla tækni og núna eru náttúrlega gríðarlegar framfarir í læknavísindum þegar kemur að skurðaðgerðum þannig að það er ekki hægt að bera aðgerðir í dag saman við aðgerðir fyrir 10, 15, 20 árum vegna þess að þær voru miklu umfangsmeiri og tæknin gerði það að verkum í þá daga að þetta var miklu meira álag á viðkomandi einstakling og meira langvarandi. Samtök þvagfæraskurðlækna í Bandaríkjunum sendu frá sér yfirlýsingu árið 2017 þess efnis að það væri óskynsamlegt að banna aðgerðir á börnum á því sviði sem væri mjög flókið. Flest tilfelli um ódæmigerð kyneinkenni koma fram við fæðingu og lítill hluti þeirra er lífshættulegur. Sérfræðingar sem koma að þessum málum sinna að jafnaði um fimm einstaklingum á sínum ferli. Þetta er tölfræði frá Harvard-háskóla. Sérfræðingur sem starfar á þessu sviði sinnir sirka fimm tilfellum á öllum sínum starfsferli sem sýnir hversu sjaldgæft þetta er, sem betur fer. Að halda því síðan fram hér að þetta séu 68 börn á ári er bara algjörlega út úr korti, herra forseti, og ég skil ekki þessa framsetningu. Að mínum dómi er verið að gera meira úr þessu máli en tilefni er til. Þá spyr maður sig: Á löggjafinn að grípa inn í mál í heilbrigðisgeiranum með svo afgerandi hætti sem hér er lagt til þegar við erum að tala um mun færri einstaklinga en hér er sagt frá? Reyndar er ekki sagt frá því í frumvarpinu, sem er náttúrlega verulegur galli. Kannski vilja flutningsmenn ekki segja frá því að þeir eru miklu færri en flutningsmenn halda fram. Ef eitthvað er að í heilbrigðisþjónustunni sem lýtur að þessum einstaklingum á að sjálfsögðu að laga það en án þess að fara í einhverjar róttækar breytingar á löggjöf, án þess að fara fram með valdboði sem við vitum ekki hvaða afleiðingar getur haft og mun hafa það í för með sér að fjölskyldur munu leita erlendis til að fara í aðgerðir af þessu tagi vegna þess að verið er að banna þær hér á Íslandi. Amnesty International fullyrðir að þegar einstaklingar með ódæmigerð líffræðileg kyneinkenni og fjölskyldur þeirra leita eftir þjónustu í íslenska heilbrigðiskerfinu sé þar skortur á skýru mannréttindamiðuðu verklagi og þverfaglegri nálgun ásamt ónógum félagslegum stuðningi og dragi það úr möguleikum þeirra til að njóta líkamlegrar heilsu að hæsta marki sem unnt er. Þetta er ansi hörð gagnrýni á íslenska heilbrigðiskerfið, ég verð að segja það, en samtökin greina ekki frá því við hversu marga einstaklinga var rætt þegar þau fengu þessa niðurstöðu sína og hversu margir einstaklingar hafi yfir höfuð þessa sögu að segja. Ekkert er minnst á það. Hér er bara komið með mjög harða gagnrýni á íslenska heilbrigðiskerfið hvað það varðar en ekkert sagt við hve marga hafi verið rætt, hve margir hafi frá þessari reynslu að segja. Það er verulegur galli á framsetningu samtakanna. Skortur á faglegri nálgun, segja samtökin Amnesty International. Er það virkilega þannig, herra forseti, að heilbrigðiskerfi okkar, sem hefur staðið sig frábærlega í faraldrinum og starfsfólk þar unnið gríðarlega gott starf á erfiðum tímum, sé ófaglegt? Er það ófaglegt eins og samtökin fullyrða? Mér finnst þessi umfjöllun, herra forseti, mjög sérstök. Maður veltir því fyrir sér, er kannski rótin að þessu frumvarpi komin frá þessum samtökum, Amnesty International? Ég verð að segja það, herra forseti, að þessi samtök eru ekki yfir gagnrýni hafin. Þau ganga svo langt í umsögn sinni við frumvarpið að þau harma að í frumvarpinu hafi verið sett sérregla um vægari skilyrði fyrir því að varanlegar breytingar séu gerðar á kyneinkennum barns sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni sem felast í of stuttri þvagrás eða vanvexti á typpi og hvetja til þess að sérreglan verði felld burt. Of stutt þvagrás og vanvöxtur á typpi eru ódæmigerð kyneinkenni. Samtökin vilja banna aðgerðir á börnum þegar þvagrásin er of stutt. Börn eiga þá bara að lifa með því. Læknavísindin eiga ekki að hjálpa þessum börnum. Ég verð að segja að ég held að menn séu komnir langt út fyrir allt velsæmi í þeim efnum með þessari framsetningu og mér finnst nauðsynlegt, herra forseti, að ræða hér andlega þáttinn, þau skaðlegu áhrif sem það getur haft á barn að vera með útlitsgölluð kynfæri, ódæmigerð kyneinkenni sem snúa að útlitinu, og fá ekki notið hinna fullkomnu læknavísinda til að laga það. Ég held að það sé ávísun á einelti í skólum þar sem börn koma saman og þurfa að fara í leikfimi og sturtu. Þetta er grimmur heimur, það er bara þannig. Mér finnst mjög sérkennilegt að þetta skuli ekki hafa fengið meiri áherslu í þessu frumvarpi. Þar er talað um líkamlega friðhelgi en er það friðhelgi að lenda síðan í einelti vegna útlitsgalla á kynfærum sem ekki mátti laga? Nú vann að þessu frumvarpi sérfræðihópur. Maður hefur hvergi fengið að sjá nöfn, hvaða sérfræðingar það voru. Voru sálfræðingar í þeim hópi? Já, er sagt í þingsal. Það er gott að heyra það. En það væri líka mjög gott að fá umsagnir frá sálfræðingum. 
             Herra forseti. Ég sé að tíminn er á þrotum en ég hefði viljað koma inn á margt fleira í þessu stóra máli. T.d. hefur verið rætt hér í þingsal um réttinn til að ráða eigin lífi og lifa lífinu á sama hátt og allir aðrir. Lifa börn sem hafa útlitsgalla á kynfærum sama lífi og önnur börn? 

Hæstv. forseti. Ég heyri að þingmenn Miðflokksins hafa áhyggjur af þessu máli, að það sé ekki nægilega vel unnið og það vanti nauðsynlegar upplýsingar svo hægt sé að taka meðvitaða ákvörðun um málið. Í gögnum málsins, bæði á heimasíðu þingsins og í frumvarpi til laga og svo í nefndarálitinu, koma fram mikilvægar upplýsingar sem ég held að þingmenn Miðflokksins hefðu gott af því að kynna sér svo að þeim verði svolítið rótt. Það kemur t.d. fram á bls. 9 í frumvarpinu í hverju samráðið fólst. Það hafa þó nokkrir þingmenn, þar á meðal framsögumaður málsins, hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir, farið yfir vinnu starfshópsins sem skilaði af sér 2020 og frumvarpið er byggt á þeirri vinnu. Í starfshópnum sátu okkar fremstu sérfræðingar á þessu sviði. Á bls. 9 er talið upp hvers lags sérfræðingar þetta voru. Varðandi meintan skort á umsögnum, m.a. frá Læknafélagi Íslands, þá sést á heimasíðu þingsins hverjir fengu beiðni um að skila umsögn. Þar á meðal var Læknafélag Íslands. Félagið skilaði ekki umsögn en eins og fram hefur komið átti það þátt í samningu þessa frumvarps og taldi að sjónarmið þess væru komin fram í frumvarpinu eins og það er lagt fram. Þannig að ég held að þetta mál sé ansi vandað og að baki því eru okkar fremstu sérfræðingar. Hvað varðar tölfræðina ætla ég að koma að því í seinna andsvari.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir þetta. Fyrst varðandi Læknafélag Íslands. Ég fékk þær upplýsingar að þeir hefðu sent inn umsögn og það virðist þá bara rangt. Ég fékk reyndar þær upplýsingar frá fyrstu hendi, en við sjáum til, ég kannaði það sérstaklega af því að ég var svo hissa að sjá ekki umsögn frá þeim þannig að ég tók nú bara upp símann og kannaði það. En við sjáum hvað setur hvað það varðar, hvort það hafi orðið einhver mistök eða hvað. En ég óttast í þessu og ég kom aðeins inn á það, og það segja sérfræðingar vestan hafs, að þeir sem starfa við þessi mál veigri sér við að tjá sig um þessi mál vegna utanaðkomandi þrýstings. Maður veltir því fyrir sér hvort það geti verið niðurstaðan hér, að við fáum ekki umsagnir frá þeim sem tóku ekki þátt í þessari vinnu. Það er það sem ég er að velta fyrir mér. Það kemur frá virtu læknatímariti í Bandaríkjunum að þessi málaflokkur sé með þeim hætti að sérfræðingar þori bara almennt ekki að tjá sig um hann. Það var kannski kjarninn í mínum málflutningi í ræðunni áðan. Það er gott að heyra að þarna sé listi yfir þessa sérfræðinga, þeir unnu náttúrlega frumvarpið, en ég sakna fyrst og fremst umsagna frá þeim sem unnu ekki málið og koma kannski hlutlausir að því.

Hæstv. forseti. Ég nefndi bls. 9 í frumvarpinu og ég ætla bara að leyfa mér að telja upp hvaða sérfræðingar komu að og voru í þessum starfshópi. Það var barnaskurðlæknir, barnainnkirtlalæknir, barnasálfræðingur, fulltrúi Intersex Íslands, fulltrúi Samtakanna '78, kynjafræðingur, siðfræðingur og tveir lögfræðingar, annar með sérþekkingu á réttindamálum barna en hinn á mannréttindum. Formaður hópsins var skipaður af ráðherra og með hópnum starfaði sérfræðingur í forsætisráðuneytinu. Með samsetningu hópsins var leitast við að tryggja víðtækt samráð og nauðsynlega aðkomu sérfræðinga og fulltrúa hagsmunasamtaka að vinnu um fyrirhugað ákvæði. Þannig er það. Maður veit náttúrlega ekki hvað fólk er að hugsa eða hvað því finnst ef það sér ekki ástæðu til að senda inn umsögn um mál sem eru til meðferðar hjá þinginu. Engum er bannað að senda umsögn. Ég trúi þingmanninum þegar hann segist hafa leitað eftir upplýsingum frá Læknafélaginu en ég var að láta kanna það áðan og það barst ekki umsögn frá félaginu. Hún kann að hafa farið á vitlaust netfang eða eitthvað slíkt, ég get ekki fullyrt það. Varðandi skort á tölfræði, eins og þingmaðurinn fór yfir í ræðu sinni áðan, þá vitum við að það eru alltaf nokkur börn á ári sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni og ég verð að segja að að mínu mati skiptir það ekki máli hvort þau séu fimm eða 50. Ég geri ráð fyrir því að þingmaðurinn sé sammála mér með það að nauðsyn sé á lagasetningu sem þessari, en ég átta mig á hvað þingmaðurinn átti við. Hann vill kannski hafa málið ítarlegra og hann situr í fjárlaganefnd og er orðinn vanur að eiga við tölur og finnst kannski betra að hafa þær fyrir framan sig til að vera rórra með þetta allt saman.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisandsvar og gott að hún tiltók þá sérfræðinga sem komu að þessari vinnu. Ég saknaði þess reyndar svolítið að guðfræðingur skuli ekki hafa verið ráðinn til starfa líka, 

Virðulegi forseti. Til að byrja með ætla ég að leyfa mér að fullyrða að hvað sem hv. þm. Birgi Þórarinssyni hefur verið tjáð í símtali, og ég dreg orð hans ekkert í efa, en hvað sem honum kann að hafa verið tjáð þá hefur ekki neinum umsögnum frá Læknafélagi Íslands verið stungið undir stól. Ég veit að slíkri umsögn hefði verið fagnað við umfjöllun hv. allsherjar- og menntamálanefndar um þetta mál, því fleiri umsagnir og því fleiri sjónarmið, þeim mun betra í svona flóknum málum. Aðeins líka til að bregðast við því sem kom fram undir lokin í ræðu hv. þingmanns þar sem hann talaði um að kannski hefði verið nær að fá guðfræðing en siðfræðing. Það má vera en ég þykist samt fara nærri um það hvað guðfræðingurinn hefði sagt. Hann hefði sennilega sagt: Guð skapaði manninn í sinni mynd, Adam, og svo tók hann rif úr síðu mannsins Adams og gerði úr því konuna. Þar með væri málið útrætt. Kynin eru tvö, guð skapaði þau svona, fyrst bjó hann til karlmanninn og svo gerði hann konu úr rifi úr síðu karlmannsins. Við erum ekki alveg þarna lengur, með fullri virðingu fyrir trúarbrögðum og guðfræði. Það er nefnilega þannig að hugmyndir okkar þróast og breytast eftir því sem samfélagið breytist og þróast. Sú var t.d. tíðin að litið var á samkynhneigð sem sjúkdóm sem þyrfti að lækna. Hér höfum við heyrt í ræðum fyrr í dag að mönnum verður tíðrætt um lækningar, jafnvel að hér sé bann við lækningum og bann við barnalækningum og þá er gott að minnast þess að það er ekkert mjög langt síðan að læknavísindin, vísindamennirnir sjálfir, læknarnir, sem að mati sumra eru hinn endanlegi mælikvarði góðs og ills, liggur við, rétt og rangs, eru nánast með stöðu guðs í þessu máli, það er ekki mjög langt síðan að læknarnir litu á samkynhneigð sem sjúkdóm sem þyrfti að lækna og voru með ýmsar leiðir til þess að stunda þær lækningar sem allar reyndust, eins og við vitum í dag og almenn sátt er um til allrar hamingju, hörmulega því að í aðra röndina snýst þetta mál, og kannski ekki í aðra röndina, þetta bara snýst um vald. Þetta snýst um vald yfir líkama. Þetta snýst um yfirráð yfir eigin líkama. Þetta snýst um réttinn til líkamlegrar friðhelgi og jafnframt snýst þetta um skilgreiningu á því hvað eru kvillar, hvað eru sjúkdómar og hvað ekki. Um það er tekist á og það er eðlilegt að við tökumst á um það og það er eðlilegt að við ræðum það fram og til baka og þar viljum við að sjálfsögðu að fram komi af fullum þunga sjónarmið heilbrigðisstéttanna sem þekkja mannslíkamann betur en aðrir. En læknarnir og heilbrigðisstarfsfólkið þekkir það samt ekki betur en nokkur annar hvernig það er að vera einstaklingur með ódæmigerð kyneinkenni. Það þekkir enginn betur en einstaklingarnir sem sjálfir eru með ódæmigerð kyneinkenni. Og þegar við erum að fjalla um þessi mál og erum að reyna að búa til lagalegan ramma í kringum það hvernig við högum þessum málum þá hljótum við náttúrlega að hlusta á það fólk. Almennt talað er það aldrei í sjálfu sér áhyggjuefni að einhver fái meiri réttindi til þess að lifa í samræmi við sín eigin einkenni og lifa í samræmi og sátt við sjálfan sig. Það er aldrei ástæða til þess að hafa áhyggjur af því að aðrir njóti sömu réttinda og maður sjálfur og þegar við erum að tala um ódæmigerð kyneinkenni er kannski gott að minnast þess. Ég er ósammála því að frumvarpið eigi ekki að hafa orðin ódæmigerð kyneinkenni í heiti sínu. Það er nákvæmlega það sem þetta snýst um og kannski snýst nefnilega öll réttindabarátta um það hver er réttur hins ódæmigerða til að vera til. Þetta er eilíft samtal og eilíf samræða og það sem liggur fyrir okkur núna er niðurstaða sáttar milli þeirra ólíku hópa sem láta sig þessi mál varða og þarna hefur verið komist að ákveðnum málamiðlunum eftir að tekið hefur verið tillit til ólíkra sjónarmiða. Mér finnst að hér hafi tekist vel til og ég tel að þetta sé gleðidagur. Ég tel að þetta sé stór áfangi á leið okkar til þess að einstaklingarnir í samfélaginu öðlist aukin réttindi og það er að mínu mati í sjálfu sér kannski ekki margt fleira um þetta að segja nema það er kannski ástæða til að rifja upp sönginn góða eftir Hafstein Þórólfsson, ég ætla nú ekki að syngja hann en mig minnir að viðlagið í þeim söng hafi verið eitthvað á þessa leið: ég er eins og ég er, sem endurómar reyndar skemmtilega orðin í Biblíunni: ég er sá sem ég er. En þá er eins og komi einhver rödd að ofan sem segir: Nei, það gengur ekki. Það gengur ekki. Þú átt að vera eins og ég segi að þú sért. Mér finnst þetta frumvarp núna og viðleitni okkar vera áfangi á þeirri leið að við hættum þessu og að við hlustum á fólk þegar það segist vera eins og það er.

Hæstv. forseti. Mig langar örlítið að drepa á þetta mál og þá umræðu sem hefur verið í gangi. Ég viðurkenni það strax að maður hefði kannski átt að sökkva sér niður í málið örlítið fyrr en fyrir nokkrum dögum, eða tveimur, þremur vikum, og velta frumvarpinu fyrir sér. En svona er það nú bara. Það er í mörg horn að líta hér. Það sem ég vil þó segja í upphafi er að ég held að markmið okkar allra hér sé í rauninni það sama og við séum öll að hugsa um það sama. Öll viljum við að öllum líði vel í líkama sínum. Við viljum að fólk sé hamingjusamt og það upplifi ekki óhamingju vegna sjálfs sín eða hvernig komið er fram við það og þess háttar. Samfélag okkar er sem betur fer auðugt af alls konar fólki og vonandi verður það áfram, fólki sem er með mismunandi skoðanir, upplifir sig á mismunandi hátt o.s.frv. Það er bara til að auðga okkar samfélag. Ég verð hins vegar að segja að það sem truflar mig mest í þessu máli er kannski að það er ákveðið vantraust, ef það má orða það þannig. Um leið er verið að færa til ákveðna ákvörðunartöku. Það er vissulega þannig. Mér finnst þetta frumvarp ekkert ósvipað og annað mál sem er hér í meðförum Alþingis en það varðar fæðingarorlofið. Það virðist vera vantraust á foreldra. Þeim er ekki treyst til að taka ákvarðanir fyrir börn sín. Það er þó vissulega erfitt að meta það þegar barn er nýfætt eða nýlega fætt hvernig það muni þroskast í sínu lífi. Ég hef áhyggjur af því, svo að það komi strax fram, að barnsárin, grunnskólaárin geti mögulega verið erfið þegar barn fæðist á ákveðinn hátt eða með ákveðin kyneinkenni - það er nú orðið sem er notað - og hefur þá ekki tækifæri fyrr en það er a.m.k. 12 ára, ef ég skil þetta rétt, jafnvel eldra, til að hafa einhverja skoðun á því eða taka ákvörðun um það hver kyneinkenni þess eru. Þeir sem eru hlynntir frumvarpinu segja hins vegar að eðlilegt sé að sú ákvörðun sé tekin síðar. Ég hef smááhyggjur af árunum frá því að barn fæðist og þar til síðar, hvernig barninu líður í skóla, í samfélaginu o.s.frv. Auðvitað getur einstaklingur mjög ungur upplifað sig öðruvísi en dæmigerðu einkenni eru. En ég held að verið sé að fara svolítið offari í þessu máli. Það eru líka ákveðnar mótsagnir í því, eins og hefur verið bent á og ég benti á í andsvari fyrr í dag. Ég mun koma aðeins inn á það á eftir. Ég get alveg verið sammála þeim þingmönnum sem hér hafa sagt að það sé slæmt ef einhverjum líður illa. Við viljum að öllum líði vel. Það er að sjálfsögðu rétt. Kannski er það í þessum gögnum öllum, ég hef bara ekki séð það, en mér leikur svolítil forvitni á að vita hve margir af þeim einstaklingum sem hafa farið í aðgerð barnungir, jafnvel nýfæddir - eins og framkvæmdin er í dag, barn fæðist og það er gerð aðgerð á því - telja að það hafi verið rangt og vilja snúa til baka. Ég ítreka, herra forseti, að vera kann að það sé í þessum gögnum en ég hef ekki séð það. Mér finnst skipta svolitlu máli hvort það hafi verið, innan gæsalappa og sviga og alls sem hægt er að setja fyrirvara á, einhvers konar misnotkun á þessum heimildum eins og þær eru í dag. Þetta hefði ég gjarnan viljað sjá og þigg ábendingar um það ef það er einhvers staðar í gögnum okkar og ég hef misst af því. Hér voru nefndar tölur sem ég ætla ekki að fara djúpt í varðandi fjölda sem er gefinn upp í tengslum við þetta mál og hvað er þekkt annars staðar. Það er samt mikilvægt og í það minnsta forvitnilegt að vita hvað er rétt í því öllu saman. Það er líka þessi fyrirvari - eða hvað á að kalla það? Ekki fyrirvari beint heldur áskorun um að hefja strax endurskoðun á þeim þætti sem lýtur að þvagrásarvandamálum og vanvexti getnaðarlims. Það er eitthvað sem mér finnst kannski óþarfi að taka strax inn í þetta. Það er að mínu viti alla vega eitthvað sem þarf að íhuga mjög vandlega hvort eigi að vera þarna inni. En að þessum spurningum sem vöknuðu hjá mér. Sjálfsagt kemur einhver og svarar þeim í lokin. Í 4. gr. er talað um breytingar á varanlegum kyneinkennum af heilsufarsástæðum. Eins og bent hefur verið á kemur fram í umfjöllun um einstakar greinar, um 1. gr., að skilgreiningin sé ekki læknisfræðileg heldur sé í rauninni um félagslegt fyrirbæri að ræða. Ef skilgreiningin er í rauninni félagsleg en ekki læknisfræðileg hvers vegna má þá ekki taka tillit til félagslegra og sálfræðilegra ástæðna þegar verið er að meta hvort nauðsynlegt sé að fara í þessar breytingar? Það er talað um breytingar á kyni eða kyneinkennum, réttara sagt. Hvers vegna má ekki taka þessar aðstæður inn í? Félagslegar aðstæður geta ekki síður verið erfiðar og jafnvel skaðlegar eða skaðlegri en læknisfræðilegar eða heilsufarslegar aðstæður. Mér finnst heldur ekki nógu skýrt í þessu máli hvenær einhver neyð kallar fram að gripið sé inn í heilsufarslegar aðstæður. Hvenær er neyðin nóg til að gripið sé inn í? Í 4. gr. segir, með leyfi forseta: „Við undirbúning ákvörðunar um varanlegar breytingar á kyneinkennum barns af heilsufarslegum ástæðum án samþykkis þess skv. 2. mgr. skal hafa barnið með í ráðum eftir því sem þroski þess leyfir og ávallt frá 12 ára aldri.“ Ég velti aðeins fyrir mér hver metur þennan þroska. Kannski kemur það fram hér einhvers staðar og hefur farið fram hjá mér. Hver er það sem metur hvort þroski barnsins sé nægur til að það geti sjálft tekið þessa ákvörðun eða sé haft með í ráðum um hvort grípa skuli til einhvers konar aðgerðar eða farið sé í þetta ferli? Síðan vil ég nefna það að mér finnst svolítið sérstakt og í rauninni alveg furðulegt að hinir borgaralegu flokkar - eða borgaralegi flokkurinn, hann er kannski að verða einn eftir í ríkisstjórninni - skuli geta fellt sig við það að taka alla þessa ábyrgð af foreldrunum en skilja hana samt eftir að hluta til. Ef þetta verður samþykkt hér í þingsal er í rauninni verið að taka svolítið ábyrgð og ákvörðunartöku frá foreldrum barnsins. Eftir sem áður er verið að setja í lög að það lendi á foreldrunum að útskýra fyrir barninu ákvörðun sem líklega er tekin af öðrum en þeim, eins og fram kemur í textanum með 4. gr. Ef ég hef skilið þetta rétt er í rauninni verið að búa til lagaskyldu á foreldrana að útskýra, eins og kom fram hér í dag, af hverju ákveðið var að gera þetta með þessum hætti. Í 7. gr. er fjallað um breytingar á 13. gr. og talað um fagteymi o.s.frv. Eins og ég skil þetta kemur ekki fram í greininni hvernig það skuli skipað. Það væri áhugavert að heyra hvaða fagfólk á að vera í þessu teymi. Það stendur eingöngu að það verði þverfaglegt og skipað fagfólki með viðeigandi þekkingu og reynslu. Þá veltir maður fyrir sér: Bíddu, hvað nákvæmlega er viðeigandi þekking og reynsla í þessu tilviki? Ef ég fer áfram í þessa grein segir hér, með leyfi forseta: „Teymið veitir börnum yngri en 16 ára sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni, og aðstandendum þeirra, upplýsingar, ráðgjöf og meðferð í samræmi við þarfir hvers og eins og sinnir að öðru leyti þeim skyldum sem fram koma í 11. gr. a. Teymið skal meðal annars benda skjólstæðingum á viðeigandi jafningjafræðslu fólks með ódæmigerð kyneinkenni og hagsmunasamtaka þeirra.“ Ég skil nú ekki alveg af hverju verið er að festa þetta í lög, herra forseti. Ég hefði haldið að þetta óútfærða teymi, eins og mér sýnist það vera, eigi kannski svolítið að fá að ráða því til hverra sé leitað eða hvaða ráðgjöf eigi að ná í. Þarna er verið að festa í lög að fá eigi viðeigandi jafningjafræðslu fólks með ódæmigerð kyneinkenni og hagsmunasamtaka þeirra. Hvort hagsmunasamtökin eru eitt eða tvö eða 20 skiptir einfaldlega ekki máli. Þau virðast öll eiga að koma að þessu með einhverjum hætti. Ég óttast að þetta mál sé ekki endilega að fara að bæta stöðu einstaklinga sem búa við það að fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Því miður. Mig langar að grípa aðeins niður í þar sem er fjallað um einstakar greinar frumvarpsins. Þá er verið að fjalla áfram um 1. gr. Fjallað er um læknisfræðilegar greiningar sem eru notaðar við að meta þessi ódæmigerðu kyneinkenni. Talað er um að ákveðið sé að nota ekki ákveðna aðferðafræði, svokallaða DSD-aðferðafræði. Það er hins vegar ekki rökstutt, finnst mér, af hverju hún er ekki notuð en það er kannski aukaatriði. Síðan langar mig að varpa fram spurningu varðandi 3. gr. Mér sýnist að þar sé verið að fjalla um breytingar á 11. og 13. gr., þ.e. að teymi barna- og unglingageðdeildar muni ekki lengur veita ráðgjöf, eins og ég skil þetta, sem snýr að þessum ódæmigerðu kyneinkennum. Mig langar að fá að vita hvers vegna það er, ef einhver gæti svarað því fyrir mig. Herra forseti. Þetta er svona helstu áhyggjur mínar af frumvarpinu. Ég held líka að kannski sé verið að búa til ný vandamál með þessu. Þá á ég við þennan félagslega þátt sem börn og ungmenni upplifa á sínum uppvaxtarárum, þeim árum sem eru hvað mikilvægust félagslega. Við þekkjum það því miður of mörg hvernig einelti, útskúfun og þess háttar fer með fólk. Um leið og við viljum að öllum líði vel í landi okkar og umburðarlyndi gagnvart fólki á að vera algert er ekkert óeðlilegt við það að maður hafi áhyggjur af því að þegar því er frestað að taka ákvörðun um kyneinkenni barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni kunni það hugsanlega að valda þeim annars konar vandræðum en þau glíma mögulega við á fullorðinsárum eða þegar þau eru orðin eldri. Ég sakna þess enn, svo að ég ítreki það, að sjá ekki hversu margir af þeim sem hafa farið í slíka aðgerð við fæðingu og þurft að lifa með því hefðu viljað breyta, snúa til baka, ef má orða það þannig, eða séu ósáttir við aðgerðina sem gerð var á þeim.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fór hér yfir ákveðin atriði málsins og sérstaklega þau sem hann hefur áhyggjur af og er óviss með. Hann nefndi það í fyrri hluta ræðu sinnar að hann hefði áhyggjur af því að ekki heyrðist frá þeim sem væru mögulega ánægðir með að hafa farið í aðgerðir af þessu tagi og velti því fyrir sér hversu margir hefðu verið óánægðir, var aðeins að velta þessu upp. Eins og ég nefndi hér í andsvari við hv. þm. Birgi Þórarinsson, samflokksmann hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, byggist frumvarpið á vinnu starfshópsins sem skilaði 2020. Ég fór yfir það hér áðan, og það kemur einnig fram í gögnum málsins, hvaða sérfræðingar sátu í þeim starfshópi. Meðal annars voru þarna fulltrúar frá Intersex Ísland og Samtökunum '78. Ég gef mér að í þessum samtökum báðum séu annaðhvort aðstandendur eða einstaklingar sem hafa mögulega fæðst með ódæmigerð kyneinkenni. Ég myndi því halda að þar sem þessir aðilar höfðu beina aðkomu að samningu frumvarpsins þá búi þeir yfir upplýsingum sem nýttar hafa verið, ég held að við getum verið nokkuð viss um það. Maður hefur svo stuttan tíma í þessum andsvörum en hvað varðar eineltisumræðuna þá þurfum við náttúrlega öll að temja okkur meira umburðarlyndi gagnvart náunganum og einhvers staðar verður að byrja. Ég held að það séu kannski skilaboðin sem við ættum m.a. að senda frá okkur í þessari umræðu, en ég kem aftur í andsvar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég efast ekki um að innan þeirra samtaka sem þingmaður nefndi sé fólk sem hafi þekkingu eða reynslu á þessu sviði, hafi upplifað þessar aðstæður eða einhver nákominn þeim. Sjálfur þekki ég alveg yndislega manneskju sem náði að gerast kona sem var lífsspursmál fyrir viðkomandi, og að sjálfsögðu fagna ég því mjög. Maður getur ekki sett sig í spor þeirrar yndislegu manneskju, hvernig lífið hefði annars verið. Það er rétt hjá þingmanni að auðvitað eigum við öll að temja okkur meira umburðarlyndi. Umburðarlyndið hefur svo margar hliðar í raun, eins og í þessu máli. Við viljum sýna umburðarlyndi gagnvart börnunum, gagnvart ákvörðun þeirra, gagnvart æsku þeirra, gagnvart framhaldinu í lífi þeirra en okkur greinir kannski á um áherslurnar hvað það varðar, hvernig umburðarlyndið eigi að koma fram. Það sem ég var fyrst og fremst að velta fyrir mér áðan var varðandi þennan fjölda. Þingmenn geta auðvitað komið hér upp og sagt: Það er nóg að einn aðili skuli vilja breyta til eftir aðgerð, sé sem sagt ósáttur við aðgerð sem gerð var á honum sem ungbarni eða barni. Mig langaði bara fyrir forvitni sakir að vita hve margir þeir einstaklingar eru sem gerðar hafa verið aðgerðir á og hve margir hafa verið ósáttir við það þegar þeir þroskast.

Virðulegi forseti. Ég held að það sé hugsanlega einhver pínulítill ruglingur hjá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni vegna þess að það frumvarp sem við ræðum núna snýst eingöngu um það þegar um er að ræða ódæmigerð kyneinkenni og lýtur þá meira að svokölluðum intersex einstaklingum. Þetta snýst ekki um kynvitund vegna þess að hv. þingmaður nefndi hér áðan aðila sem hafði látið breyta sér í konu en er fæddur í líkama karlmanns. Við erum ekki að ræða um kynvitund heldur ódæmigerð kyneinkenni. Fyrst vil ég segja það. Mér mér finnst gott að við séum að ræða þetta mál og taka okkur tíma í það, þetta er svolítið skrýtið og þetta er svolítið nýtt fyrir mörgum. En á bls. 14 er einmitt fjallað um reynslu fólks sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni, hve mikil leynd og skömm hefur hvílt yfir því að vera fæddur svona. Þessi lagasetning er liður í því að ræða þessi málefni, gera aðra sem þekkja þetta ekki af eigin reynslu meðvitaðri og þar með auka umburðarlyndi og skilning á þessu. Eins og kemur líka fram á bls. 13 þá er verið að færa réttinn til barnsins meira en hefur verið. Þingmaðurinn sagði áðan að verið væri að taka eitthvað frá foreldrunum en það er ekki rétt. Ég vil snúa þessu við. Við erum að færa réttinn til barnsins, þetta er líkami barnsins en ekki foreldranna. Það kemur einnig fram að málsmeðferðin sem lögð er til er mjög vönduð. Ég ætla ekkert að lesa hana hér upp. Og svo kemur fram í 11. gr. að endurskoðun eigi að fara fram á þessu öllu saman eins fljótt og hægt er, þegar einhver reynsla er komin á það hvernig lögin eru að virka. Ég held því að við séum með mjög gott mál í höndunum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og áminninguna um það um hvað málið snýst. En ég er alveg klár á því um hvað málið snýst. Ég nefndi þetta dæmi til að segja að við þekkjum fólk sem hefur glímt við alls konar vanda í æsku og jafnvel fram á fullorðinsár, og í þessu tilviki erum við að tala um þann vanda að fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Það er gerð aðgerð á viðkomandi og hann þarf að lifa með því það sem eftir er eða þar til hann getur tekið ákvörðun um að fara í aðra aðgerð. Hinn vinkillinn er að sú aðgerð er ekki gerð og þegar einstaklingurinn er orðinn 12 ára, eða eldri ef því er að skipta, fer hann að velta því fyrir sér hvort hann vilji fara í aðgerð og breyta þessum kyneinkennum eða eitthvað slíkt. Ég hef áhyggjur af þessum árum þarna í upphafi. Ég er ekki að segja að ég sé alvitur í þessu. Ég hef bara áhyggjur af því að þarna sé verið að búa til ný vandamál er snúa að þessum börnum á mótunarárum þeirra í samfélaginu, ég er ekki endilega að meina mótunarárum varðandi þeirra vitund. Við þekkjum allt of mörg hve einelti getur haft slæm áhrif á fólk og sérstaklega á börn. Mér finnst við ekki vera að gera þeim börnum sem um ræðir neinn greiða með þessu frumvarpi, eins og ég skil það, mér finnst það geta aukið hættuna á einelti. Eins og hv. þingmaður segir er bara gott að við séum að skiptast á skoðunum um þetta og það er ósköp eðlilegt að við höfum skiptar skoðanir á þessu máli.

Herra forseti. Ég vil byrja á að segja nokkur orð á almennum nótum um það frumvarp sem hér liggur fyrir til 2. umr., frumvarp til laga um breytingu á lögum um kynrænt sjálfræði. Það hefur komið hér fram og sá tónn hefur aðeins verið undirliggjandi, m.a. hjá hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni hér fyrr í umræðunni, að verið sé að grauta saman sjónarmiðum sem snúa að kynhneigð, kynvitund, trans, intersex og síðan auðvitað bara því sem hér er undirliggjandi, börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Til að hv. þingmaður sé alveg rólegur þá er það ekki raunin. Þær efasemdir sem fyrst og fremst eru uppi, a.m.k. af minni hálfu og mér heyrist hjá félögum mínum í þingflokki Miðflokksins, eru um þetta bann við nútímalækningum á börnum. Þetta er óskaplega skrýtið mál sem liggur hér fyrir þar sem er beinlínis verið að banna börnum og foreldrum og eftir atvikum samfélaginu öllu að nýta möguleika læknisfræðinnar í nútímanum til að gera líf barns sem best. Það skín í gegn eitthvert vantraust í garð foreldra í þessu máli eins og svo sem fleirum sem liggja fyrir þinginu núna. Má þar nefna frumvarp um fæðingar- og foreldraorlof, sem verður væntanlega að lögum núna fyrir vikulokin, þar sem ríkisvaldið vill hafa mikla skoðun á því hvernig foreldrar skipta með sér fæðingarorlofinu þegar staðreyndin er sú að auðvitað er fæðingarorlofið fyrir barnið og það á að nálgast málið þannig að hagsmunir barnsins séu alltaf í fyrirrúmi. Þetta vantraust má segja að endurspeglist í þeirri tilhneigingu að setja ákvarðanir þessu máli tengdu inn í sérfræðinganefnd. Það var mál til afgreiðslu fyrir ekki löngu síðan, á þarsíðasta þingi, um fóstureyðingar, svokallað þungunarrofsmál. Þar skipti öllu máli að rétturinn til að eyða fóstri væri fortakslaust móðurinnar og meira að segja gekk svo langt að hæstv. forsætisráðherra gerði grein fyrir skoðun sinni hér í pontu og lýsti því að hún teldi að þessi réttur ætti að vera alveg fram að fæðingu. Þá finnum við okkur á þeim stað að það má deyða fóstur í móðurkviði alveg fram að fæðingu en um leið og barnið er fætt, bara nokkrum mínútum síðar, þá má ekki lækna það. Þetta getur ekki verið markmiðið hjá okkur. Ég bara trúi því ekki. Ég hreinlega trúi því ekki að það sé sjónarmið stórs hluta þingmanna. Þó að það hafi ekki orðið niðurstaðan hvað fóstureyðingarmálið varðar, það voru sett tímamörk þar, er það engu að síður þannig að ákveðinn hópur þingmanna er þeirrar skoðunar að barn megi deyða í móðurkviði alveg fram að fæðingu en strax þegar barn er fætt þá megi ekki lækna það. Þetta er óskaplega skrýtið og bendir til þess að þetta mál, eins og svo mörg önnur sem tengjast þessum lagabálki er snýr að kynrænu sjálfræði, hafi verið lítið rætt, bæði almennt og síðan í þeirri nefnd sem um málið fjallar. Ef ég man rétt fer allsherjar- og menntamálanefnd með þetta mál, væntanlega á þeim forsendum að lagabálkurinn er vistaður hjá forsætisráðherra en ekki heilbrigðisráðherra þó að hér sé verið að ræða um heilbrigðismál. Þetta vildi ég segja áður en ég fer í frumvarpið sjálft. Það hefur komið upp umræða um það að við þurfum að sýna meira umburðarlyndi. Ég er alveg sammála því að meira umburðarlyndi væri af hinu góða. Ég er persónulega ekki til í að sýna neitt mikið meira umburðarlyndi gagnvart því að ung börn njóti ekki bestu læknismeðferðar og þjónustu sem völ er á út af einhverjum kreddum. Gagnvart slíkum æfingum er ég ekki til í að sýna neitt umburðarlyndi. Það kemur mér raunar hreinlega á óvart að málið sé komið þetta langt, inn í þingsal til 2. umr., og kemur sérstaklega á óvart að þingflokkar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks séu áhugasamir um mál sem þetta. Það er alveg ótrúlegt. Síðan er auðvitað makalaust að heyra umræðu um að það sé einhverjum vafa undirorpið hvort Læknafélagið hafi sent inn umsögn eða ekki. Það bendir ekki til þess að málið hafi verið tækt til að koma til 2. umr. Það væri auðvitað réttast að kalla eftir því að málið verði tekið inn til hv. allsherjar- og menntamálanefndar á milli 2. og 3. umr. Þó að ég sé ekki nefndarmaður þá kem ég því hér með á framfæri við forseta og geri ráð fyrir að einhver geri það sömuleiðis í umræðunni, ef ég man rétt þarf ekki nema einn nefndarmaður að leggja það til til að málið sé tekið inn á milli umræðna. Það blasir við að málið er ekki tilbúið, það er ekki tækt, það hefur ekki verið rætt þannig að einhver vitrænn botn sé kominn í það. Í samráðsgátt voru fimm umsagnir. Umsagnir til þingnefndar voru, ef ég man, 13. Engin þessara 18 umsagna kom frá lækni eða neinum stofnunum tengdum heilbrigðismálum, ef ég man rétt. Það er ekkert frá Landspítalanum sem þó sendi inn umsögn varðandi lög um kynrænt sjálfræði á sínum tíma á 149. þingi. Það er ekki orð frá landlækni. Hvernig má það vera? Hvernig má það vera að svo ólíklega fari að landlæknisembættið veiti ekki umsögn um málið og að nefndin taki það ekki upp hjá sjálfri sér að kalla eftir henni, ef landlæknisembættinu, í miðju Covid, yfirsást að veita umsögn um mál þar sem er beinlínis verið að takmarka aðgengi barna að læknisþjónustu? Hvernig má það vera að nefndin hafi ekki tekið það upp hjá sjálfri sér að kalla til fulltrúa landlæknisembættisins til að fara yfir þessi mál? Mér er alveg fyrirmunað að skilja það. Það læðist að manni sá grunur að með þetta mál, eins og lagabálkinn þegar hann fór hér í gegn á 149. þingi, hafi þótt þægilegt að hafa umræðuna sem minnsta, þetta rynni í gegn órætt, sem er algerlega ótrúlegt ef við horfum til þess hvernig þessi umræða er í löndunum í kringum okkur. Ef við horfum t.d. til Bretlands eiga sér stað gríðarlega miklar umræður um þessi mál og margar lærðar greinar hafa birst. Nú síðast 1. desember sl. féll tímamótadómur þar í máli er tengist því sem hér er undir og samkvæmt mínum upplýsingum hefur ekkert af þessu, ekki neitt, verið rætt og engin sjónarmið sem þar eru uppi verið rædd innan nefndarinnar. Þá þýðir ekkert að vísa til þess að einhver starfshópur hafi starfað á grundvelli laga um kynrænt sjálfræði. Við þingmenn höfðum engan aðgang að þeim starfshópi, hvað þá þingmenn sem ekki sitja í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Þannig að málið er ekki fullrætt. Og af því ég veit að hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir er búin að óska eftir því að koma í andsvar við mig hér á eftir, þó að ég sé ekki í stöðu til þess að spyrja hv. þingmann spurninga og hún metur það bara hvort hún vill koma inn á það eða ekki í andsvarinu, langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður styðji það ekki að málið verði tekið inn til nefndar á milli 2. og 3. umr., þótt ekki væri nema bara út frá þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram varðandi Læknafélagið, hvort það sendi inn umsögn eða ekki, eða hvort fulltrúi landlæknis verði kallaður fyrir nefndina til að fara yfir þau sjónarmið sem uppi kunna að vera. Ég ítreka að ég veit ég á enga heimtingu á svari frá hv. þingmanni en af því að þingmaðurinn er nefndarmaður og hefur komið hér upp í nokkur andsvör og ég veit ekki hvort ég fæ tækifæri til að koma í andsvar við hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur hér á eftir þá langar mig að kasta þessari spurningu fram. Áður en ég fer í efnisatriði eða greinar frumvarpsins langar mig að segja nokkur orð um hvernig á þessu er tekið í nágrannalöndum okkar. Ég er aðeins búinn að koma inn á þá miklu umræðu sem er í Bretlandi. Það er skemmst frá því að segja að í frumvarpinu er á bls. 8 kafli 3.3, Aðrar Norðurlandaþjóðir. Ég ætla, með leyfi forseta, að fá að lesa stuttan kafla upp úr frumvarpinu. „Aðrar Norðurlandaþjóðir hafa ekki sett sérstaka löggjöf um breytingar á kyneinkennum barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni og misjafnt er milli landa hvort stefnt sé að slíkri lagasetningu. Í Danmörku stendur yfir endurskoðun á heilbrigðisþjónustu fyrir einstaklinga með ódæmigerð kyneinkenni en Barnalæknafélag Danmerkur hefur jafnframt gefið út leiðbeiningar um ódæmigerð kyneinkenni. Stefna finnsku ríkisstjórnarinnar er að styrkja réttindi barna með ódæmigerð kyneinkenni og banna ónauðsynlegar skurðaðgerðir á kynfærum ungbarna vegna útlits. Starfshópur á vegum stjórnvalda hefur haft málefni barna með ódæmigerð kyneinkenni til umfjöllunar. Í Svíþjóð hafa stjórnvöld kynnt nýjar klínískar leiðbeiningar fyrir heilbrigðisstarfsfólk um ódæmigerð kyneinkenni.“ Hvernig má það vera að við finnum okkur hér í einhverju kapphlaupi í ljósi þess hversu lítt og grunnt málið virðist unnið? Þótt ég verði eflaust skammaður fyrir það þá er mjög stutt í að þetta lykti af einhverri dyggðaflöggun, að ætla sér að verða fyrst að innleiða regluverk sem þetta. Það liggur ekkert á. Ég held að allir þingmenn allra flokka beri hag barna fyrir brjósti og vilji að lífsgæði þeirra séu sem mest. Leiðin til þess er ekki að taka af börnum réttinn til að njóta eðlilegrar nútímalæknismeðferðar. Það getur ekki verið markmiðið. Það má ekki vera það. Síðasta atriðið sem ég ætla að koma inn á áður en ég fer í efnisatriði frumvarpsins snýr að fjöldanum. Það hefur jafnframt komið mér á óvart hvað umræðan hefur verið í lausu lofti um fjölda þeirra sem falla undir þessa skilgreiningu, jafn óljós og víð og hún er, og hversu litlar upplýsingar um það liggja fyrir. Þær eru hreinlega engar í frumvarpinu sjálfu og hef ég lesið það staf fyrir staf og engar í nefndarálitinu heldur. Það kom fram í ræðu fyrr í dag, ég held í ræðu framsögumanns meiri hluta nefndarálitsins, hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, að um gæti verið að ræða upp undir 1,7% barna sem fæðast á Íslandi. Það er úr öllum takti við þær upplýsingar sem liggja fyrir, til að mynda í grein dr. Leonards Sax sem fjallar um fjölda þeirra sem falla undir þessar skilgreiningar. Ég er með hana hér á ensku og yfirskrift greinarinnar er „How common is intersex?“ eða: í mjög lauslegri þýðingu Hversu algeng er intersexskilgreiningin? Þar er niðurstaðan sú, og það er ekki niðurstaða sem er úr lausu lofti gripin heldur virðist þarna vera undirliggjandi stærsta rannsókn á þessu sem framkvæmd hefur verið, að þetta hlutfall sé 0,018%. Ef við reiknum með að á Íslandi búi 360.000 manns, eitthvað svoleiðis, eru 0,018% rúmlega 60 einstaklingar. Ég held að við ættum að einbeita okkur að því að styðja sem mest og best við þessa einstaklinga, gera líf þeirra sem best og bærilegast, styðja við það sem bætir líf þeirra á hvaða tímapunkti sem kann að vera en ekki fara út um víðan völl undir þeim formerkjum að ætla að gera allt fyrir alla og enda á því að gera ekki neitt fyrir neinn, sem oft vill verða. Það er eiginlega ótækt að málið sé komið til 2. umr. og að meiningarmunurinn á því hvert umfang málsins er sé jafn gríðarlegur og hér er undirliggjandi. Munurinn á 0,018% og 1,7%, eins og hv. framsögumaður nefndarálits meiri hluta kom inn á fyrr í dag, er hartnær hundraðfaldur. Við getum ekki unnið mál áfram á þessum forsendum. Hæstv. forseti. Ég held að það sé ekkert annað í stöðunni en að kalla málið inn til nefndar á milli 2. og 3. umr., kalla til þá gesti sem hafa verið nefndir hér og munu alveg örugglega koma fram frekari óskir upp og það er boðið. Það er algerlega ótækt að málið sé klárað án þess að til að mynda Læknafélagið, og þessi meinta umsögn þeirra sem virðist hafa týnst, og landlæknir komi að borðinu. Virðulegur forseti. Upp á flæði og samhengi hlutanna að gera þá á ég núna tvær mínútur eftir af ræðutíma mínum og næst á dagskrá hjá mér er að fara í efnisatriði frumvarpsins þannig að ég ætla að leyfa mér að segja þetta gott núna, til þess að ég sé ekki bara að byrja á nokkrum orðum, og bið ég hæstv. forseta að setja mig aftur á mælendaskrá. Þá er næst á dagskrá hjá mér að fara í frumvarpið sjálft og nefndarálit meiri hluta.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Bergþór Ólason viðraði hér áhyggjur sínar af málsmeðferð nefndarinnar. Um það vil ég segja að þeir aðilar sem hv. þingmaður nefndi, annars vegar Læknafélag Íslands og hins vegar landlæknisembættið, þeim aðilum og fleirum var send umsagnarbeiðni á sínum tíma en þeir sáu ekki tilefni til þess að senda inn umsögn og það leikur enginn vafi á því, eins og hv. þingmaður sagði áðan, hvort Læknafélag Íslands hafi sent umsögn. Þegar heimasíða Alþingis er skoðuð og flett er upp á málinu er hægt að sjá feril málsins og gögn málsins, m.a. hverjir fengu umsagnarbeiðnir og hverjir sendu inn umsagnir um málið. Það er því engum vafa undirorpið.  Ég vil einnig nefna að Miðflokkurinn, þingflokkur Miðflokksins, á fulltrúa í nefndinni og hefur alltaf átt og nefndarmönnum er frjálst að biðja um að ákveðnir aðilar komi fyrir nefndina og ræði við hana. Þessir aðilar komu ekki fyrir nefndina. Ég spyr því hv. þingmann hvort Miðflokkurinn hafi beitt sér fyrir því í nefndinni að fá þessa aðila á fund nefndarinnar. Það hefur einnig komið fram á nefndarfundum að sérfræðingar á þessu sviði höfðu ákveðnar athugasemdir við frumvarpið eins og það var lagt fram 2019. Frumvarpið eins og það liggur fyrir núna er afrakstur mikillar vinnu 

Virðulegur forseti. Það var í sjálfu sér ekki spurning að ég held í andsvari hv. þingmanns. En ég bara ítreka það sem ég sagði í ræðu minni, að fyrir okkur þingmenn sem koma að málinu núna í 2. umr., þá höfum við ekki aðgengi að þeirri nefnd sem hv. þingmaður vísar til að tveir læknar hafa verið í. Það kemur einn læknir fyrir nefndina, það kemur fram í nefndaráliti með breytingartillögunni, og sá læknir, Ragnar Grímur Bjarnason barnainnkirtlalæknir, var í hópnum eftir því sem ég best veit, en það breytir því ekki að aðgengi okkar almennu þingmannanna, sem ekki eigum sæti í hv. nefnd, er ekki að þeim upplýsingum eða sjónarmiðum sem þar voru til meðferðar. Það er ekkert, það engin umsögn, enginn texti. Eini textinn sem kemur fram í nefndarálitinu eru efasemdir um sérregluna, sem ég mun koma inn á í seinni ræðu minni, sem snýr annars vegar að of stuttri þvagrás og hins vegar að vaxtarfráviki á typpi, „micropenis“. Megináhersla virðist vera lögð á það að þessi sérákvæði, sem ég gef mér að læknirinn eða læknarnir hafi talað fyrir, verði felld út. Þá er ekkert eftir nema sjónarmið aktívistanna. Ég hræddur um að mikið vanti upp á að passað sé upp á börnin í þessu máli.

Virðulegi forseti. Á blaðsíðu níu kemur fram hvaða sérfræðingar voru í skipuðum starfshópi. Það voru barnaskurðlæknir, barnainnkirtlalæknir, barnasálfræðingur, fulltrúi frá samtökunum Intersex Ísland, fulltrúi Samtakanna '78, kynjafræðingur, siðfræðingur og tveir lögfræðingar, annar þeirra með sérþekkingu á réttindamálum barna en hinn á mannréttindum. Svo voru einnig lögfræðingar sem störfuðu á vegum forsætisráðuneytisins með hópnum. Ég held ég geti fullvissað hv. þingmann um það að við þingmenn, þó að við séum sum merkilegur og mikilvægur hópur og eflaust gáfuð og vel að okkur í flestu, eða þannig, þá höfðum við enga ástæðu til að vera í þessum starfshópi. Hins vegar er málið komið til okkar núna byggt á atriðum sem þessir sérfræðingar bentu á. Og það sem hv. þingmaður hefur mestar áhyggjur af, ég heyri það, er að þetta frumvarp sé hættulegt börnum, að börn fái ekki nauðsynlega læknisþjónustu. Ég held að ég geti róað hv. þingmann með því að svo er ekki. Það kemur fram í málinu að þegar um slík tilfelli er að ræða, ef frávikin eru þannig að þau ógni lífi og heilsu barna þá fái þau að sjálfsögðu nauðsynlega læknisþjónustu. Ég held að þeir sem eru fulltrúar í þessum starfshópi á vegum Intersex Ísland og Samtökunum '78 hafi mjög líklega mun meiri þekkingu og skilning á því hvernig er að fæðast með ódæmigerð kyneinkenni heldur en við sem hér sitjum, nema mögulega einhver okkar hafi fæðst með ódæmigerð kyneinkenni. Við vitum það náttúrlega ekki vegna þess að yfir þessum málaflokki hefur ríkt mikil leynd og skömm. Þetta frumvarp er kannski liður í því að ræða þessi mál og komast yfir skömmina 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð svo sem að viðurkenna að ég róast ekkert við það þó að hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir leggi það til að ég hafi ekki áhyggjur af þessu, hún ætli að passa upp á þetta. Ég held að hv. þingmaður hafi misskilið mig. Gagnrýni mín stendur öll upp á punkt þrátt fyrir innlegg hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur. Gagnrýni mín stendur alveg upp á punkt hvað það varðar að aðgengi okkar þingmanna að upplýsingum og sjónarmiðum sem fram hafa komið á læknisfræðilegum forsendum er mjög takmarkað, einfaldlega vegna þess að í frumvarpinu er ekki farið inn á þau sjónarmið sem téðir læknar höfðu uppi í þessum starfshópi. Það er bara alls ekki. Það sem skín helst í gegn og maður gefur sér er að frá þeim séu komnir þeir varnaglar sem þó eru þarna inni. Síðan kemur nefndarálitið, og af því að ég sé að hér inni eru alla vega tveir nefndarmenn í augnablikinu, þrír með hæstv. forseta, þá er ekkert sem bendir til þess að málið hafi verið skoðað með þeim hætti að okkur þingmönnunum hinum sem ekki höfum þetta góða aðgengi að upplýsingum eða nefndarstarfinu geti liðið bærilega með það. Það eina sem kemur út úr nefndaráliti meiri hlutans er að það eigi að vera í algjörum forgangi hvort ekki sé rétt að afnema þessa sérreglu. Það eru skilaboðin. Önnur skilaboð, hvað þá skilaboð út frá læknisfræðilegum forsendum, eru ósköp lítil fyrir okkur almennu þingmennina sem ekki erum hluti af nefndinni og enginn okkar var í þessari nefnd. 
            

Herra forseti. Frá því ég hélt ræðu hérna áðan höfum við áfram orðið að hlýða á endalausa frasa að hætti orwellskunnar um umburðarlyndi og skilning og að lifa í samræmi við sín eigin einkenni og þar fram eftir götunum, allt í algjörri andstöðu við innihald frumvarpsins nema að því leyti er varðar til að mynda frasann frá hv. þm. Guðmundi Andra Thorssyni um mikilvægi þess að lifa í samræmi við eigin einkenni. Þar átti hv. þingmaður við að ekki mætti veita barni lækningu því að það yrði neytt til að lifa í samræmi við sín eigin einkenni og það má velta fyrir sér hvort ekki megi heimfæra það upp á önnur einkenni, hin ýmsu einkenni sem börn geta fæðst með. Reyndar kom ég aðeins inn á það áðan því að rökstuðningur frumvarpsins er allur á þann veg að allir meðfæddir eiginleikar séu einkenni viðkomandi sem skilgreini þá og þeir skuli lifa með þau einkenni. Það er ekki manngæska, virðulegur forseti. Það er ekki í samræmi við vísindi eða lækningar eða vilja til þess að bæta líf barna sem verða síðan auðvitað fullorðið fólk. Ég var kominn að 5. gr. frumvarpsins. Þar er fjallað um áform um að setja nefnd barna- og unglingageðdeildar Landspítalans út úr þessu verkefni og 6. gr. fjallar raunar um það líka og í 7. gr. fáum við að vita hvað kemur í staðinn. Það er ný nefnd sem á að taka þetta yfir og hún á að einkennast meira af þeim markmiðum sem lýst er í frumvarpinu með fulltrúum þeirra hópa sem berjast fyrir þeim markmiðum. En með leyfi forseta, segir í 7. gr. frumvarpsins, um 13. gr. a málsins sem vísað er til: „Teymið veitir börnum yngri en 16 ára sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni, og aðstandendum þeirra, upplýsingar, ráðgjöf og meðferð í samræmi við þarfir hvers og eins og sinnir að öðru leyti þeim skyldum sem fram koma í 11. gr. a. Teymið skal meðal annars benda skjólstæðingum á viðeigandi jafningjafræðslu fólks með ódæmigerð kyneinkenni …“ Hér komum við inn á atriði sem töluvert hefur verið rætt í Bretlandi að undanförnu eftir að þar birtust svartar skýrslur um hvernig að þessum málum væri staðið, þar sem sett er út á að börn séu færð frá læknum, sérfræðingum í því að fást við líkamlega kvilla í mörgum tilvikum, til hópa sem hafa ákveðin markmið um hvaða afstöðu skuli taka til hugsanlegra aðgerða, hugsanlegra lækninga. Þetta er sérstaklega mikilvægt í samhengi við meginskilgreiningu frumvarpsins á ódæmigerðum kyneinkennum því að eins og við sjáum í frumvarpinu sjálfu, eins og við sjáum í áliti meiri hluta nefndarinnar og höfum heyrt á ræðum hér í kvöld, er markmiðið með þessu að víkka gríðarlega skilgreininguna á ódæmigerðum kyneinkennum umfram það sem gerist nokkurs staðar annars staðar í heiminum, hundraðfalda fjölda þeirra barna sem falla þar undir. Börn sem fæðast með kvilla sem væri hægt að lækna, jafnvel tiltölulega auðveldlega og sársaukalítið, á unga aldri og bæta stórkostlega lífsgæði barnanna, eru nú sett í þennan flokk þar sem ýmist er komið í veg fyrir að þau fái nauðsynlegar lækningar eða þau send inn í kerfið til að tala við nefndir, til að tala við jafningja, eins og það er orðað, þ.e. fólk úr mjög afmörkuðum hópi. Það á til að mynda við um drengi sem fæðast með of stutta þvagrás, herra forseti, sem er kvilli sem er þekktur og lækningarnar eru þekktar. Ef gripið er inn í tæka tíð verða þeir drengir ekki fyrir verulegum, og raunar engum, skaða af þessum kvilla. En nú á sem sagt að grípa þarna inn í. Þökk sé læknum, einum eða tveimur, sem komu að þessu er þó örlitlum glugga haldið opnum hvað varðar meðferð við slíku og eins óeðlilegum vexti á lim drengja sem einnig er hægt að lækna tiltölulega auðveldlega og auka stórkostlega lífsgæði þeirra. Í báðum tilvikum, svo ég tali nú bara hreint út, herra forseti, fyrst við erum komin á þann stað í umræðunni, einfaldar það fólki verulega að fara á salerni eða lifa kynlífi. En þrátt fyrir þetta sérstaka ákvæði um að hugsanlega megi bregðast við þessu sjáum við hér gegnumgangandi í frumvarpinu þá afstöðu að ekki eigi að leyfa þetta, ekki einu sinni þessi reyndu læknisfræðilegu viðbrögð, lækningar sem hafa skilað bættum lífskjörum, bættu lífi, fyrir svo margt fólk. Nefndin gerir það að meginefni í aumkunarverðu meirihlutaáliti, að það þurfi að flýta því að skoða hvort eigi yfir höfuð að leyfa þessar lækningar. Og hverjir eiga að meta það? Jú, sama fólk og gerði athugasemd við að þetta væri heimilað yfir höfuð. Svo kemur hér eitt og annað um áframhaldandi kerfisvæðingu þessara mála og aukna þrautagöngu foreldra sem vilja gera það sem er best fyrir barnið sitt. Ég ætla að bíða með þá umfjöllun, sjá til hvort tími gefst á eftir til að fara út í það, en koma aðeins betur inn á það sem ég nefndi um þau sérákvæði sem þó eru til staðar en þó háð verulegum takmörkunum um að koma til móts við og hjálpa börnum með of stutta þvagrás eða óeðlilega lítinn eða engan vöxt á lim. Um það segir í 11. gr. frumvarpsins að innan þriggja ára frá gildistöku skipi ráðherra starfshóp til að endurskoða ákvæðið með hliðsjón af fenginni reynslu og þróun rannsókna og þekkingar og bestu framkvæmd á sviði mannréttinda. Við fáum reyndar að heyra síðar í frumvarpinu hvað átt er við með orðunum bestu framkvæmd á sviði mannréttinda. Einkum ber hópnum að leggja mat á 5. mgr. 11. gr. a, það er þetta með of stutta þvagrás, og hvort rétt sé að fella ákvæðið brott. Starfshópurinn skal skila tillögum til ráðherra. Það var ekki nógu afdráttarlaust að mati meiri hluta nefndarinnar sem áréttar í áliti sínu að þessu þurfi að flýta og fá niðurstöðu í það sem fyrst frá þeim sem gagnrýndu ákvæðið hvort eigi að fella það út. Þetta er allt á sömu bókina lært, herra forseti, en verður þó fyrst, ég segi nú ekki áhugavert, en verulega sérkennilegt þegar við komum í kaflann um tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar. Þar fáum við að kynnast ýmsum frösum og kenningum, t.d. um staðlaða hugmynd um karl- og kvenkyn, að til séu tvö kyn, sem þykir samkvæmt þessu algjörlega úrelt. Þar segir einnig, með leyfi forseta: „Rétt er að taka fram að ekki teljast allir einstaklingar sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni til intersex hópsins enda getur verið talsverður breytileiki í kyneinkennum fólks sem þó fellur að stöðlum um tvö kyn.“ Hér eru aftur þessir gömlu staðlar um tvö kyn. En þetta er þó viðurkennt og vísar til þess sem hér er verið að gera. Verið er að hundraðfalda hópinn sem hér er undir. Hinar hefðbundnu tvískiptu kynjagreiningar eru þó nefndar. Svo er fjallað um hugtakið DSD, sem er þekkt læknisfræðilegt fyrirbæri sem útleggst á ensku „disorder of sex development“, en það má ekki kalla þetta disorder auðvitað og því er það endurnefnt. En í hvaða tilgangi? Í þeim tilgangi að þeir sem fæðast með DSD, „disorder of sex development“, fái ekki lækningu við því. Í næstu ræðu, herra forseti, kem ég inn á umfjöllun um alþjóðasáttmála og -samninga. Það verður mjög skrautlegt 

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska. Þegar enskur texti er lesinn upp ber að þýða hann.

Hæstv. forseti. Ég verð nú að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér þetta mál sérstaklega. Ég sit ekki í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég hef setið og hlustað á þessa umræðu. Ég hef reynt að átta mig á skilgreiningunni á ódæmigerðum kyneinkennum í frumvarpinu og ég er eiginlega engu nær. Ég vildi gjarnan spyrja hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson, sem ég heyri að hefur kynnt sér málið mjög vel, hvort hann geti upplýst mig aðeins nánar í einföldu máli hvað ódæmigerð kyneinkenni eru. Er þetta líffræðilegur kvilli, sem er þá læknanlegur, alveg jafn ljóst í sjálfu sér hvors kyns viðkomandi barn er, eða er það óljóst hvers kyns barnið er? Er þetta þá einhver öðruvísi kvilli en bara aðrir kvillar sem við erum að glíma við? Það eru ýmsir líffræðilegir kvillar sem við tökum bara ákvörðun fyrir börnin um að laga. Er þetta öðruvísi eða er þetta bara einn af þessum kvillum sem við getum lagað eða hvað er þetta nákvæmlega? Nú er það þekkt að við tökum alls konar ákvarðanir fyrir börn með velferð þeirra í huga og það er eiginlega hlutverk okkar foreldranna að gera það. En er þetta eitthvað sérstakt þegar kemur að kynfærum eða þvagrás umfram aðgerðir í góm eða á hrygg eða eitthvað? Getur hv. þingmaður upplýst þetta?

Hæstv. forseti. Fyrst aðeins athugasemd vegna ábendingar hæstv. forseta um íslenskuna, af því að það varðar líka spurningu hv. þm. Brynjars Níelssonar. Það er ekki vel séð að þýða þetta hugtak, „disorder of sex development“, alþjóðlegt hugtak, yfir á íslensku. Það hefur reyndar verið stuðst við „breytileiki á kynþroska“, sem að mínu viti er ekki bein þýðing en jafnvel það þykir ekki viðeigandi lengur og því studdist ég við þetta alþjóðlega eða erlenda orðalag. En hv. þm. Brynjar Níelsson spyr ákveðinnar grundvallarspurningar í þessu máli: Hvað eru ódæmigerð kyneinkenni? Þetta frumvarp gengur út á að útvíkka skilgreininguna á því eins mikið og mögulegt er, hundraðfalda fjöldann sem gæti fallið þar undir eða þar um bil. Hér er sem sagt ekki átt við það sem nú er stundum kallað intersex eða börn sem fæðast með kyneinkenni sem eru það óljós að ekki er alveg ljóst af hvoru kyninu barnið er, sem munu vera um 0,018% barna. Þess í stað er ráðist í skilgreiningu sem innifelur 1,7% fæddra barna, þar með börn sem fæðast með alla þá fæðingarkvilla sem tengjast þvagfærum eða kynfærum. Til að svara framhaldi spurningarinnar frá hv. þingmanni þá er í þessu frumvarpi í engu gerður greinarmunur á slíku í rökstuðningi og öðrum fæðingargöllum nema hvað frumvarpið kemur eingöngu í veg fyrir lækningar á þeim kvillum sem tengjast þvagfærum eða kynfærum. En sami rökstuðningur ætti við um alla aðra fæðingarkvilla.

Hæstv. forseti. Þá er þetta mál mjög mikið tímamótamál vegna þess að það er verið að taka einhvern einn galla eða kvilla og hafa sérlöggjöf um hann en ekki aðra. Ég heyrði hv. þm. Guðmund Andra Thorsson tala um það að við værum eins og við værum. Sannarlegum erum við eins og við erum en það getur haft veruleg áhrif á okkur ef við erum með líffræðilegan galla sem hægt er að laga og við lögum hann ekki. Þá eru menn væntanlega að segja að það sé í lagi hvað þennan galla varðar eða þennan kvilla en ekki aðra, sem er svolítið stílbrot. Ég spyr þá: Hvers vegna er það? Er þetta einhver pólitík sem getur haft veruleg áhrif á velferð barna? Erum við þá að skaða börnin með þessu, kannski fjölmörg börn, ef þessi galli eða kvilli er ekki lagaður? Er það virkilega tilgangur frumvarpsins vegna þess að við erum að láta undan einhverjum pólitískum þrýstingi um aðra hluti tengda þessu? Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því?

Herra forseti. Þetta er ekki bara blind pólitík, þetta eru í raun trúarbrögð. Þess vegna er þetta tengt sérstaklega við þá kvilla sem tengjast þvagfærum eða kynfærum. En eins og segir í rökstuðningi í frumvarpinu þá eru fæðingarkvillar hluti af einkenni einstaklingsins og það má ekki svipta einstaklinginn því einkenni, jafnvel þó að einkennið geti orðið til trafala fyrir viðkomandi fyrir lífstíð. En nú skal ég segja hv. þingmanni hvað er hugsanlega brjálæðislegast af öllu í þessu samhengi. Það kemur í raun fram að kvilla sem geti leitt til eineltis megi ekki lækna nema barnið sé orðið fullorðið og biðji um það þá. Kvillar sem geti leitt til eineltis séu það mikilvægur hluti af einkenni barnsins, af því að þeir geta leitt til eineltis, að það megi ekki lækna þá. Þetta er náttúrlega algjört brjálæði, virðulegur forseti. En þessu er lýst í frumvarpinu og er til marks um að þetta er ekki bara blind pólitík heldur einhvers konar öfgatrú. Það að einhver verði fyrir einelti vegna einhvers þýðir að jafnvel þó að hægt sé að hjálpa viðkomandi á tiltölulega einfaldan hátt megi ekki gera það vegna þess að hlutir sem geti leitt til eineltis séu vernduð einkenni. Þess vegna segi ég, virðulegur forseti, að þetta er ómannúðlegt mál. Þetta er mál sem er augljóslega ekki tilbúið til að koma til umræðu í þingsal, enda hefur ekki verið fjallað um það sem skyldi af sérfræðingum á því sviði sem málið heyrir undir. Þetta er öfgatrú sem er ætlast til að Alþingi innleiði hér með sem minnstri umræðu.

Virðulegur forseti. Ég ætla í þessari annarri ræðu minni að koma inn á sjónarmið sem snúa beint að frumvarpinu og efnisgreinum þess. Það er auðvitað alveg ljóst, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom inn á áðan í ágætri yfirferð um meginmarkmið frumvarpsins, að markmiðið sem nefndarmenn í hv. allsherjar- og menntamálanefnd virðast telja að sé undirliggjandi er allt annað en það sem raunverulega er verið að segja í þessu frumvarpi. Það sem blasir við, að 1. gr. skoðaðri í samhengi við allt annað sem tengist málinu, þ.e. greinum frumvarpsins, greinargerðinni og síðan umfjöllun um hverja og eina grein, að verið er að útvíkka skilgreiningu á ódæmigerðum kyneinkennum yfir í að allir meðfæddir gallar sem tengjast þvag- og kynfærum falli þar undir. Það tengist ekkert einhverjum sjónarmiðum um intersex eða trans eða slíka þætti. Það er bara verið að skilgreina með miklu víðtækari hætti en almennt gerist þá hópa sem falla hér undir, í einhverju kapphlaupi við að ná að gera það fyrst allra Norðurlandaþjóða og að mér sýnist allra þjóða sem við berum okkur saman við dags daglega. Það kostar auðvitað að þetta sé gert illa og með markmiði sem endar á því að ung börn og börn njóti takmarkaðs aðgengis að læknisþjónustu. Ég ætla að láta þetta duga um 1. gr. og fara beint í 4. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni njóta réttar til líkamlegrar friðhelgi í tengslum við kyneinkenni sín og eiga rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita.“ Ég held að seinni hluta þessarar setningar geti flestir þingmenn, ef ekki allir, tekið undir. En hvað þýðir þetta? Þetta stangast á við það sem frumvarpið gengur út á. Það gengur út á að takmarka aðgengi barna að nauðsynlegri læknisþjónustu. Það segir í 4. gr. að börn eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma er völ á að veita. Þarna fer ekki saman hljóð og mynd. Það er alveg ljóst. Hérna er verið að segja allt annað en undirliggjandi efnisatriði frumvarpsins leiða út. Mig langar síðan að halda áfram með 4. gr. en í 2. mgr. segir, með leyfi forseta: „Varanlegar breytingar á kyneinkennum barns yngra en 16 ára sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni skulu einungis gerðar í samræmi við vilja barnsins, sbr. 6. mgr. Sé barn ófært um að veita samþykki sökum ungs aldurs eða af öðrum sökum ófært um að gefa til kynna vilja sinn skal þó heimilt að breyta varanlega kyneinkennum þess ef heilsufarslegar ástæður krefjast, að undangengnu ítarlegu mati á nauðsyn breytinganna og afleiðingum þeirra til skemmri og lengri tíma. Félagslegar, sálfélagslegar og útlitslegar ástæður teljast ekki heilsufarslegar.“ Ha? Það er kannski rétt að halda því til haga að það er hálfundarlegt í setningunni að vísa til ungs aldurs barnsins því barnið er í öllu falli ólögráða á þessum aldri, en gengur það hreinlega upp, sem hér er haldið fram, að sálfélagslegar ástæður teljist ekki heilsufarslegar? Það er ekkert í gögnum nefndarinnar eða í nefndarálitinu sem undirstrikar að sú skoðun eða nálgun haldi. Inn á málið.is, málfræðivefnum, er hugtakið „sálfélagslegur“ skilgreint, með leyfi forseta: „Hér er átt við þá þætti sem nauðsynlegir eru til að gera sér grein fyrir og vinna úr tilfinningum, taka þátt í félagslegum samskiptum, skipuleggja og móta líf sitt. Til sálfélagslegra þátta teljast: Sálrænir þættir, félagslegir þættir og stjórn á eigin lífi.“ Þegar þessi skilgreining er sett í þetta samhengi verður 2. mgr. 4. gr. hálfónotaleg þegar lesið er í gegnum hana. Það eina sem er verra en texti greinarinnar er efnisinnihaldið. Ég held áfram með 4. gr., en 3. mgr. hennar endar á bls. 2 á þessari setningu, með leyfi forseta: „Ákvarðanir samkvæmt þessari grein skulu teknar með hagsmuni barnsins að leiðarljósi.“ Undanfarinn að þessari ágætu setningu er að í ákvarðanatökuferlinu skulu barnið og forsjáraðilar njóta ráðgjafar og stuðnings frá teymi um börn sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Svo er haldið áfram: „Ávallt skal tekin rökstudd afstaða til þess hvort mögulegt sé að fresta varanlegum breytingum þar til barnið getur gefið upplýst samþykki sitt og bregðast við hinum heilsufarslegu ástæðum með öðrum og vægari hætti. […] Ákvarðanir samkvæmt þessari grein skulu teknar með hagsmuni barnsins að leiðarljósi.“ Hvernig getur það verið að taka ákvarðanir með hagsmuni barnsins að leiðarljósi að takmarka aðgengi barnsins að nútímalæknisþjónustu? Hvernig getur það passað við þetta markmið og byggt undir það að láta barn sem fæðist með of stutta þvagrás bíða þar til það nálgast fullorðinsárin til að láta lagfæra þann fæðingargalla þegar liggur fyrir að aðgerðin er þekkt og vel framkvæmanleg? Það er alveg sérstaklega tilgreint í þeim gögnum sem ég hef skoðað að það sé til bóta að aðgerðin sé framkvæmd sem fyrst og sérstaklega tilgreint að æskilegt sé að framkvæmdin, lagfæringin, eigi sér stað fyrir 18 mánaða aldur. Hvernig á barnið að hafa myndað sér einhverja skoðun á því fyrir 18 mánaða aldur hvort það vilji þessa lagfæringu á of stuttri þvagrás eða ekki? Þetta er allt einhver vitleysa. Hlutir rekast á innbyrðis í þessu máli. Það verður hreinlega að taka það til frekari vinnslu. Þetta er ekki, eins og segir hér, að undirbyggja ákvarðanir sem skulu teknar með hagsmuni barnsins að leiðarljósi, þvert á móti. Mig langar til að halda áfram með 4. gr., þar sem segir undir lok greinarinnar, þar sem er fjallað um nefnd sem á að meta þessi mál og grundvallarákvarðanir sem eru teknar, með leyfi forseta: „Skal niðurstaða nefndarinnar byggjast á könnun á viðhorfi barnsins til breytingarinnar samkvæmt verklagsreglum sem nefndin setur sér.“ Setjum þetta nú á barn með of stutta þvagrás þar sem liggur fyrir að æskilegt er að gera aðgerðina fyrir 18 mánaða aldur. Hvernig á þetta að gerast í raunheimum? Hvernig á þetta raunverulega að gerast? Ætlar nefndin með öllum sínum kynjafræðingum og öðrum sérfræðingum að funda með ungbarninu? Ætlar hún að boða barnið, 16, 17 mánaða gamalt, á fund sinn? Auðvitað gerist það ekki þannig. Þetta verða einhver samskipti við foreldra en á sama tíma er verið að kippa foreldrunum úr sambandi eins og nokkur kostur er gagnvart því að tryggja hagsmuni barnsins. Það er hlutur sem við eigum ekki að bjóða upp á að komi frá okkur á hinu háa Alþingi. Hæstv. forseti. Ég á þó nokkuð eftir og óska eftir að verða settur aftur á mælendaskrá.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að halda áfram þar sem frá var horfið í fyrstu ræðu minni um þetta stóra og mikla mál, ég náði ekki að koma öllu að í fyrri ræðu. Ég vil segja það í upphafi, forseti, fyrir þá sem sitja heima og fylgjast með þessari umræðu hér á Alþingi, að það er vel hugsanlegt að einhverjir skilji ekki alveg um hvað þetta mál snýst. Þess vegna ætla ég að reyna að setja það í einfalt samhengi svo landsmenn skilji. Þetta mál er í raun og veru það sama og að meina foreldrum að bólusetja börnin sín. Það er ósköp einfalt. Verið er að taka ákvörðunarvaldið af foreldrunum þegar barn fæðist með ódæmigerð kyneinkenni eins og kallað er, en það er í raun og veru bara fæðingargalli á kynfærum. Ef barn fæðist með kynfæri sem eru ekki venjuleg, ef má orða það þannig, þá hafa foreldrar tekið þá ákvörðun að barnið skuli fara í skurðaðgerð, í samráði við sérfræðinga auðvitað, til að laga það. En með þessu frumvarpi er verið að banna að þetta sé gert, nema hreinlega að lífshætta vofi yfir barninu. Þess vegna snýst þetta um velferð barnsins og skyldur gagnvart því. Ef við tökum annað dæmi um barn sem fæðist með skarð í vör, þá er það svona ódæmigert andlitseinkenni, ef við getum sagt sem svo, ef við setjum það í samhengi við þetta. Þeir hlutir eru alltaf lagaðir af skurðlæknum og sérfræðingum. En það sem veldur mér áhyggjum hvað þetta mál varðar og mér finnst hafa verið lítið rætt hér, herra forseti, er hvað gerist ef þessi fæðingargalli á kynfærum er ekki lagaður. Við höfum frábæra tækni í dag. Gríðarlegar framfarir hafa orðið í aðgerðum á fáeinum árum þannig að það er orðið mjög auðvelt að gera margar slíkar aðgerðir. Þegar þær eru gerðar á ungum börnum er það miklu auðveldara en síðar á lífsleiðinni og þegar það er auðveldara fyrir skurðlækninn er það auðveldara fyrir barnið. En það sem ég vildi koma inn á, herra forseti, er það sem mér finnst hafa verið allt of lítið rætt hér. Það er að ef barn fæðist með fæðingargalla á kynfærum og það er ekki lagað þá held ég að það sé nánast algjörlega öruggt að sá galli muni leiða til eineltis gegn viðkomandi barni, það er bara þannig. Það er harður heimur þarna úti og þegar einelti er annars vegar þá geta þeir sem eru gerendur í því verið ansi grimmir, því miður. Einelti í grunnskólum hefur aukist á síðari árum eftir að það fór minnkandi eftir hrunárin. Það er meðal niðurstaðna úr eineltisrannsókn í grunnskólum fyrir ekki svo löngu síðan og þar kemur fram að einelti í fimmta til tíunda bekk mælist nú um 6,2% að meðaltali í grunnskólum á Íslandi og sú tala var farin niður í 4,8% árið 2012 en var 7,6% haustið 2007. Einelti í skólum í Reykjavík á síðasta ári mældist um 5,5% en var hins vegar 6,9% árið 2007. Hvað veldur því? Kreppan skall á 2008 og það virðist hafa áhrif. Þegar þjóðin sigldi inn í kreppu voru skólar mjög meðvitaðir um það að einelti gæti aukist og nú er þjóðin svo sannarlega í efnahagskreppu og því miður benda rannsóknir til þess að þá geti einelti einnig aukist. Hv. þm. Brynjar Níelsson hitti naglann á höfuðið þegar hann sagði að þarna værum við að kljást við líffræðilegan galla sem hægt er að laga en við höfum ákveðið að laga það ekki í þessu frumvarpi. Brynjar Níelsson, sá ágæti hv. þingmaður, er eini þingmaður Sjálfstæðisflokksins sem hefur komið og tekið til máls í þessu máli og ég er ákaflega hissa að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn skuli standa að baki þessu máli. Framsóknarflokkurinn hefur komið í andsvör og tekið þátt í þessari umræðu en Sjálfstæðismenn ekki. Þeir hafa ekki fylgst með þessari umræðu í þingsal og mér finnst umhugsunarefni að Sjálfstæðismenn skuli yfir höfuð hafa hleypt þessu máli alla leið inn í þingsal. Þeir hefðu svo sannarlega getað stöðvað það í ríkisstjórninni og séð til þess að þetta mál, sem verður brátt að lögum, hefði ekki komið hingað í þingsal. En því miður er það reyndin og þess vegna höfum við í Miðflokknum miklar áhyggjur af þessu máli, við höfum flutt hér nokkrar ræður í dag til að reyna að útskýra hversu slæmt þetta mál er, hversu vanbúið það er og hvaða upplýsingar vantar í frumvarpið. Ég hef rakið það hér sérstaklega að það eru hreinar og beinar rangfærslur í frumvarpinu þegar kemur að því hve mörg börn á Íslandi fæðast með galla á kynfærum og maður veltir því fyrir sér hvort verið sé að réttlæta fremur þetta frumvarp með því að setja fram tölur sem standast ekki. Eins og ég nefndi í fyrri ræðu er sagt í greinargerð hópsins sem vann þetta frumvarp að u.þ.b. 68 börn á ári fæðist á Íslandi með ódæmigerð kyneinkenni. Verið er að útvíkka svo þetta hugtak að það er engu lagi líkt og þær tölur eru algjörlega á skjön við það sem er t.d. í Bandaríkjunum. Allar rannsóknir sem ég las í kringum þetta mál, frá Harvard-háskóla og fleiri virtum læknatímaritum, segja að þetta sé eitt barn af sirka 4.500–5.000 börnum. Ég sá eina rannsókn þar sem var sagt að það væri eitt barn af hverjum 2.000 þannig að þetta ættu að vera 1–2 börn á Íslandi sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni en þeir sem standa að þessu frumvarpi, ríkisstjórnin, stjórnarflokkarnir, Vinstri græn, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, segja að það séu 68 börn. Það sýnir bara vinnubrögðin við þetta frumvarp, þau eru ekki betri en þetta. Þannig að maður spyr sig: Er verið að reyna að réttlæta þetta mál frekar með því að setja fram tölur sem standast ekki? Það er bara ósköp einfalt, herra forseti. Mér hefur ekki gefist tími til að fara yfir einstakar greinar þessa frumvarps en ég vil í lokin koma aðeins inn á 4. gr., þar sem er talað um að börn eigi að fá að njóta réttar til líkamlegrar friðhelgi í tengslum við kyneinkenni sín og eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu. Það er alveg rétt. Sú heilbrigðisþjónusta sem er í boði með þessum aðgerðum er fullkomin. En þessi fallega lýsing hér stangast algerlega á við meginefni þessa frumvarps, sem er að neita þessum börnum um þessa fullkomnu heilbrigðisþjónustu þegar þau fæðast. Þau þurfa að bíða þar til þau geta tekið ákvörðun og það geta verið erfið ár, mjög erfið ár, fyrir þessi börn í skóla þegar þau líta öðruvísi út en hin þegar kemur að kynfærum og það er bara ávísun á einelti sem getur haft varanleg, skaðleg og alvarleg áhrif á einstaklinginn. Við í Miðflokknum viljum ekki standa að því og erum þess vegna á móti þessu frumvarpi.

Forseti. Þessi umræða í dag hefur verið mjög áhugaverð og hefur eiginlega dregið það fram hvers vegna þetta mál á ekki að vera hér til afgreiðslu akkúrat núna. Það var auglýst eftir því áðan í andsvörum ágæts þingmanns, hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur, hvort Miðflokkurinn ætti ekki fulltrúa í allsherjar- og menntamálanefnd. Svarið er jú, Miðflokkurinn á nefndarmann í umræddri hv. nefnd og hann er í ræðustól núna. Og þá verður að segja hverja sögu eins og hún er. Núna fyrir helgina, þegar hafði gengið á með heimsóknum ýmissa félagasamtaka vegna þessa máls og kom einn læknir fyrir nefndina og þeirri heimsókn var lokið, var boðað að taka ætti málið úr nefnd. Sá sem hér stendur spurði hvort ekki væri hægt að fá fleira læknismenntað fólk eða heilbrigðisstarfsmenn fyrir nefndina og svarið var: Nei, við vorum þar í fyrra. Eftir þá umfjöllun var málið tekið úr nefnd. Það segir sig sjálft að einn maður af níu gat ekki staðið gegn því að öðru leyti en að taka ekki þátt í því að taka málið úr nefndinni og lýsa sig andvígan því að það væri gert. Í ljós hefur komið að þetta frumvarp, sem í sjálfu sér snýst um læknisfræðilega hluti, er sett fram á félagsfræðilegum grunni. Það er búið að ítreka það hér nokkrum sinnum að í margumræddum starfshópi sem samdi frumvarpið hafi verið barnaskurðlæknir, barnainnkirtlalæknir og barnasálfræðingur, það er alveg rétt, og síðan fulltrúar ýmissa samtaka. Einnig hefur verið sagt að það sé ástæðan fyrir því að Læknafélag Íslands hafi ekki skilað inn umsögn í þetta sinn. Og það er alveg hárrétt sem hv. þingmenn hafa sagt að það er engum aðila eða einstaklingi skylt að senda inn umsögn um frumvarp, ekki síst ef það hefur verið áður á dagskrá. En af því að þetta mál var tekið úr nefndinni og þeim sem hér stendur sagt að það sem hann fann að hefði verið á dagskrá í fyrra, sem kann vel að vera en hann var ekki í nefndinni þá, þá hneigist maður að því að spyrna við fótum. Þess vegna fer ég fram á það, herra forseti, að frumvarpið verði tekið aftur til allsherjar- og menntamálanefndar milli 2. og 3. umr. til að hægt sé að bæta úr skorti á gestakomum úr hópi heilbrigðisstarfsfólks sem hefur verið í meðferð málsins til þessa. Herra forseti. Ágætur þingmaður Viðreisnar sagði áðan að það væri engu líkara en að þingmenn Miðflokksins hefðu hoppað út úr tímavél og það má vel vera. Við í þingflokki Miðflokksins erum gamaldags að því leyti að við viljum gjarnan gera hlutina vel og þannig að við hröpum ekki að niðurstöðu að lítt athuguðu máli. Ég verð að segja fyrir mig persónulega, herra forseti, að ég ber allt of mikla virðingu fyrir þessu máli og þá sem það snertir heldur en svo að ég vilji samþykkja það í núverandi búningi að lítt athuguðu máli. Ég get ekki neitað því að við umræðuna núna hvarflar hugurinn svona eitt og hálft ár aftur í tímann þegar hér í þingsal var til afgreiðslu og umræðu frumvarp um fóstureyðingar, sem heitir frumvarp um þungunarrof. Það gekk hér á með miklum umræðum um að svo illa væri komið fyrir fjölda kvenna að þær aðgættu ekki að þungun sinni og þyrftu þess vegna að fara til útlanda til að rjúfa þungun, voru komnar fram yfir þann tíma sem hér var hægt að framkvæma slíka aðgerð. Eftir mikla eftirgangssemi fékkst það fram að fjöldi þessara kvenna sem hafði þurft á þessari þjónustu, sem kölluð var, að halda voru fjórar til sex konur á ári. Við breyttum landslögum fyrir allan þorra kvenna undir því yfirskyni eða með þeim rökum að annars myndu konur streyma til útlanda í fóstureyðingu. Hvers vegna fer ég til baka í þennan tíma? Jú, það er vegna þess að hér hefur verið rætt um að það séu kannski 60 börn á Íslandi sem fæðast á hverju ári með fæðingargalla sem snerta kynfæri og þvagfæri. Hafa verið leiddar að því líkur, m.a. af hálfu þingmanna Miðflokksins, að ef skilgreiningin væri sú sama og t.d. vestur í Ameríku væru þetta eitt til tvö börn á ári. Mér finnst, herra forseti, rétt að fá það óyggjandi fram, t.d. í nefnd á milli 2. og 3. umr., hvor talan er rétt. Erum við að tala um eitt til tvö börn á ári, skilgreind eins og gert er t.d. í Ameríku, eða erum við að tala um 60–70 börn? Það hefur líka komið fram og ég ætla að taka undir þann málflutning, herra forseti, að margt af því sem segir í þessu frumvarpi er ekki hægt að líta á öðruvísi en að foreldrum sé ekki treyst fyrir velferð barna sinna í því efni sem hér er undir, þegar svo er í nánast 100% tilfella. Auðvitað er til fólk sem veit ekki fótum sínum forráð og þá ekki barna sinna og þá er yfirleitt gripið til viðeigandi ráðstafana, en ég get ekki tekið undir það að meiri hluti foreldra á Íslandi sé þannig þenkjandi að hann beri ekki velferð barna sinna það mikið fyrir brjósti að hann geti ekki tekið ákvörðun fyrir börn sín ung að aldri í stað þess að láta börnin sjálf í fyrsta lagi burðast með þennan fæðingargalla í drjúgan tíma og að þau eigi svo að eiga þátt í því, enn þá börn, að ákveða hvað gera skuli. Nú ætla ég að taka skýrt fram að ég vil ekki að málflutningur minn og málflutningur Miðflokksins sé dreginn inn í einhverja ímyndaða andúð á intersex fólki eða fólki sem hefur ekki skýra kynvitund eða fólki sem á einhverjum tímapunkti vill breyta kyni sínu til allrar framtíðar. Langt fjarri því, herra forseti, fjarri því. Enda væri í sjálfu sér fróðlegt líka að fá tölur yfir þá sem hafa gengið undir kynleiðréttingu á Íslandi og hvort mikill meiri hluti þeirra aðila hafi verið með svokölluð ódæmigerð kyneinkenni eða hvort hreinlega sé um að ræða, eins og ég hef grun um að sé í miklum meiri hluta tilfella, einstaklinga sem upplifðu sig einfaldlega í röngum líkama og fóru þess vegna í kynleiðréttingu, sem náttúrlega er ekki nema eðlilegur hlutur þegar það ástand er uppi. Þess vegna segi ég aftur að ég vil fá þetta mál til umræðu í nefndinni milli 2. og 3. umr. vegna þess að ég vil mjög gjarnan að heilbrigðisstarfsfólk, læknar sem annast þessi börn sem þarna um ræðir, bæði í frumbernsku og síðar, sannfæri mig þannig að ég geti sannfært aðra um að við séum að gera rétt með því að samþykkja þetta frumvarp eins og það liggur fyrir. Ég segi aftur, herra forseti: Jú, ég sit í þessari nefnd en ég hafði ekki hugmyndaflug í það að þegar öll þessi ágætu samtök sem þarna komu við sögu sem gestir höfðu farið á braut ásamt einum lækni, væri bara nóg komið og menn vildu rífa málið úr nefndinni án þess að fleiri kæmu fyrir hana, burt séð frá því hvort hinir sömu höfðu skilað inn umsögn eða ekki. Það skiptir ekki í sjálfu sér öllu máli. Hér var sagt áðan að við þingmenn þættumst vera svo rosalega flott og klár og allt það - síður en svo, herra forseti. Þess vegna þurfum við góða leiðsögn þegar mál af þessari stærðargráðu, eins og þetta mál er, eru undir. Það verður að vera hafið yfir allan vafa í okkar hugum að við séum að gera rétt og það á ekki við um þetta frumvarp í tilfelli þess sem hér stendur. Mér finnst ekki rétt að við hröpum að því að samþykkja þetta frumvarp án þess að gaumgæfa það enn þá frekar. Ég segir aftur: Ég frábið mér það að málflutningur sá sem við Miðflokksmenn höfum verið með hér í dag sé dreginn upp sem einhver andúð á intersex fólki eða fólki með ódæmigerð kyneinkenni yfir höfuð, alls ekki, herra forseti, alls ekki. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki heldur hvað mönnum liggur svona á með þetta mál núna. Ég skil það ekki alveg. Ég skil ekki ástæðurnar fyrir því að við tökum okkur ekki þann tíma sem við þurfum til að ganga frá málinu og ég skil ekki þann asa varðandi síðustu grein frumvarpsins, um að lög þessi öðlist þegar gildi, að það skemmi málið á einhvern hátt eða þann málstað sem það er að verja ef það verður ekki að lögum á morgun eða hinn heldur kannski fyrstu dagana eða síðustu dagana í janúar. Ég skil ekki muninn, þ.e. ef við öðlumst á þeim tíma dýpri skilning á málinu og hvernig það er til komið og gerum jafnvel á því þær breytingar sem nauðsynlegar eru til að það verði þannig að hægt sé með góðu móti að samþykkja það. Ég get ekki tekið undir það, herra forseti, að það að vilja vanda til verka í þessari málstofu sé eitthvað gamaldags, hallærislegt eða forpokað. Það er þá næsta víst að að lokinni þessari umræðu þá hlaupum við Miðflokksmenn bara inn í torfkofana aftur, það er ekkert að því. En ég segi aftur: Ég og félagar mínir, við biðjumst ekki afsökunar á því að vilja vanda til verka í þessari málstofu. Það hefur áður gerst, herra forseti, nýlega, að eftir allnokkra umræðu sem sumir kölluðu málþóf þá gátum við haft áhrif á ákveðið mál til hins betra. Ég held að enginn sé fegnari eftir þá meðferð en þeir sem ekki tóku til máls í umræðunni en hefðu þurft að uppfylla ýtrustu skilyrði þess máls ef ekki hefði komið til fyrir þá baráttu sem við Miðflokksfólkið höfðum uppi um að vanda til verka og ganga um og búa þannig um hnúta að málið yrði þannig að hægt væri að verja það. Nákvæmlega sama afstaða, herra forseti, er uppi nú. Við viljum einfaldlega að það séu fengnir vitnisburðir eða ummæli, umsagnir eða upplýsingar frá fleiri aðilum sem eru heilbrigðisstarfsmenn en hafa til þessa komið fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég sagði áðan að mér fyndist í þessu frumvarpi ekki bara örla á vantrausti heldur væri haft uppi töluvert vantraust í garð íslenskra foreldra. Það getur vel verið að einhver komi og sannfæri mig um að ég hafi rangt fyrir mér, þó að ég sjái það ekki alveg fyrir mér núna, en mér finnst heldur ekki að við séum að gæta að rétti þeirra sem þetta frumvarp snertir, þ.e. barnanna sjálfra, í þeirri gerð sem það er núna. Meðan þessi efi er uppi, efi á tvennan hátt, er ekki hægt að ganga frá frumvarpinu eins og það lítur út og það þurfa að koma fram frekari upplýsingar en hafa komið fram. Nú sé ég að hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir er mætt til leiks. Það gleður mig af því að hún auglýsti eftir mér áðan og ég er kominn hingað núna og er búinn að gangast við því að vera í þessari nefnd, allsherjar- og menntamálanefnd, og hef útskýrt með hvaða hætti þetta mál var tekið úr nefnd gegn mínum vilja. Það er í sjálfu sér ágætt og við getum þá vonandi sammælst um það, herra forseti, að málið verði tekið aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr., þannig að við getum haldið áfram að gaumgæfa það og vinna það með þeirri alúð og með þeim sóma sem það á skilið. Ég segi aftur: Málið er stórt, málið er nauðsynlegt, en það er bara ekki í réttum búningi eins og það er akkúrat núna og það þarf að útskýra fyrir mér og fleirum af hverju það er sett upp með þessum hætti. Og með mikilli virðingu fyrir öllum þeim sérfræðingum á vegum samtaka sem komu fram og samráðshópnum sem samdi þetta frumvarp, þá ætla ég að segja aftur: Tveir læknar, einn barnasálfræðingur í þessum tólf eða fimmtán manna hópi eða hvað þetta var og einn af þessum heilbrigðisstarfsmönnum kom fyrir nefndina meðan sá sem hér stendur hefur setið þar - að mínu mati er það bara ekki nóg, eins og fram hefur komið í mínu máli. Herra forseti. Ég ætla að ánýja það að málið verði tekið aftur til nefndarinnar milli 2. og 3. umr., boðaðir verði gestir sem ég mun biðja um, nokkur listi af læknum og heilbrigðisstarfsmönnum, til að útskýra fyrir mér og öðrum hvers vegna við eigum að samþykkja þetta frumvarp eins og það lítur út núna eða hvaða breytingar þarf á því að gera til að það verði þannig að okkur sé sómi að. Ég hef vitnað til þess, herra forseti, að við höfum kastað til þess höndum hér áður og við þurfum ekki að gera það að venju. Við skulum vanda okkur.

Herra forseti. Ég var kominn að kafla 2.2. í greinargerð með frumvarpinu sem fjallar um svokölluð tilmæli alþjóða- og mannréttindastofnana um réttindi intersex fólks og fólks með ódæmigerð kyneinkenni. Í þessum kafla eru rakin ýmis skjöl og ýmsar ályktanir frá hinum og þessum samtökum. Kaflinn er mjög áhugaverður og lýsandi fyrir það hvernig þátttaka Íslands í alþjóðastarfi er stundum mistúlkuð viljandi. Ég tel reyndar að þessi kafli væri mjög áhugaverður í stjórnmálafræði til að kynna sér einmitt þá staðreynd. Í upphafi þessa kafla segir, með leyfi forseta: „Á síðustu árum hafa ýmsar alþjóða- og mannréttindastofnanir hvatt ríki til að setja lög um eða banna ónauðsynlegar meðferðir á einstaklingum með ódæmigerð kyneinkenni, til að mynda óafturkræfar skurðaðgerðir og ófrjósemisaðgerðir án upplýsts samþykkis.“ Herra forseti. Með frumvarpinu er ekki verið að leggja til ófrjósemisaðgerðir heldur þvert á móti. Það að börn fái ekki nauðsynlega heilbrigðisþjónustu á þeim tíma sem hentar best til þess getur í mörgum tilvikum leitt til ófrjósemi svo að það er í raun verið að stuðla að því að fleiri börn fá ekki að njóta frjósemi. Síðar segir: „Slíkar læknismeðferðir eru oft framkvæmdar án upplýsts samþykkis barnsins og oft án þess að heilsufarslegar ástæður krefjist og byggjast á fordómum, staðalímyndum o.fl. Ónauðsynlegar læknismeðferðir án upplýsts samþykkis fela í sér brot gegn mannréttindum viðkomandi barna og geta haft í för með sér alvarlegar neikvæðar afleiðingar.“ Þarna er aftur verið að vísa til einhvers alls annars en er til umræðu í frumvarpinu. Maður hlýtur að spyrja: Hvað með það þegar börn fá ekki lækningu, þegar þeim er meinað um lækningu? Er það ekki brot á mannréttindum þeirra? Maður skyldi ætla það. Næst er vísað til samnings á vegum Sameinuðu þjóðanna og Evrópuráðsins um bann við pyndingum, herra forseti. Maður hlýtur að spyrja: Er mönnum alvara með því að setja þetta inn í frumvarpið og setja það í samhengi við það að settar verði verulegar takmarkanir á það, og jafnvel bann við því, að börn fái lækningu, eins og framkvæmd hefur verið í mörg ár og áratugi? Og svona heldur þetta áfram. Ég geri ekki ráð fyrir að ég hafi tíma, herra forseti, til að lesa allar þær tilraunir sem hér eru gerðar til að endurtúlka og snúa út úr alþjóðasamningum og ályktunum alþjóðastofnana. En það er gegnumgangandi í þessum tiltölulega langa kafla að hvað eftir annað eru setningar teknar úr slíkum ályktunum og þær settar í algjörlega nýtt samhengi. Hér er áréttað að Evrópuráðið hafi talað gegn normaliserandi meðferð, þ.e. gegn því að börn fái meðferð sem færir þau í „normal“ horf, þ.e. á íslensku í eðlilegt eða hefðbundið horf. Áður en ég segi þetta gott af þessum kafla sem, eins og ég nefndi, er of langur til að fara í gegnum allar mistúlkanirnar, vil ég nefna að í frumvarpinu segir, og er þá vísað til ákveðinnar nefndar Sameinuðu þjóðanna: „Það byggist á rétti til heilsu og heilbrigðisþjónustu og einnig á réttindum barna samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi.“ Ég vek sérstaka athygli hæstv. forseta á orðunum „félagsleg réttindi“ því að í frumvarpinu er ítrekað tekið fram að félagslegar ástæður réttlæti ekki lækningu á börnum. Engu að síður leyfa menn sér að vísa í samning um félagsleg réttindi. Næst tekur við kaflinn um markmið lagasetningar og þar eru auðvitað mun fleiri atriði en ég hef tíma til að fjalla um jafnvel í nokkrum ræðum í viðbót, en ég mun reyna að gera þessu sem best skil í næstu ræðu.

Virðulegur forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að koma stuttlega inn á nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Það eru tvö atriði sem mér þykir sérlega gagnrýnisverð. Það er í fyrsta lagi umfjöllun nefndarinnar um svokallaða sérreglu um læknismeðferð þar sem segir, með leyfi forseta: „Fyrir nefndinni voru gerðar alvarlegar athugasemdir við sérregluna. Hún leiði til þess að tveir hópar barna sérstaklega njóti ekki réttarverndar og stuðli þannig að mismunun. Nefndin var því hvött til þess að leggja til að ákvæðið verði fellt brott.“ Áfram segir, með leyfi forseta: „Fyrir liggur að skiptar skoðanir eru um framangreinda meðferð sem sérreglan kveður á um.“ - Það er annars vegar stutt þvagrás og hins vegar vaxtarfrávik á typpi. - „Meiri hlutinn telur því nauðsynlegt að umræðunni verði haldið áfram og að ákvæðið verði endurskoðað líkt og lagt er til í 11. gr. frumvarpsins.“ Þetta þykir mér hv. allsherjar- og menntamálanefnd ekki beint til sóma. Það er ekki ástæða til að flagga því hér, hvað þá efnisatriðum málsins, að horft sé til þess að endurskoða þessa sérreglu með það fyrir augum að draga hana til baka út frá einhverjum ofstopa og forpokun. Það eru mjög vond skilaboð og ég vil bara gjalda varhuga við að þau séu send héðan út. Hitt atriðið sem mig langar að fjalla um er breytingartillagan þar sem segir, með leyfi forseta: „Skal starfshópurinn skila tillögum til ráðherra svo fljótt sem verða má eftir að hann tekur til starfa.“ Það er sem sagt starfshópurinn sem á að taka til starfa með vísan í 11. gr. frumvarpsins. Af hverju í ósköpunum skal starfshópurinn skila niðurstöðu svo fljótt sem verða má eftir að hann tekur til starfa? Er ekki skynsamlegt að starfshópurinn skili tillögu þegar einhver botn er kominn í þá endurskoðun? Þessi asi getur ekki verið til bóta og er málinu alveg örugglega ekki hollur. Þetta er það sem ég vildi segja á þessum tímapunkti um nefndarálit með breytingartillögu.

Herra forseti. Ég var kominn að kaflanum um markmið lagasetningarinnar. Þar kennir ýmissa grasa sem ekki gefst tími til að fara yfir eins og eðlilegt væri í svona stóru máli. Þar er m.a. reynt að setja þetta mál í samhengi við bann við mismunun og alþjóðlega viðurkennd mannréttindi, viðurkennd samkvæmt stjórnarskrá Íslands. Er það mismunun, herra forseti, að ekki megi lækna börn með ákveðna kvilla? Já, það er mismunun. Það er mismunun ef börn með tilteknar tegundir meðfæddra kvilla mega ekki fá lækningu en önnur mega það, og eðlilega. En að taka út sérstaka tegund af kvillum ef þeir tengjast þvagfærum eða kynfærum felur í sér mismunun. Þetta er einu sinni sem oftar algjör þversögn, útúrsnúningur í besta falli. Hér er ítrekað mikilvægi þess að skilgreina ódæmigerð kyneinkenni sem víðast og sagt að það sé gert til að tryggja víðtæka vernd barna þegar raunveruleg áhrif eru þau að miklu fleiri börn en ella falla innan þess hóps sem fær ekki nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og býr fyrir vikið við skert lífsgæði í framhaldinu. Næst kemur í þessum kafla umfjöllun um lög um réttindi sjúklinga sem er afskaplega áhugaverð í samhengi við frumvarpið í heild. Þar kemur til að mynda fram að þau lög geri ráð fyrir því að sjúklingar eigi rétt á fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem völ er á að veita. Þannig er það orðað í frumvarpinu. Enn fremur segir að sjúklingur eigi rétt á þjónustu sem miðast við ástand hans og horfur á hverjum tíma og bestu þekkingu sem völ er á. En það er verið að meina börnum um þessa þjónustu. Svo kemur fram áhugaverð skýring á því hvernig þessi lög um réttindi sjúklinga ná til barna en þar er einmitt lögð áhersla á að börn séu ekki í þeirri aðstöðu að geta varið rétt sinn gagnvart lögunum og því hafi foreldrar sérstöku hlutverki að gegna í því samhengi. Það er meira að segja sérstakur kafli, VI. kafli, um sérreglur um sjúk börn og börn sem aðstandendur, samanber 1. mgr. 25. gr. laganna og áfram. Þar kemur skýrt fram að ekki aðeins sé það hlutverk foreldra að tryggja heilbrigði barna sinna og að þau fái sem besta heilbrigðisþjónustu heldur einnig að neiti foreldrar barns að samþykkja slíka meðferð, meðferð sem gæti hjálpað barninu, þá sé hægt að grípa inn í. En með þessu frumvarpi er þessu snúið á haus eins og svo mörgu öðru og foreldrum meinað að gera það sem gagnast barninu helst. Kaflinn um réttindi sjúklinga er alllangur og þar koma fram fleiri atriði sem rétt væri að taka tillit til í umræðu um frumvarpið, en áherslan er öll á það að börn eigi að njóta verndar hinna fullorðnu ólíkt því sem frumvarpið gefur til kynna. Næst sjáum við samanburð við aðrar Norðurlandaþjóðir þar sem sagt er frá því að Ísland gangi lengst, meira að segja allra Norðurlanda, í þessum efnum. Er áhugavert að setja það í samhengi við ýmsar greinar þessa frumvarps þar sem í raun er viðurkennt að menn viti ekki alveg hvaða áhrif þetta muni hafa og við þurfum að sjá til. Ísland á að verða tilraunasamfélag í þessum efnum án þess að önnur lönd hafi ákveðið að fara sömu leið. Í framhaldinu kemur umfjöllun um áhrif stjórnarskrárinnar. Þar eins og í alþjóðasamningum er öllu snúið á hvolf og býsna langsóttar tilraunir gerðar til þess að gera slíkt, til að mynda með því að nýta ákvæði sem varða friðhelgi einkalífs og mannréttindi, réttindi einstaklinga til að svipta börn réttinum til lækninga.

Virðulegur forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að vara við því, af því að þetta mál snýst um lækningar og læknisfræðilegar aðgerðir á börnum með ódæmigerð kyneinkenni, að menn nálgist málið út frá því að það sé félagsfræðilegt eða sálfræðilegt. Þeir þættir eiga svo sannarlega við í þessu umhverfi öllu en ekki gagnvart þessu, ekki á þeim tíma þegar verið er að taka ákvörðun um læknisfræðilega meðhöndlun barns sem fæðist með ódæmigerð kyneinkenni. Nú hefur verið óskað eftir því að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr. og vil ég hvetja hv. þingmenn allsherjar- og menntamálanefndar til að leggja áherslu á læknisfræðilegu þættina. Það verður líklegast til þess að hagsmunum þeirra barna sem í hlut eiga verði best fyrir komið.

Herra forseti. Ég er ekki enn byrjaður á víðtækasta kafla frumvarpsins, sem fjallar um einstakar greinar þess. Í þeim kafla er langmest af því sem ástæða er til að gera athugasemd við og sætir textinn oft á tíðum furðu. Eins og ég nefndi í fyrstu ræðu minni er í raun með ólíkindum að forsætisráðuneytið skuli hafa sent annað eins frumvarp frá sér en mér skilst að yfirstjórn þingsins sé mikið í mun að klára þingstörf sem fyrst og vilji sem minnsta umræðu um þetta mál. Því skal ég reyna að liðka fyrir þingstörfum þó að það feli í sér að þetta mál fái ekki þá umræðu sem ástæða væri til, enda höfum við séð að þetta mál er þess eðlis að fulltrúar stjórnarflokkanna virðast umfram allt vilja forðast umræðu um það. Ekki einn þingmaður Framsóknarflokks eða Sjálfstæðisflokks hefur haldið ræðu í þessu máli hér í 2. umr. Ekki einn. Þó eru þetta flokkarnir sem leggja málið fram ásamt Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. En þegar farið er yfir kaflann um einstakar greinar frumvarpsins sjáum við enn betur en áður hvað liggur að baki hverri grein fyrir sig og það er allt á sömu bókina lært. Þetta byggist ekki á læknavísindum, þetta byggist ekki á því hvað er barninu fyrir bestu, þetta byggist á því að innleiða hér ákveðna öfgastefnu þar sem allir fæðingarkvillar barna sem tengjast þvagfærum eða kynfærum eru settir í sama hóp, að frátöldum tveimur atriðum, of stuttri þvagrás eða vaxtarheftum limum á drengjum, en nefndin hefur hins vegar gert okkur alveg ljóst að gluggum fyrir slíka meðferð verði væntanlega lokað fyrr en síðar og í meirihlutaálitinu, sem ég mun væntanlega ekki hafa tíma til að fara yfir þó að fullt tilefni hefði verið til, ítrekar nefndin mikilvægi þess að sem fyrst verði tekin ákvörðun um hvort fella eigi úr lögunum þessi sérákvæði sem geta stórkostlega bætt lífsgæði margra barna. Hverjir eiga að meta það? Jú, það eru þeir sem vildu ekki hafa heimildina til staðar samkvæmt umræðu í nefndinni og fyrirliggjandi umsögnum. Í kaflanum um einstakar greinar frumvarpsins birtist m.a. þessi setning, með leyfi forseta: „Skilgreiningin er ekki í grundvallaratriðum læknisfræðileg heldur byggist á því að kyn sé að verulegu leyti félagslegt fyrirbæri.“ Fleiri áhugaverðar setningar birtast þarna, þær birtast reyndar í röðum, m.a. þegar fjallað er um 4. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Með ákvæðinu er meðal annars lagt bann við aðgerðum sem hafa þann eina tilgang að ákvarða kyneinkenni barns sem ýmist „karlkyn“ eða „kvenkyn“.“ Ef barn fæðist augljóslega kvenkyns eða karlkyns með einhvern fæðingargalla eða -kvilla sem hægt er að laga þá má ekki gera það, því að með því er barninu ýtt enn frekar í þá átt að tilheyra öðru hvoru kyninu. Svo segir um heilsufarslegar ástæður: „Við gerð frumvarpsins var lagt mat á hvort rétt væri að takmarka þessar heimildir til varanlegra breytinga á ódæmigerðum kyneinkennum án samþykkis barns við „brýnar“ heilsufarslegar ástæður. Þótti slíkt hins vegar varhugavert enda ekki tilgangur frumvarpsins að takmarka rétt barna til heilbrigðisþjónustu að neinu leyti.“ Hér felst í þessum texta, sérstaklega þegar litið er á aðdragandann, ákveðin þversögn en ég geri ráð fyrir að þetta sé afleiðing af ábendingum læknanna sem þó fengu að koma að þessu og afstöðu þeirra er lýst á næstu blaðsíðum þar sem menn reyna sitt besta til að útskýra mikilvægi þess að börn hafi þó möguleika á ákveðnum aðgerðum, 

Virðulegur forseti. Mig langar í þessari ræðu minni að beina því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að taka til skoðunar mál sem dómur féll í í London í Bretlandi 1. desember sl. og fjallaði einmitt um sjónarmið sem upp kunna að koma í tengslum við mál sem fyrirséð er að munu koma upp vegna þess frumvarps sem nú liggur fyrir. Þetta er mál sem var mikið í fréttum úti síðustu tvær vikurnar. Ég held að það væri skynsamlegt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd kallaði til lögfræðinga, sérfróða um þessi mál, til að nefndin sé fyllilega upplýst um það hvaða sjónarmið kunni að koma upp þegar á reynir. Það kemur fram í frumvarpinu, ég held að ég fari rétt með það, að það hafi ekkert mál verið tekið fyrir hjá nefndinni sem nú er ætlunin að leggja af með þessu frumvarpi og ný að koma staðinn. Ég held að ekkert mál hafi komið fyrir hana síðan lögin voru samþykkt í fyrra. Þannig að ég held að nauðsynlegt sé að hv. allsherjar- og menntamálanefnd kalli til sérfróða lögfræðinga sem fari yfir þau lögfræðilegu álitaefni sem uppi kunna að vera.

Ég geri ráð fyrir að hæstv. forseti vilji fara að ljúka þessari umræðu og hefði eins og meiri hlutinn viljað hafa hana styttri og helst enga. En ég get ekki látið hjá líða hér í lokin að nefna aðeins það sem ég vék stuttlega að áðan sem er tilraun læknanna til að rökstyðja að heimila eigi a.m.k. tvær tegundir aðgerða. Þó eru mjög veruleg skilyrði sett fyrir því að fá yfirleitt að framkvæma þær aðgerðir. Það eru aðgerðir vegna of stuttrar þvagrásar og lims drengja sem vex ekki eðlilega. Læknarnir útskýra að í báðum tilvikum sé með tímabæru inngripi hægt að lækna þessi atriði og þar með bæta líf barnanna mjög verulega. Líka er útskýrt hver áhrifin af því að lækna þetta ekki muni vera fyrir börnin. Ég ætla að hlífa hæstv. forseta við því að rekja það þó að kannski væri full ástæða til. Allt gengur það út á að útskýra að sé ekki brugðist við a.m.k. þessum tveimur atriðum muni það hafa mjög veruleg áhrif á börnin líkamlega og að öllum líkindum líka andlega, líklega út lífið. Í stað þess að rekja með hvaða hætti það gerist ætla ég að nefna aðeins andmælin við því að þetta sé leyft. Í skýringum við lagagreinarnar segir, með leyfi forseta: „Helstu sjónarmið sem styðja þá leið að setja sérreglu um aðgerðir vegna of stuttrar þvagrásar eru til að mynda sérstaða þessa kyneinkennis. Of stutt þvagrás fellur undir skilgreiningu frumvarpsins á ódæmigerðum kyneinkennum …“ Svo segir: „…kyneinkenni intersex fólks liggi á milli okkar stöðluðu hugmynda um karl- og kvenkyn.“ En þegar um er að ræða of stutta þvagrás liggur það einkenni ekki milli okkar stöðluðu hugmynda, svo að ég noti orðalag frumvarpsins um karlkyn og kvenkyn. Það snýst um að lækna kvilla sem er vel læknanlegur og skiptir verulegu máli fyrir barnið. Þá er sett út á það að með lækningum á þessu atriði sé verið að skipta börnum með ódæmigerð kyneinkenni í tvennt. En það kemur eingöngu til vegna þess að uppleggið var það að halda því fram að ódæmigerð kyneinkenni séu allt kvillar sem tengjast þvagfærum eða kynfærum barna. Það er í raun rauður þráður í þessu frumvarpi að til að ná pólitíska markmiðinu um að kyn sé félagslegt fyrirbæri, eins og það var orðað hér einhvers staðar, megi ekki ráðast í aðgerðir sem fela í sér mikla lækningu fyrir börn vegna kvilla sem tengjast kynfærum eða þvagfærum. Þetta eru auðvitað öfgar, herra forseti, og öfgarnar skína í gegn í þessu frumvarpi öllu. Það byggist ekki á vísindum, það byggist ekki á lækningum, það byggist ekki á rétti foreldra til að gera það sem er best fyrir barnið heldur því að ná einhverjum allt öðrum markmiðum, markmiðum sem, nái þetta fram að ganga, bitna á börnum og geta bitnað á býsna mörgum börnum. Skilgreiningin er það víðtæk. Sagt er að 1,7% þeirra barna sem fæðast á Íslandi falli undir þetta. Það mun þýða að foreldrar barna munu leita til útlanda eftir lækningu fyrir börnin sín, þeir foreldrar sem hafa efni á því. Önnur börn munu þjást, jafnvel alla ævi, fyrir það að þetta frumvarp hafi náð í gegn. Þetta frumvarp er til skammar fyrir þessa ríkisstjórn. Það er til skammar að hún hafi reynt að lauma því hér í gegn án umræðu. Frumvarpið var augljóslega ekki tilbúið. Það hafði ekki fengið eðlilega umfjöllun í nefnd hjá þeim sem þekkja best til, þekkja til sviðs lækninga og vísinda. Því miður er þetta lýsandi fyrir það sem maður hefur kynnst frá þessari ríkisstjórn. Þetta eru allt umbúðir, þetta eru allt frasar og fögur orð en þegar innihaldið er skoðað leiðir það til þveröfugrar niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég flyt nú nefndarálit með breytingartillögu frá allsherjar- og menntamálanefnd. Nefndin fékk eina umsögn frá Vinnumálastofnun – Fæðingarorlofssjóði, og svo fékk nefndin, ég ætla ekki að lesa það upp, það kemur fram í nefndaráliti, nokkra einstaklinga og forsvarsmenn stofnana á fundi til sín til að ræða málið enn frekar. Tilurð málsins er sú að samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið samdi frumvarpið að beiðni og í samvinnu við Þjóðskrá Íslands. Í greinargerð frumvarpsins er tilurð málsins rakin en þar kemur m.a. fram að tiltölulega skammt sé frá því að ný heildarlög um skráningu einstaklinga, nr. 140/2019, tóku gildi en við gildistöku laganna kom í ljós að láðst hafði að setja lagastoð undir skráningu andvana fæddra barna. Þá hefur Þjóðskrá Íslands þurft að forgangsraða verkefnum við uppfærslu á þjóðskrá þar sem ýmis ný löggjöf hefur kallað á slíkar breytingar. Því hefur þeim breytingum á þjóðskrá, sem lög um skráningu einstaklinga gera ráð fyrir, seinkað. Fram kemur í mati á áhrifum frumvarpsins að það hafi ekki áhrif á afkomu ríkissjóðs og að það muni veita atvinnulífinu og opinberum stofnunum svigrúm til að laga sig að breytingum sem fyrirhugaðar eru á miðlun kennitalna annars vegar og aðgreiningu kerfiskennitalna og hefðbundinna kennitalna hins vegar. Þá mun frumvarpið auðvelda stjórnvöldum að halda utan um fjölda barna sem látast þegar komið er fram yfir 22. viku meðgöngu og réttindi foreldra í því samhengi. Það er í stuttu máli það sem kemur fram í frumvarpinu sjálfu. Virðulegi forseti. Svo ég snúi mér að nefndarálitinu sjálfu þá var nefndinni bent á, í framhaldi af umfjöllun um frumvarpið eins og það kemur frá ráðuneytinu, að æskilegt væri að gefa einnig út kerfiskennitölu þegar um er að ræða fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu, þar sem foreldrar eigi jafnframt rétt til fæðingarorlofs eða fæðingarstyrks, samanber lög um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000. Við meðferð málsins kom fram að tíðkast hefur að skrá börn sem fæðast andvana eftir 22. viku meðgöngu í utangarðsskrá, sem nú heitir kennitölukerfisskrá, þar sem nauðsynlegt væri að skrá þau börn með kennitölu fyrir fæðingarskrá embættis landlæknis. Slík skráning tekur mið af alþjóðlegum skilgreiningum. Hins vegar hafa stofnanir hins opinbera ekki kallað eftir auðkennum þegar um er að ræða fósturlát eftir 18. viku meðgöngu og ekki tíðkast að tilkynna Þjóðskrá Íslands um slíkt. Nefndarmönnum þótti nauðsynlegt að skoða þetta atriði enn frekar og sendu erindi til Gleym mér ei sem er styrktarfélag foreldra sem misst hafa börn eða fóstur. Félagið tók undir ábendingu Vinnumálastofnunar – Fæðingarorlofssjóðs og taldi mikilvægt að Þjóðskrá Íslands yrði heimilt að gefa út kerfiskennitölur við fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu líkt og lagt er til vegna barna sem fæðast andvana eftir 22. viku meðgöngu. Í báðum tilvikum öðlast foreldrar rétt til fæðingarorlofs og fæðingarstyrks og fara þeir því í gegnum sama ferlið við umsókn á þeim réttindum. Þá sé gert ráð fyrir að útgáfa kerfiskennitalna muni auðvelda foreldrum að sækja þessi réttindi en í dag þurfa foreldrar að sækja vottorð frá Landspítalanum vegna þess. Þarna erum við að horfa til samhengis og samræmis við önnur gildandi lög, að þetta kallist á. Nefndin hafði skilning á því að útgáfa kerfiskennitalna gæti falið í sér ákveðna viðurkenningu fyrir þá foreldra sem standa í þessum sporum og að aðrar ástæður en þörf kerfisins réttlæti að gefnar verði út kerfiskennitölur þegar um er að ræða fósturlát eftir 18 vikna meðgöngu. Ég ætla nú ekki að lesa þetta allt, en ég vil samt taka fram að í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Nefndin hvetur því samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið í samráði við félagsmálaráðuneytið til að taka þetta atriði til nánari skoðunar og í víðara samhengi og hvort tilefni sé til að sama verklag gildi í báðum tilvikum sem og hvort útgáfa kerfiskennitalna verði til að auðvelda foreldrum að sækja þau réttindi sem þeim eru veitt samkvæmt lögum um foreldra- og fæðingarorlof.“ Þetta er mjög mikilvægt atriði en ég ætla ekki að hafa þetta lengra, frú forseti. Lagt er til að gildistaka ákvæðisins verði óbreytt og það taki gildi 1. janúar 2021 og í breytingartillögunni eru minni háttar orðalagsbreytingar, má segja. Undir nefndarálitið skrifa sú sem hér stendur, Páll Magnússon, formaður nefndarinnar, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þorsteinn Sæmundsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Þetta er nú bara stutt fyrirspurn og ég vil taka það fram fyrst að ég fagna þessu máli. En mig langar að fá álit hv. þingmanns á máli sem tengist þessu. Nú kom hv. þingmaður inn á að þetta lúti að því að foreldrar andvana barna eigi rétt á fæðingarorlofi. Það er bara hið besta mál. En nú er það svo að móðir sem gefur barn sitt til ættleiðingar á fæðingardeildinni á ekki rétt á fæðingarorlofi. Svo að ég endurtaki þetta fyrir hv. þingmann: Móðir sem gefur barn sitt til ættleiðingar á fæðingardeildinni á ekki rétt á fæðingarorlofi. Er ekki nauðsynlegt að breyta lögunum þannig að þeir foreldrar, móðirin í þessu tilfelli, eigi rétt á að fá einn, tvo, þrjá mánuði í fæðingarorlof eins og nefnt er í þessu tilfelli með andvana fædd börn o.s.frv.? Það fylgir því náttúrlega heilmikið álag fyrir viðkomandi konu að gefa barn sitt og hún þarf hugsanlega jafnvel að leita sér sálfræðiaðstoðar. Þetta er álag, líkamlegt og andlegt. Er ekki eðlilegt að viðkomandi ætti þá rétt á fæðingarorlofi með sama hætti og flestallir aðrir?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni andsvarið. Hann velti fyrir sér hvort kona sem fæðir barn og gefur það til ættleiðingar ætti ekki að eiga rétt á fæðingarorlofi. Í fyrsta lagi vil ég náttúrlega segja að um allt annað mál er að ræða. Ég skil samt tenginguna hjá hv. þingmanni og hvers vegna hann ber þetta upp. Ég vil þá svara því þannig að nú eru lög um fæðingarorlof í endurskoðun og ég geri þá ráð fyrir því að þetta sé hluti af þeirri yfirferð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og þakka fyrir þá ábendingu að lögin séu í endurskoðun. Ég held að mjög mikilvægt sé að þetta verði skoðað. Það eru ekki margar konur á Íslandi sem gefa barn sitt til ættleiðingar við fæðingu en það eru nokkur tilfelli á hverju ári. Ég held að það sé fullkomlega eðlilegt og sanngjarnt að þessar konur fái fæðingarorlof vegna þess, eins og ég nefndi sérstaklega áðan, að þær gætu þurft að leita sér aðstoðar, þær gætu verið frá vinnu og ýmislegt sem tengist þessari stóru ákvörðun í lífi þeirra og svo náttúrlega fæðingunni. Ég vil því hvetja hv. þingmann til að koma í lið með mér um að þetta verði skoðað alvarlega og verði vonandi að veruleika fyrr en síðar.

Frú forseti. Já, en þá þurfum við kannski samt að athuga eitt mikilvægt atriði, þ.e. að fæðingarorlof er náttúrlega hugsað fyrir barnið fyrst og fremst, að það njóti samvista við foreldra sína og myndi nauðsynleg tengsl í frumbernsku. Án þess að ég sé sérfræðingur í lögum um fæðingarorlof vil ég fara yfir hugleiðingar mínar hvað þetta varðar. Ef kona er það veik eftir fæðingu að hún getur ekki stundað vinnu geri ég ráð fyrir að hún leiti læknis og fái veikindaleyfi ef fæðingunni fylgja alvarlegir kvillar og annað þannig að viðkomandi getur ekki stundað vinnu. Fæðingarorlofið er annars eðlis í sjálfu sér. Það hefur farið fram mikil vinna undanfarin ár, má segja, við endurskoðun laga um fæðingarorlof og málið mun koma til umræðu á næstunni hér á Alþingi. Ég geri ráð fyrir því að við hv. þingmaður munum taka þátt í þeirri umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Nefndin fjallaði um málið og fékk fjöldamarga aðila á sinn fund, frá ráðuneytum, Barnaverndarstofu, umboðsmanni barna, sýslumanninum á Norðurlandi eystra, sem hafa séð um þessi mál, og frá Öryrkjabandalaginu og svo fleirum. Með þessu frumvarpi er lagt til að lög um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, nr. 26/2007, verði felld brott. Í því samhengi eru lagðar til breytingar á lögum nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007, þannig að unnt verði að greiða sanngirnisbætur í nánar afmörkuðum tilvikum án þess að skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 eða önnur skýrsla liggi fyrir og einfalda þannig bótauppgjör. Með frumvarpinu er lagt til að tengiliður stofnana fyrir fötluð börn eigi að leiðbeina fyrrverandi vistmönnum um úrræði sem ríki og sveitarfélög bjóða upp á, sbr. b-lið 8. gr. frumvarpsins. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að fullt tilefni væri til að skoða hvort tengiliðnum verði falið víðtækara hlutverk þannig að þeir einstaklingar sem um ræðir fái ekki aðeins ráðgjöf um tiltæk stuðningsúrræði heldur jafnframt aðstoð við að nýta sér þau úrræði. Nefndin bendir á að ekki liggur fyrir hver kostnaðaráhrif þess verði ef tengiliðnum verði falið annað og víðtækara hlutverk en frumvarpið mælir fyrir um. Hlutverk tengiliðar á grundvelli fyrrgreindra laga takmarkast við þau úrræði sem lögin mæla fyrir um, þ.e. greiðslu sanngirnisbóta, og verður ekki séð að víðtækara hlutverk tengiliðar fari með skýrum hætti saman við tilgang laganna. Nefndin beinir því til dómsmálaráðuneytisins, í samráði við félagsmálaráðuneytið, að skoða það með nánari hætti hvort tilefni er til að fela tengilið önnur verkefni en þau sem tengjast umsóknum um sanngirnisbætur og jafnframt hvort slík verkefni eigi betur heima á málefnasviði félagsmálaráðuneytisins, og hvort farvegur sé jafnvel fyrir hendi nú þegar, sbr. lög um réttindagæslu fyrir fatlað fólk, nr. 88/2011. Við meðferð málsins var vakin athygli á þeim hópi barna sem vistaður var af hálfu stjórnvalda, þ.e. barnaverndaryfirvalda, á einkaheimilum. Fyrir liggi að fjölda barna hafi verið ráðstafað af stjórnvöldum á einkaheimili, bæði vegna fötlunar og annarra ástæðna, og því mikilvægt að þeir einstaklingar fái jafnframt að gera upp vistun sína á slíkum heimilum með þeim hætti að hið opinbera búi til vettvang þar sem þau geti greint frá uppvexti sínum og aðstæðum á umræddum heimilum. Nefndin bendir á að framangreind tilvik falla utan efnis þessa frumvarps. Áður hefur verið gagnrýnt að ekki hafi verið ráðist í könnun á þessum einkaheimilum. Í skýrslu um framkvæmd á greiðslu sanngirnisbóta á grundvelli laga nr. 47/2010 kemur fram að slík könnun yrði miklum annmörkum háð. Um sé að ræða atburði sem áttu sér stað fyrir mörgum áratugum og fáir séu til frásagnar, enda margir þeirra sem í hlut eiga látnir. Nefndin telur þó mikilvægt að frekari umræða eigi sér stað um vistun barna á einkaheimilum og hvort og þá hvernig væri hægt að afmarka þessi tilvik, þá sérstaklega þar sem skilin milli barna sem ráðstafað var inn á einkaheimili fyrir milligöngu barnaverndarnefnda og þeirra sem voru þar án þess að barnaverndaryfirvöld kæmu nærri voru ef til vill ekki alltaf skýr. Auk þess liggja upplýsingar ekki alltaf fyrir, m.a. þar sem einkaheimilum var ekki skylt að skrá upplýsingar eða vista skjöl og skila þeim til Þjóðskjalasafns Íslands. Nú liggur fyrir að í fjárlagafrumvarpinu er búið að leggja til fjárhæð sem ætluð er til að hægt sé að byrja vinnu á þessu máli sem allra fyrst. Nefndin leggur til orðalagsbreytingar sem eru til skýringar og lagfæringar en breyta í sjálfu sér ekki innihaldi frumvarpsins og nefndin leggur til að þetta frumvarp verði samþykkt með þeim breytingum. Undir þetta rita Páll Magnússon formaður, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, Þorsteinn Sæmundsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.

Frú forseti. Ég fagna auðvitað því verki sem hér hefur verið unnið síðustu árin varðandi uppgjör við þann stóra hóp sem var vistaður á stofnunum ríkisins fyrir svo löngu síðan. Komið hefur í ljós að margt var þar gert sem hið opinbera ber í raun og veru ábyrgð á. Með þessum lögum er að sjálfsögðu verið að ganga frá hluta af þessu máli. Það sem ég hef bent á og nefndin tekur reyndar til umfjöllunar í nefndarálitinu eru þau börn sem út af standa. Stór hluti þeirra eru börn sem var ráðstafað á einkaheimili fyrir milligöngu opinberra aðila, kannski allra helst en þó ekki alfarið fyrir tilstilli barnaverndarnefnda. Ég fagna því sérstaklega, frú forseti, að nefndin skyldi taka þetta til umfjöllunar í umræðu um málið þegar frumvarpið kom fyrst til umræðu, m.a. eftir ábendingu frá mér og ekki bara mér heldur fleirum. Eins og kemur fram í nefndarálitinu stendur vilji nefndarinnar til þess að þetta verði einnig tekið til skoðunar og tek ég heils hugar undir það. Þegar umsagnir sem bárust til nefndarinnar vegna frumvarpsins eru skoðaðar kemur þetta einnig fram hjá umsagnaraðilum, ég held hreinlega öllum. Barnaverndarstofa skilaði inn umsögn og ég ætla, með leyfi frú forseta, að lesa úr þeirri umsögn hvað þetta varðar: „Að mati stofunnar er nauðsynlegt að sá hópur einstaklinga sem vistaður var af hálfu stjórnvalda, þ.e. barnaverndaryfirvalda, á einkaheimilum á barnsaldri, fái sömu tækifæri og aðrir einstaklingar sem vistaðir voru á barnsaldri á stofnunum á vegum hins opinbera til að tjá sig um dvöl sína á þeim heimilum sem þeim var ráðstafað á […] Kemur þar jafnframt fram að dæmi séu um að fötluð börn hafi einnig verið vistuð á einkaheimilum til lengri eða skemmri tíma. Liggur því ljóst fyrir að fjöldi barna var ráðstafað af stjórnvöldum á einkaheimili, og segir sagan að það eigi jafnframt við um börn sem vistuð voru vegna fötlunar sinnar. Með vísan til þessa telur stofan mikilvægt að sá hópur barna sem vistaður var af opinberum aðila á einkaheimilum, bæði vegna fötlunar og annarra ástæðna, fái jafnframt að gera upp vistun sína á slíkum heimilum með þeim hætti að hið opinbera búi til vettvang þar sem þau geta greint frá uppvexti sínum og aðstæðum á umræddum heimilum, líkt og einstaklingum sem vistaðir voru á barnsaldri hefur verið gert kleift.“ - Það er með þeim aðgerðum sem við fjöllum um hér. Barnaverndarstofa tekur því undir þetta og bendir á þetta. Síðan kemur umsögn frá umboðsmanni barna. Ég ætla að lesa smá kafla þar úr, með leyfi forseta: „Tilgangur bótauppgjörs af þessu tagi er tvíþættur. Annars vegar er um að ræða samfélagslegt uppgjör sem hefur þann tilgang að opinbera og viðurkenna að fötluð börn hafi sætt kerfisbundnu ofbeldi í umsjá hins opinbera, þannig að draga megi af því lærdóm, og fyrirbyggja að sambærilegar aðstæður skapist aftur. Hins vegar er um að ræða viðleitni í þá átt að bæta þeim einstaklingum sem um ræðir, það gríðarlega tjón sem þeir urðu fyrir, sökum þess að hið opinbera brást þeim og sinnti ekki þeirri skyldu sinni, að tryggja fötluðum börnum rétt þeirra til umönnunar og verndar.“ Eftir að ég hef lesið þessar tvær umsagnir, frú forseti, er ég enn harðari í þeirri afstöðu minni - og nefndin gefur þar auðvitað upp boltann í nefndaráliti sínu - að við verðum að klára þetta mál svo að vel fari hvað varðar öll börn sem hið opinbera kemur að einhverju leyti að, eins og við gerum í þessu lagafrumvarpi en einnig varðandi þau börn sem hið opinbera hefur með einhverjum hætti ráðstafað annað og, í því tilviki sem ég er að tala um, inn á einkaheimili. Í nefndarálitinu er talað um að skilin þarna á milli séu oft ekkert mjög skýr. Það kann vel að vera rétt. Nefndin fjallar einnig um að þetta séu orðin gömul tilvik, einstaklingar séu látnir, það sé ekki skýrsluskylda og ekki varðveisluskylda á upplýsingum eða skýrslum. Það eru því ýmis ljón á veginum. Þess þá heldur, frú forseti, liggur á því að hefja þetta verk. Ég vil brýna okkur þingmenn til að klára þetta mál vegna þess að orðið sem kemur fram í sviga við þessa lagabreytingu, þ.e. lokauppgjör, á ekki við. Það á ekki við vegna þess að það stendur ýmislegt út af eins og ég hef bent hér á og gerði við 1. umr. málsins. Ég ætla einnig að benda á þriðju umsögnina sem bendir til þess að ýmislegt standi út af, ekki einungis það sem ég er að tala um heldur ýmislegt annað. Það er umsögn frá Viðari Eggertssyni. Ég ætla að lesa aðeins úr henni en Viðar er að vekja athygli á vöggustofunni í Hlíðarenda. Nú hef ég ekki rannsakað hvað hún er nákvæmlega, hvort hún hafi verið rekin á vegum hins opinberra, hvernig hún var rekin eða hvenær. Hann segir það hafa verið um miðja 20. öld. Ég ætla bara að lesa um meðferðina á þessum ungbörnum sem hann lýsir í umsögn sinni. Þetta voru mjög ung börn. Hann segir, með leyfi forseta: „Ungbörnin mátti helst ekki snerta. Ekki taka þau upp nema til nauðsynlegra verka. Þau voru höfð í rúmum sínum lungann af sólarhringnum. Ekkert annað var í herbergjunum annað en rúmin þeirra. Ekkert sem örvaði skynjun þeirra, ekki litir, ekki myndir, ekki leikföng. Foreldrar máttu koma í heimsókn einu sinni í viku í stutta stund hverju sinni. Þeir máttu þó ekki snerta börnin, ekki koma inn í herbergin þeirra. Heldur standa fyrir utan húsið, leggjast á gluggana í von um að koma auga á börnin sín og ná við þau augnsambandi, sem ekki tókst þó alltaf, því börnin þekktu yfirleitt ekki þetta „ókunnuga“ fólk, sem þjáðist þarna í hvaða veðri sem var og horfði örvæntingarfullt á þau.“ Það er því ýmislegt eftir, frú forseti. Ég vil bara hvetja okkur þingmenn til að standa þannig að málum að þetta verði klárað alla leið. Hið opinbera verður að viðurkenna, rannsaka og upplýsa og sýna svo viðleitni í að bæta eins og hægt er það tjón sem það hefur valdið með þessu.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 13/1984, um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum (skilvirk og samræmd málsmeðferð). Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur, Rögnu Bjarnadóttur og Hildi Sunnu Pálmadóttur frá dómsmálaráðuneyti og Helga Magnús Gunnarsson frá ríkissaksóknara. Nefndinni bárust engar umsagnir um málið. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, nr. 13/1984, er miða að því að uppfæra ákvæði laganna um framsal sakamanna í samræmi við sambærileg ákvæði laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, og gera feril réttarbeiðna til og frá erlendum ríkjum skilvirkari. Meiri hlutinn telur það til bóta að ferill réttarbeiðna sé einfaldaður sem og færður til samræmis við nútímaskipan ákæruvalds. Í því samhengi hvetur meiri hlutinn dómsmálaráðuneytið til þess að kanna hvort tilefni sé til að skoða heildstætt málsmeðferð réttarbeiðna, m.a. hvort gera eigi í þessum efnum samninga við fleiri ríki um framsal eða aðra aðstoð í sakamálum til þess að geta flýtt meðferð beiðna og stuðlað að meginreglu sakamálaréttarfars um hraða málsmeðferð. Meiri hlutinn leggur til fáeinar orðalagsbreytingar sem eru til leiðréttingar og lagfæringar en er ekki ætlað að hafa áhrif á efni frumvarpsins. Þá leggur meiri hlutinn til að 4. gr. frumvarpsins verði felld brott þar sem efni hennar má nú þegar finna í viðkomandi lögum, samanber 2. mgr. 1. gr. laganna. Að því sögðu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 1. gr. bætist nýr liður, svohljóðandi: Í stað orðsins „gæsluvarðhaldstímann“ í 3. málslið 2. mgr. 15. gr. laganna kemur: gæsluvarðhaldstíma. 2. Efnismálsgrein a-liðar 3. gr. orðist svo: Beiðni skv. 2. mgr. og 2. viðbótarbókun við samning Evrópuráðsins frá 20. apríl 1959 um gagnkvæma réttaraðstoð í sakamálum frá 8. nóvember 2001 skal send ríkissaksóknara. Sé ekki til staðar samningur við ríki um framsal og aðra aðstoð í sakamálum skal beiðnin send ráðuneytinu. Í beiðni skulu vera upplýsingar um tegund afbrots og hvar og hvenær það var framið. 3. Í stað orðanna „rannsóknin mun hafa“ í 1. málslið efnismálsgreinar b-liðar 3. gr. komi: rannsókn hefur. 4. 4. gr. falli brott. 5. Fyrirsögn frumvarpsins orðist svo: Frumvarp til laga um breytingu á lögum um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, nr. 13/1984 (málsmeðferð). Undir nefndarálitið rita sá sem hér stendur, Páll Magnússon, Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þorsteinn Sæmundsson.

Frú forseti. Við fjöllum nú um breytingu á lögum um listamannalaun en eins og allir vita hefur kórónuveirufaraldurinn haft veruleg áhrif á okkur öll, allt atvinnulíf en ekki síst atvinnutækifæri sjálfstætt starfandi listamanna. Þegar samkomubannið var sett á í mars sl. varð fjöldi þeirra atvinnu- og verkefnalaus og í raun vitum við ekki enn hvernig þau mál þróast þannig að þessi hópur hefur verið nánast án verkefna mánuðum saman, margir hverjir alla vega. Það er misjafnt hvaða möguleika listamenn hafa til að afla sér tekna með listsköpun við þær aðstæður sem nú ríkja í íslensku samfélagi og samkvæmt könnun sem Bandalag háskólamanna stóð fyrir innan aðildarfélaga BHM í lista- og menningargreinum hefur orðið mikil aukning á atvinnuleysi innan þeirra raða. Þessar upplýsingar liggja fyrir og í ljósi þessa er brýnt að fjölga listamönnum á starfslaunum þannig að fleiri listamönnum verði gefinn kostur á að starfa að listsköpun sinni næstu árin. Lagt er til að lögin öðlist gildi 1. janúar 2021 en hv. allsherjar- og menntamálanefnd hefur fjallað ítarlega um framlagt frumvarp hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Nefndarálit meiri hluta nefndarinnar liggur nú fyrir og í því er langur listi yfir gesti sem komu fyrir nefndina. Ég ætla ekki að gera þeim það sem með fylgjast að lesa þetta allt saman upp en gögnin liggja fyrir á vef þingsins ef menn vilja kynna sér þau nánar. Nefndinni bárust þó nokkrar umsagnir frá ýmsum, bæði einstaklingum og félagsskap og samböndum þeirra sem starfa í þessum geira. Í nefndarálitinu segir, með leyfi forseta: „Í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2021 (1. mál, þskj. 1) er gert ráð fyrir að veita 225 millj. kr. tímabundið í launasjóði listamanna í ljósi áhrifa heimsfaraldurs kórónuveiru á sjálfstætt starfandi listamenn. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um listamannalaun, nr. 57/2009, bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að samanlögðum starfslaunum árið 2021 verði fjölgað tímabundið úr 1.600 mánaðarlaunum í 2.150. Þá er lagt til að hlutfallsskipting starfslauna árið 2021 taki mið af þeim listgreinum sem harðast hafa orðið úti í heimsfaraldrinum á árinu 2020. Þannig verði hlutfallslega mest hækkun á starfslaunum og styrkjum til sviðslistafólks og tónlistarflytjenda, en aðrar listgreinar hækki einnig. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að fullt tilefni væri til að fjölga varanlega starfslaunum og styrkjum og að gerð verði áætlun um jafna aukningu á árunum 2021–2025 og að mánaðarlaunin verði að endingu komin í 2.700. Þá voru gerðar athugasemdir þess efnis að við hlutfallsskiptingu starfslauna fyrir árið 2021 hafi ekki verið litið til allra listgreina, eins og t.d. stöðu hönnuða og arkitekta. Að mati meiri hlutans er bæði brýnt og tímabært að fram fari endurskoðun á lögum um listamannalaun, sérstaklega með hliðsjón af flóknu og fjölbreyttu launaumhverfi listamanna, þeirri fjölgun á umsóknum um starfslaun sem átt hefur sér stað síðastliðin ár sem og hlutfallsskiptingu milli listgreina. Fyrir liggur að mennta- og menningarmálaráðuneytið á í samræðum um slíka endurskoðun og telur meiri hlutinn mikilvægt að sjónarmið sem komu fram við meðferð málsins verði jafnframt tekin til nánari skoðunar á þeim vettvangi. Í ljósi þess telur meiri hlutinn að svo stöddu æskilegt að brugðist verði við aðstæðum listamanna og því tjóni sem listgreinar hafa orðið fyrir vegna heimsfaraldursins með tímabundinni fjölgun starfslauna fyrir árið 2021 en hvetur ráðuneytið til þess að ljúka nauðsynlegri endurskoðun laganna sem fyrst. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.“ Undir þetta nefndarálit rita sú sem hér stendur, hv. formaður nefndarinnar, Páll Magnússon, og hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgir Ármannsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir.

Forseti. Ég ætla að koma hér stutt upp og fagna þessu máli og fagna því að það sé verið að veita þessum mikilvæga málaflokki athygli á tímum heimsfaraldurs. Það hefur ekki alltaf verið sjálfgefið að listir og listsköpun fái yfir höfuð athygli á erfiðum tímum, jafnvel ekki einu sinni á góðum tímum, þannig að það er ánægjulegt og til eftirbreytni. Eins fagna ég því að heyra að í gangi sé heildarendurskoðun á þessum málaflokki. List er lífsnauðsynleg heilbrigðu lýðræði. Þetta hefur verið sérlega erfiður tími fyrir listamenn og listalífið og sérstaklega tónlistarmenn sem hafa hátt í ár núna ekki getað sinnt sínu starfi eins og þeir vilja og þurfa. List er rannsóknarvinna. Hún er líka frumkvöðlastarf og nýsköpun. Í raun má segja að listamannalaun sé rangnefni vegna þess að þegar sótt er um listamannalaun þarf að uppfylla ákveðin skilyrði. Það er oftast sótt um styrk til ákveðinna verkefna, hvert fyrir sig, og fólk er í samkeppni við marga aðra um þessa styrki. Þetta er ekki þannig að menn gangi bara inn af götunni og setji hnefann í borðið og heimti að fá listamannalaun, eins og maður hefur stundum hlerað í umræðunni gagnvart þessu. En það er ánægjulegt eins og áður segir að þetta sé í gangi. Ég myndi vilja endurnefna listamannalaun sem, eins og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson samflokksmaður minn hefur lagt til, nýsköpunarstyrki. Listamannalaun eru nýsköpunarstyrkir. Að lokum langar mig til að benda á það að sannleikurinn er fenginn með samsuðu margra ólíkra hugmynda, sjónarmiða og tilrauna og þannig rannsökum við tilveruna og samfélagið okkar og þá tíma sem við lifum hverju sinni. Þarna leikur listalífið höfuðhlutverk og er oft á undan í breytingum í hugsunarhætti, bregst við í kjölfar erfiðra tíma, eftir stríð og er leiðandi afl í samfélögum manna. Harold Pinter heitinn, sem fékk Nóbelsverðlaun fyrir leikritaskrif, sagði í nóbelsverðlaunaræðu sinni: „Það eru engin skörp skil á milli þess sem er raunverulegt og þess sem er það ekki. Heldur ekki á milli þess sem er satt og þess sem er ósatt. Ég trúi á að þessi orð standi og eigi enn þá við hvað varðar rannsóknir á raunveruleikanum í gegnum list. Sem leikskáld stend ég við þessi orð en sem ríkisborgari get ég það ekki. Sem ríkisborgari er ég tilneyddur til að spyrja: Hvað er satt? Hvað er ósatt?“ Ég fagna þessu máli enn og aftur og ég vil hvetja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra áfram til góðra verka á þessum nótum.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld, tryggingagjald o.fl., fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Eins og kemur fram í nefndarálitinu fékk nefndin á sinn fund fulltrúa m.a. frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Alþýðusambandi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum afurðastöðva í mjólkuriðnaði, Samtökum ferðaþjónustunnar, Skattinum, BSRB og Félagi íslenskra atvinnuflugmanna. Frumvarpið varðar ýmsar breytingar á lögum um skatta og gjöld, m.a. breytingar á tryggingagjaldi, þ.e. tímabundna lækkun, breytingar á tekjuskatti, vörugjaldi og bifreiðagjaldi auk breytinga og samræmingar vegna breytinga sem hafa orðið á öðrum lögum. Eins og kemur fram í nefndaráliti þá sendi Samband íslenskra sveitarfélaga umsögn þar sem óskað var eftir því að sveitarfélögum yrði tryggður rafrænn aðgangur að álagningarskrám. Álagningarskrár og skattskrár hafa að geyma persónugreinanlegar upplýsingar um einstaklinga og lögaðila og fjárhagsmálefni þeirra sem njóta verndar 117. gr. laga um tekjuskatt og eftir atvikum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018. Meiri hlutinn telur þarft að sveitarfélög geti fylgst með tekjustofnum sínum. Þó verður að gæta að hagsmunum skattaðila og ekki síst einstaklinga og að miðlunin gangi ekki lengra en nauðsyn krefur. Telur meiri hlutinn vandséð að hagsmunir sveitarfélaga af varanlegri miðlun persónugreinanlegra upplýsinga um fjárhagsmálefni skattaðila til sveitarfélaga geti vegið þyngra en hagsmunir þeirra sem gögnin fjalla um. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að Skatturinn geti miðlað mánaðarlega og endurgjaldslaust til sveitarfélaga upplýsingum um samtímastaðgreiðsluskil með greiningu niður á flokkun atvinnugreina sem útfærð verði með sérstakar þarfir sveitarfélaga í huga. Meiri hlutinn telur þess háttar miðlun betur til þess fallna að ná framangreindum markmiðum án þess að gengið sé með íþyngjandi hætti á hagsmuni skattaðila. Með lögum nr. 37/2020 var bætt við lög um tekjuskatt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að Skattinum væri, þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 98. gr., ekki skylt að leggja fram álagningarskrá fyrir hvert sveitarfélag að lokinni álagningu skattaðila á árinu 2020 vegna tekna 2019. Í 8. gr. frumvarpsins sem hér ræðir er lagt til að ákvæðið verði framlengt og taki til álagningarskrár að lokinni álagningu skattaðila á árinu 2021 vegna tekna ársins 2020. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að mikilvægi ákvæðisins megi rekja til þess fjölda sem gerir sér ferð í afgreiðslu Skattsins við framlagningu álagningarskrár. Tryggja þurfi að Skatturinn geti uppfyllt lögbundnar skyldur sínar en þó tekið tillit til reglna um takmarkanir á samkomum sem og gætt að almennum sóttvarnasjónamiðum vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Með sömu rökum er í 9. gr. frumvarpsins lögð til sambærileg undanþága um framlagningu virðisaukaskattsskrár. Meiri hlutinn telur ótímabært að slá því föstu að sömu sjónarmið um samkomutakmarkanir og sóttvarnir muni eiga við þegar kemur að framlagningu skránna á árinu 2021. Leggur meiri hlutinn því til að 8. og 9. gr. frumvarpsins falli brott. Í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið leggur meiri hlutinn til hækkun á neðri skerðingarmörkum tekna vegna barnabóta sem koma til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2021. Við það munu skerðingarmörk einstæðs foreldris fara úr 3,9 millj. kr. í 4,2 og hjá hjónum úr 7,8 millj. kr. í 8,4. Gert er ráð fyrir að þær hækkanir sem lagðar eru til á skerðingarmörkum tekjustofns leiði til 865 millj. kr. hækkunar á þeim útgjöldum ríkisins. Þá er vert að benda á framlengingu bráðabirgðaákvæða er varðar lög um skatta og gjöld, en bætt var við lög um tekjuskatt, lög um staðgreiðslu opinberra gjalda og lög um virðisaukaskatt ákvæðum til bráðabirgða um að álag verði ekki lagt á samhliða sektum í skattamálum á árinu 2020. Ákvæðunum er ætlað að koma í veg fyrir að ágalli geti orðið á málsmeðferð skattrannsóknarstjóra vegna tvíhliða viðurlaga. Fyrir nefndinni liggur hins vegar frumvarp frá fjármála- og efnahagsráðherra um breytingu á lögum er varða rannsókn og saksókn skattalagabrota, tvöföld refsing, og á meðan er talið nauðsynlegt að framlengja gildistíma bráðabirgðaákvæðanna. Í umsögn Samtaka ferðaþjónustunnar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga 2021, þ.e. 5. mál á yfirstandandi þingi og hefur þegar verið afgreitt, var gerð grein fyrir vanda ökutækjaleiga vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Lögðu samtökin til að heimilt yrði að lækka skráða losun ökutækja sem ökutækjaleigur flyttu inn um tiltekið hlutfall við útreikning vörugjalds. Meiri hlutinn telur eðlilegt að skapaðir verði tímabundnir hvatar fyrir ökutækjaleigurnar til þess að fjárfesta í vistvænum ökutækjum með það að markmiði að hraða orkuskiptunum. Leggur meiri hlutinn til að við lög um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl., nr. 29/1993, bætist ákvæði til bráðabirgða sem kveði á um að lækka skuli skráða losun koltvísýrings ökutækja sem falla undir 1. mgr. 3. gr. laganna um 30% áður en til álagningar vörugjalds kemur vegna ökutækja sem ætluð eru til útleigu hjá ökutækjaleigum. Lækkunin geti hins vegar aldrei numið hærri fjárhæð en 400.000 kr. á hvert ökutæki. Lækkunin er háð því skilyrði að ökutækjaleiga skuldbindi sig til þess að kaupa inn vistvænar rafmagns-, vetnis- eða tengiltvinnbifreiðar sem nemi tilteknu hlutfalli heildarinnkaupa ökutækja, eða 15% á komandi ári og 25% árið 2022. Markmið ákvæðisins er líkt og að framan greinir að hraða orkuskiptum með því að skapa jákvæða hvata fyrir ökutækjaleigur til þess að fjárfesta í vistvænum ökutækjum. Með það markmið í huga og til þess að koma í veg fyrir misnotkun úrræðisins er lagt til að þeim ökutækjaleigum sem ekki standa við skuldbindingu sína um lágmarkshlutfall vistvænna ökutækja verði gert að endurgreiða mismun á vörugjaldi samkvæmt ákvæðinu og fullu vörugjaldi að viðbættu 10% álagi og í ákveðnum tilvikum dráttarvexti. Meiri hlutinn bendir hins vegar á að ráðast þurfi í gagngera endurskoðun á laga- og regluverki ökutækjaleiga hér á landi þar sem m.a. verði hugað að kröfum um gerð ökutækja hjá ökutækjaleigum, hagrænum hvötum til að stuðla að vistvænum bílaflota og reglum um hámarksnotkun og lágmarksendurnýjun ökutækja. Að baki þessu er sú sannfæring að ökutækjaleigur geti rutt brautina í orkuskiptum í samgöngum. Að lokum leggur meiri hlutinn til í samráði við ráðuneytið að frestur til að veita stuðningslán samkvæmt lögum um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 38/2020, verði framlengdur þannig að unnt verði að veita lánin út maí 2021. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að þessu sögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Undir nefndarálit þetta rita hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.

Frú forseti. Það er kannski rétt að byrja á því að þakka hv. þingmanni bjartsýnina sem birtist í því að leggja til að ekki þurfi sérstakar ráðstafanir varðandi framlagningu álagningarskráa í vor þar sem við verðum þá vonandi komin í gegnum það Covid-ástand sem kallaði á breytta framlagningu síðastliðið vor. Við lifum í þeirri von. Mig langar að spyrja þingmanninn út í nýtt ákvæði sem meiri hluti nefndarinnar leggur til að bætist við lög um vörugjöld varðandi bílaleigur. Ég er hjartanlega sammála því að fá þurfi bílaleigurnar með á vagninn til að hraða orkuskiptum. En það eru nokkur atriði við þessa útfærslu sem ég staldra við. Fyrir það fyrsta er þetta nú frekar tyrfið ákvæði. Ég þurfti að lesa það nokkrum sinnum til að ná utan um það sem ég held að ég hafi þó náð að gera. Varðandi t.d. þá nálgun að lækka skráða losun koltvísýrings ökutækja, hefði ekki verið skiljanlegra að hækka bara mörkin sem þessi tegund ökutækja þarf að falla undir sem væri þá reyndar töluvert hærri prósentutala? Það myndi þýða 42% hækkun á þeirri losun sem þeim leyfðist áður en það fer að telja til. Mig langar samt aðallega að spyrja vegna þess að ég sé ekki minnst á þá aðila sem hafa með höndum orkuskipti í stjórnkerfinu í nefndaráliti: Var rætt við umhverfis- og auðlindaráðuneytið, var rætt við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið, var rætt við verkefnastjórn um orkuskipti varðandi þessa tillögu? Er búið að leggja mat á þær upphæðir sem kann að vera um að ræða? Þær hlaupa væntanlega á hundruðum milljóna ef bílaleigurnar fara að kaupa bíla í einhverjum mæli aftur.

Frú forseti. Einn tilgangurinn með þessari ívilnun, þeim hvata sem verið er að reyna að búa til, er náttúrlega að tryggja að bílaleigurnar fjárfesti í vistvænum ökutækjum. Að baki liggja auðvitað líka þau hagfræðilegu rök að hvetja bílaleigurnar til að fjárfesta í nýjum og öruggari bílum og gera þær betur í stakk búnar til að takast á við þau verkefni sem við vonumst til - kannski er það bjartsýni mín, hv. þingmaður - að fylgi því að hér verði töluvert um ferðamenn á komandi ári. Þá þurfa bílaleigurnar að vera í stakk búnar til að þjónusta þá ferðamenn. Bílaleigurnar munu leika lykilhlutverk, eins og þær gerðu hér á árum áður, við að dreifa ferðamönnum um landið. Þannig að það eru ekki bara umhverfisrök sem liggja að baki þessari tillögu. Það skal játa að það eru líka og ekki síður hagfræðileg rök, efnahagsleg rök. Hv. þingmaður spyr hvað þetta kostar. Ja, það er ekki víst að þetta kosti mjög mikið vegna þess að kæmi þetta ekki til þá vitum við ekki hvort bílaleigur myndu yfir höfuð fjárfesta í mjög mörgum bílum. Þá er afsláttur af engum bíl 0. Ef hv. þingmaður telur að það sé tekjutap fyrir ríkissjóð ef bílaleigurnar kaupa 5.000 bíla, skulum við segja, þá skal ég minna hv. þingmann á að ríkissjóður hefur líka tekjur af þeim bílum með öðrum hætti og kannski meiri tekjur en sem nemur þeim afslætti sem kann að verða veittur í þessu tilfelli. Þegar upp er staðið, og ég veit að það getur stundum verið erfitt fyrir marga að skilja það, geta skattalegar ívilnanir leitt til þess, ef vel tekst til, 

Virðulegur forseti. Ég lagði áherslu á grænu hvatana í fyrra andsvari mínu vegna þess að það eru rökin sem eru nefnd í nefndarálitinu. Þar er talað um tímabundna hvata fyrir ökutækjaleigur til að fjárfesta í vistvænum ökutækjum með það að markmiði að hraða orkuskiptunum. Svarið um það hvaða samráð átti sér stað við þá aðila í stjórnkerfinu sem stýra orkuskiptum og hafa heildarmyndina á sinni könnu kom ekki frá hv. þingmanni. Ég myndi vilja fá það vegna þess að það skiptir máli að þessi atriði séu unnin í samhengi. Hér fyrr í dag stóð hæstv. forsætisráðherra í óundirbúnum fyrirspurnum og svaraði fyrir aukinn metnað ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum sem var kynntur nú um helgina. Þar sagði hún að það væri sem betur fer ekki raunin á Íslandi að verið væri að styðja óendurnýjanlegt eldsneyti með beinum ríkisstyrkjum meira en endurnýjanlegt. Hins vegar er raunin sú að ef allir vistvænu bílarnir fullnýta tengiltvinnniðurgreiðslu þá fara ekki nema 30% af peningunum í niðurgreiðslu á grænum bílum. 70% fara í niðurgreiðslu á bensínbílum á næsta ári. Þetta hlutfall fer upp í 40/60 ef bílaleigurnar kaupa rafmagnsbíla, 

Frú forseti. Það verður að játast að ég er bara ekki nægilega snjall til að fylgjast með þeim útreikningum sem hv. þingmaður viðhafði hér vegna þess að ég skildi þá ekki. Það verður að viðurkennast að það er fátt um svör hjá mér þegar ég skil ekki þessa útreikninga sem hv. þingmaður bar hér á borð. Hann spyr hvort samráð hafi verið haft við einhverja ákveðna aðila. Já, það var auðvitað haft samráð við atvinnuvegaráðuneytið um þessa breytingu og það var hvatt til þessarar breytingar af atvinnuvegaráðuneytinu vegna þess að atvinnuvegaráðuneytið skilur hvað hér er í húfi. Það skilur hvað hér er í húfi. Ég fullyrði, hv. þingmaður, og ég veit að þetta getur farið í taugarnar á hv. þingmanni, en ég fullyrði að þessi breyting, sá hvati sem er verið að setja hér inn gagnvart ökutækjaleigum er stórt skref í því að gera íslenskum ökutækjaleigum kleift að taka af fullum þunga þátt í þeim orkuskiptum sem við erum öll sammála um að við þurfum að fara í gegnum. Og af hverju hv. þingmaður getur ekki fagnað slíku skrefi er óskiljanlegt þegar á sama tíma er verið að ýta undir og styrkja þessi mikilvægu fyrirtæki í þeirri mikilvægu atvinnugrein sem við bindum öll vonir við að nái sér aftur á strik á komandi mánuðum. Það er óskiljanlegt í mínum huga, frú forseti, óskiljanlegt.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir minnihlutaáliti 1. minni hluta, sem sá sem hér stendur skipar, í efnahags- og viðskiptanefnd. Heimsfaraldurinn hefur lagst af mismiklum þunga á atvinnugreinarnar í landinu og er veitingageirinn í flokki þeirra sem hafa orðið hvað harðast úti. Ekki þarf að fjölyrða um það að erlendir ferðamenn sjást hér varla lengur. Það hafa verið settar miklar takmarkanir á fjölda gesta sem geta sótt þjónustu þessara fyrirtækja og þeim hefur verið gert að loka um lengri og skemmri tíma. Þrátt fyrir góðan vilja og ýmsar almennar ráðstafanir stjórnvalda til að koma til móts við áföll í rekstri, svo sem lokunar- og tekjufallsstyrki, dugar það ekki til. Það þarf að grípa til frekari ráðstafana til að örva reksturinn og laða að viðskiptavini þegar þeir geta loksins sótt staðina og þegar ferðamannafjöldinn eykst vonandi að nýju. Það leikur ekki mikill vafi á því að þessi fyrirtæki eru mikilvægur hluti daglegs lífs og menningar- og skemmtanalífs landsmanna en ekki síður ómissandi hluti og ein af forsendum blómlegrar ferðaþjónustu. Ef ferðaþjónustan á að geta tekið við sér þegar heimsfaraldur er yfirstaðinn er ljóst að veitingageirinn verður að eiga möguleika á að lifa hann af. Í núverandi árferði, þar sem heilbrigðisógn og samkomutakmarkanir hafa skrúfað að miklu leyti fyrir eftirspurnarhlið hagkerfisins, er náttúrlega ekkert upp úr því að hafa fyrir samfélagið að láta fyrirtækin falla. Fáir rekstraraðilar hefðu með réttu getað gert ráð fyrir áfalli af þessari stærðargráðu og ljóst að markaðurinn mun ekki í bráð fylla skarðið sem myndi myndast. Það lærir enginn lexíu í rekstri af því að fara á hausinn í heimskreppu. Það sem aftur á móti hefur jákvæð áhrif er að stuðla markvisst að því að atvinnusambönd haldist órofin, að lágmarka tekjufall almennings og skapa umhverfi sem styður við atvinnusköpun í stað þess að vinna gegn henni. Að þessu miðar breytingartillaga 1. minni hluta við frumvarpið og reyndar fleiri tillögur sem við í Viðreisn höfum lagt fram í tengslum við meðferð fjárlaga. Allar hafa það markmið að gera fyrirtækjunum kleift að lifa af, kleift að laða til sín viðskiptavini og auka umsvif í samfélaginu sem svo sannarlega veitir ekki af. Má þar nefna tillögur okkar um að fresta hækkun áfengisgjalds og tillögu sem mun vera gerð við annað frumvarp sem varðar ferðagjöfina, um að stækka hana og framlengja þannig að hún nái ekki bara til veitingageirans og ferðaþjónustunnar í þrengsta skilningi heldur líka til menningar- og listageirans og verði til þess að eftirspurn eftir þjónustu þessara aðila aukist strax og heimilt verður að sækja þá þjónustu. En það sem 1. minni hluti leggur til við þetta frumvarp er tímabundin lækkun virðisaukaskatts. Samkvæmt gildandi lögum á veitingarekstur að standa skil á 11% virðisaukaskatti af sölu á matvörum og öðrum vörum til manneldis og þar er áfengi meðtalið. En líkt og áfengisgjaldið þá leiðir virðisaukaskattur, eðli málsins samkvæmt, til hærra útsöluverðs sem neytandinn ber. Það er auðvitað eðli skattheimtu eins og virðisaukaskatts að svo sé og ekkert við það að athuga. Virðisaukaskattur er einn af mikilvægari tekjustofnum ríkisins og engin ástæða til annars þótt ávallt megi rökræða um hlutfall hans, mismunandi þrep eða jafnvel vörur og þjónustu sem er undanþegin þeim skatti, enda er í tillögunni sem hér er flutt ekki lagt til að hrófla neitt við þessu kerfi. Tillagan felur hins vegar í sér að lækka tímabundið í eitt ár, næsta ár, skatthlutfallið í mjög vel skilgreindri starfsemi sem hefur orðið hart úti í faraldrinum og þarf að hjálpa á fætur að nýju. Besta leiðin til þess m.a. er að rekstrargrundvöllur batni sem fyrst með auknum viðskiptum og þar með tekjum. Að mati 1. minni hluta er sú tillaga varfærin að annars vegar fyrirtæki með gilt rekstrarleyfi samkvæmt lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald og hins vegar fyrirtæki með gilt starfsleyfi fyrir veitingastaði í svokölluðum flokki I standi um eins árs skeið skil á 6% virðisaukaskatti í stað 11% af þeim hluta rekstrar sem felur í sér sölu á mat og drykk. Þessi hugmynd er svo sem ekkert sérlega frumleg af hálfu þess sem hér stendur því að fyrirmyndir eru sóttar út fyrir landsteinana. Mörg Evrópuríki hafa einmitt gripið til svipaðrar eða sömu aðferðafræði. Það er ekki síst gert vegna þess að leiðin er einföld í framkvæmd. Hún er skjótvirk og mismunar ekki aðilum. Dæmi um þau ríki sem þetta hafa gert eru Þýskaland, Austurríki, Belgía, Bretland, Írland, Noregur og Tékkland. Aðferðin raskar auðvitað ekkert skyldu fyrirtækjanna til að standa skil á virðisaukaskatti en heimilar þeim að innheimta 6% skatt í stað 11% af sölu næsta árs. Öll skýrsluskil, eftirlit og samskipti við skattinn verða hefðbundin og án röskunar vegna þessa fyrirkomulags. Þess vegna er tillagan sú, eins og ég hef farið hér yfir, að í eitt ár verði virðisaukaskatturinn í þessari starfsemi 6% í stað 11%. Ég ætla nú ekki að lesa upp hina tæknilegu tillögu, hún er í sjálfu sér einföld. Með þessu móti held ég að það sé stuðlað að því í senn að þessi fyrirtæki komist fyrr á fætur, fólk sem sækir þessa þjónustu fái hana vonandi á skikkanlegra verði og ríkið fái í sjálfu sér sitt. Eins og fram kom í umræðu fyrr í þessu máli getur lækkun skatta í sumum tilvikum einmitt hækkað skatttekjur ríkisins. Það er betra fyrir ríkið að fá 6% skatt en engan skatt í tilfelli þeirra fyrirtækja og/eða viðskipta sem aldrei verða. Ég trúi ekki öðru en að þessi tillaga fái góðan hljómgrunn.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum um skatta og gjöld. Með frumvarpinu sem við ræðum hér eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum um skatta og gjöld. 2. minni hluti, sem er sú er hér stendur og er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd, gerir tillögu um breytingu á lögum um tryggingagjald og lögum um tekjuskatt er snýr að barnabótum. Smærri fyrirtæki um allt land eiga nú undir högg að sækja. Mikilvægt er að sem flest þeirra geti rétt úr kútnum hratt og vel þegar heimsfaraldurinn hefur gengið yfir, ráðið til sín starfsfólk og hafið verðmætasköpun. Að styðja við smærri fyrirtæki gefur ávinning til lengri tíma með samkeppni til hagsbóta fyrir neytendur. Tímabundið afnám tryggingagjalds fyrir einyrkja og smáfyrirtæki auk snarprar lækkunar fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki er að okkar mati einfaldasta og besta leiðin til að styðja við atvinnulífið, verja störf og fjölga störfum. Aðgerðin nýtist vel fjölda fyrirtækja í vanda, svo sem í ferðaþjónustu og menningartengdri starfsemi, en þjónar ekki síður þeim tilgangi að viðhalda líflegri samkeppni í öllum greinum atvinnulífsins. Annar minni hluti leggur til að veittur verði 2 millj. kr. afsláttur af tryggingagjaldi árið 2021. Með afslættinum félli niður tryggingagjald fyrir einyrkja og örfyrirtæki. Lítil og meðalstór fyrirtæki fengju góðan afslátt og jafnframt er létt undir með þeim stærri. Tillögunni er ætlað að auka hvata til ráðninga og verja störf ásamt því að auðvelda fyrirtækjum að standa við lífskjarasamningana. Frú forseti. Þetta er tillaga sem á að gilda í eitt ár. Á árinu 2021 gerum við ráð fyrir því að lífvænleg fyrirtæki rétti úr kútnum og það muni ganga betur ef þau þurfa ekki að borga tryggingagjald með hverju starfi. Þetta er því mjög góð tillaga að okkar mati og ég vona að þingheimur allur taki hana til skoðunar. Menn velta kannski fyrir sér hvað þetta kunni að kosta. Þetta er ekki ódýr aðgerð en hún mun skila miklu til baka. Þetta eru aðgerðir upp á u.þ.b. 19 milljarða. Ef við drögum frá þessa 4 sem meiri hlutinn leggur til að tryggingagjaldið verði lækkað um, þá standa eftir 15 milljarðar við þessa aðgerð. Mikilvægt er og við höfum rætt það að í þessum óvenjulegu aðstæðum reynum við að hugsa út fyrir boxið. Verum djörf, framkvæmum tillögur sem við vitum að skipta miklu máli fyrir fyrirtækin. Það að afnema tryggingagjald í eitt ár hjá litlum fyrirtækjum, fyrirtækjum sem eru með fimm starfsmenn eða færri, myndi skipta sköpum í endurreisninni á vinnumarkaði. Frú forseti. Við gerum einnig breytingartillögur um barnabætur. Meiri hlutinn leggur til breytingu á tekjuskattslögum sem gerir ráð fyrir því að barnabætur byrji að skerðast við 351.000 kr. á mánuði, sem er lágmarkstekjutryggingin samkvæmt lífskjarasamningunum, 1. janúar næstkomandi. Barnabætur eru öflugt tæki til jöfnunar. Það hefur sýnt sig enda leggja norrænu ríkin öll áherslu á barnabætur og standa okkur miklu framar hvað það varðar. Jafnaðarmenn leggja á það áherslu að barnabætur séu fyrir allar barnafjölskyldur og til þess fallnar að jafna stöðu barnafólks við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Annar minni hluti leggur til að tekið verði nú fyrsta skrefið í þá átt að barnabætur byrji ekki að skerðast fyrr en við meðallaun. Með 2 milljarða kr. viðbót við barnabætur geta neðri skerðingarmörkin farið upp í 410.000 kr. á mánuði fyrir einstaklinga eða 820.000 kr. fyrir hjón. Leggur 2. minni hluti til að neðri skerðingarmörk barnabóta hækki um 2.040.000 kr. fyrir hjón og 1.020.000 kr. fyrir einstaklinga og þetta er þá upphæðin yfir árið. Þá er lögð til samsvarandi krónutöluhækkun á efri skerðingarmörkum barnabóta. Frú forseti. Í frumvarpinu sem við erum að ræða er farið um víðan völl og við í Samfylkingunni munum auðvitað taka afstöðu til þeirra tillagna, bæði breytingartillagna meiri hlutans og frumvarpsins sjálfs þegar að afgreiðslu kemur í þingsal og einnig breytingartillögu 1. minni hluta sem 2. minni hluta líst ágætlega á og mun sennilega taka undir í atkvæðagreiðslum. En ég hef lokið máli mínu.

Frú forseti. Mig langar að ræða aðeins betur þann hluta breytingartillagna meiri hlutans sem ég fór yfir hér í andsvörum við hv. þm. Óla Björn Kárason. Þar náði ég ekki að koma tölunum nógu skýrt út úr mér þannig að vel skildist, en ég næ því vonandi núna fyrst ég hef aðeins drýgri tíma. Hv. þingmaður sagði að breytingartillagan, sem snýr að því að ívilna bílaleigum til að kaupa vistvæna bíla, væri stórt skref í því að gera ökutækjaleigunum íslensku kleift að taka af fullum þunga þátt í þeim orkuskiptum sem við værum öll sammála um að við þyrftum að fara í gegnum. Það er kannski rétt að byrja á því að segja að ég er hjartanlega sammála því að við þurfum að fara í gegnum orkuskiptin og ég held að þegar kemur að orkuskiptum í samgöngum á landi skipti bílaleigur höfuðmáli þar sem bílaleigubílar eru stór hluti, jafnvel stærstur, af endursölumarkaði. Hins vegar er ég ekki viss um að sú breyting sem meiri hlutinn leggur til sé endilega það skref sem helst er líklegt til að gera ökutækjaleigum kleift að taka af fullum þunga þátt í orkuskiptunum. Það er rétt að nefna að kerfið sem er í gildi utan um orkuskipti er orðið alveg rosalega flókið. Það er saumað saman úr ýmsum bútum og er farið að vanta heildstæða nálgun á það hvernig við högum gjaldtöku af ökutækjum til þess að ná fram öllum þeim markmiðum sem búið er að troða hingað og þangað inn í ólík lög. Það endurspeglast á vissan hátt í breytingartillögunni sem nær yfir rúma síðu og er með lengri lagagreinum sem við höfum til umfjöllunar hér á þingi. Mig langar að nefna þrjú atriði sérstaklega. Í fyrsta lagi er lagt til að lækka skráða losun koltvísýrings ökutækja sem undir ákvæðið falla um 30% áður en til álagningar vörugjalds kemur vegna ökutækja sem ætluð eru til útleigu hjá ökutækjaleigum. Sem sagt: Bíll kemur til landsins. Hann er með skráða losun og fær 30% afslátt af þeirri losun áður en reiknað er út hvar hann passar inn í gjaldtökumódelið okkar. Ef við horfum á þetta úr hinni áttinni, ef við skoðum 3. gr. laga um vörugjöld, þar sem gjaldleysismörkin eru dregin við losun upp á 90 g af koltvísýringi á hvern ekinn kílómetra, þýðir það að 90 g fyrir þessa tilteknu bíla fara upp í 128 g, 128 g losun með þessum 30% afslætti fer undir 90 g mörkin. Þar með myndi bílaleigubíll með 128 g losun sleppa algerlega við vörugjöld. Þetta dregur óhjákvæmilega úr þeim hagræna hvata sem þessi mörk eiga að þjóna. Þau eiga að hvetja fólk og fyrirtæki til að kaupa ökutæki sem falla undir 90 g mörkin vegna þess að þau verða ódýrari. Með þessu eru mörkin færð upp í 128 g sem er 42% hækkun. 30% afsláttur þýðir hinum megin í reikningsjöfnunni 42% hækkun á vörugjaldaleysismörkunum. Það er rosalega mikið á sama tíma og ríkisstjórnin er að boða aukinn metnað í loftslagsmálum. Það er rosalega mikið þegar þetta á að vera stórt skref til að gera bílaleigum kleift að taka af fullum þunga þátt í orkuskiptum. Hins vegar skal þessi niðurfelling á vörugjaldi ekki vera hærri en 400.000 kr. á hvern bíl en fyrir allt að 85% af þeim bílum sem bílaleigurnar kaupa árið 2021, og 75% árið 2022. Með þessu á að hvetja bílaleigurnar til að fjárfesta í vistvænum ökutækjum fyrir hin 15% árið 2021 og 25% árið 2022 og hér fer kerfið enn að flækjast vegna þess að þessi grein, sem kemur inn í lög um vörugjöld, og afslátturinn sem fer til bensínbílanna af vörugjöldum, vísar í þessu tilviki yfir í lög um virðisaukaskatt og styðst þar við skilgreiningu á vistvænum ökutækjum í 24. ákvæði til bráðabirgða í lögum um virðisaukaskatt. Í því ákvæði fá vistvænu bílarnir niðurgreiðslu upp á 960.000 kr. hver bíll ef um er að ræða tengiltvinnbíl eða 1.560.000 kr. fyrir hvern bíl ef um er að ræða rafmagns- og vetnisbíl á næsta ári. Þetta er hærri afsláttur á hvern bíl en vegna þess að þessir bílar eiga ekki að vera nema 15 eða 25% af öllum fjöldanum sem bílaleigurnar kaupa - ef við tökum þessa tvo afslætti í vörugjöldunum og virðisaukaskattinum þá fer hærri upphæð úr ríkiskassanum, ef þessi afsláttur er fullnýttur, í mengandi bílana. Hér nefndi hv. þm. Óli Björn Kárason út í loftið töluna 5.000 bíla sem gæti vel orðið raunin á næsta ári. Það voru 5.000 bílar sem bílaleigurnar keyptu árið 2019, sem var samdráttarár hjá þeim. Árið áður voru þeir 8.000 en prófum að reikna miðað við 5.000 bíla. 15% vistvænir bílar af þessu eru 750 bílar. Ef þeir eru allir tengiltvinnbílar og fullnýta afsláttinn þá rennur 720 millj. kr. ívilnun til þeirra. Ef hin 85%, sem eru mengandi bensín- eða dísilbílar, fullnýta sinn afslátt upp á 400.000 kr. fá þeir 1,7 milljarða. Það eru 720 milljónir í tengiltvinnbíla og 1,7 milljarðar í bensínbíla. Þetta er mjög einkennileg leið til þess að gera bílaleigunum kleift að taka af fullum þunga þátt í orkuskiptum. Mér finnst það ekki ganga upp að niðurgreiða mengandi bílana um meiri hluta þess penings sem er til ráðstöfunar í því skyni að fá bílaleigurnar til að kaupa vistvæna bíla. Dæmið verður aðeins skárra, ef miðað er við hærri niðurgreiðsluna, ef bílaleigurnar kaupa bara rafmagnsbíla en það nær samt ekki meiri hluta. Ef allir vistvænu bílarnir eru tengiltvinnbílar og allir fullnýta sinn afslátt á næsta ári fara 30% af ívilnunum til þeirra, 70% til mengandi bílanna. Ef hins vegar allir bílarnir eru rafmagnsbílar fara 40% af niðurgreiðslunni þangað, en 60% í mengandi bensín- og dísilbíla. Það er ekki svona sem orkuskipti eiga sér stað. Með þessum hætti er verið að styðja óendurnýjanlega orkugjafa með beinum ríkisstyrkjum meira en endurnýjanlega, sem hæstv. forsætisráðherra sagði í morgun að væri sem betur fer ekki raunin á Íslandi. En hér erum við með kerfi sem setur upp þannig niðurgreiðslu á ákveðnu sviði samfélagsins. Það er ekki staðurinn sem við eigum að vera á á árinu 2020. Það er ekki staðurinn sem ég hefði reiknað með að ríkisstjórnin væri á í sama andardrætti og hún tilkynnir aukinn metnað í loftslagsmálum gagnvart Sameinuðu þjóðunum. Það sem lætur þetta orka enn meira tvímælis er að meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar opnaði bráðabirgðaákvæði virðisaukaskattslaganna fyrir niðurgreiðslu á tengiltvinnbílum á næsta ári sem fyrir ári stóð til að láta fjara út nú um áramótin. Ef sú niðurgreiðsla hefði fengið að fjara út væri þetta strax mun skárra mál. Þá væri verið að ýta bílaleigunum í átt að bílum sem ganga eingöngu fyrir endurnýjanlegri orku. En með þessari opnun sem nefndin bjó til fyrir ári er verið að bjóða upp á það að vistvænu bílarnir, sem bílaleigurnar þurfa að kaupa til að fá niðurgreiðslu á mengandi bílunum, verði meira og minna tengiltvinnbílar. Tengiltvinnbílar eru til margra hluta nytsamlegir en kostir þeirra koma, held ég, einna síst fram í þeirri notkun sem fylgir ferðamönnum. Tengiltvinnbílar geta gengið á hreinni raforku í stuttum leggjum þangað til rafhlaðan tæmist. Eftir það fara þeir að eyða svipað eða jafnvel meira en bensínbílar. Ferðamennirnir sem eru að fara að leigja þessa bíla hjá bílaleigunum eru væntanlega fyrst og fremst að fara lengri leiðir. Ef þessi ívilnun, þessi niðurgreiðsla á bensínbílum, til að freista þess að bílaleigurnar kaupi græna bíla, verður aðallega notuð til að kaupa tengiltvinnbíla erum við væntanlega að niðurgreiða mengandi bensínbíla og tengiltvinnbíla sem verða notaðir þannig að þeir mengi mikið. Þá erum við ekki að tala um að taka af fullum þunga þátt í orkuskiptum heldur beinlínis að vinna gegn markmiðum orkuskiptanna á sama tíma og sagt er að metnaður ríkisstjórnarinnar sé aukinn. Þess vegna líst mér bara ekkert á þessa tillögu. Ég held að það væri betra að leggja hana til hliðar, alla vega ekki að láta eins og hún sé græn og vistvæn og þjóni orkuskiptum. Ef fólk vill styrkja bílaleigurnar beint þá má alveg gera það. En við eigum ekki að klæða málið í grænan búning þegar hann er í raun grár og jafnvel kolsvartur ef illa fer. Þá mætti bara leggja þessa breytingartillögu til hliðar og koma frekar fram með einhverjar heildstæðar tillögur um það hvernig megi hvetja áfram tillögur um orkuskipti í samgöngum sem eru ekki unnar á handahlaupum undir þinglok í efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis heldur með beinni aðkomu þeirra aðila sem best þekkja til; ég er t.d. að hugsa um verkefnisstjórn um orkuskipti - ég fékk hv. þingmann ekki til að svara mér um það hvort hún hefði komið að þessu - eða bara með þinglegri meðferð á þeirri tillögu. Segjum að 5.000 bílar fullnýti afsláttinn á næsta ári, þá erum við að tala um tillögu sem hleypur kannski á 2,5 milljörðum í ívilnanir til tengiltvinn- og bensínbíla. Fyrir 2,5 milljarða má gera ýmislegt. En það hefði kannski mátt ræða það líka við sérfræðinga og fá umsagnir um þennan þátt sem kemur hér fram sem breytingartillaga við 2. umr. í lokaviku þings fyrir jól. Og þá er ég hræddur um að verið sé að kasta til höndunum.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Það er margt ágætt í þessu frumvarpi en ég vildi koma sérstaklega inn á tryggingagjaldið. Við þekkjum það náttúrlega að horfur á vinnumarkaði eru ekki góðar og það er fyrst og fremst rakið til veirufaraldursins og hruns í ferðaþjónustu og tengdum greinum. Núna í lok október voru 25.000 manns skráðir atvinnulausir samkvæmt skráningu Vinnumálastofnunar og þar af er 22% atvinnuleysi á Suðurnesjum sem er tvöfalt hærra en á landsvísu. Það er afar mikilvægt að styðja við fyrirtækin í þessum kringumstæðum svo þau geti haldið starfsfólki sínu og vonandi þá bætt við sig starfsfólki um leið og fer að birta til. Það er líka rétt að hafa í huga að spá Hagstofunnar frá 1. október sl. gerir ráð fyrir 3,91% hagvexti árið 2021 en Seðlabankinn gaf síðan út spá núna 1. nóvember sem er dekkri en spá Hagstofunnar þar sem bankinn gerir ráð fyrir 2,3% hagvexti. Hvað atvinnuleysi varðar gerir Hagstofan ráð fyrir að það verði 6,8% á landsvísu en Seðlabankinn er aftur með dekkri spá og gerir ráð fyrir að það verði 8,3%. Það er því enn þá óvissa í kortunum með hvernig atvinnuástandið verður á nýju ári en vissulega vonum við að það fari að batna um leið og bólusetningar hefjast hér á landi, sem við horfum öll til með tilhlökkun. Það er líka nauðsynlegt að styðja við bakið á fyrirtækjum vegna þess að launakostnaður hefur hækkað og síðan er skattheimta á íslensk fyrirtæki tiltölulega há í alþjóðlegum samanburði. Hún er næsthæst á Íslandi hvað Norðurlöndin varðar, á eftir Noregi. Við þekkjum það að eftir efnahagshrunið 2008 voru skattar á fyrirtæki hækkaðir í þeirri viðleitni að loka fjárlagagatinu. Síðan hafa þessar skattbreytingar hins vegar verið að festast í sessi og það hefur verið gegnumgangandi tregða hjá ríkisvaldinu að lækka tryggingagjaldið. Þetta er einn stærsti tekjustofn ríkissjóðs en það er nú þannig að hátt tryggingagjald kemur verst niður á fyrirtækjum þar sem laun og launatengd gjöld eru stór hluti kostnaðar. Svo megum við ekki gleyma því að bætt samkeppnishæfni Íslands er náttúrlega mikilvæg og sérstaklega nú á tímum þegar endurreisnin hefst vonandi og viðspyrnan sem fyrst, þá verðum við að vera í stakk búin að mæta því. Þá skiptir samkeppnishæfni verulegu máli. Við í Miðflokknum lögðum fram breytingartillögu við 2. umr. fjárlaga fyrir skömmu um að lækka tryggingagjaldið enn frekar. Núna stendur sjálft tryggingagjaldið í 4,9% og verður lækkað tímabundið í eitt ár eða í staðgreiðslu á árinu 2021 og við álagningu opinberra gjalda árið 2022 vegna tekna ársins 2021 úr 4,9% í 4,65% og verður því samtals 6,10%. Við í Miðflokknum hefðum viljað sjá meiri lækkun á næsta ári vegna þess að það er afar mikilvægt, eins og ég sagði áðan, að styrkja rekstrargrundvöll fyrirtækjanna í þessu erfiða árferði og koma í veg fyrir það að fyrirtæki sem berjast í bökkum núna lendi í gjaldþroti á þessum síðustu metrum, vonandi, þessara erfiðleika. Því miður var sú tillaga okkar felld í atkvæðagreiðslu við 2. umr. fjárlaga. Staðreyndin er sú að tryggingagjaldið hefur í vaxandi mæli verið notað til að fjármagna önnur útgjöld ríkissjóðs og það er náttúrlega umhugsunarefni. Við þekkjum það að gjaldið er reiknað sem hlutfall af þeim launum sem fyrirtækið greiðir til starfsmanna sinna, því fleiri krónur sem fyrirtækið greiðir í laun þeim mun hærri fjárhæð þarf það að greiða í tryggingagjald. Því hærri sem tryggingagjaldsprósentan er þeim mun dýrari er hver starfsmaður fyrir sitt fyrirtæki. Ég vil árétta, herra forseti, að það er mjög mikilvægt að hlúa að fyrirtækjum og standa vel að því, ekki síst minni fyrirtækjum. Þau hafa verið svolítið út undan, þessi allra minnstu fyrirtæki, í aðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það hefur komið fram. Þau hafa meira að segja látið gera skoðanakönnun um að hvaða leyti aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa gagnast þeim og í mörgum tilfellum hafa minni fyrirtæki orðið út undan. Það hefur t.d. komið í ljós að þegar þau hafa verið að sækja um styrki þá hefur þetta verið flókið ferli. Fyrirtækjaeigendur hafa jafnvel þurft að leita sér aðstoðar til að sækja um. Þeir hafa sótt um í góðri trú og síðan hefur komið í ljós að þeir hafa ekki haft heimild til að sækja um og hafa þurft að endurgreiða sem síðan hefur haft slæm áhrif á reksturinn. Það verður því að segjast eins og er að það er margt í þessum aðgerðum ríkisstjórnarinnar sem hefði svo sannarlega mátt vera mun einfaldara í framkvæmd. Svo kemur t.d. á daginn með einyrkja að þessir styrkir skipta verulegu máli þegar horft er til stöðugilda og svo þegar eigandi sjálfur er að starfa við sitt fyrirtæki getur hann ekki sótt um styrk í sínu nafni sem einyrki. Það eru í þessu ferli hlutir sem hefur svo sannarlega þurft að laga vegna þess að það er ákaflega mikilvægt að gæta jafnræðis. Að lokum vil ég segja, herra forseti, að það eru góðir hlutir í þessu frumvarpi og vonandi gagnast þeir. En ég árétta aftur að við í Miðflokknum hefðum viljað sjá frekari lækkun gjaldsins vegna þess að það er einu sinni þannig að næsta ár kemur til með að ráða úrslitum um það hversu mörg fyrirtæki koma til með að lifa þennan veirufaraldur af. Það veltur að sjálfsögðu á viðspyrnunni, hversu kröftug hún verður og hvenær hún hefst. Þess vegna er ákaflega mikilvægt að við búum eins vel í haginn fyrir fyrirtæki og við frekast getum, svo að þau geti haldið starfsfólki sínu, allt helst þetta í hendur, og við drögum úr því mikla atvinnuleysi sem nú steðjar að okkur og er mikið böl.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um viðspyrnustyrki fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Eins og kemur fram í nefndarálitinu fékk nefndin á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Samtökum ferðaþjónustunnar, Félagi atvinnurekenda, Bandalagi sjálfstæðra leikhúsa, Samtökum fyrirtækja á veitingamarkaði og frá Samtökum smærri fyrirtækja, einyrkja og rekstraraðila á eigin kennitölu í ferðaþjónustu. Nefndinni bárust 14 umsagnir og eru þær allar aðgengilegar á vef þingsins. Frumvarpið er liður í aðgerðum stjórnvalda vegna efnahagslegra afleiðinga af heimsfaraldri kórónuveiru. Úrræðið sem hér er lagt til kemur í beinu framhaldi af frumvarpi til laga um tekjufallsstyrki, sem samþykkt var á Alþingi 5. nóvember síðastliðinn. Fyrir nefndinni hafa ýmsir aðilar komið þeim sjónarmiðum á framfæri að til að úrræðið geti náð þeim markmiðum sem að er stefnt sé mikilvægt að heimild 3. málsliðar 2. mgr. 5. gr. til að miða styrkfjárhæð við fjölda stöðugilda í sama mánuði 2019 verði almenn en einskorðist ekki við þá aðila sem nýta undanþáguheimild 1. málsliðar þeirrar málsgreinar. Margir rekstraraðilar séu í þeirri stöðu að hafa þurft að fækka stöðugildum eins og kostur er en þurfi enn þá að standa undir öðrum rekstrarkostnaði. Reglan um að styrkfjárhæð miðist í hæsta lagi við ákveðna krónutölu fyrir hvert stöðugildi hjá rekstraraðila í þeim mánuði sem sótt er um styrk fyrir geti valdið því að styrkur taki ekki mið af raunverulegu umfangi rekstrarins í hefðbundnu árferði. Fjárhæð styrks verði þannig síður til þess fallin að hjálpa viðkomandi rekstraraðila yfir erfiðasta hjallann, viðhalda lágmarksstarfsemi og viðskiptasamböndum og tryggja viðspyrnu þegar betur fer að ára líkt og markmiðsákvæði frumvarpsins kveður á um. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið og leggur til að öllum rekstraraðilum sem undir frumvarpið heyra verði heimilt, við útreikning styrkfjárhæðar, að miða annaðhvort við fjölda stöðugilda í þeim mánuði sem umsókn styrks snýr að eða í sama mánuði árið 2019. Og auðvitað velja menn þann viðmiðunarmánuð sem hagstæðari er. Við umsókn um viðspyrnustyrk fyrir nóvember og desember 2020 megi þannig miða við stöðugildi hjá rekstraraðila í nóvember og desember 2019 og við umsókn um styrk fyrir janúar 2021 megi miða við stöðugildin í janúar 2019 og svo koll af kolli. Hafi rekstraraðili hafið starfsemi eftir upphaf sama almanaksmánaðar árið 2019 verði heimilt að miða við meðalfjölda stöðugilda hjá rekstraraðila þá heilu almanaksmánuði 2019 sem hann starfaði. Í tilviki rekstraraðila sem hóf störf 15. mars 2019 og sækir um viðspyrnustyrk fyrir janúar 2021 verði þannig heimilt að miða fjölda stöðugilda við meðalfjölda mánaðarlegra stöðugilda hjá rekstraraðilanum mánuðina apríl til desember 2019. Eftir sem áður gildir sú regla að viðspyrnustyrkur geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemur 90% af rekstrarkostnaði í þeim mánuði sem umsókn varðar. Með þessu móti telur meiri hlutinn ljóst að úrræðið rúmist enn innan þess kostnaðarmats sem framkvæmt var og gerð er grein fyrir í frumvarpinu, þar sem segir: „Loks ofmetur aðferðafræðin líklega fjölda stöðugilda vegna þess að gert er ráð fyrir að stöðugildi lögaðila séu a.m.k. 5 og fyrirtæki eigi þannig rétt á hámarki viðspyrnustyrks.“ Raunkostnaður ríkissjóðs við úrræðið verði þó nær ytri mörkum kostnaðarmatsins en ella hefði verið. Herra forseti. Að framansögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingartillögum sem fylgja með nefndarálitinu. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og vil lýsa ánægju minni með það sem kom fram í máli hans að fallist verði á athugasemdir sem hafa borist, sérstaklega frá smærri fyrirtækjum og einyrkjum í ferðaþjónustu, þess efnis að hægt sé að horfa til og megi horfa á fjölda stöðugilda í viðkomandi starfsemi á árinu 2019. Þetta er afar mikilvægt og ég fagna því að nefndin hafi horft til þessara athugasemda. Þetta skiptir verulegu máli fyrir þennan hóp. Ég vil aðeins örstutt nefna að í upphafi einblíndu stjórnvöld í aðgerðum sínum á miðlungsstóru og stóru fyrirtækin í ferðaþjónustunni. Ef litið er á tölurnar sést hvaða fyrirtæki hafa verið að nýta sér þessi úrræði. En þessi úrræði hentuðu hins vegar smærri fyrirtækjum og einyrkjum mjög takmarkað og sum þeirra alls ekkert. Lítið sem ekkert samtal hefur átt sér stað til að átta sig á þörfum viðkomandi fyrirtækja og hvernig úrræðin hafa hentað og hvernig þau hafa nýst. Er hv. þingmaður sammála mér í því að það hefði þurft að fara fram mun meira samtal við þessa aðila til að átta sig á þörfum þeirra, hvernig þessi úrræði hafi hentað og hvernig þau hafi nýst? Er hv. þingmaður sammála mér í því að þarna hefði mátt gera betur?

Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það að við getum örugglega gert betur í ýmsu. Ég ætla ekki að halda því fram að allt sem gert hefur verið hafi tekist með þeim hætti sem vonir stóðu til, en það breytir því ekki þegar við horfum á stóru myndina að þær aðgerðir sem gripið hefur verið til hafa skipt sköpum fyrir stóran hluta íslensks atvinnulífs og sérstaklega þau fyrirtæki sem hafa verið að glíma við erfiðleika. Það er rangt sem hv. þingmaður hélt fram að ekki hafi átt sér stað samtal eða samráð við t.d. lítil fyrirtæki. Ég veit ekki hversu marga tugi samtala, ef þau skipta ekki orðið hundruðum, ég sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar hef átt beint við talsmenn og eigendur lítilla og meðalstórra fyrirtækja á undanförnum vikum og mánuðum. Ég hygg að það eigi líka við um alla aðra nefndarmenn í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem lagt hafa fram ítarlegar og góðar tillögur sem eru byggðar einmitt á samtölum við litla aðila úti um allt land. Tekjufallsstyrkirnir sem við afgreiddum hér voru einmitt sniðnir fyrir einyrkja og lítil fyrirtæki, fyrirtæki með fimm starfsmenn eða færri, þótt auðvitað myndu aðrir rekstraraðilar njóta þess en þó aldrei fleiri en sem næmi fimm stöðugildum. Viðspyrnustyrkirnir lúta að svipuðu markmiði. Ég hafna því að þær aðgerðir sem gripið hefur verið til hafi ekki miðast við að ná að aðstoða lítil fyrirtæki. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Er hv. þingmaður þá að fullyrða það hér og nú að enginn hafi haft samband við nefndina og kvartað yfir því að þessir styrkir og þær aðgerðir sem lagt hefur verið í hafi ekki skilað þeim árangri sem til stóð? Er það þannig að allir séu sáttir við þetta og engar athugasemdir hafi borist? Ég hef eitt bréf hér sem stílað er á nefndasvið Alþingis,  Það er almennt viðurkennt að margt hefði mátt fara betur í þessu ferli og sérstaklega þegar kemur að því að sækja um styrkinn. Ég tek það fram að við í Miðflokknum höfum stutt margar af þeim aðgerðum sem ríkisstjórnin hefur lagt til. En við höfum líka komið fram með ágætar hugmyndir sem ríkisstjórnin hefur ekki haft nokkurn áhuga á að hlusta á. Þó svo að hún hafi verið að kalla eftir hugmyndum þá hefur það bara verið svona ákveðin sýndarmennska. En málið er það að í mörgum tilfellum hefur þetta ferli, að sækja um þessa styrki, verið flókið, seinvirkt og ekki nógu einfalt. Það er mjög mikilvægt í svona aðgerðum að þær séu einfaldar. Ég hef rætt við ferðaþjónustuaðila sem hafa bent á að það hafi verið svo flókið að sækja um að þeir hafi jafnvel þurft að leita sér aðstoðar hjá lögfræðingi til að hjálpa sér í gegnum umsóknareyðublöðin og annað slíkt. Og þeir hafi síðan sótt um styrki, fengið styrk, en síðan hafi komið í ljós eftir á að þeir áttu ekki rétt á honum og þurftu að greiða til baka og annað slíkt.  En ég þakka þó fyrir það að hér sé verið að hlusta á athugasemdir sem eru 

Herra forseti. Ég skildi satt að segja ekki alveg það sem hv. þingmaður var að segja hérna. Ég hóf fyrra andsvar mitt á að segja að vissulega hefði ýmislegt betur mátt fara. Vissulega hefur ýmislegt verið gert sem hefur ekki heppnast eins og við vildum. En þegar við horfum á stóru myndina hefur tekist vel til og ég nefndi þar sérstaklega tekjufallsstyrkina. Ég kannast ekki við að það sé sérstaklega flókið ferli að sækja um þá styrki. Það er að vísu nýtt að hægt sé að sækja um þá styrki. Það er rafrænt ferli og tiltölulega einfalt og ekki mjög flókið. Það sama á við um viðspyrnustyrkina. Auðvitað hafa komið gagnrýnisraddir á það sem stjórnvöld hafa verið að gera, þó það nú væri, hv. þingmaður. En hluti af þeim breytingartillögum sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar leggur til er byggður á ábendingum og gagnrýni sem fram hefur komið. Þannig að ég hafna því þegar hv. þingmaður kemur hingað og lætur í veðri vaka að ekki sé hlustað á gagnrýni, á aðfinnslur og ábendingar aðila sem eru að leggja allt sitt undir í rekstri lítilla og meðalstórra fyrirtækja úti um allt land. Þvert á móti, hv. þingmaður. Það þýðir ekki að koma hingað og vera með einhverjar fabúlasjónir án þess að hafa neitt fyrir sér, vegna þess að ég fullyrði það, hv. þingmaður, 

Herra forseti. Við erum að fara yfir frumvarp um viðspyrnustyrki. Ég mæli fyrir áliti 1. minni hluta sem samanstendur af þeim sem hér stendur. Hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar stiklaði á stóru yfir umsögn meiri hlutans. Þar eru atriði sem við í Viðreisn getum mjög vel tekið undir en það eru nokkur atriði sem við teljum að gætu enn betur farið. Það er rétt eins og hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, fór yfir að það bárust fjölmörg erindi og voru miklar gestakomur og mörg sjónarmið uppi eins og gengur þegar svona stórt mál er undir. En það voru sjónarmið í nokkrum umsögnum sem 1. minni hluti vildi hlusta á og í þeim voru nokkur atriði sem voru að einhverju marki gegnumgangandi í þeim öllum, svo sem skilyrðið um 60% tekjufall, þ.e. hlutfall tekjufallsins sem er sett við 60%, og viðmiðunartíma tekjufalls og samspil eða val milli þess hvort fjárhæð styrks ætti að miðast að hámarki við 90% af rekstrarkostnaði eða fjölda stöðugilda. Ég ætla ekki að lesa nefndarálitið, en þar er ítarlega vitnað í þær umsagnir sem koma helst við sögu í áliti 1. minni hluta, en ætla þó aðeins að tæpa á sumu sem þar er sagt. Ég gríp þá fyrst niður í umsögn frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum ferðaþjónustunnar. Þar er t.d. vakin athygli á vissu misræmi sem samtökin telja vera í skilyrðunum og segir þar, með leyfi forseta: „Athygli vekur að þótt greinilegt sé að sambærileg nálgun eigi við um viðspyrnustyrki og tekjufallsstyrki eru þátttökuskilyrði þrengd. Skilyrði um tekjufall hafa verið þrengd úr að minnsta kosti 40% í að minnsta kosti 60% skv. frumvarpi um viðspyrnustyrki. Þá hefur viðmið styrkfjárhæðar verið lækkað úr því að vera að hámarki 100% af rekstrarkostnaði aðila á umsóknartímabilinu samkvæmt tekjufallsstyrkjum í að vera að hámarki 90% af rekstrarkostnaði aðila á umsóknartímabilinu skv. frumvarpi um viðspyrnustyrki.“ Þarna er lagt til, sem meiri hlutinn tekur til greina og því ber að fagna, að það megi miða við stöðugildi á árinu 2019 og 1. minni hluti er ánægður með það og styður það heils hugar. Ef ég nefni næst Félag atvinnurekenda vekja þeir athygli á sömu atriðum, þ.e. hlutfalli tekjufallsins, og svo því að viðmiðunartímabilið geti verið árið 2019. Eins og áður sagði tekur 1. minni hluti undir þetta allt saman varðandi viðmiðunartímabilið. Síðan er umsögn frá Samtökum fyrirtækja á veitingamarkaði. Eins og áður hefur komið fram við umræðu um frumvarpið og við ræddum hér á undan þá er staðan mjög erfið af ýmsum orsökum eins og nánar er gerð grein fyrir í umsögn þeirra og ég tek að hluta til upp í nefndarálitinu. Það ætla ég í sjálfu sér ekki að fara yfir en bendi á það sem segir í umsögn þeirra að það að tekjufallið skuli miðast við 60% sé of hátt og gagnist fáum. Þar segir, með leyfi forseta: „Veitingastaðir á Íslandi eru reknir með afar lágri framlegð sökum hás verðs aðfanga og launakostnaðar. Þannig má lítið út af bregða svo að illa fari. Bæði Svíþjóð og Danmörk miða við 30% tekjufall í aðgerðum sínum. Slíkt tekjufall eitt og sér er erfitt að takast á við í veitingarekstri en 60% tekjufall er ómögulegt með öllu. Svo hátt „inntökugjald“ mun valda því að stuðningurinn mun gagnast fáum og þannig ekki koma í veg fyrir fjöldagjaldþrot og atvinnumissi innan greinarinnar.“ Við í Viðreisn höfum haft talsverðar áhyggjur af þessum geira og lagt fram tillögur til að koma sérstaklega til móts við þennan geira og kom fram í umræðunni um málið hér á undan og ég ætla í sjálfu sér ekki að endurtaka það en vísa til nefndarálitsins um þau efni. Síðan hefur sprottið upp í þessum faraldri og í baráttunni við afleiðingar hans samstöðuhópur smærri fyrirtækja, einyrkja og rekstraraðila á eigin kennitölu í ferðaþjónustu. Þau kalla sig þetta en eru ekki orðin formleg samtök í það minnsta enn, en þarna eru nokkur hundruð fyrirtæki sem hafa verið að stilla saman strengi sína og koma fyrst og fremst af landsbyggðinni. Hópurinn gerir ýmsar athugasemdir við frumvarpið en þyngdin í því er þó það sem tengist þeim stöðugildum og rekstrarkostnaði sem hafður er til grundvallar og að rekstrarkostnaðurinn sé í sjálfu sér ekki alltaf í neinu sérstöku samhengi við stöðugildin vegna þeirrar sérstöðu sem þessi fyrirtæki hafa. Bæði eru eigendurnir að vinna við þetta og síðan er mikið notast við þjónustu undirverktaka í rekstri þessara fyrirtækja. Hópurinn leggur ríka áherslu á að mikilvægt sé að horfa til 2019 til viðmiðunar og ég endurtek að það er fagnaðarefni að meiri hlutinn hefur lagt fram breytingartillögur í þá veru. Að síðustu ætla ég að nefna umsögn frá endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte þar sem vakin er athygli á nokkrum atriðum sem ég held að skipti máli. Í umsögninni er einmitt vikið enn og aftur að, eins og flestir aðrir gera, þessu hlutfalli af tekjum, að tekjufallið 60% sé of hátt. Fyrirtækið segir það koma á óvart að það sé sett svona hátt miðað við skilyrði fyrir öðrum stuðningi og sérstaklega þá tekjufallsstyrkjunum, þar sem miðað er við 40%, og segir að tekjufall af þessari stærðargráðu sé nú nógu erfitt að eiga við en að sama skapi sé alveg jafn erfitt í sjálfu sér að eiga við 50% eða 40% tekjufall og nefnir reyndar hugmyndir sem hv. þm. Smári McCarthy, Pírati, hefur viðrað að mætti skoða, að hafa einhvers konar línulegar skilgreiningar á tekjufalli. Það finnst mér alveg koma til greina og má velta því meira fyrir sér í tengslum við alls konar þrep sem við erum að setja í okkar kerfum, að nota meira línulegt þannig að það sé þá bara nákvæmlega í réttu hlutfalli við þann vanda sem við er að fást hverju sinni í staðinn fyrir að hafa þrep sem alltaf endar með því að þegar þeir sem eru rétt fyrir ofan eða rétt fyrir neðan bera sig saman þá finnst þeim sem lenda rétt fyrir neðan að þeir séu órétti beittir. 1. minni hluti leggur það þó ekki til í þessari umferð. Síðan er sérstaklega vikið að einu skilyrðinu sem sett er fyrir því að geta fengið styrk, sem ég held að sé áríðandi, en það er skilyrðið um að umsækjandi megi ekki vera í slita- eða gjaldþrotameðferð þegar hann sækir um styrkinn eða hann eigi ekki á rétt á styrk ef það eigi við um hann. Deloitte bendir á að það sé auðvitað mjög eðlilegt að þeir sem eru í gjaldþrotameðferð geti ekki notið styrks og undir það tekur 1. minni hluti, en bendir jafnframt á að það kunni að vera þannig að fyrirtæki sem eru í slitameðferð séu ekki endilega í slitameðferð sem hafi það að markmiði að leysa félagið upp í þeim skilningi eða það sé vegna þess að menn telji að ekki sé hægt að bjarga rekstrinum með einhverjum hætti, heldur einmitt vegna þess að þau fyrirtæki kunni að vera í endurskipulagshugleiðingum eða séu að vinna að endurskipulagningu rekstrarins. Og þá gerist það oft með því að fyrirtæki renna jafnvel saman við annað og þess háttar þegar verið er að stokka upp og þá krefst það þess að félagi sé slitið. Þetta hljóti að vera andstætt tilgangi laganna, sérstaklega í ljósi þess að það sé vitað að fjölmörg fyrirtæki þurfi að fara í miklar endurskipulagsaðgerðir og í samruna- og skiptingarferli, og því sé mikilvægt að fyrirtækjum sé ekki refsað fyrir það og/eða að menn fresti nauðsynlegri endurskipulagningu vegna þess að ella missi þau af þeirri aðstoð sem þeim stæði ella til boða. Þess vegna tekur 1. minni hluti undir að það þurfi einhvern veginn að búa þannig um hnúta að þetta verði ekki raunin. Síðan er rétt að benda á hugmynd sem Deloitte varpar fram um að opna heimild fyrir það að þegar menn sækja um þennan styrk megi þeir velja sér viðmið. Það segir hér, með leyfi forseta: „Af þeim fyrirspurnum sem hafa borist til Deloitte virðist vera óljóst hvenær eigi að miða við hvaða reglu.“ - Og er þá að vísa í þrepin sem eru þarna, um hvort menn eigi rétt á 400 þús. kr. eða 500 þús. kr. með tilliti til stöðugilda. Og áfram, með leyfi forseta: „Nefndarmenn mættu skoða þessi skilyrði út frá því hvenær eigi að miða við 90% styrk og hvenær eigi að miða við starfsmannafjölda, eða hvort það sé valkvætt fyrir rekstraraðilann, sem væri í raun betri nálgun því það kann að vera mismunandi hvernig starfsmenn koma inn í reksturinn þótt kostnaður sé til staðar í fyrirtækinu.“ Ég held að það sé góð hugmynd að það sé valkvætt fyrir rekstraraðilann og væri í raun betri nálgun því að það kann að vera mismunandi hvernig starfsmenn koma inn í reksturinn þótt kostnaður sé til staðar í fyrirtækinu, þ.e. að menn geti valið að nýta sér 90% af rekstrarkostnaði eða starfsmannafjöldann en þessu sé ekki blandað saman. Í samræmi við þetta vill 1. minni hluti taka mið af þessum umsögnum og leggur því til breytingartillögur sem fela í sér, að mati 1. minni hluta, að frumvarpið verði markvissara og þjóni betur þeim markmiðum sem að er stefnt. 1. minni hluti telur líklegt að beinn útlagður kostnaður ríkissjóðs muni hugsanlega hækka eitthvað en á móti komi aukin atvinna og umsvif og minni hætta á gjaldþrotum þess vegna til lengri tíma. Til lengri tíma er líklegt að þessar breytingar skili samfélaginu meiri heildarávinningi en ella. Í fyrsta lagi leggur 1. minni hluti til að tekjufallsviðmiðið verði lækkað í 45% og að þrepaskipting styrkfjárhæðar, sbr. a- og b-lið 1. mgr. 5. gr., miðist við 45–75% tekjufall annars vegar og tekjufall sem er hærra en 75% hins vegar. Þarna er verið að lækka inngönguskilyrðin, ef svo má að orði komast, þá þröskulda sem fyrirtækin þurfa að komast yfir til að eiga rétt á styrkjum samkvæmt þessum nýju lögum. Í öðru lagi að unnt verði að velja við umsókn hvort styrkur miðist við 90% tekjufall eða stöðugildi. Eins og þegar hefur komið fram styður 1. minni hluti breytingartillögu meiri hlutans um að öllum verði heimilt að miða við fjölda stöðugilda í sama mánuði 2019 og umsókn um viðspyrnustyrk varðar. Í þriðja lagi að skilyrði um að fyrirtæki megi ekki vera í skilameðferð verði breytt. Þess vegna eru breytingartillögurnar í fyrsta lagi þær að lækka hlutfallið úr 60% í 45% og lagt til að breyta skilyrði um slitameðferð og það orðist svo: Bú hans hefur ekki verið tekið til gjaldþrotaskipta og rekstraraðili er ekki í almennri slitameðferð. Slit sem eru hluti af samruna- eða skiptingarferli rekstraraðila teljast ekki til almennrar slitameðferðar samkvæmt þessu ákvæði. Hér er opnað á að þessi leið sé opin þeim sem eru í því ferli að endurskipuleggja reksturinn, hugsanlega í samruna við eitt eða fleiri fyrirtæki í greininni. Það blasir við að það þarf að verða talsvert mikil hagræðing í greininni sem felur þessi atriði í sér. Og aftur um þrepaskiptinguna, í stað þess að tala um 60–80% annars vegar komi 45–75% tekjufall, og að í stað þess að tekjufallið sé meira en 80% komi meira en 75%. Til að auka svo valrétt umsækjandans er lagt til að á eftir 1. mgr. 5. gr. komi ný málsgrein sem orðist svo: „Þrátt fyrir 1. mgr. er rekstraraðila heimilt að velja hvort hámarksfjárhæð styrks skuli miðast við 90% rekstrarkostnaðar í þeim mánuði sem umsókn um styrk varðar eða tiltekna fjárhæð fyrir hvert stöðugildi eins og greinir í a- og b-lið 1. mgr. Styrkfjárhæð getur þó aldrei orðið hærri en þar segir.“ Þetta held ég að sé mjög mikilvægt ákvæði. Þetta getur leyst úr ýmiss konar vanda, ekki síst vanda þeirra sem fást við rekstur í eigin nafni eða í smáum stíl og reiða sig einmitt mjög mikið á aðkeypta þjónustu verktaka. Að öllu þessu virtu telur 1. minni hluti að frumvarpið sé að komast í mjög góðan búning og væntir þess að hv. þingmenn skoði mjög vandlega þær tillögur sem hér eru lagðar fram. Að mati 1. minni hluta eru þær til mikilla bóta, munu gera þetta úrræði skilvirkara og sveigjanlegra og ná betur þeim markmiðum að koma til móts við þessi fyrirtæki öll og veita þeim raunverulega viðspyrnu.

Herra forseti. Með þessu frumvarpi er lagt til að veittur verði fjárstuðningur sem stuðla á að því að rekstraraðilar sem hafa orðið fyrir tekjufalli vegna heimsfaraldurs kórónuveiru og aðgerða stjórnvalda til að verjast útbreiðslu hennar geti viðhaldið nauðsynlegri lágmarksstarfsemi á meðan áhrifa faraldursins gætir, varðveitt viðskiptasambönd og tryggt viðbúnað þegar úr rætist. Áður en ég mæli fyrir nefndarálitinu, forseti, vil ég taka undir það sem 1. minni hluti sagði áðan í ræðu en því til viðbótar tel ég og við í Samfylkingunni afar mikilvægt fyrir íslenskt samfélag að styðja lífvænleg fyrirtæki til viðspyrnu þannig að þau geti tekið snöggt við sér við verðmætasköpun eftir að heimsfaraldurinn gengur yfir. Það skiptir miklu máli að hér verði byggðu upp heilbrigður og grænn vinnumarkaður. Stjórnvöld verða að gera ríkar kröfur til fyrirtækja um að þau verði ekki uppvís að launaþjófnaði eða svindli á vinnumarkaði, að þau séu ekki í virkum tengslum við skattaskjól og að þau sýni með áætlunum hvernig þau hyggjast draga úr losun koltvísýrings miðað við árið 2019 í átt að kolefnishlutleysi. Varða þarf leiðina út úr atvinnukreppu til móts við grænni framtíð. Leiðarljósið ætti að vera vinna, velferð og græn uppbygging. Það er í þessum anda sem breytingartillögur 2. minni hluta, sem er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd, eru byggðar. Markmiðið til framtíðar er að byggja upp fjölbreytt og sjálfbært atvinnulíf sem hefur burði til að greiða starfsmönnum góð laun og tryggja fjölskylduvænar starfsaðstæður. Veita þarf lífvænlegum fyrirtækjum viðspyrnustuðning, eins og frumvarpið gerir ráð fyrir, og gera um leið skýra kröfu um að ef fyrirtæki verður uppvíst að launaþjófnaði eða öðrum svikum á vinnumarkaði þá greiði fyrirtækið viðspyrnustyrkinn tafarlaust til baka með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu ef styrkurinn hefur ekki verið endurgreiddur innan mánaðar. Með slíkri kröfu stuðla stjórnvöld að heilbrigðari vinnumarkaði. Við erum hér, forseti, að tala um lífvænleg fyrirtæki sem við viljum veita viðspyrnu. Þetta eru fyrirtækin sem við viljum hjálpa til að lifa af eftir heimsfaraldurinn og þá er mikilvægt að við í leiðinni gerum þá kröfu að stuðlað sé að heilbrigðum vinnumarkaði. Annar minni hluti telur að fyrirtæki og auðmenn sem hafa nýtt sér skattaskjól hafi brotið gegn mikilvægum þætti samfélagssáttmálans, þ.e. þeim þætti sem gengur út á að skattgreiðslur og greiðslur opinberra gjalda séu nokkurs konar iðgjöld vegna þeirrar samtryggingar sem einkennir norræn velferðarþjóðfélög. Þannig lítur 2. minni hluti á að með því að draga fé undan skattgreiðslum með nýtingu skattaskjóla hafi fyrirtæki og einstaklingar gefið skýrt til kynna að þeir hafi sjálfir sagt sig frá stuðningi úr ríkissjóði. Annar minni hluti getur ekki sætt sig við að auðmenn nýti sér skattaskjól en láti almenning bera uppi samfélagið með skattgreiðslum. Milljarðar króna liggja í skattaskjólum sem fólk felur svo að það þurfi ekki að greiða sinn hlut til samfélagsins, til heilbrigðisþjónustu, í vegi, löggæslu eða þróunaraðstoð. Panama-skjölin sýndu að umfang aflandsvæðingar íslensks efnahagslífs var einstakt í heiminum á þeim tíma sem gögnin náðu til. Ástæða er til að ætla að það sé enn stundað hér á landi. Slíka starfsemi ætti ekki að styrkja með almannafé enda grefur slík starfsemi undan velferðarsamfélaginu. Fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd hefur áður lagt fram tillögur um að útiloka þá sem nýta sér skattaskjól og aflandsfélög frá stuðningi úr ríkissjóði vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Þær tillögur hafa verið felldar. Engu minni ástæða er nú en áður að leggja fram slíka tillögu og er það því gert að nýju. Í breytingartillögu 2. minni hluta eru lagðar til breytingar á 1. gr. frumvarpsins. Þar er miðað við að til þess að öðlast rétt á stuðningi samkvæmt lögunum þurfi að liggja fyrir að viðkomandi félag hér á landi eða raunverulegur eigandi þess hafi ekki átt í fjárhagslegum samskiptum við aðila sem staðsettur er á lágskattasvæði síðastliðin þrjú ár. Formleg en óvirk tengsl af þessum toga hafa því ekki áhrif á rétt hans. Framkvæmdin verður á grundvelli yfirlýsingar viðkomandi félags eða raunverulegs eiganda þess um að skilyrðin séu uppfyllt. Krefst það ekki vinnu í stjórnsýslunni við að staðreyna réttinn fyrir fram í einstökum tilvikum. Verði viðkomandi síðar uppvís að því að hafa gefið rangar upplýsingar verður hann krafinn um endurgreiðslu og viðurlögum beitt. Þessi vinnubrögð eru í samræmi við það sem almennt tíðkast í skattastjórnsýslunni. Annar minni hluti leggur til að sett verði skilyrði um áætlun í loftslagsmálum fyrir stuðningi samkvæmt frumvarpinu. Afar mikilvægt er að þau fyrirtæki sem munu byggja upp vinnumarkaðinn að nýju eftir heimsfaraldurinn setji loftslagsmál og grænar áherslur í forgang. Í breytingartillögu 2. minni hluta er lagt til að við 4. gr. frumvarpsins bætist nýr töluliður þar sem gerð verði krafa um að fyrirtæki skili gögnum um losun gróðurhúsalofttegunda á árinu 2019 og leggi fram áætlun um minni losun gróðurhúsalofttegunda árlega næstu fimm árin. Mikilvægt er að stjórnvöld geri kröfur í loftslagsmálum samfara stuðningi við fyrirtæki. Glíman við loftslagshamfarir af mannavöldum stendur yfir og vandinn sem henni fylgir er óleystur. Þessi glíma er stærsta viðfangsefni mannkynsins og verður það áfram næstu missirin. Skilyrðið er ekki íþyngjandi fyrir fyrirtæki og auðvelt í framkvæmd. Bókhald fyrirtækja fyrir árið 2019 liggur fyrir og nýta má þær upplýsingar til að færa losunarbókhaldið. Á slóðinni www.samfelagsabyrgd.is/verkefnin/loftslagsmarkmid/ má finna hvernig færa má slíkt bókhald. Góðar leiðbeiningar eru á síðunni. Herra forseti. Eitt af skilyrðum framlengingar hlutabótaleiðar er að þeir njóti ekki stuðnings sem hafa greitt eigendum sínum eða æðstu stjórnendum mánaðarlaun sem nema hærri fjárhæð en 3.000.000 kr. til hvers og eins. 2. minni hluti leggur til að slíkt viðmið verði einnig viðhaft við greiðslu viðspyrnustyrkja og þannig verði gefið til kynna að viðspyrnustyrkir séu ekki ætlaðir vel stöndugum fyrirtækjum jafnvel þótt þau hafi orðið fyrir tekjufalli. Framangreind fjárhæð tekur mið af fjórföldum reglulegum heildarlaunum að meðaltali fyrir launamenn í fullu starfi samkvæmt mælingum Hagstofu Íslands, að teknu tilliti til breytinga á launavísitölu. Í 3. gr. frumvarpsins er hugtakið „tekjur“ skilgreint sem skattskyldar tekjur samkvæmt B-lið 7. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, að frátöldum hagnaði af sölu varanlegra rekstrarfjármuna. Í umsögn sinni til nefndarinnar bendir Indriði Þorláksson á að samkvæmt þessu falli undir tekjuhugtak frumvarpsins fjármagnstekjur, vextir, arður, leigutekjur o.fl. sem hafi lítil tengsl við tekjufall rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Rökréttara og einfaldara væri að miða skilgreiningu tekjuhugtaksins við rekstrartekjur samkvæmt B-lið 7. gr. laga um tekjuskatt að frátöldum tekjum samkvæmt C-lið sömu greinar. 2. minni hluti tekur undir þetta og leggur til breytingu þess efnis. Breytingartillögurnar eru í nefndarálitinu og ég ætla ekki að lesa þær upp. Ég er búinn að fara hér yfir um hvað þær eru og eins og ég sagði í upphafi er afskaplega mikilvægt að veita lífvænlegum fyrirtækjum viðspyrnustyrki og þess vegna tek ég undir áherslurnar í frumvarpinu og breytingartillögur meiri hlutans og breytingartillögur 1. minni hluta einnig sem ganga lengra og sem ég tel vel fært og skynsamlegt að gera. Því til viðbótar þurfi að horfa á hvernig vinnumarkað við viljum byggja upp og við í Samfylkingunni leggjum áherslu á að við byggjum hér upp heilbrigðan vinnumarkað og grænan vinnumarkað og þess vegna verði ýtt undir það og hvatinn til þess verði settur sem skilyrði fyrir viðspyrnustyrkjum.