Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um viðauka við lög um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., nr. 74 frá 27. apríl 1972 sem hér er flutt á þskj. 588. Þann 9. jan. sl. kvað Hæstiréttur upp dóm í málinu nr. 120/1989 sem var sakamál. Varð niðurstaðan sú að dómur uppkveðinn í sakadómi Árnessýslu var felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til löglegrar málsmeðferðar og dómsálagningar. Var þetta gert sökum þess að sýslumaðurinn í Árnessýslu og fulltrúi hans er kvað upp hinn áfrýjaða dóm hafi verið vanhæfir til að fara með dómsstörf í málinu þar sem sýslumaðurinn sé jafnframt lögreglustjóri í sama umdæmi og hafi sem slíkur borið ábyrgð á lögreglurannsókn málsins. Forsendur dóms Hæstaréttar voru þessar, með leyfi hæstv. forseta: ,,Í málinu er á þetta að líta. Í stjórnarskrá lýðveldisins er byggt á þeirri meginreglu að ríkisvaldið sé þríþætt og sérstakir dómarar fari með dómsvaldið. Þær sérstöku sögulegu og landfræðilegu aðstæður sem bjuggu því að baki að sömu menn fara utan Reykjavíkur oftsinnis bæði með stjórnsýslu og dómsstörf hafa nú minni þýðingu en fyrr, m.a. vegna greiðari samgangna en áður var. Alþingi hefur sett lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði sem taka gildi 1. júlí 1992. Ísland hefur að þjóðarétti skuldbundið sig til að virða mannréttindasáttmála Evrópu. Mannréttindanefnd Evrópu hefur einróma ályktað að málsmeðferðin í máli Jóns Kristinssonar hafi ekki verið í samræmi við 6. gr. 1. mgr. mannréttindasáttmálans. Ríkisstjórn Íslands hefur, eftir að fyrrgreindu máli var skotið til mannréttindadómstóls Evrópu, gert sátt við Jón Kristinsson, svo og annan mann sem kært hefur svipað málsefni með þeim hætti sem lýst hefur verið. Í 36. gr. 7. tölul. laga nr. 85/1936, um meðferð einkamála í héraði, segir m.a. að dómari skuli víkja sæti úr dómarasæti ef hætta er á því að hann fái ekki litið óhlutdrægt á málavöxtu. Þessu ákvæði ber einnig að beita um opinber mál skv. 15. gr. 2. mgr. laga nr. 74/1974, um meðferð opinberra mála. Í máli þessu er ekkert fram komið sem bendir til þess að dómarafulltrúi sem kvað upp héraðsdóminn hafi litið hlutdrægt á málavöxtu. Hins vegar verður að fallast á það með mannréttindanefnd Evrópu að almennt verður ekki talin næg trygging fyrir óhlutdrægni í dómsstörfum þegar sami maður vinnur bæði að þeim og lögeglustjórn. Með tilliti til þess sem rakið hefur verið ber nú að skýra fyrrgreind lagaákvæði þannig að sýslumanninum í Árnessýslu og fulltrúa hans sem kvað upp héraðsdóminn hafi borið að víkja sæti í máli þessu. Ber því að fella hinn áfrýjaða dóm úr gildi og alla meðferð málsins fyrir sakadómi Árnessýslu og vísa þeim heim í hérað til nýrrar dómsmeðferðar og dómsálagningar.`` Svo mörg voru þau orð. Í fyrrgreindu máli túlkar Hæstiréttur íslensk lög um hæfi dómara í samræmi við mannréttindasáttmála Evrópu en Ísland er aðili að þeim samningi og hefur skuldbundið sig að þjóðarétti til að virða niðurstöður mannréttindadómstólsins. Í þessu sambandi má og benda á dóm Hæstaréttar frá 2. febr. sl. þar sem Hæstiréttur taldi dómara vanhæfan til að fara með mál þar sem hann hafði kveðið upp gæsluvarðhaldsúrskurð á grundvelli 4. tölul. 67. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974, en mannréttindadómstóllinn hafði sl. sumar dæmt í máli gegn Danmörku þar sem sambærilegt ákvæði í dönskum réttarfarslögum var talið andstætt mannréttindasáttmálanum. Eins og kunnugt er skiptist landið í 27 umdæmi. Alls staðar utan Reykjavíkur háttar svo til að sami maður, þ.e. sýslumaður eða bæjarfógeti, sinnir fjölþættum störfum. Hann er dómari, lögreglustjóri, tollstjóri og hefur ýmis önnur stjórnsýsluverkefni. Við sex af þessum embættum starfar einn eða fleiri dómarar sem starfa sjálfstætt og á eigin ábyrgð að þeim dómsmálum sem forstöðumaður embættisins hefur falið þeim til meðferðar. Fulltrúar sýslumanna og bæjarfógeta starfa á þeirra ábyrgð og eru vanhæfir til meðferðar máls ef yfirmaðurinn er það. Afleiðingar fyrrgreinds dóms vörðuðu grundvallaratriði í dómstólaskipan landsins. Hann þýddi í reynd að í 20 umdæmum landsins eru sýslumenn, bæjarfógetar og fulltrúar þeirra vanhæfir til að fara með öll sakamál sem rannsökuð eru í þeirra umdæmi og í flestum tilfellum er það meginþorri þeirra sakamála sem þar eru til meðferðar. Það var óviðunandi staða að í 20 umdæmum landsins væru ekki til bærir aðilar til að fara með jafnmikilvægan málaflokk og sakamál eru og því nauðsynlegt að úr því yrði bætt þegar í stað. Þar sem Alþingi sat ekki þegar framangreindur dómur gekk voru gefin út bráðabirgðalög um viðauka við lög um skipan dómsvalds í héraði, lögreglustjórn, tollstjórn o.fl., nr. 74/1972 og er frv. það sem hér er til umræðu flutt til staðfestingar þeim skv. fyrirmælum 28. gr. stjórnarskrárinnar. Framangreindur dómur hafði einnig afleiðingar í þeim sex umdæmum þar sem héraðsdómarar voru til staðar. Starfsmenn dómsmrn. höfðu heimsótt þessi embætti til að afla upplýsinga um með hvaða hætti mál geti eftir sem áður haft eðlilegan framgang. Niðurstöður liggja ekki enn fyrir en ljóst er að í sumum tilfellum þarf að grípa til sérstakra ráðstafana af hálfu ráðuneytisins í samráði við viðkomandi bæjarfógeta þótt ekki sé um að ræða atriði sem varða breytingu á lögum. Ég vil nú gera grein fyrir nokkrum atriðum varðandi efni frv. Skv. 1. gr. þess eru stofnuð fimm ný embætti héraðsdómara. Fjórir af þessum dómurum starfa í fleiri en einu umdæmi. Varðandi val á umdæmum sem hver þessara fjögurra dómara skyldi starfa við voru fyrst og fremst hafðar í huga landfræðilegar aðstæður og heildarfjöldi þeirra opinberu mála sem þar eru til meðferðar, að heildarfjöldinn væri innan þeirra marka að ætla mætti að einn maður gæti sinnt þeim. Skv. 9. gr. laga um skipan dómsvalds í héraði o.fl. úthlutar forstöðumaður embættis héraðsdómurum verkefnum. Skv. 3. gr. þessa frv. verður þeim fjórum dómurum sem starfa við fleiri en eitt embætti ekki falið að fara með stjórnvaldsmálefni eða dómsstörf í öðrum málum en opinberum málum nema með þeirra samþykki. Ástæða þessarar takmörkunar er sú að tilgangur frv. er að opinbert mál geti haft eðlilegan framgang í þessum umdæmum og ætla má að í flestum tilfellum sé það fullt starf að sinna þeim. Vissulega hefði í sumum tilfellum mátt fara aðrar leiðir, t.d. að núverandi héraðsdómarar gætu dæmt í fleiri umdæmum. Sú leið var ekki valin vegna þess að hér er um tímabundið ástand að ræða, þ.e. þangað til lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði öðlast gildi 1. júlí 1992 og þar sem þessir dómarar hafa allir meira en næg verkefni í sínu umdæmi var ekki talið rétt að gera víðtækari breytingar en nauðsynlegar væru til að í öllum umdæmum landsins væru bærir dómarar til að fara með opinber mál. Skv. 2. mgr. 2. gr. frv. eru stöður þessara nýju héraðsdómara tímabundnar til 30. júní 1992. Ástæða þess er að þann 1. júlí 1992 öðlast gildi lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds. Skv. 18. gr. þeirra laga hafa sýslumenn, bæjarfógetar og dómarar forgang til skipunar í embætti dómara við hina nýju héraðsdómstóla. Þar sem þessir aðilar eru fleiri en embætti við hina nýju héraðsdómstóla og með hliðsjón af því að hér er um bráðabirgðaástand að ræða eru í 2. gr. frv. ákvæði um að þessir nýju dómarar njóti ekki þess forgangs til skipunar í dómaraembætti sem um er fjallað í 18. gr. aðskilnaðarlaganna. Í 3. mgr. 2. gr. frv. er ákvæði um að heimilt sé að skipa héraðsdómara í fyrsta sinn skv. lögunum án þess að embættin hafi fyrst verið auglýst laus til umsóknar. Þetta ákvæði var sett til að tryggja að unnt væri að ráða dómara þegar í stað svo að umrædd 20 umdæmi væru ekki dómaralaus um alllangt skeið. Í 4. mgr. 2. gr. frv. er ákvæði um að skipa megi mann í héraðsdómaraembætti þótt hann uppfylli ekki skilyrði 7. tölul. 1. mgr. 32. gr. laga um meðferð einkamála í héraði, nr. 85/1936. Í þeirri grein er fjallað um skilyrði þess að skipa megi mann dómara. Í 7. tölul. er ákvæði um að menn þurfi að hafa sinnt tilgreindum störfum í þrjú ár svo að skipa megi þá dómara. Þótt markmiðið sé að dómarar þessir uppfylli öll skilyrði þess að skipa megi þá sem dómara þótti nauðsynlegt að hægt væri að víkja frá framangreindu skilyrði ef ekki fengist hæfur dómari sem uppfyllti öll skilyrði þess að fá skipun í embættið. Hæstv. forseti. Að öðru leyti en nú hefur verið rakið tel ég að svo stöddu ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir einstökum ákvæðum þessa frv. og legg til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Hér er til umfjöllunar frv. um staðfestingu bráðabirgðalaga sem gefin voru út síðustu daga janúarmánaðar, nokkrum dögum áður en Alþingi kom saman til fundar. Ýmsum fannst að þarna væri dálítið sérkennilega unnið, að það skyldi vera gripið til þess að gefa út bráðabirgðalög þegar ekki voru nema nokkrir dagar til þess að Alþingi kæmi saman. Ég var ekki á þeirri skoðun og ég óska hæstv. dómsmrh. til hamingju með það að hann skuli hafa með röggsemi ákveðið að gefa út bráðabirgðalög þannig að þau ákvæði sem í þessu frv. eru yrðu eins fljótt að lögum og mögulegt var samkvæmt okkar stjórnarskrá. Ég tel að hér sé á ferðinni eitt af mikilsverðari málum sem fyrir Alþingi koma og hafi í þessu tilfelli ekki þolað neina bið eftir því að Alþingi kæmi saman til þess að fjalla um þau heldur var farin sú hin rétta leið að gefa út bráðabirgðalög strax eftir að dómar Hæstaréttar höfðu fallið eins og hæstv. dómsmrh. lýsti hér áðan. Það er reyndar eftirtektarvert að um þetta mál, eins mikilsvert og ég tel það vera og ég geri ráð fyrir að margir séu sama sinnis, hefur verið tiltölulega lítil umfjöllun í fjölmiðlum. Sú umfjöllun reyndar að það væru búin til nokkur ný embætti og lítið annað. Það hefur ekki verið útskýrt neitt til hlítar í fjölmiðlum hvað raunverulega varð þess valdandi að þetta þurfti að eiga sér stað, þ.e. útgáfa þessara bráðabirgðalaga eða sú þróun sem hefur verið í réttindamálum sakborninga á undanförnum árum. Sú þróun hefur reyndar komið inn á hv. Alþingi í þeirri mynd að Alþingi er búið að samþykkja lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds sem taka eiga gildi 1. júlí 1992 eins og hæstv. dómsmrh. nefndi. Þegar verið var að vinna að þeim lögum kom upp í þeirri umræðu að sá frestur sem gefinn var frá samþykkt laganna til gildistöku þeirra væri jafnvel of langur. Aðrir höfðu uppi þau rök, og á þau var fallist, að það þyrfti ákveðinn aðlögunartíma þar til þær breytingar sem í þeim lögum felast kæmu til framkvæmda. Reynslan er sem sagt sú að skoðun þeirra sem töldu að þessi lög þyrftu að taka fyrr gildi hafa sannast og bráðabirgðalögin í janúar staðfesta þá skoðun. Það er þó ekki svo að ekki hafi átt sér stað smávegis umfjöllun um þetta mál í fjölmiðlum þó ég geri ekki mikið úr henni, og ætla ég að leyfa mér að lesa úr Morgunblaðinu, úr umfjöllun prófessors Davíðs Þórs Björgvinssonar um þetta mál í fyrsta lagi frá því 21. jan., með leyfi hæstv. forseta. Þar vísar prófessorinn til umræðu um þau mál sem hæstv. ráðherra nefndi að hefðu orðið þess valdandi að nauðsyn hefði verið að gefa út bráðabirgðalögin eftir meðferð Hæstaréttar á þeim málum. Þá segir Davíð Þór: ,,Í síðara málinu svaraði Hæstiréttur sambærilegum rökum með því að það samræmdist gildandi lögum að þeir sem hefðu með höndum lögreglustjórn færu jafnframt með dómsvald í héraði.`` Það er sem sagt verið að staðfesta það af hverju dómurinn var kveðinn upp áður í málinu, þ.e. sá dómur sem var vísað frá í Hæstarétti. ,,Ákvæðum 6. gr. Evrópusamningsins um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. auglýsingu nr. 11 9. feb. 1954, hefur ekki verið veitt lagagildi hér á landi. Breyta þau því ekki þeirri lögbundnu skipan sem að framan er greind þar sem hinn áfrýjaði dómur var samkvæmt þessu kveðinn upp af héraðsdómara sem til þess var bær að íslenskum lögum. Verður hann ekki ómerktur af þeirri ástæðu sem hér er um fjallað þótt í málinu hafi verið lagðar fram skýrslur sem lögreglumaður í umdæmi héraðsdómara hafði tekið.`` Hér er verið að benda á rök fyrir því að héraðsdómur kvað upp sinn dóm. Og áfram segir Davíð Þór: ,,Kjarni röksemdafærslunnar í þessu máli er sá að Evrópusamningurinn hefði ekki lagagildi hér á landi. Eðlilegt er að menn spyrji hvað hafi breyst síðan þá, sem réttlæti það að Hæstiréttur snýr nú alveg við blaðinu. Í forsendum dómsins frá 9. jan. sl. segir að í málinu beri að hafa eftirtalin atriði í huga: Að íslenska stjórnarskráin byggi á því að ríkisvaldið skuli vera þríþætt og sérstakir dómarar fari með dómsvaldið. Þær sérstöku sögulegu og landfræðilegu aðstæður sem bjuggu því að baki að sömu menn fara með lögreglustjórn og dómsvald utan Reykjavíkur eigi nú miklu síður við. Alþingi hafi sett lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds sem taka eigi gildi 1. júlí 1992. Ísland hafi að þjóðarétti skuldbundið sig til að virða mannréttindasáttmála Evrópu.`` Og áfram fjallar þessi sami prófessor um þetta mál í Morgunblaðinu fyrir viku síðan. Þar er hann að fjalla um umsögn Gauks Jörundssonar, prófessors og umboðsmanns Alþingis, og segir þar, með leyfi forseta: ,,Það er einkum sá hluti 6. gr. sem fjallar um rétt manna til réttlátari málsmeðferðar fyrir óháðum, óhlutdrægum dómstóli sem snertir þá umræðu sem hér hefur átt sér stað.`` Í þriðja hluta greinar sinnar ræðir Gaukur nokkuð um hvað þarna er átt við og rekur nokkuð mál sem farið hafa fyrir mannréttindadómstól Evrópu vegna þessa. Hann bendir á að samkvæmt ákvæðinu séu sett þau skilyrði að dómstjórn sé í senn óvilhallur og óháður: ,,Skv. 6. gr. telst dómstóll því aðeins óháður að hann sé óháður stjórnvöldum, framkvæmdarvaldi og löggjafarvaldi og málsaðilum. Þetta merkir að dómarar skuli vera í dómsstörfum sinum óbundnir af fyrirmælum frá öðrum. Krafan um að dómari sé óvilhallur felur í sér tvennt. Annars vegar að dómari má ekki í raun vera óvilhallur öðrum aðilanum í dómi sínum né má vera ástæða til að draga í efa hlutleysi dómara frá hlutlægu sjónarmiði. Þær aðstæður mega ekki vera þannig að þær séu til þess fallnar að hlutlægt sé að vekja tortryggni um að dómarinn sé ekki óvilhallur.`` Svo mörg eru þau orð og eins og ég segi, þá held ég að þetta sé fyrst og fremst sú umfjöllun, sem hefur átt sér stað í fjölmiðlum um kjarna þessa máls, hvað hér er að eiga sér stað. Ég á sæti í þeirri nefnd sem kemur til með að fjalla um þetta mál og ég mun ekki lengja mál mitt mikið umfram þetta. En ég taldi ástæðu til þess að benda á þá þætti sem hér koma fram í greinum prófessors Davíðs Þórs Björgvinssonar og ég tel að séu grundvallaratriði, eins og reyndar kom fram í ræðu hæstv. dómsmrh., í sambandi við ákvörðun ráðherra um hvernig staðið var að útgáfu bráðabirgðalaga og rökin fyrir því að óskað er eftir því að Alþingi samþykki þessi bráðabirgðalög. En það fer ekki hjá því að við það að vera kominn inn í þessa hv. deild og upp í þennan hv. ræðustól að maður spyrji, ekki aðeins hvað hafi breyst gagnvart Hæstarétti og gagnvart umboðsvaldi, dómsvaldi og lögregluvaldi í landinu, heldur líka hvað hafi breyst hér í hv. deild og hvað hafi breyst ef við lítum til afgreiðslu þeirra laga sem við samþykktum hér á haustdögum. Mig langar í fyrsta lagi að minna á það að við samþykktum hér á haustdögum lög um breytingu á lögum um fíkniefnadómstól. Þar var lögum breytt á þann veg að sá dómstóll hefði möguleika á að vera fjölskipaður og við töldum þá að við værum að lagfæra aðstöðu dómara í landinu til þess að framfylgja ákveðnu máli. Nú hefur reyndin orðið sú að sá dómari sem fyrir var í fíkniefnadómstóli hefur óskað eftir því að verða leystur frá því starfi einmitt í tengslum við það mál sem verið er að ræða hér og við aðgerðir mannréttindadómstóls Evrópu út frá því að sá dómari hafði þegar gert ákveðna hluti, úrskurðað menn í gæsluvarðhald, þannig að samkvæmt útskýringu mannréttindadómstólsins hafði hann komið of mikið nálægt málinu til þess að geta haldið áfram sem dómari. Ég þarf kannski ekkert að hafa fleiri orð um þetta. Við minnumst þessa máls og ég hef það svona frekar á tilfinningunni að það ætti að skoða það með umfjöllun þessara laga hvort ekki væri æskilegt að fíkniefnadómstólnum yrði breytt um leið og við samþykkjum og göngum frá bráðabirgðalögunum en það er svo annað mál. Annað mál samþykktum við hér á síðasta degi þingsins í haust áður en við fórum heim í jólafríið. Samþykkt voru lög af hv. deild um svokallað veiðieftirlitsgjald þar sem hæstv. sjútvrh. var að sækja eftir auknu valdi framkvæmdarvaldsins og tryggja sér fjármagn með beinni skattlagningu ráðuneytisins til þess að standa undir slíku valdi. Ráðuneyti sem starfar á vettvangi fiskveiða hefur vald til að taka ákvörðun um heildaraflamagn, ákvörðun um úthlutun þess aflamagns, ákvörðun um það hvernig hver og einn skuli notfæra sér þá veiðiheimild og ákvörðun um með hvaða veiðarfærum og á annan hátt skuli gengið í fiskistofna, þ.e. allsherjarvald um það hvernig fiskur er sóttur í sjó við landið. Og ef einhver brýtur þau lög, þá hefur það rannsóknarréttinn, réttinn til að fylgjast með hvernig fiskurinn er sóttur í sjóinn, síðan að kanna það hvernig sá fiskur er meðhöndlaður sem í land kemur, síðan að úrskurða um það hvort það er rangt eða rétt, og síðan að úrskurða á a.m.k. tvenna vegu. Úrskurða um sekt manna og þá að ákvarða hvað sú sekt skuli vera mikil, og í þriðja lagi að úrskurða ef viðkomandi aðili fellir sig ekki við hina fyrri úrskurði ráðuneytisins. Til að sinna öllu þessu eftirliti með því hvort lögum landsins er framfylgt var síðan hér í haust samþykkt að veita þessu ráðuneyti heimild til þess að leggja sérstakan skatt á íslenskan skipastól til þess að standa undir eftirliti og byggja upp eftirlit innan ráðuneytisins sjálfs, ekki í neinni sérstakri stofnun, heldur innan ráðuneytisins sjálfs, með því hvernig hlutirnir eigi sér stað í íslenskum sjávarútvegi. Ég gleymdi reyndar, virðulegi forseti, að nefna fyrstu skref ráðuneytisins í þessu máli, þ.e. að undirbúa löggjöf um þessi mál og í öðru lagi gefa út reglugerðir um þessi mál og í þriðja lagi ákveða heildarafla og síðan skömmtun á hvern veg. Samþykkt var hér á hv. Alþingi að eitt ráðuneyti á Íslandi skyldi hafa þetta vald. Og ekki aðeins að það hefði möguleika til þess að skattleggja atvinnugreinina til að standa undir þeim eftirlitsflokk sem hér var af öðrum ræðumanni í haust nefnt lögreglulið, og er vitaskuld ekkert annað en lögreglulið. Ráðuneytið hefur sjálft heimild til þess að nýta sér skattstofn, innheimta hann, gefa þeim eftir sem það telur rétt og ganga eftir af öðrum án þess að það sé undir eftirliti hins eðlilega skattáleggjanda, fjmrn. Ég taldi rétt við 1. umr. þessa máls að benda á þessa stöðu í íslensku réttarfari og hvort ekki væri nauðsynlegt um leið og þessi lög verða hér vitaskuld samþykkt af Alþingi að líta á þennan þátt, þennan alræðisþátt framkvæmdarvaldsins á þessum vettvangi um leið og þessi lög verða skoðuð. Ég er hræddur um það, þó ég hafi það ekki í huga eins og stendur, að fleiri lög en þau sem ég hef nefnt í íslensku lagasafni séu á þann veg að framkvæmdarvald tekur sér dómsvald og rannsóknarvald í hendur. Ég tel nauðsynlegt, um leið og við viðurkennum 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, að líta yfir og skoða íslensk lög alveg eins og hæstv. dómsmrh. er að gera með þessum bráðabirgðalögum. Það þarf að breyta þeim þá líka. Þetta er mikilvægt skref sem hér er stigið, en ýmsir aðrir þættir íslenskra laga eru sjálfsagt þannig að þörf er á að þeir verði skoðaðir. Og þó er kannski mest um vert að Alþingi hlýtur eftir samþykkt þessara laga og nú þegar búið er að gera þau gildandi sem bráðabirgðalög, að líta vel á þau lagafrv. sem verið er að leggja fyrir Alþingi og verða lögð fyrir Alþingi á næstu vikum og mánuðum og í framtíðinni út frá þeirri staðreynd að við höfum viðurkennt 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu með þeim bráðabirgðalögum sem hér eru til umfjöllunar.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég tek heils hugar undir þau varnaðarorð og áminningarorð sem hv. 4. þm. Vesturl. hafði uppi hér áðan. Það hefur verið allt of rík tilhneiging til þess að framkvæmdarvaldið hafi ýmist tekið sér dómsvald eða Alþingi hafi gefið framkvæmdarvaldinu dómsvald í hinum ýmsu málaflokkum og er það rétt líka sem hann sagði að gott dæmi um slíkt vald má finna í sambandi við fiskveiðistjórnun og ýmis refsiákvæði sem eru í höndum sjútvrn., sem eru rekin með þeim hætti að ráðuneytið gegnir ekki þeirri frumskyldu sem gera ber, að sjá um það að þeir sem sektaðir eru eða dæmdir hafi tök á því að koma við vörnum eins og hægt er að gera undir venjulegum kringumstæðum. Það eru með öðrum orðum ekki gerðar sömu kröfur til réttarfars undir slíkum kringumstæðum eins og gert er fyrir öðrum dómstólum. Það er einnig mjög áberandi, sérstaklega þegar um ósvífin stjórnvöld er að ræða, að almenningur stendur höllum fæti gagnvart misbeitingu valds, jafnvel misbeitingu meiri hluta Alþingis. Ég hef raunar lengi verið þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að koma við sérstökum stjórnlagadómstóli sem hægt sé að senda málefni til rakleiðis í staðinn fyrir að viðkomandi þurfi að sækja mál gegn ríkinu með almennum hætti. Og af því að við höfum hér við hlið okkar hæstv. dómsmrh. sem er hér að flytja frv. til l. um viðauka við lög um dómsvald í héraði þar sem verið er að aðskilja dómsvald og framkvæmdarvald má kannski minna á það að þessi hæstv. dómsmrh. stóð að því fyrir jólin að samþykkja löggjöf með þeim hætti að refsiviðurlögum er beitt á meðan málið er fyrir dómi og hafði ekkert við það að athuga. Ef við lesum þá löggjöf sem samþykkt var um aðstöðugjöld, þá rekum við okkur fljótt á það að í þeirri löggjöf er því slegið föstu, hæstv. dómsmrh., að fulltrúum ríkisvaldsins er gert að algerri skyldu að loka fyrirtæki ef talið er af skattayfirvöldum að fyrirtæki sé skuldugt ríkissjóði, þó svo að málið sé til meðferðar hjá ríkisskattstjóra eða ríkisskattanefnd, og skiptir þá ekki máli hvort drátturinn á afgreiðslu málsins sé ríkissjóði að kenna eða því fyrirtæki eða þeim einstaklingi sem verður fyrir barðinu á hinu refsiglaða ríkisvaldi. Ég verð því að segja, herra forseti, að það er mjög ánægjulegt að hæstv. dómsmrh. skuli þó í sumum tilvikum vilja aðskilja framkvæmdarvaldið og dómsvaldið, en miklu meira sannfærandi hefði hitt verið ef hann beitti sér fyrir því að þeir menn sem verða fyrir barðinu á hinum skattglaða fjmrh. eigi jafnmikinn rétt og aðrir borgarar á því að leita réttar síns. Það má segja að þessi undarlegi dans í kringum íslenska réttarríkið hafi orðið einna skoplegastur fyrir áramótin þegar inn til Alþingis barst frv. frá hæstv. dómsmrh. um að breyta lögum um sakadóm í ávana- og fíkniefnamálum þannig að fíkniefnadómara yrði heimilt að taka með sér tvo dómendur til þess að hægt væri að reka málið þar í staðinn fyrir að reka málið fyrir sakadómi. Auðvitað er þessi fíkniefnadómstóll úreltur. Og okkur var sagt að við yrðum nú að samþykkja þetta undireins því að mikið lægi við. Síðan kom málið fyrir dóm og þá dæmdi dómarinn sig frá málinu og má kannski segja að meira vit hefði verið í því að Alþingi hefði tekið sér meiri tíma til þess að athuga frv. frá ríkisstjórninni og hefði vísað því til föðurhúsanna fremur en dómarinn úrskurðaði sjálfan sig vanhæfan. En þetta er sem sagt kjarni málsins, herra forseti. Það ber að fagna því að óháðum héraðsdómurum fjölgi. Á hinn bóginn ber að harma að þessi ríkisstjórn hefur beitt sér fyrir lagasetningu hér á Alþingi sem er í því fólgin að svipta menn þeim sjálfsagða rétti, sem þeir eiga að hafa í lýðræðisþjóðfélagi, að geta rekið sinn atvinnurekstur óhultir fyrir, ég vil segja valdfíkinni ríkisstjórn. Ég vil því skora á hæstv. dómsmrh. að beita sér fyrir því innan ríkisstjórnarinnar að fallið verði frá þeirri ósvinnu að menn sem lenda í útistöðum við fjmrh. hafi ekki sama rétt og aðrir til að leita réttar síns fyrir dómstóli. Og nú er ég að tala í fullkominni alvöru og ekki ástæða til að brosa. Það nær auðvitað engri átt að vera að tala um það að maður vilji réttarríki, að maður sé vörður dóms og laga í landinu og á sama tíma beygja sig fyrir því að af sömu ríkisstjórn séu knúin fram frumvörp sem svipta menn þeim rétti sem þeir hafa jafnaðarlega haft. Annað dæmi er mjög gott um það hvort menn séu jafnir fyrir lögunum og er uppi í blöðunum í dag. Á sl. vori var til afgreiðslu frv. um tekju- og eignarskatt. Þá var hugmyndin fyrst sú að það ætti einungis að þrengja kosti þeirra manna, annaðhvort framkvæmdastjóra, forstjóra eða starfsmanna eða stjórnarmanna í hlutafélögum, sem fengju bíl til afnota sem viðkomandi fyrirtæki ætti. Þá spurði ég ríkisskattstjóra að því í fjh.- og viðskn. hvort hann teldi að það stæðist landslög að hin þröngu ákvæði ættu einungis við hlutafélög en ekki t.d. samvinnufélög, en honum þótti öðru máli gegna um fríðindi sem samvinnufélög veittu mönnum heldur en hlutafélög. Þegar málið kom svo hingað inn í deildina og ég ræddi þetta mál við hæstv. sjútvrh. sem er vel að sér í skattalögum, löggiltur endurskoðandi og hefur metnað sem slíkur, sá hann auðvitað að þetta náði engri átt. Ég hafði látið ríkisskattstjóra semja fyrir mig brtt. við frv. sem er í því fólgin að þessi skattlagning á bifreiðahlunnindum skyldi ná til alls atvinnurekstrar í landinu. Hæstv. sjútvrh. var ekki ánægður með þessa brtt., þökk sé honum, og gerði þessa skattlagningu almenna þannig að nú eru lögin á þann veg að hver sá sem hefur ókeypis bíl til afnota fyrir sig verður að greiða tekjuskatt af þessum afnotum. Nú er þetta, hæstv. dómsmrh., einn liður í því að lögin gangi jafnt yfir menn, að ráðherrarnir sætti sig við lögin sem þeir knúðu fram á síðasta Alþingi og vilji sitja við sama borð og aðrir þegnar þjóðfélagsins hvað þetta varðar, að greiða tekjuskatt af sínum bifreiðahlunnindum. Því að auðvitað getur það ekki hafa vakað fyrir ríkisstjórninni á síðasta þingi að þessi skattskylda skyldi lenda á öllum öðrum en ráðherrunum. Og nú er fróðlegt einmitt af því að við erum að tala um réttarfarið, að fá svar hæstv. dómsmrh. um það hvort hann telji eðlilegt að ráðherrar sitji að þessu leyti við sama borð og aðrir þegnar þjóðfélagsins. Af ummælum hæstv. forsrh. í blöðum hefur komið fram að hann er þeirrar skoðunar að ráðherrarnir eigi ekki að sitja við sama borð og telji að ráðherrarnir megi hafa þessi hlunnindi án þess að borga fyrir þau þó ætlast sé til þess að aðrir geri það.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Ég er sammála því sem fram hefur komið hér í umræðunni um að skjótra viðbragða var þörf þegar það mál kom upp sem er tilefni þessa frv. sem við erum að ræða hér nú. Ég vil hins vegar benda á að þegar þinghlé var gert hér fyrir jólin, þá var það með þeim orðum að það yrði kallað saman eigi síðar en 22. jan. og ég þykist þess reyndar fullviss að þó að það hefði verið kallað saman fyrr til þess að afgreiða mál sem þetta hér, þá hefðu þm. verið reiðubúnir til þess að afgreiða það á einum degi ef á hefði þurft að halda. Ég er sammála því að það er óviðunandi að í landinu ríki réttaróvissa. En mér segir reyndar einnig svo hugur um að mér hefði ekki veitt af þessari viku ef okkar vinnuáætlanir eiga að standast eins og þær eru fram settar. Eins og fram kom við undirbúning og umræðu um frv. til l. um aðskilnað dóms- og umboðsvalds vorum við kvennalistakonur allan tímann sammála því að þá breytingu þyrfti að gera og vildi ég láta það koma fram hér. En í framhaldi af orðum mínum um setningu þessara bráðabirgðalaga vil ég geta þess að ég undraðist hversu seint þau komu fram hér. Ég bjóst við að sjá þau á fyrsta degi þingsins þegar við komum til starfa eftir jólahlé. Það er sjálfsagt að fjalla um bráðabirgðalög svo fljótt sem verða má, en e.t.v. eru einhverjar skýringar á þessari töf af hálfu ráðuneytisins. Mig langaði aðeins til að láta þessi sjónarmið koma hér fram og varpa tveimur spurningum til hæstv. dómsmrh. varðandi undanþáguna sem er að finna í síðasta málsl. 2. gr. um skilyrði til þess að vera dómarar. Ég spyr: Er þetta eina undanþágan sem er að finna í lögum og hve margir hinna nýskipuðu dómara fullnægja ekki skilyrðum 7. liðar 1. mgr. 32. gr. laga um meðferð einkamála í héraði?

Karvel Pálmason Virðulegur forseti. Ég skal ekki fara efnislega út í umræður í þessu máli. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs er fyrst og fremst sú að mig langar að varpa fram einni spurningu til hæstv. dómsmrh. Fyrir henni þarf ég kannski að hafa örstuttan fyrirvara. Með setningu þessara bráðabirgðalaga í janúar varð sú breyting á að því er varðar bæjarfógetaembættið í Bolungarvík að þarverandi bæjarfógeti var gerður að héraðsdómara og við bæjarfógetaembættinu í Bolungarvík tók síðan sýslumaðurinn og bæjarfógetinn á Ísafirði. Enn fremur fylgdi þessu sú röskun að starfandi lögregluþjónar úr Bolungarvík voru kallaðir til starfa til Ísafjarðar, í það lögsagnarumdæmi. Þetta hefur mætt mikilli andstöðu í Bolungarvík og undirskriftalistar hafa gengið. Hvort hæstv. ráðherra hefur fengið vitneskju um slíkt skal ég ekki um segja, en ég hygg þó að svo sé. Nú skil ég þetta svo að þetta fyrirkomulag eigi ekki að gilda nema til 1. júní n.k. og mín spurning er því til hæstv. dómsmrh.: Má ekki treysta því að þá verði málin komin í hið sama horf og þau voru í þegar bráðabirgðalögin voru gefin út, þ.e. bæjarfógeti verði staðsettur í Bolungarvík og að löggæsla eigi sér stað á þeim stað eins og verið hefur? Þetta er stór spurning því að ég hygg að a.m.k flestir Bolvíkingar hugsi á þá leið að það gæti verið byrjunin á því að flytja þessa embættismenn frá staðnum og til Ísafjarðar. Ég vænti þess að hæstv. ráðherra treysti sér til að lýsa því yfir að óbreytt skipan verði tekin upp þegar þessi tími er liðinn. Fyrir utan hitt, sem kannski er rétt að benda á líka, að þetta var gert á afskaplega slæmum tíma að því er varðaði árferðið og árstíma að ætla mönnum að keyra Óshlíð og sinna vinnuskyldu inni á Ísafirði. Það mætti auðvitað segja margt varðandi dómskerfið í landinu sem er meingallað í framkvæmd og það bitnar á æðimörgum einstaklingum í þessu landi. Hvort sú breyting sem hér er lagt til að verði gerð kann að bæta ástandið skal ég ekki gerast dómsaðili um, en það er enginn vafi á því að á þessu þarf að verða breyting. Hér hafa verið rifjuð upp nokkur dæmi um það hvernig þetta blasir við hinum almenna manni úti í þjóðfélaginu sem þarf að sækja undir dómsvaldið og líka dæmi um það að framkvæmdarvaldið hefur seilst æ lengra yfir á hendur Alþingis og Alþingi hefur látið miklu meira af sínu valdi til framkvæmdarvaldsins en góðu hófi gegnir. Ég skal ekki fara frekar út í það en víða mættu menn taka til hendinni. Hv. þm. Skúli Alexandersson var að tala hér um löggjöf sem var sett í desember. Ég vil aðeins í lokin minna á lagasetningu sem fór fram hér í maí sl., þegar gerð var breyting á almannatryggingalögum. Með því átti a.m.k. að gera tilraun til þess að verja það fólk sem yrði fyrir mistökum í aðgerðum af höndum lækna og sjúkrastofnana og víðar. Þetta var samið úti í bæ. Það er ekki enn farið að setja reglugerð vegna þessara laga. Og það er kominn febrúar. 

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hér hefur orðið af þessu tilefni og ég vil sérstaklega þakka öllum hv. þm. sem hér hafa tekið til máls fyrir undirtektir þeirra við meginefni þess máls sem hér er á dagskrá. Það gleður mig sannarlega að heyra að menn eru hér mjög sammála um þetta meginatriði. Ég bjóst raunar við því og gekk kannski að því nokkuð vísu, en engu að síður þykir mér það sérstakt ánægjuefni. Hins vegar skal ég láta ósagt í þessu sambandi hvort í leiðinni er hægt að bæta fyrir allar misfellur í skattalöggjöf, fiskveiðistjórn eða hverri annarri löggjöf sem um er að ræða. Ég held þó að það sé alveg rétt sem kom hér fram hjá hv. 4. þm. Vesturl. að það sem hér er að gerast mun hafa ómæld áhrif í framtíðinni, ekki síst hér á Alþingi í sambandi við vinnubrögð og í sambandi við viðhorf til lagasetningar almennt, enda fannst mér í rauninni sá grunntónn víða koma fram í máli þeirra manna sem hér töluðu. Í máli hv. 3. þm. Vestf. var beint til mín sérstakri spurningu varðandi Bolungarvík. Vissulega er mér alveg ljóst hvaða áhrif þessi breyting sem er tímabundin hefur haft þar í bænum. Ég get lýst því hér yfir alveg ákveðið að minn vilji er sá að aðstæður í þessu efni fari til sama horfs eftir 1. júní nk. eins og það var áður en þessi breyting varð. Og ástæðan er fyrst og fremst sú að Alþingi Íslendinga hefur nýverið tekið þá ákvörðun að bæjarfógetaembættið í Bolungarvík verði ekki lagt niður, það verði þar áfram og hluti þess er auðvitað lögreglustjórn í kaupstaðnum. Þarf náttúrlega ekkert að minnast á landfræðilegar aðstæður í þessu sambandi, þær eru augljósar. Í máli hv. 4. þm. Vesturl. og raunar hv. 2. þm. Norðurl. e. var minnst á löggjöfina, nýsetta, um fíkniefnadómstólinn og möguleikann á fjölgun í dómnum. Það er alveg rétt, þessi löggjöf var sett hér fyrir jól og það kom líka greinilega fram á þeim tíma að það var að beiðni þeirra aðila sem þar vinna. Kjarninn í þeirri löggjöf stendur auðvitað eftir sem áður, að hægt er að fjölga þar ef mönnum sýnist svo, eftir umfangi mála, og um það var löggjöfin fyrst og fremst. Það sem síðar gerðist, að viðkomandi dómari sagði sig frá dómi, er auðvitað af þeim ástæðum sem hér er verið að fjalla um í raun í dag og það hefur nú þegar verið settur dómari í hans stað til þess að málin hafi áfram sinn gang. Um það hvort leggja eigi þann dóm niður eða ekki vil ég sem fæst segja á þessari stundu. Það kemur vafalaust til greina en það er vitaskuld þá þingsins að fjalla um það ef menn vilja fella það inn í þessa löggjöf. Það komu fram til mín tvær fsp. frá hv. 6. þm. Vesturl. Ég held að ég svari þeirri fyrri best með því að gera grein fyrir hvaða skilyrði eru í lögum um það að menn taki dómarasæti. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: Engan má skipa í fast dómarasæti nema hann, í fyrsta lagi, sé svo andlega og líkamlega hraustur að hann geti gegnt stöðunni. Í öðru lagi, sé 25 ára gamall. Í þriðja lagi, sé lögráða og hafi forræði fjár síns. Í fjórða lagi, hafi óflekkað mannorð. Í fimmta lagi, hafi íslenskan ríkisborgararétt. Í sjötta lagi, hafi lokið embættisprófi í lögfræði við Háskóla Íslands eða jafngildu prófi við aðra háskóla samkvæmt íslenskum lögum. Og í sjöunda lagi, hafi enn fremur þrjú ár samtals verið alþingismaður, skrifstofustjóri Alþingis eða deildarstjóri eða fulltrúi í skrifstofu þess, ráðuneytisstjóri, skrifstofustjóri, deildarstjóri eða fulltrúi í Stjórnarráðinu, fulltrúi héraðsdómara, lögreglustjóri eða fulltrúi hans, kennari í lögum við Háskólann, gegnt málflutningsstörfum að staðaldri eða verið settur héraðsdómari eða gegnt opinberu starfi sem lögfræðipróf þarf til. Leggja má saman starfstíma í hverri einstakri af starfsgreinum þessum. Undantekningu frá ákvæðum þessa töluliðar má gera um þann er sérstakan orðstír hefur getið sér fyrir ritstörf um lögfræðileg efni. Settur héraðsdómari og dómari samkvæmt 30. gr. skal fullnægja ákvæðum 1.--6. töluliðar, sem ég hér áðan las, þessarar greinar. Þó má til bráðabirgða og ef sérstaklega stendur á, setja yngri mann en 25 ára, þó ekki lengur en þrjá mánuði í senn. Seinni liður fsp. hv. 6. þm. Vesturl. var um það hvort þeir héraðsdómarar, sem settir voru samkvæmt þessum bráðabirgðalögum, fullnægi tilteknum skilyrðum. Þeir voru raunar settir inn með mikilli skyndingu, bráðabirgðalögin voru sett þann 13. jan., sem mig minnir að hafi verið laugardagur. Þann 15. jan., á mánudegi, var búið að manna öll þessi embætti, að vísu utan eitt, sem var mannað daginn eftir. Þeir héraðsdómarar fullnægja allir þessum skilyrðum. Þannig að sú varúð sem var viðhöfð í bráðabirgðalögunum, til hennar kom ekki, það þurfti ekki að gjalda þeirrar varúðar sem þar var viðhöfð, þannig að þetta atriði er í lagi. Hæstv. forseti. Ég vona að ég hafi svarað, eftir því sem efni standa til, þeim fsp. sem til mín var beint, en þakka að öðru leyti fyrir þá umræðu sem hér hefur fram farið.

Halldór Blöndal Herra forseti. Ég mistalaði mig áðan, ég ætlaði að tala um lög um virðisaukaskatt en ekki aðstöðugjald en vil til skýringar minna á að í 12. gr. þeirra laga sem samþykkt voru um virðisaukaskatt nú fyrir áramótin segir á einum stað: ,,Áfrýjun eða deila um skattskyldu frestar ekki gjalddaga skattsins né leysir undan neinum þeim viðurlögum sem lögð eru við vangreiðslu hans. En verði skattur lækkaður eftir úrskurði eða dómi skal endurgreiða það sem lækkuninni nemur.`` Ég vil endurtaka þetta: Né leysir undan neinum þeim viðurlögum sem lögð eru við vangreiðslu hans. Þetta er auðvitað mjög alvarlegt efnisatriði, að með hjálp núv. hæstv. dómsmrh. skuli meiri hluti Alþingis setja það í lög að leggja megi viðurlög á borgarana án þess að þeir fái leitað réttar síns og að setja það í lög að beita skuli ströngustu viðurlögum --- ströngustu viðurlögum --- meðan málið er á sínum stað, hjá ríkisskattstjóra, ríkisskattanefnd og eftir atvikum hjá dómstólum, þó svo að enginn dráttur málsins sé þeim að kenna sem sóttur er til saka af hinu opinbera. Ég skil satt að segja ekki, hæstv. dómsmrh., hvernig hægt er að koma því heim og saman að vilja gæta réttarríkisins Íslands og standa að lagagrein eins og þessari. Og ég vil enn ítreka þá fsp. sem ég beindi áðan til hæstv. dómsmrh.: Ætlar hann að halda því fram hér í deildinni að þetta séu eðlileg ákvæði? Finnst honum eðlilegt, ef hið opinbera sækir mann til saka, að þá eigi viðurlögin að standa á meðan málið er rekið lögum samkvæmt og þegar svo stendur á að hvergi stendur á sakborningi, í þessu tilviki skattgreiðanda, en við höfum dæmi um það frá tíð þess hæstv. fjmrh. sem nú er --- það á að ávarpa ráðherra hæstvirtur --- að lokað hafi verið fyrirtækjum sem síðan féll úrskurður um að ekki skulduðu þær kröfur sem ríkissjóður hafði sett fram. Um þetta höfum við dæmin. Í öðrum tilvikum höfum við dæmi um að slíkar fjárhæðir hafi lækkað um fjárhæðir sem nema tugum milljóna. Eins og lögin eru núna er engin heimild til þess að veita neinn drátt á neinum viðurlögum á meðan ágreiningur er uppi um vafaatriði, um t.d. virðisaukaskattinn sem var lagður á um áramótin og sem fullkomin óvissa ríkir um framkvæmdina á. Ég get tekið lítið dæmi: Það eru svona hálfkassabílar, sem voru kallaðir þegar ég var lítill drengur. Það eru bílar sem eru með stuttan pall og tvöfalda sætaröð. Nú hefur það fram í febrúarmánuð vafist fyrir dómsmrn. og fjmrn. hvernig leggja eigi virðisaukaskatt á þessa bíla og hvaða rétt viðkomandi fyrirtæki eigi á endurgreiðslu virðisaukaskatts eftir því hvaða bílategund viðkomandi atvinnurekandi eða fyrirtæki kaupir. Ef það fer nú svo fyrir viðkomandi að hann lendir vitlausu megin við strikið í úrskurði ráðuneytisins eða ráðuneytanna, þá tapar viðkomandi fyrirtæki nokkrum hundruðum þúsunda. Bæði vegna þess að þá verður innflutningstollurinn annar ef viðkomandi atvinnutæki er metið sem fólksbifreið og líka vegna þess að þá verður innskatturinn af virðisaukaskattinum ekki frádráttarbær. Þó er enginn ágreiningur um að verið sé að tala um atvinnutæki en ráðuneytin voru ekki búin undir það að svara svona einfaldri spurningu eftir að komið var fram í febrúarmánuð. Fleiri atriði af þessu tagi bíða úrskurðar hjá ríkisskattstjóra og hjá ráðuneytum og auðvitað er það gefið mál að til málarekstrar hlýtur að koma út af sumum þessum dæmum. Við fórum fram á það í stjórnarandstöðunni að það yrði hafður nokkur annar háttur á við fyrsta gjalddaga skattsins í apríl þannig að ekki yrði farið í innheimtuna þá með fullri hörku eins og síðar yrði. En það mátti ekki. Og nú er ríkisstjórnin búin að binda sig í lögum í sambandi við vafaatriðin í virðisaukaskattinum, ýmis framkvæmdaatriði sem eftir er að taka ákvörðun um eða sem er á reiki og svifi í kerfinu. Og lögin segja: Alveg sama hvernig á stendur, það má hvergi liðka til. Viðurlögunum verður að beita að fullu, það verður að loka fyrirtækinu, jafnvel þótt augljóst sé að um ofáætlun er að ræða hjá ríkisvaldinu um álagningu skattsins. Hvergi svigrúm. Alveg hreint hið sama og gildir um skattlagninguna af ráðherrabílunum. Alþingi er búið að setja lögin, ráðherrunum ber að greiða tekjuskattinn af notkun sinni af ráðherrabílum, hvort sem þeim er það ljúft eða leitt, þeir verða að gera það. Það er ekki til í dæminu að það séu til afturvirk skattalög að þessu leyti. Eins er það um virðisaukaskattinn að í lögunum er afdráttarlaust kveðið á um að ekki megi liðka til. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri. Þögn hæstv. dómsmrh. talaði sínu máli. Hann ætlar að standa fastur á því að ekki sé eðlilegt að þeir menn sem eiga í deilum við fjmrh. megi leita réttar síns. Hann ætlar að vinna á móti réttarríkinu og láta það verða eftirmælin um sig í ráðuneytinu að hafa ekki metnað að þessu leyti, vera skítsama, skeyta hvorki um skömm né heiður. Þó einhver atvinnurekandi verði gjaldþrota út af röngum kröfum ríkisvaldsins, hvaða máli skiptir það, þótt einhverjir menn missi vinnuna, hvaða máli skiptir það? Bókstafurinn blívur.

Dómsmálaráðherra (Óli Þ. Guðbjartsson) Hæstv. forseti. Ég bað nú raunar um orðið áðan vegna þess að mér hafði yfirsést að svara spurningu frá hv. 2. þm. Norðurl. e., sem ég allra síst vildi að hefði niður fallið. Spurningin var eitthvað á þá leið hvort ég teldi að ráðherrar ættu að sitja við sama borð og aðrir þegnar landsins varðandi skattlagningu. Svar mitt er ósköp skýrt og ákveðið: Auðvitað eiga þeir að gera það, það er engin spurning. En varðandi þessa ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e. um skattamál, ég að vísu náði því ekki alveg í fyrri ræðu hans þar sem hann var að tala um aðstöðugjöldin sem eru náttúrlega skattstofn sveitarfélaga. En það var virðisaukaskatturinn. Ég held ég hafi orðað það þannig áðan um það mál sem hér er á dagskrá að ég gerði vitaskuld ekki ráð fyrir því að allar hugsanlegar misfellur í skattalöggjöf yrðu hér leiðréttar í leiðinni. En ég vildi þó aðeins, af því sem kom fram í seinni ræðu hv. þm., vekja athygli hans á því að það er á forræði fjmrn. en ekki dómsmrn. að úrskurða um það hvernig á að haga skattlagningu virðisaukaskatts, t.d. varðandi bifreiðir, og hvort sem það eru hálfkassabifreiðir eða ekki, þannig að það getur ekki verið málefni dómsmrn. að fjalla um skattlagninguna sjálfa. En mergur málsins er sá að það mál sem hér er til umræðu er náttúrlega ekki um skattlagningu eða skattlagningarmál. Auðvitað eiga allir menn að vera jafnir fyrir lögunum og það er kjarni þess sem hér er um að ræða.

Flm. (Danfríður Skarphéðinsdóttir) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. á þskj. 570 um breytingu á lögum nr. 72/1982, um námslán og námsstyrki. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Guðmundur Ágústsson, Halldór Blöndal, Jón Helgason og Karl Steinar Guðnason. Þrátt fyrir miklar samgöngubætur og nýja tækni við að koma boðum á milli manna og stofnana er það enn svo að víða um land er þjónusta hins opinbera torsótt fyrir þá sem búa utan höfuðborgarsvæðisins. Íbúar landsbyggðarinnar bera einnig oft ýmsan kostnað, t.d. vegna síma og ferðalaga, og fyrirhöfn vegna fjarlægðar við hinar ýmsu stofnanir, sem þeir sem búa í námunda við þær losna við. Opinber þjónusta er greidd úr sameiginlegum sjóðum og því er réttlætismál að landsmenn allir geti notið hennar jafnt og að aðgangur að þeim stofnunum sem um er að ræða sé sem greiðastur. Nemendur sem rétt eiga á lánum frá Lánasjóði ísl. námsmanna koma frá öllum landshlutum og stunda nám við ýmsa skóla bæði hér á landi og erlendis. Hin síðari ár hafa verið stofnaðir margir nýir framhaldsskólar þar sem í boði er nám á brautum sem samkvæmt reglum Lánasjóðs ísl. námsmanna er lánshæft. Má sem dæmi nefna nám á síðari hluta verkmennta- og tæknibrauta og árið 1988 var Háskólinn á Akureyri stofnaður. Þar stunda nú um 85 stúdentar nám. Má einnig nefna hér til sögunnar nemendur við búvísindadeildir bændaskólanna, Samvinnuskólann á Bifröst og Garðyrkjuskóla ríkisins svo að nokkur fleiri dæmi séu tiltekin en þau sem getið er um í greinargerð með frv. Allir þeir sem sækja um lán hjá Lánasjóði ísl. námsmanna þurfa að eiga margvísleg samskipti við starfsfólk sjóðsins bæði varðandi ráðgjöf og leiðbeiningar svo og þegar skila þarf inn skjölum og upplýsingum af ýmsu tagi, svo sem um tekjur og námsframvindu. Þegar leitað er ráðgjafar og upplýsinga er mjög mikilvægt að þeir sem þeirrar þjónustu þarfnast hafi möguleika á að ræða beint við ráðgjafana. Oft getur valdið vandkvæðum að þurfa að reka öll sín erindi í gegnum síma auk þess kostnaðar sem því fylgir og ég gat um hér áðan. Þeir sem stunda lánshæft nám, hvort sem er hér á landi eða erlendis, verða að sækja alla lánafyrirgreiðslu til afgreiðslu Lánasjóðs ísl. námsmanna í Reykjavík. Stúdent við nám erlendis verður að hafa umboðsmann hér heima sem sér um að koma upplýsingum og nauðsynlegum gögnum varðandi námsframvindu hans og fjárhag til lánasjóðsins. Alegngast er að umboðsmaður sé foreldri eða annar nákominn. Mjög erfitt og nánast óframkvæmanlegt er að gerast umboðsmaður búi viðkomandi ekki á höfuðborgarsvæðinu og eru mörg dæmi þess að foreldrar stúdenta sem stunda nám erlendis hafa hreinlega orðið að gefast upp við að gegna hlutverki umboðsmanns. Fyrir lánþega Lánasjóðs ísl. námsmanna er það brýnt hagsmunamál að öll gögn berist skilvíslega á tilsettum tíma. Því er nauðsynlegt að boðleiðir milli Lánasjóðsins og stúdenta eða umboðsmanna þeirra séu sem greiðastar. Til þess að tryggja að svo megi verða leggja flm. þessa frv. til að bankaútibúum og sparisjóðum úti um landið verði gert kleift að annast afgreiðslu fyrir nemendur, stúdenta og umboðsmenn sem búa fjarri höfuðborgarsvæðinu. 1. gr. frv. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Við 4. gr. laganna bætist ný málsgr. svohljóðandi: Skylt er sjóðsstjórninni að sjá til þess að bankaútibú eða sparisjóðir á landsbyggðinni geti annast afgreiðslu fyrir sjóðinn.`` 2. gr. hljóðar svo: ,,Lög þessi öðlast gildi 1. ágúst 1990.`` Skýringin á því er sú að auðvitað þurfa þeir sem taka að sér afgreiðslu fyrir Lánasjóðinn að kynnast þeim reglum sem gilda um úthlutun lána og hverjir eiga þar rétt, en þær reglur geta stundum reynst nokkuð flóknar. Ég vil leggja áherslu á það að ef við ætlum að bregðast á einhvern hátt við þeirri byggðaröskun sem orðið hefur hin síðustu ár er það eitt af grundvallaratriðunum að færa þjónustuna út til fólksins, gera fólkinu sem býr utan höfuðborgarsvæðisins auðveldara að sækja sjálfsagða þjónustu. Þetta snertir aðeins einn afmarkaðan þátt en í tilefni af flutningi þessa frv. vil ég benda á annað sem lagt var fram í neðri deild í dag af hv. þingmönnum allra flokka fyrir frumkvæði hv. 7. þm. Norðurl. e. Málmfríðar Sigurðardóttur, um að þjónusta Húsnæðisstofnunar ríkisins verði einnig færð út á landsbyggðina. Það mál snertir sennilega miklu fleiri. Þó að hér sé einungis um þennan afmarkaða hóp að ræða, þ.e. stúdenta, þá er þetta mjög mikilvægt fyrir þá sem þessa þjónustu þurfa að nota og legg ég því ríka áherslu á að frv. hljóti jákvæðar og góðar undirtektir hér í hv. deild. Vil ég að lokinni þessari 1. umr. leggja til að málinu verði vísað til menntmn. og 2. umr.