Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur tilkynning frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 97, um eignir og tekjur landsmanna árið 2018, frá Loga Einarssyni. Einnig hefur borist bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 114, um nauðungarsölur og fjárnám hjá einstaklingum, frá Ólafi Ísleifssyni.

Borist hefur bréf frá 4. þm. Suðvest., Guðmundi Andra Thorssyni, um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Eins og tilkynnt var um á vef Alþingis fimmtudaginn 3. október tók sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Margrét Tryggvadóttir. Þá hefur borist bréf frá 10. þm. Suðurk., Smára McCarthy, um að hann verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í gær, mánudaginn 7. október, tók því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Álfheiður Eymarsdóttir. Þær hafa báðar tekið sæti á Alþingi áður og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.

Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, dómsmálaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.

Herra forseti. Að mínu mati berast ljótar fréttir frá Bandaríkjunum. Eins og við vitum hefur forseti Bandaríkjanna ákveðið að hleypa Tyrkjum inn á svæði Kúrda og að mínu mati með ákveðnu ofbeldi. Þetta eru vondar og skelfilegar fréttir sem ég tel að vestræn lýðræðisríki þurfi að bregðast við. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort ríkisstjórnin sé búin að ræða þessa ákvörðun, hver hennar skoðun á þessari ákvörðun Bandaríkjastjórnar sé og hvort Ísland muni í kjölfarið ræða það að gefa út stuðningsyfirlýsingu við Kúrda. Það er líka ljóst, og mér finnst það jákvætt, að bakland stjórnarflokkanna, a.m.k. tveggja þeirra, titrar að vissu leyti vegna þessara frétta. Meðal annars sagði einn af helstu áhrifamönnum innan Sjálfstæðisflokksins í gær, með leyfi forseta: „Ef ákvörðun Trumps í Kúrdistan er vísbending um hvernig þessi Bandaríkjastjórn kemur fram við bandamenn er best að sleppa samstarfi við þá ríkisstjórn með öllu. Samstarfi á norðurslóðum ætti þannig að vera sjálfhætt.“ Þetta eru stór orð frá einum helsta áhrifamanni innan Sjálfstæðisflokksins. Mig langaði í þessu samhengi að spyrja forsætisráðherra hvort hún telji mikilvægt að þjóðaröryggisráð komi saman eða þegar það hittist næst ræði og fari yfir þessa þætti og hvort hún muni taka þetta mál upp og fara þar með yfir öll samskipti við Bandaríkin. Eins og utanríkisstefnu Bandaríkjanna er háttað í dag er hún ógn við lýðræðið, hún er ógn við farsælt vestrænt samstarf sem hefur verið á umliðnum árum og áratugum. Ég tel það líka ákveðna ógn, verulega ógn, við Ísland og okkur sem erum á norðurslóðum hvernig umhverfisstefnu Bandaríkjanna er háttað. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Mun hún beita sér fyrir því að þetta verði tekið upp í þjóðaröryggisráði? Ég vildi líka fá hennar afstöðu varðandi það að lýsa yfir stuðningi við Kúrda.

Herra forseti. Fyrst vil ég segja að þessi stefnubreyting Bandaríkjamanna og boðaðar hernaðaraðgerðir Tyrkja gegn Kúrdum á sýrlensku yfirráðasvæði eru mjög slæm tíðindi. Bæði tel ég nokkuð einsýnt að slíkar aðgerðir muni hafa gríðarleg áhrif á almenna borgara en ekki er heldur útilokað að slíkar aðgerðir geti leyst hryðjuverkasamtökin sem kenna sig við íslamskt ríki aftur úr læðingi, en eins og kunnugt er voru það sýrlenskir Kúrdar sem stóðu í fylkingarbrjósti í hernaði við þessi illræmdu samtök. Ég minni á að íslensk stjórnvöld hafa á fyrri stigum gagnrýnt hernaðaraðgerðir Tyrkja gegn Kúrdum í Sýrlandi og það var m.a. gert beint við sendiherra Tyrklands gagnvart Íslandi örfáum dögum eftir að síðustu aðgerðir hófust þar í janúar í fyrra. Sömuleiðis lýstu íslensk stjórnvöld sérstökum áhyggjum af stöðu mála á vettvangi Atlantshafsbandalagsins í kjölfar harðnandi átaka í Afrin-héraði. Það vekur athygli að sú stefnubreyting Bandaríkjanna að draga sitt lið frá landamærahéruðum Sýrlands hefur ekki verið til umræðu á vettvangi Atlantshafsbandalagsins þar sem þó ætti væntanlega að ræða hana. Sömuleiðis vil ég segja að þessi ákvörðun og sá hernaður sem Tyrkir hafa boðað í norðanverðu Sýrlandi er einhliða aðgerð af þeirra hálfu og virðist hafa komið mörgum bandalagsþjóðum á óvart. Hv. þingmaður spyr hvort þetta hafi verið rætt í ríkisstjórn. Nei, en ég hef hins vegar fengið upplýsingar frá utanríkisráðuneytinu. Málum er þannig háttað að hæstv. utanríkisráðherra er á ferð í Afríku og ég hef ekki náð í hann í síma vegna þessa máls en það verður tekið upp á vettvangi ríkisstjórnar síðar í vikunni. Og af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um þjóðaröryggisráð er því til að svara að ég veit að óskað hefur eftir fundi í utanríkismálanefnd vegna þessa og ég tel rétt að sá fundur fari sem fyrst fram þegar hæstv. utanríkisráðherra kemur heim sem verður á fimmtudaginn ef ég hef réttar upplýsingar um þetta mál.

Herra forseti. Ég þakka forsætisráðherra fyrir svörin. Mig langar að fylgja því eftir hver afstaða forsætisráðherra er gagnvart samstarfi um hernaðaruppbyggingu Bandaríkjanna hér á landi. Einn af öflugustu þingmönnum flokks hennar, hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, segir m.a. á Facebook-síðu sinni, með leyfi forseta: „Það er samt tilefni að muna í allri umræðu“ - þetta er í tengslum við Tyrki og Kúrda - „um gríðarlega hernaðaruppbyggingu hér á Íslandi undanfarið, að hún er drifin áfram af þessari Bandaríkjastjórn sem er leidd af akkúrat þessum forseta sem tekur geðþóttaákvarðanir eins og ekkert sé er varðar öryggi, mannslíf og að tryggja stöðugleika á svæði sem hefur verið sundrað af versta stríði undanfarinna ára í heiminum.“ Mér þætti gott ef ég gæti fengið afstöðu forsætisráðherra til þessa og um leið að svara þessu: Ber hún fullt og óskorað traust til Bandaríkjanna til að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt varnarsamningnum?

Herra forseti. Sú sem hér stendur er alltaf reiðubúin að ræða varnarsamning Íslands við Bandaríkin og afstöðu þingmanna til hans. Ég er nú farin að hallast að því, út frá umræðum hér í þingsal, að það sé góð hugmynd að fara að taka slíka umræðu. Sömuleiðis vil ég nýta tækifærið og benda á frumvarp hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, um breytingar á varnarmálalögum, sem gerir það að verkum að Alþingi mun eiga mun virkari aðkomu að breytingum á varnarsamningnum. Það er auðvitað eitthvað sem mér finnst eðlilegt að Alþingi taki afstöðu til hverju sinni. Hins vegar er það svo að samkvæmt þjóðaröryggisstefnunni, sem samþykkt var á þinginu 2015–2016, er þetta einn af hornsteinum hennar. Sú uppbygging sem nú fer fram í Keflavík byggist beinlínis á viðauka við varnarsamninginn sem var undirritaður af hæstv. utanríkisráðherra sem var í ríkisstjórninni sem sat 2013–2016 og ríkisstjórnin sem hv. þingmaður sat í kvittaði síðan upp á þær fjárhagslegu skuldbindingar sem íslensk stjórnvöld hafa ráðist í vegna uppbyggingarinnar, það var ríkisstjórnin 2016–2017. Á meðan þjóðaröryggisstefnan stendur óbreytt 

Forseti. Nú hefur hæstv. ráðherra kynnt nýsköpunarstefnu sína þar sem lýst er verðugum og mikilvægum markmiðum og áherslum til ársins 2030. Í stefnunni er mikið rætt um mikilvægi þess að fjárfesta í nýsköpun og að veita fé til frumkvöðla. Þessi stefna er ágæt út af fyrir sig og ég hrósa hæstv. ráðherra fyrir hana. Því ber að fagna að fyrir liggi stefna næsta áratuginn um hvert landið stefni í nýsköpun, það er gríðarlega mikilvægt. En hún virðist vera í nokkurri mótstöðu við núverandi stefnu stjórnvalda og má því velta upp hversu mikil alvara sé á bak við hana þar sem afar lítið er fjallað um beinan stuðning ríkisins við nýsköpun og frumkvöðla og ekkert liggur fyrir um fjárveitingar og styrki. Einn helsti styrktaraðili sprotafyrirtækja á fyrstu stigum er Tækniþróunarsjóður en fjárveitingar í hann hafa farið lækkandi frá árinu 2017. Nú ber svo við að samkvæmt fjárlögum næsta árs er aðhaldskrafa á málaflokknum. Samt er það svo að miðað við núverandi fjármagn getur sjóðurinn aðeins veitt fjármagn til um tíunda hvers verkefnis sem sækir um styrk en árið 2004, þegar sjóðurinn hóf störf, fékk um eitt af hverjum þremur verkefnum slíkan styrk. Tækni- og hugbúnaðarfyrirtæki eru ein besta samfélagslega fjárfesting sem við getum farið í. Þau nota engar auðlindir og menga ekki en skapa vörur sem geta skilað margföldum tekjum miðað við fjárfestingu og í mörgum tilfellum gjaldeyristekjum sem eru þeim mun verðmætari fyrir þjóðarbúið. Forseti. Nýlega varpaði Viðskiptaráð Íslands ljósi á úttekt IMD viðskiptaháskólans á stafrænni samkeppnishæfni ríkja þar sem Ísland féll um sex sæti, úr því 21. í það 27. Helsta ástæðan er sú að framtíðarviðbúnaður Íslands er nú metinn mun lakari en áður. Það hlýtur að vera áhyggjuefni fyrir okkur. Það dugar ekki bara að búa til skattalega hvata. Við verðum líka að styrkja frumkvöðla og nýsköpun með beinum aðgerðum. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig ætlar ráðherra að tryggja að hér blómstri ríkt nýsköpunarumhverfi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég er að sjálfsögðu bæði mjög ánægð og stolt af þeirri stefnu sem nú hefur litið dagsins ljós eftir mikla vinnu, m.a. með aðkomu fulltrúa allra þingflokka sem sæti eiga á þingi, öðrum hagsmunaaðilum og frumkvöðlum. Sú vinna hefur skilað miklu og við byrjum á því að segja frá þessu stefnuplaggi þar sem öll sú grunnhugsun sem öllu máli skiptir birtist og við vildum gefa henni það pláss sem hún átti skilið og þá umræðu sem hún hefur fengið sem ég fagna sömuleiðis. Það er mikil alvara að baki stefnunni og ég hlakka mjög til komandi vikna og mánaða í þeirri vinnu sem fram undan er, m.a. til að vinna þær aðgerðir og koma þeim á framfæri sem falla undir stefnuna. Við erum þegar búin að forgangsraða 13 aðgerðum sem við erum núna að vinna að og ég geri ráð fyrir að kynna bæði í lok október og aftur í lok nóvember þar sem m.a. birtist í fjármálaáætlun sú stefna að ríkið leggi fjármuni til næstu fimm ára í nýsköpunar- og vaxtarsjóði. Þetta er vinna sem skiptir miklu máli að vanda mjög. Við höfum litið til þeirra landa sem hafa gert þetta vel, að koma á fót slíkum sjóði, þannig að ég tek alveg undir með hv. þingmanni að það skiptir máli að auka aðgengi sprotafyrirtækja að áhættufjármagni á fyrstu stigum. Það er í rauninni aðgerð númer eitt sem við munum kynna betur og erum að vinna að og þarfnast mikillar vinnu fram undan til að koma á fót. Tækniþróunarsjóður hefur stóraukist undanfarin ár og er allt annar sjóður en hann var fyrir einhverjum árum en það er alveg rétt að það er aðhaldskrafa á hann eins og alla aðra. Við erum líka að setja, mismunandi 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og það gleður mig að heyra að búið sé að forgangsraða 13 aðgerðum. Það væri ágætt að fá að heyra hvort búið sé að fjármagna þær aðgerðir líka. Það skiptir nefnilega rosalega miklu máli. Þá langar mig líka til að spyrja hvort það hafi verið reiknað út hve mörgum krónum hver króna í nýsköpun skilar til baka. Ef við færum út í það, eins og aðrar þjóðir í kringum okkur hafa gert, að reikna það út væri mögulega auðveldara að fá fjármagn í þennan málaflokk. Svo langar mig líka til að spyrja, þar sem ég tel mikilvægt að ríki og borg séu fyrirmyndir þegar kemur að nýsköpun og nýsköpunarhugsun, út í nýsköpunarstefnu innan ríkisins, hvort ríkið sé með áform um að prófa sig eitthvað áfram í nýsköpun á stjórnsýslustigi, hvort það sé t.d. með í þessari heildarhugsun varðandi nýsköpun. Við skulum halda okkur við þessar spurningar, annars er þetta orðið of mikið hjá mér. Hvernig er árangurinn mældur varðandi það að reikna út hve miklu hver króna í nýsköpun skilar til baka? Og svo er það nýsköpun hjá ríkinu á stjórnsýslustigi. Það væri gott að fá svör við þessu.

Herra forseti. Til að koma því að fyrst eru heildargjöld nýsköpunar að aukast í næstu fjárlögum en það eru aðrar rekstrartilfærslur sem hafa þar áhrif. En aðeins um hið opinbera og nýsköpun. Ég er hjartanlega sammála því sem hv. þingmaður kemur inn á. Í mínum huga er aukin notkun nýskapandi lausna hjá hinu opinbera ekki bara eitthvað sem er gaman fyrir þá sem hafa lausnirnar eða gaman fyrir okkur að tala um heldur lít ég svo á að það sé grundvallarforsenda þess að við getum áfram borið uppi okkar stóru, þungu kerfi sem við viljum bera uppi fyrir allan almenning að hafa aðgang að, óháð tekjum, bakgrunni eða öðru, að við stóraukum nýsköpun í þeim kerfum. Ég held einfaldlega að við getum ekki borið uppi kerfin, ef maður horfir á líffræðilega þróun um ókomna tíð, ef við höldum áfram eins og staðan er núna. Nýsköpun er nefnilega ekki málaflokkur, af því að hún er úti um allt. Ég viðurkenni alveg að það tók mig ákveðinn tíma að átta mig á því hvert hlutverk mitt væri sem nýsköpunarráðherra. Maður getur ekki rammað málaflokkinn inn í kassa og farið 

Virðulegur forseti. Ég vil spyrja hv. hæstv. heilbrigðisráðherra stórfurðulegrar spurningar í sjálfu sér vegna þess að á sama tíma og félagsmálaráðherra undirbýr frumvarp um starfsgetumat gagnvart öryrkjum er heilbrigðisráðherra hinum megin að skapa stórhættu fyrir einstaklinga sem þurfa á þvaglegg að halda, fólki sem berst við fötlun og er að berjast við að halda heilsu til að stunda vinnu. Þá koma Sjúkratryggingar Íslands og setja fólki stólinn fyrir dyrnar og segja: Við erum sérfræðingar. Við þekkjum hvaða þvaglegg viðkomandi á að nota. Þið sem eigið að nota hann hafið ekki hundsvit á því og þar af leiðandi verðið þið bara að nota þennan þó að hann valdi ykkur stórkostlegum skaða, sýkingum og hættu á að lenda inni á sjúkrahúsi. Hvar er heilbrigð skynsemi í þessu? Af hverju er ekki talað við þetta fólk og því leyft að velja sína hluti sjálft? Þetta eru einstaklingar sem eru í vinnu. Þeir eru að vinna í dag og reyna að stunda sína vinnu, en þeir lenda í vandræðum með að komast í vinnu og ferðast. Við erum að tala um innan við milljón króna kostnað, 1 milljón, innan við það. Á sama tíma erum við að setja hálfan milljarð í fjölmiðlanefnd. Við erum að setja 200 milljónir í RÚV sem er þegar með 700 milljónir, en við erum að spara hjá þessum einstaklingum um 1 milljón. Hvernig dettur ykkur þetta í hug?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Sjúkratryggingar Íslands fara með þennan þátt þjónustunnar, þ.e. ákvarðanir um kaup á einstökum hjálpartækjum koma ekki á borð heilbrigðisráðherra enda væri það óvinnandi vegur. Hins vegar hef ég fengið nokkrar ábendingar frá þeim aðilum sem hv. þingmaður vísar til, einstaklingum sem hafa gert athugasemdir við þau innkaup sem þarna hafa farið fram. Ég hef beint þeim ábendingum og athugasemdum til Sjúkratrygginga Íslands og hef óskað eftir því að hlustað verði eftir þeim ábendingum sem þarna hafa komið fram og vænti þess að svo verði gert.

Virðulegur forseti. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur: Eru Sjúkratryggingar Íslands ekki undir hennar stjórn? Eru þær þá ekki líka undir hennar stjórn í sambandi við t.d. greiðsluþátttöku barna með skarð í vör sem fara til tannlækna en fá ekkert núna og er líka neitað? Eru þá Sjúkratryggingar Íslands eitthvert ríki í ríkinu sem geta bara gert það sem þeim sýnist? Þær hljóta að vera að fara eftir lögum frá okkur og þá hljóta lögin frá okkur að vera svo rosalega vitlaus að það þarf hreinlega að taka þau algjörlega til endurskoðunar. Við getum ekki að hagað okkur svona gagnvart þessu fólki. Við erum að tala um börn með skarð í vör, við erum að tala um fatlaða einstaklinga í hjólastólum. Hvernig í ósköpunum ætlum við að kenna Sjúkratryggingum Íslands um þetta? Annaðhvort er það heilbrigðisráðherra sem ber ábyrgð á Sjúkratryggingum Íslands eða við hér inni sem berum ábyrgð á því og eigum að sjá til þess að þetta fólk fái þjónustu sem á að vera sjálfsögð.

Virðulegur forseti. Það er rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns, Sjúkratryggingar Íslands eru stofnun sem er hluti af því framkvæmdarvaldi sem er í höndum heilbrigðisráðherra á hverjum tíma og er falið ákveðið hlutverk að lögum. Það er alveg ljóst að sú þjónusta sem Sjúkratryggingar Íslands veita er slík þjónusta, stofnunin fer með þjónustu við viðkvæma hópa. Það koma upp tilvik þar sem ástæða er til að gera athugasemdir. Sjúkratryggingar Íslands taka við þeim athugasemdum og svara þeim. Stofnunin fer að lögum og byggir á þeim lögum og reglugerðum sem við setjum, þ.e. lögum sem Alþingi setur og síðan reglugerðum sem ráðherra setur á hverjum tíma. Ef við komumst að því að þarna séu brotalamir reynum við að bæta um betur og ég er í þessu verkefni sem heilbrigðisráðherra til að gera mitt besta.

Forseti. Það urðu nokkur þáttaskil um daginn í viðræðum ríkisins við launastéttir ríkisstarfsmanna þegar stórir hópar launþegasamtaka opinberra starfsmanna ákváðu að vísa kjaradeilu sinni við ríkið til ríkissáttasemjara. Nú hefur mér skilist að síðan í vor hafi lítil sem engin hreyfing verið á þessum viðræðum. Mér hefur einnig verið tjáð að nú þegar taka átti viðræður upp aftur að loknu sumarhléi hafi ríkið, þ.e. fulltrúar ríkisins, mætt til leiks með nákvæmlega sama tilboð og hafði þegar verið illa tekið í vor. Það vill þannig til að ein meginkrafa þessara launþegasamtaka er stytting vinnuvikunnar. Mig langar, með leyfi forseta, að lesa upp örlítinn texta, sem er svona: „Flokksráðsfundur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, haldinn þann 12.–13. október 2018, hvetur til þess að vinnuvikan verði stytt niður í 30 tíma. Flokksráðsfundur hvetur verkalýðshreyfinguna og þingmenn Vinstri grænna til þess að styðja allar aðgerðir sem stefna að því takmarki.“ Nú langar mig til að spyrja formann Vinstri grænna, Katrínu Jakobsdóttur, hvort hún sé sammála þeirri stífni sem ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur beitir launþegasamtök opinberra starfsmanna í þessu máli. Hyggst formaður Vinstri grænna taka upp samtal við hæstv. forsætisráðherra um að þessu máli verði hreyft þannig að samningar geti náðst? Eins og menn vita eru blikur á lofti varðandi aðra kjarasamninga og ástandið í þessum viðræðum er ekki til þess að auka fólki bjartsýni um að kjarasamningar á almennum markaði haldi. Mig langar til að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í hvað hún hyggist gera varðandi þetta mál.

Herra forseti. Ég hef fylgst með gangi mála í kjaraviðræðum ríkisins við opinbera starfsmenn og ég vil byrja á að segja að ég held að það séu full efni til þess að þar verði hægt að ná saman. Ég ætla hins vegar ekki að færa kjaraviðræðurnar inn í þingsal. Ég er viss um að hv. þingmaður er mér sammála um að hann sé ekki rétti vettvangurinn til að eiga slíkar viðræður. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega það sem tengist vinnutíma. Ég vil í fyrsta lagi segja að lífskjarasamningurinn sem var undirritaður í vor sem gerður var á almennum vinnumarkaði fól í sér ákveðnar breytingar til styttingar vinnutíma sem ég vonast til þess að geri þetta samfélag sem við byggjum bæði fjölskylduvænna og mannvænna. Ég veit að stéttarfélög opinberra starfsmanna, þá sérstaklega BSRB, hafa lagt mikla áherslu á að síðan verði byggt á þekkingunni og reynslunni sem hefur skapast af þeim tilraunaverkefnum sem hafa verið í gangi og urðu til og spruttu upp úr kjarasamningum ríkisins og BSRB. Ég tel að sjálfsögðu eðlilegt að áfram verði byggt á þeim þekkingargrunni sem þar myndaðist. Ég held líka að við séum öll mjög meðvituð um það að kjarasamningar á opinberum markaði, hvort sem er við BSRB eða háskólamenn sem hafa ekki verið með nákvæmlega sömu kröfugerð og BSRB, verði í ákveðnu samræmi við þá kjarasamninga sem gerðir voru á almennum markaði fyrr á þessu ári. Ég hef lagt áherslu á að það er mikilvægt að færa vinnumarkaðsmál á Íslandi nær því sem tíðkast annars staðar á Norðurlöndum og ég er ekki frá því að allmargir þingmenn í þessum sal, þvert á flokka, séu mér sammála um það. Hluti af þeirri menningu er að þar er ákveðið samræmi bæði milli almenna markaðarins og opinbera markaðarins. 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessi svör og mig langar til að lesa aftur úr niðurstöðu flokksráðsfundar Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, geri það ekki á hverjum degi, með leyfi forseta. Hér segir: „Lífsgæðaaukning í kjölfar styttingar vinnuviku gæti einnig leitt til þess að færri brenni út í starfi, verði óvinnufærir og þurfi á velferðarþjónustu að halda.“ Og síðan aftur, með leyfi forseta: „Styttri vinnuvika stuðlar að lífsgæðum, ánægju og eflingu fjölskyldutengsla fram yfir peninga og þann ímyndaða hag sem sumir atvinnurekendur telja sig hafa af því að halda vinnuviku sem lengstri.“ Því vil ég ítreka aftur við hæstv. forsætisráðherra hvort hún hyggist ekki beita áhrifum sínum til þess að þær ágætu tillögur, sem ég las upp, muni verða leiðarljós í þessum viðræðum áfram og að ríkið verði ekki einn af þeim atvinnurekendum sem telja sig hafa hag af því að halda vinnuviku sem lengstri.

Herra forseti. Fyrst og fremst kem ég hingað upp til að segja að ég held að mér og okkur öllum á þingi sé alveg ljóst mikilvægi þeirra stétta sem um ræðir fyrir velferðarkerfið okkar og öll önnur kerfi. Það liggur fyrir að þessar stéttir gegna gríðarlega mikilvægum störfum og þess vegna er mikilvægt að kjarasamningar náist við starfsmenn á opinberum markaði. Ég man hins vegar eftir því að hv. þingmenn Miðflokksins voru ekki sérstaklega bjartsýnir á að aðkoma stjórnvalda myndi duga vel í lífskjarasamningunum. Þeir reyndust ekki sérstaklega sannspáir þar og ég legg til að hv. alþingismenn gefi viðsemjendum tækifæri til að halda áfram að vinna að þessum málum á vettvangi ríkissáttasemjara þar sem þau eiga heima og að við vinnum að því, eins og ég sagði áðan, að færa íslenska vinnumarkaðinn lengra í átt til þess sem gerist annars staðar á Norðurlöndum þar sem við sjáum miklu meiri stöðugleika í kringum kjarasamninga. Ég held að við eigum að stefna þangað og þar getur Alþingi líka lagt sitt af mörkum í stóru línunum.

Herra forseti. Eins og kom fram áðan hefur nú slitnað upp úr kjaraviðræðum ríkis og BSBR. Sýnir það vel afstöðu stjórnvalda til þessara lykilstétta hins opinbera. Formaður BSRB sagði meira að segja að þetta sýndi að ríkið hefði ekki verið í kjarasamningsviðræðum af heilum hug. Það eru mjög stór orð. Í BSRB eru á þriðja tug þúsunda opinberra starfsmanna og tveir þriðju af þeim eru konur. Þetta eru því kaldar kveðjur til stórra kvennastétta frá ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins undir stjórn Katrínar Jakobsdóttur. Hugur þessarar ríkisstjórnar til ríkisstarfsmannanna kemur einnig vel fram í nýkynntu fjárlagafrumvarpi en þar stendur svart á hvítu að einungis sé gert ráð fyrir að opinberir starfsmenn fái 3% launahækkun og sú umræða á svo sannarlega erindi í þingsal. Á sama tíma berast fréttir um ótrúlega launahækkanir ríkisforstjóra sem í sumum tilvikum nema 40–80% á tveimur árum. Þetta gerist á vakt forsætisráðherra. Herra forseti. Hvernig stendur á því að ráðherra stendur að hækkun launa ríkisforstjóra um 40–80% á sama tíma og sjúkraliðar, slökkviliðsmenn, hjúkrunarfræðingar, ljósmæður, lögreglumenn og kennarar eiga að fá 3% launahækkun? Af hverju stendur forsætisráðherra að frumvarpi sem gerir beinlínis ráð fyrir kjararýrnun hjá opinberum starfsmönnum? Samkvæmt fjárlagafrumvarpi þessa sama ráðherra er gert ráð fyrir meira en 3% verðbólgu. Ég tek fram, herra forseti, að það er ekki boðlegt svar ef ráðherra kemur hingað á eftir og segir að henni finnist þetta kannski vera óeðlilegt en hún geti einfaldlega ekki gert neitt í því. Stjórnir ríkisfyrirtækja eru á ábyrgð ríkisstjórnarinnar allrar og því til viðbótar voru stjórnendur og ráðuneytin, þ.e. ráðherrarnir, beinlínis beðin um athugasemdir við síðustu launahækkun ríkisforstjóranna en við það hækkuðu þeir enn meira. Fjárlagafrumvarpið er svo sannarlega á ábyrgð forsætisráðherra.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að koma hér upp með allmargar spurningar og líka þau svör sem hann vill ekki fá, þannig að það tekur kannski tíma að fara yfir þetta. Í fyrsta lagi segir hv. þingmaður að ég hafi staðið fyrir hækkunum á launum ríkisforstjóra. Ég vil bara minna hv. þingmann á að það var fyrir tilmæli hæstv. fjármálaráðherra, sem vill svo til að er í ríkisstjórn með mér, að laun bankastjóra Landsbankans og Íslandsbanka voru lækkuð frá því sem áður hafði verið ákveðið, eftir að bankaráð í þeim bönkum höfðu ákveðið að hunsa tilmæli þarsíðasta hæstv. fjármálaráðherra um þau sömu mál, bara svo að ég haldi öllu til haga. Við skulum því ekki gefa okkur það, eins og hv. þingmaður gerir hér, að vilji stjórnmálamanna, ekki bara í mínum flokki heldur líka í öðrum flokkum, hafi ekki komið nokkuð skýrt fram í gegnum þessi tilmæli og skilað sér í lækkunum, a.m.k. hjá einhverjum ríkisforstjórum. Síðan vil ég aðeins tala um fjárlagafrumvarpið sem hv. þingmaður hefur fjallað töluvert um í ræðu og riti, enn eitt fjárlagafrumvarp þessarar ríkisstjórnar þar sem uppbyggingu innviða er haldið áfram, hvort sem við erum að tala um heilbrigðiskerfið, félagslega kerfið eða menntakerfið. Það er vissulega rétt að aukningin er hófstilltari en var í fyrsta fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar þar sem þurfti hreinlega að snúa ákveðnum hlutum við. En áfram höfum við haldið á þessari braut þannig að allt tal um það af hálfu hv. þingmanns að við séum að grafa undan hinu opinbera kerfi stenst enga skoðun, bara svo að það sé sagt hér. En þegar við komum að raunverulegu umfjöllunarefni fyrirspurnarinnar, sem eru kjarasamningar, vil ég ítreka að viðræðum hefur ekki verið slitið, en eitt af því sem fram kom hjá hv. þingmanni var að viðræðum hefði verið slitið. Það að vísa viðræðum til ríkissáttasemjara felur ekki í sér að kjaraviðræðum sé slitið. Það er alls ekki sami hluturinn. Í raun og veru er það svo að þó að viðræðurnar séu komnar á þetta stig, að þær séu komnar 

Herra forseti. Mér finnst hæstv. ráðherra boða enn og aftur aðgerðaleysi í ofurlaunaþróun ríkisforstjóra. Síðan þessi ríkisstjórn tók við völdum hafa laun bankastjóra Landsbankans hækkað um 82%, hjá öðrum ríkisforstjórum er ég að tala um 63% launahækkun, 67% launahækkun, 43% launahækkun, 56% launahækkun. Þetta eru launahækkanir hjá ríkisforstjórum. Það gengur ekki að koma í ræðustól og tala eins og sú launaþróun sé á einhvers konar sjálfstýringu sem komi ráðherranum ekkert við. Mér finnst það kristallast í þessari umræðu hvaða hagsmunir verða hér ofan á. Við höfum ríkisstjórn sem telur fullkomlega eðlilegt að fjármagnstekjuskatturinn sé lægstur á Íslandi af öllum Norðurlöndunum. Við höfum ríkisstjórn sem finnst fullkomlega eðlilegt að upphæð veiðileyfagjalda, síðan þessi ríkisstjórn tók við völdum, hafi lækkað um 40%. Hér höfum við ríkisstjórn sem finnst fullkomlega eðlilegt að 5% ríkustu landsmanna eigi svipað magn af hreinum eignum og hin 95%. Ég er að kalla eftir aðgerðum til að rétta af þann ójöfnuð og 

Herra forseti. Hv. þingmaður verður að hlusta á það sem við hann er sagt. Ég fór yfir það áðan að hæstv. fjármálaráðherra sendi tilmæli til stjórna bankanna, bankaráðanna, og þá fyrst var gripið inn í þá launaþróun sem bankaráðin höfðu staðið fyrir. Hvernig getur hv. þingmaður sakað þá sem hér stendur og núverandi ríkisstjórn um aðgerðaleysi þegar það er einmitt þessi ríkisstjórn sem er að grípa til aðgerða þegar kemur að launaþróun ríkisforstjóra, þegar það er þessi ríkisstjórn sem tók það skref sem enginn hafði þorað að taka áður, að leggja niður kjararáð og tengja laun æðstu embættismanna ríkisins við launaþróun á hinum opinbera markaði til að koma í veg fyrir launaskrið, þegar það er þessi ríkisstjórn sem innleiðir þriggja þrepa skattkerfi þar sem þrepin fylgja sömu breytum sem ekki einu sinni var gert 2009–2013 þegar ég sat í ríkisstjórn með flokki hv. þingmanns þegar launaþrepin fylgdu ólíkum breytum þannig að hátekjuhópurinn hagnaðist mest á launahækkunum en ekki lágtekjuhópar? Hvernig getur hv. þingmaður talað með þeim hætti sem hann gerir þegar það bara stenst enga skoðun sem hann heldur fram? 
            

Virðulegi forseti. Ég vil beina kastljósinu að jöfnun á raforkukostnaði. Orkuauðlindir landsins eru í eigu landeigenda, ríkið er stærsti eigandinn og þar á eftir koma sveitarfélög og aðrir landeigendur. Flutningskerfi raforku er í sameign þjóðarinnar en landsmenn sitja ekki við sama borð þegar kemur að flutningi á raforku til síns heima. Það fer nefnilega eftir því hvar þeir búa. Í landinu eru tvær gjaldskrár á flutningi rafmagns, þ.e. dreifbýlisverð og þéttbýlisverð. Dreifikostnaður raforku hefur hækkað meira í dreifbýli en þéttbýli á undanförnum árum og ljóst er að stöðugt dregur í sundur og núverandi jöfnunargjald er langt frá því að jafna þennan mun. Nú er svo komið að kostnaðurinn er u.þ.b. fjórðungi meiri í dreifbýli þrátt fyrir jöfnunargjaldið og skýringin á sífellt hækkandi kostnaðardreifingu raforku er að kaupendum raforku fækkar í dreifbýli og fjárfestingarþörf og endurnýjaðar þarfir eru meiri í dreifbýli en þéttbýli sem og átaksverkefni eins og þrífösun rafmagns. Alltaf eru færri og færri sem borga brúsann. Þetta leiðir af sér aukinn mun á meðalverði í þéttbýli og dreifbýli. En hvar eru innviðir raforkunnar og mannvirkin, er það ekki í dreifbýlinu? Í núgildandi byggðaáætlun falla verkefnin undir þrjú yfirmarkmið: Að jafna aðgengi að þjónustu, jafna tækifæri til atvinnu og stuðla að sjálfbærri þróun byggða um allt land. Undir hvert markmið fellur fjöldi verkefna, þar á meðal verkefni sem stuðla að aukinni jöfnun orkukostnaðar í dreifbýli og þéttbýli. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvar stendur vinna við jöfnun orkukostnaðar samkvæmt stefnumótandi byggðaáætlun og hvaða leið telur hæstv. ráðherra besta til þess færa að jafna orkukostnað að fullu?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Fyrst til að nefna það er kostnaðurinn við flutning vissulega sá sami fyrir alla landsmenn en dreifingin svo sannarlega ekki. Jöfnunargjaldið sem sett var á árið 2015 átti að duga til þess að jafna dreifikostnað en gerir það alls ekki, er ekki nema u.þ.b. helmingur en jöfnunargjaldið í dag skilar um 980 millj. kr. á ári og samkvæmt þeim greiningum sem við höfum verið að vinna að þyrfti það gjald að vera tvöfalt það sem er í dag til að ná fullum jöfnuði. Ég hef áður sagt að mér fannst alveg koma til skoðunar að hækka einfaldlega þetta gjald, að þetta væri sáralítil hækkun á langflesta en myndi lækka mikið hjá sumum úti á landi. Ég hef líka sagt að eftir mjög villandi umræðu um þriðja orkupakkann myndi ég ekki leggja það til vegna þess að það sem andstæðingar þess máls sögðu var að raforkuverð myndi hækka. Þá ætla ég ekki að koma með hugrakka, heimatilbúna, pólitíska ákvörðun um að jafna dreifikostnað raforku sem myndi hækka raforkuverð flestra örlítið til að jafna kostnaðinn af því að þá myndu hinir koma fram og segja: Sjáið til, nú hækkaði raforkuverðið - en það hefði ekki verið út af umræðu um þriðja orkupakkann heldur út af ákvörðun sem við hefðum tekið. Aðrar leiðir sem hafa komið til skoðunar eru að vera einfaldlega með eina gjaldskrá, ekki dreifbýlisgjaldskrá annars vegar og þéttbýlisgjaldskrá hins vegar. Svo er sömuleiðis hægt að setja hreinlega á fjárlög eða mögulega einhvers konar bókhaldsbreytingar innan úr þeim fyrirtækjum sem við eigum, dreifiveitunum sem eru ansi margar. Við erum mjög langt komin með þá vinnu í ráðuneytinu í samvinnu við Orkustofnun og fleiri aðila og ég vonast til þess að okkur takist að koma því til framkvæmda. Í mínum huga er þetta mikið réttlætismál. Þetta er auðlind landsmanna allra, raforkan verður til úti á landi og í mínum huga er það sanngirnisatriði að jafna þennan aðstöðumun landsmanna, að dreifikostnaðurinn sé jafn.

Virðulegi forseti. Ég ætla að draga upp einn punkt úr fyrri ræðu minni og það er styrking dreifikerfisins og leiðir til þess. Hvað varðar kostnað ætla ég að beina sjónum mínum að smávirkjunum sem eru skilgreindar minni en 10 MW. Þeim hefur fjölgað á undanförnum árum og eru kostir þeirra margir. Þar flæðir umhverfisvæn orka og lítil náttúruröskun verður. Þær tengjast kerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig flutningsleiðir, lækka flutningstap og lækka rekstrarkostnað, vilja sumir meina. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sjái möguleika á því að með fjölgun smávirkjana sé dreifikerfið styrkt þannig að það myndi leiða til lækkunar dreifikostnaðar í dreifbýli.

Herra forseti. Ég tel að það séu möguleikar á því að lækka dreifikostnað með fjölgun smávirkjana. Það er sömuleiðis ákveðið útfærsluatriði. Kerfið sem við erum með í dag er auðvitað bara mannanna verk og ekki endilega fullkomið kerfi eins og það er. Með ákveðnum breytingum og tilfærslum gætum við leyst úr læðingi ákveðna krafta í þá veru og breytt hagkvæmni smávirkjana heilt yfir. Það hefur verið lögð töluverð áhersla á smávirkjanir undanfarin misseri og kostir þeirra greindir. En eitthvað gerir þó að verkum að það er ekkert svo mikil uppbygging enn sem komið er og kannski er eitthvað í regluverkinu sem gerir það að verkum. Það er nú bara í næstu viku málþing á vegum Orkustofnunar og mögulega fleiri sem munu reyna að kortleggja það enn frekar af því að þetta er bæði byggðamál og getur skipt töluverðu máli fyrir kerfið í heild, aukið 

Forseti. Mig langar að byrja umræðuna á smávegis heimspekilegum vangaveltum um hagkerfi. Í einfaldri mynd hlýtur hagkerfið að vera bara fólk og hugmyndirnar sem það fólk fær. Hagkerfi er afrakstur hugsana og hugmynda sem hafa þróast í gegnum tímann. Hugmyndir okkar um afkomu hafa breyst mikið, þær voru einu sinni byggðar á því að veiða og safna og svo kemur landbúnaður, iðnaður og loksins nútímakapítalismi. Þetta eru allt mismunandi aðferðir til að skipuleggja samfélagsstofnanir og menningu sem eru byggðar á þekkingu og skilningi á hverjum tíma, sérstaklega þekkingu okkar og skilningi á t.d. mannlegri hegðun. Núverandi efnahagskerfi er m.a. byggt á hugmyndum um að mannverur hegði sér með fullkomlega fyrirsjáanlegum hætti og vinni aðeins og alltaf að því að hámarka eigin möguleika og ánægju, hin svokallaða homo economicus, með leyfi forseta, afsakið latínuslettuna. Samfélagið skiptir þar litlu máli umfram það að vera samansafn einstaklinga sem vilja einungis hámarka eigin ánægju. Þetta efnahagskerfi er hannað til að stuðla að endalausum vexti. Hámörkun neyslunnar er þannig sjálfstætt og réttlætanlegt markmið og virði einstaklinganna er skilgreint út frá því hversu mikið þeir geta framleitt og hversu miklu neyslu þeir geta stundað. Þetta er alla vega raunveruleikinn eins og hann blasir við mér og mörgum öðrum sem eru komnir í hugsanir um að við þurfum að endurhugsa hagkerfið okkar alveg frá grunni og hugmyndafræðina sem liggur að baki. Allt það sem ég nefni er byggt á mjög úreltum hugmyndum um mannlega hegðun og veldur þar af leiðandi gríðarlegum skaða. Þegar þessi hugsunarháttur ræður ferð verður jöfnuður og réttlæti yfirleitt undir á kostnað hagvaxtar. Við eltumst sífellt við það að setja lög, reglur og kjarasamninga sem tryggja einhvers konar lágmarksjöfnuð en krafa hagkerfisins um vöxt er í raun sá kraftur sem stjórnar öllu. Þegar markmiðið er neysla og vöxtur en ekki jöfnuður og velsæld verða afleiðingarnar oft fátækt eins og við sjáum í nútímaheimi, versnandi heilsa, bæði líkamleg og andleg, aukin fíknivandamál og alvarleg umhverfisspjöll með ófyrirséðum afleiðingum, sem sagt loftslagsváin sem mannkynið stendur frammi fyrir er einna helst á ábyrgð þessa hagkerfis sem hefur sett vöxt og neyslu framar öllu öðru. Forseti. Það hefur orðið bylting á seinustu áratugum í skilningi okkar á mannlegri hegðun. Við mannfólkið getum átt það til að vera eigingjörn og eiginhagsmunadrifin, já, en í grunninn erum við hópdýr, við erum félagsverur og gagnkvæmni, samvinna og fórnfýsi er okkur í raun eðlislæg. Neysla og græðgi eru ekki náttúrulegir hvatar. Þetta er lærð hegðun. Vöxtur á að byggja á því hvernig við störfum í sameiningu. Við getum búið til kerfi sem byggja á samvinnu og gera okkur þannig kleift að leysa flókin vandamál en til þess þurfum við að tryggja sanngirni og aukna getu fólks til að hafa samkennd. Þannig byggjum við upp traust í samfélaginu og stuðlum að samvinnu og sjálfbærum vexti sem grundvallast á samheldni samfélagsins. Nú hafa hv. þingmenn eflaust heyrt mig halda þessa ræðu frekar oft enda er hún mér hjartans mál en það er aðallega vegna þess að þær nauðsynlegu breytingar sem þarf að grípa til hafa verið lengi í fæðingu. Á síðustu vikum rofaði aðeins til með tillögum nefndar um mælikvarða um hagsæld og lífsgæði. Þar voru lagðir til 39 mælikvarðar sem nefndin taldi að gæfu raunsæjan mælikvarða um hagsæld og lífsgæði hér á landi. Þetta er mikið fagnaðarefni og ég er tiltölulega bjartsýn um að væntanlegar séu einhverjar raunverulegar breytingar. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra hvar Ísland standi þegar kemur að mælingum á þessum 39 mælikvörðum og hvaða skref ráðherra ætli að taka til að tryggja að við getum öðlast yfirsýn yfir þessa lykilþætti velsældar á Íslandi. Það skiptir gríðarlega miklu máli hvernig við förum að þessu, hvernig við mælum og hvernig tillögurnar um mælikvarða um hagsæld og lífsgæði passa við velsældarmarkmið OECD og hvernig ráðherra hyggst ná fram samanburði við árangur nágrannalanda í að ná markmiðum um aukna velsæld. Svo eru mælikvarðar eitt og aðgerðir annað og þess vegna skiptir líka máli að fá svör við því hvaða breytingar sé nauðsynlegt að gera á rekstri ríkisfjármála og á hagkerfinu öllu til að horfið verði frá núverandi fyrirkomulagi þar sem ofuráhersla er lögð á hagvöxt og verga landsframleiðslu og í stað þess verði unnið að auknum lífsgæðum og aukinni velsæld, sem sagt: 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu á vettvangi Alþingis. Það hefur staðið yfir vinna sem kynnt var á ráðstefnu sem hv. þingmaður vísaði til, vinna nefndar um mælikvarða um hagsæld og lífsgæði, og skilaði nefndin tillögu að 39 mælikvörðum í byrjun síðasta mánaðar og birti þessa skýrslu í tengslum við það. Í kjölfarið var haldin ráðstefna á vegum forsætis- og fjármálaráðuneytis í samstarfi við OECD og skosk stjórnvöld þar sem vinnan var kynnt. Ég hef sagt að mér finnst þessi vinna skipta máli út af a.m.k. tvennu og ég get tekið undir það þriðja sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni. Það sem ég hef sagt er að stóru áskoranirnar sem samfélög standa frammi fyrir, loftslagsváin, öldrun þjóða og tæknibreytingar, kalla allar á að við endurskoðum hvernig við hugsum hið opinbera og rekstur þess, hvernig við ætlum að mæta þessum áskorunum, ekki síst auðvitað umhverfislegu áskorununum, en líka bara gerbreyttu samfélagi þegar kemur að tæknibreytingum, svo dæmi sé tekið, og öldrun þjóðarinnar sem kallar á nýja hugsun og nýjar lausnir í velferðarmálum. Síðan er það atriði númer tvö. Það er auðvitað hið eðlilega markmið að við vinnum að því að auka hamingju fólks, sem er oft vandræðalegt fyrir stjórnmálamenn að tala um og við ræddum það einmitt á þeirri ráðstefnu. Þetta er einhvern veginn svo fjarskylt krónum og aurum og efnahagsstærðum, en auðvitað er þetta nátengt krónum og aurum og efnahagsstærðum því að hamingjan byggir líka á öryggi, byggir á velsældinni og byggir á hagsældinni. Það þriðja er það sem hv. þingmaður nefndi í sínum heimspekilegu inngangsorðum, traustið á stofnunum samfélagsins. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þessi endurskoðun á því hvernig við skipuleggjum og forgangsröðum í opinberum rekstri getur orðið til þess að auka traust. Ég held að þetta tengi einfaldlega betur við það sem fólk hefur raunverulega þörf fyrir í lífinu og það getur byggt upp traust. Ég tek því undir það sjónarmið sem hv. þingmaður kastaði hér fram. Til að svara spurningum hv. þingmanns - hún spyr hvar Ísland standi þegar kemur að mælingunum á þessum 39 mælikvörðum og hver næstu skref séu. Þessir mælikvarðar veita yfirsýn yfir lykilþætti velsældar. Þeir munu vera upplýsandi fyrir stefnumótun stjórnvalda og skiptast í þrjá þætti, félagslega, efnahagslega og umhverfislega með 13 undirflokkum. Eftir því sem við á eru þeir sambærilegir við mælikvarða sem eru gefnir út af öðrum löndum og af alþjóðastofnunum á borð við Eurostat og OECD. Þeir byggjast að stærstu leyti á opinberum hagtölum sem eru unnar eftir viðurkenndum aðferðum og það svarar spurningunni hvort þetta séu samanburðarhæfir mælikvarðar við önnur lönd. Stærstan hluta má sem sagt finna hjá OECD og Eurostat sem auðveldar allan samanburð á því hvernig Ísland stendur. Þó er bent á að horfa þurfi sérstaklega til þess að þróa betur vinnu við tiltekna umhverfisþætti og tiltekna félagslega þætti í þessum mælikvörðum. Síðan spyr hv. þingmaður um næstu skref en þau snúa í raun og veru að því að greina stöðuna. Þarf einhvers staðar meiri vinnu? Á það er bent af nefndinni að við þurfum að gera betur í einhverjum mælikvörðum. En næstu skref tel ég að eigi að tengjast skipulagi opinberra fjármála. Við kynntum þá hugmynd okkar að næsta fjármálaáætlun muni byggja á þeim nýju mælikvörðum. Við erum núna í samstarfi við forsætisráðuneyti og fjármála- og efnahagsráðuneyti að skoða hvernig fyrri fjármálaáætlanir hafi unnið að þeim velsældarmælingum sem þessir 39 mælikvarðar fjalla um. Við munum skoða sömuleiðis áherslur almennings, eins og þær birtast í þeirri skoðanakönnun sem nefndin lét gera. Þar var fólk spurt sérstaklega að því hvað það teldi mikilvægast fyrir samfélagið annars vegar og mikilvægast fyrir eigin lífsgæði hins vegar. Áhugavert var að sjá að heilbrigðismál og heilsa kom þar efst út, en síðan voru ólíkar niðurstöður eftir því sem neðar dró á listanum. Við þurfum að tryggja að við vinnum áfram, að við séum ekki einhvern veginn að finna upp hjólið, því að þá verður verkefnið allt of þungt, heldur vinnum áfram að þeim aðgerðum og áherslum þar sem við stöndum vel. En við þurfum sérstaklega að skoða hvar við stöndum höllum fæti, hvort sem það er í alþjóðlegum samanburði eða ekki, og margt af því sem þessir 39 mælikvarðar eiga að mæla ná langt út fyrir það sem stjórnvöld geta gert. Við þurfum því að fá fleiri aðila að borðinu og verkalýðshreyfingin hefur þegar sýnt þessu framtaki mikinn áhuga og fundað með sérfræðingum okkar um hvernig við getum tekið þetta mál áfram. Síðast en ekki síst munum við líka fylgjast náið með því sem aðrar þjóðir eru að gera og ég minni þar á samstarf okkar með Nýja-Sjálandi og Skotlandi um velsældarhagkerfi. Eitt lítið skref var stigið í New York á dögunum á loftslagsaðgerðafundi þar sem fulltrúar Nýja-Sjálands, Íslands, Noregs, Fídjieyja og Kostaríka ákváðu að hefja undirbúning að fríverslunarsamningi sem mun taka mið af loftslagsmarkmiðum. Það er dæmi um það hvernig við getum í raun og veru átt frjáls viðskipti með öðrum hætti  Ég kemst því miður ekki lengra þótt ég gæti talað lengur um þessi mál. En þarna held ég að við séum komin með mjög góðan grunn til að halda áfram 

Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá þetta tækifæri til að leggja orð í belg um svokallað velsældarhagkerfi sem er frá mínum bæjardyrum séð nýtt orð yfir nokkuð sem við viljum líkast til öll stefna að, að sem flestum líði vel hvernig sem á það er litið. Ég er samt ekki viss um að ég skilji þessa umræðu til hlítar. Auðvitað eigum við ekki að vera á móti því að horfa á hlutina frá nýju sjónarhorni. Til að meta hvort við lifum í velsældarhagkerfi eru fjölmargir mælikvarðar hafðir til hliðsjónar sem mæla ýmsa þætti, félagslega, efnahagslega og umhverfislega, í þeim tilgangi að varpa ljósi á hversu mikil velsæld ríkir meðal okkar. Það er ekki nokkur spurning að ef fólk á sæmilega til hnífs og skeiðar líður því betur en ef það þarf að telja hverja krónu til að vera ekki eilíflega hálfhungrað. Einnig má skilja að ef fólk hefur það bærilegt í félagslífinu, nýtur samvista og finnur sig í samfélaginu meðal sinna nánustu og félaganna eykur það vellíðan í samanburði við einangrun í einmanaleika. Þá má einnig gera sér í hugarlund að þeim manni líður betur sem kemst út í lítt snortna náttúru endrum og sinnum og hann finnur fremur til vellíðunar en sá sem dvelur innan um margháttaðan sóðaskap og jafnvel svo að um heilsuspillandi umhverfi sé að ræða. Til hæstv. ráðherra er beint þeirri spurningu hvernig hann hyggist hverfa frá núverandi fyrirkomulagi þar sem ofuráhersla er lögð á hagvöxt og framleiðsluaukningu en áherslan verði fremur lögð á að auka lífsgæði og almenna velsæld. Hér er um grundvallarspurningu að ræða, herra forseti: Hvernig er unnt að auka velsæld og lífsgæði án þeirra lykilþátta sem nefndir voru? Er það yfirleitt unnt? Endanlegt og greinargott svar við þessu væri mikils virði. Sumir myndu segja að það væri ekki bæði unnt að eiga kökuna og borða hana.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir að vekja máls á þessu máli og hæstv. ráðherra fyrir svör hennar. Ég varð þeirrar gæfu aðnjótandi að taka þátt í starfshópnum sem lagði til þessa mælikvarða og áframhaldandi vinnu og verð að segja að það er með skemmtilegri verkum sem ég hef tekið að mér sem þingmaður. Það var áhugavert, virðulegur forseti, að skoða hvað önnur lönd eru að gera í þeim efnum og ég get alveg fullvissað hv. þingheim um það að við hefðum getað verið með nokkur hundruð mælikvarða ef því er að skipta, því að um leið og farið er að kafa ofan í þau mál vakna ýmsar spurningar. En á endanum, til þess að þetta skili einhverjum árangri og sé raunverulegt mælaborð eins og við sjáum það fyrir okkur, er auðvitað mikilvægt að afmarka sig. Eins og öllum hér er kunnugt voru lagðir til 39 mælikvarðar. Það er líka rétt, eins og fram kom í máli forsætisráðherra, að við áttuðum okkur á því við vinnuna að það skortir svolítið á töluleg gögn, sérstaklega þegar kemur að umhverfisþáttunum og málum er tengjast félagslegum auði. Svo segjum við í niðurstöðum okkar að við leggjum til að stjórnvöld móti afstöðu til þess með hvaða hætti þau nýti sér mælikvarðana við stefnumótun. Mig langaði kannski aðeins að koma inn á það, virðulegur forseti, að við sjáum í skýrslunni svona mælikvarða og við sjáum hvar við erum að fara upp og hvar við erum að fara niður og hvar við stöndum í stað. Það er nú svo að á Íslandi erum við í mjög miklum lúxus í öllum alþjóðlegum samanburði, meira og minna, þannig að þegar við berum okkur saman við erlend ríki stöndum við iðulega mjög vel. Það er gott og ágætt að minna sig á það því að stundum þegar maður hlustar á umræðuna í þingsal er eins og hér sé allt að fara í bál og brand, en það er alls ekki svo. Það breytir því ekki að við erum stöðugt að vinna að frekari framþróun, þannig að það er eitt að horfa á alþjóðlega mælikvarða og annað að horfa á það hvert við miðum. Við eigum auðvitað alltaf að setja viðmiðið hærra. Við eigum alltaf að huga að enn meiri velsæld og lífsgæðum fyrir íslenskt samfélag.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að opna á þessa umræðu um velsældarhagkerfið. Það var mjög ánægjulegt að verða vitni að ráðstefnu uppi í Háskóla Íslands um þetta mál og þakka ég ríkisstjórninni fyrir þessa vinnu. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur að hafa einhverjar mælingar á því hvernig við stöndum okkur. Það er mjög jákvætt fyrir okkur að fá líka stöðuna á þeim þáttum sem nú eru teknir inn sem ekki lúta beint að beinhörðum peningum heldur fjöldamörgum öðrum þáttum. Við stöndum okkur ágætlega heilt yfir og meðaltal okkar er býsna gott. Við borðum samt ekki prósentur eins og við höfum svo oft talað um hér og við lifum ekki á meðaltalinu, heldur þurfum við að grípa þá sem þurfa raunverulega á því að halda. Það er verkefni okkar hér og þess vegna verðum við að passa okkur líka í þessari umræðu að festast ekki í meðaltalinu heldur skoða einmitt hvar það er sem fólk, einstaklingar, konur, karlar og börn, fellur á milli. Við verðum að fara að einbeita okkur að þeim í umræðunni, reyna aðeins að lyfta umræðunni yfir meðaltal og hagtölur og fara að horfa á einstaklingana sem eru á bak við hagtölurnar, einstaklingana sem eiga ekki til hnífs og skeiðar, einstaklingana sem ekki búa við jöfn tækifæri, börn sem búa við sárafátækt og ekki við húsnæðisöryggi, svo að dæmi sé tekið. Við höfum fjallað um þetta margoft í þessum sal en ég held samt sem áður að við megum ekki festa okkur í hagtölum heldur verðum að horfa á fólkið sjálft.

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Halldóru Mogensen, fyrir að vekja máls á þessu ágæta málefni og hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar innlegg. Eins og hefur komið fram var markmið þessarar ríkisstjórnar að setja á fót þverpólitískan hóp í samráði við viðkomandi fagráðherra um þróun mælikvarða um hagsæld og lífsgæði. Þarna er verið að taka þátt í alþjóðlegri umræðu um betri skilning á velsæld, velmegun og félagslegum framförum. Eðlilegt er að við förum að horfa til fleiri þátta þegar kemur að mælingu á hagsæld og lífsgæðum. Merkja má aukna alþjóðlega umræðu um mælikvarða á það sem raunverulega hefur áhrif á líf fólks en ekki bara rekstrartölur ríkissjóðs og tekur Ísland virkan þátt í henni. Ásamt þeirri vinnu hefur starfshópur á vegum félags- og barnamálaráðherra, sem hefur verið leiddur af hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, unnið góða vinnu í málefnum barna. Virðulegi forseti. Börnin eru framtíðin. Að öðrum mælikvörðum ólöstuðum heldur sú sem hér stendur að velferð barna sé mikilvægasti mælikvarðinn. Ég vek athygli á samstarfi félags- og barnamálaráðherra, Kópavogsbæjar, Köru Connect og UNICEF á nýju upplýsingakerfi, svokölluðu mælaborði um velferð barna sem byggir að miklu leyti á grunnstoðum barnasáttmálans, um jafnræði, það sem er barni fyrir bestu, rétt barns til að lifa og þroskast og rétt barns til að tjá sig. Okkur hefur skort þessi mælitæki hér á landi því að þegar upp koma alvarleg mál eða alvarleg staðreynd, eins og t.d. að 16% allra barna búi við ofbeldi, höfum við enga mælistiku til að takast á við það heldur reynum við að fara í einhverjar aðgerðir en erum 

Herra forseti. Mig langar til að ræða notkun gagna í tengslum við mælikvarða á hagsæld og lífsgæðum. Í nýlegri bók, Invisible Women: Exposing Data Bias in a World Designed for Men, sem breska blaðakona Caroline Criado Perez skrifaði er fjallað um holótt gögn, gögn sem gera það að verkum að heimur sem karlar og konur búa í til jafns hefur verið hannaður með karla sem mælistiku fyrir allan almenning. Svona gögn geta haft mjög alvarlegar afleiðingar, sér í lagi þegar kemur að heilbrigðiskerfinu þar sem dæmin sýna að konur deyja vegna skorts á upplýsingum um áhrif sjúkdóma og lyfja á þær. Þessi bók byggir á gríðarlegri rannsóknarvinnu og er heimildaskráin rúmlega fjórðungur lengdar bókarinnar. Dæmin eru fjölmörg og þar má nefna t.d. að hitastig á hefðbundinni skrifstofu er að jafnaði 5°C lægra en það sem konum þykir yfirleitt þægilegt. Meðalsnjallsími er töluvert of stór fyrir hendur kvenna. Vinnufatnaður er í flestum tilfellum hannaður fyrir karlmannslíkamann sem þýðir að hann er bæði óþægilegur fyrir konur og getur jafnvel verið hættulegur. Þið munið kannski einhver eftir því að í fréttum sl. vor var greint frá því að hætta þurfti við tímamótaviðburð sem átti að vera fyrsta geimganga sögunnar þar sem bara konur komu við sögu. Það var nefnilega bara til einn búningur fyrir konur en þær ætluðu að vera tvær. Bókinni um ósýnilegu konurnar er skipt í kafla um daglegt líf, vinnustaði, hönnun samgangna og umhverfis, heilbrigðiskerfi og opinbera stjórnsýslu. Nicola Sturgeon, forsætisráðherra Skotlands, hefur mælt sérstaklega með bókinni fyrir fólk sem vinnur við að marka stefnu og taka ákvarðanir fyrir allan almenning þannig að mig langar að nota tækifærið og hvetja hæstv. forsætisráðherra til að hlusta og ekki styðjast við holótt gögn þegar við byggjum undir lífsgæði íslenskrar þjóðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa umræðu og einnig hæstv. forsætisráðherra fyrir að taka þátt í henni. Hér er rætt um 39 þrep um hagsæld og lífsgæði. Þegar ég sá fyrst orðið velsældarhagkerfi hugsaði ég með mér: Af hverju erum við komin þangað? Eigum við ekki að byrja á að útrýma vesældinni áður en við förum að tala um velsæld? Eigum við ekki að setja okkur markmið í 39 þrepum um að eyða henni? Við gætum t.d. byrjað að spyrja okkur hvers vegna 50% af launamönnum eru með 420.000 kr. eða minna í tekjur. Af hverju eru til öryrkjar sem eiga ekki fyrir mat? Af hverju eru til eldri borgarar sem eiga kannski eina maltdós eða minna í ísskápnum? Hvers vegna í ósköpunum býr fullt af börnum við fátækt? Ég get ekki skilið að við séum enn einu sinni komin með einhver rosalega falleg og flott markmið og ætlum að vera í samstarfi við Skota og Nýsjálendinga og fleiri þjóðir um þau markmið en á sama tíma tökumst við ekki á við þau markmið sem blasa við okkur, markmið sem við eigum að horfa á, eins og við vorum að tala um í óundirbúnum fyrirspurnum áðan, þar sem markmiðið hefur verið að skaða fólk. Við erum að spara aurinn og henda krónunni. Við getum lagt okkur fram við að skaða fólk fyrir innan við 1 millj. kr. á sama tíma og við komum hingað upp og tölum um velferðarhagkerfi í 39 þrepum. Við erum að byrja á öfugum enda enn einu sinni. Byrjum á hinum endanum, setjum upp 39 þrep um það hvernig við ætlum að útrýma vesæld á Íslandi og ég skal taka þátt í þeim.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir með nokkrum þingmönnum hér, við getum ekki skreytt okkur of mikið með meðaltölum. Við þurfum að skoða dreifinguna í öllum þeim tölum og mælikvörðum sem við setjum fram. Það skiptir nefnilega máli að það séu ekki einhverjir útlagar sem eru með miklu hærri tekjur sem draga upp meðaltalið og birta okkur mjög ógagnsæja mynd af því hvernig umhorfs er hérna. Það að skipta velsældarhagkerfinu upp í þessa fjölbreyttu mælikvarða en ekki bara þessa einu köku sem er ekki til, sem er bara lygi, kemst miklu nær því að við vitum og getum skoðað nánar hvað það er sem helst ætti að vekja athygli á og gengur illa. Það sést t.d. í þeim gögnum sem komu út í skýrslunni að jafnvægi á milli starfs og einkalífs, vinnutími, er gríðarlega slæmt hér á Íslandi. Það hefur oft komið fram í umræðum hér á þingi og er kjarninn í máli Pírata um styttingu vinnuvikunnar. Þar kemur líka fram munurinn á hlutfalli þeirra karla annars vegar sem vinna langa vinnuviku og kvenna hins vegar. Það segir í raun líka mikið um þann ólaunaða vinnutíma sem konur leggja af mörkum, þá inni á heimilum eða annars staðar, sem er þekktur þar líka. Í þeim mælingum sem við fáum frá OECD kemur í ljós að konur hafa minni frítíma en karlmenn þrátt fyrir að vinna miklu styttri vinnudag. Það er af því að þær eru að sinna ólaunuðum störfum. Gögn af þessu tagi hjálpa okkur mjög mikið til þess að velja réttu aðgerðirnar og þetta er lykilatriði sem passar fullkomlega inn í lög um opinber fjármál og markmiðadrifna og mælanlega stefnumótun stjórnvalda, til að vera nákvæmari svo að sá takmarkaði peningur sem við höfum skili sér á rétta staði en fari ekki bara í að auka hagvöxt eftir ágiskun.

Virðulegur forseti. Þessi umræða og þessi skýrsla eru hluti af breytingum sem eru að eiga sér stað um allan heim til bóta. Það er ekki alltaf sem maður stendur í þessum sal og getur sagt það. Allt of lengi einblíndi fólk í okkar stöðu, stjórnmálafólk, á allt of einfalda mælikvarða til að ná utan um gæði samfélags. Sá mælikvarði var landsframleiðslan eða hagvöxturinn en landsframleiðsla snýst ekki um gæði samfélags heldur magn. Hún er í sinni allra einföldustu mynd mælikvarði á neyslu. Af þeirri neyslu leiðir mengun og ásælni í auðlindir og þessi hagvaxtarhyggja birtist okkur í sinni öfgakenndustu mynd sem hamfarahlýnun. En nú horfir vonandi fram á betri tíð þegar fjöldi ríkja og jafnvel íhaldssömustu alþjóðastofnanir eru að taka upp á sína arma þessa fjölbreyttu mælikvarða við stefnumörkun. Við erum hér með 39 mælikvarða sem spanna vítt svið íslensks samfélags en það er áberandi hvað er hægt að tengja margt af því þeirri stöðu fólks að eiga erfitt með að ná endum saman, sem mætti alveg kalla skuggahlið neyslusamfélagsins. Ég nefni t.d. það að vinna langa vinnuviku, óhefðbundinn vinnutíma, að neita sér um læknisþjónustu. Þetta er allt saman tekið til hér af því að í góðu samfélagi eru þau atriði líka í lagi. Það var áberandi á hvaða sviðum skorti upplýsingar. Það skorti upplýsingar um umhverfi og sem snúa að félagsauði samfélagsins. Stundum birtist nefnilega gildismat samfélags í því hvað það kýs að vakta og mæla. 

Herra forseti. Ég þakka upphafsmanni þessarar umræðu, hv. þm. Halldóru Mogensen, og forsætisráðherra fyrir að taka til máls. Þegar við fjöllum um víðfeðm málefni eins og hér getur að líta í skýrslunni sem nýlega er útkomin með 39 mælikvörðum er hættan kannski tvenns lags: Í fyrsta lagi sú að við rótum í yfirborðinu og í öðru lagi að við tölum og tölum og gerum ekki neitt. Málið er að við þurfum að gera okkur grein fyrir því að þrátt fyrir annmarka þess að hagvöxtur sé undirstaða lífsgæða eru peningar afl alls. Við getum ekki farið fram hjá því. Ég hjó hér eftir þremur atriðum af þessum 39, heilsu, öryggi og menntun. Við erum með biðlista í heilbrigðiskerfinu sem hamla mjög heilsu fólks á öllum aldri. Það hefur áhrif á öryggi fólks, sérstaklega þess fólks sem býr við kröppust kjör. Það kemur líka fram í því, af því að við höfum verið að tala um börn, að menntun á Íslandi er ekki eins ótrúlega góð og við höfum haldið fram lengi. Menntakerfið á Íslandi er mjög gallað. Ég held að það sem við gerum best til að ná þeim markmiðum sem hér eru nefnd er að við hámörkum þann ábata sem við getum haft án þess að ganga enn frekar á umhverfið. Þá nefni ég frekari úrvinnslu, fínvinnslu, fjórða hagkerfið, þ.e. tæknina. Þetta þurfum við allt að nýta í þá vegu að við getum byrjað að nálgast þá 39 punkta sem hér eru nefndir. 

Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan tók ég þátt í vinnu þessa starfshóps. Í þeirri vinnu kom fram margt áhugavert. Ég held að það sé svo mikilvægt að við getum notað þessa mælikvarða í fjárlögum okkar og starfi hér en þetta er ekki þannig að við hættum að mæla landsframleiðslu eða að hagvöxtur sé ekki lengur mælikvarði. Það eru enn þá mjög mikilvægir mælikvarðar en að horfa á það eitt og sér er ekki nóg. Þess vegna heitir þetta, með leyfi hæstv. forseta, „beyond GDP“ á ensku, umfram það sem hagvöxturinn mælir og landsframleiðslan. Ég held að það væri líka mjög gott ef við gætum notað þetta tæki þannig að við gætum alltaf kafað dýpra og séð þá einmitt, eins og nefnt hefur verið, mismun milli kynja, hvar börn standa, jafnvel væri hægt að horfa eftir landshlutum. Það kann að vera önnur þróun einhvers staðar úti á landi en á höfuðborgarsvæðinu. Ef við getum notað þetta mælitæki á þann hátt held ég að við gætum bætt velferð íslensks samfélags. Mig langar líka að minnast á það sem ég hef minnst á áður í þessum ræðustóli, það hvað mér fannst ótrúlega furðulegt að sjá að lífslíkur Íslendinga við góða heilsu hafa breyst töluvert frá hruni. Þannig er hægt að segja að konur hafi í rauninni tapað tveimur árum við góða heilsu en karlar grætt tvö og hálft ár við góða heilsu frá hruni. Þetta finnst mér nauðsynlegt að kafa dýpra í og það hljótum við að þurfa að skoða bæði út frá heilbrigðiskerfi okkar og velferðarkerfi, sem og meta andlega heilsu þar sem andleg heilsa kvenna á ákveðnum aldri er mjög slök miðað við það sem við berum okkur saman við annars staðar, eða lækkun hlutfalls þess sorps sem fer til endurvinnslu. Hvernig stendur á því að á tímum umhverfisbyltingar fer hlutfall þess sorps sem fer til endurvinnslu lækkandi? Allt eru þetta mælikvarðar sem við þurfum að kafa dýpra í og munu vonandi nýtast okkur til að byggja upp enn betra samfélag hér á landi.

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og mælist til þess að hv. þingmenn þýði hugtök ef þeir telja sig þurfa að grípa til erlendra hugtaka. Forseti hefur meira umburðarlyndi fyrir fræðiheitum á latínu eins og kom við sögu áðan þegar nefndur var til sögunnar homo economicus.

Herra forseti. Ég þakka mikilvæga umræðu. Efni þessarar skýrslu, Mælikvarðar um hagsæld og lífsgæði, er gleðiefni. Það er með ólíkindum hversu lengi samfélagið hefur tosast áfram, látið mikinn yfir velsæld og stuðst mest bara við hráa, einfalda þætti eins og hina efnahagslegu, vergu landsframleiðslu eða stærð hagkerfisins, og uppi hefur verið stöðug krafa um vöxt, hagvöxt, meiri og meiri hagvöxt eins og enginn sé morgundagurinn. Það þarf miklu meira til í eftirsókn og leit að raunverulegri velferð. Lengi framan af hefur lítið framboð verið af viðurkenndum mælitækjum til að greina með samræmdum hætti hvernig fólki líður varðandi heilbrigði, húsnæði, hvernig tengsl fólks við aðra eru, um frístundaiðkun, hag fjölskyldunnar, áhugamál og gæði samfélagsins. Þetta eru allt þættir sem skipta miklu um það hvort samfélag telst vera bjargálna, sjálfbjarga, já, sjálfbært. Mælikvarðar sem við erum að tala hér um taka einmitt mið af heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun, um sjálfbærni. Byggt er á þremur meginþáttum sem eru hinir félagslegu, efnahagslegu og umhverfislegu og allnokkrum undirflokkum. Samfélög geta þannig ekki talist öflug og sjálfbær nema að allar þessar stoðir séu styrkar. Láti ein undan riðar kerfið til falls. Þetta þekkjum við af sárri reynslu þegar rýnt er í byggða- og atvinnuþróun hér á landi undanfarna áratugi. Sjávarbyggðir urðu illa úti í kjölfar lagasetningar um stjórn fiskveiða. Þar þykjast menn hafa náð hinum efnahagslegu markmiðum, sömuleiðis hinum umhverfislegu með faglegri nýtingu í sókn fiskstofna. Þriðja mikilvæga stoðin, hin félagslega, varð hins vegar að láta undan, mestmegnis vegna þunga mammons. Afleiðingarnar voru stórfelldar; atvinna og þekking tapaðist, rótgrónar útgerðarbyggðir nánast eyddust, atvinnutæki og fasteignir urðu verðlaus. Þarna var markmiðum um sjálfbærni,  
            

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen þessa umræðu um velsældarhagkerfið og mælikvarða á velsæld og lífsgæði. Ég er sammála því að mikilvægt sé að mæla aðra en efnahagslega þætti þegar fjallað er um hagsæld og lífsgæði þjóðar þó að sú nálgun útiloki ekki að setja slíka lífsgæðamælikvarða í samhengi við klassíska efnahagslega mælikvarða eins og landsframleiðslu og hagvöxt. Það hlýtur ávallt að gilda um alla mælikvarða að þeir verði stýritæki stefnumótunar og við setjum þá í samhengi við hvaða sögu þeir eiga að segja okkur og gefi sterkar vísbendingar um afrakstur eða árangur verkefna, geri okkur kleift að bera okkur saman við til að mynda aðrar þjóðir á þeirri vegferð að bæta samfélag okkar, hvort heldur efnahagslega, félagslega eða, eins og hæstv. forsætisráðherra fór yfir, að mæta áskorunum eins og í loftslagsmálum og umhverfismálum og aðra þá þætti eða ákvarðanir sem hafa áhrif á daglegt líf okkar. Slík notkun mælikvarða tónar afar vel við stefnumótandi lagaumhverfi opinberra fjármála og er jafnan mikið rætt á vettvangi hv. fjárlaganefndar, ekki síst í samtali við ráðuneyti, að við metum aðgerðir á þeim 35 málefnasviðum og yfir 100 málaflokkum með mælikvörðum sem geri kleift að meta miklu skilvirkar en okkur er fært í dag í vinnu við ríkisfjármálaáætlun og fjárlög að meta árangur og ávinning aðgerða. Sjálfbærni hlýtur þar að vera lykilhugtak, hvort sem það á við daglegt líf okkar eða bara ríkisfjármálin sjálf þar sem við horfum á stöðugan raunvöxt útgjalda í krónum talið. Ég fagna því sem hæstv. forsætisráðherra fór yfir um næstu skref og að innleiða eða tengja mælikvarðana skipulagi opinberra fjármála og horfa þegar til næstu ríkisfjármálaáætlunar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Halldóru Mogensen fyrir þessa þörfu umræðu um velsældarhagkerfið á Íslandi. Það má líka segja: Takk fyrir 39 mælikvarða sem eiga að mæla þá velsæld. Við í Flokki fólksins höfum gjarnan talað um vesæld vegna þess að sá markhópur sem við erum sérstaklega stofnuð utan um eru þeir sem standa höllustum fæti í samfélaginu og eiga um sárt að binda. Ég vildi líka sjá, þótt ekki væru nema fimm mælikvarðar á því hér og nú, hvernig við gætum t.d. útrýmt fátækt. Við höfum séð að það er farið að skreyta og undirbúa jólin í Costco fyrir löngu, ekki er ráð nema í tíma sé tekið. Ég veit líka að nú eru þúsundir Íslendinga úti í samfélaginu sem kvíða jólunum. Ég veit líka að við borðum hvorki krónur né prósentur og þegar verið er að segja hve hátt við skorum og að við séum ein af farsælustu þjóðum veraldar hvað lýtur að velsæld getum við ekki horft fram hjá því að þótt við séum alltaf hreint með meðaltal sem sýnir það stendur samt sem áður stór hluti í samfélaginu höllum fæti. Í velsældinni á Íslandi er velsældin sérstaklega smíðuð utan um ákveðinn velsældarhóp. Hinir mega halda áfram að lepja dauðann úr skel. En afskaplega væri það ánægjulegt, virðulegi forseti, ef við ættum þessa mælikvarða sem væru sérstaklega til þess sniðnir að gefa öllum Íslendingum kost á því að taka þátt í þeirri velsæld sem við svo auðveldlega getum búið öllum landsmönnum ef við kjósum svo.

Forseti. Ég verð að segja að mér finnst eiginlega gargandi snilld að hafa átt umræðu hér í þingsal í tæpan klukkutíma um að hagvöxtur sé ekki upphafið og endirinn að öllu sem er mikilvægt í samfélaginu. Þetta er einn af þeim dögum sem mér þykir virkilega gaman að vera þingmaður. Mér finnst mikilvægt að koma því á framfæri. Mér finnst þetta hafa verið mjög gagnleg umræða og mér finnst mikilvægt að það komi fram að eins og ég skil þetta þá skiptir það gríðarlega miklu máli við að útrýma fátækt og útrýma vesæld að við söfnum réttum gögnum. Þetta snýr að því hvernig við högum ríkisfjármálum, hvernig við úthlutum peningum. Það þarf að vera byggt á góðum gögnum. Eins og staðan er núna erum við loksins að horfast í augu við að við höfum ekki safnað þessum gögnum. Við höfum ekki verið að mæla rétta hluti. Það er dálítið ástæðan fyrir þeirri skekkju sem við sjáum í samfélaginu. Þetta snýr að því að tækla raunverulega rót vandans. Þess vegna er þetta svo magnað og þess vegna skiptir það svo miklu máli að við förum rétt að þessu og þess vegna á forsætisráðherra mikið hrós og heiður skilinn og hvatningu í að vinna þetta mál áfram og gera það vel. Ég tek innilega undir með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson varðandi hin holóttu gögn, það er gríðarlega mikilvægt mál. Ég hvet ráðherra til að skoða það vel. Hanna Katrín Friðriksson talar um heim sem hafi verið „hannaður með karla sem mælistiku“. Þetta er svo sannarlega rétt og á vel við um heilbrigðiskerfið. Ég er að renna út á tíma. Það hefur mikið verið talað um það að þegar verið er að þróa lyf hafi karlmenn verið notaðir sem mælistika og þar af leiðandi hafi konur verið að bregðast mjög illa við lyfjum, og ekkert vitað hvers vegna. Svo hefur komið í ljós að þessi lyf hafa allt önnur áhrif á líkama kvenna en karla. Það hefur bara aldrei verið hugsað um þetta eða það skoðað á nokkurn hátt þannig að það skiptir gríðarlega miklu máli að við höfum þetta í huga. Kannski spyr ég hæstv. ráðherra í lokin hvort hún sé, í ljósi þess að það er verið að taka velsæld og snúa yfir í vesæld, 

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu hv. málshefjanda og öðrum hv. þingmönnum fyrir þátttökuna. Ég dreg það út úr umræðunni að hv. þingmenn hafi talað um að það væri gott og vel að hafa mælikvarða en við yrðum að hafa eitthvert inntak á bak við þá mælikvarða. Ég segi á móti: Ef við mælum ekki inntakið er erfiðara að tala af viti um það hvert við viljum stefna. Ég hef lagt á það mikla áherslu í minni tíð sem forsætisráðherra að gögn og upplýsingar eigi að vera undirstaða þeirra ákvarðana sem við tökum. Þess vegna opnuðum við t.d. vefinn tekjusagan.is af því að það skiptir máli að sjá raunverulega hvernig ráðstöfunartekjur hafa þróast. Þar komu fram mjög áhugaverð gögn um tekjur ungs fólks sem eru ekki stöðugt til umræðu hér í þessum sal, en gögnin sýndu að sá hópur hefur dregist aftur úr. Þess vegna held ég að mælikvarðarnir skipti máli. Þegar öllu er á botninn hvolft snúast þeir ekki um sjálfa sig, þeir snúast ekki um tölurnar eða prósenturnar sem við ætlum ekki að borða heldur fólkið á bak við mælikvarðana. Þess vegna skiptir líka máli að þeir séu fjölbreyttir og þó að þjóðarframleiðslan sé einn af mælikvörðunum, sem og hagvöxturinn, skiptir líka máli að horfa á hvernig þjóðin metur heilsu sína andlega, t.d. hverjar væru lífslíkur við góða heilsu eins og Bryndís Haraldsdóttir nefndi áðan. Hvað segir kosningaþátttakan okkur um samfélagið? Hvað með jafnvægið á milli vinnu og einkalífs sem t.d. hv. þm. Björn Leví Gunnarsson gerði að umtalsefni og jafnvægið þar sem hin langa vinnuvika virðist vera einkennandi á Íslandi? Ég held ekki að við séum að byrja á öfugum enda. Hins vegar eigum við að vinna hratt. Þessir vísar eru núna í samráðsgátt stjórnvalda. Þetta eru ekki sérstaklega margir mælikvarðar miðað við aðrar þjóðir. Ein hugmynd sem ég heyrði þegar ég var í sundi um daginn var hvort ekki þyrfti að vera einhver mælikvarði um það hversu hátt hlutfall af matvælum er framleitt á Íslandi og  Að lokum vil ég segja að ég er nokkuð 

Forseti fullvissar hæstv. forsætisráðherra um að það verður farið í saumana á þessu. 
            

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra, Katrínu Jakobsdóttur, fyrir að koma hingað og ræða um jarðir og eignarhald á landi og þar með mögulegar leiðir til að hafa áhrif á eignarhald, landnýtingu og verðmætasköpun af landi. Land er auðlind, landið sjálft, jarðvegurinn og gróðurinn sem þar þrífst. Fyrir tæpu ári átti ég hér orðastað við hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um eignarhald á bújörðum og mögulegar takmarkanir á því samkvæmt ákvæðum ábúðar- og jarðalaga. Sú umræða fór fram í kjölfar þess að starfshópur um endurskoðun eignarhalds á bújörðum skilaði af sér tillögum og skýrslu. Í framhaldinu var sett af stað vinna á vegum forsætisráðuneytisins. Í maí sl. ræddi ég svo stöðu þeirrar vinnu við hæstv. forsætisráðherra í fyrirspurnatíma en verð að viðurkenna að það hefur valdið mér ákveðnum vonbrigðum að við skulum ekki enn vera farin að sjá niðurstöður úr vinnunni hér á Alþingi. Mér er þó kunnugt um að vinnan er í gangi og það er kærkomið að fá þetta tækifæri til að ræða framvindu hennar í þingsal og fá frekari upplýsingar. Mig langar því að spyrja: Hver er staðan í vinnu á vegum forsætisráðuneytisins við gerð skýrari lagaramma fyrir jarða- og landaviðskipti? Er vinnan sem fram fer bundin við jarða- og ábúðarlög eða falla fleiri aðgerðir og verkefni þar undir? Eins og kunnugt er hef ég ásamt þingflokki Framsóknar lagt fram þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun til styrkingar á lagaumgjörð og reglum um ráðstöfun og nýtingu auðlinda á landi ásamt aðgerðum til að styrkja grundvöll til eftirfylgni slíkra reglna. Aðgerðaáætlunin hefur það að markmiði að tryggja eignarhald landsmanna á jörðum, þ.e. auðlindum á Íslandi, ásamt því að skapa frekari tækifæri til heilsársbúsetu í dreifbýli og til fjölbreyttrar, sjálfbærrar landnýtingar og matvælaframleiðslu í landinu. Tillagan felur í sér sjö verkefni og aðgerðir sem öllum er ætlað að bæta umsýslu lands því að það eru ekki til nein ein töfralausn til að bæta umgjörðina. Lög, stjórntæki og verklag verður að mynda eina heild ef vel á að takast til. Verkefnin eru: 1. Lögfestar verði reglur um að skilgreind tengsl við Ísland séu forsenda fyrir eignarhaldi á jörðum hér á landi og um takmarkanir á fjölda jarðeigna í eigu sama aðila. Svo virðist sem gengið hafi verið lengra í að opna heimildir til kaupa á landi hér en skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum gera ráð fyrir. Þrátt fyrir að EES-samningnum sé ætlað að tryggja réttindi einstaklinga og lögaðila gerir hann einnig ráð fyrir því að stjórnvöldum sé heimilt að takmarka réttindi þessara aðila. Heimilt er að takmarka eignarhald á fasteignum með lögum og án bótaskyldu á grundvelli skilgreindra markmiða sem byggjast á almannahagsmunum. Það á við um markmiðið sem ætlað er að tryggja skipulag tiltekinna svæða, landbúnað og rekstur bújarða, búsetu á tilteknum svæðum allt árið, umhverfisvernd og vernd sérstakra menningarsvæða. Fyrirmyndir að slíkum reglum má sækja til nágrannalanda. 2. Jarðakaup verði leyfisskyld. Með því verði aðkoma ríkis og sveitarfélaga að aðilaskiptum að landi tryggð svo mögulegt verði að fylgja eftir ákvæðum laga og skipulags. Einnig verði skoðað hvort rétt sé að endurvekja forkaupsrétt sveitarfélaga að jörðum. 3. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið flýti gerð leiðbeininga um flokkun landbúnaðarlands og móti leiðir til að skilgreina búsetuskyldu í dreifbýli við skipulagsgerð. Í rauninni er ætlunin að þetta sé gert í landsskipulagsstefnu í samvinnu umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, Skipulagsstofnunar, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Landgræðslunnar, Skógræktarinnar og Bændasamtakanna. Þessu verkefni þarf einfaldlega að flýta. 4. Löggjöf á sviði skráningar landeigna og eignamarka verði endurskoðuð og bætt. 5. Fasteignamat í dreifbýli verði uppfært en dæmi er um að fasteignamat jarða hafi ekki verið uppfært í áratugi. Það mætti nýta sem stjórntæki. 6. Komið verði á lánasjóði vegna jarðakaupa. 7. Lög er varða ráðstöfun jarða og auðlinda á landi verði endurskoðuð í ljósi framvindu annarra aðgerða og reynslu af lögunum. Það þarf m.a. að tryggja betur að tekjur af landi og hlunnindum skili sér til þeirra sem vilja búa í dreifbýli og til dreifbýlissamfélaganna. Mér leikur því einnig forvitni 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sem spyr um stöðu vinnu á vegum forsætisráðuneytis við gerð skýrari lagaramma fyrir jarða- og landaviðskipti. Ég ætla að fara yfir stöðu þeirrar vinnu eins og hún liggur fyrir núna. Það hefur komið fram í máli mínu í þingsal á fyrri stigum að það er alveg ljóst að ef við viljum horfa á þessi mál verðum við að horfa á þau heildstætt. Þau snúast ekki um einhvern einn lagabálk. Nánar tiltekið er það sérstakt úrlausnarefni í fyrsta lagi hvað varðar aðila utan EES-svæðisins, þ.e. innan EES gildir samræmt regluverk um mál á því sviði en fyrir aðila utan EES er það ekki. Fyrir liggur að unnið hefur verið að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 19/1966. Í þeim lögum er að meginstefnu byggt á því að ríkisfang sé skilyrði þess að geta öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteign hér á landi. Frá því skilyrði eru veigamiklar undantekningar og þá vitna ég til réttar EES-aðila. Það sem ég tel mikilvægt að Alþingi taki afstöðu til er hvort setja eigi fram með skýrum hætti stefnu löggjafans hvað varðar það hvaða skilyrði eigi að vera fyrir því að aðilar utan EES geti keypt hér land eða fasteignir. Eins og þetta hefur verið hefur verið tiltölulega opin heimild þar sem er ekki skilgreint nákvæmlega í lögum hvaða skilyrði eigi að setja. Sjálfri finnst mér eðlilegt að það sé skilgreint nánar í lögum þannig að vilji löggjafans liggi fyrir, óháð því hver fer með framkvæmdarvaldið á hverjum tíma, en þau skilyrði snúast sem sagt um undanþágur frá þeim lögum hvað varðar aðila utan EES. Ef við viljum horfa heildstætt á endurskoðun lagaumhverfis um eignarhald og nýtingu fasteigna liggur það fyrir, af því að hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir spurði sérstaklega hvort vinnan væri bundin við jarða- og ábúðarlög, að vissulega kemur hún inn á jarða- og ábúðarlög en einnig skipulagslög, lög um náttúruvernd og lög sem snúa að skráningu á eignarhaldi fasteigna, t.d. lög nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna. Þá kæmi til álita að mínu viti að leggja fram sérstakt frumvarp um landeignaskrá þar sem íslenskt landsvæði yrði flokkað eftir nýtingu og nýtingarmöguleikum. Miklar breytingar voru gerðar á jarðalögum árið 2004, m.a. vegna ábendinga frá Eftirlitsstofnun EFTA hvað varðar aðild okkar að EES. Að því er varðar jarðalögin sérstaklega þarf að taka til skoðunar hvort ástæða sé til að taka upp á ný forkaupsrétt sveitarfélaga, sem var felldur úr lögunum í meðförum þingsins við þá umræðu, og hvaða skilyrðum hann yrði bundinn. Eins yrði að taka til skoðunar hvort ástæða væri til að takmarka fjölda eða stærð jarða sem einn eða tengdir aðilar geta eignast. Þá þarf að taka til skoðunar hvort einhverjar heimildir eigi að vera til þess að taka jarðir úr landbúnaðarnotum. Eitt af því sem þarf að taka til skoðunar er eignarhald félaga að jörðum en erfitt getur reynst að hafa yfirlit yfir raunverulegt eignarhald slíkra félaga þó að frumvarp frá ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra sem varð að lögum að hálfu í vor um raunverulega eigendur muni leiða til töluverðra framfara hvað þau mál varðar. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að fyrir liggi skýrar upplýsingar um það hverjir séu raunverulegir eigendur slíkra félaga á hverjum tíma og þar með landareigna. Ég tel að það hafi tafið eðlilega og heilbrigða pólitíska umræðu um þessi mál og flækst fyrir hvað þau heyra undir mörg ráðuneyti. Ég hef fengið lögfræðinga til að vinna að tillögum sem verða ræddar í ríkisstjórn en það liggur ekki fyrir hvort sérstök frumvörp verða á öllum þeim sviðum eða hvort um verður að ræða bandorm sem yrði lagður fram af mér sem myndi þá ná til allra þessara ólíku málaflokka. Stóra málið í þessu er að hvorki stjórnarskráin og ákvæði hennar um eignarrétt né EES-samningurinn og ákvæði hans um sambærileg réttindi innan EES-svæðisins útiloka að löggjafinn setji reglur um eignarhald og nýtingu fasteigna í þágu almannahagsmuna. Við erum með fjöldamörg dæmi frá samstarfslöndum okkar innan EES, hvort sem það er Danmörk, Noregur, Írland og ég gæti haldið áfram, sem hafa heimildir til handa stjórnvöldum í hverju landi til að grípa til ráðstafana ef um er að ræða of mikla samþjöppun eignarhalds á landi, til að mynda landi sem ætlað er til landbúnaðarnota eða landi sem stjórnvöld á hverjum tíma meta mikilvægt fyrir fullveldishagsmuni sína. Ég held að við höfum því miður sem Alþingi ekki nálgast þetta mál af nægilega mikilli sókndirfsku á undanförnum árum. 

Forseti biður alla þátttakendur, þar á meðal hæstv. ráðherra, að gæta að tímamörkum. Ef til vill þurfa ráðherrar og þingmenn að tala sér til hita.

Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að hefja þessa umræðu um jarðamál og fyrir að fá tækifæri til að taka þátt í þeirri umræðu. Við erum enn og aftur að ræða mál sem hefur brunnið á mönnum misserum og árum saman. Þetta er orðinn nokkurs konar farsi. Hér í dag hlustum við á hv. stjórnarþingmenn og hæstv. ráðherra spyrja og ræða sín á milli um stöðu málsins. Jarðasöfnun og -kaup útlendinga hafa verið í deiglunni lengi og hefur mörgum þótt keyra um þverbak þegar erlendir og fjarlægir aðilar eru í einhverjum tilvikum skráðir eigendur að heilu og hálfu héruðunum ásamt öllum auðlindum sem þeim fylgja. Það er ekki unnt að kenna blessuðum EES-samningnum þarna um vegna þess að í þessum efnum erum við með töluvert rýmri heimildir en nágrannaþjóðir okkar á hinum Norðurlöndunum og það jafnvel þó að sumar þær þjóðir séu aðilar að Evrópusambandinu sem við erum ekki. Því er eðlilegt að spyrja: Hvað kemur í veg fyrir að slíkt frumvarp sé löngu komið fram? Er ekki eðlilegt að tengja búsetu hér á landi við jarðakaup, sérstaklega þegar um stórar jarðir er að ræða þar sem sérstakar auðlindir er að finna eða jarðir í landbúnaðarnotum? Hvert er vandamálið? Fyrir liggja heilmiklar skýrslur um hvað unnt er að gera. Af hverju er þetta hik? Er þetta kannski ákvörðun sem ekki er vilji til að taka? Hversu lengi eigum við að bíða? Er ekki vilji til að breyta lögunum og koma í veg fyrir stórfelld uppkaup erlendra aðila á jörðum hér á landi? Ef það er ekki vilji til þess eiga menn bara að segja það.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir að vekja máls á jarðamálum og eignarhaldi þeirra. Alveg sama hver afstaða fólks er til þessa máls held ég að við getum öll verið sammála um mikilvægi þess að skýra lagarammann fyrir jarða- og landaviðskipti. Við ræddum þetta síðast í nóvember í fyrra og lágu þá fyrir tillögur starfshóps um málið og ári síðar eða allt að því virðist lítið hafa gerst þó að ég fagni því sem kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra um að vinnan sé greinilega í fullum gangi. Við hljótum því að leggja áherslu á að þetta verði drifið af og klárað sem fyrst. Í mínum huga snýst málið reyndar ekki um að tryggja að yfirráð auðlindanna haldist í eigu landsmanna heldur er mikilvægast að gæta þess og tryggja að bújarðir og auðlindir sem þeim kunna að fylgja safnist ekki á hendur fárra einstaklinga hverrar þjóðar svo sem þeir eru. Eignasöfnun á fárra hendur er aldrei eftirsóknarverð og þá verðum við sömuleiðis að hafa í huga þær dýrmætu auðlindir sem jörðum fylgja, eins og til að mynda vatnsréttindi. Ég er því hlynnt því að settar verði einhverjar reglur um hversu mikið land hver og einn má eiga hvort sem um er að ræða Íslendinga eða útlendinga. Eins og kom fram í skýrslu starfshóps um eignarhald á bújörðum hafa önnur Norðurlönd þegar sett slíkar takmarkanir í sína löggjöf, svo sem Noregur og Danmörk en einnig má nefna t.d. Álandseyjar sem eru með nokkuð strangar reglur um búsetu og annað slíkt, jafnvel til að eignast hús. Hvaða leið vilja íslensk stjórnvöld fara? Því þarf ríkisstjórnin að svara og það sem allra fyrst en ég saknaði þess að heyra í annars ástríðufullri ræðu hæstv. forsætisráðherra áðan hvenær hún hyggst ljúka þessari vinnu og leggja málin fyrir þingið.

Hæstv. forseti. Ég held að tilefni þessarar umræðu sé öllum ljóst, samþjöppun á eignarhaldi á jörðum á Íslandi. Ég var að glugga í Öldina okkar í gærkvöldi og lesa um 15. öldina. Þá átti Loftur ríki Guttormsson rúmlega 100 eignir og það þótti ekkert tiltökumál. Ég er alveg sammála því að það þarf að hafa reglur sem takmarka samþjöppun á jörðum. Við höfum ýmis ráð til þess. Það var hárrétt hjá hæstv. forsætisráðherra áðan að hvorki stjórnarskráin né EES-samningurinn takmarkar það. Við þurfum hins vegar að greina vandann. Við þurfum að vita hver vandinn er ef hann er fyrir hendi. Er orðin óeðlileg samþjöppun? Við þurfum að passa líka, hæstv. forsætisráðherra, að það sé eðlilegt verð á þessum jörðum. Það er að mörgu að gæta. Ég bind miklar vonir við undirbúningsvinnu um að setja einhverjar reglur. Þetta skiptir máli og fer vítt og breitt um sviðið, skipulagslög, jarða- og ábúðarlög, umhverfislög o.s.frv. Þetta er ekki einfalt verk en ég tel mikilvægt að farið sé í það þannig að við búum til eitthvert umhverfi þar sem jafnræðis er gætt og allir standa jafnt að vígi en tryggjum samt eðlilegt umhverfi við sölu á eignum eða jörðum á markaði. 

Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, kærlega fyrir að hefja umræðuna. Þetta er tilfinningalegt mál. Okkur þykir öllum vænt um landið okkar og ég get alveg séð fyrir mér að þetta gæti orðið jafn mikið tilfinningamál og umræðan varð um orkupakka þrjú. Jarðir og lendur á Íslandi - það er alveg þess vert að skoða hvort við þurfum, einmitt í ljósi þess að við viljum vera fullvalda þjóð í eigin landi, að endurskoða þau mál. Ég get ekki alveg tekið undir allt í þingsályktunartillögunni sem var lögð fram af málshefjanda og fleirum á sínum tíma því að ég held að við þurfum að skoða í upphafi hvert markmiðið sé. Á markmiðið að vera að koma í veg fyrir að útlendingar eignist land? Á að koma í veg fyrir að of mikið af landi safnist á fárra hendur? Á að koma í veg fyrir að bújörðum fækki enn frekar? Eða á að koma í veg fyrir auðkýfinga, hverra landa sem þeir eru? Það þurfum við að hugsa vandlega. Þetta geta verið mikil inngrip á markað og markaðurinn er markaður og inngrip eru oft viðkvæm. En það er alveg sama hvaða markmið við sammælumst um, því verður varla náð með vistarbandi. Mér leist mjög vel á svör forsætisráðherra áðan. Ég vildi benda henni sérstaklega á þau flottu landupplýsingakerfi sem við eigum nú þegar og gætum nýtt okkur í þessari vinnu og í betri skipulagsmálum til framtíðar. Við erum með LUKR-kerfi Reykjavíkurborgar, Granna nefni ég, og við eigum þau kerfi. Það er bara spurning um að hafa réttu gögnin og réttu upplýsingarnar. En varðandi eyðijarðir og annað þess háttar 

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa spunnist talsverðar umræður um hugsanleg áhrif samþjöppunar eignarhalds á jörðum og vaxandi eignarhalds útlendinga á jarðnæði. Umræður um eignarhald útlendinga eru ekki nýjar af nálinni en að mínu mati hefur farið minna fyrir umræðu í gegnum tíðina um möguleg áhrif samþjöppunar eignarhalds á jörðum. Það er mín skoðun að aðilaskipti á jörðum eigi að vera sem frjálsust. Þau hljóta þó eins og önnur eignarréttindi að lúta þeim takmörkunum, og þeim takmörkunum einum, sem snerta almannahagsmuni. Ráðherrar og þingmenn núverandi stjórnarflokka hafa ítrekað lýst þeim skoðunum að takmarka eigi viðskipti með jarðir til að útiloka menn og konur af erlendu þjóðerni frá því að geta átt jarðir á Íslandi. Jafnframt hafa sömu flokkar og stjórnarþingmenn þeirra talið að það eigi að útiloka menn og konur frá því að eignast jarðnæði á Íslandi ef þau teljist vera auðug án þess að skilgreina nákvæmlega hvar markalínan er á milli auðugra og annarra. Slík flokkun fólks í hæft og óhæft eða verðugt og óverðugt til að eiga jarðir hefur lítið að gera að mínu mati með almannahagsmuni. Helsta hættan sem blasir við í þeim efnum sem um ræðir er samþjöppun eignarhalds. Hún getur á þessu sviði, nákvæmlega eins og á öllum öðrum, orðið of mikil og um leið dregið úr samkeppni og hamlað frumkvöðlakrafti, líka m.a. sem tengist landnytjum. Samkeppni, kraftur frumkvöðla og máttur nýsköpunar eru hagsmunir af því tagi sem rétt er að verja í þágu heildarinnar. Þess vegna tel ég rétt að farið verði gaumgæfilega yfir þessi atriði sem margir hverjir hafa imprað hér á, m.a. að huga að því hvort það sé hámark á eignarhaldi einstaklinga, hvort sem eru útlendingar eða Íslendingar, sem við setjum í lög og við reynum þá að finna út úr því hvert það hámark er. Ég vil einnig geta þess að með ýmsum hætti innan Evrópska efnahagssvæðisins 

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir þessa umræðu og forsætisráðherra fyrir að taka þátt í henni. Það sem ég verð eiginlega að benda á og mér finnst að við ættum að taka algjörlega til fyrirmyndar í þessum málum í sambandi við jarðareignir eru Danir. Danmörk er með frábærar reglur um þetta og alveg skýrar reglur um það að ef maður ætlar að kaupa bújörð þar verður maður að nýta hana og búa á henni. Síðan eru þeir líka með frábærar reglur um það ef maður ætlar að kaupa íbúð í einhverjum smábæ í Danmörku að þá verður maður að hafa verið í Danmörku einhvern tíma, maður verður að hafa tengsl og verður að búa þar. Það sem ég furða mig kannski mest á í þessari umræðu er eignarkomplexarnir. Hverjir eiga Ísland? Getum við keypt Ísland eins og það leggur sig? Þurfum við ekki að fara að spyrja okkur að því af hverju við þurfum að selja landið? Af hverju má ekki bara vera nýtingarréttur á landi? Er það ekki þjóðin sem á Ísland? Af hverju þarf að kaupa allt og negla það niður að einhver eigi landið og hann megi gera liggur við það sem hann vill? Og hvað á hann þá? Rigninguna? Vindinn? Á hann allt sem varðar viðkomandi landsvæði? Við verðum líka að hugsa aðeins út fyrir kassann og spyrja okkur: Hvernig ætlum við að láta landið nýtast, hverjir eiga að nýta það og hvernig? Ég segi fyrir mitt leyti að ég held að samþjöppun eins og er núna þar sem menn eru að kaupa upp heilu laxveiðiárnar til þess að - í hvaða tilgangi? Við vitum það ekki. En ég spyr: Þegar einstaklingur sem kaupir jörð fellur frá, hvað verður þá um hana? Hann getur verið með góðan tilgang en við vitum ekkert hvaða tilgang sá einstaklingur sem tekur við hefur. Við verðum að passa okkur og sjá til þess að það sé í lögum, að það sé á hreinu að fólk sem eignast slíkar jarðir muni nýta þær til góðs.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa þörfu umræðu. Hvert er markmiðið? spurði hv. þm. Álfheiður Eymarsdóttir. Væntanlega er markmiðið að reyna að halda byggð í landinu og að við getum nýtt auðlindir okkar áfram í framtíðinni eins og við höfum gert og gerum núna. En ég ætla að grípa niður í þingsályktunartillögu um aðgerðaáætlun í jarðamálum sem þingflokkur Framsóknarflokksins stendur að. Ég ætla að koma hérna að lið nr. 6. Hann fjallar um að komið verði á fót lánasjóði vegna jarðakaupa. Og af hverju er það þarft? Jú, í ljósi þess að nýverið kom fram hjá fjármálaráðuneytinu að það ætti t.d. einnig að endurskoða eigendastefnu ríkisins á jörðum. Því tel ég að slíkur lánasjóður sé æskilegur og vel umræðunnar virði. Við getum horft á það þannig varðandi þann lánasjóð að einungis verði lánað út á land, lánin verði til langs tíma og viðkomandi aðili borgi ekki af höfuðstólnum heldur hvíli lánið eingöngu á jörðinni sem slíkri og menn borgi í sjálfu sér fyrir afnotin af fjármagninu, þ.e. vexti. Ég tel að með 

Herra forseti. Ég tel það slæma þróun að fáir aðilar eignist stór landsvæði burt séð frá þjóðerni. Besta fyrirkomulagið er að bændur eigi sínar jarðir og nytji þær. Þeir eru bestu vörslumenn landsins. Við höfum séð þessa neikvæðu þróun jarðasöfnunar erlendis og þurfum að koma í veg fyrir að sú þróun haldi áfram hér eins og verið hefur. Við viljum ekki veikja búsetu á góðum bújörðum í sveitum og að hér verði til stétt nýrra leiguliða. Það þarf að vera hægt að fylgjast með eignarhaldi jarða en það er mjög erfitt í dag. Það mætti skoða skattlagningu til að koma í veg fyrir jarðasöfnun þar sem jarðir eru teknar úr landbúnaðarnotkun. Í dag eru gríðarstórar jarðir með lágt fasteignamat, jarðir sem hafa gengið kaupum og sölum fyrir hundruð milljóna. Það þarf að setja t.d. laxveiðihlunnindi með betri hætti inn í verðmæti jarða og við skulum muna að laxveiðar voru byggðar upp á samfélagslegum grunni. Þegar jarðir eru nýttar til búskapar ættu fasteignagjöldin að endurspegla það að arðurinn verður eftir í samfélaginu sem ekki gildir um eignarhaldsfélög sem safna að sér bújörðum. Við ræðum mikið um kolefnisbindingu í þessum sal. Bændur gegna lykilhlutverki í þeirri vinnu í sveitum landsins. Það eru bændur sem stunda landgræðslu og hafa gegnt hlutverki landvarða í gegnum árin en ekki breskir eða íslenskir auðmenn. Við skulum líka muna það. Við verðum að stoppa þessa jarðasöfnun af áður en við verðum búin að missa þessa þróun úr böndunum með tilheyrandi byggðaröskun. Ég treysti því að það frumvarp sem hæstv. forsætisráðherra mun leggja fram, hvort sem það verður í formi bandorms eða með öðrum hætti, verði til að stoppa af þessa neikvæðu þróun strax.

Herra forseti. Það er kaldhæðni örlaganna að á sama tíma og við höfum verið að fagna 100 ára afmæli fullveldis skulum við horfa á eftir landinu okkar í hendur útlendinga sem ekki vilja byggja það. Stjórnvöld hafa staðið álengdar og horft aðgerðalaus á. Í fjölmörgum ríkjum eru settar takmarkanir á jarðakaup erlendra aðila hvað stærð lands og fjölda jarða varðar. Sjálfsagt og eðlilegt er að setja takmarkanir hér á landi með sama hætti. Það má t.d. nefna að í Austurríki, sem er í Evrópusambandinu, er sérstakur kvóti á landakaupum. Þar er ekki hægt að safna að sér fjölmörgum jörðum og er ágætt að minna á að á Íslandi á einn auðmaður yfir 40 jarðir. Þetta er þróun sem er grátlegt að horfa upp á, herra forseti, og því miður hefði verið hægt að grípa inn í þetta mál miklu fyrr. Árið 2013 skipaði þáverandi ríkisstjórn nefnd til að endurskoða lögin um eignarrétt og afnotarétt fasteigna, nr. 19/1966. Þetta er vönduð skýrsla og í henni eru tillögur um hvernig hægt sé að bregðast við ástandinu. Liðin eru fimm ár síðan skýrslan var birt og ekkert hefur gerst í málinu. Í henni eru mjög góðar tillögur, t.d. er eitt einfalt atriði sem hefði verið hægt að gera sem stenst fullkomlega EES-samninginn, að setja búsetukröfuákvæði inn í lögin. Það er ekki flókið að gera kröfu um að þeir sem kaupa jarðir búi þar. Það var hins vegar ekki gert. Það þarf ekki heila nefnd, það þarf ekki viðamikla þingsályktunartillögu til að taka á því máli. Nei, herra forseti, það er einfalt að gera þetta og þar hafa stjórnvöld því miður sofið algjörlega á verðinum. 

Herra forseti. Við þurfum að sjálfsögðu almenn lög um jarðir, nýtingu þeirra, umgengni um þær og almenning. Fyrst og fremst þurfum við þó að takmarka hömlulausa jarðasölu einstaklinga og félaga, algjörlega burt séð frá þjóðerni. Í sjálfu sér finnst mér ekki skipta öllu máli í öllum tilfellum hvort einstaklingar kaupi jarðir án þess að hafa fasta búsetu. Það er alveg hægt að fara illa með jörð þó að fólk búi á henni. Við hljótum að leita leiða til að sporna gegn mjög stórum uppkaupum aðila með jafnvel óskýr áform sem ásælast heilu sveitirnar. Ég held að það skipti ekki öllu máli hvort þetta séu endilega íslenskir eða erlendir aðilar. Mér hugnast einfaldlega ekki að jarðir þjappist takmarkalaust og sífellt á færri hendur, ekki frekar en mér hugnast að auðlindir okkar eða auðmagnið safnist á færri hendur. Við þurfum að taka á öllu þessu. Það má svo sem alveg spyrja hvort við þurfum að þrengja eitthvert skilyrði þegar um er að ræða mjög stórfelld jarðakaup einstaklinga sem hafa engin sýnileg tengsl við svæðið eða annað, ég veit það ekki. Aðalatriðið er að almenn lög séu í gildi. Nýting leiðir ekki alltaf til þess að farið sé vel með jörðina eins og dæmin sýna. Hæstv. forseti gaf fyrr í dag leyfi til að sletta latínu í staðinn fyrir ensku og ég held að ég að ætti enda á því að segja: Terra sphaerica est. 
            

Herra forseti. Ég hygg að landakaup útlendinga eða söfnun þeirra á landi sé ekkert meira vandamál í sjálfu sér en uppkaup íslenskra fjárfesta, auðmanna eða hvað menn vilja kalla þá. Ég hygg að hagsmunir t.d. íbúa í Vopnafirði séu ekkert verr staddir þó að enskur maður eigi þar nokkrar jarðir en ef það væri Íslendingur. Íslendingur myndi ekki tryggja þá frekar. Vandinn virðist fremur liggja í því að koma í veg fyrir það að saman safnist á fáar hendur jarðir sem eru auðugar af náttúruauðlindum, laxveiðiréttindum, vatnsréttindum o.s.frv. Það er eitthvað sem við eigum að huga að, það er hægt að gera. Til dæmis er leið sem hv. þm. Haraldur Benediktsson og ég höfum lagt til sem er að takmarka atkvæðisrétt í veiðifélögum og ég veit að hæstv. landbúnaðarráðherra hefur tekið það mál upp á sína arma. Við höfum líka lagt fram frumvarp sem auðveldar kynslóðaskipti í atvinnurekstri, þar á meðal í búrekstri, og það er eitthvað sem á að athuga. Ég hygg að það eigi að athuga hvort við eigum ekki að setja í lög að það myndist engar skattalegar kvaðir við kynslóðaskipti á bújörðum, enda sé búrekstri haldið áfram í ákveðinn tíma, 10–15 ár eða svo. Þá má líka velta því fyrir sér hvort við séum ekki með fyrirmynd í lögum um fjöleignarhús sem í eru skyldur íbúa gagnvart nágrönnum sínum og hvort eigi að yfirfara þau t.d. á jarðaeigendur, skyldur er viðkoma t.d. að halda girðingar, 

Herra forseti. Margt hefur komið fram. Ég er alveg á móti því að bregðast við eftir að eitthvað gerist en ég fagna því að verið sé að skoða þetta mál og að við setjum almennan ramma fyrir fram. Það á að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í hann, segir einhvers staðar. Ég vara eindregið við ábúðarskyldu landeigenda. Ég tek bara sem dæmi gamla bóndann sem vill fara á mölina eða í þéttbýlið, á hjúkrunarheimilið, og leigja syni eða dóttur jörðina. Ef það væri ábúðarskylda landeigandans sjálfs væri það ekki hægt. Það eru óásættanleg inngrip í markað. Ef við gerum undantekningu á þessu og leyfum leigu á jörðum verðum við að átta okkur á því að þá getum við í sambandi við erlenda eignarhaldið endað í eins konar lénsskipulagi þar sem erlendi auðkýfingurinn leigir vesælu Íslendingunum landið. Ég held að við séum almennt sammála um markmiðin en við erum ósammála um leiðirnar að þeim. Ég er alveg sannfærð um að þessu verður ekki náð með vistarbandi. Við höfum fordæmi fyrir hvoru tveggja úr fiskveiðistjórnarkerfinu okkar, úr sjávarútvegsmálunum. Þar erum við bæði með takmörkun á erlendu eignarhaldi og með varnagla við uppsöfnun eða samþjöppun á heildareign. Þetta gætu verið fordæmi. Ég vil samt sem áður vara við því að við þrengjum um of að landa- og jarðakaupum. Ég get ekki alveg séð muninn á því hvort hollenskt fasteignafélag á miðbæinn í Reykjavík eða Gamma. 

Herra forseti. Ég fagna þeim tóni sem ég heyri í þinginu. Fólk er að hverfa svolítið frá því að binda eignarhald á jörðum við það að Íslendingar einir geti átt jörðina. Ég vona að ég skilji meiri hluta þingheims rétt. Mesta ógnin er hin mikla samþjöppun á eignarhaldi á jörðum, sama hvort þær eru í eigu útlendinga eða Íslendinga. Við þurfum að finna leiðir og mér finnst ég greina hér ákveðinn grunntón sem við getum væntanlega sameinast um að skoða enn frekar. Ég sé ekki að eignarhald útlendinga snúist um fullveldi þjóðarinnar, það er mjög erfitt að sjá tengingu við það að fullveldi þjóðarinnar skerðist vegna þess eignarhalds. Við verðum engu að síður að vera vel með á nótunum og skoða þetta sérstaklega innan þjóðaröryggisráðs í ljósi þess að við vitum að erlend ríki, beint og óbeint, seilast á ákveðnum sviðum inn í tiltekin ríki, hvort sem það er í gegnum hafnir eða flugvelli. Ég beini því til hæstv. forsætisráðherra að þjóðaröryggisráð fylgist vel með því hvað á sér stað til að mynda í Finnafirði. Stóra myndin er sú að ég tel mikilsvert að við sammælumst um að hættan sé ekki útlendingarnir, hættan er ekki einhverjir óskilgreindir, vondir, auðugir menn, heldur er hættan samþjöppun á eignarhaldi. Ég held að við ættum að geta sameinast um að finna einhver viðmið eins og hefur verið gert í sjávarútveginum. Þó að þar þurfi að skerpa á reglum var hugsunin sú að með 12% aflahlutdeildarhámarksþaki væri verið að passa upp á að dreifing heimildanna væri meiri og að þær væru ekki bara á höndum fáeinna. Mér finnst margt jákvætt í þessari umræðu. Ég verð að viðurkenna að ég óttaðist að við værum að fara út í uppboð á þjóðernispopúlisma en svo er ekki. Það er miklu frekar að við getum sammælst eftir þessa umræðu um skynsamlegar leiðir þegar kemur að landnytjum okkar Íslendinga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin og öðrum sem tóku þátt í umræðunni. Hún hefur verið mjög góð og töluvert dýpri og yfirgripsmeiri en þegar við ræddum þessi mál fyrir tæpu ári. Ég er líka mjög ánægð að heyra hversu sókndjörf forsætisráðherra er. Það er mikilvægt að vinna málið heildstætt. Þetta er víðtækt verkefni og margir þurfa að koma að því. Við sjáum hvað umræðan hefur breyst á einu ári og hún mun skila okkur betri niðurstöðu fyrir vikið. Það er ótrúlegur samhljómur í umræðunni og ég held að hún hljóti að vera leiðbeinandi um framhaldið. Það er alveg ljóst að stjórnvöld geta beitt ýmsum tækjum til að hafa áhrif á ráðstöfun lands. Mikilvægt er að við tökum grundvallarákvörðun um hvernig við ætlum að gera það og með hvaða markmiðum þar sem almannahagsmunir eru alltaf leiðarljósið. Ég fagna hverju skrefi sem við stígum og sennilega þurfa þau að vera mörg, hugsanlega smá skref, einhver stór og önnur smærri. Samhliða þurfum við að átta okkur á því hvaða forsendur við getum lagt til grundvallar. Það þarf að vera skýrt hvernig við viljum nýta auðlindir á landi til lengri tíma og hvernig við sköpum því lagaramma. Vandinn er samþjöppunin, eins og fram hefur komið, en einnig felst vandi í því ef eignarhaldið er alltaf fjarri jörðinni. Í einhverjum tilfellum væri hægt að setja búsetuskyldu á jörðina, annars staðar væri það búsetuskylda innan sveitarfélags, hugsanlega á einhverjum skika. Síðan finnst mér grundvallaratriði að starfsemi sé á landinu svipuð og er í skilyrðum landanna hér í kring. Góð og ígrunduð stjórn lands og jarðeigna er grundvallarþáttur í efnahagslegri þróun samfélaga og sjálfbærri nýtingu náttúrunnar og nýsköpun. Það er verkefni stjórnvalda að tryggja það.

Herra forseti. Ég þakka fyrir mjög góðar umræður. Hv. þingmenn ræddu aðeins um markmið lagabreytinga og því vil ég í fyrsta lagi segja að ég lít svo á að markmið lagabreytinga hljóti að vera að styrkja lagaumhverfi um eignarhald og nýtingu fasteigna, m.a. þau stjórntæki sem stjórnvöld hafa til að ýta undir þjóðhagslega hagkvæma nýtingu á fasteignum landsins og landgæðum í samræmi við almannahagsmuni. Þegar ég tala um fullveldishagsmuni eiga þeir ekki eingöngu við um erlenda fjárfesta, bara svo það sé algjörlega skýrt, heldur snúast þeir almennt um samþjöppun lands undir tilteknum einstaklingum eða félögum í eigu einstaklinga alveg óháð þjóðerni. Of mikil samþjöppun lands algjörlega óháð þjóðerni varðar líka fullveldishagsmuni. Hins vegar er markmiðið með endurskoðuninni líka að bæta gagnsæi eignarhalds fasteigna og yfirsýn stjórnvalda í þeim efnum. Það er eðlileg og nauðsynleg krafa að það liggi ljóst fyrir hverjir eiga íslenskt land og landgæði, m.a. í gegnum fyrirtæki. Árið 2019 voru 1.335 jarðir af 7.703 jörðum, þ.e. 17%, í eigu lögaðila. Þá eru aðrar fasteignir, t.d. íbúðarhúsnæði, ekki meðtaldar. Árið 2009, fyrir tíu árum, var fjöldinn 908 sem gerir 47% fjölgun á einum áratug þar sem við sjáum fjölgun á eignarhaldi í höndum lögaðila. Ég verð að segja að mér fannst merkilegt að heyra hv. þingmenn Miðflokksins vera mjög hissa á því hve langan tíma þetta hefur tekið og vísa í skýrslu frá 2014 sem ekkert hefur verið gert með þegar formaður þeirra, hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, var einmitt forsætisráðherra. Ég sé að þeir hv. þingmenn eru ekki í salnum en væru þeir í salnum myndi ég vísa þeirri gagnrýni til föðurhúsanna og biðja þá að ræða þetta á þingflokksfundi Miðflokksins fremur en að kvarta yfir því sem aðrir eru þó að gera. Hér töluðu hv. þingmenn um laxveiðiréttindi og ég vil nefna að það er sömuleiðis til skoðunar hjá þeim sérfræðingum sem eru að fara yfir þessi mál. Ég náði ekki að fara yfir öll þau mál sem þar eru til skoðunar. Ég