Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Einar Arnórsson Að umræðunni lokinni legg jeg til, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Jeg ætla að gera stutta grein fyrir brtt. allsherjarnefndar, á þgskj. 251. 1. brtt., að 3. málsgr. 3. gr. falli burt, stendur í sambandi við 4. brtt., um að inn í frv. bætist ný gr., er verði 9. gr., svo hljóðandi: »Matsmenn ákveða sjálfir þóknun sína. Nú verður ágreiningur um hana, og fellir þá stjórnarráðið fullnaðarúrskurð um þann ágreining«. Brtt. sýnir, að matsmenn verða yfirleitt bærir um að ákveða þóknun sína, í samræmi við frv., eins og það kom frá háttv.Ed. En nefndinni þótti rjett að láta matsmennina ekki vera alveg einráða, heldur sje hægt að skjóta ágreiningi um kaup þeirra undir úrskurð stjórnarráðsins. Hún telur óviðkunnanlegt að gefa einstökum mönnum óáfrýjanlegt úrskurðarvald um borgun til sjálfra sín, og hefir því lagt til, að skjóta megi þessu undir úrskurð stjórnarráðsins, ef ágreiningur verður. Þá er 2. brtt., við 7. gr., um að í stað 2000 komi 10000. Eftir frv. stjórnarinnar, og eins og frv. kom frá háttv.Ed., þurftu námsbætur ekki að vera meiri en 2000 kr. til þess, að heimta mætti sjerstakt yfirmat. En sjerstakt yfirmat er dýrt og því virðist rjett að færa þessa upphæð upp. 2000 kr. þola ekki svo mikinn kostnað. Yfirmatið skipa 2 menn með sjerþekkingu og 1 dómari úr yfirrjetti. Ef þeir búa fjarri staðnum, sem mat á að fara fram á, getur þetta mat orðið afardýrt, svo að 10000 kr. lágmark er ekki ofhátt. 2000 kr. er því altof lág upphæð. 3. brtt., við 8. gr., er eiginlega orðabreyting, en jafnframt til að fyrirbyggja misskilning. í frv., eins og það kom frá háttv.Ed., stendur, að matsmönnum sje »skylt að rannsaka verð eignarinnar, eftir því sem verða má, bæði með því að krefjast munnlegra skýrslna af málsaðilum sjálfum og yfirheyra aðra sem vitni, ef nauðsyn krefur«. En vitaskuld geta matsmenn ekki yfirheyrt menn sem vitni, t. d. með því að taka þá í eið og þröngva þeim til að mæta. Þessi brtt. nefndarinnar gefur matsmönnum því alveg sömu rjettindi, en er skýrar orðuð. Um 4. brtt. hefi jeg þegar talað. Enn er 5. brtt., um upphaf 9. gr., er verði 10. gr. í frv. frá Ed. stendur: »skal miðað við alment gangverð í kaupum og sölum«, en nefndin leggur til, að sett sje í staðinn: skal miðað við það gangverð, er hún (eignin) mundi hafa í kaupum og sölum. Þetta er í raun og veru að eins orðabreyting, en nefndinni sýnist þetta viðkunnanlegra orðalag. Það getur vel verið, að um eign sje að ræða, sem aldrei hefir gengið kaupum og sölum, og því sje ómögulegt að segja um gangverð hennar og því síður »alment gangverð«. En matsverðið á að vera það verð, sem ætla má að eignin seljist þegar virðing fer fram. Þá er síðasta brtt., við síðari lið 9. gr., um það, að sá, sem á einhver verðmæt rjettindi yfir eigninni, eigi að fá bætur. En eftir frv. stjórnarinnar, og eins og það kom frá háttv. Ed, lítur út fyrir, að slíkar bætur skuli ekki aðrir fá en þeir, er nota eignina alla eða að nokkru leyti. Jeg geng reyndar út frá því, að þetta sje að eins ónákvæmt orðalag, og að meiningin hafi verið frá byrjun, að þeir, sem einhver verðmæt rjettindi hafa yfir eigninni, fái einnig bætur að einhverju leyti. Nefndin taldi undir öllum kringumstæðum rjett að gera orðalagið nákvæmara. Fleiri eru brtt. ekki.

Gísli Sveinsson Að eins lítil spurning til háttv.frsm. (M. G.), um það, hvort nefndin hafi athugað, hvort það geti ekki komið fyrir, að sýslufjelag, þar sem dómari er oddviti sýslunefndar, bæði um eignarnám. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir, að þar sem dómari er oddviti bæjarstjórnar í einhverju bæjarfjelagi, eða eigi sæti í bæjarstjórn, skuli stjórnarráðið kveðja yfirmatsmennina. Nú væri hugsanlegt, að eins stæði á fyrir sýslufjelagi. Hjer fyrir þinginu liggur einmitt frv., sem gerir ráð fyrir, að sýslufjelag þurfi að taka eignarnámi. Það er frv. um fyrirhleðslu fyrir Þverá og Markarfljót. Og þyrfti þá tilsvarandi ákvæði í frv. hjer að lútandi.

Frsm. (Magnús Guðmundsson); Út af orðum háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) skal jeg taka það fram, að nefndin mun taka þetta atriði sjerstaklega til athugunar til 3. umr.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Landbúnaðarnefndin hefir haft mál þetta til meðferðar og leggur til, að frv. verði samþ. með einni breytingu, við 7. gr. Nefndin viðurkennir það í áliti sínu, að þótt þetta sje stórmál og í sjálfu sjer mjög vandasamt, þá hefir það nú fengið betri undirbúning en mál alment fá. En brtt. á þgskj. 219 er komin fram að miklu leyti eftir ósk hlutaðeigandi manna, sem á áveitusvæðinu búa. Í 7. gr. segir nefnilega, að landssjóði veitist heimild til að ábyrgjast lán fyrir áveitukostnaðinum, gegn tryggingu í þeim jörðum, sem njóta áveitunnar, ásamt mannvirkjum þeim, sem á jörðunum eru og notuð eru við ábúðina, þó svo, að ? jarðarverðsins sjeu lausir til veðsetningar annarsstaðar. Nú er svo háttað um jarðir á þessu svæði, eins og víðar, að þær eru misjafnlega vel hýstar og misjafnlega mikil mannvirki á þeim. Þess vegna eru þessir ? hlutar, sem landssjóður hefir að tryggingu, mismunandi að verðmæti. Þótt áveitulönd jarða sjeu jafnstór og notin þar af leiðandi jafnmikil, þá leggja þeir meira í sölurnar til tryggingarinnar, sem meiri hús og mannvirki eiga á jörðum sínum. Í því er fólgið misrjetti, sem nefndin vildi ráða bót á með brtt. á þgskj. 219. Hún ætlast til, að peningshús og önnur húsakynni eða mannvirki, sem við ábúð jarðanna eru notuð, sjeu metin með jörðunum til tryggingarinnar, alt að 1000 kr. upphæð, en það, sem þar er fram yfir af húsum eða mannvirkjum, sje undanskilið tryggingunni. Jeg vona, að till. þessi verði samþ., eins og frv. í heild sinni. Það er ekki hægt að segja, að brtt. rýri veð landssjóðs, ekki ef borið er saman við aðrar jarðir, sem jafnstórt áveituland hafa, þótt húsakynni sjeu minni. Hjer er að eins um jöfnuð að ræða gagnvart jarðeigendunum. Svo eyði jeg ekki fleirum orðum að þessu, en vænti góðra undirtekta.

Frsm. (Einar Arnórsson) Jeg get látið mjer nægja mjög skamma framsögu í þessu máli. Allsherjarnefndin hefir orðið sammála um það að ráða háttv. deild til að samþykkja frv., eiginlega óbreytt, því að brtt. á þgskj. 114 miðar eingöngu að því að leiðrjetta tvær villur í orðalagi frv. og svo eina prentvillu. Þetta eru svo auðsæ atriði, að jeg tel gersamlega óþarft að eyða orðum eða tíma til þess að skýra þau frekar.

Frsm. (Einar Arnórsson) Það er eins með þetta frv. og það, sem nú var vísað til 3. umr., að allsherjarnefnd hefir haft það til meðferðar og orðið sammála um að mæla með því með dálitlum breytingum. 1. brtt. fer fram á að breyta orðalaginu á 2. gr. bifreiðalaganna. Í þeirri grein er nú svo fyrir mælt, að stjórnarráðið geti, að fengnu áliti hlutaðeigandi sýslunefnda eða bæjarstjórna, takmarkað eða bannað með öllu umferð bifreiða á vegaköflum, ef hún er til óþæginda fyrir umferð um veginn. Nefndin hefir lagt til, að skilyrðið til þess að banna umferð yrði rýmkað þannig, að hægt sje að banna bifreiðaumferð um vegakafla, ef til óþæginda geti orðið, hvort sem um er að ræða óþægindi fyrir aðra umferð um veginn eða á annan hátt. 2. brtt er umorðun á 7. gr. bifreiðalaganna. Nefndinni var bent á það, að í greininni stæði, að ef hestur fældist, skyldi þegar stöðva bifreiðina. En þó að vagninn sje stöðvaður, þá getur þó vjelin verið í gangi og heldur áfram að gefa frá sjer hljóð, sem er nóg til þess, að hestar, sem orðnir eru hræddir, halda áfram að fælast, þótt vagninn sje kyr. Mjer hefir verið sagt, að menn hafi einmitt orðið fyrir þessu. Hestar hafi fælst og bifreiðarstjóri stöðvaði vagninn samstundis. En er hestamir hjeldu áfram að fælast og bifreiðarstjóri var beðinn að stöðva vjelina, hafi hann að eins svarað því til, að sjer væri það ekki skylt, því að bifreiðalögin krefðust þess ekki. Þess vegna vill allsherjarnefnd breyta lögunum þannig, að einnig sje skylt að stöðva vjelina. En til þess þurfti að orða um 1. málsgr. 7. gr., eins og nefndin hefir gert. Loks er 3. brtt. Nefndinni sýndist rjett, að stjórnarráðið geti gefið bifreiðaeigendum frest á fullnæging þeirra ákvæða í lögunum, sem útheimtir útvegun nýrra áhalda. Nefndin leggur til, að þessi frestur megi vera til 1. apríl 1918.

Frsm. (Pjetur Ottesen) Máli þessu var vísað til allsherjarnefndar, og hún leggur til, að það verði samþykt óbreytt, eins og það hefir gengið í gegnum háttv.Ed. Síðan síldarútvegur byrjaði á Ísafirði hefir lóð sú, er hjer um ræðir, verið notuð til atvinnurekstrar. Það er því skiljanlega mikilsvert fyrir þá, sem hlut eiga að máli, að fá hana löggilta sem verslunarlóð.

Frmsm. (Magnús Pjetursson) Jeg þarf ekki að svo stöddu að bæta miklu við það, sem stendur í nefndarálitinu á þgskj. 221. Þar eru teknar fram höfuðástæðurnar fyrir því, að mentamálanefndin leggur til, að frv. nái ekki fram að ganga. Auk þess var nokkuð af þeim tekið fram hjer á dögunum, í umræðum um annað mál, sem nokkuð var skylt þessu. Það virðist einkum hafa vakað fyrir háttv.flm. þessa frv., að þörf væri á fleiri skólum, til þess fyrst og fremst að veita fræðslu þeim skipstjóraefnum, er skipstjórn eiga að taka á mótorbátum, frá 12-30 smál. að stærð. Nefndinni fanst ekki þurfa að setja upp svo mikið bákn, til þess að veita þá fræðslu, því að það er ekki svo mikill lærdómur, sem til þess þarf, að hægt ætti að vera að kenna hann án þess að setja upp fullkomna skóla. Enda ætlast flm. auðsjáanlega til, að meira verði kent við skólana en þetta, því að frv. tekur það beinlínis fram, að sömu námsgreinar skuli kendar þar og kendar eru við fiskiskipstjóradeild stýrimannaskólans í Reykjavík. Þar sem það mun þó hafa verið aðalatriðið að fá skóla handa skipstjóraefnum á smáskipum, þá fanst oss ekki nema sjálfsagt, að nægilegt fje væri veitt til þess að halda uppi námsskeiðum handa þessum mönnum, og gera þau svo úr garði, sem þörf krefur. Annað var það, sem kom fram í nefndinni, en ekki er tekið fram í nefndarálitinu, að þótt ástæða virtist til að setja skólann á stofn, þá er samt ekki heppilegur tími til þess nú. Ef það yrði ofan á, við nánari athugun, að ráðlegt þætti að setja upp marga sjómannaskóla, dreifða um landið, í stað þess að hafa skólann einn, þá væri eðlilegra, að það mál væri tekið til rækilegrar yfirvegunar fyrst, og reynt að ráða fram úr því í heild sinni, áður en farið er að setja á stofn einstaka skóla. Jeg geri ráð fyrir, að þá yrði samið eitthvert kerfi yfir skólafyrirkomulagið, og væri þá sjálfsagt að sníða skólana eftir því. Jeg tek þetta fram, ef þetta fyrirkomulag skyldi verða ofan á. En jeg get um leið tekið það fram, fyrir nefndarinnar hönd, að hún er eindregið á móti því, að skólarnir sjeu dreifðir. Hún álítur betra að hafa að eins einn skóla og vanda sem best til hans. Jeg þarf ekki að taka það fram, að nefndin væri fús á að leggja sitt til, að stýrimannaskólinn hjer væri efldur og aukinn, eftir því sem þörf krefur. - Jeg geri ráð fyrir, að hv.flm. geri sig ekki ánægðan með þessa niðurstöðu nefndarinnar, og segi eitthvað, til að andmæla henni. Jeg vil því bíða eftir mótbárum hans, en segi ekki meira að sinni.

Matthías Ólafsson Jeg hefi gert mjer far um að setja mig inn í hugsanagang mentamálanefndarinnar, en mjer er ómögulegt að komast að þeirri niðurstöðu, að hún hafi komist að rjettri niðurstöðu. Það var ekki heldur við því að búast, þar sem nefndin er skipuð tómum landmönnum, sem sjaldan hafa á sjó komið. Menn geta ekki ætlast til þess, að mentamenn og bændur geti sett sig inn í þarfir og kröfur sjómannastjettarinnar. En málið er búið að ganga í gegnum hendur sjómannastjettarinnar. Það hefir verið rætt á fiskiþinginu og fjórðungsþing fiskifjelagsins hefir haft það til meðferðar, og það er eindreginn vilji þeirra allra, að skólinn verði stofnaður. Allar stofnanir sjómannanna eru þar á einu máli. Það má segja, að frv. sje þeirra verk. Við flm. höfum orðað það eftir margyfirlýstum vilja, og sjálfur skólastjóri eina stýrimannaskólans á landinu lítur sömu augum á málið. Það er ekki rjett, að aðaltilgangur flm. hafi verið sá að fá próf handa skipstjórum á smáskipum. Ef svo hefði verið, þá hefði verið hægt að láta sjer nægja „pungaprófið“ - sem svo er alment nefnt fyrir vestan - við skólann. Vjelbátar eru nú alment að stækka. Eru margir þeirra 30-40 smál. og sumir jafnvel alt að 60 smál. Það er því orðin þörf á miklu meiri viðkomu af skipstjóraefnum en áður, og nauðsynlegt að hafa skóla sem næst þeim stöðum, sem útvegurinn er mestur á. Auk þess, hvað það kostar mikið að dvelja í Reykjavík við skólanámið, þá verða menn oft fyrir tilfinnanlegu atvinnutjóni við það, að þeir verða að sleppa vinnu sinni lengri eða skemri tíma áður en þeir komast hingað, til þess að sitja yfir ferðum, og svo verða þeir oft að bíða hjer, að loknu námi, áður en þeir geta farið að vinna. Það verður því miklu hentugra fyrir alþjóð, að skólinn sje settur á stofn. Hvað viðvíkur því, að skólinn verði ekki eins fullkominn og tilsvarandi deild við skólann hjer í Reykjavík, þá er það eintómur misskilningur. Það er tekið fram í frv., að prófúrlausnir skuli samdar hjer, og sniðnar eftir kröfum þeim, sem gerðar eru til nemenda hjer. Það leiðir því af sjálfu sjer, að kenslan verður að vera svipuð. Það tíðkast í Danmörku, að úrlausnir við próf eru sendar frá Kaupmannahöfn, til þess að tryggja samræmi milli skólanna, og það ætti eins vel að geta tekist hjer. Mjer hefir aldrei dottið annað í hug en að það yrði nokkru dýrara fyrir landssjóð beinlínis að setja nýjan stýrimannaskóla á stofn. En það er sparnaður fyrir heildina, og því ódýrara í raun og veru. Fyrir því er enginn vafi á því, frá mínu sjónarmiði, að þann kostinn eigi að taka. Það var af hendingu, að stýrimannaskólinn lenti hjer. Maðurinn, sem eingöngu beitti sjer fyrir því, að skólinn yrði stofnaður, var Vestfirðingur. En til allrar óhamingju fluttist hann hingað, og það varð til þess, að skólinn ílentist hjer. Fyrsti stýrimannaskólinn átti að koma á Ísafirði. Þar var þá sjósókn mest og mörgum þilskipum haldið úti, og þaðan var maðurinn, sem stofnaði skólann. Það virðist nokkuð hart, að hjeraðið eigi alla tíð að gjalda þess, að maðurinn flutti hingað. - Sje þetta ekki sanngjörn krafa, þá veit jeg ekki, hvað er sanngjörn krafa. Ef það hjeraðið, sem lengst hefir stundað sjó og mest goldið til landssjóðs af sjávarafurðum, getur ekki gert aðra eins kröfu og þetta, þá er það bara af því, að menn vilja draga alt hingað. Í nefndarálitinu stendur, að gera mætti ráð fyrir, að krafist yrði að stofna 4-5 slíka skóla. Því segja þeir ekki eins 10. Jeg sje enga ástæðu til að gera ráð fyrir fleirum en einum í hverjum landsfjórðungi, og þeir eru þó ekki nema 4.  (B. J.: 5. í Reykjavík)  . Tilheyrir Reykjavík ekki neinum landsfjórðungi?  (B. J.: Það sagði jeg ekki)  . Nei, en tilefni var til að taka orðin svo.  (B. J.: Fyrir þá, sem ekki kunna að álykta)  . Jú, einmitt fyrir þá, sem kunna að álykta. - Jeg fyrir mitt leyti er við því búinn, að fleiri landsfjórðungar sigli í kjölfar Vestfirðinga og geri kröfur til stýrimannaskóla. En nokkurt álitamál mundi þó vera, hvort ástæður eru jafnveigamiklar alstaðar. Akureyri kæmi að sjálfsögðu næst. Þar er útvegur orðinn svo mikill, að ástæða gæti virst til að stofna þar skóla innan skams. Aftur á móti mundi slík krafa ekki tímabær á Austfjörðum. Þar er svo sáralítið til af stærri vjelbátum, að ætla má, að langur tími líði, áður en þeir þurfi á sjómannaskóla að halda. Því miður, liggur mjer við að segja. Jeg vildi, að sá tími yrði sem stystur. Það benti á hraða framför í sjávarútveginum, þar eins og annarsstaðar. Jeg held, að rökin fyrir því, að skólann eigi að stofna, sjeu meiri en þau, sem nefndin hefir á móti. Jeg vona því, að hv. deildarm. geti alveg eins eftir sem áður, hver einstakur, sjeð hvað gera á, því að nefndarálitið getur varla breytt skoðun manna. Vonandi sjá menn, að krafan er sanngjörn og málið vel undir búið, af hálfu þeirra manna, sem finna til þarfarinnar. Nefndarálitið er aftur á móti komið frá mönnum, sem ekki er ástæða til að halda, að hafi eins glögt auga fyrir þörfum sjómannastjettarinnar, sem borin er fram í frv. Fyrir því mælir meira með frv. en nál., og jeg þykist enn hafa jafnmikla von um framgang málsins.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Jeg skal ekki þrátta við hv.flm. (M.Ó.) um það, hvort nefndin beri skyn á þessa hluti eða ekki. En hvernig sem því nú er farið vildi hún fara eftir sinni eigin skoðun í þessu máli, en ekki byggja eingöngu á áliti annara. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði það misskilning hjá nefndinni, að í frv. væri eingöngu átt við smærri skip. Jeg sagði ekki, að eingöngu væri miðað við smærri skip, heldur að aðallega væri við þau miðað, enda er það ekki nema eðlilegt, því að á þeim stöðvum, þar sem skólanum er ætlað að vera, er mest um smáskip. Vel getur það verið rjett, að þörf sje fyrir meiri viðkomu á stýrimannaefnum. En mjer er ekki kunnugt, að stýrimannaskólinn hjer geti ekki tekið á móti svo mörgum, sem þörf er á. Vitanlegt er, að hann getur ekki sjeð fyrir skipstjórum á alla báta, sem eru frá 12-30 smálestir að stærð; handa þeim þarf sjerstök námsskeið, eins og nefndin hefir líka fallist á. Að þessu leyti fer nefndin jafnvel lengra en frv., þar sem hún vill hafa námsskeiðin víðar um land. Það væri auðvitað kostnaðarminst fyrir stýrimannaefni og þægilegast, að þau þyrftu ekki að sækja nám langt frá heimilum sínum. En það eru fleiri en sjómenm, sem þurfa að sækja nám langar leiðar. Jeg verð að álíta, að sú atvinna, sem sjómenn eru að búa sig undir, sje svo arðvænleg, að ekki þurfi að vorkenna þeim, þótt þeir leggi nokkuð í kostnað, til að afla sjer undirbúningsmentunar. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að mentun stýrimannaefna myndi verða jafnfullkomin þótt skólarnir yrðu fleiri, og þá um leið líka minni. En jeg verð að halda því fram, að meiri líkur eru til, að hún yrði góð, ef lagt er alt kapp á að efla einn skóla. Þm. sagði, að ekki mætti horfa í, þótt þetta myndi auka nokkuð útgjöld landssjóðs, ef það væri nauðsynlegt. Jeg get fallist á það með honum. Það kemur hvergi fram í nefndarálitinu, að það sje vegna kostnaðarhliðarinnar, sem hún hefir ekki getað fallist á frv. Það er auðvitað rjett hjá þm., að það var óhamingja fyrir Vestfjörðu, að stýrimannaskólinn skyldi ekki lenda þar. Hins vegar finst mjer hann gera nokkuð mikið úr þörf Vestfjarða fram yfir aðra fjórðunga landsins. Ef skólinn hjer væri orðinn svo ónýtur, að það þyrfti að byggja hann upp af nýju - og þess verður að líkindum ekki langt að bíða, - skilst mjer, að hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) myndi berjast með hnúum og hnefum fyrir, að hann yrði fluttur til Vestfjarða. Það hefir ekki vakað fyrir nefndinni að draga alt til Reykjavíkur. Það er sama, hvar skólinn hefði staðið; hún hefði verið á einu máli um að efla bara einn skóla eftir mætti. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að nefndin hefði alveg eins getað nefnt 10 skóla eins og 4-5. Fyrir nefndinni vakti, að skóli yrði í hverjum fjórðungi, ef skóli á Vestfjörðum kæmist í framkvæmd, auk skólans í Reykjavík. Nefndinni var kunnugt, að Vestmannaeyingar myndu krefjast að fá skóla hjá sjer, ef skóli yrði stofnaður á Ísafirði, enda gætu þeir það með jöfnum rökum og Ísfirðingar. Ef nú ætti að bæta við einum stýrimannaskóla, væri heldur alls engin sönnun fyrir, að hann ætti að setja á Vestfjörðum fyrst. Ef það væri borið undir sjómannastjett landsins, hvar ætti að setja hann, efast jeg um, að hún myndi vilja setja hann þar.

Matthías Ólafsson Jeg vil fyrst mótmæla þeim misskilningi, að fyrir mjer hafi eingöngu vakað að sjá með þessari skólastofnun fyrir undirbúningsmentun skipstjóra á smærri skip. Hitt hefir meðal annars vakað fyrir mjer, að kröfur til þeirra væru auknar. (M. P.: Þá þarf að breyta lögunum)  . Vitanlega. En fyrst þyrfti að sjá fyrir, að sjómenn hefðu tækifæri til að fullnægja skyldunum, sem væru lagðar þeim á herðar. Menn, sem hefðu rjett til að fara með 12-30 smálesta skip, ættu að hafa tekið minna stýrimannaprófið. 12 smálesta skip er nú oft meira virði en skútur frá 30-40 smál. voru áður. Það má ekki eingöngu miða við stærðina, þó að svo hafi verið gert, til að hafa einhver föst takmörk. Það er öllum kunnugt, að kenslan er yfirleitt ekki eins góð í stórum skólum eins og litlum. Í stóru skólunum eru fleiri nemendur um hvern einstakan kennara, og bera því minna úr býtum. Jeg skal ekki segja neitt ljótt um skólann hjer. Hann er sjálfsagt góður. Frá honum hafa menn farið með ágætiseinkunn, en líka þó nokkrir með ljelegri einkunn. Jeg tel sennilegt, að hinir síðari yrðu færri, ef skólarnir yrðu fleiri. Jeg teldi heppilegast, að hjer í Reykjavík yrði fullkomnasti skólinn, en út um landið skólar fyrir skipstjóraefni, sem mættu stýra skipum hjer við land, botnvörpungum og öðrum fiskiskipum. Hv. frsm. (M. P.) sagði, að vel gæti komið til mála, að skólinn yrði settur annarsstaðar, ef hann yrði settur. Undarlegt þætti mjer, ef ætti að hjálpa þeim, sem hefði þrengri skó, en fyndi ekki til þess, fyr en hinum, sem kvartaði undan skóþrengslum. Það væri hlægilegt, ef fyrsti skólinn væri settur annarsstaðar en þar, sem fyrst er kvartað.

Bjarni Jónsson Jeg vildi koma að örstuttri athugasemd. Við, sem erum í mentamálanefndinni, höfum ekki stundað sjó nú undanfarin ár, og höfum litla þekkingu á sjómensku. En við erum ekki heldur að hlaupa í kapp við neinn um sjómenskuþekkingu. Hjer er um skólamál, en ekki um sjómensku, að ræða. Það er sama máli að gegna um sjómannaskóla sem um aðra skóla. Kostnaðurinn við þá er álíka, og landssjóði ber lík skylda til að draga úr kostnaði þeirra, sem sækja skólana, um hvaða skóla sem svo er að ræða. Það er ómótmælanlegt, sem hv. framsögumaður (M. P.) tók fram, að kostnaður er minni við að hafa einn skóla í Reykjavík en sinn skólann á hverju landshorni. Það eru og stórum meiri líkur til að sá skóli verði góður, sem öllum bestu kröftunum er varið til, en ef mörgum skólum væri dreift um landið. Ef skólahúsið hjer er oflítið, er betra að bæta við það, eins og þarf, heldur en reisa skólahús út um alt land. Ef kenslukraftarnir hjer eru ekki nægilegir, er og betra að fjölga kennurum hjer heldur en setja kennara úti um land alt. Ef farið er út á þá braut að fjölga skólum, má telja víst, að hver fjórðungur krefjist að fá skóla, og væri engum hægt að neita, ef einum er veitt. Það er aftur hárrjett hjá hv.flm. (M. Ó.), að oflitlar kröfur eru gerðar til þeirra, sem eiga að stýra bátum, sem eru frá 12-30 smálestir að stærð. Þeir ættu allir að vera skyldir til að taka „minna prófið“. Þar fyrir gætu þeir sótt þekkinguna hingað til Reykjavíkur. Það mundi borga sig betur fyrir landið að borga ferðakostnað þessara manna en að setja skóla á hvert landshorn.

Frsm. (Magnús Pjetursson) Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) nefndi í síðustu. ræðu sinni, að hann áliti oflítils krafist af mótorbátaformönnum. Þessi ástæða hefir ekki komið fram fyr, hvorki í greinargerðinni fyrir frv. nje framsöguræðu hans við 1. umr. Jeg er á sama máli og hann um þetta; hitt er annað mál, að það styður ekki frv. hans. Þessum mönnum er ekki meiri vorkunn að koma hingað en öðrum, sem hafa orðið að taka „minna prófið“. Það var og nýtt hjá hv.flm. (M. Ó.), að fullkomnasti skólinn skyldi vera hjer í Reykjavík, og smærri skólar úti um land. Ef menn hugsa sjer að koma á nýju skipulagi um stýrimannaskóla, þarf að undirbúa það mál vel og yfirvega alt kerfið sem eina heild; en hitt er öfugt, ef svona á að vera, að setja einn skóla, einhversstaðar af handa hófi, lítt hugsað. Ef búið væri að hugsa þetta mál til hlítar væri ekki ólíklegt, að jeg væri með því að hafa æðri stýrimannaskóla hjer í Reykjavík og svo lægri skóla úti um landið. En það, hve þetta er nú illa undirbúið, er einmitt knýjandi ástæða til að frv. það, sem nú liggur fyrir, verði látið bíða. Hægt væri að afgreiða málið með rökstuddri dagskrá, en þar sem nefndin hefir ekki haft þessar nýju ástæður fyrir sjer, skal engin tillaga gerð um það.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Fjárhagsnefnd hefir athugað frv. þetta og komist að annari niðurstöðu en hv.flm. (S. S.). Nefndin telur rjett, að landið eigi hús, sem sje sæmilegur bústaður handa forsætisráðherra. Að vísu hefir núverandi forsætisráðh. ekki þörf fyrir þennan bústað, en atvinuumálaráðherrann þurfti á honum að halda, og er ekki víst, að vel hefði gengið að fá góðan bústað handa honum, hefði þessi ekki verið. Raunar er landinu ekki skylt að sjá öðrum fyrir húsuæði en forsætisráðherranum, en lögum samkvæmt á forsætisráðh. kröfu til að fá leigulausan bústað hjá landinu. Ef núverandi ráðherrabústaður væri seldur, yrði því að sjá fyrir öðrum. Þótt svo sje, að forsætisráðherra sá, er vjer höfum nú, þurfi ekki á ráðherrabústað landsins að halda, þá er ekki að vita, hve lengi það verður. Það er ekki víst, að næsti forsætisráðh. vor eigi hús, er sæmilegt sje til íbúðar æðsta valdsmanni landsins. Það kom fram hjá hv.flm. (S. S.) við 1. umr. þessa máls, að hann væri ekki móti því, að landið ætti bústað handa forsætisráðherra, en vildi, að það væri úr steini. Nefndin er þar sammála, og sömuleiðis er henni fullljóst, að bústaðurinn við Tjarnargötu er ekki nægilega vandað hús. En nú er ekki hugsanlegt að geta bygt sæmilegt hús, því að byggingarefnið er nú afardýrt, svo að nýtt hús kostaði miklu meira en hægt er að fá fyrir gamla húsið, ef það væri selt nú. Af þessum tveim ástæðum, að sjálfsagt þykir, að landið eigi jafnan bústað handa forsætisráðherra, og að afardýrt yrði fyrir landssjóð að selja nú og byggja nýtt hús, þá hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að rjett sje að fella frv. þetta þegar í stað.

Sigurður Sigurðsson Enda þótt jeg búist við, að forlög þessa frv. sjeu ráðin, tel jeg skyldu mína að segja örfá orð, út af ræðu hv.frsm. (Þorst. J.). Mjer skildist á honum, sem hann byggist brátt við ráðherraskiftum, og að væntanlegur forsætisráðh. myndi þurfa á húsaskjóli að halda. Jeg er enginn spámaður, og ætla engu að spá um það, hve lengi þessi forsætisráðherra, sem nú er, muni vera við völd. En jeg hafði búist við, að eigi þyrfti að hafa áhyggjur út af ráðherrabústað á þessu þingi. Þar sem hv.frsm. (Þorst. J.) álítur, að samkvæmt lögum sje skylda að sjá forsætisráðherranum fyrir leigulausum bústað, tel jeg vafasamt, að skilja beri ákvæði laganna þann veg, heldur þannig, að landið borgi húsaleigu fyrir hann, ef það á ekki bústaðinn sjálft. Hygg jeg, að þetta sje eins rjettur skilningur og hinn, að landið skuli bókstaflega skyldugt til að eiga hús, til að hýsa forsætisráðherra. Að því er snertir þann ráðherra, er nú býr í húsinu, má vitanlega semja svo um við kaupanda, að hann fái þó að vera þar, meðan hans nýtur við sem ráðherra. „En bæjarfógetinn?“ hvíslaði einhver. Honum er engin vorkunn. Hann er sannarlega fær um að sjá sjer fyrir húsnæði sjálfur. Jeg held, að við ættum nú að sæta færi og selja hús þetta við fyrstu hentugleika. Jeg hlýt þá að vera heimskari en allir aðrir, ef jeg geng einn með þessa hugsun, að það sje „praktiskt“ að selja þetta hús. Alt það, sem sagt er um, að bústað vanti þá handa forsætisráðherra, Var sagt út í hött. Hitt þarf jeg ekki að taka aftur fram, að sjálfsagt er, þegar eftir stríðið, að byggja nýtt hús úr steini yfir þessa háttv. menn, sem vjer köllum hæstv. ráðherra. Vona jeg því, að þrátt fyrir alt verði frv. samþ.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Hv. flm.(S. S) kvað svo að orði, að jeg væri að spá því, að núverandi forsætisráðherra myndi ekki lengi hafa það sæti. Jeg spáði engu þar um, en gerði ráð fyrir, að ekki væri víst, að næsti forsætisráðherra ætti sjálfur hús. Þá sagði hv.flm. (S. S.), að lögin mætti skilja svo, að landið skyldi borga leigu fyrir bústað ráðherrans. Svo stendur ekki í lögunum, heldur að hann skuli fá leigulausan bústað hjá landinu. Þetta er í lögunum, sem búin voru til í vetur. Jeg heyri nú af ræðu hans, að hann vill telja það stórgróðafyrirtæki að selja þennan timburskrokk, sem hann var áður búinn að útmála svo við 1. umr., að ólíklegt er, að nokkur sje sá glópaldi, að vilja kaupa háu verði hjer í Reykjavík eða annarsstaðar, sem hann er búinn að lýsa svo ljelega, að ekki sje til neins fyrir landið að eiga það. Hv. flm. (S. S.) hjelt því fram við 1. umr., að það væri sjálfsagt rjett, að landið kæmi upp bústað úr steini handa forsætisráðherra. En hvað getur hann sagt um hve langt verði þess að bíða, að byggingarefni verði svo fallið í verði, að viðlit sje að byggja? Annars býst jeg ekki við, að fram þurfi að taka fleiri sóknaratriði gagnvart frv. þessu, sem er svo mikil fjarstæða, að það ætti að fella það orðalaust.

Björn Stefánsson Jeg er að hugsa um að ganga á vitsmunavogina með hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Það er viðurkent af mótmælendum þessa frv., ekki síður en flytjanda þess, að viðkunnanlegra og hyggilegra sje, að byggingar landssjóðs sjeu úr steini en timbri. Jeg held, að það fáist varla heppilegri tími til að breyta til um þetta hús, sem er timburhús, en einmitt nú. Nú eru hús í háu verði. En af því að forsætisráðherrann núverandi þarf ekki á húsi að halda, er hægt að komast af í bili án nokkurs ráðherrabústaðar, þar til byggingarefni fellur í verði. Auðvitað er ekki hægt að fullyrða, að forsætisráðherrann haldi sæti þar til ódýrara verður að byggja. En þá er hægt að hafa einhver ráð, Jeg held, að ráðherra hafi verið búsettur hjer í 5 ár áður en landið átti nokkurt hús handa honum. Jeg tel það engan voða, þótt fyrir kæmi, að vjer yrðum bústaðarlausir handa forsætisráðherra önnur 5 ár. Því að þótt þröngt kunni að vera um húsnæði, myndi þó þrengra um einhvern en forsætisráðherra vorn. Mundi muna miklu minnu á leigunni um stundarsakir, ef til kæmi, en þeim hagnaði að selja hús nú, er þau eru í svo háu verði, til þess að byggja aftur á hagstæðari tíma. Held jeg því, að það sje mjög girnileg leið, sem stefnt er með frv. þessu. Hv. frsm. (Þorst. J.) sagði, að flm. (S. S.) hefði lýst húsinu svo, að enginn mundi gerast sá glópaldi að kaupa. Jeg hefi heyrt, að húsið væri vandað, af timburhúsi að vera. Hitt getur verið, að viðhaldi þess sje eitthvað ábótavant, en jeg hygg, að um þá eina galla sje að ræða, er lítið kostaði að gera við, og muni engan fæla frá að kaupa, því að sá, sem hefir hug til og ráð á að kaupa húsið, hefir einnig dug til að gera við það, sem því kann að vera ábótavant.

Sigurður Sigurðsson Jeg verð að leiðrjetta eitt atriði hjá hv.frsm. (Þorst. J.). Hann sagði, að jeg hefði lýst húsinu svo illa, að engin mundi vera sá glópaldi að kaupa það háu verði. Þetta gerði jeg alls ekki, Hitt sagði jeg, að það myndi ekki sem vandaðast að gerð, og þyrfti mikið viðhald, eins og önnur timburhús. Jeg tel landinu það sæmilegra að eiga steinhús yfir forsætisráðherra sinn og annað það, er það þarf að byggja yfir. Að því vil jeg stefna, og þess vegna sæta færi og selja nú þetta umrædda hús.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg heyri, að svo vel vill til, að hv.flm. (S. S.) er ekki einn á báti, heldur fylgir honum hv. 2. þm. S.-M. (B. St.). Aðalrökin í ræðu hans voru, að landið mundi ekki lenda í neinum vandræðum, þótt einhvern tíma færi svo, að forsætisráðherra hafi engan bústað. Þá yrði hægt að fá húsnæði leigt handa honum. Jeg efa ekki, að hægt yrði að fá leigðar einhverjar kompur handa forsætisráðherranum. En nú lít jeg svo á, jeg býst við fleiri, að ekki sje annað sæmandi en að forsætisráðherra landsins fái svo góðan bústað, að sæmilegur sje æðsta embættismanni landsins. En lítil líkindi eru til að fá á leigu svo gott húsnæði, ef hann ætti það ekki sjálfur af tilviljun.  (S. S : Það verður búið að byggja þegar hv.frsm. (Þorst. J.) verður forsætisráðherra)  . Jeg heyri, að nú er kominn örvæntingartónn í ræðu hv. 1. þm. Árn. (S. S.). Hann hefir sjálfsagt litla von um það nú orðið að verða nokkur tíma kallaður „hæstv.“, en hefir hins vegar auðsjáanlega verið allþungt haldinn um stundarsakir af þeim leiða kvilla, sem kallaður er „ráðherrann í maganum“. Það gleður mig, að hann hefir nú hlotið bót þessa meins.

Bjarni Jónsson Örstutt aths. Hv. 1. þm. Árn. (S. S.) er kunnur að ríkri sparnaðarhneigð. Þegar jeg sá þetta frv., hugsaði jeg: „Eldist árgalinn nú!“ Þóttist jeg þó vita, að hjer mundi falinn fiskur undir steini, og sje jeg nú, hvernig í öllu liggur. Húsaleigulögin nýju ganga nú brátt í gildi. Eftir þeim er ekki hægt að byggja ráðherranum út. Hann getur því setið eftir sem áður, þótt húsið verði selt.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Eins og sjest á nefndarálitinu hefir nefndin lagt til, að breytt yrði töluvert ákvæði frv. um það, að landssjóður taki að sjer rekstur símstöðva um land alt. Þegar nefndin fór að athuga málið, kom það í ljós, að betra væri að fara varlega í sakirnar. Nefndin leitaði álits símastjórans um þetta mál, og í brjefi til nefndarinnar skýrir hann frá því, að það sje tilgangur símastjórnarinnar, að landssjóður taki að sjer rekstur stöðvanna smátt og smátt, eftir því sem efni og ástæður leyfa. Nefndin fjellst því á það að gefa eftir á ákvæðum frv., enda þótt hún viðurkenni, að mikið misrjetti eigi sjer stað með rekstur stöðva víða um land. Á ýmsum stöðvum eru tekjurnar svo langt fram yfir útgjöldin, að landssjóður ætti að geta borið halla á öðrum stöðvum, ef um hann væri að ræða. Á stöðinni á Húsavík t. d. eru tekjurnar yfir 1.000 kr. á ári, en útgjöldin að eins liðugar 300 kr., þar af 250 kr. laun starfsmanna. Þannig mætti mýmörg dæmi til færa. En nefndin getur engan veginn talið rjettmætt, að hjeruðin borgi rekstur stöðvanna að mestu eða öllu leyti. Stöðvar, sem standa við þjóðvegi eða í kauptúnum, eru til almenningsnota, - notaðar oft miklu meira af ferðamönnum en af íbúum hreppsins eða hjeraðsins. Það er því óhæfa, að einstakir hreppar borgi allan kostnað við þessar stöðvar. Í nefndarálitinu er reynt að fara milliveg. Er ætlast til, að landssjóður greiði 4/5 kostnaðar við 1. flokks stöðvar B, 2/3 kostnaðar við 2. flokks stöðvar og kostnað við 3. fl. stöðvar. Með þessu fæst nokkur jöfnuður. Svo eru nokkrar stöðvar, sem landssjóður kostar að öllu leyti; það eru eftirlitsstöðvar og skiftistöðvar. Aftur á móti er ekki gert ráð fyrir, að landssjóður leggi neitt til einkastöðva. Yfirleitt telur nefndin sjálfsagt, að landssjóður borgi, að meira eða minna leyti, kostnaðinn við rekstur símstöðvanna, og að hann taki því meiri hlutdeild í kostnaðinum, sem stöðin er í þarfir fleiri sveita. Enn fremur gengur hún út frá, að símastjórinn láti landið smám saman taka að sjer allan reksturinn, og fari með það eftir því, hve miklar tekjur stöðvarnar veita, eða hverja þýðingu þær hafa í símakerfinu. Ekki er hægt að segja neitt um það, hve mikil útgjöld breyting þessi hefir í för með sjer. Það er ekki unt, að minsta kosti ekki í fljótum hasti, að safna skýrslum um reksturskostnað símastöðvanna á öllu landinu. Landssjóður mun nú borga upp undir 4/5 kostnaðar við sumar stöðvar af 1. flokki B. Aftur á móti eru 3. flokks stöðvar að öllu leyti kostaðar af sveitarfjelögunum. Það mun því verða nokkur útgjaldaauki fyrir símann, sem ekki er hægt að reikna út að svo komnu. Enn fremur kom það til tals í nefndinni, og er vikið að því í nefndarálitinu, að svipað misrjetti hefði átt sjer stað með framlög ýmsra sveitarfjelaga til símalagninga. Framlag sveitarfjelaga og hjeraða til talsímalagninga er nú orðið yfir 100.000 kr. Sumir einstakir hreppar hafa jafnvel lagt fram 6.000 kr. Þessi framlög eru jafnórjettlát og kostnaðurinn við stöðvarnar. Símastjórinn gat þess, að nokkuð af þeim væri þegar endurgreitt. En það eru að eins 10.000. Enn er því nálægt 100.000 kr. ógoldið, og er sjálfsagt að endurgreiða það svo fljótt, sem því verður við komið. Þá er einnig drepið á það í nefndarálitinu, að óviðeigandi sje, að símastjóri setji yfirtakta á símtölin, eins og hann hefir gert. Það leiðir af sjálfu sjer, að 3. flokks stöðvarnar bera mestan hallann af þessu einræði símastjóra. Símalínurnar eru nú venjulegast svo uppteknar, að 3. flokks stöðvar eiga mjög erfitt með að ná sambandi. Yfirtaxtarnir gætu orðið til þess að útiloka þær með öllu. Síðan nefndarálitið kom út hefi jeg frjett, að yfirtaxtarnir sjeu afnumdir, meðan 3. flokks stöðvar eru inni, og það gæti komið til mála að afnema hraðsamtöl líka á sama tíma, svo að þær gætu fengið að njóta sín, og landssjóður notið þeirra tekna, sem þær geta veitt. Nefndin sá sjer samt ekki fært að leggja út í að breyta lögunum í þessa átt, en hún vonar eftir því, að símastjórnin lagi þetta í hendi sinni, eftir því sem hún getur, svo að menn sje ekki útilokaðir frá notkun símans. Hvað snertir stofnun nýrra stöðva, þá gæti komið til mála, að það yrði til að hindra stofnun þeirra, að landssjóður eigi að greiða kostnaðinn við þær. En jeg held ekki, að mikil ástæða sje til að óttast það. Kostnaðurinn er svo lítill við stofnun og rekstur hverrar stöðvar. Enda hlýtur landssímastjórinn að líta á þýðingu þess fyrir símann í heild sinn:, að nýjar stöðvar sjeu reistar, þar sem þeirra er þörf. Að lokum skal jeg geta þess, að ritvilla hefir slæðst inn í nefndarálitið: „B“ á að falla í burt við stöðvar 2. og 3. flokks.

Matthías Ólafsson Þegar jeg bar frv. þetta fram, þá vænti jeg þess, að það gengi óbreytt gegnum þingið. Mjer fanst svo mikil sanngirni í því, að skoðanir manna gætu varla verið skiftar um það. Það var og frv. til málsbóta, að hægt var að benda á hliðstæð dæmi, t. d. brjefhirðingastaðina, sem póststjórnin kostar að öllu leyti, með öðrum orðum, að stofnanir, sem notaðar eru í almenningsþarfir, sjeu algerlega kostaðar af þeim, sem nota þær. Ef því er haldið fram, að þessar stofnanir beri sig, þá verða þær að kosta sig sjálfar. En það er rangt að segja, að þær beri sig, meðan þeim er gefið meira eða minna af útgjöldum þeim, sem þurfa til starfrækslunnar. Þegar jeg sá þetta nefndarálit, þá datt mjer í hug þjóðsögnin úr álfatrúnni gömlu, þegar barni var stolið úr vöggunni, en ljótt álfabarn látið í staðinn, sem þá auðvitað var kallað umskiftingur. Sama er segja um frv. Það er orðið að umskiftingi í höndum nefndarinnar. Það er eins og einhverjir álfar hafi lagt hönd á frv., numið það í burt og skilið eftir annað, miklu ljótara, í staðinn. Jeg verð samt að segja það, að þótt svona illa hafi tekist til með frv., þá mun jeg mæla með, að þessi umskiftingur verði látinn lifa. Af tvennu illu er betra að taka því næstversta heldur en sæta því versta. Jeg greiði því atkv. með breytingu nefndarinnar, þó nauðugur sje. Það gat varla öðruvísi farið fyrir nefndinni en svona, fyrst að hún ráðfærði sig eingöngu við landssímastjórann, sem vitanlegt er að heldur manna fastast við þá kenningu, að láta sveitirnar borga rekstur stöðvanna. Það gat ekki öðru vísi farið en svo hjá nefndinni, úr því að hún hefir ráðfært sig við þann mann, sem auðvitað var um fyrir fram, að mundi setja sig á móti frv.; jeg á við landsímastjórann. Hann hefir alla tíð verið þeirrar skoðunar, að byrðar landsímans ættu að meira eða minna leyti að hvíla á hjeruðunum, þótt hann telji símann bera sig vel Jeg vil ekki lá landsstjórninni, þótt hún vilji spara, en hitt mætti hún líta á, að það er lítill sparnaður í rauninni samfara því að láta þann, sem er minni máttar, sýslufjelög og sveitarfjelög, bera gjöld, sem að rjettu eiga að hvíla á landssjóði. Og betra yfirlit fengist yfir þetta mál, ef gjöld og tekjur væru alveg í sama stað.

Sveinn Ólafsson Jeg verð að kannast við það, að eftir brtt. nefndarinnar er landssjóði betur borgið en eftir frv., og skiftir það miklu í mínum augum. Jeg hefi verið talsvert efablandinn um það, hve langt mætti ganga í þessu máli, meðan svo er sem nú, að fjárhagurinn er ekki betri en svo, að búast má við miklum reikningshalla. Jeg held, að menn hafi ekki gert sjer fyllilega ljóst, hve hátt gjaldið verður, sem fellur á landssjóð eftir þessu frv., enda eru ekki nægar skýrslur fyrir hendi til þess. Eftir því, sem jeg kemst næst, eru 3. flokks stöðvar yfir 100 á landinu, og eru þær því nær allar kostaðar af sveitarfjelögum, eða stundum af sýslufjelögum Kostnaðurinn við þær stöðvar, sem jeg þekki til, nemur árlega 150-250 kr. á hverja, og þótt ekki væri tekinn nema helmingurinn af því gjaldi, þá mundi landssjóð muna það býsna miklu. Jeg tel því sjálfsagt að hallast að tillögum nefndarinnar, en ekki að upphaflega frv., og er ákveðinn í því fyrir mitt leyti, Háttv. frsm. (Þór. J.) tók það fram, að þetta ákvæði mundi valda því, að landssímastjórinn yrði tregur til þess að setja upp nýjar stöðvar, af því að kostnaðurinn yrði nú lagður meir á landssjóð. Ekki fæ jeg sjeð það. Jeg sje ekki annað en að símastjórninni sje opin leið að semja við sveitarfjelögin, eins fyrir þessu, um þátttöku í rekstrarkostnaði stöðvanna, enda óviðurkvæmilegt að leggja höft á samningafrelsi um þessa hluti.

Magnús Pjetursson Jeg hefi ekki miklu við það að bæta, sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó ) tók frarn. Jeg er alveg á sama máli sem hann, og verð að telja það illa farið, að háttv.frsm. (Þór. J.) skuli hafa snúist á aðra sveif. Að vísu bætir tillaga nefndarinnar dálítið úr því ástandi, sem er, en hún bætir ekki að fullu úr því, að landssíminn hefir verið sveitarómagi, og verður ekki sjeð, að rjettlátara sje það um þessa stofnun en aðrar. Því hefir verið haldið fram, að með till, nefndarinnar sje landssjóði betur borgið; svo getur þó ekki verið í venjulegum árum, því að afgangurinn af tekjum landssímans á lögum samkvæmt að ganga til nýrra símalagninga; að eins í neyð hefir landssjóði verið leyft að fá fje þetta, svo sem að láni. Eina ástæðan hjá nefndinni, sem nokkurt gildi hefir, er sú, að frv. mundi tefja fyrir nýjum símalagningum, en jeg legg nú ekki mikið upp úr henni. Fyrst og fremst kemur það undir fjárveitingavaldinu, hvað til þess verður ætlað. Í annan stað, að þótt það dragist að leggja símann, þegar um það er að ræða, að einstakar sveitir borga það, þá er ekkert við því að segja. En hitt má með engu móti dragast, að landið borgi það, sem sveitirnar hafa ranglega goldið í þessu atriði. Háttv. 1. þm. S -M. (Sv. Ó.) var að tala um halla á landsreikningnum; það getur verið, að við því megi búast, en jeg kann illa við það að jafna þann halla með aukaútsvörum á sveitirnar, því að svo má með rjettu kalla þetta fyrirkomulag. Jeg skal benda á það, að jeg þekki 3. flokks símastöð, sem gefur af sjer nettó 1.200 kr. um árið, en er þó látin greiða alla starfræksluna. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að 3. flokks stöðvarnar mundu vera yfir 100 og kostnaður við hverja um 150–250 kr. á ári. Þetta getur verið rjett um sumar stöðvar, en jeg þekki stöðvar, þar sem kostnaðurinn er ekki nema 25 krónur, og jeg ímynda mjer, að fáar fari fram úr 100 krónum. En hvað sem um það er, þá er hitt óþolandi ranglæti, að sumar sjeu kostaðar af sveitarfjelögum, en sumar af landssjóði. Þó held jeg næstum, að lítið verra sje að halda sama sleifarlaginu áfram heldur en að vera að káka við málið á þennan hátt, sem nefndin vill. En ef svo fer, eins og hv.þm. V.-Ísf. (M.Ó.) komst að orði, að deildin hallast að því næstversta, að till. nefndarinnar, þá mun jeg við 3. umr. koma með brtt. um að færa gjald sveitanna niður.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Því er við að búast, að hv.þm. komi það undarlega fyrir, að jeg skuli hafa snúist svo við í þessu máli. En það vakti fyrir mjer, að fyrst og fremst bæri að líta á hag landssjóðs, þó svo, að ekki yrðu símalagningar alveg teptar yfirleitt. Nú segir landssímastjórinn, að tekjur landssímans muni ekki verða eins miklar í framtíðinni og þær voru áður, með því að nauðsynlegt sje að endurnýja staurana og línurnar, og gera miklu meiri endurbætur en áður hefir þurft, en meðan símakerfið er ekki í því lagi, að það komi að fullum notum, þá verði annað að bíða þessara endurbóta. Þetta verða hv. andmælendur að viðurkenna. Það er ekki rjett að spyrna á móti því, að landssjóður geti haft sem mestar tekjur, og símakerfið verði þannig úr garði gert, að það komi að fullum notum. Jeg veit, að hv. þm V.-Ísf. (M. Ó.) og hv.þm. Stranda. (M. P.) eru svo sanngjarnir menn, að þeir muni líta á það, að með þessari breytingu, sem frv. fer fram á, er ekki að eins lagður á landssjóð rekstrarkostnaður stöðvanna, eins og hann hefir verið, heldur hlýtur hann að hækka töluvert, því að einmitt það, að sveitirnar hafa kostað stöðvarnar, hefir valdið því, að þær hafa haldið rekstrarkostnaðinum niðri. Þetta skiftir mjög miklu máli. Jeg heyrði því miður ekki sumt af því, sem hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, en það gerir ekki svo mikið til, því að aðalástæða hans og hv.þm. Stranda. (M. P.) er það ranglæti, sem átt hefir sjer stað um kostnað við rekstur stöðvanna og nefndin einnig viðurkennir, en vill þó ekki leggja til að afnema, til þess að ekki verði framið enn þá meira ranglæti, en símastjórnin hins vegar lýst yfir því, að hún ætli að taka að sjer rekstur stöðvanna smám saman. Auðvitað lítur hún á þetta með sínum augum, og tekur ef til vill eina stöð fram yfir aðra, en símastjórnin eru nú þessu máli einu sinni kunnugust, og ekki líkur til þess, að hún beiti ranglæti í þessu efni. Það kvað nokkuð við annan tón hjá hv. 1. þm. S. M. (Sv. Ó.); honum þótti jafnvel fulllangt gengið í till. nefndarinnar. Jeg held, að hann hafi sett fullhátt kostnaðinn við stöðvarnar. Jeg þekki ekki til þess að minsta kosti, að kostnaður fari fram úr 75 kr., en er venjulega um 50 kr., enda liggur þetta í hlutarins eðli, að sveitarfjelögin setja stöðvarnar á þann stað, sem mest er óskað eftir þeim, og því minst gjald tekið fyrir að sinna þeim, en það gjald mundi vera sett hærra, ef landssjóður ætti í hlut. Þess vegna er ekki um líkt því svipaðan kostnað að ræða og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó. ) nefndi. Það, sem sami hv.þm. (Sv. Ó.) sagði um samninga milli landssímans og sveitanna, er alveg rjett. Slíka samninga er engan veginn girt fyrir, og mundu þeir helst eiga sjer stað hjá afskektum sveitum, sem hafa sterkan áhuga á að fá síma, en landssíminn hins vegar getur ekki vænst mikilla tekna af. Hv. þm. Stranda. (M. P.) sagði, að hjer væri um sveitargjald að ræða, sem sje rekstrarkostnað sveitanna við stöðvarnar. Þetta er ekki alveg rjett, því að þótt sveitirnar jafni niður þessum kostnaði, þá er á það að líta, að þær hafa lagt í þennan kostnað með það fyrir augum, að gagn yrði að, og hið óbeina gagn getur verið margfalt meira en gjaldinu nemur. En menn hafa þá ekki mikla trú á símanum, ef menn sjá ekki, að hinn óbeini hagnaður er svo miklu meiri en kostnaðurinn. Það er auðvitað alveg rjett, að hjer er ekki um samræmi að ræða, en eftir till. nefndarinnar og yfirlýsingu símastjórnarinnar má þó vænta þessa samræmis smám saman. Jeg skal að endingu að eins geta þess, að minst var á það í nefndinni, hvort ekki væri rjett, að landssjóður tæki þegar að sjer allar 1. flokks stöðvar B, að öllu leyti, en frá því var horfið aftur.

Matthías Ólafsson Jeg skal ekki vera langorður, en jeg get ekki látið vera að skjóta því til hv. framsm. (Þór. J.), hvort hann hafi gert sjer grein fyrir því, hvernig símamálum landsins er fyrir komið. Fyrirkomulag þeirra er þannig, að þau eiga að bera sig sjálf; þau eiga að borga sín lán og leggja nýja síma. Ef menn segja, að síminn beri sig, þá hlýtur hann að hafa nægar tekjur til þess að borga vexti og afborganir af nýjum lánum. En síminn ber sig ekki, ef aðrir þurfa að hlaupa undir bagga með honum. Það mundu verða glæsilegar tekjur af póstgöngunum, ef ekki þyrfti að borga af þeim fyrir brjefhirðingar, en eins og landssjóður hefir borgað fyrir þær, alveg eins er honum skylt að greiða allan rekstrarkostnað símastöðvanna. Annars er óþarft að deila um þetta mál, því að nefndin kannast við, að till. sínar sjeu ekki rjettlátar, en undarlegt er það að hallast að ranglátri stefnu; hitt kemur fyrir, þegar menn eru í vafa um, hvað rjett er, að menn fylgja því, sein er rangt. En nefndin hefir sjálf slegið fastri niðurstöðu sinni í nál. og lýst yfir því, að hún sje ekki rjett, en þá er þess að vænta, að hv. deild komist að annari niðurstöðu. Það er sá munur á því, hvort landssjóður borgar eða menn úti um land, að landssjóður getur náð þeim kostnaði aftur, löggjafarvaldið er í þjónustu hans og getur innheimt gjaldið, en það geta aðrir ekki. Þess vegna er það líka rangt að vera að tala um sparnað fyrir landssjóð; þetta er enginn sparnaður; hjer er um það ræða, að landssjóður láti aðra borga það, sem hann á að borga sjálfur. Jeg verð því að segja, að eftir till. nefndarinnar fer hjer fram leikur og hann ljótur.

Björn Stefánsson Það er aðeins eitt atriði, sem jeg vil leyfa mjer að víkja að. Það hefir verið sagt, að sama gilti um símann sem póstgöngurnar, jafneðlilegt væri, að landið borgaði rekstrarkostnað símstöðvanna, sem póstafgreiðslna og brjefhirðinga. En mjer finst þetta ekki alveg hliðstætt. Póstgöngur og póststöðvar eru komnar um alt land og póstafgreiðsla í hverri sveit. Þannig er kominn jöfnuður á um alt land, þótt dálítið misjafnt sje, eftir legu hreppanna. Þess vegna finst mjer líka rjett að gera dálítið upp á milliþeirra hreppa, sem fengið hafa síma, og hinna, sem engan hafa fengið. Það verður ekki nógsamlega lofað það gagn, sem af símanum hefir hlotist, og þegar litið er til þess, þá virðist ekki til ofmikils mælst, þótt þeir landshlutar, sem fengið hafa síma, leggi eitthvað lítils háttar gjald fram í notum þess. Með þessu vil jeg engan veginn verja órjettlæti og ósamræmi, sem á sjer stað um rekstrarkostnað stöðvanna. Jeg er samþykkur því, að þar sje mörgu ábótavant. Hv. þm. Stranda. (M.P.) nefndi stöð, 3. fl. stöð, sem gæfi af sjer 1.200 kr. nettó á ári, en þó yrði sveitarfjelagið að borga rekstrarkostnað. Jeg get líka bent á símastöð í Suður-Múlasýslu, sem gefur af sjer 1.200 kr. nettó á hverju ári, og er ekkert fyrir borgað af landssjóði, ekki svo mikið sem lagt til hús. Jeg vil engan veginn mæla þessu bót. En tillögur nefndarinnar miða þó að því að draga úr ranglætinu, en gagnvart þeim, sem hafa ekki enn fengið síma, fer frv. fram á samskonar ranglæti. En fyrst að jeg stóð upp, þá þykir mjer rjett að benda á eitt atriði, sem líklega er símastjórn að kenna, og það er það, að algengt er, að 3. fl stöðvar, sem eiga að vera opnar 2 klst. á dag, komast alls ekki að þann tíma, sem þeim er ætlaður, vegna þess, að þær stöðvar eru látnar sitja fyrir, sem hafa opið allan daginn. Það mætti nú ekki minna vera en að 3. fl. stöðvar sælu fyrir hinum stöðvunum þann stutta tíma, sem þær eru opnar daglega, þar sem hinar eru opnar allan daginn. Jeg verð að telja þessa ráðstöfun fullkomlega vitaverða, og tel það viðeigandi, að símastjórinn fái aðfinningu um þetta háttalag, einmitt hjer á þessum stað. Þá greinir menn mjög á um það, hvað sveitirnar jafnaðarlega leggi fram til rekstrar 3. fl. stöðvanna. Einn segir 150–250 kr. og annar 50–70 kr. Þetta er afar mismunandi. Jeg hygg, að algengast sje, að sveitirnar borgi 5060 kr. til 3. fl. stöðva; einstöku hreppar borga jafnvel alls ekkert. En jeg þekki líka dæmi þess, að fyrir eina 3. fl. stöð eru borgaðar 250 kr, en þar eiga fleiri hreppar hlut að máli og leggja saman.

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) mintist á, að nefndin hefði komist að þeirri niðurstöðu, að rjettlátt væri, að símasjóður kostaði allan rekstur símans. Þetta er að vísu rjett, en nú stendur til að leggja mikið af nýjum símalínum, og þær veiða svo dýrar, að ekki er hægt að fullnægja þessu rjettlæti sem stendur. Það er óhugsandi, að ekki líði nokkuð langur tími þangað til þær línur verða borgaðar, með tekjuafgangi, sem nú er. Afleiðingin er sú, að ekki er hægt að ganga lengra í þá átt, að síminn borgi allan rekstrarkostnað, fyr en þetta er komið í kring. Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) segir ef til vill, að taka megi nýtt lán, en það er ekki árennilegt, eins og sakir standa, og betra að vinna að sínu. Síminn ber sig vel sem stendur, en útgjöldin verða líka mikil,  (M. Ó.: Það þarf nýjar línur, og tekjuafgangurinn gengur til þess)  . Það þarf líka að fjölga þráðum á línunum, og er það alveg bráðnausynlegt. Og til þess þarf mikið fje. Það er öðru máli að gegna með síma- eða póststöðvar, sem háttv. 2. þm. S. M. (B. St.) var að bera saman. Það er áreiðanlegt, að not hlutaðeigandi hreppa af símanum eru meiri, því að hreppsbúar geta oft komist hjá löngum og dýrum ferðalögum vegna símans. Þessi not eru þess virði, að hrepparnir leggi eitthvað á sig, til að verða þeirra aðnjótandi. Þessi stórkostlegi hagnaður og not, sem hrepparnir hafa af símanum, er orsökin til þess, að þeir borga fyrir að fá síma Annars skal jeg ekki deila við hv.þm. (B. St.) um þetta, því að það er alveg þýðingarlaust

Magnús Pjetursson Háttv. frsm. (Þór. J.) talaði mikið um þann óbeina hagnað, sem hrepparnir hefðu af símanum og taka yrði tillit til. Það getur vel verið, að það sje rjettlátt, en jeg get ekki fallist á, að hagnaðurinn vaxi eftir því, sem starfstími stöðvarinnar er styttri. Mjer skilst hagnaðurinn hljóta að verða minni hjá þeim hreppum, sem hafa 3. fl. stöðvar, sem hafa stystan starfstíma, en samkvæmt tillögum nefndarinnar eiga hlutaðeigandi hreppar að borga hlutfallslega mest fyrir þær. Það hefir verið sagt, að meiri not væru af síma- en póststöðvum, og get jeg fallist á það, en þá eiga ekki hrepparnir að bera kostnaðinn, heldur notendurnir, og ef síminn ber sig ekki, þá má ekki láta hreppana borga það, sem á vantar, því að tekjuhallinn stafar af því, að gjöldin fyrir símaafnot eru ekki nógu há, og eina rjetta leiðin er því að hækka þau. Viðvíkjandi póstgöngum er það að segja, að þótt póstgöngur sjeu nú komnar á um alt land, eins og háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) sagði, þá veit jeg þó, að altaf er verið að bæta við nýjum brjefhirðingastöðum og aukapóstum, án þess að hlutaðeigandi sveitir sjeu krafðar endurgjalds fyrir kostnaðinn.

Bjarni Jónsson Jeg get varla sagt, að hægt sje altaf að ná í skjótu bragði í síma, þótt hann sje innan hreppsins. Jeg hefi sjálfur beðið í 3 klst. á 3. fl. stöð, án þess að ná sambandi. Víða stafar það af því, að símastjórinn er svo gráðugur, að hann lætur hraðtöl, sem greitt er dyrir tvöfalt og þrefalt gjald, ganga fyrir öðrum. Það er einkennilegt, að hrepparnir skuli svo eiga að borga fyrir stöðvar, sem þeir hafa ekki hálf not af. Þann stutta tíma, sem stöðvarnar eru opnar, er ómögulegt að komast að, og á öðrum tímum er þeim ekki gegnt. Ferðamenn, sem koma langt að, og sjómenn, sem ef til vill verða að sæta sjávarföllum til að komast, geta því oft ekki haft not af símanum. Það má gera ofmikið úr þeim hagnaði, sem menn hafa af símanum, og skrítið finst mjer að gera meira úr honum en póstgöngum. Ef annaðhvort ætti að hverfa úr sögunni, yrðu landsmenn víst fljótir að afráða að kjósa heldur að fá að halda póstgöngunum, því að þær verða þó drýgri, þegar öllu er á botninn hvolft. Ef nefndarmennirnir hafa komist að þeirri niðurstöðu, að rjettlátt sje, að síminn borgi allan rekstrarkostnað, get jeg ekki sjeð, hvers vegna þessu rjettlæti á ekki að verða framgengt. Jeg hefi altaf haldið, að ef eitthvert löggjafarþing sjer, að eitthvað er rjetllátt, þá eigi það að sjá um, að því rjettlæti verði framgengt, þótt það hafi kostnað í för með sjer, því að rjettlætið er sjaldgæfari vara en peningar. Jeg held, að hv.frsm. (Þór. J.) hafi með þessari viðurkenningu sinni lagt með því, að frv. yrði samþykt óbreytt. Það er hárrjett hjá hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.), að það er í raun og veru enginn sparnaður að láta sveitirnar borga rekstarkostnaðinn, einungis til þess að reyna að láta það líta svo út, að stofnunin beri sig, án þess að hún geri það, ef sveitarstyrkurinn er tekinn af henni. Ef síminn ber sig, er sjálfsagt, að rjettlætinu verði framgengt; ef hann ber sig ekki, er eina rjetta leiðin að hækka gjöldin, eins og hv.þm. Stranda. (M.P.) benti rjettilega á, en ekki að leggja á gjöld út í loftið. Þegar síminn fyrst var lagður, fengu margar sýslur hann án nokkurs endurgjalds, en síðan verða aðrar sýslur að kaupa hann. Best væri að fylgja alveg frv., og endurgreiða meira að segja þau framlög, sem ranglega hafa verið höfð af sumum sýslum. Reyndar er varla hægt að koma því í framkvæmd nú, en viðurkenningu ætti strax að gefa fyrir upphæðinni.

Pjetur Jónsson Jeg hefi ekki hlustað á allar umræðurnar og veit ekki, hvað búið er að segja, en jeg heyrði, að verið var að líkja saman símstöðvum og brjefhirðinga- eða póstafgreiðslustöðvum. Sú samlíking hrekkur nú ekki alveg til, eins og hv. 2. þm. S.-M. (B.St.) hefir bent á. Mjer datt í hug að minna á annað, sem hægt er að líkja símamálum saman við: það eru vegamálin.  (B. J.: Það er enn fráleitara)  . Þegar símalögin voru samþykt hjer í þinginu, voru vegalögin höfð til fyrirmyndar. Jeg vildi óska, að yngri þingmenn, sem ekki voru á þingi þá, athugi, hvað þingið gerði þá til að koma góðu skipulagi á. Þegar vegalögin voru samin 1894, var það ákveðið, að hreppar skyldu kosta sína vegi, sýslur sýsluvegi, og landssjóður þá vegi, er þjóðvegir gátu heitið. Enn fremur átti landssjóður að kosta þá vegi, sem hjeruðunum, hverju um sig, var alveg um megn að leggja út í að gera, sem sje flutningabrautir. Sama hugsun var ríkjandi í símamálinu 1905. Jeg man vel, að sú varúðarregla var tekin 1905 að láta sveitirnar bera meira og minna af kostnaðinum við stöðvarnar, svo að ekki yrði ofmikil ásókn um að fá stöðvar alstaðar. Jeg gæti bent á ýmsar afleiðingar af því, ef þeirri hugsun yrði raskað. Ef það ráð yrði tekið að láta landssjóð taka á sig allan kostnað af símanum, yrði auðvitað gengið í skrokk á landssjóðnum, með að heimta síma inn á hvert heimili, og er þá auðvitað landssjóði með því stofnað í voða. Ef hjeruðin aftur á móti bera nokkuð af kostnaðinum, er settur hemill á þetta. Að vísu er ekki fjárhagshætta eins mikil af símstöðvaþjónustunni einni sjer, þótt frv. þetta gangi fram. En þá eru aðrar afleiðingar. Frv. mælir svo fyrir: „Þegar stofnsettar eru talsímastöðvar til almenningsnota, skal starfræksla þeirra að öllu leyti kostuð af landssjóði“. Ef svo færi, myndi landssjóður annaðhvort reisa sjer hálfgerðan hurðarás um öxl, eða neitað yrði um símastöðvar, þótt hlutaðeigendur vildu vinna til að kosta þjónustuna að mestu eða öllu leyti. Því að slíkt væri lögbannað. Jeg sje því enga ástæðu til að raska símalögunum meir en nefndin leggur til, enda veit jeg ekki betur en að þeim stöðvum fjölgi altaf, sem landssjóður kostar.

3432Frsm. (Þórarinn Jónsson) Hv. þm. Stranda. (M. P.) og Dala. (B. J.) hafa talað um, hve 3. flokks stöðvarnar væru illar settar með samtöl, en jeg veit ekki, hvort þeir hafa athugað, að það yrði ekkert betra, þótt landssjóður borgaði rekstrarkostnaðinn.  (B. J.: Það er þess ósanngjarnara að láta þær borga)  . Ráðið við þessu er að fjölga þráðum á línurnar, en það hefir kostnað í för sjer, og því má ekki draga úr þeim tekjum, sem síminn hefir nú. Hv. þm. Dala. (B. J.) bjóst við, að menn vildu síður missa póstgöngur en síma. Það efast jeg um, því að síminn getur komið í staðinn fyrir póstsambönd. Jeg er hræddur um, að mönnum þættu samböndin við útlönd stirð núna, ef enginn sími væri. Jeg held því, að þessi ályktun hv.þm. (B. J.) hafi ekki verið vel hugsuð. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleirum orðum, því að hv.þm. S. Þ. (B. J.) hefir þegar svarað ýmsu. Jeg vona svo, að hv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) og Stranda. (M. P.) greiði atkv. með brtt., eins og þeir hafa lýst yfir.  (B. J.: Klipt var það, skorið var það, en rangt var það samt)  .

Bjarni Jónsson Af því að við þurfum að halda nefndarfund, vil jeg leyfa mjer að skora á hæstv. forseta að slíta fundi nú þegar. Var það undir atkvæði borið og felt með 11:10 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: B. Sv., B. J., B. K., E. J., H. K., J. J., J. B., M. G., M. P., Þorst. J. nei: B. St., E. A., E. Árna., G. Sv., P. O., P. Þ., St. St., Sv. Ó., Þorl. J., Þór. J., Ó. B. P. J. og S. S. greiddu ekki atkv. Tveir þm. (J. M. og M. Ó.) fjarstaddir.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Sigurðsson) Synd væri að halda langa inngangsræðu, eins og fundarmenn eru skiftir um það, hvort fundi skuli haldið áfram eða ekki. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að fyrir löngu er farið að bóla á óánægju út af ákvæðum vegalaganna um viðhald flutningabrauta o. fl. Þykjast einstök hjeruð beitt misrjetti í því að verða að halda við dýrum þjóðvegum, sem um hjeruðin liggja. Þannig eru t. d. Árnesingar og Rangæingar beittir ranglæti, að verða að halda við veginum austur yfir sýslurnar. Hvað eftir annað hafa komið fyrir þingið kröfur um að leiðrjetta þetta, og nú eru komnar kröfur frá Mýra- og Snæfellsnessýslum um hið sama. Alstaðar er óánægjan með vegalögin að aukast, og virðist því vera mál til komið að endurskoða þau. Þau frumvarp til breytinga á vegalögunum, sem borin hafa verið fram, hafa öll verið feld eða svæfð. Þingið 1915 samþykti þingsályktunartillögu þess efnis að skora á stjórnina að endurskoða vegalögin. Þessi þingsályktun var dagsett 27. ágúst 1915. Í tillögunni var sjerstaklega tekið fram þrent, sem taka skyldi tillit til við endurskoðun laganna. Í fyrsta lagi að athuga viðhald veganna og flokkun þeirra. Í öðru lagi átti stjórnin að koma fram með einhverjar tillögur um tekjustofna handa sýslufjelögunum, til að standa straum af vegaviðhaldi því, sem hvílir á þeim. Í þriðja lagi, að stjórnin tæki til rækilegrar yfirvegunar, í sambandi við landsverkfræðinginn, hvort ekki sje tímabært að breyta vegalögunum í þá átt, að betur sje vandað til veganna, svo að þeir verði endingarbetri en þeir hafa reynst hingað til, t. d. með því að undirbyggja eða „púkka“. Vegalögin eru nú 10 ára gömul. Það er ekki hár aldur, en margt hefir samt breyst á þeim tíma, sem gerir beint tilkall til breytinga, bæði með þessi atriði, sem jeg hefi nú nefnt, og önnur. - Út af tillögunni frá þinginu 1915 vissi jeg ekki betur en að fyrv. ráðh., háttv. 2. þm. Árn. (E.A.), legði fyrir þáverandi landsverkfræðing, Jón Þorláksson, að endurskoða lögin. Eins og kunnugt er urðu stjórnarskifti skömmu eftir nýárið í vetur. Jeg býst því ekki við, að fyrverandi ráðherra(E.A.)viti neitt, hvernig málinu reiddi af. Nú er fyrirspurn mín til landsstjórnarinnar þessi: „Hvað hefir landsstjórnin gert út af þingsályktun Alþingis frá 27. ágúst 1915, um endurskoðun á vegalögunum?“ Og jeg vildi mega bæta því við, hvort landsverkfræðingurinn hafi endurskoðað vegalögin, og ef hann hefir gert það, hvers vegna hefir þá stjórnin ekki lagt frumvarp fyrir þingið, er feli í sjer þessa endurskoðun ? - Meira ætla jeg ekki að segja að sinni.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Það er ekki vert að þreyta þolinmæði þingmanna með langri svarræðu. Þó verð jeg að treysta því, að jeg fái tóm til að taka fram helstu atriðin, sem þetta mál varða. - Þessi þingsályktun, sem vitnað er til, á líklega rót sína að rekja til annarar þingsályktunartillögu, frá þinginu 1914. Hún var í tveimur liðum og kom frá Nd. Jeg hefi ekki athugað, hvort nokkuð hefir verið um þá þingsályktun skeytt. Þessi, sem nú er um að ræða, fer í líka átt. Og jeg skal geta þess, þótt ekki skifti það miklu máli, að tillagan var að eins frá Nd., en ekki frá þinginu í heild sinni, eins og hv. fyrirspyrjandi (S.S.) vildi ranglega benda til. Eins og hann tók fram er tillagan í þremur liðum. 1. liður skorar á stjórnina að leggja fyrir þingið - ef tími vinst til - frv. til laga um flokkun og viðhald vega. Fyrirspyrjandi (S.S.) mintist á, að fyrv. ráðh. (E.A.) hefði lagt málið fyrir landsverkfræðinginn. Það er rjett, að málið var borið undir hann, í tilefni af þingsályktunartillögunni frá 1914. Hann ljet þá í ljós það álit sitt, að hann sæi enga verulega ástæðu til að koma með frv. til nýrra vegalaga. Svo var aftur, um síðastliðið nýár, beint til hans þingsályktuninni frá 1915. Vísaði hann þá til svars síns hið fyrra sinn og benti um leið á það, að hann ætti að eins skamma stund eftir að gegna landsverkfræðingsstörfum. Væri því vel við eigandi, að sá, sem við tæki af sjer, ljeti uppi álit sitt um málið. Nýja landsverkfræðingnum var strax fengið málið í hendur, en frá honum er ekkert svar komið enn, sem naumast er heldur að vænta. Frá verkfræðinganna hlið eru því engar sjerstakar hvatir til stjórnarinnar komnar um að koma fram með nýtt frv. til vegalaga. Og af því að stjórnin mun hafa litið líkt og verkfræðingarnir á þetta mál, þá er ekki frekari aðgerða að vænta, að svo komnu máli. Hv. fyrirspyrjandi (S.S.) tók það fram, að mikil óánægja með vegalögin hefði verið látin í ljós. Óánægjan getur verið til, en ekki hefir mikið á henni borið. Til stjórnarinnar eyrna hefir hún ekki komist, nema það, sem kann að felast í þingsályktuninni og í því, sem háttv.flm. (S.S.) hefir nú tekið fram. Það sem bægt var að gera í tilefni af tillögunni, hefir verið gert. Álits landsverkfræðings hefir verið leitað. Hann óskaði ekki neinnar endurskoðunar, og stjórnin hefir athugað málið og ekki fundið neina ástæðu til að vera á annari skoðun. Af þessum ástæðum hefir stjórnin ekki lagt fram neitt nýtt frumvarp. 2. liður tillögunnar hljóðaði um nýja tekjustofna til viðhalds vegunum. Landsverkfræðingurinn áleit enga brýna þörf að leita að nýjum tekjustofnum. Jeg lít líka svo á, að engin ástæða sje til að finna aðra tekjustofna en sýslusjóðina, til að annast viðhald veganna, eða búa til nýja tekjustofna handa sýslusjóðunum. Hina gildandi tekjustofna þekkja allir háttvirtir deildarmenn, og hitt hlýtur þeim einnig að vera ljóst, að skattaálöguvald sýslunefnda er mjög ríflega úr garði laganna gert. Hjer er því engin brýn þörf til breytinga, nema þá í sambandi við almenna breytingu á skattalöggjöfinni í heild sinni. Enda var þetta atriði tekið til athugunar af milliþinganefndinni í skattamálunum, og þarf jeg eigi því að lýsa, hvernig sú nefnd leit á þetta atriði. Það var fráleitt, að landsverkfræðingurinn legði til, að þessu yrði breytt, og stjórnin hefir eigi haft aðstöðu til að taka skattamálin í heild sinni til endurskoðunar. Hverjum einstaklingi, sem finnur hjá sjer köllun og kraft til breytinga á skattalöggjöfinni, er í lófa lagið að koma fram með frumvörp þar að lútandi hjer á þinginu. Án þess að vilja fara í orðakast við hv. fyrirspyrjanda (S.S.),þá get jeg ekki annað en látið það uppi, að hann hefir ekki verið hikandi við það á undanförnum tímum að eiga frumkvæði að frumvörpum, þegar hann hefir talið þess þörf, og gæti hann því eins hreyft þessu máli, ef honum finst brýn nauðsyn bera til. 3. atriði tillögunnar, sem er vitanlega þýðingarmest, er ekki auðvelt að svara að svo stöddu. Reynsla þessarar nýbreytni í vegalagningu er enn þá svo stutt, að tæplega er hægt að ætlast til, að hægt sje að gefa ábyggilega skýrslu um kostnaðinn við þá aðferð, eins og tillagan ætlast til. Jeg skal að eins taka það fram, að nú er meðal annars alment farið að hafa ræsi öll steinsteypt og fjölförnustu vegakafla grjótborna, „púkkaða“, en þetta er alt í byrjun. Einnig hefir landsverkfræðingurinn lagt mikla áherslu á að útvega tæki til þess að steinleggja vegi. En nú er ekki hægt að ná í þau, vegna samgangnaskorts, enda ekki góður kostur að útvega þau erlendis nú sem stendur. Þessum athugunum verður haldið áfram af verkfræðingi landsins. Enn eru þær ekki komnar svo langt, að hægt sje að skera úr, hvað best sje. En þeim verður haldið áfram, hvað sem öllum þingsályktunum og tillögum líður. Jeg skal þá ekki fara fleirum orðum um þetta mál, en varnir stjórnarinnar eru þessar: 1. Að ekki hafa komið fram ákveðnar raddir, er geri fært að koma fram með gagngerðar breytingar á vegalögunum. 2. Að svo virðist, sem sýslufjelögin geti vel borið viðhald veganna, og að þeim beri að gera það. 3. Að tilraunir þær, sem gerðar hafa verið í seinni tíð, í tilbreytni við vegagerðir, eru svo skamt á veg komnar, að föst ákvörðun um gerð vega verður ekki tekin að svo stöddu.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Sigurðsson) Jeg get ekki látið vera að lýsa yfir því, að svar hæstv. atvinnumálaráðherra kom mjer nokkuð á óvart. Engan veginn er hægt að segja, að svarið væri út í hött, en það var í þann veg, að ekkert hefði verið gert, ekkert verið hægt að gera og ekki ástæða til að gera neitt.  Þegar frumvörp til breytinga á vegalögunum hafa legið fyrir undanfarandi þingum, þá hafa þau verið borin undir landsverkfræðinginn eða hann kvaddur til ráðs. En þar sem Jón Þorláksson er sjálfur höfundur vegalaganna, þá hefir hann til skamms tíma yfirleitt verið á móti öllum breytingum á þeim, og sannast þar á honum máltækið, að hverjum þykir sinn fugl fagur. En þó að þessi heiðarlegi dánumaður hafi samið lögin, þá hefði hæstv. atvinnumálaráðherra verið óhætt að viðurkenna, að sumir líta svo á, að margt sje við þau að athuga, og varla hefði þingið skorað á stjórnina að endurskoða lögin, ef það hefði litið eins á og landsverkfræðingurinn. Nú er kominn nýr verkfræðingur. Verið getur að hinn nýi maður treysti sjer ekki að leggja út í breytingar á lögunum að svo stöddu. Það getur verið nokkur afsökun fyrir stjórnina. En hann kynnist þessum málum nú brátt, og má þá ætla, að hann taki til óspiltra málanna þegar frá líður. Aðalástæðan til þess, að þingið sneri sjer til stjórnarinnar með þetta mál, er sú, að hún hefir betri tök á að ráða menn til að undirbúa lög heldur en einstakir þm. hafa. Enda er þm. óspart núið því um nasir, að þeir komi með helst til mörg frv. og miður undirbúin en skyldi. Þess vegna er eðlilegt, að menn snúi sjer til stjórnarinnar í þess konar vandamálum. Auk þess lít jeg svo á, að lagabreytingin væri betur undirbúin, ef landsverkfræðingurinn stæði á bak við, og málið því líklegra til að fá framgang. Alt þetta virðast vera eðlilegar ástæður. Hæstv. atvinnumálaráðherra vildi ekki kannast við, að nein óánægja væri með vegalögin. Má vera, að hún hafi ekki borist honutn til eyrna. Á þingmálafundum hefir þessu máli ekki verið mikið hreyft, nema í Árnessýslu. En jeg get frætt hæstv. atvinnumálaráðh. á því, að óánægjan er mikil, og hún fer stöðugt vaxandi, eftir því sem vegunum fjölgar. Sjerstaklega hjelt jeg þó, að borist hefði til stjórnarinnar óánægja með frágang og afhendingu veganna af hálfu verkfræðinganna.  Viðvíkjandi 2. lið tillögunnar, um viðhald veganna, leit hæstv. atvinnumálaráðh. svo á, að sýslusjóðir hefðu nóg ráð til að borga brúsann og leggja á útgjöld í því efni. Jeg skal játa ókunnugleika minn um hag sýslusjóða yfirleitt. En jeg veit ekki til þess, að sýslusjóðir hafi ábyggilega tekjustofna, til þess að fá svo mikið fje, sem þarf til að kosta þetta mikla viðhald.  Um 3. atriðið skal jeg ekkert segja. En óskandi væri, að verkfræðingunum tækist að finna ráð til að gera vegina haldbetri og sterkari en þeir eru. Það vita allir, að því miður hefir um of verið kastað höndum að vegagerðinni hjá okkur. Auðvitað hefir fjárskortur ráðið þar miklu um. - Hæstv. atvinnumálaráðherra skaut því að mjer, að ef jeg væri verulega óánægður með vegalögin, þá hefði jeg átt að koma með frv. til breytinga á þeim, því að jeg væri til þess óragur að flytja frumvörp.  Jeg hafði hugsað mjer að koma með rökstudda dagskrá.  Í fullu trausti þess, að landsstjórnin endurskoði vegalögin frá 22. nóv. 1907, samkvæmt þingsályktun Alþingis, dags. 27. ágúst 1915, og leggi fyrir næsta Alþingi nýtt frv. til vegalaga, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Jeg skal ekki segja nema örfá orð. Mjer skildist á hv. 1. þm. Árn. (S.S.), að hann hafi skilið orð mín svo, að ekkert væri hægt að gera og ekkert ætti að gera. Jeg vona, að þingsskrifararnir hafi náð orðum mínum og orðalagi svo vel, að það komi fram á sínum tíma, að þm. (S.S.) hefir ekki skilið orð mín rjett. Þar sem þm. (S.S.) talaði um, að landsverkfræðingurinn væri nú farinn að hallast að því, að lögin verði endurskoðuð, skal þess getið, að það hefir ekki komið fram í neinu, sem frá honum hefir komið til stjórnarinnar. Hvað nýja verkfræðinginn snertir, þá er hann ekki kominn svo langt í rannsókn þessa máls enn þá, að hann geti látið álit sitt í ljós. Að lokum skal jeg geta þess, að ef rökstudda dagskráin á að skiljast svo, að hún sje nokkurskonar ofanígjöf til stjórnarinnar, þá verð jeg að vera henni mótfallinn.

Fyrirspyrjandi (Sigurður Sigurðsson) Dagskráin á að skiljast svo, að hún sje áskorun til stjórnarinnar um, að hún geri betur en hún hefir gert, endurskoði vegalögin og komi fram með brtt. fyrir næsta þing. Það er ekki hægt að skoða hana sem ofanígjöf; hún er að eins rjettmæt krafa til stjórnarinnar. Jeg vænti þess, að dagskráin verði samþykt, í fullu trausti þess, að húu verði ekki skoðuð sem þrotabúsyfirlýsing frá þinginu, og verði þar af leiðandi kastað í ruslakistu stjórnarinnar, heldur geri stjórnin sitt ítrasta til að fullnægja kröfum þeim, sem í henni felast.