Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá Ágústi Ólafi Ágústssyni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, Brynjari Níelssyni, Loga Einarssyni, Líneik Önnu Sævarsdóttur og Njáli Trausta Friðbertssyni um að þau geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 15. október, taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Reykv. s., Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir, 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðaust., Ingibjörg Þórðardóttir, 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Reykv. s., Hildur Sverrisdóttir, 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðaust., María Hjálmarsdóttir, 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðaust., Þórarinn Ingi Pétursson, og 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Norðaust., Valgerður Gunnarsdóttir. Þau hafa öll, að undanskilinni Jóhönnu Vigdísi Guðmundsdóttur, tekið áður sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.



Kjörbréf Jóhönnu Vigdísar Guðmundsdóttur hefur þegar verið rannsakað og samþykkt, en hún hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir hefur undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Forseti vill greina frá því að föstudaginn 12. október tók forseti á móti Erlu Magneu Alexandersdóttur og fleirum en hún er ábyrgðarmaður undirskriftasöfnunar til stuðnings eldri borgurum og öryrkjum. Afhentu þau forseta lista með 7.905 rafrænum undirskriftum undir yfirskriftinni Engan skort á efri árum. Með honum er kjörum eldri borgara og öryrkja mótmælt og farið fram á að lífeyrir verði hækkaður. Forseti þakkaði þeim fyrir að standa að þessu framtaki og kom því til skila að hann myndi vekja athygli á erindi þessu á þingfundi sem og við félags- og jafnréttismálaráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og velferðarnefnd Alþingis. Erindið hefur verið lagt fram á lestrarsal.

Borist hafa bréf frá utanríkisráðherra, heilbrigðisráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 94, 99 og 101, um ráðgjöf og störf við tímabundin eða afmörkuð verkefni, frá Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni.

Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.

Herra forseti. Menntun og nýsköpun eru forsenda samkeppnishæfni þjóða og hagvaxtar. Þetta veit hæstv. ríkisstjórn eins og sáttmáli hennar ber glöggt vitni um. Fyrr í þessum mánuði hlaut Paul Romer nóbelsverðlaunin í hagfræði fyrir að sýna hvernig þekking, rannsóknir og mannauður drífa áfram efnahagslegar framfarir. Þekktasta rannsókn Romers sýnir að tilhneigingin sé að verja of litlum mannafla í rannsóknir án inngripa sem þýðir á mannamáli að það þarf inngrip til að styðja við nýsköpun, rannsóknir og þróun í samfélögum. Íslensk þekkingar- og nýsköpunarfyrirtæki hafa gagnrýnt þakið sem er á endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar nýsköpunarfyrirtækja og fjöldi nýsköpunarfyrirtækja hefur flutt þessi verðmætu störf til landa sem bjóða betur. Í stjórnarsáttmála segir að endurmeta skuli endurgreiðslukostnað vegna rannsóknar og þróunar, í því skyni að afnema þak sem verið hefur á slíkum endurgreiðslum. Fjárlagafrumvarp hæstv. ríkisstjórnar boðar hins vegar ekki með afgerandi hætti afnám þaks á endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar nýsköpunarfyrirtækja. Ef ætlunin er að gera þetta hægar en upphaflega var gefið undir fótinn með þá hefur það strax áhrif á samkeppnishæfi fyrirtækja. Því spyr ég hæstv. ráðherra nýsköpunarmála: Hvers vegna er afnám þaks á endurgreiðslu rannsóknar- og þróunarkostnaðar ekki sett í forgang þar sem það er sú aðgerð sem talin er örva nýsköpun, styðja við hugvitsdrifinn iðnað og bæta samkeppnishæfni almennt?

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það er alveg rétt sem þarna kemur fram, að þetta skiptir okkur miklu máli. Við höfum á undanförnum árum stigið mikilvæg skref í þessa veru og þetta þak var hækkað fyrir þremur árum, ef ég fer rétt með, frekar en tveimur. Sú breyting hefur skilað árangri og henni var fagnað mjög, ekki bara af sprotafyrirtækjum eða ungum fyrirtækjum sem eru að stækka heldur af fyrirtækjum sem stunda rannsóknir, nýsköpun og þróun. Í stjórnarsáttmálanum er talað um að það sé markmið að afnema þakið. Þar er ekki sérstök tímasetning. Við leggjum upp með að það verði gert í skrefum. Gert er ráð fyrir því í fjármálaáætlun að bæta við 600 milljónum, að því marki sem hægt er að áætla svona lagað, við getum sem betur fer ekki stýrt því hversu dugleg fyrirtæki eru í rannsóknum og þróun. En sú breyting mun líka skipta máli. Ég hef lagt áherslu á að líta til þeirra landa sem standa okkur framar hvað varðar útfærslu á því að afnema þakið. Framkvæmdin á því hlýtur að skipta máli. Það kallar á mikið samstarf við fjármálaráðuneytið og sú vinna er í gangi. En eins og ég segi, það var ekki tímasett í stjórnarsáttmála hvenær þakið yrði afnumið. Við erum að stíga markviss skref, stigum markviss skref fyrir nokkrum árum og erum að stíga markviss skref núna. Markmiðið er enn að afnema þakið. Við leggjum áherslu á að verða öflug þarna. Við getum ekki keppt á öllum vígstöðvum en á þessum stað ætlum við að vera samkeppnishæf og þess vegna stígum við þessi skref, með það að markmiði að afnema þakið.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Í þessu samhengi kemur á óvart að sjá að samkvæmt fjárlögum á að skera niður framlög til nýsköpunar, þekkingargreina og rannsókna um 2,6%, eða 377 milljónir á næsta ári. Í framhaldi af því spyr ég hæstv. ráðherra: Endurspeglar það forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þegar litið er til stuðnings við þessi hugvitsdrifnu fyrirtæki og í nýsköpun almennt?

Fyrst varðandi niðurskurðinn þá hefur hann eðlilegar skýringar. Inni í þessari tölu eru t.d. rúmlega 100 milljónir sem farið hafa í verkefnið á Bakka, sem nú er að líða undir lok og eðlilegt að það falli brott, og nokkur önnur atriði líka sem eðlilegt er að hverfi. Spurt er hvort það endurspegli forgangsröðunina. Ég hef fengið þá spurningu áður, bæði í fyrra og núna, hvort ég sé ánægð með þá upphæð sem fer í nýsköpunarmál. Þá hef ég sagt að ég leggi á það áherslu að við förum yfir það hvort þeir fjármunir, sem eru töluverðir, um 8–10 milljarðar á ári sem fara í nýsköpun, séu allir á réttum stað, hvort þeir vinni þá vinnu sem við viljum að þeir sinni eða hvort færa eigi þá til. Ég lít svo á að það hversu öflugt nýsköpunarland við erum og hversu dyggilega stjórnvöld styðja við nýsköpun snúi ekki eingöngu að fjárútlátum ríkisins í þá veru, heldur frekar að umhverfinu. 

Herra forseti. EFTA-dómstóllinn kvað upp dóm gegn Íslandi þann 14. nóvember 2017 þar sem ákvæði íslenskra laga um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim og varnir gegn því að sýktar afurðir berist til landsins séu brot á tilskipun Evrópusambandsins. Mál þetta er gjarnan nefnt hráakjötsmálið og felst í stuttu máli í því að bann við innflutningi á hrárri og unninni kjötvöru, eggjum og mjólk samrýmist ekki ákvæðum EES-samningsins. Hingað til hefur verið óheimilt að flytja inn kjöt til landsins sem ekki hefur verið fryst. Bannið kom á óvart þar sem heimild er í 13. gr. samningsins til að vernda búfé og lýðheilsu þar sem hætta væri á að smit bærist til landsins með hráu kjöti. Eftir EFTA-dóminn lögðu Bændasamtök Íslands áherslu á að viðræður yrðu teknar upp við Evrópusambandið til að leita leiða til að viðhalda frystiskyldunni. Ég vil byrja á því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað fór fram á fundum íslenskra embættismanna og ESB út af þessum EFTA-dómi? Hvaða viðræðum var leitað eftir? Hvert var markmið þeirra? Munu þær halda áfram? Í síðustu viku dæmdi Hæstiréttur Íslands að íslenska ríkið hefði brotið gegn skuldbindingum sínum gagnvart EES-samningnum með því að viðhalda banni við innflutningi á hráu kjöti til landsins. Það sem vekur sérstaka athygli við dóminn er hversu stuttur hann er. Dómurinn víkur í engu að mikilvægri röksemdafærslu ríkisins, t.d. hvað varðar dýrasjúkdóma. Ég vil því spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra: Hver eru viðbrögð ríkisstjórnarinnar við þessum dómi? Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér með framhaldið? Mun ráðherra nú leggja fram frumvarp sem heimilar allan innflutning á hráum matvörum og öðrum dýraafurðum, innmat, gærum o.s.frv., og stefna þar með okkar hreina landbúnaði í hættu?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina sem var margþætt. Haldnir hafa verið tveir formlegir fundir með framkvæmdastjórum Evrópusambandsins vegna þessa máls. Þeir voru haldnir í apríl á þessu ári. Við ráðgerum að óska eftir frekari fundum þar. Það er rétt að fyrir helgi féll dómur Hæstaréttar sem er tiltölulega stuttur og einfaldur. Hann staðfestir í raun héraðsdóminn sem áður hafði fallið og er sömuleiðis samhljóða niðurstöðu EFTA-dómstólsins. Það er allt á einn veg. Þjóðréttarleg skuldbinding liggur fyrir af hálfu Íslands. Um það var samið árið 2007 og afstaða Evrópusambandsins er tiltölulega skýr í þessum efnum og afstaða dómstóla sömuleiðis. Hæstiréttur nefnir það t.d. í sínum dómi að ekki sé unnt að vísa til markmiðsins um vernd lífs og heilsu manna og dýra í viðskiptum innan EES eins og það birtist í 13. gr. EES-samningsins, sem hv. þingmaður nefndi áðan. Þegar hv. þingmaður spyr hvað taki við, hvort ráðherrann muni leggja fram frumvarp um þessi efni, þá segi ég: Já, á þingmálaskrá minni er gert ráð fyrir frumvarpi í febrúar á næsta ári þar sem tekið er á niðurstöðu dómsmálanna. Ég get ekki svarað neinu til um það á þessari stundu hvernig það mun líta út, það er enn í smíðum. Ýmsar aðgerðir hanga einnig við þetta mál, aðgerðir sem grípa þarf til hvort heldur dómurinn verður fullnustaður með einum eða öðrum hætti eða ekki. Ég skal reyna að koma að þeim atriðum í síðara svari mínu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Það má í raun segja að 13. gr. EES-samningsins, sem hér hefur verið nefnd, sem er ætluð til að vernda búfé og lýðheilsu, hafi í raun verið felld úr gildi með dómi Hæstaréttar og EFTA-dómstólsins. Auðvitað getur það ekki gerst með þeim hætti. Það verður að gerast við samningaborð. Það verður að gerast í samningum við Evrópusambandið. Þá spyr ég: Ætlar ríkisstjórnin eða hæstv. ráðherra að taka málið upp? Ég held að mjög mikilvægt sé að gera það. Ég vil líka víkja að öðru í þessu sambandi: Hvaða kröfur verða gerðar til innlendra framleiðenda ef niðurstaðan verður sú að hér mun flæða inn hrátt kjöt? Nú hef ég t.d. áreiðanlegar heimildir fyrir því að í Evrópusambandinu er einungis skimað fyrir tveimur tegundum af salmonellu í alifuglum en hér á landi er skimað fyrir öllum eða mun fleiri tegundum. Þá vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Verða gerðar meiri kröfur hvað varðar innlenda framleiðslu en erlendar afurðir?

Virðulegi forseti. Ég svara því strax að það er óeðlilegt að við séum að gera stífari kröfur á innlenda framleiðslu en erlenda. Það er engin skynsemi í slíku. Við eigum einfaldlega að gera sömu kröfur til okkar framleiðslu og við gerum til annarra. Það er mjög einfalt í mínum huga. Ég bendi hv. þingmanni á það, þegar hann segir að 13. gr. hafi með þessum dómi verið felld úr gildi, að svo er ekki. Íslensk stjórnvöld sömdu með þeim hætti sem raun ber vitni og í samningunum 2006 var látið á það reyna til hins ýtrasta að fá að halda inni kröfunni frá Íslandi um bann við innflutningi á hráu kjöti. Evrópusambandið féllst ekki á það árið 2006. Þar af leiðandi var gerður samningur sem hljóðaði upp á annað. Það er í raun sú samningsskuldbinding sem við sætum hér nú, þ.e. hún er dæmd ólöglega innleidd af íslenskum löggjafa, að það samrýmist ekki þeim 

Herra forseti. Sú sem hér stendur er í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins fyrir hönd Alþingis. Það er af þeim sökum sem ég kem hér upp og tala við hæstv. utanríkisráðherra um Evrópuráðið, sem er helsti framvörður mannréttindaverndar í Evrópu og víðar. Eins og ráðherra er kunnugt hefur starfsemi Evrópuráðsþingsins verið í uppnámi um þó nokkurn tíma vegna fjarveru sendinefndar Rússa frá þinginu allt frá árinu 2015 og síðar vegna þess að Rússar hafa neitað að borga sín lögbundnu meðlimagjöld í meira en ár. Segja má að deila Rússa við Evrópuráðið hafi náð ákveðnum suðupunkti í liðinni viku á nýafstöðnu þingi Evrópuráðsþingsins þegar ekki tókst að ná í gegn ákveðnum breytingum á þingsköpum Evrópuráðsþingsins sem hefði mátt líta á sem skref í átt til sátta á milli Rússlands og Evrópuráðsþingsins. Í ljósi þessara atburða má leiða að því líkur að Rússar yfirgefi Evrópuráðið á einn eða annan hátt með alvarlegum afleiðingum fyrir framtíð Evrópuráðsins og þeim mun alvarlegri afleiðingum fyrir borgara Rússlands sem þá munu ekki lengur njóta verndar mannréttindasáttmála Evrópu. Spurning mín til ráðherra, út af þessari atburðarás, er tvíþætt. Í fyrsta lagi: Hvað hyggst ráðherra gera til að beita sér fyrir því að reyna að ná sáttum og halda Rússum inni, ef eitthvað? Og: Ef allt fer á versta veg og Rússar ganga úr Evrópuráðinu, mun ráðherra beita sér fyrir því að hin eftirstandandi 46 aðildarríki hlaupi undir bagga með Evrópuráðinu hvað fjármagn varðar og leggi til þau 10% fjárlaga Evrópuráðsins sem tapast við útgöngu Rússa?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þingmaðurinn fór hér yfir stöðu sem við þekkjum. Ég átti fund með Thorbjørn Jagland í New York fyrir nokkrum vikum síðan þar sem hann setti mig inn í þessi mál. Á þessum tímapunkti höfum við ekki tekið neina ákvörðun um hvernig við bregðumst við eða hvort rétt sé að við göngum inn í samskipti Rússa og Evrópuráðsins. Thorbjørn Jagland þekkir vel til Íslands og vildi tala við okkur m.a. út af þeirri stöðu sem þarna er komin upp. Hún er alvarleg og óheppileg. En við höfum ekki sest sérstaklega niður núna eftir þá atburði sem hv. þingmaður vísar til. Ef ég skil hv. þingmann rétt er komin ákveðin ögurstund í þessu máli. En hins vegar munum við gera það sem við getum til þess að styðja Evrópuráðið og ég er sammála því að það er ekki gott fyrir almenning í Rússlandi ef svona fer. Málið er auðvitað mjög flókið og erfitt og tengist atburðum sem við þekkjum öll sem hafa haft miklu meiri áhrif en bara það sem snýr að Evrópuráðinu. Á þessum tímapunkti er svarið við fyrirspurninni einfaldlega þetta: Það er ekki komið á þann stað að við höfum tekið neina ákvörðun um slíkt enda hefur enginn farið fram á það við okkur að við göngum inn í málið. Varðandi seinni spurninguna er mikilvægt að sjá til þess að Evrópuráðið geti sinnt hlutverki sínu. Eðli málsins samkvæmt þarf fjármuni til þess.

Herra forseti. Ég þakka svarið. Ég vil þá beina því til hæstv. ráðherra að leggjast yfir málið sem fyrst. Ég hafði ekki séð fyrir mér að Ísland yrði leiðandi í samningaviðræðum við Rússa hvað Evrópuráðið varðar, en að við værum alla vega meðvituð um þá stöðu sem nú er uppi og værum tilbúin að beita okkur í átt til sátta ef á þyrfti að halda. Mig skorti hins vegar svar við þeirri spurningu hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að leggja til aukin framlög til Evrópuráðsins til að koma til móts við þau 10% sem Evrópuráðið missir úr fjárlögum sínum við útgöngu Rússa. Mögulega bæti ég þeirri spurningu við hvort ráðherra gæti séð fyrir sér samvinnu hinna svokölluðu NB8-ríkja, eða alla vega Norðurlandanna, hvað það varðar að koma til móts við niðurskurðinn; ganga fram með góðu fordæmi, lýsa því jafnvel yfir fljótlega að við séum reiðubúin að koma til móts við vandann. Ef það kæmi frá litla Íslandi væri t.d. erfiðara fyrir Þýskaland að koma sér undan því. Þessir peningar eru smámunir í hinu alþjóðlega samhengi. Þetta er gríðarlega lág upphæð ef horft er á miklu stærra alþjóðlegt samstarf þar sem miklu meiri 

Virðulegi forseti. Ég á von á því að við ræðum þetta á vettvangi Norðurlandanna og sömuleiðis NB8. Ég held að það skipti máli að við séum samstiga hinum nánu vinaþjóðum okkar hvort sem það er í þessu málefni eða mjög mörgum öðrum, en kannski sérstaklega í þessu. Á þessum tímapunkti held ég að ekki sé rétt að vera með stórar yfirlýsingar um það sem tengist hugsanlegri útgöngu Rússa. Við skulum vona að menn nái einhverri niðurstöðu sem væri ásættanlegri. Við skulum byrja á því að sjá hvað verður. Það er mat flestra að þrátt fyrir að deilur hafi verið út af framgöngu Rússa sé betra að hafa þá þarna inni en ekki. Þannig að við skulum vonast til þess að þeir verði áfram inni og styðja Thorbjørn Jagland í þeim verkefnum. 

Virðulegur forseti. Á síðasta ári urðu 13 banaslys í umferðinni. Þegar banaslys verður í umferðinni þá stoppar öll umferð þar sem banaslysið varð. Kölluð er út rannsóknarnefnd. Blá ljós blikka og vettvangur slyssins er rannsakaður, myndaður, gerð er skýrsla; það er allt undir í þeim eina tilgangi að sjá til þess að ekki verði slys aftur, til að reyna að koma í veg fyrir slys. Á sama tíma hafa rúmlega helmingi fleiri en farast í bílslysum tekið eigið líf. Ungt fólk í blóma lífsins. Það blikka engin blá ljós. Hvað gerist þegar einstaklingur sviptir sig lífi? Hvar er rannsóknarteymið? Hverjir fara á staðinn? Hverjir gera skýrslur til að upplýsa aðstandendur? Ekkert, bara skráð. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er ekki kominn tími til að við gerum eitthvað í þessu máli; að það skipti ekki máli hvernig fólk deyr, að þessi mál séu rannsökuð til þrautar? Það er ekki eðlilegt að við segjum að það sé allt í lagi að fólk svipti sig lífi, að aðstandendur eigi engin svör að fá og við ætlum bara að yppta öxlum. Ef fólk deyr í umferðarslysum skiptir ástæðan öllu máli, hvers vegna slysið varð og annað, allt rannsakað. Ég vil spyrja ráðherra: Er hann ekki sammála mér í því að við þurfum að fara að rannsaka þetta vel og vendilega?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það er rétt að halda því til haga að áhersla á þennan tiltekna málaflokk, þ.e. þennan hluta umræðunnar um geðheilbrigðismál sem lýtur að sjálfsvígum, fer vaxandi um heim allan. Það er meira að segja svo að á dögunum var settur sérstakur ráðherra í þessi mál í bresku ríkisstjórninni, þ.e. mál sem lúta að sjálfsvígum sem slíkum, bæði forvörnum og utanumhaldi um þennan mikilvæga málaflokk, þannig að hann er ofarlega á blaði víða. Mér var nýlega afhent niðurstaða starfshóps sem fjallaði sérstaklega um aðgerðir sem væru til þess fallnar að stemma stigu við eða draga úr líkum á sjálfsvígum eins og nokkurs er kostur. Sú vinna var leidd af embætti landlæknis og utanumhaldið utan um þá aðgerðaáætlun er þar. Meðal annars er þar vikið að því að hluta sem hv. þingmaður nefnir, sem er ítarlegri skráning og greining á því sem er á ferðinni en ekki síður áhersla almennt á forvarnir sem varða geðheilbrigðismál almennt. Því að sjálfsvíg eru oft endapunktur á mjög alvarlegum geðsjúkdómi og þess vegna er mikilvægt að við höldum vöku okkar að því er varðar forvarnaþáttinn og lýðheilsuþáttinn. Ég tók við aðgerðapakka frá starfshópi þar sem þeir eru samankomnir sem þekkja best til þessara mála. Í stuttu máli sagt styð ég og fellst á allar þær aðgerðir sem þar voru lagðar til og lagði til sérstakt fjármagn á þessu ári til þess að ýta þeim úr vör. Ég fer nánar yfir það í mínu síðara svari.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held að við séum sammála. En hvar á að byrja? Framlag til meðferðarsviðs SÁÁ er núna 278 millj. kr. lægra en 2009. Verið er að skera niður ár eftir ár í fjárlögum framlög til hjúkrunarheimila SÁÁ sem er helsti aðilinn sem hjálpar unga fólkinu okkar. Það gildir alls staðar í kerfinu, meira að segja er Sjálfsbjargarheimilið skorið niður. Verið er að skera niður öll hjúkrunarrými. Á sama tíma er verið að fást við hrun þar sem heilbrigðiskerfið hrundi nærri því. Geðheilbrigðismálin eru algerlega í lamasessi. Það hlýtur að vera númer eitt í forgangi hjá okkur að sjá til þess að auka í þennan málaflokk ef við ætlum að láta fólk trúa því að við séum að gera eitthvað.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður kom víða við í seinni spurningu sinni. Ég vil segja það hér afar skýrt að við erum að bæta verulega í geðheilbrigðismál á fjárlögum - höfum gert það hingað til, á fjárlögum yfirstandandi árs, og munum gera enn betur á árinu 2019, ekki síst að því er varðar geðheilbrigðisþjónustu í heilsugæslunni og úti um land. Við erum að bæta við sálfræðingum og geðheilsuteymum alls staðar á vettvangi heilsugæslunnar. Hv. þingmaður nefnir það sem talað hefur verið um af hálfu samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu sem telja sig verða fyrir skerðingu vegna skertra fjárveitinga, en ég vísa þeim yfirlýsingum á bug. Fjárheimildir hafa verið uppreiknaðar árlega, rekstrargrunnur þessara heimila hefur verið styrktur um 1,5 milljarða, þ.e. 6% þegar þessi samningur tók gildi 2016, og heildarútgjöld til daggjaldastofnana voru fyrir gildistöku rammasamningsins 2016 27,2 milljarðar en eru, samkvæmt fjárlagafrumvarpi 2019, 34,7 milljarðar, sem er tæplega 28% hækkun á þessu tímabili.

Mig langar að eiga orðastað við hæstv. landbúnaðarráðherra um innflutning á fersku kjöti. Í síðustu viku féll dómur eins og var gert hér að umræðuefni fyrr í þessum fyrirspurnatíma. Það var ekki óvæntur dómur. Hann var eiginlega mjög fyrirsjáanlegur og staðfesti í einu og öllu bæði dóm héraðsdóms og síðan dóm EFTA-dómstólsins. Það er því búið að liggja nokkuð ljóst fyrir, finnst mér, að innflutningsbannið á fersku kjöti var ólöglegt. Spurningin er þessi: Hver eru viðbrögðin? Mig langar fyrst að spyrja hæstv. ráðherra út í ummæli sem hafa verið látin falla, ekki af ráðherra sjálfum heldur fyrrverandi utanríkisráðherra og fyrrverandi landbúnaðarráðherra, hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, þar sem hann í viðtali við Vísi tjáir sig á þá leið að það komi mjög til álita að endurskoða EES-samninginn takist ekki að viðhalda þessu innflutningsbanni á fersku kjöti. Ég held að það sé afar brýnt að ráðherra tali mjög skýrt í þessum efnum. Ég veit að hann hefur tjáð sig um málin við fjölmiðla. Ég tel að það sé mjög brýnt að hann tjái sig um akkúrat þennan þátt málsins, hvort hann líti þannig á að það komi til álita eða sérstakrar skoðunar að óska eftir endurskoðun EES-samningins eða hverfa frá honum með einhverjum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Svarið við spurningu hv. þingmanns er nei. Það hvarflar ekki einu sinni að mér að hverfa frá þeim samningi sem þar er um að ræða, það er mjög einfalt mál. Þegar við ræðum þennan svokallaða hráakjötsdóm þá er alveg rétt að þetta hefur legið fyrir í allnokkurn tíma, stefna ríkisstjórnar 2009–2013 og sömuleiðis frá 2013–2016 var sú að halda uppi vörnum í málinu og það var á þeim tíma ekkert gert til undirbúnings annarri niðurstöðu en þeirri að lögin héldu. Nú blasir niðurstaðan við og þetta er flókið úrlausnarefni. Það er það. Í mínum huga snýst málið núna númer eitt, tvö og þrjú um það að fá viðbótartryggingar gagnvart salmonellusýkingum sem nágrannaríki okkar hafa fengið. Það mun taka einhvern tíma að ná því. Sömuleiðis að reisa varnir gagnvart kampýlóbaktersmiti. Bæði þessara mála eru í vinnslu. Þegar við ræðum innflutning eða viðskipti við Evrópusambandið er okkur sömuleiðis hollt að hafa í huga að um 90% af þeim vörum sem við flytjum inn frá Evrópusambandinu til Íslands eru án tolla meðan hlutfallið hinum megin hafsins er 29%. Það er því ekki hægt að halda því fram, sem ég veit að hv. þingmaður er ekki að gera en ég vil undirstrika það, að Ísland sé mjög lokað land í þeim samanburði sem oft vill verða á tollastefnu okkar hér og þeirri tollastefnu sem rekin er í Evrópusambandinu. Ég held að við séum miklu opnara land að þessu leytinu til.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbúnaðarráðherra fyrir ákaflega skýrt og greinargott svar. Ég átti svo sem ekki von á öðru en þetta er ánægjulegt. Hitt er auðvitað ekki vansalaust, eins og hæstv. ráðherra minntist á, að stjórnvöld hafi um margra ára skeið ekki búið sig undir hina augljósu niðurstöðu í þessu máli. Þá hlýtur maður að spyrja, því að á þingmálaskránni er gert ráð fyrir frumvarpi í febrúar sem viðbrögð við þessum dómi: Hver er staða fyrirtækja sem hyggjast flytja inn ferska kjötvöru? Ég held að það sé dálítið alvarlegt mál ef menn þurfa að bíða frá 12. október fram í mars, apríl eða maí á næsta ári eftir því að ríkið og Alþingi setji reglur um þetta mál. Ég óttast 

Virðulegi forseti. Já, ég deili þeim áhyggjum með hv. þingmanni. Niðurstaða Hæstaréttar er mjög skýr og afdráttarlaus og liggur klárlega fyrir. Ég tók hins vegar eftir því í fréttum í gær, minnir mig, þar sem framkvæmdastjóri Félags atvinnurekenda tjáði sig í spjallþætti, að hann mæltist til þess og ræddi þetta á þann veg að eðlilegt væri að við reistum varnir gegn salmonellu og kampýlóbakter og þegar þær lægju fyrir leiddum við þetta í lög. Ég deili alveg þeirri skoðun, horfi þannig til. Það mun taka okkur tíma, eins og ég nefndi hér áðan, að sækja þessar viðbótartryggingar. Það tók Dani eða Norðmenn tíu ár. Við erum að gæla við og vonast eftir að það taki okkur ár. Ég sótti um þetta nú í sumar. Það var búið að undirbúa nýja landsáætlun sem þurfti að liggja fyrir. Þannig að við höfum verið í kappi við tímann í allnokkra mánuði að tryggja stöðu okkar að þessu leyti til. 

Hæstv. forseti. Þjóðin er að eldast og í því felast margar áskoranir fyrir okkur sem samfélag. Lengri lífaldur kallar á aukna áherslu á lífsgæði þeirra sem eldri eru og þar er heilsan veigamesti þátturinn. Það er ljóst að virk heilsuefling eldra fólks, sem byggð er á samræmdum aðferðum, bætir bæði líkamlega og andlega heilsu, dregur úr innlögnum á heilbrigðisstofnanir og þar með álagi á heilbrigðiskerfið. Sjúkraþjálfarar veita þjónustu sem miðar að því að bæta, viðhalda og endurhæfa hreyfigetu og virkni fólks. Þeir aðstoða fólk á öllum lífsskeiðum þegar sótt er að hreyfigetu og virkni vegna öldrunar, slysa, sjúkdóma, kvilla, ástands eða umhverfislegra þátta. Hæstv. forseti. Vestræn samfélög hafa lagt aukna áherslu á að efla meðferð í formi þjálfunar undir kjörorðinu: Þjálfun er læknisfræðileg meðferð. Heilsueflingarverkefni eldra fólks efla einnig samveru og virkni hópsins og draga úr einangrun þar sem regluleg hreyfing og skipulagðar æfingar veita fólki fastan punkt í tilverunni. Umræða um elsta hóp samfélagsins og þjónustu við hann hefur oft og tíðum hverfst um hjúkrunarheimili, heimaþjónustu og aðkomu lækna en ekki mikið um líkamsrækt og útiveru og önnur skemmtilegheit. Bæjarfélög hafa í samstarfi við embætti landlæknis unnið með góðum árangri að verkefnum sem snúa að lýðheilsu og má þar helst nefna heilsueflandi samfélag sem flestir þekkja. Til viðbótar hafa Reykjanesbær og Hafnarfjörður gert samning um fjölþætta heilsurækt eldra fólks undir stjórn Janusar Guðlaugssonar og komast þar færri að en vilja. Óþarfi er að fjölyrða um ávinning samfélagsins af slíkum forvörnum. Því liggur beinast við að spyrja hæstv. ráðherra hvort uppi séu fyrirætlanir um að festa þessa nálgun í sessi. Þar sem mikil samlegðaráhrif eru milli félagsþjónustu sveitarfélaga og sjúkrastofnunar langar mig einnig að spyrja hæstv. ráðherra: Eru uppi áform um að hefja samstarf sveitarfélaga og ríkis um heilsueflingu eldra fólks?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Það er kannski allra fyrst um þetta að segja að málaflokkur aldraðra er mjög víða í kerfinu ef svo má að orði komast. Þau málefni eru auðvitað hluti heilbrigðismála og þar með forvarna og lýðheilsumála, þau eru félagsmál að öðrum hluta sem lúta að framfærslumálum og öðru því sem heyrir til verksviðs félagsmálaráðherra, en líka félagsþjónustu sveitarfélaganna. Öll þessi málefni skarast með einhverju móti. Það er mikilvægt að sveitarfélög og ríki stilli saman strengi betur en við höfum verið að gera að því er varðar samþætta framhlið þessarar þjónustu gagnvart þeim sem þjónustunnar njóta. Við höfum ekki gert nógu vel í þeim efnum að mínu mati. Þó eru mál sem eru til fyrirmyndar og m.a. þau sem hv. þingmaður nefnir hér hjá tilteknum sveitarfélögum. Ég vil líka nefna það að samþætting heimahjúkrunar og heimaþjónustu hefur gefist afar vel á höfuðborgarsvæðinu og það er ánægjulegt að sjá, eins og hv. þingmaður nefnir, alveg sérlega góð verkefni sem lúta að samstarfi við Janus endurhæfingu hjá Reykjanesbæ og Hafnarfirði. Auðvitað er hluti af þessum verkefnum í mjög föstum og skýrum skorðum eins og innleiðing heilsueflandi samfélaga og heilsueflandi skóla sem er algjörlega í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og er með þessa áherslu á samþættingu allrar þjónustunnar á einum stað. Einnig má nefna aukna áherslu á heilsueflandi heimsóknir til aldraðra í heimahúsum, almennt eftirlit með heilbrigði, líkamlegu, andlegu og félagslegu heilbrigði, hreyfiseðla sem eru meðferðarrúrræði sem boðið er upp á um allt land og auk þess er embætti landlæknis með sérstaka forvarnamiðaða fræðslu á vefsíðu sinni fyrir aldraða. Ég held að ég geti svarað spurningu hv. þingmanns þannig að það 

Hæstv. forseti. Ég þakka ráðherra þessi svör. Ég held að við séum öll sammála um hvaða leið við viljum fara. Við erum í samfélagi okkar búin að hólfa allt of mikið niður, við erum oft og tíðum of stíf í forminu í stað þess að reyna að láta kerfin okkar tala betur saman. Þó erum við að reyna það víða og það er að takast á einhvern hátt, samanber það að sálfræðingum hefur verið bætt inn í heilsugæslunni. Ég held að það hafi verið mjög gott skref. Það er verið að auka áhersluna á að menn vinni í teymum. Þar sem það hefur verið gert, t.d. á Austurlandi þar sem ég þekki til, hefur það komið mjög vel út. Fólk úr mismunandi greinum heilbrigðisþjónustunnar er að vinna saman. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Ef maður fer aðeins að hugsa um framtíðina, þegar allt verður orðið sjálfvirkt og sjálfvirkar græjur þrífa allt og sinna jafnvel persónulegustu þörfum, getum við kannski farið að leggja meiri áherslu á mannlega þáttinn; verið meira saman, talað saman og hreyft okkur saman.

Virðulegur forseti. Ég tek undir það í meginatriðum og vil líka nefna að það liggur fyrir og mér er kunnugt um það að fleiri sveitarfélög hafa lýst áhuga á því að fara svipaðar leiðir og með ámóta áætlanir eins og verið er að gera í Hafnarfirði og Reykjanesbæ. Ég hef fengið mjög góða kynningu á þessum verkefnum og það er ekki bara þannig að þegar maður horfir á þau á færi að manni finnist þau sniðug og jákvæð og allt svoleiðis, heldur er beinlínis mælanlegur árangur af þeim sem sýnir sig í mælingum á tilteknum heilsufarsþáttum með ákveðnu millibili. Það er alveg víst að opinberu fé, hvort sem það er á vettvangi sveitarfélaga eða ríkis, er skynsamlega ráðstafað í verkefni af þessu tagi. Ég vil segja það fyrir mína parta og ráðuneytisins að við munum styðja verkefni af þessum meiði með ráðum og dáð. Ég vil fagna sérstaklega frumkvæði sveitarfélaganna í þessa veru.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir að taka þetta mál hér á dagskrá. Málefni sauðfjárbænda. Gildandi búvörusamningar eru frá 2016 og gilda til tíu ára til ársins 2026 og þar á meðal búvörusamningur um sauðfé og starfsskilyrði sauðfjárræktar. Auk þess að treysta áframhaldandi stuðning ríkisins við greinina var með samningnum lögð áhersla á gæðastýringu sem byggir á velferð dýra, heilnæmi afurða, umhverfisvernd, sjálfbærri landnýtingu og fjölbreyttara framboði á gæðaafurðum á sanngjörnu verði fyrir neytendur. Það má segja að markmiðin hafi kannski ekki alveg gengið eftir sem skyldi og eitt af fyrstu verkefnum hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. ráðherra var að bregðast við vanda sauðfjárbænda. Ég ætla til upprifjunar að lesa úr nefndaráliti hv. fjárlaganefndar í umfjöllun um fjárauka fyrir árið 2017, með leyfi forseta: „Á árinu hafa vandamál vegna verðfalls á útflutningsmörkuðum búvöru verið sérstaklega þung í skauti fyrir sauðfjárræktina og bændur sem hana stunda. Verðfall í kjölfarið á viðskiptastríði Evrópusambandsins og Rússlands hefur orsakað verulegan tekjusamdrátt en viðskiptastríðið er afleiðing af pólitískum ákvörðunum sem skapar forsendubrest. Sauðfjárræktin er mikilvæg stoð við byggð í dreifbýli og veik staða hennar hefur afgerandi áhrif á þróun byggða, vöxt þeirra og getu til að standa undir samfélagslegri grunnstarfsemi við íbúa. Sauðfjárbúskapur er sérstaklega viðkvæmur í ákveðnum byggðum landsins og í samningi um starfsskilyrði sauðfjárræktar frá árinu 2016 er áhersla lögð á sérstakt gildi greinarinnar fyrir ákveðin byggðarlög [...] Meiri hlutinn telur að ráðstöfun í fjáraukalögum undirstriki alvarleika þeirrar stöðu sem byggðir standa frammi fyrir og að ákvörðun um aðgerðir megi ekki dragast lengur. Heimildin geti unnið gegn gjaldþrotum og byggðaröskun. Aðrar aðgerðir en þær sem snúa beint að bændum eru ætlaðar til að bæta til lengri tíma umgjörð um atvinnugreinina og þannig styrk þeirra byggða sem á henni byggja.“ Í samráði við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði meiri hlutinn til að ráðstöfun fjárheimildarinnar og lausnin, til að mæta þessum vanda og markaðserfiðleikum í greininni og lægra afurðaverði, yrði í sérstöku framlagi á fjáraukalögum 2017, að fjárhæð 665 millj. kr. sem skiptist þannig að 400 millj. kr. fóru í almennan stuðning, 150 millj. kr. í svæðisbundinn stuðning, 50 millj. kr. í almennar aðgerðir á sviði kolefnisjöfnunar og nýsköpunar og 15 millj. kr. í úttekt á afurðastöðvakerfinu með það fyrir augum að lækka sláturkostnað og auka hagræðingu í greininni og 50 millj. kr. til þess, ef úttektin myndi leiða það í ljós, að styðja við hagræðingu í sláturhúsum. Núgildandi búvörusamningur gerir m.a. ráð fyrir að greiðslumarkið fjari út á samningstímanum. Stuðningsform ríkisins breytist á samningstímanum þannig að áhersla er aukin á gæðastýrða framleiðslu, byggðatengdan stuðning og enn fremur á að auka virði sauðfjárafurða. Við verðum að skoða hvernig þetta hefur tekist á þeim tíma sem liðinn er. Við endurskoðun samningsins 2019 skal horfa til þess hvernig framleiðsla sauðfjárafurða og afkoma í greininni hefur þróast, hvaða árangur hefur náðst við útflutning og hvaða markmið samningsins hafa gengið eftir. Einnig skal skoða þróun í bústærð og fjölda búa eftir svæðum og fjárfjölda í landinu. Fram að endurskoðun hefur verið stefnt að því að auka útflutningstekjur af sauðfjárrækt sem leiðir til þess að hlutur bænda í heildarverðmætasköpun greinarinnar aukist. Takist það ekki skal niðurtröppun beingreiðslna endurskoðuð. Virðulegi forseti. Það er nauðsynlegt fyrir okkur í þinginu að fylgjast með í ljósi stöðunnar og þeirrar framtíðar og skilyrða sem við þurfum að huga að varðandi greinina, t.d. hvort það sé til skoðunar, eins og samningurinn kveður á um, að endurskoða niðurtröppun beingreiðslna samkvæmt greiðslumarki. Fyrir umræðuna hér skil ég eftir þrjár beinar spurningar til hæstv. ráðherra. 1. Hver er staða viðræðna ráðuneytisins við sauðfjárbændur um endurskoðun á samningi um starfsskilyrði sauðfjárræktar? 2. Er ráðherra tilbúinn að fara inn á gildandi samning til þess að stöðva niðurtröppun á greiðslumarki um komandi áramót? 3. Eru einhverjar hugmyndir eða tillögur mótaðar um breytingar á lagaumhverfi afurðageirans í sauðfjárrækt sem myndu leiða hagræðingar innan geirans?

Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hv. þingmanni þá umræðu sem hann hefur hér og ætla að stikla á stóru og svara þeim þremur spurningum sem hann nefndi við lok sinnar ræðu. Fyrst af öllu vil ég staldra við þá spurningu sem lýtur að því hver staða viðræðnanna er. Þær hófust formlega í ágúst. Ég fékk um mánaðamótin júní/júlí í hendur tillögur samráðshópsins um endurskoðun búvörusamninganna að því sem laut að sauðfjárræktinni. Hinar formlegu viðræður milli ráðuneytisins og Bændasamtakanna hófust eins og ég gat um áðan einhvern tímann um 20. ágúst. Þær hafa í mínum huga og samkvæmt mínum upplýsingum gengið ágætlega, margvíslegar hugmyndir ræddar. Ég hef lagt á það áherslu við mitt fólk í samningunum að ræða og taka vel í þær hugmyndir sem hafa komið frá bændum, en sömuleiðis að leggja mikla áherslu á að auka frelsi bænda. Mín megin er áherslan sú að auka frelsi bænda til þess að nýta stuðninginn til fjölbreyttari starfsemi en áður hefur verið, draga úr framleiðsluspennu og leggja ríkari áherslu á innanlandsmarkað til að ýta undir meira jafnvægi á markaði. Ég veit til þess að fulltrúar beggja aðila hafa lagt sig fram um að ná saman um meginlínur, en eiga eftir að ganga frá ýmsum smærri álitaefnum og einhverjum lagatæknilegum atriðum. Þegar spurt er að því hvort ráðherra sé tilbúinn til þess að fara inn í gildandi samning til þess að stöðva niðurtröppun á greiðslumarki um komandi áramót þá er ég alveg til í það ef samkomulag næst milli aðila um þau efni í samninganefndinni. Í núgildandi samningi í grein 15.2 er kveðið á um þessa niðurtröppun beingreiðsla, hún skuli endurskoðuð árið 2019, en ef markmið um 7,5% aukningu á hlut bænda í heildarverðmætasköpun greinarinnar næst ekki frá 1. janúar 2017 til ársins 2019 þá skuli þetta gert. Svo það sé sagt þá er nánast útilokað að þetta markmið náist. Af sjálfu leiðir því að við hljótum að fara inn í samninginn. Einn liður í þeim viðræðum sem standa yfir núna er umræða um það hvernig hægt er að skerpa á því ákvæði sem snýr að samspili beingreiðslna og gæðastýringargreiðslna. Samningurinn eins og hann liggur gerir ráð fyrir því raunar að beingreiðslurnar dragist saman ár frá ári og verði komnar í núll árið 2026, við lok gildistíma þess samnings sem fyrir liggur. Ég svara því þessari spurningu hv. þingmanns með jákvæðum hætti en hef þann fyrirvara að enn standa yfir viðræður milli aðila og samningar eru í sjálfu sér ekki komnir til enda. Loks er spurt hvort fyrir liggi einhverjar hugmyndir eða tillögur um mótaðar breytingar á lagaumhverfi afurðageirans í sauðfjárrækt sem gætu leitt til hagræðingar. Já, það liggja fyrir hugmyndir samstarfshópsins um endurskoðun búvörusamninganna um möguleika á samstarfi innan geirans, sérstaklega því sem lýtur að flutningi sláturgripa og slátrun. Ég veit ekki nákvæmlega hvar vinnan við þetta er stödd, en ég legg áherslu á að það sem kæmi til með að koma upp í þessum efnum verður að standast meginreglur samkeppniseftirlits og þeirra þátta sem snúa að því. Ég hef enga trú á öðru en því að hægt sé að útfæra hugmyndir í þessa veru á þann veg að það gangi upp ef vilji manna stendur til þess. Ég vil svo nefna rétt í lokin á mínu máli - það vantar klukkuna hér í púltið, bara nefna það til upplýsingar - að ég átti fund í morgun með landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra Kína. Það er örlítið stærra ráðuneyti en hér er. Það liggur fyrir samningur milli Kína og Íslands sem utanríkisráðherra gekk frá. Ég nýtti mér það og gekk frá samstarfsyfirlýsingu við þennan kollega minn í Kína um möguleika á því að markaðssetja m.a. sauðfjárafurðir í Kína. Ég tel fullt af möguleikum þar. Þeir borða árlega um 80 milljónir tonna af kjöti, þeir sem búa í kínverska alþýðulýðveldinu. Lítill hluti af því er lamb, ekki nema 5 milljónir tonna. Við erum hér með heildarársframleiðslu rétt rúmlega 10.000 tonn og erum að kvarta undan því að það sé offramleiðsla. Við hljótum að eiga möguleika á því að geta komið nokkrum hluta, þó ekki væri nema læri og skankar, í austurveg. Það verður fróðlegt að sjá með hvaða hætti 

Svo virðist vera sem eitthvert ólag sé á klukkunni. Falli það ekki í ljúfa löð núna hyggst forseti gefa nett merki með bjöllunni þegar hálf mínúta er eftir. En að öllum líkindum er þetta komið í lag og við vonum það besta.

Frú forseti. Ég vil hefja ræðuna á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Willum Þór Þórssyni, fyrir umræðuna. Íslenskur landbúnaður er okkur mikilvægur um svo margt. Það er ekki sjálfgefið að halda úti landbúnaði á þessari eyju norður í ballarhafi og þess vegna vilja sumir meina að það sé eðlilegt að við séum með sem mestan ef ekki mesta stuðning við landbúnað enda landið fámennt og harðbýlt. En skilar þessi stuðningur sér til bænda? Skilar þessi stuðningur sér til íslenskra neytenda? Svo virðist því miður ekki vera. Þrátt fyrir stöðuga aukningu á sölu á kindakjöti hafa sauðfjárbændur það margir hreinlega skítt, afsakið orðbragðið, frú forseti. Í ofanálag framleiðum við um þriðjungi meira af kindakjöti en við neytum sjálf. Þá myndi maður halda að það væru augljós tækifæri til útflutnings. Því miður er staðreyndin hins vegar sú að ríkið sem leggur töluverða fjármuni í markaðssetningu lambakjöts erlendis, einkum á Bandaríkjamarkaði, skemmir fyrir sölu íslenskra afurða á sama markaði með hinni hendinni með því að heimila hvalveiðar. Þar er augljóslega verið að kasta fyrir róða meiri hagsmunum fyrir minni. Frú forseti. Þegar við köfum ofan í málefni landbúnaðar á Íslandi er alls ekki ljóst hver stefna Íslands er í landbúnaðarmálum og hljótum við að kalla eftir gerð slíkrar stefnu. Við þurfum að horfa á íslenskan landbúnað í heild og hætta að horfa alltaf á einstakar greinar. Hvernig viljum við haga landbúnaði á Íslandi? Hvað viljum við framleiða mikið? Hvernig viljum við framleiða það? Hvernig afurðir viljum við? Hvernig tryggjum við hagsmuni neytenda? Hvernig aukum við nýsköpun? Viljum við áframhaldandi lausagöngu? Er sjálfsagt mál að auka stöðugt við framleiðslu? Hvernig stuðlum við að orkuskiptum í landbúnaði? Og hvernig minnkum við kolefnisspor landbúnaðarins? Frú forseti. Við þurfum að svara þessum spurningum. Við þurfum að móta nýja stefnu í landbúnaðarmálum.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þetta mál upp. Hv. þingmaður sem talaði hérna á undan mér talaði um að bændur hefðu það frekar skítt. Þeir hafa það svo skítt margir hverjir að þeir þurfa að vinna fulla vinnu meðfram því að vera í búskap, þá er ég að tala um sauðfjárbændur. Það er alveg óásættanlegt. Staðan er nákvæmlega sú sama, ef ekki verri en hún var á sama tíma í fyrra þegar við vorum í kosningabaráttunni. Þegar ég var að hugsa um hvað ég ætti að tala um þá kom mér í hug kosningastefna okkar í Miðflokknum. Langar mig að vitna hér í hana, með leyfi hæstv. forseta: „Hér á landi búum við Íslendingar að því að eiga okkar eigin landbúnaðarframleiðslu sem okkur ber að standa vörð um og styðja með öllum tiltækum ráðum. Það má ekki gleyma því að stuðningur við íslenskan landbúnað er ekki síður stuðningur við neytendur sem þannig er tryggður aðgangur að heilnæmum matvælum. Allar nágrannaþjóðir okkar og flestar þjóðir heims styðja sinn landbúnað og vernda. Íslendingar verða því að standa vörð um eigin framleiðslu með sama hætti eigi hún að standast samkeppni. Auk þess skilar stuðningur við landbúnað sér margfalt til baka í verðmæti og atvinnusköpun, bæði í dreifbýli og þéttbýli, og er um leið skynsamlegasta leiðin til að halda landinu öllu í byggð, en hlutverk landbúnaðarins í byggðamálum er stórlega vanmetið. Því er mikilvægt að hugsa um heildarhagsmuni landsins alls og leiðrétta kjör bænda Ef ekki er hugað að því verður hvorki fæðuöryggi þjóðarinnar né matvælaöryggi tryggt.“ Það er því furðuleg tilhögun að samhæfa skrifstofu matvæla og landbúnaðar undir skrifstofu alþjóðamála. Nær hefði verið að styrkja skrifstofu matvæla og landbúnaðar og auka þannig vægi íslensks 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Það kom fram að búið er að flýta viðræðum um endurskoðun á sauðfjárhluta búvörusamningsins og það liggja fyrir tillögur frá samráðshópnum og viðræður eru í gangi. Mér finnst mjög mikilvægt að niðurstaða um aðgerðir liggi fyrir sem fyrst svo sauðfjárbændur hafi fyrirsjáanleika í sínum rekstri. Við þekkjum öll þá erfiðleika sem verið hafa og lélega afkomu í greininni og lág laun þeirra bænda sem hafa eingöngu sauðfjárrækt til að búa við. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni áðan þurfa flestir sauðfjárbændur að vinna með búum sínum ef þeir hafa einhver tök á. Ég hef áhyggjur af því að við göngum hugsanlega of hratt fram í því að draga úr framleiðslu á lambakjöti. Hvað gerum við ef við þurfum að auka framleiðsluna ef eftirspurnin eykst? Það getur verið mjög erfitt að auka framleiðslu og endurreisa þær bújarðir sem fara úr ábúð. Við þurfum að leggja áherslu á að styðja við kynslóðaskipti. Við erum að framleiða eitthvað um 10.000 tonn og salan hefur verið um 7.000 , en það vinna um 4.000 manns beint við landbúnað fyrir utan öll þau störf sem eru þar til hliðar. Þetta er hryggjarstykkið á stórum landsvæðum, sauðfjárræktin, og veitir mikla byggðafestu. Við þurfum að auka sveigjanleika í framleiðslu svo hægt sé að bregðast við sveiflum í sölu, t.d. að lækka ásetningshlutfallið og draga þar með út hvatanum til þess að framleiða ef bændur myndu halda sínum beingreiðslum. Þetta væri útgjaldalaust fyrir ríkið. En matvælaöryggi er mikilvægt. Sauðfjárrækt er sá þáttur sem tryggir okkur ef við höldum rétt á málum að við höfum matvælaöryggi í landinu.

Frú forseti. Í þessari umræðu er farið fram á að ríkið hlutist til um samninga sem fjalla um fjármögnun sauðfjárræktar og eru í raun atriði sem ætti undir eðlilegum kringumstæðum að leysa á markaði. Það er áhugavert að gengið sé út frá því að niðurtröppunin sé endurskoðuð í því tilfelli að útflutningur aukist ekki. Þetta lítur út fyrir mér eins og að hvati til að láta útflutning ekki aukast sé innifalinn í þessu. Ég veit þó að ágætir menn hjá Bændasamtökunum hafa verið að vinna í því að reyna að auka útflutning. En við erum alltaf í þeim sömu vandræðum að meðan aðkoma ríkisins er eins og hún er í dag getur sauðfjárrækt aldrei vaxið eðlilega. Oft er bent á Nýja-Sjáland sem fór út í markaðsleið með landbúnaðarvörur sínar fyrir nokkrum árum og hefur vandinn þar mikið til lagast. Einhverjir gætu sagt að það sé eitthvað sem virki eingöngu á Nýja-Sjálandi vegna þess að þeir séu svo sérstakir en þá ætla ég að benda á að grænmetisbændur hér hafa upplifað nákvæmlega sams konar breytingu. Þegar það fór fyrst í gegn minnkaði vissulega framleiðsla á nokkrum tegundum, m.a. papriku. En nú nokkrum árum seinna er meiri framleiðsla en var áður en innflutningshöft voru afnumin og aðstæðurnar gerðar betri, verð til neytenda er lægra og vörurnar hreinlega betri. Þetta er að vísu enn styrktur markaður en með því að treysta bændum til að gera hlutina vel sjálfir og vera með samkeppnishæfa vöru á markaði getum við bæði fengið betri vöru og losnað undan þeim vanda að pólitískir puttar séu alltaf ofan í þessum málum.

Frú forseti. Ég vil byrja mál mitt á að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Sauðfjárræktin stendur djúpum rótum í íslenskri þjóðarsál. Þjóðin hefur beinlínis lifað af sauðkindinni í gegnum myrkar miðaldir, kulda, eldgos og drepsóttir. Ef ekki væri fyrir sauðkindina er vafasamt að þjóðin hefði lifað af fram á þessa öld. Sauðkindin hefur þannig leitt þjóðina í gegnum myrkar aldir rétt eins og forystuféð íslenska, sem er einstakt í sinni röð í heiminum, leiddi hjörð sína og smalann rétta leið í hús og skjól og kom þeim heilum heim. Það er mikilvægt að við framleiðum okkar matvælaafurðir sjálf. Við urðum vör við það eftir síðasta bankahrun - ég varð var við það í starfi mínu sem formaður almannavarnanefndar í Vestmannaeyjum - að farið var að telja matarbirgðir, bókstaflega, í gámum, hve mikið væri til af þessu og hinu. Það var algerlega óvíst hvað tæki við hjá okkur sem þjóð, hvort við gætum brauðfætt okkur, hvort aðrar þjóðir vildu eiga viðskipti við okkur, selja okkur afurðir sínar eða hvort við yfirleitt gætum greitt fyrir þær. Það var orðið svo alvarlegt ástand. Ég vil nota þessa fyrri ræðu mína til að benda á að ég tel afar mikilvægt að við stuðlum að og styrkjum þá atvinnugrein sem sauðfjárbúskapur og annar landbúnaður er fyrir þjóðina hvað það varðar að við tryggjum fæðuöryggi í þessu landi sem er eyland úti í miðju Atlantshafi.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það er brýnt að við nálgumst hana af ákveðnu raunsæi og viðurkennum það sem vel er gert en reynum líka að horfast í augu við það sem við þurfum að laga. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóð svör sem hann gaf hér áðan. Ég fagna sérstaklega ákveðnum þáttum þar sem hann leggur áherslu á jafnvægið. Við verðum að reyna að ná jafnvægi í innlendu framleiðslunni og ná tökum á þeirri offramleiðslu sem verið hefur. Fyrir ári var alveg ljóst að vandi sauðfjárbænda var til staðar. En hann var ekkert alveg skýr. Í byrjun var sagt að 2.000 tonna umframbirgðir væru í landinu, að eitthvað þyrfti að gera. Birgðirnar urðu svo 1.000 tonn og síðan langt innan við það. Hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur að við þurfum að afla skilmerkilegra gagna en við þurfum líka að fara í úttekt, sem ég tel mjög brýna, á afurðastöðvakerfinu. Slík úttekt þarf um leið að verða grundvöllur viðræðna, sem hæstv. ráðherra hefur talað um, stjórnvalda, sláturleyfishafa og bænda um breytingar sem verða til raunverulegra hagsbóta fyrir bændur en líka neytendur. Ég held að þetta sé hægt. Við verðum að hugsa um hvernig við lækkum sláturkostnað, við verðum að hugsa um hagræðingu í greininni og líka hvernig við setjum hvata inn í kerfið til að auka enn frekar bein tengsl á milli bænda og neytenda. Það er mikilvægt að við þorum að horfa á landbúnaðinn til lengri tíma. Það var merkilegt að innan við ári frá gildistöku búvörusamningsins var komið fram með þennan stórþætta vanda sauðfjárbænda. Þá er eitthvað að í því grundvallarplaggi sem búvörusamningurinn er. Nú höfum við tækifæri til að ná samstöðu um það hvernig við ætlum að halda áfram að byggja undir landbúnaðinn, styrkja landbúnaðinn til lengri tíma, þannig að sauðfjárbændur fái lifað af greininni. En við verðum líka að þora að rífa plásturinn af og segja: Við þurfum að ná jafnvægi. Það þýðir ákveðna hagræðingu. Bændur þurfa á þeim stuðningi að halda 

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir sitt innlegg og ráðherra fyrir svörin, og einnig mörgum hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls. Ég þekki málið ágætlega sem starfandi sauðfjárbóndi og ætla að koma inn á tvö atriði sem ég tel mjög brýn til þess að hægt sé að ná því framleiðslujafnvægi sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir kom inn á áðan. - Nú verða margir hissa þegar ég og hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir verðum sammála um landbúnað, en þannig er nú lífið. Í fyrsta lagi er gríðarlega mikilvægt að menn horfi til þess samnings sem verið er að vinna eftir í dag og byggi á honum þær breytingar sem horfa til hagsbóta; að flýta endurskoðun til næstu áramóta og stöðva niðurtröppun á greiðslumarki um næstu áramót í ein fjögur ár. Í öðru lagi þarf að horfa á starfsumhverfi afurðageirans, allan þann fjölda afurðastöðva sem eru vítt og breitt um landið. Við verðum að horfa til þess að hagræða í greininni. Við þurfum að horfa til framtíðar, að greinin geti tekist á við þær breytingar sem eru á því umhverfi sem landbúnaður býr við í dag. Þar á ég við breytingar á tollum og hráakjötsmálið svokallaða. Ég tel að ef við náum fram þeirri hagræðingu sem blasir við okkur í þessum geira náum við vopnum okkar. En það er ekki nóg að hræra í 

Frú forseti. Ég held að það sé ljóst að vandi sauðfjárbænda verður ekki rakinn til þess búvörusamnings sem tók gildi í byrjun síðasta árs. Vandinn er djúpstæðari en svo. Mér virðist hins vegar að það ætti að vera öllum ljóst að gildandi búvörusamningur, þegar kemur að sauðfjárframleiðslu, er meingallaður. Hann er í raun þannig að hann eykur frekar vanda sauðfjárbænda en leysir hann. Þar vísa ég fyrst og fremst til þess að gæðastýringargreiðslur séu að taka við og verða æ mikilvægari, sem eru í raun framleiðsluhvetjandi. Það er ekki það sem bændur þurfa eða við sem samfélag. Ég hef hægt og bítandi komist að þeirri niðurstöðu að til þess að leysa vandann, a.m.k. að einhverju leyti, sé nauðsynlegt að innleiða að nýju einhvers konar kvótakerfi í sauðfjárframleiðslu, beingreiðslur. Ég tel einnig augljóst að veruleg hagræðing verði að eiga sér stað, bæði hjá afurðastöðvum og kjötvinnslum samfara mikilli nýrri og öflugri vöruþróun. Samfara slíkum kerfisbreytingum held ég að nauðsynlegt sé að við ræðum það að innleiða aðlögunarsamninga við sauðfjárbændur þannig að braut sé rudd fyrir bændur til að hasla sér völl á öðrum sviðum, ekki endilega í hefðbundnum landbúnaði heldur snúist aðlögunarsamningarnir að því að þeir geti hafið aðra efnahagsstarfsemi á viðkomandi jörð. Þar eru sóknarfæri, bæði þegar kemur að því að nýta sér tæknina en líka þegar kemur að loftslagsmálum. Því miður, frú forseti, vinnst mér ekki frekar en fyrri daginn tími til að segja það sem merkilegast er.

Frú forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að hafa þetta frumkvæði og sömuleiðis hæstv. ráðherra að taka þátt í umræðu sem er bæði tímabær og nauðsynleg - ekki ný af nálinni en okkur verður að miða áfram í þessari umræðu. Það er mikil áskorun að búa sauðfjárbændum og bændastéttinni almennt sómasamleg starfsskilyrði til langs tíma í stað þess að þröngva í gegn lausnum sem jafnvel er ósætti um meðal þeirra sjálfra og í samfélaginu. Það á að vera kappsmál að einfalda stuðningskerfi í landbúnaði, gera það gegnsætt og skiljanlegt en ekki að stagbæta úrelt kerfi sem heldur sauðfjárbændum í helsi, nánast í gíslingu. Nýliðun er orðin mjög erfið og nánast útilokað að komast inn í greinina í sumum tilvikum. Verkefnið ætti að vera að færa bændur nær markaðnum, færa greinina nær markaðnum; hugsun framboðs og eftirspurnar, að efla frumkvæði. Það er sannfæring mín að bændur vilji taka þátt í því ferli sem óhjákvæmilega er fram undan af samfélagslegri ábyrgð og styðjast við vísindalega aðferðafræði. Hluti af því stóra verkefni er að takast á við loftslagsmálin, umhverfisþættina; að takast á við losun gróðurhúsalofttegunda sem er umtalsverð í hefðbundnum landbúnaði. Nýsköpun er hugtak sem notað er seint og snemma og framþróun sömuleiðis. Þar þurfum við að gera meiri kröfur til aflanna sem ráða í landbúnaði. Tökum sem dæmi þá bændur sem lagt hafa sig fram og fengið vottun um lífræna ræktun lambakjöts. Það virkar þannig að afurðastöðvunum finnist fátt um og taki lítið undir slíkt frumkvæði. Þessar afurðir eru einmitt verðmætar, litlir sprotar sem geta vaxið og dafnað. Frú forseti. Við þurfum að hlúa að bændum sem stunda sauðfjárrækt á þeim svæðum landsins sem henta best. Við óbreytt hlutskipti geta bændur ekki unað og upp á það eigum við ekki að bjóða neinni svo mikilvægri starfsgrein.

Hæstv. forseti. Í fyrra lækkuðu sláturleyfishafar verð til sauðfjárbænda um 29%. Ef ég man rétt 10% þar á undan. Það má segja að í fyrra hafi verið þegjandi samkomulag, eða þegjandi samráð, með sláturleyfishöfum um þá lækkun til bænda. En lambalæri kostar það sama út úr búð í dag og það gerði í fyrra. Því spyr ég: Hvert fóru þessi 29%? Fóru þau til sláturleyfishafa? Runnu þau til kaupmanna? Eða skiptu þessir tveir hópar á milli sín þessum 29%? Í sjálfu sér var þessi aðgerð gerð út af stórfelldum birgðavanda, sögðu sláturleyfishafar. Hann var 1.100 tonn, sá stórkostlegi birgðavandi. Í ár, samkvæmt svari hæstv. ráðherra til mín í morgun, eru það rétt rúm 700 tonn. En hvað gerðu menn þegar þessi staða varð ljós í fyrra? Var farið í markaðsátak? Nei, það var ekki gert. Enn einu sinni voru bændur látnir sitja uppi með svartapétur. Sauðfjárbændur eru ekki vandamálið. Það eru afurðastöðvarnar, það eru markaðsmálin sem eru vandamálið. Við hrósum okkur af því að selja 200 tonn til Ameríku á hverju ári til verslunarkeðju sem er með 12.000 verslanir, þetta eru 16 kíló á kjaft, það er svona einn skrokkur. Fyrir þetta borgum við stórfé. Þetta er fásinna. Við eigum náttúrlega að selja þetta kjöt í veitingahús. Það eru 30.000 veitingahús, ef ég man rétt, í New York einni saman. Við erum að baslast við að selja 200 tonn. Íslendingar hafa aldrei kunnað að selja nokkurn skapaðan hlut. Það er kominn tími til þess nú. Og markaðsátak í lambakjöti sem er flutt til Kína og Ameríku - það væri betur komið hér í Alþingishúsinu. Hér í mötuneytinu er mjög sjaldan lambakjöt og ekki heldur í stjórnarráðsmötuneytinu. Hvað þurfum við að vera að senda menn til Kína og Ameríku til að selja kjöt ef við getum selt það í mötuneytin hér heima? Heimamarkaðurinn er bestur. Af hverju förum við ekki í alvörumarkaðsátak? Af hverju látum við bændur sitja uppi með það að þeir séu annars eða þriðja flokks þegnar? 

Virðulegur forseti. Þakkir til allra sem þakkir eiga skildar tengdum þessari umræðu. Ég ætla að leyfa mér að vera tiltölulega bjartsýnn fyrir hönd íslensks landbúnaðar. Íslenskur landbúnaður og sauðfjárrækt nýtur mikillar sérstöðu. Við erum með litla notkun sýklalyfja sem er hverfandi lítil í sauðfjárrækt. Við erum með fáa búfjársjúkdóma. Má nefna sem dæmi að 120 mikilvægir sjúkdómar eru skráningarskyldir á alþjóðavísu, af þeim eru 19 hér á landi. Það gerir vissulega stofninn okkar viðkvæman fyrir þessum sjúkdómum hvað við skulum hafa í huga þegar verið er að ræða innflutning. Smæð landsins gerir það líka að verkum að við eigum að geta haft fullkomið gagnsæi í framleiðslu. Við vitum hvaðan íslenskar landbúnaðarafurðir koma. Við styðjum vissulega eins og önnur ríki landbúnað. Stuðningurinn hér er minni en t.d. í Sviss og Noregi þegar horft er til hlutfalls af útgjöldum ríkissjóðs, landa sem ekki er óeðlilegt að bera Ísland saman við, eru tiltölulega harðbýl lönd. Ég held að landbúnaður hafi mikil tækifæri þegar kemur að loftslagsmálum. Það eru tækifæri að tengja stuðning betur við umhverfis- og loftslagsmál. Það hefur ýmislegt áunnist í þessu. Það hefur náðst góður árangur varðandi innflutning áburðar, við notum þriðjungi minna af áburði í ýmissi framleiðslu þannig að það eru mörg góð teikn á lofti. Það þarf hins vegar að aðlaga stuðninginn að breyttum veruleika. Það þarf að horfast í augu við hvernig staðan er. Ég hef ekki heyrt annað en bændur séu fullir vilja til þess. Nú heyri ég ráðherra lýsa yfir sínum vilja líka. Ef viljinn er fyrir hendi er ég bjartsýnn á það að við getum staðið vörð um og farið í sókn þegar kemur að sauðfjárrækt og íslenskum landbúnaði almennt. 
            

Frú forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni að það sé kannski þörf á því að Íslendingar verði betri í markaðssetningu. Það má segja bæði um sjávarafurðir sem seldar eru í útlöndum og hægt væri að selja á mun hærra verði, og um landbúnaðinn. Engu að síður þykir mér mjög skrýtið að alltaf sé talað um bændur sem einu stéttina í landinu sem er á almennum markaði og getur ekki starfað á almennum markaði án þess að vera með einhvers konar stórt stuðningskerfi sem byggir á framleiðslu. Ég hef satt að segja meiri trú á bændum en svo. Ég held að kominn sé tími til að Íslendingar almennt hafi meiri trú á þeim gæðum sem okkar ágætu landbúnaðarafurðir búa yfir og að við hættum að vera alltaf með pólitíska putta í málefnum bænda. Rétt nálgun er kannski sú að vera með hreinan grunnstuðning sem tryggir ákveðið afkomuöryggi til þeirra bænda sem nota sannanlega viðurkenndar starfsaðferðir og eru með nægilega stórt bú, en láta svo þar við sitja og láta markaðinn sjá um restina. Þá er um að ræða sambærilega tryggingu og önnur lönd í kringum okkur veita bændum. Það er í rauninni nákvæmlega aðferð og notuð er víða um heim. Það er aðferð sem hyglir ekki stórum aðilum fram yfir litla. Það er aðferð sem býr beinlínis til aðstæður þar sem besta hugsanlega vöruverðið fæst, sérstaklega í ljósi þess að nú erum við að fara að flytja inn ferskt kjöt frá öðrum löndum samkvæmt nýrri ákvörðun. Það mun að sjálfsögðu hafa þær afleiðingar að íslenskir bændur munu með einum eða öðrum hætti þurfa að keppa á þessum markaði hvort eð er.

Frú forseti. Við ræðum hér stöðu sauðfjárbænda og samning ríkisins um starfsskilyrði sauðfjárræktar. Hvert er helsta vandamál sauðfjárbænda? Í hnotskurn er það of hár framleiðslukostnaður. Stór hluti þess verðs sem neytendur greiða fyrir afurðir rennur til milliliða, ekki til bændanna sjálfra. Varan er of dýr í samanburði við samkeppnisvörurnar og þessar afurðir verða undir í samkeppninni. Atvinnuvegaráðuneytið lét vinna skýrslu þar sem umhverfi afurðageirans var skoðað. Ráðuneytið gerði samning við ráðgjafarsvið KPMG, að undangengnu útboði, um að gera úttekt á afurðastöðvunum og virðiskeðju sauðfjárafurða. Tilgangur úttektarinnar var að gera greiningu á kostnaði við slátrun, sölu og dreifingu sauðfjárafurða þannig að finna megi leiðir sem geta leitt til lækkunar á sláturkostnaði og aukinnar hagræðingar í greininni bændum og neytendum til hagsbóta. Þessi skýrsla liggur nú fyrir á vef ráðuneytisins, en hún kom út í júní sl. Í skýrslunni er að finna fjölmargar ábendingar sem horfa til hagræðingar í starfsemi afurðastöðva. Það er ljóst að innan afurðageirans er hægt að hagræða mikið. Nú eru t.d. uppi áform um sameiningu á Kjarnafæði og Norðlenska, eins og fram hefur komið í fréttum. Það mál er í ferli. Annað sem ég vil minnast á hér líka er óskylt þessu en það eru kröfur til sláturhúsanna. Hvernig væri að létta á kröfum um heimaslátrun svo að bændur geti selt beint frá býli? Er ekki hægt að finna þarna einhvern milliveg? Við erum með bestu og hreinustu afurðir í heimi.

Frú forseti. Ég vil eindregið taka undir með þeim sem hafa rætt um tækifærin í landbúnaði. Ég held að þau séu ómæld. Það eru alveg ótrúleg tækifæri fyrir okkar öflugu, góðu landbúnaðarframleiðslu, ekki síst á sviði sauðfjárræktar. En þá verðum við líka að fara að þora að horfast í augu við vandann og, eins og ég gat um áðan, taka plásturinn af því sári sem nú er. Við þurfum að þora að koma með aðgerðir sem eru langtímalausnir, ekki alltaf skammtímalausnir sem gera ekkert annað en að ylja mönnum um stundarsakir en síðan standa menn alltaf aftur og aftur og aftur, reglubundið á hverju einasta hausti, frammi fyrir vandanum. Það þjónar ekki sauðfjárbændum, það þjónar ekki neytendum né pólitíkinni yfir höfuð. Þess vegna þurfum við að athuga það sérstaklega að fara sem fyrst í aðgerðir er ýta undir jafnvægi í framleiðslu á kindakjöti. Við þurfum líka að athuga að ásetningshlutfallið verði lækkað. Við þurfum að aftengja framleiðsluhvatana, það er eitthvað sem við þurfum að gera. Við þurfum að skoða sérstaklega aðgerðir til að koma til móts við skuldsetta bændur og unga bændur. Við þurfum að koma til móts við þá bændur sem vilja hætta í greininni. Við þurfum að nota ákveðið tímabil á næstunni til að hjálpa bændum að taka þau skref sem þeir kjósa að taka. Bændur þurfa að vera frjálsari frá kerfinu en þeir eru í dag. Þeir eru múlbundnir innan kerfis sem mér finnst ekki þjóna þeim nægilega vel. Það þarf að fara í úttekt á afurðastöðvakerfinu og ég segi það aldrei of oft að ég held að það þjóni bændum ekki vel, hvað þá neytendum. Við þurfum að sjálfsögðu að fara í kolefnisjöfnun og önnur umhverfisverkefni. Við þurfum að mínu mati líka að auka rannsóknir, auka fé til nýsköpunarsjóða og t.d. setja á öflugan matvælasjóð sem hægt væri að sjá sameinaðan úr sjóðnum Aukið virði sjávarfangs og Framleiðnisjóði landbúnaðarins. Tækifærin og möguleikarnir eru ótrúlegir fram undan og við eigum að nýta okkur það. Við eigum að nýta mikinn velvilja og ákveðna samstöðu sem er hægt að ná á þingi ef menn þora einfaldlega að horfast í augu við rætur vandans. Það verður að taka á honum öðruvísi en með skammtímalausnum eins og voru t.d. settar á borð á síðasta ári þar sem þingmenn framsóknarflokkanna þriggja 

Forseti vill enn minna hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Hæstv. forseti. Ég þakka sérstaklega hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni, fyrir að taka þessa umræðu hér í þinginu og fara yfir stöðu sauðfjárbænda. Ég fagna þeirri afstöðu sem kom fram hjá hæstv. ráðherra og fer kannski yfir það síðar, en ég vil og þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni. Það er augljóst að þingheimur er mjög vel meðvitaður um þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir hvað varðar stöðu sauðfjárbænda. Varðandi þær spurningar sem ég skildi hér eftir í upphafi umræðunnar þá er fullur skilningur á því að þetta er, samkvæmt endurskoðunarákvæði samningsins, á viðræðustigi. En ég held að í ljósi umræðunnar hér sé ráð að hraða því. Ég held að ráðherra sé vel nestaður af þeim hugmyndum og þeirri sýn sem hv. þingmenn komu á framfæri í þessari umræðu. Ég get tekið undir mjög margt af því sem hér kom fram - að horfa á þetta raunsæjum augum, að ná jafnvægi í framleiðslunni, það er afar mikilvægt. Við þurfum að skoða virðiskeðjuna í heild og lausnin er væntanlega að laða fram virðisaukann á hverju einasta stigi í þessari keðju. Ég held að það hafi komið mjög skýrt fram í umræðunni að á það hefur skort og ekki síst í söluenda keðjunnar. Eftir sem áður leggjum við áherslu á það hér að við Íslendingar eigum að vera leiðandi sem fyrr í framleiðslu á heilnæmum afurðum sem lambakjötið svo sannarlega er. Við eigum ávallt að verja þá sérstöðu. Annars þakka ég kærlega fyrir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Hér hafa þingmenn komið víða við. Margar góðar hugmyndir, margt gott nefnt sem hlýtur að vera innlegg í þá vinnu sem nú stendur yfir í samningum milli bænda og ríkisins. Ég minni á það að samningurinn sem verið er að endurskoða hefur gildistíma til ársins 2026. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason flutti hér innblásna ræðu og rakti söguna langt aftur í aldir og þakkaði sauðkindinni fyrir allt gott sem gerðist áður fyrr - hárrétt - og dró fram gæði forystufjárins. Það hefði leitt hjörðina og smalann fram á veg. Nú í dag notum við hins vegar GPS. Það eru aðrar leiðir. Það tengist því sem hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson sagði: Verkefnið er að gera greininni kleift að takast á við nýja tíma. Vandinn er ekki forystufé eða GPS eða annað. Vandinn liggur m.a. í því að frá árinu 1983 hefur neysla á lambakjöti dregist saman úr 48 kílóum niður í undir 20 kíló. Það er hvorki forystukindinni að kenna né þakka. Það eru bara breytingar í þjóðfélaginu sem við verðum að gera atvinnugreininni kleift að takast á við og við þurfum að hjálpa henni við það. Nú háttar þannig til að það er mikið af áskorunum uppi á himninum fyrir þessa grein sem aðrar greinar í landbúnaði. Tollar, innflutningur á hráu kjöti, erfiðleikar í byggðamynstri, margir þættir. Allt kemur það með einhverjum hætti inn í þá vinnu sem hér liggur fyrir. Ég get þó ekki viðurkennt það sem fram kom hjá einum hv. þingmanni að stóra vandamálið væri að við værum að styrkja stöðu landbúnaðarskrifstofunnar í ráðuneytinu. Það er mikill misskilningur að verið sé að pakka öllu saman niður í eina litla skúffu sem heiti alþjóðamál. Það er rangt. Kolrangt. Við erum að styrkja stöðu ráðuneytisins 

Frú forseti. Ég beini hér fyrirspurn til hæstv. ráðherra varðandi áhættumat sem tengist innflutningi dýra. Það er alveg ljóst að mikil óánægja er með núverandi fyrirkomulag og hefur það verið gagnrýnt harðlega, bæði af því að það tímafrekt, kostnaðarsamt en ekki síst af því að það er mikið álag á gæludýrin sjálf, sem hefur aukist verulega á síðustu árum að flytja inn til landsins. Innflutningur hunda jókst t.d. mjög árið 2016. Fluttir voru inn 217 hundar af 67 tegundum frá 33 löndum og kettir voru 49 talsins. En það skiptir mestu máli að við horfum á gæludýrin sjálf, mennina og síðan hvaða þróun hefur átt sér stað í allri tækni, svo ég tali nú ekki um dýralækningar. Það er að mínu mati löngu tímabært að endurnýja áhættumatið, fyrir utan það sem við höfum verið að benda á, að það eru náttúrlega margir gæludýraeigendur á þeirri skoðun að það fyrirkomulag sem núna er við lýði sé alger tímaskekkja. Auðvitað er brýnt og mikilvægt að viðhalda þeirri góðu stöðu sem við Íslendingar höfum haft með tilliti til dýrasjúkdóma. En það þýðir ekki að við getum ekki horft raunsætt á málið og horfst í augu við það sem gerst hefur varðandi þróun innan dýralækninga, eftirlit og fleira. Hvað gera nágrannaþjóðir okkar? Lengi vel voru mjög strangar reglur á Bretlandseyjum; sex mánaða einangrun líkt og við vorum með á árum áður. Þær kröfur voru síðan afnumdar árið 2000 og var búið til nýtt fyrirkomulag 2012. Nú er fallið frá kröfum um einangrun gæludýra í Bretlandi og má ferðast þangað með hunda að uppfylltri kröfu um 21 dags bið eftir bólusetningu. Evrópusambandið hefur líka verið með þessi mál í þróun, en í allt aðra veru en við Íslendingar. Það er svolítið mikilvægt að líta til Ástralíu og Nýja-Sjálands, sem eru eyríki eins og Ísland. Við innflutning dýra til Ástralíu eru dýr flokkuð eftir því frá hvaða landi þau eru flutt. Ef dýrið kemur frá Nýja-Sjálandi, Norfolk-eyju eða Kókoseyjum þarf það ekki að fara í einangrun. Frá öllum öðrum löndum þarf dýrið að sæta, ekki fjögurra vikna einangrun, ekki sex mánaða, heldur tíu daga einangrun, þó með mismunandi ströngum undirbúningsskilyrðum eftir því hversu algengt hundaæði er í viðkomandi landi sem dýrið kemur frá. Á Nýja-Sjálandi eru reglurnar mjög svipaðar og í Ástralíu. Þar eru hugsanlega undantekningar frá dýrum sem koma beint frá Ástralíu, en að öðru leyti er einangrunin tíu dagar. Ég beini því til hæstv. ráðherra að flýta áhættumati eða reyna að ýta undir að áhættumatið, sem ég veit að er í gangi í ráðuneytinu og ég kom að og setti  Hvernig miðar vinnu við nýtt áhættumat? Hvernig hyggst ráðherra innleiða svokallaðan gæludýrapassa? 

Forseti óskar eftir því að hv. þingmenn haldi tímamörkin.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður beindi til mín þremur spurningum. Í fyrsta lagi hvernig miðaði vinnu við áhættumatið vegna innflutnings á hundum og köttum. Því er til að svara að hún stendur yfir. Verkið er unnið af dr. Preben Willeberg sem er fyrrverandi yfirdýralæknir Danmerkur. Þessi vinna fór í gang seint á síðasta ári og þegar hún hófst stóðu vonir til að skýrsla um þessi efni yrði tilbúin í apríl núna á þessu ári. Við vinnuna hefur hins vegar komið í ljós að verkið er töluvert umfangsmeira en upphaflega var gert ráð fyrir. Íslenskir sérfræðingar hafa lagt fram gögn og aðstoðað dr. Willeberg í sinni vinnu. Síðasti fundur um þessi efni var haldinn um miðjan september. Ég hef lagt áherslu á að þessu verki verði lokið svo fljótt sem auðið er. Mér skilst að nú standi vonir manna til þess að skýrsla um þessi efni liggi fyrir á árinu og eigi síðar en í árslok. Við vinnuna er lögð sérstök áhersla á að gera breytingar vegna hjálparhunda, svo sem blindrahunda. Það er ríkur vilji til að koma til móts við þá sem njóta aðstoðar slíkra hunda, en mikilvægt er að allra mati sem um þessi mál véla, sérfræðinga, að vanda til verka og tryggja eftir fremsta megni að hingað berist ekki búfjársjúkdómar eða sjúkdómar með lifandi dýrum sem geta borist í okkar viðkvæmu búfjárstofna. Vonir standa til að hægt verði að gera viðeigandi breytingar, að koma betur til móts við þá sem njóta aðstoðar hjálparhunda, þegar áhættumatið liggur fyrir. Í öðru lagi er spurt um gæludýrapassann. Vegabréf fyrir gæludýr eru skilríki sem staðfesta að gæludýrin hafi fengið allar nauðsynlegar bólusetningar til að hægt sé að ferðast með þau innan landa Evrópusambandsins. Innleiðing á þessu fyrirkomulagi hér fæli í sér að ekki þyrfti að einangra gæludýr sem yrðu flutt til Íslands, svo framarlega sem þeim fylgdu nauðsynleg heilbrigðis- og upprunavottorð. Niðurstöðu áhættumatsins sem er í vinnslu á að nýta sem grunn til frekari skoðunar á þessum svokölluðu gæludýravegabréfum eftir því sem mér skilst. Í þriðja lagi er spurt hvort líta eigi til annarra landa þar sem dýr sæta tíu daga einangrun með mismunandi ströngum skilyrðum eftir því hvaðan þau koma. Þá er þess fyrst að geta að Ísland hefur verið í fararbroddi þeirra landa sem sett hafa strangar reglur um innflutning dýra til að hindra eins og mögulegt er að til landsins berist skæðir dýrasjúkdómar. Við vinnuna sem hér er gerð að umtalsefni, þ.e. áhættumatið, verður m.a. litið til framkvæmda og reynslu annarra ríkja og þeirra lausna sem þau hafa gripið til í vörnum gegn dýrasjúkdómum. Það á að kanna hvort unnt sé að stytta sóttkvíartíma í einhverjum tilfellum, m.a. með hliðsjón af nýjum rannsóknaraðferðum sem hafa verið þróaðar. Að því leyti til er eðlilegt að líta m.a. til annarra landa, svo sem Ástralíu og Nýja-Sjálands eins og hv. fyrirspyrjandi nefndi í sinni ræðu og sínum fyrirspurnum. Ég vil þó undirstrika að meðan við bíðum niðurstöðu áhættumatsins er ekki tímabært að úttala sig um málið dýpra en hér er gert og ég vænti þess að fyrirspyrjandi sýni því skilning. Um leið og vinnunni lýkur er sjálfsagt mál að taka málið upp aftur og ræða það frekar og þær mögulegu aðgerðir sem gætu verið fram undan í kjölfarið á þeirri skýrslu sem unnin verður um þetta áhættumat sem hér hefur verið gert að umtalsefni.

Hæstv. forseti. Í kjölfar þess að hér er verið að ræða um íslenskan landbúnað, mikilvægi hans, hreinleika og einstakar aðstæður sem við höfum hér á landi þar sem við búum á eyju og getum varið okkur gagnvart sjúkdómum og öðru slíku ætla ég bara rétt að vona að við förum nú ekki að flytja inn hunda og ketti frjálst á milli landa. Ég vil hvetja okkur öll til að stíga varlega til jarðar í þessum málum. Það er sjálfsagt að skoða hvað hefur virkað vel í öðrum löndum og hvernig hlutirnir ganga fyrir sig þar, en við getum líka alveg byggt á okkar eigin reynslu, niðurstöðum okkar sérfræðinga og okkar fræðimanna sem kunna vel til verka og vara við því að opna of mikið á innflutning, hvort sem er á hráu kjöti eða gæludýrum. Höldum nú í það sem við höfum. Stöndum vörð um það sem er gott hjá okkur. Eflum íslenskan landbúnað en tökum ekki óþarfaáhættu.

Virðulegur forseti. Mig langar að þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér þykir þetta mál einstaklega áhugavert og lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. ráðherra sem svarað var 2. maí sl. þar sem ég spurði hvort til greina kæmi að nota evrópska vegabréfið fyrir gæludýr. Þá, eins og nú, kom fram í svari hæstv. ráðherra að fyrir dyrum stæði áhættumat. Ráðherra sagði að þetta verkefni væri stærra og viðameira en upphaflega hafi verið áætlað. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að halda vel utan um það þannig að við fáum niðurstöðu og fáum þessa skýrslu. Á sama tíma og ég tek undir að við eigum að sjálfsögðu að huga að heilbrigði og öryggi búfjárstofna okkar hafa margir bent á að reglur okkar eins og þær eru í dag séu fullstrangar og að hægt sé að fara bil beggja í þessu efni. Ég segi bara: Ég hlakka til að fá þessa skýrslu í hendurnar og 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og sýni því skilning að erfitt sé að fullsvara þessari fyrirspurn fyrr en áhættumatið liggur fyrir. En það kemur mér samt á óvart hversu mjög hefur dregist að fá niðurstöðuna í áhættumati, vinnu sem sett var af stað á síðasta ári. En gott og vel. Ég vona að hæstv. ráðherra haldi fólki við efnið. Það er stundum eins og fólk komi hingað og ímyndi sér að ekki hafi orðið nein framþróun í dýralækningum, í lyfjum og slíku. Við erum ekki að tala um innflutning á hráu kjöti, við erum að tala um innflutning á dýrum þar sem orðið hafa stórstígar framfarir í hvers konar bólusetningum, hvað þá öðrum vörnum. Þeir sjúkdómar sem menn hafa einna helst verið hræddir við eru ýmist orðnir hluti af staðalbólusetningum hunda og katta í öðrum löndum eða það er afar auðvelt að greina þá sjúkdóma með prófunum þegar til landsins er komið eða þá fyrir komuna. Það er hægt að breyta þessu fyrirkomulagi í þágu dýranna okkar, í þágu dýraverndar og ekki síður í þágu okkar mannfólksins sem viljum hafa dýrin okkar hjá okkur sama hvar við búum, að þau fylgi okkur. Ekki var tekin nein vísindaleg ákvörðun varðandi þá niðurstöðu að fara með einangrunina úr sex mánuðum í þrjá og úr þremur í fjóra. Ekkert lá því til grundvallar á sínum tíma annað en einföld pólitísk ákvörðun. Ég vil líka draga það fram að það er mikill biðlisti eftir plássi í einangrunarstöðinni í Höfnum, sem er eina starfrækta einangrunarstöðin á landinu. Það segir náttúrlega mjög margt. Hvernig ætlum við að bregðast við því? Það er kominn tími til að við horfumst í augu við að veruleikinn er breyttur. Orðið hefur framþróun í vísindum, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, og ekki er hægt lengur að beita fyrir sig gamaldags einangrunarsjónarmiðum þegar um er að ræða innflutning á gæludýrunum okkar. Við getum endurskoðað reglurnar án þess að verið sé að ógna öryggi dýra, manna eða umhverfis. Það er alveg á hreinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá umræðu sem hér hefur spunnist. Ég vil í lokin leggja áherslu á að þær ákvarðanir sem kunna að verða teknar um breytingar á því fyrirkomulagi sem er í dag verða að byggja á vinnu, tillögum, ráðleggingum okkar færustu vísindamanna með aðstoð þeirra sem þekkja vel til. Í því tilfelli sem hér um ræðir er það fyrrverandi yfirdýralæknir Danmerkur sem ég held að muni nálgast viðfangsefnið af nærgætni og hlutleysi vísindamannsins. Ég hef enga trú á öðru. Það er alveg næg þekking hér innan lands til að rýna til gagns þær niðurstöður sem út úr þessu kunna að koma. Ég treysti því að regluverkið um þetta efni verði þannig úr garði gert að það geti stutt við þær áherslur sem við öll viljum halda í heiðri, þ.e. að verja landið fyrir nýjum sjúkdómum í dýrum. Ég reiði mig á sérfræðilega ráðgjöf í þeim efnum. Ég hef ekki vit á þeim ótalmörgu kimum sem þar er að finna. Til þess eru sérfræðingarnir að ráðleggja okkur og ég treysti þeim fullkomlega þegar þar að kemur.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma til þessa fyrirspurnatíma. Við höfum rætt hér töluvert mikið um fiskeldi í þessum sal og eins úti í samfélaginu undanfarnar vikur og mánuði enda ekki nema von. Við vitum öll að fiskeldi er stór atvinnugrein á Íslandi í dag og fer stækkandi. Hún er gríðarlega mikilvæg fyrir ákveðna landshluta, ekki síst Vestfirði. Vestfirðingar hafa eygt von um og séð að hægt er að búa til atvinnugrein sem hentar ágætlega starfsemi og aðstæðum fyrir vestan. Í september 2016 skilaði nefnd skýrslu. Nefndin var skipuð af þáverandi forsætisráðherra um það hvernig efla mætti Vestfirði, þ.e. hvernig fjölga mætti störfum, fólki og styðja við þá atvinnuvegi og uppbyggingu sem Vestfirðingar vildu gjarnan fara í. Ein af tillögunum sem nefndin lagði til var sú að miðstöð fiskeldis yrði staðsett fyrir vestan. Ekki var sagt hvar, enda þurfa menn að fara varlega í kjördæmunum sínum. En eðlilega sögðu Vestfirðingar að þeir væru að byggja upp fiskeldi og að eðlilegt væri að starfsemin, miðstöðin, yrði staðsett í kjördæminu, þ.e. á Vestfjarðakjálkanum. Í kjölfar funda í ráðuneytinu, sem sá er hér stendur sat á þeim tíma, mjög stutt reyndar, var rætt við embættismenn ráðuneytisins og forstjóra Hafrannsóknastofnunar. Sú ákvörðun var tekin að byggja upp starfsemi fiskeldissviðs Hafrannsóknastofnunar á Ísafirði. Það var tilkynnt með fréttatilkynningu 6. október 2016 að slíkt yrði gert frá og með árinu 2018, þ.e. að í ársbyrjun 2018 ætti þessi starfsemi að hefjast á Ísafirði. Nú erum við komin inn í október 2018 og enn hefur þessi starfsemi ekki hafist fyrir vestan. Hugmyndin var að sjálfsögðu að sérfræðingurinn, yfirmaður fiskeldissviðsins, yrði staðsettur þar, síðan myndum við hlaða utan á þetta störfum. Að sjálfsögðu er það algjörlega í samræmi við yfirlýsingar ríkisstjórna líklega svo langt aftur sem við getum öll munað, þ.e. að verið er að styrkja landsbyggðina, flytja störf út á land og fjölga störfum úti á landi. Þarna átti að búa til nýtt svið og efla það sem næst þeim iðnaði sem sviðið tilheyrir. Því hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra tveggja spurninga til að byrja með, í ljósi þess að nú er árið bráðum á enda: Hefur ráðherra breytt þeirri ákvörðun að sviðsstjóri fiskeldismála hjá Hafrannsóknastofnun ásamt sérfræðingum verði staðsettur á Ísafirði frá og með árinu 2018, líkt og fram kom í tilkynningu 6. október 2016 frá þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra? Ef svo er, hvaða rök eru fyrir því að breyta þeirri ákvörðun? Ef ákvörðun hefur ekki verið breytt, hvað í ósköpunum tefur það að starfsemin flytjist á Ísafjörð? Mér er ekki kunnugt um að það sé húsnæðisekla eða eitthvað slíkt sem komi í veg fyrir að menn setji sig niður á Ísafirði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og veit að hann er, eins og sá sem hér stendur, mikill áhugamaður um vöxt og viðgang landsbyggðarinnar. Á því held ég að sé enginn mikill munur þó svo að hv. þingmaður hafi fært sig um set í kjördæmi. Það er annað efni.  Ég vil fyrst segja að ég sem ráðherra hef ekki tekið neina ákvörðun til breytinga á þessu efni, svo er ekki. Ég hlýt hins vegar að vekja athygli hv. þingmanns á því að um starfsemi Hafrannsóknastofnunar gilda lög nr. 112/2015, sem bera yfirskriftina Um Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. þeirra laga ber forstjóri ábyrgð á stjórn, rekstri og starfsskipulagi stofnunarinnar gagnvart ráðherra og gerir rekstraráætlanir fyrir hana. Forstjóri ræður einnig annað starfsfólk. Hafrannsóknastofnun var skrifað bréf þann 12. október 2017 og óskaði ráðuneytið eftir umsögn stofnunarinnar um þá ákvörðun sem hér er til umræðu. Ráðuneytinu hefur borist svar frá Hafrannsóknastofnun. Í því svari kemur m.a. fram að Hafrannsóknastofnun hafi fagnað vilja ráðherra til að efla starfsstöðina á Ísafirði. Hins vegar sé ekki heppilegt að færa stöðu sviðsstjóra fiskeldis og fiskræktar á Ísafjörð af þeim sökum að á Íslandi sé og muni verða fjölbreytt fiskeldi um allt land. Sjókvíaeldi á laxi sé einungis einn hluti fiskeldisins á Íslandi sem sé allt í þróun og taki nú miklum breytingum. Jafnframt kemur fram að fiskeldis- og fiskræktarsvið hafi verið búið til í nýrri stofnun, Hafrannsóknastofnun, rannsókna- og ráðgjafarstofnun hafs og vatna, sem varð til við sameiningu gömlu Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar. Sú stofnun tók til starfa 1. júlí 2016. Áður hafði ekki verið til slíkt svið og hafi hið nýja svið verið fjármagnað af stofnuninni með breyttri forgangsröðun. Í bréfinu kemur fram að ekkert nýtt fé hafi komið vegna þessara breytinga og að aðrir starfsmenn sviðsins séu í Reykjavík og í Grindavík. Þá séu mikilvæg tímamót í íslensku fiskeldi þar sem uppbygging sé hafin vegna sjókvíaeldis, auk þess sem landeldi á laxi og bleikju sé að vaxa. Mikilvægt sé að sviðsstjórnin sé nærri starfsmönnum sínum og yfirstjórn stofnunarinnar vegna mótunar og uppbyggingar sviðsins og um leið vegna vinnu við stefnumótun fyrir fiskeldi í landinu og uppbyggingu rannsókna á greininni. Staðsetning á Ísafirði er ekki því sérlega heppileg fyrir þetta starf. Í þessu sambandi sé einnig rétt að benda á að forstjóri ber ábyrgð á stjórn, rekstri og starfsskipulagi stofnunarinnar gagnvart ráðherra og gerir rekstraráætlun fyrir hana. Til viðbótar nefni ég að forstjóri ræður annað starfsfólk, eins og ég sagði áðan. Þetta eru svör stofnunarinnar sem hefur fullt sjálfstæði í störfum sínum að lögum. Ráðherra hlutast ekki til um starfsmannahald né aðrar þvílíkar aðgerðir. Ég undirstrika það í svari mínu að ég hef ekki tekið neina ákvörðun sem áður var tekin, en forstjórinn ber að lögum ábyrgð á starfi stofnunar sinnar. Ég hef rætt við forstjóra Hafrannsóknastofnunar um að ég telji mjög mikilvægt að fiskeldishluti stofnunarinnar verði treystur á Ísafirði. Ég tel þann stað heppilegastan og deili þeirri skoðun með hv. þingmanni að til þess að byggja upp þátt ríkisins varðandi fiskeldið sé heppilegt að það skuli gert þar. Ég vil nefna það hér að Hafrannsóknastofnun hefur undanfarið aukið umsvif sín á Ísafirði. Þar hefur fjölgað úr fimm í sjö stöður. Ég veit ekki hvort og hvernig okkur mun ganga, eins og hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, að hlaða öðrum störfum utan á starfið á Ísafirði. Það veltur allt á því hvaða fjárhag við sköpum Hafrannsóknastofnun. Ég nefni það undir lokin að það eru allnokkrir meinbugir á varðandi fjármögnun stofnunarinnar vegna þess að tíðkast hefur mörg undanfarin ár að fjármagna hana að stórum hluta út úr AVS-sjóði. Það er staðan og svarið við þeirri spurningu sem hv. þingmaður bar fram.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. sjávarútvegsráðherra fyrir svör hans hér, en eins ánægður og ég var með hann í liðinni viku er ég ekki eins ánægður með svör hans núna. Ég get ekki skilið svörin öðruvísi en að búið sé að taka ákvörðun um að þetta verði ekki gert með þeim hætti sem ákvörðun var tekin um árið 2016, þ.e. að þessi staða verði ekki staðsett á Ísafirði eins og þá var tekin ákvörðun um, í ljósi þess að stofnunin sjálf vill það ekki.  Hægt er að minnast á í þessu samhengi að á kjörtímabilunum 1999–2007 voru 200 störf flutt úr undirstofnunum og fyrirtækjum samgönguráðuneytisins út á land. Það væri áhugavert að vita hversu mörg þeirra eru enn úti á landi í dag. Ég teldi gott ef þau væru tíu. 

Herra forseti. Ég undirstrika sjálfstæði stofnana, sérstaklega rannsóknastofnana og grundvallarstofnana eins og Hafrannsóknastofnun er fyrir samfélag okkar. Það er mjög hættulegt ef sjávarútvegsráðherra hverju sinni ætlar að grípa inn í stefnu og rekstur stofnunarinnar. Að því sögðu vil ég undirstrika þá skoðun mína að það ber að styrkja stöðu fiskeldismála, hvort sem er hjá rannsóknarstofnun eins og Hafró eða í gegnum aðrar háskólastofnanir. Eins ber að efla fiskeldið á Vestfjörðum, ekki síst á sunnanverðum Vestfjörðum þar sem það er mest. Það sem skiptir mestu máli fyrir Vestfirði er að þessi ríkisstjórn reyni að sjá hlutina í einhverju heildarsamhengi, og beini ég þá einkum sjónum að samgönguáætlun. Nú eru Dýrafjarðargöngin að klárast, en það er til lítils að klára Dýrafjarðargöngin þegar vegurinn um Dynjandisheiði er ekki kominn. Það skiptir máli í stóra samhenginu hvernig við ætlum að efla Vestfirði og efla þjónustuna og utanumhaldið, m.a. eftirlit með atvinnugreinum, hvort sem er á sviði fiskeldismála eða sjávarútvegs.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að það eru gríðarleg vonbrigði að heyra tóninn í ræðu hæstv. ráðherra. Þannig er með þá ágætu stofnun að yfir henni er ekki eiginleg stjórn, hún heyrir undir ráðherrann. Ráðherra mótar stefnuna í þeim málaflokkum sem undir hann heyra. Ráðherra ákvað að byggja upp fiskeldisdeildina á Ísafirði. Það var pólitísk ákvörðun að gera það m.a. í samræmi við skýrslu sem unnin var um hvernig styrkja mætti Vestfirði. Einhver embættismaður, alveg sama hvað hann heitir, getur ekki tekið einhverja aðra ákvörðun. Honum ber bara að hlýða því sem fyrirskipað er. Það er ekki eins og verið sé að offra Hafrannsóknastofnun með þessu. Talað er um að byggja upp deild sem er vaxandi, tiltölulega ný á þeim stað þar sem mest starfsemi í laxeldi fer fram í dag. Auðvitað er hægt að segja það um öll störf að þau eigi betur heima í Reykjavík af því að það sé miklu nær öllu og starfsemi sé úti um allt land. Það er sagt um hvert einasta starf hjá ríkinu. Eru það rökin fyrir því að ekki eigi að byggja upp úti á landi að það séu mögulega fleiri störf sem verði til seinna einhvers staðar annars staðar? Það er algjörlega fáránlegt. Ég ætla ekki að trúa því að sá ráðherra sem hér situr ætli að láta embættismennina segja sér fyrir verkum í þessu máli. Ætlar ráðherrann virkilega að sitja hjá og láta þetta sigla fram hjá sér og segja: Ég hef ekkert um þetta að segja? Af því að hann hefur allt um þetta að segja. Ráðherrann hefur allt um það að segja hvernig þessi starfsemi fer fram. Ef það væri stjórn í þessu fyrirtæki, ef þetta væri Landsnet, eitthvað slíkt, svo við tökum dæmi, myndum við fara með slíkt fyrir þá stjórn. En ráðherrann ræður þessu. Ég ætla að vona, ekki síst fyrir hönd Vestfirðinga sem beðið hafa eftir þessu og kallað eftir því að ráðherra láti nú kné fylgja kviði og sjái til þess að sú ákvörðun sem var tekin og hann segist ekki hafa snúið við, þ.e. að þessi starfsemi verði staðsett á Ísafirði á árinu 2018, verði gerð að veruleika.

Virðulegi forseti. Mér þykir leitt að fyrrverandi ráðherra hafi ekki tekist að beygja forstjórann betur en hann segist hafa getað gert. Það er einhver ástæða fyrir því, virðulegi forseti, að forstöðumenn ríkisstofnana hafa að lögum ákveðið hlutverk. Ég veit ekki hvað hv. þingmenn ætla að gera ef einstakir ráðherra eiga að fara að hlutast til um daglegan rekstur stofnana og fara að standa í mannaráðningum þar inni. Ef við ætlum að taka þetta mál  Ef við ætlum að vera samkvæm sjálfum okkur í þessu efni þarf einfaldlega að breyta lögum.

Þetta er allt í lögum.

Þetta er bundið í lög, virðulegi forseti. Eins og ég gat um áðan varðandi lög um Hafró, samkvæmt 2. mgr. 3. gr., þá ber forstjóri ábyrgð á stjórn og rekstri stofnunarinnar eins og hann tiltekur í svarinu sem ég fékk frá honum. Ætla menn virkilega að halda því fram að forstjórinn hafi ekki umboð til þess að ráða og reka starfsfólk? 

Pólitísk ákvörðun og þor.

Stundum er mjög auðvelt, virðulegi forseti, eins og hér er kallað fram í úr sal að segja að það skorti bara pólitískt hugrekki og þor. Hvers vegna í ósköpunum dettur þá sumum ráðherrum í hug að grípa til aðgerða sem ekki standast lög og lenda síðan í bölvuðum málarekstri og veseni með framkvæmd slíkra aðgerða? Hvernig í ósköpunum stendur á því að fyrrverandi ráðherra fullnustaði ekki málið? Einhver fyrirstaða hefur verið þar. 

Þvæla.

Herra forseti. Birtar hafa verið tvær skýrslur, önnur er frá árinu 2010 og var skilað til þáverandi fjármálaráðherra, Steingríms J. Sigfússonar, og er um heildarstefnu í áfengismálum, og hin er skýrsla sem nýlega var skilað til menntamálaráðherra og er um áfengisauglýsingar. Það er alveg skýrt í báðum skýrslunum að því er beint til stjórnvalda að endurskoða löggjöfina sem tengist áfengisauglýsingum vegna þess að núverandi fyrirkomulag endurspeglar ekki raunveruleikann, nútímann, fjölmiðlana, samtímamiðlana, allt það sem við stöndum frammi fyrir, og síðan er dregin fram reynsla annarra þjóða. Í skýrslunni frá árinu 2010 er lagt mjög eindregið til við þáverandi ráðherra að heimila áfengisauglýsingar með verulegum takmörkunum, eins og t.d. Frakkar hafa gert og ég kem inn á síðar. Fjölmiðlanefnd segir það sama og leggur til að birtingar á slíkum auglýsingum verði heimilaðar innan þess ramma sem alþjóðaskuldbindingar Íslands segja til um. Hún bendir einnig á að þetta bann þjóni vart tilgangi sínum lengur þar sem áfengisauglýsingar birtist Íslendingum í erlendum miðlum, hvort sem er í gegnum erlenda hljóð- og myndmiðla, erlenda vefi, samfélagsmiðla eða erlend blöð og tímarit. Það þekkja allir að standa úti í Eymundsson við hliðina á íslenska Glamour og erlenda Glamour og í því erlenda eru leyfðar áfengisauglýsingar en ekki í því íslenska. Við verðum að fara að horfast í augu við hvernig þetta er. Munum við auka áfengis- og vímuefnanotkun með slíkum auglýsingum? Ég hef ekki trú á því ef við pössum upp á forvarnir og setjum skýrar reglur. Í Svíþjóð má auglýsa áfengi með allt að 15% styrkleika ef nánari reglur um innihald og framsetningu auglýsinganna segja til um það. Í Finnlandi eru leyfðar auglýsingar á áfengi með styrkleika upp að 22% með nánari takmörkunum. Í Danmörku eru áfengisauglýsingar heimilaðar en þær eru líka háðar mjög ströngum takmörkunum um efni og framsetningu. Frakkar voru einna fyrstir til að setja lög sem heimila áfengisauglýsingar árið 1991. Síðan er komin nokkuð mikil reynsla á lögin. Þar má ekki beina auglýsingum að ungu fólki og ekki má auglýsa í sjónvarpi og kvikmyndahúsum. Frakkar hafa reynt að meta áhrif af reglunum og rannsóknir sýna að neysla fólks breyttist ekki við setningu laganna. Hins vegar ímynd breyttist áfengis því að í áfengisauglýsingum eru vörumerki auglýst og ýtt undir samkeppni innan iðnaðarins frekar en að hvatt sé til aukinnar neyslu. Við vitum að innlendir framleiðendur eru í mjög erfiðri stöðu varðandi það að auglýsa vöru sína. Þeir kvarta iðulega undan því að þeir hafi fáar sem engar leiðir  Þess vegna vil ég 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa ágætu fyrirspurn sem gefur okkur tækifæri til þess að ræða stöðu áfengismála heildstætt og auðvitað stöðu einkarekinna fjölmiðla líka, en fyrirspyrjandi kýs að tengja þessi mál saman, þ.e. tengja stöðu einkarekinna fjölmiðla við áfengisauglýsingar. Ég vil taka það fram að í þeirri skýrslu sem fyrirspyrjandi og hv. þingmaður vék að og kom út nýverið, í ágúst á þessu ári, skýrslu nefndar sem menntamálaráðherra skipaði, vakti athygli mína að í niðurstöðukafla hennar er, þvert á það sem hv. þingmaður nefndi, lagst gegn því að heimila áfengisauglýsingar. Það vakti undrun mína vegna þess að í skýrslunni sjálfri er fjallað nokkuð ítarlega um áfengisauglýsingar og ekki verður annað séð og er sérstaklega tekið fram þar að meiri hluti nefndarmanna hafi verið þeirrar skoðunar að taka ætti auglýsingabannið til endurskoðunar. Ég veit ekki hverju það sætir að niðurstaða nefndarinnar sem skilað var til ráðherra er önnur en niðurstaða meiri hluta nefndarmanna. Ég er sammála hv. þingmanni um að það sé fullt tilefni til að endurskoða þetta auglýsingabann. Fyrir því liggja ýmsar ástæður. Það bann sem kemur fram í 20. gr. áfengislaga er nokkuð afdráttarlaust, en er þó þannig að það býður upp á ýmiss konar sniðgöngu ef svo mætti að orði komast. Menn þekkja auglýsingar um léttöl, menn þekkja það þegar menn nefna jafnvel heilu veitingastaðina eftir íslenskum framleiðsluvörum, og þegar áfengisinnflytjendur eða framleiðendur taka að sér að styrkja ýmsa viðburði. Allt eru þetta auglýsingar með óbeinum hætti. Ég tel fara miklu betur á því að menn hafi leyfi til annars konar auglýsinga en með þessum óbeina hætti þannig að það sé gagnsærra um hvað er verið að ræða þegar auglýst er, menn átti sig betur á því þegar verið er að auglýsa áfengi heldur en nú er. Ég er hins vegar ekki alveg reiðubúin til þess að taka upp þessi mál á þeim forsendum að þetta sé eitthvert sáluhjálparatriði fyrir einkarekna fjölmiðla í samkeppnisstöðu við ríkið. Ég held að fjárhagsvandi og vandi einkarekinna fjölmiðla stafi ekki af því að þeir geti ekki auglýst áfengi. Ég er ekki einu sinni viss um að það muni hjálpa einkareknum fjölmiðlum svo mikið, að sjálfsögðu eitthvað auðvitað, að fá inn auglýsingatekjur af þessari vöru. Vandi einkarekinna fjölmiðla felst miklu frekar í því og fyrst og fremst að mínu mati í þeirri samkeppnisstöðu sem einkareknir fjölmiðlar eru í gagnvart ríkinu. Ég held að það sé mjög brýnt að skoða það. Ég er reyndar ekki sannfærð um að það dugi einhver bútasaumur með ýmsum einangruðum aðgerðum til þess að mæta þeim vanda. Ég held að vandinn liggi fyrst og fremst í aðkomu ríkisins að fjölmiðli, eða fjölmiðlum vegna þess að Ríkisútvarpið rekur fjölmargar rásir. Ég tel brýnt að skoða það miklu frekar. Ég tek líka undir það hjá hv. þingmanni að það þarf að líta til samkeppnisstöðu íslenskra framleiðenda. En fyrst og fremst held ég að það þurfi að líta á þetta mál, þ.e. áfengisauglýsingar, út frá sjónarmiðum neytenda, vegna þess að neytendur eiga rétt á því og það er til hagræðis fyrir neytendur að þekkja þær vörur sem eru á boðstólum. Ég tel að það sé heppilegt að afnema áfengisauglýsingabannið á þeim grunni. Ég held hins vegar að það þurfi líka að skoða áfengisauglýsingabannið í ljósi einkaréttar ríkisins. Það kemur alltaf upp aftur og aftur einkaréttur ríkisins í þessum málum, bæði í útvarpsrekstri og áfengissölu. Ég held að það ætti að vera forgangsatriði í þessu að afnema einkasölu ríkisins á áfengi. Með þeim hætti væri hægt að koma til móts við þetta neytendasjónarmið sem ég nefndi án þess að heimila víðtækar áfengisauglýsingar vegna þess að með aðkomu einkaaðila að sölu á áfengi gæfist bæði framleiðendum og söluaðilum tækifæri til þess að nálgast sína viðskiptavini með beinni og markvissari hætti en nú er gert með þeim óbeinu duldu auglýsingum sem við þekkjum í dag.

Hæstv. forseti. Hér kemur hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir ítrekað upp og hvetur okkur til að vera nútímaleg og horfast í augu við staðreyndir. Staðreyndin er sú að hér erum við að reyna að sinna öflugum forvörnum. Staðreyndin er sú að við erum að berjast við aukna neyslu ungmenna á áfengi og vímuefnum. Staðreyndin er sú að aukið aðgengi og aukinn sýnileiki hvetur til meiri neyslu. Það er staðreynd og það segja okkur sérfræðingar á sviði forvarna og aðgerða gegn vímuefnum, að aukið aðgengi og aukinn sýnileiki auki neyslu. Það er beint samband þar á milli. Ég vona að við tökum mark á orðum þeirra sem vinna með ungmenni og börn og þeim sem vinna að forvörnum, hvort sem það er umboðsmaður barna, Heimili og skóli, landlæknir eða aðrir. Svo hlýtur að vera hægt að reka hér einkarekna fjölmiðla án þess að auglýsa brennivín.

Herra forseti. Hér erum við að ræða áfengisauglýsingar. Ég vil nálgast verkefnið svipað og hv. þm. Þórunn Egilsdóttir gerði áðan, út frá lýðheilsusjónarmiðum. Áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara eða markaðsvara og tugir skýrslna frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni taka undir þann málflutning, auk þess sem það er afstaða flestra ef ekki allra fagfélaga í heilbrigðisþjónustu á Íslandi til málsins. Ég hvet því ráðherra til að stíga varlega til jarðar í því. Uppgjöf annarra eða eftirgjöf vegna meintra þarfa markaðarins á ekki að verða okkur afsökun til þess að elta uppi vitleysur annarra.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir umræðuna. Ég tel að aðstöðumunurinn í málinu sé áhugaverður. Ég held að aðstöðumunur fyrir einkarekna fjölmiðla sé ekki svo ýkja mikill. Ég tek undir það með hæstv. dómsmálaráðherra að það sem standi einkareknum fjölmiðlum fyrir þrifum sé hversu fyrirferðarmikið RÚV er á auglýsingamarkaði. Ég held að það þurfi að ræða í því samhengi. Hins vegar er mjög verðugt að ræða hvernig við nálgumst þá sjálfsögðu kröfu að hægt sé að auglýsa löglega vöru. Mig langar að minna á að á þessu þingi og síðasta og þarsíðasta voru gerðar breytingar á svokölluðum áfengislögunum þar sem mikil vinna var lögð í að búa þannig um hnúta að áfengisauglýsingar beindust ekki að börnum og að forvarnaígildi þeirra væri alltaf haft í huga.

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir umræðuna sem ég held að sé mjög tímabær. Ég þakka bæði fyrirspyrjanda, hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Mér þykir áhugavert að velta því upp að þótt við séum með bann við því að auglýsa löglega vöru, eins og áfengi er, þá held ég að alveg ljóst sé miðað við þær sögur og fréttir og kvartanir sem hafa borist að töluvert er um áfengisauglýsingar með einhverjum hætti, þrátt fyrir það ágæta bann. Ég var aðeins að gúgla og sá t.d. umræðu um Egils Gull mótið, golfmót, og ekki þarf annað en að horfa á vinsæla þætti, hvort sem það er á netinu, í sjónvarpi, á snapchat eða öðrum samskiptamiðlum, áfengi kemur oft fyrir. Þá má velta fyrir sér: Stenst slíkt bann þær kröfur sem við gerum í nútímasamfélagi með öllum þeim samskiptamiðlum sem við höfum?

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að lýsa yfir ánægju minni með svör ráðherra þótt ég geri mér fyllilega grein fyrir því að það eru ýmsar vangaveltur sem hún þarf að setja upp þegar hún setur mál sitt fram. Það er líka ljóst á þeim stjórnarþingmönnum frá Vinstri grænum og Framsóknarflokknum sem tóku þátt að þeir eru alfarið á móti öllum breytingum þegar kemur að því, sem kemur reyndar ekki á óvart. Ég deili að vissu leyti sjónarmiðum ráðherra um Ríkisútvarpið, það er stærsti þátturinn varðandi auglýsingamarkaðinn hjá fjölmiðlum. Ég deili líka því sjónarmiði að neytendur hafi ríkra hagsmuna að gæta þegar kemur að auglýsingum og ekki eingöngu íslenskir framleiðendur heldur einnig íslenskir neytendur. Ég vil minna á að 1. mars 1989 var bjórinn leyfður. Síðan 1991 hefur fyrirtækið Rannsóknir & greining verið með reglubundnar mælingar á áfengis- og vímuefnaneyslu íslenskra ungmenna. Við erum komin frá því að vera með mestu neysluna árið 1991 í þá minnstu núna. Það segir okkur að forvarnir skila sér þrátt fyrir að við aukum framboð á markaði, eins og gerðist með tilkomu bjórsins árið 1989. Það sem ég hvet til er að við horfumst í augu við ástandið á áfengisauglýsingamarkaði. Það er einfaldlega ekki nútímalegt og uppfyllir ekki þær kröfur sem við getum gert til ramma utan um slíka starfsemi. Verum raunsæ og horfumst í augu við það. Við getum farið aðrar leiðir eins og þá að heimila auglýsingarnar með verulegum takmörkunum, sem hefur gefist vel hjá öðrum þjóðum. Við eigum að líta til þess. Ég hvet ráðherra til að beita sér í málinu. Ég get huggað hæstv. ráðherra með því að að sjálfsögðu mun koma hingað frumvarp innan tíðar sem felur í sér afnám ríkiseinokunar á áfengissölu á Íslandi.

Virðulegur forseti. Ég vil taka sérstaklega fram, vegna þess að ég orðaði það þannig að einhvers konar sniðganga væri í tengslum við auglýsingabannið, að það er þó með þeim hætti að 20. gr. áfengislaga heimilar tiltekna tegund af auglýsingum á áfengi, m.a. notkun firmanafns í tilteknum tilvikum sem og styrki og annað auk þess sem auglýsa má léttöl. Það er því ekki mikið um að menn brjóti ákvæði áfengislaga um bann við áfengisauglýsingum, þótt auðvitað komi þau mál upp af og til og þá er reynt að taka á því. Einn hv. þingmaður nefndi áðan að forvarnirnar skiptu máli og samhengi væri milli auglýsinga og neyslu. Ég get í sjálfu sér alveg tekið undir það. Ég held að ósanngjarnt sé að halda því fram að auglýsingar hafi engin áhrif vegna þess að menn myndu ekki auglýsa nema af því að þeir trúa því að auglýsingar hafi áhrif. Ég þekki hins vegar ekki hvort það hafi þau áhrif að fá nýja neytendur að borðinu eða breyti aðeins neyslumynstri þeirra sem þegar neyta. Það kunna að vera til margar og misvísandi rannsóknir á því og ástæðulaust að hengja sig í þær. Við þekkjum reykingar á svokölluðum vatnsgufum. Þetta er einhvers konar veip sem ég kann ekki að lýsa og hefur aldrei verið auglýst en er orðið viðtekin venja á meðal ungs fólks á Íslandi í dag. Ég held að ástæða sé til að hafa áhyggjur af því. Þetta gerðist án þess að nokkur hafi auglýst þau tæki og tól sérstaklega. Ég vil líka nefna að gott er að hafa í huga að auglýsingar erlendis, í Evrópu, eru mjög takmarkaðar. Þær eru bundnar mjög ströngum skilyrðum og ég tel sjálfsagt að skoða hvort þar séu einhver viðmið sem við gætum tekið upp. Fyrst og fremst hef ég þó áhuga á því að einkasala ríkisins á áfengi verði afnumin þannig að