Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef haft framsögu fyrir þessu máli í hv. Nd., og það er nú orðið öllum þingheimi kunnugt og ljóst, um hvað þetta frv. fjallar. Þó þykir mér rétt að láta fylgja því nokkur orð til viðbótar þeirri grg., sem fylgir frv. og hverri einstakri grein þess. Ég hafði þann hátt á að mæla fyrir frv. öllum um bankana í hv. Nd., og hér liggur fyrir einnig frv. um Útvegsbanka Íslands, svo að ég mun fara nokkrum orðum um það um leið, eins og ég gerði áður. Það liggur ljóst fyrir, að hér er um verulega skipulagsbreytingu að ræða á Landsbanka Íslands. Það hefur verið rætt um það mjög mikið á undanförnum árum að gera þessa skipulagsbreytingu og var meira að segja rætt um það mjög, þegar lögin um Landsbanka Íslands voru sett á sínum tíma, og alla leið síðan. Ýmsir og þeir eru ekki fáir - hafa viljað fara þá leið að skilja seðlabankann algerlega frá viðskiptabankanum, og þess er ekki að dyljast, að erlendir sérfræðingar, sem hafa rannsakað okkar bankamálalöggjöf, hafa ýmsir hallazt að þeirri skoðun og fært rök fyrir því, að sú breyting væri eðlileg. En þessi skoðun hefur einatt mætt verulegri mótstöðu og þótt varhugavert að stiga skrefið þannig að skilja seðlabankann algerlega frá viðskiptabankanum. Hins vegar er í þessu frv., sem hér liggur fyrir, gert ráð fyrir því, að stigið verði verulegt skref í þessa átt. Aðalbreytingarnar, sem gert er ráð fyrir að gerðar verði, ef þetta frv. verður að lögum, eru þær, að landsbankanefndin svonefnda er afnumin og í stað þess kýs Alþ. stjórn bankans með hlutfallskosningu til fjögurra ára í senn. Fjórir af fimm eru þannig kosnir af Alþ., en formaðurinn skipaður af ríkisstj. eða þeim ráðh., sem fer með bankamál. Þannig er æðsta stjórn bankans sem heild skipuð, en jafnhliða gert ráð fyrir því í þessu frv., að seðlabankinn verði skilinn frá viðskiptabankanum í því formi, sem nú er, og þessi stjórn bankans, bankaráðið, þessir fimm menn framselja síðan vald sitt í raun og veru þremur meðstjórnendum, sem eiga að stjórna seðlabankanum, einum bankastjóra, en síðan er einn af bankastjórunum skipaður af forseta, þ.e.a.s. af ríkisstj., og verður þá þannig í framkvæmd, að óbeint er það vald, sem fer með stjórn bankans í heild og stjórn seðlabankans, skipað af Alþingi, vegna þess að bankaráðið er, eins og ég sagði áðan, kosið hér á Alþ., og síðan kýs það stjórn seðlabankans með þeim hætti, sem ég sagði. Að þessu leyti verður stjórn Seðlabankans í verulegum atriðum sjálfstæð, og það stendur von til þess, að með þessu móti takist að skapa nokkru meiri festu í peningamálum þjóðarinnar en verið hefur til þessa. Valdinu er þannig skipt, eins og kemur fram af því, sem ég þegar hef sagt, að meiri hl. þeirrar stjórnar, þrír meðstjórnendur, sem fara með vald í seðlabankanum, eru skipaðir óbeint af Alþingi, eins og það er á hverjum tíma og fyrir visst tímabil, og síðan er til þess að fá festu í þessi mál einn maður ásamt þeim bankastjóra, sem bankaráðið ræður, skipaður af forseta eða ríkisstj. sem fastur embættismaður. Þessi háttur er á hafður, að ég hygg, í flestum Norðurlandaríkjunum, að þar er aðalbankastjóri seðlabankans skipaður af ríkisstj. eða af konungi. Þetta eru meginbreytingarnar, sem gerðar eru á Landsbanka Íslands. Það er jafnframt gert ráð fyrir því, að samhliða þessari breytingu verði gerð veruleg breyting eða fullkomin skipulagsbreyting á Útvegsbanka Íslands. Eins og hv. alþm. er sjálfsagt kunnugt, er Útvegsbanki Íslands, eins og nú standa sakir, hlutafélag og hefur verið það frá upphafi, hlutafélag með löggjöf, sem er þannig háttað, að framlag ríkisins til bankans, framlag ríkisins til þessa hlutafélags nýtur sín að fullu á aðalfundum og hefur fullan atkvæðisrétt á aðalfundum, gagnstætt því, sem er um venjuleg hlutafélög, þar sem einn aðili getur ekki farið með nema 1/5 af atkvæðisrétti. Þetta hefur leitt til þess, eins og skiljanlegt er, að sá ráðh. í ríkisstj., sem fer með bankamál hverju sinni, ræður jafnframt, hvernig þessi atkvæðisréttur ríkisins er notaður á aðalfundum hverju sinni, og ræður fram til þessa, hverjir skipa meiri hl. bankaráðs á hverjum tíma, og þar af leiðandi um leið, hverjir eru bankastjórar í þessu hlutafélagi. Að því leyti hefur ríkið eða sá ráðh., sem fer með bankamál, beinni afskipti, beinni stjórn, ef svo má segja, á þessum banka heldur en er á nokkrum öðrum banka hér á landi. Að því leyti hefur hann í framkvæmdinni vegna þessarar löggjafar verið meiri ríkisbanki, ef svo mætti segja, heldur en hinir bankarnir. Hins vegar er hlutaféð, sem einstaklingar eiga, rúmir 4%, og eftir því sem mér er tjáð, hefur eðlilega vegna þess, hve þetta er lítið fjármagn og atkvæðanna gætir lítið á aðalfundi, verið þannig a.m.k. á seinasta fundi, ef ekki oftar, að það hefur enginn hluthafi mætt frá þessum hluthöfum, sem eiga þessi rúmlega 4% eða nánar tiltekið 4.2%. Það liggur því í augum uppi, enda held ég, að flestir séu sammála um það, að það sé eðlilegt að gera þessa skipulagsbreytingu á Útvegsbanka Íslands, gera hann að ríkisbanka, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Það mæla raunverulega engin rök með því að hafa þennan hátt á, þó að til þess væri gripið, þegar Útvegsbanki Íslands h/f var reistur á rústum Íslandsbanka. Það er þess vegna gert ráð fyrir því, að þetta hlutafé verði tekið eignarnámi og Útvegsbanki Íslands h/f verði ríkisbanki. Það kann að vera, að um það sé nokkur ágreiningur, hvort rétt sé að breyta Landsbanka Íslands á þann hátt, sem hér er gert. Þó hefur ekki komið fram verulegur ágreiningur um það, að eigi sé rétt að stíga a.m.k. þetta skref til þess að greina að seðlabankann og viðskiptabankann. En það eru margir, eins og ég gat um í upphafi, sem telja, að skrefið sé ekki stigið nógu langt, það hefði átt að skilja seðlabankann algerlega frá viðskiptabankanum. Um hitt atriðið, breytinguna á Útvegsbanka Íslands, hygg ég að geti varla verið ágreiningur. Eins og ég hef tekið fram og eins og kom fram í umr., er jafnhliða þessari skipulagsbreytingu gert ráð fyrir því, að breyting verði á framkvæmdastjórn og breyting á bankaráðum, því að það er gert ráð fyrir því, að þau verði kosin nú þegar, og það er ekki þess að dyljast, að vitanlega eru í þessum frv., jafnhliða því sem þau eru skipulagsbreytingar, sem ganga í rétta átt, breytingar, sem gerðar eru til þess, að stjórn bankanna sé skipuð í samræmi við það meirihlutavald, sem er hér á Alþingi. Og það verður að teljast óeðlilegt, svo að ekki sé meira sagt, að stjórn bankanna sé þannig skipuð, að minnihlutaflokkur á Alþ. og um leið stjórnarandstaðan nú sem stendur hafi meirihlutavald í aðalviðskiptabönkum þjóðarinnar. Ég held, að ég hafi hér skýrt frá þeim meginbreytingum, sem fyrirhugað er að gera á þessum tveimur bönkum. Þetta eru aðalatriðin. Frv. hefur ekki verið breytt í neinum verulegum atriðum í hv. Nd. Nefndir frá báðum þingdeildum hafa athugað þessi mál í sameiningu, og ég geri þess vegna að till. minni, að málinu verði vísað til 2. umr., en ekki til nefndar, þar sem sá háttur hefur verið hafður á um vinnubrögð, að nefndirnar hafa starfað saman að athugun málsins.



Herra forseti. Með frv. þessu um breytingu á landsbankalögunum og þeim öðrum, sem því fylgja, er að því stefnt að gerbreyta stjórn bankanna, Landsbanka Íslands, Útvegsbanka Íslands og Framkvæmdabanka Íslands. Rökstuðningurinn er sá, að því er Landsbankann og Útvegsbankann áhrærir, að þessi breyting sé nauðsynleg sakir þess, að fyrir rás viðburðanna hafi atvikazt svo, að Sjálfstfl. hafi meiri hluta í stjórn bankanna. Svo er þessu fylgt eftir með svívirðilegustu ásökunum á hendur stjórnendum bankanna, sagt, að þeir hafi misbeitt valdi sínu pólitískt í þágu Sjálfstfl. Hæstv. forsrh., sem hefur lagt þetta mál fyrir Alþingi í umboði ríkisstj., hefur að vísu ekki berum orðum sagt, að bankastjórar Sjálfstfl. hafi misbeitt valdi sínu, en óbeint hefur hann gefið þetta í skyn. Hins vegar hafa blöð hæstv. ríkisstj. tekið því dýpra í árinni. Af skrifum þeirra gætu ókunnugir haldið, að í bönkunum væri samsafn glæpamanna, sem einskis svifust. Ekki hafa blöðin haft fyrir því að koma með dæmi þessum sökum til rökstuðnings. Þau hafa látið sér nægja róg og órökstuddar dylgjur og fullyrðingar, og þetta hefur hæstv. ríkisstj. látið gott heita, um leið og hún fylgir þessu frv. á Alþ., og segir: Nú skulum við hreinsa til í bönkunum. Ég tel þessi vinnubrögð ósæmileg með öllu, Þau eru ósæmileg í lýðræðisríki, sem vill telja sig í tölu réttarríkja, og það er ósamboðið virðingu Alþ. að hlusta á slíkar ákærur á fjarstadda embættismenn, sem er varnað máls sér til varnar. Þeir, sem sökum eru bornir, eiga heimtingu á að vita, hvað það er, sem þeir hafa til saka unnið. Þeir eiga einnig kröfu til, að á þá sé hlustað, ef þeir hafa einhverjar varnir fram að bera. Allt annað er ósæmilegt í réttarríki. Ég hef um margra ára skeið haft náin kynni af bankastjórum Landsbankans. Ég fullyrði, að þeir menn, sem þar hafa setið og sitja enn, séu svo grandvarir og heiðarlegir, að þeim mundi aldrei koma til hugar að misbelta valdi sínu í þágu pólitísks flokks. Það er vissulega hart, að þessir ágætu og heiðvirðu menn skuli verða að þola bótalaust, að þeir séu bornir glæpsamlegum sökum, án þess að þeim sé einn sinni gefinn kostur á að verja sig.

Hér hefur enginn maður verið borinn glæpsamlegum sökum.

Nei, en þetta hefur verið gert, herra forseti, bæði í Nd. og eins utan þings. Og mér hefur verið tjáð, að farið hafi verið fram á það á fundum fjhn. Alþingis, að n. kynntu sér rækilega þann áburð, sem borinn hefur verið á bankastjóra bankanna, n. gengju sjálfar úr skugga um, hvort þessi áburður ætti við eitthvað að styðjast eða hvort sakirnar væru upplognar frá rótum. Mér til mikillar undrunar er mér tjáð, að stjórnarliðar í fjhn. hafi neitað þessum vinnubrögðum, svo sjálfsögð sem þau eru. Ekkert sannar betur vantrú þeirra sjálfra á réttmæti sakaráburðarins. Þeir þora ekki að horfa upp á það, að sannleikurinn komi í ljós, en telja hina leiðina öruggari, að beita ofbeldisaðferðum kommúnista og knýja málið fram á þann hátt. Hæstv. forseti þessarar d. er formaður fjhn. d. Ég ber mikið traust til hans sem réttsýns drengskaparmanns í hvívetna. Sjálfur er hann bankastjóri og sem betur fer ekki í tölu þeirra, sem bornir eru sökum hér, en hann ætti öðrum fremur að geta sett sig í spor starfsbræðra sinna, sem eru bornir glæpsamlegum sökum, án þess að þeir fái rönd við reist. Ég skora eindregið á hæstv. forseta, að hann láti kveðja á fund fjhn. stjórnendur bankanna og fá hreinlega úr því skorið, í hverju á að vera fólgin hin pólitíska misbeiting valds, sem fulltrúar Sjálfstfl. eru sakaðir um. Ég trúi ekki, að hæstv. forseti synji um þetta. Hæstv. ríkisstj. er svo liðsterk hér á Alþingi, að vitanlega getur hún knúið þetta mál fram. En hún á að ganga hreint til verks. Hún á að segja það hreint út, sem fyrir henni vakir með breytingunni, sem sé: Við förum með völdin í landinu, og þess vegna viljum við, að við höfum stjórn bankanna í okkar hendi. - Þetta er mergur málsins. Hitt er ósæmilegt, að ætla sér að knýja málið fram með lognum sökum á heiðvirða menn. Það er svo annað mál, hversu heilbrigt það væri fyrir þróun peninga- og bankamálanna í landinu, ef þessari aðferð yrði beitt, að sá háttur yrði upp tekinn, að í hvert skipti, sem skipt væri um ríkisstjórn í landinu, skyldi skipta um stjórn bankanna. Ég hygg, að það mundi ekki hafa traustvekjandi áhrif á bankana, hvorki inn á við né út á við. Ég vil að lokum fara nokkrum orðum um þau önnur atriði, sem eru látin fylgja með þessari höfuðbreytingu, sem er gerbreyting á stjórn bankanna. Það er annars vegar aðgreining seðlabankans frá viðskiptabankanum og hins vegar að gera Útvegsbankann að ríkisbanka. Það er ekki nýtt mál að fá settan á fót sjálfstæðan seðlabanka. Ýmsir telja rétt að aðskilja seðlabanka frá viðskiptabankanum, gera hann sjálfstæðan og óháðan. En sú breyting, sem hér er lagt til, að gerð verði, er hvorki fugl né fiskur. Ef horfið væri að því að stofna sjálfstæðan seðlabanka, verður að setja um hann alveg sérstök lög og ganga þar rækilega frá. Þessi banki á ekki að vera verkfæri í höndum ríkisstj., eins og kommúnistar vilja vera láta. Þvert á móti, það þarf að tryggja sjálfstæði hans gagnvart ríkisstj. ekki síður en gagnvart viðskiptabönkunum. Það er þetta, sem þyrfti að gera. Hitt er fráleitt, ef pólitísk ríkisstj., ekki sízt stjórn, sem á allt sitt líf undir kommúnistum, á að ráða alveg stjórn bankamálanna. Hitt aukaatriðið, sem fylgir þessum málum, að gera Útvegsbankann að ríkisbanka, tel ég í raun og veru ekki óeðlilegt. Þeir hlutir, sem einstaklingar eiga í bankanum, eru svo litlir, að þeirra gætir ekki að neinu leyti. Þessir menn voru á sínum tíma neyddir til að taka hlutabréf í bankanum, þegar herferðin var hér á árunum gerð á Íslandsbanka, og þeir eru ekki þarna hluthafar af því, að þeir hafi viljað stofna banka, þeir voru neyddir til þess. Og þar sem stjórnarflokkarnir hafa nú einu sinni sýnt af sér þá sanngirni, að þessir menn skuli fá greiðslu fyrir sín hlutabréf fullu verði, þá hef ég ekki fyrir mitt leyti neitt við það að athuga, að þetta verði gert. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta mál, en ég treysti því, að hæstv. forseti sýni þann drengskap að vinna að þessu máli þannig, að sannleikurinn komi í ljós.

Forseti (BSt): Út af ummælum hv. þm. V-Sk. (JK) og tilmælum til mín að hefja einhvers konar réttarrannsókn út af áburði á hv. bankastjóra í Landsbankanum og Útvegsbankanum vil ég taka það fram, að mér virðist, að það geti ekki verið mitt hlutverk sem forseta deildarinnar að skipta mér af öðru í þessu efni en því, sem fram kemur í d., og ég hef ekki heyrt enn sem komið er nein þau ummæli, sem aðfinnsluverð eru, í garð neinna manna hér, nema helzt nú hjá hv. þm. sjálfum til annarra manna en bankastjóranna. Ef hann, þegar hann beinir orðum sínum til mín, á við það, að ég er jafnframt formaður fjbn., þá er það að vísu annað mál, en ég vil benda honum á, að það er ekki enn búið að vísa frv. til fjhn. og liggur engin till. fyrir um, að svo sé gert.



Herra forseti. Ég veitti því athygli, að hæstv. forsrh. óskaði ekki, að málinu yrði vísað til n. Ég leyfi mér að gera það að till. minni, að því verði vísað til fjhn., og það, sem ég beindi til hæstv. forseta þessarar d., var einmitt það, af því að hann er form. n., að hann rannsakaði málið. Hann þarf ekki að hafa mikið fyrir því, það nægir honum dagurinn í dag. Hann gæti kvatt til stjórnendur bankanna, bæði meiri hluta, sem er þar, og minni hluta, og fengið úr því skorið, hvar það er, sem misbeiting hefur farið fram. Það er þetta, sem ég óska eftir. Ég trúi því ekki, að hæstv. forseti hafi ekki lesið blöðin undanfarið og séð, hvernig sakir eru bornar á saklausa menn.

Forsrh. (Hermann Jónasson) Hv. þm. V-Sk. hefur minnzt á nokkur atriði, og m.a. hefur hann minnzt á það, að bankastjórarnir í þessum bönkum, sem hann kallar fulltrúa Sjálfstfl., væru bornir sökum. Þar sem þetta er svar við þeirri ræðu, sem ég flutti hér við framsögu þessa máls, vil ég endurtaka það, sem í raun og veru hefur komið fram frá hæstv. forseta, að ég hef vitanlega ekki gefið neitt tilefni til, að þessi orð féllu hér. Ef ætti að rannsaka útlán í bönkunum, eins og stundum hefur verið gert í bönkum, sumpart hér, nokkur athugun í sambandi við gamla Íslandsbanka, sumpart annars staðar, þá kostar það hvorki meira né minna en að fá skrá yfir öll útlán bankans og leggja hana fyrir n. Og ég er ákaflega hræddur um, til að taka nú ekki dýpra í árinni, að það þætti dálítið einkennileg vinnuaðferð hér á Alþ. og næsta vafasöm, auk þess sem hún er ekki framkvæmanleg á stuttum tíma, ef væri snúið sér að þeirri vinnuaðferð að taka alla viðskiptaskrána og leggja hana fyrir n. hér á Alþ. Það þarf ekki að eyða neinum orðum að því, að það þætti vitanlega ekki við hæfi og væri það heldur ekki, og um réttmæti útlánanna er svo ekki hægt að ræða á Alþ. nema hafa nokkra daga umr. um útlánin í heild með tilgreindum persónum. Þess vegna hef ég vitanlega aldrei látið mér til hugar koma að nefna dæmi, þó að væri talað um að nefna dæmi, því að nm leið er maður þar kominn inn á þann ís, sem er svo háll, að það þýðir að taka fyrir einstök fyrirtæki, fjölda fyrirtækja, ræða efnahag þeirra og loks lán þeirra í bönkunum og hvað þeim væri lánað vegna fjárhagsstyrkleika og af öðrum ástæðum. Þetta held ég að við þurfum nú ekki að ræða frekar. Það þarf allt annað að koma til um aðstæður banka heldur en breytingar á bankalöggjöf, til þess að þetta verði framkvæmt í fljótleik. Ég ætla svo ekki, vegna þess að ég tel þess varla þörf og skil ekki í því, að menn haldi fast við það við nánari athugun, að ræða þetta mál. En viðkomandi stjórn bankanna vil ég segja þetta: Það kom fram hér í ræðu hv. þm. V-Sk., að það ætti ekki að koma því á, að ríkisstjórnin réði yfir bönkunum og þar með bankapólitíkinni í landinu; það veitti ekki af að hafa stjórnir, sem veittu viðnám ríkisstj. Þessu var flokksbróðir hans í hv. Nd., hagfræðingurinn, sem þar situr af hálfu Sjálfstfl., algerlega ósammála. Hann tvítók eða þrítók, að það væri vitanlega alveg sjálfsagður hlutur, að stjórn bankanna færi eftir þeirri peningapólitík, sem ríkisstj. markaði á hverjum tíma, og ef það væri ekki gert, þá ætti ríkisstj. að láta bankastjórana fara. Ég tók þetta sérstaklega upp eftir honum í hv. Nd., og hann endurtók, að hann teldi það vitanlega sjálfsagt, og talar þar vitanlega sem reyndur maður og um leið sem hagfræðingur. Það er ekki hægt fyrir eina ríkisstj. að stjórna peningamálum eins þjóðfélags nema hafa um leið áhrif á bankapólitíkina í landinu. Og það er nú þannig um þetta búið í sambandi við öryggi þeirra manna, sem stjórna bönkunum, að bæði bankaráð og sá ráðh., sem fer með bankamál, getur sagt öllum bankastjórunum upp nema í Útvegsbankanum, þar er hlutafélag, þar getur, eins og ég sagði í framsöguræðu minni, ráðh. ráðið með vissu millibili, hverjir þeir eru og hverjir koma og fara. En í sjálfum þjóðbankanum er það þannig, að bankaráðið, meiri hluti bankaráðs og sá ráðh., sem fer með bankamál, geta sagt bankastjórunum upp fyrirvaralaust með því að greiða þeim, ef ég man rétt, sex mánaða laun. Og þetta er vitanlega í samræmi við þá kenningu, sem kom fram af hálfu Sjálfstfl. frá þeim hagfræðingi, sem lenti í og talaði í hv. nefnd. Þess vegna þurfum við nú ekki að ræða frekar um það atriði. Það er búið svona um löggjöfina nú þegar, að ríkisstj. hefur þetta vald, ekki aðeins bankaráð, heldur ríkisstj., og það er vitanlega í samræmi við það, sem er talið eðlilegt og nauðsynlegt, til þess að ríkisstj. geti ráðið peningapólitíkinni. Fleira var það held ég ekki, sem ég þarf að taka fram. En það kemur í ljós af því, sem ég hef sagt, að þessi frv. eru vegna þess valds, sem núna liggur í höndum ríkisstj., engin ofsókn. Það er ekkert annað en vindhögg út í bláinn að fullyrða það, þegar þess er gætt, hvað bankastjórarnir eru lausráðnir núna.



Herra forseti. Hæstv. forsrh. hefur lagt til, að þessu frv. um Landsbanka Íslands verði ekki vísað til n. Ég verð að segja, að mig furðar mjög á þeim vinnubrögðum, sem ætlazt er til að hafa um slíkt mál. Hér er um að ræða stofnun eða réttar sagt verulega skipulagsbreytingu varðandi seðlabanka landsins og löggjöf, sem breytir í verulegum atriðum núgildandi skipun á stjórn Landsbankans, sem verið hefur í gildi í nærri 30 ár. Ég verð að lýsa furðu minni yfir því, að hæstv. ríkisstj. skuli ætla að knýja slíkt mál í gegnum þingið með þeim hætti, að því sé ekki einu sinni vísað til n. í þessari hv. deild. Ég styð eindregið þá till., sem hv. þm. V-Sk. (JK) flutti hér, að frv. verði vísað til fjhn., og vitanlega hefur þingmeirihlutinn það algerlega í hendi sér að afgr. málið endanlega í tæka tíð, þó að sá sjálfsagði háttur verði á hafður um slíkt stórmál, að viðkomandi n. fái frv. til athugunar og meðferðar. Annað atriði vildi ég aðeins minnast hér á. Það hefur verið látið liggja að því í orðum hæstv. forsrh. og komið greinilega fram frá ýmsum öðrum úr stjórnarherbúðunum, að ein af ástæðunum fyrir því, að gerbreyta þurfi yfirstjórn bankanna, sé, að Landsbankinn eða stjórn hans hafi ekki úthlutað lánum réttlátlega og megi margt gagnrýna í þeim efnum. Ég vil aðeins vekja athygli á því út af ummælum hæstv. forsrh., að um margra ára skeið undanfarið hefur Framsfl. haft sinn fulltrúa í bankanum, bæði núverandi bankastjóra og þann, sem í hans sæti var áður, báða hina mætustu menn. Og ég ætla, að það hafi verið um langan aldur starfsregla í Landsbankanum, að hver bankastjóri hefði í framkvæmd synjunarvald, þannig að ekki væru veitt lán, nema þeir gætu allir á það fallizt. Þær ásakanir, sem hér eru bornar fram í garð bankastjórnarinnar, snerta því ekki síður þá bankastjóra, sem verið hafa fyrir Framsfl., tilnefndir af þeim flokki og valdir, heldur en aðra bankastjóra. Ég vænti þess, að hv. meiri hl. hér í d. endurskoði þá afstöðu sína að ætla að víkja frá svo sjálfsögðum reglum og þeim, að slíkt stórmál fari til n., og fallist á, að fjhn. þessarar d. fái málið til meðferðar.



Herra forseti. Það var farið fram á það af ríkisstj. í upphafi, að nefndirnar hefðu frá upphafi sömu aðstöðu í báðum d. til þess að rannsaka og fylgjast með málinu og héldu um það sameiginlega fundi. Fjhn. Ed. hefur því haft nákvæmlega sömu aðstöðu til að rannsaka málið og gera brtt. eins og n. í hv. Nd., þar sem þær hafa unnið að málinu sameiginlega. Þess vegna sé ég enga ástæðu til þess að vísa málinu aftur til n. og segi nei.



Herra forseti. Við afgreiðslu þessa máls í sameiginlegum nefndum var það svo, að ég í forföllum aðalmanns í fjhn. Ed. átti þar sæti. Ég var þar á tveimur fundum. Á þessum tveimur fundum voru frv. lesin yfir, gerðar nokkrar athugasemdir og punktaðar niður. Meira var ekki gert í sameiginlegum nefndum. Síðan hygg ég að Nd.- nefndin hafi átt nokkuð marga fundi um málið og rætt það ýtarlegar en gert var á sameiginlegu fundunum, og nú hefur Nd.- nefndin gefið út nál., sem var útbýtt og mig minnir að hafi verið í tvennu lagi, n. hafi klofnað. Ég álit, að fjhn. þessarar hv. d. eigi mikið eftir að vinna í þessu máli, og þykir mér sjálfsagt að vísa því til n. og segi því já.



Herra forseti. Það hafa komið fram ákveðin tilmæli um, að málinu yrði vísað í n., og ég sé ekki ástæðu til þess að ganga fram hjá þeim tilmælum og segi því já.



Herra forseti. Ég leyfi mér að vísa til framsöguræðu minnar um frv. um Landsbanka Íslands og óska eftir, að málinu verði vísað til 2. umr. Í því sambandi gildir það sama og með landsbankafrv. Það átti að vinna að því í n. sameiginlega, og ég sneri mér til formanna n. og bað þá að sjá um, að það yrði gert. Ég óska þess vegna eftir, að málinu verði vísað til 2. umr. án nefnda, þar sem það er búið að vera í nefnd hér í deildinni.

Forseti (BSt): Út af því, sem hæstv. forsrh. sagði, vil ég taka það fram, að þetta er rétt. Hann sneri sér til formanna nefndanna og óskaði eftir, að þær ynnu saman að athugun þessa máls, og það gerðu þær á þrem fundum, þó að hv. 2. þm. Árn. af einhverjum ástæðum væri ekki nema á tveimur. Einn þessara funda stóð mjög lengi, og öll athugun málsins fór fram á þessum sameiginlega fundi, en að sjálfsögðu hafði fjhn. Nd. úrslitavald um það, hvaða till. voru bornar fram í Nd.



Herra forseti. Þetta mál er til d. komið frá Nd., þar sem voru samþykktar við það nokkrar breytingar. Inn í þingið er það komið eftir beiðni frá stjórn Búnaðarfélags Íslands, en búnaðarþing hafði málið þar til meðferðar, ásamt þeim starfsmönnum Búnaðarfélagsins, sem með framkvæmd málsins hafa að gera og sömdu frv., sem svo var sent landbn. Nd., sem lagði það fyrir þingið. Breytingarnar, sem í þessu frv. felast frá gildandi búfjárræktarlögum, eru ekki margar né miklar. Landbn. þessarar d. hefur farið yfir frv. og leggur til, að það sé samþykkt óbreytt eins og það kom frá Nd. Ég skal nú með örstuttu máli reyna að gera grein fyrir helztu breytingunum, sem felast í frv. frá eldri búfjárræktarlögum. Ég vil fyrst láta í ljós gleði mína yfir því, að frv. skuli koma hér fram í heilu lagi, en ekki koma fram sem brtt. við gömlu lögin. Það er miklu handhægara fyrir alla menn, sem þurfa að nota lög, að hafa allt, sem gildir í viðkomandi máli, í einu og sama frv., en þurfa ekki að leita fyrst í frv., sem var samþykkt einhvern tíma aftur í grárri forneskju, og svo að breytingum og breytingum og enn þá hreytingum, sem gerðar hafa verið á gildandi lögum á einum fjórum, fimm, sex stöðum. Þetta er ákaflega mikill kostur, og ætti yfirleitt að reyna að taka þann sið upp á Alþingi að láta lagabálka halda sér, breyta öllum lögunum og færa breytingarnar inn í þau, en ekki að vera með lögin á mörgum stöðum. Þetta hef ég sagt oft áður hér í d., svo að menn vita mína skoðun á þessu. Í frv. í heild eru á allmörgum stöðum nokkrar orðabreytingar og breytingar, sem allar hníga í þá átt að skapa möguleika til þess, að búfjárræktarfélögin, sem núna eru þrenns konar eða jafnvel ferns konar í búfjárræktarlögunum, geti sameinazt í eitt. Það er gert ráð fyrir því, að búnaðarsamböndin geti gert með sér samþykktir um búfjárrækt yfirleitt og þá sameinist félögin, sem núna eru í mörgum sjálfstæðum pörtum, eins og nautgriparæktarfélög, hrossaræktarfélög, sauðfjárræktarfélög o.s.frv. Þetta er til mikilla bóta og snertir ekki lögin eða snertir ekki framkvæmdina að öðru leyti en því, að hún verður einfaldari, og þá fellur niður það, sem áður hefur verið heimilt, að hafa ráðunauta í sérstakri búgrein. Þannig hafa nautgriparæktarsamböndin fengið leyfi til þess að hafa ráðunauta bara í nautgriparækt og hinar búfjárræktargreinarnar á því svæði þá orðið útundan. Þetta hverfur eftir því sem smákemst á hjá búnaðarsamböndunum að koma í eitt þeim félagsskap, sem um ræðir í búfjárræktinni, og þetta er þess vegna mikið til bóta. Þá er gert ráð fyrir því, að það gildi sömu reglur um þá ráðunauta, sem eru úti í héruðunum í búnaðarsamböndunum, í búfjárræktinni, og nú gilda í jarðræktinni. Þegar jarðræktarlögunum var síðast breytt, var breytt dálítið fyrirkomulagi á launum ráðunautanna, ríkissjóður látinn borga meira, eða helming af launum þeirra, en áður hafði hann greitt 2/5. Nú er hann látinn borga helming líka af launum búfjárræktarráðunautanna. Þeir eru enn sem komið er ákaflega fáir. Ráðunautarnir eru launaðir eftir VIII. launaflokki, ef ég man rétt, bæði í búfjárrækt og jarðrækt. Það gengur heldur illa að fá menn fyrir þau laun. Við höfum samt ekki hækkað þetta, heldur látið þá vera áfram í VIII. flokki. En sannleikurinn er sá, að mörg búnaðarsamböndin hafa orðið að bæta við, borga hærri laun en svarar til VIII. flokks, allt upp í VII. flokk og jafnvel enn hærra. Þetta breytir ekki neitt öðru en hlutfallinu, sem ríkið greiðir á móti. Og vitanlega greiðir ríkið aldrei meira á móti en það, sem launin eiga að vera eftir lögunum, þó að eitthvert búnaðarsamband hafi orðið að borga sínum ráðunautum hærri laun, eins og a.m.k. þrjú af þeim gera, sem núna hafa héraðsráðunauta. Þá er það sett inn í lögin, að á milli þeirra sýninga, sem ákveðið var í gömlu lögunum að halda fjórða hvert ár, bæði í nautgriparækt og sauðfjárrækt, er gefin heimild til þess, að haldin sé sýning á miðju tímabilinu þar á milli. Á þeirri sýningu á ekki að sýna annað en skepnur, karlkyn, sem er orðið það gamalt, að það þarf að fá úr því skorið, hvort afkvæmi þess, sem þá er uppkomið, komið upp á milli tímans, sem sýningarnar eru haldnar, sé það gott, að ástæða sé til að halda í skepnuna áfram. Þetta gildir í sauðfjárræktarfélögunum, þar sem það er skylda að halda þessar sýningar mitt á milli aðalsýninganna, og í nautgriparæktinni, þar sem til verða smám saman kýr undan nautum, sem farnar eru að mjólka á milli sýninganna og af má sjá erfðaeðli föðurins. Þetta eykur í sjálfu sér ekki framlög ríkissjóðs að öðru leyti en því, að Búnaðarfélag Íslands er farið að láta menn mæta á þessum sýningum. Það eykur þess útgjöld, sem svo verka aftur óbeint á það, hvað það þarf frá Alþingi. En þörfin á þessum sýningum er ákaflega mikil. Það er ákaflega nauðsynlegt fyrir mennina, sem eiga skepnurnar, og sveitirnar, sem skepnurnar eru í, að fá úr því skorið, hvort þ:er eru þess verðar, sem menn hafa haldið fyrir tveimur árum að þær væru, en nú sést með vissu, eftir að upp eru komin undan þeim afkvæmi, sem sýna, hvað þau hafa erft frá þeim svona nokkurn veginn. Þá hefur verið sett hér inn ákvæði í sauðfjárræktarkaflann, sem er um það, að það sé heimilt, ef ráðunautur Búnaðarfélags Íslands telur ástæðu til, að koma á samanburði milli systra undan ákveðnum hrútum; það sé heimilt að semja um það víð eitthvert sauðfjárræktarfélag, sem langar til að reyna að prófa dætur nokkurra hrúta, sem ágætir eru taldir, og vita hver reynist bezt; þá sé heimilt á allt að 50 stöðum á landinu að koma upp slíkum samanburði á systkinahópum, sem þá mega vera 10 í hverjum hóp og eiga svo að fóðrast og fara eins með að öllu leyti í 3 ár. Þá á að fást úr því skorið, hvort þessi eða hinn hrúturinn er beztur. Til þess arna má verja 50–100 kr. á hvert bú, og ef það er notað til fulls, þá eru það 50 bú, sem geta fengið þennan styrk til þess arna. Ég tel þetta töluvert mikið atriði, og við erum sammála um, að þetta sé til bóta og geti gefið jákvæðar upplýsingar. Þá er grunnstyrkur til sæðingarstöðvanna hækkaður úr 15 þús., eins og það var í lögunum, upp í 20 þús. Það er þó nokkuð deilt um þessar sæðingarstöðvar. Þeir, sem tala þar mest á móti, flimta með það, að það sé með þessu verið að borga bændunum nautstollana, sem þeir annars þurfa að borga, þegar þeir fá kálf í sínar kýr, og á sama hátt með ærnar, þegar um sæðingu hrúta er að gera, og aðrar skepnur hafa ekki verið sæddar enn þá hér á landi. En það er ákaflega mikils virði, þegar maður hefur orðið gott dýr, dýr, sem maður veit að er gott, - þá er ákaflega mikils virði að geta fengið undan því sem allra flesta einstaklinga. Kannske sést það bezt með því að taka dæmi. Við höfum átt í okkar nautastofni eitt naut, sem Máni hét og var kenndur við bæ, sem Kluftir heita uppi í Hrunamannahreppi. Undan honum komu 86 dætur, sem urðu fullorðnar kýr og voru á ýmsum bæjum, ekki einu sinni allar í hreppnum, heldur utan hreppsins nokkrar í nálægum hreppum tveimur, og þessar dætur mjólkuðu hver einasta hærra en mæður þeirra, og voru þó valdar undir hann beztu kýrnar, sem menn áttu, og að meðaltali gáfu þær hátt á annað þús. fitueiningar meira en mæðurnar gerðu og allar hærra en mæðurnar, og dætur Mána gáfu á annað þús. kr. meiri tekjur á ári fyrir sitt fóður en mæðurnar gerðu. Allar dætur Mána gáfu eigendum sínum um 160 þús. kr. meiri tekjur á ári hverju en þær hefðu gert, ef þær hefðu verið eins og mæðurnar. Hefði þá verið sæðingarstöð, sem hefði getað sent sæði úr Mána, ekki í þessar kýr, sem voru í hreppnum, sem hann var notaður í, heldur til að sæða með kýr annars staðar, þá hefði það getað hækkað meðalarðinn af kúnni á Suðurlandsundirlendinu, en þar mátti sæða með sæði úr Mána, geysilega mikið. Ég tel þess vegna, að það sé mjög fjarlægt að segja, að sæðingarstöðvarnar séu eingöngu til þess að borga kýreigendunum nautstolla. Þær eru til þess að reyna að tryggja það, að beztu gripirnir séu notaðir sem allra mest, og til að fá sem flest afkvæmi undan þeim og mikinn arð af viðkomandi gripum og auknar tekjur af kúnum. Þá var kaflanum um fóðurbirgðafélög breytt í einu atriði, um fóðureftirlitið. Það var svo, þegar það var stofnað fyrst, að það var ekki hægt fyrir þá menn, sem áttu að hafa athugun á því heima í hreppunum, hvort sem þeir voru frá fóðurbirgðafélagi eða kosnir af hreppsnefndinni, af því að ekkert félag var til, - þá var ekki hægt fyrir þá að gera neinar verulegar ráðstafanir, ef fóðurleysi var hjá einhverjum manni. Þeir áttu að sjá um, að fóður væri til, en þeir höfðu ekki vald á því að kaupa fóður á kostnað skepnueigandans, ef hann vildi ekki gera það sjálfur, eða taka skepnurnar af honum og koma þeim fyrir, eða taka þær af honum og drepa þær, ef ekki var völ á að útvega neins staðar fóður. Þeir höfðu ekki vald á þessu. Fyrir nokkru var eftir tillögu Lárusar á Klaustri sett inn brtt. við þetta ákvæði, sem stóð í nokkur ár og var aldrei notað í framkvæmd. Þegar síðar var breytt búfjárræktarlögunum, var þetta fellt út aftur, af því að það hafði ekki verið notað. Nú er þetta tekið upp, þó í nokkuð breyttri mynd. Það er tekið upp núna þannig lagað, að ef forðagæzlumaður verður var við það, að vanti ákveðið fóður á einhverju heimili eða maðurinn er kannske að verða eða er orðinn alveg heylaus, þá er það fyrsta, sem hann á að gera, að skýra manninum frá, hvernig ástatt er fyrir honum, sem hann venjulega veit um sjálfur áður, og gefa honum hálfs mánaðar frest til þess að útvega sér fóður og kippa þessu í lag. Ef hann ekki getur það sjálfur á þeim hálfs mánaðar fresti, hefur hreppsnefndin leyfi til að gera hvað sem henni sýnist í samráði við sýslumann til þess að tryggja fóður fyrir skepnurnar. Þetta er dálítið mildara en ákvæðið, sem Lárus setti inn, því að þá átti samtímis bara að lóga, ef ekki væri hægt að fá fóður, enda var hann ekki að hugsa um annað en koma hlutunum í framkvæmd, þegar eitthvað var, sem honum fannst rétt að gera. En nú er manninum gefinn frestur til að koma öllu í lag, og noti hann ekki frestinn, þá fyrst kemur hreppsnefnd og sýslumaður til. Sem sagt, eftir að hafa farið í gegnum þetta, þá lítum við þannig á í landbn., að það sé rétt að samþ. frv. eins og það kemur frá Nd. Ég get ekki sagt, hve mikinn kostnaðarauka það hafi í för með sér, því að það getur enginn sagt, hvað margir héraðsráðunautar verða, þegar öll búnaðarsambönd eru búin að fá sér þá. Það veit ég ekki, þeir eru líklega 4–5 núna, en gætu orðið einir 11–12, eitthvað svoleiðis, og sú útgjaldaaukning, sem kemur af því, að ríkið þarf að borga helming af launum þeirra í stað 2/5, kemur smám saman, eftir því sem þeim fjölgar, en hver hún verður endanlega, veit ég ekki. Á sama hátt er t.d. með þennan samanburð, sem ég var að nefna á gæðum ánna eða hrútanna, hvernig ærnar reyndust undan hrútunum. Það má gera það á 50 stöðum á landinu, núna er það ekki gert nema á einum. Hvenær þeir verða orðnir 50 og hvenær kemur sú aukning, - ég reyni ekki að gera neina áætlun, - það hefur einhver gert áætlun um það og segir, að það sé eitthvað á annað hundrað þús., þegar allt sé komið til framkvæmda. Það er vel til, ég þori hvorki að neita því né játa. Ég legg það ekki á mig að reyna að gera það, því að það er hugsanaáætlun út í framtíðina, sem enginn getur sagt um. Við leggjum sem sagt til, að frv. sé samþ. óbreytt.