Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) : Á dagskrá þessa fundar er eitt mál, stefnuræða forsætisráðherra og umræður um hana, sem verður útvarpað og sjónvarpað héðan úr þinghúsinu. Svo stendur á að ekki var unnt að afhenda þingmönnum eftirrit ræðunnar með þeim fyrirvara sem áskilinn er í þingsköpum, en í ljósi samkomulags þingflokkanna um hvenær þessi umræða færi fram verður leitað afbrigða til að málið megi á dagskrá koma. Jafnframt er fyrirhugað að halda umræðu um stefnuræðu forsrh. áfram á fundi í Sþ. á morgun kl. 2 miðdegis, en þar sem ekki er gert ráð fyrir slíkri framhaldsumræðu í þingsköpum telur forseti eðlilegt að leita einnig afbrigða fyrir framhaldsumræðunni. Umræðurnar skiptast í tvær umferðir. Í fyrri umferð hefur forsrh. allt að hálfri klukkustund til umráða og fulltrúar annarra þingflokka 20 mínútur hver. Í síðari umferð hefur hver þingflokkur 10 mínútur til umráða. Röð flokkanna verður þessi í báðum umferðum: Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl., Alþb. og Samtök um kvennalista. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Sjálfstfl. talar auk Davíðs Oddssonar forsrh. Friðrik Sophusson fjmrh. í síðari umferð. Af hálfu Framsfl. tala Steingrímur Hermannsson, 7. þm. Reykn., og Guðmundur Bjarnason, 1. þm. Norðurl. e., í fyrri umferð, en Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., í síðari umferð. Fyrir Alþfl. tala Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh. og Eiður Guðnason umhvrh. í fyrri umferð, en Sighvatur Björgvinsson heilbr. - og trmrh. í seinni umferð. Af hálfu Alþb. tala Ólafur Ragnar Grímsson, 8. þm. Reykn., og Jóhann Ársælsson, 3. þm. Vesturl., í fyrri umferð en Guðrún Helgadóttir, 14. þm. Reykv., í þeirri síðari. Ræðumenn Samtaka um kvennalista verða Kristín Ástgeirsdóttir, 18. þm. Reykv., og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf., í fyrri umferð en Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, 10. þm. Reykv., í þeirri síðari. Hefst nú umræðan og tekur fyrstur til máls hæstv. forsrh. Davíð Oddsson og talar af hálfu Sjálfstfl.

Forsætisráðherra (Davíð Oddsson) : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Það er skammur tími síðan stjórnarskipti urðu í landinu. Því vil ég hefja mál mitt með því að þakka fyrrv. forsrh. og ráðherrum hans fyrir störf sem þeir unnu í þjóðarþágu. Við ríkisstjórnarskipti verða eðli málsins samkvæmt ætíð nokkur skil og bersýnilegt er að þau skil verða við núverandi aðstæður meiri en stundum áður. Tveggja flokka ríkisstjórn tekur við af fjögurra til fimm flokka ríkisstjórn. Menn þekkja það af langri sögu að tveggja flokka stjórnir hafa jafnan verið stöðugri og minna tilefni verið til samfelldra samningafunda innan stjórna af því tagi heldur en margflokka stjórna. Þessi einkenni koma einnig fram við stjórnarmyndun, en í þessu tilviki náðist fljótt samkomulag um aðild flokkanna tveggja að ríkisstjórninni og samkomulag um knappa og kjarnyrta stefnuyfirlýsingu, þar sem lögð er línan í fjölmörgum málaflokkum, án þess þó að flokkarnir gangi þá götu sem margflokka stjórnir verða að ganga, að hefja langvinnar samningaviðræður þar sem smæstu atriði eru rædd og reifuð út í hörgul. Sagan sýnir að stjórnarsáttmálar af því tagi leiða sjaldnast til þess að verk þeirra ríkisstjórna sem þannig eru myndaðar verði jafnumfangsmikil og stjórnarsáttmálarnir. Það var grundvallaratriði við þessa stjórnarmyndun að hér yrði meiri festa í stjórnarfari, en um leið yrði frjálsræði aukið á ýmsum sviðum þjóðlífsins, þá ekki síst hvað snertir atvinnumál landsmanna. Ég hef þá trú að þessi ásetningur muni ganga eftir og skila góðum árangri. Þessi ríkisstjórn er vissulega reist á vilja til verka og samstarfs, en ekki eingöngu á því. Ég tel að stjórnarmyndunin sé rökrétt niðurstaða af úrslitum nýgenginna kosninga. Sjálfstfl. og Alþfl. fengu sameiginlega ríflegan meiri hluta á Alþingi. Afar góð reynsla er af samstarfi þessara tveggja flokka á árunum 1959 -- 1971. Þótt það sé ekki markmið stjórnarflokkanna að endurtaka þá sögu, þá er ekki vafi á að á viðreisnarárunum höfðu þessir tveir flokkar meiri áhrif á íslenskt þjóðlíf en þeir hafa nokkru sinni haft fyrr eða síðar. Það kom auðvitað fram í kosningabaráttunni að margt greinir á milli stefnu og hugsjóna Sjálfstfl. og Alþfl. En hinu er ekki að leyna að það kom jafnframt fram að sjónarmið þeirra áttu um þessar mundir meira sameiginlegt en gerðist með aðra flokka. Stjórnarflokkarnir leggja báðir áherslu á frjálslynda framfarastefnu í atvinnumálum sem sé til þess fallin að auka sameiginlegar tekjur þjóðarinnar og tryggt geti vaxandi kaupmátt launa á næstu árum. Flokkarnir undirstrika báðir það meginverkefni að rétta hlut þeirra sem höllum fæti standa og hjálpa þeim til sjálfshjálpar. Ríkisstjórnin vill opna landið fyrir nýjum straumum, stefnum og hugmyndum og leggur höfðuáherslu á að íslenska þjóðin megi ekki einangrast, þótt hún verði á hinn bóginn að halda sjálfstæðri tilvist sinni, sjálfsvitund og ríkri virðingu fyrir þjóðlegum gildum. Ríkisstjórnin aðhyllist þau vestrænu viðhorf í atvinnumálum sem best hafa dugað þjóðum hins frjálsa heims og hafnar yfirlýsingum fyrrv. forsrh. um að slík viðhorf eigi ekki við á Íslandi. Þegar kosningahríðinni slotaði og ný ríkisstjórn tók við störfum í landinu blasti við að mikill slaki hafði orðið á hagstjórn á fyrri hluta þessa árs. Þensla hafði grafið um sig og ógnaði stöðugleika þjóðarbúskaparins. Hún stafaði ekki síst af veilum í stjórn efnahagsmála sem kannski hefur átt rót í því að forustumenn þáv. ríkisstjórnar hafa ekki viljað láta falla bletti á þá glansmynd sem reynt var að draga upp af ríkisbúskapnum og kynnt kjósendum á kostnað þeirra sjálfra af hálfu fráfarandi fjmrh. Þessi veikleiki birtist í margvíslegum myndum. Þar skiptir mestu máli aðhaldsleysi í ríkisfjármálum. Ríkissjóður var rekinn með miklum halla. Skuld hans við Seðlabanka í lok kosningamánaðarins hafði aukist um tæplega níu þúsund milljónir frá áramótum. Þetta er meiri skuldasöfnun á fyrri hluta árs en þekkst hefur dæmi um um langt árabil. Skuldasöfnun af þessu tagi leiðir til seðlaprentunar og hefur nákvæmlega sömu efnahagslegu afleiðingar og erlend lántaka ríkissjóðs. Þegar nýir ráðherrar komu í ráðuneyti sín og þegar fjmrh. nýrrar ríkisstjórnar fór yfir stöðuna blasti við að afkoma ríkissjóðs á þessu ári yrði mun lakari en gefið hafði verið til kynna. Lánsfjáráform opinberra aðila höfðu aukist um 7 milljarða kr. frá fjárlögum, eða úr tæplega 24 milljörðum kr. í rúman 31 milljarð kr. Mikið gjaldeyrisútstreymi hafði orðið fyrstu mánuði ársins og innflutningur hafði aukist óeðlilega mikið. Þessar upplýsingar gáfu til kynna að viðskiptahalli á árinu gæti orðið 12 til 16 milljarðar króna, samanborið við þá 9 milljarða sem Þjóðhagsstofnun hafði gert ráð fyrir áður. Vextir á lánamarkaði fóru hækkandi, en ríkisstjórnin hafði keypt sér frið frá því að horfast í augu við veruleikann með því að yfirdraga á reikning sinn í Seðlabanka í stað þess að lúta þeim kjörum sem aðrir urðu að sætta sig við á lánamarkaði. Til viðbótar öllu þessu blasti við að sparnaðarvilji almennings fór minnkandi eins og glögglega kemur í ljós þegar bornar eru saman spár Seðlabanka um innlendan sparnað. Þær hafa lækkað um rúmlega 10 milljarða kr., úr 37 -- 38 milljörðum kr. í 27 milljarða kr. Þegar allir þessir þættir eru saman dregnir fer ekki á milli mála að alvarleg þensluhætta vofir yfir. Ríkisstjórnin hafði með öðrum orðum teflt í mikla tvísýnu því jafnvægi sem náðst hafði í þjóðarbúskap og byggðist á kjarasátt á vinnumarkaði og aðhaldssemi í hagstjórn. Því er það óhjákvæmilega fyrsta verkefni nýrrar ríkisstjórnar að auka aðhald í efnahagslífinu til að koma í veg fyrir að sú þensla sem grafið hefur um sig leiði til ört vaxandi verðbólgu og enn meiri viðskiptahalla. Það fer ekki á milli mála og enginn getur velkst í vafa um það að hætta var á verðbólgubylgju og jafnvægisleysi í lok apríl, ef stjórnarmyndunartilraunir hefðu dregist vikum og mánuðum saman, eins og gjarnan hefur gerst í þessu landi. Þá hefði allt farið hér úr böndum. Reynsla okkar Íslendinga af þessum hættumerkjum er svo mikil að enginn okkar getur efast um niðurstöðuna. Sú reynsla gerir það að verkum að sérhver maður hafnar því að hér fari á ný verðbólguhrina af stað og allt á tjá og tundur í efnahagslífinu. Ef slíkt gerðist væri dregið úr líkum á nýrri sáttargjörð á vinnumarkaði og um leið mundu lakari lífskjör óhjákvæmilega fylgja í kjölfarið. Það er mat ríkisstjórnarinnar að hæfilegar aðhaldsaðgerðir á sviði ríkisfjármála og peningamála muni duga til að koma á jafnvægi á ný í þjóðarbúskapnum og gera það mögulegt að varðveita forsendur kjarasáttar, ekki síst stöðugleika í gengi. Meginatriðið er að aðgerðin verki hratt og valdi sem minnstum skaða þegar til lengri tíma er litið. Segja má að í aðalatriðum komi einkum tvennt til álita. Annars vegar vaxtahækkun og hins vegar skattahækkun. Aðrar leiðir, svo sem niðurskurður útgjalda og sala ríkisfyrirtækja, krefjast lengri undirbúningstíma og eru hægvirkari, þótt átak í þeim efnum verði gert og muni veita aðgerðunum stuðning. Ríkisstjórnin hefur valið fyrri leiðina og leitast við að stöðva skuldasöfnun ríkissjóðs við Seðlabanka, þótt óhjákvæmilegt sé að þeirri leið fylgi tímabundin vaxtahækkun. Ríkisstjórnin hefur hafnað því að hækka skattana á landsmenn. Vitanlega er vaxtahækkun við núverandi aðstæður neyðarúrræði. Vextir voru háir fyrir og eru að sjálfsögðu til þess fallnir að tefja endurbata í atvinnulífi og geta reynst mörgum aðilum þungbærir. En ríkisfjármálunum hefur verið komið í þessa stöðu og önnur leið er ekki fær. Ég vil reyndar fullyrða að það væri hreint ábyrgðarleysi að viðurkenna ekki nauðsyn þess að laga vexti af ríkisbréfum að því sem gerist á innlendum fjármagnsmarkaði. Það er hins vegar eitt mikilvægasta verkefni í hagstjórn á næstunni að tryggja forsendur fyrir lækkun vaxta á ný. Vaxtalækkun getur haft mikla þýðingu til að rjúfa þá kyrrstöðu sem ríkt hefur í þjóðarbúskapnum að undanförnu. En sú vaxtalækkun verður að byggjast á efnahagslegum forsendum --- ekki óskhyggju. Frjálsir vextir og fjármagnsmarkaður er undantekningarlaust sú regla sem gildir hjá öllum þjóðum sem Íslendingar bera sig saman við. Menn verða að horfast í augu við þá staðreynd að varanleg lækkun vaxta næst ekki fram án þess að halli á búskap hins opinbera sé minnkaður og lánsfjárþörf þess minnkuð um leið. Ríkisstjórnin lítur á þennan þátt og þetta markmið sem eitt hið mikilvægasta á því kjörtímabili sem nú er að hefjast. Þær ráðstafanir sem ríkisstjórnin grípur til verða kynntar í skýrslu fjmrh. sem lögð verður fram hér á Alþingi á morgun, miðvikudag. Þar kemur fram almennur samdráttur í lánsfjáráformum opinberra aðila og breyting á tilhögun húsnæðislána. Leitast verður við að ná sem víðtækastri samstöðu við fulltrúa launþega og vinnuveitenda um þessar aðgerðir. Ríkisstjórnin hlaut að hefja feril sinn á varnarbaráttu af þessu tagi til að koma í veg fyrir að það úrræða - og aðhaldsleysi í efnahagsmálum sem fráfarandi ríkisstjórn ber fulla ábyrgð á og stöðva um leið uppvakningu þeirrar verðbólgu sem okkur finnst brýnast að halda í böndum. Sú varnarbarátta á ekki að þurfa að standa lengi. Vörn má snúa í sókn svo hægt verði að hefjast handa um að rjúfa þá kyrrstöðu sem ríkt hefur í íslenskum þjóðarbúskap. Viðreisn og efling efnahags hér á landi verður ekki síst að byggjast á tvennu: Í fyrsta lagi stöðugleika í efnahagslífinu og skipulagsbreytingum í hagkerfi í átt til aukins markaðsbúskapar. Í öðru lagi aðlögun að Evrópu framtíðarinnar. Þessi markmið einkenna ekki síst stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. Flokkarnir hafa einsett sér að gera róttækar breytingar á skipulagi efnahagslífsins með það að leiðarljósi að auka verðmætasköpun og bæta lífskjör. Hér eru boðaðar meiri breytingar en gerðar hafa verið í þessum efnum frá því að viðreisnarstjórn tók við völdum fyrir 30 árum og stigin voru fyrstu skref inn á braut frjáls markaðsbúskapar. Á 20. öldinni hefur verið gerð mikil og afdrifarík tilraun í stjórnmálum veraldarinnar sem við Íslendingar höfum ekki farið varhluta af. Þar er um að ræða kommúnismann, tilraun til að stökkva í einu vetfangi úr hefðbundnum ramma tilverunnar inn í framtíðarland þar sem allt sé skapað og skipulagt, áætlað og útreiknað. Þessi tilraun mistókst gjörsamlega. Menn brjótast jafnan úr viðjum hugmynda af þessu tagi. Þegar nánar er að gáð byggir áætlunarbúskapur kommúnismans á misskilningi á því hvað er í mannlegu valdi og sérstaklega á því hverju megi hrinda fram með aðstoð ríkisvaldsins. Við minnumst sögunnar sem okkur var sögð í barnaskóla af Persakeisaranum sem lét flengja sjóinn með svipum vegna þess að sjógangur torveldaði stríðsáform hans. Þessi keisari skildi ekki hversu lítils maðurinn má sín gagnvart máttarvöldum og gagnvart hinum hörðu lögmálum sem um alla menn gilda. Hin vestrænu viðhorf í stjórnmálum byggja á því að stjórnvöld eigi ekki að hafa skoðun eða stefnu í hverju einasta máli, heldur láta einstaklingana í frjálsu samstarfi sín á milli ráða sem mestu. Hlutverk stjórnvalda sé að mynda og treysta þá umgjörð sem einstaklingarnir geti starfað innan en ekki að segja þeim fyrir verkum í hvívetna. Hófstilling og skilningur á eigin takmörkun hlýtur að vera aðalsmerki vestrænna stjórnmálamanna. Ég hef þá trú að núv. ríkisstjórn sé mynduð með þá hófstillingu að leiðarljósi. Hún ætlar ekki að leysa hvers manns vanda og því síður ætlar hún að bjóða máttarvöldunum birginn, en hún ætlar að leitast við að gegna af trúmennsku því starfi sem íslenska þjóðin hefur fengið henni að vinna. Í vísustúf eftir Pál Vídalín segir: Forlög koma ofan að örlög kringum sveima. Álögin úr ýmsum stað en ólög fæðast heima. Þótt ríkisstjórn geti ekki hvers manns vanda leyst, þá hefur hún bolmagn til að fella úr gildi margvísleg ólög, skráð og óskráð, sem truflað hafa menn og torveldað í verðmætasköpun og viðskiptum. Núv. ríkisstjórn vill vinna vel í þessum efnum. Hin knappa stefnuyfirlýsing stjórnarinnar hefur verið prentuð og liggur frammi. Þar koma meginverkefni hennar fram. Í fyrsta lagi eru það ríkisfjármálin sem ég hef áður vikið að. Þau voru í miklu verri stöðu en fyrrv. fjmrh. hafði auglýst á kostnað skattgreiðenda í kosningabaráttunni. Ríkisstjórnin hafnar skattahækkunarleiðinnni, þó hún hljóti að viðurkenna að um sinn verði lítið svigrúm til skattalækkana eins og hugur stjórnarflokkanna hefur staðið til. Verður að skoða alla kosti til sparnaðar og útgjaldalækkana í sumar, allt þar til fjmrh. leggur fram frv. sitt til fjárlaga næsta haust. Meginstefnan í fjármálum hins opinbera er skýr og kemur fram í stefnuyfirlýsingunni. Það verður að brúa bil milli útgjalda og tekna með lækkun útgjalda og frestun framkvæmda. Í annan stað með sölu fyrirtækja ríkisins og einkavæðingu og í þriðja lagi með því að taka í auknum mæli gjald fyrir þjónustu sem fyrirtæki og stofnanir á vegum hins opinbera veita. Ríkisstjórnin mun leggja mikla áherslu á einkavæðingu og tilfærslu verkefna til einkaaðila, hvort heldur er með sölu opinberra fyrirtækja, útboði eða gjaldtöku fyrir þjónustu. Rökin fyrir einkavæðingu eru sterk. Með henni fær ríkissjóður fjárhagslegt svigrúm til ýmissa verka. En tekjur ríkissjóðs af einkavæðingu eru þó ekki aðalatriðið. Meira máli skiptir að það er óyggjandi reynsla síðustu áratuga að verðmætasköpun verður meiri þegar einkaaðilar taka ákvarðanir á eigin ábyrgð og á grundvelli eigin þekkingar en þegar slíkar ákvarðanir eru alfarið á hendi hins opinbera. Það varðar líka miklu að fá fleiri aðila til að taka þátt í atvinnulífinu því þá verða borgararnir ábyrgari og ánægðari og meiri félagslegur stöðugleiki myndast. Valddreifing í efnahagsmálum er æskileg í sjálfu sér. Því vill ríkisstjórnin tryggja að eignarhlutur í þeim fyrirtækjum sem seld verða komist á hendur sem flestra. Hún vill gera sem flesta að beinum þátttakendum í atvinnurekstri og vill jafnframt sporna við hættu á einokun og hringamyndun. En ríkisstjórnin leggur ekki síður áherslu á það að þeir starfsmenn sem nú gegna störfum í opinberum fyrirtækjum sem einkavædd verða í framtíðinni megi treysta því að þeirra hagsmuna sé gætt í hvívetna. Ríkisstjórnin vill í annan stað ná stöðugleika á vinnumarkaði sem óábyrg eyðslustefna fyrrverandi fjármálaráðherra var langt komin að eyðileggja fyrir síðustu kosningar. Það voru aðilar vinnumarkaðarins sem ekki síst áttu heiðurinn af þeirri sáttargjörð um kjaramál sem gerð var fyrir ári síðan. Sú hófsemi og ábyrgðarkennd sem einkenndi samningana eiga vafalaust rót í þeirri bitru reynslu, sem menn höfðu öðlast hér á landi, að krónutöluhækkanir sem ekkert er á bak við skila engu til launþega, aðeins verðbólgu, sem truflar og minnkar hagvöxt og eyðileggur raunverulegan grundvöll til kjarabóta. Ríkisstjórnin sem farin er frá gerði atlögu að þessari þjóðarsátt með fjármálastefnu sinni undanfarna mánuði. Fyrrv. ríkisstjórn hækkaði vaxtastigið með eyðslu sinni og með því að soga til sín jafnmikla peninga og raun ber vitni, þótt hún frestaði fram yfir kosningar að skrásetja vextina. Það kom í hlut núv. ríkisstjórnar. Þegar ríkisvíxlar liggja óseldir í stórum bunkum, þá er verð þeirra of hátt. Um það fá stjórnvöld litlu ráðið. Persakeisarinn sem nefndur var lét hirðmenn sína flengja sjóinn. Sumir talsmenn fyrrv. ríkisstjórnar báru sig líkt að við stjórnun vaxta - og peningamála. Í tengslum við peningamál er rétt að vekja sérstaklega athygli á því ákvæði stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar að kannaðir verði kostir þess að tengja íslensku krónuna við evrópska myntkerfið og stuðla þar með að auknum stöðugleika í íslensku efnahagslífi. Sú hugsanlega tenging er til marks um þann ásetning ríkisstjórnarinnar að gera þau kjör sem íslenskir atvinnuvegir búa við sambærileg við það sem gerist í öðrum löndum. Ramminn í peningamálum hefur verið of veikur og óhjákvæmilegt er að styrkja hann. Ríkisstjórnin mun leitast við að hafa náið samráð við aðila vinnumarkaðarins um þau skref sem stíga þarf til að koma aftur á raunverulegum stöðugleika í stað þess svikalogns ógreiddra kosningavíxla sem blöstu við eftir stjórnarskiptin. Í þriðja lagi vill ríkisstjórnin leitast við að ná víðtækri sátt um stefnu í sjávarútvegsmálum. Mun Alþingi í fersku minni að þau lög um stjórn fiskveiða sem tóku gildi um síðustu áramót byggja á að þau verði endurskoðuð eftir tveggja ára tímabil. Þá munu menn fara yfir þá reynslu sem fengist hefur með núverandi skipulagi allt frá árinu 1984 og þeim hugmyndum sem verið hafa í þjóðfélaginu um breytingar á því. Það væri óskynsamlegt af Alþingi og ríkisstjórn að binda sig við mastrið með stefnu í sjávarútvegsmálum áður en þessi reynsla öll er fengin og áður en nægilegar umræður hafa átt sér stað með þjóðinni um þetta mikilvæga mál. Ríkisstjórnin mun skipa sérstaka nefnd með fullu jafnræði stjórnarflokkanna til að fara yfir þessa þætti og gera tillögur til ríkisstjórnarinnar. Þeirri nefnd verður ekki sagt fyrir verkum sérstaklega, en þó hljóta nokkur atriði að liggja þar fyrir. Taka verður ríkt tillit til þess ákvæðis í lögum um stjórn fiskveiða að fiskurinn í sjónum sé sameign þjóðarinnar. Þetta grundvallarákvæði þarf að vera virkt. Það þarf þó alls ekki að gera með þeim hætti, og má ekki gera með þeim hætti, að líta megi svo á að íslenskur sjávarútvegur hafi þar með verið þjóðnýttur. Margir aðrir kostir eru tiltækir og koma til álita. Auðvitað kýs ríkisstjórn við þessa endurskoðun að taka sérstakt tillit til hagsmuna og sjónarmiða þess fólks sem við sjávarútveginn hefur starfað í öllum byggðum landsins. Kollsteypur á grundvelli misjafnlega umdeildra kennisetninga eru ekki forskrift að áliti og niðurstöðu í þessum efnum, þótt engri skoðun verði fyrir fram úthýst. Fjórða meginverkefni stjórnarinnar verður að framkvæma þá stefnu í landbúnaðarmálum sem mörkuð hefur verið af stjórnvöldum og bændum í sameiningu hin síðari ár. Það er öllum mönnum ljóst að laga verður landbúnaðarframleiðsluna að markaðsaðstæðum innan lands. En það er líka ljóst að taka verður til rækilegrar endurskoðunar allt vinnslu- og dreifingarkerfi landbúnaðarvara. Að öðrum kosti er ekki raunhæft að ætla að fram muni nást lægra verð á landbúnaðarvörum til neytenda og í raun ekki heldur að bæta megi nægjanlega samkeppnisstöðu bænda. Við alla þessa endurskoðun verður að taka ríkt tillit til bændastéttarinnar um leið og ætlast er til þess af bændastéttinni eins og öðrum stéttum, einnig þeim sem fást við vinnslu búvöru og dreifingu, að hún leggi sinn skerf fram til þess víðtæka samkomulags sem er að myndast um sáttargjörð um sanngjörn kjör. Fimmta meginverkefni ríkisstjórnarinnar snýr að iðnaðar- og orkumálum. Í þeim málum er rík og góð samstaða í núv. ríkisstjórn, ólíkt því sem var í hinni fyrri stjórn. Það er afar mikilvægt að fram náist samningar um að álver rísi á Keilisnesi eins og verulegur meiri hluti þjóðarinnar vill. Álmálið á um þessar mundir sína ögurstund og viðræður um Atlantsál á viðkvæmu stigi. Okkar viðsemjendur hafa vitaskuld uppi kröfur í okkar garð varðandi mál sem þýðingarmikil eru fyrir lokaniðurstöðu í þessari samningsgerð. Með sama hætti eru að sjálfsögðu gerðar ákveðnar kröfur til að tryggja íslenska hagsmuni. Ríkisstjórnin bindur vonir við að farsæl lausn náist í þessum efnum, þótt ljóst sé að til samninga af þessu tagi verði aldrei gengið með því hugarfari að þar sé um að ræða eina úrræðið sem íslenskt atvinnulíf hefur í náinni framtíð. Reyndar hafa nýjustu upplýsingar sýnt okkur að fjölmargar leiðir eru til og skemmri tími en menn höfðu haldið um nýtingu á því afli sem í fallvötnum landsins býr. Ríkisstjórnin leggur einnig sérstaka áherslu á þátttöku landsins í hinu Evrópska efnahagssvæði. Ekki síst til þess að tryggja hindrunarlausan aðgang sjávarafurða að Evrópumörkuðum. Það kemur ekki til greina af ríkisstjórnarinnar hálfu að gefa eftir forræði í íslenskri fiskveiðilögsögu í skiptum fyrir aðgang að mörkuðum. Staða þessara samninga hefur nýlega verið til sérstakrar umræðu hér á þinginu. Utanrrh. hefur skýrt ítarlega frá því sem þar hefur verið að gerast og því ekki ástæða til að orðlengja um það frekar að þessu sinni. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Ég hef lagt áherslu á það í þessum orðum að núv. ríkisstjórn mun leitast við að ná sátt um helstu stefnumál, markmið og leiðir. Hún verður ódeig til átaka en seinþreytt til vandræða. Það er bjargföst sannfæring okkar að þjóðinni sé betur komið í sátt og samlyndi en heiftarlegum átökum. Auðvitað skiptir máli hver er niðurstaða sérhverrar sáttargerðar. Við viljum ekki ná sáttum í málum sáttarinnar vegna, heldur ná fram raunverulegri sáttargjörð sem menn trúa á og treysta og hver maður getur notað til afreka á sínu sviði. Tómas Guðmundsson, skáldið góða, segir í bálki sínum ,,Heim til þín, Ísland`` sem ortur var í tilefni af ellefu hundruð ára afmæli Íslandsbyggðar: Því frelsið eitt er háski og hefndargjöf án bróðurþels til allra og alls er lifir en samhugur er vegur vorrar giftu. Þetta eru orð að sönnu. Samhugur er vegur vorrar giftu, lítillar þjóðar sem hlýtur að berjast fyrir tilveru sinni á hverjum degi og bera í brjósti frelsisþrá og bróðurþel. Ég þakka áheyrnina.

Steingrímur Hermannsson : Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Um leið og sjálfsagt er að þakka hæstv. forsrh. fyrir stefnuræðu hans hlýt ég að lýsa vonbrigðum. Ég gerði, eins og ég hygg flestir Íslendingar, ráð fyrir því að fá nú loksins að heyra stefnu Sjálfstfl. Við leituðum mikið að henni fyrir kosningar. Ég hætti að vísu þegar Reykjavíkurbréf upplýsti um það bil tveimur vikum fyrir kosningar að Sjálfstfl. gengi stefnulaus til þeirra. Reyndar upplýsti blaðið jafnframt að það þyrfti að fræða almenning í landinu áður en stjórnmálaflokkar gætu lýst stefnu. Líklega er ekki búið að fræða almenning nóg í landinu. Ég varð hins vegar undrandi að sjá þar afar lítið af stefnumálum Alþfl. því að formaður Alþfl. lýsti með hárri raust í kosningabaráttunni aftur og aftur að Alþfl. hefði stefnu í sérhverju máli. Reyndar gaf Alþfl. út stefnuskrá upp á, hygg ég, 55 síður. M.a. var það eitt í stefnu Alþfl. að taka skyldi upp búvörusamninginn og það átti að spara ríkissjóði þá ef ég man rétt u.þ.b. 5 milljarða kr. Þetta er ekki að finna í stefnuræðu hæstv. forsrh. Þvert á móti ætlar Sjálfstfl. og ríkisstjórnin þar með að byggja á því samkomulagi sem hefur orðið með bændum og launþegum í landinu. Og ef ég þekki hæstv. landbrh. rétt þá er hann ákveðinn í að standa á þeim samningi. Alþfl. lýsti því einnig að nú ætti að taka upp nýja stefnu í sjávarútvegsmálum. Nú ætti að hefja sölu veiðileyfa. Ekki er heldur að finna það í stefnuræðu forsrh. Þvert á móti segir að það eigi nú að fara að lögum og eigi að skipa nefnd til endurskoðunar á sjávarútvegsstefnunni, eins og að sjálfsögðu allir gerðu ráð fyrir, og læra af þeirri reynslu sem hefur fengist. En við höfum heyrt það hjá hæstv. sjútvrh. að hann telur ekki koma til greina að hefja sölu á veiðileyfum og fögnum við því. Hvar eru þá stefnumið Alþfl.? Þetta voru tvö þau stefnumið sem alþýðuflokksmenn töldu standa í vegi fyrir því að unnt væri að mynda hér á landi nýja félagshyggjustjórn. Þeir töldu útilokað að ná samkomulagi við Framsfl. og Alþb. um þessi tvö mikilvægu mál. Við fengum að vísu afarlítið að heyra af heiðursmannasamkomulaginu sem gert var í Viðey. Við þekkjum bara einn lítinn anga þess, þ.e. flutning á landgræðslu og skógrækt yfir til umhvrn. en við höfum líka fengið að heyra að þar hafi hæstv. utanrrh. lagt of mikið í heiðursmannaorðin. En er þá ekkert í stefnuræðu hæstv. forsrh. sem unnt er að ræða um? Jú, það er það. Hæstv. forsrh. flengdi sjóinn eins og þingmenn Persakeisara í leit að sökudólg. Hann var að leita að sökudólg fyrir því sem hann sér hættulegt fram undan á ferli frjálshyggjunnar. Og hann kennir fyrri ríkisstjórn um það sem hann óttast svo sannarlega og með réttu að kunni að gerast. Hann dró upp ansi dökka mynd af viðskilnaðinum . Þó er það nú staðreynd að Þjóðhagsstofnun birti aðeins örfáum vikum fyrir kosningar nýja þjóðhagsspá. Og það sem kom fram í þjóðhagsspá þeirri var: Að afkoman væri, ef nokkuð, betri en Þjóðhagsstofnun hafði áður talið. Að verðbólgan væri jafnvel um eða innan við 5% á 12 mánaða grundvelli. Að vöruskiptaafgangur væri meiri en Þjóðhagsstofnun hafði áður talið og þannig gæti ég haldið áfram að telja. Það er vissulega alveg rétt hjá hæstv. forsrh. að nokkur þenslumerki voru og var aldrei farið leynt með það. Enda er það að sjálfsögðu ekkert nýtt í íslensku efnahagslífi. Það hafa ætíð verið afar miklar sveiflur í íslensku efnahagslífi. Og við höfum nýlega gengið í gegnum einhvern mesta samdrátt sem við Íslendingar þekkjum í tvö til þrjú ár. En við erum núna á uppleið. Fyrri ríkisstjórn var að sjálfsögðu ljóst að þegar sá vinningur kæmi þá yrði vitanlega að draga úr ýmsum þáttum og þannig að draga úr þenslunni. Fyrri ríkisstjórn hefði hins vegar ekki dottið í hug að gera það með því að brjóta þjóðarsáttina. Og því miður, og ég harma það, að núv. ríkisstjórn hefur kastað inn stríðshanskanum með þeirri vaxtahækkun sem nú hefur verið ákveðin. Að sjálfsögðu eru fjölmargar aðrar leiðir til að draga úr þenslu en að hækka vexti. Og reyndar hygg ég að hækkun vaxta sé einhver sú versta leið sem ríkisstjórn getur fundið upp á. Það var leiðin sem því miður var farin árið 1987 og leiddi til gjaldþrots flestra útflutningsfyrirtækja í landinu. Menn verða í þessu sambandi að gera sér grein fyrir því hve skuldsett íslensk fyrirtæki eru. Þau þola ekki háa vexti. Vitanlega varð og á að draga úr eftirspurn eftir fjármagni á lánamarkaðnum og eðlilegasta leiðin í þessari stöðu sem nú er er að draga úr framboði húsbréfa. Útlán til húsnæðiskerfisins jukust frá árinu 1988 -- 1989 á verðlagi ársins 1991 úr rúmum 9 milljörðum í um 16 milljarða. Og það þarf að draga úr því eins og ástandið er nú. Sömuleiðis á vitanlega að krefja Seðlabankann um aðhald að bankakerfinu í landinu, m.a. að breyta innlánsvaxtakerfinu eins og það er nú og draga úr vaxtamun. Þannig má vitanlega rekja fjölmargt annað sem má gera til að draga úr þenslu. Og við framsóknarmenn munum við þessa stöðu alls ekki leggjast gegn því að draga úr ríkisútgjöldum ef með því er ekki verið að kasta fyrir róða mikilvægum þáttum velferðarkerfisins. Ég sagði áðan að því miður hefði hæstv. ríkisstjórn kastað stríðshanskanum. Hæstv. forsrh. lýsir í ræðu sinni --- það er ein af vestrænu kenningunum, líklega ein af þeim sem ég á að vera svo mikið á móti --- þar segir nú að ríkisstjórnin eigi ekki að hafa stefnu og skoðun. Já, það er rétt ég er á móti þessari kenningu þó ég fylgi nú kannski flestum öðrum ef þær eru aðlagaðar að íslenskum staðháttum. Er það ætlun ríkisstjórnarinnar, ég spyr, að hafa ekki skoðun á nýrri þjóðarsátt? Er það ætlun hæstv. nýrrar ríkisstjórnar að taka ekki þátt í gerð nýrrar þjóðarsáttar? Ég vek athygli á því sem formaður VSÍ sagði á aðalfundi VSÍ: ,,Ríkisstjórnin fyrri átti afgerandi þátt í því að þjóðarsáttin tókst.`` Og formaðurinn sagði líka: ,,Fyrri ríkisstjórn stóð við hvert einasta atriði sem hún lofaði.`` Ég viðurkenni að mér þótti vænt um að heyra þetta frá Einari Oddi. Þessi ríkisstjórn hefur brotið eitt af mikilvægustu atriðum þjóðarsáttarinnar, lækkun vaxta. Það var grundvallaratriði í samningum á milli vinnuveitenda og launþega. Og launþegar gengu sérstaklega hart í þessu máli, m.a. með viðræðum við bankakerfið í landinu. Ég spyr því: Hvernig ætlar núv. hæstv. ríkisstjórn að ná þeim trúnaði sem nauðsynlegur er hjá launþegum og verkalýðshreyfingunni í landinu til að hún geti átt afgerandi þátt í gerð nýrrar þjóðarsáttar? Ætlar hún enga fyrirhyggju að sýna í þeim málum? Ætlar hún að kasta því öllu fyrir róða? E.t.v. er þetta mikilvægasta spurningin sem spurt verður í dag. Því á svari við þessari spurningu og meira en á svari, á framkvæmdum mun velta hvort hér tekst að varðveita þann mikilvæga stöðugleika sem fyrri ríkisstjórn kom á og viðurkenndur er af allri þjóðinni að vera einsdæmi um áratuga skeið. Jú, jú, það segja allir: Þeim stöðugleika má ekki glata. Það vantar ekki. Það segir hæstv. forsrh. Það segja allir hv. sjálfstæðismenn. En með því sem nú hefur verið gert hefur honum í raun, óttast ég, verið fórnað. Ég óska þessari ríkisstjórn sannarlega þess að betur fari heldur en nú horfir. Ég óska þessari ríkisstjórn þess þjóðarinnar vegna að það takist að varðveita stöðugleikann og takist að varðveita friðinn. Við framsóknarmenn munum í þessu skyni reka mjög málefnalega baráttu hér á þingi og utan. Við framsóknarmenn höfum ákveðið að skipa málaflokka í alla mikilvægustu flokkana. Við munum skipa málsvara fyrir þá málaflokka og við munum afla okkur upplýsinga innan og utan þings til þess að geta tekið ábyrga afstöðu til allra mála sem frá ríkisstjórninni koma en einnig undirbúið okkar eigin mál í samráði við þá sem við fáum til samstarfs utan þings. Við væntum þess að við getum þannig lagt gott til mála. Við munum gagnrýna harðlega það sem við teljum afvega fara hjá hæstv. ríkisstjórn, en við munum styðja það sem hún kann gott að gera. Því miður eru fyrstu sporin ekki vænleg.

Guðmundur Bjarnason : Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. Nýjar ríkisstjórnir eiga rétt á því í upphafi síns starfsferils að fá tíma og tækifæri til að meta stöðuna og koma stefnu sinni á framfæri. Slíkt svigrúm viljum við framsóknarmenn gefa þeirri nýju ríkisstjórn sem hér hefur tekið við völdum. En það svigrúm hefur hún hins vegar nýtt illa á fyrstu starfsdögunum. Lítið hefur sést eða heyrst um stefnumótun en tíminn verið notaður til að draga upp ranga mynd af viðskilnaði fyrri ríkisstjórnar sem alþjóð veit þó að einkenndist af efnahagslegum stöðugleika og þjóðarsátt á vinnumarkaði. Nú höfum við hlýtt á stefnuræðu hæstv. forsrh. Það verður að segjast um þann lestur að þar var fátt bitastætt. Í raun er aðeins eitt atriði sem stendur eftir og hin nýja ríkisstjórn hefur sett sér að ná fram nú þegar, en það er að hækka vextina í landinu með alvarlegum afleiðingum fyrir einstaklinga og atvinnulíf og þrátt fyrir harðorð mótmæli frá samtökum launafólks sem telja að með þessu sé verið að rjúfa þjóðarsáttina. Skattabreytingum er hafnað, sem þó væri hægt að nota til að jafna lífskjörin, en í þess stað er nýjum álögum velt á herðar launþeganna, þyngstum á þá sem skulda mest, með stóraukinni vaxtabyrði sem einnig mun bitna harkalega á atvinnulífinu. En þarf það að koma nokkrum á óvart þegar til valda kemst ríkisstjórn sem að meiri hluta er studd af fulltrúum fjármagnseigendanna í landinu að fyrsta aðgerðin sé að hækka vexti? Ég held varla. Og þarf það að koma nokkrum á óvart þó stefnuræðan sé innihaldslaus þegar hún byggir á svo lítilfjörlegu plaggi sem stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar er? Þar segist ríkisstjórnin m.a. ætla að ná markmiðum sínum með því: Í fyrsta lagi að ná sáttargjörð um sanngjörn kjör. Fyrsta skrefið í þeirri sáttargjörð er að hækka vextina og rjúfa þjóðarsáttina. Í öðru lagi að móta sjávarútvegsstefnu en þar segir hæstv. sjútvrh. Þorsteinn Pálsson að byggt verði á þeim grunni sem lagður hefur verið og telur jafnframt mjög mikilvægt að ekki sé verið að hlaupa úr einu kerfinu í annað á fárra ára fresti. Í þriðja lagi að móta landbúnaðarstefnu en um það hefur hæstv. landbrh. Halldór Blöndal sagt að framkvæmd verði sú stefna sem mótuð var sameiginlega af fyrri ríkisstjórn og samtökum bænda og að ekki verði hróflað við þeim verkefnum sem í dag falla undir landbrh. við sérstakan fögnuð hæstv. umhvrh. svo sem alþjóð veit. Í fjórða lagi með uppskurði á ríkisfjármálum og lækkun ríkisútgjalda en þar er öllu slegið á frest og engar hugmyndir kynntar eða settar fram í stefnuræðunni. Hér er fátt nýrra tíðinda, enda varla von þar sem Sjálfstfl. gekk til kosninga án nokkurrar stefnu eða afstöðu til einstakra málaflokka og tilburðir Alþfl. við að láta að sér kveða með kröfum um breytingar eru hlægilegir því kröfurnar eru allar blásnar af jafnóðum af ráðherrum Sjálfstfl. Og þarf það að koma nokkrum á óvart þó stefnan sé ómótuð og starfsáætlunin hvorki háreist né skýr þegar staðið er að stjórnarmyndun með þeim hætti sem gert var að þessu sinni? Tveir menn sigldu út í Viðey í kastljósi fjölmiðlanna. Sýndarmennskan í fyrirrúmi. Annar með það að markmiði að komast í ríkisstjórn hvað sem tautaði til að réttlæta formannsskipti í flokki sínum. Hinn undir þeim formerkjum að ekki væri hægt að vinna lengur með fyrrverandi samstarfsmönnum í ríkisstjórn, þrátt fyrir margítrekaðar yfirlýsingar hans sjálfs um ágæti þeirrar ríkisstjórnar. Formennirnir tveir í Viðey tókust í hendur og gerðu með sér svokallað heiðursmannasamkomulag, sem nú þegar er komið í ljós að var ekki heiðursmannasamkomulag og að ummæli um ákveðin atriði væru misskilin og oftúlkuð. Formennirnir sögðu samstarfið byggt á trúnaði og trausti en ekki málefnum. Trúnaðinn og traustið sem hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson hefur í blaðaviðtali líkt við ást og kærleika getur svo hver ráðherra og þingmaður túlkað að eigin vild á sinn hátt. Nú þegar hefur komið í ljós að eitthvað skortir á í ástaratlotum forsrh. og sjútvrh. og ekki virðist mikill kærleikur ríkja milli landbrh. og umhvrh. Nei, sannleikurinn er sá að núverandi stjórnarmunstur var undirbúið fyrir kosningar þó nýliðarnir á framboðslistunum fyrir norðan og austan, nýliðarnir í þingflokki Alþfl., vissu ekki um þau ástar- og kærleiksatlot. Þeir sögðu, bæði á framboðsfundum og í fjölmiðlum, að leggja bæri áherslu á áframhaldandi samstarf félagshyggjuflokkanna. Þeir vissu ekki að búið var að leggja drög að samstarfi við Sjálfstfl. fyrir kosningar, þar sem arkitektinn var Jón Sigurðsson, hæstv. iðnaðar- og viðskrh. Þeir hafa trúlega ekki heldur vitað að Alþfl. hefur aðra stefnu á Reykjanesi en fyrir norðan og austan eða að þeir sitja á Alþingi í umboði kjósenda flokksins í Reykjavík og á Reykjanesi. En þetta kemur allt skýrt fram í grein í Alþýðublaðinu 23. apríl sl. sem fyrrv. aðstoðarmaður Jóns Sigurðssonar skrifar, en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Alþýðuflokkurinn boðaði það aldrei í kosningabaráttunni að hann stefndi að áframhaldandi samstarfi við Framsóknarflokkinn og Alþýðubandalagið. Töluðu hv. þm. gegn betri vitund?`` Og síðar í sömu grein: ,,Það er sérstaklega eftirtektarvert að fylgisaukning flokksins varð mest á Reykjanesi þar sem stefnu flokksins í mikilvægustu málum var einarðlegast haldið á lofti. Yfirgnæfandi hluti kjósenda Alþýðuflokksins er nú á Reykjanesi og í Reykjavík. Það er í krafti atkvæða þessara kjósenda sem flokkurinn hefur þingmenn af landsbyggðinni.`` Það er ekki von að mikið sé gert með yfirlýsingar eða vilja slíkra þingmanna. En það er nauðsynlegt fyrir kjósendur Alþfl., sem þrátt fyrir allt voru nokkrir fyrir norðan og austan, að hafa þetta hugfast. Ríkisstjórnin tekur við góðu búi af fyrrv. ríkisstjórn. Verðbólga hefur ekki verið lægri um árabil. Vextir hafa lækkað og afkoma fyrirtækja batnað. Nú var lag til að leita leiða til að skila þessum bata til launþega í auknum kaupmætti með nýrri þjóðarsátt. Þá setur ríkisstjórnin allt í uppnám með vaxtahækkunum þannig að fyrirtækin munu nú skila afkomubatanum til fjármagnseigendanna en ekki launþeganna. Verðlag mun hækka. Launþegar munu krefjast kjarabóta. Verðbólgan mun fara á fulla ferð á ný. Forsendur fyrir nýrri þjóðarsátt bresta. Til að draga athyglina frá þessum staðreyndum og afleiðingum fyrstu aðgerða ríkisstjórnarinnar er reynt að gera mikinn hávaða út af slæmri stöðu ríkissjóðs og til að þurfa ekki að standa við gefin fyrirheit um skattalækkanir. Vissulega er talið að útgjöld ríkissjóðs fari allnokkuð fram úr fjárlögum að óbreyttu. Það eru staðreyndir hins vegar sem öllum áttu að vera ljósar vegna ákvæðanna í lánsfjárlögum og fyrirheita viðbótarútgjalda á fjáraukalögum. Auk þess má nefna að viss áform um sparnað náðu ekki fram að ganga hjá fyrrv. ríkisstjórn, m.a. vegna andstöðu Alþfl. Niðurskurður er boðaður en ekkert tilkynnt hvar hann á að bitna. Því spyr ég: Á að hætta við að lagfæra fjármál Byggðastofnunar? Á að hætta við Vestfjarðagöng? Á að hætta við smíði á nýrri Vestmannaeyjaferju eða á e.t.v., þrátt fyrir allar yfirlýsingar, að hverfa frá ákvæðum nýgerðs búvörusamnings um fjárframlög til kaupa á framleiðslurétti? Við framsóknarmenn erum reiðubúnir til að leita leiða til sparnaðar og hagræðingar í ríkisútgjöldum og teljum nauðsynlegt að gæta fyllsta aðhalds á því sviði. Það sýndum við í síðustu ríkisstjórn, m.a. í þeim kostnaðarsama málaflokki sem ég fór með. Ég fullyrði að þar náðist umtalsverður sparnaður á mörgum sviðum, m.a. með samstarfi og samkomulagi við heilbrigðisstéttir en í öðrum tilvikum ekki, m.a. vegna andstöðu í ríkisstjórn eða á þingi. Ég beitti mér fyrir auknu samstarfi stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík sem talið er að geti leitt til sparnaðar upp á mörg hundruð milljónir króna. Þar börðust sjálfstæðismenn, innan og utan þings, gegn nauðsynlegum lagabreytingum. Ég lagði fram hugmyndir um sparnað og hagræðingu í lyfjadreifingu sem Alþfl. stöðvaði svo ekki reyndi á andstöðu Sjálfstfl. í því máli. Ég lagði fram hugmyndir um sparnað og tilfærslu innan almannatryggingakerfisins svo það gæti betur þjónað því hlutverki sínu að styðja þá sem þurfa á aðstoð samfélagsins að halda. Einnig þar strönduðu breytingar á samþykki Alþfl. Virðulegi forseti, góðir tilheyrendur. Við framsóknarmenn munum veita nýrri ríkisstjórn harða en málefnalega stjórnarandstöðu. Við erum tilbúnir til að styðja hana til góðra verka en munum berjast af fullri hörku gegn því að henni takist á örfáum vikum að sundra þeim stöðugleika og því jafnvægi sem fyrri ríkisstjórn tókst að koma á. Ég þakka áheyrnina.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Að loknum kosningum komst þingflokkur Alþfl. að þeirri niðurstöðu að framlenging fyrrv. stjórnarsamstarfs mundi ekki duga til að mynda starfhæfan meiri hluta á Alþingi. Ástæðurnar voru m.a. þessar: Í þingflokki Alþb. er hörð andstaða við nýtingu orkulindanna í samstarfi við erlenda aðila og þar með við samningana um Atlantsál. Samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði eru þar í flokki einnig látnir sæta fordómum sem endurspegla skilningsleysi á samtíð og framtíð. Tilboð formanns Alþb. um að draga hv. þm., þá Steingrím J. Sigfússon og Hjörleif Guttormsson, hlekkjaða á á höndum og fótum inn í væntanlegt stjórnarsamstarf þótti naumast sæmandi, svona af mannúðarástæðum. Heilsteypt stjórnarsamstarf getur naumast átt líf sitt undir pólitískum samviskuföngum af því tagi. Framsfl. var hins vegar hlekkjaður við úrelta landbúnaðarstefnu og bundinn við stjóra kvótakerfis. Hann léði ekki máls á því að gera virka 1. gr. kvótalaganna, sem við jafnaðarmenn leiddum í lög og lýsir fiskstofnana við strendur Íslands sameign þjóðarinnar, eins og rækilega kom fram í ræðu hæstv. forsrh. hér áðan. Þetta þarf að gera til þess að tryggja það að arðurinn af sameigninni geti í framtíðinni runnið til eigenda sinna. Samstarf fyrrv. stjórnarflokka var gott framan af. Fyrrv. hæstv. forsrh. gat sér gott orð fyrir samningalipurð við að setja niður deilur, en undir yfirborðinu vöktu hin stóru ágreiningsmál. Þau biðu lausnar eftir kosningar, álmálið, samningarnir um Evrópska efnahagssvæðið, búvörusamningur og búvörulög, kvótakerfi og ríkisfjármál. Ríkisfjármálin reyndust vera Akkillesarhællinn eins og komið er á daginn. Þar tókst aðeins að halda aftur af útgjaldaþenslunni um skeið. Því miður skorti pólitíska samstöðu um að ráðast að rótum meinsins. Því verkefni verður ekki lengur slegið á frest ef varðveita á stöðugleika og festu í íslensku efnahagslífi. Þess vegna m.a. var núv. ríkisstjórn mynduð. Alþb. sýndi að þar fór flokkur sem bæði gat og þorði eins og þeir sögðu í kosningabaráttunni. Þorði að breyta ríkissjóði í kosningasjóð Alþb. og kaupa sér þannig fyrir annarra fé 1% fylgisaukningu sem að sjálfsögðu átti að marka söguleg tímamót eins og flest annað sem þeir taka sér í munn um þessar mundir. Frambjóðendur Alþb. lögðu sig alla fram um að gera samningana um Atlantsál og Evrópska efnahagssvæðið tortryggilega. Svavar Gestsson hv. þm. lýsti kosningarnar þær seinustu sem fram færu í sjálfstæðu ríki áður en stjórn innlendra mála færðist til Brussel. Formaður Alþb. lýsti Atlantsálssamningunum við pappírsverksmiðju. Það skyldi þó ekki vera að einmitt þessi pappírsverksmiðja eigi eftir að mala okkur gull, skapa hundruð nýrra hátekjustarfa, koma í veg fyrir atvinnuleysi og landflótta og rjúfa kyrrstöðu og innleiða nýtt vaxtarskeið í íslensku atvinnulífi? M.a. þess vegna var ný ríkisstjórn óhjákvæmileg. Virðulegi forseti. Rifjum upp samhengið milli stefnumála Alþfl. fyrir kosningar og stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnar eftir kosningar. Það er sérstakt tilefni þar sem hæstv. fyrrv. forsrh. lýsti eftir því. Við sögðum það meginverkefni nýrrar ríkisstjórnar að varðveita stöðugleikann í efnahagslífinu og skapa þannig skilyrði fyrir nýju vaxtarskeiði í atvinnulífi til þess að standa undir bættum lífskjörum. Við svöruðum því hvernig ætti að rjúfa þessa kyrrstöðu og stöðnun í atvinnulífinu með því að afnema leifar hafta og einokunar í atvinnulífi og viðskiptum. Með því að virkja vannýttar orkulindir og láta þær mala okkur gull. Með því að skapa ný og arðbær störf og auka gjaldeyristekjur. Með því að tryggja hindrunarlausan aðgang fyrir unnar sjávarafurðir á Evrópumörkuðum án veiðiheimilda í íslenskri lögsögu í staðinn. Með því að arðurinn af sameign þjóðarinnar, fiskstofnunum, skili sér í hendur þjóðarinnar sem heildar. Með því að efla fiskmarkaði sem mundu draga úr átökum milli byggðarlaga um takmarkað hráefni, gefa innlendri fiskvinnslu kost á því að bjóða í þetta hráefni á jafnréttisgrundvelli við útlendinga, mundu auka sérhæfingu og vinnsluvirði í þeirri grein. Með því að breyta úreltri landbúnaðarstefnu með það að markmiði að lækka verð á landbúnaðarafurðum sem er báðum í hag, bændum og neytendum. Á vettvangi ríkisvaldsins lögðum við á það áherslu að standa bæri vörð um heilstætt húsnæðislánakerfi sem stærsta hagsmunamál fjölskyldnanna í landinu og að ný ríkisstjórn yrði að lýsa sig reiðubúna til þess að stuðla að jöfnun lífskjara með aðgerðum í skatta- og félagsmálum. Öllum þessum stefnumálum hefur verið til skila haldið í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Það er gagnrýnt að hún er stutt, já kosningabaráttan var stutt. Stjórnarmyndunin tók skamman tíma og stefnuyfirlýsingin sjálf er stutt en kjarnyrt. Það má kannski minna hv. þm. á það að ræða Þorgeirs Hávarssonar á Alþingi, sú hin frægasta á íslenska tungu, var stutt, en hún hefur staðist betur tímans tönn en margar leiðinlegar doktorsritgerðir. Virðulegi forseti. Á morgun mun hæstv. fjmrh. leggja fyrir Alþingi skýrslu sína um ástand og horfur í ríkisfjármálum við stjórnarskiptin. Því miður staðfestir hún að ríkisfjármálin voru, eins og ég áður sagði, Akkillesarhæll fyrrv. ríkisstjórnar. Staðreyndirnar eru þessar: Rekstrarhalli ríkissjóðs verður því miður ekki 4 milljarðar heldur stefnir í milli 9 og 10 milljarða kr. Lánsfjárhalli ríkissjóðs verður því miður ekki 6 milljarðar heldur stefnir í yfir 13 milljarða. Lánsfjárhalli opinbera geirans í heild stefnir ekki í 23 milljarða heldur í 34 milljarða eða 11 milljarða umfram áætlun við samþykkt fjárlaga. Innlendur sparnaður sem átti að nýtast til þess að fjármagna hallann hefur skroppið saman úr 38 milljörðum samkvæmt upphaflegri áætlun í 26 milljarða. Allur innlendur sparnaður hrekkur ekki til að fjármagna lánsfjárþörf opinbera geirans samkvæmt þessu ástandi. Sala ríkisvíxla og spariskírteina ríkissjóðs umfram innlausn er neikvæð frá fyrra ári sem svarar 6,6 milljörðum. Til þess að mæta versnandi greiðsluafkomu og vaxandi lánsfjárþörf nemur yfirdráttur ríkissjóðs hjá Seðlabanka yfir 9 milljörðum. Seðlaprentunin á fyrstu mánuðum ársins hefur vaxið um 6 milljarða. Viðskiptahallinn stefnir í að verða tvöfalt meiri en áður var spáð eða 16 -- 18 milljarðar í staðinn fyrir 8 -- 9 milljarðar. Þessar staðreyndir tala því miður sínu máli. Þær ættu að duga til þess að setja reykskynjarana af stað áður en verðbólgubálið brýst út þannig að ekki verði við ráðið. Mér þykir miður að fyrrv. hæstv. fjmrh. sem framan af reyndi vissulega og lagði sig fram um að skila árangri skyldi hafa fallið í þá freistni fyrir kosningar að fegra þessa mynd umfram það sem veruleikinn heimilar. Það stoðar hins vegar ekki að koma fram eftir kosningar þegar skaðinn er skeður og ásaka aðra menn um að grafa undan stöðugleika, festu og framtíð þjóðarsáttar. Núv. ríkisstjórn er staðráðin í því að kæfa þennan verðbólgueld við upptökin áður en hann nær að læsa sig um þjóðfélagið allt. Verkefnið er tvíþætt: Annars vegar að örva aftur innlendan sparnað og draga þar með úr neyslu og innflutningi. Hins vegar að lækka ríkisútgjöld, fresta framkvæmdum og falla frá lánsfjáráformum ríkissjóðs og annarra opinberra aðila. Það verður t.d. gert með því að spretta upp lánsfjárlögum. Fyrirsjáanlegur lánsfjárhalli ríkissjóðs og annarra opinberra aðila verður lækkaður um 10 milljarða. Þetta verður gert m.a. með tímabundinni hækkun vaxta, með því að draga úr fjárþörf gamla húsnæðislánakerfisins, sem hæstv. fyrrv. forsrh. mælti með hér áðan, og loka því endanlega áður en það kemur Byggingarsjóði ríkisins á hausinn. Með almennum aðhaldsaðgerðum í fjármálum ríkisins og sérgreindum aðgerðum til þess að draga úr lánsfjárþörf hins opinbera. Öllu er þessu nánar lýst í skýrslu fjmrh. sem lögð verður fyrir Alþingi á morgun. Virðulegi forseti. Þeir sem vilja gagnrýna núv. ríkisstjórn fyrir boðaðar viðnámsaðgerðir, eins og t.d. hæstv. fyrrv. forsrh. gerði hér áðan, beina mótmælum sínum held ég á rangt heimilisfang. Nauðsyn viðnámsaðgerða er óumdeild. Því til staðfestingar nægir að leiða fram tvö vitni. Hið fyrra er fyrrv. fjmrh. sem í átjándu og seinustu fréttatilkynningu sinni 29. apríl sl. segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ljóst er að takmarka verður útgjöld og auka tekjur vegna óumflýjanlegra nýrra útgjaldatilefna og fyrirsjáanlegs tekjutaps.`` Í viðtali við Þjóðviljann þann 9. maí sl. segir hæstv. fyrrv. fjmrh. einnig: ,,Auðvitað gat komið til greina að hreyfa vexti ríkisvíxlanna eitthvað upp á við.`` Að sjálfsögðu er það rétt athugað hjá honum að binding vaxta var ekki þáttur af þjóðarsátt. Efnahagsráðgjafi fyrrv. fjmrh. Már Guðmundsson hnykkir betur á skoðun yfirboðara síns þegar hann segir í Morgunblaðsgrein 19. maí sl.: ,,Það er ljóst að hvaða ríkisstjórn sem tekið hefði við eftir kosningar hefði gripið til aðgerða af þessum sökum.`` Þetta eru svör við spurningum hæstv. fyrrv. forsrh. um vexti. Það var mat fjmrh. að það væri nauðsynlegt að grípa til aðgerða. Ég skil vel ótta manna við það að tímabundin hækkun vaxta, sem á að leiða til þess að örva sparnað og draga úr eyðslu, geti fest í vaxtaskrúfu og víxlgengi hækkana. En svo er hæstv. viðskrh. fyrir að þakka að opnun fjármagnsmarkaðarins, sem er orðinn hlutur og þakka ber fyrrv. ríkisstjórn, kemur í veg fyrir að bankar og aðrar lánastofnanir geti til lengdar haldið uppi hærra vaxtastigi en tíðkast í helstu viðskiptalöndum. Atvinnulífið jafnt sem opinberir aðilar munu einfaldlega svara því með því að leita þá eftir fjármögnun á erlendum mörkuðum. Þetta þýðir einfaldlega að Íslendingar geta ekki framar látið eins og þeir séu einir í heiminum. Þeir verða eins og aðrar þjóðir að beygja sig undir þann sjálfsaga að hafa jöfnuð í ríkisbúskapnum og jafnvægi á fjármagnsmarkaðinum ef við ætlum ekki að grafa undan stöðugleika í gengi og hagstjórn. Viðnámsaðgerðum núv. ríkisstjórnar er því ekki beint gegn framhaldi þjóðarsáttar, heldur eru þær beinlínis nauðsynleg forsenda þess að framlengja megi sáttargjörð um sanngjörn kjör á grundvelli batnandi afkomu fyrirtækja og aukinnar verðmætasköpunar í samkeppnishæfu atvinnulífi. Og að því er varðar þá sem segja að þeir óttist aukna greiðslubyrði vaxta vegna hinna lægst launuðu þá vil ég taka það fram að svo er einnig að þakka fyrrv. ríkisstjórn að við komum á tekju- og eignatengdu vaxtabótakerfi sem þýðir að fjölskyldur með undir meðaltekjum munu fá vaxtahækkanir ýmist endurgreiddar af fullu, fjölskyldur með fjölskyldutekjur allt að 150 til 170 þús. kr. á mánuði, eða að mjög verulegu leyti. Virðulegi forseti. Þessa dagana er togast á um það milli forustumanna launþega og atvinnurekenda hver skuli vera hlutdeild launþega í spám um batnandi viðskiptakjör. Fyrir þá okkar í röðum launþega sem leggjum höfuðáherslu á að bætt afkoma fyrirtækja og viðskiptakjarabati nýtist til þess að hækka laun hinna lægst launuðu er vert að staldra við þessa spurningu. Viðskiptakjarabatinn skýrist af tvennu. Annars vegar lægra innflutningsverði en spáð hafði verið sem við höfum öll notið nú þegar í formi lægra vöruverðs. Hins vegar birtist batinn í hærra útflutningsverði sjávarafurða. Hluti verðhækkunarinnar hefur þegar verið tekinn út fyrir sviga í Verðjöfnunarsjóð fiskiðnaðarins þar sem hann getur nýst til tryggingar bættum kjörum hinna lægst launuðu í nýjum kjarasamningum. 20% aukning innflutnings á fyrstu fjórum mánuðum ársins, 70% aukning bílainnflutnings, aukning útlána bankakerfisins langt umfram innlán til þess að fjármagna neyslu bendir til þess að viðskiptakjarabatinn, aukinn kaupmáttur, hafi þegar skilað sér til hinna best settu. Sú trygging sem felst í bættri afkomu fyrirtækja og viðskiptakjarabata getur því aðeins skilað sér til hinna lægst launuðu að um það verði samið í næstu kjarasamningum. Það er að mínu mati brýnasta verkefni launþegasamtakanna í komandi kjarasamningum. En núv. ríkisstjórn er reiðubúin til þess, sbr. stefnuyfirlýsingu hennar, að stuðla að slíkri jöfnun lífskjara með aðgerðum á sviði skatta og félagsmála. Virðulegi forseti. Ef við lítum til framtíðar þá eru það tvö mál sem gnæfa nú hæst í íslenskri þjóðmálaumræðu. Annars vegar álsamningarnir og hins vegar samningarnir um Evrópskt efnahagssvæði. Við höfum þegar hér á hinu háa Alþingi sl. fimmtudag tekið langa og ítarlega umræðu um það mál. Þeir samningar eru nú á lokastigi. Það hefur ekkert breyst í grundvallaratriðum frá tíð fyrrv. ríkisstjórnar þegar ekki komst hnífurinn milli mín og hæstv. fyrrv. forsrh. við mótun stefnunnar í því máli. Auðvitað látum við fara fram vandað áhættumat að því er varðar þetta mál og við kaupum ekki þessa samninga hvaða verði sem er. Aðalatriðið er það að þessi ríkisstjórn eins og sú fyrri mun aldrei semja um aðgang að auðlindinni sjálfri fyrir samninga. Vinningsvonin er hins vegar mikil. Að fá tollfrjálsan aðgang að 380 milljóna markaði fyrir unnar sjávarafurðir getur orðið ný lyftistöng fyrir fiskvinnsluna á Íslandi, mun beinlínis skapa henni nýtt vaxtarskeið. Um þetta á ekki að vera ágreiningur. Hins vegar hafa menn reynt að búa hér til hræðsluáróður um að það sé ekki verið að selja fisk heldur verið að selja Ísland. Því fer víðs fjarri. Það liggur alveg ljóst fyrir að í þessum samningum felst ekkert framsal á löggjafarvaldi, ekki á framkvæmdarvaldi og ekki heldur á dómsvaldi umfram það sem við getum sætt okkur við þegar um er að ræða gerðardóma gagnvart alþjóðlegum samningum. Ég vara við þessum hræðsluáróðri. Ég vara við því að spilla samstöðu um slíkt stórt hagsmunamál þjóðarinnar með svo ódrengilegum hætti. Ég minni á að það var fullkomin samstaða um það í fyrrv. ríkisstjórn af hálfu fyrrv. forsrh. og fyrrv. fjmrh. þegar við í frægum sjónvarpsþætti andmæltum skoðunum manna sem héldu því fram að það að gera samninga um Evrópskt efnahagssvæði væri það sama og að ganga inn í Evrópubandalagið. Það er jafnvitlaust nú og það var þá. Í Evrópska efnahagssvæðinu er fullkomin samstaða um allar ákvarðanir. Þar er enginn beittur meirihlutaákvörðunum. Þar er ekki um að ræða tollabandalag með sameiginlegum ytri tollum. Við erum ekki að afsala fullveldi á nokkurn máta. Virðulegi forseti. Það er ástæðulaust fyrir íslensku þjóðina að horfa til framtíðarinnar með kvíða. Í einhverju fegursta og bjartsýnasta ástarkvæði sem ort hefur verið á íslenska tungu segir Guðmundur Kamban: Gegn svo mörgu sem guð þeim sendir menn gera kvíðann að hlíf. Og kvíða svo því sem aldrei hendir og enda í kvíða sitt líf. Megi það hlutskipti aldrei verða okkar dugmiklu þjóðar.

Umhverfisráðherra (Eiður Guðnason) : Virðulegur forseti. Góðir tilheyrendur. Undanfarnar vikur hefur hin pólitíska atburðarás á Íslandi verið venju fremur hröð. Í kjölfar stuttrar kosningabaráttu komu stuttar stjórnarmyndunarviðræður og í gær þegar ný ríkisstjórn hafði starfað í þrjár vikur var aðeins mánuður frá kosningum. Þið heyrið það á ræðum stjórnarandstæðinga hér í kvöld, góðir áheyrendur, að þeim svíður sárt og þeir eru næstum grátklökkir af reiði sumir hverjir. Þeir eru ekki bara sárir heldur eru þeir liggur mér við að segja súrir yfir því hvernig komið er. Og yfir hverju eru þeir súrir? Kannski helst segir mér svo hugur um yfir því að vera nú ekki lengur ráðherrar. Þið munuð heyra það þegar formaður Alþb. kemur hér í ræðustól á eftir. Þetta er auðvitað mannlegt en það er ykkar að dæma um það hvort það er stórmannlegt. Það er annar handleggur. Stefnuyfirlýsing nýrrar ríkisstjórnar er ekki löng en langlífi og dugur ríkisstjórna hafa oftar en ekki verið í öfugu hlutfalli við lengd stefnuyfirlýsingar. Í stefnuyfirlýsingu þessarar ríkisstjórnar segir að lífskjör skuli jöfnuð, m.a. með lækkun húshitunarkostnaðar þar sem hann er hæstur. Ríkisstjórnin hefur nú samþykkt tillögur iðnrh. um auknar niðurgreiðslur á hitunarkostnaði íbúðarhúsnæðis þannig að um 11% lækkun verður á kostnaði vísitölufjölskyldunnar á hinum svokölluðu köldu svæðum sé miðað við algengasta taxta hjá Rafmagnsveitum ríkisins. Þá er kominn til framkvæmda fyrsti áfanginn af þremur úr tillögum orkuverðsjöfnunarnefndar frá í vetur. Báðir núv. stjórnarflokkar lofuðu í kosningabaráttunni að lækka húshitunarkostnað þar sem hann er hæstur. Þetta er nú verið að efna. Þetta er lífskjarajöfnun í framkvæmd og mikið hagsmunamál íbúa landsbyggðarinnar sem allt of margir búa við allt of háan hitunarkostnað. Í þessu nýbyrjaða stjórnarsamstarfi hefur það komið í hlut Alþfl. að fara með umhverfismál. Það er í senn mikilvægt og vandasamt verkefni að vernda og verja það sem þessi þjóð á sér dýrmætast, landið sjálft, náttúru þess og viðkvæmt lífríki. Fjölmiðlar fluttu okkur um helgina fregnir af skoðanakönnun Félagsvísindastofnunar Háskólans. Þar var spurt um mikilvægustu verkefni nýrrar ríkisstjórnar. Umhverfisvernd var þar efst á blaði, ofar öllum öðrum verkefnum hjá þorra svarenda. Þetta eru ekki aðeins góð og gagnmerk tíðindi heldur gætu þetta verið vatnaskil í umhverfismálum á Íslandi. Sú vakning sem orðið hefur í umhverfismálum víða um lönd, sú bylgja umhverfis- og gróðurverndar sem hátt hefur risið um álfur hefur nú ekki aðeins náð hingað heldur hefur hún náð til næstum allra landsmanna. Og þessi skoðanakönnun er ekki aðeins ábending eða leiðbeining, hún er annað og meira. Hún er krafa til nýrrar ríkisstjórnar um að sinna umhverfismálum og ekki síst gróðurvernd af kostgæfni og gera það betur en gert hefur verið til þessa. Þessi skoðanakönnun sýnir líka annað og ekki síður merkilegt, nefnilega það að verðmætamat er að breytast. Hreint og hollustusamlegt umhverfi eru lífsgæði sem skipta miklu og á mikils að meta. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er því lýst að styðja skuli einstaklinga og félög í baráttu gegn landeyðingu og fyrir gróðurvernd. Lög á að setja um eignarhald á orkulindum og almenningum og um afnotarétt almennings. Þá er það og stefna ríkisstjórnarinnar að taka virkan þátt í alþjóðasamstarfi um mengunarvarnir og verndun lífríkis sjávar. En hér þarf fleira að koma til og ég nefni nokkur meginmál úr ítarlegri kosningastefnuskrá Alþfl. sem við hljótum að vera sammála um að stefna að. Það verður að setja löggjöf þar sem meginreglan er sú að lausaganga búfjár verði ekki leyfð. Við eigum hiklaust að stefna að því marki í áföngum að um aldamót eða jafnvel fyrr heyri lausaganga búfjár á Íslandi sögunni til. Þetta er stórmál. Þetta verðum við að gera til að hlífa landinu, stöðva ofbeit og eins til að minnka slysahættu. Við verðum að auka ræktun örfoka lands, hlífa viðkvæmum stöðum og náttúruminjum, gera átak í frárennslismálum gegn fjörumengun, bæta meðferð úrgangs og auka endurvinnslu. Þar eru miklir möguleikar ónýttir. Stofna byggðasamlög um sorpeyðingu er nái til allra þéttbýlissvæða og koma á skilagjaldi af ökutækjum. Tryggja fullkomnar mengunarvarnir jafnt í stóriðju sem í smáiðju. Í stóriðju eins og gert verður í væntanlegu álveri á Keilisnesi. Við eigum líka að gera það að lagaskyldu að umhverfismat framkvæmda fari ævinlega fram áður en framkvæmdir hefjast. Við eigum líka að taka upp og staðfesta hina alþjóðlegu mengunarbótareglu að sá borgar sem menguninni veldur eða úrganginn skapar. Umhverfismál eru mál sem varða okkur öll. Þau varða alla menn alls staðar. Þau varða kannski mestu þá sem á eftir okkur koma, komandi kynslóðir. Við berum ábyrgð gagnvart þeim. Sú ábyrgð felst ekki aðeins í því að varðveita það sem okkur hefur verið trúað fyrir heldur líka skila betra landi til þeirra sem á eftir okkur koma. Umhverfismál eru mál sem sérstaklega höfða til unga fólksins og samstarf á þeim vettvangi er sannarlega tilhlökkunarefni. Það er líka brýnt að leggja áherslu á það að umhverfismál eru landsbyggðarmál því þau taka til landsins alls, jafnt í byggðum sem óbyggðum. En fyrst og síðast eru umhverfismálin mál okkar allra hvort sem við erum ung eða aldin. Þau eru mál okkar allra vegna þess að landið og tungan eru dýrmætust sameign þessarar þjóðar. Góðar stundir.

Ólafur Ragnar Grímsson : Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Hvað á að segja um þessa stefnuræðu sem var flutt hér í kvöld? Stefnuræðu sem forsrh. ætlaði aldrei að flytja en varð að gera það þegar stjórnarandstaðan benti honum á það að samkvæmt landslögum yrði ríkisstjórnin að tilkynna þinginu stefnu í upphafi þings. Eða hvað á að segja um þá afsökunarræðu sem formaður Alþfl., hæstv. utanrrh., flutti hér áðan? Ræðu þar sem hann var enn á ný, þrátt fyrir síðurnar tvær sem komu í Viðey, þrátt fyrir að engin svör voru í stefnuræðu ríkisstjórnarinnar, þá var utanrrh. enn á ný að reyna að sannfæra okkur um það að Alþfl. hefði fengið hin skýru svör í stefnu þessarar ríkisstjórnar. Skýru svörin í sjávarútvegsmálum, í landbúnaðarmálum, í umhverfismálum, í álmálinu og um Evrópska efnahagssvæðið. Hver eru skýru svörin? Sjútvrh. sagði strax á fyrstu dögum þessarar ríkisstjórnar að það yrði ekki breytt um stefnu. Og hann hefur bætt um betur. Hann hefur ráðið helsta verndarengil óbreytts ástands í sjávarútvegsmálum sem aðstoðarmann sinn í sjútvrn. og forsrh. kemur hér í kvöld og segir á sinn hæverska hátt að ný stefna í sjávarútvegsmálum verði sett í nefnd. Og landbúnaðarmálin? Jú, hæstv. landbrh. hefur sagt hvað eftir annað að hann ætli að virða búvörusamninginn, búvörusamninginn sem Alþfl. gerði hróp að vikum og mánuðum saman og utanrrh. nýkominn í land í Viðey sagði: Þessi ríkisstjórn hefur orðið sammála um að taka fjóra milljarða út úr þessum búvörusamningi. En hæstv. landbrh. Halldór Blöndal segir nei, það verður ekkert tekið út úr honum, kannski bætt í hann fyrir bændur. Og það sem meira er. Forsrh. segir í stefnuræðu ríkisstjórnar Alþfl. hér í kvöld að markmið og verkefni ríkisstjórnarinnar sé að framkvæma, hæstv. utanrrh., þín eigin ríkisstjórn, að framkvæma þá stefnu í landbúnaðarmálum sem stjórnvöld og bændur sömdu um á síðustu árum. Eða með öðrum orðum, verkefni þessarar ríkisstjórnar er að framkvæma þá stefnu sem Steingrímur J. Sigfússon mótaði. Hvílíkt komplíment fyrir Steingrím J. Sigfússon og okkur í Alþb. En hvílíkt háð fyrir Alþfl. og formann hans sem hefur gert það að lífshugsjón sinni að breyta þessum búvörusamningi. Hið sama gildir auðvitað líka um Landgræðsluna og Skógræktina, heiðursmannasamkomulagið í Viðey. Og forsrh. sagði einnig hæverskur að það væri oftúlkun á sínum heiðri. Og Evrópska efnahagssvæðið? Hver var það sem mótaði skýra stefnu hér í umræðunum á Alþingi um Evrópskt efnahagssvæði? Það var ekki hæstv. utanrrh. Nei, það var hæstv. sjútvrh. sem tók af skarið hér í umræðunum og sagði skýrt að stefna ríkisstjórnarinnar væri að Ísland gengi ekki í inn Evrópskt efnahagssvæði ef ekki fengist tollfrjáls aðgangur fyrir okkar fisk. En utanrrh. kallaði hér í salnum: nei, nei, það er ekki stefnan, en sjútvrh. sagði: víst, það er stefnan. Það sama sagði formaður utanrmn. um álmálið. Hver var það sem hæddi iðnrh. mest á undanförnum mánuðum? Það var núv. hæstv. forsrh. Hver var það sem sagði í Morgunblaðinu viku eftir viku að það væri ekkert að marka yfirlýsingar hæstv. iðnrh. í álmálinu? Það var ekki ég. Það var ekki Hjörleifur Guttormsson. Það var ekki Steingrímur J. Sigfússon. Það var Davíð Oddsson, stjórnarmaður í Landsvirkjun. Maðurinn sem þú hefur nú gert að forsrh. Íslands. Og hvað segir hann þegar iðnrh. er að reyna að segja þjóðinni að það séu miklar líkur á því að nú náist samningur. Þá segir forsrh.: Nei, það eru svona kannski helmingslíkur. Hvílík hirð sem Alþfl. er kominn inn í með sín stefnumál. Hvílíkur sigur fyrir Alþfl. Hvað er það sem Alþfl. hefur fengið fram? Nánast ekki neitt. Ekki í stefnumálunum, ekki í ráðuneytunum. Og hvað er þá nýtt í þessari ríkisstjórn? Er það kannski formúlan? Formúlan um sterka manninn, nýja leiðtogann í Sjálfstfl. sem hægt væri að semja við á dagstund úti í Viðey og fara svo í land og allt væri klárt. Er það þessi formúla sem á að koma í veg fyrir það, hæstv. utanrrh., að þú endurtakir ömurleikasöguna frá 1988 og þurfir að yfirgefa Sjálfstfl. á síðdegi og koma aftur til okkar í Alþb. og Framsfl. og biðja okkur að hjálpa þér aftur? Er það kenningin um sterka manninn í Sjálfstfl.? En hvernig er kenningin um sterka manninn í Sjálfstfl. í framkvæmd? Þegar Davíð Oddsson lofaði Alþfl. í Viðey að Alþfl. fengi sjútvrn. þá sagði þingflokkur Sjálfstfl.: Nei, hann fær ekki sjútvrn. Þegar hæstv. forsrh. vildi líka láta hann fá dóms- og kirkjumrn. þá sagði þingflokkur Sjálfstfl.: Nei, hann fær ekki dóms- og kirkjumrn. Og þegar Alþfl. vildi fá Skógræktina og Landgræðsluna og forsrh. var búinn að lofa því þá sagði þingflokkur Sjálfstfl.: Nei, hann fær ekki Skógræktina og Landgræðsluna. Og þegar hæstv. forsrh. ætlaði að gera vin sinn Björn Bjarnason að formanni utanrmn. til að þóknast utanrrh. þá sagði meiri hluti þingflokks Sjálfstfl.: Nei, hann fær það ekki. Staðreyndin er nefnilega sú að Davíð Oddsson er strax á fyrstu vikum þessarar nýju ríkisstjórnar áhrifaminni í þingflokki Sjálfstfl. en Þorsteinn Pálsson var á sínum tíma. Það er þess vegna ekki furða þó þúsundir sjálfstæðismanna um allt land séu farnir að sakna Þorsteins Pálssonar. Svo koma þeir hér í kvöld forsrh. og utanrrh. og segja: Ja, það eru ríkisfjármálin. Það eru þessi voðalegu ríkisfjármál. Og það var það skemmtilega í ræðu utanrrh. hér í kvöld að ég var bæði skúrkurinn og aðalvitnið um ágæti þess sem utanrrh. var að segja. Fyrst sagði hann í nokkrar mínútur að ég væri aðalskúrkurinn og svo las hann upp texta eftir mig til að segja hvað ég hefði nú á réttu að standa. Hæstv. utanrrh., viltu ekki gera það upp við þig hvort ég er skúrkurinn eða aðalvitnið? Og forsrh. blessaður, sem er nú enn að læra og við skulum fara mjúkum höndum um það, sagði hér í ræðu sinni í kvöld að þegar nýir ráðherrar komu í Stjórnarráðið þá hefðu þeir allt í einu komist að því, m.a. fjmrh., að það hefðu verið 7 milljarðar í einhverjum nýjum heimildum, voðaleg uppgötvun, svakaleg tíðindi. En hverjir eru þessir 7 milljarðar? Jú, hæstv. forsrh., þeir voru allir afgreiddir hér í salnum í vor. Þeir voru allir afgreiddir hér í mars þegar þingmenn Sjálfstfl. voru hér í salnum og ráðherrar Alþfl. Það er ekkert nýtt í þessum tölum. Ekki neitt sem ekki var í lánsfjárlögum og í heimildagreinum fjárlaga. Það er kannski ekki von að borgarstjórinn í Reykjavík hafi fylgst með því. En allir hinir hefðu átt að vita það. Svo er það þessi voðalega staða ríkissjóðs við Seðlabankann. Staðreyndin er nú sú að ríkissjóður hefur á fyrstu þremur mánuðum þessa árs verið rekinn nákvæmlega samkvæmt þeirri áætlun sem var í fjárlögum. Það eru aðeins tvenn frávik. Það fyrsta er að við borguðum allt framlagið til Lánasjóðs ísl. námsmanna í febrúar, en þá þarf ekki að borga það seinna á árinu og svo hins vegar það að við urðum að borga víxil upp á rúman milljarð sem Jóhanna gat ekki borgað. Auðvitað er hægt að setja fram spár. Það er fullt af mönnum í fjmrn. sem setja fram spár og það eru 50 menn sem vinna hjá Ríkisendurskoðun við að setja fram spár. Ég fékk líka spá í ágúst 1989, hæstv. utanrrh., þú manst vonandi eftir því, ég kom með hana inn í ríkisstjórnina, að ef ekkert yrði að gert mundi hallinn á árinu 1990 verða 15 milljarðar. En við vorum í verkhæfri ríkisstjórn. Við vorum í ríkisstjórn sem á fjórum vikum bjó til ný fjárlög. Við vorum í ríkisstjórn sem þorði að taka ákvarðanir og taka á málunum og niðurstaðan varð sú að hallinn varð innan við 5 milljarðar. En nú er ekki tekið á málunum. Nú er bara sagt voða voða og gefnir út spádómar. Og forsrh. kemur hér í kvöld og segir: Jú það á að skera niður ríkisútgjöldin en ekki núna, ekki í sumar, seinna, kannski. Enginn veit hvenær. Hvar eru nú allar tillögurnar frá hæstv. utanrrh. um niðurskurð ríkisfjármála? Hvar eru fjáraukalögin sem ætti að koma með hér inn í þingið? Hvar er vitnisburðurinn um það að hér sé verkhæf og sterk ríkisstjórn? Það er ekki nóg að tala, hæstv. utanrrh. Við vorum í ríkisstjórn sem framkvæmdi, sem þorði og gat og náði þeim árangri, sem fyrrv. forsrh. lýsti ágætlega, að hér tókst í fyrsta skipti í 30 ár að skapa ástand sem stóðst samanburð við það besta í hagstjórn á Vesturlöndum. Þjóðarsátt sem byggðist á því að verðlaginu væri haldið niðri. Launin þróuðust með ákveðnum hætti. Vöxtunum yrði haldið niðri. En hvað er það sem ríkisstjórnin gerir? Hún hækkar vaxtagólf alls hagkerfisins með spariskírteinunum um 30% í dag. Það jafngildir 30% tekjuaukningu til fjármagnseigenda á Íslandi. Þróun vaxta spariskírteina úr 6% í 8%, 30% kaupaukning fyrir fjármagnseigendur. Á sama tíma er verið að deila við launafólkið um það hvort það fái 2,5% hækkun vegna bættra viðskiptakjara sem þó var lofað og undirritað í febrúar að yrði gert. Það eru hrein svik, hæstv. fjmrh., ef þessi ríkisstjórn stendur ekki við þau fyrirheit að greiða launafólki í landinu fulla hlutdeild sína í viðskiptakjarabatanum. Vaxtaskrúfan gamla, kenning Sjálfstfl. og Seðlabankans er tekin við og raunvextirnir í bankakerfinu verða komnir upp í 10 -- 11% eftir fáeinar vikur því það er ekki halli ríkissjóðs sem skapar þetta vandamál þó að vissulega þurfi að taka á honum. Ég hef aldrei leynt því að það þurfi að taka á honum og flutti um það langar ræður hér þegar ég mælti fyrir síðustu fjárlögum, hæstv. fjmrh., hvernig ætti að taka á honum og því getur þú flett upp í þingtíðindum. Staðreyndin er sú að þessi ríkisstjórn er á fyrstu vikum sínum að splundra þjóðarsáttinni. Staðreyndin er sú að þessi ríkisstjórn hefur skipt þjóðinni upp í tvær fylkingar. Annars vegar er valdakerfi Sjálfstfl. og fjölskyldnanna fjórtán og hins vegar er fólkið í landinu. Það er hlutverk Alþb. nú og á næstu mánuðum að safna því liði félagshyggjufólks og jafnaðarmanna sem vill bjóða þessari ríkisstjórn byrginn. Og við segjum við alla þá sem kusu Alþfl. í góðri trú en vildu áfram félagshyggju í þessu landi: Við munum leita eftir samstarfsformum við ykkur öll. Við munum skoða það sem okkar æðsta verkefni að ná öllu þessu fólki saman því að við höfum ekki glatað trúnni á hina stóru jafnaðarmannahreyfingu og við vitum að hún verður ekki búin til í hirð Davíðs Oddsonar. Hún verður búin til af fólkinu í landinu, fólkinu sem vill lífskjarajöfnun og réttlæti eins og Alþb. boðaði í síðustu kosningum, fólkinu sem vill í reynd að hagsmunir þess séu efstir á blaði en ekki hagsmunir fjármagnseigenda. Það er það hlutverk sem Alþb. ætlar sér í þessari stjórnarandstöðu að búa hér til breiðfylkingu jafnaðarmanna og félagshyggjufólks, breiðfylkingu sem ekki aðeins býður þessari ríkisstjórn byrginn, heldur verður tilbúin að taka við í heild sinni þegar þessi ríkisstjórn hrökklast frá, þegar bál verðbólgunnar sem nú er búið að kveikja á ný hefur brennt þessa ríkisstjórn upp. Og við bjóðum öllum, öllum hvar í flokki sem þeir hafa staðið til liðs við okkur í að búa þá breiðfylkingu til. --- Góða nótt.

Jóhann Ársælsson : Virðulegi forseti. Sú ríkisstjórn sem fór frá við kosningarnar þann 20. apríl sl. náði árangri í efnahagsmálum sem mjög lengi hafði verið beðið eftir. Árangurinn byggðist á samstarfi fjölmargra aðila í þjóðfélaginu. Það, að þeir flokkar sem að stjórninni stóðu áttu möguleika á að halda samstarfinu áfram að kosningum loknum, lagði þeim þá skyldu á herðar að reyna til þrautar að ná samkomulagi um endurnýjun stjórnarsamstarfsins. Þessi niðurstaða kosninganna var yfirlýsing kjósenda og áskorun um að halda verkinu áfram. Það urðu þess vegna mikil vonbrigði að Alþfl. skyldi ekki vilja gera alvarlega tilraun til að endurnýja stjórnarsamstarfið. Í stað þess að fara í alvöru stjórnarmyndunarviðræður við fyrrum samstarfsflokka sína fór alþýðuflokksforustan í viðræður við Sjálfstfl. þvert ofan í vilja flestra stuðningsmanna sinna. Síðan hafa verið veruleg átök í flokknum og nóg að gera hjá forustumönnum hans við að róa menn og kannski hefur hæstv. utanrrh. lýst hugarástandi samflokksmanna sinna best sjálfur þegar hann kom af fundi með félögum sínum og sagði að þeir væru milli vonar og ótta. En það eru ekki einungis alþýðuflokksmenn sem eru milli vonar og ótta. Meiri hluti þjóðarinnar er vonsvikinn vegna þess að ekki var reynt til þrautar að endurnýja stjórnarsamstarfið milli flokkanna sem voru í síðustu ríkisstjórn og milli vonar og ótta vegna þess sem hefur gerst á síðustu dögum, vegna þess hvernig hæstv. ríkisstjórn hagar sínum fyrstu aðgerðum. Í stað þess að leitast við að halda góðri samvinnu við launþegahreyfingarnar og aðra aðila í þjóðfélaginu um áframhaldandi stöðugleika er miklum vaxtahækkunum lýst yfir. Við þurfum að hækka vextina svo þeir geti lækkað aftur. Það er boðskapur hæstv. forsrh. Þetta var líka boðskapur stjórnar Þorsteins Pálssonar á sínum tíma og allir vita hvernig þeirri efnahagsstjórn reiddi af. En nú er skriðunni ýtt af stað. Í dag hækka raunvextir af spariskírteinum ríkissjóðs um 1,9%, úr 6% í 7,9%. Þetta þýðir að raunkostnaður af lánum hækkar um 32% frá því sem var og vitanlega mun þetta verka á allt fjármálalífið. Þannig munu raunvextir bankanna sjálfsagt fara í 9 -- 11% og afföll af húsbréfum fylgja eftir og húsnæðismálalánin hækkuðu líka í dag. Hæstv. forsrh. sagði reyndar líka áðan að vaxtalækkun hefði mikla þýðingu til að rjúfa þá kyrrstöðu sem ríkt hefði í þjóðarbúskapnum að undanförnu. En um leið boðar hann vaxtahækkanir. Hver skilur þetta? Hvers vegna var ekki atvinnulífið á fullri ferð úr því vextirnir voru lágir? Svarið við því er einfalt. Vextir hér voru of háir og hér eru menn að setja af stað verðbólgurúllettu ef þeir sjá ekki að sér. Launþegasamtökin mótmæla þessum vaxtahækkunum auðvitað mjög harkalega, en forsvarsmenn atvinnurekenda segja þetta skiljanlegar ráðstafanir. Hvers vegna skilja atvinnurekendur þessar aðgerðir svona vel þegar þeir á sama tíma kalla hugmyndir verkalýðsforingjanna um að launþegar fái hlutdeild sína í viðskiptakjarabatanum tilræði við stöðugleikann? Það er vegna þess að hæstv. ríkisstjórn er að eyða kauphækkunartilefnunum. Fyrirtækin geta auðvitað ekki borgað það í kauphækkanir sem þau borga í vexti og forsvarsmenn þeirra telja það heppilegra að borga um tíma hærri vexti en að sitja uppi með hærra kaup. Þarna er ógæfulega af stað farið hjá hæstv. ríkisstjórn og stefnt í óefni þeirri lífsnauðsynlegu samvinnu sem var komin á um að halda stöðugleika í efnahagslífinu. Það er því miður staðfesting á því sem menn óttuðust, að í þessu stjórnarsamstarfi mundi ekki verða lögð sama áhersla á þjóðarsátt og gert var í því fyrra. Ég taldi, eftir að hafa fylgst með og tekið þátt í umræðum um sjávarútvegsmál í nýafstaðinni kosningabaráttu, einsýnt að ný ríkisstjórn mundi strax í upphafi taka ákvörðun um að stefna að því að taka upp nýja skipan mála sem fyrst. Mér eru það því mikil vonbrigði að hæstv. forsrh. skuli við þessa umræðu upplýsa að hann telur ekki næga reynslu vera komna á núverandi fyrirkomulag, ekki fyrr en í ársbyrjun 1993 og að þá muni menn fara yfir þá reynslu sem fengist hafi af núgildandi skipulagi. Þetta þýðir að breytingar á þessu stórhættulega kerfi, sem er að setja sjávarbyggðir allt í kringum landið í hættu, eru ekkert á næstu grösum. Ég skil þetta þannig að hæstv. ríkisstjórn vilji fresta því að taka á málinu vegna þess að það hefur komið fram að ekki er samstaða meðal stjórnarliða um hvað eigi að gera. Líklega mun sú frestun vara langt fram eftir kjörtímabilinu ef svona fer og kannski fram yfir lífdaga stjórnarinnar. Það gæti verið ástæðan fyrir því hvernig hæstv. forsrh. tekur til orða af þessu tilefni. Að hann sé að ýta óþægilegu ágreiningsmáli inn í framtíðina. En eru alþýðuflokksmenn sáttir við að þessu máli verði ýtt inn í framtíðina? Að stefnuleysi Sjálfstfl. sem þeir kölluðu svo í kosningabaráttunni er orðið að þeirra eigin stefnu? Eða er það eins og með búvörusamninginn, að þeir verði að láta það yfir sig ganga að hæstv. forsrh. lýsi því yfir að fjórða meginverkefni ríkisstjórnarinnar sé að framkvæma stefnu fyrri ríkisstjórna í landbúnaðarmálum. Ég tel að hér megi einskis bíða, heldur eigi að skipa nefnd nú þegar sem verði skipuð mönnum úr öllum stjórnmálaflokkum, ekki bara úr stjórnarflokkunum, því að það þarf samstarf, það þarf víðtækt samstarf ef það á að ná samkomulagi um breytingu á stjórn fiskveiða. Það þarf að skipa þessa nefnd strax og það skulu vera mín lokaorð, virðulegi forseti, það væri óskynsamlegt af hv. Alþingi og ríkisstjórn að binda sig við mastrið með stefnuleysi í sjávarútvegsmálum til að bíða eftir reynslu af núgildandi kerfi sem fyrir löngu er næg.

Kristín Ástgeirsdóttir : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Sú var tíð að íslenska þjóðin bað Þorlák biskup helga um hjálpræði í raunum sínum og neyð. Nokkuð fyrir aldamótin 1200 var báti ýtt úr vör hér við sundin blá og stefnan tekin á Viðey. Um borð var sá sæli Þorlákur biskup. Viðeyingar höfðu kallað hann til í vandræðum sínum því sérkennileg plága herjaði á eyjarskeggja. Músagangur var svo mikill að varla mátti við búa og spilltu mýsnar bæði kornum og ökrum. Biskup stökkti vígðu vatni á tún og akra og hrakti mýsnar út á nes eitt. Varð ekki af músum mein eftir það meðan ráðum biskups var fylgt. Þær eru margar Viðeyjarferðirnar í íslenskri sögu en ekki allar jafngöfugar eða árangursríkar og ferð biskups. Nú á vordögum var mikið um mannaferðir í Viðey. Þar þinguðu þeir sem nú hafa sest á valdastóla. En sjaldan hefur borist óljósari boðskapur úr eynni en sá sem lesa má í sáttmála hinnar nýju stjórnar og óvíst að honum fylgi nokkurt hjálpræði til handa íslenskri þjóð. Í kosningabaráttunni sögðum við kvennalistakonur brýnustu verkefni þess kjörtímabils sem nú er hafið vera fjögur: Að jafna og bæta lífskjörin, móta nýja atvinnustefnu í sátt við náttúru landsins, þróun skynsamlegrar byggðastefnu og síðast en ekki síst, að standa vörð um hagsmuni íslensku þjóðarinnar í heimi mikilla breytinga. Í kosningabaráttunni ríkti samstaða um nauðsyn þess að bæta kjör hinna lægst launuðu og bent var á leiðir til þess. Það verður hvorki séð af ræðu hæstv. forsrh. né af stjórnarsáttmálanum að sérstaklega verði tekið á kjörum hinna verst settu með þeim meðulum sem ríkisvaldið ræður yfir. Í stjórnarsáttmálanum er að finna eitthvað sem þar kallast sáttargerð um sanngjörn kjör. En hvað það þýðir, hvernig og hvenær hún verður gerð veit sá einn sem allt veit. Það verður að rétta hlut þeirra sem hallast standa fæti í okkar samfélagi þrátt fyrir slaka stöðu ríkissjóðs. Jafnframt er óhjákvæmilegt að taka launakerfi ríkisins og kjör opinberra starfsmanna til rækilegrar endurskoðunar og leita allra leiða til að bæta og jafna kjörin. Nú er tækifæri til þess. Þegar ég kvaddi skólann minn fyrir nokkrum dögum kvöddu um leið tveir samkennarar mínir, ung hjón, hámenntað raunvísindafólk, bæði doktorar frá Ameríku. Þau eru að flytja með litlu börnin sín tvö til Ástralíu þar sem þeim bjóðast mun betri kjör en hér, aðstaða til rannsókna og örugg dagvistun fyrir börnin. Þau eru dæmi um ungt fjölskyldufólk sem verður að glíma við milljóna námsskuldir, koma yfir sig húsnæði eða borga leigu og greiða fyrir barnagæslu með launum sem eru á bilinu 80 -- 90 þús. kr. fyrir fulla vinnu. Það finnst kannski sumum há laun. En Íslendingum hættir til þess að gleyma að við erum ekki ein í heiminum. Vinnumarkaðurinn verður æ alþjóðlegri og það er víða boðið í gott og vel menntað fólk. Meðan ungir læknar áttu í launadeilum fyrr í vetur stóð ekki á tilboðum til þeirra frá sænskum sjúkrahúsum. Íslenskir hjúkrunarfræðingar hafa fengið gylliboð frá Ameríku og því miður eru að verða mörg dæmi þess að Íslendingar skili sér ekki heim úr námi vegna þeirra aðstæðna sem hér er boðið upp á og skiptir þar ekki minnstu ástand dagvistarmála í borg Davíðs. Ég held að nánast allir þeir sem halda utan til náms vilji koma heim og leggja sitt af mörkum í lífsbaráttu okkar litlu þjóðar. En verði ekki breyting á afstöðu stjórnvalda til menntunar, rannsókna og tilrauna óttast ég að við munum missa úr landi fleira sérmenntað fólk þjóðinni til ómælds tjóns. Sú afstaða sem einkennt hefur umræður um menntun og menntafólk er forneskjuleg og sorgleg hjá þjóð sem er einhver hin best menntaða í heimi og hefur á undanförnum áratugum fjárfest andvirði mörg hundruð togara og margra álvera í menntun fólks á öllum aldri. Það er bagalegt hve illa þessi menntun er nýtt til þróunar og nýsköpunar hér í landi möguleikanna, enda ríkir hér stöðnun. Þó er sú ógæfan mest þegar aðrar þjóðir kaupa upp þá þekkingarauðlind sem við eigum og framtíð þjóðarinnar hlýtur að byggjast á. Ég auglýsi hér með eftir stefnu stjórnarinnar í launa - , mennta - og menningarmálum. Í kosningabaráttunni reyndum við kvennalistakonur að vekja athygli á þeirri staðreynd að það eru einkum konur sem flytja frá hinum dreifðu byggðum til höfuðborgarsvæðisins og þaðan liggur leið mun fleiri kvenna en karla suður Keflavíkurveginn og úr landi. Þarna eru á ferðinni þjóðfélagsbreytingar sem vert er að gefa gaum. Við teljum þetta hið versta mál, enda vandséð að landbúnaður og sjávarútvegur komist af án vinnu kvenna, hvað þá að veruleg nýsköpun eigi sér stað þegar konurnar eru á bak og burt. Ástæður þessarar þróunar eru einkum einhæf atvinna úti á landi, skortur á félagslegri þjónustu og menntunarþörf. Virðulegi forseti. Í fylgdarliði Cossiga Ítalíuforseta sem hér var á dögunum var kona að nafni Maria Antonetta Maccocchi, fyrrv. þingkona og prófessor í stjórnmálafræði. Hún sagði okkur kvennalistakonum að efnahagsundrið á Ítalíu sem stórbætt hefur lífskjör þar í landi væri að verulegum hluta konum að þakka. Þar eins og í öðrum Evrópulöndum hafa konur streymt út á vinnumarkaðinn og myndað þar nýtt afl. Það hefur m.a. skilað sér í fjölda nýrra fyrirtækja í eigu kvenna og nýjungum sem borið hafa hróður Ítalíu út um veröld alla og aflað þjóðinni mikils gjaldeyris. Kanadískur sálfræðiprófessor, Nina Colwill, sem hér var á ferð nýlega, sagði að í Bandaríkjunum og Kanada væri mikill meiri hluti nýrra fyrirtækja í öllum greinum í eigu kvenna. Hér á landi getum við ekki bent á svipaða þróun. Íslenskar konur hafa aflað sér mikillar menntunar og hafa streymt út á vinnumarkaðinn, en fyrst og fremst í þjónustu - og umönnunarstörf. Um nýsköpun kvenna í atvinnulífinu eigum við allt of fá dæmi. Hvernig skyldi standa á því? Ég þekki konu sem rak fataverslun og hannaði sjálf nokkurn hluta þeirra vara sem hún framleiddi. Hún vildi reyna fyrir sér í útflutningi og leitaði eftir fyrirgreiðslu hjá sjóðum og bönkum atvinnulífsins. En þar sitja sem kunnugt er einungis karlar við stjórnvöl og sitja fast. Svörin sem hún fékk voru þessi: ,,Vina mín, á Íslandi flytjum við inn föt, ekki út.`` Önnur kona sem ætlaði að setja upp lítið verkstæði til skartgripa - og minjagripaframleiðslu leitaði fyrir sér um lán hjá ónefndum sjóði. Svörin sem hún fékk voru á þá leið að það tæki því ekki að vera að lána fyrir svona smáræði. Hjá þeim sjóði er hugsað í togurum og fiskvinnslustöðvum og löngu gleymt að margt smátt gerir eitt stórt. Konur þessa lands eru að glíma við staðnað kerfi þar sem allt er fullt af körlum, skipuðum til lífstíðar af gömlu flokkunum. Þetta mosavaxna karlveldi stendur þjóðinni fyrir þrifum meðan aðrar þjóðir eru komnar miklu lengra í að láta fagmennsku sitja í fyrirrúmi þótt ekki vanti þar karlveldið. Hér þarf hugarfarsbyltingu. Við verðum að nýta þær auðlindir sem við eigum, en ein af þeim er hugvit, ekki síst kvenna, sem þarf tækifæri til að blómstra ef við ætlum okkur að búa við góð lífskjör og öflugt velferðarkerfi. En þegar rýnt er í stjórnarplöggin er fátt um fína drætti. Atvinnusköpunin sem þyrfti að taka mið af konum og þörfum landsbyggðarinnar er aðallega fólgin í bygging nýs álvers í anda þeirrar rúmlega 200 ára gömlu vestrænu viðhorfa til atvinnumála sem ríkisstjórnin segist aðhyllast og kennd eru við iðnað og hagvöxt. Þótt sú stefna hafi fært okkur miklar framfarir glímir mannkynið sem kunnugt er við afleiðingar hennar sem lýsa sér í meiri spjöllum á jörðinni en dæmi eru til og atvinnustefna framtíðarinnar hlýtur að taka mið af. Íslendingar standa nú frammi fyrir stórum ákvörðunum um tengsl okkar við ríki Evrópu. Okkur er hollt að minnast þess að við höfum ekkert umboð til að taka neinar þær ákvarðanir sem gerbreyta stöðu þjóðarinnar í heiminum eða bylta hér lífsháttum og menningu nema að afar vel athuguðu máli. Við kvennalistakonur höfum talið hagsmunum Íslendinga betur borgið utan hinna stóru miðstýrðu og karlstýrðu bandalaga. Hingað hafa ekki borist neinar þær fregnir sem breyta þeirri skoðun okkar. Góðir áheyrendur. Sú stefnuræða sem flutt var í kvöld boðar allnokkurn músagang hinna hörðu lögmála í Stjórnarráðinu sem getur orðið að plágu ef við erum ekki vel á verði. Við höfum engan Þorlák biskup á meðal vor til að kalla á okkur til hjálpar svo að vitað sé, enda óvíst að það yrði til nokkurs gagns að stökkva vígðu vatni á ríkisstjórnina taki hún að spilla fyrir okkur kornum og ökrum. Við þekkjum hins vegar mátt samstöðunnar og nauðsyn þess að veita ríkisstjórninni verðugt aðhald. Það ætlum við kvennalistakonur að gera og reyna það sem við getum til þess að ekki verði af þessum músum mein.

Jóna Valgerður Kristjánsdóttir : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Það eru vissulega tímamót í sögu hverrar þjóðar þegar ný ríkisstjórn tekur við völdum. Hin nýja ríkisstjórn er jafnvel svo ný að hæstv. forsrh. hefur ekki áður átt sæti á Alþingi sem þingmaður en hefur sinn feril þar sem forsrh. Sú staðreynd verður e.t.v. skoðuð síðar í ljósi sögunnar. En mestu máli skiptir í nútíð og framtíð hver verk hennar verða og af þeim verður hún vegin og metin þegar ferli hennar lýkur. Við þingkonur Kvennalistans óskum þess að störf þessarar ríkisstjórnar verði landi og þjóð til farsældar. Við munum þó vera gagnrýnar á störf hennar en taka málefnalega afstöðu til þingmála hverju sinni. Stefnuyfirlýsing hæstv. ríkisstjórnar, sem mönnum hefur þótt fáorð mjög, tekur í raun ekki afgerandi á neinu máli og í stefnuræðu hæstv. forsrh. hér áðan er heldur ekki að finna mikilsverðar upplýsingar um það hvernig stjórn landsmála er fyrirhuguð. Eitt má þó lesa út úr boðskapnum. Nú er ætlunin að koma á markaðsbúskap. Frjálshyggjan á að sitja í fyrirrúmi, gengið að sitja sem fastast og opna landið fyrir auðjöfrum Evrópu. Einu er ríkisstjórnin búin að koma í verk nú þegar og það er að ýta af stað stórfelldri hækkun vaxta í þjóðfélaginu með því að hækka vexti á víxlum og skuldabréfum ríkissjóðs. Í dag var ákveðið í stjórn Húsnæðisstofnunar að hækka vexti á húsnæðislánum í 4,9%. Ávöxtunarkrafa húsbréfa er 8,5% og afföll eru komin í 22,5%. Vandi íbúðakaupenda í dag er því óheyrilega mikill og þeir taka á sig skuldbindingar í 25 ár sem eru til komnar vegna stefnu fyrrv. ríkisstjórnar í húsnæðismálum og núv. ríkisstjórnar í vaxtamálum. Allir hugsandi menn hljóta því að horfa með skelfingu til þess ef vaxtaskriðan er nú að fara af stað á nýjan leik því að þau skriðuföll munu vinda upp á sig rétt eins og um náttúruhamfarir væri að ræða og eyðileggja bæði fjárhag heimilanna í landinu og þess atvinnurekstrar sem þjóðin byggir afkomu sína á. Fyrir kosningar var það helsta baráttumál allra flokka að bæta lífskjör almennings. Nú skyldu menn uppskera fyrir þolinmæði og þrautseigju á þjóðarsáttartímanum. Úrbætur í launa - og kjaramálum eru eitt af aðalstefnumálum Kvennalistans eins og við sýndum með því tilboði sem við gerðum fráfarandi ríkisstjórnarflokkum strax eftir kosningar. En þá voru komnar breyttar áherslur, a.m.k. hjá Alþfl. --- Jafnaðarmannaflokki Íslands. Nú var sá flokkur búinn að fá sín atkvæði og launa - og kjaramál kjósenda skipta ekki lengur máli. Þessi stefnubreyting Alþfl. er e.t.v. tilefni til þeirra einstæðu ummæla sem formaður VSÍ viðhafði á nýafstöðnum aðalfundi þeirra samtaka að engir stjórnmálamenn meini neitt með fyrirheitum sínum um hækkun lægstu launa. Þessi virðingarverði sjálfstæðismaður getur kannski leyft sér að setja svona fullyrðingar fram sem slíkur, en mér er það til efs að hann geti leyft sér að alhæfa þetta fyrir alla stjórnmálamenn. Ég frábið mér túlkun Einars Odds á minni skoðun því ég læt ekki af því að sá hópur launþega sem mestu hefur kostað til þjóðarsáttar er þeir sem lægstu launin hafa og fá greitt samkvæmt umsömdum töxtum. Boðskapur formanns VSÍ er jafnalvarlegur sem hann er fráhrindandi. Það er hins vegar umhugsunarvert að þessi boðskapur kemur fram einmitt núna þegar ný ríkisstjórn undir forsæti sjálfstæðismanna sest að völdum. Það verður í það minnsta að ætla að formaðurinn ætti að vera vel kunnugur efndum og meiningum sjálfstæðismanna um kosningaloforð í launamálum. Í hinu fáorða Viðeyjarsamkomulagi stendur þó m.a. þessi setning, með leyfi forseta: ,,Lífskjör verði jöfnuð, m.a. með lækkun húshitunarkostnaðar þar sem hann er hæstur.`` Í kosningabaráttu síðustu vikna kom það fram í máli alþýðuflokksmanna á Vestfjörðum að tillaga um jöfnun orkuverðs, sem nefnd á vegum iðnrn. vann að, hafði ekki fengið afgreiðslu á síðasta þingi vegna fyrirstöðu sjálfstæðismanna. Nú hefur hæstv. umhvrh. upplýst það hér fyrr í kvöld að ríkisstjórnin hafi samþykkt að framkvæma fyrstu aðgerðir í lækkun húshitunarkostnaðar á þeim svæðum þar sem hann er hæstur. Ég hlýt að lýsa ánægju minni yfir því ef nú á að taka á því mikla nauðsynjamáli í jöfnun búsetuskilyrða. Hins vegar tel ég að sú tillaga sem hér um ræðir gangi allt of skammt og ég óttast að nú verði litið svo á að búið sé að afgreiða þetta mál endanlega. Staðreyndin er sú að það er löngu orðið tímabært að jafna orkuverð í landinu. Um það mál hafa verið gerðar margar skýrslur hin síðari ár en frekar lítið orðið úr framkvæmdum. Þolinmæli þeirra sem árum saman hafa mátt búa við margfalt orkuverð til heimilisnota og atvinnurekstrar á við það sem gerist á suðvesturhorninu er þrotin og menn telja með réttu að tími skýrslugerða sé liðinn og tímabært að sjá úrbætur í framkvæmd. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. hér áðan var lögð áhersla á það að fiskimiðin séu sameign þjóðarinnar. Ef það ákvæði á að vera virkt, er þá ekki tími til þess kominn að aðrar auðlindir landsins eins og orkulindir séu einnig lýstar sameign þjóðarinnar og þjóðin njóti þeirra með jöfnuð að leiðarljósi? Fólkið í hinum dreifðu byggðum sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi og landbúnaði vill gjarnan vita hverju það á von á frá hinum nýju stjórnvöldum. Í stefnuræðu hæstv. forsrh. kom fram að leitast verði við að ná víðtækri sátt um stefnu í sjávarútvegsmálum. En hver sú stefna er kemur ekki fram, enda hafði Sjálfstfl. enga stefnu í þeim málum fyrir kosningar. Það verður því fróðlegt að fylgjast með því hvort einhver stefna finnst þegar farið verður að leita betur og eins gott að sú nefnd sem skipuð verður til að fjalla um það mál hafi hagsmuni íbúanna í sjávarplássum landsins að leiðarljósi en ekki hagsmuni fárra útvaldra sem hafa keypt óveiddan fisk í sjó á grundvelli hinna alræmdu kvótalaga. Í Kvennalistanum höfum við lagt fram tillögu um nýja skipan fiskveiða sem byggir á því að 80% af úthlutuðum afla samkvæmt tillögum Hafrannsóknastofnunar ár hvert sé úthlutað til byggðarlaga og 20% renni í sameiginlegan sjóð sem verði til sölu, leigu eða sérstakrar ráðstöfunar eftir ákveðnum reglum. Þessi tillaga hefur hingað til lítið fengist rædd. Hver landbúnaðarstefnan verður hjá hæstv. ríkisstjórn er hægt að lesa í DV 17. maí sl., en þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Af hálfu ríkisins er sú krafa gerð að sauðfé fækki um minnst 55 þús. ær. Náist þetta markmið ekki með frjálsri sölu kemur til nánast flatur niðurskurður á heildarfullvirðisrétti bænda.`` Þar með blasir það við sem bændur hafa óttast mest því þar sem byggðin er hvað veikust eru flest bú undir stærðarmörkum meðalbús. Það liggur í augum uppi að þó að þetta sé sú tillaga sem unnin var í sjö manna nefnd, að næðist ekki fram fækkun sauðfjár í landinu með kaupum á fullvirðisrétti kæmi til flöt skerðing, þá er það stjórnmálamannanna að taka ákvörðun um það hvort þannig skuli að verki staðið. Í þessum tillögum er ekkert tillit tekið til landnýtingar eða byggðarsjónarmiða. Skerðingin tekur jafnt til þeirra sem eru undir meðalbústærð og hinna sem ekkert munar um þessa skerðingu. Það hefur þó verið sannað tölulega að það eru minni búin sem hagkvæmast er að reka og skila mestum arði. Þau eru því hagkvæmust fyrir þjóðarbúið. Það er ekki alltaf hagstæðast að hafa einingarnar sem stærstar. Það verður því að gera þá kröfu til stjórnvalda að fullt tillit verði tekið til þessara atriða þegar kemur að framkvæmd búvörusamningsins. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Allar ríkisstjórnir síðari ára hafa byrjað sinn feril með því að nú skyldi taka á fjárlagahallanum og alltaf hefur fólkinu í landinu verið lofað því að þegar búið væri að koma ríkisbúskapnum á réttan kjöl kæmi röðin að því, þá skyldi tekið á mjúku málunum svokölluðu sem gjarnan hafa verið kennd við Kvennalistann. Og hver eru svo þessi mjúku mál? Jú, það er í stuttu máli allt það sem snertir hið daglega líf fjölskyldna og einstaklinga á Íslandi. Það eru skólamálin, heilbrigðismálin, kjaramálin, félagsmálin og ekki síst umhverfismálin. Það er lífið sjálft sem þar er um að ræða, og eiga ekki stjórnmál að snúast um það? Eiga þau bara að snúast um peninga, um vexti, um halla ríkissjóðs? Það þarf að breyta áherslum í þjóðarbúskapnum. Það hefur oft verið vitnað til þess að umfang hinna íslensku fjárlaga sé ekki meira, jafnvel minna en í einu stórfyrirtæki úti í heimi. En í vel reknum fyrirtækjum er það líka viðurkennt að ekki næst góður árangur í starfseminni nema starfsmennirnir séu ánægðir og þeir finni að þeir séu metnir að verðleikum. Að fyrirtækið hugsi jafnframt um hag þeirra samhliða hag fyrirtækisins. Þegar góður skilningur og traust ríkir á milli manna, þá næst árangur. Þegar íslenska þjóðin getur treyst því að þjóðkjörnir fulltrúar hennar séu að hugsa um hag heimilanna í landinu, þess hornsteins sem þjóðfélagið byggir á, séu að taka tillit til og byggja upp framtíðina sem er börn þessa lands, séu að launa þeim öldruðu starf þeirra við uppbyggingu þess þjóðfélags sem við lifum í með því að þeir geti átt áhyggjulaust ævikvöld, þá er von til að við getum rekið þetta þjóðfélag með reisn og þá verður enn betra að búa á Íslandi en annars staðar í heiminum og þá byggjum við Ísland allt.

Fjármálaráðherra (Friðrik Sophusson) : Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Núverandi ríkisstjórn hefur haft þrjár vikur til að fara í saumana á þeim veruleika sem blasir við í íslenskum efnahagsmálum. Staðreyndir um ástand fjármálanna eftir fyrstu fjóra mánuði ársins og afkomuhorfur á árinu öllu hafa nú verið dregnar saman. Myndin sem blasir við er allt önnur en sú sem fyrrv. fjmrh. dró upp fyrir þjóðina fyrir kosningar. Vaxandi viðskiptahalli, auknar erlendar lántökur og mikill halli á ríkisbúskapnum eru allt staðreyndir sem nú liggja fyrir. Þetta er afleiðing af stefnu ríkisstjórnar Steingríms Hermannssonar sem þráaðist við að viðurkenna staðreyndir efnahagslífsins. Þegar fjárlög voru afgreidd var gert ráð fyrir að rekstrarhalli ríkissjóðs, þ.e. útgjöld umfram tekjur, yrði rúmlega 4 milljarðar kr. Nú er ljóst að hallinn stefnir að óbreyttu í meira en 9 milljarða. Ástæðurnar fyrir þessum mikla mun eru útgjöld, ákveðin af fyrrv. ríkisstjórn eftir að fjárlög voru afgreidd en á síðustu stjórnardögum hennar var m.a. gengið frá samningum um skólabyggingar og fleira upp á milljarða króna. Ástæðan er enn fremur kjarkleysi fyrrv. ríkisstjórnar við að standa við þann sparnað og þá tekjuöflun sem ákveðin hafði verið og loks er ástæðan vanáætlanir í fjárlögum. Samkvæmt fjárlögum var gert ráð fyrir að ríkissjóður þyrfti að taka tæplega 6 milljarða kr. að láni innan lands til eigin fjármögnunar. Nú bendir flest til þess að lánsfjárþörf ríkissjóðs verði tvöfalt meiri eða yfir 13 milljarðar á árinu ef ekki verður gripið til sérstakra aðgerða. Til viðbótar lánsfjárþörf ríkissjóðs þarf opinbera húsnæðiskerfið á rúmlega 20 milljarða lántöku að halda að óbreyttu. Samanlagt má því gera ráð fyrir að lánsfjárþörf hins opinbera sé 33 -- 34 milljarðar kr. í ár í stað 23 -- 24 milljarða eins og fjárlög gerðu ráð fyrir. Með öðrum orðum, ef ekkert verður aðhafst hefur lánsfjárþörf ríkisins aukist um 10 milljarða kr. Þessar tölur, þessi vandi sem fyrrv. ríkisstjórn lætur eftir sig segir þó ekki nema hluta sögunnar. Á sama tíma og fyrrv. ríkisstjórn lofaði sífellt að taka að sér ný verkefni sem ríkið átti að fjármagna með innlendri lántöku sveikst hún um að afla fjárins. Þetta hefur leitt til þess að við stjórnarskiptin um sl. mánaðamót var yfirdráttur í Seðlabanka yfir 9 milljarðar sem er þrefalt hærri upphæð en á sama tíma árið áður. Slík skuldasöfnun jafngildir í raun erlendri lántöku og hefur nákvæmlega sömu þensluáhrif í efnahagskerfinu. Á sama tíma og þetta var að gerast leyfir fyrrv. fjmrh. sér að auglýsa á kostnað ríkisins að honum hafi tekist að koma í veg fyrir erlendar lántökur og að staða ríkisfjármálanna sé í góðu lagi. Slík er bíræfni sjónhverfingamannsins Ólafs Ragnars Grímssonar, þess hins sama sem áðan reyndi fyrir sér í þessum ræðustól með því að telja okkur trú um að hvítt sé svart og svart sé hvítt. Hver er svo ástæðan fyrir þessum miklu umskiptum í lánsfjáröflun ríkissjóðs? Að mati sérfræðinga er ástæðan fyrst og fremst sú að fyrrv. ríkisstjórn neitaði að viðurkenna þá staðreynd að raunvextir á lánsfjármarkaðinum höfðu hækkað. Forsrh. og fjmrh. fyrrv. ríkisstjórnar virtust trúa því að hægt væri að tala vextina niður eða berja þá niður með handafli. Árangurinn af þessari trú þeirra félaga lýsir sér m.a. í því að eyðslan hefur aukist til muna og sparnaður hrunið. Tölurnar eru stórar. Ríkið þarf 10 þús. millj. kr. meira í sinn hlut á árinu á sama tíma og sparnaður er 12 þús. millj. kr. minni en áður var talið. Nú er svo komið að allur nýr sparnaður landsmanna er langt frá því að duga fyrir þörfum ríkisins og þá er ekkert verið að hugsa um lánsfjárþörf fyrirtækja og heimila í landinu. Fyrrv. fjmrh. hélt blaðamannafund daginn fyrir stjórnarskiptin þegar honum var ljóst að ný ríkisstjórn tæki við daginn eftir. Þrátt fyrir fyrirliggjandi upplýsingar í ráðuneytinu hélt hann því fram á þeim fundi að horfurnar í rekstri ríkisins samrýmdust áformum fjárlaga. Vitneskjan var til í fjmrn., staðreyndin var til, en fyrrv. fjmrh. vildi ekki koma réttum upplýsingum til skila. Ólafur Ragnar Grímsson verður að svara nokkrum spurningum ef hann ætlast til þess að það sé yfirleitt tekið mark á honum. 1. Hvernig ætlaði ráðherrann fyrrv. að ná hallanum niður í fjárlagatöluna? Þar munar um 5 milljörðum kr. 2. Ætlaði hann að hækka skatta? Hvaða skatta og hve mikið? Sem dæmi má nefna að það þarf að hækka virðisaukaskatt um 3 prósentustig til að afla nægilegra tekna til að brúa bilið. Slíkt mundi hækka framfærslukostnað heimilanna um 2%. 3. Ætlaði hann að skera niður útgjöld? Hvaða útgjöld? 4. Ætlaði hann að falla frá því að nota þær heimildir sem þáv. ríkisstjórn hafði aflað sér? Hvernig ætlaði fyrrv. ráðherra að afla lánsfjár ef hann vildi ekki hækka raunvexti spariskírteina? Og ef ætlunin var að grípa til aðgerða eins og Ólafur Ragnar Grímsson sagði hér áðan, af hverju gerði hann það ekki fyrir kosningar? Hvernig stendur á því að maðurinn greip ekki til aðgerða fyrir kosningar? Við þann viðskilnað fyrrv. ríkisstjórnar sem nú blasir við er það skylda Ólafs Ragnars, og reyndar einnig Steingríms Hermannssonar, að svara þessum spurningum málefnalega ef þeir vilja láta taka sig alvarlega. Sú mynd sem ég hef verið að lýsa hér af ástandi ríkisfjármálanna er mjög dökk og miklu skuggalegri en flestir gátu átt von á. Ég vil ekki líta þannig á að ráðherrar í fyrrv. ríkisstjórn hafi vísvitandi ætlað sér að koma efnahagslífinu á vonarvöl. Það breytir því hins vegar ekki að óstjórnin í ríkisfjármálum og peningamálum er efnahagsvandi sem grafið hefur undan forsendum þeirrar sáttargerðar sem verkalýðshreyfingin og vinnuveitendur gerðu á síðasta ári og þáv. ríkisstjórn lofaði að virða. Með aðgerðum sínum hefur fyrrv. ríkisstjórn sett efnahagslífið úr jafnvægi á nokkrum mánuðum þannig að grípa verður til viðnámsaðgerða nú þegar til að koma í veg fyrir verstu afleiðingarnar. Svigrúm ríkisstjórnarinnar til aðhaldsaðgerða á þessu ári er takmarkað. Fjárlagaárið er nærri hálfnað. Þá gengust stjórnvöld undir skuldbindingar í tengslum við framlengingu kjarasamninga sl. haust sem enn þrengja möguleika ríkisstjórnarinnar. Aðgerðirnar munu því fyrst og fremst beinast að því að draga úr lánsfjárþörf ríkissjóðs og annarra opinberra aðila og freista þess að efla innlendan sparnað. Ríkisstjórnin hefur því ákveðið að hækka vexti af spariskírteinum ríkissjóðs um 1,5 -- 1,9%. Jafnframt verða niðurgreiddir vextir Byggingarsjóðs ríkisins hækkaðir samkvæmt fyrirliggjandi tillögu stjórnar Húsnæðisstofnunar. Þessar aðgerðir eru að sjálfsögðu ekki frekar brot á þjóðarsáttinni en þegar síðasta ríkisstjórn, ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar og Ólafs Ragnars Grímssonar, hækkaði vexti sl. sumar og sl. haust. Maður getur spurt þessa herramenn: Voru þeir þá viljandi að splundra þjóðarsáttinni, nokkrum mánuðum eftir að hún var gerð? Það er ekki málefnaleg röksemd sem kemur fram í slíkum ummælum. Ríkisstjórnin vonast til að þessar aðgerðir mæti skilningi og hljóti stuðning allra þeirra sem vilja halda verðbólgunni í skefjum og ná á ný jafnvægi og stöðugleika í efnahagslífinu. Og þessar aðgerðir verða lagðar fram í skýrslu á morgun og verða ræddar í framhaldi þeirra umræðna sem hér hafa hafist í kvöld. Við verðum að hafa það í huga Íslendingar að ekki er hægt að gera alla hluti í einu. Eina leiðin til að koma í veg fyrir skattahækkanir er að hægja á ferðinni, draga úr eyðslunni og sýna ráðdeild og sparsemi. Í þeim efnum ber ríkinu að ganga á undan með góðu fordæmi. Góðir áheyrendur. Meginmarkmið ríkisstjórnarinnar er að rjúfa kyrrstöðu og auka verðmætasköpun í atvinnulífinu og að tryggja stöðugleika í efnahagslífi þjóðarinnar. Ríkisstjórnin stefnir jafnframt að því að aðlaga íslenskt efnahagslíf að Evrópu framtíðarinnar. Til að ná þessum markmiðum skiptir miklu máli hvernig haldið verður á ríkisfjármálunum á næstunni. Ég hef hér rætt um brýnustu aðgerðir í þessum efnum. Þegar horft er til lengri tíma er m.a. nauðsynlegt að skattlagning fyrirtækja verði samræmd því sem gerist með samkeppnisþjóðum og draga þarf úr umsvifum ríkisins. Til þess að svo geti orðið mun ríkisstjórnin breyta ríkisfyrirtækjum í hlutafélög, hefja sölu þeirra þar sem samkeppni verður við komið, breyta þjónustustofnunum í sjálfstæðar stofnanir og bjóða út verkefni í ríkisrekstri. Á grundvelli stefnu frelsis og valddreifingar ætlar ríkisstjórnin í samvinnu við þjóðina að rjúfa kyrrstöðuna, treysta atvinnulífið og efla hagsæld hér á landi. --- Góðar stundir.

Halldór Ásgrímsson : Herra forseti. Góðir áheyrendur. Þeir flokkar sem störfuðu í fráfarandi ríkisstjórn fengu meirihlutafylgi þjóðarinnar til að halda starfi sínu áfram. Þrátt fyrir það hikaði Alþfl. ekki við að mynda ríkisstjórn með Sjálfstfl. og hafði í reynd ekki fyrir því að taka þátt í samtölum í því skyni við aðra flokka. Það var alveg ljóst að ákvörðun þessa efnis var löngu tekin og aðeins formsatriðin eftir að kosningum loknum. Við sem höfum lagt okkur fram um að ná málefnalegri samvinnu við Alþfl. höfum vissulega orðið fyrir vonbrigðum en það er alrangt hjá hæstv. umhvrh. að við séum grátklökkir af reiði eða súrir. Að því fólki verður hann að leita annars staðar og kannski er það í hans eigin flokki. Formaður flokksins hafði nefnilega ekki haft fyrir því að segja þessu fólki að hann geymdi íhaldið í brjósti sér sem fyrsta áfangastað að kosningum loknum. En hvað um það, ríkisstjórnin er staðreynd og þeir sem að henni standa hafa gert upp hug sinn. Ég botna ekkert í formanni Alþfl. að vera að eyða tíma sínum í það hér í kvöld að afsaka þetta. Honum væri nær að eyða honum í það að kynna stefnu ríkisstjórnarinnar. Einmitt hér í kvöld ætlaði hin nýja ríkisstjórn Íslands að gera þjóðinni grein fyrir ætlunarverkum sínum og stefnu. Má vera að einhverjir séu einhverju nær, en í mínum huga er afar margt óljóst eftir að hafa hlýtt á stefnuræðu forsrh. og ræðu utanrrh. Forsrh. talar um afar vonda afkomu og fjmrh. jafnframt. Eru atvinnuvegir þjóðarinnar reknir með tapi? Nei, þar er víðast hvar umtalsverður hagnaður. Eru viðskiptakjör að versna? Nei, þau fara batnandi. Með vaxandi framleiðslu atvinnuveganna og bættri afkomu fyrirtækja eru allar forsendur til að skapa þegnum þjóðfélagsins góða afkomu ef rétt er á málum haldið. Vissulega eru úrlausnarefnin mörg eins og ávallt áður. Það vissu allir sem vildu vita að eitt mikilvægasta viðfangsefni nýrrar ríkisstjórnar yrði að hemja útgjaldaþenslu í ríkisbúskapnum. Auðvitað vissu sjálfstæðismenn það líka og nægir að vitna til umræðu þeirra við afgreiðslu fjárlaga og lánsfjárlaga. En hvað sögðu þeir í kosningabaráttunni? Þeir lofuðu lækkun skatta. Hverju lofa þeir nú? Óbreyttum sköttum. Hver er svo líkleg niðurstaða? Enginn veit, en hún gæti allt eins orðið hækkun skatta í einu eða öðru formi. Við framsóknarmenn höfum gert okkar ljósa grein fyrir því að það þarf mikið aðhald í ríkisfjármálum og við erum andvígir loforðum um aukin ríkisútgjöld og ný verkefni á vegum ríkisins sem ekki er til fjármagn fyrir. Við lofuðum heldur ekki skattalækkunum vegna þess að við vissum í stórum dráttum hvernig ástatt var í ríkisfjármálum þótt það sé vissulega rétt að það sé verra en við höfðum upplýsingar um. Við erum jafnframt andvígir takmarkalausri útgáfu skuldabréfa eins og húsbréfa með ríkisábyrgð þegar ekkert stendur þar að baki. Þessi bréf stefna nú í 25% afföll og jafnvel meira sem fæstir geta staðið undir. Ríkisstjórnin hefur gripið til þess ráðs að hækka vextina í stað þess að auka aðhald í ríkisfjármálum og á peningamarkaði. Með því eru vextir hér orðnir mun hærri en gengur og gerist í helstu samkeppnislöndum okkar. Það mun draga úr möguleikum atvinnulífsins til að bæta kjör og jafnframt hækka verðlag og draga úr kaupmætti. Með því er verið að kalla á aukna eftirspurn eftir erlendu lánsfé. Innlendur sparnaður vex ekki með sífellt hærri vöxtum þegar raunvextir eru komnir á það stig sem er hér á landi heldur með stöðugleika í efnahagslífinu. Vaxtahækkun nú er að mínu mati ekkert annað en skaðlegt fálm. En hvað hefur einkum orðið til að bæta ástandið í íslensku atvinnulífi fyrir utan skynsamlega kjarasamninga sem byggja á launahækkun í takt við aukna verðmætasköpun? Svarið liggur ekki síst í bættri afkomu sjávarútvegsins og annarra atvinnugreina en sjávarútvegurinn hefur gengið í gegnum miklar skipulagsbreytingar. Þær hafa leitt til aukinnar hagkvæmni sem getur orðið enn meiri ef hann fær að halda því starfsumhverfi sem honum hefur verið skapað. Lögin um stjórn fiskveiða, Hagræðingarsjóð og Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins mynda ekki síst þetta starfsumhverfi. Sjútvrh. segir sem betur fer að ekki standi til að breyta miklu. Formaður Alþfl. segir hins vegar að breytingar verði framkvæmdar og forsrh. talar óljóst í þessu máli. Ríkisstjórnin segist ætla að skipa sérstaka nefnd manna með fullu jafnræði stjórnarflokkanna til að endurskoða stefnuna. Hvað þýðir þetta? Á nefndin ekki að lúta forustu sjútvrh.? Eða eiga formenn flokkanna að stjórna henni á jafnræðisgrundvelli? Eiga samtök hagsmunaaðila í sjávarútvegi ekki að eiga neina aðild að endurskoðuninni? Á stjórnarandstaðan á Alþingi ekki að eiga aðgang að þessu máli? Hvað stendur skrifað á minnisblöðin utan úr Viðey um þetta mál? Er eitthvert heiðursmannasamkomulag líka um það? Hvenær fá menn að sjá þau og það samkomulag þannig að einhver vissa geti ríkt um starfsumhverfi þessarar mikilvægustu atvinnugreinar landsmanna? Á að afnema lögin um Hagræðingarsjóð og Verðjöfnunarsjóð eins og Sjálfstfl. hefur lofað? Er það meðal svokallaðra ólaga sem forsrh. nefndi og hyggst afnema? Allar þessar spurningar brenna á þeim sem vinna í greininni og ekki verður unað við það að fá óljós og ósamstæð svör. Alþfl. virðist því miður ekki skilja að góð afkoma í sjávarútvegi er forsenda framfara um allt land. Hann vill leggja sérstakan skatt á sjávarútveginn og hefta þannig framfarir og bætt kjör innan hans. Hvað á utanrrh. við þegar hann segir að arðurinn þurfi að skila sér til þjóðarinnar sem heildar? Voru þetta ekki rök þjóðnýtingarmannanna hér áður fyrr? Ég veit ekki betur en utanrrh. hafi lært þessi rök í erlendum háskólum og sé einn af þeim fáu hér innan dyra sem hafa aðhyllst þessa stefnu um alllangan tíma. Er það eitthvert sérstakt vandamál þessarar þjóðar að sjávarútvegurinn hefur nú nokkurn hagnað upp í miklar skuldir í stað tapreksturs áður? Þurfa menn að fá einhverja glýju í augun, eins og utanrrh. ávallt, að þessir peningar séu betur staddir í ríkiskassanum? Framsfl. vill byggja á þeim grunni sem hefur verið lagður af ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar. Flokkurinn óttast að núverandi ríkisstjórn hafi hvorki vilja né burði til að gæta þess sem áunnist hefur. Þjóðarsáttin er umgjörð efnahagsmála sem verður að ganga fyrir öðrum markmiðum í þjóðfélaginu. Sú sátt verður ekki varðveitt með vaxtahækkunum og vanefndum samninga. Sú sátt verður ekki haldin nema með hagkvæmum rekstri sjávarútvegsins og annarra atvinnugreina sem eykur verðmætasköpunina í þjóðfélaginu og þar með ráðstöfunarfé samfélagsins. Þjóðarsáttin verður heldur ekki framkvæmd nema með þátttöku bænda og fyllsta tillit verði tekið til hagsmuna þeirra. Þjóðarsáttinni verður ekki fram haldið nema svigrúm sem skapast til bættra kjara verði notað til að auka kaupmátt þeirra sem minnst hafa í sinn hlut. Umfram allt þarf að ríkja stöðugleiki og vitneskja um starfsumhverfi atvinnuveganna þannig að hægt sé að sækja óhikað fram á veg og skapa launþegum betri lífsskilyrði án ótta við að formenn stjórnarflokkanna raski forsendum efnahagslífsins með ótímabærum breytingum. Við styðjum samningsumleitanir um Evrópskt efnahagssvæði á grundvelli þeim sem markaður var af fyrri ríkisstjórn. Við styðjum allar nýjungar í atvinnulífi landsmanna sem skila þjóðarbúinu hagkvæmni og framförum hvort sem er á sviði almenns atvinnulífs eða stóriðju. Ríkisstjórnin tók við góðu búi sem getur skilað miklu ef rétt er á haldið. Við viljum í stjórnarandstöðu vinna að framlengingu þjóðarsáttar en vörum við fyrstu sporum hinnar nýju stjórnar. Sú samstaða sem tekist hefur er jafnviðkvæm og vorgróðurinn sem er að lifna og treystir á sól og vatn. Hvort ríkisstjórnin getur viðhaldið þeirri umgerð sem þjóðarsáttin treystir á getur tíminn einn leitt í ljós. Við munum veita þessari ríkisstjórn aðhald af öllum mætti og biðjum góða vætti þessa lands að hjálpa okkur í því mikilvæga hlutverki því ekki mun af veita.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Sighvatur Björgvinsson) : Virðulegi forseti. Allar þær stofnanir sem koma að lána - og peningamálum eru sammála um að vaxtahækkun var óhjákvæmileg. Ríkisstjórnin hefur ekki gert annað en skrá það sem orðið var. Málsvarar stjórnarandstöðunnar hér í kvöld hafa ráðist að henni og gagnrýnt hana fyrir það. Hver er þeirra eigin saga í þeim málum? Í fyrra ákvað þáverandi fjmrh. að hækka vexti á ríkisvíxlum um 12%. Var það fyrsta tilræðið við þjóðarsáttina? Í fyrra ákvað sami maður að hækka vexti á spariskírteinum ríkissjóðs upp í rúmlega 7%. Var það annað tilræðið við þjóðarsáttina? Svarið við báðum þessum spurningum er nei. Þetta voru óhjákvæmilegar aðgerðir sem skiluðu þeim árangri að þessi vaxtahækkun var aðeins um tímabundið skeið þar til unnt var að lækka vextina á ný. Og það er það sama sem þessi ríkisstjórn er nú að gera. Skyldi það vera af vonsku hennar einni saman eða af tilviljun að menn neyðast til að taka þessar ákvarðanir nú? Lánsfjárþörf ríkisins, eins og hæstv. fjmrh. sagði hér áðan, er við viðskilnað hæstv. fyrrv. fjmrh. í fjmrn. orðinn 10 milljörðum kr. meiri en hún var fyrir fjórum árum síðan. Lánsfjárþörf ríkissjóðs í hlutfalli af landsframleiðslu hefur tvöfaldast í valdatíð hans. Þetta er ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin komst ekki hjá því að grípa til þess úrræðis að viðurkenna það sem orðið var í hans eigin valdatíð. Sé um að ræða tilræði við þjóðarsátt, þá er tilræðismaðurinn hæstv. fyrrv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson sem skildi þannig við sitt ráðuneyti að er einsdæmi. Það er einsdæmi að fjmrh. skilji þannig við ráðuneyti sitt að standa í háværum deilum við sitt eigið starfsfólk síðustu dagana í ráðuneytinu um viðskilnaðinn. Ég man ekki eftir öðrum fjmrh. sem hefur deilt við sitt eigið starfsfólk um sinn viðskilnað. Forráðamenn Alþb. og þá ekki síst formaður þess hafa farið hamförum gegn Alþfl. eftir stjórnarskiptin. Þessi hæstv. ráðherra, sem allir vita að stóð sjálfur í viðræðum við forustumenn í Sjálfstfl. fyrir kosningar um möguleika á samstarfi þessara tveggja flokka eftir kosningar. Og hann talar um sameiningu jafnaðarmanna. Var það sameining jafnaðarmanna sem vakti fyrir hv. þm. þegar hann gekk til liðs við varaformann Sjálfstfl. um stjórnarmyndun veturinn 1980? Var það sameining jafnaðarmanna sem vakti fyrir þessum hæstv. fyrrv. ráðherra þegar hann fyrir kosningar reyndi að þvælast fyrir fótum iðnrh. Alþfl. í álmálinu, gera lítið úr ráðstöfunum félmrh. Alþfl. í húsnæðismálum og koma landráðastimpli á formann Alþfl. í Evrópumálum? Og var það sameining jafnaðarmanna, svo að vikið sé að félögum hans sem hafa tekið undir þennan söng, var það um jafnaðarstefnuna og sameiningu jafnaðarmanna sem hæstv. fyrrv. menntmrh. var að nema í leshringunum hjá Brynjólfi Bjarnasyni sællar minningar eða í kennslustundunum hjá Óla komma, sem hann hefur sjálfur sagt að hafi verið sú besta og mesta stjórnmálafræðsla sem hann hefur fengið um sína daga? Alþb. á ekkert veð í Alþfl. Alþfl. var ekki stofnaður og er ekki starfræktur til þess eins að þjóna því sem Alþb. vill. Við eigum skyldur við okkar flokk, við okkar stefnu og við okkar fólk og það er á grundvelli þessarar skyldu sem við tökum okkar ákvarðanir en ekki á grundvelli þess hvað aðrir flokkar og aðrir stjórnmálaforingjar vilja. Virðulegi forseti. Mikil og erfið verkefni blasa við ríkisstjórninni. Það verða að nást samningar sem tryggja Íslendingum tollfrjálsan aðgang að mörkuðum Evrópubandalagsins fyrir fiskafurðir. Það er okkar stærsta byggðamál því það er forsendan fyrir því að hægt verði að byggja upp hér á landi öflugan úrvinnsluiðnað úr hráefnum landsbyggðarinnar. Það verður að takast að virkja orkulindirnar svo að orkan í iðrum jarðar og aflið í fossum og fallvötnum geti skilað íslensku þjóðinni bættum kjörum og betra mannlífi. Það verður að rjúfa þá múra ófrelsis sem einangrunarsinnar hafa hlaðið utan um íslenska þjóðríkið og valda því m.a. að margar nauðsynjar dagslegs lífs eru dýrari á Íslandi en á nokkru öðru byggðu bóli. Og það verður að sjá til þess að atvinnulíf og viðskiptahættir í landinu megi þróast með eðlilegum hætti þannig að réttur neytendanna til að velja og hafna sé virtur. Það verður að tryggja að ákvæði 1. gr. laga um stjórn fiskveiða um sameign allrar íslensku þjóðarinnar á fiskimiðunum sé virt þannig að landsmenn allir fái að njóta landkosta síns eigin lands í stað þess sem ella verður að auðlegð Íslands og Íslendinga færist í hendur fárra. Þetta eru þau mál sem varða íslensku þjóðina miklu meiru en deilur um það hvort Framsfl. og Alþb. hefðu fremur átt að setjast inn í Stjórnarráðið en Alþfl. og Sjálfstfl. Það kemur í hlut ríkisstjórnarinnar að hafa forustu um að takast á við þessi viðfangsefni framtíðarinnar og vonandi ber hún gæfu til þess að ná samstöðu um hvernig það verður gert. Menn geta svo auðvitað haft uppi um það illspár og úrtölur eins og stjórnarandstaðan. En við skulum einnig vera minnug þess sem Stephan G. sagði að ,,falin er í illspá hverri ósk um hrakför sýnu verri``. Mér finnst þess gæta um of að slíkar óskir um sýnu verri hrakfarir séu faldar í hverri illspá stjórnarandstöðunnar. Hitt bið ég menn að íhuga í ljósi reynslunnar að ef ekki tekst með samstarfi Alþfl. og Sjálfstfl. að ryðja úr vegi gömlum fordómum, að opna fyrir nýjum straumum frelsis og framfara, ef ekki tekst í samstarfi þessara flokka að ryðja nýjar brautir í atvinnumálum, í utanríkisviðskipta - og gjaldeyrismálum, í peninga - og lánamálum með auknu frjálsræði og samkeppni með hag neytendanna fyrir augum, hverjir eiga þá að vinna það verk? Eru það Framsfl. og Alþb. sem eru báðir flokkar hins óbreytta ástands? Virðulegi forseti. Það bíður ríkisstjórnarinnar að leysa margvíslegan, bráðan vanda, vanda ríkisfjármálanna sem eru í kaldakoli, vanda þess að innlendur sparnaður dregst nú ört saman, þann vanda að þjóðinni hefur verið lofað meiru í útgjöldum og þjónustu hins opinbera en nemur því fé sem skattgreiðendur treysta sér að leggja til. Úrlausn þessara vandamála er mest aðkallandi og því mun bera meira á þeim en mörgu öðru. En ég ítreka það álit mitt að jafnvel þótt hér sé um að ræða mikið og stórt verkefni, þá er þetta ekki meginviðfangsefni ríkisstjórnar Alþfl. og Sjálfstfl. heldur hitt, sem er meginviðfangsefni samstarfs þessara tveggja flokka, að vísa Íslandi og Íslendingum veginn inn til nýrrar aldar með því að ljúka þeim viðfangsefnum nýsköpunar í atvinnumálum, efnahagsmálum, utanríkisviðskiptamálum og peninga - og lánamálum sem samstarf þessara tveggja flokka á að geta skilað. --- Góðar stundir.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Alþingi Íslendinga stendur nú á merkum tímamótum. Á undanförnum tveimur og hálfu ári hefur farið fram umfangsmikil breyting á öllu verklagi þingsins, starfsmannahaldi, fjárreiðum þess og eignum og þegar næsta þing kemur saman mun Alþingi væntanlega starfa í einni málstofu. Þessar umfangsmiklu breytingar hafa farið fram í góðu samstarfi við alla hv. þm. og vil ég nota þetta tækifæri til að þakka það og einnig þeim fyrrv. hv. þm. sem nú eru horfnir af þingi og mál mitt kunna að heyra. Þessum staðreyndum hefur engum dottið í hug að mótmæla, enda blasa þær við hverjum manni sem í þetta hús kemur. Ástæða þess að um þær eru engin ósannindi höfð í frammi er trúlega sú að innri styrkur hins háa Alþingis nýtist landsmönnum fremur óbeint en beint og því engin hætta á að þeir sem að þessu verki stóðu njóti þess í atkvæðamagni í kosningum. Annað er hins vegar uppi á teningnum þegar verk fráfarandi ríkisstjórnar eru metin og gildir þá einu hver sú ríkisstjórn var. Þá er barist um hylli fjöldans og hvergi skeytt um heiðarleika í þeim málflutningi. Og það sem einkennilegra er, engin ráð eru fyrir því gerð að landsmenn viti e.t.v. betur og því síður er litið til óska þeirra þegar ný stefnuræða er flutt. Nú vill svo til að fyrir liggur ný skoðanakönnun Félagsvísindastofnunar Háskólans um þau áhersluatriði sem fólki eru efst í huga um þessar mundir og hvaða kröfur eru gerðar til hinnar nýju ríkisstjórnar. Það er ekki að heyra að hæstv. forsrh. hafi lagt eyrun við þeim niðurstöðum fólksins í landinu því að í hugum manna skipa umhverfismálin efsta sætið. Um þann málaflokk fann ég ekki orð í stefnuræðu þeirri sem hér var flutt, ekki orð, enda féll ráðuneyti umhverfismála átakalaust í hlut Alþfl. Jöfnun lífskjara skipar annað sæti en hæstv. forsrh. margítrekar í stefnuræðu sinni að ríkisstjórnin geti orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,ekki hvers manns vanda leyst``, bara sumra. Hann ætlar að auka einkavæðingu, selja ríkisfyrirtæki og draga úr almannaþjónustu og segir sig sjálft á hverjum það bitnar. Skyldu það ekki vera þeir sem minnst mega sín að vanda? Í stefnuræðunni kemur hins vegar ekki fram hvar á að skera niður í samfélagsþjónustunni. Í heilbrigðiskerfinu, í skólakerfinu? Við vitum það ekki. Þó er boðað að breyting verði á tilhögun húsnæðislána en um það verður ekki rætt hér í kvöld vegna þess að skýrsla hæstv. fjmrh. um það efni verður lögð fram á morgun. Hún verður lögð fram daginn eftir að umræður um stefnuræðu fara fram og bið ég menn að taka eftir þessu. Það er slæmt að heyra ekki hæstv. félmrh. skýra þær aðgerðir hér í kvöld. Við heyrðum hins vegar í útvarpsfréttum og sjónvarpsfréttum í kvöld að hækka eigi vexti af húsnæðislánum. En íbúðakaupendur geta verið rólegir. Þeir fá hækkunina bætta síðla næsta árs og segir sig sjálft hver huggun það er fátæku fólki sem er að reyna að koma sér þaki yfir höfuðið. Í skoðanakönnuninni umræddu biður fólk ekki um skattalækkun, ekki um skattalækkun sem hæstv. forsrh. er svo hugleikin. Fólk biður um hækkun skattleysismarka fyrir þá sem lægst launin hafa. Fólk biður ekki um skattalækkun fyrir alla. Það biður um aukna leikskólaþjónustu og öryggi fyrir börnin sín eftir að skóla lýkur. Um það áhersluatriði er ekki orð í stefnuræðu hæstv. forsrh. Áhersluatriði hans eru því órafjarri vilja fólksins í landinu. Fólkið í landinu vill áframhaldandi stöðugleika í efnahagsmálum svo að hjól atvinnuveganna stöðvist ekki á nýjan leik eins og þau gerðu síðla árs 1988. Og fólkið í landinu veit að síðustu ríkisstjórn tókst að gera það sem engri ríkisstjórn hefur tekist í áratugi, að eyða verðbólgunni. Henni tókst einnig að bæta viðskiptakjörin og þess vegna krefjast nú launþegasamtökin í landinu hækkaðra launa. Sú mynd sem dregin er af stöðu efnahagsmála í þessu dæmalausa plaggi, stefnuræðunni, er eins og lélegur skólastíll og minnir á tilsvar ungs laganema með kímnigáfu í nýútkomnu stúdentablaði, en hann er spurður í lok viðtals: ,,Og framtíðin?`` Svar: ,,Davíð Oddsson.`` Hvernig má það svo vera að hæstv. forsrh. og flokkur hans fær það kjörfylgi sem nægir honum til að véla Alþfl. til að mynda með sér ríkisstjórn? Jú, svarið er einfalt. Vinur litla mannsins, Borgfl. sálugi, fór aftur heim til flokksins sem hafði enga stefnu fram að færa fyrir kosningarnar og hefur ekki enn. Alþfl. fékk kjörfylgi sitt til þess að fyrrv. ríkisstjórn héldi áfram því starfi að þeim málefnum sem þjóðin óskar sér heitast, en það vill svo til að ef menn skoða kosningaplögg Alþb., þá voru einmitt þau málefni sem fólkið í landinu vill höfuðáhersluatriði Alþb. í þessum kosningum. Gallinn er bara sá að hin nýja ríkisstjórn hefur engan áhuga á þeim ef marka má stefnuræðuna. En hin nýja ríkisstjórn er staðreynd og ég tek auðvitað undir það að henni óska ég þjóðarinnar vegna alls hins besta. En það tókst að blekkja kjósendur. Við getum aðeins horft forviða á þá hv. þm. sem fegurstu draumana höfðu um öflugan flokk jafnaðarmanna og félagshyggjufólks, andstæðinga hringamyndunar og flutnings fjármagns á æ færri hendur í þjóðfélagi okkar, þá sem skrifuðu langar greinar um kolkrabbann sem teygir klærnar um allt samfélagið og eirir engu. Hvar er samviska þeirra stödd? Og kolkrabbinn er samur við sig. Veit formaður þingflokks Alþfl., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hverjum hæstv. landbrh. fól að gera úttekt á stöðu fiskeldis í landinu þó að nýleg úttekt lægi fyrir? Úttekt á þessu hjartabarni hv. þm. Einhvern tíma hefði hv. þm. farið nokkrum orðum um frænda hæstv. landbrh. og tekið upp í sig, en það gerir hann ekki lengur. Nú er Alþfl. líka reiðubúinn að fórna þjóðarsátt um hagsmuni fólks og fyrirtækja með vaxtahækkun til þess að styrkja einkahagsmuni lítils hluta þjóðarinnar á kostnað fólksins sem fjárins aflar. Ríkisstjórnin aðhyllist þau vestrænu viðhorf í atvinnumálum sem best hafa dugað þjóðum hins frjálsa heims, og er þá orðrétt vitnað til stefnuræðu. Skyldi sú atvinnustefna bera í sér þær milljónir atvinnulausra sem byggja þessi frjálsu ríki? Ég ætlast ekki til svars. Skyldi sú atvinnustefna líka bera í sér þær milljónir atvinnulausra í Bandaríkjum Norður - Ameríku þar sem þjóðin býr nú við 20% ólæsi? Er það vestræn atvinnustefna sem hentar íslenskri þjóð? Ég ætlast ekki til svars. En að þessu sögðu hlýt ég að efast um hæfni þessarar hæstv. ríkisstjórnar til að fjalla um stöðu Íslands í nýrri Evrópu. Íslendingar hljóta að þurfa að stíga hvert skref í viðræðum um Evrópskt efnahagssvæði af mikilli varúð svo að við festumst ekki í Evrópubandalaginu áður en við fáum við ráðið. Hugmyndin um evrópska efnahagssamvinnu og Evrópubandalag er upphaflega byggð á hagræðingu á tilflutningi fjármagns. Hún er fólgin í því að gera stóru fyrirtækin stærri á kostnað hinna minni. Hún snýst fyrst og síðast um óheftan flutning vöru og vinnuafls, þjónustu og fjármagns milli aðildarríkjanna. En hún snýst líka um mótun sameiginlegrar efnahagsstefnu hinna einstöku ríkja og þar með ákveðið framsal á sjálfsforræði aðildarríkjanna. Við ákvarðanatöku um aðild að þessari samvinnu skal á það bent að norræn samvinna byggðist aldrei á hagsmunum í heimi stórfyrirtækja og viðskipta heldur á hagsmunum hvers einstaks íbúa í daglegu lífi. Hún byggist á mennt og menningu og sameiginlegum hagsmunum í þjóðlegri tilvist og andlegri reisn og ótvíræðu sjálfsforræði hinna einstöku þjóða. Efnahagsbandalagslöndin eiga langan veg ófarinn til að ná því velferðarstigi sem við búum við á Norðurlöndum. Í öllum viðskiptum við bandalag Evrópuríkja verður að stíga hvert skref af varkárni og ég treysti ekki þessari ríkisstjórn fyrir því verkefni. Það er ekki að sjá að Danir hafi efnast á veru sinni í Efnahagsbandalaginu, en þar ganga nú 300 þús. manns atvinnulausir. Sex og átta akbrauta Evrópuvegir eru fyrir fjármagn en ekki fólk. Hæstv. forseti. Ég er rétt að ljúka máli mínu. Kjörnir fulltrúar þjóðarinnar á hinu háa Alþingi eiga fram undan erfiða ákvarðanatöku sem hafa mun afgerandi áhrif á framtíð okkar allra. Kæruleysi og léttúð við gerð stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar er óvirðing við fólkið í landinu og þjóðhagslega hættuleg. Það er ekki verkefni okkar að fara með rangar staðreyndir og stóryrði hvert um annað, eins og hæstv. heilbrrh. hafði hér t.d. í frammi áðan, og blekkingar um stöðu þjóðarbúsins. Verkefni okkar er að skýra og skilgreina raunverulega stöðu þess og lýsa mönnum inn í framtíðina með það eitt að leiðarljósi að hér í landi megi þrífast gott og heilbrigt mannlíf sem allir eiga aðgang að. Í stefnuræðu hæstv. ríkisstjórnar er enga slíka framtíðarsýn að finna, því miður. --- Ég þakka áheyrnina.

Ingibjörg Sólrún Gísladóttir : Frú forseti. Góðir áheyrendur. Hæstv. forsrh. hefur flutt okkur stefnuræðu ríkisstjórnar sinnar. Fulltrúar stjórnarflokkanna hafa lagt á borð fyrir alþjóð það sem þeir hafa upp á að bjóða við upphaf stjórnarsetu. Í ljós hefur komið að það er engin veisla í farangrinum, það er ekkert sem nýnæmi er í né heldur nokkuð sem gefur kjarngóða undirstöðu. Stefnuræða hæstv. forsrh. var fyrir margra hluta sakir merkileg, ekki þó vegna þess sem þar var sagt heldur miklu fremur hins sem var ósagt látið. Í ræðunni var ekki minnst einu orði á heimilin og fjölskyldurnar í landinu og þau mál sem á þeim brenna, svo sem húsnæðismál og aðbúnað barna. Þar var ekkert að finna um mennta - eða menningarmál og hvergi voru umhverfismál nefnd á nafn. Samt eru þetta hin stórpólitísku mál í nútíð og framtíð sem bæði atvinnulíf og peningamarkaður ætti að lúta. Þetta eru þau mál sem þjóðinni finnst að ný ríkisstjórn ætti að leggja mikla áherslu á. Ný og viðamikil könnun Félagsvísindastofnunar sýnir þetta svo að ekki verður um villst. Samt skenkir forsrh. þeim ekki eina hugsun við samningu sinnar fyrstu stefnuræðu. Hann er ekki samstiga þjóð sinni. Stefnuræða hæstv. forsrh. bar það með sér að flugeldasýningunni miklu er lokið. Hin tilkomumiklu neyðarblys sem send voru á loft í tilefni kosninga eru slokknuð. Gleymd eru þau góðu fyrirheit sem gefin voru þegar blysunum var skotið á loft. Gleymd eru fögur orð um fórnir launafólks sem sjálfsagt þótti að verðlauna með kjarabótum að loknum kosningum. Gleymd eru orð hæstv. utanrrh. og formanns Alþfl. kvöldið fyrir kjördag þegar hann sagði: ,,Það er að koma góðæri. Launþegar þurfa að fá sinn réttmæta skerf fyrir þær fórnir sem þeir hafa fært. Þær hafa ekki verið til einskis. Inneignin er þarna.`` Fögur orð og fyrirheit hæstv. utanrrh. brunnu upp með síðustu kosningaflugeldunum. Inneignin sem launafólki var sagt að það ætti hvarf að mestu úr huga og munni stjórnmálamanna daginn eftir kjördag. Sama dularfulla hvarfið átti sér stað á síðum Morgunblaðsins. Svo seint sem á kjördag birtist þar Reykjavíkurbréf um hina margumræddu inneign. En eins og allir vita var blaðið þá í stjórnarandstöðu. Í bréfinu segir, með leyfi forseta: ,,Forsendur fyrir kjarabótum eru óumdeilanlega fyrir hendi. Ef t.d. talsmenn Vinnuveitendasambandsins tækju upp á því að halda því fram að svo væri ekki, mundu launþegar einfaldlega ekki leggja trúnað á orð þeirra vegna þess að staðreyndirnar blasa við.`` Hinn 8. maí sl. kveður aftur á móti við nokkurn annan tón, enda vill Morgunblaðið standa með afkvæmi sínu, viðreisnarstjórninni. Þann dag segir í leiðara blaðsins, með leyfi forseta: ,,Endurnýjun þjóðarsáttarsamninga stendur fyrir dyrum í haust. Spáð er að hagvöxtur verði aðeins 1% í ár. Það er því ekki mikið til skiptanna.`` Hvort eiga lesendur að trúa hæstv. ritstjórum Morgunblaðsins fyrir eða eftir kosningar? Hluti inneignarinnar sem hæstv. utanrrh. gerði að umtalsefni daginn fyrir kosningar er hinn svokallaði viðskiptakjarabati sem ríkisstjórn þessa sama ráðherra reynir nú að hafa af launafólki. Gekk hæstv. fjmrh. m.a. svo langt í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins í gær að fullyrða að hann væri ekkert bundinn af því sem gert var í febrúar á síðasta ári. Slík orð frá ráðherra eru siðlaus gagnvart almenningi sem á mikið undir afstöðu stjórnvalda og samkvæmni í stjórnarathöfnum. Persóna fjmrh. skiptir ekki máli. Stjórnvaldið er eitt og hið sama, embætti er eitt og hið sama. Þessu embætti ber að standa við sitt, því ber að standa við gerða samninga. Fulltrúar ríkisstjórnar og atvinnurekenda neita því ekki að það hafi orðið verulegur viðskiptakjarabati. Þeir vilja hins vegar ekki semja um að greiða hann á yfirstandandi samningstíma heldur nota hann sem viðspyrnu fyrir sig þegar til nýrra kjarasamninga kemur í haust. Það er sannfæring mín að fái þeir vilja sínum framgengt þýði það einfaldlega að atvinnurekendur og ríkisvald fái svigrúm til að hygla þeim sem hafa sterkasta samkeppnisstöðu á vinnumarkaði og þarf að friða með sporslum og greiðslum fram hjá samningum. Eftir sitja konur og aðrir þeir sem fá laun samkvæmt umsömdum töxtum. Þessi leikur hefur verið margendurtekinn og á sinn drjúga þátt í því að það hefur dregið sundur með konum og körlum í launum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og stefnuræðu hæstv. forsrh. kemur fram að ríkisstjórnin ætli fyrst að takast á við ríkisfjármálin og bæta verðmætasköpun í atvinnulífinu. Svo komi röðin að því að bæta lífskjörin. En hver trúir þessu? Þeir sem síðast sátu við stjórnvölinn sögðust fyrst ætla að ná niður verðbólgunni, svo átti röðin að koma að hinum tekjulægstu. Þetta urðu aldrei annað en orðin tóm. Og núna horfir launafólk á útbrunnu flugeldana sem sendir voru upp því til heiðurs fyrir mánuði síðan. Sá sígildi lærdómur blasir við að launþegum eru engar gjafir gefnar. Kjarabætur verða hvorki færðar þeim á silfurfati né taldar upp úr kjörkössum. Þær þarf að sækja. Í stefnu ríkisstjórnarinnar endurspeglast sú skoðun að aukin verðmætasköpun í samfélaginu sé forsenda aukinnar velferðar og bættra lífskjara. Meira magn er talið til marks um meiri gæði. Þessi viðhorf á ríkisstjórnarbænum koma ekki á óvart. Alþýðuflokksmenn háðu sína kosningabaráttu undir yfirskriftinni ,,Ísland í A - flokk``. Þeir líta með öðrum orðum svo á að land og þjóð sé ekki í þeim gæðaflokki heldur einhverjum sem neðar stendur. Núv. forsrh. lýsti því líka margsinnis yfir í kosningabaráttunni að sú hætta vofði yfir að Ísland yrði meðal fátækustu ríkja Evrópu við aldarlok ef Sjálfstfl. fengi ekki stjórnartaumana. Þvílíkar blekkingar og þvílíkur barlómur. Þjóðarauður Íslendinga er mikill. Hér eru gjöful fiskimið og verðmætar orkulindir. Hér býr menntuð og vinnusöm þjóð. Hér er landsframleiðsla og þjóðartekjur með því sem hæst gerist í vestrænum löndum og hér lifir fjöldi fólks í vellystingum praktuglega. Í samfélagi þjóðanna erum við svo sannarlega í A - flokki og við stöndum ekki á neinum þröskuldi fátæktar. Lífskjör fólks eru hins vegar mjög misjöfn hér á landi, lífsgæðunum er misskipt. Því verður ekki breytt með því að auka það sem við höfum úr að spila, heldur með því að stokka spilin og gefa upp á nýtt. Auðlegð okkar og fámenni ætti að gera okkur kleift að skapa hér fyrirmyndarþjóðfélag þar sem allir leggjast á eitt um að hlúa að einstaklingunum, þar sem hæfileikar hvers og eins fá notið sín og enginn er dæmdur úr leik. Það eina sem kemur í veg fyrir að við búum í slíku samfélagi er sérgæska og viljaleysi þeirra sem mest hafa. Þau rök heyrast gjarnan að margir sem hafa mikið umleikis hafi unnið hörðum höndum og lagt mikið á sig til að komast í álnir. Þetta er vissulega rétt. En það hafa fjölmargir aðrir gert líka en borið ólíkt minna úr býtum. Þá er okkur sagt að við því sé ekkert að gera. Misskipting gæða og tekna sé lögmál. Þannig hafi þetta alltaf verið og þessu verði ekki breytt. Nú síðast heyrðust orð í þessa veru sögð af formanni Vinnuveitendasambandsins. Það er vissulega á brattann að sækja þegar jöfnuður og jafnrétti er annars vegar en ef við játumst undir lögmál ójafnaðar og misréttis jafngildir það siðgæðisuppgjöf, þá beygjum við okkur undir vald nauðhyggjunnar sem segir að engu verði breytt, þeirrar nauðhyggju sem slævir réttlætiskennd og frumkvæði einstaklinganna. Frú forseti. Góðir áheyrendur. Í ræðu sinni sagði hæstv. forsrh. dæmisögu af Persakeisara sem lét hermenn sína hýða sjóinn þar sem hann vildi ekki hlýðnast honum. Í dag hlæja menn að oflátungshætti Persakeisara en fara þó sífellt að fordæmi hans. Mennirnir telja sig herra sköpunarverksins og beita náttúruna ofbeldi af ýmsu tagi í þeim tilgangi að brjóta hana undir sig, gera hana sér undirgefna. Þeir arðræna hana, spilla ásjónu hennar, draga úr sköpunarkrafti hennar og koma í veg fyrir að hún endurnýi sig. Allt er þetta gert í nafni hins góða, í nafni framfara, hagvaxtar og hagsældar. Allt er þetta gert í nafni þeirra svokölluðu vestrænu viðhorfa í atvinnumálum sem hæstv. forsrh. sagði ríkisstjórnina aðhyllast. Þó allir sem um véla séu sammála um að framtíð okkar byggist á að við sættum okkur við að minna sé betra, þá skipuleggja öll Vesturlönd framtíð sína út frá hinu gagnstæða. Evrópubandalagið og Evrópska efnahagssvæðið byggja t.d. tilveru sína á aukinni framleiðslu, aukinni neyslu og auknum hagvexti. Við verðum að snúa af þessari braut og eins og Vaclav Havel, forseti Tékkóslóvakíu, orðaði það: ,,Við verðum, án þess að skeyta um hæðnisraddir, að endurheimta gildismat okkar frá náttúruheiminum og játa þeirri leiðsögn hans sem við áður höfum afneitað. . . . Maðurinn verður að snúa aftur til sjálfs sín og ábyrgðar sinnar á heiminum.`` Góðir Íslendingar. Stjórnvöld mæðast í mörgu en eitt er nauðsynlegt, aðeins eitt. Það er að taka ábyrga afstöðu gagnvart framtíðinni. Það útheimtir aftur að við búum börnum okkar aðstæður sem eru líklegar til að efla þau til dáða og góðra verka síðar meir og það útheimtir að við skilum af okkur ekki minni höfuðstól í ómenguðu umhverfi og náttúruauðlindum en við fengum í arf frá fyrri kynslóðum. Aðeins þannig tryggjum við framtíð þessarar þjóðar. Ég þakka þeim sem á hlýddu. --- Góða nótt.