Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Kjartansson) Eins og sjest á nál. á þskj. 57, þá hefir allshn. ekki getað orðið á eitt sátt um frv. Hv 2. þm. Reykv. (JBald) vill leggja til, að frv. gangi fram, þó með breytingum, en sjerstakt nál. er þó ekki fram komið frá honum. Aðrir nefndarmenn leggja það til, að frv. verði felt. Jeg býst við, að það, sem komið hefir hæstv. stjórn til þess að leggja þetta frv. fyrir hv. deild, sje það, að á þinginu 1922 var samþ.till. til þál. frá þáverandi 1. þm. Árn. (EE), um að skora á hæstv. stjórn að endurskoða landbúnaðarlöggjöfina. Þar var m. a. minst á hjúalöggjöfina, en aðalefnið var hin önnur landbúnaðarmál, ræktunar- og ábúðarlögin. Það verður því varla sagt, að slík krafa hafi komið fram um þetta, frá þeim aðiljum, sem mál þetta snertir aðallega, sem sje bændum og vinnuhjúum, að það geti talist ástæða til þess að fara að breyta vinnuhjúalöggjöfinni. En einmitt slík krafa, sprottin af því, að gildandi lög þættu ófullnægjandi, væri eðlileg ástæða fyrir því, að þau yrðu endurskoðuð. Jeg hefi átt tal um þetta mál við ýmsa bændur, og hefir þeim öllum borið saman um það, að ónauðsynlegt sje að breyta lögum þeim, sem hjer er um að ræða, og að það sje sjerstaklega óheppilegt, þar sem nú sjeu miklir erfiðleikar á því að fá vinnuhjú í sveitum. Og ekki verður það heldur sjeð, að óskir hafi komið fram um breytingar á þessari löggjöf frá hinum aðiljanum, vinnuhjúunum. Samband þeirra og húsbænda byggist nú að mestu á fullkomnu samningafrelsi, og verður það að teljast bæði eðlilegast og báðum aðiljum hagkvæmast. Það er rjett, sem hæstv. atvrh. (KlJ) hefir tekið fram, að hjúatilskipunin sje orðin gömul, en það stendur líkt á með hana sem mörg önnur lög frá sama tíma, að til þeirra hefir verið óvenjulega vel vandað. Þessvegna hefir henni heldur ekki verið breytt síðan, því jeg tel ekki til verulegra breytinga ákvæðin í fátækralögunum, sem eru nokkru fyllri. Það bendir og á það, hvað skýr og glögg ákvæði þeirrar tilsk. eru, hvað örsjaldan hafa fallið dómar í málum milli húsbænda og hjúa út af þeim. Það er ekki svo að skilja, að meiri hl. allshn. hafi ekki sjeð, að einhverjar breytingar á hjúatilsk. 1866, og sem frv. þetta hefir fram að færa, mættu leiða til bóta, en hún taldi þær allar þess eðlis, að ástæðulaust er að fara að koma með sjerstakar brtt. Það er t. d. gott að lögfesta vistráð hjúa í kaupstöðum, missirisvistráðin, að þau skuli lúta ákvæðum hjúalaganna, en í sjálfu sjer óþarft ákvæði, þar sem alment mun talið, að þessi vistráð falli undir ákvæði hjúatilsk. 1866. Hvað viðvíkur 8. gr. frv., sem nefndin telur til bóta, þá er víst venjan sú, að samið er um mánaðarkaup í kaupstöðum, og þá víst talið, eftir almennri reglu, að það falli í gjalddaga við lok hvers mánaðar, ef ekki er öðruvísi um samið. Hinsvegar gæti jeg hugsað mjer, að óheppilegt væri að lögfesta, hvenær greitt skuli hjúakaup í sveitum. Það mun eflaust vera frjálst samningamál milli húsbænda og hjúa, hvenær kaupið skuli greitt, enda er það venjulegast besta úrlausnin og ekki kunnugt, að það hafi rekið sig á hagsmuni hjúanna, þar sem húsbændur munu fá hjúi sínu það fje, sem það þarf með í þann og þann svipinn; en hinsvegar er verslun bænda oft svo varið, að illa getur komið sjer að binda greiðslu kaupsins við ákveðna daga með lögum. Þá get jeg ekki varist því að finnast sum ákvæði frv. á hinn bóginn miða til hins verra frá því, sem nú er. Skal jeg þar sjerstaklega tilnefna 30. gr. frv., sem kveður svo á, að með mál milli húsbænda og hjúa út af vistarráðunum skuli farið sem með venjuleg einkamál. Samkv. tilsk. 1866 eiga þau mál að sæta meðferð einkalögreglumála. Þar sem hjer er aðallega um að ræða hjú innan 21 árs aldurs, og þurfa því sjerstakrar verndar bæði fyrir aldurs sakir og oft fátæktar, þá liggur í augum uppi, að óheppilegt er, að þau þurfi að hefja málsókn til þess að ná rjetti sínum. Eins og nú er, þurfa þau ekki annað en snúa sjer til hlutaðeigandi lögreglustjóra til að fá mál sitt rjett, sjer að kostnaðarlausu. Þá eru enn ákvæði frv., sem miða til þess að bæta kjör hjúa, svo sem ákvæðið í 7. gr., sem áskilur þeim rjett til að krefjast að sofa eitt sjer í rúmi o. s. frv. Í sjálfu sjer er þetta gott og virðingarvert, en þó mun víða húsnæði enn þá vera svo háttað í sveitum, að þetta er lítt framkvæmanlegt, eða að minsta kosti valda oft talsverðum erfiðleikum. Hefir það líka tíðkast frá alda öðli, að hjú hafa verið látin sofa tvö saman í rúmi, og má ætla, að það sje ekki svo varhugavert, að banna þurfi það með lögum, með því hreinlæti, sem gera má ráð fyrir að alment sje gætt nú orðið. Eins og jeg vjek að í byrjun, þá hafa enn þá ekki komið fram neinar brtt. frá hv. 2. þm. Reykv. (JBald). En það er augljóst, að þar sem hann hefir ekki getað orðið samferða meirihl. nefndarinnar, þá sjeu þær þannig vaxnar, að meirihl. geti ekki verið með þeim. Vil jeg svo ekki orðlengja þetta frekar, en vænti þess, að hv. deild taki ástæður meirihl. allshn. til greina og felli frv.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Það er rjett, sem hv.frsm. meirihl. (JK) sagði, að frv. þetta er fram komið samkv. þeirri þál., sem þingið 1922 samþykti. Jeg býst líka við, að hefði stjórnin ekki neitt sint vilja þingsins í þessu efni, þá hefði hún hlotið ákúrur fyrir það tómlæti sitt á þinginu í fyrra. En vandlifað má vera fyrir stjórnina, þegar hún hefir gert vilja að þingsins, með talsverðri fyrirhöfn, og komið fram með frv., sem það hefir óskað eftir, að það skuli þá snúast á móti því, raunar ekki fyrir þær sakir, að það sje óheppilegt, heldur vegna þess, að það sje ótímabært. En við þessu er auðvitað ekkert að segja, þar sem þetta er ekki annað en það, sem stjórn hvers lands getur átt von á. Hv. frsm. meirihl. (JK) taldi ekki heppilegt að láta þetta frv. ganga fram nú að sinni, en jeg verð að játa, að jeg fæ ekki skilið, hvað sje óheppilegt við það að koma fram með frv., sem sumpart tekur upp gildandi lagaákvæði og sumpart hefir í sjer fólgna viðauka, sem viðurkent er, að sumir hverjir að minsta kosti miði til mikilla bóta. Og einustu rökin, sem færð voru gegn frv., voru þau, að nú væri erfiðleikar á því að fá hjú í víst í sveitum, en þess er ekki gætt, að það er nákvæmlega sama rjettarsamband milli hjúa og húsbænda eftir tilsk. 1866 og hjer er gert ráð fyrir. Hv. þm. (JK) gat þess, að engar óskir hefðu komið fram um breytingar á núgildandi hjúalöggjöf frá húsbændum eða hjúum. En jeg get þó gefið þá skýringu, að þál. 1922, sem jeg nefndi áður, var borin fram af þáverandi 1. þm. Árn. (EE), sem af mörgum var skoðaður sem nokkurskonar formælandi bænda og framsögumaður í landbúnaðarmálum á þingi. Og þar kom fram óskin um endurskoðun þessarar löggjafar. Frá hjúum hinsvegar er varla þeirrar framtakssemi að vænta, að frá þeim komi háværar kvartanir í þessa átt. Jeg tók það sjálfur fram í Ed. í fyrra, að það hafi verið vandað óvenjulega vel til hjúatilsk. á sínum tíma, og að mjög fáir dómar hafi fallið í málum milli húsbænda og hjúa út af vistráðum. En þetta er engin sönnun fyrir því, að tilsk. sje enn góð og gild nú, eftir svo langan tíma og eftir að svo gagngerðar breytingar hafa orðið á sambandi milli húsbænda og hjúa. Enginn efi er á því, að 8. gr. frv. er talsverð rjettarbót fyrir hjúin, því samkvæmt ákvæðum þeirrar gr. geta þau vitað, hvenær þau mega ganga að kaupi sínu, en meðan jeg var þessum málum kunnugur, fyrir 20 árum, vissi jeg til þess, að oft voru miklir misbrestir á því, að hjúum væri goldið umsamið kaup, og að minsta kosti oft ekki fyr en seint og síðar meir, og stundum í misjöfnum gjaldeyri. Það er því ekki svo lítill hagur fyrir þau að þessu ákvæði. Loks skal jeg minnast á eitt atriði í frv., sem hv.allshn. þykir sjerstaklega miða til hins lakara. Það er ákvæði 30 gr., sem mælir svo fyrir, að um mál milli húsbænda og hjúa út af vistráðunum skuli farið sem um venjuleg einkamál, í stað þess að sæta meðferð einkalögreglumála. En satt að segja er mjer ekki kunnugt um nein ákvæði í íslenskum lögum um einkalögreglumál. Hvað þau snertir, þá hefir lengst af verið farið með þau eftir danskri venju, og hvað þau snertir, þá hefir lengst af verið breytt, má gera ráð fyrir því, að þau sjeu framkvæmd á mismunandi hátt, eftir því, hvar hver sýslumaður hefir numið. Hjá þeim, sem lært hafa hjer við háskólann, mætti kanske ætla, að meira samræmi væri ríkjandi í þessu efni. En það er alveg víst, að tilsk. 15. ágúst 1832, um rjettarfarið í hjeraði, var ætlað að ná yfir öll einkamál hjer á landi. Það mun líka hafa verið gert fyrst í stað, en svo hafa sýslumenn tekið að fara eftir dönskum lögum frekar en íslenskum, af því að hjúamál í Danmörku sæta meðferð einkalögreglumála. Hvað viðvíkur því, hvort heppilegra sje, að dómari eða sáttanefnd leiti sátta í málum sem þessum, þá er jeg í engum vafa um það, að sáttanefndir reynist betur og sýni meiri þolinmæði í slíkum smámálum. Jeg fæ því ekki sjeð, að þessi breyting um málsmeðferðina miði til hins verra, en hinsvegar er hún ekki svo mikið stórmál í mínum augum, að jeg geti ekki felt mig við, að hún verði numin úr frv., ef ekki stendur á öðru. Nefndin leggur til að fella frv. Þetta álít jeg miklu hreinlegra heldur en að fara að lappa upp á þessa úreltu tilsk. frá 1866. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, enda býst jeg við, að forlög frv. sjeu þegar ákveðin. En vel má þess minnast, að ekki þótti Dönum ótímabært að endurskoða sína löggjöf, en það gerðu þeir 1920, og er frv. það, sem hjer liggur fyrir, að miklu leyti sniðið eftir þeim lögum, og það er mín spá, að þetta frv. verði grafið upp, við tækifæri, og samþykt á Alþingi.

Jón Baldvinsson Þegar þál. kom fram á þinginu 1922 frá þáverandi 1. þm. Árn. (EE), þess efnis, að skora á stjórnina að endurskoða löggjöfina um landbúnaðarmál, þá man jeg, að sjerstök atkvæðagreiðsla var látin fara fram um niðurlag hennar, en þar var óskað eftir því, að hjúalöggjöfin væri tekin til nýrrar yfirvegunar og að heildarlög um þau efni yrðu lögð fyrir þingið. Þessum lið þál. man jeg, að jeg var mótfallinn þá, því jeg bjóst satt að segja ekki við því, þó að farið væri að breyta löggjöfinni um þessi efni að einhverju leyti, að þær breytingar myndu verða að verulegu gagni. En þegar frv. til hjúalaga var lagt fyrir þingið í fyrra, þá sá jeg þó strax, að ýms ákvæði þess leiddu til talsverðra rjettarbóta. Enda hefir, eins og vitanlegt er, margt breyst síðan vinnuhjúatilsk. var gefin út 1866, svo að nú eru ýms ákvæði hennar úrelt orðin, en önnur, sem vantar í hana, og aðrir hættir um vistráð nú en þá. Því hefi jeg heldur ekki getað fylgt hv. meðnefndarmönnum mínum í allshn. í því að fella frv. niður, því þó mjer sje þetta ekki mikið kappsmál, þá sje jeg, að ýmislegt er þar, sem miðar til hins betra frá því, sem áður var. Svo er t. d. um lögfestingu þess, hvenær kaup hjúa skuli teljast vera fallið í gjalddaga, þó jeg á hinn bóginn geti hugsað mjer, að frjálsir samningar um það efni og samþyktir stjettafjelaga gætu komið í þess stað. Að jeg ekki kom með sjerstakar brtt. við frv. kemur til af því, eins og jeg ljet getið bæði við skrifstofustjóra og einhverja meðnefndarmenn mína í allshn., að jeg vildi sjá til fyrst, hvernig frv. reiddi af við þessa umr. í hv. deild. því jeg sá ekki, að það þýddi neitt, ef frv. fengi sömu undirtektir sem á þinginu í fyrra. Ákvæðin í 7. og 8. gr. tel jeg til mikilla bóta, þegar þess er gætt, að lögin taka aðeins yfir hjú yngri en 21 árs - og til eldri hjúa tekur aðeins 29. gr. - þá er auðsætt, að þau hafa í fæstum tilfellum þann þroska, sem þau þurfa að hafa til að geta samið fyrir sig, og kemur þeim þá vel að hafa lagaákvæði til að styðjast við. Hjer er 6. gr. ný grein, með sjerstökum ákvæðum, sem eiga að gilda bæði í kaupstöðum og sveitum um þau hjú, sem eru ráðin til skemri tíma en árs. En hjer finst mjer að ætti að gilda það sama, sem segir í 5. grein um hjú, sem ráðin eru í ársvist, að húsbóndinn sje skyldugur að sækja hjúið. Í kaupstað eiga menn að vísu mjög oft hægt með flutning, en í sveitum getur það verið mjög örðugt hjúum að komast í vistina. En það er gefið, að húsbóndinn á hægra með að sækja eða láta sækja hjú heldur en hjúið að flytja sig sjálft, oft máske langa leið, og ætti að breyta frv. í þá átt. Þá er önnur breyting, sem jeg tel rjett að komist í frv., að samningar, sem stjettafjelög gera, gildi jafnhliða lögunum. Jeg get fallist á það hjá háttv.frsm. (JK), að það sje ekki hentugt, að misklíð út af vistarráðum sje útkljáð sem einkamál. Yfirleitt mun fólk á þessu reki síður vilja standa í stefnum, enda bæði einfaldara og kostnaðarminna að bera sig upp við yfirvaldið, enda mundi þannig fást skjótari úrskurður. Finst mjer jeg verði að telja þá aðferð rjettari, að lögreglustjóri eða sýslumaður kæmi á málamiðlun í slíkum tilfellum, heldur en að mál út af þessu sjeu rekin sem í frv. segir. Jeg þarf annars ekki að svara neinu hjá háttv.frsm. meirihlutans (JK). Hann taldi, að frv. væri ekki komið fram eftir kröfu bænda. Um það má deila, en þó verður að telja þingmenn rjetta umboðsmenn bænda á þingi. En málið er komið frá þm. í bændakjördæmi, og stjórnin hefir tekið málið fyrir samkvæmt vilja þingmanna. Mikill meirihluti þessara laga er tekinn upp úr þessari ágætu tilskipun, sem frsm. talaði um, og ætti það ekki að spilla. Þá taldi frsm. ákvæði 7. gr. ekki til bóta. En jeg verð að líta svo á, að þau sjeu mjög til bóta. Því fólk á þessum aldri á ekki eins gott með að bera hönd fyrir höfuð sjer eins og eldra og reyndara fólk. Eins er ákvæði um rjett til hreinlætis til bóta. Jeg ætla svo ekki að segja meira um málið að sinni; mjer er það ekki neitt sjerstakt kappsmál, en tel það þó betur fram komið og til bóta í heild sinni.

Frsm. (Jón Kjartansson) Aðeins fá orð. Hæstv. atvrh. (KlJ) taldi örðugt fyrir stjórnina að haga sjer, er ein deild feldi það, sem hin samþykti. Það er auðvitað rjett, að það er ilt fyrir eina stjórn að framfylgja til hins ítrasta öllum þingsályktunum, sem samþyktar eru á Alþingi. Enda eru sumar slíkar ályktanir þannig, að ómögulegt er að framfylgja þeim, enda oft meira til þess að sýnast en að þeim fylgi alvara. Má t. d. nefna þál. um bygging landsspítala, að þótt ályktunin hefði verið samþ., er það vitanlegt, að ekki er hægt, vegna fjárhagsörðugleika, að framkvæma hana. Hjer er heldur ekki um brýna nauðsyn að ræða, því eins og tekið hefir verið fram, eru öll aðalatriði laganna tekin upp úr gömlu tilskipuninni. Krafa frá aðiljunum hefir ekki komið fram. Er því engin nauðsyn á þessu frv. nú. Enda er sumt hjer óheppilegt, eins og jeg hefi rökstutt. Jeg get t. d. enn bent á 29. og 30. gr. Samkvæmt hjúatilskipuninni lúta öll hjú, sem hafa ráðið sjer vist, ákvæðum hennar. En eftir þessu frv. gilda ákvæði þess ekki fyrir hjú eldri en 21 árs, nema engir samningar sjeu. En altaf má gera ráð fyrir, að einhverjir samningar sjeu, þótt þeir sjeu ekki skrifaðir, og því mjög óheppilegt, að útiloka hjú yfir 21 árs aldur frá vernd hjúalaganna. Jeg skal ekki deila við hæstv. atvrh. (KlJ) um mismuninn á meðferð einkamála og lögreglumála. Jeg veit, að hæstv. ráðh. (KlJ) þekkir hann eins vel og jeg. Kostnaðurinn eykst gífurlega. Það er ekki nóg að kæra, það þarf að stefna, halda fram málinu til dóms o. s. frv., í stað þess að snúa sjer til lögreglustjóra og skýra honum frá kæruefni, sem hann leggur síðan úrskurð á að kostnaðarlausu. Jeg skal ekki fara út í ræðu háttv. 2. þm. Reykv. (JBald). Hann taldi breytingar frv. til bóta, en þær eru allar þess eðlis, eins og jeg hefi bent á, að ekki þarf að breyta hjúatilskipuninni þeirra vegna. Annaðhvort eru þær löghelgaðar af venju eða þá svo smávægilegar, að ekki tekur tali. Hitt álít jeg ekki rjett, sem háttv.þm. mintist á, að blanda hjer inn í samningum stjetta. Það verð jeg að álíta mjög óheppilegt.

Magnús Torfason Jeg vil geta þess, að í mínu kjördæmi hefir einmitt verið lögð áhersla á það, að hjúalögunum yrði breytt. Sjerstaklega er það eindregin ósk bænda, að þeim yrði breytt þannig, að settir yrðu 2 hjúaskildagar, í staðinn fyrir einn. Er það mjög eðlilegt eins og nú er komið atvinnuháttum og vistum. Sum hjú hafa mikla atvinnu í sveit á sumrum, en í kaupstöðum á vetrum, og hafa margir bændur litið svo á, að hjúum til sveita mundi fjölga, ef hjúaskildagar væru tveir, eins og virðist eðlilegt. Gætu hjú þá ráðið sig á sumrum í sveitum, en í kaupstöðum á vetrum. Auk þess er enginn vafi á því, að vistarákvæðum hjúalaganna yrði betur hlýtt ef skildagar væru tveir. Lögreglustjórar og hreppstjórar kinoka sjer eðlilega við því að framfylgja þessum ákvæðum eins og þau nú eru í hjúatilskipuninni. Jeg skal líka geta þess, að jeg hygg að það sje litið talsvert öðruvísi á þetta mál í sveitum en kaupstöðum. Það er ekki að marka, þó það hafi ekki komið mjög alment í ljós. Það er eins og gengur og gerist um mál eins og þetta, ef það er ekki borið sjerstaklega undir sýslu- eða hreppsnefndir, þá getur varla myndast hugur fyrir því í fásinninu í sveitunum; til þess er það of smátt. En annars kann jeg ekki við það að mál eins og þetta, sem komið er fram eftir tillögu frá þinginu, sje hreint og beint drepið. Jeg hefði heldur kosið, að frv. væri eitthvað breytt og látið ganga í gegn. En þar sem mjer virðist að það muni ekki verða, þá finst mjer þó sæmilegra, að málinu sje vísað til stjórnarinnar, og leyfi jeg mjer því að afhenda forseta svohljóðandi rökstudda dagskrá: Í trausti þess, að stjórnin leiti umsagnar bæjarstjórna og sýslunefnda um frumvarp það til hjúalaga, sem nú er til umræðu, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg vil taka það skýrt fram, að að mínu áliti mundi málið græða mikið á því, ef þessi leið yrði farin. Frv. stjórnarinnar mætti þá senda til sýslunefndanna, og sýslumenn gætu leitað aðstoðar og álits manna í sveitunum um einstök atriði frv. En það er áreiðanlega ekki nægilega undirbúið.

Frsm. (Jón Kjartansson) Jeg vildi segja örfá orð út af ummælum háttv. 1. þm. Árn. (MT). Hann taldi það almenna ósk manna í sveitunum, að endurskoða hjúalöggjöfina. Það hefi jeg ekki orðið var við. Mjer vitanlega er sú ósk ekki svo almenn, að hún sje kunn meginþorra þingmanna. Jeg hefi talað um þetta við bændur hjer á þingi, og töldu þeir það óþarft. Hitt mun vera rjett hjá háttv.þm. (MT), að tveir hjúaskildagar munu ekki vera viðurkendir til sveita samkvæmt hjúatilskipuninni. En hjúaskildagi 1. okt. mun nú vera orðinn venja í kaupstöðum, og jeg tel sjálfsagt, að vistráð til sveita, sem eru bundin við þennan dag, að þau lúti ákvæðum hjúatilsk. með lögjöfnuði (analogie). Hjer er því engin breyting nauðsynleg. En hvað því viðvíkur, að vísa málinu enn til stjórnarinnar, þá tel jeg það mjög þýðingarlítið. Meirihluti nefndarinnar telur ekki þörf á breytingum á hjúatilsk. Og þá er auðvitað óþarfi að vísa því til stjórnarinnar, og býst jeg við, að meirihlutinn sje mjer samdóma um það atriði, að leggja til að dagskráin verði feld.

Atvinnumálaráðherra (KlJ): Jeg hefi ekkert að athuga við það frá stjórnarinnar hálfu, þótt rökstudda dagskráin verði samþykt.

Magnús Torfason Jeg get ekki sjeð neitt einkennilegt við það að bera fram slíka tillögu sem þá, er felst í dagskránni. Mjer finst ekkert einkennilegt, þó þingið vilji fá að vita vilja almennings í máli, sem snertir svo að segja hvern einasta fullorðinn mann í landinu. Jeg verð að segja, að mjer virðist málið alls ekki svo óflókið. Hjer er um talsverðan lagabálk að ræða, þar sem eru mýmörg ákvæði, sem skiftar skoðanir hafa verið um hjá lagamönnum, hvernig bæri að skilja. Hjer er því ekki að ræða annaðhvort um já eða nei, heldur það, að fá að vita vilja manna, í hverja átt hann gangi. Mjer finst alls ekki gustuk að tala um sparnað í þessu atriði, og það því heldur sem prentstillinn mun ekki vera feldur niður, og því sáralítill kostnaður við að margfalda frv.

Pjetur Ottesen Jeg vil benda á það í sambandi við þessa tillögu um að leita álits sýslunefnda í þessu máli, að eins og tekið hefir verið fram, lá málið fyrir á síðasta þingi. Nú hafa farið fram nýjar kosningar milli þessara þinga, og því gefist ágætt tækifæri til þess fyrir kjósendur að láta til sín heyra um þetta mál, ef sjerstakur áhugi hefði verið fyrir því. En mjer er ekki kunnugt um, að neinar tillögur hafi komið fram í þá átt á þingmálafundum, hvorki fyrir kosningar nje síðan, að hjúalögunum yrði breytt.

Flm. (Magnús Torfason) Jeg held mjer sje óhætt að fullyrða það, að það hafi verið einhver almennasta krafan á þingmálafundum fyrir kosningar í haust og í vetur fyrir þing í mínu kjördæmi, að vextir hjá lánsstofnunum yrðu lækkaðir og bændur fengju hagkvæmari lánskjör. En eins og öllum er kunnugt, hækkuðu lánsstofnanirnar hjer vextina 15. f. m., sama dag og þing var sett. Báðar lánsstofnanirnar heilsuðu því þinginu með því að hækka stórkostlega vexti sína. Og ber það ekki sjerstakan vott um það, að bankarnir hafi litið svo á, að þingið mundi ráða mikið fram úr fjármálavandræðunum. Það virðist því harla lítil von um, að bændur muni fá hagkvæmari lánskjör en áður. Eins og öllum er vitanlegt, eiga bændur feikilega erfitt uppdráttar. Sjerstaklega kemur fall krónunnar ver niður á bændum en sjávarútvegsmönnum. Frv. þetta er því fram komið sem eilítið hænuspor í þá átt að bæta lánskjör bænda. Einkum verður það til þess að bæta lánskjör sjálfseignarbænda, ef það verður samþykt. Því samkvæmt frv. getur bóndinn veðsett ekki aðeins jörðina, heldur líka áhöfnina að einhverju leyti. Eigi bóndinn t. d. 8 kýr, 200 fjár og 20 hross, ætti að mega lána honum út á 5 kýr, 100 ær og 10 hross með jörðinni. Þetta yrðu 9000 kr. með núgildandi verðlagi. Og ef bankinn lánaði út á það að 1/3, mundi veðgildi jarðarinnar hækka um 3000 kr., og væri það ósmá bót. - Þetta er aðaltilgangurinn með frv., og vænti jeg, að háttv.þdm. verði ekki á móti því. Hjer er ekki um annað að ræða en aðeins að heimila bönkunum að taka slíkt veð ásamt með jörðunum. En bankarnir ráða auðvitað sjálfir, hvað mikið þeir taka á hverjum tíma af áhöfn með hverri jörð. En að sjálfsögðu verður fárið mjög varlega meðan reynsla er að fást um þetta. Slík lög sem þessi hafa það ennfremur til síns ágætis að auka bústofn jarðanna smátt og smátt. En eins og menn vita, gengur oft upp og ofan um jarðir, er stórbændur sleppa þeim og smábændur taka við. Þá hafa jarðirnar oft níðst niður, vegna of lítillar áhafnar, er ábúðarskifti urðu, en ef áhöfn fylgdi jörðinni, væri komið í veg fyrir þetta. Og þetta ætti að verða til þess, að niðurníðsla jarða við ábúendaskifti yrði ekki eins hrakleg eins og nú á sjer oft stað, og yfir höfuð yrðu þessi lög þá til þess að fyrirbyggja úrræktun jarða. Sjerstaklega ættu þau að fyrirbyggja, að smábýli falli í eyði, því það mun auðveldara að fá menn til þess að taka smákot á leigu, ef einhver áhöfn fylgir. Jeg veit til þess, að oft hafa menn, sem hafa átt kot, sett einhverja áhöfn á þau, til þess að fá þau fremur bygð. Ennfremur yrðu þessi lög til þess að fyrirbyggja tjón af ábúðarskiftum á jörð. Fráfarandi getur hafa selt allar skepnur sínar af jörðinni, svo aðkomandi verður að kaupa skepnur að úr öllum áttum, og hefir því verri not af fjenu fyrstu árin. Að slík lög hafa ekki áður verið sett, kemur aðallega af hræðslu við horfellinn, en svo er guði fyrir þakkandi, að sú hætta hefir stórum minkað á síðari árum. Vitaskuld geta borið að vandræði, sem eigi verður við ráðið, svo sem eldgos, öskufall, jarðskjálftar, langvinn ísalög o. s. frv. En við því er ekki hægt að gera í lögum á annan hátt en að stofna tryggingarsjóði gegn slíkum áföllum. Hjer sem annars staðar, er náttúruöfl gera usla, fellur slíkt sínum herra, og verða eigendur að bera það eða veðhafar. Ennfremur leyfi jeg mjer að benda á það, að ef skepnur verða teknar með í veðunum, mundi það verða til þess að gera viðskiftalífið tryggara. Margir bændur skulda nú út á bæði jörð og bústofn, en samkvæmt lögum um lausafjárveð er nær ómögulegt að nota veð í lausafje. Ábyrgðarmenn bænda, sem treyst hafa á veð í kvikfje, hafa oft orðið illa úti; menn hafa oft verið búnir að lóga skepnunum áður en varði. Þessvegna tel jeg tryggara fyrir alla, að lánsstofnanirnar hafi veð í skepnunum líka. En það, sem mælir einna mest með þessum lögum, er það, að þau munu verða til þess að ýta undir betri meðferð á skepnum. Það er enginn vafi á því, að lánsstofnanirnar munu ganga eftir því, að bændur fari vel með skepnur sínar, og miða lánskjörin við það. Viðvíkjandi þessu frv. er um tvær nefndir að ræða, fjhn. eða landbn., og geri jeg það ekki að deiluatriði, til hvorrar þeirra því verður vísað.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg skal ekki fara að endurtaka það, sem stendur í greinargerð þessa frv., en aðeins drepa á nokkur atriði, sem ekki eru rædd þar, eða þá aðeins lauslega að þeim vikið. Í fyrsta lagi tek jeg það fram til athugunar þeirri nefnd, er þetta frv. fær til meðferðar, að þó að hjer sje farið fram á að fækka háskóladeildunum úr fjórum, niður í þrjár, þá legg jeg ekki áherslu á það atriði, ef menn vilja fremur sætta sig við það að fækka kennurunum í sumum deildunum svo, að þar sjeu ekki fleiri en tveir fastir kennarar. Hitt finst mjer vera ótækt, að hið innra skipulag háskólans útheimti fleiri kennara en þörf er fyrir kenslunnar vegna. Að öðru leyti vil jeg taka það fram, að þó að frv. þetta fari fram á að fækka þeim kennurum, sem embætti hafa, álít jeg, að háskólanum sje alls ekki mein að því. Því jeg tel háskólanum sjálfum muni hentugra að setja þar heldur nokkra aukakennara, eftir þörfum, en fullskipa föstum embættismönnum í hverja deild. Þessu til stuðnings nægir að vísa til þess, að þetta fyrirkomulag hefir mikið verið notað í læknadeild háskólans og gefist vel. Jeg segi þetta sjerstaklega vegna þess, að vera kann, að einhverjum þyki naumt að ætla aðeins tveimur kennurum að kenna alla lögfræðina, en jeg álít fortakslaust, að það væri betra að bæta það upp, sem á kynni að vanta, með aukakennurum, en að hafa þrjá fastamenn í kennaraembættum við þá deild. Viðvíkjandi tilhögun þeirri, sem með þessu frv. er ætlast til að verði framvegis á háskólanum, tel jeg rjett að geta þess, að ákvæði um skipulag háskólans er nú að finna í tvennum lögum, lögunum um stofnun háskólans og í lögum um laun háskólakennara. Í þeim lögunum, sem síðar voru nefnd, eru ákveðið um það, hve margir kennararnir skyldu vera, en ekkert tekið fram um það í lögunum um stofnun háskólans. Nú hafa ákvæði um laun háskólakennara verið tekin upp í hin almennu launalög, og því er ekki þörf á því að halda sjerstökum lögum um laun háskólakennara, og óeðlilegt að hafa ákvæði um skipulag háskólans í tvennum lögum. Þetta er ástæðan til þess, að frv. fer fram á að setja í ein lög, háskólalögin, ákvæði um fasta kennara og annað skipulag háskólans. Lögin um laun háskólakennara ættu því að falla burt, ef þetta frv. verður að lögum. Fyrir mínum sjónum stendur þetta frv. í sambandi við tvö önnur frv., nefnilega frv., sem komið hefir fram í Ed. um nýtt skipulag á hæstarjetti, og frv. um sameining forstöðu þjóðskjalasafnsins og landsbókasafnsins. Á þinginu í fyrra kom fram frv. um breytingu á hæstarjetti. Samkvæmt því áttu sömu menn að hafa á hendi dómarastörfin í hæstarjetti og kensluna í lagadeild háskólans. Jeg var þessu frv. þá fylgjandi og taldi það vera þarflegt, vegna hinnar nauðsynlegu embættafækkunar, er af því leiddi. Þetta frv. mætti þá ákafri mótspyrnu, sem þá var ekki unt að yfirstíga. En þar sem nú er komið fram frv. í Ed. um fækkun dómara í hæstarjetti og um að leggja niður ritaraembætti hæstarjettar, byggi jeg von mína um að þetta frv., sem hjer er til umræðu, nái að verða að lögum, á því, að nú muni betur ganga en síðast, og jeg get sætt mig við það, þó að nú sje farin önnur leið til þess að ná þessari embættafækkun en jeg studdi þá. Jeg vil einungis benda á, að þessi þrjú frv., um háskólann, hæstarjett og sameining safnanna, taka til um 23 fastra embættismanna, auk eins aukakennara við háskólann, eða alls 24 fastra embættismanna á þessu sviði, en ef öll þessi frv. verða samþykt, sparast 9 föst embætti af 24, og er það allviðunanleg fækkun á ekki stærra sviði embættismenskunnar. Og jeg verð að segja, að það ætti ekki að kosta miklar þrautir að ná þessari fækkun og þeim sparnaði, sem af henni leiðir; því jeg get ekki sjeð annað en að öll starfræksla geti verið viðunanleg í þessum stofnunum samt sem áður. Jeg er svo ekki að orðlengja þetta, og þar sem jeg vænti, að frv. þessu verði vísað til nefndar og öll þau frv. í þessa átt, sem fram hafa komið, hafa farið til allshn., óska jeg atkvæðagreiðslu um það, hvort þessu frv. skuli einnig vísað þangað; gæti jeg vel sætt mig við það, enda þótt jeg kysi þetta frv. fremur til mentmn.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla mjer ekki að hefja umræður um þetta frv. á þessu stigi málsins, en vil aðeins skjóta því til væntanlegrar nefndar, sem fær þetta frv. til meðferðar og að líkindum heldur fund um það í kvöld, að leita álits háskólans, um leið og hún tekur þetta mál til athugunar.

Tryggvi Þórhallsson Það er aðeins örstutt athugasemd. - Jeg tek það strax fram, að mjer þótti vænt um þetta frv. og anda þann, sem að baki liggur, og jeg vona, að á bak við það standi sterk öfl frá báðum aðalflokkunum, um að gera nú alvarlegar tilraunir til embættafækkunar. En það er alveg sjerstakt atriði, sem jeg ætla að gera að umtalsefni í þetta sinn. Það hafa fleiri frv. en þetta komið fram um það að spara mannahald við háskólann, og þau hafa gefið tvímælalaust í skyn, hvað við ætti að taka, ef embættin yrðu lögð niður. Jeg tók það fram í umræðunum um frv. um að leggja niður dósentsembættið í klassiskum fræðum við háskólann, að það ætti að koma til framkvæmda þegar í stað og að viðkomandi mann skyldi flytja að mentaskólanum. Sömuleiðis er nú frumvarp í Ed. um embættisniðurlagning, og í því sambandi talað um að flytja þann mann, er því gegnir, í annaðhvort af tveimur, forstöðumannsembætti landsbókasafnsins eða fræðslumálastjóraembættið. Það var bent á, að þessi fækkun embættanna gæti orðið svo að segja strax, er ákveðin starfaskifti gátu átt sjer stað. En nú stendur í þessu frv., sem hjer er rætt um, að til þess að þessi embættafækkun geti sem fyrst komist á, skuli ákvæðum 16. greinar stjórnarskrárinnar beitt. Með þessu er það lagt á stjórnarinnar vald, hvenær þetta kemur til framkvæmda, þrátt fyrir það, að þingið hafi þegar látið í ljós vilja sinn um, að þetta skuli strax koma fram. Jeg finn ástæðu til þess að benda háttv.flm. á þetta; því á þinginu 1922 ljet hann uppi ákveðnari skoðanir á þessu máli. Þá var til umræðu frv. um að leggja niður dósentsembættið í klassiskum fræðum. Ætla jeg með leyfi hæstv. forseta að lesa upp nokkur orð úr ræðu hans þá. Þar segir hann svo til forsætisráðherrans: „Hann heldur því fram, að ekki megi leggja niður embætti, nema embættismönnum þeim, sem fyrir því verða, sje sjeð fyrir framfærslu á kostnað ríkisins. Þetta hefir við engin rök að styðjast. Það hefir verið regla hingað til, að embættismenn hjeldu embættum sínum meðan þeirra er þörf og þeir ekki hafa brotið af sjer við ríkið, þannig, að þeim sje vikið frá. - Hitt væri nýtt, ef ríkið þyrfti manna við til einhverra starfa, að það sje skyldugt að sjá þeim fyrir æfinlegum lífeyri, eftir að starfið er úr sögunni. Þetta nær auðvitað engri átt. Það er ekkert tiltökumál, þó að embætti sjeu lögð niður, og hefir það hingað til þótt sjálfsagt, ef embættin hafa orðið óþörf, og löggjafarvaldið ákveður sjálft þær reglur, sem það fer eftir í því. Mjer finst það ógeðfeld hugsun, að sá maður, sem kallaður er embættismaður ríkisins, hafi áunnið sjer æfinlegan framfærslurjett, - nokkurskonar sveitfesti á ríkissjóði.“ Þetta er með öðrum orðum ákveðin skoðun, sem hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) þá hjelt fram, og jeg skrifa undir hvert orð af því, sem hann hefir þá sagt. En þar sem nú eru fram komin ákvæði um að þessar embættafækkanir verði framkvæmdar strax, með færslu yfir í önnur tiltekin störf, þá finst mjer þetta fullrúmlega orðað í frv. þessu, og jeg vil beina því til háttv.flm., hvort þetta sje tilviljun ein, eða að hann ætlist til, að það komi ekki til framkvæmda fyr en nokkru síðar.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg skal svara því strax, að jeg er ennþá alveg sömu skoðunar og jeg var, þá er jeg hjelt ræðu þá, er hv.þm. Str. (TrÞ) las upp úr. En það er eigi að dylja, að umræðurnar um starfaflutning embættismanna hafa styrkt mjög mótstöðuna móti embættafækkuninni. Jeg hefi litið í kring um mig í þessu efni, og jeg held, að mitt fyrirkomulag verði til þess að koma embættafækkuninni fljótar á og án þess að embættismönnum sje kastað út á klakann, sem kallað er, ef þeir yrðu bæði í senn, sviftir starfi og launum. Jeg ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp ákvæði 16. greinar stjórnarskrárinnar, 3. lið, hjer að lútandi. Þar stendur: „Konungur getur flutt embættismenn úr einu embætti í annað, þó svo, að þeir missi einskis í af embættistekjum og að þeim sje gefinn kostur á að kjósa um, hvort þeir vilji heldur embættaskiftin eða þá lausn frá embætti með lögmæltum eftirlaunum eða lögmæltum ellistyrk.“ Jeg sje, að nú er komin fram í frv.- formi tillaga um að flytja embættismann í aðra tiltekna stöðu, þegar embætti hans verður lagt niður. Mjer sýnist, að með því muni Alþingi ganga fullnærri konungsvaldinu, því valdi, sem konungi er gefið með þessu ákvæði stjórnarskrárinnar. Jeg hefi því ekki treyst mjer til þess að bera þetta fram í öðru formi en því, sem frv. mitt fer fram á. Jeg get fullvissað háttv.þm. Str. (TrÞ) um það, að hjá mjer eru engir bakþankar í þessu, og ef Alþingi samþykkir þetta frv. mitt, álít jeg hverri stjórn sem er skylt að framfylgja því - og að því muni verða unt að koma í framkvæmd mjög fljótlega.

Forsætisráðherra (SE): Jeg ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp nokkur orð úr ræðu þeirri, sem jeg hjelt á þinginu 1922 í þessu máli, sem hv.þm. Str. (TrÞ) vitnaði í. Þau eru á þessa leið: „Háttv. 3. þm. Reykv. (JÞ) þótti það ógeðfelt, að ekki mætti kasta embættismönnum á gaddinn. En það er þó ekki í fyrsta sinn, sem þessu er haldið fram nú. Jeg veit ekki betur en að það hafi verið algild regla hjá þjóðinni undanfarið að veita embættismönnum biðlaun og eftirlaun, ef þeir hafa látið af embætti. Það er alt annað mál, ef embættismaðurinn sýnir sig ekki færan að gegna embætti eða brýtur eitthvað af sjer. Þá á hann enga kröfu á hendur ríkinu. Það hefir hingað til verið skoðað siðferðileg skylda að kasta ekki embættismönnum á gaddinn fyrirvaralaust. Má t. d. nefna, þegar landritaraembættið var lagt niður o. s. frv.“ Það, sem jeg sagði á því þingi, var með öðrum orðum ekki það, að ríkið yrði að sjá þessum mönnum fyrir lífstíðarframfærslu, heldur, að ekki dygði að ætla sjer að kasta þeim út á gaddinn fyrirvaralaust. Tel jeg líka vafasamt, að embættismenn hafi kröfu til biðlauna eftir núgildandi lögum. Og hvað sem um það væri, þá er eitt víst, að kennarinn í klassiskum fræðum við háskólann hefir enga slíka lagalega kröfu. Það gleður mig annars mjög, að hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) skuli nú ekki lengur hallast að því að svifta þennan mann starfinu á slíkan hátt, enda var þess að vænta um mann, sem heyrir til jafnöflugum Íhaldsflokki og hjer hefir nú verið stofnaður. Það er einmitt þetta, sem er höfuðstyrkur íhaldsins, að það fer varlega í að breyta ríkjandi fyrirkomulagi. Er jeg hjartanlega sammála flokknum í þessu, að ekki hæfi, að Alþingi taki svona bolsjevíkastökk, eins og einstaka þm. virðast hafa svo ríka tilhneigingu til. Mun það verða mörgum mikil hugfróun í framtíðinni að vita, að flokkur er nú upprisinn til þess að vaka yfir að annað eins ranglæti og jeg hefi hjer minst á eigi sjer ekki stað.

Jón Kjartansson Það er aðeins lítil aths. viðvíkjandi orðum hv.þm. Str. (TrÞ). Mjer þykir það leiðinlegt, að sama hugsunarvillan skuli koma fram hjer í þessari hv. deild og í hv.Ed. fyrir skömmu síðan, þessi, að það sje þingsins hlutverk að flytja menn á milli embætta. Jeg hefði búist við því, að hv.þm. væri það öllum ljóst, að með því væri þingið farið að grípa inn í verkahring umboðsvaldsins. Frv. hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) er að þessu leyti bygt á hárrjettum grundvelli. Hitt er brosleg firra, sem komið hefir fram í hv.Ed., því Alþingi getur aðeins lagt óþörf embætti niður, en það er umboðsvaldsins að færa menn á milli embætta, sbr. 16. gr. stjórnarskrárinnar.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg skal ekki eyða mörgum orðum um efni frumvarpsins. Jeg vildi aðeins leggja það til, að því verði vísað til mentmn. Að vísu hefir öðrum málum líks efnis verið vísað til allshn., en það var að flestra dómi misráðið. Þar sem nú þetta frv. felur í sjer öll hin, gefst nú kostur á að leiðrjetta í einu þau mistök, sem orðið hafa. Vegna þess sparnaðar, sem frv. fylgir, hefir þeim verið vísað til allshn., en sparnaðurinn er svo augljós, að ekki þarf að vísa til nefndar til að reikna hann út, en hitt er hreint mentamál, hvort samboðið sje menning vorri og þjóðarsóma að grípa til slíks sparnaðar, og sje það ekki verksvið mentamálanefndar, sje jeg ekki, hvaða verkefni þeirri nefnd muni ætluð.

Tryggvi Þórhallsson Það mun líklega vera fyrirboði einhvers sjerstaks, að okkur hv.þm. V.-Sk. (JK) virðist svo gjarnt á að lenda hjer saman. Hv. þm. kvað það hugsunarvillu að ætla þinginu að færa menn á milli embætta og kvað það eingöngu vera í verkahring umboðsvaldsins. Jeg hjelt, að þessi hv.þm., sem einnig er lögfræðingur, vissi það, að Alþingi gæti skipað umboðsvaldinu að framkvæma vilja sinn jafnt í þessu efni sem öðrum. Hugsunarvillan verður því hans megin. - Jeg skal um leið geta þess, að mjer þykir leitt að heyra, að hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) skuli nú vera á hröðu undanhaldi í þessum málum. Í hitteðfyrra hjelt hann því óskorað fram, að ríkið hefði fullan rjett að segja embættismönnum upp starfi, er það þyrfti þeirra ekki lengur við. Nú vill hann taka tillit til „kringumstæðanna“. Gengur hann nú svo langt, að honum þykir ekki einu sinni hlýða, að þingið færi menn á milli embætta. Hjer er greinilega um undanhald að ræða. Hann vildi vísa þessum málum til stjórnarinnar með skírskotun til 16. gr.stjskr. Sú grein er nú orðin næsta gömul og man jeg ekki eftir, að hún hafi nokkurntíma verið notuð. Það átti að vísu að nota hana einu sinni við Skúla heitinn Thoroddsen, en hann færðist undan, og varð þá ekki af því. Myndi ekki geta farið eins nú, ef þessir embættismenn neituðu að fara úr embættum sínum? Jeg skal að lokum taka það fram, að jeg væri ekki svo fjarri að taka gilda skýra yfirlýsingu hv. 1. þm. Reykv. (JJ) um það, hvað hans vilji er í þessu máli. Mun hann skilja, hvað jeg á við með því.

Jón Kjartansson Jeg vildi aðeins benda hv.þm. Str. (TrÞ), sem er nýbúinn að vinna eið að stjórnarskrá landsins, á það, að þetta ákvæði, sem hjer er um að ræða, er þar að finna. Mun hann þó væntanlega kannast við, að stjórnarskránni verður ekki breytt með einföldum lögum, og ef hann vill taka þetta vald frá umboðsvaldinu, verður hann að gera það með breyting á stjórnarskránni.

Flm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi flutt þetta frv. án þess að bera það undir þann flokk, sem jeg er í, og ber jeg einn ábyrgð á því. En hitt má vera, eins og hæstv.forsrh. (SE) gaf í skyn, að það sje svo gott sambandið meðal Íhaldsflokksmanna, að vel megi gera ráð fyrir, að það, sem einhver úr flokknum ber fram, fái stuðning hinna. Að því er snertir þetta, að færa menn á milli embætta, þá þarf jeg ekki að svara hv.þm. Str. (TrÞ), því hv.þm. V.-Sk. (JK) hefir gert það nægilega. - Hvað undanhaldið snertir, þá hefi jeg og mun ávalt halda því fram, að ríkið hefir engar skyldur að rækja við starfsmenn sína fram yfir það, sem lög kveða á um. Finst mjer og engum ungum manni vorkunn að brjóta sjer nýjan veg, þótt hann missi lítt launað embætti meðan hann er á unga aldri. En hitt verð jeg jafnframt að játa, að það er harðneskja að svifta aldraðan mann stöðu sinni, því hann á oft erfitt með að brjóta sjer nýjan veg. Er skoðun mín í þessu efni sú sama og hún hefir ávalt verið.

Forseti (BSv): Þar sem staða sú er nú veitt, sem þál. þessi ræðir um, sýnist mjer sem gagnlaust muni að taka málið fyrir. Þó skal jeg heimila hv.flm. að taka til máls, ef hann æskir þess.

Flm. (Ágúst Flygenring) Það þýðir ekkert, að jeg fari út í ástæðurnar fyrir þessari till., úr því hún er nú niður fallin. Mun og hv.þm. vera kunnugt um ástæður mínar. Það hefir, eins og menn vita, dregist nokkuð að skipa mann í þetta embætti, og með því að jeg og ýmsir fleiri líta svo á, að embættið hafi aldrei verið stofnað af neinni nauðsyn, þá þótti mjer rjett, á þennan hátt, að stuðla til þess, að það drægist lengur, og athuga, hvort ekki væri auðið að gera aðra skipan á eftirliti með sparisjóðum og bönkum. En nú, úr því að búið er að flaustrast til að skipa mann í embættið, er ekkert framar að gera. Þótti mjer undarlegt, hve sviplega var undinn svo bráður bugur að þessu nú, og kynleg tilviljun, að það skyldi bera upp á sama dag og jeg kom fram með þessa till. Er leitt, að svo skyldi fara, því þetta starf er hjegómi einn og kemur að engum notum, meðan svo er að öðru leyti um hnútana búið sem hjer er, að því er þetta eftirlit snertir.

Fjármálaráðherra (KlJ): Jeg vildi aðeins taka það fram, að það hefir ekkert undarlegt átt sjer stað í þessu máli, að minsta kosti ekki að því er stjórninni sje kunnugt. Það var búið að veita þetta embætti áður en jeg hafði nokkra hugmynd um, að þessi till. kæmi fram. En öðru máli væri að gegna, ef hv.flm. (ÁF) hefði verið kunnugt um veitinguna áður en hann kom fram með till. Þá mætti það heita undarlegt, að tillagan er fram komin. Svo mikið er alveg áreiðanlegt, að sumum flokksmönnum hv.flm. var fullkunnugt um veitinguna, og það meira að segja fyrir alllöngum tíma.

Jakob Möller Af því það vildi svo til, að það varð jeg, sem skipaður var í stöðu þessa, þá vil jeg nú nota tækifærið til þess að lýsa yfir því, að verði það vilji Alþingis að leggja niður þetta embætti, þá er jeg reiðubúinn að láta af því endurbótalaust. Annars vil jeg benda á það, að þetta embætti er ekki sá hjegómi sem hv.flm. (ÁF) gefur í skyn, enda myndu aðrar þjóðir ekki stofna slík embætti, ef þær litu svo á. Er auk þess ekki langt síðan, að það kom í ljós hjer, að fylsta þörf er á slíku embætti. Annars kemur það greinilega í ljós, að hv.flm. misskilur starf þetta mjög. Hjer er ekki um neinn yfirbankastjóra að ræða, heldur hlutlausan mann, sem ekki kemur nærri framkvæmdarstjórninni; hann á bara að vaka yfir því, að reksturinn gangi ekki í ólestri. Annars er ástæðulaust að rökræða það nú, hvort embætti þetta sje nauðsynlegt eða ekki, en ef fram kemur frv. um það síðar að leggja það niður, þá mun jeg gera grein fyrir skoðun minni í því efni.

Forseti (BSv): Jeg lít svo á, að mál þetta sje niður fallið, og tek það út af dagskrá.

Pjetur Ottesen Jeg vildi aðeins gera stutta athugasemd út af þessari einkennilegu tillögu, sem hjer hefir komið fram. Jeg veit ekki, hvernig á að skilja það, að fara nú að vísa þessu máli enn til stjórnarinnar, sem hún hefir nú flutt á tveim þingum, svo hún geti leitað álits sýslunefnda um það. Mjer finst þetta ekki svo flókið löggjafarmál, að þingið ætti ekki að geta ráðið fram úr því án þess að leita álits sýslunefnda um það. Það hefir reyndar verið stundum gert að leita álits sýslunefnda um mál, sem alveg eru sjerstaks eðlis, en hjer er um alment löggjafarmnál að ræða, sem einskis frekari undirbúnings krefst og jeg sje engum vandkvæðum bundið að greiða nú þegar atkv. um.

Hvernig var það með korneinkasöluna?

. Eins og kunnugt er, er það almennur vilji að spara, og hafa ýmsar tillögur komið fram í þá átt. En það er sannarlega enginn sparnaður að því, að láta nú prenta fleiri hundruð eintök af þessu frv. og senda út um land. Því jeg býst ekki við, að stjórnin hafi haft upplagið svo stórt, að það hafi verið miðað við slíka ráðstöfun.