Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. meiri hl. menntmn. á þskj. 764 um frv. til laga um framhaldsskóla og brtt. meiri hl. nefndarinnar við sama frv. Menntmn. hefur haldið nokkra fundi um þetta frv. Til viðtals við nefndina komu þeir menn sem upphaflega sömdu frv., þar á meðal hæstv. menntmrh. Birgir Ísl. Gunnarsson, sem var formaður nefndarinnar, Björn L. Halldórsson lögfræðingur, Björn Friðfinnsson lögfræðingur, Ingimundur Sigurpálsson bæjarstjóri, Jón Böðvarsson, fyrrv. skólameistari, og Jón R. Hjálmarsson fræðslustjóri. Auk þess komu til fundar við nefndina fulltrúar Félags framhaldsskóla og skólameistararnir Ingvar Ásmundsson, Guðni Guðmundsson, Örnólfur Thorlacius, Björn Teitsson, Kristín Arnalds og Jóhann Sigurjónsson. Stefán Ólafur Jónsson, deildarstjóri í menntmrn., sat nokkra fundi nefndarinnar. Í viðræðum við þessa aðila, sem ég hef nú lesið upp, kom margt athyglisvert og fróðlegt fram. Ég sé sérstaka ástæðu til að nefna ánægjulegan fund sem nefndin hafði með Félagi framhaldsskóla, en þar mættu formenn framhaldsskólafélaga víða að og komu með ýmsar tillögur sem þeir höfðu á blaði varðandi frv., fyrirspurnir og óskuðu eftir skýringum. Fundurinn var sérstaklega ánægjulegur vegna þess hversu framhaldsskólanemar höfðu mikið og rækilega sett sig inn í frv., höfðu lifandi áhuga á málefnum skólans og mikið til málanna að leggja. Auk þessa hafa nefndinni borist ýmis gögn, bréf og umsagnir. Í afstöðu sinni til málsins klofnaði nefndin. Meiri hl. leggur til að frv. verði samþykkt með brtt. sem lagðar eru fram á þskj. 765. Fjarverandi afgreiðslu málsins var Ólafur Þ. Þórðarson. Undir nál. meiri hl. skrifa þingmennirnir Guðmundur G. Þórarinsson, Sverrir Hermannsson, Ragnhildur Helgadóttir og Árni Gunnarsson. Á þskj. 765 hafa verið lagðar fram í deildinni brtt. frá meiri hl. menntmn. 1. brtt. er við 2. gr. frv. um hlutverk framhaldsskóla og þar segir: "Greinin orðist svo: Hlutverk framhaldsskóla er eftirfarandi: - að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðissamfélagi með því að skapa skilyrði til náms og þroska við allra hæfi, - að búa nemendur undir störf í atvinnulífinu með sérnámi er veiti starfsréttindi, - að búa nemendur undir nám í sérskólum og á háskólastigi með því að veifa þeim þekkingu og þjálfun í vinnubrögðum." Hér er um nokkuð ítarlegri útfærslu og aðra röðun að ræða en í upphaflega frv. 2. brtt. meiri hl. er við 3. gr. Lagt er til að 1. mgr. 3. gr. orðist svo: "Ríki eða sveitarfélög, eitt eða fleiri, geta haft frumkvæði að stofnun nýs framhaldsskóla, en skólinn verður þó eigi stofnaður nema með samþykki Alþingis. Ákvæði þetta á þó ekki við um skóla sem stofnaðir kunna að verða samkvæmt ákvæðum 38. gr." Hér er aðeins hnykkt á því að unnt er að stofna skóla, þetta er ekki síður skýringargrein, án þess að til komi samþykki Alþingis sem slíks, enda er þá ekki um kostnaðarþátttöku ríkisins að ræða við reksturs- eða stofnkostnað. Þetta er til frekari sýringar. Önnur brtt. er einnig frá nefndinni varðandi 3. gr., en þar segir að 4. mgr. orðist svo: "Kostnaður við byggingarframkvæmdir og stofnbúnað framhaldsskóla skiptist þannig að ríkissjóður greiðir 60% áætlaðs kostnaðar samkvæmt viðmiðunarreglum (normkostnaðar) þegar sveitarfélag eða sveitarfélög annast ráðningu hönnuða og verkframkvæmd. Hlutur sveitarfélags eða sveitarfélaga er þá sá hluti kostnaðar sem ríkissjóður greiðir ekki. Þegar ríkissjóður ber ábyrgð á hönnun verks og stjórnar framkvæmdum án íhlutunar sveitarfélags eða sveitarfélaga greiðir sveitarfélag eða sveitarfélög 40% miðað við normkostnað en ríkissjóður hinn hlutann. Heimilt er ráðuneytinu að semja um aðra kostnaðaraðild þegar um búnað verknámshúsnæðis er að ræða, að fengnu samþykki fjárveitinganefndar. Verði greiðslur eigi inntar af hendi samtímis reiknast verðbætur á ógreidd framlög í hlutfalli við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar." Enn er þessi brtt. fremur til skýringar því að í frv. segir, með leyfi forseta: "Kostnaður við byggingarframkvæmdir og stofnbúnað framhaldsskóla skiptist þannig að ríkissjóður greiðir 60% en sveitarsjóður sjóðir greiða 40% áætlaðs kostnaðar. Í frv. kemur sem sagt ekki fram hvað gert er ef um frávik frá áætluðum kostnaði er að ræða og því var talið nauðsynlegt að hnykkja á því til skýringar með brtt. sem þarna er. Jafnframt er 3. brtt. meiri hl. nefndarinnar við 3. gr. frv. þannig að 5. mgr. orðist svo: "Ákveði Alþingi að stofna skóla án aðildar sveitarfélags eða sveitarfélaga greiðist allur stofnkostnaður úr ríkissjóði. [Það liggur auðvitað í augum uppi, en þótti sjálfsagt að koma þarna inn.] Hið sama gildir um stofnkostnað við byggingu heimavistar við framhaldsskóla. " Hér er hnykkt á því að ríkissjóður greiðir stofnkostnað við heimavist heimavistarskóla. 3. brtt. meiri hl. menntmn. er við 7. gr., en þar er lagt til að greinin orðist svo: "Menntmrh. skipar skólanefnd við hvern framhaldsskóla. Í skólanefndum skulu sitja fimm menn. Skulu fjórir tilnefndir af hlutaðeigandi sveitarfélagi eða sveitarfélögum. Þegar um er að ræða skóla sem annast starfsmenntun skal af hálfu sveitastjórna gætt við tilnefningu að fulltrúi viðkomandi starfsgreina eigi sæti í skólanefnd. Skipunartími skólanefnda skal vera fjögur ár og miðast við kjörtímabil sveitastjórna. Menntmrh. skipar formann skólanefndar án tilnefningar. Tilnefningaraðilar greiða þóknun og annan kostnað vegna starfa fulltrúa sinna í skólanefnd. Skólanefndir við skóla, sem ríkið rekur nú eða kunna að verða stofnaðir án þátttöku sveitarfélaga, sbr. 5. mgr. 3. gr., skulu skipaðir af menntmrh. samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Skólameistari situr fundi skólanefndar með málfrelsi og tillögurétti. Hann er framkvæmdastjóri nefndarinnar." Hér er nánar kveðið á um hversu skólanefnd skuli skipuð. Í frv. er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi formann skólanefndar eins og í þessum brtt. án tilnefningar, en aðrir eru skipaðir samkvæmt tilnefningu sem ákvörðuð er í reglugerð. Nefndinni þótti óljóst og eðlilegt að taka nánar af um öll tvímæli hversu nefndin skyldi skipuð. Nokkrar umræður urðu í menntmn. um eðli skólanefndarinnar og jafnframt meðal þeirra sem á fundi menntmn. komu til að gera grein fyrir sínum skoðunum varðandi frv. Nokkuð greindi menn á. Töldu sumir að stjórn skólans yrði fjarlægari með tilkomu skólanefndar sem mundi ráða stjórn skólans, en aðrir að með þessu væri verið að auka sjálfstæði skólans á þann hátt að skólanefnd skólans færi með yfirstjórn ýmsa sem nú heyrir undir ráðuneytið. Hygg ég að það sé tvímælalaust verið að auka sjálfstæði skólanna með þessum skólanefndum. 4. brtt. menntmn. er við 8. gr., að 1. mgr. 8. gr. orðist svo: "Skólanefnd og skólameistari ákveða námsframboð með samþykki menntmrn." Þar er fellt niður að skólanefnd og skólameistari marki stefnu í skólahaldi. Gert er ráð fyrir að það falli fremur í hlut skólameistara að gera það. 2. brtt. meiri hl. menntmn. við 8. gr. er um það að þar sem segir "Í upphafi hvers árs gerir skólanefnd fjárhagsáætlun í samræmi við niðurstöður fjárlaga og ber ábyrgð á að henni sé framfylgt" leggur meiri hl. menntmn. til að í stað orðanna "ber ábyrgð á" í niðurlagi komi: fylgist með. Er talið eðlilegra að skólameistari beri ábyrgð á að fjárhagsáætlun sé framfylgt, en skólanefndin fylgist með því. 5. brtt. er síðan við 9. gr., en þar er lagt til að 1. mgr. orðist svo: "Skólameistari stjórnar daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gætir þess að starfsemi hans sé í samræmi við lög, reglugerðir, námsskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma og ber ábyrgð á að fylgt sé fjárhagsáætlun skólans." Þarna er hnykkt á því hver ber ábyrgð á að fjárhagsáætlun sé fylgt. 2. brtt. við 9. gr. er: Í stað orðanna "sem skólanefnd setur" í lok 3. mgr. komi: sem menntmrn. setur. Í 9. gr. segir: "Um skipan skólaráðs, verksvið þess, starfstíma og starfshætti, skal nánar kveða á um í reglum sem skólanefnd setur." Meiri hl. menntmn. leggur sem sagt til að þarna komi: "sem menntmrn. setur", að skólaráðið, starfsvið þess, verksvið, starfstími og starfshættir séu ákveðnir af reglum sem menntmrn. setur. 6. brtt. er við 10. gr., en hún er svo að við 2. málsl. bætist: "og gerir tillögu til skólanefndar um nemendasjóðsgjöld", þ.e. nemendaráð gerir tillögur til skólanefndar um nemendasjóðsgjöld jafnframt, að það sé sérstaklega tekið fram í lögunum. 7. brtt. er við 11. gr., en í 11. gr. frv. segir: "Um almenna kennarafundi og verksvið þeirra skal ákvarða í reglum sem skólanefnd setur." Eðlilegra þótti meiri hl. að þarna kæmi í staðinn: "Um almenna kennarafundi og verksvið þeirra skal ákvarða í reglum sem menntmrn. setur." 8. brtt. er við 13. gr. frv. en þar er lagt til að 2. mgr. 13. gr. orðist þannig: " Menntmrn. setur skólameisturum og kennurum erindisbréf. Reglur um störf annars starfsfólks setur skólanefnd." Í frv. er gert ráð fyrir að menntmrn. setji skólameisturum erindisbréf. Þarna er aukið á hlutverk ráðuneytisins og gert ráð fyrir að það setji jafnframt kennurum erindisbréf. 9. brtt. er við 15. gr. og er meira orðalagsbreyting, en lagt er til að 1. mgr. 15. gr. orðist svo: "Í öllum framhaldsskólum skal vera heilsuvernd" í stað þess sem nú stendur: "Rækja skal heilsuvernd í framhaldsskólum." 10. brtt. er við 17. gr., að við 2. mgr. bætist nýr málsliður sem orðist svo: "Í námsskrá skal kveðið á um einingafjölda til stúdentsprófs." Þarna eru tekin af tvímæli um það að námsskráin skal ákvarða hversu margar einingar þarf til stúdentsprófs. 11. brtt. er við 19. gr., en þar er lagt til að aftan við 1. mgr. komi: "Þrátt fyrir skiptingu námsefnis í áfanga geta skólar, sem þess óska, haft bekkjakerfi." Hér er þessu bætt inn til frekari skýringar og áréttingar og til að taka af öll tvímæli um að það er ekki verið að skylda alla framhaldsskóla til að búa við áfanga- eða einingakerfi heldur geta þeir skólar sem þess óska haft áfram bekkjakerfi ef þeir leggja áherslu á það. 12. brtt. er síðan við 30. gr., að greinin orðist svo: "Á framhaldsskólastigi skal veita fötluðum nemendum, samkvæmt skilgreiningu á hugtakinu fatlaður í 2. gr. laga nr. 41/1983, um málefni fatlaðra, kennslu og þjálfun við hæfi og sérstakan stuðning í námi." Hér er vísað til skilgreiningar á orðinu fatlaður í nefndum lögum, en í 2. gr. þeirra segir: "Orðið "fatlaður" í þessum lögum merkir þá sem eru andlega eða líkamlega hamlaðir." Þetta innskot er sem sagt til þess að taka af öll tvímæli um að hér merkir orðið fatlaður það sama og í lögunum um málefni fatlaðra. Síðan segir áfram í brtt.: "Í því skyni skal látin í té sérfræðileg aðstoð og nauðsynlegur aðbúnaður eftir því sem þörf krefur að mati menntmrn. Fatlaðir nemendur skulu stunda nám við hlið annarra nemenda eftir því sem kostur er." Þessi setning er óbreytt frá frv. og hygg ég að á hana beri að leggja mikla áherslu og ég hygg að menn hafi almennt verið sammála um það í umræðum að æskilegt væri að fatlaðir nemendur stunduðu sitt nám meðal annarra og við hlið annarra nemenda eftir því sem framast kostur er. Hins vegar er þess að gæta að sumir aðilar eru svo mikið fattaðir að þeim mun reynast það erfitt og verður þá að búa þeim aðstöðu á annan hátt. Þess vegna endar þessi brtt. við 30. gr. með setningunni: "Heimilt er að stofna sérskóla fyrir þroskahefta nemendur. Menntmrn. setur reglugerð með nánari ákvæðum um framkvæmd kennslu og nám fatlaðra nemenda. Ekki er óeðlilegt að gera ráð fyrir að koma þurfi sérstök lög um framhaldsskóla fyrir þroskahefta nemendur, en meðan slík lög eru ekki tiltæk þótti bæði eðlilegt og æskilegt og nauðsynlegt að taka hér inn sérstaka heimild fyrir stofnun slíkra sérskóla sem eru þó reyndar sumir við lýði. 13. brtt. meiri hl. menntmn. er við 32. gr., að 1. mgr. orðist svo: "Ríkissjóður greiðir samkvæmt lögum þessum rekstrarkostnað þeirra framhaldsskóla sem ríkið rekur nú eitt sér eða í samstarfi við sveitarfélög, svo og þeirra skóla sem stofnaðir verða samkvæmt ákvörðun Alþingis." Hér er svona frekari skýring og tekið fram nánast að rekstrarkostnaðurinn sem ríkið greiðir sé afmarkaður við þá skóla sem hafa hlotið samþykki Alþingis og stofnaðir eru samkvæmt ákvörðun Alþingis. 14. brtt. er við 38. gr. og þar er enn hnykkt á þessum skilningi. Greinin hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ákveður framlag ríkissjóðs til skóla á framhaldsskólastigi sem stofnaður er af einkaaðilum eða samtökum með hliðstæðum hætti og nú er um Verslunarskóla Íslands og Samvinnuskólann, enda uppfylli þessir skólar sams konar skilyrði um námsframboð og kennsluskipan" og í brtt. er lagt til að þarna bætist við: "og hafa hlotið starfsleyfi menntmrn." og í öðru lagi að aftan við þessa grein bætist ný mgr.: "Ekki eiga einkaskólar kröfu til styrks af almannafé." Enn eru þar tekin af tvímæli þannig að ekki verði lög þessi skilin svo að ríkinu beri að greiða rekstrarkostnað einkaskóla í öllum tilvikum, heldur þurfa þeir að hafa hlotið starfsleyfi menntmrn. og til þeirra þarf að hafa verið stofnað með ákvörðun á Alþingi. 15. brtt. er við 41. gr. og þar er eingöngu um að ræða lagfæringu á prentvillu. Í 10. tölul. komi: "lög nr. 26/1975, um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands, í stað 16. 16. brtt. er síðan við 42. gr. um að lög þessi öðlist þegar gildi og skuli koma að fullu til framkvæmda í upphafi skólaárs 1988–1989, en þar leggur meiri hl. nefndarinnar til að aftan við greinina bætist: "Þó skulu III. og VIII. kafli laganna ekki koma til framkvæmda fyrr en 1. janúar 1989," en þar er fjallað um stofn- og rekstrarkostnað, að lögin taki ekki að fullu gildi gagnvart því fyrr en á áramótum með nýjum fjárlögum. 17. og síðasta brtt. meiri hl. menntmn. er síðan sú að á eftir 42. gr. frv. komi svofellt ákvæði til bráðabirgða: "Þrátt fyrir ákvæði 3. gr. þessara laga, um kostnaðarskiptingu við byggingarframkvæmdir, skulu gerðir samningar um byggingarframkvæmdir halda gildi sínu." Hér er að sjálfsögðu átt við það að þrátt fyrir þessi ákvæði sem nú eru sett með lögum skuli samningar sem þegar hafa verið gerðir um aðra kostnaðarskiptingu halda sínu gildi. Forseti. Ég hef lokið máli mínu.



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 1. minni hl. menntmn. Nd. og þeim brtt. sem kvennalistakonur leggja til við frv. til laga um framhaldsskóla sem hér liggur frammi til umræðu. Nál. hljóðar svo: "Þó að halda megi fram með nokkrum rökum að skortur á löggjöf hafi auðveldað jákvæða og öra þróun mála í framhaldsskólum er tímabært að setja um þá rammalöggjöf. Frv. það, sem nú liggur fyrir deildinni til 2. umr., er um margt ágætt, en þó er þar ýmislegt sem Kvennalistinn getur ekki sætt sig við og leggur því fram töluvert margar breytingartillögur. Síbreytilegar aðstæður í þjóðfélaginu kalla á öfluga og góða framhaldsskóla þar sem stöðug endurskoðun fer fram. Hlutverk framhaldsskóla mótast annars vegar af þörfum þeirra einstaklinga sem hann sækja, hins vegar af þörfum þjóðfélagsins í nútíð og framtíð. Að áliti Kvennalistans eru engir betur færir um að standa vel að verki í mótun og þróun skólastarfsins en þeir sem næst því standa og því nauðsynlegt að tryggja sjálfsforræði skólanna. En það er einmitt í stjórnunarþætti frv. sem helstu agnúa þess er að finna að mati Kvennalistans. Tvær meginástæður liggja til grundvallar skoðun Kvennalistans. Í fyrsta lagi er það andstætt hugmyndum okkar um valddreifingu að lítilli fimm manna nefnd, sem er samsett af fjórum pólitískt kjörnum fulltrúum og einum skipuðum af menntamálaráðherra, séu veitt svo mikil völd og áhrif bæði um þróun skóla, innra starf, námsbrautir og rekstur. Í öðru lagi þykja okkur fagleg sjónar:nið fyrir borð borin með þessu fyrirkomulagi. Eru þau þó virt í frv. þegar fjallað er um sérstaka fagmenntun, svo sem iðnnám eða nám í sjávarútvegsfræðum. Einnig er að finna í frv. ákvæði um sem víðtækust samráð við atvinnulífið. En þegar að hinni almennu menntun kemur eiga pólitískt kjörnir fulltrúar að hafa vit fyrir fagfólki, nemendum og öðrum þeim sem starfa innan veggja skólans. Menntmn. bárust umsagnir frá flestum framhaldsskólum í landinu, samtökum kennara, skólameistara o.fl. og kallaði auk þess til viðtals ýmsa aðila. Það gekk eins og rauður þráður í gegnum umsagnir og viðtöl með örfáum undantekningum að gjalda varhug við of miklu valdi skólanefnda. Þar fara því skoðanir Kvennalistans og skólafólks saman. Þessu til stuðnings skal vitnað til eftirfarandi umsagna: 1. Í umsögn kennslumálanefndar HÍ segir m.a.: "Þó að við viljum að mestu leiða hjá okkur ákvæði frv. um stjórn framhaldsskóla gerum við okkur ljóst að þau geta haft varanleg áhrif á það hversu vandað og markvisst starf verður unnið í skólunum. Eitt mikilsverðasta atriðið í þessu samhengi er ákvæði 6. gr. um skipun skólanefnda. Okkur er ljóst að heilbrigður metnaður hins almenna borgara á skólasvæðinu getur vissulega orðið skólanum lyftistöng ef rétt er á haldið. Dæmi um slíkt eru vel þekkt bæði hér á landi og erlendis. Hins vegar er ekki víst að þetta sé tryggt með þeirri tilhögun að skólanefnd sé eingöngu skipuð mönnum sem þiggja umboð sitt frá ráðherra og sveitarfélögum. Meðal annars felur slíkt fyrirkomulag í sér hættu á því að skólanefndir sinni einkum fjármálum skólanna og skoði allt skólastarfið í ljósi þeirra og hefði þá lítið áunnist. Þessu mætti hins vegar breyta með ýmsu móti, t.d. með því að í skólanefnd væru tveir fulltrúar kosnir beinni einstaklingsbundinni kosningu á skólasvæðinu um leið og sveitarstjórnarkosningar fara fram." 2. Í umsögn Bandalags kennarafélaga segir m.a.: "BK telur að skólanefndin samkvæmt frv. sé bæði of fámenn og valdamikil um innri mál skólans. Þar vantar einnig fulltrúa kennara sem er algert skilyrði af hálfu BK enda í anda atvinnulýðræðis nútímans. Eðlilegt verður að teljast að skólanefnd fjalli um fjármál og rekstur skólans en hins vegar alls óeðlilegt að fela henni innri stjórn." 3. Í ályktun fundar kennara við Menntaskólann við Sund segir m.a.: "Samkvæmt frv. er gert ráð fyrir að pólitískt kjörnar nefndir, ein fyrir hvern skóla, fari hér eftir með skólastjórn, þar með einnig stjórn þeirra mála sem hingað til hafa verið í höndum kennara og skólastjóra. Þarna er að okkar dómi vegið stórlega að sjálfstæði skólanna þegar kennarar og skólastjórar eru nánast sviptir öllum ráðum." Þær brtt., sem liggja frammi á þskj. 850, hníga flestar í þá átt að draga úr valdi skólanefnda, en fela það í staðinn skólaráði sem skipað er fulltrúum nemenda og kennara. Auk þess ætlum við faggreinafélögum, deildastjórn o.fl. stærri hlut en gert er ráð fyrir í frv. eins og það liggur fyrir. Í stuttu máli vill Kvennalistinn draga úr áhrifum pólitískt kjörinna fulltrúa, en auka að sama skapi áhrif skólafólks. Með tilliti til þess sem segir í upphafi nál. um jákvæða þróun framhaldsskólakerfisins þegar skólafólk ræður ferðinni telur Kvennalistinn með öllu óverjandi að svipta það nú því forustuhlutverki. Ein brtt. er um stofnun mötuneyta við framhaldsskóla og um að nemendur greiði einungis hráefniskostnað. Að áliti Kvennalistans er þetta mikið nauðsynjamál sem stuðlar að heilsuvernd og hollustuháttum, auk þess sem breyttir þjóðfélagshættir kalla á þessa starfsemi í öllum skólum. Að þessum tillögum samþykktum leggur 1. minni hl. til að frv. verði samþykkt." Það er kaldhæðnislegt að við skulum hér á hinu háa Alþingi vera að ræða um frv. til laga um framhaldsskóla á sama tíma og kennarar standa í harðvítugri kjarabaráttu þó fóturinn hafi nú verið settur fyrir þá í bili. Maður óttast að stefni í neyðarástand í haust og var þó ekki úr háum söðli að detta. Fleiri hundruð réttindalausir kennarar við störf, langt frá því að jafnrétti til náms hafi náðst, kennarar illa launaðir og lítilsvirtir. Það á eftir að koma í ljós hversu margir skila sér til starfa í haust, en manni býður í grun að mikil vanhöld verði og lái þeim hver sem vill. Ár eftir ár reyna þeir að fá bót sinna mála og ástæða er til að undirstrika að kennarar eru ekki einungis að hugsa um eigin hag. Ég held að stéttin sem heild beri hag nemenda fyrir brjósti ekki síður en eigin og þar af leiðandi framtíð þjóðarinnar. En ekki er á þá hlustað. Virðing stéttarinnar og sjálfsvirðing hennar þver með hverju ári og hver og einn kennari hlýtur að hugsa sitt ráð vandlega í sumar. Eru þeir allir til í eitt verkfallið enn í haust, það tekjutap sem því fylgir, óvissuna um árangur og staðfestu? Stjórnvöld láta engan bilbug á sér finna, svara helst hálfgerðum skætingi og innihaldið er: Ég held þetta sé fullgott fyrir ykkur. Þetta er svo sem í fullkomnu samræmi við aðra stefnu í uppeldis- og menntamálum þjóðarinnar. Áhuga- og skeytingarleysið um uppeldi og menntun barna og unglinga er með ólíkindum og fyrirlitning á þeim sem annast þessi störf og hafa menntað sig til þeirra eftir því. Menntun og menning skiptir engu máli nema sem efni í ræður. Peningar, peningar og aftur peningar, neysla, neysla og meiri neysla eru einkunnarorð dagsins, rík þjóð sem stefnir í að verða blásnauð af öllu nema efnalegum gæðum og það mikið misskiptum. Því geri ég þetta að umtalsefni hér í sambandi við frv. sem liggur frammi til umræðu að helstu vankantar þess eru að mínu viti af sama meiði og sú vanvirða sem kennurum er sýnd í launa- og fagbaráttu sinni. Hlutur kennara og fagfólks er að miklu leyti fyrir borð borinn og er gert ráð fyrir pólitískt kjörnum skólanefndum í staðinn. Menn segjast gera þetta í valddreifingarskyni, þ.e. að losa skólana undan menntmrn. og beina áhrifum og valdi til sveitarfélaganna. Gott og vel. En þá er ýmislegt til að taka. Í fyrsta lagi er auðvitað menntmrn. falið mikið vald áfram án ákvæða um samráð við aðra og í öðru lagi er gert ráð fyrir að menntmrh. skipi formenn allra skólanefnda og er þá valddreifingin orðin dálítið sérkennileg. Hvergi er gert ráð fyrir að faglega þekkingu þurfi til skólastjórnar eða stefnumótunar í menntunarmálum þjóðarinnar. Að vísu er skólameistari tilkallaður, en samkvæmt orðanna hljóðan er hann fyrst og fremst framkvæmdastjóri og sér um að framkvæma ákvarðanir skólanefndar en má þó vera með í að ákveða námsframboð. Hvar eru nú kennarar, deildarstjórar, faggreinafélög, nemendur og annað starfsfólk skólanna? Varla á það minnst nema í sambandi við skólaráð sem skal vera skólameistara til aðstoðar við stjórnun og rekstur skólans. Ekki minnst á stefnumótun, faglega umfjöllun eða annað slíkt nema, og þetta er athyglisverður punktur, þegar kemur að sérfagskólum svo sem eins og iðnskólum eða sjávarútvegsskólum. Þá er talsvert nákvæmlega kveðið á um faglega þekkingu og eins eru ákvæði um það að ef um er að ræða skóla sem annast starfsmenntun skuli sveitarstjórn gæta þess við tilnefningu í skólanefnd að fulltrúi viðkomandi starfsgreina eigi þar sæti. Og enn spyr maður: Hvað með fagþekkingu þegar kemur að almennri menntun? Er hún einskis virði eða er hún ónauðsynleg? Endurspeglar þetta það viðhorf að starfsmenntun sé megintilgangur menntunar og að menntun hafi lítið gildi í sjálfu sér? Eru þetta aftur peningasjónarmið sem ná yfirhöndinni, einkunnarorðið: hagnýtt skal það vera? Þessi lög eru rammalöggjöf og ekki e.t.v. við því að búast að í þeim sé að finna mörg orð eða yfirlýsingar um,gildi menntunar og menningar, tilgang og stefnu. Ákaflega margt á að ákveðast með reglugerðum þannig að ekki er auðvelt að greina neina menntunarstefnu í lögunum, en svona ákvæði eins og tilgreind eru hér að ofan ýta undir þann grun að það sé ekki óskað aðildar skólafólks í stefnumótun. Það eigi bara að kenna það sem fyrir það sé lagt og hagnýti og þarfir atvinnuvega og efnahagslífs beri þar hæst. Þetta er e.t.v. ótímabær svartsýni, en ég hlýt þó að spyrja: Því er ekki skólafólk kallað til og hvað veldur? Var það gleymska eða liggur eitthvað annað að baki? Mig langar aðeins að víkja aftur að valddreifingu sem er lykilorð í allri hugmyndafræði okkar kvennalistakvenna, vinnubrögðum og framkvæmd. Okkur þykir það harla lítil valddreifing að færa vald frá einni stofnun til annarrar en ganga fram hjá því fólki sem á að framkvæma lögin og búa við þau og vera í raun holdgerving laganna, gefa þeim líf og anda. Pólitískt kjörnir fulltrúar til að tróna yfir öllu og öllum eru ekki okkar hugmynd um valdreifingu. Hvað gerir þá betur hæfa en fagfólk, nemendur og starfsfólk til að fjalla um skólamál? Það getur verið ágætt að pólitískt kjörnir fulltrúar beri einhvers konar fjárhagslega ábyrgð, í þessu tilfelli sveitarstjórnarmenn gagnvart ríkisvaldi, beiti þrýstingi á fjárveitingarvaldið og vinni að öðrum ytri málefnum, en innri starfsemi eiga þeir ekki að skipta sér af. Virðulegi forseti. Það má vera að einhverjum þyki ég fjölyrða um of um þetta atriði, þ.e. um pólitísk yfirráð skóla gagnstætt faglegri stjórn, miðstýringu í stað valddreifingar, en í augum okkar kvennalistakvenna er þetta slíkt grundvallaratriði að við hljótum að fjölyrða um það og mótmæla harðlega. Við hefðum gjarnan viljað fagna fram komnu frv. um löggjöf til framhaldsskóla af hellum hug því þess hefur lengi verið beðið og á því er brýn nauðsyn, en svona eins og það liggur fyrir núna finnst okkur það ekki gleðiefni. Við viljum heldur óreiðu lögleysu þar sem skólafólk ræður þróuninni þó heildarstefnu kunni að vanta en heildarstefnu þar sem skoðanir skólafólks eru fyrir borð bornar, óttumst að afleiðing verði stöðnun en ekki framfarir, íhaldssemi í stað framsýni og að betur hefði verið heima setið en af stað farið. Annað getum við kvennalistakonur ekki látið hjá líða að nefna áður en lengra er haldið og það er að gagnrýna samsetningu þeirrar nefndar sem skipuð var til að semja framlagt frv. Í þeirri nefnd áttu sæti sjö menn, ærið einlitur hópur, allt karlmenn í stjórnunarstörfum, aðeins tveir skólamenn, báðir fyrrverandi. Hefur það farið fram hjá ráðamönnum hverjir eru fjölmennastir í skólastörfum? Það eru konur. Þær eru að vísu ekki mjög fjölmennar í stjórnunarstörfum og aðrir eiga víst ekki greiða leið eða rétt til ákvarðana eða stefnumótunar. En þetta er ein birtingarmynd þeirrar forræðishyggju sem einkennir þetta frv. svo mjög. Það er vitað að margt er ólíkt með aðstöðu og lífsskoðun karla og kvenna. Allir segja nú - a.m.k. upphátt, um hugskotið veit maður ekkert - að jafnrétti kynjanna sé keppikefli, aðstöðu- og launamun kynjanna verði að jafna, hag fjölskyldu verði að rétta o.s.frv. Hvernig dettur mönnum þá í hug að skipa nefnd um skólamál án þess að hafa konur með í ráðum? Ég tala ekki meira í bili um hitt, þ.e. um breidd og faglega þekkingu. Nú er ég einungis að tala um konur. Vita ráðamenn ekki að í skólum er hægt að leggja grunn að gjörbreyttum viðhorfum, eða vita þeir það einmitt svona vel? Í menntun, menningu og sköpun liggur afl breytinga. Er það virkilega hald manna að afl breytinga liggi hjá opinberum embættismönnum, miðaldra og þaðan af eldri karlmönnum? Það er eins og menn séu slegnir blindu, sjái ekki og skynji ekki hvað er að gerast í kringum þá. Eða eru þeir að reyna að stöðva tímann? Þá hljóta þeir að vita að það er vonlaust mál. Flóðbylgja tímans fer þá bara fram hjá þeim og þeir standa eftir eins og nátttröll, e.t.v. eins og einhvers konar klettar í hafinu, rótfastir og geta ekki fylgt með straumnum. Víkjum þá að einstökum greinum frv. Vert er að taka það fram að við sjáum auðvitað ekki ástæðu til að vera að flytja brtt. sem hníga í sömu átt og brtt. meiri hl. sem sumar hverjar eru að okkar áliti til bóta. 1. brtt. okkar kvennalistakvenna tekur til 2. gr. frv. Við vildum kveða betur á um hlutverk skólanna. Okkur finnst ekki nóg að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðissamfélagi, heldur finnst okkur nauðsynlegt að jafnréttisandinn svífi þar líka yfir vötnum með tilliti til ofansagðs. Lýðræði tryggir ekki endilega jafnrétti og jafnréttið tekur þá auðvitað líka til búsetu, kyns, efnahags og ástands hvers og eins sem reyndar er áréttað enn betur með því að tala um menntun miðað við hæfni, þroska og námsgetu. Þessi síðasta setning ætti þá að tryggja óvefengjanlega rétt fatlaðra og/eða annarra sem einhverra hluta vegna eiga erfitt með að tileinka sér nám. Næsta hlutverkslýsing er eftirfarandi: að efla félagsþroska nemenda, menningu og mannúð. Þetta eru allt lykilorð, eiginleikar sem fólk verður að þroska með sér ætli það að búa í sátt innbyrðis og við aðrar þjóðir. Við söknum þess líka að hvergi var minnst á menningu í öllu frv., hvorki þjóðlega né aðra. Er þó ljóst að menning okkar er okkur höfuðnauðsyn, ein helsta réttlæting tilveru okkar sem þjóðar. Varðandi 3. gr. frv. kom fram ánægjuleg brtt. frá meiri hl. þar sem nú er kveðið á um að ríkið greiði allan kostnað við byggingu heimavista. Það kom greinilega fram í viðtölum við menn að eins og hátturinn átti að vera óttuðust menn heimóttarskap þar sem heimavistir eru augljóslega ekki fyrir heimamenn heldur fyrir aðkomufólk. Næsta brtt. sem við flytjum er við 5. gr. frv. þar sem kveðið er á um að menntmrn. fari með yfirstjórn mála er þessi lög taka til og annist námsskrárgerð, kennslueftirlit og ráðgjöf um þróunarstörf er snerta framhaldsskóla og við viljum bæta við: í samráði við faggreinafélög. Þessi háttur mun í raun vera hafður á í námsskrárgerð og öðrum slíkum hlutum, að samvinna við faggreinafélög er í verki og finnst okkur því bæði eðlilegt og nauðsynlegt að lögfesta það starfslag. 7. gr. látum við standa óbreytta. Það kann að koma einhverjum á óvart en það stafar af því að breytingar á hlutverki skólanefndarinnar eru svo tilgreindar í brtt. við 8. og 9. gr. frv. þar sem við ætlum skólanefnd og skólaráði allt annað hlutverk en lagt er til hjá meiri hl. og ætla ég að leyfa mér að lesa 8. og 9. gr. í heild eins og við kvennalistakonur leggjum til að þær hljóði. Greinin orðist svo: "Skólanefnd undirbýr árlega ásamt skólameistara tillögur til fjárlaga og sendir þær menntamálaráðuneytinu. Í upphafi hvers árs gerir skólanefnd fjárhagsáætlun í samræmi við niðurstöður fjárlaga og fylgist með að henni sé framfylgt. Skólanefnd ákveður upphæð gjalda er nemendum er gert að greiða við innritun í námsáfanga, svo sem innritunargjöld, efnisgjöld, pappírsgjöld og nemendasjóðsgjöld. Halda skal bókhald um fjárreiður þessar og um endurskoðun gilda sömu reglur og um annan rekstur. Heimilt er skólanefnd að stofna sérstaka sjóði við framhaldsskóla. Skal um þá sett skipulagsskrá, leitað staðfestingar á henni og hún birt í Stjórnartíðindum." Ástæða er til þess að taka fram varðandi þessa grein að það liggur síðan frammi brtt. frá meiri hl. um að nemendur skuli hafa tillögurétt um skólagjöld þannig að okkur fannst í lagi að þetta stæði þannig áfram. Þarna látum við líka í ljós þá skoðun að það sé ekki af hinu illa að sveitarstjórnarmenn eða pólitískt kjörnir fulltrúar hafi íhlutun um fjármál skóla og framkvæmdir. 9. gr. leggjum við til að hljóði svo: "Skólameistari stjórnar daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gætir þess að starfsemi hans sé í samræmi við lög, reglugerðir, námsskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma. Skólaráð skal starfa við hvern framhaldsskóla. Skólameistari er oddviti skólaráðs sem auk hans skal skipað fulltrúum kennara og nemenda svo og aðstoðarskólameistara starfi hann við skólann. Skólaráð, deildarstjórar skólans og skólameistari marka stefnu í skólahaldi og ákveða námsskrár með samþykki skólanefndar og menntamálaráðuneytis. Um skipan skólaráðs, verksvið þess, starfstíma og starfshætti skal nánar kveðið á í reglum sem menntmrn. setur. Skólameistari annast framkvæmd þeirra ákvarðana sem skólaráð og skólanefnd taka." Ekki er þörf á að fjölyrða mikið um þessar breytingar, svo mjög sem það var undirstrikað hér á undan og í nál. Þar undirstrikuðum við hvar við álítum að valdið eigi að liggja. Nokkur atriði kunna þó að þarfnast skýringa eins og þetta sem ég hef þegar tiltekið um 8. gr. og varðandi skólanefndina, þ.e. við höldum því hér inni að námsframboð skuli ákveðið með samþykki skólanefndar og menntmrn. og þykjumst við sýna talsverða sanngirni með því að halda því inni. 5. brtt. er við 12. gr. laganna. Þar held ég að ég kjósi líka að lesa greinina í heild, þar sem við leggjum þar til talsvert miklar breytingar. Greinin orðist svo: "Um fjölda starfsmanna og skiptingu starfa fer eftir stærð og gerð skóla hverju sinni. - " Þarna er sleppt orðunum "og fjárveitingu hverju sinni" því að fjárveitingin hlýtur að eiga að miðast við stærð og gerð skóla. "Við hvern framhaldsskóla skal starfa námsráðgjafi, einn eða fleiri [og er þetta nýmæli], og skal miða fullt starf við 300 nemendur. Jafnframt skulu nemendur eiga kost á sálfræðiþjónustu." Það kann vel að vera að við þetta sé átt hér í 12. gr. eins og hún er nú í frv., en er þó mjög óljóst orðað. Það er mikil þörf á því í framhaldsskólum að þar séu starfandi námsráðgjafar því að sú skylda er lögð á nemendur strax mjög unga að taka stefnu í sínu námi, taka þá stefnu að velja sér lífsstarf mjög ung þannig að það veitir ekki af að þarna séu námsráðgjafar sem nemendur geti leitað til þegar kemur að starfsvali og öðrum ákvörðunum. "Menntamálaráðherra setur eða skipar skólameistara framhaldsskóla að fengnum tillögum hlutaðeigandi skólaráðs" sem er þá breyting frá skólanefnda. "Menntamálaráðherra setur eða skipar fasta kennara að fengnum tillögum skólaráðs [aftur] og skólameistara viðkomandi skóla. Skólameistari ræður stundakennara í samráði við deildarstjóra [og er það líka nýmæli] og aðra starfsmenn í samráði við skólaráð. Leita skal staðfestingar menntamálaráðuneytis hafi kennari ekki kennsluréttindi." Við 13. gr. er ein brtt. Það er í lok 13. gr.: Reglur um störf annars starfsfólks setur skólanefnd" verði: setur menntamálaráðuneytið." Við 14. gr. gerum við þrjár brtt., þ.e. að kennari, sem vill sækja um sérstakt orlof, skuli senda ekki "skólanefnd og menntmrn." umsókn sína heldur skólaráði og menntmrn. og er það til samræmis við aðrar hugmyndir okkar um starfsemi skólanefndar og skólaráðs. Auk þess leggjum við til að undanþágu sé hægt að gera frá ákvæðinu um 5 ár. Hljóðar málsliðurinn svo: "Heimilt er að veita undanþágu frá ákvæði um a.m.k. 5 ár við sérstakar aðstæður (svo sem skipulagningu nýrra námsbrauta, endurskipulagningu náms, endurnýjun námsefnis og þess háttar)." Þarfnast þetta ekki mikilla skýringa, einungis er ítrekað að skólinn þarf að vera í sífelldri endurnýjun og geta brugðist skjótt við breyttum aðstæðum og því meiri þörf nú heldur en nokkru sinni fyrr á endurmenntun, símenntun og fjölbreytni ýmissi af því tagi. Þriðja breytingin er svo aftur að skýrslu um þetta orlof skuli viðkomandi senda skólaráði í stað skólanefndar. 15. gr. kveður á um heilsuvernd í framhaldsskólum. Við erum að vísu ekki með brtt. þar að lútandi en vekjum athygli á því að þarna eru fagleg sjónarmið virt. Eins er ákvæðið um heilsuvernd harla lítilsvert ef ekki er öflug fyrirliggjandi starfsemi í gangi í samræmi við ýtrustu hollustukröfur. Mataræði er þar stór þáttur, ekki síst með tilliti til þess að nemendur eru á orkuríkasta aldrinum, eru að vaxa og þurfa mikinn þrótt ef vel á að vera, auk þess sem þarna er lagður grunnur að áframhaldandi heilbrigði. Við erum reyndar með brtt. hér seinna um mötuneyti. Íþróttaiðkun, heilbrigðisfræðsla, fræðsla um skaðsemi áfengis og tóbaks og annarra vímuefna þarf að vera fyrir hendi. Allt eru þetta þættir virkrar heilsuverndar og hefði mátt skilgreina þetta allt öllu betur, en vonandi verður það gert í reglugerð. Við 16. gr. gerum við brtt. Það er að inn bætist nýr málsliður sem orðist svo: "Skylt er að gefa þessum nemendum kost á fornámi í einstökum námsáföngum ef á þarf að halda." Þarna er átt við nemendur sem orðnir eru eldri en 18 ára og eins og kveðið er á um fyrr í þessari grein eiga nemendur sem þurfa á að halda að stunda fornám í einstökum námsgreinum. Okkur fannst ástæða til þess að kveða á um að þetta ætti líka að vera fyrir hendi fyrir þá nemendur sem detta út úr skóla um tíma af einhverjum ástæðum og kjósa að hefja nám að nýju, að það eigi með öllu móti að gera þeim það auðveldara og greiða götu þeirra og því eigi þarna að vera þessi kostur á fornámi ef þeir þurfa á að halda. 9. brtt. okkar er við 17. gr. Þar viljum við taka út orðin "að því er varðar undirbúning til starfa eða áframhaldandi náms" og viljum að 1. málsl. greinarinnar hljóði svo: "Nám í framhaldsskóla skal fara fram á námsbrautum sem tilgreindar eru eftir markmiðum námsins" og þykir nóg sagt með því. 10. brtt. er við 18. gr. frv. sem hljóðar svo nú: "Lögð skal áhersla á tengsl verklegra og bóklegra þátta námsins." Við viljum gjarnan að þessi mgr. orðist svo: "Lögð skal áhersla á tengsl list- og verkmenntunar við hinn bóklega þátt námsins." Ástæða er til þess að nefna þarna listmennt þótt henni sé nú ekki gert hátt undir höfði að öðru leyti því að hún flokkast hvorki undir verk- eða bókmennt. Framhaldsskólar hafa listmennt ekki á námsskrá nema þá sem valgrein eða sem sérstakar brautir, sem er þó ekki víða, og þá helst tónlistarbrautir í samvinnu við tónlistarskóla. Nemendum er ekki gert skylt að tileinka sér neitt varðandi listir og myndast þannig gat í skólakerfinu þar sem í grunnskólum er lögð áhersla á tónmennt, handmennt, myndmennt og fleira af þeim toga þó að vísu gangi mjög misjafnlega að framfylgja þeim ákvæðum. Sérstaklega vantar mikið á úti á landsbyggðinni að þeim ákvæðum sé framfylgt, en þetta eru atriði sem þyrfti að athuga mjög vendilega þegar kemur að námsskrárgerð fyrir framhaldsskóla því að það er alveg ljóst að þarna verður mjög alvarleg gloppa í menntun unglinga. Síðan er þeim ætlað hugsanlega að velja sér þessar greinar til náms þegar þau koma á æðri skólastig, þ.e. eftir framhaldsskóla, og er vandséð hvernig nemendur, t.d. sem fara í Kennaraháskóla, eiga allt í einu að velja sér greinar eða svið sem ekki hefur verið minnst á við þau síðan þau voru 12 ára gömul eða svo. Þessi brtt. okkar er sem sagt heldur veikburða tilraun til að koma listmennt að svo að það orð komi þó einu sinni fyrir í frv. Í sömu grein leggjum við til að í stað orðanna "skal heimilt" komi: "er skylt", þ.e. "auk skyldunámsefnis er skylt að gefa nemendum kost á valgreinum að uppfylltum skilyrðum sem sett skulu í námsskrá". Við 19. gr. erum við ekki með brtt. en aftur er brtt. við 20. gr. og hún er af sama toga og margar fleiri að eftir orðunum "menntmrn. setur" komi: "í samráði við faggreinafélög". Næsta brtt. okkar er við 32. gr. og get ég þó ekki stillt mig um að minnast hér á 30. gr. en mér sýnist að með þeim brtt. sem meiri hl. leggur til auk þeirra brtt. sem við erum með bæði í hlutverkalýsingu skóla og seinna varðandi stundafjölda megi fatlaðir vel við una ef þær brtt. ná allar fram að ganga. Við fluttum því ekki neina brtt, við 30. gr. sjálfa. Í brtt. okkar við 32. gr. leggjum við til að á eftir 32. gr. komi ný grein sem orðist svo: "Mötuneyti skulu rekin við alla framhaldsskóla. Nemendur bera sjálfir kostnað vegna hráefnis. Launakostnaður starfsfólks mötuneyta greiðist úr ríkissjóði." Mötuneyti eru að vísu rekin í þeim skólum þar sem eru heimavistir, en nemendur búa þó við þau einkennilegu skilyrði að þeim er sjálfum gert að greiða launakostnað starfsfólks í mötuneytum öfugt við það sem er um t.d. launakostnað starfsfólks við sama skóla þar sem ríkissjóður ber þann kostnað. Þarna þykir okkur sjálfsagt að nemendur sitji við sama borð og aðrir og þurfi ekki að greiða þennan launakostnað sjálfir. Vil ég í því tilefni minna á þáltill. sem lögð var hér fram fyrr í vetur af kvennalistakonum, m.a. um launakostnað við mötuneyti framhaldsskóla þar sem einmitt var verið að gera tilraun til þess að kippa þessu sama í lag. En það er miklu víðar en í heimavistum sem þörf er á að hafa mötuneyti og vísa ég þá til þess sem ég sagði áðan um hollustuvernd í skólum og breytta þjóðfélagsháttu sem gera það að verkum að þetta er mikið nauðsynjamál að nemendur á þeim aldri sem algengastur er í framhaldsskólum eigi kost á hollri og góðri máltíð um skólatímann og þurfi ekki að búa við svokallað sjoppufæði meiri hluta dagsins. 13. brtt. er við 34. gr. Þar er kveðið á um fjárveitingu til rekstrar framhaldsskóla og hljóðar greinin svo núna í frv.: "Við ákvörðun fjárveitinga til kennslu í framhaldsskólum skal miða við grunntöluna 1,7 til 2 kennslustundir á viku á hvern nemanda í fullu bóknámi eftir stærð og gerð skóla." Við þetta leggjum við til að bætist eftirfarandi: "Þessu til viðbótar skal koma sá stundafjöldi sem nauðsynlegur er til að halda megi uppi kennslu í viðurkenndu verknámi og sérnámi er krefst skiptingar nemenda í smáa námshópa, svo og þar sem smæð skóla eða fámenni krefst þess." Einnig leggjum við til að við bætist ný málsgrein: "Auk þess bætist við sá stundafjöldi sem nauðsynlegur er til að halda uppi sérkennslu fatlaðra nemenda." Það var mál manna sem hafa komið til viðtals við menntmn., sérstaklega þeirra sem komu utan af landi, að þessi grunntala, viðmiðunartala, 1,7–2 kennslustundir á viku, kynni að vera ágæt viðmiðun við skóla í þéttbýli en hætta væri á að þetta dygði ekki í fámennari skólum og því þyrfti að gera þarna á bragarbót og teljum við okkur gera það með þessari brtt. auk þess sem þarna er fastar kveðið á um þá sérkennslu eða þann kennslustundafjölda sem kann að skapast af þörfum fatlaðra nemenda. 14. brtt. er svo við 39. gr. sem yrði þá 40. gr. samkvæmt þessu. Sú grein hljóðar svo: "Heimilt er að lána skólahúsnæði til félagsstarfsemi utan reglulegs skólatíma, enda greiðist fyrir leiga sem nemur a.m.k. kostnaði fyrir rafmagn, hita, ræstingu og vörslu. Skólanefnd setur almennar reglur um slíka ráðstöfun skólahúsnæðis." Við þetta leggjum við til að bætist: "Greinin tekur ekki til félagsstarfsemi nemenda skólans" til að taka af öll tvímæli um það að nemendur eigi ekki með sínu félagsstarfi að standa straum af rekstri skólahúsnæðis utan skólatíma. Síðustu brtt. eru svo við 41. gr. sem er um lög sem eiga að falla úr gildi við gildistöku þessara laga. Leggjum við til að 1. tölul. og 10. tölul. greinarinnar falli burtu. Taka þeir báðir til hússtjórnarfræðslu, á mismunandi stigum þó. 1. tölul. tekur til húsmæðrafræðslu og 10. tölul. til Hússtjórnarkennaraskóla Íslands. Okkur finnst ekki gott að þessu sé öllu kippt burt án þess að nokkur áætlun liggi fyrir um hvernig þessum málum skuli háttað og viljum í þessu sambandi benda á að það nær auðvitað ekki nokkurri átt að þessar námsgreinar skuli felldar niður án þess að þegar hafi verið gerðar ráðstafanir til þess að kennslu í þeim verði haldið uppi og haldið áfram. Það kann að vera að það sé tímanna tákn að þarna skuli ekki liggja frammi neinar tillögur um hvernig að þessum málum skuli standa. Það getur vel verið að það sé skoðun fólks að sú menntun sem þarna hefur verið veitt sé það lítilsverð að á henni þurfi enginn að halda. Það er mjög nauðsynlegt að halda uppi viðlíka menntun í framhaldsskólakerfinu. Æskilegt er náttúrlega að hún flokkist undir einhvers konar heimilisfræðslu sem er meira réttnefni en húsmæðrafræðsla. Í framhaldsskólum ættu auðvitað allir nemendur að fá gagngera menntun í heimilisfræðslu, ýmiss konar, þar sem það á fyrir flestum að liggja að stofna heimili, eignast börn. Full þörf er á því að allir, jafnt karlar sem konur, hafi þekkingu á þeim störfum sem til falla á heimili, svo sem matargerð, heimilishaldi ýmiss konar, þjónustustörfum og barnauppeldi ekki síst. Beinast lægi við að tengja þess konar nám jafnréttisfræðslu því að það hlýtur að vera mikill grunnur að því að einhver árangur náist í þeim efnum að jafnrétti ríki innan veggja heimilisins þegar þar kemur til starfa og ábyrgðar. Eins vil ég aftur minna á það sem ég sagði hér áður um nauðsyn þess að jafnréttisfræðsla sé í skólum þar sem þar er akurinn. Þar er hægt að sá og uppskera ef menn meina það sem þeir segja um nauðsyn þess að efla jafnrétti og jafnréttisvitund þjóðarinnar. Ég vil bara að lokum árétta nauðsyn þess að ræða þessi má.l gaumgæfilega. Það ber að harma að svo fáir þm. skuli vera viðstaddir umræðu um skólamál. Þingsalurinn í dag er svipur hjá sjón hjá því sem var í gær þegar bjór var hér til umræðu og þykir kannski bæði þm. og fjölmiðlum það öllu merkara umræðuefni en hvernig staðið skuli að menntun og uppeldi þjóðarinnar. En við megum þó ekki gleyma því eða missa sjónar á því að það hvernig að þeim málum er staðið er mál mála og af því hvernig til tekst með uppeldis- og menntunarmál ræðst allur annar árangur þjóðarinnar og líf hennar, bæði í andlegum og veraldlegum skilningi.



Herra forseti. Það stjfrv. sem hér er til umræðu fjallar um býsna mikilvægt mál sem ekki hefur hlotið afgreiðslu og eðlilega umfjöllun hér á Alþingi um mjög langt skeið. En frv. sem við fjöllum hér um, þótt það sé fagnaðarefni að það skuli hafa komið fram, er ekki gallalaust. Satt best að segja er það svo meingallað að ekki verður við unað nema gerðar séu á því veigamiklar breytingar. Í upphafi vil ég minna á þau þrjú meginatriði sem ég tel meginágalla þessa frv. Í fyrsta lagi tel ég að í frv. sé allt of mikil miðstýring og það skorti þar valddreifingu frá ráðuneytum menntamála og fjármála til heimamanna, kennara, nemenda og skólameistara. Í öðru lagi tel ég að það viðhorf komi ekki nægilega skýrt fram í frv. að framhaldsskólinn sé fyrir alla á viðkomandi aldursskeiði en ekki bara þá sem ráða við það nám sem boðið er upp á. Í þriðja lagi tel ég að frv. lýsi skilningsleysi á aðstöðu minni skóla í dreifðum byggðum landsins, að ákvæði frv. um rekstur skólanna mótist um of af einföldum þríliðureikningi og að byggingarkostnaður skólanna leggist í allt of þungum mæli á sveitarfélögin og það sé ekki sanngjarnt miðað við það sem á undan er gengið. Þetta eru þau þrjú atriði sem ég legg langmesta áherslu á. Ég legg hins vegar jafnhliða áherslu á það að það er þjóðarnauðsyn að sett verði samræmd heildarlög um framhaldsskólana vegna þess að núverandi löggjöf er frumstæð. Hún felur í sér verulega fjárhagslega mismunun gagnvart bæði kjördæmum og sveitarfélögum. Verknámið situr ekki við sama borð og bóknámið. Kerfið er almennt illa samræmt. Það býður upp á óteljandi blindgötur og núverandi kerfi mótast af allt of mikilli miðstýringu sem við þurfum að hverfa frá. Ég er ekki að segja það að í frv. ráðherrans sé miklu meiri miðstýring en er í dag í gildandi kerfi, en hún er allt of mikil. Það er úrelt fyrirbrigði sem við búum við og við hefðum þurft að nota þetta tækifæri til þess að hverfa frá henni. Ég legg á það áherslu í nál. sem ég hef gefið út um þetta mál að ef athugað er hverjir hafa völdin í skólastarfinu þurfi það ekki að dyljast neinum að allir þræðir liggja um hendur ráðherra. Ráðherrann skipar skólanefndarmennina, hann skipar skólameistarann, hann skipar alla fasta kennara. Og ekki nóg með þetta. Hann á líka að setja reglur um það hvernig tilnefningum í skólanefnd skuli háttað og tilnefna formann nefndarinnar án tilnefningar. En það sem kannski er alvarlegast er það að nemendur og kennarar eiga ekki aðild að neinni þeirri stofnun sem einhver völd hefur í þessu kerfi. Þeir eiga aðild að skólaráði sem virðist algjörlega valdalaus stofnun en þeir eiga ekki nokkurn rétt til áhrifa á skipun skólanefndanna. Í þessu sambandi þykir mér eðlilegt að rifja það upp að við þm. Alþb. höfum hvað eftir annað flutt frv. um framhaldsskóla hér á Alþingi, bæði í Ed. og Nd., og þar er allt aðra stefnu að finna í veigamiklum atriðum. Við leggjum þar áherslu á verulega valddreifingu og svo að það atriði sem ég nefndi núna sé gert frekar að umræðuefni reiknum við einmitt með því að kennarar og nemendur eigi beinlínis sæti í skólastjórn og það sé síðan skólastjórnin sem kjósi skólastjórann. Það sjá auðvitað allir að með þessu er veruleg valddreifing frá núverandi kerfi eða því kerfi sem er í frv. En ekki nóg með það. Við leggjum líka til að þessi sama skólastjórn, sem ráðherrann hefur sem sagt ekkert með að gera, velji kennarana. Í stað þess að ráðherra sitji við að gefa út skipunarbréf, bæði til skólanefndarformanna og kennara og skólameistara um allt land, og þau eru býsna mörg, það get ég fullvissað menn um, er hér gert ráð fyrir að dreifa valdinu, hverfa frá þessari úreltu miðstýringu og efla með því sjálfstæði skólanna í þeim gagngera tilgangi að reyna að laða fram áhuga heimamanna, áhuga þeirra sem við skólana starfa og ýta undir frumkvæði þeirra í skólastarfinu. En þegar öll völd eru dregin á eina hönd, eins og gert er í núverandi kerfi og eins og gert er ráð fyrir í frv. ráðherrans, er sannarlega hætt við að um leið sé verið að leggja dauða hönd á það frumkvæði sem þarf að spretta upp í skólunum, á þann áhuga sem þarf að vera fyrir hendi í kringum skólastarfið. Ég nefndi í öðru lagi að skólarnir þyrftu að vera fyrir alla. Þetta atriði bar fljótt á góma í nefndarstarfinu. Ég vakti þar máls á því að mér líkaði ekki markmiðsorðalagið í frv. og ég er þakklátur fyrir það að meiri hl. nefndarinnar féllst á að breyta orðalaginu þannig að í brtt. nefndarinnar er svo tekið til orða að hlutverk skólanna sé að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðissamfélagi með því að skapa skilyrði til náms og þroska við allra hæfi. Ég er hins vegar á því að þetta þurfi að koma enn þá skýrar fram í frv. og að þessi hugsun þurfi að ganga í gegnum allt frv., að það þurfi að vera sérstakt ákvæði í 16. gr. þar sem segir hreinlega: Tryggja skal að allir nemendur eigi kost á námi við hæfi. Nú kunna menn að spyrja: Hvað er eiginlega átt við með þessu? Er ekki alveg ljóst að sumir nemendur eru hæfir til þess að stunda nám í framhaldsskólunum og sumir ekki? Sumir eru bara best komnir strax úti á vinnumarkaðinum vegna þess að þeir hafa ekki námshæfileika. Þetta er viðhorf sem við þekkjum vel, en að mínum dómi er þetta úrelt viðhorf. Ég lít svo á að í nýju framhaldsskólakerfi eigi ekki að stilla upp spurningunni á þennan veg, hvort nemendurnir séu hæfir fyrir kerfið. Það á að snúa spurningunni við og spyrja: Er kerfið hæft fyrir nemendurna? Er kerfið þannig úr garði gert að nemendur ráði við það? Ef þeir ráða ekki við það nám sem boðið er upp á í dag hlýtur að vera hægt að skipuleggja námið á annan veg fyrir þennan hluta nemendanna þannig að þeir hafi eitthvað til framhaldsskólanna að sækja því að staðreyndin er sú að það eru um 30% úr hverjum aldursárgangi sem heltast algerlega úr lestinni og eiga ekki heima í framhaldsskólakerfinu. Við getum kallað það skort á námshæfileikum sem þessu valdi, við getum kallað það áhugaleysi, við getum kallað það leti. Það eru til ótal skýringar á þessu fyrirbrigði, en staðreynd er fyrirbrigðið engu að síður. 30% eru ekki með, heltast úr lestinni. Við hljótum að spyrja okkur sjálf að því: Er þá ekki eitthvað að í kerfinu? Er ekki hugsanlegt að bjóða þessu fólki upp á eitthvað sem það getur haft gagn af, eitthvað sem eykur þroska þessara nemenda, hentar þessu fólki, greindarstigi þess, áhuga þess og öllum aðstæðum? Gamla viðhorfið er að dæma þessa nemendur út úr kerfinu og segja: Nemendurnir hafa hér ekkert að gera. Ég geri kröfu til þess að í nýju kerfi sé sá hugsunarháttur aflagður og að við spyrjum frekar: Hvernig er hægt að skipuleggja starfið í skólunum þannig að þetta fólk geti öðlast meiri þroska en það hafði áður með því að sækja til skólanna nám og reynslu? Þess vegna flyt ég tillögu sem viðbót við 16. gr., einfaldlega á þennan veg: "Tryggja skal að allir nemendur eigi kost á námi við hæfi." Ég gat þess hér í upphafi að í þriðja lagi hefði ég nokkuð að kvarta yfir dreifbýlisstefnu frv. Ég álít að stefna þess gagnvart minni skólum í dreifðum byggðum landsins utan þéttbýlissvæðisins við Faxaflóa sé mjög varhugaverð, að ekki sé nú meira sagt. Þar á ég fyrst og fremst við 32. gr. þar sem eru ákvæði þess efnis að framlög ríkisins til skólanna verði miðuð við tiltekna upphæð á hvern nemanda árlega og þessi upphæð verði sem næst jafnhá hvar sem er á landinu og svo aftur 34. gr. þar sem er ákveðið að 1,7–2 kennslustundir á viku komi á hvern nemanda í bóknámi eftir stærð og gerð skóla. Ég held að það sé alveg augljóst að kostnaður á nemanda er ekki sá sami í litlum skólum og stórum. Það eru oft tvöfalt, jafnvel þrefalt fleiri nemendur í kennslustundum á skólasvæðum þar sem nemendur skipta tugum þúsunda en eru í skólum sem hafa kannski aðeins 200–300 nemendur í aldursárangi. Það er gerð tilraun til þess í frv. að leysa þennan vanda með þríliðureikningi en þannig dæmi ganga aldrei upp. Ég vek á því athygli að skólameistarar í minni framhaldsskólum hafa mjög kvartað yfir þessu ákvæði, telja það þröngt, telja að það geti dregið stórlega úr námsframboði í minni skólum og þannig gert skólana lélegri en þeir eru í dag. Ég vísa sérstaklega til álits skólameistara Fjölbrautaskólans á Sauðárkróki sem reiknaði það hreinlega út að þetta gæti haft í för með sér að dregið yrði úr kennslu út um land sem næmi 80 kennurum í skólunum úti á landi. Sumir hafa dregið þessa tölu í efa og talið að talan ætti að vera eitthvað lægri en það breytir ekki öllu. Þarna er væntanlega um að ræða skerðingu á kennslu út um land sem nemur mörgum tugum kennarastarfa á hverjum vetri. Ég er ekki reiðubúinn að slá því föstu hvert svigrúmið þarf að vera til þess að viðunandi sé. Ég legg hins vegar til að þessi þríliðuákvæði frv. séu hreinlega felld á brott og að þetta sé haft opið eins og reyndar er í núgilandi kerfi og eins og er auðvitað í grunnskólakerfinu. Ég er ansi hræddur um að þetta ákvæði geti orðið menntmrn. alvarlegur fjötur um fót. Þegar það ætlar að fara að afla tekna, afla framlaga frá fjmrn., til kennslu í menntaskólunum mun hagsýsludeild fjmrn. segja: Ja, lögin gera bara ekki ráð fyrir meira svigrúmi en hér er fyrir hendi og þið verðið að gjöra svo vel að sætta ykkur við þær upphæðir sem við erum hér að gera tillögu um jafnvel þó að þær séu veruleg skerðing frá því sem verið hefur undanfarin ár. Það er ekki nóg að segja í frv. að veita megi viðbótarsvigrúm í verknámi og sérnámi eða að heimilt sé að taka tillit til aðstæðna. Það skilja það allir að þá er átt við sérstök tilvik. En það er bara nokkuð almennt fyrirbrigði sem ég er að ræða um, að minni skólarnir þurfa á meira svigrúmi að halda en hér er gert ráð fyrir. Til viðbótar tel ég að ákvæði frv. um byggingarkostnað sé ekki eðlilegt miðað við það sem á undan er gengið. Við þekkjum það að framhaldsskólakerfið hefur verið byggt upp sumpart sem menntaskólakerfi, sumpart sem fjölbrautaskólakerfi. Víða út um land hafa verið byggð skólahús sem ríkið hefur kostað að öllu leyti. Annars staðar er verið að byrja að byggja þessi hús og þá er ekkert réttlæti í því að frá og með setningu þessara laga verði viðkomandi sveitarfélög að leggja miklu, miklu meira fram til byggingar skólanna en mörg önnur sveitarfélög hafa þurft að gera. Þetta verður að vísu alltaf vandamál meðan gert er ráð fyrir einhverri stofnkostnaðaraðild sveitarfélaganna, en ég held að vandamálið verði auðvitað töluvert miklu minna ef fylgt væri tillögu okkar alþýðubandalagsmanna þar sem gert er ráð fyrir því að sveitarfélögin eigi ekki að leggja fram nema 20% af kostnaði. Ég ætla svo að víkja nokkrum orðum að tillögum þeim sem ég hef lagt fram á þskj. 864. Tillögurnar á fremstu síðunni skýra sig nokkuð sjálfar. Það er í fyrsta lagi breytingin á kostnaðarákvæðum. Í öðru lagi kemur hér tillaga okkar um allan stjórnsýslukaflann, þ.e. hvernig stjórnun skólanna skuli háttað. Ég sá enga ástæðu til þess að fara að kroppa í einstakar greinar frv. Ég taldi eðlilegast að koma bara með heilsteypta tillögu um það hvernig eðlilegast væri að þessari stjórnun yrði háttað og ég mun ekki gera kröfu til þess að brtt. mínar verði bornar upp lið fyrir lið, ein í einu. Það er eðlilegt að kaflinn í heild verði borinn upp og nái hann samþykki deildarinnar kemur hann að öllu leyti í staðinn fyrir stjórnarkafla frv., en sé mín tillaga felld falla allar tillögurnar þar með. Um 3. brtt. er það helst að segja að þar er lögð áhersla á það að við hvern framhaldsskóla starfi námsráðgjafi einn eða fleiri og skal miða við fullt starf á hverja 300 nemendur. Verksvið hans á að vera að annast náms- og starfsráðgjöf, svo og einstaklingsráðgjöf vegna vandamála sem tengjast skólagöngunni. Í öðru lagi leggjum við áherslu á það að boðið sé upp á sérkennslu við hvern framhaldsskóla og að henni sé sinnt af sérkennurum. Ákvæði um hvort tveggja þetta vantar í frv. og hér er gerð tillaga um að úr því verði bætt. Í fjórða lagi er það svo tillagan sem ég hef þegar rökstutt, þ.e. að öllum nemendum verði tryggt nám við hæfi. Þar á eftir kemur svo VII. kafli frv., um námsskipan, en þar kem ég með tillögu í hellu lagi um allan kaflann og það gildir eiginlega alveg það sama um þessar tillögur og um tillögurnar sem eru í stjórnarkaflanum að eðlilegast er að bera kaflann upp í heild sinni. Ég held að mjög óaðgengilegt sé að bera tillögurnar upp grein fyrir grein vegna þess að þær skarast það mikið og þá verður að sæta því hver niðurstaða deildarinnar verður um kaflann í heild. Þó vil ég vekja alveg sérstaka athygli á d-lið okkar brtt., en þar segir: "Nám í framhaldsskólum skal hlíta lágmarkssamræmingu." Það er orðalag sem ég tel ólíkt gæfulegra en orðalagið í stjfrv. þar sem talað er um námsskrá vegna þess að við erum hér að leggja áherslu með þessu orðalagi á það að afskipti ráðuneytisins af málum framhaldsskólanna eigi ekki að vera smáatriðakennd eða smásmuguleg, heldur eigi þau fyrst og fremst að felast í setningu rammanámsskrár. Það sem við þurfum að fá er hæfilegur rammi utan um skólastarfið. Það er enginn vafi á því að orðalagið sem við erum með tryggir miklu betur að ráðuneytið sé ekki að ástæðulausu með nefið niðri í smáatriðum varðandi stjórnun skólanna, heldur haldi sig við aðalatriðin. Ég vek sérstaka athygli á þeim tillögum okkar í síðari hluta þessa kafla þar sem fjallað er um iðnfræðsluráð, meistarapróf og hið nýja fræðsluráð sjávarútvegsins sem frv. gerir ráð fyrir. Við drögum mjög í efa að hæstv. ráðherra sé á réttri braut með því að taka út úr einn atvinnuveg í viðbót og skipa honum sérstakt fræðsluráð. Eðlilegt væri þá að spyrja hvers vegna þetta sé ekki gert varðandi aðra atvinnuvegi þjóðarinnar, af hverju sjávarútvegurinn er tekinn þarna sérstaklega út úr. Almennt erum við með miklar efasemdir varðandi ýmis ákvæði þessa kafla eins og raunar kemur fram í þeim brtt. sem við höfum lagt fram og endurspegla viðhorf okkar til þessara mála, án þess að ég geri frekari grein fyrir þeim til að þessi orð verði ekki allt of mörg af minni hálfu. Ég hef þegar gert grein fyrir 32. gr., bæði brtt. við 32. og svo 34., en það er að ekki sé beitt þessum þríliðureikningi gagnvart framhaldsskólunum þegar reiknað er út námsframboð skólanna. Um brtt. við 37. gr. vildi ég aðeins nefna að þar er verið að ræða um Samvinnuskólann og Verslunarskólann og skólanefndir sem við þessa skóla skuli starfa. Í tillögunni sem fram kemur í brtt. okkar er áhersla lögð á það að ráðherrann skipi formanninn án tilnefningar, en aðra nefndarmenn skv. tilnefningum eignaraðila. Þetta er ósköp einfaldlega til samræmis við það sem að öðru leyti felst í frv. ráðherrans. Við sjáum ekki ástæðu til þess að skólanefndir við þessa skóla séu skipaðir á einhvern allt annan veg en skólanefndir við aðra framhaldsskóla og okkur finnst eðlilegt að ef ráðherrann á að skipa allar skólanefndir og formenn án tilnefningar, þá eigi það líka við þessa tvo skóla. Ég vek sérstaka athygli á tillögum okkar um fjarkennslu sem fólgnar voru í frv. því sem við fluttum í haust. Í því frv. var gert ráð fyrir að fjarkennsla gæti orðið gildur þáttur í framhaldsnámi og að Námsgagnastofnun sæi um öflun og gerð námsefnis á þessu sviði, Ríkisútvarpið annaðist útsendingar, svo sem heimild er fyrir í útvarpslögum, og útstöðvar í hverju fræðsluumdæmi önnuðust leiðbeiningar og tengsl við nemendur. Þessa hugmynd er ekki að finna í stjfrv. og hún er ekki tekin upp af meiri hluta nefndarinnar. Sama gildir um tillögu okkar um óháða eftirlitsnefnd sem fengi það hlutverk að gera reglubundna úttekt á starfi og stöðu framhaldsskóla. Slík greiningarvinna, gerð af mönnum með sérþekkingu í skólamálum, gæti orðið til mikils stuðnings fyrir rannsókna- og tilraunastarf í hverjum skóla og þannig stuðlað að æskilegri þróun skólanna og framhaldsmenntunar almennt. Ég sagði áðan að afskipti ráðuneytisins af málum framhaldsskólanna mættu ekki vera of smáatriðakennd eða smásmuguleg. Ég lagði áherslu á að löggjöfin ætti að vera rammi utan um skólastarfið. Þessi orð vil ég ítreka hér að lokum. Ég tel að tillögur okkar alþýðubandalagsmanna miðist fyrst og fremst við það að skapa víðan ramma og að innan þess ramma sé svigrúm til valddreifingar og til lýðræðislegrar þátttöku kennara og nemenda. Við leggjum mikla áherslu á að með fræðsluráðum í héraði og aðild þeirra að skólastarfinu sé skapað æskilegt umhverfi, stjórnunarlegt umhverfi utan um skólana. Tilgangurinn með þessu er fyrst og fremst sá að skapa vettvang fyrir íbúa á skólasvæðunum, fyrir foreldra, fyrir sveitarstjórnarmenn til að fylgjast með þróun skólanna í stað þess að þeir líti á skólana sem útibú ráðuneytisins sem þeir hafa lítið með að gera ef það eru engir heima í héraði sem hafa það verkefni að ræða þessi mál og hafa engan vettvang til að gera það. Það er t.d. töluverður munur á því hvort við Fjölbrautaskólann á Sauðárkróki starfar skólanefnd sem í er einn fulltrúi kosinn af sveitarstjórninni á Sauðárkróki og annar fulltrúi kosinn af sveitarstjórninni á Siglufirði og síðan kannski sá þriðji kosinn af sveitarstjórninni á Skagaströnd, eða hvort til eru í kjördæminu fræðsluráð sem íbúarnir eiga sjálfir aðild að með beinum hætti, hafa valið sér og er vettvangur til umræðna um málefni framhaldsskólans og þróun hans, sjálfstæð stofnun. Þetta er sú hugsun sem er að baki tillögum okkar alþýðubandalagsmanna. Það er von okkar að með aukinni valddreifingu og með meiri þátttöku heimamanna verði fleiri sem skynji ábyrgð sína í þessu skólastarfi en er ef þræðirnir liggja allir við hönd eins manns.



Hæstv. forseti. Borgaraflokkurinn á ekki fulltrúa í menntmn. þessarar hv. deildar. Þess vegna hafa flokkssystkini mín ekki tekið beinan þátt í því starfi sem hér hefur verið unnið frá því að þetta mál var rætt við 1. umr. að öðru leyti en því að nokkurt samstarf mun hafa verið með menntamálanefndum beggja deilda um frv. og þar eigum við fulltrúa borgaraflokksmenn. Annars vildi ég segja það hér í upphafi sem ég hef líklega fram tekið af minni hálfu við 1. umr. að þetta mál, frv. til laga um framhaldsskóla, er búið að bíða lengi eftir því að Alþingi tæki ákvörðun í þessu efni, afgreiði málið sem lög, kannski allt frá árinu 1974, frá því að grunnskólalögin voru samþykkt hér örlagaríka nótt. Þá fóru menn í beinu framhaldi að hugsa til þessarar löggjafar. Ég tek eftir því að í nál. fyrri minni hl. menntmn. er aðeins minnst á að það sé ekki að öllu leyti slæmt að svo lengi hafi verið beðið eftir þessari löggjöf, ýmiss konar gróður hafi vaxið í skjóli þess frjálsræðis sem af því hefur leitt og það kann vel að vera. Hins vegar held ég að ekki fari á milli mála að það er orðið meira en tímabært að löggjöfin líti dagsins ljós. Þess vegna vil ég í upphafi orða minna við þessa umræðu leggja á það þunga áherslu að þessari hv. deild og síðan hv. Ed. auðnist nú að afgreiða þetta mál sem lög eins og þm. best telja því fyrir komið. Við 1. umr. mun ég hafa lýst fylgi mínu að meginstofni við það frv. sem þá var lagt fram. Ég hef ekki hvikað frá þeirri skoðun enda þótt hér sé um svo viðamikið mál að ræða að fram koma mörg viðhorf að heita má varðandi nánast hverja grein. Þetta er svo yfirgripsmikið mál og kemur svo víða við að hægt er að líta á þessi mál frá mörgum sjónarhornum. Mér verður fyrst fyrir að líta á brtt. sem lagðar hafa verið fram úr þremur áttum. Ég held að það væri ágætt verklag af minni hálfu að geta fyrst þeirra brtt. sem seinast voru fram lagðar, þ.e. á þskj. 864 frá Ragnari Arnalds af hálfu Alþb. Þar sýnist mér að að stofni til sé lagt út frá frv. sem þeir alþýðubandalagsmenn lögðu fram hér í haust og var að mörgu leyti hin merkasta smíð. Ég vil geta skoðunar minnar á brtt. Ragnars Arnalds varðandi 3. gr. frv. um kostnaðarskipti við stofnkostnað. Þar leggur hann til að kostnaðarskipti verði 80% af ríkis hálfu, 20% af hálfu sveitarfélaga. Ég fyrir minn hlut get fallist á þau kostnaðarskipti sem frv. gerir ráð fyrir og það koma ekki fram brtt. frá öðrum aðilum um það atriði en Ragnari Arnalds. Ég fellst á þetta vegna þess að þar sem unnið hefur verið á undanförnum árum og raunar áratugum í þessa átt hefur verið miðað við þessi kostnaðarskipti og sveitarfélögin eru farin að una sæmilega við þau. Ég vil þó ekki láta undir höfuð leggjast að geta annars sem veldur fylgi mínu við þessi kostnaðarskipti. Það er vísbendingin sem mér finnst koma fram af hálfu núv. hæstv. ríkisstjórnar um stofnkostnaðarskipti við skólabyggingar almennt í landinu. Það er vitað að af hálfu stjórnvalda hafa þær tillögur legið í loftinu að kostnaðarskiptum verði breytt hvað grunnskólann varðar, sem nú eru skv. lögum 50 á móti 50, en að þau verði 100% á sveitarfélögum. Ég er mjög andsnúinn þeirri stefnu og tel að með þessum kostnaðarskiptum hvað framhaldsskólann varðar sé í rauninni verið að varða veginn á þann veg að það sé að vænta breytinga af hálfu þessarar hæstv. ríkisstjórnar í þessu efni og þá í rétta átt. Að öðru leyti vildi ég segja þetta um brtt. Ragnars Arnalds: Þar er um nokkra nýskipan fræðsluumdæmanna að ræða, einkum verulega nýskipan fræðsluráðanna og kjörs til þeirra og verksvið. Hér er um mjög róttæka breytingu að ræða. Enda þótt ég telji vissulega tímabært að einhver álíka lausn verði fundin á ýmsum sviðum í samskiptum ríkis og sveitarfélaga og þarna er lagt til tel ég hæpið að þessarar lausnar sé leitað hvað framhaldsskólann varðar einn sér og sérstaklega. Ég óttast að hér verði um of mikið bákn að ræða sem þó tæki til fremur fárra stofnana. Hins vegar eru í brtt. Ragnars Arnalds mörg jákvæð atriði eins og eðlilegt er í jafnviðamikilli meðferð á málinu. Ég minni t.d. á það sem hann segir í 20. gr.: "Nám í framhaldsskólum skal hlíta lágmarkssamræmingu." Hann talar um lágmarksnámsframboð og það tel ég af hinu góða. Ég minni líka á hugmyndir hans um fjarkennslu sem hann lagði áherslu á í máli sínu áðan og ekki síst hugmyndir hans um eftirlit með árangri í starfi framhaldsskólans. Það hefur vissulega skort á það eftirlit, a.m.k. jákvætt, virkt eftirlit af hálfu ráðuneytisins. En ég ætla þá að snúa mér að fáeinum öðrum brtt. og vil fyrst koma að brtt. við 2. gr. frv. sem er um hlutverk framhaldsskólans og ákaflega mikinn kjarna í þessu máli öllu. Þeir sem skólastarfið vinna bíða sjálfsagt ekki sérstaklega eftir þeirri stefnumörkun sem þarna kemur fram. Ég býst við að það séu frekar ýmis praktískari atriði, eins og t.d. kostnaðarskipti og önnur slík, sem heitar brenna á mönnum en þessi. Engu að síður er hér um grundvallaratriði að ræða sem alveg er þess virði að fjalla nánar um. Í frv. eins og það var lagt fram við 1. umr. segir í 2. gr., með leyfi hæstv. forseta: "Hlutverk framhaldsskóla er eftirfarandi: Að búa nemendur undir nám í sérskólum og á háskólastigi með því að veita þeim þekkingu og þjálfun í vinnubrögðum. Að búa nemendur undir störf í atvinnulífinu með sérnámi er veitir starfsréttindi. Að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðissamfélagi með því að veita þeim almenna menntun og efla með þeim félagsþroska." Mér finnst brtt. meiri hl. menntmn. varðandi þessa grein ekki til bóta, sérstaklega að einu leyti. Það er fellt niður eitt það atriði sem mér finnst skipta verulegu máli varðandi hlutverk framhaldsskólans, þ.e. að efla með nemendum félagsþroska. Þetta atriði er ekki að finna í brtt. meiri hl. Það finnst mér miður. Hins vegar er brtt. eins og hún hljóðar hjá fulltrúa Kvennalistans sé bæði betur orðuð og þar komist öll þau atriði til skila sem máli skipta í þessu sambandi. Þess vegna finnst mér sú útfærsla betri. Annað atriði sem ég vildi vekja máls á er varðandi 3. gr. frv. Þar sýnist mér að meiri hl. menntmn. leggi til leið sem er kunn úr grunnskólalögunum. Önnur greinin er um byggingarframkvæmdir og það er sérstaklega 4. mgr. þar sem verið er að fjalla um. Ég get fyrir minn hlut alveg fallist á þessa brtt. meiri hl. menntmn. og ég þykist tala þar af nokkurri reynslu. Sú leið sem þar er valin hefur verið útfærð í grunnskólalögunum og, að ég held, gefist að flestu leyti vel. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: "Kostnaður við byggingarframkvæmdir og stofnbúnað framhaldsskóla skiptist þannig að ríkissjóður greiðir 60% áætlaðs kostnaðar skv. viðmiðunarreglum" - Þetta er alveg eins og í frv. í byrjun. Síðan segir: "... þegar sveitarfélag eða sveitarfélög annast ráðningu hönnuða og verkframkvæmd. Hlutur sveitarfélags eða sveitarfélaga er þá sá hluti kostnaðar sem ríkissjóður greiðir ekki. Þegar ríkissjóður ber ábyrgð á hönnun verks og stjórnar framkvæmdum án íhlutunar sveitarfélags eða sveitarfélaga greiðir sveitarfélag eða sveitarfélög 40% miðað við normkostnað en ríkissjóður hinn hlutann." Þarna er um að ræða svipaða leið og hefur verið farin varðandi grunnskólann og ég held að það sé til bóta. Þá vildi ég næst víkja máli mínu að brtt. meiri hl. menntmn. við 7. gr. frv. Þar er um það að ræða að frv. gerir ráð fyrir skólanefndum sem í sitja 3–5 menn. Hér er lagt til að þeir verði fimm. Út af fyrir sig hef ég ekkert við það að athuga. En síðan segir í tillögu meiri hl., með leyfi hæstv forseta: "Skulu fjórir tilnefndir af hlutaðeigandi sveitarfélagi eða sveitarfélögum. Þegar um er að ræða skóla sem annast starfsmenntun skal af hálfu sveitarstjórna gætt við tilnefningu að fulltrúi viðkomandi starfsgreina eigi sæti í skólanefnd." Ég fæ ekki séð að þetta gangi. Ef hámarksfjöldi er fimm í skólanefndinni, einungis er hægt að kjósa með þessum hætti fjóra, þá er skv. þessari grein þar með verið að hafa jafnframt starfsgreinar að hámarki fjórar og það náttúrlega gengur ekki. Þarna held ég að hljóti að þurfa að athuga málið eitthvað nánar nema þá að ég skilji ekki tillgr. rétt. Fjórða atriðið sem ég vildi færa hér í tal er tillaga fyrri minni hl. eða brtt. Kvennalistans raunar - þetta er borið fram af fjórum fulltrúum Kvennalistans -varðandi 9. gr. frv. Þar er fjallað um skólaráð og hlutverk þess. Mér sýnist á öllu að í þessari útfærslu varðandi 9. gr. hjá fulltrúum Kvennalistans sé í rauninni tekið á málum mjög svipað og hefur orðið í raun víða um land. Þess vegna langar mig til að lesa, með leyfi hæstv. forseta, tillgr. eins og hún er í útfærslu Kvennalistans: "Greinin orðist svo: Skólameistari stjórnar daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gætir þess að starfsemi hans sé í samræmi við lög, reglugerðir, námsskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma. Skólaráð skal starfa við hvern framhaldsskóla. Skólameistari er oddviti skólaráðs sem auk hans skal skipað fulltrúum kennara og nemenda svo og aðstoðarskólameistara, starfi hann við skólann. Skólaráð, deildarstjórar skólans og skólameistari marka stefnu í skólahaldi og ákveða námsframboð með samþykki skólanefndar og menntmrn." Þessi seinasta grein er í rauninni kjarninn í tillögunni. Þarna finnst mér vera um að ræða leið um innra starf skólans sem er farsæl og ekki sé til bóta að færa þetta jafnmikið í hendur skólanefndar og mér sýnist að frv. geri ráð fyrir. Hins vegar er önnur tillaga af hálfu Kvennalistans um 12. gr. frv. Ég er sammála fyrri hluta en allsendis ósammála og andstæður seinni hluta þeirrar greinar. Sá hluti hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Menntmrh. setur eða skipar skólameistara framhaldsskóla að fengnum tillögum hlutaðeigandi skólaráðs. Menntmrh. setur eða skipar fasta kennara að fengnum tillögum skólaráðs og skólameistara viðkomandi skóla." Þarna er ég á öndverðri skoðun. Að afmunstra skólanefndina með þessum hætti er að minni hyggju ekki sú leið sem farsælust er. Ég vil treysta rétt skólaráðsins og ekki síst nemenda um umfjöllun alls í innra starfi, en ekki að láta skólaráðið taka við hlutverki skólanefndanna að öðru leyti. Þá vildi ég næst fjalla lítillega um eitt atriði í tillögum meiri hl. hv. menntmn. Þar er um að ræða a-lið í brtt. við þessa sömu grein, 9. gr. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Skólameistari stjórnar daglegum rekstri og starfi framhaldsskóla og gætir þess að starfsemi hans sé í samræmi við lög, reglugerðir, námsskrá og önnur gildandi fyrirmæli á hverjum tíma og ber ábyrgð á að fylgt sé fjárhagsáætlun skólans." Það er þetta atriði, hæstv. forseti, þetta orðalag "ber ábyrgð á". Það kann að vera að vegna þess hve fræðslustjóramálið úr Norðurl. e. er ferskt í minni gjaldi ég varhug við þessu orðalagi. Nú er það svo að embættismaðurinn skólameistari er fráleitt sá aðili sem hefur úrslitaáhrif um fjárhagsáætlun. Ég er sammála því að honum ber að sjá um framkvæmd fjárhagsáætlunarinnar. En að hann einn sem embættismaður eigi að bera ábyrgð á framkvæmdinni, það finnst mér of sterklega til orða tekið. Mér fyndist frekar koma til greina "sér um" eða eitthvað í þá veru. Þá kem ég hér næst að 13. gr. frv. og brtt. meiri hl. hv. menntmn. við þá grein. Ég gerði þetta atriði að umtalsefni í máli mínu við 1. umr. og ég vil lýsa sérstakri ánægju minni yfir því að meiri hl. menntmn. hefur tekið til greina þá skoðun sem ég setti þar fram. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: "Menntamálaráðuneytið setur skólameisturum og kennurum erindisbréf. Reglur um störf annars starfsfólks setur skólanefnd." Þetta er háttur sem ég tel réttan og eðlilegan. Ég er það mikill miðstýringarmaður að ég tel að þarna eigi að vera verulegt samræmi á sem nánast ráðuneytið eitt er fært um að framkvæma. Á sama hátt er ég ekki sammála brtt. Kvennalistans um þetta efni þar sem er aðeins um að ræða að ráðuneytið setji skólameisturum erindisbréf. Varðandi 30. gr. í frv. kemur meiri hl. menntmn. með brtt. sem ég fellst á. Það kom raunar fram í máli hv. 18. þm. Reykv. fyrr við umræðuna að fulltrúi Kvennalistans er sama sinnis um það að útfærslan varðandi kennsluaðstöðu fatlaðra er eitt merkasta nýmælið í þeirri löggjöf sem hér er í burðarlið. Ég tel að því beri sérstaklega að fagna. Ég hef orðið þess nokkuð var í störfum mínum áður að viðhorf til þess hvernig taka á á störfum og starfsaðstöðu fatlaðra í skólum hér á landi hefur verið að breytast undanfarin ár og mjög til batnaðar. Ég get ekki látið hjá líða að segja ykkur aðeins frá dæmi sem ég varð var við í mínu fyrra starfi fyrir fáum árum. Þar var um að ræða nemanda sem kom í skóla til okkar, venjulegan grunnskóla, efri hlutann. Það hefði sjálfsagt þótt tíðindum sæta fyrir fáum árum ef slíkt hefði gerst. Nú varð ég þess var fyrir fáum dögum að einmitt þessi sami nemandi - og ég hika ekki við að fullyrða að það var vegna þess hvernig á málum var tekið eða hvernig viðhorf höfðu breyst - hefur öðlast þann þroska að hann getur séð sér farborða sem hann hefði vafalítið ekki náð ef tískan að þessu leyti hefði ekki breyst til batnaðar og starfsviðhorfin. Þess vegna held ég að það verði alls ekki of mikil áhersla á það lögð að hinir fötluðu eigi sannarlega að fá starfsaðstöðu eins og aðrir og ekki síðri hvar sem er í okkar skólakerfi. 7. atriðið sem ég vildi leggja áherslu á varðar 32. gr. frv. Ég vildi raunar spyrja fulltrúa meiri hl. menntmn. sem að vísu eru ekki hér staddir, en þá vil ég spyrja hæstv. menntmrh. hvort brtt. er rétt skilin hjá mér. Brtt. meiri hl. nefndarinnar hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: "Ríkissjóður greiðir skv. lögum þessum rekstrarkostnað þeirra framhaldsskóla sem ríkið rekur nú eitt sér eða í samstarfi við sveitarfélög, svo og þeirra skóla sem stofnaðir verða skv. ákvörðun Alþingis. Við þetta hef ég ekkert sérstakt að athuga annað en það að ég skil svo að skv. þessari brtt. sé felldur niður seinni hluti þessarar mgr. sem fyrst er í 32. gr. og hljóðar svo: "Hver skóli er sjálfstæð rekstrareining og hefur sérgreinda fjárveitingu á fjárlögum." Ef þessi skilningur er réttur vildi ég spyrja: Hver er ástæðan til þessarar breytingar? Hver er tilgangurinn með henni? Í lokum brtt. meiri hl. menntmn. segir þar sem talað er um ákvæði til bráðabirgða, með leyfi forseta: "Þrátt fyrir ákvæði 3. gr. þessara laga um kostnaðarskiptingu við byggingarframkvæmdir skulu gerðir samningar um byggingarframkvæmdir halda gildi sínu." Þetta tel ég að mörgu leyti eðlilegt og styð þetta. En mér finnst þó ekki koma nægilega fram hvað átt er við með "gerðir samningar". Eru það einungis byggingarsamningar? Ég ímynda mér að þarna sé um að ræða tilvik eins og á Egilsstöðum, Ísafirði og Akureyri þar sem ríkið hefur sjálfsagt tekið á sig allmiklar skuldbindingar sem þá væntanlega héldu áfram, viðkomandi byggðarlögum sérstaklega til hagsbóta. Ég vildi gjarnan fá að vita um þetta atriði örlítið nánar. Ein er sú brtt. af hálfu fulltrúa Kvennalistans sem ég vil lýsa sérstöku fylgi mínu við. Það er ný grein aftan við 32. gr. sem orðast svo, með leyfi hæstv. forseta: "Mötuneyti skulu rekin við alla framhaldsskóla. Nemendur bera sjálfir kostnað vegna hráefnis. Launakostnaður starfsfólks mötuneyta greiðist úr ríkissjóði." Ég lagði á þetta áherslu, ef ég man rétt, við 1. umr. og ég vil gera það enn og lýsa sérstöku fylgi mínu við baráttu fulltrúa Kvennalistans fyrir þessu atriði í nefndinni. Ég trúi því vart að ekki myndist þingmeirihluti fyrir því að ná þessu réttlætismáli inn. Ég vil a.m.k. leggja á það sérstaka áherslu. Það kom fram í máli fulltrúa Alþb. í menntmn., hv. 4. þm. Norðurl. v., viss ótti varðandi aðstöðu minni skólanna í sambandi við reksturinn. Ég lét þess getið ef ég man rétt við 1. umr. og ég er enn þeirrar skoðunar að 34. gr. sé það rúm að þessu leyti - og ég hef síðan athugað það nokkuð - að þessi viðmiðun sem þar er fjallað um í frv., að við ákvörðun fjárveitingar til kennslu í framhaldsskólum skuli miða við grunntöluna 1,7 til 2,0 kennslustundir á viku á hvern nemanda í fullu bóknámi eftir stærð og gerð skóla, sé að flestra áliti eðlileg viðmiðun sem grunnatriði. En síðan segir hér, með leyfi hæstv. forseta: "Þessu til viðbótar skal koma sá stundafjöldi sem nauðsynlegur er til að halda megi uppi kennslu í viðurkenndu verknámi og sérnámi er krefst skiptingar nemenda í smáa námshópa. Þurfi að taka tillit til sérstakra aðstæðna skal veitt sérgreint framlag til að mæta þeirri þörf." Þetta atriði tel ég það skýrt að það eigi að vera nægilegt ef fram gengur. Ég vil svo, herra forseti, um leið og ég lýk máli mínu, leggja á það áherslu að það sem mestu skiptir er ekki hin smærri atriði sem menn greinir á um hér, heldur hitt, að koma þessari löggjöf fram. Ég vænti þess fastlega að þessi deild og líka hin efri og hæstv. menntmrh. beri gæfu til að svo verði.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka menntmn. þessarar hv. deildar fyrir vel unnin störf að frv. og lýsa ánægju minni yfir því að það skuli nú vera komið hér til 2. umr. og vonast til að það sé vísbending um að Alþingi sé reiðubúið til að afgreiða frv. til laga um framhaldsskóla sem ég tel mjög mikilvægt að verði samþykkt hér á þessu þingi. Í framsögu minni við 1. umr. um þetta mál gat ég þess að í frv. væru mörg álitamál. Frv. um framhaldsskóla væri nýsmíði og þess vegna væru mjög mörg atriði sem haga mætti á fleiri en einn veg og lýsti því jafnframt yfir að ég væri reiðubúinn til samstarfs við menntmn. um skynsamlegar breytingar á frv. Ég tel að þær breytingar sem meiri hl. menntmn. hefur gert á frv. séu allar til bóta og styð þær. Ég er hins vegar ekki alveg sammála þeim brtt. sem fram hafa komið frá þm. Kvennalista eða frá hv. 4. þm. Norðurl. v. Ég ætla ekki að ræða það í einstökum atriðum heldur vil ég aðeins með nokkrum orðum ræða þau meginsjónarmið sem búa að baki þeim till. og lýsa þá í hvaða atriðum ég er ósammála. Verksvið skólanefndanna hefur verið allmikið rætt og ekki er neinn vafi á því að það sýnist sitt hverjum um skólanefndir. Sumir eru hreinlega andvígir því að skólanefndir séu settar upp við framhaldsskóla. Aðrir eru fylgjandi því en þá skiptast skoðanir aftur á milli þeirra sem því fylgja um það hvert eigi að vera verkefni skólanefnda. Mér sýnist skólamenn skiptast nokkuð í tvo hópa um skólanefndirnar, annars vegar þeir skólamenn sem þekkja þær af eigin raun, t.d. skólameistarar sem hafa unnið með skólanefndum eru mjög ánægðir með þetta ákvæði um skólanefndir í frv. Þeir skólameistarar sem ekki þekkja skólanefndir, hafa ekki haft þær í sínum skólum, óttast þær. Það er hið margkveðna að menn óttast hið óþekkta og þess vegna hef ég orðið var við andstöðu við skólanefndirnar frá þeim skólameisturum sem ekki hafa haft slíkar nefndir innan vébanda sinna skóla. Ég held að mér sé óhætt að segja að allir aðrir, þ.e. þeir sem þekkja þær, telji þær til bóta. Þær hafa skapað góð tengsl milli heimamanna og skólanna. Skólameistararnir og skólarnir telja vera styrk að þeim í sínu starfi og eru því áhugasamir um að slíkt fyrirkomulag verði lögfest. Verksvið skólanefndanna eins og það lítur núna út, samkvæmt frv. eins og brtt. liggja fyrir um það, er eiginlega þríþætt: Í fyrsta lagi að ákveða námsframboð. Og hvað er betra eða æskilegra verkefni fyrir heimamenn, fyrir fólkið í viðkomandi byggðarlögum, en að ákveða það nám sem viðkomandi skóli býður upp á? Ég held að ekkert verkefni sé eins nálægt fólkinu og það að hafa ákvörðunarvald um hvað á að kenna í viðkomandi skóla. Getum við fengið viðkomandi fag eða viðkomandi greinar sem næst okkur eða þurfum við að senda börnin okkar í skóla suður í Reykjavík eða eitthvað annað? Þetta finnst mér vera mjög mikilvægt atriði og þess vegna er ég andvígur þeim hugsunarhætti Kvennalista að þetta sé ekki verkefni sem fólkið í viðkomandi byggðum eigi að skipta sér af, þetta eigi aðeins að vera verkefni kennaranna og skólameistaranna, en fólkið eigi ekkert að hafa um þetta að segja. Þessu sjónarmiði er ég andvígur og tel að þetta sé mjög eðlilegt og sjálfsagt verkefni skólanefndanna. Annað verkefni þeirra er að undirbúa fjárlög og hafa hönd í bagga með fjármálastjórn. Það tel ég líka vera eðlilegt verkefni skólanefndanna. Þriðja verkefnið er síðan íhlutun um ráðningar við skólana sem ég tel líka að skipti miklu máli fyrir heimamenn í viðkomandi byggð. Ég tel að mjög sé ofmælt hjá fulltrúum Kvennalista að grundvöllurinn á bak við þessar hugmyndir sé sá að vilja ekkert samstarf við kennara, vilja ekkert faglegt samstarf við ákvarðanir um innra starf skóla. Ég tel að í frv. sé einmitt gert ráð fyrir að allt það sem lýtur að hinu innra starfi skólans sé raunverulega í höndum skólameistarans og þess fólks sem þar vinnur. Brtt. meiri hl. nefndarinnar lýtur að því að undirstrika þetta betur með því að taka út ákveðin orð í þeirri grein sem fjallar um skólanefndirnar til þess að taka af öll tvímæli um hvert eigi að vera verkefni þeirra. Það eru tekin út orðin "að marka stefnu í skólahaldi". Þetta er gert til þess að undirstrika, að mínu mati, að það sé skólameistaranna, það sé skólaráðsins fyrst og fremst að fjalla um þetta atriði. Það hafa raunverulega engir betri tök á því að hafa áhrif á innra starf skólans en kennarar og þeir sem við skólana vinna svo og nemendur einnig. Það þarf sérstakt átak einmitt í lögum eins og þessum til að opna fyrir möguleika á afskiptum hins almenna borgara af skólunum. Sú umræða er svo sem ekkert ný af nálinni, og hún er þekkt t.d. víða erlendis, að vissir hópar kennara og skólamanna vilja ekkert að fólkið í kringum þá sé að hafa allt of mikil afskipti af skólunum, vilji að skólarnir séu lokaðar stofnanir kennara og nemenda, það sé hægt að kalla til foreldra á einhverjum foreldradögum einu sinni eða tvisvar á ári og ræða við þá, leyfa þeim að fylgjast með því sem er að gerast í skólunum, en síðan eigi þeirra afskiptum að ljúka. Þessi umræða fer víða fram. Ég hef orðið var við hjá ýmsum forustumönnum kennarasamtaka hér á landi að þeir telja að þetta eigi að vera svona. Ég er ósammála þessu sjónarmiði. Ég tel að skólarnir séu ekki til eingöngu fyrir kennarana eða starfsfólkið. Þeir eru til fyrir þjóðfélagið, fyrir nemendurna auðvitað fyrst og fremst, en foreldrarnir, fólkið í byggðum landsins, eiga að hafa mikið um það að segja hvernig skólarnir eru uppbyggðir og hvernig þeim er stjórnað, t.d., eins og í þessu tilfelli, hvaða nám er boðið fram í viðkomandi skóla. Þess vegna er ég ósammála þessu meginsjónarmiði, sem fram kemur hjá Kvennalistanum og stór hluti af þeirra brtt. byggist á, að vilja útiloka fólkið frá því að hafa áhrif á skólana í sínum byggðarlögum. Það má auðvitað hugsa sér að skólanefndirnar séu tilnefndar á ýmsan hátt og að ýmsir aðrir en sveitarstjórnirnar komi þar að. Sveitarstjórnirnar eru þó löglega kjörnir fulltrúar fólksins í viðkomandi byggðarlögum. Kvennalistinn segir með dálítilli fyrirlitningu: Þetta eru pólitískt kjörnir fulltrúar - og þar með á að afgreiða þá sem næstum því óalandi og óferjandi. Þetta er þó það fólk sem byggðarlögin kjósa sér til forustu í sínum málum og til þess að gegna því forustuhlutverki ákveðið árabil eða ákveðið kjörtímabil. Ég tel að það sé raunverulega ekki til lýðræðislegra fyrirkomulag en að þetta fólk, sem hefur verið kjörið til þátttöku í sveitarstjórnum, komi inn í þessa þætti í stjórnun skólans. Þetta vildi ég láta koma fram hér því að það er mikið grundvallaratriði og mér finnst að einmitt þetta atriði hafi dálítið verið afflutt í þessum umræðum. Þess vegna vildi ég að það kæmi alveg skýrt í ljós hver er tilgangurinn með frv. að þessu leyti og hver mín skoðun er á þessu. Ég vil aðeins geta þess varðandi eitt atriði sem fram kom í máli hv. 18. þm. Reykv., varðandi þau lög sem fella eigi úr gildi að mér fannst ýjað að því að það væri einhver andkvennapólitísk stefna fólgin í því að fella úr gildi lög um húsmæðrafræðslu og um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands. Í því er auðvitað ekkert slíkt fólgið. Það er hússtjórnarfræðsla í grunnskólunum og margir framhaldsskólar hafa þegar tekið upp sérstakar hússtjórnarbrautir innan sinna vébanda. Lögin um húsmæðrafræðslu, eins og hún er í dag, eru því algjörlega úrelt eins og menn sjá ef þeir lesa þessi lög og þjónar raunar engum tilgangi að hafa þau í gildi öllu lengur. Lögin um Hússtjórnarkennaraskóla Íslands eru hins vegar úrelt einnig vegna þess að þetta nám hefur nú verið tekið inn í Kennaraháskóla Íslands. Í raun er búið að leggja Hússtjórnarkennaraskólann af sem sjálfstæðan skóla. Þetta nám fer að vísu fram í þeim húsakynnum sem Hússtjórnarkennaraskólinn hafði, en það er algjörlega komið undir stjórn Kennaraháskólans þó að það séu fyrrverandi starfsmenn Hússtjórnarkennaraskólans sem hafa þar kennslu með höndum og að vissu leyti stjórn þess náms. Þetta er auðvitað fyrst og fremst tilgangurinn með því að fella niður þessi lög, eins og er tilgangurinn með því að leggja til að ýmis önnur lög séu felld niður sem ekki standast lengur tímans tönn. Í því er ekki fólgið á neinn hátt neitt vanmat á þessu námi eða nauðsyn þess í skólakerfi landsins. Ég vil aðeins víkja örfáum orðum að ræðu hv. 4. þm. Norðurl. v. Það er allmikill ágreiningur okkar á milli. Hann telur að valddreifing í frv. sé ekki nægilega mikil. Við skulum átta okkur á því í hverju þessi valddreifing er fólgin sem frv. gerir ráð fyrir. Við skulum aðeins fara um það nokkrum orðum. Í fyrsta lagi fá heimamenn nú miklu meira vald samkvæmt frv. til að ákveða námsframboð í framhaldsskólum í þeirra heimabyggð. Þetta er eins og ég gat um áðan mjög mikilvægt verkefni heimamanna. Í öðru lagi fá skólarnir aukið fjárhagslegt sjálfstæði frá því sem nú er. Það er skýrt nánar í grg. og kemur fram í viðkomandi greinum í frv. og ég skal ekki þreyta þingheim á að lesa það nánar. Í þriðja lagi eiga skólarnir nú sjálfir að annast þróunarstarf innan sinna vébanda. Ekki hefur verið gert ráð fyrir slíku hingað til. En nú er það skýrt tekið fram að hlutverk menntmrn. í því efni er fyrst og fremst að veita ráðgjöf en skólarnir sjálfir eiga að annast þróunarstarfið og ég tel það mjög mikilvægt. Í fjórða lagi er sett upp miklu skýrari verkaskipting á milli menntmrn. og framhaldsskólanna en gildir í dag. Hlutverk menntmrn, samkvæmt frv. er fyrst og fremst að hafa með höndum heildarstefnumótun, hafa með höndum kennslueftirlit og gerð tillagna um fjárveitingar og að semja námsskrá. Skólarnir sjálfir fara hins vegar með framkvæmd alls skólastarfsins. Allt innra starf, öll fagleg ábyrgð á að vera í höndum skólastjórnar og skólaráðs. Í fimmta lagi vek ég athygli á því að vald skólanna til að taka upp fullorðinsfræðslu, endurmenntun af ýmsu tagi, er lagt í hendurnar á skólunum sjálfum í miklu ríkari mæli en hefur verið gert og þar með er skólunum gert kleift að laga sig að atvinnulífi og staðháttum á viðkomandi stöðum. Af þessum ástæðum tel ég að það sé rangt sem hv. 4. þm. Norðurl. v. hélt fram að ekki væri valddreifing í frv., þvert á móti, það er miklu meiri valddreifing í frv. en gildir í raun í dag. Ég er andvígur því ótrúlega flókna stjórnkerfi sem fram kemur í till. hv. 4. þm. Norðurl. v. Ég tel ekki rétt að skipta landinu upp í fræðsluumdæmi eins og þarna er gert ráð fyrir til þess að stjórna framhaldsskólunum sem eru sennilega núna eitthvað rúmlega 20 talsins. Auðvitað fjölgar þeim vafalaust. En að setja upp svo flókið stjórnunarkerfi fyrir þessa skóla tel ég ekki vera rétt. Þetta hefur komið til orða á mjög mörgum fundum sem ég hef verið á með fulltrúum skólamanna, m.a. skólameistara, að undanförnu og ég hef hvergi orðið var við að þetta stjórnunarkerfi, að setja upp svona millistig, eigi sér hljómgrunn. Það sé miklu eðlilegra að færa þetta vald út til skólanna sjálfra en að setja upp einhvers konar millistig eins og gert er ráð fyrir. Áður en ég lýk máli mínu, herra forseti, ætla ég aðeins að svara hv. 6. þm. Suðurl. Hann spurði um tvö atriði, þ.e. brtt. við 32. gr. Ég tel að þar sé nú sennilega um prentvillu að ræða því að ég held að það hafi ekki verið meiningin að fella niður síðari setninguna í 32. gr. eins og lesa má út úr þingskjalinu, þ.e. "hver skóli er sjálfstæð rekstrareining og hefur sérgreinda fjárveitingu á fjárlögum". Að mínu mati átti sú setning að standa áfram en breytingin að vera á fyrri setningu 1. mgr. 32. gr. í þeirri veru sem fram er tekið í brtt. En ég mun athuga það í samráði við formann nefndarinnar. Að lokum spurði hv. þm. hvernig bæri að skilja það ákvæði til bráðabirgða sem meiri hl. nefndarinnar gerir tillögu um, þ.e. að þrátt fyrir ákvæði 3. gr. þessara laga, þ.e. um stofnkostnaðarskiptinguna, skuli gerðir samningar um byggingarframkvæmdir halda gildi sínu. Hér er fyrst og fremst um að ræða byggingarsamninga sem hafa verið gerðir um áfanga sem eru í gangi við ýmsa skóla landsins. Ég nefni t.d. Fjölbrautaskólann á Selfossi, íþróttahús á Ísafirði, Menntaskólann á Egilsstöðum, þar eru framkvæmdir í gangi. Það hafa verið gerðir ákveðnir samningar um kostnaðarskiptingu og greiðsluflæði og ég lít svo á að þessi grein fjalli fyrst og fremst um það að þeir samningar skuli halda sínu gildi þrátt fyrir það sem fram kemur í þessu ákvæði til bráðabirgða. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, til að gera þetta frekar að umtalsefni. Ég ítreka þakklæti mitt til nefndarinnar fyrir vel unnin störf að þessu máli og vonast til að það hljóti afgreiðslu á þessu þingi.



Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði í máli hæstv. menntmrh. sem ég vil gera að umtalsefni. Hann ræðir um það að skólanefndir séu mikið skref í átt til valddreifingar og að þeir skólameistarar sem hafi búið við skólanefndir láti vel af þeim og þeir sem ekki hafi haft skólanefndir hræðist þær. Nú er mér vel kunnugt um að þetta hefur við nokkur rök að styðjast þar sem þeir skólamenn sem mættu til viðtals og höfðu búið við skólanefndir mæltu þeim gjarnan bót. En þá vil ég benda á tvennt í því sambandi. Annað er það að skólanefndir hafa hingað til ekki átt sér lagalegan bakhjarl um valdsvið sitt þannig að skólameistarar hafa mikið til getað notað skólanefndir til þess að stuðla að og ná fram eigin ákvörðunum, enda kom það líka fram í máli þessara sömu manna sem mættu þarna til viðtals við menntmn. Kokhreysti þeirra var nokkuð mikil þegar þeir ræddu um skólanefndir. Þeir töluðu um að auðvitað hefðu skólameistarar tök á sínum skólanefndum og auðvitað stjórnuðu skólameistarar og einn viðhafði þau orð: Ef skólanefnd vill fara að stjórna, leyfum þeim þá að stjórna. Ætli þeir gefist ekki fljótt upp á því? Og annað í þessum dúr fólst í ummælum þeirra um skólanefndir. Þeir litu m.ö.o. ekki á þær sem valdastofnun heldur sem stuðningsstofnun við eigin gerðir. Og það eru reyndar nokkrir sem eru á því máli að skólanefndirnar muni í raun ekki geta fylgt eftir starfi skólans eins og þeim er ætlað í frv. og því verði þetta til þess að auka völd skólameistara ef eitthvað er. Um það skal ég ekki dæma, en þó finnst manni ólíklegt að fulltrúar í skólanefnd, sem ekki starfa við skólann og ekki hafa það að aðalstarfi að fylgjast með störfum skólans og vinna að hag hans, hafi tök á að hafa slíka yfirsýn yfir daglegan rekstur og það starf sem þar fer fram að þeir geti í rauninni verið mjög mótandi aðili. Og þá kann vel að vera að það reynist satt að þær verði harla áhrifalitlar. En þá vaknar spurningin: Hver á þá að fá þau völd í staðinn? Eins og ég segi, það eru margir sem leiða getum að því að það verði í raun skólameistarar sjálfir og er þá orðið lítið um valddreifinguna. Eins verður hæstv. menntmrh. tíðrætt um það að hann skilji ekki hvers vegna Kvennalistinn sé á móti því að valdið fari til fólksins. Við viljum ekki setja samasemmerki milli sveitarstjórna og fólksins. Þó að sveitarstjórnir séu auðvitað kjörnar af fólkinu eru það harla fáir einstaklingar sem þar eiga greiða leið inn. Auk þess vil ég benda á að það vill gjarnan bindast við ákveðna þjóðfélagshópa og ég tala nú ekki um ákveðið kyn hverjir eiga þangað greiða leið. Nægir að benda á skýrslu sem var lögð hér fram í haust um hvernig kynskipting væri í nefndum og ráðum. Þar kom fram að því ofar sem dró í valdapíramídanum, því færri konur komust að. Þetta er því t.d. mjög útilokandi ákvæði fyrir flestar konur. Teljast þær þá kannski ekki til fólksins samkvæmt þeirri skilgreiningu. Það að núa okkur því um nasir að við séum á móti valddreifingu af því að við viljum ekki skólanefndir og viljum ekki kjörna pólitíska fulltrúa yfir öllu og öllum finnst mér því skjóta nokkuð skökku við og er gert á þessum forsendum, eins og ég segi, að draga samasemmerki milli nokkurra kjörinna fulltrúa og almennings. Ég skal fúslega játa að það mættu gjarnan koma hér inn í einhver ákvæði um aðild t.d. foreldra að skólaráðum. Ég get hins vegar ekki séð það fyrir mér að skólanefndir, eins og hér er lagt til að þær verði kjörnar, verði einhverjir fulltrúar foreldra samkvæmt fyrri rökum. Flest börn eiga sér foreldra af báðum kynjum. Það er alkunna að annað kynið annast uppeldi barnanna meira en hitt en á þá í fæstum tilfellum aðild að skólanefnd. Auk þess mætti nú líklega leiða getum að því að fæstir sveitarstjórnarmenn séu, eða ekki mjög margir þeirra, með svona ung börn í skóla lengur. Það er líka tilhneiging þessarar valdauppbyggingar að þar séu gjarnan rosknari menn við stjórnvölinn. Þar á ofan má ekki gleyma því, þegar talað er um valddreifingu, að menntmrh. sjálfur á að skipa án tilnefningar formann skólanefndar. Er þá að mínu viti harla lítið eftir af hans rökum um valddreifingu. Hann leggur þó mál sitt þannig fram að maður skyldi ætla að það væri eitt hans meginmarkmið. Hvað er betra, segir hann, heldur en að fólkið ráði námsframboði? Nú hefur mér skilist að í þessum lögum eigi að lesa orðið námsframboð eins og námsbraut, en í því felst einmitt sú hætta sem ég varaði við í máli mínu áðan að menntun tæki of mikið mið af starfsmenntun og gildi almennrar menntunar með í huga það hlutverk sem menntun er markað í hlutverkalýsingu framhaldsskóla sé ekki í hávegum haft. Auðvitað hafa heimamenn á hverjum stað næman skilning fyrir þörfum síns sveitarfélags fyrir starfsmenntun. Það segir hins vegar alls ekki að þeir séu þar með færastir um að ákveða námsframboð því hætt er við, eins og ég segi, að þeir tækju þar fyrst og fremst mið af þörfum sveitarfélagsins en ekki þeirra einstaklinga sem menntunina sækja. Við höfum aftur á móti í þessum brtt. okkar þó viljað milda þetta nokkuð með því að taka tillit til skólanefnda, eins og þær eru skipaðar núna samkvæmt frv., og lagt til að skólaráð og skólameistari ákveði námsframboð og marki stefnu, en þetta hljóðar svo: "Skólaráð, deildarstjórar skólans og skólameistari marka stefnu í skólahaldi og ákveða námsframboð með samþykki skólanefndar og menntmrn." Með slíku ákvæði teljum við að það sé alveg tryggt að skólanefndir, og þá með þessi byggðalegu sjónarmið í huga sem ég nota alls ekki í niðrandi merkingu, fái notið sín í mörkun skólastarfs. Það er að vissu leyti rétt, sem hæstv. menntmrh. sagði, að auðvitað eru engir færari um það að hafa áhrif á daglegan rekstur og framkvæmd skólans en kennarar. En samkvæmt þessu eiga þeir sér harla lítinn lagalegan bakhjarl í þeirri stefnumótun sinni andstætt við skólanefnd sem fær mjög sterkan bakhjarl. Ég hefði kosið að menntmrh. hefði gert hér að umræðuefni 12. brtt. okkar um nýja grein sem við leggjum til að komi á eftir 32. gr. og hljóði svo: "Mötuneyti skulu rekin við alla framhaldsskóla. Nemendur bera sjálfir kostnað vegna hráefnis. Launakostnaður starfsfólks mötuneyta greiðist úr ríkissjóði." Ég er viss um að fleirum en mér þætti áhugavert að heyra sjónarmið hæstv. menntmrh. varðandi mötuneyti og tengja það þá hollustuvernd og því heilsuverndarákvæði sem er inni í frv. Þetta finnst manni að sé nú til dags, eins og háttar til í þjóðfélaginu, orðið svo brýnt, að nemendur í öllum skólum eigi kost á máltíðum í skóla, og þarna er gert ráð fyrir að nemendur beri sjálfir hráefniskostnað, að það verði ekki öllu lengur dregið að ráða bót á því ófremdarástandi sem ríkir hér í neysluvenjum, ekki síst unglinga. Það var í einhverju dagblaði í gær verið að gera samanburð á veltu sjoppa og söluturna og þeim peningum sem rynnu í gegnum húsnæðiskerfið. Og ef ég man rétt kom þarna fram að við eyðum meiri peningum í þær vörur sem fást í svokölluðum sjoppum og söluturnum en samanlagt fara í húsnæðiskerfi landsins. Ég er ekki að segja að þeir peningar mundu annars renna í húsnæðiskerfið, en þetta eru staðreyndir sem gaman er að velta fyrir sér. Þessi mikla sælgætis- og sykurneysla Íslendinga, eða íslenskra barna og unglinga kannski fyrst og fremst, hlýtur að markast af því hvernig fjölskylduaðstæður eru núna. Fólk neyðist til þess að láta börnin sín ganga, oft og einatt, sjálfala löngu áður en þau eru fær um að bera ábyrgð á eigin lífi og þar innifalið eigin matarvenjum og neyslu og leggja þau sér því til munns óhóflega mikið af þessari vöru. Það hefur líka margsinnis komið fram að fjárráð unglinga eru hér afskaplega mikil og virðist vera orðin lenska að allir nemendur í framhaldsskóla þurfi að vinna með skóla til þess að hafa auraráð, sumir eflaust af nauðsyn, ekki ætla ég að draga úr því, en aðrir til einhverrar almennrar neyslu. Og hætt er við að stór hluti þeirra peninga fari einmitt til kaupa á því lélega fæði sem nú er til sölu í framhaldsskólum landsins þannig að það væri mjög gott ef menntmrh. vildi láta í ljós einhverja skoðun á þessari brtt. Varðandi síðustu brtt. okkar, 15. brtt., þar sem við leggjum til að 1. og 10. tölul. 41. gr. falli niður, er það til þess að undirstrika og árétta að okkur finnst ekki hægt að una því að þessir skólar séu alveg felldir út úr skólakerfi landsins án þess að eitthvað annað komi í staðinn. Við tökum það ekki sem gild rök að þó að nemendur læri í nokkur ár eitthvað í matreiðslu í grunnskólum komi það í staðinn fyrir húsmæðrafræðslu. Það er alveg rétt að húsmæðraskólarnir, eins og þeir voru reknir, voru orðnir úreltir. Þeir veittu engin starfsréttindi, þeir veittu engin réttindi til launa eða nokkurs annars hlutar. Það skipulag sem var á þeim var eflaust úrelt, en húsmæðrastarfið er ekki úrelt. Það sem er úrelt er afstaða ráðamanna til þeirra starfa. Við höfum þá skoðun að þessi menntun eigi að vera fyrir hendi í þjóðfélaginu og hún eigi ekki bara að vera valgrein einhverra. Í raun og veru ætti þetta auðvitað að vera inni í kennsluskyldu í öllum framhaldsskólum, kennsla í heimilisfræðum sem spannaði, eins og ég sagði áðan, matargerð, þjónustustörf og ýmislegt sem lýtur að heimilishaldi og ekki síst einhverja uppeldisfræðslu. Það er algjörlega fyrir borð borið. Og þó að kennd sé matreiðsla í grunnskólum og þó að fólk geti valið sér eitthvað álíka inni í framhaldsskólum kemur það ekki í staðinn fyrir viðlíka námsskyldu inni í framhaldsskólum. Við erum ekki að mæla með að húsmæðraskólum verði haldið áfram eins og hingað til, heldur einungis að árétta að ákvæði um þá sé ekki fellt úr gildi án þess að eitthvað annað raunhæft komi í staðinn sem viðurkenni tilvist þessara starfa og viðurkenni hvað þau eru forsómuð, bæði til menntunar, launa og virðingar.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði sem er á þskj. 811. Hér er um hið mikilvægasta mál að ræða og var reyndar ákveðið í starfsáætlun núv. ríkisstjórnar að vinna að framgangi þess. Þetta frv. er byggt á tillögum níu manna nefndar sem ég skipaði í september 1987, en í nefndinni sátu þessir menn: Björn Friðfinnsson, aðstoðarmaður ráðherra, og var hann formaður nefndarinnar, Magnús Þ. Torfason fyrrv. hæstaréttardómari, Pétur Hafstein, sýslumaður og bæjarfógeti, Bogi Nilsson rannsóknarlögreglustjóri, Ólöf Pétursdóttir héraðsdómari, Eiríkur Tómasson hæstaréttarlögmaður, Friðjón Guðröðarson sýslumaður, Markús Sigurbjörnsson borgarfógeti og Guðmundur Einarsson framkvæmdastjóri. Ritari nefndarinnar var Ólafur K. Ólafsson, deildarstjóri í dómsmrn., sem nú er settur bæjarfógeti á Neskaupstað. Í athugasemdum með frv. er gerð ítarleg grein fyrir efni þess og forsendum. Ég vísa til þessarar greinargerðar og mun í minni framsögu hér í dag ekki fara jafnnákvæmlega í einstök atriði og þar er gert. Í raun og veru er tilefni frv. og tilgangur ákaflega einfaldur. Það er upphaf þessa máls að enginn er dómari í eigin sök. Þessi alkunnu sannindi eru í raun og veru ástæðan fyrir því að menn vilja skilja að dómsvald og framkvæmdarvald um allt þetta land. Ég vil einnig í upphafi nefna nokkur söguleg atriði til þess að skýra að síðustu hálfa þriðju öld eða allt frá því hér var einveldi Danakonunga hefur okkar réttarfar vikið frá því sem nú er grundvallarregla í réttarfari flestra Vesturlandaþjóða, að dómsvaldið sé skýrt skilið frá stjórnsýslustörfum þannig að dómarar séu alveg óháðir framkvæmdarvaldinu. Á fyrstu öldum konungsvalds hér á landi voru dómstólarnir í héraði aðskildir frá framkvæmdarvaldi. Sýslumenn konungs voru lögreglustjórar og innheimtumenn ríkistekna og önnuðust fullnustu dóma auk fleiri starfa. Þeir sáu einnig um útnefningu héraðsdómara og lögðu mál fyrir þá. Þeir áttu að "administrere og betjene Retten", eins og segir í konungsbréfi til sýslumanna frá árinu 1622, en þeir höfðu ekki dómsvald. Þessu var eins háttað í öðrum hlutum Noregsríkis og síðar Danaríkis sem við þá tilheyrðum. Það er sagt að Íslendingar hafi tárfellandi játast undir einveldisstjórn Danakonungs í Kópavogi einn sólbjartan júlídag árið 1662. Nokkrum áratugum síðar, þegar einveldið tók að festast í sessi, fór konungurinn að taka til sín dómsvaldið í héraði enda var það í samræmi við hugmyndafræði einveldisins. Konungurinn sameinaði alla þætti ríkisvaldsins í einni hendi. Hann setti lögin, hann framkvæmdi þau, hann kvað upp dóma. Ný réttarfarslög voru sett í ríkinu og þar á meðal í Noregi, en Ísland var þá talið tilheyra hinum norska hluta ríkisins sem það hafði fylgt inn í konungssambandið. Og í erindisbréfi Níelsar Fuhrmanns, amtmanns, sem dagsett er 30. maí 1718 eða fyrir réttum 270 árum, er kveðið á um að í réttarfarsmálefnum skuli hér á landi farið eftir norsku lögum og var þetta síðan ítrekað í erindisbréfi stiftamtmanns árið 1720 og í konungsbréfum frá 1732 og 1734. Norsku lög fengu sýslumönnunum dómsvaldið í héraði og verður að líta svo á að þetta hafi tekið fullt gildi um allt land árið 1730 eða þar um bil, eða fyrir rúmlega tveimur og hálfri öld. Skömmu síðar, 1736, var tekið að gera kröfu um lögfræðimenntun sýslumanna en sú krafa var ekki gerð áður. Eftir að einveldi var lagt af í Danaveldi var það ríkjandi pólitísk stefna í þeirri stjórnskipan sem við tók að sundurgreina þætti ríkisvaldsins, enda var kenning franska heimspekingsins Montesquieu um þrígreiningu ríkisvaldsins einn af hornsteinum þeirrar hugmyndafræði sem tók við af einveldinu. Í grundvallarlögum Dana frá 1849 var kveðið á um endurskoðun réttarfars í anda nýrra hugmynda og var fullum aðskilnaði dómsvalds og umboðsstjórnar loks komið á þar í landi með lögum frá 1916 sem tóku gildi 1. okt. 1919. Sömu áform voru uppi í hinu forna sambandsríki okkar Noregi og var fullum aðskilnaði dómsvalds og umboðsstjórnar komið þar á með lögum þegar árið 1894. Þau lög tóku gildi í áföngum á næstu árum á eftir. Þriðji meginhluti hins danska konungsríkis, þýsku hertogadæmin, komst undir stjórn Prússa árið 1864 og var þá lögfest þar þýskt réttarfar sem byggðist á fullum aðskilnaði dómsvaldsins frá öðrum þáttum ríkisvalds og fylgdi sú skipan þeim hluta hertogadæmanna sem á ný voru sameinuð Danmörku eftir fyrri heimsstyrjöld. Um leið og breytingin varð í Danmörku, þ.e. á árunum 1916 og 1919, voru uppi svipaðar hugmyndir hér á landi. Meiri hluti þingnefndar sem skipuð var í samræmi við ályktun Alþingis frá árinu 1914 lagði árið 1916 til fullan aðskilnað umboðsvalds og dómsvalds. Meiri hluti nefndarinnar lagði til að landinu yrði skipt upp í sex lögdæmi með einum héraðsdómara í hverju lögdæmi og skyldu þeir vera sem sjálfstæðastir og óháðastir bæði umboðsvaldi og almenningi. Á móti yrði sýslumannaembættunum verulega fækkað. Minni hluti nefndarinnar frá 1914 sagði í sínu áliti að það væri í sjálfu sér mikilvæg og æskileg framför ef fundið yrði ráð til þess að greina umboðsvald frá dómsvaldi svo hagkvæmt væri fyrir alla hlutaðeigendur. Minni hlutinn var reyndar einnig á þeirri skoðun eins og meiri hlutinn að ef menn réðust í slíka breytingu mundi það skipulag sem nefndin benti á, þ.e. meiri hlutinn, yfirleitt vera líklegasta lausnin á þessu máli og tæplega yrði önnur leið fundin sem ætti betur við eða auðveldari yrði í framkvæmd. En þrátt fyrir þessar ályktanir lagði minni hlutinn til að ekki yrði ráðist í breytingu á dómstólaskipan að svo stöddu og það varð reyndar ákvörðun Alþingis. Málið sofnaði þó alls ekki alveg og síðustu 70 árin hafa öðru hverju heyrst raddir um að bæði væri nauðsynlegt og tímabært að skilja dómsvaldið algjörlega frá stjórnsýslunni. Ég ætla að nefna nokkra mikilvæga áfanga í þessari þróun: Árið 1961 beitti Bjarni Benediktsson, sem þá var dómsmrh., sér fyrir því að ákæruvaldið var falið sjálfstæðu ríkissaksóknaraembætti en það hafði áður verið í dómsmrn. Þá vil ég nefna þáltill. sem Björn Fr. Björnsson og fleiri fluttu á Alþingi á árunum 1965 og 1966 en þar segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: "Í þjóðfélögum, sem búa við réttarfar bundið vestrænum réttarreglum og réttarvitund, þykir eigi fara vel saman að dómendur hafi einnig á hendi umsvifamikil umboðsstörf. Af þeirri sök hefur stefnan verið sú að draga sem mest úr hendi dómenda umboðsleg embættisstörf og búa þannig að dómstólunum að þeir hafi sem óháðasta og traustasta aðstöðu við úrlausn dómsmála." Þessu máli hefur þokað nokkuð á veg, einkum í Reykjavík, með skiptingu verkefna stjórnsýslu og dómsvalds milli nokkurra embætta hér í borginni. Þetta er þó ekki fullnægjandi lausn. Næsti áfangi í málinu er að árið 1977 beitti Ólafur Jóhannesson, þáverandi dómsmrh., sér fyrir því að komið var á fót sérstakri rannsóknarlögreglu ríkisins sem annast rannsókn meiri háttar afbrotamála á öllu landinu og hefur það embætti, eins og kunnugt er, aðsetur í Kópavogi. Í ráðherratíð Ólafs Jóhannessonar lagði hann fram svokallað lögréttufrumvarp sem gerði ráð fyrir nýju dómstigi milli héraðsdómstóla og Hæstaréttar. Það frv. var síðan fjórum sinnum lagt fyrir Alþingi en náði aldrei nægum stuðningi. Utan Reykjavíkur hefur frá 1972 verið komið á fót stöðum héraðsdómara við sex stærstu sýslumanns- og fógetaembættin en þeir eru reyndar jafnframt undir stjórn viðkomandi bæjarfógeta og er þar ekki um sjálfstæða dómstóla að ræða í venjulegri merkingu þess orðs. Bæjarfógetar fara þar einnig áfram með dómstörf, svo og fulltrúar þeirra. Íslendingar eru aðilar að Evrópuráðinu og hafa skuldbundið sig til þess að fylgja sáttmála þess um vernd mannréttinda og mannfrelsis sem er einn af hornsteinum ráðsins. Þar segir m.a. að leiki vafi á um réttindi þegns og skyldur eða hann er borinn sökum um refsivert athæfi skuli mál hans útkljáð af óháðum dómstóli. Í október 1987 var tekið fyrir hjá mannréttindanefnd Evrópuráðsins mál manns sem er búsettur á Akureyri. Hann hafði verið dæmdur í undirrétti og í Hæstarétti fyrir brot á umferðarlögum. Í samræmi við gildandi lög var mál hans upphaflega tekið fyrir og dæmt af fulltrúa bæjarfógetans á Akureyri en hann starfar á ábyrgð og undir stjórn bæjarfógetans sem jafnframt er yfirmaður lögreglunnar. Málið var kært til mannréttindanefndarinnar á þeirri forsendu að mál sakbornings hefði ekki hlotið meðferð í undirrétti fyrir óháðum dómara því sama embætti hefði einnig kært manninn og rannsakað mál hans. Mál þetta hefur orðið til þess að vekja þjóðarathygli á nauðsyn skýrari aðskilnaðar umboðsvalds og dómsvalds en þetta mál er þó alls ekki kveikjan að því að aðskilnaðurinn er nú á dagskrá hjá ríkisstjórn og Alþingi. Sú umræða sem hér fer fram er hlekkur í langri keðju sem rekur sig langt aftur í söguna eins og fram kom í inngangi mínum áðan. Mannréttindanefndin hefur komist að þeirri niðurstöðu að málið væri tækt til efnismeðferðar fyrir mannréttindadómstólnum í Strasbourg sem dæmir um vafaatriði sem upp koma varðandi almenn mannréttindi Vestur-Evrópubúa og túlkun mannréttindasáttmálans. Það má segja að með úrskurði mannréttindanefndarinnar sé réttarfar Íslendinga komið undir smásjá samstarfsþjóða okkar í Evrópuráðinu og það hlýtur að leiða til aukins þrýstings um umbætur á dómstólakerfi og réttarfari hér á landi. Hér er ekki einungis um að ræða réttarfar í opinberum málum eins og lögreglumálinu frá Akureyri þótt það sé eitt til úrlausnar í Strasbourg heldur hlýtur kastljósið einnig að beinast að hvers konar öðrum málum þar sem deilt er um réttindi manna, hvort sem þau eru réttur til frelsis, eigna eða æru. Það er t.d. líklegt að fyrr en síðar kunni að reyna á það fyrir mannréttindadómstólnum hvort sami embættismaður geti verið í senn innheimtumaður kröfu frá hinu opinbera og dómari um réttmæti hennar. Þetta sem ég hef nú rakið í stuttu máli er bakgrunnur þess að í starfsáætlun ríkisstjórnarinnar segir m.a. að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir heildarendurskoðun dómsmálaskipunar er feli í sér aðskilnað dómstarfa og stjórnsýslustarfa. Um þetta stefnumál stjórnarinnar er fullkomin samstaða milli stjórnarflokkanna. Eins og ég sagði í upphafi er frv. byggt á tillögum nefndar sem unnið hefur að samningu þess frá því í haust. En við meðferð málsins í ríkisstjórn og þingflokkum stjórnarflokkanna var sú breyting gerð frá tillögum nefndarinnar að héraðsdómstólunum var fjölgað úr sjö í átta, þ.e. bætt var við héraðsdómstóli í Norðurlandskjördæmi vestra en nefndin hafði lagt til að einn héraðsdómstóll á Akureyri þjónaði öllu Norðurlandi. Það er meginatriði frv. að með þessari breytingu verði settir á fót átta héraðsdómstólar er fari með dómstörf jafnt í einkamálum sem opinberum málum. Í frv. felst að héraðsdómstólar í Reykjavík verða sameinaðir í einn dómstól, þar á meðal hluti af borgarfógetaembættinu, en borgarfógetaembættið verði að öðru leyti embætti sýslumanns í Reykjavík sem fari með verkefni á sviði umboðsstjórnar á sama hátt og önnur sýslumannsembætti að öðru leyti en því að lögreglustjórn og tollstjórn er í höndum sérstakra embættismanna á höfuðborgarsvæðinu. Í frv. er gengið út frá því að sýslumenn hafi áfram með höndum núverandi verkefni að öðru leyti en hvað varðar dómstörf sem færast til héraðsdómstóla. Þar sem dómsvald um svokallaðar fógetagerðir flyst til héraðsdómstóla er lagt til að heitið sýslumaður verði einnig notað um þá embættismenn sem í dag eru nefndir bæjar- eða borgarfógetar. Þá er auk þess ráðgert að fjöldi nýrra verkefna færist til sýslumannanna en sú tilfærsla kallar á breytingu margvíslegra laga. Hef ég því lagt áherslu á að frv. verði sem fyrst að lögum en tíminn fram að gildistöku laganna verði notaður til þess að gera nauðsynlegar breytingar á öðrum lögum í samræmi við þá stefnumörkun sem í frv. felst. Umfangsmestu breytingarnar sem lögfesting þessa frv. kallar á að gerðar verði á öðrum sviðum eru á sviði réttarfarslöggjafar. Endurskoðun löggjafar á þeim vettvangi er þegar hafin á vegum dómsmrn. en með þessu frv. eru lögð fram fyrstu frv. til lagabreytinga til samræmis við breytta skipan dómsvalds í héraði. Eru það frv. til laga um breytingar á þinglýsingalögum nr. 39/1978 og frv. til laga um lögbókandagerðir, eða sem nefndar hafa verið nótaríal-gerðir. Þessi frv. eru á því byggð að þinglýsingarnar og nótaríal-gerðirnar verði framvegis í höndum sýslumanna sem stjórnvaldsathafnir. Einnig hef ég í sambandi við gerð þessa frv. látið semja frv. til laga um breytingu á lögum nr. 32/1965, um hreppstjóra. Fyrir því frv. hefur þegar verið mælt hér í deildinni. Það tengist einnig því að um næstu áramót, samkvæmt ákvæðum sveitarstjórnarlaga, verða sýslunefndir niður lagðar, en nú eiga sýslunefndir að tilnefna hreppstjóraefni. Endurskoðun annarra laga í kjölfar frv. er þegar hafin á vegum ráðuneytisins og réttarfarsnefndar. Er nú m.a. unnið að samningu frv. til nýrra aðfararlaga sem koma munu í stað laga frá árinu 1887. Þá má fljótlega vænta þess að fyrir liggi frv. til laga um breytingu á lögum um meðferð opinberra mála, nr. 74/1974, sem m.a. feli í sér að sýslumenn fari með ákveðna þætti ákæruvaldsins í umboði ríkissaksóknara. Enn fremur má vænta innan tíðar frv. til lögtakslaga sem hafi þá breytingu í för með sér að sýslumenn fari með lögtaksgerðir sem stjórnvaldsathöfn en ekki sem dómsathöfn eða dómsúrskurð. Þá er gert ráð fyrir að á komandi hausti liggi fyrir frv. til nýrra laga um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl., nú lög nr. 3/1878, um nauðasamninga, nú lög nr. 19/1924, um kyrrsetningu og lögbann, nú lög nr. 18/1949, um nauðungaruppboð, nú lög nr. 57/1949 og um gjaldþrotaskipti, nú lög nr. 6 1978. Verður í þessum frv. gengið út frá verulegum breytingum frá núverandi tilhögun þannig að héraðsdómstólar fari eftirleiðis einungis með dómstörf á þessum sviðum en sýslumenn og eftir atvikum sérstaklega skipaðir umsjónarmenn búa, bústjórar, fari með önnur verkefni í þessu sambandi. Er sú ráðagerð í samræmi við þá löggjafarstefnu sem lýst er í athugasemdum með þessu frv. Loks má nefna í þessu sambandi að endurskoða þarf lög nr. 85/1936, um meðferð einkamála í héraði, vegna breytinga á dómstólaskipan. Auk framangreindra atriða er í frv. gengið út frá því að ýmis verkefni sem einstök ráðuneyti Stjórnarráðsins fara nú með færist til sýslumanna, t.d. leyfisveitingar til lögskilnaðar þar sem ekki er ágreiningur um skilnaðarkjör en þær eru nú á verksviði dómsmrn. Sama er að segja um málefni varðandi forsjá barna og umgengnisrétt barna og foreldra. Þá er í grg. lagt til að sýslumenn fari með úrskurðarvald í sveitarstjórnarmálum en ráð er fyrir því gert í sveitarstjórnarlögum, nr. 8/1986, að félmrn. geti falið umboðsmönnum framkvæmdarvalds í héraði það verkefni. Gert er ráð fyrir að endurskoðun laga um stofnun og slit hjúskapar, nr. 60/1972, og barnalaga, nr. 9/1981, hefjist innan skamms með framangreinda tilfærslu verkefna í huga. Frekari athugun er fyrirhuguð á því hvaða verkefni önnur megi færa úr Stjórnarráðinu til sýslumanna, m.a. varðandi ýmsar leyfisveitingar. Um leið verður kannað hvaða heimildir skuli lögleiða um áfrýjun stjórnsýsluúrskurða sýslumanna til ráðuneytis en fyrir slíkri skipan eru mörg fordæmi í okkar nágrannaríkjum og þykir hún horfa til aukins réttaröryggis fyrir allan almenning. Í þeirri verkaskiptingu sem ráðgerð er milli héraðsdómstóla og sýslumanna með þessum lagabreytingum er á því byggt að sú þjónusta sem þessar stofnanir veita almenningi verði í eins ríkum mæli og unnt er í höndum sýslumanna, þannig að ekki þurfi að leita hennar um langan veg. Í þessu felst bætt þjónusta við allan almenning. Í frv. er því gengið út frá aukinni þjónustu við almenning frá því sem nú er, m.a. með ákvæði 1. mgr. 13. gr. í frv. um skrifstofur sýslumanna í umdæmum þeirra, en tilgangur þessa ákvæðis er að lögfesta heimild til þess að setja á fót fleiri umboðsskrifstofur í þéttbýliskjörnum innan umdæmis sýslumanns eftir því sem ráðuneyti ákveður og fé er veitt til á fjárlögum. Eins og fram kemur í athugasemdum við 3. gr. frv. munu héraðsdómstólar hafa reglulegt þinghald á föstum þingstöðum innan hvers lögsagnarumdæmis. Er þannig gengið út frá því að þingað verði í málum á varnarþingi málsaðilja nema samkomulag verði um annað. Fjarlægð búsetu frá aðalaðsetri héraðsdóms mun því alls ekki bitna á þeim sem leita þurfa til dómstólanna. Með tilkomu héraðsdómstóla út um land má reikna með því að aukinn fjöldi dómsmála verði útkljáður utan Reykjavíkur en nú er dæmt í fjölda mála, sem eiga uppruna sinn utan höfuðborgarsvæðisins, fyrir dómstólunum í Reykjavík með samkomulagi aðilja um varnarþing hvað varðar einkamál en yfirleitt samkvæmt ákvörðun ríkissaksóknara hvað varðar opinber mál. Gera má ráð fyrir að lögmenn muni í auknum mæli finna sér starfsgrundvöll í nágrenni starfandi héraðsdóma og að aukin þjónusta á sviði dómgæslu muni styrkja byggðina utan höfuðborgarsvæðisins um leið og efling sýslumannaembættanna bæti þjónustu við almenning. Sú breyting sem tillaga er gerð um í frv. er því ekki einungis nauðsynleg endurbót á réttarfarinu. Henni er líka ætlað að stuðla að jákvæðri byggðaþróun í landinu. Varðandi einstakar greinar frv. vil ég fyrst nefna 2. gr. þess. Þar er kveðið svo á að í landinu skuli vera átta héraðsdómstólar og eru lögsagnarumdæmi þeirra nánar skilgreind í greininni. Þessi lögsagnarumdæmi dómstólanna fylgja í meginatriðum kjördæmunum að öðru leyti en því að Seltjarnarneskaupstaður, Mosfellsbær, Kjalarnes- og Kjósarhreppar eru í sama lögsagnarumdæmi og Reykjavík og er það án efa íbúum þessara byggða til hagræðis. Gerð hefur verið ítarleg skýrsla um fjölda viðfangsefna sýslumanna á tímabilinu 1980–1987 og skiptingu þessara verkefna milli sýslumannsembætta og héraðsdóma miðað við tillögur frv. Við þessa athugun: kemur í ljós að málafjöldi í fámennustu umdæmunum, eins og t.d. Norðurl. v., réttlætir tæpast sérstakan héraðsdómstól, þ.e. ef hægt væri að tryggja viðunandi þjónustu á annan hátt, og gerði nefndin, sem upphaflegu tillögurnar samdi, ráð fyrir því að einn héraðsdómur á Akureyri þjónaði öllu Norðurlandi eins og ég nefndi áðan. Ég ákvað hins vegar að bæta við héraðsdómstóli á Norðurl. v. til að koma til móts við sjónarmið þeirra þm. sem gerðu það að skilyrði fyrir stuðningi við þetta frv. og ekki síður til að virða þau byggðasjónarmið í héraði sem búa á bak við þessar óskir. Í greininni er kveðið á um aðsetursstaði héraðsdómstólanna og verða menn vafalaust seint sammála um það atriði. En tillögurnar sem hér eru gerðar taka einkum mið af samgönguleiðum og að dómstólarnir séu staðsettir miðsvæðis í hverju lögsagnarumdæmi. Í 3. gr. er kveðið á um skiptingu lögsagnarumdæma í dómþinghár og um fasta þingstaði. Héraðsdómur skal hafa reglubundið þinghald á föstum þingstöðum innan síns umdæmis. Þannig mundi t.d. héraðsdómari frá Héraðsdómi Suðurlands þinga reglulega í Vestmannaeyjum einu sinni í viku eða eftir því sem málaþunginn gæfi tilefni til. Dæmi um slíka skipan má víða finna í strjálbýlum löndum, t.d: í Skotlandi og í norðurhéruðum Kanada, þar sem dómarar ferðast reglubundið til þingstaða utan síns aðseturs og halda þar dómþing. Málum er þá stefnt þar og réttarhöld fara þar fram. Í 4. gr. eru ákvæði um fjölda dómara og er ítarleg skýring á þeim ákvæðum í grg. Þar kemur fram að nú er lagt til að fjöldi dómara sé fastákveðinn í lögum en ekki sé um að ræða hlaup í dómaratölunni eins og nú er skv. lögum nr. 74/1972. Alls er gert ráð fyrir að 38 héraðsdómarar starfi við héraðsdómstólana í landinu og er það sama tala og samanlagður fjöldi dómara í Reykjavík og fjöldi héraðsdómara við embættin í Keflavík, Hafnarfirði, Akureyri, Vestmannaeyjum og á Selfossi. En vegna breytinga á verkefnum dómstólanna er í raun og veru fjölgað um 3 eða 4 dómaraembætti frá því sem nú er í raun, þ.e. að verkefni 3–4 borgarfógeta í Reykjavík flytjast til embættis sýslumanns. Í bráðabirgðaákvæði er að vísu gert ráð fyrir heimild til tímabundinnar fjölgunar héraðsdómara við gildistöku þessara laga, en óvíst er hvort á þau reynir. Sé nægur fyrirvari við gildistöku laganna er hægt að láta ógert að skipa í stöður sem losna síðustu mánuðina fyrir gildistöku eins og heimilt er innan marka núgildandi laga. Í Reykjavík yrðu þó væntanlega 23 eða 24 héraðsdómarar eftir því hvernig núverandi borgarfógetar skiptast milli héraðsdóms og embættis sýslumanns í Reykjavík og er þess ekki að vænta að hægt verði að fækka dómurum fyrr en sameining núverandi dómstóla undir einu þaki og breytingar á réttarfarslöggjöfinni eru farnar að skila árangri eins og bent er á í grg. með 4. gr. Fjöldi dómara er reyndar býsna mikill hér á landi miðað við nágrannaríki okkar. Við héraðsdómstólana munu starfa löglærðir fulltrúar og annað starfslið en ekki er gert ráð fyrir heildarfjölgun þessa fólks við dómstólana þar sem stöðugildin verða flutt milli embætta. Í 4. gr. eru einnig ákvæði um forstöðumenn dómstóla þar sem héraðsdómarar eru fleiri en einn. Þar er lagt til að þeir hafi titilinn dómstjóri sem á sér fyrirmynd í dómstólasögu landsins. Þeir skulu skipaðir til sex ára í senn úr hópi dómara við viðkomandi dómstól og að fenginni tillögu þeirra. Heimilt verður að endurskipa dómstjórana. Í greininni er að finna ákvæði um verksvið dómstjóra sem hefur yfirumsjón með starfi dómstólsins. Í 5. gr. er lagt til að almenn skilyrði til skipunar í embætti héraðsdómara séu í sömu lögum og fjalla um héraðsdómarana, en þau ákvæði er nú að finna í 32. gr. laga um meðferð einkamála í héraði. Skilyrðunum er breytt að því leyti að aldursskilyrðið er hækkað í 30 ár og er það gert í því skyni að tryggja reynslu manna áður en þeir taka við svo mikilvægum embættum. 7. tölul. núgildandi skilyrða er breytt með tilliti til breytinga sem orðið hafa á opinberum embættum og mönnun þeirra frá því að núverandi ákvæði um þetta efni voru sett með lögum nr. 100/1950. Í þessari grein er að finna mikilvægt nýmæli, það að dómsmrh. skipi sérstaka dómnefnd sem fjalli um umsóknir um embætti héraðsdómara. Í nefndinni skulu sitja þrír menn og er einn tilnefndur af Hæstarétti og er hann jafnframt formaður nefndarinnar. Annar nefndarmaður skal tilnefndur úr hópi héraðsdómara og hinn þriðji af Lögmannafélagi Íslands. Nefndin skal gefa skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur. Tillaga um slíka dómnefnd hefur áður komið fram í stjfrv. sem fram var lagt á Alþingi 1975–1976. Í grg. með því frv. eru rakin ýmis dæmi um svipað fyrirkomulag í öðrum ríkjum, en megintilgangur ákvæðisins er að styrkja sjálfstæði dómstólanna og auka traust almennings á því að dómarar séu valdir skv. hæfni einvörðungu og að þeir séu óháðir handhöfum framkvæmdarvaldsins. Ekki er að efa að tilvist umsagnarnefndarinnar verður auk þess hvatning fyrir lögfræðinga, sem hyggja á starfsferil sem dómarar, að afla sér framhaldsmenntunar og leggja stund á fræðistörf á sviði lögfræðinnar. Mér finnst jafnframt koma til greina að leggja þá skyldu á dómnefndina að hún raði umsækjendur eftir hæfni. En nefndin sem frv. samdi komst að lokum að þeirri niðurstöðu sem hér er lögð til og eru til þess þau rök að erfitt sé að leggja röðunarkvöð á dómnefndina. Ég fer hér eftir því sem nefndin leggur til en beini því til þingnefndarinnar sem fær þetta mál til meðferðar að huga vandlega að þessu atriði. Í athugasemdum með 6.–9. gr. frv. eru þeim greinum gerð ítarleg skil. Ég ætla næst að víkja að Il. kafla frv. sem fjallar um umboðsvald í héraði. Á sama hátt og í tillögum nefndarinnar frá árinu 1916 var upphaflega um það rætt innan nefndarinnar að fækka sýslumannsembættum til að vega á móti kostnaði við héraðsdómstólana. Í þeim tillögum sem sendar voru út til umsagnar var gert ráð fyrir að fækka mætti um fimm embætti sýslumanna og bæjarfógeta. Var þar um að ræða sýslumannsembættin í Búðardal, Vík í Mýrdal, bæjarfógetaembættin í Bolungarvík, Ólafsfirði og á Neskaupstað. Vegna mikillar andstöðu sem fram kom við þessa tillögu úr héruðum og í hópi þm. var fallið frá þessu og er skipan sýslumannsembætta skv. frv. eins og það er hér lagt fyrir hv. deild óbreytt frá því sem nú er. Ég tel þetta viðunandi lausn að sinni en reyndar ekki fullnægjandi þar sem þróun byggðar og samgönguleiða hljóti að leiða af sér breytingar á þessari umdæmaskipan. Í fámennustu sýslunum eru tæpast næg verkefni fyrir sýslumann og breyttar samgöngur og fjarskiptatækni gera mögulegt að sameina sýslumannsembætti í nágrannabæjum. Í frv. er hins vegar heimild til að ákveða umdæmi sýslumanna með reglugerð að fenginni umsögn viðkomandi sýslumanns og sveitarstjórna. Mætti því laga sýslumannsembættin með tíð og tíma að breyttum aðstæðum, t.d. að gera íbúum á Svalbarðsströnd við Eyjafjörð kleift að sækja sína þjónustu til sýslumanns á Akureyri í nokkurra mínútna akstursfjarlægð í stað þess að sækja hana um langan veg til Húsavíkur. Í 12. gr. frv. eru ákvæði um skipan mála í Reykjavík sem auðvitað hefur sérstöðu sökum fólksfjölda. Í 13. gr. eru ákvæði um skrifstofur sýslumanna utan aðsetursstaðar þeirra, en ég tel að þeim eigi að fjölga eftir því sem fé er veitt til á fjárlögum. Andstætt því sem ætla mætti af málflutningi nokkurra bæjarfógeta er það stefna mín og stefna þessa frv. að auka veg og virðingu sýslumannsembættanna með því að fá þeim ný verkefni og flytja ákvörðunarvald í ýmsum efnum frá stjórnarráði út í héruð eins og ég hef áður lýst. Skrifstofur sýslumanna eiga að mínu áliti að verða alhliða þjónustustofnanir við almenning. Í 13. gr. frv. eru ákvæði um hreppstjóra og hef ég þegar mælt fyrir frv. til breytinga í hreppstjóralögunum í þessari hv. deild. Í 14. gr. er vikið að embætti lögreglustjórans á Keflavíkurflugvelli sem skv. frv. hefur framvegis titilinn sýslumaður á Keflavíkurflugvelli. Dómsvald vegna mála sem upp koma á varnarsvæðum fer til viðkomandi héraðsdóms, en sýslumaður á Keflavíkurflugvelli mundi áfram heyra undir þann ráðherra sem fer með mál er tengjast framkvæmd varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna frá 5. maí 1951. Út af fyrir sig tel ég að þetta embætti eigi ekki að hafa sérstöðu til frambúðar varðandi yfirstjórn og veldur óþarfa flækjum í stjórnsýslunni að hafa þessa skipan. Hér er hins vegar ekki gert ráð fyrir að breyta yfirstjórn þess frá því sem nú er að svo stöddu. Lagt er til í frv. að lögin taki gildi 1. júlí 1990. Tíminn fram að gildistökunni er nauðsynlegur til að laga ýmsa hluti í löggjöf og reglum að breyttri skipan. Útvega þarf húsnæði, gera breytingar á annarri löggjöf eins og rakið er í einstökum atriðum með grg. og taka ýmsar ákvarðanir, svo sem um dómþingár, um föst þinghöld o.fl. Í 18. gr. eru ákvæði um forgang manna til skipunar í embætti. Í fyrstu drögum að frv. var gert ráð fyrir því að þeir héraðsdómarar sem starfa við stærstu embættin utan Reykjavíkur, svo og embættisdómarar í Reykjavík, skyldu flytjast sjálfkrafa milli embætta, en vegna eindreginna óska sýslumanna og bæjarfógeta er þeim öllum í lögunum einnig gefinn kostur á flutningi í héraðsdómaraembætti. Er það nú orðað þannig í 18. gr. að þessir aðilar hafi forgangsrétt til skipunar í embætti héraðsdómara í því lögsagnarumdæmi sem þeir starfa. Þarf ekki að leggja þær umsóknir til umsagnar dómnefndar eins og gert yrði með umsóknir þeirra sem ekki eru þegar skipaðir í embætti þegar breytingin tekur gildi. Lagt er til auk þess að dómsmrh. hafi heimild til tímabundinnar fjölgunar dómaraembætta ef þannig stendur á að fleiri úr röðum þessara embættismanna óska þess að neyta forgangsréttar en héraðsdómarastöðurnar eru skv. 4. gr. Auðvitað er ekki hægt á þessari stundu að meta það hvort á þetta muni reyna. Ég hef nú stiklað á stóru um efni frv. En til þess að þm. geri sér grein fyrir afleiðingum þeirra breytinga sem hér eru lagðar til hefur, eins og ég nefndi áðan, verið samin skýrsla um viðfangsefni sýslumanna á 9. áratugnum, 1980–1987, og hvernig þau komi til með að skiptast milli sýslumannsembætta og héraðsdóma ef tillögur frv. ná fram að ganga. Þessi skýrsla verður lögð fram í þingnefndinni og auk þess lögð fyrir Alþingi sem skýrsla til þingsins. Ég tel að þessi úttekt muni sýna hversu fjarri lagi það er að halda því fram að með þessum tillögum sé verið að svipta starfsgrundvellinum undan sýslumannsembættunum. Rétt er að taka fram að ráðgerðar eru ýmsar lagabreytingar sem ætlað er að greiða fyrir starfi dómara og sýslumanna, t.d. varðandi uppboðsmál og fleira af því tagi. Þessar tölur, sem of langt yrði hér upp að telja, skýra málið mjög rækilega. Því er haldið fram af ýmsum gagnrýnendum þessara tillagna að kostnaður sem af frv. muni leiða sé mikill. Aukið réttaröryggi og bætt þjónusta við þegnana kostar auðvitað sitt. En útreikningar sem gerðir hafa verið og miðaðir eru við verðlag í dag sýna að hér er í mesta lagi um 35 millj. kr. aukinn árlegan rekstrarkostnað að ræða miðað við frv. eins og það hér liggur fyrir. Þessi kostnaður fylgir nýjum héraðsdómarastöðum á Vesturlandi, Vestfjörðum, Norðurlandi vestra, Austurlandi og fjölgun dómara um einn á Norðurlandi eystra og Suðurlandi. Ég vil benda á að hinu nýja skipulagi fylgja án alls efa ýmsar framfarir í dómsmálum sem hvort sem er væru bæði æskilegar og nauðsynlegar og þar með fylgir þessum tillögum ekki kostnaðarauki til lengdar. Auðvitað væri hægt að lækka þessa tölu með því að fækka héraðsdómstólunum í sjö eins og upphaflegu tillögurnar gerðu ráð fyrir og hægt væri að ná fram sparnaði með fækkun sýslumannsembætta, en þannig hugsuðu menn sér einmitt að leysa málið árið 1916. Þessi áætlun um rekstrarkostnað miðast við það að ekki verði um nettóaukningu á húsnæði eða starfsliði dómstólanna í Reykjavík að ræða. Bæði borgardómaraembættið og borgarfógetaembættið eru nú í leiguhúsnæði en sakadómaraembættið leigir í húsnæði ríkissjóðs að Borgartúni 7. Utan Reykjavíkur er gert ráð fyrir meðaltalshúsnæðiskostnaði en ekki reiknað með fjárfestingu í nýju húsnæði. Þá er gert ráð fyrir tilflutningi starfsmanna frá öðrum embættum um leið og verkefni færast á milli þannig að ekki hljótist kostnaðarauki af. Ekki er heldur í þessari áætlun reiknað með kostnaði við innréttingar og annan stofnkostnað við hin nýju embætti eða kostnaði af tímabundnum viðbótarstöðum héraðsdómara skv. bráðabirgðaákvæðum frv. Hins vegar mun gefast tími til þess fram að gildistöku laganna að finna hentugt húsnæði og skipuleggja stofnsetningu héraðsdómanna á hverjum stað án þess að kostnaður fari úr hófi. Húsakost þarf víða að bæta og það er mál sem er algerlega óskylt þeirri skipulagsbreytingu á dómskerfinu sem hér eru gerðar tillögur um, það er vitað mál. Ég tel mér hins vegar unnt að andmæla þeirra fullyrðingu að kostnaður af breytingunni sem slíkri verði verulegur. Það er svo annað mál að óháð þessu frv. hefur lengi verið um það rætt að sameina núverandi héraðsdómstóla í Reykjavík undir einu þaki en að því gæti orðið verulegur sparnaður og hagræði fyrir þegnana. Lögfesting þessa frv. mun ýta á að af þessu verði og má reikna með því að nýtt húsnæði af því tagi mundi kosta töluvert fé, hvort sem um yrði að ræða nýbyggingu eða innréttingu á leiguhúsnæði. Því hefur verið haldið fram að færa megi réttarfar okkar til nútímahorfs með því einu að færa lögreglustjórn frá sýslumönnum og fela hana sérstökum lögreglustjórum í hverju héraði eða að útfæra megi nánar héraðsdómaratitil á fulltrúa sýslumanna og bæjarfógeta sem jafnframt fái þá sjálfstæðari stöðu. Ég tel hér um fullkominn misskilning að ræða. Ef við höfum ekki kjark og þor til að gera nú fullan aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði mun þeim málum fjölga hjá mannréttindanefnd og mannréttindadómstóli í Strasbourg þar sem það verður í efa dregið að mál hafi hér hlotið meðferð hjá óháðum dómara. Reyndar er þegar um þetta vottur. Þá endar með því að bæði lögreglustjórn og hvers konar innheimtustörf verða flutt frá sýslumannsembættunum og þá verður e.t.v. stutt í að þau leggist af. Því er líka haldið fram að við eigum að láta okkur í léttu rúmi liggja þótt erlendur dómstóll kveði upp áfellisdóm yfir okkar réttarkerfi. Þetta sýni bara að menn í útlöndum skilji ekki þær sérstöku aðstæður sem hér ríki. Þetta finnst mér dapurlegur misskilningur. Vernd mannréttinda hér á landi er í engu frábrugðin vernd mannréttinda í öðrum ríkjum Evrópu. Það er ekki til nein séríslensk útgáfa af mannréttindum og mannréttindasáttmáli Evrópu, mannréttindanefndin og mannréttindadómstóllinn eru ekki tæki útlendinga til að hafa afskipti af íslenskum málefnum. Þessar stofnanir eru tæki okkar sjálfra til að tryggja mannréttindi íslenskra borgara hér á landi jafnt sem í öðrum ríkjum álfunnar. Hæstv. forseti. Ég hef hér mælt fyrir frv. sem er bæði tímabært og nauðsynlegt að lögfesta sem fyrst. Hér er um mál að ræða sem varðar heiður íslensks réttarfars og dómstólakerfis út á við og traust almennings inn á við. Ég hef kappkostað að kynna þetta mál fyrir þingflokkum á fyrra stigi og hafa samráð um það og ég vona að menn skilji mikilvægi þess. Nefndin sem samdi drög að frv. sendi það til umsagnar hjá ýmsum aðilum á sviði dómsmála og réttarfars. Í umsögnum sem bárust frá Dómarafélagi Reykjavíkur, réttarfarsnefnd og Lögmannafélagi Íslands er hvarvetna fagnað fyrirætlunum um raunverulegan aðskilnað dómsvalds og framkvæmdarvalds og stjórnsýslu þótt bent sé á ýmsa málsþætti sem þurfi nánari skoðunar við. Hefur nefndin í nokkru breytt fyrri tillögum sínum með hliðsjón af þessum umsögnum. Það er engum ljósara en mér sem hér talar að einstök atriði í þessu frv. kunni að orka tvímælis. En það er mikilvægt að meginstefna frv., þetta stórmál um sundurgreining dómsvalds og framkvæmdarvalds, fái nú eðlilega þinglega meðferð. Eina neikvæða umsögnin sem barst um þetta frv. eða drögin að því var frá Sýslumannafélagi Íslands og sætir furðu að mínum dómi að félagsmenn í því félagi, sem að umsögninni stóðu, skuli ekki skilja sinn vitjunartíma í þessu máli. Mér er enda kunnugt um að ýmsir í hópi sýslumanna þekkja hann glöggt. Ég hefði að óbreyttu ætlað að sýslumenn mundu leggja metnað sinn í það að þetta mál næði fram að ganga. Í ítarlegu bréfi sem Pétur Hafstein, sýslumaður og bæjarfógeti, hefur nú nýlega sent félögum í Sýslumannafélaginu og í afriti til þingflokkanna og dómsmrn. gerir hann reyndar rækilegar athugasemdir við ályktun Sýslumannafélagsins og hann segir í bréfi sínu, með leyfi hæstv. forseta: "Það gegnir mikilli furðu að félagar í Sýslumannafélagi Íslands skuli ekki sjá af því hagræði og framför að gera þær breytingar á réttarfari og dómstólaskipan er tryggi sem best sjálfstæði dómstóla, bæði gagnvart stjórnvöldum og almenningi. Vitaskuld ber að fara með fyllstu gát þegar unnið er að breytingum á þessu sviði. Þær breytingar sem frv. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði mæla fyrir um eiga sér í raun langan aðdraganda í margs konar umfjöllun um þessi málefni og baráttu fyrir endurbótum. Það er því fjarri sanni að til þeirra sé stofnað af hvatvísi." Og nokkru síðar í bréfinu segir Pétur Hafstein: "Það er hins vegar áhyggjuefni ef Sýslumannafélagið eitt leggst gegn marktækum umbótum á þessu sviði. Að minni hyggju ætti það fremur að leggja metnað sinn í það að svo verði staðið að þessum breytingum öllum að sýslumannsembættin verði styrkt og efld sem stjórnsýsluembætti í því skyni m.a. að færa vald frá miðstjórnarstofnunum ráðuneyta til hinna dreifðu byggða landsins og auka þannig þjónustu við almenning. Hér gæti Sýslumannafélagið haft mikil áhrif til heilla ef það kysi að leggja slíku máli lið. Ég tel það afar mikilvægt," segir sýslumaður, "að sýslumannsembættin verði þeir þyngdarpunktar í stjórnsýslukerfi landsins er í framtíðinni verði tekið mið af í margvíslegri löggjöf í ríkari mæli en verið hefur. Í því sambandi má minna á hina óskynsamlegu þróun varðandi innheimtu opinberra gjalda sem nú virðist eiga sér stað og Sýslumannafélagið ætti að sporna miklu harkalegar gegn en það hefur gert. Nefndin sem samdi hið umrædda frv." - það sem hér er mælt fyrir - "leggur eindregið til að sú skipan verði lögfest að þau sýslumannsembætti sem innheimta staðgreidda skatta haldi því áfram. Þetta og ýmislegt annað sem nú er í deiglunni kann að skipta sköpum um framtíð sýslumannsembættanna. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að verði fæti brugðið fyrir eðlilega og löngu tímabæra framþróun réttarfars í landinu og sýslumenn haldi áfram að hafa á einni hendi dómsvald og umboðsstjórn muni sýslumannsembættin hljóta af því ófyrirsjáanlegan skaða þegar til lengri tíma er litið." Hér lýkur tilvitnun í bréf Péturs Hafstein. Þar var sannarlega af ábyrgð og einurð mælt. Um leið og ég geri orð hans að mínum legg ég til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. þetta, sem nefnist frv. til l. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, mun að vísu aðeins vera lagt fram til kynningar á þessu vorþingi ef ég hef skilið það rétt. En eigi að síður finnst mér nauðsynlegt að fara um það nokkrum orðum hér við 1. umr. Ég vil nota tækifærið til áð þakka hæstv. dómsmrh. fyrir ítarlega og glögga framsöguræðu í allri grein þar sem hann skýrði málið og aðdraganda þess mjög rækilega. Eigi að síður eru um þetta frv. skiptar skoðanir eins og fram hefur komið m.a. í blaðagreinum og umræðum manna á milli. Ég hlýt að ræða um þetta frv. út frá þeirri vitneskju sem ég hef nú á þessari stundu. Ég hef ekki fylgst nákvæmlega með aðdraganda þess og þaðan af síður störfum nefndarinnar en ég fjalla um málið út frá þeim gögnum sem nú liggja fyrir. Það er fjarri mér að láta í ljós einhverja óánægju yfir að þessum málum sé hreyft. Það er sjálfsagt að skoða þau með opnum huga og ræða þau frá ýmsum hliðum. En það er margs að gæta í þessum efnum og engin furða þó að menn vilji gefa sér nægan tíma til að hugleiða viðfangsefnið, svo stórt sem það er, áður en ráðist er í viðamiklar og kostnaðarsamar breytingar á þeirri skipan sem lengi hefur dugað og reynst vel í öllum aðalatriðum að mínum dómi. En að sjálfsögðu er jafnrétt og skylt, eins og ég tók fram, að skoða vandlega allar tillögur sem horft geta til réttarbóta og bættrar skipunar í þessum efnum sem öðrum. Í stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun hæstv. ríkisstjórnar er rætt um stjórnkerfisbreytingar. Segir þar að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir heildarendurskoðun dómsmálaskipunar er feli í sér aðskilnað dómsstarfa og stjórnsýslustarfa. Það er því ekki nema eðlilegt að einhverjum hugmyndum af þessu tagi sé ýtt á flot nú þegar í upphafi kjörtímabils til kynningar og seinni ákvörðunar. Frv. það sem hér um ræðir mun vera samið af níu manna nefnd sem hæstv. dómsmrh. skipaði í lok september í fyrra svo það verður ekki annað sagt en að hún hafi haft allskamman tíma til að athuga svo margþætt og flókið mál. Þó að hæstv. dómsmrh. gæfi ítarlegt sögulegt yfirlit í framsöguræðu sinni verður ekki hjá því komist að stikla örlítið á svipuðum atriðum og hann nefndi, að einhverju leyti a.m.k. Í stjórnarskrá okkar frá 1944, lýðveldisstjórnarskránni, er byggt á þrískiptingu ríkisvaldsins, eins og allir hv. alþm. vita. Þar segir að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnarvöld með framkvæmdarvaldið og dómendur fari með dómsvaldið. Þessi þrígreining ríkisvaldsins er byggð á hugmynd sem franskur heimspekingur, Montesquieu, gerði grein fyrir í riti sínu um anda laganna sem út kom 1748. Þessi hugmynd breiddist út smátt og smátt og varð að veruleika m.a. í Noregi, eins og hæstv. ráðherra tók fram, fyrir síðustu aldamót skv. lögum frá 1894 og í Danmörku árið 1919. Svipuð þróun varð og hefur orðið hér á landi, aðeins hægari eftir efnum og ástæðum og með þeim blæbrigðamun sem jafnan verður í hverju landi eða ríki fyrir sig þó að öll byggi á sömu meginreglu. Það er mjög fróðlegt að kynna sér störf og álit þingnefndarinnar sem raunar var vikið að hér áðan frá 1916 sem fjallaði um fullan aðskilnað umboðsvalds og dómsvalds og oft er vitnað til. Meiri hluti hennar, þrír af fimm, lagði til að landinu yrði skipt upp í sex lögdæmi með einum héraðsdómara í hverju umdæmi. Héraðsdómararnir skyldu vera sem sjálfstæðastir og óháðastir bæði umboðsvaldinu og almenningi. Á hinn bóginn skyldi sýslumannsembættum fækkað verulega. Minni hluti nefndarinnar, tveir af fimm, segir m.a. í álitsgerð sinni að í sjálfu sér væri það mikilsverð og æskileg framför ef fundið yrði ráð til þess að greina umboðsvald frá dómsvaldi svo að hagkvæmt væri fyrir alla hlutaðeigendur, en lagði samt til að ekki yrði ráðist í slíka breytingu að svo stöddu þar eð hvorki hafi komið í ljós þörf á slíkri breytingu eða óskir um hana. Meðan svo sé þótti minni hluta nefndarinnar of snemmt að gera tillögur um að ráða til slíkrar gjörbreytingar á stjórnarfari landsins. Að þessu sinni sigraði minnihlutaálitið á Alþingi. Eigi að síður hafa ýmsar breytingar orðið á þessari öld og mál þessi komið á dagskrá alltaf öðru hvoru, eins og hæstv. ráðherra vék að. Og sumar hafa gengið allt of hægt. Má t.d. nefna og má merkilegt heita að lungann úr þessari öld skulum við hafa búið við það að ákæruvaldið væri í hendi pólitísks ráðherra. Það var mikið rætt um þessa skipan á árunum í kringum 1930. Sem dæmi um það hvað slíkar breytingar eru hægfara get ég nefnt að fyrsta málið sem dr. Gunnar Thoroddsen flutti hér á hv. Alþingi í jómfrúrræðu sinni ég held 1934, var frv. um opinberan ákæranda. Það náði ekki fram að ganga fyrr en 1961, eins og hæstv. ráðherra tók fram. Að vísu var það svo að í frv. sem flutt voru á árunum 1947–1948, frv. til laga um meðferð opinberra mála, voru ákvæði um opinberan ákæranda en þau voru tekin út úr frv. og lög um meðferð opinberra mála samþykkt án ákvæða um saksóknara sem lög frá 1951. Ekki hefur öllum fundist liggja of mikið á þessari réttarbót. Það má nefna er Rannsóknarlögregla ríkisins var sett á fót 1976. Lögréttufrumvarpið sem líklega allmargir núverandi alþm. muna eftir var ekki lagt fram fjórum sinnum heldur fimm sinnum á árunum 1975–1981, náði aldrei eyrum hv. alþm. og lagðist því upp fyrir í bili a.m.k. En það er rétt að þessi umræða sem nú fer fram er hlekkur í langri keðju. Sömuleiðis vona ég að það sé rétt hjá ráðherra að kastljósið nú beinist að fleiri atriðum en Akureyrarmálinu svokallaða sem svo mjög hefur komið fram í sviðsljósið erlendis. Það er næsta fróðlegt að kynna sér þá þróun sem hefur orðið hér á landi í þessum efnum. Hún verður ekki rakin hér en brot af henni er að finna í grg. þessa frv. og á hana var minnst allrækilega í framsöguræðu hæstv, ráðherra. Nú koma margar spurningar upp í hugann. Hver er staða okkar Íslendinga í þessum málum? Stöndum við jafnfætis grannþjóðum okkar eða langt að baki? Hverju þarf að breyta? Eru breytingar gagnlegar, nauðsynlegar eða óumflýjanlegar? Hvað kosta slíkar breytingar? og þar fram eftir götunum. Í grg. frv. segir m.a.: "Reyndar má segja að komið hafi verið á aðgreiningu dóms- og stjórnsýslustarfa í Reykjavík í verulegum mæli." Það er svo rökstutt nánar. Á hinn bóginn er greint frá því að utan Reykjavíkur gegni sýslumenn og bæjarfógetar enn hlutverki lögreglustjóra og innheimtumanns ríkissjóðs jafnframt því að þeir séu dómarar. Nú er það kunnugt að komið hefur verið á fót embættum svonefndra héraðsdómara við embætti bæjarfógeta á Akureyri, í Vestmannaeyjum, á Selfossi, í Keflavík, Hafnarfirði og Kópavogi. Það er því ljóst að hinn nýi siður, ef svo mætti segja, er kominn á í verulegum mæli á flestum þéttbýlli svæðum landsins. "Íslendingar eru aðilar að Evrópuráðinu og hafa skuldbundið sig til að fylgja sáttmála þess um verndun mannréttinda og mannfrelsis." Rétt er það. Vitað er að erindi frá íslenskum manni hefur verið til skoðunar í mannréttindanefnd Evrópuráðsins. Það væri í sjálfu sér harla fróðlegt að fá úr því skorið hvort hafi verið um brot á mannréttindasáttmálanum að ræða í því máli af hálfu Íslands ef það kæmi til dóms. Í löndum þeim sem byggja á reglunni um þrígreiningu ríkisvaldsins eru skiptar skoðanir um eitt og annað í "raddsetningu" laganna, ef svo má segja, og framkvæmd þeirra. "Öldum saman hafa fræðimenn fengist við að afmarka inntak hugtaksins "dómsvald"," segir í grg. þessa frv. Enn fremur að sú afmörkun sem nú er byggt á hér á landi sé í stórum dráttum hin sama og annars staðar í nágrannaríkjunum. Enn segir að tíðkast hafi í mörgum ríkjum Vestur-Evrópu að fela dómstólum ýmis framkvæmdarvaldsstörf þrátt fyrir að þar hafi dómsvald í meginatriðum verið skilið frá framkvæmdarvaldi. Þessi dæmi og fleiri af sama toga sýna að hin gamla regla frá 1748 er ekki útfærð á nákvæmlega sama hátt alls staðar þó að hún myndi grunntóninn enda er hún fyrst og fremst reist upp og borin fram gegn einveldi og harðstjórn fyrri alda. Við Íslendingar viljum áreiðanlega allir sem einn standa við gerða samninga, búa í réttarríki og virða mannfrelsi og mannréttindi. En við verðum líka að sníða okkur stakk eftir vexti og fara eigin leiðir í ýmsum efnum vegna sérstöðu okkar, fámennis og landshátta. Ekki vantar að ráðamenn þjóðarinnar séu hvattir til þess seint og snemma að spara í ríkisrekstrinum og sýna aðhald og fyrirhyggju í hvívetna. Í grg. þessa frv. segir að meginatriði í tillögum nefndarinnar séu þau að settir verði á fót átta héraðsdómstólar er fari með dómstörf jafnt í einkamálum og opinberum málum. Jafnframt var ætlunin að fækka embættum sýslumanna og bæjarfógeta um fimm en það atriði hefur nú verið dregið til baka í nýjustu gerð frv. Frv. það sem hér liggur fyrir mun hafa mjög mikinn kostnaðarauka í för með sér. Þetta kemur m.a. fram í ályktun Sýslumannafélags Íslands frá 25. mars sl. Þar er auk þessa bent á mörg fleiri atriði sem kanna þurfi, svo sem að niðurstöður úttektar þurfi að liggja fyrir á því hver kostnaður sé annars vegar af núverandi kerfi fyrir ríkissjóð og þá er skipti eiga við embætti sýslumanna og bæjarfógeta og hins vegar hvað muni kosta að gera breytingar á kerfinu með aðskilnaði. Jafnframt þurfi að liggja fyrir niðurstöður rannsóknar um hvort núverandi kerfi hafi valdið þegnunum réttarspjöllum. Þar er og tekið fram að Sýslumannafélagið viti ekki til þess að núverandi kerfi hafi komið nokkrum manni að sök. Rétt sé að hafa þá skipan mála sem sé ódýrust og hagkvæmust báðum aðilum í senn, almannasjóðum og þegnum landsins. Núverandi embætti sýslumanna og bæjarfógeta séu hagkvæm skipan lítilli þjóð sem býr í stóru landi. Hæstv. ráðherra gerði nokkuð að umtalsefni þessa afstöðu sýslumannanna. Það eru þó þeir menn sem þekkja þessi mál ofur vel og ætti a.m.k. að hlusta á þá og vega og meta störf þeirra en ekki líkja þeim við leifar frá einveldistímum eins og hæstv. fjmrh. leyfir sér að gera fyrir nokkrum dögum á forsíðu Þjóðviljans ef ég man rétt. Ég held að sagan greini hvergi frá því að Íslendingar hafi viljað losna við sína sýslumenn. Hitt er rétt að þeir hafi viljað íslenska sýslumenn, eins og kemur m.a. fram þegar Íslendingar árétta rétt sinn samkvæmt Gissurar-sáttmála árið 1302 við krýningu Hákonar konungs háleggs. Ég held að flestir meti sína sýslumenn mjög mikils svo það er ekki ástæða til að kasta að þeim steinum að þessu leyti. Á hinn bóginn telja margir lærðir og mikilsvirtir menn að fari svo að talið yrði nauðsynlegt að gera breytingar á núverandi kerfi með Evrópusáttmálann í huga megi ná því marki á næsta einfaldan og ódýran hátt, t.d. með nokkurri fjölgun héraðsdómara. Ýmsum fleiri hugmyndum hefur verið skotið á loft sem eru allrar athygli verðar. Þær sýna að menn eru allir af vilja gerðir til að leita leiða og úrræða sem fullnægt geti öllu réttlæti, minnugir þeirra orða sem hinn mikli lögspekingur Njáll á Bergþórshvoli tók sér fyrstur manna í munn hér á landi svo vitað sé og síðan hafa orðið allfræg, að með lögum skal land vort byggja en með ólögum eyða. En hann sagði líka - ég vil minna á það - allt orkar tvímælis þá er gert er. Hæstv. ráðherra minntist svo á ýmis fleiri atriði í sambandi við þetta frv. sem hér er til umræðu, svo sem þau nýmæli sem það hefur upp á að bjóða, t.d. "dómnefnd er meti hæfni þeirra sem sækja um dómaraembætti" og einnig "umboðsvald í héraði" sem hann taldi viðunandi lausn að sinni en ekki fullnægjandi, þ.e. að sýslur og umdæmi skuli haldast óbreytt frá því sem nú er, a.m.k. fyrst í stað. Ég get verið honum sammála um það að víða þarf að hyggja að þessum málum. M.a. má minnast á dæmi sem hann nefndi, en það hefur alla tíð verið mjög áberandi að þeir sem búa við austanverðan Eyjafjörð skuli þurfa að leita til sýsluskrifstofunnar á Húsavík. Þannig er á nokkrum stöðum á landinu ástæða til að athuga mörk umdæma. Það gladdi mig svo að hann tók skýrt fram, hæstv. ráðherra, að tilgangur sinn væri með þessum tillöguflutningi öllum að auka veg og virðingu embættanna. Rétt er að leggja það á minnið og það er virðingarvert mjög. Ég mun nú ekki hafa þessi orð miklu fleiri. Eigi að síður finnst mér hyggilegt að flýta sér hægt í þessum efnum og rasa ekki um ráð fram þegar gera skal breytingar á þeim málum sem eru landsmönnum mikils virði. Ég bendi á að það eru mörg fyrirheit á verkefnaskrá hæstv. ríkisstjórnar sem eru mjög aðkallandi. Nefna má sem dæmi að takast þarf á við byggða- og atvinnumál og brýnan vanda af ýmsu tagi hér og hvar í byggðum landsins. Ég leyfi mér að treysta því að þetta mál verði vandlega athugað, vegið og metið að bestu manna yfirsýn á þeim tímum sem í hönd fara. Í þessum efnum sem og öðrum mikilvægum málum má ekki fara of mikið eftir höfðatölureglunni einni saman. Hið mikla þjóðskáld Einar Benediktsson kvað á morgni þessarar aldar: Vort land er í dögun af annarri öld. Nú rís elding þess tíma sem fáliðann virðir. Í erlendum samskiptum okkar við aðrar þjóðir nú á tímum - og þau eru mikil og margvísleg - viljum við að þessi regla gildi. Jafnmikið kappsmál ætti okkur að vera að minnast þessara orða skáldsins þegar við fáumst við að leysa hin brýnustu og mikilvægustu mál innan lands sem snerta hag og heill allra landsmanna.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða þetta frv. efnislega að sinni en kem hér aðeins upp til að segja frá fyrirvara sem þingflokkur Framsfl. gerði. Hinn 11. apríl var dómsmrh. ritað svohljóðandi bréf: "Þingflokkur framsóknarmanna hefur fyrir sitt leyti fallist á að frv. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði ásamt með fylgifrv. um breytingu á þinglýsingalögum og um lögbókandagerðir verði lögð fram á Alþingi. Varðandi fyrstgreinda frv., gerði þingflokkurinn meðfylgjandi bókun sem skýrir afstöðu hans til áframhaldandi meðferðar málsins." Ég vil nú, með leyfi forseta, lesa þessa bókun: "Þingflokkur Framsfl. hefur fjallað um frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði ásamt fylgifrv. Frv. gerir ráð fyrir umfangsmiklum skipulagsbreytingum sem auðsjáanlega hafa mikinn kostnaðarauka í för með sér án þess að það liggi fyrir á þessu stigi. Þingflokkurinn er þess fylgjandi að lögregluvald og dómsvald í opinberum málum verði aðskilið og telur rétt að frv. verði lagt fram á Alþingi þannig að málið hljóti umfjöllun á opinberum vettvangi og þingnefndir starfi að því. Þingflokkurinn telur að við núverandi aðstæður séu ekki möguleikar til þess að auka útgjöld ríkisins í svo miklum mæli sem frv. virðist gera ráð fyrir. Þingflokkurinn telur því að aðrar leiðir þurfi samhliða að koma til nánari athugunar til að ná fram því markmiði sem að ofan greinir. Í því sambandi er rétt að nefna eftirfarandi leiðir: 1. Frumvarp um lögréttu gerði ráð fyrir aðskilnaði og framtíðarskipan dómstólakerfisins og því rétt að rifja upp kostnað sem því mundi verða samfara. 2. Útfæra má héraðsdómarakerfið þannig að það verði víðtækara en nú er og dómarar starfi við fleiri bæjarfógeta- og sýslumannsembætti. Þingflokkurinn vill því samkvæmt framansögðu hafa allan fyrirvara um meðferð málsins og telur ekki mögulegt að ljúka þessu umfangsmikla máli á þeim stutta tíma sem er til stefnu á yfirstandandi þingi. Telur þingflokkurinn að fela eigi milliþinganefnd að vinna að málinu áfram. Að lokum vill þingflokkurinn taka fram að nauðsynlegt er að öll kjördæmi séu jafnsett að því er varðar héraðsdómstóla og telur því nauðsynlegt að ef héraðsdómstólar verða settir á stofn þá verði tveir starfandi á Norðurlandi, þ.e. annar á Norðurlandi eystra og hinn á Norðurlandi vestra. Nauðsynlegt er að slík breyting eigi sér stað á frv. fyrir framlagningu." Lýk ég hér lestrinum á bókun þingflokks framsóknarmanna. Það er rétt sem hér hefur komið fram að ákvæði eru í stjórnarsáttmálanum um aðskilnað umboðsvalds og dómsvalds. En þar er ekki ákvarðað nákvæmlega með hvaða hætti það skuli gert. Ég held að það sé heppilegt að fá umræðu um þetta mál. Það eru fleiri skoðanir á þessari skipan en fram komu í ræðu hæstv. dómsmrh. Ég held að það sé heppilegt að nota tímann til að reyna að finna skynsamlega útfærslu á ákvæðum stjórnarsáttmálans. Ég hef ekki trú á því að niðurstaðan verði sú sem lögð er til í þessu frv. Það er rétt að undirstrika það sem kom fram í ræðu ráðherrans að ekki þarf að fella marga dóma á Norðurlandi vestra því að þar er fólk siðgott. En það breytir því hins vegar ekki að nauðsynlegt er að þar sé dómur starfandi, eða dómar. Við búum við viðunandi kerfi á Norðurlandi vestra með þeim dómurum sem þar eru nú. Ef ofan á yrði að stofna einn héraðsdómstól í Norðurlandi vestra tek ég fram að ég tel að það sé ekkert sjálfgefið að hann sé staðsettur á Sauðárkróki.



Þá tekur til máls hv. 10. þm. Reykn. Ég vil biðja hv. þm. velvirðingar á því að ég mun hafa breytt hér röð. Hv. 1. þm. Norðurl. v. var búinn að biðja mig að setja sig á mælendaskrá þegar umræðan byrjaði en ég þurfti að víkja úr salnum. Ég vona að þetta komi ekki að sök og biðst velvirðingar á því ef það hefur verið.



Herra forseti. Ég tel raunar að skv. þingsköpum hefði mér borið að fá að taka til máls næst á eftir hæstv. ráðherra en mér er sama þó að það hafi dregist. Ég vona bara að þetta merki ekki að sumir séu jafnari en aðrir hér inni.

Ég vil taka það fram að það merkir það ekki og ég vona að menn geti verið jafnir hér.

Ég treysti því og mun ekki erfa þetta. Við kvennalistakonur fögnum því að þetta frv. er nú komið hér fram en viljum um leið leggja áherslu á að ekki verið hrapað að neinu við afgreiðslu þess. Við leyfum okkur reyndar að líta svo á að það sé hér nú fyrst og fremst til kynningar og fyrstastigsumfjöllunar en endanleg afgreiðsla bíði næsta þings. Þó er tæpast rétt að tala um fyrstastigsumfjöllun vegna þess að góðu heilli er þessu máli ekki hent hér inn á borð algerlega formálalaust heldur hefur okkur gefist færi á því að skoða drög að þessu frv., gaumgæfa það á vinnslustigi og koma athugasemdum á framfæri á því stigi. Slík vinnubrögð kunnum við vel að meta. Nú hefur raunar ýmislegt breyst síðustu vikur og daga í þessu frv., svo sem vænta mátti, vegna andstöðu þeirra sem telja að verið sé að draga burst úr nefi þeirra. Lengi má sjálfsagt um bæta. Enda þótt við teljum þetta frv. í meginatriðum gott eru þar vissulega nokkur atriði sem þarfnast að okkar dómi gaumgæfilegrar athugunar. Það er þá fyrst til að taka að samkvæmt fyrirsögn frv. er hér um að ræða aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Hér munu margir þeirrar skoðunar að betra væri að tala um stjórnsýsluvald en umboðsvald og er e.t.v. ekki ástæða til að fara um það mörgum orðum. Flestir skilja hvað þar liggur að baki þegar þessi orð eru borin saman og ætti að vera útlátalaust að gera til geðs að þessu leyti. Næsta athugasemd sem ég vil gera er við 2. gr. frv. um héraðsdómstóla og lögsagnarumdæmi þeirra. Okkur er ekki alveg fullkunnugt um hvað nákvæmlega er lagt til grundvallar við þessa skiptingu, hvort það er t.d. málafjöldi liðinna ára eða eitthvað annað. En það er stór spurning hvort þessi skipan er að öllu leyti eðlileg. Það hlýtur t.d. að þurfa athugunar við hvort landfræðilegar og aðrar aðstæður kalli ekki á t.d. dómstól í Vestmannaeyjum og fleiri álitaefni munu vera um þetta. Vera má að þetta megi leysa með fleiri þinghám, svo sem fjallað er um í 3. gr. frv. En þar er ráðherra leyft að skipta hverju umdæmi í tvær eða fleiri þinghár og þarf aðeins reglugerð til. Við það atriði hljótum við að setja spurningarmerki. Ég reikna reyndar með að hér sé um hagkvæmnisatriði að ræða. En svona orðalag má helst ekki sjást í lögum um dómsvald. Enda segir í stjórnarskrá að dómsvaldi skuli skipað með lögum og því hlýtur að teljast eðlilegt að hreinsa þetta frv. af orðalagi eins og hér sést. Fjórða greinin olli okkur nokkrum heilabrotum og gerir raunar enn. Hér er neglt niður hver fjöldi dómara skuli vera við hvern dómstól. En á fyrri stigum voru þessar tölur að lágmarki og hámarki. Ég hallast að því að betra sé að hafa fjöldann fastákveðinn, eins og frv. gerir ráð fyrir, enda þótt það kunni að verða seinna í vöfum ef breytinga verður þörf. Aðhaldið er virkara með þessu móti. Hins vegar skil ég mjög vel þenkingar manna út af eins manns dómstólunum. En við fjóra dómstóla á skv. frv. að starfa aðeins einn dómari. Slík staða er erfið og einangrandi og áhyggjur manna af slíkum aðstæðum skiljanlegar. Í 5. gr. er m.a. kveðið á um nefnd er fjalli um hæfni umsækjenda um embætti héraðsdómara. Þessu ákvæði er ástæða til að fagna sérstaklega, svo og hvernig skipan í hana skal vera, enda þótt með þessu sé ekkert tryggt að ráðherra geti ekki skipað að eigin geðþótta. Við þekkjum ótal dæmi þess að valdhafar sniðgangi álit ráðgefandi nefnda og er erfitt að sjá hvernig koma megi í veg fyrir slíkt, nema e.t.v. með því að leggja meiri áherslu á almennilegt uppeldi í þjóðfélaginu. En það er nú ekki beint í hávegum haft nema í skálarræðum. Í 5. gr. eru talin upp skilyrði fyrir skipun héraðsdómara. Fimm þeirra skilyrða þarf svo fulltrúi að uppfylla skv. 6. gr. til að öðlast löggildingu til dómsathafna. En hann þarf ekki að hafa náð 30 ára aldri og hann þarf ekki að hafa öðlast neina reynslu í starfi. Við hið síðara setjum við spurningarmerki og teljum athugunarvert hvort ekki þurfi að skilyrða þessa löggildingu á einhvern hátt, t.d. miða við eins árs starf við dómstól. Við 7. gr. höfum við þá athugasemd að betur færi að orða 1. mgr. svo að dómsmrh. setji héraðsdómara til þess að fara með og dæma einstök mál, setudómara, ef dómari hefur vikið sæti og dómstjóri telur ekki fært að úthluta málið öðrum dómara við embættið. Þetta teljum við eðlilegra orðalag en það sem hér er notað að "allir hinir reglulegu dómarar" o.s.frv. "hafa vikið dómarasæti", eins og segir í frumvarpsgreininni. Næst vildi ég þá nefna að 10. gr. frv. og allur sá kafli er stór spurning og viðkvæm og hefði þurft að fylgja hér með pakki sem skýrði betur hvert starfssvið sýslumanna og bæjarfógeta yrði eftir þessar breytingar. Það kemur vissulega fram í megindráttum í grg. en lagabreytingar þurfa að fylgja og hætt er við að ýmsum þyki hér ekki nægilega vel frá gengið. Ég hlýt t.d. að benda á ákaflega viðkvæm málefni eins og sifjamálefni, málefni barna, t.d. hvað varðar forsjá barna og umgengnisrétt foreldra við þau, svo og lögræðismál. En skv. grg. er áformað að flytja úrlausn slíkra mála undir embætti sýslumanns. Nú skal ekki dæmt um það hvort það kynni að reynast fólki hentugra og farsælla en við leggjum mikla áherslu á að fagleg umfjöllun verði tryggð hvar svo sem úrskurðarvaldið liggur og teljum að verði þessi niðurstaðan sé óhjákvæmilegt að setja inn ákvæði þess efnis að úrskurður falli ekki án þess að leitað hafi verið faglegra umsagna. Forsjármál eru sérstaklega viðkvæm mál og erfið í meðförum og því mikilvægt að aðilar sem eru vanir að úrskurða í slíkum málum fjalli um þau. Eins og málum er nú háttað víðast hvar á landsbyggðinni eru barnaverndarnefndir ekki fagnefndir heldur pólitískt skipaðar. Um þetta gefst vonandi nægur tími til að fjalla rækilega og ganga svo frá þessum atriðum og öðrum að til bóta verði. Annað er líka vert að nefna, og það hafa sýslumenn bent á, að við embætti sýslumanna og bæjarfógeta hefur verið veitt lögfræðileg aðstoð og leiðbeiningar ókeypis eða fyrir smávægilega greiðslu. Þeir hafa fullyrt að slík þjónusta leggist af ef þetta frv. verði að lögum. Ég sé raunar ekki hvað sé því til fyrirstöðu að slík þjónusta yrði veitt áfram við þessi embætti en hugsanlega þyrfti að ganga frá slíku við lagasetningu þessa eða í lögum sem tengjast þessu máli. Í Ill. kafla þessa frv., 18. gr., er mælt fyrir um breytingu starfsheita og tilflutning einstakra embættismanna. Þar er e.t.v. spurning hvort nóg sé að gert, hvort t.d. fulltrúar við þessi embætti ættu ekki rétt á að tekið sé tillit til þeirra. Ég vil svo aðeins að lokum, herra forseti, leggja áherslu á að gætt verði aðhalds og sparnaðar við framkvæmd laganna og allar þær breytingar sem þau hafa í för með sér. Við bentum sérstaklega á það í athugasemdum sem við sendum dómsmrn. fyrir nokkrum vikum varðandi þetta frv. og lögðum áherslu á að nákvæmar kostnaðaráætlanir yrðu lagðar fyrir Alþingi. Á þeim bólar ekki. Það hefur algerlega farist fyrir að gera slíka kostnaðaráætlun, en margir óttast að hér verði um verulega kostnaðarsamar breytingar að ræða. Þetta atriði vegur að sjálfsögðu þungt og er algerlega ótækt að samþykkja eitt eða neitt af því sem hér er til umfjöllunar án þess að gera sér grein fyrir kostnaði. Hæstv. ráðherra nefndi tölur í máli sínu áðan og sagði að í mesta lagi yrði um 35 millj. kr. rekstrarkostnað á ári að ræða en nákvæm kostnaðaráætlun er augljóslega ekki fyrir hendi. Það er alger siðferðiskrafa að tryggja réttaröryggi fólks og það fyrirkomulag sem hér er við lýði er okkur til vansa. Það gengur ekki að sami aðili rannsaki og dæmi, enda brjótum við með þessari tilhögun gegn mannréttindasáttmála Evrópu. Þessu verður að breyta og það er aðeins tímaspursmál. Spurningin er ekki hvort, hún er að sjálfsögðu hvernig og ekki síst hvenær. Þetta síðasta er m.a. undir því komið hver kostnaður fylgir framkvæmdinni. Það gengur ekki að þeir sem mjög svo messa um aðhaldsaðgerðir leggi fram frv. af þessu tagi án áætlana um kostnað. Herra forseti. Hér er um mikilvægt mál að ræða sem Kvennalistinn styður í meginatriðum.



Herra forseti. Ég mun ekki hafa mörg orð um þetta frv. Hv. 2. þm. Vesturl. og 10. þm. Reykn. hafa fjallað töluvert um efnisatriðin. Undirbúningur að þessu frv. er til fyrirmyndar að mínum dómi. Ég held ég segi það rétt að það er ekki nema um tvö frv. að ræða þar sem hefur verið haft samband við þann sem hér stendur á meðan á undirbúningi frv. hefur staðið. Það tel ég til fyrirmyndar að það séu ekki eingöngu þeir flokkar sem standa að ríkisstjórn sem fá tækifæri til að kynna sér það og enn fremur að fylgjast með þeim hugmyndum um breytingar sem eru á hverjum tíma. Höfuðgallinn á þessu máli er e.t.v. sá sem hv. 10. þm. Reykn. kom inn á, þ.e. að það fylgi því ekki kostnaðaráætlun. En hæstv. ráðherra hefur sér það til málsbóta að mér skilst að ekki sé ætlunin að lögfesta þetta frv. á þessu þingi og þá má kannski segja að það sé ekki grundvöllur til að gera slíka áætlun. En mér finnst samt sem áður að í umfjölluninni, t.d. hjá hv. 10. þm. Reykn., liggi svolítill misskilningur. Það er í raun og veru aðskilið í öllum þéttbýlisstöðum í landinu eða flestöllum stærri stöðum í landinu, þ.e. það eru nú þegar sérstakir héraðsdómarar í þeim. Breytingin á þessu er því kannski ekki eins mikil og verið er að fjalla hér um. Hins vegar er það alveg rétt og ég held að hv. þm. séu sammála um að nauðsynlegt sé að gera þennan aðskilnað algerlega. En það er ekki sama hvað hann kostar og það þarf að athuga það mál enn frekar. Ég er ekki það fastheldinn á þessi stærðarmörk sýslnanna eða kjördæmanna að það geti ekki verið álitamál hvernig á að hafa þessi umdæmi. Svo að ég taki Strandasýslu sem dæmi þá er álitamál eins og samgöngum er háttað hvort hún eigi að heyra undir héraðsdómara á Ísafirði. En það má líka segja að það sé spurning hvort Vopnafjörður og Skeggjastaðahreppur ættu ekki bara að heyra undir Akureyri. Það er t.d. flug frá Akureyri á þessa staði, en það er ekki flug á milli Vopnafjarðar og Egilsstaða eftir því sem ég best veit og engar samgöngur þar langtímum saman. Þannig orkar þetta allt tvímælis þegar menn fara að huga að þessum málum. Það er líka álitamál hvort sýslumenn þurfa að sitja á hverjum stað eins og nú er. Ég held að við ættum að hugleiða hvort ekki sé hægt að minnka kostnaðinn við þessa breytingu verulega umfram það sem frv. felur í sér. En ég veit og það hefur komið fram hjá hæstv. ráðherra að menn ná ekki saman með öðrum hætti. En þarf ekki að athuga það nánar? Eins og komið er fyrir okkur í þessu þjóðfélagi í dag þarf að huga mjög að því að auka ekki kostnaðinn í allri umsýslu. Ég held að það sé kannski ekki minna atriði en gera þessa breytingu. Ég ætla að láta þetta duga. Aðrir hafa farið yfir þau efnisatriði sem ég var búinn að hugsa mér að ræða hér og ætla ég ekki að fara að endurtaka það sem aðrir hafa hér sagt.



Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég vildi aðeins þakka hv. þingdeildarmönnum sem hér hafa talað fyrir jákvæðar undirtektir við meginstefnu þessa máls. Ég fullvissa þá um það að þetta mál verður vandlega skoðað og ég mun fyrir mitt leyti leggja því lið að þingmenn geti gaumgæft það og gefið sér tíma til að athuga það. Ég ítreka að þetta er mál sem alls ekki er hrapað að heldur er það vandlega undirbúið og að því langur aðdragandi í sögulegri þróun og í þróun þingmála. Ég vildi vekja athygli á þeim orðum hv. 2. þm. Vesturl. sem nefndi ástæðuna fyrir því að minnihlutaálitið sigraði 1916 og málinu var slegið á frest í sjötíu ár. - Ég vitna þá í álitið, að vísu eftir minni, með leyfi hæstv. forseta - "að hvorki hafi komið í ljós þörf fyrir breytinguna eða óskir um hana". Ég tel það sem hafi breyst á þessum 72 árum, sem liðin eru, vera það að nú hafi sannarlega komið í ljós þörf fyrir breytinguna og reyndar sterkar óskir um hana. Þess vegna hljótum við að framkvæma hana nú, en það má vel vera að þarna sé ýmislegt sem athuga má betur. En ég held nú samt að ég muni ekki una því að þetta mál "sígi seint og hægt í ægi, sína leið með tímans göngulagi", eins og mér fannst aðeins vaka í máli hv. 2. þm. Vesturl. Hann benti á að það hefði tekið frá árinu 1934 til ársins 1961 að koma á sjálfstæðu ríkissaksóknaraembætti, en það er vinnuhraði sem ég vil ekki una, hvorki í þessu máli né öðrum málum. Ég vil benda á að það hefur svo sannarlega verið hlustað á sýslumenn í þessu máli. Í nefndinni eru tveir valinkunnir sýslumenn, Pétur Hafstein og Friðjón Guðröðarson. Ég tel að rökstuðningur Péturs Hafstein, sem fram kemur í bréfi hans, er sent hefur verið þingflokkunum, svari flestu af því sem hv. 2. þm. Vesturl. tók hér upp. Ég beini því til hans og annarra þm. að kynna sér þetta álit hins ísfirska sýslumanns. Allir þeir sem hér hafa talað hafa vikið að kostnaðinum. Ég tek undir það að það er ákaflega mikilvægt að gætt verði fyllsta aðhalds og sparnaðar, eins og hv. 10. þm. Reykn. komst að orði. Hún eins og fleiri saknaði kostnaðaráætlunar. Ég mun leggja kostnaðaráætlun fyrir þingnefndina. Þetta mál er svo stórt að það verður ekki afgreitt án slíkrar áætlunar og það mun heldur ekki verða meðan ég held á því. En ég ítreka það, sem reyndar kom fram í máli mínu áðan, að það er hægt að framkvæma þessa kerfisbreytingu án kostnaðarauka ef menn vilja fækka embættum og breyta umdæmum. Hins vegar reka sig þarna á markmiðin um lítt breyttan kostnað og ástin á umdæmunum eins og þau eru nú. Ég geri ekki lítið úr henni, hún er mikilvægt atriði í þessu máli. En þarna togast á, eins og oft vill verða, öndverð sjónarmið þegar að er gáð í gagnrýni þeirra sem hafa viljað tefja framgang þessa máls. Ég ætla ekki að fara um þetta mörgum orðum í einstökum greinum. Ég þakka hv. 10. þm. Reykn. fyrir ábendingarnar um einstakar frumvarpsgreinar og fullvissa hana um að þær verða allar teknar til athugunar, bæði orðalagsatriði og efnisatriði. Hún vék í upphafi að því að "umboðsvaldi" í fyrirsögn frv. kynni að þurfa að breyta í "stjórnsýslustörf". Það mætti athuga. Það er vissulega rétt að Il. kafla frv. um umboðsvald í héraði þarf að útlista nánar. Reyndar tel ég mig hafa gert það nokkuð í minni framsöguræðu, en hin ítarlega úttekt á verkefnunum, sem ég nefndi, verður lögð fyrir þingið í töluskýrslu nú og vafalaust með nánari útlistun síðar. Ég vil taka það sérstaklega fram hvað varðar sifjamál og forsjármál barna að ég er algerlega sammála hv. 10. þm. Reykn. að úrskurður í þeim málum hljóti að byggjast á faglegri ráðgjöf og samráði við til þess hæfan aðila sem getur samræmt úrlausnir þessara mála. Að minni hyggju ætti það að gerast með eflingu barnaverndarráðs. Þetta segi ég svona sem skemmri skírn og harma það að svo seint skuli vera á deginum að ekki gefist tækifæri til að ræða þetta nánar. En ég vil taka fram að einmitt ábendingar Kvennalistans um sifjamálin og barnalögin náðu vissulega athygli þeirra sem frv. sömdu og gætir þess reyndar í grg. þess. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um einstök atriði þessa máls, segi það að lokum að það eru að sjálfsögðu ýmsar leiðir fyrir hendi til að skilja að dómstörf og stjórnsýslustörf. En það næði allt of skammt að skilja eingöngu milli dómstarfa í opinberum málum og lögreglustjórnar eins og vakað hefur í máli sumra. Við verðum að ljúka þessu máli nú og taka ekki til þess mörg ár eða margar atrennur. Ég vil taka það fram að ég og hv. 2. þm. Vesturl. erum algerlega sammála um það sögulega mikilvæga atriði að frv. um lögréttuna hafi verið lagt fimm sinnum fyrir þingið, því ég sagði víst að Ólafur Jóhannesson, þáv. dómsmrh., hefði lagt það fyrir þingið og síðan fjórum sinnum eftir það.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á þinglýsingalögum, nr. 39 10. maí 1978. Hér er, eins og fram kom í máli mínu áðan, um fylgifrv. með frv. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði að ræða. Eins og fram kom í athugasemdum með því frv. er ætlunin - og það er tilgangur þessa frv. - að þinglýsingarnar verði framvegis stjórnvaldsathöfn en ekki dómsúrskurður eða dómsathöfn eins og nú er. Þinglýsingarnar verði þannig áfram verkefni sýslumanna. Þinglýsingar eru verkefni sem flokkast undir viðfangsefni sem á latínu eru nefnd einu nafni "jurisdictio voluntaria" og eru á mörkum dómstarfa og stjórnvaldsathafna. Þróunin í nágrannaríkjum okkar í Evrópu hefur þó verið sú að telja þær fremur stjórnvaldamegin og er nú lagt til að svo verði einnig hér frá miðju ári 1990, en þá er gert ráð fyrir að lög um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði taki gildi. Ég ætla ekki að rekja einstök ákvæði í frv., það skýrir sig sjálft. Meginbreytingin er sú að orðið "þinglýsingarstjóri" kemur í staðinn fyrir "þinglýsingardómari" og úrlausn þinglýsingarstjóra við meðferð þinglýsingar skal sæta stjórnsýslukæru til dómsmrn. í stað áfrýjunar til Hæstaréttar, en það er einnig hægt að höfða mál til ógildingar slíkum úrlausnum. Hæstv. forseti. Ég legg til að þessu frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn. og 2. umr.



Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um lögbókandagerðir en þar er átt við það sem oftast hefur verið kallað nótaríal-gerðir hér á landi. Orðið lögbókandi er reyndar gamalt í lagamáli og fengið úr lögum um verndun fornmenja frá 1907, en þar er átt við þann embættismann sem einnig hefur verið kallaður "notarius publicus". Þetta frv. er fylgifrv. með frv. um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði en þó er lagt til að það taki þegar gildi, enda er þetta efni ekki bundið þeim breytingum sem lagðar eru til í dómstólafrv. hvað tímasetningar varðar. Frv. er nýsmíði að því leyti að vantað hefur almennar reglur um lögbókandagerðir. Þetta er rakið í grg. frv., en lögbókandagerðanna er nú getið í ýmsum sérákvæðum laga. Með frv. eru gerðar tillögur um almennar verklagsreglur um framkvæmd þessara athafna og að dómi hinna lögfróðustu manna bæta þau úr brýnni þörf í því efni. Ákvæði frv. eru ítarlega skýrð í grg. að því leyti sem þau ekki skýra sig sjálf. Ég ætla hér ekki að rekja efni frv. nánar og legg áherslu á, hæstv. forseti, að þetta frv. nái fram að ganga sem fyrst og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.