Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til barnalaga var fyrst lagt fram á Alþ. vorið 1976, en síðan endurflutt fjórum sinnum og er nú lagt fyrir Alþ. í sjötta sinn. Ekki mun frv. hafa komið til umr. nema tvisvar. Talsverðar breytingar hafa verið gerðar á frv. eftir að það var fyrst lagt fram. Var það í fyrstu í upphafi árs 1979, en nefndir, sem áður fengu málið til meðferðar í þinginu, höfðu aflað umsagna og ýmsar breytingar verið gerðar með hliðsjón af þeim ábendingum, og einnig var horft til framþróunar á þessu sviði í nágrannalöndunum. Af líkum toga eru svo spunnar þær breytingar sem nú síðsumars voru enn gerðar á frv., en þær vita nær eingöngu að því að nema burt ákvæði sem mörkuðu stöðu barna óvígðra foreldra í sambúð sem skyldu eftir ákveðnum beinum mörkum talin skilgetin. Kemur hvort tveggja til, að þetta hefur sætt nokkurri gagnrýni svo og að nú má sjá að annars staðar á Norðurlöndum er ekki farið inn á slíkar brautir. Hins vegar er því haldið, að sambúð foreldra feli í nokkru rýmra mæli í sér faðernisviðurkenningu en eftir núgildandi reglum, sem þó hafa til skamms tíma verið rýmri hér á landi í því efni en löggjöf í nágrannalöndunum. Svo sem áður er getið hefur tvívegis komið til þess, að mælt væri fyrir frv. til barnalaga í þinginu. Ekki er ástæða til að endurtaka ýmsar ábendingar sem við þau tækifæri hafa verið gefnar um innihald og markmið frv. Þó er nauðsynlegt að undirstrika enn höfuðsjónarmið og vekja athygli á einstökum atriðum, sem ýmist eru ný eða hafa sætt aukinni útlistun í grg. til skilningsauka á nýjum viðhorfum. Svo sem áður hefur verið lýst og ítarlegar er skýrt frá í grg. byggist núgildandi löggjöf um réttarstöðu barna enn að höfuðstofni til á norrænu lagasamstarfi eftir síðustu aldamót. Var gripið til þeirrar nýsmíðar sem fyrirmyndar er samþykkt hafði verið þál. á Alþingi 1917 um endurnýjun löggjafar á þessu sviði. Sú lagavinna hafði verið mjög vönduð og markað tímamót á öllum Norðurlöndum. Verður ekki annað sagt en að löggjöfin hafi reynst hin traustasta smíð, einnig hér á landi, en hún er mótuð í tvennum lögum: um afstöðu foreldra til skilgetinna barna og um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna. Engan þarf að undra þótt löggjöf, sem nálgast að verða 60 ára gömul, þarfnist töluverðrar endurnýjunar. Svo miklar breytingar hafa orðið í þjóðlífi og þjóðfélagsháttum á áratugunum eftir tvennar heimsstyrjaldir, ekki síst í íslensku þjóðfélagi. Má e.t.v, þrátt fyrir allt líta á það sem staðfestingu á stöðugleika hinnar íslensku þjóðfélagsgerðar og raunsæi hinnar gömlu löggjafar, að segja má að höfuðsjónarmiðum hennar sé ekki raskað með hinu nýja frv. Ég mun nú geta nokkurra höfuðatriða í nýmælum frv. Það er þá fyrst sú bygging frv. sjálfs að fjalla í einum lagabálki og - eftir því sem kostur hefur verið talinn - samtímis um óskilgetin börn og skilgetin. Hins vegar er ekki hróflað við reglunni um sjálfkrafa löglíkur fyrir faðerni eiginmanns að barni eiginkonu, hinni svokölluðu „Pater est“ reglu, þ.e. „Pater est quem nuptiae demonstant.“ Hins vegar er í frv. nokkuð slakað á um kröfur á andsönnun gegn faðerni eiginmanns að barni, sem samkv. gildandi lögum er hafnað nema heita megi alls útilokað að eiginmaður sé faðir barnsins. Er þessi breyting gerð að norrænni fyrirmynd. Á hinn bóginn varð samkv. till. um lagareglur í upphafi frv. nokkur hópur barna skoðaður skilgetinn að lögum sem samkv. núgildandi lagareglum eru óskilgetinn. Er þar um að ræða nokkurn hluta þeirra barna sem fædd eru eftir tilteknum greinimörkum í eða fyrir óvígða sambúð foreldra þeirra. Þegar eftir lögunum um óskilgetin börn frá 1921 gilti sú regla, að tiltekin óvígð sambúð karls og konu jafngilti faðernisjátningu að barni er konan átti meðan sambúðin stóð. Líklegt var að ekki yrðu allir sammála um þessa nýju reglu um útvíkkun hugtaksins „skilgetið barn“, og hafa þau ákvæði verið felld niður, eins og áður var sagt. Ég vil þó vekja athygli á því, að sú regla kom að hluta til inn í löggjöfina við endurnýjun laganna um afstöðu foreldra til óskilgetinna barna frá árinu 1947. Upp í 2. gr. þeirra laga, sem enn eru í gildi, var tekin sú regla, að þegar foreldrar óskilgetins barns ganga í hjúskap síðar skal barnið talið skilgetið upp frá því. Í því sambandi eru sérstaklega athyglisverðar upplýsingar í grg. frv. 1979. Var þar skýrt frá tölfræðilegri könnun sem birt er í Hagtíðindum 1978 og gerð var af Guðna Baldurssyni cand. oecon. og veitir m.a. upplýsingar um fjölskyldustöðu barna fæddra 1970 við fæðingu og síðar við upphaf hvers aldursárs fram til 1. des. 1975. Kemur þar fram að ferill barnanna breytist að hundraðshluta til á þessum fimm árum þannig, að óskilgetin töldust við fæðingu 30%, en að fimm árum liðnum töldust aðeins 13% óskilgetin vegna hjúskaparstofnunar foreldranna á tímabilinu. Felast í þessu hinar athyglisverðustu upplýsingar um hina íslensku fjölskyldugerð. Í þessu sambandi hefði hin nýja víkkun hugtaksins „skilgetið barn“ ekki valdið mikilli breytingu að hundraðshluta til. Vandamál í þessu efni voru fyrst og fremst að finna traust greinimörk um hvað sé óvígð sambúð með þeirri lagaverkun sem samkv. frv. var ætlað að færa nokkrum fjölda barna stöðu skilgetins barns. Það er eitt af einkennum frv., að reynt er að láta í sem flestum efnum reglur um forsjá og framfærslu vera hinar sömu og ákvæðið um þær í einu lagi um skilgetin og óskilgetin börn. Þessu fylgir jafnframt að föður óskilgetins barns er ætlaður mun meiri réttur og skyldur bæði um forsjá og umgengni heldur en eftir gildandi lögum. Í ýmsum efnum eru í frv. ítarlegri reglur en í gildandi lögum um úrlausn vandamála í sambandi við stöðu barna við samvistarslit foreldra, hvort heldur eftir hjúskap eða óvígða sambúð. Í sambandi við framfærslu barna er sú breyting, sem ráðgerð er í frv., væntanlega veigamest að hækka framfærslualdur barna í 18 ár úr 17 árum, sem verið hefur frá árslokum 1971, en þar áður 16. Yrði framfærslualdur og skyldur þar með færð að sama aldursmarki og á öðrum Norðurlöndum. En 18 ára markið hefur lengi verið þar hið sama, bæði um sjálfræðis- og framfærslualdur. Ekki er ætlað að hrófla með þessu frv. hinu hefðbundna aldagamla sjálfræðismarki við 16 ára aldur hér á landi. Taka verður fram að ekki er með þessu lagafrv. farið inn á svið almannatrygginga um að ákveða hækkun aldursmarks um greiðslu framfærslueyris vegna barna samkv. almannatryggingalögum. Ætla verður að slík breyting hljóti að koma til umr. ef lögfest verður þessi hækkun framfærslualdurs. Það er augljóst, að ekki er horfið að þessari hækkun aldursmarks eingöngu til samræmis við lagaákvæði í nágrannalöndum. Hér ráða fyrst og fremst breytingar á þjóðfélagi okkar. Skólaganga barna og unglinga lengist jafnt og þétt og börn dveljast af þeim sökum lengur en áður hjá foreldri, þrátt fyrir gamlar hefðir um að menn fari ungir út á vinnumarkað. Önnur ákvæði í frv. veita heimild til framlengingar á framfærsluskyldu allt til 24 ára aldurs vegna námsástæðna eða starfsþjálfunar. Hafa verður í huga að hér er um undantekningarákvæði að ræða sem færu eftir fjölskylduaðstæðum og efnahag. Geta verður í sambandi við framfærslu barna rýmri heimildar til greiðslu framfærslueyris af almannafé er ekki hefur fengist feðrun á barni. Um þetta efni munu nú einnig fyrirhugaðar tillögur um lagabreytingar á vegum heilbr.- og trmrn. Jafnstaða er betur mörkuð en áður um meðlagsskyldu kvenna sem karla vegna barna sem ekki eru á vegum þess aðila sem í hlut á. Miklu ítarlegri ákvæði eru í frv. en í gildandi lögum um meðferð barnsfaðernismála og mála um vefengingu faðernis. Fer þar að vonum vegna mikið bættra möguleika á ætternisákvörðun vegna mikilla framfara í vísindum á þessu sviði. Þó má benda á að í VIII. kafla frv., um foreldraskyldur, forsjá barns og umgengnisrétt, eru miklu ítarlegri ákvæði en í gildandi löggjöf og áhersla lögð á rétt barnsins fremur en rétt foreldris og orðafar í samræmi við það, forsjá nefnd í stað foreldravalds. Ég tel ekki ástæðu til að ræða réttarfarsreglur frv., en tel rétt að vekja athygli á einu mjög mikilvægu atriði í því sambandi sem varðar lögsögu íslenskra dómstóla. Varðar það heimild þeim til handa til að fjalla um slík mál ef móðir barns eða barnið sjálft á lögheimili hér á landi. Er það mjög mikilsverð réttarbót sem þegar er komin inn í löggjöf annarra Norðurlanda. Ég vil að endingu vekja athygli á hugleiðingum í tveimur fskj. með grg. frv. Þau varða atriði sem ekki hefur þótt tímabært að taka inn í frv. Í fyrra fskj. má nefna ábendingar um nýjar lagareglur í nokkrum löndum sem heimila sameiginlega forsjá skilinna foreldra fyrir barni þeirra. Í síðari fskj. er gerð grein fyrir hugmyndum um að stofna til starfa eða til starfs umboðsmanns barnanna. Hafa hugmyndir um það efni komið fram í ýmsum löndum og tillaga um það efni m.a. gerð í nýrri norskri greinargerð um lagasetningu sem ekki hefur þó enn verið lögð fyrir norska þingið. Ég vil að lokum ítreka að lagafrv. hefur að geyma mörg mikilsverð nýmæli sem brýnt er að verði lögfest, en ekki er síður nauðsyn að frv. í heild fái nú endanlega meðferð í þinginu. Er það von mín, að allir þeir aðilar, sem þingnefndir leita til, muni leggja hönd að því, að málið megi fá lokaafgreiðslu á þessu þingi. Ég vil svo óska þess, herra forseti, að málinu verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Ég mun ekki flytja langt mál um þetta viðamikla frv. sem hér hefur verið lagt fram og hæstv. ráðh. flutti framsögu fyrir rétt áðan. Ég fagna því, að þetta frv. hefur komið fram nú á þessu þingi og það virðist nú vera sett fram með þeim ásetningi, að frv. geti orðið að lögum á yfirstandandi þingi. Frv. var aðeins rætt á síðasta þingi og þar kom fram hjá hæstv. ráðh. að sifjalaganefndin hefði viljað hafa málið um nokkurt skeið hjá sér til frekari athugunar, og í frv. kemur fram að örfáar breytingar hafa verið gerðar frá fyrri gerðum frv. Hæstv. ráðh. gerði síðan ítarlega grein fyrir efni frv. í sinni ræðu og er litlu eða engu við það að bæta. Í frv. eru ýmsar réttarbætur samkv. nýjum hugmyndum þar sem litið er á börn fyrst og fremst sem einstaklinga með sín réttindi, en ekki sem „eign“ foreldra sinna, eins og hefur bryddað á í lögum fram til þessa. Og nota ég þá orðið „eign“ innan gæsalappa. Hv. allshn. fær nokkurn tíma til þess að fjalla um þetta viðamikla frv., enda er gildistakan í frv. ákveðin 1. jan. 1982. Það er eðlilegt að n. fái nokkurt tækifæri til þess að átta sig á aðalatriðum málsins og senda frv. út til umsagnar, þannig að ný viðhorf gætu komið fram umfram þau sem þegar liggja fyrir. Ég mun sem aðili að þeirri hv. n. reyna að gera mitt besta til þess að afgreiðsla hv. n. verði vönduð og hröð og að í umsögnum og umræðum í n. verði jafnframt fjallað um þau atriði sem koma fram í fskj. með frv. og hæstv. ráðh. minntist á í framsöguræðu. Rétt áður en ég kom hér inn í þingsalinn og áður en þinghald hófst í dag var ég spurður af umsjónarmanni með barnaþætti í útvarpinu, unglingi, hvort börn hefðu verið spurð eitthvað um efni þessa frv. Ég varð að viðurkenna að ég héldi að þau hefðu ekki verið spurð um efni frv. En ég svaraði því til, að eflaust væri hægt að bæta úr því með því að kalla börn til skrafs og ráðagerða hjá hv. n. og taka þannig enn ný skref í þeirri réttindabaráttu sem mikið var til umr. á síðasta ári sem kallað var barnaár. Það getur nefnilega verið að það sé ástæða til þess fyrir okkur fullorðna fólkið, sem höfum kosningarrétt í landinu, að spyrja það fólk, jafnvel þótt ungt sé, hvernig því líki ýmis atriði í viðkomandi löggjöf. Þetta frv., sem hér er til umr. og hefur verið lagt fram, fjallar um réttarstöðu einstaklinga, réttarstöðu barna sem búa hjá einstökum foreldrum, ekki hjá foreldrum báðum, réttarstöðu barna þar sem foreldrar hafa skilið. Mér finnst vera full ástæða til þess, þótt eflaust þyki ýmsum það broslegt, að þm. kalli til skrafs og ráðagerða aðila, sem þekkja af eigin raun þessi mál, og fái hjá þeim hugmyndir sem gætu verið til bóta. Það hefur verið þannig, að löggjafinn -  Og að allra síðustu, þá hjó ég eftir því hjá hæstv. ráðh., að hann talaði um jafnstöðu, sem er hugtak sem talsvert gætir í íslenskunni nú á dögum, en ég vil eindregið mælast til þess, að í því orðasambandi, sem þar var notað, sé talað um jafna skyldu, en ekki jafnstöðu, sem er markmið sem ég tel enga leið vera að ná.



Herra forseti. Út af ræðu hv. 10. þm. Reykv. vil ég taka fram, að ég þakka honum fyrir vinsamleg ummæli um þetta frv. Ég veit að af hans hálfu og annarra nm. verður þetta frv. vandlega skoðað og athugað. Það er rétt hjá honum, að þetta frv. er samið af sifjalaganefnd, sem er ein af fastanefndum dómsmrn. um löggjafarmálefni, og ég get getið þess, hverjir eiga sæti í þeirri nefnd, því það er valinkunnugt sæmdarfólk. Það er dr. Ármann Snævarr hæstaréttardómari, formaður, frú Auður Auðuns fyrrv. dómsmrh., Baldur Möller ráðuneytisstjóri og frú Guðrún Erlendsdóttir dósent. Ég hygg því að það hafi verið vel vandað til samningar þessa frv. Mér er ekki kunnugt í einstökum atriðum hvaða aðilar hafa verið kallaðar fyrir nefndina meðan hún sat við samningu frv. Hitt vona ég og veit, að sú n., sem fær þetta mál til umfjöllunar hér, mun kveðja á sinn fund ýmsa aðila, m.a. börn, eins og hv. síðasti ræðumaður nefndi, og það finnst mér athyglisvert. Ég hef þessi orð ekki fleiri en vænti þess aðeins - 



Herra forseti. Ég vona að í Framtíðinni gegni forseti forsetaskyldum sínum á þann hátt sem hann virðist ætla að gera nú þetta kjörtímabil eða þetta þing. Hingað til hefur mönnum leyfst að grípa fram í fyrir ræðumanni án þess að biðja viðkomandi ræðumann heimildar til að skjóta inn í fsp. í stuttu máli. Ástæðan til þess, að ég kem hér upp, er sú, að ég gat ekki komið fsp. minni fram við ráðh., sem hefði verið mjög stutt. En úr því ég er hingað kominn vil ég taka fram, að ég sé enga ástæðu til þess að hafa áhyggjur af því, að börn eða barnalegt fólk fái ekki að fjalla um þetta frv. Það er nóg til af slíku í þinginu sjálfu. Ég veit ekki hvar fólk hættir að vera börn eða á hvaða aldri hægt er að segja að einstaklingurinn hætti að vera barn. Í 17. gr. frv. segir svo, með leyfi forseta: „Framfærsluskyldu lýkur er barn verður 18 ára. Skyldu til greiðslu meðlags lýkur fyrir þann tíma, ef barn giftist, nema valdsmaður ákveði annað. Framlag til menntunar eða starfsþjálfunar barns er heimilt að ákveða allt til þess, er barn nær 24 ára aldri.“ Mér er spurn: Hvenær hættir einstaklingurinn að vera barn? Hættir hann að vera barn 35 ára þegar hann má ekki lengur vera í Heimdalli'?  En þetta er ekki aðalatriðið. Spurningin, sem ég hafði hugsað mér að bera fram við hæstv. ráðh., er sú, hvort hann geti útskýrt nú hvaða brtt. - og við hvaða lög - heilbr.- og trmrn. hefur hugsað sér að gera við önnur lög sem fjalla um sama efni og hér er á dagskrá. Ég geri þessa fsp. að gefnu tilefni og kannske vegna þess að ég varð fyrir vonbrigðum með að heilbr.- og trmrn. - og þá dómsmrn. núna - skyldi ekki taka þær brtt., sem heilbr.og trmrn. hugsanlega kemur með, inn í þessi lög. En það getur vel verið að það sé minn misskilningur, það eigi ekki heima hér. Það, sem ég á við, er að til mín hafa leitað stúlkur sem hafa lent í vissum vandræðum með að feðra sín börn, sérstaklega er þær koma frá Norðurlöndum. Ef þær koma frá kaþólskum löndum þurfa þær ekki að feðra börn sín, vegna þess að í kaþólskum löndum er blóðrannsókn og aðrar rannsóknir ekki leyfðar, þannig að íslenska ríkið borgar þá umsvifalaust meðlag og allt það, sem eðlilega er greitt með barni sem er feðrað, þó það sé ekki feðrað. Sama á við ef um amerískt faðerni er að ræða, þó faðirinn sé ekki kaþólskur. En ef stúlka kemur frá Norðurlöndum, sem eru ekki kaþólsk lönd, getur hún ekki komist inn í kerfið hér heima fyrir. Þar af leiðandi verður hún að vera ein, án meðlags frá því opinbera, og á engan rétt til eins eða neins. Hún verður að berjast áfram ein og yfirgefin af samfélaginu á sama hátt og barnsfaðirinn hefur yfirgefið hana. Það er þetta sem ég vil fá fram hjá ráðh. og ég hefði getað lagt fyrir hann með einni lítilli spurningu, með því að biðja hann um að skýra frá þeirri brtt. sem hann boðaði að væri í vændum í þessu máli frá öðru rn. og hann talar ekki fyrir nú. En hann kynnti að sú brtt. væri væntanleg. Ef sú brtt. á heima í þessu frv., sem ég skal ekkert segja um, þá hefði ég viljað sjá hana hér með þessu frv. og viljað leggja því lið, að þessu óréttlæti verði hætt, því það líður enginn fyrir þetta kerfi nema barnið sjálft og uppeldi þess. En við skulum vera alveg jafnviss um það, að löngu áður en þessi þjóðfélagsþegn þarf að ganga úr Heimdalli verður ríkið farið að taka af honum alla skatta og skyldur. Hann kemst ekki undan neinu, þó þjóðfélagið afneiti barninu fram að ákveðnum aldri. Ég þakka forseta fyrir það góða hljóð sem honum hefur tekist að hafa meðan ég talaði þessi orð.



Herra forseti. Það má vel vera, að mörg börn séu hér í þinginu, e.t.v. 60 að tölu. Einnig má minna á þá lífsspeki, að tvisvar verður gamall maður barn. En hv. síðasti ræðumaður spurði hvaða brtt. ég hefði átt við frá heilbr.- og trmrn. Það eru einmitt till. sem hníga í þá átt að greiða götu móður óskilgetins barns svo að hún fái sem fyrst meðlag með barni sínu. Ég fletti þskj. lauslega, en held að það frv. sé einmitt komið fram nú þegar sem 27. mál í Ed. frv. til l. um breyt. á l. um almannatryggingar nr. 67 frá 1971, með síðari breytingum. Vona ég að hægt sé að fá fullt svar við þessari fsp. hv. þm. með því að líta á það þskj. Annars þarf ég ekki að taka fram að það er alveg sjálfsagt, að bæði ég og starfsmenn rn. mæti hjá viðkomandi n. og gefi henni allar þær upplýsingar sem við getum látið í té, ef hún óskar þess.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir það svar sem hann gaf við spurningu minni. Það eru þá lög um almannatryggingar, nr. 67 frá 1971, með síðari breytingum, sem þarf að breyta, en ekki það frv. til barnalaga sem hér er á dagskrá. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin.



Herra forseti. Frv. til l. um söngmálastjóra og Tónskóla þjóðkirkjunnar, sem hér er lagt fyrir hv. Nd. á þskj. 6, var lagt fram á 102. löggjafarþingi á s.l. vori, í þinglok, en hlaut ekki umfjöllun þá. Er frv. nú lagt fram óbreytt. Frv. er í meginatriðum byggt á frv. sem samþ. var á síðasta Kirkjuþingi. Höfuðtilgangur endurnýjunar á lögum um söngmálastjóra þjóðkirkjunnar, sem sett voru árið 1941, er að fá lögfesta tilvist Tónskóla þjóðkirkjunnar sem nú um nokkur ár hefur starfað með því nafni, en á að stofni til jafnlanga sögu og embætti söngmálastjóra, þó hann bæri lengi framan af nafnið Söngskóli þjóðkirkjunnar. Þrír ágætir menn hafa gegnt embætti söngmálstjóra á liðnum 40 áru. Frumherjinn, Sigurður Birkis söngvari, vann frábært starf við stofnun kirkjukóra og þjálfun þeirra og ekki síst söngþjálfun. Var það umsvifamikið frumherjastarf. Við starfinu tók eftir hann hinn hámenntaði tónfræðamaður, dr. Róbert A. Ottósson, sem einnig kenndi tónmenntir við guðfræðideild Háskólans og jafnframt var aflvaki á ýmsum sviðum tónlistarlífs í landinu. Ég tel engan veginn kastað rýrð á framlag þessara forvera núverandi söngmálastjóra, Hauks Guðlaugssonar, þótt vakin sé athygli á að hann hefur á þeim fáu árum, sem hann hefur gegnt starfinu, reynst slík hamhleypa og endurnýjari að frábært má telja. Er framlag hans þegar orðið til þess, að sönglíf í kirkjum hinna dreifðu byggða hefur öðlast enn nýjan þrótt. Ég vona að það verði metið og að frv. þetta fái góðar móttökur. Ég minni á að ýmsir merkilegir kirkjulegir viðburðir eru fram undan, þótt e.t.v. þyki mönnum 1000 ára afmæli kristnitökunnar enn í nokkrum fjarska. Ég vil leyfa mér að óska þess, herra forseti, að frv. þessu verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir á þskj. 20, frv. til l. um listskreytingar opinberra bygginga, er nær samhljóða frv. sem sömu flm., þ.e. Halldór Blöndal, Ólafur G. Einarsson og ég, fluttu á síðasta þingi. En þá var nokkuð liðið á þingtímann og frv. fékk ekki afgreiðslu. Því var vísað til hv. menntmn. þessarar d. sem óskaði eftir umsögn nokkurra aðila, en þær bárust ekki fyrir þinglok og n. skilaði ekki áliti. Frv. er því nú tekið upp að nýju. Í umr., sem um það urðu á síðasta þingi, fékk það góðar undirtektir, m.a. hæstv. menntmrh. svo og þeirra þm. sem tjáðu sig um málið. Í lögum um skólakostnað og svo síðar í lögum um grunnskóla hafa verið heimildarákvæði um það, að verja mætti allt að 2% af áætluðum stofnkostnaði skólamannvirkis til listskreytinga. Áður en slíkt ákvæði var sett í lög, en það var 1967, höfðu ýmsar skólabyggingar verið listskreyttar með þessum hætti. Þar má t.d. nefna lágmyndir Ásmundar Sveinssonar á Austurbæjarbarnaskólanum, sem er eitt af fyrstu verkum sinnar tegundir hér á landi. Enn fremur má nefna málverk Jóhanns Briem í Laugarnesskóla, veggskreytingar Barböru Árnason í Melaskóla og mósaíkmyndir Valtýs Péturssonar í kennaraháskólahúsinu við Stakkahlíð. Þessar heimildir hafa vafalaust örvað nokkuð til listskreytinga í skólum. En hins vegar kom það í ljós þegar flutt var fsp. um málið á Alþ, í apríl s.l., sem hæstv. menntmrh. svaraði, að þessar heimildir höfðu ekki verið nýttar nema í tiltölulega fáum tilvikum og alls ekki í eins ríkum mæli og æskilegt væri. Frv. það, sem hér er flutt, gerir ráð fyrir allmikilli breytingu á þeim lagaákvæðum sem um þetta gilda. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir skyldu í stað heimildar áður, en hundraðshluti stofnkostnaðar hins vegar gerður nokkru sveigjanlegri og talað er um 1–2% af stofnkostnaði í þessu sambandi. Gert er ráð fyrir að þessari fjárhæð megi verja jafnt til listskreytinga utanhúss og innan, sem verði hluti af mannvirki, til listaverks sem sé hannað og byggt sem hluti af mannvirki eða til kaupa á lausum listaverkum sem komið sé fyrir í byggingunni eða á lóð hennar. Það er gert ráð fyrir að þessi skylda nái ekki aðeins til skólabygginga eins og heimildin áður, heldur til annarra opinberra bygginga, og hvað átt er við með opinberri byggingu er nánar skilgreint í 1. gr. þessa lagafrv. Ég tek það sérstaklega fram vegna ummæla sem urðu um þetta á síðasta þingi, að hér er ekki átt við mannvirki í víðasta skilningi þess orðs, ekki t.d. brýr eða þess háttar, heldur fyrst og fremst húsbyggingar. Það er trú okkar, sem flytjum þetta frv., að með listskreytingu opinberra bygginga vinnist margt. Þjóðin verður ríkari af listaverkum og með því að tengja þau opinberum byggingum er þeim komið fyrir á stöðum þar sem margir fara að jafnaði um og margir geta notið þeirra. Íslenskir listamenn fá á þann hátt kærkomið tækifæri til að vinna að list sinni. Ég er í engum vafa um það, að hér er um miklu æskilegri leið að ræða heldur en svokallaða styrki hins opinbera til listamanna, enda sýnir reynslan að íslenskir listamenn, sem fengið hafa slík verkefni hafa unnið þau af alúð og samviskusemi. Slík listaverk verða áður en varir ómissandi hluti af umhverfi sínu, og fljótlega gleymast umræður um kostnað þegar menn hafa slík listaverk fyrir augunum sem hluta af daglegu umhverfi. Í Noregi mun sú leið hafa verið farin í þessu efni að skylda opinbera aðila til að verja fjármagni í þessu skyni. Við flm. teljum að það standi fáum aðilum nær í þjóðfélaginu að ýta undir listsköpun á þennan hátt en einmitt ríki og sveitarfélögum, og því sé árangursríkast að skylda þessa aðila til að verja hluta af byggingarkostnaði til listskreytinga. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um frv. á þessu stigi, en um það fóru fram nokkrar umr. hér í hv. d. 30. apríl s.l. þegar frv. var þá til umr. Ég legg til að frv, verði vísað til menntmn. og 2. umr. að þessari umr. lokinni.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér ásamt þremur öðrum þm., hv. 3. þm. Austurl., hv. 4. þm. Reykv, og hv. 4, þm. Suðurl., frv. til l. um stofnun Grænlandssjóðs. Hlutverk þessa sjóðs á að vera samkv. frv. það, að veita styrki til kynnisferða, námsdvalar, listsýninga, íþróttasýninga og annarra málefna á sviði lista, vísinda og tæknimála, er geta stuðlað að eflingu samskipta Grænlendinga og Íslendinga. Grænland er næsti nágranni okkar, en kynni og samskipti okkar Íslendinga og Grænlendinga hafa verið sáralítil. Grænland hefur fram til síðustu ára verið að verulegu leyti lokað land, en við, sem flytjum þetta frv. og erum úr öllum fjórum þingflokkunum, teljum vera kominn tíma til þess fyrir okkur Íslendinga að sinna málefnum Grænlendinga með það í huga að styrkja, bæta og efla þá nauðsynlegu sambúð sem á að vera á milli þessara tveggja grannríkja. Grænlendingar fengu heimastjórn 1. maí á s.l. ári. Barátta þeirra fyrir heimastjórn hófst fyrir aðeins u.þ.b. átta árum. Síðla árs 1974 var skipuð nefnd 14 stjórnmálamanna til þess að fjalla um kröfu þeirra um heimastjórn, og áttu sæti í þeirri nefnd sjö grænlenskir stjórnmálamenn og sjö danskir. Niðurstaða þeirrar nefndar var að leggja til að Grænlendingar fengju heimastjórn, og var frv. þar að lútandi lagt fyrir danska þingið og það samþykkt 17. nóv. 1978 með 124 atkv. gegn 29. Í kjölfar samþykktar þess frv. var efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu um málið í Grænlandi og urðu úrslit þau, að 12 754 samþykktu heimastjórn en 4 705 voru andvígir henni. Þátttakan í kosningunum var, að mig minnir af fréttum, rúmlega 63%. Fyrstu kosningar til grænlenska þingsins fóru fram í apríl á s.l. ári. Buðu fjórir stjórnmálaflokkar fram, en aðeins tveir þeirra fengu þm. kjörna. Siumut-flokkurinn fékk 13 menn kjörna, en Atassut-flokkurinn fékk átta menn kjörna. Landsstjórnin á Grænlandi er skipuð mönnum úr fyrrnefnda flokknum og eiga sæti í henni fimm menn. Á árinu 1982 verða 1000 ár liðin frá fyrstu för Eiríks rauða til Grænlands, og finnst okkur flm. þessa frv. vera full ástæða til þess, að Íslendingar minnist þessa afmælis um leið og þeir minnast hins merka þjóðfélags Íslendinga á Grænlandi næstu aldir eftir fund landsins. Með þessu frv. erum við að leggja til að stofnað sé til stóraukinna samskipta á milli þessara tveggja þjóða. Við Íslendingar, sem erum fjórum sinnum mannfleiri þjóð og höfum haft okkar innlendu stjórn svo lengi sem raun ber vitni og höfum verið frjálst og fullvalda ríki nú í 36 ár, viljum sýna þessari litlu þjóð, sem býr við risavaxna erfiðleika í strjálbýlu og erfiðu og hrjóstugu landi, vináttu okkar og það jafnframt, að við viljum verða til þess að leggja henni lið í harðri lífsbaráttu og í þeirri viðleitni að skapa og gera innlenda stjórn þar ráðandi - og helst sem allra fyrst alls ráðandi, alveg eins og við á sínum tíma stefndum sjálfir að. Við leggjum til að í þennan sjóð verði varið á árunum 1980, 1981 og 1982 75 millj. kr. hvert ár. En verði breyting á gengi danskrar krónu frá því að lög þessi taka gildi, þá skal framlag ríkissjóðs til sjóðsins breytast í samræmi við það. Auk þess er gert ráð fyrir að sjóðsstjórnin leiti eftir framlögum í sjóðinn frá fyrirtækjum, stofnunum, félagssamtökum og einstaklingum. Menn verða varir við stórvaxandi áhuga Íslendinga almennt á málefnum Grænlendinga. Það er því ekki fjarstæðukennt að láta sér detta í hug að félagasamtök, fyrirtæki og stofnanir muni verða til þess að styrkja þennan sjóð. Við leggjum jafnframt til að til styrkveitinga verði varið 9/10 hlutum vaxtatekna og að stofnfé sjóðsins verði ekki skert. Enn fremur leggjum við til að gjafir til sjóðsins skuli að jafnaði leggjast við stofn hans, nema stjórn sjóðsins sé sammála um að verja ákveðnum gjöfum eða framlagi til einstaks verkefnis, sem hún telur að sérstaklega sé þörf fyrir. Þá held ég að ákvæðið um það, að stjórn sjóðsins skuli kosin hlutfallskosningu á Alþ., sé í reynd heppilegasta stjórnarfyrirkomulagið, en að forsrh. skipi formann stjórnarinnar. Margvísleg samskipti okkar við Grænlendinga hljóta að fara vaxandi. Við erum, eins og ég sagði áðan, nágrannar. Við eigum víðáttumikið hafsvæði saman og við þurfum sannarlega þar einnig á aukinni samvinnu að halda til þess að vernda lífshagsmuni okkar, fiskstofna, þegar innlendri stjórn vex ásmegin í þessu landi. Sumum kann að þykja til of mikils mælst að ráðgera þegar á þessu ári, árinu 1980, framlag til sjóðsins. Um það getur eðlilega orðið meiningarmunur. En til skýringar á því bráðlæti flm. skal ég nefna að fyrir okkur vakir það, að hægt verði að byrja styrkveitingar á árinu 1982 í tilefni af för Eiríks rauða til Grænlands. Það væri merkur áfangi að auknum samskiptum við Grænlendinga að hefja þá styrkveitingar. Grænlendingar hafa mikinn hug á því að halda upp á þetta 1000 ára afmæli, eins og hefur komið fram hjá bæjarstjóranum í Qaqortoq eða Julianehåb sem áður hét, sem heitir Henrik Lund. Hann hefur lagt það til í blaðaviðtali, sem hann átti við Grønlandsposten snemma á þessu ári, að þessa afmælis verði minnst með veglegum hætti. Og eins og Grænlendingar leggja til að þessa afmælis sé minnst með veglegum hætti, þá held ég að það fari vel á því, að við Íslendingar minnumst þessa afmælis með þeim veglega hætti að ætla þessu frv. greiðan gang í gegnum Alþ. Hér er ekki verið að reyna að gera þetta mál að einhverju flokkspólitísku máli, því að flm. þessa máls eru þm. úr öllum flokkum. Herra forseti. Ég legg svo til að að lokinni þessari umr. verði þessu máli vísað til allshn. og 2. umr.



Herra forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við þetta frv., sem mér finnst tímabært og eðlilegt að veki athygli okkar þm. Hér er um að ræða samskipti við þjóð sem við eigum að taka alvarlega. Ég vil aðeins segja það til viðbótar við það sem hv. flm. sagði áðan, að á sviði sveitarstjórnarmála er þegar hafið nokkurt samstarf við Grænlendinga og hafa þegar byrjað nokkuð viðamikil samskipti með gagnkvæmum heimsóknum. Hafa sveitarstjórnarmenn hér á landi og á Grænlandi, m.a. fyrir tilstilli stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, þegar komið á þessum gagnkvæmu heimsóknum og hefur verið reynt með nokkrum árangri að koma á samstarfi og styrkja upplýsingaöflun héðan til Grænlendinga almennt. Það hefur einnig verið áformað hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga að auka þetta samstarf á flestum sviðum eftir því sem hægt er við að koma. Mér finnst rétt að láta þetta koma fram við þessa umr. því að þetta eru samskipti sem ég tel mikilvæg og eigi að auka og efla. Það má minnast á það hér einnig í leiðinni, að vinabæjasamskipti eru þegar hafin og þar hafa Akureyringar haft visst frumkvæði. Ég vildi aðeins koma hér til að lýsa stuðningi við þetta frv. og vænti þess, að Íslendingar almennt skilji nauðsyn þess að efla samstarf og samskipti við þessa ágætu granna okkar á sem flestum sviðum, báðum þjóðunum til góðs ef rétt verður á málum haldið.



Herra forseti. Ég kem hingað til þess að lýsa yfir stuðningi mínum við þá meginhugsun sem kemur fram í þessu framlagða frv. Mig langar hins vegar að minnast á nokkur atriði sem ég gæti haft efasemdir um og er þá fyrst til að taka nafn sjóðsins. Ég sé raunar í grg. að tekið er fram að Íslendingum sé ekki síður fengur en Grænlendingum að gagnkvæmum kynnum, en það finnst mér nafn sjóðsins ekki gefa nægilega til kynna, því að tæplega verður grg. lesin almennt. Ég vil nefnilega ítreka það, að ég held að Íslendingar eigi ekki síður þó nokkuð til Grænlendinga að sækja - og reyndar heimurinn allur, hinn svokallaði siðmenntaði heimur - heldur en Grænlendingar til Íslendinga, því að Grænlendingar eru stolt þjóð og eiga sér merkilega menningu, og ég held að við eigum ekki að leggja þetta mál upp eins og við séum þeir sem gefa skuli, þó að við getum ýmislegt gert. Og auðvitað getum við stofnað svona sjóð. Peningarnir, sem í hann skal leggja, eru ekki svo miklir að ég eigi von á miklu gagni af þeim. Það, sem ég óttast, er að úr þessu yrðu gagnkvæmar heimsóknir sveitarstjórnarmanna og þingmanna og endataus kaffidrykkja um framtíð Grænlands. Ég hef séð allt of mikið af slíkum samskiptum milli landa og þjóða og held að Grænlendingar þurfi annars og meira með og vilji og hafi meiri metnað en það. Ég held að við ættum að einbeita okkur - og þá sérstaklega í samráði við Grænlendinga sjálfa - að ýmsum viðfangsefnum þar sem við getum komið að gangi. - Ef þingmenn vildu gjöra svo vel að hlýða á mál mitt nokkurn veginn þegjandi, þá á ég t.d. við það, að Grænlendinga vantar mjög iðnmenntað fólk, verkmenntað fólk. Íslendingar eiga þó nokkuð góða iðnskóla. Ég held að það væri mjög gagnlegt að bjóða Grænlendingum verkmenntun ákveðins fjölda manna úr þeirra landi. Það væri praktískt viðfangsefni sem við gætum verið hjálpleg við. Ég held líka að við getum boðið fram töluverða aðstoð Grænlendingum til handa við verndun tungu sinnar, sem ég held að þeim sé afskaplega mikilvæg. Íslendingar geta talað þar af nokkurri reynslu og fræðimenn okkar gætu þar komið að gagni. Ég veit ekki hvort ástæða er til að fara út í hin stærri málin, sem ég held að Grænlendingar og Íslendingar hljóti að þurfa að ræða á komandi árum. Þá á ég við mál sem snerta e.t.v. ekki bara Grænland og Ísland og önnur Norðurlönd, heldur kannske heimsbyggð alla, svo sem friðlýsing Norður-Atlantshafsins. Ég held nefnilega að það sé alveg óhjákvæmilegt, að þessar þjóðir eigi eftir að ræðast við um framtíð beggja þjóðanna og þess vegna sé óþarft að taka fram, að við ættum að hafa samskipti við þá. Ég held að við munum gera það. En þrátt fyrir þessar athugasemdir fagna ég þessu frv. Ég tel að Íslendingar hafi vanrækt samskipti sín við Grænland, og ég fagna öllu því sem verður til þess að hvetja til nánari samskipta. En ég vil leggja á það áherslu, að þar eigum við að mæta Grænlendingum á jafnréttisgrundvelli. Þeir hafa ekkert minna til okkar mála að leggja en við til þeirra. Og ég held að báðar þjóðirnar geti haft gagn af meiri kynnum.



Herra forseti. Ég vil aðeins fylkja mér í sveit þeirra sem styðja það frv. sem hér er til umr. Þetta frv. og umr. um það leiða hins vegar hugann að ýmsum skyldum málum. Það eru þau mál sem snúa að samskiptum Íslendinga við nágranna sína og frændur sem búa á hinum svonefndu jaðarsvæðum í hinu norræna samfélagi. Mönnum er að verða það æ ljósara, að vegna samskipta þessara jaðarsvæða við stóru menningarsamfélögin hefur menningu þessara þjóða, þessara smáhópa, verið stefnt í voða. Ég vil aðeins í þessu sambandi, til að lengja ekki umræður um þetta mál, fjalla örlítið um samskipti okkar t.d. við Færeyinga. Ég held að áhugaleysi okkar Íslendinga á samskiptum við þessa frændur okkar í Norður-Atlantshafi sé Íslendingum nánast til skammar. Þessi samskipti hafa verið sáralítil og líklega vegna þess að við höfum trúað Dönum fyrir sáluhjálp Færeyinga. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, að það væri orðið tímabært að koma á fót samstarfsnefnd Færeyinga og Íslendinga, sem starfaði allt árið, m.a. í þeim tilgangi að fjalla um fiskveiðimál og önnur mál af svipuðum toga. Á sama hátt vil ég víkja að sambandi okkar og aðstoð við þær þjóðir sem minna mega sín og eru undirokaðar í þessum heimi okkar. Ég vil minna á það, að enn þá hafa Íslendingar ekki náð því marki að greiða einn hundraðshluta eða 1% til þróunarhjálpar Sameinuðu þjóðanna. Þetta er auðvitað þessari þjóð, sem alltaf hælir sér af miklum dugnaði, lífsgæðum á hæsta stigi, til háborinnar skammar. Væri nú vel að þetta þing beindi kröftum sínum í þá veru að auka framlag Íslendinga til þróunaraðstoðar. Á því höfum við mikil og góð efni. Ég vildi eingöngu nefna þessi mál vegna þess að skoðun mín er staðfastlega sú, að við höfum vanrækt á undanförnum árum samskipti okkar við þær þjóðir sem standa okkur næst, þjóðir eins og Færeyinga, þjóðir eins og Grænlendinga, sem hafa vissulega átt undir högg að sækja vegna þess að þetta hafa verið nýlendur Dana. Ég held að það væri mjög mikils virði, ef hér á hinu háa Alþingi hæfust umræður um stöðu þessara þjóða gagnvart okkur og stöðu okkar gagnvart þeim, hvað við getum gert t.d. til þess að efla atvinnuvegi á Grænlandi, eins og hv. þm. nefndi áðan, og einnig til þess að vernda hina dýrmætu og mikilvægu menningu þessara þjóða sem búa í næsta nágrenni við okkur. Ég vildi eingöngu minnast á þetta í sambandi við það frv. sem hér er til umr. Þetta er í áttina að því starfi sem þessi ágæta samkunda á að vinna. Þess vegna fagna ég framkomu þessa frv. og allri þeirri umræðu sem fram gæti farið um það og mál af svipuðum toga spunnin.



Herra forseti. Ég stend upp til þess að lýsa yfir stuðningi mínum við þetta frv. og vil óska þess, að það geti fengið fljóta og greiða afgreiðslu gegnum þingið. Ég skildi ekki hvað fyrir hv. 8. landsk. þm. vakti þegar hann var að brýna fyrir okkur í þessu sambandi að við ættum að mæta Grænlendingum á jafnréttisgrundvelli, því ég sé nú raunar ekkert í þessu frv. sem stangast á við það. Þar sem þessi hv. þm. er rauðsokka, þá má kannske minnast á það, að fyrir rúmum 100 árum var íslenskt skáld á ferðalagi í Danmörku, sem sagði við heimkomuna: „Komir þú á Grænlands grund, ef gjörir ferð svo langa, þér mun ég kenna að þekkja sprund, sem þar á buxum ganga.“ Ég held því að við höfum snemma lært það, að við getum ýmislegt lært af Grænlendingum. Ég hélt að þessi hv. þm. hefði kannske gert það öðrum fremur í þessum þingsal. Sem sagt, ég ítreka það, að ég óska eftir, að þetta frv. fái góða og skjóta afgreiðslu, og get ekki annað séð en það svari þeim tilgangi sem til er ætlast af flm., að stuðla að betri kynnum og samskiptum þessara tveggja þjóða um leið og undirstrikað er að þessi nánari samskipti yrðu báðum til hags, bæði á sviði menningar- og efnahagsmála.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð vegna þess að hv. 1. þm. Vestf., i. flm. þessa frv., kom hér inn á öll meginatriðin og þau atriði sem máli skipta. Þar ofan á bættist framlag hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, sem minntist aðeins á atriði sem þyrfti að leggja meiri áherslu á. Ég vil aðeins segja það, að eins og við vitum hefur verið í mörg ár nokkuð mikið talað um það, að við þurfum að efla samskipti við Grænland. En það hefur aðeins verið talað og lítið gert. Ef við ætlum okkur eitthvað - ef við meinum eitthvað með þessu tali öllu saman, þá er ljóst að til þess þarf nokkurt fé, og til að afla þess eru auðvitað ýmsar leiðir. Stofnun Grænlandssjóðs er ein af þeim leiðum sem færar eru til þess að nálgast þetta markmið. Ég vil aðeins geta þess, vegna orða hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur, þar sem hún minntist á iðnmenntun og verkmenntun, að ég lít svo á, að þessi atriði séu fótgin í 2. gr. frv., þar sem talað er um að veita styrki til kynnisferða, námsdvalar, vísinda og tæknimála. Ég tel að öll þau atriði, sem hv. þm. Guðrún Helgadóttir nefndi, séu þarna í raun. Það á auðvitað eftir að semja reglugerð og fylla nánar út í þennan ramma, en ég tel að þetta sé allt þarna inni og ekki síst þau atriði hafi verið höfð í huga þegar þetta var lagt fram. Ég vil að lokum aðeins segja það, að ég treysti því, að hv. dm. leggi þessu máli lið. Þetta er engin endanleg frambúðarlausn, en þetta er veigamikið skref í áttina og sú byrjun sem ég tel að þurfi að koma nú.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil þakka hv. þm. fyrir góðar undirtektir við þetta frv., og ég tek undir þau orð, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, 4. þm. Suðurl., að þetta frv. er aðeins áfangi að því sem við stefnum að. Um það má auðvitað deila, hvort hér er farið nógu róttækt af stað. En ég tel fyrir mitt leyti að það sé betra að stíga hægum og ákveðnum skrefum af stað í þessum málum, það má þá síðar bæta við og efla. Á móti því hefur enginn. En aðalatriði málsins er að byrja með raunhæfum hætti. Varðandi nafnið á sjóðnum, þá geta alltaf verið um það skiptar skoðanir. En þessi sjóður er auðvitað fyrst og fremst og eingöngu hugsaður sem aðstoð við Grænlendinga, en ekki til þess að fara í skemmtiferðir með Íslendinga til Grænlands og gefa þeim þar kaffi eða jafnvel eitthvað sterkara. Ég vil taka þetta fram til þess að fyrirbyggja allan misskilning. Hér er fyrst og fremst og eingöngu verið að stofna sjóð til þess að stuðla að betri og nánari sambúð og samvinnu við grænlensku þjóðina, sem í framkvæmd má svo alltaf, hvenær sem er, taka til frekari endurskoðunar og bæta þar við, en ekki draga úr. Ég hef um langan tíma verið þeirrar skoðunar, að við Íslendingar höfum gert allt of lítið að því að auka tengsl og vináttu og samstarf sérstaklega við tvær nágrannaþjóðir okkar, Grænlendinga og Færeyinga, og ég er innilegur talsmaður þess að auka verulega tengsl við báðar þessar þjóðir. Ég hef reynt að leggja mitt litla framlag til þess að auka tengsl við Færeyinga, en ég ætla ekki að líkja saman hvernig þeir standa í lífsbaráttunni á móti Grænlendingum, svo að þó æskilegt væri að sýna þeim enn meiri vináttu en við höfum gert, þá held ég að þetta mál sé forgangsverkefni á þessu stigi. Ég vænti því að þetta mál fái góðar undirtektir og að hæstv. ríkisstj. sé sammála um að stíga þetta skref.



Herra forseti. Við tveir þm., ég og hv. 10. þm. Reykv. Friðrik Sophusson, höfum flutt á þskj. 21 að nýju frv. sem við fluttum á síðasta þingi, en það er frv. til l. um breyt. á lögum nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda. Þegar lögin um skipan opinberra framkvæmda voru sett árið 1970, þá fólust í þeim nokkur nýmæli. Í 13. gr. þeirra laga voru m.a. sett ákvæði um að verk skyldu að jafnaði unnin samkv. tilboði á grundvelli útboðs. Síðan kom undantekningarákvæði um að heimilt væri að víkja frá útboði ef verk væri þess eðlis eða aðstæður slíkar að öðru leyti að útboð teldust ekki mundu gefa góða raun. En þá þarf undir slíkum kringumstæðum umsögn samstarfsnefndar um opinberar framkvæmdir. Þetta ákvæði er mjög skýrt að því leyti, að meginreglan átti að vera sú, að opinberar framkvæmdir skyldu unnar samkv. útboði að undangengnu tilboði. Þetta má einnig sjá með því að kynna sér grg., sem fylgdi þessu frv. á sínum tíma, og ræður, sem fluttar voru hér á hv. Alþ. þegar þetta frv. var til afgreiðslu. En í reynd hefur framkvæmd þessa orðið allmjög á annan veg. Áður en við flm. fluttum þetta frv. á síðasta þingi flutti ég fsp. til hæstv. samgrh. um útboð verklegra framkvæmda hjá nokkrum ríkisstofnunum. Svaraði hann þessari fsp. í hv. Sþ. Þar kom fram að því fer fjarri, að þessari meginreglu laganna hafi verið fylgt, og það mun frekar vera regla en hitt hjá ýmsum ríkisstofnunum, að þær framkvæmi sjálfar verk sín, en láti ekki útboð fram fara eins og meginreglan átti þó að vera. Þannig kom það t.d. fram, að hjá Vegagerð ríkisins voru árið 1978 aðeins 11% af framkvæmdum, miðað við kostnað þeirra, boðin út, og árið 1979 aðeins um 12% af framkvæmdum Vegagerðar ríkisins. Hjá Hafnamálastofnun var þetta hlutfall árið 1978 14.7%, en árið 1979 14.6%. Hjá Flugmálastjórn unnu verktakar 13% af verkefnum við flugvallargerð árið 1978 og 24% árið 1979. Það kom fram hjá hæstv. samgrh. þegar hann svaraði fsp. þessari, að ástæðan fyrir því, að útboð færi ekki fram, væri sú, að 3. mgr. 21. gr. laganna um skipan opinberra framkvæmda væri túlkuð á þann veg, að útboð þyrftu ekki að fara fram, en í þeirri grein segir að heimilt sé að fela einstökum ríkisstofnunum umsjón nánar skilgreindra flokka opinberra framkvæmda, enda hafi þessar stofnanir aðstöðu til að annast þetta verkefni. Það hefur komið í ljós, að viðkomandi ráðuneyti hafa í mjög ríkum mæli heimilað ríkisstofnunum að framkvæma sjálfar þessi verk án útboðs. Ég verð að segja að það er mjög frjálsleg túlkun laganna sem beitt hefur verið í ráðuneytum um þetta efni, því að lagagreinin, eins og hún er orðuð, felur aðeins í sér að heimilt sé að fela einstökum ríkisstofnunum umsjón nánar tilgreindra framkvæmda. En hvergi er þess getið, að í henni felist undanþága frá þeirri meginreglu laganna að útboð eigi að jafnaði að fara fram. Ég lít svo á að þetta sé fyrst og fremst undantekningarákvæði, en ekki meginregla eins og hún hefur verið framkvæmd hjá viðkomandi ríkisstofnunum. Til þess að taka af öll tvímæli um þetta efni höfum við flm. flutt þetta frv., þar sem tekin eru af öll tvímæli um það, að þó heimilt sé að fela einstökum ríkisstofnunum umsjón nánar skilgreindra flokka, þá skuli það engu að síður vera meginregla að unnið sé samkv. tilboði á grundvelli útboðs. Ég held að reynslan hafi sýnt það hjá þeim opinberum stofnunum, sem haft hafa útboðsregluna sem meginreglu, en það eru fyrst og fremst stofnanir á vegum sveitarfélaga, að hún hafi reynst mjög vel og hún hafi haft það í för mér sér, að verk hafi undir mjög mörgum kringumstæðum reynst mun ódýrari heldur en ef stofnanirnar ynnu þetta sjálfar. Það er ótrúlegur munur á því, hversu há tilboð berast í hin einstöku verk, bæði smá og stór, t.d. hjá Reykjavíkurborg, þar sem ég þekki vel til, eða á vegum Landsvirkjunar, þar sem ég þekki einnig til. Og það er líka ótrúlegur munur á því, hversu tilboð eru oft lægri heldur en kostnaðaráætlanir viðkomandi stofnana, sem teknar eru til viðmiðunar þegar verið er að fjalla um tilboðin. Ástæðan er sú, að það stendur misjafnlega á hjá fyrirtækjum. Fyrirtæki geta tekið að sér verk með ódýrari hætti, t.d. þegar verkefnaskortur er hjá þeim, þau eiga vélar, sem eru afskrifaðar að meira eða minna leyti, og þar fram eftir götunum og geta því tekið að sér verk fyrir mun lægri verð en áætlanir segja fyrir um, - þær áætlanir sem viðkomandi ríkisstofnanir þá væntanlega vinna eftir. Því hefur verið haldið fram, að erfitt sé að beita útboðsreglunni t.d. úti á landi þar sem verk eru fyrst og fremst unnin af heimamönnum, og hætta sé á að það séu þá fyrst og fremst fyrirtæki í Reykjavík sem gleypi þann markað og bægi þá heimamönnum frá þessum verkum. Ég held að þetta sé mikill misskilningur. Það er hægt að haga útboðum þannig, að verk, t.d. við vegagerð, séu tekin í hæfilegum áföngum, þannig að heimamenn eigi auðvelt með að nýta þær vélar og tæki, sem þeir eiga, til þess að taka þátt í slíkum útboðum. A.m.k. hefur reynslan verið sú t.d. á Suðurlandi í sambandi við virkjunarframkvæmdir, að útboðin hafa einmitt örvað fyrirtæki, sem starfa í Rangárvallasýslu t.d., til þess að taka þátt í tilboðum og örvað menn til að stofna slík fyrirtæki. Þess vegna teljum við, sem flytjum þetta frv., að það eigi að snúa við af þeirri braut, sem hefur verið meginreglan undanfarin ár, að ríkisfyrirtæki framkvæmi sjálf sín verk, og að taka eigi upp útboð í mun ríkari mæli en gert hefur verið hingað til. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umr. verði þessu frv. vísað til 2. umr. og fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir og lýsa yfir stuðningi mínum við það frv. sem liggur hér til umr., frv. til l. um breyt. á l. nr. 63/1970, um skipan opinberra framkvæmda. En ég vil ganga lengra. Ég flutti fyrir nokkrum árum - ég man nú ekki upp á dag hvenær það var - brtt. varðandi tvær ríkisstofnanir. Annað var Grænmetisverslun ríkisins eða Framleiðsluráð og hitt var Innkaupastofnun ríkisins. Ég gerði að tillögu minni í báðum tilfellum að þessar tvær stofnanir fengju yfir sig þingkjörna stjórn, en báðar till. voru felldar. Ég tel að það sé í sama anda og þessi till. hér. Auðvitað á að bjóða út verk á vegum opinberra aðila. Við höfum fundið það í Reykjavíkurborg, að verktakar utan af landi hafa boðið í verk hjá okkur og fengið verk á vegum borgarinnar. Af hverju á stofnun eins og Innkaupastofnun að vera stjórnlaus, má segja, ef menn skilja hvað ég á við, - ekki stjórnlaus í þeim skilningi, að starfsfólkið vinni ekki vel sín störf, heldur er þar engin yfirstjórn sem tekur ákvarðanir, starfsfólkið gerir það sjálft. Ég tel að það sé alls ekki rétt að staðið. Það er hægt að bjóða út verk á vegum Innkaupastofnunar ríkisins og er gert, en það er líka hægt að bjóða út vörur og innkaup á vegum ríkisins og á að gera það. Og það er stjórnskipuð nefnd sem á að fjalla um það, en ekki starfsfólkið. Ég vil benda á þá brtt. sem ég flutti á sínum tíma í sambandi við lögin um Framleiðsluráð, Grænmetisverslun ríkisins er einokunaraðili við innkaup á grænmeti, t.d. kartöflum, einokunaraðili að kaupum á þeim vörutegundum til landsins. Ég gerði það að gamni mínu, þegar ég heyrði um hina miklu síldveiði nú fyrir nokkrum dögum og sá stóra stafla af síldartunnum, að spyrja hvernig þær væru keyptar inn. Jú, ég náði í einn aðila sem hafði gert tilboð. Það var ekki hlustað á það tilboð, ekki litið á það. Síldarútvegsnefnd sjálf semur um það, starfsmenn hennar. Þetta er óeðlilegt. Af hverju fer ekki fram opinbert útboð? Þó ég styðji þetta frv. og allt það sem frsm. sagði því til stuðnings, vil ég benda á að mér finnst að það hefði mátt ganga lengra og láta það líka taka til innkaupa á vegum opinberra aðila.