Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég mæli fyrir nál. um till. til þál. um flutning eldfimra efna um jarðgöng. Samkvæmt tillögunni er því beint til ríkisstjórnarinnar að setja reglur um flutning á eldfimum efnum um jarðgöng. Í tillögunni er lagt til að í reglunum verði m.a. kveðið á um hvort slíkir flutningar skuli leyfðir og þá með hvaða skilyrðum, þ.e. flutningstækjum, ökuhraða, eftirliti og hvort loka skuli göngum fyrir annarri umferð meðan flutningurinn fer fram. Þetta er alhliða úttekt á þessu máli. Á vegum Vegagerðarinnar á sér nú stað athugun á því hvernig og hvort beri að setja nýjar reglur í þessum efnum. Þær eru vissulega til staðar en það er samdóma álit margra að herða þurfi þessar reglur og taka þær fastari tökum. Á vegum OECD er nú unnið að úttekt á þessu og er von á niðurstöðum á þessu ári. Vegagerðin hefur talið ástæðu til þess að bíða eftir niðurstöðu frá OECD sem vinnur að viðamiklu verkefni í þessari úttekt. Nefndin leggur til að tillaga um nýjar reglur í þessum efnum verði samþykkt.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá félmn. um frv. til laga um breytingu á lögum nr. 12/1997, um atvinnuleysistryggingar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn Gissur Pétursson frá Vinnumálastofnun, Ara Edwald frá Samtökum atvinnulífsins, Rannveigu Sigurðardóttur frá ASÍ, Kristján Bragason frá Starfsgreinasambandi Íslands og Friðbert Traustason frá Sambandi íslenskra bankamanna. Með frv. er lagt til að ákveðinni fjárhæð úr Atvinnuleysistryggingasjóði, sem ákvarðist við afgreiðslu fjárlaga hvers árs, verði varið til þriggja ára átaks í fræðslumálum ófaglærðra. Er frv. í samræmi við samkomulag félmrh. og forvígismanna atvinnurekanda um fyrrnefnt fyrirkomulag í kjölfar samkomulags Samtaka atvinnulífsins og Flóabandalagsins annars vegar og Verkamannasambands Íslands og Landssambands iðnverkafólks (nú Starfsgreinasamband Íslands) hins vegar síðastliðið vor um fræðsluátakið. Nefndin bendir á að eingöngu er um tímabundið átak að ræða sem ekki er fordæmisgefandi og leggur áherslu á að þessi leið verði ekki almennt farin í starfsmenntunarmálum, enda gilda sérstök lög um starfsmenntun í atvinnulífinu, nr. 19/1992. Þá vill nefndin benda á nauðsyn þess að komið verði á því kerfi sem samkomulag varð um til að tryggja að fjármunir séu vel nýttir og að í lok átaksins verði óháður aðili fenginn til að leggja mat á árangur verkefnisins og hvaða ávinningi það hafi skilað atvinnulífinu. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að verkefnið er þegar hafið og var m.a. nefnd til sögunnar íslenskukennsla fyrir útlendinga og lýsir nefndin ánægju sinni með það verðuga verkefni. Loks vill nefndin benda á að huga þarf að stöðu fleiri hópa launamanna, ekkí síst bankastarfsmanna, vegna breytts starfsumhverfis. Leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu að 1. gr. orðist svo: Við lögin bætist ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Á árunum 2001--2003 skal verja ákveðinni fjárhæð úr Atvinnuleysistryggingasjóði í samræmi við fjárlög hvers árs til átaks í fræðslumálum ófaglærðra samkvæmt samkomulagi milli Samtaka atvinnulífsins og Flóabandalagsins annars vegar og Verkamannasambands Íslands og Landssambands iðnverkafólks, sem mynda nú Starfsgreinasamband Íslands, hins vegar. Undir nál. rita Arnbjörg Sveinsdóttir, Kristján Pálsson, Drífa Hjartardóttir, Jónas Hallgrímsson, Jónína Bjartmarz, Pétur H. Blöndal, Ásta R. Jóhannesdóttir með fyrirvara, Guðrún Ögmundsdóttir með fyrirvara og Steingrímur J. Sigfússon með fyrirvara.

Herra forseti. Eins og fram kom í lok ræðu frsm., formanns félmn., þá skrifa ég undir nál. með fyrirvara. Ég get í aðalatriðum vísað annars vegar til ræðu sem ég flutti við 1. umr. málsins og gerði þar ýmsar athugasemdir og hins vegar til þess sem fram kemur í nál. Nefndin er sammála um að líta beri á þetta sem tímabundið verkefni og ekki fordæmisgefandi um það hvernig starfsfræðslumálum einstakra hópa launamanna er fyrir komið. Hitt er annað mál og um það eru líka allir sammála að þetta verkefni er ákaflega þarft og almenn ánægja er með að loksins skuli hafa tekist að koma starfsfræðslumálum ófaglærðs verkafólks í einhvern farveg. Það gerir það að verkum að þó ýmislegt mætti setja út á þá aðferð sem þarna var valin, þ.e. að ávísa kostnaðinum á Atvinnuleysistryggingasjóð með þeim hætti sem samkomulagið gerir og frv. gengur út á að lögfesta, þá leggjast menn ekki gegn því, hvorki heildarsamtök á vinnumarkaði né þingmenn en með vísan til þess þó að á þetta sé litið sem tímabundið átak og fyrst og fremst sem aðferð til að koma þessum málum af stað en stefna beri að því að starfsfræðslumál þessara hópa eins og annarra launamanna komist í þann farveg sem lög um starfsfræðslu gera ráð fyrir. Þess vegna er það svo, herra forseti, að við leggjum til að frv. verði samþykkt og fögnum því að þessi mál séu að komast á hreyfingu en eftir því hefur verið leitað mörg undanfarin ár og oft í kjarasamningum að koma starfsfræðslumálum þessara hópa á vinnumarkaði af stað. Er þá litið til fordæmis margra annarra stétta sem hafa fyrir löngu samið um átak í málum sínum eins og iðnaðarmenn, rafiðnaðarmenn og fleiri sem hafa náð fram í kjarasamningum myndarlegum framlögum til þess að standa straum af fræðslu, starfsmenntun og endurmenntun félagsmanna sinna á þessu sviði. Það er líka ljóst, herra forseti, að taka þarf á í málefnum margra annarra hópa og hér voru nefnd í nál. og framsöguræðu staða bankamanna þar sem mikill fjöldi ófaglærðs starfsfólks býr við mikið atvinnuóöryggi um þessar mundir af alkunnum ástæðum án þess þó að í kjarasamningum hafi stéttarfélagi þeirra tekist að ná fram enn sem komið er samningsbundnum framlögum til starfsfræðslumála. Á því þarf að verða bót og það er sérstaklega tekið fram í nál. að félmn. er þeirrar skoðunar að náist slíkir samningar fram á næstu mánuðum eða missirum fyrir hönd fleiri hópa en hér eiga hlut að máli þá beri að sjálfsögðu að taka það til skoðunar hvernig það yrði þá lögfest eða greitt fyrir því að það næði fram að ganga jafnvel þó að það þýddi að taka þyrfti upp þessi lög og víkka út þær heimildir sem verið er að lögfesta hvað varðar greiðslur út Avinnuleysistryggingasjóði þó svo æskilegast væri að málum væri skipað þannig sem vísað er í í nál., þ.e. að þetta lyti almennum ákvæðum stafsfræðslulaga.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og ég skrifum undir málið með fyrirvara. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur greint frá þeim umræðum sem við áttum í nefndinni um þessi mál. Hér er um mjög mikilvægt og merkilegt mál að ræða. Við höfðum gagnrýnt að aðeins er um að ræða 12% þeirra sem greiða í Atvinnuleysistryggingasjóð sem fá þarna ákveðið fé. En málið er afar þarft og er mikilvægt að koma starfsmenntunarmálum og slíku í betra horf. Eins og greint var frá ræddum við um stöðu bankamanna, fyrst og fremst almennt. Friðbjörn Traustason frá Sambandi ísl. bankamanna kom á fund nefndarinnar. Bankamenn fá hins vegar fé úr starfsgreinasjóði. Varðandi það mál, sem er síðar á dagskránni, um sameininguna, verður kannski enn brýnna að taka á því máli. Við sáum ekki ástæðu til að vera gegn þessu frv. Það hefur verið samið um það. Það voru aðferðirnar. Við ræddum það við 1. umr. að ekki er gott að vera að sækja í sjóði sem hafa ákveðin markmið en það er tekið skýrt fram í nál. að einungis er um tímabundið átak að ræða og þess vegna samþykkjum við þetta frv.

Herra forseti. Við ræðum frv. til laga um að taka upp þriggja ára átak í fræðslumálum ófaglærðra sem yrði greitt með 200 millj. kr. úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Við þetta hef ég tvennt að athuga, herra forseti. Í fyrsta lagi að einhverjir aðilar, lítill hluti vinnumarkaðarins, geti í samningum ráðstafað fé úr þessum sameiginlega sjóði sem allir launþegar greiða til eða atvinnurekendur vegna þeirra. Þetta er fyrsta athugasemdin sem ég hef við þetta að gera. Önnur athugasemdin er uppruni málsins og frumkvæði að málinu. Það kemur frá aðilum vinnumarkaðarins, fer svo til framkvæmdarvaldsins sem tekur það hrátt og keyrir í gegn og síðan kemur það til Alþingis til stimplunar. Þetta hef ég bent á mörgum sinnum að Alþingi fær svona mál frá aðilum vinnumarkaðarins til þess að afgreiða. En þetta er gott mál og það er meira að segja rökrétt. Það er rökrétt að Atvinnuleysistryggingasjóður greiði fyrir endurmenntun sem hjálpar fólki að skipta um störf vegna þess að það minnkar atvinnuleysið og er til hagsbóta fyrir Atvinnuleysistryggingasjóð. Af þeirri ástæðu styð ég málið og líka vegna þess að þetta er tímabundið og einungis til þriggja ára.

Herra forseti. Ég er sammála þeim fyrirvara sem fulltrúar minni hlutans í félmn. hafa sett fram. Auðvitað er það svo að í þessu stóra verkefni sem starfsmenntun í atvinnulífinu er á að vera sérstakt prógramm í gangi sem tekur mið af ástandi á vinnumarkaði, sem tekur mið af breytingum og tekur mið af þeirri þróun sem viðkomandi stjórnvöld vilja stuðla að. Því er ekki til að dreifa varðandi starfsmenntun í atvinnulífinu hjá þessari ríkisstjórn. Ég get einnig tekið undir það að þegar gert er átak vegna samkomulags á vinnumarkaði þá hefði að sjálfsögðu átt að koma sérstakt framlag til þess úr ríkissjóði. Að sjálfsögðu er ríkissjóður að stuðla að samningum með því að undirrita átak, þá á að greiða sérstakt framlag til þess og á engan hátt að rýra þá fjármuni sem eru hugsanlegir til almennrar starfsmenntunar í atvinnulífinu og til framlags til allra þeirra stétta eða einstaklinga sem um það sækja. Þetta er mikið grundvallaratriði sem mér finnst koma fram í þeim fyrirvara sem hér er. Það kemur líka fram í þessu stutta nál. að það eigi að fá óháðan aðila til að leggja mat á árangur verkefnisins og hvaða ávinningi það hefði skilað atvinnulífinu. Ég er líka sammála þessu. Ég held að þetta sé mjög gott vegna þess að alls staðar þar sem við erum að setja fjármagn til að byggja upp er mikilvægt að vita hvernig það fjármagn skilar sér. Við vitum árangurinn af því til þess að gera enn betur og nýta fjármagn á besta hátt, ekki bara í atvinnulífinu eins og við hugsum oft um það, heldur ekki síst fyrir einstaklinga sem eru að breyta um farveg og það sé alveg ljóst að þetta fjármagn sé að byggja upp einstaklinga í atvinnulífinu til nýrrar þátttöku og nýrrar atvinnusóknar vegna þess að með aukinni starfsmenntun í atvinnulífinu er verið að bregðast við því, annaðhvort að fólk er ófaglært og býr við óöryggi á vinnumarkaði, eða að verið er að bregðast við því að störf eru algerlega að úreldast og það fólk sem hefur unnið þau eygir ekki möguleika á nýjum störfum nema mennta sig til nýrra starfa. Um það snýst hugmyndafræðin um starfsmenntun í atvinnulífinu. Það er að koma málum í betra horf, byggja upp einstaklinginn til nýrrar þátttöku. Mér hefur fundist, herra forseti, að þessu máli sé of lítill gaumur gefinn. Ég upplifi það sem fullkomið áhugaleysi hjá ríkjandi stjórnvöldum að taka á í þessum málum. Ég minnti á það við 1. umr. málsins að auðvitað verður núna að setja sérstakt fjármagn til einhvers átaks af því að það var samkomulagsatriði í kjarasamningum en ekki af því að þetta væri eitthvert metnaðarfullt átak sem væri sprottið af hugmyndum og löngun ríkisstjórnarinnar til að gera betur. Það er mikið umhugsunarefni. Hv. þm. Pétur H. Blöndal nefnir að Alþingi fái mál til stimplunar frá verkalýðssamtökunum. Þessu er ég fullkomlega ósammála. Alþingi er enn einu sinni að fá mál til afgreiðslu frá ríkisstjórninni af því að ríkisstjórnin vildi fremur gera einhvern félagslegan samning til að leysa kjaradeilur eða koma á kjarasamningum en að vinnumarkaðurinn semdi um krónutölur sem e.t.v. yki á þenslu. Þetta snýst alltaf um það. Afskipti ríkisins hafa hingað til snúist um að reyna að stuðla að því að í kjarasamningum fælist minni krónutöluhækkun en ella með því að koma til móts við verkalýðshreyfinguna með ákvæðum af félagslegum toga, annaðhvort varðandi húsnæðismál eða varðandi umbótamál önnur, fæðingarorlofsmál, orlofsréttindi eða hvað það hefur verið á hverjum tíma og nú um starfsmenntun og átak í málum ófaglærðra. Þegar þessum málum hefur svo lítið verið sinnt sem raun ber vitni þá er hægt að segja: Guði sé lof fyrir að í kjarasamningum er tekið á þessum málum og að ríkisstjórnin er að bera inn mál sem er mjög þýðingarmikið og stórt samfélagsmál og afskaplega áríðandi þáttur í menntaumhverfi okkar. Ég brýni hæstv. félmrh. til að gera það að metnaðarfyllsta verkefni sínu að taka á í þessum málum, ekki eingöngu með þessu þriggja ára átaki heldur almennt að fara í lögin, skoða og láta skoða það mjög vel hvar þurfi að taka á í þessum málum annars staðar en hjá ófaglærðum og beina fjármagni inn á þær brautir. Þetta tel ég vera eitt brýnsta málið í dag. Ég hef stundum sagt að félmrh. hefur verið að taka á málum sem mér hafa hugnast mjög vel og minni ég þar á Barnahúsið, næstum sáluga, og ég hef verið alger bandamaður hæstv. félmrh. í því að það hús og starfsemin þar yrði ekki slegin af, með dæmalausum vinnubrögðum í ríkisstjórninni. Ég brýni hæstv. félmrh. með að vera metnaðarfullur varðandi þessi mál og starfsmenntamálin og endurmenntun þess fólks sem er á vinnumarkaði og þarf á endurmenntun að halda til nýrra starfa og nýrra möguleika. Þetta er það sem þarf að gera og mun ég styðja hæstv. félmrh. svo sem mér er unnt í því verkefni.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. að frumkvæði að þessari lagasetningu kom ekki frá Alþingi. Það kom heldur ekki frá stjórnarandstöðunni. Það kom heldur ekki frá ríkisstjórn. Það kom frá aðilum vinnumarkaðarins. Þeir höfðu frumkvæði að þessari lagasetningu sem og margri annarri, eins og hv. þm. nefndi, í skattamálum, lífeyrismálum o.s.frv. Þetta er ágætismál og ekki hægt að hafa á móti slíkum lögum í sjálfu sér nema að því leyti að þau túlka ekki vilja allra landsmanna. Þeir sem vinna að gerð kjarasamninga eru ekki kosnir af öllum landsmönnum. Það er ekki endilega víst að hagsmunir þeirra varðandi mótun á velferðarkerfinu séu hagsmunir þjóðarinnar sem hefur kosið okkur þingmenn til að gæta hagsmuna sinna. Þetta hef ég verið að gagnrýna. Við hv. þm. eigum að hafa frumkvæði að þessari lagasetningu en ekki litlir hópar úti í bæ, hagsmunaaðilar sem hafa jafnvel ekki sömu hagsmuni og þeir sem þeir tala fyrir. Þetta hef ég verið að gagnrýna. Ég spyr hv. þm.: Hvert er eiginlega hlutverk Alþingis í að móta velferðarkerfið? Stjórnarandstaðan kemur ekki með svona hugmyndir sem eru samþykktar. Ríkisstjórnin gerir það ekki. Það eru aðilar vinnumarkaðarins sem koma með stærstu mál varðandi skattamál og lífeyrismál. Eigum við þá ekki að taka upp það kerfi að þeir verði kosnir af þjóðinni en ekki Alþingi?

Herra forseti. Þetta finnst mér skemmtileg umræða. Hvar er hv. þm. að setja fingurinn? Hann setur fingurinn á ákveðið mein í hinu pólitíska kerfi okkar og hvernig við finnum út vilja meiri hluta þjóðarinnar. Hv. þm. sagði: Stjórnarandstaðan kemur ekki með þessi mál. Stjórnarandstaðan hefur lagt þessi mál fram. Hún hefur ítrekað flutt mál við fjárlagaumræðuna um starfsmenntun í atvinnulífinu og óskað eftir auknu fjármagni til þess. Þetta er eitt af þeim málum sem hún hefur látið sig varða, eins og mörg þeirra mála sem koma svo endanlega hér inn í samskiptum ríkis og verkalýðshreyfingar. Þegar við tölum hins vegar um meiri hlutann, vilja þjóðarinnar og úrlausn mála á Alþingi, þá skulum við athuga að niðurstaðan er ekki alltaf sú sem meiri hluti fólksins hefði viljað. Hér er aldrei einn flokkur í meiri hluta þannig að meiri hluti þjóðarinnar endurspegli vilja Alþingis. Það endurspeglar ekki vilja meiri hluta þjóðarinnar að hér hefur undanfarin fimm ár verið rekin fullkomin íhaldsstefna. Hún verður ofan á í öllum málum vegna þess að margir sem kusu Framsfl. töldu að hann mundi standa fyrir og verja félagslega þætti. Hann hefur hins vegar ekki staðið undir þeim væntingum. Hverjir eru hagsmunir þjóðarinnar og kemur vilji þjóðarinnar fram í kjarasamningum eða ekki? Það get ég ekki tjáð mig um né heldur hv. þm. Pétur H. Blöndal. Við skulum varast að fullyrða að ríkjandi meiri hluti hér á Alþingi hafi meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig í þeim málum sem þeir knýja hér fram.

Herra forseti. Ef við trúum á lýðræði hljótum við að trúa því að sú niðurstaða sem fæst í almennum kosningum skili niðurstöðu sem er eins nálægt lýðræði og hægt er þannig að meiri hluti á Alþingi sé eins nálægt því að standa fyrir meiri hluta þjóðarinnar og hægt er. Það er örugglega ekki tilfellið með þá sem semja kjarasamninga. Við búum við það kerfi að hafa samsteypustjórnir þannig að menn þurfa stöðugt að taka tillit til sjónarmiða annarra flokka. Þannig kemst því miður aldrei fram hrein stefna. En við búum við annað sem ég hef einnig bent á. Það er sérfræðingaveldið. Þjóðfélagið er orðið svo flókið að öll meiri háttar frv. eru samin af sérfræðingum. Ég nefni t.d. frv. sem við höfum nýverið fjallað um varðandi gjaldtöku til Fjármálaeftirlitsins. Það er svo flókið mál að eiginlega getur enginn sett sig inn í það nema Fjármálaeftirlitið sjálft. Frv. er þannig meira eða minna samið af þeim sem það á að eiga við og fjalla um. Þetta er mjög hættulegt vegna þess að borgarinn er berskjaldaður gagnvart slíku sérfræðingavaldi. Þeir sem framfylgja lögum, t.d. samkeppnislögum, eru sérfræðingar á sínu sviði og eru þeir einu sem geta fjallað um og sett saman frv. um það mál. Þetta er mjög hættulegt. Það framtaksleysi sem einkennir löggjöf Alþingis er mjög hættuleg lýðræðinu og við höfum ekki leyfi til að afsala okkur því valdi sem þjóðin hefur veitt okkur.

Herra forseti. Ég þekki þessa umræðu hv. þm. Ég ætla bara að svara henni með þessum orðum: Lýðræði á Alþingi Íslendinga felst í meirihlutavaldi tveggja flokka. Við fáum að heyra það hverju sinni sem þessir tveir flokkar hafa ákveðið að koma fram máli: Við höfum meirihlutavaldið og það er okkar að ná málum okkar fram í skjóli þess meirihlutavalds. Það er annar bragur á lýðræðinu í sumum öðrum löndum. Tökum Noreg sem dæmi. Þar er hefð fyrir minnihlutastjórnum. Hvernig gengur það fyrir sig? Þar er reynt að ná víðtækri samstöðu um öll stærri mál og allar meiri háttar breytingar. Í Danmörku eru meirihlutastjórnir en samt hefð fyrir því að reyna að ná víðtækri samstöðu um öll meiri háttar mál. Mér er sagt að þeim mundi ekki detta í hug að reyna að þjösna t.d. breytingum á skólalöggjöfinni í gegnum þingið öðruvísi en að ná stuðningi 80% þingmanna við hana. Það væri fráleitt af því að það byði upp á óstöðugleika í málaflokknum og að við næstu stjórnarskipti yrði kerfinu breytt aftur. Þannig er unnið með lýðræðið í öðrum löndum. En hvernig er lýðræðið eins og við þekkjum það? Lýðræðið hér er að frv. koma frá ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, eru keyrð í gegn með meirihlutavilja tveggja flokka en ekki reynt að ná víðtækri sátt svo lögin lifi til framtíðar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. og brtt. frá efh.- og viðskn. um breytingu á lögum um jöfnun flutningskostnaðar á sementi. Frv. þetta gengur fyrst og fremst út á að bregðast við breytingum á þessum markaði. Á árum áður var það nánast eingöngu Sementsverksmiðjan sem flutti inn sement, framleiddi sement og seldi sement í landinu. Nú eru fleiri aðilar að koma inn á markaðinn og meginefni frv. er að bregðast við þeirri breytingu, m.a. breytingum á stjórn. Nefndin gerir brtt. við frv. Fyrri brtt. felst fyrst og fremst í orðalagsbreytingu sem felur þó í sér að bætt verði inn í lögin ákvæði um að ekki skuli leggja flutningsjöfnunargjald á sement sem notað er heldur framleiðslu á viðgerðarefnum eða tilbúnum múrblöndum enda greiði sjóðurinn þá ekki flutningskostnað á sementi til þeirra nota. Í öðru lagi er gerð tillaga um breytingu á 3. gr. Þar eru felld niður ákvæði sem veittu ráðherra heimild til að ákveða að flutningsjöfnun væri ekki beitt vegna byggingar orkuvera eða annarra meiri háttar framkvæmda. Samkvæmt tillögu nefndarinnar mun flutningsjöfnun alltaf eiga við. Tveir hv. nefndarmenn skrifa undir með fyrirvara, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Ögmundur Jónasson, en hv. þm. munu væntanlega gera grein fyrir fyrirvörum sínum.

Virðulegi forseti. Fulltrúar stjórnarandstöðunnar í efh.- og viðskn. styðja nál það sem hér var kynnt af hv. þm. Vilhjálmi Egilssyni og þær brtt. sem nefndin flytur við frv. um jöfnun flutningskostnaðar á sementi. Í umræðunni komu fram ýmsar athugasemdir um að lögin væru barn síns tíma og fram þyrfti að fara heildarendurskoðun á ákvæðum þeirra enda hefur ýmislegt breyst frá árinu 1973 þegar lögin voru sett. Lögin hafa vissulega tekið breytingum síðan en það þyrfti að endurskoða markmið þeirra. Ég hef því ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Ögmundi Jónassyni flutt tillögu þess efnis að við bætist svohljóðandi bráðabirgðaákvæði: ,,Lögin skal endurskoða innan árs frá gildistöku þessara laga.`` Við umræðu um málið kom fram að flestum er ljóst að ýmislegt hefur breyst í byggingarframkvæmdum frá því að lögin voru sett. Menn eru m.a. farnir að notast við ýmiss konar múrblöndur þar sem ekki er sérstaklega getið um hvort sement er í viðkomandi blöndu eða ekki. Innlend fyrirtæki framleiða þessar múrblöndur eða viðgerðarefni úr sementi. Annað er staðsett í Reykjavík og hitt er í Þorlákshöfn. Samkeppnisstaða þeirra versnaði með því að þeim var gert að greiða flutningsjöfnunargjald af sementi. Efnið hafði hins vegar verið flutt inn í miklu magni og ekki greitt flutningsjöfnunagjald af því. Menn töldu það útilokað þar sem þess væri ekki alltaf getið hvort sement væri í þessum blöndunarefnum eða ekki. Niðurstaða okkar, virðulegi forseti, í nefndinni, þó að við styðjum fyllilega afgreiðslu nefndarinnar á frv. og þær brtt. sem fluttar eru, er að mikil nauðsyn sé að taka lögin til heildarendurskoðunar þar sem þau eru barn síns tíma. Við leggjum til að sú endurskoðun eigi sér stað innan árs.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga breyting á lögum um Útflutningsráð Íslands, með síðari breytingum. Frv. þetta er afar einfalt í sniðum og felst í því að framlengja álagningu svokallaðs markaðsgjalds sem hefur verið nýtt til fjármögnunar á starfsemi Útflutningsráðs. Markaðsgjald er hluti af tryggingagjaldi eða lagt á samhliða því og á sama stofn. Nefndin fjallaði um þetta mál með hefðbundnum hætti og taldi ástæðu til að framlengja þetta gjald. Ástæðan er sú að þokkaleg samstaða hefur verið um starfsemi Útflutningsráðs og þá fjármögnun sem var tekin upp með þeim breytingum sem urðu á sínum tíma þegar þessi stofn var tekinn upp en það var árið 1998. Því leggur meiri hluti nefndarinnar til að frv. yrði samþykkt óbreytt í því skyni að lengri tími gefist til að meta hvort ástæða sé til þess í framtíðinni að breyta um.

Virðulegur forseti. Hlutirnir gerast hratt í þinginu á þessum síðustu dögum en hér er til umræðu frv. til laga um útlendinga. Hæstv. dómsmrh. mælti fyrir frv. í gær og fór yfir mörg atriði. Það er afar fróðlegt að skoða þetta frv., svo ekki sé meira sagt, og gaman að setja upp mismunandi gleraugu þegar maður skoðar það. Ef sett eru upp gleraugu framkvæmdarvaldsins hljóta þeir að vera mjög ánægðir með frv. Þingið getur afar lítið fylgst með þessu frv. því það er hvorki meira eða minna en 58 greinar og er gert ráð fyrir a.m.k. 32 reglugerðum. Frv. er því á engan hátt gegnsætt. Það er mikið vald í þessu frv., það er mikið af nálaraugum, það er mikið eftirlit með útlendingum og mörg skilyrði. Ég segi sem svo að kannski er best að fara ekki mikið frá landinu eða fá fólk frá Schengen-svæðinu hingað. Mér finnst fólki vera gert mjög erfitt fyrir. Það er mjög margt sem á eftir að ræða í nefndinni og þetta frv. á vafalaust eftir að vera í nefndinni fram á vorið og þar á náttúrlega eftir að fara fram mjög mikil vinna. Hins vegar vil ég að sjálfsögðu fagna því að komið er fram nýtt frv. um útlendinga því að lögin, sem við höfum nú í gildi, eru eiginlega orðin eins og götótt dula. Þau eru gömul og um margt eiginlega ekki gott vinnutæki fyrir einn né neinn. Það er ýmislegt í þessu frv. sem við munum skoða áfram í nefndinni og mig langaði aðeins að hlaupa á nokkrum þáttum sem ég rak augun í. Fyrir það fyrsta eru það allar þessar reglugerðir. Í sumum greinum er gert ráð fyrir tveimur ef ekki þremur reglugerðum sem gerir það að verkum að dómsmrh. hefur mjög mikið vald í málinu en það er líka mjög mikið framsal á valdi. Þegar svona mikið er af reglugerðum er í rauninni erfitt að átta sig á hvernig lögin eiga að virka. Það verður mikilvægt fyrir nefndina að fá fram hugmyndir bæði með þeim embættismönnum, öllum samtökum og öðrum þegar við förum yfir það hvernig þessir hlutir eiga að líta út. Það er mjög mikilvægt að svona frv. sé svolítið gegnsætt þannig að fólk átti sig strax á rétti sínum, hvernig það standi o.s.frv. Það verður því mjög margt sem nefndin þarf að skoða. Ég ætla aðeins að hlaupa yfir nokkur atriði sem ég hef talið þörf á að skoða sérstaklega og sem mér hefur fundist líka afskaplega sérkennileg. Ef við byrjum t.d. á 6. gr., um vegabréfaáritanir, er þar kveðið á um að dómsmrh. setji reglur. Ég held að það þurfi að setja ákveðin skilyrði í lögin eða fá vitneskju um hvernig þessar reglur eigi að líta út. Jafnframt er í 6. gr. talað um að Útlendingastofnun taki ákvörðun um umsókn um útgáfu vegabréfsáritunar. Það finnst mér óeðlilegt framsal. Mér finnst að þessir hlutir eigi að vera í utanrrn. eins og þeir hafa verið í sendiráðum og í raun á vegum utanríkisþjónustunnar. Þetta er kannski bara hlutur sem við skoðum í nefndinni áfram. Ef við tökum 10. gr., sem er um útgáfu dvalarleyfis, þá finnst mér fólki vera gert mjög erfitt þegar talað er um að það skuli hafa dvalarleyfi áður en til landsins er komið því að þetta getur í sumum tilfellum verið mjög erfitt. Talað er um sanngirnisástæður, að það sé í rauninni sú undanþága. Þá er einnig spurning hvort við ættum ekki að reyna að útfæra þessar sanngirnisástæður. Ég held að það væri líka mjög verðugt verkefni fyrir nefndina að ræða það. Inni í þessu mættu hins vegar vera ákveðnar reglur en svo er ekki. Þá hefur einnig verið spurt af hverju við höfum ekki allan pakkann inni þannig að allt sé á einum stað og þá erum við að tala um dvalarleyfi, búsetuleyfi og atvinnuleyfi. Þannig fengjum við heildstæða löggjöf sem hlýtur að vera markmiðið með því að koma fram með ný og endurskoðuð lög sem verði einnig skilvirkari. 13. gr. frv. fjallar um dvalarleyfi. Mér fyndist að inn í 14. gr. um endurnýjun mætti líka setja inn mannúðarsjónarmiðin. Þau eru þar ekki en spurning hvort þau ættu ekki að vera í 14. gr. Við 1. umr. frv. skoðar maður það sem manni finnst að betur megi fara og hvað mætti bætast við og mér finnst mannúðarsjónarmiðin vera eitt af því sem nefndin eigi skoða þar. Í 15. gr. finnst mér námskeið í íslensku afar mikilvæg. Þar er gert ráð fyrir ákveðinni reglugerð. Ég held að það þurfi líka að ræða um hvaða innihald við erum að tala, hvaða undanþágur. Auðvitað eru þær líka til staðar þannig að það sé líka mjög læsilegt því að þessi lög verða líka tæki fyrir þá útlendinga sem koma til landsins. Við megum ekki gleyma því að útlendingar kynna sér fremur lögin en þær reglugerðir sem eru í gildi þannig að það er spurning að skoða reglurnar um námskeiðin. Mig langar að benda á að í 17. gr. er gríðarlega mikil tilkynningaskylda. Í síðustu mgr. 17 gr. segir, með leyfi forseta: ,,Dómsmálaráðherra getur sett reglur um að útlendingur sem ekki þarf dvalarleyfi skuli tilkynna lögreglunni um heimili sitt hér á landi og um vinnu sína eða starf.`` Áður hafa komið ábendingar um af hverju ekki sé nóg að fólk tilkynni Hagstofunni breytingar og öðrum til þess bærum aðilum, af hverju þurfi eitthvert sérstakt eftirlit á alla þessa þætti. Mér finnst að við eigum líka að skoða hvort ekki sé eðlilegt að fólk gangi inn í þau kerfi sem við teljum okkur sjálfum gagnast. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson gerði athugasemd við 18. gr. frv., g-liðinn þar sem segir ef ,,hann samkvæmt mati þar til bærs heilbrigðisstarfsmanns er augljóslega haldinn alvarlegum geðtruflunum,`` af hverju viðkomandi má ekki koma til landsins. Þetta er náttúrlega mjög matskennt og er spurning hvaða sjúkdóma við viljum telja upp. Ég er auðvitað ekki að tala um þá aðila sem eru þekktir að einhverju, við erum með á skrá o.s.frv. Mér finnst að við þurfum að ræða hvernig þessi grein virkar. 25. gr. fjallar um leiðbeiningarskyldu og mig langar að ræða aðeins almennt um lögfræðiaðstoð við útlendinga. Ég held að við hefðum átt að velja þá leið sem er verið að breyta á Norðurlöndunum og sum lög þar eru mun framsæknari en önnur. Ég á lista um hvernig þessum málum er háttað varðandi lögfræðistuðning á Norðurlöndunum. Það er mjög mikilvægt að það sé ekki á kostnað viðkomandi heldur séu það ákveðin réttindi fyrir útlending eða flóttamann að fá talsmann eða lögfræðing ef upp koma einhver vandræði hjá honum. Það er afar mikilvægt þannig að við virðum öll mannréttindi. Mér finnst því að við eigum að bera saman hvað hefur verið að gerast í annarri löggjöf. Sumir fá lögfræðiaðstoð algerlega fría þannig að fólki er fenginn lögfræðingur, bæði í tengslum við mannréttindasamtök og aðra. Það er afar mikilvægt að fólk hafi þann rétt. Það er ekki það fyrsta sem útlendingar gera þó að þeir hafi verið hér í smátíma að reyna að finna sér lögfræðing. Það er því mjög mikilvægt að það sé réttur sem fólk hefur. Það væri mjög gaman fyrir nefndina að skoða samanburðinn. Í 29. gr. segir: ,,Í þágu máls má taka ljósmyndir og fingraför og gera rannsókn á erfðaefni af útlendingi sem ...`` --- og síðan koma ákvæðin, t.d. má taka DNA-sýni af fólki ef því hefur verið synjað um hæli. Hvert erum við að fara? Ég bið virðulegan þingheim að íhuga hvort við erum ekki að ganga fulllangt í því að við getum hreinlega tekið DNA-sýni ef viðkomandi er synjað um hæli. Erum við ekki að ganga einum of langt í einhverjum rannsóknum? Allt verður þetta að þjóna ákveðnum tilgangi því ef við erum með fingraför og ljósmyndir og annað til að bera saman í safni, eigum við að fara að koma upp einhverjum DNA-banka hér með alheimsglæpamenn eða hvað? Mér finnst að við eigum að fara aðeins varlega, við eigum að draga andann djúpt. Mig langar að halda aðeins áfram með 29. gr., þar segir, með leyfi forseta: ,,Ef útlendingur neitar að gefa upp hver hann er eða rökstuddur grunur er um að útlendingur gefi rangar upplýsingar um hver hann er er heimilt að handtaka útlendinginn og úrskurða í gæsluvarðhald samkvæmt reglum laga um meðferð opinberra mála, eftir því sem við á. Gæsla má ekki standa lengur en í 12 vikur samanlagt nema sérstaklega standi á.`` Mér finnst þetta afskaplega langur tími, 12 vikur eða þrír mánuðir. Mér finnst það mjög hægfara rannsóknakerfi ef við getum haldið útlendingi í fangelsi í allt að þrjá mánuði. Ég vil að við íhugum þetta. Það verður mjög gaman og fróðlegt að fá umsagnir frá ýmsum samtökum og kannski líka um þennan þátt þannig að ég held að það sé afar mikilvægt. 34. gr. er um réttaraðstoð þar sem dómari skipar útlendingi talsmann. Það er afar gott og ekki vanþörf á og auðvitað er margt til mikilla bóta. Svona má fara yfir þetta frv. og nefndin mun að sjálfsögðu gera það en það sem ég vil líka gera örlítið að umtalsefni og held að sé til íhugunar fyrir okkur í allshn. og fyrir þingheim er hvað varðar vernd gegn ofsóknum. Það er ekki í frv. sem ég veit að hefur verið ákall um að færa inn í lög og það er vernd vegna barna. Alls staðar eru komin sérákvæði um vernd barna. Það tel ég mjög eðlilegt að við tökum upp. Við þurfum því að hafa það sem sérstaka klásúlu hér inni þannig að það sé skýrt. Einnig er talað um vernd kvenna vegna félagsleg hlutverks þeirra sem þarf líka að setja um erlendar konur. Það er líka í öðrum lögum og við þurfum skoða þann samanburð líka. Við þurfum líka að setja inn vernd gagnvart ofsóknum ef við tökum mál eins og Salman Rushdie. Ofsóknir eru á svo marga vegu. Mér finnst að við eigum að skoða það og íhuga vel og vandlega hvernig við getum tryggt þessa vernd, bæði gagnvart trúarofsóknum og öðru. Ég held að við eigum að hafa það inni í löggjöf okkar. Ég held að ég hafi þetta ekki meira að sinni en veit að nefndin mun skoða þessi mál afar vel og kalla marga til. Það verður mikil og skemmtileg vinna fram undan. Hér er ýmislegt sem mér finnst þurfa að laga strax en ýmislegt er að sjálfsögðu til bóta þó að ég hafi ekki tíundað það.

Herra forseti. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir sagði í upphafi ræðu sinnar að frv. þetta fæli í sér mikið eftirlit og mörg skilyrði. Ég verð að segja að ég tek undir það en ég fagna því um leið því að ég tel að það sé í lagi að hafa mikið eftirlit svo lengi sem það er sanngjarnt. Ég tel í lagi að setja fram mörg skilyrði svo lengi sem þau eru sanngjörn og með tilliti til allra mannúðarsjónarmiða. Ég segi líka eins og hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir að maður er rétt búinn að hlaupa yfir frv. og við eigum eftir að fara vel yfir þetta í nefndinni en mér sýnist frv. vera mjög vandað og mikið í lagt. Eflaust má þó fara betur yfir það og við komum til með að gera það í nefndinni. Ég vil þakka hv. þm. Guðrúnu Ögmundsdóttur fyrir að hafa farið mjög málefnalega yfir sviðið og rætt eitt og annað. Ég hjó eftir því að hv. þm. ræddi m.a. um 29. gr. þar sem hv. þm. fann að gæsluvarðhaldi sem mætti ekki standa lengur en í 12 vikur samanlagt en við fyrstu sýn tel ég að það sé dómari sem metur þetta. Ég treysti því fullkomlega að dómari meti þau gögn sem fyrir hann eru lögð í hverju og einu tilviki þannig að ég kem ekki til með að efast um það nema annað komi til. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir kom með margar athyglisverðar ábendingar eins og um mannúðarsjónarmiðin. Ég get hins vegar ekki tekið undir að umsóknirnar eigi að vera áfram hjá utanrrn. Ég held að það sé betur farið að þetta sé allt á einum stað þar sem er yfirlit og yfirsýn yfir þetta, hverjir það eru sem sækja um en það er eðlilegt að viðkomandi sendiráð eða umboðsmenn sjái síðan um framkvæmdina erlendis.

Virðulegur forseti. Mér finnst þetta einmitt fyrst og fremst vera mál sem við eigum eftir að ræða í nefndinni. Ég treysti líka dómstólum afar vel með þessar 12 vikur en mér finnst það samt a.m.k. umræðunnar virði að velta fyrir sér hve við erum að tala um mikinn hámarkstíma. Ég fer ekki ofan af því að ég held að það eigi alltaf að vinna dálítið hratt og þétt í svona málum. Fólk er ekki í heimalandi sínu, það eru erfiðar kringumstæður þannig að mér finnst að við þurfum að skoða það svolítið. Við eigum auðvitað eftir að fá bæði aðila frá dómstólaráði og ýmsa aðra til að ræða þessi mál. Mér fannst hins vegar, og það er kannski bara áferðin á því, að utanríkisráðuneyti annars staðar hefðu verið með vegabréf eða lögreglan. Þetta er kannski ákveðinn óvani hjá mér, mér finnst bara vera komið ofboðslega mikið þarna inn þannig að ég er í rauninni að setja ákveðnar spurningar við hvernig framkvæmdin verður. Það er kannski bara ágætt, þá fáum við ákveðna umræðu um það. Ég held að það geti orðið mjög frjó og skemmtileg umræða í allshn. um þetta frv. því að það er mjög margt í því en líka margt sem getur vakið spennandi umræður um mannréttindi og fleira.

Virðulegi forseti. Hér fer fram afskaplega mikilvæg umræða og mikilvægt frv. Það er auðvitað ankannalegt að vera að ræða það við 1. umr. á þessum degi sem átti að vera lokadagur þingsins en engu að síður ætti það að tryggja að þetta mál yrði tekið fyrir sem eitt af fyrstu málunum hjá allshn. þegar hún tekur til starfa að loknu jólahléi þingmanna. Þetta frv. er allt annars eðlis en það frv. sem við ræddum fyrir viku og var gagnrýnt mjög sterklega að kæmi fram eitt og sér sem fjallaði um heimild samkvæmt Dyflinnarsamningi að endursenda hælisleitandi flóttamenn. Þetta er ítarlegt frv. um útlendinga. Eins og áður hefur verið rætt þegar við töluðum um málefni þeirra er mjög mikilvægt að lög, sem verða sett núna um útlendinga, spanni þann lagaramma sem snýr að flóttamönnum sem við höfum boðið velkomna hingað til lands og opnað faðminn fyrir. Það er oftast nær þannig að við höfum sent fólk okkar út og það hefur valið úr einhvern hóp. Undanfarið hefur verið valinn um það bil 30 manna hópur á ári sem er boðinn velkominn til að setjast að og greidd er gata þeirra til búsetu, oftast nær út á landsbyggðinni. Þessi lagabálkur þarf að spanna öll réttindi hælisleitandi flóttamanna sem koma óvænt að og við erum ekki með opinn faðminn gagnvart, þvert á móti, og tryggja þarf lagaumhverfi þeirra sem flokkast undir erlent vinnuafl og koma hingað tímabundið, fólk sem kemur hingað til starfa af ýmsum ólíkum orsökum og hefur reynst vera mjög mikilvægt í þjóðlífi okkar og svo í fjórða lagi það fólk sem velur Ísland til búsetu og heyrir e.t.v. ekki til neins þessara þriggja hópa sem ég hef nefnt. Allshn. þarf að fara yfir frv. og kanna hvort það tryggi þann lagagrundvöll sem er svo mikilvægur fyrir þá hópa sem ég hef nefnt. Þá er því ábótavant, herra forseti, eins og við fögnuðum því að þetta frv. kæmi á borð okkar þó seint væri, mjög ábótavant í sumum tilfellum. Því er ábótavant og það eru á því miklir megingallar. Þeir hafa verið dregnir fram hér. Í fyrsta lagi er í frv. allt of mikið framsal. Ráðherra er gefið vald til þess að taka á málum og Alþingi framselur vald til ráðherra. Þeir sem hafa farið ítarlega yfir frv. halda því fram að þar séu heimildir til meira en 30 reglugerða. Það er mjög mikið umhugsunarefni ef þetta er rétt vegna þess að það hefur verið að gerast á undanförnum árum að í æ ríkari mæli hafa menn reynt að komast fram hjá reglugerðarvaldinu og ekki síst vegna þess að með miklu reglugerðarvaldi er mjög auðvelt að fara út fyrir lagarammann. Fyrir hefur komið að umboðsmaður Alþingis hafi gagnrýnt það að Alþingi hafi sett lög með miklu framsali. Þegar við fáum á borð okkar frumvörp með lagabreytingum vegna þess að í ljós hafi komið að einhvers staðar sé hjá framkvæmdarvaldinu í framkvæmd eitthvað sem ekki hefur lagastoð þá er það vegna þess að við höfum verið of örlát með reglugerðarvaldið. Það er fullkomlega óþolandi, loksins þegar þetta frv. kemur inn í þingið eftir áralanga bið og eftirrekstur, ef það er svo þannig að allvíða og jafnvel á viðkvæmum stöðum er verið að ákveða að útfærslan verði svo ráðherrans. Það er ekki þannig sem við viljum hafa mannréttindamálin. Við viljum skapa mjög góðan mannréttindaramma um þau atriði sem heyra undir lög sem byggja á alþjóðasamningum þar sem mannréttindi eru í heiðri höfð. Þetta er fyrra atriðið og ég tek fram að ekki hef ég verið að telja reglugerðarheimildir. En þetta hefur þegar komið fram í umræðunni. Í öðru lagi er skortur á stefnumótun í frv. Frv. er, eins og hér hefur komið fram, ítarlegt og víða er verið að taka á málum. Þá er spurningin: Hversu skelegglega er það gert? Hér hefur það verið orðað þannig að í of ríkum mæli sé verið að leita leiða til að stjórnvöld geti komið óæskilegum útlendingum úr landinu. Ef þetta er rétt þá ætla ég að leggja til að allshn. fari mjög ítarlega yfir frv. vegna þess að þetta má alls ekki verða það sem kemur út úr lögum frá Alþingi loksins þegar tekið er verulega á í málefnum útlendinga. Svo hefur komið fram að atvinnuleyfisvinkillinn sé ekki í frv. Þá er væntanlega átt við að á skorti í lagaákvæðunum það sem snýr að umgjörð eða réttindum þess sem við köllum erlent vinnuafl. Á þessum síðustu annadögum þingsins er náttúrlega alveg ljóst að við höfum ekki öll getað lesið frv. ítarlega enda hefur það komið fram í máli allra sem hér hafa talað. En ef þetta er rétt þarf verulega að fara yfir þetta mál í allshn. og leiðrétta það sem leiðrétta þarf og taka á ef menn meina eitthvað með því að hafa mannréttindasjónarmið að leiðarljósi samkvæmt þeim alþjóðasamningum sem við höfum undirgengist. Herra forseti. Við vorum fyrir viku að ræða annað frv., 284. mál, frv. til laga um breyting á lögum um eftirlit með útlendingum. Það var bara ein málsgrein.: ,,Útlendingur á ekki rétt á hæli hér á landi ef krefja má annað ríki sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins frá 15. júní 1990 um að taka við honum.`` Í þeirri umræðu gagnrýndi sú sem hér stendur það harðlega að þarna væri verið að gefa Íslandi tækifæri til að firra sig ávallt ábyrgð ef við kysum svo vegna þess að ef við eigum alltaf möguleika á því að senda útlending til annars lands sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins --- í greinargerðinni kemur fram að það séu ESB-löndin og Noregur og Ísland --- þá þurfum við aldrei að taka þær erfiðu ákvarðanir sem fylgja því þegar við fjöllum um málefni hælisleitandi flóttamanns og ætlum e.t.v. að leita faglega réttlátra leiða. Þá er mjög einfalt og auðvelt, ef stjórnvöld á hverjum tíma óska þess, að senda til svokallaðs þriðja lands. Þá vaknar strax sú spurning vegna þess að þetta er málefni sem á heima í frv. sem við erum að fjalla um í dag að það verður að sjálfsögðu að taka afstöðu til þessa, þ.e. hvernig þetta verður orðað í lögunum sem verða sett samkvæmt þessu frv. Og þá ber fyrst á góma að við erum með stefnumótun frá því fyrir viku sem byggir á svokölluðum Dyflinnarsamningi, en þegar hefur komið fram í þessari umræðu að við erum ekki enn þá aðilar að Dyflinnarsamningnum. Fyrsta spurning mín til hæstv. dómsmrh. er hvort ekki sé hárrétt að við séum ekki enn þá aðilar að Dyflinnarsamningnum. Ég geri mér alveg grein fyrir því að verið er að vísa 7. gr. Schengen-samstarfsins inn í þennan Dyflinnarsamning. En það er líka alveg ljóst að þrátt fyrir þann samning getum við mótað okkar eigin reglur um flóttamenn og að sjálfsögðu um erlent vinnuafl og að sjálfsögðu um börn og aðbúnað allra þeirra sem hafa sest hér að og við þurfum að vernda. Við eigum því að sýna þann metnað að setja lög eins og við viljum hafa þau. Spurning númer tvö lýtur jafnframt að þessu með hælisleitandi flóttamenn vegna þess að ráðherrann svaraði því ekki í stuttri fyrirspurn í umræðunni fyrir viku. Hún er þessi: Þegar um hælisleitandi flóttamann er að ræða og við erum búin að lögfesta Dyflinnarsamninginn eða Schengen-samkomulagið og það er í slíkum samkomulagssamningum sem er að finna ákvæðið um þriðja ríkið, ekki í flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna, ekki í alþjóðlegu samningunum sem byggja á mannréttindum, þá verður það þannig að ef t.d. flóttamaður hefur komið frá einhverju þriðja ríki eins og við köllum þau --- við skulum segja að hann fari til Frakklands og kemur svo frá Frakklandi hingað, við skulum segja hann fljúgi frá París til Íslands --- þá er samkvæmt þessari reglu hægt að ákveða að endursenda þennan útlending til þessa örugga þriðja ríkis eins og þau eru flokkuð samkvæmt þessum samningum og senda hann aftur til Frakklands. Ég spurði hæstv. ráðherra: Ef við ákvæðum þessa meginreglu, í hvaða tilfellum mundi slíkur einstaklingur, ef hann væri að biðja um hæli í Frakklandi, vera sendur til Íslands? Ég tel að hann yrði í engu tilfelli sendur til Íslands vegna þess að þetta svokallaða örugga þriðja ríki er þegar maður kemur frá staðnum sem hann er ofsóttur til lands númer tvö í Vesturheimi, í þessum svokölluðu öruggu löndum, fer þaðan til þriðja lands og það þriðja land gæti sent hann til baka. Við búum einfaldlega þannig að það er aldrei neinn að koma beint hingað frá þessum hættulegu löndum. Hann verður að koma við annars staðar. Þessu verða menn að gera sér grein fyrir. Það þýðir ekkert að vera með fallegar ræður á hátíðarstundum um mannréttindi, skilning og að axla ábyrgð í samfélagi þjóðanna og ætla að taka sinn skerf af því að huga að erfiðleikum fólks ef við erum aldrei í þeirri stöðu að vera þetta örugga þriðja ríki sem aðrir senda mann til en erum alltaf í þeirri stöðu sjálf að geta sent hann annað. Þetta er meginatriði sem ég saknaði í umræðunni fyrir viku og ég hlýt að taka það upp hér vegna þess að mér fannst ráðherrann ekki skilja hvað við væri átt og mér fannst aðrir þingmenn sem hlýddu á umræðuna ekki átta sig á því sem felst í reglunni um ,,safe third country`` eins og hún er ölluð í þessum samningum. Þetta er mjög mikið lykilatriði. Herra forseti. Fyrir viku var ég mjög þakklát fyrir að það mál sem þá var rætt hafði ekki verið tekið fyrir á mánudeginum á undan og mér finnst að það hafi skipt máli. Þá var hér mjög góð og málefnaleg umræða um það frv. sem lá fyrir. Fyrirhugað var að afgreiða það mál og gera það að lögum fyrir jól. Nú hefur allshn. komist að þeirri niðurstöðu að það beri ekki að gera. Það mál bíður og nú erum við að ræða þetta stóra útlendingafrv. og það gefur okkur tækifæri til þess að skoða allar lagagreinarnar í samhengi, réttindamálin, ákvæði um endursendingu o.s.frv. þannig að enginn getur komið hér eftir á og sagt: ,,Við vissum ekki hvað við vorum að gera.`` Það hefði getað gerst í hinu tilfellinu ef við hefðum lögfest lagafrv. um hælisleitandi útlendinga eins og til stóð fyrir viku. Ég er mjög ánægð með að þannig var haldið á málum og að ákvörðun hefur orðið um það að geyma hitt frv. og taka fyrir þetta brýna mál um réttindi útlendinga. Ég treysti því að allshn. fari mjög vel yfir umræðurnar hér og ábendingarnar þannig að það sé alveg ljóst að þau álitamál sem hefur verið hreyft hér verði tekin fyrir og að fyrir liggi pólitísk ákvörðun um að fara ekki mannréttindaleiðina heldur einhverja aðra leið ef það verður þá niðurstaðan. Ég segi að við eigum að axla okkar ábyrgð eins og allir aðrir í samfélagi þjóðanna en ég vil nefna það að víða hafa menn mjög miklar áhyggjur af breyttri flóttamannapólitík í Evrópu. Það er verið að tala um það víða í mannréttindageiranum að Evrópa sé að víggirðast og loka sig af. Þetta er umfjöllun sem á sér stað líka þar sem fræðimenn eru að skoða stöðuna. Ég fékk ábendingu um þetta í fyrra vegna þess að vinkona mín er að læra þessi fræði í Bandaríkjunum og þar hafa komið fram viðamiklar skýrslur þar sem einmitt er bent á þetta og að verið sé að gera grundvallarbreytingu. Við skulum gera okkur grein fyrir því að ef við gerum slíka grundvallarbreytingu þá erum við bara að skapa gífurleg vandamál í útjaðri Evrópu þar sem Evrópa er ystu landamæri, í löndum þar sem eru ystu landamæri. Þetta verður ekkert einfalt ef við ætlum að vinna samkvæmt milliríkjasamningum og Evrópusamningum. Ef það á að reisa víggirðingu alls staðar í kring þá mun sennilega aldrei reyna á þær áhyggjur sem ég er að setja hérna fram. Það mun ekki reyna á þær. En þetta eru mikil grundvallaratriði og miklar grundvallarspurningar hjá þjóð sem hefur mjög sterk mannréttindaákvæði í stjórnarskrá sinni. Þetta eru grundvallarspurningar þjóðar sem er í fararbroddi. Við höfum mörg hvatt utanrrh. okkar á hverjum tíma til að vera sterk mannréttindarödd á alþjóðavettvangi og það hefur verið ein af fjöðrunum í hatti núv. utanrrh. að hann hefur unnið sér nokkurn sess hjá mannréttindasamtökum einmitt vegna þess að hann hefur verið þessi rödd í Evrópuráðinu og víðar. Þetta er mjög mikilvægt. En ef við ætlum að vera þannig og viðhafa slíka umræðu þá er líka alveg ljóst að við verðum á sama tíma að setja þannig lög hjá okkur að við getum verið stolt af því að vísa til þeirra, stolt af því að við höfum litið til allra átta og að við séum að skapa umhverfi sem sé til sóma og að við ætlum að taka okkar skerf. En ef við ætlum ekki að hleypa fólki inn þá eigum við líka að hafa tryggt að á öllum sviðum hafi þeim sem hingað leita verið tryggður málsvari, öll lagaaðstoð, réttur til að tjá sig, túlkur og hvað eina það sem þarf til þess að það engin mistök verði gerð í efnis- og málsmeðferð þess sem hingað kemur. Herra forseti. Ég ætla að láta þetta nægja við þessa umræðu. Ég fagna frv. Ég óttast þó að því sé mjög ábótavant en ég ætla að vona að allshn. bæti úr því sem er ábótavant í frv. og við getum sameinast um það, eins og við gerum oft í slíkum málum, að setja lög þar sem bæði stjórn og stjórnarandstaða standa saman að lagasetningunni. Ég vænti þess að þannig verði það nú.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mikið. Ég ætla hins vegar að fagna því að fram skuli koma heildarlöggjöf sem tekur til útlendinga þar sem fest eru í lög ákvæði sem snerta réttarstöðu þeirra. Ég fagna því einnig að þetta skuli gert á heildstæðan hátt og að frv. sem hér kom til umræðu í síðustu viku held ég að hafi verið, þar sem tekið er á einum sérstökum þætti skuli hafa verið sett í salt og verði tekið til afgreiðslu heildstætt með þessu frv. Þar var um að ræða lögfestingu á svokölluðum Dyflinnarsamningi sem að mínum dómi hefði veikt réttarstöðu útlendinga, hælisleitenda sem hingað kæmu til landsins, það hefði á engan hátt styrkt stöðu þeirra heldur veikt hana. Okkur var sagt og ég efast ekki um að Dyflinnarsamþykktin eða sáttmálinn þurfi að fá lagastoð áður en Schengen-samkomulagið kemur til framkvæmda í marsmánuði, 25. mars mun það vera, en okkur ætti að gefast tími til að taka heildstætt á þessum málum áður og ég fagna því að það skuli verða gert. Ljóst er að styrkja þarf réttarstöðu fólks sem hingað kemur en ég vil þó leggja áherslu á að rétti vegurinn er mjög vandfundinn á milli þess annars vegar að verja samfélag okkar fyrir óprúttnu fólki sem er á ferðinni, við skulum ekki ganga að því gruflandi að slíkir einstaklingar eru á ferðinni í heiminum og hverju samfélagi ber að vera vakandi gagnvart þeim og verja sig gagnvart slíku fólki. En vegurinn er vandfundinn á milli þessa sjónarmiðs annars vegar og mannréttindanna hins vegar, þ.e. að standa vörð um réttindi þess fólk sem af mannréttindaástæðum eða vegna ofsókna heima fyrir hefur hrakist frá heimalandi sínu. Við eigum að taka alvarlegar ábendingar sem komu frá framkvæmdastjóra Mannréttindaskrifstofunnar í fjölmiðlum ekki alls fyrir löngu að við stöndum ekki nægilega vel að verki, við höfum ekki farið að grundvallarsáttmála Sameinuðu þjóðanna hvað snertir hælisleitendur því að þeir hafa verið krafðir um skilríki sem þeir eðli máls hafa ekki haft undir höndum. Hins vegar legg ég á það áherslu að ég lít engan veginn á þetta sem eitthvert einfalt mál. Það geri ég alls ekki. Það þarf að finna þarna hinn gullna meðalveg, en ég tek undir sjónarmið þeirra hv. þm. sem hér hafa talað um mikilvægi þess að við verjum mannréttindin í hvívetna. Við skoðun á þessu máli er að ýmsu að hyggja. Ég tek undir það sem kom m.a. fram í máli hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar um framsal sem er að finna í frv. í hendur framkvæmdarvaldinu, í hendur ráðherra. Að slíku þarf að hyggja við skoðun á þessum málum. Ég ætla ekki að lýsa afstöðu minni að öðru leyti en fagna því að heildstæð löggjöf skuli verða sett. Nauðsynlegt er að fara mjög rækilega yfir þessi mál og leita til allra þeirra aðila sem láta sig þau varða og þá ekki síst mannréttindasamtakanna.

Herra forseti. Frv. það sem hér er til umræðu og hæstv. dómsmrh. hefur mælt fyrir ætla ég að við séum öll sammála um að sé löngu tímabært að komi fram, enda alvitað að núgildandi lög um eftirlit með útlendingum eru að stofninum til frá 1965. Frv. felur í sér, eins og fjallað hefur verið um, heildarendurskoðun á eldri lögum sem því er ætlað að leysa af hólmi en frv. er hins vegar engin heildarlöggjöf um útlendinga eða málefni þeirra. Frv. fjallar fyrst og fremst um réttarstöðu útlendinga við komu til landsins, við brottför og dvöl þeirra hér og tiltekin skilyrði til dvalar og búsetu og þeirra leyfa sem frv. áskilur. Eins og fram hefur komið geymir frv. fyrst og fremst meginreglur, skilyrði og ramma sem framkvæmdarvaldinu er ætlað að starfa innan og takmarkar ákvörðunarvald framkvæmdarvaldsins. En útfærsla tiltekinna efnisreglna og ýmissa atriða er varðar framkvæmd laganna er hins vegar eftirlátin ráðherra að kveða á um í reglugerðum. Í frv. er gert ráð fyrir mjög víðtækum reglugerðarheimildum til ráðherra, bæði um ýmis efnisatriði sem lögin fjalla um og líka um framkvæmd laganna. Það skiptir geysilega miklu máli að vandað sé til þeirra reglugerða við smíði þeirra og þær verða auðvitað ekki hristar fram úr ermi ráðuneytisins en jafnframt er ljóst að það mun taka nokkurn tíma sem skýrir m.a. hvers vegna ekki er gert ráð fyrir gildistöku þessara laga fyrr en 1. júlí þrátt fyrir að aðild okkar að Schengen-samstarfinu hefjist 25. mars. Því virðist óhjákvæmilegt að óbreyttu að setja enn einn plásturinn á gildandi lög um eftirlit með útlendingum með því að lögleiða það sem hér hefur stundum verið vísað til sem litla frv. á þskj. 313 eða 284. máls, en fyrir því hefur þegar verið mælt, það hefur verið rætt og því vísað til hv. allshn. sem hefur hafið umfjöllun um það þó það hafi ekki verið afgreitt frá nefndinni. Vegna orða hv. þm. Lúðvíks Bergvinssonar um það frv. og gildi þess að þjóðarrétti, þá er rétt að fram komi að til stendur eftir áramótin að leggja fram þáltill. um löggildingu Dyflinnarsamningsins og fyrr verður sá samningur ekki skuldbindandi fyrir okkur. En við gerð þessa frv., sem hér er til 1. umr. kom fram í máli hæstv. dómsmrh. og er gerð grein fyrir því í athugasemdum með frv. að að verulegu leyti var stuðst við norsku útlendingalögin og þau eru í sjálfu sér eðlileg fyrirmynd vegna sömu stöðu okkar og Norðmanna vegna aðildar að EES-samningnum og Schengen-samstarfsins innan ESB. En það kemur einnig fram að við gerð þessa frv. var horft til þróunar og breytinga á löggjöf um málefni útlendinga, jafnt almennra laga, stjórnarskrár og mannréttindasáttmála og annarra þjóðréttarlegra skuldbindinga sem við erum aðilar að. En þegar ákveðin og lögfest aðild okkar að Schengen-samstarfinu hefur haft í för með sér töluverðar breytingar á frv. frá því það var fyrst lagt fram á 123. löggjarþingi vorið 1993 en aðild að því samstarfi, svo og skuldbindingar samkvæmt Dyflinnarsamningnum um meðferð hælisleitanda sem gert var ráð fyrir aðild okkar að í athugasemdum við 7. gr. samningsins um þátttöku okkar í Schengen þýðir auðvitað í mjög verulegum atriðum samræmdar evrópskar reglur um þau málefni sem við erum hér að fjalla um. Herra forseti. Frv. felur ekki í sér stefnumörkun í málefnum innflytjenda eða nýbúa og það fjallar ekki um stöðu útlendinga hérlendis, hvorki gagnvart félags- eða heilbrigðisþjónustu né skólakerfinu og það geymir engar reglur, stefnu eða leiðbeiningar um hvernig við ætlum að búa að því fólki sem kýs að koma hingað, setjast að til lengri eða skemmri tíma og starfa á íslenskum vinnumarkaði. Sú vinna að móta stefnu í málefnum innflytjenda er óunnin enn þá og þá vinnu tel ég brýnt að hefja og ljúka sem fyrst og áður en þau vandamál sem innflytjendur standa frammi fyrir og vandamál samfélagsins sem tengjast þeim verða stærri en þegar er orðið til tjóns jafnt fyrir þá einstaklinga og fjölskyldur sem hlut eiga að máli og samfélagið. Það verður auðvitað ekkert aftur snúið með þá þróun innan Evrópu og alþjóðavæðinguna sem við erum þegar þátttakendur í en það skiptir mjög miklu fyrir okkur að taka þannig á þeim málum að það verði til hagsbóta fyrir íslenskt fjölmenningarlegt samfélag þar sem við öll viljum að jafnræði ríki. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson vísaði þegar umræða hófst í gær um þetta frv. til orða eins gests hv. allshn. að hann hefði talað um að litla frv. og Dyflinnarsamningurinn, sem þar er vísað til, væri þægilegt verkfæri til að losa okkur við fólk. Ég sé mig tilneydda að leiðrétta þessi orð vegna þess að umræddur gestur talaði um að þetta væri þægilegt og nauðsynlegt verkfæri fyrir þá sem ynnu að málefnum útlendinga, lögreglu og útlendingaeftirlit til að starfa eftir. Hann sagði aldrei ,,til að losa okkur við fólk``. Í umræðu á síðasta þingi um Schengen og aðild okkar að því samstarfi og um niðurfellingu vegabréfaeftirlits kom m.a. fram að heimildir lögreglu erlendis sem og hér á landi væru óskertar til að krefja útlendinga um skilríki til að sanna deili á sér og ég vil rétt hnykkja á því líka af því að gefið var til kynna hér í gær að það væri eitthvað óeðlilegt við slíkt eftirlit. En ég fagna því mjög að þetta frv. er fram komið og ég vænti þess eins og aðrir sem hér hafa talað að það fái mjög ítarlega og vandaða meðferð í hv. allshn. að loknu umsagnarferli og með því að mælt er fyrir málinu nú vonast ég til að þeir sem koma til með að gefa umsögn um það fái til þess góðan tíma og málið fái að öðru leyti mjög vandaða meðferð í allshn. Ég vænti þess einnig að allshn., bæði trúaðir og vantrúaðir í henni, gæti þar mannréttinda til hins ýtrasta og þeirra þjóðréttarlegu skuldbindinga sem við erum aðilar að.

Hæstv. forseti. Ég kem upp við 1. umr. þessa máls til að benda á nokkur atriði sem ég tel að hv. allshn. þurfi að taka til sérstakrar athugunar í umfjöllun sinni um þetta viðamikla frv. Eins og fram hefur komið í máli hv. þm. sem hér hafa tekið til máls er um grundvallarlagasetningu að ræða, mjög viðamikla sem mun hafa auðvitað mikil áhrif um ókomin ár. Það er kannski óþarfi að fara út í umræðu um hvers vegna það hafi tekið svona langan tíma að endurskoða þessi lög. Gömlu lögin eru frá 1965 eins og þingheimi er fullkunnugt um. Nú er hin endurskoðaða útgáfa komin, frv. til laga um útlendinga. Það heitir reyndar ekki lengur frv. til laga um eftirlit með útlendingum og verður það að teljast til bóta en kannski ætti það að heita frv. til laga um réttindi útlendinga. Ég vil eins og hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir benda á það að víða í frv. er gert ráð fyrir reglugerðarsetningu eða því að hæstv. dómsmrh. setji nánari reglur um hvernig þessum lögum skuli framfylgt. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi sem mest að vera í lögunum sjálfum, þau eigi að vera skýr og þau eigi að vera einföld og sem minnst í höndum framkvæmdarvaldsins um nánari útfærslu þeirra. Í 15. gr. frv. er fjallað um svokallað búsetuleyfi. Ég vænti þess að hv. allshn. muni fjalla vandlega um þessa grein og til hvers svonefnt búsetuleyfi sé, hvað það þýði í raun. Mér hefur verið sagt að í lagamáli sé búsetuleyfi leyfi til að sitja í óskiptu búi. Ég læt það liggja á milli hluta. Í 15. gr. er einnig kveðið á um að dómsmrh. geti sett reglur um námskeið í íslensku fyrir útlendinga þar sem kveðið yrði á um lengd námskeiðs, lágmarkstíma, vottorð staðfestingar þátttöku o.s.frv. Mér finnst óheppilegt að nálgast þetta mál, þ.e. íslenskunám útlendinga, með þessum hætti. Hvers vegna á að skylda þá sem hafa búsetuleyfi til að læra íslensku? Hvað með maka íslenskra ríkisborgara? Hvað með EES-borgara, ef út í það er farið? Ég er ekki viss um að þetta gangi upp. Auk þess er ég þeirrar skoðunar að í grundvallaratriðum sé rangt að skylda fólk til að læra íslensku. Við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að hvetja fólk til að læra íslensku. Við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að gera það ódýrt og auðvelda fólki að læra íslensku. Við eigum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að sjá til að atvinnurekendur sjái launþegum sínum fyrir þjónustu á þessu sviði. Mér finnst í hæsta máta óheppilegt að skylda fólk til að læra tungumálið. Ég vænti þess að hv. allshn. fjalli ítarlega um þetta ákvæði frv. Skilgreining á flóttamönnum í þessu frv. er samkvæmt flóttamannasamningnum. Í 44. gr. segir: ,,Flóttamaður samkvæmt lögunum telst vera útlendingur sem fellur undir ákvæði A-liðar 1. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951.`` Flóttamannasamningurinn er barn síns tíma ef þannig má að orði komast. Hann er frá upphafi 6. áratugarins. Margt hefur breyst í veröldinni undanfarin 50 ár. Margoft hefur verið bent á það á alþjóðlegum vettvangi að þessi skilgreining ein og sér, þó að hún sé grundvöllurinn, nægi ekki af því að vernda þurfi fólk gegn ýmsu öðru. M.a. þarf að kveða á um sérstaka vernd kvenna og sérstaka vernd barna. Þeim fer fjölgandi flóttabörnunum á jörðinni sem eru ekki í umsjón fullorðinna, t.d. munaðarlaus börn í Afríku sem hafa misst foreldra sína vegna alnæmis og lent á vergangi. Ýmsar aðstæður hafa skapast sem gera það að verkum að við verðum að hafa þessa skilgreiningu eins ítarlega og við getum. Það þarf ekki bara að kveða á um vernd gegn ríkisvaldinu heldur einnig því sem á ensku kallast ,,nonstate agents``. Það gætu þess vegna verið skæruliðahópar, aðrir slíkir hópar eða aðilar sem ógna lífi eða lífsskilyrðum fólks. Ég bið hv. allsherjarnefndarmenn að taka þetta til mjög vandlegrar athugunar. Þetta er auðvitað grundvallargrein og ákvæði í þessu frv. Mér þykir mikilvægt að kveðið sé á um fræðslu til handa þeim sem starfa í þessum geira, í lögreglunni, hjá væntanlegri Útlendingastofnun eða í ráðuneytunum. Allir þeir í stjórnsýslunni sem höndla með málefni útlendinga þurfa að fá mjög ítarlega fræðslu, ekki bara um lögin eða reglurnar heldur líka um aðstæður í þeim löndum sem fólk hefur flúið, um stjórnmálaástand og mannréttindamál. Auðvitað er þetta mjög misjafnt en þetta er hins vegar grundvallaratriði ef við eigum að geta sett okkur í spor flóttamannsins. Við verðum að hafa í huga að lög sem þessi eiga að kveða á um skyldu ríkisins til að aðstoða og vernda þá sem leita hér eftir hæli. Þetta eru, eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sagði við umræðuna, lög um mannréttindi. Lögin eru um hvernig ríkisvaldið verndar flóttamann. Það er mjög mikilvægt að hv. þm. hafi þá sýn á meðferð þessa máls í hv. allshn. Að lokum, herra forseti, vil ég koma inn á eitt atriði er varðar atvinnurekendur. Við vitum að flestir útlendingar sem hér setjast að um lengri eða skemmri tíma koma hingað til að vinna. Eins og vís maður sagði einu sinni: Við fluttum inn vinnuafl og fengum fólk. Það á jafn vel við á Íslandi í dag og í Þýskalandi fyrir nokkrum áratugum. Það verður að fjalla um þessi mál út frá skyldum og ábyrgð atvinnurekanda. Erlent vinnuafl er ekki skiptimynt í sjóðum íslenskra atvinnurekenda. Þeir hljóta að bera einhverjar skyldur gagnvart launþegum sínum, m.a. hvað varðar uppfræðslu, íslenskunám og annað. Ég hvet hv. allshn. til að taka það til skoðunar hverjar skyldur íslenskra atvinnurekenda gagnvart erlendu vinnuafli skuli vera. Mér finnst jafnframt að þetta frv. mætti vera jákvæðara, ef þannig má að orði komast. Mér finnst andi þess ekki jákvæður í garð útlendinga. Ég held að tími sé til þess kominn að við gerum okkur grein fyrir því að hvort sem okkur líkar betur eða verr munu þúsundir manna kjósa að setjast að og búa hjá okkur á Íslandi. Við sjálf höfum mörg hver kosið að búa í öðrum löndum um lengri eða skemmri tíma. Það verða engin vandamál leyst með því að reisa háa og mikla varnargarða eða gera fólki sem vill setjast að á Íslandi erfitt fyrir. Auðvitað eru þessi mál mjög vandmeðfarin, ekki síst vegna þess að fjalla þarf um hvert og eitt þeirra mjög vandlega. Það krefst mikillar vinnu og krefst mikils af þeim sem starfa við þennan málaflokk en ég held að okkur væri hollt að gera okkur grein fyrir því að það er affarasælla að hafa þessi lög einföld, skýr og opin, með minni áherslu á eftirlit og meiri áherslu á hversu mikils virði það er fyrir íslenskt samfélag að hér vilji fleiri setjast að en þeir sem fæddir eru á Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að fjalla um þetta frv. sem slíkt í heildina. Það er einungis eitt sem ég vil koma að. Mér hefur í gegnum tíðina fundist að þegar rætt hefur verið um útlendinga, sem hingað hafa komið og viljað leita sér hælis en verið vísað frá, þá hafi oft á tíðum verið býsna óljóst hvort málsmeðferð þeirra hafi verið eðlileg, þ.e. hvort það hafi verið eðlileg niðurstaða að vísa þeim úr landi og leita ekki eftir upplýsingum um afdrif þeirra. Ég bið hv. nefndarmenn að velta fyrir sér hvort ekki eigi í þessum lagabálki að leggja þá skyldu á herðar útlendingaeftirlitinu og utanrrn. að gefa eftir tiltekinn tíma, t.d. tvö ár, skýrslu um afdrif þeirra sem hafa óskað eftir að fá að flytjast til landsins. Ég legg til að upplýsingar um þessa aðila verði geymdar og fylgst með þeim tiltekinn tíma svo að menn viti hvað gerist eftir að þeir fara héðan. Þar með gætum við séð hvort ákvörðunin um að vísa þeim brott hafi í raun verið rétt. Ég held að ef við hefðum slíkar upplýsingar aftur í tímann þá mundu menn, því miður, komast að þeirri niðurstöðu að stundum hefði átt að leyfa mönnum að vera um kyrrt.

Herra forseti. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem tekið hafa til máls um þetta frv. sem ég tel marka tímamót og eitt af mikilvægustu frv. á þessu þingi. Ég gat þess í framsögu minni að rétt væri að skoða frv. vel í hv. allshn. í ljósi athugasemda við það. Það þarf að vanda vel til þessarar lagasetningar sem í senn þarf að tryggja rétta framkvæmd á alþjóðlegum skuldbindingum okkar að því er varðar hælisleitendur og skilvirka og lipra stjórnsýslu í málefnum þeirra. Í frv. er einnig reynt að stuðla að skilvirkri og lipurri stjórnsýslu hvað varðar dvalarleyfi til útlendinga sem hingað koma til búsetu um lengri eða skemmri tíma í því skyni að taka að sér störf í atvinnuvegum landsmanna, en þátttaka þeirra í atvinnulífinu stuðlar að aukinni velferð okkar allra. Þess var getið í umræðum um málið í gær að frv. skorti ákvæði um atvinnuleyfi. Þar er um að ræða málefni sem heyrir undir félmrn. og því ekki á mínu færi að leggja til breytingar á því sviði. Ég á von á að hv. allshn. muni fjalla nánar um það atriði en ég vil geta þess að ágæt samvinna ríkir um útgáfu dvalarleyfa annars vegar og atvinnuleyfa hins vegar milli þeirra stjórnsýslustofnana sem í hlut eiga. Svo ég víki að helstu atriðunum sem fram komu í máli hv. 6. þm. Suðurl. í gær þá sagði hann fyrst að svo virtist sem ekki hefði í neinu verið tekið tillit til þeirrar gagnrýni sem komið hefði fram á fyrra frv. sem lagt var fram til kynningar. Þetta er misskilningur. Talsverðar breytingar hafa verið gerðar á frv., m.a. hefur heimildum til setningar reglugerða verið fækkað verulega. Slíkar heimildir er þó enn að finna í frv. enda er ekki viturlegt að lögfesta í smáatriðum allt sem viðkemur stjórnsýslu þeirri sem hér er um að ræða. Því er lagt til að öll meginatriði verði lögfest en ýmis útfærsluatriði sett með reglugerð. Sumir hv. þm. viku einmitt sérstaklega að þessum þætti málsins. Ætlunin er ekki að marka í þessum lögum stefnu um hvernig eigi að mæta þörfum atvinnulífsins fyrir vinnuafl. Þetta eru fyrst og fremst lög um réttindi erlendra ríkisborgara hér á landi en þar er um nokkra aðskilda hópa að ræða. Stærsti hópurinn er fólk sem hingað kemur til starfa. Réttindin eru nokkuð misjöfn eftir því hvort um er að ræða Norðurlandabúa, aðra EES-borgara eða fólk frá ríkjum utan EES. Einnig er fjallað um umsóknir fólks sem hér sækir um hæli sem pólitískir flóttamenn í samræmi við þær alþjóðlegu reglur sem um það gilda en þar er um mun fámennari hóp að ræða. Vilji menn stýra aðstreymi erlends vinnuafls er út af fyrir sig hægt að gera það með þeirri stefnu sem beitt er við útgáfu atvinnuleyfa á hverjum tíma. Um það efni mætti hafa lengra mál en málaflokkurinn er eins og áður segir í höndum hæstv. félmrh. Undirstofnun félmrn., Vinnumálastofnun, hefur málið á sinni könnu. Ég vænti þess að hv. allshn. muni fjalla um athugasemdir hv. 6. þm. Suðurl. um einstakar greinar frv. Ég vil aðeins nefna stuttlega að athugasemdir hans við 11. gr. eru á nokkrum misskilningi byggðar. Ákvæði 10. gr. um að dvalarleyfi skuli aflað áður en komið er til landsins hefur um langt skeið verið meginregla hér sem og í nágrannaríkjunum þó veittar hafi verið undantekningar frá henni. Hér er lagt til að reglan verði lögfest ásamt þeim undantekningum sem heimilt er að gera frá henni. Því hefur verið haldið fram að ráðherra væri í 11. gr. veitt of mikið vald með reglugerðarheimild en það er ekki tilgangurinn heldur er hugmyndin sú að settar séu liprar og sanngjarnar vinnureglur um veitingu dvalarleyfis þar sem stundum þarf að endurbæta reglurnar vegna breyttra aðstæðna og það þykir eðlilegra að það sé gert með reglugerð. Varðandi 18. gr. þar sem fjallað er um brottvísun er einungis verið að gera reglurnar skýrar en í reynd er ekki verið að breyta því verklagi sem unnið er eftir, jafnt hér sem í nágrannaríkjunum. Ég vil benda á ítarlega greinargerð með ýmsum ákvæðum frv., sérstaklega um 18. gr. sem fjallað var um í ræðu hv. þm. Með leyfi virðulegs forseta, segir um þá grein: ,,Ákvæði greinarinnar taka mið af 6. gr. norræna vegabréfaeftirlitssamningsins og 5. gr. Schengen-samningsins. Norræna samninginn ber þá að skoða með hliðsjón af viðauka við þann samning sem gerður var til að fullnægja skuldbindingum Norðurlandanna samkvæmt Schengen-samningnum þannig að ákvæði þessara tveggja samninga rekist ekki á.`` Hv. þm. nefndi sérstaklega d-lið 18. gr. Á bls. 47 í frv. segir: ,,Samkvæmt d-lið er heimilt að vísa frá landi þeim sem ekki getur sýnt fram á að hann hafi eða eigi tryggð nægileg fjárráð til dvalar hér á landi og til heimferðar, sbr. og c-lið 1. mgr. 6. gr. norræna vegabréfaeftirlitssamningsins og c-lið 1. mgr. 5. gr. Schengen-samningsins.`` Þá voru nokkrir þingmenn sem viku sérstaklega að g-lið 18. gr. en í athugasemdum segir: ,,Samkvæmt g-lið er heimilt að vísa frá landi útlendingi ef hann að mati þar til bærs heilbrigðisstarfsmanns er augljóslega haldinn alvarlegum geðtruflunum. Ákvæðinu er ætlað að ná til þeirra sem ekki geta ráðið persónulegum högum sínum sjálfir meðan á dvöl hér stendur og/eða geta með framkomu sinni valdið sér eða öðrum tjóni.`` Þetta er eins konar varúðarákvæði sem hér er sett inn og þarf auðvitað að meta sérstaklega í hverju tilviki og það er alveg hárrétt að slíkt ákvæði er vandmeðfarið. Hv. þm. Guðrún Ögmundsdóttir fjallaði sérstaklega um 29. gr. og það ákvæði hennar sem snýr að DNA-sýnum og um það atriði segir í greinargerð með frv.: ,,Með 4. mgr. er lögreglunni veitt heimild til að taka ljósmyndir og fingraför og rannsaka erfðaefni útlendings. Þau tilvik þar sem heimild þessi gildir eru tilgreind nánar í fjórum liðum.`` Og síðan er það talið upp ítarlega. Um þetta er að segja að farið er að nota erfðaefni mjög mikið í ýmsum tilvikum eins og við vitum, í vísindalegum tilgangi og einnig til að sanna ýmsa þætti, m.a. hver viðkomandi aðili er. Ég hef fullan hug á að kanna hvort Ísland geti ekki komið upp sérstökum DNA-banka m.a. til nota fyrir löggæsluna og ég bendi hv. þingmönnum á að búið er að koma upp slíkum banka alls staðar í löndunum í kringum okkur. Ég tel að það sé mjög mikilvægt mál. En allt þetta er vissulega mjög vandmeðfarið. Það er alveg rétt. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir vék sérstaklega að Dyflinnarsamningnum í ræðu sinni og fleiri hv. þm. gerðu það raunar, hv. þm. Jónína Bjartmarz, en það hefur verið gagnrýnt að verið sé að vísa til Dyflinnarsamningsins sem ekki sé enn lögfestur. Málið er þannig til komið að samningnum um aðild Íslands og Noregs að þessum samningi er lokið og í lok síðasta mánaðar settu sendiherrar ríkjanna ásamt fulltrúa ESB upphafsstafi sína undir samkomulag þar að lútandi. Andstætt væntingum mínum hafa tafir orðið á þýðingum á samkomulaginu en reiknað er með að samningurinn verði formlega undirritaður á næstu dögum. Þá verður undirbúin till. til þál. um staðfestingu samningsins sem lögð verður fyrir þingið en héðan af verður það ekki fyrr en þing kemur saman eftir áramót. Aðild að Dyflinnarsamningnum hefur alla tíð verið ein af forsendum Schengen-þátttökunnar af hálfu Íslendinga og Norðmanna en hann kveður m.a. á um hvar skuli úrskurða um beiðni hælisleitenda. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir ræddi sérstaklega um Dyflinnarsamninginn eins og ég sagði áðan en honum er auðvitað fyrst og fremst ætlað að kveða á um hvar skuli ákvarða stöðu flóttamanna. Hér er um að ræða viðbrögð við þeirri stöðu að á Schengen-svæðinu er för manna auðveldari milli ríkja og það væri ekki viðunandi ef menn gætu gengið hringinn og leitað hælis í næstu Schengen-ríkjum eftir að hafa fengið synjun í öðrum. Rétt er að skýra þetta nánar í hv. allshn. en með aðild okkar að Dyflinnarsamningnum er ekki verið að fría okkur við flóttamönnum og hv. þm. Jónína Bjartmarz skýrði þetta einmitt ágætlega í ræðu sinni áðan. Varðandi íslenskukunnáttu sem spurt var um, þá beindi ég því til allshn. í framsögu minni að athuga það mál sérstaklega og hvernig framkvæmd væri best háttað í því máli. Loks vil ég nefna ábendingu um kennslu og þjálfun starfsmanna, sem fram kom í ræðu hv. 6. þm. Suðurl. og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir nefndi einnig sérstaklega, og upplýsa það að á þessu ári hefur einmitt verið gert mikið átak í því og var Lögregluskóla ríkisins falin sú framkvæmd. Ég er ekki í vafa um að þetta átak mun stórbæta öll fagleg vinnubrögð við landamæraeftirlit hér á landi. Herra forseti. Ég lýk máli mínu með því að ítreka þá tillögu að frv. verði vísað til allshn. þar sem ég veit að það fær vandaða meðferð og farið verður yfir ýmsar þær athugasemdir sem hér hafa komið fram í ræðum hv. þm.

Virðulegi forseti. Við ræðum frv. til laga um málefni útlendinga sem við hófum umræðu um í gær og hefur henni verið fram haldið í dag. Ég vil segja, virðulegi forseti, að ég fagna því eins og ég nefndi í gær að fram skuli vera komið frv. til laga um útlendinga þó að ég hafi hins vegar ýmislegt við það frv. að athuga. Ég nefndi það sérstaklega í gær að mér fyndist valdframsal í frv. vera allt of mikið, sérstaklega í ljósi þess að við erum að fjalla um mannréttindi, við erum að fjalla um hvernig ríkisvaldið tekur á móti útlendingum og hvernig það fer með útlendinga eftir að þeir koma hingað. Þess vegna er mjög mikilvægt þegar um slíka hluti er fjallað að um það séu skýrar og gegnsæjar reglur. Frv. er því að mínu viti ekki í samræmi við almennt viðurkennd viðmið um að reglur séu gegnsæjar og að menn viti nákvæmlega að hverju er gengið. Þess vegna er dálítið erfitt fyrir Alþingi að afgreiða þetta mál eins og það lítur út núna sökum þess hversu það er í rauninni erfitt fyrir Alþingi að átta sig á því hvað í frv. felst því það á algerlega eftir að fylla út í þennan ramma. Hæstv. ráðherra sem flutti mál sitt áðan staðfesti í rauninni að þetta væri eitt af þeim markmiðum sem að er stefnt með setningu laganna. Það kemur líka fram í greinargerðinni á bls. 20, en þar segir, með leyfi forseta: ,,Meginreglur allar koma hins vegar fram í frumvarpsgreinunum en reglugerðarheimild varðar þá útfærslu tiltekinna reglna.`` Það er einmitt þetta atriði sem ég gagnrýndi í gær og ég ítreka þá gagnrýni. Ég sé og heyri eftir þá umræðu sem hér hefur farið fram að það er í raun og veru markmiðið með lögunum, að hafa þetta svona opið. Og ég held að hv. allshn. muni fjalla mjög vandlega um þetta. Í öðru lagi gagnrýndi ég í gær, virðulegi forseti, að mér finnst skorta heildarstefnumótun í málefnum útlendinga. Hæstv. ráðherra kom inn á það áðan að þetta fjallaði um tiltekna afmarkaða þætti. Það kemur í sjálfu sér fram þegar maður les það en hins vegar skil ég það ekki og átta mig ekki alveg á því hvernig hægt er að móta heildstæða stefnu án þess að þetta sé hluti af henni. Það var það sem ég var að kalla eftir í umræðunni í gær þegar ég talaði m.a. um að reglur skorti um atvinnuleyfi sem ég tel að eigi að vera í frv. Ég tel að það sé þá einfaldlega ráðherra að komast að niðurstöðu, ótiltekinna ráðherra í ríkisstjórninni sem fara með þessi mál, um að reyna að koma þessu undir einn hatt. Ég held að mjög mikilvægt sé að reglur um þessa hluti séu á einum og sama staðnum og ég ítreka það að ég átta mig ekki alveg á því ef sú vinna fer einhvers staðar fram, hvernig hægt er að aðskilja þá vinnu, að móta heildarstefnu í málefnum útlendinga, því regluverki sem hér er ætlunin að setja. Í umræðunni hefur því ekkert í raun og veru komið fram sem breytir þeirri skoðun minni að miklu skynsamlegra og heppilegra væri fyrir alla aðila að þetta væri á einni hendi. Að öðru leyti, virðulegi forseti, hefur fátt nýtt komið fram í umræðunni en ég vil þó nefna eitt vegna orða hv. þm. Jónínu Bjartmarz, þar sem hún fór yfir það að ég hefði haft uppi orð í gær sem ekki ættu við rök að styðjast, en flutti síðan nokkurn veginn orðrétt það sem ég sagði og bætti litlu við. Það sem ég sagði var að þegar tilteknir gestir komu á fund allshn. vegna umræðu reyndar um annað mál, mál nr. 284, um eftirlit með útlendingum, þá var það orðað þannig að yrði þetta lögfest yrði þetta þægilegt verkfæri vegna komu útlendinga. Ég held að rétt sé að ég lesi þá grein í því frv. til þess að leiðrétta þetta. Í þeirri grein segir, með leyfi forseta: ,,Útlendingur á ekki rétt á hæli hér á landi ef krefja má annað ríki sem tekur þátt í samstarfi á grundvelli Dyflinnarsamningsins ...`` Þess vegna orðaði ég það þannig að þetta væri þægilegt verkfæri til að senda útlendinga brott sem hingað kæmu og ég sé ekki í raun og veru, virðulegi forseti, að hv. þm. hafi haft nokkuð með það að gera að koma hér upp til að leiðrétta eitthvað sem áður hafi verið sagt. Ég tek síðan undir með hv. þm. Ögmundi Jónassyni sem sagði í ræðu sinni að vissulega væri meðalvegurinn í þessu vandrataður og erfitt væri að finna meðalveginn milli eftirlits ríkisvaldsins eða möguleika ríkisvaldsins á að halda uppi lögum og allsherjarreglu og hins vegar að tryggja að þeir sem hingað kæmu hefðu full réttindi því að þessi vinna og framkvæmd er oft og tíðum dálítið erfið. Hins vegar gagnrýndi ég það og það gerðu fleiri í umræðunni að sá tónn sem væri í frv. væri þess eðlis að allur vafi væri túlkaður eftirlitinu í hag. Það er sá tónn sem ég gerði að umræðuefni í gær og finnst að það megi reyna að vinna bug á honum, ef svo má að orði komast, og ég held að hv. allshn. muni fara mjög vandlega yfir það. Einnig tel ég, virðulegi forseti, að við megum ekki gleyma því að allar spár aðila á vinnumarkaðnum eru í þá veru að á komandi árum þurfum við að fá hingað mikinn fjölda erlendra einstaklinga til þess að standa undir þeirri atvinnustarfsemi sem hér er og við megum ekki gleyma því að þegar við flytjum inn erlent vinnuafl erum við að fytja inn fólk. Við þurfum að tryggja að það fólk sem hingað kemur njóti allra þeirra réttinda sem hægt er að láta það hafa, og við eigum, virðulegi forseti, að vera í forustu í umræðum og framkvæmd á mannréttindamálum í heiminum og ég held að við getum hæglega orðið það áfram. Ég held hins vegar, virðulegi forseti, að gera þurfi veigamiklar breytingar á þessu frv. til að við getum staðið undir því.

Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að lenda í einhverjum þrætum um það hvað ákveðnir gestir á fundi hv. allshn. hafi sagt eða ekki sagt. En þegar hv. þm. Lúðvík Bergvinsson sér ástæðu til að vísa í orð gests sem kemur á fund allshn. og fjallar um frv. til laga um breytingu á lögum um útlendinga og um leið Dyflinnarsamninginn og efni hans, þá geri ég a.m.k. þá kröfu að hann fari rétt með það sem gesturinn segir. Gesturinn sagði að Dyflinnarsamningurinn væri þægilegt tæki til að starfa eftir og bæði ég og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson vitum að núgildandi lög um eftirlit með útlendingum hefur ekki verið það tæki sem menn hafa þurft á að halda til að starfa eftir. En þessi ákveðni gestur sagði að þetta væri þægilegt tæki til að starfa eftir, hann sagði ekki ,,til að halda útlendingum frá``. Það er það sem ég vildi leiðrétta.

Virðulegi forseti. Það var reyndar verið að fjalla um allt annað frv. en það sem við ræðum hér sem ég vitnaði til. Verið var að fjalla um frv. sem átti með ákveðnum hætti að lögfesta bakdyramegin reglur Dyflinnarsamningsins því að við erum ekki aðilar að þeim samningi jafnvel þó að verið sé að vinna að þeim samningi sem stendur. Við erum ekki aðilar að þeim samningi. Það vill þannig til, hv. þm., að ég bókaði sérstaklega niður í athugasemdum hvað viðkomandi gestur sagði og hann orðaði það með þeim hætti sem ég nefndi hér áðan. Hann orðaði ekki einu sinni að það væri þægilegt tæki, hann orðaði það þannig að það væri ,,þægilegt verkfæri`` þannig að hv. þm. hafi það rétt í umræðunni. Virðulegi forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að halda þessari umræðu mikið lengur áfram.

Herra forseti. Ég vil eingöngu leiðrétta það að með umræddu frv., 284. máli að mig minnir, sem var til umræðu í hv. allshn. hafi verið ætlunin að lögleiða Dyflinnarsamninginn. Bæði ég og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson vitum að hann verður ekki lögfestur á þann hátt heldur þarf að leggja fyrir Alþingi þingsályktunartillögu um lögfestingu hans.

Virðulegi forseti. Sú tilraun sem þar var gerð að ætlast til þess að þeir sem starfa eftir lögum, sem nú eru í gildi, um eftirlit með útlendingum, er að þeir komi til með að vinna eftir efni þessa samnings. Sennilega er einsdæmi að reynt sé að færa í lög efnisreglur viðkomandi samnings án þess að við séum aðilar að þeim samningi. Það var þess vegna sem ég orðaði það þannig að við hefðum verið að lögfesta hann bakdyramegin. Virðulegi forseti. Ég sé ekki að hv. þm. þurfi að koma sí og æ upp að leiðrétta einhverja hluti þegar liggur alveg ljóst fyrir að með þessum hætti átti að færa í lög að tilteknir opinberir starfsmenn skyldu vinna eftir reglum samnings sem við erum ekki aðili að. Þetta er algerlega einsdæmi, virðulegi forseti.

Hæstv. viðskrh. hefur óskað eftir því að gefa yfirlýsingu á Alþingi. Forseti hefur fallist á það og ákveðið að um yfirlýsingu ráðherra verði umræður. Um það er samkomulag milli forseta og formanna þingflokka að með umræðuna verði farið sem utandagskrárumræðu sem geti staðið í eina klukkustund. Ráðherra og talsmenn flokkanna hafa fimm mínútur í fyrra sinn en tvær mínútur í síðara sinn. Aðrir þingmenn og ráðherrar hafi tvær mínútur eftir því sem tíminn leyfir og verður gætt jafnræðis milli þingflokkanna.

Hæstv. forseti. Úrskurður samkeppnisráðs um samruna Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands hefur nú verið kynntur fulltrúum bankanna. Samkeppnisráð heimilar ekki samruna bankanna og telur hann ganga gegn samkeppnislögum. Álitsorðin eru svohljóðandi: ,,Á grundvelli fyrirliggjandi upplýsinga og eins og málið hefur verið lagt fyrir samkeppnisráð hefur ráðið komist að þeirri niðurstöðu að fyrirhugaður samruni Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf. leiði til of mikillar samþjöppunar og markaðsráðandi stöðu á tilteknum mörkuðum á eftirfarandi sviðum; markaði fyrir innlán, markaði fyrir útlán, greiðslumiðlunarmörkuðum og markaði fyrir verðbréfa- og gjaldeyrisviðskipti. Það er niðurstaða samkeppnisráðs að samruninn hafi skaðleg áhrif á samkeppni og brjóti í bága við 18. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. lög nr. 107/2000.`` Ég fagna því að niðurstaða er fengin í þessu máli. Ég taldi að samruni Landsbanka og Búnaðarbanka væri besta leiðin til að stuðla að hagræðingu á íslenskum fjármagnsmarkaði. Hins vegar hafði ég efasemdir um samkeppnisþátt málsins og kaus því að leggja til við ríkisstjórn að fenginn yrði forúrskurður samkeppnisráðs í stað þess að ganga til sameiningar og fá afstöðu samkeppnisráðs eftir á. Það var rétt leið. Landsbanki og Búnaðarbanki hafa á þessu ári hvatt stjórnvöld til að stuðla að frekari hagræðingu á íslenskum fjármagnsmarkaði með samruna þessara banka. Stjórnarflokkarnir hafa verið samstiga í þessu máli. Allir stjórnarandstöðuflokkarnir hafa sagt að samruna Landsbanka og Búnaðarbanka eigi að taka til alvarlegrar athugunar. Formaður vinstri grænna hefur meira að segja haldið því fram að samruninn sé borðleggjandi. Talsmaður Samfylkingarinnar sagði í vor við sameiningu Íslandsbanka og FBA að það sé engin glóra í því að ríkið eigi meiri hluta í og reki tvo banka á íslenskum fjármagnsmarkaði og eðlilegt væri að ríkisstjórnin sameinaði ríkisbankana tvo. Formaður Samfylkingarinnar hvatti mig síðan í haust til að leita forúrskurðar samkeppnisráðs. Ég hafði gert mér vonir um að niðurstaða samkeppnisráðs yrði önnur, ekki síst vegna þess að samkeppnisyfirvöld í fámennum ríkjum hafa leyft mikla samþjöppun á bankamarkaði vegna alþjóðlegrar samkeppnishæfni. En hér togast á tvö sjónarmið, það er annars vegar hagræðingarsjónarmið, þ.e. stærðarhagkvæmni gerir það að verkum að stærri bankar geta veitt fjölbreyttari þjónustu fyrir lægra verð. Hins vegar eru það samkeppnissjónarmið, þ.e. að stækkun og fækkun banka leiði til of mikillar samþjöppunar. Ég hef ekki haft tóm til að fara ítarlega yfir úrskurð samkeppnisráðs en það mun ég gera á næstu dögum. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram að ég mun ekki draga niðurstöðu ráðsins í efa. Þetta er niðurstaða sem greinilega er fengin að aflokinni ítarlegri vinnu bestu fagmanna á þessu sviði. Formaður Samfylkingarinnar lét að því liggja í fréttum í sjónvarpi í gærkvöldi að ég vissi þegar niðurstöðu samkeppnisráðs. Ég held að niðurstaða samkeppnisráðs í þessu máli sýni svo ekki verður um villst sjálfstæði ráðsins gagnvart stjórnvöldum. Það er öllum ljóst að kostnaður í bankakerfinu er of mikill og hagræðingar er þörf. Fjármagnsmarkaðurinn breytist með ógnarhraða. Íslenskir bankar þurfa að búa sig undir ört vaxandi samkeppni við mun stærri erlenda banka. Ástæður samrunabylgjunnar á undanförnum áratug í Evrópu og í Bandaríkjunum má ekki hvað síst rekja til tækniþróunar og alþjóðavæðingar. Sá banki sem ekki getur boðið kjör sem standast alþjóðlegan samanburð verður á endanum undir í samkeppninni. Eðlilegt er að spurt sé hver séu næstu skref ríkisstjórnarinnar í bankamálum. Ríkisstjórnin hélt fund nú rétt áðan þegar niðurstaða samkeppnisráðs lá fyrir og var þar samþykkt eftirfarandi yfirlýsing: ,,Ríkisstjórnin mun áfram leita leiða til að lækka kostnað í bankakerfinu til að tryggja lægri vexti fyrir heimili og fyrirtæki. Ráðherra mun leggja fram frumvarp á vorþingi þar sem óskað verður heimildar til að selja hlutabréf ríkisins í bönkunum.`` Ég vil að lokum þakka hæstv. forseta fyrir að gefa mér svigrúm til að koma með þessa yfirlýsingu hér.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. viðskrh. fyrir að koma svona skjótt til fundar við þingið og greina okkur frá niðurstöðu þessa máls áður en við heyrum það í fjölmiðlum. Ég vil líka þakka hæstv. viðskrh. fyrir það að hún hefur í gegnum þetta ferli reynt eftir því sem hún hafði tök á að halda okkur í stjórnarandstöðunni upplýstum um gang mála, þ.e. hvenær úrskurðar væri að vænta. Fyrir það vil ég þakka. Að öðru leyti vil ég segja, herra forseti, að í ósigri eiga menn að falla með sæmd, þeir eiga að falla með reisn. Hæstv. viðskrh. kemur hingað og reynir í ósigri sínum að slæma einhverri sök á hv. þm. Steingrím J. Sigfússon, formann vinstri grænna, og formann Samfylkingarinnar og jafnvel talsmann Samfylkingarinnar í fyrra. Það er lítilmannlegt, herra forseti. Það sem hér er að gerast er ákaflega einfalt. Þetta er mikill ósigur fyrir ríkisstjórnina. Þetta er ósigur fyrir hæstv. viðskrh. Þetta er hins vegar sigur fyrir neytendur í landinu og þetta er líka sigur fyrir lýðræðið í landinu vegna þess að þetta er sigur fyrir samkeppnisráð. Eins og hæstv. ráðherra gat um áðan lét ég að því liggja að hæstv. viðskrh. gæfi sér niðurstöðu þessa máls. Hvers vegna? Vegna þess að hæstv. viðskrh. sýndi þá hneykslanlegu framkomu að ætla að reyna að dreifa hér frv. sem hún hafði látið gera vegna þess að hún gaf sér niðurstöðuna, vegna þess að hæstv. forsrh., hæstv. viðskrh. og hæstv. ráðherrar notuðu öll tækifæri sem þeir gátu til þess að senda stríðsskilaboð til samkeppnisráðs um hver niðurstaðan yrði. Þess vegna er þetta sigur fyrir lýðræðið vegna þess að samkeppnisráð lét ekki kúgast, það lét ekki beygja sig. Ég tel, herra forseti, að þetta skipti ákaflega miklu máli og ég er stoltur af því að hafa setið í ríkisstjórn sem setti lög um þetta ráð. Það hefur sýnt sig að þetta er einhver mikilvægasti vörður réttra og heiðarlegra leikreglna á markaðnum, herra forseti. Þetta er hins vegar að ýmsu leyti feigðarflan sem hefur orðið ósigur fyrir skattborgarana í landinu vegna þess að á meðan hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. hafa átt í þessu feigðarflani hafa þau verðmæti sem við skattborgararnir eigum í þessum eignum, þ.e. bönkunum tveimur, hríðfallið í verði, þau hafa fallið langt niður fyrir úrvalsvísitöluna. Ég dreg því hæstv. forsrh. og viðskrh. til ábyrgðar fyrir að hafa rýrt eigur íslenskra skattborgara svo milljörðum skiptir, herra forseti. Ég spyr hæstv. viðskrh. í þessari umræðu: Hvað telur hún að þetta feigðarflan hafi kostað íslenska skattborgara? Ég tel ákaflega nauðsynlegt, herra forseti, að það komi hér fram. Auðvitað er auðvelt að vera vitur eftir á og hæstv. viðskrh. nýtur þeirra forréttinda að vera vitur eftir á. En það var einn flokkur sem ekki var vitur eftir á, einn flokkur sem sagði þetta allt saman fyrir og það var Samfylkingin. Og það var Samfylkingin sem var svo sannfærð um að ríkisstjórnin væri að ganga á svig við samkeppnislög að við fórum hér upp utan dagskrár til þess að beina því til hæstv. viðskrh. að hún leitaði forúrskurðar og hún varð við þeirri bón, hún tók við því ráði og það er þess vegna sem hæstv. forsrh. og hæstv. viðskrh. eru ekki ábyrg fyrir því núna í dag að hafa tekið ákvörðun sem hefði í reynd tætt í sundur samkeppnislögin. Herra forseti. Hvað sagði Samfylkingin? Hún sagði að ef af sameiningu bankanna yrði mundi það leiða til þess að til yrði ofurbanki með markaðsráðandi stöðu. Það mundi tæta sundur samkeppnina og það mundi skaða neytendur. Og hver er niðurstaða samkeppnisráðs, herra forseti. Hún er eftirfarandi, með leyfi forseta: Niðurstaða samkeppnisráðs er að samruninn muni leiða til markaðsráðandi stöðu sameinaðs banka, skaða samkeppni og verða til tjóns fyrir neytendur. Með öðrum orðum, þessi þrjú atriði sem Samfylkingin sagði að ofurbankinn mundi leiða til eru öll staðfest af samkeppnisráði. Samfylkingin hafði rétt fyrir sér um hvert einasta atriði alveg eins og hún hefur haft rétt fyrir sér um hvert einasta atriði varðandi efnahagsmálin, herra forseti. Þetta er auðvitað ákaflega mikilvægt. Og nú glotta þeir og hlæja, hæstv. ráðherrar, sem í hverju einasta málinu á fætur öðru eru teknir í bólinu og nú síðast hérna varðandi sameiningu bankanna. Herra forseti. Það sem skiptir líka miklu máli í þessu er staða starfsfólksins. Ég tel að það sé hneykslanlegt að sá flokkur sem gekk til kosninga undir kjörorðinu ,,Fólk í fyrirrúmi`` skuli ekki í neinu hafa sýnt tilburði til að hafa samráð við starfsfólkið. Eina samráðið, einu upplýsingarnar sem máli skiptir voru þær sem bankastjóri Landsbankans sendi í tölvupósti til allra um að spara ætti milljarð og honum ætti að ná fram á fyrstu sex til átta mánuðum fyrsta heila starfsárins. Með öðrum orðum, það þýddi að segja átti upp 200--300 manns. Þannig fékk fólkið upplýsingar um hvað var að gerast. Herra forseti. Ég gleðst yfir þessari niðurstöðu. Ég tel eins og ég sagði áðan að hún sé sigur fyrir lýðræðið í landinu en hún er gríðarlegur sigur fyrir neytendur.

Herra forseti. Ég fagna sömuleiðis niðurstöðu samkeppnisráðs. Ég sé ástæðu til að óska samkeppnisráði, íslenskum neytendum og okkur öllum til hamingju með þessa niðurstöðu. Það er enginn vafi á því að hér er um tímamótaúrskurð að ræða. Samkeppnisráð stóðst álagið, stóðst þann þrýsting sem á það var sett. Sjálf ríkisstjórn Íslands setti á samkeppnisráð bæði tímapressu og þrýsting hvað varðar tiltekna efnislega niðurstöðu. Samkeppnisráð stóðst þetta próf. 18. gr. samkeppnislaganna eins og hún er nú orðin eftir breytingu skv. lögum nr. 107/2000, sem tók gildi 6. desember, er þannig að öðlast gildi og nýtt líf, má segja. Enginn vafi er á því að þessi tímamótaúrskurður á eftir að hafa áhrif. Hann er fordæmisgefandi og mun eftirleiðis verða mönnum til varnaðar hvað það snertir að halda að þeir geti gert það sem þeim dettur í hug í þessum efnum. Málsmeðferð hæstv. ríkisstjórnar fær hér auðvitað einnig falleinkunn. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin hefur farið fram ógætilega í þessu máli. Hún hefur skapað óvissu, hún hefur gert bönkunum erfitt fyrir og hún hefur skapað öryggisleysi hjá starfsfólki. Hjá öllu þessu hefði mátt komast með öðruvísi og vandaðri vinnubrögðum. Að sjálfsögðu mátti án þess að gefa sér niðurstöðuna fyrir fram, án þess að hefja undirbúning að sameiningu bankanna, láta fara yfir það lögfræðilega hvaða líkur væru á að það stæðist ákvæði samkeppnislaga. Hæstv. viðskrh. hefur vikið orði að afstöðu þess sem hér talar og fleiri manna til þessara mála gegnum tíðina. Það er hárrétt að ég var þeirrar skoðunar á sinni tíð fyrir fjórum, fimm árum að einn af þeim kostum sem menn ættu að skoðu væri sameining ríkisbankanna sem þá voru í 100% eigu ríkisins og við þær aðstæður sem þá voru uppi á fjármálamarkaði áður en sú uppstokkun og samþjöppun hófst sem þar hefur orðið. Ég átti meira að segja aðild að tillöguflutningi um það mál á 120. löggjafarþingi en þá fluttu þingmenn till. til þál. um að kanna sameiningu ríkisviðskiptabankanna. 1. flm. var hv. þm. Margrét Frímannsdóttir en auk þess fluttu tillöguna af þeim mönnum sem enn eiga sæti á þingi hv. þingmenn Bryndís Hlöðversdóttir, Kristinn H. Gunnarsson, sá sem hér talar og Ögmundur Jónasson. Hverjir andmæltu þá? Það voru sömu flokkar og nú eru í ríkisstjórn. Þeir töldu engar forsendur til þess að sameina ríkisviðskiptabankana og báru m.a. fyrir sig samkeppnislög. Þá virtust núverandi stjórnarflokkar átta sig á því að það gæti orkað tvímælis sökum samþjöppunar og fákeppniseinkenna á markaði að fara út í þá sameiningu. En síðan hafa þeir væntanlega skipt heldur hressilega um skoðun og ætluðu sér að þvinga þennan samruna nú fram. Það sem mestu máli skiptir úr þessu, herra forseti, --- við getum geymt okkur til betri tíma að ræða aðkomu manna að þessum hlutum frá fyrri tíð og ég verð að segja að ég hlakka sérstaklega til að fá að fara yfir það mál og hef öll gögn um það undir höndum, --- er hvað menn ætla nú að gera. Það sem skiptir máli er að bjarga því sem bjargað verður í þessu herjans, árans klúðri, klúðri sem ríkisstjórnin er búin að skapa. Í fyrsta lagi á ríkisstjórn Íslands að hverfa frá fljótræðislegum og illa ígrunduðum einkavæðingaráformum í bankaheiminum. Vænlegast væri að mínu mati að velja nú þann kost að fara svonefnda norska leið, að ríkið gæfi út um það yfirlýsingu að það mundi halda drjúgum eignarhlut í ríkisbönkunum enn um sinn til þess að koma ró á hlutina á nýjan leik og forða því að verðgildi þeirra falli umfram það sem orðið er. Það hefur verkað til aukins stöðugleika og reynst farsælt í Noregi að ríkið gæfi út slíkar yfirlýsingar um að það muni ekki hrófla við tilteknum eignarhlut sínum í bönkunum eða stórfyrirtækjum og þá hafa aðrir meðeigendur ríkisins talið það sem ávísun á farsæla framtíð viðkomandi stofnana og fyrirtækja að þau ættu sér öflugan bakhjarl í tilteknu eignarhaldi ríkisins. Í öðru lagi á ríkisstjórnin nú, og það er ekki seinna vænna, að lýsa því yfir að ekki muni koma til uppsagna á starfsfólki. Ef gefin væri yfirlýsing um að a.m.k. næstu tvö til þrjú árin yrði ekki farið í uppsagnir heldur leitað samstarfs við starfsfólk og samtök þess um að leysa mál hvers og eins með öðrum hætti væri það mikilsvert atriði, herra forseti, til að eyða óvissu. Ríkisstjórnin á að hætta þeim flumbrugangi og því óðagoti sem hún hefur ástundað í þessum málum. Það er ekki seinna vænna.

Herra forseti. Ég verð að játa að þessi niðurstaða samkeppnisráðs kom mér á óvart og þá dreg ég dæmin af því sem á undan hefur gengið um afstöðu þess ráðs til að mynda til samþjöppunar í smásöluverslun á höfuðborgarsvæðinu. En að því er gætandi að hér eru nýgengin í gildi lög og það meira að segja í þessum mánuði þar sem enn var hert á því að koma í veg fyrir að fákeppnisstaða komi upp eins og talið er að nú þegar einkenni íslenskan fjármálamarkað. Þessi dómur er án tvímæla. Hann tekur til þess í niðurstöðunni að samruni þessara tveggja banka leiði til markaðsráðandi stöðu og raski samkeppni á öllum aðalsviðum bankastarfsemi, hvorki meira né minna. Þessum dómi verður ekkert áfrýjað og þess vegna er lokið þeim kafla þar sem menn unnu að sameiningu þessara tveggja fyrirtækja. Ég verð að segja að enda þótt ég dragi við mig að fagna sérstaklega þessari niðurstöðu, þá var þetta góður dómur úr því sem komið er. Sá sem hér stendur var gagnrýndur fyrir það á dögunum af hæstv. viðskrh. að honum hefði snúist hugur varðandi sameiningu bankanna. Þetta er eins og að gagnrýna mann sem gengur inn í verslun til þess að kaupa sér vöru og hann hættir við það af því að hann sér að vörunni hefur verið spillt í meðferð eins og gerðist í þessu máli. Það voru tvö höfuðatriði sem sátu á hakanum og menn virtust ekki skeyta um í sambandi við undirbúning að bankasamrunanum og það var að semja við starfsfólkið og síðan í framhaldi af því að gera sjálfum viðskiptavinunum til góða en leið allra slíkra samninga til viðskiptavinanna eða til þess að gera þeim til góða liggur í gegnum starfsfólkið. Þess vegna álít ég að með þeim áformum sem uppi voru og þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið væri verið að gildra til þess að stórkostlegt tjón væri unnið á fjárhagi þessara fyrirtækja, enda er enginn vafi á því og ég trúi að menn geti út af fyrir sig samþykkt það að þarna hefði orðið við samrunann um verulega mikið fjárhagstjón að tefla, fjárhagstjón skattborgaranna í landinu. Og það tók svo steininn úr afskipti hæstv. ráðherra, þegar hæstv. ráðherra hóf atlögu sína að Búnaðarbanka Íslands og hafði í hótunum um að setja frá, enda þótt lög stæðu ekki til þess, yfirstjórn bankans, bankaráð og bankastjórn. Allt þetta, slík vinnubrögð eins og þessi bera í skauti sér mikla ógæfu fyrir svo vandasamt verk sem þarna var verið að vinna að. Hvað tekur nú við? Ég hef verið þeirrar skoðunar og hef ekki breytt um skoðun að hið opinbera eigi ekki að vera að vasast í rekstri banka og helst engum fyrirtækjum, allra síst bönkum. Þetta er orðið fágætt fyrirbrigði um öll þjóðlönd að hið opinbera hafi hendur í bagga með rekstri banka, enda þekkjum við í gegnum áraraðir hvernig til hefur tekist án þess að hér sé tími til þess að rifja það upp. En auðvitað er hæstv. ríkisstjórn illa sett að þessu leyti. Þeir eru búnir að semja og skipta í fjöru, á Landssímanum öðrum megin og þessum sameinaða banka hinum megin, og meira að segja hefur Framsfl. borgað á sig með netinu sem þeir voru þó ákveðnir í að vera í móti. En sjálfsagt má vera að svo fljótt sem við verður komið verði haldið áfram einkavæðingu þessara tveggja fyrirtækja.

Herra forseti. Ég var óskaplega hissa hve sigurvegarinn mikli í málinu var æstur hér áðan. Það er nú ekki vani að sigurvegarar séu svona æstir og reiðir þegar þeir fagna stórkostlegum sigri. En hann var það af einhverjum ástæðum og sagði að ríkisstjórnin og viðskrh. og forsrh. hefðu orðið fyrir miklu áfalli og miklum ósigri. Og það var gefið til kynna að þessir aðilar hefðu ætlað að þvinga samkeppnisyfirvöld til einhverra verka. Ekkert er fjær sanni vegna þess að þeir kostir sem fyrir hendi voru hjá ríkisstjórninni voru hinir venjulegu kostir að sameina þessa banka með lögum. Þá hefðu samkeppnisyfirvöld hvergi komið að málinu. Kostur númer tvö var sá að vísa í ákvæði samkeppnislaga um að Samkeppnisstofnun hefði ekki með málið að gera þegar hin sameinaða eign eða hin tvö sameinuðu fyrirtæki væru að meiri hluta til í höndum sama aðilans. Og í þriðja lagi hefði ríkisstjórnin getað gert það sem flestir gera, að sameina fyrst og láta Samkeppnisstofnun standa frammi fyrir gerðum hlut. Ekkert af þessu gerði hæstv. viðskrh. eða ríkisstjórnin. Þvert á móti notaði hún heimild sem ekki er mikið notuð, sjaldan notuð, sérstaka heimild um forúrskurði til að fá að vita hvar hún og ríkisstjórnin stæði hvað þetta varðaði. Það er því ekki hægt að tala um neinn sigur eða ósigur í þessum efnum. Hefði ríkisstjórnin viljað fara fram með einhverju offorsi eða miklum ákafa hefði hún að sjálfsögðu lagt fram hér frv. til laga um að sameina banka og ekki látið gilda um sig það sem hún ætlast til þess að sé látið gilda um aðra. Það var nákvæmlega það sem ríkisstjórnin gerði og þess vegna gat ríkisstjórnin ekki neitt unnið eða tapað í þessu máli, hún gat bara fengið svar. Hún bað um svar og fékk svar. Að sjálfsögðu á hinn bóginn hlaut ríkisstjórnin að undirbúa málið eins og það svar yrði jákvætt. Ef svarið yrði neikvætt þá þurfti ekki að undirbúa neitt. En ef svarið yrði jákvætt urðu menn að vera tilbúnir, menn urðu að undirbúa sig. Og það var nákvæmlega það sem hæstv. viðskrh. og ríkisstjórnin gerði. Það er ómögulegt fyrir hv. þm. Össur Skarphéðinsson að tala eins og Samfylkingin hafi séð þetta allt saman fyrir og haft allt, allt aðra skoðun. Síðast í mars segir talsmaður Samfylkingarinnar, Margrét Frímannsdóttir, --- ég ætla nú bara að tala mjög hægt --- og hvað skyldi hún nú segja? Hún segir, með leyfi forseta, að ríkisstjórnin verði að skoða vel möguleikana á því að sameina Búnaðarbanka og Landsbanka í einn öflugan banka. Og síðan bætir hún við, með leyfi forseta: ,,Það er náttúrlega engin glóra í því að ríkið eigi meiri hluta í og reki tvo banka á íslenskum fjármagnsmarkaði,`` segir Margrét Frímannsdóttir, talsmaður Samfylkingarinnar. Segir hún eðlilegt að ríkisstjórnin sameini ríkisbankana tvo og skoði síðan í framhaldi hvort rétt sé að selja hlutafé í bankanum. Þetta segir talsmaður Samfylkingarinnar og minnist ekki á það að rétt sé að kanna hver sé skoðun Samkeppnisstofnunar á því máli.  En það var sem sagt talsmaður Samfylkingarinnar sem sagði þetta með þessu sterka og mikla orðalagi. Það er því ekki hægt að finna með neinum hætti að því hvernig hæstv. viðskrh. hefur haldið á þessu máli. Hún hefur sérstaklega gætt þess, m.a. vegna þess að hún er æðsti yfirmaður samkeppnismála, og lagt lykkju á leið sína til að gæta þess að samkeppnisákvæði og samkeppnisskilyrði yrðu hvergi hunsuð. Þau yrðu skoðuð fyrst. Það er afar óvenjulegt að þessi leið sé farin, að samkeppnisskilyrðin séu skoðuð fyrst, það sé fenginn fyrirframúrskurður áður en lengra er gengið. Enda er augljóst að það hefði orðið erfiðara fyrir Samkeppnisstofnun að eiga við málið ef bankarnir hefðu þegar sameinast og síðan ætti Samkeppnisstofnun að leysa það upp á eftir. Það var því allt gert af hálfu hæstv. viðskrh. með fullum stuðningi ríkisstjórnarinnar til þess að gæta þessara sjónarmiða. Það er ekki hægt að lýsa því yfir að þetta sé ósigur fyrir viðskrh. eða ríkisstjórnina. Öðru nær, það var farið nákvæmlega eftir leikreglunum og reyndar nákvæmar en flestir aðrir hafa gert.

Herra forseti. Ég tel að þessi úrskurður sem nú hefur fallið sýni það afskaplega vel að við erum að feta okkur inn í nýtt samfélag þar sem samkeppni er ríkjandi og við þurfum á sterkum eftirlitsstofnunum að halda til að fylgjast vel með því að samkeppnisreglur séu virtar. Hér hefur verið kveðinn upp úrskurður sem sýnir það að ríkisstjórnin viðhafði vönduð vinnubrögð í þessu máli. Hún ákvað að leita eftir því hvernig ætti að skilja samkeppnislög í þessu sambandi. Úrskurðurinn kemur vissulega á óvart en við eigum að fara eftir honum. Það má kalla það mín vegna sigur fyrir neytendur og sigur fyrir lýðræðið. Það er gott til þess að vita að við skulum lifa í þannig samfélagi þar sem slík sjónarmið verða ofan á og ætti að verða til þess að formaður Samfylkingarinnar, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, kæmist að þeirri niðurstöðu að hér væri vel stjórnað og hér væri góð ríkisstjórn. Ég tel að afskaplega vel hafi verið staðið að þessu máli og ljóst er á þessum úrskurði að við erum í nokkrum vanda stödd þegar við stöndum frammi fyrir stöðu eins og þessari, annars vegar hvort við eigum að hugsa fyrst og fremst um eigur ríkissjóðs og fá sem mest fyrir þær eða hvort við eigum að hugsa fyrst og fremst um samkeppnisskilyrðin í samfélaginu. Við ákváðum að huga fyrst og fremst að samkeppnisskilyrðunum og nú er sá úrskurður fallinn og við hljótum að fagna því að niðurstaða liggur fyrir. Hvert framhaldið verður er ekki gott að segja til um. Við verðum að sjálfsögðu að fá ráðrúm til þess að lesa þennan úrskurð, túlka hann og fara vel yfir hann. Ég tel að hér sé um tímamótaúrskurð að ræða og þess vegna eigum við að taka okkur góðan tíma í það næstu daga og næstu vikurnar að ákveða næstu skref.

Herra forseti. Hæstv. forsrh. má ekki alltaf verða svona reiður þegar formaður Samfylkingarinnar hefur rétt fyrir sér. Staðreyndin er nefnilega sú að þegar málið kom á dagskrá í fyrsta skipti var það auðvitað ljóst að það var mjög tvíbent, gat farið á hvorn veginn sem vera vildi. Því var það að Samfylkingin lagði það til við hæstv. viðskrh. að hún leitaði forúrskurðar Samkeppnisstofnunar og það gerði hún. Það sýnir auðvitað líka og sannar að hún hlaut að mega vænta þess að úrskurðurinn gæti fallið á hvorn veginn sem er, og það á ekki að geta komið mönnum á óvart, neinum hér inni, að úrskurður Samkeppnisstofnunar hafi orðið eins og hann er. Við skulum gera okkur grein fyrir því hvað Samkeppnisstofnun segir. Samkeppnisráð segir að sameining þessara banka brjóti gegn samkeppnisreglum á sviði markaðar fyrir innlán, markaði fyrir útlán, greiðslumiðlunarmörkuðum og markaði fyrir verðbréfa- og gjaldeyrisviðskipti. Í öllum þáttum hins íslenska fjármálakerfis brýtur þessi ætlaða sameining gegn samkeppnisreglum. Samkeppnisstofnun segir meira, herra forseti. Samkeppnisstofnun segir svo orðrétt, með leyfi forseta: ,,Íslenskur fjármálamarkaður ber nú þegar mörg einkenni fákeppni. Þjónustan er í flestum tilvikum einsleit, keppinautar eru fáir og verðlagning er gagnsæ. Þetta er nú þegar fákeppnismarkaður.`` Hvað á að gera, virðulegi forseti? Ég tek undir með hæstv. utanrrh. Nú eiga menn að stíga varlega til jarðar. En þessi úrskurður Samkeppnisstofnunar krefst þess af ríkisstjórninni að hún einblíni ekki bara á einkavæðingu fjármálafyrirtækja. Við erum ekkert andvígir því í Samfylkingunni. Við teljum að samkeppnisrekstur af þessu tagi sé betur kominn í höndum einstaklinga en fyrirtækja. En meginatriði málsins er að hvað svo sem gert er, sé það tryggt að fákeppni eigi sér ekki stað, þá beri aðgerðir ríkisstjórnarinnar vott um það að hún muni koma í veg fyrir fákeppni og stuðla að aukinni samkeppni. Það er meginatriði málsins í stöðunni núna. Það er það sem ríkisstjórninni ber skylda til að gera, að auka samkeppni en ekki fákeppni.

Herra forseti. Oft hefur verið tekið djúpt í árinni í umræðu um hugsanlega sameiningu ríkisbankanna, sameiningu áður en þeir yrðu síðan settir á söluskrá. Enginn hefur þó tekið dýpra í árinni en hæstv. viðskrh. sem hefur látið fara frá sér ummæli sem vart eru sæmandi gagnvart þeim aðilum innan bankanna og þó einkum Búnaðarbankans sem hafa verið fengnir til að annast tæknilegar hliðar þessara samningaviðræðna. Auðvitað eiga lýðræðislega kjörnir fulltrúar að taka ákvörðun um framtíð ríkisbankanna en þá þarf líka að standa lýðræðislega að verki. Í fyrsta lagi gagnvart Alþingi. Hér þarf að fara fram umræða á öllum stigum máls um stöðu og framtíð þessara mála. Í öðru lagi þarf að virða þá aðila sem eru fengnir til þess þekkingar sinnar vegna að annast tæknilegar útfærslur. Það var ekki gert og tilraun var gerð til þess að víkja þeim aðilum til hliðar. Þjóðin varð vitni að því í fjölmiðlum þegar hæstv. viðskrh. hafði í frammi slík vinnubrögð. Ef þetta gerist er hætt við því að ekki sé staðið faglega að verki. Nú hefur það fengist staðfest með úrskurði Samkeppnisstofnunar að vinnubrögð ríkisstjórnarinnar í málinu voru ekki fagleg. Þau standast ekki þau lög og þær reglur sem við höfum sett okkur. Þess vegna er þetta sigur faglegra vinnubragða og ég held að okkur beri öllum að taka ofan fyrir Samkeppnisstofnun, stofnun sem ég hef þó ekki alltaf verið sáttur við en er það svo vissulega í þessu máli.

Herra forseti. Það er undarlegt að hlýða á menn draga þá ályktun að þessi úrskurður sé einhver sérstakur áfellisdómur yfir ríkisstjórninni. Ríkisstjórnin ákvað í þessu máli undir forustu viðskrh. að leita til einnar undirstofnunar ríkisstjórnarinnar, eftirlitsstofnunar í ríkiskerfinu, sem er Samkeppnisstofnun. Út úr því máli kemur sá úrskurður sem menn eru hér að ræða. Það lá alveg fyrir að hann gat fallið á þennan veg og núna eru komin við þessu máli skýr svör. Auðvitað eru þau önnur en menn höfðu kannski verið að vona en menn ákváðu það fyrir fram að beygja sig undir þann úrskurð hver svo sem hann yrði. Niðurstaðan er skýr og málið fer ekki fram á þeim forsendum sem ráðgerðar voru. Þá þurfa menn að þessum þætti afgreiddum að huga að framhaldinu. Og hvert á framhaldið að vera? Hæstv. viðskrh. sagði það reyndar alveg skýrt áðan. Stefna ríkisstjórnarinnar er, og hún er óbreytt, að selja hlut ríkisins í þessum tveimur fyrirtækjum og frá þeirri stefnu verður ekkert hvikað. Það mun koma fram frv. um það efni á vorþinginu og væntanlega fær það jákvæða afgreiðslu, m.a. með stuðningi eins af stjórnarandstöðuflokkunum sem hefur lýst áhuga sínum á því máli, þannig að ríkið mun draga sig út úr þeim rekstri hvað sem öðru líður og er það löngu tímabært. Hvort nýir aðilar koma síðan inn á þennan markað, t.d. erlendir aðilar, verður tíminn að leiða í ljós en það væri auðvitað mjög jákvæð þróun í framhaldi af þeirri niðurstöðu sem orðin er.

Herra forseti. Málflutningur hv. stjórnarandstæðinga er alveg með ólíkindum. Hér er talað um ósigur ríkisstjórnar, klúður, þrýsting á samkeppnisráð, jafnvel talað um sigur Samfylkingarinnar í þessu máli o.s.frv. Merkimiðar á borð við þessa afhjúpa í rauninni þankagang og innræti og dæma sig sjálfir. Hvað hefur gerst í þessu máli? Vegna meintrar fákeppni og tilhneigingar til fákeppni á peningamarkaði á Íslandi hafa komið fram óskir um að sameina ríkisbanka og undir það hafa í raun allir tekið þó að vísu sé erfitt að henda reiður á hver stefna stjórnarandstæðinga í þessu máli er á hverjum tíma.  Herra forseti. Þetta eru einmitt fagleg vinnubrögð og mun faglegri en þeir merkimiðar sem hv. stjórnarandstæðingar hafa notað í málatilbúnaði sínum. En eftir stendur eigi að síður að bankavextir hérlendis eru með því hæsta sem þekkist innan ríkja OECD og eftir stendur mikilvægi þess að finna leiðir til að draga úr þeim kostnaði þannig að vextir lækki til að auka samkeppni á þessum markaði fyrir almenning og neytendur.

Herra forseti. Ég held að nauðsynlegt sé að sýna geðillsku hæstv. forsrh. umburðarlyndi og skilning nú þegar ríkisstjórn hans hefur magalent í þessu máli. Með þessum úrskurði hefur sameining Landsbankans og Búnaðarbankans verið skotin í kaf og hér er um rökréttan úrskurð að ræða, bæði í ljósi samkeppnislaga og fyrri úrskurðar Samkeppnisstofnunar um samruna Íslandsbanka og Fjárfestingarbankans. Ég tel að Samkeppnisstofnun hafi sannað gildi sitt og hve mikla þýðingu hún hefur til að koma í veg fyrir samþjöppun valds og fákeppni og einokun í þjóðfélaginu og að stofnunin standi sterkari á eftir. Ég fagna mjög þessari niðurstöðu því að við höfum á umliðnum missirum verið að sjá aukna samþjöppun valds og fjármagns í þjóðfélaginu, hjá tryggingafélögunum, hjá olíufélögunum, í flutningastarfsemi og á matvælamarkaði og nú sjáum við loksins öfluga viðspyrnu gegn slíkri samþjöppun, fákeppni og einokun í atvinnulífinu sem er andsnúin neytendum og þjóðarhag. Vonandi hefur hæstv. ríkisstjórn og hæstv. forsrh. fengið nauðsynlega lexíu af þessu frumhlaupi og óðagoti sem þegar hefur gengisfellt þessar eignir þjóðarinnar um á annan tug milljarða kr. Þessi úrskurður er góð jólagjöf til þjóðarinnar og sigur fyrir lýðræðið í landinu. Ég óska þjóðinni til hamingju með þennan úrskurð.

Herra forseti. Það er ljóst að skynsamlegt var að leita forúrskurðar samkeppnisráðs varðandi sameiningu bankanna. Hins vegar hefur umræðan um sölu eða sameiningu þessara banka á undanförnum mánuðum leitt til aukinnar spennu á peningamarkaðnum, kapphlaups milli bankanna í útlánum til þess að ná sem stærstri markaðshlutdeild og auka þar með virði sitt við sölu. Öll þessi óvissa og þetta kapphlaup hefur virkað sem olía á eld þenslunnar og aukið viðskiptahalla og óvissuna í framtíð efnahagsástands hér á landi. Ég spyr, herra forseti: Hvert verður framhaldið? Hæstv. ráðherrar hafa lýst því yfir að framhaldið sé að selja bankana með einum eða öðrum hætti en að mínu viti er langskynsamlegasti kosturinn sá að leggja á hilluna allar hugmyndir um sölu þessara stofnana svo að þær fái næði til að skipuleggja þjónustu sína án stöðugs þrýstings um sölu og gefa jafnframt starfsfólkinu endurnýjað starfsöryggi og framtíðarsýn. Þessar stofnanir, herra forseti, þurfa nú frið til að endurnýja traust viðskiptavina sinna og efnahagslífið og peningamálin í landinu þurfa að fá frí frá flumbrugangi stjórnvalda í einkavæðingarmálum. Herra forseti. Ég skora á hæstv. ríkisstjórn að gefa nú bönkunum, þessum mikilvægu þjónustustofnunum allra landsmanna frið til að endurnýja traust starfsfólks og til að byggja upp öfluga þjónustu um allt land.

Virðulegi forseti. Ég tel að þetta álit samkeppnisráðs sé ekki áfall fyrir ríkisstjórnina eða viðskrh. heldur fyrir viðskiptalífið í landinu. Þetta álit er ótrúlega óvandað miðað við þann tíma sem samkeppnisráð hefur tekið sér til verksins. Hlustum á setningar: ,,Samkeppnisráð telur að líta beri á innlán hjá bönkum sem sérstakan markað, óháðan öðrum sparnaðarformum eins og t.d. verðbréfum.`` Þetta lýsir órúlegri vanþekkingu á markaðnum. Síðan kemur: ,,Þá fellst ráðið ekki á þau rök álitsbeiðenda að líta beri á hlaupareikninga (t.d. tékkareikninga) sem eitt form greiðslumiðlunar, fremur en form innlána.`` Það er eins og þessir menn þekki ekki debetkort. Svo kemur hérna: ,,Samkeppnisráð telur ekki að staðhæfingar Landsbankans og Búnaðarbankans varðandi hugsanlega hagræðingu geti haft áhrif á mat ráðsins á fyrirhuguðum samruna.`` Það er eins og þessir menn hafi ekki hlustað á umræður um að segja upp 300 manns við að fækka útibúum í fjöldatali. Síðan skulum við halda áfram: ,,Að mati samkeppnisráðs verða núverandi keppinautar ekki færir um að veita hinum sameinaða banka nægjanlegt samkeppnislegt aðhald.`` Málið snýst um að verið er að leggja núna hömlur á Landsbankann og Búnaðarbankann að veita Íslandsbanka-FBA samkeppni. Síðan kemur: ,,Ósennilegt er að nýir keppinautar geti dregið úr þessum skaðlegu afleiðingum hins fyrirhugaða samruna þar sem aðgangshindranir eru að bankamörkuðum.`` Það eru nákvæmlega engar aðgangstakmarkanir að þessum mörkuðum. En úr því sem komið er þá tel ég að selja þurfi Landsbankann og Búnaðarbankann sem fyrst þannig að þessi fyrirtæki fái möguleika til að keppa á þessum markaði.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur verið dálítið sérstæð af hálfu ríkisstjórnarinnar en fulltrúar hennar hafa reynt hver á fætur öðrum að lýsa því yfir að fleiri hafi verið þeirrar skoðunar en þeir einir að sameina ætti ríkisbankana. Það er eins og þeir vilji lýsa því yfir að fleiri hafi verið í þeirri sömu villu og þeir voru í. Það er ekki svo. Ég vil, virðulegi forseti, segja vegna ræðu hv. þm. Vilhjálms Egilssonar áðan að það álit sem hér liggur fyrir er útdráttur úr því áliti sem samkeppnisráð gaf frá sér og það álit er upp á einar 100 síður eða svo, þannig að ég held að það sé mikið sem menn eiga eftir að fara í gegnum í þessum efnum. En það er hins vegar þannig, virðulegi forseti, að það virðist vera niðurstaðan að Alþingi hafi með löggjöf sinni í vor komið í veg fyrir það að ríkisstjórnin með ákvörðunum sínum og vilja hefði gert það að verkum að samkeppni á bankamarkaði yrði nánast engin. Það þekkja allir sem fylgjast með þessum málum að vaxtamunur hefur líklega aldrei verið meiri milli innlána og útlána en nú. Vaxtamunur milli Íslands og útlanda hefur líklega aldrei verið meiri en einmitt nú og þó að það verði ekki rakið beint til samruna Íslandsbanka og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins, þá er alveg ljóst að hefði orðið af þeim samruna sem ríkisstjórnin hefði viljað hefði þessi munur aukist. Ég vil því taka undir með hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur sem sagði áðan að hún vildi óska þjóðinni til hamingju með þessa niðurstöðu því þetta er sigur fyrir lýðræðið og þetta er sigur fyrir neytendur. Og ég held, virðulegi forseti, að við séum að sigla inn í nýja tíma. Við höfum tekið hratt á móti samkeppnisreglum sem eru hér ekki nema á sjö til átta ára gamlar en eiga sér á annað hundrað ára sögu erlendis. Við erum að ná ágætum tökum á þessu og ég ítreka, virðulegi forseti, ánægju mína með þessa niðurstöðu.

Herra forseti. Sá úrskurður sem hér hefur verið birtur sætir tíðindum og mun áreiðanlega hafa mikil áhrif á samruna fyrirtækja væntanlega í framtíðinni. Hér erum við að ganga til móts við nýja tíma. Hlutverk stofnana á borð við Samkeppnisstofnun er að vaxa og styrkjast og það sem hæstv. viðskrh. og ríkisstjórnin gerðu einfaldlega var að vísa málinu til stofnunarinnar vegna þess að efasemdir voru um að þetta mál gengi fram af samkeppnisástæðum miðað við ný ákvæði samkeppnislaga sem hafa nýlega tekið gildi og ég spyr: Hver setti þau ákvæði? Var það hv. formaður Samfylkingarinnar sem setti þau? Ég held ekki. Talað hefur verið um að lýðræðið hafi sigrað og neytendur hafi sigrað og það er vegna þeirrar niðurstöðu sem nú er fengin. Þeir hafa sigrað, ég get tekið undir það, vegna þess að faglega var unnið að þessu máli. Og hver var það sem lagði þetta mál fyrir og vann þennan sigur fyrir lýðræðið og fyrir neytendur sem stjórnarandstaðan lofar og prísar? Var það ekki hæstv. viðskrh. og ríkisstjórnin sem lagði þetta fyrir þannig að þessi mikli sigur vannst fyrir lýðræðið og fyrir neytendur í landinu? Ég sé ekki betur en svo sé. Það hefur verið unnið faglega að þessu máli en ég hygg að það muni vekja upp miklar umræður í samfélaginu um framhaldið og það er allt annað mál.

Herra forseti. Hv. þm. Vilhjálmur Egilsson taldi að þessi dómur eða niðurstaða samkeppnisráðs yrði ekki til hagsbóta fyrir Verslunarráðið og því trúi ég vel en það læt ég mér í léttu rúmi liggja. Hv. þm. Hjálmar Árnason taldi það hæstv. viðskrh. sérstaklega til hróss og vegsemdar að hún hafi lýst því yfir að hún mundi hlíta niðurstöðu samkeppnisráðs. Það er hægt að spyrja gagnstætt: Er annað hugsanlegt en svo hljóti hæstv. ráðherra að gera og þarf þess vegna ekki að prísa hana sérstaklega fyrir það. Hæstv. fjmrh. sagði að þetta væri ekki áfellisdómur yfir ríkisstjórninni. Það kann að vera, en mikið áfall er það. Mikið áfall eftir það sem á undan var gengið að þetta mál skyldi verða rekið heim til föðurhúsanna með þessum hætti. Hæstv. utanrrh. sagði að afskaplega vel hefði verið staðið að málinu og endaði þó með heiftarklúðri sem hæstv. viðskrh. stjórnaði með aðför sinni að yfirstjórn Búnaðarbankans. Það sem ógert var í málinu frá upphafi var samráð og samvinna við starfsfólk þessara fyrirtækja sem er sjálfsagt um 1.000 manns. Það var enginn vandi þótt það hefði kostað töluvert fé að semja við fólkið um hættur með skaplegum hætti þótt það hefði kostað tvö, þrjú eða jafnvel fimm ár. Miðað við þann hag sem það hefði borið í skauti sínu fyrir fyrirtækin var það ekki mikið í lagt. Öllu þessu var sleppt heldur ruðst áfram sjálfsagt með ávinninginn milli flokkanna þar sem þeir hafa verslað sín í milli með sameiningu bankanna og sölu Landssímans og virðist nú ekki fara í láginni.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi mótmæla ómaklegum árásum formanns efh.- og viðskn., hv. þm. Vilhjálms Egilssonar, framkvæmdastjóra Verslunarráðsins, á samkeppnisráð héðan úr þessum ræðustóli. Ég held að hv. þm. ætti að ræða við þá sjálfa á þeim vettvangi þar sem þeir geta svarað fyrir sig. Í öðru lagi, herra forseti, var athyglisvert að heyra hæstv. forsrh. koma upp um það að ríkisstjórninni hafi dottið í hug að sameina bankana með sérlögum til þess að komast fram hjá samkeppnislögum. Það voru afar athyglisverðar upplýsingar. Er hægt að fá eitthvað meira af slíkum hugmyndum að frétta? Í ljósi úrskurðarins sem nú liggur fyrir voru þetta merkilegar upplýsingar, satt best að segja. Ég veit ekki, herra forseti, hvort er réttara að kalla þessa niðurstöðu kjaftshögg eða roknalöðrung á ríkisstjórnina. Ekki er það minna. Staðreyndin er auðvitað sú að það er einmitt ríkisstjórnin sem má þakka sínum sæla fyrir að ekki fór enn verr. Eða hefði ríkisstjórnin viljað fá svona úrskurð eftir að hafa knúið fram með offorsi löggjöf um sameiningu bankanna? Ef það er einhver sem má þakka sínum sæla, þá er það ríkisstjórnin. Í þriðja lagi lagði ríkisstjórnin málið ekki hlutlaust fyrir. Þetta var ekki beiðni frá hlutlausum aðila um faglegan úrskurð. Þetta var beiðni frá ríkisstjórninni sem ætlaði að sameina bankana, ætlaði að keyra löggjöf í gegn á nokkrum sólarhringum. Allt tal um að þetta sé ekki áfall fyrir ríkisstjórnina dæmir sig sjálft. Ég hvatti til þess, herra forseti, í fyrri ræðu minni að ríkisstjórnin gerði nú þrennt: 1. Lýsti því yfir að ekki yrði um frekari áform um einkavæðingu bankanna að ræða á næstunni. Gefin yrði út yfirlýsing um það að ríkissjóður mundi standa á bak við bankana sem öflugur bakhjarl til þess að róa málin niður og treysta stöðu þeirra. 2. Að starfsfólki yrði gefin yfirlýsing um að ekki kæmi til uppsagnar. 3. Að ríkisstjórnin gerbreytti um vinnubrögð. Það væri fróðlegt ef hæstv. viðskrh. gæti að einhverju leyti svarað þessum spurningum, herra forseti.

Herra forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlusta á þessar umræður, sérstaklega hefur verið fróðlegt að hlusta á hv. þm. Framsfl. Það má segja að þingmenn vinstri grænna og Samfylkingarinnar hafi fagnað þessum úrskurði vegna þess að þeir telja að hann í anda samkeppnis og réttlætis. En það er engu líkara en að hv. þm. Framsfl. séu þeir sem eru fegnastir yfir þessari niðurstöðu og hv. þm. Jón Kristjánsson talaði eins og hæstv. viðskrh. hefði í reynd stefnt að magalendingu allan tímann. Hæstv. forsrh. er ekki í jólaskapi eins og fram hefur komið af skiljanlegum ástæðum þó að farið sé að nálgast jól. Eigi að síður hefur hann brugðið sér í gervi sem fer honum einkar vel. Hann hefur komið hér eins og jólaveinn og útdeilt ýmsum gjöfum. Meðal annars útdeildi hann nafngiftum og það var hæstv. forsrh. sem útnefndi sigurvegara. Hæstv. forsrh. sagði að Samfylkingin væri sigurvegari. Það er rangt. Ég held að svo sé ekki, enda sögðum við það aldrei. Við sögðum að þeir sem væru sigurvegarar í þessu máli væru neytendur. Hvers vegna? Vegna þess að það tókst að koma í veg fyrir að ríkisstjórnin næði að búa til ofurbanka sem skapaði enn meiri fákeppni, sem leiddi til enn hærri vaxta þrátt fyrir alla þá vaxtapíningu sem fyrir er og enn hærri þjónustugjalda. Við sögðum að lýðræðið væri líka sigurvegari. Hvers vegna? Vegna þess að ekki tókst að beygja samkeppnisráð. Það stóð keikt eftir. Það skiptir ákaflega miklu máli og það er sú niðurstaða sem mestu skiptir í þessu máli, herra forseti. Það hefur komið fram hér, herra forseti, og verið lesið upp að ýmsir hv. þm. Samfylkingarinnar hafi einhvern tíma haft aðra skoðun á þessu máli og það er rétt. Ýmsir í þessum sal, m.a. formaður vinstri grænna, voru á sínum tíma þeirrar skoðunar að sameining ríkisbankanna væri í eðli sínu jákvæð. Þegar þetta mál kom á dagskrá hófu menn auðvitað þau vinnubrögð sem hæstv. ríkisstjórn hefði átt að gera að menn kölluðu til sérfræðinga og við fórum í gegnum þetta mál. Það var sameiginleg niðurstaða okkar allra eins og fram kom og var kynnt, ekki af talsmanni vegna þess að hann er ekki til heldur af formanni Samfylkingarinnar, að við værum á móti þessu af þeim rökum sem ég hef lagt fyrir, herra forseti. Þetta er sigur fyrir lýðræðið, sigur fyrir neytendur, þetta er áfellisdómur fyrir ríkisstjórnina.

Herra forseti. Það vekur svo sem ekki neina sérstaka undrun að hv. stjórnarandstæðingar hafa ekki treyst sér til að ræða þetta mál málefnalega, en það eru öll efni til þess að ræða það á málefnalegan hátt. Þegar umræðan stóð hér fyrst um það með hvaða hætti væri best að standa að því að sameina bankana þá stóð umræðan í öllum meginatriðum um það, bæði hér á þessum vettvangi og í þjóðfélaginu, hvort ætti að sameina bankana fyrst og selja svo eða hvort ætti að selja fyrst og sameina svo. Í þessum sal eru menn sem töluðu um að selja fyrst og sameina svo. Og það er ekki mjög langt síðan þó að þeir menn séu búnir að gleyma því sem þannig töluðu, menn sem eru meira að segja búnir að gleyma því hvernig ræðan sem þeir fluttu hér fyrst í dag hljómaði, þá er ekki ótrúlegt að þeir séu búnir að gleyma öðrum hlutum. En deilan stóð í meginatriðum um þetta: Átti að selja bankana og láta markaðinn sameina eða átti að sameina fyrst og selja svo og láta ríkið njóta ávaxtanna af hagræðingu? Sá úrskurður sem nú liggur fyrir útilokar hvort tveggja, við skulum gá að því, hann útilokar hvort tveggja. Hann útilokar það líka að eftir að búið er að selja bankana, eins og yfirlýsingar liggja fyrir af hálfu ríkisstjórnarinanr, að þá geti markaðurinn sameinað bankana. Ef einhver aðili ætti að fagna alveg sérstaklega í dag þá er það hinn stóri banki, Fjáfestingarbankinn og Íslandsbanki sameinaðir, því að búið er að ákveða og úrskurða það að honum skuli ekki verða veitt nægileg samkeppni. Hann mun hafa yfirburðastöðu. Það er meginatriðið sem hér kemur fram. Það er jólapakkinn sem felst í þessum úrskurði sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir var að tala um. Það er meginsigurvegarinn ef svo má segja, því að ekki á að veita þeim banka, þeim langstærsta banka sem verður, almennilega samkeppni. Það liggur fyrir. Þetta hvort tveggja felst í úrskurðinum, það er rétt að menn átti sig á því, að ekki er hægt að sameina bankana eftir að búið er að selja, eins og margir í þessum sal lögðu til. Og við heyrum núna að varaformaður Samfylkingarinnar og fyrrum talsmaður hennar heitir núna bara --- ýmsir þingmenn sögðu eitt og annað.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu en verð þó að segja að mér finnst margt af því sem fram hefur komið hjá hv. talsmönnum stjórnarandstöðunnar þeim varla samboðið. Það er útlátalítið að hafa yfir stór orð en rökstyðja þarf stóru orðin og það hafa hv. þm. því miður ekki gert, mjög margir. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson fór hér mikinn og hann talaði í fyrsta lagi um hneykslanlega framkomu, í öðru lagi að sú sem hér stendur hafi gefið sér niðurstöðuna, hann talar um feigðarflan og hann talar um að farið hafi verið á svig við samkeppnislög. En síðan segir hann að þetta sé sigur fyrir neytendur og lýðræðið í landinu. Sem sagt aðferð mín er sigur fyrir neytendur í landinu og fyrir lýðræðið. Ég held því að hv. þm. megi vera mjög hamingjusamur og við öll. Ég er hamingjusöm vegna þess að ég fór þessa leið sem ég var sannfærð um að væri rétt. Nú liggur niðurstaðan fyrir. Hún er svona og hún er samkvæmt lögum. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hjakkaði dálítið í sama farinu en hann segir að það sé staðfest að vinnubrögðin séu ekki fagleg.  Ég held að hv. þm. ætti að fara í tíma hjá formanni sínum, hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, vegna þess að miðað við orð hans hér setti hann einn lögin um samkeppni á Alþingi. Það er nefnilega þannig að þar er ákvæði um forúrskurð. Til hvers var þetta ákvæði um forúrskurð sett í lög ef hugmyndin var ekki sú að nota ákvæðið? Það var notað í þessu tilfelli, í þessu stóra tilfelli þegar hugmynd kom upp um að sameina bankana. Niðurstaðan er þessi og við hlítum að sjálfsögðu þeirri niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. um frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum árið 2001 frá meiri hluta efh.- og viðskn. Nefndin fjallaði um málið og sendi það til umsagnar allshn., félmn. og menntmn. Umsagnir bárust frá meiri og minni hluta allshn. Eins bárust þrjár umsagnir frá félmn. og tvær frá menntmn. Með hliðsjón af því sem fram kemur í áliti menntmn. gerir meiri hluti efh.- og viðskn. þá tillögu við 1. gr. frv. að sú fjárhæð sem þar er nefnd, 480 millj., hækki í 500 millj.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nál. minni hluta efh.- og viðskn. um frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum fyrir árið 2001. Með mér á þessu nál. eru hv. þingmenn Jóhanna Sigurðardóttir og Ögmundur Jónasson. Í nál. segir, með leyfi forseta: ,,Efnahags- og viðskiptanefnd fékk til umfjöllunar frumvarp til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 2001. Í frumvarpinu eru í fyrsta lagi lagðar til skerðingar á sérstökum eignarskatti sem lagður er á og skal varið til þess að standa straum af kostnaði við endurbætur á húsakosti menningarstofnana. Í frumvarpinu er lagt til að allar tekjur af þessum sérstaka eignarskatti umfram 480 millj. kr. skuli renna í ríkissjóð á árinu 2001. Við 2. umræðu um frumvarp til fjárlaga var ákveðið að 20 millj. kr. til viðbótar rynnu í endurbótasjóð menningarstofnana og skulu 17 af þessum 20 fara í endurbætur á Þjóðleikhúsinu. Skerðingin nemur engu að síður um 130 millj. kr. á næsta ári. Enn liggja fyrir mörg brýn verkefni sem bíða úrlausna. Eðlilegra væri að nýta þá fjármuni sem endurbótasjóðurinn á lögum samkvæmt að fá til þess að sinna þessum brýnu verkefnum en að taka hluta þeirra til almennra útgjalda úr ríkissjóði. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að lögin um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, nr. 12/1952, falli úr gildi og í framhaldi af því er lögð til sú breyting á lögum um erfðafjárskatt, nr. 83/1984, að erfðafjárskatturinn renni í ríkissjóð. Ef þessi fyrirætlun ríkisstjórnarinnar verður samþykkt er vandséð hvernig tryggja á fjármagn til margvíslegrar starfsemi fyrir fatlaða, svo sem til hæfingar- og endurhæfingarstofnana, dagþjónustustofnana fatlaðra, áfangastaða, skammtímavistana og verndaðra vinnustaða. Frá árinu 1995 hafa markaðir tekjustofnar til þess að sinna þessum verkefnum verið skertir um 1,8 milljarða króna. Sú skerðing er með öllu óskiljanleg í ljósi þess að enn eru langir biðlistar eftir ýmsum þjónustuúrræðum fyrir fatlaða og enn er langt í land að þessi hópur fólks búi við jafnan rétt á ýmsum sviðum þjóðfélagsins sem stjórnvöldum ber þó skylda til að tryggja. Á meðan svo er tekur minni hluti efnahags- og viðskiptanefndar undir efasemdir sem fram hafa komið frá Samtökum fatlaðra, Þroskahjálp og Öryrkjabandalagi Íslands þess efnis að ekki sé tímabært að afnema fasta tekjustofna vegna málefna fatlaðra. Enn er verulegur skortur á húsnæði fyrir fatlaða. Ekki verður séð að nýleg viljayfirlýsing félagsmálaráðherra í þeim efnum leysi þann vanda. Af skýrslu félagsmálaráðherra um kostnað vegna þjónustu við fatlaða frá því í október 2000 verður ekki annað séð en að fyrirhugaðar séu grundvallarbreytingar á fjármögnun sambýla fyrir fatlaða. Þar má sjá tillögur um stofnun hlutafélags um flestar eða allar húseignir sem notaðar eru í þjónustu við þennan hóp og að fötluðum er ætlað að mæta rekstrarkostnaði með auknum leigugreiðslum, þeir greiði að jafnaði sem svarar um 4% af stofnkostnaði í leigu og að árleg niðurgreiðsla húsnæðiskostnaðar verði sem nemur 6% af stofnkostnaði eins og segir í skýrslunni. Ekki verður annað skilið af innihaldi skýrslunnar en að þar séu uppi hugmyndir um að auka leigugreiðslur íbúa um 220 millj. kr. en á móti eiga einungis að koma 40 millj. kr. í húsaleigubætur. Minni hlutinn varar alvarlega við því ef gera á þær grundvallarbreytingar á þjónustu við fatlaða að íbúar í húsnæði fyrir fatlaða eigi að fara að standa undir verulegum hluta rekstrarkostnaðarins. Þá hefur Alþingi samþykkt þingsályktanir um stefnumótun í málefnum langveikra barna og fyrir liggur að þjónusta við langveik börn verði eftir því sem við á í samræmi við lög um málefni fatlaðra og félagsþjónustu sveitarfélaga. Fram hefur komið í tengslum við yfirlýsingar félagsmálaráðuneytis og Öryrkjabandalags að veita á auknu fjármagni til málefna fatlaðra vegna bættrar þjónustu við langveik börn. Það styður það álit minni hlutans að fjarstæða er að leggja niður tekjustofn sem ætlaður er til uppbyggingar og þjónustu samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. Þá bendir minni hlutinn á skýrslu sem skilað var til félagsmálaráðherra fyrir rúmu ári um möguleika fatlaðra til menningar- og tómstundastarfa. Þar kemur fram að verulegra úrbóta er þörf og stór verkefni bíða úrlausna ríkis og sveitarfélaga. Minni hlutinn mótmælir því þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpi til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 2001 og fela í sér að lögbundin ráðstöfun tekna af erfðafjárskatti og erfðafé í Framkvæmdasjóð fatlaðra verði afnumin. Minni hlutinn mun því greiða atkvæði gegn ákvæðum þessa frumvarps. Efnahags- og viðskiptanefnd sendi málið til umsagnar félagsmálanefndar, menntamálanefndar og allsherjarnefndar og fylgja umsagnir minni hluta þessara nefnda með sem fylgiskjöl.`` Virðulegi forseti. Þau mistök urðu í prentun að minnihlutaálitin frá þessum nefndum sem ég taldi upp fylgja ekki með nefndarálitinu. Það var í fullu samráði við okkur sem að þessu nefndaráliti standa að ekki yrði um það að ræða að prenta þingskjalið upp rétt á síðustu klukkutímunum sem þingið starfar þannig að ég mun, virðulegi forseti, lesa þessar stuttu umsagnir. Í fyrsta lagi er umsögn frá 2. minni hluta félmn. þar sem segir: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sturlaug Tómasson og Björn Arnar Magnússon frá félagsmálaráðuneyti, Friðrik Sigurðsson frá Þroskahjálp og Garðar Sverrisson, Helga Seljan og Arnþór Helgason frá Öryrkjabandalagi Íslands. Annar minni hluti tekur undir efasemdir félaga fatlaðra, Þroskahjálpar og Öryrkjabandalags Íslands, um að ekki sé tímabært að afnema fasta tekjustofna vegna málefna fatlaðra. Fjármunir í Framkvæmdasjóði fatlaðra hafa verið nýttir með margvíslegum hætti fyrir utan byggingu sambýla svo sem til hæfingar- og endurhæfingarstofnana, dagþjónustustofnana fatlaðra, heimila fyrir börn, áfangastaða, skammtímavistana og verndaðra vinnustaða, svo eitthvað sé nefnt og ekki verður séð hvernig tryggja eigi fé til þessara þátta ef lög nr. 12/1952, um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, verða afnumin. Frá árinu 1995 hefur tekjustofninn ekki skilað sér til málaflokksins að fullu og ef næsta ár er meðtalið hefur hann orðið af 1,8 milljörðum kr. Ljóst er að biðlistar eftir úrræðum væru ekki í því ófremdarástandi sem nú er ef féð hefði skilað sér að fullu til sjóðsins. Þegar málaflokkurinn fékk fyrst markaðan tekjustofn árið 1978 var ástandið í þjónustunni afleitt, sérstaklega á landsbyggðinni þar sem úrræði voru engin. Nú eru níu af hverjum tíu fatlaðra á landsbyggðinni með sambýlisþjónustu en 2 / 3 fatlaðra á höfuðborgarsvæðinu samkvæmt upplýsingum frá fulltrúum félagsmálaráðuneytisins. Þó svo að sjóðurinn hafi verið skertur undanfarin ár telja fulltrúar fatlaðra það hafi ákveðið gildi til að minna á nauðsynlega uppbyggingu í málaflokknum og tekur 2. minni hluti undir það sjónarmið. Óvissa er með framtíð félagslega húsnæðiskerfisins og því er enn sérkennilegra að gera þessa lagabreytingu nú. Enda er vaxandi neyð og langir biðlistar í húsnæðismálum fatlaðra. Alls ekki er verið að leysa allan þann vanda með viljayfirlýsingu félagsmálaráðherra. Raunar er í algeru uppnámi hvernig fjármögnun á sambýlum verði háttað samkvæmt þeirri viljayfirlýsingu. Má þar nefna að stjórnvöld lögðu ekki til neitt viðbótarfjármagn við afgreiðslu fjárlaga til uppbyggingar þeirra og vísbendingar eru um það í skýrslu félagsmálaráðherra um kostnað vegna þjónustu við fatlaða frá október 2000 að grundvallarbreytingar séu fyrirhugaðar á fjármögnun sambýla fyrir fatlaða. Þar koma fram tillögur um stofnun hlutafélags sem eigi allar (eða flestar) húseignir sem nú eru notaðar í þjónustu við fatlaða og reksturinn yrði fjármagnaður með auknum leigugreiðslum fatlaðra íbúa. Orðrétt segir: ,,Við ákvörðun leigugreiðslna íbúa sambýla hefur verið miðað við að þeir greiði að jafnaði sem svarar 4% af stofnkostnaði í leigu og að árleg niðurgreiðsla húsnæðiskostnaðar verði því sem nemur 6% af stofnkostnaði.`` Varar 2. minni hluti alvarlega við þessari stefnubreytingu sem er grundvallarbreyting á fjármögnun á rekstri þjónustu við fatlaða. Annar minni hluti telur ástæðulaust að breyta þessu áður en frumvarp til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga hefur verið samþykkt enda hafa engin rök verið færð fyrir nauðsyn þess. Fyrrgreind lög eiga samkvæmt frumvarpinu að falla úr gildi 1. janúar 2001 en málefni fatlaðra munu ekki færast til sveitarfélaganna fyrr en í fyrsta lagi 1. janúar 2002 og telur 2. minni hluti þá óvissu sem með þessu skapast óviðunandi. Leggst 2. minni hluti gegn ákvæðum frumvarpsins um að erfðafjárskattur renni í ríkissjóð í stað Framkvæmdasjóðs fatlaðra.`` Undir þessa umsögn 2. minni hluta félmn. skrifa hv. þingmenn Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Guðrún Ögmundsdóttir. Einnig barst umsögn frá 1. minni hluta félmn. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Sturlaug Tómasson og Björn Arnar Magnússon frá félagsmálaráðuneyti, Friðrik Sigurðsson frá Þroskahjálp og Garðar Sverrisson, Helga Seljan og Arnþór Helgason frá Öryrkjabandalagi Íslands. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að það sé lagt fram í samræmi við forsendur fjárlagafrumvarps fyrir árið 2001 en í 2., 3. og 4. gr., a-lið 5. gr. og 6. gr. þess er lagt til að lögbundin ráðstöfun tekna af erfðafjárskatti og erfðafé í Framkvæmdasjóð fatlaðra verði afnumin og framlög til sjóðsins ákveðin í fjárlögum hverju sinni. Til samræmis eru lagðar til breytingar á erfðalögum, lögum um málefni fatlaðra og lögum um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila. Fyrsti minni hluti er beinlínis andvígur því að framlög í Framkvæmdasjóð fatlaðra séu skert. Þá telur 1. minni hluti að ákvörðun nú um afnám laga nr. 12/1952, um ráðstöfun erfðafjárskatts og erfðafjár ríkissjóðs til vinnuheimila, sé óeðlileg þar sem málefni fatlaðra munu færast yfir til sveitarfélaganna í fyrsta lagi 1. janúar 2002. Eðlilegast hefði verið að hafa allt óbreytt fram að þeim tíma. Auk þess er niðurstaða þess máls óljós.`` Undir þessa umsögn 1. minni hluta félmn. skrifar hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. Þá barst einnig umsögn frá minni hluta menntmn., sem ætlunin var að dreifa með nál. frá minni hluta efh.- og viðskn. Þar segir um frv. til laga um ráðstafanir í ríkisfjármálum árið 2001, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt lögum nr. 83/1989, um Þjóðarbókhlöðu og endurbætur menningarbygginga, rennur sérstakur eignarskattur sem lagður er á samkvæmt lögunum í sérstakan sjóð sem skal varið til að standa straum af kostnaði við endurbætur á húsakosti menningarstofnana o.fl. Hefur sjóður þessi nýst afar vel til endurbóta á slíkum húsakosti bæði á höfuðborgarsvæðinu sem og á landsbyggðinni. Samkvæmt nýsamþykktum fjárlögum fyrir árið 2001 verður þessi lögbundni tekjustofn skertur á næsta ári um 130 millj. kr. og sú upphæð látin renna í ríkissjóð í stað fyrrgreinds endurbótasjóðs. Samkvæmt nýsamþykktum fjárlögum fyrir árið 2001 verður þessi lögbundni tekjustofn skertur á næsta ári um 130 millj. kr. og sú upphæð látin renna í ríkissjóð í stað fyrrgreinds endurbótasjóðs. Mat minni hlutans er að rökin sem notuð eru til að styðja skerðingu þessa séu haldlítil, þar sem ekki er gert ráð fyrir lækkun skattheimtunnar heldur er upphæðin nýtt til almennra útgjalda úr ríkissjóði í stað þess að ganga til verkefna endurbótasjóðsins. Þar að auki er ekki um slíka upphæð að ræða að hún sé þess megnug að slá á þensluna í samfélaginu svo nokkru nemi. Hafa ber í huga að gnægð verkefna er á þessu sviði, samanber að nauðsyn fyrir fjárframlög til endurbóta á Þjóðleikhúsinu er afar brýn. Sé það vilji stjórnvalda að slá á þenslu á höfuðborgarsvæðinu hefði vel mátt hugsa sér að setja fjármagn þetta til endurbóta menningarhúsnæðis á landsbyggðinni.`` Undir þessa umsögn rita hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir, Einar Már Sigurðarson og Kolbrún Halldórsdóttir. Virðulegi forseti. Það er e.t.v. dálítið óvanalegt að lesa allar þær umsagnir sem eiga að vera fylgiskjöl með nál. en þar sem svo sérstaklega stendur á að þessi mistök urðu við prentun á þingskjalinu þá hef ég leyft mér að gera það úr þessum ræðustól. Ég sé ekki ástæðu til að lengja umræðuna frekar. Við 1. umr. var farið ítarlega yfir sjónarmið stjórnarandstöðunnar hvað varðar frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum á árinu 2001 en ekki síður var farið rækilega í umræðuna alla þegar fjárlögin fyrir árið 2001 voru samþykkt. Í raun og veru má segja að meiri hluti Alþingis hefur þegar samþykkt þær ráðstafanir sem hér eru lagðar til því þær fjárhæðir koma flestallar til afgreiðslu við atkvæðagreiðslu um fjárlög fyrir næsta ár. Ég sé í raun ekki ástæðu til þess að lengja umræðuna. Sjónarmið okkar koma mjög skýrt fram í umsögnum okkar og við munum að sjálfsögðu greiða atkvæði gegn þessu frv.