Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þorleifur Jónsson) Eins og hv.þdm. hafa séð af nál. því, sem hér liggur fyrir, kom fjvn. sér saman um að mæla með frv. óbreyttu til samþykktar. Ég vil samt leyfa mér að fara nokkrum orðum um ýmsa liði frv. Ætla ég þá fyrst að athuga 2. gr. Þar er veitt til aðgerðar á ráðherrabústaðnum 35 þús. kr. N. fannst þetta nokkuð hátt, þar sem fyrir fáum árum voru veittir tugir þúsunda króna til viðgerðar á þessu sama húsi. N. fékk þær upplýsingar, að þessi upphæð hefði aðallega farið til þess að láta stækka borðstofu, mála húsið utan og innan og setja steingirðingu kringum mestan part lóðarinnar. Það þarf svo sem ekki að kippa sér upp við það, þótt viðhald opinberra bygginga hér í Reykjavík sé ekki sérlega ódýrt. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem Alþingi kemst að raun um það. N. vildi ekki átelja þennan kostnaðarlið. Það þurfti margt að gera slíkt fyrir hátíðarárið 1930; þá var von á fjölda erlendra gesta og leiðinlegt, að opinberar byggingar sem þessi væru ekki í sæmilegu ástandi. En n. væntir þess, að nú megi lengi una við þessa umbót á húsinu og Alþingi þurfi ekki að veita mikið fé næstu ár í þessu skyni. Þá ætla ég að minnast nokkuð á 3. gr. frv. Það er kostnaður við tollmerkingu og söfnun innflutningsskýrslna, 33057.27 kr. Í aths. þeim, sem fylgdu frv., er ekkert minnzt á þetta atriði, en síðan n. lauk störfum, hefi ég aflað mér upplýsinga um, í hverju þessi kostnaður væri fólginn. Eftir þeim upplýsingum fer mestur hluti þessa kostnaðar í tollmerkingu tóbaks hér í Reykjavík; t. d. hefir verið greitt á árinu 1930 einu saman 25695 kr. fyrir þetta starf. Tollmerkingin fer hér fram á tollstöðinni undir eftirliti Grímúlfs Ólafssonar, og vinna að henni 3 kvenmenn og 1 karlmaður. Ég gat ekki fengið nákvæmar upplýsingar um kostnað við þessa merkingu úti um land, en hann er líklegast eitthvað nálægt 2000–3000 kr. Tollmerkingin ein mun því nema um 28 þús. kr., og er það þá langmestur hluti þeirrar upphæðar, sem færð er undir 3. lið. Ég hygg, að þetta hafi ekki fyrr verið fært á sérstaka liði, heldur hafi verið látið heyra undir greiðslur samkv. sérstökum lögum. Í lögum nr. 48 frá 1925 eru gerðar breyt. á tollalöggjöfinni, á þá leið, að merkja skuli allar tóbakstegundir undir eftirliti lögreglustjóra eða umboðsmanns hans. Kostnaður við þessa merkingu hefir hingað til ekki verið færður sem sérstakir liðir í fjárl., en þann sið virðist sjálfsagt að taka upp, fyrst þessi upphæð er svona há. Þá er undir sama lið færður kostnaður við söfnun innflutningsskýrslna. Það mun hafa verið árið 1925, að lögreglustjórum og sýslumönnum var boðið að safna þessum mánaðarskýrslum. Sýslumönnum mun hafa verið lofuð einhver þóknun fyrir þetta starf, og hafa þeir síðan sent reikninga til stj., suma allháa, fyrir þessum kostnaði. Stj. hefir ekki séð sér fært að greiða alla þessa reikninga að fullu; ég held, að hún hafi venjulegast greitt sýslumönnum frá 250 til 550 kr. fyrir söfnun þessara skýrslna. Ég þarf ekki að fara fleiri orðum um þessa liði. Þeir eru báðir samkv. lögum, og sé ég því ekki ástæðu til þess að gera frekari aths. við þá. Um 4. gr. er óþarft að fjölyrða. Aðalgreiðslan þar er til aðgerðar á gamla spítalanum á Kleppi, 35 þús. kr., og eftirstöðvar af byggingarkostnaði nýja spítalans á Kleppi, 7 þús. kr., og er það síðasta greiðsla. Viðvíkjandi 5. gr. vil ég vísa til aths., sem fylgja frv. Það eru útgjöld til byggingar síma- og pósthúss á Selfossi, 30 þús. kr. Þessi bygging fór langt fram úr áætlun og hefi ég heyrt, að von muni á einhverjum reikningum í viðbót. En ekki tjáir að fást um það; húsið er nú komið upp, og ríkið verður að greiða kostnaðinn. Þá er undir þessum lið allstór upphæð til flugfélagsins, og var hún greidd samkv. áskorun margra þingmanna. Allstór upphæð er einnig til sjóvarnargarðs á Sauðárkróki. Þessa fjárupphæð varð að veita strax, til þess að verjast frekari skemmdum á landi en þegar voru orðnar. Sama er að segja um sjóvarnargarðinn á Siglufirði. Viðvíkjandi 6. gr. þarf ég ekki að taka margt fram. Aðalútgjaldaliðurinn þar er til undirbúnings nýs kirkjugarðs í Rvík, og 10 þús. kr. fjárveiting til aðgerðar og breytinga á menntaskólanum í Rvík. og er þetta greiðsla fyrir það síðasta, sem þar hefir verið unnið. Þá er þarna ferðakostnaður handa biskupi á Ólafshátíð í Þrándheimi, 1200 kr., og aðrar 1200 kr. til Jóns Ófeigssonar yfirkennara, til þess að sækja námsskeið í sambandi við heilbrigðismálasýningu í Dresden. Þetta er eins og gerist og gengur; þegar embættismenn þjóðarinnar eru boðnir á erlend mót, er ekki hægt að skorast undan því að veita einhvern styrk til þess úr ríkissjóði. Um 7. gr. er heldur ekkert verulegt að segja. Þar er veittur nokkur viðbótarstyrkur til dr. Bjargar Þorláksdóttur, og er það vegna þess, að hún bilaðist á heilsu suður í löndum og varð þar févana. Þar er líka veitt nokkur fjárupphæð til Vilhjálms Þ. Gíslasonar fyrir aðstoð á landsbóksafninu þann tíma, sem Árni Pálsson bókavörður var á fyrirlestraferð í Ameríku, og er ekkert sérlegt við það að athuga. Við 8. gr. eru svo greinilegar aths., að ég held, að hún þurfi tæpast skýringa við. Ég vil aðeins minnast á 3000 kr. fjárframlag til Skeiðaáveitunnar, í viðbót við þær 6000, sem veittar voru í fjárl. fyrir 1929. Kostnaður við þetta fyrirtæki verður því 9000 kr., í stað þeirra 6000 kr., sem áður var ákveðið. Varð að veita þessa viðbótarupphæð, svo að áveitan kæmi að fullum notum. 9. gr. er um greiðslu viðbótarlauna til nokkurra fráfarinna embættismanna, og er það samkv. venju, og því ekki ástæða til þess að fjölyrða um þann lið nú. Þá kemur að 10. gr. frv., sem er aðalgrein þess. Þar er færður kostnaður við alþingishátíðina, samtals 608999,35 kr., og er það mikill hluti þeirrar upphæðar, sem fjáraukalög þessi hljóða upp á. N. sá ekki ástæðu til þess að fara nákvæmlega út í sundurliðun þessa kostnaðar, því að síðar mun gerð nákvæm grein fyrir öllum kostnaðinum við alþingishátíðina. Þá er þar undir sama lið kostnaður vegna sænska ullarmálsins, 10000 kr. Ég hefi fengið þær upplýsingar, að mestur hluti þessa fjár hafi farið upp í greiðslu til oddamannsins í gerðardóminum, sem settur var í þessu máli, norska hæstaréttardómarans Alten. Og ég geri ráð fyrir, að einhver kostnaður við þetta mál sé enn óframkominn. en þó mun það ekki vera stór upphæð. Mér finnst, að við megum vel una við endalok þessa máls, þar sem við unnum það gersamlega og spöruðum okkur þar stór fjárútlát. Ég hefi þá ekki meira að segja um þetta frv., aðeins vil ég geta þess, að 2 hv.nm. skrifuðu undir nál. með fyrirvara, en sami held ég, að þeir séu okkur hinum sammála í öllu, sem máli skiptir.

Pétur Ottesen [óyfirl.]: Nál. ber það með sér, að ég og hv. 4. þm. Reykv. höfum skrifað undir með fyrirvara. Frsm. n. hefir nú aflað sér ýmsra upplýsinga, sem n. hafði ekki, þ. á m. um þessar 33057,27 kr., sem færðar eru í 3. gr. Þegar við yfirfórum fjárlagafrv. síðastl. vetur, og líka í sumar, héldum við, að eitthvað af þessum kostnaði fælist í 12. lið í 11. gr., sem hefir verið áætlaður af stj. 15000 kr., en landsreikningarnir undanfarið hafa sýnt, að ekkert vit er að áætla hann lægra en 110 þús. kr. Við héldum, að þessi kostnaður, sem hér ræðir um, mundi heyra undir þennan lið, en nú er komið fram, að svo er ekki, og hefir hv.frsm.fjvn. útskýrt, hvernig þessari greiðslu er varið. Það kom fram í ræðu hans, að mikill hluti þessa kostnaðar, eða 25000 af 33000 kr., hefir farið til tollmerkingar tóbaks í Reykjavík. Hann skýrði frá því, að að þessu ynnu 3 kvenmenn og 1 karlmaður. Mér finnst það óhugsandi, þó að verkalaun séu há hér í Reykjavík, að öll þessi upphæð sé verkalaun til þessa verkafólks. Auðvitað býst ég við, að þetta sé húsaleiga o. fl., en samt finnst mér þessi liður nokkuð hár. En það virðist sjálfsagt að taka upp í fjárlagafrv. einhverja upphæð, sem mæti þessum kostnaði. Í 2. gr. er farið fram á 35000 kr. fjárveitingu til aðgerðar á ráðherrabústaðnum. Fyrir n. lá ekkert um það, í hverju þessar aðgerðir ættu að vera fólgnar, en nú er komið fram, að þær aðgerðir hafa verið í sambandi við hátíðina 1930. N. þótti þetta grunsamlega mikil fjárupphæð, einmitt af því, að í fjárl. fyrir árið 1926 var veitt þessi sama upphæð í sama tilgangi. Þangað til hafði hirðingu hússins verið mjög ábótavant, og varð að dubba það upp utan og innan. Þá var það málað allt og veggfóðrað, sett í það miðstöð, og yfirleitt gert svo úr garði, að það sæmdi slíkri byggingu og þeim mönnum, sem þjóðin velur til þess að standa við stýrið á þjóðarskútunni. Í landsreikn. 1929 var liður, er nam 10 þús. kr. og varið hafði verið til viðgerðar á ráðherrabústaðnum og stjórnarráðshúsinu, en mér er ekki kunnugt um, hvað af því fé hefir lent til ráðherrabústaðarins. Þetta eru ekki neinar smáræðis upphæðir. Þó að það sé dýrt að taka hendinni til hér í Rvík, þá er þó hægt að byggja gott hús fyrir 35000 kr., og væri illt, ef þyrfti áfram að veita þá upphæð á 4 ára fresti, til viðgerðar ráðherrabústaðnum. Þá er það 4. og 5. gr. Þar er gengið inn á nýja braut, með því að veita embættismönnum fé til kaupa á húsgögnum í skrifstoftur sínar. Einhver upphæð mun bæjarfógetanum í Reykjavík hafa verið veitt í þessu skyni, en nú eru allstórar fjárveitingar til kaupa á innanhúsmunum í skrifstofu landlæknis og í póst- og símahús í Neskaupstað. Ég veit ekki betur en að þeir, sem hafa veitt forstöðu pósthúsum hingað til, hafi sjálfir orðið að leggja sér húsgögn, og það yrði enginn smáræðis kostnaður fyrir ríkissjóðinn, ef hann ætti að fara að leggja hverju póst- og símahúsi á landinu húsgögn, og er þetta hættulegt fordæmi. Í 5. gr. eru veittar 30 þús. kr. til póst- og símahúss á Selfossi. Hv. frsm.n. gaf það í skyn, að þessi upphæð mundi ekki vera nóg til þess að greiða þann mismun, sem varð á kostnaðaráætluninni og því, hve dýrt húsið varð í raun og veru. Við hv. 4. þm. Reykv. lítum svo á, að þegar eins stendur á og hér, eigi stj. að leita leyfis þingsins, áður en þessar fjárhæðir eru greiddar, en ekki láta sér nægja að koma eftir á og biðja þingið um blessun sína yfir þessu ráðlagi. Við vildum taka þetta skýrt fram, og var það aðalástæðan til þess, að við skrifuðum undir nál. með fyrirvara. Við lítum svo á um þetta, og sama má segja um viðgerðina á ráðherrabústaðnum, að það var ekki aðeins réttara, heldur sjálfsagt, að stj. hefði áður leitað til þingsins um fjárframlög til þessara hluta, og þá fór það náttúrlega eftir vilja og ákvörðun Alþingis, hvort þetta yrði gert, og þá hvort það skyldi gera nú eða síðar. Þá er í þessu fjáraukalagafrv. kostnaður við þrjár nefndir, sem setið hafa að störfum. Til póstmálanefndar eru veittar 3500 kr. fyrir starf hennar á árinu 1930, til kirkjumálanefndar 4799 kr., og loks er það í þriðja lagi kostnaður við hina svokölluðu laxanefnd, sem átti að athuga veiði í vötnum og ám, 2700 kr., og auk þess er í aths. sagt, að greiddar hafi verið 300 kr., sem ekki eru teknar upp í fjáraukalagafrv., svo að kostnaðurinn hefir verið alls 3000 kr. Og ávöxturinn af þessu er svo það frv., sem við höfum séð, um laxa- og silungaklak, og þingið virðist hafa viljað leggja ósköp litla rækt við. Það er sagt í aths., að þetta sé lokagreiðsla til kirkjumálanefndar og að hún hafi nú lokið störfum. Nú er vitanlegt, að töluvert er eftir af þeim verkefnum, sem nefndin átti að vinna að samkv. því erindisbréfi, sem stj. gaf henni í öndverðu. Það ber væntanlega að líta svo á, að stj. álíti nóg komið af svo góðu og ætli ekki að veita meira fé til þess að nefndin ljúki þeim störfum, sem henni hefir ekki tekizt að koma í framkvæmd á þessum árum, sem hún hefir setið, og það er síður en svo, að ég sé að átelja stj. fyrir það. Ég býst við, að þetta sé ekki óskynsamleg ráðstöfun hjá henni. Hitt er vitanlegt, að störfum póstmálanefndar og till. hennar hefir verið illa tekið af landsmönnum, og að því leyti sem þing og stj. hafa farið eftir þeim, hefir rignt yfir þingið áskorunum um að breyta til aftur. Niðurstaðan hefir því orðið sú, að þetta hefir verið lagt í hendur samgmn. hér í Nd., og ég var að lýsa eftir því fyrir nokkrum dögum, hvað þessu starfi n. liði, því að á stóru svæði í mínu kjördæmi eru menn mjög óánægðir yfir póstsamgöngunum, þar sem þeim hefir verið komið fyrir samkv. till. póstmálanefndar, og vil ég nota tækifærið til þess að endurtaka áskoranir mínar til samgmn. Í þessu fjáraukalagafrv. er yfirleitt lítið um utanfararstyrki umfram það, sem fjárlög heimila, og miklu minna en áður hefir verið. Þó er hér viðbótarstyrkur til Finnboga R. Valdimarssonar til þjóðréttarnáms, og til Jóns Ófeigssonar yfirkennara, til þess að sækja námsskeið í sambandi við heilbrigðismálasýningu í Dresden. Það er ekkert við þessu að segja; það er sjálfsagt gott og nytsamlegt, að þessi maður kynni sér og hlusti á fyrirlestra um heilbrigðismál, sem að gagni mættu koma fyrir skólana, en það er mjög mikils um vert fyrir skólalíf okkar, að gætt sé hinnar ströngustu varúðar í þeim efnum. En mér virðist þetta koma dálítið undarlega fyrir, eftir því, hvernig stj. tók í það, að Kennarafélag Íslands ætti þess kost að hlusta á nokkra heilbrigðisfyrirlestra á samkomu, sem haldin var austur á Laugarvatni. Kennararnir voru búnir að gera mjög skynsamlegar ráðstafanir til þess að fá nokkra lækna eða sérfræðinga til þess að halda þar fyrirlestra um heilbrigðismál, en svo er mér sagt, að hæstv. heilbrigðismálaráðh. hafi algerlega gripið í taumana og orðið þess valdandi, að enginn læknir fékk einu sinni að stiga sínum fæti þangað, hvað þá að segja eitt einasta orð um heilbrigðismál. - Þessi greiðsla til Jóns Ófeigssonar er nú eldri en þessi atburður, og þá virðist mér mikil afturför hjá heilbrigðisstj. um að vaka yfir heilbrigðismálum skólanna. Ástæða væri til þess að minnast á fleiri liði. Langsamlega stærstu liðirnir eru í 10. gr., eins og hv.frsm. hefir tekið fram, en n. átti ekki færi á að athuga öll þau miklu útgjöld, sem þar um ræðir, t. d. 600 þús. kr. til alþingishátíðarinnar. Það verður auðvitað hlutverk endurskoðenda landsreikn. að lesa það niður í kjölinn. Alþingishátíðarnefndin skilar auðvitað öllum reikningum í hendur stj., og er líklega búin að gera það. Ég vil undirstrika, að meginástæðan fyrir því, að við hv. 4. þm. Reykv. skrifum undir nál. með fyrirvara, er, að við álitum, að um ýmsar af þessum greiðslum hafi stj. borið skylda til að leita til Alþingis um heimild, áður en ráðizt var til framkvæmda. Það kunna að vera einstaka framkvæmdir, sem hefir borið svo bráðan að, að það hefir ekki verið hægt, og það er afsökunarvert; en meginið af þeim er svo vaxið, að fullkomlega var unnt að leita til Alþingis. Það er þetta, sem við vildum með okkar fyrirvara undirstrika og átelja.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Það eru ekki nema fá orð, sem ég þarf að láta falla út af ræðum hv. frsm og hv.þm. Borgf. Ég er sammála hv.þm. Borgf. um það, að þegar um framkvæmdir er að ræða, sem vitanlegt er fyrirfram, að þurfi að koma í verk, þá eigi það að vera regla að fá það tekið upp í fjárl. Hinsvegar lít ég svo á, að langstærstu upphæðirnar í þessu frv. falli ekki hér undir. Stærstu upphæðirnar eru vegna alþingishátíðarinnar. Alþingi skipaði sérstaka nefnd til þess að annast ráðstafanir vegna hennar, og auðvitað hlutu stórar upphæðir að fara til þess. Af einstökum liðum nefndi hv.þm. réttilega 5. gr., póst- og símahús á Selfossi, og ég er honum sammála um, að það hefði átt að vera búið að koma til þingsins og fá sérstaka fjárveitingu í þessu skyni. En stj. áleit, að ekki yrði hjá því komizt að taka þá ákvörðun að flytja póstafgreiðsluna að Ölfusá, því að þar var orðin miðstöð héraðsins. Það var gert alllöngu áður en stofnað var til þess að koma þessu húsi upp, og þá var náð samkomulagi við hið nýreista Flóabú um að koma póstinum þar fyrir. En svo breyttist aðstaðan, þannig að ekki var lengur hægt að koma honum þar fyrir. Helzt hefði þá verið um að ræða að fá húsnæði í Tryggvaskála, en að öllu athuguðu þótti það ekki heppilegt; og þegar við vorum reknir út með póstinn, var ekki annað að gera en að sjá póstinum og símanum fyrir húsrúmi á þann hátt, sem gert var. En það fór því miður um þetta hús eins og svo margt annað, sem áætlanir hafa legið fyrir um, að þegar ákvörðunin var tekin að reisa þarna hús, var rætt um miklu lægri upphæð heldur en síðar kom á daginn, að húsið kostaði. Þessa skýringu vildi ég láta koma fram. Það voru þessar sérstöku ástæður, sem ollu því, að ekki var hægt að leita til þingsins áður. Það er rétt hjá hv.frsm. og hv.þm. Borgf., að það er ekki skemmtilegt að fá svona háar upphæðir um aðgerð á ráðherrabústaðnum, svo stuttu eftir að hann hefir fengið viðgerð. Húsameistara ríkisins var falið að koma húsinu í lag, og megnið af þessum kostnaði féll til, meðan ég var fjarverandi. En ég vildi geta þess, að orðalagið á liðnum er ekki tæmandi. Það var ekki aðeins um að ræða stækkun á borðstofu, málningu o. s. frv., heldur líka steingirðingu á tvo vegu, sem stafaði af því, að nágranninn reisti myndarlegt hús og steinvegg, sem ríkið varð að taka þátt í, og svo var einnig girt á aðra hlið. En í þessu er líka innifalið ýmislegt, sem nauðsynlegt var að kaupa til hússins og fylgir bústaðnum áfram, svo sem borðbúnaður og húsgögn. Hv. þm. Borgf. gerði sérstaklega að umtalsefni tvo liði í 6. gr. Um viðbótarstyrk til Finnboga R. Valdimarssonar vil ég geta þess, að það var gert samkv. till. utanríkismálanefndar. Við þurfum að eignast menn, sem viðbúnir séu á sínum tíma til þess að takast á hendur hin auknu störf, þegar við tökum utanríkismálin í okkar hendur. Spaugsyrði hv.þm. út af styrknum til Jóns Ófeigssonar sé ég enga ástæðu til þess að fara út í.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Þetta frv. er þess efnis að fyrirskipa með lögum, hvernig bókhald ríkissjóðs og ríkisstofnana skuli vera. Frv. þetta var flutt á vetrarþinginu í Nd. Var því þá vísað til fjhn., og hafði hún skilað nál. þegar þingið var rofið, en lengra var málið ekki komið. Nú hefir fjhn. þessarar d. athugað frv. þetta allýtarlega og er sammála um að leggja til, að gerðar séu á því nokkrar breyt. Þessar brtt. eru á þskj. 264. Þær eru að vísu nokkuð margar, en eru flestar afleiðing af því, að n. lítur svo á, að ekki sé ástæða til að lögfesta það reikningsráð, sem frv. gerir ráð fyrir, að stofnað verði. N. lítur svo á, að á meðan verið er að koma skipulagi á bókhaldið, hafi það svo mikla aukna vinnu í för með sér, að aðalendurskoðanda sé ekki fært að inna það af hendi. En n. álítur, að þá megi láta aðalbókara ríkisins og skattstjórann í Reykjavík starfa að þessu með aðalendurskoðanda. En komi það í ljós síðar, að meiri kröftum þurfi að að skipa, er opin leið að fjölga mönnum. Það gæti komið til mála, að með tímanum yrði endurskoðunarstarfið sérstök skrifstofa í stjórnarráðinu, en að svo stöddu álítur n. ekki ástæðu til þess að bera fram till. um það. N. leggur því til, að felld séu niður öll ákvæði frv. um reikningsráð. Fjalla flestar till.n. á þskj. 264 um þetta. Aðrar breyt. eru smávægilegar og aðallega í því fólgnar að færa til betra máls orðalag frv. Þó er ein brtt. um laun aðalendurskoðanda. N. þótti rétt, að þetta embætti væri hliðstætt skrifstofustjóraembætti í stjórnarráðinu og ákveða launin samkv. því. Ég sé ekki ástæðu til að fara út í einstakar brtt. Þær eru flestar afleiðing af því að fella niður reikningsráðið, en aðrar smávægilegar orðabreyt. Ég skal geta þess um brtt.hv. minni hl. á þskj. 275, að n. var öll sammála um frv. og hv. minni hl. hreyfði þar engum brtt. Meiri hl. n. sér því ekkj ástæðu til að fallast á hana, enda þótt hv. minni hl. geri hana að svo miklu atriði, að samþykkt frv. er frá hans hendi bundin því skilyrði, að þessi brtt. nái fram að ganga. Annars ætla ég ekki að minnast frekar á hana fyrr en hv. minni hl. hefir gert grein fyrir henni. - Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta á þessu stigi málsins.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Eins og tekið er fram í nál. á þskj. 275, álít ég að vísu ekki nauðsynlegt að setja lög um bókhald ríkissjóðs og stofnana ríkisins, því að fjmrn. hefir það á sínu valdi ennþá sem hingað til að skipa fyrir um þetta með reglugerð. Ég tel þó, að ekki sé ástæða til þess að vera á móti því, að sett séu lög um þetta efni, ef lagasetningin er ekki svo, að hún feli í sér afturför frá þeirri tilhögun, sem nú gildir. En það virðist mér þessi lagasetning gera í mjög veigamiklum atriðum. Langveigamesta atriðið er það, sem ég ber fram brtt. um á þskj. 275, og verð ég því að gera ofurlitla grein fyrir henni. Brtt. fer fram á það, að ákveðið sé, að með gjöldum á rekstrarreikningi ríkissjóðs skuli taldar samningsbundnar afborganir af ríkisskuldum. Til þess að átta sig á þessu nýmæli er mjög hentugt að hafa fyrir sér 21. gr. fjárlagafrv. fyrir árið 1932, sem nú liggur fyrir þessari hv. d. Þar má sjá það, að í fyrsta sinn er tekið upp í fjárlagafrv. rekstraryfirlit og sjóðsyfirlit, sem svara nákvæmlega til tveggja af þeim reikningum, sem venja er síðan 1923 að birtir séu í landsreikningnum. Þá var tekin upp sú regla að semja landsreikninginn þannig, að auk yfirlits yfir tekjur ríkisins og gjöld voru birtir 2 reikningar, rekstrarreikningur og sjóðs- og viðskiptareikningur. Þetta reikningsform er nú komið í 21. gr. fjárlagafrv. og eru þessir reikningar þar nefndir rekstraryfirlit og sjóðsyfirlit, og svara þeir nákvæmlega til þessara tveggja reikninga, sem færðir hafa verið á landsreikninginn síðustu 7 árin, og er ekkert óeðlilegt við það að taka áætlun þessara reikninga upp í fjárlög. En þegar að er gætt, kemur fram færslumunur á einum stað, og það er það atriði, sem ég vil gera að umtalsefni. Á þessum rekstrarreikningi ríkissjóðs síðan 1923 hafa samningsbundnar afborganir af föstum lánum verið taldar sem gjöld á rekstrarreikningi. Í 21. gr. fjárlagafrv. 1932 er það aftur talið borgað út á sjóðsreikningi. Í þessu liggur mismunandi skoðun um það, í hverju horfi fjármálastjórn landsins eigi að vera, og er þessi ágreiningur alls ekki nýr. Hér var einu sinni fjmrh., sem hélt því fram, að telja ætti samningsbundnar afborganir ríkisskulda ekki rekstrargjöld, en allir aðrir hafa haldið því föstu. Sá ráðherra, sem vildi gera þetta, var Magnús Jónsson prófessor juris, og má vísa til 1. ræðu hans við fjárlagaumr. á þinginu 1923. Þar kemur þessi skoðun í ljós. Ég mótmælti þessu þá, og þingið hefir verið mér og þeim öðrum sammála, sem hafa haldið því fram, að þetta ætti að telja í rekstrarreikningi. Eðlismismunur á þessum gjöldum, sem talin eru í rekstrarreikningi eftir þessari reikningstilhögun, og þeim, sem taldar eru í sjóðsyfirlitinu hér, er sá, að um gjöldin á rekstrarreikningnum er fjármálastjórnin bundin þannig, að hún verður að útvega sér eiginlegar ríkissjóðstekjur til þess að standast þau gjöld. Þau eru þess eðlis, að það getur ekki talizt samrýmanlegt gætinni fjármálastjórn að þurfa að taka lán til þessara gjalda. Helzt er verjandi að taka til þess bráðabirgðalán í erfiðum árum og mæta því svo með tekjuafgangi í góðærum. Sé þetta aftur á móti fært gjaldamegin á sjóðs- og viðskiptareikning, er það talin arðberandi aukning á eignum, og verð ég að viðurkenna, að það er a. m. k. ekki óforsvaranlegt að greiða með lánsfé, ef svo ber undir. En auk þess sem fjárlagafrv. sýnir ýmsar inn- og útborganir, koma ýmsar hreyfingar á sjóðseigninni þegar reikningarnir verða gerðir upp í landsreikningnum. Það, sem ég held fram, er, að ef menn vilja setja löggjöf um þessa reikningstilhögun og ef menn vilja halda óbreyttri þeirri tilfinningu fyrir nauðsyn gætilegrar fjármálastjórnar, sem verið hefir ríkjandi í landinu síðan 1874, haldi þeir fast við þá reglu að útvega nægar tekjur til þessa að greiða samningsbundnar afborganir af ríkisskuldum án þess að taka til þeirra ný lán. Það má segja, að greiðsla á slíkum afborgunum feli í sér eignaaukningu, en það er sá munur á skuldabúskapnum og skuldlausum búskap, að sá, sem kominn er í skuldabúskap, getur ekki komizt af nema hann afli sér tekna til þeirrar eignaaukningar, sem felst í afborgunum hans, en sá skuldlausi getur komizt af án eignaaukningar. Ég álít því, að þetta sé að stinga þjóðinni svefnþorn fyrir því, hverjar kröfur hún verður að gera til sjálfrar sín á sviði skattamála. ef reikningshaldinu á að breyta þannig, að samningsbundnar afborganir af lánum séu færðar á þann reikning, þar sem eingöngu eru færð þau gjöld, sem forsvaranlegt er að greiða af lántökum, og ekki er nauðsynlegt að hafa skattatekjur á móti. Ég skal taka það fram, að með þeirri tilhögun, sem er á fjárlagafrv. 1932, er gert ráð fyrir útgjöldum á rekstrarreikningi, sem getur að nokkru leyti komið upp í þessar samningsbundnu afborganir. Þetta er að vísu gert á ákaflega klaufalegan hátt. Það er dreift svonefndum fyrningum innan um útgjaldaheimildir fjárlagafrv. og skoðað þannig, að stj. sé heimilt að greiða þetta út. Þetta er skoðuð fyrning á ýmsum eignum, sem notaðar eru í þarfir ríkisins. Það eru því margar upphæðir, sem dragast inn í útgjaldakafla fjárl. En þegar kemur að yfirlitsreikningnum, eru vandræði með þessar upphæðir, því eins og fjárlagafrv. sýnir, eru þær horfnar inn í greiðslur á rekstrarreikningi, og engin ráð til önnur en að draga þær út af reikningnum aftur með því að tilfæra „jafnaðarupphæð“ tekjumegin á sjóðsyfirlitinu. Sú upphæð - 352 þús. kr. - er kölluð fyrningargjald. En vitanlega nær engri átt, að fyrningargjald sé tekjur. Það er ekki annað en upphæð, sem færð er til jafnaðar. Það er ekki röng reikningsfærsla, heldur klaufaleg reikningsfærsla. Í góðri reikningsfærslu kemur það varla fyrir, að það þurfi að færa hinum megin upphæðir til jafnaðar við annað. Þar sem góð reikningsfærsla er, á hver upphæð að vera á sínum stað. En samt má hafa tilhögunina þannig, að það má líta svo á, að sú upphæð sé handbær til samningsbundinna afborgana á ríkisskuldum. En þegar ríkisbúskapurinn er kominn svoleiðis, að skuldir eru orðnar svo miklar, að samingsbundnar afborganir eru meiri en þessu nemur, þá er sú krafa ekki næg til að standast samningsbundnar afborganir. Ég óska því, að þetta sé orðað á þá leið, sem fyrir liggur í brtt. á þskj. 275, að fyrning sé ákveðin svo mikil sem samninsbundnar afborganir af ríkisskuldunum, eða hafa það eins og Svíar, að láta samningsbundnar skuldir koma á reikninginn í stað fyrningar. Til sönnunar því, að ástæða sé til að telja fyrningu með því sniði, sem ég hefi stungið upp á, vil ég nefna tvö atriði. Í fyrsta lagi vil ég benda á það, að eignir ríkissjóðs eru annars eðlis en einkafyrirtækja, sem annars nota tvöfalda bókfærslu. Sá annmarki er á ríkiseignum frá sjónarmiði hagfræðinnar, að þær vantar eitt einkenni, sem þarf til að hagfræðin telji einhvern hlut verðmætan, sem sé að hann sé seljanlegur. Fjöldamargar ríkiseignir eru þess eðlis, að þær gefa ekki beinan arð og eru ekki seljanlegar. Þegar um slíkar eignir er að ræða, þá er það alveg handahóf, hvaða upphæð sé hæfileg til niðurfærslu á bókfærðu verði árlega. Ég vil nefna eignir, sem kosta ríkið mikið fé, svo sem vegakerfið. Það er óseljanlegt og gefur ekki beinan arð. Það má einnig nefna aðrar eignir, sem ekki gefa beinan arð og ekki eru seljanlegar, móts við þann kostnað, sem í því liggur að koma þeim upp, svo sem kirkjur, sjúkrahús og skólar. Það er mjög vafasöm bókfærsla, að telja þessar byggingar með kostnaðarverði og færa þær svo niður um 1–2%, eins og stungið hefir verið upp á. Því að þær geta hæglega verið orðnar einskis virði, áður en búið er að afskrifa þær að fullu, með því að nota slíka aðferð. Þess vegna er rétt í bókfærslu ríkissjóðs að telja þessar eignir með fasteignamatsverði. Það þýðir að bókfæra þær á 10 ára fresti, þegar framkvæmt er fasteignamat á öllu landinu. Má svo ef vill bókfæra það á efnahagsreikningi þannig, að ef verðið verður niðurfært við nýtt fasteignamat, þá megi jafna þann mismun á þeim reikningi, sem samningsbundnar skuldaafborganir eru á. Ég fer ekki lengra út í þetta að því er snertir sjálfa tilhögun reikningsfærslunnar, enda er það ekki höfuðatriði. En vilji maður fá skipulegt yfirlit yfir fjármálaástandið, þá verða rekstrargjöldin að vera sér í bálki, og þar með þær afborganir af ríkisskuldum; sem ríkið er skuldbundið til að greiða. Tilfinning okkar hverfur annars fyrir því, að þessar afborganir séu liður, sem jafna þarf með skatttekjum. Ég vil ekki gefa atkv. til þess að sljóvga fjármálasamvizku þjóðarinnar, sem bezt hefir hjálpað okkur síðan við fengum okkar sjálfsforræði í fjármálum. Þótt það komi ekki beint þessu máli við, get ég sagt það, að ég fór einu sinni niður í ríkisbókhald til að kynna mér framkvæmd þessa frv. Ég sá, að bókfærslan var sniðin eftir tillögum bókfærslufróðra manna, sem aðallega höfðu það fyrir augum, að sú aukna vinna, sem af tilhöguninni leiðir, yrði sem minnst. En ég saknaði þess, að það væri haft fyrir augum, sem ég taldi, að mest bæri að meta, þegar breytt yrði til. Það, sem mestu skipti, var það, að bókhaldið væri þannig, að fjmrh. gæti sem fljótast séð, hvað liði hverjum einstökum lið, svo að stj. gæti í tíma gripið inn í, ef eitthvað væri í ólagi, - veitt meira en leyft var í fjárl., eða tekjur minni en áætlað var. Það er mest um vert, að fjmrh. fái strax hugmynd um þetta. Hitt skiptir minnu, að sjá það 2 árum síðar, hvernig sakir hafa staðið. Þá er það of seint. Ég sá af tilhöguninni, að við útfærslu þessa bókhalds hefir alveg vantað það sjónarmið, sem átti að koma frá fjmrh. Það er jafnvel erfiðara nú en áður að sjá í skjótri svipan, hvernig ástatt er á einstökum liðum, og var þó áður ábótavant. En það þarf fyrst og fremst að tryggja það, að bókhaldstilhögunin komi að notum í því, að stj. geti undir eins komizt að því, ef einhverju er áfátt í einhverjum greinum.

Einar Árnason [óyfirl.]: Það er sjálfsagt ekki neitt sérstakt fyrir okkur hér, þótt nýbreytni í bókhaldi eigi erfitt uppdráttar. Slík nýbreytni hefir alltaf og alstaðar átt mótspyrnu að mæta, bæði frá því opinbera og einstaklingum. Þegar Danir tóku upp breytinguna hjá sér, var örðugt mjög að fá eldri mennina, sem starfað höfðu undir gömlu tilhöguninni, til að breyta til. Þetta er ósköp eðlilegt, og það getur vel verið, að það takist hér eins og sumstaðar annarsstaðar að draga endurbæturnar á langinn. En nú er það ekki nóg að hafa það á móti breytingu á skipulaginu, að einstök atriði séu ófullkomin. Vitanlega er ekki hægt að setja upp neitt alfullkomið form. Reynslan verður að koma til og þoka þessu í áttina. Út af ummælum hv. 1. landsk. vil ég segja það, að það er langt frá, að ég haldi því fram, að þetta frv. sé fullkomið. Það er öðru nær. Ég er viss um, að þetta nýja bókhald þarf endurbótar við. En það er reynslan, sem verður að leiða það í ljós. Og það eru einmitt þau ákvæði í frv., sem miða að því að skapa þær endurbætur, sem nauðsynlegar verða. En þau atriði vill n. fella í burt. Ég ætla ekki að deila við neinn um það og ætla að sætta mig við það, þótt það verði gert, en álít það verra. Ég vil aðeins taka það fram út af ræðu hv. 1. landsk., þar sem hann er að setja út á fyrirkomulag það, sem nú er á fjárlagafrv., að það er sniðið eftir danskri fyrirmynd og þetta skipulag hefir reynzt þar mjög vel. En mér dettur ekki í hug, að ekki sé hægt að endurbæta það frá því, sem nú er. En frv. þetta er undirbúið af bókhaldsfróðum mönnum, sem hafa kynnt sér það, hvernig þessu er fyrir komið í nágrannalöndunum. Formið á fjárlagafrv. er skapað af sömu mönnum. Annar þessara manna er viðurkenndur opinber endurskoðandi og ég veit alls ekki til, að hann sé ekki talinn vel fær í þeim efnum. Hv. 1. landsk. tekur fram í sínu minnihl.nál., að hann telur lagasetningu um þetta ekki nauðsynlega, þar sem stj. geti skipað þessu eftir eigin vild. Þetta er að nokkru leyti rétt. Það er ekki alveg nauðsynlegt, en það er tryggara og betra. Ef sett er löggjöf, þar sem aðalskipulagið er ákveðið, þá gæti það fyrirbyggt deilur um færslu á reikningum ríkisins. Annars gæti alltaf verið um það að deila, ef stj. eiga að skipa fyrir um þetta, og það getur valdið ruglingi og óþægindum, ef hinar ýmsu stjórnir væru alltaf að breyta þessu. Hv. l.landsk. talaði um fyrirkomulagið í þessu efni í Svíþjóð. Ég vil benda á það, að þetta fyrirkomulag er öðruvísi en það, sem Svíar nota. Þess vegna er ekki rétt að fella hér inn ákvæði, sem Svíar nota. Það fellur hér ekki við. Hv. 1. landsk. flytur brtt., og skilst mér, að hann telji, að í henni felist aðhald um gætilega fjármálastjórn. Ég sé ekki, að þessi till. valdi þar nokkru um, vegna þess, að þetta liggur opið fyrir, ef litið er á 8. gr. frv., sem hann telur óljósa. Ég er alveg sannfærður um, að hver einasti þm. sér þetta mjög glöggt, og þarf því engin sérstök ákvæði til þess að þeir átti sig á þessum hlutum. Mér skilst á þessari brtt., að það eigi að miða fyrningar við afborganir skulda. En ég vil spyrja: Hvernig á að haga því? Nú hefir ríkissjóður tekið lán til að koma upp útvarpsstöð, og lánið á að afborgast á 5 árum. Á þá að afskrifa útvarpsstöðina á 5 árum? Mér skilst, að ekki geti komið til mála, að skuldaafborganir séu grundvöllur undir fyrningargjaldi. Ef lán er tekið til hlutar, sem endist lengi, en lánið er tekið til skamms tíma, þá er alls ekki sambærileg fyrning eignarinnar og afborgun skuldarinnar. Og hvernig er svo með eignir, sem engin skuld hvílir á? Mér er ekki ljóst, hvort hv.þm. ætlast til, að fyrning í heild eigi að svara til allra afborgana á ríkisskuldunum. Og ekkert er um það í till., hvernig að skal fara, ef eitt lánið er tekið til skamms tíma og annað til langs. En allt þetta finnst mér grípa hér inn í. Ég get ekki fundið, að þessi brtt. nái þeim tilgangi, sem hv.þm. ætlast til. En það er alveg víst, að þetta fyrirkomulag er bókfærslulega rangt. Þess vegna finnst mér, að ekki komi til mála að samþ. þessa brtt. Það verður að fara um þetta frv. og endurbætur þess eins og verkast vill. En eigi að setja í það ákvæði, sem ekkert erindi eiga og eru á móti reglum, sem annars er fylgt og á að fylgja, þá er betra að bíða, þar til menn sjá skýrar nauðsyn þessa máls. Og ég fyrir mitt leyti hefi fulla trú á því, að þeir menn, sem að þessu finna nú, nái því takmarki að geta gert málið vel úr garði. Ég segi ekki, að þeir séu búnir að ná því, en þeir munu koma til með að ná því, svo framarlega sem þeir fá reglur, sem þeir vita, að ekki verður þá breytt til með, eins og mundi verða, ef löggjöf verður sett um þetta.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Út af því, sem fram kom í ræðu hv. 2. þm. Eyf., vildi ég segja nokkur orð. Hann taldi, að með því að fella þessi ákvæði úr frv. væri málið komið í lakara form en frv. gerir ráð fyrir. Út af þessu vil ég taka það fram, að fyrst og fremst var litið svo á í fjhn., að það væri ekki brýn nauðsyn að lögskipa þetta reikningshald, til þess að geta komið þessu fyrirkomulagi á reikningsfærslu í sæmilegt horf, eftir því sem frv. í aðalatriðunum gerir ráð fyrir. Hinsvegar hefir meiri hl. drepið á það í nál. sínu, að hann telji, að á meðan verið er að koma þessu bókfærslufyrirkomulagi á, sé ekki ástæða til að lögfesta það reikningsráð, sem frv. gerir ráð fyrir, heldur mætti nota aðstoð aðalbókara ríkisins og skattstjórans í Rvík. N. hefir talið rétt að gera þessa breyt. á frv. Það er hér nál., sem fram kom í Nd. í vetur. Fjhn. Nd. komst sem sé að sömu niðurstöðu og fjhn. þessarar d. Og þegar svo er ástatt, taldi fjhn. hér í d. því meiri ástæðu til að koma með þessa breyt. á frv. strax, því að hún leit svo á, að það mundi greiða fyrir því, að frv. gengi fram, þar sem fjhn.Nd. er að mestu leyti skipuð sömu mönnum nú og á síðasta þingi. Þar sem fjhn. hafði þá skoðun, að það mætti fella þetta úr frv. að ósekju, þá taldi hún sjálfsagt að koma með brtt. í þá átt, því hún taldi víst, að fjhn.Nd. væri sömu skoðunar og á síðasta þingi. Ég þarf ekki mörgu að svara hinni löngu ræðu hv.frsm. minni hl. Það, sem á milli ber, er í brtt. minni hl. Hann hefir skýrt hana, og það hefir komið fram í framsöguræðu hans eins og það kom fram í n., að hann telur, að þetta reikningshald sé að minna á, að það þurfi að sjá fyrir afborgunum af samningsbundnum skuldum eins og samningar stóðu til. Þessu mótmælir náttúrlega enginn. Hinsvegar lítur meiri hl. svo á, að afborganir af lánum tilheyri ekki rekstrarkostnaði. Og ég hygg, að svo muni vera um öll einkafyrirtæki, að þeim liðist ekki að telja afborganir af lánum til rekstrarkostnaðar. Auðvitað er það, að ríkið er ekki bundið við sömu bókfærslu og einkafyrirtæki. En það, sem álitið er röng bókfærsla hjá einkafyrirtækjum, getur ekki verið talin rétt bókfærsla hjá ríkinu. En ég skal játa það, að brtt. minni hl. er þannig fyrir komið, að það er ekki beinlínis hægt að segja, að um ranga bókfærslu sé að ræða. En ég álít, að með því móti að nota þessa aðferð komi fram skakkar niðurstöður, eða geti kornið fram skakkar niðurstöður, ekki á rekstrarkostnaði beinlínis, heldur sérstaklega á eignaskýrslum. Því till. kemur ekki til framkvæmda nema því aðeins, að afborganir af samningsbundnum skuldum séu meiri en fyrningar. En ef maður gerir ráð fyrir því, að fyrningar séu á reikningunum í hvert sinn hæfilegar, þá er það gefin sök, að með því að færa eignir niður svo stórum upphæðum nemur, leiðir það af sér, að bókfærðar eignir verða lægri en þær eru í raun og veru. T. d. í þessu fjárlagafrv., sem við höfum hér fyrir okkur, er þessi munur mikill, og ef þessu heldur áfram ár eftir ár meðan verið er að afborga samningsbundnar skuldir, þá skilst mér, að eignir komist langt niður fyrir raunverulegt verð. Hitt kemur eiginlega ekki þessu máli við, hvaða eignir eigi að taka upp í eignaskýrslurnar. Ég játa það fyllilega, sem hv.frsm. minni hl. segir, að margar af eignum ríkisins séu þess eðlis, að ekki er hægt að færa þær upp á eignaskýrslur, vegna þess að þó þær séu verðmætar, þá er ekki hægt að telja það handbærar eignir. Aftur á móti er ég ekki eins sammála um það, að það sé skylda, a. m. k. meðan þetta fyrirkomulag helzt, að sjá menntaskólanum fyrir skólahúsi og söfnum í Rvík fyrir húsnæði og öðrum stofnunum, sem ekki gefa af sér vexti. Það, sem á milli ber, er það, hvort eigi að telja afborganir af samningsbundnum skuldum til rekstrarkostnaðar á einn eða annan hátt. Mér er nokkurnveginn sama, hver aðferðin er notuð, hvort heldur tekið er upp í gjöld á rekstraryfirlit afborganir af samningsbundnum skuldum, eða aðferð sú, sem minni hl. hefir stungið upp á, að láta afborganirnar koma fram í afskriftum eigna. Ég skal játa, að á þessu tvennu er sá munur, að séu afborganir af samningsbundnum skuldum teknar upp í rekstrarreikning, er það brot á venjulegum bókfærslureglum. Það hygg ég, að minni hl. viðurkenni með mér. En ég skal viðurkenna, að sú aðferð, sem hv. minni hl. hefir stungið upp á, er ekki beint brot á bókfærslureglum. Ég get ekki séð, að í þessari brtt. felist það aðhald fyrir stjórnina um gætilega fjármálastj., sem hv. minni hl. vill láta vera. En ef svo væri, að um aðhald væri að ræða, þá er það þó einhvers virði. En ég tel þetta hvorki aðhald fyrir þing né stjórn, vegna þess að það virðist alltaf vera á valdi þingsins að ákvarða um það, hvernig fjárl. eru samin. Hitt mætti frekar vera, eins og komið hefir fram hjá hv. meiri hl., að ef það væri tilfellið, að með þessu fengist aðhald frá landslýðnum, þá væri um vinning að ræða. En ég álít, að það sé ekki á neinn hátt þægilegra fyrir þá, sem vilja fylgjast með afkomu ríkisins, þó að brtt.hv. minni hl. gangi fram, og afskriftir af eignum væru alltaf látnar mæta afborgunum af föstum lánum. Ég verð að líta svo á, að brtt.hv. minni hl. nái ekki þeim tilgangi, sem hv. minni hl. hyggst að ná með henni, en hún getur verið talsvert varhugaverð vegna þess, að af henni getur leitt röng niðurstaða, því ef t. d. eignir ríkisins eru afskrifaðar um 600 þús. kr. á ári meira en þörf er á, þá verður niðurstaðan af efnahag ríkisins ekki rétt. Eftir 10 ár skilst mér, að geti orðið allmikil skekkja á þeim niðurstöðum. Ég legg því ekkert upp úr því aðhaldi, sem till. veitir þingi og stjórn um gætilega fjármálastj. Ég er því sem fyrr á móti till., en hinsvegar get ég lýst yfir því, að þó svo fari, að till. verði samþ., sem ég tel, að ekki ætti að gera, þá mun ég alls ekki gera það að skilyrði fyrir því, að ég fylgi frv. áfram, því þó að frv. verði samþ. með þeim ágalla, sem ég þá teldi á því vera, tel ég samt sem áður vinning að fá löggjöf setta um þetta efni.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Hv. 2. þm. Eyf. var að reyna að verja ákvæði frv., sem vonlegt var, þar sem það upphaflega mun hafa verið stjfrv., flutt af honum á þingi í vetur. Hann segir, að frv. og fjárlagafrv. 1932 séu sniðin eftir danskri fyrirmynd. Því fer fjarri, að fjárlagafrv. fyrir 1932 sé samið eftir dönskum fjárl. eins og þau eru nú. Það er eiginlega hálfleiðinlegt að þurfa að leiðrétta svona missagnir hjá fyrrv. ráðh. En ég verð að segja frá því í fáum dráttum, hvernig dönsk fjárlagafrv. eru samin, og þar af geta hv. dm. séð, að það er fjarri sanni, að þeirri fyrirmynd sé fylgt hér. Þar er hver ríkisstofnun tekin út af fyrir sig og sett áætlun um rekstrartekjur og rekstrargjöld: og með gjöldum hennar eru taldir vextir af öllu því fé, sem stendur í þeirri stofnun. Þar eru svo náttúrlega taldar fyrningar, líka af þeim eignum, sem þessi stofnun hefir undir höndum. Þannig er það í dönskum fjárl., að áætlun um hverja stofnun fyrir sig verður fullkomin rekstraráætlun. Svo þegar kemur í þær gr., sem fjalla um ríkisskuldir, þá eru dregnir saman tekjumegin, þeir vextir, sem hver stofnun út af fyrir sig á að standa straum af, og gjaldamegin vextir af ríkisskuldum eins og þeir í raun og veru eru, og af almennum ríkistekjum þarf aðeins að greiða þann hluta vaxta, sem er umfram það, sem stofnanir eiga að standa straum af. En í þessu fjárlagafrv. er ekki gert ráð fyrir, að hver stofnun standi straum af vöxtum þess fjár, sem í henni stendur. Þetta fjárlagafrv. er í raun og veru ekki annað en samræming við þá tilhögun, sem hefir verið á landsreikningnum síðan 1923, með þeirri viðbót, að sjáanlega er ætlazt til, að nú verði í staðinn fyrir skýrslu um eignir og skuldir ríkisins bætt við einum reikningi á landsreikninginn, nefnilega hreinum efnahagsreikningi. Því fer ákaflega fjarri, að þetta líkist nokkuð dönskum fjárl. Ég hefi bent höf. frv. á þetta. Hann sagði, að þeir hefðu ekki séð sér fært að fara út í það að láta hverja stofnun bera sína vaxtabyrði. En þar með er fallinn sá samanburður milli þessarar tilhögunar hér og þeirrar, sem framkvæmd er í Danmörku. Hv. 2. þm. Eyf. varði frv. með því, að það væri búið til af bókfærslufróðum mönnum. Ég efast ekki um, að allt, sem framkvæmt er eftir þessu frv. geti verið bókfærslulega rétt. En ég hefi sjálfur verið það mikið riðinn við bókfærslustörf og útbúnað bókfærslu fyrir fyrirtæki, að mér er ljóst, að það er ekki nóg fyrir ríkisbúskapinn að láta bókfærslufróða menn hafa þetta starf á hendi, þótt það sé búið svo út, að það sé reikningslega rétt. Það er ýmislegt sérstakt, sem taka verður tillit til, þegar verið er að búa út bókhald fyrir einhverja tiltekna stofnun. Það er ekki von, að þessir bókfærslufróðu menn hafi nokkurt auga fyrir því, að það eru til hér fastar venjur, sem hafa verið ríkjandi hjá þjóðinni síðan 1874, og það er mjög varhugavert að uppræta þær, því okkar meginreglur í fjármálastj. hafa verið byggðar á þeim. Þetta hafa þessir bókfærslufróðu menn, sem eru nýkomnir frá skólum og enga reynslu hafa í þessum efnum, ekki auga fyrir, sem ekki er heldur von. Þessa hlið málsins ætti stj. sjálf að leggja til. Það eru eingöngu þau atriði, sem mér finnst vera ávant um. Þessi brtt., sem ég ber fram, felur ekki aðeins í sér aðhald fyrir stj., heldur líka og ekki síður fyrir landsmenn. Ég skal gera ofurlitla grein fyrir þessu með dæmi. Það er handhægast að grípa til fjárlagafrv. fyrir árið 1932. Fyrri liðurinn í 21. gr. rekstraryfirlitsins endar gjaldamegin á upphæð, sem kölluð er rekstrarafgangur, og er hann talinn 810 þús. kr. Ég vil segja, að þm., sem lítur á þetta, verður að telja sér heimilt að fara nokkuð langt í því að koma með útgjaldatill., þar sem rekstrarafgangur er 810 þús. kr. í þessu frv. eins og það liggur fyrir. Hvað getur verið því til fyrirstöðu að ráðstafa rekstrarafgangi til nauðsynlegra útgjalda, þegar illa lætur í ári? En ef teknar eru 2–3 tölur, sín úr hverjum reikningi, þá get ég og aðrir fundið hinn eiginlega rekstrarafgang, sem er 223567 kr., því hitt féð er bundið í gjöldum með þeim samningum, sem landið hefir gert um afborganir á ríkisskuldum. Ég vil segja, að svona reikningsfærsla getur jafnvel villt einhvern af þm., og það er alveg vitanlegt, að þegar þessum tölum er slegið út í blöðum, þá villir það lesendur, þegar þeim er sagt, að fjárl. séu afgr. með 810 þús. kr. rekstrarafgangi. Þá halda þeir, að þessir peningar verði afgangs. Brtt. mín felur í sér, að á alveg reikningslega réttan hátt mundi gjaldaliður á þessum rekstrarreikningi hækka svo, að seinasta talan er sú, sem verður afgangs, þegar búið er að borga allt, sem skylt er að greiða og fjárveitingar eru fyrir. Ég legg áherzlu á, að ekki sé verið að rugla á þessu, og ekki finnst mér ná nokkurri átt að vera að tala um, að þetta séu umbætur á reikningstilhöguninni, sem gerir mönnum þær villingar, að þarna sé afgangur 587 þús. kr. hærri en hann í raun og veru er. Ég vísa ekki til lakari fyrirmyndar en Svía, hvernig þeir ráða fram úr þessu. Það er svo sem auðvitað, að þetta spursmál, hvernig eigi að semja efnahagsskýrslu ríkisins, hefir verið margþvælt í öðrum löndum, og niðurstaðan hefir alls ekki alstaðar orðið sú sama. Ég bendi til Svía, því ég tel, að reglur þeirra eigi vel við hjá okkur sem stendur og séu í samræmi við þann hugsunarhátt, sem er alinn upp hjá kjósendum í þessu landi. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að sú tilhögun, sem ég sting upp á, væri bókfærslulega röng, en hv.frsm. leiðrétti þó þetta hjá honum. Það er líka alveg auðsætt, að mín tilhögun er bókfærslulega rétt, en hún miðar jafnframt að því að hinda hendur fjárveitingavaldsins hvað færslu fjárl. snertir. Þá tók hv. 2. þm. Eyf. það til dæmis, að ríkið hefði byggt útvarpsstöð og tekið til þess lán, sem á að afborgast á 5 árum, og spurði síðan, hvort það væri meining mín, að það ætti þá að afskrifa útvarpsstöðina á fimm árum. Þetta mun hafa verið gert áður fyrr í Svíþjóð, en Svíar hafa nú gefizt upp á því. Ég hefi ekki heldur hugsað mér þá leið, að ríkisskuldunum væri þannig skipt niður á eignirnar, heldur hitt, að þær upphæðir, sem ríkið hefir samið um, séu færðar á efnahagsreikning sem niðurfærsla á bókuðu eignaverði ríkissjóðs í heild, og er sá tilhögun án vafa bókfærslulega rétt. Hv. frsm. meiri hl. benti á það nú, sem kom til tals í n., að af þessu fyrirkomulagi gæti það leitt, að niðurfærsla á bókfærðu verði ríkiseignanna gæti orðið hærri en svaraði eðlilegum fyrningum. Skal ég ekki mæla á móti þessu, en vil henda á, að þetta kemur ekki að sök, þó ríkið eigi einhverjar eignir, sem búið er að færa niður um meira en hrörnun þeirra svarar. Þessari reglu er beitt við þau fyrirtæki, sem varlega eru rekin. Eigendur þeirra leyfa sér gjarnan að færa verðið á eignunum það mikið niður, að þær séu bókfærðar heldur lægra en hægt væri að fá fyrir þær. En ríkið kemst ekki svona langt í varfærni og gætni, því að seldi það eignir sínar, myndi kaupverðið sjaldnast ná bókuðu eignaverði, hvað þá heldur meiru. En þetta er því enginn galli á móts við það, að bókfærslan sé látin gefa það í skyn, að fé sé til á rekstrarreikningi, sem nota megi til annara gjalda, þó að því sé í raun og veru samningslega ráðstafað til afborgana af ríkisskuldum.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Ég sé ekki ástæðu til þess að svara hv. 1. landsk. miklu. Ég vil aðeins gera nokkrar aths. við þau orð hv.þm., að sú aðferð, sem höfð væri í fjárlagafrv., að telja rekstrarafgang 800 þús., væri mjög varhugaverð. Hann bar þó ekki á móti því, að þetta væri rétt, en hann taldi það svo villandi, að það gæti jafnvel villt þm. sýn. Ég verð nú að segja það, að þegar ætlazt er til, að ríkisbúskapurinn beri sig, þá er þetta rétt áætlað. Hitt er annað mál, og get ég ekki ætlazt til, að nokkur þm. viti það ekki, að ríkið er bundið samningum um skuldir. Svo verður hver þm. að gera það upp við sjálfan sig, hvort hann kjósi heldur, að þessum 800 þús. sé varið til aukinna framkvæmda eða að þeim sé varið til þess að greiða með þeim afborganir af skuldum ríkissjóðs. Þetta liggur hverjum heilvita manni í augum uppi og getur það ekki villt neinum sýn. Ég veit, að allir hinir gætnari þm. muni vera okkur hv. 1. landsk. sammála um það, að þessu fé beri fyrst og fremst að verja til þess að greiða með afborganir af samningsbundnum skuldum. Þetta nýja form sýnir þannig ljóslega hver afkoma ríkissjóðs er, og fæ ég ekki séð, hvað við það getur verið athugavert. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að vera að karpa frekar við hv. 1. landsk. um þetta. Ég hefi áður gert það í n., og get því látið hér staðar numið.

Einar Árnason [óyfirl.]: Ég þarf ekki að tala langt mál út af síðari ræðu hv. 1. landsk., því að fátt nýtt kom fram í henni. Aðalkjarninn í ræðu hans var sá, að það væri rangt hjá mér, að formið á fjárlagafrv. væri sniðið eftir fjárl. Dana. Það. sem hv.þm. dró fram máli sínu til stuðnings, voru eingöngu smávægileg fyrirkomulagsatriði. Það er auðvitað ýmislegt í dönsku fjárl., sem við höfum ekki hér og getum ekki haft ennþá. T d. eru hér ennþá ýmsar stofnanir, sem ekki er búið að koma á sérstöku reikningshaldi hjá, og getur færsla fjárlagafrv. því ekki verið eins fullkomin hjá okkur og hjá Dönum, en formið er það sama samt sem áður. Ég vil benda hv.þm. á, að uppi í fjmrn. liggur danskt fjárlagafrv. og getur hann þar gengið úr skugga um þetta. Hv. þm. talaði mikið um bókhald og bókfærslufyrirkomulag almennt, og var margt af því, er hann sagði, í sjálfu sér rétt, t. d. það, að bókfærslunni þyrfti að vera þann veg fyrir komið, að nógu auðvelt sé fyrir fjmrh. að vita hvenær sem er, hvernig sakir standa. Það mundi auðvitað vera sízt af öllu erfiðara, ef fullkomið bókhald er viðhaft, heldur þvert á móti. Þessi sköpun fullkominnar reikningsfærslu og ákvæði frv. um reikningsráð mundu létta fjmrh. það stórkostlega, að fylgjast vel með í ríkisbúskapnum. Það er alkunn venja, að menn, sem vanir eru orðnir gömlu fyrirkomulagi, eiga erfitt með að sjá galla þess, og vilja því ekkert breyta því eða bæta það. Það er ekki fyrr en nýir menn koma til skjalanna, að gallar koma í ljós, sem menn komu ekki auga á áður, og úrelt fyrirkomulag er afnumið, en fullkomið sett í staðinn. Hv. 1. landsk. talaði um rekstrarafgang þann, sem sýndur er í fjárlagafrv., og taldi hann svo villandi, að hann gæti jafnvel afvegaleitt hina greindustu menn. Það eru auðvitað alltaf margir menn, sem ekki geta áttað sig á réttri bókfærslu. En á þá að halda ófullkominni bókfærslu til þess eins, að einstakir menn, sem ekki kunna bókfærslu, geti áttað sig á henni? Ég verð að álíta, að það sé harla lítil ástæða til þess. Hv. þm. mótmælti því, að brtt. sín væri bókfærslulega röng. Hún er þá a. m. k. bókfærslulega röng í eðli sínu, og er ekki mikill munur á því. Annars þýðir ekki að vera að deila um þetta við hv.þm. Við höldum að sjálfsögðu hvor sinni skoðun eftir sem áður. Hv. 1. landsk. hefir tekið sér það hlutverk að halda í hið gamla og spyrna á móti nýjungunum á þessu sviði. Ég skal þó taka það fram, hv.þm. til verðugs lofs, að hann gerði nokkra bót á færslu landsreikninganna á sínum tíma. Hefði ég kosið, að hann hefði haldið lengra á þeirri braut, því að nóg verkefni voru fyrir hendi á þessu sviði. Það gerði hann því miður ekki, en samt sem áður á hann hrós skilið fyrir þær endurbætur, er hann gerði, og vil ég sízt taka þann heiður af hv.þm.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Ég ætti sjálfsagt að vera hv. 2. þm. Eyf. þakklátur fyrir það, að hann vill ekki taka af mér heiður, en raunar þarf ég hvorki að þakka né vanþakka hv.þm., því að ef ég á þennan heiður, þá situr hann fastur við mig, hvað sem ummælum hv. 2. þm. Eyf. líður. Það, sem okkur ber á milli, er það, hvort eigi að halda áfram þeirri gætilegu fjármálastefnu, sent þjóðinni hefir verið innrætt, og m. a. lýsir sér í því, að ekki skuli tekin lán til þess að standast samningsbundnar afborganir af ríkisskuldum, heldur skuli aflað tekna til þess að greiða þær með. Hvort er í sjálfu sér rétt eða rangt, er ómögulegt að segja um. Deilan stendur aðeins um það, hvor aðferðin sé heillavænlegri fyrir þjóðina. Hv. þm. sagði, að ég vildi halda í gamlar venjur. Ég skal ekki mótmæla þessu. Ég er fastheldinn á góðar venjur og vil, að þær séu virtar og þjóðinni þannig forðað frá því að komast út á glapstigu. En ég er ekki íheldinn á þessu sviði. Ég hafði vanizt tvöfaldri bókfærslu við ýmsar stofnanir, sem ég var við riðinn, áður en ég fór að gefa mig að stjórnmálum. Hitt kemur þessu máli minna við, hvað gert var í stjórnartíð minni. Við vorum ekki vanir að básúna það, sem við gerðum, í blöðum og á mannfundum, eins og hæstv. núv. stj. hefir gert í svo ríkum mæli um sínar gerðir. Ég get þó sagt hv.þm. það, að í minni stjórnartíð var byrjað á að endurbæta ríkisbókhaldið. Og við byrjuðum á réttum grundvelli, með því að byggja það upp neðanfrá. Það var fyrst og fremst í héruðunum, hjá bæjarfógetum og sýslumönnum, að bókfærslan var orðin úrelt. Þessu tókum við að kippa í lag og koma á fullkomnu bókfærslukerfi hjá þessum embættismönnurn. Við vildum því prófa hina nýju tilhögun verklega áður en hún væri fyrirskipuð með reglugerð, og kusum að byrja hjá bæjarfógetanum í Hafnarfirði. Hann var búinn að nota þetta bókfærslukerfi með bókum, sem við lögðum honum til, að því ég held í eitt ár, þegar framsóknarstj. tók við völdtum. Má af þessu sjá, hvernig afstaða okkar var til þessara mála. Ég hefi oft síðan, mér til mikillar ánægju, séð þess getið í blöðum hæstv. stj., að bókhald bæjarfógetans í Hafnarfirði hafi verið fyrirmynd. Hitt finnst mér blátt áfram barnalegt, að stj. skuli vera að básúna það í ræðu og riti, ef hún gerir eitthvað, sem má teljast gagnlegt. Hæstv. stj. hefir án efa orðið vör við það, sem gert var í Hafnarfirði í þessu efni. og svo sennilega haft fyrirmynd sína þaðan. Hv. 2. þm. Eyf. er ekki enn farinn að átta sig á muninum á íslenzkum og dönskum fjárl., þar sem hann heldur, að það séu ekki annað en smáatriði, sem skilja tilhögun þeirra og færslu. Ég get, get frætt hann á því, að langstærsta breyt., sem gerð hefir verið á fjárl. Dana, var sú. er Bramsnæs ráðh. gerði og var í því fólgin, að vaxtagreiðslur og fyrningar voru færðar inn á rekstrarreikning einstakra stofnana. Hér er aðalbreyt. sú, að fyrningar eru bókaðar á sjóðsyfirliti. Það er ekki gert í dönskum fjárl. Þá er einnig öllum vöxtum sleppt í ísl. fjárl., og sýna því kaflar þessara fjárl. alls ekki rekstrarreikninga einstakra stofnana. Er auðsætt, hve mikilsvert atriði þetta er, þar sem fyrningar eru ekki ákveðnar nema 1–2% , en vextinir eru 5–6%. Ég tel mig því hafa fullan rétt til þess að bera á móti því, að þetta fjárlagafrv. sé sniðið eftir dönskum fjárl. Ég hafði gaman af því, þegar hv.frsm. meiri hl. fór að tala um rekstrarafganginn. Hann sagði, að þessi tala, 800 þús. kr., sýndi, að við hefðum þetta fé afgangs til þess að greiða með afborganir af skuldum. Þetta sýnir bezt, að jafnvel þm. getur förlazt í þessu efni. Til þess að finna hinn raunverulega rekstrarafgang samkv. fjárlagafrv. verður fyrst að draga fyrningarnar, 354 þús., frá afborgunum lána, 921 þús. Þá koma út 567 þús. kr. Þennan mismun verður svo að draga frá rekstrarafganginum, 831 þús., og kemur þá út hinn raunverulegi rekstrarafgangur, sem er 264 þús. Það er ósköp klúðursleg bókfærsla, að þurfa að draga þannig tvisvar sinnum frá til þess að fá tölu, sem er svo þýðingarmikil, að hún ætti fremur flestum öðrum tölum að standa í fjárlagafrv. Ég er viss um, að það er ekki auðvelt fyrir alla að átta sig á því, hvað raunverulega er afgangs af þessum rekstrarafgangi, en það er vitanlega alveg sjálfsagt, að reikningsfærslan sé látin sýna það skýrt og greinilega.

Frsm. (Jón Þorláksson) Þetta frv. felur í sér framlenging um 2 ár á núgildandi ákvæðum um skattgreiðslu Eimskipafélags Íslands og felur það í sér, að félagið losnar við að greiða tekju- og eignarskatt og útsvar gegn tilteknum skilyrðum. Að því er ríkissjóð snertir er þetta ekki neinn tekjumissir, því ekki er hægt að gera ráð fyrir, að um tekju- eða eignarskatt sé að ræða, sem nokkru nemi. Aftur má segja, að þessi löggjöf svipti Reykjavík einhverju í útsvari. N. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Fjhn. leyfir sér að leggja til við hv. d., að frv. á þskj. 125 verði samþ. Hún hefir gert eina efnisbreyt. á frv., og þarf ég í rauninni lítið annað en vísa til nál. hvað það snertir. Það er um að fasteignamatið gangi ekki í gildi fyrr en 1. apríl 1932, í stað þess að í frv. eins og það lá fyrir n. er ætlazt til, að það gangi í gildi 1. febr. N. hefir gert þetta af þeirri ástæðu, að sýnt þykir, að yfirfasteignamatinu muni ekki geta orðið lokið fyrir þann tíma. Það leiðir vitanlega af sjálfu sér, að við framkvæmd eignarskatts á hinu nýja ári muni ekki verða hægt að fara eftir nýja matinu, enda hefði verið sjálfsagt að fara eftir hinu gamla, þótt miðað væri við 1. febr., því að menn telja fram eftir því ástandi, sem er um áramót. Fasteignaskatt má hinsvegar innheimta vorið 1932 eftir þessu nýja mati. Að öðru leyti ber n. fram örfáar orðabreyt., sem ég sé ekki ástæðu til þess að tala um frekar.

Frsm. (Magnús Torfason) Þetta mál er gamall kunningi minn. Það var til umr. í Nd. á vetrarþinginu, og var afgr. frá n. í d. og samþ. þar. Nú er það gengið aftur hér, og hefir að mestu verið í Nd.samþ. breytingalaust frá því, sem það var borið fram á vetrarþinginu. N. hér hefir líka litið svo á, að frv. væri fallið til þess að verða að lögum, en þó gert á því örlitlar breyt. Fyrst við 3. gr. um ökuhraðann. Í frv. eins og það kemur frá Nd. er ákveðið, að ökuhraðahámark skuli vera 50 í stað nú 40 km. N. varð ásátt um að leggja til 45, og er það í samræmi við till. þeirra manna, sem mest hafa látið sig þetta mál skipta, og fremur öðrum eiga að hafa vit á, hvað rétt er í þessu máli. Nú er frá því að segja, að menn greinir mjög á um þetta, og víst er um það, að í flestum stóru löndunum er ökuhraðinn miklu meiri en hér er lagt til, og á vissum svæðum ótakmarkaður.

Víðast ótakmarkaður

. Það er nú ekki nema á sumum svæðum. Svo eru önnur lönd, sem hafa tiltekið hámark. En af því er okkur snertir, þá er okkar vegaeftirlit, eins og annað eftirlit hjá okkur, heldur fátæklegt. Við höfum ekki, með því strjálbýli, sem er hjá okkur, ráð á að hafa eins gott eftirlit og aðrar þjóðir. Meiri hluti n. áleit varlegast að taka tillit til kunnáttumanna í þessu efni og ákvað að fara mitt á milli. En að gefnu tilefni þykir mér rétt að taka það fram, að það var einn maður í n., sem hélt því fram um hraðann, að hér mætti hann vera 50, og gerði það til samkomulags við meiri hluta n. að gera ekki sérstakan ágreining um þetta. Önnur brtt. er falin í því, að trygging fyrir bifreiðar verði nokkru hærri en í frv., sérstaklega þegar farþegum fjölgar. Það er byggt á því, að útgjöldin við hærri tryggingu eru sáralítil. Þau eru 100 krónur fyrir 6 manna bifreið, 110 krónur fyrir 7–10 manna og 120 krónur fyrir bifreið með meira en 10 farþega. Sjá allir, að ef þetta er ekki hækkað, verður tryggingin á stærri bifreiðum minni fyrir hvern mann en fyrir þá menn, sem ferðast í smáu bifreiðunum. Nú, þetta ákvæði er líka gert í samráði við þá menn, sem skyn bera á þessa hluti. Þriðja breyt., við 8. gr., í 3 liðum, er að mestu leyti orðabreyt. og ákvæðið um reglugerðarákvæðin, sem stjórnin má setja, gert rýrara með okkar ákvæði. Við lítum svo á, að það beri að setja reglurnar fyrir því, hvað megi ákveða með reglugerð, svo víðar, að það geti ekki rekið sig á síðar. Ég skal t. d. taka það dæmi fram að vörubifreið, sem fer ekki nema með 2 menn, og stundum ekki nema 1, er í lægsta flokki. En svo er hún stundum notuð til fólksflutninga, og þá er afar margt fólk í henni. Þetta er ákvæði, sem stj. á að skipa fyrir um með reglugerð. Og þannig er ýmislegt fleira. Bifreiðaakstur er tiltölulega nýr hjá okkur, og í útlöndum er verið að breyta þessu á ýmsa vegu, og eins verður hér. Og þá er þægilegt, að ríkisvaldið geti breytt því með reglugerð, þegar þurfa þykir, án þess það þurfi að koma til kasta Alþingis að gera skipun þar á.

Einar Arnórsson Mig minnir, að það liggi fyrir tvö frv. til laga um breyt. á lögunum frá 1928 um bann við dragnótaveiðum í landhelgi. Að þessum frv. standa menn, sem vafalaust hafa mikið vit á fiskveiðum, a. m. k. hv.þm. Vestm., og sjálfsagt líka hv.þm. Seyðf. Þessir menn segja, að það sé ekki einungis hættulaust, heldur muni það verða gott og gagnlegt mörgum þeim, sem fiskveiðar stunda, ef bannið verður rýmkað. Þá kemur fram annar maður, sem ekki hefir síður gott vit á þessu máli, hv.þm. Borgf. Hann hefir með ekki minna kappi en þeir hinir haldið því fram, að það væri ekki einungis ástæðulaust að breyta lögunum frá því, sem þau nú eru, til rýmkunar, heldur hefir hanni líka með jafnmiklum dugnaði og honum er lagið og með góðum rökum bent á, að það megi alls ekki gera það. Þegar nú lærðustu menn d. í þessum efnum hnakkrífast svona, þessir stórfiskar á sviði fiskveiðanna, þá er ekki von, að við, sem höfum lítið vit á þessu máli, getum gert okkur grein fyrir, hvorir hafi réttara fyrir sér, þar sem aðrir segja hvítt það, sem hinir segja svart, því að varla verður gert upp á milli þessara manna hvað vitsmuni og mannkosti snertir. En þar sem slíka menn greinir svo á, þá er torvelt okkur hinum að ákveða, hvorum við skulum fylgja. Ég verð að segja frá mínu brjósti, að ég sé ekki, hvort brýn nauðsyn er á að afgreiða þetta mál nú jákvætt eða neikvætt. Við erum nú í ágústmánuði, og má búast við því, að þótt þetta frv. gengi fram, næði það ekki konungsstaðfestingu fyrr en í september eða október. Veiðitíminn fyrir þetta sumar yrði því liðinn. Það má vera, að einhverjir íslenzkir fiskimenn, og ef til vill ekki svo fáir, þori að fara út í haustmyrkrið og stormana. En þeir, sem bera vora elskulegu vini Dani fyrir brjósti, vita, að þótt þetta mál gengi í gegn í haust, þá geta þeir sjálfsagt ekki haft neitt gott af því, þeir búa í þessu bjarta, sólhýra og brosandi landi, og þeir hafa víst enga löngun til þess að hætta sér út í vetrarstormana hér. Svo að þótt beðið væri til næsta þings að opna gáttina fyrir þeim, þá mun það ekki verða þeim að tjóni. Danir munu fyrst á vori komanda geta hagnýtt sér þau gæði. Við getum því látið bíða þeirra vegna að samþ. þetta frv. í sumar. Svo eru það okkar menn. Hv. sjútvn. vill ekki ganga að frv. eins og hv.þm. Seyðf. hefir borið það fram, né heldur eina og frv. hv.þm. Vestm. var. Nú geri ég ráð fyrir, að þessi frv. hinna hv.þm. verði ekki látin ganga fram í þessari d., því að é þykist vita, að þrátt fyrir hið mikla traust, sem d. hefir á þessum hv.þm., muni samt hv. sjútvn. yfirskyggja þá með sínum vísdómi. Ef svo fer, verðum við, sem erum fáfróðir í málinu, neyddir til þess að halla okkur að till.hv.n. En ef þær verða samþ., þá er komin löggjöf, sem heimilar stj. að gera rýmkanir fyrir eitt ár í senn á þessu veiðibanni. Ég geri ráð fyrir því, að það mundi taka einhvern tíma fyrir hin einstöku héruð að senda umsóknir til hins háa stjórnarráðs, til þess að fá leyfða veiði með dragnót í einhverri víkinni, og stjórnarráðið mundi taka langan tíma að úrskurða, hvort þessi leyfi yrðu veitt. Afleiðingin af öllu þessu yrði því sú, að til næsta þings skipti það litlu eða engu máli, hvort frv. eftir till.hv. sjútvn. yrði samþ.; það kæmi ekki að verulegu gagni fyrir landsmenn á þessu tímabili. Ég ætla að skjóta því inn i, að lögin um bann gegn dragnótaveiði yrðu dálítið hjákátleg, ef brtt.hv. sjútvn. verða samþ. Í 8. gr. þeirra er ákvæði, sem heimilar stj. að herða á banninu. Nú ætlar hv. sjútvn. að bæta inn í þessa sömu 8. gr. öðru ákvæði, þar sem stj. er heimilað að rýmka þetta bann. Ég vil ekki segja, að þetta reki sig beinlínis á, en það yrði dálítið skrítið í framkvæmdinni. Það er sagt, að margir hreppar í Þingeyjarsýslu vilji, að bannið sé hert. Ég býst ekki við, að hin velviljaða stj. daufheyrist við bænum sinna kæru Þingeyinga, og því verði bann gegn dragnótaveiði í landhelgi ef til vill sett allt árið norðan við Þingeyjarsýslur. En kjósendur hv.þm.N.-M. eiga land að sjó þar nálægt, og þeir koma e. t. v. og biðja um leyfi. Svo getur maður haldið áfram. Vera kynni, að kjósendur hv-. þm. Seyðf. bæðu um leyfi. Aftur á móti yrðu aðrir, kannske líka kjósendur hv.þm. Seyðf., sem vildu ekkert hafa með þetta leyfi. Þá kem ég að kjósendum hv.þm. S.-M. Hann er leiðandi maður þar í sýslu, og því er líklegt, að einhverjir verði sömu skoðunar og hann, að hættulegt sé að drepa ungviðið og eyðileggja gróður í sjávarbotni. Mér er ekki vel ljóst, hvernig stj. ætti að ráða fram úr þessu. Í víkinni x má ekkert veiða, en í víkinni y kynni það að vera fullkomlega heimilt. Ég sé ekki betur en að þetta mundi lenda allt í tómum glundroða. Þess vegna yrði það ekki neinn stórskaði, þótt hv. d. gæfi okkur tóm til þess að athuga málið til næsta þings. Ég ætla því að leyfa mér að koma með rökst. dagskrá, svo hljóðandi: „Með því að mjög orkar tvímælis, hvort rétt sé að rýmka bannið í gildandi lögum um dragnótaveiðar í landhelgi, þá telur d. ekki rétt að afgr. málið að efni til að þessu sinni, og í trausti þess, að stj. rannsaki það til næsta reglulegs þings, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá“.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) [óyfirl.]: Ég ætla að lýsa því yfir fyrir mitt leyti, og ég ímynda mér, að það sama geti flm. að frv. á þskj. 52 sagt fyrir sitt leyti, að þetta mál hefir ekki verið borið hér fram fyrir hv. d. til þess að sér væri gert að leik að draga umr. úr hófi fram eða draga dár að þessu máli. Það er alls ekki af léttúð fram komið frá þeim, sem óska eftir, að eitthvað sé leyft meira af dragnótaveiði en nú er. Það eru allt aðrar og alvarlegri ástæður fiskimanna, sem liggja þar á bak við. Hv. 2. þm. Reykv. sagðist ekki sjá, að það bæri neina nauðsyn til þess að samþ. þetta nú, þar sem það kæmi engum að gagni frekar en það væri dregið til næsta þings. Það er misjafnlega ástatt á ýmsum stöðum og ég býst við, að þeir, sem standa að frv. á þskj. 52, frá hv.þm. Seyðf. og Ísaf., og hafa farið fram á, að veiðin væri leyfð frá 1. jan.–l. marz, hafi haft þá hugsun á bak við, að þetta ákvæði gæti orðið fiskimönnum að gagni, með öðrum orðum, að komið gæti til mála, að rýmkunin yrði notuð vetrarmánuðina janúar og febrúar. En sé málinu skotið fram af sér á þessu þingi, þá er þar með útilokað, að neinn geti haft gagn af því næsta janúar- og febrúarmán. Það ynnist með því að samþ. dagskrá hv. 2. þm. Reykv. En á hinn bóginn ynnist það engan veginn, að kröfurnar um að fá þennan veiðirétt rýmkaðan myndu fyrir það þagna. Ég man ekki til þess, að ég hafi gefið mig út í þessari hv. d. sem sérfræðing í fiskveiðum, en ég hefi í þessu máli bent á, hvað sérfræðingarnir hafa haldið fram, og, þá einkum þeir sérfræðingar, sem hafa gert kolaveiðina sérstaklega að rannsóknarefni, t. d. Bjarni Sæmundsson og Árni Friðriksson. En hitt er ekkert nýtt nú, það hefir verið síðan talað var fyrst um bann gegn dragnótaveiði, að ýmsar skoðanir séu uppi, bæði hér og í öðrum löndum; það hefir upplestur hv.þm. Borgf. leitt í ljós. En þótt menn greini á um það, þá er það svo, að sérfræðingarnir bæði hér og í Noregi hallast að því, að ekki sé eins skaðlegt og sumir vilja vera láta, að veitt sé með dragnót. Hv. þm. fannst það hjákátlegt, að sjútvn. skyldi hallast að þeirri leið að gefa stj. heimild til þess að fara eftir vilja landsmanna sjálfra. Ef eitthvað er hjákátlegt í þessu máli, þá er það þegar því er hnoðað inn í þessi lög í byrjun, að fram yfir þetta þann 9 mánuði ársins geti einstök héruð fengið aukabann lagt á. Það stendur í lögunum nú, að þetta aukalega hann eigi að byggja á vilja þeirra, sem þar búa, og yfirlýsingu stjórnar Fiskifélags Íslands. Það er því ekkert hjákátlegt við það, þótt sjútvn. vilji láta héraðsbúa, sem hafa annan vilja en þann að herða á banninu, njóta sama réttar fyrir landamærum síns héraðs, heldur er aðeins farið inn á þá braut, að héruðin hafi nokkurn sjálfsákvörðunarrétt um, hvort þessi veiði er leyfð eða bönnuð fyrir þeirra eigin landi. Ég ætla, að ekki verði mikill tími til þess að fara út í hina löngu ræðu, sem hv.þm. Borgf. hélt, enda er þess ekki þörf. Þótt hann hafi talað um frv. eins og hér lægju fyrir óskir um að nema lögin um þann gegn dragnótaveiði alveg úr gildi, þá er það vitanlegt, að hér er aðeins um að rærða heimild til lítilsháttar rýmkunar. Hv. þm. Borgf. hefir flutt þetta mál af miklu kappi, eins og hv. síðasti ræðumaður komst að orði. - ég vil segja ofurkappi - og reynt að gera úlfalda úr þessari mýflugu. Hann hefir jafnvel gengið svo langt að afsanna það í öðru orðinu, sem hann var að sanna í hinu. Hann las upp grein úr norsku blaði, sem átti að vera mikilvægt sönnunargagn í þessu máli. Hann var nýbúinn að segja, að við Jaðarinn í Noregi, þar sem mótmælin komu frá, væri dragnótaveiði stunduð bæði af Jaðarsbúum og aðkomumönnum, en síðan las hann upp þetta skjal, sem sýnir beint fram á, að dragnótaveiðin er á þessum stað eingöngu stunduð af aðkomumönnum. Þá verður andúð Jaðaramanna skiljanleg, því að þeir taka það fram, að þeir geti aðeins fiskað á smábátum, sem eru svo litlir, að það verður að draga þá á land í hverju óveðri. Og það, að aðkomumenn koma og stunda veiðina við bæjardyrnar hjá þeim, er undiraldan fyrir mótmælum þeirra, eins og líka ekki er óhugsandi, að eigi sér stað í Þingeyjarsýslu, að þeir, sem mótmæla, stunda ekki veiðina sjálfir, en horfa á útlendinga stunda hana. Það er skiljanlegt, þótt mönnum á slíkum stöðum sárni, að aðrir taki veiðina frá þeim, ef þeir hafa ekki efni eða ástæður til þess að taka þátt í henni sjálfir. Hinsvegar er t. d. svo í Vestmannaeyjum, þaðan sem áskoranir hafa komið um rýmkun, að þar eru 20 bátar með nýtízku veiðarfærum. Þeir taka sjálfir þátt í veiðinni, og dönsku bátarnir, sem komu um árið, hafa ekki staðið þeim fyrir þrifum, og við erum ekki svo hræddir við þessa keppinauta, að við þorum ekki fyrir okkar leyti að taka þátt í veiðinni, þótt nokkur rýmkun verði á gerð. Hv. þm. Borgf. minntist á það, sem ég sagði, að fiskimenn okkar lifðu ekki á eintómum bönnum og takmörkunum, og vildi benda á það, að takmörkun landhelgisveiðanna hjálpaði á óbeinan hátt afkomu fiskimannanna. Ég skal ekki neita því. En til munu ákvæði í ísl. löggjöf, sem reynslan hefir leitt í ljós, að ekki hafa orðið til stórra búbóta fyrir íslenzka atvinnurekendur. Það þarf ekki annað en að kynna sér lögin frá 1922 og ástandið á sumum stöðum, þar sem átti að setja undir lekann, til þess að fá nægilega greinilega bendingu um, að þessum bönnum verður að beita með fullri varúð og skynsemi. Mér er svo yfir höfuð alveg sama, hvað hv.þm. Borgf. les margar blaðagreinar, danskar eða norskar. Staðreyndirnar tala betur en allar blaðagreinar, og þær sýna, að afkoma íslenzkra fiskimanna er ákaflega slæm sem stendur, og þar sem þess er kostur að reka dragnótaveiði sér til hagsmuna, þar sem menn hafa veiðarfæri og báta og manndóm til þess að bera sig eftir björginni, er ekki skynsamlegt að bægja frá lítilsháttar meiri rýmkun en nú er, bara til þess að nokkrir danskir bátar fái ekki titt úr sjó. Ég get vel tekið undir, að það væri ekki ánægjulegt að afhenda Dönum alla landhelgina til ótakmarkaðra afnota, en á hinn bóginn vil ég ekki, að meira sé gert úr hættunni en rétt er, en það virðist mér hv.þm. Borgf. hafa fulla tilhneigingu. Það vita allir, að verðið á saltfiski nú er því miður svo lágt, að ekki er hugsanlegt annað en að tap verði á öllum framleiðslustöðum, þar sem saltfiskur er framleiddur. Og hvernig afkoma þeirra verður, sem eiga hana alveg undir þessu, því þarf ég ekki að lýsa. Það veit hv.þm. Borgf. vel. Og það var með tilliti til þess, að sjútvn. réðst í að vilja heimila stj. að veita nokkra ívilnun á dragnótum. Þó að stj. notaði þessa heimild út í ýtrustu æsar, mundi bannið þó haldast óskert í 7 mánuði. Það gæti í hæsta lagi orðið leyfð veið á sumum stöðum í mánuði. Og þegar það er svo, að þessi rýmkun á að vera tímabundin og fyrir eitt ár í senn, er óábyggileg fyrir útlendan flota að treysta því, að þetta leyfi verði veitt á hverju ári. Það er talað um það í fullri alvöru á Alþingi að veita stórfé úr ríkissjóði eða með beinum skattaálögum á landsfólkið, jafnvel svo milljónum skiptir, til þess að bæta afkomu manna út af yfirvofandi og aðsteðjandi atvinnuleysi. Því miður er ekki útlit fyrir annað en að það reki að því, að einhverra slíkra aðgerða þurfi við. En þegar menn búast við, að þurfi að láta svo hundruðum þúsunda eða milljónum skiptir beint úr ríkissjóði, eða gegnum þungar nýjar álögur á landsmenn, til þess að létta undir með afkomu manna, þá virðist mér næsta broslegt, að frv. um dálítið meira aukinn rétt manna til þess að bera sig eftir þeirri veiði, sem hægt er að umsetja allra fisktegunda bezt í peninga, skuli gert að deiluefni á Alþingi eins og gert hefir verið. Og það, sem er kjarninn í allri ádeilu hv.þm. Borgf., er þetta: Eigum við að vinna það til að geta haldið nokkrum dönskum bátum frá okkur, að geta a. m. k. með lagastaf eða í orði lokað veiðinni algerlega fyrir þeim. - að útiloka alveg okkar menn, sem hafa tæki til þess að stunda þennan veiðiskap? Með tilliti til þess ástunda, sem ég þekki sjálfur, að er í vændum, svara ég þessari spurningu neitandi. Ég vil ekki vinna það fyrir að útiloka langtum fleiri af mínum eigin landsmönnum, til þess að standa í vegi - a. m. k. í ímyndun sjálfs sín - fyrir Dönum. Það er samt ekki rétt að draga dár að dönskum fiskveiðum. Við höfum meira að segja þegið af þeim nytsamar bendingar í þeim efnum, sem eru haf- rannsóknir Dana hér við land: Veit ég ekki annað en að allir hafi verið ánægðir með þá starfsemi Dana. Það getur vel farið svo, að þröngsýni og ofstæki í þessum efnum verði til þess að hindra aðgerðir í að bjarga þessu okkur til handa, af ákafa í það að gera Dönum brellur. Ég fyrir mitt leyti hefi lýst yfir því, að ég álít þessa hættu frá Dönum aðeins vera ímyndun þeirra, sem hugsa eins og hv.þm. Borgf. Annars mætti virðast eins og hv.þm. Borgf. ætti annað takmark með kenningu sinni, en það er að varðveita handa togurum, og þá einkum enskum, þær fiskitegundir, sem hér ræðir um. Það er náttúrlega fallega gert af honum að vera að hugsa um Englendinga. En það er ákaflega lítill búhnykkur að vilja vinna það til, að fáeinir danskir bátar geti ekki veitt hér, að útiloka bátaútveginn íslenzka frá því að hagnýta sér þessar dýru fisktegundir. Englendingar eru nú þeir, sem mest fiska kola hér við land. Ég býst við, að 1/10 af því, sem hér er veitt, sé veitt af Íslendingum; hitt að langmestu leyti af Englendingum, en lítið af Dönum og Færeyingum. - Sé ég svo ekki ástæðu til að eltast frekar við einstök ummæli, en vil ógjarnan láta varðveita þetta til hagsmuna fyrir Breta, en til skaða fyrir íslenzkan útveg.

Sveinn Ólafsson [óyfirl.]: Hv. frsm. hefir vel og rösklega svarað aðfinnslum, sem fram hafa komið, svo að ég gæti þess vegna fallið frá orðinu. En hv. 2. þm. Reykv. skemmti fyrir skemmstu, en mér finnst honum oft hafa tekizt betur. Ég held, að hann hafi ekki um leið og hann hóf að skemmta, veitt því nægilega eftirtekt, að hér er um ráðstafanir að ræða, sem gerðar eru í mikilli nauðsyn allra, sem við sjó búa. Þetta eru ráðstafanir, sem ekki þurfa að verða langvarandi, og sem hægt er að falla frá og breyta, ef reynslan sýnir, að við mikinn ágang verður að etja af færeyskum og dönskum keppinautum. Ég vil því vona, að till.hv. 2. þm. Reykv. verði ekki samþ., og ég vona, að menn hafi áræði til þess að gera þessa tilraun til þess að bjarga við ástæðum ýmissa þeirra, er við sjó búa, og að oss tækist á þann hátt að stýra framhjá þeim vandræðum, sem blasa við, ef þær ástæður haldast um afurðasöluna, sem nú hefir verið um hríð. Hv. sessunautur minn, 2. þm. Reykv., áleit það andkannalegt, ef leyfður væri eða heimilaður í sömu gr. laga réttur til þess að rýmka eða þrengja þessi ákvæði, eins og n. hafði lagt til að gert yrði við 8. gr. laga frá 1928 um dragnótaveiðar. En ég get ekki séð, að hér sé neitt andkannalegt. Hér er aðeins verið að leggja það á vald héraðsstjórna, hvernig þessu skuli haga á hverjum stað. Það getur á einhverjum stað verið þannig háttað, að nauðsyn sé á takmörkunum, t. d. í Þingeyjarsýslum, en á öðrum stöðum, t. d. í Vestmannaeyjum, staðið svo á, að jafnnauðsynlegt sé að fá þessi ákvæði rýmkuð, ef ástæður eru eins og þær eru nú. Ég sé ekkert andkannalegt í því, að þetta sé gert. Hér hafa verið frá fornu fari mjög breytileg ákvæði um fiskveiðiaðferðir. Þetta er hliðstætt þeim eldri ákvæðum. Ég finn ekki ástæður til að fara út í almennar umr. um þetta mál. Hér er um velferðarmál að ræða, sem skiptir miklu, að réttum tökum sé tekið. Ef þessu yrði frestað til vetrarþingsins, eins og hv. sessunautur minn vill, þá fengi margur, sem við sjó býr, ekki tækifæri til þess að búa sig undir með dragnótaveiðar og yrði of seinn á næstu sumri, þó að rýmkunin fengist. Það er lokaráð að skjóta þessu ákvæði á frest. En sýni það sig að það leiði til skaða af hálfu útlendinga, þá er hægur nær að breyta til. Það er hygginna manna háttur að láta reynsluna kenna sér nokkuð; án hennar getum vér ekki tryggt neitt í þessu efni. En allt mun þetta sjást betur þegar reynsla er fengin um nokkur ár.

Pétur Ottesen Ég á ekki eftir að gera hér nema stutta aths. En þar sem ég á við þrjá andstæðinga, vænti ég, að hæstv. forseti virði mér til vorkunnar, þó að hún verði í lengra lagi. Hv. þm. Vestm. sagði hér í d., að ég vildi vinna það til að lítiloka Íslendinga til þess að geta haldið dönskum bátum frá. Þetta er rangt. Hann veit að það er heimild til fyrir bæði Íslendinga og Dani að veiða hér um nokkurra mánaða tíma, nema þar, sem bann er sett gegn því samkv. 8. gr. laganna. Og þegar hv.þm. sakar mig um öfgar og ofstopa í mínum ræðum um þetta mál, þá verð ég að segja, að þetta eru öfgar og fjarstæður hjá honum. Íslendingar eiga þess kost eins og nú er að veiða í september, október og nóvember, þegar markaðurinn er beztur og tryggastur í Englandi. Við skulum nú athuga, hvað af því leiddi, að þessi tími yrði lengdur, svo að ágúst og jafnvel júlí kæmi með. Þá myndu Danir hópast inn á miðin með okkur. Ætli hlutur Íslendinga yrði þá meiri en nú, er Danir láta hér kyrrt, sakir þess hve tíminn, sem veiða má, er stuttur og þeim óhentugur? Þá er það og reynslan að þeir fiskar, sem helzt koma í dragætur, eru flatfiskar og ýsa, og gengur fiskistofninn skjótlega til þurrður þar, sem þær eru notaðar. En ég vil tryggja Íslendingum þessar nytjar einum, með því að gera það lítið aðgengilegt fyrir Dani að sækja okkur heim. Það er kjarninn í minni andstöðu í þessu máli. Auk þess horfir málið þannig við fyrir mér, að hvaða tilslakanir, sem gerðar yrðu, myndu gera oss erfiðar fyrir um að fá landhelgina rýmkaða. Það nær því engri átt, sem hv.þm. Vestm. sagði um það, að ég vildi með þessari friðun ala upp kolann handa Bretum. En mín skoðun er sú, að við getum ekki á neinn annan hátt betur tryggt hagsmuni Íslendinga en með stórri landhelgi og góðri gæzlu. Allar fiskirannsóknir, sem gerðar hafa verið, leiða þetta í ljós. Ég segi því, að það er sterkt vopn í okkar höndum, að Englendingar geti litið svo á, að það sé líka þeirra hagur og allra annara, sem sækja hingað á miðin, að landhelgin sé sem bezt friðuð. Það, sem hingað til hefir staðið í vegi fyrir því, að við fáum þessari kröfu framgengt, er, að við höfum ekki enn fært vísindalegar sannanir á, að þetta séu sameiginlegir hagsmunir allra þjóða, er hér stunda fiskveiðar. En það líður óðum að því, að við getum fært fyrir þessu skýrar og ótvíræðar sannanir. Þessar till sem hér liggja fyrir og fara fram á rýmkun á ákvæðum um friðun landhelginnar, leiða til þess, að Danir, sem nú eru útilokaði, þyrpast inn á miðin og yrðu þess valdandi, að fiskurinn gengi til þurrðar, eins og nú er komið á daginn heima hjá þeim. Og loks bæru Íslendingar ekki meira úr býtum en þeir gera nú samkv. gildandi lögum. Af þessu stafar sú hætta, að innan skamms myndi þurfa að gera nýjar ráðstafanir, nýja friðun og nýtt klak. Þetta hefi ég nú raunar bent á áður í þessum umr., en það verður aldrei nógsamlega brýnt fyrir þeim mönnum, sem fyrir ímyndaða stundarhagsmuni hafa nú misst sjónar á þeirri miklu þýðingu, sem það hefir fyrir framtíðarfiskveiðar hér við land, að vernda landhelgina betur. Hv. þm. Vestm. virtist taka óstinnt upp fyrir mér dæmið um fiskveiðar Dana hér á hafinu. Það var úr dönsku blaði.

Jeg var ekkert að rengja það

Nei, ekki beint að rengja það, en þm. virtist vera móðgaður af þessu fyrir Dana hönd. Þá var hv.þm. Vestm. að tal. um, hvað Danir hefðu lagt af mörkum hér við fiskirannsóknir. En ég vil segja hv.þm. Vestm. það, ef hann skyldi ekki vita það, að við höfum einnig lagt talsvert af mörkum til þessara rannsókna hér við land. Við höfum búið varðskipin þannig út, að þau geti tekið þátt í þessu starfi, og við höfum hér fræðimenn, sem vinna að þessu, þá Bjarna Sæmundsson og Árna Friðriksson. Við höfum lagt okkar skerf í þessu efni á borð við Dani. Þeir njóta góðs af okkar starfi og við af þeirra. og þurfum vér því alls ekki á nokkurn hátt að krjúpa að fótum þeirra í þessum efnum. Hv. þm. Vestm. var að tala um, að það gæti farið svo, að þröngsýnin og ofstækið yrði þess valdandi, að landhelgin yrði ekki rýmkuð. En þetta er svo rangt orðað sem verða má. Það byggðist ekki á neinu öðru en víðsýni hjá þinginu sem í öndverðu setti svo ströng ákvæði um botnvörpu- og dragnótaveiðar í landhelgi, en aftur á móti óskaplegan skort á viðsýni og fyrirhyggju, ef þessi verndarlög yrðu nú skert. Það er sagt,að þegar hið opinbera geri ýmsar ráðstafanir til bjargar ástandinu í landinu, þá séu einnig sleg in ýms vindhögg. En stærsta vindhöggið, sem við gætum slegið, væri að haga löggjöfinni þannig, að Danir mættu sleikja upp hverja vík og hvern vog með dragnótum og drepa þar allt kvikt; það væri sama og farið væri hér eldi um frjósöm gróðurlönd. Þessi og engin önnur yrði nú afleiðingin, ef horfið yrði að því ráði, sem þv. Vestm. vill og sem 1. þm. S.-M. sagði, að hann hefði talað svo rösklega og rökvíslega fyrir. Út af því, sem ég minntist á aðstöðu og álit þeirra Jaðarsbúa í Noregi á dragnótaveiðum, þá hefir því hvað eftir annað verið slegið fram, að það væri eins ástatt um þá eins og Norður-Þingeyinga, að þeir séu á móti þessu af því að þeir stundi engar slíkar veiðar sjálfir. Ég minntist á það í gær, að þó svo væri, þá gæti þetta álit þeirra verið fullkomlega rökstutt fyrir því. En að því er snertir Jaðarsbúa er það að segja, að þótt þeir hafi engar hafnir og verði að setja báta sína upp í hvert skipti, þá eru þeir ekki útilokaðir frá að stunda dragnótaveiði. Það er hægt á grunnsævinu á opnum vélbátum, en þeir eru venjulega ekki stærri en það, að hægt sé að setja á land. Hv. þm.N.-Ísf. sagði, að í Bolungavík væru bátar allt að 7 smál. settir í land að staðaldri. Eins er þetta á Jaðri. Ég ætla, að Bolvíkingar gætu fullkomlega stundað dragnótaveiði á þessum bátum, eins og þeir Jaðarsbúar gera. Hv. þm. Vestm. var að tala um bönnin aftur og minntist á eitthvað í lögum um fiskiveiðar frá 1922, sem bannaði útlendingum að leggja afla hér á land, sem e. t. v. væri hættulegt fyrir okkur. Ég veit ekki, hvað hv.þm. á við, þegar hann er að tala um hættu í því sambandi. Ég veit ekki betur en að þau lög séu sett til að fyrirbyggja hættu. Þau eru sett til verndar fiskiveiðum landsmanna, sem vitanlega eru annað aðalfjöregg hinnar eignalegu afkomu þjóðarinnar. Veit ég ekkert í þeim lögum annað en það, sem óhákvæmilegt er að gera til verndar fiskveiðum okkar og aðstöðu til sölu aflans. Hv. þm. Vestm. fór að vitna í sérfræðingana um það, að dragnótaveiði væri ekki skaðleg viðkomu fisksins. Ég benti á það, sem Árni Friðriksson sagði í sinni ritgerð, þar sem hann sagði, að ef við veiðum kolann með nýjum aðferðum, nefnilega dragnótum, þá verðum við að takmarka veiðina með skynsamlegri löggjöf og koma á klaki. Ég sé það nú, að hæstv. forseti er farinn að gefa mér bendingu um, að aths. sé orðin nokkuð löng. En ég á hér töluvert mikið eftir, sem sé nokkuð til frekari rökstuðnings því, að Danir mundu hafa fullan hug á að notfæra sér þessa heimild. En ég verð víst að neita mér um það, því að nú gerist hæstv. forseti órólegur.  Danir höfðu eitthvað heyrt um það í fyrra, að till. komu fram á þinginu um rýmkun nokkra frá því, sem nú er um dragnótaveiði. Það var heldur en ekki uppi fótur og fit í Danmörku, þegar fregnin um þetta flaug, samtímis því sem þeir ræddu um þessa miklu síldatrútgerð sína hér við land. Þeir sögðu, að í ráði væri að senda strax 15–16 stórar mótorskútur, hverja 70–80 smál, til dragnótaveiða á ísl. fiskimiðum, og skyldi fiskurinn síðan fluttur ísvarinn til Englands. Þannig tóku þeir þessari fregn, og þetta munu þeir áreiðanlega framkvæma, ef rýmkun verður gerð. Þeir töluðu ennfremur um aðrar ráðstafanir í sambandi við þessa fyrirhuguðu dragnótaveiði og í sambandi við síldveiðar við Ísland. Káðu Danir, að á síðustu árum hefðu borizt kvartanir um það frá dönskum fiskimönnum við strendur Íslands, að ísl. löggæzla léti stundum til sín taka á þann hátt, að dönskum fiskimönnum væri misboðið, þegar væri verið að verja landhelgina. Þeir vita það, Danir, að þeir hafa jafnan rétt við atvinnurekendur hér, og þykjast fremur heimakomnir heldur en aðrar þjóðir, sem hingað sækja, og þeir segja ennfremur: „Fyrir nokkrum árum bárust svipaðar kvartanir frá norskum fiskimönnum og leiddu til mikillar gremju milli þeirra og íslenzku yfirvaldanna. Þá sendi norska stjórnin varðskipið „Michael Sars“ til Íslands með norska fiskiveiðaflotanum, og eftir það heyrðust aldrei kvartanir frá Norðmönnum um yfirgang íslenzku varðskipanna. Norska varðskipið leiðbeinir fiskimönnunum og hefir umsjón með þeim á þann hátt, að Íslendingar mega vel við una og hafa enga ástæðu til kvartana. Við Danir ættum að beita sömu aðferðinni, ekki sízt þar sem við hvort sem er höldum úti dýru varðskipi við strendur Íslands“. Danska varðskipið á þá eftir þessu að vinna tvöfalt hlutverk, að verja landhelgina fyrir Íslendinga og að vernda Dani fyrir því, að þeim sé varin ísl. landhelgi. Það kemur ákaflega skýrt fram, að þeir hugsa sér þannig lagaða framkvæmd á þessu hér í sumar, því að ennfremur stendur í þessu danska blaði: „Hinn stóri danski fiskveiðafloti, sem fer eftir nokkra mánuði til Íslands“. - en það er dragnótaflotinn og síldveiðaflotinn, - „verður að hafa sér til aðstoðar varðskip“, - það er nefnilega „Fylla“, - „líkt og á sér stað um norska fiskveiðaflotann. Líklega hefir danska varðskipið, sem fer í vor til Íslands, fengið fyrirskipanir um það að vera við því búið að vernda hagsmuni danskra fiskimanna“. Þetta er gott sýnishorn af hugsunarhætti Dana og því, hverju þeir búa yfir um hagnýting landhelginnar íslenzku.

Einar Arnórsson Ég ætla fyrst að svara hv. 1. þm. S.-M., sem talaði á móti dagskránni, sem ég ber fram enda þótt ég gæti ekki tekið þessa ræðu hans algerlega alvarlega. Því að mér virtist í rauninni, að sú fyrri ræða, sem hann hélt hér í gær, væri svo gagngert rothögg bæði á frv. og líka á till. sjútvn., að ég hefi þar engu við að bæta. Hv. þm. áleit, að það mundi verða fiskimönnum að miklu ógagni, ef dagskráin yrði samþ. En ég held ekki, að þetta sé rétt hjá hv. 1. þm. S.- M. Eins og ég hefi áður vikið að, þá mundi heimild sú, sem í till.hv. sjútvn. felst, eigi verða að miklu liði þar til næsta þing gæti afgr. málið með einhverjum hætti. Aldrei hefi ég sagt, að það væri hjákátlegt að taka tillit til vilja manna á einstökum stöðum, en hitt sagði ég, að það yrði nokkuð hjákátlegt í framkvæmdinni að leyfa á einum stað það, sem bannað er í næsta nágrenni. Býst ég ekki við, að slíkt fyrirkomulag yrði svo auðveldlega framkvæmt. Ég ímynda mér, að menn yrðu nokkuð ósammála um það í nærliggjandi sveitarfélögum. Það gæti t. d. verið, að þeir á Vatnsleysuströndinni vildu alls ekki hafa neitt með slíka rýmkun að gera, en menn suður í Garði vildu fá leyfi til dragnótaveiða hjá sér. Annars nefndi hv.þm. Vestm. líka fiskveiðasamþykktirnar gömlu, og einnig hv. 1. þm. S.-M. En ég býst nú við, að þeir menn, sem kunnugir eru við Faxaflóa, hafi ekki sérstaklega hugljúfar endurminningar frá þessu fiskveiðasamþykktatímabili, því að ég man svo langt, að þessar samþykktir voru eilíf uppspretta brota, leynt og ljóst, og eilíf uppspretta til haturs manna á milli. Svo var hv.þm. Vestm. að gefa í skyn, og ég drægi dár að dönskum fiskimönnum.

Nei, það átti við þm. Borgf.

. Jæja. Að vísu fór ég þeim orðum um þá, að þeim þætti sennilega ekki fýsilegt að koma hingað í skammdegismyrkri og vetrarstormum, svo að dagskráin skipti ekki máli þeirra vegna. En ég verð að segja það við hv.þm. Vestm., úr því að hann er að bera blak af dönskum fiskimönnum, að það sé hann, sem sé að gera lítið úr þeim. Því að hann hefir margstaðhæft, að það sé ekki minnsta hætta, þótt þeir fengju meiri möguleika til fiskveiða hér en þeir hafa nú. Danir eru um 3 millj. að tölu og 30–50 sinnum ríkari en við. Ég ætla, að það væri ekki með öllu hættulaust að hleypa þeim stórlöxum inn í íslenzka landhelgi. Það kalla ég að gera lítið úr dönskum sjómönnum og danskri útgerð, að álíta, að engin hætta stafi okkur frá henni að þessu leyti. Út af því, sem hv.þm. talaði um fiskirannsóknir Dana hér við land, þá ætla ég ekki að gera lítið úr þeim. En mér dettur þó ekki í hug að fara að bráðna upp af þakklæti fyrir þessar rannsóknir. Þeir hafa sem sé haft jafnan rétt við okkur til veiða, og svo verður meðan sambandslögin standa. Úr því að að landhelgisvörn Dana bar á góma, þá get ég gjarnan sagt, að mér finnst hún síðustu árin meiri í orði en á borði. Það gæti jafnvel verið ástæða til að athuga það, hvort eigi væri réttast að biðjast undan þátttöku þeirra í gæzlu fiskveiða hér við land, ef þeir gera engar bætur á henni frá því, sem nú hefir verið um stund. Þeir hafa fiskveiðaréttinn hér jafnt sem við, og meðan svo er, þá virðist ekki til of mikils mælzt, að þeir ræktu betur gæzluskyldu sína en verið hefir. Það er nú svo, að alltaf þegar harðnar í ári eða kreppu ber að höndum, þá leita menn ýmissa ráða og óráða til að komast fram úr vandræðunum. Það var t. d. hérna um árið, að Hafnfirðingar beindu tilmælum til stj. um undanþágu frá fiskveiðalöggjöfinni. Þá var sagt, að þessi kaupstaður mundi bíða mikið tjón, nema undanþágan fengist. Þessi nauðsyn var blásin mjög uppa. Undanþágan var ekki veitt, og allt fór vel. Kaupstaðurinn bjargaðist vel út úr vandræðunum þá. Svo að jafnvel þótt einhverjir einstakir þm. komi með svona málaleitanir, þá finnst mér ekki ástæða til að hrapa að framkvæmdum að ekki fullathuguðu máli.

Forseti (JörB): Mér hefir borirt svofelld áskorun: „Undirritaðir þingdeildarmenn krefjast þess hér með, að forseti leiti atkvæða um, að umr. um frv. til l. um breytingar á lögum nr. 55, 7. maí 1928, verði tafarlaust slitið og málið látið ganga til atkvgr. Alþingi, 13. ágúst 1931. Jónas Þorbergsson. Bernharð Stefánsson. Vilm. Jónsson, Steingrímur Steinþórsson. Ing. Bjarnarson. Sveinbjörn Högnason“. Ég mun bera þetta undir atkv. En einn þm. hefir kvatt sér hljóðs, og tel ég rétt, þótt þessi krafa verði samþ., að hann fái að taka til máls.

Ég get þá fallið frá orðinu

.

Flm. (Jón Baldvinsson) Það má vera stutt umr. um þetta frv. af minni hálfu nú, því það var talsvert um það rætt í gær, í sambandi við till., sem hv. 1. landsk. bar fram við frv. um tóbakseinkasöluna. Var þar gerð talsverð grein fyrir því, hvernig stæði á því, að þetta frv. væri fram komið, og að til þess lægju margar ástæður, svo sem sá efi sumra manna, að þau lög, sem nú gilda, banni eigi starfsmönnum ríkisins að taka við þóknun eða umboðslaunum frá þeim, sem fyrirtækin skipta við. Ég lýsti því þá yfir, að ég álíti, að þetta ætti ekki að eiga sér stað, og ef svo væri, þá ætti að fyrirbyggja það með löggjöf, en svo víðtækri, að hún næði til allra starfsmanna ríkisins, en auk þess til allra annara opinberra starfsmanna, svo sem sveitar- og bæjarfélaga. Þetta frv. tekur einnig til forstöðumanna og starfsmanna fyrirtækja ríkissjóðs og bæjar- og sveitarfélaga, og til fyrirtækis, sem ekki er nú ríkisfyrirtæki, en nátengt ríkinu, svo sem Síldareinkasölu Íslands, og svo til forstöðumanna og starfsmanna samvinnufélaganna. Ég álít, að þeir eigi svo mikið skylt við opinbera starfsmenn, af því sumpart, að samvinnufélögin eru sett á stofn með fé almennings og studd af löggjöfinni, og sumpart af því að eins og allir vita, eru samvinnufélögin fyrirtæki, sem allir eiga aðgang að, og almenningur á því mikið undir, að vel sé farið með það, sem þessir menn hafa til umráða. Það er ætlazt til að leggja sömu refsingu við því, ef opinberir starfsmenn taka við þóknun utan hjá starfi sínu, eftir þeim ákvæðum, sem þetta frv. felur í sér, eins og ef starfsmenn hinna almennu félaga gera það. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, án þess ég ætli nú að fara að tala um einstakar gr. frv. -, að jafnþung refsing liggi við, ef brotið er á móti þessum lögum, eins og lögð er í núgildandi hegningarlögum við brotum á móti embættisskyldu, að því er snertir þá starfsmenn ríkisins, er þau lög taka til. Ég held, að þetta frv. sé ekki svo víðtækt, að hv.þm. ætti að vera það ofvaxið að kynna sér efni þess í fljótu bragði. Ég vil því mælast til, að hv.þm. kynni sér það án þess að það fari til n., þó ég geti hinsvegar ekki móti því mælt, ef tilmæli koma fram um það. En ég álít, að rétt sé að láta það ganga fram nefndarlaust. en ef hv. dm. álíta réttara, að það fari til n., þá vildi ég mælast til, að hún skilaði nál. svo fljótt, að frv. kæmist á skömmum tíma gegnum þingið. Ég hefi ástæðu til að vænta, að frv. þessu verði tekið með velvilja hér í hv. d., ekki sízt af hv.l.landsk. og fleiri af hans flokki, af því að hann hefir komið hér fram með till., sem fór í svipaða átt, þó hún væri svo ákaflega takmörkuð, að ég gat ekki fylgt henni. Einnig hafa ýmsir menn úr Framsóknarflokknum tekið vel undir þetta mál, svo sem annar aðalforingi flokksins, hv. 5. landsk., svo ég hefi ástæðu til að vænta, að frv. muni sigla hraðbyri gegnum þingið. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða fleira um þetta að sinni og vænti, að n. skili fljótt áliti, ef málinu verður vísað til n. Þetta er 1. umr. málsins hér í hv. d. og svo á það eftir að fara í gegnum hv.Nd., svo málinu þarf að hraða, ef það á að ganga fram á þessu þingi, ef það er rétt, sem heyrzt hefir, að þinginu eigi að slíta innan mjög skamms tíma, jafnvel að því verði slitið innan 10 daga. Ég vil svo fela mál þetta velvilja hv. d., sem ég hefi ástæðu til að ætla, að sé til staðar, en árétta það, að málið fái hraða afgreiðslu hjá deildinni.

Jónas Jónsson Ég álít, að hv. 1. landsk. hafi gert d. gagn, og landinu náttúrlega líka, með því að setja hreyfingu á þetta mál, því út af till. þeirri, sem hann bar hér fram í sambandi við tóbakseinkasöluna, hefir komizt skriður á þetta mál, þó að hún gengi svo miklu skemmra en þetta frv. Ég vil einnig láta ánægju mína í ljós við hv. 2. landsk., sem hefir stækkað hugmynd hv. 1. landsk. og tekið hana til flutnings í frv. formi. En ég er ekki sammála hv. 2. landsk. um það, að frv. geti farið nefndarlaust í gegnum þingið, m. a. af því, að það er ein vöntun í frv., sem er ástæða til að bæta úr, sem sé sú, að frv. nái einnig til trúnaðarmanna hlutafélaga. Það er svo mikil ástæða til að tryggja þá mörgu menn, sem eiga afkomu sína undir hlutafélögum, gegn þessu þjóðfélagsmeini, að ég álít, að þeim megi ekki sleppa. Ég álít, að þessu máli eigi að vísa til allshn., og vil skjóta því til hennar, að hún athugi, hvort ekki sé rétt að taka hlutafélög og innheimtumenn inn í frv. Ég legg til, að málinu verði vísað til allshn., og vil eins og hv. 2. landsk., að því verði hraðað svo, að það geti komizt í gegn á þessu þingi.

Jón Þorláksson Ég vil taka undir það með hv. 5. landsk., að það sé óhjákvæmilegt, að frv. fari í n. Það eru sérstaklega tvö atriði, sem ég vil leiða athygli að og sem ég álít, að þurfi að athuga í n, og ef til vill að breyta orðalagi frv. Hið fyrra er það, að ég álít, að það þurfi að samræma 2. gr. þessa frv. við tilsvarandi ákvæði í 13. kap. hegningarlaganna. Ég álít það varla rétt að hafa mismunandi refsiákvæði samkv. þessum lögum og hegningarlögunum, þegar teknir eru upp í þetta frv. embættis- og sýslunarmannaflokkar, sem tvímælalaust falla undir 13. kap. hegningarlaganna. Hitt atriðið, sem ég sérstaklega vil leiða athygli að og athuga þarf í n., er ef svo má segja, takmörkunin á útjöðrunum á þeim flokkum manna, sem ætlað er að falla undir þessi lög. Því það er nú komið svo, að í starfsemi ríkisins eru orðnar til þær starfsgreinar, þar sem álíta verður, að slík lög sem þessi ættu að ná til, en þar sem ekki einu sinni mun vera hægt að segja, hvað þá heldur svo ótvírætt sé, að hlutaðeigendur séu starfsmenn ríkisins. Ég vil taka til dæmis, að Áfengiverzlun ríkisins hefir útsölu, sem hún ekki rekur sjálf, en hefir falið hana manni, sem sjálfur rekur útsöluna og fær fyrir það tiltekinn hundraðshluta af því, sem hann selur. Er þessi maður starfsmaður ríkisins? Nú hefir þessi maður í þjónustu sinni menn, sem afgreiða skiptavinina. Þeir eru ekki starfsmenn ríkisins, heldur starfsmenn forstjórans. En það er álitamál, hvort forstjórinn getur talizt vera starfsmaður ríkisins. Sama fyrirkomulag mun vera við annað ríkisfyrirtæki, sem sé einkasölu ríkisins á útvarpstækjum. Þar er salan, a. m. k. hér í Reykjavík, falin firma, sem fær fyrir hana tiltekinn hundraðshluta af andvirði seldra útvarpstækja. Ég tel efamál, að forstjóri þess firma verði talinn starfsmaður ríkisins, án þess að það sé nánar tiltekið en gert er í þessu frv. En ég vil leiða athygli að því, að það er óheppilegt, ef slíkir forstjórar fyrirtækja, sem hafa útsölu fyrir ríkið, mega taka umboðslaun af þeim viðskiptum, t. d. ef þeir eru umboðsmenn fyrir tiltekið firma, er selur mikið af þeim vörutegundum, sem einkasalan lætur þá hafa til útsölu. Ef þeir fá umboðslaun af þessum vörum, þá hafa þeir fjárhagslegan hagnað af því að selja þær vörutegundir öðrum fremur, sem þeir eru umboðsmenn fyrir, og mundu því fremur halda þeim að skiptavinum sínum en öðrum tegundum. Mér finnst það varla rétt gagnvart þessum einkasölum ríkisins, að skiptavinum þeirra sé gert misjafnt undir höfði, eða að slík stofnun sem einkasala leyfi, að útsölurnar dragi taum sumra viðskiptavinanna á kostnað annara. Ég vildi leiða athygli hv.n. að þessu, því þarna er svið, sem þarf sérstaklega að athuga um, hvort eigi að láta löggjöfina ná yfir. Og sömuleiðis þarf að athuga orðalag frv., hvort það nái yfir þetta. Að öðru leyti óska ég frv. sem beztrar framgöngu, og ekki sízt, að það verði að öllu leyti vel úr garði gert.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ég get ekki annað en þakkað þær undirtektir, sem þetta frv. hefir fengið, eins og reyndar við var að búast, eftir þeim umr., sem hér fóru fram í gær, svo að ég sé ekki rétt að standa á móti, að málið fari til n., enda get ég engu um það ráðið. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ég vona, að frv. verði afgr. þaðan svo fljótt sem auðið er til afgreiðslu í þinginu.