Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (EmJ): Eins og kunnugt er, ber skylda til samkv. þingsköpum að útvarpa þessari umræðu. Fer útvarpsumræðan þannig fram, að fyrst talar hæstv. fjmrh. og hefur ótakmarkaðan ræðutíma. Á eftir honum tala fulltrúar flokkanna í þessari röð: fyrst frá Alþb., síðan frá Alþfl. og loks frá Sjálfstfl. og hafa hálftíma hver til umráða. Þá talar að lokum hæstv. fjmrh. stundarfjórðung.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Hv. alþm. hafa haft með höndum ríkisreikninginn 1956, aðalreikninginn, og get ég því verið stuttorður um afkomu ríkissjóðs það ár, en vil aðeins drepa á nokkur atriði. Tekjur fóru fram úr áætlun. Útgjöld fóru einnig talsvert fram úr, en þó minna en tekjurnar. Útgjöld á rekstrarreikningi urðu 57 millj. kr. hærri, en fjárl. gerðu ráð fyrir. Þessar umframgreiðslur nema um 91/2%, og eru það heldur minni umframgreiðslur, en verið hafa yfirleitt. Greiðsluafgangur varð rúmlega 13 millj. kr., og er það dálítið betri útkoma, en gert var ráð fyrir í bráðabirgðayfirliti, sem gert var um þessi efni á s.l. vetri. Kemur hér til, að meira innheimtist af beinum sköttum, áður en reikningum ársins var lokað, en innheimtumennirnir gerðu ráð fyrir, þegar gert var upp til bráðabirgða. Helztu ástæður fyrir umframgreiðslum eru þessar: Kaupgjaldsvísitala ársins varð nokkru hærri, en gert var ráð fyrir, og mun það valda um 4 millj. kr. umframgreiðslum. Hin nýju launalög munu hafa valdið nokkrum millj. meiri útgjöldum fyrir ríkissjóð en áætlað var, þegar þau voru sett. Landhelgisgæzlukostnaður varð 2 millj, og 300 þús. kr. hærri, en ráðgert hafði verið. Sérstaklega varð rekstur varðskipsins Þórs óhagstæðari, en ráðgert var, og munaði þar 1 millj. kr. Kostnaður við vegamál fór verulega fram úr áætlun, vegaviðhaldið um 4 millj. rúmar og brúargerðir um 5 millj. og 800 þús. kr. Var sú umframgreiðsla ákveðin í samráði við hv. fjvn, s.l. haust. Þá fór strandferðakostnaður fram úr áætlun um 3 millj. og 250 þús. kr. Veldur þar mestu stóraukinn rekstrarhalli á Esju vegna mikillar vélabilunar, sem skipið varð fyrir og kostað hefur stórfé að lagfæra. Langmestar eru þó umframgreiðslur í kennslumálum, eða raunverulega rúmar 8 millj. Hluti ríkissjóðs af rekstrarkostnaði barnaskóla og gagnfræðaskóla hafði t.d. farið 3 millj. kr. fram úr áætlun. Útgjöld ríkissjóðs vegna niðurborgunar á verðlagi innanlands hafa farið 9 millj. og 600 þús. kr. fram úr áætlun á árinu 1956. Neyzluaukning, hefur orðið meiri, en gert var ráð fyrir, en aðallega stafar þessi hækkun af því, að s.l. haust var ákveðið að greiða niður þá verðhækkun, sem átti að verða á landbúnaðarafurðum. Var það í sambandi við þær almennu ráðstafanir, sem þá voru gerðar til þess að stöðva hækkun á kaupgjaldi og verðlagi. Af greiðslum skv. heimildarlögum er helzt að nefna útgjöld vegna óþurrkanna á Suðurlandi 1955, 1 millj. og 50 þús., og eru það eftirstöðvar. Af 20. greinar útgjöldum umfram fjárl. er rétt að nefna: Greiðslur vegna ríkisábyrgðarlána í vanskilum voru áætlaðar 12 millj., en reyndust 18 millj. og 300 þús. Eru þessi útgjöld ríkissjóðs vegna ríkisábyrgða enn sívaxandi, enda beinlínis teknar ríkisábyrgðir fyrir mörg byggðarlög og fyrirtæki þeim til stuðnings, þótt vitað sé, að ekki muni verða staðið í skilum um greiðslurnar. Gerði ég ýtarlega grein fyrir þessum málum í fyrravetur, um leið og ég lagði til, að 18 millj, yrðu veittar á fjárl. yfirstandandi árs í þessu skyni. Er það raunar ljóst, að þær 18 millj, muni ekki einu sinni duga til þess að standa undir þessum töpum á yfirstandandi ári. Við samanburð á umframgreiðslum nú síðari árin við þær, sem áður voru, kemur í ljós, að umframgreiðslur hafa minnkað verulega að tiltölu. Eigi að síður er full ástæða til að gera sér grein fyrir því, að umframgreiðslur eru enn of miklar. Kemur þar ýmislegt til, og ætti að vera hægt að ráða bót á sumu a.m.k. Svo að segja allur útgjaldabálkur fjárl. er framkvæmdur á vegum útgjaldaráðuneytanna, ef svo mætti að orði kveða, og þeirra stofnana sem undir þau heyra. Þessi ráðuneyti og þessar stofnanir eiga að skila fjmrn. áætlunum og till. um útgjöldin, þegar fjárl. eru samin, Mestur hluti útgjaldanna er lögboðinn eða fyrirsjáanlega óhjákvæmilegur til þess að halda rekstri stofnananna gangandi eða þjónustunni uppi. Allt veltur á því, að áætlanir um slík útgjöld, lögboðin eða af öðrum ástæðum óhjákvæmileg, séu rétt gerðar, en á því hefur verið stórfelldur misbrestur hjá mörgum stofnunum, sem gengið hefur mjög illa að fá úr bætt þrátt fyrir harða eftirgangsmuni fjmrn. ár eftir ár. Það nær auðvitað engri átt, að ekki skuli vera áætluð nokkurn veginn rétt fyrirsjáanleg útgjöld, og vil ég skjóta því til hv. fjvn. Alþ., að hún komi fjmrn. hér til hjálpar og veiti aðhald í þessum efnum. Hér verður einnig að geta þess, að lengi var sá siður á hafður af Alþ. og ríkisstj. að skera niður útgjaldaáætlanir til þess að veita aðhald, oft án þess að mögulegt væri að komast af með það, sem veitt var. Þessi stefna varð því aðeins til að auka umframgreiðslur og draga úr forstöðumönnunum að vanda áætlanir sínar og standa við þær í framkvæmd. Þessum handahófsniðurskurði á áætlunum er hætt að mestu, en mér leikur grunur á, að enn eimi eftir af áhrifum þeim, sem hann hafði. Þá er önnur ástæða fyrir umframgreiðslum sú, að forstöðumönnum ýmissa starfsgreina gengur illa að átta sig á því, að þeir mega ekki fara fram úr áætlun fjárl. og ekki gera ráðstafanir, sem hafa umframgreiðslur í för með sér. Eru menn þó sífellt af hendi fjmrn. brýndir til þess að gæta sín í þessum efnum. Þá kemur hér einnig til, að Alþ. og ríkisstj. hafa mikla tilhneigingu til þess að falla fyrir þeirri freistingu að ákveða útgjöld, eftir að fjárl. hafa verið samþ. Sérstaklega hefur þetta verið áberandi síðan uppbóta-, styrkja- og vísitölukerfið var tekið upp í þjóðarbúskap Íslendinga. Það leiðir af þessu búskaparlagi, að sífellt er að koma fram alls konar ósamræmi í uppbóta- og styrkjakerfinu og sífelld viðureign á sér stað við verðlagið í landinu, sem ævinlega leitar upp á við. Verðhækkanir hér, kauphækkanir þar og verðhækkanir hér, sem metnar eru óhjákvæmilegar, og í því sambandi sífelld pressa í þá átt, að komið sé í veg fyrir verðhækkanirnar í búðunum með fjárframlögum úr ríkissjóði, hvað sem fjárveitingum líður. Allt þetta kemur til og raunverulega margt fleira í sambandi við framkvæmd fjárl. og baráttuna við að halda ríkisútgjöldunum innan ramma fjárl. En það gefur að skilja, að óhugsandi er, að fjárl. standist, ef fjmrh. getur ekki byggt þau á öruggum og vönduðum áætlunum, og þá ekki heldur, ef forstöðumenn í ríkisrekstrinum gera skuldbindandi ráðstafanir, sem ekki samrýmast fjárl., en fjmrn. neyðist síðan til þess að borga, svo að forðað verði frá vanskilum og hneisu. Hefur þetta ósjaldan skeð á undanförnum árum, en þeim dæmum fer fækkandi, og vil ég treysta því, að þeim fari enn fækkandi og að forstöðumenn í ríkisstofnunum og einstökum starfsgreinum hafi örugga samvinnu um þessi mál við hv, Alþ. og ríkisstj. Þrátt fyrir þetta allt hefur bilið á milli fjárl. og ríkisreiknings farið minnkandi, og stefnir það í rétta átt. En því fer þó fjarri, eins og ég sagði áðan, að ástandið sé orðið eins og það þyrfti að verða. Auðvitað mundi fjmrn. geta bætt áætlanirnar og komið í veg fyrir sumt af umframgreiðslum einstakra stofnana, ef það hefði heilum her manna á að skipa, sem þekkti í einstökum atriðum allar greinar ríkisbúskaparins og gæti skapað sér sjálfstæða skoðun um hvað eina og verið með nefið niðri í svo að segja öllum ráðstöfunum, jafnóðum og þær væru gerðar, í öllum ráðuneytum skrifstofum og stofnunum. En hvort tveggja er, að fjmrn. hefur viljað komast hjá því að fjölga starfsliði og að það gæti heldur aldrei blessazt, að fjmrn. ætti að taka að sér allan ríkisreksturinn. Slíkt væri ekki framkvæmanlegt, og þess vegna verður að treysta á hin ráðuneytin í þessum efnum og forstöðumenn starfsgreina og skrifstofa, ásamt því takmarkaða aðhaldi, sem hægt er að veita af hendi fjmrn. og Alþ. Áður en ég vík að frv. því til fjárl., sem hér er til 1. umr., vil ég koma nokkuð að horfunum í efnahagsmálum landsins á þessu ári, þar sem þessar horfur setja að sjálfsögðu sinn svip á fjárlagafrv., og verður að hafa það í huga, þegar frv. er skoðað. Það, sem einkennir mest ríkisbúskapinn, það sem af er þessu ári, er fyrst og fremst stórkostleg lækkun ríkistekna frá því í fyrra og frá því, sem gert var ráð fyrir, þegar fjárl. voru sett. Þegar gengið var frá fjárl. í vetur á Alþ., lét ég svo um mælt um tekjuáætlun fjárl.: „Annars er þessi tekjuáætlun byggð á reynslu yfirstandandi árs og því miðuð við, að innflutningur á næsta ári verði svipaður því, sem hann er í ár. Má það í rauninni telja furðu djarfa áætlun að gera ráð fyrir slíku, eins og ástatt er um gjaldeyrismálin. Það er sem sé augljóst, að það er flutt inn meira, en hægt er að borga, og þess vegna þarf aukna framleiðslu og auknar þjóðartekjur, til þess að þetta fjárlagafrv. standist í framkvæmdinni.“ Hv. stjórnarandstæðingar litu á hinn bóginn þannig á, að tekjur væru of lágt áætlaðar, og fluttu tillögur um að hækka tekjuáætlunina. Enda þótt ég héldi, að tekjuáætlunin væri mjög teygð, varð þó ofan á að miða hana við reynslu áranna 1955 og 1956, og var það gert með það í huga, að verið var að gera ráðstafanir í framleiðslumálum, sem gera varð ráð fyrir að mundu hafa í för með sér aukna framleiðslu og auknar þjóðartekjur frá því, sem áður hafði verið. Við höfum nú fyrirliggjandi yfirlit um tekjur og gjöld ríkissjóðs til ágústloka. Kemur þá í ljós, eins og ég sagði, að tekjur hafa brugðizt verulega á þessu tímabili og útlit mjög alvarlegt. Verðtollstekjur eru t.d. um 31 millj. kr. lægri, en þær voru árið áður, og hluti ríkissjóðs af tekjum útflutningssjóðs er aðeins 50 millj. 1. sept., en átti að verða 108 millj, allt árið, Er raunar nú þegar fyrirsjáanlegt, að greiðsluhalli verður hjá ríkissjóði á þessu ári og sömuleiðis hjá útflutningssjóði, því að tekjur hans hafa einnig brugðizt, Þá kemur spurningin: Hvers vegna lækka tekjur ríkisins og tekjur útflutningssjóðs? Þegar ráðstafanir voru gerðar vegna framleiðslunnar á s.l. vetri, var hlutur útflutningsframleiðslunnar gerður betri, en áður hafði verið um skeið. Á þessu leikur enginn vafi. Ætlunin var að sjálfsögðu sú að jafna skakka, sem þarna hafði verið, og stuðla að aukningu framleiðslunnar. Þetta náði tilgangi sínum að því leyti, að framleiðslan hefur sjaldan verið sótt af meira kappi, en einmitt nú. Óvenju stórum flota var haldið úti til þorskveiða s.l. vetur og til síldveiða í sumar. En uppskeran var ekki að sama skapi. Vertíðin varð léleg, a.m.k. miðað við undanfarin ár mjög léleg, og síldveiðin varð léleg, og sérstaklega varð heildarverðmæti síldarframleiðslunnar ódrjúgt vegna þess, hve síldin var framúrskarandi mögur og afurðarýr til viðbótar aflabrestinum. Betur sést, hvað hér hefur gerzt, ef athugaður er annars vegar fjöldi þeirra skipa, sem haldið hefur verið til veiðanna, og úthaldsdagar þeirra og hins vegar aflaverðmætið á þessu ári og undanfarið. Hef ég látið athuga þetta, og getur ekki skakkað að ráði. Kemur þá í ljós, ef miðað er við fjölda skipa og úthaldsdaga á vertíð annars vegar 1955 og hins vegar s.l. vetur, að aflaverðmætið nú á vertíðinni er raunverulega um 29% minna en 1955, miðað við framlagið til veiðanna, þ.e.a.s. bátafjöldann og úthaldsdagana. Og ef við tökum á sama hátt meðaltal áranna 1954–1956 og berum saman við vertíðina í vetur, þá kemur í ljós, að aflinn er í vetur um 22% minni að magni, en meðalafli þessara ára, miðað við úthaldsdaga og bátafjölda. Ef við svo lítum á síldveiðarnar, þá kemur í ljós, að í sumar stunduðu 233 skip að meðaltali 47 daga, en í fyrra 187 skip í 37 daga að meðaltali. Það eru því um 60% fleiri úthaldsdagar á sumarsíldveiðum nú, en í fyrra, en heildaraflinn, sem fékkst í sumar, er lægri að verðmæti, en í fyrra. Hér við bætist, að togaraafli hefur verið mun minni, það sem af er árinu, en í fyrra. Af þessu sjáum við betur en ella, hve framleiðsluverðmæti miðað við tilkostnaðinn er stórkostlega miklu minna, en verið hefur. Í þjóðarbúskapnum koma afleiðingarnar af þessu þannig fram, að gjaldeyristekjur lækka, enda hafa gjaldeyristekjur af varnarliðsframkvæmdum minnkað, en gjaldeyriseyðsla, sem óhjákvæmileg er til þess að halda framleiðslunni gangandi, eykst stórum. Jafnvel að óbreyttum útflutningi og gjaldeyristekjum af framleiðslunni sjálfri minnkar sá gjaldeyrir stórlega, sem hægt er að verja til þess að kaupa annað, en rekstrarvörur og allra brýnustu nauðsynjar, en einmitt þær vörur, sem á hakanum sitja við gjaldeyrisúthlutun, þegar svona fer um úthald og aflabrögð, bera meginþunga þeirra aðflutningsgjalda, sem ætluð eru til þess að standa undir ríkisbúskapnum og framleiðslunni sjálfri í gegnum útflutningssjóðinn. Einnig kemur hér til greina, að þegar búið er við sífellt uppbótakerfi, sem byggist á mjög mismunandi álögum á aðfluttar vörur, eykst eftirspurnin eftir þeim vörum, sem lægri gjöldin bera, og gjaldeyriseyðslan til kaupa á þeim vex, og verður þá minna af gjaldeyri eftir til kaupa á hinum tollahærri vörum. Til þess að myndin verði gleggri, hef ég beðið hagstofuna að athuga innflutning og tolltekjur á nokkrum tegundum hátollavara. Kemur þá í ljós, að innflutningur þeirra vörutegunda, sem teknar voru í þetta dæmi, hafði orðíð fram til 1. sept. 50 millj. kr., en 80 millj. kr. í fyrra. Enn fremur kom í ljós, að þessi lækkun innflutningsins í þessum vöruflokkum í dæminu þýddi nærri því 19 millj, kr. tekjutap fyrir ríkissjóð, miðað við innflutninginn í fyrra, og auðvitað mjög stórfellda fjárhæð fyrir útflutningssjóð. Á þessu sjáum við, að hér er ekki lengi að muna. Þá kemur spurningin: Hefði ekki verið hægt að koma í veg fyrir tekjulækkun hjá ríkissjóði og útflutningssjóði með því að yfirfæra meira fyrir tollháar neyzluvörur? Þetta hefði vitaskuld verið mögulegt, en þá hefði það að sjálfsögðu þýtt minnkandi innflutning af öðrum vörum, og auðsætt, að eins og gjaldeyrisástandið er og hefur verið hér á undanförnum árum, hefði fljótlega skort nauðsynjar til daglegrar neyzlu og til þess að halda framleiðslunni gangandi, að ég nú ekki tali um framkvæmdirnar. Það fer einnig sífellt vaxandi ár frá ári, eins og hér er háttað, sem sjálf framleiðslustarfsemin og þjóðarbúskapurinn þarf á að halda af gjaldeyri til kaupa á brýnustu nauðsynjum. Veldur því m.a. hin stórfellda vélvæðing framleiðslunnar og sívaxandi samgöngur. Kemur hér fram enn sem fyrr, hversu hættulegt það er að byggja ríkisbúskapinn og framleiðsluna sjálfa að verulegu leyti á innflutningi, sem þjóðin hefur í raun og veru ekki efni á að veita sér nema í einstökum góðærum. Ég benti áðan á, hversu vetrarvertíðin hefði verið léleg og síldveiðarnar komið illa út. Ég treysti mér ekki til þess að dæma um, hvort hér var um aflabrest að ræða, sem telja megi einstakan í sinni röð. Hitt vil ég fullyrða, að þessi reynsla okkar í ár og reynsla okkar raunar á undanförnum árum bendir örugglega í þá átt, að við getum ekki án þess að biða tjón teflt jafndjarft í þessum efnum og við höfum gert. Við getum ekki og megum ekki eiga það á hættu, að þjóðarbúskapurinn verði fyrir verulegum hnekki, þótt eitthvað beri út af einstaka ár um aflabrögð og framleiðslu. Við getum ekki til frambúðar byggt afkomu framleiðslunnar og ríkisbúskapinn á eyðslu, sem þjóðin getur ekki staðið undir nema í mestu góðærum. Eitt allra gleggsta dæmið um það, sem við ekki getum leyft okkur í þessum efnum, er það, þegar við fyrir nokkrum árum héldum togaraútgerðinni gangandi heilt ár með því að leyfa ótakmarkaðan innflutning á bílum. Við verðum að finna ábyggileg úrræði í efnahags- og framleiðslumálum okkar, úrræði, sem tryggja mikla framleiðslu, fulla atvinnu, og eru fundin og framkvæmd í samráði við samtök vinnandi fólks í landinu. Afleiðing þess, sem nú hefur gerzt, og þó miklu fremur þess, sem gerzt hefur á undanförnum verðbólguárum, verður fyrirsjáanlega sú, að greiðsluhalli verður á ríkisbúskapnum og greiðsluhalli hjá útflutningssjóði, sem standa ber framleiðslunni skil á því, sem of mikið er af henni krafið. Er því enn fram undan vandi í efnahags- og framleiðslumálum landsins, sem verður að mæta af raunsæi, ef vel á að fara. Háttvirtir stjórnarandstæðingar hafa undanfarið látið að því liggja, að ráðstafanir ríkisstj. í framleiðslumálum væru hér undirrót. Ekkert er meiri fjarstæða, en einmitt þetta, þar sem augljóst er, að framleiðslustarfsemin öll hefur verið sótt af meira kappi á þessu ári en nokkru sinni fyrr um langt skeið, og það einmitt vegna þess að þessar ráðstafanir, sem ríkisstj. beitti sér fyrir, ýttu undir aukna framleiðslu við fiskveiðar og landbúnað. Það er svo annað mál, að lagt var á tæpasta vaðið, eins og nú sýnir sig. En núverandi ríkisstj. hafði ekki skapað það ástand, sem svo var alvarlegt, að þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar til mótvægis og bjargar, hafa ekki reynzt nægilega djúptækar. Ég hef nú minnzt á horfur varðandi afkomu ríkissjóðs, framleiðsluna, útflutningssjóðinn og gjaldeyrisástandið. En við þetta vil ég bæta því um verðlagið í landinu, að mikið starf hefur verið í það lagt á vegum ríkisstj. að halda því í skefjum. Hefur í mörgum greinum orðið af því starfi góður árangur, Hefur verðlagsvísitalan að vísu hækkað um 2.7%, en það er sízt meira, en fyrir fram var vitað að verða hlyti. En því miður er ekki öll sagan með þessu sögð, því að í nokkrum greinum hefur verðlaginu verið haldið óbreyttu með nýjum niðurgreiðslum á vöruverði. Á þetta við um fisk á innanlandsmarkaði og landbúnaðarafurðir, en fé vantar til þess að standast kostnað við þessar niðurgreiðslur. En það er fleira, sem þarf að hafa í huga, en það, sem ég nú hef rakið, þegar reynt er að bregða upp mynd af þeim grundvelli, sem fjárlög ríkisins verða að byggjast á. Er hér enn einn höfuðþáttur ónefndur, en það eru fjárfestingarmálin og fjáröflun til framkvæmdanna. Um langa hríð hefur fjárfesting verið mjög mikil á Íslandi. Sennilega er í fáum löndum jafnmiklum hluta þjóðarteknanna varið til fjárfestingar og hér. Hef ég fengið öruggar skýrslur um fjárfestingu og þjóðartekjur hér á landi undanfarin þrjú ár og í sex löndum, Noregi, Danmörku, Svíþjóð, Bretlandi, Vestur-Þýzkalandi og Frakklandi. Kemur í ljós af þessari skýrslu, að fjárfestingarprósenta af þjóðartekjum hefur árin 1953 og 1954 verið hæst í Noregi, eða 29.2–29.5%, þar næst á Íslandi 25.8 og 25.4% og svo mun lægri í hinum löndunum fimm. En árið 1955 gerðist það, að fjárfestingarprósentan hér fer langt fram úr prósentu Norðmanna og allra hinna. Eru þá hlutföllin þessi: Ísland 32.5%, Noregur 28.9%, Danmörk 17.1%, Svíþjóð 20%, Bretland 14.7%, Vestur-Þýzkaland 23.2% og Frakkland 16.9%. Er fjárfesting þá orðin langhæst á Íslandi, miðað við tekjur þjóðarinnar, og álitið er, að fjárfestingarprósentan hér hafi verið sem næst 31.2% árið 1956. En frá hinum löndunum hef ég ekki upplýsingar fyrir það ár. Þessar tölur tala sínu máli, og er ekki að furða, þó að framkvæmdaspenna eins og sú, sem við erum að reyna að halda uppi, setji svip sinn á þjóðlífið allt og valdi verðbólgu og ýmsum vandkvæðum. Framkvæmdir geta ekki orðið kostaðar af öðru fé en því, sem landsmenn leggja til hliðar af tekjum sínum í banka eða sparisjóði og til framkvæmda á sjálfs sín vegum, og svo erlendu fjármagni. Fróðir menn telja, að um 3/4 hlutar hinnar gífurlegu fjárfestingar eftir stríð hafi Íslendingar kostað af eigin fé. Er það ekkert smávegis átak. Eins og kunnugt er, voru allar innstæðurnar frá stríðsárunum fullnotaðar í árslok 1946, og var minna af því fé, en skyldi varið til uppbyggingar. Íslendingar fengu mikla Marshallaðstoð hjá Bandaríkjamönnum, aðallega á árunum 1948–53, og hjálpaði það fé mjög til þess að halda uppi hinni miklu fjárfestingu. Þannig fengum við mjög mikinn hluta af stofnkostnaði við síðustu Sogsvirkjun, áburðarverksmiðju og Laxárvirkjun sem gjafafé frá Bandaríkjunum samkvæmt Marshalllögunum, og hafði það vitanlega stórfellda þýðingu fyrir allt efnahagslíf landsins, og án hennar hefði svona mikil fjárfesting ekki verið möguleg. Stöðug verðbólguþróun átti sér stað í landinu frá 1942, sem minnkaði verðgildi íslenzkra peninga og hafði áhrif í þá átt að draga úr lánsfjármyndun í landinu sjálfu. Þótt verðgildi peninganna minnkaði mjög, var reynt að halda óbreyttu skráðu gengi krónunnar og komið á uppbóta- og styrkjakerfi í staðinn fyrir að breyta gengisskráningunni. Gekk þetta þannig til 1950, að menn töldu ekki lengur fært að halda áfram á þessari braut, og var þá gengi íslenzku krónunnar leiðrétt eða fært til samræmis við það, sem það raunverulega var orðið. Sú ráðstöfun og það, sem aðhafzt var í því sambandi til þess að stilla fjárfestingarframkvæmdum í hóf og koma jafnvægi á ríkisbúskapinn, varð til þess, að þegar áhrif gengisskráningarinnar nýju voru að fullu komin fram, komst stöðvun á verðlagið í landinu, sem segja má að héldist í tvö og hálft ár. Varð þetta til þess, að stórum meira fjármagn fór að safnast fyrir í landinu sjálfu, en áður hafði verið, og kom það að mjög góðu haldi til þess að standa undir kostnaði við fjárfestinguna, enda fór Marshallframlagið þá þverrandi, eins og ráð hafði verið fyrir gert. En eftir árið 1953 urðu enn tímamót í þessum málum. Slakað var á fjárfestingarhömlum. Ný fjárfestingaralda reis í landinu. Almennar kauphækkanir urðu. Afleiðingarnar komu fram í nýrri verðbólgu, stórhækkandi framleiðslukostnaði, minnkandi sparnaði eða lánsfjármyndun í landinu sjálfu og enn aukinni fjárfestingarpanik, ef svo mætti segja. Aðgangur að erlendu fjármagni var nú mjög takmarkaður og ekki lengur hægt að moða úr innstæðum eða gjafafé. Komust efnahags- og framleiðslumálin í algeran hnút veturinn 1955 og 1956, sem leystur var þá til bráðabirgða með stórfelldum álögum og uppbótum. Sumarið 1956 var ástandið enn orðið þannig, um stjórnarskiptin, að enn þá var framleiðslukostnaður stórhækkaður og sýnileg stöðvun framleiðslunnar, ef ekkert væri að gert, og ástandið í fjárfestingar- og fjáröflunarmálum til framkvæmda, var síður en svo árennilegt. Lántökur erlendar höfðu þá orðið litlar í tvö ár, eins og ég drap á, enda þótt fast væri eftir leitað, og þær, sem orðið höfðu, voru yfirleitt til stutts tíma til þess að fleyta áfram framkvæmdum, sem enga bið voru taldar þola. Undantekning frá þessu var lán frá Bandaríkjastjórn fyrir mestum hluta erlenda kostnaðarins við sementsverksmiðjuna, sem var til langs tíma. Framkvæmd nýrrar Sogsvirkjunar var komin algerlega í eindaga þrátt fyrir mikla lánaleit. Raforkuáætlun dreifbýlisins hafði verið tekin til framkvæmdar og þar á meðal bygging tveggja raforkuvera, sem mjög mikið fjármagn þarf til á árunum 1956–1958. Fyrirsjáanlegt var á hinn bóginn, að það fjármagn, sem útvegað hafði verið til raforkuáætlunarinnar, mundi hrökkva mjög skammt til að greiða þá samninga, sem búið var að gera, hvað þá meira. Bygging sementsverksmiðjunnar hafði verið sett af stað. Fjármagn hafði verið fengið fyrir mestum hluta erlenda kostnaðarins, en fé skorti nær gersamlega til þess að standa undir innanlandskostnaðinum. Ræktunarsjóð skorti fé til þess að lána þá um haustið og fiskveiðasjóð sömuleiðis, en bæði bændur og útgerðarmenn höfðu gert ráðstafanir í því trausti, að þessir sjóðir gætu lánað eins og áður. Eru hér nefnd þessi fimm fjárfestingarmál, sem með sérstökum hætti mega teljast verið hafa og vera á vegum ríkisstj. Þótt aðeins þau séu nefnd, þýðir það ekki, að öðruvísi eða betur hafi verið ástatt um fjármagn til ýmissa annarra framkvæmda. Það er því ekkert ofsagt í því, að vegna verðbólguþróunar undanfarinna ára og vegna þess, hve stór verkefni hafði verið ráðizt í, voru efnahagsmál og framleiðslumál landsins reyrð í hnút, fullkomlega sumarið 1956, og hefur þetta að sjálfsögðu sett sinn svip á það, sem síðan hefur gerzt í þessum efnum. Núverandi ríkisstj. sneri sér að því að reyna að greiða fram úr þessari flækju og m.a. að því að reyna að finna leiðir til þess að halda þessum þýðingarmiklu framkvæmdum áfram og byrja á Sogsvirkjuninni, áður en það yrði of seint, til þess að forðast stórtjón. Tókst á s.l. vetri að útvega lán í Bandaríkjunum fyrir erlenda kostnaðinum við Sogsvirkjunina. Enn fremur tókst með mjög hagkvæmum samningum um vörukaup í Bandaríkjunum með löngum gjaldfresti, hliðstæðum þess háttar samningum, sem margar aðrar þjóðir hafa gert, að tryggja mjög hagstæð lán fyrir verulegum hluta af innlenda kostnaðinum við Sogsvirkjunina, og er það von manna, að hægt verði að fá slíkan viðbótarsamning áfram fyrir næsta ár. En augljóst er þó, að eftir þessum leiðum fæst ekki allur kostnaðurinn við Sogsvirkjunina. Er það því óleyst vandamál, hvernig afla á fjár innanlands til viðbótar. Þá tókst í fyrravetur að útvega 4 millj. dollara lán í Bandaríkjunum, og var því láni skipt upp handa sementsverksmiðjunni, ræktunarsjóði, fiskveiðasjóði og rafmagnsframkvæmdum dreifbýlisins. En þetta lán hrökk lítið meira, en til þess að greiða þann kostnað, sem þá var á fallinn við þessar framkvæmdir. Kemur þá spurningin: Hvernig standa málin nú varðandi fjáröflun til þessara framkvæmda? Er skemmst frá því að segja, að framkvæmdir í raforkumálum dreifbýlisins og við byggingu sementsverksmiðjunnar hafa haldið áfram á þessu ári fyrir það fé, sem fyrir hendi var og ætlað var til þessara framkvæmda af fjárveitingum og innlendu fé. Þótt það fé sé nú allt upp étið fyrir nokkru, hafa þessar framkvæmdir ekki verið stöðvaðar, heldur haldið áfram með bráðabirgðaframlögum af yfirdráttarlánum ríkissjóðs í bönkunum. Er þetta gert í trausti þess, að þær ráðstafanir, sem verið er að gera til þess að útvega lánsfé til þessara framkvæmda erlendis nú á þessu ári, beri árangur. Að því er orkuverin snertir, kemur hér einnig til, að ef bygging þeirra væri stöðvuð, yrði ríkið skaðabótaskylt til verktakanna, sem sömdu um á sínum tíma að ljúka verkinu á tilskildum tíma og hafa búið sig undir það. Slíkar framkvæmdir verða að ganga eftir áætlun, ella verða allir aðilar fyrir stórtjóni. Þá standa togarakaupin nú fyrir dyrum og útvegun lánsfjár í því sambandi. Er þar um mjög háar fjárhæðir að ræða. Lán til hafnargerða hafa ekki komizt að enn þá vegna annarra þarfa. Um ræktunarsjóð og fiskveiðasjóð og fjárþörf þeirra til þess að mæta lánaþörf í haust er það að segja, að það mál er óleyst, en verið að reyna að leysa það ásamt lánamálum sementsverksmiðjunnar og raforkuáætlunarinnar. Er þess fastlega vænzt, að þær umleitanir beri árangur í tæka tíð. En yrði ekki svo mót von manna, yrði samt að finna leiðir til þess, að hægt væri að afgreiða lán frá þessum stofnunum nú í haust, svo sem verið hefur. En ef ekki kemur til erlent fjármagn, mundi fé til þessa verða að takast á þann hátt, að það hlyti að auka verðbólguna og þar með auka vandann í efnahagsmálunum. Takist að útvega fé til þess að greiða kostnaðinn við þessar framkvæmdir í ár, kemur strax upp spurningin um það, hvernig útvega skuli fé til þeirra næsta ár. Ekkert sýnir betur, að mínu viti, en þær upplýsingar, sem ég hef nú gefið varðandi þessar framkvæmdir og fjáröflun til þeirra, hve teflt hefur verið og teflt er á tæpasta vað í efnahagsmálum landsins og þjóðarbúskap yfir höfuð. Hlýtur sú spurning að vakna í hugum manna, hvort hægt sé að halda svo áfram, sem gert hefur verið, hvort mögulegt sé að halda uppi jafnstórkostlegri heildarfjárfestingu og gert hefur verið, hvort hugsanlegt sé, að erlent lánsfjármagn sé fáanlegt í nógu stórum mæli, til þess að slíkt gæti verið mögulegt, hvort óhætt mundi að taka svo stór lán erlendis ár eftir ár sem til þess mundi þurfa. Og þá vaknar síðast, en ekki sízt sú spurning, hvort þjóðin vill minnka eyðslu sína svo, að hún geti kostað enn þá meira af þessari fjárfestingu sjálf af tekjum sínum, en hún gerir nú, og þá með hvaða hætti slíkt ætti að komast í framkvæmd. Sumum hættir til að tala eins og Íslendingar geti fengið að láni erlendis fármagn eftir vild. En ég held, að mönnum hljóti að verða ljósara og ljósara, hvernig ástatt er í þessum efnum. Sannleikurinn er sá, að í flestöllum löndum eru gífurlegar verklegar framkvæmdir, eins konar fjárfestingarkapphlaup. Þetta fjárfestingarkapphlaup hefur í för með sér verðbólgu í flestum löndum, en verðbólguþróunin veldur því, að minna safnast af fjármagni, sem getur orðið til útlána, bæði heima fyrir og út úr löndunum. framkvæmdirnar vaxa, lánsfjárframboðið minnkar. Aðeins örfá lönd skera sig úr í þessu efni, og allir beina þá þangað ferð sinni til þess að fá lán. Það er því stórkostlegur lánsfjárskortur ríkjandi í heiminum og mjög erfitt að fá lán eða nærri ókleift á frjálsum peningamarkaði, og útlánamálunum er yfirleitt stjórnað af opinberum aðilum og alþjóðastofnunum, sem til þess hafa verið settar á fót. Það er m.a. til marks um, hvernig ástatt er í þessum efnum, að aðalbankastjóri þjóðbankans danska sagði í vor sem leið, samkvæmt fréttum í ríkisútvarpinu hér 12. maí s.l., að það væri ekki sérstakt fyrir Dani, að þeir gætu ekki fengið lán á frjálsum markaði erlendis, það gæti varla nokkur þjóð lengur. Eru þó fjármál Dana í framúrskarandi góðu og öruggu horfi. Því fer þess vegna víðsfjarri, að lánsfé erlendis liggi á lausu. T.d. er þannig ástatt um okkur, að við höfum ekki fengið lán í Alþjóðabankanum í nokkur ár. Sumpart hefur það stafað af deilu við bankann út af sementsverksmiðjunni, sem hann neitaði um lán til, en við lögðum í samt, sumpart af því, að Alþjóðabankinn er mjög tregur til að lána þeim löndum, sem búa við ofþenslu vegna mikillar fjárfestingar, og loks af því, að Alþjóðabankinn hefur sett sér þá reglu að lána aldrei nema fyrir erlendum kostnaði við hverja framkvæmd. Lánaþörf okkar til þeirra fyrirtækja, sem við erum að leita að lánum til erlendis, nær hins vegar miklu lengra, eins og bezt sést á því, að við erum að taka lán erlendis í innlendan kostnað við Sogsvirkjunina, sementsverksmiðjuna og að nokkru leyti raforkuáætlun dreifbýlisins. Ég vil ekki halda því fram, að það þurfi að vera óheilbrigt að taka lán erlendis að einhverju leyti fyrir innlendum kostnaði við einstakar framkvæmdir, en það er þá a.m.k. áríðandi, að þess sé gætt, að þar sé raunverulega um framkvæmdir að ræða, sem auka þjóðartekjurnar og standi því hreinlega undir þeim erlendu lánum, sem til þeirra eru tekin. Annars getum við vaknað upp við vondan draum, þegar að skuldadögunum kemur, og komizt að raun um, að óviðráðanlega stór hluti af gjaldeyristekjunum sé orðinn bundinn í vexti og afborganir. Ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir menn að gera sér grein fyrir því, að það er takmark fyrir því, hvað þjóð eins og við Íslendingar getum byggt mikið á erlendu lánsfé. Hin mesta nauðsyn væri að mínum dómi, að erlent fjármagn kæmi inn í landið einnig eftir öðrum leiðum en lánsleiðinni, enda væru þar eðlileg takmörk sett. En slíkt verður tæpast, nema stefnubreyting verði í efnahagsmálum okkar og framleiðslumálum frá því, sem verið hefur nú um nærfellt tuttugu ár. Væri freistandi að ræða það atriði nánar, en til þess er ekki tóm. Þá er full ástæða til þess að horfast í augu við, að það verður að fara varlegar í það, en gert hefur verið stundum, að kasta sér út í framkvæmdir, sem kosta hundruð millj. kr., án þess að hafa gert sér grein fyrir því, hvernig fjár skuli aflað til þeirra. Sé of langt gengið í þessu efni, getur það stórum veikt aðstöðu þjóðarinnar í baráttu hennar fyrir því að standa á eigin fótum fjárhagslega. Það er eðlilegt að taka erlend lán til arðbærra framkvæmda að vissu marki. Jafnframt vil ég leggja á það höfuðáherzlu, að framfarir hér megi ekki verða of háðar því, að erlent lánsfé sé fyrir hendi. Þess vegna verður þjóðin að finna leiðir til þess að koma jafnvægi á efnahagsmál sín til þess að auka myndun fjármagns í landinu sjálfu. Einn líður í því er að draga nokkuð úr fjárfestingarframkvæmdum beinlínis í þágu framfaranna sjálfra, einnig í þágu framleiðslunnar og afkomu þjóðarbúsins út á við. Það vantar víðast fólk við framleiðslustörfin. Á sama tíma fáum við þúsundir útlendinga til þess að vinna að framleiðslustörfunum, en eigum mjög erfitt með að standa skil á vinnulaununum út úr landinu. Of ör fjárfesting dregur úr framleiðslunni og gjaldeyristekjunum og hvílir þyngra á sjálfri gjaldeyrisverzluninni en þjóðarbúið raunverulega þolir. Íslenska þjóðin hefur um aldaraðir verið innilokuð í örbirgðarinnar húsi, ef svo mætti segja. Mönnum hættir því við að ryðjast nokkuð ört til dyranna, þegar þær opnast. En menn verða að gæta þess að ryðjast ekki svo ört til dyranna, að óbærileg þröng verði og tjón fyrir framfarirnar. Menn verða að læra þá list að sækja skipulega fram um dyr framfaranna. Með því móti mun mest vinnast. Jafnhliða því, sem draga verður nokkuð úr fjárfestingarhraðanum, ég segi nokkuð, því að hér á ekki að verða hik á framfarabaráttunni, einmitt til þess að forðast stöðvun og öngþveiti um mörg nauðsynlegustu verkin, verður þjóðin að finna leiðir til þess, að meira fjármagn safnist innanlands til hinna stærri framkvæmda. Áhrifaríkast í því efni verður vitaskuld, ef samtök væru milli ríkisvaldsins og sterkustu almannasamtakanna í landinu, samtaka hins vinnandi fólks, um þá stefnu, sem tryggt getur jafnvægi í efnahagsmálum og stöðugt verðlag, eftir að jafnvægi hefur verið náð. Íslendingar eru miklir framfaramenn, og er það mjög ánægjulegt. Á hinn bóginn verðum við alvarlega að gjalda varhuga við þeim kröfuanda, sem orðinn er landlægur hjá okkur. Þótt það sé mikilsvert, að menn séu vel vakandi og hafi áhuga fyrir umbótum, þá getur skortur á skilningi á því, að ekki er hægt að gera allt í einu, valdið stórtjóni. Óþolinmæði okkar Íslendinga er svo mikil að okkur hættir stundum við að halda eða telja okkur trú um, að hvergi vanti neitt nema hér, og að ímynda okkur, að við séum á eftir öllum öðrum í öllu. Mér dettur í þessu sambandi í hug að benda á, að í Bandaríkjunum býr ein auðugasta þjóð heimsins. Framleiðslan er hvergi meiri, en í Bandaríkjunum, og almenn velmegun hvergi meiri, en þar. Bandaríkjamenn hafa á undanförnum árum lagt á sig miklar skattabyrðar til þess að safna saman fé og gefa það eða lána í önnur lönd, styðja þannig framfarir þar og koma í veg fyrir kreppu og kyrrstöðu. Samt sem áður er það svo, að eitt af vandamálum þeim, sem liggja fyrir þingi Bandaríkjanna, er það, hvernig kosta skuli byggingar nýrra skólahúsa, sem skortur er á þar í landi. Það er sannarlega víða,r en á Íslandi, sem ýmislegt vantar af því, sem þörf er fyrir. Hjá okkur hefur tæpast verið vinsælt að leiða athygli manna að þessum staðreyndum, en ég hika ekki við að gera það samt. Ég hika heldur ekki við að kalla það skort á raunsæi og skort á vilja til þess að horfast í augu við verkefnin eins og þau eru, þegar allt úir og grúir af kröfum um, að lagt verði tafarlaust í enn meiri kostnað og framkvæmdir á öllum sviðum, og einnig um, að komið verði tafarlaust upp nýjum útlánagreinum. Ætti þó flestum að vera ljóst, hvernig ástatt er hér um framkvæmdir, sem eru tiltölulega meiri, en nokkurs staðar annars staðar á byggðu bóli, og hvernig ástatt er um fjáröflun til framkvæmda og útlána, sem þjóðin hefur viljað láta sitja fyrir. En við borð liggur, að einmitt þessar framkvæmdir og þessi útlán stöðvist vegna fjárskorts. Þar sem allt verður að byggjast á skilningi og ákvörðunum fjöldans, er fátt hættulegra, en það, að menn venji sig af því að horfast í augu við raunveruleikann. Ég hef komið það mikið nærri hraðri framsókn síðustu áratuga, að ég óttast ekkert áróður né útúrsnúning, þótt ég dragi fram þetta sjónarmið. Allra sízt ætti ég að þurfa að óttast óorð af hóflegum aðvörunum í þessa átt, eftir að því hefur nú um skeið verið svo rækilega lýst fyrir þjóðinni sem raun er á orðin, að öll sameiginleg útgjöld hennar undanfarin 20 ár eða svo hafi verið af mér ákveðin og séu á mína ábyrgð, og þá auðvitað framfarirnar með, þótt raunar hafi nú stundum gleymzt að halda því á lofti. Ég segi gleymzt, því að tæplega gæti verið meiningin, að ég bæri ábyrgð á útgjöldunum, en aðrir ættu heiðurinn af framförunum. Ætli þetta yrði ekki að fylgjast að? En allt er það tal fánýtt hjal, og nefni ég þetta fremur í gamni, en alvöru. Ég kem þá að fjárlagafrv. því fyrir árið 1958, sem hér liggur fyrir. Heildarniðurstaða frv. er sú, að greiðsluhalli er áætlaður rúml. 71 millj. kr. í stað rúml. einnar millj. kr. greiðsluafgangs á gildandi fjárlögum. Verður útgjaldahækkun alls frá fjárlögum 1957 411/2 millj. og tekjurýrnun áætluð 31 millj., en niðurstaðan nálega 73 millj. óhagstæðari, en á gildandi fjárlögum. Tekjur eru á þessu frv, áætlaðar samkv, þeirri reynslu, sem orðið hefur um tekjur þessa árs, það sem af er árinu, og er miðað við svipaða þróun það sem eftir er ársins og orðið hefur hingað til. Um niðurstöðuna vitum við hins vegar ekki að fullu enn þá. Hefur áætlun á verðtolli og tekjum samkv. lögum um útflutningssjóð o.fl. verið lækkuð mikið. Ekki þótti sem sé fært að miða áætlun tollteknanna við annað en reynslu þessa árs, það sem af er, og hef ég skýrt frá henni að framan. Hins vegar er tekju- og eignarskattur áætlaður nokkru hærri en á gildandi fjárlögum og þá miðað við upplýsingar um álagða skatta á þessu ári. Síðan 1950 hafa margar ráðstafanir verið gerðar af ríkisvaldinu til þess að létta beinu skattana. Nú þarf að finna leiðir til þess að breyta reglunum um skattlagningu á tekjur hjóna, og er það mál í athugun. Einnig ber brýna nauðsyn til að breyta lagaákvæðum um skattlagningu á félög. Síðan 1950 hafa m.a. eftirgreindar ráðstafanir verið gerðar til þess að lækka beinu skattana til ríkisins, en engar ráðstafanir til þess að hækka beina skatta til ríkisins, nema álagning stóreignaskattsins: Árið 1950 voru sett lög um lækkun skatta á lágum tekjum. Árið 1954 var sparifé gert skattfrjálst. Árið 1954 voru sett ný skattalög og tekjuskattur, annarra en félaga, lækkaður stórkostlega, eða um 29% að meðaltali. Þá fengu fiskimenn frádráttarhlunnindi, sem þeir höfðu ekki áður haft, og giftar konur, sem leggja í kostnað vegna vinnu utan heimilis, sömuleiðis frádráttarhlunnindi, meiri en þær höfðu áður haft. Árið 1956 var tekjuskattsviðauki félaga felldur alveg niður. Nú á þessu ári voru enn sett sérstök lög til þess að lækka tekjuskatt á lægri tekjum. Loks voru á þessu ári sett sérstök lög um aukinn skattfrádrátt, enn til handa skipverjum á fiskiskipum. Það þyrfti að finna leiðir til þess að lækka tekjuskattinn enn á ný og örva með því framtak og sparnað og auka heldur eyðsluskatta, halda þannig fram stefnunni, sem fylgt hefur verið frá 1950 um lækkun beinna skatta. En þá væri nauðsynlegt að láta fylgja ráðstafanir til þess, að það yrði ekki tekið í útsvarshækkunum, sem skattar lækkuðu til ríkisins. Ómögulegt er að fullyrða, hvort hægt er að finna á næstunni leiðir til þess að koma í framkvæmd enn nýrri lækkun beinna skatta. Það fer eftir úrræðum þeim, sem finnast í efnahagsmálunum. Skattamálin verða ekki slitin úr sambandi við afgreiðslu þeirra. Þá kem ég að gjaldahlið fjárlagafrv. og mun gera grein fyrir því í höfuðdráttum, í hverju aukning ríkisútgjaldanna liggur. Vextir hækka um 2 millj. og 300 þús. Þessi hækkun á vaxtaútgjöldum á eingöngu rót sína að rekja til þess, að ákveðið var á síðasta Alþ. með lögum um íbúðalán o.fl., að ríkið tæki að sér skuld Íbúðalánasjóðs við Landsbankann. Er því hér í rauninni um að ræða lögboðið framlag til Íbúðalánasjóðs. Dómgæzla og lögreglustjórn hækkar um 4 millj. og 100 þús. Þar kemur til hækkun á landhelgisgæzlukostnaði 1 millj. og 600 þús. Koma þar til greina m.a. nýir kjarasamningar við yfirmenn á skipunum, og gert er ráð fyrir að reka björgunar- og varðskipið Albert allt árið 1958. Þá hækkar hluttaka ríkissjóðs í lögreglustarfsemi í kaupstöðum. Eru það lögboðin útgjöld. Þá er gert ráð fyrir, að ríkislögregluþjónum verði fjölgað um 5 og löggæzla utan Reykjavíkur nokkuð aukin. Þá hækkar nokkuð kostnaður við vinnuhælið að Litla-Hrauni, þar sem þar verður aukin gæzla og lagt í endurbætur. Kostnaður við innheimtu skatta og tolla hækkar um 3 millj. og 400 þús. Þar er að nokkru leyti um að ræða lagfæringu á áætlun, sem hefur verið of lág áður, en einnig verulegur kostnaðarauki við aukna tollgæzlu, sem efnt er til bæði í Reykjavík og úti um land. Var knýjandi nauðsyn á þessari aukningu tollgæzlunnar, þó að hún kosti verulegt fé, og hefur hún áreiðanlega nú þegar komið að gagni. Það skal tekið fram, að á nokkrum stöðum úti um land er ætlunin að sameina tollgæzlu og löggæzlu. Útgjöld til heilbrigðismála hækka um 2 millj. og 200 þús. Er hér um að ræða aukinn halla á sjúkrahúsum ríkisins og aukinn kostnað vegna laga um framfærslu sjúkra manna og örkumla. Aukinn halli á ríkisspítölunum stafar fyrst og fremst af stækkun landsspítalans og nokkuð auknum kostnaði við sjúkrahúsreksturinn yfirleitt. Hefur farið fram athugun á því, hvort komast mætti hjá hækkun á rekstrarhalla sjúkrahúsanna og hjá hækkun heildarútgjalda vegna heilbrigðismála með því að hækka daggjöldin á spítölunum, Kemur þá í ljós, að hækkun daggjaldanna mundi valda hækkun á öðrum liðum fjárl., sem sé framlögum til sjúkra manna og örkumla svo og berklasjúkra. Enn fremur má telja víst, að daggjaldahækkun hefði í för með sér hækkuð sjúkrasamlagsiðgjöld, en eins og kunnugt er, greiðir ríkissjóður hluta af þeim. - Niðurstaðan af athugun á þessu máli er sú, að þó að beinn rekstrarhalli ríkisspítalanna mundi að sjálfsögðu lækka, ef daggjaldahækkun yrði, þá mundu önnur ríkisútgjöld vegna sjúkramála hækka meira, en daggjaldahækkuninni nemur. Sýnir þetta glöggt, hversu ríkið hefur nú tekið að sér mikinn hluta af sjúkrakostnaðinum í landinu. Bendi ég ekki á þetta til þess að telja það eftir, heldur sem dæmi um það, hvers vegna ríkisútgjöld fara hækkandi. Kostnaður við ríkisframfærslu sjúkra manna og örkumla hækkar um 1 millj. Þessi liður hækkar ár frá ári, og er ástæðan sú, að sjúkrarúmum fjölgar og fleiri og fleiri geta leitað sér læknishjálpar á spítölum, og ber þetta vott um ánægjulegar framfarir í heilbrigðismálum, en hækkar auðvitað ríkisútgjöldin. Ríkisútgjöld til kennslumála hækka um 9 millj. og 900 þús. á þessu frv. frá gildandi fjárl. Kemur hér ýmislegt til greina, eins og nánar er rakið í greinargerðinni fyrir fjárlagafrv., en nefna má sérstaklega mikla árlega fjölgun kennara í skylduskólunum og aukinn rekstrarkostnað þeirra, leiðréttingar á of lágt áætluðum kennaralaunum í gildandi fjárl., þótt merkilegt megi virðast, að ekki skuli hafa tekizt að áætla nokkurn veginn með vissu liði eins og kennaralaun í barnaskólum og gagnfræðaskólum. Þá má nefna aukinn kostnað ríkisins við barnaskóla og gagnfræðaskóla, sem stafar af ákvæðum reglugerðar, sem fyrrverandi menntmrh. setti í júlímánuði 1956, og aukinn kostnað ríkissjóðs vegna laga um greiðslu skólakostnaðar, sem fyrrverandi menntmrh, beitti sér fyrir á Alþ. 1955. Útgjöld til félagsmála hækka um 5 millj. Þar af er hækkað framlag til sjúkratrygginga 3 millj. og 300 þús. Er það fyrst og fremst vegna breytingar, sem gerð var á lögum um almannatryggingar á Alþ. 1955 og þáverandi félmrh. beitti sér fyrir, um að auka framlag ríkisins til sjúkrasamlaganna og nema úr lögum hámark, sem áður var á framlögum ríkisins. Þá er hækkun til atvinnuleysistrygginga 11/2 millj. vegna áætlaðrar fjölgunar fólks á starfsaldri og vegna vísitöluhækkunar. Þá er gert ráð fyrir, að hækkun á fjárveitingu til niðurgreiðslu á vöruverði innanlands hækki úr 84 millj. í 105 millj. Hækkunin nemur nærri 21 millj. Kemur hér þrennt til greina: Ríkisstj. hefur ákveðið niðurgreiðslur á nokkrum vörum, frá því að síðustu fjárlög voru sett, og geri ég ráð fyrir, að útgjaldaaukning af þeim ástæðum sé um 7 millj. Útgjöld við að greiða niður kartöfluverð voru á fjárl. 1957 áætluð 4 millj., og er sú áætlun allt of lág, og auk þess þarf miklu hærri fjárhæð á næsta ári, en áður, til þess að halda óbreyttum niðurgreiðslum á kartöfluverði, þar sem uppskeran verður nú óvenjulega mikil, en það er miklu dýrara að greiða niður innlendar kartöflur en útlendar. Verður því að áætla útgjöld til þess að greiða niður kartöflur á næsta ári 13.5 millj. Er það 9.5 millj. kr. hærra, en á gildandi fjárl. Eru þó niðurgreiðslur á hvert kartöflukíló ráðgerðar óbreyttar. Það, sem þá er ótalið af hækkuninni, eða 4 millj. og 400 þús., stafar af því, að gera verður ráð fyrir meiri heildarneyzlu innlendra vara á næsta ári, en í ár, m.a. vegna fólksfjölgunar. Þá verður þess að geta, að útgjöld við þá niðurgreiðslu landbúnaðarafurða, sem ákveðin var enn til viðbótar í haust til þess að koma í veg fyrir hækkun á landbúnaðarafurðum, er ekki meðtalin í frv. Hefur engin ákvörðun verið tekin um það, hvort þessi niðurgreiðsla skuli verða til frambúðar eða ekki, og er því ekki tekin með. En eigi hún að standa, mundi þurfa að hækka fjárveitingu til niðurgreiðslu á vöruverði, sem henni svaraði. Væntanlega eigi fjarri 20 milljónum. Á 20. gr. fjárlagafrv. hækkar fjárveiting til afborgunar af ríkislánum um 3 millj, og 700 þús. kr., og er það aðallega vegna skulda, sem ríkissjóður tók á sig vegna íbúðalánasjóðs. Er hér því í raun og veru um að ræða lögboðið framlag til íbúðalánasjóðsins. Loks er þess að geta, að fjárveiting vegna vanskila á ríkisábyrgðarlánum á 20. gr. er hækkuð úr 18 millj., og mun sízt af því veita samkv. því, sem horfir á þessu ári. Hafa þurrafúaábyrgðir drúgum bætt við útgjöld á þessum lið, og eru þær m.a. orðnar að stórfelldu vandamáli, sem þetta hv. Alþingi kemst ekki hjá að taka til nýrrar meðferðar. Á móti hækkunum vegur nokkuð lækkun á ýmsum fjárveitingum til fjárfestingarmála, sem nema sem næst 23 millj. kr. Þessi lækkun á fjárfestingarútgjöldum frv. frá gildandi fjárlögum kemur þannig fram, að fjárveitingar til margra fjárfestingarframkvæmda á 20. gr. eru lækkaðar um 10% frá gildandi fjárlögum. Fjárveitingar til nýrra akvega, brúargerða, hafnarmannvirkja og skólabygginga eru settar talsvert lægri, en þær eru í gildandi fjárlögum, en yfirleitt um 10% hærri, en þær voru á fjárlagafrv. stjórnarinnar s.l. haust. Heildarhækkun fjárlagafrv. nemur um það bil 5% frá gildandi fjárlögum. Þar af eru um 21/2%, eða helmingur af hækkuninni, vegna aukinna niðurgreiðslna á vöruverði innanlands, en 21/2% allir aðrir liðir samanlagt, og eru það langsamlega mest hækkanir á lögboðnum útgjöldum. Fyrir utan lögboðna fjölgun embættismanna, svo sem kennara og þvílíkra, og fjölgun á tollgæzlu- og lögreglumönnum og fangavörðum á Litla-Hrauni, sem þegar hefur verið gerð grein fyrir, er ekki í fjárlagafrumvarpinu ráðgerð önnur fjölgun á starfsliði, en þremur starfsmönnum á landsspítala, þremur hjá flugmálastjórninni, tveimur riturum hjá sýslumönnum, einum ritara og fulltrúa að hálfu í ráðuneytum og einum sendli. Ríkisstj, er ráðin í því að gera allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að koma í veg fyrir óeðlilega aukningu á starfrækslukostnaði ríkisins. Ríkisstj. mun leita allra tiltækra ráða til þess, að vinnubrögðum í opinberum rekstri verði hagað á sem heppilegastan hátt og með sparnað fyrir augum. Hefur ríkisstj. nú þegar látið vinna undirbúningsstörf í þessu efni, og verður því verki haldið áfram. Ég hef nú rakið, í hverju hækkun fjárlagafrv. liggur. En mér finnst einnig nauðsynlegt, að menn geri sér grein fyrir, hvernig á því stendur, að ríkisútgjöldin hafa farið hækkandi á undanförnum árum. Ég tel hyggilegt að miða slíkan samanburð við árið 1952 annars vegar og fjárlagafrv. það, sem hér liggur fyrir, hins vegar. Þetta sýnist mér ráðlegt af því, að árið 1952 voru áhrif gengisbreytingarinnar frá 1950 alveg komin fram, og það ár hafði einmitt myndazt nokkuð stöðugt verðlag. Má segja, að það hafi verið eins konar vatnaskilaár í þessum efnum. Í fjmrn. hefur verið gert yfirlit um þetta, sem ég ætla að greina hér frá. Samkv. fjárlagafrumvarpi því, sem hér liggur fyrir, eru heildarútgjöld ríkisins, 20. gr. meðtalin, 851.8 millj. Hliðstæð tala fyrir árið 1953 varð 410 millj. Heildarútgjöld ríkisins eru því skv. þessu frv. ráðgerð 441 millj. hærri en 1952. Þetta er 107.6% hækkun og ekkert smáræði. Til þess að gera sem nánasta grein fyrir, í hverju hækkun ríkisútgjaldanna er fólgin á þessu tímabili, hefur verið gert eftirfarandi yfirlit um hækkun á einstökum liðum eða málaflokkum, sem hafa hækkað verulega, og mun ég geta um nokkrar ástæður fyrir þessum hækkunum. Áður en ég kem að hækkununum, vil ég þó fyrst geta þess, að einn einasti liður hefur lækkað, og það eru vextir af skuldum. Skuldir ríkissjóðs, sem hann verður að standa straum af, hafa sem sé lækkað verulega síðan 1952, Segir það sína sögu um heildarafkomuna og áhrif ríkisbúskaparins á þróun efnahagsmálanna, m.a. sína sögu um það, hvort þangað muni að rekja rót verðbólgunnar. Kem ég þá að hækkun ríkisútgjaldanna frá 1952. I. Framlög til byggingarframkvæmda hafa á tímabilinu hækkað um 24.2 millj. II. Framlög til helztu verklegra framkvæmda hafa á tímabilinu hækkað um 85.1 millj. Hl. Á 9. gr. fjárlaga: Alþingiskostnaður 3.3 millj. IV. Á 10. grein fjárlaga: a) Utanríkismál 3.9 millj. b) Kostnaður vegna laga frá 1956 um þjóðskrá 577 þús. 4.5 millj. V. Á 11. grein fjárlaga: a) Lögreglukostnaður, vegna stóraukinnar löggæzlu um land allt, sbr. m. a. lög frá 1956, um breyting á lögum um lögreglumenn 5.9 millj. b) Embættiskostnaður sýslumanna og bæjarfógeta, annarra dómara og lögreglustjóra 6.4 millj. e) Kostnaður við landhelgisgæzlu, m. a. fyrir tilkomu nýrra varð- skipa og aukinnar fluggæzlu. 6.7 millj. d) Tollgæzlukostnaður, m.a. vegna stóraukinnar tollgæzlu um allt land 4.1 millj. e) Kostnaður við tollstjóraembættið í Reykjavík, skattstofur og skattanefndir 6.2 millj. 29.5 millj. VI. A 12. grein fjárlaga: a) Hækkun á rekstrarhalla ríkisspítala, sem m. a. stafar af tilkomu nýrra sjúkrahúsa, fjölgun sjúkrarúma í eldri sjúkrahúsum og þar með legudagafjölgun, launahækkunum, og nú á síðasta ári af því, að daggjaldahækkun hefur eigi átt sér stað þrátt fyrir hækkun kostnaðar. Starfsfólki ríkissjúkrahúsa hefur fjölgað um 51 frá árinu 1952 12.2 millj. b) Ríkisframfærsla sjúkra manna og örkumla. Hækkunin stafar fyrst og fremst af fjölgun legudaga, sem aftur á rót sína að rekja til tilkomu nýrra sjúkrahúsa og stækkunar eldri sjúkrahúsa. Einnig hefur daggjaldahækkun á árunum 1952–1956 hér mikil áhrif. Loks má nefna nýja hópa sjúklinga, sem látnir hafa verið falla hér undir, svo sem drykkjusjúklinga. Þá hafa mænuveikifaraldrar undanfarinna ára haft hér kostnaðarauka í för með sér 8.9 millj. e) Rekstrarstyrkur til sjúkrahúsa, sem fyrst var upp tekinn, svo að nokkru næmi, með lögum frá 1953 og hefur verið aukinn með breytingum á þeim lögum síðan, og rekstrarstyrkur til St. Jósefs- spítala fyrst tekinn í fjárlög árið 1956 3.3 millj. d) Laun héraðslækna – sbr. m. a. læknaskipunarlög frá 1955, en með þeim lögum er læknishéruðum fjölgað og teknar upp greiðslur til aðstoðarlækna 1.6 millj. 26.2 millj. VII. Á 13. grein fjárlaga: a) Vegaviðhald 13.6 millj. b) Framlag til strandferða ríkisins og til flóabáta. Rekstrarhalli Skipaútgerðar ríkisins hefur farið vaxandi á undanförnum árum. Veldur því stóraukinn tilkostnaður á öllum rekstrarliðum, svo sem launum skipshafna og starfsfólks, viðhaldi skipa, sjóvátryggingu skipa o. s. frv., en hins vegar það, að gjaldskrár stofnunarinnar eru óbreyttar frá 1951 (fargjöld) og 1952 (farmgjöld) 8.3 millj. e) Rekstrarhalli flugmála 2.8 millj. 24.8 millj. VIII. Á 14. grein fjárlaga: a) Laun og embættiskostnaður presta, sbr. m. a. fög frá 1956, um skipun prestakalla 4.1 millj. b) Til Háskóla Íslands. Fjölgun prófessorsembætta með lögum og önnur aukning kostnaðar 1.8 millj. c) Hækkun skólakostnaðar vegna nýrra laga og reglugerðarbreytinga á árunum 1952–1957: 1. Lög frá 1952 um breyting á l. um stýrimannaskólann í Reykjavík 160 þús. 2. Ákvæði laga frá 1946 um menntaskóla i sveit látin koma til framkv. 534 þús. 3. Lög frá 1954 um réttindi og skyldur starfsm. ríkisins - forfallakennsla 272 þús. 4. Lög frá 1955 og reglugerð sama ár um iðnskóla 1.431 þús. 5. Reglugerð frá 21. júlí 1956 um listiðnaðardeild hand- íða- og myndlistaskólans í Reykjavík 200 þús. 6. Lög frá 1955 um greiðslu rekstrarkostnaðar skóla .. 1.954 þús. 7. Lög frá 1955 og reglugerð frá 21. febrúar 1956, um almenningsbókasöfn 568 þús. 8. Reglugerð frá 13. júlí 1956 2.113 þús. 9. Lög frá 1956, um ríkisútgáfu námsbóka 863 þús. 10. Reglugerð frá 2. maí 1956, um laun stundakennara 266 þús. 11. Lög frá 1957, um heilsuvernd í skólum - skólayfir- læknir 115 þús. 12. Fjölgun námsstjóra og söngmálastjórn í skólum .... 242 þús. 13. Reglur um gjald fyrir heimavinnu við leiðréttingar stila, frá 18. marz 1957. 320 þús. 9.0 millj. d) Hækkun heildarlauna barnakennara, gagnfræðaskólakennara og hús- mæðraskólakennara skv. nýjum launalögum og vegna vísitöluhækk- unar og kennarafjölgunar. En kennurum í barnaskólum og héraðs- og gagnfræðaskólum hefur skv. starfsmannaskrám fjölgað um 430 manns frá 1952 til 1958. Þessi fjölgun er að mestu leyti vegna fjölgunar barna og unglinga í skólum 30.0 millj. 45.6 millj. IX. Á 15. grein fjárlaga: a) Til atvinnudeildar háskólans. Hér stafar hækkunin, auk almennrar launa- og kostnaðarhækkunar, af því, að mjög hefur fjölgað sér- fræðingum, er starfa að rannsóknum í þágu höfuðatvinnuveganna, iðnaðar, sjávarútvegs og landbúnaðar, en kröfur um aukna þjónustu atvinnudeildarinnar hafa gerzt æ meiri á undanförnum árum 2.9 millj. b) Til Veðurstofu Íslands. Um ástæður þeirrar hækkunar má segja hið sama og um hækkunina hjá atvinnudeildinni 1.6 millj. c) Til opinberra safna og listamannafé 2.1 millj. 6.7 millj. X. Á 16. grein fjárlaga: a) Til Búnaðarfélags Íslands, Fiskifélags Íslands og Iðnaðarmálastofnunar Íslands 3.6 millj. b) Kostnaður við eyðingu refa og minka, sbr. lög frá 1957 700 þús. c) Til að leita nýrra fiskimiða og til ýmissa rannsókna og tilrauna í þágu sjávarútvegsins 3.1 millj. 7.5 millj. XI. Á 17. grein fjárlaga: a) Almannatryggingar: 1. Vegna laga frá 1956, um atvinnuleysistryggingar 22.6 millj. 2. Vegna breytinga á lögum um almannatryggingar 1952–1957, aðallega vegna laga frá 1956 26.6 millj. Þessar breytingar eru einkum: Grunnhækkun elli- og örorkulífeyris, rýmkun ákvæða um skerðingu lífeyris, fjölskyldubætur með þriðja barni, mæðralaun upp tekin, auknar uppbætur á elli- og örorkulífeyri og hækkun fæðingarstyrks. 3. Vegna vísitöluhækkunar og fjölgunar bótaþega að frádreginni iðgjaldaaukningu 3.7 millj. 52.9 millj. b) Til bindindisstarfsemi, m. a. vegna ákvæða VII. kafla áfengislag- anna frá 1954 - áfengisvarnir 627 þús. e) Greiðslur með börnum erlendra manna, sbr. lög frá 1954 1.1 millj. 54.7 millj. XII. Á I8. grein fjárlaga: a) Eftirlaun og styrktarfé, samkvæmt ákvörðun Alþingis, framlag til lífeyrissjóða og framlag til grunnlaunauppbóta á lífeyri og verðlagsuppbóta á lífeyri 9.5 millj. XHI. Á 19. grein fjárlaga: a) Framlag ríkissjóðs til lækkunar á vöruverði 77.8 millj. XIV. Á 20. grein fjárlaga: Útlagðir vextir og afborganir af lánum með ríkisábyrgð, sem eru í vanskilum 11.7 millj. Samtals I–XIV 411.8 millj. Samtals nema þá þessir liðir, sem ég hef nefnt 411 millj. og 800 þús. Og þá standa eftir af hækkuninni frá 1952 um 29 millj. og 300 þús. En þar, í þessum 29 millj. og 300 þús., eru m.a. innifaldir eftirtaldir liðir eða hækkun á eftirtöldum liðum: rekstur fangahúsa, nýtt vinnuhæli á Kvíabryggju, ýmislegir liðir til heilbrigðismála á 12. gr. fjárlaga, sem ekki eru taldir áður, áhaldakaup vegamálastjórnar og vitamálastjórnar, auknar orlofsgreiðslur vegna lagabreytinga, laun vitavarða og rekstrarkostnaður vita, kostnaðaraukning vegna kennslumála, sem enn er ótalin í því, sem ég hef lesið, um 17 millj. kr., og loks margvíslegir styrkir á 15. gr., kostnaðaraukning við land- og sjómælingar og við húsameistaraembættið, gjöld skv. nýjum lögum um búfjárrækt, aukið framlag til hlutatryggingasjóðs samkv. lögum og ýmsir liðir á 17. gr. fjárlaganna, sem ekki hafa verið taldir áður, svo sem aukin tillög til alþjóðastofnana og ýmislegra félagsmála innanlands, enn fremur kostnaðaraukning við hagstofu og stjórnarráð. Allt þetta o.fl. er innifalið í þessum rúmlega 29 millj. Sennilega finnst mönnum, sem nú hafi margar tölur nefndar verið og ekki gott að átta sig til fulls eða fá greinilega mynd af málinu, en sannleikurinn er þó sá, að með þessum upplýsingum hafa menn fengið í hnotskurn höfuðstaðreyndir um þróun ríkisútgjaldanna síðan 1952. Koma fram í þessu yfirliti tiltölulega fáir skýrir drættir, sem gera myndina ekki flókna, þegar að er hugað nánar. Og nokkra þessara drátta vil ég benda á sérstaklega. Mesta hækkun á einum lið er vegna niðurgreiðslu á vöruverði, eða 77 millj. kr. hækkun frá 1952, og er þetta um 286% hækkun. Ef við athugum, á vegum hvaða rn. útgjaldaaukning hefur orðið mest á tímabilinu, kemur í ljós, að útgjöld á vegum félmrn. hafa vaxið um 64.4 millj. kr., á vegum menntmrn. um 63 millj, kr. Útgjöld til raforkumála hafa vaxið tiltölulega mest, eða um 468%. Á yfirliti þessu kemur einnig glöggt í ljós, hvernig háttað er um aukningu framlaga til opinberra framkvæmda, og mun mörgum leika forvitni á að vita, hversu farið hefur um þau framlög í þessari þróun. Kemur þá fram, að framlög til opinberra framkvæmda eru nú í þessu fjárlagafrv. 109 millj. kr. hærri en árið 1952. Nemur hækkunin til þeirra í frv. því 137%, og er það mun meiri aukning, en orðið hefur á ríkisútgjöldunum í heild. Framlög til verklegra framkvæmda hafa því hækkað meira, en flestir aðrir liðir á fjárlögunum. Byggingarkostnaður er talinn hafa hækkað um 40.5% síðan 1952, samkvæmt vísitölu byggingarkostnaðar fyrir þetta tímabil. Sýnir þetta glöggt, að framlög til verklegra framkvæmda hafa einnig raunverulega stóraukizt á þessu tímabili, bæði hlutfallslega við fjárlagaútgjöldin í heild og þó einkum, ef borið er saman, hvað hægt er að framkvæma fyrir fjárveitingarnar á hverju ári, bæði árin. Þá hef ég athugað sérstaklega um beinan starfrækslukostnað í nokkuð þröngri merkingu, Ég tek með í því sambandi kostnað við Alþingi, stjórnarráðið, utanríkismál, opinbert eftirlit og innheimtu tolla og skatta. Þessir liðir hafa hækkað á tímabilinu um 93.3% og hafa því hækkað heldur minna, en sem svarar hækkun fjárlaganna. Nema þessir liðir 6.2% af gjöldum fjárlagafrv. núna, en námu 6.7% árið 1952. Einn er sá liður í ríkisbúskapnum, sem hefur algera sérstöðu, og það eru útgjöld til þess að halda niðri vöruverði. Þau eru ekki sambærileg við neitt annað, og í rauninni er þar um að ræða ráðstafanir til þess að halda niðri verðlagi á einstökum vörutegundum fyrir milligöngu ríkisins og láta kostnaðinn af því koma fram í hækkuðum álögum á aðrar vörur. Þegar athuguð er þróun ríkisútgjaldanna, mætti því setja dæmið upp þannig að athuga, hver hækkun ríkisútgjaldanna hefur orðið, að frátöldu því fé, sem notað er til lækkunar á vöruverði. Sé þetta gert, kemur í ljós, að hækkun á heildarútgjöldum ríkisins á þessu tímabili, að frátöldu þessu fé, nemur 94.9%. Ekki þurfa menn lengi að skoða þróun ríkisútgjaldanna til þess að sjá, að fjárlögin verða fyrst og fremst spegilmynd af löggjafarstarfi Alþingis annars vegar og á hinn bóginn af þróun verðlagsmálanna í landinu. Meginhluti ríkisútgjaldanna er að sjálfsögðu lögboðinn, og sjálft fjárveitingarvaldið er hjá Alþingi, og með hækkandi verðlagi og rýrnandi verðgildi peninga, hvort sem það kemur fram í skráðu gengi krónunnar eða í gegnum áhrif uppbótakerfisins, hækka ríkisútgjöldin. Það er ef til vill sérstök ástæða til þess að draga þetta fram nú, þegar hafðar eru í huga þær fáránlegu umræður, sem fram hafa farið undanfarið um ríkisbúskapinn og ríkisútgjöldin, þar sem um þessi efni hefur verið rætt eins og fjmrh. ákvæði ríkisútgjöldin og bæri höfuðábyrgð á þeim. Efast ég um, að fitjað sé upp á umræðum um þessi mál á jafnlágu „plani“, ef svo mætti segja, hjá nokkurri þjóð, sem telja vill sig sæmilega siðmenntaða. Samkvæmt þessum áróðri, ætti fjmrh. að vera ofar Alþingi og eins konar yfirráðuneyti allra ráðuneyta, sem yfir höfuð fjalla þó miklu meira um útgjaldahlið fjárlaganna, en fjmrn. Í þeim upplýsingum, sem ég nú hef gefið, kemur samhengi þessara mála nokkuð glöggt í ljós, og segir það sína sögu, m.a. í hvaða málaflokkum útgjaldaaukningin hefur orðið. Geta allir skoðað það. Geta þá einnig þeir, sem staðið hafa fyrir þeim málum á undanförnum árum, hugleitt, hvort þeir hafi þar nokkuð nærri komið og hvers vegna ríkisútgjöldin hækkuðu í þessum málaflokkum. Þessi mynd af ríkisbúskapnum, sem sýnir nokkuð glöggt, hvers vegna ríkisútgjöldin hafa hækkað, gæti ef til vill einnig orðið nokkurt umhugsunarefni þeim mönnum, sem sífellt tala um ríkisútgjöld og framlög til sameiginlegra þarfa sem þjóðarböl, enda þótt þeir hafi heimtað með manna mestri frekju síaukin útgjöld í flestum greinum. Er hollt að hugleiða tvennt einkum í því sambandi: Í annan stað um manndóminn, sem í því felst - eða hitt þó heldur - að krefjast sífellt aukinna ríkisútgjalda og telja sér þær kröfur til gildis, en vilja svo ekki við neitt kannast, þegar fjárlögin hækka. Á hinn bóginn, hvort það hefði orðið sérstakt bjargráð að láta allt það ógert til stuðnings margvíslegum framförum og þeim, sem miður mega sín í þjóðfélaginu, sem hækkað hefur ríkisútgjöldin á undanförnum árum. Það hefur lítið gildi að æpa órökstuddar fullyrðingar um efnahagsmálin. Það þarf meira til, ef ræða skal þessi mál svo að, að gagni verði og þjóðin sé einhverju nær, þegar hún þarf að velja eða hafna. Sama er að segja um það, þegar menn standa og hrósa sér og vilja láta þakka sér margvíslegar framfarir, sem orðið hafa á undanförnum árum, en biðja menn jafnframt að kenna öðrum um, að þessar framfarir skuli hafa kostað fé úr sameiginlegum sjóði landsmanna. Það er enginn vandi að standa fyrir framförum, ef menn hafa fjármagn til þeirra. Vandinn er að útvega féð. Einmitt þegar þetta er athugað, kemur í ljós, að menn vaxa ekki af slíkum málflutningi. Ríkisstj. var það ljóst, þegar hún var að vinna að fjárlagafrv., að mikill vandi verður að afgreiða fjárlögin og efnahagsmálin yfirleitt, svo að vel fari, á þessu Alþingi. Samkvæmt stjórnarskránni ber að leggja fram fjárlagafrv. í upphafi Alþingis. Ríkisstj. taldi sér engan veginn fært að ákveða það án náins samstarfs við þingflokkana, sem hana styðja, hvernig leysa skuli þann vanda, sem við er að fást í efnahagsmálunum, þ. á m. á hvern hátt fjárlögin geti orðið afgreidd greiðsluhallalaus. Ríkisstj. hafði ekkert tækifæri til þess að ráðgast við stuðningsflokka sína á Alþingi um fjárlagafrv., áður en það væri lagt fram, né viðhorf í efnahagsmálum, eins og það er nú eftir reynslu þessa árs. Þess vegna er fjárlagafrv. lagt fram með greiðsluhallanum, og ríkisstj. mun í samráði við stuðningsflokka sína á Alþingi taka ákvörðun um, á hvern hátt verði tryggð afgreiðsla greiðsluhallalausra fjárlaga. Niðurstöður frv. og upplýsingar þær, sem því fylgja um ráðstafanir til niðurgreiðslu á vöruverði til bráðabirgða, gefa til kynna, að þetta verður ekki auðvelt viðfangsefni. Þeir flokkar, sem standa að núverandi ríkisstj., hafa nægilega fjölmennu þingliði á að skipa, og ríkisstj. hefur haft og mun hafa samráð við fjölmennustu og öflugustu stéttasamtökin í landinu til sjávar og sveita, er hafa á sínu valdi að miklu leyti suma þýðingarmestu þættina í þjóðarbúskapnum. Þessi öfl þurfa að standa saman áfram um þær ráðstafanir, sem nauðsynlegar eru til þess að tryggja grundvöll framleiðslunnar, jafnar og öruggar framfarir og fulla atvinnu, en undirstaða þessa er fjárhagslegt öryggi. Þegar þessir kraftar sameinast, geta þeir, sem nú vilja rífa niður, alls ekki eyðilagt það, sem upp er byggt, hversu mikið sem þeir reyna. Þeir flokkar, sem stjórnina styðja, eiga að sjá um, að þær ráðstafanir, sem gera þarf, komi ekki meira við almenning í landinu, en brýnustu hagsmunir alþýðunnar sjálfrar og þar með þjóðarheildarinnar krefjast. Ætlun mín hefur verið með þeim orðum, sem ég nú hef mælt, að gefa hv. Alþingi og raunar allri þjóðinni nokkrar upplýsingar um höfuðþætti efnahagsmálanna, þ. á m. um ríkisbúskapinn. Með þessu vil ég eiga þátt í því að reyna að auka skilning á þessum málum og leggja grundvöll að umræðum til undirbúnings ákvörðunum. Valdið til ákvörðunar í efnahagsmálum er mjög dreift í okkar landi, landi félagssamtakanna og frelsisins. Þetta vald er ekki í einu ráðuneyti, ekki einu sinni allt hjá ríkisstjórn og Alþingi. Félagssamtök í landinu hafa suma þætti nær alveg í sínum höndum. En einmitt af því, að svona er, þá er okkur meiri nauðsyn en flestum öðrum, að margir kynni sér þessi efni af samvizkusemi. Við viljum fremur þola ýmis mistök í efnahagsmálum, sem ef til vill stafa að verulegu leyti af því, hve valdið er dreift, en fórna frelsinu. En markmiðið hlýtur að vera að halda frelsinu og komast hjá mistökunum. Í þá átt verðum við öll að vinna, hvert á sínu sviði, af þolinmæði og þrautseigju. Hver maður á Íslandi, landi félagssamtakanna og hins dreifða valds, verður að gera sér grein fyrir þeirri ábyrgð, sem á honum hvílir, og gæta vel göngu sinnar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Af fagnaðartóninum í blöðum stjórnarandstöðunnar síðustu dagana mætti ætla, að mikill hvalreki hefði borizt á fjörur hennar. Svo er þó ekki, því að á hennar fjörur rekur enga hvali. Það, sem blöð stjórnarandstöðunnar eru að hlakka yfir, er það eitt, að fjárlagafrv. fyrir árið 1958, sem hér er til umræðu, er lagt fram með 71 millj. kr. greiðsluhalla. Því aðeins er þetta stjórnarandstöðunni fagnaðarefni, að hún er þess eðlis, eða réttara sagt með þeirri ónáttúru, að hryggjast yfir velgengni þjóðar sinnar, en fagna ákaflega, ef henni sýnist eitthvað muni illa ganga eða erfiðlega í þjóðarbúinu. Þetta ber hvorki þjóðhollustu vottinn né göfugu innræti og mun síður, en svo verða Sjálfstfl. til vegs eða álitsauka hjá kjósendum. En það er allt of snemmt fyrir illgjarna menn að hlakka og ímynda sér, að einhver þjóðarógæfa sé dunin yfir, þó aldrei nema fjárlagafrv. sé með nokkrum halla, þegar það er lagt fyrir Alþingi. Þeir flokkar, sem að stjórninni standa, munu áreiðanlega verða samtaka um það og sjá örugglega um, að fjárlög næsta árs verði afgreidd frá þinginu greiðsluhallalaus. Þannig verður fagnaðarefni hinnar meinfýsnu stjórnarandstöðu áreiðanlega algerlega að engu orðið, áður en þessu þingi lýkur. Gjöldin á þessu fjárlagafrv. eru áætluð um 40 millj, hærri, en á gildandi fjárlögum, og tekjur frv. eru áætlaðar röskum 30 millj. lægri, en á fjárlögum þessa árs. Þetta er allur sannleikurinn. Nú er það kunnugt, að hæstv. fjmrh., Eysteinn Jónsson, gætir jafnan fyllstu varfærni, þegar hann áætlar fjárlagatekjur næsta árs. Sjálfsagt hefur hann ekki brugðið þeim vana sínum í þetta sinn. Þar við bætist, að þegar hann vann að samningu lagafrv. í sumar, var nýlokið 7 vikna verkfalli á öllum kaupskipaflotanum. Engum dylst, að það verkfallsævintýri íhaldsins seinkaði allverulega eðlilegum vöruinnflutningi til landsins og dró þannig að marki úr tolltekjum ríkissjóðs á fyrstu átta mánuðum ársins. Hafi nú verið miðað við reynslu þessara 8 mánaða, sem ekki er óeðlilegt, og byggt á þeirri niðurstöðu, að tekjur þessa tímabils væru rýrari en næsta árs á undan, og út frá því síðan áætlaðar tekjur seinustu mánaða ársins, viðlíka mikið undir tekjum þeirra sömu mánaða á árinu 1956, þá er ég ekkert undrandi á því, þó að niðurstaða tekjuáætlunarinnar á frv. verði 30 millj. lægri, en á gildandi fjárlögum. Enginn vafi er á því, að væri hér reiknað með jafnmiklum tekjum 4 seinustu mánuði ársins eins og þeir mánuðir gáfu árið áður, væri þegar komið miklu nær jöfnuði á tekjum þessa og seinasta árs. Mætti þó raunar telja líklegt, að frestun innflutnings á verkfallsvikunum segði einmitt til sín með auknum innflutningi seinustu fjóra mánuði ársins. Með tilliti til alls þessa bið ég þess rólegur, að reynslan skeri úr um það, hverjar verði tekjur þessa árs um það er lýkur. Mætti þá svo fara, að rekstrarhalli fjárlagafrv. væri til muna minni orðinn undir áramótin, en hann er nú talinn. Þá hef ég lengi verið þeirrar skoðunar, að vel mætti að skaðlausu skera nokkuð niður útgjöld fjárlaga, og þeirrar skoðunar er ég enn. Og svo margt hefur íhaldið, bæði fyrr og síðar, hjalað um sparnað, að ólíklegt má telja, að það rísi öndvert gegn skynsamlegum sparnaðaraðgerðum, m.a. með nauðsynlegum lagabreytingum í þá átt, ef þurfa þætti. Slíkar aðgerðir ættu því engan veginn að stranda á stjórnarandstöðunni, ef hún verður sjálfri sér samkvæm. Þannig virðist mér algerlega ástæðulaust fyrir illviljaða að gleðjast og fyrir góðviljaða að vera að hryggjast nokkuð að ráði, út af greiðsluhalla fjárlagafrv. Alþingi og ríkisstj, munu örugglega finna úrræði til greiðsluhallalausrar fjárlagaafgreiðslu. Sjálfsagt mætti fara ýmsar leiðir til að leysa þann vanda, en það er skoðun Alþb., að vandann beri að leysa með varlegri, en þó réttri tekjuáætlun, eftir þeim horfum, sem við kunna að blasa undir áramót, og síðan, ef með þarf, með niðurskurði útgjalda, þar til greiðslujöfnuði er náð. Slík fjárlagaafgreiðsla væri líka í fullu samræmi við þá viðnáms- og stöðvunarstefnu gegn verðþenslu og vaxandi dýrtíð, sem ríkisstj. fylgir. Annars kemur það í ljós á næstu vikum, hvaða úrræðum verður beitt til þess að tryggja hallalausa afgreiðslu fjárlaga, og undan þeim vanda verður ekki vikizt af núv. stjórnarflokkum. Eitthvað hefur stjórnarandstaðan líka verið að breiða út fagnaðarfréttir um það, að útflutningssjóður væri kominn í þrot. En þetta er á miklum misskilningi byggt. Útflutningssjóður hefur staðið við allar skuldbindingar sínar gagnvart útgerðinni, það sem af er þessu ári. Auk þess hefur hann greitt útgerðarmönnum um 80 millj. kr. af þeim 100 millj. óreiðu- og vanskilahala, sem íhaldið skildi eftir sig. Sannleikurinn er sá, að bátagjaldeyriskerfið hafði dregizt a.m.k. eitt ár aftur úr og var að stöðva útgerðina vegna vanskila sinna, þegar stjórnarskiptin urðu. Þetta er nú glæsilegi arfurinn á því sviði. Annars er það sama að segja um útflutningssjóð og ríkissjóð, að sjö vikna stöðvun á innflutningi hlaut að valda því, að nokkuð drægi úr tekjum hans í bili af þeim sökum. Það var þá heldur ekki óeðlilegt, að bankarnir drægju nokkuð úr innflutningi hátollaðra vara, meðan óvissa ríkti um eðlilega aðflutninga lífsnauðsynja. Þetta bitnaði auðvitað tilfinnanlega bæði á tekjuöflun ríkissjóðs og útflutningssjóðs. En nú er orðin breyting á þessu, og bendir nú allt til, að innflutningur hátollaðra vara verði sízt minni seinustu mánuði ársins, en var á sömu mánuðum ársins 1956. Hér við bætist svo það, að á næsta ári er útflutningssjóður laus við ýmsar þær byrðar, sem leggja varð á hann á þessu ári vegna viðskilnaðar íhaldsins. Þannig er það hin mesta fjarstæða að halda því fram, að kerfi útflutningssjóðs, sem byggt var upp með aðgerðunum í fyrrahaust, sé hrunið. Þvert á móti hefur mikið áunnizt, þó að ekki hafi tekizt að greiða upp öll þau vanskil, sem íhaldið skildi eftir sig gagnvart útgerðarmönnum. Athugun, sem gerð var á því, hvaða aðstoð útgerðinni hefði verið greidd úr bátagjaldeyriskerfinu og framleiðslusjóði fram til 13. sept. í fyrra, og hins vegar á því, hvaða aðstoð útflutningssjóður hefði veitt fram til sama tíma í ár, sýndi, að á árinu í ár hafði sjávarútvegurinn fengið rétt um 100 millj. kr. meiri aðstoð, en eftir gamla kerfinu. Væri rétt, að íhaldið spyrði útgerðarmenn, hvort þeir vildu sleppa því, sem þeir hafa, og fá í staðinn það, sem þeir höfðu. Þetta læt ég nægja um útflutningssjóðinn í þetta sinn. Þeir ættu bara að spyrja, og þeir munu áreiðanlega fá svarið frá útgerðarmönnunum. Þá vil ég þessu næst víkja lítið eitt að dýrtíðarmálunum. Daglega fjargviðrast íhaldsblöðin yfir sívaxandi dýrtíð, tala jafnvel fjálglega um dýrtíðarhít stjórnarinnar, sem allt gleypi, um dýrtíðarskriðuna o.s.frv. Þessi mál er því sjálfsagt að ræða. Nú hefur þessi ríkisstj. setið að völdum í tæpa 15 mánuði, og á því tímabili hefur vísitalan hækkað um 5 stig. En hvað gerðist í dýrtíðarmálunum á seinustu 15 mánuðum, sem Ólafur Thors sat að völdum? Dýrtíðin hækkaði þá um 25 stig. Þetta er sjálfsagt ekki dýrtíðarflóð eða dýrtíðarskriða? Ekkert sást a.m.k. um það í málgögnum íhaldsins, og ekkert heyrðist í málpípum íhaldsins í þá átt á þeim tíma. En það var nú samt þessi dýrtíðarflóðalda, sem núv. stjórn ásetti sér að reyna að stöðva, og vissu samt allir, að slíkt mundi ekki verða auðvelt. Þegar að því ráði var horfið að bjarga framleiðslunni frá algerri stöðvun á s.l. hausti með uppbyggingu útflutningssjóðs og mörg hundruð milljóna tollaálögum í því skyni, var öllum ljóst, að þessar aðgerðir hlytu beint að hækka vísitöluna um 3–4 stig. Samt varð þetta að gerast eða þá að grípa til stórfelldrar gengislækkunar. Þetta voru syndagjöld Ólafs Thors og stjórnarstefnu hans, og hjá því varð ekki komizt að greiða þau „kontant“ eða þá horfast í augu við bráða stöðvun atvinnulífsins. Síðan var komið á ströngu verðlagseftirliti og álagning lækkuð verulega, bæði í heildsölu og smásölu. Þá skorti ekki stóryrði af hendi íhaldsins um, að nú ætlaði nýja stjórnin að ganga af allri kaupsýslustarfsemi dauðri, hér yrði vöruskortur, svartur markaður og biðraðir á skömmum tíma o.s.frv. En ekkert slíkt hefur gerzt. Hér kallaði bara að sú þjóðarnauðsyn að hafa hemil á verðlagi og beina meiru af vinnuafli þjóðarinnar frá milliliðastarfsemi til framleiðslustarfa. Jafnframt þessu var því sjómönnum veitt nokkur kjarabót með hækkuðu fiskverði og auknum fríðindum. Og ég fullyrði, að þetta er þjóðhollari stefna, en níða niður lífskjör fólksins við framleiðslustörfin og gefa kaupsýslunni frjálsar hendur í verðlagsmálum, en þetta tvennt veit verkalýðsstéttin og þjóðin öll að hefur jafnan verið meginstefna íhaldsins. Þessu næst skal ég gefa nákvæmar upplýsingar um, hvaða verðhækkanir það eru, sem orðið hafa og felast í hinum fimm vísitölustigum. Það er þá fyrst, að verðhækkun á fiski veldur hálfu vísitölustigi, en af matvörum er það að öðru leyti sykur, sem langmest hefur hækkað í verði. Nemur sú hækkun af strásykri og höggnum molasykri samanlagt 1.71 stigi. Sú verðhækkun er okkur auðvitað með öllu óviðráðanleg. Af eldsneytisliðnum er það 6% hækkun á rafmagni í Reykjavík, sem mestri hækkun veldur, eða 1/4 úr vísitölustigi. Það er sem sé heimabrugg í dýrtíðaraukningu, og gæti komið til mála að kippa þeirri hækkun til baka með því að taka rafmagnsverð óumdeilanlega undir verðlagsákvæði. Fatnaður, að skófatnaði meðtöldum, hefur hækkað vísitöluna um 1.27 stig, Húsnæðisliðurinn hækkar vísitöluna um þriðjung stigs. Og þá eru það ýmis útgjöld, svo sem hækkun dagblaða, bíómiða og póst- og símagjalda, sem nema um 1/2 stigs hækkun. Þannig hefur Hagstofa Íslands gert grein fyrir eðli þeirrar vísitöluhækkunar, sem orðið hefur á seinustu 15 mánuðum, síðan núverandi stjórn tók við völdum. Orsakir þess, að ekki hefur tekizt strax á fyrsta ári að stöðva algerlega vöxt dýrtíðarinnar, eru að mínu áliti aðallega þrjár: Í fyrsta lagi tollaálögurnar í fyrrahaust, sem hlutu að segja til sín í verðlaginu. Það var, eins og ég áðan sagði, greiðslan á óreiðuvíxlum Ólafs Thors, Í öðru lagi erlendar verðhækkanir, einkanlega vegna Súezstríðsins. Og í þriðja lagi áhrifin af hinni óþjóðlegu baráttu Sjálfstfl. svokallaða, fyrir því að koma nýrri verðbólguskriðu af stað. Þegar á allt þetta er litið, tel ég mig ekki hafa orðið fyrir vonbrigðum með árangurinn af viðnámsstefnu stjórnarinnar í dýrtíðarmálunum, og ég fæ ekki betur séð, en fram undan geti verið ár algerrar verðlagsstöðvunar, ef haldið er áfram á sömu braut, án þess að hika. Verðlag á heimsmarkaðinum er nú tiltölulega stöðugt. Líkur eru til, að engar nýjar ráðstafanir þurfi að gera til hjálpar útgerðinni, og alveg er víst, að fylgjendur Sjálfstfl. muni snúa sér með fyrirlitningu frá verðþenslustefnu hans og kenna þannig flokksforustunni betri siði í þeim efnum, eins og verkfallsbrölt hans fékk skjótan endi vegna fordæmingar fólksins sjálfs. Að mínu áliti ber því að halda áfram á hinni mörkuðu braut og slaka sízt á klónni. Að vísu veit ég vel, að íhaldið hefur allt á hornum sér gagnvart verðlagseftirliti og öllum öðrum ráðstöfunum, sem gerðar eru til að fyrirbyggja, að hver og einn hafi fullt frjálsræði til að hækka verð á vörum og þjónustu að eigin ósk og vild. Kenning íhaldsins er sú, að frjáls verðmyndun sé almenningi hagstæðust, allt verðlagseftirlit sé því til bölvunar. Þetta tel ég augljósa falskenningu. Nægir þar að vitna til þeirrar reynslu, sem fékkst, þegar verðlagseftirlitið var gert óvirkt. Þá stórhækkaði allt verðlag. Í annan stað þarf ekki annað, en benda á allan þann sæg umsókna, sem daglega berst skrifstofu verðlagsstjóra um stórfelldar verðhækkanir. Hverjum dettur í hug, að frjálst verðlag yrði ekki á skömmum tíma í samræmi við þær umsóknir, ef verðlagsyfirvöld hömluðu ekki á móti? Tökum verðlagningu olíunnar á þessu ári sem dæmi. Það er staðreynd, að fast var á það sótt s.l. haust, að verðlag olíu yrði ákveðið á þann veg, að árssala gæfi olíufélögunum 30 millj. meira en það verð, sem ákveðið var. Getur nokkur maður efazt um, að þessar 30 millj. hefðu verið teknar af notendum olíunnar, ef frjáls verðmyndun hefði ákveðið verðið? Nei, um það þarf enginn að efast. Miklu líklegra er, að þá hefði það orðið drjúgum meira en 30 millj. Eða hvað mundi hafa orðið s.l. vor, þegar olíuverð var lækkað, svo að nam 10 millj. á eins árs olíunotkun? Er líklegt, að þeim 10 millj. hefði verið skilað notendum, ef ekkert verðlagseftirlit hefði tekið í taumana? Ég segi nei. Til þess eru engar líkur, ef verðlag hefði verið frjálst og eftirlitslaust. Þannig mætti taka fjölda dæma, en þetta verður að nægja, tímans vegna, að sinni. Þessu næst örfá orð um kaupmátt vinnulauna. Þekktur hagfræðingur hefur nú í haust gert á því sams konar athugun og hann hefur gert í mörg ár fyrir Alþýðusamband Íslands, hvað liði kaupmætti vinnulauna, miðað við vísitöluvörur. Niðurstaða hans er sú, að kaupmáttur launa sé nú mjög sá sami í byrjun september og hann var í fyrrahaust og í apríl í vor, er þessi atriði voru seinast athuguð. Berum þetta nú saman við reynslu okkar frá þeim árum, þegar skiptust á kauphækkanir fengnar með fórnfrekum verkföllum og sífelldar verðhækkanir rétt á eftir hverri kauphækkun. Hver reyndist þá jafnan niðurstaða þessarar hagfræðiathugunar um kaupmátt vinnulauna, sem gerð var þá með sama hætti og nú og af sama manni? Eins og margir muna, varð niðurstaðan þá sífellt rýrnandi kaupmáttur launa nema skamman tíma rétt eftir hverja vinnudeilu. Ef ég man rétt, nam rýrnun kaupmáttarins ca. 20 stigum á árunum 1947 fram til verkfallsins haustið 1955. Það var ekki sízt vegna þessarar bitru reynslu af vaxandi dýrtíð og verðbólgu, sem verkalýðshreyfingin varð að yfirgnæfandi meiri hluta sammála um, að hagsmunum vinnandi fólks væri betur borgið með stöðvun verðbólgu og dýrtíðar, en með því að búa við sífelld víxláhrif kauphækkana og verðhækkana til skiptis. Og ég verð að segja það, að mér er ekki kunnugt um, að verkalýður landsins hafi skipt um skoðun í þessu efni. Það er bara íhaldið eitt, sem mælir nú hvað ákafast með því, sem það áður fordæmdi, hvað svo sem þeim sinnaskiptum vinnuveitendaflokksins kann að valda. Nú standa verkalýðsfélögin á þeim tímamótum að taka ákvörðun um, hvort segja skuli upp samningum eða ekki. Um það munu fáir efast, að þau hafa nægan styrkleika til þess að knýja fram kauphækkanir. Það mundi vissulega takast fyrir þeim. En þá þarf heldur enginn að efast um, að útgerðin yrði að fá aukna aðstoð, annaðhvort í formi nýrra skatta, sem rynnu í útflutningssjóð, eða þá með beinni gengislækkun. Sjómenn yrðu líka að fá hækkað fiskverð. Hvers konar atvinnurekstur, mundi heimta hækkað verðlag, vegna aukins vinnulaunakostnaðar við framleiðsluna, Og bændur ættu siðferðilegan og lagalegan rétt til hækkaðs afurðarverðs, ekki síðar en á hausti komanda. Spurningin er því aðeins sú, eftir að þessi umferð hefði farið fram, hverjir hefðu grætt. Mig skortir trú á, að gróðinn mundi falla verkalýðnum í skaut. Hitt veit ég, að þeir, sem safnað hafa fasteignum og miklum vörubirgðum á seinustu árum, og raunar ýmsir fleiri eru andvígir stöðvunarleið ríkisstj. og hafa lengi þráð þessa síðarnefndu þróun málanna, og þá dreymir enn um að geta hrundið henni af stað, auðvitað sjálfum sér til hagsbóta, en ekki vinnustéttum landsins. Hér er aðeins um að ræða val um leiðir. Og svo mikið er víst, að frá stöðvunarleiðinni verður ekki vikið af núverandi ríkisstj. nema þá í fullu samráði við verkalýðssamtökin og í samstarfi við þau. Án slíks samstarfs eru nýjar leiðir í efnahagsmálunum fyrir fram dæmdar til að mistakast. Það var frá öndverðu eitt höfuðstefnumál Alþb. að gera allt, sem unnt væri, til að byggja upp stöðugt og samfellt atvinnulíf um land allt. Í samræmi við þetta hefur verið stutt að byggingu fiskiðjuvera og fiskvinnslustöðva í kaupstöðum landsins. Einnig hefur verið samið um smíði fjöldamargra fiskiskipa, sem síðan er ætlað það hlutverk að jafna atvinnuaðstöðuna í landinu. Samtals voru þau fiskiskip, sem samið hafði verið um smíði á fyrir Íslendinga nú þann 1. sept. s.l., 5.090 smálestir. Til samanburðar má geta þess, að tvö næstu árin á undan nam smálestatala þeirra fiskiskipa, sem smíðuð voru fyrir Íslendinga, ekki nema 3.500 smálestum. Takið eftir: á einu ári 51.00 smálestir móti 3.500 lestum á tveimur árum. Hér er um þrefalt meiri skipakaup að ræða, og eru hér þó ekki taldir með þeir 15 stóru togarar, sem tilboð hafa nú borizt frá ýmsum þjóðum um að smiða fyrir Íslendinga. Í atvinnumálunum er því, eins og sjá má af þessu, allt önnur stefna uppi, en þegar keyptir voru 5.000 bílar til landsins, en ekki einn einasti togari á sama árabili. Það var stjórnarstefnan hans Ólafs Thors og Sjálfstfl. Þessi stefna hefur líka þegar borið gifturíkan ávöxt, því að nú þegar er fólksflóttinn til Reykjavíkur að mestu stöðvaður. Fólk hefur þegar öðlazt trú á það, að innan skamms verði eins lífvænlegt í heimahögum á Austfjörðum, Norðurlandi og Vestfjörðum eins og á Suðurnesjum, og þetta tel ég eina ánægjulegustu og þýðingarmestu þjóðlífsbreytinguna, sem orðið hefur síðan núverandi stjórnarsamstarf hófst. Naumast verður hjá því komizt að segja nokkur orð um gjaldeyrismálin. Íhaldið hefur þrástagazt á því, að algert öngþveiti ríki nú í gjaldeyrismálunum og að vöruskortur og hvers kyns vandræði sigli í kjölfar vinstri stjórnarinnar. Samkv. nýútkomnum Fjármálatíðindum Landsbankans var gjaldeyrisstaða bankanna gagnvart útlöndum 19 millj. kr. betri, nú í ágústlokin, en í fyrra um sama leyti, Gjaldeyrisstaðan hefur því fremur batnað, en versnað, um það verður ekki deilt. Opinberar tölur sýna, að gjaldeyrissala hefur verið álíka mikil á þessu ári og hún var á s.l. ári, en þá var hún meiri, en nokkru sinni áður. Vörukaup munu því vera svipuð og áður. Í tíð núverandi stjórnar hefur engin framleiðslustöðvun átt sér stað, og gjaldeyrisöflunin hefur því verið eins mikil og afli og veðrátta hafa leyft. Frammistaða íhaldsins í gjaldeyrismálunum var annars þessi: Árið 1955 var beinn greiðsluhalli við útlönd 142 millj. kr. Árið 1956 var beinn greiðsluhalli við útlönd 162 millj. kr. í ársbyrjun 1955 áttu bankarnir 100 millj. kr. inni í erlendum bönkum. En þegar íhaldið lét af völdum, á miðju ári 1956, skulduðu þeir um 70 millj. Það var kveðjan. Og svo þykist íhaldið hafa efni á því að tala um bágborið gjaldeyrisástand hjá núverandi stjórn. Eitt langar mig enn til að minnast á, ef tími minn leyfir, og það er þetta: Ekkert áróðursatriði gegn núverandi stjórn var eins oft endurtekið og margtuggið á s.l. hausti og það, að þegar nýja stjórnin hefði setzt í stólana, hefði skyndilega tekið fyrir alla innstæðuaukningu í bönkum og sparisjóðum. Þetta var talin ein órækasta sönnun þess, að nýja ríkisstj, hefði ekki traust sparifjáreigenda. Hún væri þar rúin trausti. Nú liggja fyrir tölur, sem tala skýru máli um þetta atriði, og þær tölur eru sem nú skal greina: Á fyrstu sjö mánuðum ársins 1956 varð innstæðuaukning í bönkum og sparisjóðum 98.9 millj. Þetta voru, eins og menn sjálfsagt muna, seinustu valdadagar íhaldsins, því að þeir dagar voru taldir seinustu daga í júlí 1956. Og nú mundi mönnum efalaust þykja fróðlegt að heyra, hver sparifjáraukningin hafi orðið í bönkum og sparisjóðum fyrstu sjö mánuði þessa árs. Varð hún 98.9 millj. eins og í fyrra, eða varð hún yfirleitt nokkur? Jú, reyndar hefur hún samkv. opinberum skýrslum orðið ekki sú sama og í fyrra, 98.9 millj., heldur 141 millj. kr. á fyrstu sjö mánuðum ársins 1957. Og hafi þetta atriði skorið örugglega úr um traust eða vantraust sparifjáreigenda til ríkisstj. í fyrra, þá er hér nú vissulega um mikla og ótvíræða traustsyfirlýsingu að ræða frá sparifjáreigendum til núverandi ríkisstjórnar. Nú vil ég að lokum rifja upp, hvernig viðskilnaður íhaldsins var í aðalatriðum, þegar Ólafur Thors strandaði þjóðarskútunni og hljóp frá stýrinu í fáti, þó að heilt ár væri þá enn til kosninga. Þá var bátagjaldeyriskerfið gjaldþrota og orðið rúmu ári á eftir með allar greiðslur sínar til útgerðarmanna. Halli framleiðslusjóðs nam auk þess 20–30 millj. Niðurgreiðslur höfðu aukizt um 30 millj. Á þriðja hundrað milljóna þurfti að útvega til viðbótar, til þess að framleiðsluatvinnuvegirnir stöðvuðust ekki og gætu haldið áfram næsta ár. Og það var gert. Hið almenna veðlánakerfi var félaust, og bygging íbúðarhúsnæðis var að stöðvast um land allt. Það hefði þurft hátt á þriðja hundrað milljónir til þess að fullgera hálfgerðar byggingar í Reykjavík einni saman. Til þess að standa við lofaðar og umsamdar framkvæmdir í raforkumálum dreifbýlisins á árinu 1956 vantaði 20 millj. Ræktunarsjóð vantaði 20 millj. til að geta bætt úr brýnustu lánaþörf. Fiskveiðasjóð vantaði 15 millj. til þess að standast hátíðlega gefin loforð um lán á árinu 1956. Hið mikla fyrirtæki sementsverksmiðjan var stöðvuð, og vantaði 60 millj. til þess að fullgera hana, en enginn peningur til. Hálfgerð fiskiðjuver voru stöðvuð eða að stöðvast víða úti um land sökum fjárskorts. Bygging nýrrar rafstöðvar við Sog var komin í eindaga og ótíma og raforkuskortur vofði yfir höfuðborginni og Suðvesturlandinu innan tveggja ára. Lán höfðu hvergi fengizt til verksins, og hafði þeirra þó verið leitað land úr landi í tveimur heimsálfum. Stjórn Ólafs Thors, sem keypti inn bílana, en gleymdi atvinnutækjunum, hafði auðvitað hvergi nokkurs staðar lánstraust í löndum hvítra manna og hrökklaðist þá frá völdum. Hvað hefur svo gerzt í þessum málum síðan? Bátagjaldeyriskerfið var lagt niður og fjár aflað til framleiðsluatvinnuveganna, svo að stöðvun varð engin um áramót, og er nýtt í sögunni. Merk löggjöf var sett um byggingu íbúðarhúsa, 65 millj. kr. lán fékkst í Bandaríkjunum, og var það látið ganga til ræktunarsjóðs 20 millj., fiskveiðasjóðs 10 millj., til raforkuplansins 18 millj. og til sementsverksmiðjunnar 7 millj., og þykir nú víst, að byggingu hennar verði lokið á næsta ári. Aðstoð var veitt til þess, að hægt væri að ljúka byggingu hinna miklu fiskiðjuvera og hefja rekstur þeirra, og eru sum þeirra nú þegar komin í rekstur. Og útvegað var stórlán í Bandaríkjunum til Sogsvirkjunarinnar, og eru virkjunarframkvæmdir nú hafnar af fullum krafti og þar með afstýrt þeim ógnarlega rafmagnsskorti, sem yfir Reykjavík vofði. Í sambandi við síðastnefnda stórmálið, Sogsvirkjunina nýju, gerðist það, að stjórnarandstaðan reyndi að koma í veg fyrir, að lánið fengist, slík lánveiting væri hættuleg, því að hún væri aðeins vatn á mylnu kommúnista. Þetta var allt því furðulegra, þegar þess er gætt, að Reykjavík á að heita eigandi Sogsvirkjunar að hálfu á móti ríkinu og hefur ekki til þessa reynzt fær um að leggja fram nokkurt fé til verksins að sínum hluta. Má telja víst, að hið alræmda viðtal hins óánægða sjálfstæðisleiðtoga við Wall Street Journal til þess að spilla fyrir lánsmöguleikum þjóðar sinnar og grafa undan lánstrausti hennar út á við hljóti einstæða endemafrægð í Íslandssögunni. Hjá því getur varla farið. Sú stjórnarandstaða, sem slíkt lætur henda sig og leggur auk þess ekkert jákvætt til lausnar nokkurs vandamáls, heldur ástundar ábyrgðarlausa verðþenslustefnu og verkfallapólitík fyrir hálaunamenn, er ekki hættuleg stjórnarandstaða. Hún fellur á sjálfs sín bragði og fær áreiðanlega þungan áfellisdóm þjóðarinnar.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Það virðist hafa verið föst regla, að öll fjárlagafrumvörp, sem lögð hafa verið fram hin síðari ár, hafa verið þau hæstu, sem þá hafa þekkzt. M.ö.o. öll fjárlagafrumvörp og fjárlög hafa farið síhækkandi frá ári til árs, og stundum hefur þessi hækkun verið mjög veruleg. Þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr., er engin undantekning frá þessari reglu. Niðurstöðutala á greiðsluyfirliti fjárlaga yfirstandandi árs er rúmar 810 millj. kr., en tilsvarandi tala í fjárlagafrv. fyrir 1958 er 852 millj. kr., eða 42 millj. hærri, en í fjárlögum í ár. Er þó sjálfsagt fjarri því, að öll kurl séu komin til grafar, því að reynsla undanfarandi ára hefur jafnan verið sú, að gjaldaliðir frv. hafa hækkað í meðförum þingsins, og stundum hefur sú hækkun orðið mjög veruleg. Það má því fyllilega gera ráð fyrir, að ýmsar breytingar verði einnig gerðar í þátt átt nú á frv., og er raunar alveg fyrirsjáanlegt, að ekki verður komizt hjá að hækka nokkra gjaldaliði allverulega. Það liggur því augljóslega fyrir, að ef ekki verður gripið til alveg nýrra og óvenjulegra aðgerða, muni þau fjárlög, sem út úr þessu fjárlagafrv. eiga eftir að koma, verða þau hæstu, sem samþykkt hafa verið nokkurn tíma á Alþingi. En þó að af þessari staðreynd megi þegar nokkuð ráða um fjárlagafrv., segir hún þó ekki nærri allt, sem segja þarf í þessu sambandi. Hitt skiptir sannarlega ekki minna máli, hvernig þessa mikla fjár er aflað, hvernig því er varið og hvaða ástæður liggja til þess, að ekki verður komizt hjá þessum sífelldu hækkunum, jafnvel þó að ekki sé til beinna nýrra útgjalda stofnað. Um tekjuöflunina er yfirleitt lítið nýtt að segja. Þar hefur þessi ríkisstjórn, bæði við setningu síðustu fjárlaga og við samningu þessa fjárlagafrv., yfirleitt farið sömu brautir og áður hefur verið gert. Langsamlega yfirgnæfandi hluta teknanna er aflað með aðflutningsgjöldum, söluskatti, tekju- og eignarskatti og með rekstri tóbaks- og áfengisverzlunarinnar. Verður þar varla miklu um þokað né nýjar leiðir farnar að svo stöddu. Skattlagning svokallaðrar óþarfaeyðslu, hárra tekna og áfengis- og tóbaksnotkunar, er líka sú aðferð í þessum málum, sem flestir telja eðlilegasta og minnstum andmælum sætir. Þó hefur sú skoðun skotið upp kollinum oftar og oftar nú á seinni árum og kom raunar lítillega fram í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan, að taka beri til mjög alvarlegrar athugunar, hvort ekki væri mögulegt að draga meira úr tekjuskattsálagningunni, en þegar hefur verið gert. Nokkrar breytingar hafa á undanförnum árum verið gerðar á tekjuskattslögunum og flestar eða allar til bóta, að mínu viti, þar sem skatturinn hefur verið lækkaður á lágum tekjum. En ég tel það vel athugandi, hvort ekki er hægt að ganga þar enn nokkru lengra í þeirri veru að lækka skattinn. Í landi eins og okkar landi, svo fjármagnsfátæku sem það nú er og þar sem eftirspurnin eftir fjármagni er jafngífurleg og hér og þörfin fyrir það jafnbrýn, getur það haft úrslitaþýðingu, að menn leggi nokkuð að sér til þess að safna sér svolitlum varasjóði, en hjá mörgum hefur dregið úr viðleitni til slíks vegna hárra skatta. Ég á hér ekki við sérstaklega skatt á háar tekjur, mjög háar, síður en svo, heldur miðlungstekjur og kannske nokkuð þar yfir. Þegar menn leggja hart að sér til tekjuöflunar, verkar það ekki vel að straffa þá með því að taka af þeim meginhlutann í skatt. Og við þetta vil ég aðeins bæta því, að það mun að langsamlega mestu leyti vera alþýða manna í þessu landi, þ.e.a.s. sá hluti hennar, sem hefur eitthvað lítils háttar meira, en til hnífs og skeiðar, sem leggur til spariféð. Hinir, sem miklu meira hafa úr að spila, ávaxta það frekar á annan hátt, en að leggja það í sparisjóðsbók. En það er einmitt spariféð, sem þarf að aukast, því að það er grundvöllurinn að heilbrigðu efnahagslífi. Þessi hugsun hefur komið víðar fram upp á síðkastið. T.d. flutti norski fjármálaráðherrann um þetta mjög ýtarlegt og fróðlegt erindi hér á þingmannafundi í Reykjavík í sumar. Ég skýt þessu aðeins fram hér til athugunar, því að mér sýnist, að þetta gæti verið sú breyting á tekjuöflun ríkissjóðs, sem tiltölulega auðveldast væri að gera og líklegust væri til þess að hafa heillavænlegar afleiðingar, á fleiri en einn hátt. Gjaldahlið frv. hefur hæstv. ráðh. gert svo ýtarlega grein fyrir, að ég þarf þar ekki neinu við að bæta, en vil þó leyfa mér að fara um hana nokkrum orðum. Ég vil fyrst aðeins vekja athygli á því, að framlög til verklegra framkvæmda, svo sem til vegagerða, brúargerða og hafnarframkvæmda, eru í frv. áætluð allmörgum milljónum króna lægri, en var í fjárlögum yfirstandandi árs, og þar sem hæstv. fjmrh. var hér áðan að tala um mjög mikla hækkun á þessum framkvæmdum, hefur hann tekið miklu fleira með en það, sem ég nú nefndi, eða vegi, brýr og hafnir, því að framlögin til þeirra eru í frv. þó áætluð nokkuð mörgum milljónum lægri, en er í gildandi árs fjárlögum. En ég tel mjög litlar líkur til, að frá fjárlagafrv. verði endanlega gengið á þann hátt, að ekki verði eitthvað bætt við þessa áætlun. Þörfin er svo brýn fyrir miklar framkvæmdir á þessum sviðum, að ég tel litlar líkur til, að alþm. uni því, að þessar upphæðir verði færðar niður frá því, sem er í núverandi fjárlögum. Ég skal t.d. segja um þann þátt þessara framkvæmda, sem ég er persónulega kunnugastur, hafnargerðirnar, að fjöldamörg sveitarfélög víðs vegar úti um land hafa talið þessar framkvæmdir svo lífsnauðsynlegar fyrir sig og svo aðkallandi, að þau hafa ráðizt í að hrinda verkum í framkvæmd langt umfram það, sem ríkisstyrkurinn hefur náð til, og þau eiga því nú inni og hafa átt inni í mörg ár sum hver upphæðir, sem skipta mörgum milljónum króna, hjá ríkissjóði. Hafnargerðir viða úti um land eru að kalla má grundvöllurinn undir öllu efnahagslífi viðkomandi staða og því lífsnauðsyn, að þeim sé hraðað svo sem frekast eru föng á. Teldi ég því nauðsynlegt, að ýtt yrði undir þessar framkvæmdir sem mest og fjárveitingar til þeirra auknar frá því, sem var í núgildandi fjárlögum, en ekki dregnar saman. Eins og áður er sagt, er niðurstöðutala á greiðsluyfirliti 852 millj. kr. Þetta er vissulega há upphæð og ekki að undra, þó að menn staldri við til að skoða nánar, hvað það er, sem þessi mikla fjárfúlga er notuð til. Er oft af hálfu stjórnarandstöðunnar látið liggja að því, að mikið og kannske allt of mikið fari í beina eyðslu við rekstur ríkisbáknsins, eins og það þá er orðað. En sannleikurinn er sá, að meira og meira af tekjum ríkissjóðs fer nú árlega til þess að létta undir með þeim þegnum þjóðfélagsins, sem helzt þurfa þess með. Það er talið, að lífskjör almennings á Íslandi séu nú kannske jafnari, en viðast hvar annars staðar í heiminum. Og það er sennilega rétt. En þetta hefur náðst með tvennum hætti: Annars vegar með samtakamætti íslenzkrar verkalýðshreyfingar, og í öðru lagi með pólitískri baráttu hér á Alþ., þar sem málum hefur verið þokað í þá átt, að ríkissjóður hefur verið látinn taka að sér að jafna metin. Tekjujöfnun milli einstaklinga fer nú í ríkari mæli fram fyrir atbeina ríkissjóðs, en nokkru sinni áður. Ég gæti nefnt um þetta fjölda dæma, en ég skal aðeins geta hér um eitt. Það eru tryggingarnar. Fyrir nokkrum árum, eða um það bil, sem stofnað var til alþýðutrygginganna hér, - ég ætla, að það hafi verið í kringum árið 1936, -voru útgjöld til tryggingastarfsemi tæpast til á fjárlögum. Nú er varið úr ríkissjóði 85 millj. kr. í þessu skyni samkvæmt fjárlagafrv, því, sem nú liggur fyrir. Þetta verkar beinlínis á þann hátt að jafna lífskjör almennings í landinu. Þá má nefna framlög ríkisins til atvinnuveganna. Til landbúnaðar eru á frv. ætlaðar 67 millj. rúmar, til sjávarútvegs 111/2 millj., til iðnaðar 3.7 og til rafmagnsframkvæmda 30.3 millj., eða samtals til þessara atvinnumála og raforkumála 113 millj. rúmar. Þó að hér sé að vísu nokkuð misskipt á milli atvinnuveganna, má þó í heild segja, að allt þetta mikla fé fari til þess að létta þeim, sem við þessi störf fást, lífsbaráttuna og alveg sérstaklega til þess að koma í veg fyrir, að atvinnuleysi skapist. Sama eða svipað má segja um flesta aðra liði fjárl., eða með örfáum undantekningum um þá alla, svo sem eins og framlögin til heilbrigðismála, til kennslumála, til verklegra framkvæmda o.s.frv. Hækkun fjárl. er því að mjög verulegu leyti orðin til á þann hátt, að ríkissjóður hefur tekið sér að veita aðstoð ýmsum þjóðfélagsþegnum og þá fyrst og fremst þeim, sem talið hefur verið að þyrftu þess mest með. Hin pólitíska barátta á sviði félagsmála, menningarmála, heilbrigðismála og atvinnumála hefur vissulega borið mikinn og góðan árangur, þannig að ungir fá nú miklu meiri fræðslu, en áður, sjúkir og vanheilir aðhlynningu kunnáttumanna í góðum sjúkrahúsum og gamlir nokkra aðstoð til þess að komast sæmilega af í ellinni. Og reynt er að skapa atvinnuvegunum aðstöðu til þess, að þeir með starfrækslu sinni geti komið að notum, geti látið í té atvinnu fyrir fleiri og fleiri starfsmenn. Allt þetta kostar mikið fé, og það er þetta, sem fyrst og fremst hefur orðið til þess að hækka fjárl. jafngífurlega og raun hefur á orðið. Að vísu kemur svo rekstrarkostnaður ríkisins þarna til viðbótar. Hann hefur líka nokkuð vaxið með eðlilegum hætti, vegna þess að ríkið hefur fært út sína starfsemi. En þessi kostnaður hefur líka vaxið með vaxandi verðlagi. Og þá er komið að öðru atriði og ekki þýðingarlitlu, eða réttara sagt atriði, sem öll íslenzk pólitík hefur meira og minna snúizt um síðustu árin, en það er um vöxt verðbólgunnar og hvernig komið verði í veg fyrir áframhaldandi vöxt hennar. Þegar núverandi ríkisstj. settist að völdum, lýsti hún því yfir, að hún mundi beina mikilli orku að því að leysa vandamál hinnar vaxandi dýrtíðar og verðbólgu og gera það í samráði við verkalýðssamtökin. Hvernig hefur nú þetta tekizt? Sjórnarandstaðan og blað hennar segir, að þetta hafi gersamlega mistekizt og allt farið úr reipunum hjá stjórninni, og því má bæta við, að stjórnarandstaðan og blað hennar, Morgunblaðið, hefur gert það, sem hún mögulega gat, til þess að láta líta út eins og það hafi mistekizt. Uppáhalds umræðuefni þar í sveit, hefur verið að undanförnu í hálfkveðnum vísum að ala á tortryggni út af þeim ráðstöfunum, sem ríkisstjórnin hefur gert til þess að stöðva vöxt verðbólgunnar. Þegar þeir hafa sjálfir verið í stjórnaraðstöðu, hafa þeir haft allt aðra skoðun á þessum sama hlut. M.ö.o.: afstaða þeirra til sama málsins hefur mótazt af því, hvort þeir hafa fengið að sitja í ráðherrastólunum eða ekki. Þessa tækifærissinnuðu áróðurspólitík má hiklaust telja allt að því ósæmilega og óþjóðholla, svo að flokkurinn getur tæpast verið þekktur fyrir hana, Hvar sem mögulegt hefur verið að kynda undir óánægju, og það er ekki svo ýkja erfitt að finna tækifæri til þess, ef menn leggja sig fram í því, hefur það verið gert. Þar hefur flokkurinn í gegnum blað sitt beint og óbeint hvatt almenning, einstaklinga og samtakahópa til aðgerða, sem ef framkvæmdar yrðu stefndu í tvísýni þeirri viðleitni, sem ríkisstj. hafði uppi um stöðvun verðbólgunnar. Í átökum þeim um launahækkanir ýmissa tekjuhæstu manna þjóðfélagsins, sem farið hafa fram á síðasta ári, hefur Morgunblaðið ekki verið í vafa um, hvoru megin það átti að skipa sér, og beinlínis hvatt aðra til þess að fara sömu leið. Ég tel, að þessa pólitík megi ekki Sjálfstfl. reka. Þó að flokkurinn hafi áhuga fyrir að koma núverandi ráðh. úr stjórnarstólunum og setjast sjálfur í þá, má hann ekki sem ábyrgur flokkur reka þá baráttu á þennan hátt og beinlínis verða til þess að skaða með því þjóðfélagsheildina. Nú hefur að vísu furðulítill árangur náðst af þessum áróðri, en það er ekki Sjálfstfl. að þakka. Söm var hans gerðin. Þessi áróður hefur að vísu oftast verið fluttur eins og hálfkveðnar vísur til þess að koma óánægju af stað, sem síðar endaði í aðgerðum, sem ríkisstj. yrðu óþægilegar, jafnvel þó að þær yrðu þá þjóðfélaginu til skaða í leiðinni. Það varð að þola það eins og hvert annað hundsbit, sem ekki var hægt að komast hjá, til þess að ná sér niðri á andstæðingunum. Það var aðalatriðið. En hver hefur svo orðið árangurinn af þessari viðleitni stjórnarandstöðunnar? Og hver hefur orðið árangurinn af viðleitni ríkisstj. til þess að halda niðri verðbólgunni? Árangurinn hefur orðið sá, að vísitalan hefur á s.l. ári hækkað um 5 stig, eða 2.7%, eins og hér hefur verið lýst í kvöld, en það er miklu minna en meðaltal undanfarinna 7 ára, sem liðin eru síðan núverandi vísitöluútreikningur var upp tekinn, sællar minningar, eða rétt rúmur þriðjungur af þeirri meðaltalsupphæð. Nú má að vísu segja, að ekki sé allt fengið með því að halda í skefjum verðlagi á svokölluðum vísitöluvörum, en það er þó sá eini samanburður, sem til er frá einu ári til annars og frá einni ríkisstj. til annarrar. Spurningin, sem nú leitar á, er fyrst og fremst sú, hvort ríkisstj. tekst að halda svo í horfi áfram eins og verið hefur, hvort með náinni samvinnu við verkamenn og bændur tekst að stöðva vöxt verðbólgunnar eða hvort stjórnarandstöðunni tekst með áróðri sínum að véla svo um fyrir mönnum, að allt fari úr reipunum á ný. Eins og hér hefur verið fram tekið í kvöld, er fjárlagafrv. lagt fram með 71 millj. kr. greiðsluhalla. Og eins og ég gat hér um áðan, eru þó ekki öll kurl komin til grafar enn. Þannig er ljóst, að nokkrir gjaldaliðirnir a.m.k. eiga eftir að hækka. Þá er þess einnig að geta, að allmikið virðist skorta á, að tekjur útflutningssjóðs hrökkvi fyrir gjöldum, þannig að einnig þar verði að sjá fyrir nokkrum tekjuauka. Hversu há sú upphæð þarf að vera, er ekki gott að segja á þessu stigi málsins enn. Það kemur til að liggja ljósar fyrir síðar, um áramótin eða þar um bil, þegar gera þarf ráðstafanir til þess að bæta úr því. Væntanlega liggur þá málið ljósar fyrir. Hvernig þessir hnútar verða leystir báðir, að ná greiðslujöfnuði á fjárl., en það er yfirlýst stefnuskráratriði hæstv, ríkisstj., og að afla nægilegs fjár handa útflutningssjóði, til þess að hann geti staðið við skuldbindingar sínar, það eru atriði, sem verða meginverkefni þessa þings, a.m.k. til að byrja með, og ekki hægt að segja á þessu stigi málsins nákvæmlega a.m.k., hvernig gert skuli. En á það má benda, að skilyrðin fyrir því, að viðunandi árangur náist með þessu efnahagskerfi okkar, sem við búum undir, uppbóta- og aðstoðargreiðslum til atvinnuveganna, sem allar ríkisstj. undanfarandi ár hafa að meira eða minna leyti staðið að, eru aðallega tvö: Í fyrsta lagi, að gjaldeyrir sé fyrir hendi til þess að flytja inn svokallaðar hátollavörur og að kaupgeta og kaupvilji sé fyrir hendi hjá nægilega mörgum, til þess að nægilegar tekjur fáist í ríkissjóð og útflutningssjóð af þessum innflutningi. Um síðara atriðið, kaupgetuna og kaupviljann, má fullyrða, að hann er fyrir hendi enn a.m.k. og í miklu stærri stíl, en hægt er að fullnægja og hefur verið hægt að fullnægja að undanförnu. Um það ber vitni sú geysilega ásókn í gjaldeyri til þessara vörukaupa, sem alltaf er til staðar. Um hitt atriðið, gjaldeyrinn til þessara vörukaupa, hefur komið í ljós, að hann hefur ekki nægt með núverandi álagi, til þess að áætlaðar tekjur næðust í ríkissjóð og í útflutningssjóð. Óumflýjanlegar greiðslur, sem engan veginn hefur verið hægt að komast hjá, hafa tekið svo mikið af gjaldeyristekjunum, að ekki hefur orðið nægilega mikið eftir til þess að fullnægja eftirspurninni til kaupa á hátollavörunum. Getur ekki þetta e.t.v. gefið okkur nokkra hugmynd um, hvaða leið fara skuli í þessu máli? Niðurstaða mín af þessum bollaleggingum er því í örstuttu máli sú, að þó að augljóst sé, að nú sé mjög reynt á þanþol þess efnahagskerfis, sem við búum við, þá sé enn möguleiki til að halda áfram að búa við það um sinn, vel að merkja, ef tekst að halda stöðugu verðlagi og kaupgjaldi, eins og ríkisstj. hefur lýst yfir að hún vilji gera og eins og henni hefur tekizt að gera þann tíma, sem hún hefur farið með völdin í samráði við verkalýðssamtökin og bændurna í landinu. Greiðsluhallabilið efast ég ekki um að megi brúa á venjulegan hátt við nákvæma yfirferð og endurskoðun hinna einstöku liða fjárlagafrv. hjá fjvn., sem nú fær málið til meðferðar. Þó að einstaka gjaldaliðir þurfi jafnvel að hækka, a.m.k. eitthvað, eins og ég hef áður bent hér á, virðist mér við fljótan yfirlestur, að aðrir liðir séu þannig, að þeir mundu þola nokkra lagfæringu, bæði tekjuliðir til hækkunar og gjaldaliðir til lækkunar í þá átt að ná endunum saman, ef vilji er fyrir hendi og án þess að rýra verulega gildi frv. nokkuð sem nemur fyrir alla alþýðu manna. Enn er á það að líta, að öll framleiðsluaukning útflutningsverðmæta eykur möguleika ríkissjóðs til tekjuöflunar með aðflutningsgjöldum. Kjarni málsins finnst mér vera og langsamlega aðalatriðið, að takast megi að halda verðlagi og kaupgjaldi stöðugu, og um það þurfa allir nú að sameinast.



Herra forseti. Það er nýlunda, að kvöldfundur er haldinn við 1. umr. fjárl. Fjmrh, mun sérstaklega hafa óskað þessarar tilhögunar nú á þeirri forsendu, að fáir hafi aðstöðu til þess að hlusta á útvarp að deginum. Sjálfstfl. hefur auðvitað ekkert á móti því, að sem flestum landsmönnum gefist kostur á að hlýða á fjárlagaumr., þótt í fljótu bragði kunni að vera erfitt að átta sig á, hvers vegna fjmrh. hefur ekki fyrr sýnt þennan áhuga á að auðvelda almenningi að fylgjast með fjárlagaumr. Þegar betur er að gáð, verður þó þessi mikli áhugi ráðh. að ná eyrum sem flestra landsmanna skiljanlegur. Ef goðsögn framsóknarmanna um yfirburða fjármálasnilli núverandi hæstv. fjmrh. á ekki að verða efni í næsta hefti af Íslenzkri fyndni, mun ekki veita af ræðusnilli hans til þess að fegra með einhverju móti það furðulega plagg, sem lagt hefur verið fyrir Alþ, og kallað frv. til fjárl. fyrir árið 1958. Vettvangurinn er líka hinn hentugasti fyrir þá, sem eiga hinn erfiða málstað að verja, því að í þessum umr, hefur fjmrh. ótakmarkaðan ræðutíma og stuðningsflokkar hans sinn hálftímann hvor, en stjórnarandstaðan hefur aðeins einn hálftíma. Mér er þó nær að halda, eftir það sem af er þessari umr., að hinn margfaldi ræðutími muni ekki nægja til að draga hulu yfir það fen, sem ráðleysi núverandi hæstv. ríkisstj. er að leiða þjóðina út í. Þegar vinstri stjórnin svokallaða lagði fram fyrsta fjárlfrv. sitt í fyrra, vakti ég athygli á því, að þar örlaði litið á þeirri algeru stefnubreytingu, sem af yfirlæti hefði verið boðuð með tilkomu þessarar ríkisstj. Því var til svarað, að ríkisstj. hefði ekki haft tíma til að marka fjármálastefnu sína, áður en það fjárlfrv. var lagt fram, en þegar næsta fjárlfrv. yrði lagt fram, skyldum við sjálfstæðismenn fá að sjá, að traustum höndum væri haldið um stjórnvölinn. Og sjálfur hæstv, núverandi fjmrh., Eysteinn Jónsson, lýsti með dökkum litum því stjórnleysi, sem orðið var á fjármálum þjóðarinnar í tíð fyrrverandi fjmrh., Eysteins Jónssonar. Komst hann svo að orði við 1. umr. fjárl. s.l. haust: „Það hlaut að vera blindur maður, sem ekki sá, að farið var að reka, og það á ekki við framsóknarmenn að sætta sig við slíkt, ef annars er kostur. Þess vegna vildu þeir eiga þátt í, að báturinn væri mannaður upp.“ Nei, það á ekki við framsóknarmenn að láta reka, og til þess að tryggja örugga stjórn á þjóðarskútunni settu þessir miklu stjórnvitringar með sér til skipstjórnar menn, sem hvað eftir annað höfðu orðið sannir að sök um að hafa reynt að sökkva skútunni. Nú hefur hæstv. fjmrh. siglt með þessari nýju skipshöfn í nær 15 mánuði, og maður skyldi ætla, að nú væri ekki látið reka. Það er því fróðlegt fyrir farþegana á skútunni að líta yfir farinn veg og reyna að skyggnast svolítið fram á leið, þótt lítið verði greint í þeim sorta, sem verið er að sigla inn i. Að vísu virðist skipstjórnarmennina greina nokkuð á, hversu útlitið er, því að hæstv. fjmrh, taldi mjög alvarlega horfa, en hæstv. félmrh. taldi allt vera í bezta lagi. Og það er ekki amalegt fyrir þá, sem þurfa að fá nauðsynleg lán og gjaldeyrisleyfi, að heyra það af vörum hæstv, félmrh., að peningarnir streymi nú inn í bankana og gjaldeyrisstaðan fari batnandi. Það skyldi þó ekki vera svo, að raunveruleikinn sé ekki í samræmi við orð hæstv. ráðh.? Það hefur komið fyrir áður. Ég hef ekki hér fyrir mér þær tölur, sem hann nefndi um sparifjáraukningu banka og sparisjóða, en vil þó aðeins minna hér á þrjár tölur, að 1. sept. 1955 var sparifjáreign í bönkum 903 millj., 1956 um sama leyti 1.005, hafði aukizt um rúmar 100 millj., en 1957 1.054, eða hafði aukizt þá aðeins um helming eða 50 millj, Ég býst við, að sparifjáraukning í sparisjóðum sé eitthvað svipuð. Þegar hinn nýi skipherra, hæstv. forsrh., tók um stjórnvölinn, lýsti hann því við mörg tækifæri, hversu ægilegur viðskilnaður væri hjá fyrrverandi stjórn, þar sem Framsfl. átti í þrjá ráðh. af sex, nú skyldi hreinsa til og tekin upp ný vinnubrögð. Hreinsunin hefur verið í því fólgin að reyna með öllum ráðum að koma sjálfstæðismönnum úr ýmsum trúnaðarstöðum til þess að tryggja stjórnarliðum vegtyllur og óspart hafa verið búnar til nýjar stöður og embætti. Þá boðaði skipherrann úttekt á þjóðarbúinu, sem gerð yrði fyrir augum alþjóðar.Útlendir sérfræðingar voru fengnir til þess að sannfæra þjóðina um hinn illa arf frá fyrrverandi stjórn. En nú gerðust mikil undur. Skipherrann lýsti yfir á framsóknarfundi, að úttektin hefði sannað allar sínar ákærur, en mánuðir liðu og úttektin var ekki birt. Þá tóku hinir ákærðu sjálfir að krefjast þess, að dómurinn væri birtur. Svör hæstv. forsrh. voru þá þau ein, að ekki væri hægt að birta álit hinna erlendu sérfræðinga nema breyta því, en í athugun sé að gefa það þannig út. Enn í dag hefur hæstv. ríkisstj. ekki getað gert þær breytingar, að hún telji sér fært að láta þjóðina sjá úttektina miklu, og allt tal um hinn slæma arf, hefur hljóðnað. Þannig fór um þá sjóferð. Þegar ríkisstj. tók við völdum, gaf hún tvö veigamikil loforð auk margra minni. Annað var að koma varnarliðinu sem skjótast úr landi. Allir þekkja efndir þess loforðs. Hitt var að leysa efnahagsvandamál þjóðarinnar til frambúðar. Efnd þess loforðs var jólagjöfin svonefnda, 250–300 millj, kr. nýir skattar á þjóðina. Um þær ráðstafanir ætla ég ekki að ræða sérstaklega, en nauðsynlegt er að minna þjóðina vel á það núna við þessar fjárlagaumr., að sú lausn vandamála atvinnuveganna og tekjuöflunin fyrir ríkissjóð átti að vera til frambúðar. Var alveg sérstaklega tekið fram af hálfu stjórnarinnar og blaða hennar, að þessar ráðstafanir og fjármálastefna ríkisstj. yfirleitt væri við það miðuð, að engar frekari ráðstafanir þyrfti að gera um næstu áramót. Átti þetta að sýna önnur vinnubrögð, en hjá fyrrverandi ríkisstj. En til þess að gera þjóðinni enn betur ljóst, að hún lifði nú nýja og betri tíma, var ríkisstj, óspör á margvísleg loforð: Lofar strax í fyrrahaust 15 nýjum togurum til þess að tryggja atvinnu við sjávarsiðuna. Ekki er vitað, að enn sé farið að smíða þá togara. Lofar stórauknu fé til íbúðabygginga. Miklar vanefndir eru á því loforði, og nú fyrst skilst mér að verið sé að setja reglugerð um framkvæmd skyldusparnaðarins, sem átti að verða ein helzta tekjulindin.Útgerðinni var lofað, að nú þyrfti ekki að biða eftir útflutningsuppbótunum. Miklar vanefndir eru á því loforði þrátt fyrir fullyrðingar hæstv. félmrh., því að vanskil eru nú 50–60 millj. kr. og eftir greiðslureglum útflutningssjóðs má gera ráð fyrir, að 150 millj. kr. útflutningsverðmæti verði í landinu, sem útflutningssjóður verður að greiða uppbætur á næsta ár, - það verði í landinu nú um áramótin. Lofað var að taka lán til hafnargerða. Ekkert bólar enn á því fé. Þannig mætti lengi telja. Þegar bjargráðatill. ríkisstj, voru til meðferðar á Alþ. fyrir síðustu áramót, leyfðum við sjálfstæðismenn okkur að halda því fram, að með þeim ráðstöfunum væri ekki fundin nein frambúðarlausn, heldur stefnt út í ófærð. Fyrrverandi ráðh. úr stjórnarliðinu, Áki Jakobsson, komst þá svo að orði: „Sú stórfellda skattheimta, sem hér er lögfest, mun valda truflunum, sem munu leiða til stöðnunar í atvinnu- og viðskiptalífi þjóðarinnar.“ Og nú í dag erum við reynslunni ríkari. Nú þýða ekki hástemmdar yfirlýsingar um frambúðarlausn, og mér kæmi satt að segja ekkert á óvart, miðað við annan málflutning, að ríkisstj. staðhæfði nú, að engri frambúðarlausn hefði verið lofað. Ég hygg, að hæstv. fjmrh. sé höfundur þeirrar kenningar, sem oft er hampað í málgögnum framsóknarmanna, að fjármál og efnahagsmál séu sitthvað. Hlutverk fjmrh. ætti eftir þessu nánast ekki að vera annað, en passa pottinn og útvega í ríkissjóðinn nægilegt fé. Þótt sú leið hafi verið valin að styrkja útflutningsframleiðsluna með beinum ríkisframlögum, hefur sú kynlega tilhögun verið höfð að kröfu fjmrh. að halda öllum þeim greiðslum á sérstökum reikningi og talið ríkissjóði óviðkomandi. Því er nú svo komið, að fjárl. og ríkisreikningur gefa ekki neina raunverulega mynd af tekjum og gjöldum ríkissjóðs. Þessi kenning og framkvæmd er auðvitað fjarri öllu lagi. Yfirleitt mun litið svo á með öðrum lýðræðisþjóðum, að fjárlög túlki heildarstefnu ríkisstj. bæði í efnahagsmálum og fjármálum, liggur enda í augum uppi, að fjármálastefna ríkisins á hverjum tíma, bæði skattheimta, fjárfesting o.fl., hefur veigamikil áhrif á efnahagsþróunina. Það er því ekki hægt að leggja á háa skatta og telja sér alveg óviðkomandi áhrif þeirra á atvinnulífið. Með öðrum þjóðum er því fjárlagafrv. beðið með óþreyju, því að þar er jafnan að finna stefnu þá í fjármálum og efnahagsmálum, sem ætlunin er að fylgja. Ég hygg ekki ofmælt, að aldrei hafi verið lagt fyrir Alþingi Íslendinga fjárlagafrv., sem er mótað af jafnalgeru stefnuleysi og ráðþrotum og þetta annað fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar. Það er auðvitað góðra gjalda vert að leggja fjárlagafrv. fram í þingbyrjun, en sem grundvöllur að fjárl. hefur frv. harla litið gildi, eins og það er úr garði gert. Frv. sem þetta gátu starfsmenn ráðuneytisins samið án allra afskipta ráðh., en innlegg ríkisstj, er að finna í hálfrar blaðsíðu grg., þar sem m.a. getur að líta þessa eftirtektarverðu yfirlýsingu: „ Ríkisstj. telur sér engan veginn fært að ákveða það án náins samráðs við þingflokka þá, sem hana styðja, hvernig leysa skuli þann vanda, sem við blasir í efnahagsmálum landsins, þ. á m. hvernig mæta skuli þeim mikla halla, sem er á fjárlagafrv. Ríkisstj. hefur ekkert tækifæri haft til þess að ráðgast við stuðningsflokka sína á Alþ. um fjárlagafrv. né viðhorfið í efnahagsmálunum, eins og það er nú eftir reynsluna á þessu ári.“ Öllu greinilegri gjaldþrotayfirlýsingu er naumast hægt að gefa. En hver er þessi mikli vandi, sem ríkisstj. stendur ráðþrota andspænis? Munu menn spyrja. Voru ekki vandamálin leyst til frambúðar um síðustu áramót? Vandinn er sá, að bjargráð ríkisstj. um síðustu áramót hafa reynzt alger óráð. Skattpíningin jafnhliða lamandi afskiptasemi ríkisvaldsins, stórfelldum vanskilum á lofuðum framlögum til útflutningsatvinnuveganna og stóraukinni verðbólgu vegna nýju skattanna er farin að segja til sín. Og nú skýrir Alþýðublaðið frá því fyrir nokkrum dögum, að hæstv. menntmrh. hafi sagt í ræðu, að aðalvandamál ríkisstj. nú, væri ekki varðandi framtíðina, heldur að standa við gefin loforð um fjárframlög til atvinnuveganna. Frumvarpið, sem lofað var að skyldi sýna hina nýju fjármálastefnu í framkvæmd, liggur nú fyrir framan okkur. Greiðsluhalli 71.4 millj. kr., en auk þess er tekið fram í athugasemdum, að enn vanti 20 millj., ef halda eigi áfram niðurgreiðslum á verðhækkun landbúnaðarvara á þessu hausti. Greiðsluhalli er því raunverulega rúmar 90 millj. að óbreyttri fjármálastefnu. Miðað við reynslu, hlýtur frv. að hækka verulega í meðferð þingsins. Er því ekki ósennilegt, að raunverulega vanti um 130 millj. Og það er lítt skiljanlegt, sem hv. þm, Hafnf. sagði hér áðan, að það mundi vandalítið að leysa þetta eftir venjulegum leiðum. Þá er upplýst af ríkisstj., að útflutningssjóð vanti mikið fé til þess að standa við skuldbindingar sínar, og er ekki ólíklegt, að það vanti nú samtals svipaða upphæð aftur og þurfti að leggja á þjóðina um síðustu áramót. Er þó raunar enn ekki séð, nema greiðsluhalli verði meiri, því að einhvern veginn verður að afla fjár til að greiða hallann á ríkissjóði og útflutningssjóði á yfirstandandi ári. Einn þáttur hinnar nýju stefnu átti að vera sparnaður í ríkisrekstrinum. Á undanförnum árum hafa kommúnistar og Alþýðuflokksmenn verið stóryrtir um ríkisbáknið og nauðsyn þess að skera af því marga skanka. Við meðferð fjárlaga á síðasta þingi var skýrt frá því, að þriggja manna sparnaðarnefnd væri starfandi og árangur hennar starfa, væri væntanlegur í fjárlagafrv. fyrir árið 1958. Eitthvað virðist hafa seinkað störfum nefndar þessarar, því að hvergi er að finna neina sparnaðartillögu varðandi ríkisreksturinn sjálfan í þessu frv. Í grg, frv. er það eitt sagt, að fast hafi verið staðið gegn útþenslu á starfrækslukostnaði ríkisins. Mér telst þó svo til skv. upplýsingum í fjárlagafrv., að föstum ríkisstarfsmönnum fjölgi um 150, og er þó ekki með talin útþensla í bankakerfi og verðgæzlu. Þótt eigi hafi verið hjá komizt að auka starfslið ríkisins eitthvað, t.d. bæta við kennurum, þá fullyrði ég, að ekki hafi verið þörf allra þeirra nýju starfsmanna, sem hæstv. núv, ríkisstj. hefur ráðið til starfa. Virðist hæstv. fjmrh, hafa gersamlega gefizt upp við allar tilraunir til sparnaðar, sem gleggst má sjá af því, að hann vildi ekki lita við till. okkar sjálfstæðismanna á síðasta þingi um sameiningu tóbakseinkasölu og áfengisverzlunar ríkisins, sem hann þó sjálfur hafði áður flutt frv. um og talið leiða til verulegs sparnaðar. Meðan hæstv. ráðh. sat í stj. með sjálfstæðismönnum, kenndi hann þeim um alla útþenslu í ríkisrekstrinum. Nú erum við ekki lengur til að setja fótinn fyrir sparnaðarviðleitni hæstv. ráðherra. Hverjum er nú um að kenna? Sennilega ekki hæstv. félmrh., sem mér skildist helzt á áðan að ætti í pokahorninu ýmsar sparnaðarráðstafanir, sem hann bjóst við að þurfa að leita stuðnings hjá stjórnarandstöðunni að koma fram. Og mér skildist jafnvel hv. þm. Hafnf. tala í sama dúr. Þó væri rangt að halda því fram, að ekki væri um neina sparnaðarviðleitni að ræða. Hæstv. fjmrh. hefur fundið sömu ráð til sparnaðar og á síðasta þingi: að skera niður framlög til verklegra framkvæmda. Þannig eru framlög til vega lækkuð um 3.9 millj, kr., til brúa um 2.9 millj., til hafna um 3.5 millj. og til skóla um 3.5 millj., eða alls lækkuð framlög til verklegra framkvæmda um 13.6 millj. kr. frá gildandi fjárl. Miðað við þær yfirlýsingar ríkisstj., að hún beri sérstaklega hag strjálbýlisins fyrir brjósti, hljómar sú staðreynd næsta kynlega, að eina sparnaðarúrræðið skuli vera að draga úr þeim framkvæmdum, sem einkum varða íbúa strjálbýlisins. Til viðbótar þessu hefur svo að fyrirlagi hæstv. forsrh. verið dregið stórlega úr framkvæmdum héraðsrafmagnsveitna ríkisins, miðað við undanfarin ár. Útgjöld ríkissjóðs á næsta ári eru áætluð rúmum 40 millj. kr. hærri, en í fjárlögum þessa árs, en tekjur hins vegar 31.3 millj. kr. lægri. Er þessi áætlun byggð á því, að tekjur ríkissjóðs hafi brugðizt á þessu ári. Hefur því reyndin orðið sú, að hinir vísdómslegu útreikningar ríkisstj, um síðustu áramót hafa ekki staðizt. Þetta er afsakað með því, að afli hafi brugðizt. Þessi röksemd stenzt ekki. Útflutningur á þessu ári til ágústloka hefur verið 613.1 millj. Á sama tíma í fyrra var hann ekki nema 602.2 millj. og á sama tíma 1955 aðeins 498.8 millj. Þar að auki hefur ríkisstj, tekið erlend lán og fengið gjafakorn frá Bandaríkjunum. Hæstv. viðskmrh. sagði líka í ræðu á frídegi verzlunarmanna í ágúst í sumar: „Gjaldeyriserfiðleikar okkar stafa ekki af neinu óvæntu atviki eða óhöppum. Það sem af er þessu ári, höfum við haft úr að spila jafnmiklum gjaldeyri, einnig svonefndum frjálsum gjaldeyri, og á sama tíma í fyrra, en þá var mesta gjaldeyriseyðsluár í okkar sögu.“ Samkv. þessu virðist augljóst, að tekjuáætlanirnar hafi verið óraunhæfar og hin nýja skipshöfn fjmrh. hafi svo villt fyrir honum, að hann þekki ekki lengur á sjókortið, og er þá ekki von, að vel fari. Er það auðvitað engin afsökun fyrir hæstv. fjmrh., þótt við sjálfstæðismenn í fjvn. höfum lagt til að lækka tekjuáætlun um 1%, því að það var áætlun ráðh. sjálfs, sem endanlega var samþykkt, og hún hefur stórlega brugðizt. Við sjálfstæðismenn fengum ekki nauðsynlegar upplýsingar til að meta tekjuhorfurnar, og kvartaði ég yfir því, bæði við 2. og 3. umr. fjárlaga í fyrra. Hins vegar þekktum við af fyrri reynslu, að hæstv ráðh. áætlaði jafnan tekjur mjög varlega, og vissum ekki, að hann hefði varpað þeirri gætni fyrir borð. Þótt þjóðin sé ýmsu vön af hæstv. núverandi ríkisstj., mun þó flestum hafa þótt mælirinn fullur, er þeir litu þetta fjárlagafrv. Mest áfall hlýtur frv. þó að vera fyrir þá, sem trúað hafa á einstæða fjármálasnilli hæstv. núverandi fjmrh. Framsóknarmenn hafa oft breitt sig út yfir fjmrh. Sjálfstfl. fyrir að hafa stundum orðið að sýna fjárlagafrv. með greiðsluhalla. Mesti greiðsluhalli á fjárlagafrv. hefur áður verið tæpar 22 millj. kr., en er nú rúm 71 millj. og raunar 20 millj. betur. Við höfum nú í kvöld hlýtt á útskýringar og afsakanir hæstv. fjmrh. og hinna nýju skipverja hans og munum fá meira af slíku tagi nú á eftir. Ég hef haft mætur á hæstv. fjmrh. og talið hann gætinn og íhugulan fjármálamann, og rennur mér því satt að segja til rifja, hversu hann hefur látið hæstv. forsrh. teyma sig út í botnlaust fúafen með því að gerast fjármálalegur ábyrgðarmaður núverandi ríkisstjórnar. En hann kemst ekki hjá því að taka stærstan hluta þeirrar ábyrgðar á eigin herðar, því að hann átti að sjá betur. Á því er vert að vekja athygli, að um margra ára skeið hefur verið mikill greiðsluafgangur hjá ríkissjóði, 20 millj. kr. 1953, 40 millj. 1954, 65.6 millj. 1955 og 15.5 millj. 1956. Þessa góðu afkomu hafa framsóknarmenn eingöngu þakkað frábærri fjármálastjórn Eysteins Jónssonar. Það hlýtur því að vekja nokkra undrun, hvers vegna þessi fjármálasnilli nýtur sín ekki eins í samstarfi við aðra flokka. Nú á fyrsta fjárlagaári vinstri stjórnarinnar er boðaður mikill greiðsluhalli hjá ríkissjóði og fjárlagafrv. fyrir næsta ár með raunverulega 90 millj. kr. halla. Ætli menn sjái ekki af þessu, hversu stóran þátt sjálfstæðismenn eiga í hinni góðu afkomu ríkissjóðs á undanförnum árum? Hæstv. fjmrh. hefur ekki verið eftirbátur annarra stjórnarliða í því að reyna í vandræðum sínum að kenna sjálfstæðismönnum um það öngþveiti, sem vinstri stjórnin hefur leitt þjóðina út í, og hefur sá söngur hljómað hér í kvöld í ýmsum útgáfum frá þeim, sem talað hafa. Var hæstv. félmrh. auðvitað háværastur, eins og við var að búast, en rökin í öfugu hlutfalli við hávaðann. Sá þvættingur, að Sjálfstfl. hafi komið af stað verkföllum og reynt að spilla fyrir lántökum, hvort heldur er meðal hvítra manna eða svartra, - eins og hæstv. ráðh. komst að orði, - sem hæstv. ríkisstj. hefur beðið um lán hjá, er svo marghrakinn, að ég eyði ekki orðum að honum, enda ekki hægt að ræða allt á einum hálftíma. Undir þennan söng tók að vísu einnig hv. þm. Hafnf., en hann ætti þó að hafa séð það í Alþýðublaðinu, að þar er tekið fram, að raunverulega hafi engin teljandi verkföll verið á þessu ári. Og hann ætti jafnframt að vita það og þeir báðir, þessir hæstv. ráðh., að því var haldið fram, þegar talað var um, að Sjálfstfl. væri ekki hæfur til stjórnarsamstarfs, að það væri einmitt vegna þess, að hann hefði ekkert traust hjá verkalýðsfélögunum í landinu. Nú á hann að geta komið öllu á annan endann. Í sambandi við þennan áróður allan langar mig til að biðja þjóðina að íhuga vel eftirfarandi staðreyndir: Í fyrsta lagi: Það voru sjálfstæðismenn, sem árið 1950 mörkuðu þá stefnu, sem Tíminn sagði í ársbyrjun 1955 að hefði lagt grundvöll að mesta framfaratímabili í sögu þjóðarinnar. Í öðru lagi: Það var þessi stefna, sem hæstv. fjmrh. lýsti svo í þingræðu 30. jan. 1956, að hefði leitt til þess, að framleiðslan hefði farið vaxandi, verðlag haldizt stöðugt í 21/2 ár, sparnaður aukizt mikið, greiðsluafgangur verið í ríkisbúskapnum, hægt að lækka skatta- og tollaálögur árlega nokkuð. Í þriðja lagi: Það voru núverandi samstarfsflokkar hans, sem beittu sér fyrir hinu pólitíska verkfalli 1955, sem beinlínís var stofnað til þess að eyðileggja hinn góða árangur af stefnu þáverandi ríkisstj., og valdamiklir menn í flokki hæstv. fjmrh. komu þar einnig við sögu. Fáir fordæmdu þá meir þau óhappaverk, en Eysteinn Jónsson, sem réttilega benti á, að með þeim ógiftusamlegu tiltektum, sem hæstv. núv. félmrh, var forustumaður að, væri brotið blað í efnahagssögu landsins og ætlun verkfallsforingjanna hefði ekki verið að bæta kjör hinna efnaminni, heldur fyrst og fremst að gera mikið tjón. Í fjórða lagi, að Þjóðviljinn þakkaði Tímanum sérstaklega fyrir vinsamleg skrif um þetta pólitíska verkfall kommúnista. Mun hæstv, núv. forsrh. hafa átt sinn skerf af því þakklæti. Í fimmta lagi, að á einu ári eftir verkfallið hækkaði kaupgjaldið um 22%, sem kippti algerlega fótum undan allri framleiðslustarfsemi í landinu og neyddi ríkisstj. til að hverfa frá skattlækkunarstefnunni, sem fylgt hafði verið frá 1950, og leggja á háa nýja skatta um áramótin 1955–56. Í sjötta lagi, að þegar fyrir hið pólitíska verkfall kommúnista, hafði form. Framsfl, hafið baráttu sína fyrir myndun vinstri stjórnar, og eftir að kommúnistum hafði tekizt að koma dýrtíðarskrúfunni í fullan gang aftur, var þetta afrek talið ótvíræð sönnun þess, hversu bráðnauðsynlegt væri að fá þá til samstarfs við stjórn landsins. Að vísu var þagað um þá fyrirætlun fram yfir kosningar, en hæstv. fjmrh, hefur nýverið lýst yfir, að það hafi alltaf verið ætlunin að fá kommúnista til samstarfs. Í sjöunda lagi: Þegar svo núv. ríkisstj. var mynduð, voru sjálfstæðismenn taldir ófærir um að leysa allan vanda og því lýst yfir, að ríkisstj. hefði öruggan stuðning vinnustéttanna í þjóðfélaginu og hefði því öllum stjórnum betri aðstöðu til að leysa vandamálin, enda lofað gerbreyttri stefnu og frambúðarlausn vandamálanna. Það er staðreynd, að innan núv. ríkisstj. eru saman komin öll þau öfl, sem leyst hafa úr læðingi þann verðbólgudraug, sem ríkisstj. er nú að reyna að kveða niður með bágbornum árangri. Það eru þessi öfl, sem hæstv. fjmrh. taldi þjóðráð að manna bát sinn með, og eftir 15 mánaða siglingu virðist svo komið, að verðbólgudraugurinn hafi sjálfur tekið við stjórninni á skútunni og hinir stefnuföstu framsóknarmenn þurfi ekki að sætta sig við að láta reka, því að bátnum er stýrt öruggum höndum beint inn í ginnungagap fjárhagslegs öngþveitis. Engir hafa rækilegar, en sjálfstæðismenn varað við hinum alvarlegu afleiðingum verðbólguþróunarinnar. Þeir vöruðu þjóðina við afleiðingunum af verkum upplausnaraflanna, sem eyðilögðu árangur jafnvægisstefnu þeirrar, sem sjálfstæðismenn og framsóknarmenn stóðu að með góðum árangri um fimm ára skeið. Sjálfstæðismenn hafa ekki haft trú á því, að leiðin út úr vandanum væri að leiða upplausnaröflin til æðstu valda í þjóðfélaginu. Engu að síður hefði það verið gleðiefni, ef núv. ríkisstj. hefði tekizt að leysa þann vanda, sem hún lofaði með miklu yfirlæti að leysa, og leyfi ég mér að vísa heim til föðurhúsanna þeim fáránlegu staðhæfingum hæstv, félmrh., að Sjálfstæðisflokkurinn gleðjist yfir erfiðleikum þjóðarinnar. Tilvera núv. ríkisstj, byggist á misnotkun stjórnarskrár og kosningalaga. Hún lofaði þjóðinni gulli og grænum skógum, en efndirnar eru stórfellt fjárhagsöngþveiti, sem ríkisstj. viðurkennir að hafa engin ráð tiltæk til að ráða fram úr. Í fyrra var afsökunin sú, að stjórnin væri svo nýtekin við völdum, að hún hefði ekki haft tíma til að móta hina nýju fjármálastefnu sína fyrir afgreiðslu fjárlaga ársins 1957. Nú er fjárlagafrv. lagt fram, með meira en þrisvar sinnum hærri greiðsluhalla, en mestur hefur áður verið á fjárlagafrv. Engin úrræði er bent á til lækkunar útgjalda og engar tillögur um tekjuöflun, og nú er afsökunin sú, að stjórnin hafi ekki neitt tækifæri til samráðs við stuðningsflokka sína. Einhvern tíma hefði áreiðanlega þótt tiltækilegt að kveðja þingmenn til fundar utan þingtíma, ef eins alvarlega hefði horft og nú gerir. Hæstv. fjmrh. sagði fyrir skömmu á fundi framsóknarmanna hér í Reykjavík, að núverandi stjórnarflokkar hefðu góða aðstöðu til að leysa verðbólguvandamálið. Hvernig stendur á, að þessi góða aðstaða er ekki notuð nema á mannfundum? Ríkisstj. reynir að vísu enn að halda því fram, að 300 millj. kr. álögurnar í fyrra hafi ekki verkað til aukningar dýrtíðinni. Slíkar blekkingar þýða ekki lengur. Enda þótt álögunum hafi verið þannig hagað, að þær kæmu sem minnst á vísitöluvörur, sem einhvern tíma hefði verið kölluð vísitölufölsun, þá er samt gert ráð fyrir 5 stiga vísitöluhækkun í fjárlagafrv., enda þótt niðurgreiðslur á vísitöluvörum séu einnig hækkaðar úr 84.1 millj. kr. í 125 millj. kr., eða um tæpa 41 millj. kr. Og nú telur hæstv. fjmrh. ekkert athugavert við að fallast á niðurgreiðslur, svo að milljónatugum skiptir, án þess að hafa nokkurt fé í kassann, enda þótt hann neitaði í fyrra að fallast á till. sjálfstæðismanna um að halda vísitölunni niðri með niðurgreiðslum. Hefði okkar till. þá verið sinnt, væri ekki við þann vanda að glíma, sem við nú stöndum andspænis. Sannleikurinn er líka sá, að verðbólgan hefur aldrei vaxið hraðari skrefum, en eftir tilkomu vinstri stjórnarinnar, sem þó þykist hafa allt í hendi sinni, og fjárlagafrv. fyrir 1958 er dæmigert verðbólgutákn. Þegar svo er komið, að allur rekstrarkostnaður hækkar stórum, en jafnhliða er dregið úr framkvæmdum, þá horfir illa. Við sjálfstæðismenn getum út af fyrir sig vel við unað, að aðeins 15 mánaða stjórnarferill vinstri stjórnarinnar hefur sannað rækilega okkar aðvaranir og stefnu, en gert að engu flestar kenningar stjórnarflokkanna. Má því segja, að þjóðin verði reynslunni ríkari, þótt sú reynsla kunni að verða nokkuð dýrkeypt. Sú falskenning framsóknarmanna, að hægt sé að leysa efnahagsvandamálin eftir einhverjum nýjum leiðum, ef hægt sé að losna við sjálfstæðismenn úr ríkisstj. og fá kommúnista og Alþýðuflokksmenn til samstarfs í staðinn, er að engu orðin. Sú kenning kommúnista og raunar vinstri flokkanna allra, að hægt sé að leysa allan vanda á þann einfalda hátt að taka gróða nokkurra auðkýfinga, hefur einnig reynzt vera hlægileg fjarstæða. Loks er það mjög athyglisvert, að nú hafa kommúnistar neyðzt til að viðurkenna, að kauphækkun sé ekki ætíð kjarabót fyrir launþega, þótt þeir undanfarna áratugi hafi reynt að stimpla sjálfstæðismenn fjendur verkalýðsins fyrir að vekja athygli á þessari mikilvægu staðreynd. Það er þó eigi síður athyglisvert, að kommúnistar telja því aðeins óhæfu, að verkalýðsfélög heimti kauphækkanir, ef kommúnistar eru í ríkisstjórn, en sjálfsagt, þegar aðrir flokkar fara með stjórn landsins. Eftir kokkabókum kommúnista á hlutverk verkalýðshreyfingarinnar því ekki fyrst og fremst að vera að stuðla að raunhæfum kjarabótum verkalýðnum til handa, heldur tryggja kommúnistum setu í ríkisstj. Þessa misnotkun kommúnista á verkalýðshreyfingunni telja framsóknarmenn góða og gilda og fyrirskipa sínum fylgismönnum í verkalýðsfélögunum að tryggja kommúnistum völdin þar. Haldi kommúnistar áfram völdum í verkalýðshreyfingunni og geti haldið þar áfram skemmdariðju sinni, þá er það á ábyrgð Framsfl., á sama hátt og Framsfl. og þá ekki sízt hæstv. , fjmrh. ber meginábyrgð á því hörmungastjórnarfari, sem nú er í landinu. Ekkert verður ráðið af þessu fjárlagafrv., hvort ríkisstj. gerir ráð fyrir að fara enn þá leið að leggja 200–300 millj. kr. nýja skatta á þjóðina. En einhver úrræði verður að finna, ef á að firra ríkisgjaldþroti og algerri stöðvun atvinnulífsins. Öll fjármála- og viðskiptalögmál eru nú gengin svo úr skorðum í okkar litla þjóðfélagi, að fullkominn háski er að. Í stað þess, að talað var um að uppræta spillinguna, hefur alls konar óeðlilegur viðskiptamáti og spákaupmennska margfaldazt. Úrræði stjórnvaldanna eru þau ein að setja nýjar reglur, skipa nýja eftirlitsmenn og bjóða og banna, þannig að menn viti í mörgum tilfellum ekki, hvað er leyft og hvað er bannað. Skriffinnska hefur stóraukizt og forsvarsmenn atvinnufyrirtækja verða að verja æ lengri tíma í að sitja í skrifstofum opinberra stofnana og nefnda. Sem dæmi má nefna, að nú er ekki nóg, þótt menn eftir langan tíma og fyrirhöfn hafi herjað út gjaldeyrís- og innflutningsleyfi hjá innflutningsskrifstofunni, heldur tekur við ný píslarganga dag eftir dag niður í Landsbanka, sem hefur sett upp sína eigin gjaldeyrisúthlutun og lætur sig litlu varða pappíra frá innflutningsskrifstofunni. Hvernig halda menn að sé aðstaða fólks úti á landsbyggðinni, sem hvorki fær leyfi né lán, nema það komi hingað sjálft eða hafi umboðsmenn? Vegna hinna miklu tekjuþarfa ríkissjóðs og útflutningssjóðs hefur svo ríkisstj. neyðzt til að láta óþarfavarning svokallaðan sitja fyrir um innflutning. Tollakerfið er orðið hreinn óskapnaður, og úrræðin á því sviði eru 29 tollverðir. Herskarar verðgæzlumanna eru á háum launum við að sjá um verk, sem framsóknarmenn hafa hingað til talið samvinnufélögin fær um að annast. Samræmið er þó ekki meira hjá ríkisstj. en svo, að einu félagi er á nokkrum mánuðum með samningum við ríkið tryggður 15 millj. kr. gróði, og er það mesti okurgróði, sem þekkist hérlendis. Alvarlegast er þó það, að vöruskortur er yfirvofandi, því að til þessa hefur verið gengið á þær miklu vörubirgðir, sem til voru í landinu, er stjórnin tók við völdum. Hálmstráið, sem hæstv. ríkisstj. heldur dauðahaldi í, er vonin um stórt erlent gjaldeyrislán. Hafa stjórnarliðar helzt reynt að hæla ríkisstj. fyrir dugnað við að útvega erlend lán. Það getur auðvitað verið gott og blessað að taka erlend lán. En vafasöm kenning held ég að það verði að teljast, að sá sé hæfastur til að stjórna, sem duglegastur er að safna skuldum. Mönnum mun þykja þessi mynd af ástandinu ljót, en því miður er hún sönn. Mér hugkvæmist ekki að halda því fram, að hæstv. ríkisstj, vilji ekki láta gott af sér leiða. Hún ræður bara ekki við þann vanda, sem við er að fást. Það getur verið gott að vera kokhraustur og segja: Ef núv. stjórn getur það ekki, þá hver? Eins og Tíminn hefur eftir hv, þm. V-Húnv. En hæstv. ríkisstj, ætti að vera farin að læra það af 15 mánaða reynslu, að vandamálin verða ekki leyst með grobbi einu og stærilæti. Sjálfstæðismenn hafa aldrei reynt að blekkja þjóðina um eðli efnahagsvandamálanna. Þeir bentu á í síðustu kosningum, að ekki væri um nein töframeðul að ræða til þess að leysa efnahagsvandamálin, og vöruðu þjóðina við að hlusta á glamur núverandi stjórnarflokka um nýja stefnu og frambúðarlausn, sem þeir þóttust eiga tiltæka, þótt að vísu enginn fengi að vita, í hverju væri fólgin. Í stað þess að viðurkenna síðan hreinskilnislega, að sjálfstæðismenn hafi haft á réttu að standa, hefur ríkisstj. gripið til þess óyndisúrræðis að telja þjóðinni trú um, að verið væri að gera allt annað, en gert hefur verið. Með þessu móti er ríkisstj. beinlínis að vinna gegn því, að nokkur viðunandi lausn fáist á vandanum, og mætti ríkisstj. gjarnan reyna að haga sér í samræmi við þá nauðsyn raunsæis, sem hæstv. fjmrh. lagði áherzlu á í ræðu sinni í kvöld, og væri vel, ef hæstv. ríkisstj. ætlar hér eftir að fylgja þeirri stefnu. Við þekkjum öll þær leiðir, sem til greina koma, en frumskilyrði þess, að hægt sé að beita þeim úrræðum með tilætluðum árangri, er að skapa hjá almenningi réttan skilning á eðli vandans og nauðsyn úrræðanna. Meðan ríkisstj. ekki leggur fram neinar till. um lausn aðsteðjandi efnahagsvandamála, er ekki ástæða til að ræða, hverjar leiðir beri að velja út úr þeim vanda, sem ríkisstj. hefur stórkostlega aukið á sínum stutta valdaferli. Eitt er þó ljóst: Núverandi ástand í fjármálalífi þjóðarinnar er óviðunandi, og gera verður sem skjótast róttækar ráðstafanir, ef efnahagslegt sjálfstæði landsins á ekki að glatast í ráðleysisfeni hæstv. ríkisstj. Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. ber ein ábyrgð á því óvenjulega fjárlagafrv., sem hér liggur fyrir til umræðu. Eðli málsins samkvæmt hlýtur ríkisstj. einnig að hafa forgöngu um að brúa það mikla bil, sem er milli tekna og gjalda í frv. Núverandi stjórnarflokkar hafa lýst Sjálfstfl. ósamstarfshæfan um lausn efnahagsvandamála þjóðarinnar og þannig útilokað allt samstarf við flokk, sem taldi við síðustu kosningar innan sinna vébanda yfir 42% þjóðarinnar. Af þeim sökum verður einnig ríkisstj. ein að bera alla ábyrgð á úrræðum í efnahagsmálum þjóðarinnar, meðan hún fer með völd. Það fer líka að mörgu leyti vel á því, að þeir leysi vandann, sem hafa skapað hann. En vegna þjóðarhagsmuna er þó áreiðanlega farsælast, miðað við hina slæmu reynslu af 15 mánaða vinstri stjórn, að ný áhöfn taki sem skjótast við þjóðarfleyinu. Þjóðin framleiðir árlega mikil verðmæti, og mikil skilyrði eru til framleiðsluaukningar, þannig að ástæðulaust er að kvíða framtíðinni, ef rétt er á málum haldið. En hafi stjórnarvöldin að leiðarljósi þá stefnu að lama og hefta framtak og dug þjóðfélagsborgaranna, þá er voðinn vís. Þess vegna er þjóðinni brýn nauðsyn að losna sem fyrst við núv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil fyrst segja það út af því, sem hér hefur verið rætt um tekjuáætlunina, að hún er, eins og ég hef tekið fram, miðuð við þróunina fram til 1. sept. Endanlega verður tekjuáætlunin sett með hliðsjón af reynslu ársins, svo langt sem vitað verður fram eftir árinu, og horfum fram undan. Út af ræðu hv. 2. þm. Eyf. vil ég taka fram nokkur atriði. Þessi hv. þm, byrjaði að tala um það í hálfgerðum umvöndunartón, að nú væri fjárlagaumræðan höfð að kvöldinu. Ég beitti mér fyrir því, að þessar umræður yrðu að kvöldinu, til þess að fólk hefði möguleika á því að hlusta á framsöguræðu fjárlaganna. Þessi hv. þm. var í því sambandi að tala um, að það væri ójöfn aðstaða. Ég fellst alls ekki á, að fjárlagaræðan sé þannig, að ástæða sé til þess að hengja aftan í hana þrjár jafnlangar pólitískar áróðursræður. Fjárlagaræðan er ekki pólitísk áróðursræða, eins og þeir mega bezt um dæma, sem heyrðu framsöguræðu mína áðan, þar sem um 90 eða 95% af ræðunni eru beinar upplýsingar um það, hvernig ástatt er um þjóðarbúskapinn. Það væri undarlegt jafnrétti, ef það ætti að hengja aftan í slíka ræðu nákvæmlega jafnlangar pólitískar áróðursræður, eina frá hverjum flokki, að fjmrh. mætti aldrei opna sinn munn í áheyrn alþjóðar, án þess að slíkt væri hengt aftan i. En hitt getur maður skilið, að hv. stjórnarandstæðingum var nokkuð illa við þessa nýlundu, að þjóðin fengi að hlusta á fjárlagaræðuna, og það er vegna þess, að hugsanlegt er, að blekkingar núverandi hv. stjórnarandstæðinga gangi ekki alveg eins vel út, eftir að rétt samhengi í þessum málum hefur verið upplýst. En við það verður nú að sitja. Þá sagði þessi hv. þm., að ríkisstj. hefði lofað nýjum leiðum í efnahagsmálunum. Við framsóknarmenn gerðum fulla grein fyrir þessu máli í fyrravetur og greindum, að það hefði ekki orðið samkomulag um annað, en að fara uppbótaleiðina áfram, en á nýjan hátt, og að nýmælið væri það mest, að um þessa lausn hefði orðið víðtækt samkomulag við alþýðustéttirnar í landinu og samtök þeirra. Það var hið stórkostlega nýmæli, sem þá varð. Þessi hv. þm. kvartar yfir því, að ekki skuli vera taldar með ríkisútgjöldum greiðslur útflutningssjóðs, sem sé það fé, sem safnað er saman og skilað aftur til framleiðendanna, sem sé það, sem of mikið er af þeim tekið og því skilað til þeirra til baka. Þetta fé vill Sjálfstfl. nú telja sem ríkisstyrk. Honum er sem sé áhugamál að setja þetta við hliðina á öðrum ríkisútgjöldum. Það mun þá vera skilningur hans á þjóðarbúskapnum, að þetta sé í raun og veru ríkisstyrkur. Við hinir lítum svo á, að með þessu sé í raun og veru verið að skila framleiðslunni til baka því, sem of mikið hafi verið af henni tekið, og að þetta eigi ekki skylt við venjuleg ríkisútgjöld eða ríkisstyrk. En Sjálfstfl. virðist líta öðruvísi á. Þá var þessi hv. þm. að tala um það hér hvað eftir annað, hvað ómyndarlegt það væri af núverandi ríkisstj. að leggja fram fjárlagafrv. með greiðsluhallanum, að hún skyldi ekki hafa gert ráðstafanir til þess að jafna hann á einhvern hátt, áður en frv. væri lagt fyrir hv, Alþingi. Þetta er sjálfsagt ákaflega einkennilegt frá sjónarmiði sjálfstæðismanna, sem eru vanir því, að lítil klíka hér í Reykjavík ráði öllu um afgreiðslu mála í flokknum, þingmála jafnt sem annarra mála, og eru vanir því, að þingmenn flokksins séu ekki kallaðir til annars, en segja já og amen við því, sem þessi klíka hefur ákveðið fyrir fram. En í stjórnarflokkunum er annar háttur á þessu hafður. Hingað koma þingmenn stjórnarflokkanna til þess að ráða raunverulega fram úr þessum málum, en það er ekki ráðið fram úr þeim af klíku hér í Reykjavík, áður en þeir koma þar nærri. Sjálfstfl. getur undrazt þetta eins mikið og honum sýnist, en þetta gefur okkur bara kærkomið tækifæri til þess að sýna innan í Sjálfstfl., hvernig þeir hugsa þar og álíta að afgreiðsla þingmála eigi að vera. Þingmenn eiga að koma hingað að öllu ákvörðuðu og fullgerðu til þess að segja já og amen. Við höfum ekki þessa skoðun, og þess vegna skömmumst við okkar ekkert fyrir það, þótt við leggjum þessi mál fyrir eins og þau standa í dag, og við ætlum þingmönnunum einmitt að verja þingtímanum með okkur til þess að reyna að finna lausn á þessu máli. Þá var þessi hv. þm. að tala um niðurskurð verklegra framkvæmda. Þó hafði ég upplýst, að þrátt fyrir lækkun á fjárfestingarútgjöldum, sem sett hafa verið á þetta frv., eru fjárveitingar til verklegra framkvæmda á því mun hærri, en í stjórnarfrv. í fyrra, og ef við berum saman við 1952, þá eru fjárveitingar til verklegra framkvæmda stórhækkaðar á öllum sviðum. Þá var þessi hv. þingmaður að tala um fjölgun starfsmanna ríkisins. Ég gerði grein fyrir því. Ég efast um, að það hafi nokkurn tíma verið lagt fram fjárlagafrv., þar sem gert hefur verið ráð fyrir minni fjölgun starfsmanna í ríkiskerfinu en þetta fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Ég þekki vinnubrögð sjálfstæðismanna í þeim efnum og veit það manna bezt, að þeir hafa ekkert hikað við að færa út starfsmannakerfi ríkisins og hafa haugað utan að sér starfsmönnum, oft og tíðum án þess að spyrja nokkur önnur ráðuneyti ráða í því efni, og mætti færa að því mörg dæmi, ef tími væri til, og getur orðið gert síðar. Ég gerði grein fyrir því, að núverandi ríkisstj, ætlar sér að reyna að standa með öllum ráðum á móti óeðlilegri útþenslu í ríkiskerfinu. En við getum ekki við því gert, þó að það eigi sér stað eðlileg lögboðin fjölgun starfsmanna t.d. í skólum og annars staðar, þar sem farið er eftir föstum ákveðnum reglum, sem Alþingi hefur sett. Þá sagði þessi hv. þm. m.a., að það hefði verið dregið úr framkvæmdum í raforkumálum frá því, sem hefði verið undanfarin ár. En það mun sannast í þessu, að það hefur aldrei á einu ári verið unnið jafnmikið að framkvæmdum í raforkumálum dreifbýlisins eins og einmitt á þessu ári, sem nú er að líða. Hv. þm. ræddi um afkomuna í ár, og sagði, að aflaleysi hefði ekkert verið. Það er ekki þægilegt að eiga orðastað við menn, sem neita staðreyndum, eins og þessi hv. þm. hefur með þessu gert. Ég sýndi fram á, að það hefur orðið stórfelldur aflabrestur, og þetta kemur gleggst í ljós, þegar athugaður er heildaraflinn og tala bátanna og úthaldsdagar hins vegar. Þá sagði hv. þm., að Sjálfstfl. hefði haft eitt úrræði á reiðum höndum, sem menn hefðu ekki viljað notfæra sér, og það hefði verið hægt að komast hjá þeim vanda, sem við höfum verið að glíma við í efnahagsmálunum, ef það hefði verið nýtt. Og hvert var þetta úrræði? Jú, það voru tillögur Ingólfs Jónssonar hér um árið, sem hann kastaði fram, um að greiða niður verðlag á afurðum innanlands. Til þess að koma þá fram stöðvun með niðurgreiðslu mundi fyrst hafa þurft að greiða niður sem svaraði 12 vísitölustigum. Það kostaði nú ekki nema um 72 millj. kr. Þar næst hefði þurft að greiða niður önnur 4 vísitölustig til viðbótar, þannig að niðurgreiðslurnar hefðu ekki þurft að hækka nema um litlar 100 millj. kr., ef það hefði átt að gera þetta. Og annað er eftir þessu í þessum málflutningi sjálfstæðismanna í framleiðslu- og efnahagsmálunum. Þetta voru hreinar yfirskinstillögur, sem bornar voru fram, án þess að vottaði fyrir því af hendi flutningsmanna eða annarra, hvernig ætti að afla fjár til þess að koma þessu í framkvæmd. Síðan sjálfstæðismenn fóru úr ríkisstj., hafa þeir sífellt verið að tala um háa skatta, en þeir hafa gleymt að taka fram, að aldrei hafa beinir skattar á Íslandi verið nándar nærri því eins báir og þegar sjálfstæðismenn fóru með forustuna í fjármálunum 1939–50. Síðan 1950 hef ég haft forustu um það fyrir hönd framsfl. að lækka beina skatta stórkostlega frá því, sem þeir voru þegar sjálfstæðismenn skiluðu af sér. Talsmaður Sjálfstfl. kom hér nokkuð inn á hin háu ríkisútgjöld og hinn mikla vöxt þeirra. Það er svo sem ekki að furða, þó að sjálfstæðismönnum komi ríkisútgjöldin á óvart, eða hitt þó heldur. Þeir hafa sem sé ekki staðið að ráðandi þingmeirihluta nema í 17 ár og aðeins eitt ár rúmlega liðið, síðan þeir fóru úr ríkisstjórninni. En ríkisútgjöldin eiga sér tvær rætur: Annars vegar verðbólguna, sem vitaskuld hefur hækkað ríkisútgjöldin gífurlega á undanförnum árum. Á hinn bóginn umfangsmikla nýja löggjöf og aukna starfsemi ríkisins, eins og ég sýndi fram á í fjárlagaræðunni. Verðbólgan hefur aukið útgjöld ríkisins eins og allra annarra gífurlega að krónutali. Sjálfstæðismenn segja nú, að fjmrh. hljóti að hafa ráðið mestu á undanförnum árum um alla þróun efnahagsmálanna og þess vegna hljóti hann að bera sérstaka ábyrgð á verðbólguþróuninni. Ekki er þetta nú raunar í sem beztu samræmi við látlaust gort þeirra um það, að þeir hafi hér öllu ráðið á undanförnum árum um allt, sem lýtur að stórfelldum framkvæmdum og framförum. Fjmrh. fjallar í sínu starfi um sjálfan ríkisbúskapinn. Eins og hér er ástatt og hefur verið um verkaskiptingu á milli ráðherra og stofnana, fjallar fjmrh. ekki sérstaklega um aðra þætti þjóðarbúskaparins, en sjálfan ríkisbúskapinn og er þó auðvitað ekki einn um hann. En þessir aðrir þættir efnahagsmálanna hafa ekki minna að segja um það, hvort komizt verði hjá verðbólgu, en búskaparlag ríkissjóðs. Á undanförnum árum hefur tekizt þannig til um ríkisbúskapinn, að hann er eini þátturinn í efnahagsmálunum, sem hefur verið þannig á haldið, að stuðlað hefur að jafnvægi í fjárhagsmálum og gegn verðbólgu, enda hafa sjálfstæðismenn af og til verið að eigna sér þetta sérstaklega og m.a. ræðumaður hér áðan, þótt að því hafi að sjálfsögðu verið brosað. En hinir þættirnir, sem engan veginn ráða minna um þróun efnahagsmálanna í heild, eins og gjaldeyrismál, viðskiptamál, bankamál og sjávarútvegsmál, hafa verið á vegum sjálfstæðismanna á undanförnum árum, og þeir hafa þess utan sjálfir hrósað sér af því, að þeir hafi haft úrslitaorðið í fjárfestingarmálunum eftir 1953 og ráðið því, að hömlum var aflétt og ný fjárfestingaralda þar með reist. Það er stjórn sjálfstæðismanna á þessum þáttum þjóðarbúskaparins, sem ásamt öðru fleiru hefur orðið til þess að magna verðbólguna og þar með stórhækka ríkisútgjöldin, en fjármálastjórn ríkisins hefur ekki stuðlað að aukinni verðbólgu, heldur þvert á móti verkað í jafnvægisátt. Þetta er viðurkennt af öllum sérfræðingum, sem hafa íhugað þessi mál. Ég er alls óhræddur að láta fara fram hlutlaust mat á því, hversu mitt starf í fjmrn. undanfarin ár hefur verkað á þróun efnahagsmálanna annars vegar og störf sjálfstæðismanna hins vegar að hinum þáttum þessara mála. Það voru sjálfstæðismenn, sem 1954 reistu fyrstu stóru verðbólguölduna, þegar þeir komust til valda í nokkra mánuði, með þeim afleiðingum, að dýrtíðin óx um 89 stig á einu sumri. Þá sköpuðu þeir í rauninni það vandamál, sem hefur nagað rætur framleiðslu og efnahagslífs á Íslandi síðan, og árin 1944–46 höfðu þeir forustuna og juku dýrtíðina um 44 stig, eða samtals um 133 vísitölustig í þessi tvö skipti. Loks náðu þeir forustu 1953 og státuðu þá af því, að þeir hefðu notað aðstöðu sína til þess að slíta allar hömlur af fjárfestingunni, en gífurleg aukning hennar, strax á eftir, varð önnur aðalundirrót þeirrar verðbólguöldu sem nú síðast reis og enn er verið að glíma við. Varðandi afskipti sjálfstæðismanna af útgjaldalöggjöf síðustu ára og aukinni starfrækslu ríkisins á öllum sviðum mætti margt segja, en það er ekkert ofsagt, að þeir hafa bókstaflega státað af þátttöku sinni í þessu öllu og verið allra manna frekastir í því að heimta og reka fram nýja útgjaldalöggjöf og útþenslu í starfsemi ríkisins á öllum sviðum, enda mun þetta verða ljósara, en áður af upplýsingum þeim, sem ég hef gefið um ástæðurnar fyrir því, að ríkisútgjöldin hafa hækkað. Fjmrn. hefur á undanförnum árum sífellt óskað eftir tillögum um sparnað í ríkisrekstrinum, en frá sjálfstæðismönnum hefur yfirleitt ekki komið neitt annað, en kröfur um ný og ný útgjöld á öllum sviðum, sem þeim hefur verið falið að fjalla um. Alkunnugt er svo og alþekkt, að þegar þannig stóð á, að ekki þótti tiltækilegt að samþykkja kröfur sjálfstæðismanna um aukin ríkisútgjöld í öllum greinum, en eftir var sótt af einhverjum að fá framlög, þá var viðkvæði sjálfstæðismanna mjög oft: Við viljum þetta, en það stendur á Eysteini. Sannleikurinn er sá, að þeir tala nú mest um sparnað og mikil ríkisútgjöld, sem með mestri frekju hafa barið fram aukin ríkisútgjöld á undanförnum árum. Einstök framlög áttu að vera sjálfstæðismönnum að þakka, en hækkun útgjaldanna Eysteini að kenna. Allur er þessi áróður sjálfstæðismanna svo lítilmótlegur og svo furðulegur, að fremur mætti álíta, að þeir væru að búa til skrýtlur, en að flytja mál í alvöru, enda mun leitun á, að þessi áróður þeirra sé tekinn alvarlega. Kjarni áróðursins er í rauninni þessi: Stundum heita útgjöldin framfarir, og þá eru þær allar á vegum sjálfstæðismanna, en stundum heita framfarirnar útgjöld, og þá eru þau öll að sjálfsögðu á vegum Eysteins og framsóknarmanna. Og afstaðan er sú, að sjálfstæðismenn hafa verið með hverri einstakri fjárveitingu út af fyrir sig og heimtað meira og meira, þegar það þótti láta vel í eyrum, sbr.: það stendur á Eysteini, - en þegar búið er að leggja dálkana saman, þá þykjast þeir vera á móti útkomunni. Ég held, að það verði helzt að vorkenna þeim, sem ekki eiga nein önnur úrræði, en þvílíkan málflutning. Það hefur komið í ljós í umræðunum, eins og reyndar áður, að sjálfstæðismenn hafa ekkert - ekkert til landsmálanna að leggja annað en pólitísk yfirboð og neikvæðan áróður. Það vottar ekki fyrir því, að þeir hafi nokkrar tillögur fram að færa um úrlausnir í framleiðslu- og efnahagsmálum. Það bólar ekki á því, eins og nærri má geta, að þeir geri hina minnstu tilraun til þess að sýna fram á, hvaða ávinningur gæti verið að því yfir höfuð, að þeim yrðu veitt meiri áhrif, en þeir hafa nú. Mun mönnum yfirleitt og það einnig mörgum, sem fylgt hafa sjálfstæðismönnum að málum, blöskra fullkomlega framkoma þeirra í stjórnarandstöðunni og hafa orðið fyrir stórfelldum vonbrigðum í því sambandi. Það verður að gera þá kröfu til þeirra, að þeir geri sér ljóst, að það er ábyrgðarstarf að vera í stjórnarandstöðu, Stjórnarandstöðunni ber skylda til að segja, hvað hún vill, ef hún ekki fellst á það, sem ríkisstj. og flokkar hennar aðhafast. Geri stjórnarandstaðan það ekki, þá svíkst hún um að gera skyldu sína. Í þingsköpunum er ákveðið, að fjárlagaumræðunni skuli útvarpað. Þetta er gert til þess að tryggja, að þjóðin öll fái tækifæri til þess að heyra grg. fjmrh. um fjárlögin og ríkisbúskapinn og einnig raddir frá þingflokkunum. Svo mikla áherzlu leggur löggjafinn á þetta, að það er beinlínis lögboðið að útvarpa framsögu um fjárlögin. Ég veit ekki, hvort þetta er svona annars staðar. En hvað sem því líður, þá er það víst, að hér er þetta ekki að ófyrirsynju gert. Fjármálaafgreiðslan snertir hvert mannsbarn á landinu, og ekki nóg með það, fjárlögin eru einn þáttur þjóðarbúskaparins og verða að samrýmast öðrum þáttum hans. Eins og ég hef bent á nú við þessar umræður og margoft áður, eru sumir þeirra þátta engu þýðingarminni og sumir hinna þýðingarmestu í rauninni í höndum annarra, en ríkisvaldsins. Enn fremur er það þýðingarmikið, að Alþingi og ríkisstj. geti byggt sínar ákvarðanir í efnahagsmálum á heilbrigðu almenningsáliti um þessi efni og ríkum skilningi á því, hvað hyggilegt og fært sé að gera. Framsögu mína um fjárlögin hef ég reynt að miða við þetta. Og hafi tekizt að gera þessi efni ljósari, en áður, er tilganginum náð. Og það er vitaskuld þetta, sem fyrir löggjafanum hefur vakað, þegar lögskipað var að útvarpa framsögu um fjárlögin. - Góða nótt.