Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs um þetta mál, ég held um hálffjögurleytið í dag. Síðan hefur margt gerzt, nokkrar ræður verið fluttar um málið og það athugað í n. Eigi að síður ætla ég að nota tækifærið og segja um það örfá orð. Við erum öll sammála um að bjóða hinn víðfræga listamann Ashkenazy velkominn í íslenzkt samfélag sem ágætan kjörson Íslands, en þá rekumst við á ákvæði 2. gr. frv. til l. um ríkisborgararétt, sem er mjög ótvírætt og erfitt að komast fram hjá. Þetta mál hefur verið lengi á döfinni hér á hv. Alþ., þó að það hafi ekki verið rætt til hlítar nú um langan tíma. Um það eru mjög skiptar skoðanir. Það er ekki furða, þó að endurskoða þurfi lögin um mannanöfn, sem nú eru orðin nær hálfrar aldar gömul. Við vitum, að fyrir liggur nú þegar saminn lagabálkur eða samið frv. um þetta efni, sem ekki hefur enn verið rætt eða fjallað um á Alþ. Ég verð að segja, að ég tel það ekki vansalaust að láta þetta frv., sem virðist vera vel og rækilega undirbúið, liggja í dái svona lengi, án þess að við tökum rögg á okkur og ræðum það mál til hlítar og ákveðum, hvað gera skuli. Vandamál á borð við þetta, sem við rekum okkur á núna, geta hæglega endurtekið sig hvenær sem verða vill. Ég hef oft undrað mig á því, hve skoðanir eru skiptar um þetta mál og verð að segja, að ég var mjög sammála mörgu því, sem fram hefur komið hér í ræðum manna, ekki sízt hjá hv. 2. þm. Vestf. Hér liggja fyrir ýmsar brtt. til að greiða úr þessum hnút, til að leysa þennan vanda. Hv. 7. þm. Reykv. lýsti till. sinni og ég held þriggja annarra hv. alþm. í dag, en þar er bent á þá leið að taka eina gr. úr hinu samda frv. upp sem brtt. við þetta frv. og samþykkja hana. Ég verð að segja, að þótt mér lítist að sumu leyti nokkuð vel á þessa leið, þá finnst mér þó dálítið varhugavert að taka eina gr. út úr frv.-bálkinum sem fyrir liggur og gera hana nú að lögum. Ég er ekki svo kunnugur því frv. Þess vegna verð ég að taka til greina varnaðarorð hv. 1. þm. Austf., sem benti á, að varasamt gæti verið að taka þessa einu gr. og gera að lögum, þar sem frv. byggði að nokkru a. m. k. á öðrum forsendum en við höfum gert til þessa á sviði mannanafnalöggjafar. Það munu liggja fyrir fleiri brtt. Hæstv. forsrh. gaf ákveðna yfirlýsingu í þessu máli og við erum öll sammála henni að vissu leyti, en jafnvel hæstv. ráðh. verða þó að fara að ótvíræðum lögum. Það er vitað mál að um þetta efni eru mjög skiptar skoðanir, þannig að við útkljáum það ekki á þessari kvöldstund, sem eftir er af þinginu. Ég held því, að það sé langauðveldasta lausnin á þessu stigi málsins að heita á sjálfa okkur að taka þetta frv. um mannanöfn til rækilegrar skoðunar þegar á næsta hausti, deila um það og skera úr þeim deilum og koma því í lög sem nýrri löggjöf um mannanöfn. En eins og málið stendur nú, tel ég langeðlilegast og auðveldast að leysa það með því móti að samþykkja till. á þskj. 915 frá hv. 5. þm. Reykv. og slá því þar með föstu að veita hæstv. forsrh. og dómsmrh. ótvíræða lagaheimild til þess að gera það, sem hann ætlaði sér að gera samkv. því, sem hann lýsti yfir í ræðu sinni fyrr í dag.



Herra forseti. Ég mun hafa kvatt mér hljóðs um þetta mál á fundi fyrr í dag og ætlaði þá að ræða um 2. gr. frv. almennt og þá brtt., sem fram hafði komið við hana frá hv. 7. þm. Reykv. en hann er iðinn við kolann og hefur verið á undanförnum þingum að reyna að opna þó ekki sé nema í hálfa gátt hurðina fyrir útlendum nafnasið hér á landi. Það, að ég kvaddi mér hljóðs, var áður en þessu máli var vísað til allshn. og hún beðin að taka það til athugunar, en sá fundur var haldinn og ég dvaldi um stund á þeim fundi, en var þar ekki, þegar tekin var ákvörðun um það í n. að flytja nýja brtt., sem nú liggur fyrir, en hún er á þskj. 940. Sú till. er um það, að ef maður sem heitir erlendu nafni, fái íslenzkt ríkisfang með lögum, skuli hann taka sér íslenzkt fornafn. Börn hans skuli taka sér íslenzk nöfn samkv. lögum um mannahöfn. Ég var að endursegja efni brtt. á þskj. 940. Nú hef ég ekki í n. tekið afstöðu til þessarar till., en afstaða mín í heild er nú sú, að óþarft sé að breyta þessari gr., þessari 2. gr. frv., en ef ætti að breyta henni á annað borð, mundi ég nú helzt hallast að brtt. hv. 5. þm. Reykv. um að gefa dómsmrh. heimild til þess að gera undantekningar og þá með þeirri skýringu, að eitthvað sérstaklega standi á, eins og þegar útlendur maður, sem verður íslenzkur ríkisborgari, er þekktur víða um heim undir sínu útlenda nafni. Það má segja, að það geti skipt einhverju fyrir hann, hvort hann getur haldið því nafni. Annars held ég nú, að listamenn hafi margir þann sið að auglýsa sig ekki undir sínu eiginlega nafni, heldur undir einhverju sérstöku listamannsheiti, þetta eigi því ekki að þurfa að valda verulegum vandkvæðum. Mér finnst það furðulegt, þegar menn eru að halda því fram, að það sé verið að ganga á rétt einhverra með þessu ákvæði um nafnbreytingu. Þegar verið er að veita íslenzkan ríkisborgararétt, þá eru það útlendir menn, sem eru að óska eftir því að fá þennan rétt, yfirleitt fólk, sem dvelur hér í landinu. Enginn amast við, að það dveljist hér eins lengi og það vill en það óskar eftir að fá þennan rétt, að vera íslenzkir ríkisborgarar. Það að vera íslenzkur ríkisborgari er út af fyrir sig mikilsverður réttur og ég vil segja ekkert minni heiður fyrir þann, sem þennan rétt fær, en fyrir Ísland að eignast nýjan ríkisborgara, jafnvel þó að það séu frægir menn, sem í hlut eiga. Þannig lít ég nú á það mál. En það er enginn að vorkenna Íslendingum, sem dvelja þúsundum saman í öðrum löndum og hafa þúsundum saman tekið upp nafnsið þeirra þjóða, sem þeir dveljast með, t. d. Íslendingar í Vesturheimi. Ég held, að það yrði dálítið erfitt, þegar búið er að veita útlendum manni leyfi til þess að halda sínu nafni, ef svo ætti að fara að krefjast þess af börnum hans, að þau breyttu sínu nafni, og auðvitað kæmi þá fram ný brtt. til þess að rétta þeirra hlut og það yrðu borin fram svipuð rök og spurt: Úr því að foreldrarnir fengu að halda sínum nöfnum, hvers eiga þá börnin að gjalda, hvers vegna mega þau ekki halda sínu gamla útlenda ættarnafni, hvort sem um er að ræða það, sem venjulega er kallað ættarnöfn, eða nöfn úr ættinni? Þess vegna er enginn vafi, að ef farið verður inn á þessa leið að gera slíka reglu, að menn fái ríkisborgararéttinn á sínu nafni, þá yrði framhaldið svona, eins og ég hef núna verið að segja, eða ég get ekki annað séð. Hinn rétti tími til að fá nafnaskiptin fram á þessum verðandi ríkisborgurum er þegar rétturinn er veittur. Það er náttúrlega út af fyrir sig vafamál hvort okkur tekst, Íslendingum, að halda okkar forna nafnasið. Það er mikið vafamál, hvort okkur tekst það, og það er svo um ýmislegt annað, sem lýtur að þjóðerni og tungu, en mér finnst, að við eigum að verjast svo lengi sem unnt er í þeim efnum. Nafnamálið er gamalt deilumál. Það var mikið deilumál hér á þingi á þriðja tug aldarinnar, eða þegar þeir voru að berjast fyrir nafnalögunum Bjarni frá Vogi, Tryggvi Þórhallsson o. fl., og svo hefur það síðustu tvo áratugina orðið að deilumáli hér, þegar menn hafa verið að reyna að brjóta niður þær varnir, sem settar voru með þeim lögum. Fyrir þessu þingi liggur frv., samið af sérstakri nefnd um þetta mál frv. til nýrra nafnalaga, þar sem að mjög verulegu leyti a. m. k., ef ekki öllu, er gengið til móts við þá, sem breyta vilja okkar gamla nafnasið. Þetta frv. var lagt fram sem stjfrv. á öndverðu þingi í hv. Ed., ekki samið af ríkisstj„ heldur þessari nefnd, sem ég gat um hér áðan, en það frv. fékk þá meðferð í Ed., að því var vísað aftur til ríkisstj., sem er nú reyndar frekar óvenjulegt um stjfrv., en það sýnir það, að í hv. Ed. er nú nokkru andófi haldið uppi enn þá í þessu máli, og nú er það svo, að þetta ríkisborgarafrv. á eftir að fara til Ed. Og nú vil ég spyrja þá, sem vilja fara að hrófla við 2. gr.: Getur það ekki orðið til þess, að ríkisborgarafrv. hreinlega dagi uppi í hv. Ed., þegar þar að kemur, ef þar eiga að hefjast deilur um 2. gr., þegar á það er litið, hverjar viðtökur nafnafrv. stjórnarinnar hefur fengið í d.? Ég bara spyr. Nú má segja, að það sé kannske ekki neinn stór skaði skeður, þó að á einu þingi falli niður að setja ný lög um ríkisborgara. En þeir, sem þarna eiga í hlut, hafa gilda ástæðu til þess, geri ég ráð fyrir, að vilja verða ríkisborgarar á þessu ári, og þeim er að sjálfsögðu öllum kunnugt um þetta ákvæði, sem er í íslenzkum lögum um nafnaskiptin. Hér hefur mikið verið talað um tiltekinn frægan mann í þessu sambandi. Það hefur samt ekki verið upplýst, að frá honum liggi fyrir nein ósk um það, að hans vegna verði lögum landsins breytt. Slíkt liggur ekki fyrir eða ég hef ekki fengið neinar fréttir af því, að svo sé. Það er sagt, að sumir útlendingar, sem hafa fengið ríkisborgararétt, hafi tekið sér það nærri að skipta um nafn. Þetta hefur verið fullyrt hér almennt, en ekki veit ég nú neitt dæmi um þetta, satt að segja. Enda held ég, að hitt sé nú enn meiri breyting í lífi manns, að taka sig upp frá ættlandi sínu, ætt og þjóð og flytja yfir í annað land, þar sem töluð er framandi tunga, en þó að menn þurfi að breyta eitthvað nafni sínu. Svo skal ég ekki hafa um þetta fleiri orð, en rétt teldi ég, að ekki væri hróflað við þessari 2. gr., - það a. m. k. látið bíða, þar til nafnafrv. væntanlega kemur fyrir næsta þing.



Herra forseti. Útbýtt hefur verið tveimur þskj. frá allshn. Ég vil fyrst gera grein fyrir brtt. n. á þskj. 941. Þegar n. kom til fundar í dag, lá þar fyrir umsókn eins manns um ríkisborgararétt. Þessi umsókn er seint fram komin af ástæðum, sem voru bæði honum sjálfum og n. óviðráðanlegar, en n. mælist þó eindregið til, að hv. þm. taki umsókn hans til greina. Hér er um færeyskan mann að ræða, sem búsettur hefur verið hér á landi síðan 1965 og fullnægir öllum skilyrðum. N. mælir einróma með því, að brtt. þessa efnis verði samþykkt. N. var falið það mikilvæga verkefni að reyna að meta brtt., sem fram hefðu komið við 2. gr. frv. Eins og hv. þm. vita, var lítill fyrirvari á þessum fundi og því erfitt verk að vinna. Það má þó segja, að það hafi bjargað nokkru, að þetta mál hefur oft verið til umræðu, eins og hér hefur verið bent á. Hvorki um brtt. frá hv. 5. þm. Reykv., Gunnari Thoroddsen, né um brtt. frá hv. 7. þm. Reykv., Gylfa Þ. Gíslasyni, o. fl. varð samstaða, og ég hygg, að það sé til lítils að rekja hér þann skoðanamun, sem þar varð. Í stórum dráttum má segja, að þær raddir komu fram, að brtt. hv. 5. þm. Reykv. opnaði leið til mismununar, að í þessu efni ætti hið sama að ganga yfir alla, en ekki veita sérréttindi. Um brtt. fimmmenninganna er það helzt að segja, að þar eru slitin tengsl milli barns og foreldris, sem þykja mikilvæg. Ég gæti komið með eitt dæmi til skýringar því, hvað ég á við. Hugsum okkur telpukorn, sem væri Pálsdóttir, en hún gæti samt ekki bent á neinn Pál sem föður sinn, heldur héti hann allt annað, t. d. Vincent eða Silvan. Ég hygg, að það gæti orðið nokkur þolraun fyrir þetta barn að útskýra samhengið. N. varð sammála um að leggja fram till. Þó vil ég geta þess, að hv. 9. landsk. þm. veitir till. brautargengi með fyrirvara. Eins og kom fram í ræðu hv. þm. Gísla Guðmundssonar hér áðan, þá er þetta málamiðlunartillaga í þeirri von, að unnt reynist að ná samstöðu. Um það bil 30 manns bíða eftir því, að Alþ. samþykki íslenzkan ríkisborgararétt þeim til handa, og það væri leitt, ef frv. dagaði uppi. Brtt., sem allshn. leggur til, hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Nú fær maður, sem heitir erlendu nafni, íslenzkt ríkisfang með lögum, og skal hann þá taka sér íslenzkt fornafn. Börn hans skulu taka sér íslenzk nöfn samkv. lögum um mannanöfn.“ Ég hygg, að þarna sé farinn millivegur og reynt að halda hvoru tveggja í heiðri, aðlögun að íslenzku málkerfi og nafnvenjum annars vegar og hins vegar tillitssemi við þá útlendinga, sem kann að reynast erfitt að skilja við nafnið sitt á miðri ævi. Auðvitað urðu umr. um það í nefndinni, hversu langt skyldi ganga, en þetta varð niðurstaðan með fyrirvara eins nm. Hér hefur nokkuð verið rætt um frv. til l. um mannanöfn og afgreiðslu Ed. á því. Ég er ekki undir það búin að ræða langt mál um það frv., en ég hygg, að nokkuð langt sé síðan frv. hefur komið fram, sem gerir ráð fyrir jafnaugljósu ranglæti gagnvart konum og nöfnum þeirra. Það hefur verið bent á, að í þessu frv. sé gengið til móts við þá útlendinga, sem sækja um ríkisborgararétt og er sárt að skilja við nafnið sitt. En um leið er í frv. gerð tilraun til þess að leiða þennan sama ófögnuð yfir íslenzkar konur. Í þessu frv. eru a. m. k. 1001 ákvæði um það, hvernig fara skuli að, þegar kona giftist manni með ættarnafni eða þegar kona skilur við mann með ættarnafni og ef hún kynni svo að giftast þriðja manni með ættarnafni. Ég vil leyfa mér að henda hv. þm. á það að gæta samkvæmni í málflutningi. Það, sem þeir geta ekki hugsað sér að leiða yfir útlenda karlmenn, það skulu þeir ekki heldur leiða yfir íslenzkar konur.



Herra forseti. Um nokkurt árabil átti ég sæti í allshn. þessarar hv. d. og það mun hafa komið fram, sem ég þó harma að hafa ekki getað hlustað á, það mun hafa komið fram frá fyrrv. form. þeirrar n., hv. 2. þm. Vestf„ að þá hafi þetta mál verið ítarlega rætt í þessari n. oft og tíðum, og m. a. mega þeir þm. muna það, að ég tel að það frv., sem hér hefur nokkuð oft verið vitnað til, sé m. a. til orðið vegna ábendingar allshn. þessarar d. á sínum tíma um það, að breytinga væri þörf á þeim lagaákvæðum, sem giltu um íslenzk mannanöfn, þegar um væri að ræða ríkisborgara erlenda, sem fengju íslenzkt ríkisfang. Nú skal ég viðurkenna það fúslega, að vegna þess að þetta frv. hefur ekki verið hér efnislega til umr., hef ég ekki kynnt mér það heldur svo sem skyldi, en þó er mér engin launung á, eins og ég hef áður gert grein fyrir hér í hæstv. d., að mín skoðun er sú fyrst og fremst, að þessum lögum þurfi að breyta. Í öðru lagi eigi ekki að svínbeygja svo þá aðila, sem óska eftir íslenzku ríkisfangi, að þeir skuli sem miðaldra eða aldraðir menn gangast undir þær kvaðir, sem núgildandi lög okkar kveða á um. Hins vegar hef ég talið persónulega, að þegar komi t. d. aftur í 2. lið, skuli þær kvaðir, sem þar getur um, ná yfir afkomendur þeirra. Þess vegna hef ég talið og tel í sambandi við þá brtt., sem hefur komið fram frá allshn. d., þegar talað er um, að börn viðkomandi aðila skuli taka sér íslenzk nöfn, þá hef ég talið nægjanlegt, að um fornöfn væri að ræða, þannig að þegar að því kemur, að þessir aðilar, sem hafa þá tekið sér íslenzkt ríkisfang og gerzt íslenzkir ríkisborgarar, að þegar þeir hinir sömu eignast hér afkvæmi á Íslandi, þá sé markmiði okkar laga eins og þau hljóða í dag fullnægt. Þar utan vil ég nota tækifærið til að taka undir síðustu orð hv. frsm. n., og það er þetta stóra atriði sem ég vildi einmitt koma að, sem hvorki þeir aðilar, sem vitna til þessa frv., sem liggur fyrir hæstv. Alþ., né reyndar þeir, sem hér hafa rætt um þetta mál í dag, hafa gert sér grein fyrir, og það er auðvitað íslenzka konan. Ég fæ ekki séð, - þetta er um þær till., sem hér hafa komið fram í sambandi við það, að eignist íslenzk kona barn með útlendingi, án þess að hann óski nokkurn tíma eftir að gerast íslenzkur ríkisborgari, sem því miður gerist oft undir þeim kringumstæðum, þá fæ ég ekki séð, hvernig sú kona ætti samkvæmt mannanafnalögunum að feðra barn sitt. Hún yrði annaðhvort að skíra það í höfuð föður síns eða sjálfrar sín, og ef hún ætti son, þá ætti hann að vera Guðrúnarson, Ragnhildarson, Svövuson eða eitthvað þess háttar, sem mörg dæmi eru um að vísu í íslenzkum fornsögum. Ég tel þetta mjög óæskilegt, þannig að þegar við horfum á þau mörgu vandkvæði, sem koma upp í sambandi við þetta mál þá auðvitað ættum við og ég tel skynsamlegast að fylgja þeirri brtt., sem hv. 5. þm. Reykv. flutti hér í dag, einfaldlega til þess að losa okkur út úr þessum vanda í sambandi við mannanafnalöggjöfina í heild, til þess að við þurfum ekki að fara að skera út úr henni einhver ákveðin atriði, án þess að gera okkur grein fyrir málinu í heild. Hitt er annað mál að ég er mjög ósammála þeim hv. þm. í sambandi við hans tal og reyndar líka flm. þeirrar till., sem kom fram þar á undan, till. þeirra fimmmenninganna. Það hefur verið vitnað til hins heimsfræga borgara og snillings Valdimars Davíðssonar Ashkenazy og það hefur verið rætt um það af frsm., að mjög óæskilegt væri að bjóða slíkum mönnum eða slíkum manni slíka afarkosti. Þetta er hárrétt. Ég tel hins vegar um leið og við höfum í huga, að við erum að fá þarna mjög æskilegan ríkisborgara og við erum líka um leið að styðja það, sem hann hefur barizt kannske mest fyrir á undanförnum árum, - hann er að leita sér ríkisfangs í landi, þar sem hann þarf ekki að búa við það, sem hann hefur þurft að búa við í sínu heimalandi, - ég tel, að um leið og slíkur maður óskar eftir því að öðlast ríkisfang í landi eins og okkar, þá megi hann líka nokkru til fórna og geti jafnvel gengið undir þau hin íslenzku lög, sem við höfum búið til hér á Alþ., þótt við hins vegar viðurkennum að þeim sé í mörgu ábótavant og við þurfum að breyta þeim. En ég skal aldrei viðurkenna það, sem kom fram hjá hv. flm. till., þótt ég viðurkenni sjónarmiðið vegna þess, að um er að ræða heimsfrægan listamann, að slíkt átak og slíkir afarkostir geti ekki alveg eins gilt fyrir færeyskan sjómann, sem biður um íslenzkt ríkisfang, eins og heimsfrægan píanóleikara. Ég tel að afarkostirnir séu þeir sömu fyrir alla þessa aðila, og þess vegna eigum við að breyta þeim. Ég er hins vegar sannfærður um það, að við eigum ekki að hlaupa til og fara að breyta þeim nú á síðustu dögum þingsins eða kannske síðustu klukkustundunum eða síðustu dögunum, ef guð lofar og vel tekst til um umr. um húsnæðismál. Þess vegna eigum við frekar að taka undir þá till., sem kom fram frá hv. 5. þm. Reykv., og samþykkja þá till., en þeir, sem hingað eiga þá afturkvæmt að hausti, að þeir þá heiti því með sjálfum sér og þ. á m. við, sem erum stödd í d. og hingað eigum afturkvæmt, að taka þetta mál fyrir til gagngerðrar endurskoðunar og samþykktar á næsta þingi.



Herra forseti. Vegna þess hversu vinnubrögðum hefur verið háttað hér í þinginu síðustu daga, hafa orðið þau mistök, að ósk um lítilfjörlega breytingu á því frv., sem fyrir liggur, komst ekki til skila til n. Sú breyting varðar 2. gr., þar sem ákvæði eru um skipun skólanefndar við hjúkrunarskóla þann, sem í ráði er að stofna í tengslum við Borgarspítalann í Reykjavík. Vegna þess að gert er ráð fyrir, að inn í skólanefndina komi fulltrúi borgarstjórnar Reykjavíkur, getur skipun þessarar skólanefndar ekki með öllu verið hliðstæð skipun skólanefndarinnar við Hjúkrunarskóla Íslands, en þetta frv., eftir því sem efni standa til, er sniðið eftir lögum um þann skóla. Því hefur upphaflega fallið út fulltrúi heilbrigðisyfirvalda í skólanefnd við hinn nýja skóla. Við nánari athugun þykir þetta óeðlilegt. Það þykir eðlilegra, að það sé fulltrúi Læknafélags Íslands, sem ekki sé í þessari nefnd, en fulltrúi sé þar frá heilbrigðisyfirvöldum. Því vil ég leyfa mér, herra forseti, að flytja skriflega brtt. við 2. gr., 1. málsl., á þessa leið: „Í stað orðanna „Læknafélags Íslands“ komi: heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra.“ Sem sagt, heilbr.- og trmrh. skipi einn mann í þessa skólanefnd í stað þess, sem gert er ráð fyrir, að Læknafélag Íslands skipi í frv. eins og það liggur fyrir, og vil ég leyfa mér að leggja fram þessa skriflegu brtt.



Herra forseti. Það er aðeins stutt fsp. til hæstv. ráðh., sem flutti þessa skrifl. brtt. Stendur hún í nokkru sambandi við þá erfiðu deilu, sem hæstv. ríkisstj. stendur í við íslenzka læknastétt í dag í sambandi við launakjör hennar?



Herra forseti. Ég get fullvissað hv. 10. þm. Reykv. um. að þessi brtt. stendur ekki í nokkru sambandi við þá deilu.



Herra forseti. Eins og segir í grg. með þessu frv., er það flutt að beiðni hæstv. samgrh. í samráði við fjmrh. og er um það að hækka lántökuheimild vegna Ferðamálasjóðs. Hún er í upphaflegu lögunum 40 millj., hafði verið hækkuð í 48 millj. kr., heildarheimildin vegna ársins 1971. En með þessu frv. er lagt til, að lántökuheimildin verði hækkuð í 73 millj. kr., eða um 25 millj. frá því, sem hún var áður orðin. - Fjhn. hefur athugað frv. og leggur til, að það verði samþ.