Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lárus Helgason Þar sem jeg lít svo á, að ef frv. þetta, með þeim brtt., sem fram eru komnar, nær fram að ganga, þá sje það spor í rjetta átt til að bæta núgildandi lög um fræðslu barna, þá vil jeg leyfa mjer að fara um það fáum orðum. Eins og tekið er fram í ástæðunum við þetta frv., gerir það fræðslufyrirkomulagið rýmra í sveitum en það er nú og það skapar meira jafnrjetti milli landsmanna. Hingað til hefir styrkur til sveitarfjelaganna af opinberu fje til barnafræðslu verið næsta lítill, þó kenslan hafi þar á ýmsum stöðum verið starfrækt svo vel, að árangurinn af henni hefir orðið fullkomlega eins góður og þar, sem meira hefir verið til kostað, t. d. í kaupstöðunum. Stafar það af því, að í sveitunum eru oftast nær margfalt færri börn undir hendi kennaranna á sama tíma, og eiga þeir þar af leiðandi miklu hægra með að segja börnunum til við hverja einstaka námsgrein. Af þessum ástæðum ætti börnum til sveita að nægja skólanámstími sá, sem 1. gr. frv. heimilar, ef heimafræðsla barnanna er í sæmilegu lagi, sem að sjálfsögðu - ef með þarf - á að vera stutt af prestum og fræðslunefndum, eins og 3. gr. frv. fyrirskipar. Með þessu móti er allmikið ýtt undir með því, að heimafræðsla fari fram í þeim námsgreinum, sem heimilin geta kent, svo sem lestri, skrift og reikningi. Eftir 12 ára aldur virðist mjög æskilegt, að sem flest börn geti átt kost á að njóta tilsagnar hjá góðum kennara í þeim námsgreinum, sem heimilin alment geta ekki látið í tje, þó ekki sje meira en í 12 vikur í 2 ár, eða 13. og 14. árið. Kennarinn gæti þá kent í tveim fræðsluhjeruðum sama árið, og með því móti mundu strjálbygðu hjeruðin fremur eiga kost á að geta aflað sjer góðra kennara. Eins og brtt. á þskj. 208 ber með sjer, heimilar hún, að heimangönguskólar verði tiltölulega jafnrjettháir og heimavistarskólar, og virðist mjer það í alla staði sanngjarnt. Við þessa brtt. hefi jeg leyft mjer að koma með litla brtt. á þskj. 230, og er hún komin fram í þeim tilgangi, að samkomulag get orðið um, að frv. með framkomnum brtt. nái fram að ganga hjer í háttv. deild. Hún kemur sem sje í veg fyrir, að rýmkun þessi, sem aðallega er stytting skólaskyldunnar, nái til kaupstaða landsins, þó jeg að vísu telji það rjettmætt, að í þessu efni gildi alveg hið sama um land alt. En brtt. mín kemur þó ekki í veg fyrir, að þeir kaupstaðabúar, sem kynnu að vilja það, gætu losnað við að láta börn sín ganga í skóla innan 12 ára aldurs, og þyrftu þeir þá heldur ekki að láta börnin ganga meira en 12 vikur í skóla hvert ár, þrettánda og fjórtánda árið, ef trygt væri, að þau fengju lögskipaða fræðslu. En á þetta legg jeg enga áherslu, því líklegt er, að flestir, sem eiga svo hægt með að nota barnaskólana sem þeir, er búa í kaupstöðum landsins, noti þá eftir föngum. Þá skal jeg aðeins víkja örfáum orðum að brtt. á þskj. 197. Virðist mjer hún sanngjörn og get jeg vel felt mig við, að öllum prófdómendum sje borgað af opinberu fje, og þá einnig prestunum. Hefir svo verið hingað til, og upphæðin mun heldur ekki nema því, að um hana sje vert að deila. Get jeg því gjarna aðhylst þá brtt. Jeg vona, að háttv. deild láti frv. þetta ganga greiðlega í gegn, og skal svo ekki segja meira að sinni.

Jón Þorláksson Jeg hafði við fyrri hluta þessarar umr. vonast eftir, að það gæti orðið samkomulag milli mín og háttv.flm.brtt. á þskj. 230 um breytingu, er færi í þessa átt. En háttv.flm. hefir ekki viljað orða till. þannig, að jeg geti fallist á hana. Jeg benti á það í fyrri ræðu minni um þetta mál, hvílík gerbreyting á skólaskyldunni felst í brtt. á þskj. 208, þar sem skólaskyldutíminn er á ári styttur úr 24 vikum niður í 12 vikur og í stað 4 ára á aðeins að vera 2 ár. Jeg gat þess, að jeg gæti máske felt mig við, að þetta nýmæli yrði innleitt í sveitum landsins, í því trausti, að þar væri fræðslunefndunum kleift að sjá um, að börnin öðluðust nægilega fræðslu á annan hátt, þó skólahald væri ekki meira en þetta. En jeg tók jafnframt skýrt fram, að það gæti ekki náð nokkurri átt, að þetta fyrirkomulag yrði innleitt í kaupstöðum og sjávarþorpum landsins, því það er vitanlegt, að allur þorri barna þar fær enga aðra fræðslu en þá, sem fæst í skólunum. Háttv. þm. V.-Sk. (L. H.) fer fram á að núverandi fyrirkomulag haldist óbreytt í kaupstöðunum, og er það rjett, en þeir eru aðeins 7 á öllu landinu, og verða þannig öll önnur sjávarþorp útundan. Í þeim á þá skólaskyldan að minka um ¾ hluta. Þetta mál snertir að vísu ekki mitt kjördæmi, en jeg álít, að hjer sje um svo mikinn hnekki að ræða fyrir fræðslu alls þorra barna í sjóplássum landsins, að jeg tel hið mesta óráð að samþykkja það, jafnvel með brtt. á þskj. 230. Get jeg vísað til fyrri ummæla minna um hverjar afleiðingarnar yrðu í fjölmennum sjávarþorpum. Mest er hættan á, að heimildin yrði notuð í fátækum sjóþorpum, þar sem ekki væri hægt að afla börnunum fræðslu á annan hátt, og því yrði engin bót að brtt. 230, af því að hún nær ekki lengra. Háttv. þm. Borgf. (P. O.) sagði, að eftir núgildandi lögum væri misrjetti milli sveitanna og kaupstaðanna hvað snertir fjárveitingar til barnafræðslu. En með þessu frv. er alls ekki bætt úr því misrjetti, sem nú kann að vera. Það má gera ráð fyrir, að mörg sveitahjeruð noti heimildina til þess að hafa enga skóla hjá sjer, hvorki heimangönguskóla eða heimavistarskóla, heldur notast við heimafræðslu með eftirliti, en með því móti njóta þau ekki styrks úr landssjóði eftir kenslulögunum, heldur eingöngu þess styrks, sem veittur er í fjárlögunum í því skyni. Ef um misrjetti er að ræða, er hægurinn hjá að lagfæra það með því að hækka hlutaðeigandi upphæð í fjárlögunum og lækka hina, til skóla og barnakennara. Þá sagði háttv.þm. Borgf., að fræðsluskyldunni væri ekki breytt með brtt. sinni. Það er að vísu svo á pappírnum, en í reyndinni verða sjóþorpin laus við skólaskyldu með þessu fyrirkomulagi. Allar röksemdir, sem fram hafa komið, eru eingöngu miðaðar við sveitirnar, svo sem er hv.þm. Borgf. talaði um að halda í hin hollu áhrif heimafræðslunnar. - Það er rjett hvað sveitirnar snertir, en nær ekki til kauptúna eða sjávarþorpa. Jeg hafði getið þess hjer við fyrri hluta þessarar umræðu, að þessi brtt. valdi því, að nokkrir farskólar, sem nú eru, yrðu fastir heimangönguskólar, og að framlag ríkissjóðs til kennaralauna og dýrtíðaruppbótar mundi þá vaxa eigi alllítið, þar sem launin hækkuðu úr 300 kr. upp í 1600 kr. í þessum stöðum. Þá var það fært til andsvara, að þetta væri svo kostnaðarsamt fyrir hjeruðin, að þau mundu óvíða geta sætt því. Ekki þarf þetta svo að vera. Sveitin er skyldug að veita farkennara ókeypis fæði og húsnæði yfir veturinn, en ekki kennara við heimangönguskóla. Sveitin þarf því ekki annað en selja kennaranum vetrarfæði á 650 kr.; þá borgar hún nákvæmlega sama og áður. En kennarinn fær talsvert miklu meira, alla viðbótina úr ríkissjóði eða ca. 2100 kr. með núverandi verðstuðulsuppbót, og mundi hann því verða fús til slíkra skifta.

Pjetur Ottesen Mjer þykir háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) gera nokkuð mikið úr því, hve mjög brtt. á þskj. 208 rýmki um skólaskylduna, ef samþykt verður. Fræðslumálastjóri hefir nú veitt undanþágur í sömu átt, og yrði því engin breyting á framkvæmdum. Auk þess væri þetta ávalt reglu gerðaratriði, sem stjórnarráðið þarf að samþykkja. Jeg tel þessa breytingu mjög áríðandi líka í þorpum. Það gerir hægra fyrir um að flokka börnin, og er hollara að þurfa ekki að bæla þau á skólabekkjunum hvern dag í 6 mánuði. Og það, sem jeg sagði um heimafræðsluna í sambandi við þessa brtt. hjer áður, á vissulega víðar við en í sveitunum. Það á að minsta kosti engu síður við þar, sem kauptún eru sem kallað er milli sjós og sveita, enda þótt háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) segði, að þau ættu ekki við nema um sveitirnar. Sami háttv.þm. (J. Þ.) var að tala um, að svo svo mörgum farskólum mundi verða breytt í fastaskóla, og útgjöld ríkissjóðs til barnafræðslunnar þar af leiðandi aukast mjög, ef brtt. yrði samþykt. Þó segja megi, að bein útgjöld farskólahjeraðsins til kennarans aukist ekki að mun við þessa breytingu, þá kemur þar annað til greina, sem sje það, að til þessa þarf að reisa barnaskóla, og það ef til vill fleiri en einn innan sama farskólahjeraðsins, þar sem strjálbygt er, því ilt er og jafnvel óforsvaranlegt að láta börnin sækja skóla um langan veg þar, sem svo er ástatt. Þetta mundi hafa allveruleg útgjöld í för með sjer fyrir fræðsluhjeruðin, og jeg veit það, að háttv. 3. þm. Reykv. er svo byggingafróður maður, að honum ætti að vera það allra manna ljósast, að svo er. Það er því áreiðanlega óhætt að samþykkja brtt. þess vegna, að þetta mundi ekki auka mjög útgjöld ríkissjóðs. Hitt er einmitt sanni nær, ef fræðsluhjeruð breyttu til í þessu efni, að þá mundu þau heldur koma upp heimavistarskólum, en þeim ætlar frv. þá fjárhagsaðstöðu, sem brtt. fer fram á að heimangönguskólarnir einnig njóti. Verður ekki með neinum rökum mælt í gegn sanngirni þess.

Lárus Helgason Mjer þykir háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) vera heldur um of hræddur við þá rýmkun á skólaskyldu, sem af þessum brtt. leiði. Í þorpunum vilja aðrir helst nota skólana, því að ódýrari kenslu er ekki að fá nje hagkvæmari. Þá óttast jeg ekki heldur, að þetta verði mikill kostnaðarauki fyrir ríkið. Og þótt svo yrði, þá bætti það aðeins ofurlítið upp það, hve sveitirnar verða nú útundan með styrk úr ríkissjóði, enda tel jeg nú alls eigi rjett að borga ver fyrir sömu vinnu í sveitum en í kaupstöðum. Jeg skil líka ekki annað en telja mætti þá vel að þessu komna, sem vildu leggja það á sig að reisa skólahús og halda þeim í góðu ástandi.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg er hræddur um, að till.háttv.þm. Borgf. (P. O.) kynni að geta valdið misskilningi. Það hefir áður verið talin 24 vikna kensla, þótt kent væri aðeins annan hvern dag og hvert barn fengi því aðeins 12 vikna kenslu. Með sama rjetti mætti þá telja 12 vikna kenslu annan hvern dag nægilega eftir brtt. hans, en þá fengi hvert barn aðeins 6 vikna kenslu. Nú er þetta víst ekki tilgangur hans, en þá er brtt. líka óþörf, þar sem lögin hafa verið framkvæmd á þennan hátt þar, sem staðhættir hafa mælt með. En ef það er tilgangurinn að koma sem víðast á annars dags skólum í þorpum og kauptúnum, þá efa jeg, að það sje rjett stefna. Jeg hygg, að engu síður geti komið til mála að stytta daglegan skólatíma barnanna, ef álitið er, að skólasetan sje svo mikil og hún hafi spillandi áhrif á heilsu þeirra og þroska.

Jón Þorláksson Háttv. frsm. (Þorst. J.) tók fram nokkuð af því, sem jeg vildi segja um þessa 12 vikna kenslu. Mjer þykir það næsta ótrúlegt, að nokkur skilji það svo, sem um sje að ræða 24 vikna kenslu annan hvern dag.  (P. O.: Það er nú samt tilgangur okkar flutningsmannanna)  . Þá vil jeg leyfa mjer að benda á það ósamræmi, að vilja lögfesta ákvæði, sem hvetur menn til að koma upp heimangönguskólum í sveitum, og vera þó að tala um að halda sem mest í heimafræðsluna. Loks vil jeg enn benda á, að allir farskólar geta komist undir þetta, þar sem húsnæði og hollustuhættir aðrir eru svo, að yfirstjórn fræðslumála samþykki. Og kröfur til þess mundu verða alveg þær sömu, hvort það hjeti 12 vikna farskóli eða 12 vikna heimangönguskóli. En auk þess felst og í þessum brtt. mikil freisting fyrir þorp og kauptún til að draga úr kenslu og spara þannig útgjöld til barnafræðslu.

Lárus Helgason Jeg sje ekki, að það sje neitt ljótt, þótt sveitunum sje gefin ofurlítil hvöt til þess að reisa sæmileg skólahús, í stað þess að kúldra börnunum inn í þröngar stofur á heimilunum, sem alls ekki eru hæfar til að kenna í.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg kvaddi mjer hljóðs í gærkveldi, til þess að svara stuttlega þeim háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Jeg skal ekki vera langorður, því að eins og jeg tók fram í gær, tel jeg langar ræður óþarfar og árangurslausar. Jeg gæti, eins og aðrir, haldið langar ræður um þetta mál, með almennum athugasemdum á við og dreif og slagorðum, en jeg tel það ástæðulaust. Það nær því ekki til mín, sem hjer hefir verið sagt um það, að menn væru langorðir, því að í ræðu minni í gær var jeg stuttorður, og var strax kominn inn í „medias res“. Jeg veit að háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) er dauður, en „turniment“ okkar um skilning laganna frá 8. mars 1920 hefir farið fram með fullri „kurt og pí“, og jeg skal reyna að haga svo orðum mínum, að hann hafi ekki ástæðu til að tala, en þykist þó vita, að hæstv. forseti muni leyfa honum að gera athugasemd, ef hann æskir. Háttv. þm. (M. G.) hjelt því fram, að þessi lög, frá 8. mars 1920, hefðu í praxis verið skilin svo, að þau næðu einnig til nauðsynjavöru. Þetta er rjett, þau voru skilin svo 1920–21, en samvinnunefnd viðskiftamála, sem hafði þessi lög til meðferðar í fyrra, gaf skýringar á þeim, sem ganga í þveröfuga átt við það, sem háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) sagði. Vil jeg nú, þessu til sönnunar, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp nokkur atriði úr nál.: „Það hefir orðið að samkomulagi að fallast á, að lögin 8. mars 1920 hjeldust í gildi fyrst um sinn, en með því skilorði, að „óþarfur varningur“ í þeim lögum merki einungis óþarfar vörutegundir, en alls ekki nauðsynlegar vörur“. (Alþt. 1921. A. bls. 540–541). Það sjest á þessu, að þessi nefnd tekur það skýrt fram, að lögin nái aðeins til óþarfa. Jeg verð því að álíta það rjett, sem jeg hjelt fram í gær og háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) fjelst einnig á, að ef banna ætti innflutning nauðsynjavöru, væri þetta frv. nauðsynlegt til frekari heimilda. Enn fremur virtist mjer háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) óttast það, að ef þetta frv. væri samþ., væru lögin frá 8. mars 1920 í voða. Jeg get nú ekki sjeð, að hann hafi ástæðu til þess ótta, því að ef þetta frv. verður felt, gilda auðvitað hin eldri lög áfram. Það er að vísu satt, að það má nota þau miklu frekar en gert hefir verið, og mjer er kunnugt um, að fyrverandi stjórn hafði í hyggju að bæta við þær vörur, sem bannaðar væru, öðrum, sem nema munu 600.000 kr., en hætti við það eftir tillögum bankanna, en eftir þeim má ekki banna innflutning nauðsynlegra vörutegunda, þó birgðir sjeu til. Þá hjelt þessi háttv.þm. (M. G.) því og fram, að bannaðar vörur mundu samtals nema 2–3 milj. króna. En jeg hafði áður talið, að þær mundu nema 1.100.000 kr., eftir verslunarskýrslum frá 1918. Jeg veit nú ekki með vissu um þetta, því að jeg hafði upplýsingar mínar frá Íslandsbanka, en taldi þó, að þær mundu rjettar.  (M. G.: Málið var rannsakað í nefnd í fyrra)  . Jeg fer hjer aðeins eftir skýrslum bankans, og skal ekki þrátta um það, en jeg hygg, að þær skýrslur sjeu rjettar. Þá hjelt háttv.þm. (M. G.) enn fram, að hann sem haftamaður vildi, að taldar væru upp allar þær vörur, sem bannaðar væru með öllu, og sömuleiðis þær, sem bannaðar væru með skilyrðum, og ef það væri gert, gæti hann orðið með frv. Þetta getur háttv.þm. sýnt í verkinu enn þá með því að greiða atkv. með frv. til 2. umr. og gera þá þær brtt., sem honum líkar, enda þótt frv. tæki gerbreytingum við þær. Það hefir oft verið gert áður, og það er skemst á það að minnast, að háttv.þm. sjálfur kom fram með brtt., sem hefðu gerbreytt innihaldi frv., og taldi jeg þær brtt. til bóta. Sama getur hann enn gert. Og þessi leið væri vandaminst fyrir mig, eins og jeg hefi bæði tekið fram hjer og í viðskiftanefnd. Þá hefi jeg ekki fleira að athuga við ræðu háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Við ræðu háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) hefi jeg ekki margt að athuga. Hann var sammála mjer um það, að ef banna ætti nauðsynjavörur, þyrfti frekari heimild frá Alþingi. Aftur hjelt hann því fram, að umræður og undirbúningur frv. hefðu valdið því, að kaupmenn væru búnir að birgja sig að þeim vörum, sem líklegt væri að bannaðar yrðu, svo frv. væri þýðingarlítið. Það má nú vera, að svo sje, en hitt hafði jeg heyrt, að kaupmenn biðu einmitt eftir úrslitum þessa máls hjer í þinginu, til þess að sjá, hvað best mundi henta þeim um kaupin. Hvort sannara er, veit jeg ekki, en hvorttveggja er slæmt, því jeg skal játa það, að langur í undirbúningur á slíku máli sem þessu er óhæfur. Það á að fara fram í þinginu með allri leynd, líkt og tolllög, þannig að menn komi sjer saman um það bak við tjöldin, og gera það að lögum á svo stuttum tíma, að kaupmenn fengi ekki svigrúm til að byrgja sig að þeim vörum, sem banna ætti. En það er ekki mjer að kenna, þó ekki sje svo með það farið, og sennilega engum einum hv. deildarmanni. Þá hjelt þessi hv.þm. (J. Þ.) því fram, að bannið mundi hafa þau áhrif, að vörur hækkuðu að mun í verði. Þetta þarf ekki að vera svo, því að eftir frv. á að hafa eftirlit með þessu. Það á að skipa nefnd, sem mundi þá ákveða verð varanna; get jeg því ekki sjeð annað en hægt sje að koma í veg fyrir þetta, en það mundi eins fara um þessi lög og önnur, að þau mundu verða til einkis gagns, ef þeim væri ekki framfylgt. Þá spurði háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.), hvort það mundi þjóðráð að banna innflutning á nauðsynjavörum, ef ís legðist að landinu. Jeg sagði ekkert það, að ástæða væri til að fá þetta út úr orðum mínum, og jeg hefði fyrir margra hluta sakir síst grunað þennan háttv.þm. um það, að hann mundi snúa út úr orðum mínum eða annara. Jeg sagði, að menn mundu gera of mikið úr björtu hliðinni, einkum háttv. meiri hl. viðskiftanefndar. Því þótti mjer ástæða til að minna menn á, að önnur hlið væri til á horfunum, að hafísinn gæti komið nú, eins og oft áður, og vildi með því benda mönnum á það neyðarástand, sem þá mundi geta orðið í landinu. Það hafa allir ræðumenn hjer í hv. deild tekið það fram, að þeir teldu ástandið ekki sem ákjósanlegast nú, hvernig sem á málið er annars litið. En hvernig mundi það verða, ef hafísinn legðist nú að? Mundi þá ekki þörf á víðtækum ráðstöfunum, höftum og öðrum neyðarráðstöfunum? Jú vissulega. Jeg hygg að flestir sjeu mjer sammála um það, og þá væri gott að hafa heimildarlög sem þessi, bæði hvað höft og gjaldeyrisráðstafanir snertir. Loks endaði sami háttv.þm. (J. Þ.) ræðu sína á sama hátt sem háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), að stjórnin hefði næga heimild til haftaráðstafana í gildandi lögum, og rökstuddi það á rjettari grundvelli. Við þetta hefi jeg í rauninni ekkert að athuga, því það sýnir, að báðir þessir háttv.þm., eins og reyndar öll deildin, telja, að höft sjeu nauðsynleg, og að það sje sjálfsagt, að stjórnin hafi heimild til að beita þeim. Þetta má skoða sem ótvíræðan vilja þingsins, því enginn hefir farið fram á að afnema lögin 8. mars 1920. Jeg get nú látið úttalað um þetta mál og býst ekki við að jeg muni frekar skifta mjer af því, sem fram kemur, úr því mótstöðumenn haftanna telja, að stjórnin hafi heimild til að grípa til sinna ráðstafana, þó að engin frekari ákvæði um innflutningshöft verði samþykt nú.

Frsm. meiri hluta (Magnús Jónsson) Hæstv. atvrh. (Kl. J.) endaði ræðu sína með því, að hann myndi ekki frekar skifta sjer af máli þessu, og þykir mjer það undarlega mælt.  (Atvrh. Kl. J.: Jeg sje, að útbýtt hefir verið núna á meðan jeg talaði, breytingartill., sem jeg mun að sjálfsögðu minnast á, þegar að þeim kemur)  . Jæja, við skulum láta það gott heita. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) vildi efast um, hvort rjett væri að álykta, að í þessum heimildarlögum fælist nokkur áskorun til stjórnarinnar um að setja á höft. Að vísu er þessi stjórn ung og óreynd, svo jeg veit ekki, hvernig hún lítur á þingviljann. En fái hún þessi lög samþykt með þeim forsendum, að þjóðinni sje að blæða til ólífis, alt sje að sökkva og drukna í óþarfa, og að iðjuleysingjarnir sjeu að gera út af við hinar fáu framleiðandi hendur, lúnar og beinaberar - þá kalla jeg hana bara góða og byrja vel, ef hún treystist að hundsa þann þingvilja, er að baki stendur. En fari þingið nú, þvert ofan í sjálft sig í fyrra, að setja slík heimildarlög, þá getur það ekki orðið með öðru móti en því, að þingið fallist á þessar röksemdir, er jeg nefndi, og haldið hefir verið mjög á lofti af talsmönnum viðskiftahafta. Hitt er aukaatriði, að hafa lögin í bakhönd, ef hafís skyldi umkringja landið og önnur óáran af völdum náttúrunnar, enda hafði enginn minst á þetta atriði fyr en hæstv. atvrh. vakti máls á því. Jeg man ekki, hvort jeg taldi óánægju fólksins með höftin sem ástæðu gegn þeim. En þó verður hæstv. atvrh. (Kl. J.) að viðurkenna, að erfiðara muni um framkvæmd þeirra laga, sem valda almennri óánægju. Hann sagði líka, að kaupmenn biðu eftir úrslitum þessa máls með að birgja sig upp, svo mjer finst það ekki koma vel heim við þann flýti, sem hann vill hafa á þessari lagasetning. Því þingið og lögin gefa undir fótinn og segja: Kaupið á meðan tími er. Með þessu sýndi og sannaði hæstv. atvrh. (Kl. J.) einmitt mitt og meiri hl. mál, hve háskalegt er að vera að reiða haftasleggjuna á loft, því jafnvel áður en hún fellur, og áður en víst er, að hún muni falla, fer hún að gera skaða, með því að eggja menn á innkaup, meiri en annars mundi í ráðist. Þá kem jeg að hv.þm. S.-Þ. (Ing. B.). Hann segir, að í nál. okkar meiri hl. manna sje gengið inn á það, að höft hafi verið nauðsynleg 1920. Það er þá prentvilla, ef svo er. Að vísu hefi jeg rekið mig á tvær prentvillur í nál., en ekki þessa, enda gefst jeg upp við að leita að henni. Þetta, sem hann segir, er hvergi viðurkent í nál., enda útrætt og afgert mál fyrir löngu. En það er sagt, að þær ástæður, sem þá voru, sjeu nú horfnar eða að hverfa, og á þessu hálmstrái byggir hann svo ályktanir sínar. Hann hafði líka eftir mjer, að það væri rökrjett hugsun, að þeir, sem voru með höftunum í fyrra, væru nú á móti þeim. Þetta sagði jeg ekki, og er óviðkunnanlegt að vitna í orð manna og rangfæra, því það kostar altaf erfiði og tíma að rekast í því. Jeg sagðist vel geta skilið þá afstöðu manna, sem hefðu verið með höftunum í fyrra, en á móti nú. Og ein ástæðan er sú, að í fyrra var hægt að byggja á árs undirbúningsstarfi, en nú þarf að byrja á öllu frá rótum, og kemur öllum saman um, að undirbúningurinn einn kosti altaf minst eitt ár. Hann sagði, að ef það væri rökrjett hugsun, að skakt hefði verið að afnema viðskiftahöft í fyrra, þá ætti að setja þau á nú aftur. Það er nú svo. En það er þó sagt, að erfitt sje að iðrast eftir dauðann. Þó að maður sjái eftir að hafa skorið góðan grip, þá er ekki hægt með rökrjettri hugsun að lífga hann aftur.  (L. H.: Þá reynir maður að afla sjer sem fyrst jafngóðs grips í staðinn.)  En það verður aldrei sami gripurinn. Með afnámi haftanna í fyrra voru höftin slegin af, og ef nú á að grípa til bjargráða, þá verða þau að vera einhver önnur. Þá taldi hv þm. S.-Þ. (Ing. B.) reikninga mína ranga, af því að jeg dreg frá 4 miljónir króna, sem voru í óseldum afurðum. En þetta er bara hreinn og beinn misskilningur hjá hv.þm. (Ing. B.), eða þá útúrsnúningur, því reikningsskilin nú eru miðuð við áramót, en í fyrra voru þau miðuð við marsmánuð. Til þess að miða við sama tíma varð að telja það selt, sem í marsmánuði var selt, svo rjettur samanburður fengist. Þá skildist mjer, að hann vildi draga alt enska lánið frá. Að vísu getur það verið álitamál, hvað mikið skal draga frá, en það nær engri átt að draga það alt frá. Stjórnin tók víst 2 miljónir í sínar greiðslur, og var það viðskiftunum óviðkomandi. Þá mun Landsbankinn hafa fengið £ 100000 eða 2700000 kr., sem hann telur með skuldum á þessu ári engu síður en í fyrra, og er í þessum 23 miljónum. Þá taldi sami hv.þm. (Ing. B.) óhugsandi, að borgað hefði verið af lánum, og bygði þau ummæli á því, að atvinnuvegirnir hefðu ekki borgað sig. En þetta er misskilningur. Sje mikið framleitt og það selt sæmilega, þá gerir það sitt gagn í viðskiftaveltu landsins út á við, jafnvel þótt einstaklingarnir sjálfir bíði halla. Það, sem borgast af, kemur ekki eingöngu frá eigendum atvinnufyrirtækjanna af hreinum arði. Það getur verið stórgróði fyrir landið, að t. d. togarafjelag afli ágætlega og selji vel, jafnvel þó að eigendur bíði talsvert tjón, vegna of hárra verkalauna, of hárra skatta o. s. frv. Þessu tvennu ólíku má því ekki rugla saman. Það mun vera satt hjá hv. sama þm. (Ing. B.), að almenningur vill spara. Þetta vilja allir, og sjálfsagt er, að við, löggjafarnir hjálpum til þess. En viðskiftahöftin geta ekki orðið sú hjálp, sem þjóðin og einstaklingarnir þarfnast, með þeirri vaxandi dýrtíð, sem þeim fylgir. Hann hefir líklega miðað þetta við bændur, og að þeirra vegna væri óhætt að setja á höft, en gleymir hinu, að með því hækka allar vörur og vinnulaun líka. Þá sagði sami hv.þm. (Ing. B.), að óhugsandi væri, að innflutningshöftin spiltu áliti landsins og lánstrausti út á við. Það getur verið, að þetta sje ekki fallegt til afspurnar, en satt er það samt, að fátæktarmerki spilla lánstrausti. Ef við skellum á innflutningshöftum nú, verðum við í augum erlendra þjóða stimplaðir sem fátækir menn, og spursmál, hvort þeim þykir mikið við okkur eigandi. Hitt er hverri þjóð nauðsynlegt, að halda áliti sínu út á við og láta á því bera í augum heimsins, að þær sjeu vel stæðar. Enn sagði sami hv.þm. (Ing. B.), að ekki væri mikið byggjandi á því, að 2 miljónir sjeu tapaðar. Það er líklega satt; tapið, þegar öll kurl koma til grafar, er líklega meira, svo um það skal jeg ekki frekar deila. Annars finst mjer, eftir því sem fram hefir komið í máli þessu, að þá sjeu nú flestir gamlir sótraftar á sjó dregnir, úr því hafís, eldgos og jarðskjálftar eru orðnir meðal þeirra hyrningarsteina, sem höftin eiga að byggjast á. Eftir þeirri kenningu gætum við aldrei haftalausir verið, því að þó að hjer sjeu margir spámannlega vaxnir, hefir þó enginn sagt fyrir enn, hvenær vænta megi, að öll þessi undur dynji yfir landið. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) er ekki viðstaddur, enda á jeg lítið vantalað við hann. Honum fanst mótsögn í nál. okkar að segja, að höftin væru kák, en þó tapi ríkissjóður miklu fje. Hjer má nú segja: „skýst, þó skýr sje“, því að í nál. stendur, „að ef höftin væru nokkuð annað en kák, mundi þurfa að hugsa ríkissjóði fyrir nýjum gjaldstofnum upp á hjer um bil 1 miljón króna.“. Þá taldi hann upphæðina, 1 milj., of háa. Jeg hefi tekið nokkrar þær vörutegundir, sem gera má ráð fyrir að höftin banni innflutning á, svo sem vindla og vindlinga, tóbak, súkkulaði, kakaó, vefnaðarvöru, konfekt og brjóstsykur, og gert meðaltalsskýrslu um innflutning og innborgaðan toll í ríkissjóð fyrir árin 1916–20. Og sú skýrsla verður á þessa leið: Vindlar og vindlingar kg. 26 þús. á 8 kr.= 208.000 Tóbak „ 92„ „ 4 „ =368.000 Súkkulaði „ 64„ „ 0/75 „ = 48.000 Kakaó „19„ „0/50 „ = 9.500 Vefnaðarvara „678„ „0/18„ =122.000 Konfekt og brjóstsykur „27„ „2„ = 54.000 Þetta nemur til samans kr. 809.500, og verður ekki annað sagt en það fari að nálgast miljónina. En svo mætti eflaust nefna fleiri vörur, og gæti þá ríkissjóður og þjóðin fundið, að hjer væri ekki um neitt kák að ræða, og einhversstaðar frá yrði þessi tekjumissir að bætast. Hann sagði, hv. sami þm. (M. G.), eða mjer heyrðist það, að jeg hefði haldið því fram, að enginn árangur hefði orðið af starfi viðskiftamálanefndarinnar. Jeg man nú ekki, hvað jeg sagði um þetta efni, enda skiftir það litlu máli. Í nál. er sagt, að enginn verulegur ávöxtur af starfi hennar hafi komið í ljós. Jeg skal ekki frekar fara út í þetta atriði, enda mundi það draga gamalt deilumál fram, sem vel má liggja í þagnargildi mín vegna. Annars ætla jeg ekki að fara að karpa við hv. 1. þm. Skagf. (M. G.). Við erum að mestu sammála um þetta frv., þó við hins vegar eigum ekki samleið um höft yfirleitt. Eins er um hv.þm. Ísaf. (J. A. J.), að honum þarf jeg ekki miklu að svara, enda er lítið, sem okkur skilur. Hann vill taka einhverja stóra vörutegund, eins og t. d. vefnaðarvöru, og banna innflutning á henni algerlega. En á þessu eru ýmsir gallar, eins og hv.þm. (J. A. J.) benti á, og myndi koma misjafnlega niður. Í fyrsta lagi myndi vera hægt að sulla út í fólkið ónýtri vöru, en með ránverði. Auk þess er vefnaðarvaran margháttuð, og sitt þarf hver, en öllu slíku hægt þó að slá á frest um stundarsakir og birgja sig betur upp, þegar losað er um aftur. En þó veldur mestu, að vefnaðarvöruinnkaup eru gerð til eins árs í senn að mestu, og að þessu sinni búið, svo sparnaðurinn myndi lítill verða á þessu ári, þó bannaður væri innflutningur. Jeg varð mjög glaður, þegar hæstv. fjrh. (Magn. J.) reyndi að komast úr þokunni, sem hvílt hefir yfir gjaldeyrisráðstöfununum, því vitanlega hafa flm. haldið þessu fram án þess að vita, hvað þeir fluttu. Hv. frsm. (Sv. Ó.), er var að bregða mjer um „utangarnamálflutning“, hjó víst fullnærri sjálfum sjer hvað þetta atriði snertir. En von mín brást. Hæstv. fjrh. (Magn. J.) útskýrði eiginlega ekkert, sló öllu á dreif, en vildi þó láta eins og skína í gegnum, að með þessum gjaldeyrisráðstöfunum væri raunar ekkert gert. Hann vildi gera mönnum skiljanlegt, að með „umsjón“ væri átt við að safna skýrslum sem fyrst, og þeim sem mestum og bestum, svo hafa mætti gjaldeyrisástandið á því hreina. En þetta er ekki rjett. Þetta á önnur nefnd að gera, gengisnefndin, eða skráningarnefndin. Umsjón þýðir alt annað og meira. Henni fylgir íhlutunarrjettur. Þegar lögreglan hefir umsjón með umferð á götunni, þá er ekki nóg, að hún horfi á árekstrana. Hún á að koma í veg fyrir þá og reyna að bæta úr þeim. En svo kom ráðstöfunin hjá hæstv. fjrh. (Magn. J.), og hann hugsaði sjer aðeins eitt tilfelli: „spekulation með íslenska krónu in blanko“. Þetta er vitanlega „svindl“, og kemur ekki nema þegar óheilbrigt verslunarástand er og einstakir menn „spekulera“ í að selja einhverja vöru, sem þeir eiga ekki. T. d. þekkist slík verslun vestur í Ameríku, að menn selja hveiti, sem þeir eiga ekki, en kaupa það svo á eftir fyrir andvirðið, sem þeir fengu fyrir það. Þetta eina tilfelli er því óhugsandi, því það er hindrað án okkar tilgerða. Nei, ráðstöfunin er auðvitað sú, að taka gjaldeyrinn og nota hann fyrir þarfa, en ekki óþarfa. Þá er jeg nú kominn að hv.frsm. (Sv. Ó.). Skjöplaðist honum ærið málsvörnin, því að hann kom ekki nálægt málinu sjálfu, en hristi úr klaufunum á mig. Vonast hann víst til, að jeg reyni að dusta af mjer þetta ryk. Hafði jeg raunar ætlað að tala um þetta mál án nokkurrar áleitni, og gerði það í fyrri ræðu minni, en úr því svona er komið, verð jeg að svara honum í svipuðum tón, enda ekki hægt að svara honum öðruvísi, þar sem hann vjek ekki að málinu sjálfu. Fyrst er það ýmislegt í fyrn ræðu hans, sem jeg hefði viljað svara, en get ekki tímans vegna. Honum þótti öll rök meiri hl. ljettvæg, án þess þó að hann loftaði nokkru þeirra, en aftur á móti bar hann fram þung og gullvæg rök máli sínu til stuðnings, svo sem mannfjöldann hjer á götunum, sem alt væru slæpingjar, sem hvíldu á lúnum höndum fáeinna framleiðenda. Hann sýnist hafa nokkuð þröngan og mjóafjarðarlegan sjóndeildarhring í þessu efni. Hann heldur sýnilega, að slátturinn í Firði sje helsta framleiðslan. Hvað skyldi hann t. d. halda að margir hjer í Reykjavík sjeu framleiðendur? Líklega svona 20–30 menn, sem aldrei sjást á götunum af því að þeir eru svo lúnir. Þetta vil jeg kalla utangarnarök hjá hv.frsm. (Sv. Ó.). Framleiðslan er meira en bara að losa gras og draga fisk úr sjó. Allir þeir, sem starfa að vörunni, eru líka framleiðendur. Allir, sem starfa að því, að kenna framleiðsluna, sömuleiðis. Það má gaspra um milliliðaleysi, en öll vara gengur gegnum millilið eftir millilið og hefir í för með sjer aukastörf. Þetta tal hv.frsm. (Sv. Ó.) er marklaust baðstofuhjal. Þetta, um mannfjöldann á götunni, er eins og álfur úr hól hefði talað, en ekki margviðreistur, sigldur gáfnaberserkur, sem vafalaust hefir sjeð þennan vott um starfsemi í borgunum, en ekki iðjuleysi: mannfjöldann. En hann er nokkuð utan garna, og honum er vorkunn, þótt hann æpi ekki alt eftir nótum, þegar honum er sveiflað í hengingaról síns eigin flokks, og flokkapólitíkinni er á hann sigað, svo að hann er ekki sjálfráður að orðum sínum. Þetta eru hans rök. - Eða þá þegar hann telur þær tölur, sem í nál. eru teknar úr opinberum skýrslum, ágiskun, en færir svo á móti slúðursögur um eitthvert enskt firma, sem ekki þori að geyma peninga hjer í banka. Vill hann ekki nefna firmað og bankann og kaupanda kröfunnar og kröfuna sjálfa og annað slíkt, því þá færi fyrst að verða á þetta lítandi. En þangað til skulum við skoða þetta eins og marklaust bull ráðþrota manns. Það er áreiðanlega heppilegast trausti voru, að slíkar sögur sem þessar sjeu ekki fóstraðar við barminn, og ábyrgðarleysi má það heita af þm. að bera slíkt fram í þingsalnum sem góð og gild rök. Ræðu sína í gær byrjaði hann með því, að jeg hefði haldið 70 mínútna lestur. Skrökvaði hann nú ekki nema 10 mín., svo að eftir þeirri byrjun gerði jeg mjer góðar vonir um ræðu hans. En svo góð músik hefir hans eigin málrómur verið honum, að hann gætti þess ekki, að hann talaði sjálfur í 60 mínútur. Svo byrjaði nú ballið. Ekkert annað en reyna að spila á hatur til kaupmanna og það, að jeg væri þeirra útvalda verkfæri! Jeg gengi í hálfgert óþverrastarf fyrir þá háttvirtu. Borgaði of mikið fyrir pípuna. Hvaða pípu? Ekki vantar illkvitnina, þó að rökin sjeu smá. „Berið þið mig í slarkið,“sagði karlinn. Hann var örvasa, en vildi í slarkið. Hv. þm. (Sv. Ó.) hefir langað til að narta, en sárt er, að ekki skuli vera nema ein gemlan eftir. Það er náttúrlega ekki til neins að biðja um nein rök fyrir þessu. Hann er hjer bara að vinna óþverraverk, sem honum er vorkunn að vera settur í, og ekki vert að angra hann með, gamlan manninn. Hann kallar hina frjálsu verslun evangelíum auraprangaranna. Það er nú svo, að þessi lausn á viðskiftum hefir sína ókosti, en samt er hún það, sem menn hafa næst komist því, sem er öllum heppilegast. Það er svo mikil firra, sem engu tali tekur, að það sjeu kaupmenn, sem á því græði. Samkepnin er einmitt það nauðsynlega band á sjálfræði þeirra, - en hún ríður þá á slig, sem vilja okra. - En hafta-evangelíið, það er leiguþjóna evangelíum, því það gengur út á verndun einstakra, sem ekki þola samkepnina. Frsm. (Sv. Ó.) rak sjálfum sjer löðrung, þegar hann sagði, að jeg talaði illa um skjólstæðinga mína. Smygl og annað. Datt ekki í hug það, sem nær lá, að hjer væri ekki um neina skjólstæðinga að ræða, heldur þvert á móti. Haftamenn hafa sagt, að ýmsir kaupmenn sjeu með höftum. Og því get jeg trúað. Þá sagði hv.frsm. (Sv. Ó.), að kaupmenn græddu í skjóli lággengisins og peningaskortsins, og væru jafnvel þeir einu, sem það gerðu. Maður gæti næstum því haldið, að mannauminginn hefði látið eitthvað ofan í sig, sem hefði svift hann ráði og rænu, því hvernig geta kaupmenn grætt á því að kaupa vörur dýrt inn, en svo eru engir, sem geta keypt af þeim. Þá taldi hann, að tölurnar í nál. væri villandi. Skuldirnar væru í erlendum peningum, og væru því talsvert meiri vegna gengismismunarins, en hjer er það við að athuga, að langmest af skuldum Íslandsbanka er í íslenskum krónum. Þetta hefir hann alt getað gengið úr skugga um í nefndinni, svo að hann skrökvar þessu. Þá koma plágurnar 7. Var hann ekki viss um, hvort það væri plágur eða kýr, horaðar kýr. En hvort sem það voru plágur eða kýr, þá rjeðst hann á þær af svo miklum móði, að maður hjelt, að hann ætlaði að leiða út úr sínu andlega fjósi 7 feitar kýr innflutningshaftanna. En hvernig fór? Hann leggur í þá fyrstu, atvinnutjónið. Jeg tók það nú skýrt fram, að jeg taldi það ekki stærstu ókostina við höftin. En hann fjekk það út, að það væri „þjóðfjelagslegt happ“, að þessar þúsundir manna mistu atvinnu við höftin. Þegar hann svo hafði teymt þessa einu atvinnuleysiskú fram, þá gafst hann upp og slepti hinum 6. - Það er ekki ljót landbúnaðarsýning þetta, sem innflutningshöftin leiða fram. Þá fór hann að tala um gjaldeyrisráðstafanir, og fór um leið að tala um, að jeg væri utan garna, enda hefði annað starf. Það er kanske eitthvað annað en þessi hv. sessunautur minn (Sv. Ó.), sem lifir ekki í öðru en stjórnmálum og stjórnvisku. Skaði meðan honum er ekki gefinn stjórnarhattur, svo að hann líkist sem mest fyrirmyndinni. - En hvernig fór svo, þegar hann fór að rekja sínar pólitísku garnir í þessu efni. Man nokkur háttv.þm., hvað hann sagði um gjaldeyrisráðstafanir? Nei, og ekki hann sjálfur. Þegar hann byrjaði að tala, vissi hann ekki, hvað hann ætlaði að segja; meðan hann var að tala, vissi hann ekki, hvað hann var að segja, og eftir á veit hann ekki, hvað hann hefir sagt. Ekkert nema eitt gaul í tómum görnum. Hann talaði um alt, nema málið sjálft. Fyndinn vildi hann vera og brá sjer í þeim erindum vestur að Fróðá. Náttúrufræði ætlaði hann að fara að kenna, en ruglaði saman bola og sel og gafst svo upp. Jeg nenni ekki að elta þetta lengur. Hann sagði, að jeg væri að vinna óþverrastarf. Já, það er satt, það er óþverrastarf að fást við mann, sem slettir aur á allar hliðar, og jeg geri það ekki af ánægju að deila með þessum hætti. Í fyrri ræðu minni hjelt jeg mjer að málinu og hafði enga áreitni við neinn. En þessi illkvitni háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) gerir það að verkum, að eftirleikurinn er óvandari. En mjer getur þótt vænt um þetta. Það gerir minst, þótt á mig slettist. Hitt er meira vert, að þetta frv., sem hjer er til umr., verði ekki látið gera óþarfa skaða.

Fjármálaráðherra (Magn. J.) Aðeins fáar aths. viðvíkjandi síðustu ræðu hv. 4. þm. Reykv. (M. J.). Mjer skildist á orðum hans, að honum þætti orð mín og afstaða í þessu máli ekki nógu skýr. Var auðheyrt, hvar skórinn krepti, að hann vantaði eitthvað í mitt mál til að ráðast á. En því er nú svona varið um hvert mál, sem er blátt áfram og ekki vafið neinni blekkingarvoð, að það er ekki gott að finna fangstað á því. Það, sem jeg sagði um þessi ákvæði, er nákvæmlega það, sem liggur í þeim, en ekkert meira, og verður háttv.þm. (M. J.) að afsaka það. Háttv. þm. (M. J.) mintist á það, viðvíkjandi umsjón með gjaldeyrinum, að meira þyrfti að gera en bara vita, hvernig sakirnar stæðu þar. Þessu gerir frv. einmitt ráð fyrir, en þær frekari ráðstafanir, sem háttv.þm. (M. J.) hugsar um, þurfa engan veginn að vera gjaldeyrisráðstafanir, heldur það, sem frv. ráðgerir: takmarkanir á innflutningi. Það verður sama nefndin, sem um gjaldeyrinn á að fjalla, og sú, sem fer með heimild til að hefta innflutninginn, og verður starfi hennar í þessum efnum aðeins tvær hliðar á sama málinu. Þegar nefndin sjer fram á gott gjaldeyrisár, þá þarf hún ekkert annað að gera en sjá það. Sje útlitið aftur á móti skuggalegt, þá verður hún að taka til sinna bragða, innflutningshaftanna. Háttv. þm. (M. J.) sagði, að það lægi í augum uppi, að enga nauðsyn bæri til gjaldeyrisheimildarinnar, því á gengis-„spekulationum“ sje nú mest hættan í Kaupmannahöfn, en þar sjeu einmitt til höft gegn þeim. Þetta er að nokkru leyti rjett, en það er að engu leyti í okkar valdi, hvort lagaákvæði eða reglugerðir í öðrum löndum standa lengur eða skemur. Finst mjer eðlilegt, að íslenska ríkið ætti íslensk lög til þess að hefta brask með íslenskan gjaldeyri, án þess um nauðsyn fram að flýja á náðir annara ríkja í þessu efni. Getur og vel komið fyrir, að slíkt brask ætti sjer stað hjer heima, og væri þá ekki verra, að heimild sje til að hefta það. Því hefir verið haldið fram af sumum hv.þm., að heimild til innflutningshafta og yfirleitt viðskiftaráðstafana geti leitt af sjer mikið tjón. En jeg vil þá benda mönnum á, að einmitt slík heimild, sem frv. fer fram á, er gott dæmi upp á það, að heimildin ein getur verið til mikils og jafnvel fulls gagns. Vitneskjan um það, að stjórnin geti á hverju augnabliki tekið í taumana, gerir einmitt alt gjaldeyrisbrask að svo fullkomnu áhættuspili, að heimildin ein getur orðið til þess, að alls ekki sje byrjað á þvílíku háttalagi.

Frsm. minni hl. (Sveinn Ólafsson) Jeg vil fara að ráðum hæstv. atvrh. (Kl. J.) sem óskaði eftir því, að umr. um þetta mál yrðu ekki teygðar að óþörfu; enda er það ekki holt fyrir mál, sem er svo mikilsvert sem þetta, að farið sje út fyrir eðlileg takmörk þess og því drepið á dreif. Jeg vil líka fúslega kannast við það, að hv.þdm. hafa fylgt þeirri reglu í þessum umr. að orðlengja ekki mikið, og ef undantekningar eru frá því, þá munu þær helst snerta okkur nágrannana hjerna á horninu. Jeg þykist mega ráða það af öllum veðurmerkjum, að hugir hv.þdm. sjeu smám saman að þokast nær hugmynd þeirri, sem bak við þetta frv. liggur, og þykir mjer vænt um það. Hitt er mjög eðlilegt, að fyrirkomulagsatriðin valdi nokkrum ágreiningi. Frv. kom fyrirvaralítið inn í deildina, og er því eðlilegt, að menn þurfi nokkurn tíma til að átta sig á því. Tveir hv.þm. hafa að vísu tekið illa upp aðferðina, en þó hefir það komið í ljós í ræðum þeirra, að þeir eru hugmyndinni hlyntir. Það eru þá einkum fyrirkomulagsatriðin, sem eru þyrnar í augum þeirra. Að hugir hv.þm. sjeu smám saman að þokast í áttina til frv. sýna brtt. þær, sem fram eru komnar við það. Að vísu er jeg ekki alls kostar ánægður með þær, en verð þó að líta á þær sem skynsamlega tilraun til málamiðlunar. Jeg ætla annars ekki að fjölyrða neitt um málið að þessu sinni, og síst af öllu að kljást við sessunaut minn (M J.). Aðeins vil jeg leyfa mjer að benda á það, að hv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) virtist hafa misskilið þau ákvæði frv., sem ræða um eftirlit með gjaldeyrinum. Hann lítur svo á, sem hjer sje um það að ræða að svifta menn yfirráðum yfir fje sínu og fara lögnámsleiðina. Eins og hæstv. fjrh. (Magn. J.) hefir nú tekið fram, þá er það ekki hugsunin, nema þá í ítrustu nauðsyn. Annars tel jeg rjett að aftra því, að þeir, sem útlendan gjaldeyri eiga, noti áhrif sín til að fella íslensku krónuna í verði með honum. Að öðru leyti get jeg ekki betur sjeð en að hv.þm. geti fallist á innflutningshöftin, ef skýrt kæmi aðeins fram, um hvaða höft sje hjer að ræða eða hve víðtæk. Hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) þarf jeg ekki að svara frekar en jeg hefi gert. Jeg hefi altaf vænst þess, að hann að lokum myndi fylgja þessu frv., er það væri komið í það horf, sem honum væri geðfelt, en það virðist ekki gott að gera honum þar til hæfis. Hann hefir sjerstaklega á móti ráðstöfun gjaldeyrisins, en óbeit hans á þeirri ráðstöfun ætti að hverfa við skýringu þá, sem hæstv. fjrh. (Magn. J.) gaf. Mjer er það vel skiljanlegt, að frá sjónarmiði andstæðinga frv. sjeu ákvæðin um gjaldeyrinn hættulegri en höftin sjálf. - Jeg skal annars ekki tefja tímann með því að fara út í það frekar, en verð nú, fyrir síðasakir, að lúka máli mínu með nokkrum orðum til hv. sessunauts míns (M. J.). Hann áleit, að eftir fyrri ræðu mína þyrfti ekki að rökræða málið við mig, og hefði jeg í stað raka ráðist á hann. Jeg veit ekki betur en að það væri hann, sem byrjaði að tala án raka í þessu máli, og mældi jeg honum aðeins í sama mæli og hann hafði mælt mjer. Þykir mjer undarlegt, að hann skuli ekki muna það, að það var hann, sem vakti þessa deilu og rjeðst á mig þegar eftir framsöguræðu mína. Geri jeg þó ráð fyrir, að þetta stafi frekar af minnisleysi en af hinu, að hann fari vísvitandi með rangt mál. Um ræðu hans er annars það að segja, að hún var einn óslitinn loddaraleikur, til þess gerður að reyna að skemta þeim „háttvirtu“ á áheyrendapöllunum. Hv. þm. (M. J.) uppskar líka tvo hlátra fyrir sitt erfiði, en heldur hygg jeg það magra uppskeru, því jeg hygg, að hjer hafi ræst málshátturinn: „Löngum hlær lítið vit.“ Annars fór hv.þm. (M. J.) ekki sjerlega óvilhalt í sakirnar. Hann bútaði í sundur ræðu mína og sneri út úr henni, setti fram setningar í öfugum samböndum, og reyndi svo að finna höggstað á þeim vanskapningum. sem hann var þar búinn að búa til. Er ekki undarlegt, þótt með þessu móti sje hægt að fá skringilegar niðurstöður til að skemta með hláturmildum mönnum og heimskum. Verði þeim gott af, er á hlýddu, og sakar ekki, þótt kjósendur þessa hv.þm. (M. J.) fái að sjá, hvernig umhorfs er í hans „andlega fjósi“, og hversu fimlega honum farast fjósaverkin. Í alvöru talað verð jeg annars að segja, að mjer fanst þessi ræða hans tæplega samboðin slíku prúðmenni, enda var hún fyrir neðan alla „kritik“. Eitt atriði í ræðu hans snerti þó málið, og vil jeg svara því. Hann vildi nefnilega rengja það, sem jeg hafði sagt um föllnu skuldirnar, og vill hann fullyrða, að þær sjeu yfir 2 miljónir króna. Jeg hygg nú, að það megi með alt eins góðum líkum segja, að ekkert af þeim skuldum, sem hjer er um að ræða, sjeu týndar skuldir, heldur rjettkræfar. Honum fanst jeg líka sekur um goðgá, þar sem jeg leyfði mjer að vefengja opinberar skýrslur hagstofunnar. Það er lítil ástæða fyrir hv.þm. (M. J.) að reyna að vefja málið á þennan hátt. Hjer er ekki um það að ræða, að vefengdar sjeu skýrslur hagstofunnar, heldur það sem meiri hl. nefndarinnar hefir hnýtt aftan við þær. Er þetta svo augljós blekkingartilraun, að furðu gegnir, að nokkur skuli hafa einurð til að bera hana fram, og sýnir hún, hve ófeiminn þessi hv.þm. (M. J.) er, þegar hann ætlar að „hrista úr klaufunum“, eins og hann kveður svo spaklega að orði. Hann hjelt því fram, hv.þm. (M. J.), að samkepnin væri eini hemillinn á kaupmönnum, sem dygði, og sjálfsagt væri því að láta hana leika lausum hala. Þetta er maður nú búinn að heyra aftur og aftur á stríðsárunum. Og þegar jafnvel við lá, að sulturinn yrði landlægur hjer, þá var þessu einna mest hampað. En það vildi nú samt svo heppilega til, að þau lokaráð urðu ekki upp tekin að fá henni einveldið, og fyrir það tókst nokkurn veginn að ráða bót á neyðinni, sem yfir vofði þá, og víkja frá þessari blekkingarkenningu. Kenningin er líka hættulegt vopn, sem enginn maður með óskertri ábyrgðartilfinningu ætti að leyfa sjer að beita. Vopn, sem að vísu sakar lítið, þegar öll viðskifti eru komin í lag, en verður banvænt, ef í harðbakka slær, og erfiðir tímar steðja að. Skal jeg svo ekki tefja tímann frekar.

Magnús Guðmundsson Hæstv. atvrh. (Kl. J.) viðurkendi það í raun rjettri, að í lögunum frá 1920 lægi það, sem jeg sagði í fyrri ræðum mínum, en hins vegar kvað hann samvinnunefnd viðskiftamálanna í fyrra hafa skýrt þau svo, að það gengi í þveröfuga átt við skoðun mína. Jeg verð nú að halda því fram, að orð þeirrar nefndar eða skýringar geti ekki að neinu leyti breytt lögunum. Í þeim er stjórninni heimilað að hegða sjer á ákveðinn hátt, og því verður ekki breytt nema með nýjum þingvilja og nýjum lögum. Nú hefir þingviljinn í fyrra heft framkvæmd þessara laga, um höft á nauðsynjavörum, og stendur því óhaggað það, sem jeg hefi sagt, að ekkert þarf annað en upphefja þann þingvilja með öðrum nýjum, og þá hafa þessi lög aftur öðlast fullan kraft. Hæstv. ráðh. (Kl. J.) er því á villigötum í þessu máli. Lögin frá 1920 eru í fullu gildi, ef meiri hl. þingsins vill svo vera láta. Ný lög þarf því engin. Ef hann er ekki sannfærður um þetta, er það af því, að hann vill ekki láta sannfærast. Það er eigi vegna ákvæðisins í fyrri hluta 1. gr., sem jeg er á móti frv., heldur vegna ákvæðisins í öðrum hluta sömu greinar. Jeg skil ekki, hvað hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) meinar með að segja, að jeg sje nú að þokast nær. frv. Jeg hefi ekki látið nokkurt orð falla í þá átt; hefi aðeins tekið fram, að jeg sje ekki á móti fyrri hluta 1. gr. þess. Þá þóttist hann ekki geta skilið, að skýring hæstv. atvrh. (Kl. J.) gat ekki sannfært mig. Jeg sje ekki neina ástæðu til að setja lög út af einhverri óþektri hættu, sem ef til vill gæti komið fyrir einhvern tíma í framtíðinni. Þá mætti halda áfram óendanlega. Annars þykir mjer vænt um, að hv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) heldur eigi lengur fram, að jeg sje horfinn frá stefnu minni.

Jakob Möller Jeg hafði ekki ætlað mjer að taka til máls við þessa umr., og get jeg ímyndað mjer, að háttv.þm. þætti rjett, að jeg hefði staðið við þann ásetning minn, en eftir því, sem umræður hafa fallið, get jeg ekki látið hjá líða að segja nokkur orð. Jeg verð að játa, að mig furðar á því, hversu ýmsir háttv.þm., sem voru á þingi í fyrra, geta nú feimnislaust, eða feimnislítið, algerlega snúið við blaðinu og talað þvert á móti því, sem þeir greiddu atkv. með í fyrra. Við nánari athugun verður þetta samt ekki svo undarlegt, því að í þessu máli hafa hv.þm. altaf verið að snúast síðan það fyrst kom fram, og það er því varla von, að þeir geti hætt að snúast fyrst um sinn. Mál þetta kom fyrst til þingsins kasta 1920. Það hefir áður verið bent á það af háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.), hvað snertir innflutningshöftin, og jeg get bætt við því, að gjaldeyrishöftin voru þá líka á döfinni, en frv. um þau var felt með rökstuddri dagskrá. Hv. frsm. minni hl. (Sv. Ó.) var þá á móti þessum frv. Hann neitaði því að vísu í gær, en honum þýðir ekkert að neita því, því jeg man, að hann var það, og man líka orðin, sem hann viðhafði. Sagðist hann verða að vera á móti frv., ef skipa ætti nefnd; en nú er hann ekki einungis með frv., heldur einnig með því að skipa nefnd. Hefir alveg snúið við blaðinu. Jeg skal benda háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) á, að það, sein hann sagði í gær, að hæstv. stjórn hefði eftir lögunum frá 1920 sömu heimild og farið er fram á í þessu frv., er æði hæpið. Man jeg ekki betur en að fvrverandi stjórn vildi mjög eindregið fá frekari heimildir í fyrra, en það var felt. En nú er ætlast til, að þingið jeti ofan í sig þá ákvörðun. Annað, sem mig furðar á, er það, hve ástúðlega háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) getur komið saman við hæstv. atvrh. (Kl. J.) um þetta mál, er litið er á, hvernig orð hæstv. atvrh. (Kl. J.) hafa fallið. Frv., og fylgi háttv.frsm. minni hl. við það, er bygt á því, að nú þegar sje knýjandi nauðsyn á að grípa til öflugra innflutningshafta. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) er á móti því og segir, að nú sje ekki nokkur nauðsyn á innflutningshöftum, og ekki komi til mála, að stjórnin noti heimildina að svo stöddu, þó að hún fái hana, en jeg hefi samt ekki orðið var við, að háttv.frsm. minni hl. (Sv. Ó.) hafi neitt við framkomu hans að athuga. En þar með er þó öllum grundvelli kipt undan frv. Það er ekki einungis orðið ástæðulaust, heldur og beinlínis stórhættulegt, svo sem bent hefir verið á. Jeg held, að það sje rjettast að geyma til síðasta stigs málsins hugleiðingar um, hvað úr þessu muni verða. - Jeg sje ekki betur en að frá þessu frv. sje þannig gengið, að ómögulegt sje að sjá, hver meiningin er með því. Eftir orðum frv. eiga hömlurnar að ná til alls varnings, nauðsynlegs sem ónauðsynlegs, en eftir ræðu aðalflutningsmanns (Sv. Ó.) aðeins til ónauðsynlegs varnings. Mjer sýnist því, að niðurstaðan muni verða sú, að frv. verði ekki samþ. óbreytt, og sje jeg líka, að fram er komin breytingtillaga við það, til skýringar, þó að ekki sje hún frá flm., og mun þá sennilega koma í ljós, að það dregur sig saman, sem saman á hjer á þinginu, þegar sú till. kemur til umr. Aðaltilefnið til þess, að jeg stóð upp í þetta sinn, var, að mjer þótti ekki úr vegi að athuga afstöðu hæstv. stjórnar til þessa máls. Jeg er í vandræðum með að fá nokkurn botn í hana. Jeg hjó eftir því hjá hæstv. atvrh. (Kl. J.), að hann neitaði fyrst, að umtalið um höftin hefði haft nokkur áhrif á vöruinnflutning til landsins, en hann játaði, að það væri beðið með óþreyju eftir úrslitum málsins. Það er því augljóst, að hann gerir sjer þess fulla grein, að ef frv. yrði samþ., mundu menn flýta sjer að flytja sem mestan varning inn í landið. - Hæstv. atvrh. (Kl. J.) hefir þannig játað, að lögin, þegar á fyrsta stigi, mundu ganga í þveröfuga átt við tilgang sinn. Þá sagði hæstv. atvrh. (Kl. J.), að stjórnin ætlaði sjer alls ekki að nota þessa heimild strax, heldur vildi hún aðeins fá lögin samþykt, og svo ætlar hún með jafnaðargeði að taka því, þótt kaupmenn rjúki til og kaupi upp kynstrin öll af allskonar varningi, þörfum og óþörfum. Ef hæstv. stjórn gerði sjer ljóst, hver afleiðingin mundi verða af þessum heimildarlögum, og ekki ætlaði sjer að nota heimildina strax, þá ætti hún með hnúum og hnefum að berjast á móti lögunum, í stað þess að hún nú leggur alt kapp á að fá þau samþykkt. Vegna þessa get jeg ekki varist að draga þá ályktun, að hæstv. stjórn sje sjer ekki vel meðvitandi, hver ábyrgð fylgir till. hennar, í hvaða máli sem er, og ekki síst í slíkum málum sem þessu. Hæstv. forsrh. (S. E.) sagði í stefnuskrárræðu sinni, að stjórnin mundi í samráði við þingnefndir rannsaka, hvort ekki bæri að takmarka vöruinnflutning til landsins, til að hækka gengi ísl. kr. Mjer skilst, að slík rannsókn hafi nú farið fram, og að meiri hl. hv. nefndar hafi komist að þeirri niðurstöðu, að þetta bæri ekki að gera. Mjer skilst sömuleiðs, að hæstv. stjórn sje háttv. meiri hl. nefndarinnar sammála; að minsta kosti verða orð hæstv. atvrh. (Kl. J.) ekki skilin á annan veg. Með öðrum orðum, stjórnin hefir í samráði við þingið rannsakað málið, en komist að þeirri einkennilegu niðurstöðu, að hún eigi að hegða sjer þveröfugt við árangurinn af rannsókninni. Eins og jeg tók fram áðan, get jeg ekki sjeð, að þetta beri vott um þá ábyrgðartilfinningu, sem gera má kröfu til að hæstv. stjórn hafi. Ef ætti að gera grein fyrir afstöðu hennar, er ekki hægt að álykta annað en að hún sje að reyna að synda á milli skers og báru í þinginu. Hún veit, að hún situr að völdum fyrir tilstilli tveggja ólíkra flokka. Það er auðvitað mjög óheppilegt fyrir hana, en mjer skilst, að undir þeim kringumstæðum sje ekki til nema ein leið, að hún myndi sjer sjálfstæða skoðun og hagi sjer þar eftir. - En til að ljetta áhyggjunum af henni skal jeg lýsa því yfir - af því að jeg kann að einhverju leyti að hafa verið talinn stuðningsmaður þessarar hæstv. stjórnar, - að mín vegna þarf hún ekki að haga seglum eftir vindi, því jeg sje nú, að jeg get ekki átt samleið við hana. Það er ekki nema gleðilegt, að maður komi í manns stað, og sje jeg, að svo muni verða. Fagna jeg því, og óska hæstv. stjórn til hamingju með þá fylgismenn, sem henni hafa áskotnast.

Ingólfur Bjarnarson Jeg skal ekki eyða tímanum í að þræta um óveruleg atriði, svo sem skilninginn á nál.hv. meiri hl. En jeg vil halda því fast fram, að jeg hafi haft ástæðu til að leggja þann skilning, sem jeg gerði, 1 ummæli nál., að þar væri kannast við rjettmæti innflutningshafta, enda hafa sumir hlutaðeigendur viðurkent það. Skal jeg aðeins skjóta þessu skilningsatriði undir dóm hv. deildarmanna. Einnig vil jeg geta þess, að orðin, sem jeg tilfærði úr nál., að eftir rjettri hugsun ættu þeir, sem voru á móti höftunum í fyrra, að vera á móti þeim nú, eru rjett eftir höfð, en auðvitað lagði jeg ekkert upp úr þessum ummælum, og því þýðingarlaust að þrátta um þau. Þá kem jeg að aðalatriðinu, en það er útreikningur hv. meiri hl. um, hve miklar afborganir hafi orðið á árinu. Jeg þakka hv.frsm. meiri hl. (M. J.) fyrir skýrslu hans, sem sannaði alt annað en að athugasemd mín væri ónákvæm eða villandi. Hann sagði, að óseldar afurðir við síðustu árslok hefðu verið dregnar frá, til samræmis, af því að fyrri skuldauppgerð væri miðuð við marsmánuð. Látum svo vera. En þá hefir fallið úr ekki ómerkur liður, sem sje úttektin frá janúar fram í mars, eigi samanburðurinn á annað borð að vera í samræmi við ástandið á sama tíma í fyrra. Jeg veit ekki, hvað hún muni nema miklu nú, en á 1. ársfjórðungi í fyrra nam hún á 7. milj. kr. Líklega er hún nokkru minni nú en á þennan tíma falla þó að sjálfsögðu innkaup mikil til útgerðarinnar, kol, salt og olía; og hlýtur því þarna að koma til greina upphæð, sem ekki getur verið minni en jeg áætlaði í fyrri ræðu minni, eða um 4 milj. kr. Annars tel jeg, að það hljóti að vera ljóst, að ekki geti annað komið til mála en byggja verði á þeim tímamótum, er skuldirnar voru teknar upp á, og sömu aðferðinni verði að beita, nefnilega draga óseldar innlendar vörur frá skuldunum í hvorttveggja skiftið, eða hvorugt. Og þá líka jafnaugljóst, að meiri hl. hefir í áliti sínu oftalið skuldaafborganir um 4 miljónir, þar sem hann hefir dregið þá upphæð frá skuldunum í árslok fyrir óseldar afurðir, en ekkert dregið frá í ársbyrjun fyrir óseldum afurðum, sem þó hafa sjálfsagt verið eins miklar, enda ekki á móti því mælt. Þá vil jeg til upplýsingar benda á, að við árslokin hafa verið stórum minni útlendar vörubirgðir í landinu en við ársbyrjun. Sú skuldaminkun, sem fram er komin við útlönd á árinu, með því að ganga þannig á vöruforðann, hún tilheyrir í raun rjettri varla þessu ári. Þetta vildi jeg taka fram til að sýna, að samanburðurinn verður af þessum sökum villandi. Um enska lánið fanst mjer, að við hv.frsm. meiri hl. (M. J.) mundum vera nokkurn veginn sammála. Jeg sagði, að ekki væri talið nema um 6 miljónir kr. í skuldauppgerðinni af enska láninu í greinargerð hv. meiri hl., en þjóðin hefði komist í 10 milj. kr. skuld, og ætti það alt að teljast, ef sjá ætti, hvort skuldir þjóðarinnar hefðu aukist eða minkað á tímabilinu. Þá sagði hv.frsm. meiri hl. (M. J.), að þjóðin gæti minkað skuldir sínar út á við, þótt atvinnurekendur biðu halla við reksturinn, og hið sama var háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.) einnig búinn að taka fram. Jeg játa, að þetta geti verið rjett, og hefi aldrei haldið því gagnstæða fram. Aðeins álít jeg, að þegar tapið á framleiðslunni hefði verið jafnmikið og alment og í fyrra, gæti naumast verið að ræða um miklar afborganir út á við. Mjer virtist hv.frsm. meiri hl. (M. J.) vilja halda fram þeirri skoðun, að hagfræðislega sjeð væri hollara að bera sig borginmannlegar en ástandið gæfi rjett til og reyna að villa öðrum sýn um, hvernig hagurinn væri. Þetta er kenning, sem vitanlega sumir hallast að og hegða sjer eftir; en jeg hjelt, að hún yrði naumast flutt á þingi þjóðarinnar sem heilsusamleg eða viðeigandi. Held jeg og, að hollara sje að kannast við hið raunverulega ástand, bæði fyrir sjálfum sjer og öðrum, og gera þær ráðstafanir til að lagfæra það, sem tiltækilegar kunna að þykja.

Jón Baldvinsson Það hefir verið sagt, að best mundi að koma með athugasemdir þær, er gera þyrfti við frv., nú við 1. umr. þess, því að það mundi ekki eiga langt líf fyrir höndum. Nú heyrist mjer samt helst, að fremur muni eiga að lappa upp á það og láta það svo lafa; en jeg ætla þó að segja nokkur orð þegar. Jeg hefi enn þá sömu skoðun og jeg lýsti hjer í fyrra, að innflutningshöft sjeu ekki til bóta. Vjer vitum, hvernig gekk um framkvæmd þeirra meðan viðskiftanefndin var, og var hún þó skipuð helstu viðskiftaforkólfum þessa bæjar. Árangurinn varð nauðalítill. Aftur er það víst, að höftin auka dýrtíð á þeim vörum, sem bannaðar eru, en það kemur niður á neytendum varanna, og mundu það einkum verða kaupstaðarbúarnir. Þeim ákvæðum frv., sem um höftin fjalla, er jeg því gersamlega andvígur. En það er annað í þessu frv., sem komið gæti til mála að halda i, og þó því aðeins, að það yrði lagað. Það eru gjaldeyrisráðstafanirnar. Ef hægt væri að koma því til vegar, að allur gjaldeyrir erlendur, sem til fellur, færi um bankana, þá væri það áreiðanlega mikil úrbót. Það er eitt skilyrði þess, að koma lagi á fjármál vor út á við og bæta gengi peninga vorra. En þar eru nú voldug öfl, sem toga á móti. Framleiðendur hafa nú sjeð það, sem vitanlegt var, að þeir mundu eiga fleiri krónur í haust, ef krónan fjelli. Og jafnvel hjer í hv. deild hefir því verið haldið fram, að þetta væri hagur þeirra. En hitt er áreiðanlegt, að þetta er ekki hagur fjöldans, því að vörur hljóta þá að stíga og dýrtíð að magnast af nýju. Og gróði framleiðenda er óviss líka, því að kaupgjald hlýtur að stíga með vöruverðinu, nema menn sjeu látnir vinna fyrir minna en þeim ber. Og mörgu krónurnar eru ekkert mætari en hinar fáu, þegar ekki fæst meira fyrir þær af raunverulegum verðmætum. Þó er nú sennilegt, að þeir meti stundarhag sinn mest og vilji því láta krónuna falla. Þá taka þeir að bralla með gjaldeyrinn utan hjá bönkunum og reyna að koma honum sem hæst. Ef bankinn selur sterlingspund á 26 kr., en getur ekki fullnægt eftirspurninni, þá bjóða þeir það ekki lægra en 27 kr. Það eykur enn meira eftirspurn eftir sterlingspundum hjá bönkunum, af því að þau eru lægri en aðrir bjóða, og það endar með því, að bankinn neyðist til að kaupa af útflytjendum fyrir 26 kr. hvert pund sterling, en þá hækkar hann um leið útsöluverðið upp í kr. 26.50 eða svo. Þessu líkt hefir víst gengið undanfarið, því að krónan hefir fallið talsvert þrátt fyrir góðar horfur um framleiðslu og sölu. Sterlingspund hafa nú á allstuttum tíma hækkað úr 26 kr. upp í 27,50 í bönkunum. Og bankarnir virðast hafa verið alveg máttlausir gagnvart þessu. Að vissu leyti má nú víst segja að þetta sje bönkunum að kenna, en samt sem áður er jafnnauðsynlegt að hefta það, ef nokkur tök eru á, og koma því lagi á, að landsmenn fái gjaldeyrinn, sem fæst fyrir sameiginlega framleiðslu þeirra, við sanngjörnu verði. Jeg kannast ekki við forrjettindi hinna svonefndu „framleiðenda“ til þess að bralla með gjaldeyrinn, sem fyrir framleiðsluna fæst, öllum almenningi til böls. Nei, þá kýs jeg heldur, að höfð sje „umsjón“ með gjaldeyrinum, en jeg veit ekki, hvort það næst með frv., sem þarf að nást. Hygg jeg, að betra hefði verið, að alt væri selt sameiginlega; landið hefði einkaútflutning og sölu. Það hefir þann mikla kost, að þá þarf ekki að vera að braska við að ná í gjaldeyrinn, og ekki þarf heldur að deila um verð á honum. Þótt jeg sje algerlega á móti innflutningshöftunum, þá mun jeg samt greiða frv. atkv. til 2. umr., en koma þá með brtt. í þá átt, sem jeg hefi lýst, til þess að náð verði þeim tilgangi, sem frv. á að hafa. Annars var það slysalegt að rugla saman þessum tveimur atriðum í frv., en koma ekki með hvort um sig sjerstakt, því að annað gat vel gengið fram, þótt hitt fjelli.

Magnús Kristjánsson Jeg hafði ekki ætlað að taka til máls við þessa umr. Mjer þótti þess ekki þörf, því hæstv. atvrh. (Kl. J.), hv.þm. S.-Þ. (Ing. B.) og hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hafa svo rækilega haldið fram hinum rjetta málstað, að jeg hefi litlu við að bæta, enda var frekar sókn en vörn af þeirra hendi. En það var hv. 1. þm. Reykv. (Jak. M.), sem kom mjer til að standa upp. Hann taldi hv.þm. hafa hringlað í þessu máli. Ekki þykist jeg hafa gefið tilefni til þeirra orða, enda hefir hann líklega ekki átt við mig. Mjer var það ljóst, og er enn, að ráðstafanir þær, sem gerðar voru 1920, voru í rjetta átt, þótt minni árangur yrði en skyldi. En það var af því, að þingið í fyrra hringlaði í málinu aftur. Í fyrra var talsvert talað um stjórnarskifti; jeg var ekki með þeim, því jeg hjelt, að stjórnin mundi halda fram af alefli innflutningshöftunum, svo að árangur gæti orðið. Enda hafði hún líka skipað innflutningsnefnd, sem hefir hlotið ómaklegt ámæli. En því miður varð jeg og fleiri fyrir miklum vonbrigðum, þegar stjórnin ljet undan síga fyrir mótstöðumönnunum; henni fjell þá allur ketill í eld, og hún gerði ekkert. Hún notaði ekki einu sinni nándar nærri þá heimild, sem hún hafði. Þó hygg jeg, að öll stjórnin hafi ekki átt þar um óskift mál, heldur mun fyrverandi fjrh. (M. G.) hafa viljað nota heimildina frekar en gert var en hve mikið kapp hann hefir lagt á það, veit jeg ekki. Jeg er nú enn sama sinnis og þá, og lít á það sem óhappaverk, að viðskiftanefndin var afnumin í fyrra; er jeg viss um, að af því hefir hlotist óútreiknanleg bölvun. En þótt víxlspor væri stigið þá, er ekki rjett að halda áfram á rangri braut. Þvert á móti þarf að bæta fyrir það, sem gert var, og koma lagi á aftur. Það dugir ekki að leggja árar í bát, heldur bjarga því, sem bjarga má. Það er furðulegt, hve margar fjarstæður hafa komið fram hjá háttv. andstæðingum, og þó einkum hjá háttv.frsm. meiri hl. (M. J.). Annars var það undarlegt af meiri hluta nefndarinnar að gera hann að frsm. í þessu máli, sem liggur svo fjarri fræðigrein hans. Voru þó víst aðrir til, sem færari hefðu átt að vera. En hv. meiri hl. hefir víst haldið, að þetta hæfði málstaðnum, og var það að vissu leyti rjett. Eða þá að hann hefir álitið þetta hagkvæmara. Þar eð þessum háttv.þm. (M. J.) yrði öðrum fremur fyrirgefið, vegna þess, að hann vissi ekki, hvað hann gerði. Enda kemur það nú á daginn. Fjarstæðurnar voru sem sje svo margar, að ógerningur er að elta þær allar. Ein var t. d. sú, og heldur lítt afsakanleg, að mikil verðhækkun mundi verða á vörum, sem fyrir eru. Við þessu er nú sleginn varnagli í frv. Og svo bætti hann því við að mjög mundi farið í kringum lögin. Þetta hvorttveggja álít jeg alveg óviðeigandi aðdróttun til kaupmanna, og nokkuð hastarlegt af talsmanni þeirra hjer að lýsa því með átakanlegum orðum, að þeir muni hvorki skirrast við að fjefletta samborgara sína nje brjóta landslög, ef þeir geta komið því við. Þá var það eitt meginatriði í ræðu hans, að ekki geti komið til mála að taka til þessara ráðstafana nú, þótt þörf hafi verið á þeim 1920 og jafnvel 1921. En hvernig ver hann þá framkomu sína í fyrra? Hann hjelt því og fram, í sambandi við þetta, að allar skuldir muni hverfa á þessu ári, ef atvinnuvegirnir ganga vel. En þetta er ekki rjett. Ef ekkert eftirlit er haft, þá eru allar leiðir opnar til þess, að sá afgangur eða ágóði, sem verða kann af rekstri atvinnuveganna, lendi utan við og í hendur braskaranna, eða jafnvel úr landi, vegna óhagstæðs gengis, en vjer sætum uppi með skuldasúpuna. Til þess að geta grynt á skuldunum, og hagur vor batni, þarf fyrst og fremst afgang, hagnað á þjóðarbúinu, og í öðru lagi þarf að verja þeim afgangi til þess að greiða það, sem mest kallar að. Þetta er ofur einfalt mál, og vona jeg, að jeg þurfi ekki að eyða fleiri orðum að því. Þá vildi jeg svara háttv.þm. Ísaf. (J. A. J.) nokkrum orðum. Hann var nú nokkuð beggja blands, eins og hann ætti sjö börn á landi og sjö í sjó. Mjer virtist hann telja það aðalmótbáruna, að kaupmenn, sem ættu vörur, gætu fengið hærra verð fyrir þær heldur en nýjar vörur kynnu að kosta. Þetta er sama kórvillan og hjá háttv.frsm. meiri hl. (M. J.), því að í frv. eru ákvæði, sem fyrirbyggja þetta. Það getur varla talist hyggilegt að halda altaf áfram að flytja inn vörur, þótt nóg sje til fyrir í landinu, einungis af þeirri ástæðu, að verðið kunni að hafa lækkað eitthvað lítilsháttar. Nei, heldur hitt, að koma öllum nothæfum vörum, sem í landinu eru, í hæfilegt verð, og umfram alt að nota alt, í stað þess að láta það grotna niður og kaupa nýtt í staðinn. Þessi röksemdafærsla þykir mjer næsta undarleg af jafnglöggum manni. Þá vildi hann láta bankana taka lán, til að hjálpa mönnum til að losna við skuldirnar. En bankamir treystast ekki til að taka slík lán. Þau fást ekki nema til skamms tíma. Venjulega verður að greiða þvílík bráðabirgðalán í árslokin, en bankarnir eiga ekki víst að hafa þá fengið fjeð inn aftur í tæka tíð og í þeirri mynt, sem nota þarf. Þá vildi jeg víkja nokkrum orðum að háttv. 3. þm. Reykv. (J. Þ.). Lítur hann ærið einhliða, að mjer finst, á mál þetta, þó að sumt kunni ef til vill í skoðunum hans að hafa við einhver rök að styðjast. Hann lagði mikla áherslu á, hve alvarlegt það væri, ef einhverjar hömlur væru lagðar á gjaldeyri alvinnurekenda, og sagði, að þeir mundu ekki una slíkri íhlutunarsemi. En jeg sje það ekki, hvernig hv.þm. (J. Þ.) fær það út úr frv., að beita eigi þessa menn nokkurri rangsleitni, og að taka eigi af þeim gjaldeyrinn með lágu verði. Því engin rangsleitni er þessum mönnum sýnd, þó að gjaldeyrinum sje fyrst og fremst varið til þess að borga með nauðsynjavörur. Hugsa jeg miklu fremur, að atvinnurekendur mundu telja sjer skylt að styðja þessa viðleitni. Það, sem afgangs væri, notuðu þeir svo til sinna þarfa og eftir vild, en ljetu stjórninni aðeins þennan hluta eftir, gegn fullu gjaldi í íslenskum krónum. Þetta er því algerlega ástæðulaus ótti, og líklega einungis tómur fyrirsláttur, en því einkennilegra er, að þessi háttv.þm. (J. Þ.) skyldi ganga svo langt að telja víst, að framleiðendur mundu leggja árar í bát og hætta að framleiða. En jeg veit, að framleiðendur, að minsta kosti sumir þeirra, eru ekki svo illa innrættir, að þeim detti þetta í hug. Þá sagði sami háttv.þm. (J. Þ.), að auðsætt hefði verið, hve brýn nauðsyn hefði verið á, að afnema viðskiftanefndina, því að ef hún hefði staðið deginum lengur, mundu atvinnurekendur hafa orðið að hætta atvinnurekstrinum. Sennilega á háttv.þm. (J. Þ.) hjer við, að þá hefði verðið á því, sem til framleiðslunnar þurfti, haldist svo hátt, að hún hefði ekki borið sig. En hver eru nú sannindin í þessu? Skömmu eftir að höftin eru afnumin, leggja atvinnurekendur árar í bát. Hjer varð því það gagnstæða við það, sem reynt er að halda fram, en nóg vitni eru að því, að það er satt, sem jeg segi. Meira ætla jeg ekki að tala að þessu sinni, en verði ráðist að mjer fyrir þessi hógværu orð, neyðist jeg til að nota rjett minn og taka aftur til máls, ef mjer þykir ástæða til.

Jón Auðunn Jónsson Háttv. þm. Ak. (M. K.) sagði, að jeg ætti sjö börn í sjó og sjö á landi. Það er satt, að jeg á sjö börn á landi, en hann mun eiga sjö börn í sjó. Á jeg hjer við afstöðu hans til stjórnarinnar. Hann sagðist hafa orðið á móti fyrv. stjórn sökum þess, að hún hefði ekki framfylgt viðskiftahöftunum, en þó fór hann fyrst til þess mannsins, hæstv.forsrh. (S. E.), sem var andvígur höftunum, og bað hann að mynda stjórnina, manninn, sem mest hefir barist gegn innflutningshöftunum. Þá sagði hann, að jeg óttaðist það, að ef innflutningshöftin kæmu, myndu kaupmenn fá selt vörur sínar, sem þeir lægju með. En þetta er rangt haft eftir. En sjálfur kvaðst hann vilja, að þeir gætu selt þær með sem hæstu verði. Jeg vil, að kaupmenn geti selt nauðsynlegar vörur með skaplegu verði, en jeg vil ekki, að þeir geti selt ruslið, nje selt með óhæfilega háu verði, eins og háttv.þm. Ak. (M. K.) virðist vilja. En annars var þetta engin aðalástæða fyrir mjer til að vera á móti innflutningshöftum þeim, sem hjer er farið fram á, heldur er hún sú, að þau mundu altof seinvirk til viðreisnar genginu og gera minna gagn nú en 1920, sökum þess, að hætt var við að framkvæma þau í bili. Jeg skal nú ekki fara að verja fráfarandi stjórn, en það verð jeg að segja, að jeg gat ekki vænst þess, að hún gerði mikið að því að beita höftunum, og mjer þykir undarlegt, ef hv.þm. Ak. (M. K.) gat vænst þess, því jeg man ekki betur en að hann væri einn í þeirri nefnd á síðasta þingi, sem komst að samkomulagi um það að leggja niður viðskiftanefndina, og þá var kipt fótunum undan því, að innflutningshöftin gætu framvegis verkað nokkuð í þá átt að laga gengið. Hv. frsm. minni hl. (Sv. Ó.) sagði, að jeg hefði farið í gegnum sjálfan mig í þessu máli. Hann sjálfur heldur því þó fram í öðru orðinu, að innflutningshöftin mundu engin veruleg áhrif hafa á gengið, en í hinu, að verslunarjöfnuðurinn muni lagast með innflutnings- höftum, Hann fer hjer því sjálfur svo greinilega í gegnum sjálfan sig, að það sjest ekki einu sinni í iljar honum. En það er ekki að fara í gegnum sjálfan sig, þó jeg hafi breytt skoðun sökum þess, að aðstaðan hefir stórbreyst frá í fyrra. Jeg hefi ekkert talað um það, að jeg vildi, að bankarnir tækju stórlán erlendis, og skal ekki að þessu sinni láta álit mitt í ljós um það, en hitt er ekkert undarlegt, þó að sumum sýnist dálítið einkennilegt, ef þessari „umsjón“, sem talað er um í frv., er einungis ætlað að ná til þess að vita hvernig hagur okkar stendur gagnvart útlöndum hverju sinni. En þetta er það eina, sem á að gera, eftir því sem hæstv. fjrh. (Magn. J.) hefir skýrt frá. Annars mun sannleikurinn sá, að aðstandendur frv. eru sinn á hvorum stað og vilja sitt hvað, en stjórnin vill ekkert. Hefði gjarnan mátt spara að koma með málið, svona undirbúið, inn í þingið. En annars fýsir mig að heyra það af vörum stjórnarinnar, hvort það sje tilgangurinn að taka allan gjaldeyrinn til ráðstöfunar, eins og mátti skilja að væri meiningin, eftir orðum hv.þm. Ak. (M. K.). Ef þetta væri meiningin, færi þokunni dálítið að ljetta, en jeg ætla að bíða að lýsa afstöðu minni til þess, þangað til jeg fæ yfirlýsinguna frá hæstv. stjórn.

Fyrirspyrjandi (Hákon Kristófersson) Þessi fyrirspurn er þess eðlis, að jeg þarf ekki að hafa langa framsögu. Jeg óska aðeins upplýsingu um, hvernig hæstv. landsstjórn hefir fullnægt tveimur þál., sem samþyktar hafa verið á Alþingi, 1917 og 1921, og fjölluðu báðar um endurskoðun fátækralaganna. Það mætti nú ef till segja svo, að ekki væri sanngjarnt að ætlast til þess, að hin nýkosna stjórn gæti svarað því, hvað fráfarandi stjórn hefði gert í þessu máli, en jeg held, að fljótlegt sje fyrir hæstv. stjórn að afla sjer þeirra gagna, sem með þarf til að svara. Þingsályktunin frá 1917 er í 4 liðum. Það, sem jeg einkum vildi spyrja um af því, og það, sem jeg hefi mestan áhuga á að fá endurskoðað, er sveitfestisákvæðið, og svo ákvæðin í 66. gr. fátækralaganna. Það skal jeg þó taka fram, að aðalatriðið fyrir mjer er sveitfestisatriðið. Þó að 10 ára dvölin hafi ef till vill átt einhvern rjett á sjer á þeim tíma, sem fólk var miklu rólegra á einum og sama stað en nú er, þá er það nú orðið algerlega óhafandi á þeim miklu byltinga- og breytingatímum, sem yfir standa. Jeg og fleiri þm. höfðum í huga að flytja frv. um breytingu á lögum þessum á þinginu í fyrra. En úr því varð þó ekki, því jeg áleit, að rjett væri, að stjórnin ætti frumkvæði að um hin stærri málin. En nú hefir allur þessi tími síðan liðið án þess að nokkuð væri að gert. Veit jeg ekki, hvort þetta stafar heldur af því, að stjórnin álíti, að hún eigi ekki að taka neitt tillit til þál., eða að hún álítur málið ekki þess vert. En vert er að minnast þess, að þegar 1905, sama árið og Alþingi samþykti fátækralögin, er nú gilda, var gert ráð fyrir bráðri endurskoðun á þeim. Að svo hafi verið, má í því sambandi minna á orð margra merkra þingmanna, þar á meðal bæði Jóns Magnússonar fyrv. forsætisráðherra og Ágústs Flygenrings. Var það sjerstaklega sveitfestisatriðið, sem mönnum fanst vart við unandi til lengdar. Hefir æ verið óánægja yfir þessum 10 ára sveitfestistíma, sem ekki er heldur að undra, svo framarlega sem mannúðartilfinningin fer vaxandi hjá þjóðinni. Hefir ekki verið hreyft við máli þessu þar til 1915, að jeg bar fram frv. Gekk það gegnum Ed., en fjell í Nd., illu heilli. Gekk breytingin á frv. aðallega út á það, að færa sveitfestistímann niður í 5 ár. Hefir æ verið ágreiningur um það, hve tíminn ætti að vera langur, og ýmsar till. komið fram um það, en flestum hefir komið saman um, að 10 ára tíminn væri óhæfur, því að afleiðingin verður oft og einatt sú, að fæðingarhreppurinn fær allan þungann. Veit jeg dæmi til þess, að menn hafi lent á fæðingarhreppnum, þótt þeir hafi aðeins fæðst þar, en verið svo búnir að dvelja 30–40 ár annarsstaðar. Með því að stytta tímann er fremur girt fyrir það, að fæðingarhreppurinn verði fyrir skakkafallinu. En eins og jeg vjek að áðan, hafa skiftst skoðanirnar um, hvernig þessu yrði rjettlátlegast fyrir komið. Hafa sumir hallast að því að færa tímann niður í 2 ár. Aðrir hafa viljað hafa sveitfestina þar, sem maðurinn fyrst þiggur, og enn hafa sumir viljað hafa hann þar, sem maðurinn hefir dvalið lengst samtals. Hallaðist jeg 1915 helst að þessari síðustu skoðun, og er henni fylgjandi enn, þótt jeg kynni að sætta mig við annað. Mig langar til, með leyfi hæstv. forseta, að tilfæra hjer orð mikils metins konungkjörins þm. frá 1905. Hann er þar að tilfæra orð annars þm., sem var á móti því, að sveitfestistíminn væri stuttur. Ummælin eru á þessa leið: „Fyrir mitt leyti er jeg samþykkur því, að sveitfestistíminn sje færður niður úr 10 árum, því að hafa hann 10 ár er sama sem að kviksetja menn í fæðingarhreppnum“. Þetta eru eftirtektarverð orð af manni, sem var á móti því, að sveitfestistíminn væri stuttur. Jeg legg aðaláhersluna á það, að stjórnin rannsaki ítarlega, hvort ekki sje hagkvæmt að færa sveitfestistímann niður, og einnig hvort ekki sje heppilegt að lengja frestinn samkv. 66. gr., því að hann reynist oft alt of stuttur. Menn hafa komið með þau mótmæli, að ef tíminn yrði styttur, þá mundu hreppsnefndir fremur stjaka við mönnum. En jeg hefi svo langa reynslu í þessum efnum, að jeg veit, að svo mundi ekki verða, og jafnvel síður en nú er. Það er líka margföld reynsla fyrir því, að eftir að menn hafa dvalið 9 ár í sama hreppnum, þá hefir verið reynt að bola þeim þaðan, ef efni þeirra hafa verið lítil. Sjá allir heiðarlega sinnaðir menn, að þetta er óhafandi. Hefi jeg svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum að sinni, en vænti fastlega, að hæstv. stjórn geri meiri gangskör að málinu en fyrverandi stjórnir hafa gert.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Svar mitt verður stutt, en þykir máske ekki að sama skapi laggott. Fyrverandi landsstjórn hefir ekkert gert í málinu, og orsökin til þess kvað vera sú, að fyrv. atvrh. (P. J.) áleit óþarft, eftir reynslu sinni og þekkingu á fátækramálum, að sinna þál., en hvers vegna stjórnin hefir ekkert svar gefið, er mjer ókunnugt, en jeg geri ráð fyrir því, að stjórnin hafi þóst á árunum 1917–1919 hafa annað þýðingarmeira að fást við en þetta mál. En þótt stjórnin hafi ekkert viljað sinna þál., var samt sjálfsagt af henni að skýra frá því, hvers vegna hún vildi það ekki. Jeg minnist þess, að á hinum ráðgefandi þingum vorum var það mjög títt, að þm. fóru fram á það að fá ýmsar breytingar á löggjöfinni eða stjórnarfyrirkomulagi. Var þessum beiðnum oft, jafnvel venjulega, neitað, en svo mikla kurteisi sýndi stjórnin þó, að hún svaraði þeim altaf, og sama tel jeg sjálfsagt enn að stjórnin geri; það má ekki minna vera, og því skal jeg lofa, að þótt stjórnin sjái sjer ekki fært að taka málið til greina, þá skal hún samt gefa svar, hvers vegna hún gerir það ekki. En nú skal jeg snúa mjer að efni málsins. Kemur þá fyrst sú spurning til athugunar, hvort þörf sje á breytingunni. Lögin eru tiltölulega ung, en auðvitað er nýjum lögum oft breytt fljótlega, en þessi lög eru líka ágætlega undirbúin, svo vel, að jeg efast um, að mörg önnur lög hafi fengið betri undirbúning. Í milliþinganefndinni, er samdi lögin, átti sæti mjög glöggur lögfræðingur, með margra ára „praktiska“ reynslu, og auk þess 2 menn aðrir, sem um tugi ára höfðu haft kynni af þessum málum. Og eftir að nefndin lauk störfum sínum, fjallaði þáverandi ráðherra og jeg, sem báðir höfðum líka margra ára þekkingu á fátækramálum, um þau og höfðum mjög lítið að athuga við hvortveggja lögin, fátækralögin og sveitarstjórnarlögin. Svo að hafi nokkur lög fengið góðan undirbúning, þá hafa þessi lög fengið það. Mjer hefir ekki heldur verið kunnugt um, að mikil óánægja hafi verið með þau, og átti jeg þó að leggja síðasta úrskurð á þessi mál öll árin frá 1905–1917, og hafði því náin kynni af þeim öll þessi ár. Helst varð jeg var við óánægju um sveitfestistímann. Það er auðvitað, að altaf verður álitamál um hann, hversu langur hann á að vera, hvort heldur 2, 5 eða 10 ár, eða enda lengri. Sennilegt er það, að því styttri sem tíminn er, því minni hætta sje á því, að hreppsnefndir reyni að bola mönnum burtu. Líklega væri það heppilegast, og vafalaust væri það umsvifaminst, að sveitfestin færi eftir dvalarsveitinni, en þar við er að athuga, að það mundi koma mjög hart niður á kaupstöðunum og sjávarþorpum, á meðan sveitarstjórnum er ekki gert mögulegt að takmarka innflutninginn. En það vitlausasta af öllu er, að sveitfestin sje bundin við fæðingarhreppinn. Veit jeg dæmi þess, að maður fluttist tveggja nátta gamall úr fæðingarhreppi sínum, en kom svo á hann eftir 40 ár, algerlega framandi og án þess að eiga þar nokkra ættingja. Minnist jeg þess í þessu sambandi, að Magnús gamli konferensráð hjelt því fram sem heppilegustu, að sveitfestin væri miðuð við, hvar maðurinn hefði dvalið lengst að öllu samanlögðu, á meðan hann gat unnið fyrir sjer. Er góð meining í þessu, að maðurinn njóti þaðan styrks, sem hann hefir útslitið kröftum sínum. En annars er þetta mjög flókið mál og vert þess, að það sje vel rannsakað. Jeg er ekki sammála hv. fyrirspyrjanda um það, að lengja eigi frestinn samkv. 66. gr. fátækralaganna. Álít jeg þá grein góða eins og hún er. Veit jeg, að það vakir fyrir hv.þm. (H. K.), að oft sje erfitt að ná í skýrslu þá, sem krafist er samkvæmt 64. gr. laganna, en auk þess, sem þetta er næsta auðvelt, mundi kröfurjetturinn alls ekki tapast, þótt skýrslan væri ekki sem fullkomnust, ef tilkynt hefir verið í tæka tíð, að styrkur hafi verið veittur, og það er hægt að gera með nokkrum línum. Þess vegna get jeg ekki lofað hv.flm. (H. K.) að taka þann lið þál. til greina, að fresturinn samkv. 66. gr. laganna verði lengdur. Annars get jeg sagt það, að af þessum till. í þál. frá 1917 legg jeg langmesta áherslu á fyrstu tillöguna, að sá styrkur, sem sveitar- eða bæjarsjóðir veita mönnum vegna ómegðar, sjúkdóma, slysa eða elli, verði ekki látinn varða missi borgaralegra rjettinda. Jeg er alveg sannfærður um, að það er rangt að svifta þá menn borgaralegum rjettindum, sem leita til sveitar af ósjálfráðum ástæðum. En það er dálítið erfitt að skera úr því, hvað er sjálfrátt og hvað ósjálfrátt, svo að fullkomlega rjettlátt sje. En svo er stjórnarskráin til fyrirstöðu. Þar er í 29. gr. slegið föstu, að enginn geti haft kosningarrjett, ef hann er í skuld fyrir þeginn sveitarstyrk. Hún gerir því ráð fyrir, að ógoldinn sveitarstyrkur sje til og geti svift menn atkvæðisrjetti. Sannast að segja furðar mig á því, að slíkt ákvæði sem þetta skuli hafa komist inn í lög, sem ekki eru eldri en frá 1920, eftir að svo mikið hefir verið um það rætt og ritað, hversu þetta sje ranglátt. Í 4. gr. kosningalaganna er einnig gert ráð fyrir hinu sama. Þetta atriði kostar því sennilega stjórnarskrárbreytingu, og það er ekki aðgengilegt, þótt jeg hins vegar álíti þetta atriði svo þýðingarmikið, að það væri vel þess vert að breyta stjórnarskránni þess vegna. Þá er annar liðurinn, um þurfamannaflutninginn. Jeg veit, að það var mikið kvartað yfir því á árum áður, hversu ómannúðlega hann hafi verið framkvæmdur. En jeg hygg, að á síðustu árum hafi það færst mikið í lag, enda veit jeg, að hreppstjórar og sýslumenn gera það, sem í þeirra valdi stendur, til að gera hann sem mannúðlegastan. Hitt er annað mál, að þegar stórar fjölskyldur eru teknar upp, þá getur hann aldrei verið fullkomlega mannúðlegur. En þó hygg jeg, að það sje mikill munur á nú og hvernig var fyrir 40–50 árum, þegar þurfalingar voru skilyrðislaust fluttir frá einum hreppstjóra til annars, en sjaldan beina leið, þótt kostur væri á. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta. Jeg skal lofa því, að þetta mál skal verða tekið til íhugunar af stjórninni, og hvað sem stjórnin gerir í málinu, þá skal hv. fyrirspyrjandi (H. K.) fá að heyra um það frá henni á næsta þingi.

Jón Baldvinsson Mjer brá dálítið í brún, er jeg heyrði hæstv. atvrh. (Kl. J.) lýsa yfir því, að fyrverandi stjórn hefði ekkert gert í þá átt að endurskoða fátækralöggjöfina. Það er vitanlegt, að þál. 1917 skoraði á stjórnina að undirbúa breytingar á henni, og það sjest ekki á umræðum þá, að stjórnin hefði neitt við það að athuga. Þetta var svo endurtekið í fyrra, og hreyfði stjórnin þá ekki orði til andmæla. Þess vegna átti að vera óhætt að ganga út frá því, að stjórnin samþykti efni tillögunnar, og sjerstaklega mátti vænta þess af fyrverandi forsrh. (J. M.), þar sem hann ljet það í ljós í öðru máli, að hann gæti fallist á ýmsar breytingar á fátækralögunum, og ýmislegt mætti betur fara nú en 1905. Enda er það auðsætt, því að margt hefir breyst í þjóðlífi voru síðan 1905. En það er altaf verið að fitja upp á breytingum á þingi, og þau hafa verið að smátaka breytingum í mannúðaráttina, og eftir ummælum hæstv. atvrh. (Kl. J.) má búast við, að nú komist meira skrið á það. Jeg bar fram á síðasta þingi nokkuð víðtækar breytingar, en þær náðu ekki fram að ganga vegna þess, að menn hjeldu, að þær mundu hafa afdrifaríkar afleiðingar fyrir sveitarsjóðina, svo og af því, að lögin höfðu ekki verið í endurskoðun hjá landsstjórninni, en það var talið heppilegra, að sú leið væri farin. En þau tóku þó stórstígum breytingum í mannúðaráttina í fyrra, er það var ákveðið í berklaveikislögunum, að styrkur, sem er veittur berklaveikissjúklingum, skuli ekki skoðaður sem sveitarstyrkur. Einnig var sú breyting gerð á fátækralögunum, að þeir menn, sem fara í sjúkrahús að læknisráði og fá styrk í því skyni, skuli ekki missa borgaraleg rjettindi. Þetta var til stórra bóta, og vænti jeg þess, að stjórnin haldi nú lengra í þessa átt og láti ómegð, slys og veikindi ekki varða rjettindamissi, enda taldi hæstv. atvrh. (Kl. J.) það mjög órjettlátt. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) mintist á ákvæði í stjórnarskránni í sambandi við sveitarstyrki. Og hann var í vafa um, að vegna ákvæða stjórnarskrárinnar væri hægt að ákveða í lögum, að styrkur, veittur af sveitarfjelögum, svifti menn ekki kosningarrjetti. En það þarf ekki annað en benda á fátækralögin sjálf til þess að sjá, að svo þarf alls ekki að vera; t. d. er í þeim ákveðið, að styrkur við fátækraflutning skuli ekki talinn sveitarstyrkur veittur þurfaling, og hina sömu undantekningu gera berklaveikislögin og fátækralagabreytingin frá síðasta þingi, sem jeg hefi áður nefnt. Það þarf því ekki að breyta stjórnarskránni þó að slík ákvæði verði sett inn í fátækralögin. Jeg vænti þess nú, að stjórnin taki þetta til rækilegrar íhugunar, og mjer virtist mega skilja á orðum hæstv. atvrh. (Kl. J.), að hins besta megi af honum vænta í þessu efni.

Gunnar Sigurðsson Jeg get ekki stilt mig um að standa upp í þessu máli, því að það hefir altaf verið eitt af mínum ákveðnustu áhugamálum að fá fátækralögunum breytt í mannúðlegra og hagsýnna horf. Jeg vil þakka hæstv. atvrh. (Kl. J.), hvernig hann tók í þetta mál. Jeg er sammála hv.þm. Barð. (H. K.), að heppilegast sje, að hver maður eigi sveitfesti í dvalarsveit sinni. Það er alkunna, að menn hlynna mest að þeim, sem búa eða heima eiga í hreppnum. Jeg þekki dæmi þess úr mínu kjördæmi, að hreppsnefndirnar byrja með því að lána þurfalingum menn um sláttinn, eða hafa á annan hátt hlaupið undir bagga með þeim. Þetta er rjetta leiðin, því það hefir áhrif á sjálfsbjargarhvöt þeirra. Það hefir verið sagt, að þannig löguð sveitfesti kæmi hart niður á kaupstöðunum, en við því er hægt að reisa skorður, með því að láta þá hafa hönd í bagga með innflutningnum, og því sje jeg ekkert á móti. Að því er snertir fátækraflutninginn, þá skal jeg geta þess, að hvernig sem hann er framkvæmdur nú, þá hefir hann áður fyr verið mjög svo svívirðilegur. Það er einhver sú ljótasta sjón, sem jeg hefi sjeð, að horfa upp á stór heimili tætt sundur og rifin upp með rótum alveg að ástæðulausu oft og einatt. Jeg er viss um, að ef rannsakað væri atferli það, sem sumar hreppsnefndir hafa áður fyr haft í frammi við þurfalinga, enda mundi jafnvel mega finna þess dæmi nú, þá mundu menn fljótt ganga úr skugga um það, að sumt atferli væri beinlínis hægt að heimfæra undir hegningarlögin. Það úir og grúir af óþarfa fátækraflutningi, nauðungargiftingum og fleiri slíkum hermdarverkum, sem ófyrirleitnar og illviljaðar hreppsnefndir hafa einatt unnið, til þess að losna við þurfalinga sína. Jeg vænti þess, að stjórnin taki þál. frá 1917 til alvarlegrar íhugunar. Fyrsti liður hennar er t. d. sjálfsagður hlutur, að menn missi einskis í af borgaralegum rjettindum vegna ómegðar, sjúkdóma eða slysa. Skil jeg ekkert í, hversu lengi þetta hefir verið látið í lögum standa. Það virðist vera kominn mikill áhugi fyrir dýraverndun á síðari árum, og er það síst að lasta, en það er eins og menn láti sjer ekki eins umhugað um mannaverndun.

Fyrirspyrjandi (Hákon Kristófersson) Jeg skal byrja með því að þakka hæstv. atvrh. (Kl. J.) fyrir svar hans í þessu máli. Það var, eins og vænta mátti, skýrt og skorinort, að því leyti sem það náði. Mjer kom það nú ekki á óvart, þótt hann lýsti yfir því, að hin fyrverandi stjórn hefði ekkert gert í þessu máli. Hinn fyrverandi atvrh. (P. J.) er nú látinn, og vil jeg því ekki fara mikið út í þá hlið, er að honum snýr, að öðru leyti en því, sem orð hæstv. núverandi atvrh. (Kl. J.) gáfu tilefni til. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) sagði, að hinn fráfarandi, látni atvrh. (P. J.) hefði haft svo mikla þekkingu á þessu máli, að hann vegna þess hefði ekki sint því; breytingar að svo stöddu yrðu ekki til bóta. En jeg verð að segja það, að þeir eru fleiri en hann, sá látni heiðursmaður, sem þekkingu hafa á þessu máli og eru annarar skoðunar. Í þeim flokki er bæði jeg og margir aðrir. Og að minsta kosti átti hin fyrverandi stjórn að gera grein fyrir því, hvers vegna hún sinti þessu ekki, og því sló hæstv. atvrh. (Kl. J.) föstu, og var það vitanlega rjett. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) gat þess, að þetta væru ung lög og góð. En þar má nú segja, að sínum augum lítur hver á silfrið. Það eru ekki allir, sem hafa jafnmikla trú á lögunum og hæstv. atvrh. (Kl. J.). Þá gat hann þess, að undirbúningur þessara laga hefði verið góður, nefndin ágæt, og stjórnin hefði verið ánægð með lögin. En stjórnin mun nú hafa haft skamman tíma til að athuga lögin áður en hún lagði þau fyrir þingið. Og svo sannar það í sjálfu sjer ekkert, þó að stjórnin hafi á sínum tíma verið ánægð með lögin, því að þau eru nú orðin 16 ára gömul, og margt hefir breyst í þjóðlífi voru síðan. Enda hefir það komið á daginn, að menn víðsvegar um land eru orðnir sáróánægðir með lögin, þótt ekki komi það beint fram í þingmálafundargerðum. Margir hafa í Barðastrandarsýslu orðað það við mig að fá þeim breytt til batnaðar, og jeg hefi heitið að gera mitt ítrasta í því efni. Einnig er mjer kunnugt um það, að Strandamenn hafa falið þm. sínum að vinna að því að fá lögunum breytt, sjerstaklega hvað sveitfestisatriðið snertir. Og svo mun víðar vera. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) kvaðst ekki geta orðið sammála mjer um nauðsyn á lenging frestsins samkv. 66. grein. það er nú í sjálfu sjer ekkert aðalatriði. En víða er þannig háttað, að það getur orðið ómögulegt fyrir oddvitana að koma tilkynningu til sýslumanns eða bæjarfógeta innan 14 daga. Jeg skal taka til dæmis Geiradalshrepp, sem er austast í Barðastrandarsýslu, en sýslumaðurinn situr á Patreksfirði, sem er vestast í sýslunni. Þar sem nú þannig er högum háttað, þá er það óneitanlega hart, að viðkomandi hreppur missi rjett til endurgreiðslu á hinum veitta sveitarstyrk, ef tilkynningin til sýslumanns er ekki komin í tæka tíð, innan þessa stutta frests. Hæstv. atvrh. (Kl. J.) ljet þá skoðun sína í ljós, að hann væri hlyntur 1. lið þál.till. frá 1917, sem fer fram á það, að ekki skuli teljast til sveitarstyrks það, sem þegið er vegna ómegðar, sjúkdóma, slysa eða þess háttar. Jeg er honum sammála um þetta að því er við kemur sjúkdómum og slysum, en jeg get ekki gengið svo langt að samþykkja ákvæði hennar um ómegð. Jeg vil nú ekki hjer í hv. deild nefna dæmi til sönnunar máli mínu, þar sem slíkur styrkþegi gæti orðið til hins mesta byrðarauka fyrir viðkomandi hrepp, ef hann byggi áfram við sömu kringumstæður og yki ómegð sína, án þess að viðkomandi hreppsnefnd gæti rönd við því reist, ef þetta ákvæði þál.till. frá 1917 væri tekið upp. Þar sem jeg nú vænti þess, að hv. deild geri enga ályktun um þessa fyrirspurn mína, vona jeg fastlega, að hæstv. atvrh. (Kl. J.) gefi skýra og glögga yfirlýsingu um það, hvort hann vilji ekki slá því föstu, sem virtist liggja í orðum hans, að hann ætlaði að athuga sveitfestislögin og gera till. um þau til næsta þings, því að annars verð jeg eða aðrir þm. að koma með till. til árjettingar þál.till. frá 1917 og 1921. En mjer skildist það á hæstv. atvrh. (Kl. J.), að hann mundi hafa þetta í huga. Jeg heyrði að vísu ekki vel, hvað hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði um fátækraflutninginn, en mjer skildist þó, að hann slægi föstu því, sem raunar hefir oft áður komið fram í hv. þingdeild, að þurfamenn mundu sæta ómannúðlegri meðferð. Jeg get nú ekki sagt um, hvernig þessu er varið um land alt, en mjer þykir þetta þó fulldjarft talað, því að jeg hefi oft sjeð og framkvæmt fátækraflutning sjálfur, en aldrei sjeð þeim vesalings mönnum misboðið á nokkurn hátt, eða flutning þeirra gerðan erfiðari en frekast er unt. Því getur hv. 1. þm. Rang. (Gunn. S.) og aðrir hv.þm. ekki sagt, að hið gagnstæða eigi sjer stað um alt land.  (Gunn. S.: Jeg sagði, að þetta hefði verið gert)  . Jeg held, að það hafi nú ekki verið á síðustu árum, en fyrir áratugum má vel vera, að nokkuð þess háttar hafi átt sjer stað. Hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að það ætti sjer oft stað, að þurfamenn væru teknir upp úr dvalarhreppi sínum og fluttir sveitarflutningi, ef framfærsluhreppur þeirra heimtaði þá til sín, og þetta væri hin mesta óhæfa. Jeg skal nú fúslega játa, að fyrir þessum hv.þm. (J. B.) vakir mannúðarhugsun sú, að hver maður eigi rjett á að fá að dvelja þar, sem hann vill. En jeg býst við því, að hv.þm. (J. B.) játi þó, að það geti verið skaði fyrir framfærsluhrepp að ala önn fyrir ómögum í öðrum hreppum, sem eru dýrari. Sem dæmi skal jeg nefna, að í Reykjavík dvelur maður, sem er ómagi hrepps úti á landi; nú er miklu dýrara að lifa í Reykjavík en upp til sveita; þess vegna er skaði fyrir hreppinn að halda ómagann í Reykjavík, en flytja hann ekki heim á sveitina.  (J. B.: Þá getur hreppurinn borgað ½ eða 1/3 af meðgjöf mannsins)  . Jeg held, að það sje óvíða, að framfærsluhreppur borgi aðeins 1/3 af meðgjöf ómaga sinna, enda byggist það ekki á neinni lagaheimild, þegar um áradvöl er að ræða. Svo finn jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta mál, en vil endurtaka þakklæti mitt við hæstv. atvrh. (Kl. J.), og skal þegar láta í ljós ánægju mína yfir þeim endurbótum, sem jeg vænti frá honum um þetta efni á næsta þingi, ef honum endist líf og heilsa. Að síðustu skal jeg taka það fram, að jeg tel enga þörf að skipa nefnd til að rannsaka málið, þegar sá ágætismaður á sæti í stjórninni, sem ekki mun telja eftir sjer þann starfsauka, sem af því leiðir, og ráða því vel til lykta.

Jón Baldvinsson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að segja örfá orð um það, sem hv.þm. Barð. (H. K.) sagði um fátækraflutning. Jeg lít svo á það mál, að þessi fátækraflutningur eigi alls ekki að eiga sjer stað. Hitt má vera, sem hv.þm. (H. K.) sagði, að þessi flutningur sje ekki ómannúðlegur nú orðið, eða illa farið með þá vesalinga, sem fyrir honum verða enda er það að þakkalausu. En það er engu að síður særandi fyrir þá, sem fyrir þessum flutningi verða, að vera rifnir upp af þeim stöðum, sem þeir kjósa helst að dvelja, og þykir ef til vill vænt um, og fluttir nauðugir í ókunnar sveitir, þó að þeir sjeu fæddir þar. Hv. þm. Barð. (H. K.) sagði enn fremur, að fátækraflutningur gæti komið sjer vel fyrir þær sveitir, sem ættu fyrir ómögum að sjá á dýrari stöðum en þær væru sjálfar. Það er rjett, að þetta getur orðið dálítið dýrara fyrir sveitirnar. En jeg held, að það mundi þó lagast að miklum mun, ef sveitfestistíminn væri styttur, þannig, að hann yrði 2–3 ár, svo sem hv.þm. Barð. (H. K.) líka mintist á. Jeg held því fram, að hver eigi að fá að vera þar sem hann vill, og geti hann ekki framfleytt sjer sjálfur, á hið opinbera að gera það. Hins vegar eiga þeir að leggja fram vinnu sína, og það á að hjálpa öllum þeim að fá vinnu, sem vilja vinna. En ef þeir vilja ekki vinna, en geta það, eiga þeir ekki mat að fá. Þá gæti jeg fallist á, að hinum ströngu ákvæðum fátækralaganna verði beitt gagnvart þeim. En jeg stóð aðallega upp til þess að grenslast eftir því hjá hæstv. atvrh. (Kl. J.), hvort hann vildi ekki taka alla liði þál.till. frá 1917 til athugunar í heild sinni, því að mjer heyrðist hv.þm. Barð. (H. K.) leggja aðallega áherslu á 1. lið hennar, en jeg tel hinn ekki síður nauðsynlegan.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg vildi aðeins leyfa mjer að gera örstutta athugasemd út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. (J. B.) hjelt fram, að með sjerstökum lögum mætti ákveða, að ýmsir styrkir skyldu ekki teljast sveitarstyrkir. Þetta er rjett, og hefir verið gert í vissum tilfellum, t. d. í berklaveikislögunum, og jeg sje ekkert því til fyrirstöðu að halda áfram sömu braut. En eitt er þó altaf óhaggað, og það eru ákvæði stjórnarskrárinnar. Þar er því slegið föstu, að til sjeu sveitarstyrkir, sem geti svift menn atkvæðisrjetti. Hv. þm. Barð. (H. K.) sagði um 66. gr. fátækralaganna, að oft væri ómögulegt fyrir hreppsnefndaroddvita að hafa gert sýslumanni aðvart á hálfum mánuði, og nefndi sem dæmi Geiradalshrepp, sem er austasti hreppur í Barðastrandarsýslu, þar sem sýslumaðurinn situr á Patreksfirði. Þá er slíkt misskilningur. Það er nóg að hafa skrifað tilkynninguna innan 14 daga, en ekki að hún hafi náð til sýslumanns, en jeg get bent honum á dæmi, þar sem venjulega er ómögulegt, að brjef geti komist á 14 dögum, og það er Grímsey. Venjulega stendur svo á þar, að ómögulegt er að gera sýslumanninum á Akureyri aðvart innan 14 daga, sem ekki heldur er krafist, en þótt nú svo væri, þá liggur það í augum uppi, að augljós forföll mundu aldrei varða kröfumissi. Það gæti og komið fyrir, að oddviti yrði skyndilega sjúkur, áður en hann gæti sent brjef um þetta til sýslumanns, og yrði það því að bíða þangað til honum batnaði. Jeg er sannfærður um, að það mundi og verða tekið til greina. Þá er fyrirspurnin frá hv. 2. þm. Reykv. (J. B.), um það, hvort jeg muni ekki taka til greina aðrar greinar þál. frá 1917 en þær, sem hv.þm. Barð. (H. K.) sjerstaklega átti við. Jeg skal lýsa yfir því, að jeg mun taka allar greinar þál. til greina, og þá einkum 1. gr., sem jeg hefi einkum áhuga á.