Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég get verið mjög stuttorður um þetta mál, og nægir að mestu leyti að vísa til grg. Svo sem tekið er fram þar, er enginn heilsteyptur lagabálkur til hér á landi um meðferð opinberra mála. Reglur, sem gilda um það efni, eru á við og dreif í l. og sumpart í gömlum tilskipunum, og ber brýna nauðsyn til þess að samræma þessi ákvæði og endurskoða. Þetta mun ríkisstj. og Alþ. hafa verið ljóst, enda var 1939 skipuð n. þriggja sérfróðra manna til þess að endurskoða þessi ákvæði, og skilaði hún löngu og ýtarlegu frv. um meðferð opinberra mála, sem var tvisvar flutt hér á Alþ., 1939 og 1940, en náði ekki fram að ganga. Nú er það svo, að ég er persónulega allkunnugur einum flokki opinberra mála, verðlagsmálum og meðferð þeirri, sem þau hafa sætt hjá héraðsdómurum, og er þar skemmst af að segja, að hún hefur orðið viðskiptaráði og verðlagseftirlitinu til trafala, og hefur rekstur þessara mála gengið seint og slælega. Ég skal enga tilraun gera til þess að skera úr um, hvort þessi slælega meðferð á fremur rót sína að rekja til úreltra reglna eða vanrækslu embættismanna, en sannleikurinn er sá, að ástandið hefur verið þannig, að ekki er lengur við unandi. Í skjalasafni verðlagseftirlitsins eru nú kærur fyrir brot, sem eru orðin allt að tveggja ára gömul, en enginn dómur hefur verið upp kveðinn um þrátt fyrir ítrekuð tilmæli verðlagsstjóra og trúnaðarmanna hans. Hér er um að ræða atriði, sem telja verður til hneyksla, og verður ekki lengur við það unað, að ekki séu gerðar einhverjar ráðstafanir til úrbóta. Í grg. hef ég nefnt eitt dæmi, þar sem um það er að ræða, að nokkrir aðilar, hárgreiðslustofur, gerðu á vorinu 1945 nokkurs konar samtök um að hafa að engu gildandi verðlagsákvæði, en selja þjónustu sína dýrar en heimilað var. Leið hálfur mánuður, frá því að kæran var send sakadómara og þar til málið var tekið fyrir, en rannsókn málsins tók 11/2 mánuð. En jafnvel þótt rannsókn væri lokið, var enginn dómur kveðinn upp. Liðu svo liðugir 3 mánuðir, þar til málið var sent í dómsmrn., en það brást vel við og fyrirskipaði þegar í stað málshöfðun, en þrátt fyrir það er enn í dag, þó að meira en ár sé liðið, frá því málshöfðun var fyrirskipuð, enginn dómur upp kveðinn í málinu. Hér er um að ræða svo vítaverða málsmeðferð, að ekki má liggja í þagnargildi. Ég skal, eins og ég sagði áðan, engan dóm á það leggja, hvort það, að hér hefur þurft meira en 11/2 ár til þess að rannsaka og kveða upp dóm í verðlagsmáli, á rót sína að rekja til þess, að reglur, sem um þessi mál gilda, séu óeðlilega flóknar, eða til hins, að slælega sé á málum haldið. Ég bendi aðeins á þetta til þess að vekja athygli á því, að meðferð opinberra mála er nú þann veg farið, að ekki má lengur við svo búið standa og nauðsynlegt er að taka þau mál til rækilegrar meðferðar. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, að ein nauðsynlegasta aðgerðin til úrbóta sé að fela sérstökum embættismanni, opinberum ákæranda, alla ábyrgð á meðferð opinberra mála. En svo vill til, að hin stjórnskipaða nefnd sérfræðinganna frá 1939 var sömu skoðunar. Hún gerði ráð fyrir, að ákæruvaldið væri tekið úr höndum ráðh. og fengið í hendur opinberum ákæranda, og mörg önnur gagnleg ákvæði voru í þessu frv. Hef ég því hér lagt til að skora á ríkisstj. að hlutast til um, að frv. um meðferð opinberra mála verði aftur lagt fyrir Alþ., og má þá um leið endurskoða það að einhverju leyti, ef ástæða þætti til. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða um málið frekar en gert er í grg.



Herra forseti. Það er aðeins vegna þess, að þetta mál er lagt hér fram í nokkuð óvenjulegu formi, að ég vil fara um það nokkrum orðum. Meginefni till. er það, að skora á ríkisstj. að flytja þetta ákveðna mál, um meðferð opinberra mála, hér á Alþ. og í því formi, sem það hefur legið fyrir áður. Nú er svo högum háttað, eins og hv. flm. veit, að hæstv. dómsmrh. er ekki á landi hér, og mér er ekki kunnugt um, hvaða undirbúning hann hefur haft í þessu máli, og þó að ég gegni störfum fyrir hann um stuttan tíma, þá tel ég ekki rétt að fara út í að flytja þetta mál nema í samráði við hann og án þess að ég viti, hvaða hug hann hefur haft um framkvæmd þessa verks. Þess vegna geri ég ráð fyrir því, hvað þessa þál. snertir, að ég mundi varla treysta mér til að framkvæma hana, nema því aðeins að hafa um það samráð við hann. En að öðru leyti virðist liggja fyrir, ef hv. flm. þykir mikið við liggja að flýta málinu, að hann eða einhver annar taki málið upp til flutnings. Það er auðveld aðferð og kemur eins vel til greina eins og að ríkisstj. flytji málið. Efni málsins að öðru leyti skal ég ekki ræða. Það er þekkt frá fyrri þingum, og það er vitað, að það er áhugi fyrir því hjá ýmsum mönnum og stéttum, að það gangi fram, og ég tel sjálfsagt, að það komi fram, en þessari málsmeðferð, sem hv. flm. leggur til, að ríkisstj. flytji málið nú á þessu þingi, vil ég heldur mælast undan, án þess að haft sé um það samráð við hæstv. dómsmrh.



Þó ég játi það með hæstv. samgmrh., að það sé dálítið óvenjulegt að reynt sé að greiða fyrir framkomnu stjfrv. á þennan hátt, þá vil ég nú eindregið mæla með till. hv. flm., því að það er áreiðanlegt, að það hefur dregizt allt of lengi, að Alþ. hafi tekið til rækilegrar íhugunar það frv., sem samið var á sínum tíma af mþn. um meðferð opinberra mála. Og sannast að segja er það alveg víst og áreiðanlegt, að núgildandi löggjöf um það efni er næsta ófullkomin og úrelt, og málsmeðferð eftir núgildandi löggjöf er þunglamaleg. Það er dómur þeirra réttarfræðinga, sem hallast að nýtízku kenningum í þessum efnum, að löggjöfin sé með öllu óviðeigandi, því að það er svo gagnvart sakborningi, að það er aðeins til ákærandi, en aldrei verjandi, fyrr en allri rannsókn er lokið. Sakadómari er hvort tveggja í senn sækjandi málsins og á síðara stigi dómari. Það þykir nú ekki viðunandi lengur, og er þetta víðast orðið á annan veg, sem sé þann, að þegar í upphafi meðferðar opinbers máls eigi sakborningur þess kost að hafa sér við hlið verjanda til að fylgjast með málinu, og svo er hins vegar annar, sem hefur með höndum gæzlu þess opinbera, ákæruvaldið, opinber ákærandi eða fulltrúi hans. En dómarinn er þá hlutlaus og réttlátur dómari, sem á að framkvæma dómsathöfnina og gera sér grein fyrir því, sem fram kemur, bæði í ákæru- og varnarskyni. Ég vildi þess vegna mjög eindregið mæla með þeirri hugsun, sem felst í till. hv. 4. þm. Reykv., og þótt, eins og ég sagði áðan, það sé óvenjulegt, að mál komi fyrir Alþ. á þennan veg, sem gert er í till., þá er ekkert við það að athuga, því að það er oft talin sterkari aðstaða, að mál sé lagt fram af hálfu ríkisstj. en að það sé flutt af einstökum þm. Nú skil ég vel afstöðu hæstv. samgmrh., sem um stundarsakir aðeins gegnir störfum dómsmrh. og hefur hvorki aðstöðu né til þess ætlazt, að hann setji sig inn í stærri málefni, sem varða dómsmrn. Ég tel því afstöðu hans eðlilega, að hann vilji ekki taka um það ákvarðanir af sinni hálfu, að frv. þetta verði borið fram sem stjfrv. af hálfu dómsmrh. En ég álít, að það megi eins vel samþykkja till. eins og hún liggur fyrir, þó að þess sé að vænta, að ákvörðun um framkvæmd hennar verði ekki tekin, fyrr en dómsmrh. er kominn heim og tekinn við störfum aftur, eða einhver reglulegur dómsmrh. er tekinn við þeim störfum innan ríkisstj. Ég vil því gera hvort tveggja í senn, mæla með samþykkt till. og eins hitt, að taka undir það með hæstv. samgmrh., að ég tel eðlilegt að draga ákvörðun um þetta, þangað til reglulegur dómsmrh. getur um þetta mál fjallað.



Ég get tekið undir það, að hér sé um nokkuð óvenjulega aðferð að ræða til þess að fá fram stjfrv. í þinginu. Ég tel að það hefði verið eðlilegra að þessi hv. þm. (GÞG), sem á nú innangengt hjá hæstv. dómsmrh., hefði snúið sér til hans beint og óskað eftir því við hann, að þetta frv. yrði flutt, og hefði hann þá getað tekið ákvörðun í stað þess, að Alþ. fari að gera líka ályktun, og það því fremur sem flokksbróðir hans, hv. 5. landsk., var einn af þeim mönnum, sem samdi þetta frv., sem um er að ræða, og sjálfsagt hefur haft sérstaka aðstöðu til þess að ýta undir það, að málið kæmi fram, ef viðkomandi ráðh. teldi rétt, að það kæmi inn á þingið. En ég er ekki sammála hv. 4. þm. Reykv. um það, að tilgangurinn með þessari till. sé sá, að reyna að setja inn í löggjöfina ákvæði, sem annars staðar gilda í meðferð opinberra mála. Það er sérstaklega greinilegt af grg., hver er hinn eiginlegi tilgangur. Hann er sá, eftir því sem ég skil grg., í fyrsta lagi að hraða dómsuppsögn og rannsókn mála, fá dóm fljótt upp kveðinn. Í öðru lagi má skilja það á grg., að hann telji, að ef þetta frv. um meðferð opinberra mála verði samþ., þá mundi refsing þyngjast, eins og sést af því, að hann telur, að viðskiptaráð hafi orðið að taka refsivaldið í sínar hendur, af því að dómarnir hafi verið svo vægir. Hann mundi ekki minnast á þetta, ef hann teldi ekki til úrbóta, að frv. um meðferð opinberra mála yrði samþ. En hv. þm. gætir ekki að því, að þó að frv. um meðferð opinberra mála yrði samþ., þá liggur rannsóknarrétturinn og dómsvaldið hjá sömu mönnum, sakadómaranum í Reykjavík og sýslumönnum úti á landi og bæjarfógetum, eftir sem áður, svoleiðis að breyt., sem verður í sambandi við hinn opinbera ákæranda, er aðeins sú, að ákæruvaldið flyzt frá dómsmrh. til hins opinbera ákæranda, en hinn opinberi ákærandi hefur ekki eftir frv. sjálfu meiri íhlutunarrétt um meðferð mála hjá t.d. bæjarfógetum og sýslumönnum en dómsmrn. hefur nú, svoleiðis að þessu yrði ekki neitt breytt. Það má deila um það, eins og hv. flm. sagði, hvort sé réttara að hafa ákæruvaldið hjá opinberum ákæranda eða dómsmrh., eins og það má deila um það, hvort kviðdómur skuli dæma í vissum tegundum opinberra mála eða ekki, því að þá er skipaður í hverju opinberu máli bæði sækjandi og verjandi, en þeir hafa ekki sem slíkir nein ráð á því að flýta málinu. Meðferð málsins og dómsuppkvaðning liggur eftir sem áður í höndum sömu manna, svoleiðis að á því yrði engin breyt., og viðskiptaráð stendur jafnmagnþrota gagnvart slíku sleifarlagi eftir sem áður. Ég held því, að þessi ætlan hv. flm. nái ekki marki, auk þess sem grg. er samfelldur reiðilestur yfir dómurum og sleifarlagi á rannsókn mála og yfir því, hvað gangi seint að kveða upp dóma, en það er auðvitað fyrst og fremst dómsmrn. að áfellast það. Hv. þm. segir svo á einum stað í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Yfirleitt hefur tekið óhæfilega langan tíma að kveða upp dómana, auk þess sem þeir hafa venjulega verið svo vægir, að um sáralitla refsingu hefur verið að ræða,“ og hann bætir við: „og varð því viðskiptaráð að taka upp þá reglu að skýra opinberlega frá því, hverjir hlytu slíka dóma. Mun birting á nöfnum hinna seku oft og einatt hafa verið þyngri refsing en sú, sem dómarinn hafði ákveðið.“ Mér kemur það spánskt fyrir, ef það er virkilega svo, að einstaka stofnanir, eins og t.d. viðskiptaráð, eiga að taka í sínar hendur refsivaldið, ef þær eru óánægðar með dómana. Ef dómarnir að áliti viðskiptaráðs eru of vægir, þá eigi að auka refsinguna um allan helming með því að birta nöfn mannanna. Það má deila um það, hvort rétt sé að birta nöfn sakborninga. Það er stundum gert og stundum ekki, en ég hélt ekki, að það væri litið þannig á, að opinber stofnun, sem væri ákærandi, gæti tekið til sín hluta af refsivaldinu með því að birta nöfn manna. Það er þess vegna að þessu leyti hreinn misskilningur hjá hv. flm., ef hann telur, að það yrði einhver breyt. að þessu leyti, þó að frv. um meðferð opinberra mála væri samþ., vegna þess að dómarar eiga að dæma eftir l. Það þyrfti þá að breyta refsiákvæðunum, ef ætti að þyngja dómana, og ég er hræddur um, að viðskiptaráð eftir sem áður tæki í sínar hendur hluta af refsivaldinu með því að birta nöfn manna og það jafnt þó að þetta frv. yrði samþ., vegna þess að á meðan refsiákvæðin eru ekki þyngd, þá eru dómarnir í samræmi við þau. Ég vildi mælast til, að málinu verði vísað til n., og vænti þess, að hún afgreiði það með rökst. dagskrá.



Herra forseti. - Það er góðra gjalda vert, að hv. þm. reyna að ýta fram mikilvægum málum, sem seinkað hefur. Af sama toga er spunnið, að þessi till. er flutt hér á Alþ. Hún er flutt af því, að í fyrsta lagi er hv. þm. nýlega orðinn prófessor í laga- og hagfræðideild háskólans, en áhugi hans er auðvitað góður. Í öðru lagi kemur ljóslega fram í grg., að hér er um atriði að ræða, sem sært hefur hv. þm. sem nm. í viðskiptaráði. Ég ætla ekki að dæma um réttmæti rökstuðnings þessarar till. Grg. er út í hött, en getur haft þýðingu sem skýring um nefndarstörf. Hv. þm. mun sjá, að engin bót verður á þessu ráðin, þó að þessi lagabálkur sé samþ. Það verður sami gangur á, þó að hann telji, að sleifarlag sé á dómstólunum nú, því að sleifarlagið er ekki að kenna fyrirkomulaginu, heldur málsmeðferðinni, svo sem að málin eru illa undirbúin eða annað slíkt. Um lagabálk þann, sem lá fyrir Alþingi um meðferð opinberra mála og n. hafði til meðferðar undir forustu Einars Arnórssonar, og fleiri góðir menn voru í þeirri n., þar á meðal sakadómari, sem mjög er deilt á í grg., er það að segja, að ekki er allt komið undir till. og lagasamþykktum. Veigamikil ástæða, sem réð afgreiðslu þessa máls, var sú, að það þótti hlýða, að það gengi til umsagnar héraðsdómaranna og allra, sem hlut áttu að máli. Má segja, að sú leið hafi orðið löng, því að þegar sent var til héraðsdómaranna, voru þeir misjafnlega upplagðir að svara, enda ekki til þess skyldugir og margir ánægðir með frv. Algengt er, þegar ekki berast umsagnir, að krefjast umsagnar eða láta þar við sitja, og er ekki að vænta nýrra umsagna héraðsdómaranna. Aðalröksemd allshn. var, að kostnaður mundi aukast við þetta. Þó gætu menn efazt um, að mikið hefði verið fengizt um, þó að kostnaður hefði aukizt nokkuð. Ég vil, að þetta mál verði tekið góðum og öruggum höndum og eitthvað gert í því, því að þörf er á þessari löggjöf. Að því er snertir skiptin milli verðlagsmála og dómstóla, þá hafa þau fáu verðlagsmál, sem komið hafa til mín, verið afgr. undireins, þó ef til vill ekki eins og verðlagsráð hefur ætlazt til. Þetta hafa verið lítilfjörleg og vafasöm mál og afgr. vægilega og meira að segja hefur orðið að vísa máli frá vegna þess, að skort hefur rökstuðning til dóms. Náttúrlega hafa komið stærri mál fyrir aðra dómstóla og fengið afgreiðslu. Nú eiga dæmdir menn á hættu að fá nöfn sín birt. Þetta getur verið álitamál stundum, en svo virðist sem viðskiptaráð hafi tekið sér vald til þess, þó að þetta sé verk dómstóla. Ef eitthvert ráð hefur refsivald, þótt ekki sé nema að birta nöfn, þá er það mjög athugavert, hvort það eigi að líðast. Ýmis þessara mála hafa verið mikilsverð, en sum svo hégómleg, að engum hefur sæmt að hafa þau handa á milli. Fyrsta málið kórónaði allt, þar sem kaupfélagsstjórinn á Hornafirði varð fyrir barðinu á verðlagseftirlitinu fyrir tóma vitleysu. Síðan hafa komið fyrir mál, sem hefði mátt taka hart á. Það er ekki eingöngu um að ræða mál kvenfólks, þar sem dómarinn hefur kannske ekki haft hjarta til hinna róttækustu aðfara. Sem sagt, þetta mál ætti að athuga betur.



Herra forseti. Ég hygg, að ég hafi skipað n. þá, sem fjalla átti um þetta mál og skoraði á ríkisstj. að leggja það fyrir Alþ. Þetta mál er eitt af stærstu málum og mun verða athugað á næstu þingum, því að réttarfarslega er stærsta atriðið í löggjöfinni meðferð opinberra mála. Undirbúningur var gerður af n., og hafði frv. verið sent til dómara, en ekki komizt lengra, sérstaklega vegna styrjaldarástæðna. Ég efast um, að þingheimur geri sér ljóst, að við búum við aðra löggjöf en önnur þjóðfélög. Við búum enn við „inquisition“-fyrirkomulagið, sem verið hefur baráttumál á síðustu öld að afnema. Það mun koma frjálslyndum mönnum erlendis undarlega fyrir sjónir, að við búum enn við þetta fyrirkomulag um rannsókn, sem afnumið er alls staðar annars nema í tveim löndum. Annars er búið að opna rannsóknardóminn fyrir almenningi. Ég vildi vekja athygli á þessu, og breyt. á þessu er gerbylting að því er snertir réttarfar lands. Við þurfum ekki að leita langt til að sjá, að eitt aðalefni allra blaða er kriminalrétturinn í London, og þykir þetta svo góður blaðamatur, að jafnvel beztu teiknarar eru sendir í réttarsalinn, og blöðin telja að hér sé um svo fréttnæmt efni að ræða, að þau horfa ekki í neinn kostnað, enda vitað, að þessar fréttir eru mest lesnar af erlendum blaðalesendum. Þegar ég skipaði þessa n., taldi ég mig hafa gert mér ljóst, að það fyrirkomulag, sem við höfum á þessum málum, er að mörgu leyti gott, en hins vegar vandfarið með það og auðvelt að misbeita því. Vegna þess, hve auðvelt er að misbeita því, hefur komið fram krafa um, að það sé afnumið. Fyrirkomulagið á réttinum nú er þannig, að sá, sem undir rannsókn er, fær ekkert að vita, hvernig rannsókn miði áfram, og málafærslumaðurinn, sem skipað er að verja málið, fær ekki að sjá neitt plagg, fyrr en rannsókn er lokið, og síðan er svarskylda lögð á þann, sem er undir ákæru, þannig lögð skylda á sökudólg að upplýsa eigin sök. Um leið og svarskylda er lögð á ákærða, er hægt að dylja almenning þess, sem fram kemur í málinu, eftir dóm og að eilífu. Þegar þessar reglur gilda, er svo mjög vandfarið með þetta, að annaðhvort er að birta öll nöfn eða ekkert. Birting nafna í sambandi við refsingu er miklu þyngri hegning en nokkur fjársekt, sérstaklega á þetta við, ef um auðuga menn er að ræða, sem ekki munar um að greiða nokkurt fé og vilja það heldur en að fá blett á nafn sitt. Ef sum nöfn eru birt, en önnur ekki, þá er ástandið óþolandi. Það þarf mikla varfærni hjá dómara að fara vel með mál, svo að ekki hljótist af fullkomið misrétti. Ég hygg, að þessari reglu hafi verið yfirleitt fylgt hér, og sést það af skýrslum lögreglunnar í Reykjavík. En dómarar telja sér skylt að láta jafnt ganga yfir alla. Ég álít, að það hafi sýnt sig oftar en einu sinni, að þegar þeir dómsmrh., sem með völd hafa farið, kunna ekki að fara með ákæruvaldið, þá er þetta ástand óþolandi. Það er auðvitað óþolandi, að einn maður, eins og dómsmrh., geti ákært menn, eftir því sem honum sýnist. Þess vegna álít ég tímabært að koma með áminningu um, að þetta frv. kæmi aftur fram. Ég mun ekki rekja þau fyrirbæri, sem sýna nauðsyn þessara breytinga, en þau hafa verið fyrir framan okkur og við megum búast við þeim í framtíðinni. Það mun hafa nokkurn aukinn kostnað í för með sér, er rétturinn verður opnaður, enda þá svarskyldunni af létt, þannig að sérfræðinga þarf til að rannsaka mál, sem stundum er hægt að upplýsa með vitnaleiðslum og yfirheyrslum. Með þessu frv. er svarskyldunni af létt, en það kostar töluvert flóknari vinnu, og fylgja þessu gallar. Vitanlega verður það, sem gerist í þessum rétti, helzt blaðamatur, og hvert nafn verður birt undantekningarlaust. Réttur og afbrot koma þá fram í kastljósið, en nú verðum við ekki vör við þetta. Í þessari viku hafa stór mál verið á döfinni, sem mundu fylla blöðin, ef réttarfarinu hefði verið breytt. Vitanlega verður maður að gera sér það ljóst, að þetta er eyðilegging á mörgum mönnum, sem fyrir þessu óláni verða, en sumir halda fram, að hér sé um aðhald að ræða. En gallarnir á núverandi fyrirkomulagi eru þeir, að þessu aðhaldi er misjafnlega beitt, en þó er annað verra, að með þessu móti er unnt að draga úr refsingum eða hegningum gagnvart þeim mönnum, er sekir ættu að vera fundnir, og draga úr þeim dómum, sem þeir ættu að hljóta. Þannig mundu menn naumast leyfa sér að dæma, ef rétturinn væri opinn. Allir þessir ágallar á núverandi fyrirkomulagi, t.d. að birta nöfn sumra sakborninga og dæmdra og gera mikið veður út af, en þegja um aðra, allt er þetta svo ófært í höndum þeirra manna, er ekki kunna með að fara, að opnun réttarins er þó betri. Það mætti nefna mörg dæmi í þessu sambandi, en ég vil þó aðeins nefna það, sem hv. þm. V-Sk. drap á, en það er mál kaupfélagsstjórans á Hornafirði, sem tekinn var undir rannsókn, ákærður fyrir að hafa selt kol fyrir hærra verð en leyfilegt var að taka og að lokum dæmdur fyrir að selja kaffi fyrir 2–5 aurum hærra verð pr. kg en heimilt var, þótt hann sannaði, að hann hefði selt það með tapi. Þegar þetta mál var í uppsiglingu, var auglýst í útvarpinu, eins og um hernaðarástand væri að ræða, að flugvél yrði send austur til Hornafjarðar með þá, er rannsaka áttu málið, líkt og hér væri jafnvel meira en morðmál á ferðinni, og var gert meira veður út af þessu máli en öðrum opinberum málum í mörg ár. Svo koma menn á eftir, er stela tugum þúsunda með ólöglegri vöruálagningu. Skjölin í máli kaupfélagsstjórans voru birt, en skjölin í málum þessara manna fær enginn að sjá. Ég get sagt hv. þm., að þeir fengju ekki að sjá þau, þótt þeir færu þess á leit. Svona réttarfari er ekki unnt að una, og væri hægt að nefna mörg dæmi þess. Það fyrirkomulag, þar sem réttarleynd er viðhöfð, hefur ef til vill mesta kosti, ef því réttarfari er beitt á réttan hátt, jafnvel meiri kosti en aðrar tegundir réttarfars. En eins og þessu hefur verið misbeitt, tel ég, að ekki verði lengur hjá því komizt að opna réttinn og þessi þál. sé því eðlileg og orð í tíma talað.



Í tilefni af ræðu hv. samgmrh. er mér ljúft að taka fram, að ég verð fúslega við þeim tilmælum hans, að þótt þessi þál. verði samþ., flytji ríkisstj. ekki frv. fyrr en hæstv. dómsmrh. er kominn aftur til landsins. Ég samdi þessa till., meðan hæstv. dómsmrh. var hér á landi, og gat ekkert vitað um það, hvort hún kæmi hér til umr. að honum fjarverandi. En ég get ekki fallizt á þau ummæli hæstv. samgmrh., að meðferð þessa máls sé óvenjuleg. Að gefnu tilefni skal ég taka það fram, að ég talaði oftar en einu sinni um málið við hæstv. dómsmrh. áður en ég flutti þál., og var það upphaflega tilætlun mín að bera fram um það fyrirspurn, en það var einmitt samkv. tilmælum hans, að af því varð ekki og ég bar fram þáltill. Ef hægt er því að segja, að málið sé lagt fyrir með óvenjulegum hætti að einhverju leyti, þá er það engu síður sök ráðh. en mín, en ég tel þó ekki um neina sök að ræða í þessu sambandi. Það er ekkert óvenjulegt við þessa aðferð, þegar um er að ræða frv., er samið var af stjórnskipaðri n. þá dagaði hér upp á sínum tíma. Hv. 2. þm. Eyf. hélt því fram í ræðu sinni, að eðlilegra hefði verið, að ég hefði flutt þetta mál í frv.-formi, en ég er honum ekki sammála um það. Það var undirbúið af ríkisstj. eða af hennar hálfu, og er þetta því eðlilegri leið en að einhverjir þingmenn færu að taka málið upp og bera það fram sem frv., enda var hv. dómsmrh. mér sammála um þetta. Hv. 5. landsk. tók undir það í sinni ræðu, að málið kæmi nokkuð óeðlilega fyrir þingið, en þar eð honum var kunnugt um till., áður en hún var lögð fram, hefði mér þótt vænna um, að hann hefði komið með þær ábendingar sínar fyrr en nú. Ég hefði vitanlega tekið það til greina, ef mér hefði verið bent á, að málsmeðferðin væri ómöguleg og gild rök færð fyrir því, þar eð ég vil að sjálfsögðu í öllu fylgja ríkjandi þingvenjum. En eins og ég hef áður sagt, taldi ég og tel ekkert óvenjulegt við till. Mér er það vel ljóst, að ekki væri ráðin bót á öllum ágöllum í meðferð opinberra mála, þótt þessi þál. næði samþykki og síðan frv. það, er hún fjallar um. Það ríkir mikið ófremdarástand í þeim málum, rekstur þeirra gengur slælega. En ég tel mikla bót að samþykkt þessa frv., og bendi ég þá sérstaklega á kaflann um hinn opinbera ákæranda, sem vafalaust mun verða til þess að bæta meðferð mála og hraða rekstri þeirra, svo að þau ummæli hv. 2. þm. Eyf., að frv. hafi ekki í för með sér neina breyt. á því, sem aflaga fer, hafa ekki við nein rök að styðjast. Hitt er mér ljóst, að frv. er aðeins einn liður í bráðnauðsynlegum aðgerðum, sem framkvæma þarf. Frv. breytir t.d. ekki refsingum, og í því efni ríkir óviðunandi ástand. Í grg. þessarar þál. er minnzt á hið margumtalaða hárgreiðslukvennamál, og er í þessu sambandi vert að geta þess, að nú hefur heyrzt, að til standi að gera réttarsætt í því máli, þar sem ákærðar hárgreiðslukonur greiði aðeins 700 króna sekt og ólögmætur hagnaður sé ekki gerður upptækur. Annað dæmi: Um daginn var maður nokkur hér í bænum dæmdur í sjötta sinn fyrir brot á verðlagslöggjöfinni. Hann hlaut 500 kr. sekt, auk þess sem ólögmætur hagnaður var gerður upptækur. Þessar refsingar eru svo vægar, að ég tel síður en svo ástæðu til að þegja um það. Hv. þm. V-Sk. taldi það vafasamt, að viðskiptaráð hefði heimild til að birta nöfn manna í sambandi við verðlagsbrot. Ég furða mig á þeim ummælum þessa ágæta lögfræðings, að opinber stofnun, sem kærir fyrir brot á lögum, sem hún á að hafa eftirlit með, að séu haldin, hafi ekki leyfi til að skýra frá gangi mála og dómsniðurstöðum. Varðandi sleifarlagið á rekstri verðlagsbrotamála deildi ég ekki á alla dómara. Þeir eiga hér ekki allir óskipt mál, enda tek ég það fram í grg. þessarar till. Og mér er ánægja að taka það fram um hv. þm. V-Sk, sem jafnframt er héraðsdómari, að í þessu sambandi hefur aldrei þurft undan honum að kvarta. Öll slík mál, sem hann hefur fengið til meðferðar, hafa verið rekin mjög röggsamlega, fljótt og vel. Ég er þeirrar skoðunar, að hér sé um að ræða mikið nauðsynjamál, og ætla ég, að nægilegt tilefni hafi gefizt til að sýna og sanna, að breytinga er þörf. Sannleikurinn er sá, að þolinmæði viðskiptaráðs er á þrotum vegna seinagangs þessara mála. Mér er vel ljóst, að ekki er allt til lykta leitt, sem aflaga fer í meðferð opinberra mála, þótt frv. það verði samþ., er þessi þál. fjallar um. En ég tel það þýðingarmikinn áfanga til úrbóta, er vekja beri athygli á.



Það er aðeins eitt atriði, sem ég vildi ræða um. Hv. flm. leggur á það mikla áherzlu í grg. till. sinnar, að stofna beri embætti opinbers ákæranda, er taki síðan að sér dómsmálin, og hv. þm. Str. lagði einnig ríka áherzlu á þetta og sagði, að ófært væri, að ákæruvaldið væri í höndum pólitískra ráðh. Ég tek undir þetta, þegar þessi skoðun verður sýnd í verki. Þessu máli var fyrst hreyft hér 1934. Það var fyrsta verk mitt á þingi. Ég flutti um það fyrsta frv. mitt. Löngu áður höfðu heyrzt raddir um það, að ákæruvaldinu væri misbeitt, og höfðu víst allir dómsmrh. orðið fyrir ádeilum í því efni. Ég taldi þetta þá þegar mikið nauðsynjamál. Hv. þm. Str. var þá dómsmrh. og taldi ekki þurfa að sinna þessu máli. Ég flutti það hér ár eftir ár, en hann lagðist alltaf á móti því. Það gleður mig, að hann hefur nú skipt um skoðun, og virðist þá sem hann telji ákæruvaldinu vel borgið í höndum dómsmrh., meðan hann gegnir sjálfur því starfi, en ófært, að það sé í höndum annarra dómsmrh. Ég tek það aftur fram, að þetta mál er hvorki nýtt né nú fyrst á döfinni. Ásakanir um misbeitingu ákæruvaldsins hafa oft heyrzt áður og verið á rökum reistar. Ég tek undir það með hv. flm., að full þörf er á því að setja samræmda löggjöf um meðferð opinberra mála, þar sem gengið sé frá því, að sjálft ákæruvaldið sé í höndum hlutlauss ákæranda. Með því frv., er hér um ræðir, er sú breyt. fyrirhuguð, að rannsókn mála verði opinber eða að mestu leyti í heyranda hljóði. Enn fremur er sú breyt., að skipaður verði sérstakur sækjandi, í stað þess að sami maður sé bæði sækjandi og dómari. Nokkur atriði eru það, sem orka tvímælis, eins og t.d., hvort dómurinn skuli vera fjölskipaður, hvort þar séu ólöglærðir meðdómendur o.s.frv., og væri æskilegt, að frv. þetta yrði lagt fyrir þingið að nýju. Hv. þm. Str. virðist nú hafa mikinn áhuga fyrir þessu máli, þótt þess áhuga gætti ekki, á meðan hann var sjálfur ráðh., og ekki hefur hann sjálfur hirt um að hreyfa því hin síðustu ár. Ég mæli þetta af því, að tónninn í ræðu hans gaf tilefni til þessara orða. En það er mála sannast, að hver sem dómsmrh. væri, er hætt við misbeitingu ákæruvaldsins, hve mikils álits sem ráðh. nyti, enda er það svo í öllum nágrannalöndum vorum, að ákæruvaldið er í höndum hlutlausra embættismanna.



Ég þarf nú raunar ekki mörgu að svara, en benda aðeins á staðreyndir. Síðasti ræðumaður var nú ekki allt of rökfastur af prófessor í lögfræði að vera. Það er sjálfsagt alveg rétt, að hann hafi upphaflega flutt þetta mál sökum þess, að honum hafi þótt ákæruvaldinu vera misbeitt, og hann sýndi áhuga sinn. Ég taldi hins vegar ekki óeðlilegt, að einkamálin væru fyrst tekin til meðferðar og þeim gerbreytt. Þetta frv., sem hér er um að ræða, var samið af n. sérfróðra manna, er ég skipaði, en héraðsdómarar vildu fá málið til umsagnar, áður en það væri lögfest, og samkv. kröfu þeirra var það sent þeim, og var það ekki óeðlilegt, þar eð það lagði þeim á herðar nýjar vinnuaðferðir, a.m.k. var það sent til þeirra, og það var ekkert undarlegt, þótt það væri ekki heimtað úr höndum þeirra. Hitt var nægileg athöfn og yfirlýsing af minni hálfu að skipa n. til að undirbúa þetta mál, er síðan var lagt hér fyrir þingið sem hennar vilji, þótt það næði ekki samþykki þá. Ég er því eini dómsmrh., er hefur látið semja frv. um þetta mál og sinnt því þannig í verki, þótt afgreiðsla þess yrði slík sem hún varð sökum atburða, er síðar gerðust. Að þessu slepptu hefur áhuginn fyrir þessu máli verið bundinn við stjórnarandstöðuna, en ekki stjórnaraðstöðuna, og hv. þm. Snæf. ætti að minnast þess, að þótt hann sé prófessor og kennari í þessum málum, hefur hann ekki neytt færis til að sýna áhuga sinn á þessu máli undanfarin ár með því að gerast flm. þess, eins og líklegt hefði þó mátt þykja af orðum hans að dæma. Nei, áhugi hans hefur ekki sýnt sig á undanförnum árum, en ég lét leggja þetta mál fram, á meðan ég var sjálfur dómsmrh. Hann virðist nú aftur vera orðinn ánægður, þó að ekkert sé gert í málinu, svo að sannleikurinn er allur annar en hann hélt fram í ræðu sinni. Ég vil halda því fram, að ákæruvaldinu hafi ekki verið misbeitt í minni dómsmálaráðherratíð í pólitísku skyni, og ég hygg, að erfitt verði að sanna, að svo hafi verið. Ef til vill var það vegna þess, að ég hafði áður sinnt dómarastörfum og tileinkað mér það hugarfar, sem allir dómarar hljóta að hafa. En þó að ég viti ekki til, að ákæruvaldinu hafi þá verið misbeitt, er þetta eitt hið þarfasta mál, og má nefna dæmi því til sönnunar í tugatali. Og þótt ég nefni ekki einstök dæmi, þá er til það atferli varðandi málafylgju og rannsókn opinberra mála hér, er verða mun sá minnisvarði lélegs réttarfars, er seint fyrnist. T.d. nefni ég hér aftur mál kaupfélagsstjórans í Hornafirði og heildsalamálin, sem er svo einstakt réttarfarshneyksli, að þess munu fá dæmi í nokkru landi. Ég er svo kunnugur réttarfari seinni tíma, að ég er fús til að ræða þetta nánar, ef þess væri óskað.