Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Út af ummælum hv.þm. Ak. vil ég geta þess, að frv. þetta er, eins og vitanlegt er, bráðabirgðaráðstöfun. Það verður að gera ný l., þegar þau 1., sem nú gilda um toll á innlendum tollvörutegundum, renna út. Þessi hækkun er lögð til með það fyrir augum, að þessi framleiðsla gefur nú mjög litlar tekjur í ríkissjóð. En þetta er gert til bráðabirgða, eins og ég hefi sagt. Vegna ummæla hv.þm. Seyðf. vil ég segja það, að verndin á innlendri framleiðslu þessara vörutegunda verður ekki meiri en hún er, því öll framleiðslan á þessum vörum er nú innlend, og innlend samkeppni því ein um að skapa verðið. Svo var það um ölið, þótt það sé nú máske ekki framleitt í samkeppni. Og nú er mikið kapphlaup um kaffibætinn. Og vegna ótta um verðhækkun á kaffibæti í skjóli þessa tolls vil ég benda á, að Samband ísl. samvinnufélaga hefir komið sér upp kaffibætisgerð og fylgir þar sömu álagningarreglu og á öðrum sviðum. Því má óhætt treysta, hvað sem trausti til annara kaffibætisframleiðenda liður. Það má segja, að þetta sé verndartollur, en með honum er þó að engu breytt því ástandi, sem nú er. Innflutningsgjaldið kemur ekkert til greina. En það er hækkað til þess að fá hærra framleiðslugjald af þessum vörum í ríkissjóð. Með samþykkt þessa frv. er því ekki stofnað til neinnar nýrrar hættu. Ástandið helzt óbreytt fyrir því. - Annars var margt af því, sem hv.þm. Seyðf. sagði, alveg rétt. En það átti ekki við eins og nú er ástatt og getur því ekki talizt rök gegn frv.

Jón Auðunn Jónsson Hv. frsm. hefir ekki hrakið það, sem ég sagði við 2. umr. þessa máls. Mín brtt. er alls ekki samin vegna framleiðendanna, heldur vegna neytendanna. Í fyrsta lagi myndi svo gífurleg hækkun á tollinum draga úr neyzlunni. Og hvað ölinu viðkemur, þá held ég því fram, að þetta mundi auka til muna ólöglegan tilbúning á öli, en af því öli kemur ekkert inn í ríkissjóðinn. Þessi þrefalda hækkun yrði því engin tekjuhækkun fyrir ríkissjóð, heldur þvert á móti til þess að draga úr þeim, og mundi auk þess skaða löglegu framleiðsluna í landinu. Um kaffibætinn er það að segja, að ég hefi átt tal um þetta við húsmæður, sem þekkja til um kaffitilbúning, og telja þær, að þetta mundi verða til þess að draga úr notkun kaffibætis, en í stað þess yrði notað meira af kaffibaunum. En þá yrðum við að flytja inn í landið vöru, sem bætti upp innlendu framleiðsluna. Hér álít ég, að rangt sé stefnt. Auk þess mundi þetta minnka atvinnuna. Ölgerðin hefir greitt um 100 þús. kr. í vinnulaun á ári og kaffibætirinn yfir 40 þús. kr. Auk þess hefir ölgerðin greitt drjúgan skerf í tekju- og eignarskatt til ríkissjóðs. Það er því sýnilegt, að ríkissjóður mundi bæði beinlínis og óbeinlínis missa tekjur við þessa hækkun.

Jóhann Jósefsson [óyfirl.]: Ég hafði hugsað mér að greiða atkv. með brtt.hv.þm. Seyðf. og þeirra 2 þm. annara, á þskj. 539, sérstaklega við 21. gr., nefnilega um það, hvaða smáútgerðarmenn, sem hafa aðalatvinnu sína af eigin útgerð, iðnaðarmenn, sjómenn og verkamenn, kæmust undir ákvæði þessara 1. með hliðstæðum skilyrðum og bændur. Nú heyri ég, að hv. 1. flm. lýsir yfir því, að hann ætli að taka þessa till. aftur til 3. umr. í þeirri von, að n. sjái sér fært að taka þessa grein til meðferðar á milli umr. Ég skal strax taka það fram, að ég er hugmynd þessari, sem felst í till. frá þessum andflokksmönnum mínum, samþykkur. Og ég vænti þess, að kreppunefnd reyni að sýna ýtrustu sanngirni í þessu efni gagnvart þörf þeirra manna, sem um ræðir í brtt.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil skýra frá því, að sjútvn. hefir fallizt á að mæla með því, að frv. gangi fram óbreytt. Frv. þetta er lagt fyrir af stj. og samið af vitamálastjóra. Hefir sjútvn. ekkert við það að athuga.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég vil þakka hv. kreppun. fyrir þá vinnu, sem hún hefir lagt í það að koma þessu frv. fram, um leið og ég læt nokkur orð falla um till. hennar. N. hefir orðið ásátt um að fella úr frv. 25. gr., en hefir í huga að semja sérstakt frv. um sama efni, eða, eins og kom fram í ræðu hv.frsm., að skipta frv. síðar í fleiri kafla og taka upp í þetta frv. sem einn kafla efni frv., sem bændanefndin hefir undirbúið, um sérstakar ráðstafanir vegna kreppunnar. Ég vil biðja hv. kreppun. að taka það form til rækilegrar athugunar, og í sambandi við það væri æskilegt, að hún vildi taka 1. brtt. sína, sem fjallar um 2. og 3. gr., og þær aðrar brtt., er standa í sambandi við þetta, aftur til 3. umr. Ef n. hnígur að því ráði, að fella allt þetta efni í eitt stórt frv., þá er ástæðulaust að fella niður 2. gr. Það gladdi mig, að n. hefir rannsakað rækilega það atriði, sem felst í 23. gr. frv., og ætlar hún að flytja brtt. við þá gr., er kemur að 3. umr. Ég vil mælast til viðtals við hv.n. um þær brtt., áður en þær verða bornar fram. Um aðrar brtt.hv. kreppun. skal ég ekki fara mörgum orðum, ég tel þær yfirleitt til bóta, eru flestar þeirra aðeins smávegis lagfæringar. Hvað snertir ræðu hv.þm. Seyðf. þá hefir hv.frsm.n. svarað henni að mestu. Hann beindi þeirri ásökun til stj., að hafa ekki látið fara fram rannsókn á högum smáútgerðarmanna, iðnaðarmanna, verkamanna og sjómanna, hliðstæða þeirri, sem fram fór á afkomu bænda. Ég þarf að vísu ekki að taka þær ásakanir til mín, þar sem ég fer ekki með sjávarútvegsmálin né atvinnubótamál kaupstaðanna. En ég vil þá víkja að þessu efni með nokkrum orðum. Það má vera, að slík rannsókn sé nauðsynleg, en ef maður athugar það mikla verðfall, sem orðið hefir á afurðum bænda, og þá geysilegu lækkun á því kaupi, sem þeir raunverulega fá fyrir vinnu sína, þá er það ekki nema sanngirniskrafa f. h. landbúnaðarins að gera fyrst ráðstafanir bændunum til bjargar. Og það er ofmælt hjá hv.þm. Seyðf., að smáútvegsmenn og þeir aðrir, sem hann telur upp í brtt. sínum, hafi orðið fyrir eins þungum búsifjum af völdum kreppunnar og bændurnir. Brtt. hv.þm. Seyðf. og samflokksmanna hans við 18. gr. frv. hefir hv.frsm.n. þegar talað um. En ég vil árétta það, að 18. gr., eins og hún nú er, felur þegar í sér að nokkru leyti það, sem hv.till.menn fara fram á, þar sem áskilið er, að ef efnahagur lántakanda breytist svo, að honum verði auðvelt að greiða lán sitt á skemmri tíma að dómi sjóðsstjórnar, þá geti hún gert honum að greiða hærri afborganir af láninu. Hinsvegar er rétt, að n. taki til athugunar hvort setja megi inn í frv. einhver skýrari ákvæði í þessa átt. En stórmikill galli væri það, ef aldrei væri hægt að gera hreint upp skuldaviðskiptin eins og mundi óhjákvæmilegt, ef brtt.hv.þm. Seyðf. ná samþykki þingsins, svo að menn ættu það alltaf yfir höfði sér, að þau skuldaskil, sem gerð hefði verið, gætu raskazt og orðið að engu. Hitt hygg ég, að hv.þm. Seyðf. hafi ekki athugað nógu vel, er hann heldur því fram, að þeir, sem eigi jarðir og stór bú, hafi mestan hagnað af þessum ráðstöfunum. Þar er það fyrst að athuga, að þeir menn hafa sjaldnast miklar lausaskuldir, sem eiga fasteignir til þess að setja að veði. Því að jafnan er hægt að fá lán með betri kjörum, ef hægt er að setja fasteignir að veði fyrir þeim. Þá er og á það að líta, að komið gæti fyrir, að sumir fátækustu bændurnir verði að fá sveitarábyrgð sem viðbótartryggingu a. m. k. Og ef illa fer, svo að afborganir greiðast ekki í kreppulánasjóðinn, þá eru það vitanlega þeir, sem mest hafa umvélis og hæst útsvör bera, er verða að bera baggann. Og ég verð að segja það, að það yrðu mikil mistök í framkvæmd þessara ráðstafana, ef þeir fengju ekki mest eftirgefið af skuldum og mesta hjálpina, sem versta eiga aðstöðuna. Viðvíkjandi brtt.hv. 1. þm. Eyf. á þskj. 509, vil ég taka undir með hv. fram. n. um það, að þar vantar allar skýrslur til að byggja á. Ég er líka hræddur um það, að í framkvæmd gæti þessi hjálp komið allmisjafnlega niður milli smábýlabændanna innbyrðis, ef binda á kreppulánasjóðshjálp til þeirra við 57. gr. búnaðarbankal. Ég get búizt við því, að í framkvæmdinni geti það orðið svo, að sá, sem á einni kúnni fleira eða lítið eitt stærri kálgarð, gæti komizt í þann flokk, að hann fengi hjálp, en sá, sem ætti verri aðstöðu, yrði út undan. Þessi brtt, þarf nákvæmrar athugunar, og vil ég mælast til þess, að hv.flm. taki till. aftur til 3. umr. Að öðru leyti verð ég að viðurkenna, að þeir menn, er svo stendur á fyrir, eiga fyllilega skilið aðstoð hins opinbera. Og ég játa það, að enn hafa þeir ekki fengið þá hjálp, sem l. frá undanförnum þingum hafa gert ráð fyrir. En mér þætti æskilegt, að athugað væri í n., hvort þessi leið skyldi farin, eða hvort fyndist ekki önnur heppilegri.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það virðist ekki vera neinn ágreiningur á milli nefndarhlutanna um nauðsyn þess að auka löggæzluvaldið í landinu. Það er ekki heldur neinn ágreiningur um það fyrirkomulagsatriði, að hið fasta lögreglulið þurfi að hafa hæfilega stærð, máske nokkru meiri en tíðkazt hefir hingað til. En að baki þess verður að vera til varalið, sem unnt sé að kveðja til þess að gefa lögregluliðinu aukinn styrk, þegar ástæður krefja. Hvortveggja þessi höfuðatriði felast jafnt í frv. stj., sem ég tel rétt að leggja til grundvallar við meðferð málsins, og líka í till. meiri hl. n., sem þó fer fram á, að frv. verði umsteypt allverulega. Það, sem eiginlega skilur, ef till. er krufin til mergjar, er sá ágreiningur, sem er á milli nefndarhlutanna um það, hver eigi að bera ábyrgð á því á hverjum stað og hverjum tíma, að haldið sé uppi lögum og friði í landinu. Eftir stjfrv. og eftir till. mínum, þá er frumkvæðið að þessu í höndum ríkisstj. Og mér sýnist, að í raun og veru geti það ekki verið annara manna hlutverk í landinu að hafa frumkvæði og forgöngu að nauðsynlegum ráðstöfunum til að halda uppi friði hvar sem er. En með till. sínum vill hv. meiri hl. n. leggja ákvörðunarvaldið um þetta í hendur bæjarstjórnum í kaupstöðum. Meiri hl. n. gerir nú uppástungu um það, að ríkisstj. skuli að vísu hafa vald til þess að setja kaupstöðunum reglur um það, hve fjölmennt fastaliðið skuli vera. Náttúrlega er þetta út af fyrir sig ekkert athugavert. En þegar til þess kemur, að hið fasta lið ekki nægir til þess að halda uppi lögum og friði í landinu, þá skiljast leiðir, því að þá leggur meiri hl. n. til, að það skuli vera svo, að þegar sérstaklega stendur á, að bæjarstjórn telur það nauðsynlegt fyrir öryggi í bænum, að lögregluliðið sé aukið fram úr þessu fasta, þá geti bæjarfélagið bætt við lögregluliðið, og þá er ríkisstj. aðeins heimilt að greiða helming kostnaðar, sem af því leiðir. Þetta þýðir þá það, að það er lagt á vald meiri hl. bæjarstjórnar í hverjum kaupstað að ákveða, hvort þar eigi að halda áfram að reyna að halda uppi lögum og friði, eða hvort eigi að hætta að reyna það, þegar hið fasta lögreglulið reynist ófullnægjandi. Ég tel, að þetta sé röng hugsun, en að það eigi að vera ríkisstj. að ráða því, að gerðar séu á hverjum stað og hverjum tíma þær ráðstafanir, sem þarf til þess að halda uppi lögum og friði. Og þó að ég vilji láta kjósendur, meiri hl. bæjarbúa og meiri hl. bæjarstjórna ráða í hverju máli, sem þessum aðilum ber samkv. skipulagi þjóðfélagsins að taka ákvörðun um, þá finnst mér alveg út fyrir það svið komið, sem eðlilegt er í þessu efni, ef bæjarstj. getur gengið til atkv. um það, þegar fyrir liggur spurningin um það, hvort eigi að halda áfram að halda uppi lögum og friði í umdæminu, eða t. d. að sætta sig við, að einhverjir, sem eru sterkari en fasta lögreglan, ráði hvað þar sé framið og hvað þar sé látið viðgangast, og hvort í þessu efni sé farið eftir landslögum eða ekki. Ef þessi leið verður farin, þá finnst mér í raun og veru verið að stofna til þess, að þetta ríki verði sjálfu sér mjög sundurþykkt. Við vitum, að það stendur svo á, að það getur vel orðið sá uppi, að meiri hl. bæjarstj. í einhverjum kaupstað vilji láta halda uppi lögum á því svæði, sem meiri hl. bæjarstj. í öðrum kaupstað ekki kærir sig um. Þetta getur þýtt það, að minni hl. borgaranna verði í einhverjum kaupstað réttlaus, einnig gagnvart því, að haldið verði uppi lögum og friði. Mér sýnist till.hv. meiri hl. n. minna ákaflega mikið á forna tíma, þegar landinu var skipt í goðorð, sem voru að miklu leyti sjálfstæð ríki innan sinna endimarka, og gátu innan þeirra talsvert ráðið því, hvað þar var gert og framið. En ég álít þetta algerlega í ósamræmi við réttarmeðvitund nútímans, sem krefst þess fortakslaust, að það sé stj. sjálf, sem eigi að taka ákvörðun um það, hvað gera þarf til þess að halda uppi lögum og friði hvar sem er á landinu. Það er aðallega af þessari ástæðu, sem ég ekki get orðið hv. meiri hl. n. samferða í afgreiðslu þessa máls. Ég legg svo mikla áherzlu á þetta höfuðatriði, skyldu ríkisstj. til þess að sjá um, að lögum og friði sé haldið uppi, að ég get ekki fallizt á þá uppástungu að leggja ákvörðunarvaldið í því efni í hendur neinnar annarar samkomu, hvort þetta verkefni skuli vera rækt á einhverjum stað eða vanrækt og gefið upp. Á frv. stj. tel ég þann höfuðgalla, að það gerir ekki ráð fyrir því, að ríkislögregla sé til annarsstaðar en í Rvík. Það má að vísu segja, að það leiði af sjálfu sér, enda þótt það sé ekki tekið fram í frv., að ríkið geti beitt sínu lögregluliði hvar sem er á landinu. En frv. gerir ekki fyrir nauðsynlegum ákvæðum í því skyni. Í till. mínum á þskj. 524 fer ég fram á, að úr þessu verði bætt þannig, að ákveðið verði, að ríkislögregla skuli vera í Rvík og á þeim stöðum öðrum á landinu, sem ríkisstj. þykir nauðsynlegt. Og þetta verður auðvitað ekki skilið á annan hátt en þann, að það er á valdi ríkisstj., eins og á að vera, að ákveða, hvar nauðsyn er á ríkislögreglu. Það má náttúrlega búast við, að utan Rvíkur verði þetta fyrst og fremst í kaupstöðum. En það gæti líka auðveldlega borið svo að, að þörf þætti á að beita ríkislögreglu á einhverjum stöðum utan kaupstaðanna, og því hefi ég líka með orðalagi á brtt. minni viljað gera þetta mögulegt. Það má hugsa sér, að slíkt geti komið fyrir í fjölmennum verzlunarstöðum eins og í kaupstöðunum. Því að nú er það orðið svo, að lögreglusamþykkt má setja einnig utan kaupstaðanna, og því er a. m. k. eðlilegt að gera ráð fyrir því, að lögreglu verði beitt á öllum þeim svæðum, sem lögreglusamþykktir eru gerðar fyrir. Ég hefi nú í sjálfu sér enga ástæðu til að fara mikið út í ummæli meiri hl. n. í nál. En mér finnst það þó dálítið kynlegt, eð meiri hl. n. skuli telja það fyrsta ágalla stjfrv., að í því er sagt, að stofna skuli ríkislögreglu. Ég verð að segja, að mér þykir þetta dálítið undarlegt, af því að ég þarf ekki að lesa lengra aftur en í 2. brtt. meiri hl. n., og þá er hann kominn inn á alveg það sama. Þar leggur hann til, að „1/6 hluti af lögregluliðinu í Rvík skuli vera sérstök deild og starfa sem löggæzlumenn ríkisins á venjulegum tímum“. Ég sé ekki eðlismun á því, að setja lög um að stofna slíka deild, sem skipuð sé löggæzlumönnum ríkisins og að kveða á um að stofna ríkislögreglu. Ég geri ráð fyrir, að mannfjöldinn sé sá sami eftir uppástungu meiri hl. n. eins og eftir frv. stj. Það er sem sé heimilt eftir uppástungum meiri hl. n., að hér í Rvík séu 60 löggæzlumenn og 1/6 þar af, þ. e. 10 menn, eiga að vera löggæzlumenn ríkisins. En það er nákvæmlega sú sama tala, sem gert er ráð fyrir í stjfrv. Ég held, að það sé frekar gert til þess að sýnast, heldur en af því að nokkurt efni sé til, að menn eru að reyna að komast hjá því að nefna ríkislögreglu í lögum, sem sjálf gera uppástungu um nákvæmlega það sama. Ég er ekki feiminn við að nefna ríkislögreglu, sé enga ástæðu til þess. Hún er til í öllum þeim löndum, sem hafa skipulagða þjóðfélagsstjórn. Og hún hefir reynzt nauðsynleg í þeim öllum. Við þurfum þess vegna ekkert að kveinka okkur undan því, þótt svo verði einnig að vera hér. Það er náttúrlega ekki rétt heldur, sem borið er mál á í áliti meiri hl. n., að það þyki eitthvað athugavert, og að það sé nauðsynlegt að sýna sérstaka varfærni þegar auka á lögregluliðið. Hv. meiri hl. n. andmælir þessu nú bezt sjálfur með till. sínum, þar sem hann leggur nú til, að ríkisstj. verði beinlínis fengið vald í hendur til þess alltaf að auka lögregluliðið eftir því sem mannfjöldi vex á hverjum stað. Það hefir aldrei í neinu þjóðfélagi þótt neitt athugavert annað við að auka lögreglu heldur en kostnaðurinn. Það er auðvitað mál, að á þessu sviði sem öðrum verður hvert þjóðfélag að líta á það að reyna að reisa sér ekki burðarás um öxl, og muna eftir því, að þarfirnar eru margar, þó að sú þyki oft nauðsynlegust, sem höfð er fyrir augum í það sinn. Nú fer meiri hl. n. fram á það, að í þessu frv. verði ákveðið að leggja nokkru meira af kostnaðinum á bæjar- og sveitarfélög heldur en segja má, að sé fastákveðið í stjfrv. Því að stjfrv. byggir frekar á því, að það sé samningsmál á milli ríkisstj. og bæjarfélaga, hversu kostnaður af lögregluliði á venjulegum tímum skiptist á milli þessara tveggja aðilja. En ef þetta er haft skipulagt í heild, eins og stjfrv. leggur til, og eins og það yrði eftir till. meiri hl. n., þá held ég, að það sé ómögulegt að færa nein rök fyrir því, að uppástunga meiri hl. n. verði neitt ódýrari en uppástunga stjfrv. Nú vil ég láta það uppi sem mína skoðun, að það er frekar óeðlilegt að velta miklum hluta af löggæzlukostnaðinum yfir sveitar- eða bæjarfélögin, vegna þess að það er eftir eðli sínu ekki sveitarfélagsmálefni að halda uppi lögum og friði, heldur er það ríkismálefni, fyrsta flokks. Þess vegna tel ég, að uppástunga meiri hl. n. í þessu efni sé svona heldur óeðlilegri heldur en uppástunga stjfrv. Hér kemur líka annað til greina og það er það, að eins og skatta- og sveitarstjórnarlöggjöf er háttað í landinu, þá er það ákaflega takmarkaður tekjugrundvöllur, sem sveitarfélög hafa á að byggja, mjög lítið annað en beinir skattar, sem eru algerlega hliðstæðir tekju- og eignarskattinum. Það væri kannske fært að auka byrðar sveitarfélaganna eitthvað, ef þau fengju þá að hafa þessa skattstofna svona nokkurn veginn út af fyrir sig. En því fer nú mjög fjarri, að sá andi sé uppi, því að það liggur hér frv. fyrir þinginu, þar sem stj. leggur til, að því er bezt verður vitað, að gengið verði miklu lengra hér á landi í því að draga þessa tekjustofna inn undir ríkissjóðinn heldur en dæmi eru til hjá nágrannaþjóðum vorum. Mér sýnist nú ekki fara vel á því, að hvorttveggja sé borið fram samhliða, till. um að taka að mjög miklum mun þennan tekjustofn frá bæjar- og sveitarfélögum, og jafnframt farið fram á, að þau taki á sig verulegasta hlutann af byrði annars eins alríkismáls eins og löggæzlan í landinu vitanlega er. Ég þarf svo ekki frekar um þetta að ræða að sinni. Báðir hlutar n. eru sammála um það, að setja þurfi upp sterka lögreglu, ég vil segja nægilega sterka lögreglu, þegar svo ber undir. En ég legg höfuðáherzluna á það, að ríkisstj. á að hafa ákvörðunarvald um það, á hverjum stað og hverjum tíma, hvað nauðsynlegt sé að gera til verndar lögum og friði í landinu.

Bernharð Stefánsson Ég get verið hv.frsm.n. og hæstv.atvmrh. þakklátur fyrir, að þeir hafa ekki tekið brtt. þeirri, sem ég bar hér fram, óvingjarnlega, þótt þeir hafi ekki treyst sér til þess að mæla með henni, eins og hún nú liggur fyrir. Hv. frsm. vék að því, og reyndar hæstv.atvmrh. líka, að þar sem ekki lægju fyrir skýrslur um skuldir ábúenda smábýlanna, væri ekki vitað, hve mikil byrði það verður fyrir ríkissjóð, að kreppulánasjóður veiti þessum mönnum lán. Það er alveg rétt, að þessar skýrslur liggja ekki fyrir, eins og ég tók fram áður, og ég hefi vitanlega enga aðstöðu til þess að safna þeim sjálfur. En ég vil beina því til hv.n., hvort ekki megi ákveða tiltekna upphæð í þessu augnamiði. t. d. þá upphæð, sem smábýladeildin hefði átt að réttu lagi þegar að hafa fengið. Með þessu móti er reyndar ekki víst um það, hve mörgum verður hægt að liðsinna, en þó er vitað, hve mikil byrði þetta verður fyrir ríkissjóð. Er ég þess fullviss, að með þessu móti yrði þó bætt úr brýnustu þörfunum í þessu efni. Hv. frsm. gat þess út af 4. brtt.n., að þó að hún yrði samþ., þá myndi ekki nærri allir ábúendur smábýla komast undir lögin. Þetta er rétt, og þess vegna hefir mín brtt. alveg sömu þýðingu, þótt 4. brtt.n. liggi fyrir. Hv. frsm. talaði um, að bezt væri að halda sér við grundvöll frv. og forðast að víkka starfssvið kreppulánasjóðs. Ég get verið sammála því yfirleitt. En til till. minnar liggja alveg sérstakar ástæður, sem ég gat um áðan: að með búnaðarbankalögunum var gefið fyrirheit um sérstaka lánastofnun fyrir smábýlin, og ýmsir treystu því, að þetta yrði gert, en ennþá hafa engar framkvæmdir sézt í þá átt. Ég held, að þessar sérstöku ástæður geti fyllilega afsakað það, að tillaga mín er borin fram, jafnvel þótt viðurkennd séu rök hv.frsm. um, að rétt sé að halda sér við grundvöll frv. að öðru leyti. Hæstv. atvmrh. virtist hræddur um, að þótt tillaga mín yrði samþ., þá myndi þetta koma misjafnlega niður innbyrðis, vegna ákvæða 57. gr. búnaðarbankalaganna. Það gæti farið svo, að einn fengi lán, en annar ekki, þó að báðir væri í sömu vandræðum. Þetta getur verið rétt, en þeir, sem fullnægja 57. gr. búnaðarbankalaganna, eru einmitt mennirnir, sem höfðu ástæðu til að treysta á, að þeir gætu fengið lán, og hafa því orðið fyrir hreinum og beinum prettum ríkisvaldsins, og við það er till. mín miðuð. - Hæstv. ráðh. stakk upp á því, að ég tæki aftur til 3. umr. tillögu mína, svo að n. gæfist tækifæri til þess að athuga hana. Ég hefi nú reyndar komið á fund n. og rætt þetta mál við hana áður, en ég vil einskis láta ófreistað til þess að unnt verði að veita þessum mönnum, sem ég ber fyrir brjósti, nokkra hjálp. Þess vegna er ég því ekki mótfallinn, að frestað sé atkvgr. um till. og tek hana aftur til 3. umr. í trausti þess, að hv.n. taki þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Mér þykir rétt að fara nokkrum orðum um brtt.hv. 1. þm. Eyf. á þskj. 509 og brtt.hv.þm. Seyðf. og meðflm. hans á þskj. 539. Um brtt.hv. 1. þm. Eyf. vil ég fyrst taka það fram, að við hana er það að athuga, að enginn veit, hve mikið þar kann að vera um að ræða. Það veit enginn, hvað með henni kann að vera dregið inn í frv. Það veit enginn, hversu margir menn það eru í Glerárþorpi og ýmsum öðrum þorpum þessa lands, sem þar eiga að koma til greina. Það liggur engin rannsókn að baki þessari brtt., og það veit enginn, hversu mikið mundi dragast frá öðrum þeim verkefnum, sem sjóðurinn á að leysa vegna þessarar brtt.Hv. flm. spurði, hvort þeir menn, sem brtt. hans við 4. gr. nefnir, mundu komast undir ákvæði frv. eftir 4. brtt.n. Það er tvímælalaust hægt að svara því, að þeir komast það ekki allir, en hitt má vera, að einhverjir þeirra kynnu að komast það. Annars er 4. brtt.n. ekki efnisbreyt., heldur aðeins skýring á orðalagi. Vegna þess, sem þegar er sagt, vil ég taka það fram, að ég tel mér ekki fært að greiða atkv. með þessari brtt.hv.þm., af því að maður rennir alveg blint í sjóinn um það, hver áhrif hún mundi hafa fyrir sjóðinn, og þegar frv. er að öllu leyti reist á nákvæmum rannsóknum, þá er ekki hægt að samþ. við það brtt., sem raska grundvelli þess eins og þessi till. mundi gera. Hitt er sennilegt, að allmargir svokallaðir smábýlabændur mundu komast undir ákvæði frv. eins og það er, þeir, sem fullnægja þeim skilyrðum um landbúnað, sem í frv. eru sett. Þá ætla ég að snúa mér að brtt.hv.þm. Seyðf. á þskj. 539. Mér þykir vænt um það, að hv.þm. hefir viðurkennt nauðsyn þessa frv. bæði með þessum brtt. og eins með þátttöku sinni í samstarfi n. Hann hefir unnið algerlega loyalt með n. Að vísu hélt hann þar mikið fram þessum tveimur atriðum, sem brtt. hans fjalla um. Nú skal ég viðurkenna það um þessi tvö atriði, að þau er náttúrlega athugaverð og margt gott, sem um þau má segja. Þess vegna vil ég nú gera nokkra grein fyrir því, hversvegna ég sem áður hlýt að greiða atkv. á móti þessum brtt.hv.þm. Seyðf. og meðflm. hans. Það er þá um fyrri till. að segja, að það hlyti að leiða af sér mjög mikla skerðingu á áhrifum frv., ef þessi hali yrði skeyttur við það, því það er aðalhlutverk frv. að tryggja, að það, sem gert verður, verði þannig, að það hafi endanleg áhrif, að það, sem frv. er ætlað að leysa, verði leyst í raun og veru. Ef aftur á móti verður samþ. að draga úr þeirri hjálp, sem frv. gerir ráð fyrir, þá álít ég, að með því sé að miklu leyti tekin frá bændum sú hvöt, sem hjálpin gefur þeim til þess að koma sínum atvinnurekstri á heilbrigðari grundvöll og hafa sig út úr skuldafjötrunum. Með því að eiga það stöðugt á hættu, að lánskjörin breytist, er mjög dregið úr von manna til þess að verða sjálfstæðir, og þannig gæti slíkt fyrirkomulag haft alvarlegar móralskar afleiðingar. Hinsvegar vil ég benda á það, að það er talsvert aðhald í 19. gr. frv. í þessu efni, þar sem sjóðstjórninni er heimilt að stytta lánstímann, ef ástæður skuldunauta leyfa það. Ég álít, að þarna hafi sjóðsstjórnin aðstöðu til að gera það, sem rétt er að gera, ef kringumstæður bænda breytast verulega til batnaðar. Annars hygg ég, að hv.þm. geri of mikið úr því, hve afkoma bændanna sé mjög á hverfanda hveli nú. Ég hygg, að þegar á næsta hausti áður en kreppulögin koma til framkvæmda, verði komnar í ljós afleiðingar af verzlunarpólitík Englendinga, og að þá geti sjóðsstjórnin með tilliti til samninga við Breta gert sér ljóst, hverjir muni verða afkomumöguleikar bænda í framtíðinni. Þá sagði hv.þm. ennfremur, að sú hjálp, er þetta frv. veitti, kæmi ekki sem réttlátast niður, að þeir, sem miklar ættu eignir, nytu aðallega góðs af ráðstöfunum þessum, en leiguliðar hefðu tiltölulega miklu minni hagnað af þeim. Til þess að geta dregið slíka ályktun, hlýtur hv.þm. að misskilja frv. Það fjallar nefnilega aðeins um lausaskuldir bænda. Skuldir þeirra bænda, sem miklar eiga eignir, munu vera mestmegnis fasteignaveðslán, og ákvæði þessa frv. ná ekki til þeirra. Því yrði það svo, að leiguliði, sem mjög er skuldugur, og skuldir hans væru lausaskuldir, fengi hlutfallslega meiri hjálp samkv. þessu frv. en hinir, sem hefðu meiri hluta skulda sinna sem fasteignaveðsskuldir. Í síðari brtt.hv.þm. Seyðf. fer hann fram á það, að ráðstafanir þessar verði látnar ná til fleiri manna en til var ætlazt upphaflega, og nefnir þar til smáútgerðarmenn, iðnaðarmenn, sjómenn og verkafólk. Margt í ummælum hv.þm. um þetta atriði var algerlega réttmætt, það eru sömu ástæður, sem hafa gert þessum smáframleiðendum erfitt fyrir og bændunum, en þó er það ekki algerlega sambærilegt. Verðfallið á vörum bænda hefir verið miklu meira en á nokkurri annari framleiðslu í landinu. En það, sem aðallega mælir á móti þessari brtt., er sú staðreynd, að það liggur ekkert hliðstætt fyrir um afkomu þessara stétta og afkomu bændanna. Það hefir engin rannsókn farið fram á því, hvað réttmætt sé að hjálpa þessum stéttum, og hvað mikið þurfi til þess. Þess vegna finnst mér grundvöllinn vanta undir þessa till.hv.þm. Seyðf. En ég álít fullkomlega réttmætt, að fram fari samskonar rannsókn á afkomu þessara stétta, sem nefndar eru í brtt., og nú þegar hefir farið fram hvað bændurna snertir. Þá fyrst, að þeirri rannsókn lokinni, getur Alþ. gert sínar ráðstafanir til hjálpar þessu fólki. En eigi að skella þessu inn í frv. nú, er búið að teygja þetta mál út á grundvöll, sem í raun og veru enginn grundvöllur er. Ég vil beina því til hv.þm. Seyðf., hvort hann vill ekki taka þessa till. sína til nánari athugunar ásamt kreppun. nú milli umr. Hv. þm. kom með talsvert af almennum aths. og hugleiðingum um réttmæti ýmissa ráðstafana, sem Alþ. hefði gert í landbúnaðarmálum nú á síðustu árum. Mér komu þessar hugleiðingar alls ekki ókunnuglega fyrir, því að hv.þm. hefir flutt þær flestar áður. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara út í þær nú, því að bæði ég og aðrir hafa svarað þeim áður. En þó vil ég benda á eitt atriði úr skýrslu bændan., sem gerir þá kenningu hv.þm. Seyðf., að lítið eigi að hugsa um hinar dreifðu byggðir landsins, enn vafasamari en hún áður var. Það kom í ljós við starf n., að mörg dæmi eru til þess, að fólkið í hinum dreifðu byggðum stendur nú betur að vígi en það fólk, sem í þéttbýlinu lifir, á hægari lífsbaráttu og hefir staðið betur af sér öldur kreppunnar. Hv. þm. talaði um það, að breyting þyrfti að verða á búnaðarháttum okkar Íslendinga. Þetta er rétt. Það er mjög aðkallandi verkefni fyrir okkur að gera búnaðarhættina fjölbreyttari en þeir nú eru. En það er verið að vinna að þessu. Síðasta búnaðarþing lagði drög að fjölbreyttari búnaðarháttum á mörgum sviðum. En þó að hörð kreppa standi yfir um tveggja ára skeið og e. t. v. lengur, þá má ekki láta það hafa slík áhrif á dómgreind sína að halda, að öllu þjóðskipulaginu þurfi að gerbreyta til þess að bót fáist. Ég vil benda á það sem lítið dæmi, að síðasti farmur af frystu kjöti, sem sendur var til Englands, seldist þar 50% hærra verði en hefir verið á þeirri vöru upp á síðkastið. Þetta og ýmislegt svipað bendir í þá átt, að nú sé eitthvað að rofa til. Og vel gæti farið svo, að ráðstafanir Breta í sambandi við Ottawasamningana yrðu okkur til góðs: Það væri skemmtilegt, ef við gætum gert upp það gamla allmyndarlega, eins og farið er fram á í frv. þessu, og samtímis rofaði til fyrir nýjum og betri degi í athafnalífi þjóðar okkar.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Ég tel alveg sjálfsagt, að kreppunefnd taki til athugunar bendingu þá eða fyrirspurn, sem hv. 1. þm. Eyf. gerði jafnframt því, er hann tók aftur tillögu sína til 3. umr. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. geti komið og rætt það mál við nefndina. Hv. 4. þm. Reykv. bar fram aths. við frh. 1. umr. Mér þótti að vísu gott að heyra, að hann áleit, að tilgangur frv. væri réttur og góður, en hann nefndi nokkur atriði, sem ég ætla nú að minnast á. Það var þá fyrst, hvað myndi blasa við, ef um breyt. væri að ræða utanlands og innan, sem leiddi til mikillar verðhækkunar. Ef af þessu verður, hygg ég, að það komi fram innan ársloka. Undirbúningur þessa máls er nú orðinn svo langur, kreppan svo hörð og aðstæður allar yfirleitt þannig vagnar, að ég hygg, að árangurinn komi í ljós síðari hluta þessa árs. Lánveitingar úr sjóðnum eiga ekki að fara fram fyrr en síðari hluta þessa árs, svo að verðhækkunin ætti þá að vera komin fram um það leyti, er lánveitingarnar hefjast. Og ég vonast fastlega eftir, að hún komi í ljós. Því að þá er ekki minnsti vafi á, að horfurnar batna og miklu minna þarf að grípa til þessara ráðstafana. Það takmarkast líka af 6. lið 5. gr., sem ég ætla að lesa upp, ef forseti leyfir. Ákvæðið hljóðar svo: „Að hann (þ. e. a. s. lánbeiðandi) geti að dómi sjóðstjórnarinnar staðið undir árlegum greiðslum af lánum sínum, er hann hefir fengið stuðning samkv. lögum þessum, samhliða heilbrigðum búrekstri“. M. ö. o., ef þetta liggur fyrir þegar lánveitingar byrja, að menn eigi vísar vonir um meira verð fyrir afurðir sínar, þá verður eðlilega krafizt minni eftirgjafa og minni lána. Árangurinn af þessari væntanlegu verðhækkun verður því sá, að ríkið þarf minna á sig að leggja til styrktar bændastéttinni. Hinsvegar spurði hv.þm. og með réttu, hver yrði afleiðing þess, að ástandið batnaði ekki, eða jafnvel versnaði. Það er ljóst, að ef það liggur fyrir, að þessar ráðstafanir beri engan árangur, þá verður afleiðingin sú, að skuldheimtumenn verða illa úti. Ríkið verður að nota heimildir sínar í ríkari mæli og harðar verður gengið að skuldareigendum að gefa upp skuldirnar og semja um lengri fresti. Þá verður aftur að taka til greina 6. lið 5. gr. og skilyrðið, sem þar um ræðir, að til þess að maður geti risið undir greiðslum af skuldum sínum, þarf að gera meira að því að afskrifa skuldir og létta undir með kreppulánum. Í framhaldi af þessu lýsti hv. 4. þm. Reykv. vafa sínum um það, hvort nú væri hinn rétti tími til slíkra stórfenglegra ráðstafana kominn. Það er mikilvægt atriði, sem allir þurfa að gera sér ljósa grein fyrir. N. bar saman um það, að nú væri hinn rétti tími tvímælalaust kominn, og að alls ekki mætti dragast lengur að stofna til slíkra ráðstafana. Það leikur enginn vafi á því, að vonleysið og kæruleysið muni stórkostlega færast í aukana, ef þessu verður slegið á frest. Ef ekki kemur nú útrétt hönd til hjálpar frá ríkinu, þá er svo komið um marga, að þeir gefa frá sér alla von, missa alveg móðinn. Ennfremur er svo ástatt að því er snertir lánsstofnanirnar, að ef ekki eru þessar ráðstafanir gerðar, þá er óhjákvæmilegt að ganga að mönnum vegna fasteignalána, eða svo er a. m. k. um búnaðarbankann. Og ef þetta verður óhjákvæmilegt, þá verður það gert í stórum stíl. Vegna þessa verður ekki um það deilt, að rétti tíminn sé kominn hér innanlands. Ég verð að játa, að þegar athugað er, hvort ástæðurnar erlendis séu á batavegi, þá fylgir því ekki eins mikill sannfæringarþungi. En mín persónulega skoðun er, að þar sé líka kominn rétti tíminn, og ég hygg, að á þessu ári muni fram koma ráðstafanir stórveldanna. En frá því hvarfla ég ekki, að innanlands sé rétti tíminn kominn. Loks var eitt atriði hjá hv. 4. þm. Reykv.: að þó að maður geti til bráðabirgða búizt við batnandi horfum, þá muni afleiðingin ekki verða góð til frambúðar, nefnilega sú, að framleiðslan muni stórum aukast, eins og komið hefir í ljós í Englandi og Danmörku. Þetta má nokkuð rétt vera, enda hafa Englendingar aldrei verið góðir bændur, og okkur finnst, að með því verðlagi, sem þeir eiga við að búa, hefði átt að vera hægt að reka landbúnað, svo að til stórgróða horfði. Við þennan samanburð má ekki miða við verð á okkar kjöti þangað komnu. - Nú er tækifærið til þess að gera ráðstafanir til góðs í framtíðinni. Ísland hefir t. d. betri aðstöðu til þess að skapa sér markað í Englandi heldur en nýlendur þeirra og dominions, af því að það liggur svo miklu nær. Milli Íslands og Englands er ekki nema 3-4 daga ferð, en frá sumum nýlendunum tekur það tugi daga. Þetta getur enn þýtt, að meiri líkur séu á hærra verði. Með þeim framförum, sem kælivélar og kælingaraðferðir hafa tekið og taka enn, ætti að vera hægt að koma kjötinu okkar í flokk með nýju kjöti. Svo eru líka möguleikar fyrir lifandi útflutningi til Englands; það er ekki nema mannsaldur síðan íslenzku bændurnir lifðu góðu lífi af þeirri hugmynd, en þó eru þessi atriði auðvitað í óvissu enn. Það er viðbúið, að ræða hv. 4. þm. Reykv. varpi nokkrum skugga á framtíðina, en þau atriði, sem ég hefi bent á, geta líka boðað fljótan bata. Ég lít sjálfur björtum augum á framtíðina, og ef þetta þing ber gæfu til þess að samþ. þetta frv., þá hefi ég sterka trú á því, að það verði landbúnaðinum til hinnar mestu bjargar, og skapi honum bjarta framtíð og langt líf.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég er algerlega ósammála meiri hl. n. um það, að rétt sé að leggja þessa sýslan niður. Meiri hl. n. sendi fyrirspurn um þetta til tveggja af bönkunum. Ég get vel ímyndað mér, að margar þær stofnanir, sem eru undir eftirliti, mundu, ef þær væru um það spurðar, hafa einhverjar slíkar tilfinningar í brjósti, að þær kærðu sig ekkert um, að þessu eftirliti væri haldið áfram. Ég tel það lítilfjörlegt sönnunargagn, þó að stjórn banka hafi látið það í ljós, að hún kæri sig ekki um, að haldið sé áfram að hafa eftirlit með hennar gerðum, en þetta er þó eina upplýsingin, sem hv. meiri hl. byggir till. sínar á. Mér sýnist, að hér eigi að leita upplýsinga á allt öðrum stað. Það ætti t. d. að spyrja þá menn, sem eiga innstæðufé í bönkum, hvort þeir óski eftir því, að það eftirlit, sem nú er samkv. l. með bönkum og sparisjóðum, verði burt numið. Ég er ekki í neinum vafa um, að þessir menn, sem eru þeir, sem hér eiga raunverulega hagsmuna að gæta, mundu frekar óska eftir auknu eftirliti heldur en að það yrði rýrt eða fellt burt. Sú tilhögun, sem við höfum á þessu sviði, er sú sama og hjá nágrannaþjóðunum, og það eina, sem mér sýnist, að hægt sé að færa fram sem ástæðu fyrir því, að embættið sé lagt niður, er það, að þetta þyki of dýrt. Það er náttúrlega svo, að hér hjá okkur eru slíkar stofnanir færri og smærri en hjá nágrannaþjóðunum, og gæti því hugsazt sú mótbára, að þetta sé tæplega nóg verkefni fyrir einn mann á venjulegum tíma. Ég hefi því í nál, mínu leitt athygli að því, að ég telji fulla ástæðu til að auka verkefni eftirlitsmannsins, og þá fyrst og fremst þannig, að við hann sé bætt eftirliti með fjárvarðveizlu opinberra sjóða. Það eru ekki litlar eignir, sem teljast nú til opinberra sjóða. Munu þær nú nema a. m. k. á 2. millj. kr., t. d. sjóður Brunabótafélagsins, sem er einn af þeim stærstu, og í raun og veru er hann að því er lagaákvæði snertir undir ófullnægjandi eftirliti. Ég þarf ekki að telja upp aðra opinbera sjóði; menn vita, að þeir eru margir. Þá vil ég benda á, að komið gæti til mála að fela þessum manni eftirlit á einu allmikilvægu sviði, þar sem okkur vantar stofnun tilsvarandi við það, sem nú er í nágrannalöndunum, og það er meðferð á ómyndugra fé. Hér á landi hefir ekki verið ennþá neitt fast skipulag á þeim málum, en í öðrum löndum eru sérstakar fjárráðastofnanir, sem ber skylda til að sjá um fé ómyndugra, nema þá að því hafi verið ráðstafað sérstaklega á einhvern annan hátt. Ég tel því, að hér séu það mörg verkefni fyrir hendi, að full þörf sé á einum manni til að sinna þeim. Þessi verkefni eru meira að segja miklu meiri en svo, að rétt sé að leggja þau á einn mann, og er því auðvelt að bæta við starf þessa eina manns, ef mönnum virðist, að á venjulegum tímum sé það starf, sem hann hefir nú, ekki nægilegt einum manni. Ég er sannfærður um það, að menn mundu ekki una til lengdar þeirri skerðingu á tryggingunni fyrir varðveizlu á innlánsfé manna, sem það væri, ef 1. um eftirlitsmanninn með bönkum og sparisjóðum eru felld úr gildi. Í samræmi við þessa skoðun mína hefi ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi rökstudda dagskrá á þskj. 537: „Í því trausti, að ríkisstj. leggi fyrir næsta Alþingi till. um útfærslu á verksviði eftirlitsmannsins með bönkum og sparisjóðum, þannig að hann hafi einnig eftirlit með fjárvarðveizlu opinberra sjóða, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá“.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég hefi ekki mörgu að svara. Hv. frsm. minni hl. tók þannig á málinu, að ég sé enga ástæðu til að hefja frekari sókn á frv. heldur en meiri hl. gerir í nál. sínu. En mér virtist kenna nokkurs misskilnings hjá hv.frsm. minni hl. í sumum atriðum. Hann vildi sýna fram á, að ósamræmi væri milli nál. meiri hl. og brtt. hans. Hann sagði, að í nál. teldum við ekki rétt að leggja valdið til að fjölga lögreglumönnum í hendur ríkisstj. einnar, en svo miðuðu brtt. okkar einmitt að því. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum til að mótmæla þessu, því í upphafi ræðu sinnar gat hv.frsm. þess sjálfur, að við með till. okkar vildum draga áhrifavaldið í þessum efnum í hendur bæjanna. Till. okkar eru þannig í fullu samræmi við nál. Þá er annað atriði í ræðu hv.frsm., sem ég vil víkja að. Hann taldi, að ekki mundi verða minni kostnaður við þá aukningu löggæzlunnar, sem gert er ráð fyrir í till. okkar, heldur en eftir frv. Það getur vitanlega aldrei orðið annað en spádómur. En ég lít þannig á, að eftir frv. skuli verða sett á stofn ríkislögregla, en eftir okkar till. eigi ekki að gera það fyrr en fullnægt er vissum skilyrðum. Það getur komið fyrir, að þegar búið væri að fjölga bæjarlögreglunni hér í Rvík eins og gert er ráð fyrir í till. okkar, þá verði þörf fyrir meiri lögreglu, og gæti það þá leitt til þess, að ekki reyndist í framkvæmdinni beinlínis fjársparnaður að uppástungum okkar frá því, ef frv. væri samþ. óbreytt. En ef ekki er fullnægt þeim skilyrðum, sem okkar till. gera ráð fyrir, áður en ríkislögregla kemur til sögunnar, leiðir af sjálfu sér, að ríkislögreglan samkv. stjfrv. yrði að vera þeim mun fjölmennari, sem bæjarlögreglan yrði fámennari, og þess vegna hlýtur alltaf að verða sparnaður að því fyrir ríkissjóð, ef till. okkar eru samþ. Hitt er auðvitað rétt, að 60 manna lögregla kostar í sjálfu sér jafnmikið, hvort sem hún er kostuð af bæjarsjóði Rvíkur eða ríkissjóði. En ég lít svo á, að þó það sé rétt, að ríkisvaldið eigi að hafa alla yfirstjórn löggæzlunnar í landinu, þá sé ekki ástæða til að leggja í hendur þess meira af þeim málum en beinlínis þörf krefur. Eftir till. okkar hefir dómsmrh. á hendi æðstu stjórn lögreglumálanna eftir sem áður. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara inn á ræðu hv.frsm. minni hl. Því eins og ég gat um í upphafi, þá vil ég ekki gefa ástæðu til, að umr. fari inn á óhollar brautir. Ég vil, að málið verði rætt með stillingu og gætni, og að þær einar niðurstöður verði framkvæmdar, sem mönnum kemur saman um, að beztan muni gefa árangur. Að því er snertir aths., sem hæstv.dómsmrh. gerði við nál. meiri hl., þá skal ég segja það strax, að ég finn ekki ástæðu til að fara að pexa við hann um þær. Í raun og veru gáfu þær aths. ekki tilefni til annars en að pexa um hluti, sem ekki hafa mikla þýðingu. En hvað sem okkur hæstv.dómsmrh. ber á milli að öðru leyti, þá getum við þó verið sammála um það, að engin ástæða sé til þess að tortryggja frekar bæjarlögreglu en ríkislögregla. Það getur vel verið, að ekki sé ástæða til þess að tortryggja ríkislögregluna, eða hvernig henni verði beitt, en það verður eigi að síður að líta á það, að slíkt hefir komið fram á allgreinilegan hátt. Fyrir því höfum við ljós dæmi, þó það máske sé að ástæðulausu. Þá lagði hæstv.dómsmrh. fyrir mig nokkrar spurningar viðvíkjandi því, hvernig bæri að skilja ýmsar brtt. okkar meiri hl. Það er fyrst um 1. gr., hvort meining okkar sé, að frv. nái aðeins til bæja eða einnig til kauptúna, sem hafa jafnmarga íbúa, 1000 eða fleiri. Ég skal strax viðurkenna, að þegar við sömdum þessar brtt., þá vakti það fyrir okkur, að frv. næði aðeins til kaupstaða, og þess vegna er orðalagið eins og það er. En ég get getið þess, að ég fyrir mitt leyti er því ekki mótfallinn, að frv. nái einnig til kauptúna, sem hafa þessa íbúatölu, en ég lít svo á, að það verði að vera skilyrði, að lögreglustjóri sé á þessum stöðum. En ég álít, að þetta geti ekki orðið ágreiningsatriði, því það er meining okkar meiri hl. manna, að þetta frv. nái til allra þeirra, sem þörf er á. Þá spurðist hæstv.dómsmrh. fyrir um það, hver væri meiningin með ákvæðum 2. gr. um þennan 1/6 hluta lögreglunnar, sem hér í Rvík á að vera sérstök deild, og hver hefði umráð yfir henni. Ég tel, að í þessu efni sem öðru, þá sé dómsmrh. auðvitað æðsti yfirmaður lögreglunnar. Hinsvegar álít ég, að það muni verða samkomulagsatriði milli hans og lögreglustjórans í Rvík, hvernig þessi deild starfar á rólegum tímum, en á órólegum tímum, þá mun hún vera undir stjórn lögreglustjórans í Rvík eða hans umboðsmanns. Frv. gerir ráð fyrir, að á rólegum tímum geti stj. notað þennan hluta lögreglunnar til sérstakra starfa, og ég lít svo á, að þegar þessi deild er við slík störf, þá heyri hún undir dómsmrh. Þetta tel ég samkomulagsatriði milli dómsmrh. og lögreglustjóra, enda virðist sem þetta þurfi ekki að valda sérstökum ágreiningi, þar sem öllum er vitanlegt, að lögreglustjórinn í Rvík heyrir tvímælalaust undir dómsmrh. Þá var hæstv.dómsmrh. með fyrirspurn út af 6. gr., hvernig bæri að skilja hana. Ég verð að segja, að mér finnst hún það ljós, að hún geti tæplega valdið misskilningi. Meiri hl. n. leit svo á, að þeir menn, sem væru kvaddir lögreglunni til aðstoðar, þyrftu að fá vernd. Það er ekkert annað, sem meint er með þessari 6. gr., en það má vel vera, að orðalag gr. sé ekki nógu skýrt. Um það skal ég ekki deila, en mér virðist frá leikmannssjónarmiði, að þetta orðalag sé alveg tvímælalaust. Ég man svo ekki eftir fleirum fyrirspurnum frá hæstv.dómsmrh., og ég get að öðru leyti látið við þetta sitja að sinni. Það, sem fram kom í ræðu hv. 2. landk., var ekki þess eðlis, að það gæfi mér tilefni til andsvara.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Hv. l.landsk. vill afgreiða þetta mál með rökst. dagskrá, þar sem hann óskar eftir, að stj. leggi fyrir næsta þing frv. til l. um breyt. á þessu starfi, þannig að það verði fært út, svo að eftirlitið nái til opinberra sjóða. Sé ég ekki ástæðu til að tala um þetta, enda mundi hv. 1. landsk. hafa gert till. í þessa átt meðan hann var fjmrh., ef hann hefði fundið nokkra hvöt til umbóta í þessu efni. Þá er og enn síður ástæða til að samþ. dagskrána, þar sem fyrir Nd. liggur nú frv. um þetta efni, víðtækara og miklu þýðingarmeira, þar sem stefnt er að því að setja alla opinbera sjóði undir sérstaka stj., sem hafi útlánastarfsemi sjóðanna með höndum, svo að eignir þeirra geti verið sæmilegar tryggar. Afstaðan til þessarar dagskrártilk. hv. 1. landsk. verður því eingöngu að miðast við það, hvort menn álíta, að halda eigi þessu starfi við eða ekki. Hv. 1. landsk. reyndi ekki að hnekkja þeim rökum, sem færð eru fram í nál. meiri hl. fyrir því, að rétt sé að leggja þetta embætti niður, með öðru en því, að eðlilegt væri, að bankarnir kærðu sig ekki um slíkt eftirlit. En hér er um annað og meira að ræða. Erlendis er það þannig siður, að eftirlitsmaðurinn starfi í bönkunum og ferðist á milli þeirra, en hér hefir það komið fyrir, að annar stórbanki landsins hefir neitað að borga sinn hlutann af launum eftirlitsmannsins, og í bréfi frá bankaráði Landsbankans, 4. apríl í ár, segir svo, að bankaráðinu sé ekki kunnugt um, að eftirlitsmaðurinn hafi nokkurt eftirlit rækt í Landsbankanum 2-3 síðustu árin, og hafi bankaráðið því ástæðu til að telja eftirlit hans þar óþarft. (Sbr. þskj. 455). Liggur þannig fyrir yfirlýsing frá stærstu peningastofnun landsins um það, að þetta embætti hafi ekki verið starfrækt á þann hátt, sem stofnunin telji viðunandi. Að því er sparisjóðina úti á landi snertir, þá getur varla verið vafi á því, að þeir hafi gott af því að vera skoðaðir einu sinni á ári. Hefir n. óskað eftir skýrslum frá fjmrh. um það, en ráðuneytið hafði engar skýrslur að senda n. í því efni, heldur sendi ráðuneytið n. skjalapakka einn mikinn, sem m. a. bar það með sér, að stj. hefði sent eftirlitsmanninum reglugerðir nokkurra sparisjóða og fengið svör hans við. En þar sem þessi starfsmaður á sæti hér í d. og hefir nú auk þess beðið um orðið, væri eðlilegast, að hann færði hér fram skýringu á vinnu sinni við sparisjóðina og léti d. m. a. vita hve mikill hl. sparisjóðanna hefir verið endurskoðaður. Ég vil halda því fram, að hv. 1. þm. Reykv. hafi lítið rækt þessa hliðina á starfi eftirlitsmannsins, og liggja að vísu til þess ýmsar orsakir, og m. a. heilsuástand hv.þm. Hv. 1. landsk. veit það ósköp vel, að það er ekki eingöngu þetta embætti, heldur og einnig mörg önnur embætti, sem eru álíka hátt launuð, er valda mikilli óánægju hjá landsfólkinu í því árferði, sem nú er. Laun eftirlitsmannsins eru á við árstekjur margra verkamannafjöldskyldna, sem þó standa undir þjóðarbúskapnum. Engu að síður er þó starf eftirlitsmannsins gagnslaust, eins og greinilega kemur fram í því, að aðalbanki landsins neitar að greiða laun þessa manns að sínu leyti. Þar sem hér eingöngu er því um að ræða skatt á ríkissjóði, verð ég að segja það, að sparnaðarviðleitnin hjá hv.þm. er ekki mikil, þrátt fyrir allt skrafið, ef Alþingi sér sér ekki fært að gera þá breyt. á þessu, sem hér er farið fram á. Það má vera, að slíkt eftirlit sé haft erlendis, en það er áreiðanlega einsdæmi, að þær stofnanir, sem við eftirlitið eiga að búa, lýsi yfir því, að eftirlitið hafi ekki verið rækt, og neiti að borga kostnaðinn við það að sínum hluta út frá þeim forsendum.

2) PM: Ég greiði ekki atkv. um þessar brtt., af því að ég álít frv. einskis virði eins og það er orðið nú.

Pétur Halldórason [óyfirl.]: Ég spurðist fyrir um það við 1. umr., hvort hv. kreppun. vildi ekki gera dm. grein fyrir ýmsum atriðum viðvíkjandi þessu stórmáli, þegar það kæmi til 2. umr. Ég lýsti því yfir þá, og er þeirrar skoðunar enn, að þetta frv. sé gott og gagnlegt, að svo miklu leyti sem það nær þeim tilgangi, að hagur landsmanna yfirleitt batni við þessar ráðstafanir, að þær stuðli að almannaheill. Ég átti við það, að ekki mættu fram koma erfiðleikar á öðrum sviðum, sem væru afleiðingar þessara ráðstafana. Að svo miklu leyti, sem hér er verið að hugsa um almannaheill, er frv. gagnlegt. En sé litið á þær verkanir, sem þessar ráðstafanir kynnu að hafa á íslenzk fjármál, verða þær að ýmsu leyti athugaverðar. Getur hv.n. gert þdm. grein fyrir því, hvort þessar ráðstafanir muni ekki hafa veruleg áhrif á verðlag í landinu? Og ef þær hafa ekki áhrif á verðlagið til frambúðar, verða ekki orsök í verðhækkun, þá er ég ánægður hvað það snertir. En það eru ekki aðeins Íslendingar, sem eiga við erfiðleika að búa á þessu sviði, heldur stynur svo að segja allur heimurinn undir sömu erfiðleikum og við. Og nú þegar eru hafin stórkostleg átök til þess að létta af erfiðleikum landbúnaðarins um heim allan. Og þegar nú er verið að gera sameiginlegar ráðstafanir til þess að bæta úr búnaðarerfiðleikunum með verðhækkun, þá er athugandi, hvort ekki væri réttara fyrir okkur að bíða um stund og sjá, hver árangurinn verður af ráðstöfunum þeirra landa, sem ná til stærstu evrópumarkaðanna fyrir landbúnaðarafurðir. Ég get hugsað mér, að þegar búið væri að gera þessar ráðstafanir hér og hækka verðlag, við skulum segja um 25%, sem kæmi fram í því, að þeir, sem framleiddu fyrir íslenzka markaði, fengju 25% meira fyrir afurðir sínar, þá væri það sérstök, íslenzk verðhækkun. Og segjum svo, að ofan á þetta bættist verðhækkun, sem stafaði af ráðstöfunum gerðum annarsstaðar, og verðlagið hækkaði af þeim sökum um önnur 25%. Augljóst er, að sú verðhækkun kæmi hér fram líka, og gæti hún samtals orðið 50% eða upp undir það. Og þá væri hér nýlega búið að gera þessar ráðstafanir að taka á ríkissjóð áhættuna af 8 millj. kr. skuldabréfum og leita nauðasamninga með ærnu tjóni fyrir ýmsa skuldheimtumenn bænda. Og þá yrði það auðvitað svo, sem hv.þm. Seyðf. benti á, að þeim, er þessa aðstoð fengju, væri mismunað stórkostlega af hinu opinbera. Af þessum sökum tel ég ástæðu til, að það sé rannsakað gaumgæfilega, hvort nú sé það rétta augnablik til þess að gera svo stórfelldar ráðstafanir og þetta frv. fer fram á. Ef yrði hér veruleg verðhækkun innanlands, og við það bættist svo almenn verðhækkun á erlendum markaði, þá sýnist áhætta ríkissjóðs engin. En færi svo, að þetta valdi engri verðhækkun hér á landi, ætti hv. kreppun. að útskýra vel fyrir hv.þdm., hver áhætta ríkissjóðs er af þessari 8 millj. kr. ábyrgð, sem hér er farið fram á. Það má auðvitað segja, að réttmætt sé, að ríkissjóður beri eitthvert tjón af þessum ráðstöfunum. En ég held, að þó svo færi, að af þeim 18500000 kr. í 3. og 4. flokki skuldanna verði felldar niður 4 millj., sé það ekki svo mikill hluti, að án þeirrar byrðar væri öllu borgið, en með henni allt í voða. Nú sagði hv.frsm., að málið væri að öllu leyti reist á svo nákvæmri rannsókn og mikilli vinnu, að engin hætta væri á, að af því hlytist verulegar afleiðingar til tjóns landi og lýð. En ég vildi fá nánari skýringar á þeim atriðum, sem ég gerði fyrirspurn út af, til þess að geta greitt frv. atkv. við 3. umr. - Mér þykir gott að heyra, að ekki er útlit fyrir frekara verðfall á íslenzkum landbúnaðarafurðum og að nýlega hafi verið seldur farmur af kjöti til Englands með hærra verði en gerzt hefir undanfarið. En ég er ekki sérstaklega glaður yfir og legg ekki mikið upp úr þeirri verðhækkun, sem stafar af ráðstöfunum Englendinga. Það var sagt, að Ottawasamningurinn yrði öllum til góðs. En tilætlun Englendinga með honum var að koma svo hátt upp verði á landbúnaðarafurðum, að þeirra nýlendur og dominions gætu haft hagnað af sinni framleiðslu. En ef kæmi fram veruleg verðlækkun í markaðslöndunum, þá kemur það í ljós, að þessar ráðstafanir eru til ills eins, því að verðfallið kemur þá fram aftur og ennþá gífurlegar en áður, því að framleiðslan hefir á verðhækkunartímabilinu aukizt til muna, og við Íslendingar þekkjum af eigin reynslu, að ekki er hægðarleikur að draga úr framleiðslunni á stuttum tíma. Ég held því, að þetta sé vafasamt til bjargráða, en hinsvegar er aðalatriðið að sjá til þess, að enginn sá, er landbúnað stundar, þurfi að láta af höndum jörð sína, sín framleiðslutæki, a. m. k. þar til séð verður fram úr erfiðleikunum, sem nú ríkja. Ég fyrir mitt leyti sé enga leið út úr því nú. En eftir 1-2 ár er líklegt, að ljósara verði, hvers má vænta. Og þó að þessi stórkostlega ráðstöfun verði gerð, þá tel ég ekki, að tekið sé fyrir þá örðugleika í framtíðinni, sem nú eru huldir. En það vil ég gjarnan játa nú sem fyrr, að tilgangurinn með þessari ráðstöfun er réttur og góður og landsmönnum til hins mesta gagns, því að hann er sá, að koma í veg fyrir að þessi atvinnuvegur fari um koll. En ég held enn í dag, þrátt fyrir upplýsingar nefndarinnar, sem ekki hafa getað sannfært mig, að of snemmt sé að gera svona endanlega ráðstöfun í þessu mikla vandamáli.

Forseti (GÓ): Út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. vil ég taka það fram, að ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að hann hafi atkvæðisrétt í þessu máli.

Frsm. meiri hl. ( Ingvar Pálmason ) F. h. meiri hl. fjhn. þarf ég ekki mikið að segja fram yfir það, sem stendur á þskj. 502. Tel ég þar nógsamlega bent á þá annmarka, sem eru á frv. því, sem hér liggur fyrir, og þeim tillögum lýst, sem eiga að færa þetta til betra vegar. Þar er viðurkennt, að full ástæða sé til þess að gera einhverjar ráðstafanir svo að löggæzlan verði meiri og öruggari í landinu heldur en nú er. Hinsvegar er það ljóst, að þegar breyttir tímar krefjast meiri löggæzlu, þá verður þó að fara að því með allri gætni og varast áhrif frá pólitískum deilum. Ég geri ráð fyrir því, að þingmenn utan af landi sjái öllu ljósara þörfina á þessu heldur en þingmenn úr bæjunum, sem rekizt hafa á þá annmarka, sem kunna að fylgja auknu lögreglueftirliti. Úti um land virðist, að stærsti gallinn sé sá, að þau lög, sem Alþingi setur, eru oft slælega framkvæmd. Hitt má vera, að aðrir gallar komi fram í þéttbýlinu, það skal viðurkennt. Til þess að ráða bót á þessu, þá tel ég, að fyrst og fremst beri að gera kröfur til þess að sveitar- og bæjarfélögin geri skyldu sína í þessu efni. Er því sjálfsagt að veita ríkisstj. heimild til þess að ákveða fyrir bæina nægilega lögreglu. En ég tel, að valdið yfir þessu liði sé ekki bezt komið í höndum viðkomandi ráðh., heldur í höndum þeirra sveitar- eða bæjarfélaga, sem hlut eiga að máli. Um einstakar tillögur meiri hl. sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða. Með þessum breyt. á frv. er ætlazt til, að fengin sé trygging fyrir því, að viðkomandi sveitar- og bæjarfélög uppfylli sjálfsagðar skyldur sínar. Ég tel þetta stórt atriði, því að ef þau ekki gæta skyldu sinnar í þessum efnum, þá getur svo farið, að löggjöfin verði öll framkvæmd með ríkisvaldi. Það mundi ég telja vafasama leið og e. t. v. hættulega, þar sem framkvæmdavaldið líktist hervaldi. En hingað til hefir okkur Íslendingum ekki verið ljúft að ganga inn á hernaðarbrautina. Ég vil vænta þess, að þeir hv. dm., sem um þetta mál ræða í dag, geri það á þeim grundvelli að reyna að leita að hinni beztu lausn málsins. Og þótt till. okkar meiri hl. nm. séu sjálfsagt ekki alfullkomnar, þá eru þær samdar með það fyrir augum, að finna hina heppilegustu leið. Okkur meirihlutamönnum hefir verið það ekki lítill styrkur, að við höfum fengið töluverðar bendingar um þetta að baki okkar, utan af landi. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rekja þær ástæður eða taka fram sérstök atvik, sem liggja til þess, að þetta frv. er fram komið. Ágreiningur er ekki um það, að styrkja beri lögregluna í landinu. Get ég svo látið hér staðar numið að sinni, en hið hv. dm., sem til máls taka, að láta í ljós skoðanir sínar um till. okkar. Mun ég svo bíða með frekari umr. um þetta, þar til mér kynni að gefast tilefni til.

Frsm. (Tryggvi Þórhallsson) Ég vil geta þess fyrst, að kreppun. hefir haft daglega fundi um þetta mál og lagt mikla vinnu í afgreiðslu þess. Ég vil einnig geta þess, að n. hefir geymt sér atriði, er hún ætlar sér að taka til nánari athugunar fyrir 3. umr. Svo er t. d. um stjórn kreppulánasjóðs. Ég gat þess við 1. umr., að gerð mundi verða nánari grein fyrir því, hvað það mundi kosta ríkissjóðinn, ef lánum yrði létt af bændum á þann hátt, sem frv. gerir ráð fyrir. Til þess að upplýsa þetta atriði hefir verið framkvæmd mikil vinna og skýrsla gerð um það, en þó er eigi hægt að segja um það til fulls, því n. þykir sjálfsagt að breyta fyrsta ákvæði 23. gr. frv., en þar er svo kveðið á, að ársgjöld til kreppusjóðs skuli fyrst endurgreiðast ríkissjóði frá 1. jan. 1941. Hugsun bændan., sem orðaði þá gr., var sú, að mikill kostnaður mundi falla á framlag ríkissjóðs í tilefni af því að geta haft peninga reiðubúna, sem taka þyrfti að láni og kostaði því mikið vaxtatap, ásamt kostnaði við rekstur sjóðsins. Var því þessi tími, 1. jan. 1941, tiltekinn nokkuð af handahófi og með það fyrir augum, að kreppulánasjóður yrði þeim mun öflugri og því færari að standa undir því starfi, sem honum er ætlað. En í þessu sambandi er vert að minna á það, að í þessu frv. er sjóðurinn ráðgerður stærri en upphaflega var lagt til í frv. bændan. Er þegar af þeirri ástæðu vert að taka þetta atriði til nýrrar athugunar. Ég hefi hér fyrir mér töflu er sýnir, hver útgjöld ríkissjóðs til kreppulánasjóðs verða í þeim tveim tilfellum, að ársgjöldin renni í ríkissjóð frá 1. jan. 1941 eða frá 1. jan. 1935. Nær sú skýrsla til ársins 1973 og er miðað við þann tíma. Á árinu 1940, síðasta árinu, sem árgjöldin eiga ekki að renna til ríkissjóðs samkv. frv., er ríkissjóður búinn að leggja út 5883700 kr. En ef árgjöldin eru látin byrja að renna í ríkisjóð 1935, þá er framlag ríkissjóðs árið 1940 3142660 kr. Mismunurinn er þá um 23/4 millj. kr., og er augljóst, að þetta er meira en þarf til að standast kostnað þeirrar lántöku, er. leiðir af 1. gr. frv. N. fékk þessa skýrslu svo seint, að ekki vannst tími til að athuga þetta nú. Mun hún því gera það fyrir 3. umr. Ég geri ráð fyrir, að n. muni fallast á það, að færa þetta termin eitthvað aftur. Verður þá upphæðin eitthvað á milli þeirra tveggja, er ég nefndi. Tel ég, að ekki þurfi meira um þetta atriði að ræða, fyrr en till. liggja fyrir um það frá n. Þá vil ég gefa nokkurt yfirlit um það, að hve miklu leyti þetta léttir á bændastéttinni skuldum hennar. Eftir 1. og 3. gr. frv. er áætlað, að sú upphæð, er myndar kreppulánasjóð, nemi um 10 millj. kr. Er það sú upphæð, sem sjóðurinn kemur til með að disponera yfir. Gjöld úr honum samkv. 24. gr., til að greiða vexti og afborganir af fasteignaveðslánum bænda, má áætla 2½ millj. kr. Eftir verða þá um 7½ millj. kr. til kreppulána. Útkoman verður sú, ef vaxtabyrðar eru lækkaðar um 120 þús. kr. árl. Þá er annar liðurinn sá, að ef samið er um skuldir bænda í 4. flokki, þá er ætlazt til, að kreditorarnir gefi eftir það, sem tapað er af skuldunum. Nemur sú upphæð um 2½ millj. kr., sem þá afskrifast algerlega. Loks er þá hvað kreppulánin skulu vera stór og afskrift gegn þeim mikil. Um það er vitanlega rennt blint í sjóinn, hver hlutföll þar skuli vera. N. hefir talað um 20% í sínum útreikningum. En það má tala um meira. Það má orða, að tekið verði meðaltal, sem þá er 75%. Kreditorarnir gefa þá eftir 25%, og miðað við 7½ millj. kr. verkar það sem 9½ millj. fyrir bændurna. Þetta er í stórum dráttum sú niðurstaða, sem hægt er að komast að eins og málið liggur fyrir nú. Annars geri ég ráð fyrir, að hægt verði að gefa fyllri og gleggri mynd af þessu, þegar n. er búin að gera sínar endanlegu tillögur í málinu, en það verður ekki fyrr en við 3 umr. Þá hefir verið útbýtt 16 brtt. frá kreppun. á þskj. 538. Eru það mest leiðréttingar, sem ekki hafa bein áhrif á aðalefni málsins. Ég mun því verða frekar stuttorður um þær. Stærsta brtt., sem n. ber fram við frv., er sú, að felldar verði niður 2. og 25. gr. þess. Þær tvær gr. heyra saman, og eru í raun og veru sjálfstæðar, því gera má ráð fyrir, að tekjuöflunin samkv. 2. gr. gangi til þess að standa undir þeim útgjöldum, sem gert er ráð fyrir í 25. gr.N. lítur því svo á, að þetta atriði fari betur að koma fram í sérstöku frv. Það tengist við þetta frv., einungis að því leyti, að gert er ráð fyrir, að kostnaður sá, er umræðir í 25. gr., greiðist úr kreppulánasjóði. Það hefir verið talað um það af ýmsum, hvort ekki gæti verið rétt að sameina öll þessi kreppufrv. í eitt frv. í mörgum köflum. Hvort það telst hagkvæmt eða framkvæmanlegt, verður athugað fyrir 3. umr. En um hitt verður ekki deilt, að ákvæði 25. gr. frv. þessa eru óviðkomandi sjálfum kreppulánasjóðnum. Annars skal ég geta þess, að kreppun. hefir skipað undirn. til þess að fara gegnum og athuga ákvæði 25. gr. Hinar brtt.n. eru flestar leiðréttingar. Önnur brtt. er t. d. aðeins leiðrétting, sem leiðir af 1. brtt. Brtt. við 5. gr. er sú fyrst og fremst, að n. leggur til, að niður falli það ákvæði greinarinnar, að umsækjandi úr kreppulánasjóði skuli hafa stundað landbúnað sem aðalatvinnuveg í 3 undanfarin ár, til þess að geta fengið lán úr sjóðnum. Það er nefnilega algengt, að sonur taki við búi eftir föður sinn, og er það þá í raun og veru sami búreksturinn áfram, enda þótt mannaskipti hafi orðið. Verður stjórn sjóðsins því að taka ákvarðanir um réttmæti lánveitinganna í hvert skipti, þegar vafi getur verið á, hvort umsækjandi hefi rétt til þess að fá lán úr sjóðnum eða ekki. Þá er 4. brtt.n. einnig við 5. gr. frv. Í 2. lið 5. gr. er það sett sem skilyrði fyrir lánveitingum úr kreppulánasjóði, að umsækjandi hafi þann bústofn, sem að áliti sjóðsstjórnarinnar sé nægilegur til framfærslu fjölskyldu hans. Hér leggur n. til, að bætt sé við orðunum „Samhliða öðrum tekjuvonum“. Það eru nefnilega mörg tilfelli, þar sem bændur hafa dálítinn smábátaútveg samhliða búskapnum. Sumir fara í „verið“, sem kallað er, til þess að afla sér dálítilla tekna til styrktar búrekstri sínum, aðrir í vegavinnu o. s. frv. Til slíkra tekna vill n. að tekið sé tillit, þegar kveða skal á um það, hvort hlutaðeigandi umsækjandi muni geta framfært fjölskyldu sína. Fimmta brtt. er aðeins leiðrétting. Sjötta brtt. hljóðar um það, að sýslunefnd skuli ákveða, hver skuli vera þóknun til nefndarmanna fyrir störf þeirra, og að sá kostnaður, sem verður fram yfir 5 kr. á dag fyrir hvern nefndarmann, skuli greiðast úr sýslusjóði. Að öðru leyti liggur þetta svo skýrt fyrir, að ekki er ástæða til þess að fjölyrða um það. Sjötta brtt. er við 7. gr. frv. Þar vill n. hafa skýrara orðalag, og það kom jafnvel til orða að bæta þar meiru inn í en gert var. Það er vitanlegt, að þau tilfelli eru mörg, þegar búi er skipt, að fram komi margskonar kröfur, sem undir öðrum tilfellum koma ekki fram. T. d. getur barn, sem lengi hefir unnið hjá foreldrum sínum eftir að það var orðið fullþroska, komið með réttmætar kaupkröfur. Þau tilfellin eru líka mörg, að fram geti komið óréttmætar kröfur. Fyrir þetta getur oft verið erfitt að komast. N. leggur því til, að í skrá þeirri yfir lánardrottna lánbeiðanda, sem um ræðir í 2. lið 7. gr., skuli einnig greind greiðslukjör skuldanna. Áttunda brtt. er og við 7. gr. Er það lítilsháttar viðbót til skýringar 8. lið greinarinnar, þar sem lagt er til, að hlunnindi jarða séu tekin með, þegar héraðsnefndir eiga að segja um það, hversu háum greiðslum vaxta og afborgana lánbeiðandi geti staðið undir, samhliða lífvænlegum búrekstri. Níunda brtt. er og líka skýring; að sjóðstjórnin skuli sannprófa, hvort framtalið sé rétt, þegar hún hefir fengið tillögur héraðsnefnda og framtal lánbeiðanda í hendur. Það getur nefnilega komið fyrir, að sjóðstjórnin viti um kröfur á lánbeiðanda, sem ekki hafi komið fram við framtalið. Því þótti rétt að setja þetta ákvæði. Tíunda og ellefta brtt.n. eru aðeins leiðréttingar, sem stafa af niðurfellingu 2. gr. frv. Tólfta brtt. er breyt. á orðalagi, til þess að sú hugsun, sem upphaflega vakti fyrir þeim, sem frv. sömdu, komi skýrara fram. Þrettánda brtt. er við 17. gr. Hún er sömuleiðis skýring á því, sem fyrir þeim mönnum vakti, sem upphaflega sömdu frv. Það er ekki tilætlunin að hindra menn í því að reka eðlilegan atvinnurekstur, að menn megi ekki hafa útborganir vegna afurðasölu sinnar á þessum tíma, heldur aðeins það, að þeir megi ekki inna af hendi óeðlilegar útborganir eftir að þeir hafa sent lánbeiðni til sjóðsstjórnarinnar þar til samningaumleitunum er endanlega lokið. Rýmkun á þessu ákvæði frv. er sett eftir bendingu háttv.þm. Seyðf. Fjórtánda brtt. er aðeins viðaukatill., sem inniheldur samskonar ákvæði og sett var inn í gjaldþrotaskiptalögin. Fimmtánda brtt. er aðeins orðabreyt., sem skýrir sig sjálf. Þá hefir n. ekki borið fram fleiri brtt. við þessa umr. málsins. En ég vil endurtaka það, sem ég sagði áðan, að ennþá eru ýms atriði þessa máls, sem hún á eftir að athuga og kemur með til 3. umr. Sum þeirra eru mjög þýðingarmikil, og væri því æskilegt að umr. um þau drægjust ekki inn í umr. nú. Brtt. þær, sem fram hafa komið við frv., hefir n. ekki tekið afstöðu ennþá. Mun ég því ekkert um þær segja fyrr en flm. hafa gert grein fyrir þeim.

Jón Jónsson Ég geri frekar ráð fyrir því, eftir atkvgr. síðast, að ákveðið sé um framgang þessa máls. Ég gerði þá grein fyrir afstöðu minni, að ég teldi ekki beina ástæðu til þess að afgr. málið á þessu þingi, en hinsvegar væri rétt að vísa því til stj., með þeim tilmælum, að hún rannsakaði það og athugaði, hvar dýralæknum skyldi skipað, og legði álit sitt fyrir næsta þing. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar, en leyfi mér að bera fram rökst. dagskrá, sem hljóðar svo: „Í því trausti, að ríkisstj. láti fara fram athugun á því, hversu dýralæknum sé heppilegast skipað á landinu, og leggi niðurstöðuna fyrir næsta Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Vil ég svo leyfa mér að afhenda hana hæstv. forseta með beiðni um, að hann beri hana undir deildina.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Hv. 1. þm. Reykv. hefir nú skýrt þetta mál nokkuð frá sínu sjónarmiði, og sé ég ekki, að það styrki málstað þessa embættismanns ýkjamikið. Hv. þm. segir, að ekki sé venja í einu af nágrannalöndum okkar að skoða sparisjóðina nema einu sinni á hverjum fimm árum, og þurfi því ekki fremur hér. Vil ég benda hv.þm. á það, að þótt eitthvað sé lag í einu landi, illt eða gott, er það ekki bindandi í öðru landi fyrir það. Ég veit til þess, að líta átti eftir sjóðum sýslumannanna á 3 ára fresti, en var þó ef til vill ekki gert einu sinni á hverjum 10 árum. En nú um tíma hefir verið framkvæmt hjá þeim árlegt eftirlit, sem er báðum til gagns, sýslumönnunum og ríkissjóði, auk þess sem eftirlitið er ódýrara í framkvæmdinni því oftar, sem það er gert. Ég verð að segja það, að það er óneitanlega skrítið þetta eftirlit hv. 1. þm. Reykv., sem honum þó er greitt nokkrum þúsundum meira fyrir en ráðherralaunum nemur, ef hann, eins og segir í bréfi Landsbankans, sem ég gat um, hefir ekki rækt neitt eftirlit þar í 2-3 síðustu árin, og sambandið milli hans og þessarar stofnunar er heldur ekki meira en svo, eftir því, sem honum sjálfum segist frá, að hann veit ekki, að stofnunin hefir neitað að borga fyrir eftirlit hans með þeim rökstuðningi, að um svo litla vinnu væri að ræða. Þegar svo hér við bætist, að hv.þm. hefir ekki séð sér fært að ferðast um og skoða sparisjóðina, eins og eðlilegast væri, að hann gerði, en hinsvegar situr hér á þingi fjórðung ársins, án þess að honum beri hin minnsta skylda til þess, verður manni á að spyrja, til hvers þjóðin sé að hafa þennan mann. Þótt stórþjóðirnar kunni að hafa sambærilegt embætti, er hér við að athuga, að hlutaðeigandi embættismaður hjá þeim er alltaf upptekinn við starf sitt, sem hv.þm. er ekki, eins og ég hefi bent á, enda þótt hann ætti að starfa a. m. k. ekki minna en útibússtjórarnir gera, og myndi líka vafalaust hafa gert það, ef hann hefði ekki haft þá stórhættulegu skoðun, að honum bæri lítið að gera fyrir þessa aura, sem hið fátæka föðurland hans borgar honum fyrir vinnuna. Hv. þm. lét orð falla á þá leið, að Útvegsbankinn hefði beðið hann að athuga hag bankans, og er þetta að vísu í ósamræmi við það, sem kemur fram hjá fulltrúaráði þessa banka í bréfi frá 30. marz í ár, þar sem segir, að fulltrúaráðið hafi samþ. það á fundi sínum 15. okt. 1930 að tilkynna fjmrh., að fulltrúaráðið óskaði eftir, að bankinn væri undanþeginn þeirri kvöð að greiða hl. af launum eftirlitsmannsins með bönkum og sparisjóðum (sbr. þskj. 455), og hefir bankinn staðið við þetta síðan. 1930 hefir þannig verið slæmt ár fyrir hv. 1. þm. Reykv. Báðir bankarnir segja honum þá upp hlýðni og hollustu á hinn eftirminnilegasta hátt. Ég álít, að eftirlitsmaðurinn eigi að vera við starf sitt alla daga ársins, nema hvað hann ef til vill fengi sumarfrí, eins og aðrir opinberir starfsmenn, og ætti honum þá að vera yfirkomanlegt að skoða alla sparisjóðina á landinu a. m. k. annaðhvert ár. Hv. þm. hefir lýst því hér fyrir d., hve mikla og skemmtilega þýðingu starf hans hefir haft fyrir 2 sparisjóði í landinu, þar sem heilbrigðisvottorð, sem hann gaf sjóðunum, forðaði þeim frá hruni, eftir því, sem hv.þm. sagðist frá, og ætti starf hans ekki að hafa minni þýðingu fyrir aðra sparisjóði, ef það væri rækt, og hv.þm. hefði ekki þær lífsskoðanir, sem meina honum að rækja það. Hér er um almenna gagnrýni að ræða, án tillits til persónulegra verðleika þm. sjálfs. Þetta embætti er mjög dýrt, en þó hygg ég, að ef hv.þm. hefði t. d. lagt jafnmikla vinnu í starf sitt og t. d. bankastjórar gera og unnið nokkra tíma daglega, sem dreifðust á stofnanirnar, hefði engum þm. komið til hugar að leggja embættið niður, því að þá hefði sú ástæða ekki legið fyrir, sem Landsbankinn ber við, að hér sé um engin vinnubrögð að ræða. Hv. 1. landsk. segir, að engar skýrslur liggi fyrir um það, hvað þessi maður hafi gert, en að hinu leytinu telur hann þó, að starfið þurfi endurbóta við, og m. a. að nauðsynlegt sé að færa starfið út, verksvið eftirlitsmannsins sé of lítið, og þurfi nú að skapa handa honum einskonar atvinnubótavinnu, þar sem hann hefir ekki fundið næg verkefni í þeim verkahring, sem honum var trúað fyrir. Ég álít nú reyndar, að heppilegra sé að setja hina opinberu sjóði undir stj. Landsbankans, og vænti ég, að hv. 1. landsk. geti verið mér samdóma um það. Hér er um mjög dýrt embætti að ræða og þó óþarft, eins og ég hefi bent á, og því spurningin í þessu máli aðeins sú, hvort áfram á að borga 16 þús. kr. fyrir starf, sem ekki er árangursmeira en þetta starf bankaeftirlitsmannsins.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég þarf ekki að svara hv.frsm. meiri hl. neinu. Ég geri mér beztu vonir um, að hægt sé að ná samkomulagi um þetta mál, því mér virðist ekki mikið bera á milli og ég tel það eiginlega gefið, eftir ummælum hv.frsm. meiri hl. En það var viðvíkjandi því, hvort lögreglan ætti heldur að vera ríkislögregla eða bæjarlögregla, og hv.frsm. segir, að ekki sé meining í því, að ríkið setji upp lögreglu í bæina, því þá geti verið, að þeir geri ekki sína skyldu í þeim efnum, ef þeir eiga víst að geta fengið ríkislögreglu. Það er mikið rétt í þessu. En ég hélt, að það þyrfti ekki að gera ráð fyrir því, að nein stj. geti verið svo heimsk, að hún færi að setja upp ríkislögreglu áður en hún teldi, að bærinn væri búinn að inna af hendi sína skyldu. Í hvert skipti, sem bær eða kaupstaður kæmi til stj. og vildi fá aukna lögreglu, þá mundi stj. rannsaka, hvort næg lögr. væri fyrir og hvort bærinn mundi inna af hendi þá skyldu, sem á bænum hvílir. Ég segi þetta ekki út í bláinn, því það var hugsað um þetta atriði áður en þetta frv. var búið til, og ég veit, að hv. 1. landsk. man vel eftir, að það var einmitt rætt um þetta atriði við hann, um skyldu bæjanna til að halda uppi lögreglu. En það er viðurkennt af hv. meiri hl., að það er ekki hægt að leggja þetta allt á bæina eina. Þá vil ég aðeins segja örfá orð við hv. 2. landsk. Ég vil fræða. hann um það, að tollverðir landsins eru náttúrlega ekki annað en löggæzlumenn, lögregla fyrir ríkið. Ég gleymdi að telja þá upp áðan, en það var gott, að hv.þm. minnti mig á það. Alveg eins er með áhafnirnar á varðskipunum. Þær eru lögreglulið á sjónum og ekkert annað. Og náttúrlega liggur það út af fyrir sig nær, ef á þarf að halda, að nota þá lögreglu á sjó. En ég býst við, að það muni sjaldan koma til þess og kannske aldrei. Hv. þm. dró það út úr þeim orðum mínum, að mér þætti ákaflega undarlegt, að hv. 5. landsk. yrði dómsmrh. í bráð, að ég byggist við því að verða ráðh. áfram. Hv. 2. landsk. álítur þá, að ekki sé um aðra að gera en mig, eða hv. 5. landsk. Þá er þessi deila út af lögreglunni í Danmörku. Þar er því til að svara, að það er rétt, að herinn þar er varalögregla, og það er gripið til hans, þegar í harðbakka slær. Hv. þm. upplýsti sjálfur, að þessi her væri 40 þús. manns. 

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Ég skal ekki hafa langa ræðu. Ég heyrði ekki allt svar hv.frsm. við því, sem ég sagði um brtt. okkar á þskj. 539. En mér skildist hann álíta, að fyrri till. væri óþörf, af því að árgjaldið væri ekki fastákveðið 5%, en það færi eftir verðlagsbreytingum. Ég vil benda hv. d. á það, að 2. málsgr. 18. gr. heimtar það eitt, að ef hagur lántakanda breytist, skuli afborganir fara þar eftir, en ekki er getið um, hvort það er af verðlagsbreytingu eða af hverju. Það gæti t. d. verið af vinning í happdrætti, arfi og fleira. Samt sem áður standa vaxtakjörin og eftirgjöfin óbreytt. Það er aðeins hægt að stytta lánstímann, en á engan hátt hægt að fá meira af manninum en ætlazt er til við uppgjörið. En það, sem við Alþýðuflokksmenn viljum, er það, að ef þessi 5% eru talin rétt hlutfall þegar gert er upp, þá sé skuldanda aldrei gert erfiðara en sem því svarar, en hækki hinsvegar afurðaverð, þá hækki árgjaldið um jafnan hundraðshluta. Viðvíkjandi seinni brtt., að 1. skuli einnig ná til þeirra, sem þar greinir, þá virtist mér hv.frsm. hafa mikla tilhneigingu til að líta með sanngirni á hana. Hann taldi með réttu, að ekki væri hægt að loka augunum fyrir nauðsyn þessa fólks, en taldi æskilegt, að sett yrði n. til að rannsaka hag þess, sem gæfi skýrslu fyrir næsta þing. Skildist mér, að ef ástæður reyndust hliðstæðar og hjá bændum, væri fenginn grundvöllur undir hliðstæða löggjöf til hjálpar þessu fólki. Ég verð að segja, að ég vil síður eiga eftirkaup um þessa hluti. Ég álít sjálfsagt, að löggjöf sé sett í einu lagi fyrir þá, sem ekki geta staðið við skuldbindingar sínar af völdum kreppunnar, hvort sem þeir búa við sjó eða í sveit. Hann taldi, að verðfall landbúnaðarafurða væri meira en sjávarafurða, og kann það að vera rétt miðað við síðastl. ár. Aftur á móti 193Í var það ekki meira. Hér virðist þá vera gert mat á mönnum, talið nauðsynlegra að hjálpa einum flokki manna en öðrum, sem eru í svipuðum kringumstæðum. Eins og hv.frsm. benti á, þá liggja ekki fyrir skýrslur um, hvað mikið fé þyrfti. En að fengnum skýrslum um hag fólksins verður það á valdi sjóðstjórnarinnar að meta getu sjóðsins og þörf fólksins fyrir að nota sjóðinn. Mér hefir skilizt sumir hv.þm. veita þessum till. ekki óvinsamlegar undirtektir. Get ég orðið við tilmælum hv.frsm. að taka þær báðar aftur til 3. umr. Mætti þá e. t. v. frekar nást samkomulag um einhverja lausn á vandræðum þessa fólks, sem frv. nú gerir ekki ráð fyrir að ná til. Út af því, sem hv.frsm. sagði í lok ræðu sinnar, að nú væri einmitt tíminn til að framkvæma efnahagsuppgjör hjá bændum, þá hygg ég ómögulegt um það að fullyrða. Og því miður eru ekki líkur til, að svo sé. Ég hefi enga trú á, að þótt sjóðurinn taki ekki til starfa fyrr en á seinna misseri þessa árs, þá verði þær breyt. orðnar, að við séum verulega meir vitandi um framtíðarhorfurnar en nú. Rétt er það, að síðasti farmur af frystu kjöti til Englands mun hafa selzt 50% hærra en áður. Sölutíminn fyrir síðari farminn var líka hentugri en fyrir þann fyrri. Loks vil ég benda á, að ýms ummæli hér í hv. d. gefa villandi hugmyndir um þetta mál. Menn hafa talað um, að ekki væri um nema tvennt að gera, samþ. frv. í höfuðatriðum eða horfa á yfirvofandi aðför að svo og svo miklum hluta af bændum. Þetta er í alla staði rangt. Það er alveg víst, að hvað sem verður um afgreiðslu þessa frv., þá verður ekki skilizt svo við þetta mál, að ekki verði komið í veg fyrir allsherjaraðför að bændum. Og það má gera á margskonar annan hátt en bent er á í þessu frv.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég ætla ekki að tala um efni þessa frv., en þar sem svo er ástatt, að ég á sæti hér í d., en þetta mál snertir mig hinsvegar ekki alllítið persónulega, enda þótt hér sé verið að úrskurða um mál, sem er yfirgripsmeira en svo, að það snerti aðeins einn mann, þar sem hér er í raun og veru verið að úrskurða um það, hvort starfsemi eftirlitsmannsins með bönkum og sparisjóðum eigi að vera eins háttað eins og í nágrannalöndum okkar, þá vil ég leyfa mér að fara fram á við hæstv. forseta, að hann úrskurði, hvort ég er atkvæðisbær um þetta mál eða ekki.

Magnús Torfason Af sérstökum ástæðum tók ég ekki þátt í umr. síðast um þetta mál, og var því þá samkv. beiðni minni hleypt til 3. umr., og er mér skylt að þakka það. Nú er komin fram rökst. dagskrá frá hv. 3. landsk. En þau rök, sem hann ber fram, hafa ekki getað sannfært mig um, að ástæða sé til þess að stöðva málið. Ég er í engum vafa um það, að þó að þingið legði til, að athuguð yrði skipun dýralækna, þá yrði ekki hreyft við því, að dýralæknir yrði settur fyrir austan fjall. Við megum ekki gleyma því, að þetta mál er ekki aðeins um skipun dýralækna, heldur er það heilbrigðismál, alls ekki lítilsvert heilbrigðismál, og áhrif þess og þýðing mundi aukast með hverju ári. Ég sé ekki betur en að það gæti orðið til þess að auka stórum reynslu dýralæknanna hér á landi, að þarna verði sett á stofn dýralæknisembætti. Eins og við vitum, hafa dýralæknar mörg störf á hendi, sem ekki koma dýralækningum við, mörg störf, sem hafa hamlað því, að þeir gætu sinnt sínum eiginlegu störfum. Ég þarf ekki að taka það fram við hv.þdm., hversu brýn þörf er á því, að undinn sé bráður bugur að því að fagmenn geti kynnt sér dýralækningar. En þess er nú ekki kostur. Aftur á móti hefði þessi dýralæknir austur frá aðeins þeim eiginlegu dýralæknisstörfum að sinna; þar er ekkert, sem glepur hann frá þeim. Og þarna er svo margt húsdýra, að vænta má, að dýralæknirinn mundi fá miklu meira efni og fleiri skepnur að vinna úr heldur en kostur er á annarsstaðar, þar sem stofnuð hafa verið slík embætti. Ég fyrir mitt leyti er ekki í nokkrum vafa um það, að ef stofnað yrði þetta nýja dýralæknisembætti, þá myndi það verða til þess að auka stórum þekkingu og kunnáttu á þessu sviði. Eftir því sem meðferð á búpeningi hefir batnað, eftir því hefir orðið kvillasamara. Því ber ekki að neita, að horinn hafði það gott í för með sér, að hann drap allan þann fénað, sem óhraustur var. Það hraustasta lifði af. En nú á tímum, eftir að menn eru farnir að gera betur við skepnurnar, er sú vörn fallin burtu. Þess vegna fara nú sjúkdómar í húsdýrum óðfluga vaxandi með hverju ári, sem líður, og breiðast mikið út. Sem dæmi má nefna ormaveikina, sem Suðurland var áður laust við, en er nú farin að gera vart við sig og hefir veitt ýmsum þungar búsifjar upp á síðkastið. Ég kenni þetta m. a. aðfluttu fé, sem fengið hefir verið til kynbóta. Vitanlega liggja til þessa líka aðrar ástæður, en breyttir lífshættir þessa fénaðar hafa valdið miklu um fjölgun sjúkdómanna. Loks vildi ég, að menn gleymdu því ekki, að hér er ekki aðeins um hagkvæmt mál að ræða, heldur einnig mannúðarmál gagnvart húsdýrunum. Áður var farið mjög illa með húsdýr. Þetta hefir breytzt, sem betur fer, til batnaðar á síðari árum, þó að enn skorti mikið á, að vel sé. Þetta frv. er spor í rétta átt. Að endingu vil ég geta þess, að allir þeir, sem kunnáttu hafa til að bera um þetta mál, hafa eindregið mælt með þessu, ekki sízt þeir, sem að dýraverndun standa hér á landi. Það hefir verið talað um að koma hér á dýralæknanámsskeiði. Hvergi er til þess heppilegri staður en þarna austur frá. Vona ég svo, að hv. d. sýni máli þessu fulla sanngirni og sjái sér fært að samþ. frv.

3) JónÞ: Ég tel þessa gr. óhafandi eins og hún er, en vil ekki fella hana, svo að hægt sé að koma með brtt. við hana við 3. umr.

Bernharð Stefánsson Ég hefi leyft mér að flytja brtt. við frv. þetta og er hún á þskj. 509. Í brtt. þessari er farið fram á, að heimilað verði að lána fé úr kreppulánasjóði til ábúenda á smábýlum í grennd við kaupstaði og kauptún. Hvað stærð býlanna snertir, þá er það tiltekið, að þau fullnægi þeim ákvæðum, sem sett eru í 57. gr. búnaðarbankalaganna, þannig, að till. mín nær aðeins til þeirra, sem áttu að geta fengið lán í smábýladeild búnaðarbankans, ef hún hefði verið stofnuð. Ég vék að svipuðu efni á þinginu í fyrra í sambandi við frv. um gjaldfrest bænda, sem þá lá fyrir; skal ég þó rifja upp nokkuð af því, sem ég sagði þá. Það er alveg af sérstökum ástæðum, að ég ber till. þessa fram. Ég lít nefnilega svo á, að þessir menn, sem till. mín fjallar um, hafi fengið alveg sérstakt loforð löggjafarvaldsins um lánsstofnun fyrir sig. Loforð, sem ekki hefir verið efnt til þessa, þar sem í lögunum um Búnaðarbanka Íslands er gert ráð fyrir, að ein deild hans láni beinlínis þessum smábýlabændum. Mér er nú kunnugt um, að einmitt vegna þess ákvæðis búnaðarbankalaganna hafa ýmsir þeir, sem á smábýlum búa, lagt í framkvæmdir, bæði byggingar o. fl., og fengið sér bráðabirgðalán til þeirra, í trausti þess að geta síðar fengið lán úr smábýladeild bankans til að endurgreiða bráðabirgðalánin. Þannig hafa þeir, beinlínis af þessum orsökum komizt í óþægilegar lausaskuldir. Sömuleiðis hafa ýmsar byggingaefnaverzlanir liðið hnekki við vanefnd þessa loforðs um sérstaka lánadeild fyrir smábýli, því að þær hafa lánað byggingarefni o. fl. í trausti þess, að hlutaðeigendur gætu fengið lán í þessari umræddu lánadeild. Ég hefi ekki getað gert neina áætlun um það, hversu mikið fé myndi þurfa úr kreppulánasjóði til þessara hluta. Ég hefi ekki haft aðstöðu til þess að safna upplýsingum um það. Skuldum þessara manna hefir ekki verið safnað saman í eina heild, eins og bændanefndin hefir gert um skuldir bændanna. En þó skýrslur liggi ekki fyrir um það, hvað skuldir þessara manna séu miklar, þá liggur annað fyrir til að byggja á, og það er sú krafa, sem þeir að réttu eiga á ríkissjóð. Það stendur í lögum búnaðarbankans, að verja megi allt að 50 þús. kr. á ári til smábýladeildarinnar. Nú mun það vera þrisvar, sem þessi upphæð hefði fallið til útborgunar, ef deildin hefði tekið til starfa um leið og aðrar deildir bankans. Ég geri ráð fyrir, að bætt yrði úr brýnustu þörf þessara manna, þó hámark þess, sem mætti lána þeim úr kreppulánasjóði, yrði ekki hærra en þær 150 þús., sem hefði átt að vera búið að borga út úr ríkissjóði til lánveitinga handa þeim, ef lögunum hefði verið fullnægt. Mundi ég sættast á, að slíkt hámark yrði sett, ef till mín yrði að öðru leyti samþ. Það er ein brtt.háttv.n., sem mætti hugsa, að tæki út yfir þetta. Ég vil því beina þeirri fyrirspurn til hennar, og þá sérstaklega háttv.frsm., hvort hún líti svo á, að ef 4. brtt. á þskj. 538 verður samþ., þá verði hægt að veita þessum mönnum lán úr kreppulánasjóði. Fái ég skýlausa yfirlýsingu n. um, að hún líti svo á, verði 4. brtt. hennar samþ., að lána megi þeim sömu mönnum úr kreppulánasjóði, sem ætlazt var til, að lán fengju úr smábýladeild búnaðarbankans, þá sé ég ekki ástæðu til þess að halda till. minni fram. En fái ég ekki yfirlýsingu þessa, þá held ég henni fram. Ég vænti nú, að háttv.þdm. líti með sanngirni á þetta mál og greiði atkv. með till. minni, komi hún undir atkv. Þessir menn, sem ég fer fram á, að verði svipaðs stuðnings aðnjótandi og bændur, hafa hingað til verið olbogabörn þjóðfélagsins og ekki sízt lánstofnananna. Og sem dæmi um það vil ég geta þess, að ég var einu sinni að reyna að útvega einum slíkum manni lán. Hann átti fasteign, sem metin var á 20 þús. kr., en lánið, sem hann vildi fá, var aðeins 2 þús. kr. Lán þetta gat ég hvergi fengið, því að eignin var hvorki kaupstaðarhús né jörð í sveit. Var t. d. sakir þessa alveg afsvar að fá það úr veðdeild Landsbankans.

Jakob Möller [óyfirl.]: Það voru nokkur orð, sem hv. 5. landsk. beindi að því, hvernig starf eftirlitsmannsins með bönkum og sparisjóðum hefir verið rækt, er valda því, að ég kvaddi mér hljóðs. Hv. þm. lét svo um mælt, að heppilegast væri, að eftirlitið með sparisjóðunum væri framkvæmt einu sinni á ári. Mun þó hvergi ætlazt til þess, að slíkt eftirlit sé framkvæmt árlega. Í Danmörku er sparisjóðaeftirlitið t. d. framkvæmt þannig, að sparisjóðirnir eru skoðaðir á 5 ára fresti, og munu þó ekki allir sjóðir þar hafa verið skoðaðir enn, svo að þegar ég var í Danmörku og tók þátt í skoðun nokkurra sjóða þar, 1924-1925, hafði starfsmaður sparisjóðaeftirlitsins, sem með mér var, ekki séð suma sjóðina, og höfðu þeir aldrei verið skoðaðir áður. Og sama máli gegnir um bankana. Kemur engum til hugar, að þá eigi að skoða árlega. Þó hefi ég orðið þess var, að sumir þm. álíta, og nokkrir fleiri, að eftirlitsmaðurinn eigi að hafa jafnvel daglegt eftirlit með bönkum og sparisjóðum, en eins og hver maður sér, þá er þetta ómögulegt. Hér eru um 50 sparisjóðir, 3 aðalbankar og ótal útibú frá þeim víðsvegar úti um land. Liggur það í þessari aðstöðu, að ekki er hægt að framkvæma slíkt daglegt eftirlit. Hinsvegar hefi ég gert till. um reglugerð fyrir þetta starf, sem liggja í stjórnarráðinu, þar sem gert er ráð fyrir, að eftirlitið sé framkvæmt eins og í öðrum löndum, og hefði hv. 5. landsk. getað kynnt sér þetta meðan hann var ráðh., ef hann hefði haft nokkra löngun til að dæma um þetta starf af viti og sanngirni. Hv. 5. landsk. vildi lesa hnútur til mín út úr bréfinu frá bankaráði Landsbankans, þar sem segir, að ég hafi ekki framkvæmt þar neitt eftirlit 2-3 síðustu árin, en ég skal segja hv.þm. það, að ég skil þetta ekki sem hnútur. Það er ekki venja, að bankaeftirlitið skoði bankann nema á fleiri ára fresti, svo að þetta er í alla staði eðlilegt. Annað mál er það, hvort ástæða er til að hafa Landsbankann og Útvegsbankann undir slíku eftirliti, og skal ég ekki dæma um það að svo stöddu. Það mun hinsvegar rétt, sem hv. 5. landsk. upplýsti, að Útvegsbankinn hefir ekki tekið þátt í kostnaðinum af eftirlitinu, en engu að síður hefir bankinn þó beðið mig að koma til að athuga plögg bankans og meta hans hag. Þykir mér rétt, að þetta komi fram. Að því er Landsbankann snertir, þá hefir hann greitt sinn hluta af eftirlitskostnaðinum, framan af a. m. k., og skal ég ekkert um það segja, hvort hann hefir hætt því. Þótt Útvegsbankinn hafi neitað að greiða sinn hluta af kostnaðinum, er bankinn skyldugur til að greiða þetta að 1., og eins og hver önnur vanræksla af ríkisstj. að láta bankann ekki borga. Útvegsbankinn heyrir undir l. frá 1923 um eftirlitsmann með bönkum og sparisjóðum og getur ekki komizt undan því að greiða þau gjöld, sem á hann eru lögð. Mér er það ljóst, að tilefnið til þess, að frv. er fram komið, er misskilningur á því, hvernig þetta starf er starfrækt og hvernig hægt er að starfrækja það. Má vera, að ég hefði getað varið meiri tíma í eftirlitið en ég hefi gert, en það liggur í öllum aðstæðum, eins og ég fyrr sagði, að daglegt eftirlit verður ekki framkvæmt. Hv. 5. landsk. spurði að því, og þó varla af því, að hann ætlaðist til þess, að því yrði svarað, hvort eftirlitið hefði afstýrt nokkrum óhöppum í sambandi við sparisjóðina. Get ég upplýst hv.þm. um það, að 2 sparisjóðir a. m. k. eiga mér líf að launa, ef svo mætti segja. Höfðu þessir sparisjóðir orðið fyrir heiftarlegum árásum, sem ég get gert hv. 5. landsk. nánari grein fyrir, ef hann óskar eftir, í samtali, er keyrt höfðu þá í strand að meira og minna leyti, en að ég kom og skoðaði sjóðina og gaf yfirlýsingu um hag þeirra, hafði þær verkanir, að þeir störfuðu áfram og starfa væntanlega framvegis, ef yfirstandandi vandræðatímar koma þeim ekki á kaldan klaka. Gæti ég nefnt mörg fleiri dæmi slík um þýðingu starfs míns, jafnvel í sambandi við banka, þótt ofsóknirnar, sérstaklega gegn einni bankastofnun, hafi verið meiri en svo, að eftirlitið réði við það.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Ég skal játa, eins og ég tók fram við framsögu málsins, að n. hafði ekki mikinn tíma til að athuga frv., og má vel vera, að orðalag þess megi lagfæra; og að því er snertir þessar brtt.hv.þm. Ísaf., þá er ég mörgum þeirra, ef ekki öllum, samþykkur. Frv. ber það með sér, að það hefir verið þýtt úr dönsku og málið ekki eins gott á því og skyldi. Þess vegna væri e. t. v. ekki nema rétt að fá það tekið út af dagskrá nú og athuga það betur, sérstaklega málið á því. Mér skilst samt sem áður, að till.hv.þm. Ísaf. séu ekki ósamrýmanlegar efni og stefnu frv., og get ég að því leyti til verið ánægður með þær till., sem hann hefir komið fram með. Það er að vísu réttara að segja „til varnar gegn óréttmætum verzlunarháttum“ en „til varnar óréttmætum verzlunarháttum“, en hinsvegar má hv.þm. fara varlega í að hártoga þetta um of, því að „til varnar“ er annað en „til verndar“, en það er oft notað að tala um að varna einhverju, þótt ég játi, að það sé skýrara og réttara mál að segja „til varnar gegn óréttmætum verzlunarháttum“. - Ég skal svo verða við þeim tilmælum, sem hér hafa komið fram, og geri ráð fyrir, að meðnm. mínir samþykki, að málið sé tekið út af dagskrá, og mun n. lagfæra þá agnúa, sem á því eru.

Senda það til norrænudeildar háskólans

.

Frsm. (Steingrímur Steinþórsson) Ég vil geta þess, vegna ágreinings, sem varð við 2. umr. frv. um það, hvort skilja bæri frv. svo, að læknishéraðasjóðum mætti verja til persónulegra launabóta til lækna í viðkomandi héruðum, að þá hefi ég leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 525, sem tekur af allan vafa í því efni, ef samþ. verður, um að slíkt sé ekki heimilt.

Jón Baldvinsson Ég minntist ekki áðan á till.hv.l.landsk., sem hefir komið með umbætur við frv. stj. Hv. 1. landsk. var 1925 talsvert heitur fyrir því að koma á ríkislögreglu og honum gramdist að geta ekki komið henni á þá. Þó að stj. ætli nú að koma upp ótakmörkuðu liði samkv. 1. gr. og verja ótakmörkuðu fé til þess samkv. 5. gr., þá ætlar hv. 1. landsk. að bæta því við, að einnig verði komið upp sjóher. Hér verður þá bæði komið upp sjóher og landher, ef hans till. ná fram að ganga. Skipshafnirnar á varðskipunum og tollverðirnir eiga að teljast til lögregluliðsins. Að vísu verður þetta takmörkuð tala, þó maður geti ekki sagt með vissu, hvað margir muni þá teljast í íslenzka sjóhernum. Varðskipin eru nú 3, en það er ekkert því til fyrirstöðu, að stj. kalli strandferðaskipin og vitaskipið Hermóð herskip, og bætist þá nokkur hundruð manna við í sjóherinn íslenzka. En af því að maður getur gengið út frá því, að hvorki Þór, Óðinn né Ægir verði send á móti drekum stórveldanna í stríð, því tæplega verða þau sigursæl í slíkum orustum, þá dettur manni í hug, að þessi skip geti orðið gagnleg í orustum innanlands við vopnlausa landsmenn. Og þess vegna er hv. 1. landsk. að bæta við frv. stj., þessum nokkrum hundruðum manna. Þá er þetta fullkomnað allt saman. Það kynni þá að vera eftir að koma upp stórskotaliði. En það felst í frv. stj. að mega kaupa öll þau tæki til þess að geta haldið uppi fullkomnum her í landinu. Ég heyri það á hæstv.dómsmrh., að hann býst við að sitja áfram í dómsmrhsæti, því hann tók alveg fyrir það, að hv. 5. landsk. gæti orðið ráðh. Þetta þýðir, að samningar hafa verið gerðir um það milli stjórnarflokkanna að halda þessari samsteypustjórn áfram og dóms.mrh. verði áfram við völd.

Var ég að tala um það?

Það má draga það út úr orðum hæstv. ráðh., sem er sennilegast, að í þeim eigi að felast, og ég þykist ekki hafa dregið meira út úr þeim en ástæða var til.

Ég sagði ekki orð um þetta

. Hæstv. ráðh. tók fyrir það, að hv. 5. landsk. gæti orðið dómsmrh., og þá hlýtur hann að vita jafnlangt sínu nefi, eins og hann svo oft tekur til orða. Ég hefi áður talað um hlutverk þessa hers, að það getur ekki annað verið en það sama og játað var á þingi 1925. Þá var verið að eltast við það allt þingið að spyrja stj., hvað ætti að gera við ríkislögreglu. Og síðasta svarið, sem hægt var að toga út úr stj. var, að hana ætti að nota í vinnudeilum. Í frv. stj. er talað um, að ríkislögregluna megi ekki nota í löglegum vinnudeilum. En það verður á valdi stj. að ákveða, hvenær vinnudeilur eru löglegar og hvenær hún álítur ástæðu til að halda uppi lögum og friði í landinu. Hæstv. ráðh. gerði mikið að því að vitna í Danmörku. Hann hefir stundum gert það við þessar umr. Hann segir rétt frá þessu með forsrh. danska, sem er jafnaðarmaður, að hann beitti sér fyrir því að auka ríkislögregluna um 100 manns. En hugsum okkur, hvílík ódæmi það eru fyrir Danmörku að fá 100 manns, ef við berum það saman við okkar land! Þá ætti, í staðinn fyrir ótakmarkaða ríkislögreglu, 1. gr. frv. að hljóða þannig: Rvík skal hafa ríkislögreglu með 3 mönnum. Þá væri hæstv. ráðh. í samræmi við Stauning.

Var ekkert fyrir í Danmörku?

. Hæstv. ráðh. hefir orðað 1. gr. frv. mjög lævíslega: Í Rvík skal vera ríkislögregla, og má skipa allt að 10 fasta starfsmenn í þeim tilgangi og aðstoðarmenn eftir því sem óhjákvæmilegt þykir. Þessir óhjákvæmilegu aðstoðarmenn geta orðið þúsund, og þá er komið fram úr því, sem danska ríkislögreglan var, bæði að tölu, að ég ekki tali um hlutföll. Þessir 100 menn svara til þess, að hæstv. ráðh. kæmi með frv. um það, að gera einhverja 3 menn að ríkislögreglu. Hæstv. dómsmrh. spyr, hvað margir séu í ríkislögreglunni í Danmörku. Það eru fáein hundruð manna.

Og svo herinn.

Það er til her í Danmörku, en Stauning hefir lagt til að minnka hann  Og það er ólíku saman að jafna baráttu Staunings í Danmörku fyrir því að leggja herinn niður sem ríkislögreglu og baráttu stj. hér fyrir því að koma henni upp. Það er sá höfuðmunur á stefnu hæstv.dómsmrh. og þess ráðh. í Danmörku, sem hann vitnar svo oft í, að annar er að draga saman þennan ríkisher, sem íhaldsmenn í Danmörku hafa komið upp og vilja halda við, en hinn er að reyna að koma á fót ótakmörkuðum her. Svo það gefur fyllilega ástæðu til þess að væna hæstv. ráðh. og flokk hans um einræðisbrölt. Þeir treysta sér ekki til þess að ná meiri hl. valdi á þingræðislegum grundvelli, heldur ætla að tryggja sér her, sem getur styrkt þá til þess að taka völdin í landinu á sama hátt og flokksbræður þeirra gera víða annarsstaðar í álfunni, ef kjósendur vilja ekki afhenda þeim það vald. Það er fullkomin ástæða fyrir því, að hér sé um einræðisbrölt að ræða.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Hv. frsm. meiri hl. hefir nú talað tvisvar, og hefir farið fyrir honum eins og vant er, ef hann fær að skeiða með laust beizlið, að hann hefir farið í kringum sjálfan sig og ratað í fyllstu mótsagnir. Hann taldi eftirlitið gott, en eftirlitsmaðurinn yrði að gefa sig við því allan ársins hring, að undanskildu sumarfríi. Með þessari yfirlýsingu hefir hann alveg kippt fótunum undan því meginatriði frv. síns, að leggja starfið niður. Ef eftirlitið væri alveg óþarft, kæmi í sama stað niður, hvort mikið eða lítið verk væri í það lagt. En sé starfið nauðsynlegt, eins og hv.þm. viðurkennir, en hinsvegar ekki nógu vel rækt, á auðvitað að skipta um þann mann, sem gegnir því, en ekki leggja það niður. Hv. þm. er því alveg kominn út fyrir grundvöll málsins, eins og hans var von og vísa. Ég skal ekki fara út í það, hvernig eftirlitsmaðurinn hefir gegnt starfi sínu, en mér er kunnugt um það úr minni stjórnartíð, að hann hefir gert mikið gagn, og ég er þess fullviss, að ef starfið yrði lagt niður, myndi ekki líða á löngu áður en menn söknuðu þess. Hv. þm. sagði, að einhver banki hefði neitað að greiða fyrir starfið. Þetta er ásökun í garð stj. og ekki góð lýsing á þeim banka, er gert hefir sig sekan í slíkri vanrækslu, en það sannar ekkert um, að starfið sé óþarft. Þá færði hann það gegn dagskrártill. minni, að á ferðinni væri till. um að leggja alla opinbera sjóði undir þjóðbankann. En nú er það svo um marga þessa sjóði, að fyrirmæli eru um stjórn þeirra í gjafabréfum, og ég tel það óforsvaranlegt að ganga á snið við þann vilja gefendanna, og tel, að samþykkt slíkra ákvæða, sem felast í till. þeirri, er hv.þm. nefndi, gæti hreint og beint orðið til þess, að menn hættu að gefa fé í slíka sjóði, ef þeir sjá, að vilja gefenda er svo traðkað. En hitt er rétt, að hafa gætur á, að stjórnendur sjóðanna misbrúki ekki sína stöðu. Því hefir hv.þm. ekki getað hnekkt því í dagskrá minni, að hafa þurfi eftirlit með opinberum sjóðum.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Ég sé ekki ástæðu til að fara út í miklar umr. um þetta mál. Það er ekki svo mikið, sem skilur, og hv.frsm. hafa skýrt, hvað það er. En vegna ummæla í nál.hv. meiri hl. vil ég benda á, að það er ekki nein ný saga, að löggæzlumenn séu hafðir hér á landi af hálfu ríkisins. Hvað eru sýslumenn og bæjarfógetar annað en löggæzlumenn ríkisins? Og hvað eru hreppstjórnir annað en einmitt ríkislögregla eða löggæzlumenn ríkisins. Það eru þannig á 3. hundrað manns í landinu nú þegar, sem eru hrein og bein ríkislögregla. Það, sem hér er farið fram á, er ekki annað en það, að bæta þar við 10 starfsmönnum, og svo aðstoðarmönnum eftir því sem óhjákvæmilegt reynist á hverjum tíma. Ég bendi á þetta af því að það lítur út fyrir af nál.hv. meiri hl., að það sé eitthvað alveg nýtt, ef það eigi að vera ríkislögregla hér á landi. Einnig er í þessu nál. talað um, að frv. um ríkislögreglu hafi komið hér fram áður. Er þar víst átt við frv. frá 1925. En þar var ekki um ríkislögreglu að ræða, heldur varalögreglu. Ég sé ekki annað en hv. meiri hl. hafi blátt áfram villzt á þessum tveimur orðum. Í upphafi nál. segir hv. meiri hl., að eitthvað verði að gera til þess að efla lögregluna í landinu. En það verði að gerast með gætni og skynsemi. Af framhaldinu lítur svo út, að hv. meiri hl. telji enga skynsemi í því að hafa ríkislögreglu. En svo koma till. hans á eftir, og þar er gert ráð fyrir að koma upp ríkislögreglu. Það á að vísu að nefna hana „löggæzlumenn ríkisins“, en það er gersamlega það sama. Það er aðeins orðabreyt. frá því, sem er í frv. Það er svo, að allar þjóðir, sem ég þekki, hafa ríkislögreglu. Og svo ætti það að vera eitthvað óskynsamlegt að hafa ríkislögreglu hér líka, og það þó hún í raun og veru hafi verið hér í fjölda mörg ár, jafnvel svo öldum skiptir. Slíkum fjarstæðum og hártogunum vildi ég ekki láta ómótmælt. Þá finnst mér það vera óvingjarnleg ummæli í garð stj. að vera að tala um, að hún geti haft setulið eins og henni sýnist samkv. frv. Það er mjög óviðeigandi af hv. meiri hl. að geta þess til, að ríkisstj. ætli að koma upp setuliði sér til gamans. 

Það gæti nú e. t. v. orðið bráðum. Er það ekki?

Það þykir mér ákaflega ótrúlegt. Ég endurtek það, að öllum ummælum hv. meiri hl. um setulið vil ég vísa á bug sem algerlega ósæmilegum aðdróttunum. Ég get ekki séð, hvað meiri ástæða er til að tortryggja lögreglu, sem haldið er uppi af ríkinu, heldur en lögreglu, sem haldið er uppi af bæjunum. Auðvitað eru í báðum tilfellum sömu ástæður fyrir hendi. Bæjarstjórnir skiptast nú orðið í pólitíska meiri hl. og minni hl. Innan þeirra er komin á sama flokkaskiptingin og í þinginu. Ég vil undirstrika það, sem fram kom í ræðu hv.frsm. minni hl., að auðvitað verður það að vera ríkið, sem ákveður, hvað gera á því sjálfu til verndar, en ekki einstök bæjarfélög. Ég skal svo láta staðar numið með „krítík“ mína á nál.hv. meiri hl., því eins og fram hefir komið í umr. er það eiginlega mjög lítið, sem menn greinir á í þessu máli. Það er eins og hv. meiri hl. hafi aðeins verið að reyna að finna upp eitthvað nýtt, annað orðalag um sömu hugsun, heldur en ekki neitt, til þess að fallast ekki á frv. óbreytt. Þegar svo er, væri undarlegt, ef ekki væri hægt að ná samkomulagi um málið. Það er ýmislegt í till.n., sem ég tel, að betur mætti fara á annan hátt. En ég vildi sjá, hverju fram yndi við þessa umr. og hegða mér eftir því við 3. umr. Kem ég þá sennilega með brtt., sem ekki ætti að þurfa að verða mikill ágreiningur um, ef það er á annað borð meining hv. meiri hl., sem fram kemur í brtt. hans. Samkv. þeim á að skapa svipaða lögreglu og stjfrv. gerir ráð fyrir, og eins sterka eins og ég hafði hugsað mér eftir því. Allar getgátur hv. 2. landsk. þar um eru auðvitað út í bláinn. Ég þarf ekki að svara þeim, því hann veit bezt sjálfur, hvað miklar fjarstæður þær eru. En ég vildi biðja hv.frsm. meiri hl. að gefa mér örfáar skýringar á þeim brtt., sem hér liggja fyrir. Í 1. brtt. stendur, að ríkisstj. sé heimilt að fyrirskipa bæjum, þar sem eru 1000 íbúar eða fleiri, að hafa allt að tveimur starfandi lögregluþjónum á hverja 1000 íbúa. Er meiningin, að þarna sé aðeins átt við kaupstaði, eða á þetta að gilda um kauptún líka, ef þau hafa yfir þúsund íbúa? Á að fara einungis eftir mannfjöldanum í þessu efni, eða hinu, hvort um er að ræða kaupstað eða kauptún? Í 2. brtt. stendur, að 1/6 af lögreglunni í Rvík skuli vera sérstök deild og starfa sem lögregla ríkisins. Mér finnst, að þessi deild svifi nokkuð í lausu lofti. Hver á að hafa yfirráð yfir henni? Um það finn ég engin skýr ákvæði í till. Ég sé, að þessari d. eru ætluð einhver sérstök verkefni, sem í sjálfu sér er ekkert að athuga við. En það vantar ákvæði um, hver á að stjórna henni. Því í 3. brtt. er talað um, að lögreglustjóri geti heimtað aðstoð þessa lögregluliðs, hvenær sem hann telur þörf á. Mér finnst, að ef ríkisstj. á að hafa eitthvað yfir þessari lögregludeild að segja, þá geti þetta komið ósamræmi í stj. hennar. En ef hún á að vera einungis undir stjórn viðkomandi lögreglustjóra, þá sé ég ekki, hvers vegna á að vera að hafa hana sem sérstaka deild. Annars eru þessar brtt. yfirleitt þannig, að það er eins og hv. meiri hl. hafi bara verið að reyna að hafa ekki sömu orðin, sem notuð eru í frv., þó sama hugsun liggi á bak við, og um sömu hugtök sé að ræða. Í 6. brtt. stendur: „Löggæzlumenn, hvort sem eru í föstu starfi eða kvaddir lögreglunni til aðstoðar, eru sýslunarmenn ríkisins“. Ég geng út frá, að hér sé átt við þann einn sjötta af lögreglunni Annarsstaðar yrði þessi einn sjötti víðast aðeins brot úr manni, og úr því getur varla orðið sérstök deild. En með þessu er þá sennilega ákveðið, að allir þeir menn, sem kvaddir eru til aðstoðar lögreglunni, skuli vera sýslunarmenn ríkisins, ásamt þessum einum sjötta af föstu lögreglunni. Þannig skil ég þetta, en vænti, að hv.frsm. segi, hvað fyrir hv. meiri hl. hefir vakað. Ég þarf svo ekki í bili að segja meira við hv.frsm. meiri hl. Ég vil aðeins endurtaka það, að mér virðist skoðanamunurinn ekki meiri en svo, að vel sé hægt að ná samkomulagi um málið. Ég skal geta þess, að ég tel til bóta, að heimild laganna nái til alls landsins. Í byrjun hafði ég hugsað mér að láta hana ná til kaupstaðanna, en get vel fallizt á að láta hana ná til landsins alls. Það er of þröngt að takmarka ákvæði 1. við Rvík eina, enda er nú komin fram beiðni frá Akureyri um að láta lögin ná til sín. Hv. 2. landsk. sagði, að það hefði þegar farið mikið fé í ríkislögregluna. Já, hún hefir náttúrlega kostað talsvert. Hann sagði, að mikið hefði mátt gera fyrir það fé, en lítið sæist eftir lögregluna. Ég býst við, að það sjáist ekki vanalega mikill beinn árangur af starfi lögreglumanna. En það er gaman að minna hv.þm. á það, af því að hann er að fjargviðrast út af kostnaðinum við ríkislögregluna hér, að ekki er nema hálfur mán. síðan sá flokksbróðir hans, sem nú er forsrh. í Danm., fór fram á við þingið og fékk samþ. á einni nóttu, að bæta 100 manns við ríkislögregluna þar. Og vegna hvers þótti liggja svo mikið á þessari aukningu? Aðeins af því, að borið hafði á lítilsháttar óeirðum á landamærum Danmerkur og Þýzkalands. Þó var fyrir öflug bæjarlögregla, og auk þess fjölmenn ríkislögregla.

Hvað mannmörg?

Í henni eru mörg hundruð manna, ég veit ekki nákvæmlega hvað hún er fjölmenn. Í þriðja lagi er í Danmörku stór her, sem hægt er að grípa til, ef á liggur. Þegar þessi ráðh. var að ráðgera að leggja niður herinn, áskildi hann, að hafðir væru 7 til 8 þús. menn til þess að halda uppi reglu í landinu. Af þessu geta menn séð, að það er ekki einsdæmi, þó farið sé fram á að auka ríkislögreglu. Það er annað hér, sem er einsdæmi, og það er, að til skuli vera menn, sem hafa á móti jafnsjálfsögðum hlut og því, sem farið er fram á í þessu frv. 4 móti 100 manna aukningu ríkislögreglunnar í Danmörku mælti enginn nema þeir tveir kommúnistar, sem sæti eiga í þinginu. Það er hlægilegt að heyra hv. 2. landsk. tala um, að ríkislögreglan, sem stofnuð var eftir 9. nóv. í vetur, sé faðir kommúnismans hér. Eins og allir vita, er kommúnisminn nokkurra ára gamall hér á landi, og er því augljóst, hvílík fjarstæða það er, sem hv.þm. lætur sér sæma að halda hér fram. Álíka fjarstæða er það, þegar hv.þm. heldur fram, að á bak við þetta frv. liggi eitthvert einræðisbrölt. Það er einungis sjálfsögð skylda, sem allir, er með stjórn fara, verða að inna af hendi, að halda uppi lögum og reglu. Því það er talin fyrsta skylda hvers einasta þjóðfélags að verja sjálft sig.

Haraldur Guðmundsson Eins og háttv.frsm. benti á, þá er máli þessu ekki lengra komið en svo, að ekki er annað sýnna en að aðal umr. um það verði við 3. umr.Brtt. þær, sem n. ber fram, eru flest lagfæringar og orðabreyt. á frv., að undantekinni 1. og 16. brtt. Um brtt. mínar hefir n. ekki tekið afstöðu ennþá, og sama er um brtt.háttv. 1. þm. Eyf. Eins og ég þegar hefi tekið fram, er það sýnt, að ýms höfuðatriði máls þessa verða að bíða til 3. umr., þ. á. m. t. d. ákvæðið um stjórn sjóðsins. Mun ég því ekki fara að ræða um einstök atriði þess á þessu stigi. En almennt vil ég segja það um málið, að því fer fjarri, að þetta sé bjargræði fyrir bændur út úr kreppunni. Ef það er meint, að í því felist ráðstafanir til þess að létta undir með bændum í framtíðinni vegna þunga kreppunnar, þá er það misskilningur. Það er vitanlegt, að bændur eiga við að búa margvíslega örðugleika vegna kreppunnar, og þyrfti því að gera mjög víðtækar ráðstafanir, ef verulega ætti að létta undir með þeim. Það, sem í frv. þessu er farið fram á að gera, er aðeins einn þáttur af mörgum. Það á að gera upp skuldir bændanna. Breyta lausum skuldum þeirra í hagkvæmari lán og strika sumt út. Ég játa fúslega, að þessar ráðstafanir séu réttmætar, þó orkað geti tvímælis, hve mikið skuli leggja í þetta. Hingað til hefir það verið svo, hvað aðra snertir, að lánardrottnarnir hafa sjálfir orðið að gefa eftir og strika út hjá skuldunautum sínum. Að þessari sérstöku aðferð á að beita hér réttlætist með því, hversu mikill fjöldi manna er að lenda í greiðsluþroti. Í þessu sambandi virðist vera rétt að gera sér grein fyrir því, af hverju í raun og veru öll þessi vandræði landbúnaðarins stafa. Það skyldi enginn halda, að þau stöfuðu af kreppunni einni saman. Því verður nefnilega alls ekki neitað, að á síðari árum hefir fé verið veitt til landbúnaðarins í hreinustu blindni og aðgæzluleysi. Það hafa t. d. verið byggðar dýrar byggingar á lélegum kotum, alveg án tillits til þess, hvort býlum þessum væri mögulegt að skila fénu aftur samhliða því að veita búendunum sæmilegt lífsuppeldi fyrir sig og sitt fjölskyldulið. Það er enginn vafi á því, að sú mikla dreifing á lánsfé til landbúnaðarins, sem átt hefir sér stað á undanförnum árum hér á landi út um allar byggðir, hefir verið mjög misráðin. Það hafa verið veitt lán til ræktunarframkvæmda, þar sem litlir og erfiðir markaðsmöguleikar hafa verið fyrir hendi, og til dýrra bygginga, er reistar hafa verið á jörðum, sem fyrirsjáanlegt hefir verið, að aldrei mundu geta staðið undir þeim kostnaði. Við alþýðuflokksmenn höfum alltaf varað við í þessu efni, við höfum haldið því fram, að fénu, sem veitt væri til landbúnaðarins sem lán eða styrkir, ætti fyrst og fremst að beina þangað, sem skilyrðin væru bezt fyrir hendi bæði með samgöngur og markaðsmöguleika, en það er í grennd við kaupstaðina og þar sem þéttbýli er mest. Við höfum viljað láta lánsféð verka eins og þegar steini er kastað í vatn og mest verður hreyfingin umhverfis þann stað, þar sem steinninn kemur niður, en síðan falla öldurnar út til allra hliða. Í stað þess hefir lánsfénu verið dreift án þess að nokkurt tillit væri tekið til skilyrðanna, og ég hygg, að einmitt þeir erfiðleikar, sem margir bændur eiga nú við að stríða, stafi í mörgum tilfellum öllu frekar af þessu heldur en að þeir séu bein afleiðing af kreppunni. Það er kunnugt, að á mörgum stöðum hefir fénu verið varið þannig, að vonlaust er, að bændur hefði undir lánunum risið, þó engin kreppa hefði komið. Ég skal taka það fram, að í frv. er gert ráð fyrir, að úthlutun á fé kreppulánasjóðs verði nokkuð með öðrum hætti en tíðkazt hefir um fé til landbúnaðarins. Það er ætlað í frv. að setja undir þennan leka með því við lánveitingar að taka tillit til aðstöðu lánþega, bæði hvað snertir samgöngur, framleiðslumöguleika og markað fyrir framleiðsluna. Þá er það annað atriði, sem ég vil líka vekja athygli á og ég drap lauslega á við 2. umr., og það er, að ég tel það ákaflega hæpið að velja þennan tíma til þess að gera upp efnahag bænda, þegar verðlag allt og verzlunarhorfur er svo mjög á reiki, sem raun er á. Ef framhald verður á kreppunni með þeim hömlum, sem þjóðirnar leggja á frjálsa verzlun með innflutningsbönnum og tollum, þá fæ ég ekki betur séð en að afleiðingin verði sú, að óhjákvæmilegt verði fyrir íslenzka bændur að breyta stórkostlega til um búnaðarháttu, en það kostar mikið fé, og þá væri illa farið, ef nýbúið væri að binda stórmikið fé í þeim fyrirtækjum, sem þá reyndist, að enga framtíð ættu. Ef kjötútflutningur okkar nemur ekki nema svo sem 700 þús. kr. á ári, þá er það bersýnilegt, að landbúnaðurinn á enga framtíð fyrir höndum með það fyrir augum að selja kjöt til útlanda. Þá verður að breyta honum í það horf, að framleiðsla hans sé miðuð við innlendan markað, og það heimtar óumflýjanlega fullkomna vinnslu á framleiðslu landbúnaðarins, en slíkar breyt. kosta mikið fé, og það fé verður erfitt að fá, ef þá verður nýbúið að láta það í kreppuráðstafanir fyrir þennan sama atvinnuveg. Loks er vert að gæta þess, hve ákaflega er dýr búrekstur í hinum dreifðu byggðum, það útheimtir margfalt dýrari vegi og síma heldur en þéttbýlið, þar er miklu torveldara og dýrara fyrir bændurna að nota hin hagkvæmustu landbúnaðarverkfæri og vélar heldur en í þéttbýlinu, af því að svo erfitt er að flytja þau á milli. Persónulega lít ég svo á, að óhjákvæmilegt verði annað en að færa byggðirnar saman, ef þessi atvinnugrein á að rétta við, en það kostar enn nýtt fé, og hugsi menn til að stuðla að því, að það megi verða, þá má ekki vera búið að binda allt hugsanlegt fé í þessum fallna atvinnuvegi áður. Ég skal viðurkenna, að það er fyllilega réttmætt og nauðsynlegt að gera upp þessar gömlu skuldir, en hvað mikið hið opinbera á að leggja fram til þess, á að vera komið undir mati þingsins fyrst og fremst og svo sjóðsstjórnarinnar, en það má ekki ímynda sér það, að þó skuldamálin verði leyst, þá séu öll vandræði bænda þar með úr sögunni. Annað er enn þýðingarmeira fyrir hag bænda, og það eru möguleikar þeirra í framtíðinni, og á eitt atriði í frv. í sambandi við þetta vil ég benda. Það er gert ráð fyrir því, að öll lán, sem kreppulánasjóður veitir, hafi forgangskröfu í bú skuldunauts. Ég fæ ekki séð, hvernig hægt verður að koma fram þessu ákvæði í mörgum tilfellum, og þegar svo er komið, að allar skuldir bóndans eru orðnar forgangsskuldir, þá er bersýnilegt, að þar með er gersamlega lokað fyrir allt lánstraust bóndans, nema það, sem hann getur greitt með framleiðslu þess árs. Þetta er um málið almennt að segja. Ég vakti máls á því við 1. umr., að sjálft frv. hefði að mínum dómi tvo höfuðgalla. Með brtt. 539 gerum við Alþýðuflokksmenn tilraun til þess að laga þessa galla. Ég ætla fyrst að minnast á seinni brtt., sem er við 25. gr. frv., en í þeirri gr. er að minni hyggju aðalgallinn innifalinn. Með brtt. okkar er gert ráð fyrir, að smáútgerðarmenn, verkamenn, sjómenn og iðnaðarmenn, sem vegna verðlagsbreyt. og atvinnuleysis ekki eru færir um að standast skuldbindingar sínar, komist á sama hátt og bændurnir undir hlunnindaákvæði kreppusjóðs, að uppfylltum hliðstæðum skilyrðum. Ég verð að segja það, að mér finnst það alveg ófært og ósæmilegt af löggjafarvaldinu að taka sér fyrir hendur að hjálpa aðeins einni stétt þjóðfélagsins, og það með svona miklum og kostnaðarsömum ráðstöfunum, en láta aðrar stéttir, sem nákvæmlega jafnilla eru settar, ekki einu sinni hjálparlausar, heldur láta þær leggja fram fé til hjálpar þessari einu stétt. Nú veit ég, að mér verður svarað því, að kreppan fari verr með bændur og sé þeim erfiðari en öðrum stéttum, en þetta er bara ekkert annað en fullyrðing, sem ekki styðst við neitt. Það er hæstv. stj., sem á sök á því, að n. hefir haft svo þröngt starfssvið, að þetta er órannsakað mál. Það hefir ekkert verið gert að því að rannsaka hag 3000 atvinnulausra verkamanna og sjómanna, ekki heldur hag smáútgerðarmanna eða iðnaðarmanna. Það hafa engar skýrslur legið fyrir um hag þessara manna eins og hag bændanna, af því að stjórnin sá ekki ástæðu til þess að láta rannsaka hag þessara manna. En það liggur hér fyrir, sem hver maður veit, að afleiðingar kreppunnar hafa orðið hinar sömu fyrir þessa menn eins og bændurna. Það má benda á það, að smáútgerðarmaðurinn alveg eins og bóndinn á alla sína framtíð komna undir því, að geta haldið sínum atvinnutækjum, bátnum og veiðarfærunum, engu síður en bóndinn bústofni sínum. Alveg eins eru það lífsskilyrði fyrir verkamanninn að missa ekki húskofann sinn, sem hann kannske árum saman hefir verið að aura saman fyrir, því missi hann það, þá getur hann ekki með sinni stopulu atvinnu framfleytt sinni fjölskyldu hjálparlaust. Þetta eru jafnóviðráðanlegar afleiðingar af kreppunni fyrir þessa menn eins og verðfall afurðanna er fyrir bóndann, og því eiga þeir jafnan rétt og hann til þess að fá hjálp hjá því opinbera. Ég legg áherzlu á, að fullt tillit sé tekið til þessara manna með því að láta ákvæði kreppusjóðslaganna ná til þeirra, en ég get fallizt á, að 25. gr. frv. haldist, ef þessi brtt. verður samþ. Um gífurlega upphæð til hjálpar þessum mönnum er ekki að ræða. Það er áreiðanlegt, að sú heildarupphæð er mjög lítil samanborið við það, sem þarf handa bændum. Stórútgerðarmönnunum hafa bankarnir gefið upp. Þeir koma því ekki til greina hér. Þá vil ég drepa á brtt.hv. 1. þm. Eyf. á þskj. 509. Ég skal taka það fram, að ég er samþykkur þeirri brtt., en verði brtt. okkar Alþýðuflokksmanna við 25. gr.samþ., þá hygg ég, að þessi till. hans reynist óþörf, af því að flest. það fólk, sem brtt.hv. 1. þm. Eyf. nær til, mun falla undir okkar brtt. Þó sé ég ekki, að það geri neitt til, þó báðar brtt. verði samþ., og yrði það e. t. v. fullkomnara. Þá vil ég víkja að fyrri brtt. okkar á þskj. 539, sem er um það, að árgjöld af lánum úr kreppusjóði skuli ekki vera fastákveðin, heldur miðast við verðlag afurða á hverjum tíma, eftir nánari reglum, er settar yrðu. Höfuðtilgangur þessarar tillögu er sá, að þeir, sem lán fá úr kreppulánasjóði, hljóti engan óeðlilegan gróða með þeim lánum, ef afurðaverð hækkar meir en um 20%, miðað við það verðlag, sem lagt verður til grundvallar við uppgjör á efnahag mannsins, heldur komi sú verðhækkun upp í þann halla, sem hið opinbera verður fyrir af starfsemi kreppulánasjóðs. Í brtt. er talað um, að árgjöldin eigi að geta bæði hækkað og lækkað eftir því, til hvorrar hliðar verðbreyt. verður, en ef n. vill, get ég til samkomulags gengið inn á, að aðeins verði gengið út frá hækkun, ef hitt þykir of margbrotið fyrir stjórn sjóðsins. En ég fæ ekki betur séð en það sé sjálfsagt að taka ákvæði þessarar brtt. inn í frv. Höfuðrök þeirra, sem telja nauðsynlegt að veita bændum þá hjálp, sem frv. fjallar um, eru hinar stórfelldu verðlagssveiflur, sem orðið hafa á búpeningi þeirra og afurðum af völdum kreppunnar. Þeir segja, að það sé ekki hægt að ætlast til þess, að bændur geti nú borgað með þremur dilkum þá skuld, sem þeir fyrir kreppuna stofnuðu með því að kaupa einn dilk. Ég get fallizt á, að það er mikið til í þessu, en ef á að ganga inn á það, að kreppulánasjóður eigi að bæta bændum upp þetta verðfall með því að veita þeim hagstæð lánskjör, þá er óhjákvæmilegt að taka tillit einnig til þess, ef verðlagið breytist öfugt, ef það hækkar aftur, ef t. d. einn dilkur eftir 3-4 ár nægir til þess að borga þá upphæð, sem þrír dilkar eru virtir á nú. Slík verðsveifla upp á við sýnist óhjákvæmilega eiga að koma þeirri stofnun til góða, sem tapaði á verðfallinu, en ekki að láta einstaklinga fá óverðskuldaðan gróða af því. Það væri ástæðulaust að játa mann, sem hefði stórt bú og miklar skuldir við kreppulánasjóð kannske græða tugi þúsunda á verðhækkuninni, sem kæmi svo niður á öðrum, sem væru verr stæðir en hann og árlega legðu fram greiðslur vegna hans. Ég vék að því áðan, að framtíð landbúnaðarins væri svo á reiki, að um hana væri ómögulegt að spá, en ég vil drepa á enn eitt atriði í því sambandi. Það er vitað, að hjá mörgum þingmönnum, einkanlega þeim, sem telja sig forvígismenn landbúnaðarins, gerir vart við sig sú skoðun hér á þingi, að það eigi að lækka gengi íslenzku krónunnar. Ég verð að segja, að það væri nú ekki alveg ónýtt fyrir bændur, ef það bættist nú ofan á aðrar ráðstafanir þeim til hjálpar. Fyrst á að gefa þeim upp ríflega þær skuldir, sem þeir eiga ekki fyrir, miðað við hið lága verðlag, og síðan væru skuldir þær, sem eftir stæðu, lækkaðar, samanborið við eignir þeirra. Og svo væri búið svo um hnútana, að þeir þyrftu aldrei að greiða meira af skuldunum við kreppulánasjóð en þau árgjöld, sem í frv. eru ákveðin. Það er alveg óverjandi að afgreiða frv. án þess að sett sé undir þennan leka. Þess vegna verður að samþ.brtt. okkar á þskj. 539. Ef verðlag hækkar um 20%, en minni breyt. er ekki gert ráð fyrir að taka til greina, þá þýðir það, að árgjaldið hækki upp í 6%. Það verður bændum nákvæmlega jafnauðvelt að greiða eins og þau 5%, sem þeir eiga að greiða miðað við núverandi verðlag, vegna þess að hækkunin á verðlagi og árgjöldum helzt nákvæmlega í hendur. Þannig má rekja þetta áfram. Nú er því ekki að leyna, að það eru ekki þeir bændur, sem verst eru staddir, sem mestan hagnað hafa af þessu frv. Það eru ekki leiguliðarnir, sem e. t. v. líka búa við leigupening, þeir, sem eiga lítið og skulda lítið, heldur fá þeir tvímælalaust mest, sem eiga jarðir með vönduðum og dýrum byggingum, og hafa stór bú undir höndum, þeir bændur, sem skulda svona frá 30-50 þús. kr. og eru gerðir upp. Sumir fá stórar eftirgjafir, en aðrir fá löng og ódýr lán. Bændur, sem eiga kannske 500-600 fjár, og svo skyldi verðlag afurðanna hækka, svo að dilkurinn yrði 12 kr., þá er þeim bókstaflega gefinn helmingur þeirra eigna, sem þeir hafa undir höndum. Aftur á móti er smábóndanum, sem skuldar kannske 1000 kr., gefið lítið, þó hann fái að greiða þessa skuld á 42 árum með 5% árgjaldi. Það er vitaskuld engin sanngirni í því, að smábóndi, sem lifir á 50 rollum, fái ekki meiri hjálp en þetta, miðað við hina, sem stærri eru. Verður því eftir sem áður, þrátt fyrir það, þó frv. þetta verði samþ., lítil von um að smábændurnir, sem hafa þetta frá 50-80 ær, skrimti af á þeim, ef ekki verður meir á þeim létt en ráðgert er með frv. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri, en vænti þess fastlega, að hv.þdm. sjái, að þessa galla frv., sem ég hefi nú bent á, verður að laga áður en það er afgreitt sem lög, og að það verður ekki gert á annan hátt en með því að samþ.brtt. okkar Alþýðuflokksmanna á þskj. 539.

12611) JBald: Ég ætla að greiða atkv. með þessari brtt. á þskj. 502, sem er till. meiri hl. fjhn., vegna þess að hún kemur í veg fyrir, að hægt sé að stofna ríkislögreglu með ótakmörkuðu liði, eins og segir í 1. gr. frv. Og þó mér þyki till. ekki góð, þá ætla ég þó að láta það illa útrýma því verra.

Jakob Möller [óyfirl.]: Ég vil vekja athygli á því, að hv. 5. landsk. blandar saman 2 óskyldum atriðum í þessu máli, hvort ástæða sé til að leggja starf bankaeftirlitsmannsins niður, og hinsvegar, að ég hafi vanrækt þetta starf. Er þetta tvennt mjög ólíkt. Hv. þm. sagði, að ef ég hefði unnið að þessu starfi eitthvað á hverjum degi, mundi engum hafa dottið í hug að bera fram frv. Í hinu orðinu segir hv.þm., að þetta starf sé gersamlega óþarft. Hvað skiptir það nú máli, hvernig ég hefi rækt þetta starf, úr því að hér er um tilgangslaust og þýðingarlaust verk að ræða? Ég hefði haldið, að þessi hv.þm. hefði haft þau völd innan stj. meðan hann átti þar sæti, að honum hefði átt að vera auðvelt að segja mér upp starfinu, ef ég hefði vanrækt það. Hv. þm. er því hér í fullri mótsögn við sjálfan sig. Hv. þm. var með bollaleggingar um það, hvernig ætti að vinna starfið. En ég get frætt hann um það, að það er mesti misskilningur, ef hann heldur, að slíkir eftirlitsmenn séu alla daga að endurskoða. Slíkt tíðkast hvergi. T. d. var það svo, er ég var í Kaupmannahöfn til að kynnast þessum málum, að þá voru engir sparisjóðir undir eftirliti, og það var aðeins gert fyrir mig, að eftirlitsmaður var sendur frá bankanum. Og þessu er ekki svo farið í Danmörku einni, heldur alstaðar um lönd. Hv. þm. getur auðvitað sett sig sem dómara um þetta, en ég leyfi mér að þykjast fullkomlega eins dómbær og hann um þessi mál.

Jón Baldvinsson Ég hélt, að það mundi heyrast hljóð úr horni frá hæstv.ríkisstj. um þetta  Við 1. umr. málsins gerði ég nokkuð ýtarlega grein fyrir afstöðu minni til frv. ríkisstj. um lögreglu ríkisins. En það má gjarnan rifja upp það helzta, því að þetta mál liggur nú hér fyrir til atkvgr., og má þá nokkuð líta á, hvað það er, sem stj. býður þm. upp á að samþ. Þetta frv. er sennilega eitt af stærstu útgjaldafrv., sem liggja fyrir þessu þingi., og stj. hefir hingað til barizt ákaflega hart fyrir því. Og það lítur út fyrir, að báðir aðalflokkarnir í þinginu séu sammála um að leggja mjög mikið fé í það, að auka nú lögregluliðið í landinu. Um hitt hafa þeir verið fáorðari hingað til, hvað gera ætti til þess að hjálpa þeim þúsundum manna, sem nú eru á vonarvöl vegna harðæris og atvinnuleysis. Mikill fjöldi af verkafólki hefir haft svo litlar tekjur undanfarin 2 ár, að ef gerðar væru nákvæmar skýrslur yfir það, mundi þingmönnum blöskra að sjá, hve lítið er ætlað til framfæris verkalýðnum í landinu. Nei, það er þetta mál, sem stj. er meira í hendi að koma áfram, og nú heyri ég sagt, að ríkisstj. hafi fram að þessum degi eytt á þriðja hundrað þús. kr. í ólöglega ríkislögreglu, án heimildar fyrir fé úr ríkissjóði til þessa. Það er hvergi stafur fyrir slíkri heimild í sérstökum l., heldur ekki í fjárl., að stj. megi verja fé til ríkislögreglu. Ráðherrarnir bera beinlínis persónulega ábyrgð á þessum útgjöldum, og þingið gæti í raun og veru krafið þá um þetta fé, vegna þess að heimildin var ekki til fyrir greiðslu þess úr ríkissjóði. Það er ekki lítið fé, á þriðja hundrað þús. kr., sem farið hefir til ríkislögreglunnar. Það er atvinna handa nokkuð mörgum mönnum, sem slík upphæð getur veitt. Og fyrir það hefði sennilega mátt gera allan undirbúning að vegarlagningu vegna virkjunar Sogsins, og kannske meira til. En hverjar eftirtekjur verða af því, að stj. hefir kostað þessa ríkislögreglu. Þær eru nú ekki miklar. Ja, það er kannske ekki neinn afrakstur, en það sjást þó merkin. Með stofnun ríkislögreglu hefir ríkisstj. tekizt að skapa í landinu öfgaflokka, sem gjarnan óska eftir því, að komið sé hér upp her, og sem stuðla að því með ýmsum meðulum nú. Ég á við kommúnista og nazista.

Voru kommúnistar ekki komnir á undan ríkislögreglunni?

. Þessir flokkar gera sýnilega sitt til þess að hræða þingmenn til þess að fara nú að samþ.l. um ríkislögreglu. Það sýnir framferði þessara beggja flokka. En enn sem komið er hefir lögreglunni í Rvík sæmilega tekizt að halda uppi friði og reglu, þegar valdhafarnir hafa ekki gert neitt sérstakt til þess að knýja fram óánægju hjá fólkinu, eins og gert var 9. nóv. í haust af meiri hl. bæjarstj. Rvíkur. Þó nú að lögreglan í einstöku tilfelli verði undir eða komi ekki sínu fram, þá hefir slíkt áður skeð í þessu landi og í öllum öðrum löndum án þess að rokið hafi verið í að auka lögregluliðið eins og hér er farið fram á. Slíka aukningu heimta ekki aðrir en þeir, sem beinlínis vilja stríð. Af stofnun pólitískrar ríkislögreglu leiðir hreint og beint, að þeir flokkar, sem sú lögregla á að beinast gegn, koma sér upp liði til varnar eða jafnvel til árása. Það eitt hefir ríkisstj. upp úr stofnun ríkislögreglu. Slíkar ráðstafanir næra þá flokka, sem beita vilja ofbeldi. Af stofnun ríkislögreglu fitna þeir, eins og púkinn í fjósinu af blótsyrðum fjósamanns, en á sama hátt myndu þeir horast niður og verða að engu, ef engin ríkislögregla væri til. Ég lýsti því nokkuð við 1. umr. hvernig sú ríkislögregla varð til, sem nú er búið að koma upp. Hún varð til í þeim ótta og þeirri skelfingu, sem greip ríkisstj. 9. nóv. síðastl., e. t. v. ekki svo mjög vegna þeirra atburða, sem gerðust í sambandi við bæjarstjórnarfundinn í templarahúsinu, heldur munu aðrir atburðir, sem gerðust þann dag, hafa ýtt undir líka. Þeir vildu nota tækifærið með þá hugsun að baki, að e. t. v. gæti svo farið, að þeir þyrftu á slíku liði að halda til þess að ná völdunum af andstæðingum sínum, þó að þeir væru í minni hl. hjá kjósendum. Það er ekkert efamál, að ef stofnuð væri ríkislögregla eins og gert er ráð fyrir í stjfrv., undir yfirstjórn pólitískra ráðh., þá mætti nota hana, og það er mjög líklegt að hún yrði notuð til framdráttar þeim flokki, sem hefði yfirstjórn hennar. Ég benti á það við 1. umr. þessa máls, að ef til hefði verið ríkislögregla 1931, er ekkert líklegra en að Framsóknarflokkurinn hefði notað hana til þess að taka fasta alla andstæðinga sína í þingrofsmálinu. Ég tel mjög sennilegt, að þáverandi dómsmrh. hefði haft fullkominn hug á að taka andstæðinga sína fasta, ef hann hefði haft til þess ríkislögreglu og hún viljað fylgja honum. Það hefði ekki verið annað en það, sem raunverulega hefir gerzt í ýmsum öðrum löndum, sem ríkisher hafa. Þeir, sem ráða yfir ríkisherunum, eru víða að taka völdin í sínar hendur og eyðileggja þingræði og þjóðræði. Þeir hnekkja lýðræðisflokkunum og setja upp einræði í skjóli hins pólitíska herliðs, sem þeir hafa náð valdi yfir. Þegar búið er að stofna þá pólitísku ríkislögreglu, sem ríkisstj. fer hér fram á að fá, er eins opin leið fyrir slíkar tiltektir hér eins og í Þýzkalandi og öðrum löndum, þar sem ríkisherinn hefir tekið valdið í sínar hendur. Ég mun, eins og ég hefi áður sagt, greiða atkv. á móti þessu frv. ríkisstj. Um till.hv. meiri hl. fjhn. get ég sagt það, að mér finnst þær í raun og veru gera ákaflega lítið. Því mér skilst, að bæirnir hafi þá heimild, sem í till. felst. Eftir gildandi lögum og lögreglusamþykktum hafa bæirnir heimild til að fjölga lögregluþjónum eftir því sem þeir telja þörf á. Það er einfalt peningaspursmál, hvað langt þeir sjá sér fært að ganga í því efni. Það er aðallega eitt atriði í till.hv. meiri hl., sem er breyt. frá því, sem nú er, og það er ákvæðið um framlög ríkisins til lögreglu bæjanna, til þess að ríkisstj. geti haft þar að einhverju leyti hönd í bagga með. Annars finnst mér þessar till. alveg óþarfar. Bæirnir geta án þeirra gert allt, sem þeim sýnist, í því að auka lögreglu sína. E. t. v. takmarka þær fremur vald bæjanna í þessu efni. Ég ætla ekki að svo stöddu að hafa orð mín fleiri um þetta mál. Ég hefi áður gert mjög ýtarlega grein fyrir skoðun Alþýðuflokksins á frv., og með atkv. mínu mun ég sýna, hvernig ég tek í brtt.hv. meiri hl. fjhn.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Allshn. hefir haft frv. þetta til meðferðar og leggur til, að það verði samþ. óbreytt eins og það kom frá hv.Ed. Ég vil aðeins henda á það, að aðalreglan er, að prestar framkvæmi hið árlega manntal. En með l. frá 1901 var lögreglustjóranum í Reykjavík falið þetta starf og því þar með létt af prestunum þar. Í öðrum kaupstöðum, t. d. á Akureyri, munu bæjarstjórnir hafa þetta starf með höndum, og virðist það eðlilegast að svo sé, þar sem sóknarprestur getur ekki annað því. Að öðru leyti get ég vísað til grg. frv.

Vilmundur Jónsson Ég flyt brtt. við þetta frv. á þskj. 545, og er hún í 3 liðum. Fyrsti liðurinn er um að láta bannið um villandi upplýsingar um vörutegundir ná til hverskonar auglýsinga, sem tíðast munu vera misnotaðar að þessu leyti, en verzlunarráðið hefir af undarlegu ógáti fellt hér undan. Ákvæði annars liðsins eru um að banna verzlunarfyrirtækjum og öðrum fyrirtækjum að kenna sig við nafn landsins eða sveitarfélaga, nema leyfi hlutaðeigenda komi til. Hefi ég fyrir löngu séð þörf á þessu og hafði dottið í hug að flytja um það sérstakt frv. Hið opinbera rekur nú ýms fyrirtæki, og geta þá slíkar nafngiftir einkafyrirtækja verið stórum villandi, auk þess sem þær samrýmast illa heiðarlegri samkeppni. Þriðji liður till. er að færa nafn frv. til réttara máls. Ég vildi raunar skjóta því til hv.n., hvort ekki væri tiltækilegt að fá þessari umr. frestað og líta betur yfir form og mál frv., því að það er víða mjög bágborið. Ég nefni t. d. í 1. gr., þar sem ýmist eintala eða fleirtala vísar til hins sama. Einnig er notað „eða sem“ og önnur slík málblóm. Þá er nafnið á frv. auðvitað allt annað en það ætti að vera: Frv. til varnar óréttmætum verzlunarháttum! Í samræmi við þessa fyrirsögn hefði frv., sem var á ferðinni hér á dögunum, átt að heita frv. til varnar okri. Ég hefði átt að flytja frv. til varnar næmum sjúkdómum. Og einhver guðrækinn hv.þm. gæti samkv. því fundið upp á að flytja frv. til varnar guðleysi. - Ég skýt því aftur til n., hvort hún vill ekki taka þetta allt til frekari aðgæzlu, áður en frv. er borið fram til samþykktar.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) [óyfirl.]: Fjhn. hefir klofnað um þetta mál og skilað tveimur nál. Af áliti meiri hl. sést, að við höfum komizt að þeirri niðurstöðu, að eðlilegast sé að leggja þetta starf niður og láta ekkert koma í staðinn. Í frv. var gert ráð fyrir því, að stjórn Landsbankans yrði fyrir lága upphæð falið þetta eftirlit með sparisjóðum, en með því að á því þóttu ýmsir annmarkar, var það ráð tekið að fella embættið niður, þar sem ekki verður séð, að sparisjóðir hafi notið neins gagns af þessu starfi. Af bréfum frá bönkunum, Útvegsbankanum og Landsbankanum, sést, að í raun og veru hefir þessi embættismaður ekki notið þar þess trausts, að ástæða sé þeirra vegna að halda starfinu áfram. Það er beinlínis sagt, að nú fyrir nokkru hafi Landsbankinn samþ. ósk um, að hann yrði leystur undan skyldunni til að standa undir þessu embætti, og er það skýrt tekið fram af stjórn bankans, hvers vegna hann óski ekki eftir, að þessu starfi sé haldið áfram. Aftur á móti hefir Íslandsbanki greitt til þessa starfa 35 þús. og nokkur hundruð, en Útvegsbankinn ekkert, síðan hann tók til starfa. En að því er Búnaðarbankann snertir, þá hefir þetta ekki komið til greina, því að þessi embættismaður hefir aldrei skipt sér neitt af honum. Þetta embætti svífur því nú í lausu lofti, og munu allir sammála um, að eðlilegast sé að leggja það niður. Sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta, þar sem svo skýr rök liggja fyrir því, að þetta starf svarar alls ekki kostnaði.

Jón Jónsson Hv. þm. Árn. talaði svo lengi og mildilega, að ég vil ekki tefja fyrir þeim umr., sem allir eru spenntastir fyrir, með því að fara mörgum orðum um þetta. Hv. þm. hrakti ekki með einu orði mitt álit um það, að ekki væri ástæða til að afgr. þetta mál nú á þinginu, heldur að rannsaka öll skilyrði fyrir því, hvar heppilegast væri að setja dýralæknana og leggja það fyrir næsta þing. Og þó að málinu yrði hraðað og frv. samþ., þá er enginn dýralæknir við hendina; þeir koma fyrst að ári, enda mun þess ekki vænzt, að dýralæknir þessi verði skipaður fyrr en næsta ár. Þá er einmitt gott að nota tímann til að rannsaka þetta. Hvað þeim atriðum viðkemur, sem hv.þm. minntist á, þá sanna þau ekki mikið. T. d. er mér kunnugt um, að það eru ekki dýralæknarnir, sem hafa hjálpað til þess að lækna ormaveikina, heldur aðrir vísindamenn, sem fundið hafa meðul við henni og gefið ráðleggingar. Hv. þm. sagði í ræðu sinni, að horinn, sem hefði verið einhver mesti bjargvættur móti sjúkdómum, að því er mér skildist, væri nú fallinn úr sögunni, og batnandi meðferð á húsdýrum hefði gert sjúkdómana tíðari. Það má vel vera, að svo sé, en ekki er það tilfellið fremur í þessum héruðum heldur en annarsstaðar á landinu. Ég geri nú þetta ekki að neinu kappsmáli, en held við það, sem ég áður sagði, að heppilegt væri, að málið yrði látið bíða til næsta þings.