Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (GSv): Hefst þá umræðutími þingflokkanna um frv. til fjárl. fyrir árið 1945. Fær hver þingflokkanna 45 mín. til umráða, og verður farin ein umferð. Fyrst talar af hálfu Framsfl. Hermann Jónasson, en síðan tala fulltrúar þingflokkanna í þeirri röð, er hér segir: a) Af hálfu stuðningsmanna ríkisstj. í Sjálfstfl. b) Af hálfu Sameiningarfl. alþýðu, Sósfl. c) Af hálfu Alþfl.



Herra forseti, góðir hlustendur. - Það er föst venja á Alþingi, að við framhald 1. umr. fjárl. séu eldhúsdagsumræður. Í þingsköpum Alþ. er ákveðið, að útvarpsumr. skuli þá fara fram, og þarf afbrigði frá þingsköpum til að víkja frá því. Ástæðan til þessa er sú, - að þau málin á Alþ., sem þjóðina skiptir mestu að fá glögga vitneskju um, eru að jafnaði fjármálin: hvernig tekna er aflað með álögum á þegnana, hvernig þeim er varið og fjármálastefna ríkisins að öðru leyti. Venjulega er þetta ljóst orðið við þessa umr. um fjárlfrv. Nú er það eigi svo. Enn þá vantar í fjárlfrv. útgjöld, er nema tugum millj. kr. Þingfundum var frestað, til þess að stj. gæti fengið næði til að sjá fyrir tekjuöflun. Enn þá hefur Alþ. ekki fengið að vita, hvaða álög verða á þegnana lögð til þess að jafna að minnsta kosti um 40 millj. fyrirsjáanlegan tekjuhalla á fjárl. Af þessum sökum fór Framsfl. þess á leit við ríkisstj., að frávik yrði gert og þessi útvarpsumr. færi fram við 3. umr. Þá var hægt að gefa ljóst yfirlit yfir málið, sem þingsköp Alþ. vilja tryggja landsmönnum og þeir eiga kröfu til. Ríkisstj. neitaði þessu. Hún vill umfram allt hafa þessar útvarpsumr., áður en meira af verkum hennar sér dagsins ljós. En þótt svo sé, er þegar margt vitað um stefnu stj. þannig vaxið, að mönnum er nauðsynlegt að gera sér þess grein. Mönnum verður skiljanlegri stefna núv. stj., ef þeir gera sér það ljóst, að hún er framhald af stj. þeirri (sem flestir nefna nú raunar óstjórn), er ríkti frá vordögum 1942 og þangað til seint á því ári. Stjórnarstefnan er hin sama og þá var og breyt. á stj. þær einar, að þeir, sem þeirri stj. veittu stuðning, hafa nú lagt til menn í ráðherrastólana, og stj. hefur lagt sér til dulargerfi, er hún kallar „nýsköpun“. Mun ég nú reyna að gera tilheyrendum mínum þetta ljóst. Fjármál hverrar þjóðar skipta einatt miklu. Á styrjaldartímum er fjármálakerfið í alveg sérstakri hættu. Aukin dýrtíð í ýmsum þjóðlöndum í og eftir seinustu styrjöld sannaði mönnum, svo að minnisstætt varð, ógnir þess að láta dýrtíðina lausa. Sérhver þroskuð þjóð hefur nú í þessari styrjöld, svo sem skylt var, hagað fjármálum sínum samkv. þessari reynslu. Við framsóknarmenn höfum miðað fjármálastefnu okkar við þetta. Þegar dýrtíðarl. fengust ekki framkvæmd 1941, bárum við fram frv. um stöðvun um haustið 1941 og vorum reiðubúnir til að vinna með þeim mönnum, sem því máli vildu fylgja. En hinir flokkarnir felldu frv. En þegar Sjálfstfl. um seinan vildi reyna stöðvun með gerðardómsl., vorum við og reiðubúnir til að vinna með Sjálfstfl. einum vegna þessa máls. Við gerðum okkur ljóst, að þetta var orðið erfitt og seint, en við vissum, að það var ekki hægt að stjórna fjármálum ríkisins nema með því að stöðva dýrtíðina. En vorið 1942 gengur Sjálfstfl. á gerða samninga, svo sem kunnugt er. Hann gerði þá samninga um stjórn við andstöðuflokka stöðvunarinnar. Sameiginleg framkvæmd þeirra flokka, er að stöðvuninni stóðu, Framsfl. og Sjálfstfl., var því aldrei reynd til þrautar. Ég minnist þess, að þegar ég heyrði og sá endurtekið af núv. forsrh. við öll möguleg og ómöguleg tækifæri, að gerðardómsl. yrðu framkvæmd þrátt fyrir allt og dýrtíðinni haldið .í skefjum, að ég þóttist vita, hvers kyns var. Í fornsögum okkar er sumum mönnum og starfsaðferðum þeirra þannig lýst, að það væri til marks um þá, ef þeir mæltu vel, að þeir væru ráðnir til að gera illa. Höfundarnir gerðu sér þess grein, að þessi starfsaðferð var til. Í dag er hún algeng, og færi margt betur, ef almenningur skildi það. Menn, sem nota þessa vinnuaðferð, lofa því mjög áberandi og oft, sem þeir ætla sér ekki að halda. Hávaðinn um nýsköpunina væri ekki eins og raun ber vitni, ef þeir, sem að henni standa, tryðu því sjálfir, að hún yrði framkvæmd, svo sem lofað er. Þakklætið er heimtað fyrir fram fyrir loforðin. Þeir vita, að það kemur aldrei fyrir verkin. Hér er sama vinnuaðferðin endurtekin og um framkvæmd gerðardómsl. Sömu dagana og því var lofað, að þau yrðu framkvæmd og móttekið lof fyrir það, voru raunverulega gerðir samningar við kommúnista um afnám þeirra. Um þetta mál segir núv. forsrh. í febr. 1943 orðrétt: „Stuðningsflokkar stj. (þ.e. kommúnistar og Alþfl.) settu ríkisstj. þau beinu skilyrði fyrir að firra hana vantrausti, meðan nefndum málum (kjördæmamálinu). var siglt heilum í höfn, að hún vekti ekki ágreining og allra sízt í þeim málum, er viðkvæmust höfðu reynzt, dýrtíðarmálunum.“ - Hann endurtekur það hvað eftir annað, að hann hefði sem forsrh. orðið að gefa þetta loforð til þess að fá að sitja í stólnum. - Hér var örlagasporið stigið í íslenzkum fjármálum og atvinnumálum og raunar stjórnmálum. Hvernig mundi landsmönnum hafa litizt á blikuna vorið 1942, hefði þáv. forsrh., í stað þess að lofa hvað eftir annað framkvæmd gerðardómslaganna og stöðvun dýrtíðarinnar, sagt þeim, eins og var - og hann gerði eftir á, eins og ég hef orðrétt lesið? Hefði hann sagt: „Ég hef fengið stuðning kommúnista til að vera forsrh., meðan breytt er um kjördæmaskipun, gegn því, að þeir ráði dýrtíðarmálunum“. - Nú vita menn eftir á, að núv. forsrh. var, eins og hann sjálfur lýsir, ekki ráðh. nema að nafninu til. Hans var ríkið, - en hvorki mátturinn né dýrðin, eins og eitt sinn var sagt. - Aftur er nú 1944 setzt í ráðherrastólana með sömu skilyrðum um þetta mál og vorið 1942, svo sem síðar verður rakið. Haustið 1942 var óstjórnin orðin svo gegndarlaus, að jafnaðarmenn og kommúnistar þorðu ekki að láta bendla sig við ríkisstj. Stj. sagði af sér og var síðan sett af, sem fáheyrt er. Höfðu kommúnistar þá tvöfaldað dýrtíðina á þessu tímabili með aðstoð núv. forsrh., sem ekki mátti gera ágreining, eins og hann sjálfur sagði. Það var þetta óstjórnartímabil, sem kom fjármálakerfi okkar í algert ósamræmi við fjármálakerfi þeirra þjóða, sem við skiptum við, og þar með í varanlegar ógöngur. Ég ræði hér ekki um stjórn dr. Björns Þórðarsonar. Hún lagði stjórnarskútunni í dýrtíðarmálunum og skilaði dýrtíðinni í hendur núv. stjórnarformanns svipaðri og hún var, er hann var settur frá haustið 1942. Hann tekur því við sínu eigin verki eins og . hann skildi við það og sjálfur bjó sér það í hendur. Það er og stofnað til þessarar stjórnar á sama hátt og vorið 1942 að því leyti, að nýtt kjördæmamál er aðalatriðið. Þetta er eina málið eins og þá, sem stj. lofar að standa saman um, einnig eftir nýjar kosningar. Kosningarrétturinn á að verða „jafn“. En um það segir í stjórnmálaályktun Alþfl. í Alþýðublaðinu 1. des. s.l. „Jafn kosningaréttur verður ekki fulltryggður með því einu, að flokkarnir fái hver um sig þingmannafjölda í samræmi við atkvæðamagn“, - enn fremur: „Ein leiðin að því marki sé að gera landið að einu kjördæmi.“ - Það er ekki dult með það farið, hvert stefnt er í þessu máli. En um þau grundvallaratriði, sem marka þarf fyrst af öllu í stefnu hverrar stjórnar, ef ekki á illa að fara, er ekkert samkomulag í þessari stjórn frekar en 1942. Þar er nákvæmlega sama einkennið. Skulu nú leidd rök að því. Þegar byrjað var á umr. um stjórnarmyndun fjögurra flokka í sept. s.l., bentum við framsóknarmenn á, að allt að 25 millj. kr. væru nú greiddar úr fjárþrota ríkissjóði til að halda dýrtíðinni niðri, svo að framleiðslan stöðvaðist ekki. Þó væru ýmsar framleiðslugreinar, svo sem bátaútvegurinn og frystihúsin, mjög aðþrengdar. Við lögðum fram þá spurningu í 12 manna n., hvort nokkur flokkur treysti sér til að mynda ríkisstj., nema dýrtíðin væri að minnsta kosti þegar stöðvuð. Skoðun okkar var sú, að þegar þyrfti að lækka hana, og létum það í ljós. Það treysti sér enginn í 12 manna n. til að mótmæla því, að stöðvun dýrtíðarinnar væri lágmark. Að mynda stjórn án þess að stöðva dýrtíðina væri sams konar fásinna og að hlaupa út í áralausan bát, sem væri að reka fram af fossbrún. Þessi líking gilti um ráðherrastólana. Ríkið og framleiðslan væri fjármálalega statt á barmi glötunar, ef dýrtíðin yrði ekki stöðvuð. Og menn spurðu: „Hvernig á að gera þetta?“ Svörin voru augljós. Það var verðlag landbúnaðarafurðanna og kaupgjaldið: Hvorugt mátti hækka. Eftir nokkurt þóf um þetta atriði kemur Sjálfstfl. með þá skriflegu tillögu, „að samið verði um núgildandi kaupgjald óbreytt. Þó verði einstakar breytingar gerðar til samræmingar“. En bændur falli frá hækkuninni 9,4%. Á þessum grundvallaratriðum höfðu allar samningsumleitanir verið reistar. Engin hækkun á kaupgjaldi nema þar, sem var áberandi ósamræmi, svo sem í Iðju til samræmis við Dagsbrún. Bændur samþ. að hækka ekki þrátt fyrir 6 manna nefndar álitið og beindu þeirri áskorun til verkamanna að gera hið sama. Framsóknarmenn gengu ríkt eftir þeim svörum í 12 manna n., hvort verkamannaflokkarnir vildu stöðva kaupgjaldskröfurnar með öllu. Sjálfstæðismenn virtust í fyrstu standa fast við hina skriflegu yfirlýsingu, er ég las áðan. Núv. forsrh. kom m.a. með þá till., að samið yrði um lítils háttar samræmingu á kaupi Iðjufélaga til samræmis við kaup Dagsbrúnarmanna, en öll önnur verkföll yrðu undantekningarlaust látin falla niður; án þess að kaupgjald hækkaði. En kommúnistar drógu svörin á langinn, og það virtist draga af Sjálfstfl. Við framsóknarmenn kröfðumst svars á þrem fundum hvað eftir annað. Svörin voru ýmist loðin eða neikvæð. Við framsóknarmenn lýstum þá yfir, að við tækjum ekki þátt í 12 manna n. að óbreyttu, þar sem verkamannaflokkarnir neituðu meira að segja að stíga það byrjunarskref að stöðva dýrtíðina með því að stöðva kauphækkun, eins og bændur höfðu stöðvað verðlagið. Framsóknarfl. bauð svo Sjálfstfl. samstarf, eins og skýrt hefur verið frá, með hlutlausum forsrh. Gerðum við jafnframt að skilyrði, svo sem birt hefur verið, að samið yrði um fjárl. og tekjuöflun þannig, að fjárl. yrðu hallalaus. Enn fremur um nokkur undirbúin framfaramál. Þetta fékkst ekki rætt, með því að Sjálfstfl. sleit viðræðum á byrjunarstigi. Endirinn varð sá, svo sem kunnugt er, að núv. forsrh. samdi við kommúnista og síðar við jafnaðarmenn. Það er mál Sjálfstfl. En hvernig samið er og um hvað ósamið, það er mál þjóðarinnar. Eftir að bændur höfðu lækkað verðlagið, semur hann um hækkun, svo að skiptir þúsundum, á kaupi hæstlaunuðu iðnaðarmannanna og þvingar atvinnurekendur, a.m.k. prentsmiðjueigendur, til að gera það. Allt er þetta gert ofan í yfirlýsingu Sjálfstfl. í 12 manna n. allan septembermánuð. Hér er gefizt upp eins og 1942. Auðvitað var okkur framsóknarmönnum ljóst, að stöðvun var aðeins fyrsta skrefið, - næsta var niðurfærsla. Það verður fyrst að stöðva óðan mann, sem er á leið til vatns til að drekkja sér eða ætlar að hlaupa fyrir björg. Næsta skrefið er að koma honum til baka. En þetta hefur nú ekki verið gert, heldur hið gagnstæða, og kommúnistum virðist vera það alveg sérstakt áhugamál, að svo megi verða. Afleiðingarnar ættu að vera núv. stj. augljósar. Árið 1942, þegar prentarar og járnsmiðir gerðu kröfur til kauphækkunar, hélt núv. forsrh. ræðu 8. jan. og sagði orðrétt það, sem nú skal greina: „Þeir verkamenn, sem nú hafa gert verkfall (prentarar og járnsmiðir), bera það mikið úr býtum, að óhugsandi er, að þeir fái stórhækkað grunnkaup. Fái þeir kröfum sínum framgengt, munu allir aðrir fylgja í kjölfarið, þótt síðar sé. Gegn því getur enginn sanngjarn maður barizt. En afleiðingin er alveg óhjákvæmilega sú, að dýrtíðaraldan flæðir yfir landið.“ Þessi rök eru jafngild nú. En eins og fyrr segir, hóf þessi stj. nú göngu sína með því að hækka kaup þessara manna. Afleiðingarnar eru ljósar samkv. rökum núv. forsrh. Af þessu mætti það verða landsmönnum ljóst, að núv. ríkisstj. er einnig í þessu ekkert annað en óstjórnin frá 1942 afturgengin. Óstjórnin 1942 hljóp frá lausn dýrtíðarmálanna og lét kommúnista ráða, sem fyrr er sýnt. Nákvæmlega á sama hátt er til þessarar stj. stofnað. Af þessum ástæðum mistókst stj. 1942. Þessi stj. er dæmd til að fara sömu leiðina og af sömu ástæðum. Núv. stj. er fædd undir sama ólánsmerkinu: Undanhaldi og uppgjöf í kaupgjalds-, dýrtíðar- og fjármálum þjóðarinnar. Kvíði landsmanna nær langt inn í raðir stjórnarflokkanna. Blað Sjálfstfl. á Akureyri segir m.a.: „Og enn skal það játað, að kauphækkanir þær, sem orðið hafa nýlega í nokkrum iðnfélögum, eru síður en svo til samræmingar á kjörum launafólksins.“ - Víst er þetta rétt. Það er síður en svo til samræmingar. Það er þvert á móti til að skapa ósamræmi með þeim afleiðingum, sem það hlýtur að hafa, svo sem núv. forsrh. benti á 1942. En stjórnin segir: Nú höfum við nýsköpun á stefnuskrá okkar. Rétt er það, að ríkisstj. hefur reynt að fela stefnuleysi sitt í talsverðum hávaða og skrumauglýsingum, sem gert er vaxandi gys að, um svokallaða nýsköpun. En stefna stj. í dýrtíðar- og fjármálum vinnur sjálfkrafa gegn því, að þessi nýsköpun verði framkvæmd. Skulu nú leidd rök að því. Nýsköpun atvinnulífsins með ýmsu móti er nauðsyn. Við verðum ásamt öðru að hafa opin augun fyrir nýrri tækni og notfæra hana. Að þessu ber sérhverri ríkisstj. að vinna og ekki sízt í lok styrjaldar, þegar framleiðslan hefur gengið úr sér og ýmis ný tækni kemur til sögunnar. Framsfl. hefur flokka fyrstur gert sér þetta ljóst. Það var Framsfl., sem bar fram til sigurs þingsályktanir um það, að skipaðar yrðu nefndir til að rannsaka og gera tillögur um skipun atvinnumála og um stór og mörg framfaramál næstu ára. Þessar n. hafa starfað. Rafveitumálan. hefur þegar skilað merku áliti til ríkisstj. um rafmagnsmálin. - Framsfl. studdi að því allra flokka mest, að 45 nýir bátar voru keyptir frá Svíþjóð, og þeir hafa til þessa svarað til eftirspurnar. Járnskip hafa verið lítt fáanleg, en verða það sennilega alveg á næstunni. - Eftirspurn eftir jarðvinnsluvélum, landbúnaðarvélum ýmiss konar, vélum til vegagerðar o.fl. er þrisvar til fjórum sinnum meiri en við höfum getað fengið útflutningsleyfi fyrir hjá viðskiptaþjóðum okkar. Þó hafa sendiherrar okkar í Bandaríkjunum og Englandi unnið að þessum málum eftir fremstu getu, og fyrrv. atvmrh. sendi sérfróðan duglegan mann vestur um haf, til þess að allt væri gert, er í okkar valdi stóð. En lítið hefur orðið ágengt. Þetta kann að lagast innan skamms. En núv. ríkisstj. er ekki að uppgötva neitt spánnýtt, þótt hún láti greiða fyrir kaupum á atvinnutækjum. En það er líka nauðsynlegt að hafa það í huga, vegna reynslu þeirra, er nota hin nýju tæki, sem nú eru keypt, að þetta er stríðsframleiðsla, seld með stríðsverði í ofanálag. Sumt af þeim skipum, sem framleidd eru í styrjöldinni og hafa skemmzt, er nú verið að rífa, vegna þess að það borgar sig ekki að gera við þau, sökum þess að þau eru svo léleg framleiðsla. Framleiðsla góðra vopna situr enn í fyrirrúmi með bezta efni og beztu starfskrafta. Ný tæki verður vissulega að kaupa, en með forsjá verður að gera það eins og annað. En það er um þessa nýsköpun eins og allt annað hjá þessari hæstv. ríkisstj.: stefnuleysið. Um það er ekkert ákveðið í l. um nýsköpun, hvernig eigi að koma henni í framkvæmd, og af umræðum stjórnarliðsins verður það eitt ráðið, að um þetta ríki fullkominn glundroði. Við framsóknarmenn bárum fram þá brtt.; að eitt af verkefnum nýbyggingarráðs yrði að athuga þetta og gera tillögur um það. Stjórnarliðið felldi það. Við framsóknarmenn gerðum og þá brtt. við frv. ríkisstj., að nýbyggingarráði yrði fyrst og fremst falið að rannsaka og gera till. um fjárhagsgrundvöll framleiðslunnar. Við það mátti ekki koma. Það var fellt. Þó ætti það ekki að geta dulizt mönnum, að þetta tvennt er frumskilyrði þess, að eitthvað verði í málinu gert. - Eina leiðin til þess, að framleiðslutækin verði keypt og notuð, er, að unnt sé að reka framleiðsluna með sæmilegri fjárhagsafkomu. Og nú er ástandið þó þannig, hvar sem stjórnarherrarnir leita fyrir sér: - á Ströndum, við Eyjafjörð, við Austurland, Suðurland og annars staðar, að mokafla þarf með því fiskverði, sem nú er, til þess að sjómenn hafi viðlíka kaup og landmenn. Það má ekkert út af bera um afla. Mjög víða hafa sjómenn 3/4 og niður í 2/3 af kaupi landmanna. Óteljandi auglýsingar á bátum mánuð eftir mánuð segja sina sögu. Bátaeigandi hér sunnanlands bauð bezta formanni sínum bát til kaups nýlega. Bátsformaðurinn kvaðst ekki vilja þiggja hann með gjafverði, ef hann ætti að gera hann út. Gamall útgerðarmaður auglýsir nú skip sín að kalla á hverjum degi, síðan nýsköpunarl. voru samþ., og hefur þegar losað sig við mörg þeirra. Það selja fleiri skip en Kveldúlfur. - Þannig hugsa margir til nýsköpunar stj., eins og horfir. Auðvitað segir stj., að með því að segja þennan sannleika séum við stjórnarandstæðingar að vinna illt verk, þeir séu hinir bjartsýnu menn, við hrakspámenn, - við séum að spilla fyrir nýsköpuninni og draga kjark úr mönnum. Þetta eru í senn fánýtar og barnalegar mótbárur. Við framsóknarmenn kvörtuðum aldrei undan því, þótt Sjálfstfl. beitti öllum ráðum og brögðum í andstöðu sinni gegn okkar málum: vökulögunum, verkamannabústöðunum, héraðsskólunum, mjólkurl., kjötl., síldarverksmiðjum ríkisins og óteljandi málum öðrum. - Öll þessi mál eru borin fram til fulls sigurs, urðu sterk og vinsæl við rökræður vegna þess, að þau voru í eðli sínu góð mál og rétt. Eins mundi fara um nýsköpun þá, sem byggð væri á traustum grunni - gagnstætt hinni, sem er hjóm eitt og skrum. En sagan um afkomuhorfur framleiðslunnar er ekki öll sögð. Til þess að hið bágborna ástand, sem þar ríkir nú, verði ekki enn þá verra, verður að færa stórar fórnir. Bændur gefa eftir 9,4% af framleiðslu sinni í eitt ár, og greiddar eru 20–25 millj. kr. úr ríkissjóði til þess að halda kaupgjaldinu og dýrtíðinni niðri, svo að framleiðslan stöðvist ekki. En þegar þessi 9,4% eftirgjöf hverfur og landbúnaðarvörurnar hækka í verði að hausti vegna vaxandi dýrtíðar og ef ríkissjóður getur ekki borgað niður dýrtíðina vegna fjárskorts, - þá er ástandið svo gerbreytt til hins verra fyrir framleiðsluna, að hún getur ekki staðizt með hæsta stríðsverði, hvað þá heldur, ef verðlækkun á sér stað. Þetta gera framleiðendur sér ljóst. Það þarf ekki að orðlengja um það. Ég kem nánar að því síðar, að ríkissjóður er nú þegar að komast í algert þrot við það að halda dýrtíðardraugnum niðri. Og svo stendur forsrh. upp hér á Alþ. talsvert hnakkakertur að vanda og segir: Framleiðslan getur borgað núverandi kaup. Sumt af henni getur borgað hærra kaup, - það skuli að minnsta kosti fyrst reynt til þrautar, áður en talað sé um að færa niður dýrtíðina. En ýmsum virðist nú ekki þurfa að prófa þetta frekar en orðið er, þegar ríkisstj. hefur setið árangurslaust í fleiri vikur til þess að reyna að skrapa saman um 40 millj. kr., er vantar í ríkissjóð, þar af 20–25 millj. kr. til þess að unnt sé að borga niður dýrtíðina, svo að komið verði í veg fyrir, að öll framleiðsla í landinu stöðvist vegna kaupgjalds og dýrtíðar, ef það fær að sýna sig eins og það raunverulega er. Og hefur landsstj. athugað, hvers konar verk hún er að vinna með því að koma inn hjá landsmönnum þeirri fáránlegu villu og reyna að svæfa þjóðina með því, að ný tækni geti lagfært þetta allt? - Ætli aðrar þjóðir fái ekki svipaða tækni og við? Ég held, að hyggilegast sé fyrir okkur að ganga út frá því, að við fáum ekki neinn einkarétt á tækninni. Og hvernig eigum við þá að fiska á sömu fiskislóðum og nágrannaþjóðirnar, selja á sama markaði og þær fyrir sama verð og þær, en hafa þó tvöfaldan framleiðslukostnað á við þær? Og ætli það verði ekki eitthvað svipað um framleiðslu landbúnaðarafurðanna? Sú nýsköpun, sem á svona grundvelli er reist, er fyrir fram dæmd. Og það er nú þegar kominn nokkur prófsteinn á hana á Alþ. Sú framkvæmd, sem hefur verið lengst og bezt undirbúin, er áburðarverksmiðja. Nákvæm rannsókn sérfræðings sýnir, að framleiðsla áburðar er hér fjárhagslega hagstæðari en flest annað. Málið er hið mesta áhuga- og nauðsynjamál bænda og íbúa kauptúna og kaupstaða, þar sem ræktun margs konar vex ört, en skortur er á góðum áburði. Stjórnarflokkarnir létu mikið yfir áhuga sínum á þessu máli og alveg sérstaklega Morgunblaðið. Þetta mál var tekið inn á nýsköpunarplötuna sem ein allra fyrsta framkvæmdin. Málið hefur verið í n. í þinginu. Stjórnarsinnar urðu vandræðalegri með hverjum fundi. Síðast var aðferðin ráðin. Málið var of vinsælt til að ganga beint til verks og fella það. En því var búin gröf. Því er vísað til ríkisstj. til frekari rannsókna - og frestað. Í umr. sögðu stjórnarsinnar, að rannsókn sýndi, að áburðarverksmiðja gæti ekki borið sig, - eins og komið væri. Hér eru þó skilyrði til framkvæmda einna bezt. Það má með sanni segja um þessa svokölluðu „nýsköpun“ stjórnarinnar: „Ill var þín fyrsta ganga“. Öll rök liggja til þess, svo sem ég hef sýnt, að framhaldið verði upphafinu líkt. Og ekki verða vonirnar bjartari, ef framleiðslan og „nýsköpunin“ yfirleitt lítur til ríkissjóðs sem öryggis fyrir afkomu sína, - sem að vísu getur aldrei orðið neitt öryggi til langframa. Allt bendir til þess, eins og farið hefur verið með fjárhag ríkissjóðs, að Alþ. verði að leggja þung álög á framleiðsluna í stað þess að styrkja hana. Sjálfstfl. hefur nú stýrt fjárhag ríkisins síðan 1939. Aldrei hefur nokkur flokkur á Íslandi fengið annað eins tækifæri og Sjálfstfl. til að gera fjárhag ríkissjóðs glæsilegri en dæmi voru til áður og afkomu framleiðslunnar örugga. Aldrei hefur annað eins fjárhagslegt góðæri verið í landinu um lengri tíma. Og þjóðin setti sér það mark að greiða allar skuldir sínar. En stjórn Sjálfstfl. spilaði þessum möguleikum úr höndum sér og úr höndum þjóðarinnar með óstjórninni 1942. - Af tvöföldun dýrtíðarinnar leiddi það, að orðið hefur að greiða úr ríkissjóði miklar uppbætur á útfluttar landbúnaðarvörur og stórfé til að halda niðri kaupgjaldi og dýrtíð til þess að halda framleiðslunni á floti. En samtímis gerist annað, sem fylgir aukinni dýrtíð eins og skuggi. Útgjaldahlið fjárl. eykst hraðar en framfærsluvísitalan. Hins vegar fóru tekjumöguleikar ríkissjóðs þverrandi sökum erfiðleika framleiðslunnar, sökum vaxandi dýrtíðar. Nú er svo komið fyrir þessar sakir, að þingmeirihluti sá, er Sjálfstfl. hefur forustu fyrir; er að heykjast á því að láta tekjurnar svara til nauðsynlegra rekstrarútgjalda ríkissjóðs og það í allra mesta góðærinu. Fyrirsjáanlegt er og vitað, að þetta verður enn verra að ári og alveg óviðráðanlegt, þegar verðfallið kemur eftir styrjöldina, og það þótt ekkert sé ætlað til nýsköpunar. Ástandið er nú í góðærinu þegar þannig, að er fjárlfrv. kemur frá fjvn. og eftir að ráðherrarnir hafa hver fyrir sitt rn. óskað eftir hækkun, svo sem nál. greinir, eru útgjöldin komin talsvert yfir 100 millj., hallinn um 51/2 millj. Tekjuáætlunin hefur þó verið hækkuð um 13 millj. frá því, sem var í frv. upphaflega, þar af hátt á 7. millj. fyrir áfengissölu. Útgjaldamegin vantar þó enn í frv. 4–6 millj. vegna hækkunar á launum embættismanna, er stj. hefur samið um, Enn fremur 20–30 millj. vegna dýrtíðarráðstafana, auk margra annarra greiðslna. Hallinn á fjárl. verður því, er öll kurl koma til grafar, ekki undir 40 millj. kr. - Er hallinn einn því meira en tvöfalt hærri en fjárl. fyrir stríð, þegar núv. forsrh. blés mest um það, hvað þau væru há. Fyrir stríðið, þegar útflutningsverzlun var einna minnst, voru fjárl. rúm 30% af útflutningsverzluninni, nú 66%, þótt miðað sé við hinn mikla útflutning síðasta ár, um 232 millj. kr. Enn þó er ekki öll sagan sögð enn. Þeir Pétur Ottesen og Þorsteinn Þorsteinsson skrifa undir frv. með þeim fyrirvara, að þeir telji „fjárhag ríkissjóðs á næsta ári teflt í tvísýnu með hækkun á tekjuáætluninni.“ Helgi Jónasson og Jónas Jónsson skrifa og undir frv. allt með fyrirvara, eftir því m.a., hvernig ræðst um tekjuöflun. Þóroddur Guðmundsson, Lúðvík Jósefsson og Guðmundur Í. Guðmundsson skrifa undir frv. með þeim fyrirvara, að stj. verði að bera fram frv. um tekjuöflun handa ríkissjóði, og Guðm. tekur fram, að það verði að vera í samræmi við gerða samninga. Það eru því aðeins tveir nm., sem skrifa undir frv. án fyrirvara. Og í raun og veru má lesa það milli línanna, að enginn vill bera ,ábyrgð á frv. Þar er allt rakið til ráðherranna. Á einni blaðsíðu er sex sinnum um það getið, að þetta og hitt sé hækkað eftir kröfu þessa ráðherra eða hins. Eitt er ljóst af þessu nú þegar, og á því lék grunur áður. Þrátt fyrir gum stj. um samstarf hefur henni ekki tekizt það fyrsta og nauðsynlegasta, ef samkomulag á að geta tekizt um stjórn: samkomulag um fjármál ríkisins og framleiðslunnar. Stj. hafði ekki í byrjun og hefur ekki enn neina sameiginlega fjármálastefnu. Hún lætur reka. Það er ekki stefna, heldur stefnuleysi. Hér kemur enn fram nákvæmlega sama einkenni stj. og 1942. Ég leyfi mér nú að spyrja hæstv. fjmrh.: Hvernig ætlar hæstv. ríkisstj. að afla þeirra 40 millj., er á skortir, að fjárl. verði hallalaus? Ég tel, að þjóðin eigi nokkra kröfu til þess að fá um það að vita sem fyrst, hvernig leggja á henni á herðar 40 millj. kr. ofan á öll þau gjöld, sem hún nú greiðir. Tekjuhalli á fjárl. þarf ekki að vera óeðlilegur í slæmu árferði eða þegar stórfé er lagt í arðbærar framkvæmdir. En hugsar stj. sér raunverulega að afgreiða fjárl. með tekjuhalla, án þess að lagt sé í óvenjulegar framkvæmdir, og í mesta góðæri? Auðsætt er, að afkoman verður verri að ári. Á þá enn að taka ný lán? Og ölum er ljóst, að erfiðleikar byrja þó fyrst fyrir alvöru, þegar verðfallið kemur eftir stríð. Hvað á þá að gera, ef við söfnum til tugmilljónaskulda í mesta góðæri? Ég held, að það sé sízt of hart til orða tekið, þó að notuð séu orð Morgunblaðsins fyrir hálfum mánuði: Halli á fjárl. nú mundi „hefna sín grimmilega“, er versnar í ári. „Hin grimmilega hefnd“, sem Morgunblaðið kallar svo, væri fyrirsjáanlegt algert fjárhagslegt öngþveiti. Ég hef nú leitt rök að því, að stefna núv. stj. er framhald stjórnarstefnunnar 1942: kjördæmamál enn á ný, undanhald í kaupgjaldsmálum, sama ráðleysi í dýrtíðarmálinu, algert stefnuleysi í fjármálum. Stj. með slíka stjórnarstefnu hindrar vitanlega alla nýsköpun atvinnulífsins eins rækilega og nokkur stj. getur gert. Stefnan sjálf hlítir því lögmáli að koma hér öllu í fjárhagslega sjálfheldu, áður en varir. En einingin í stjórnarflokkunum er bágborin um fleira en fjármálastefnuna. Það er að vísu misklíð í öllum flokkum og nokkur metingur. Ég tel hér alls ekki þann meting og þær orðahnippingar, sem oft eiga sér stað milli flokksmanna, svo sem milli Björns Ólafssonar fyrrv. ráðh. og núv. forsrh. eða skrif Árna frá Múla um núv. forsrh., þó að þar sé af mörgu að taka. Það er ekki svo alvarlegt út af fyrir sig, þó að slíkt eigi sér stað í flokkum. - En ágreiningur, sem nú er í Sjálfstfl., er um mál, sem markar meginstefnu hvers flokks, stefnuna í fjármálum ríkisins og framleiðslunnar. Þetta eru málin, sem skipta mönnum í flokka. 1/4 af Sjálfstfl. neitar að styðja stj., fimmmenningarnir. Ég get upplýst, að nokkrir af þeim hafa þegar sent dreifibréf út um kjördæmin, væntanlega vegna þess, að þeir eiga ekki of greiðan aðgang að málgögnum flokksins. Þeir skýra þar afstöðu sína til stjórnarmyndunarinnar. Þeir eru ekki myrkir í máli um það, sem er að gerast, og eru næsta harðorðir í áliti sínu á stjórnarsamvinnunni og stefnunni. Margt í bréfum þessum á sannarlega erindi til manna um land allt. Það verða síðar tækifæri til að skýra nánar frá þessum bréfum. Þau ganga nú manna á milli, það vitið þið, hlustendur, um öll þau héruð, sem þau hafa verið send í. Og Morgunblaðið sagði nýlega, að þetta væru greindustu og heiðarlegustu mennirnir í flokknum. Sama er að segja um afstöðu annars sjálfstæðisblaðsins, Vísis. Þar er einnig djúptækur ágreiningur um meginstefnuna, og flytur blaðið að heita má daglega árásir á stefnu stjórnarinnar. Og svo er það framkoma kommúnista og sjálfstæðismanna á þingi Alþýðusambandsins. Þingið hefst á því, að uppvíst verður um leynibréf formanns kommúnistaflokksstjórnar, Brynjólfs Bjarnasonar, til trúrra félagsmanna víðs vegar um land. Bréf þetta hefur vakið almenna undrun. Í samræmi við áætlun bréfsins neyta svo kommúnistar og sjálfstæðismenn meirihlutavalds til að bægja nokkrum fulltrúum Alþfl. frá þátttöku í þinginu, þótt kosnir væru með sama hætti og fulltrúar, er kommúnistar vissu sér trúa. Landsmenn rekur minni til, að 1937 hófst samstarf sjálfstæðismanna og kommúnista um stjórnarkosningu í verkamannafélaginu Hlíf í Hafnarfirði. Maður að nafni Hermann Guðmundsson var kosinn formaður þess. Hann var flokksbundinn sjálfstæðismaður, sem Alþýðublaðið sagði, að hefði verið í nazistadeild flokksins. Kommúnistar og sjálfstæðismenn ráku nú nokkra þekktustu verkamannaleiðtoga Alþfl. úr félaginu Hlíf til þess að tryggja sér meiri hl. Hermann Guðmundsson var svo sendur út af örkinni um allt land sem pólitískur verkamannaleiðtogi Sjálfstfl. Síðan segir Hermann Guðmundsson sig úr Sjálfstfl. Enginn veit, hvaða flokki hann tilheyrir. En staðreynd er það, að nú er Hermann Guðmundsson kosinn formaður Alþýðusambandsins með atkvæðum kommúnista og sjálfstæðismanna. Kommúnistar og sjálfstæðismenn hlutu fjögurra atkvæða meiri hluta, eftir að þeir höfðu, eins og fyrr segir, neitað nokkrum löglega kosnum Alþýðuflokksmönnum um aðgang að þinginu. Þannig kusu þeir einlita kommúnistastjórn, 9 manna, fyrir Alþýðusambandið. Alþýðublaðið 28. f.m. segir um þetta: „Þessi meiri hluti var fenginn með svikum og ofbeldi og stuðningi sjálfstæðismanna.“ Það má svo sem nærri geta, með hvað miklum heilindum samstarfið er í ríkisstj. milli þessara manna um almenn mál ofan á stefnuleysið, sem áður er rakið. Ég sný mér að lokum að nýju að fjármálunum. Ég tala til þeirra, fjær og nær, sem styðja þessa stjórn. Ég er undrandi yfir því, að ýmsir þm. í stjórnarflokkunum skuli ekki viðurkenna það nú þegar, hvernig fjárhag þjóðarinnar og framleiðslunnar er komið. Ég fullyrði; að mörgum þessara hv. þm: er það ljóst, að með því að láta meinsemdina halda áfram að grafa um sig er augljóst, að hún verður lítt læknandi, áður en varir. Þeir, sem að þessum stuðningi standa, taka á sig mikla ábyrgð. Ég geri mér það ljóst, að það er nú þegar miklum annmörkum háð að ráða fram úr fjármálum íslenzka ríkisins og framleiðslunnar. En það er augljóst, að það fer enn ört versnandi; því lengur sem haldið er áfram á þessari braut. Ég hef enga trú á því, að fjármálaástandið verði lagfært nema með algerðri stöðvun og síðan niðurfærslu dýrtíðarinnar og að leiðréttar verði nokkrar af þeim yfirsjónum, sem gerðar voru aðallega 1942. Án þess verður á næstunni ekki unnt að semja fjárl. með viðunandi móti, og án þess er framleiðslan dauðadæmd, ef nokkuð ber út af, sem fyrirsjáanlegt er. Ég efast mjög mikið um, að kjör verkamanna séu hér betri en þau voru 1941–1942. Hækkað verð til bænda hefur horfið í hækkað kaup og tilkostnað. Ég efast um, að verkamenn á Íslandi séu nokkuð betur settir en verkamenn í Englandi, Svíþjóð og öðrum löndum, þar sem þeir hafa þrisvar sinnum lægra kaup en hér. Dýrtíðarpólitík okkar hefur verið sú að láta undan áróðri, sem skapað hefur þá trú, að það væri betra að fá 10 kr. í kaup en 5 kr., þó að dýrtíðin vaxi þannig, að maður kaupi sömu nauðsynjar fyrir 10 krónur og greiddar voru með 5 kr. áður. En afleiðingarnar hafa orðið þær fyrir ríkissjóð, sem við nú sjáum, og fyrir framleiðslu landsmanna, en að lokum fyrir alla landsmenn. Þegar hinar þroskuðu nágrannaþjóðir okkar ræða um nýskipun sinnar framleiðslu, sér maður fljótt, að það, sem þær hugsa um fyrst og fremst, er það, hvernig framleiðsla þeirra geti orðið samkeppnisfær við framleiðslu annarra þ jóða. Við verðum að fara að hugsa fjármál okkar á svipaðan hátt, þótt seint sé. Í þessu landi eru óþrotlegir möguleikar. Hvar sem við lítum, er þörf fyrir nýtt framtak og nýjar framfarir. Þeir menn, sem taka á sig ábyrgðina á því að halda áfram fjármálastefnunni frá 1942, verða að gera sér það ljóst, að þeir taka jafnframt á sig þá ábyrgð að koma í veg fyrir þessar framfarir í bráð, og ef þessari fjármálastefnu verður haldið áfram enn um skeið, þá einnig í lengd. Þessi fjármálastefna er að koma öllum þjóðarbúskapnum í algera sjálfheldu.



Herra forseti, háttvirtu hlustendur. Þá hafa menn hlýtt á sanngjarnan, rólegan og velviljaðan dóm stjórnarandstöðunnar. Hv. þm. Str. kvartar yfir því, að stj. hafi verið ófáanleg til þess að fresta þessum umr., og taldi, að það væri vegna þess, að stj. vildi komast hjá því að ræða gerðir sínar, þegar þær væru kunnar orðnar. Við þessu er það að segja, að auðvitað getur Framsfl., hvenær sem hann óskar þess, látið fara fram útvarpsumr., en auk þess taldi stj., að Framsfl. mundi ekki verða skotaskuld úr því að ráðast á stj. nú, eftir að hún þó hefur setið í sex vikur, úr því að flokkurinn taldi sig þess megnugan að rjúka af þingi og út um byggðir landsins til þess að ófrægja stj. viku áður en hún var mynduð. Hv. þm. spáði miklum hrakspám fyrir stj. Enginn, sem hann þekkir, undrast þessi ummæli. Í hans augum eru allar stj. feigar, sem hann sjálfur hefur ekki forsæti fyrir. Það er eins og fyrrv. formaður Framsfl. sagði í Ófeigi nýlega, að „fyrir atbeina og úrræði samflokksmanna sinna hefur Hermann Jónasson setið samfellt átta ár í stj. landsins. Þessi óvanalega langa stjórnarseta hefur haft áhrif á dómgreind þessa tiltölulega líttreynda manns. Hann hefur komizt á þá skoðun, að honum væri svo að segja áskapað að vera ráðherra á Íslandi.“ í þessu ljósi verða menn að dæma þá ræðu, er hv. þm. Str. flutti áðan. Við á Alþ. þekkjum þetta vel. Við skiljum hugarfar mannsins, sem gengið hefur milli okkar síðustu missirin og sagt okkur, að við gætum valið á milli þess að taka við honum sem forsrh. eða fullkomins hruns í atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar. Það væri sjálfsagt óviðfelldið fyrir mann með hans sjálfstrausti; ef hvorugt skyldi verða, enda heyrðu menn óskir hans, spár og vonir um nýsköpunina, þ.e.a.s. velferð og heill Íslendinga. Hv. þm. sagði, að ég hefði 1942 keypt völdin því fyrirheiti, að stj. vekti ekki ágreining og allra sízt um dýrtíðarmálin. Þess vegna hefðu gerðardómsl. orðið undir. Þetta sýnir vel baráttuaðferð Framsfl., því að hv. þm. sleppti því meginatriði, að stj. lýsti yfir því, að hún mundi halda uppi gerðardómsl., meðan þess væri nokkur kostur. Þetta fyrirheit efndi hún, og það var ekki fyrr en sjálfur höfundur gerðardómsl., nefnilega þessi sami hv. þm., réðst aftan að sínu eigin afkvæmi í útvarpsræðu fyrir júlí-kosningarnar, að gerðardómsl. voru dauðadæmd. Hv. þm. sagði, að fjármál ríkisins væru í öngþveiti vegna þess, að Sjálfstfl. hefði farið með þau frá 1939–1942. Það er nú öllum kunnugt, að fjárhagur ríkisins stóð með blóma í árslok 1942, en annars væri þessi dómur, ef sannur væri, þungur áfellisdómur um þann mann, sem stjórnarforystuna hafði lengst af þetta tímabil, en það var einmitt þessi hv. þm. sjálfur. Annars lýstu þessi ummæli, að ekki er af miklu að taka varðandi árásarefni á stj., og sama má segja, þegar hann var að leitast við að kenna núv. stj. um, hversu nú er komið um fjárhaginn. Allir hljóta þó að sjá, að stj., sem aðeins hefur setið í sex vikur, getur ekki borið á því neina ábyrgð, en að öðru leyti er það sannmæli, að þeir örðugleikar, sem nú verður við að etja, eru ef til vill meira að kenna þessum hv. þm. en nokkrum einstökum stjórnmálamanni þjóðarinnar. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. fjmrh. muni víkja nánar að fjármálunum, áður en þessum umr. lýkur. Ég læt því nægja að spyrja nú: Ef það er skoðun hv. þm. Str., að komið sé í annað eins ógurlegt öngþveiti og hann lýsti, hvernig í ósköpunum stendur þá á því, að hann hefur þagað gersamlega við þessu undanfarin tvö ár, meðan sú stj. fór með völd, sem hann raunverulega studdi? Hv. þm. fjargviðraðist mikið yfir því sundurlyndi, er hann taldi ríkja í Sjálfstfl., og kvað hann þann ágreining mjög alvarlegan vegna þess, að hann væri um „málefni“, eins og hann komst að orði. Já, ágreiningur - og það um málefni - fannst þessum hv. þm. nokkuð óvenjulegt fyrirbrigði. En um hvað skyldi þá ágreiningurinn vera í Framsfl., úr því að hann er ekki um „málefni“? Er hann eingöngu um það, hver á að kallast formaður í flokknum, og annað því um líkt ytra form? Ég get svo sem vel svarað þeirri spurningu, því að sá ágreiningur er sannarlega málefnalegur. Hann er meira að segja svo málefnalegur, að skapari þessa flokks og raunar valdaferils hv. þm. Str. einnig er nú farinn að gefa út tímarit til þess að deila á stefnu hv. þm. Str. og samherja hans í Framsfl., sem hann telur vera hreina glæfra, sem stefna muni öllu atvinnulífi þjóðarinnar til gjaldþrots. Þegar því þessi hv. þm. talar um sundurlyndi og ágreining, held ég honum væri nær að líta sér nær. Það er þá líka vitað, að Framsfl. um land allt er gersamlega klofinn, og mun þessi þm. hafa sannprófað það nú nýverið, er hann var að hendast um landið til að ófrægja stjórnina. Að öðru leyti vil ég í beinu tilefni af ræðu hv. þm. Str. og sem svar við henni nota þetta fyrsta tækifæri, sem mér hefur gefizt til þess að tala í áheyrn þjóðarinnar eftir myndun hinnar nýju stjórnar, til að rekja þau tvö höfuðatriði, sem stjórnarandstaðan hefur mest haldið á loft. Mun ég gera grein fyrir, hvernig á því stendur, að Framsfl. varð,utan við stj., og einnig svara þeirri gagnrýni, er stefnt hefur verið að nýsköpunarfyrirætlunum stjórnarflokkanna. Þegar Sjálfstfl. vorið 1942 neyddist til að taka við stjórnartaumunum, vegna þess að allir aðrir skoruðust undan því, sat flokkurinn við völd, eingöngu meðan hann var að binda endi á þau mál, sem fyrir lágu og nauður rak til að koma áleiðis: kjördæmamálið, sem leitt var til farsælla lykta, og sjálfstæðismálið, sem komið var áleiðis um mjög merkan áfanga, raunar miklu merkari áfanga en flestir Íslendingar enn gera sér ljóst. En að þessu loknu tók Sjálfstæðisflokkurinn eðlilegri afleiðingu af því, að hann réð ekki við vaxandi dýrtíð í landinu, sem ekki var þá heldur að vænta, þegar andstæðingar hans tóku höndum saman um að berjast gegn föstu verðlagi. En Sjálfstfl. réð þá aðeins yfir 16 þm. (sá 17. var farinn af landi burt) - af 49 þm. Eftir að Sjálfstfl. baðst lausnar, gerði hann þá till. við þáv. ríkisstjóra Íslands, að reynd yrði myndun fjögra flokka stjórnar í landinu í því skyni að koma á allsherjarsamstarfi með allri þjóðinni. Þessi tilraun stóð lengi yfir, sem kunnugt er. Sjálfstfl. fór þá á fremsta hlunn um tilboð í áttina til óska hinna, vegna þess, hversu honum var ljóst mikilvægi samstarfs til úrlausnar þeim verkefnum, sem þá lágu fram undan, - og þá fyrst og fremst lokasporið í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar. Þessar tilraunir mistókust, sem kunnugt er. Þá tóku við tilraunir undir forystu Framsfl. við hina tvo þingflokkana, Alþfl. og Sósfl., til samstarfs milli þessara þriggja flokka. Þær tilraunir stóðu yfir í fimm mánuði, lauk hvatskeytslega með kveðjusendingum, sem stóðu yfir í aðra fimm mánuði og löngu eru alþjóð kunnar. Á landsfundi Sjálfstfl., sem haldinn var í júní 1943 á Þingvöllum, var samþ. eftirfarandi ályktun: „Landsfundur sjálfstæðismanna, haldinn á Þingvöllum 18. og 19. júní 1943, lítur svo á, að þingflokkur sjálfstæðismanna hafi gert allt, sem í hans valdi stóð, til þess að mynduð yrði þingræðisstjórn á síðastliðnu þingi. Telur landsfundurinn æskilegt, að Sjálfstfl. vinni að því að koma á sem viðtækastri stjórnmálasamvinnu í landinu og að mynduð verði þingræðisstjórn, er njóti stuðnings meiri hluta Alþingis.“ Þingflokkur og miðstjórn Sjálfstfl. hafa síðan sleitulaust unnið í samræmi við þessa ályktun. En þó taldi flokkurinn vonlaust að hreyfa málinu, fyrr en svo langt var dregið að stofnun lýðveldisins, að öllu Alþ. var orðið ljóst, að það var höfuðsmán, að þjóð, sem í nafni þingræðis og lýðræðis var að endurreisa fullt frelsi og endurreisa lýðveldi sitt, reyndist ófær um að inna af hendi frumskyldu slíkrar smáþjóðar, það er að segja að mynda þingræðisstjórn í landinu. Á grundvelli þessa skilnings, sem þannig var vakinn í huga allra - eða allflestra - þm., vogaði Sjálfstfl. sér að reyna að tengja saman hin sundurleitu öfl til stjórnarmyndunar, sem átti að verða með þeim hætti, að stj. yrði komið á í landinu um 20. júní, en þó þannig, að hægt væri að gefa þjóðinni það í morgungjöf lýðveldisins, að Alþ. hefði haft sig undan ámælinu og komið sér saman um stofnun allsherjarstjórnar. Þessi tilraun mistókst því miður, eins og allir menn vita. Sjálfstfl. lét þá kyrrt liggja þar til seint í júlímánuði. Þá hófumst við handa, Jakob Möller, Bjarni Benediktsson og ég, eftir fyrirmælum flokksfundar í þingflokki sjálfstæðismanna um að halda áfram slíkum tilraunum. Frá byrjun ágústmánaðar og fram í byrjun októbermánaðar voru fundir haldnir stundum daglega, stundum annan hvern dag milli allra fjögurra flokka þingsins. Þar voru málin þrautrædd fram og aftur. Þannig stóð, þar til Sjálfstfl. hinn 14. sept. s.l. tók af skarið og skrifaði hinum flokkunum bréf, þar sem hann dró upp mynd af ástandinu og horfunum fram undan og lagði til, að flokkarnir gengju til stjórnarmyndunar á grundvelli málefnasamnings, sem flokkurinn varpaði fram í þessu sama bréfi. Málefnasamningur þessi varð síðar megingrundvöllur þess tilboðs, sem ég gerði Alþfl. og Sósfl., eftir að forseti Íslands hafði falið mér að mynda stj. Þessu bréfi okkar var vel tekið af öllum flokkum, og fljótlega fengum við svör. Héldu svo umr. áfram þar til 2. okt. s.l., að formaður þingflokks framsóknarmanna, Eysteinn Jónsson, lýsti yfir á fundi í 12 manna n., þ.e.a.s. samninganefnd allra fjögurra þingflokka, að hann líti svo á, að þessum umr. væri lokið, og kvað Framsfl. ekki reiðubúinn til að taka frekari þátt í þeim að óbreyttum kringumstæðum. Eftir að ríkisstj. Björns Þórðarsonar sagði af sér, hafði forseti Íslands kvatt formenn flokkanna á sinn fund og tekið af okkur skýrslur um horfur til stjórnarmyndunar. Honum var eins og öðrum kunnugt, að samningstilraunir stóðu yfir milli allra þingflokka. Á þeim fundi tók ég að mér samkv. beiðni forsetans að láta hann vita, hversu stæði um horfur í þessum samningsumleitunum. Og þegar nú formaður Framsfl. gaf þessa yfirlýsingu, tilkynnti ég forseta það og óskaði eftir, að forsetinn kallaði formenn flokkanna á nýjan fund til þess þar að fá staðfest ummæli formanns Framsfl. Forsetinn gerði þetta, og formennirnir komu á fund til hans 3. okt. s.l. kl. 11 f.h. Á þessum fundi staðfesti form. Framsfl. yfirlýsingu sína. Þar með var formlega lokið tilraunum til myndunar fjögurra flokka stjórnar. Eins og allir menn skilja, er ekki hægt að mynda fjögurra flokka stjórn með þremur flokkum. Einn hafði skýrt tekið fram, að hann teldi þeim umr. lokið. Forseti Íslands bað mig að verða eftir, þegar formenn hinna flokkanna gengu af fundi. Mæltist hann til, að ég tæki að mér að gera tilraunir til stjórnarmyndunar. Ég svaraði því til, að ég myndi bera þessa ósk forseta undir þingflokk sjálfstæðismanna og gera annað tveggja að gera tilraunina sjálfur eða benda forsetanum á mann til þess. Á fundi Sjálfstfl. þennan sama dag kl. 5 e.h. var svo samþ. að fela mér að gera þessa tilraun, enda þótt ég sjálfur væri í nokkrum vafa um, hvort ekki væri réttara, að aðrir gerðu hana þá þegar. En hvort tveggja var, að þeir, er ég taldi líklegasta, færðust eindregið undan því við mig, sem og hitt, að flokknum þótti réttast að byrja með því, að formaður flokksins gerði tilraunina. Flokksfundi sjálfstæðismanna var lokið kl. 6 síðdegis þennan þriðjudag. Þá óskuðum við í samninganefnd Sjálfstfl., Bjarni Benediktsson, Jakob Möller og ég, eftir samtali við Framsfl. Samninganefnd kom þegar, þeir Hermann Jónasson, Eysteinn Jónsson og Sveinbjörn Högnason. En við þá Hermann og Eystein ásamt Steingrími Steinþórssyni, er fram að þessu var þriðji maður í samninganefnd Framsfl., höfðum við áður átt viðræður og stungið upp á, að Sjálfstfl. og Framsfl. mynduðu stj. einir, ef allt annað reyndist ómögulegt, fremur en una við það ástand, sem verið hefur undanfarin tvö ár. Á þessum fundi spurði ég framsóknarmennina, hvort Framsfl. vildi ganga til stjórnarmyndunar undir forystu Sjálfstfl., sem nú hefði verið falið að mynda stj. En ég vil taka skýrt fram og kem nánar að því síðar, að þó að mér bæri samkv. umboði, sem forseti Íslands hafði falið mér, að spyrja um, hvort framsóknarmenn vildu ganga í stj., sem Ólafur Thors myndaði, þá spurði ég ekki um það, heldur, hvort þeir vildu ganga inn í stj., sem Sjálfstfl. myndaði. Framsfl. svaraði skýrt og ákveðið neitandi. Hann gerði hins vegar aðra till., þá, að endurreist yrði stjórn Björns Þórðarsonar með því að gera hann að forsrh. Skyldi svo Framsfl. og Sjálfstfl. leggja tvo menn hvor í þá stj. Framsfl. orðaði það, þó að hann gerði það aldrei að skriflegu skilyrði, að annað ,ráðherraembættið yrði skipað fyrrv. utanrrh. Vilhjálmi Þór, þannig að tveir rh. úr stj. Björns Þórðarsonar yrðu áfram. Sjálfstfl. hafnaði þessu og hafði raunar áður gert það. Vík ég að því síðar. Ég tilkynnti þá samningan. Framsfl., að ég mundi nú snúa mér til Alþfl. og Sósfl. a.m.k. jöfnum höndum, þar eð ég liti svo á, að æskilegt væri að ljúka þessu starfi hið skjótasta. Ætlaði ég mér að skila af mér strax daginn eftir og datt þá alls ekki í hug, að mér mundi takast að mynda stj. Hvort flokkurinn léti síðan aðra reyna, ætlaði ég að gera till. um, þegar ég sæi, hvað þessar umleitanir mínar leiddu í ljós, þ.e.a.s., hvort það kæmi fram, að aðrir innan flokksins væru líklegri til að geta myndað stjórn. Daginn eftir sneri ég mér til Alþfl. og Sósfl. og lagði fyrir báða flokkana drög að málefnasamningi, sem ég taldi, að væru líkur til, að þeir af sjálfstæðismönnum, sem á annað borð vildu ganga til samstarfs við verkalýðsflokkana, vildu aðhyllast. En ég tók þá skýrt fram, eins og í öllum þessum samningum síðar, að allt, sem boðið var fram, var boðið fram af mér persónulega og þurfti að samþykkjast að lokum af mínum flokki, áður en ég gæti myndað stj. í nafni Sjálfstfl. á grundvelli þessara málefna. Ég sagði hins vegar umboðsmönnum þessara flokka, að þeir mættu treysta því, að yfirleitt mundi ég ekki bjóða annað en það sem ég teldi sterkar líkur fyrir að fá samþ. Sem kunnugt er, leiddu þessar samningsumleitanir til stjórnarmyndunar hinn 21. október s.l., og hygg ég, að fæstir hafi búizt við, að svo mundi fara. Í rauninni gæti ég látið hér staðar numið. Þó vil ég að marggefnu tilefni víkja lítið eitt nánar að Framsfl. og sýna fram á, að ekki er við mig eða okkur sjálfstæðismenn að sakast út af því, að hann er utan við stjórnina. Ég vil þá fyrst endurtaka, að það vorum við sjálfstæðismenn, sem frá öndverðu höfðum forystuna um tilraunir til myndunar fjögurra flokka stj. Við héldum þeim áfram svo lengi og með svo mikilli þrautseigju, að við lá, að framsóknarmenn hefðu okkur að athlægi fyrir. Og það vorum ekki við, sem þolinmæðina brast að lokum, heldur var það, eins og áður er greint, formaður þingflokks Framsfl., sem tilkynnti, að hann mundi ekki lengur taka þátt í þessum fundahöldum. Þegar hér var komið og forseti Íslands hafði falið mér að mynda stj., þá sneri ég mér ekki, eins og ég gat áðan um, til Alþfl. og Sósfl. fyrst, sem þó var eðlilegt og þinglegt, vegna þess að það var Framsfl., sem hafði lýst yfir, að hann teldi ekki hægt að mynda fjögurra flokka stj. Ég snéri mér fyrst til Framsfl. Vík ég þá aftur að því, er ég gat áður, að meðan stóð á fjögurra flokka tilraununum og svo óvænlega horfði, að okkur sjálfstæðismönnum sýndist sem útilokað mundi, að takast mætti fjögurra flokka samstarf, snerum við okkur til Framsfl. og spurðumst fyrir um, hvort hann væri reiðubúinn að ganga til samstarfs við Sjálfstfl. einan, ef allt um þryti, fremur en una því ástandi, er verið hefði. Tóku framsóknarmenn þessu fjarri í öndverðu og allt þar til hinn 27. sept., að þeir Eysteinn Jónsson og Hermann Jónasson tjáðu Bjarna Benediktssyni og mér, að þeir teldu, að eftir samstarf framsóknarmanna og sjálfstæðismanna á búnaðarþinginu væri eðlilegast, að þessir flokkar mynduðu stj. saman. Hétu þeir Hermann og Eysteinn að ræða það mál nánar við okkur daginn eftir. Eigi komu þeir þó til fundar á tilsettum tíma og eigi fyrr en 29. sept. Voru þeir nú horfnir frá fyrri skoðun sinni og vildu nú það eitt, að endurreist yrði stj. Björns Þórðarsonar, og skyldu Sjálfstfl. og Framsfl. leggja í þá stj. tvo menn hvor. Ekki töldum við Bjarni, að slík uppástunga mundi hljóta byr hjá sjálfstæðismönnum, enda litum við svo á, að eftir allt, sem sagt hafði verið um stj. Björns Þórðarsonar, - með fyllstu virðingu fyrir hinum einstaka heiðursmanni, Birni Þórðarsyni, persónulega, - væri alls ekki kleift að gera tilraun til að bjarga leifunum af æru þingsins með því að krjúpa aftur á kné og leita á náðardyr þeirrar stj., sem við fram að þessu höfum ekki talið viðunandi. Lauk svo þeim fundi. En einum eða tveimur dögum síðar var till. þessi borin upp á fundi í þingflokki sjálfstæðismanna og felld þar með atkvæðum allra 20 þm. flokksins. Var það tafarlaust tilkynnt Framsfl. Þegar ég nú sneri mér til Framsfl. þriðjudaginn 3. okt. og ég gat áðan um, lagði Framsfl. fram skriflega yfirlýsingu. Þar segir m.a.: „Fyrir því gerir Framsóknarflokkurinn það að tillögu sinni, að Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn standi saman um ríkisstjórn, er þannig sé mynduð, að núverandi forsætisráðherra, dr. Birni Þórðarsyni, sé falið forsæti í henni, ef hann er fáanlegur til þess, en flokkarnir tilnefni sína tvo ráðherrana hvor til viðbótar.“ Af þessu sést, að Framsfl. neitaði að ganga í stj., sem Sjálfstfl. myndaði. Af þessu sést enn fremur, að eina sáttatilboðið, sem Framsfl. bar fram, var, að Sjálfstfl. renndi niður þessari till. framsóknarmanna, sem allir vissu, að hver einasti þm. Sjálfstfl. var nýbúinn að hafna. - Slíka kosti er kannske reynandi að setja gersigruðum mönnum, - öðrum ekki. Í þessu sambandi vil ég alveg sérstaklega geta þess, að við sjálfstæðismenn vorum alls ekki óviðmælanlegir um utanþings-forsrh., - þvert á móti. Við stungum sjálfir upp á fleirum en einum. En framsóknarmenn höfnuðu öllum slíkum tillögum. Ég tel nú ekki, að frekari vitna þurfi við varðandi viðleitni okkar sjálfstæðismanna til að ná samstarfi við Framsfl. Þó vil ég að gefnu tilefni bæta því við, að Framsfl. var af margítrekuðum ummælum mínum vel ljóst, að enda þótt ég teldi eðlilegt, að Sjálfstfl. hefði forystu slíkrar stj., kom mér ekki til hugar að ætla sjálfum mér þá stjórnarforystu. Frá þessu skýrði ég bæði samningan. flokksins og mörgum þm. hans. Ég sagði meira. Ég sagði, að ég kærði mig ekkert um að vera í stj. fremur en verkast vildi. Ég sagði meira: að mér væri nákvæmlega sama, þótt, Eysteinn Jónsson væri í stjórninni, en ég ekki. Ég sagði meira. Ég lét berast til Hermanns Jónassona~r, að mér væri nákvæmlega sama, þótt hann væri í stj., en ég ekki. Ég viðurkenni fúslega, að ég var alltaf veiktrúaður á ágæti stj. Framsfl. og Sjálfstfl. einna. Ég óttaðist, að þótt hún hefði mikið þingfylgi, yrði hún svo veik út á við, að hún fengi við ekkert ráðið, með verkalýðsflokkana í harðvítugri andstöðu. Ég kaus þó fremur slíka stj. en þá, sem var, og reyndi því að koma henni á, þar sem ég var þá vonlaus um víðtækara samstarf. Eftir á fagna ég því, að Framsfl. taldi sér fært að setja svo þrönga kosti, að sú stjórnarmyndun fór út um þúfur. En, - spyrja menn, - hvað var það þá, sem fyrir Framsfl. vakti? - Ég held, að sú gáta sé ekki mjög torráðin. Framsfl. ætlaði sér til lengstra laga að halda dauðahaldi í stj. Björns Þórðarsonar. Sú von bliknaði, þegar stj. Björns Þórðarsonar sagði af sér. Eftir það sóttist Framsfl. eftir sem blæminnstri stj. með sem allra veigaminnstum málefnasamningi. - En hvers vegna? Það var vegna þess, að þessi veika stjórn átti að standa til vorsins. Þá átti að kjósa. Þá átti að segja kjósendum: „Meðan við framsóknarmenn vorum stærsti flokkurinn, þá var landinu stjórnað. Þegar Sjálfstfl. er orðinn stærsti flokkurinn hefst stjórnleysið.“ Þetta er það, sem átti að segja. Síðan átti að berjast við okkur í kosningunum um mál, sem við vorum fúsir til að semja um nú, og biðja svo kjósendur um hreinan meiri hluta handa Framsfl. Ég græt þurrum tárum yfir, að þetta skyldi ekki takast. Hitt harma ég, að ekki tókst að skapa þann allsherjarfrið, sem þjóðin svo lengi hafði þráð. „En fátt er svo illt, að einugi dugi“. Það er einn kostur á því, að Framsóknarhlekkurinn brást. Hann er sá, að nú er loks sýnt, - í fyrsta . skipti í 17 ár -, að hægt er að koma á sterkri stj. í landinu, þótt Framsókn sé utan gátta. Og sjálfstæðismönnum til sjávar og sveita vil ég sérstaklega segja það, að þeir verða að gera sér ljóst, að Framsfl. er ævinlega reiðubúinn að ganga til samstarfs við verkalýðsflokkana eina án Sjálfstfl. Þori Sjálfstfl. ekki að ganga til slíks samstarfs án Framsfl., hefur hann með því lóghelgað þá stjórnarforystu Framsfl., sem sjálfstæðismenn um land allt hafa í nær tvo áratugi háð einbeitta og markvissa baráttu til að hnekkja. Ég skal þá víkja að þeirri gagnrýni, er beint hefur verið gegn ríkisstj. og stefnu hennar. Í ræðu þeirri, er ég flutti f.h. ríkisstj. hér á Alþ., er hún tók við völdum hinn 21. okt. s.l., las ég upp þann málefnasamning, er þeir flokkar, er að stj. standa, hafa gert með sér, og skýrði jafnframt stefnu stj. Í þeim samningi segir m.a.: „Það er meginstefna stjórnarinnar að tryggja það, að allir landsmenn geti haft atvinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur. Þessu markmiði leitast stjórnin við að ná með þessu: Af erlendum gjaldeyri bankanna í Bretlandi og Bandaríkjunum sé jafnvirði eigi minna en 300 millj. ísl. króna sett á sérstakan reikning. Má eigi ráðstafa þessum gjaldeyri án samþykkis ríkisstjórnarinnar og eingöngu til kaupa á eftirtöldum framleiðslutækjum:“ - Er síðan gerð nánari grein fyrir, á hvers konar tækjum ætlunin sé að festa kaup til nýsköpunar atvinnulífsins. Þennan meginþátt í málefnasamningi stj. skýrði ég síðan allnákvæmlega. Gat ég þess, að gjaldeyri þessum mætti eigi verja til annars en nýsköpunar atvinnulífsins, en hann væri öllum frjáls, er hann vildu kaupa til þeirra framkvæmda, er féllu undir nýsköpunina. Væri stj. fús til að greiða götu allra í þeim efnum, en ætlað væri, að einstaklingar og félög, þar með talin bæjar- og sveitarfélög, eignuðust framleiðslutæki. Þá gat ég þess, að kæmi til kasta ríkisins í þessum efnum, væri ætlað að afla þess fjár með lántökum. Til mála kæmi og að skylda menn til að taka þátt í þeim lánum eða jafnvel í þeim fyrirtækjum, er tækin keyptu og starfræktu. Þessi ummæli lýsa vel því, er fyrir stj. vakir, og tel ég óþarft að skýra þau frekar. Þegar er stj. tók við völdum, byrjaði hún fyrir sitt leyti að undirbúa, svo sem auðið er, framkvæmdir á þessu meginatriði í stefnuskrá sinni, og þegar eftir þinghléið bar hún fram það frv. um nýbyggingarráð, sem nú er orðið að lögum. Mun nýbyggingarráðið bráðlega hefja störf sín og þá að sjálfsögðu taka við málunum eins og þau standa nú í höndum ríkisstj. Þótt undarlegt megi virðast, er það einmitt þessi þáttur í málefnasamningi stj., fyrirheitið um að breyta gömlum tækjum í ný og taka í þjónustu atvinnulífsins þau fullkomnustu tæki, sem völ er á, , sem sætt hefur mestri gagnrýni, að ég segi ekki andúð, af hendi stjórnarandstöðunnar. Fyrst í stað var af sumum reynt að breiða út þann orðróm, að með þessu væri einkaframtakinu tekin gröf, þjóðnýtingin væri sett í öndvegið, ríki sósíalismans væri stofnsett á Íslandi. Róleg athugun almennings hefur nú löngu blásið burt þessum tyllirökum, og þjóðnýtingarskrafið er þagnað. En stjórnarandstaðan er ekki þögnuð. Hún heldur enn áfram leynt og ljóst að auðvirða fyrirætlanir stj. og reyna að vekja tortryggni í hennar garð og beitir í því skyni öllum vopnum, svo líklegum sem ólíklegum. Annan daginn eru haldnar um það ræður og skrifaðar blaðagreinar, að Íslendingar eigi þess alls engan kost að fá nein tæki keypt erlendis. Fyrirheit stj. séu því gaspur eitt, nýsköpunin sé „nýju fötin keisarans“ og það sé áreiðanlegt, að stj. verði farin frá, löngu áður en nokkur nýsköpun hefjist. Hinn daginn kveður við allt annan tón frá sömu mönnum og blöðum. Þá er sagt, að fyrirætlanir stj. séu skelfilegt glæfrafyrirtæki; stj. sé að stefna ríkissjóði og fjármunum einstaklinga beint út í fen gjaldþrotsins, það sé glapræði hið mesta, ef nokkur láti ginnast til að afla nýrra tækja, fyrr en búið sé að stórlækka allt kaupgjald í landinu. Nú er hið nýja kjörorð: Allt á að bera sig. Fyrr en búið sé að draga þann fána stjórnarandstöðunnar við hún, - fyrr en búið sé að tryggja með stórfelldum kauplækkunum, að „allt beri sig“, sé það ekkert nema „þjóðlygi“ að ætla sér að hefja nýsköpun eða afla nokkurra nýrra tækja til, landsins, eins og formaður þingflokks Framsfl. orðaði það hér á Alþ. á dögunum. Þessum og þvílíkum rökum, ef rök skyldi kalla, er reynt að dreifa út meðal almennings með fundahöldum, blaðaskrifum og einkaviðtölum. Á þessum grundvelli hefur verið borið fram vantraust á ríkisstj., sem náði þó ekki samþ. Alþ., eins og kunnugt er. Ég verð nú að hryggja stjórnarandstöðuna með því að segja frá, að enda þótt enn hafi eigi tekizt að afla samþykkis brezkra stjórnarvalda til skipasmíða í Englandi, er síður en svo vonlaust um, að Íslendingum gefist kostur á að smíða þau skip, er þeir þurfa, annars staðar. Og enn fremur þykir mér rétt að segja frá því, að stj. hefur nokkra ástæðu til að vona, að áður en langt um líður, verði einnig mögulegt að afla landsmönnum margra þeirra tækja, er þá vanhagar um. Það er því varlegra fyrir stjórnarandstæðinga að herða róðurinn, ef þeir ætla að koma stj. fyrir kattarnef, áður en tækin koma til landsins. Í þeim umr., sem fram hafa farið um þetta mál að undanförnu hér í höfuðstaðnum, utan þings og innan, hefur mér virzt sem heldur hafi reynzt skjóllítið síðasta virki stjórnarandstöðunnar, að „allt verði að bera sig“. Ekki vegna þess, að nokkur maður véfengi, að þegar til lengdar lætur, verður atvinnurekstur landsmanna að bera sig, heldur af hinu, að stjórnarandstæðingum hefur orðið nokkuð stirt um að svara þeim spurningum, sem fyrir þá hafa verið lagðar, svo sem: Hvort þeir telji líkur fyrir, að hin nýju tæki taki til starfa fyrr en eftir svo sem ár? Hvort nokkur þeirra geti sagt, hve mikið þurfi að lækka kaupið nú til þess að tækin beri sig þá? Hvort einhver þeirra viti kannske, hvað afurðaverðið muni þá verða? Eða afkastaaukning tækjanna? Hvernig yfirleitt sé hægt með kauplækkun í dag að tryggja hag af atvinnurekstrinum á árinu 1946? Hvort íslenzkir atvinnurekendur hafi fram að þessu heimtað slíkar tryggingar, áður en þeir ákváðu að smíða skip eða reisa verksmiðju? Eða hvernig þeir ætla að koma þessum kauplækkunum fram? - O.s.frv. Skynsamleg svör við þessu hafa að vonum enn ekki heyrzt. Stjórnarandstæðingar vita líka vel, að nú þegar er hafið kapphlaup um pantanir framleiðslutækja frá þeim, er þau selja. Af því leiðir, að ef við Íslendingar sætum ekki færi, heldur hikum og bíðum í von um kauplækkanir, svo að allt fari „að bera sig“, er meira en líklegt, að þegar við loks ákveðum .okkur, fáum við engin tæki, vegna þess að búið sé að selja öðrum þau. Væri slíkt örlagaríkt sjálfskaparvíti. Það er þá líka svo um Framsfl., a.m.k. að því er viðkemur báðum núv. formönnum flokksins, að það var ekki fyrr en eftir, að hin nýja stj. var mynduð, þ.e.a.s. eftir, að séð varð, að þeir áttu ekki sjálfir að vera í henni, að þeir gerðust leigjendur í hinu nýja vígi „allt á að bera sig“, og skal ég síðan sanna það. En á þessu stigi málsins vil ég leiða athygli hlustenda að því, að eins og málið liggur fyrir, er um tvær stefnur að ræða. Stjórnarandstaðan segir: „Við krefjumst stórfelldra kauplækkana. Ef verkalýðurinn hlýðir ekki þeirri kröfu, verða engin tæki keypt til landsins“. Stjórnarliðar segja hins vegar: „Slík krafa er hvorki skynsamleg né sanngjörn. Að sönnu er það svo, að verkalýðurinn hefur borið talsvert úr býtum hin síðari ár og býr nú við betri kjör en nokkru sinni fyrr. Samt sem áður er það fásinna að ætla, að hann láti bjóða sér baráttulaust að skerða að verulegu leyti lífskjör sín, fyrr en búið er að þrautreyna allar eðlilegar leiðir, sem fyrir hendi kunna að verða og að því miða, að komizt verði hjá þessu óyndisúrræði.“ Krafa stjórnarandstöðunnar nær því aldrei fram að ganga án mikillar, örlagaríkrar og óheillavænlegrar baráttu. Hvernig sú barátta endar, veit enginn fyrir fram. En hitt vita allir, að hún verður ekki háð án stórkostlegra fjárfórna, sem færðar verða á kostnað alls almennings í landinu. Þegar af þessum ástæðum er sýnt, að stjórnarandstaðan er á villigötum. - Við þetta bætist, að eins og öllum er ljóst, hafa á margar hendur safnazt miklir og óvæntir fjármunir og oft bæði skjótfengnir og auðfengnir. Það er fullkomlega réttmætt, að hið opinbera tryggi það eftir því, sem föng eru á, að þessum fjármunum verði varið til þess að afla þjóðinni nýrra og fullkominna tækja og það jafnvel þótt fyrir fram væri vitað, að með þessu móti væri lögð á eigendur þessara fjármuna nokkur áhætta á verðfalli framleiðslutækjanna, frá því að þau eru pöntuð og þar til að þau taka til starfa. Um þetta veit þó enginn, og það er a.m.k. hugsanlegt, að hið gagnstæða yrði ofan á, að þessi framleiðslutæki hækkuðu í verði, á meðan þau eru í smíðum. En hvað sem þessu líður, þá verður að viðurkenna, að það er engin sanngirni að ráðast á þá lægstlaunuðu og heimta, að þeir lækki kaup og kjör sín, meðan aðalframleiðsla þjóðarinnar ber sig sæmilega og áður en hin nýja tækni hefur tekið til starfa og reynslan hefur fellt um það sinn dóm, hvort með henni verði ekki auðið að halda uppi óbreyttu kaupi, enda þótt verðlag framleiðsluvörunnar falli. Krafan um kauplækkun, áður en hin nýja tækni er reynd, er fyrir það bæði ósanngjarnari og óskynsamlegri, að sú kynslóð, sem nú byggir Ísland, hefur sjálf hvað eftir annað reynt, að bætt tækni í framleiðsluháttum þjóðarinnar hefur reynzt fær um að gjalda verkalýðnum ekki aðeins hærra, heldur tvöfalt og jafnvel margfalt dagkaup. Hver einasti bóndi veit, að meðan kaupamaðurinn hjakkaði kargaþýfið með orfinu og ljánum, var afrakstur dagsverksins ekki nema lítill partur af því, sem nú er, þegar sláttuvélin fer yfir véltæk tún eða engi. Og alveg söm og enn mikilvirkari hefur breytingin orðið, hvað sjómanninn áhrærir, frá því er hann hélt um árina og dorgaði með handfærinu, þar til hann neytir orku sinnar og þekkingar á vélknúnum nýtízku fleytum með fullkomnustu veiðarfærum. Það er sjálfsagt of mikil bjartsýni að búast við einhverjum jafnmikilvirkum, nýjum gerbreytingum á atvinnulífi þjóðarinnar. En þess er þá ekki heldur þörf til þess að standa undir óbreyttu kaupi, þótt afurðaverðið falli eitthvað talsvert. Og hitt er engin goðgá að láta sér detta í hug, að mannsandinn hafi nú enn á ný unnið einhverja sigra á sviði þeirrar tækni, er við Íslendingar njótum góðs af í atvinnulífi okkar, og er raunar þegar vitað, að svo er. Skal ég ekki fara langt út í þá sálma, en þó benda á nærtækt dæmi frá okkur sjálfum. Íslenzka ríkið hefur nýverið keypt af herstjórnum þeirra setuliða, sem hér dveljast, tæki, sem vel má vera, að séu nú orðin úrelt í þeirra augum, en fyrir okkur eru ný. Með þessum tækjum hafa afköst aukizt svo mikið í vegavinnunni, að nú vinnum við það verk fyrir 2 kr., er áður, meðan við höfðum eingöngu okkar gömlu verkfæri, kostaði okkur 12 til 15 kr. Þetta er lítill, en þó nokkuð talandi vottur um ágæti tækninnar. Og það er alveg áreiðanlegt, að svona verður ávöxtur hinnar nýju tækni á mörgum sviðum. Og fyrr en sannprófað er, hversu mikið framleiðslan eykst með henni frá því, sem nú er, þegar Íslendingar búa við gömul og úrelt tæki á flestum sviðum, verður ekki úr því skorið, hvað hægt verður að borga fyrir mannaflið. Það er eftir þeim úrskurði, sem við stjórnarliðar viljum bíða, áður en við gerum kröfur á hendur verkalýðnum um kauplækkun, því að fyrr er ekki heldur hægt að sjá, hvort yfirleitt er óhjákvæmilegt að gera slíkar kröfur. Hitt er svo auðvitað stj. og stuðningsmönnum hennar ljóst eins og öllum öðrum, að ef dómur reynslunnar verður sá, að hin nýja tækni fái ekki risið undir óbreyttu kaupi, verður ekki hjá því komizt, að allir, - ekki bara þeir lágtlaunuðu, - heldur allir, sem framfæri hafa af framleiðslunni, verði að lækka kröfur sínar, því að til langframa getur engin þjóð búið við hallarekstur. En þá - og þá fyrst - er frambærilegt að gera þessa kröfu, og þá - og þá fyrst -, eftir að verkalýðurinn hefur séð, að í orði og á borði hefur allt verið gert, sem hugsanlegt er, til þess að halda uppi lífskjörum hans, mun verkalýðurinn vera reiðubúinn til að hlusta á og fara eftir slíkum óskum. Þetta er jafnaugljós sannleikur sem hitt er augljós firra að vera nú að hefja illvígar deilur um kauplækkanir, meðan engin veit, hvort kaupið þarf að lækka, og þá enn síður, hversu mikil lækkunin þyrfti að vera. Það eru þessar tvær stefnur, sem nú er barizt um. Stjórnarandstæðingar segja: Niður með kaupið, - stríð við verkalýðinn. Stjórnarliðar segja: Peningana í nýsköpunina, - frið við verkalýðinn. Stjórnarandstæðingar vilja berjast við verkalýðinn, stjórnarliðar vilja berjast fyrir verkalýðinn. Ég vil ljúka hugleiðingum um þessa hlið málsins með því að segja, að enda þótt svo kynni að fara, að ekki reyndist kleift að halda uppi óbreyttum lífskjörum í landinu, þá má enginn af því álykta, að stj. hafi fatazt tökin. Því fer mjög fjarri. Ef stefna stjórnarandstæðinganna hefði ráðið, hefðu hér, eins og ég sagði áður, hafizt illvígar deilur. Fjármunir þjóðarinnar hefðu þá eyðzt í þennan herkostnað. Hinir efnuðu yrðu snauðir, m.a. vegna þess, að ríkið mundi þá neyðast til að sjúga efni þeirra til sinna þarfa. Verkalýðurinn yrði lágt launaður við stopula vinnu. Stefna stj. miðar hins vegar að því tvennu, að þegnum þjóðfélagsins haldist sem bezt á því, sem þeir hafa eignazt, og almenningi verði tryggð þau beztu lífskjör, sem auðið er með réttri hagnýtingu hins skjótfengna þjóðarauðs til nýsköpunar. Stjórnarliðar vona, að með þessu takist að halda óbreyttum kjörum almennings. En þótt einhver afföll verði á þeim vonum, mun þjóðin vafalaust taka því með skynsemi. Og allir skilja, hversu þessi barátta stjórnarliða fyrir að halda uppi sem beztum kjörum almennings er miklu glæsilegri en baráttan, sem stjórnarandstæðingar vilja nú hefja við almenning og mun aðeins ryðja brautina fyrir fátækt og atvinnuleysi og þeim stórfelldu kauplækkunum, sem í það kjölfar sigla. Hér í bænum er stefna stjórnarandstæðinganna manna á meðal oftast nefnd helstefna. Þetta er að sönnu ekki fagurt heiti, en þó sennilega því miður réttnefni, og er því gleðiefni, hversu fáa fylgjendur hún á. Hitt er einnig vitað, að hvað Framsfl. áhrærir, þá hefur hann villzt út á þá braut af nokkuð annarlegum ástæðum. Það er nefnilega ekki aðeins satt, heldur einnig sannanlegt, að til skamms tíma, þ.e.a.s., meðan Framsfl. gerði ráð fyrir að eiga sjálfur að taka þátt í stj. landsins, var hann á allt öðru máli. Þá var hann sannarlega framsækinn nýsköpunarflokkur og mjög ákafur að komast í það, sem hann nú kallar „keisarans nýju föt“, og gerast þá þar með eftir hinni nýju Framsóknarkenningu fjárhættuspilari og glæframaður, svo að notuð séu þeirra eigin orð um nýsköpunina. Ég skal nú færa þessum orðum mínum stað. Eftir að umboðsmenn allra þingflokkanna höfðu í margar vikur setið að samningum um málefnagrundvöll fyrir myndun nýrrar ríkisstj., skrifaði Sjálfstfl. hinn 14. sept. s.l. hinum flokkunum bréf. Var þar dregin upp mynd af ástandi og horfum í þjóðfélaginu og lögð fram frumdrög að málefnasamningi fyrir myndun slíkrar stj. Varðandi nýsköpunina er svo að orði kveðið: „Kappkostað verði, að innistæður landsmanna erlendis verði notaðar til að byggja upp atvinnuvegina, en eigi sem eyðslueyrir. Áætlun skal gerð um, hver atvinnutæki þurfi að fá, til þess að allir landsmenn geti, á venjulegum tímum, haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur. Ríkisvaldið skal hlutast til um, að nauðsynleg atvinnutæki verði keypt utan lands eða gerð innan lands svo fljótt sem fært þykir og með hliðsjón af því, að atvinnuleysi skapist ekki í landinu. Skulu tækin seld einstaklingum eða félögum, og skulu slík félög m.a. stofnuð að opinberri tilhlutun, ef þörf reynist. Að svo miklu leyti sem kostnaður við þessa ráðstöfun fæst ekki greiddur af venjulegum sköttum skal hann greiddur með lántökum, e.t.v. skyldulánum eða eftir atvikum skylduhluttöku í atvinnutækjum, miðað við fjáreign.“ Hér eru eins og menn sjá, dregnir frumdrættir að nýsköpuninni, sem nú hefur verið lögfest með l. um nýbyggingarráð. Hér er mörkuð skýrt og ákveðið sú stefna, sem stj. er mynduð um og Framsfl. ræðst nú gegn. Það er því einkar fróðlegt að fá að vita, hvernig Framsfl. svaraði þessu, meðan hann ætlaði sjálfur í ríkisstj. Það svar kom viðstöðulitið og hljóðaði þannig: „Gerð sé áætlun um, hvaða atvinnutæki þurfi að fá, til þess að sem flestir landsmanna geti á venjulegum tíma haft vinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, og enn fremur, hvaða framkvæmdir aðrar skuli gerðar með hliðsjón af því, að atvinnuleysi skapist ekki í landinu. Ríkisvaldið hlutist til um, að nauðsynleg atvinnutæki verði keypt utan lands eða gerð innan lands svo fljótt sem fært þykir. Skulu atvinnutæki þessi seld einstaklingum, félögum eða rekin af ríkinu, ef starfsemi þeirra er þýðingarmikil fyrir þjóðarheildina eða mikinn hluta hennar. Skulu félög til þess að reka atvinnutækin stofnuð að tilhlutun hins opinbera, ef þörf reynist. Að svo miklu leyti sem fjármagn til þeirra framkvæmda fæst ekki með venjulegum sköttum og eðlilegri eignajöfnun skal það fengið með lántökum, ef til vill skyldulánum eða eftir atvikum skylduhluttöku í atvinnutækjum.“ Svo mörg eru þau orð, og geta menn nú reynt að átta sig á, hvað það er, sem ber á milli ríkisstj. og þess Framsfl., sem á þessum tíma ætlaði sér að vera þátttakandi í ríkisstj. Ég skal reyna að sjá um, að þessi ummæli komist á prent, svo að menn geti borið þetta saman. En ég held, að það sé glöggur maður, sem finnur nokkurn mun á þessu, enda tók Framsfl. víðast hvar upp orðrétt orðalag Sjálfstfl. En nú er öldin önnur, enda eru nú góð ráð dýr, því að Framsfl. hefur orðið utan við stj. Nú er það kallað þjóðlygi, sem þá var þjóðráð, og fjárglæfrar, sem áður hét fyrirhyggja. Að sjálfsögðu reynir Framsfl. að finna eitthvað til þess að hylja nekt sína, eftir að hann hefur klætt sig úr því, sem hann kallar nú „nýju fötin keisarans“. En svo raunalega hefur tekizt fyrir Framsfl., að slæðan er nokkuð gagnsæ. Vörn Framsfl. fyrir þessum snöggu, óvæntu og óverjandi sinnaskiptum er nú sú, að þó að nýsköpunin út af fyrir sig sé virðingarverð - og það meira að segja svo virðingarverð, að Framsfl. hefur verið að gera sig broslegan á þingi með því að reyna að gera yfirboð og heimta, að tafarlaust séu teknar nær 500 millj. kr. til nýsköpunarinnar í stað 300 millj., - þá sé þessi sama nýsköpun þó fjárhættuspil og glæfrar vegna þess, að ekki sé búið að tryggja nægilega kauplækkanir. En einnig í þessu efni rekur Framsfl. sig á óbilugan múrvegg sinnar eigin fortíðar. í nefndu bréfi Sjálfstfl. segir nefnilega um kaupgjaldið: „Unnið verði. að því að koma á allsherjarsamningum um kaupgjaldið um land allt. Samið verði um núgildandi kaupgjald óbreytt. Þó verði einstakar breytingar gerðar til samræmingar, en þó hvergi svo, að vísitöluhækkun leiði þar af.“ Við þetta hafði Framsfl. ekkert að athuga, enda veit hann eins og allir aðrir, sem að samningunum stóðu, að í allar þær vikur, sem samningsumleitanirnar stóðu yfir, krafðist hvorki Framsfl. né neinir aðrir kauplækkana, heldur aðeins vinnufriðar, sem átti að vera keyptur fyrir kauphækkanir. Eina skilyrðið, sem sett var af hendi Framsfl. og annarra, var, að þessar kauphækkanir yrðu ekki svo miklar, að af þeim leiddi. vísitöluhækkun. Ég hef nú leitazt við í sem fæstum orðum að gera tvennt í senn: skýra, hvað það er, sem fyrir stjórnarliðum vakir í þessum meginþætti málefnasamningsins, og jafnframt hrekja þær firrur, sem undir yfirskini gagnrýni hafa verið fram færðar til þess að reyna að telja kjarkinn úr þjóðinni og varpa skugga á stj. og stefnu hennar. Ég hef enn fremur sýnt fram á, að Framsfl. hefur skipt um stefnu í þessum mikilvægu málum, rétt eins og rjúpa skiptir um lit. Hér í bæ hefur enginn getað komið auga á nokkra frambærilega skýringu þessara óvæntu óhappafyrirbrigða aðra en þá, að Framsfl. felli dóma um málefnin út frá því eina fátæklega sjónarmiði, hvort hann á sjálfur að setjast í valdastólana eða ekki. Þessi dómur kann að þykja harður, en hann er réttur. Það vita allir þeir hv. alþm., sem hlustuðu á umr. um nýbyggingarráðið og heyrðu hv. 2. þm. S.-M., formann þingflokks Framsfl., neyðast til að játa það, sem skjallega lá fyrir og ég hef nú drepið á, nefnilega að Framsfl. aðhylltist nýsköpun án kauplækkana og með kauphækkunum, meðan hann sjálfur ætlaði í stj., þótt hann fordæmdi þetta nú niður fyrir allar hellur. Að sönnu gaf þessi virðulegi þm. þá skýringu, að ef Framsfl. hefði tekið þátt í stj., mundi hann hafa aðvarað þjóðina, í stað þess að vekja bjartsýni hennar. Er slíkt ekki vörn fyrir Framsfl., heldur, eins og allir sjá, hið mesta hallmæli, því að þótt reyndin kynni að sanna, að stjórnarliðar séu of bjartsýnir, er hitt þó miklu verra, sem formaður Framsfl. lýsir yfir, að flokkur hans háfi verið reiðubúinn til að kaupa ráðherrasætin því verði að aðhyllast stjórnarstefnu, sem hann trúði ekki sjálfur á. Ég skal svo ljúka þessum þætti með því að segja, að ætti ég að lýsa núverandi stefnu Framsfl. í þessum málum í örfáum orðum, mundi ég gera það þannig: Íslendingar eiga ekki að festa kaup á tækjum erlendis, meðan þeir eiga þess kost. Síðar, þegar engin tæki eru fáanleg, eiga þeir að kaupa mikið af þeim. Íslendingar eiga engin tæki að kaupa, meðan þeir eiga gnægð fjár. Síðar, þegar þeim hafa eyðzt fjármunirnir í illvígar deilur og þeir eru orðnir snauðir, eiga þeir að kaupa mikið af tækjum. - Það er þetta, sem Reykvíkingar kalla helstefnuna. Mig langar að lokum að segja þetta við sjálfstæðismenn: Við höfum gert allt, sem í okkar valdi stendur, til þess að koma á allsherjarfriði í þjóðfélaginu í því skyni að sameina alla í baráttunni fyrir framtíð íslenzku þjóðarinnar. Það tókst ekki. Framsfl. skarst úr leik. Við hörmum, að ekki tókst að sameina þjóðina. En úr því að svo fór og svo er komið sem komið er, er bezt við séum þess minnugir, að við höfum ekki alltaf verið alls kostar ánægðir með baráttuaðferð Framsfl. og valdbeitingu hans. Má og vera, að með því að vera áhrifalaus nú um skeið, öðlist Framsfl. nokkurn þann vísdóm, er hann hefur því meira vanhagað um sem lengra leið á valdaferil hans. Gæti það reynzt íslenzkri stjórnmálabaráttu á komandi árum mikill ávinningur. Við sjálfstæðismenn höfum nú gert bandalag við verkalýðsflokkana. Ég veit, að stöku maður í herbúðum okkar vantreystir einlægni þeirra. Sjálfur hef ég enga ástæðu til að taka undir þá tortryggni. Mér hefur reynzt vel að trúa því betra, þar til ég reyni hið verra. Ég held, að það sé góð regla og hollt ráð flokksbræðrum mínum og systrum til handa að leitast við að fylgja henni. Og þeir sjálfstæðismenn, sem telja, að með stefnuskrá stj. sé úr hófi tekinn upp málstaður verkalýðsins, skulu minntir á það tvennt, að hvort tveggja er, að stefna stj. miðar að því að tryggja hag allra þjóðfélagsþegnanna, og hitt, að sjálfstæðismönnum á að vera það fagnaðarefni að geta sýnt, að margra ára yfirlýsingar um umhyggju flokksins fyrir verkalýðnum voru ekki innantóm orð, heldur einlægni og alvara. Við höfum oft sýnt og munum enn sanna, að við skiljum og virðum lífsbaráttu bændanna. Okkur gefst nú betra færi en nokkru sinni fyrr til að sanna, að við metum einnig og virðum starf handarinnar við sjávarsíðuna. Ég bið sjálfstæðismenn að gerast ekki sekir um þá höfuðfirru að láta glepjast af óheilindum þeirra, sem reyna að smeygja því inn, að Sjálfstfl. svíki stefnu sína með baráttunni fyrir sem beztum lífskjörum verkalýðsins. Sjálfstfl. er flokkur allra stétta. Það er frumskylda slíks flokks að berjast fyrst og fremst fyrir hagsmunum einmitt þeirra, sem verst eru settir í lífsbaráttunni. Hinir geta miklu fremur séð fyrir sér sjálfir. En fyrir það mega eigna- og athafnamenn treysta Sjálfstfl. öllum öðrum flokkum betur, að það er kjarni sjálfstæðisstefnunnar, að hagsmunum verkalýðsins og allrar þjóðarinnar sé bezt borgið með því, að eignarréttur og athafnafrelsi verði sem allra minnst skert. Vera má, að örlagastund einkaframtaksins sé nú upp runnin hér á landi og hér í álfu. En stefnuskrá ríkisstj. setur því sjálfsvald. Vilji einkaframtakið vera að verki, er því það frjálst. Stj. býður aðstoð sína. Dragi það sig í hlé, verður ríkið að sama skapi neytt til að taka skylduna á sig, ella er atvinna og velgengni almennings í húfi. Ég skora á einkaframtakið að velja rétt. Ég treysti því, að atvinnurekendur og aðrir eignamenn sýni nú og sanni, að það er ekki fyrst og fremst peningarnir sjálfir, sem þeir sækjast eftir og meta, heldur sá máttur, sem þeim fylgir til þeirra athafna og nýsköpunar, sem hinum sanna athafnamanni er í blóð borin. Með þessu móti gerir efnamaðurinn skyldu sína við þjóðfélagið. Með þessu móti og með þessu móti einu verndar eignamaðurinn sína eigin fjármuni.

Forseti (GSv): Þá hefur hæstv. forsrh., Ólafur Thors, lokið máli sínu. Hann talaði af hálfu stuðningsmanna stj. í Sjálfstfl. Ég skal láta þess getið, að það, sem skakka kann á tíma milli stjórnarflokkanna og stjórnarandstæðinga á þessu kvöldi, verður jafnað á næsta kvöldi þeim í hag, sem hallann hefur beðið. Næstur tekur til máls hv. 4. landsk. (StgrA) og talar af hálfu Sameiningarfl. alþýðu - Sósfl.



Herra forseti, góðir hlustendur. - Ræða sú, sem ég mun flytja hér, er samin af hæstv. atvmrh., Áka Jakobssyni, en vegna lasleika hans hef ég tekizt á hendur að flytja hana. Það er orðin venja að ræða stjórnmálaviðhorfið almennt í hinum svo nefndu eldhúsumr., en binda sig ekki sérstaklega við fjárl., þótt þau séu til umr. Ég mun í þessari ræðu fylgja venjunni, enda hafa viðhorf okkar sósíalista til stjórnarmyndunarinnar ekki verið rædd í útvarpi, frá því að núv. ríkisstj. tók við. Það hefur nú loks tekizt - eftir nærri tveggja ára stjórnarkreppu - að mynda aftur stj. á Íslandi, sem styðst við meiri hl. þings. Ekki þýðir að neita því, að almenningur áfellist mjög stjórnmálaflokkana fyrir það, að þeim skyldi ekki takast að mynda ríkisstj., og af þeim sökum hefur Alþingi beðið álitshnekki, en hefur nú rétt við álit sitt strax við myndun þessarar stj. Undanfarin tvö ár hefur setið stj., sem naut ekki stuðnings Alþ. og skipuð í trássi við Alþ. Sú stj. hóf göngu sína með hátíðlegum yfirlýsingum um baráttu gegn dýrtíðinni, en það sýndi sig fljótt, að hún hafði enga möguleika til þess að geta dregið úr dýrtíðinni. Þegar fór að líða á valdatímabil fráfarandi stj., fór henni að verða ljóst getuleysi sitt, og setti hún þá allar vonir sínar á það, að hrun og atvinnuleysi mundi skella yfir. Fyrrv. stj. taldi hrun og atvinnuleysi æskilegt, enda sleppti hún engu tækifæri, er hún lét til sín heyra, að lofa almenningi þessu lostæti. Á árunum 1942 og 1943 hafði verkalýðshreyfingin hækkað nokkuð grunnkaup verkalýðs í landinu og stytt vinnutímann í 8 stundir. Með þessum sigrum steig íslenzka þjóðin þýðingarmikið spor fram á við á menningarbraut sinni. Frá hendi afturhaldsins var þessari kauphækkun mætt með hinni mestu háreysti, þar sem verkafólki og flokki þess var borið það á brýn, að með þessum kjarabótum væri verið að rífa niður þjóðfélagið og stofna til atvinnuhruns. Fráfarandi stj. lét einna mest að sér kveða í þessum hávaða, enda verður ekki séð, að hún hafi talið, að nokkur önnur ástæða gæti legið til dýrtíðaraukningar á Íslandi en þessar kauphækkanir. Það var aðaláhugamál fráfarandi ríkisstj. að lækka kaupið, og hún gerði allt, sem í hennar valdi stóð, til þess að siga atvinnurekendum og verkamönnum saman í kaupstreitur. Það var ekki henni að þakka, að þjóðin skyldi ekki lenda nú í illvígum innbyrðisdeilum og gleyma sjálfri sér og frelsi sínu. Það voru atvinnurekendurnir sjálfir, sem höfðu vit fyrir henni, en það meðal annars leiddi til myndunar núv. stj. Allri þjóðinni var orðið ljóst getuleysi fyrrv. stj. til þess að leysa vandamál þjóðarinnar, en allt benti þó til þess, að henni ætlaði að takast að kalla yfir þjóðina hrun og atvinnuleysi með aðgerðum sínum og aðgerðaleysi. Það var því ekki nema eðlilegt, að þjóðinni létti, er Alþ. tókst að mynda stj., sem setti sér það mark að koma í veg fyrir fjárhagshrun og atvinnuleysi og hefja stórfellda nýsköpun í atvinnulífi þjóðarinnar. Þau tvö ár, sem fyrrv. stj. sat, var unnið mikið að því að skapa þingræðisstj. Fyrsta tilraunin var gerð fyrri part árs 1943, er nefndir frá Framsfl., Alþfl. og Sósfl. ræddust við. Sú tilraun varð árangurslaus, fyrst og fremst vegna þess, að það var skýlaus krafa Framsfl., að lögþvinguð kauplækkun yrði framkvæmd. Ekki er útlit fyrir, að Framsókn hafi enn fallið frá þessu skilyrði. Annars hafa öll afskipti Framsfl. af þeim tilraunum, sem gerðar hafa verið til stjórnarmyndunar, mótazt af fylgi hans við fyrrv. ríkisstj. Áhrifamesti maður þeirrar stj., Vilhjálmur Þór, er sem kunnugt er, meðlimur miðstj. Framsfl., og þótt stj. teldist ekki studd af flokknum, fylgdi hún í öllum verulegum atriðum þeirri stefnu, sem Framsfl. gat fellt sig við. Þetta varð greinilegra eftir því, sem leið á stjórnartímabilið, enda er ekki nokkur vafi á því, að undir það síðasta var Framsfl. farinn að vinna að því beinlínis að hindra stjórnarmyndun, sem Framsfl. hefði ekki forsæti í. En þessar fyrirætlanir Framsfl. fóru herfilega út um þúfur, eins og nú er fram komið. Grundvöllur sá, sem núv. ríkisstj. er byggð á, er samkomulag tveggja höfuðstétta þjóðfélagsins, verkalýðs og atvinnurekenda, þar sem verkalýðssamtökin skuldbinda sig til þess að gera ekki kröfur um kauphækkanir fram til 1. janúar 1946 nema til samræmingar, en atvinnurekendur skuldbinda sig til að fara ekki fram á kauplækkanir á sama tíma. Alþýðusamband Íslands og Vinnuveitendafélagið hafa gefið yfirlýsingar um þetta, en brátt verður gengið til heildarsamninga um kaup og kjör í landinu. Með þessu er því slegið föstu, að vandamálin skuli ekki leyst á kostnað hinna vinnandi stétta. Núv. ríkisstj. ætlar sér að leysa vandamál íslenzks atvinnulífs án þess að skerða lífskjör almennings. Hún ætlar að leitast við að auka atvinnuna svo, að allir geti haft óslitna vinnu. Þetta er það nýstárlega við þessa ríkisstj. Fyrrv. ríkisstj. sá enga aðra lausn á vandamálum okkar en kauplækkun, og stjórnarandstaðan, Framsfl., heldur því fram, að það sé hreint ábyrgðarleysi að ráðast ekki fyrst í að lækka kaupið, áður en nýbyggingarframkvæmdir séu hafnar. Fyrirætlanir stj. eru djarfar, og andstæðingar hennar spara ekki heldur hrakspár sínar. Höfuðatriðið í stefnu ríkisstj. er uppbygging atvinnulífs á Íslandi, einkum sjávarútvegsins, og að hagnýta til þess verulegan hluta af innistæðum þjóðarinnar erlendis eða fyrst um sinn jafngildi 300 millj. ísl. kr. Megninu af þessu fé er ætlað að verja til skipakaupa, til kaupa á togurum og öðrum fiskiskipum, sem henta landsmönnum. Undirstaðan undir sjávarútveginum er stór og fullkominn skipastóll. Það hefur ekki verið ákveðið, hve mörg skip skuli keypt af hverri tegund, en augljóst er, að við þurfum að margfalda fiskiskipastól okkar, ef takast á að hafa næga atvinnu fyrir alla. Skipastóll okkar er í hörmulegu ástandi. Togararnir eru yfirleitt gamlir ryðkláfar, sem heldur litlar líkur eru til, að geti borið sig í samkeppninni við ný skip að stríðinu loknu. Meginið af mótorskipum okkar er líka gömul og lítt hæf til samkeppni við ný skip vegna óeðlilega mikils viðhaldskostnaðar. Á árunum fyrir stríð streittust stjórnarvöldin, þau sem með gjaldeyris- og innflutningsmál fóru, gegn því, að ný skip fengjust flutt inn. Fyrir harðfylgi nokkurra manna fengust nokkur skip flutt inn, en það voru gömul aflógaskip og verða tæpast til að bæta fiskiskipaflotann. Á árum gjaldeyrisfargansins lét ráðamaður þeirra mála, núv. hv. 2. þm. S.-M., reikna út alls konar vísindalega kvóta um hinar ýmsu vörur, sem hann taldi þjóðinni nauðsynlegt að fá. Sérstakur kvóti var hafður fyrir hinar ýmsu tegundir varnings, fyrir sælgæti alls konar og gosdrykki, silkisokka og fleira þess háttar, en það var enginn kvóti ætlaður fyrir skip. Skip voru ekki nauðsynjavarningur fyrir íslenzku þjóðina. Einn þekktur útgerðarmaður, sem nú er nýlátinn, var sektaður um 100 kr. fyrir að flytja inn ca. 100 tonna skip. Hann hafði brotið gjaldeyris- og innflutningskvóta Eysteins. Skip þetta hefur nú fært milljónir króna í þjóðarbúið. Vegna þessarar stjórnarstefnu var skipastóll okkar sérstaklega illa á sig kominn, þegar stríðið skall á. Nú er stríðið búið að standa í fimm ár, svo að skip okkar hafa elzt um þau árin, auk þess sem við höfum tapað úr flotanum ýmsum beztu skipunum, sem hafa verið skotin niður eða tapazt á stríðsárunum. Þegar allt þetta er athugað, verður það ljóst, að íslenzku þjóðinni er það höfuðnauðsyn að afla sér nýrra fiskiskipa og það í miklu stærri stíl en áður hefur átt sér stað. Það er ekki ástæða til að nefna tölur, en það er ljóst, að því fleiri fiskiskip sem við getum gert út frá Íslandi, því meiri líkur eru til þess, að hægt sé að láta alla hafa atvinnu. Þessi nýju fiskiskip þurfa að vera fullkomlega sambærileg við beztu fiskiskip í heimi. Fram til þessa hafa fiskimenn okkar orðið að keppa við fiskimenn annarra þjóða á verri skipum en hinir höfðu, og þeir hafa staðið sig í samkeppninni framar öllum vonum. Nú verður að hætta þessu. Það verður að láta íslenzku fiskimennina fá fullkomin skip, því að undir afkomu fiskveiðanna á þjóðin alla tilveru sína. Auk skipa þarf þjóðin að afla sér alls konar atvinnutækja til þess að vinna úr sjávarafurðum sínum. Við þörfnumst síldarverksmiðja í mjög stórum stíl, hraðfrystihúsa, niðursuðuverksmiðja, niðurlagningarverksmiðja, fiskimjöls- og beinamjölsverksmiðja og ýmissa fleiri atvinnutækja svipaðs eðlis. Það þarf að miða allar framkvæmdir í þessum efnum við það, að við getum komizt upp á að flytja út sjávarafurðir okkar fullunnar. Þetta er mikið verkefni og tekur mörg ár, en þetta verður íslenzku þjóðinni að takast. Sú ríkisstj., sem nú situr, er sammála um, að sjávarútvegurinn sé aðalatvinnuvegur þjóðarinnar og þjóðin eigi tilveru sína sem menningarþjóð undir því, að sjávarútveginum sé gert kleift að leysa hlutverk sitt af hendi. Það þarf svo sem ekki neinn. fræðimann til þess að sjá jafneinfaldan hlut sem þennan, en þrátt fyrir það er núv. stj. sú fyrsta, sem gerir sér þetta fullljóst og er ákveðin að haga stjórnarframkvæmdum í samræmi við það. Það bezta, sem fyrrv. stjórnir hafa gert gagnvart sjávarútveginum, hefur verið að láta hann í friði, lofa honum að þróast af sjálfum sér. En oft hefur orðið misbrestur á, að það gæti orðið. Um stuðning frá hendi hins opinbera eða örvun á einn eða annan hátt hefur ekki verið að ræða - og það á sama tíma sem stórfelldum framlögum af almannafé hefur verið beint í annan atvinnuveg þjóðarinnar, sem miklu minni þýðingu hefur. Núv. ríkisstj. er ákveðin í því, að beina höfuðathygli sinni að sjávarútveginum. Það verður yfirleitt ekki farið inn á þær brautir að styrkja þennan atvinnuveg af almannafé. Þess á ekki heldur að þurfa. En í öllum stjórnarframkvæmdum verður það haft hugfast, hvað íslenzka þjóðin á mikið undir því, að sjávarútvegurinn blómgist. Uppbyggingaráform ríkisstj. verða framkvæmd á grundvelli núv. þjóðskipulags. Með þeim er á engan hátt verið að framkvæma sósíalisma eða kommúnisma. Hið eina, sem stj. hyggst að gera, er að auka hraða atvinnuþróunarinnar umfram það, sem verða mundi, ef atvinnuvegirnir væru látnir afskiptalausir. Atvinnurekendur, verkafólk og millistéttir hafa hver um sig beinan hag af því, og þjóðinni í heild sinni er það lífsnauðsyn að tryggja sjálfstæði sitt, gera sig sem óháðasta erlendu fjármagni. En það er ekki nóg að kaupa skip og verksmiðjur. Það verður líka að gera skipin út og starfrækja verksmiðjurnar. Gert er ráð fyrir, að þau skip, sem inn yrðu keypt, verði seld einstaklingum, hlutafélögum, samvinnufélögum, bæjar- og hreppsfélögum og séu jafnvel gerð út af ríkinu sjálfu, sérstaklega ef ekki fengjust aðrir til þess að taka reksturinn að sér. Sama má segja um verksmiðjur og önnur atvinnutæki, sem aflað kann að verða. Þetta þýðir, að við þurfum að fá miklu stærri hluta þjóðarinnar en nú er til þess að snúa sér að sjávarútvegi. Þeir, sem peninga hafa, verða að leggja þá í skip, ef vel á að takast. Af efnamönnum þessa lands eru tiltölulega sárfáir, sem hafa áhuga á að leggja peninga sína í skip og sjávarútveg yfirleitt, eins og nú er. Meginið af þessum mönnum vill frekar leggja peninga sína í heildverzlun eða í framleiðslu á einhverjum hégóma, sem er þjóðinni gagnslaus. Það er þjóðarböl á Íslandi, að efnamenn skuli frekar vilja leggja peninga sína í coca-cola-verksmiðju t.d. en að kaupa togara. Ef þeir menn, sem peninga eiga á Íslandi, fást ekki til að leggja verulegan hluta fjármuna sinna í skip og útgerð, þá eru fyrirætlanir stj. dæmdar til að mistakast. Fari svo, þá getum við líka verið viss um, að yfir skellur fjárhagshrun með tilheyrandi atvinnuleysi, en þegar svo er komið, þá fara líka coca-cola-verksmiðjurnar að gefa minna af sér. Ríkisstj. væntir þess, að þjóðin skilji mikilvægi sjávarútvegsins og hún reynist fús á að leggja fé sitt í þann atvinnuveg í mjög ríkum mæli, en fari svo, að þeir menn, sem féð eiga, vilji ekki leggja það fram, þá er óhjákvæmilegt, að það verði gert með opinberum ráðstöfunum. Þá verður að veita fénu í sjávarútveginn með vaxtalágum lánum til þeirra félagssamtaka eða einstaklinga, sem eru svo þjóðhollir að vilja leggja út í atvinnurekstur jafnáhættusaman og sjávarútvegurinn er. Í fjöldamörg undanfarin ár hefur verzlunin verið arðbærasti atvinnuvegurinn á Íslandi. Eftir að stríðið byrjaði, hefur kaupgeta almennings vaxið og heildverzlunin orðið langarðbærasta atvinnugreinin, m.a. vegna þess, að hún veitir meiri möguleika til undanbragða frá skattgreiðslum en ýmsir aðrir atvinnuvegir, enda hafa heildverzlanir sprottið upp eins og gorkúlur á mykjuhaugi. Þessi útþensla verzlunarinnar er óeðlileg. Það er nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess að hindra þennan sífellda vöxt verzlunarinnar og beina fjármagninu að þeim atvinnuvegi, sem þjóðfélag okkar byggist á, sjávarútveginum. Það er óeðlilegt, að verzlunin skuli vera arðbærasti atvinnuvegurinn á Íslandi. Það er sjávarútvegurinn, sem þarf að vera sá atvinnuvegurinn, sem mest gefur í aðra hönd. Það er þjóðinni fyrir beztu. Ég býst við, að hver einasti verzlunarmaður geri sér ljósa hina óeðlilegu útþenslu verzlunarinnar og viðurkenni nauðsyn þess, að fjármagnið renni meira til sjávarútvegsins. En það er óvíst, að þeir verði hver um sig jafnfúsir til þess að breyta um. En við skulum þó í því sambandi gera okkur ljóst, að vegna hinnar miklu útþenslu verzlunarinnar og óþarfaiðnaðarins er vel hugsanlegt, að yfir þessa atvinnuvegi dynji hrun og vandræði, sem ekki þyrfti að snerta aðra atvinnuvegi nema að mjög litlu leyti. Það er rétt fyrir þá menn, sem hafa fjármuni sína eingöngu í þessum atvinnuvegum, að gera sér þetta ljóst, og. það væri ekki óhyggilegt af þeim að gera sjálfir ráðstafanir í tæka tíð. Takist það að fá keypt fiskiskip og báta, þá er fyrirsjáanlegur skortur á ungum og hraustum mönnum, sem vilja fara út á skipin. Ef sænsku bátarnir, 45 að tölu, koma hingað á næsta ári, eins og samningar standa til,. ef stríðinu verður lokið, þá verður strax skortur á vélstjórum og jafnvel á mönnum í hásetapláss. Sjómannsstarfið er ekkert eftirsóknarvert, það hefur sýnt sig. Þeir eru fáir, sem ekki vilja fremur vinna í landi, jafnvel fyrir lægra kaup. Þetta er í sjálfu sér eðlilegt, því að hversu góð sem skipin eru, er aðbúðin aldrei sambærileg við það að geta búið í landi og eytt frítíma sínum eftir vild sinni. Ofan á það bætist, að óhjákvæmileg hætta fylgir sjómannsstarfinu, margfalt meiri en við flest störf í landi. Ég er ekkert að lá mönnum það, þótt þeir kjósi heldur að vera í landi, ef um sömu laun er að ræða. En þjóðinni er óhjákvæmileg nauðsyn að því, að menn fáist til að stunda sjóinn. Starf sjómannanna okkar er undirstöðustarf í þjóðfélaginu. Það eru sjómennirnir okkar, sem hafa fært á land þann auð, sem við höfum gert hlutina með á undanförnum áratugum, og við getum alveg lagt árar í bát, ef sjómennirnir vilja ekki halda áfram starfi sínu. Það er talið, að á Íslandi séu nú um 5000 sjómenn. Þessir 5000 menn skapa því nær allan okkar gjaldeyri. Þeir skapa meginið af þjóðartekjunum. Meginið af lífsnauðsynjum Íslendinga er keypt fyrir verðmæti, sem fimm þúsundir sjómanna flytja á land. Og þó er svo komið nú, að okkur veitist erfitt að fá menn til þess að fylla þessi sæti. Ef okkur skyldi auðnast að fá skip þau, sem fyrirhugað er, þá þarf að tvöfalda, kannske þrefalda tölu sjómanna á Íslandi. Það liggur því fyrir til úrlausnar mikið verkefni á þessu sviði að fá fleiri Íslendinga til að leggja fyrir sig sjómennsku. Hvað þarf að gera til þess, að nægilega margir menn fáist til að stunda sjóinn? Það, sem gera þarf, er þetta: Þjóðfélagið þarf að viðurkenna þýðingu sjómannsstarfsins með því að launa það hærra en svipuð störf í landi. Sjómannsstörfin þurfa að verða bezt launuðu störfin í þjóðfélaginu. Þegar svo er komið, þá getum við gert okkur vonir um, að stöðugt streymi í sjómannastéttina ungir og hraustir menn til þess að leysa af hina eldri og þreyttu, djarfir menn með bjartar framtíðarvonir, sem skilja, að þeir eru brjóstfylking þjóðarinnar í sókn hennar til betra lífs og meiri menningar. - En hvernig er launakjörum sjómanna varið nú? Þeir sjómenn, sem sigla til annarra landa, hafa vegna áhættuþóknunar meiri tekjur en gerist á landi, en fiskimenn hér við strendur, hvort sem heldur er á þorskveiðum eða síldveiðum, hafa yfirleitt lægri laun en verkamenn í landi. Hin vaxandi dýrtíð, sem verkamaðurinn fær endurbætta með vísitölu mánaðarlega, hefur komið óþægilega niður á fiskimanninum. Nú er svo komið, að erfitt er að fá menn á smábátaflotann vegna þess, hvað tekjur þeirra eru lágar, a.m.k. ef ekki verður afbragðsafli. Afturhaldið hefur reynt að hagnýta sér þessa örðugleika til þess að egna sjómenn gegn verkamönnum í landi og hafa kennt verkalýðssamtökunum um alla dýrtíðina. Þessir menn vita, að þeir eru að segja ósatt, en þeir gera þetta til þess að reyna að knýja fram kauplækkanir. Þessir menn vilja ekki bæta kjör fiskimanna. Þeir vilja aðeins rýra kjör verkamanna í landi og skapa glundroða í atvinnulífinu. Ég vil vara sjómenn við þeim röddum. Látið ekki egna ykkur til deilna við verkafólkið í landinu. Sjómenn geta verið vissir um, að verkamenn skilja þýðingu sjómannsstarfanna öllum betur og vita, hvað þeir eiga undir því, að menn fáist til að fara á sjóinn. Það er enginn vafi á því, að verkamenn munu skilja nauðsyn þess, að sjómannsstarfið sé það vel launað„ að nægilega margir menn fáist til að stunda það. Ýmis ráð eru fyrir hendi til þess að lækka kostnaðinn við smáútgerðina og hækka þannig hlutinn, og mun ríkisstj. eftir getu stuðla að því. Þegar við höfum fengið betri skip, sem skapa möguleika til meiri afkasta, eða við höfum aukið verksmiðjur okkar, mun okkur verða kleift að senda sjávarafurðir okkar út betur unnar, þannig að þær færi okkur hærri tekjur en nú, og þá verða fiskimennirnir þeir, sem fyrstir eiga tilkall til hækkunar. Núv. ríkisstj. hefur sett sér hærra mark en nokkur önnur stj. á Íslandi. Hún hefur ákveðið að hefja stórfelldar aðgerðir til þess að umskapa atvinnulífið á Íslandi og stórauka það. Þetta verður hin nýja sjálfstæðisbarátta þjóðarinnar, sem verður að sameina alla krafta þjóðarinnar um. Það þarf bjartsýni og þor til þess að leggja inn á þessar brautir, og margir eru þeir, sem utan við standa og spá hrakspám. Heill stjórnmálaflokkur hefur neitað að vera með í þessu stóra átaki, og ekki verður annað séð en hann telji það sigur fyrir sig og stefnu sína, að allar hinar djörfu fyrirætlanir stj. mistakist. Ég vil sérstaklega beina því til fylgjenda þess flokks, að þeir eiga eins mikið í húfi og aðrir vinnandi menn í landinu, ef svo skyldi fara, að hrakspárnar rættust, og þá er illa farið fyrir þessa menn að hafa eflt þann flokk, sem stuðlar að slíkum vandræðum. Erfiðleikarnir á framkvæmd fyrirætlana stj. eru nógu margir, þótt heilir flokkar leggi sig ekki fram til þess að auka þá. Erfiðleikarnir eru óteljandi, bæði innan lands og utan, og þeir verða alveg óyfirstíganlegir, ef þjóðin stendur ekki saman sem einn maður í átökunum. Þeir menn og flokkar, sem nú standa álengdar og eru með hrakspár um árangurinn og reyna að bregða fæti fyrir nýsköpunarframkvæmdirnar, gera Íslands ógæfu einu von sína. Ef nýbyggingarfyrirætlanirnar fara út um þúfur, þá fá þessir menn það hrun, sem þeir telja, að sé nauðsynlegt til þess að afla sér fylgis, og íslenzka þjóðin örbirgð og atvinnuleysi, en takist uppbyggingin, þá er tilveru þeirra lokið sem stjórnmálamanna. Þegar ráðizt er í önnur eins stórvirki og núv.. stj. hefur sett sér að framkvæma, þá er nauðsynlegt, að þjóðin sjálf, allt hið vinnandi fólk, leggi fram alla orku sína og krafta, til þess að fyrirætlanirnar takist. Ef ríkisstj. nýtur ekki fulls. stuðnings þjóðarinnar, ekki einasta í orði, heldur og í verki, þá er með öllu vonlaust, að fyrirætlanirnar takist. Þessi stj. er ekki mynduð til að deila við einhverja stjórnarandstöðu um það, hvort þessi eða þessi eða hinn á að fá að flytja inn bíla. Ríkisstj. er forusta fyrir alþjóðarsamtökum um það að reyna að hrinda atvinnulífinu á Íslandi á nokkrum árum svo fram á við, að öllum Íslendingum sé tryggð góð afkoma. Þetta verður þjóðin að skilja til fulls. Hver einasti einstaklingur þjóðarinnar verður að leggja niður fyrir sér: Hvað get ég gert til þess að leggja fram minn skerf til nýbyggingarinnar? Hvert einasta byggðarlag í landinu þarf að taka atvinnumálin til athugunar. Hreppsnefndirnar og bæjarstjórnirnar þurfa að láta athuga gaumgæfilega hver hjá sér, hvaða þátt viðkomandi staður getur tekið í atvinnuuppbyggingunni. Þær þurfa að athuga, hvað gera þarf til að koma í veg fyrir atvinnuleysi hver hjá sér. Verkalýðsfélögin þyrftu líka hvert á sínum stað að taka þátt í þessu starfi og leggja fram sinn skerf. Stj. þurfa að berast vísbendingar og kröfur um atvinnutæki fyrir hina ýmsu staði. Það, sem fyrst þarf að athuga, er hve mörg skip þurfi á hvern stað, af hvaða stærð þau eigi að vera, hvers konar verksmiðjur eða atvinnutæki sé þörf fyrir til vinnslu sjávarafurða, hvaða hafnarframkvæmdir þurfi o.s.frv. Hver bæjarstjórn, hver hreppsnefnd, hvert verkalýðsfélag, hver einstaklingur þarf að hafa frumkvæði og þor til að leggja út í nýbyggingarframkvæmdirnar. Sumar bæjarstjórnir eru þegar byrjaðar að útvega sér skip, sem þær ætla að láta gera út frá sínum bæ. Þetta er aðeins byrjun, fleiri þurfa á eftir að koma. Samstarf við þjóðina og samtök hennar, hverju nafni sem þau nefnast, bara ef þau vilja taka þátt í hinu nýja landnámi, er ríkisstj. bráðnauðsynlegt, ef vel á að takast. Almenningur í sveitum er mjög undrandi yfir því, að Framsfl. skuli vera utan við stjórnarsamstarfið. Fólk í bæjum og þorpum við sjó er ekki eins hissa. Það hefur fyrir löngu fundið, hve Framsfl. lætur sér velgengni sjávarútvegsins í léttu rúmi liggja. En vegna hinnar miklu undrunar sveitafólksins yfir þessu tiltæki Framsfl. vil ég ekki láta hjá líða að fara um þetta nokkrum orðum og skýra þá jafnframt frá því, hvaða áhrif þetta getur haft fyrir þróun atvinnulífsins í sveitunum. Svo sem kunnugt er, eru allir þm. Framsóknar og fimm þm. Sjálfstfl. úr sveitakjördæmum í stjórnarandstöðu. Það má því segja, að yfirgnæfandi meiri hluti af fulltrúum bænda á Alþingi sé andvígur stj. Það er nú að vísu svo, að þótt svo heiti, að fimmmenningarnir svo kölluðu séu sjálfstæðismenn, en ekki framsóknarmenn, þá ganga þeir yfirleitt með Framsókn til allra mála, og verður ekki á milli séð um stefnumálin. Framsfl. hefur ráðið stjórnarstefnunni á Íslandi því nær óslitið frá því 1927. Hann hefur frá upphafi beint athygli sinni sérstaklega að landbúnaðinum, enda haft mestallt fylgi sitt í sveitum. Hann hefur sett sér það mark að stöðva strauminn úr sveitunum og litið sjávarútveg okkar óhýru auga fyrir það, að hann dragi fólkið úr sveitunum, og hann hefur reynt eftir mætti að setja fótinn fyrir þann atvinnuveg. En vegna þessarar viðleitni Framsfl., að streitast á móti eðlilegri þróun atvinnuveganna á Íslandi, hefur hann algerlega tengt tilveru sína íslenzka landbúnaðinum og það meira að segja í því ófullkomna ástandi, sem hann nú er í. Nú er svo komið, að Framsfl. ekki einasta streitist á móti framförum í sjávarútvegi, heldur er hann nú farinn að leggja sig fram til þess að viðhalda þeim dreifbýlisbúskap í sveitunum, sem ríkt hefur frá öndverðu og gerir íslenzkum landbúnaði ókleift eða a.m.k. illkleift að hagnýta sér nútímaþægindi. Framsókn hóf stjórnarframkvæmdir sínar 1927, hvað landbúnaðinn snerti, með því að leggja út í hina svo kölluðu styrkjapólitík. Þegar kreppan skall yfir 1931 og 1932, færði Framsókn sig upp á skaftið og kom á afurðasölulögunum. Með þeim l. er farið inn á nýja braut í íslenzkum landbúnaði. Með þeim er gripið inn í sjálfa þjóðfélagsvélina. Verðið er ákveðið með l. og þannig útilokað, að verðlagið geti knúið fram atvinnuþróun í þessum atvinnuvegi. Íslenzkur sjávarútvegur þarf, hvað snertir allan útbúnað, skip og vélar, að vera samkeppnisfær við sjávarútveg annarra landa, vegna þess að annars getur hann ekki selt afurðir sínar með kostnaðarverði. Þannig verður verðið í markaðslöndunum svipa, sem keyrir áfram framfarir í sjávarútveginum. Sá, sem hlýðir ekki og hagnýtir sér nýjungarnar, getur ekki selt afurðir sínar fyrir kostnaðarverð og verður að hætta atvinnurekstrinum. Með afurðasölul. er landbúnaðurinn losaður undan þeim örvandi áhrifum afurðaverðsins, sem nýtur sín, ef um frjálsa verðmyndun er að ræða. Þetta hefði allt getað verið gott og blessað, ef framsóknarmennirnir hefðu aðeins vitað, hvað þeir voru að gera, og lagt þegar í stórfelldar aðgerðir með opinberri aðstoð til þess að auka vinnuafköstin í sveitunum og lækka verð á afurðunum. Með því að beita opinberum aðgerðum til þess að ýta undir bændur um að bæta vinnuaðferðirnar og hagnýta meiri vélar, var hægt að vinna sama verk og frjáls verðmyndun hefði annars gert. Afurðasölul. bættu hag bænda í bili, en þau áhrif þeirra að draga úr þörfinni fyrir frekari hagnýtingu vélaafls hefur orðið til þess, að íslenzkur landbúnaður stendur nú frammi fyrir miklu erfiðari vandamálum en þá er afurðasölul. voru sett. Á undanförnum stríðsárum er svo komið fyrir landbúnaðinum, að árlega hefur þurft að greiða tugi millj. kr. í uppbætur og styrki og svo kölluð niðurkaup á verði landbúnaðarafurða, til þess að bændur gætu lifað þolanlegu lífi. Með samkomulagi sex manna n. var gerð tilraun til þess að samræma kjör bænda og verkamanna. Það, sem sex manna n. leiddi í ljós, var það, að íslenzkur landbúnaður hefur á undanförnum árum sáralitlum framförum tekið, og ef bændur eiga að búa við svipuð lífskjör og verkafólk í bæjum, þá þarf verðlagið á afurðum þeirra að vera það hátt, að hætta er á, að það geri okkur lítt færa um að selja sjávarafurðir okkar á erlendum markaði samkeppnisfæru verði. Forystumenn bænda, einkum Framsóknarþm. og fimmmenningarnir, segja bændum, að hið háa verðlag á landbúnaðarafurðum orsakist af hinu háa kaupgjaldi. Þetta eru blekkingar. Kaupgjaldið er hjá flestum bændum sáralítill liður og gæti verið miklu lægri, ef bændur gætu látið vinnumönnum sínum stórvirkari vélar í té. Öllum er ljóst, að ekki verður hægt að halda áfram milljónagreiðslum óendanlega. Nei, það verður ekki komizt fram hjá þeirri staðreynd, að íslenzkur landbúnaður verður að hagnýta sér afl véla betur en orðið er, ef ekki á að stefna til hruns. Skoðun mín er sú, að vélarnar séu ekki einhlítar. Það verður að færa saman byggðirnar, til þess að hægt sé að nota stórvirkar vélar á samfelldu landi, brjóta landið samtímis fyrir tuttugu bændur, í stað þess að vinna með vélunum nokkra tíma eða daga á hverjum stað og eyða svo öðrum eins tíma í að flytja þær á milli. Það þarf að snúa baki við dreifbýlisstefnunni í íslenzkum landbúnaði. Það verður að byggja jarðirnar þannig, að handhægt sé að nota vélarnar, en það verður aldrei, meðan við búum við dreifbýli. Nú munu margir segja: Er það ekki ætlun stj. að hefja nýsköpun í landbúnaði? Gert er ráð fyrir, að allmikið fé fari til uppbyggingar landbúnaðarins. Þó er gert ráð fyrir að halda áfram uppbótargreiðslum fram til 15. sept. næstkomandi. Það er ákveðið að greiða uppbætur og greiða niður verð innan lands fram til 15. sept. 1945. Talið er, að þetta nemi 18 millj. kr., og þetta urðum við sósíalistar að sætta okkur við, til þess að hægt yrði að mynda stj. Ekkert samkomulag náðist um uppbyggingu landbúnaðarins, vegna þess að fulltrúar bændanna vel flestir skárust úr leik og vildu ekki vera með í þeirri uppbyggingu, sem fyrirhuguð er. Uppbygging landbúnaðarins og nýsköpun verður ekki framkvæmd í trássi við bændur sjálfa eða samtök þeirra og fulltrúa. Þið skuluð hugleiða það, bændur. Það er þó öllum kunnugt, að atvinnuleg nýsköpun er óhjákvæmileg nauðsyn fyrir íslenzka landbúnaðinn, ef ekki á að stefna til hruns. Framsóknarmenn og fimmmenningarnir á þingi hafa lagt fram nokkur frv. í landbúnaðarmálum. Í þeim frv. örlar ekki á nokkrum framförum. Þar er farin sama slóðin og áður og sama kákið, og það er fyrirsjáanlegt, að enginn árangur verður, þótt þessi frv. yrðu gerð að l. Nei, bændur. Þið verðið að taka þessi mál af núv. umbjóðendum ykkar á þingi, þeim, sem nú telja sér skylt að hindra framfarir í atvinnulífi Íslendinga. Þið verðið að taka málin í eigin hendur. Ég fullyrði, að hjá núv. ríkisstj. ríki skilningur á erfiðleikum bænda, en ef nokkuð á að vera hægt að gera, þá verða bændur sjálfir að vera fúsir til samstarfs.



Herra forseti. - Það er gamall og góður siður, að stjórnarandstæðingar noti þessa 1. umr. fjárl. til þess að segja stj. til syndanna, halda yfir henni eldhús, sem kallað er. Eru þá dregnar fram allar þær ávirðingar, sem stjórnarandstaðan getur fundið ríkisstj. til foráttu, og deilt á hana fyrir það, sem hún hefur illa gert eða vangert. Þessar eldhúsumr. eru að því leyti óvenjulegar, að ríkisstj. hefur ekki setið nema rúman mánuð og afglöpin þar af leiðandi færri, sem víta þarf. Þetta gerir það að verkum, að umr. hljóta að snúast meira að stefnumálum ríkisstj. og þá vitanlega, hver háski þjóðinni er búinn, ef þau komast til framkvæmda, eins og berlega kom fram í ræðu hv. þm. Str. (HermJ), sem talaði hér fyrstur í kvöld, og svo vitanlega um það, hvernig þessa stjórnarmyndun bar að og ýmisleg atvik í sambandi við það. Hv. þm. Str., sem hér talaði í kvöld, fór allmörgum orðum um það, hve fjárhagur landsins væri nú slæmur orðinn, og taldi algerlega vanta upplýsingar um það, hvernig útvega ætti tekjur á móti þeim 40 millj. kr. greiðsluhalla, sem hann taldi nú vera orðinn á fjárl. - Við þetta er nú ákaflega margt að athuga. Í fyrsta lagi er ekkert upplýst um það, að þetta sé raunverulegur tekjuhalli á fjárl., 40 millj. kr. Þegar þetta fjárlagafrv. kom frá hv. fjvn., þá var það með tekjuafgangi, - að vísu með litlum greiðsluhalla, ef allar brtt. eru teknar með, - en annars með tekjuafgangi, sem ég man að vísu ekki, hversu mikill er, - svo að eiginlega er um engan tekjuhalla að ræða, eins og nú standa sakir. Að vísu er það rétt, að það eru óteknar inn á fjárlagafrv. nokkrar fjárhæðir, sem ekki er fullkomlega vitað um enn, hve miklar eru. En að það séu nákvæmlega 40 millj. kr., það hygg ég, að fullyrða megi, að sé alveg rangt. Og hvað þær verða yfirleitt, er ekki hægt að segja um á þessu stigi málsins. Hins vegar skal ég skýra það, bæði fyrir þessum hv. þm. og öðrum hlustendum, að langsamlega mestu hækkanirnar, sem gerðar hafa verið á fjárlagafrv. í meðförum hv. fjvn., sem nú hefur skilað áliti sínu, eru þær, að það hefur verið hækkað gífurlega allt það, sem ætlað er til verklegra framkvæmda. Það skorti mjög á það í því frv. til fjárl., sem hæstv. fyrrv. ríkisstj. lagði fyrir þetta Alþ., að þar væri ætlað fé til verklegra framkvæmda svo, að við mætti una. Þess vegna kom það náttúrlega mjög fljótt fram, að þessar upphæðir þyrfti að hækka. Enda hefur það komið á daginn, þó að enn hafi ekki verið séð fyrir tekjum til þess að mæta öllum útgjöldum í því sambandi. Mér þykir rétt þegar í upphafi að rekja nokkuð afstöðu Alþfl. til stjórnarmyndunarinnar og þær orsakir, sem lágu til þess, að flokkurinn tók þátt í henni. Þegar eftir kosningarnar síðari 1942 hófust viðræður milli flokkanna allra fjögurra um möguleika til stjórnarmyndunar, er allir flokkar stæðu að. Var svo kölluð átta manna n., sem um það fjallaði, tveir menn frá hverjum flokki. Eftir að þær viðræður höfðu staðið um skeið, án þess að vænlega horfði um árangur, kom fram í n. uppástunga um það frá Sósfl., að þáverandi ríkisstjóra yrði tilkynnt, að líkurnar fyrir þessari lausn malanna væru svo litlar, að heppilegast mundi að setja á stofn til bráðabirgða ópólitíska bráðabirgðastj. eða framkvæmdastj., sem styddist ekki við neinn þingmeirihluta. Var þetta síðan borið undir flokkana. Alþfl. var frá upphafi mjög andvígur þessari lausn, taldi hana ósamrýmanlega þingræðisskipulagi okkar, veika og ótrygga, hversu góðir menn sem til starfsins kynnu að veljast, auk þess sem þá væri mikil hætta á, að nauðsynlegt fast samstarf tækist ekki milli ríkisstj. og ákveðins þingmeirihluta um löggjafarstarfið. Sömu afstöðu tók Sjálfstfl. Framsfl. og Sósfl. vildu aftur á móti, að þessi leið væri reynd, og það varð úr. En þessi stj. hafði ekki setið lengi, þegar allt það kom á daginn, sem Alþfl. hafði sagt fyrir. Ekkert samstarf tókst milli ríkisstj. og Alþ. eða neins fasts meiri hl. þar, svo að segja mátti, að engin fastmótuð stefna væri til þetta tímabil á þingi. Jafnvel í dýrtíðarmálunum, sem þó voru talin aðalmál stj. þessarar; tókst ekki betri samvinna við Alþ. en svo, að nálega allar till., sem stj. bar fram til úrlausnar þessum málum, voru ýmist drepnar eða þeim breytt svo, að þær urðu óþekkjanlegar. - Eftir því sem lengra leið, varð þetta ástand enn ljósara, einnig þeim, sem upp á því höfðu stungið í fyrstu og samþ. það. Samningsumleitunum var því haldið áfram, fyrst vorið 1943, milli flokkanna þriggja, Framsfl., Sósfl. og Alþfl., og síðar milli allra flokkanna, eins og kunnugt er. Alþfl. tók þátt í öllum þessum samningsumleitunum samkv. ákvörðun miðstjórnar flokksins og flokksþingsins, sem haldið var haustið 1943. Afstaða hans til þessara tilrauna miðaðist frá upphafi við það, hvað hægt væri að semja um af málum, hvort hægt væri að tryggja framgang nægilega margra áhugamála hans, svo að honum fyndist við unandi. Hver eru þá þessi mál? - má spyrja. Því má í rauninni svara með aðeins tveim orðum. Höfuðáhugamálin eru: atvinna og öryggi. Það, sem mest háði almenningi fyrir stríðið, á krepputímunum, var atvinnuleysi og öryggisleysi. Þessi fyrirbrigði eiga að hverfa, þau eiga ekki að vera til og þurfa ekki að vera til. Allar aðgerðir ríkisstj. eiga að miða að því að tryggja þetta fyrst og fremst. En ef þetta hvort tveggja er tryggt, mun í kjölfar þess þróast ýmislegt það annað, sem menn þrá og óska eftir. Spurningin er þá fyrst: Hvernig verður þetta tryggt, og hvaða aðgerðir eru nauðsynlegar til þess? - Því vil ég svara á þessa leið: Með því að nota þá fjármuni, sem þjóðin hefur eignazt erlendis, til að byggja upp atvinnuvegina og koma þeim í nýtízkuhorf. Atvinnuvegirnir verða ekki reknir í framtíðinni á sama hátt og hingað til að heita má með höndunum einum, heldur með afkastamiklum tækjum, þar sem vinna mannsins er hverfandi, en hestöflin yfirgnæfandi. Þessi tæki þurfum við að kaupa eða búa til eða hvort tveggja. - Í landbúnaði okkar skortir mjög á, að beitt sé vélavinnu eins og æskilegt væri, í iðnaði okkar og sjávarútvegi einnig, þó að báðir þessir atvinnuvegir séu allmiklu betur settir hjá okkur, hvað þetta snertir, en landbúnaðurinn. - Samfara þessum innkaupum á tækjum og vélum kemur svo hagnýting þeirrar orku, sem við eigum í landinu sjálfu, bæði í fossum og hverum, þó að einnig þurfi að fá erlenda orkugjafa, eins og kol og olíu, til viðbótar. Stórvirkjanir fossa og hvera þurfa því að haldast í hendur við aðra þætti þessarar nýsköpunar og að verulegu leyti mynda grundvöllinn undir þá. - Þessar framfarir hafa verið tryggðar með l., sem þegar hafa verið sett og mæla svo fyrir, að 300 millj. kr. af innieignum bankanna erlendis skuli varið í þessu skyni og megi ekki nota til neins annars. Hafa þegar verið hafnar nokkrar eftirgrennslanir erlendis um möguleika til t.d. skipakaupa, og virðist, að þrátt fyrir styrjöldina séu möguleikar nokkrir fyrir hendi um útvegun þeirra, og síðar munu þó opnast miklu fleiri leiðir. Því er haldið fram af framsóknarmönnum, að þessi nýju véla- og tækjakaup og kaup á skipum séu torvelduð mjög af hinu háa kaupgjaldi í landinu. Þetta hefur þó, eftir því sem bezt er vitað, hvergi komið að sök enn þá. Höfuðatvinnuvegurinn, sjávarútvegurinn, og ýmsar starfsgreinar; sem standa í sambandi við hann, hafa enn sem komið er getað selt afurðir sínar með sæmilegum hagnaði þrátt fyrir þetta kaupgjald og þrátt fyrir það að tækin og skipin, sem notuð eru, eru meira og minna gömul og úrelt. Hversu miklu auðveldari fjárhagslega getur þá ekki reksturinn orðið, þegar hin nýju, fullkomnari tæki koma til sögunnar og afköstin aukast? Og hátt kaup, að svo miklu leyti sem útflutningsverzlunin þolir það, skapar aukna kaupgetu og þar af leiðandi fjörugri viðskipti og starfsemi innan lands. Í iðnaðinum, sem oft er vitnað til, að búið sé að gera alósamkeppnisfæran við erlenda keppinauta, er það að segja, að mér virðist, að verðið á sænsku bátunum, sem ákveðið hefur verið að kaupa, sé ekki ósvipað því, sem líklegt mundi vera hér, eða svo lítill mismunur, að þá erfiðleika, sem hann skapaði, ætti að mega yfirstíga, t.d. með bættum tækjum og útbúnaði skipasmíðastöðvanna og skipulegri vinnu, t.d. á þann hátt, að smíðaðir yrðu margir bátar eins á sama stað. Allt þetta bendir til þess, að hægt sé á þennan hátt með bættum vinnuskilyrðum og nýjum tækjum að auka framleiðslustarfsemina í landinu og skapa þannig öllum vinnu við arðbær framleiðslustörf, en það er fyrsta og aðalkrafa þjóðarinnar og meginstefna stj. að leitast við að útvega starfsemi allri þau skilyrði, að það geti orðið. Auk sjálfrar atvinnunnar, sem ég vil setja nr. 1 í stjórnarsamningnum, var það eitt aðalskilyrðið af hálfu Alþfl. fyrir þátttöku í stjórnarsamstarfi, að komið yrði upp fullkomnu kerfi almannatrygginga, sem nái til allrar þjóðarinnar án tillits til stétta eða efnahags, í meginatriðum í samræmi við samþykktir síðasta þings Alþjóðlega vinnumálasambandsins, en þar komu saman nú fyrir skömmu fulltrúar frá flestum hinum frjálsu, sameinuðu þjóðum og gerðu um málið mjög víðtækar ályktanir. En þetta mál er, eins og kunnugt er, einna efst á baugi allra mála hjá þeim ófriðarþjóðum, sem farnar eru að gera ráðstafanir um ýmisleg svo kölluð „eftirstríðsvandamál“. Samþykktir þessa þings Alþjóðlega vinnumálasambandsins miðuðu í höfuðatriðum að því, að öllum, sem missa tekjur sínar af einhverjum óviðráðanlegum orsökum, svo sem vegna slysa, sjúkdóma, atvinnuleysis, elli eða örorku, sé tryggður lífeyrir eða dagpeningar, sem nægi til sómasamlegs lífsviðurværis. Tryggð sé nauðsynleg læknishjálp, sjúkrahússvist, fæðingarhjálp í sjúkrahúsum og fæðingarstyrkir og enn fremur föst framlög til barnafjölskyldna. Kostnaðurinn við þessar tryggingar skiptist niður á hina tryggðu, atvinnurekendur og hið opinbera, þannig að hinir tryggðu greiði ekki meira en 1/3 af heildarkostnaði. - Um þetta varð einnig samkomulag og þannig, að þessi löggjöf skyldi sett á næsta ári. Hafa þegar verið settir menn til að undirbúa hana og þeir fallizt á að hafa lokið undirbúningi svo tímanlega, að unnt verði að leggja fyrir næsta þing frv. til l. um þetta efni. Er með þessu stigið eitt hið þýðingarmesta og örlagaríkasta spor, sem stigið hefur verið í félagsmálalöggjöf okkar Íslendinga á síðari árum. Að koma þessu eina atriði í framkvæmd teljum við Alþýðuflokksmenn ákaflega mikils virði og mikið fyrir gefandi. Loks má nefna í sambandi við þessi mál eða þennan málaflokk tryggingu vinnufriðarins í landinu, þannig að gerðir verði heildarsamningar milli Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendafélags áslands um kaup og kjör í meginatriðum á grundvelli núgildandi kaup- og kjarasamninga með einstaka breyt. til lagfæringar og samræmis. Trygging fyrir samþykkt nýrra launal. á þessu þingi í meginatriðum á þeim grundvelli, sem BSRB hefur lagt fram, bætir úr gömlum misfellum á launamálum opinberra starfsmanna á þann hátt, að líkur eru til, að vel verði við unað. Að síðustu á hér einnig heima yfirlýsing, sem samkomulag varð um, að ríkisstj. gæfi um aðstoð til hlutarsjómanna, eftir því sem frekast væri unnt og með þyrfti. Með þessum aðgerðum öllum tel ég, að eins vel sé séð fyrir atvinnu og öryggi fyrir alla og kringumstæðurnar frekast leyfa, og það er Alþfl. mikið gleðiefni að hafa átt þátt í, að þessi mál hafa verið tekin upp í stefnuskrá stj., og eiga kost á að vinna að því að koma þeim í framkvæmd. Enn má geta þess samkomulags, sem orðið hefur um afgreiðslu framtíðarstjórnarskrár fyrir Ísland, þar sem tryggður er ótvíræður réttur allra þegna þjóðfélagsins til atvinnu, félagslegs öryggis, menntunar og jafns kosningarréttar. - Hv. þm. Str. minntist á það hér áðan og lét orð liggja að því, að Alþfl. hefði sett það að skilyrði í þessari samvinnu um afgreiðslu stjskr., að landið skyldi gert að einu kjördæmi, og las upp úr Alþýðublaðinu setningu, sem átti að sanna þetta. Hið sanna er, - og ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa yfir því, vegna þess að ég veit, að hinu gagnstæða hefur verið lætt viða út, - að um það hefur enginn samningur verið gerður. Alþfl. hefur einungis bent á, að það að gera landið að einu kjördæmi væri ein leið til þess að ná þessu marki, en hins vegar alls ekki haldið því fram, að það væri eina leiðin. Enn fremur hefur orðið samkomulag um það, að tryggt verði, að fleiri aðilum en nú eiga sæti í stjórnarskrárn. skuli gefinn kostur á að láta sjónarmið sín koma fram við undirbúning málsins. Ég sé ekki ástæðu til að taka upp úr málefnasamningi stj. fleiri mál, enda er hann nú orðinn alþjóð kunnur. En ég hef getið þessara sérstaklega vegna þess, að það eru allt mál, sem Alþfl. hefur látið sig miklu skipta og reynt að leggja hlut að, að kæmust í framkvæmd einmitt á þann hátt, sem hér er gert ráð fyrir. Alþfl. telur því, að hér sé um að ræða stórfellda tilraun til að bæta afkomu þjóðfélagsþegnanna, tilraun, sem líkleg sé til að valda stórfelldum úrbótum á högum fjölda fólks í landinu, ef unnið er að henni með heilum hug, eins og flokkurinn vill gera fyrir sitt leyti. Ég skal aðeins bæta því við hér, að 19. flokksþing Alþfl., sem nú nýlega hefur lokið störfum, lýsti yfir fullum stuðningi við framkvæmd þessarar stefnuskrár og alveg einhuga, en ekki aðeins lítill meiri hl., eins og haldið hefur verið fram. Jafnframt hét það á alla stuðningsmenn flokksins, fjær og nær, að beita sér hver á sínum stað fyrir því að styðja stj. í þessari viðleitni hennar. Því hefur verið haldið fram af Framsfl., að afstaða ríkisstj. til dýrtíðarmálanna væri næsta hæpin og vafasöm. Afskipti ríkisstj. af verkföllum þeim, sem stóðu yfir, þegar hún tók við, en öll hafa nú leystst, voru túlkuð þannig, að barin hefðu verið fram sjónarmið verkamanna, nálega einhliða, og ætti stj. sinn þátt í því. Hefði þannig verið hækkað kaup þeirra iðnstétta, er áður voru hæst launaðar, og þannig enn aukið ósamræmið í launakjörunum. Ríkisstj. hefði þvingað atvinnurekendur til að hækka kaup hjá hæst launuðu iðnaðarmönnunum, t.d. prenturum, og þessar hækkanir væru síður en svo til samræmingar. Þetta væri enn fremur gert á sama tíma og bændur væru krafðir um að „lækka“ hjá sér afurðaverðið frá því, sem lögboðið er og þeir eiga heimtingu á. Loks er svo því haldið fram, að hið háa kaupgjald, sem nú er greitt, fæli menn frá að kaupa nokkur atvinnutæki inn í landið, því að þeir sjái fram á, að með núverandi kaupgjaldi muni ómögulegt að láta tæki þessi standa undir sér. Allt tal um nýsköpun atvinnuveganna sé því eins og tilgangslaust fálin, sem enga þýðingu hafi, og nánast, ef nokkuð sé yfirleitt með því tali meint, sé þar eingöngu um blekkingu að ræða. Þetta eru vitanlega þungar ásakanir, en allar hafa þær komið fram eigi að síður í einu eða öðru formi. - En eina ráðið til að stöðva dýrtíðina og þar með greiða fyrir því, að atvinnuvegirnir geti borið sig, er hjá þessum sömu mönnum, eins og kom fram hjá hv. þm. Str. í þessum umr., enn sem fyrr gerðardómslög og aftur gerðardómslög. Og svo er harmagrátur yfir því, að það tókst ekki samvinna um að koma þeim á. Þar sem dýrtíðarmálin eru nú eins og áður hin þýðingarmestu mál og munu verða það, þykir mér rétt að fara um þau nokkrum orðum. - Ég vil þá fyrst leyfa mér að minna á þær útvarpsumr., er síðast fóru hér fram um þessi mál nú í haust, er fyrrv. ríkisstj. lagði fram frv. sitt til lausnar þessara mála. Eins og menn muna, fól það frv. í sér till. um að lögbjóða nokkra lækkun á kaupi og verði landbúnaðarafurða. Þessari leið voru þá allir hv. þm. - eða allflestir a.m.k. - andvígir, töldu, að sú tilraun, sem gerð hefði verið í þessa átt, að lögbinda kaup, örvaði ekki til eftirbreytni eða endurtekningar. Við þessar umr. hélt ég því fram, f.h. Alþfl., að þær aðgerðir, sem frv. þetta gerði ráð fyrir, hefði reynslan áður sýnt okkur, að væru óframkvæmanlegar. Ég stakk því upp á því þá, að í stað þess að lögbjóða lækkun á kaupi og verðlagi yrði reynt að semja um stöðvun til að byrja með með einstaka lagfæringum á kaupi til samræmis. Þessi aðferð og ýmsir möguleikar í sambandi við hana hafði þá um skeið nokkuð verið athuguð í 12 manna n. svo kölluðu, og virtist Framsfl. þá, eins og málin stóðu, meðan óséð var, hverjir mundu taka við stjórnartaumunun, geta hugsað sér þessa lausn (sbr. bréf, er forsrh. las). Að vísu höfðu framsóknarmenn sína fyrri afstöðu til gerðardómsl., og vísast í því efni til þess, sem ég sagði áður um það. Þetta var komið svo langt á veg þá, að fyrir lá yfirlýsing frá stjórn Alþýðusambands Íslands, þar sem hún hafði lýst yfir því, að hún væri fyrir sitt leyti meðmælt því, að gerðir væru heildarsamningar um kaup og kjör í meginatriðum á grundvelli núverandi samninga stéttarfélaganna - með nauðsynlegum lagfæringum kaups og kjara á hinum ýmsu stöðum og starfsgreinum til samræmis - til tveggja ára og að hún væri reiðubúin að hefja viðræður við fulltrúa atvinnurekenda um þetta efni og leita umboðs sambandsfélaganna til samninga, ef líkur væru fyrir því, að samkomulag mundi nást, enda yrði um leið samkomulag um verð landbúnaðarafurða í sanngjörnu hlutfalli við almenn launakjör á grundvelli þess, sem verið hefur undanfarið, og enn fremur, að gerðar yrðu ráðstafanir til að tryggja stöðuga atvinnu og koma í veg fyrir atvinnuleysi með öllu eftir nánara samkomulagi um þessi atriði o.fl. Í sambandi við og í beinu áframhaldi af þessu var svo unnið að því að fá samkomulag um, að hækkun ætti sér ekki stað á verði landbúnaðarafurða á þessu hausti, og var í því skyni kallað saman búnaðarþing, eins og mönnum er enn, í fersku minni, sem féllst á þetta, með nokkrum skilyrðum þó, aðallega að tryggt væri, að ríkissjóður greiddi, eins og áður, í þetta sinn uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Á þetta var fallizt til samkomulags, þó að það hafi ávallt verið yfirlýst stefna Alþfl. að vera á móti þessum uppbótum, eins og þær voru greiddar. - En ekki ber að loka augunum fyrir því, að bændur gefa ekki eftir 9,4% afurðaverðs sins í mörg ár, og ríkið hættir að geta greitt með vörunum. Og þá skapast nýtt viðhorf með nýjum vandamálum til að leysa. - Ég hygg, að um það séu flestir. sammála, að höfuðorsökin til þess, hve dýrtíðin hefur vaxið hér, séu víxláhrif kaupgjaldsins annars vegar og afurðaverðs landbúnaðarins hins vegar. - Hv. þm. Str. sagði hér í ræðu sinni í kvöld, að örlagasporið í íslenzkum fjármálum og stjórnmálum hefði verið stigið 1942, þegar Sjálfstfl. fór með völd. En það hefur verið minnt á það aftur af Alþfl. og sýnt fram á það með ljósum rökum, að örlagaríkasta sporið viðkomandi dýrtíðarmálunum var ekki stigið 1942, heldur 1940, þegar Framsfl. réð því, að verðlag á landbúnaðarafurðum var einhliða slitið úr tengslum við kaupgjaldið og látið hækka ávallt síðan meir en nam hækkun kaupgjaldsins. En það hefur svo komið á eftir og hvort elt annað með þeim afleiðingum, sem kunnar eru. Ef hægt er að útiloka þessi víxláhrif, eins og hér hefur verið gerð tilraun til, mætti ætla, að stöðvun væri fengin í bili. Kemur svo til álita síðar, hvort hún nægir eða ekki, og skal ég koma að því síðar. Ég skal þá koma að þeirri fullyrðingu, að kaup nokkurra hátt launaðra iðnaðarmanna hafi nú verið hækkað svo, að sú hækkun skapi nýtt ósamræmi í launagreiðslunum. Til þess að ganga úr skugga um þetta hef ég snúið mér til sáttasemjara ríkisins og óskað eftir, að hann útvegaði mér samanburð á kaupgreiðslum þessara manna nú og kaupi verkamanna í Reykjavík, svo að séð yrði, hvort þeir hefðu með samningum sínum nú náð meiri hækkunum hlutfallslega en verkamenn hefðu áður fengið, því að væri svo, hefði myndazt nýtt ósamræmi, en annars ekki. Þessa skýrslu hefur hann útvegað mér, og fer hún hér á eftir: Kauphækkanir frá 1942: Dagsbrún .......... 16.6 % Járnsmiðir .......... 9 - Skipasmiðir ......... 9 - Blikksmiðir .......... 9 - Prentarar . . . . . . . . . . . . 3.4 - Hjá helmingi stéttarinnar Stúlkur í prentiðn . . 9.4 - Bókbindarar . . . . . . . . . 3.4 - Stúlkur í bókbandsiðn... 9.4 % Klæðskerar .......... 11.5 - Stúlkur í klæðskeraiðn 19 - Höfðu lágt kaup Iðja, karlmenn . . . . . . 18 - fyrir. Eru tvö ár að vinna sig upp í fullt kaup. Iðja, stúlkur ................. 21 - Langmest af þess ari hækkun varð 1943. Hækkun hjá karlmönnum nú í haust aðeins um 2%. Ég skal þá að lokum fara nokkrum orðum um hitt atriðið, hvort kaupgjaldið í landinu sé yfirleitt orðið svo hátt. að atvinnuvegirnir fái ekki undir því risið, og afleiðingin hljóti að koma fram í því, að menn missi trúna á rekstrinum, kaupi ekki ný tæki og þannig sé allt umtal um nýsköpun atvinnuveganna blekking ein. Ég get raunar látið mér nægja að vísa til ummæla hæstv. forsrh. um þetta atriði, en hann sagði eitthvað á þá leið, þegar um þetta var rætt hér á Alþ. nú fyrir skömmu, að þar sem vitað væri, að flestir atvinnurekendur hefðu hagnazt vel á umliðnum árum, og þar sem hins vegar ekki væri vitað, að enn stæði kaupgjald neins staðar í vegi fyrir því, að atvinnuvegirnir yrðu reknir með sæmilegri afkomu, þá væri engin ástæða til að koma fyrst til verkamanna og, fara fram á, að þeir lækkuðu kaup sitt vegna verðfalls, sem að vísu gæti komið og meira að segja væri líklegt, að koma mundi, en enginn vissi hins vegar neitt um, hvenær koma mundi. Til þessara manna, sem hefðu hingað til haft góðan hagnað af starfsemi sinni og enn rækju hana með sæmilegum hagnaði, yrði að gera þá kröfu, að þeir keyptu þau vönduðustu og beztu tæki, sem völ væri á, þó að í því fælist nokkur áhætta. Og þessu er ég algerlega sammála. - Sýni það sig hins vegar, að tæki þessi verði ekki rekin með núverandi kaupgjaldi, já, - þá má tala saman á ný, þegar það liggur fyrir. Þessari ríkisstj. hefur yfirleitt verið vel tekið, óvenjulega má segja, en það hefur af ýmsum verið spáð illa fyrir henni: Sjónarmið og stefnumörk flokkanna væru svo mismunandi og sundurleit, að þess væri ekki að vænta, að nein festa eða eining fengist um framkvæmdir. Þetta er líka rétt svo langt sem það nær. En flokkarnir, sem að ríkisstj. standa, hafa komið sér saman um að slíðra sverðin í bili og sameinast um lausn nokkurra aðkallandi vandamála, þó að grundvallarsjónarmið þeirra og stefnur séu ærið ólík. Þessi mál, sem samkomulag hefur náðst um, álítum við svo mikilsverð, að vert sé að gera þessa tilraun. Frá okkar sjónarmiði er enn um að ræða framkvæmd málaflokka, sem munu hafa mjög djúptæk áhrif á líf okkar og afkomu um langa framtíð. Ég nefni hér aðeins: endurskoðun stjskr. með það fyrir augum m.a., að tryggð verði ótvíræð ákvæði um réttindi allra þegna þjóðfélagsins til atvinnu eða þess framfæris, sem tryggingarlöggjöfin ákveður, félagslegs öryggis, almennrar menntunar og jafns kosningarréttar. Ég nefni einnig ákvörðunina um að koma þegar á næsta ári á svo fullkomnu kerfi almannatrygginga sem nái til allrar þjóðarinnar án tillits til stétta eða efnahags, svo að Ísland verði á þessu sviði í fremstu röð nágrannaþjóðanna. - Ég nefni enn það meginatriði í stefnu stj. að tryggja, að allir landsmenn geti haft atvinnu við sem arðbærastan atvinnurekstur, og þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið í því sambandi, að tryggja með lögum ákveðna upphæð, 300 millj. kr., í þessu skyni. En lagafrv. um það hefur þegar verið samþykkt. Ég nefni loks það stefnuskráratriði ríkisstj. að tryggja vinnufriðinn í landinu, en um það atriði hefur verið aflað yfirlýsinga frá Alþýðusambandi Íslands, eins og fyrr er sagt, og frá Vinnuveitendafélagi Íslands. Um fleiri þýðingarmikil mál er samið, en ég læt þessi fjögur höfuðatriði nægja. Hverja þýðingu framkvæmd þeirra hefur, ekki einasta í nútíð, heldur einnig fyrir alla framtíð, getur hver og einn gert sér í hugarlund. Fyrir þessi mál hafa flokkarnir, sem að stj. standa, ákveðið að sameinast um lausn þeirra og láta annan ágreining niður falla um sinn. Hvernig þetta tekst, verður framtíðin að skera úr, og verður það þá að metast á hverjum tíma, hvort við samninga er staðið eða hvort samkomulagið verður að álítast rofið, og síðan að taka afleiðingunum af því. Það hefur verið bent á Alþýðusambandsþingið, sem nú er nýafstaðið, í þessu sambandi, og að ekki hafi samkomulagið verið of gott þar, og það er vissulega rétt. En þau tilfelli og önnur álíka verða þá að skoðast hvert út af fyrir sig og metast eins og ég sagði áðan. Um Alþýðusambandsþingið vil ég aðeins segja það, að ég harma það, að samkomulag náðist þar ekki milli flokkanna. Alþfl. vildi samkomulag og bauð samkomulag, en því var hafnað. Nú vona stjórnarandstæðingar, framsóknarmenn, að þessi sundrungardjöfull, sem alinn var á Alþýðusambandsþinginu, hlaupi í ríkisstj. og sundri henni, en fyrir því mótar þó ekkert enn þá, hvað sem verða kann. Á því, hvernig stjórnarflokkarnir haga sér í samvinnunni um þau atriði, sem ekki er beint samið um, má mikið ráða um samstarfsvilja þeirra og einlægni í að koma þeim málum í framkvæmd, sem um er samið. Þetta stjórnarform, sem nú hefur verið sett á laggirnar, er ekki alveg óþekkt hjá okkur. Það hefur verið reynt einu sinni áður og gefizt vel. Það var árið 1942, er einlit flokksstjórn Sjálfstfl. fór með völd til að leysa stjórnarskrármálið, sem þá var á döfinni. Þessi stj. undir forsæti hæstv. núv. forsrh., Ólafs Thors, naut hlutleysis eða óbeins stuðnings Alþfl. og Sósfl. til þess að leysa þetta eina mál, og hún gerði það. Þar með hefur verið sýnt, að það er unnt fyrir flokka - og alveg sérstaklega þessa flokka - að taka höndum saman um lausn aðkallandi vandamáls eða vandamála. Hvort raunin verður hin sama nú, er vitanlega ekki hægt að segja. Úr því verður reynslan að skera. En enn sem komið er virðist mér sem þetta ætti að geta tekizt, enda ekkert það komið fyrir enn þá, er afsanni það.

Forseti (GSv): Hæstv. samgmrh., Emil Jónsson, er talaði af hálfu Alþfl., hefur lokið máli sínu, og er þar með lokið þessari umferð útvarpsumr. Það hefur atvikazt svo, að andstöðuflokkur ríkisstj., Framsfl., hefur ekki notið jafnlangs ræðutíma og hinir flokkarnir hver um sig, og verður þeim mínútum, sem á skortir, bætt við ræðutíma Framsfl. við framhald útvarpsumræðna annað kvöld.