Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Með frv. því, sem hér er til umr., er ríkissjóði gert að leggja fram 2 millj. kr. árlega á næstu 10 árum í sérstakan sjóð, sem ætlað er það hlutverk að aðstoða kaupstaði og kauptún til þess að eignast lönd og lóðir innan takmarka sinna, ef það er talið nauðsynlegt vegna almennra þarfa. Í l. nr. 64 frá 1941, um jarðakaup ríkisins vegna kauptúna og sjávarþorpa, er ríkisstj. heimilað að kaupa landssvæði í kauptúnum og sjávarþorpum eða í grennd við þau og leigja þau síðan hlutaðeigandi sveitarfélagi. Með þessu frv., ef að lögum verður, er horfið frá þessari stefnu og að hinni, að aðstoða sveitarfélögin til þess sjálf að verða eigendur að lóðum og löndum, sem eru innan takmarka þeirra. Er þessi stefna tvímælalaust til bóta til lausnar þeim vanda, sem ærið oft skapast við það, að slík lönd eru ekki í eign sveitarfélaganna. Reynslan hefur sýnt áþreifanlega, að kaupstaðir og kauptún, sem eru í örum vexti, komast oft í hinn mesta vanda, ef aðrir aðilar en sveitarfélögin sjálf eru eigendur að meginhluta þeirra lóða og þess lands, sem sveitarfélögunum er lífsnauðsyn að hafa fullan og óskertan yfirráðarétt yfir, svo sem allra landa og lóða undir götur, hafnarmannvirki, samgöngumiðstöðvar, opinberar byggingar, verkamannabústaði, leikvelli barna, opin svæði fyrir garða og margt fleira, sem tilheyrir nútímaskipulagi í fjölbýli. Og þessi vandi fer vaxandi í hlutfalli við þörfina, sem skapast vegna sívaxandi athafnalífs og aðstreymis fólks, sem því jafnan er samfara. Samfara slíkum vexti fylgir aukin eftirspurn eftir löndum og lóðum með síhækkandi verðlagi, sem óhjákvæmilega verkar neikvætt á lífskjör fólksins og hag sveitarfélagsins. Verðhækkun lands og lóða þeirra, sem hér um ræðir, er oftast beinlínis vegna fjárframlags hins opinbera samfara orku þess fólks, sem hana leggur fram til vaxtar og uppbyggingar staðanna, en langsjaldnast fyrir aðgerðir þeirra, sem eignuðust löndin á sínum tíma, - og þau voru þeim verðlítil, þar til eftirspurnin gerði þau verðmeiri af þeim ástæðum, sem ég þegar hef skýrt frá. Sú spurning leitar því á með vaxandi þunga, hvaða ráð eru til þess að fyrirbyggja þessa þróun málanna í sambandi við lönd og lóðir í ört vaxandi kaupstöðum og kauptúnum í landinu. Að óbreyttum ákvæðum 67. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem mælt er svo fyrir, að engan má skylda til þess að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji, þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir, - og að óbreyttri 10. gr. l. nr. 61 frá 1917, um framkvæmd eignarnáms, sem mælir svo fyrir, að matsverð eignar skal miða við það gangverð, sem hún mundi hafa í kaupum og sölum, verður það eitt til bjargar, að forráðamenn sveitarfélaga séu nægilega framsýnir til þess að festa kaup á löndum og lóðum fyrir sveitarfélagið, áður en hið opinbera leggur í stórfelldar framkvæmdir á staðnum, sem óhjákvæmilega setja verðlag lóðanna upp úr öllu valdi. Menn hafa að vísu eygt þann möguleika að setja verðhækkunarskatt á söluverð eigna, sem þannig hækka í verði fyrir opinberar aðgerðir, en það mál er ekki svo einfalt sem ætla mætti, einkum þar sem öruggt er talið, að slíkan verðhækkunarskatt yrði þá að setja á allar eignir, en takmarka hann ekki aðeins við þær eignir, sem um ræðir í þessu frv. Er því hér um að ræða miklu víðtækara mál en það, sem takmarkast af þessu frv. Þykir því ekki rétt að taka upp ákvæði um slíkt atriði í þetta frv., þar sem lausn þessa vanda eigi heima í öðrum lögum. Rétt þykir að benda á, að svo virðist sem flestir þeir aðilar, sem fara með mat eigna, sem teknar eru eignarnámi samkv. l. nr. 61 frá 1917, um eignarnám, hafi mjög sterka tilhneigingu til þess að túlka þau lög í hag eiganda meira en í hag almenningsheilla. Sýnist því brýn þörf á því að endurskoða þau lög með það fyrir augum að tryggja betur hag almennings í sambandi við eignarnám, sem fram er látið fara vegna nauðsynlegs eignarréttar hins opinbera yfir ákveðnum eignum til tryggingar heilla almennings í landinu. En ákvæði um slíka endurskoðun á ekki heima í því frv., sem hér er til umr., þótt á þetta sé bent hér. Þar sem svo stæði á, að sveitarfélag hefði ekki bolmagn til þess að eignast nauðsynleg lönd eða lóðir með þeirri aðstoð, sem fyrir er mælt í þessu frv., og á því verði, sem upp er sett eða metið væri, mætti e.t.v. leysa vandann með leigunámi í stað eignarnáms, enda væri þá leigumatið miðað við eðlilega leigu á lóðum á staðnum. Hér þyrfti einnig ákveðið lagafyrirmæli, sem fremur ætti heima í öðrum l. en í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Í 1. gr. frv. á þskj. 331 kveður svo á, að ríkissjóður leggi fram 2 millj, kr. árlega á árunum 1963–1972, eða alls í næstu 10 ár um 20 millj. kr., sem heimilt er að lána kauptúnum og kaupstöðum til lóða- og landakaupa innan takmarka hlutaðeigandi sveitarfélags, og að fé þetta skuli geymt á sérreikningi í Seðlabankann, ef því er ekki ráðstafað að fullu árlega. Inn á þann reikning skal og greiða árlega vexti og afborganir. Hér er því beinlínis um sjóðssöfnun ríkissjóðs að ræða, en ekki eyðslufé. Í 2. gr. frv. eru fyrirmæli um það, að fjmrn. annist allar framkvæmdir í sambandi við lánveitinguna og innheimtu á afborgunum og vöxtum, en getur þó falið það lánsstofnun, ef þörf krefur. Í 2. gr. er einnig svo ákveðið, að standi sveitarfélög eigi í skilum með afborganir og vexti af lánunum, megi halda eftir af framlögum, sem það á að fá úr jöfnunarsjóði, til jöfnunar vangreiddri fjárhæð. Í 3. gr. frv. er kveðið svo á, að sjóðurinn megi lána 60% af kostnaðarverði hins keypta lands og ríkissjóður megi auk þess ábyrgjast 40%, en allt kaupverðið, ef það er greitt með skuldabréfum, enda sé landið sett að veði til tryggingar láni og ábyrgðum. N. leggur til, að aftan við 6. gr. lagafrv. bætist ný mgr., er orðist svo, sjá þskj. 388: „Við 3. gr. Aftan við gr. bætist ný mgr., er orðist svo: Eigi má sveitarfélag selja land, sem keypt hefur verið samkv. lögum þessum, nema samþykki ráðh. komi til, enda verði þá öll áhvílandi skuld við sjóðinn með veði í landinu greidd að fullu.“ Það var rætt um það í n., hvort rétt væri að setja inn, að aðeins skyldi söluverðið greitt inn til afborgana á láninu, en samkomulag varð um, að greinin skyldi orðast eins og hér segir, þ.e. að allt lánið skyldi að fullu greitt, ef selja ætti landið, þótt ekki væri nema um einhvern hluta þess að ræða. Þykir rétt að tryggja land eða lóðir, sem keypt eru þannig, gegn því, að þær lendi í kaupbraski síðar meir. Í 4. gr. frv, er mælt svo fyrir, að lánstími megi vera allt að 25 árum og vextir 5%, enn fremur, að skilyrði fyrir aðstoð séu, að kjörin séu svo hagstæð að dómi ríkisstj., að sveitarfélagið fái risið undir vöxtum og afborgunum. Og í 5. gr. eru sett þau skilyrði fyrir aðstoð, að ríkisstj. telji sveitarfélagi nauðsyn að eignast landið vegna almennra þarfa og kaupverðið sé eigi óhæfilega hátt. - 6. gr. kveður svo á um eignarnámsheimild, ef ekki takist samningar um kaup, og hvernig þá skuli með fara, en í 7. gr. ákveður, að leita skuli umsagnar Sambands ísl. sveitarfélaga, áður en aðstoð er veitt. Verði frv. samþ. þannig, falla úr gildi l. nr. 64 frá 27. júní 1941, um jarðakaup ríkisins vegna kauptúna og sjávarþorpa, þar sem þeirra er þá ekki lengur þörf. Nái frv. fram að ganga, og á því er mikil þörf, leysir það verulega þann vanda, sem ört vaxandi kauptún eiga við að glíma í sambandi við lóðakaup, en þó einkum á þeim stöðum, þar sem næg framsýni er höfð um kaup á löndum, áður en þau hækka vegna aðgerða hins opinbera. Hefur slík framsýni einkum verið rík á eftirfarandi stöðum: 1) Í Þorlákshöfn, en þar var höfninni afhent allt land jarðarinnar með mjög hagkvæmum kjörum, áður en hafizt var handa um byggingu mannvirkja þar. 2) Á Rifi. Þar keypti Rifshöfn alla jörðina fyrir um 38 þúsund krónur, áður en nokkrar framkvæmdir voru hafnar þar. Á báðum þessum stöðum koma þær ráðstafanir til þess að hafa geysiáhrif á afkomu hafnanna og alls almennings, er fram líða stundir. Er þess að vænta, að þessi fordæmi opni augu forráðamanna sveitarfélaganna fyrir þessu mjög svo þýðingarmikla atriði, að festa kaup á löndum, áður en þau hækka í verði fyrir aðgerðir þess, sem kaupa verður síðar, til þess að forðast margvíslega erfiðleika. Þessum aðilum er frv. þetta mikils virði, en það er einnig mikil hjálp þeim öllum öðrum, sem lönd og lóðir verða að kaupa, jafnvel hvaða verði sem þeir verða að sætta sig við. N. leggur því einróma til, að frv. verði samþ. með þeirri breyt., sem er lagt til á þskj. 388 að gerð verði á 3. gr. þess. Hefur verið rætt um þetta atriði við ráðh., sem telur breyt. til bóta. Einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að bera fram frekari brtt. við frv. eða fylgja öðrum, sem fram kunna að verða bornar. Einn nm., Guðlaugur Gíslason, hv. 3. þm. Sunnl., var fjarverandi vegna sjúkleika, e. endanlega var gengið frá málunum í n., en hann hafði v erið áður þátttakandi í meðferð málsins og lýsti sig sammála afgreiðslu þess í öllum atriðum. Ég legg til, hæstv. forseti, fyrir hönd n., að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem ég hef hér lýst og fram eru bornar á þskj. 388.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls gerði ég grein fyrir afstöðu minni til þess, tjáði mig fylgjandi frv. að meginefni, en vakti athygli á, að ég teldi, að mjög þyrfti að taka til athugunar tvö atriði. Í fyrsta lagi að taka inn í þetta frv, það atriði, sem fellt hafði verið niður úr áður gildandi löggjöf, þ.e.a.s. lögum nr. 64 frá 1941, um kaup á landssvæðum í kauptúnum og sjávarþorpum eða í grennd við þau, eins og lögin heita, að þau mættu ekki selja slíkt land, sem þannig hefði verið keypt með aðstoð ríkisins, nema ráðh. samþykkti það. Og í annan stað, að ákvæði vantaði í þetta frv. um það að auðvelda sveitarfélögunum að geta fengið á sanngjörnu verði nauðsynlegt land, og benti ég á, að það yrði varla tryggt með öðrum hætti en með einhvers konar verðhækkunarskatti. Hv. frsm. n. hefur nú gert grein fyrir afgreiðslu málsins í n., og skal ég engu við það bæta og dveljast þá heldur við þessi atriði, sem ég áðan vék að. Það varð samkomulag um það í n. að taka upp í frv. ákvæði um, að sveitarfélag mætti ekki selja land, sem keypt hefði verið af almannanauðsyn samkv. þessum 1., nema ráðherrasamþykki kæmi til. Og þannig hefur það annað atriði, sem ég gerði aths. við við 1. umr., fengið afgreiðslu í samræmi við mínar skoðanir á því. Hins vegar var mjög tekið til athugunar hitt atriðið, hvernig ætti að tryggja, að sveitarfélögin fengju lönd sér nauðsynleg á sanngjörnu verði, og var það tekið til sérstakrar athugunar í flokkunum að beiðni n. Kom öllum saman um, að það væri vandi að finna þarna millileið, sem veitti nauðsynlega vernd, en rækist þó ekki á ákvæði stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttarins. Og í sumum flokkunum varð það niðurstaðan, að æskilegt væri og jafnvel nauðsynlegt að setja slík lagaákvæði, en sumir þeirra töldu, að slík ákvæði, ef sett yrðu, ættu fremur heima í l. nr. 61 frá 14. nóv. 1917, um eignarnám, heldur en í þessum lögum, því að með þessum l. væri þá sett ákvæði, sem legði nokkrar hömlur á hinn frjálsa eignarrétt aðeins í þessu tilfelli, en ekki almennt, og væri það ekki viðeigandi sem skyldi. Menn ræddu líka aðra leið til þess að fyrirbyggja óhóflegt verð á þessum löndum, sem hér um ræðir, nefnilega það, að við 6. gr. kæmu ákvæði um það, að þeir dómkvöddu menn, sem meta skyldu verðmæti slíkra landa, skyldu taka tillít til þeirrar verðhækkunar, sem orðið hefði á landi vegna opinberrar mannvirkjagerðar á því eða almennrar þróunar. Hætt er þó við, að jafnvel sú aðferð rækist fremur á ákvæði stjórnarskrárinnar en skattlagningarleið. Niðurstaðan varð sú, að n. barst ekki vitneskja um það, að flokkarnir treystu sér til að flytja brtt. í þá átt, sem ég hafði farið fram á, nema hvað minn flokkur, Alþb., hefur ákveðið að freista þess að koma fram breyt. á frv. viðvíkjandi þessu efnisatriði og þá í formi verðhækkunarskatts, fremur en setja ákvæði um, að hinir dómkvöddu matsmenn skuli taka tillit við matsgerðina til almennra verðhækkana. Ég leyfi mér því að bera fram brtt. við 5. gr. frv. Í 5. gr. segir: „Það er skilyrði fyrir aðstoð ríkisins samkv. 1. þessum, að ríkisstj. telji sveitarfélagi nauðsynlegt að eignast umrætt landssvæði vegna almennra þarfa. Rétt er að synja um aðstoð, ef ríkisstj. telur kaupverðið óhæfilega hátt.“ Þarna legg ég til, að við þessa grein bætist: „Þegar svo stendur á sem í 1. mgr. segir og ríkisstj. telur kaupverð óhæfilega hátt og synjar þar af leiðandi um aðstoð samkv. 1., er ríkisstj. heimilt að leggja árlegan verðhækkunarskatt á umrædd landssvæði, og má skatturinn nema allt að 20% af verðhækkun landsins vegna samfélagsþróunar eða opinberrar mannvirkjagerðar samkv. mati dómkvaddra manna. Helmingur verðhækkunarskatts rennur i viðkomandi sveitarsjóð, en hinn helmingurinn í landakaupasjóð samkv. 1. gr. þessara laga.“ Þarna er ráð fyrir því gert, að þegar sveitarstjórn hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að almannaþörf heimti, að sveitarfélagið fái keypt land í lögsagnarumdæmi sínu, hefur lagt þetta mál fyrir ríkisstj. og fengið viðurkenningu hennar fyrir því, að sveitarfélaginu sé nauðsyn á að eignast umrætt landssvæði, en ríkisstj. segir: aðstoð verður ekki veitt samkv. 1., vegna þess að verðið er of hátt, - þá komi þessi ákvæði til, að sveitarstjórnir geti þá gripið til þess að leggja á verðhækkunarskatt, sem að hálfu renni i sveitarsjóð og að hálfu til ríkisins í landakaupasjóðinn, og er þetta hugsað til þess, að þá dragi úr áhuga eigandans til þess að eiga landið áfram og synja um sölu á því í almannaþágu í vændum þess, að hann njóti áframhaldandi verðhækkana af landinu vegna almannaþróunar. Það má segja, að þarna sé heimild til að leggja allþungan skatt á, en hann er þó eingöngu lagður á þau verðmæti, sem landeigandi hefur ekki lagt fram á nokkurn hátt, heldur verða til við almannaþróun eða opinbera mannvirkjagerð. Og í þeim tilgangi er hann á lagður að fullnægja almannaþörf, og hún á samkv. anda stjórnarskrár að sitja í fyrirrúmi fyrir einkahagsmunum. En hans frumverðmæti í landinu á að metast af dómkvöddum matsmönnum, og á það á enginn skattpeningur að koma, aðeins hluti af verðhækkuninni, sem orðið hefur vegna almannaþróunar. Það má vel vera, að það verði sagt, að svona skattlagning rekist á ákvæði stjórnarskrárinnar, og enn fremur má kannske segja, að því verði við borið, að þetta ætti heldur að koma inn í lögin um eignarnám. En ég held, að það fari ekkert illa á því, að þetta ákvæði komi hér vegna þessa sérstaka máls, sem er sveitarfélögum landsins mjög mikið vandamál og þarf að leysa um leið og löggjöf er sett um þessi efni. Lögin frá 1941 um landakaup voru að mörgu leyti hagstæð sveitarfélögunum, því að ríkið átti þá að kaupa slíkt land og leigja sveitarfélaginu það með 4% leigu af kaupverðinu. En það vantaði það, sem við átti að éta, það vantaði fjárveitingar hjá ríkinu til þess að annast þessi kaup, og þess vegna urðu l. í flestum tilfellum pappírsgagn eitt. Nú er hér sú bót á ráðin, að sveitarfélögin eiga í samráði við ríkið að kaupa löndin, og ríkissjóður leggur fram árlega 2 millj. kr. til þess að lána sveitarfélögunum vegna kaupanna. Þetta tel ég til bóta. En hin hliðin, hið óhóflega verðlag á lóðum og lendum í námunda við kaupstaði og kauptún og í lögsagnarumdæmum bæja og kauptúna, er mál, sem leysa þarf með einhverjum hætti, og það viðurkenndi hv. frsm. líka rækilega í sinni framsöguræðu, þó að hann hefði fallizt á það með sínum flokki, að betur færi á að reyna að reisa þar skorður við með breyt. á eignarnámslöggjöfinni frá 1917, sem ég tel, að alveg eins geti átt heima í þessum lögum a.m.k. á það öllu betur heima i þessum lögum en þegar hv. d. var sammála um það hér fyrir skemmstu, að vinnulöggjafarákvæði væru sett inn í lyfsölulöggjöf. En það þótti hlýða þá. Hér er beint verið að setja lagaákvæði til lausnar þessu máli, sem frv. fjallar um, og ná ekki til annarra efnisatriða en landakaupa í almannaþágu fyrir kauptún og kaupstaði. Þessi löggjöf er að því leyti rýmri en lögin frá 1941, að aðstoð má einnig veita kaupstöðum, en hin lögin hafa eingöngu verið til aðstoðar við kauptún. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. Þetta er nýmæli, sem felst í þessari brtt. minni, og má vel vera, að menn verði ekki á eitt sáttir um það. En nauðsynin er fyrir hendi til þess að ráða þarna bót á, og ég tel bezt fara á því að gera tilraun til þess að leysa þennan vanda í sambandi við setningu þessara laga. Brtt. er skrifleg, og verð ég því að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir henni, ef hún verður tekin til umr, nú, en hins vegar gæti ég vel fallizt á það, að a.m.k. atkvgr. um hana yrði frestað til 3. umr.



Herra forseti. Ég mun ekki verða því andvígur, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, nái fram að ganga sem lög á þessu þingi. En mér þykir það ofmælt og að því megi ekki vera með öllu ómótmælt, sem ýmsir ræðumenn hafa sagt, bæði við 1. umr. og sérstaklega við þessa umr., að þessi löggjöf sé, að því er skilja mátti, eingöngu til bóta fyrir þau sveitarfélög, sem þurfa að eignast lönd, og að hin eldri lög frá 1941 hafi verið pappírsgagn, því að hvorugt er rétt. Með ákvæðum þessa frv., ef að lögum verður, eru sveitarfélögum ætluð lakari kjör á fé, sem þau taka að láni til landkaupa, heldur en verið hefur, bæði lánstíminn styttri og vextir hærri. Og lögin frá 1941 hafa ekki verið pappírsgagn, því að heimild þeirra hefur nokkrum sinnum verið notuð til þess að kaupa lönd eftir ósk hreppsfélaga. Ástæðan til þess, að þetta frv. er lagt fram, er hins vegar sú, að eins og nú er komið, þá hefur reynzt erfitt að fá framkvæmda heimildina frá 1941. Stjórnarvöld hafa ekki treyst sér til þess að framkvæma hana. Lönd hafa hækkað mjög í verði í seinni tíð og fleira breytzt í sambandi við lánamál og annað. Og fleiri en fyrr óska nú eftir því eða eru líklegir til að óska eftir því, að lönd verði keypt. Þessi er ástæðan til þess, að þetta frv. hefur verið flutt, og eftir atvikum mun ég, eins og ég sagði áðan, ekki leggjast gegn því, að þetta frv. verði samþ., og þá í trausti þess, að þá gangi greiðlegar fyrir þau hreppsfélög, sem í hlut eiga, að koma skipulagi á sín mái á þessu sviði, jafnvel þó að með lakari kjörum sé en áður var. Er þess þá að vænta, að á það verði litið síðar, ef hreppsfélögunum reynist erfitt að standa undir þeim byrðum, sem á þau falla af þessum sökum. Ég hef haft til athugunar að flytja brtt. við eina gr. frv., en mun ekki gera það við þessa umr, og íhuga það nánar, hvort ég tel nauðsynlegt að flytja þá brtt. við 3. umr.



Herra forseti. Hvað snertir brtt. þá, sem lögð hefur verið fram skrifl. af hv. 4. landsk., og þau ummæli, sem hann hafði um sína brtt., þá kom þar ekkert nýtt fram frá því, sem kom fram í n., og raunverulega frá því, sem ég skýrði frá í minni framsöguræðu, N. hafði hins vegar ekki haft tækifæri til þess að sjá sjálfa till. eða orðalag hennar. Mér þætti því eðlilegast, að hv. 4. landsk. vildi taka till. aftur til 3. umr. Í því felst ekkert loforð frá minni hálfu um það, að n. fallist á till., mér finnst það eðlileg vinnubrögð, af því að n. hefur ekki sjálf séð orðalagið. Ég hygg, að eins og ég tók fram i minni framsöguræðu, þá fáist ekki meiri hl. alþm. til þess að fylgja till. sem brtt. við þetta frv., og vil ég ekki taka þá áhættu að tefja málið við umr., sem kynnu út af því að spinnast. Hins vegar er þetta slíkur vandi, eins og ég lýsti í minni ræðu, að ég tel, að málið þurfi að undirbúa vel, áður en það er lögfest, og einkum og sér i lagi vegna þess, að það er talið, að það sé mjög varhugavert að setja slíkan skatt eingöngu á takmörkuð lóða- eða landssvæði, eins og hér er gert ráð fyrir í till. Það er alveg á misskilningi byggt hjá hv. þm., að þetta atriði eigi eins heima í því frv., sem hér um ræðir, eins og ákvæðið um vinnudeilur sem sérstakur kafli í lyfsölulögunum, vegna þess að þar var enginn ágreiningur á milli vinnuveitenda og vinnuþiggjenda um það atriði. Báðir aðilar óskuðu þess eindregið, að sá kafli væri settur inn í löggjöfina. Að öðrum kosti hefði sjálfsagt ekki meiri hl. heilbr.- og félmn. fallizt á, að svo væri gert, svo að það er ekki alveg jöfnu saman að jafna í þessum tveimur málum. Ég skal að öðru leyti ekki ræða þessi atriði. Um aths. frá hv. 3. þm. Norðurl, e. taldi hann sér þörf á að mótmæla því, sem hér hefði verið sagt um löggjöfina frá 1941, að hún hafi verið eingöngu pappírsgagn og þessi löggjöf, sem nú sé á ferðinni, sé miklu betri en sú löggjöf. Þessum tveimur atriðum óskar hann að mótmæla. Frá mér höfðu ekki komið þau ummæli, að 1. frá 1941 hafi verið pappírsgagn, og þá er það þeirra að svara til þess, sem það hafa látið frá sér fara. Hitt er mín skoðun, að þessi löggjöf sé hollari fyrir sveitarfélögin en löggjöfin frá 1941, og skal ég færa fyrir því nokkur rök og er sá dómur minn engan veginn neinn hæstaréttardómur í þessu ágreiningsmáll milli mín og hv. 3. þm. Norðurl. e. Hann hefur þar sína skoðun og ég mína. En ég vil aðeins benda á, að I. frá 1941 gera ráð fyrir því, að ríkið kaupi landið og leigi það með 41/2 % sveitarfélögum. En í þessu frv. hér er ákveðið að aðstoða sveitarfélögin til þess að kaupa landið, og lánið, sem veitt er til aðstoðar, ber aðeins 5% vexti. Það er því sýnilegt, að með þessu móti nýtur sveitarfélag allrar þeirrar verðhækkunar, sem kynni að verða á landinu, eftir að það hefur eignazt það, en það nýtur ekki, ef ríkissjóður er eigandi að landinu samkv. l. frá 1941. Og þegar litið er á, að það hefur einnig verið sótt mjög fast á að selja lönd, sem ríkið á, til sveitarfélags, eins og t.d. í Vestmannaeyjum, þá er sýnilegt, að hér er betur gert við sveitarfélögin en með l. frá 1941, a.m.k. að mínu áliti. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að ræða þær aths., sem hér hafa verið gerðar. Ég hef ekki séð brtt. frá hv. 3. þm. Norðurl, e., en verði hún komin nægilega snemma fram hér, áður en málið kemur til 3. umr., mun ég að sjálfsögðu reyna að leita eftir áliti n. á efni tillögunnar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð út af því, sem hv. frsm. n. sagði áðan. Hann hefur ekki athugað l. frá 1941 til hlítar, að því er mér virðist, en ef hann gerir það, sem hann mun sjálfsagt gera, þá mun hann komast að raun um, að þar er ákvæði, sem heimilar ríkisstj. að selja þau lönd, sem þar er um að ræða. Þessi heimild hefur verið nokkuð notuð og á þann hátt, sem ég gat um áðan í ræðu minni.



Herra forseti. Frsm. n. hefur beint þeim tilmælum til mín, hvort ég vilji ekki á það fallast að taka till. mína aftur til 3. umr., svo að n. gefist kostur á að athuga orðalag hennar, heldur en láta hana fara undir atkv. nú. Ég fellst á þetta, tel þetta að öllu leyti þinglegt og eðlilegt og vil gjarnan verða við þessum tilmælum. Viðvíkjandi því, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði áðan i tilefni af því, sem komið hefði fram hér í umr., skal ég ekki verða fjölorður. Það er rétt, ég sagði, að að ýmsu leyti hefðu l. frá 1941 verið pappírsgagn, og mér er vel kunnugt um það. Hvert kauptúnið á fætur öðru, sem í landþröng hefur komizt, hefur á undanförnum árum farið fram á það við ríkið, að heimild l. frá 1941 væri notuð og slík lönd keypt, og hið góða og gilda svar, sem gefið hefur verið, hefur verið það, að fjárveiting væri ekki fyrir hendi, fé ekki til landkaupanna, og gæti því ekki af þeim orðið. Og að því er snertir þá hlið málsins að leysa úr byggingarlóðaþörf í kauptúnum, fyrir þeirri þörf hefur ekki verið séð með l. frá 1941. Hitt játa ég, að í vissum. tilfellum hefur sjálfsagt verið leyst úr þörf kauptúna fyrir ræktarlönd, og það er ekki einskisvert. Ég veit það ósköp vel. En þá hefur þurft að afla sérstakra fjárveitinga til þeirra landkaupa, en þar er í fæstum tilfellum orðið um aðra eins gífurlega verðhækkun að ræða á landi og í kauptúnunum, þegar um er að ræða land undir byggingar, kannske land í námunda við hafnarsvæði, sem almenn verðhækkun er orðin gífurleg á. Þetta var það, sem gaf mér tilefni til þess að segja, að að ýmsu leyti hefðu l. frá 1941 í reyndinni orðið pappírsgagn, og út frá þessari hlið, sem mér var vel kunnugt um, sagði ég þetta og taldi því til bóta, að nú væri hér gert ráð fyrir, að ríkið legði fram 2 millj. kr. til þess að fullnægja ákvæðum þessara l. að einhverju leyti, og skal ég þó játa, að ég er hræddur um, að eins mörg verkefni og hér liggja fyrir, þá verði þessi upphæð allt of lág.



Herra forseti. Um þetta mál hefur ekki orðið samkomulag í fjhn., eins og fram kemur af tveimur nál. á þskj. 363 og 379, en í stórum dráttum var afstaða meiri hl. sú, að í raun og veru væri þetta frv. óþarft, en með löggjöfinni um atvinnubótasjóð frá s.l. þingi hefði í meginatriðum verið lögfest það, sem lagt er til, að hér verði lögfest. Þar af leiðandi leggjum við til, að málinu sé vísað frá með rökst. dagskrá, eins og fram kemur á þskj. 363. Það skal að vísu viðurkennt, að samkv. þessu frv., ef að lögum yrði, væri miklu meira fé til umráða til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og á annan hátt að vinna að tilgangi þessa frv., sem er svipað í meginatriðum og lögin um atvinnubótasjóð, en það út af fyrir sig gefur ekki tilefni til þess að flytja um slíkt mál sérstakt frv. Auðvitað mætti eins afla atvinnubótasjóðnum meiri tekna, enda voru till. fluttar um það á þinginu í fyrra, þegar það mál var afgreitt, um meiri tekjuöflun til atvinnubótasjóðsins. Það má segja, að það hafi eiginlega sami ágreiningur komið fram við afgreiðslu málsins um atvinnubótasjóð á þinginu, eins og kemur fram í nál. á þskj. 320 frá fjhn. frá s.l. þingi, en þá taldi hv. 1. þm. Norðurl. v., sem mælir nú fyrir frv. og skilar nál. á þskj. 379, að það væri æskilegra, að það kæmi skýrar fram í sjálfu frv. um atvinnubótasjóðinn, að megintilgangur l. væri að vinna að jafnvægi í byggð landsins, og vildi þá láta breyta nafni sjóðsins í jafnvægissjóð í staðinn fyrir atvinnubótasjóð. Aðrir nm. í fjhn. töldu þá hins vegar, að frv. um atvinnubótasjóðinn í heild tryggði að fullu það, sem fram var tekið í þáltill. frá 29. marz 1961, ef samþ. yrðu brtt., sem n. flutti, en það var á grundvelli þessarar þáltill., sem frv. um atvinnubótasjóð var samið, en brtt. n. voru einmitt þær, að það var bætt inn í l. um atvinnubótasjóð að veita lán eða styrki til þess að auka framleiðslu á þeim stöðum í landinu, þar sem þörfin er brýnust, og stuðla þannig að aukinni atvinnu og jafnvægi í byggð landsins. Í grg. fyrir frv. til l. um atvinnubótasjóðinn var vitnað til þess, að það frv. hefði verið samið af félmrn. samkv. þáltill. frá 29. marz 1961 og við samningu þess hefði verið höfð hliðsjón af hinum ýmsu frv., sem áður hafa verið til meðferðar á Alþingi, svo og af þeirri reynslu, sem fengizt hefur af meðferð atvinnuaukningarfjárins á undanförnum árum, en hér er vitnað til ýmissa frumvarpa, sem áttu að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, og till., sem fram höfðu komið um það efni. Varðandi svo annan þátt þessa frv. en fjárupphæðina, sem til ráðstöfunar yrði, vildi ég telja um þá áætlunargerð, sem ráðgerð er í I. kafla frv., að það sé að verulegu leyti fyrir henni séð með þeim áætlunum, sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir í sambandi við samningu framkvæmdaáætlunarinnar, og einnig af þeim sökum sé ekki sérstök ástæða til þess að samþykkja þetta frv. Nú vil ég ekki segja, að það mætti ekki margt betur fara í l. um atvinnubótasjóðinn og eitthvað mætti herða á ákvæðum þar, sem lúta að því að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, eins og það er kallað. En ég hefði talið eðlilegt, að það fengist nokkur reynsla af starfsemi sjóðsins og sjóðsstjórnarinnar og breytingar, sem síðar kynnu að verða gerðar og verða sjálfsagt gerðar á þeirri löggjöf, byggðust þá á fenginni reynslu í þessu sambandi. Með vísun til þess, sem ég nú hef sagt, leggjum við til í meiri hl. fjhn. á þskj. 363, eins og ég sagði áðan, að málið verði afgreitt með eftirfarandi rökst. dagskrá, sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem frv. felur ekki í sér nein nýmæli, sem máli skipta, umfram það, sem þegar hefur verið lögfest í lögum um atvinnubótasjóð frá síðasta þingi, en tilgangur þeirrar löggjafar er fyrst og fremst að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu, og einnig þegar séð fyrir þeirri áætlanagerð, sem frv. ráðgerir og úthlutun fjármagns skuli byggjast á, sbr. fyrirhugaða framkvæmdaáætlun ríkisstj., telur d. samþykkt frv. með öllu óþarfa og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Frv., sem hér liggur fyrir, er um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Í 1. kafla segir, að tilgangur l. sé að stuðla að jafnvægi í byggð landsins með rannsóknarstörfum, áætlanagerð og fjárhagslegum stuðningi til framkvæmda og eflingar atvinnulífi í þeim landshlutum, þar sem bein eða hlutfallsleg fólksfækkun hefur átt sér stað að undanförnu eða er talin vofa yfir. Í frv. er ákvæði um stofnun jafnvægissjóðs, en úr honum á að veita lán til hvers konar framkvæmda, sem að dómi sjóðsstjórnar eru til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, þ. á m. til kaupa á atvinnutækjum. Þá segir einnig, að heimilt sé að veita styrki eða óafturkræf framlög úr sjóðnum, ef sérstaklega stendur á og ef a.m.k. 4 af 5 nm., sem stjórna sjóðnum, samþykkja það. Samkv. frv. er til þess ætlazt, að til jafnvægissjóðs renni árlega 1½% af tekjum ríkissjóðs samkv. ríkisreikningi og síðan vextir af eignum sjóðsins. Til þess er ætlazt, að sameinað Alþingi kjósi að loknum alþingiskosningum hverju sinni 5 manna nefnd, er nefnist jafnvægisnefnd. Það er verk þessarar n. að gera áætlanir um framkvæmdir í einstökum byggðarlögum, enda séu þær við það miðaðar, að með þeim sé stuðlað að jafnvægi í byggð landsins. Þessar áætlanir á n. að jafnaði að gera í samráði við sýslunefnd, bæjarstjórn eða hreppsnefnd, eina eða fleiri, á þeim svæðum, þar sem aðstoð samkv. l. er talin koma til greina. Jafnvægisnefnd á að safna efni til skýrslugerðar og láta árlega gera skýrslur um þau atriði, sem máli þykja skipta í sambandi við verksvið hennar. Með þessu frv. er að því stefnt, að öll byggð haldist og eflist í landinu, þar sem lífvænleg skilyrði eru á annað borð. Stefnt er að því, að þjóðin haldi áfram að byggja alla slíka staði í landi sínu. Það er skoðun flm., að lífvænlega staði ætti ekki að yfirgefa, heldur stefna að því að gera fólki kleift að koma atvinnurekstri sínum og aðstöðu í samræmi við það, sem hæfilegt má teljast og óhjákvæmilegt á hverjum tíma. Á það er bent í grg. með frv., að ráðið til þess að hindra beina eða hlutfallslega fólksfækkun í einhverjum landshluta geti m.a. verið það að koma þar upp þéttbýlishverfum eða efla kaupstaði og kauptún, sem fyrir eru á þeim landssvæðum. Það gæti verið skynsamlegt að stuðla að því, að upp rísi nýjar viðskipta- og iðnaðarmiðstöðvar í sveitum landsins. Gæti það orðið mjög til eflingar byggðinni í viðkomandi landshlutum. Ef fólksfjöldi ykist á slíkum þéttbýlum stöðum, þótt þangað drægist eitthvað af fólki úr umhverfi þeirra, þá gæti það verið mjög til hagsbóta fyrir hlutaðeigandi landshluta, ef þetta réði úrslitum um það, að hann gæti haldið sínum hlut í þjóðfélaginu. Það er ekki til þess ætlazt, að jafnvægisstarfsemin verði fólgin í atvinnuleysisráðstöfunum, sem svo mætti nefna, eða að örva þjóðhagslega óhagkvæma framleiðslu á vissum stöðum, heldur í hinu, að gera fólki kleift með aðstoð fjármagns og tækni að grundvalla búsetu sína, lífsafkomu og menningu á náttúrugæðum til lands og sjávar, hvar sem þau eru, og að reyna með skynsamlegum ráðum að koma í veg fyrir, að landsbyggðin eyðist eða dragist svo aftur úr, að framtíðarvonir heilla landshluta verði að engu gerðar. Hv. meiri hl. fjhn. hefur ekki viljað á það fallast að mæla með frv., en leggur til, að það verði afgreitt með rökst. dagskrá. Í dagskránni segir um atvinnubótasjóðinn, sem löggjöf var sett um á síðasta þingi, að tilgangurinn með þeirri löggjöf hafi verið fyrst og fremst að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og að hagnýtingu góðra framleiðsluskilyrða í landinu. Ég verð að gera aths. við þetta hjá hv. meiri hl. Ég tel, að þetta sé ekki rétt, að tilgangur l. um atvinnubótasjóð hafi fyrst og fremst verið þessi, sem nefndur er í dagskrártill., að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þegar frv. um atvinnubótasjóð var lagt fyrir á síðasta þingi af hæstv. stjórn, var sagt í grg., sem því fylgdi, að höfuðmarkmið með því væri að vinna gegn atvinnuleysi og að aðaltilgangurinn, þ.e. að útrýma atvinnuleysi, ætti jafnan að sitja í fyrirrúmi. Og um þetta eru bein ákvæði í 4. gr. l. um atvinnubótasjóð. Þar segir, að ráðstafanir af hálfu sjóðsstjórnar til að útrýma atvinnuleysi eigi jafnan að sitja í fyrirrúmi fyrir því að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Ég vil einnig benda á það, að starf þeirrar stjórnar, sem hefur atvinnubótasjóðinn í sínum höndum, hefur verið og er við þetta miðað. Það er ekki fyrst og fremst miðað við það að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Það mun vera þannig, að þetta atvinnubótafé, sem nú er 10 millj., mun að langmestu leyti fara til þess að veita einstökum mönnum og fyrirtækjum lán til skipakaupa, þ.e.a.s. viðbótarlán við það, sem þessir aðilar geta fengið frá lánsstofnunum. Þetta er út af fyrir sig gott, því að eins og nú er háttað verðlagi, er erfitt fyrir menn og fyrirtæki að eignast skip og gagnlegt og þarflegt að veita þeim sérstaka aðstoð til þess. En við þessa ráðstöfun á fé atvinnubótasjóðs er ekki hægt að segja, að það sjónarmið ráði mestu að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Þessi n. mun ekki heldur hafa gert neinar heildaráætlanir um slíkar framkvæmdir. Hún úthlutar þessu framlagi úr atvinnubótasjóðnum að mestu í einu til þeirra, sem um aðstoð sækja, án þess að hafa fyrir fram gert nokkra heildaráætlun um ráðstöfun á fénu eða uppbyggingu í landinu yfirleitt. Þá vil ég enn benda á það, að fjárráð atvinnubótasjóðsins eru allt of lítil, ef hann ætti að sinna hvoru tveggja, bæði að bæta úr atvinnuleysi, sem getur orðið á einstökum stöðum á landinu, og eins hinu, að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Fjárráð hans eru allt of lítil til þess að sinna þessu hvoru tveggja. S.l. áratug hefur verið veitt fé úr ríkissjóði til framleiðslu- og atvinnuaukningar á fjárl. Hæst var þessi fjárveiting árið 1957. Samkv. fjárlögum þess árs var hún 15 millj. kr. 1959 var þetta lækkað við afgreiðslu fjárlaga niður í 10 millj., og þannig hefur þetta verið síðustu árin. En nú er þessi fjárveiting til framleiðslu- og atvinnuaukningar felld niður úr fjárl., en í staðinn sett sama upphæð, 10 millj. kr. framlag til atvinnubótasjóðs, samkv. l. frá síðasta þingi. Þannig hefur þá þetta orðið, að fjárveitingin, sem var 15 millj. 1957, hefur síðustu árin verið færð niður í 10 millj. kr. Það liggur í augum uppi, að vegna þeirrar miklu rýrnunar á verðgildi peninganna, sem orðið hefur síðustu árin, er framlagið nú miklu minna en það áður var. Það má raunar telja, að framlagið til atvinnubótasjóðs nú sé ekki nema um það bil af þeirri upphæð, sem veitt var til framleiðslu- og atvinnuaukningar í landinu á árunum 1957–58. Svo mikil hefur rýrnunin orðið á þessu framlagi hins opinbera á þessum tíma. Í hinni rökst. dagskrá, sem meiri hl. n. leggur fram, er einnig vísað til þess, að fyrirhuguð sé framkvæmdaáætlun frá ríkisstj. Frávísunartill. er m.a. á því byggð. Ég verð að segja, að ég tel ákaflega hæpið að vísa í áætlun, sem þingið hefur ekki enn fengið að sjá og veit ekki, hvað í felst. Mér finnst það nokkuð snemmt að vitna í þá fyrirhuguðu áætlun til rökstuðnings því, að það eigi að vísa þessu máli frá. Ég skal ekkert segja um það, hvað í henni kann að verða, þeirri framkvæmdaáætlun, en ég verð þó að telja hæpið, að hún verði fyrst og fremst við það miðuð að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Frv., sem hér liggur fyrir, er byggt á þeirri skoðun flm., að það megi ekki lengur dragast að koma á fót sjálfstæðri og skipulagðri starfsemi til frambúðar í því skyni að stuðla að jafnvægi í byggð landsins og það þurfi að veita verulegt fé til framkvæmda, sem stefna í þá átt. Þetta er stórt og umfangsmikið verkefni, sem hér er um að ræða. Og við sjáum enga von til þess, að venjuleg úthlutunarnefnd, sem kemur saman aðeins örsjaldan á ári hverju til þess að úthluta fé úr atvinnubótasjóði á þann hátt, sem kunnugt er og ég hef þegar gert nokkra grein fyrir, geti sinnt þessu verkefni á þann hátt, sem þarf að gera, eða svo að viðhlítandi sé. Og auk þess, eins og ég hef þegar bent á, eru þau fjárráð, sem hún hefur, allt of lítil til þess, að þau komi að gagni til slíkra hluta. Samkv. frv. er gert ráð fyrir, að jafnvægissjóðurinn fái árlega 1½% af árlegum tekjum ríkissjóðs samkv. ríkisreikningi, eins og ég hef áður gert grein fyrir. Þetta mundu verða nú í ár röskar 30 millj. kr. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, að þetta er ekki mikið framlag, eins og nú er komið. Sú fjárupphæð, sem veitt var til framleiðslu- og atvinnuaukningar árið 1957, sem var 15 millj., eins og ég gat um áður, var milli 1.8 og 1.9% af heildartekjum ríkissjóðs það ár. Við förum ekki fram á í þessu frv., að það verði meira en 1½% af ríkistekjunum, sem fari til jafnvægissjóðs, þannig að það er tiltölulega minna en veitt var til þessara hluta árið 1957. Það er till. mín, herra forseti, eins og fram kemur í nál. á þskj. 379, að frv. þetta verði samþ. eins og það liggur fyrir.



Herra forseti. Hv. fjhn., sem hefur haft frv. á þskj. 104, um ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, til meðferðar, hefur, eins og hv. þm. hafa séð og heyrt, klofnað í þessu máli. Meiri hl. birtir nál. sitt á þskj. 363 og leggur til, að málinu verði vísað frá með rökst. dagskrá. Minni hl. n., sem er hv. 1. þm. Norðurl. v., birtir álit sitt á þskj. 379 og leggur til, að frv. verði samþ., en einn nm. virðist ekki hafa skilað áliti, eða a.m.k. liggur það ekki fyrir, svo að ég sjái, hér í skjölum málsins. Hv. frsm. hafa gert grein fyrir nál. sinum, en ég vildi nú með nokkrum orðum taka þátt í þeim umr., sem hér hafa átt sér stað, enda er ég einn af flm. þessa frv. Hv. meiri hl. n. segir í hinni rökst. dagskrá, sem fyrir liggur, að frv. feli ekki í sér nein nýmæli, sem máli skipta, umfram það, sem þegar hefur verið fest í lögum um atvinnubótasjóð frá síðasta þingi, og með tilliti til þess og til fyrirhugaðrar framkvæmdaáætlunar ríkisstj. telur hv. meiri hl. eins og hann kemst að orði í dagskránni, samþykkt frv. með öllu óþarfa. Ég vil byrja á því að taka undir þau ummæli hv. frsm. minni hl., að mér þykir það undarlegt, að hv. meiri hl. skuli ætlast til þess, að hv. d. rökstyðji dagskrá með því að vitna í fyrirhugaða framkvæmdaáætlun. Varla mætti nú minna vera, ef ætti að rökstyðja mál með þessari framkvæmdaáætlun, heldur en að hún lægi fyrir. Það hefur að vísu heyrzt og er raunar langt síðan því var lýst yfir af hálfu hæstv. ríkisstj., að framkvæmdaáætlun væri í smíðum á hennar vegum. Ég held, að það hafi verið fyrir 1½ ári, sem hæstvirtir ráðherrar létu orð falla um þessa framkvæmdaáætlun. Og það er kunnugt, að hæstv. ríkisstj. hafði í þjónustu sinni erlenda menn fyrir einu eða tveimur árum til þess að vinna að þessari áætlun og hefur síðan enn bætt starfsmönnum við þetta verk, og þrátt fyrir það bólar ekkert á þessari áætlun enn þá. Vera má, að hún eigi eftir að birtast hér, áður en þessu þingi lýkur, en enn þá hefur hún ekki birzt, og þinginu er alls ókunnugt um efni hennar. Þess vegna endurtek ég það, sem ég sagði áðan og hv. frsm. minni hl. vék að, að mér þykir það næsta furðulegt, að hv. meiri hl. skuli ætlast til þess, að Alþingi rökstyðji samþykkt dagskrár með þessu plaggi, sem er ekki til, svo að vitað sé, þó að það kunni að vera væntanlegt og sé sjálfsagt fyrirhugað, eins og komizt er að orði í dagskránni. Hv. meiri hl. ætlast einnig til þess, að Alþingi samþykki með þessari rökstuddu dagskrá, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, feli ekki í sér nein nýmæli frá þeim lögum, sem nú eru í gildi um atvinnubótasjóð og samþ. voru á síðasta þingi. Ég verð að segja, því miður, að nú þykir mér þessi hv. meiri hl. ósvinnur orðinn, þegar hann setur slíkt á prent, enda var það raunar auðheyrt á ræðu hv. frsm. meiri hl., að hann hefur við nánari athugun á þessu máli, vafalaust síðan nál. var samið, komizt að raun um, að þetta fái ekki staðizt, því að hann vék að því hvað eftir annað, að segja mætti, að lögin frá því í fyrra um atvinnubótasjóð hefðu vissa galla og væru að einhverju leyti öðruvísi en þau ættu að vera og þyrftu umbóta við. Þetta hefur hann við nánari athugun sjálfsagt séð, svo sanngjarn maður sem hann er, að hér hefur verið nokkuð ofmælt. En ég vil leyfa mér í sambandi við þessi ummæli í dagskránni, að frv. feli ekki í sér nein nýmæli, að nefna nokkur atriði í þessu frv., sem ég vil biðja hv. þm. að athuga og hv. nm. í þessum meiri hl., og held ég, að það muni allir, eftir að hafa athugað þessi atriði, gera sér grein fyrir því, hver fjarstæða það er, að þetta frv. feli ekki í sér nýmæli, - fjarstæða, sem ber vott um það, að málið hafi ekki hlotið þá athugun hjá hv. meiri hl., áður en hann gaf út álit sitt, sem það hefði þurft að fá. Ég vil nefna í þessu sambandi t.d. ákvæði 1. gr. frv., þar sem fram kemur skilgreining á tilgangi l. Slík ákvæði er ekki að finna í gildandi lögum. Ég vil nefna ákvæði 7. gr. frv. um áætlanir þær, sem jafnvægisnefnd er ætlað að gera, og á hvern hátt þær skuli gerðar. Ég vil nefna ákvæðin um tekjuöflun í 9. gr. frv., sem hv. frsm. minni hl. lýsti hér áðan, og í sambandi við þau ákvæði er munar ástæða til þess að vekja athygli á því, að l. um atvinnubótasjóð frá síðasta þingi er ætlað að gilda áfram, þó að þetta frv. yrði að lögum. Ég vil leyfa mér að nefna ákvæði 10. og 12. gr. frv. nm íbúðalán úr jafnvægissjóði. Engin slík ákvæði eru í gildandi lögum. Og ég vil að lokum leyfa mér að nefna ákvæði 13. gr. frv. um sérstakan jafnvægissjóð byggðarlaga. Fleira mætti nefna, en ég vil aðeins drepa á þessi atriði í frv. sem dæmi um þau nýmæli, sem í því eru og hv. meiri hl. hefði getað sannfært sig um að í því voru, ef hann hefði athugað málið nægilega. Það er rétt, sem hv. meiri hl. segir í nál. sínu, að í grg. stjfrv. um atvinnubótasjóð í fyrra var þess getið, að það væri undirbúið í samræmi við ályktun Alþingis frá 29. marz 1961 um undirbúning frv. En hins minnast hv. þm. sjálfsagt um leið, að um þá þál., sem þarna er vísað til, var verulegur ágreiningur hér í þingi, hvernig hana skyldi orða, vegna þess að ýmsir þm. vildu láta taka það nánar fram í þál., með ákveðnara orðalagi, hvers efnis það frv. ætti að vera, sem ríkisstj. var falið að undirbúa. Brtt. þess efnis komu fram í þinginu á sínum tíma, en voru felldar. Þegar svo frv. kom fram frá hæstv. ríkisstj. í fyrra, hélt þessi ágreiningur áfram, og um efni þess var ágreiningur. Þá voru bornar fram við það brtt., sem hér gengu undir atkv. og voru felldar. Og það er í raun og veru framhald þessa ágreinings frá tveim undanförnum þingum, hvernig snúast skuli við því vandamáli, sem hér er á ferðum, - það er framhald af þeim ágreiningi, sem nú er um að ræða við meðferð þessa máls. Sá ágreiningur, sem verið hefur á tveimur undanförnum þingum um lausn þessara mála og hversu mikilsvert viðfangsefni það væri og hverju til þess kostandi að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, það er sá ágreiningur, sem nú heldur áfram. Það vill svo til, að í þeim hv. meiri hl., sem nú telur þetta frv. með öllu óþarft og þar með þær ráðstafanir, sem í því felast til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, eru þrír af hv. þm. Reykv. E.t.v. veldur ókunnugleiki þeirra fulltrúa höfuðborgarinnar á þeim viðfangsefnum, sem hér er um að ræða, einhverju um þessa afstöðu þeirra eða eðlilegt annríki við að sinna málefnum hinnar hraðvaxandi höfuðborgar. Þó trúi ég því ekki, ef þessir hv. þm. gefa sér tíma til að íhuga það mikla vandamál, sem hér er um að ræða, að þeir vilji ekki einnig verða því sinnandi. Og hinu vil ég alveg sérstaklega ekki trúa að svo stöddu, að allir samflokksmenn þeirra úr öðrum kjördæmum vilji staðfesta það með atkv. sínu og leggja nafn sitt við það opinberlega í heyranda hljóði hér, að þær ráðstafanir, sem í þessu frv. felast, séu með öllu óþarfar, eins og sagt er í þessari umræddu dagskrártill. Við 1. umr. þessa máls leyfði ég mér að gera í tölum nokkra grein fyrir þeim gífurlegu fólksflutningum, sem hafa átt sér stað í þessu landi á undanförnum áratugum. Sú athugun, sem ég þar gerði þá grein fyrir, náði þó aðeins til tveggja síðustu áratuga. Ég skal ekki endurtaka þær tölur allar, sem ég þá las hér upp, en ég skal þó nefna það, að aðalmanntalið 1940 og aukamanntalið 1961 sýna, að mannfjöldi í landinu var árið 1940, hinn 1. des., 121474, en hinn 1. des. 1961 var mannfjöldinn 180058. Fjölgunin á 21 ári var 58584, eða 48.2%. Þjóðinni fjölgaði á þessum rúmlega 20 árum um 48.2%, sem er mikil fólksfjölgun. En eins og kunnugt er, hefur fólksfjölgunin hér á landi verið mun meiri nú síðustu 15 árin eða svo heldur en hún áður var, Á sama tíma sem þjóðinni fjölgar þannig í heild um 48.2%, hefur í einum landshluta, þ.e.a.s. á Vestfjörðum, beinlínis orðið fækkun á þessum tíma um 18%. Vestfirðingum hefur fækkað um 18% á þessum rúmlega 20 árum, á sama tíma sem þjóðinni í heild fjölgaði um 48.2%. Í öðrum landshlutum er ekki um beina fækkun að ræða, ekki tölulega fækkun, en í flestum landshlutum er um mikla hlutfallslega fækkun að ræða, þ.e.a.s. fjölgunin er langt undir þeim 48.2%, sem er meðalfjölgun í landinu. Nánar til tekið er þetta þannig, að á Vesturlandi er fjölgunin 22%, en ætti að vera rúmlega 48, á Norðurlandi 11% í stað 48, á Suðurlandi 18% í stað 48 og á Austurlandi 4% - aðeins 4% - í staðinn fyrir 48. Þannig hefur í flestum landshlutum, þ.e.a.s. í meginhluta landsins, orðið fólksfækkun á þessu tímabili, bein fólksfækkun í einum landshluta, þ.e.a.s. á Vestfjörðum, en í hinum landshlutunum hlutfallsleg fólksfækkun. En fólksfjölgunin hefur hins vegar á litlu svæði orðið á þessum tíma miklu meiri en meðaltalið nemur, þannig að ef Kjalarnesþing er tekið í heild, þá hefur á þessum tíma orðið, að ég ætla, 112% fólksfjölgun, á sama tíma sem hún er 48.2% í landinu, og mestur hlutinn af aukningunni, a.m.k. tölulega, kemur að sjálfsögðu á höfuðborgina, Reykjavík, og allra næsta nágrenni hennar. Þessi þróun er ekki æskileg. Hún er ekki æskileg fyrir landið. Hún er ekki æskileg fyrir landshlutana eða byggðirnar, sem eiga við hið sífellda fólksfækkunarvandamál að stríða og það, sem af því leiðir. Hún er ekki heldur heppileg fyrir þéttbýlið hér syðra, höfuðborgina og næsta nágrenni hennar, þar sem fólksfjölgunin, svo ör sem hún er, skapar og eykur ýmis vandamál, sem verða lítt viðráðanleg af þeim sökum. En það alvarlegasta í þessu efni er auðvitað þó það, að hverju stefnir í vissum landshlutum og raunar mjög víða, þar sem fólkinu fækkar hlutfallslega eða beinlínis, með þeim áhrifum, sem það hefur á ýmsan hátt, lamandi áhrifum, bæði á nútíð og framtíð. Það er þetta vandamál, sem þeim er í huga öllum, sem vilja beita sér fyrir ráðstöfunum eins og þeim, sem í þessu frv. felast. Það, sem kallað er jafnvægi í byggð landsins, er, að landshlutarnir haldi sinni hlutfallslegu fólksfjölgun eða fari sem næst því, ef auðið verður. Við, sem að þessu frv. stöndum, erum þeirrar skoðunar, að full ástæða sé til þess að koma upp á vegum þjóðfélagsins sérstakri stofnun, sem hafi þetta viðfangsefni, og að sú stofnun eigi ekki minna erindi inn í ríkiskerfið en margar aðrar, sem fyrir eru, heldur meira, að komið verði á fót jafnvægisstofnun, sem hafi tíma og tækifæri og starfskrafta til þess að sinna þessu sérstaka viðfangsefni, og henni verði fengið til þess fé, sem eitthvað muni um. Eins og hv. frsm. minni hl. tók fram, er hér síður en svo um neinar fjarstæðar kröfur að ræða í okkar frv., þó að farið sé fram á, að jafnvægissjóðurinn fái til umráða 1½% af ríkistekjunum. En í þessu ákvæði felst bæði það, að hér er um þó nokkurt fé að ræða og ákvæðið þannig lagað, að með því er tryggt, að það rýrni ekki í þeirri dýrtíð, sem yfir landið gengur. Ég vakti athygli á því líka við 1. umr. þessa máls, að það, sem í þessu frv. felst, að koma upp slíkri stofnun með þessu viðfangsefni væri ekki neitt sérstaklega íslenzkt uppátæki eða íslenzk hugmynd. Reyndar ætti það ekki að vera verra fyrir það, þó að hugmyndin væri íslenzk. En það er nú svo, að mönnum finnst oft meira í það varið, sem einhverjar aðrar þjóðir hafa fundið upp á og reynt. Og svo er um þetta mál, að hér höfum við fyrirmyndina, þar sem eru frændur okkar Norðmenn. Þeir hafa fyrir mörgum árum komið á hjá sér löggjöf, sem er ekki ósvipuð þeirri, sem hér er gert ráð fyrir, og á ég þar við hina svonefndu Norður-Noregsáætlun og löggjöfina, sem um hana var sett skömmu eftir 1950. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þá áætlun, ég gerði nokkra grein fyrir henni hér við 1. umr., en m.a. var samkv. þeim lögum um Norður-Noregsáætlunina sett upp sérstök stofnun, eins konar jafnvægisstofnun fyrir Norður-Noreg, svokallaður uppbyggingarsjóður Norður-Noregs, og hefur hann sérstaka stjórn, og þessum sjóði voru fengnar tekjur þá þegar, allmiklar á okkar mælikvarða og raunar á þeirra líka. Jafnframt voru í lögum sett sérstök ákvæði, sem stuðluðu að því, að fjármagn væri veitt úr öðrum hlutum landsins inn í Norður-Noreg. Af skýrslum, sem um þetta mál hafa verið birtar nú á síðustu árum, er auðsætt og kemur glöggt fram, að af þessu hefur orðið mikill árangur. Þar eru birtar tölur, sem bera það með sér, bæði hvað miklu fjármagni hefur verið varið í uppbyggingarsjóðinn og eins hversu mikið fjármagn hefur verið veitt eftir öðrum leiðum inn í þennan landshluta og menn hafa skýrslur um. En þetta dæmi frænda okkar, Norðmanna, og sá árangur, sem af því hefur orðið, ætti að vera okkur hvatning um að fara einmitt þessa leið til þess að stuðla að jafnvægi í byggð okkar lands. Það er stundum talað um þetta mál eins og þjóðfélagið sé með því að gera slíkar ráðstafanir til að halda við byggðinni í landinu að leggja á sig einhverja fórn, það sé verið að fórna fjármunum frá þjóðfélaginu, og þá gera menn sér stundum í hugarlund, að það sé fjárhagslega óhagkvæmara fyrir þjóðina að hafa byggð sína víðs vegar um landið og stunda þar framleiðslu. Ýmsir standa í þeirri meiningu, að framleiðslan sé alltaf bezt og hagkvæmust í þéttbýlinu, bæ eða borg, og hefur þetta hver eftir öðrum. En reynslan sýnir bara og dæmin sýna það svo glöggt, að það verður ekki um það villzt, enda hefur það hvað eftir annað og þrásinnis legið fyrir hér á borðum okkar þm., að ýmis lítil byggðarlög úti um landið standa þannig, þegar dæmið er gert upp, að framleiðsla þeirra er tiltölulega mjög mikil miðað við hvern íbúa. Alveg glögglega kemur þetta fram í skýrslum um sjávarafla, sem eru gerðar nú orðið um alla útgerðarstaði á landinu, hvað framleiðslan á sjávaraflanum og sjávarvörunni er hlutfallslega mikil, miðað við íbúatölu þessara staða. Og þó að það dæmi hafi ekki verið gert sérstaklega upp, þá veit ég, að dæmi um þetta eru líka fyrir hendi í sveitum landsins, ekki kannske alls staðar, en a.m.k. sums staðar, og geta orðið fleiri, þegar sveitirnar hafa fengið þá aðstöðu til framleiðslu, sem þær þurfa að fá og munu fá í framtíðinni, ef rétt verður stefnt. Það er auðvitað ekki ætlan okkar, sem að þessu máli stöndum, að hvergi á landinu megi leggjast niður byggt ból, en að því þarf að stefna, að jafnvægi megi haldast milli landshlutanna. Það getur verið, þó að ég eigi bágt með að trúa því, að þetta frv., sem hér liggur fyrir, verði fellt í þetta sinn. Ég vil ekki trúa því að svo stöddu, að svo verði, og má vel vera, að ýmsir eigi eftir að athuga sinn gang betur, eins og hv. frsm. meiri hl. hefur gert sýnilega, þó að hann kunni nú að greiða atkv. með dagskrá sinni. En þó að þetta mál kunni að verða fellt nú, þá mun það verða tekið upp á ný og að því mun verða unnið, ekki aðeins hér á Alþingi, heldur um allt land. Það kunna margir að reynast tregir og telja eitt og annað óþarft í þessu máli, eins og hv. meiri hl. kemst að orði í nál. sínu. En því skal ekki trúað, að Íslendingum séu svo ill örlög sköpuð að leggja land sitt í eyði að meira eða minna leyti nú á tækniöld, þegar íslenzkir möguleikar eru að komast á það stig að verða miklu meiri en þeir hafa áður verið, enda mundi það þá sannast, að ef landsbyggðin hyrfi, yrði þjóðerninu og sjálfstæðinu hætt, svo að ekki sé meira sagt. Ég vil, eins og ég sagði, þrátt fyrir afstöðu hv. meiri hl., enn vona, að þetta frv. hljóti nú á þessu þingi fylgi til samþykktar. En verði það ekki, veit ég, að það verður samþ. síðar, kannske í enn breyttri og bættri mynd, í þessum sal, og þá kannske af einhverjum þeirra sömu manna, sem nú kunna að telja slíkar jafnvægisráðstafanir óþarfar, ef þeir þá eiga hér sæti, því að það, hvort byggja skuli landið og hvernig það skuli gert, verður í náinni framtíð mál málanna í þessu landi.



Herra forseti. Nd. Alþingis samþykkti hinn 12. maí 1959 rökst. dagskrá um endurskoðun á höfundalöggjöfinni. Aðalákvæði um höfundarétt eru nú í lögum um rithöfundarétt og prentrétt, nr. 13 20. okt. 1905, en þau lög eru fyrir löngu orðin á eftir tímanum í mörgum atriðum. Með l. nr. 49 1943 var ákveðið, að l. frá 1905 skyldu einnig taka til hvers konar listgreina, svo sem málaralistar og myndhöggvaralistar, en þess var þá ekki gætt, að vegna þessa viðauka hefði þurft að setja ný efnisákvæði um réttindi listamanna, þar sem reglur l. nr. 13 1905 voru á takmörkuðu sviði og áttu alls ekki við um sumar listgreinar, sem við bættust. Breytingin 1943 var hins vegar óhjákvæmileg, til þess að Ísland gæti fengið inngöngu í Bernarsambandið. En auk þessa eru ákvæði í. nr. 13 frá 1905 orðin úrelt og á eftir tímanum um réttindi rithöfunda og tónskálda. Mun óhætt að fullyrða, að í engu Bernarsambandsríki sé höfundalöggjöf svo áfátt sem hér á landi. Hinn 2. júlí 1959 fól ég dr. Þórði Eyjólfssyni hæstaréttardómara að semja nýtt frv. til höfundalaga, en hann er sá Íslendingur, sem hefur dýpsta fræðiþekkingu á höfundarétti. Hefur dr. Þórður samið það frv., sem hér er nú lagt fyrir Alþingi, og þá grg., sem fylgir frv. Þar sem hún er mjög ýtarleg, mun ég láta mér nægja að rekja aðalefni málsins. Hin Norðurlöndin, Danmörk, Finnland, Noregur og Svíþjóð, höfðu frá því laust fyrir 1950 haft með sér samvinnu um endurskoðun höfundalöggjafar. Settu þau sér öll ný höfundalög á árunum 1960–61. Hefur þessi nýja löggjöf verið lögð til grundvallar við samningu þessa frv., bæði vegna æskilegrar samræmingar á norrænni löggjöf og þess ekki síður, að norrænu lögin eru vandlega yfirveguð og samin. Víkja ákvæði frv. ekki í neinum verulegum atriðum frá efni norrænu laganna, en niðurröðun ákvæðanna er ekki að öllu leyti hin sama. Hliðsjón hefur einnig verið höfð af nýjum frönskum höfundalögum frá 11. marz 1957 og frv. til höfundalaga Vestur-Þýzkalands frá 23. marz 1962. Í I. kafla frv. eru ákvæði um þau réttindi, sem höfundar hafa á verkum sínum, ef þau verða talin til bókmennta eða lista. Er hér ekki um neina efnisbreytingu að ræða frá núgildandi rétti. Aðalréttindin eru í því fólgin, að höfundar hafa í fyrsta lagi einkarétt til að gera eintök af verkum sínum, svo sem prentun bóka og nótna, upptöku á hljómplötur eða önnur hljóðrit, eftirprentanir málverka, eftirmynd höggmynda o.s.frv. Í öðru lagi hafa höfundar einkarétt til að birta verk sín opinberlega, t.d. að dreifa þeim í söluskyni, leyfa, að leikrit séu leikin, sögur eða ljóð lesin upp á samkomum eða í útvarpi o.s.frv. Loks er höfundum áskilinn persónulegur réttur til að njóta heiðurs af verkum sínum. Í II. kafla frv. eru gerðar ýmsar takmarkanir á réttindum höfunda samkv. I. kafla. Eru þær flestar hinar sömu, sem nú gilda, beint eða óbeint. Samsvarandi ákvæði í núgildandi lögum taka aðeins til rithöfunda og tónskálda, og hljóta því fyrirmæli frv. að verða miklu ýtarlegri. Um einstakar greinar er rétt að taka þetta fram: Í 11. gr. er gerð veigamesta takmörkunin á réttindum höfunda. Er mönnum hér heimilað að gera eintök af vernduðum verkum höfunda án samþykkis þeirra, ef eintökin eru höfð til einkanota eingöngu. Er þetta ákvæði óbreytt að efni til frá því, sem nú gildir. Sérstaklega má geta þess, að í frv. eru engin ákvæði, sem hindra frjálsa upptöku á segulbandstæki til einkanota, t.d. eftir hljómplötu, útvarpi o.s.frv. Er um þetta fylgt fordæmi norrænu laganna. Að vísu er talið, að slíkar upptökur muni draga úr sölu á hljómplötum og skerða þannig að einhverju leyti réttindi höfunda, einkum tónskálda, en ekki kemur til mála að banna upptöku af þeim sökum. Ekki virðist heldur framkvæmanlegt að leggja árleg afnotagjöld á segulbandstæki eða segulbandsupptökur. Annað mál er það, hvort innflutningur segulbandstækja yrði skattlagður til hagsmuna fyrir höfunda, en þá yrði fé það að ganga í sérstakan sjóð, sem úthlutað væri úr eftir tilteknum reglum. Ættu slík ákvæði um skattlagningu og sjóðsstofnun heima í sérlögum, en ekki í almennum höfundalögum. Í 18. gr. eru nýmæli um heimild skóla til upptöku verndaðra verka til afnota við kennslu. Er þetta í samræmi við ýmsa erlenda höfundalöggjöf. Í 23. gr. eru tekin upp óbreytt að efni ákvæði 2. gr. l. nr. 49 1943 um réttindi útvarpsstofnunar ríkisins til að flytja verndað efni gegn greiðslu. Er eins og áður gert ráð fyrir, að ríkisútvarpið semji um þetta við stéttasamtök höfunda. Í 24. gr. er svo ákveðið, að þeir, sem eignast eintök af bókmenntaverki eða tónverki, hafi full eignarumráð á þeim sem hverjum öðrum nýtilegum hlutum. Eru því m.a. heimil útlán bóka til almennings úr bókasöfnum, svo sem verið hefur. Þar sem höfundar telja slík útlán draga úr sölu bóka sinna, hafa þeim í sumum löndum verið ákveðnar greiðslur úr ríkissjóði vegna útlánanna, m.a. í Danmörku og Noregi. Í öðrum löndum mun hafa komið fyrir, að tekin væru lág gjöld af lántökum bókanna og látin renna til höfunda. Úrlausn þessa málefnis á fremur heima í sérlögum um bókasöfn en í almennum höfundalögum. Í þessu sambandi er rétt að geta þess, að á vegum menntmrn. starfar nú n. að athugun á þessum málum, og eiga sæti í henni dr. Þórður Eyjólfsson hæstaréttardómari, sem er formaður hennar, dr. Finnur Sigmundsson landsbókavörður, Guðmundur G. Hagalín bókafulltrúi, Stefán Júlíusson formaður Rithöfundasambands Íslands og Matthías Jóhannessen skáld. Í III. kafla frv. eru ákvæði um, hvernig höfundaréttur getur flutzt úr hendi höfunda til annarra aðila. Í IV. kafla eru ákvæði um gildistíma höfundaréttar. Látin er haldast núgildandi regla um vernd höfundaréttar í 50 ár frá láti höfundar, og er tíminn reiknaður frá næstu áramótum eftir lát höfundar. Þessi 50 ára regla gildir nú samkv. Bernarsáttmálanum og langflestum höfundalögum, þ. á m. norrænu höfundalögunum. Á síðustu árum hefur verið nokkur hreyfing innan Bernarsambandsríkja um að lengja verndartímann upp í 80 ár, en það hefur ekki komið til framkvæmda. Mundi Ísland væntanlega fylgja slíkri reglu, ef um hana kæmi alþjóðleg samþykkt. Þess skal getið, að fram hefur komið áskorun frá Tónskáldafélagi Íslands til ríkisstj. og Alþingis, að samþ. verði nú á yfirstandandi Alþingi, að verk þeirra höfunda, sem hafa dáið 1913 og síðar, njóti fullrar verndar, þangað til 80 ár eru liðin frá láti höfunda, miðað við 1. janúar eftir dánardag. Um vernd bókmenntaverka gagnvart þýðingum gildir nú sú sérregla samkv. l. nr. 11 1956, að verndartíminn er aðeins 25 ár frá því, að rit var gefið út í fyrsta sinn. Þessi undantekning er heimil Bernarsambandsríkjum, sem ekki hafa fullgilt breytingu þá, sem gerð var á Bernarsáttmálanum í Brüssel 1948, og er Ísland í þeirra tölu. Nú munu flest eða öll Bernarsambandsríki önnur en Ísland, þ. á m. Norðurlandaríkin, hafa í höfundalögum sínum áskilið bókmenntaverkum fulla vernd gagnvart þýðingum, þ.e.a.s. 50 ára verndartíma. Er ekki líklegt, að sérstaða Íslands geti haldizt lengi úr þessu. Ef ekki þætti rétt að breyta frá reglum l. nr. 11 1956 í sambandi við setningu höfundalaga nú, mætti annaðhvort láta nefnd lög halda gildi sinu eða hafa sérreglu um þýðingar í bráðabirgðaákvæði, þ.e.a.s. að núgildandi reglur haldist, þar til Ísland hefur staðfest breytingar Bernarsáttmálans frá 1948 eða önnur skipan verður á gerð. Í V. kafla frv. eru þau fyrirmæli, sem mestu máli skipta fjárhagslega, bæði fyrir ríkisútvarpið og atvinnu- eða skemmtistaði, sem láta flytja tónlist af hljómplötum eða eftir útvarpi til viðskiptamanna eða starfsmanna. Samkv. núgildandi lögum er bæði ríkisútvarpi og atvinnu- eða skemmtistöðum skylt að greiða höfundum þóknun fyrir flutning tónlistar af hljómplötum, sem á markaði eru keyptar. Ef þetta frv. verður að l., bætast við greiðslur til listflytjenda og hljóðritaframleiðenda, og skal þá greiða þóknun til þeirra í einu lagi. Til listflytjenda teljast þeir, sem flytja eða túlka þá list, sem höfundar hafa skapað, svo sem söngvarar, hljóðfæraleikarar, leiksviðsleikarar, upplesarar o.s.frv. Alþjóðasamtök listflytjenda og hljóðritaframleiðenda hafa um áratugi barizt fyrir því, að þeim yrði veittur réttur til þóknunar, þegar hljómplata er leikin í útvarp eða á öðrum stöðum í atvinnu- eða ágóðaskyni. Þessir aðilar hafa haldið því fram, að þegar hljómplata er leikin í útvarp eða annars staðar fyrir almenning, dragi það úr sölu hljómplötunnar á markaði og spilli atvinnu þeirra. Hafa þessir aðilar fært fram hliðstæð rök fyrir kröfum sínum og höfundar gerðu á sínum tíma, áður en þeim var áskilinn réttur til þóknunar. Listflytjendur telja, að eftirspurn og afnot af hljómplötum byggist í raun og veru engu síður á listflutningnum en á tónverkum þeim, sem flutt eru. Á síðustu áratugum hefur hvert landið af öðru sett í höfundalög sín ákvæði um rétt listflytjenda og hljóðritaframleiðenda til þóknunar. Er auðsætt, að slíkt er að verða alþjóðleg regla. Í ýmsum löndum höfðu og samtök þessara aðila samið við útvarpsstofnanir um greiðslu sér til handa, áður en til nokkurrar lagasetningar kom. Þá er þess og að geta, að árið 1961 var í Róm samþykktur alþjóðasáttmáli um réttindi listflytjenda og hljóðritaframleiðenda. Svarar þessi sáttmáli um vernd þessara aðila til Bernarsáttmálans um vernd höfunda. Ísland tók þátt í þessari alþjóðaráðstefnu og er samhliða þessu frv. flutt frv. til l. um heimild til þess að staðfesta þennan milliríkjasáttmála, sem gerður var í Róm 26. okt. 1961, um vernd listflytjenda o.fl. Mun það frv. koma til umr. hér á eftir, og mun ég þá gera nánari grein fyrir efni þess. Í norrænu höfundalögunum eru nú sams konar ákvæði um þetta efni og eru í þessu frv. Þar eð ákvæði norrænu l. eru ekki að öllu leyti samhljóða, skal þess getið, að í þessu frv. er fylgt ákvæðum dönsku laganna. Þá er í frv. ákvæði um vernd útvarpsstofnana, m.a. gegn endurvarpi og upptöku á útvarpsefni. Loks eru ákvæði um vernd ljósmynda, sem hafa ekki listrænt gildi og falla því ekki undir ákvæði um réttindi höfunda. Varðandi VII. kafla frv. er aðeins ástæða til þess að geta 53. gr. Þar er hvers konar bókmenntaverkum og listaverkum veitt refsivernd gegn misþyrmingum og spjöllum og það allt að einu, þótt þau hafi aldrei notið höfundaverndar eða slík vernd sé brott fallin. Hins vegar tekur 53. gr. ekki til verka, sem eru undir höfundavernd. Refsimál skal aðeins höfða eftir kröfu menntmrh., enda telji hann þess þörf vegna almennrar menningarverndar. Í VIII. kafla eru ákvæði um viðurlög gegn brotum, ákærureglur o.fl. Svipar þeim að efni til núgildandi ákvæða í l. frá 1905. Samkv. frv. geta þau brot varðað varðhaldi allt að 3 mánuðum, en í gildandi lögum liggja aðeins sektir við brotum á höfundarétti. Ákvæði í VIII. kafla um gildissvið l. eru í samræmi við reglur Bernarsáttmálans að því er höfunda varðar og reglur Rómarsáttmálans um listflytjendur, hljóðritaframleiðendur, útvarpsstofnanir, að því er til þeirra aðila tekur. Um 62. gr. skal þess getið sérstaklega, að í 2. mgr. er ákveðið, að verndunin nái ekki til listflutnings eða útvarps, sem fram hefur farið fyrir gildistöku 1., og ekki til hljóðrita, sem gerð hafa verið fyrir þann tíma, nema slíkt hafi verið ákveðið í reglugerð. Þykir bezt henta, að afstaða til þessara mála verði tekin í sambandi við gildistöku Rómarsáttmálans hér, ef frv. það., sem ég gat um áðan, um heimild til þess að staðfesta Rómarsáttmálann, verður að lögum og ríkisstj. ákveður að staðfesta sáttmálann. En það er nauðsynlegt að hafa í lögum heimild ríkisstj. til handa til að taka ákvarðanir um þetta efni. Ég vona, að frv. þetta geti orðið að lögum á þessu þingi, enda er hér tvímælalaust um hinn merkasta frumvarpsbálk að ræða. Hlutverk og efni höfundalaga er að veita mönnum réttarvernd á tilteknum andlegum verðmætum, bókmenntum og listum. Með l. er viðurkenndur réttur þess, sem verkið hefur gert, þ.e. höfundarins, til umráða yfir því og er hann ýmist fjárhagslegs eða persónulegs eðlis. Höfundalög höfðu lengi framan af einungis ákvæði um réttindi og vernd höfunda, þ.e.a.s. þeirra, sem skapað höfðu bókmenntaverk eða listaverk. Eru þá til höfunda einnig taldir þeir, sem aðlöguðu verk tiltekinni notkun, svo sem þýðendur rita, þeir, sem breyttu skáldsögu í leikrit, sömdu kvikmyndahandrit eftir skáldsögu eða leikriti o.s.frv. Hins vegar voru lögin áður yfirleitt ekki látin taka til listflytjenda, þ.e. manna, sem túlkuðu verk höfunda með listflutningi, söngvara, hljóðfæraleikara, leiksviðsleikara, upplesara o.s.frv. En sökum náins sambands slíkra listamanna við höfunda hefur á síðari tímum verið talið haganlegt að hafa ákvæði um réttindi þeirra einnig í höfundalögum. Sama er að segja um réttindi einstaklinga og fyrirtækja, sem framleiða hljómplötur eða önnur hljóðrit, svo og útvarpsstofnana. Eru ákvæði þessa frv. um þetta efni nýmæli og helzta nýmæli frv. Verði frv. að lögum, má hiklaust fullyrða, að Ísland komist í tölu þeirra menningarríkja, sem hafa fullkomnasta og vandaðasta höfundalöggjöf. Ætti það sannarlega að vera Íslendingum keppikefli að hafa jafnan sem bezta og traustasta löggjöf á þessu sviði, svo ríkur þáttur sem íslenzk menning er í íslenzku þjóðlífi og svo traustur hornsteinn sem hún er undir íslenzku þjóðfélagi. Að svo mæltu leyfi ég mér, herra forseti, að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Í frv. þessu er lagt til, að ríkisstj. sé heimilað að staðfesta fyrir Íslands hönd milliríkjasáttmála, sem gerður var í Róm 26. okt. 1961, um vernd listflytjenda, hljóðritaframleiðenda og útvarpsstofnana. Gert er þó ráð fyrir, að ríkisstjórnin geti gert fyrirvara um einstök ákvæði, sem heimilt er að hafa fyrirvara um samkv. sáttmálanum. En verði sáttmálinn staðfestur, skulu ákvæði hans, sem Ísland er við bundið, hafa lagagildi hér á landi frá þeim tíma, er ríkisstj. ákveður. Á síðustu áratugum hafa mörg lönd tekið upp í höfundalög sín ákvæði um réttindi og vernd listflytjenda, hljóðritaframleiðenda og útvarpsstofnana. Um áratugi hafa alþjóðleg samtök listflytjenda og hljóðritaframleiðenda barizt fyrir því, að þeim yrði veittur þóknunarréttur, þegar hljómplata er leikin í útvarp eða á öðrum stöðum í atvinnu- eða ávinningsskyni. Hefur því verið haldið fram, að slík notkun drægi úr markaðssölu á hljómplötum og spillti fyrir atvinnu listflytjendanna. Hafa þeir fært sömu rök fyrir kröfum sínum og höfundar gerðu, áður en þeim var áskilinn þóknunarréttur. Telja listflytjendur, að eftirspurn og afnot af hljómplötum byggist engu síður á listflutningnum en á tónverkum þeim, sem flutt eru. Á undanförnum áratugum hefur hvert landið af öðru tekið í höfundalög sín ákvæði um þóknunarrétt listflytjenda og hljóðritaframleiðenda, og er auðsætt, að slíkt er að verða alþjóðleg regla. Í ýmsum löndum höfðu og samtök þessara aðila samið við útvarpsstofnanir í landi sínu um greiðslur, áður en til lagasetningar kæmi. Í norrænu höfundalögunum hafa t.d. verið tekin upp ákvæði um þetta efni. Vernd þessara aðila samkv. einstökum höfundalögum er þó að sjálfsögðu einungis tengd heimalandi þeirra. En þar sem þeir teljast ekki til höfunda, ná ákvæði í höfundaréttarsáttmálum ekki til þeirra. Nú er listflutningur, útvarp og framleiðsla og sala hljómplatna svo alþjóðlegs eðlis, engu síður en hugverk þau, sem verndar njóta af höfundarétti, að brýn nauðsyn er á milliríkjavernd og þá helzt í formi alþjóðasáttmála. Þrjár alþjóðastofnanir hafa sameiginlega tekið þetta málefni upp á arma sína, þ.e. Alþjóðavinnumálastofnunin, Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna og Bernarsambandið. Boðuðu þessar alþjóðastofnanir til alþjóðaráðstefnu, sem haldin var í Róm 10.–26. okt. 1961. Var þar saminn milliríkjasáttmáli sá, sem fylgir þessu frv. í þýðingu, og var hann samþykktur með shlj. atkv. allra ríkja, sem atkvæðisrétt höfðu á ráðstefnunni, en þessi ríki voru Argentína, Ástralía, Austurríki, Bandaríki Norður-Ameríku, Belgía, Brasilía, Bretland, Burma, Chile, Danmörk, Finnland, Frakkland, Holland, Indland, Írland, Ísland, Ísrael, Ítalía, Japan, Júgóslavía, Kambódía, Kongó, Kúba, Lúxembúrg, Máritanía, Mexíkó, Mónakó, Noregur, Pólland, Portúgal, Spánn, Suður-Afríka, Svíþjóð, Sviss, Tékkóslóvakía, Túnis og Sambandslýðveldið Þýzkaland. Af Íslands hálfu sótti dr. Þórður Eyjólfsson hæstaréttardómari ráðstefnuna að beiðni menntmrn., og hefur hann samið þetta frv. og grg., sem því fylgir. Þótt alþjóðasáttmáli þessi hafi verið samþykktur samhljóða á ráðstefnunni, verður þó að sjálfsögðu ekkert ríki við hann bundið, fyrr en fullgilding af þess hálfu hefur farið fram. Framkvæmd hans skal fara fram á vegum Sameinuðu þjóðanna og er lögð í hendur framkvæmdastjóra þeirra. Í sáttmálanum eru ákvæði um vernd til handa þremur greinum rétthafa, listflytjendum, hljóðritaframleiðendum og útvarpsstofnunum. Til þess að rétthafar njóti verndar eftir sáttmálanum, verða þeir að vera í tilteknum tengslum við eitthvert aðildarríki. Í sáttmálanum er ákveðin tiltekin lágmarksvernd, sem hverju aðildarríki er skylt að veita í samskiptum sínum við önnur aðildarríki. Verður það að haga löggjöf sinni þannig, að fyrirmæli sáttmálans hafi lagagildi, en af því leiðir ekki, að aðildarríkjum sé skylt að veita sínum eigin þegnum þau lágmarksréttindi, sem ákveðin eru í sáttmálanum. Fyrirmæli hans taka einungis til samskipta þjóða á milli, en hagga ekki heimild aðildarríkja til að skipa réttindum og vernd sinna eigin þegna í löggjöf sinni. Samkv. þessu er sérhverju aðildarríki þess vegna skylt í skiptum sínum við önnur aðildarríki að veita þá lágmarksvernd, sem áskilin er í sáttmálanum, og auk þess þá betri vernd, sem þegnum þess kann að vera veitt að innanlandslögum. Lágmarksvernd listflytjenda nær bæði til eintaka gerðar og eftirgerðar og birtingar listflutnings, en þó með miklum takmörkunum. Með eftirgerð er þá bæði átt við frumupptöku listflutnings, hvort heldur mynda eða hljóma, til vélræns endurflutnings og einnig tilbúning eða framleiðslu á eintökum samkv. frumupptökunni eða eintökum, sem eftir henni hafa verið gerð. Með birtingu er átt við það, að listflutningur er gerður heyranlegur eða sjáanlegur eða hvort tveggja í senn. Gilda mismunandi reglur um birtingu eftir því, hvort um beinan listflutning er að ræða, þ.e. listflytjandi er sjálfur á staðnum og flytur framlag sitt persónulega, eða flutningurinn er vélrænn, þ.e. samkv. áður gerðri upptöku. Í sambandi við birtingu, bæði beina og óbeina, koma og sérreglur til greina, þegar listflutningi er dreift til almennings með tækniaðferðum, í útvarpi eða á annan hátt. Vernd gegn eftirgerð er mismunendi eftir því, hvort listflytjandi hefur samþykkt upptökuna eða ekki. Listflytjandi nýtur verndar gegn frumupptöku, sem hann hefur ekki samþykkt, og gegn eftirgerð slíkrar upptöku. Skiptir ekki máli, hvort upptakan er í myndum eða hljómum, og ekki heldur, hvort hún kann að vera notuð til markaðssölu, svo sem hljómplötur í útvarpi, þ. á m. sjónvarpi, í kvikmyndum eða með öðrum hætti. Þegar listflytjandi hefur hins vegar samþ. frumupptöku á listflutningi, er vernd hans miklum mun takmarkaðri. Ef upptakan er í myndum eingöngu eða myndum og hljómum sameiginlega, nýtur hann engrar verndar eftir sáttmálanum gegn eftirgerð af henni. Ef upptakan er í hljómum eingöngu, öðlast hann vernd gegn eftirgerð, sem framkvæmd er í öðrum tilgangi en þeim, sem hann hefur veitt samþykki til. Þeirri vernd getur hann haldið uppi, bæði gegn hljóðritaframleiðanda þeim, sem hann samdi við, eða öðrum aðilum. Ef listflytjandi hefur t.d. samþykkt upptöku listflutnings á hljómplötu til markaðssölu, getur hann hindrað, að framkvæmd sé eftirgerð til notkunar í kvikmynd. Hins vegar gæti hann ekki samkv. ákvæðum sáttmálans komið í veg fyrir eftirgerð af plötunni til markaðssölu, þó að þar væri að verki aðili, sem hvorki hefði leyfi hans né hljóðritaframleiðandans til eftirgerðarinnar. Slíka framleiðslu hefur hljóðritaframleiðandinn einn rétt til að hindra og listflytjanda talin nægja sú óbeina vernd, sem af því leiðir. Ástæðan til þess, að listflytjendum er ekki veitt vernd í sáttmálanum gegn eftirgerð, þegar þeir hafa samþ. upptöku í myndum eingöngu eða myndum og hljómum sameiginlega, er sú, að ekki þótti rétt að láta ákvæði sáttmálans ná til kvikmyndaframleiðslu. Um vernd gegn birtingu er það að segja, að greint er á milli beins listflutnings og birtingar samkv. áður gerðri upptöku. Þegar um beinan listflutning er að ræða, er gert ráð fyrir, að hann fari fram með vitund og vilja listflytjanda. Hins vegar kann flutningnum að vera dreift með tækniaðferðum til annarra njótenda, áheyrenda eða áhorfenda, en listflytjandi hafi veitt samþykki til. Er listflytjendum þá áskilin vernd gegn slíkum aðgerðum í tveim tilvikum. Í fyrsta lagi er listflytjanda gert kleift að hindra útvarp, bæði sjónvarp og hljómvarp, á beinum listflutningi án samþykkis hans. Í öðru lagi nýtur listflytjandi verndar gegn því, sem nefna mætti dreifingu til almennings á beinum listflutningi án samþykkis hans. Er hér átt við dreifingu með öðrum tækniaðferðum en útvarpi frá flutningsstað til annarra tiltekinna staða, sem almenningur á aðgang að. Sem dæmi má nefna, að hljómsveit hafi samið um að skemmta á tilteknum veitingastað og hljómlistinni er dreift um þráð eða þráðlaust til annars veitingastaðar án samþykkis hans. Um réttindi listflytjenda í sambandi við birtingu listflutnings eftir áður gerðri upptöku hefur sáttmálinn ekki önnur ákvæði að geyma en að notandi skal þá greiða sanngjarna þóknun í einu lagi til listflytjanda eða hljóðritaframleiðanda eða til beggja þessara aðila. Ef aðildarríki notar hins vegar ýtrustu heimild til undanþágu, sem veitt er í sáttmálanum, kemur hér engin vernd til greina samkv. honum. Sáttmálinn hefur engin ákvæði að geyma um vernd gegn birtingu listflutnings samkv. upptöku, sem er í myndum eingöngu eða myndum og hljómum sameiginlega, þ.e. kvikmyndum og sjónvarpi. Þegar hins vegar er um hljóðrita að ræða, getur listflytjandi að vísu ekki samkv. sáttmálanum hindrað birtingu, eftir að hann hefur samþykkt upptökuna. En fari birting fram í markaðssöluskyni, kann hann að eiga rétt til þóknunar af hendi notenda, svo sem ég gat um áðan. Aðildarríki er þó heimilt að undanþiggja sig með öllu þessum skyldum, en neyti það ekki slíks réttar, er því skylt að veita annaðhvort listflytjendum eða hljóðritaframleiðendum eða báðum þessum aðilum rétt til þóknunar. Réttur listflytjenda samkv. þessu er háður því skilyrði, að þeim sé áskilinn hann í innanlandslögum. Um lágmarksverð hljóðritaframleiðenda er það að segja, að eftir að framleiðandi hefur gert frumupptöku á hljómum, nýtur hann verndar gegn hvers konar eftirgerð á upptökunni. Þegar hljóðrit hefur verið gefið út, er hverjum sem vill heimilt að birta efni þess með hverjum hætti sem er, án þess að leita þurfi samþykkis framleiðanda. En sé hljóðrit notað til birtingar í útvarpi eða efni þess með öðrum hætti dreift til almennings, kann framleiðandi að eiga rétt til þóknunar af hendi notenda. Útvarps- og sjónvarpsstofnanir njóta verndar gegn upptöku án samþykkis þeirra á útvarps- og sjónvarpssendingum og eftirgerð slíkrar upptöku. Útvarps- og sjónvarpsstofnanir eru og verndaðar fyrir endurvarpi annarra stofnana á útvarpi þeirra. Sjónvarpsstofnanir hafa rétt til að hindra dreifingu til almennings á sjónvarpi þeirra, ef hún fer fram á stöðum, sem almenningur á aðgang að, gegn greiðslu inngangseyris. Aðildarríki geta þó undanþegið sig skyldu til að veita þessi réttindi. Að endingu skal þess getið, að réttindi þau, sem listflytjendum, hljóðritaframleiðendum og útvarpsstofnunum eru áskilin í sáttmálanum, ganga að flestu leyti skemmra en venja er að setja í höfundalög. Auk þess ber að undirstrika, að aðildarríkjunum er heimilað að undanþiggja sig ýmsum mikilvægum ákvæðum sáttmálans. Mundu þessi atriði öll að sjálfsögðu verða tekin til rækilegrar yfirvegunar, ef frv. þetta yrði að lögum og ríkisstj, ákvæði síðan að fullgilda sáttmálann. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.