Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sveinbjörn Högnason) Með frv. því, sem hér liggur fyrir, er frá hálfu löggjafarvaldsins lagður grundvöllur að því, hvernig leysa skuli vatnamál Rangæinga. En það mál hefir verið æðierfitt úrlausnar- og viðfangsefni þessarar hv. d. nú um alllangt skeið. Hverjum þeim, sem um héraðið fer; fær ekki dulizt það tvennt, sem einkum veldur þar erfiðleikum og eyðileggingu þess, en það eru hinar erfiðu samgöngur vegna vatnanna Markarfljóts, Affalls, Hverár og Ála, og sá ágangur, er vötn þessi valda með landbroti og aurburði á hið gróna land. Hefir kveðið svo rammt að því, að heilum sveitum og stórum hlutum þeirra hefir verið hin mesta hætta búin, og jafnvel horft til auðnar stundum. áður hefir verið gert nokkuð frá hendi hins opinhéra til varnar landspjöllum þessum. Það mun hafa verið fyrst árið 1911, að veittar voru í fjáraukalögum 2400 kr. til þess að byggja Seljalandsgarðinn til varnar Eyjafjallasveit, sem þá var í mikilli hættu vegna þess, að Markarfljót tók sér framrás austur með Eyjafjöllum og flæddi þar yfir engjar sveitarinnar. Árið 1915 voru síðan veittar 15 þús. kr. í sama skyni. En hvorttveggja þetta var aðeins lítill hluti þess, sem verkið kostaði. Var því fyrirsjáanlegt, að frekari aðgerða og meira framlags þurfti frá hendi hins opinbera, ef reisa ætti skorður við skemmdunum. Með það fyrir augum voru fyrirhleðslulögin samþ. á þingi 1917. f þeim er svo ákveðið, að 3/4 hlutar kostnaðar við fyrirhleðsluna skuli greiddir úr ríkissjóði, en 1/1 úr sýslusjóði. Eftir þessum l. voru gerð allmikil mannvirki þar eystra, þegar fyrirhleðslan var sett í Djúpós og Valalæk. Varð sú aðgerð til þess, að bjargað varð heilu sveitarporpi og allmörgum öðrum bæjum frá eyðileggingu af ágangi vatnsins. En það varð ljóst, að á þessum grundvelli myndi okleift að bjarga öllu; sem bjarga þurfti. Og þegar tekið var tillit til þess, að samgöngumálum héraðsins varð ekki komið í gott horf nema fyrirhleðslum væri komið upp um leið, gerði vegamálastjóri athugun á því, hvernig þessum málum, samgöngum og fyrirhleðslum, yrði ráðið til lykta á sem beztan og hagkvæmastan hátt. Ein af þeim till., sem hann gerði, hin kostnaðarminnsta og að því er virðist framkvæmanlegasta, felst einmitt í þessu frv. Er lögð megináherzla á að koma samgöngunum í gott horf, og því jafnframt ráðgerðar nauðsynlegar fyrirhleðslur til þess. Hinar till. ganga meira í þá átt að fá varanlegar fyrirhleðslur og landvarnir, en þær yrðu allar stórum dýrari en þessi, er í frv. felst. Eftir till. í þessu frv. er ætlazt til, að settar verði bráðabirgðabrýr á útvötnin, hvera, Affall og Ála, en síðan ein á aðalbrú á sjálft Markarfljót. Er það gert með það fyrir augum, að vötnunum verði veitt í farveg Markarfljóts, og bráðabirgðabrýrnar verði að því loknu óþarfar, a. m. k. svo langar sem þær þurfa að vera fyrst um sinn. Í frv. þessu er gert ráð fyrir því, að fyrirhleðslur þær, sem gera þarf innan við Hlíðarenda í Fljótshlíð, skuli kostaðar að 7/8 hlutum úr ríkissjóði, en að 1/8 hluta úr sýslusjóði. En hinsvegar er svo til ætlazt, að sömu ákvæði og áður gildi um aðrar aðgerðir til landvarna, eftir því, sem frv. leggur til. N. telur það þó rétt, að rýmkað verði um þetta, svo að ekki yrðu aðeins þær varnir, sem gera þarf innan við Hlíðarenda, kostaðar að 7/8 hlutum úr ríkissjóði, heldur einnig þær varnir, sem gera þarf vegna aðgerða annarsstaðar, við að vötnunum er veitt í aðra farvegi. það er tilætlun frv. þessa, að ef hægt verður að veita öllum vötnunum í farveg Markarfljóts, verði þær jarðir, sem þurfa að verja sig vegna hins aukna vatnsmagns fljótsins, jafnréttháar til framlags úr ríkissjóði og þær aðrar jarðir, sem varðar verða með hæstu framlagi þaðan, og þó jafnvel öllu heldur meira. Seljalandsgarðinn þarf líklega bæði að treysta og lengja, ef vatnsmagnið kemur allt í austurvötnin, og n. hefir lagt til, að það, sem gera þarf við þennan varnargerð vegna aðgerða annarsstaðar að, skuli einnig kostað að 7/8 hlutum úr ríkissjóði. Ég gat ekki orðið öðrum meðnm. mínum sammála um þessi efni. Ég tel, að farið sé of skammt og að allar þær fyrirhleðslur, sem á einn eða annan hátt ganga í þá átt að gera samgöngurnar tryggari og veita vötnunum saman, til þess að þau haldist í austurfarveginum, beri að telja sem beina samgöngubót, og því eigi þær að greiðast úr ríkissjóði eins og samgöngubæturnar. Það er sýnt, að samgöngubætur verða aldrei fulltryggðar til frambúðar nema á þann hátt, að náist að skorða rennsli vatnanna og veita þeim í ákveðinn farveg, svo að þau hlaupi ekki eins til og þau nú gera. Ef það er ekki gert, getur vel farið svo, að þær brýr, sem reistar kynnu að verða á vötnum þessum, verði gagnslausar og á þurru landi innan fárra ára, þar sem vötnin brjóta sér stöðugt nýja og nýja farvegj. Það er því höfuðskilyrði fyrir bættum samgöngum, að hægt sé að halda vötnunum í ákveðnum farvegum. þegar tekið er tillit til þess, að verkið á fyrst og fremst að framkvæma sem samgöngubót, og einkum tekið tillit til þess, hvernig þeim verði bezt hagað í frv. þessu, er ekki rétt að jafna nokkrum hluta þess verks, sem þarna þarf að gera, niður á t. d. Rangárvallasýslu, sem að nokkru leyti hefir ekki nema óbeinan hagnað af þessu, þ. e. a. s. sá hluti sýslunnar, sem er utan vatnanna, en V.-Skaftafellssýsla hefir hinsvegar jafnmikið gagn af heim eins og sá hluti Rangárvallasýslu, sem hefir hann mestan. Ég vildi samt ekki, þar sem um jafnmikilsvert mál var að ræða og áríðandi að nái fram að ganga, fara að gera ágreining í n. málinu til tafar, en áskildi mér rétt til þess að bera fram brtt., er málið kemur til 3. umr., og sker d. þá úr um það, hvernig þetta mál lítur út í hennar augum. Ég hefi þegar fyrir n. hönd gert grein fyrir annari brtt., þar sem n. leggur til, að meiri hluti fyrirhleðslanna komi undir greiðsluákvæðin um 7/8 og 1/8, og sem ég tel vera að allmikla bót. Fyrsta brtt.n. er, að í stað orðanna „norðan við“ komi: nálægt. Er ekki ennþá ákveðið, hvar brúin á að vera, en líklegt, að hún verði eins sunnan við Ossabæ, og því rétt að breyta þessu orðalagi. Þá er ennfremur sú brtt., sem n. gerir við 3. gr. frv., 2. mgr., um niðurjöfnun fyrirhleðslukostnaðarins. Í frvgr. er ætlazt til, að miðað sé í aiðurjöfnuninni við þær skemmdir, sem þegar eru orðnar á jörðunum af ágangi vatnsfalla, en sem ætla má, að létti af með fyrirhleðslunni. Þessu orðalagi vill n. breyta á þann hátt, að miðað verði við þann hagnað, sem jarðirnar þegar hafa fengið samkv. mati í hvert sinn. Það liggur í augum uppi, að réttari er sá mælikvarði, að miða við hann hagnað, sem fenginn er á hverjum tíma. Annars myndu þær jarðir, sem þegar eru orðnar verst úti, fá þyngstar álögur. Er ekki að efa, að heppilegra væri fyrir eigendurna að ganga burt frá jörðunum, sem þegar eru að leggjast í auðn. en sæta slíkum kjörum. Síðasta brtt.n. er einungis til þess að samræma 7. gr. frv. við brtt., sem gerð var við 2. gr. um hlutföll þau, sem miða skal greiðslurnar við. Þá skal ég aðeins geta þess, að samgmn. hefir hugsað sér að bera fram eina brtt. enn, er þetta mál kemur til 3. umr. Fjallar hún um það, að ríkisstj. verði veitt heimild til þess að taka lán til þessara framkvæmda. Er ætlazt til, að heimild þessi verði eins og í brúarlögunum. Kemur það til af því, að á sumarþinginu var ákveðið að veita í fjárlögum 62 þús. kr. til brúargerðar á Þverá, ef fé yrði fyrir hendi. En þegar séð varð, að vart myndi að treysta, að slíkt fé fengist að þessu sinni, vegna hins erfiða fjárhags ríkissjóðs, þá hófust sýslubúar handa til að safna fé innan sýslunnar til að hrinda þessu nauðsynjamáli í framkvæmd. Hafa þeir boðið að lána ríkissjóði 100 þús. kr. til þessara framkvæmda nú þegar á sumri komanda. Er því í alla staði eðlilegra, að þessi lánsheimild komi hér inn í frv. sjálft, eins og lánsheimildirnar í brúalögunum. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta mál að sinni. Vil aðeins, eins og n. tekur fram í áliti sínu, leggja áherzlu á það, að frv. nái sem greiðastri afgreiðslu í d., þar sem þegar er hafinn undirbúningur að framkvæma nokkurn hluta verksins í sumar. Er því nauðsyn að flýta þessu máli, og vænti ég skilnings hv. d. og velviljaðrar aðstoðar við það.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vona fastlega, að þetta mál fái skjóta afgreiðslu bæði frá þessari hv. d. og Alþingi í heild. Þetta er í þriðja skipti, sem málið er fram borið. Fyrst á vetrarþinginu síðasta, síðan á sumarþingi, og svo nú á þessu þingi. Málið hefir því fengið rækilegan undirbúning, ekki sízt, þar sem öll undirbúningsvinna er innt af hendi frá vegamálastjóra, samkv. ósk atvmrn. Vona ég, þar sem hv. samgmn. hefir öll orðið sammála um frv., að það fái greiðan gang gegnum þingið. það kom fram í ræðu hv.frsm., að hann sem annar af þm. þess héraðs, sem hér á mest hlut að máli, álítur, að um eitt atriði mætti öðruvísi skilja en í frv. er gert ráð fyrir. Ég fyrir mitt leyti vil leggja áhérzlu á það, að hugsa fyrst og fremst um samgöngumálin í sambandi við afgreiðslu frv. Þær ákvarðanir, sem gera þyrfti í framtíðinni, yrðu þá að bíða síðari tíma. Aðalatriðið er að geta leyst samgöngumálin á heppilegan hátt, að hægt verði að opna þessa leið fyrir bifreiðum og óhindruðum samgöngum, ekki einungis fyrir Rangárvallasýslu, heldur einnig V.-Skaftafellssýslu. Ég lít svo á, að það, að koma einhverri stjórn á rennsli hinna miklu vatnsfalla á þessum slóðum, sé svo flókið og erfitt mál, að margt sé enn óathugað í því sambandi. Því tel ég æskilegast að afgreiða þetta mál fyrst og fremst sem samgöngumál, en bíða með hitt unz tíminn leiðir í ljós, hvað þar mun heppilegast. Ég fyrir mitt leyti óttast mjög, að þess verði langt að bíða, að við Íslendingar höfum það fjárhagslega bolmagn, sem þarf til þess að stokkleggja þessi vötn. Ég hygg, að þau náttúruöfl, sem þar ríkja, verði ekki vort meðfæri í náinni framtíð. Ég vil minna á, hversu gleðilegt það er, að síðan þetta frv. var borið fram, hefir austur í Rangárvallasýslu verið safnað um 100 þús. króna til þessa fyrirtækis, sem frv. ræðir um. Sýnir það bezt, hversu mikið héraðsbúar vilja á sig leggja fyrir framgang þessa máls. Út frá þessu þykir mér mjög vænt um, að hv.n. skuli ætla að bera fram brtt. þess efnis, að ríkisstj. sé heimilt að taka þetta fé, sem þegar hefir safnazt, að láni. Vil ég svo leyfa mér að þakka n. fyrir góða afgreiðslu á málinu.

Frsm. ( Einar Árnason ) Þetta frv. er komið frá Nd. og var þar flutt af landlækni, sem þar á sæti sem þm. Ísaf. - Í nál. á þskj. 246 er skýrt frá því, hvað í frv. felst, og get ég því sleppt að fara út í það. Frv. er í aðaldráttunum svipað því, sem það var frá hendi landlæknis, nema hvað gerðar hafa verið 2 breyt. á því í meðferð þess í Nd. Er önnur breyt. á 3. gr. frv., þess efnis, að landlækni er heimilað að stytta námstíma ljósmæðraefna úr 12 mánuðum, eins og hann er ákveðinn í frv., niður í 9 mánuði, ef sveitarstj. óskar og héraðslæknir mælir með þessu. N. lítur svo á, að það komi ekki til mála, að slík undanþága verði veitt, en henni þótti þó ekki ástæða til að fella þetta út úr frv. og hefja svo stríð við Nd. um málið, af því að vitanlegt er, að landlæknir mun aldrei neyta þessarar heimildar. Hin breyt., sem komst inn í frv. í Nd., er við 1. gr. þess, þess efnis, að yfirlæknunum við landsspítalann er gert að skyldu að annast kennsluna við ljósmæðra- og hjúkrunarkvennaskólann án nokkurrar sérstakrar aukaþóknunar. Hefir n. ekki getað fallizt á, að sanngjarnt sé að krefjast þessa, og hefir því borið fram brtt. við frv. í þá att, að kennslan við ljósmæðradeildina sé undanþegin þessu ákvæði, en hinsvegar er ætlazt til, að yfirlæknarnir allir kenni við hjúkrunarkvennadeildina án sérstakrar aukaþóknunar, og er mér kunnugt um, að yfirlæknarnir munu ekkert hafa við það að athuga. Kennslan við ljósmæðradeildina lendir hinsvegar aðeins á einum af yfirlæknum spítalans. Er það starf svo umfangsmikið, að lítil líkindi eru til þess, að hann geti sinnt því sjálfur vegna annara starfa, heldur verði að kaupa sér mann til þess, og þar sem þessi yfirlæknir hinsvegar jafnframt kennir við hjúkrunarkvennadeildina, yrði með þessu lögð sérstök kvöð á hann umfram hina yfirlækna spítalans, sem er mjög ósanngjarnt, og hefir n. því borið fram áðurnefnda brtt., er að því lýtur, að greitt verði hæfilegt gjald fyrir kennsluna við ljósmæðadeildina sérstaklega. Ég hefi tekið eftir því, að hv.þm. Snæf. ber fram brtt. við frv. í þá att, að fellt verði niður þetta atriði 3. gr., sem ég minntist á, og skal ég aðeins láta þess getið, að einstakir nm. hafa óbundið atkv. um þessa till.

Halldór Steinsson Þetta frv. lengir námstíma ljósmæðraefna upp í ár, úr 9 mánuðum, sem verið hefir hingað til. Var sannarlega ekki vanþörf á því, því að námstími ljósmæðraefna hefir verið styttri hér en í ölum öðrum menningar löndum, t. d. Norðurlöndum, og má ganga út frá því, að 1 ár sé hið minnsta. Eins og hv.frsm. drap á, var sú breyt. gerð á frv. í Nd., að landlæknir mætti stytta námstímann ofan í 9 mánuði, ef sveitarstj. óskaði eftir og hlutaðeigandi héraðslæknir mælir með því. Finnst mér slíkt óhæfilegt, að setja í lög, að námstími megi vera misjafn fyrir einstaka nemendur sama skólans, og er mér ekki kunnugt um, að slíkt eigi sér stað í nokkrum skola öðrum. Er óeðlilegt að vera að gera undantekningu um þennan eina skóla að þessu leyti. Það má að vísu segja, að þetta sé þýðingarlaust ákvæði, af því að það muni aldrei verða praktiserað, en þegar slík heimild er gefin í lögum á annað borð, er aldrei að vita, nema hún verði notuð. Ég hefi því leyft mér að bera fram brtt. við frv. í þá átt, að þetta heimildarákvæði 3. gr. verði fellt burt úr frv., og vænti ég þess fastlega, að hv.n. geti gengið inn á þessa brtt. mína, einkum þar sem svo var að heyra á hv.frsm., að n. sætti sig aðeins við þetta ákvæði í vissu þess, að heimildarinnar mundi ekki verða neytt. Þar sem n. virðist ganga út frá því, þykir mér eðlilegast, að hún fallist á þessa brtt., enda mun n. mér samdóma um það, að námstíminn megi ekki vera skemmri en 1 ár. - Hv. frsm. gat þess, að fyrir n. vekti það, að hún vildi ekki hefja stríð við Nd. út af málinu. Út af þessu vil ég benda á það, að brtt.n. sjálfrar eru þess eðlis, að ekkert er líklegra en að þær vekji deilur í Nd., eftir meðferð málsins þar að dæma, og fæ ég því ekki séð, að málinu sé að nokkru hættara, þó að þessi brtt. mín nái fram að ganga.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég þarf ekki að hafa langa framsöguræðu fyrir þessu máli nú, því að við 1. umr. þess hér í deildinni gerði ég grein fyrir þeirri þörf, sem nú er orðin á því að setja lög um þetta efni. Nefndin hefir athugað frv. allrækilega og komizt að þeirri niðurstöðu að leggja til, að það verði samþ. En nm. hafa allir óbundið atkv. um breytingar þær, er fram við það kunna að koma. Enn sem komið er hefi ég ekki séð nema eina brtt. við það, brtt. á þskj. 203, frá hæstv.dómsmrh. Um hana hafa nm. því að sjálfsögðu óbundin atkv. sé ég svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri nú.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Brtt. sú, er hv.frsm. minntist á, lýtur að því að gera það ódývrara að hafa heimagrafreiti en gert er ráð fyrir í frv. Eins og kunnugt er, eru margir menn í landinu, sem óska eftir því að fá þessa heimagrafreiti, en samkv. ákvæðum frv. yrðu þeir nokkuð dýrari. Hefi ég því lagt til að færa gjaldið nokkuð niður, en alls ekki að fella það niður með öllu, því ég tel ekki æskilegt, að þeir verði mjög margir, því að það myndi rýra umhyggju fyrir kirkjugörðunum. Eftir því sem jarðir festast meir í eign einstakra ætta, má búast við, að óskum um heimagrafreiti fjölgi; má því ekki gera mönnum ókleift að fá þá. Vænti ég því, að brtt. mín verði samþ.

Einar Árnason Frv. þetta er stór bálkur, milli 40 og 50 greinar. Ég hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, en sá fyrirvari liggur í því, að ég tel mig ekki hafa, vegna tímaskorts, haft nægileg tók á að gera mér grein fyrir öllum ákvæðum frv. eins og skyldi. Í frv. eru nokkur fyrirmæli um kirkjugarða og viðhald þeirra, og virðist svo sem sóknarnefndir og hreppsnefndir verði allmjög af þeim bundnar, og ég hefi tekið eftir því, að eftir frv. þessu verður meiri kostnaður við kirkjugarða og greftrun manna en verið hefir áður. Ég held þó, að meiri ástæða hefði verið til þess að gera ráðstafanir í þá átt, að greftranir verði ekki eins kostnaðarsamar eins og þær eru nú orðnar, einkum í sumum kaupstöðunum. Í 3. gr. frv. er blandað saman verksviði sóknarnefnda og hreppsnefnda að því er snertir þessi mál. Þannig getur sóknarnefnd t. d. gert dýrar ráðstafanir viðvíkjandi kirkjugörðum og látið hreppsfélögin svo borga. Þá geta sóknarnefndir einnig velt af sér innheimtu kirkjugarðsgjaldsins, sem hingað til hefir hvílt á þeim, yfir á herðar innheimtumanna ríkissjóðs í kaupstöðum, en oddvita í sveitum. Hafa oddvitarnir a. m. k. þó nægilega mikla erfiðleika við að stríða með innheimtu hreppsgjalda, þó ekki sé verið að bæta á þá sérstakri innheimtu fyrir sóknarnefndirnar. Þá er og gert ráð fyrir, að sóknarnefndir geti heimtað af sveitarfélögum kostnað við framræslu, vegagerðir o. fl. viðvíkjandi kirkjugörðum. En þetta getur komið mjög órétt niður þar sem einn hreppur er t. d. 2–3 kirkjusóknir. Einn söfnuðurinn getur t. d. lagt í ýmiskonar kostnað við kirkjugarð sinn og dembt honum svo á allan hreppinn í heild sinni, enda þótt hinir söfnuðirnir hafi engu kostað til kirkjugarða sinna eða hafi lokið því áður en lög þessi koma í gildi. Í 5. gr. er það gert að skyldu að hafa klukku á sáluhliði, ef kirkjugarðurinn liggur ekki við kirkjuna. Við þetta er það fyrst og fremst að athuga, að það getur alltaf verið álitamál, hvenær kirkjugarður liggi í þessari fjarlægð frá kirkju, að ástæða sé til þess að heimta þetta, og í öðru lagi getur þetta bakað söfnuðunum töluverðan kostnað. En klukkuna tel ég hreinan og beinan hégóma. Þá eru í 15. gr. frv. ákvæði um það, að skógræktarstjórn landsins, sem ekki getur verið annað en skógræktarstjóri, skuli skylt að láta sóknarnefndum í té trjáplöntur til gróðursetningar meðfram girðingum kirkjugarða og meðfram gangstígum innan garðs. Þetta álít ég að geti orðið erfitt, ef eftirspurn eftir trjáplöntunum yrði mikil, því ég veit ekki til, að skógræktarstjóri hafi mikið af þeim umfram það, sem hann notar árlega. Sama kvöðin er lögð á ræktunarstöðvar, sem styrktar eru af almannafé. Gæti því svo farið, að það yrðu nokkur útgjöld fyrir þær. Einn kafli frv. fjallar um heimagrafreiti. Hvort það er heppilegt að fjölga þeim mjög mikið, skal ég ekkert um segja, en ég set mig ekki á móti þeim, og úr því á að leyfa þá, tel ég alveg sjálfsagt, að fátækum jafnt sem ríkum sé gert kleift að fá þá, en svo virðist ekki eftir ákvæðum frv.; samkv. þeim eru það aðeins þeir efnameiri, er geta fengið þá, vegna þess hve hátt gjald er lagt á þá eftir frv. Ég býst því við að fylgja brtt.hæstv.dómsmrh. um að lækka gjald til þeirra úr 600 kr. niður í 200 kr. Eins og ég tók fram í upphafi máls míns, lét ég frv. fara frá n. með því að skrifa undir það með fyrirvara, en ég er ekki ennþá endanlega ákveðinn í því, hvort ég get fylgt því út úr deildinni.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég vil segja nokkur orð út af aths. hv. 2. þm. Eyf. Hv. þm. fannst það óeðlilegt, að sveitar- og bæjarfélög væru skylduð til að greiða kostnaðinn á framkvæmdum vegna kirkjugarðanna. Fæ ég ekki séð, að neitt sé við þetta að athuga, þegar litið er til þess, að fleiri eiga rétt til legs í kirkjugarði en þeir einir, sem í hlutaðeigandi söfnuði eru. Allir íbúar sveitar- og bæjarfélaga eiga jafnan rétt til legs í kirkjugarði, enda þótt þeir séu ekki í söfnuðinum, heldur utansafnaðarmenn, og er því eðlilegt í alla staði, að sveitar- og bæjarfélögum sé gert að greiða þetta, og enda um litið framlag að ræða, og auk þess í eitt skipti fyrir lengri tíma. Þá drap hv.þm. á það, að það orkaði tvímælis, samkv. 5. gr. frv., hver ætti að setja klukku í sáluhlið kirkjugarðs, ef til slíks kæmi. Er þetta svo lítið atriði, að varla tekur því að vera að ræða það, en það ætti ekki að verða söfnuðinum dýrt að koma upp slíkri klukku, ekki veglegri en þessar klukkur eru venjulegast. Hv. þm. þótti of miklar kvaðir lagðar á skógræktarstjórn og ræktunarstöðvar með 15. gr. frv. Sýnist mér það vera sjálfsagt að skylda skógræktarstjórnina til að láta sóknarn. í té ókeypis trjáplöntur til gróðursetningar meðfram girðingum kirkjugarðanna og kem ekki auga á neitt, sem á móti því gæti mælt, en að því er ræktunarstöðvarnar snertir, þá tekur þetta aðeins til þeirra ræktunarstöðva, sem njóta styrks af opinberu fé, og enda til þess ætlazt, að þær taki gjald fyrir þar blómplöntur, sem þær þannig láta af hendi, og aðeins settar skorður við því, að ræktunarstoðvarnar okri á þessu. Virðist mér þetta vera sanngjarnt í alla staði, og fjarri því, að hér sé um neinar þungbærar kvaðir að ræða. Ég vænti þess því, að hv. d. sjái sér fært að samþ. frv. engu að síður, þar sem ekki hafa komið fram veigameiri aths. við frv., enda hefir hv. 2. þm. Eyf. sjálfum ekki fundizt þessi atriði svo stórvægileg, að hann hafi fundið ástæðu til að bera fram brtt. við frv. í þessa átt. Út af brtt.hæstv.dómsmrh. vil ég taka það fram, að einstakir nm. hafa óbundin atkv. um hana, en það er þó álit n., að ekki sé ástæða til að hlynna að slíkum heimagrafreitum og að rétt sé að setja svo ströng skilyrði nm. þá, að sæmileg trygging sé fyrir því, að þeim verði haldið vel við. Þykir mér sú upphæð, sem samkv. till.hæstv.dómsmrh. á að vera til tryggingar fyrir viðhaldi heimagrafreitanna, allt of lág, og sé mér því ekki fært að greiða henni atkv. Ég hefi svo þessi orð ekki fleiri, og vil aðeins að lokum endurtaka þá ósk mína, að þær aths, sem fram hafa komið við frv., hafi ekki áhrif á framgang málsins, enda eru þær allar veigalitlar, eins og ég hefi ljóst.

Jóhann Jósefsson Ég vildi aðeins bera fram mótmæli gegn 2. gr. þessa frv. samkv. beiðni bæjarstj. í Vestmannaeyjum. Það er mjög auðsætt, að erfitt yrði fyrir bæjarfélög að framkvæma skipulagsáætlanir sínar, ef þetta ákvæði yrði samþ. Ég mun því greiða atkv. með brtt.hv.þm. Borgf. á þskj. 236.

Magnús Jónsson [óyfirl.): Ég á dálítið örðugt með svör við brtt. á þskj. 236, af því að ég var lasinn þegar fyrri hluti þessarar umr. fór fram. Ég held þó, að ég viti helztu rökin, sem hv.flm. lætur fylgja henni, og mun þar þyngst á metum, að verði þessi 2. gr.samþ., muni það leiða af sér svo mikinn kostnað fyrir bæina að framfylgja skipulagsáætlunum sínum, að þeir rísi vart undir slíkri byrði. Nú er þessu svo fyrir komið, að bæirnir eru ekki skyldir til þess að borga tjón, sem kann að verða af framkvæmd skipulagsuppdráttarins, fyrr en breytingarnar, sem valda tjóninu, koma til framkvæmda. En 2. gr. frv. fer fram á, að skaðabætur skuli greiða jafnskjótt sem aðili sannar eða gerir sennilegt, að skipulagsbreyting sú, er bættur skal gjalda fyrir, valdi honum tjóns eða óhagræðis, enda þótt hún sé ekki komin til framkvæmdar. Mér dettur ekki í hug að neita því, að þetta ákvæði muni gera bæjum miklu erfiðara fyrir með að gera skipulagsbreytingu. En þessu má svara bara með þeirri einu röksemd, að núv. fyrirkomulag rekst á eina meginundirstöðu okkar þjóðfélags, þar sem er eignarréttur einstaklingsins. Hann er þó verndaður í stjórnarskrá landsins, aðeins með þeim takmörkunum, að taka megi eignarnámi einstaklingseign, þegar almenningsheill krefst þess, en þá komi fullt verð fyrir. Og ég sé ekki betur en að núv. fyrirkomulag hvað þetta snertir fari í bága við þessa verndun stjskr. á einstaklingseignarréttinum. Það er hrein og bein hártogun að segja, að fullt verð komi fyrir eign, þótt von sé á borgun fyrir hana einhverntíma í framtíðinni. Og þó að þetta sé óþægilegt fyrir bæarfélögin, þá er það alveg sama óhagræði, sem leiðir af því, að geta ekki yfirleitt lagt undir sig eignir annara, þegar maður sér sér gróðavon að því. Það getur verið ansi óþægilegt, bæði fyrir einstaklinga og bæjarfélög. Og ef t. d. íbúar Akraness sjá sér ekki fært að koma skipulagsbreytingu á hjá sér án þess að taka undir sig eignir ýmsra manna, með loforði um borgun einhverntíma seint og síðar meir, þá held ég, að þeir verði blátt áfram að láta það vera, meðan svo stendur á. - Ef ég lít hér út um gluggann, sé ég hús á milli tveggja helztu gatnanna í bænum, sem um leið er einn verðmætasti staðurinn í bænum. Nokkuð af þessum húsum brann fyrir skömmu, og kom þá til mála að láta ekki byggja aftur á þessari lóð, heldur leggja hana við Austurvöll, sem þá hefði stækkað að miklum mun, og rúmað bæði bílastæði og fleira nauðsynlegt. En þessar lóðir eru svo geysistórar, og menn búnir að leggja í þær hundruð þús. króna. Ef nú væri ákveðið í skipulagsuppdrætti Reykjavíkur, að þarna mættu ekki standa nema 1–2 hús, en bærinn hefði svo ekkert gert um langan aldur að því að hreyfa við þessu stykki, þá hefðu mennirnir, sem lagt hafa kannske mikinn hluta eigna sinna í þessar lóðir, alveg staðið uppi slyppir, án þess að fá nokkrar bætur frá þeim yfirvöldum, sem hafa gert þessar dýrmætu lóðir bæjarins einskis virði. - Ég get tekið annað dæmi. Setjum svo, að verðmætasta gatan í einhverjum bæ væri of mjó, og skipulagsuppdrátturinn geri ráð fyrir því, að hún verði breikkuð. Þá má engar bætur gera á húsum þeim, sem við hana standa, því að hluta af þeim verður sjálfsagt að rífa, til þess að hægt sé að fylgja uppdrættinum. Nú getur vel verið, að framkvæmd í þessu máli dragist 2–3 mannsaldra, þá koma húsin eigendunum ekki að hálfu gagni allan þann tíma. Þetta er skerðing á eignarrétti einstaklingsins. Þó að ef til vill mætti teygja orðalag frv. svo, að fullar bætur komi fyrir, þá eru það ekki fullar bætur, þó gefin séu loðin loforð um það, að einhverjum ættingja núv. eiganda í 4.–5. lið verði borgaðar skaðabætur fyrir óhagræði, sem allir eigendur hússins þar á milli hafa orðið að búa við. - Ég vil ekki, nema frekari ástæða gefist, sveigja umr. um þetta mál út í það, hvort yfirleitt sé æskilegt að halda í eignarrétt einstaklingsins, en eigi ekki að gera það, verður að bera fram stjórnarskrárbreytingu um það efni. Það er alkunna, að kommúnistar - og socialdemokratar víst líka - telja, að slíkur eignarréttur sé óhæfur og ekki æskilegur. En ég skil ekki í, að aðrir stjórnmálaflokkar séu reiðubúnir að taka afleiðingum af afnámi eignarréttarverndar stjórnarskrárinnar. En þetta fer beint í þá átt; þó frv. sé lítið, getur það orðið fyrsta sporið á þessari leið frá hugsjón einstaklingseignarréttarins, og mig grunar, að sé eitt sinn slegið inn á þá leið, muni sporin smástækka. Ég vona því, að þeir hv.þm. a. m. k., sem halda annars eignarrétt einstaklinganna í heiðri, skoði huga sinn tvisvar, áður en þeir fari í þessa ránsferð á hendur einstakra húseigenda í bæjum, og láti það ekki hafa nein áhrif, að þeir séu fulltrúar kjördæma, sem óska ránsferðarinnar. Ég segi fyrir mig, að ég vil heldur falla sem fulltrúi Reykv. heldur en láta neyða mig í slíka mótsögn við skoðanir mínar. Þó að slíkt kynni að hafa áhrif á kjósendafylgi mitt, mundi ég ekki setja slíkt fyrir mig. En verði brtt. á þskj. 236 samþ., þá legg ég ekki mikið upp úr þessu frv., því að 1. og 3. gr. hafa aðeins smávægileg atriði inni að halda. Ég vil því skora á hv. d. að samþ. frv. óbreytt. Ég er því hlynntur, að bæirnir geti komið á hjá sér skipulagi, en ég vil ekki, að það nauðsynjaverk verði unnið með þeim ráðum, að taka eign fárra manna án endurgjalds í þarfir bæjanna. Ef bæirnir þurfa að kosta miklu til þessa, þá er auðvitað engin sanngirni í því að taka allt, sem til þarf, af örfáum íbúum bæjarins, sem af hreinni tilviljun eru svo í sveit settir, að eignir þeirra eru í vegi fyrir skipulagsuppdrættinum. Þessi útgjöld bæjanna verða þeir að fara með eins og önnur, að taka það, sem til þarf, með skottum af öllum bæjarmönnum. Ég mun nú láta þetta nægja að sinni, sérstaklega af því, að ég heyrði ekki fyrri hluta umr. og get því ekki svarað ræðum þeim, er þá hafa verið fluttar.

Héðinn Valdimarsson [óyfirl.]: Lögin um skipulag kauptúna og sjávarþorpa eru með merkustu l., sem Alþ. hefir afgr. Þar hefir Alþ. réttilega séð, að þörf er á góðu skipulagi þar, sem þéttbýli er fyrir, og að rétt sé að líta frekar á hag heildarinnar en einstakra manna. Nú er það svo, að eftir að lög þessi voru sett, hafa skipulagsuppdrættir farið fram og víða verið samþ. þar, sem bygging hefir verið léleg og skipulag ekkert, eins og alltaf er þar, sem einstaklingarnir ráða öllu án þess einhver annar kraftur komi til og setji reglur um framkvæmdirnar. Skipulagsuppdrátturinn fyrir Reykjavík, sem er merkasti bær hér á landi, hefir gert mjög mikla röskun á því skipulagsleysi, sem hér var áður, þó flestum þætti það það ná of skammt og að breyta þyrfti meiru, ef Reykjavík ætti að geta orðið myndarlegur og fallegur bær. Nú kemur hér fram frv., sem er - eða 2. gr. þess einskonar sprengingarkúla á skipulagsuppdrátt Reykjavíkur og annara bæja. Með henni stendur það opið öllum spekulöntum að kaupa lóðir og heimta svo skaðabætur, ef þessar lóðir á einhvern hátt geta orðið til öðruvísi nota en samkv. skipulagsuppdrættinum á að verða. Ef 2. gr. frv. yrði samþ., mundi það því kosta Reykjavíkurbæ milljónir króna í skaðabætur, sem hann þyrfti að greiða þegar í stað. Þegar maður athugar þetta, liggur það í augum uppi, að ef spekulant á lóð óbyggða, þá er það það fyrsta, sem hann mundi gera, að fá sér uppdrátt af húsi á lóðinni, og sjá svo um, að það næði út í fyrirhugaða götu eða torg, fá neitun bæjarstjórnar fyrir að byggja það, og koma svo með skaðabótakröfu á hendur bæjarfélaginu. Hann mundi segja, að hann hefði sjálfur getað grætt á þessu, þó allir aðrir væru sammála um, að hann tapaði á því, og útlitið líka. Það kemur því ekki til nokkurra mála að samþ. frv. með 2. gr., og fellst ég á till.hv.þm. Borgf. um að fella hana burt. Hitt gerir minna til, ákvæðið um, að það megi ekki líða nema ákveðinn tími þangað til skipulagsuppdráttur er staðfestur. Svo ég taki dæmi af Reykjavík, þar sem mikið af lóðunum hefir verið gefið, bókstaflega gefið einstökum mönnum, þá sjá allir, hvílíkt ranglæti það væri, ef engar breytingar mætti gera á útliti bæjarins, af því einstakir menn eiga lóðirnar, þó húsum sé ekki vel fyrir komið eða byggingarnar séu óhentugar nú. En það yrði afleiðingin, ef greiða ætti skaðabæturnar strax. Enda hygg ég, að hv. 4. þm. Reykv. tali hér ekki máli margra manna, þó það séu ef til vill einhverjir úr lóðabraskarastéttinni.

Jón Baldvinsson Út af þeim ummælum, sem nú hafa síðast komið fram um það, hvort einkasala sé heppilegasta fyrirkomulagið til að afla ríkissjóði tekna, vil ég taka það fram, að þar er ég sammála hæstv. fjmrh. Hv. 1. þm. Reykv. heldur aftur á móti því gagnstæða fram, að frjáls samkeppni sé bezta fyrirkomulagið. Af skýrslum, sem gerðar hafa verið um þetta, er það sjáanlegt, að neyzla tóbaks fer alltaf eftir árferði, hvort sem einkasala hefir verið eða ekki. Árið 1923 og fyrri hluta ársins 1924 voru mjög léleg í atvinnulegu tilliti. Menn höfðu þá almennt litlu úr að spila, enda var neyzla tóbaks þá minni en síðari hluta ársins 1924 og árið 1925, sem voru ágæt atvinnuár. Það er sannað í þskj. frá fyrri árum, þegar gamla tóbakseinkasalan var á ferðinn, að ýmsar aðrar vörur, sem ónauðsynlegar kallast, hafa hlítt sömu forlögum, mikið keypt af þeim í góðu árunum, lítið þegar harðnaði í ári.

Það er öðru máli að gegna með tóbakið.

. Ég hefi safnað skýrslum um ýmsar slíkar vörur, svo sem súkkulaði og konfekt, og þar hefir það alltaf sýnt sig, að þær eru keyptar mikið eða lítið eftir því, hvað mikil peningaráð menn hafa almennt, og lúta þar alveg sömu lögum og tóbakið. Hv. þm. heldur því fram, að meira sé smyglað undir einkasölufyrirkomulagi, en það hafa ekki komið fram neinar sannanir fyrir því. Ég held, að það sé talsvert mikið smyglað, hvort sem einkasalan er eða ekki. Það er alltaf hætt við, að smyglun eigi sér stað í afskekktum þorpum, þar sem lítil eða engin tollgæzla er. Til þess er jafnmikil tilhneiging, hvort sem einkasala er eða ekki, en smyglunin tekst bara síður, ef einkasala er, því að hún hefir betri tök á að merkja vörurnar vel, og þá er erfiðara að koma smygluðum vörum að. Einkasalan hefir alltaf meira „kontrol“ á öllu heldur en hægt er að hafa, ef verzlunin er frjáls. Þessar almennu aths. hv. 1. þm. Reykv. á móti einkasölunni eru því að mínu áliti ekki á rökum reistar. Ég vil svo að endingu taka það skýrt fram, að ég er ósammála hæstv. fjmrh. um að leggja þennan toll á. Ég tel það brigðmælgi af Framsóknarfl. að koma með frv., þar sem gert er ráð fyrir, að tekjum tóbakseinkasölunnar skuli varið öðruvísi en ákveðið var á síðasta þingi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég skal ekki tala langt mál. Ég vildi aðeins styðja till.hv.þm. Borgf. um að fella niður 2. gr. Og ég skal bæta því við, að skipulagsnefndin öll, sem mest hefir starfað að þessum málum, hefir lýst yfir því, að ef 2. gr. nái fram að ganga, muni ekki verða neitt gagn að því að hafa nokkur lög um þetta efni. Hún er öll sannfærð um það. Ég sé svo ekki þörf á að segja meira, því það er allri þd. kunnugt, að með þessari gr. er verið að leysa upp skipulagið. Það er þess vegna hér verið að greiða atkv. um það, hvort skipulagið eigi að haldast eða ekki.

Guðbrandur Ísberg Ég ætla aðeins að gera stuttlega grein fyrir atkv. mínu. Ég mun greiða atkv.till.hv.þm. Borgf. Ég geri það af því, að ég þykist sjá það, að bæirnir fái ekki risið undir þeim gjöldum, sem af því leiðir fyrir þá, að 2. gr. verði samþ. Enda er ég sannfærður um, að ef þessi breyt. hefði komizt inn í það frv., sem l. um skipulag kauptúna og sjávarþorpa eru byggð á, þá hefði það aldrei orðið að lögum, því að því er suma bæi snertir, er hér um stórfé að ræða. Hv. 3. þm. Reykv. benti á, að fyrir Reykjavík myndi þetta nema fleiri millj.; hv.þm. Borgf. sagði, að fyrir Akranes myndi það nema mörg hundruð þús., og fyrir Akureyri myndi það nema a. m. k. 400–500 þús. Þessa kvöð gætu bæjarfélögin ekki innt af höndum, og ég álít, að það sé ekki forsvaranlegt að hrapa svo að þessu máli, að sú hliðin sé ekki athuguð með fullri sanngirni. Annars vil ég segja það, út af hinum almennu hugleiðingum hv. 4. þm. Reykv. um eignarrréttinn, að ég er honum sammála um, að hér er höggvið mjög nærri honum. En það verður ekki við öllu séð, og ég vil benda á, að þó hér sé höggvið nærri honum, er það ekki nær en í mörgum öðrum tilfellum. nú er t. d. bannað að selja skip úr landi. Það getur þó staðið svo á, að eigandi skips, sem þarf að selja það, geti selt það hærra verði út úr landinu en innanlands, ef hann aðeins mætti það. Mér finnst hér vera um svipað að ræða. Hér er ekki um það að ræða, eins og hv. 4. þm. Reykv. orðaði það, að bæjarfélögin mættu leggja undir sig eignir manna skilyrðislaust og endurgjaldslaust. Það getur ekki tekið neina eign án þess að greiða verð fyrir hana, en það getur lagt kvöð á eignina, sem að vísu getur rýrt hana að verðgildi. En ég sé ekki annað, eins og nú er komið vegna fyrri lagasetningar um þetta efni, en hagsmunir einstaklinganna verði að þessu leyti að víkja fyrir hagsmunum heildarinnar.

Pétur Ottesen Hv. flm. þessa frv. var ekki viðstaddur á dögunum, þegar ég gerði grein fyrir brtt. minni um að fella niður úr frv. ákvæðið um, að sveitar- og bæjarfélög væru skyld til þegar í stað að svara út fyrir eða greiða það tjón og óhagræði, sem leitt gæti fyrir einstaka menn af hinu nýja skipulagi, og að þau ættu að greiða þetta út, þó að ekki væri farið að framkvæma breytingarnar. Ég benti þá á, eftir þeim upplýsingum, sem ég hafði fengið, að eins og ástatt væri á Akranesi, myndi það ekki nema minna en 270 þús. kr., sem kauptúnið yrði að borga til þeirra manna, sem skipulagsuppdrátturinn gerir ráð fyrir, að götur og annað samkv. skipulagsuppdrættinum verði lagðar yfir lóðir og eignir þeirra. Jafnframt fylgdu þessu þau skilyrði ofan að, að ef svo hefði verið ákveðið í skipulagslögunum, þegar þeir gengu undir þau, að þetta skyldi greiða strax, hefðu þeir aldrei gert það; þeir hefðu þá séð sitt óvænna, því þeir hefðu ekki álitið sig geta greitt út í einu lagi slíka upphæð sem þetta. Þegar þeir gengu undir lögin, byggðu þeir á ákvæði 28. gr.l., þar sem gert er ráð fyrir, að skaðabæturnar verði ekki greiddar fyrr en jafnóðum og breyt. koma til framkvæmda. Þetta er meginástæðan fyrir því, að ég tók að mér að flytja þessa brtt. mína. Og ég veit, að mótmæli þau, sem komið hafa til þingsins frá hverjum einum og einasta kaupstað og kauptúni á landinu, sem samþ. hafa skipulagsuppdrátt, eru byggð á sömu ástæðum. Hv. flm. frv. talaði mikið um það, að hér væri gengið lengra í því en vera þótti að skerða eignarrétt manna. Ég get mjög vel tekið undir þetta með honum, og skal verða honum samtaka um það að verja eignarréttinn, þannig að ekki sé gengið lengra í því en brýnasta nauðsyn krefur að seilast inn á eignarréttarsvið einstakra manna. En með tilliti til þess og út af því, hvernig þessum skipulagslögum var komið á, með því að samþ. fyrir bæina einmitt þá vernd, sem felst í 28. gr.l., að þeir þurfi ekki að svara út skaðabótunum fyrr en jafnóðum - fyrir þetta, hvernig lögunum var komið á, og fyrir það eitt, hefi ég tekið að mér flutning þessarar brtt. Hitt, að fara nú að afnema þetta ákvæði, finnst mér að koma aftan að þeim, sem í góðri trú hafa gengizt undir ákvæði laganna. En þetta horfir öðruvísi við þeim, sem ennþá hafa ekki gengið undir lögin, því að þeir gerðu það þá ekki, og þó það ætti að þröngva þeim til þess, þá mundi rísa svo sterk alda gegn því, að hún mundi knýja Alþingi til að breyta l. aftur. Því það yrði kaupstöðum og kauptúnum algerlega ofviða að inna af hendi slíka greiðslu í einu svipan. Hv. 4. þm. Reykv. var að segja það, að með ákvæðum skipulagslaganna væri gengið nærri eignarrétti manna. Þetta er alveg rétt. En það hefði verði nær að vera á verði um þetta atriði, þegar lögin voru sett 1921. Ég hefi því síðan aðan verið að athuga afstöðu þingmanna til þessa máls 1921. Og þá sé ég, að skoðanirnar eru mjög skiptar um ráð, hvort ganga eigi undir þetta skipulag samkv. þeim till., sem lágu þá fyrir. Og ég sé, að hv.flm. þessa frv. hefir þá verið allra manna ákafastur í því að knýja málið fram. Hann ræðst þá á þær brtt., sem fluttar eru til að draga úr þessum framkvæmdum, og kallar þær vitleysu, sem haldið sé fram til að sporna við, að skipulagið komi til framkvæmda í sem fyllstum mæli. Það kemur ekkert fram hjá honum um neina agnúa á þessum lögum þá, ekki um neina harðleikni gegn einstökum borgurum. Ég hefi aðeins viljað benda á þetta, af því, að hv.flm. er að færa þetta mál eða afgreiðslu þess nú inn á það svið, hver sé afstaða manna til þess, hvort vernda beri eignarréttinn eða ekki. Ég hefi þá gert grein fyrir því frá mínu sjónarmiði af hvaða ástæðu ég flyt þessa brtt., og vil jafnframt benda hv.flm. á afstöðu hans 1921, þegar þessum ósköpum var dembt á, sem hann nú kallar svo. Ég get til viðbótar þessu bent á þau mótmæli, sem alstaðar hafa komið fram gegn 2. gr. frv. frá þeim, sem hafa gengið undir lögin. Og það hefir, bæði af hv.þm. Ak. og hv.þm. Vestm. verið bent á mótmæli úr þeirra kjördæmum. Ég hefi og átt tal við hv.þm. Ísaf., og það er sama sagan þar. Einnig hafa Alþ. borizt mótmæli frá Hafnarfirði og Norðfirði og þaðan er sömu söguna að segja, og sé ég ekki ástæðu til að rekja alla þá staði, sem hafa sent mótmæli. En þau eru eðlileg afleiðing af því, að menn hafa af frjálsum vilja undirgengizt lögin með tilliti til þeirrar verndar, sem felst í 28. gr.l. Já, ég skal ekki fara fleiri orðum um þetta, en vænti þess gagnvart þeim kaupstöðum og kauptúnum, sem hafa gengið undir lögin, að þeim sé sýnd sú sanngirni og sú réttlætisviðurkenning, að þessi ákvæði séu ekki sett inn í lögin, heldur verði áfram látið haldast ákvæði 28. gr. 1. um þetta.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég býst nú við, að þó ég taki til máls, þá standist þessi litla fleyta illa alla þá kastvinda, sem komið hafa úr öllum áttum á móti þessu frv. Ég vil þó svara nokkru af því, sem fram hefir komið, þó ekki sé til annars en þess að sýna, að af því, sem ég sagði til andmæla brtt. á þskj. 236, hefir ekkert verið hægt að hrekja. Það væri því aðeins til að taka af nýju sömu staðhæfingarnar til meðferðar að tala um það, sem fram hefir komið, og sé ég ekki ástæðu til þess. Þó ég hafi ekki hlýtt á fyrri part þessarar umr., þá veit ég, að það hafa komið fram sömu staðhæfingarnar þá. Hér er um þarfamál að ræða, þar sem er skipulag kaupstaða, en því er haldið fram, að það sé ekki hægt að koma því í framkvæmd, nema brjóta 63. gr.stjskr., - og þá á að gera það. Ég er að sjálfsögðu þakklátur hv.þm. Borgf. - nei, ég er ekkert þakklátur honum -, þetta er hans skoðun, að það eigi að vernda eignarréttinn. En öll ræða hv.þm. gekk út á vernd 28. gr. þessara l., sem er víst vernd þess opinbera gegn stjskr. Ég held nú, að hv.þm. hefði frekar átt að tala um vernd 63. gr.stjskr. Það er sú vernd, sem hér er um að ræða og hér er verið að brjóta. Og það er alveg víst, að það fara fleiri í þau spor á eftir. Það er með eignarréttinn eins og hverja aðra grundvallarreglu. Menn vilja svo gjarnan setja sér einhverja grundvallarreglu til að fara eftir í þessu eða hinu, en svo, hvenær sem á móti blæs, þá bara brjóta þeir hana. Við þekkjum þetta svo vel hérna á Alþ., það eru svo mörg dæmi um þetta hér. Ég get tekið t. d. einkasölur. Menn segjast vera á móti einkasölum almennt, en svo koma þessi sérstöku tilfelli, þegar þeim finnst, að þeir þurfi nú endilega að sletta þessum einkasöluplástri á viðskiptalífið. Það er sífellt þessi undantekning frá reglunni, sem á að vera svo nauðsynleg í það og það sinnið. Ég man, þegar viðtækjaverzlunin var samþ. hér. Ég var þá á móti því og hélt fram, að annað mundi sigla í hennar kjölfar af sama tægi. Viti menn ! Nú höfum við tóbakseinkasölu, og nú liggur hér fyrir frv. um einkasölu á bifreiðum. Það er alveg sama að segja um þetta. Ef einhverjum dettur í hug síðar að segja: bæjar- og sveitarfélögin þurfa að ganga að eignum manna, þá er vísast, að Alþ. svari: það er sjálfsagt að gera það. Það er hægt að benda á svo ótalmörg önnur þarfamál, sem bæirnir geta ekki komið fram nema ganga á eignarrétt einstaklinganna. Ég var ekkert hissa á því, að hv. 3. þm. Reykv. væri fylgjandi brtt. Þeirra afstaða er sú, Alþýðuflokksmannanna, að þeim þykir bara vænt um, að það séu höggvin sem stærst skörð í eignarréttinn. Hann talaði um, að lögin um skipulag kauptúna og sjávarþorpa væru merkustu lögin, sem hefðu verið sett hér á landi. Það er nú ef til vill fullmikið sagt, þó að þau séu annars góð og merkileg. Ég náði mér í Alþt. frá 1921 og fór að athuga umr. eins og hv.þm. Borgf. Eins og hann sagði, var ég fylgjandi því, að þessi lög væru sett. Hitt játa ég, að ég tók ekki eftir því þá, að þessi fleygur hefði komizt inn í 28. gr. Og því er ekkert undarlegt, þó ég vilji nú leiðrétta þetta. Ég var fylgjandi því, að lögin væru sett, af því að ég taldi það nauðsynlegt að koma einhverju skipulagi á byggingar í bæjum. Og ég áleit sérstaklega auðvelt að koma því á fyrir þá bæi, sem væru að byrja að byggjast. Baráttan stóð um það, hvort lögin ættu að ná til þeirra bæja, sem enn væru fámennir og hefðu öll skilyrði til að koma góðu lagi á þessi mál án nokkurs teljandi kostnaðar. Það var þetta, sem ég var að berjast fyrir. En það má ekki blanda því saman, að hér sé eitt velferðarmál á ferðinni, og hinu, hvort það sé forsvaranlegt að ganga í bág við 63. gr.stjskr. Ég er því t. d. fylgjandi að láta gera hafnarbætur, af því að það eru mjög nauðsynleg mannvirki, en ég vil samt ekki vera með í því að ganga á snið við eignarrétt einstaklinganna til að koma þessum mikilsverðu umbótum á. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að ef þessi l. yrðu samþ., þá myndu braskarar kaupa ósköpin öll af lóðum til að spekulera í skaðabótum. Já, ég efast nú ákaflega mikið um, að það geti skeð, að nokkur maður fari að kaupa lóð í því skyni að láta það opinbera taka af sér lóðina. Ég held það kæmi aldrei fyrir. Það er náttúrlega oft tilgangur þeirra, sem kaupa loðir, að halda þeim þangað til þær hækka í verði, og selja svo hærra verði. Og þetta er ekkert einkennilegt. En ef maður hefir sett peninga í lóð á góðum stað og er ekki orðinn gjaldþrota eða dauður áður en hann má byggja á henni, þá mun hann þó standa á móti því, að hún sé tekin af honum. Hv. þm. sagði, að braskari, sem ætti lóð, myndi láta gera uppdrátt að húsi, sem næði út á svæði, sem ætti að taka til annars, til þess svo að geta notað uppdráttinn til að setja íbúarverðið hærra. Hv. 3. þm. Reykv. veit ósköp vel, að það á alls ekki að taka tillit til vilja hvers einstaklings í þessu efni, og það getur ekki hver og einn, sem teiknar hús með hornið fram í gotu, fengið að byggja það. Það verður að leita til byggingarnefndar og fá samþykki bæjarstj. til byggingarinnar, og ég býst ekki við, að þeir aðilar legðu til, að menn fengju að byggja út í götu. Hitt er annað mál, að ef hann má alls ekki byggja á lóðinni, þá á hann að fá fullt endurgjald fyrir, hann á heimtingu á að fá fullt endurgjald fyrir þessa eign, alveg eins og aðrir, sem eignir eru teknar af. Og andmælendur þessa frv. hafa aldrei fært neinar ástæður fyrir því, hvers vegna þeir, sem eiga þessar eignir, eiga ekki að fá fullt endurgjald fyrir þær eins og aðrir. Ég þarf ekki að svara því, sem hv. 3. þm. Reykv. var að tala um, að ég hefði flutt þetta fyrir einhverja stétt lóðabraskara. Ég er ekki kunnugur neinni slíkri stétt, þó vera megi, að hv.þm. sé það. Ég flyt þetta frv. fyrir tilmæli 2 eða 3 manna, sem orðið hafa fyrir barðinu á þessum skipulagslögum. Og það er ekki nema eðlilegt, að þeir, sem orðið hafa fyrir ranglæti þeirra, finni bezt, að þessu þarf að breyta og verði fyrstir til að fara fram á, að úr þessu verði bætt. Þá talaði hv. 3. þm. Reykv. um það, að mikið af lóðaeigendum hefðu fengið lóðir sínar gefins, og þá væri hart fyrir bæjarfélögin að þurfa að greiða háar skaðabætur fyrir þessar gefnu lóðir, ef þau þyrftu að taka þær að einhverju leyti í þarfir skipulagsins. En ég sé ekki, hvaða rök þetta eru hjá hv.þm. Hvernig stendur á því, að þó honum hafi t. d. verið gefin lóð, þá skuli ég, sem hefi keypt mína lóð fullu verði, verða að þola það, að mín lóð verði tekin sama sem án endurgjalds eða skaðabóta? Ellegar af því að ég hefi fengið lóð gefins, hvernig má það verða réttlatt, að hv. 3. þm. Reykv., sem keypt hefir sína lóð, skuli þess vegna verða skyldur til að láta hana af hendi án skaðabóta? Nei, ef nokkrar röksemdir er hægt að fá út af þessum lóðum, sem einstakir menn hafa fengið gefins, gildandi í þessu máli, þá væru það aðeins þau, að ekki skuli greiða skaðabætur fyrir lóðir til þeirra manna, er hefðu eignazt þær sem gjöf. Í sambandi við þetta get ég gjarnan tekið það fram, að ég get fallizt á, að það hafi ekki verið rétt að láta einstaklinga hafa lóðirnar fyrir eins lítið verð og raun hefir á orðið. En slíkt gerir það alls ekki réttlátt, að aðrir lóðareigendur skuli missa sína eign. Hæstv. dómsmrh. lét hér nokkur orð falla í hv. d. sem meðmæli með brtt.hv.þm. Borgf. Hann hefir nú í seinni tíð sjaldan heiðrað okkur með nærveru sinni hér í hv.þd. Hann færði fram þau rök í málinu, að skipulagsnefnd væri afarmikið á móti þessu frv., en það er ekkert undarlegt. Það er svo með alla, sem falið hefir verið að framkvæma einhver sérstök störf eða gera till. um ákveðið efni, að þeir leggja sterka áherzlu á, að þeirra skipulag fái að gilda. Þetta er regla um allar slíkar nefndir sem þessa, alla formenn félaga og stofnana. En gagnvart slíkum mótmælum sem þessum frá skipulagsnefnd verður Alþingi að sýna fullkomið sjálfstæði og athuga slíkt mál sem þetta frá víðara sjónarmiði, athuga það frá hlið beggja aðilja. Hv. þm. sagði, að þær breytingar á lögunum frá 1921, sem þetta frv. fer fram á, mundu valda því, að ákvæðin um skipulag bæjanna yrðu sama sem að engu. En hvers vegna ætti það að verða svo? Já, það yrði eingöngu af peningaleysi bæjanna. En er það nokkuð annað en það, sem á sér stað nú um ýmsa aðra lagabálka vora, svo sem hafnarlög, vegalog, lög um brúargerðir og fleiri, sem segja má náttúrlega um, að séu nú sama sem engin lög, af því að peninga vantar til þess að framfylgja þeim. En þessi ástæða er engin rök gegn frv. Ef löggjafarvaldið getur ekki sett réttlat lög um skipulag bæja og sjávarþorpa fyrir það, að peninga vantar handa því opinbera til þess að framfylgja þeim, þá þýðir það ekkert annað en það, að hið opinbera er ekki fært um að setja þetta skipulag, úr því það getur ekki greitt einstaklingum þær skaðabætur, sem sanngjarnar eru. Hv. þm. Ak. talaði um það, að bæirnir gætu ekki risið undir því að greiða einstaklingum þær skaðabætur, sem frv. ákvæði. Í Rvík yrðu þær millj. kr., á Akranesi yfir 200 hús. og á Akureyri um 500 þús. kr. Það gilda alveg sömu svör við þessu og um hafnarlögin fyrir Akranes, að þau er ekki hægt að framkvæma fyrir það, að til þess vantar fé. En hvers vegna flytur þá ekki hv.þm. Borgf. frv. um það að taka eignarnami verðmætustu lóðirnar við höfnina á Akranesi, til þess að hægt sé að nota andvirði þeirra til hafnargerðar þar, og ákveða, að endurborga skuli lóðirnar á t. d. 300 árum? Fyrir slíku frv. má færa alveg sömu rök og nú eru færð móti því frv., sem hér er til umr. Bygging hafnarinnar mundi vissulega miklu meir auka lífsskilyrði þorpsbúa heldur en byggingarskipulagið, og væri því alls ekki síður réttlætanleg á þessum grundvelli frá sjónarmiði hv.þm. og hans skoðanabræðra í þessu máli. Það er alveg hægt að fullyrða það við þessa hv.þm., að þeir munu oft hér eftir fá að heyra þessi sömu rök notuð, þeir munu heyra vitnað til þeirrar afstöðu, sem löggjafarvaldið hefir tekið í þessu máli, þegar flutt verða frv. um það að skattleggja harkalega fáa einstaka menn til hagsmuna fyrir hið opinbera. En það má líka gjarnan benda hv.þm. á það, að samkv. gildandi lögum eru þó bæirnir á sínum tíma skyldaðir til að greiða að fullu verð fyrir þær lóðir, sem teknar eru af einstaklingunum. Þetta er bara frestur; Akureyri fær áreiðanlega að greiða á sínum tíma þessar 500 þús. kr. Og ef bæjarfélögunum er þetta ekki ljóst, þá hafa þau látið narrast til þess að taka við þessu skipulagi, alveg eins og sumir menn kaupa vörur á uppboðum, vegna þess að ekki þarf að greiða þær fyrr en einhverntíma seinna. En þá held ég, að áreiðanlega væri betra fyrir bæjarfélögin að fá að vita þetta og finna strax. Það liggur í augum uppi, að fyrir einstaklinginn er drátturinn á skaðabótagreiðslunni tilfinnanlegri heldur en því nemur, sem hagur bæjarfélagsins er af honum. Ef bæirnir þola ekki skaðabæturnar, þá eiga þeir ekki að samþykkja skipulagið. Ef Reykjavík getur ekki greitt sínar milljónir, þá á hún blátt áfram ekki að taka við því skipulagi, sem bindur henni þessar skyldur. Hv. þm. Ak. minntist á, að það væru margvíslegar skerðingar aðrar leyfðar á einarrétti manna. Ég veit, að þetta er satt, og hann benti á það, að óheimilt er að selja skip til annara landa. Hliðstætt því er, ef bannað væri að selja loðir undir einhverjum vissum kringumstæðum, en það væri þó ekki skerðing nema á umraðarétti og eignin gæti fyrir það staðið í fullu verði. Ég viðurkenni fúslega, að slíkar skerðingar eru vissulega mjög varasamar. Það er stórhættulegt, ef einstaklingarnir eiga það sverð yfir höfði sér, að Alþingi sé á hverjum tíma fúslega við því búið að skerða eignar- eða umráðarétt þeirra. Þær lóðaeignir þeirra manna, er fyrir barðinu á skipulaginu verða, geta áreiðanlega talizt sama sem einskis virði fyrir eigendurna meðan það ákvæði gildir, að skaðabætur er ekki skylt að greiða fyrr en einhverntíma í framtíðinni. Það væri strax mikil bót, ef ákvæði væru um það, að skylt væri að greiða skaðabæturnar, ef eigandi lóðarinnar fyrir það fríaðist við að verða gjaldþrota; en slíku ákvæði er ekki einu sinni að fagna. Skaðabæturnar á ekki að greiða fyrr en eftir óákveðinn tíma, kannske nær því óendanlega langan, og ekki fyrr en löngu eftir að eigendurnir eru dauðir. Það sjá allir, hve þessi lög rýra stórkostlega áhrif eignarréttarins, og ég verð að segja það, að það er ákaflega leiðinlegt fyrir Alþingi að hafa gengið svo nærri 63. gr.stjskr. sem gert er í þessum lögum, og ég vil að minnsta kosti þvo hendur mínar af því verki.

Pétur Ottesen Ég verð að segja það, að þessi handaþvottur hv. 4. þm. Reykv. er sannarlega kisuþvottur. Hann var einmitt einn þeirra manna, er fastast gekk fram til stuðnings skipulagslögunum 1921, þegar lögleiddar voru þessar ógurlegu og afskaplegu skerðingar, sem hann telur, að gerðar hafi verið á eignarrétti manna. Ég veit ekki, hvernig þessi hættulegu ákvæði þá hafa farið framhjá jafnskýrum og glöggum manni og hv. 4. þm. Reykv. er, - og ég er fyrir mitt leyti ekki í neinum vafa um það, að þau hafa ekki farið framhjá honum þá, heldur hefir hann séð, að skipulagið var svo mikilsvert mál, sem hafði slíka þjóðhagslega þýðingu, að hann hefir talið einsætt, að yrði að logfesta það, jafnvel þó það yrði nokkuð harðleikið einstökum mönnum. Ég býst við, að þetta hafi valdið því, að hann var ekki á móti skaðabótaákvæðum laganna 1921, en ekki hitt, að honum hafi sezt þá yfir afleiðingar þeirra. Ég er viss um það, að hann hefir þá ekki síður en nú haft tilhneigingu til þess að vernda eignarrétt einstaklinganna, en hann hefir fundið, að hitt var þyngra á metunum, þar sem framkvæmd þessara laga er ekki kleif með því móti að snara öllum skaðabótunum út í einum svip. Hv. þm. talaði um, að bæirnir slyppu ekki eftir gildandi lögum við að greiða skaðabætur. Þetta er alveg rétt, en með ákvæðum laganna er bæjunum gert mögulegt að greiða þær. Til hvers eru lánsstofnanir yfirleitt starfræktar, til hvers er verið að stofna veðdeildir, ræktunarsjóð o. s. frv.? Er það ekki einmitt gert til þess, að þeir, sem lánin fá, hafi möguleika til þess að greiða á lengri tíma - t. d. allt að 40 árum - þann kostnað, sem þeir verða að leggja í vegna ýmsra framkvæmda? Framkvæmda, sem þeim væri annars ómögulegt að leggja út i, ef þeir ættu að greiða allan kostnaðinn strax. Hv. þm. hefir verið þess mjög hvetjandi, að stofnuð verði eðdeild, sem láni mönnum til bygginga. Slík stefna er ekki byggð á sömu forsendum og sú skoðun hans nú, að það skipti engu fyrir bæina, hvort þeir verði að greiða allar skaðabæturnar í einu eða á löngu tímabili. Hv. þm. hefir hér seilzt helzti langt í röksemdaleit. Hann hefir hér seilzt um hurð til lokunnar. Hv. þm. var að tala um, að hafnargerðir yrðu að biða vegna fjárskorts. Hann ætlar kannske að hjálpa Akraneskauptúni í því efni með því að skella á þorpið 270 þús. kr. útgjöldum á einu ári. Ég veit, að hv.þm. meinar þetta ekki, en hann hefir seilzt nokkuð langt eftir rokunum. Ég veit satt að segja ekki, hvað það er, sem rekur á eftir hv.þm. í þessu efni. Ég hefi hvergi orðið var við neina óánægju út af þessu skaðabótaákvæði í lögunum frá 1921. Á Akranesi telja lóðareigendur það eðlilegt, að hreppssjóður geti ekki greitt skaðabæturnar á annan hatt og að þeir verði þess vegna að biða þeirra. Þeir vita sem er, að þeir hafa fullan umraðarétt yfir lóðunum, þeir mega rækta á þeim hvað sem þeir vilja og byggja á þeim peningshús eða önnur bráðabirgðahús og hafa öll afnot af lóðunum eftir sem áður, þangað til kemur til fyrirhugaðra framkvæmda.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki um það deila við hv.þm. Borgf., hvorum okkar gangi betur að þvo hendur sínar í þessu máli. Þó ég væri hlynntur lögunum 1921, þá barðist ég þá aðallega fyrir því, að skipulagsákvæðin næðu til minni þorpa en ákveðið var og aðrir hv.þm. þá vildu vera láta. Ég taldi nauðsynlegt að skipuleggja þorpin sem fyrst, meðan þau enn væru smá vexti. Ég get þakkað hv.þm. Borgf. fyrir þau skapgerðarvottorð, er hann gaf mér, og hann er sjálfsagt fús á að bæta því við, að batnandi manni er bezt að lifa. Ég get sagt honum það, án þess að skammast mín fyrir, að það for alveg framhjá mér árið 1921, hve ákvæðið um greiðslu skaðabótanna er ranglatt og hættulegt. og ég tel það nægilega afsökun. En ég er ekki viss um, að hv.þm. Borgf. gangi eins vel að þvo sig af þeirri ásökun að hafa gengið fullnærri 63. gr.stjskr., sem segir: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir“. Er hægt að segja, að fullt verð komi fyrir þá lóð, sem ég hefi keypt fyrir 100 þús. kr. og við skulum segja, að yrði metin jafnhátt, en mér er meinað að nota hana eins og mér er haganlegast, en skaðabætur fyrir það fæ ég ekki fyrr en eftir heila öld? Þótt ég hafi kannske einhver sérréttindi til þess að ganga um hana eða til þess að nota hana, eins og Akranesbúar, er hætt við því, að hún gefi mér heldur litlar tekjur til þess að ég væri skaðlaus af að eiga hana.  Ég sé nú reyndar ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar. Það verður að skeika að sköpuðu um afdrif þessa frv. En það munu hv.þdm.“ komast að raun um, að eitthvað verður að gera til þess að sætta þá menn, sem fyrir ranglætinu verða, og falli þetta frv., mega hv.þdm. eiga það víst, að það kemur brátt fram aftur, og þá sennilega með þeim breyt., sem kveða niður þær mótbárur, er gegn því hafa nú verið fluttar. Ég sé vissulega þörf bæjanna á því að eignast gott skipulag, en því máli verður þá fyrst réttilega skipað, að litið sé á málstað beggja aðilja.

Frsm. (Einar Arnórsson) Þetta mál hefir oft áður komið fyrir hv. d. Stundum hefir það aðeins verið rætt, en stundum hefir það komizt gegnum deildina, og svo var það á þinginu í sumar. Það verður að telja, að sumir hv.þm., eins og t. d. 3. þm. Reykv., hafi vaknað heldur seint í þessu máli, því að í sumar fann hann ekki neitt athugavert við frv. Hér er um mikið vandamál að ræða, því það þarf að taka tillit til aðstöðu þessara tveggja aðilja, bæði lóðareigenda og bæjarfélaganna. Það getur vel verið, að 2. gr. þessa frv. verði bæjarfélögunum fullþungbær, ef hún nær samþykki, að með henni séu hagsmunir þeirra ekki nægilega varðveittir. Sérstaklega á þetta við um þau bæjarfélög, sem þegar hafa - undirgengizt skipulagsuppdrátt, og eigi hafa búizt við að þurfa að greiða bætur eftir 28. gr. skipulagslaganna fyrr en breytingar þær, sem skipulagsuppdráttur greinir, komast í framkvæmd. En ég vil taka undir það með hv. 4. þm. Reykv., að það ætti að vera mögulegt að hnika 2. gr. frv. svo til, að sætta megi hagsmuni hinna tveggja aðilja. Það er þó ekki sagt í frv., eins og hv.þm. Borgf. hélt fram, að allar skaðabætur eigi að greiða lóðareigendum þegar í stað, en það kann að vera, að í 2. gr. sé ekki gerð nógu sterk krafa til sönnunar á því, að lóðarareigendur verði fyrir skaða. Það er hægt að benda á mörg dæmi fyrir því, fleiri en hv. 4. þm. Reykv. benti á, að ýmsir einstaklingar gætu allt að því orðið færðir úr skyrtunni með ákvæðum núgildandi laga, eins og þau eru. Það er hægt að hugsa sér mann, sem leggur allt, sem hann á, til að kaupa lóð, sem síðan eftir skipulagsuppdrætti á að verða að götu eða torgi í bænum. Það er kallað, að hann hafi umráðarétt yfir lóðinni; hann má rækta á henni kartöflur og hann hefir rétt til að horfa á hana, en hann má ekki byggja á henni nema með því skilyrði að flytja bygginguna burt á sinn kostnað, þegar bæjarstjórn krefst þess. En gatan, sem þar á að leggja, kemur e. t. v. ekki fyrr en eftir marga áratugi. Það er hægt að taka annað dæmi um mann, sem gjarnan vildi selja lóð sína eða skipta á henni og annari, en hann getur það ekki fyrir það, að skipulagið ákveður að taka hana einhverntíma til afnota fyrir bæinn. Þau dæmi eru mörg til, að einstakir menn verða sérstaklega hart úti í þessum efnum, og það eru alls ekki endilega þeir, sem kallað er að braski með lóðir, heldur þvert á móti þeir, sem alls ekki gera það eða hafa gert það. Braskararnir geta sloppið alveg ómeiddir, en hinir geta orðið svo hrapallega fyrir barðinu á skipulaginu, að þeir tapi fyrir það öllu sínu. Ég tel, að það hafi verið mikil yfirsjón hjá löggjafarvaldinu 1921 að setja ekki ákvæði um það, að menn skyldu fá bætur, þegar er þeir gætu sannað, að þeir yrðu fyrir verulegu tjóni vegna skipulagsákvæðanna. En það er eins og löggjafarnir hafi verið blindir þá. Hvers vegna hugsuðu þeir ekki út einhver ráð til tekjuöflunar til þess að greiða þær skaðabætur, sem sanngjarnar yrðu, til þeirra manna, er biðu tjón, svo að ekki þyrfti að leika vafi á því, hvort lögin færu í bága við stjórnarskrána? Hvers vegna lögleiddu þeir ekki verðhækkunarskatt á löndum og lóðum, til þess að bæta þann halla, er lögin höfðu í för með sér, eða eitthvað annað hliðstætt? Ég vil annars minna á það, að vandaspurning þessa máls er ekki leyst, þótt 2. gr. frv. falli, en 28. gr. 1. haldist óbreytt. Ef einstaklingar geta fært fullar sönnur á það, að þeir séu farnir að bíða tjón af skipulaginu, þá er alls ekki útilokað, að þeir geti sett slík mál fyrir dómstóla og fengið sér dæmdar skaðabætur. Það er í tvær áttir að líta í máli þessu. Þeir, sem líta aðeins á hag bæjanna, fella frv. af ótta við þann kostnað, er þeir telja, að bæirnir muni af því bíða, en það er aðeins um stundarsakir, sem þetta mál fær frest. Málið rís sennilega upp aftur í breyttri mynd, sem þeir menn, er vilja fella þetta frv., geta ef til vill sætt sig við.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Þetta frv. kemur frá Nd. og hefir ekki mæt þar verulegu hnjaski. Frv. er þorið fram til tekjuöflunar. Það hefir reynzt svo víðast hvar á þessum tímum, að orðið hefir að afla nýrra tekna. Nú má segja um tóbakið, að á því hvíli þegar tollar, en þó ekki meira en svo, að vindlar og sígarettur eru hér ódýrari en víðast annarsstaðar. En aftur eru aðrar tóbaksvörur, svo sem „skraa“ og rjól, álagningslitlar hér á landi, og mundi því ekki óhæfilegt að bæta 15% á þær á svona tímum. Og lögin um tóbakseinkasöluna ætlast til, að helmingur ágóðans renni til byggingar- og landnámssjóðs og hinn helmingurinn til byggingarsjóðs verkamanna. Nú kemur sú hugsun jafnan upp á slíkum tímum sem þessum, hvort ekki sé hægt að draga í ríkissjóð nokkuð af tekjum, sem á góðærum falla til annara þarfa. Ég hefi ekki viljað gera till. um það að fella niður þennan styrk til svo þarfra stofnana sem byggingar- og landnámssjóðs og byggingarsjóðs verkamanna, en ég hefi hinsvegar ekki séð mér annað fært en að leggja það til nú, að nokkuð gangi á þennan ágóða. Ég get búizt við, ef þetta frv. verður samþ., að þá muni þessi ágóði minnka frá því, sem ella mundi. Það er komið fram frv. frá Nd., frá fjvn. þar, um að ágóði tóbakseinkasölunnar falli alveg til ríkissjóðs. En ég verð að halda mér við þá till., sem ég hefi borið fram, að setja verðtoll á tóbaksvörur, hækka nokkuð sumar tegundir. Ég lýsti yfir því áðan, að ég teldi óforsvaranlegt að afla ekki nú nýrra tekna, sem ættu að gefa á ári 1–11/2 millj. kr. og héldust til ársloka 1933. Eftir því, sem tíðkast nú um allan heim, er ekki farið fram á annað en það, sem allir verða að beygja sig fyrir. Það er ekki annað sýnt en að þetta þing verði að sjá fyrir nýjum tekjum, svo framarlega sem það kýs ekki af öðrum og óskyldum ástæðum að koma hér öllu í öngþveiti. Ég legg svo til, að frv. verði vísað til fjhn. og 2. umr.

Jón Baldvinsson Í fyrra voru samþ. lög um einkasölu á tóbaki, og var gert ráð fyrir því í þeim lögum, eins og hæstv. fjmrh. vék hér að, að hagnaðinum af þessari verzlun ríkisins væri skipt milli byggingar- og landnámssjóðs og verkamannabústaðanna. Í frv. var ekki ákveðið, hvert hagnaðurinn skyldi renna, en þess getið í framsögu, að ætlazt væri til, að það væri ætlun flm., að verzlunarágóðinn yrði notaður til raforkuvirkjunar, sem nánara var til tekið í frv., sem borið var fram á sama tíma. Nú var auðséð, að ekki var hægt að koma fram frv. um raforkuveitur, og þá varð að samkomulagi milli Alþýðufl. og Framsóknarfl. að setja inn í frv. þetta ákvæði um að skipta hagnaðinum af tóbakseinkasölunni milli þessara tveggja fyrirtækja, sem þar um ræðir. Það var álítið rétt af þessum tveim flokkum, að þessi fyrirtæki fengju þennan hagnað, sem ekki var hægt að segja, hver yrði, en gert var ráð fyrir, að næmi í sæmilegu árferði um 200 þús. kr., og sennilega meiru, ef vel léti í ári. Það yrði þá um 100 þús. kr., sem hvort þessara fyrirtækja fengi til umráða, og fyrir það má gera talsvert mikið. Nú kemur þetta frv. um að leggja verðtoll á tóbaksvörur, og hæstv. ráðh. gerir ráð fyrir, að þetta myndi minnka hagnaðinn af einkasölunni um helming. Ef maður heldur sér við 200 þús. kr. sem hagnað af verzluninni, þá fellur ekki í hlut hvors sjóðs nema um 50 þús. kr. Þetta munar miklu, og það er heldur ekki víst nema það verði meira, því það er sennilegt, að þessi tollhækkun muni eitthvað draga úr neyzlu tóbaks, og gerir það náttúrlega ekki mikið til, en það gengur út yfir þau fyrirtæki, sem tilgangurinn var, að einkasalan styrkti. Ég sé ekki ástæðu til að samþ. þessar breyt. á lögunum frá í fyrra og mun greiða atkv. móti frv.

Jón Þorláksson Þegar þetta frv. kom hér upphaflega á dagskrá til 1. umr., var fjmrh. ekki viðstaddur og leit út fyrir, að enginn tæki til máls. Ég geri ráð fyrir, að ef frv. hefði komið til atkvgr. þá, hefði það verið fellt. En ég kunni ekki við það, mér fannst það hálfgerð ókurteisi að fella frv. að hæstv. fjmrh. fjarstöddum umræðulaust, og kvaddi mér því hljóðs, þó að ég hefði í rauninni engan til að tala við, og það varð til þess, að málið var tekið út af dagskrá, svo að hann hefir nú fengið tækifæri til að gera grein fyrir sínu máli. En ummæli hæstv. ráðh. hafa ekki getað breytt skoðun minni á þessu máli. Hann segir, að frv. sé borið fram ríkissjóði til tekjuöflunar, og það var náttúrlega frá upphafi ljóst, en það fer fram á að afla tekna með breyt. á þeirri löggjöf um einkasölu á tóbaki, sem sett var á síðasta ári með samkomulagi milli Alþýðufl. og Framsóknarfl. og móti atkv. og vilja okkar sjálfstæðismanna. Það var gerð grein fyrir því þá, að sú löggjöf, sem sett var um einkasölu á tóbaki, hlyti að leiða til þess að minnka tekjur ríkissjóðs af þessari vörutegund, og voru færð fyrir því rök, sem lögð voru fram í tíma, svo að stuðningsmenn málsins gætu tekið tillit til þess. Þá var fyrirsjáanlegt, að krepputímar væru framundan, bæði fyrir ríkissjóð og aðra. En öll rök væru metin að engu og einhverjir samningar voru gerðir bak við tjöldin, samningar, sem aðrir vita ekki um, hvað hafa haft inni að halda, að öðru leyti en því, sem tekur til sjálfra ákvæðanna í tóbakseinkasölulögunum, en af því að ýmsir helztu menn í Framsóknarfl. hafa sagt, að þeir hefðu ekki ríkiseinkasölu á stefnuskrá sinni að öðru leyti en því, að þeir vildu grípa til þess einstöku sinnum, ef það væri hentugt til að auka tekjur ríkissjóðs, þá geri ég ráð fyrir, að Framsóknarfl. hljóti að hafa fengið einhver fríðindi, sem ekki sjást, fyrir að víkja þannig frá stefnu sinni, að taka upp einkasölu, sem hlýtur að leiða til minnkunar á tekjum ríkissjóðs, en um innihald þeirra fríðinda er ókunnugt. Nú er aftur komið til okkar sjálfstæðismanna og farið fram á það við okkur, að við ljáum atkv. til að samþ. verðtoll á tóbaki ofan á gildandi toll, til þess að bæta ríkissjóði hann tekjumissi, sem var fyrirsjáanlegur af þessari samningalöggjöf Framsóknar- og Alýðufl. Út af fyrir sig er sjálfstæðismönnum ekki ógeðfellt að taka tekjur af tóbaksvörum, en það er svo mikið stjórnmálalegt óheilbrigði í því, að það geti átt sér stað svona samningar til beggja hliða, fyrst við Alþýðufl. um að rýra tekjur af tóbaki, og svo við Sjálfstæðisfl. um að bæta rýrnunina upp. Ég get ekki fallizt á, að það sé rétt af Sjálfstæðisfl. að ljá atkv. til slíkrar verzlunar. Ég tek undir það með hv. 2. landsk., að fyrst samningarnir voru gerðir, og að þeim stóð meiri hl. þings, sé rétt að þeir séu haldnir meðan annað er óbreytt að öðru leyti. Þá skal ég víkja örfáum orðum að þeim almennu ástæðum, sem hæstv. ráðh. færði fyrir frv., og það var, að á krepputímum eins og þessum væri óhjákvæmilegt að afla nýrra tekjustofna, sem næmu eitthvað á 2. millj. kr. Ég vil minna á það, að á þingi 1928 stóðu hér í d. miklar deilur um það, hvort nauðsynlegt væri að auka aftur álögur á landsmönnum frá því, sem sett var á þingi 1926. Það voru tvö skatthækkunarfrv. fyrir þinginu þá, og þá voru færð talsverð rök fyrir því í fjhn.þd., að þær skattaukningar væru ekki nauðsynlegar vegna þarfa ríkissjóðs, en þó varð niðurstaðan sú, að það, sem farið var fram á, var samþ. Útkoman af þessari skatthækkun árið 1928 varð sú, að öll árin síðan hefir ríkisstj. fengið til umráða miklu hærri upphæðir en áætlað er í fjárl. Hún hefir svo varið þessum upphæðum eins og kunnugt er, eytt þeim að miklu leyti án heimilda frá þinginu, og ekki látið þar staðar numið, heldur líka á sama tíma hleypt ríkissjóði í skuldir. Nú er okkur tjáð, að þessi skatthækkun frá 1928, sem hefir reynzt óþörf þau árin, sem síðan eru liðin, nægi ekki lengur, heldur verði nú ennþá að leggja nýjar álögur á þjóðina, frá 1–2 millj. kr. Ég vildi, að hæstv. fjmrh. vildi eiga tal við hæstv.atvmrh. og spyrja hann, hvort sá atvinnuvegur sé til í landinu, sem sé fær að leggja á sig auknar álögur.

Tóbaksreykingar

. Ég heyri ekki annað en að hver maður, sem eitthvað á og ekki vill tapa því,, þykist nú fyrst og fremst verða að gæta þess að fást ekki við neina framleiðslu f landinu. Ég held þess vegna, að auknar álögum núna geti ekki orðið til annars en eyðslu á því litla, sem kann að vera eytt af sparifé frá undanförnum árum. Ég held, að atvinnuvegir, sem ekki geta borið tilkostnað síns rekstrar, séu ekki færir um að bæta neinu við sig. Þetta segi ég út af þeim ummælum hæstv. ráðh., að ekki verði hjá því komizt að leggja nýjar álögur á þjóðina um 1–2 millj. kr. Þar við vil ég bæta því, að eftir að reynslan hefir sýnt það nú í 3 ár a. m. k., að eytt hefir verið umfram heimildir og umfram hina raunverulegu getu landsmanna mjög miklu af þeim tekjum, sem ríkissjóði hafa aflazt samkv. skattalöggjöfinni, sem hefir verið óbreytt í aðalatriðunum frá því að hin nýja hækkun var sett á 1928 og þar til einkasalan var lögleidd í fyrra, þá liggi það beint við, að það fyrsta, sem verður að gera, þegar loks opnast augun á þeim, sem hafa gæzlu ríkisfjárhirzlunnar á hendi, að það muni ekki vera hægt að halda áfram í sama horfi lengur, sé að gera rannsókn á því, hvað af eyðslu undanfarinna ára eigi nú að fella burt. Það höfðu allir búizt við, að sá ráðandi flokkur á þinginu mundi láta verða sitt fyrsta verk að kveðja þingið til starfa um það að athuga, á hvaða sviði er réttast að færa saman seglin til þess að lækka útgjöld ríkisins. Þingmeirihl. hreyfði sig ekki, og þá tók Sjálfstæðisfl. málið upp, samkv. skyldu sinni sem stjórnarandstöðuflokks og bar fram réttláta till. í Sþ. um, að þingið skipaði n. til að athuga þessi sjálfsögðu mal. En hvert er þá svarið af hálfu þingmeirihl.? Forseti er fenginn til að vísa till. frá, kveða upp þann úrskurð, sem er vægast sagt ekki byggður á neinum rökum. Það er nú liðinn 11/2 mán. af þingi, og fyrir mótstöðu þingmeirihl. hefir þingið ekki fengið að ganga að þessu sjálfsagða verki. Það getur ekki gengið, að á landsmenn séu nú lagðar nýjar álögur, sem nemi á 2. millj. kr. Ég veit ekki, hvernig á því stendur, að fjmrh., sem annars er maður vel viti borinn og ekki ósanngjarn, getur ekki komið auga á, hvernig sjálfsagt er að bregðast við þessu máli. Ég hefi heyrt hæstv. fjmrh. halda því fram, að það sé aldrei til neins að tala um niðurfærslur á gjöldum ríkisins, því af slíku tali verði aldrei neinn árangur. Ég vil minna hann á, að næst áður, Þegar stóð á líkt og nú, um áramótin 1923–24, var talað mikið um sparnað og gerðar niðurfærslur á gjöldum, sem námu 11/2 millj. af þeim 11 millj., sem útgjöldin voru þá. Það voru að vísu lagðir á auknir skattar, en engum eyri af þeim skattaukningum var varið til útgjalda ríkissjóðs. Ég vildi aðeins geta þessa, til þess að vísa þeirri hugsun á hug, að ekki sé fært að færa niður útgjöld ríkissjóðs. Í þetta sinn var það gert eins og þurfti. Nú er einnig fært að færa niður útgjöldin, svo að þeir tekjustofnar nægi ríkissjóði, sem hann hefir nú, jafnvel þótt skuldabaggi hans hafi þyngzt miklu meira en þörf var á. Ég hefði nú ekki þurft að blanda þessum almennu umr. inn í þetta mál, ef hæstv. fjmrh. hefði ekki gefið alveg sérstakt tilefni til þess með þeim ummælum, að ríkissjóði sé þörf á miklu meiri tekjum en gert er ráð fyrir eftir þessu frv. Ég fyrir mitt leyti geri ekki ráð fyrir því, að af þessu frv. fáist miklar tekjur, þó að I. verði, að öðru en því, að með því má draga inn í ríkissjóðinn fé, eftir því sem fjmrh. og forstöðumaður tóbakseinkasölunnar koma sér saman um, í stað þess að láta það renna, eins og nú, til byggingar- og landnámssjós og verkamannabústaða. Þegar lagður er á tóbakið verðtollur í stað álagningar, þá má, eftir því sem ráðh. og forstöðumaður tóbakseinkasölunnar koma sér saman, færa allt í ríkissjóðinn. En ég get ekki né vil ganga til samninga við Framsóknarfl. til að bæta úr því, er þeir misgerðu, þegar þeir samþ. tóbakseinkasöluna.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 2. landsk. talaði um, að það hefðu verið samningar milli Framsóknarfl. og jafnaðarmanna á síðasta þingi, að tóbakstollinum yrði ekki breytt. Um slíkan samning hefi ég aldrei heyrt talað. Um hitt var rætt, hvernig skyldi varið og skipt ágóða af tóbakseinkasölunni. Ég skil ekki, að nokkur hv. jafnaðarmaður hafi getað búizt við því, að sá samningur þýddi, að tóbakstollurinn stæði óbreyttur um aldur og æfi. Hitt var miklu líklegra, að honum yrði breytt mjög fljótlega. Hér er nú ekki á ferðinni nein allsherjarbreyt., heldur spor í rétta átt, því að verðtollur ætti yfirleitt að koma á alla vöru í stað þungatolls. Við ættum ekki að fælast slíkan toll sem þennan, meðan miklu hærri tollur er á tóbaki sumstaðar á Norðurlöndum og í Englandi. Samkomulag það, sem varð á síðasta þingi, náði að minni vitund ekki lengra en til þess, hvernig ágóðanum af tóbakseinkasölunni skyldi varið. Og þar sem hv. 1. landsk. var að dylgja um það, að einhver sérstök fríðindi hefðu fylgt þessu samkomulagi, þá er það vitanlega alveg tilhæfulaust. Slíkir samningar liggja ekki lengi í laginni. Þeir hljóta fljótlega að koma á daginn. Það er því alveg óþarft að tala um fríðindi, og það veit hv.þm. líka eins vel og ég. Um tóbakstollinn fóru engir samningar fram né samtal tun samninga fyrir framtíðina. Ég hefi oft heyrt hv. 1. landsk. minnast á það samband, sem verið hafi milli jafnaðarmanna og Framsóknarfl. áður. nú má eins telja, að slíkt samband sé milli jafnaðar- og sjálfstæðismanna. En öll slík viðskipti flokka á milli eru „kontant“ og hljóta í eðli sínu að vera það. Framtíðarviðskipti koma þar ekki til greina. Ég hefi í frv. gert ráð fyrir því, að ágóðinn af tóbakseinkasölunni rynni til þeirra stofnana, sem til er tekið í l. frá síðasta þingi, svo allt á að halda sér. Mér kemur því á óvart, ef hv. 2. landsk. greiðir atkv. gegn þessu frv. Hann sér þó þá bliku, sem dregur upp, þar sem sú till. er nú fram komin í Nd. að taka allan ágóðann af einkasölunni og leggja hann til ríkissjóðs. Hv. þm. á því hér um það að velja, hvort hann vill missa hálft reifið eða allt. Ef hann velur síðari kostinn, þá má hann sjálfum sér um kenna. Að ég hefi leitað samninga við hv. 1. landsk., er misskilningur. Það hefi ég hvorki gert hér í d. né bak við tjöldin. ég hefi aðeins lýst þörf þjóðarinnar eins og hún blasir við öllum flokkum. Hv. þm. tala eins og það ástand komi ekki við nema einum flokki, en það kemur sannarlega við öllum flokkum, og það ættu þeir að hafa drenglund til að viðurkenna. 1924, þegar líkt var ástatt og nú, var ég einn, sem hjálpaði hv. 1. landsk. með að fá tekjur, og þó voru þær tekjur teknar með tolli á nauðsynjavöru. Hv. 1. landsk. spurði um það, hverjir atvinnuvegir væru, er nú þyldu að bera auknar byrðar eða álögur. Hér er nú ekki verið að leggja á neinn atvinnuveg, heldur aðeins á tóbaksnautnina. Ég hefi einmitt valið þennan tekjustofn til þess að þyngja ekki á atvinnuvegunum. Ef hv.þm. meinar það, sem hann segir, þá ætti hann að taka undir þetta frv. og minnast þess, að þegar hann sjálfur tók við stjórn, þá þurfti hann á auknum tolltekjum að halda. Eins vil ég benda hv.þm. á, að eftir það góðæri, sem hefir verið annarsstaðar eins og hér, þá hefir þó engin þjóð, sem ég þekki til, komizt hjá því að hækka skatta nú þegar að kreppir. Hér ætti þá samkv. kenningu hv.þm. að vera aðeins ein þjóð, úti á hala veraldar, sem ekki þyrfti að auka tekjur ríkisins. Og af hverju? Af því, að áliti hv. 1. landsk., að illa hefir verið farið með tekjur ríkisins á undanförnum árum. Ég skal nú ekki að þessu sinni fara út í þá löngu sálma. Ég vil aðeins leggja áherzlu á, að ástandinu verður nú að taka eins og það er. Og fram úr örðugleikunum verður að ráða, alveg eins og hv. 1. landsk. vildi gera 1924 og fékk til aðstoð andstöðuflokks síns. Þessi vörutegund, sem hér er lagt til að verði tolluð, er sú, sem til þess er notuð í flestum öðrum löndum. Það er sama, hver stjórn situr að völdum, hvort það eru heldur konservatívir, sócialistar eða framsóknarmenn. Alstaðar hafa verið auknir tollar, og eins bar, sem einkasala er á tóbaki. Ég vildi nú gjarnan fá upplýsingar hjá þeim hv.þm., er enga tolla vilja leggja á tóbakið, og þá heldur ekki á eignir manna eða tekjur, hvar þá eigi að fá hina nauðsynlegu tekjuauka. Ég veit að vísu, að hv.l.landsk. segir, að ekki þurfi á neinum auknum tollum að halda, en það er ekkert nema „oppositions“fullyrðing og mælt án allrar ábyrgðartilfinningar. Þegar verðtollurinn fer ur 21/2 millj. niður í 1,4 millj. og þegar vörutollurinn minnkar um helming 3 síðustu mánuði ársins, þá þarf vitanlega eitthvað í staðinn. - Það verður bæði að spara og auka tekjurnar. Allur þingheimur veit, að ef hv. 1. landsk. væri í mínum sporum nú, þá hefði hann orðið að fara að nákvæmlega á sama hátt og ég geri. Ég vona nú, að hv.þm. bendi á, hvar taka eigi þá tekjuauka, sem taka þarf. Má vera, að hann geti bent á eitthvað það, sem við getum komið okkur saman nm. Þótt hv. 1. landsk. segi, að vonzka þeirra, sem með völdin hafa farið, hafi verið mikil, þá ætti hann þó að taka tillit til þess, að vonzka tímanna er nú svo mikil, að hún hefir aldrei verið meiri áður. Og ég býst við, að hv.l.landsk. tæki þunglega í það að fara með fjármálastjórn þessa lands, þó honum væri boðið það, ef hann ætti enga tekjuauka að fá, og ekki nóg með það, ef hann vissi, að líka ætti að fella úr gildi þá tekjustofna, sem gefið hafa tekjur í ríkissjóð síðan 1924. Árið 1924 fékk hv. 1, landsk. þá tekjuauka, sem hann þurfti og vildi. Þeir voru þá lagðir á til að forðast yfirvofandi vandræði, en ekki til að borga skuldir. Þetta er rétt, þótt hv. 1. landsk. hristi höfuðið.

Ég var ekki að hrista höfuðið

. Hv. þm. hefir þá bara hrist það af vana, án þess að nokkur innri sannfæring fylgdi. Þessir skattar voru lagðir á með aðstoð Framsóknarfl., og eins og ég sagði, þá áttu þeir að vera til að forðast yfirvofandi vandræði, þótt svo rættist úr, að þeir gengju að nokkru til greiðslu á skuldum. Þessir skattar voru að vísu lækkaðir nokkuð 1926, en það var þó eigi gert fyrir forgöngu hv. 1. landsk., sem þá var fjmrh. Það var fjvn.Nd., sem átti frumkvæðið að því, en hv. 1. landsk. var víst tregur til að gera þá lækkun. Þessir skattar voru svo hækkaðir aftur 1928, þegar það hafði synt sig, að tekjuhalli hafði orðið á ríkisrekstrinum síðustu tvö árin. Skýrslur hv. 1. landsk. um þetta atriði hafa ekki verið réttar. Hið sanna er, að sú tollalöggjöf, sem Framsóknarfl. hefir átt við að búa, er óbreytt frá þeirri löggjöf, er hv. 1. landsk. bjó við árin 1924, 25 og 26. En að tekjurnar hafi reynzt nokkuð misjafnar, þótt löggjöfin væri hin sama, stafar af misjöfnu árferði. Það er rétt, að mikið fé hefir eyðzt, og það umfram fjárl. og skuldir aukizt nokkuð. En að einn þingflokkur beri alla ábyrgð á því , get ég ekki fallizt á. Öldugangur sá, sem verið hefir í þjóðlífinu, hefir að nokkru skapað það og kröfur frá öllum landslýð. Ég minnist þess, að þegar Framsóknarstj. var að taka við, þá var ég á fundi fyrir austan með hv. 1. landsk. Þá kvað við sá sónn hjá honum, að Framsóknarfl. vildi ekkert gera til framfara í landinu. Hann ætlaði hvorki að leggja vegi, byggja brýr né leggja síma né annað það, sem heyrði til verklegra framkvæmda, sem hann og hans flokkur hefði ætlað að gera. Þetta kvað hvarvetna við hjá flokksmönnum hans. En svo þegar mikið var gert og svo kreppir að hér sem annarsstaðar, þá skiptir um tóntegund. nú er Framsóknarfl. skammaður fyrir að hafa gert það, sem honum var áður láð, að hann ætlaði ekki að gera. Þessi bardagaaðferð minnir á þá, er Grímur Ægir hafði. Þegar hann fór halloka, þá sökk hann í jörð niður og kom upp annarsstaðar. Og þó margt væri gert fram yfir það, sem fjárl. mæltu fyrir, var það þó flest gert með vitund og vilja þingsins, að svo miklu leyti sem ekki voru fyrir því sérstakar heimildir aðrar en fjárl. Svo var t. d. um landsspítalann. Þar var það frekar af því, að eigi var hirt um að leita formlegrar heimildar, heldur en að fjárveiting til hans væri brot á móti vilja þingsins. Svo mætti margt telja. Annað stærsta lánið, sem tekið hefir verið, var samþ. af öllum flokkum á tveimur þingum og var því ekki tekið gagnstætt þingvilja. En þegar búið er að taka það, þá er skotizt í jörð niður og lostið upp ópi um skuldaaukningu Framsóknarfl. Svona verður það víst um aldur og æfi. Sú stjórn, sem ekkert gerir, er fundin sek. Sú stjórn, sem mikið lætur gera, er líka sek. Þetta hefir hv. 1. landsk. gefið mér tilefni til að segja. Hv. 1. landsk. hélt því fram, að til þess að bæta hag ríkissjóðs kæmi mér ekki til hugar að spara. Ég sæi enga aðra leið en þá að auka tekjurnar. Þetta segir hv. 1. landsk., og þó veit hann, að í fjárlfrv. því, er cg lagði fyrir þingið, er lagt til, að útgjöld verði spöruð, sem nema 1 millj. kr. Að áætlunin lækkar ekki sem þeirri upphæð nemur, stafar af því, að áætlun um lögboðna liði hefir verið færð upp til hins raunverulega. Einnig hækkar hún vegna aðgerða síðasta þings, og vextir hafa nú verið tilfærðir, sem ekki hafa verið teknir áður. Hv. 1. landsk. segir, að þingið hafi ekki fengið neitt tækifæri til að hugsa um sparnað. Stjórnarflokkurinn hafi ekki viljað leyfa slíkt. Þetta er vitanlega hin mesta fjarstæða. Fjvn. beggja deilda hafa verið önnum kafnar við athugun á því, hvar koma mætti við sparnaði. Og flestar eða allar aðrar fastan, þingsins hafa að meira eða minna leyti haft það til athugunar, hver á sínu sviði, hvar hægt sé að spara. Og á þingfundum er ekki um annað meira talað en sparnað. Hér eru því sannarlega opnar leiðir fyrir sparnaðartill. og sparnaðarumræður. Og það er sannarlega engin ný uppgötvun að bera fram till. um nýja n., er athugi sparnað, þegar þá hún á að vera skipuð hinum sömu mönnum, sem allir eru að reyna að spara, hver á sínu sviði. Nei, hv n. mundi ekkert spara, hvorki þingtímann né annað. Það þýðir ekkert að segja, að annar flokkurinn heimti álögur, en hinn sparnað. Þetta er bara vitleysa. Allir flokkar ættu að hjálpa til þess að fara baðar þessar leiðir hér sem í öllum öðrum löndum, til þess að sigrast á erfiðleikunum. Ég vil að lokum þakka hv. 1. landsk. þá nærgætni, að vilja gefa mér tækifæri til að vera viðstaddur útför þessa frv. Ég á reyndar bágt með að trúa því og geri það ekki fyrr en ég tek á, að hv. deild felli það frá því að komast í n., jafnaðarmenn vegna þeirrar hættu, sem þeir halda, að sín áhugamál séu í, sjálfstæðismenn vegna tekjuþarfar ríkissjóðs. En þeir ráða vitanlega sínum gerðum. Og ég mun taka mína ákvörðun þegar óstætt er orðið.

Jón Baldvinsson Hv. 1. landsk. gaf það í skyn, að samið hefði verið um eitthvað fleira en það, sem felst í l. um tóbakseinkasöluna, þegar það frv. var til meðferðar hér á þinginu. Þetta er ekki rétt. Það var hvorki samið um annað né meira en það, hvernig verja skyldi ágóða þeim, sem yrði af tóbakseinkasölunni, þannig að honum yrði skipt milli tveggja sjóða, sem báðir flokkar höfðu barizt sérstaklega fyrir, við Alþýðuflokksmenn fyrir verkamannabústöðunum og Framsókn fyrir byggingar- og landnámssjóði. Þetta varð að samkomulagi, þegar það gekk ekki fram, að nokkur hluti ágóðans gengi til rafveitna. En Alþýðuflokkurinn vildi ekki samþ. tekjuaukafrv. fyrir ríkissjóð nema ákveðið væri, hvernig tekjunum skyldi varið. Án þess að ég vilji fara að bera blak af framsóknarflokksmönnum, þá er ekki líklegt, að þá hefði þurft að kaupa dýrt til þess að vera með einkasölu á tóbaki. Ég man ekki betur en þeir væru allmjög á móti afnámi tóbakseinkasölunnar 1925, og svo mun fjmrh. þeirra hafa látið undirbúa lög um einkasölu á tóbaki fyrir þingin 1928 og 1929. Það hefir því alls ekki þurft að kaupa þá til þess að fylgja því, heldur hefir verið um það fullt samkomulag milli þeirra og Alþýðuflokksfulltrúanna. En nú hefir hæstv. fjmrh. viljað fara á snið við þetta samkomulag, sem felst í tóbakseinkasölulögunum frá síðasta þingi. Hann segist ekki hafa heyrt um neina samninga um það, að tóbakstollurinn ætti að standa óbreyttur. Ég skal fúslega játa, að þetta voru engir formlegir samningar, heldur samkomulag, gert í góðri trú af hálfu Alþýðuflokksmanna, og ekki við því búizt, að Framsóknarfl. ætlaði að brigða þetta síðar. En það gerir hæstv. ráðh. með þessu frv., þar sem sá hagnaður, sem gert hefir verið ráð fyrir, að einkasalan gæfi, hlýtur að minnka að miklum mun. Hv. 1. landsk. hefir líka bent hæstv. fjmrh. á, að hann hefði alveg í hendi sér, hver verzlunarhagnaðurinn yrði, þar sem svo er ákveðið í 8. gr. einkasölulaganna, að álagning á tóbak megi vera frá 75–80%. Getur hann því komið þessu þannig fyrir, að verzlunarhagnaðurinn verði sama sem ekki neitt. Þetta er því að fara á snið við einkasölulögin og samkomulag það, er varð um samþykkt þeirra. Hæstv. fjmrh. þóttist hafa heyrt það eftir mér, að þegar slíkt samkomulag væri gert sem þetta, þá væru það kontant viðskipti og engin eftirkaup, En hafi svo verið í þessu, þá ganga till.hæstv. ráðh. nú gegn þessu samkomulagi, og hann vill ekki standa við „kontant“-viðskiptin, heldur láta „skrifa í reikning“ nokkurn hluta af áður gerðu samkomulagi. Þá var hæstv. ráðh. að beina því til mín, hvort ég vildi ekki heldur hafa hálft reifið en ekki neitt, því að skýið frá neðri deild færi fljótt yfir. Átti hann þar við frv. það, sem er á ferðinni í Nd. um að fella niður um stundarsakir þau ákvæði tóbakseinkasölulaganna, að ágóðinn af einkasölunni renni í áður nefnda sjóði. Ég veit ekki, hvort betra er eða verra. Ef samþ. yrði nú að láta hagnaðinn renna til ríkissjóðs, myndi því ekki verða breytt síðar, því að reynslan er sú, að flestir tollar og skattar eru og hafa verið settir sem bráðabirgðafyrirkomulag, en hefir svo ekki verið breytt aftur. Þannig var t. d. hinn hái sykurtollur settur til bráðabirgða 1907, en gildir enn í dag. Vörutollurinn 1912 sömuleiðis til bráðabirgða, en stendur enn í dag. þannig myndi og fara um þennan toll, að hann yrði fastur tekjustofn fyrir ríkissjóðinn, en byggingar- og landnámssjóður og byggingarsjóður verkamanna myndu ekki fá neitt, ef farið yrði að gera bráðabirgðabreytingu á honum nú. Ég geri nú ráð fyrir, eftir því sem hæstv. fjmrh. hagaði orðum sínum, að ský það, er væri á ferðinni í Nd., færi fljótt yfir, að þá sé orðið samkomulag milli Sjálfstæðisfl. og Framsóknarfl. um að fella niður þessa greiðslu til hinna umræddu sjóða, og mér skilst, að fjvn.Nd. standi óskipt að því frv. Geri ég því ráð fyrir, að það verði fljótlega samþ. í þessari hv. deild, ef hæstv. ráðh. skýrir rétt frá. Þrátt fyrir þetta mun ég ekki hleypa þessu máli áfram hér með mínu atkv., og ef það er á mínu valdi að stöðva það. Um hitt frv. verður að taka því, sem að höndum ber. Ég er eindregið á móti því, því að ég vil alls ekki, að gerð séu að engu þau ákvæði, sem sett voru í tóbakseinkasölulögin á síðasta þingi.

Jón Þorláksson Ég hefi þegar tekið tvisvar til máls. Get ég því ekki, án þess að ganga þá of nærri þingsköpum, svarað hæstv. fjmrh. ýtarlega, enda er þess ekki brýn þörf að því er snertir hinar almennu hliðar ríkisbúskaparins og skattamálanna, þar sem til þess munu verða næg tækifæri síðar. Mun ég því halda mig sem mest við mál það, er hér liggur fyrir. Aðalatriðið, sem hér er um að ræða, er það, að á síðasta ári gekkst stjórnarflokkurinn fyrir breyt. á lögum, sem hafði í för með sér allmikla lækkun á tekjum ríkissjóðs af tóbaksvörum, og hér er farið fram á að bæta ríkissjóði upp þá tekjulækkun. Hæstv. fjmrh. spurði, hvað ég myndi gera undir þessum kringumstæðum, ef ég sæti í sæti hans. Þessu skal ég þegar svara hæstv. ráðh. Ég myndi hiklaust bera fram frv. um afnám tóbakseinkasölunnar og tryggja ríkissjóði þar með sömu tekjur af tóbakinu og hann hafði áður. Ég stend fast við þá skoðun mína, að þar sem ríkissjóður hefir ennþá óskerta þá skatta, sem lagðir voru á 1924, þá eigi sérhver fjármalastjórn að geta komizt af með þá nú án þess að biðja þingið um nýjar álögur á þjóðina. Það stendur allt öðruvísi á um þetta hjá öðrum þjóðum; þær hafa ekki framkvæmt hjá sér nú hin síðari ár tilsvarandi skattaaukningu og við gerðum 1924, sem svo var endurtekin 1928. Ég veit heldur ekki af neinum ríkissjóði, sem undanfarin 3 ár a. m. k. hefir haft svo miklar tekjur, að nálgazt hafi 50–100% umfram áætlun, eins og hér hefir átt sér stað. Þá verður og að taka tillit til þess, að hér er búið að þrautpína þjóðina svo með skattaálagningum umfram þarfir, að hún þolir ekki frekari álögur, og það sízt í hörðustu kreppuárum. Ég kann varla við að henda á lofti aðra eins fjarstæðu hjá hæstv. fjmrh. eins og þá, að tóbaksreykingar væru atvinnuvegur - hann sagði þetta þó í rökþrotum sínum -, þar sem það veit hver maður, og ráðh. líka, að fé það, sem eytt er fyrir tóbak í landinu, er tekið annaðhvort af afrakstri þrautpíndra atvinnuvega eða samanspöruðu fé þjóðarinnar. Ég hefi enga sérstaka tilhneigingu til þess að hlífast við, að teknar séu tekjur af þessum tekjustofni, en ég tel það ekki forsvaranlegt af flokki, sem gerir leik að því að rýra tekjur ríkissjóðs eitt árið, að koma svo næsta ár og biðja andstæðingana um hjálp til að ná þeim aftur. Þá verð ég aðeins að svara þeim ummælum hæstv. fjmrh., að skuldaaukning ríkissjóðs hafi ekki sætt andstöðu Sjálfstæðisflokksins. þetta er mjög fjarri sanni. Ég veit ekki betur en flest það, sem vitnazt hefir um eyðslu stj. utan fjárl., hafi verið harðlega átalið af stjórnarandstæðingunum, og ég býst við, að þær upphæðir allar væru nógu miklar til þess að gera grein fyrir allri skuldaaukningunni. Þá nefndi hæstv. ráðh. Íslandsbanka í þessu sambandi, en honum er kunnugt um, að allar þær ráðstafanir, sem nú hafa orðið þess valdandi, að framlag ríkissjóðs til Útvegsbankans er nú að mestu tapað fé, voru gerðar í andstöðu við Sjálfstæðisfl. og gegn aðvörunum hans, sem þó komu fram í tíma. Ég verð að andmæla þeim ummælum hv. 2. landsk., að engir aðrir samningar hafi farið fram milli Alþýðufl. og Framsóknarfl. um tóbakseinkasöluna en þeir, sem felast í lögunum sjálfum. Ég verð að segja það, að þá hefir ástin á einkasölu fyrirkomulaginu hjá Framsókn ráðið meiru en stefnan, sem annars er mjög erfitt að henda reiður á, því Framsóknarfl. mun sennilega vera stefnulausasti flokkur í veröldinni. Hann hefir t. d. lýst því yfir, að hann sé fylgjandi frjálsri verzlun, nema í einstökum tilfellum, þegar um sé að ræða að útvega ríkissjóði tekjuauka. En þegar vikið er af grundvelli hinnar frjálsu verzlunar til þess að rýra tekjur ríkissjóðs og af velvild til forráðamanna flokksins, þá verður ekki sagt, að það eitt vaki fyrir þeim að vernda hag ríkissjóðsins, heldur að þeim hafi skrikað fótur. Út af ummælum hv. 2. landsk. vil ég geta þess, að ekkert samkomulag er um það milli Sjálfstæðisfl. og Framsóknarfl. að breyta tóbakseinkasölulögunum svo, að niður falli um stundarsakir eða lengri tíma framlög einkasölunnar til verkamannabústaðanna og byggingar- og landnámssjóðs. Einstakir þm. Sjálfstæðisfl. í fjvn.Nd. hafa verið látnir sjálfráðir um till. sínar í n. Um skýið, sem ráðh. var að boða frá Nd., skulum við tala þegar það kemur hingað.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 1. landsk. er þráfaldlega með þá fullyrðingu, að ríkissjóður biði mikið tjón af tóbakseinkasölunni. Framsóknarmenn hafa margsannað hið gagnstæða. Ég tel ekki, að hægt sé að lasta þá fyrir annað en það, hve lengi þeir létu dragast að koma tóbakseinkasölunni á. Tóbakseinkasalan hefir þegar fengið samninga við öll þau „firmu“, sem tóbaksheildsölur verzluðu áður við, um betri kjör og lengri gjaldfrest. Þegar svo tollurinn er óbreyttur, er mér óskiljanlegt, í hverju þetta tap á að geta legið, nema ef vera skyldi í því, að ekki væru nógu áhugasamir menn við einkasöluna um að koma vorunni út á meðal fólksins. Kostir frjálsu verzlunarinnar virðast þá eiga að liggja í því að koma út sem mesta tóbaki, en þá kemur annað sjónarmið, sem sé það, hvort ekki sé betra frá þjóðarhagslegu sjónarmiði, að tóbaksnautn minnki í landinu heldur en að hún aukist, enda þótt ríkissjóður missti nokkurs í við rýrnunina. Nei, ágæti hinnar frjálsu verzlunar er hæpið, þegar það liggur í því, að koma sem mestu af ónauðsynlegum vörum út til fólksins. Um það hljóta allir þjóðlegir menn að vera sammála. Annars hverf ég ekki frá því, að tóbakseinkasalan hljóti að gefa meiri tekjur en hin frjálsa verzlun með tóbak. Ég skal geta þess í þessu sambandi, að árið 1925 var ég á ferð í Svíþjóð. Var þá nýbúið að afnema tóbakseinkasöluna hér. Átti ég þá tal við einn merkan íhaldsmann þar og sagði honum m. a. þessar fréttir. Hann var hissa og spurði, hvort við hefðum efni á að kasta öllum heildsöluarðinum frá okkur. Í Svíþjóð dytti engum manni í hug afnám tóbakseinkasölu. Það hefir heldur engin till. komið fram í Svíþjóð um að afnema tóbakseinkasöluna sænsku. Hún stendur óhögguð og óáreitt og gefur ríkissjóði miklar tekjur. Forstjóri hennar er einn af helztu fjármálamönnum Svíþjóðar, maður, sem heldur mjög fram einstaklingshyggjunni að flestu leyti. Hann er af hinni alþekktu Wallenbergsætt. Þetta getur átt sér stað annarsstaðar, þar sem enginn sjálfstæðisflokksmaður íslenzkur er til þess að leiðbeina í þessum efnum. Hv. 1. landsk. heldur því fram, að með tóbakseinkasölunni hafi verið kastað burt tekjum, sem ríkissjóður hefði annars getað nælt í. Meðan ekki eru færð önnur rök fyrir þessu en þau, að einkasalan selji minna af tóbaki en hin frjálsa verzlun, hlusta ég sem fjmrh. ekki á það. Ég þakka hv.þm. fyrir leiðbeiningarnar um það, að tóbaksreykingar væru ekki atvinnuvegur. Það, sem gaf mér tilefni til þessa orðalags, var það, að hv.þm. spurði mig, hvaða atvinnuvegur það væri, sem þyldi aukin álög. Ég svaraði eins og spurt var. Hv. 1. og 2. landsk. krossa sig og sverja fyrir allt samkomulag, og mér skilst helzt, að þeir lofi guð fyrir það ósamkomulag, sem er ríkjandi. Að endingu vil ég endurtaka þá ósk mína, að frv. fái að ganga til nefndar.

Jakob Möller Mér finnst skylt að svara þessum hjartnæmu orðum hv. 2. þm. Árn. Ég vil því taka fram, þótt þess ætti reyndar ekki að þurfa, að það er ekki gert til þess að sýna þeirri hv.n., sent þar málið fram í Nd., né heldur hæstv. fjmrh. neina sérstaka ókurteisi, þótt frv. verði fellt við 1. umr. En því er svo varið, að hér er um ákveðið principmál að ræða, sem engin ástæða er til að ræða nema við 1. umr. Að greiða því atkv. til n. væri því ekki til annars en að tefja tíma þingsins og vekja vonir, sem ekki geta rætzt. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem hv. 1. landsk. hefir sagt um málið, en með því á að vinna upp tekjuhalla, sem hlotizt hefir af því, að upp var tekin einkasala á tóbakinu. Hæstv. fjmrh. virtist vera í óvissu um það, hverjar ástæður lægju til þess, að tekjur ríkissjóðs minnkuðu af tóbakinu, og taldi, að ef salan minnkaði ekki, þá gætu tekjurnar eigi heldur minnkað. Ég vil benda honum á, að þetta er einmitt orsökin. Tekjurýrnun ríkissjóðs byggist á því, að lögleg sala minnkar. Um það höfum við einmitt reynslu frá fyrri tímum. Allt annað mál er það, hvort æskilegt er að draga úr tóbakssölu og tóbaksnotkun í landinu og hvort gott er að hafa tóbakseinkasöluna í því skyni, ef hún dygði til þess. En það gerir hún bara ekki. Þótt hin opinbera sala minnki, þá gerir tóbaksnautnin í landinu það ekki. Undir því þvingaða fyrirkomulagi, sem tóbakseinkasalan skapar, þá eykst ólöglega salan, og við því er erfitt að sporna í landi eins og þessu, þar sem svo er háttað, að erfitt er um eftirlit. Þetta mál hefir nú verið margrætt og því óþarfi að endurtaka það nú. Það, sem hæstv. ráðh. sagði um tóbakseinkasöluna í Svíþjóð, hefir næsta lítið gildi hér. Hún er allt öðruvísi vaxin þar. Henni er þannig fyrir komið, að hún hefir myndað utan um sig sterkan hring, og þess vegna hefir enginn þar orðað að leggja hana niður, sízt þeir, sem við hana eru riðnir, eins og sá maður er, sem hæstv. ráðh. nefndi, enda þótt hann sé íhaldsmaður. Það er nú einmitt einkenni íhaldsmanna að halda í það, sem fyrir er, einkum það, sem staðið hefir lengi, en svo er um tóbakseinkasöluna í Svíþjóð. Á þessu má m. a. sjá, hver áhrif slíkar stofnanir geta haft á hugsunarhátt manna. Þær geta skapað í kringum sig alveg sérstakt álit. Er það a. m. k. mjög umdeilanlegt, hvort rétt sé að setja á fót slíkar stofnanir, sem verða með tímanum ríki í ríkinu. Ég fyrir mitt leyti er 5 móti einkasölu, m. a. af þeirri ástæðu. Ég skal svo ekki fjölyrða fleira um þetta. Hv. 1. landsk. hefir lýst afstöðu Sjálfstæðisfl. til þessa máls svo fullnægjandi er.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil ekki segja, að álit þessa sænska manns sé nein fullnaðarsönnun, þó ég nefndi það hér til samanburðar á sænsku og íslenzku íhaldi. Ég gerði það til þess að sýna, að þar þora „konservativir“ að koma nálægt einkasölum. Það er misskilningur, að hér sé um „principmál“ að ræða. Um það verða engin atkv. greidd að þessu sinni, heldur um hitt, hvort hærri tollur á að vera á þessari voru, enda er svo ákveðið, að ekkert af áagóða tóbakseinkasölunnar rennur í ríkissjóð. Mér skilst svo, að þeir, sem ekki vilja sja nauðsyn ríkissjóðs, rugli nú saman tóbakseinkasölu og verðtolli á tóbaki, sem vitanlega er sitthvað og ekki sambærilegt. Hv. 1. þm. Reykv. viðurkenndi, að aðalmótstaðan gegn tóbakseinkasölunni lægi í því, að með því fyrirkomulagi seldist minna af tóbaki en ef salan væri frjáls. Þá skilst mér svo, að þeir vilji ekki hafa tollinn hærri, svo salan verði ekki minni. Þessu hafa þeir lýst svo sjálfir. Mín skoðun er það, að betra sé, að minna seljist, en að tollurinn sé hærri. Þá er einnig minna flutt inn í landið og þá minna greitt fyrir tóbak út úr landinu. þegar því hv. 1. þm. Reykv. segir, að minna seljist, þá lýsir hann yfir stefnu sinni og sinna skoðanabræðra um það, að meira beri að flytja inn og hafa tollinn lægri, svo meira seljist og að á þann hatt eigi að fást jafnhá fúlga í ríkissjóð og ná má með minni innflutningi, en hærri tolli. Önnur rök en þetta hafa þeir ekki komið með. Það er misskilningur hv. 1. þm. Reykv., að svo margir séu riðnir við tóbakseinkasöluna í Svíþjóð og hafi þar persónulegra hagsmuna að gæta, að þess vegna komi engar raddir fram um að leggja hana niður. Þar er það félag, sem hefir hana með höndum, og í því er ríkið stærsti hluthafinn og svo stofnanir, sem ríkið á, svo sem tryggingarstofnanir. Aðeins örfáir einstaklingar fengu að vera með vegna starfsemi sinnar áður. En þess gætir svo lítið, að það er hagur ríkisins og alls almennings, sem krefst þess, að tóbakseinkasölunni sé haldið áfram þar. Þar er ekki verið að tala um að vernda hagsmuni neinna einstaklinga. Og nú, þegar gætt hefir verið hagsmuna smásalanna, sem hafa sína 20% álagningu, þá verða það aðallega heildsalarnir, sem óska þess, að tóbakseinkasalan verði lögð niður, en smásalarnir ekki. Það verður því til að efla hag sárfárra mann, ef tóbakseinkasalan verður lögð niður.

Jakob Möller Ég er viss um, að ég sagði það svo skýrt, að ef hæstv. ráðh. hefði heyrt það, þá hlyti hann líka að hafa skilið það, að það væri aðeins sú löglega sala, sem minnkaði. En ég sé ekki, að neitt sé við það unnið, að löglega salan verði minni, en hin ólöglega aukist. Að því er enginn hagur, þar sem tóbaksnautnin minnkar ekki. Hæstv. fjmrh. sagði, að það væru hagsmunir fárra manna, að tóbakseinkasalan væri lögð niður, og þeim væri haldið hér fram. En það eru einmitt hagsmunir ríkissjóðs, að hún verði lögð niður. Og það byggist á þeirri reynslu, að tekjur ríkissjóðs verða meiri af frjálsri sölu en af einkasölu. Strax og einkasalan tók til starfa varð að hækka tóbakið, svo einhver von væri til, að einkasalan bæri sig eða skilaði einhverjum arði. Þetta er nú sú fyrsta reynsla. Önnur eða næsta reynslan hygg ég að verði það, að arður ríkissjóðs af tóbakinu minnki. Ég var ekki alveg viss um, að hæstv. ráðh. hafi heyrt orð mín áðan, svo ég vildi endurtaka þau, svo það væri þó alveg víst, að hann heyrði þau.

Jón Þorláksson Hæstv. fjmrh. bar á mig þær sakir, að ég teldi tekjurýrnun af tóbakinu byggjast á því, að salan yrði minni í einkasölu en frjálsri verzlun. Ég hefi gert rækilega grein fyrir skoðun minni á þessu, og er hana að finna í nál. á þskj. 261 frá sumarþinginu 1931. Ég hefi þar gert grein fyrir því, að reynslan er sú, að á þremur árunum síðustu áður en einkasalan hófst var innflutt tóbak, sem tollur greiddist af, 1,3 kg. að meðaltali á mann. Á næstu 4 árum eftir að einkasalan var afnumin 1,2 kg. En meðaltalið á ári þau 4 ár, sem einkasalan stóð, var innflutningurinn aðeins 0,9 kg. á mann. Ég hefi ekkert sagt um sölu, verzlun eða neyzlu. Ég hefi aðeins tekið innflutningsskýrslurnar, sem sýna þetta, að innflutningur, sem tollur greiðist af, verður minni. Margir halda, að notkunin eða neyzlan í landinu verði ekki minni, en um það hefi ég ekkert sagt. Ég hefi aðeins byggt mína skoðun á staðreyndum.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég ætla að missa þessa hv.þm. báða út úr höndunum á mér. Þeir segja, að löglegur innflutningur á tóbaki verði minni með einkasölufyrirkomulaginu, en neyzlan minnki þó ekki. Ég hefi nú engar skýrslur um smyglun og hefi ekki rekizt á neitt slíkt, hvorki þegar einkasalan var hér áður né nú, og hefi enga eigin reynslu og veit ekki heldur um annara í því efni. Ég get því ekki tekið mark á þessu tali þeirra, þar sem þeir færa engin sennileg rök fyrir því. Ef þeir byggja skoðun sína á því, að meira sé smyglað, þá veit ég ekki, af hverju það ætti að vera, þar sem verzlunin með tóbak er öllum frjáls. Verðhækkun sú, sem varð um síðustu áramót, stafar af því, að verðið á hrátóbaki hækkaði, einkum vegna hins háa gengis í Ameríku og Hollandi, og í öðru lagi af því, að um síðustu áramót hafði ég í undirbúningi þetta frv., og var þá álagningin sett með það fyrir augum, að tóbaksvörur, t. d. sígarettur, þyrftu ekki að hækka, þótt það yrði að lögum. Ég hafði gert ráð fyrir, að eitthvað af tekjum tóbakseinkasölunnar fengi að renna í ríkissjóð, en nú virðist sem það muni ekki verða leyft af ýmsum annarlegum ástæðum. Ég trúi nú ekki að öllu leyti á tölur, þótt góðar séu með. Áður stóð tóbakseinkasalan á erfiðum tímum og þá var líka tóbaksnotkun minni en hún hefir orðið síðan. Nú eru það líka hinir erfiðu tímar, sem draga úr verzluninni, einkum á þann hatt, að hinar dýrustu tóbakstegundir eru nú miklu minna keyptar en áður, meðan efnahagurinn var betri.

Jakob Möller Hæstv. fjmrh. getur enn ekki fundið neina skynsamlega ástæðu fyrir þeirri staðreynd, að tóbakseinkasalan valdi því, að tolltekjurnar af tóbakinu verði minni, aðra en þá, að tóbaksnotkun minnki. Hann hélt því fram, að notkun tóbaks hefði verið minni meðan einkasalan var áður, vegna þess að þá hafi verið erfiðleikar. En þá voru einmitt veltiár, t. d. 1924 og 1925, og nógir peningar manna á meðal. Samt var innflutningur tóbaks meiri árin eftir, sem reyndar voru líka góð, en hann var líka meiri árin á undan, sem voru miður góð. Hæstv. ráðh. lýsti eftir því, hvort við vissum til þess, að menn notuðu smyglað tóbak. Ég hefi áður sagt það, og get endurtekið það, að ég veit til, að á ýmsum stöðum, þar sem lítið var flutt inn löglega af tóbaki í tíð gömlu einkasölunnar, þar var enginn skortur á tóbaksvörum. Það er hægt að gefa ýmsar skýringar á því, hvers vegna menn fá meiri freistingu til að smygla, þegar tóbakseinkasala er heldur en þegar verzlunin er frjáls. Það hefir t. d. verið áður bent á, að þegar verzlað er með tóbakið aðeins á einum stað, þá geta beinlínis orðið vandræði að ná í það. Við skulum bara líta á gömlu tóbakseinkasöluna, hvernig það var í hennar tíð. Þá áttu sumir þar svo erfitt með viðskipti, að þeir voru neyddir til að leita fyrir sér annarsstaðar.

Voru það skilamenn?

. Ég ætla ekkert að upplýsa um það, hvaða menn þetta voru, en til þessa geta legið ýmsar ástæður. Það er vitanlegt, að þegar tóbaksverzlun er rekin í frjálsri samkeppni, þá er eftirlit með að ekki sé smyglað miklu öflugra heldur en þegar einkasala er. Þá eru allir, sem verzla með löglega innflutt tóbak, „interesseraðir“ fyrir því, að tóbak sé ekki flutt inn ólöglega, og það er það sterkasta eftirlit, sem hægt er að fá í þessu efni.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 1. þm. Reykv. og hv. 1. landsk. hafa báðir hafnað þar, að ríkið tapi á einkasölunni, af því að þá sé svo mikið smyglað, en þeim bregzt alveg að sýna fram á, að meira sé smyglað, þegar einkasala er. Hv. 1. þm. Reykv. sagði, að eina eftirlitið, sem dygði, væri það, þegar hver innflytjandinn líti eftir öðrum. Ég hefi ekki þekkt þann eltingaleik á milli innflytjenda á tímum frjálsrar verzlunar, enda ekki nema um 3–4 innflytjendur að ræða. Ég veit ekki til, að þeir hafi kært hver annan fyrir smygl. Og smyglun á tóbaki, sem menn ætla sér að neyta sjálfir, á sér alveg jafnt stað, hvort fyrirkomulagið sem haft er. Smyglunarhættan er yfirleitt ekkert meiri, þó einkasala sé, alveg eins og hv. síðasti ræðumaður tók fram. Um neyzlu tóbaks ræður árferðið miklu, og þá einnig það, hve mikil áherzla er lögð á að koma vörunni út. Það liggur í hlutarins eðli, að salan verður meiri, þegar hér voru um 18 tóbaksbúðir. Þær hafa að vísu verzlað eitthvað með sælgæti líka, en á tóbakinu hafa þær lifað. Umsetningin verður ólíkt minni, þegar aðeins er til ein sérverzlun með tóbak, eins og var síðast, þegar tóbakseinkasalan starfaði. Svo þegar hún var afnumin, þá spruttu sérverzlanir upp. Þetta er næg skýring á því , sem þessir hv.þm. voru að tala um, að tóbaksneyzla minnkaði nokkuð, þegar einkasala væri starfandi, þó vitanlega haldist ríkistekjurnar eins uppi fyrir því vegna einkasöluverðsins. Ég vil svo að lokum endurtaka þá ósk mína, að frv. fái að ganga til n., en ef hv.þm. neita, að málið nái fram að ganga, þá eiga þeir það við sína ágætu samvizku og geta fagnað því, að þeir hafi verið mótfallnir auknum tollum á óþarfa á þessum hættutímum.

Frsm. minni hl. (Jóhann Jósefsson) Það er nú liðið langt síðan ég tók hér til máls um þetta mál. Var víst frestað fundi, þegar ég var í rann veginn að ljúka við nokkrar aths., og átti ég talsvert eftir. Ég hafði bent á hið athugaverða við þessi æru- og samvizkuvottorð, að ætla að hafa þau fyrir daglegt brauð við sendingu hversdagsskeyta, en á því virðist hv.frsm. meiri hl. byggja, að nokkurt gagn ætti að geta orðið að frv. Það hefir oft sýnt sig, að þrálát notkun á æru- og samvizkuvottorðum, þegar um smáatriði er að ræða, sljóvgar menn fyrir þýðingu þessara vottorða. Þess vegna á löggjöfin að forðast það að gefa tilefni til þessarar misnotkunar. Ég man eftir því, hve margsháttar skuldbindingar skipstjórar þeir, sem sigldu hingað í ófriðnum mikla, urðu að undirskrifa hjá ófriðarþjóðunum. Kváðust margir hafa það fyrir reglu að undirskrifa hvað, sem væri, því að þetta var vitanlega framþvingað og engin önnur leið fær, ef þeir vildu fá að halda áfram ferð sinni. Mér virtist þeir verða sljóir, þegar fram í sótti, og fannst mér þeir ekki leggja alvöru í það, hvað þetta þýddi. Virðist mér líkt geta farið, ef fara á að heimta af mönnum þetta vottorð í hvert skipti, sem togara er sent skeyti. í 4. gr. frv. eru fyrirmæli um það að skylda loftskeytamenn til að bókfæra allar skeytasendingar. Eiga að vera á hverri landssímastöð og hverju veiðiskipi sérstök eyðublöð, þar sem rita skal á öll skeyti með nákvæmri dagsetningu, stund og töluröð. Svo segir í frv., með leyfi hæstv. forseta: „Ennfremur skal loftskeytamönnum við loftskeytastöðvar í landi, sem til þess eru kvaddir, skylt að bókfæra, eftir því sem frekast er fært, öll loftskeytaskipti milli veiðiskipa innbyrðis og skeytaskipti þeirra við land“. Félag íslenzkra loftskeytamanna hefir bent á, hvílík óþarfavinna væri lögð á loftskeytamenn með öllum þessum bókfærslum. En látum það nú vera. Hitt er varhugaverðara, að skylda loftskeytastöðvar og varðskip til þess að hlusta eftir öllu því skeytaskvaldri, sem fer milli veiðiskipa. Starfsmenn loftskeytastöðvanna hafa nauðsynlegri verk að vinna en að hlusta eftir því. Félag íslenzkra loftskeytamanna varar við því að skerða að nokkru leyti vörð loftskeytastöðvarinnar í Reykjavík, sem haldinn er á 600 metra bylgju. En ef sama manni væri falið að hlusta eftir skeytum þeim, er fara milli veiðiskipa, og að halda vörð á hinni alþjóðlegu forstöðvabylgju, þá yrði hann að vanrækja annaðhvort, jafnvel þótt hann hefði 2 móttakara. Þetta segja fagmenn um þetta mál. Félag íslenzkra loftskeytamanna lagði til í skrifi sínu til sjútvn., að loftskeytastöð Reykjavíkur yrði losuð við öll önnur skeytaviðskipti en þau, sem fram fara á hinni alþjóðlegu bylgjulengd. Þá er og varðskipum ætlað að hlusta á sömu bylgjulengd og loftskeytastöðvum. En frv. leggur heim ekki einasta á herðar að hlusta, heldur líka að bókfæra það, sem þau heyra. Þau verða því að njósna um það, sem fram fer milli togara, og er það heldur óhugðnæmt starf, þar sem þau skeyti eru flest um veiðiskap og afla. Félag ísl. loftskeytamanna álítur, að á 10 mánaða bili séu send um 850 þús. skeyti þannig milli skipa og milli lands og skipa. Fá þeir því nóg að gera, sem eiga að bókfæra þetta allt. Svo á að senda þessi skeyti til dómsmrh., og ætti það að verða ærið efni að vinna úr. Er ekki ólíklegt, að hæstv.dómsmrh. geti hér búið til nokkrar nýjar stöður, til þess að vinna úr þessu og þýða lyklana. - Sé ég af frv., að sjútvn. á að hafa hér hlutdeild í. Hélt ég þó, að henni bærist nóg af skjölum á hverju þingi, þótt hún fengi ekki þessar skýrslur líka, sem engir menn botna í nema fagmenn. Hv. frsm. meiri hl. lagiði áherzlu á það, að frv. byggðist aðallega á drengskaparloforðinu. En í frv. er vel séð fyrir því, að þótt þetta drengskaparvottorð sé skrifað, þá er vel hægt að fara í kringum það án þess að svíkja loforð sín. Ákvæðið nær sem sé ekki til annara veiðiskipa en íslenzkra. Útlend veiðiskip hafa flest loftskeytatæki og mega hafa viðskipti við loftskeytastöðvar hér og íslenzk skip. Hver, sem vill hafa sig til slíks, getur því komið skeytum til íslenzkra skipa gegnum útlenda kunningja sína á sjónum. Hér er ein glufa opin, en þó eru fleiri leiðir til þess að fara kringum ákvæðið, þótt þessi sé auðveldust. Hæstv. dómsmrh. lýsti yfir því við 1. umr., og hv.frsm. meiri hl. drap einnig á það, að hér hefði undanfarið starfað hlustari, sem dómsmrh. hefði sent út til þess að njósna um skeytasendingar milli veiðiskipa, og að við þetta hefði komið í ljós, að misjafnlega mikið væri sent af skeytum á ýmsum tímabilum. Þetta er þá allur árangurinn af starfi þessa manns, að leitt hefir verið í ljós, að ekki eru send jafnmörg skeyti á hverjum klukkutíma árið um kring. Ég spurði eftir því í dómsmrn., hver þessi maður væri og hvar hann væri að finna, en enginn vissi þar um hann. Hefi ég einnig spurt formann sjútvn., sem er frsm. meiri hl., því að það er fróðlegt fyrir okkur, sem um þessi mál eigum að fjalla, að geta séð skýrslur þessa manns og náð tali af honum, en hv.frsm. vissi ekki, hvar þessa nýju tegund af þefara stj. væri að finna. Verður hann ef til vill framvegis í myrkrum hulinn og getur haldið áfram að leiða það í ljós, að misjafnlega mörg skeyti séu send á ýmsum tímum ! Þá vil ég minna á það, að þótt það sé venja hér á landi að nota aðeins Morsekerfið á skipum, þá hafa samt margir útlendir togarar bæði Morse- og taltæki og standa í beinu sambandi við loftskeytastöðvar í landi. Gerum ráð fyrir því, að það kunni að sækja í það horf hér á landi líka, að taltæki fari að tíðkast. Veit ég ekki, hvort löggjöfin myndi þá taka upp á því að banna íslenzkum togurum að hafa slík tæki, eða hvernig ætti að fullnægja kröfum frv. Annars held ég, að þessi löggjöf verði lítill liður í landhelgigæzlunni. Hefi ég bent á helztu ágalla frv. og umsögn þeirra einu fagmanna, sem hér koma til greina, sem sé loftskeytamanna sjálfra. Mér finnst rétt að fara með niðurlagsorðin í bréfi frá Félagi ísl. loftskeytamanna, þar sem þeir láta í ljós álit sitt, án þess þó að gera annað en benda á hina teknísku galla frv. Það hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Vér höfum ekki annað eða fleira að benda á eða segja álit okkar um að svo stöddu, nema ef það væri það, að vér álítum, að svo framarlega sem menn á annað borð vilja láta hafa sig til þess að nota loftskeytatækin til ólöglegra veiða, mun hinu strangasta eftirliti með því veitast það erfitt, svo að ekki sé sagt ómögulegt, að fyrirbyggja það; svo margvíslega má fara í kringum allt eftirlit. Nánar verður ekki farið út í það atriði, enda loftskeytamönnunum óviðkomandi“. þetta kemur heim við það, sem við, sem ekki erum fagmenn, höfum bent á. Er óþarfi að benda á fleiri leiðir færar til þess að gera þennan lagabókstaf þýðingarlausan. Býst ég við að bak við fullyrðingar hæstv. ráðh. og frsm. meiri hl. liggi skýr meðvitund um það, að hér sé verið að lögleiða mál, sem í rauninni er ekki annað en hégómamál, en er orðið að þálætisstagli dómsmrh. og hann skipar flokksmönnum sínum að fylgja. Þá vil ég minnast á ákvæði 6 gr., þar sem segir, að ef sterkar líkur bendi til, að útgerðarstjóri eða skipstjóri hafi notað loftskeyti til að fremja landhelgibrot, þá skuli dómsmrh. heimilt að svipta þá rétti til loftskeytaskipta við land og önnur veiðiskip nema undir eftirliti. Ég held, að það muni vera einstakt í lögum, að láta nægja sterkar líkur um afbrot til þess að yfirvöldin geti, an annara lagaákvæða eða undangengins dóms, komið fram slíkri hegningu. Þetta er ein tegund hegningar og setur blett á þann, sem fyrir verður, því að honum er komið í það álit, að honum sé ekki trúandi til að hafa þetta starf á hendi an strangs eftirlits, enda þótt hann kunni að vera alsaklaus. í frv. stendur ekkert um það, hver eigi að hafa úrskurðarvaldið. Líklega dómsmrh. Ég minntist áðan á mann hann, sem hæstv.dómsmrh. hafði falið að hlusta á skeytasendingar milli skipa. Gæti líka verið, að hann ætti að ákveða, hver sekur væri. Gæti þetta farið eftir skýrslu hans og geðþótta dómsmrh. Þarna væri þá dómsmrh. gerður að ákæranda, metanda sakarinnar og ákveðanda hegningarinnar samkv. G. gr. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að athuganir hlustarans hefðu leitt eitthvað í ljós, sem honum virtist eitthvað byggjandi á, en það var það, að ekki væru alltaf send jafnmörg skeyti á sama tíma. Þegar svo við bætist, að hv.frsm. meiri hl. virðist byggja misnotkun loftskeytanna á því, að „vissa tíma“ eins og hann orðaði það, sé mikið um skeytasendingar til veiðiskipanna, en aftur aðra tíma litið, þá sjái allir, hvaða rök eru notuð í þessu máli. Því að á skeytafjöldanum einum verður vitanlega ekkert hægt að byggja um það, hvort útgerðarfélögin muni mikið sek eða lítið um misnotkun í þessu efni. En á hitt má benda, að hér er opin leið fyrir óhlutvanda menn að beita misrétti, og þegar þess er gætt, að framkvæmd þessi er lögð á vald hæstv.dómsmrh., þá er ekki nema von til, að sá grunur geri vart við sig þegar í upphafi, að úrskurðir hans kunni að blandast hlutdrægni, þegar um þá menn er að ræða, sem einhverra hluta vegna hafa fallið í ónáð þessa manns, því það er nú svo um þennan ráðh., að menn eru misvel séðir hjá honum, útgerðarmenn ekki síður en aðrir. Og eftir að hafa hlustað á ýmislegt, sem komið hefir frá honum í ræðum hér á hinu háa Alþingi um einstaka menn og útgerðarfélög, eins og t. d. þegar hann var að tala um, að það væri ekki nema mátulegt að senda kúlu í gegnum belginn á sumum togurum íslenzku, þá finnst mér ekki loku fyrir það skotið, að taldar kunni að verða sterkar líkur um misnotkun loftskeyta hjá einum, en síður hjá öðrum, allt eftir því, hvernig hæstv.dómsmrh. þóknast að líta á í hvert sinn og hverjir hlut eiga að máli, þess vegna er varhugavert að leggja þetta á vald þess manns, sem sýnt hefir sig bera í því öllum mönnum fremur að bera kala til útgerðarmanna, svo að ekki sé meir. sagt. Það mætti líka benda á, að af því að hæstv.dómsmrh. er kunnari að því en frá þurfi að segja að beita hlutdrægni, er andstæðingar hans eiga í hlut, þá gæti maður búizt við, að í þessu efni láti hann ekkert tækifæri ónotað til að ná sér niðri á þeim, er hann telur sér óvinveitta. Ég gæti nefnt dæmi, er sanna, að hæstv.dómsmrh. hefir gert sig beran að því að heita hlutdrægni, er andstæðingar áttu í hlut, og ég skal nefna slík dæmi, ef einhver í hv. d. vefengir orð mín. Ég býst þá við, að ég sé búinn að benda á aðalgalla frv. þessa. Ég hefi sýnt fram á og fært rök fyrir, að slík löggjöf sem þessi kemur að engu gagni, og þó er það miklu betur rökstutt í bréfi loftskeytamannanna. Frv. gerir greinilega upp á milli íslenzkra og útlendra veiðiskipa, svo að íslenzku skipin eru sett skör lægra en þau erlendu. Ennfremur er stefnt að því að eyðileggja virðingu fyrir drengskaparheiti manna, og er það illa farið. Með ákvæði 6. gr. er opin leið til að beita hlutdrægni til ofsóknar á einstaka menn. Það þarf ekki annað en að „hlustarinn bendi á einhvern útgerðarmann og segi: „Þarna er maður, sem „sterkar líkur“ benda til, að þurfi að athuga“, - og þá vill hv. 1. þm. S.-M. og meiri hl. sjútvn. leggja á vald hæstv.dómsmrh. að setja útgerðarstjóra og skipstjóra undir strangasta eftirlit. En með þessu getur fallið blettur á alsaklausa menn, þegar engir fjalla um þessi mál aðrir en „hlustari“ og ráðh. Annars sýnir fátt betur, hvað mál þetta er nauðómerkilegt, en það, að þingsalurinn tæmist þegar farið er að ræða um það. En það aftrar mér ekki frá að gagnrýna málið og benda á galla þess, svo að Alþt. sýni, hvernig tekið hefir verið á þessu frv., sem hæstv.dómsmrh. í trássi við suma flokksmenn sína hefir verið að burðast með ár eftir ár. Hæstv. ráðh. tollir ekki í sæti sínu á meðan verið er að ræða um þetta andlega fóstur hans, heldur er hann á einlægu flakki fram og aftur, og þarf engan að furða á þessu, sem veit, að árangurinn af afskiptum ráðh. af landhelgisæzlunni er sá, að svo má heita, að hann hafi eyðilagt hana með öllu. Hann tók við landhelgigæzlunni í miklum blóma, og þá var áhugi allra að bæta hana sem bezt og koma henni í það horf, sem hún er hjá öllum siðuðum þjóðum. En sjón er sögu ríkari, í hvaða óefni er komið. Nú er hringlað með varðskipin til og frá, og í fleiri daga og vikur liggja þau bundin við hafnargarðinn. Stundum er þeim haldið föstum við björgun á strönduðum skipum. T. d. er auglýst í dagblöðunum, að þennan dag fari þetta og þetta varðskip til þess að reyna að ná út skipsflaki á ákveðnum stað. Áður hefir verið bent á, að einu varðskipinu hefir verið haldið úti á fiskiveiðum tímum saman, fyrir nú utan hin mörgu ferðalög, snattferðirnar svonefndu, sem varðskipin hafa verið notuð til, í því skyni að fullnægja hinni miklu ferðalöngun og skemmtanafýsn hæstv.dómsmrh. og gæðinga stj. Með þessu hefir allt verið gert til þess að veikja landhelgigæzluna, öll afskipti hæstv.dómsmrh. hafa til þess eins orðið að gera gæzluna sem lítilfjörlegasta og landsmenn henni fráhverfa. Og svo bætist við, sem vitað er og borizt hefir til þingsins um rekstur varðskipanna, að þar gengur allt á tréfótum að því er mannahaldið snertir. Skipverjar eru reknir af sumum skipunum í hópatali, aðrir reknir fyrir það að vilja ekki fara á önnur skip. Daglega ganga yfirmennirnir í land vegna ósamkomulags, sumir reknir, en hafa þó full laun, og aðrir teknir í þeirra stað. Og alveg nýlega hefir verið bent á fataleysi háseta í blaði hér í höfuðstaðnum og færð rök fyrir því, hvað mikla þýðingu það hafi út á við, bæði fyrir land og þjóð, að hásetar varðskipanna séu sómasamlega vel til fara. Skipshafnir útlendu varðskipanna, sem hér eru, hafa horft á þá niðurlægingu, sem landhelgigæzla okkar er komin í fyrir miður heppileg áhrif hæstv.dómsmrh. Og ráðið, sem hæstv. ráðh. hefir fundið upp til þess að bæta úr þessu ástandi, er frv. þetta, sem hann ber fram og hv. 1. þm. S.-M. segir um, að sé eina tiltækilega ráðið til þess að efla landhelgigæzluna, eða svo að ég hafi það orðrétt upp eins og það stendur í nál. meiri hl. á þskj. 176: Þetta sé „eina tiltækilega ráðið til að draga úr landhelgibrotum og verja til nokkurrar hlítar landhelgisvæðið“. Það þarf mikla djörfung til að halda slíkri fjarstæðu fram í alvöru. Nei, strandvarnirnar eru það eina, sem á er að byggja í þessu efni, að varðskipunum sé haldið áfram við gæzluna, eins og áður var, í stað þess að koma ekki nálægt henni dögum saman. Ég ætla, að ég þurfi þá ekki að eyða frekari orðum að því í þetta sinn, hve fáránlegar þær ráðstafanir eru, sem frv. fer fram á, að gerðar verði til þess að bæta landhelgigæzluna. Og fari svo, að frv. verði lögtekið, mun brátt koma í ljós, að á slíkri löggjöf sem þessari verður ekkert að byggja og gæzlan í sama öngþveiti og hún er nú. En þegar greindir menn, eins og hv. 1. þm. S.-M., segja, að hér sé „eina tiltækilega ráðið til að draga úr landhelgibrotum“, Þá gæti samþykkt þessa frv. orðið til þess að draga úr áhuga þjóðarinnar fyrir landhelgigæzlu og orðið á hann hátt valdandi þess að eyðileggja það litla, sem enn er ekki eyðilagt í þessu efni undir stjórn hæstv.dómsmrh.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég hefi ekki haft aðstöðu til að hlusta á alla ræðu hv.þm. Vestm., enda mun þess ekki hafa verið þörf, því að það, sem ég heyrði af henni, var það sama sem hann og aðrir óvinir landhelgigæzlunnar hafa áður sagt oft og mörgum sinnum, bæði utan þings og innan. Þess vegna ætla ég ekki að halda eins langa ræðu og hv.þm. Vestm. En ég ætla að draga saman nokkur atriði í þessu frv. til þess að gera þeim gleggra fyrir, er hugsa með eigingjarnri óvild um allt, sem gert hefir verið til þess að ljósta upp um landhelgibrjótana. Hv. þm. er það kunnugt, og getur heldur ekki neitað því, að síðan hans flokkur hætti að stjórna þessum málum og öðrum, hefir landhelgigæzlan stórum batnað. Það þarf ekki annað en að benda á Óðin, sem á fyrsta ári sínu tók 30 togara. Nú er þetta sama skip við strandgæzlu með sama útbúnaði og áður og sömu mönnum, og þó tekur það ekki nema fáa togara á ári í landhelgi. Þetta er ekki af því, að vörnin sé lakari en áður, og heldur ekki stendur það í sambandi við aukinn skipakost, heldur er annað, sem liggur hér á bak við. Það, að Óðinn tók svo marga togara á sínu fyrsta ári, en nú fáa, stafar af því einu, að landhelgigæzlan hefir verið betur rækt hin síðari ár en áður, eftirlitið strangara, og þess vegna hefir landhelgibrotum fækkað. Við getum líka tekið Ægi í þessu sambandi. Hann tók töluvert fleiri togara fyrsta árið en hann hefir gert nú síðari árin. Þetta er staðreynd, sem sýnir, að landhelgigæzlan hefir batnað við það, að íhaldið hætti á stjórna þessum málum. Og þetta kemur af því, að sú stj., sem nú fer með umboðsvaldið, stendur öðuvísi að vígi en fyrrv. stj., sem var það togaraeigendum, og í þeim hóp voru menn, sem sannazt hafði á, að væru brotlegir við landhelgilögin, og aðrir, þótt ekki væru dæmdir brotlegir, voru það samt í raun og veru. Það er því gefið, að aðstaða Framsóknar til þess að sýna óhlutdrægni í þessum málum er öll önnur en var hjá flokki hv.þm. Vestm., af því að í þeim flokki eru landhelgibrjótar, sem þurfti að sjá í gegnum fingur við Mér þykir rétt að lýsa þessu almenna viðhorfi, svo að sjáist, hvers vegna landhelgin er betur varin nú en áður. Landsstj. nú er algerlega óháð þeim mönnum, sem stóðu á hálsi íhaldsstj., eins og t. d. hv.þm. Vestm., sem allt gerði til þess að hindra, að landhelgivörnin væri í lagi vegna hagsmuna sjálfra lögbrjótanna. En svo má líka líta á annað í þessu sambandi, að skipstjórinn á Ægi, nýja skipinu, sem tók við vörnum eftir að íhaldsstj. var hætt að ráða þessum málum, hefir sýnt alveg sérstakan og framúrskarandi dugnað í starfi sínu, sem almennt er viðurkennt af öllum nema lögbrjótum togara. Þegar svo þessi maður er meira affluttur og níddur en nokkur annar - langtum meira en nokkur lélegur starfsmaður landsins hefir orðið fyrir -, þá er skiljanlegt, hvað hv.þm. Vestm. og hans fylgifiskar vilja. Þeir vilja lélega landhelgigæzlu eða eitthvert málamyndakák, en umfram allt vilja þeir ekki, að til starfans veljist duglegir menn, sem alltaf séu á verði og gæti skyldu sinnar. Ef þetta hefði ekki verið svona, ef landhelgigæzlan hefði ekki verið svona góð, þá hefði ekki verið beitt ofsóknum á hendur skipstjóranum á Ægi og hann bakbúinn og níddur. En skipstjórinn hefir nú einmitt orðið frægur fyrir árvekni sína og mikinn dugnað í vörnum landhelginnar. Af því að hv.þm. Vestm. var að dylgja um, að það væri yfirmönnum varðskipanna að kenna, að sagt hefði verið upp mönnum á þeim, þá vil ég taka það fram, að svo er ekki. Það er vegna fjárkreppunnar, að ekki hefir þótt fært að halda öllum skipunum úti. Það er eins hjá ríkisútgerðinni og öðrum fyrirtækjum, að þegar ekki er hægt að gera út, þá er hásetunum sagt upp. Og hvers vegna ætti ríkið að halda öllum skipunum úti, þegar þess er hvorki þörf né heldur hægt að gera það? Ef hv.þm. Vestm. vill „krítisera“, að ríkið hafi ekki peninga til að halda skipunum úti, þá vil ég benda honum á, að hans kjördæmi, Vestmannaeyjabær, hefir ekki getað greitt sitt litla framlag, er það hafði lofað til gæzlunnar, og það er ekki af því að þá hafi skort viljann til þess, heldur er það kreppunni að kenna, sem komið hefir svo hart niður á kjördæmi hans, að bærinn mun eiga fullerfitt með launagreiðslur sínar. Hv. þm. Vestm. þarf því ekki að vera hissa á, þó að stj. haldi ekki fleiri mönnum á launum en hún hefir þörf fyrir. Ég vil geta þess, að það eru tvö ár síðan Pálmi Loftsson forstjóri ríkisútgerðarinnar og ég tókum upp að hafa menn, sem hv.þm. Vestm. kallar „hlustara“, úti um land, þar sem mest brögð eru að því, að brotizt sé inn í landhelgina. Við sömdum við menn í ýmsum verstöðvum að senda skeyti á dulmáli til útgerðarstjórans við „Ríkisskip“ um grunsamleg, skip, og gengum svo frá, að skeytin var hægt að senda á nóttu sem degi. Hv. þm. getur spurt sjómenn í Garði, Höfnum, Grindavík, Ólafsvík og víðar, hvaða áhrif þetta hefir haft. Hér hefir storkostleg breyting á orðið, því að þegar íslenzku togararnir, sem helzt eru brotlegir í þessu efni, vita, að haft er auga á þeim úr landi og hægt er að koma að þeim, þar sem þeir eru að trolla, þrátt fyrir alla þeirra eigin „spiona“, þá hafa þeir orðið hræddir og fælzt landhelgina. Nú er vitanlegt, að brotlegir menn hér í bænum hafa varðmenn ekki eingöngu við höfnina, til þess að segja, hvenær varðskip fer eða er komið inn, heldur hafa þeir einnig njósnara á vissum stöðum kringum landið, alveg eins og ríkisstj. hér er því um venjulest stríð að ræða eins og milli lögreglu og glæpamannaforingja í stóru löndunum. Það er því ákaflega hlægilegt, þegar forsvarsmenn glæpamannanna, eins og hv.þm. Vestm., eru að bera sig upp undan því, að hlustað sé á brotleg skeyti. Og þegar komið er inn í þessa hv. deild, sést, að þar á sæti maður, sem haft hefir svik í frammi, og hann blygðast sín ekki fyrir að standa upp og halda ræðu um sín eigin svik, alveg eins og ósekur væri.

Hver er þessi maður?

. Þegar menn, sem afhjúpaðir hafa verið fyrir svik - (ÓTh: Nú er ráðh. að fá kast! ). - Ég vil biðja hv. þm: Vestm. að líta yfir deildina og athuga, hvort nokkur af þingbræðrum hans sýni í einu glögg merki um og sekt, þegar rætt eru um landhelgibrot.

Mætti deildin ekki vita, hver hann er, þessi maður ?

Ég treysti svo greind hv.þm., að hann geti sagt sér þetta sjálfur, eftir að hafa fengið þá vísbendingu, sem ég hefi nú gefið. þm. er svo kunnugur í sínum eigin herbúðum. Ég vil þá taka fram niðurstöðuna af því, sem ég hefi sagt. Það er álit allra, sem að þessum málum vinna, að það sé sjálfsagt að hafa eftirlit með loftskeytanotkun veiðiskipa, til þess að brotlegir íslenzkir togarar hætti að stelast í landhelgina. Það er vitað, að engir hafa á móti þessu eftirliti nema togaraeigendurnir sjálfir. Það er stríð milli þeirra, sem hafa gætt landhelginnar, og hinna, sem brotlegir eru, eða þeirra manna, sem laumast í landhelgina til þess að stela björg fátækra manna í verstöðvum kringum land. þessir lögbrjótar hafa enga afsökun. Það hefir ekkert breytzt frá því, að Ágúst Flygenring bar fram ásakanir sínar á hendur lögbrjótunum. Hann sagði hér í þessari hv. d., að það væri eigingirnin og hagsmunavonin, sem lokkaði lögbrjótana til þess að laumast inn í landhelgina og stela fiskinum. Og hann játaði, að útgerðarstj. skipuðu skipstjórunum að fara í landhelgina. Og hann kvað ennþá harðara að orði; hann sagði, að skipstjórarnir væru blátt áfram reknir, ef þeir hlýddu því ekki að stelast inn fyrir landhelgilínuna. Og allar þessar þungu ásakanir voru bornar fram í sambandi við loftskeytatækin, er þá var verið að koma fyrir á íslenzkum togurum. Það eru kannske send 10 skeyti til sama togarans á einni nóttu. Hver vill nú trúa því, að hér sé aðeins um saklaus verzlunarviðskipti að ræða? Nei, hér er um stór brot að ræða og skeytin send í sviksamlegum tilgangi. Nú er búið að kaupa nýtt varðskip og bæta gæzluna á ýmsan hátt, en þó vill það brenna við, að vissir útgerðarmenn skipa sínum togurum að laumast í landhelgina, þegar þeir hafa fengið vitneskju í gegnum símann og þefara sína, að það muni vera óhætt. Ef njósn berst frá Vík, að varðskipið sé að fara vestur með, þá er óhætt í landhelginni nálægt Hjörleifshöfða. Þannig má hafa gagn af þessari þefarastarfsemi útgerðarmanna. Það er alveg fullvíst, að eins og það er hægt að nokkru leyti að hindra fólk, sem hefir sjúkar hvatir og ástæður til óknytta í því að halda fast við sína bresti, þá er hægt að hræða togarana frá því að fara í landhelgina með því að fyrirmuna þeim að fá leiðbeiningar til þess úr landi frá útgerðarmönnum. Með fjölgun varðskipanna hefir tekizt að gera togarana ragari við landhelgina en áður, enda leita þeir tæplega þangað nú orðið, nema þeir standi undir stjórn í landi, en ef þau sambönd verða stöðvuð, eins og tilgangurinn er með þessu frv., þá er síðasta þættinum bætt við þær varnarráðstafanir, sem nægja til þess að landhelgin verði friðuð gegn ránsferðum botnvörpunga. Það er því beinlínis skylda löggjafarvaldsins að tryggja landhelgivarnirnar til fulls með því að gera þetta frv. að lögum.