Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Bernharð Stefánsson) Herra forseti. Ég býst ekki við, að það þurfi langa framsögu um þetta mál. Fyrir örstuttu fóru hér fram útvarpsumræður um dýrtíðarmálin í heild sinni, og ég hygg, að enginn gróði væri að því að taka þær upp að nýju. Ég býst einnig við, að engum alþm. geti komið það á óvart, að slík till. sem þessi er borin fram. Hv. alþm. heyrðu yfirlýsingu hæstv. fjmrh, í morgun. Og þó að hún hefði ekki komið, er öllum ljóst, að ef ekkert er gert í dag, munu ýmsar vörur hækka í fyrramálið. Og þar með er komin ný verðhækkunaralda, sem ekki er hægt að segja fyrir fram, hvar staðar nemur. Við hv.þm. V.-Húnv. höfum litið svo á, að a. m. k. eins og ástatt er, verði að stöðva þessa þróun í bili. Í því efni erum við algerlega sammála þeim flokki, sem við teljumst til, og sennilegt er, að margir aðrir þm. líti eins á. Við höfum því lagt fram þessa till., sem fer fram á, að Alþ. feli ríkisstj. að lækka verð á vörum innanlands fyrst um sinn með framlagi úr ríkissjóði, til þess að koma í veg fyrir, að vísitala framfærslukostnaðar hækki úr því, sem nú er, eða úr 272 stigum. Það er kunnugt, að nú í tvö ár hefur mikið verið rætt um, að það þyrfti að finna ráð við dýrtíðinni. En það er jafnkunnugt, að lítið sem ekkert hefur verið gert í því efni annað en það að heimila fé úr ríkissjóði til þess að greiða niður vörur og halda dýrtíðinni þannig nokkuð í skefjum. Og þetta hefur tekizt þannig, að síðan að ég ætla á haustþinginu 1942 til þessa dags hefur vísitalan ekki hækkað, þó að nokkrar breytingar hafi á henni orðið, og mun nú 1. næsta mánaðar ganga í gildi vísitala, sem er nákvæmlega jafnhá og þá var. Það má benda á, að við Íslendingar erum ekki einir um það að hafa gert ráðstafanir til að halda dýrtíðinni í skefjum á þennan hátt. Það hafa fleiri þjóðir gert, t. d. Bretar og Bandaríkjamenn o. fl. Að sjálfsögðu má um það deila, hvort þetta eru þær heppilegustu aðgerðir gegn dýrtíðinni. En ég held, að tæplega verði um það deilt, að úr því að búið er nú að halda dýrtíðinni í nokkrum skefjum í tvö ár, þá sé með öllu óforsvaranlegt að sleppa henni nú lausri á morgun, þegar svo er ástatt, að flestir búast við, þó að enginn geti fullyrt það beinlínis, að það megi telja í vikum, fremur en í mánuðum, hvað styrjöldin á eftir að standa lengi. Það er einkennilegt, ef við ættum kannske á seinustu vikum styrjaldarinnar að gefast alveg upp og koma öllu því öngþveiti á stað, sem ný dýrtíðaralda og vísitöluhækkun mundi leiða af sér fyrir þjóðfélagið. Í annan stað er á það að líta, að eins og öllu hinu háa Alþ. er kunnugt og þjóðarheildinni einnig, þá hafa farið fram viðræður undanfarið meðal stjórnmálaflokkanna á Alþ. um lausn hinna aðkallandi vandamála. Meðal annars hefur verið rætt um stjórnarmyndun. Okkur flm. þessarar till. er ekki kunnugt um það, að þessar viðræður séu komnar það langt áleiðis, að niðurstaða geti fengizt í dag og geti því komið í veg fyrir fyrirsjáanlega verðhækkun á morgun. En meðan þessar viðræður standa yfir og von er, að þær beri árangur, þá virðist það enn gálausara að hleypa allri þeirri skriðu á stað, sem mundi verða með verðlækkuninni á morgun, ef þessar viðræður kynnu að bera árangur eftir örfáa daga. Þess vegna er það skoðun okkar flm. og einnig flokks okkar, að í dag sé ekki annað að gera en það að fela ríkisstj. að halda dýrtíðinni í skefjum á þann hátt, sem gert hefur verið undanfarið, nú fyrst um sinn, þannig að hún ekki hækki. Undir þeim umr., sem farið hafa fram um þetta mál, bæði í útvarpinu og reyndar víðar, skilst manni, að ríkisstj. líti svo á, að ekki sé fé fyrir hendi í ríkissjóði til þess að halda þeim greiðslum áfram, sem greiddar hafa verið undanfarið í þessu skyni, og til viðbótar að greiða niður þá verðhækkun, sem boðuð er á morgun. Enda berum við flm. fram þessa till. beinlínis með það fyrir augum, að ef hún verður samþ. og henni þá ætlað að verka um nokkuð lengri tíma, þá sé alveg sjálfsagt, að þingið sé gersamlega skuldbundið til þess að afla ríkissjóði tekna, sem hann hefur ekki nú, til þess að standa straum af þessum ráðstöfunum. Það yrðu þá að sjálfsögðu gerðar ráðstafanir til að bera fram lagafrv. um það efni, þegar eftir að þessi till. er samþ., nema þá lægi fyrir, að þingflokkarnir hafi komið sér saman um einhverja aðra leið, sem ekki krefðist jafnmikilla fjárframlaga. Ég sé ekki ástæðu til að orðlengja þetta frekar, þetta mál er svo þrautrætt. En það vil ég taka fram, að þessi till. á ekki á nokkurn hátt að torvelda eða slá á frest neinum umleitunum um frekara samstarf, sem nú fara fram, heldur hefur okkur aðeins virzt, að þingið yrði nú í dag að gera ráðstafanir út af þessu máli. Og af því að svona stendur á, og af því að þessi till. mundi ekki gilda nema rétt til bráðabirgða, ef frekari aðgerðir yrðu í Alþ., þá sjáum við flm. ekki ástæðu til þess að leggja til, að málinu verði vísað til nefndar. Við álítum, að það verði að afgerast í dag. Á hinn bóginn mundum við ekki setja okkur upp á móti því, að t. d. fjvn. fjallaði um þessa tillögu. En það liggur í hlutarins eðli, að hún yrði að skila áliti í dag, svo að hægt yrði að hafa síðari umr. ekki síðar en í kvöld. Ef málið dregst til morguns, virðist það geta valdið miklum og margháttuðum óþægindum.

Ólafur Thors Þessi till. fjallar um einn lið í allvíðtækum málefnasamningi, sem ræddur hefur verið undanfarna daga af fulltrúum allra þingflokka. Ég tel það ekki málinu til framdráttar, að þeir samningar verði ræddir á þessu stigi í hæstv.Alþ., og mun þess vegna ekki gera það. Ég álít rétt, eftir atvikum, að till. þessari verði vísað til n. og hún verði þá rædd í sama anda og umr. hafa farið fram undanfarna daga. Þætti okkur sjálfstæðismönnum mikils um vert, að þingið gæti orðið sammála um afstöðu til þessarar till., sem hér liggur fyrir. Ég geri ráð fyrir, að von sé nú á fleiri till. til úrlausnar á þessu efni, og mundi þá verða reynt í hlutaðeigandi n. að bræða þær saman. Skal ég svo ekki hafa þessi orð fleiri, en leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til fjvn.

Ásgeir Ásgeirsson Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði hér á fundi áður í dag, að við tveir fjhnm. Nd. höfum lagt fram till. um, að þeirri verðhækkun, sem hér er um að ræða á landbúnaðarafurðum, verði frestað meðan þingflokkarnir ræðast við um dýrtíðarmálin í heild sinni. Það er áreiðanlega gott fyrir þá samninga, að þessi verðhækkun komi ekki nú þegar í gildi, um það getur engum blandazt hugur. Við höfum gert það að okkar till., að þessari framkvæmd verði frestað, og þó ekki lengur en til 1. des., ef þingið hefur ekki áður gert neina samninga um þetta efni. Það er okkar meining líka, að ef þingið gerir ekki um það neina aðra samþykkt, sé fresturinn upphafinn og komi hækkunin til framkvæmda 15. nóv., eins og er samkv. núgildandi l. Það má segja margt um það, að forðast þurfi að dýrtíðaraldan flói yfir. En það þarf enginn að halda, að þetta mál sé leyst með því að borga dýrtíðina meir og meir niður og hækka skatta að sama skapi. Þó að þetta sé talið gert fyrir atvinnuvegina, til þess að þeir þurfi ekki að borga hærra kaup, þá verkar það á sinn hátt alveg eins og kauphækkun, að auka stöðugt skattana. Það má færa þetta og þetta yfir á ríkissjóð, segja menn, en það er svipað og að segja, að klárinn beri ekki það, sem ég ber. Því að allt hvílir þetta á atvinnulífinu, hvaða nafni sem nefnist, laun eða skattar. En ég ætla ekki að fara lengra út í þá sálma nú. Okkar till. er ekki um neina lausn á þessu máli á þessu stigi, heldur aðeins um frest, svo að flokkarnir hafi svigrúm til að ráða ráðum sínum.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eins og ég sagði áðan, getum við flm. ekki haft á móti því, að málinu verði vísað í n. og athugað, að svo miklu leyti, sem tök eru á. En ég vildi gjarnan spyrjast fyrir um það hjá formanni fjvn., hvort líkur eru til þess, að n. geti skilað áliti í dag, svo að annar fundur yrði haldinn um málið í kvöld. Því að mér skilst, að þessar ráðstafanir, sem till. fjallar um, komi ekki að gagni, a. m. k. ekki fullu gagni, nema málið sé afgr. í dag. Út af ræðu hv.þm. V.-Ísf. vil ég segja það, að ég sé ekki, hvernig sú till., sem hann gat um, að hann og hans flokkur hefðu borið fram, á að koma í veg fyrir það, sem búizt er við að komi fyrir á morgun, ef ekki er að gert. Þessi till. Alþfl. mun vera í frvformi, og mér vitanlega er ekki farið að útbýta því enn. Ég vil leyfa mér að spyrja hv.þm., hvað hann ætlazt til, að verði á morgun. Það er hreint og beint lagafyrirmæli um, að innlendar vörur eigi að hækka í verði í fyrramálið. Og ef þessi till., sem fer fram á að fresta þeim ákvæðum, sem mæla svo fyrir, að verðhækkunin komi til greina í fyrramálið, á að koma að gagni, þyrfti hún a. m. k. að sjást í dag. Hv. þm. V.-Ísf. segir, að málið sé ekki leyst með því, að þessi till. sé samþ., sem við tveir þm. höfum borið hér fram, en það er leyst á sama hátt og gert hefur verið á tveimur undanförnum árum. Við vitum ekki, hvað styrjaldarástandið stendur lengi og afleiðingar þess, og ég vil einnig minna hv.þm. á, að þessi till. er alls ekki hugsuð frá okkur nema til bráðabirgða, meðan verið er að koma sér niður á aðra lausn, sem meiri hl. Alþ. kynni að koma sér saman um og þykir aðgengilegri.

Pétur Ottesen Áður en ég svara fyrirspurn hv. 1. þm. Eyf., vil ég spyrja hæstv. forseta, hvað hann hyggist fyrir um afgreiðslu þessarar þáltill. frá Alþ.

Forseti (GSv): Málið er þannig vaxið, að eigi að haldi að koma samþykki Alþingis um það atriði, sem till. fjallar um, þá yrði það að verða á þessum degi. Því til hindrunar tel ég ekki það, sem eðlilegt er, að málinu sé vísað til n. og þá að sjálfsögðu til fjvn. En ég hefði viljað ætlast til þess, að n. gæti séð sér fært undir öllum atvikum að keppa að því að skila áliti nú síðdegis og í síðasta lagi í kvöld, og hef ég því hugsað mér að boða til nýs fundar í sameinuðu Alþingi kl. 9 í kvöld og taka þar á dagskrá þessa till. til síðari umr. Þetta er það, sem ég hef ætlazt fyrir um málið.

Ásgeir Ásgeirsson Hv. 1. þm. Eyf. spurði, hvernig ég hugsaði mér, að hægt væri að fara þá leið, sem við tveir höfum lagt til, þar sem verðlagsbreyt. eigi að koma í gildi á morgun. Við setjum okkur ekki á móti því, að till. hans fái afgreiðslu á undan okkar frv. En við þá afgreiðslu, sem sú till. fær í kvöld, kemur í ljós, hvort okkar frv. kemur til meðferðar eða ekki. Skyldi svo fara, að þessi till. yrði felld í kvöld, hefur annað eins verið gert eins og að koma fram smáfrv. gegnum báðar d. þingsins á einu kvöldi.

Það verður þá að sjást fyrst

. Ég býst við, að hv.þm. fái að sjá það nógu snemma. Ástæðan til þess, að ekki er búið að útbýta frv., er sú, að fjhnm. gátu ekki allir tekið það til meðferðar fyrr en síðdegis í dag. Það var rætt í morgun, og átti að ganga frá málinu síðdegis. En svo skeði það, að einn nm. ásamt hv. 1. þm. Eyf. bar fram mál það, sem hér er nú til umr., án samráðs við nm. Svona stendur á því, að frv. er ekki komið fram enn. Verði þessi till.samþ., kemur frv. ekki til umr. í Nd., því að málið er þá afgreitt. Ég skal ekki fara verulega inn á efnishlið þessa máls. Hv. 1. þm. Eyf. talaði um sömu lausn og verið hefur áður, og það er eitt þess valdandi, að menn halda, að nóg sé að halda niðri vísitölunni, en svo standi á sama, hvernig dýrtíðin fer, en hún hækkar um þessar prósentur, sem hér er um að ræða, þó að vísitalan fari ekki upp. Þetta er því engin bót við dýrtíðinni, þó að reynt sé að draga einhverja slæðu fyrir hana eins og gert hefur verið einu sinni áður hér á Alþingi.

Ólafur Thors Ég ætla ekki að fara inn á efnishlið þessa máls. Ég vil aðeins vekja athygli á því atriði í ræðu hv.flm. og sérstaklega beina því til hv. form. fjvn., að hv.flm. sagði, að ef Alþ. samþ. þessa till., væri það um leið skuldbinding af hendi Alþ. að afla þeirra tekna, sem nauðsynlegar væru til þess að standa undir útgjöldum, sem till. legði á ríkissjóð. Ég vil þess vegna, að menn geri sér ljóst, að um leið og till. er samþ., verður að samþ. tekjuöflun, því að það þekkir hv. 1. flm. með sinni löngu þingsetu jafnvel og við hinir, að þótt talað sé um að afla einhverra tekna, þá liggur ekki í því trygging fyrir, að þ. geti komið sér saman um nokkra leið til að afla teknanna. Einn vill afla teknanna með þessum hætti og sýna með því sinn vilja, annar er honum gagnstæður og sýnir með því sinn vilja. Slíkar yfirlýsingar eru því einskis virði og málið ekki afgreiðslufært að dómi hv.flm., eftir því sem hann skýrt kvað á, nema jafnframt sé samið um tekjuöflunina ríkissjóði til handa, og ég hygg, að hæstv. stj. hafi sett sem skilyrði fyrir veru sinni áfram, að hún fengi slíkar tekjur. Ég hygg, að hæstv. stj. skilji líka eins vel og við og almenningur, að yfirlýsingar í þessu efni hafa ekkert gildi. Þeir, sem þess vegna vilja samþ. þessa till. og standa við skuldbindingar hv.flm., verða einnig að koma sér saman um, með hverjum hætti teknanna sé aflað. Þetta vita allir hv.þm., að er nauðsynlegt, ef samþ. á að hafa nokkurt gildi, sem flm. gat réttilega um, að þyrfti að vera. Ég vil aðeins, að hv. form. fjvn. taki til athugunar, að að dómi hv. 1. flm. liggur í þessu algerð skuldbinding þingsins til að afla þeirra tekna, sem þarf til að standa undir þeim bagga, sem þessi till. leggur á ríkissjóð. Þetta þarf því hvort tveggja að afgr. í einu. Pétur Ottesen: Ég skal út af því, sem hér kom fram um afgreiðslu þessa máls í sambandi við, að þessu máli væri vísað til fjvn., lýsa yfir, að ég mun gera tilraun til að ná fjvn. á fund og leggja þetta mál fyrir hana, en ég verð að segja, að það er til ákaflega mikils mælzt, að fjvn. eigi að verða búin að ljúka þessu máli af fyrir kl. 9 í kvöld, þegar maður lítur á, að þetta er einn þátturinn í því samkomulagi um stjórnarmyndun, sem búið er að ræða nú ákaflega lengi, án þess að lausn hafi fengizt á, eftir því sem fram hefur komið. Það sýnir, hvað miklir erfiðleikar eru á að koma málum svo fyrir, að sæmileg skipan geti á orðið. Sem sagt, ég skal reyna að koma á fjvnfundi fyrir þennan tíma, en um afgreiðslu málsins get ég vitanlega ekkert sagt á þessu stigi.

Skúli Guðmundsson Hv. þm. V.-Ísf. gat um það, að einn nm. úr fjvn.Nd. hefði gerzt flm. að þessari till. án samráðs við aðra nm. Út af þessu vil ég taka fram til skýringar, sem hv.þm. V.-Ísf. láðist að geta um, að á fundi í þeirri n. í morgun bar ég fram till., sem að efni til var eins og þessi till., en hún féll í nefndinni. Það var því sýnilegt, að ekki var hægt að ná samkomulagi innan fjhn. um málið, og þess vegna gerðist ég 2. flm. þessarar till. Þetta vil ég að komi fram, en ætla annars ekki að svo stöddu að segja meira um málið.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eftir að hafa heyrt yfirlýsingu hv. form. fjvn. get ég sem flm. ekkert haft á móti, að málinu verði vísað til fjvn., þar sem hv. form. hefur lofað, að málið verði tekið fyrir við allra fyrstu hentugleika nú í dag. Ég skal geta þess, að ég geri ekki eins mikið og hann úr erfiðleikunum fyrir n. til að taka afstöðu til málsins, vegna þess að verði frekari samkomulag milli stjórnmálaflokkanna á þingi, sem nú eru kannske góðar vonir um, þá hlýtur þessi till. og sú ráðstöfun, sem hún felur í sér, aðeins að skoðast sem bráðabirgðaráðstöfun. Ég hygg, að þótt málið í heild sé stórt, þá sé það ekki svo miklum erfiðleikum bundið fyrir n. að taka ákvörðun um, hvort hún vill gera þessar ráðstafanir nú til bráðabirgða. Út af því, sem hv.þm. GK. sagði, þá vil ég geta þess, að orð mín voru rétt skilin hjá honum. Ég álít ekki aðeins skyldu þingsins, ef það samþykkir þessa till., að sjá stj. fyrir fé til að geta framkvæmt hana, heldur álít ég það skyldu þ. ætíð, þegar það samþ. greiðslur úr ríkissjóði, að sjá fyrir möguleikum til að inna þær af hendi. Ég get ekki tekið undir það, sem hann sagði um, að þetta kynni allt að misfarast sökum ágreinings um, hvaða leið skyldi fara í öflun teknanna. Ég hygg, að enn sé ekki komið svo, að ef Alþ. gefur þá skuldbindingu, sem í þessari till. felst, að það muni ekki leysa síðari hluta málsins, heldur muni einhver meiri hl. verða fyrir hendi um einhverja leið til tekjuöflunar í þessu skyni, einkum þegar þess er gætt, að eftir öllum líkum að dæma, og fyrir því má telja nokkurn veginn vissu, að þær byrðar, sem hér á að leggja ríkissjóði á herðar, yrðu ekki nema til bráðabirgða.

Eysteinn Jónsson Það eru örfá orð. Út af því, sem hv.þm. G.-K. sagði áðan, þá er það alveg rétt hjá hv. 1. þm. Eyf., að ef till. eins og þessi yrði í gildi um lengri tíma, yrði að fylgja henni um tekjuöflun eftir þeim upplýsingum, sem fram hafa komið um fjárhag ríkisins. En ég er ekki þeirrar skoðunar, að ókleift sé að samþ. þessa till., þó að henni fylgi ekki um leið tekjuöflun, af því að hér er um algert bráðabirgðaástand að ræða. Það kom greinilega fram hjá hæstv.ríkisstj., þegar hún lagði fram dýrtíðarfrv., að hún ætlaði að taka á sig veruleg viðbótarútgjöld vegna dýrtíðarinnar út þetta ár, án þess að ný tekjuöflun ætti sér stað, svo að hún hefur álitið, að fjárhagur ríkisins leyfði það til bráðabirgða, svo að menn ættu ekki að vera hræddir næstu dagana, þó að þessi till. verði samþ. En það stendur glöggt fyrir öllum, að ef ekki fyndust aðrar leiðir og þetta yrði látið standa áfram, þá yrði að afla fjár með sérstökum hætti til að standast þessar niðurborganir. Ég tók eftir því, að hv.þm. Borgf. sagði, að nokkur vandi væri á höndum fyrir fjvn. að taka afstöðu til málsins, þar sem þetta væri einn þátturinn í stjórnarsamningunum. Ég held, að það sé misskilningur. Það vita allir, að þessir samningar standa yfir og verður sjálfsagt ekki lokið í dag. Hér er því aðeins um bráðabirgðaástand að ræða, unz sést, hvort aðrar leiðir er hægt að fara í málinu og samkomulag fæst um ríkisstj.

Ólafur Thors Ég er ekki svo fróður, að ég geti með vissu sagt, hvaða fjárútlát verða fyrir ríkissjóð af þessari till., ef samþ. verður. Það var auðfundið, að hv. 1. flm. leit svo á, að þetta mundi vera nokkur baggi fyrir ríkissjóð, og geri ég ráð fyrir, að það sé rétt hjá honum, því að hann er mjög fróður um landbúnaðarmál. Það má vel gera ráð fyrir, að ef þessi till. á að framkvæmast í hálfan mánuð eða meira, þá verði kostnaðurinn fyrir ríkissjóð 2–3 millj. kr. Varðandi vandann fyrir fjvn. get ég ekki annað en tekið undir það, sem hv. form. hennar sagði. Það vita allir á Alþingi, að þetta er einn liður í þeim málefnasamningi, sem fulltrúar flokkanna hafa verið að glíma við að undanförnu, og ættu þeir sömu fulltrúar að komast að einhverri sameiginlegri niðurstöðu um málið og eiga þar hægara um vik en fjvn.

Forseti (GSv): Frá 1. og 2. minni hl. fjvn. hafa mér borizt vélrituð nál., sem ekki hefur unnizt tími til að prenta, en frá 3. minni hl. hefur ekki borizt nál.Nál. 1. minni hl. er á þessa leið: „Fjárveitinganefnd hefur rætt um till. þessa, en samkomulag náðist ekki um hana í nefndinni. Undirritaður 1. minni hl. leggur til, að tillagan verði samþykkt með þessari breytingu: Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að leggja fram fé úr ríkissjóði til þess að halda óbreyttu verðlagi innan lands til 23. sept. 1944, að þeim degi meðtöldum, á þeim vörum, sem haldið hefur verið niðri í verði að undanförnu með ríkissjóðstillagi. Alþingi, 14. sept. 1944. Pétur Ottesen, form., frsm., Þorst. Þorsteinsson, Sigurður Kristjánsson, með fyrirvara, Jóhann Þ. Jósefsson.“ Þá er nál. frá 2. minni hl. fjárveitinganefndar: „Undirritaður nefndarhluti leggur til, að þingsályktunartillagan verði samþykkt óbreytt. Alþingi, 14. sept. 1944. Jónas Jónsson, frsm., Helgi Jónasson, fundaskr.“

Frsm. 1. minni hl. (Pétur Ottesen) - Það vannst eðlilega ekki tími til á þeirri stund, sem fjvn. hafði til umráða, að ganga frá og prenta nál., svo að þeim yrði útbýtt nú, og ekki var tóm til að semja grg. fyrir afstöðu nefndarmanna. Nú vildi ég gera nokkra grein fyrir afstöðu 1. minni hl. n., en eins og till. hans ber með sér, munar í framkvæmd ákaflega litlu á afstöðu hans og 2. minni hl., sem vill samþ.þáltill. óbreytta, hvorir tveggja ganga inn á, að halda eigi áfram að borga niður verðlag á nokkrum innlendum vörum á innanlandsmarkaði, þó að 1. minni hl. telji í bili nóg að ákveða um þetta til 23. þ. m., en hinir miða við óákveðinn tíma. Eins og fram kom í umr. um málið í dag, hafa setið á rökstólum nefndir frá öllum þingflokkum til að reyna að semja um málefnagrundvöll, sem stjórnarsamvinna yrði byggð á, og þessi verðlagsmál, er till. varðar, eru einn meginþátturinn í þeim samningum. En svo stendur á, að á morgun falla úr gildi ákvæði, er heimila að greiða úr ríkissjóði verðhækkun þessara vara á innanlandsmarkaði, og þann sama dag á að vera búið að ákveða verð á mjólk, kjöti og kartöflum. En þar sem svo hefur tekizt til, að ekki er fengin niðurstaða í samningunum um stjórnarmyndun, er ekki nema um tvennt að gera, að láta niður falla greiðslur á þessar vörur og skrá verð þeirra fyrir næsta tímabil með hliðsjón af því, að hætt verði að greiða verð þeirra niður, ellegar framlengja ákvæðin um niðurgreiðslu þeirra, unz skorið er úr því, hvort ráðið verði fram úr málinu með samningum, er yfir standa. Eindregið er gert ráð fyrir, að eitthvert samkomulag náist um niðurgreiðslur, svo að hér er aðeins um bráðabirgðasamþykkt að ræða, hvort sem samþ. er þáltill. óbreytt eða með brtt. 1. minni hl. En okkur virtist fresturinn ti1 23. þ. m. eiga að nægja og ekki vera hollt að gera ráð fyrir lengri bið eftir úrslitum samninganna. Þm., sem standa í þeim örðugleikum, sem eru á að mynda stjórn og ráða bót á öngþveiti því, sem nú ríkir í dýrtíðarmálunum, er að vonum nokkurt kappsmál og metnaðar að reyna að knýja fram þá lausn innan hóflegs tíma. Af hálfu þeirra manna viljum við láta koma fram, að gera beri allt til þess, að úr því máli fáist skorið á næstu dögum, og við það miðast till. okkar. Núv. ríkisstj. hefur sagt af sér frá morgundeginum að telja, og ekkert hefur komið fram, sem bendi til þess, að ríkisstj. ætli ekki að standa fast við þá yfirlýsing sína. Það er nokkuð glögg mynd af því hörmulega ástandi, sem ríkir á Alþingi, ef fela þyrfti ríkisstj., sama dag og hún segir af sér, að framkvæma meginatriði máls, sem ekki er samkomulag um milli hennar og þingsins og krefst skjótrar úrlausnar, - fela henni það um óákveðinn tíma. Nú er annaðhvort fyrir Alþingi að gera hreint fyrir sínum dyrum eða ekki. Er hægt að koma á ríkisstjórn, sem líkleg er til að leysa þessi aðkallandi vandamál? Ef Alþingi gefst upp á því, er ekki eftir neinu að bíða, nú á miðju kjörtímabili verður að rjúfa þing og freista að fá Alþingi svo skipað, að meiri hlutinn geti gert samtök með sér um ríkisstjórn og um lausn vandamálanna. Og satt að segja ættu þau samtök að geta orðið nú þegar. Hér á Alþ. þarf að ríkja um lausn vandamálanna meiri einlægni og raunhæfari samhugur til að herða á stjórnarmyndun en allar þessar samningaumleitanir, sem ekki hafa enn borið neinn árangur, bera vitni um, að sé fyrir hendi, ef verða mætti til þess, að skriður mætti koma á þessi mál. Sá hluti fjvn., sem að þessari till. stendur, hefur talið rétt að tímabinda gildi þessarar heimildar. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem vilja tryggja rétt framleiðenda, er eiga hér hlut að máli, er enginn eðlismunur á þessari till. og því, ef vilji er fyrir hendi hjá meiri hl. Alþ. að halda uppi þessari ráðstöfun annars vegar, sem snertir alla landsmenn, að greiða niður landbúnaðarafurðir, og hins vegar að tryggja það samkomulag, sem kennt er við sex manna n., og halda þeim hlutföllum milli framleiðenda og verkamanna, sem þeir komust að niðurstöðu um. Hér skilur ekki mikið á milli. Hvernig sem fer, ef svo ógiftusamlega skyldi takast, að ekki yrði búið að leysa þetta mál á þeim takmarkaða tíma, sem settur er, til 23. þ. m., verður vitanlega að reyna að taka þetta mál upp að nýju og reyna að ná samþ. meiri hl., ef önnur skipun er ekki komin, og hefur þá sá meiri hl. sama vald til að framlengja þetta. En náist sá meiri hl. ekki, er engin trygging í þáltill. Ég vildi aðeins taka þetta fram til að sýna, hvað það er lítið, sem skilur á milli frá málefnalegu sjónarmiði. Ég held, að það sé ekki fleira, sem ég þarf að segja um þessa tillögu. En í sambandi við fjárhagshlið málsins vil ég taka það fram, að hvaða till. sem samþ. verður, hefur Alþ. málið á sínu valdi og getur gert þá breytingu, sem því sýnist, og eins og þessi till. er orðuð um tímatakmörkun, felur hún ekki í sér nema lítil útgjöld fyrir ríkið. Það, sem er hér um að ræða, er hækkun, er nemur 9,4% þessa daga, ef til þess þarf að taka til 23. þ. m., og í raun og veru kemur ekki til þessarar hækkunar nema á mjólk og kartöflum, því að svo stendur á, að ekkert kjöt er enn komið á markaðinn og mun ekki verða neitt, sem teljandi er, fyrir 23. þ. m. Því verður þessi 9,4% hækkun ekki raunveruleg á því tímabili, sem um er að ræða. - Ég vildi láta þetta koma fram til að sýna, að þetta þyrfti ekki að vera nein röskun á þeirri stefnu, sem kann að vera ríkjandi í þeim samningum milli flokkanna, sem nú fara fram viðvíkjandi lausn á þessu máli. Það er ekki fleira, sem ég þarf að segja í sambandi við þessa till., en legg til, að þessi bráðabirgðaúrlausn verði afgreidd á grundvelli þessarar till., sem hér er borin fram.

Frsm. 2. minni hl. (Jónas Jónsson) Eins og hv.þm. Borgf. tók fram, er ekki mikill munur á till. 1. og 2. minni hl., en 3. minni hl. er, að ég hygg, á annarri skoðun, sem sé að gera ekkert í þessu máli og láta dýrtíðina byrja sinn fulla gang í fyrramálið. Það, sem við hv. 1. þm. Rang. berum fram á þskj. 319, er það, að við sjáum ekki ástæðu til annars en að Alþ. láti halda dýrtíðarráðstöfununum áfram, því að þetta verður að gera, þar til breyting verður á styrjaldaraðstöðu. Við sjáum ekki ástæðu til að tímabinda þetta við 6 eða 7 daga, af því að framkvæmdin er óhjákvæmileg. Væri mynduð stj., sem ekki gerði þetta, en sleppti dýrtíðinni lausri, væri hún dauðadæmd um leið og hún settist. Það, sem mér virðist einkenna afstöðu 1. minni hl., er það, að hann leggi eins konar velvild á þá stefnu. En mér sýnist eðlilegast, að þeir, sem standa að till., gangi hreint til verks og segi: Við ætlum að halda áfram að borga niður verðið, hvaða stj. sem er. Mér fannst hv.þm. Borgf. gera of mikið úr stjórnarskiptunum, sem eru ekki enn orðin, og mér skilst stj. ekki þurfa að segja af sér, hvor till. sem samþ. verður. En stj. hefur aðvarað Alþ. Hún álítur það ekki hentugt sér að stjórna, eftir að dýrtíðinni hefur verið sleppt lausri. En það er ekki búið enn. En það er eitt atriði annað við það, sem hv.þm. Borgf. minntist á í sambandi við samningsumleitanirnar um myndun stjórnar. Ég er ókunnugur þeim. Ég er ekki í þeirri n., og þær eru ekki ræddar opinberlega á Alþ., en mér skildist undirstaðan vera sú að ganga á hlut bændastéttarinnar. En ég vil nota tækifærið og vara alla við að gera þetta, enda engar líkur til, að af því leiði neitt gott að taka eina stétt út úr og það þá einu stétt, sem ekki hefur komið sér upp félagslegum samtökum til að gera verkföll, ef sú stétt á að fá það þakklæti, að samið verði um, að verð á afurðum hennar verði sett fast í hlutfalli við kaup ákveðins tíma, en kaupið síðan hækkað með strækum, þannig að bændur hafa orðið að búa við þetta hækkaða kaup í sumar. Mér skilst, að þessa nýju stjórn eigi að byggja á því að svíkja það atriði, að verð á afurðum bænda skuli jafnan fylgja kaupgjaldinu og níðast á þessari einu stétt, sem ekki hefur tekið á sig herklæði verkfallanna. Annars álít ég ekkert á móti því, ef meiri hl. Alþ. vill ekki halda áfram að borga dýrtíðina niður, að láta hana koma í fullan gang og bændur fá sitt fulla kaup hlutfallslega við verkamenn. Ég er ekki sammála hv.þm. Borgf. um það, að aðalatriðið sé stjórnarskipti. Aðalatriðið er, hvenær þjóðin vitkast svo, að hún sjái úrræði til að lækka dýrtíðina, og það er ekki um það að ræða, hvort það er þessi eða hinn ráðh., vegna þess, að ef skipt verður um stj. á morgun og hætti hún að borga niður dýrtíðina, þá er það ekki henni að kenna, heldur Alþ., sem skapaði þessa stjórn. Hæstv. fjmrh. var sá eini, sem talaði skynsamlega um, að þjóðin verði að læra að fara niður stigann, svo að hún standi ekki eins og glópur eftir nokkra daga og geti ekki annað en dáið í sínu eigin hreiðri. Þess vegna er það, að sú atkvgr., sem hér fer fram í kvöld, er kannske ekki merkileg, en hún ætti þó að sýna vilja hv.þm. Í fyrsta lagi eru þeir, sem vilja fresta þessum óförum í aðeins viku, en við viljum ganga hreint til verks að halda verðlaginu niðri, og svo eru þeir fuglar, sem enga till. hafa í þessu máli, en vilja setja allt á höfuðið.

Páll Zóphóníasson Ég vil aðeins leiðrétta tvenns konar misskilning, sem komið hefur fram. Í fyrsta lagi er það atriði, að samkomulag sex manna n. nær til 15. sept., 15. sept. er síðasti dagurinn, svo að samkomulagið fellur ekki úr gildi á morgun. Það er ekki fyrr en 16. sept., að nýja verðið kemur, en hitt hafa þó allir talið sjálfsagt. Í öðru lagi vil ég minna hv.þm. G.-K. á eitt atriði og undirstrika það, af því að ég býst við, að það hafi farið fram hjá hv.þm. Hann segir, að þó að till. verði samþ., hafi hún ekkert gildi nema tekna sé aflað jafnhliða, annars sé hún bara leikur eða hálfgert fals. En fyrr á þessu þ., sem nú stendur, flutti hann þáltill. á þskj. 258, og þá stóð ég upp til að benda á þetta sama. Væntanlega áttar nú hv.þm. sig á því, að það stoðar ekki að koma með till. um útgjöld án þess að koma um leið með tekjuöflunartill. móti þessum útgjöldum. Þetta vil ég minna hann á, svo að hann rumskist til meðvitundar um það, hvað rétt er. Ég skil, að hv.þm. Borgf. hafi haft gaman að því, að hv.fjvn. var ekki búin að skila af sér fjárl. fyrir áramót og varð að fá margendurtekinn frest, en mér og ýmsum öðrum þótti hins vegar skömm að þessu. Þetta vill hann nú, að endurtakist, að gefin sé út á átta daga fresti ný og ný heimild, þangað til búið sé að koma sér saman um grundvöllinn. En ég er ákveðinn með því að fylgja till. óbreyttri.

Ásgeir Ásgeirsson Á þessum fundi var útbýtt frv., sem að vísu kemur ekki fyrir Sþ. Í þessu frv. er gert ráð fyrir, að lengri umhugsunartíma þurfi en eina eða tvær vikur. Þetta mál er svo umfangsmikið, að varla er hægt að búast við, að fram geti farið heildarafgreiðsla, nema Alþ. hafi haft það til afgreiðslu í einn eða tvo mánuði að minnsta kosti. Á þessu byggjum við till. okkar um, að verðlagið haldist óbreytt, eins og það er nú, til 1. des., ef Alþ. tekur ekki aðra ákvörðun í málinu innan þess tíma. Í frv. er það tekið fram, að um þennan tíma eigi verðlagið að haldast óbreytt eins og það er nú. Öllum þingheimi er ljóst, að hér er alvara á ferð. Þar sem uppbót var í fyrra 1,90 kr. á kg., mundi hún hækka í 4 kr. á næsta ári, en þegar svo væri komið, væri uppbótin komin upp í hvorki meira né minna en 20 millj. kr. á kjötið eitt. Þetta veitti ekki af að athuga á tveimur mánuðum, og höfum við því flutt frv. okkar.

Sigurður Kristjánsson Herra forseti. - Ég hef skrifað undir nál. 1. minni hl. með fyrirvara, og vil ég nú gera grein fyrir þeim fyrirvara mínum. Það er kunnugt hér á Alþ., að ég er og hef verið á móti því að greiða uppbætur úr ríkissjóði á þær innlendu framleiðsluvörur, sem neytt er í landinu sjálfu. Ég er þeirrar skoðunar, að það geti alls ekki gengið til lengdar, að ríkissjóður greiði þessar uppbætur. Það hefur verið reiknað út, að ef ætti að halda áfram þessum greiðslum úr ríkissjóði, að viðbættri þeirri hækkun, sem nú á að koma á innlendar framleiðsluvörur samkvæmt lögum og samkvæmt útreikningum 6 manna n., og að viðbættum uppbótum á útfluttar landbúnaðarafurðir, þá mundu þær fjárgreiðslur nema um 30–40 millj. kr. til 1. júlí n. k. Það er því augljóst, að þetta er braut, sem ekki er fær, þegar ríkissjóður getur varla staðið undir öðrum greiðslum, sem honum ber að inna af hendi. Annað mál er það, að ég vil ekki setja mig á móti því, að þetta verði greitt til bráðabirgða, á meðan verið er að reyna að koma nýrri skipan á dýrtíðarmálin, en þetta er alveg ófært til lengdar, og fjvn. mun sannfærast um það, er hún fær fjárl. til meðferðar, að þetta er allt of þungt álag á ríkissjóð. Það eru nú uppi raddir um það, að verið sé að halda dýrtíðinni niðri með þessum ráðum, en það er sitt hvað dýrtíð og vísitala. Það er ekkert annað en sjálfsblekking hjá þeim, sem halda, að það fari alltaf saman, því að dýrtíðin er sú sama, þótt vísitalan sé greidd niður með framlagi úr ríkissjóði. Þessi afstaða mín til dýrtíðarmálanna er því alveg óbreytt, en ég mun greiða atkv. með brtt. 1. minni hl., af því að ég kann þeirri lausn heldur betur en því, sem felst í aðaltillögunni. En það er að skoðun minni alveg ófær leið að halda áfram að greiða niður vísitöluna, sem engin áhrif hefur raunverulega á sjálfa dýrtíðina, og þessi atkvgr. mín í fjvn. var aðeins á milli brtt. 1. minni hl. og aðaltill.

Bernharð Stefánsson Herra forseti. - Sem annar af flm. þessarar þáltill. vil ég þakka hv.fjvn. það, hve röggsamlega hún hefur afgr. þetta mál, þannig að mögulegt verður að afgreiða það hér frá Alþ. í dag. Á hinn bóginn vil ég segja það, að mér urðu það nokkur vonbrigði, að n. skyldi klofna og það meira að segja þríklofna, því að það hefur hún gert, þótt ekki hafi komið fram nema tvö nál. Það er að vísu rétt hjá hv.frsm. 1. minni hl., að það er lítið, sem ber á milli hjá l. og 2. minni hl., þar sem í aðaltill. segir, að þetta skuli gilda fyrst um sinn, en í brtt. segir, að það skuli gilda til 23. sept. Þetta gæti þýtt það sama, ef búið yrði að koma öðrum ráðstöfunum í kring 23. sept., því að þessar ráðstafanir féllu þá niður, hvor till. sem samþ. yrði. En þótt lítið beri hér á milli, þá er þó brtt. heldur til hins lakara, því að það er engin vissa fengin fyrir því, að önnur lausn verði fengin fyrir 23. sept. Það gæti eins orðið, að hún næðist ekki fyrr en t. d. 30. sept., og þá stæðum við í sömu sporum þann 23. sept. og við stöndum nú í dag. Hv. frsm. 1. minni hl. benti á, að ef nauðsyn bæri til, þá mætti framlengja þetta ákvæði þann 23. sept., en það væri leiðinlegt, ef til þess þyrfti að koma. Alþ. gæti líka fellt niður þetta ákvæði þegar því sýndist, og það því fremur sem það situr nú að störfum. Það væri því eðlilegra að sleppa nú tímatakmarkinu, og ef til þess kæmi, að Alþ. þyrfti bráðlega að hætta störfum, þá væri óheppilegt að hafa ákveðið tímatakmark. Það var leiðrétt hér áðan af hv.frsm. 2. minni hl., að ríkisstjórnin hefur ekki enn þá sagt af sér, eins og hv.frsm. 1. minni hl. sagði í ræðu sinni, að hún hefði gert. Ég hef einmitt skilið yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar þannig, að ef þessi till. yrði samþ., þá mundi hún ekki segja af sér á morgun, heldur mundi hún þá athuga betur sinn gang. Út af því, sem hv.frsm. 1. minni hl. sagði um, að það mætti alltaf framlengja tímatakmarkið, þá vil ég taka það fram, að það er rétt á meðan Alþ. situr, en ef til þess skyldi koma, að Alþ. yrði skyndilega rofið, þá yrði þess ef til vill ekki kostur að framlengja það. Ég mun þó ekki gera þetta að neinu kappsmáli, en mér væri það kærara, að till. yrði samþ. óbreytt, og ég get ekki skilið það, að þeir, sem líta á það sem hreint glapræði að gera ekki einhverjar ráðstafanir í þessum efnum, muni ekki greiða atkv. með þessari till., enda þótt brtt. yrði felld. Hv. þm. V.-Ísf. ræddi einkum frv., sem hann flytur nú í Nd. ásamt hv.þm. Siglf. Það frv. mun ég ekki ræða nú, til þess mun gefast tækifæri síðar, en það verð ég að segja, að það þyrfti að orða skýrar 3. mgr. 1. gr. þess frv., ef það á að vera öruggt, að framleiðendur njóti sama réttar og þeir njóta nú, einnig þann tíma, sem framkvæmdum þeim, sem um getur í frv. á að vera frestað samkvæmt því. Ég vildi orða þetta skýrar, ef Alþ. teldi réttara að samþ. það frv. en þessa tillögu. Það er hægt að skilja afstöðu hv. 7. þm. Reykv. til þessarar till., hann hefur alltaf verið því mótfallinn að borga niður vísitöluna eins og nú er gert. En það gæti verið rétt að borga hana niður nú, þótt það hefði aldrei verið rétt áður, því að það er mjög hæpið, ef nú er komið að lokum stríðsins, að hleypa þá dýrtíðinni upp úr öllu valdi. Hv. þm. taldi sig hafa upplýsingar um, að það mundi kosta 30–40 millj. kr. að halda áfram þessum uppbótagreiðslum til 1. júlí n. k. Ég hef fengið um þetta allt aðrar upplýsingar, og samkvæmt þeim mundi þetta verða allmiklu lægri upphæð. En segjum, að þetta sé rétt hjá honum. Gæti það samt ekki borgað sig fyrir þjóð, sem á yfir 500 millj. kr. í bönkum og sparisjóðum, að leggja nú fram þetta fé, sem hv.þm. telur þurfa, til þess að standa straum af þessum uppbótagreiðslum og tryggja þar með innstæðurnar? Er víst, nema þessar rúmar 500 millj. kr. rýrnuðu meira að verðgildi, þótt krónutalan yrði sú sama, ef þessar uppbætur væru ekki greiddar? Þá talaði þessi hv.þm. um það, að dýrtíð væri ekki sama og vísitala, það væri ekkert annað en blekking að álíta það hið sama. Um þetta má deila. en ég vil benda hv.þm. á það, að sumir hafa ekki fengið tekjur sínar hækkaðar að krónutölu, þrátt fyrir dýrtíðina, og sumir fá jafnvel færri krónur nú en áður, eins og t. d. þeir, sem lifa af innistæðum sínum, þar sem vextir eru nú lægri en fyrir stríð. Ég held, að það sé ekki hægt að segja, að vísitalan sé eintóm blekking fyrir þessa menn. Annars yrði það of langt mál að fara nú út í rökræður um þetta. En ef vísitölunni yrði leyft að hækka nú skefjalaust, þá býst ég við, að mönnum mundi ekki finnast það vera blekking. Ég mun nú ljúka máli mínu, en síðast vil ég segja það, að ég vona, að sá litli munur, sem er á orðalagi aðaltill. og brtt., hafi ekki nein áhrif á afgreiðslu meginmálsins.

Frsm. 1. minni hl. (Pétur Ottesen) Herra forseti. Það er aðeins örlítið, sem ég hef ástæðu til þess að bæta við það, sem ég hef áður sagt. Það kom fram hjá hv.flm., að það væri rétt, sem ég sagði, að það væri lítið, sem bæri á milli hjá okkur í 1. minni hl. fjvn. og hv.flm.Hv. flm. drap á eitt atriði, sem hann taldi á móti brtt. okkar, en það var það, að ef til þingrofs kæmi, þá væri betra að hafa ekki till. bundna við ákveðið tímatakmark. En ég vil benda á það, að ef hér á Alþ. er til meiri hl. fyrir því að vilja greiða þessar uppbætur, og ég dreg ekki í efa, að svo sé, eins og nú standa sakir, og þá mundi sá sami meiri hl. gera ráðstafanir til þess, ef til þingrofs kæmi, að þeirri stjórn, sem sæti við völd, yrði gert fært að halda þessum greiðslum áfram. Ég hef litlu að svara ræðu hv.frsm. 2. minni hl. Hann sagði, að brtt. okkar væri bros í átt til þeirrar stefnu, sem vildi rífa allt niður og eyðileggja. Ég held, að ef um bros er að ræða, þá sé það svipað hjá báðum, en það er ef til vill af því, að nú er orðið svo algengt að tala um alls konar bros bæði til hægri og vinstri, að hv.þm. hefur talað um þetta. Þá verð ég að segja það, að það eru einkennilegar umr., sem hér hafa farið fram um hæstv. ríkisstjórn. Eins og kunnugt er, þá hefur ríkisstjórnin lagt fram frv. til laga um ráðstafanir gegn dýrtíðinni, og mér hefur skilizt á ummælum hæstv.forsrh., að ef ekki fengist lausn á því máli, þá mundi ríkisstjórnin biðjast lausnar þann 15. þ. m. Eins og menn vita, þá var þessu frv. vísað til n. og það liggur þar enn. Ég er með þessu ekki að fella neinn dóm á þetta frv., en sú n., sem fékk málið til meðferðar, mun gera sér ljóst, að samkvæmt ummælum hæstv.forsrh. muni stjórnin segja af sér þann 15., ef ekki fengist lausn á málinu fyrir þann tíma, og nú er sá 14. að kvöldi kominn. án þess að nál. hafi verið lagt fram. Ég get ekki séð, að hægt sé að telja, að í þessari þáltill. felist nokkur lausn á því frv., sem ríkisstjórnin bar fram, og verð ég því að telja það furðulegar getsakir í garð hæstv. ríkisstjórnar að halda því fram, að hún muni ekki standa við orð sín og segja af sér, þótt þessi þáltill. verði samþ. Ég verð að segja það, að það hefði átt að geta tekizt betra samstarf með Alþ. og ríkisstjórninni en orðið hefur, úr því að Alþ. hefur ekki getað myndað stjórn. Og eins og Alþ. er óánægt með ríkisstjórnina, þá er hún sjálfsagt einnig óánægð með Alþ., og má því segja, að sá hjónaskilnaður, sem fram undan er, sé ekki óæskilegur. Þegar verið er að draga það fram, að ekki sé víst, að búið verði að skipta um ríkisstjórn fyrir þann 23. þ. m., þá verð ég að segja það, að það má ekki dragast lengur. Sómi Alþ. þolir það ekki, honum hefur þegar verið ofboðið. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm.N.-M. sagði, þá mun það vera rétt hjá honum, að það sé ekki fyrr en þann 16. þ. m., sem verðhækkun landbúnaðarafurða eigi að koma til framkvæmda. Var eins og hann hefði með þessu helzt verið að gefa það í skyn, að Alþ. væri einum degi of fljótt á sér að þessu sinni, en ég get ekki séð, að það sé nokkur skaði að því. Þá var hann að tala um það, að mér þætti ef til vill sómi að því að þurfa að framlengja þessa heimild, sbr. framlengingu fjárl. í ársbyrjun 1943. Ég verð að segja, að það er sízt til sóma, en þetta er spegilmyndin af Alþ., og hún er sorgleg. Hitt er svo annað mál með samanburðinn, sem hann var að gera á sér og mér, að hann hélt því fram, að ég væri hreykinn af því, sem hann skammaðist sín fyrir.

Það er næstum því oflof

. Það er ekki ástæða til þess að ætla, að mín sómatilfinning sé eins hvítþvegin og hans.

Hún gæti verið fullgóð fyrir því

. Sem sagt, við leggjum til, að mál þetta fái þá afgreiðslu, að hún feli í sér lausn á þessu ástandi, þangað til sá dagur rennur upp, sem ég vonast eftir, - ef ekki á morgun, þá hinn daginn - að Alþ. reki af sér slyðruna um það, að því geti ekki tekizt að mynda stjórn í þessu landi, fyrst svo hefur atvikazt, að ekki tókst að koma á góðu samstarfi við þá ríkisstj., sem nú hefur lýst yfir því, að hún segi af sér á morgun.

Flm. (Emil Jónsson) Herra forseti. - Efni þessarar þáltill., sem flutt er af hv.þm. Ísaf., hv. 9. landsk. og mér á þskj. 285, er í sjálfu sér ekki nýtt. Það hefur verið rætt nokkrum sinnum áður hér á Alþ. í svipuðu formi. En ástæðan til, að ég tel rétt, að það komi hér fram að nýju, er sú, að svo má heita, að stöðvun sé á skipasmíðum innan lands. Ég ætla, að það sé mjög lítið af skipum, sem nú er í smíðum samanborið við það, sem áður var, og því full ástæða til að athuga, hvort möguleikar séu á að auka það frá því, sem nú er. Önnur ástæða fyrir því, að við berum fram till., er sú, að líkur hafa virzt til, að ráðizt yrði í að kaupa erlend skip inn í landið í stríðslok og því fé, sem Alþ. hafði ætlað til að styðja að nýsmíðum skipa, yrði ráðstafað að mjög verulegu leyti til þeirra skipakaupa. En einn megintilgangur till. er að tryggja, að ekki yrði loku fyrir það skotið, að einhver styrkur mætti verða eftir til skipasmíða innan lands. Hér á Íslandi eru nú starfandi 26 skipasmíðastöðvar, sem smíða skip og báta. Þær hafa á síðustu þrem árum smíðað 44 skip, samtals hátt á annað þúsund smálesta, og er það meginið af þeim fiskveiðiskipum, sem landsmenn hafa fengið, síðan stríðið hófst. Innflutningur á skipum átti sér síðast stað árið 1939. Þá voru flutt inn 13 skip. Þau voru 30 ára að meðaltali, svo að ekki var um ný skip að ræða. Við þessar skipasmíðar innan lands hafa unnið á undanförnum árum hátt á fjórða hundrað manns, bæði af faglærðum og ófaglærðum mönnum. Það er bersýnilegt, að það er hætta á ferðum, ef þessi vinnubrögð leggjast niður að meira eða minna leyti, hvað þessa menn snertir, því að þetta er ekki svo fámennur hópur. Enn fremur er mér kunnugt um, að á þessu ári hafa skipasmíðastöðvarnar lagt í aukakostnað, og veit ég til þess, að 5 eða 6 af þeim hafa í undirbúningi smíði á nýjum dráttarbrautum og hafa notað þá möguleika, sem þær hafa öðlazt nú, til að verða samkeppnisfærar. Afkastageta í smíðum auk viðhalds á skipastólnum hefur verið áætluð 1000–1500 smálestir á ári, en vitaskuld væri hægt að auka það verulega samkvæmt þessu frv., ef meiri kraftur væri í það lagður. Ég vil svo í örfáum orðum lýsa því, sem er næsta aðalatriðið í málinu, en það er verðlagið á innlendum skipum samanborið við verð á þeim skipum, sem við eigum kost á að fá frá Svíþjóð. Samkvæmt skýrslu, sem skipasmiðir gáfu hér á móti, sem þeir héldu í marzmánuði síðastliðnum, var talið, að smíðakostnaður hér heima á fullbúnu 50 smálesta skipi mundi verða milli 9 og 10 þús. kr. á smálestina eða að meðaltali 9500 kr., og ætla ég það ekki mjög fjarri sanni. Nú er hins að gæta, að öll þessi starfsemi hefur verið að meira eða minna leyti óskipulögð, t. d. efniskaup og annað, sem þurft hefði til að bæta árangurinn, svo að ég hygg, að þessar tölur mætti færa niður, ef góð forysta fengist í málinu einhvers staðar frá og við með þessari till. ætlumst til, að komi frá ríkisstj. Þess er líka að geta, að í þessum 9500 kr. er talið, að séu innifaldar 3000 kr. í farmgjöld, toll og vátryggingu á efninu, sem til bátanna þarf að kaupa. En þetta yfirlit var samið, áður en farmgjöldin lækkuðu, og sú lækkun mun nema um 1000 kr. á smálest, þannig að verðið ætti ekki að þurfa að vera nema 8500 kr. á smálest eftir þessum útreikningi. Verðlag á þeim skipum, sem nú er talinn kostur að fá frá Svíþjóð á næstunni, er þannig, að tilboð í 50 smálesta bát er 210 þús. sænskar kr., en það má ætla, að með kostnaði við heimflutning yrði 350–360 þús. ísl. kr., þannig að hver smálest ætti að vera eitthvað á 8. þús. kr. Virðist þá kostnaðarmunur á erlendum skipum og skipum smíðuðum hér heima ekki vera nema 1 þús. kr. eða tæplega það, eins og málin standa nú. En ég stend í þeirri meiningu, að ef aðgerðir í þessum málum yrðu samræmdar, t. d. efniskaup gerð í einu lagi og stórum stíl að stríðinu loknu, mætti enn færa kostnaðinn niður. Það hefur nú verið svo, að menn eru misjafnlega trúaðir á þessa hluti, og flestir hafa takmarkaða trú á þessari starfsemi hér heima. Hefur þó komið í ljós, að hér á Íslandi hafa skipasmiðir verið samkeppnisfærir og afkastað verulega miklu til að auka íslenzka skipastólinn. Og ég álít það mikinn skaða, ef þessi starfsemi þyrfti annaðhvort að dragast saman eða falla niður. Ég vil taka það skýrt fram, að með þessari till. er ekki verið að setja fótinn fyrir þá viðleitni að reyna að fá erlend skip, heldur eingöngu að reyna, hvort ekki mætti auka að verulegu leyti þennan iðnað í landinu og tryggja, að sú aðstoð, sem ríkið hefur ákveðið að veita til skipakaupa, verði ekki eingöngu notuð til styrktar innflutningi erlendra skipa, án þess að skipasmíðar innan lands komi þar til greina. Till. er fyrst og fremst áskorun til ríkisstj. að reyna að koma þessum málum fram, og að rannsókn lokinni, ef niðurstaða hennar reynist vera eitthvað nálægt því, sem ég get til, þá hefjist aðgerðir þær, sem í till. segir, um efnis- og vélakaup undir forystu ríkisstj. Ég skal ekki fara um þetta fleiri orðum, en það mætti vel vera, að rétt væri að fresta umr. og vísa málinu til n. á þessu stigi.

Atvmrh. (Vilhjálmur Þór) Í sambandi við þá till., sem hér liggur fyrir til þál., vil ég lýsa yfir, að ég er tillögumönnum samdóma um, að þessi athugun, sem farið er fram á í till., er æskileg og sjálfsögð. Vil ég upplýsa, að fyrir alllöngu sendi ég uppdrátt að skipum til nokkurra helztu skipasmíðastöðva í landinu og bað um tilboð og áætlun skipasmiða um, hvað þeir gætu tekið að sér að smíða slík skip fyrir mikið, miðað við verðlag á efni, sem nú er völ á frá Vesturheimi. Ráðuneytið símaði einnig til Svíþjóðar og bað um að afla tilboða um efnivið til smíði slíkra skipa, bæði þar í landi og nágrannalöndunum, svo að hægt væri jafnhliða að fá gerða áætlun hjá skipasmíðastöðvum um, hvað skipin mundu kosta smíðuð hér, þegar skandinavískt efni fengist að stríðinu loknu. Það skiptir miklu máli að hafa þær upplýsingar líka, því að trjáviður hefur fram að þessu verið ódýrari þaðan en þar, sem við höfum keypt. Þess vegna vildi ég upplýsa, að meginatriðið, sem till. fer fram á, að athugað sé, er komið í athugun fyrir nokkru. Ég vildi aðeins láta hæstv.Alþ. téðar upplýsingar í té og hef ekki frekar um málið að segja að svo stöddu.