Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Einar Olgeirsson) : Herra forseti. Fjhn. hefur athugað frv. þetta og mælir með því í heild, nema hvað við kemur smávægilegum formsatriðum, og mun ég áskilja mér rétt til þess að bera fram brtt. við 3. umr. Í frv. koma fram hugmyndir n. um nýbyggingu bæja hér á landi. Það er ekki þörf fyrir mig að flytja hér ýtarlega ræðu, þar sem ég gerði það við 1. umr. málsins. Þó eru fáein atriði, sem ég vildi segja frá eigin brjósti. Mig langar að leggja áherslu á það, að við erum að ráða því á Alþ., hvar byggðirnar verða á næstu árum, og í öðru lagi að gera ráðstafanir um byggingar næstu kynslóða. Síðustu 20 árin hefur nær öll mannfjölgun orðið í Reykjavík. Hvorki er þetta heppilegt fyrir Reykjavík né aðra bæi á landinu og við getum ekki stöðvað þetta nema með því að skapa þá aðstöðu annars staðar á landinu, að fólkið vilji vera þar. T. d. má benda á Akureyri, sem telur um 5 þús. íbúa, að þar vill fólkið vera og það flyzt frekar til slíkra staða. Vafalaust má telja, að þörf væri fyrir nokkra slíka staði. Má hér minna t. d. á Skagaströnd, sem hefur ágæt skilyrði til þessa. Slík skilyrði eru raunar víða á landinu og á þetta spor að vera til þess að skapa bæi á hentugum stöðum á landinu. Skipulagsuppdráttur hefur verið gerður af Skagaströnd og er miðað þar við 5 þús. íbúa. Þessi uppdráttur virðist vera mjög aðlaðandi, enda er þarna um ákjósanlegt landsvæði að ræða til þess að byggja á bæ. Lítil bryggja er fyrir, svo að það gamla mun ekki valda erfiðleikum í sambandi við skipulagninguna, og virðist vera þarna möguleiki að byggja þarna upp mjög „idealan“, lítinn bæ. Framsaga mín er ekki lengri að þessu sinni, og ég vona, að till. fjhn. mæti góðvilja hjá þessari hv. þd., og þó að brtt. kæmu hér fram, þá vona ég, að þær hnekki ekki höfuðmarkmiði og tilgangi þessa frv. Ég vona, að málinu verði vísað til 3. umr.



Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka fjhn. fyrir góða afgreiðslu á þessu máli. N. hefur orðið sammála okkur hvað viðkemur afgreiðslu þessa máls, og er hér megintilgangurinn með þessu frv. að vinna gegn þeirri stefnu, að allt fólkið stefni til hinna stærri bæja. Nýbyggingarráð hefur unnið að þessu með miklum áhuga, og er mér óþarft að endurtaka úr ræðu flm. við 1. umr. þessa máls. Ég vil aðeins þakka n. fyrir góðan stuðning og afgreiðslu, og vona ég, að þessi hv. d. afgreiði málið þannig, að það fái góða afgreiðslu.



Eins og menn muna, flutti ég brtt. við 2. umr., en tók hana aftur til 3. umr. Ég lýsti þessari brtt., sem mér virðist mjög eðlileg og sjálfsögð, við 2. umr., en flyt hana aftur nú skriflega, dálítið breytta, og tek þá jafnframt aftur till. á þskj. 467. Hún er þess efnis, að 3. gr. orðist þannig: „Stjórn S.R. skal annast um byggingu verksmiðjunnar og stjórn hennar. Nánari ákvæði um rekstur verksmiðjunnar skal setja með reglugerð.“ - Ég skal ekki fjölyrða um þetta, en vænti, að hv. dm. ljái því lið.

Forseti (BG) : Afbrigði þarf fyrir þessari skriflegu brtt., og mun ég nú leita þeirra.



Sjútvn. hefur rætt þessa till., og meiri hl. n. hallast að því, að ráðh. skipi stjórn. Það má segja, að það gæti fallið saman hjá S.R. að sjá um byggingu niðursuðuverksmiðju og stjórna henni. En störf stjórnar S.R. eru nú þegar svo mikil, að það hefur verið dregið úr störfum hennar með því að fela öðrum byggingu nýrra síldarverksmiðja. Auk þess hefur komið fram tregða hjá forstjóra S.R. og fiskifræðingurinn, sem fenginn var til aðstoðar í þessu máli, er óánægður með gang málsins, vegna þess að stjórn S.R. vill halda áfram rannsóknum, sem hann telur ekki nauðsynlegar. Ég vænti því, að till. sjútvn. verði samþ., en til1. hv. 2. þm. S.-M. felld.



Aðeins örfáar aths. vegna ummæla 6. landsk. Ég veit ekki til, að það hafi verið tekin nein afstaða í sjútvn. um stjórn þessarar fyrirhuguðu niðursuðuverksmiðju, og álít því, að nm. hafi algerlega óbundnar hendur. Hv. 6. landsk. færði það fram sem rök fyrir sínu máli, að stjórn S.R. hafi svo mikið á sinni könnu, að ekki sé rétt að bæta þar við. Um þetta vil ég segja það, að stjórn S.R. mundi ráða til sín framkvæmdastjóra, en hefði aðeins yfirstjórn rekstrarins, og álít ég það heppilegra en að hafa þetta sjálfstæða stofnun. Þá sagði hv. þm., að nú þegar væri öðrum aðilum en stjórn S.R. falið að sjá um nýbyggingar. Sé þetta rétt, þá hefur verið farið inn á aðrar brautir en venja var, og tel ég það ekki til bóta. Hv. þm. taldi, að stjórn S.R. hefði sýnt tregðu í þessu máli, en eftir því sem ég bezt veit, hefur hún þó verið aðaldriffjöðrin og fengið aðstoð sérfræðings. Auk þess tel ég ástæðulaust að tala þannig, því að auðvitað segir ríkisstj. til um, hvenær hefja skal framkvæmdir, og hefur óskorað vald um allar aðgerðir í málinu, þegar heimildin er veitt af Alþ.



Út af því, sem 2. þm. S.-M. sagði, að stjórn S.R. annaðist nýbyggingar eða hefði gert það hingað til, vil ég taka það fram, að eftir upplýsingum er það aðeins verksmiðjan á Raufarhöfn, sem stjórn S.R. hefur byggt, og ef til vill einhverjar stækkanir. Í stjórn S.R. eru ekki kunnáttumenn, heldur valdir pólitískt. En verksmiðjan, sem nú er í smíðum á Skagaströnd, er byggð af 4 kunnáttumönnum, og álít ég það betur ráðið en láta ófaglærða menn sjá um að reisa slíkt mannvirki. Rekstur niðursuðuverksmiðju er flókið og vandasamt starf, og er í allt öðrum verkahring en bræðslustöð. Hins vegar er lýsisherzlan, sem nú stendur fyrir dyrum, miklu nær starfi stjórnar S.R. og heppilegt að hafa hana undir stjórn S.R. Það er ekki heppilegt að hlaða stjórn S.R. störfum um of. Með því er hætt við, að hún verði ekki nógu vakandi. Það er mikið verk að stjórna síldarverksmiðjum og kostar að vera vakandi um allar nýjungar, ef vel á að fara. Það er talað um, að dýrt sé að skipa alltaf nýjar nefndir, en hér er um að ræða að reka nýtt fyrirtæki og það þarf hvort sem er nýtt starfsfólk, því að stjórn S.R. hefur hvorki fagþekkingu á þessu sviði né of margt starfsfólk, sem gæti tekið að sér störf þessi. Okkur er nauðsyn að vera vel á verði um allar nýjungar í síldariðnaðinum og megum því ekki ofhlaða þá, sem á þeim verði standa, því að við vitum, að hraðinn er svo mikill á nýjungum í þessari iðngrein, að þær verksmiðjur, sem reistar voru 1937, eru nú orðnar ónothæfar miðað við nýjar. - Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins er ekki fær um að fylgjast með eins flóknu máli og niðursuðuverksmiðjan er. Ég vil eindregið mælast til þess, að þessi hv. d. samþykki frv. eins og meiri hl. sjútvn. hefur gengið frá því, en ekki till. hv. 2. þm. S.-M.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Í forföllum hv. þm. V.-Ísf. hef ég tekið sæti í sjútvn. og vil ég gera grein fyrir minni afstöðu. Það má vel vera, að nú sé völ á sérfræðingum, sem hafa meiri þekkingu á síldarniðursuðuverksmiðju en stjórn Síldarverksmiðja ríkisins. En stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hefur haft forgöngu um þetta mál og hún gerði samning við dr. Jakob Sigurðsson meðan hann var í Ameríku, um það, að hann kynnti sér þar niðursuðu á síld. Jakob var í þessu skyni á fullum launum hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Eftir heimkomuna átti hann svo að vera í þjónustu Síldarverksmiðja ríkisins og koma upp niðursuðuverksmiðju. Tilraunir um niðursuðu síldar hafa verið gerðar, en samkvæmt upplýsingum form. Síldarverksmiðja ríkisins ber nauðsyn til að halda þeim áfram a. m. k. eina síldarvertíð enn, vegna þess, að eftir að varan hefur geymzt í nokkra mánuði, er hún óseljanleg á erlendum markaði. Eitthvað hefur verið að. Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins kom því þá til leiðar, að umræddur fiskifræðingur kynnti sér þessi mál í Ameríku. Í stjórn Síldarverksmiðja ríkisins eru áhugamenn, sem hafa starfað að þessum málum í mörg ár. Þaðan komu fyrstu till. um að setja á stofn síldarniðursuðuverksmiðju. En til þess að koma henni á fót, þarf sérþekkingu og góða stjórn, og stjórn S.R. hyggst ná því á þann hátt, sem þegar hefur verið skýrt frá. Ég treysti stjórn S.R. til að sjá þessu máli borgið til framkvæmda, þegar fullljóst er orðið, hvernig framkvæmdum á að haga. - Stjórn S.R. hefur vana menn í sinni þjónustu, sem eru færari en flestir aðrir til að dæma um ýmislegt í sambandi við téða niðursuðuverksmiðju. Til byggingar fyrstu síldarbræðsluverksmiðjunnar var fenginn erlendur sérfræðingur, og sá um verkið sérstök byggingarnefnd. Næstu verksmiðju S.R. hafði stjórn síldarverksmiðjanna ekkert með að gera. Eftir athugun á þeirri verksmiðju komu í ljós svo miklir gallar, að almannamál var, að órétt hefði verið að taka bygginguna úr höndum stjórnar síldarverksmiðjanna. Til eru skýrslur um þetta og eru þær ófagrar. Í þær tvær nýju síldarverksmiðjur, sem nú er verið að byggja, eru tekin öll nýtízku tæki. Það hefur stjórn síldarverksmiðjanna undirbúið. Áætlað er að setja upp aflstöð með gufuþrýstikatli og ýmislegt fleira til nýjunga. Er þetta eignað stjórn nýbyggingarráðs. Ég tel rétt að láta það koma fram hér, að þetta var undirbúið af fyrrv. forstjóra, Jóni Gunnarssyni, og er rétt að upplýsa, að þegar verið er að eigna nýbyggingarstjórn þessar framkvæmdir, þá er það úr lausu lofti gripið. - Ég vona, að þetta fari allt vel, og ég skal ekki vera með hrakspár í þessu. Ég tel, að stjórn síldarverksmiðjanna hefði vel getað aflað sér þekkingar og sérfræðinga í þessu máli, og tel því óhyggilegt að setja á stofn nýbyggingarstjórn til að sjá um þetta. Það er dálítið einkennandi, að valinn hefur verið maður í þessa byggingarnefnd, sem stóð fyrir axarsköftunum við byggingu síldarverksmiðju á Siglufirði árið 1937.

Frsm. (Lúðvík Jósefsson) : Það er út af því, sem hæstv. ráðh. sagði. Mér skildist á honum, að hann væri hlynntur því að fela stjórn Síldarverksmiðja ríkisins stjórn niðursuðuverksmiðjunnar, þar sem hún hefði haft forgöngu í málinu og væri vel þess fær að sjá um það: Það er að vísu satt, að stjórn síldarverksmiðjanna fékk dr. Jakob Sigurðsson til að kynna sér síldarniðursuðu sérstaklega, en það var gert vegna þess, að hann var eini Íslendingurinn, sem lagði sérstaka stund á skyld fög. Dr. Jakob gaf skýrslu um niðursuðuverksmiðjuna, og hafði hann mikið álit á, að möguleikar væru á, að hún nyti sín. En svo þegar þessi sérfræðingur mælist til þess, að tryggt verði með lagasetningu, er hann hefur gefið sitt álit, að hafizt verði handa um framkvæmdir, þá er það, sem stjórn S.R. kippir að sér hendinni. Mér skilst á þessu, að stjórn S.R. vilji ekki lengur fara eftir því, sem sérfræðingurinn leggur til. Það eru að vísu uppi raddir um það og misjafnar skoðanir, hvort tímabært sé að ráðast í byggingu verksmiðjunnar nú, heldur bíða og rannsaka málið í eitt ár enn, og er þá rétt að samþykkja þetta? Nei, allar þær rannsóknir, sem gerðar hafa verið og liggja fyrir, benda allar í eina átt. Allt hefur gengið að óskum. Um er bara að ræða, hvort við eigum að tapa einu ári enn og bíða með framkvæmdir. Það virðist vera tilgangurinn með því að fela stjórn S.R. stjórn þessarar verksmiðju, að lagt sé til, að öllu sé slegið á frest. Viðvíkjandi því, sem fram kom hjá hæstv. dómsmrh. (FJ), vil ég taka fram, að upplýsingar þær, sem hann hafði eftir form. S.R., um að sú síld, sem soðin hafi verið niður, hafi í fyrstu verið góð, en versnað svo, er frá leið, svo að hún er óhæf útflutningsvara - ég hef athugað þetta og veit ekki, hvaðan slíkar staðhæfingar eru komnar, og þær eru ekki á rökum reistar. Ég hef sjálfur borðað þessa síld, og hef ég ekki orðið var við annað en hún væri mjög góð. Enn eru til prufur af þessari síld, og geta menn gengið úr skugga um, að þetta er þvættingur. Hér er svo blandað inn í öðru atriði óviðkomandi, það er byggingu nýju síldarverksmiðjanna. Ég hafði álitið, að stjórn S.R. hefði nóg verkefni á sinni könnu, þátt ekki væri bætt á hana stjórn þessarar nýju verksmiðju. Ég get upplýst, að dr. Jakob Sigurðsson óskar eftir, að skipuð verði sérstök byggingarnefnd og valdir verði í hana menn, sem hafa sérþekkingu, en stjórn S.R. verði ekki falin yfirstjórnin, því að þeir menn, sem þar sitja, hafa enga sérstaka þekkingu á þessum málum. Ég hygg líka, að stjórn S.R. hafi verið gefinn kostur á að hafa á hendi yfirstjórn þessarar verksmiðju, en hún ekki viljað það, fyrr en nú fyrir skömmu. Mín skoðun er sú, að um tvennt sé að ræða: Á að fresta þessu máli um eitt ár, eða á að leggja þegar út í framkvæmdir með þær rannsóknir, sem liggja fyrir?



Það er út af því, sem kom fram hér áðan. - Ég hafði haft dálítið með að gera byggingu hinnar nýju síldarverksmiðju á Skagaströnd. Mér var þá mjög ljóst, að stjórn S.R. var mjög ótrúgjörn á, að þessi verksmiðja kæmist upp fyrir komandi vertíð. Ég er því mjög á móti að fela stjórn S.R. að byggja þessa niðursuðuverksmiðju. Síldarverksmiðjan á Skagaströnd, sem nú er verið að byggja, er fyrirtæki, sem mikið liggur við að koma upp sem allra fyrst. En hún hefði líklega aldrei komizt upp, ef stjórn S.R. hefði verið falið að sjá um þessar framkvæmdir. Stjórn S.R. hefur svo mikið að gera, að ekki er á bætandi. Hún hefur milli 40–50 millj. lítra af lýsi, sem hún þarf að selja, en þar að auki þarf hún að sjá um sölu á síldarmjöli. Hingað til höfum við beðið stórtjón af því, að hér hefur ekki verið komið upp stórvirkum niðurlagningartækjum. Og ég skil satt að segja ekki afstöðu stjórnar síldarverksmiðjanna, að hún skuli vilja fresta þessum framkvæmdum. Ég álít, að stjórn síldarverksmiðjanna hafi næg verkefni, m. a. að koma upp eigin verksmiðjum, þótt þetta sé öðrum falið.



Ég skal ekki lengja mjög umræður um þetta mál. Hv. 6. landsk. þm. sagði hér áðan, að till. mín fjallaði um það, hvort fresta ætti framkvæmd þessa máls eða ekki. Þetta eru furðuleg ummæli, þegar þess er gætt, að það er algerlega á valdi ríkisstj., hvenær framkvæmdir hefjast. Hæstv. atvmrh. sagði, að sérfræðingar í niðursuðu ættu ekki sæti í stjórn síldarverksmiðjanna. Það er að vísu rétt, en svo mundi ekki heldur verða í hinni nýju stjórn. Það er fyrst og fremst hin almenna stjórn verksmiðjanna, sem þessi stjórn hefur með höndum og velur siðan menn til einstakra starfa. Þetta eru því engin rök hjá hæstv. ráðh. - Ég tel það illa farið, að farið sé inn á þá braut að fela nýjum aðilum stjórn á viðbótarbyggingum við síldarverksmiðjurnar. Sú stjórn, sem nú situr, átti að hafa þetta með höndum og kveðja sér síðan menn til aðstoðar eftir því, sem þörf krefur. Þannig var tryggð samvinna kunnáttumanna og þeirra, sem reynsluna hafa. Ég vildi líka geta þess í sambandi við ummæli hv. 6. landsk. þm. um dr. Jakob Sigurðsson, að ég dreg ekki í efa þekkingu hans, en ég tel ekki víst, að hann sé neitt sérstaklega vel fallinn til að stjórna slíkri verksmiðju, og ég vil ekki fallast á, að hann sé nokkur hæstiréttur, sem Alþ. beri að hlýða.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Ég vil ekki láta þessa umr. líða hjá án þess að rekja nokkuð sögu þessa máls. Hæstv. dómsmrh. og hv. 2. þm. S.-M. sögðu, að stjórn síldarverksmiðjanna hefði haft forgöngu um þetta mál. Það er satt, að stjórnin styrkti dr. Jakob til náms í Bandaríkjunum og kynnti hann sér meðal annars niðursuðu. Á síðastliðnu sumri voru svo gerðar tilraunir á Siglufirði með niðursuðu. Að tilraununum unnu með dr. Jakob tveir menn, annar með mikla reynslu í niðursuðu. Þessir menn telja, að norðurlandssíldin sé mjög gott hráefni til vinnslu á þennan hátt, en hins vegar telur formaður stjórnar síldarverksmiðjanna, að með þessum tilraunum sé ekkert sannað, og leggur til, að tilraununum sé haldið áfram á næsta sumri í öðru húsnæði. Dr. Jakob telur hins vegar tilgangslaust að gera slíkar tilraunir út í bláinn. Ef tilraunir eru gerðar, þá á að byggja á þeirri reynslu, sem þær færa. Stjórn síldarverksmiðjanna ákvað að fá Gránufélagsverksmiðjuna gömlu á Siglufirði til að gera tilraunir í sumar, en það mun vera elzta verksmiðjuhús á landinu og er þar auðsær áhuginn á þessu máli. Dr. Jakob hefur neitað að vinna að tilraunum á þennan hátt. Ég tel rétt að benda á, að niðursuðan á einungis að vera lítill þáttur í afköstum þessarar verksmiðju. Það, sem ágreiningur er um, er það, að stjórn síldarverksmiðjanna telur málið ekki enn þá nægilega undirbúið og vill fresta framkvæmdum. Komið hefur fram till. frá Þóroddi Guðmundssyni um, að stjórn síldarverksmiðjanna ákvæði, að reist yrði þessi verksmiðja, en þá ákvað meiri hluti verksmiðjustjórnarinnar að láta gera nýjar tilraunir. Þess vegna er það augljóst, að ef í þetta frv. yrði sett ákvæði um að fela stjórn síldarverksmiðjanna framkvæmd þessa máls, þá mundi það stöðvast, enda kom það fram í ræðu hæstv. dómsmrh. Ég byggi það mikið á áliti sérfræðinganna, að ég tel, að sjálfsagt sé að flýta framkvæmd þessa máls sem mest má verða. Ég skal ekki neita því, að stjórn síldarverksmiðjanna hefur unnið gott starf með því að styðja dr. Jakob Sigurðsson til náms í þessum greinum, en það eru engan veginn nægileg rök fyrir því, að hún eigi að ráða framkvæmd þessa verks. Ég sagði áðan, að Síldarverksmiðjur ríkisins ættu ekki yfir fagmönnum að ráða, en ég átti þar með ekki við það, að stjórn verksmiðjanna ætti að vera skipuð fagmönnum. Þá tel ég, að hæpið sé, að rúm sé fyrir þessa verksmiðju á lóð verksmiðjanna, svo að hér verður að byrja allt að nýju á nýjum stað. - Hæstv. dómsmrh. dró hér inn í umr. skipun mína á byggingarstjórn þessarar verksmiðju á Skagaströnd, og taldi hann, að stjórn síldarverksmiðjanna hefði yfir að ráða meiri þekkingu og meiri mannafla en nokkur annar aðili. Það kann nokkuð að vera satt í þessu, en ég tel þó mikið á skorta, svo að vel sé í þessu efni Til dæmis átti þetta stærsta fyrirtæki á landinu ekki yfir að ráða neinum vélaverkfræðing fyrr en á síðasta ári, svo að eitt dæmi sé nefnt. Það er þess vegna síður en svo, að þetta fyrirtæki hafi átt nægilegum fagmönnum á að skipa. Árið 1942 var lagt fyrir þ. frv. um byggingu síldarverksmiðja á Siglufirði og Skagaströnd. Þáverandi atvmrh., Magnús Jónsson, fól stjóra síldarverksmiðjanna að undirbúa byggingu þessara verksmiðja. Þegar tók að líða á árið 1944 var þessum undirbúningi það langt komið, að búið var að gera teikningu af þessum verksmiðjum, og var hún að heita má alveg eins og teikningar frá 1937, en á þeim teikningum eru augljósir gallar, sem nú mætti lagfæra og m. a. spara með því mannafla. Þessi teikning hafði legið um tveggja ára skeið í höndum verksmiðjustjórnarinnar. Ég taldi ófært að byggja nú verksmiðju eftir þessari teikningu eftir Jón Gunnarsson frá 1937 og byggði álit mitt á dómi verkfræðinga, reynslu, sem fengizt hefur við starfrækslu Rauðku á Siglufirði. Þórður Runólfsson hafði gert teikningu, þar sem bent er á, að heppilegt muni vera að „centralisera“ meir kraftinn en þá var venja, og liggur þetta fyrir í skjölum verksmiðjanna. Það er rétt hjá hæstv. dómsmrh., að nú er ekki lengur ágreiningur um þetta atriði að hafa einn „central“ í stað margra smákatla. Nú er t. d. verið að setja upp einn ketil á Siglufirði, sem á að koma í stað 7 annarra og sparar 7–8 menn, og eru þetta geysilegar framfarir, en um þetta var ágreiningur fyrst, þegar Þórður Runólfsson kom fram með það. Þar að auki hafa verið settar upp túrbínur til þess að framleiða rafmagn með gufu. Ég er í engum vafa um það, að það var ákaflega nauðsynleg ráðstöfun að skipta um þessa byggingarstjórn. Engin von hefði annars verið til þess, að þessar verksmiðjur, sem verið er að byggja, hefðu verið tilbúnar fyrir næstu vertíð 1946. Ég átti ýtarlegt samtal við stjórn verksmiðjanna og formann verksmiðjustjórnar, áður en byggingarstjórnin var skipuð. Hans plan var þetta: Fyrir 1946 skyldi stækka þessa verksmiðju um 3000 mál. Meira taldi hann ekki hægt að gera. Fyrir 1947 skyldi byggð síldarverksmiðja á Siglufirði og fyrir 1948 á Skagaströnd. Þetta var plan þeirra í stjórn síldarverksmiðjanna, og þegar mér var ljóst, að þetta var skoðun meiri hl. stjórnarinnar, sagði ég þeim, að ég tæki málið úr þeirra höndum. Skipaði ég svo byggingarstjórn, sem skyldi vinna að því að koma þessu í framkvæmd fyrir vertíðina 1946. Benti ég stjórninni á, að það væri mikið í húfi að koma verksmiðjunni upp svo fljótt sem unnt væri, og skyldi ekkert til þess sparað. Jafnvel þótt verksmiðjurnar mundu kosta 1–2 millj. kr. meira, mundi það brátt vinnast upp og margfalt það með auknum afrakstri við að geta tekið á móti hinum nýja flota í stað þess að dæma skipin í góðu síldarári til að liggja við land. Ég efast ekki um það, að menn viðurkenni þetta fullkomlega nú. Og þetta eru höfuðrökin fyrir því, að byggingarstjórnin var skipuð. Þetta átti sem sagt að tryggja það, að allt væri gert, sem unnt væri af hálfu þess opinbera, svo að síldarverksmiðjurnar kæmust upp fyrir vertíð 1946 og hægt væri að taka á móti hinum nýju skipum. Svo kom líka það atriði til mála, sem alltaf er hugsanlegt, að togararnir yrðu gerðir út á síld. Tvær verksmiðjur eru í eign togarafélaga, verksmiðjurnar á Hjalteyri og Djúpuvík, og mundu þær þá taka síld frá sínum togurum. Yrði þá þörfin enn þá brýnni fyrir auknar verksmiðjur. Ég hafði samráð við nýbyggingarráð um þetta mál, og var það líka þeirrar skoðunar, að einskis skyldi látið ófreistað til að koma verksmiðjunum upp í tæka tíð. Ég get ekki fullyrt, að verksmiðjurnar komist upp í tæka tíð, en það mun ekkert vera látið ógert til að gera það mögulegt að koma þeim framkvæmdum áfram. Sérstaklega verður lögð áherzla á að koma því svo fyrir, að hægt verði að starfrækja þær, ef ekki að öllu leyti, þá að einhverju leyti. Endurbætur á Síldarverksmiðjum ríkisins eru nú í höndum byggingarstjórnar og verða ýmsar ráðstafanir gerðar til bóta á þeim og eru flestar þannig, að verksmiðjustjórnin hefur vanrækt að láta gera þær. Ég vil nefna eitt lítið dæmi, sem skiptir þó miklu máli. Það eru engin sjálfvirk tæki í mjölhúsum Síldarverksmiðja ríkisins. Og meira að segja á þeim tímum, þegar atvinnuleysi var mikið, var erfitt að fá menn í mjölhús ríkisins. En einstaklingsfyrirtæki þurfa ekki 1/3 af þeim mannskap, sem ríkið þarf í sín mjölhús. Svona eru mörg atriði. Stjórn Síldarverksmiðja ríkisins vantar einhvern, sem hefur yfirlit yfir stjórnina og kunnáttu jafnt á hinu stóra sem hinu smáa. Þegar ráðstafanir eru gerðar, þá er aðeins miðað við líðandi stund. Þetta byggist á því, að forstjóri verksmiðjanna er ekki vélaverkfræðingur og vantar því yfirsýn yfir þetta sem forstjóra, þótt hann sé mætur og dugandi maður. Síldarverksmiðjur ríkisins eru að verða meira og meira aftur úr. Þannig var það í stríðsbyrjun, og er nú svo komið, að ekki verður við unað. Það þarf því á næstu árum að byggja upp a. m. k. aðra eins verksmiðju á Siglufirði og þá, sem nú er verið að reisa, og kannske tvö- eða þrefalda nýju verksmiðjuna og stöðva svo gömlu verksmiðjurnar, því að það eru takmörk til fyrir því, hve lengi á að starfrækja gamlar verksmiðjur. Tæki úr þeim mætti að sjálfsögðu nota í nýju verksmiðjurnar. Gömlu verksmiðjurnar á Siglufirði eru allar komnar á hámark þessa tíma. Þetta kemur svo út sem lækkun á síldarverðinu til sjómannanna. Ég vil sérstaklega benda á það, að hugmyndin um sérstakan kraftmótor fyrir síldarverksmiðjurnar er frá Þórði Runólfssyni. Og ég lýsi vanþóknun minni á því, að hæstv. dómsmrh. skuli hafa orðið til þess og það á hæstv. Alþ. að veitast að þessum mæta manni. Ég hef orð margra manna, sem hafa meiri þekkingu á þessum málum en hæstv. dómsmrh., fyrir því, að Þórður sé einhver allra færasti fagmaður hérlendis á sviði síldarverksmiðja. Honum getur vitanlega orðið á mistök, en hann er jafnfær fyrir því. Það er ekki hægt að skapa nýjungar í þessari iðn án þess að gera mistök. Og þessir menn læra ekki síður á þeim mistökum en því, sem þeir gera vel. Og það er ekki minnsti vafi á því, að það er ógerlegt að reisa verksmiðjur án þess að kveðja hann þar til. Eins og ég tók fram áðan, er byggingarstjórnin skipuð eingöngu með tilliti til sérþekkingar. Úr því að hv. 2. þm. S.-M. var að tala um, að þetta væru pólitískir duttlungar, ætla ég að lesa hér upp nöfn þessara manna, svo að hv. þm. geti séð, hverjir þeir eru: Formaður er Trausti Ólafsson efnafræðingur. Hefur hann mikið komið við sögu síldarverksmiðjanna á Íslandi allt frá byrjun. Snorri Stefánsson, verksmiðjustjóri Rauðku á Siglufirði. Hefur hann langa reynslu í störfum við verksmiðjurnar og átti hugmyndina að því fyrirkomulagi, sem Rauðka hefur verið byggð eftir á undangengnum tveimur árum. Magnús Vigfússon, fastur starfsmaður hjá Síldarverksmiðjum ríkisins. Hann er byggingarmeistari og nýtur mikils álits í sínu fagi. Og svo er það Þórður Runólfsson vélaverkfræðingur, einhver færasti maður á sínu sviði hérlendis. Þessir menn skipa byggingarstjórnina, og ég er sannfærður um það, að þessum mönnum mun reynast það létt verk að hagnýta allar nýjungar, sem vitað er um á þessu sviði, víð byggingu þessara verksmiðja, sem nú eru í smíðum. En það er vitað, að þær verksmiðjur, sem nú er verið að byggja, munu bera langt af þeim verksmiðjum, sem við höfum séð áður á Íslandi og þótt víðar væri leitað.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson) : Ég þarf litlu við það að bæta, sem ég sagði áðan. Margt af því, sem hæstv. atvmrh. sagði, er ég honum alveg sammála um. Við þurfum að leggja áherzlu á það að búa, til mat úr síldinni okkar með niðursuðu og niðurlagningu, og ég tel, að þessu beri að hraða sem mest. Í samræmi við það lýsi ég fylgi mínu við frv. með þeim breyt., sem hv. 2. þm. S.-M. hefur lagt fram. Sú breyt. er, að ég hygg, til þess að flýta því, að framkvæmdir verði hafnar í þessu máli á þeim grundvelli, sem heppilegast er. Ég fæ ekki betur séð en stjórn Síldarverksmiðja ríkisins hafi haft með höndum allan undirbúning þessa máls, sem enn hefur verið gerður. Og þótt stjórnin telji, að halda beri áfram tilraunum með niðursuðu á síld á þessu sumri, þá þarf það ekki að verða ,til þess að fresta málinu. Það er mjög fjarri því, að till. verði til þess að fresta málinu. Ég er hæstv. atvmrh. alveg sammála um, að það hefði verið mjög nauðsynlegt fyrir löngu að fá vélaverkfræðing til síldarverksmiðja ríkisins, og fyrir 3–4 árum fékk ég till. samþ. um það í stjórn verksmiðjanna, en þá var enginn verkfræðingur fáanlegur til þess starfs. Þeir voru annaðhvort fastir við önnur störf eða við nám utanlands. Ég hygg, að forstjóri verksmiðjanna hafi ráðið fyrsta verkfræðing, sem völ var á til starfsins. Viðvíkjandi undirbúningi að núverandi byggingum, þá er mér kunnugt um, að það hefði verið hafið að byggja þessar verksmiðjur fyrir tveimur árum síðan, ef ekki hefði verið neitað um afhendingu á vélum frá Ameríku. Og annað var ekki hægt að leita meðan stríðið stóð. Ég veit, að hæstv. ráðh. hefur heyrt um þetta. Þetta er ástæðan fyrir því, að ekki var byrjað á þessum verksmiðjum fyrr. Viðvíkjandi teikningum þeim, sem boðnar voru út, þá veit ég ekki betur en sérfræðingar hafi dæmt um það mál, en ekki verksmiðjustjórnin. Ég skal ekki segja um, hver á till. um að reisa hina svo kölluðu aflstöð fyrir allar síldarverksmiðjurnar á Siglufirði. En ef ég man rétt, þá eru 3 ár eða lengra síðan þáv. framkvæmdastjóri verksmiðjanna hreyfði þessu í verksmiðjustjórninni á fundi. Hæstv. atvmrh. sagði, að þrýstiketillinn gerði ónauðsynlega 7 aðra katla og sparaði mikinn mannafla og eldivið. Ég veit ekki betur en fyrrv. framkvæmdastjóri hafi verið búinn að undirbúa þetta mál. Og einmitt það, að nú er verið að setja þennan ketil niður, mun að mínu viti sanna, að hann var keyptur af fyrrv. framkvæmdastjóra verksmiðjanna í Ameríku. Það hefur ekki þurft að fá nýjan mann í verksmiðjuna til að gera tilraunir um þetta, því að þær lágu fyrir, hvaðan sem hugmyndin er, en það en mér ókunnugt um.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Það er rétt, að verksmiðjustjórnin fékk ekki útflutning á vélum frá Ameríku. En ég vil minna á það, að á sama tíma sem stjórn Síldarverksmiðja ríkisins sat auðum höndum, þá byggði Siglufjarðarkaupstaður sína verksmiðju og lét smíða í Héðni í Reykjavík vélarnar. Þetta er óverjandi mál, að stjórnin skyldi sitja auðum höndum, þegar hún fékk ekki smíðaðar vélarnar í Ameríku. En Siglufjörður, sem hefur yfir að ráða miklu minna fé, lætur vélsmiðjuna Héðin smíða miklu betri vélar en Síldarverksmiðjur ríkisins vildu kaupa í Ameríku. Ástæðan fyrir þessu var sú, að verksmiðjurnar vantaði næga þekkingu á því, að hægt væri að smíða þessar vélar á Íslandi. Þær höfðu ekki nógu góða fagmenn. En Rauðka hafði það góðan fagmann, að hann sá, að þetta var hægt. Út af ummælum, sem féllu hér áðan, vil ég taka það fram einu sinni enn, að Þórður Runólfsson kom fyrstur með hugmyndina um þessa aflstöð og það liggja fyrir í síldarverksmiðjunum skjöl, sem sýna það. Hæstv. dómsmrh. er fylgjandi þessari till., en sá maður, sem hann tók sæti fyrir í n., er andvígur þessari till. Þannig er það kynlegt að taka sæti í n., þegar búið er að afgreiða mál, og gera það ómerkt, er sá maður gerði, er hann tók sæti fyrir. Hæstv. ráðh. fylgir till., segir hann, til þess að hraða málinu. Þetta eru heldur einkennileg rök, þar sem ég álít, að byggja eigi verksmiðjuna strax, en meiri hl. verksmiðjustj. vili ekki gera það fyrr en eftir næsta sumar, vill aðeins framkvæma tilraunir í sumar. En þetta þýðir árs mismun, eins og síldarútvegi okkar er háttað. Og með því að taka málið úr mínum höndum og fela síldarverksmiðjustjórninni það, þá er verið að hraða því. Ég fæ ekki skilið svona röksemdafærslu. Nei, það er verið að tefja málið í eitt ár eða meira. Og þeir sérfræðingar, sem með þessi mál hafa að gera, t. d. dr. Jakob Sigurðsson, segja, að ljóst sé, að meiri hl. verksmiðjustj. hafi ekki áhuga fyrir málinu. Þótt við rekum tilraunir í 10 ár, verðum við að byrja verksmiðjureksturinn með einhverri áhættu. Samkv. tilraunum í niðurlagningu síldar eru full rök fyrir því að leggja út í þennan rekstur strax. Það eru ekki til nokkur rök fyrir þessari till. önnur en þau, að þingið vilji ekki láta hraða þessum framkvæmdum, heldur láta fresta þeim.



Ég vil aðeins undirstrika, að það er útúrsnúningur hjá hæstv. ráðh. að segja, að þessi till. fjalli nokkuð um það, hvað hraða afgreiðslu málið fær. Ef ráðh. hefur áhuga fyrir að byggja, getur hann lagt svo fyrir, að byggingin verði reist með fullum hraða. Það er því alveg út í hött að tala um, að það geti ekki farið saman að gera frekari tilraunir á þessu sviði og hraða byggingu verksmiðjunnar. Það er þá einhver einkennilegur stirðleiki í þessu máli. En mér skildist á hæstv. ráðh., að þetta væri ekki hægt. Auðvitað er skynsamlegast að láta tilraunirnar halda áfram og láta verksmiðjuna vera tilbúna fyrir næsta sumar. Ég vil benda hv. þm. á, að það kemur ekki til greina að láta ráðh. ákveða stjórn verksmiðjunnar. Ef það yrði ofan á í málinu, þá er það einsdæmi, að þingið ákveði ekkert um, hver eigi að stjórna svo stóru fyrirtæki. Ég get skilið, að hæstv. ráðh. vilji hafa sem frjálsastar hendur um þetta, en það er ekki meira fyrir hann en alla fyrirrennara hans að þola þá skipan, sem þingið telur heppilegasta. Ég legg fram þessa till., þar sem ég tel þetta fyrirkomulag skynsamlegast.

Atvmrh. (Áki Jakobsson) : Ég heyri, að það kemur það sama fram hjá hv. 2. þm. S.-M. og hjá hæstv. dómsmrh. Þeir vilja ekki fresta málinu, og segja, að ráðh. hafi enn sömu aðstöðu til að reka á eftir málinu. En þingið skal samt ákveða það, að ekki megi fela þetta öðrum en þeim, sem telja ófært að byggja verksmiðjuna á þessum tíma. Ég vildi telja hyggilegra, ef koma á máli þessu í framkvæmd, að setja þá menn yfir verkið, sem hefðu verulegan áhuga á, að því væri hrundið í framkvæmd sem fyrst. Að þessu leyti er það fráleitt að hafa þessa tilhögun á málinu. Til að byrja með taldi ég rétt, eins og nú er, að ráðh. skipaði stjórn verksmiðjunnar. En það er gefið mál, að þegar þetta er orðin stór verksmiðja, kveður þingið nánar á um þetta atriði. Ég man ekki betur, þegar síldarverksmiðjurnar voru byggðar, en þá hafi ekkert verið kveðið á um stjórnina. Ríkisstj. var gefin heimild til að byggja verksmiðjurnar, og þegar þær komu í gang, þá var það tekið til athugunar á ný. Og vitanlega mundi engin stjórn verða skipuð til rekstrar á verksmiðjunni fyrr en hún væri komin í gang, og sú stjórn, sem þá yrði skipuð, yrði skipuð á nákvæmlega sömu forsendum og stjórnin, sem skipuð var til að byggja síldarverksmiðjurnar á Siglufirði og Skagaströnd, hún yrði skipuð fagmönnum. Og ég álít mjög hæpið, að það sé rétt, eins og nú er, að stjórn Síldarverksmiðja ríkisins sé skipuð á pólitískan hátt. Ég álít miklu hyggilegra, að hún sé skipuð fagmönnum. En það er annað mál. En sem sagt, það verður að byrja á því að skipa byggingarstjórn, sem væri skipuð beztu fagmönnum, sem við eigum völ á í landinu. Það er þess vegna óhugsandi annað en þessi brtt. gangi í þá átt að fresta málinu. Og þótt ég sé á engan hátt andvígur því, að tilraunir fari fram, þá álít ég, að þær tilraunir komi ekki að gagni, nema þær séu gerðar sem undanfari framkvæmda og fyrsti liður í framkvæmdum. Og stjórnin hefur ekki dr. Jakob Sigurðsson til að framkvæma þessar tilraunir, nema þær séu liður í framkvæmdum. Að öðrum kosti vill hann ekkert við þetta eiga.



Herra forseti. Ég vil aðeins skýra deildinni frá því, sem breytir þó ekki frv. að neinu leyti, að í frv. hefur verið ruglað saman ljósmæðrafélagi Reykjavíkur og Ljósmæðrafélagi Íslands. En frv. er frá Ljósmæðrafélagi Íslands. Og vegna þess að form. Ljósmæðrafélags Reykjavíkur hefur látið í ljós óánægju út af þessum ruglingi, vildi ég taka þetta fram.