Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Sigurður Kristjánsson: Það mun tilgangslaust að deila um það við hv. 2. þm. Skagf., hvort það muni réttar tölur, sem hann flutti viðvíkjandi tekjumissi ríkissjóðs ef samþ. yrði till. mín og hv. 7. landsk. á þskj. 320. En út af ummælum hans um stóryrði mín og það ábyrgðarleysi, er ég sýndi, að ég sem fjvnm. skuli koma fram með slíka till., vil ég taka það fram, að ég hefi ekki fundið að því, þótt þessi hv. þm. viðhefði stór orð, - slíkt fer eftir skapferli manna, - en hitt hefi ég sett út á, hve hann er hneigður fyrir að fylgja röngu máli. Annars voru þessi ummæli mín, sem hann reiknar til stóryrða, ekki bundin við neinn mann persónulega. Ég tel það mjög vægilega til orða tekið, þó ég viðhafi þau orð, að það sé blátt áfram hlægilegt að koma fram með þær tölur, sem hv. frsm. tilfærði, sem sé að það myndi valda 400 þús. kr. rýrnun á tekjuskattinum, ef till. okkar hv. 7. landsk. yrði samþ. Hv. frsm. taldi þá hlið málsins höfuðatriði, sem snýr að ríkissjóði. Þetta er misskilningur. Höfuðatriðið er, hve mikið skattgreiðendur geta borið. Að sönnu hefir kennt allmikils skoðanamunar áður á Alþ. um þetta mál; það hefir komið fram sú skoðun, að við ætlum aðeins að miða skattheimtuna við þarfir ríkissjóðs. En þegar það er athugað, að þarfir ríkissjóðs eru ekki nema að sumu leyti nauðsynlegar, heldur að allmiklu leyti ónauðsynlegir hlutir, er það bert, að þessi mælikvarði er rangur. Það eru engin takmörk fyrir því, hvað heimtað yrði af skattgreiðendunum, ef miðað væri við það, sem Alþ. treystist að láta ríkið eyða í þarfa og óþarfa. Hinn rétti mælikvarði er, hvað hægt er með sanngirni að heimta af skattgreiðendunum. Nú er það almennt viðurkennt, að skattheimta hér á landi sé komin svo langt, að ekki sé viðunandi. Alþingi hefir og viðurkennt, að þessi skattheimta fái ekki staðizt til lengdar og verði því að skoðast sem bráðabirgðaneyðarráðstöfun. Þess vegna er þetta frv., sem er framlenging á l., sem sett eru frá ári til árs, réttlætt með þeim forsendum, að þetta sé aðeins til bráðabirgða og vegna hins óvenjulega ástands. Nú þegar það er viðurkennt, að skattheimtan sé komin svona langt, eru það enn meiri sannanir fyrir mínu máli, að fyrsta atriði þessa máls sé það, hvað skattgreiðandinn er fær um. Ég tók það fram við fyrri hluta þessarar umr., að þessi frádráttur, sem ég vil láta hækka, er samþ. af Alþ. fyrir nokkrum árum, ég hygg árið 1935, og var þá miðaður við þann kostnað, sem þá var áætlaður við framfærslu. Persónufrádrátturinn var þá lögfestur 500 kr. fyrir hvern skylduómaga um land allt, en nokkru hærri fyrir einstaklinga og hjón, en þó mismunandi eftir því hvar var á landinu. Ég fullyrti við fyrri hluta umr., að þessi frádráttur myndi því hafa verið ákveðinn hærri, ef framfærslukostnaður hefði verið sá sami og nú. Þegar nú framfærslukostnaðurinn eykst mjög mikið, væri ekkert eðlilegra en að persónufrádrátturinn hækkaði, jafnvel þótt skattstiginn væri ekki auk þess hækkaður stórkostlega. Ég verð að vita það, að fjhn. skuli ekki líta á þessa hlið málsins frekar en hún væri ekki til. Það er óforsvaranlegt, að n. skuli aðeins sjá eina hlið þessa máis, þá er að ríkissjóði snýr; ef hún hefði séð aðrar hliðar þess, hefði hún kannske borið fram einhverjar brtt. um hækkun persónufrádráttarins. Ég þarf ekki að endurtaka það, að sú upphæð, er hv. frsm. tilgreindi, að tekjuskatturinn myndi lækka um, er gripin úr lausu lofti. Ég reyndi að mynda mér einhverjar ágizkanir um þetta atriði, en sá, að það var ekki nokkur leið af þeirri litlu þekkingu, sem ég hefi á þessum málum, og hefi ég þó um margra ára skeið fengizt við að jafna niður tekjuskatti. Ég hefi líka borið þetta undir hagstofustjóra, sem hefir manna bezta þekkingu á svona hlutum, en hann sagði, að ómögulegt væri að koma með annað en óábyggilegar ágizkanir hvað þetta snertir. Ég minntist á það við fyrri hluta umr., að fjhn. og trúnaðarmaður hennar mundi hafa gert láð fyrir því, að þessi frádráttur yrði til þess að stýfa ofan af tekjum manna. Þetta er misskilningur, því að eins og ég tók fram, er fjöldi manna, sem aðeins eru fyrir ofan takmörkin um skattfrjálsar tekjur og greiða þetta frá 30 –60 aur. upp í 1–2 kr. Þessir menn myndu falla undan skatti, en það myndi ekki muna verulegu hvað tekjur ríkissjóðs snertir, en myndi náttúrlega nema hærri upphæðum af hærri tekjum. Nú er gert ráð fyrir því í fjárl., að tekju- og eignarskattur muni verða um 1700 þús. kr. fá gera ráð fyrir því, að af þeirri upphæð nemi eignarskatturinn um 300 þús. kr. Ég held því fram, að það sé blátt áfram fjarstæða að áætla, að þessi breyt. á persónufrádrættinum muni stýfa tekjuskattinn, ca. 1400 þús. kr., um 400 þús. kr., eða nálega 1/3 hluta. Misskilningur n. hvað þetta snertir hlýtur að byggjast á því, að hún hefir fengið skakkan mælikvarða til þess að reikna eftir. Mikill fjöldi skattgreiðenda, þ.e. ýmis fyrirtæki, félög og þessháttar. hafa engan persónufrádrátt, og þetta eru oft hæstu skattgreiðendurnir. Annars er ekki hægt að reikna út, hve mikið af persónufrádrætti kemur í hlut hátekjumanna og hve mikið á lágtekjur, nema því aðeins að fara í gegnum allan skattstiga landsins. Eins og hagstofustjóri benti á, þá er ekki hægt að framkvæma þetta nema með geysilegri fyrirhöfn, og myndi sú vinna taka marga mánuði, ef koma ætti með útreikninga, sem hægt er að byggja á. Hitt er afarfljótlegt, að gizka á eitthvað út í loftið. Ég mun svo ekki lengja umr. frekar. Ég tel fyllilega sanngjarnt, þegar framfærslukostnaður hefir aukizt svo stórkostlega sem nú er, að persónufrádráttur hækki nokkuð, enda er það í samræmi við fyrri skoðun Alþ. að miða persónufrádráttinn að nokkru við framfærslukostnað. Um hitt má deila, hvort hækkunin skuli nema 25%, eins og við flm. brtt. teljum sanngjarnt, og má ef til vili miðla svo málum, að við getum fallizt á, að hækkunin verði ekki svo mikil. Hinu vil ég ekki trúa að óreyndu, að þm. álíti þá hliðina á máli þessu, er að skattgreiðendum snýr, Alþ. óviðkomandi, né hve hart er að þeim gengið, en álíti hitt höfuðatriði, hve miklar tekjur er hægt að krafsa inn fyrir ríkissjóðinn með allskonar sköttum. Ég vil ekki trúa því, að meiri hluti þm. hafi það kalda og óviturlega sjónarmið, og vænti þess því fastlega, að þeir verði fleiri, er greiða till. okkar atkv.

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson): Hv. 6. þm. Reykv. talaði miklu hógværar nú en á laugardaginn, og það skal heldur ekki standa á mér að taka líka upp hógværar umr. um þetta mál. Að vísu sagði hann, að sér þætti það ekki verst um mig, hve stórorður ég væri, heldur hitt, hve ég væri gjarn á að halda fram röngu máli. Ég tel hv. 6. þm. Reykv. engan dómara í því, hvað rétt er og hvað rangt, en ég efa það ekki, að hann haldi því fram í hverju máli, sem hann álítur réttast. Ég hafði vænzt þess, að hann væri sömu skoðunar hvað aðra þm. snerti, enda þótt þeir væru honum ekki sammála. Læt ég svo útrætt um það. Ég álít það mjög óviturlega mælt hjá hv. þm., svo að ég segi ekki kjánalega, er hann hélt því fram, að höfuðatriði í þessu máli væri ekki sjónarmið ríkissjóðs, heldur sjónarmið skattgreiðenda. Ég verð að telja, að hlutverk fjhn. sé fyrst og fremst að líta á þetta mál með hag ríkissjóðs fyrir augum. Í öðru lagi leggur hv. þm. áherzlu á það, að vegna þess að verðlag hafi hækkað, sé sjálfsagt að hækka persónufrádráttinn. En nú er Alþ. alltaf að gera ráðstafanir til þess að mæta þessari hækkun verðlagsins, með því á síðasta þingi að samþ. uppbætur á laun verkamanna, og fyrir þessu þingi liggja tvö frv., um uppbætur á laun opinberra starfsmanna og embættismanna og á laun skrifstofu- og verzlunarfólks. Þegar þannig á annan hátt er reynt að bæta úr dýrtíðinni, er ekki ástæða til þess að líta á mál þetta eingöngu frá því sjónarmiði, sem hv. þm. vill vera láta. Hv. þm. hélt því fram, að skýrsla mín um, að samþykkt tillögu hans myndi hafa 400 þús. kr. tekjulækkun í för með sér fyrir ríkissjóð, væri fjarri öllum sanni. Hann vildi láta líta svo út sem við hefðum reiknað þetta út eftir röngum mælikvarða, þar sem við myndum hafa tekið með félög og ýms fyrirtæki, er engan persónu frádrátt hefðu. Þetta var ekki gert, við miðuðum aðeins við einstaklinga. Hitt er rétt hjá hv. þm., að þetta getur ekki verið nema ágizkun, eins og ég líka sagði, en ég sagði einnig, að það væri byggt á mjög miklum líkum, og það væri víst, að samþykkt till. myndi hafa mörg hundruð þús. króna lækkun í för með sér. Fjhn. hefir snúið sér til skattstjórans í Reykjavík, og hann hefir látið n. í té skýrslu, er að vísu sýnir ekki heildarlækkun, heldur hve miklu lækkunin muni nema í einstökum tilfellum. Skýrsla skattstjóra miðast við meðalfjölskyldu, þ.e. hjón með þrjá skylduómaga. Persónufrádráttur nemur þá 3000 kr. skv. núgildandi ákvæðum, en myndi verða 4000 kr. skv. brtt. hv. 6. þm. Reykv. Maður með 4000 kr. hreinar tekjur hefir skv. skattalögum 1000 kr. skattskyldar tekjur og greiðir í tekjuskatt kr. 11.20, en ef till. hv. þm. verður samþ., greiðir hann ekkert. Maður með 5000 kr. hreinar tekjur hefir 2000 kr. skattskyldar tekjur og ætti að greiða í tekjuskatt kr. 33.60, en eftir till. kr. 6.72, og lækkar þannig tekjuskatturinn um kr. 26.88. Ef við tökum mann, sem hefir 6 þús. kr. hreinar tekjur, þá eru skattskyldar samkv. skattal. 3 þús. kr., tekjuskattur nú 89.60 kr.. skattskylt samkv. brtt. 1600 kr., tekjusk. 24.64. Tekjuskattur lækkar um 64.96 kr., og þannig má halda áfram. - Af 7 þús. kr. tekjum verður skattskylt samkv. skattal. 4 þús. kr., tekjuskattur nú 173.60 kr.; skattskylt samkv. brtt. 2600 kr., tekjuskattur 67.20 kr. Tekjuskattur lækkar um 106.–40 kr. - Af 8 þús. kr. hreinum tekjum er skattskylt samkv. skattal. 5 þús. kr., tekjuskattur nú 285.60 kr.; skattskylt samkv. brtt. 3600 kr., tekjuskattur 140 kr. Tekjuskattur lækkar um 148.60 kr. - Af 11 þús. kr. hreinum tekjum er skattskylt samkv. skattal. 8 þús. kr., tekjuskattur nú 1013.60 kr. skattskylt samkv. brtt. G600 kr., tekjuskattur 588.00 kr. Tekjuskattur lækkar um 425.60 kr. samkv. brtt. flm. Hvaða meining er í því, að maður, sem hefir 11 þús. kr. í hreinar tekjur, skuli eiga að fá tekjuskattinn lækkaðan um 425.60 kr. á sama tíma sem erfiðleikar atvinnuveganna aukast á öllum sviðum? maður, sem hefir 20 þús. kr. hreinar tekjur, skal greiða skatt samkv. skattal. af 17 þús. kr., tekjuskattur nú 4457.60 kr.; skattskylt samkv. brtt. 15600 kr., tekjuskattur 3866.21 kr. Tekjuskatturinn mundi lækka um 591.36 kr. samkv. brtt. Ég hefi nú tekið nokkur dæmi til þess að sýna, hvað af því myndi leiða, ef brtt. þessi yrði samþ., og mér hefir verið leyft að hafa það eftir skattstjóra, að ef þessar brtt. yrðu samþ., þá myndi það hafa í för með sér mörg hundruð þús. kr. tekjurýrnun. Þess vegna tel ég það ekki ná nokkurri átt að samþ. þessa brtt. eins og hún nú liggur fyrir, enda viðurkenndi hv. flm. það, að hafa borið fram þessa brtt. án þess að hafa gert sér grein fyrir því, hvaða áhrif það myndi hafa á tekjuskattinn. Mér dettur hinsvegar ekki í hug að halda því fram, að ýmsar nauðsynjavörur hafi ekki hækkað í verði og erfiðleikar fólksins þar af leiðandi aukizt, og frá því sjónarmiði væri réttmætt að hækka persónufrádráttinn. En ég hygg, að mér sé óhætt að segja það, þrátt fyrir rökin, sem hv. flm. hefir viljað færa sínu máli til stuðnings, að fjhn. sé óskipt um það að fella þessa brtt., enda veri það mjög óforsvaranlegt, ef Alþ. færi nú að skera niður aðaltekjustofn ríkisins. Annars skal ég sem frsm. fjhn. leyfa mér að óska þess, að hæstv. fjmrh. láti í Ljós sitt álit um það, hvort hann telur Fært að samþ. þessa brtt., sem hér liggur fyrir um hækkun á persónufrádrættinum.



Ég skal verða við tilmælum hv. frsm. fjhn. um að lýsa yfir afstöðu minni. Ég get eins og nú er háttað ekki mælt með því, að persónufrádrátturinn verði aukinn eins og farið er fram á í þessari brtt.

*Einar Olgeirsson: Mig langar til þess í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Skagf. talaði um í ræðu sinni, að menn yrðu að taka tillit til skoðana annara, að minna á það, að það væri regla, sem hv. þm. ættu að láta gilda meira en hingað til. Mér finnst hv. þm. þjóðstj. farast illa að vera að prédika slíkt á sama tíma sem fjölda manna er gert ómögulegt að lifa í landinu. Viðvíkjandi þeirri brtt., sem hér er komin fram, þá álít ég það mjög nauðsynlegt að hækka persónufrádráttinn. Hvað hátekjumennina snertir er enginn vafi á því, að það er ekki rétt leið, sem farin er gagnvart þeim, meðan tollarnir eru eins gífurlegir eins og þeir eru, ekki sízt þegar reiknaður er tollur af vörunni eins og hún kostar innkomin. Lágtekjumennirnir, sem mest verða fyrir barðinu á dýrtíðinni, þurfa nú ca. 800 kr. meira en á sama tíma í fyrra til að kaupa fyrir mat, föt og eldsneyti, sé miðað við manna fjölskyldu. En launin hafa á sama tímabili hækkað um 15%, sem þó kemur mjög illa til framkvæmda, vegna þess að uppbótin er öll reiknuð eftir á, þannig að dýrtíðaruppbótin er aldrei fullreiknuð. Ég vil benda á það, ef ekki hefði nú verið búið að gera útgerðina skattfrjálsa, þá hefði hún nú getað borið nokkuð mikil útsvör í ár, og hefði það getað orðið til þess að létta byrðar þeirra, sem lægst hafa launin. Mér finnst engin ástæða til þess að vera að lækka skattana á mönnum, sem hafa eins gífurlegar tekjur og útgerðarmenn. Hinsvegar finnst mér, að hægt væri að hækka persónufrádráttinn hjá þeim mönnum, sem hafa undir 6500 kr. árslaun, því að það eru menn, sem sízt mega við því, að tekjuskatturinn sé hækkanir. Þessu vildi ég aðeins skjóta fram til athugunar. hvort ekki mætti orða. brtt, eitthvað á þessa leið.

*Sigurður Kristjánsson: Ég vil aðeins út af því, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði um þær ráðstafanir, sem gerðar hefðu verið til kauphækkunar fyrir almenning í landinu, minna á það, að hér er alls ekki um fulla hækkun að ræða á móti dýrtíðinni. Í öðru lagi má minna á það, að þessi kauphækkun kemur til skatts, þannig að ríkið tekur nokkurn hluta af þessari hækkun aftur. Út af þeim dæmum, sem hv. frsm. nefndi, vil ég taka það fram, að þar er reiknað með því, að séu 5 persónufrádrættir, en það munar náttúrlega miklu, hvort um 5 manna fjölskyldu er að ræða, einhleypan mann eða hjón, sem ekki hafa neinn á framfæri. Hv. frsm. kom inn á það, að það væri nokkuð mikið ábyrgðarleysi að ætla þannig að rýra tekjur ríkissjóðs, og fékk hæstv. fjmrh. til að segja sitt álit þar um, en hann taldi ekki fært að mæla með brtt. Það kemur víst mjög sjaldan fyrir, að fjmrh. mæli með slíku, en ég vil minna hv. þm. á það, að hann er sjálfur flm. að næsta máli, sem á dagskrá er, og þar gerir hann ráð fyrir, að ríkissjóði skuli blæða vegna jarðakaupa um 350 þús. kr., og eru það einskonar tilraunaframkvæmdir, en þessi till. mín fer ekki fram á, að fé sé lagt fram í neitt, sem fer forgörðum, heldur aðeins til að jafna á milli ríkissjóðs og einstaklinga.

1) TT: Þar sem skattal. eru nú í endurskoðun hjá milliþingan. í skatta- og tollamálum og þar sem ég ennfremur er andvígur þessari brtt., þá Segi ég nei.



Ég vil aðeins leggja til, að málið verði samþ. eins og það kemur frá hv. Ed. Það hefir að vísu verið gerð smávægileg breyt. á því, en ég sé ekki ástæðu til að hrekja það milli d. hennar vegna.



Herra forseti! Eins og sjá má á þskj. 440, þá mælir sjútvn. þessarar d. eindregið með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Þetta mál er í raun og veru stórmál. Það hefir fengið óvenjugóðan undirbúning á Alþ. Mönnum hefir verið það ljóst undanfarið, að það er mjög mikilsvert til öryggis sjávarútveginum, sérstaklega smábátaútveginum, að talstöðum sé komið upp í sem flestum skipum. Atburður, sem gerðist í vetur, hefir enn sýnt fram á nauðsyn þess að hafa talstöðvar í fiskiskipum. Þess vegna var það, að sjútvn. beggja d. komu sér saman um að taka þetta mál upp og kusu sérstaka undirnefnd úr sínum hópi til þess að undirbúa málið og koma því á framfæri. Þessi undirnefnd sneri sér til þeirrar stofnunar, sem hefir haft með þessi tæki að gera, landssímans, en landssímastjórnin tók þannig í málið, að hún skipaði sérfræðing til að rannsaka það. Í fskj. með frv. eru svo prentaðar till. landssímastjórnarinnar. Þar eru till. um það, hvernig eigi að byggja þetta upp teknískt séð, og þar kemur landssímastjórnin með kostnaðaráætlun. Þá var næsta stigið, hvernig ætti að afla fjár til framkvæmdanna. Þá var það, að sjútvn. Alþ. sneru sér til fjvn. um það, hvort hún treysti sér til að taka upp í fjárl. yfirstandandi árs, næsta árs og ársins 1942 allverulega fjárupphæð, til þess að koma mætti þessu í viðunandi horf á 3 árum. Fjvn. tók vel í málið, en hún treysti sér þó ekki til að hafa svo háa fjárupphæð í sínum áætlunum, og óskaði hún eftir, að fyrst væri talað við ríkisstj. um málið. Það varð svo úr, að undirnefnd sjútvn. og fjvn. óskuðu viðtals við ríkisstj., og var svo haldinn fundur, þar sem það var tekið til athugunar, á hvern hátt heppilegast væri að afla tekna til þess að geta komið þessu merkilega máli í framkvæmd. Niðurstaðan af öllum þessum undirbúningi var svo sú, að frv. var borið fram af sjútvn. Ed. og í því formi, að farið var inn á lánsheimildarleiðina. Eins og 1. gr. frv. greinir, þá er farið fram á, að ríkisstj. sé heimilað að taka 225 þús. kr. lán handa landssímanum. Þetta eru meginþættirnir í þessu merkilega máli. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um frv. Sjútvn., sem ég er frsm. fyrir, mælir eindregið með því, að frv. verði samþ.

*Sveinbjörn Högnason: Við þm. Rang. eigum brtt. á þskj. 438 við 17. gr. þessa frv., sem er um það, hverjir eigi að annast dýraleitir og grenjavinnslur innan skógargirðinga. Þetta ákvæði 17. gr. er orðið til vegna ágreinings, sem verið hefir undanfarin ár milli Skógræktarinnar og eigenda Goðalands og Þórsmerkur. Mér vitanlega getur ekki verið um aðrar skógargirðingar að ræða, þar sem fjallskil eiga sér stað, svo að mér er óhætt að fullyrða, að 17. gr. er samin með tilliti til þessa ágreinings. Sömuleiðis er mér ekki kunnugt um, að grenjaleitir fari annarstaðar fram innan skógargirðinga. Þórsmörk og Goðaland eru geysistór svæði, eign Fljótshlíðinga og Eyfellinga og notuð sem afréttur fyrir þessi héruð. Þegar landeigendurnir afhentu þennan afrétt til skógræktar, settu þeir það skilyrði, að viðtakendur kæmu upp fjárheldum skógargirðingum. Nú hefir þetta skilyrði aldrei verið haldið af Skógræktarinnar hálfu. Það hefir aldrei verið hægt að gera fjárhelda girðingu um þetta svæði, bæði vegna þess hve þetta er hátt uppi í fjöllum, og yrði líka seinlegt og dýrt í framkvæmdinni. Einnig hefði þurft að girða yfir á, sem er vatnsmikil og hefir eyðilagt girðingar á hverju ári. Þessi vöntun á fjárheldum girðingum hefir haft það í för með sér, að fé hefir gengið óhindrað innan skógargirðinganna, þrátt fyrir það, þó að reynt hafi verið að verja hið girta svæði af hálfu Skógræktarinnar. Hvað afrétturinn er stór, má marka af því, að fjársöfnun er framkvæmd þar á hverju hausti af 10–12 mönnum í 3 daga. Hvergi á landinu, þar sem skógargirðingar er um að ræða, getur ákvæði 17. gr. skipt miklu máli nema á þessum tveimur stöðum. Þegar eigendur Þórsmarkar og Goðalands afhentu þetta land til skógræktar, þá var vitanlega um mikið tjón að ræða fyrir bændur, sem höfðu notað það sem beitiland fyrir búpening sinn. Það var líka eini möguleikinn fyrir þessa bændur til að geta haft aðgang að afrétti. Má fara nærri um, hve mikil óþægindi það hafa verið fyrir Fljótshlíðinga og Eyfellinga, þegar þetta land var tekið til skógræktar, og ekki síður vegna þess, að skilyrði þau, sem sett voru, hafa aldrei verið haldin. Í seinni tíð hefir Skógræktin reynt að koma kostnaðinum við fjallskil og grenjaleitir yfir á eigendur landsins, þó að hún hafi enga heimild haft til þess. Hefir Skógræktin freklega gengið á rétt landeigenda, og þar að auki ekki treyst sér til að koma upp fjárheldum girðingum. Ég þori að fullyrða, að ef leitt yrði í lög, að smölun innan skógargirðinga fari fram á kostnað landeigenda, þá verði tafarlaust tekin upp sú krafa á Skógræktina, að gera um Goðaland og Þórsmörk fjárheldar girðingar. Eftir að eigendur þessara ágætu landa hafa afhent þau til skógræktar og sýnt með því mikla fórnfýsi, á að svíkjast að þeim með löggjöf, sem skyldar þá til að greiða mörg hundruð krónur á hverju ári til að framkvæma það, sem Skógræktinni ber að gera. Ég vil því mælast til þess, eingöngu vegna skógræktarinnar sjálfrar, að brtt. okkar á þskj. 438 verði samþ. Ég er sannfærður um, að ef hún nær ekki samþykki, muni fjáreigendur ekki sætta sig við að afhenda svo gott land og verða síðan að kosta smölun á fé sínu innan þess, þar sem Skógræktinni ber skylda til að byggja fjárheldar girðingar.

* Frsm. (Bjarni Ásgeirsson): Ég verð fyrir hönd landbn. að leggja á móti þessari brtt. hv. 1. og 2. þm. Rang., og eru skoðanir þessara hv. þm. viðvíkjandi 17. gr. frv. á algerum misskilningi byggðar. Í þessu frv. er tekið fram, að dýraleitir innan skógargirðinga skuli vera framkvæmdar á kostnað viðkomandi hreppa, en í raun og veru er þetta ákvæði óþarft, vegna þess að í gildandi l. er ákvæði um, að hreppar annist dýraleitir yfirleitt á sínu upprekstrarlandi. Ég skal, þessu til sönnunar, vitna í 2. gr. gildandi l. um þessi efni, þar sem segir, að hreppsnefndir skuli sjá um smölun á afrétti síns hrepps, og einnig í 6. gr. sömu l., þar sem ábúendum er gefin heimild til þess að taka þátt í grenjavinnslum á helmingi eignarinnar, en annars skuli þær framkvæmdar af hreppsnefndum. Samkv. þessum lagafyrirmælum ber hreppunum skylda til að sjá um dýraleitir og grenjavinnslur. Þess vegna yrði alveg einstakt, ef ætti að skylda Skógræktarfélag Íslands til að hafa þetta verk á hendi, og yrði það þá eini aðilinn á landinu, sem beittur væri þeim órétti. Brtt. á þskj. 438 stríðir móti gildandi l., enda nær ekki nokkurri átt, að Skógræktarfélagið hafi kostnað af smölun búpenings. Þá er það ákvæði, sem skyldar Skógræktarfélagið til að annast göngur á haustin í skógargirðingunum. Þessi till. er líka óþörf, því að í frv. er ákvæði, sem skyldar félagið til að sjá um göngurnar, nema því aðeins, að ráðh. geti út sérstaka fyrirskipun um, að þetta fari fram á kostnað fjáreiganda, ef til þess lægju svo ríkar ástæður, að sú fyrirskipun væri nauðsynleg. Þessi heimild ráðh. mun nú samt sjaldan eða aldrei koma til greina, en ég mun verða þessu ákvæði samþykkur. Ég sé aftur á móti enga ástæðu til að breyta ákvæðum 17. gr. og legg til, að brtt. á þskj. 438 verði tafarlaust felld.

*Sigurður Kristjánsson: Þó að mál þetta sé nýtt í því formi, sem það kemur hér fyrir hæstv. Alþ., þá er það í raun og veru gamalt mál. Það er ákaflega mikið ágreiningsmál og hefir lengi verið, hvort ríkið ætti að halda áfram að leggja stund á að ná í sína eign jarðeignum þeim sem nú eru í einstaklingseign bænda. Það hafa komið fram margar tilraunir í mörgum formum til þess að ná jarðeignum úr sjálfsábúð, og þetta mál er áframhald af þeim tilraunum. Ég ætla ekki að fara langt út í það mál, hvaða þýðingu það muni hafa fyrir búskap hér á landi, ef þessi stefna heldur óheft áfram, að ríkið leggi undir sig jarðeignirnar og geri bændur að ríkisleiguliðum. Ég hefi áður haft tækifæri til að minnast á þetta og sýna fram á með óyggjandi rökum, að það hefir verið svo, að sjálfseignarbúskapur hér á landi hefir borið miklu meiri búskapanárangur heldur en leiguliðabúskapur, og einnig, að sá mikli fólksstraumur, sem nú um skeið hefir verið úr sveitunum, og sá mikli leiði, sem virðist vera í mönnum við það að reka búskap hér í landinu, geti ekki fengið betri byr heldur en með því, að menn séu leystir þannig frá jarðeignunum með því að þeir séu ekki lengur eigendur þess lands, sem þeir byggja og yrkja. Það er of langt mál að fara að rekja þetta nú og óþarft að gera það, vegna þess að ég hefi áður gert það. En minna má á, að hér á þingi hefir með l. verið bannað að selja mönnum ríkissjóðsjarðeignir. Það hefir verið ákveðið að láta ræktunarstyrkinn verða að einskonar eignaítaki ríkisins í jörðum. Og það líður aldrei svo nokkurt þing, að ekki komi fram till. um, að ríkið kaupi fleiri eða færri jarðir bænda eða taki eignarnámi, ef þær fást ekki með góðu móti. Ég er sannfærður um, að það má ekki seinna vera að spyrna á móti þessari óheillastefnu. Inn í þetta blandast svo annað mál, hið svo kallaða nýbýlamál. Maður horfir upp á fjölda jarða fara að hálfu eða öllu leyti í eyði, sem þó eru vel eða sæmilega í sveit settar, vegna búskaparörðugleika. En á sama tíma er verið að verja stórfé til þess að styrkja menn til búskapar á smáblettum, kollublettum, víðs vegar um landið, þar sem engin skilyrði eru móts við það, sem er á stærri jörðum, til þess að framfleyta fjölskyldu. Þetta álít ég óheillavænlegt öfugstreymi, í stað þess að reyna að láta menn haldast á þeim jörðum, sem veita öll gögn, sem búskapnum eru nauðsynleg, að fara að kaupa menn til þess að setja sig niður á smábletti, þar sem lítt hugsanlegt er, að nokkurn tíma geti þrifizt sjálfstæður búskapur, nema fyrir blásnauða aumingja og jafnvel þurfamenn. Nú er þetta frv. áframhald af þessari stefnu. Hér er það meiningin, að ríkið fari að leggja í að kaupa upp jarðir eða taka þær af mönnum eignarnámi, ef þær fást ekki með góðu móti. Svo á að búta þær niður í nýbýli. Og hvaða skilyrði eru til þess, að þetta geti orðið til hagsbóta fyrir sveitabúskapinn? Á þessum slóðum hefir það verið eitt mesta vandamál bænda, hve örðugt hefir verið fyrir þá að koma búsafurðunum í verð. Þeir hafa með sérstakri svo kallaðri skipulagningu verið teygðir út á þá braut að leggja svo að segja eingöngu áherzlu á mjólkurframleiðslu, en markaðurinn fyrir þessa vöru hefir þrengzt meira og meira og söluörðugleikarnir valdið því, að þessar búsafurðir hafa fallið stórkostlega í verði fyrir seljendur, þó að neytendur þyki nú greiða verulegt verð fyrir þær vörur. Nú er það mjög merkilegur hlutur, að mitt í vandræðunum með að koma þessum búsafurðum í verð svo viðunandi sé, til þess að bændur geti haldið búum sínum, - á sama tíma er verið fyrir hönd ríkisins að taka það ráð að gera ráðstafanir til þess að setja nokkra menn niður í túnfótinn hjá þessum bændum, sem fyrir eru og ekki geta selt mjólk sína viðunandi verði, og þeir eiga, skilst mér, að lifa eingöngu af því að selja mjólk og rækta garðávexti. Það á að styrkja þessa menn og setja þá niður til þess að gera þá framleiðslu, sem fyrir er, enn arðminni, og hjálpa þeim, sem fyrir eru, með því að bæta við nýjum keppinautum á mjólkurmarkaðinum. Ég undrast, að þessi hugsun skuli komast inn í höfuð á mönnum. Og þó að þetta frv. eigi að vera flutt til hagsbóta fyrir sveitirnar, þá munu bændur í nágrenni þessara frumbýlinga ekki telja sér annan verri greiða gerðan en einmitt þetta. Og það er eðlilegt, að þeir menn, sem eru í vandræðum með að selja afurðir af jörðum sínum, telji það ekki til hagsbóta fyrir sig að fá flokk manna í nágrennið, sem nær eingöngu á að draga fram lífið með því að keppa við þá á þessum þrönga markaði. Það er flutt sem meðmæli með þessu nýbýlaformi, að það þurfi að beina fólksstraumnum út úr kaupstöðunum og til sveitanna. Nú held ég, að það sé alveg víst, að það sé ekki landið, sem fólkið skortir til þess að reisa bú. Landkostir eru hér svo miklir og nægilegir. Enda væri ákaflega mikill barnaskapur að halda, að það mundi hjálpa í þessu efni, þó að ríkið gengist fyrir eigendaskiptum á jörðum með því að sölsa þær undir sig frá bændum. Þetta, að búum fjölgar ekki í landinu, er ekki af því, að menn hafi ekki löngun til að búa, heldur af því, að það eru margir örðugleikar í sambandi við það; það er dýrt allt, sem til þess þarf, bæði bústofn og áhöld. En að ríkið fari út í jarðakaup til þess að greiða fyrir þessu, held ég að sé algerlega misráðið. Og ef mönnum dettur í hug, að það geti orðið til hagshóta fyrir sveitirnar, ef hægt væri að múta mönnum til þess að flytja úr kaupstöðum í sveit til þess að reisa bú, og eins og sumir hafa kallað það í mín eyru, að fá vandræðalýðinn í kaupstöðunum, sem þar er til sveitarþyngsla, til þess að fara út í sveit og reisa þar bú, þá held ég, að það sé ákaflega mikill og háskalegur misskilningur. Ég hygg, að þeir, sem eru vandræðamenn í kaupstöðum, verði það ekki síður í sveit, því að vandræðamenn verða alstaðar vandræðamenn, og í þessu tilfelli bætist það við, að þeir kunna ekkert til búskapar í sveit. Og þegar menn í sveit, sem kunna tökin á sveitabúskapnum og hafa reynsluþekkingu á honum, hrekjast frá jörðunum vegna búskaparörðugleika, má geta nærri, hvernig fer fyrir þeim, sem eru fákunnandi í þessum sökum og hafa aldrei kunnað að bjarga sér annarstaðar. Ég held því, að slíkur fólksflutningur til sveitanna úr kaupstöðunum yrði til þess að stofna til þess, að sveitarómagar úti í sveit og vandræðamenn yrðu þar á hverri þúfu. En mikið skal til mikils vinna. Ég sé, að hv. landbn. leggur til, að á þessu ári verði heimilað að verja af ríkisfé 150 þús. kr. og á næsta ári 200 þús. kr. bara til þess að leggja vegi og gera skurði um þetta land, sem á að stofna þessi nýbýli á. Svo á líklega að setja niður á þetta land vandræðalýð kaupstaðanna með enga þekkingu á búskap. Það lítur ekki út fyrir, að það sé knappt um fé í ríkissjóði, þegar nota á það til þessara hluta. Mér finnst í þessu efni það vera hvorttveggja jafnfráleitt, að ná jarðeignum frá bændum til þess að setja niður á það land hálfgerða vandræðamenn, þó við allt of þröng landskilyrði, og eins hitt, að ætla sér að fjölga fólki í sveitunum með því hálfgert að kaupa ýmiskonar vandræðalýð úr kaupstöðunum til þess að fara út í sveitirnar til að reisa þar búskap. Ég er því alveg andvígur þessu frv., og það þó að mér sé ljóst, að mikil nauðsyn sé á að leita skynsamlegra ráða til þess að menn geti haldizt í sveitum, og þrátt fyrir það, þó að mér sé einnig ljóst. að það er allt of margt af því fólki hér í landinu, sem ekki fæst beinlínis við framleiðslustarfsemi. Því að ég er sannfærður um, að þetta ráð, sem hér á að finna, verður mest til ófarnaðar fyrir sveitirnar og kostnaðar fyrir ríkissjóð.

* Frsm. (Steingrímur Steinþórsson): Ég vil fyrst segja örfá orð út af brtt. á þskj. 408, sem þeir hafa flutt hv. 8. landsk. og hv. þm. Ak., og hv. fyrri flm. mælti fyrir hér á síðasta eða næstsíðasta fundi d., þegar þetta mál var til umr. Till. þessara hv. þm. fara fram á það að fella niður 2. gr. frv., þar sem ríkisstj. er heimilað að taka þessar jarðir eignarnámi, eða hluta úr þeim, ef þörf krefur. Og í öðru lagi vilja þeir skjóta inn í fyrri gr. frv., þar sem heimild er gefin til þess að kaupa þessar jarðir eða hluta úr þeim, að þetta skuli því aðeins keypt, að um það náist samkomulag við eigendur. Ég mæli á móti þessari brtt., því að ég álít, að með því að samþ. hana sé frv., þó samþ. væri, gert einskis virði. Það er ómögulegt að semja við eigendur á þeim grundvelli, þegar ríkið er annarsvegar, án þess að ríkið hafi eignarnámsheimild á bak við. Það vita allir, að alltaf þegar ríkið ætlar að gerast kaupandi að einhverju, og þá helzt fasteignum, þá er reynt að setja verðið svo hátt sem mögulegt er. Nú er vitað, að okkar óræktaða land er í sjálfu sér verðlaust, því það fasteignamat, sem hér á landi hefir verið gert á jörðum, er vanalega miðað einungis við þau mannvirki, sem gerð hafa verið á jörðunum. En svo þegar á að selja óræktaða landskika, þá er vanalega sett upp gríðar hátt verð. Nú er hér ekki farið fram á að selja þessar jarðir eða jarðahluta án þess að fullt verð komi fyrir. Og reynslan um eignarnám hefir verið sú, að þeir, sem af hefir verið keypt, hafa ekki yfir neinu að kvarta að neinu leyti. Enda hygg ég að brtt. sú, sem landbn. flutti um að fella úr frv. Þórustaði, Árbæ og Helli, hafi fullnægt að nokkru leyti óskum hv. 8. landsk., sem er 1. flm. brtt. á þskj. 408. En það er vitað um Hvamm, að sú jörð er í eigu manns, sem hefir einhvern stærsta rekstur hér í Reykjavík. Á þeirri jörð er lítið bú, en hinsvegar eitthvert allra ákjósanlegasta ræktunarland, sem finnst hér á landi, sem er eins og sjálfkjörið til þess að taka það til framræslu. Þess vegna get ég ekki skilið, að nokkur maður, þó viðkvæmur sé fyrir því að taka lönd af bændum, geti verið á móti því, að hluti af Hvammi verði tekinn á þennan hátt til ræktunar. Af Kirkjuferju má sömuleiðis áreiðanlega taka nokkuð mikið án þess að skerða þann búrekstur, sem hægt er að hafa á jörðinni, og gildir það sama í því efni um þá jörð eins og um Hvamm. Því að það er svo með þessa mýraflóa áður en þeir eru þurrkaðir og ræktaðir, að þeir eru verðlítið land. Það er ekki hægt að beita kúm á það. Stóðhross geta að vísu gengið á því vetur og sumar eitthvað, og eitthvað má beita fé á það. En ef eitthvað á að gera í ræktunarmálunum hér, hvar á þá að bera niður, ef ekki má taka nokkra jörð, sem er í eigu nokkurs bónda, hversu lítið sem hún er notuð og hversu góð skilyrði sem hún hefir til ræktunar? Mér virðist frv. þetta svo hóflegt, að það geti ekki meitt nokkurn mann, enda þótt viðkvæmur sé um þessa hluti. Og ég er mjög þakklátur fyrir afstöðu hv. þm. Borgf. í þessu máli, af því að ég veit, að hann hefir yfirleitt þá skoðun, sem kom fram hjá hv. 6. þm. Reykv., að það sé til óheilla, að jarðir lendi í stórum stíl í eigu ríkisins. Og ég get verið þeim hv. þm. sammála um það, að heppilegast og æskilegast væri, ef unnt væri, að hver bóndi ætti sína jörð, og að ekki hvíldu meiri skuldir á henni en svo, að hann gæti staðið straum af þeim að öllu leyti. En sorgleg reynsla hefir leitt í ljós, að ýmsir, sem hafa eignazt jarðir, hafa kostað til umbóta á þeim, sem hefir sett þá í skuldir, sem svo hafa orðið þeim um megn og þeir hafa þurft að fá, beint eða óbeint, hjálp þess opinbera til þess að geta staðið straum af þessum skuldum. Nú er það alls ekki meiningin, að það eigi að hætta þeim búskap, sem um er að ræða nú á þessum jörðum, heldur á aðeins að taka það land frá þessum jörðum, sem þær geta misst. Og það er hugmyndin að nota þarna að nokkru leyti engjarnar í Ölfusi, sem nú er verið að þurrka og ríkið leggur fé til að ræsa fram, og á stöðum eins og í Flóanum, þar sem búið er að verja fleiri millj. kr. í Flóaáveituna, - ef ekki á að gera eitthvað til þess að fjölga býlum á þeim stöðum, þá veit ég ekki til hvers lagt hefir verið fram stórfé til margháttaðra umbóta þar úr ríkissjóði. Því að ef ekki á að auka framleiðslu við það, þá hefði áreiðanlega aldrei átt að leggja neitt fé fram í þessu skyni. Ég sé, að hv. 6. þm. Reykv. er genginn burt úr d. Mig langaði þó til að segja örfá orð út af ræðu hans áðan, af því að mér virtist kenna allmikils misskilnings í því, sem hann sagði. Það, sem mér virtist sérstaklega vaka fyrir hv. 6. þm. Reykv., var, að hann líti svo á, að þetta frv. væri ný tilraun til þess að sölsa undir sig jarðir frá bændum. Hafi hv. þm. álitið þetta, þá er það hinn mesti misskilningur. Því að heimildin til þess að taka þessi lönd eignarnámi er aðeins gerð til þess að unnt sé að hefja þarna framkvæmdir. Og það er alls ekki tilgangurinn að taka af þessum jörðum annað en það, sem þær geta misst án þess að það þurfi að skerða um of þann búrekstur, sem þar er nú. Þess vegna fellur það allt um sjálft sig, sem þessi hv. þm. sagði um það, að þetta væri tilraun til þess að koma jörðum úr sjálfsábúð. En það er ómögulegt að hefja ræktun af hálfu þess opinbera öðruvísi en að það eigi landið, sem rækta á. Þetta er alveg hliðstætt við það, sem gert er með sandgræðslul. Þegar Sandgræðslan tekur land til ræktunar, verður hún að fá full umráð yfir landinu. Það er ekki af því opinbera hægt að hefja skipulagðar umbætur í þessum efnum án þess að fenginn sé fyrst fullur umráðaréttur yfir landinu. Og í þessu tilfelli er það einnig ómögulegt öðruvísi en að ríkið eigi landið. Þess vegna álít ég, að það eigi alls ekki við nú að fara nokkuð að ræða um það, hvort heppilegra sé, að bændur séu sjálfseignarbændur eða leiguliðar. Það kemur þessu máli í raun og veru ekkert við. Þá fór hv. 6. þm. Reykv. nokkrum orðum um nýbýli, og þar kenndi einnig mjög mikils misskilnings hjá honum. Eftir því sem hann talaði, þá virtist hann líta svo á, að það hefðu einungis verið stofnuð nýbýli á þann hátt, að þau hefðu aðeins örsmáa landskika, - jafnframt því, sagði hann, sem ýmsar jarðir væru að fara í eyði, og kallaði hann þessa smábletti kollubletti. Yfirleitt hefir jörðum verið skipt til helminga, eða þriðjungi jarðar hefir verið skipt úr, þar sem reist hafa verið nýbýli. Þar hafa svo myndazt sjálfstæð býli, hliðstæð við þau mörg hundruð eða þúsund býla, sem til eru hér á landi. Hitt er líka til, að stofnuð hafi verið býli á litlu landi, og það of litlu landi, sem stafað hefir af því, að svo erfitt er að fá land til nýbýla. Íslenzkir bændur eru svo ótrúlega sárir á sínu landi. Við, sem með þessi nýbýlamál höfum haft að gera, höfum oft lent í hörðu við menn, sem hafa viljað láta syni sína fá land. Þeir hafa viljað láta einn fjórða eða einn þriðja hluta af jörð sinni, en við höfum viljað láta þá leggja til helming af landi sínu. Þegar byggð hafa verið nýbýli á mjög litlum blettum, stafar það af því, að ýmsir menn hafa mælt með því, að það væri gert. Ég ætla ekki að fara að deila á hv. 6. þm. Reykv. fyrir slíkt, en hann hefir á sínum tíma mælt með því, að byggt væri nýbýli á mjög litlu landi, og jafnvel of litlu landi. Þannig getur það verið, að ýmsir mætir menn mæli með slíku. En að það sé almenna reglan, er fjarri öllum sanni. Þá talaði hv. 6. þm. Reykv. um það, hve fráleitt það væri að vera að fjölga býlum jafnhliða því, sem býli í sveitum landsins færu í eyði. En það er nú þessi gamla saga, að það er alltaf töluvert af býlum á hverju ári, sem fer í eyði, sem varir um lengri eða skemmri tíma. Og vitanlega mun það alltaf hafa átt sér stað, síðan sveitir landsins byggðust, að byggðin hafi færzt nokkuð til. Jarðir í afdölum og upp til heiða hafa lagzt í eyði jafnhliða því, sem annarstaðar hafa komið nýbýli. En hvað sem því líður, eru það miklu færri, sem geta fengið býli til ábúðar, heldur en vilja. A. m. k. koma daglega margir menn til okkar, sem höfum með nýbýlamálin að gera, og eru að spyrjast fyrir um jarðir, og það virðist vera mikil eftirspurn eftir þeim. Og að hafa á móti því, að býlum sé fjölgað, af því að ekki sé unnt eða miklum vandkvæðum bundið að selja afurðir bænda, það virðist mér ekki nein rök. Því að ef við ætluðum að rökstyðja þannig, þá er eins og við ætluðum að stöðva lífið hér á landi. Í kaupstöðunum er fjöldi fólks atvinnulaus, og ef ekki mætti fjölga atvinnurekendum í sveitum landsins neitt, þá veit ég ekki, hvað ætti að gera við fólkið. Hv. 6. þm. Reykv. lagði einnig áherzlu á það, að hér mundi vaka fyrir mönnum með þessu frv. að flytja vandræðafólk úr kaupstöðunum og upp í sveit á þessi nýbýli. Allt annað vakir nú fyrir mér í þessu máli, sem sé það, að það fólk, sem er alið upp í sveit, geti haft möguleika til þess að haldast í sveitinni. Og skoðun mín er sú viðkomandi þessari ræktun í Ölfusinu, sem þetta frv. stefnir að, að þeir, sem alizt hafa upp í Ölfusinu, eigi að sjálfsögðu að sitja fyrir um að fá þau býli, sem þarna kunna að verða reist. Þó að þarna sé stofnað til nokkurra nýbýla, þá þarf ekki að gera ráð fyrir að það þurfi að flytja fólk úr kaupstöðunum til að setja á þau, heldur mun vera nóg fólk til í sveitinni til þess. Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að það væri ekki land, sem vantaði til þess að hægt væri að stofna býli í sveitum landsins. En það er nú samt það, sem vantar. Það er fjöldi fólks, sem hrökklast úr sveitinni af því að það hefir vantað land. Það hefir vantað viljann hjá bændum til þess að þrengja að sér og skipta úr jörðum sínum. Vitanlega hefir menn líka vantað áhöld og áhöfn. En það er víst, að fjöldi fólks hefir flúið úr sveitinni vegna þess, að það hefir ekki haft aðgang að landi. Þetta spursmál verður að leysa, og hér er um að ræða aðeins litla tilraun í þessu efni. Ég hefi heldur engan heyrt halda því fram, að þessi staður væri ekki heppilega valinn, heldur þvert á móti. Ég vænti því, að þrátt fyrir þessi andmæli, sem ég nú hefi svarað, þá verði frv. samþ. með þeim brtt., sem n. hefir mælt með.

*Eiríkur Einarsson: Ég skal játa, að tilefni það, sem ég og hv. þm. Ak. höfðum til þess að koma með brtt. á þskj. 408, er að mestu fallið niður með brtt. landbn. á þskj. 437, þar sem sleppt er mörgum jörðunum, sem taka átti eignarnámi samkv. frv. Þegar heimildin er aðeins bundin við tvær jarðir, Hvamm og Kirkjuferju með hjáleigu, þá virðist mér, að hugmyndin um að taka stórt landsvæði til ræktunar sé allmjög skert. Jarðirnar Hellir og Árbær, sem sleppa á samkv. brtt. landbn., eru sízt verri til ræktunar en þær tvær jarðir, sem eignarnámsheimildin nær til, ef brtt. verður samþ.; auk þessa má benda á, að svæðið, sem hugmyndin er að rækta, verður miklu sundurlausara en það mun hafa verið hugsað, ef jörðum þessum verður sleppt. Annars get ég virt það við hv. landbn., að hún skyldi draga þessar jarðir ásamt Þórustöðum út úr, því að bændurnir, sem þarna búa, voru mjög hræddir um, að réttur þeirra yrði að meira eða minna leyti skertur, ef til eignarnáms hefði komið á jörðum þessum. Hv. frsm. landbn. sagði, að mikið af landi jarða þeirra, sem gert er ráð fyrir að kaupa eða taka eignarnámi, sé óræktanlegt, og það geri jarðirnar verðminni. Þessu er því að svara, að hið líttræktanlega víðlendi jarðanna skapar einmitt verðmæti þeirra. Þarna eru landkostir góðir fyrir sauðfé og hross, enda þótt landið virðist fljótt á að líta arðlítið. Þrátt fyrir það, sem ég nú hefi tekið fram, sé ég ekki ástæðu til að taka brtt. á þskj. 408 til baka. Mér finnst rétt, að um hana gangi atkv. Ekki af því, að ég telji það svo mikla skerðingu á eignarrétti manna, hvort þessar tvær jarðir verða teknar eða ekki. Heldur vegna hins, að mér þykir rétt, að það komi skýrt fram, hvort Alþingi vilji leggja út á þá braut, að taka jarðir af bændum með þessu móti. Það er ekki langt síðan ríkið keypti Kaldaðarnesflóann; þar er því mikið land til ræktunar. Þegar sú eign var keypt, var ríkinu veitt heimild til þess að kaupa hana, ef samkomulag fengist, en hér á að taka jarðirnar eignarnámi, náist ekki samkomulag um sölu. Ég vil því spyrja: Er ástæða til að ganga lengra en leita hófanna um kaup á þessum jörðum hjá Ölfusingum? Mér finnst það ekki. Það er aldrei nema rétt, að tímarnir breytast og mennirnir með, en það er ekki langt síðan sú skoðun var uppi, að bændurnir ættu að eiga jarðir sínar sjálfir, og brautryðjandi þeirrar stefnu var hinn kunni landbúnaðarvinur Þórhallur Bjarnarson biskup. Mér finnst því sjálfsagt og rétt, að íhugað sé vel áður en lagt er út á alveg nýjar brautir í þessum málum. Deila sú, sem risið hefir á milli hv. frsm. landbn. og hv. 6. þm. Reykv. um það, hvort stuðla beri að því, að stofnað sé til nýbýla í landinu á sama tíma og jarðir fara í eyði, er í sjálfu sér einkennileg. Ég mun að sjálfsögðu ekki fara að blanda mér inn í þessar umr., en það eitt vil ég þó segja, að mér finnst ekki nema rétt og sjálfsagt, að stefnt sé að því, að býlum fjölgi í landinu. Hitt, sem hv. 6. þm. Reykv. sagði, að nýbýlin væru dýr og víða erfitt til afkomu á þeim, er að sjálfsögðu íhugunarvert. Ég vil svo að síðustu skjóta því til hv. þm., hvort þeim finnist, að frumskilyrðunum fyrir því, að stór nýbýlabyggð geti þrifizt þarna austur frá, sé fullnægt, eins og t. d. samgöngumálunum o. fl. Eins og kunnugt er, þá fór ég fram á það í vetur, að þetta yrði athugað, en það virtist ekki fá hljómgrunn hjá hv. þm.

*Sigurður E. Hlíðar: Ég finn mig knúðan til þess að segja hér nokkur orð, þar sem ég er meðflm. að brtt. þeirri á þskj. 408, sem vakið hefir hér nokkrar umræður. Það, sem vakti fyrir mér, er ég gerðist meðflm. að brtt. þessari, var það, að mér var kunnugt um, að bændur þeir, er búa á þeim jörðum þarna eystra, sem talað er um að kaupa eða taka eignarnámi, kvíða því mjög, að jarðirnar verði teknar af þeim. Sérstaklega tók mig sárt til eins bóndans þarna; það er bóndinn í Árbæ, því að hann hefir búið þarna lengi. Ef skipta ætti þeirri jörð í 4 hluta og hann ætti að hafa einn partinn, þá held ég, að það yrði þröngt fyrir dyrum hjá honum með 300–400 fjár, 40 nautgripi og allmargt hrossa. Já, mig tekur sárt til þessa manns, og yfirleitt til allra þeirra, sem talað hefir verið um að taka jarðirnar af, og fyrir því vil ég umfram alla hluti, að leitað sé samkomulags við mennina um kaup á jörðunum, ef brýn þörf er á að fá þær vegna almenningsheilla, auk þess, sem ég er eindregið á móti því, að jarðir séu teknar eignarnámi af mönnum, því að ég tel, að rétt sé, að bændur eigi jarðir sínar sjálfir. Þegar ég var ungur, var það kappsmál allra bænda og bændasona, að geta orðið sjálfseignarbændur. Ég var og þá á þeirri skoðun, að það væri landi og lýð fyrir beztu, og við það stend ég enn. Mér er með öllu ómögulegt að fella mig við það, sem nú er verið að reyna að koma inn hjá fólki, að hið opinbera eigi að eiga jarðirnar. Þegar ég gerðist meðflm. brtt. á þskj. 408, voru allmargar jarðir taldar upp í frv., sem átti að mega taka eignarnámi, en nú hefir hv. landbn. flutt brtt. á þskj. 437, þar sem hún leggur til, að heimildin verði aðeins látin ná til tveggja jarða, Hvamms og Kirkjuferju ásamt hjáleigu frá þeirri jörð. Jarðirnar, sem hér var um að ræða, hafa því fækkað að stórum mun, en principið, eignarnámið eða eignarnámsheimildin, stendur óbreytt, og það er einmitt það, sem ég er sérstaklega á móti. Ég vil því með engu móti draga brtt. okkar aftur, heldur láta ganga um hana atkv., svo úr því fáist skorið, hvort þingið er ófáanlegt til þess að hverfa frá eignarnáms-prinsipinu inn á samkomulagsleiðina. Það má vel vera, að svæði það, sem hér er um að ræða, sé hentugt til þess að koma upp á því nýbýlahverfi, en ég tel eflaust, að það séu miklu víðar til svipuð svæði og þetta, og því sé ég ekki ástæðu til að taka þessar jarðir frekar en einhverjar aðrar, að síðustu vil ég svo aðeins segja þetta: Það er alltaf viðurhlutamikið að slíta menn upp með rótum þar, sem þeir hafa dvalið um langt skeið og óska einskis frekar en að mega dvelja þar áfram. Að gera mönnum, sem lengi hafa verið bústólpar í héruðum sínum, slíkar búsifjar sem þessar, held ég, að eigi að gjalda varhuga við.



Mér finnst kenna nokkurs misskilnings hjá sumum hv. þm., sem tekið hafa til máls, sérstaklega þó hjá hv. þm. Ak. Hann virtist skilja frv. þetta þannig, að með því væri verið að slá föstu því „principi“ að ná sem flestum jörðum undir ríkið. Þetta er ekki rétt, heldur er hér verið að vinna að því, að koma skipulagi á byggingar fyrir fólk, sem þarf að komast upp í sveit úr atvinnuleysi kaupstaðanna. Það er því sízt ástæða fyrir þennan hv. þm. að vera að standa hér upp og fara að lofa sjálfseignarábúð; slíkt kemur þessu máli bara ekkert við. Ég mun því ekki fara frekar inn á þetta nú. Það gegnir annars nokkuð öðru máli um hv. þm. Borgf. og þennan hv. þm.; þeir virðast hafa nokkuð mismunandi skoðanir á málunum. Hv. þm. Borgf. hefir og þá bjargföstu skoðun, eins mg hv. þm. Ak. segist hafa, að bezt sé og farsælast, að bændurnir eigi jarðir sínar sjálfir. Þó fellst hann á frv. þetta, segist fullkomlega viðurkenna nauðsyn þess. Þetta sannar ljóslega, að hv. þm. Borgf. er að miklum mun víðsýnni en flokksbróðir hans, hv. þm. Ak. Hv. þm. Borgf. skilur það, eins og allir skynbærir menn, að það er ekki hægt að gera skipulagsbundna ræktun og undirbúa byggingu nýbýla, nema því aðeins, að ríkið hafi umsjón með ræktun landsins og skipulagi nýbýlanna. Þetta er nákvæmlega sama og þegar tekið er örfoka land til ræktunar. Það er ómögulegt að gera það með öðru móti en að landið sé tekið í umsjá ríkisins. Mér virðist það alger óþarfi að vera með umr. um þessi tvö sjónarmið snertandi ábúðarlöggjöfina í sambandi við þetta mál. Ég tók það strax fram, þegar ég hélt mína framsöguræðu í málinu, að það væri ekki meiningin að reka bændurna burt af jörðunum, heldur að taka land, sem hægt væri að taka án þess að skerða um of búrekstur þann, sem fyrir væri á jörðunum. Hv. þm. Ak. sagði, að hann gæti ekki verið með í því að heimila að taka eignarnámi jarðeignir bænda, nema það væri til alþjóðarþrifa. Ég er sammála hv. þm. um það. Ég tel það virkilega til alþjóðarþrifa, ef við tökum 100 ha. þarna og á nokkrum öðrum stöðum á landinu, ræsum þá fram og þurrkum þá eins og á að þurrka land. Það er ekki nema á örfáum stöðum, að menn vita, hvernig á að þurrka land. Ég er sannfærður um, að þegar búið er að rækta í Ölfusinu svona landspildu, þá verður hún hið ákjósanlegasta sýnishorn fyrir bændurna í kring, þar sem þeir geta séð, hvað hin íslenzka mold gefur mikið, þegar búið er að rækta hana eins og á að gera. Ég þarf ekki að halda fyrirlestur um þetta fyrir hv. þm. Ak., sem er formaður Ræktunarfélags Norðurlands, en ræktunarstöðin þar er einn bezti bletturinn, sem við eigum á landinu. Það er ekki lítils virði að fá landið vel þurrkað. Það er hægt að tala um það siðar, hvernig eigi að nota það, í hvað mörg býli eigi að skipta því o. s. frv. En landið verður að vera þurrt nokkrum árum áður en byrjað er að vinna það að öðru leyti. Þó ég hafi dálitla löngun til að fara inn á málið frá öðru sjónarmiði, þá ætla ég ekki að gera það. Ég vil þó taka það fram sem skoðun landbn., að þetta er ekki „princip“-mál út frá því sjónarmiði, hvort jarðir eigi að vera einkaeign eða ríkiseign. Það er aðeins bundið við það einstaka tilfelli, að skapa skilyrði til þess að hægt sé að nota nokkuð af vinnukrafti þjóðarinnar til að vinna af þessu sérstaka verkefni.



Eins og fram kemur í nál., sem fyrir liggja, þá hefir sjútvn. ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þessa frv. Í þessu frv. er lagt til, að félagi, sem heitir Álaræktarfélagið, verði veitt einkaleyfi fyrir næstu 10 ár til þess að selja ál á erlendum markaði og að á þeim tíma verði öllum öðrum óheimilt að flytja þessa vöru út. Í grg., sem fylgir frv., er nokkuð sagt um fyrirætlanir þessa álaræktarfélags, en auk þess fékk sjútvn. samþykktir félagsins til athugunar. Það virðist svo sem þeir, er standa að frv., hafi ekki gert sér fullljóst, hvernig þeir myndu haga sinni starfsemi, því m. a. hafa þeir gert ráð fyrir að hetja álaklak, en eftir þeim upplýsingum, sem n. hefir fengið, þá getur ekki verið um slíki að ræða, því það er ekki hægt. Hitt er hægt, að fá álaseiði keypt og setja þau í vötn til uppeldis þar. Það hefir hinsvegar ekki verið, mér vitanlega, neinn útflutningur á þessari vöru. Meiri hl. n. telur, að það væri æskilegt, að tilraun væri gerð með útflutning og sölu á þessari vöru á útlendum markaði. Þó vill meiri hl. n. gera á frv. nokkrar breyt. Í fyrsta lagi vill hann stytta einkaleyfistímann, svo að hann sé aðeins á ár, og að einkaleyfið gildi aðeins um lifandi ál, en félagið hefir gefið upplýsingar um, að það væri einmitt það, sem aðallega vekti fyrir því, að flytja álinn út lifandi. Þó frv. verði samþ., þá er engum bannað að flytja út ál öðruvísi, en það er af ýmsum talið líklegt, að fá mætti markað erlendis fyrir reyktan ál. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta að svo stöddu, en vísa til nál. meiri hl. n þskj. 419, en þar eru þær breyt., sem meiri hl. n. vill gera á frv.

* Frsm. minni hl. (Sigurður Kristjánsson): Herra forseti! Við höfum nm. ekki getað orðið samála um afgreiðslu þessa frv., og í raun og veru get ég að miklu leyti, eins og hv. frsm. meiri hl., vísað til þess nál. á þskj. 450, sem ég hefi gert um málið sem minni hl. sjútvn. Ég vil þó bæta því við, að það hefir verið venjulegt, síðan ég fór að taka þátt í þingstörfum, að veita ekki slík sérleyfi, nema um væri að ræða brautruðning á einhverju sviði. Ég álit. að það eigi ekki að veita slík sérleyfi til þess að verzla með vöru, sem er opinn markaður fyrir og ekki virðist þörf neinnar sérstakrar rannsóknar á eða neins sérstaks kostnaðar til að vinna markaði fyrir utanlands eða innan. Nú er það svo með álinn, að því hefir ekki verið gaumur gefinn að afla hans hér á landi, hvorki til innanlandsneyzlu né útflutnings. Þetta mun þó verða gert strax og augu manna opnast fyrir því, að þarna er um mjög verðmæta vöru að ræða. Um markaðinn er það að segja, að hann er algerlega opinn. Hann hefir verið það um langan tíma, og það er mikill og góður markaður fyrir þessa vöru í nágrannalöndum okkar, bæði fyrir lifandi ál og eins verkaðan, sérstaklega reyktan. Þessi markaður virðist vera meiri en sú vara, sem á markaðinn hefir flutzt. Að sönnu er það svo, að sökum styrjaldarinnar má telja, að sum beztu markaðslöndin séu lokuð. Bezti markaðurinn hefir verið undanfarin ár í Þýskalandi. Þess er þá líka að gæta, að þau lönd, sem nú eru lokuð, eru kannske sum þau lönd Norðurálfunnar, sem afla mest af ál. Ég hefi sett hér í nál. yfirlit úr síðustu hagskýrslum um veiði og sölu áls frá 1937. Á þeim skýrslum er hægt að sjá, að í 7 löndum, sem hafa aðalmarkaðinn, voru seldar rúmlega 13 þús. smálestir af ál. Markaðurinn hefir verið mismunandi, frá 0.81 sh. upp í 2.25 sh., sem var markaðsverð þetta ár í Þýzkalandi. Mesta álaveiðilandið er Danmörk, sem sendi á markaðinn rúmlega 4000 smál. af ál. Næst er Lettland með 4000, Þýzkaland með 2500, Svíþjóð með 1725 smál. Það er því sýnilegt, að viss markaður yrði fyrir álinn. viðvíkjandi rannsóknum á lifnaðarhætti álsins og veiðiaðferðum, þá er vitanlegt, að fyrst áll hefir verið veiddur um fjöldamörg ár, munu þeir menn, sem þessa veiði stunda, kunna á því fullkomin skil. Eftir því, sem mér hefir verið skert frá, er nægar heimildir og leiðbeiningar að fínna í ritgerðum um þessi efni, og það er furðu einfalt. Það er rétt, sem hv. frsm. tók fram, að álaklak getur hér ekki verið um að ræða. Eftir því, sem ég bezt veit, hafa mannsaugu aldrei litið hrogn úr ál. Hann leitar til sjávar, þegar hann er kynþroska; menn vita það eitt, að hann hrygnir í suðlægum djúphöfum. Vísindamenn segja, að hann hrygni ofarlega í hlýjum sjó, en ekki hefir tekizt að ná álahrognum til rannsóknar. Menn vita, að hann gengur í ár og vötn í norðlægum löndum og er þá orðinn talsvert stór, 6–10 em. á lengd. Eins og mörgum mun kunnugt af ritgerðum um þessi efni, þá fara þessi seiði upp í læki og ár og fara jafnvel yfir þurrt land, til að komast í tjarnir og síki. Þar dvelja þau í 4 ár, virðast þá vera orðinn kynþroska og leita til sjávar. Á þeirri leið til sjávar eru þau veidd í nágrannalöndunum í gildrur, sem eru, eftir sögn, mjög einföld veiðitæki. Enn er órannsakað, hve mikið af ál gengur hér á land en margt bendir til þess, að hér yrði hægt að veiða hann í stórum stíl. Yrði þá að flytja álaseiði í vötn og tjarnir, til þess að hjálpa til við uppeldið. Ef það reyndist örðugt, þá eru álaseiðin verzlunarvara, sem flytja mætti út og selja. Áður en þessi styrjöld hófst, voru álaseiði flutt milli landa, einkum frá Lettlandi. Þó að ekki tækist að veiða ál hér í stórum stíl, þá yrði auðvelt að koma upp álastofnunum, því fyrst og fremst yrðum við greiða fyrir uppeldi álsins, þó að það tækist ekki með klaki. Ef hér yrði tekin upp almenn álaveiði, yrðu það einkum bændur víðsvegar um landið, sem bæði veiddu álinn og kæmu honum í verð. Ef ég vildi láta í ljós mína persónulegu skoðun á þessu máli, þá lít ég svo á, að varla verði áll mikið fluttur lifandi héðan til annara landa. Hann er reyndar mjög lífseigur og er þannig byggður, að hann getur lifað lengi í raka. Þó að auðvelt sé að flytja hann, yrði það þó falsvert erfitt og umbúðirnar dýrar, og eftir því sem ég held, yrði útflutningur einkum á reyktum ál. Ég hygg, að ef tækist að flytja út ál, þá myndi það reynast drjúg búbót fyrir margan bóndann, sem stundaði þessa veiði. Má nærri geta, hversu verra væri, ef einkaleyfi á sölu áls væri í höndum einstakra manna, heldur en ef bóndinn gæti selt hæstbjóðanda þessa vöru. Það er ekki ólíklegt, að nægilega margir menn fengjust til þess að selja álinn erlendis, en ef reyndust einhverjir örðugleikar á því, væri S. Í. F. skylt að greiða fyrir þeim viðskiptum, svo að framleiðendur fengju fullt verð fyrir vöruna að frádregnum kostnaði. Ég sé því enga ástæðu til að veita sérleyfi fyrir útflutningi á þessum vörum, þrátt fyrir það, þó að ég efist ekki um, að sérleyfishafarnir mundu leggja sig alla fram til að koma álnum á góðan markað. Ég legg þess vegna til, að þetta frv. verði fellt.