Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hygg, að það sé óþarft að hafa að þessu sinni langa framsöguræðu fyrir till. þessari. Á tveim undanförnum þingum höfum við Alþýðuflokksmenn borið fram till. til þál. um varnarsamninginn milli Íslands og Bandaríkjanna. Þessi till., sem hér er flutt, er efnislega í fullu samræmi við þær till., sem við höfum flutt á tveimur undanförnum þingum. Aðeins er forminu nokkuð breytt með tilliti til breytts ástands í alþjóðamálum, ef svo mætti segja. Meginefni þessarar till. er það, að vegna breyttra aðstæðna, frá því að varnarsamningurinn var gerður milli Íslands og Bandaríkjanna fyrir hönd Norður-Atlantshafsbandalagsins árið 1951, álykti Alþingi að fela ríkisstj. í samráði við utanrmn. að hefja nú þegar undirbúning að breytingum á þeirri skipun, sem þá var upp tekin, í því skyni, að hægt verði með stuttum fyrirvara að láta varnarlið það, sem nú dvelur í landinu samkvæmt samningum, hverfa héðan. Skal því leita eftir endurskoðun á samningnum samkvæmt 7. gr. hans með það fyrir augum að fá þær breytingar gerðar á honum, sem vikið er að í einstökum tillöguliðum. Fáist viðunandi lausn varðandi þau atriði, sem í till. greinir, telja flm., að meðan ekki þyki fært vegna ástands í alþjóðamálum að láta herinn með öllu hverfa burt, sé fært að hafa varnarliðið áfram í landinu. Er í skilyrðunum lögð sérstök áherzla á, að uppsagnarfresturinn verði styttur, þannig að Alþingi geti einhliða ákveðið með stuttum fyrirvara að láta varnarliðið hverfa burt, þegar það metur ástandið í alþjóðamálum slíkt, að það sé óhætt vegna ástands í alþjóðamálum og öryggis landsins. Þau atriði, sem sérstök áherzla er lögð á í till., eru þau, sem nú skal greina: Í fyrsta lagi, að íslenzkir aðilar annist allar framkvæmdir, sem ákveðnar voru á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 og enn er ólokið. Þegar þetta mál var síðast til umræðu, á síðasta þingi, skildist mér á hæstv. utanrrh., að þessu skilyrði mundi vera hægt að verða við. Hann lýsti því yfir, að Hamilton mundi verða horfið burt með allt sitt lið eigi síðar en um áramótin 1954–55. Eftir þeim upplýsingum, sem ég nú hef fengið, er Hamilton enn starfandi hér með nokkuð af erlendum verkamönnum, og nýtt félag, Nello Teer & Co., hefur einnig mikil verkefni með höndum suður á velli. Eftir því sem mér er sagt, mun láta nærri, að um 1000–1100 erlendir verkamenn séu þar að störfum hjá þessum tveimur félögum og í annarri vinnu, sem til fellur þarna á vellinum. Eftir því sem mér skildist á hæstv. utanrrh. í umr. um þetta á síðasta þingi, taldi hann, að ekki mundi til þess koma, að svo stór hópur erlendra verkamanna mundi verða hér framvegis. Í öðru lagi var lögð á það áherzla í fyrri tillögunum og er einnig í þessari, að sá hluti Keflavíkurflugvallar, sem fyrst og fremst er ætlaður til nota í þágu varnarliðsins, verði girtur og öll umferð um hann bönnuð. Mér er sagt, að utan um gamla vallarsvæðið, eins og það fyrst var ákveðið, sé að mestu leyti sú girðing, sem snemma á dvöl þess var gerð, en ekki sé búið að gera girðingu um hið stærra svæði, sem ætlað mun að verði innan þeirra girðinga, sem hæstv. utanrrh. ræddi um við umr. um mál þetta á seinasta þingi. Og enn mun ekki lokið að gera milligirðingu á milli athafnasvæðis varnarliðsins á flugvellinum og starfssvæðis Íslendinga í sambandi við rekstur flugvallarins í heild og umferðarþjónustuna þar. Mig furðar á, að ekkert skuli hafa áunnizt í þessu efni, eftir þeim undirtektum, sem hæstv, ráðh. gaf við umr. síðast, og vænti þess, að ekkert sé því til fyrirstöðu, að fallizt verði á að setja þetta sem eitt af atriðunum í sambandi við endurskoðun og auðvelt megi telja að fá því framgengt. Þá er í 3. lið gert ráð fyrir, að ríkisstj. hefji þegar undirbúning að því, að Íslendingar taki í sínar hendur rekstur, viðhald og gæzlu þeirra mannvirkja, sem byggð hafa verið eða óbyggð eru á grundvelli varnarsamningsins frá 1951. Enn vantar mikið á að sjálfsögðu, að menn séu fullþjálfaðir til þessara starfa. Ég minnist þess, að á síðasta þingi voru bornar fram till. í þessa átt af þingmönnum bæði Sjálfstfl. og Framsfl., þess efnis, að Íslendingar tækju í sínar hendur þjónustu og starfsemi radarstöðvanna, sem nú er verið að fullgera viða um landið. Ég vildi því mega vænta þess, að einnig þingmenn stjórnarflokkanna gætu á það fallizt, að nú þegar yrði hafizt handa um að flytja umsjá, gæzlu og varðveizlu þessara mannvirkja og starfrækslu þeirra í hendur íslenzkra manna, án þess að nokkuð sé þar um hernaðarþjálfun eða annað slíkt að ræða. Að sjálfsögðu er þess að vænta, að kostnaðurinn við viðhald þessara mannvirkja vegna Norður-Atlantshafsbandalagsins verði borinn og um það semjist við þá, sem þar eru aðilar að málinu, sem er að sjálfsögðu Norður-Atlantshafsbandalagið fyrst og fremst. 4. liður till. gengur í þá átt, að þegar svo er komið, að Íslendingar hafa þjálfað menn til að taka að sér gæzlu og varðveizlu þessara mannvirkja eða fengið útlenda sérfræðinga í sína þjónustu - ekki í þjónustu hersins - til þess að annast þessi störf, þá geti Alþingi hvenær sem er með sex mánaða fyrirvara sagt samningnum upp, ef það metur ástandið þannig, að það telji það réttmætt. Þetta eru meginatriði till. og hin sömu og voru í till. þeim, sem við höfum flutt á tveimur undanförnum þingum. En til viðbótar er það sett hér í þessa till., að Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hefjast þegar handa um ráðstafanir í því skyni að tryggja atvinnuskilyrði þeirra manna, sem nú vinna að framkvæmdum samkv. varnarsamningnum, þegar þeim lýkur. Eins og ástandið er nú í alþjóðamálum, verður því ekki neitað, að fremur stefnir í friðvænlega átt en undanfarið hefur verið, og ástandið er allt annað nú en það var 1951, þegar þessi samningur var gerður. Menn kann að greina á um það, hvernig þróunin verði á næsta tímabili, en ég vek athygli á því, að samkvæmt þessari till. er gert ráð fyrir, að sex mánuðir verði notaðir til að reyna að fá fram breytingar á samningnum, náist ekki viðunandi árangur af þeim tilraunum, þá skuli segja samningnum upp, og þá eru enn eftir tólf mánuðir, þar til samningurinn fellur úr gildi. Setjum svo, að þessi till. yrði samþ. og miðað yrði við áramótin næstu, þá yrði þó ekki fyrr en á miðju ári 1957, sem herinn væri skyldur að hverfa úr landi. Ég geri mér vonir um, að á þeim tíma verði nokkuð greinilega séð, hver þróunin verður í alþjóðamálum, hvort áframhaldandi stefnir til friðvænlegra horfs eða hvort það snýst við og horfir frekar í átt til sundurlyndis, átaka og ófriðar. Eftir því verðum við Íslendingar að sjálfsögðu að haga okkur á þeim tíma, þegar þar að kemur. Hitt hygg ég að við getum öll verið sammála um, að sú hætta, sem rætt var um með nokkrum rökum 1951 að vera kynni á því, að til skyndiárásar kæmi, virðist ekki fyrir hendi nú. Það má hiklaust fullyrða, að eins og ástandið er nú í alþjóðamálum og ef það breytist ekki til hins verra, þá þurfi ekki að óttast skyndiárás, sem öllum komi á óvart. Viðbúnaður, sem þyrfti undir slíkt, og breytingar hlytu að taka nokkurn tíma, þannig að hægt væri að átta sig á málunum, áður en til slíks kæmi. Enn fremur er þess að gæta, að radarstöðvarnar verða væntanlega fullgerðar nú bráðlega og þar með upplýsingaþjónusta í sambandi við þetta í miklu fullkomnara lagi en hægt var að gera ráð fyrir, þegar samningurinn var gerður 1951. Ég vænti því, að hæstv. ríkisstj. og flokkar hennar geti nú að þessu sinni fallizt á að afgreiða þessa till., leita eftir því við Norður-Atlantshafsbandalagsráðið, hvort ekki sé eðlilegt að taka upp breytta skipun í þessu efni vegna breytts ástands í alþjóðamálum. Nú stendur svo sérstaklega á, að hæstv. utanrrh. er form. NATO að þessu sinni. Hann hefur því alveg sérstaklega góða aðstöðu til þess að gera samstarfsmönnum sínum í ráðinu grein fyrir sérstöðu og afstöðu Íslendinga í þessu máli og hverjar óskir þeir hafi fram að bera. Aldrei hefur því verið jafngóð aðstaða til þess með samkomulagi við aðrar þjóðir Atlantshafsbandalagsins að fá fram þær breytingar á samningnum, sem við Íslendingar teljum nauðsynlegar, og það í fullu vinfengi við þessar bandalagsþjóðir okkar. Ég vil því sem sagt mega vænta þess, að þessi till. fái nú afgreiðslu að þessu sinni hér í þinginu og að hæstv. ríkisstj. og flokkar hennar fallist á, að málið verði tekið upp á þeim grundvelli, sem í þessari till. segir, við ráð Atlantshafsbandalagsins og aðra þá aðila, sem að þessum málum standa. Ég vil leyfa mér að gera það að till. minni, að þessari umr. verði frestað, þegar menn hafa lokið ræðum sínum hér, og málinu vísað til utanrmn.



Herra forseti. Við þm. Þjóðvfl. flytjum nú í þriðja sinn till. til þál. um uppsögn herstöðvasamningsins við Bandaríki Norður-Ameríku. Jafnframt felst í till. okkar nú eins og áður ákvæði um það, með hverjum hætti hægt yrði að gera dvöl Bandaríkjahers, meðan hann hverfur ekki algerlega úr landi, sem skaðminnsta fyrir þjóðina. En þrátt fyrir þau ákvæði leggjum við að sjálfsögðu megináherzlu á það, að slíkar ráðstafanir verða ævinlega ófullkomnar, ekkert gagnar til hlítar annað en uppsögn samningsins og brottför hersins. Við þjóðvarnarmenn höfum alloft á undanförnum þingum haft tækifæri til að bera fram þau almennu rök, sem til þess liggja, að við teljum hersetu framandi þjóðar í landi okkar ekki aðeins varhugaverða, heldur stórhættulega. Við höfum rækilega á það bent, að eftir tilkomu hinna ægilegu atómvopna sé það ekkert annað en fjarstæða að tala um, að nokkur þúsund manna setulið hér sé íslenzku þjóðinni til verndar, ef til stórveldastyrjaldar kynni að draga. Með óhrekjanlegum rökum hefur þrásinnis verið sýnt fram á það, að eins og nú er orðið háttað hernaðaraðstöðu og hertækni, sé herstöð hér á landi a. m. k. gagnslaus og mjög varhugaverð á friðartímum, en stórhættuleg á tímum ófriðar. Ég ætla ekki að þessu sinni að endurtaka öll þau rök, sem flutt hafa verið fram þessari skoðun til stuðnings. Hins vegar vil ég fara fáeinum orðum um ástandið í alþjóðamálum, eins og það blasir við nú í dag. Ég fæ ekki betur séð en jafnvel þeir menn, sem töldu herstöðvasamninginn frá 1951 illa nauðsyn vegna yfirvofandi styrjaldarhættu, hljóti nú að taka afstöðu sína í þessu máli til alvarlegrar endurskoðunar, þar sem aðstæður eru óneitanlega breyttar á ýmsa lund frá því, sem var fyrir 4–5 árum. Breytingar þessar hafa orðið smám saman og þó einkum með tvennum hætti: Annars vegar gerbreytt hernaðartækni, eins og ég nefndi áðan, hernaðartækni, sem veldur því, að allar eldri kenningar um möguleika til að verja einstök lönd og landshluta í styrjöld eru gersamlega úreltar. Hins vegar er sú staðreynd, að á síðustu missirum hefur óneitanlega dregið til muna úr viðsjám milli austurs og vesturs, auk þess sem málamiðlunar- og hlutleysisstefnunni hefur vaxið mjög fiskur um hrygg. Eru þess mörg dæmi, að ábyrgir valdamenn stórveldanna, jafnvel hinir æðstu forustumenn þeirra, telja tímabil kalda stríðsins svokallaða nú á enda og hafa þrásinnis lýst því yfir, að fram undan sé tímabil friðsamlegs samstarfs í alþjóðamálum og friðsamlegrar samkeppni á atvinnusviði, þar sem þjóðir, er búa við ólíkt þjóðskipulag og hagkerfi, ættu að geta þrifizt án þess að grípa til örþrifaráða hernaðarins, sem æ fleiri gera sér nú ljóst að hljóti að leiða ólýsanlegt böl yfir allt mannkyn. Þessi þróun heimsmálanna í friðsamlegri átt kom glögglega fram á fundi æðstu manna fjórveldanna í Genf á s. l. sumri. Kjarnorkuráðstefna sú, sem haldin var í sömu borg nokkrum vikum síðar, markaði þó ef til vill enn þá merkari tímamót og er að margra dómi merkasti heimsviðburður síðustu ára, sá viðburður, sem gefur hvað mestar vonir um, að takast megi að leysa alþjóðavandamál með friðsamlegum hætti. Á ráðstefnu þessari kepptust stórveldin um að gefa upplýsingar um kjarnorkumál, upplýsingar, sem allt fram að þeim tíma höfðu verið taldar hin mikilvægustu hernaðarleyndarmál. Og sérfræðingar stórveldanna allra lögðu á það megináherzlu, að ný heimsstyrjöld mundi aðeins hafa í för með sér geigvænlega tortímingu, þar sem enginn gæti í rauninni vænzt sigurs, en hæglega mætti svo fara, að gervallt mannkyn færist í þeim ragnarökum. Hins vegar mætti auðveldlega, ef þjóðir heims hefðu vit á að velja hinn betri kostinn, hagnýta þau öfl, sem leyst hafa verið úr læðingi með kjarnorkunni, til blessunar fyrir allar þjóðir. Síðan hafa ýmsir merkir atburðir gerzt í anda þess friðarvilja, sem ríkti á Genfarráðstefnunni. Sovétríkin tilkynntu fyrir nokkrum vikum, að þau hefðu ákveðið að minnka fastaher sinn um 640 þús. manns, og síðan hafa fleiri Austur-Evrópuþjóðir fetað í fótspor þeirra og ákveðið að draga úr herstyrk sínum. Vestan hins svonefnda járntjalds hefur brezka heimsveldið riðið á vaðið og tilkynnt, að fækkað verði í brezka hernum um 200 þús. manns á nálægum tíma. Allar líkur benda til þess, að fleiri þjóðir Vestur-Evrópu muni fara að dæmi Breta og minnka heri sína, enda stynja þær margar undir drápsklyfjum hernaðarútgjalda, sem eru að sliga efnahagslíf þeirra. Þá vil ég aðeins á það minnast, sem alkunnugt er, að nú í haust tókust um það samningar milli Rússa og Finna, að Rússar hyrfu algerlega úr herstöð þeirri á Porkalaskaga, sem þeir knúðu Finna til að leigja sér til 50 ára við lok síðustu heimsstyrjaldar. Þarna höfðu Rússar þó komið sér upp mjög öflugri herstöð, kostað til þess stórfé og áttu eftir nær 40 ár af samningstímanum. Tóku þeir þegar að flytja lið sitt á brott þaðan, eftir að samningurinn var gerður, og hafa samið um að afhenda Finnum Porkalaskagann algerlega um næstu áramót. Menn kunna nú að segja, að þó að þessir atburðir allir og ýmsir fleiri hafi vakið sterkar vonir um bætta sambúð og dregið úr viðsjám í alþjóðamálum, séu enn óleyst mörg deilumál, svo sem ljóst sé m. a. af fjórveldafundinum nýja, sem nú stendur yfir í Genf. Fréttir þaðan bera það með sér, að erfiðlega gangi að ná samkomulagi um sameiningu alls Þýzkalands. Enn er raunar of snemmt að fullyrða nokkuð um árangur eða árangursleysi Genfarfundarins, þar eð fundinum er ekki lokið, en hitt ætti ekki að þurfa að koma neinum á óvart, sem fylgzt hafa með samningatilraunum um djúptæk deilumál stórvelda, bæði fyrr og síðar, þótt ekki falli allt í ljúfa löð þegar í stað, aðilar reyni af fremsta megni að treysta pólitíska aðstöðu sína og ekki reynist á svipstundu kleift að eyða þeirri tortryggni, sem lengi hefur búið um sig, og ýmis öfl hafa blásið að þeim kolum. En aðalatriðið er það, að ekki verður annað séð en nýr tónn einkenni nú allar samningaviðræður og sá vilji ráðamanna stórveldanna sé auðsærri nú en áður, að deilumálin verði að leysast við samningaborð með friðsamlegum hætti. Þau öfl eru tvímælalaust styrkari nú en nokkru sinni síðan kalda stríðið hófst, sem vinna að því að bera klæði á vopnin, hreinsa andrúmsloftið í alþjóðamálum og efla friðsamleg samskipti allra þjóða. Ég hygg því, að naumast verði um það deilt, að ástandið í heimsmálum hefur breytzt verulega til batnaðar síðan flutningsmenn þessarar till. fluttu hana hér á síðasta Alþingi. Við töldum að vísu mjög sterk rök hníga að því þá, að herstöðvasamningnum við Bandaríkin yrði sagt upp, en hið breytta ástand hefur án efa sannfært enn fleiri Íslendinga um það nú en þá voru samherjar okkar, hversu fjarstætt það er orðið að hafa hér her í landi og halda áfram hervirkjagerð af fullu kappi með þeim afleiðingum, að efnahagslíf þjóðarinnar og atvinnuvegir bíða við það geigvænlegt afhroð. Allir þeir Íslendingar, og ég treysti því, að það sé mikill meiri hluti þjóðarinnar, sem ekki telja koma til mála að treysta á hervirkjagerð sem atvinnuveg Íslendinga um langa framtíð, hljóta að sjá, að því lengur sem stefnir svo sem nú horfir, því geigvænlegri verða afleiðingarnar og því erfiðara að snúa við og byggja upp heilbrigt atvinnulíf í landinu að nýju. Það hefur komið fram með ýmsum hætti, að sú skoðun nýtur æ meira fylgis, að ekki sé seinna vænna að brjóta í blað og taka upp nýja og heillavænlegri stefnu í utanríkismálum. Margir þeir, sem árið 1951 létu sveigjast til fylgis við herstöðvar á þeirri forsendu, að heimsstyrjöld væri ef til vill yfirvofandi, telja nú, að breyttar aðstæður geri uppsögn herstöðvasamningsins óhjákvæmilega og sjálfsagða ráðstöfun. Alþfl., sem var einn þeirra þriggja flokka, er stóðu að herstöðvasamningnum árið 1951, hefur nú á þessu þingi svo og á þinginu í fyrra borið fram till. til þál. um endurskoðun herstöðvasamningsins, að því viðbættu, að fáist ekki fram verulegar breytingar á samningnum, breytingar, sem þeir Alþýðuflokksmenn telja sig geta sætt sig við, þá verði honum sagt upp. Þessi till. er öllu ákveðnari að orðalagi nú en hún var í fyrra, auk þess sem flm. voru þá aðeins nokkrir af þm. flokksins, en nú standa allir Alþýðuflokksþingmenn að tillögu, sem gengur, eins og ég sagði, lengra en hin fyrri. Þetta sýnir glögglega, hvert straumurinn liggur og að menn hrífast með, jafnvel sumir þeir, sem maður bjóst við fyrir svo sem einu til tveimur árum að yrðu heldur með seinni skipunum. Og enda þótt hv. Alþýðuflokksmenn hafi ekki enn þá stigið skrefið til fulls, svo sem við þjóðvarnarmenn leggjum til að gert verði með því að segja herstöðvasamningnum upp skilyrðislaust, þá fagna ég því af fullri einlægni, að þeir þokast þó skref fyrir skref í áttina. Annað spánnýtt dæmi þess, hvernig almenningur í landinu hugsar nú um þessi mál, er ályktun stjórnmálasamtaka, sem héldu þing sitt í þessum mánuði. Ungir sjálfstæðismenn gerðu þar samþykkt um utanríkis- og herstöðvamál. Er þar svo að orði komizt, með leyfi hæstv. forseta: „Ungir sjálfstæðismenn álíta, að segja beri upp landvarnarsamningnum við Bandaríkjamenn strax og fært þykir.“ Að vísu er þarna hafður fyrirvari, sem dregur mjög afl úr þessari ályktun. „Strax og fært þykir“ er að sjálfsögðu heldur teygjanlegt orðalag og auðvelt fyrir einn og annan að segja hvenær sem er, að enn þyki ekki fært að stíga þetta skref. En allt um það er þessi ályktun dæmi þess, að ungir sjálfstæðismenn hafa orðið þess áþreifanlega varir, hvert almenningsálitið er nú í landinu, og því hafa forustumenn þeirra talið henta, að gerð yrði sú loðna samþykkt, sem ég vék hér að, ef hún mætti verða til þess að friða einhverja, sem óánægðir eru með hernámsstefnuna og afleiðingar hennar fyrir íslenzkt atvinnulíf og þjóðlífið í heild. En þrátt fyrir allar þær breytingar, sem orðið hafa, bæði á alþjóðavettvangi og viðhorfi manna hér innanlands til herstöðvamálsins, verður þess ekki vart, að hæstv. núverandi ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hér á Alþingi ætli að hreyfa hönd eða fót til að losa þjóðina við hersetuna. Í þeim herbúðum er ekki einu sinni á því brytt af ráðamönnum, að ástæða sé til endurskoðunar og breytinga á herstöðvasamningnum, en nú er sannarlega tími til kominn að krefja hv. stjórnarflokka um skýr svör við því, hvort þeir hafi ekki myndað sér skoðun um það, hve lengi Bandaríkjaher eigi að dveljast hér á landi og hve lengi eigi að leyfa honum að halda áfram stórvirkri hervirkjagerð í landinu með þeim afleiðingum, sem það hefur í för með sér. Háttvirt Alþingi Íslendinga getur ekki lengur skotið sér undan því að endurskoða afstöðu sína til herstöðvasamningsins frá 1951 með fullu tilliti til þeirrar dýrkeyptu reynslu, sem síðan hefur fengizt af samningnum, og þeirra atburða, sem gerzt hafa á alþjóðavettvangi. Við þjóðvarnarmenn erum eindregið þeirrar skoðunar og höfum fulla ástæðu til að ætla, að mikill meiri hluti þjóðarinnar sé á sama máli, að það sé skylda Alþingis við Íslendinga sjálfa, skylda Alþingis við baráttu alls mannkyns fyrir friði og öryggi, að segja herstöðvasamningnum frá 1951 upp, svo sem lagt er til í þessari þingsályktunartillögu. Þetta mál er svo þrautrætt orðið, að ég sé ekki brýna ástæðu til að fresta um það umræðu; ég tel, að allir hv. alþingismenn geti tekið afstöðu til þess hvenær sem er, og geri því ekki tillögu um nefndarskipun.

Forseti (JörB): Mundi ekki vera heppilegt upp á afgreiðslu málsins að fresta umræðunni samt og vísa því til nefndar? Umr. um sams konar till. var frestað og málinu vísað til hv. utanrmn., og ég ætla, að það sé hyggilegt að hafa sömu aðferð, og mun bera það upp, gera það að till. minni.



Herra forseti. Ég man ekki betur en að hv. 2. þm. Reykv. bæri fram á síðasta Alþ. sams konar fyrirspurnir og hér er um að ræða. Ég hef ekki flett upp í þingtíðindunum til þess að leita að þessu, en mig minnir þetta, og ef svo er, þá verður svar mitt svipað því, sem það var í fyrra. En þetta er stutt fsp. og lítið fyrir því haft að svara þessu, svo að það kemur ekki að sök, þó að það sé endurtekið, ef menn hafa gleymt því, sem fram fór hér fyrir ári. Það er spurt: „Hefur verið gerð breyting á þeim ákvæðum Marshallssamningsins, er heimila Bandaríkjastjórn að fá til sinna afnota 5% af andvirði óafturkræfra framlaga?“ - Og það er enn fremur spurt: „Ef slík breyting hefur verið gerð, hver er hún þá og hvenær var hún gerð og hvaða áhrif hefur hún haft?“ Ég skal vera stuttorður í svarinu, en minna á, að árið 1952 gerði Bandaríkjaþing þær breytingar á lögunum um efnahagsaðstoð, að öll þau ríki, sem hlytu gjafaframlög í dollurum, skyldu greiða 10% af jafnvirði þeirra til ráðstöfunar Bandaríkjastjórnar í stað 5% áður. Íslenzka ríkisstj. samþykkti eins og ríkisstjórnir annarra landa, sem efnahagsaðstoðar nutu, að ganga að þessum skilyrðum til áframhalds aðstoðarinnar. Þetta nýja ákvæði var látið gilda um innkaupaheimildir, sem gefnar voru út eftir 20. júní 1952 og voru samtals að upphæð 5.9 millj. dollara eða sem svarar 95.7 millj. kr. Greiðsla í hinn sérstaka reikning Bandaríkjastjórnar nemur vegna þeirra 9.6 millj. kr., en hefði numið 4.8 millj. kr. eftir eldra ákvæðinu. Er hækkun greiðslunnar af því 4.8 millj. kr. eða 1% af þeim 463 millj., sem gjafaframlögin hafa numið. Eins og hv. þingmönnum er ef til vill kunnugt, var það alltaf á meðan Marshallaðstoðin var í gildi, að Bandaríkjaþing samþykkti fyrir hvert ár, hversu aðstoðin skyldi vera mikil, kvað á um það, með hvaða skilyrðum skyldi afhenda aðstoðina, og upphaflega var það, að 5% af gjafaframlaginu skyldi lagt á sérstakan reikning Bandaríkjastjórnar. En 1952 er ákveðið, að það skuli hækka upp í 10%. Hinum ýmsu þjóðum, sem höfðu notið gjafaframlagsins, var gefinn kostur á að fá 90% gefins í staðinn fyrir 95% áður. Íslendingar þáðu þessi 90%, sem og sjálfsagt var, og ekki áttu þeir kröfu á meiru. Ég verð að segja, að ég man ekki betur en að hv. 2. þm. Reykv. hefði á móti því, að Íslendingar tækju á móti þessari efnahagsaðstoð, á meðan hún var. Þess vegna undrast ég það nú, ef fsp. hans á að merkja það, að honum finnist, að aðstoðin hafi verið of lítil, á meðan hún var veitt, og hann telur, að hér hafi verið framin lögbrot með því, að við skyldum taka við 90%, þegar okkur var boðið það, í staðinn fyrir 95% áður. Annars vil ég benda hv. þm. á, að í Fjármálatíðindum, maí- og júníhefti þessa árs, er gerð skýr grein fyrir efnahagsaðstoðinni frá 1948–53, í grein, sem Þórhallur Ásgeirsson hefur skrifað í þetta tímarit, og þar er ekkert undan dregið. Ég vil benda þessum hv. þm. á að lesa greinina og öðrum hv. þingmönnum, sem þetta er ekki nógu ljóst fyrir, og þá komast þeir að raun um, hvernig þessi mál eru. Hafi þetta svar mitt ekki verið tæmandi, þá er ekki annað að gera en að lesa þessa grein, því að þar er allt fram tekið, sem þetta mál varðar.



Herra forseti. Ég held, að ég verði að upplýsa hæstv. viðskmrh. um það, að lög, sem eru samþykkt á Bandaríkjaþingi, gilda ekki á Íslandi. Þau lög, sem gilda á Íslandi, eru lög, sem Alþingi Íslendinga samþykkir. Þau lög, sem eru samþykkt á þingi Bandaríkjanna, gilda enn sem komið er ekki á Íslandi, jafnvel þó að íslenzk ríkisstjórn segi, að hún fyrir sitt leyti sé þeim samþykk. Ég las upp hér lög frá Alþingi Íslendinga, og í 3. gr. þeirra stendur um þessi 5%, sem talað er um. Þeim lögum hefur ekki verið breytt. Og það er í hæsta máta undarlegt framferði af ríkisstjórn nú 1955 að koma fram og segja: 1952 voru samþykkt lög á Bandaríkjaþingi um, að það ætti að breyta 5% í 10%. - Því kom viðkomandi ríkisstjórn ekki fram hér á Íslandi - hún hafði vafalaust meiri hluta til þess hér - og lét breyta þeim íslenzku lögum, sem mæltu fyrir um þessi 5%? Við erum hér ekkert að ræða um afstöðu til Marshallaðstoðarinnar almennt, afskipta Bandaríkjaþings og Bandaríkjastjórnar af fjármálum Íslendinga á undanförnum sjö árum, og við skulum ekkert vera að fara út í það. Það er ég reiðubúinn til að ræða við hæstv. viðskmrh. hvenær sem er, og mín afstaða í því er alveg skýr. Ég er ekki að kvarta yfir, hvort það séu 5%, 10% eða 100%, sem Bandaríkin fá af þessu, en það er aðeins hitt, sem er spursmálið, hvað eru lög. Það er sem sé hvað eftir annað, sem það gerist nú hér, að það er gengið fram hjá Alþingi Íslendinga með, hvað eigi að vera lög í landinu. Einhverjir embættismenn úti í bæ ákveða, hvaða skatta skuli leggja á þjóðina, þvert ofan í stjórnarskrána. Og hæstv. ráðh. kemur svo hér fram og segir: Bandaríkjaþing hefur breytt lögum, og íslenzka ríkisstjórnin samþykkti að ganga að þessu. Hæstv. ráðh. segir, að þetta hafi verið ákveðið og við þáðum þetta, sem og sjálfsagt var. Spurningin er ekki um það, hvort mönnum finnst þetta kannske sjálfsagt eða ekki. Spurningin er um, hvort það sé löglegt eða ekki. Við getum deilt endalaust um ýmsa hluti, hvort þeir séu réttir eða rangir í þjóðfélaginu. En það, sem við verðum að halda okkur við, ef við ætlum að standa á einhverjum grundvelli, við a. m. k., sem sitjum í þessari stofnun, er, hvort þeir eru löglegir. Ég fæ ekki séð, að þessi ráðstöfun sé lögleg. Ég er ekkert að ræða um, hvort það sé sanngjarnt. Alveg með sama rétti getur hæstv. ráðherra sagt, ef Bandaríkin gefa Íslandi 100 millj. dollara, að það sé sanngjarnt, að þau fái aftur 50 millj. dollara af því, ef menn hafa yfirleitt þann hátt, þegar þeir gefa gjafir, að áskilja sér, að það sé gefið svo og svo mikið til baka. Það er ekki það, sem við erum að ræða um. Það er bara, hvort hér sé löglega að farið. Ég verð að segja, að ég kann ákaflega illa við það sem alþingismaður að fá að finna það af tilviljun í riti hér á Íslandi, þremur árum eftir að ákveðinn hlutur hefur gerzt, að Bandaríkjaþing hefur breytt ákveðnum lögum, og íslenzk ríkisstj. álítur, af því að Bandaríkjastjórn hafi sett ný lög, að þá sé það þar með gildandi á Íslandi og það þurfi ekki að sækja það undir Alþingi Íslendinga. Þetta kann ég ekki við. Hitt er svo allt annað, hvers konar skoðun við höfum á Marshallaðstoð eða öllu mögulegu í sambandi við það. Það kemur ekki þessu máli við. Það, sem ég spurði hér um í fyrra, var allt annað en þetta. Ég var að spyrja, hvaða upphæð það væri, sem Bandaríkin alls hefðu fengið í það, sem Framkvæmdabankinn kallar sinn mótvirðissjóð, hvað það væri mikið, sem sendiráð Bandaríkjanna alls þannig hefði fengið til ráðstöfunar. Mér skilst, að með þessari breytingu hljóti það að fara upp í einar 30 millj. kr. eða jafnvel þar yfir, sem þeir hafa fengið allan tímann. Hæstv. ráðh. hafði ekki fyrir að svara þeirri fsp. í fyrra, af því að honum fannst það ekki rétt orðað hjá mér. Hins vegar er orðalagið, sem ég notaði á fsp. þá, nákvæmlega það sama og Framkvæmdabankinn notar núna á sinni skýrslu, svo að það hefði vel verið hægt með fullri kurteisi í fyrra að svara því, hvað mikil upphæðin var. En ef til vill hefur ríkisstj. þótt betra að skjóta sér undan því að svara því, vegna þess að það hefði alveg eins komið í ljós, ef hún hefði svarað í fyrra, að það var meira en 5%, og þá hefði komið í ljós, að þarna var um 10% að ræða af allmiklum hluta af þessu. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir, að hann hefur gefið þessar upplýsingar, og ég vil um leið upplýsa hann um, að lög Bandaríkjaþings gilda enn sem komið er ekki á Íslandi, jafnvel þó að íslenzk ríkisstjórn sé samþykk því, sem Bandaríkjastjórn eða Bandaríkjaþing kunni að gera. Um upplýsingarnar viðvíkjandi Marshallaðstoðinni hef ég grein Þórhalls, og það eru margar góðar upplýsingar í henni, en það eru ekki þessar upplýsingar, sem þarna vantaði.



Herra forseti. Ég er dálítið undrandi á því, að hv. 2. þm. Reykv. skuli vera að reyna að snúa svona út úr og gefa í skyn allt aðrar meiningar en það, sem ég sagði. Allir, sem hlustuðu á mig áðan, heyrðu, að ég talaði ekki um, að lög Bandaríkjaþings skyldu gilda hér, heldur sagði ég sem var, að Bandaríkjaþing hefði gefið kost á aðstoðinni með vissum skilyrðum, og þá var það okkar að taka við gjöfinni með þessum skilyrðum eða hafna henni, en öll aðildarríkin tóku við gjöfinni eftir 1952 með þessum skilyrðum. Það er náttúrlega alger fjarstæða að tala um, að hér hafi verið brotin lög af þáverandi ríkisstjórn. Hvaða lög banna það að taka við 90% gjöf frá Bandaríkjunum? Það er ekkert í þeim lögum, sem hv. þm. vitnar í, sem bannar slíkt. Og ég vil biðja hv. þm. að vera ekki með slíkar fjarstæður hér. Ég veit alveg, hvað það er, sem hv. þm. ætlar að sýna mér. Hann ætlar að sýna mér lögin, sem segja til um það, hvernig 5% skuli varið, en þau lög nefna ekkert, hvort þetta megi vera meira eða minna. Það segir bara, að þessum 5% skuli varið á þann veg, sem ákveðið er í þessum lögum. Ég þarf ekki að lesa um þetta, ég veit, hvað það er. Eins og hv. 2. þm. Reykv. tók fram áðan í sinni fyrri ræðu, þá sagði hann, að það hefðu ekki verið nein lög um Marshallaðstoðina yfirleitt, og þess vegna er ekki um það að ræða hér, að það hafi verið brotin lög. Það er leiðinlegt, að hv. þingmaður, sem svo margt er gott um, skuli vera að reyna að belgja sig út og blekkja á þennan hátt. Ég tel, að hann ætti að vera upp úr því vaxinn. Hv. þm. taldi, að ég hefði viljað skjóta mér undan því í fyrra að svara því, hvað upphæðin hefði verið há. Það er mesti misskilningur. Það er ekkert leyndarmál, hver upphæðin er. Og ég get upplýst hv. þm. um það, hver upphæðin er, enda þótt ég viti, að hann sé það góður í reikningi, að hann viti það. Gjafaframlagið var alls 463 millj. kr. Það var eftir 1952 95.7 millj., og það á að reikna 10% frá því. Af hinu á að reikna 5%. M. ö. o.: Það á að reikna 5% af 380 millj. og 10% af 95.7 millj., og þá getum við allir fundið út. hver upphæðin er; það mun vera nálægt 28 millj. Það hefur verið skrifað um það, eins og ég benti á, í tímarit Landsbankans og allt dregið þar fram, ekkert dregið undan. Ég ætla nú, að hv. þm. hafi fengið alveg fullkomin svör við þessum fyrirspurnum sínum.



Herra forseti. Hinn 5. október síðastliðinn barst stjórn sjúkrasamlags Reykjavíkur bréf frá stjórnarnefnd landsspítalans, þar sem tilkynnt er, að ákveðið hafi verið að hækka daggjöld landsspítalans úr 75 kr. í 90 kr. og að þessi hækkun hafi komið til framkvæmda 1. okt. Bréfið er hins vegar dagsett 4. okt. Nú hefur stjórn sjúkrasamlagsins margsinnis kvartað yfir því, að slíkar ákvarðanir sem þessi væru teknar fyrirvaralaust og án alls samráðs við stjórn sjúkrasamlagsins, en slík fyrirvaralaus tilkynning kemur sjúkrasamlaginu mjög illa og getur valdið miklum erfiðleikum og truflunum. En ekkert hefur dugað. Í þetta skipti barst tilkynningin 4 dögum eftir að hún kom til framkvæmda. Í tilkynningunni frá landsspítalanum er aðeins vitnað í bréf frá heilbrmrn., en enginn frekari rökstuðningur á þessari ákvörðun. Sjúkrasamlag Reykjavíkur hefur nú séð sig tilneytt að hækka iðgjöld sín úr 30 kr. á mánuði upp í 38 kr. og verður án efa að hækka þau upp í a. m. k. 40 kr. um áramót, a. m. k. ef frekari hækkun verður á daggjöldunum, eins og gengið er út frá eins og nú standa sakir. Langmestur hluti hækkunarinnar á rekstrarkostnaði samlagsins stafar af hækkuðum daggjöldum, eða um það bil helmingur af samanlagðri hækkun kostnaðarliða. Þegar sjúkrasamlaginu barst þetta bréf, svaraði stjórn þess með því að neita að greiða þessa hækkun frá 1. okt. og taldi sig ekki heldur geta gefið svar við því, hvort hækkunin yrði greidd frá 1. nóv., fyrr en málið hefði verið rætt við Tryggingastofnunina. Tryggingastofnunin mun hafa snúið sér til félmrn. með ósk um, að þessi ráðstöfun yrði afturkölluð. Félmrn. mun hafa lagt málið fyrir þau rn., sem hlut eiga að máli, og það hefur engan árangur borið. Neitun stjórnar sjúkrasamlags Reykjavíkur á að greiða hækkun daggjaldanna fyrir október mun hafa orðið til þess, að landsspítalinn hefur látið sjúklingana sjálfa greiða mismuninn. Ég skal taka það fram, að ég greiddi atkvæði gegn hækkun iðgjaldanna í stjórn sjúkrasamlagsins að svo stöddu. Ég taldi nauðsynlegt, að áður en til slíks neyðarúrræðis yrði gripið. yrði allt gert, sem auðið er, til þess að fá ríkisstj. til að leiðrétta það, sem gert hefur verið, hverfa frá þessari miklu hækkun daggjaldanna. Ég held, að allir séu sammála um, að hér sé um mikið neyðarúrræði að ræða. Það er engin smáræðis upphæð fyrir hjón að þurfa að borga 80 kr. á mánuði eða 960 kr. á ári aðeins í sjúkrasamlagsiðgjöld. Það er hækkun um 1/3 á sama tíma sem grunnkaup hefur almennt hækkað um aðeins 10–11%. Þessi hækkun hækkar vísitöluna um meira en eitt stig og orkar þannig til almennrar verðlagshækkunar í landinu. Þessi mikla hækkun á sér stað þrátt fyrir það, að mjög hefur verið dregið úr hlunnindum samlagsins á undanförnum árum, og þó tekur fyrst í hnúkana, þegar samlagsmenn eru sviptir þeim réttindum, sem lögin eiga að tryggja þeim, með því að láta þá greiða sjálfa hluta af daggjöldum landsspítalans. En mesta hættan af þessari miklu hækkun iðgjalda er þó sú, að hætt er við því, að fleiri og fleiri falli út úr tryggingu, sem aftur hefur í för með sér verri afkomu og enn meiri iðgjaldahækkun. Ef daggjöldin verða hækkuð upp í 100 kr., þá er það 30 kr. hækkun eða hækkun um meira en 40% frá s. l. ári. Auðsætt er, að svo gífurlega hækkun er ekki hægt að rökstyðja með hækkun kaupgjalds og verðlags almennt. Þarna gengur ríkisvaldið á undan með því að slá öll met. Sú hækkun á rekstrarhalla landsspítalans, sem stafar af auknu sjúkrahúsrými og fjölgun legudaga, getur út af fyrir sig ekki réttlætt hækkun daggjaldanna. En það, sem miklu máli skiptir í þessu sambandi, er, að hér er um mjög óhagsýna ráðstöfun að ræða. Það kemur fyrst og fremst til af því, að önnur sjúkrahús miða daggjöld sín fyrst og fremst við landsspítalann, og það er ekki hægt að neita þeim um sama gjald fyrir svipaða þjónustu. Hækkun á daggjöldum sjúkrasamlags Reykjavíkur á næsta ári verður t. d. alls nærri 2½ millj. kr., en til landsspítalans fer af því innan við 1 millj., miðað við 100 kr. í daggjald. Gera má ráð fyrir, að tekjur landsspítalans af hækkuninni verði alltaf talsvert innan við 2 millj. alls. Ef til vill getur hæstv. ráðherra upplýst, hvað eins stigs vísitöluhækkun mundi kosta ríkissjóð í auknum útgjöldum. Og enn verður að gæta þess, að hækkun iðgjalda hækkar af sjálfu sér framlag ríkissjóðs til trygginganna. En þegar þess er gætt, að niðurgreiðsla á vísitölunni um eitt stig kostar 4 millj. á sumum vörum og yfir 6 millj. á öðrum, þá þarf ekki lengur vitnanna við, að þessi ráðstöfun er harla léleg búmennska og lítil búhyggindi. Það borgar sig áreiðanlega frá almenningssjónarmiði að halda daggjöldum ríkisspítalanna lágum, enda þótt það kosti ríkissjóð nokkurt fé. Þetta hafa Danir t. d. skilið, og þess vegna eru daggjöldin, sem sjúkrasamlögin þar verða að greiða, aðeins 60 aurar á dag, og þess vegna eru sjúkrasamlagsiðgjöldin líka lág þar. Ég vænti svo að fá skýr svör við fsp. minni frá hæstv. ráðherra og þá um leið við þeirri spurningu, sem mestu varðar: Verður þessi óheppilega ráðstöfun, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, leiðrétt?



Herra forseti. Það er eðlilegt, að spurt sé um eitthvað svipað og þetta, vegna þess að hækkun daggjalda á sjúkrahúsum kemur niður á þeim, sem þar þurfa að liggja, og það er vitanlega oft fátækt fólk og illa statt, sem það kemur niður á. Ég held, að ef menn hugsa um málið, þá sé auðvelt að gera sér ljóst, hvers vegna daggjaldahækkunin er á komin. Það er vegna aukins tilkostnaðar á landsspítalanum og líka á öðrum sjúkrahúsum, sem hefur verið tekið tillit til. Önnur sjúkrahús hafa orðið að miða daggjöldin nokkuð við landsspítalann, og eftir því sem daggjöld landsspítalans eru greidd meira niður, eftir því verður aðstaða sjúkrahúsa úti á landi erfiðari. Það er þess vegna mjög vafasamt, hvort það er rétt að íþyngja svo sveitar- og sýslufélögum úti á landi, sem reka sjúkrahús, að þau ráði ekki við það, vegna þess að ríkið tekur að sér að greiða óeðlilega mikið niður daggjöldin á ríkissjúkrahúsunum. Þegar um það var að ræða, hvort hækka bæri daggjöldin á landsspítalanum, varð ekki hjá því komizt að taka að nokkru tillit til þeirra kvartana, sem hafa borizt frá sýslu- og bæjarfélögum úti á landi, sem reka sjúkrahús. Eins og kunnugt er, hækkuðu 1. okt. s. l. daggjöld landsspítalans úr 75 kr. í 90 kr. á legudag. Þessi hækkun daggjalda landsspítalans er orsök fyrirspurnar á Alþingi, sem nú situr, þar sem spurt er um ástæðu fyrir hækkuninni. Skulu hér nú skýrðar nokkuð þær meginástæður, sem til þessarar hækkunar liggja, þó að vitað sé, að þær, sem mestu máli varða, séu alkunnar. Í þessu sambandi verður fyrst að skýra nokkuð frá reglum, sem gilda um undirbúning fjárlaga, að því leyti sem þær varða rekstur landsspítalans. Till. stjórnarnefndar ríkisspítalanna um gjöld og tekjur ríkisspítalanna árið 1955 voru unnar upp um mánaðamótin júní og júlí 1954, eða sex mánuðum áður en rekstrarárið hófst. Í þessu efni er fylgt fastri árlegri reglu um tíma þann, sem opinberum stofnunum er ætlað að semja sínar rekstraráætlanir. Um nokkurt árabil hefur tekjuáætlun landsspítalans verið byggð á þann hátt, að tekjum af daggjöldum og af starfsemi röntgendeildar, en aðrir tekjustofnar eru hverfandi litlir, stæðu undir um 60% af beinum rekstrargjöldum spítalans. Till. um breytingar á daggjöldum spítalans hafa því oft fylgt hinum álögðu till. um gjöld og tekjur. Þessi áætlun og ásetningur um 60% hlutfall tekna á móti gjöldum hefur þó staðizt misjafnlega hin ýmsu ár, einkum þó þau árin, sem gætt hefur óvæntra hækkana á kaupgjaldi. Þetta ár, sem nú er að líða, bætist vafalaust í röð þeirra, þar sem tekjur landsspítalans ná ekki hinu áætlaða 60% marki. Ég hef hér skýrslu um það, hver prósenttala hefur gilt núna síðustu árin, og kemur í ljós, að fyrir stríð námu daggjöldin 74–75% af útgjöldum spítalans, 1954 56.5%, 1953 62.4% og 1952 54%. Þetta hlutfall hefur þess vegna lækkað síðustu árin og er nú miklu lægra en fyrir stríð. Þegar áætlun um rekstur landsspítalans fyrir árið 1955 var gerð, var einkum stuðzt við niðurstöðutölur reikninga áranna 1953 og 1952 svo og fyrri hluta ársins 1954. Á árunum 1952, 1953 og 1954 urðu ekki neinar stórsveiflur á kaupgjaldi eða öðru verðlagi, og bera reikningar landsspítalans þessi ár þetta með sér. Áætlun fyrir 1955 byggðist því í aðalatriðum á þeirri reynslu, að verðlag hafði verið nokkuð stöðugt undanfarin ár. Árið 1952 var kostnaður á legudag kr. 139.88, en árið 1953 kr. 145.30. Hér er einnig meðtalinn allur kostnaður við röntgendeildina. Sé dreginn frá sérkostnaður utanspítalasjúklinga röntgendeildar, mun dagkostnaður í landsspítalanum hafa verið árið 1952 120 kr. og árið 1953 123 kr. Nokkra gjaldaliði í rekstri röntgendeildar verður að áætla, því að þeir eru sameiginlegir við annan rekstur spítalans. Stærsti gjaldaliðurinn í rekstri landsspítalans eru launin. Í fjárlögum fyrir árið 1955 eru bein laun til starfsmanna um 56% af heildargjöldunum. Ef líkur eiga að verða fyrir því, að tölur ársreikninga verði í samræmi við tölur fjárlaga, skiptir mestu máli, að breytingar á launum verði sem minnstar. Hér skulu nú taldar upp þær breytingar á launum, sem komið hafa til framkvæmda á þessu ári og ákveðnar hafa verið og afgreiddar, eftir að tölur fjárlaga 1955 voru festar: 1. júlí 1955 varð launahækkun til starfsstúlkna 10%. 1. jan. 1955 kom til framkvæmda kauphækkun samkvæmt ákvörðun Alþingis, sem nær nú til allra starfshópa spítalanna annarra en starfsstúlkna. Hækkun þessi var hækkun aukauppbótarinnar úr 10% í 20% fyrir alla launaflokka. 1. marz varð breyting á kjörum vélgæzlumanna, hjúkrunarkvenna, viðgerðarmanna o. fl. Þeir gerðust þá opinberir starfsmenn og fengu þá beina launahækkun um 10%. 1. marz tók gildi samkomulag um 33% næturálag, er leggst á alla vaktavinnu, sem unnin er frá kl. 21 að kvöldi til kl. 8 að morgni. Í maímánuði var gerður nýr samningur um kjör námskandidata, og hækkuðu laun þeirra um 5%, en þessi samningur gilti aftur fyrir sig allt árið 1954. 1. júní kom til framkvæmda breyting á þeim grunnlaunagrundvelli, sem verðlagsuppbætur höfðu verið greiddar eftir. Breyting þessi olli 5% hækkun hjá öllum opinberum starfsmönnum. Sú hækkun á launum, sem þó mest raskar jafnvæginu milli fjárlaga og rekstrarreiknings á þessu ári, er hinar síhækkandi verðlagsuppbætur. Fjárlög miðuðust við 53 og 58 stiga vísitölu, en greitt hefur verið tímabilið jan.–febr. með 54 og 59 stiga vísitölu, marz–maí með 56 og 61 stigi, júní–ágúst með 61 stigi hjá öllum og sept.–nóv. með 64 stiga álagi. Um aðra kostnaðarliði í rekstri spítalans er það að segja, að hækkun verður allmikil umfram fjárlög á sumum þeirra. Matvörur innlendar hafa hækkað mikið eftir mitt árið. Kostnaður við lyf og sáraumbúðir var kominn í 540 þús. kr. í septemberlok, en var áætlaður í fjárlögum fyrir allt árið 500 þús. kr. Ljós og hiti: Rafmagnsverð hækkaði um 30% 1. okt. 1954. Þvottur og hreinlætisvörur: Þvotturinn aðalkostnaðarliðurinn, og ráða launin mestu í kostnaðinum, því að bein laun til starfsfólks þvottahússins eru nú 75% í heildarþvottakostnaðinum, launahækkunin til starfsstúlkna hækkar því mikið þvottakostnaðinn. Viðhald fasteigna og muna: Aðalkostnaðurinn er fólginn í launum iðnaðarmanna, sem hafa hækkað mjög mikið á árinu, m. a. vegna nýs kaupgreiðslufyrirkomulags. Hér að framan hefur nokkuð verið skýrt frá þeim hækkunum, sem mestu hafa raskað þeim rekstrargrundvelli landsspítalans, sem fjárlög 1955 voru miðuð við. Hækkun daggjalda landsspítalans getur því ekki talizt ótímabær, þegar um er að ræða jafnstórfellda röskun á rekstrarkostnaði og orðið hefur þetta ár, heldur virðist eðlilegt, að hækkunin hefði komið til framkvæmda fyrr á árinu, t. d. 1. júní eða jafnvel 1. apríl s. l. Þessi hækkun er gerð samkvæmt till. stjórnarnefndar ríkisspítalanna, og eftir að heilbrmrn. hafði borið sig saman við fjmrn. um, hvað gera skyldi í þessu máli, var samþykkt að verða við tillögum stjórnarnefndar ríkisspítalanna og hækka daggjöldin 1. okt. um 15 krónur. Um það, hvort þetta borgar sig beinlínis fyrir ríkissjóð eða ekki, þá mun það láta nokkuð nærri, en þó mun ríkissjóður heldur græða á því, að þessi hækkun komi fram, heldur en að hann greiði niður vísitöluna. En eins og ég sagði áðan, er það ekki rétt gagnvart landsbyggðinni að greiða niður daggjöld á ríkissjúkrahúsunum og halda þannig sveitarfélögum og bæjum úti á landi, sem stynja undir þeim þunga, sem á þeim hvílir í sambandi við sjúkrahúsin, í sjálfheldu, því að þau geta ekki tekið öllu hærra gjald en ríkisspítalarnir gera. Það var ekki hægt að ganga fram hjá þessu sjónarmiði. Það þurfti þá að auka styrkinn til annarra sjúkrahúsa um leið, og þá yrði það þungur baggi fyrir ríkissjóð við að glíma. Hins vegar er ekkert undarlegt, þótt daggjöldin hækki á landsspítalanum eða ríkissjúkrahúsunum eftir allar þær hækkanir, sem hafa orðið á þessu ári, og verð ég þó að segja það, að það hefur ekki verið samið um meiri hækkanir en nauðsynlegt var hverju sinni. Það hefur komið fyrir, að það hefur nærri stappað, að verkfall yrði hjá einstökum starfshópum, en það vita allir, að slíkt má ekki fyrir koma á sjúkrahúsum, og verður ríkisvaldið þess vegna oftast að beygja sig fyrir þeim kröfum, sem þar eru bornar fram.



Herra forseti. Mér kemur ekki til hugar að draga í efa þær upplýsingar, sem hæstv. heilbrmrh. hefur gefið hér um vaxandi rekstrarkostnað hjá landsspítalanum. Ég þakka þær upplýsingar, og tel án efa, að þær séu réttar. En það er fleira, sem þarf að athuga í þessu máli, en það eitt. Í fyrsta lagi er aðferðin, sem höfð er við breytingu á iðgjöldunum að þessu sinni, að minni hyggju ekki réttlætanleg. Daggjöld á sjúkrahúsum voru hækkuð í ársbyrjun samkv. ákvæðum fjárlaganna úr 70 kr. upp í 75 kr. Það var að sjálfsögðu tilkynnt öllum sjúkrasamlögum úti um land, og þeirra iðgjaldaákvarðanir fyrir árið voru við það miðaðar. Svo 5. október er ekki aðeins fyrirvaralaust, heldur eftir að breytingin á að vera komin til framkvæmda, tilkynnt, að þessar 75 kr. séu nú hækkaðar upp í 90 kr. Ég verð að segja, að þetta kom bæði Tryggingastofnuninni og sjúkrasamlögunum algerlega á óvart. Það var talið víst, að í þessu sem öðru mætti treysta ákvæðum fjárlaganna. Mér er ekki kunnugt um neina aðra tekjuliði fjárlaganna, sem hefur verið breytt með ráðstöfun af hálfu ríkisstj., heldur en þennan eina. Og það er vissulega aðferð, sem ómögulegt er að hugsa sér að notuð verði, að tilkynna ekki aðeins fyrirvaralaust, heldur nokkrum dögum eftir að breytingin kemur til framkvæmda, stórfellda breytingu frá þeim ákvörðunum, sem Alþ. óbeinlínis hefur tekið við afgreiðslu fjárlaganna um daggjaldaupphæðir á því ári. Nú er enn fremur, að því er virðist, á frv. til fjárl. fyrir 1956 gert ráð fyrir, að þessar 90 kr., sem nú eiga að gilda, verði hækkaðar upp í 100 kr., þannig að hækkunin á einu ári verður hvorki meira né minna en 30 kr., eða yfir 40%. Þetta eru meiri hækkanir en á flestum öðrum sviðum, sem mér er kunnugt um. Hæstv. ráðh. sagði, að hann vildi ekki um það fullyrða, hvort ríkissjóður græddi eða tapaði reikningslega séð á þessum ráðstöfunum, en hann teldi þó, að heldur mundi ríkissjóður hagnast á þessu. Ég hef reynt að athuga þetta nokkuð, en ég kemst að allt annarri niðurstöðu. Ég hef ekki nákvæmar tölur í þessu, en þar mun ekki skeika miklu. Samkv. þeim upplýsingum, sem við í Tryggingastofnuninni höfum fengið, mun tala sjúkrarúma á öllu landinu vera í kringum 300 þús. legudaga á ári á öllum almennum sjúkrahúsum í landinu, hælin ekki talin með. Það mun láta nærri, að þessir legudagar skiptist á sjúkrasamlögin og ríkisframfærsluna þannig, að um 200 þús. legudagar séu á kostnað sjúkrasamlaganna og um 100 þús. legudagar séu á kostnað ríkisframfærslunnar. Sé nú gert ráð fyrir því, sem mun láta nærri, að meðalhækkun daggjalda á sjúkrahúsum almennt, sem leiðir af 15 kr. hækkun á daggjaldi landsspítalans, verði um 14 kr., þá hækka útgjöld sjúkrasamlaganna vegna þessarar 15 kr. hækkunar um 28 millj. kr. Beri ríkissjóður þennan kostnað að fimmta hluta, eins og hann nú ber kostnað sjúkrasamlaganna, hækka útgjöld hans til samlaganna um fimmta hlutann af þeirri upphæð, eða 560 þús. kr. En þar við bætist, að ríkisframfærslan greiðir til almennra sjúkrahúsa, annarra en hælanna, sem ríkissjóður rekur, fyrir 100 þús. legudaga á ári. Hækkunin á þeim lið verður því í kringum 1400 þús. kr., þannig að heildarútgjaldaauki ríkissjóðs samkv. þessu virðist vera nálægt 1680 þús. kr. á árinu 1956, miðað við þessar áætlanir. Ég endurtek, að þetta eru að sjálfsögðu ekki réttar tölur, en þar mun ekki skeika miklu. Á móti því kemur svo hækkunin á daggjöldum landsspítalans, sem hefur um 60 þús. legudaga á ári. Sú hækkun nemur 900 þús. kr., einnig miðað við 15 krónurnar, og á fæðingardeildinni um 25 þús. kr. En frá fæðingardeildartekjuaukanum má draga 2/3, því að bæjarsjóður Reykjavíkur stendur undir rekstri hennar að 2/3 hlutum, þannig að heildartekjuauki landsspítalans af þessum ráðstöfunum verður innan við eina millj. kr. Mér skilst því, að það láti mjög nærri, að útgjöld ríkissjóðs vegna þessara ráðstafana, eingöngu að því er snertir greiðslu vegna sjúkrahúsmálanna, muni aukast um rösklega 600 þús. kr., sem útgjöldin verða meiri en tekjurnar. Þessa upphæð má að sjálfsögðu lækka nokkuð með því að hækka einnig daggjöldin á hælum ríkissjóðs. Fyrir ríkissjóð, sem greiðir 4/5 af kostnaði, skiptir þetta engu máli, tekjur og gjöld vaxa þar jafnt. En sveitarfélögin greiða fimmta hluta af legukostnaði sjúklinga, og þess vegna mundi fimmti hlutinn af þeirri hækkun, við skulum segja, að hún yrði 20% eins og á landsspítalanum, koma á sveitarfélögin. Sú upphæð, 300–400 þús. kr., mætti því dragast, ef þessi leið væri farin, frá þeim 600 þús. kr., sem ég áðan nefndi, og mundi þá ekki skeika meiru en 300–400 þús. kr., sem útgjaldaaukningin yrði meiri en tekjuaukningin. En þá yrðu líka færðar yfir á sveitarfélögin a. m. k. 500–600 þús. kr. af sjúkrahúskostnaðinum í gegnum hækkun daggjaldanna. Ég skal fullkomlega játa, að ekki er sanngjarnt að ætla sjúkrahúsum, sem eru rekin af sveitar- og bæjarfélögum eða einstökum félagssamtökum, að bera mjög mikinn halla á rekstrinum. En það hefur alltaf verið gengið út frá því, að nokkur hluti af eðlilegum halla sjúkrahúsanna, sem stafaði af dvöl héraðsmanna á sjúkrahúsunum, væri greiddur úr bæjarsjóði, en ekki með daggjöldum. Og upp í einmitt þann halla hefur Alþ. ákveðið að ríkissjóður skuli greiða 10 eða 20 kr. á legudag eftir því, hve mikla þjónustu sjúkrahúsin láta í té. Hins vegar verð ég að leggja mjög áherzlu á, að það er ákaflega varhugavert, að ríkisstj. gangi á undan í þessum hækkunum og hvetji þar með önnur sjúkrahús til þess að fylgja fast á eftir, þar sem augljóst er, að slík hækkun sem þessi - og ég hef hér aðeins reiknað með 15 krónunum - hlýtur að leiða til beinnar útgjaldaaukningar fyrir ríkissjóðinn sjálfan. Ég vildi því mega vænta þess, að hæstv. ríkisstj. athugaði þetta mál nákvæmlega, áður en fjárlög verða afgreidd og ákveðin daggjöld fyrir ríkisspítalana á næsta ári. Enn er ónefnd önnur hlið þessa máls, sem vissulega skiptir miklu máli. Samkv. bréfi, sem ég hef fengið frá Hagstofu Íslands, mun vísitala framfærslukostnaðar og líka kauplagsvísitalan hækka um 0.86 stig vegna 8 kr. hækkunar á samlagsiðgjöldum hér í Reykjavík. 0.86 stiga hækkun þýðir rösklega fimm af þúsundi í hækkun á kaupi. Það þýðir, að hjón með 3200 kr. mánaðartekjur í Reykjavík fá hækkun á launum sínum sem nemur 16 kr. eða nákvæmlega því sama og iðgjaldahækkun hjónanna nemur. Hins vegar fær einhleypingurinn, sem lendir ekki í nema 8 króna iðgjaldahækkun, einnig 16 kr. launahækkun, og þeir, sem hafa hærri laun, fá miklu meiri launahækkun, þar sem vísitölutakmörkunin kemur ekki til. 0.5% launahækkun, sem leiðir beint af iðgjaldahækkuninni, þýðir, að ofan á hverjar 20 millj., sem ríkissjóður greiðir í laun, kemur bein hækkun af þessum sökum um a. m. k. rösklega 100 þús. kr., og geta þá þeir, sem fróðir eru, reiknað út, hvaða útgjaldaauki kemur eingöngu á ríkissjóð vegna hækkaðra launagreiðslna vegna þessara ráðstafana. Þessar upplýsingar þótti mér rétt að kæmu hér fram í sambandi við fyrirspurnarsvörin.



Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Hann svaraði því, sem felst í hinni skriflegu fsp. minni, og upplýsti þar með, að þessi ráðstöfun yrði ekki leiðrétt, og enn fremur, að því er mér skildist, að daggjöld landsspítalans mundu hækka upp í 100 kr. um áramót. En hann svaraði ekki, hvernig á því stendur, að sú aðferð er höfð að tilkynna sjúkrasamlaginu og Tryggingastofnuninni hækkunina fyrst eftir að hún kom til framkvæmda, þrátt fyrir allar þær umkvartanir, sem landsspítalanum og ríkisstj. hafa verið sendar vegna þessara aðferða, sem koma sér ákaflega illa fyrir sjúkrasamlagið. Hins vegar fer lítið fyrir því, að þessar ráðstafanir hafi verið studdar skynsamlegum rökum hjá hæstv. ráðherra. Hann sagði, að aðstaða sjúkrahúsa úti á landi yrði erfiðari, ef daggjöldum landsspítalans yrði haldið lágum. Þetta skildist mér að væru hans aðalrök. Ég fæ nú ekki séð, að það bæti neitt hag þessara sjúkrahúsa úti á landi, að daggjöldin á landsspítalanum séu há. Spurningin er aðeins um það, hver á að greiða halla þeirra. En hér gengur ríkissjóður beinlínis á undan öðrum að hækka daggjöldin og hækka þar með dýrtíðina í landinu. Það skiptir engu máli, hvaða reglur hafa áður gilt um hlutföll daggjalda og rekstrarkostnaðar, heldur hitt, hvað er hagsýnt. Það er það, sem máli skiptir. Ég gat ekki séð, að hæstv. ráðh. gæfi neina fullnægjandi skýringu á því, að daggjöldin þurfi að hækka um yfir 40%, sem er þó miklu meira en sú hækkun á verðlagi og kaupgjaldi, sem orðið hefur í landinu yfirleitt. Hann sagði enn fremur, að það væri vafasamt, hvort ríkissjóður græddi nokkuð á þessari hækkun daggjaldanna beinlínis, bókhaldslega, og hv. 4. þm. Reykv. upplýsti, að útgjöld ríkissjóðs beinlínis hækkuðu af þessum sökum, nema því aðeins að aðrar ráðstafanir yrðu gerðar. M. ö. o.: Það lítur svo út sem þessi ráðstöfun hafi þann tilgang einan að hækka dýrtíðina í landinu, að þetta sé eins konar verðbólguráðstöfun. Hvaða áhrif hefur svo þetta á tekjuskiptinguna í landinu? Ef iðgjöld sjúkrasamlags Reykjavíkur hækka um 10 kr., þá hækkar vísitalan um 1.1 stig, og það er sú minnsta hækkun, sem verður um áramót, þ. e. a. s. ef haldið verður fast við þá ráðstöfun að hækka daggjöld landsspítalans upp í 100 kr. Það þýðir, að eftir að sú hækkun tekur að hafa áhrif á kaupgjaldið, tapar fjölskylda, sem hefur 1000 kr. grunnlaun á mánuði, 9 kr. á mánuði, en fjölskylda, sem hefur 3000 kr. grunnlaun, græðir 13 kr. Þeir tekjulágu tapa, þeir tekjuháu græða, og þetta orkar þannig til enn frekari misskiptingar á þjóðartekjunum. Það er tekið frá þeim fátækari til handa hinum efnaðri. Ég get svo aðeins harmað það, að ríkisstj. skuli ætla að halda fast við þessa ráðstöfun, sem virðist, þegar alls er gætt, helzt hafa þann tilgang að auka dýrtíðina í landinu.



Herra forseti. Mér þykir leiðinlegt, að hv. fyrirspyrjandi virðist ekki vera ánægður með þau svör, sem ég gaf, en það er ekki mín sök. Ég studdist við staðreyndir, og ég ætlaðist til, að þessi hv. fyrirspyrjandi væri ánægður með það. Það þýðir ekkert fyrir hann að koma hér upp og segja, að ríkisstj. gangi á undan með hækkanir. Þessar hækkanir á daggjöldum eru afleiðing af því, sem hefur gerzt, og hélt ég, að ég hefði tekið það skýrt fram hér áðan. Hv. síðasti ræðumaður talaði um það, að ef sjúkrasamlagsgjöldin hækka um 10 kr., þá hækki vísitalan um 1.1 stig. Þetta er sjálfsagt réttur útreikningur. En þá er að leitast fyrir um það, hvaða rök eru til þess að hækka sjúkrasamlagsgjöldin um 10 kr. Er nauðsynlegt að hækka sjúkrasamlagsgjaldið um 8 kr., þótt daggjöldin séu hækkuð um 15 kr.? Daggjöldin voru áður 75 kr., eru hækkuð um 15 krónur. Það er 20% hækkun. Sjúkrasamlagsstjórnin hefur hins vegar hækkað sjúkrasamlagsgjöldin um 30%. Var nauðsynlegt að hækka sjúkrasamlagsgjöldin um 30%, þótt daggjöldin á landsspítalanum hækki um 20% ? Ekki eru þó allir, sem eru í sjúkrasamlaginu, þannig, að þeir þurfi á sjúkravist að halda, og útgjöld sjúkrasamlaganna eru náttúrlega að meiri hluta til utan við sjúkrahúsin. Auðvitað reiknaði ríkisstj. með því, þegar þessi hækkun var samþykkt á daggjöldunum, að sjúkrasamlagsstjórnin hækkaði ekki sjúkrasamlagsgjöldin meira en nauðsyn bæri til og styddist við staðreyndir. Og þegar reiknað var út, hvort þetta borgaði sig tölulega fyrir ríkissjóð, þá var gert ráð fyrir, að sjúkrasamlagsgjöldin hækkuðu ekki um 30%, heldur ef til vill um 10% eða því um líkt. Útreikningar hv. 4. þm. Reykv. (HG) áðan hafa sennilega verið réttir frá því sjónarmiði, sem hann lagði þá fram, því að hann reiknaði með 0.86 stiga hækkun á vísitölu og miðaði við 8 kr. hækkun á sjúkrasamlagsgjöldunum. En ég vil nú segja það og óska eftir því, að stjórn sjúkrasamlagsins endurskoði það, hvort sé nauðsyn að hækka sjúkrasamlagsgjöldin um 30% aðeins vegna þess, að daggjöld landsspítalans voru hækkuð um 20%.  (Gripið fram á: Það er ekki aðeins vegna þess.)  Ja, báðir þessir ræðumenn, sem töluðu hér áðan, töluðu eins og það væri aðeins vegna þess, og það er ágætt að fá það viðurkennt hjá hv. fyrirspyrjanda, að það er fleira en daggjöldin, sem veldur þessari hækkun. En þá hefði hann átt að taka það með í reikninginn, þegar hann var að leggja út af sínu dæmi áðan.  Ég þarf litlu við að bæta. Ég tók það fram í minni fyrri ræðu, sem ég álít að hv. fyrirspyrjandi og aðrir hv. þingmenn þyrftu að vita í þessu máli, og svar mitt var tæmandi. Hækkunin er afleiðing af því, sem hefur gerzt á þessu ári, aðallega kauphækkunum, að nokkru leyti hækkun á innlendum matvælum, sem er afleiðing af kauphækkunum. Ég veit, að hv. 4. þm. Reykv. og hv. 2. landsk. eru báðir það skynsamir menn, að þeir vita þetta og hefðu þess vegna ekki þurft um það að spyrja.



Það er fullkomlega rétt hjá hæstv. ráðh., að 8 kr. hækkun á iðgjöldum sjúkrasamlags Reykjavíkur stafar ekki eingöngu af hækkun daggjalda á landsspítalanum, enda hvorki gaf ég það í skyn né sagði í fyrri ræðu minni hér, eins og ég veit að hæstv. ráðherra man. Ég hef ekki heldur tölur til að segja nákvæmlega um það, hversu mikill hluti af hækkuninni stafar af daggjaldahækkuninni, en einn sjúkrasamlagsstjórnarmeðlimur upplýsir, að það muni vera um helmingur. Aðrar ástæður til hækkunarinnar er hæstv. ráðh. vel kunnugt um, því að þegar iðgjöld sjúkrasamlags Reykjavíkur voru ákveðin í ársbyrjun eftir þá hækkun, sem þá kom á daggjöldum landsspítalans og á öðrum kostnaðarliðum, var beinlínis skilyrði af hálfu hæstv. ráðherra, að ekki yrði hækkað upp úr 30 kr. iðgjaldið, með hliðsjón af vísitölunni og þeim áhrifum, sem hún hefur, fyrr en heilsuverndarstöðin tæki til starfa og færi að taka á móti sjúklingum. Nú er hæstv. ráðherra um það kunnugt, var þá og fullkomlega ljóst, hver áhrif iðgjaldahækkun hafði á vísitöluna, og einmitt þess vegna var um það samkomulag, að ekki skyldi hækka iðgjöldin fyrr en heilsuverndarstöðin tæki til starfa sem sjúkrahús. Hún tók til starfa nú í haust, og þá samtímis hófst mænuveikifaraldurinn í Reykjavík, sem eins og mönnum er kunnugt munar allmikið um hvað sjúkrahúskostnað snertir. Og einmitt þessi kostnaður, fjölgun sjúkrarúma vegna heilsuverndarstöðvarinnar og fjölgun sjúklinga vegna mænuveikinnar, á sinn stóra þátt í því með öðru, að ekki nægði að hækka eingöngu með hliðsjón af daggjaldahækkun landsspítalans. Ég ætla, að hæstv. ráðherra megi vera þetta ljóst, þegar hann leiðir hugann að því. En það er fullkomlega rétt, - ég vil enn undirstrika það, - að það er engan veginn öll iðgjaldahækkunin, sem stafar af daggjaldahækkuninni. Hins vegar eru þeir útreikningar um, hvaða áhrif þetta hafi á tekjur og gjöld ríkissjóðs, sem ég gerði grein fyrir hér áðan, eingöngu miðaðir við daggjaldahækkun landsspítalans og þá eingöngu við þá 15 kr. hækkun, sem nú síðast var ákveðin. Loks vil ég svo mega ítreka það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, að Tryggingastofnunin og sjúkrasamlögin úti um land þóttust mega treysta því, að þær 75 kr., sem ákveðnar voru daggjöld spítalans í fjárlögum fyrir yfirstandandi ár, mundu haldast óbreyttar til loka ársins, eins og gert er um aðra tekjuliði fjárlaganna, þó að nokkrar breytingar hafi orðið á þessu tímabili. Og ég vil endurtaka það, sem ég fyrr sagði, að mig furðar á því, að þessi eini liður skuli tekinn út úr fjárlögunum og hækkaður umfram það, sem gert var ráð fyrir, þegar þau voru afgreidd, ekki sízt þegar þess er gætt, hverjar afleiðingar það hefur fyrir tekjur og gjöld ríkissjóðs, eins og ég gerði grein fyrir áðan.



Herra forseti. Eins og hv. alþm. er án efa kunnugt, eru gefin út þrenns konar vegabréf til handa þeim íslenzku ríkisborgurum, sem óska að ferðast til annarra landa. Er þar fyrst að nefna hin svonefndu almennu vegabréf, sem gefin eru út af lögreglustjórum viðkomandi umdæmis, síðan vegabréf, sem utanrrn. gefur út til handa nánar tilgreindum embættismönnum og að síðustu diplómatísk vegabréf svonefnd, sem utanrrn. gefur út, og gildir um þau sérstök reglugerð, sem prentuð hefur verið í Stjórnartíðindum. Mér er ekki kunnugt um, að reglur þær, sem gilda um hin almennu vegabréf utanrrn., hafi verið gefnar út prentaðar. Í sambandi við þetta hef ég leyft mér að bera fram fsp. til utanrrh. um, hvaða reglur gilda um útgáfu íslenzkra diplómatavegabréfa. Þessa spurningu ber ekki að skilja þannig, að mér sé ekki kunnugt um, að í Stjórnartíðindunum hafi verið prentuð reglugerð um diplómatísk vegabréf, heldur er fyrirspurnin borin fram til þess að fá úr því skorið, hvort einhverjar reglur hafi verið gefnar út um útgáfu diplómatísku vegabréfanna til viðbótar við þær, sem prentaðar eru í reglugerðinni. Þessi spurning er fram borin af þeirri ástæðu, að ég hef orðið þess var á ferðum mínum erlendis, að þar hafa verið á ferð menn með diplómatísk vegabréf, sem ég hef ekki getað séð að ættu að hafa diplómatísk vegabréf samkvæmt þeirri reglugerð, sem gefin hefur verið út um þessi efni. Þess vegna leikur mér forvitni á að vita, hvort aðrar reglur séu til um þessi efni en þær, sem prentaðar hafa verið. Í sambandi við þetta hef ég bætt við spurningu um, hversu mörg slík bréf hafi verið gefin út árlega s. l. fimm ár og hversu margir menn hafi nú slíkt diplómatiskt vegabréf.



Herra forseti. Út af fsp. hv. 1, landsk. þm. (GÞG) skal ég upplýsa eftirfarandi: Fyrsta spurningin er: Hvaða reglur gilda um útgáfu íslenzkra diplómatavegabréfa? Hv. þm. hefur svarað þessari spurningu að nokkru leyti sjálfur, þar sem hann hefur nú fundið reglugerð, sem hér um fjallar. Ég skal samt sem áður upplýsa, hvaða reglur eru nú gildandi um þetta mál. Fyrstu reglur um útgáfu diplómatískra vegabréfa voru settar í reglugerð nr. 48, sem birt var í Stjórnartíðindum, A-deild, 14. sept. 1944, en núgildandi reglur um útgáfu diplómatískra vegabréfa er að finna í reglugerð nr. 56 um vegabréf utanrrn. frá 13. marz 1945, sem birt er í B-deild Stjórnartíðindanna fyrir það ár. Aukareglur um diplómatisk vegabréf hafa ekki verið neinar gefnar út, svo að farið er nú eftir þeim reglum, sem eru í áminnztri reglugerð. Þessar reglur eru í samræmi við það, sem mér er bezt kunnugt um að tíðkist í öðrum löndum, og ganga ekki lengra. Ég hygg, að það sé á misskilningi eða missögnum byggt, ef hv. fyrirspyrjandi álitur, að þessar reglur hafi verið brotnar. Mér er ekki kunnugt um það. Önnur spurningin er: Hversu mörg slík vegabréf hafa verið gefin út árlega s. l. fimm ár? Ég hef látið taka þetta upp eftir bókum ráðuneytisins, og kemur í ljós, að diplómatísk vegabréf hafa verið gefin út sem hér segir: 1951 voru gefin út 49 bréf, 1952 30, 1953 39, 1954 71, og fyrstu 10 mánuði þessa árs hafa verið gefin út 36 bréf. Svo er þriðja spurningin: Hversu margir menn hafa nú slík vegabréf? Nú eru í gildi 108 diplómatísk vegabréf, þar af eru 60 í höndum fastra starfsmanna utanríkisþjónustunnar og skylduliðs þeirra.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans við fyrirspurnum mínum. Hann sagði, að engar aukareglur hefðu verið gefnar út um diplómatísk vegabréf, aðrar en þær, sem greinir í þeirri reglugerð, sem hann og ég nefndum, og taldi það mundu hvíla á misskilningi eða missögn, ef talið væri, að þær reglur hefðu verið brotnar eða sniðgengnar með einhverjum hætti. Um þetta er að sjálfsögðu ekki hægt að staðhæfa, nema því aðeins að fyrir liggi skrá um þá menn, sem fengið hafa útgefin slík vegabréf á undanförnum árum, en um einstök nöfn í þessu sambandi sæmir að sjálfsögðu ekki að ræða hér á þessum stað. Þó tel ég, að tölur þær, sem hæstv. ráðherra nefndi í svari sínu um útgáfu bréfanna s. l. fimm ár, gefi nokkuð örugga vísbendingu um, að frjálslega muni hafa verið haldið á um útgáfu þessara vegabréfa, þar sem tala útgefinna diplómatavegabréfa nemur t. d. 1954 71 bréfi, en hún hefur numið frá 30 og upp í 71 bréf árlega. Mér hefur ekki unnizt tími til að leggja það saman, en það eru yfir 200 bréf, sem gefin hafa verið út á þessum s. l. fimm árum. Ef hv. alþm. renna augunum yfir reglugerðina, er alveg augljóst, að diplómatísk vegabréf eiga ekki aðrir að hafa í höndum í stórum dráttum en forseti landsins, ráðherrar og nánustu fylgismenn ráðherra, forseti sameinaðs Alþingis, hæstaréttardómarar, starfsmenn utanrrn. og fulltrúar í opinberum diplómatískum sendinefndum og aðrir opinberir fulltrúar í stjórnarerindum samkvæmt umboði frá forseta Íslands. Ég hygg hins vegar, að það hafi tíðkazt allmikið, að ýmsir menn, sem farið hafi utan í ýmsum erindum fyrir stjórnarvöld, hafi fengið útgefin diplómatísk vegabréf í sambandi við ferðir sínar, og ég hygg einnig, að það hafi tíðkazt allmikið, að menn hafi haldið þessum vegabréfum sínum og noti þau áfram, þegar þeir fara í einkaerindum til útlanda. Hvort tveggja er að sjálfsögðu sniðganga á þeim reglum, sem skýrum stöfum eiga um þetta að gilda. Það er nauðsynlegt, að ungt ríki eins og Ísland gæti fyllstu forma í efnum eins og þessum. Það er kunnugt, að ýmis ung ríki hafa orðið sér til minnkunar á alþjóðavettvangi á þann hátt að umgangast alþjóðasiðvenjur á sviði eins og þessu með losarabrag. Það tel ég að eigi ekki að henda hið unga íslenzka lýðveldi. Fyrirspurn mín er fram borin til þess að vekja athygli á því og hvetja hæstv. ríkisstj. til þess að framfylgja þeim reglum, sem settar hafa verið og ég hef ekkert út á að setja í sjálfu sér, út í yztu æsar, en það er ég viss um að hefur ekki verið gert. Er mér persónulega kunnugt um ákveðin dæmi, þar sem hvorki er um misskilning að ræða né heldur missögn, að beinum ákvæðum reglugerðarinnar hefur ekki verið fylgt. Ég vil hvetja hæstvirta ríkisstj. til þess að gera sérstakar ráðstafanir til þess, að þessum ákvæðum reglugerðarinnar verði haldið í heiðri. Það er ekki smámál, að formum eins og hér er um að ræða sé hlýtt út í yztu æsar.



Herra forseti. Ég vil endurtaka það aftur, að ég álít, að fyrirspurn þessi sé byggð á misskilningi. Mér var kunnugt um, að þegar fyrirspurnin kom fyrst fram, var hv. fyrirspyrjanda ekki kunnugt um reglugerðina, en reglugerð sú, sem hann vitnaði í, er gengin úr gildi. Það er reglugerð frá 1945, sem er í gildi, og ég vildi helzt, úr því að hér hafa komið fram ákveðnar dylgjur í þessu máli, að mér væri tilkynnt um þau tilfelli, þar sem hann álítur að hafi verið farið út fyrir reglurnar. Ég verð að gefnu tilefni að lýsa því yfir hér, að hv. fyrirspyrjandi hefur minnzt á tilfelli við mig, sem eru byggð á algerri missögn.