Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Í framhaldi af því, sem ég sagði við 2. umr., hefi ég lagt fram á þskj. 221 brtt. við brtt. á þskj. 147. Efni brtt. minnar er í stuttu máli það, að það eru gerðar breyt. á því, hvernig verja á fé, sem eftir er í kreppulánasjóði, til lánveitinga samkv. till. á þskj. 147, en þar er gert ráð fyrir því, að þau sveitarfélög, sem ekki fengu lán úr sjóðnum árið 1936, skuli koma fyrst, en í mínum brtt. er ætlazt til þess, að fyrst komi til afgreiðslu lánabeiðnir frá bæjarfélögum, sem ekki fengu fullnægjandi afgreiðslu hjá sjóðnum 1936. Ástæðan til þessara brtt. er sú, að það liggja fyrir fullkomnar upplýsingar frá stjórn kreppulánasjóðs um það, að allir hreppar, sem um lán sóttu, hafi fengið nokkurnveginn fullnægjandi afgreiðslu, þó að það hafi skort á, ekki hjá einstökum hreppsfélögum, heldur stærri héruðum, að þau hafi fengið lán til að breyta skuldum, sem þau standa í vegna bygginga læknisbústaða og sjúkraskýla og annars þessháttar, en í b-lið till. á þskj. 147 er gert ráð fyrir heimild til lánveitinga í þessu skyni. Hinsvegar er svo ástatt um suma bæina, að þeir fengu ekki fullnægjandi lán, eins og t. d. Hafnarfjörður, ekki einu sinni það, sem um var beðið, og auk þess ber þess að gæta, að enda þótt haldið væri, þegar lánin voru tekin, að þau mundu verða fullnægjandi, þá hefir það sýnt sig, að sumum er full þörf á viðbótarlánum, og það er enginn vafi á því, eins og árferðið hefir verið síðustu árin, að það er meiri þörf á lánveitingum í þessu efni í kaupstöðum en í sveitum, og einmitt vegna þessara staðreynda ber ég fram þessar brtt. á þskj. 221. Ég ætla svo ekki að hafa fleiri orð um þetta, en get að öðru leyti vísað til þess, sem ég sagði við 2. umr., og vænti ég þess, að hv. d. geti fallizt á þetta. Að vera að bjóða þeim sveitarfélögum lán, sem ekki hafa áður sótt um þau og ætla má, að geti komizt af án þeirra, tel ég óþarft með öllu.

Frsm. (Magnús Guðmundsson) Það eru fá orð út af brtt. á þskj. 221. Allshn. tók til meðferðar uppástungu þá, sem fram kom við 2. umr. frá hæstv.atvmrh. um að skipta um a- og c-lið brtt. á þskj. 147. Það varð ekki samkomulag um þetta í n.; það voru tveir á móti því að fara þessa leið, en einn með því, og ég fyrir mitt leyti verð að segja, að ef a-liður verður orðaður eins og hér segir á þskj. 221, þá kemur sennilega ekki til þess, að b-liður komi til framkvæmda, því að hér stendur, að lána skuli þeim bæjarfélögum, sem á árinu 1936 fengu ekki fullnægjandi afgreiðslu úr sjóðnum. Ég er hér um bil viss um, að bæirnir koma með þær kröfur, að þeir éti upp allt það fé, sem hér er eftir, ef það á að veita þeim lán eftir því, sem þeir álíta, að á kunni að vanta, að þeir hafi fengið fullnægjandi afgreiðslu. Ég er sannfærður um, að það mundu ekki koma nema örfáar beiðnir frá sveitarfélögunum, en ég veit af 2–3 hreppum, sem höfðu hug á því að fá lán, en fengu ekki, og mér finnst, að þeir þurfi að fá lán, ef unnt er, en ef brtt.hæstv. ráðh. verða samþ., þá er ég sannfærður um, að það kemur ekki til þess, að nokkurt sveitarfélag fái lán. Sum bæjarfélögin fengu eins há lán og sjóðsstjórnin áleit, að tryggt væri að lána, og ég get ímyndað mér, að sum þeirra fari fram á viðbótarlán. Ég skal viðurkenna, að Hafnarfjörður hefir hér sérstöðu, og ég er líka sannfærður um, að þó að brtt.n. yrði samþ., þá er enginn efi á því, að hann fengi lán.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það yrði ekkert eftir af þessu fé í sjóðnum, ef farið yrði eftir því, hvað bæjarfélögin teldu fullnægjandi lán fyrir sig, vil ég benda á það, að það eru ekki bæjarstjórnirnar, sem eiga að meta þetta, heldur sjóðsstjórnin, og hún metur það ekki eingöngu með tilliti til þarfa bæjanna, heldur einnig með tilliti til þess, hvað tryggt er að lána. Í sambandi við það, sem hv.þm. sagði, að sum bæjarfélögin hefðu fengið svo há lán sem sjóðsstjórnin hefði talið tryggt að veita, þá skal ég ekki draga það í efa, en ég sé ekki í sjálfu sér, að trygging bæjanna þurfi nokkuð að minnka, þó að þeir fái nýtt lán til þess að borga öðrum lánardrottnum, sem hafa rétt til að ganga að bæjunum út af sínum lánum. Það er ekki gert ráð fyrir að veita viðbótarlán, heldur að breyta eldri lánum í tiltölulega vaxtalág lán, og við það verður greiðslugeta bæjanna ekki minni, heldur þvert á móti.

Frsm. (Stefán Jóh. Stefansson) Við 2. umr. þessa máls boðaði ég þá brtt., sem er á þskj. 116. Þar er aðeins um orðabreyt. eða málfarsbreyt. að ræða, en enga efnisbreyt. Vænti ég því, að hv.þdm. geti fallizt á, að þetta orðalag, sem stungið er upp á í brtt., sé betra heldur en í frv. sjálfu.

Frsm. (Páll Hermannsson) Það þarf ekki að útskýra mikið þetta frv. Það er framlenging á gildi laga frá 1933 um útflutning á kjöti, sem hafa verið framlengd frá ári til árs. Er full ástæða til að framlengja þessi l. enn, a. m. k. sérstaklega viðvíkjandi útflutningi á kjöti til Noregs. Landbn. hefir orðið sammála um að leggja til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir.

*Jón Ólafsson: Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál í heild, þar sem það hefir nú og eins á undanförnum þingum verið svo þrautrætt, og yfirleitt eru hv.þm. svo vel heima í málinu, að það hlýtur að vera komið á það stig, að mönnum leiðist mikil ræðuhöld um það ár eftir ár. Ég þakka sjútvn. fyrir þann hluta af málinu, sem ég á, og sérstaklega þakka ég n. fyrir hið greinargóða og skýra nál., sem ég geri ráð fyrir, að sannfæri jafnvel þá, sem forhertastir eru, enda er fyllsta ástæða til að ætla, að svo ýtarlegt nál. geri það að verkum, að þeir, sem hafa verið andvígir málinu, séu nú að nokkru leyti með því. Þó er það skuggi á nál., að tveir ágætir og mætir menn úr n., hv. 6. þm. Reykv. og hv.þm. Barð., hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, en ég geri ráð fyrir, að þeir mætu menn láti það ekki standa fyrir framgangi málsins né horfi í það smáatriði, sem þeir gera að ágreiningsefni, svo mikið, að það valdi neinu um, hvort þeir eru með málinu eða ekki. Ég hefði nú viljað, að sjútvn. hefði tekið frv. eins og það lá fyrir frá upphafi. En það er svo með þetta mál eins og mörg önnur góð mál, sem hafa ýmsa hjátrú og mótstöðu, að það verður að mjaka þeim áfram skref fyrir skref, og þegar tekizt hefir að koma þeim þannig áfram, þá verður mönnum ljóst, að þau hefðu átt að vera komin í l. fyrir löngu. Sjútvn. hefir nú tekið það sérstaklega til íhugunar, að það væri ekki gott að veiða kolann um hrygningartímann. Ég skal nú ekkert um það segja, hvort þessu er hægt að bjarga nokkuð eða ekki, eða hvort þetta verður til að halda fiskinum við eða ekki. Ég held annars, að það hafi litla þýðingu. Þetta er líka eini nytjafiskurinn, sem þannig á að vera ástatt með, að ekki sé á hann ráðizt, meðan hrygningartíminn stendur yfir. Það hefir engum dottið í hug að hlífa þorskinum. Ég geri ráð fyrir, að á sínum tíma verði þessu hindurvitni líka aflétt, svo að menn geti stundað þessar veiðar, þegar þeim sýnist. Það gengur æfinlega gegnum þessar umr. sú hugmynd, að stofninn hljóti að ganga til þurrðar, ef leyft er að fiska með dragnót í landhelgi. En þeir, sem kunnugastir eru þessu máli og fylgzt hafa með því, vita, að skarkolinn hefir ekki gengið til þurrðar, af því að við höfum veitt hann, heldur af því að útlendingar hafa setið að þessari veiði nær eingöngu. Við veiðum aðeins 3% til 5% af þeim skarkola, sem veiddur er kringum landið. Þegar litið er á þetta, þá hlýtur manni að blöskra, að ekki skuli meira hafa komið í hlut landsmanna. Nú er þó kominn sá skriður á þetta mál, að Íslendingar kunna með þetta veiðarfæri að fara, og þeir hafa, eins og vottorðin sýna, á síðustu árum gert meira áhlaup í því að vinna sér til hagnaðar þennan fisk en nokkru sinni áður. Þó sjá allir, að hér má ekki láta staðar numið. Hlutfallið milli þess, sem Íslendingar og útlendingar veiða, verður að hreyfast. Við verðum að fá meiri hlutann af kolaveiðunum kringum landið, enda er slælega sótt, ef það verður ekki hægt innan fárra ára, þegar menn eru búnir að læra að fara með veiðarfærið. Það er aðalskilyrðið fyrir þeim veiðum, sem nákvæmni þarf við, að menn þekki blettina og kunni að hagnýta sér þá. Útlendingar hafa hingað til setið að þessu, og er það til lítillar sæmdar fyrir okkur. Nú er það svo, að þeim er alltaf að fækka, sem vilja hafa fordóma í þessum veiðiskap. Við munum eftir hinum hræðilega fordóm við Faxaflóa, þar sem samþykkt á samþykkt ofan bannaði mönnum að taka björgina, sem barst upp í landsteinana, aðeins af þrjózku og þröngsýni. Þá vildi svo til, að þegar leyfið var veitt, þá var fiskurinn farinn. En þá var ekki um það að ræða, að það mætti sleppa neinu af því, sem hægt var að hagnýta til lífsframfæris. Mér virðist, að hv.þm. Borgf., sem ber manna bezt skyn á ýms mál, og þá ekki síður þetta mál, sem tilheyrir mjög hans kjördæmi, hafi núna farið vægar í sakirnar en að undanförnu, og hlýtur það að stafa af því, að það er ómögulegt annað en hann sannfærist um hvað hér græðist og hvað er í húfi. Hefðum við sett frjálslyndari löggjöf 1928, álíka og nú er borin fram af hv. sjútvn., er ekki nokkur vafi á því, að fiskimenn og landsmenn væru nokkru auðugri en þeir eru nú, vegna þess að ekki hefir verið leyft að hagnýta þessa fiskitegund. Hv. þm. þótti Fiskifélag Íslands ganga nokkuð langt í þessum efnum; það hefði ýtt undir þessa veiði og fylgt þeim mönnum, sem vildu hagnýta þennan nytjafisk, og talaði hann um að krefja félagið reikningsskapar fyrir það, sem það hefði gert í þessu máli. Hér er engin breyt. á. Fiskifélagið, og sérstaklega forseti þess, hefir alla tíð verið þeirrar skoðunar, sem nú er fjölda manna, að sjómenn ættu ekki að láta þennan nytjafisk ónotaðan, sem er langsamlega nytjamestur að verðmæti allra þeirra fiska, sem við höfum veitt úr sjónum. Ég held, að það séu ekki margir sem vilji draga forseta Fiskifélagsins til reikningsskapar fyrir þetta frjálslyndi. Ég er sannfærður um, að allir þeir, sem dragnótaveiðar stunda og koma til með að stunda, munu muna eftir þeim mönnum, sem hafa haft víðsýni til þess að sjá, hvað það er, sem hér er að gerast. Þá þótti hv.þm. það nokkuð hart, að vera að færa niður sektir fyrir landhelgisbrot þessara manna, en ef hv.þm. kynnir sér, hvernig ástandið er nú í þessum efnum, og spyr viðkomandi lögreglustjóra, hvernig það er, mun hann fá það svar, sem í raun og veru er alveg skýlaust, að þessi sektarákvæði séu svo langt fram yfir það, sem nokkur von sé að fá hjá þessum mönnum. Það hefir nú reynzt svo, að enginn þeirra 15 báta, sem brotlegir hafa orðið, hefir borgað eyrisvirði. Bátar og veiðarfæri hafa verið svo veðsett, að ekkert hefir verið af eigendum þeirra að hafa. Það sjá allir, hvað það þýðir, að hafa sektarákvæði, sem ómögulegt er að framfylgja; það er aðeins til þess, að menn gera gys að því, að verið sé að setja slíka löggjöf. Þá fann hv.þm. að því, að gert er ráð fyrir, að þeir, sem verði fyrir sektum, gætu eins og aðrir menn átt kost á því að kaupa sín veiðarfæri, ef þau koma til uppboðs. Þetta er gert vegna þess, að það er margreynt, að það þýðir ekkert að hafa slíkt ákvæði, af því að jafnan er einhver á staðnum, sem býður í veiðarfærin og lætur þau aftur til þeirra, sem hafa misst þau. Mér er sem ég sjái fiskimenn fara að bjóða í þessi veiðarfæri til þess að hafa þau sjálfir, en láti ekki þessa menn fá þau aftur að afloknu uppboði. Það er algerlega þýðingarlaust að hugsa sér, að þetta bann nái tilætluðum árangri. Ég er ekki ánægður með það að útiloka 35 smálesta báta og stærri frá veiðunum, þó að það sé ekki gert nema vissan tíma ársins; það eru rangindi, að þeir megi ekki veiða nema vissan tíma ársins með þessu veiðarfæri. N. hefir yfirleitt farið vel með málið; þó gat ég ekki fallizt á þær ástæður, sem á bak við þessar brtt. liggja, hvorki að því er snertir 35 smálesta stærð bátanna né heldur hrygningartímann, sem þeir eru að bera fyrir brjósti. Ég vil nú ekki hafa þetta miklu lengra, en það féllu einhver orð um það hjá hv.þm. Borgf., að ef við gengjum mjög á fiskstofninn, þá myndi það enda með því, að landið yrði óbyggilegt. Hann veit vel, um leið og hann setur þessa skoðun fram, að við erum allra mestu peð í fiskveiðum samanborið við allan þann útveg, sem útlendingar, sérstaklega Englendingar, hafa hér við land, svo að ef við ættum að fara að ýfast við því, að við sjálfir fiskuðum þá nytjafiska, sem okkur ríður mest á, þá er það í flestum tilfellum aðeins til þess að treina útlendingum þessa veiði. Þar fyrir er ég ekki mjög trúaður á það, að með þessum veiðum sé svo mjög gengið á nytjastofninn hér við land, en skyldi það koma á daginn, þá væri gremjulegt fyrir okkur að hafa ekki tekið þátt í því, á meðan aðrar þjóðir voru að ganga á okkar nytjafiskastofn. Ég óska þess, að menn skoði þetta mál alveg án nokkurs fordóms, og tel, að það verði nú þegar að gefa mönnum sem mest frjálsræði með þennan veiðiskap, sem sé skarkolaveiðina.

*Frsm. (Jóhann Jósefsson): Það er í raun og veru slæmt að þurfa að tefja fyrir þessu máli með löngum ræðum, af því að málið er nauðsynlegt og þarf að ganga fram á þessu þingi. Hinsvegar verður ekki gengið fram hjá öllu, sem hv.þm. Borgf. sagði, og verð ég þess vegna að fara stuttlega yfir það helzta í hans ræðu. Ég vil samt aðeins minnast á aths. þeirra 2 manna í sjútvn., sem skrifað hafa undir nál. með fyrirvara. Þeir eru nú reyndar ekki viðstaddir, en ég verð að segja, að ég held, að hvorugur þeirra sé í hjarta sínu á móti aðaltilgangi málsins, þó að þeir hafi haft þennan fyrirvara, og ég vænti þess, að þeir láti ekki þær meira og minna léttvægu ástæður, sem komu þeim til þess að skrifa undir nál. með fyrirvara, standa málinu fyrir þrifum. Hv. þm. Borgf. minntist á þann grundvöll, sem nú væri aðallega undir flutningi þessa máls, sem sé skýrslusöfnun Fiskifélags Íslands, og innti eftir, hver hefði fyrir því staðið, að Fiskifélagið hóf þessa skýrslusöfnun. Ég skal upplýsa það, að þessi skýrslusöfnun fór fram eftir tilmælum formanns sjávarútvegsnefndar, og ég veit ekki, hvað saknæmt er í því, eða til hvaða aðilja hefði verið réttara að snúa sér til þess að fá sjómenn til að segja álit sitt frá eigin brjósti, óháð áróðri annara manna um það, hvernig þeim líkaði við þetta veiðarfæri. Ég held, að formaður sjútvn. hafi í þessu máli ekki gert annað en það, sem rétt var, og ég fæ ekki skilið, að Fiskifélag Íslands sé ámælisvert, þó að það yrði við þessum tilmælum. Því er skylt að fylgjast með fiskveiðum landsmanna og ekki síður nýmælum í þeirri grein og benda á það, sem betur má fara í því efni, ef unnt er. - Þá fyrtist hv.þm. Borgf. út af því, að Fiskifélagið hefði eingöngu leitað álits dragnótaveiðimannanna sjálfra í þessum efnum. Það er augljóst, að álit dragnótaveiðimannanna sjálfra er það mikilsverðasta um gagnsemi sjálfrar dragnótarinnar; það þarf ekki að lýsa eftir áliti annarra manna, sem eru andvígir þessari rýmkun á l. vegna þess að það álit kemur aðallega fram í mismunandi formi, þó að það álit sé ekki alltaf á sama hátt rökstutt, alveg eins og mótmæli hv.þm. Borgf. gegn þessu máli eru rökstudd á ýmsan veg, eftir því sem honum hefir þótt bezt við horfa á hverju þingi. Hv. þm. Borgf. talaði í þessu sambandi um blekkingar af hálfu Fiskifélagsins eða n. Ég vil mótmæla því alveg afdráttarlaust, að hér sé um nokkra blekkingartilraun að ræða, hvorki af hálfu Fiskifélagsins eða n. Fiskifélagið sendi prentuð spurningaform í hinar ýmsu veiðistöðvar og bað menn að segja álit sitt. Þeir eru þarna óháðir óróðri annarra manna og geta skrifað niður sínar aths., án þess að Fiskifélagið eða aðrir beiti sér fyrir því að fá nokkurn sérstakan blæ á þessar umsagnir fiskimannanna. Þá greip hv.þm. Borgf. í bunkann, sem hér liggur fyrir og í eru umsagnir fiskimanna víðsvegar af landinu um dragnótaveiðina. Um þessar umsagnir höfðum við leyft okkur að segja í nál., að þær væru mjög á einn veg. Hv. þm. Borgf. kallaði þetta falsað af hálfu n. og vitnaði í því efni til 2 umsagna, sem hann las upp, af þeim ca. 50, sem hér liggja fyrir.

Miklu fleiri

. Ég tók ekki eftir, að hann læsi nema 2, kannske 3. Það er nú svo í raun og veru, að í 2 af þeim 50 umsögnum, sem hér liggja fyrir, koma fram andmæli gegn dragnótaveiðunum beinlínis, og 2 álitin eru það óskýr, að það má finna út úr þeim bæði mótmæli og meðmæli. Öll hin álitin eru eindregið því í vil, að rýmkað sé um ákvæði dragnótalaganna. Til þess að rökstyðja þessi ummæli mín, vil ég benda á það, að hv.þm. Borgf. tók hér eitt dæmi, bréf Jörundar Jóhannessonar og Brynjólfs Jóhannessonar frá Hrísey, og taldi það mjög sínum málstað í vil. Þetta bréf er þannig, að það getur verið bæði með og móti. Hv. þm. Borgf. las það upp úr því, sem honum fannst styðja sinn málstað. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Það er réttmætt og sjálfsagt, að landhelgin sé lokuð fram á haust, eins og nú er, en síðan opin 2–3 mánuði minnst.“ - Í þessu sama bréfi segir líka, fyrr í bréfinu: „Að mínu áliti getur naumast verið um að ræða nema tvær ástæður, til að leggja þurfi hömlur á þetta veiðarfæri innan landhelgi. Önnur ástæðan er sú, að dragnótin „róti“ upp sjávarbotninum og eyðileggi þar með æti, sem fiskur kann að „liggja í“. Þessu er til að svara, að dragnót verður ekki komið við nema á hreinum sandbotni, þar sem aðeins kynni að vera skel, sem nótin setur á yfirborð botnsins, með því að draga sandinn ofan af henni og ef til vill brjóta hana, og gerir fiskinum á þann hátt auðveldara að ná sér í æti, og má því fremur telja kost en ókost“. Þetta segir hann um fyrri ástæðuna. „Hin ástæðan fyrir því, að banna eigi dragnótaveiði, er sú að sumra áliti, að hún eyðileggi ungviði fiskjarins, sem kynnu að halda sig á þeim stöðum, sem dragnótin er notuð. Þessi ástæða fellur einnig um sjálfa sig að mínu áliti. Möskvi dragnótarinnar er það stór, að öll smáseiði smjúga auðveldlega í gegnum hana, og auk þess verður dragnótin aldrei dregin svo hart, að sú straumiða myndist í nótinni, sem skaðleg gæti verið fyrir ungviði fiskjarins, en botnvarpan hlýtur aftur á móti að vera mjög eyðileggjandi fyrir ungviði, því að hún er venjulega dregin með 4–5 sm. hraða á klst.“. Þetta segir nú höfuðvitni hv.þm. Borgf. í upphafi síns bréfs, þó að hann komi með hina setninguna, sem hv.þm. hafði upp eftir honum, í niðurlagi bréfsins. En svo eru 45 vitnisburðir, sem hér liggja fyrir öllum hv.þm. til sýnis, sem aftur á móti eru algerlega meðmæltir dragnótaveiðum í landhelgi. Ég skal ekki lengja þetta mjög með því að lesa upp alla þá vitnisburði, en vil aðeins benda á ummæli nokkurra manna. Hér eru ummæli eins manns úr Vestmannaeyjum: „Tel dragnótina hagkvæmasta og áhættuminnsta veiðarfærið, sem notað er hér. Þetta er 13 ára reynsla mín. Það hefir oft gefið mér góðan arð, en sjaldan tap“. Annar maður í Vestmannaeyjum, sem hefir ritað mjög ýtarlegt bréf, kemst svo að orði m. a.: „Samkvæmt minni reynslu hér á vertíðinni er ekki hægt að álíta, að dragnót skemmi neitt fyrir þorskfiskiríi, því að maður fær fyllilega eins góða ístöðu í net og lóð á dragnótasvæðunum eins og þar, sem dragnót er ekki notuð“. Og á hinum staðnum, hér við Faxaflóa, þar sem dragnótin hefir verið mest notuð að undanteknum Vestmannaeyjum, eru umsagnirnar allar á einn veg. Ég skal aðeins benda á eina þeirra því til sönnunar. Þar segir svo: „Álítum þetta veiðarfæri mjög gott og teljum enga ókosti á því, ef menn stunda það með gætni og kunna til þess vel. Óskum, að lögð sé niður öll hreppapólitík og allar hreppasamþykktir, sem hafa orðið öllum til stórskaða“. Þessum upplestri skal nú vera lokið af minni hálfu, því að umsagnir þessar liggja hér fyrir hverjum manni í þessari hv. d. til sýnis. - En þetta sýnir ákaflega flausturslegan málflutning af hálfu hv.þm. Borgf., að halda því fram, að n. fari með falsanir, þegar hún réttilega segir, að álit fiskimannanna séu yfirleitt mjög á einn veg í þessum málum. Þá minntist hv.þm. á það, að einn maður á Vestfjörðum héldi því fram, að bannið þyrfti að standa hæfilegan tíma. Þetta fer ekkert í bága við skoðun n. Skv. till.n. er banninu ætlað að standa 5½ mánuð sunnanlands og 6½ mánuð norðanlands. Hv. þm. hefir á undanförnum árum haldið mörgu og margvíslegu fram í sambandi við þetta mál til þess að hnekkja því. Ein höfuðröksemdin á þingunum 1932 og 1934 var sú, að veiðarnar gæfu engan arð; þær væru öllum til tjóns, en engum til ábata. Þetta má finna í ræðum hv.þm. frá þeim tíma. Hér er skjalleg sönnun fyrir því, að síðastl. sumar hafi veiðarnar yfirleitt gefið góðan arð. Ég skal benda á það, að hjá einum bát, sem hér hefir gefið skýrslu, hefir hásetahlutur orðið 1360 kr. yfir sumarið. Sá bátur er frá Vestmannaeyjum; en bátur héðan frá Reykjavík, sem ég hefi nýlega frétt um, hefir sennilega skilað ennþá betri hásetahlut, og þar af leiðandi betri afkomu. Tíminn hefir leitt það greinilega í ljós, að sú mótbára hv.þm. Borgf., að veiðarnar verði engum til ágóða, hefir verið langt frá því að vera rétt, enda er hv.þm. að mestu horfinn frá því að halda þeirri firru fram. Þá minntist hv.þm. Borgf. á reglugerðarákvæðið og taldi, að möskvastærðin hefði ekkert að þýða, og gerði gys að till.n. um lágmarksþyngd þess fiskjar, sem veiddur væri í dragnót og hafður til sölu. Í sömu andránni var hv.þm. að dást að þeim fundi vísindamanna, sem haldinn var í Lundúnaborg fyrir skemmstu, og áliti þeirra, sérstaklega með tilliti til friðunar Faxaflóa. Þó að hv.þm. Borgf. álíti, að ákvæði um möskvastærð sé algerlega þýðingarlaust að því er snertir dragnótaveiðar við Ísland, og þó að hann með hnittilegum orðum geri gys að því, að ákvæði séu hér lögleidd um lágmarksþyngd á fiski, þá þykir mér rétt að benda honum og hv. dm. á það, að þeir ágætu vísindamenn, sem komu saman í London, höfðu einvörðungu þau verkefni með höndum að ræða um nauðsyn á samþykkt um möskvastærð á veiðarfærum og lágmarksþyngd á fiski til þess að vernda fiskstofninn. Þetta ætti að nægja, jafnvel líka hv.þm. Borgf., til þess að sýna honum og sanna, að álit n., sem kemur fram í till. hennar, fer ekkert í bága við álit þeirra alþjóðlegu sérfræðinga, sem sátu fundinn í London. Jafnframt því sem hv.þm. Borgf. söng þeim verðugt lof, sem sátu Lundúnafundinn, hefir hann jafnan talið álit okkar íslenzku sérfræðinga harla léttvægt í þessum efnum. Það er sem sé kunnugt, að bæði Bjarni Sæmundsson og magister Árni Friðriksson hafa mælt með því, að Íslendingum yrði leyft að nota öll veiðisvæðin þann tímann a. m. k., sem ekki er hrygningartími. En hv.þm. Borgf. hefir alla jafnan litið niður á till. þessara sérfræðinga, af því að þær fóru í bága við þær skoðanir, sem hann vildi berjast fyrir. Ég álít, að við, sem ekki erum sérfræðingar, heldur leikmenn í þessu máli, en berjumst hinsvegar fyrir - ég vil segja - þeirri stefnu í málinu, sem er viturlegri, - fyrir því að íslenzkir fiskimenn fái að njóta þeirrar aðstöðu, sem þeir hafa, til þess að veiða þennan fisk, - því að það er vitanlegt, að þó að þeim sé bægt frá því, þá er fiskurinn að meira eða minna leyti gripinn úr höndum þeirra af útlendum veiðiskipum - ættum að taka hæfilegt tillit til álits sérfræðinganna, jafnvel þó að það fari í bága við okkar álit. En nú vill svo til, að álit þeirra sérfræðinga, sem við þekkjum bezt, fer saman við skoðun sjútvn. og okkar annara, sem viljum rýmka veiðirétt landsmanna. Hv. þm. Borgf. er allra manna rökvissastur og allra manna fastheldnastur á sínum málstað. Það er mér vel kunnugt um. Hann beindi því, að því er mér helzt skildist, til mín, að ég hefði stundum verið nokkuð djarftækur á röksemdir í þessu máli, eins og öðrum. Ég kannast ekki við, að ég hafi verið djarftækari á röksemdir í þessu máli en lög stóðu til. Ég hefi greinilega afsannað þau ummæli hv.þm., sem hann viðhafði um nál., sem ég er ábyrgur fyrir ásamt öðrum nm. Ég hefi afsannað, að við hefðum þar farið með ógætileg orð, að ég ekki tali um falsanir í sambandi við skýrslur Fiskifélagsins, sem hér liggja fyrir. Ég get fúslega játað, að ég er ekki eins mikill bardagamaður til þess að bera fram þann málsstað, sem ég tala fyrir, eins og hv.þm. Borgf. og sjálfsagt ekki eins fimur að aka seglum eftir vindi hvað röksemdir snertir eins og hann. Hann hefir á undanförnum árum haldið ýmsu fram í sambandi við þetta, sem reynslan hefir hnekkt. En hið síðasta vígi, sem hann hefir tekið sér, er, eins og seinni partur ræðu hans leiddi í ljós, friðun Faxaflóa. Þá minntist hann á Londonarfundinn og að þar hefði hugmyndin um friðun Faxaflóa verið tekið til athugunar. Þetta mun vera rétt. Það fékkst fyrir harðfylgi sendimanna Íslands að taka þessa ákvörðun, en þar með er ekki sannað, að þetta nái staðfestingu, án þess að ég vilji nokkru um það spá. En þó að við rýmkuðum fyrir dragnótaveiði okkar Íslendinga, jafnvel líka við Faxaflóa, þá stendur það öfugt í höfðinu á hv.þm. Borgf., að það þyrfti að vera þröskuldur í vegi fyrir því, að Faxaflói fáist friðaður seinna meir. Hvað það snertir, að menn hafi mikið álit á Faxaflóa sem klakstöð fyrir ungviði, þá skal ég ekki neita því. En ef til þess kemur, að Faxaflói fáist friðaður, þá geri ég ráð fyrir því, að útlendingar muni ekki gleyma að setja fram gagnkröfu. Og stöndum við þá ekki betur að vígi, ef við erum áður búnir að þrengja svo aðstöðu okkar fiskimanna, að hvergi er hægt á að slaka? Það er síður en svo, að það mundi gefa friðun Faxaflóa neinn byr í seglin, þó að við meinuðum bátunum við Ísland að fiska í dragnót á þessu svæði. Og það er síður en svo, að það mundi spilla fyrir því, að þessi hugmynd um friðun Faxaflóa verði að veruleika, því að ef við fáum samþykki útlendinga til þess, þá krefjast þeir áreiðanlega, að við fórnum einhverju verulegu í staðinn af veiðirétti. Nei, hér er ekki um annað að ræða en eina tilraun til þess að koma í veg fyrir, að þingið geri þær tilslakanir á l. sem þarf, til þess að landsmenn geti hagnýtt sér þessar veiðar. Ástandið er hinsvegar þannig, að fiskimenn, bæði hér við flóann og annarsstaðar, eiga allra erfiðast með sína afkomu. Og þó að mikið sé rætt um viðreisn sjávarútvegsins og hjálp honum til handa, þá er minna í það varið, á meðan það er ekki nema aðeins skrifað niður sem hugmyndir manna í frv. og blöðum, heldur en þær lagfæringar, sem hægt er að gera þegar í stað til þess að opna mönnum aðgang að meiri veiðum og bættum atvinnuskilyrðum, en það fullyrði ég, að megi gera með því að samþ.brtt. þær, sem hér liggja fyrir frá flm. þessa frv. og hv. sjútvn. Hreppapólitíkin, sem fordæmir þessa veiðiaðferð, á að hverfa. Og fordómar manna, sem ekkert hafa fyrir sér annað en lausar umr. og órökstutt álit andstæðinga veiðanna, eiga líka að víkja fyrir þeirri nauðsyn, sem er á því, að bæta úr atvinnu fiskimannanna. Hv. þm. Borgf. hefir undanfarin ár þráfaldlega vitnað í reynslu sjómanna á þessum sviðum. En sú reynsla sjómanna við dragnótaveiðarnar, sem frambærileg er hér á Alþingi, liggur fyrir í þeim skýrslum, sem ég hefi áður minnzt á og skrifaðar eru með eigin hendi þeirra sjómanna, sem hér eiga hlut að máli. Sú reynsla bendir í þá átt, að það sé rangt að standa í vegi fyrir því, að bátarnir geti hagnýtt sér dragnótaveiðar. Ég skal viðurkenna, að tilslakanir á þessum l. og barátta mín og annara fyrir því að fá þeim framgengt átti minni rétt á sér fyrir 3 eða 4 árum síðan, meðan möguleikar ýmsra veiðistöðva voru mjög takmarkaðir, hvað snerti hagnýtingu aflans, og þá var miklu minni arður að þessum veiðum. En nú er, fyrir framtak einstakra manna og hjálp opinberra stofnana og fyrir atbeina löggjafarvaldsins, stefnt að því að gera þessa möguleika sem bezta með byggingu frystihúsa. Þess vegna horfir málið nú skýrar og ljósar við, hvað snertir hina fjárhagslegu afkomu, en nokkru sinni fyrr. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. meira. Ég hefi ávallt barizt fyrir þessu máli, og að vísu teflt fram þeim rökum, sem mér hafa virzt sterkust, án þess þó að ég vilji viðurkenna, að ég hafi verið of djarftækur á þau. Mér virðist, að reynslan hafi leitt í ljós, að það hafi verið vel þess vert fyrir mig og aðra, sem hafa tekið á sig þung ámæli andstæðinga þessarar rýmkunar á l., þegar litið er á árangurinn af dragnótaveiðunum og þann arð, sem þær hafa gefið. Ég er því jafnfús til þess enn, að taka á mig ámæli í þessum efnum og berjast fyrir framgangi þessa máls, og nokkru sinni fyrr. Ég vona, að þeir, sem veitt hafa þessu andstöðu - andstöðu, sem ég vil leyfa mér að fullyrða, að sé að miklu leyti byggð á hreppapólitík og misskilningi - fari að sjá að sér, einkum með tilliti til þess, að ástæður ýmissa manna í veiðistöðvunum eru nú á þann veg, að bráðaðkallandi þörf er á því að bæta úr því eins og unnt er.

Páll Zóphóníasson Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Ég er lítill sjómaður og hefi lítið vit á öllu, er að sjónum lýtur. Þó hefi ég alltaf skilið, að ef tryggð ætti að vera framtíð góðrar veiði úr sjó, þá myndi eitt frumskilyrðið til þess vera það, að ungviðið fengi frið til þess að vaxa. Hv. þm. Vestm. sagði, að reynsla sjómanna ætti að ráða á þessu sviði. Í því tilefni vil ég segja það, að þeir menn, sem ég er umboðsmaður fyrir hér á Alþingi, Norðmýlingar, sem byggja strönd þessa lands frá Gunnólfsvíkurfjalli suður að Dalatanga, hafa úr öllum sjóþorpum hringt til mín og beðið mig að vera á móti þessu máli, því að það er þeirra reynsla af dragnótaveiðunum, að það væri til ills eins, ef frv. næði fram að ganga. Þegar ég hefi lítið vit á þessum málum og enga aðstöðu til þess að rekja þessa reynslu nyrðra, þá geri ég skyldu mína með því að láta þessa hv. d. vita, hver reynsla þessara manna er og vilji, og framfylgi svo þessu með því að vera á móti þessu frv. Hv. þm. Vestm. sagðist vonast til þess, að þeir, sem verið hefðu á móti þessu máli, myndu fara að sjá að sér. Hann býst við, að þeir sömu þm., sem í 3 þing í röð eru búnir að vera á móti þessu máli, muni nú vera búnir að sjá að sér og skipta um skoðun. Hvaða þm. eru það, sem hann þekkir að því að vera þá hringlanda, veit ég ekki. Og ég vil vænta þess, að það finnist enginn sá þm. innan þessara veggja, sem er þannig vaxinn, að hann láti hafa sig að þeim leiksoppi, að skipta um skoðun fyrir vilja þessara manna þvert á móti vilja sinna kjósenda.

*Páll Þorbjörnsson: Hv. þm. Vestm. hefir svarað í sinni ræðu hv.þm. Borgf. flestu því, sem mér fannst, að gæfi tilefni til andsvara. Hv. þm. Borgf. hélt því fast fram, að það hefði verið farið mjög óhöndulega á allan hátt bæði með skýrslusöfnunina og eins með það að vinna úr efni hennar. Kallaði hann þetta hina herfilegustu misbeitingu og sérstaklega vítavert, að Fiskifélagið skyldi hafa snúið sér eingöngu til þeirra manna, sem dragnótaveiðar hefðu stundað, til þess að fá upplýsingar. Mátti skilja hv.þm. Borgf. svo, að pöntuð hefðu verið ákveðin ummæli um dragnótaveiðarnar frá þessum mönnum. Ég hygg, að hv.þm. hafi ekki ætlazt til þess, að menn álitu, að það væri sérstaklega óheppilegt að snúa sér til þeirra manna, sem stunda dragnótaveiðar, um upplýsingar, því að það stendur svo á, að það munu ekki vera neinir þeir menn, sem leitað var til, sem ekki stunda aðrar fiskveiðar jafnhliða. Og ég ætla, að þeir stundi aðrar veiðar lengri tíma árs en þessar. Var því ekki hægt að leita til manna, sem fremur höfðu alhliða þekkingu á gagnsemi og ógagni þessarar veiðiaðferðar en þeir, sem jafnframt öðrum veiðum höfðu stundað dragnótaveiðar. Í þessu skýrsluformi, sem sent var út til sjómannanna, er spurt margra spurninga. Og það er gefið nægjanlegt rúm til að svara þeim. Það eru lagðar fram ákveðnar spurningar um ýmislegt, sem gæti gefið mönnum ástæðu til þess að segja frá ógagni, sem af veiðunum væri. Seinasta spurningin er t. d. svo hljóðandi: „Hvert er álit yðar á þessu veiðarfæri? Teljið kost og löst á því.“ Það er beinlínis lagt fyrir menn að geta bæði um kost og löst. Þá er einnig spurt ýtarlega um veiðarfærakostnað, afla, andvirði aflahlutar og annað, sem mætti verða til upplýsingar. Ég vil segja hv.þm. Borgf., að þar sem ég þekki bezt til, í stærstu veiðistöð landsins, þar sem nær 80 vélbátar ganga til fiskveiða, munu vera um 20, sem hafa stundað dragnótaveiðar síðasta ár, og færri árin á undan. Nú er mér kunnugt, að það er langt því frá, að þessi skýrslueyðublöð hafi eingöngu borizt í hendur þeim fáu mönnum, sem stundað hafa þessar veiðar. Ég hefi orðið var við allmikið umtal um þessar skýrslur meðal sjómanna, af því að margir hafa fengið þær í hendur, bæði þeir, sem stundað hafa dragnótaveiðar, og ekki hafa gert það. En það vill svo einkennilega til, að í þessari verstöð kemur engin rödd fram til þess að andmæla notkun þessara veiðarfæra, hvorki frá þeim 20, sem stundað hafa dragnótaveiðar, eða frá hinum bátunum 60, sem ekki komu nálægt þeim. Það er alveg sérstakt, ef þessi mikli fjöldi fiskimanna, sem ennþá hafa ekki kynnzt þessum veiðarfærum, hefir látið undir höfuð leggjast að lýsa ókostunum, sem á þeim væru. Hv. þm. Borgf. sagði í sinni ræðu, að dragnótaveiðarnar byggðu alveg út öðrum veiðarfærum. Þannig væri það gagnslaust að ætla að stunda veiðar með öðrum veiðarfærum á sömu slóðum. Nú skyldu menn ætla, að þetta væri eitthvert einsdæmi, að ekki væri heppilegt að stunda veiðar með fjarskyldum veiðarfærum á sömu slóðum. En ég skal benda hv.þm. Borgf. á það, að á vissum tíma vetrarvertíðarinnar eru feiknin öll af þorskanetum í sjó í Vestmannaeyjum. Og þeir, sem þessar veiðar stunda, telja sig varla fá meiri vágest en þegar veiðiskúturnar koma með handfæri sín. Nú hefir engum dottið í hug að banna handfæraveiðar, þó að þær spilli fyrir netaveiðunum. Þannig mætti lengi telja. Hv. þm. Borgf. las upp 2 eða 3 skýrslur  Þá var hv.þm. Borgf. að tala um Dani og sagði, að þó að takmörk væru sett fyrir stærð skipanna, sem dragnótaveiðar stunduðu, þá væri ekkert í vegi fyrir því, að þeir gætu komið hingað til lands með stærri skip til þess að flytja aflann út. En hvers vegna hafa þeir ekki gert þetta? Hvers vegna hafa þeir ekki komið á undanförnum árum, þegar fór að hausta, með stærri skip til þess að flytja aflann út? Hv. þm. Borgf. minntist á Londonarfundinn, þar sem rætt var um friðun og nauðsynina á því að vernda stofninn o. fl. Ég verð að segja það, að mér finnst það einkennilegt, að hann skuli halda því fram, að það geti ekki verið nein önnur ástæða til þess, að auka þurfi eða vernda fiskistofninn, en að hann sé að ganga til þurrðar eða eyðileggjast af veiðarfærum, sérstaklega dragnót. Ég veit ekki betur en til séu félög upp um sveitir, sem eru kölluð fiskræktarfélög. Þar er þó ekki hægt að koma við dragnótaveiði. Og til hvers er þá verið að setja á stofn fiskræktarfélög og koma upp laxaklökum? Ekki er það þó af því, að dragnót hafi eyðilagt stofninn. Nei, það geta legið margar ástæður til þess, að höfð séu með höndum fiskiklök, aðrar en að stofninn sé að ganga til þurrðar, af því að sérstök veiðarfæri hafi verið notuð. Hv. 2. þm.N.-M. hóf hér mál sitt á því að segja, að hann hefði lítið vit á sjávarútvegsmálum og öðru því, sem að sjónum lyti. Hann sagðist, skildist mér, fara eingöngu eftir vilja sjómanna í sínu kjördæmi í þessum efnum. Það væri búið að hringja til sín úr öllum sjávarhornunum og biðja sig að vera á móti frv. Það væri fróðlegt að spyrja þennan hv.þm., hvort hann þekki svo mikið til í sínu kjördæmi, að hann viti, hvort þeir, sem þar búa, hafi nokkurntíma séð dragnót öðruvísi en þá aftan í bát, og öfundist því yfir að sjá, hvernig aðrir bjarga sér? Reynslan hefir sýnt það bæði nú og áður, að einmitt úr þeim byggðarlögum, þar sem menn þekkja ekki dragnótina, hafa komið mótmæli gegn þessu veiðarfæri, en óðar en búið er að skapa þeim aðstöðu til þess að eignast þetta veiðarfæri og hagnýta sér aflann, þá fara þessir sömu menn að óska eftir því að mega fiska og fá upphafin þau bönd, sem þeir sjálfir hafa komið á. Þá vilja margir ekki opna þessar veiðar nema fyrir heimamönnum. Og hvers vegna? Er þetta ekki bezta sönnunin fyrir því, að það er ekki annað en skilningsleysi og þröngsýni, sem gengur til þess, að menn eru á móti dragnótaveiðunum. Hvers vegna ættu þessar fiskveiðar að vera hættulegri, ef þær eru stundaðar af aðkomumönnum en heimamönnum? Eru líkur til þess, að þeir, sem byrjaðir eru á þessum veiðum, séu verr hæfir til þess að stunda þær en hinir? Þá var þessi sami hv.þm. að tala um þann hringlandaskap, sem lýsti sér í því, ef þeir menn, sem áður hefðu greitt atkv. á móti þessu máli, færu nú að greiða atkv. með því. Ég verð að segja það, að mér finnst það koma úr hörðustu átt, ef þessi hv.þm. er að tala um hringlandahátt í málum; síðan ég kom á þingið, og mín þingseta er nokkuð jöfn hans, hefi ég orðið þess var, að hann hefir skipt um skoðun, og ég ætla, að það hafi ekki verið af öðru en því, að svo mikið af rökum hefir borizt í hendur hans, að hann hefir verið knúinn til þess að breyta skoðun sinni, og yfirleitt má segja, að svo mikið af rökum hafi komið í ljós í þessu máli undanfarin ár, og einkum þá nú með skýrslum Fiskifélagsins, að það er engin furða, þótt allmargir hafi skipt um skoðun.

*Jónas Jónsson: Þetta mál var næstum búið að ná samþykki þingsins í fyrra og hefir nú verið tekið upp aftur af okkur flm. eins og skilið var við það. Þetta mál hefir verið í landbn., en þar sem búið er að athuga það mjög rækilega, sé ég ekki ástæðu til, að n. fari að gera frekari athuganir á því núna, þótt ef til vill mætti einhverju breyta. Ég vil svo aðeins geta þess, að eins og nú er komið, nær þetta frv. eingöngu til laxaklaks í S.-Þingeyjarsýslu og Norðausturlandi, þar með talinn Eyjafjörður. Það er ekki hægt að vinna upp laxaklak í Eyjafirði, Eyjafjarðará og svo hinum tveim ánum, sem þar er um að ræða í þessu sambandi, af því að það er ekki hægt að flytja hrogn þangað. Það er því ekki hægt að gera Eyjafjarðará að mikilli laxá, nema því aðeins, að þetta „plan“, sem hér um ræðir, komist í framkvæmd, sem sé að Laxá í Þingeyjarsýslu verði friðuð um nokkur ár og þaðan verði flutt seiði til Eyjafjarðar og N.-Þingeyarsýslu, og svo í aðrar ár í Suður-Þingeyjarsýslu. Hér fyrir sunnan verður tæplega hugsað mikið um þetta mál, því að það er nú búið að gera stórt klakhús í Borgarfirði, svo að þetta frv. verður aðallega að dæmast eftir því, hvort menn vilja gera tilraunir með Laxá, og ég hygg, eftir því sem þessu máli var tekið í fyrra, að því muni verða vel tekið núna, því að í rauninni var það aðeins tímaleysi, sem olli því, að málið náði ekki samþykki í fyrravetur.

*Frsm. (Jón Pálmason): Það er eins og hv. 2. þm.N.-M. sagði, að frv. var ekki útbýtt hér í d., og skildist mér, að það mætti laga sérstaklega, ef samkomulag fengist um afgreiðslu þess. Við 2. umr. kom í ljós, að ýmsir óskuðu eftir nokkrum breyt. við 3. umr. málsins. Landbn. hefir tekið málið fyrir á fundi, og áliti hennar hefir nú verið býtt hér út. Hér er um þrjár breyt. að ræða. Í fyrsta lagi er lagt til að breyta 10. gr. þannig, að þeim mönnum, sem missa loðdýr út af ófyrirsjáanlegum eða óviðráðanlegum orsökum, skuli ekki vera hegnt eftir þessari grein laganna, svo framarlega sem nægar sannanir liggja fyrir um það, að eiganda hafi ekki verið það sjálfrátt. Þá eru og ákvæði um merkingu loðdýra og aukinn rétt Loðdýraræktarfélags Íslands, og það spillir ekki, að slík ákvæði séu tekin upp í lögin. Í þriðja lagi eru nokkur ákvæði um loðdýralánadeild, sem veiti lán til að stofna loðdýrabú, og mega lánin nema allt að 60% af stofnkostnaði og eru veitt gegn 1. veðrétti í loðdýrabúi lántakanda. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þessar breytingar. Hér eru teknar inn þær umbætur, sem lagðar voru til við 2. umr. málsins, og ég tel því líklegt, að deildin geti fallizt á þær.

*Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Þetta frv. er önnur hlið sama máls, sem verið var að ræða hér næst á undan. N. hefir klofnað, og leggur meiri hl. til, að frv. verði samþ. með einni breyt., sem aðeins er smálagfæring á 1. gr. Minni hl. leggur aftur á móti til, að frv. verði vísað frá með rökst. dagskrá, þar sem skírskotað er til frv. til l. um byggingarsjóð sveitanna, sem hér var til umr. næst á undan. Ég var ekki viðstaddur, þegar sú umr. hófst, og taldi rétt að fresta því, sem ég hafði að segja um málið í heild, því umr. um þessi tvö frv. hljóta að grípa mjög hver inn í aðra. Ég sé enga ástæðu til að bíða með þetta mál eftir frv. um byggingarsjóð sveitanna, fyrst og fremst af því, að enginn munur er á þessum tveimur frv. að því er aðaltilgang þeirra snertir, sem er að útvega fé til bygginga í sveitum. Það, sem aðallega skilur á milli, virðist mér það, að meiri umbúðir eru utan um frv. hv. sjálfstæðismanna, og mundi það tefja það mál, sem fyrir öllum vakir að leysa, ef samþ. væri. Það fyrsta, sem maður rekur augun í í þessu frv., er það, að þar eru orðuð um l. um byggingar- og landnámssjóð og skipt um nafn á sjóðnum. Efni laganna er held ég í öllum aðalatriðum óbreytt að öðru leyti en því, að upp eru tekin svipuð ákvæði um óafturkræfan styrk til bygginga í sveitum eins og við flytjum í frv. til l. um framlög ríkisins til endurbygginga á sveitabýlum. Þó e. t. v. mætti ýmsu breyta í l. um byggingar- og landnámssjóð í samræmi við rás viðburðanna, sé ég enga ástæðu til að fara að steypa þau algerlega upp að nýju og breyta nafni sjóðsins. Því það gefur út af fyrir sig vitanlega ekkert aukið fé til bygginga í sveitum, þó byggingar- og landnámssjóður sé látinn heita byggingarsjóður sveitanna. Hinsvegar er munur á því, hvernig ætlazt er til, að aflað sé fjár til hinna óafturkræfu framlaga. Hv. sjálfstæðismenn ætlast til, að ríkissjóður leggi sérstaklega fram 100 þús. kr. á ári í þessu skyni, en við gerum ráð fyrir, að þetta fé sé tekið af því framlagi, sem byggingar- og landnámssjóður fær nú frá ríkissjóði. Ég hefði vitanlega sízt á móti því, ef hægt væri að veita 100 þús. kr. beint úr ríkissjóði árlega til þessara hluta. En eins og sakir standa nú, tel ég enga tryggingu fyrir, að þeir, sem vilja afgr. fjárlög með fullri ábyrgðartilfinningu, sæju sér fært að taka þar upp þetta framlag, þó hér sé um mjög þarft mál að ræða. Og það er víst, að engin heimild er fyrir þessari greiðslu í fjárlögum þessa árs, svo útilokað er, að lögin kæmu til framkvæmda fyrr en á næsta ári. Væri það nú samt álit meiri hl. Alþingis, að hægt sé að bæta á útgjöld ríkissjóðs 100 þús. kr. framlagi til óafturkræfs framlags til bygginga í sveitum, þá hefði alveg eins mátt koma ákvæði um það inn í okkar frv. eins og fara að búa til um það sérstakt frv. Nú hefir því verið haldið fram í umr. hér á undan, að útilokað mundi vera, að hægt væri að styrkja bændur til bygginga á þessu ári samkv. okkar frv., þó að l. yrði á þessu þingi, vegna þess að því fé, sem byggingar- og landnámssjóður hefði yfir að ráða á þessu ári, væri öllu þegar ráðstafað, þannig að ekki væri hægt að taka það til þessara hluta, nema kippa því út úr starfseminni annarsstaðar. Því er þar til að svara, að með tilliti til þessa máls og til þess að gera byggingar- og landnámssjóð starfhæfari heldur en hann er nú, hefir meiri hl. landbn. borið fram till. til þál. um að skora á ríkisstj. að nota heimild þá, sem er í lögum til þess að útvega sjóðnum lán til sinnar starfsemi. Ef sú till. er samþ., ætti að vera hægt að afla sjóðnum þegar á þessu ári meira fjár heldur en þeirra 50 þús. kr., sem frv. gerir ráð fyrir að varið sé til óafturkræfs styrks, þannig að framkvæmd þessara ákvæða ætti á engan hátt að skerða getu sjóðsins til að uppfylla þau loforð, sem hann hefir nú gefið. Það var sannarlega tilgangurinn í upphafi, að byggingar- og landnámssjóður tæki lán til starfsemi sinnar. Framlag ríkissjóðs átti fyrst og fremst að ganga upp í vaxtamismun á lánum þeim, sem sjóðurinn fengi, og lánum hans til bændanna, þannig að hægt væri að færa starfsemi sjóðsins út, langt fram yfir það, sem hin árlegu framlög hrökkva til. Nú hefir heimildin til lántöku fyrir sjóðinn ekki verið notuð enn, nema að litlu leyti; eftir munu vera 2 til 3 millj. af lánsheimildinni. Í framkvæmdinni hefir því starfsemi sjóðsins að mestu leyti verið bundin við hið árlega framlag ríkissjóðs. En það er alveg sýnilegt, að ef fullnægja á byggingaþörf sveitanna, verður ekki hægt að binda sig við þau takmörk, heldur verður fyrr eða síðar að nota lánsheimildina. Ég álít líka, að af þeim framlögum, sem sjóðurinn hefir fengið, og þeim eignum, sem þau hafa skapað, sé hann nú orðinn það vel stæður, að hann geti sér að meinalausu tekið talsvert lán og staðið undir vaxtamismuninum, miðað við þau kjör, sem hann lánar með nú. Með till. meiri hl. landbn. um aukna starfsemi byggingar- og landnámssjóðs og því frv., sem hér liggur fyrir, álít ég, að ráðið sé fram úr þeim tveimur viðfangsefnum, sem ráða á fram úr með frv. til l. um byggingarsjóð sveitanna, á engu ótryggari hátt heldur en þar er gert. Ég skal ekki mikið blanda mér inn í þá deilu, sem hér var í sambandi við frv. til l. um byggingarsjóð sveitanna, um þá leið, að undanþiggja það fé tekju- og eignarskatti, sem varið væri til kaupa á sérstökum vaxtabréfum, sem gefin væru út til þess að afla byggingarsjóðnum fjár. Vitanlega þætti mér það út af fyrir sig gott, ef hægt væri að fá mikið og ódýrt fé til bygginga í sveitum á þennan hátt. En ég óttast aðeins fordæmið. Ég er hræddur um, að ef farið væri út á þessa braut, þá mundu fleiri stofnanir, sem maklega eru styrktar af ríkinu og lánsfjár þarfnast, fara fram á það sama, og að erfitt mundi vera að standa gegn slíkum kröfum. Ég býst t. d. við, að þeir menn, sem mest bera hag sjávarútvegsins fyrir brjósti og afla vilja fjár handa fiskiveiðasjóði, mundu vilja grípa til þessa ráðs fyrir hann líka, því sennilega mundu nægir kaupendur bjóðast að þessum bréfum, a. m. k. fyrst um sinn. Eins þykir mér líklegt, að þeir, sem berjast fyrir að útvega ódýr lán handa iðnaðinum, mundu vilja fá einhverja hlutdeild í þessu. Þannig gæti orðið haldið áfram þangað til mikill hluti af sparifé landsmanna, því sem er á lausum kili, væri orðið skattfrjálst á þennan hátt. Því hika ég mjög við að samþ. ákvæði sem þetta, í hvoru frv. sem væri. Það er gamalt máltæki, að hver hefir sinn djöful að draga. Á síðasta ári hefir verið allmikill gustur um 17. gr. jarðræktarlaganna frá síðasta þingi. Því hefir verið haldið fram, að farið væri út á hála braut með þeim takmörkunum, sem þar eru settar gegn því, að það fé, sem lagt er til ræktunar í sveitum, geti orðið til þess að gera jarðirnar of dýrar fyrir þá, sem seinna kunna að eignast þær. Ég sé nú, að hv.flm. frv. til l. um byggingarsjóð sveitanna eiga einnig sína 17. gr., þar sem tilgangurinn virðist vera sá sami, en að sumu leyti er farið lengra í þessari nýju 17. gr., þar sem þeim, sem lán fá úr sjóðnum, er algerlega bannað að selja jörð sína hærra verði en fasteignamat hennar er. Í 17. gr. jarðræktarlaganna er þetta ekki bannað, heldur ákveðið, að brot af því, sem jarðarverðið fer fram úr fasteignamati, renni til viðkomandi hreppsfélaga. Ég skal ekkert fullyrða um það, að það form, sem við höfum hallazt að bæði í 17. gr. jarðræktarlaganna og 4. gr. frv. til laga um framlag ríkisins til endurbygginga á sveitabýlum, sé endilega það bezta og tryggasta ákvæði, sem hægt er að finna til að koma í veg fyrir þá verðhækkun á jörðum, sem bæði þessi ákvæði eru stíluð gegn. Ég býst við, að það muni þurfa á næstunni að endurskoða öll ákvæði, sem tekin hafa verið upp í löggjöf síðari ára um þetta efni, til þess að forma þau þannig, að menn geti yfirleitt verið ánægðir með þau og trygging sé fyrir, að þau nái tilgangi sínum. Má vel vera, að þessi 17. gr. í frv. um byggingarsjóð sveitanna geti verið grundvöllur undir slíku samkomulagi milli flokkanna. Tel ég rétt, að 4. gr. okkar frv. haldist óbreytt þangað til slík heildarathugun á þessum ákvæðum fer fram. Ég verð að segja, að í fljótu bragði finnst mér, að ég gæti sætt mig við, að þetta ákvæði væri svipað því, sem er í 17. gr. áðurnefnds frv., en það mál þarf meiri athugunar við áður en slíku er slegið föstu. Ég held, að ég sé þá í aðalatriðum búinn að gera samanburð á þessum tveimur frv., og ég sé enga ástæðu til að vísa þessu máli frá vegna þess, að hitt frv. sé að nokkru leyti fullkomnara en okkar. Umbúðirnar eru meiri, en á innihaldinu er lítill munur. Nú mun nokkurnveginn víst, að mjög skammt er til þingslita, og eru þá meiri líkur til, að okkar frv. geti orðið að lögum, þar sem það er lengra komið áleiðis, og ætti þá, ef þáltill. okkar er samþ. líka, að geta fengizt grundvöllur fyrir því, að þessi aukna starfsemi byggingar- og landnámssjóðs geti hafizt þegar á þessu ári. En þó hitt frv. næði samþykki, gæti það fyrst og fremst alls ekki komið til framkvæmda á þessu ári, sökum þess, að ekkert fé er ætlað í þessa árs fjárl. til þeirra hluta, sem þar er farið fram á, og þar að auki held ég, að það sé ákaflega hæpið að treysta því, að ríkissjóður geti á hverjum tíma lagt fram það árlega framlag, sem frv. gerir ráð fyrir, hvernig sem sakir standa. Ég vil því leggja til, að hin rökst. dagskrá hv. minni hl. verði felld og frv. látið ganga til 3. umr. og áfram, svo sem tími vinnst til.

*Frsm. minni hl. (Jón Pálmason): Það er að því leyti lík aðstaða mín og hv. síðasta ræðumanns, að ég sá ekki ástæðu til að taka til máls við þá umr., sem hér var verið að ljúka, þar sem þessi tvö mál eru svo vafin saman, að það er ekki hægt að sneiða hjá öðru, þegar talað er um hitt. Það hefir nú komið fram í umr., að enginn ágreiningur er um það, að brýn þörf er á að gera einhverjar frekari ráðstafanir til tryggingar því, að jarðir fari ekki í eyði í sveitum landsins vegna vöntunar á viðunandi byggingum. Um þetta held ég, að allir þeir, sem hér eiga hlut að máli í sambandi við þau frv., sem fyrir liggja, séu sammála, enda er hluturinn sá, að undir öllum kringumstæðum er það til stórtjóns, ekki aðeins einstaklingunum og sveitunum, heldur einnig landinu í heild, ef jarðir fara í eyði vegna fátæktar og skulda þeirra, sem á þeim hafa búið. En þetta er yfirvofandi, og sú hætta er ekki einasta sprottin af því, hvað byggingarnar hafa hrörnað á undanförnum árum, heldur sérstaklega af hinu, hvað fjárhagur bænda hefir yfirleitt farið versnandi og skuldir þeirra aukizt, svo að þar af leiðandi er ekki um neitt veð að ræða hjá mörgum til þess að setja fyrir þeim lánum, sem þeim eru nauðsynleg. Ég tel, að þó frv. það, sem hér er flutt á þskj. 72, gangi að mínu áliti of skammt, þá sé það spor í rétta átt, og betra en ekki neitt að það nái fram að ganga. En þegar um það er að ræða að taka mál eins og þetta til afgreiðslu, þá finnst mér sjálfsagt að taka sporið það fullt strax, að ekki sé þörf á að breyta til aftur með nýjum lagaákvæðum á næsta ári. Þess vegna finnst mér það bera of mikinn keim af viðkvæmni í sambandi við flokksafstöðu, ef hv.flm. þessa frv. geta ekki gengið inn á frv. okkar á þskj. 144. Um röksemdir hv.þm. Mýr. þarf ég að fara nokkrum orðum. Hann vildi í fyrsta lagi véfengja það, að nokkurt gagn væri í að ákveða með lögum, að ríkissjóður skuli leggja fram sérstaklega 100 þús. kr. á ári í 10 ár sem óafturkræfan styrk til bygginga í sveitum, í stað þess að flm. frv. á þskj. 72 ætlast til, að í þessu skyni sé aðeins varið 50 þús. kr. af fé byggingar- og landnámssjóðs. Um þetta er það að segja, að ef réttmætar ástæður eru til þess að nota lánsheimild byggingar- og landnámssjóðs, eins og þessir hv.þm. fara fram á, þá eru ekki síður fyrir hendi skilyrði til þess, að ríkissjóður geti útvegað fé til þessara framlaga með lántöku, vilji menn á annað borð ganga frá þessu máli á þann hátt, sem við leggjum til. Þær röksemdir, sem hv.þm. bar fram í sambandi við þetta, eru því í mínum augum harla lítils virði. En að því er lánsheimildina snertir að öðru leyti, þá er mjög hæpið frá sjónarmiði okkar í minni hl. að fara fram á miklar lántökur í þessu skyni eins og nú standa sakir, þar sem að sjálfsögðu yrði aðeins um erlend lán að ræða. Og það er af þeim ástæðum, að ef útvegað væri fé með þeim hætti, sem mundi verða miklu dýrara heldur en með þeirri aðferð, sem við gerum ráð fyrir í okkar frv., þá mundi sjóðurinn tapa að miklu eða öllu leyti sínum eðlilegu vaxtarmöguleikum, því þá þyrfti hann að leggja fram svo mikið af sínu fé upp í vaxtamismun. Þetta er þýðingarmikið atriði, sem verður að athuga nákvæmlega í þessu sambandi. Þá er sá ágreiningur, sem risið hefir út af vaxtabréfasölu þeirri, sem við gerum ráð fyrir. Ég get ekki komizt hjá, úr því hv.þm. Mýr. fór út í það atriði, að víkja nokkuð að því líka, þó tveir af mínum flokksbræðrum hafi nýlega gert því skil. Hv. þm. Mýr. véfengdi ekki, að það mundu vera miklar líkur fyrir því, að svona verðbréf seldust, og þær líkur byggjast vitanlega því, að skattaþunginn er orðinn svo gífurlegur, að það borgar sig jafnvel betur fyrir þá, sem geta safnað peningum, að liggja með þá heima hjá sér og telja þá ekki fram til skatts, heldur en að ávaxta þá og greiða þá skatta og útsvör, sem á þá er lagt. Þegar málið er komið á þetta stig, álitum við hættu á, að menn fari að geyma fé sitt heima vaxtalaust, til þess að koma því undan skatti, og þá er betra að opna mönnum leið til þess að selja vaxtalág verðbréf sveitunum til bjargar heldur en láta féð liggja ónotað hjá einstaklingum. Hvað hitt snertir, sem hv.þm. Mýr. og fleiri hafa vikið að, að hér mundu fleiri koma á eftir, sem vildu afla sér lánsfjár á sama hátt, t. d. fiskveiðasjóður, iðnlánasjóður o, fl., þá er því til að svara, að Alþingi hefir í hendi sinni á hverjum tíma að takmarka, hvað leyfilegt er að selja mikið af vaxtabréfum með þessum skilmálum, sem hér er farið fram á. Viðvíkjandi því, að fullkomlega sé ráðið fram úr þessu máli með því að samþ. frv. á þskj. 72 ásamt till. til þál. um að nota lánsheimild byggingar- og landnámssjóðs, þá er frá okkar sjónarmiði fjarri því, að svo sé. Og ég verð að segja, að það ætti, a. m. k. í augum hv.þm. Mýr., að vera í því nokkur styrkur, að við höfum búnaðarþingið óskipt á bak við okkar frv. Þar sem búnaðarþing er óskipt með þessari till., ættu menn að verða sammála um að afgreiða málið og láta ekki óeðlilega flokkakeppni og þrætur verða því til tálmunar. En höfuðgrundvöllur þessa máls er sá, að það er mikill eðlismunur á því að leggja fé til bygginga í sveitum, þar sem fólk hefir góð skilyrði til að framleiða þarfir sínar úr skauti náttúrunnar, og að leggja það til bygginga í hinum stærri kaupstöðum, eins og verið hefir um mest af þessu fé hingað til, þar sem það, sem þannig er lagt fram, verður til þess að auka atvinnuleysið hjá öðrum. Þetta taka menn ekki nægilega til greina og eru því of einsýnir á þá nauðsyn, sem hér er fyrir hendi. Þá er eitt atriði, sem vert er að taka með og veldur því, að við viljum vísa þessu frv. frá með rökst. dagskrá, en það er, að með þessu myndi skapast óeðlilegur glundroði. Hv. flm. ætlast til, að l. um byggingar- og landnámssjóð standi óbreytt, en það er auðvitað ekki unnt, þegar búið er að setja önnur l. um ýms atriðin. Þá skora þeir á ríkisstj, að nota lánsheimild, sem er í l. um byggingar- og landnámssjóð. Nú veit ég ekki, hvort þeir hafa borið það undir hæstv. fjmrh., hvort hann sé samþykkur því, að þessi lánsheimild sé notuð, en það þýðir milljónalán. Ég held, að betra sé að snúa inn á þá braut, sem búnaðarþing er á, og vona ég, að flokkarígur verði ekki til að koma í veg fyrir það, að þetta mál fái heppilega afgreiðslu, en það getur ekki orðið nema með því að samþ. frv. það, sem hér liggur fyrir um byggingarsjóð sveitanna.

*Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Ég vil leiðrétta það ranghermi, sem hér hefir komið fram, að ekki sé hægt að nota þessa 50 þús. kr. lánsheimild, af því að þegar sé búið að ráðstafa öllu lánsfé. Jafnframt hefir því verið haldið fram, að varhugavert sé að taka erlent lán. En í þáltill. er ekkert um það sagt, hvort lánið skuli vera erlent eða innlent. Má gera ráð fyrir, að ef peningar eru lausir í bili innanlands, þá verði lánið tekið hér á landi. Hv. þm. A.-Húnv. sagði, að hægara myndi að fá þetta fé gegnum verðbréf, sem væru tekju- og eignarskattslaus. Það getur verið. En ef lánsfé innanlands er takmarkað og fé rifið út úr bankanum til kaupa á þessum verðbréfum, getur það orðið til þess, að fara verði út fyrir landsteinana til þess að afla bankanum starfsfjár. Það er rétt hjá hv.þm., að gera má ráð fyrir, að lán, sem tekin yrðu samkv. heimildum landnámssjóðs, yrðu dýrari en þau lán, sem frv. gerir ráð fyrir. En spurningin er, hvort það yrði ekki of dýru verði keypt af öðrum ástæðum að fá þetta ódýrara lánsfé. Ég vísa til þeirra umr., er hér hafa orðið um það, hvað skattfrelsi á peningum gæti haft í för með sér. Það hefir alltaf verið tilætlunin, að byggingar- og landnámssjóður tæki lán til starfsemi sinnar, en að ríkisstyrkurinn væri einskonar vaxtastyrkur til þeirra, er lánin fá. Ég get ekki séð, að þetta myndi skapa neinn glundroða, þó að styrkurinn yrði veittur á tvennan hátt, annarsvegar gegnum Búnaðarbankann, en hinsvegar gegnum nýbýlalöggjöfina. Annars er hér verið að deila um keisarans skegg. Í frv. okkar felast öll efnisákvæði þeirra frv., og í frv. þremenninganna er ekkert, sem ekki er hægt að fá út úr okkar frv. En það eru líkur til, að hægt sé að koma okkar frv. gegnum þingið, en til þess eru engar líkur um hitt, sem nú fyrst er að koma til n.

*Frsm. minni hl. (Jón Pálmason): Það var fátt í ræðu hv. síðasta ræðumanns, sem gefur mér tilefni til andsvara. Hann sagði í fyrsta lagi, að öll efnisákvæði frv. okkar fælust í frv. þeirra. Þetta er ekki rétt. Í frv. um byggingarsjóð sveitanna er gert ráð fyrir hálfu hærri styrk en í hinu, í öðru lagi eru farnar aðrar leiðir til að afla fjárins, og í þriðja lagi er það ekki þýðingarlaust, að tekið sé skipulega á málunum, eins og gert er með frv. okkar, og láta ekki allt lenda í tómum glundroða. Hv. þm. sagði, að ekki myndi vonlaust, að hægt væri að fá innanlands lán til þessarar starfsemi. En það má nú heita útilokað að fá lán út á fyrsta veðrétt í fasteignum, nema þá í veðdeild, víst með 20% afföllum. Þá er annað atriði, sem hv.þm. gat um, á misskilningi byggt. Hann gerði ráð fyrir, að ef samþykkt yrði heimild til að selja skattfrjáls vaxtabréf, þá myndi féð verða rifið út úr bönkunum. En ég held, að þetta myndi aðeins verða til þess, að út yrði tekið fé, sem annars er látið liggja vaxtalaust af hræðslu við, að allt yrði tekið upp í skatta. Þetta fé viljum við einmitt fá í umferð. Þá er það þýðingarmikla atriði, hvort hægt er að koma þessari starfsemi í gang á þessu ári, en á því er mesta þörf. Röksemdir meiri hl. n. fyrir því, að ekki sé hægt að koma frv. okkar í gegnum þingið, geta ekki byggzt á öðru en því, að það sé ætlun þessa meiri hl. að leggjast gegn málinu. Ef samkomulag næðist milli Framsfl. og Sjálfstfl. um að leysa málið á þessu þingi, þá hafa flokkarnir þetta í hendi sér.

*Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Ég vil benda hv.þm. A.-Húnv. á, að svo áliðið er orðið þings, að um frv., sem ætti að ganga í gegn og nú fyrst er að koma í n., mætti enginn ágreiningur vera. Og þó að ágreiningurinn sé ekki nema um eitt atriði, um það, hvort veita skuli skattfrelsi af verðbréfum, þá er sá ágreiningur mikill og líkur til, að hann myndi verða málinu að fótakefli.

*Jón Sigurðsson: Ég þarf aðeins fáu að bæta við það, sem hér hefir verið sagt. Í fyrsta lagi undrar mig, að nú fyrst skuli vera komið fram með þá uppástungu, að byggingar- og landnámssjóður taki lán til starfsemi sinnar. Heimild til þess hefir verið í l. frá því 1928. Þegar sjóðurinn tók 600 þús. kr. lánið, var það álitin svo þung byrði, að forráðamenn hans sáu sér ekki fært að ganga lengra. En ef þetta er rangt, hví hefir þá ekki hv.þm. Mýr. lagt til á undanförnum árum, að þessi leið yrði farin? Í öðru lagi undrar mig, að hv.þm. skuli leggjast svo mjög á móti því, að sjóðnum sé aflað tekna með útgáfu vaxtabréfa, er hafi þau réttindi að vera skattfrjáls, því að ég hefi fyrir satt, að hann hafi sjálfur, ásamt meðstarfsmönnum sínum úr stj. sjóðsins, sótt það fast að fá þessi réttindi fyrir sjóðinn, en að það hafi strandað á andstöðu hæstv. fjmrh. Þó að svona hafi nú farið, fannst okkur rétt að bera þetta undir atkv. þingsins, og vænti ég stuðnings hv.þm. Mýr. í málinu, fyrst hann taldi þetta gerlegt áður.

*Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um möguleika til lántöku, þar sem hann undraðist, að ég skyldi ekki að undanförnu hafa beitt mér fyrir slíkum lántökum, vil ég taka það fram, að fyrstu árin hafði sjóðurinn nægilegt fé undir höndum. Búnaðarbankinn var fram undir síðustu ár svo vel stæður, að hann gat lánað sjóðnum frá sjálfum sér. En síðan hefir verið álitið rétt að auka ekki lánveitingarnar, fyrr en kreppuráðstöfunum handa bændum væri lokið. Þótt skuldir bændanna hafi lækkað með kreppulánasjóðsuppgerðinni, þá verða þeir að biðja um lán á ný, og kreppulánasjóður er verr stæður en svo, að hann geti hjálpað bændum um fé til endurbygginga. Það er ljóst, að það þarf að losa það fé, sem Búnaðarbankinn hefir bundið í kreppulánasjóði, svo hann geti lánað það fé byggingar- og landnámssjóði. Og þá tel ég byggingar- og landnámssjóð það vel stæðan, með þeim styrk, sem hann fær frá ríkinu, að hann geti rækt þá starfsemi, sem honum er ætlað. A. m. k. má ætla, að hann eigi hægara með það heldur en ríkissjóður, sem alls ekki er fær um það með þeim ástæðum, sem hann á við að búa.

*Jón Sigurðsson: Það er rétt, sem síðasti ræðumaður sagði, að bankastjórnin hafi látið nægja það fé, sem fyrir hendi var, og þess vegna hefir orðið að synja mörgum lánbeiðnum, af því að fé til þess var ekki fyrir hendi, því eftirspurnin er ákaflega mikil. En til að bæta úr brýnni þörf hafa einstakir menn fengið að byggja, með því loforði, að fá lán á næsta ári af því fé, sem sjóðurinn ræður yfir. Þegar farið er að athuga þetta, þá er ekki hægt að hækka framlagið, því það tillag, sem ríkið leggur fram, fer til þess að jafna vaxtamismun, og byggingar- og landnámssjóður hefir ekki fé til að bæta úr allri þeirri þörf, sem nú er fyrir. Þá má benda á það, að á sjóðnum hvíla nú um 500–600 þús. krónur, og ef afskriftirnar verða um og yfir 100 þús. kr., þá er ég hræddur um, að það fari að sneiðast um. Hvað koma til að verða miklar afskriftir smátt og smátt? Ég er hræddur um, að ef ekki breytist þessi verzlunarherferð, þá geti afskriftirnar orðið miklar. Og ég álít það ekki rétt að ráðast í stórar lántökur til sjóðsins, því það leiðir aðeins til þess, að ríkissjóður borgar.

*Frsm. meiri hl. (Bjarni Ásgeirsson): Það er rétt, sem síðasti ræðumaður tók fram, að það er allt of lítið það fé, sem byggingar- og landnámssjóður hefir haft undir höndum, og það er mikil þörf á því að afhenda honum meira fé til sinnar starfsemi. Sérstaklega hefir borið á því, að sjóðurinn hafði ekki nægilegt fé síðan sumarið 1935. Byggingar eru alltaf að aukast, og eftirspurnin vex ár frá ári, og það er nauðsynlegt að auka fjármagn sjóðsins, til þess að hægt sé að koma byggingarmálunum á viðunandi stig. Þessar 200 þús. kr. hafa verið ætlaðar í greiðslu á vaxtamismun. Okkur var heimilað að gefa út skattfrjáls vaxtabréf, og það var tekið rækilega til íhugunar, þegar átti að fara að lána fé út til bygginga. Við rákum okkur fljótlega á það, að ýmsir annmarkar voru á þessu, og þess vegna féll nefndin frá því. Það byggist á því, að það verði ótal fleiri stofnanir, sem þurfa fjár með, t. d. iðnlánasjóður og fiskveiðasjóður, og fleiri hliðstæðar stofnanir, fari fram á það sama, því þær vildu líka gefa út hin skattfrjálsu vaxtabréf. En það er alls ekki hægt að neita hliðstæðum stofnunum um slík bréf með neinum rökum. Þá er það líka athugavert í því sambandi, að þetta er alveg gagnslaust hvað snertir tekju- og eignarskatt. Að lokum vildi ég mega vona það, að hægt væri að ganga frá þessu frv. á þeim fáu dögum, sem eftir eru af þinginu.

*Flm. (Jón Sigurðsson): Ég skal ekki þreyta d með langri ræðu, enda er gerð nokkur grein fyrir frv. í grg. þess. Þó vil ég drepa á nokkur atriði um leið og ég legg málið fyrir. Það, sem skortir á í þessu efni, eru hagstæð lán, og í öðru lagi vantar fullnægjandi tryggingar frá hálfu bænda, og svo er jafnframt getuleysi þeirra til að standa undir þeim erfiðu lánum, sem þeir eiga nú kost á að fá. Það er bersýnilegt, að margir bændur eru þannig á vegi staddir, að þeir þurfa nauðsynlega allra hluta vegna að byggja upp jarðir sínar, eða þá að öðrum kosti að yfirgefa þar, svo slæmt er ástandið viða. Samkv. hinni nýju nýbýlalöggjöf er ríkinu skylt að veita ríflegan styrk til að endurbyggja þær jarðir, sem fara í eyði einhverra hluta vegna, Það er þess vegna bersýnilegur hagur að því fyrir ríkissjóð, ef stuðlað væri að því að halda þessum jörðum í ábúð með því að útvega ódýr lán til endurbóta á húsum. Við flm. höfum í þessu frv. bent á leiðir til að afla þessara ódýru lána, og höfum við borið okkur saman við forstjóra Búnaðarbankans, sem taldi þá leið, sem við viljum fara, mjög líklega og vel færa. Við höfum einnig í þessu frv. lagt til að breyta ákvæðum laganna um byggingar- og landnámssjóð nokkuð í samræmi við breyttar aðstæður og breytt viðhorf, sérstaklega eftir að nýbýlalögin voru sett. Ég vil vænta þess, að þetta frv. fái athugun í n. Það er að vísu hér á dagskrá annað frv., sem gengur í svipaða átt, en miklum mun skemmra. Ég ætla ekki að minnast á það nú, en það gefst vonandi tækifæri til að ræða um það áður en það fer hér úr hv. d.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það virðast allir vera sammála um, að nauðsyn beri til, að eitthvað sé lagt til beinlínis sem styrkur til þeirra manna, sem búa á illa húsuðum jörðum, til endurbyggingar eða viðgerða á húsum. Hér er á ferðinni annað frv., sem gengur í sömu átt og þetta frv., sem nú er til umr.; en í frv. því, sem borið er fram af 2 framsóknarmönnum hér í d., er gert ráð fyrir því, að nokkur hluti styrksins til byggingar- og landnámssjóðs verði látinn ganga beint til þeirra manna, sem verst eru staddir í byggingarmálunum. Ástæðan til þess, að sá kostur var tekinn að leggja þetta til en ekki koma með till. um nýtt framlag í þessu efni, var sú, að það var búið að ganga frá fjárlögum fyrir 1937, og þar var ekki gert ráð fyrir fjárveitingu í þessu skyni. Það er eitt atriði í því frv., sem hér er til umr., sem ég vildi minnast á áður en frv. fer til n. Það er viðvíkjandi því, að auglýsa skuli skuldabréf fyrir byggingarsjóðinn og þau skuli vera með 31/2 % vöxtum, en skattfrjáls. Þetta er nýmæli, að fara þessa leið, og þetta er einskonar form fyrir því að styrkja þessa stofnun úr ríkissjóði: mér finnst Þetta óviðkunnanleg leið og álít að það eigi ekki á þessu stigi að gera ráðstafanir til að brjóta niður framkvæmd tekjuskattslaganna. Ég álít, að ef á að styrkja einhverja stofnun sérstaklega, þá eigi heldur að gera það með beinu framlagi úr ríkissjóði. Ef sú leið yrði farin, sem gert er ráð fyrir í frv., þá er ég ekki í nokkrum vafa um, að það er aðeins byrjun á þessari braut; það mundi verða haldið áfram á henni og afnuminn að verulegu leyti tekju- og eignarskatturinn, og því er ég algerlega mótfallinn. Ég er því að sjálfsögðu ekki mótfallinn, að frv. fái athugun í n., en ég vil aðeins um leið minna á það, að það er ákaflega ánægjuleg hugarfarsbreyting, sem kemur fram hjá hv. 1. flm. þessa frv. frá því, sem áður var, þegar Framsfl. var að berjast fyrir ýmsum styrkjum til bænda.

*Flm. (Jón Sigurðsson): Það eru aðeins örfá orð. Hæstv. ráðh. mælti með því, að málinu yrði vísað til n., og get ég verið þakklátur fyrir það. En hvað snertir aths. hæstv. ráðh. við þá tekjuöflun, sem við leggjum til í frv., þá skal ég játa, að það er nýtt form fyrir styrk úr ríkissjóði, en hitt get ég ekki kannazt við, að það brjóti á nokkurn hátt í bága við framkvæmd tekjuskattslaganna. Ég er sannfærður um, að ef þessu yrði haldið innan þeirra takmarka að hafa þetta fyrir þennan sjóð eingöngu, þá mundi nást talsvert mikið af fé, sem að litlu leyti kemur fram á annan hátt. Það er ekki til neins að loka augunum fyrir því, að tekju- og eignarskatturinn er orðinn það hár, að hann hlýtur að freista manna til að smeygja sér hjá því á einn eða annan hátt að greiða hann. Hinsvegar get ég hugsað mér, að fé sumra þeirra, sem hafa komizt á glapstigu í þessum efnum, rynni til þess arna. Viðvíkjandi því, að það sé ánægjuleg hugarfarsbreyting, sem hafi orðið hjá mér, þá vil ég segja það, að þó ég hafi tekið afstöðu til eins eða annars atriðis fyrir 10 árum, þá er ekki þar með sagt, að ég hljóti endilega að standa í stað og hafa sömu afstöðu, hvernig sem aðstæður breytast. Ég veit, að hæstv. fjmrh. veit það eins vel og ég, að það hafa orðið stórkostlegar breytingar í sveit síðan árið 1928; þær hafa verið svo stórkostlegar, að það nálgast eignabyltingu. Það er ekki hægt að bera saman þær aðstæður, sem nú eru, og þær, sem voru þegar l. um byggingar- og landnámssjóð voru samþ. Ég vil bæta því við, að ég sé ekki ástæðu til að saka alla sjálfstæðismenn um fjandskap við það mál; ég man ekki betur en að það væru sjálfstæðismennirnir Jón heitinn Þorláksson og Pétur Magnússon, hv. 2. þm. Rang., sem báru fram till. um að hækka framlagið til byggingar- og landnámssjóðs úr 100 þús. kr. í 200 þús. kr. á ári. - Ég þarf ekki að hafa þessi orð fleiri; ég vildi aðeins svara þessu.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég get ekki fallizt á röksemdir flm. um tekju- og eignarskattinn. Það munu allir vita og fallast á, sem kunnugir eru þessum málum, að ef einhverjar eignir eru undanþegnar skatti, þá skapast þar möguleiki til undandráttar í stórum stíl. Ég fullyrði því, að þessi leið er óheppileg, og ég felli mig betur við bein framlög. Hv. 7. landsk. sagði, að það væri ekki nema eðlilegt, að afstaða sín og annara hefði breytzt síðan 1928, því að það væru allt aðrar aðstæður nú og miklu meiri þörf nú fyrir bændur að fá hagkvæm lán og styrki. Ég býst við, að það sé rétt, að það sé yfirleitt erfiðara fyrir bændur nú heldur en 1928, sérstaklega vegna þess, hvað vond ár hafa komið síðan 1928, t. d. árin 1932–33, en það réttlætir ekki mótspyrnu hv.þm. gegn frv. um byggingar- og landnámssjóð og meðhald þeirra gegn sama máli nú, af þeirri ástæðu, að það voru margir bændur 1928, sem ekki gátu byggt nema fyrir atbeina byggingar- og landnámssjóðs.

*Pétur Ottesen: Ég vil aðeins út af þeim ummælum, sem hæstv. fjmrh. hefir haft hér um afstöðu ýmsra sjálfstæðismanna til byggingar- og landnámssjóðs, segja það, að ég er undrandi yfir því, að hæstv. ráðh. skuli vera að endurtaka það rangmæli, sem framsóknarmenn hafa verið að reyna að þyrla upp um andstöðu sjálfstæðismanna gegn þessu máli. Það er öllum vitanlegt, sem með því máli hafa fylgzt, að sjálfstæðismenn voru fylgjandi frv. á þeim grundvelli, sem það var endanlega samþ. Það er rétt, að það var hv. 1. þm. Rang. ásamt þáv. form. Sjálfstfl., Jóni Þorlákssyni, sem flutti brtt. um að hækka árlega framlag til byggingarog landnámssjóðs um helming. Þessi ummæli hæstv. ráðh. eru þess vegna ekkert annað en endurtekning á þeim blekkingum, sem áður hafa verið fram bornar af framsóknarmönnum um þetta mál, og ég verð að segja það, að ég er undrandi yfir því, að hæstv. ráðh. skuli vera að vekja þetta upp, því að ef hann ber heill og velferð sveitanna fyrir brjósti, þá væri honum nær að stuðla að því, að þau mál yrðu leyst í sátt og samlyndi, heldur en að vera að vekja úlfúð og sundrung, því að það er ekki til hags fyrir framgang málsins.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég skil það vel, að sjálfstæðismönnum sé ekki vel við, að verið sé að rifja upp fyrri afstöðu þeirra til málsins. En það er af því, að þeir hafa látið sér sæma í grg. frv. síns að vera með hnútur í garð Framsfl, og flm. þess frv., sem er einnig á dagskrá í dag um sama efni, að þeir séu ekki skeleggir í málum sveitanna. Nú vill hv.þm. Borgf. láta líta svo út, sem þeir hafi verið samþykkir frv. um byggingar- og landnámssjóð á þeim grundvelli sem það var samþykkt, og ágreiningurinn hafi aðeins verið út af því, hvernig ætti að afla sjóðnum tekna. Ég hefi einmitt nýskeð kynnt mér þetta mál, og ég man ekki betur en þáv. form. Sjálfstfl. segði þá, að það væri gott, að þetta frv. ætti sem skemmstan aldur, af því að það væri í því verið að fara fram á ölmusugjafir til handa bændum, og þetta væri styrkur, sem væri ekkert betri en sveitarstyrkur, og þar fram eftir götunum. Þetta er ekkert annað en skemmtileg mynd af því, hvernig Sjálfstfl. var, þegar hann var í meiri hl., og þeim starfsaðferðum, sem hann hefir tekið upp eftir að hann komst í minni hl.

Páll Zóphóníasson Herra forseti! Ég skal vera stuttorður. Það eru 2 atriði í þessu máli, sem mig langar til að benda á, í fyrsta lagi það, sem hæstv. fjmrh. hefir þegar bent á, að með ákvæðum 4. gr., þar sem talað er um, hvernig afla skuli fjár í þennan sjóð, er gengið inn á nýja, stórhættulega braut. Með henni eru þegnum þjóðfélagsins gefnir möguleikar til þess að eiga fé með tvennskonar réttindum, annarsvegar fé, sem er laust við allar skyldur og skatta, og hinsvegar fé, sem allt á að hvíla á. Og þó að ég geti verið sammála hv. 7. landsk., að það sé kannske einna brýnust þörf að ná í fé til að endurbyggja bæi í sveitum landsins og þess vegna geti skeð, að við tveir gætum verið sammála um, að þörfin væri svo brýn, að hún réttlætti þetta, þá geta aðrir tveir orðið sammála um, að þörfin væri brýnust hjá útgerðinni eða iðnaðinum og því ætti að fara þessa leið til að hjálpa þessum atvinnuvegum sérstaklega. M. ö. o. það yrði endalaus ágreiningur um, hver ætti að hljóta þessi sérréttindi, ef á annað borð þessi leið er opnuð. Ég álít því, að stórhættulegt sé að ganga inn á þessa braut, og mun því ekki fylgja frv. í þessum búningi, þó að ég geti greitt því atkv. til n. En ég geri ráð fyrir, að mér og hv. 7. landsk. komi saman um, að þörfin sé brýn og nauðsynlegt að hefjast handa sem fyrst. Nú höfum við hv.þm. Mýr. borið fram frv., sem gengur í svipaða átt, en nær þó ekki eins langt og þetta yfirborðsfrv. En ég vil benda á, að með því að samþ. frv. okkar er málið þegar komið af stað að nokkru leyti, því að þá verður þegar á þessu ári hægt að byggja um 50 bæjum fleira en annars. En ef ætti að koma þessu frv. í gegn, þá yrðu fyrst fram að fara deilur um þessi sérréttindi, sem á að veita kapitalistunum með þessu frv. Og þó að frv. vrði samþ. að endaðri þeirri deilu, þá yrði það samt ekki neinum að gagni fyrr en að ári. Þess vegna held ég, að jafnvel þeir, sem vilja fylgja þessu frv. af því að þeir vilji ganga lengra en við leggjum til, eigi, til þess að fá málið strax af stað, að fylgja okkar frv. nú, þó að þeir hugsi sér strax á næsta þingi að víkka farveginn út með einhverju af þeim ákvæðum, sem felast í þessu frv. Þess vegna vil ég skora á alla þá, sem vilja vinna að endurbyggingu býla, sem liggur við auðn, að fylgja frv. okkar, þó að þeir vilji ganga lengra en þar er gert.

*Jón Ólafsson: Ég vil upplýsa það, að þegar ég árið 1928 bar fram till. um að hækka tillag til byggingar- og landnámssjóðs úr 100 þús. upp í 200 þús., þá var það gert í samræmi við flokkinn. Þetta mál var þá talsvert rætt í flokknum, og þá voru þar einstakir menn svo framsýnir að sjá, að þetta mundi ekki vera tímabært með þessa löggjöf, eins og síðar kom á daginn. Allir, sem hafa kynnt sér, hvernig lánað var úr þessum sjóði, sérstaklega fyrstu árin, sjá og vita, að þetta voru vandræðalán fyrir suma. Allmargir eru komnir í kreppulánasjóð, og sumir hafa ekki getað hafzt við á sínum jörðum. Mér finnst, að ekki hafi verið farið rétt að í þessum lánveitingum. Stundum hefir verið veitt byggingarlán til jarða, sem höfðu ekki 3 ha. tún. Maður veit um fjölda manna, sem hafa fengið þessi lán, en ekki hugsað um, að fyrst þurfti að rækta jörðina, svo að hægt væri að standa straum af skuldunum, Þetta er ennþá fyrir dyrum, en þó má það ekki ráða því, hvað menn vilja gera, því að sjálfsögðu verða þeir margir, sem geta notið þeirra lána, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv., sem eru mun betri en lán úr byggingar- og landnámssjóði. Ég held, að ekki ætti að þurfa að vera samkeppni milli manna, hvort eigi að líta á þetta mál frá sjónarmiði hv.flm. þessa frv. eða hv. 2. þm.N.-M. Mér finnst bæði frv. vera flutt í svo góðum tilgangi, að ég tel sjálfsagt, að menn sameinist um að fá úr þeim það bezta, sem hægt er. En ég vil enn benda á það, að ég tel mörg býli í landinu ekki fær um að taka þessi háu lán. Hér verður því að koma hjálp, ef ríkið sæi sér fært að veita einhverja hjálp, svo að menn geti staðið straum af byggingarlánunum.

*Pétur Ottesen: Það er rangt hjá hæstv. fjmrh., að í grg. þessa frv. sé sneitt að nokkrum hv.þm. Þar er eingöngu rætt um málið sjálft og þá þýðingu, sem það hefir fyrir bændastétt landsins. Hæstv. ráðh. var að tala um, að það hefðu komið fram raddir hjá sjálfstæðismönnum að þetta væru ölmusugjafir og annað þess háttar. Ég skal ekki um það segja, hversu mikið má leggja upp úr þessum orðum hæstv. ráðh., en hann ætti að minnast þess, að það hafa einnig úr hans flokki komið fram raddir um ölmusugjafir til bændanna í sambandi við annan styrk þeim til handa, sem sé kreppuhjálpina. Þegar formaður Framsfl. var að deila við fyrrv. flokksmann sinn, Svein á Egilsstöðum, þá fór hann ekki leynt með það, að hann teldi kreppuhjálpina ölmusugjöf til handa íslenzkum bændum. Það er því bezt fyrir hæstv. ráðh. að minnast þessa tals um ölmusur áður en hann fer að finna upp tilbúið ölmusutal úr munni annara manna. Út af því, sem hv. 2. þm.N.-M. fór að ræða um þetta frumv. og annað frumv. í því sambandi, þá vil ég segja það, að hann fór þar með rangt mál. Hann sagði, að það fé, sem gert er ráð fyrir, að aflað verði með þeim hætti, sem lagt er til í frv., yrði undanþegið öllum sköttum og skyldum. Hér er aðeins gert ráð fyrir, að ekki verði tekinn skattur samkv. l. um tekju- og eignaskatt, en er eftir sem áður skattskyldur skattstofn fyrir öll önnur gjöld. Þetta er eingöngu til þess að hægt sé að afla með þessu móti ódýrra lána bændum til handa til að byggja upp á jörðum sínum. Það er tilraun til að afla þeim lánsfjár, sem þeir geta notað. Tekjur af landbúnaðinum eru svo litlar, að eins og nú er verða bændur, sem reisa hús, að afskrifa allt að helmingi byggingarkostnaðarins. Af þessu má öllum vera ljóst, og ekki sízt þeim, sem þykjast hafa skilning á kjörum bænda, að það fyrsta er að reyna að afla ódýrra lána til þessara bygginga. Hv. 2. þm.N.-M. sagði, að ef frv. hv.þm. Mýr. og hans yrði samþ., væri hægt að veita 50 þús. kr. til bygginga og hjálpa 50 bændum til þess að byggja í ár. Ég hefi átt tal við þá, sem standa fyrir lánunum úr byggingar- og landnámssjóði, og mér er kunnugt um, að þar er búið að úthluta hverjum einasta eyri í ár, Þetta er því ekkert annað en blekking, því að nú er þar ekkert fé til ráðstöfunar fram yfir það, sem búið er að veita 

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég skal ekki lengja mikið þessa deilu, en ég verð þó að svara hv.þm. Borgf. nokkrum orðum. Hann varð að játa það, sem hann neitaði í sinni fyrri ræðu, að sú hjálp, sem bændum hefir verið veitt með l. um byggingar- og land námssjóð, hefði af sumum sjálfstæðismönnum verið kölluð ölmusugjöf. Ég kynnti mér þetta í gær, og þó ég sé kannske ekki minnisgóður, þá man ég þetta samt glögglega. En hann sagði, að þótt þetta hefði komið fram, þá hefði formaður Framsfl. talað um kreppuhjálpina sem ölmusu. Þetta er algerlega rangt. Hv. þm. veit vel, að það var ádeila út af sérstöku láni, sem formaður flokksins skrifaði um. Ég ætla ekki að draga þá málavexti, sem þar voru fyrir hendi, inn í þessar umr., en aðeins slá því föstu, að þar var aðeins um að ræða ádeilu á eitt einasta lán, en ekki á neinn hátt að því vikið, að frá hans eða flokksins sjónarmiði væri litið á kreppuhjálpina sem ölmusu. Það var líka Framsfl., sem fyrst og fremst beitti sér fyrir þeirri löggjöf, svo að það sæti illa á honum að hafa þá skoðun, enda er það alls ekki svo. Svo mun ég ekki fara lengra út í þessa deilu um það, sem skeð hefir, en aðeins bæta því við, að hv.þm. Borgf. sagði, að það væri rangt, að í grg. frv. væri sveigt að hv.flm. frv., sem fyrr var komið fram um svipað efni. Ég leiðrétti þetta áðan og sagði, að það væri í nál. á þskj. 201 frá minni hl. landbn. Ég taldi mér því rétt að fara út í þær umr., sem ég hefi haldið uppi um fyrri afstöðu manna í þessu efni. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta. Ég hefi ekki á móti því, að málinu sé vísað til n. En ég álít skynsamlegast fyrir alla, sem vilja eitthvað gera í þessu máli, að samþ. frv., sem fyrr kom fram, og athuga svo, hvort ekki er hægt síðar að gera eitthvað frekar í málinu.

Páll Zóphóníasson Hv. 7. landsk. og hv.þm. Borgf. halda því fram, að þótt þessar eignir, sem þeir eru hér að búa til fyrir kapítalistana, séu undanþegnar tekju- og eignarskatti, þá taki ríkið samt alla aðra skatta af þessum verðbréfum. Hverjir eru þá þessir allir aðrir skattar, sem ríkið leggur á þessi verðbréf, sem sleppa við tekju- og eignarskatt? Ég man ekki eftir þeim.

Fasteignaskatturinn. Fjmrh: Ríkið leggur ekki fasteignaskatt á verðbréf

. Ég man ekki til, að ríkið leggi fasteignaskatt á verðbréf. Til þess að það væri hægt, þyrfti að breyta l. Sá eini skattur, sem hugsanlegt væri, að næði til þessara bréfa, er þá útsvar. En þegar þessar eignir eru undanþegnar tekjuskatti og eignarskatti og þarf þar af leiðandi ekki að telja þær fram með tilliti til þess, þá gæti ég hugsað mér, að a. m. k. á stærri stöðunum væri erfitt að segja um, hverjir ættu þessi bréf. Það, sem fyrir þessum hv.þm. vakir, þó að þeir nú hlaupi í þetta skjól, er að búa til sérréttindi, til þess að kapítalistar geti komið sínu fé fyrir, án þess að þeir þurfi að greiða af því opinber gjöld. Þess vegna er ég ákveðið á móti frv. í þessari mynd. Þá segir hv.þm. Borgf., að húsið sé að úthluta öllu fé úr byggingar- og landnámssjóði fyrir þetta ár og margir haft orðið á biðlista. Af þessu dró hann þá ályktun, að það, sem ég sagði, að ef frv. okkar hv.þm. Mýr. væri samþ., væri hægt að byggja 50 húsum fleira á þessu ári væri bara vitleysa. Hann veit ekki til, að nokkursstaðar sé hægt að fá lán nema úr byggingar- og landnámssjóði. Hann veit ekki, að það er líka hægt að fá lán úr ræktunarsjóði, ef þeir hafa þann byggingarstyrk, sem frv. gerir ráð fyrir. Það var því ekki ég, sem fór hér með blekkingar, það var hann sjálfur, sem gerði það, eins og augljóst er af þessu, sem ég hefi nú bent á.

*Flm. (Jón Sigurðsson): Sessunautur minn, hv. 2. þm.N.-M., belgir sig mikið upp út af því, að af þessu fé verði engin gjöld greidd, ef ríkið tekur ekki af því tekju- og eignarskatt. Að lokum rann þó það ljós upp fyrir honum, að eitthvað væri til, sem héti útsvar. En hann sló því föstu, að óhugsandi væri, að hægt væri að ná til þessa fjár í útsvarsálagningu, fyrst ekki ætti að leggja á það skatt. Þessa aðferð notar þessi hv.þm. oft, en þetta er ekkert annað en blekking. Fyrst og fremst er útsvarið víða stór liður í gjöldum manna, og í öðru lagi er það ekkert nema fyrirkomulagsatriði að fá upp, hvort þessi eða hinn eigi svo eða svo mikið fé í slíkum verðbréfum, þó að hann eigi ekki að greiða skatt af þeim. Það er hægt að krefjast þess af mönnum, að þeir gefi upp, hversu mikið þeir eigi af þessum verðbréfum, þetta er því blekking ein hjá hv.þm. Þá hélt hann, að taka mætti aftur eitthvað af þeim loforðum, sem mönnum hefir verið veitt fyrir lánum úr byggingar- og landnámssjóði. og fyrir það hélt hann, að mætti byggja 50 býli til viðbótar því, sem annars yrði. Nú er búið að veita þessi lán úr sjóðnum. Hverja á þá að gera afturreka af þeim, sem búið er að veita? Það er búið að ráðstafa 200 þús. kr. til ákveðinna lána, og þeir, sem lánin eiga að fá, eru þegar farnir að undirbúa undir byggingarnar. Ef nú á að taka 1/4 af þessu fé, þá verður að stöðva marga af þessum mönnum. Við skulum segja, að þessir menn væru stöðvaðir, þeir, sem stj. sýndist, og það fé veitt til einhverra, sem gætu fengið lán úr ræktunarsjóði. En hverjir eru við því búnir að taka fé, sem búið er að veita úr byggingar- og landnámssjóði til ákveðinna manna, sem eru ekki neitt farnir enn að hugsa fyrir að byggja? Það yrði eitthvað skrítið, þegar til þeirra framkvæmda kæmi, þegar sumir, sem hafa ákveðið að byggja, hafa ekki einu sinni getað fengið nauðsynlegt efni til bygginganna. Vitanlega hafa þeir einir sótt um lán, sem hafa gert sér grein fyrir, hverjar byrðar það hefir í för með sér, og treysta sér til að bera þær. Þetta, sem hv.þm. segir, er því ekkert nema blekking.

Páll Zóphóníasson Það lítur út fyrir, að hv. sessunautur minn, hafi ekki lesið skattaeyðublöð og hafi enga hugmynd um útfyllingu þeirra, né lög um það efni. Það er hægt að heimta af mönnum, að þeir gefi upplýsingar til frekari áréttingar framtali sínu og það síðan lagt til grundvallar fyrir tekju- og eignarskatti, en ef ætti að ætla sér að láta telja fram þessi fínu verðbréf kapítalistanna, sem engan skatt á að borga af, þá yrði að setja alveg sérstök ákvæði um það, en eins og nú er, er ekki hægt að fá skýrslur um þetta þar sem þau yrðu skattfrjáls. Niðurjöfnunarnefndirnar geta bókstaflega ekki fengið að vita hverjir eigi þessi verðbréf, og því ekki tekið tillit til þeirra við niðurjöfnun útsvara. Hv. 7. landsk. sagði, að búið væri að ráðstafa 200 þús. kr. úr byggingar- og landnámssjóði. Ef það er rétt, þá er þar mikið fé til ráðstöfunar enn. því sjóðurinn fær 250 þús. kr. úr ríkissjóði og vexti af eign sinni. Hann hefir því hér slegið sjálfan sig, því að annaðhvort er, að hann gefur hér upp rangar tölur eða það er rangt, að ekkert fé væri eftir óráðstafað. En ef frv. okkar hv.þm. Mýr. verður að l., þá opnar það mönnum möguleika til að fá ræktunarsjóðslán, sem ekki þurfa þá að vera hærri en svo, að þeir geti undir risið, en það gerir þeim aftur kleift að byggja upp á sínum jörðum. Þess vegna á að fella þetta frv. og ekki mynda auðmönnum sérréttindi með því að samþ. það, en samþ. aftur frv. okkar hv.þm. Mýr., sem veitir úrlausn þessara mála í bili, og á fyrir sér að stækka, þegar reynsla fæst á fyrirkomulaginu og hvernig það hentar bezt til að ná takmarkinu því, að endurbyggja sveitirnar eftir kröfum tímans og menningu.

*Pétur Ottesen: Það er bara út af þrákelkni hv. 2. þm.N.-M. með þessa möguleika til aukinnar byggingar í sveitunum, sem hann ætlar að skapa með sínu frv. Maður þarf nú ekki Iengra heldur en að fá eins og ég hefi fengið, yfirlýsingu búnaðarbankastjórnarinnar um það, að búið er að ráðstafa hverjum eyri af handbæru fé byggingar- og landnámssjóðs á þessu ári. Og féð, sem þar var til, hrökk ekki til að fullnægja þeim beiðnum, sem fram komu. Hvar á þá að taka þessar 50 þús. kr., sem hv.þm. ætlar að auka með byggingarnar á þessu ári? Ég skil ekkert í hv.þm., að vera með þessar fullyrðingar, og skil það þó, af því það er þessi hv.þm. Af því hv.þm. var að tala um, að hér væri verið að vinna fyrir kapítalistana, vil ég benda honum á, hvernig þetta mun ganga til, ef að l. verður. Það er vitanlegt, að menn eru skyldir til að telja fram til tekju- og eignarskatts allar eigur sínar, en ef menn svo geta fært sönnur á, að tilteknum hluta af eignum þeirra sé varið á þennan hátt, þá fá þeir þá upphæð dregna frá skattskyldum eignum. Þannig verður þetta í framkvæmdinni, og það eru því tómar blekkingar, sem hv. 2. þm.N.-M. fer með, einnig um þetta atriði. Hér er aðeins verið að leita að leið til þess að fá ódýrt fé handa bændum í byggingar á jörðum sínum. Heppilegri leið hefir ekki fundizt ennþá. Og það er ekki svo sem við flm. frv. stöndum einir að þessari tillögu; allir búnaðarþingsfulltrúarnir með tölu hafa lýst yfir, að þeir vilji láta reyna þessa leið.

*Flm. (Jón Sigurðsson): Það er aðeins stutt aths. Að ég tilnefndi 200 þús. kr. áðan, var sökum þess, að sjóðurinn upplýsir, að það fé, sem hann hafi haft til útlána á síðasta ári, hafi numið 200 þús. kr. Hitt er víst, að fjölda manna hefir verið neitað um lán, og eins og hv.þm. Borgf. hefi ég fengið þau svör, að allt féð væri lofað á þessu ári, hver einasti eyrir. Fyrir sumt af fénu í ár hefir jafnvel verið byggt í fyrra, þannig að byggingarnar eru þegar komnar upp, sem verið er að lána til á þessu ari. Af því geta menn séð, hvað mikið muni vera handbært af fé sjóðsins nú. Í sambandi við tillögur okkar um öflun lánsfjár var hv.þm. að tala um þessi fínu verðbréf mín. Ég veit ekki, hvort hann hefir meint það, að ég væri að safna verðbréfum. Ég vil upplýsa hv.þm. um það, að búreksturinn gengur ekki þannig nú, að við bændurnir söfnum verðbréfum, og sízt af öllu mundum við kaupa 31/2 % verðbréf. Enda höfum við ekki sömu aðstöðu og þessi hv.þm., sem mun hafa 14–15 þús. kr. árstekjur. Við höfum ekki svo feitan gölt að flá, og hefir hann m. a. séð fyrir því.

Sigurjón Á. Ólafsson Nefndin hefir athugað þetta mál gaumgæfilega og átt tal um það við sérfróða menn og aflað sér ýmsra upplýsinga. En n. hefir talið þýðingarlaust að skila áliti um málið, nema veitt væri fé í þessu skyni í fjárl., en eins og kunnugt er, virðist ólíklegt, að þau verði afgr. á þessu þingi. Þetta er ástæðan, en ekki neinn óvilji til málsins.

Frsm. (Páll Hermannsson) Þessu frv. var dálítið lýst hér í hv. d. við 1. umr. Það er sérstaklega fram komið vegna þess, að ekki hefir þótt fært að framkvæma þær kláðabaðanir, sem hafa verið ákveðnar. Hinsvegar þótti ótækt að reyna ekki á einhvern hátt að stemma stigu fyrir útbreiðslu fjárkláðans, auk þess sem telja verður þrifaböðunina gagnlega, þótt ekki sé um fjárkláða að ræða. Landbn. hefir athugað frv. og mælir með því, að það verði samþ., jafnvel þótt tveir hv.nm. hafi um það einhverja sérstöðu. - Hér á fundinum hefir verið útbýtt brtt. 222 frá hv.þm. Dal. Mér var kunnugt um efni þessarar brtt., áður en hún kom fram, og get ég sagt það, að mér þykir nokkur sanngirni mæla með því, að brtt. verði samþ.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Við 1. umr. þessa máls minntist ég á nokkur atriði í frv., er ég taldi betur fara á annan hátt, en yfirleitt ætla og þó ekki að gera sérstakan ágreining vegna þeirra atriða að þessu sinni. Það getur verið, að það fyrirkomulag, sem frv. gerir ráð fyrir, reynist nokkurnveginn, en eitt atriði er það þó, sem ég vil leggja eindregið til, að breytt verði. Ég hefi ég fengið góðar undirtektir um það hjá hv. landbn. Þar sem sú venja hefir verið, að bændur hafa tvíbaðað fé sitt og fengið til þess styrk, virðist ekki réttlátt að svipta þá þeim styrk þótt sérstakar ástæður séu fyrir því, að útrýmingarböðunin geti farið fram eins og Alþingi hefir ákveðið. Það, sem hér er um að ræða, er ekki mikið, sennilega 1000-2000 kr. Brtt. mín á þskj. 222 er aðeins um heimild fyrir landbrh. og nær aðeins til eins árs. Ég vil sérstaklega taka það fram, að skilríki fyrir því, að styrkur þessi veitist, eru þau, að hreppstjóri gefi vottorð um, að tvær baðanir hafi farið fram og um fjártöluna.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég gat ekki mætt á síðasta fundi og hefi því ekki fylgzt með þeim umr., sem þar fóru fram, en skoðun mín á þessu frv. er óbreytt frá því við l.umr. - Um þær brtt., sem hér liggja frammi, sumpart sameiginlega frá hv.þm. S.-M. og hv.þm.N.-Ísf., og hinsvegar frá hv. 4. þm. Reykv., er það eitt að segja, að þær gera enga breyt. til bóta á frv., og að vísu heldur ekki til hins verra, ef svo mætti segja, þá er „jo galere, jo bedre“. Eins og ég sagði við 1. umr., þá er að minni hyggju tvímælalaust til óheilla fyrir þetta fyrirtæki, ef breytt er um stjórn þess á þann hátt og gert er ráð fyrir hér í frv., að kosning þingflokka á Alþ. verði ráðandi um stjórn verksmiðjanna. Það er enginn vafi á því, að hver sá ráðh., sem fer með þessi mál, mun gæta meiri varúðar um val manna en þingflokkarnir mundu gera við kosningu 12 manna ráðs. Það er rétt, sem hv.flm. sagði, að ástæða er til að reyna að gera stjórn verksmiðjanna sterkari og öruggari, en út frá mismunandi sjónarmiðum er það misjafnt, hvað talið er, að muni gera hana það. En ef að breyta á til um stjórnina, er eðlilegast, að sjómenn og verkamenn í landi leggi til menn þar, en ekki þm., eins og hér er gert ráð fyrir. Ég mundi heldur vilja ræða breyt. á skipun verksmiðjustjórnarinnar á þeim grundvelli en þessum, en þó álít ég fullt eins heppilegt, að ráðh. skipi stj. Hv. 1. þm. Eyf. hélt því fram, að verksmiðjustjórnin hefði verið hlutdræg í atvinnuveitingum á Siglufirði. Ég hefi leitað mér upplýsinga um þetta síðan, og munu 2 fastir menn hafa verið ráðnir við verksmiðjurnar, síðan þessi stjórn tók við, og mun annar þeirra vera framsóknarmaður, en hinn jafnaðarmaður, en hvorugur þeirra mun vera neinn sérstakur bardagamaður í sínum flokki. Er þetta því alveg tilhæfulaus ákæra. Afstaða mín til þessa frv. er sú að eina rökrétta meðferðin á því sé að fella það. En fyrir Nd. liggur nú frv., sem gengur út á, að framlengd verði bráðabirgðal. frá í fyrra, og vil ég sjá, hvernig um hana fer, áður en ég geng inn á, að frv. eins og þetta verði gert að lögum.

*Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason): Ég tek aðallega til máls vegna þess, að ég vissi, að flm. þessa máls ætlaði að kveðja sér hljóðs, en með því að hann er ekki viðlátinn, vildi ég beina þeirri fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvað við taki, ef ekkert verður samþykkt í þessu máli á þessu þingi. Ég kom dálítið inn á þetta í framsöguræðu minni fyrr við umr., en þá var hæstv.atvmrh. ekki við. Ég sé ekki, að komizt verði hjá vandræðum, ef annaðtveggja verður ekki samþ., frv. það, sem liggur fyrir Nd. um staðfestingu bráðabirgðal., eða eitthvað í þeirra stað. Ég fæ ekki betur séð, ef bráðabirgðal. ganga úr gildi, en að þá verði verksmiðjustj. ólögmæt. Er því þess að vænta, að briðabirgðal. fái einhverja afgreiðslu í Nd., svo að hægt verði að sjá nógu snemma, hvað úr þeim verður, hvort þingið vill, að sú skipun haldist, sem þar er ákveðin, en verði það ekki, sýnist mér, að þetta mál sé komið í fulla óreiðu. En nauðsynlegt er að fá sem fullkomnasta lausn á því, hvernig skipa skuli stj. verksmiðjanna, og þinginu ber þá auðvitað fyrst og fremst skylda til að leita hennar. Nú var svo með þessi bráðabirgðal., sem sett voru síðastl. vor, að þau voru sett, eins og áður hefir verið tekið fram, í samræmi við vilja beggja stjórnarflokkanna, en voru aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Það veit bæði hæstv.atvmrh. og aðrir, að þótt þetta yrði að gera, var það glöggt fram tekið, að þetta var ekki álitin framtíðarráðstöfun; virðist mega ætla, að a. m. k. nokkrir af framsóknarmönnum hafi hugsað sér, að þetta fyrirkomulag tæki breyt. auk þess sem kom fram í ræðu hv.flm., að nokkur óánægja er ríkjandi á Siglufirði um ýmsar ráðstafanir og framkvæmdir þessarar nýju stj. Ég skal ekkert um gildi þessara ummæla segja, enda hefir flm. ekki staðhæft, að svo væri, heldur sagt, að það hafi heyrzt óánægja. En hvað sem því líður, þá er litið svo á nú, að einn af stærstu stjórnmálaflokkum landsins eigi engan mann í stj., en það var álit beggja stjórnarflokkanna síðastl. vor, að allir stjórnmálaflokkar þingsins skyldu eiga fulltrúa í stj. Ég bendi á þetta vegna þess að ég held, að hæstv.atvmrh. hafi haft viðleitni til að skipa hana svo, að hún væri skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokkanna, en við umr. um þetta mál hefir komið fram, að Sjálfstfl. lítur ekki svo á, að hann eigi fulltrúa í stj. Ég skal ekki fara langt út í að verja það fyrirkomulag, sem stungið er upp á í frv.; ég geri ráð fyrir að 1. flm. frv. geri það, enda honum bezt kunnugt um, hvað fyrir þeim vakti með því. Ég verð að líta svo á, að eftir því, sem fram hefir komið, sé nauðsynlegt að fá í stj. meiri ró en verið hefir, en ég fer ekki lengra út í það, það, hefir verið gert áður. - Viðvíkjandi brtt. fórust hæstv.atvmrh. þannig orð, að þær væru sízt til bóta og kannske ekki heldur mikið til hins verra. Hvernig hann lítur á málið, skal ég ekki segja um, en hv. 4. þm. Reykv., sem hafði hér áður haldið uppi vörn fyrir hæstv.atvmrh. við fyrri hl. umr. virtist þeirrar skoðunar, að brtt. væri til allmikilla bóta, og munu þær líka gera stj. stjálfstæðari. Brtt. gera m. a. ráð fyrir, að tilraun verði gerð með það, að stj. kjósi sjálf formann sinn, og miðar það í þá átt, að hún verði sem sjálfstæðust. enda er það víðar venja, að stjórnir kjósi sjálfar formann. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið; ég læt skeika að sköpuðu um það, en ég vil endurtaka, að ég tel, að töluvert væri unnið við að fá þessu stofnun fjarlægða þeim pólitísku átökum, sem alltaf eiga sér stað innan þingsins, og ég held, að þetta sé viðleitni í þá átt. Ef heppnaðist að komu að 3 fulltrúum í þetta fulltrúaráð, sem kosnir væru utan þings, held ég, að það mundi vera til mikilla bóta og nokkur trygging fyrir því, að kyrrara yrði um þessi mál eftirleiðis.

*Jón Baldvinsson: Ég hefi fundið hér nokkur atriði, sem ég hefi ritað hjá mér af umr. í fyrradag, og álít ég rétt að segja nokkur orð um ýmislegt af því. Flm. talaði alllangt mál um frv. og síldarmálin í heild, svo að ekki verður komizt hjá að fara dálítið lengra út í málið en stranglega er fyrirskipað í þingsköpum. Hv. þm. gat um þá ókyrrð, sem var í stjórn verksmiðjanna, áður en bráðabirgðal. voru gefin út. Má segja, að síðan núverandi skipulag komst á, hafi hvorki heyrzt stuna né hósti, nema úr einu horni. Það eru kannske 2 persónur, sem eru óánægðar með þetta stjórnarfyrirkomulag, vegna þess að þar hefir borið raun vitni með það. hve stjórn verksmiðjanna hefir farið vel úr hendi á síðasta sumri, og er það ólíkt því, þegar stjórnarmeðlimir lágu í blaðadeilum um stjórn verksmiðjanna. Það, sem mér finnst, að hefði getað gefið hv.þm. Eyf. tilefni til að bera fram þetta frv., var það, ef verið hefði einhver brestur á stjórn verksmiðjanna. Ég vil benda hv. 1. þm. Eyf. á, að þetta mál kom til umr. á þingmálafundi á Siglufirði og að till. um að fella niður bráðabirgðal. var þar felld, og aðeins 5 eða 7 af fundarmönnum greiddu atkv. með henni. Þannig líta Siglfirðingar sjálfir á málið, og þeir munu manna kunnugastir störfum stjórnarinnar og hvernig henni tekst. Ég get ekki skilið þá afstöðu hv. 1. þm. Eyf. og hv. 2. þm. S.-M., að þeir berjast svo mjög fyrir því, að koma sjálfstæðismanni í verksmiðjustjórnina. Þeir berjast harðar fyrir því en sjálfstæðismenn sjálfir. Mitt álit er, að vel hafi tekizt að mynda þessa stjórn og engin ástæða sé til að fara að breyta um þetta, heldur að lofa þeirri stj., sem hefir stýrt vel, að halda áfram, og að það fyrirkomulag, sem flokkarnir komu sér saman um í fyrra, eigi að haldast. Í fyrra virtist hvaða sjálfstæðismaður sem var mega koma í verksmiðjustjórn nema Sveinn Benediktsson; það var gert að skilyrði. En það var vitað, að ef sjálfstæðismenn tilnefndu mann í stjórnina, mundi það verða Sveinn Benediktsson. Ég held, eins og hæstv.atvmrh. hefir tekið fram, að það verði betra fyrirkomulag, að ráðh. skipi stj. verksmiðjanna, heldur en að þingið kjósi hana. Getur og verið, að finna megi fyrirkomulag til þess að tilnefna fulltrúa fyrir þá, sem helzt eiga hlut að máli, sjómenn, útgerðarmenn og verkamenn. Ef svo fer, að þetta frv. gangi fram, eru það beinlínis brigður á því hjá framsóknarmönnum, sem samþ. var í fyrra. Ef þessi lög verða samþ., vil ég taka mér í munn orð gamals manns, sem sagði, að þá mundi fleirum skemmt verða, ef á að knýja þetta mál fram, og láta bráðabirgðal. falla úr gildi.

Bernharð Stefánsson Ég var kallaður í síma meðan hæstv.atvmrh. flutti sína ræðu, svo að ég heyrði ekki nema lítið eitt af henni, og því, sem ég heyrði, sé ég ekki ástæðu til að svara miklu, enda tók sessunautur minn, hv. 2. þm. S.-M. af mér ómakið að mestu leyti. Hæstv. atvmrh. vek að því, svo að ég heyrði, að ekki hefðu verið ráðnir nema 2 fastir starfsmenn við verksmiðjurnar, síðan skipt var um stjórn, svo að ekki gæti verið mikil óánægja um mannahald. Þetta kom einnig fram við fyrri umr. hjá hv. 4. þm. Reykv. Þetta mun vera rétt. En margir menn á Siglufirði líta svo á, að alþýðuflokksmenn gangi fyrir um lausavinnu við verksmiðjurnar, og er það ekki lítið atriði. Hvort þetta er á rökum byggt, get ég ekki fullyrt neitt um, en hitt fullyrði ég, að tortryggni er fyrir hendi þar, og annað hefi ég aldrei sagt. Hæstv. ráðh. gerði lítið úr því fyrirkomulagi, sem við stingum upp á í frv., en fyrir því gerði ég grein við 1. umr. Hann taldi rétt, að ef við vildum breyta til, þá ættum við að koma með breyt., sem gengu út á beinar kosningar meðal sjómanna og verkamanna í landi, og ég tel vist, að hafa yrði útgerðarmenn með. Má vera, að það væri heppilegt form á því. Ég er fús til að athuga það, en álít, að ekki verði fundið ráð form á slíku, sem talizt geti heppilegt. Ég álít þm. vera fulltrúa þjóðarinnar yfirleitt, og þá eins verkamanna, sjómanna og útgerðarmanna, og að óhætt sé að trúa Alþingi fyrir að kjósa fyrir hönd þessara manna. Hinsvegar verður að varast, að pólitísk sjónarmið séu yfirgnæfandi í stjórn verksmiðjanna, og því höfum við lagt til, að skipað verði 12 manna verksmiðjuráð, 9 kosnir af Alþingi með hlutfallskosningu, en 3 tilnefndir af öðrum aðiljum. Hlutverk þess á að vera ekki einasta að koma út úr Alþ. ágreiningsmálum, sem upp kynnu að koma innan verksmiðjustjórnarinnar, heldur líka að hafa þarna stj. með allmörgum fulltrúum þeirra manna, sem hlut eiga að máli, til þess að ræða um ýms viðfangsefni þessara stóru fyrirtækja og heppilegustu leiðir í þeim efnum, - stofnun, sem mundi hafa svipað hlutverk og svipað vald eins og hluthafar mundu hafa, ef verksmiðjurnar væru hlutafélagsfyrirtæki, eða félagsmenn í hvaða félagi sem væri, sem átti þær. Hv. 4. landsk. fór að ávíta mig fyrir það, að ég hefði talað almennt um málið við fyrri umr. Ég hugsa, að ég hafi ekki gert það úr hófi fram og alls ekki innleitt þær umr., heldur var það hv. 4. þm. Reykv., flokksbróðir hans.

Þetta er rangt

. Já ég segi nú eins og einu sinni var sagt á Alþ. Ég tek engar leiðréttingar til greina. - Hann sagði, að það hefði verið eins og bylur hefði dottið af húsi, þegar skipt var um stj. síldarverksmiðjanna. Það er alveg rétt, að ástandið í stj. verksmiðjanna batnaði, eftir að skipt var um. Og í þeirri von, að svo yrði, var það, að Framsfl. fellst á það, að ef það sýndi sig eftir þinglausnir, að ástandið í verksmiðjustj. yrði alveg óviðunandi, þá yrðu slíkar ráðstafanir gerðar. En það er engin sönnun fyrir því, að það fyrirkomulag sé svo fullkomið sem æskilegast væri, svo að ekki verði um það bætt, þó að núverandi fyrirkomulag á þessu sé kannske til bóta frá öðru verra. Að það séu ekki nema 2 persónur óánægðar með þetta fyrirkomulag í skipun síldarverksmiðjustj., eins og hv. 4. landsk. sagði, er náttúrlega fjarstæða. Það liggja skýrar sannanir fyrir, að svo er ekki. Ég vil benda hv.þm. á það, að flokksþing framsóknarmanna, þar sem sátu um 300 manns og háð var fyrir ekki löngu, eða í febr. síðastl., gerði samþykkt þann veg, að breytt yrði til í þessu efni. Þingmálafundur var og haldinn á Siglufirði í vetur, þar sem till. kom fram um að fella bráðabirgðal. um þetta frá síðasta vori. Sú till. kom frá sjálfstæðismönnum. Það er að vísu rétt, að þessi till. var felld með yfirgnæfandi atkvæðamun. En bæði var það, að framsóknarmenn yfirleitt sáu ekki ástæðu til þess að samþ. slíka till., af því að hún orðaði ekkert um það, hvað ætti að koma í staðinn. Auk þess var það þannig á fundinum, eins og oft er á fundum í bæjum, að alþýðuflokksmenn og kommúnistar þæfðu málin og heldu ræður langt fram á nótt, þannig að fjöldi manna var farinn af fundinum, þegar til atkvr. kom, svo að ég held, að ekki sé mikið að marka þá atkvgr. Till. fékk 9 atkv., og tók ég eftir, að 2 framsóknarflokksmenn voru með henni. Og það vita allir, að sjálfstæðismenn á Siglufirði eru fleiri en 7. En eins og ég sagði, voru flestir farnir af fundi, er atvgr. fór fram, og þar á meðal annar tillögumaðurinn. En ég var á öðrum fundi kvöldið áður, þar sem þetta mál var líka rætt, sem var flokksfundur Framsfl., þar sem samþ. var að krefjast breyt. n bráðabirgðal. í svipaða átt og hér er farið fram á. Sú till. var samþ. með 70 atkv. Það þýðir því ekki að segja, að allir séu ánægðir með þessa skipun verksmiðjustj., nema þessir 9 menn. Hv. 4. landsk. taldi það ákaflega undarlegt, að við flm., sem erum framsóknarflokksmenn. vildum koma sjálfstæðisflokksmönnum í stjórn verksmiðjanna. Ég álít nú, að þetta sé ekkert undarlegt. við þm. Eyf. höfum jafnan í öllum málum viljað haga svo til, að fullrar sanngirni væri gætt. Og ég hygg, að það geti ekki orkað tvímælis, að fyllsta sanngirni sé í því, að Sjálfstfl., eins mikið vald og hann er í þjóðfélaginu, eigi fulltrúa í stj. þessa stóra ríkisfyrirtækis, og þá sérstaklega þegar litið er til þess, að langflestir hinna stærri útgerðarmanna eru Sjálfstæðisflokksmenn. Og þeir treysta að sjálfsögðu Sjálfstæðisflokksmönnum betur heldur en ráðh. af andstöðufl. síns fl. til að velja fulltrúa í verksmiðjustj. fyrir sína hönd. Ég vil alveg mótmæla því, sem hv. 4. landsk. sagði, að það væri brigðun frá Framsfl., að við 2 þm. úr þeim fl. höfum nú flutt þetta frv. Því hefir verið lýst yfir af mér og líka af hv. 2. þm. S.-M., að það væri með samþykki Framsfl., að ráðh. gaf út þessi bráðabirgðal., þ. e. a. s. fl. hafði samþ. það, að ef þeir atburðir kæmu fyrir eftir þinglausnir, sem gerðu það nauðsynlegt, þá yrðu þessi bráðabirgðal. gefin út. Framsfl. mun því fyrir sitt leyti algerlega kvitta ráðh. af því að gefa bráðabirgðal. út. En ég veit ekki til, að Framsfl. hafi nokkurn tíma gefið loforð um það, að slík bráðabirgðal. ættu að standa til eilífðar. Það eina, sem e. t. v. mætti finna að við Framsfl. í þessu efni, er það, að bera ekki þessar till. fram sem brtt. við bráðabirgðal. sjálf heldur en að bera þær fram sem sérstakt frv. Ég skal játa, að það er aðferi, sem venjulegri er, að því er til bráðabirgðal. kemur, því að það er ákaflega algengt að breyta bráðabirgðal. En bráðabirgðal. voru nú lögð fyrir þá þd., sem við þm. Eyf. eigum ekki sæti í, og við áttum þess engan kost að gera brtt. við þau, fyrr en þau kæmu hingað til þessarar hv. d. Og tíminn leið þannig, að bráðabirgðal. þokuðust ekkert áfram í Nd., og þess vegna bárum við þetta frv. fram. Ég sé ekki, að það sé annað en formsatriði, ef farið verður að hreyfa við þeim l., hvor leiðin er farin. Þessi 2 frv. hljóta að mætast einhversstaðar í þinginu. Sé ég þá ekkert á móti því, að því verði hagað svo til, þegar þetta frv. t. d. kemur til Nd., að það verði þá tekið upp sem brtt. við bráðabirgðal. En ef það yrði gert, þá teldi ég allar ákúrur í þessu efni niður fullnar, því að er tel, hvað sem öðru líður, fyllsta rétt vera til þess að hreyfa bráðabirgðal., eftir því, sem meiri hl. Alþ. telur heppilegt. Ráðh. verður ekki víttur fyrir Framsfl. hönd fyrir að gefa bráðabirgðal. út. Þar með er það sannað, að sú athöfn er í alla staði þingræðisleg.

Nei

. En ég tel ekki heldur, að hæstv.atvmrh. og sá fl., sem hann styður, hafi yfir neinn að kvarta, þó að við 2 úr Framsfl. flytjum till. um þetta mál eftir okkar skoðun á því.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég sé nú ekki neina sérstaka ástæðu til að þakka hv. 1. þm. Eyf. neitt sérstaklega fyrir það, þó að hann gefi mér sem ráðh. kvittun fyrir því, að Framsfl. á sínum tíma samþ., að bráðabirgðal. væru gefin út. Það er það allra minnsta, sem af honum er hægt að heimta, en þarf ekki að þakka. Hinsvegar verð ég að segja, að það er ákaflega óvenjuleg aðferð, ef gert er ráð fyrir, að samvinna standi með fl., sem að stj. standa, að snúast svo gegn bráðabirgðal. eins og hér er gert með því að bera fram þetta frv., sem hér liggur fyrir til umr. En það kann nú að vera, að komið sé los á ýmsa hluti og það valdi nú með. Um fundahöld á Siglufirði í sambandi við þetta mál sé ég ekki ástæðu til að segja neitt annað en það, sem allir vita og viðurkennt er af fim., að betri starfsaðferð og samvinna hefir verið hjá stj. síldarverksmiðjanna nú á síðastl. ári heldur en undanfarin ár. Það er fyrir mér mikið aðalatriði. Og mér er ekki kunnugt um, að núverandi stj. sýni vanmátt sinn í neinu. Samvinna hjá henni er hin ákjósanlegasta, og ég veit ekki annað, en að starf hennar gangi mjög sæmilega. Afköst verksmiðjanna hafa verið stórum betri á síðastl. sumri en nokkurntíma áður. Hv. 2. þm. S.-M. veik að mér nokkrum fyrirspurnum, skildist mér, í fyrri ræðu sinni. Hann spurði hvað við tæki, ef þetta frv. yrði ekki samþ. og ekki heldur bráðabirgðal., sem lögð voru fyrir Nd. Ennfremur spurði hann, hvað liði bráðabirgðal. í Nd. og hvers vegna þau væru ekki komin á meiri rekspöl en orðið er. Viðvíkjandi því, hvað bráðabirgðal. líður í Nd. er hv. 2. þm. S.-M. nær að spyrja sína samflokksmenn í Nd. Þar stendur sem sé ekki á öðru en andstöðu þeirra í málinu, til þess að hægt sé að afgr. bráðabirgðal. út úr Nd. Um það, hvað við tæki, ef hvorugt frv., sem hann nefndi, yrði samþ., er því til að svara, að verði bráðabirgðal. felld, þá standa að sjálfsögðu ákvæði eldri 1. um stj. síldarverksmiðjanna, sem voru úr gildi felld með bráðabirgðal., koma nefnilega í gildi aftur. verði bráðabirgðal. hinsvegar ekki felld, en þó ekki staðfest, falla þau úr gildi um leið og Alþ. hættir störfum næst. En þá er ekki hægt að kjósa menn samkvæmt þeim l. í stj. síldarverksmiðjanna, og verður þá ráðh. að finna lausn á því máli, sem ég geri ráð fyrir, að yrði svipað og útgáfa bráðabirgðal. á síðasta vori. Ég geri ráð fyrir, að svipuð bráðabirgðal. yrðu þá gefin út, sem giltu til næsta þings. Ég veit, að hv.þm. hefir ekki spurt að þessu, af því að honum hafi ekki verið þetta vel ljóst, en ég sé ekki ástæðu til annars en að staðfesta þetta hér í þessari hv. d. Það er atriði út af fyrir sig, ef Alþ. stendur að þessu sinni skemmri tíma en ætlað var í fyrstu, þannig að þess vegna nái bráðabirgðal. ekki afgreiðslu. Ég get í þessu sambandi ekki komizt hjá að minnast nokkuð á það, sem mér þykir sérstaklega einkennilegt í afstöðu Framsfl. til þessa máls. Ég hefi að vísu heyrt það hjá ýmsum hv.þm. Framsfl., að þeir teldu það mjög miður, að svo hafi verið hagað rekstri síldarverksmiðjanna, að það hafi alltaf, nema eitt ár, fyrsta árið, verið borgað fast verð fyrir síldina, og ýmsir þeirra hafa haldið því fram, að þetta væri óheppilegt og óeðlilegt, en að hitt væri miklu eðlilegra og heppilegra, að ríkisverksmiðjurnar greiddu áætlunarverð fyrir síldina og greiddu svo í lok reksturs hvers árs það, sem sýndi sig, að raunverulega fengist fyrir hana. Þetta atriði ætla ég ekki að ræða hér. Tilefni mun gefast til þess síðar. En ég vildi þó benda á það, að þrátt fyrir þessa afstöðu framsóknarflokksmanna hér á Alþ., þá held ég, að þeir samflokksmenn þeirra, sem verið hafa í stj. verksmiðjanna, hafi alltaf samþ. að greiða heldur fast verð fyrir síldina, af ýmsum ástæðum, sem kunnar eru þeim mönnum, sem vel þekkja til þessara mála. Um afstöðu þeirra manna úr Sjálfstæðisfl., sem verið hafa í stj. verksmiðjanna, til þessa atriðis, er mér ekki kunnugt. Hitt er mér vitanlega kunnugt um, að sjálfstæðismenn hafa nú á Alþ. borið fram þáltill. þess efnis, að borguð verði uppbót á síldarverðið til þeirra, sem seldu ríkisverksmiðjunum á siðasta sumri, með 70 aurum á hvert síldarmál, eða liðlega það, sem nemur rekstrarafgangi verksmiðjanna á síðastl. ári. Ef þessi uppbót væri greidd, yrði afleiðingin sú, að verksmiðjurnar yrðu ekki aðeins að greiða allan sinn rekstrarafgang, heldur líka af sínum sjóði. Þegar síldarverðið yrði svo ákveðið næsta sumar, þó væri það skylda síldarverksmiðjustj. að gæta öryggis fyrirtækisins. En þá stæði hún þeim mun lakar að vigi um að ákveða síldarverðið á þessu sumri, sem gengið hefir verið nær fjárhag þessa fyrirtækis, ef þáltill. yrði samþ. Ríkisverksmiðjurnar stæðu þannig verr að vígi heldur en verksmiðjur í einkarekstri um að greiða verð fyrir síldina á komandi sumri. Líklega yrðu verksmiðjur ríkisins að greiða eitthvað lægra verð fyrir síld í sumar, ef till. um uppbótina yrði Samþ., heldur en annars. En það þýddi lægra verð á allri síld, sem seld væri í bræðslu, einnig til verksmiðja í einkarekstri, sem kæmi auðvitað niður á útgerðarmönnum. Nú skilst mér, að frv. þetta sýni, að af allmiklu kappi sé það sótt af framsóknarmönnum, að koma mönnum inn í stj. síldarbræðslnanna, sem líta svo á málið, að ekki eigi að borga fast verð fyrirfram fyrir síldina og greiða allan rekstrarafgang síldarverksmiðjanna, þegar vel gengur, sem uppbót á síldarverðið, en láta verksmiðjurnar taka á sig tapið, þegar illa gengur. Hv. flm. frv. vilja koma einum af þeim mönnum, sem svona líta á málið, inn í stj. síldarbræðslnanna til þess að gera hana öruggari og sterkari(!). Mér er alveg gersamlega óskiljanlegt það geysikapp, sem hv.frsm. leggur á þetta, bæði frá almennu sjónarmiði og líka frá því sjónarmiði, sem ýmsir hv.þm. hafa um það, hvernig hagað skuli greiðslum fyrir síldina af hendi síldarbræðslustj. Hv. 1. þm. Eyf. kvað það rétt vera, að ekki hefðu verið gerðar aðrar breyt. á fastráðnum mönnum en þær, að 2 mönnum var bætt við. og kvaðst hann ekkert hafa að athuga við þá ráðningu. Hinsvegar sagði hann, að það orð hefði leikið á, að við vinnuúthlutun til lausamanna við verksmiðjurnar á Siglufirði gengju menn úr Alþfl. fyrir öðrum. En á meðan ég hefi ekki annað fyrir mér um þetta en þann orðróm, sem hv. 1. þm. Eyf. kveðst hafa heyrt um þetta. legg ég fyrir mitt leyti ekkert upp úr því. Síldarbræðslustj. hefir ráðningu þessara manna í sínum höndum, en ekki stj. Alþfl., og ég veit ekki betur en að einn ágætur samflokksmaður þessa hv.þm., Þorsteinn M. Jónsson á Akureyri. sé í síldarbræðslustj. Og ef hans flokksmönnum þætti sinn hlutur borinn fyrir borð í þessum efnum, þá hefði hann að líkindum látið frá sér heyra um það, ef það hefði verið gert. Og ef sjálfstæðismönnum þætti hlutur sinn borinn fyrir borð í þessu efni, þá hygg ég, að kæmi hljóð úr horni úr þeirri átt, jafnvel án þess að það færi í gegnum hv. 1. þm. Eyf. Hv. 2. þm. S.-M. taldi, að verksmiðjuráðið mundi fjarlægjast pólitísk áhrif, ef hans till. yrði samþ. og felld inn í frv., en brtt.hv.þm.N.-Ísf. á þskj. 189, um að nema burt þá aðilja úr verksmiðjuráði,sem frv. gerir ráð fyrir, að ekki verði kosnir af Sþ., yrði felld. Mér þykir að sumu leyti vænt um þessa yfirlýsingu hv.þm., því að þar með segir hann, að hann telji, að mjög hætt sé við, að pólitískra yfirráða muni mjög mikið gæta í vali þingfl. á Alþ. á mönnum í þetta verksmiðjuráð. Það er einmitt það, sem ég hefi haldið fram, og einnig, að þessir viðbótarmenn 3 mundu ekki fá því áorkað, að draga úr þessum flokksáhrifum, því að þeir yrðu í minni hl. Og gera má einnig ráð fyrir, að þeir yrðu valdir pólitískt. framsóknarflokksmaður af S. Í. S., sjálfstæðismaður af Fiskifélaginu og alþýðuflokksmaður af Alþýðusambandi Íslands. Hinsvegar tel ég hér fengna skýlausa viðurkenningu á því, að verksmiðjuráð mundi velja menn í verksmiðjustj. pólitískt, og það jafnvel kannske meira en þó að ábyrgur ráðh. tilnefndi stjórnarnefndarmennina. Ég verð að segja það um þá brtt., sem fyrir liggur frá þeim hv. 2. þm. S.-M. og hv.þm.N.-Ísf., að mér þykir vægast sagt ákaflega óviðkunnanlegt að gera ráð fyrir að bægja atvmrh. algerlega frá því, að hafi nokkur áhrif á skipun verksmiðjustj. og störf hennar. Þar er lagt til, að sá ráðh. megi því aðeins tilnefna einn úr verksmiðjustj. sem formann stj., að ekki náist meirihlutasamkomulag innan verksmiðjustjórnarinnar um kosningu formannsins. Yfirleitt er svo sneitt hjá valdi ráðh. í þessu efni, að mér finnst fjarri öllu lagi, algerlega án tillits til þess, hvaða maður er í viðkomandi ráðherrastöðu á hverjum tíma. Eigi að gera lögin svo úr garði, að hendur ráðh. séu með öllu bundnar, tel ég það með öllu ófært. Brtt. hv.þm.N.-Ísf. gera engar breyt. á samsetningu ráðsins, svo að allt verður jafnvitlaust eftir sem áður, hvað sem þeim líður. - Mér er alveg óskiljanlegt, hvers vegna S. Í. S. þarf t. d. að eiga fulltrúa í ráðinu. Það hefir verið bent á það, að sama eigi sér stað í landsbankanefnd, og ég veit, að svo er. En ég held, að yfirleitt ríki nú ekki svo mikil ánægja yfir þeirri n., að hún sé til fyrirmyndar. Og ég leyfi mér að fullyrða það, að ef þetta ráð verður ekki tómt „húmbúg“, verður það aðeins til þess að þvælast og tefja fyrir.

Forseti (EÁrna): Þessar umr. hafa nú gerzt nokkuð almennar og fremur heyrt til 3. umr. en 2. En þar sem umr. hafa nú staðið í 3 tíma, vil ég mælast til þess, að menn hagi ræðum sínum svo, að umræðum geti orðið lokið kl. 31/2. Ég mun því skipta ræðutíma milli andstæðinga málsins og hinna þannig, að hver ræða taki hér eftir ekki nema 10 mínútur, og ber þetta undir deildina samkv. þingsköpum.

*Frsm. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Mér kemur það ókunnuglega fyrir sjónir, ekki meiri umr. en hér eru yfirleitt í d., að hæstv. forseti skuli beita valdi sínu á þenna hátt.

Nýju þingsköpin! - MJ: Jú. var ekki hv.þm. með þeim?

. Jú, en ströngustu ákvæðum þeirra hefir aldrei verið beitt í þessari deild, enda ekki verið ástæða til þess. Ég get þegar tekið það fram, að mér endast engar 10 mínútur til þess að taka það allt fram, er ég vildi sagt hafa. Hv. frsm. meiri hl. vildi kenna mér um það, að ég hefði komið þessum umr. út á of breiðan grundvöll. En það var hann, sem byrjaði á því að rekja forsögu málsins, svo að hann má sjálfum sér um kenna, en ekki mér. Ég verð að láta mér nægja að taka til athugunar nokkur af frækornum hv. 1. þm. Eyf. Hann sagði, að það hefði verið með sérstökum skilyrðum frá Framsókn, að bráðabirgðalögin væru samþ. En sjálfur sagði hann við atvmrh., að hann væri með lögunum. Hér er því um beina brigðmælgi af hans hálfu að ræða. Hv. þm. vildi halda því fram, að núverandi verksmiðjustj. hefði ekki reyzt vel, og fékkst einkum um það, að hún sýndi hlutdrægni í starfsmannavali. Þetta hefir nú allt verið hrakið áður, og hv.þm. verður að sætta sig við það, að svo fjölmennur flokkur sem Alþýðufl. er á Siglufirði fái rétta hlutdeild í vinnu við verksmiðjurnar. Hv. þm. varð líka að kingja því, að útgerðarmenn væru óánægðir með verksmiðjustjórnina. Sú óánægja hefir hvergi komið fram, nema í hinni grein, er Ingvar Guðjónsson skrifaði eftir pöntun Þormóðs Eyjólfssonar. Hann gat heldur ekki neitað því, að friður ríkti nú um verksmiðjurnar, þvert á móti því sem verið hefir áður.

Það ríkir nú líka friður í Þýzkalandi!

. Já, en hér er ekki stjórnað með neinum vopnum. verkamannastéttin á Siglufirði er nú ánægð í stað þess, að áður ríkti þar svo mikil óánægja, að hvað eftir annað lá við vinnustöðvun, ef okkar menn hefðu ekki komið í veg fyrir það með lagi. Hv. 2. þm. Rang. virtist í rauninni síður en svo vera hrifinn af þessari breyt. á verksmiðjustjórninni, þótt hann þættist vera að mæla með frv. Ég get líka vel skilið það hugarfar hans, ef honum er það alvara, að ríkisverksmiðjunum eigi að vera stjórnað af nýtum mönnum, en ekki af einhverjum, sem láta troða sér inn, hversu óhæfir sem þeir hafa reynzt áður. Og ég vil ljúka máli mínu með því að óska þess, að þau óheillaöfl, sem með bráðabirgðalögunum var bægt frá verksmiðjunum, eigi þangað ekki afturkvæmt.