Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Iðnn. hefur haft til meðferðar frv. til l. um breyt. á l. nr. 111 frá 30. des. 1970, um virkjun Lagarfoss. Mál þetta hefur borizt frá hv. Nd., þar sem frv. var samþ. án breytinga. N. hefur orðið sammála um að mæla með samþykkt þessa frv. eins og það er.



Herra forseti. Eins og fram kom við 1. umr. frv. þessa hjá hæstv. landbrh., þá er frv. samið af mþn., er Búnaðarþing 1971 kaus. Nefnd þessi skilaði áliti fyrir síðasta Búnaðarþing og það frv., er hér er til umr., er í meginatriðum eins og nefndin lét það frá sér fara. En helztu breytingar, sem frv. þetta felur í sér frá gildandi lögum, eru þessar: 1. Lagt er til, að Vélasjóður verði lagður niður frá og með næstu áramótum, þar sem talið er, að hlutverki hans sé nú lokið, en það var einkum það að hafa í þjónustu sinni stórvirkar vélar, skurðgröfur og aðrar ræktunarvélar. Nú hafa ræktunarsamböndin og búnaðarsamböndin eignazt sjálf nauðsynleg jarðræktartæki og sjá þau um framræslu og jarðvinnslu og þar af leiðir, að upphafleg verkefni Vélasjóðs eru ekki lengur fyrir hendi. Önnur verkefni Vélasjóðs, svo sem leiðbeiningar um val véla og verkfæra og meðferð þeirra, þurrkun lands, áveitur o. fl. fellur undir leiðbeiningarþjónustu Búnaðarfélags Íslands. 2. Lagt er til að aukaframlag til jarðræktar, það er Landnám ríkisins hefur borgað allt frá árinu 1957, að ég ætla, verði nú innifalið í framlagi jarðræktarlaga. Í þessu er vinnuhagræðing, þar sem það er sama vinna fyrir Búnaðarfélag Íslands, sem lætur reikna út jarðræktarframlögin, hvort upphæðin, sem miðað er við, er 10 þús. kr. eða 14 þús. kr., svo að eitthvað sé nefnt. 3. Framlag til ræktunar miðað við ha. verður jafnhátt án tillits til hektarafjölda. Í gildandi lögum er hámarksframlag bundið við 25 ha. túnstærð, en þá lækkaði framlagið mikið á þá ræktun, sem þar var yfir. Í þeim breytingum, sem gerðar voru á lögum um Landnám ríkisins á s. l. ári, var upp tekin þessi regla, að borga sama framlag miðað við ha. án tillits til túnstærðar. Hér er sporið stigið til fulls og skal borga sama framlag á ha. til allra, án tillits til túnstærðar. 4. Tekið er upp framlag til hagaræktar, þegar vissum skilyrðum er fullnægt varðandi sléttun, sáningu og áburðarþörf. 5. Sú breyting er gerð á framlagi til girðinga, að það nær jafnt til girðinga um ræktunarlönd og heimahaga. Bæði hagaræktun og girðingar um heimalönd munu létta beit af túnum sums staðar og einnig mun auðveldara reynast að græða upp sanda og mela, sem nauðsynlegt er að friða með girðingum. 6. Tekið er upp framlag til kölkunar ræktunarlands. Flestir munu hafa heyrt þess getið, að kal í mýrlendum túnum stafi frá því, að jarðvegurinn sé of súr til þess að túngrösin þrifist. Erlendis er víða þekkt, að borgað er framlag á kölkun lands. Vonandi verður kölkun landsins til þess, að bæði túngrösin þrifist og búfénaðurinn líði ekki fyrir kalkskort, eins og því miður á sér allt of oft stað. 7. Tekin er upp sú heimild að borga 30% hærra framlag á félagsræktun, ef hlutaðeigandi bændur hafa ekki viðunandi ræktunarlönd, en jarðir þeirra eru góðar bújarðir að öðru leyti. 8. Sú breyting er gerð á framræslu, að framlag ríkis nær einnig til uppmoksturs úr eldri skurðum, kílræsa og ræsa úr plaströrum, sem dregin eru í jarðveginn og haldast opin þá betur við en ella. Nokkur reynsla er fengin fyrir plaströrum og spáir hún góðu um þurrkun lands á þennan hátt. Þá er ræktunarsamböndum ekki gert að skyldu að bjóða út skurðgröft, ef þau eiga sjálf gröfur til að annast verkið. Í þess stað eru þau háð samþykki Búnaðarfélags Íslands um þann taxta, er þau grafa fyrir. 9. Tekinn er upp nýr liður um framlag til vatnsveitna á sveitabæi. Ríkissjóður hefur í áratugi stutt vatnsveitur til borga, bæja, kauptúna og sveitabæja, ef fleiri bændur mynda með sér félag og geta notað sömu vatnsveituna, en flestir bændur hafa þó orðið hingað til hjálparlaust að leiða vatnið heim, hvað sem það hefur kostað. Hér er um réttlætismál að ræða, þar sem misræmi hefur verið allmikið í þessum efnum á milli hinna einstöku þegna þjóðfélagsins. Kröfur um heilnæmt neyzluvatn eru meiri nú en áður. Auk þess þarf einnig miklu meira vatn, bæði til íbúðarhúsa og meira hreinlætis verður að gæta í hvívetna og ekki sízt í sambandi við kælingu mjólkur. 10. Tekið er upp framlag til vélgeymslna. Vélar og verkfæri eru á flestum bæjum mikið að verðmæti og því þýðingarmikið að geta geymt þau inni í góðum húsum. Framlagið á að tryggja það annars vegar, að geymslurnar verði vandaðar, og hins vegar að glæða áhuga manna fyrir þýðingu þess að geyma vélar í góðum húsakynnum, þar sem einnig á að vera auðvelt að gera við þær og koma þeim í nothæft ástand, ef þess þarf með yfir vetrarmánuðina. Þá er síðast en ekki sízt samkv. frv. þessu rýmkaður hlutur búnaðarsambandanna, þar sem þau eiga eftirleiðis að fá 65% af ferðakostnaði héraðsráðunauta borgaðan ásamt 65% af launum þeirra, eins og verið hefur í jarðræktarlögum. Búnaðarsamböndin fá einnig í sinn hlut 2% af jarðabótaframlaginu, og hreppabúnaðarfélögin fá eftirleiðis 4% í stað 5% áður. Kostnaður búnaðarsambandanna við þjónustu sína hefur aukizt mikið hin síðari ár, einkum vegna hækkaðra launa. Mál þessi hafa talsvert verið rædd á meðal bænda, og eru menn á einu máli um það að bæta aðstöðu búnaðarsambandanna með framangreindum ráðstöfunum. Þá má að lokum benda á, að jarðræktarlagafrv. verður að ýmsu leyti auðveldara í framkvæmd en gildandi löggjöf. Út frá fenginni reynslu eru færðir saman liðir, tekið er tillit til vandamála þeirra, sem skapazt hafa í sambandi við kalið. Framlög til endurræktunar túna, grænfóðurræktar, votheysverkunar og súgþurrkunar eru talsvert aukin frá því, sem þau eru í gildandi lögum. Það er von mín og trú, að frv. þetta, þegar að lögum verður, megi þjóna þeim megintilgangi að auka gróður landsins og á grundvelli þess geti bændur að mestu orðið sjálfum sér nógir með fóðurframleiðslu og tryggt sér birgðir heyja til harðari ára. En því miður hefur ræktun á undanförnum árum heldur gengið saman. Árið 1968 voru ræktaðir 5162 ha., en 1969 4123 ha. og árið 1970 3242 ha. En líkur eru til þess, að ræktun á s. l. ári hafi verið mjög svipuð og hún var árið 1970. Þróun þessi er óhagstæð og á hún rætur að rekja til kuldatímabilsins. Endurræktun túna hefur aukizt með hverju ári, og var hún 865 ha. árið 1970 eða um 100 ha. meiri en árið áður. Alls hafa verið endurræktaðir 3588 ha. í túnum síðan árið 1964, og gefur það nokkra mynd af því ástandi, sem verið hefur á því kuldatímabili, sem við höfum búið við. Landbn. mælir einróma með frv. þessu ásamt breytingum þeim, sem eru á þskj. 643, en í þeim breytingum felast engar efnislegar breytingar, en orðalag gert skýrara til að taka af tvímæli. Ég vænti þess, að hv. þm. samþykki frv. ásamt þeim breytingum, sem fyrir liggja.



Herra forseti. Eins og fram kom hjá frsm. landbn., er n. sammála um það að mæla með því, að það frv., sem hér er til umr., verði samþ. og nái fram að ganga, en hún stendur sameiginlega að þeim brtt., sem prentaðar eru á þskj. 643. Það er þess vegna ekki vegna ágreinings, að ég kem hér í ræðustól til að segja fáein orð, heldur aðeins til þess að lýsa ánægju minni yfir því, að gengið hefur verið til þessarar endurskoðunar á jarðræktarlögunum, og það er gott til þess að vita, að það verk hefur að meginstofni verið unnið af samtökum bændanna sjálfra, af mþn. Búnaðarþings ásamt sérfræðingum, sem eru í þjónustu Búnaðarfélagsins. Ég lýsi ánægju minni yfir því, vegna þess að ég tel það mikla nauðsyn að endurskoða lög og reglur varðandi þetta efni öðru hverju, því að þróunin í þessum málum er ör eins og á flestum öðrum sviðum atvinnulífsins hjá okkur um þessar mundir. Og það þarf þess vegna að sveigja lög og fyrirmæli til þeirrar þróunar, eftir því sem hún verður á hverjum tíma. Það mun síðast hafa farið fram heildarendurskoðun þessara laga árið 1965, ef ég man rétt, og var þess vegna orðið tímabært að efna til endurskoðunar á ný. Einn þáttur þessara mála var í endurskoðun í fyrra og gengið þá frá lögum um Landnám ríkisins, sem var þessu nokkuð skylt og á þeim tíma féll nokkuð inn í þennan ramma, sem hér er verið að fást við. Þá var við þá lagasetningu mörkuð sú stefna, að afnumið var að hafa misháan jarðræktarstyrk á túnrækt, eftir því hvort tún voru stærri eða minni fyrir á bæjum. Það hefur að allra dómi, sem um þessi mál fjalla, þótt eðlilegt að afnema það, sem áður var í gildi um þetta efni, og þessi lög, sem nú eru hér til umr., staðfesta þá stefnu, sem þarna var mörkuð á þingi í fyrra. Að sjálfsögðu vill það fara svo og er með eðlilegum hætti, að einhver kostnaðarauki verður af endurskoðun slíkra laga sem þessara, þegar hún er framkvæmd. Ég minnist þess, að árið 1965, þegar þessi lög voru síðast endurskoðuð, þá mun hafa leitt af þeirri endurskoðun um 30 millj. kr. hækkun á framlögum vegna laganna. Við þessa endurskoðun verður að sjálfsögðu nokkur hækkun. Það er alltaf erfitt að spá með öryggi um hlutina, spá um það, hversu miklar framkvæmdirnar verða. En sé miðað við þær framkvæmdir undangenginna ára, þá er útlit fyrir, að framlög hækki vegna þessara laga frá því, sem gildandi lög segja til um, um ca. 17 millj. kr. Þó er líklegt, að frá því mætti draga hluta af aukaframlagi, sem var til súgþurrkunar, og enn fremur lítils háttar upphæðir, sem gengju til vatnsveitna hjá einstaklingum og gekk í gegnum fjárlög áður. Þannig eru þessar upphæðir að sjálfsögðu nokkuð á reiki, en það er sýnt, að um stórkostlegt stökk er þarna ekki að ræða. Þó er þarna farið inn á nokkra pósta, sem eru allmikilvægir, og ég vil þá sérstaklega minna á það, sem raunar var komið hér inn á áðan, og það er framlagið til hagaræktarinnar. Ýmsir mundu e. t. v. ætla, að þetta væri ekki mikilvægt atriði, en bændur þekkja það, að þetta er mjög mikilvægt fyrir búskapinn, og ég hygg, að allir aðrir Íslendingar, sem leiða hugann að þessu máli, átti sig fljótlega á því, að með bættri hagarækt er líka aukið beitarþol útjarðarinnar, og það er landvinningur í því að styrkja þá hagarækt eins og hér er lagt til. Þá er þarna ein breyting, sem ég vil telja, að sé ekki óeðlileg, að nú eru jarðræktarframlögin greidd út frá einni hendi eða hjá Búnaðarfélagi Íslands, en var áður bæði þar og hjá Landnámi ríkisins. Aðeins er eitt, sem veldur þarna nokkru um í lækkunarátt, sem sé það, að Landnám ríkisins greiddi framlög vegna ræktunarframkvæmda út á því sama ári og verk var unnið, og var að því allmikið hagræði fyrir þá, sem stóðu í ræktunarframkvæmdum, en mér sýnist, að gert sé ráð fyrir því nú eins og áður, að greiðslur á vegum Búnaðarfélags Íslands fari fram ári eftir að framkvæmdin er unnin. Þá er annað atriði, sem er nokkuð veigamikið í þessu nýja frv., að kaflinn um Vélasjóð ríkisins er felldur niður og gert er ráð fyrir því, að Vélasjóður hætti störfum. Í sjálfu sér er ekki ágreiningur um þetta atriði. Það er rétt, sem kom fram í ræðu frsm. n. áðan, að svo er að sjá, sem Vélasjóður hafi að mestu lokið þeim verkefnum, sem hann nauðsynlega þurfti að sinna. Á síðustu árum hefur hann aðeins sinnt verkefnum á Vestfjörðum fyrir þá sök eina, að þar er erfitt land til framræslu og þegar útboð fóru fram um það, þá voru þau mjög óhagstæð og Búnaðarfélagið gekk þá til þess ráðs að ráða skurðgröfur Vélasjóðs til þess að grafa fyrir lægra verð heldur en annars virtist vera hægt að fá í gegnum útboð. Það var aðeins drepið hér á það áðan, að í frv., eins og það liggur hér fyrir, sé gert ráð fyrir því, að framræsluframkvæmdir séu boðnar út eins og er í gildandi lögum, að öðru leyti en því, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að þar sem ræktunarsambönd eru starfandi og hafa eigin skurðgröfur til afnota, þá séu þau ekki skyldug til þess að bjóða út framkvæmdir á sínum svæðum. Efnislega er ég andvígur þessu ákvæði, en ég ætla ekki að gera till. um breytingu á því að þessu sinni. Ég tel eðlilegt, af því hvað ræktunarsamböndin hafa sótt þetta mál fast, að haga málunum á þennan hátt, að gerð sé um þetta tilraun. En það kæmi mér ekki á óvart, þó að það þyrfti fljótlega að endurskoða þetta atriði. En það er ekki erfitt að koma því við og þess vegna hygg ég, að bezt sé og eðlilegast að láta við svo búið standa að sinni, en eins og ég hef tekið fram áður, þá ætla ég ekki að bera fram breytingu við það ákvæði að þessu sinni. Ég get látið máli mínu lokið um þetta jarðræktarlagafrv. Eins og fram kemur í nál., þá stöndum við að því sameiginlega allir nm., og ég legg til, að frv. verði samþykkt.

Frsm. (Ragnar Arnalds) Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæðu til að lengja að neinu ráði þessar umr., sem orðnar eru um það frv., sem hér er til umr., því að mest nauðsyn er nú á því, að frv. komist áfram. Hv. þm. Þorv. Garðar Kristjánsson gerði nokkrar aths. við frv. í gær og hélt því m. a. fram, að frv. væri illa samið. Ég verð nú að segja það, að ef frv. er slík hrákasmíð sem hv. þm. vill vera láta, þá hefði ég nú átt von á því að sjá fleiri brtt. af hans hálfu en raun ber vitni. Staðreyndin er sú, að hann hefur aðeins flutt hér eina brtt. til viðbótar þeim till., sem n. hefur verið sammála um. Hann gat þess, að á skorti, að það væru nægilega skýr ákvæði um þá tækniþjónustu, sem þörf væri á í þessum iðnaði, því að það þyrfti að leggja þunga áherzlu á tæknihliðina. Út af fyrir sig er það alveg rétt, að ekki má gleyma henni. Ég vil nú hins vegar segja það, að ég held, að framleiðsla íslenzkra niðursuðuverksmiðja, niðurlagningarverksmiðja, hafi almennt þótt nokkuð vel heppnuð og nokkuð góð. Meinið hefur sem sagt ekki verið það fyrst og fremst, að tæknin hjá þessum verksmiðjum væri í ólagi, heldur það, að illa hefur gengið að selja vöruna. Það hefur verið kjarni málsins. Þess vegna er einmitt hér verið að leggja megináherzluna á það með stofnun þessarar sölustofnunar. Ég held, að sá liður, sem um þetta fjallar í frv., sé algerlega fullnægjandi. Það mun vera g-liður í 2. gr. frv., en þar er einmitt skýrt kveðið á um það, að komið skuli á fót tækniþjónustu fyrir þennan iðnað. Hv. þm. minnti á, að í skýrslu sérfræðings, sem hingað kom fyrir allmörgum árum til þess að fjalla um vandamál niðursuðuiðnaðarins, hefði verið lagt til, að komið yrði upp sérstakri tæknimiðstöð fyrir þennan iðnað, og ég efast ekki um, að það hafi verið skynsamleg till. á sínum tíma. En ég er hræddur um, að sú till. sé ekki sérlega raunhæf í dag. Við höfum síðan þá þróazt fram á við, hvað þessi mál snertir, höfum fengið og byggt upp tæknistofnun fiskiðnaðarins og hún vinnur fjöldamörg þau störf, sem slíkri tæknimiðstöð hefði verið ætlað ella. T. d. gerir hún efnagreiningar og veitir þessum verksmiðjum mjög mikilsverðar leiðbeiningar. En að því leyti sem sú þjónusta nægir ekki, þá er gert ráð fyrir því, að sölustofnunin komi upp tækniþjónustu. Annars er það svo, að mesta deilumálið í sambandi við þetta frv. er það, hvernig stjórn stofnunarinnar skuli háttað, og hér komu í gær tveir hv. þm., sem lögðu mjög þunga áherzlu á það, að þessari gr. þyrfti að breyta, 4. gr., þannig að atvinnurekendur ættu og hefðu meiri hl. í stjórn stofnunarinnar. Eins og ég tók fram hér í gær, er það svo, að þarna hefðu komið til greina þrjár hugsanlegar leiðir. Það hefði verið hugsanlegt, að sölustofnunin hefði verið byggð upp sem hrein ríkisstofnun. Þá reikna ég með, að öll stjórnin hefði verið kosin hér af Alþ., framleiðendur hefðu þá ekki haft þar nein bein áhrif og þeir hefðu þá aðeins átt almenn viðskipti við stofnunina með því að fela henni að hjálpa sér að selja sína vöru. Þannig var þetta t. d. í sambandi við fiskimálanefndina á sínum tíma, og þannig er þetta oftast með venjulegar hreinræktaðar ríkisstofnanir. Þessi leið var hins vegar ekki valin. Önnur leið hefði verið sú, að þarna hefði bara verið um að ræða hrein samtök framleiðenda. Þá hefði auðvitað öll stjórn þessarar stofnunar verið skipuð af framleiðendum. Framleiðendur hefðu ráðið stofnuninni algerlega. Þeir hefðu þá sjálfir útvegað það fjármagn, sem til þarf. Þeir hefðu lagt fram eigið fé í stofnunina, part af sínum verksmiðjum eins og reiknað var með á sínum tíma. Þá var reiknað með því, að hver verksmiðja, sem átti að vera aðili að Sameinuðu niðursuðuverksmiðjunum, hver eigandi slíkrar verksmiðju legði fram helminginn af hlutafé hverrar verksmiðju inn í sameiginlega fyrirtækið og það hefði þá verið eignarhluti sölusamtakanna í viðkomandi verksmiðju. Ríkisvaldið hefði út af fyrir sig getað komið þar til greina með ýmiss konar fyrirgreiðslu, ekki skal því neitað. Þessi samtök hefðu átt það skilið og hefði verið sjálfsagt að veita hana. Það hefði komið til greina að veita almenna ábyrgðarheimild og ég er ekki frá því, að alþm. hefðu getað komið sér saman um það að veita þessum samtökum einhverja dágóða upphæð á fjárlögum til styrktar slíkri starfsemi, eins og hefur auðvitað verið gert með fjöldamörg mikilvæg samtök einkaaðila, sem komið er á fót, en eru algerlega á vegum einkaaðilanna og er stjórnað af þeim. Sú leið, sem aftur á móti varð þarna fyrir valinu, er millileið. Þarna er um að ræða opinbera stofnun undir sjálfstæðri stjórn, sem er sett á laggirnar ekki með samningum einkaaðila, heldur með löggjöf. Því verður ekki á móti mælt, að framleiðendum er ekki ætlað að leggja eitt eða neitt inn í þessa stofnun. Það er ríkið, sem útvegar allt fjármagnið, en samhliða þessu mynda svo framleiðendur ráðgefandi fulltrúaráð, sem fær og á kost á því að skipa tvo menn af fimm stjórnarmönnum, og ég efast ekkert um það, að eins og þetta er uppbyggt, verður þetta fulltrúaráð leiðandi afl innan þessarar stofnunar. Aftur á móti verður skipulaginu breytt á þann veg eftir fimm ár, þegar framleiðendur njóta ekki lengur ríkisframlaga og styrkja, að framleiðendur fá þá úrslitaáhrif innan stofnunarinnar. Því var haldið fram hér í gær, að þess væru mörg dæmi, að ríkið hefði komið til aðstoðar við einstök félagasamtök eða við samtök atvinnurekenda, án þess að framleiðendur þyrftu að láta af sjálfstæði sínu, eins og það var orðað hér í gær. Í þessari fullyrðingu eru tvær skekkjur. Í fyrsta lagi er sú skekkja, að það er ekkert fordæmi fyrir því í íslenzkri löggjöf, að sett sé upp stofnun, þar sem ríkisvaldið leggur fram allt fjármagn, sem stofnunin hefur úr að spila, en framleiðendur hafi þar úrslitaáhrif. Það er ekkert fordæmi um það yfirleitt, að framleiðendur eða samtök þeirra hafi fengið svo gífurlega mikið fjármagn í hendurnar, eins og þarna er gert ráð fyrir. Menn voru að nefna það hér í gær, að það hefði tíðkazt, að samtök framleiðenda fengju verðuppbætur á fisk eða gengisuppbætur og slíkar upphæðir hefðu oft numið mörg hundruð millj. kr. Þetta er alveg rétt. En ég vil leyfa mér að spyrja menn í fyllstu hreinskilni, hvort þeir vilja bera þetta tvennt saman. Þetta er ekki á nokkurn hátt sambærilegt, þó að ríkisvaldið líti svo á, að verðlag á einhverri ákveðinni vörutegund sé óeðlilega lágt miðað við okkar efnahags- og viðskiptakerfi og telji nauðsynlegt að greiða verðuppbætur á einhverja ákveðna afurð, þá er ekki þar með sagt, að það sé verið að styrkja þessi viðkomandi sölusamtök. Þeir menn, sem ráða yfir slíkum sölusamtökum, fá ekki þessa peninga upp í hendurnar. Þeir ráða ekki, hvernig þeim er ráðstafað, heldur ákveður ríkisvaldið, að það skuli greiða svo og svo margar krónur til verðuppbóta á einhverja ákveðna afurð, og þeir peningar koma aldrei í hendurnar á viðkomandi framleiðendum raunverulega, þannig að þessi samanburður er algerlega fráleitur og á ekki nokkurn rétt á sér. Í öðru lagi vildi ég undirstrika það hér enn einu sinni, að það er ekki um það að ræða, að þessar verksmiðjur láti eitt eða neitt af sjálfstæði sínu. Þær eru fullkomlega sjálfstæðar hver um sig eftir sem áður. Þær hafa rétt til þess að ganga úr samtökunum hvenær sem þær óska eftir því. Þær eru frjálsar að því að selja sína vöru utan við samtökin, og samtökin hafa ekki minnsta íhlutunarrétt um stjórn hverrar verksmiðju fyrir sig, þannig að það er ekki hægt að halda því fram með nokkrum rétti, að þær séu sviptar sjálfstæði sínu með tilkomu þessarar nýju stofnunar. En ef þær telja það samrýmast hagsmunum sínum að láta þessa stofnun selja fyrir sig sína framleiðslu, þá eiga þær kost á því, þá geta þær gert það. Það tel ég ekki vera að fórna sjálfstæði sínu. Hér var sagt í umr. í gær, að framleiðendur legðu fjármuni sína, fyrirtæki sín og sérþekkingu inn í þessa samvinnu. Það væri þeirra mikla framlag. Út af fyrir sig er þetta alveg rétt, þeir leggja þetta fram. En það er ekki svo, að þeir fái ekki eitthvað á móti. Þetta er einmitt gert til þess að auðvelda þeim að selja sína vöru og þeir fá þá áreiðanlega fyllilega það á móti, sem eðlilegt er. Ég vildi sem sagt undirstrika það hér, að framleiðendur eiga sínar verksmiðjur áfram, á því verður engin breyting, og það er satt að segja reginmunur á því og svo aftur þeim samtökum, sem stóð til að stofna á vegum framleiðenda sjálfra á sínum tíma, þar sem þeir ætluðu beinlínis að láta sínar verksmiðjur, a. m. k. að hálfu leyti, inn í samtökin. Það er ekki um það að ræða í þessu tilviki hér. Þeir fórna sem sagt engu og eru algerlega frjálsir áfram, geta gengið út hvenær sem þeir vilja. Hv. þm. Jón Árnason lagði áherzlu hér í gær á það, sem framleiðendur legðu fram, það væri ekki hægt að segja, að ríkið legði fram alla fjármunina, því að viðkomandi sölusamtök hefðu tekjur í gegnum umboðslaun og sölulaun af framleiðslunni. Þetta er alveg laukrétt. Auðvitað er samtökunum ætlað að fá eitthvað í sinn hlut til þess að standa undir þeim mikla kostnaði, sem er af sölu þessarar framleiðslu. Væntanlega eiga sölulaunin og umboðslaunin, þegar þar að kemur, að standa algerlega undir dreifingarkostnaðinum og markaðskostnaðinum. En þetta er ekki fjármagn, sem verið er að taka af framleiðendum. Það er alger fölsun, ef því er haldið fram. Framleiðendur hafa hingað til ekki fengið umboðslaunin eða sölulaunin. Það eru útflytjendur, sem hafa fengið þau, stundum með réttu og kannske stundum með röngu. En í öllu falli hafa sölulaunin ekki runnið til framleiðenda, þannig að það er ekki hægt að halda því fram, að framleiðendur séu að afhenda þessum nýju samtökum sölulaunin eða umboðslaunin. Sölulaunin og umboðslaunin eru bara réttmæt greiðsla fyrir það starf, sem innt er af hendi af hálfu samtakanna, og það er víst ekki nokkur vafi á því, að kostnaður þeirra af dreifingunni og sölunni erlendis mun verða miklu meiri en nemur þessum sölulaunum og umboðslaunum. Ég vildi sem sagt undirstrika það hér, að menn verða að skilja eðli þessarar stofnunar. Það er ekkert minnsta fordæmi fyrir því, að ríkisvaldið hafi afhent samtökum, sem stjórnað er af einkaaðilum, mörg hundruð millj. til frjálsrar ráðstöfunar, án þess að ríkisvaldið tryggi sér eftirlit og umráðarétt með því, hvernig því fjármagni er varið. Það væri algerlega án nokkurs fordæmis, og ég tel þess vegna ekki stætt á því að gera það. Aftur á móti hef ég fallizt á það, þó að ég telji það út af fyrir sig ekki neina nauðsyn og í raun og veru alls ekki eðlilegt, þá hef ég fallizt á það, að það fyrirkomulag verði, að eftir fimm ár, þegar framleiðendur hætta að njóta þessa ríkisframlags, þá fái þeir meiri hlutann í stjórn stofnunarinnar. Þá mun að vísu eftir sem áður verða um það að ræða, að þeir muni ekki hafa lagt neitt fram til uppbyggingar stofnunarinnar, heldur verður allt fjármagn, sem í henni er fólgið, raunverulega komið frá opinberum aðilum, en það má kannske segja, að það hafi þá að mestu eyðzt og hafi runnið í reksturinn almennt til að byggja upp stofnunina sem slíka, og ég reikna þá með, að það sé komin það mikil festa í starfsemi þessarar stofnunar, að menn geti sætt sig við það, að framleiðendur verði við þær aðstæður í meiri hl. innan stofnunarinnar. Ég vil að lokum undirstrika það, að ef menn eru þeirrar skoðunar, að framleiðendur eigi að vera í algerum meiri hluta í stofnun af þessu tagi, þá eigi þeir ekki að fylgja þessu frv. Þá er bara eðlilegast, að framleiðendur geri þetta sjálfir. Þá eiga þeir sjálfir að útvega fjármagnið, þá eiga þeir sjálfir að bera ábyrgðina. Ríkisvaldið getur þá veitt eðlilega fyrirgreiðslu. Það getur þá útvegað lánsfé eftir því sem talin er þörf á, og það getur út af fyrir sig alltaf komið til greina einhver ríkisstyrkur, en það á ekki að byggja samtökin upp með þessum hætti, eins og hér er gert ráð fyrir. Kjarni málsins er hins vegar sá, að við þurfum þá enga lagaheimild til þess að byggja upp slík samtök. Framleiðendur mundu geta gert það sjálfir. Þeir eru frjálsir að því að gera það hvenær sem þeir vilja, en það vill bara svo til, að þessa leið vill enginn fara. Þessi leið hefur verið reynd og þess vegna nýtur hún einskis stuðnings lengur. Hún mistókst á sínum tíma. Þess vegna hefur verið valin önnur leið, og henni fylgja þá auðvitað önnur skilyrði og önnur tilhögun óhjákvæmilega.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. v. vék í upphafi ræðu sinnar að því, að ég hefði haft um það orð, að frv. þetta væri illa samið og væri hrákasmíði. Þetta er nú ekki nákvæmlega farið með það, sem ég sagði. Hann gaf sjálfur tilefni til þess, að ég viki lítið að þessum þætti málsins. Hann var að bera sig upp undan því, að stjórnarandstaðan hefði verið að finna að vali á mönnum í undirbúningsnefnd, sem samdi þetta frv„ á þeirri forsendu, að þeir hefðu ekki haft þekkingu á niðursuðumálum. Hv. þm. sagði, að það hefði aldrei verið meiningin að skipa slíka nefnd. Þá dró ég þá ályktun, að þeir hefðu átt að hafa sérlega góða þekkingu á öðrum sviðum, m. a. til að forma sínar hugsanir og sín frv. Og hann segir, að ég hefði þá miðað við þessa skoðun átt að koma með fleiri brtt. heldur en brtt. þá, sem ég flutti ásamt hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 664. Ja, það er til mikils ætlazt af mér í þessu efni. Ég er líka meðflm. að brtt., sem fjalla um 10 veigamikil atriði, á þskj. 660. Og sannleikurinn er sá, að þetta frv. er meira og minna allt endursamið, þegar litið er á brtt. á þskj., sem ég stend að, þannig að ég sé nú ekki ástæðu fyrir hv. þm. að fjölyrða mikið um þessa hlið málsins. Þá vék hann að öðru atriði, sem ég talaði um, og það var þýðing tæknihliðarinnar. Hann sagði, að meinið hefði ekki verið tæknilegs eðlis í niðursuðuiðnaðinum, heldur varðandi söluna. Ég vil ekki draga úr þeim erfiðleikum, sem hafa verið í sambandi við sölu á þessari vöru og markaði fyrir hana, en það gefur auga leið, að þarna er mjög náið samband á milli. Það getur t. d. haft þýðingu fyrir söluna, hvernig varan er, og þarf raunar ekki að taka slíkt fram. Ég held þess vegna, að þrátt fyrir þessi ummæli hv. þm. sé það í fullu gildi, sem ég sagði um þetta efni hér fyrr í þessum umr., að það væri mjög athugandi að setja á stofn slíka tæknistofnun niðursuðuiðnaðarms, sem hinn norski sérfræðingur lagði til árið 1960. Og ég held, að það, sem hv. ræðumaður sagði um þetta hér í ræðu sinni áðan, dragi ekki á neinn hátt úr mikilvægi tæknihliðarinnar. En ég sagði, að ég hefði ekki hugsað mér að bera fram brtt. um þetta efni. Það væri hyggilegt að sjá betur, hvernig framvinda mála yrði og starfsemi stofnunarinnar, enda er gert ráð fyrir því, eins og ég tók fram, í sjálfu frv., að það skuli stefnt að því að koma á fót tækniþjónustu. Og það er nákvæmlega það sama eins og ég sagði í minni fyrri ræðu, og ég skil raunar ekki, hvað hv. þm. gengur til að vera að draga úr í þessu efni. Þá kom hv. þm. að því, sem hefur verið aðalágreiningsefni okkar á milli. Það er spurningin um æðstu stjórn stofnunarinnar, valdsvið fulltrúaráðsins og skipun stjórnarinnar, sem kveðið er á um í 4. gr. Ég hef ásamt hv. 2. þm. Reykv., eins og ég gerði grein fyrir fyrr í umr„ borið fram brtt. um þetta efni á þskj. 664. Hún er um það, að fulltrúaráðið skuli fara með æðsta vald í stofnuninni og að stjórnin skuli valin þannig, að það skuli þrír vera valdir af fulltrúaráðinu, en ekki tveir eins og frv. gerir ráð fyrir, og tveir valdir af Alþ. með hlutfallskosningu. Þetta segir hv. síðasti ræðumaður, að sé óeðlilegt. Og það var vegna þess, eins og hann margoft tók fram, að þessi leið var ekki valin. En ég spyr, og það er kjarni málsins, hvaða ástæða var til þess að velja þá leið, sem frv. gerir ráð fyrir? Og það var það, sem ég vék að í minni fyrri ræðu, að það væru engar efnisástæður til þess að gera slíkt, það væri algerlega andstætt þeim venjum, sem hefðu tíðkazt, þegar ríkisvaldið hefði boðið eða lagt fram aðstoð sína í einu eða öðru formi til þess að efla og styrkja atvinnuvegina eða einstakar greinar þeirra. Það hefur alltaf verið gert, án þess að af hálfu ríkisvaldsins væri sett skilyrði um það, að viðkomandi atvinnugrein slægi af sjálfstæði sínu eða sjálfstæðri tilveru fyrir það eitt að þiggja aðstoð af hálfu ríkisins. Og það hefur verið bent á það bæði af mér og hv. 2. þm. Vesturl., að þó að það sé þakkarvert, sem gert er ráð fyrir að ríkið leggi fram til sölustofnunarinnar, þá sé það ekkert einsdæmi. Annað eins hefur verið gert. Það hefur margoft - og það vitum við öll - verið varið úr ríkissjóði svo að skiptir hundruðum millj. króna vegna einstakra ráðstafana, sem gerðar hafa verið til þess að efla og styrkja eða koma til aðstoðar einhverri þýðingarmikilli atvinnugrein, sem í vök átti að verjast. En hv. síðasti ræðumaður sagði, að þó að framleiðendur eða fulltrúar þeirra væru aðeins ráðgefandi, þá væru verksmiðjur þeirra ekki að láta af neinu sjálfstæði, vegna þess, eins og hann tók fram, að þær þyrftu þá ekki að vera í sölusamtökunum. Þær geta farið úr þessum samtökum, sagði hv. þm. Já, það er nú kannske ekki ástæða að þakka sérstaklega fyrir það, þó að verksmiðjunum sé ekki bannað að fara úr þessum samtökum. En það breytir ekki því, að á meðan verksmiðjurnar og atvinnurekendurnir eru í samtökunum, þá eru þeir ekki nema ráðgefandi aðili í þeim málum, sem varða þá svo miklu. Og ef það ætti að fara eftir ráði hv. síðasta ræðumanns, ef atvinnurekendur ættu að fara úr þessum samtökum, vegna þess að þeir ná ekki rétti sínum, þá er nú hætt við, að þessi samtök verði ekki mikils virði. Þá sagði hv. þm., að þess væru engin dæmi, að ríkið legði eitthvað álíka fram eins og hér er um að ræða til stuðnings atvinnugreinum eða atvinnuvegum öðruvísi en tryggja sér eftirlit um leið. Ég er algerlega sammála hv. ræðumanni um það. Það er sjálfsagt, að ríkið tryggi sér eftirlit. Frá mínu sjónarmiði kemur annað ekki til greina. Og ég get bætt því við, að það kann vel að vera frá mínu sjónarmiði, að þessa atriðis hafi ekki alltaf verið jafnvel gætt. Þegar lagt er fram almannafé, þá er sjálfsagt, að ríkisvaldið hafi eftirlit með því, hvernig þessu fé er varið. Annað kemur ekki til greina. En það er einmitt þetta, sem gert er ráð fyrir, að sé gert eins og frv. eða lögin mundu líta út, ef brtt. mín á þskj. 664 væri samþ., því að í þeirri brtt. er ekkert fellt niður úr frv. sjálfu, sem flokkazt getur undir eðlilegt eftirlit af ríkisins hálfu. Því er öllu haldið. Það segir í brtt. minni, eins og það er í frv. sjálfu, m. a. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Eftir hver áramót skal stjórnin gefa ráðh. ítarlega skýrslu um starfsemina á liðnu ári og skal fylgja henni endurskoðaður ársreikningur.“ Það segir enn fremur: „Ársreikning skal birta í B-deild Stjórnartíðinda.“ Enn fremur tek ég fram í brtt. minni, okkar félaga, að ráðh. skuli skipa annan hinn þingkjörna fulltrúa í stjórninni formann stjórnar stofnunarinnar. Ég verð að segja það, að það er ekki hægt að segja með miklum rétti, að ekki sé gert ráð fyrir eftirliti af hálfu ríkisins í þessu efni. Ég held, að það sé einmitt mjög tryggilega gengið frá því, og ég tel það líka sjálfsagt. Þar með er fullnægt sjálfsögðum hagsmunum ríkisins. En það er svo bezt fullnægt eðlilegum hagsmunum atvinnurekenda sjálfra, að þeir fari sjálfir með æðstu stjórn og framkvæmd sinna mála, og það eru líka hagsmunir beggja, bæði ríkisins og atvinnurekenda, vegna þess að með þeim hætti má vænta árangurs af starfsemi sölustofnunarinnar. Hv. 4. þm. Norðurl. v. (RA) talaði með nokkurri vandlætingu um þær skoðanir, sem ég hef lýst, bæði hér áður og nú í þessari ræðu. Það er þó upplýst, að þessar skoðanir voru uppi í þessari nefnd, sem samdi þetta frv., og það er upplýst af hv. 1. þm. Vestf., að hann hafi verið nákvæmlega á sömu skoðun og 5. þm. Vestf. um þessi efni, nákvæmlega á sömu skoðun. Ég vænti þess, að hv. 1. þm. Vestf. haldi áfram að vera mér sammála um þetta efni. Og það verður að segjast eins og er, að við hv. 1. þm. Vestf., og þá er það raunar fyrst og fremst hann, hann hefur þegar haft veruleg áhrif á 4. þm. Norðurl. v., því að eftir allt er nú þessi skoðun, sem ég hef verið að lýsa hér, ekki fjarstæðari í augum hv. 4. þm. Norðurl. v. en það, að hann vill framkvæma þetta, sem ég er að segja, en aðeins eftir fimm ár. Það er þá ekki eðlismunur á skoðunum okkar. Það er hægt að segja, að það sé stigsmunur. En mér sýnist eða ég ætla, að þeirri skoðun, sem ég hef hér verið að halda fram, ætti að vaxa fylgi, og ég viðurkenni það, að frv. er betra eins og það er úr garði gert, þannig að yfirráð ríkisins skuli aðeins vera miðuð við fimm ár. Það er betra heldur en ef alls ekki hefði verið slíkt ákvæði. En ég er hræddur um, að hv. síðasti ræðumaður skjóti nokkuð yfir markið, þegar hann segir það við mig og aðra hv. þm., sem gagnrýnum þetta, að fyrst við séum ekki með þessu atriði frv., þá hefðum við ekki átt að fylgja frv. Þá hefði hv. 1. þm. Vestf. væntanlega ekki átt að fylgja því. Kannske frv. hefði þá aldrei orðið til. En það hefði ég talið, að hefði verið mjög slæmt. Ég fagna framkomu þessa frv. Ég tel, að það sé mjög þýðingarmikið, mjög mikið atriði, að það verði afgreitt á þessu þingi. En mér sýnist, að ummæli hv. 4. þm. Norðurl. v. sýni ekki mikla ábyrgðartilfinningu í þessu efni, og það sé ekki vottur þess, að hann beri þetta mál svo mjög fyrir brjósti eins og hann ætti að gera, ef hann ætlar að halda fast við þá skoðun sína, að þeir, sem eitthvað hafa við þetta frv. að athuga, ættu að snúast gegn því.

Heilbr.- og trmrh. (Magnús Kjartansson): Herra forseti. Ég vil þakka hv. iðnn. fyrir jákvæða afstöðu til meginatriða í þessu frv., til þeirrar stefnu, sem þar er mörkuð. Um það er samstaða í n., sem ég tel vera ánægjuefni, og raunar hefur sú samstaða áður komið fram í viðræðum stjórnvalda við atvinnurekendur í þessari grein, sem hafa fagnað mjög þessum hugmyndum, sem gert er grein fyrir í þessu frv. Hins vegar hefur hér komið fram ágreiningsefni, sem ég harma mjög og á raunar dálítið erfitt með að skilja. Því er haldið fram af tveimur hv. þm., Þorv. Garðari Kristjánssyni og Birgi Kjaran, að með ákvæðum 4. gr. frv. um skipan stjórnar fyrstu fimm árin sé gengið á eðlilegan rétt atvinnurekenda í þessari iðngrein og ríkisvaldið sé þar að sitja yfir hlut þeirra. Mér finnst þessi ásökun vera algerlega ómakleg, og mér hefði fundizt miklu eðlilegra, að þetta frv. hefði verið gagnrýnt á þveröfugum forsendum, því að það er gert ráð fyrir því í þessari gr., að eftir fimm ár, þegar búið er að byggja upp þessa sölustofnun og fyrst og fremst með framlögum af almannafé, mjög stórfelldum framlögum, með beinum fjárframlögum, sem verða 100–200 millj. kr. á þessum fimm árum, og með ríkisábyrgð fyrir 100 millj. kr. í viðbót, þegar búið er að byggja upp þetta fyrirtæki, og við skulum vona, að það verði þá orðið mjög arðbært og öflugt fyrirtæki, eigi stórfelldar eignir, þá eigi að afhenda það atvinnurekendum, þeir fái meiri hl. þar í stjórn, án þess að nokkur greiðsla komi fyrir þessi framlög ríkisins. Þetta finnst mér, að hefði verið hægt að gagnrýna, en ekki hitt, að ríkisstj. með þeirri tilhögun, sem hún leggur til í þessu frv. sínu, sé að ganga á rétt atvinnurekenda. Sú gagnrýni er óréttmæt með öllu. Við erum þarna að efna til samvinnu ríkisvaldsins við einkaatvinnurekendur í þessari iðngrein og ég tel, að þarna sé um að ræða ákaflega mikilvæga samvinnu. Og ég geri mér vonir um, að hún verði til þess að efla þessa iðngrein, lyfta henni eins og öll rök benda til að hægt sé að gera hér á landi. Ég gerði grein fyrir því, þegar ég mælti fyrir frv. í upphafi, að það er ástæða til þess að binda mjög miklar vonir við starfsemi þessarar sölumiðstöðvar. En fyrstu fimm árin leggur ríkið til meginhluta fjármagnsins, eins og ég benti á áðan, 125 millj., með beinum framlögum eftir till. nefndarinnar og auk þess kemur svo ríkisábyrgðin, og þau útflutningsgjöld, sem til falla samkv. 6. gr., munu á óbeinan hátt vafalaust lenda á ríkissjóði, vegna þess að þau eru tekin af sjóði, sem stendur undir tryggingum fiskiskipa og er févana, eins og menn vita, og verður þar vafalaust einnig að koma til aðstoð ríkisins til þess að jafna þau met. Ég tel, að það sé skylda okkar alþm., þegar við leggjum fram almannafé til slíkra hluta, að fulltrúar almennings fari þá með stjórn og ábyrgð í því sambandi. Mér hefur stundum fundizt, að þeir, sem segjast vera sérstakir málsvarar hins frjálsa framtaks á Íslandi, séu furðulega metnaðarlitlir fyrir hönd síns frjálsa framtaks. Þeir koma ákaflega oft og fara fram á fjárstuðning af almannafé, þegar illa gengur. En þegar vel gengur, þá á hið opinbera ekki að koma neitt nálægt málunum. Þetta hefur stundum verið kallað að þjóðnýta töpin. Ég er algerlega andvígur slíkum vinnubrögðum, tel þau vera óhrein, og mér finnst, að einkaatvinnurekendur eigi að sjá metnað sinn í því, að halda ekki þannig á málum. Mér finnst, að þegar þarna er efnt til samvinnu, sem er í því fólgin, að ríkið leggur til fyrstu fimm árin meginhluta fjármagnsins, þá sé það ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að ríkið hafi þarna forustu, og mér er eins og ég segi ómögulegt að sjá, að menn geti gagnrýnt þá tilhögun með nokkrum rökum. Hins vegar verð ég að lýsa yfir því, að mér finnst það ákaflega miður, að þessi ágreiningur skuli hafa komið upp. Ég tel, að það skipti ákaflega miklu máli, að það takist sem nánust og bezt samvinna á milli ríkisvaldsins og atvinnurekenda um þessa sölustofnun. Og ég taldi mig hafa ástæðu til að ætla, að slík samvinna mundi takast mjög greiðlega. En ef menn ætla að fara að gera þetta að einhverju hita- og ágreiningsefni, þá lít ég svo á, að með því sé hreinlega verið að grafa undan þessari hugmynd, og það getur leitt til þess, að þessi starfsemi, sem við bindum allir mjög miklar vonir við, verði ekki eins myndarleg eins og öll rök stóðu til að hún gæti orðið. Þess vegna vil ég mjög eindregið fara fram á það við hv. þm., að þeir hugi einnig að þessari hlið málsins og séu ekki að óþörfu að vekja upp ágreining og úlfúð út af málefni, sem mér virðist, að allir menn séu sammála um, að sé mjög mikilvægt og þurfi að ná fram að ganga á þessu þingi.



Herra forseti. Í tilefni af ummælum hv. þm. Þorv. Garðars Kristjánssonar, 5. þm. Vestf., á þá leið, að samstarfsmenn mínir hafi haft þau áhrif á mínar skoðanir, að ég telji nú eðlilegast, að framleiðendur fái meiri hl. í stjórn þessarar stofnunar eftir fimm ár, þá sé ég mér ekki annað fært en að leiðrétta þessa missögn. Þetta hef ég aldrei sagt. Þvert á móti sagði ég áðan, að ég teldi eðlilegast, að samtök, sem ríkið hefur byggt upp að öllu leyti fjárhagslega, verði áfram undir stjórn opinberra aðila. En hitt er allt annað mál. að ég hef fallizt á það, að þessi tilhögun verði viðhöfð. Það er allt annað mál.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. Það er fátt nýtt, sem ég þarf að bæta við það, sem ég sagði hér í gær um þetta mál. Þó vil ég aðeins víkja nokkrum orðum að því ágreiningsefni, sem hér er um að ræða. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði í gær, að ég tel, að það sé mjög gott fyrir niðursuðuiðnaðinn að fá þetta frv., sem hér er um að ræða, og í því felist margvíslegar fyrirgreiðslur fyrir þennan atvinnuveg og til þess að efla hann. Og vegna þess að það hefur orðið svo góð samstaða eða samkomulag um að byggja þetta frv. upp, því hefur verið mikið breytt frá því að það kom úr höndum þeirrar nefndar, sem undirbjó frv. og var til þess kjörin af hæstv. iðnrh., þá hefðum við, sem stöndum að þessum verksmiðjum, sem hér er um að ræða, vænzt þess, að það næðist einnig samkomulag um þetta atriði, sem við höfum margskýrt frá, að við leggjum mjög mikla áherzlu á. Það er nokkuð annað að vera aðeins með í stjórnuninni og eiga bara að vera ráðgefandi ellegar að geta ráðið meira yfir málefninu, eins og við teljum að sé nauðsynlegt. Við þökkum fyrir þann stuðning, sem felst í þessu frv. við þessa starfsemi, sem var af hæstv. ríkisstj. talin það mikilsverð í okkar þjóðarbúskap, að þess var getið í hennar stjórnarsamningi, að reynt yrði að styðja og efla þennan atvinnuveg og þennan iðnað, sem hefur átt í vök að verjast, eins og rétt er og hér hefur verið margskýrt frá á undanförnum árum, þrátt fyrir þá staðreynd, að þróunin í nágrannalöndum okkar hefur verið í þá átt, að það hefur verið æ stærri hluti af fiskframleiðslunni, sem hefur gengið til niðursuðuiðnaðarins. En því miður kemur mjög lítið brot af okkar útflutningsverðmætum frá niðursuðuiðnaðinum í dag, þrátt fyrir það að við höfum úrvalshráefni til þess að byggja á þessa framleiðslu. Hv. frsm. þessa frv. sagði í gær, að hér væri ekki verið að koma upp þjóðnýtingarstofnun eða neinu þess háttar. Þetta ættu að vera frjáls samtök framleiðenda. Það væri meiningin með þessu frv. Og ég verð nú að segja það, að ég kann ekki við þann tón í sambandi við umr. um þetta mikilsverða mál, sem ég legg mikla áherzlu á, að náist sem bezt samvinna um og samkomulag, því að ég er ekki í neinum vafa um það, að ef það næst, þá verður hægt að gera stórt átak í þessum efnum með þeim fjárstuðningi, sem hér er heitið. Svo er annað, sem ég vil líka láta koma fram, af því að hv. frsm. n. er búinn að margsegja það hér í umr., að framleiðendur eða verksmiðjueigendur leggi enga peninga fram í þessum efnum. Ég vil upplýsa það, að það hefur ekki verið farið fram á það við undirbúning þessa máls, að framleiðendur eða verksmiðjueigendur legðu neina peninga fram, sem rynnu í sameiginlegan sjóð til þess að byggja þessa stofnun upp. Ég skal ekkert segja um það, að hve miklu leyti þeir eru færir um að koma með stórar fjárhæðir í þessum tilgangi, en mér er ekki kunnugt um, að farið hafi verið fram á það. Vikið hefur verið að því, að útflutningsgjöldin af niðursoðnum sjávarafurðum og grásleppuhrognunum komi í sjóð hjá þessari stofnun, það sé framlag ríkissjóðs. Sannleikurinn er sá, að í fjöldamörgum og flestum okkar nágrannalöndum, sem byggja afkomu sína að verulegu leyti - þó ekki í námunda við það, sem við Íslendingar gerum - á sjávarútvegi, er það í mörgum tilfellum, að það er ekki aðeins, að engin útflutningsgjöld séu greidd þar af sjávarútvegsframleiðslunni, heldur eru verðbætur frá því opinbera, ríkinu, til viðbótar. Og enda þótt útflutningssjóðurinn verji þarna nokkru fjármagni, er ég ekki búinn að sjá, að það komi stórar upphæðir í þennan sjóð. Það kann vel að vera, að á prjónunum sé að koma með stórar upphæðir úr ríkissjóði í þennan sjóð til þess að bæta honum það tjón, sem hann kann að verða fyrir. Ég veit, að útflutningssjóðurinn eða vátryggingarsjóðurinn er í mjög miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Það kann vel að vera, og það mundi gleðja mig, að ríkisstj. sjái sér fært að veita verulegar fjárupphæðir til þess að efla þann sjóð, því að það er vissulega mikil þörf á því. Hann er nú þegar orðinn á eftir með greiðslur til þess að standa við sínar skuldbindingar a. m. k. sem nemur 8–9 mánuðum, og þar verður vissulega að gera eitthvert átak. En þó að þessi upphæð komi vissulega að verulegu gagni við þessa starfsemi, þá er þarna ekki um neina verulega upphæð að ræða á mælikvarða þess sjóðs, sem þar er um að ræða. Nei, ég veit og ég trúi því, að það sé einlægur ásetningur þeirra, sem hafa staðið að því að semja þetta frv., að um þessa starfsemi náist sem bezt samvinna og einnig þeirra aðila, sem ætlað er að veita styrk í þessum efnum. Og þess vegna mundi ég segja, að það væri mjög mikilsvert, ef iðnrh. vildi fallast á og stuðla að því, að stjórn þessarar væntanlegu stofnunar verði þannig skipuð, að það verði þrír af fimm frá framleiðendum, en hins vegar finnst mér koma til greina, að þeir aðilar verði þá látnir leggja eitthvað fram. Það mætti vel koma einhver fyrirvari um það og eins einhver varnagli af hendi þess opinbera, svo að tryggt verði, að því fjármagni, sem það opinbera leggur þarna af mörkum, verði ráðstafað á þann hátt, sem sæmilegt mætti teljast, og það yrði þá vel séð fyrir því, að ekki væri farið illa með það fé, sem ríkið veitti til eflingar þessum iðnaði. Ég held, að það hljóti að vera hægt að finna leiðir til þess að hafa þann varnagla á í þessum efnum af hendi þess opinbera, að tryggt verði, að vel verði farið með það fé, sem þarna verður lagt af mörkum af hálfu þess opinbera, enda þótt ríkið hafi ekki endilega meiri hl. í stjórn þeirrar stofnunar, sem á að fara með sölumál þessarar framleiðslu.



Herra forseti. Aðeins vegna þess að vísað hefur verið til þess í umr. hér, að ég var í þeirri nefnd, sem undirbjó þetta frv., og hafði um það nokkra sérstöðu, vil ég leyfa mér að segja örfá orð. Raunar þurfa þau ekki að verða mörg, því að ég hafði áður gert grein fyrir minni afstöðu við 1. umr. þessa máls. Það er rétt, að í hinni svonefndu niðursuðunefnd var ég í minni hl. hvað viðvíkur skipun stjórnar þessarar stofnunar. Ég taldi eðlilegt, að meiri hl. yrði í höndum framleiðenda, og þarf ekki að rökstyðja það með mörgum orðum. Mér sýnist, að hið opinbera sé fyrst og fremst sameiginlegt þjónustufyrirtæki okkar allra, sem innheimtir fjármagn með sköttum og tollum og beinir því aftur út í atvinnulíf og þjóðlífið á þann máta að styrkja það, sem styrkja þarf, og sem betur fer er það yfirleitt gert, án þess að krefjast þess, að hið opinbera hafi meirihlutaákvörðunarvald í einstökum greinum atvinnulífsins. Þetta gerir hið opinbera í dag á fjölmörgum sviðum. Það er rekin hér viðamikil rannsóknastarfsemi. Það eru reknar hér athuganir á útflutningi iðnaðarvara með miklu fjármagni, bæði erlendis frá og innlendu, og þannig mætti lengi telja. Mér er að vísu ekki vel kunnugt af eigin raun, hvernig þróun frystiiðnaðarins var, en þó veit ég, að það opinbera lagði þar mjög mikið af mörkum upphaflega og kom raunar þeirri grein á fót, en afhenti síðan samtökunum sjálfum, sem síðan hafa rekið þetta af miklum myndarbrag. Ég er einnig þeirrar skoðunar, að framleiðendur eigi stærstra hagsmuna að gæta í öllu slíku sambandi. Þeir, sem tengjast slíkri stofnun einu sinni, fara ógjarnan frá henni aftur. Þeir eiga ekki hægt um vik að losa sig þaðan. Þeir eru orðnir háðir henni meira eða minna um alla framtíð. Ég taldi hins vegar eðlilegt, að hið opinbera hefði eftirlit með því fjármagni, sem það ráðstafar til þessara atvinnugreina, t. d. á þann máta, að fjárhagsáætlun væri háð samþykki ráðh., meðan fjármagn kæmi frá hinu opinbera til þessa fyrirtækis, og einnig gæti hið opinbera að sjálfsögðu haft endurskoðanda og aðrar leiðir til að fylgjast þar með. Um þetta varð ekki samkomulag. Ég taldi aftur á móti svo nauðsynlegt fyrir þennan atvinnuveg að fá þetta frv. fram, því að það er sannfæring mín, eftir að ég tel mig hafa kynnzt þessum málum vel, við störf í umræddri nefnd, að fyrst og fremst hái þessari atvinnugrein mjög veik eða nánast því engin sölu- og markaðsstarfsemi eða skipulag. Og því taldi ég rétt að fallast á það, sem hér er orðið samkomulagsatriði milli þeirra, sem undirbjuggu frv., að hið opinbera hafi meiri hl. í stjórn þessarar stofnunar fyrstu fimm árin, en eftir það snúist það við. Ég skal viðurkenna, að þó að ég hefði kosið hina leiðina fremur, sé ég ekki, að mjög miklu sé fórnað. Ég geri ráð fyrir því og vænti þess, að áhrifa einstaklings, sem hefur hagsmuna að gæta í þessari grein, gæti verulega í þessari stjórn þegar frá upphafi, og ég treysti því, að þeir menn, sem þarna verða skipaðir af hinu opinbera, og sé enga ástæðu til annars, taki fyllilega tillit til sjónarmiða framleiðenda. Ég held, að annað komi ekki til greina, enda ljóst, að eftir tiltölulega skamman tíma fá framleiðendur meiri hl. í stjórninni eins og er með önnur sölufyrirtæki sjávarútvegsins. Ég vil taka undir það með hæstv. iðnrh., að það er afar nauðsynlegt, að samstaða náist um þetta mál. Ég held, að það sé svo með hvert mál, að fyrst og fremst verði það til farsældar, að góð samstaða náist, og ekki sízt með þetta mál. Framkvæmd þessa máls er afar mikið háð því, að framleiðendur verði með í þessum samtökum frá upphafi, og ég held, að allir hv. þm. ættu að stuðla að því, að svo gæti orðið. Ég fyrir mitt leyti tel, að miðað við þann ágreining, sem er, sé það skásta leiðin að fallast á þetta mál eins og það er nú. Ég mun gera það, styðja málið eins og það er lagt fram, og vil beina því til annarra hv. þm., að þeir geri það sama með það í huga, að sem bezt samstaða náist.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. Hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði, að það væri ekki rétt, sem hann hafði eftir mér, að samstarfsmenn hans hefðu haft þau áhrif á hann, að hann hefði fallizt á fimm ára frestinn varðandi skipun stjórnarinnar, samstarfsmenn hans í nefnd þeirri, sem samdi frv. Hins vegar hefði hann, eins og hann orðaði það, fallizt á það sjónarmið. Ég tek þessa aths. og mótmæli henni ekki, en lýsi ánægju minni yfir því, að hv. þm. skyldi sjá þetta, án þess að það þyrftu að koma til áhrif frá hv. 1. þm. Vestf. í sömu átt og ég hef talað í þessu máli. Ég vil aðeins víkja að því, sem hæstv. iðnrh. sagði, að það skyldi varast að stofna til úlfúðar í þessu máli. Ég vil taka undir það. Ég hef í báðum fyrri ræðum mínum lýst yfir fylgi mínu við þetta frv. og fagna framkomu þess. En það er ekki að ástæðulausu, sem ég kem með mína brtt. Sú till. er algerlega shlj. óskum, sem Félag ísl. niðursuðuverksmiðja hefur lagt fram um þetta efni. Og með því að ég er sammála þeim, sem vilja, að það geti orðið sem beztur árangur af hinni væntanlegu sölustofnun, þá þykir mér, að það sé sjálfsagt og eðlilegt að koma á framfæri vilja og skoðunum þeirra aðila, sem mest eiga undir stofnuninni og mestu ráða um það, hvort hún nær árangri eða ekki. Ég tel, að það sé eðlilegt að koma með þessa till. hér, vegna þess að það er bezta leiðin til þess að tryggja þessu máli farsæla lausn og góðan árangur af sölustofnuninni að samþykkja þessar sanngjörnu óskir framleiðenda.



Herra forseti. Við 2. umr., sem fram fór hér í hv. d. í gær, kom ég og fleiri ræðumenn inn á spurninguna um staðsetningu Tækniskólans. Það var rætt um þær ákveðnu óskir, sem höfðu komið fram um það, að Tækniskóli Íslands yrði fluttur til Akureyrar. Menntmn. gerði brtt. við frv., sem samþ. voru við 2. umr. Það kom fram ríkur skilningur í n. fyrir því, að tæknimenntun færi fram á Akureyri, og það munaði minnstu, ef svo mætti segja, að n. væri búin að koma tæknimenntuninni til Akureyrar. En það var samt ekki alveg. Það var gert ráð fyrir, eins og frv. var samþ. við 2. umr., að Tækniskóli Íslands skyldi vera í Reykjavík. En það var hins vegar gert ráð fyrir því, að sú breyting yrði hvað varðar Akureyri, að það yrði þegar í stað stofnuð þar raungreinadeild til viðbótar við undirbúningsdeild tækniskóla, sem þar hefur verið, og að það skyldi stefnt að því að koma upp sjálfstæðum tækniskóla á Akureyri. Eins og hv. d. gekk frá frv. við 2. umr., munaði því ekki miklu, að búið væri að ákveða, að tæknimenntun hliðstæð því, sem er í Reykjavík, væri sett á stofn á Akureyri, en þó var það ekki fullkomið. Hv. 2. þm. Norðurl. e. hreyfði því hér í umr. í gær, að betur færi á því, að það stæði í 1. gr. frv., að Tækniskóli Íslands skyldi vera í Reykjavík og á Akureyri og fór þess á leit, að menntmn. tæki málið til frekari meðferðar. Það var gert á fundi n. í morgun, og þar ákveðið að bera fram brtt. þær af hálfu n., sem eru á þskj. 681. Þessar breytingar eru þannig, að það er lagt til, að 1. málsl. 1. gr. frv. hljóði svo: „Tækniskóli Íslands starfar í Reykjavík og á Akureyri, sbr. 3. mgr. 7. gr.“ En 3. mgr. 7. gr. er ný mgr. í frv., sem gert er ráð fyrir í brtt. menntmn. á þskj. 681. Sú grein er á þá leið, að á næsta skólaári og framvegis skuli starfrækja á Akureyri undirbúningsdeild og raungreinadeild, og stefnt skuli að því, að á Akureyri verði sjálfstæður tækniskóli, og getur ráðh. ákveðið það með reglugerð. Þetta ákvæði er samhljóða því, sem var í 2. mgr. 7. gr., eins og frv. var samþ. til 3. umr. í gær, með einni undantekningu, og það er veigamikið atriði, því að í brtt. n. á þskj. 681 er tekið fram, að ráðh. geti ákveðið með reglugerð, hvenær skólinn á Akureyri verði sjálfstæður tækniskóli. En þegar talað er um sjálfstæðan tækniskóla, þá er ekki reiknað með, að skólinn verði fluttur úr Reykjavík, heldur að það verði stofnaður annar skóli með sérstjórn á Akureyri. Þetta telur n. eðlilegt að leggja til, að skólarnir verði tveir með tilliti til þess, að telja verður, að það séu næg verkefni fyrir a. m. k. tvo skóla nú á næstunni, sem veita kennslu hliðstæða því, sem Tækniskóli Íslands veitir í dag. Ég vænti þess, að þessar viðbótarbrtt. frá menntmn. mæti skilningi hv. deildar og verði samþykktar.



Herra forseti. Frv. það, sem ég leyfi mér að flytja hér, er um breyting á sveitarstjórnarlögum frá 1961. Ég vil leyfa mér að lesa upp efnisgreinina, 1. gr., með leyfi forseta. Hún er á þessa leið: „Afréttarsvæði, sem ekki hefur þegar verið skipað innan staðarmarka neins sveitarfélags, skal teljast til þess sveitarfélags, sem þar á eignar- eða afnotarétt. Ef fleiri en eitt sveitarfélag eiga aðild að slíku landi og ekki er samkomulag um, hverju þeirra það skuli tilheyra, sker sýslunefnd úr. Úrskurði sýslunefndar má skjóta til félmrn., sem fellir fullnaðarúrskurð.“ Ég hef fyrr á þessu þingi borið fram frv. um efni, sem er þessu frv. nokkuð skylt. Það var á þá lund, að sveitarfélög, sem eiga aðild að afrétti, annaðhvort afnotarétt eða eignarrétt, hefðu rétt til þess að leggja útsvör og aðstöðugjald á fyrirtæki og þá einstaklinga, sem hefðu að staðaldri atvinnu á afréttarsvæðum og ættu þar sínar bækistöðvar. Það kom í ljós, þegar frv. til laga kom fram hér á þingi um tekjustofna sveitarfélaga, að það reyndist ekki nein leið þess að koma ákvæði af því tagi, sem í efni þessa frv. míns er, inn í ramma frv., og af þeirri sök og þeirri sök einni hef ég leyft mér að bera fram frv. það, sem hér liggur fyrir til umr. Eins og kunnugt er, eru ekki bein ákvæði í íslenzkum lögum um staðarmörk sveitarfélaganna, þegar til afrétta kemur og dregur að hálendinu. Í stjórnarskránni er gert ráð fyrir rétti sveitarfélaga til þess að fara með sín mál undir umsjón ríkisstj. og þessum réttarefnum sveitarfélaganna skuli skipað með lögum. Til samræmis við þetta ákvæði stjórnarskrárinnar hefur svo verið samþ. löggjöf um, að sveitarfélög skuli hafa rétt í ýmsar áttir og að ríkið skiptist í sveitarfélög. Með hliðsjón af þessum lagagreinum er ljóst, að fá eða jafnvel engin svæði landsins væru slík, að eigi féllu þau undir stjórn einhvers sveitarfélags. Nú mun svo vera ástatt um sum afréttarlönd, að þau eru í raun og veru ekki talin heyra undir sveitarstjórnarvald. Um önnur er annars að segja, að þau heyra beinlínis til sveitarfélagi. En það sýnist liggja í augum uppi, að þess konar landsvæði, sem þannig hefur ekki verið ráðstafað undir sveitarstjórnarvald, þau landsvæði þurfi og eigi að heyra til einhverju sveitarfélagi. Eins og kunnugt er, eru afréttir okkar Íslendinga, bæði margir og stórir, stór hluti lands. Og þeir hafa flestir, ef ekki allir, að meira eða minna leyti verið nýttir, og svo hefur verið um aldir. Á því er ekki minnsti vafi, að nýting afréttarlanda víðs vegar um landið mun verða mun stórkostlegri heldur en nokkru sinni fyrr á næstu árum og áratugum. Og það er ekki aðeins, að landið verði grætt upp. Þar sem ógróið er, mun hefjast mikil ræktun og hún verður að sjálfsögðu á vegum sveitarfélaga og íbúa sveitarfélaga og þá yfirleitt bænda. Þá má líka geta þess, að stórfelldar framkvæmdir eiga sér stað og hafa átt sér stað um skeið á afréttarlöndum uppi. Þar á ég við stórvirkjanir og undirbúning að stórvirkjunum. Þar hafa verktakar og fyrirtæki þeirra haft bækistöðvar um langa hríð og þar hefur starfað fjöldi manna langtímum saman á hverju ári, þó að óvíða sé komið til þess, að slíkir starfsmenn hafi þar bækistöð og heimilisfestu árið yfir. En það er. enginn vafi á því, að bækistöðvar af ýmsu tagi og starfsmenn einnig munu koma til með að eiga þarna athvarf og eiga þarna heimilisfestu, einstaklingarnir og fyrirtækin líka, og munu ekki langir tímar líða þar til að því kemur. Því er það eðlilegt, að slík svæði og það fólk og fyrirtæki, sem sezt að á þeim, hlíti valdi einhvers sveitarfélags og hafi þar samsvarandi að vísu bæði skyldur og réttindi. En svo er ástatt nokkuð víða um þessi afréttarsvæði, að ekkert sveitarfélag hefur þar sveitarstjórnarvald, og einstaklingar og fyrirtæki, sem kunna síðar að búa á þessum svæðum, þurfa ekki að leita til sveitarfélags, sem er nærri afrétti eða á eða hefur afnotarétt af afréttarsvæðinu. Og það segir sig sjálft, að slíkt getur vart átt sér stað, að þeir einstaklingar, sem þannig er ástatt um, og fyrirtæki geti átt heimilisfestu hvar sem er á landinu. Því tel ég, að sú skipan afréttarlands í þessu efni að því er varðar sveitarstjórn sé nærtækust og eðlilegust, að það svæði heyri til því sveitarfélagi, sem þar hefur haft um langan tíma og jafnvel aldir afnotarétt eða jafnvel eignarrétt, og enn fremur hefur því sveitarfélagi, sem þannig er ástatt um. verið skylt að rækja ýmiss konar störf og athafnir á þessu sama svæði. Nú er það kunnara en frá þurfi að segja, að íbúar sveitarfélags, sem hefur haft afrétt, íbúar slíks sveitarfélags líta á þetta landsvæði sem heimaland og jafnvel svo, að þeir telja margir hverjir, að það land sé innan túngarðs hjá þeim. Og dæmi eru þess fyrr og síðar, að afréttarsvæði hafi jafnvel verið talin tilheyra jörðunum innan sveitarfélagsins. Mér er ekki kunnugt um það, að slík afréttarsvæði hafi verið bundin í fasteignamati við ákveðnar jarðir. Þó má það vel vera, ef það mál væri frekar athugað. Og þau bönd, sem binda íbúa sveitarfélagsins við afréttinn, eru æðisterk og jafnvel þó að ekki sé um íbúa sveitarfélagsins að ræða, heldur þá landsmenn, sem upp á afrétt fara, þeir verða óðar en líður mjög tengdir þessu svæði og jafnvel tengdari heldur en sínum heimahögum. Ég hef ekki talið ástæðu að leggja út í það að ræða sérstaklega um sjálft eignarhaldið á þessum afréttarlöndum. Ég tel, að það sé mál alveg sérstaks efnis, sem væntanlega verður útkljáð fyrir dómstólum. Ekki heldur vil ég ræða frekar um það, að ríkisvaldið sjálft fari með sveitarstjórn á þessum svæðum. En mér sýnist það vera nærtækast að ætla, að svo sé um sum hver afréttarlöndin, eins og háttar nú. Ég tel það vel viðeigandi á 100 ára afmæli sveitarstjórnarlöggjafar á landi okkar, sem er nú um þessar mundir og verður haldið hátíðlegt með einum og öðrum hætti, að þess væri minnzt m. a. með því að koma eðlilegu sveitarstjórnarskipulagi á þessi landsvæði, sem ég hef hér fjallað um og í frv. getur, - þessi landsvæði, sem bæði nú og sjálfsagt enn frekar þó í framtíðinni eru sá hluti íslenzkrar landhelgi upp til landsins, sem sízt má vanrækja, og fer þá saman hvort tveggja, að hér er um höfuðauðlindir okkar að ræða: Það er landhelgin okkar upp til hálendisins og landhelgin okkar út til hafsins. Og þessar auðlindir okkar verða að sjálfsögðu því verðmætari sem stundir líða fram. Á þeim mun byggjast að verulegu leyti framtíðarvelferð þjóðarinnar og til þeirra mun hún sækja það afl fyrst og fremst, sem knýja má okkur fram til hvers kyns framfara og þeirra lífshátta, sem við bezt teljum okkur geta náð. Um bæði þessi mikilvægustu nytjasvæði okkar gildir það sama, það verður að vinna að hagkvæmu skipulagi, nauðsynlegri vernd og hyggilegri rækt. Ég vildi með þessum orðum benda á það, að þessi svæði, sem hér ræðir um að koma sveitarstjórnarskipulagi á, eru æðimikilsverð og mega engan veginn vera út undan í því efni, sem hér ræðir. Það er þannig að mínu áliti og enda margra annarra fyllilega tímabært, að þegar sé þessu sérstaka landsvæði skipaður sess að sveitarstjórnarlögum. Hér hefur orðið nokkur misbrestur á, þegar sveitarstjórnarlög voru síðast samþ. eða frá þeim gengið, að ekki skyldi verða tekinn fyrir þessi þáttur þeirra. En hér er sem sagt gerð tilraun til þess að koma hæfilegu og eðlilegu lagi á. Eins og getur um í 1. gr. frv. eða fyrri gr. frv., þá er gert ráð fyrir því, að fleiri en eitt sveitarfélag hafi haft afnot eða eignarrétt á afréttarlandi. Það má gera ráð fyrir því, að samkomulag geti náðst um, hverju sveitarfélaginu afrétturinn skuli að þessu leyti tilheyra, og ég vil ætla, að það gæti orðið höfuðreglan og bezt fyrir alla aðila. Og ég vil geta þess í því sambandi, að þetta mætti kannske leiða til þess, að sá ágreiningur, sem yrði um ákvörðun í þessu efni, hverju sveitarfélagi afrétturinn ætti að tilheyra, sá ágreiningur gæti leitt til þess, að sveitarfélög sameinuðust enn frekar en ella. Það þætti mér ekki ótrúlegt. En hvað sem því líður, þá hefur verið reynt að setja varnagla í þessu efni og hann er sá, að ágreiningsmáli af þessu tagi verði vísað til viðkomandi sýslunefndar, sem fellir að sjálfsögðu úrskurð um. Það gæti oft orðið erfiður úrskurður, en ég sé ekki annað ráð betra eða hef ekki séð, og síðan megi skjóta þeim úrskurði sýslunefndar, ef verkast vill, til félmrn., sem mundi þá fella fullnaðarúrskurð um málið. Ég hef þá leyft mér að rekja hér í örstuttu máli þau rök, sem ég tel vera til þess, að þetta frv. er hér lagt fram, og ég vil vænta þess, að því verði vel tekið og ég hef haft nokkurt samráð við stjórnarmenn í Sambandi ísl. sveitarfélaga og lagt þetta undir þeirra dóm og þeir, sem ég hef við talað, hafa fallizt á, að þetta væri nokkuð heppileg leið til að ráða fram úr þessu vandamáli, að bæta þann brest, sem hér er orðinn á í sveitarstjórnarlögunum. Nú má vel vera, að ýmislegt komi inn í þetta mál, sem er ófyrirséð. Ég segi fyrir mig, ég er ekki svo kunnugur um land, að ég viti, hvernig háttar til þar um afréttarlönd, legu þeirra og alla aðstöðu og notkun. En þar, sem ég til þekki, hygg ég, að slík löggjöf sem þessi, ef til hennar kæmi, mundi vel henta. Þá held ég, að ég ljúki máli mínu, en óska eftir því, að þessu máli mætti verða svo hraðað, ef lítill eða enginn ágreiningur verður um það, að það geti fengið lagastaðfestingu á þessu þingi. Það væri að ýmsu leyti mjög ákjósanlegt, en að sjálfsögðu fer það eftir atvikum. Þá vil ég, herra forseti, leyfa mér að leggja til, að eftir þessa 1. umr. verði málinu vísað til 2. umr. og til heilbr.og félmn.



Herra forseti. Þótt hér sé ekki langt frv., þá er sannarlega hreyft hér mikilsverðu máli, því að hér er við mikið vandamál að etja, eins og frummælandi benti á. Ég verð nú að segja það, að þar sem málið er eins viðkvæmt og flestir vita, þá finnst mér það nokkuð seint fram komið, því að jafnvel þótt sumir í samtökum sveitarstjórnarmanna séu þessu sammála, þá er lausnin ekki auðveld. Við í Alþfl. lögðum fram þáltill. á þessu þingi og höfum gert það áður, og reyndar var það einn maður að því er mig minnir frá Sjálfstfl., Ásberg Sigurðsson, sem lagði á síðasta þingi líka fram þáltill. um að skora á ríkisstj. að hefjast handa og fá hæfa menn til að semja löggjöf um afréttir og óbyggðir og eignar- og afnotarétt viðkomandi sveitarfélaga og ríkisins sjálfs. Þetta er mikið mál, og ég held, að þetta sé það mikið mál, að eitt svona frv., þó að því fylgi góður hugur, bæði frummælanda og okkar hinna hér í d., geti varla leyst það svona skyndilega. Það kemur fram í 1. gr. frv., að ef eigi eru aðilar sammála, þá skuli sýslunefnd skera úr. Frummælandi tók fram, að hann sæi ekki aðra lausn betri. Ég er ekki löglærður maður, en mér dettur í hug, að ekki væri úr vegi, að hæstiréttur mundi þá skipa sérstakan mann, því að vissulega gæti í sýslunefndum verið deilt innbyrðis af fulltrúum hreppanna. Slíks eru dæmi áður fyrr hér á Íslandi, þannig að það eitt gæti valdið mikilli togstreitu innan sýslunnar. Undir þau orð flm. vil ég taka, að tímabært er að skipa þessu svæði sess í sveitarstjórnarlögum og í stjórnarskránni, og einmitt vegna þess, að í dag eru tímamót í sögu sveitarstjórnarmála, það eru 100 ára tímamót, þá er verðugt að taka þessi mál, sem eru erfið og viðkvæm, til meðferðar. En nú vill svo til, að flm. þessa frv. er frsm. allshn. í Sþ., er hefur sent frá sér meirihlutanál. um þáltill. okkar Alþfl.manna, og sjá þeir ekki ástæðu til að vísa henni einu sinni til ríkisstj., heldur vísa henni frá, og þykir mér það lélegt, þar sem málið er stórmál og þarf að taka það föstum tökum. Það er óhjákvæmilegt, og það verður ekki undan því ekizt. Jafnvel þó að sérstakt mál sé fyrir dómstólunum um eignarréttaraðild ríkisins að vissu landsvæði, sem á að nota til virkjunar núna, þá er ekki hægt annað en skoða þessi mál öll sem eina heild. Það verður margra ára barátta, ef á að dómtaka hvert mál og bíða eftir niðurstöðu, þar sem ágreiningur er um afréttarsvæði og nytjar þeirra. Við í Alþfl. ætlumst alls ekki til þess, að nytjar bænda séu dregnar frá þeim og þeirra réttur sé rýrður, alls ekki, en við viljum hafa það á hreinu, hvernig um slíkan rétt er, hver á landið og hverjum ber þá skylda til að varðveita það og fara um það höndum á réttan og viðeigandi hátt, svo að það eyðist ekki. Menn líta á þessi landsvæði, eins og frummælandi sagði, sumir jafnvel sem sína eign í gegnum afnotarétt, og það út af fyrir sig er eðlilegt. En fyrir alla framtíð er það bezt fyrir viðkomandi notendur að hafa sinn rétt tryggðan og skjalfestan og eins fyrir ríkið, sem þarf á þessu landi að halda í sambandi við stórvirkjanir. Fyrir allan landslýð er líka nauðsynlegt að hafa allt á hreinu, hvað þarf að borga fyrir réttinn og með hvaða hætti er hægt að tryggja hann til almannaþarfa í landinu, þá vonandi einnig fyrir þá, sem hafa haft nytjar af þessu svæði áður. Sum þessara svæða eru óbyggðir, sem hafa gildi núna vegna stórframkvæmda og breytinga á vatnsföllum og hugsanlega meira að segja vegna gróðurmyndunar í kjölfar gróðursetningar, sem kostuð er af ríkinu. Hér er því stórmál á ferðinni, sem er varla hægt að vísa frá. Þó að menn séu ekki sammála um vissa upptalningu, sem á að athuga, þá er málið það viðamikið, að ekki er annað hægt en Alþ. taki afstöðu til þess, svo að þetta verði leyst, og setji hæfa menn í það að finna þessu rétta og sanngjarna löggjöf. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu. Ég tel hæpið, að við getum afgreitt þetta frv. héðan af, af því að það kemur svo seint fram, en vissulega hefði verið æskilegt, að d. hefði fengið þessi mál fyrr til athugunar og getað leitað umsagnar víða og reynt að kanna, hversu mjög hugur manna stefnir í þá átt að fá þetta á hreint, með umsögn viða að af landinu, því að ekki getum við reiknað með, að þetta sé aðeins á tilteknu svæði hér sunnanlands. Það hafa fallið dómar um mál norðan heiða og e. t. v. eru víða átök, þó að þau séu ekki komin fyrir dómstólana. Herra forseti. Ég tók aðeins til máls vegna þess, að hér er í sjálfu sér hreyft mikilvægu máli, þó að frv. sé ekki stórt í sniðum, en ég vona, að flm. skilji það, að ég vil, að málið fái víðtæka athugun, því að það er í eðli sínu stórmál.



Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá síðasta ræðumanni, að fyrir Sþ. liggur till. til þál. um að lýsa hálendi landsins og óbyggðir alþjóðareign ásamt margs konar réttindum öðrum. En eins og ég sagði í framsöguræðu minni, þá tel ég alls ekki rétt í sambandi við þetta mál að vera að ræða um eignarrétt á afréttarsvæðum. Um það mál gengur dómur væntanlega, og sá dómur mun binda málið yfirleitt í eitt, þannig að afréttir yfirleitt, sem ekki eru bundnir einstaklingseign, fara eftir því sem sá dómur fellur á sínum tíma. En það mál, sem hér er til umr., fjallar aðeins um það, hver aðili eigi að hafa sveitarstjórn á hendi á þessum svæðum. Ríkið getur þrátt fyrir það átt allt landið. Ríkið getur átt eignir í hvaða sveitarfélagi sem er og einstaklingar líka, þannig að ég hygg, að hv. síðasti ræðumaður hafi svolítið misskilið þetta litla frv., sem hér liggur fyrir til umr., og ég er þess vís, að þegar hann athugar þetta betur, þá sér hann, að þetta eru tvö algerlega aðskilin mál, og ég hygg, að þó að við færum að kanna afréttarmál víðs vegar um land, þá mundi þar ekkert fram koma, sem kæmi í veg fyrir, að þetta frv. út af fyrir sig yrði samþ. Ég á ekki von á því. En sem sagt, ég þakka síðasta hv. ræðumanni fyrir það, hversu vel hann tók að vissu leyti undir þetta frv., því að það er út af fyrir sig eðlilegt, að hv. þm. vilji rannsaka mál, sem fram koma, og ætla sér töluverðan tíma í það. En ég gerðist svo djarfur að álíta, að þetta mál væri þess eðlis, að það væri fljótlegt að fá umsögn þeirra aðila, sem gerst til þekkja svona mála, þannig að hægt væri að samþykkja það og koma því frá á þessu þingi. Það er kannske til of mikils mælzt, en það verður að ráðast. En sem sagt, ég vildi aðeins segja það, að þessi mál. sem síðasti hv. ræðumaður minntist á, eru alveg aðskilin og þarf engan veginn að blanda þeim saman. Ríkið getur og aðrir einstaklingar haft margs konar rétt fyrir því á þessu svæði, og þetta frv. mundi alls ekki í neinu hagga þeim rétti.



Herra forseti. Menntmn, hefur haft til athugunar frv. til l. um mannanöfn, en þetta er allmikill lagabálkur um meðferð og notkun eiginnafna og ættarnafna. Alllangt er síðan lögum hefur verið breytt um mannanöfn og núgildandi lög eru frá árinu 1925. Rétt er að láta þess getið, að þau lög vísa til fyrri laga frá árinu 1913, þegar heimilað var, að menn gætu tekið upp ættarnöfn, og það var sem sagt leyfilegt um 12 ára skeið, frá 1913 til 1925. En þegar lög voru sett um þetta efni 1925, var ákveðið, að þeir, sem borið hefðu gild ættarnöfn fyrir setningu daga 1913, mættu halda þeim með óskertum rétti, en þeir, sem tekið hefðu upp ættarnöfn á tímabilinu 1913–1925, skyldu fá að bera þau áfram sjálfir persónulega og börn þeirra, en þar með ekki aðrir, þannig að þau ættarnöfn, sem tekin voru upp á tímabilinu 1913–1925, áttu raunverulega að hverfa úr sögunni með þeim, sem þá voru á lífi og báru ættarnöfn, og með börnum þeirra. Það er skemmst frá að segja, að lög þessi hafa verið að litlu höfð á landi okkar og þeim hefur ekki verið framfylgt nema í mjög litlum mæli, raunverulega alls ekki, þar til þjóðskrá var upp tekin 1952, en eftir tilkomu þjóðskrár hefur verið reynt að sögn hagstofustjóra að tryggja, að þar væru ekki tekin inn önnur ættarnöfn en þau, sem væru lögum samkv., en að öðru leyti hefur lögum ekki verið framfylgt, þannig að menn hafa getað haft hvort heldur lögleg eða ólögleg ættarnöfn hvar sem var annars staðar og í öðrum skrám. Menntmn. er sammála um, að nauðsyn beri til, að frá þessu lögleysisástandi verði horfið og að sett verði ný löggjöf um mannanöfn, sem síðan verði reynt að framfylgja með aðstoð þjóðskrár, þannig að ákveðnar reglur gildi á þessu sviði. Í því frv., sem hér liggur fyrir, er meginatriðið það, að leyft er, að tekin séu upp ættarnöfn, og það eru raunverulega opnaðar allar gáttir fyrir því, að menn geti fengið að taka upp ættarnöfn. Vafalaust eru margir, sem telja þetta sjálfsagt og eðlilegt, að ættarnöfn hafi unnið sér þá hefð í íslenzku þjóðlífi, þannig að ekki þýði annað en að viðurkenna þá staðreynd. En ekki er síður vafi á því, að fjöldamargir eru algjörlega öndverðrar skoðunar og leggja á það kapp, að ættarnöfnum sé algjörlega útrýmt. Menntmn. er þeirrar skoðunar, að það sé ekki raunsætt, hver sem vilji einstakra manna kunni nú að vera í þeim efnum, að ættarnöfnum manna verði útrýmt með lögum, eins og einu sinni var gerð tilraun til án árangurs. N. telur eðlilegast, að í þessum efnum verði valin einhver millileið milli hinna öndverðu skoðana, sem uppi eru um þetta efni í þjóðfélaginu, þannig að það sé einhver von til þess, að þeim reglum og þeim lögum, sem sett verða um þetta efni, verði framfylgt og eining skapist um það. Hún er þeirrar skoðunar, að það sé raunverulega ekki ástæða til þess að opna allar dyr til fjölgunar ættarnafna, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Hún telur eðlilegra, að settar séu strangari skorður og raunverulega sé þá reiknað með því í lögum, sem sett yrðu í þessu efni, að þeim, sem bera ættarnöfn í dag, lögleg ættarnöfn, sé leyfilegt að halda þeim, en það sé ekki leyfilegt að taka upp ný ættarnöfn. Það verði sem sagt dregið strik á þeim punkti, sem við stöndum nú á. Jafnframt telur n. æskilegt, að áður en endanlegar ákvarðanir séu teknar um það efni, sé það rannsakað, hvort ættarnöfn hafa raunverulega verið að vinna á, hvort þeim hefur verið að fjölga á seinustu áratugum, en um þetta ætti að vera hægt að fá nokkuð góðar niðurstöður og áreiðanlegar, og hagstofustjóri hefur tjáð n., að hann væri fús til þess að láta gera slíka rannsókn. Að öllu þessu athuguðu telur n. eðlilegast, að frv., sem hér liggur fyrir, verði tekið til nýrrar athugunar, áður en Alþ. tekur það til endanlegrar meðferðar, og að það verði endurskoðað á næstu mánuðum, m. a. með það sjónarmið í huga, að fyrrnefnd rannsókn fari fram og að því stefnt, að ættarnöfn verði raunverulega ekki algjörlega gefin frjáls og öllum leyfilegt að taka upp ný ættarnöfn, heldur verði slegið strik við það, sem nú er. Í frv., sem hér liggur fyrir, eru ýmis ákvæði, sem óneitanlega hljóta að orka nokkuð tvímælis. Ég nefni sem dæmi, að í 13. gr. frv. segir: „Nú ber maður löglegt ættarnafn, og hafa þá niðjar hans í karllegg rétt til að nota nafnið. Sama gildir um kjörbörn: Ekki fer á milli mála, að hér er um mismunun kynjanna að ræða að því leyti, að það eru aðeins niðjar í karllegg, sem hafa rétt til að halda ættarnafninu, en ekki niðjar í kvenlegg. Benda má á fjöldamörg önnur ákvæði í frv., sem eru af sama tagi. Þannig er t. d. gert ráð fyrir því í 14. gr., að af eiginkonu sem tekið hefur upp ættarnafn manns síns og kannske borið það um langt skeið, kannske nokkurra áratuga skeið, en síðan hafi þau slitið samvistum, skilið, þá geti eiginmaðurinn heimtað ættarnafn sitt með dómi, svipt hana nafninu, sama rétt hafi ekkja mannsins. Þarna er greinilega um nokkra mismunun að ræða. Eins er um ákvæði í 9. gr. og 7. gr. og viðar í f:v. Menntmn, hefur komizt að þeirri niðurstöðu, að rétt sé, að fram fari endurskoðun á þessu frv. og auk þeirrar stefnu, sem ég hef nú vikið að hvað ættarnöfnin snertir almennt, verði við það miðað, að karlar og konur hafi sömu réttindi að öllu leyti hvað ákvæði um mannanöfn snertir, endurskoðunin miðist við það. Í trausti þess, að ríkisstj. leggi fyrir næsta Alþ. endurskoðað frv. um mannanöfn, leggur sem sagt n. til. að frv. verði vísað til ríkisstj.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Frv. það til hafnalaga, sem hér er nú tekið til umr., er samið af n., sem samgrh. skipaði hinn 19. maí 1971 til þess að endurskoða gildandi hafnalög, sem eru nr. 48 frá 1967. Í þessa n. voru skipaðir Ólafur S. Valdimarsson, skrifstofustjóri í samgrn., sem var formaður n., Gunnar H. Ágústsson hafnarstjóri og Matthías Bjarnason alþm. Með bréfi rn. 22. nóv. 1971 voru einnig skipaðir 4 n. Ragnar Sigurðsson hafnarstjóri og Tryggvi Helgason sjómaður. Þeir skiluðu fljótt og vel störfum, skiluðu þessu frv. áliðnum vetri og er frv. flutt óbreytt frá till. n., að undanskildum ákvæðum til bráðabirgða II. Frv. fylgja ýmiss konar gögn og upplýsingar. Sjálft er frv. í 6 köflum: I. kaflinn er um yfirstjórn hafnamálanna, II. kafli um greiðslu kostnaðar við hafnargerðir o. fl., III. kafli um framkvæmdaáætlanir, IV. kafli um stjórn og rekstur hafna, V. kafli um Hafnabótasjóð, VI, kafli um ýmis ákvæði, og svo eru tvö atriði sett til bráðabirgða, ákvæði til bráðabirgða I og ákvæði til bráðabirgða II. Frv. fylgja svo margvíslegar upplýsingar, sem aðallega eru fengnar frá Hafnamálastofnuninni og Hafnasambandi sveitarfélaga. Þær tölulegu upplýsingar, sem hafnamálastofnunin safnaði að ósk n., ná yfir 42 almennar hafnir. Auk þess ná upplýsingar Hafnamálastofnunarinnar yfir fjármál landshafnanna og fjármál Reykjavíkurhafnar, eða yfir 46 hafnir alls. Upplýsingar eru gefnar um rekstrarafkomu almennu hafnanna, og verður ljóst af þeim upplýsingum, að afkoma hafnanna er almennt mjög slæm. Bein rekstrargjöld nema þannig 45.4 millj. kr. af heildarrekstrartekjum, sem eru 82.3 millj. kr. Verða þá eftir 36.9 millj. kr. upp í vaxtagjöld, en þau nema 44.3 millj. kr. Vantar þá, eins og menn sjá, 7.4 millj. kr. á, að hafnirnar geti staðið undir vaxtagjöldum ásamt almennu rekstrargjöldunum. Eru þá ekki teknar með í þetta dæmi afskriftir eða afborganir vegna lána. Einnig er fjallað í upplýsingum Hafnamálastofnunarinnar um greiðslustöðu hafnanna og kemur enn í ljós, að greiðslustaða einstakra hafnarsjóða 1970 er mjög miklu verri en 5 árum fyrr, þegar athugun var gerð á stöðu þeirra. Afborganir og vextir af lánum hafnanna árið 1970 námu alls 86.6 millj. kr., en rekstrartekjurnar voru nettó 36.9 millj. Sé sú upphæð dregin frá þessari fjárhæð, kemur út, að almennu hafnirnar vantar 49.7 millj. kr. til þess að standa undir afborgunum af lánum og vöxtum. Eru þá eingöngu tekin með í dæmið föstu lánin, sem hafnirnar standa undir, en þar við bætast svo afborganir og vextir af skammtímalánum, sem ekki liggja nú fullnægjandi upplýsingar fyrir um, en þar er einnig um verulegar upphæðir að ræða. Yfirlit hefur verið gert um það, hvernig byrðin komi út varðandi hinar einstöku hafnir, þegar talað er um afborganir af föstum lánum og vaxtagreiðslur og þeim deilt niður á íbúa á hverjum stað,miðað við árið 1970. Af þessu verður ljóst, að á 4 stöðum verður greiðslubyrðin á íbúa yfir 4 þús. kr. á árinu 1970, á 6 stöðum er greiðslubyrðin á milli 3 og 4 þús. kr., á 7 stöðum 2 til 3 þús. kr. og á 14 stöðum 1 til 2 þús. kr. á mann. Þannig eru 17 hafnir í þessu yfirliti, sem eru með greiðslubyrði yfir 2 þús. kr. á íbúa, en 31 höfn, sem ber greiðslubyrði yfir 1 þús. kr. á íbúa. Þetta sýnir mjög ljóslega, hversu þungri byrði er þarna lyft á ýmsum stöðum, þar sem hafnirnar mega heita undirstaða lífs og lífsafkomu fólksins. En þessar byrðar eru að telja má orðnar svo þungar, að ekki verður undir þeim risið. Áætlun hefur verið gerð um afborganir og vexti af áhvílandi föstum hafnalánum fyrir árin 1971–1980, miðað við föstu lánin eins og þau voru í árslok 1970. Sú tafla sýnir, að greiðslubyrðin á yfirstandandi ári er áætluð rúmlega 93 millj. kr., hækkar jafnvel úr þessu fyrst í stað, en fer svo mjög hægt lækkandi á næstu árum og kemst ekki fyrr en árið 1979 niður fyrir 60 millj. kr. Úr því fer hún verulega að lækka. Með tilliti til þessa ástands var niðurstaða n., sem frv. samdi, að það þyrfti að gera verulegt átak til þess að létta af hafnarsjóðunum þeirra þungu byrði, og eru till. um það í frv., auðvitað með aukinni þátttöku ríkisins í hafnaframkvæmdum og sérstökum ráðstöfunum af hendi ríkissjóðs til þess að taka að sér að greiða niður hluta af áhvílandi skuldum hafnanna. Það er með tilliti til þessa bágborna efnahagsástands hafnarsjóðanna mjög víða á landinu, sem n. kemst að þeirri niðurstöðu, að eftirfarandi breytingar verði að gera: Það er þá í fyrsta lagi, að framkvæmdir, sem styrktar eru nú með 75% framlagi úr ríkissjóði, eru talsvert auknar frá því sem áður var og jafnframt eru gerð skýrari mörk milli þeirra framkvæmda, sem njóta 75% framlags, og hinna, sem njóta 40% ríkisstyrks. Aðalbreytingin er fólgin í því, að bryggjur og viðlegukantar, sem áður nutu aðeins 40% ríkisstyrks, munu nú samkv. frv. njóta 75% ríkisstyrks. Samkv. upplýsingum, sem Hafnamálastofnunin hefur gefið, nemur meðalframlag ríkissjóðs til hafnaframkvæmda, síðan núverandi lög tóku gildi, 60%. Meðaltalsþátttaka ríkisins á árinu 1971 hefur verið 63% og er talið, að nú samkv. frv. verði meðaltalsútgjöld ríkisins til hafnaframkvæmda 72–74%, en þó stendur það eftir, að nokkuð verður enn af framkvæmdum varðandi hafnirnar, þar sem ríkissjóður greiðir eins og áður aðeins 40% af stofnkostnaði. Þar eru dráttarbrautir aðalliðurinn, en þær eru enn þá í þessum gjaldstiga. Þetta er í raun og veru meginbreytingin í frv. um hlutföllin milli framlaga hafnarsjóðanna og ríkisins, að miklu meira en áður fellur í 75% framlög. Þá telur n. í öðru lagi óhjákvæmilegt, að Hafnabótasjóður verði efldur, og er gert ráð fyrir sérstöku framlagi til sjóðsins, sem nú er ekki ákveðin upphæð, heldur breytist með breyttum framlögum ríkisins til hafnamála, og verði framlag til sjóðsins 12% af árlegum framlögum ríkisins á fjárlögum til hafnarmannvirkja og lendingarbóta. Þó er í frv. sett lágmarksupphæð, sem ekki megi fara niður fyrir, og er það lágmark 25 millj. kr. Auk þess koma svo auðvitað til eigin tekjur Hafnabótasjóðs, en þær eru fremur rýrar enn sem komið er. Þessa till. í frv., um hækkun ríkisframlags og eflingu Hafnabótasjóðs, mundu, miðað við framlögin á fjárlögum ársins 1972, hafa í för með sér útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð, sem talið er að mundi nema 30–35 millj. kr. Í þriðja lagi er svo lagt til í frv., í fyrra bráðabirgðaákvæðinu, að gerðar verði sérstakar ráðstafanir til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða af langtímalánum, sem allra verst eru settir. Þótti ekki ástæða til að setja það í frv. sjálft, þar sem það á ekki að vera varanlegt, heldur á að gera átak til þess að létta þessa byrði hafnarsjóðanna. Eins og kunnugt er, eru helztu tekjustofnar hafnarsjóðanna vörugjöld, lestagjöld og bryggjugjöld, og auk þess hafa svo ýmsar hafnir verulegar leigutekjur af lóðum og mannvirkjum, t. d. reka einstaka hafnir dráttarbrautir og enn aðrar hafnir hafa nokkrar tekjur af hafnsögu. Lestagjöldin eru að meðaltali um 8.2% af heildartekjum, bryggjugjöldin 5.3%, en vörugjöldin eru langþýðingarmest, 49.8%. Hafnsögugjöld, þar sem þau eru, eru um 5%. Þetta er meðaltal af þeim 42 höfnum, sem Hafnamálastofnunin tók til sérstakrar skoðunar og gerði yfirlit um. Samtals eru rekstrartekjur þeirra 42 hafna, sem könnun Hafnamálastofnunarinnar náði yfir að upphæð 82.3 millj. kr. Auk þess hefur verið aflað upplýsinga um tekjur Reykjavíkurhafnar og landshafnanna þriggja, Þorlákshafnar, Rifshafnar og Keflavíkur- og Njarðvíkurhafnar. Heildartekjur þessara hafna eru um 85.8 millj. kr. og eru tekjur Reykjavíkurhafnar þar af um 72.5 millj. kr., en landshafnanna samtals 13.3 millj. kr. Um greiðslustöðu hafnanna tel ég rétt að upplýsa það, að heildarupphæð fastra lána, sem á höfundum hvíla, er 868 millj. kr. og afborganir af þeim 86.8 millj., eða um það bil 1/10 hluti af lánsupphæðinni fer til greiðslu á ári hverju. Vaxtabyrði af föstum lánum nemur 78.1 millj. kr., eða um 9% af lánsupphæðinni. Um greiðslujöfnuð hafnanna er það að segja, að greiðslustaða hafnanna í heild er mjög slæm. Þar eru aðeins örfáar undantekningar, þar sem sæmileg útkoma er, og það er um 111 millj. kr., sem skortir á það, að þessar 46 hafnir geti staðið undir vaxtagjöldum og afborgunum af föstum lánum. Vantar þá 49.7 millj. kr. til þess, að þær geti staðið undir því, þessar 42 hafnir, sem í yfirlitinu eru. Meira að segja hefur Reykjavíkurhöfn vantað 13.5 millj. kr. upp á slétta greiðslustöðu. Greiðslujöfnuðurinn er vitanlega mjög mismunandi hjá höfnunum, en þó aðeins örfáar, sem eru með jákvæðan greiðslujöfnuð. Af þeim 46 höfnum, sem upplýsingar liggja fyrir um, er greiðslujöfnuður einungis jákvæður hjá 5 höfnum, hjá 4 þeirra er hann þó aðeins smámunir einir, innan við 200 þús. kr., þær eru Búðakauptún, Grindavík, Húsavík og Hvammstangi, og Akureyri er í þessum hópi með 750 þús. kr. jákvæðan greiðslujöfnuð. Hér er einungis talað um föstu lánin, en þessi jákvæða útkoma á þessum fáu stöðum er horfin, þegar lausaskuldir eru teknar með, og er Akureyrarhöfn með 30.1 millj. kr. í skammtímalánum og lausaskuldum. Þrjár hafnir eru þannig staddar, að greiðslujöfnuður er neikvæður um meira en 10 millj. kr., þ. e. Þorlákshöfn, Reykjavíkurhöfn og Keflavík-Njarðvík. Hjá Rifshöfn og Neskaupstað er þessi skuldabyrði milli 5 og 10 millj. kr. og hjá 18 höfnum milli 1 og 5 millj. kr. Ég minntist áðan á greiðslubyrðina, sem hvíldi á hverjum einstaklingi varðandi nokkrar hafnir, og það er nákvæmara sagt þannig, að Neskaupstaður er með 4895 kr. á hvern íbúa sem greiðslubyrði. nærri 5 þús. kr. á mann, Bakkafjörður 4683, Þingeyri 4577, Þórshöfn 4477, Bolungarvík 3928, rétt við 4 þús., Eyrarbakki 3907, Sandgerði 3748, Suðureyri í Súgandafirði 3597, Ólafsvík 3073 kr., Hrísey 3041 kr. Lengra skal ég nú ekki fara niður eftir listanum, en sem sé, þetta eru þær 10, þar sem greiðslubyrðin er langþyngst, og þetta er þung byrði hjá nærri 40 höfnum, það er megintalan af þeim öllum á skránni allt niður í 1 þús. kr. á mann. Heildarskuldir hafnanna, þegar lagt er saman bæði föstu lánin, skammtímalánin og lausaskuldirnar, þá er heildarupphæðin rúmur milljarður. Þetta væri kannske allt saman þolanlegt, ef þetta væri að lagast, en það er þveröfugt, byrðin virðist vera að þyngjast með ári hverju og yfirlitið yfir 5 síðustu árin sýnir það, að þetta hefur breytzt á þennan veg. Rekstrartekjur árið 1965 voru 58.1 millj. kr., en árið 1970 var þetta komið upp í 82.3 millj., eða aukningin 41.7%. Bein rekstrargjöld voru 196.5 23.6 millj. kr., en 1970 var þetta komið upp í 45.4 millj., hækkun í prósentum 92.4%. Afborganir og vextir af föstum lánum voru 1965 35 millj. kr., 1970 var þetta komið upp í 77.8 millj. kr., hækkun um 122.3%. Bráðabirgðalán og lausaskuldir, og það talar nú kannske skýrustu máli, sú upphæð var 1965 aðeins 40.5 millj. kr., en 1970 var þetta komið upp í 121 millj. kr., eða hækkun um 198.7%. Vangreitt ríkisframlag hefur hins vegar lækkað nokkuð, var 1965 39.3 millj. kr., en 1970 37.7 millj., hafði lækkað um 4%, og ekki vegur það nú þungt til bóta. Niðurstaðan af þessari töflu er sem sé sú, að bein rekstrarútgjöld hafa vaxið rúmlega helmingi örar en rekstrartekjurnar á þessu 5 ára tímabili. Rekstrartekjurnar hafa sem sé vaxið um 41.7%, en bein rekstrargjöld um 92.4%. Þannig virðist halla áfram á ógæfuhliðina varðandi efnahagsstöðu hafnanna. Þær hafnir, sem mestu fé hafa varið til umbóta hjá sér, eru þessar: Í mestan kostnað hefur verið lagt í Akureyrarhöfn eða fyrir 105.5 millj. kr., í Akraneshöfn 89.1 millj. kr. og Vestmannaeyjahöfn 87.6 millj. kr. Ég held, að rétt sé að gefnum þessum upplýsingum, þessum óhugnanlega lestri um báglega fjárhagsafkomu hafnanna og þannig hina augljósu og brýnu þörf til þess að létta þeirra byrði og koma þeim til hjálpar, þá sé rétt, að ég fari nokkrum orðum um hinar einstöku greinar frv. eða einkanlega þær, sem breytingar felast í. Það er ekkert að segja um 1. og 2. gr., en í 3. gr. er heimild til handa ráðh. til að veita bæjar- og sveitarfélögum leyfi til að hafa á hendi eigin hafnarframkvæmdir undir tækni- og fjárhagslegu eftirliti Hafnamálastofnunarinnar. Ég hygg, að það sé rétt að opna þessa leið og heimila þannig höfnunum sjálfum meiri þátttöku í framkvæmd umbóta á sínu sviði. Þá er í þessari grein meginreglan sú, að það sé heimilt að bjóða út hafnarmannvirki og fela framkvæmdina verktökum. Þó eru vissir þættir starfa þannig vaxnir, að þá verður að framkvæma með sérstökum tækjum, sem ekki eru í eigu annarra en vita- og hafnamálastjórnarinnar, og eru allýtarlegar upplýsingar um þau sérstöku tæki, sem eðlilegt þykir að hafnamálastjórnin eigi til slíkra framkvæmda. Það er t. d. dýpkunarskipið Grettir, dæluskipið Hákur og fleiri slík tæki, og mundi þá ekki vera aðstaða til að bjóða slík verk út. Í 4. gr. eru litlar breytingar. Þar er skilgreining á, hvað telst til hafnargerða samkv. lögunum: Hafnargarðar, bryggjur og viðlegukantar, dýpkanir og uppfyllingar til hafnarbóta, siglingamerki, dráttarbrautir, flot- og þurrkvíar, löndunarkranar, hafnsögubátar og hafnarvogir. Í þessari upptalningu hafa ekki verið í gildandi lögum flotkvíar og hafnarvogir, en talið er rétt að telja það með styrkhæfum hafnarmannvirkjum. Í 6. gr. er aðeins 4. tölul. nýr. Hann er um það, að fyrir skuli liggja athugun á því, hvort hafnarsjóður geti staðið undir greiðslu eigin kostnaðarhluta, hvort sem er í formi framlags eða greiðslu á lánum. Þessi breyting er gerð til þess að skapa aukið aðhald, svo að ekki sé hlaupið í að ákveða framkvæmdir, sem viðkomandi sveitarfélag geti fyrirsjáanlega ekki risið undir. Þetta ætti því aðeins að vera spor í lagfæringarátt og fyrirbyggjandi, að út í ófærur sé farið. Í 7. gr. er að finna meginbreytinguna, þá langþýðingarmestu í þessu frv. Hún er um það, að ríkissjóður skuli greiða 75% stofnkostnaðar við bryggjur og viðlegukanta og einnig við siglingamerki. Í greininni segir, að hafnargarðar (öldubrjótar), bryggjur og viðlegukantar, dýpkanir á aðalsiglingaleið að og frá höfn og á hafnarsvæði innan marka, sem ákveðin eru af rn., þó ekki að bryggjum annarra en hafnarsjóðs, nauðsynlegar uppfyllingar vegna framkvæmda við hafnargarða, bryggjur og öldubrjóta og siglingamerki, allt þetta falli undir 75% framlag ríkisins, og er það miklu víðtækara en áður hefur verið. Innifalinn í ofangreindum stofnkostnaði hafnargarða, bryggna og viðlegukanta er kostnaður við vatnslagnir um mannvirkin og raflýsingu þeirra samkv. nánari reglugerð. Hins vegar greiðir svo ríkissjóður aðeins 40% áfram af stofnkostnaði við dráttarbrautir og við flot- og þurrkvíar. Þessar framkvæmdir ern taldar hafa sérstöðu að því leyti, að þær komi ekki til greina nema á örfáum stöðum. Undir 40% liðinn heyra sem sé dráttarbrautir, flot- og þurrkvíar, löndunarkranar, hafnsögubátar og hafnarvogir. Litlar sem engar umtalsverðar breytingar eru á 8., 9. og 10. gr., 11. gr. ekki heldur, og er þá næst ástæða til að víkja nokkrum orðum að 12. gr. 12. gr. fjallar um álagningu hafnargjalda og segir, að til þess að standast kostnað við hafnargerðir og árlegan rekstrarkostnað hafnar eða í þágu hafnarinnar, eftir að hafnargerð er hafin, er heimilt að leggja á eftirtalin gjöld: 1. Skipagjöld á skip þau og báta, sem nota höfnina: a) Lestagjald, miðað við brúttóstærð skipa og viðstöðutíma, fyrir að koma á hafnarsvæðið og hafa þar dvöl. b) Bryggjugjald, miðað við brúttóstærð skipa og legutíma, fyrir að hafa not af bryggjum og hafnarbakka. c) Fastagjald fiskiskipa fyrir hafnarafnot. d) Hafnsögugjöld. e) Önnur þjónustugjöld. 2. Vörugjöld af vörum, sem umskipað er, útskipað eða uppskipað í höfn, þ. á m. sjávarafla, sem lagður er á land á hafnarsvæðinu. 3. Leigur fyrir afnot annarra mannvirkja eða tækja hafnarinnar. 4. Leyfisgjald eftir bryggjur eða önnur mannvirki, sem gerð hafa verið samkv. 17. gr. 5. Lóðargjöld. Þetta eru tekjur hafnanna. Undanþáguákvæðum hefur verið breytt lítillega. Gert er ráð fyrir, að bryggjugjald verði innheimt af skemmtiferðaskipum, þegar þau koma að bryggju, en hins vegar ekki lestagjöld af þeim. Þá er bætt við heimild í greininni fyrir hafnarstjórn til þess að halda eftir skráningar- og þjóðernisskírteini skips til tryggingar greiðslu skipagjalda. Þessi heimild hefur verið sett í ýmsar hafnarreglugerðir, enda þótt hún eigi ekki enn stoð í hafnalögum. Enn fremur er sett inn heimild til þess að auðvelda innheimtu vörugjaldanna. Samkvæmt síðustu mgr. 12. gr., er stefnt að því að samræma gjaldskrár hafnanna eftir því sem unnt er, en þær eru mjög ósamræmdar og full þörf á, að þær séu færðar til betra samræmis. Á þetta mál hefur verið lögð gífurlega þung áherzla af Hafnasambandi sveitarfélaga og verið unnið í því sambandi að því að samræma hafnarreglugerðirnar. Þá tel ég ekki ástæðu til þess að minnast á næstu greinar, það er þá 16. gr. helzt. Þar segir í upphafi, að óheimilt sé án samþykkis rn. að selja, veðsetja eða leigja til langs tíma fasteignir hafnarsjóðs, nema þær húseignir, sem ekki hafa notið ríkisstyrks. Talið er eðlilegt, að menn geti látið heima fyrir eins og þá lystir og sé ekki bundið þessari kvöð. Í 16. gr. er smáatriði, sem kannske er ástæða til að vekja athygli á. Það er sett inn að eindreginni ósk hafnamálastjóra og er á þá lund, að hafnarstjórnir séu skyldugar að senda Hafnamálastofnuninni afrit af fundargerðum þeirra, ef þess er óskað. Þetta er gert til þess að auðvelda stofnuninni að fylgjast með því, að ákvæði greinarinnar séu haldin. 17. gr. er óbreytt frá gildandi lögum, en 18. gr. er um Hafnabótasjóð. Í 3. tölul. 19. gr. er ákvæði um það, að sjóðnum sé heimilt að veita styrk til nýrra hafnarframkvæmda, sem nemi allt að 15% umfram ríkisframlag af heildarframkvæmdakostnaði, til staða, sem eiga við verulega fjárhagsörðugleika að stríða vegna dýrrar mannvirkjagerðar, fólksfæðar eða annarra gildra orsaka. Þegar þessu er bætt við 75% framlögin, þá kemur þarna heimild, að vísu mjög þröng, til þess að fara upp í allt að 90% af kostnaðinum. Ríkisstyrkur til hafnarframkvæmda í sérstökum undantekningartilfellum getur þannig komizt upp í 90% af framkvæmdakostnaði samkv. ákvæðum 19. gr. Í 20. gr. er önnur sú meginbreyting, sem í þessu frv. felst, þ. e. varðandi Hafnabótasjóð, og minntist ég á það áðan. Þar segir, að árlegt framlag ríkissjóðs sé 12% af framlagi til hafnarmannvirkja og lendingarbóta á fjárl. hvers árs, en þó aldrei lægra en 25 millj. kr. Breytingin er því sú, að í stað þess að miða framlög ríkissjóðs við ákveðna upphæð, þá skuli nú miðað við ákveðinn hundraðshluta af árlegum fjárveitingum til hafnargerða. Frv. opnar þannig leið til þess að fylgja breytingum á hafnarfjárveitingum frá ári til árs og að framlagið sé hlutfallslegt, en enn fremur er lagt til, að þetta hlutfall verði 12%, eins og ég áðan sagði, en lágmarkið sett 25 millj. kr. Með þessu verður Hafnabótasjóður verulega efldur og mun honum sízt af veita. Í 21. gr. er Hafnabótasjóði heimilt að taka lán til starfsemi sinnar innanlands eða utan allt að 350 millj. kr., og ríkissjóði er heimilt að ábyrgjast þau lán. Þessar heimildir hafa auðvitað verið notaðar, og af þessari heimild er nú fullnotað fyrir árslok 1971 120 millj. kr. Í 25. gr. er það nýmæli, að heimilt er að kyrrsetja skip, en það hefur ekki verið heimilt áður. Öllum höfnum er heimill lögtaksréttur, og síðan segir: „Heimilt er að taka skipsskjöl og kyrrsetja skip fyrir tjóni eða mengun, sem þau kunna að valda í höfnum, unz fullnægjandi trygging hefur verið sett: Talið er óhjákvæmilegt að veita þessa heimild, ekki sízt með tilliti til erlendra skipa, sem annars gætu horfið brott án þess að gegna skyldum sínum. Ólíklegt er, að það kæmi til framkvæmda undir öðrum kringumstæðum. Þá tel ég, að á frv. sjálfu séu ekki aðrar umtalsverðar breytingar en þær, sem ég nú hef skýrt frá. En ástæða er til þess að vekja athygli á efni bráðabirgðaákvæðanna, sem merkt eru I og II. Í bráðabirgðaákvæði I segir, að gera skuli sérstakar ráðstafanir til að létta greiðslubyrði þeirra hafnarsjóða af löngum lánum, sem verst eru settir, og skal þá miða við lánin eins og þau eru, þegar lög þessi taka gildi. Við fjárlagagerð fyrir árið 1973 skal samgrn. gera Alþ. sérstaka grein fyrir fjárþörf í þessu skyni. Ráðh. skal þá gera till. til fjvn. og Alþ. um skiptingu fjárins, og skal við skiptinguna hafa hliðsjón af tekjum og gjöldum hafnarsjóðs, framlagi sveitarfélags til hafnarsjóðs, fólksfjölda og öðrum þeim atriðum, sem hafa áhrif á greiðslugetu hafnarsjóðsins. Hversu ríflega Alþ. kann að koma þarna til hjálpar hinum báglega stöddu hafnarsjóðum, vitum við auðvitað ekkert um, en þarna er sem sé heimild til þess að fara fram á sérstaka aðstoð og undirbúa það undir setningu næstu fjárl., enda óumdeilanlega brýn nauðsyn að gera það til þess að geta hafnarsjóðanna til nauðsynlegra framkvæmda verði ekki áfram lömuð. Ég held, að ég hafi vikið að því áðan, að það þótti réttara að hafa þetta ekki inni í frv., heldur aðeins sem bráðabirgðaákvæði, þar sem gert væri ráð fyrir því, að því, sem úrskeiðis hefur farið, verði kippt í liðinn á örfáum árum, tveimur, þremur árum væntanlega. Með þessu ákvæði er stefnt að því að reyna að koma fjármálum þeirra hafnarsjóða, sem allra verst eru settir, á réttan kjöl. Varðandi bráðabirgðaákvæði II er sjálfsagt að vekja athygli á því, að þar er ekki í einu og öllu farið eftir till. n., heldur aðeins vikið frá, þó að meginefni í till. n. sé þar fyrir. Bráðabirgðaákvæði II er á þessa leið: „Heimilt er að greiða úr ríkissjóði allt að 40% af stofnkostnaði þeirra dráttarbrauta, sem byggðar hafa verið frá árinu 1960 til gildistöku þessara laga af einstaklingum og félögum, eftir því sem fé er veitt til á fjárl. Skilyrði fyrir greiðslu slíks framlags sé: 1. Eigi sé nema ein dráttarbraut í sveitarfélaginu. 2. Jafnframt dráttarbrautinni sé rekin skipasmíðastöð. 3. Í sveitarfélaginu sé rekin veruleg útgerð að dómi samgrn. 4. Viðkomandi hafnarsjóður eða sveitarsjóður leggi fram a. m. k. 10% stofnkostnaðar á móti framlagi ríkissjóðs: Þetta er allt saman í nákvæmu samræmi við till. n., en í 5. liðnum er frá þeim vikið, þar segir: „5. Um dráttarbrautina sé stofnað hlutafélag, þar sem framlög ríkis og sveitarfélags verði eignarhluti þeirra, enda nemi hann a. m. k. 50% hlutafjár: Með þessu er heimiluð aðstoð við dráttarbrautir í einkaeign, en sveitarfélögin eiga þá að fá a. m. k. 50% eignaraðild að mannvirkjunum. Þetta var ekki alveg ótvírætt, það var aðeins heimild, að sveitarfélögin yrðu eignaraðilar að þessum dráttarbrautum samkv. till. n. Það þótti ekki nægilega skýrt kveðið á um það í till. n., að framlög ríkis og sveitarfélags skuli skilyrðislaust verða eignarhluti þeirra í dráttarbrautunum, og þannig er að þessu eina leyti vikið frá upphaflegu till. n., sem frv. samdi. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð miklu fleiri. Ég tel æskilegt, að þetta frv. til hafnalaga fái afgreiðslu áður en þingstörfum lýkur, vegna þess að sé það ekki orðið að lögum og liggi aðeins í frv. formi fyrir næsta þingi í upphafi þings, þá er minna svigrúm fyrir Hafnamálastofnunina að undirbúa till. sínar til fjvn., miðað við þessa löggjöf, en sé frv. samþ. nú, þó að ekki sé ætlazt til þess, að það taki gildi fyrr en 1. janúar 1973, þá yrði allur hafnamálaundirbúningur af hendi Hafnamálastofnunarinnar miðaður við þessa löggjöf og rýmra svigrúm fengist þannig til þess að ganga frá þeim undirbúningi með eðlilegum hætti. Ég legg ekki höfuðkapp á það, að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, en þar sem mér finnst litlar líkur til þess, að um það verði ágreiningur í grundvallaratriðum, þá tel ég sem sagt æskilegt, að n., sem fær málið til meðferðar, hraði störfum og miðað væri við það að takast mætti að afgreiða það á þessu þingi. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að umr. lokinni vísað til hv. samgn.



Herra forseti. Ég vildi aðeins segja nokkur orð við þessa umr. um frv. til hafnalaga. Enda þótt hafnalögin, sem í gildi eru, séu aðeins frá árinu 1967, þá er það orðið sýnt og það var samþ. á síðasta Alþ. þáltill. um að endurskoða þurfi þessi lög. Það var sýnt, að það var þörf á því, sérstaklega vegna ýmissa greiðsluerfiðleika, sem margar hafnir voru komnar í. Það fór ekki fram hjá alþm., að staða margra hafnarsjóða var mjög erfið og því brýn nauðsyn á að taka þessa löggjöf til endurskoðunar. Ég fagna því, að þetta frv. liggur nú fyrir, og ég tel, að margvíslegar endurbætur felist í þessu frv., enda þótt það kunni að vera, að einstakar greinar frv. og ákvæði þurfi nánari athugun, sem þarf þá að fjalla nánar um í nefnd. Það hefur stundum komið fram hjá hv. þm., að þeir teldu, að það væru fleiri hafnir en nú eru, sem eigi að gera að landshöfnum. Persónulega er ég þeirrar skoðunar sjálfur, að ekki eigi að stefna í þá átt með hafnirnar að gera þær að landshöfnum. Ég álít, að hitt sé miklu skynsamlegra, að styrkja að verulegu leyti stofnkostnaðinn og sjálfa uppbyggingu hafnanna. en láta síðan sveitarfélögin um reksturinn. Það segir sig sjálft, að hinar ýmsu hafnir úti um landið hafa misjafnlega góða aðstöðu til þess að standa undir stofnkostnaði og rekstrarkostnaði hafnanna, en því minni sem hlutur þeirra verður í stofnkostnaðinum sjálfum, þeim mun viðráðanlegra verður það fyrir hafnarsjóðina eða sveitarfélögin, en margir sveitarsjóðirnir verða nú að standa undir stofnkostnaðinum með hafnarsjóðunum og að sjálfsögðu verður þetta miklu viðráðanlegra, eftir að hlutur þeirra hefur minnkað eins og er gert ráð fyrir í þessu frv. Samkvæmt upplýsingum, sem hæstv. ráðh. gaf áðan, þá mun reynslan hafa verið sú, að með gildandi lögum mun þátttaka hins opinbera í hafnarframkvæmdum, sem áttu sér stað á árinu 1971, hafa numið um 60%, þegar þá er lagt til grundvallar, að nokkur hluti af hafnarframkvæmdunum, það má segja dýrari hluti hafnarframkvæmdanna, sem er yzta umgjörðin, hafi verið styrktur með 75%, en 60% innri uppbygging hafnanna. Nú er í stórum dráttum lagt til, að allar hafnarbyggingarnar sjálfar verði með 75% styrk frá ríkissjóði og að hafnarsjóðirnir leggi þá fram á móti 25%. Ég álít, að það komi hér vel til móts við það, sem þurfti að gera, að auka framlag hins opinbera í þessu sambandi, og eftir að búið er að gera þessar breytingar varðandi hafnarframkvæmdirnar eða kostnaðinn við þær, þá verði mun fleiri hafnir færar um að standa undir fjárhagslegum kostnaði, og rekstri hafnanna. Það hefur komið skýrt í ljós á undanförnum árum við afgreiðslu fjárl. á hverju einasta ári, að það hafa verið fjölmargar hafnir sem hafa verið svo í standandi vandræðum með sín fjárhagsmál, að ríkissjóður hefur orðið að taka á sig á hverju ári meira og minna af greiðslum af ríkisábyrgðarlánum, af því að viðkomandi hafnarsjóðir og sveitarfélög hafa ekki verið fær um að standa við þær skuldbindingar, sem hafa verið í sambandi við umrædd hafnalán. Ég ætla ekki við þessa umr. að fara að ræða einstakar greinar þessa frv., en stóð upp m. a. til þess sérstaklega að vekja athygli á bráðabirgðaákvæði II, sem er aftast í frv. Hæstv. ráðh. sagði, að sú breyting mætti segja að væri ekki efnisleg, sem væri í frv. frá því, sem n. lagði til, en það er þó kveðið skýrara á um þau skilyrði, sem fyrir styrknum verða. Þar segir, með leyfi forseta: „Skilyrði fyrir því, að styrkur þessi sé greiddur, er að eigi séu fleiri en ein dráttarbraut í hverju sveitarfélagi og þar sé jafnframt rekin skipasmíðastöð og veruleg útgerð að dómi samgrn. Rn. getur jafnframt sett það skilyrði fyrir styrkveitingu til þessara dráttarbrauta, að viðkomandi hafnarsjóður eða sveitarsjóður verði eigandi dráttarbrautar að eigi minni hluta en 50% í formi sameignarfélags eða hlutafélags: Þannig var þetta orðað hjá n., sem útbjó þetta frv., og það er þetta heimildarákvæði, sem rn. eða hæstv. ráðh. hefur breytt og gert, eins og fram kemur í frv., afdráttarlausara, en þar segir í 5. tölulið: „Um dráttarbrautina sé stofnað hlutafélag, þar sem framlög ríkis og sveitarfélags verði eignarhluti þeirra, enda nemi hann a. m. k. 50% hlutafjár: Það, sem ég vildi leggja áherzlu á sérstaklega í sambandi við þetta, var það, að n. tæki til athugunar, hvort ekki væri hægt að fara þarna einhvern milliveg. Ég skil aðstöðu ráðh. mjög vel í þessu sambandi, að hann hafi ekki viljað taka á sig að dæma, hvort þetta ætti að koma til framkvæmda í hverju einstöku tilfelli eða ekki, því að þarna var aðeins um heimild að ræða, eins og þetta var orðað hjá n. En ég tel, að það séu kannske möguleikar á því að fara þarna einhvern milliveg, þannig að t. d. sveitarfélagi og hafnarsjóði verði gefinn kostur á því að verða hluthafi eða eignaraðili að allt að 50% í hverri, dráttarbraut eða skipasmíðastöð út af fyrir sig. Mér finnst, að það skipti kannske miklu máli í þessu sambandi, hvort greinin væri afgreidd þannig, því að það kann vel að vera, að jafnvel þótt sé nauðsynlegt að koma upp dráttarbraut og skipasmíðastöð á ýmsum útgerðarstöðum úti á landi, þá sé ekki fyrir hendi vilji eða geta hjá viðkomandi sveitarfélagi til þess að leggja fram eða vilja taka 50% að fullu í kostnaðinum eða hlutafjármagninu, sem væri þá fyrir hendi. Það gæti vel verið, að það væri hægt þá að fallast á að breyta þessu þannig, að þessi heimild yrði þá alltaf fyrir hendi, að skilyrðin væru þannig, að eigendur viðkomandi dráttarbrautar opnuðu heimild til þess, að viðkomandi sveitarfélag og ríkissjóður ættu kost á því að eiga 50%, en það yrði samt sem áður ekki, ef viðkomandi sveitarfélag eða ríkissjóður hefði ekki áhuga á að eiga þessi 50%. Þá útilokaði það ekki, að viðkomandi skipasmíðastöð gæti notið þeirra hlunninda, sem felast í þessu bráðabirgðaákvæði. Það var aðeins þetta, sem ég vildi koma sérstaklega á framfæri og beina til n., að hún athugaði möguleika á að umorða þessa grein eða athugaði, hvort það væri ekki rétt í meðförum málsins áður en hún kemur til 2. umr. Ég tel, að það sé um svo stórt mál að ræða, enda þótt flestöll ákvæði í þessu frv. séu þannig, að það sé ekki að vænta þess, að það verði um mikinn ágreining að ræða milli þm. um efni frv. Samt sem áður verður því ekki neitað, að hér er um stórt mál að ræða, og ég tel það mjög hæpið, þó að fullur vilji sé fyrir hendi, að það verði á þessum fáu dögum, sem eftir eru af þessu þingi, hægt að ljúka afgreiðslu þessa máls. Æskilegast hefði það verið. En þá er nauðsynlegt, að það verði búið að ljúka því að leita umsagna um málið, eftir því sem talin verður þörf á að gera, og það liggi þá fyrir tilbúið til afgreiðslu, þegar þing kemur saman í haust. Ef það væri, þá gætu hafnamálayfirvöldin vitanlega tekið tillit til þess, sem er í þessu frv. um gagnasöfnun, sem nauðsynleg er til þess að geta lagt málefni hafnanna fyrir t. d. við afgreiðslu næstu fjárlaga. Mér finnst það gæti verið í höndum ráðh. að láta slíka gagnasöfnun fara fram, enda þótt frv. væri ekki afgreitt á þessu þingi, en fljótlega þegar þing kæmi saman í haust, og þá væri hægt að starfa og taka tillit til þess við afgreiðslu næstu fjárlaga og hafnamála yfirleitt á komandi hausti.