Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka hv. félags- og tryggingamálanefnd fyrir að hafa komið með þessa heimild til að hækka bætur og þann mikla skilning sem ég hef heyrt í umræðunni í þinginu þar sem er sameiginlegur skilningur allra þingmanna að mikilvægt sé að við skilum þeim hækkunum sem launþegar fá núna í kjarasamningum til bótaþega. Ég þakka fyrir að þetta skuli vera gert með þessu hraði þannig að við getum reynt að koma þeim bótum til greiðslu um næstu mánaðamót.

Herra forseti. Ég er mjög hlynntur þessu máli og tel brýnt að bótaþegar fái sambærilegar kjarabætur og almennir launþegar. Ég hef hins vegar dálítinn fyrirvara á því að þetta er ekki í fjárlögum og treysti á að hv. fjárlaganefnd komi með fjáraukalög fyrir 1. júní svo að hægt sé að greiða þetta út með lögmætum hætti. Í trausti þess, og vegna þess hve málið er brýnt og málið gott, segi ég já.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 54/2006, um atvinnuleysistryggingar, og lögum nr. 72/2002, um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Frumvarpið var lagt fram í kjölfar yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar í tengslum við gerð kjarasamninga til þriggja ára á almennum markaði sem undirritaðir voru 5. maí síðastliðinn. Þær lagabreytingar sem hér eru lagðar til fela í sér hluta þeirra aðgerða sem stjórnvöld ráðast í að höfðu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Markmiðin eru að styrkja stöðu fólks á vinnumarkaði, efla úrræði fyrir atvinnuleitendur, en einnig er lögð til breyting sem styrkir heimild Vinnumálastofnunar til að sporna við bótasvikum. Sérstök áhersla er lögð á þátttöku atvinnuleitenda í starfstengdum vinnumarkaðsúrræðum, svo sem reynsluráðningu, starfsþjálfun, frumkvöðlastarfi innan fyrirtækja eða átaksverkefnum. Gert er ráð fyrir að slíkum úrræðum verði fjölgað um allt að 1.500 árið 2011 þannig að heildarfjöldi þeirra sem njóta slíkra úrræða tvöfaldast. Stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins taka með þessu móti höndum saman og setja verulega aukinn kraft í aðgerðir fyrir atvinnuleitendur. Þetta er afar mikilvægt, ekki aðeins til að takast á við tímabundna erfiðleika, heldur felst í þessu framtíðarsýn með áherslu á að byggja fólk upp og skapa því betri möguleika en áður til að skapa sér áhugaverð atvinnutækifæri til framtíðar. Hæstv. forseti. Ég mun nú rekja helstu efnisþætti frumvarpsins í stuttu máli. Í 1. gr. er skýrt kveðið á um að eftirlitsfulltrúum sem starfa á vegum samtaka aðila vinnumarkaðarins, samanber nýleg lög um vinnustaðaskírteini og eftirlit á vinnustöðum, sé skylt að láta Vinnumálastofnun í té upplýsingar sem nauðsynlegar eru við framkvæmd laganna. Sama máli gegnir um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Kveðið er á um sambærilega upplýsingaskyldu hans til Vinnumálastofnunar í ljósi þess að þeir sem stunda hefðbundið nám á framhaldsskólastigi eða í háskóla teljast ekki til atvinnuleitenda. Það er því ekki Atvinnuleysistryggingasjóðs að tryggja framfærslu þeirra heldur er Lánasjóði íslenskra námsmanna ætlað það hlutverk. Hér er einnig kveðið á um upplýsingaskyldu Vegagerðarinnar í sama skyni vegna umsjónar hennar með ýmsum leyfisveitingum tengdum bifreiðaakstri í atvinnuskyni og loks er kveðið á um heimild Vinnumálastofnunar til gagnaöflunar hjá tollyfirvöldum sambærilegum og þegar gilda gagnvart skattyfirvöldum. Er þetta gert vegna samstarfs Vinnumálastofnunar og tollyfirvalda vegna ýmiss konar eftirlits með greiðslum atvinnuleysistrygginga til atvinnuleitenda. Samkvæmt gildandi lögum um atvinnuleysistryggingar er réttur atvinnuleitenda með fullan bótarétt samtals fjögur ár. Taki þeir þátt í starfstengdum vinnumarkaðsúrræðum dregst þátttökutíminn frá bótatímabilinu og það styttist sem honum nemur. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að þessu verði breytt þannig að atvinnuleitandi gangi ekki á rétt sinn til bóta með þátttöku í starfstengdu vinnumarkaðsúrræði. Er þá gert ráð fyrir að viðkomandi fái greidd laun frá vinnuveitanda á þeim tíma sem eru hærri en nemur grunnatvinnuleysisbótum og eigi ekki rétt á tekjutengdum atvinnuleysisbótum. Ég tel þetta mikla bót og réttlætismál fyrir atvinnuleitendur, því það gengur ekki að kerfið fæli fólk frá þátttöku í starfstengdum vinnumarkaðsúrræðum. 3. gr. frumvarpsins felur í sér að ráðherra verður heimilt að ákveða í reglugerð að greidd sé uppbót á atvinnuleysisbætur í desember ár hvert. Miðað er við að höfð verði hliðsjón af þeim reglum sem gilda almennt um desemberuppbót í almennum kjarasamningum. Miðað er við að atvinnuleitandi geti ekki fengið fulla uppbót samtímis frá Atvinnuleysistryggingasjóði og vinnuveitanda heldur verði greiddar hlutfallslegar bætur í samræmi við atvinnuþátttöku eða tímabil á atvinnuleysisskrá eftir því sem við á. Í 3. gr. er einnig kveðið á um að þegar atvinnuleitandi er í starfstengdu vinnumarkaðsúrræði skuli litið á mótframlag Vinnumálastofnunar til launagreiðanda sem styrk, en fjárhæðin nemur eftir sem áður grunnatvinnuleysisbótum sem viðkomandi atvinnuleitandi ætti ella rétt á, auk 8% mótframlagi í lífeyrissjóð. Í 4. gr. frumvarpsins er skerpt á ákvæðum varðandi ranga upplýsingagjöf atvinnuleitanda til Vinnumálastofnunar. Einnig er lagt til að framvegis verði litið svo á að láti atvinnuleitandi vísvitandi undir höfuð leggjast að tilkynna Vinnumálastofnun um breytingar á högum sínum sem varðar rétt hans til bóta hafi það sömu afleiðingar og að veita rangar upplýsingar. 5. gr. frumvarpsins kveður á um framlengingu ákvæða til bráðabirgða um atvinnuleysisbætur á móti skertu starfshlutfalli út þetta ár, enda þykir þetta ákvæði hafa gefist vel og ótvírætt leitt til þess að færri hafa misst störf sín að fullu en ella hefði verið. Þess má geta að þetta ákvæði hefur nýst heldur fleiri konum en körlum, en alls voru tæplega 1.200 einstaklingar á hlutaatvinnuleysisbótum í apríl síðastliðnum. Samkvæmt 7. og síðustu grein frumvarpsins verða gerðar lagabreytingar sem bæta réttarstöðu starfsmanna þegar fyrirtæki sem þeir starfa hjá eru tekin til gjaldþrotaskipta og þrotabúið selt. Oftar en ekki tilkynnir skiptastjóri við upphaf skiptameðferðar að þrotabúið taki ekki við réttindum og skyldum samkvæmt ráðningarsamningum starfsmanna. Því er lögð til sú breyting að virða þau launakjör og starfsskilyrði sem giltu hjá fyrri vinnuveitanda á þeim degi sem úrskurður um gjaldþrot var kveðinn upp. Sama máli gegnir ef gripið er til uppsagna hjá þrotabúinu vegna endurskipulagningar. Til að vernda starfsfólk við þær aðstæður er lagt til að komi til endurráðningar innan þriggja mánaða frá aðilaskiptum skuli virða launakjör og starfsskilyrði þess eins og þau voru við gjaldþrot fyrirtækisins. Hæstv. forseti. Eins og ég sagði í upphafi er frumvarpið lagt fram í tengslum við sameiginlega yfirlýsingu stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins í kjölfar nýgerðra kjarasamninga. Ég er sannfærður um að breytingar samkvæmt frumvarpinu séu sanngjarnar, réttlátar og til þess fallnar að efla vinnumarkaðsaðgerðir, bæta stöðu atvinnuleitenda og einnig fólks sem er starfandi á vinnumarkaðnum. Það er mikilvægt að Alþingi samþykki frumvarpið. Ég treysti því að umfjöllun þingmanna verði málefnaleg eins og efni standa til og treysti og veit raunar að félags- og tryggingamálanefnd mun fjalla vandlega um málið en ég mæli með því að þetta fái umfjöllun í hv. félags- og tryggingamálanefnd Alþingis og verði vísað til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þekki svo sem ekki þetta frumvarp út í hörgul en það er örugglega margt í því til bóta eins og kom fram hjá hæstv. ráðherra. Ég vek hins vegar athygli á að þegar maður rennir í gegnum frumvarpið tekur maður eftir fylgiskjali frá fjármálaráðuneytinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Að öllu framansögðu má því gera ráð fyrir að frumvarpið kunni leiða til 1.250 millj. kr. útgjaldaaukningar fyrir ríkissjóð á yfirstandandi ári en því til viðbótar mun 100 millj. kr. kostnaður vegna breytinga á heildartíma bótaréttar í tengslum við vinnumarkaðsúrræði dreifast á næstu 2–3 ár. “ Síðan segir að kostnaður muni aukast varanlega upp á 500–700 millj. kr. Og í lokin er sagt: „Ekki er gert ráð fyrir þessum útgjöldum í gildandi fjárlögum þar sem settur er bindandi útgjaldarammi á nafnvirði fyrir ríkið í heild næstu tvö árin.“ Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvernig er gert ráð fyrir að fjármagna þessar breytingar sem virðast kalla á umtalsverð útgjöld. Verður það tekið annars staðar af eða verður farið í aukna gjald- eða skattheimtu í tengslum við þetta? Ég held að væri upplýsandi að heyra það.

Hæstv. forseti. Það er þannig með vinnutengdu úrræðin að þau færast, það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, inn í ríkisreikninginn, þ.e. þar kemur til útgjalda, jafnvel þótt það sé síðan greitt af tryggingagjaldi og í rauninni borgað innan sjóðsins og af þeim heimildum sem þar eru. Þar er ákveðin stjórn sem einmitt hefur með þann hluta að gera og er á bak við þær hugmyndir sem hér eru lagðar fram. Þó hefur verið ágreiningur um hversu lengi hlutaatvinnuleysisbætur eiga að vera en ákveðið hér að gera tillögu um að þær verði framlengdar út árið og síðan reynt að endurskoða það. Rökin fyrir því eru fyrst og fremst þau að þarna er nánast um eitt besta virkniúrræðið fyrir viðkomandi einstakling að ræða. Það sem vantar í þessar kostnaðartölur er, sem er auðvitað útilokað fyrir fjármálaráðuneytið í sjálfu sér að reikna, að ef þessir 1.200 aðilar misstu hlutaatvinnuleysisbæturnar mun hluti af þeim fara beint yfir á fullar atvinnuleysisbætur. Hluti mun missa tekjur, þ.e. hlutaatvinnuleysisbæturnar, og það kemur á móti hvað varðar þær tölur. Langstærsti hlutinn af frumvarpinu er einmitt þetta ákvæði. Síðan reiknar fjármálaráðuneytið, sem í sjálfu sér er eðlilegt en var inni í tölunni sem ég nefndi áðan í máli sem við vorum að afgreiða, þ.e. desemberuppbót sem hefur ekki verið greidd á atvinnuleysisbætur undanfarin ár var greidd síðastliðinn desember, um þriðjungur af atvinnuleysisbótum mánaðarins eða um 48 þús. kr. á mánuði. Gerð er tillaga um að það verði heimilt í lögunum að veita þessa uppbót. Það er ekki tekin endanleg ákvörðun um það hér en ég vænti þess að það verði að vísu gert, þá er það líka inni í þessari tölu. Þetta eru auðvitað viðbótarútgjöld hjá Vinnumálastofnun undir þeim lið sem borgast af tryggingagjöldunum til Atvinnuleysistryggingasjóðs.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Bara svo maður skilji þetta - það er náttúrlega ljóst að þetta er fjármagnað allt saman af tryggingagjaldinu eins og ýmislegt annað. Hæstv. ráðherra þekkir þessa hluti frá mörgum hliðum, enda fyrrverandi formaður fjárlaganefndar og er vel að sér í þessu. Getur hæstv. ráðherra sagt okkur skýrt hvernig hugsunin er að mæta þessum útgjöldum? Er eitthvað sem tryggingagjaldið er að fjármagna núna sem er fyrirséð að muni lækka, ætla menn að lækka einhverja útgjaldapósta sem tryggingagjaldið fjármagnar núna? Eða er hugsunin að hækka tryggingagjaldið? Ég mundi vilja fá þetta fram. Mér fannst hæstv. ráðherra tala skýrt að þetta væri útgjaldaaukning, eins og kemur fram í umsögn fjármálaráðuneytisins, sem væri fjármögnuð af tryggingagjaldinu. Þá er í rauninni spurningin sú: Munum við sjá einhver útgjöld sem eru fjármögnuð af tryggingagjaldinu lækka sem þessu nemur eða verður tryggingagjaldið hækkað?

Hæstv. forseti. Sú gjaldtaka sem hefur átt sér stað til Atvinnuleysistryggingasjóðs hefur staðið undir greiðslum sjóðsins og vel það, í rauninni hefur verið byrjað að safna í sjóð aftur vegna þess að atvinnuleysið hefur sigið niður. Gert er ráð fyrir því í kjarasamningunum að tryggingagjaldið verði lækkað og gert er ráð fyrir því inni í þessu að því ég best veit. Annars vegar er gert ráð fyrir að lækka gjaldið og minnka þannig innstreymið í sjóðinn, hins vegar er líka verið að færa til þannig að Ábyrgðarsjóður launa fær ákveðinn hluta og Fæðingarorlofssjóður fær ákveðinn hluta. Þetta er allt saman tíundað í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og aðila vinnumarkaðarins. Þetta kemur sem sagt inn í þann flokk. Í sambandi við þetta mál er ástæða til að geta þess að það hefur náttúrlega verið til einstakrar fyrirmyndar og mikil gæfa fyrir landið hversu vel atvinnurekendur og aðilar vinnumarkaðarins hafa náð að standa saman um varnirnar gegn atvinnuleysi, hafa komið inn t.d. með menntunarúrræðið sem er fjármagnað að verulegu leyti úr þessum sjóðum, og vinnumarkaðsúrræðin í heild. Þar hefur náðst mjög gott samstarf við stjórn sjóðsins og samstarf við þá aðila. Það finnst mér skipta mjög miklu máli í sambandi við þessar lausnir. Það hefur verið ágreiningur um hlutaatvinnuleysisbætur, hvenær þær eiga að deyja út, hvað eigi að láta þær standa lengi o.s.frv. Við höfum ekki verið tilbúin að fella þær niður meðan við náum ekki atvinnuleysinu enn meira niður og ekki hvað síst að það mun bitna verr á konum en körlum. Ef ég man rétt er u.þ.b. 2/3 af þeim sem eru hlutaatvinnuleysisbótum konur. Þess vegna er tillaga um að framlengja ákvæðið út þetta ár, en um leið er ætlunin að skoða betur hver áhrifin hafa verið af þessari aðgerð sem var sett á í beinu framhaldi af hruninu og hefur gagnast afar vel fyrir mjög marga.

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar eins og hæstv. ráðherra fór yfir. Það er verið að bæta hag þeirra sem eru atvinnulausir en markmið okkar allra hlýtur að vera það að fólk verði atvinnulaust í sem allra skemmstan tíma. Í umsögn með frumvarpinu kemur fram að þetta leiði til útgjaldaaukningar. Ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég átta mig ekki alveg á seinna andsvari hæstv. ráðherra því að þetta er fjármagnað ásamt Ábyrgðasjóði launa og Fæðingarorlofssjóði með tryggingagjaldinu. Það á að lækka tryggingagjaldið. Ég áttaði mig ekki alveg á því hvernig sú lækkun og þessi útgjaldaaukning nær að brúa þetta bil en ráðherra hefur auðvitað tækifæri til að fara betur yfir það ef hann hefur áhuga á, svo og hv. félags- og tryggingamálanefnd. Ég held að vísu það væri ekki slæmt ef hægt væri að fá skýrari eða betri útskýringar á því hvernig það mál liggur og hvaðan peningarnir eiga að koma. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að farið sé vel yfir málið í heild sinni. Þetta hangir allt saman. Það er ömurlegt þegar fólk lendir í því að missa atvinnu. Það er því miður allt of mikið um það. Atvinnuleysi hefur að vísu ekki aukist jafnmikið og spár gáfu til kynna,  Hæstv. ráðherra Guðbjartur Hannesson kom hins vegar með annan tón inn í ráðuneyti heilbrigðismála þegar hann tók við. Það hefur lítið frést af því. Það væri fróðlegt að heyra hvernig það mál stendur. Um er að ræða atvinnusköpun sem ekki skilar sér bara til þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem fá störfin heldur hjálpar starfsemin til við að fjármagna þetta mál því að greitt er tryggingagjald af öllum störfum í landinu eða af launum allra launþega sem fer í ríkissjóð og fjármagnar m.a. Ábyrgðasjóð launa, Fæðingarorlofssjóð og Atvinnuleysistryggingasjóð. Orsakasamhengi getur því ekki verið skýrara. Ég ætla engum annað en að vilja halda uppi atvinnu þannig að það væri fróðlegt að heyra ef hæstv. ráðherra hefur fregnir af því hvernig þau mál standa. Eftir því sem ég best veit var auglýst eftir tilboðum í leigu á skurðstofum fyrir nokkuð löngu síðan. Það væri held ég gott og fróðlegt að heyra hvernig staðan væri á því máli. Atvinnuleysi er staðreynd. Það allra versta sem getur gerst er að fólk verði langdvölum atvinnulaust. Ég styð allt það sem er gert til að hjálpa fólki til að koma inn á vinnumarkaðinn aftur. Best er auðvitað að skapa aðstæður fyrir atvinnusköpun en við höfum ekki verið nógu vel vakandi fyrir langtímaatvinnuleysi, sérstaklega í hinu svokallaða góðæri því að atvinnuleysi var til staðar þó svo að hlutfallið væri ekki hátt. Ég hef verið mikill áhugamaður um úrræði atvinnurekenda og samtaka launafólks til að koma til móts við þann vanda. Það er nokkuð sem hæstv. ráðherra minntist á í andsvari sínu og ég er honum hjartanlega sammála um. Ef hæstv. ráðherra gæti farið aðeins betur yfir fjárhagsþáttinn og í leiðinni þau atvinnumál sem snúa beint að hans ráðuneyti væri mjög fróðlegt að heyra það, og vísa ég þá í útleigu á þessum skurðstofum. Ég bið hæstv. ráðherra að upplýsa okkur um þetta tvennt.

Hæstv. forseti. Ég taldi rétt að fara í ræðu svo ég hefði tíma til að svara því sem hér var borið fram og lengri tíma en í stuttu andsvari. Fyrst langar mig aðeins að skýra betur út hvaða breytingar verða varðandi Atvinnuleysistryggingasjóð. Í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar tengdri kjarasamningum frá 5. maí er kafli undir III. kafla, Starfsskilyrði atvinnulífsins, sem heitir Tryggingagjald og atvinnutryggingagjald þar sem m.a. er fjallað um að sameiginlegur skilningur aðila sé að lækka eigi atvinnutryggingagjaldið, en samkomulag er um að meta stöðuna í haust til að ákvarða hversu mikið eigi að lækka það. Í því plaggi kemur fram - ég ætla að leyfa mér að lesa það, með leyfi forseta: „Áætlun um jöfnuð í ríkisfjármálum gerir ráð fyrir því að afkoma ríkissjóðs batni í takt við lækkun útgjalda vegna atvinnuleysis. Lögum samkvæmt skal atvinnutryggingagjald mæta útgjöldum til atvinnuleysisbóta. Gjaldið var hækkað árið 2009 úr 0,65% í 3,81% vegna horfa um atvinnuleysi 2010, en það reyndist minna. Tekjuþörf Atvinnuleysistryggingasjóðs var því ofáætluð og stefnir nú í að innheimtar markaðar tekjur nemi um 6,5 milljörðum kr. umfram áætluð gjöld á þessu ári samkvæmt fjárlögum. Horfa verður til þess við ákvörðun atvinnutryggingagjaldsins að veruleg óvissa ríkir um þróun atvinnuleysis á næstu árum. Gangi fyrirliggjandi spár um lækkun atvinnuleysis á samningstímanum eftir myndast svigrúm til þess að lækka atvinnutryggingagjaldið. Til lengri tíma litið er mikilvægt að jafnvægi verði í afkomu sjóðsins og staða hans verði slík að hann geti mætt sveiflum í útgjöldum. Atvinnuleysistryggingasjóður áætlar að eigið fé hans hafi verið 5,3 milljarðar kr. í árslok 2010.“ Þetta skýrir sem sagt það að sjóðurinn hefur safnað fé. Það er sameiginlegur skilningur beggja aðila eins og lagt var upp með. Þess vegna lögðu kannski atvinnurekendur áherslu á að fara þessa leið þegar var verið að ræða um hvernig haga bæri skattlagningu af því að gjaldið mundi þá lækka í framhaldinu með minnkandi atvinnuleysi. Gert er ráð fyrir því, svo að ég leyfi mér að lesa örlítið áfram, með leyfi forseta: „Atvinnutryggingagjald mun lækka frá ársbyrjun 2012 þannig að tekjur og gjöld sjóðsins verði í jafnvægi á því ári. Breyting á gjaldinu verður lögfest á haustþingi þegar fyrir liggja traustari spár um atvinnuleysi.“ Svo eru tekin nokkur dæmi um að ef atvinnuleysi verður þetta muni það lækka svo og svo mikið o.s.frv. Það sem ég var að reyna að skýra út í stuttu andsvari áðan vegna þess að halli er á öðrum sjóðum sem sækja í sama gjaldstofn þá segir í eftirfarandi kafla, með leyfi forseta: „Samhliða lækkun á atvinnutryggingagjaldi verða eftirtaldar breytingar gerðar á almenna tryggingagjaldinu“ - sem er annar hluti af sama gjaldstofni. Þar er í fyrsta lagi a-liðurinn: Markaðar tekjur Fæðingarorlofssjóðs hækka og verða 1,28% af tekjustofni, sem er hækkun upp á 0,2 prósentustig. Það er vegna þess að það er halli á Fæðingarorlofssjóði, þ.e. verið er að greiða úr honum umfram það sem kemur inn í hann. Í öðru lagi er reiknað með því að þetta sé líka til að fjármagna aukin útgjöld ríkissjóðs vegna m.a. aukinna útgjalda almannatrygginga. Tryggingagjaldið verður hækkað sem svarar um 0,25% sem ætlað er að skila ríkissjóði 2 milljörðum kr. Líka er sameiginlegur skilningur um þetta. Í þriðja lagi: Tekjur Ábyrgðasjóðs launa eru reiknaðar sem hlutfall af tryggingagjaldsstofni en eru ekki hluti af tryggingagjaldinu. Er reiknað með að þessi ábyrgðasjóður muni hljóta 0,05% hækkun þannig að hann standi undir greiðslum vegna gjaldþrota og annarra þátta sem fylgja Ábyrgðasjóði launa. Þarna er því skýringin á hvernig þetta er gert. Þetta er í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar sem er að sjálfsögðu unnin með aðilum atvinnulífsins um hvernig við eigi að bregðast. Það er auðvitað ýmislegt fleira hér. Ég ætla ekki að eyða tíma í að fara yfir það frekar. Ég deili þeirri skoðun með hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni að eitt almikilvægasta velferðarmálið, þ.e. það mál sem skiptir mestu fyrir velferð hér á landi, er atvinna. Ég held að allir séu sammála um það. Það sem menn geta togast á um er með hvaða hætti hún er sett í gang og að hve miklu leyti sú atvinna byggir á raunverðmætum þannig að við séum ekki að búa til nýja bólu eða stofna til frekari útgjalda í framhaldinu. Líka er gríðarlega mikilvægt að aðlaga ríkissjóð vegna þess að ég held því fram að þegar við tókum við þessu á sínum tíma og stóðum saman á bak við ríkisstjórnina árið 2008, og menn verða að átta sig á því, þá varð nánast á einum degi annars vegar 20% fall af tekjum ríkisins sem komu mikið til frá fjármálalífinu og hins vegar jukust útgjöld vegna vaxta. Nánast 30–40% af tekjum ríkissjóðs fara í einu vetfangi út um gluggann. Það þýðir að þrátt fyrir gríðarlega mikla aðhaldssemi og mikinn árangur tapar ríkissjóður á dag eða halli hans á dag á síðastliðnu ári er á milli 200 og 250 millj. kr. Ef við stöndumst fjárlög í ár, 2011, þ.e. við förum ekki fram úr fjárlögum, þá erum við með halla upp á 100 millj. kr. á dag. Þannig er staðan. Það er gríðarlega mikilvægt, eins og ég hef alls staðar sagt þar sem ég hef fjallað um þessi mál, að okkur takist að breyta þeim vaxtakostnaði sem við greiðum nú yfir í velferð, að okkur takist að lækka kostnaðinn sem fer í fjármagn með því að borga niður skuldir til að hann geti farið í velferðarmál. Auðvitað er fín lína hversu hratt þetta er gert. Í samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn lá fyrir nákvæm áætlun um það hvernig við ætluðum að ná jöfnuði, fyrst frumjöfnuði, þ.e. að við ættum fyrir útgjöldum, og síðan heildarjöfnuði með því að eiga fyrir vaxtagreiðslum og niðurgreiðslum á lánum til viðbótar. Þegar menn fara núna í gegnum kjarasamningana má búast við að þetta tefjist eitthvað því að með því er verið að gefa ákveðna innspýtingu í kerfið til að örva hagkerfið. Ef vel tekst til og kjarasamningar byggja á því náum við líka að minnka atvinnuleysið. Það er hægt að vega og meta þegar farið er í niðurskurð hvað er skynsamlegt. Ég held að það sé algjörlega óhjákvæmilegt og hef verið talsmaður þess að við horfumst í augu við að við þurfum að fara í gegnum ríkiskerfið í heild og meta hvað er nauðsynlegt og hvað við komumst af með og hvað skynsamlegt er að gera, líka vegna þess að veruleg aukning hefur orðið í opinbera kerfinu á undanförnum árum. Það er ánægjulegt að sjá þrátt fyrir allt að staðan eins og hún er núna eftir þetta mikinn niðurskurð og hagræðingu er sú að við förum ekki niður fyrir þá þjónustu eða mannafla í nánast flestum greinum í heilbrigðiskerfinu, af því að það var nefnt, sem var á árunum 2004, 2005 og 2006. Ef við tökum Landspítalann sem dæmi, sem hefur náð gríðarlega miklum árangri á skömmum tíma, sýndist mér á ársfundi Landspítalans að mannaflinn hefði aukist árin 2008 og 2009. Hann er kominn aftur niður í það sem var 2007 eða svipaður því. Auðvitað verðum við að horfast í augu við fjölgun í landinu, breytingar sem hafa orðið á samsetningu, tilfærslur í kerfinu o.s.frv. Allt þarf þetta að meta vandlega og horfa líka, eins og hér kom fram, til nýrra tækifæra. Sérstaklega var spurt um skurðstofurnar á Suðurnesjunum. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði, að ég hefði sagt strax og þetta kom upp að umræður hefðu verið um að setja af stað starfsemi á vegum Kadeco í gamla spítalanum á Keflavíkurflugvelli. Í rauninni var ekkert sem stoppaði það, við skoðuðum það á sínum tíma í fjárlaganefnd. Félagið hefur heimild til að skuldbinda sig í dótturfélagi fyrir þeirri byggingu. Þar var talað um fjárfestingu allt að milljarði. Það hafa engin inngrip orðið í þá framkvæmd af hálfu stjórnvalda að ég best veit en ég þekki aftur á móti ekki stöðuna á því máli. Ég veit þó að þeir aðilar sem horfðu til þess hafa líka horft til nýju skurðstofanna á Heilsustofnuninni á Suðurnesjum. Þegar eftir því var leitað bað ég strax viðkomandi framkvæmdastýru að fara í þá vinnu, sækja um og láta málið fara í gegnum kerfið þannig að þetta yrði heimilt. Það hefur síðan verið í vinnslu í kerfinu. Heilbrigðisráðuneytið, sem er velferðarráðuneyti núna, skoðaði það og síðan stjórnsýslan að öðru leyti og fjármálaráðuneytið. Það eru ýmis ljón í veginum, þó að þau þurfi kannski ekki að kallast svo, en það þarf að vanda sig vegna þess að verið er að taka fyrir afmarkaðan hluta kerfisins og taka við sjúklingum utan frá. Áfram verður sótt inn á svið myndgreininga og rannsókna og annars slíks. Það þarf að tryggja hvar mörkin liggja. Afgreiðslan á sumu af þessu hefur eins og stundum vill verða tekið lengri tíma en ég hefði viljað en eftir sem áður hefur hvergi verið sett fyrirstaða í að halda málinu áfram, svo að það sé sagt. Menn verða bara að skoða alla hugsanlegu þætti; sýkingarhættu, hvernig menn bregðast við henni, hver borgar tryggingarnar, hver ber kostnaðinn og allt það. Það þarf að vanda sig af því að þetta er fyrsta verkefnið þar sem slíku er blandað inn í stofnun sem er ríkisstofnun. Það hefur hvergi komið til mín neitt sem hefur stoppað þetta mál. Ég hef gefið því eðlilegan framgang og bíð eftir að það komi til mín til endanlegrar afgreiðslu í samráði við þá framkvæmdastýru sem þar er, svo að ég svari því. Þarna eru ákveðin tækifæri. Á sama tíma vitum við að það eru ákveðnar ógnanir í heilbrigðiskerfinu. Það veit hv. þingmaður jafn vel og ég, hafandi verið í sömu stöðu. Við höfum misst heilbrigðisfólk úr landi eins og hér hefur verið sagt og það er ákveðin ógn við það hvernig gengisskráningin og kjörin eru. Fólk hefur sérstaklega farið til landa næst okkur, einkum Noregs, og oft sótt í hlutastörf, tekið eina viku af fjórum. Við þurfum að vanda okkur í endurreisninni en á sama tíma glímum við við að okkur hefur ekki tekist að búa til þannig kerfi. Einokunin sem við glímdum við árið 2007 er enn á ákveðnum sviðum utan spítala í sambandi við stofnun Sjúkratrygginga. Okkur hefur ekki tekist að ná því umhverfi sem miðað var við. Það eru því mörg verkefni eftir. Ég held að við séum á réttri leið og vona að við getum fetað okkur þá leið áfram. Við eigum að sjálfsögðu að nýta okkur þá miklu þekkingu sem er í íslenskum heilbrigðisstéttum og hjá heilbrigðisstofnunum. Þegar er veruleg útrás í gangi þó að maður megi ekki nota það orð, þ.e. uppbygging í tengslum við jafnöflug sjúkrahús og Landspítalann í sambandi við ýmis verkefni sem er verið að flytja út nú þegar. Ég vona að ég hafi svarað þeim vangaveltum sem hér voru. Eins og ég sagði fór ég vísvitandi í ræðu af því að andsvarið hefði ekki dugað til að veita þær upplýsingar sem hér komu fram.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagðist vonast til þess að þetta yrði fullnægjandi svar. Ég vil bara nota tækifærið og lýsa yfir að það var til mikillar fyrirmyndar. Þetta var bæði málefnalegt og yfirgripsmikið svar og mættu aðrir hæstv. ráðherrar taka hæstv. velferðarráðherra sér til fyrirmyndar þegar kemur að svörum í þinginu. Ég er ánægður að heyra nálgun hæstv. ráðherra varðandi skurðstofurnar suður frá. Það segir sig sjálft að vanda verður til verka. Það eru mörg álitaefni en líka mörg tækifæri. Þau eru ekki bara bundin við Suðurnesin. Við höfum byggt upp margar heilbrigðisstofnanir víðs vegar um landið sem gætu afkastað meiru. Þetta er ekki bara heilbrigðismál heldur líka atvinnumál fyrir viðkomandi byggðir. Við eigum mikið af frábæru heilbrigðisstarfsfólki sem getur nýtt tækifærin ef við sköpum aðstæðurnar. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðherra að gengið er ákveðin ógn þegar við keppum um starfsfólk við aðrar Norðurlandaþjóðir en í því felast líka mikil tækifæri þar sem hægt er að gera hlutina hér mun ódýrara út af íslensku krónunni og með sömu og jafnvel meiri gæðum en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Ég vil bara þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og hvet hann til að kynna sér það sem var á stefnuskrá þeirrar ríkisstjórnar sem við báðir studdum en eftirmenn mínir létu hjá líða að framkvæma. Það var sameiginlegt norrænt heilsusvæði sem átti að gera það að verkum að t.d. fólk annars staðar að á Norðurlöndunum gæti komið hingað til lands og fengið meðferð sína greidda úr sameiginlegum sjóðum. Í því væru fólgin gríðarleg tækifæri, bæði fyrir opinberu stofnanirnar 

Hæstv. forseti. Ég held að við deilum þeirri skoðun að finnast tækifærin ótalmörg. Við þurfum auðvitað að skoða hvernig við getum nýtt þau. Við höfum verið að tala um ferðatengda heilbrigðisþjónustu. Það er eins og ég segi mjög mikið af henni í gangi og kannski ekki hvað síst forvarnastarf eins og í kringum Bláa lónið og fleira sem væri hægt að nefna. Það er líka mikilvægt að vara sig á í þessu eins og öðru að hingað munu koma einhverjir aðilar sem vilja nálgast þetta með skyndigróða í huga eða til að ná einhverjum markaði tímabundið. Við vitum að það er mikil samkeppni um þetta í heiminum öllum. Asíulönd sinna mikilli heilbrigðisþjónustu fyrir Bandaríkjamenn og Evrópu. Við eigum ekki að láta hanka okkur á því að fara í þá samkeppni, sem sagt að vera á markaðnum á láglaunakjörum, heldur eigum við að reyna að helga okkur því að gera þetta vel og vera þannig með sérstöðu. Það er rétt sem hér kemur fram að við höfum heilmikið að sækja til annarra Norðurlandaþjóða og getum verið í samstarfi við þær. Þar hefur náðst verulegur árangur. Ég veit ekki betur en honum hafi verið náð þegar hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson var ráðherra, þ.e. samstarf við Færeyinga og Grænlendinga sem hefur þróast jafnt og þétt. Ég held að það megi alls ekki vanmeta. Við þá er mjög jákvætt samstarf. Eins og hefur komið fram eru öflugar heilbrigðisstofnanir úti á landsbyggðinni sem gætu gegnt stærra hlutverki ef við værum með kaupendur að þjónustunni, en ef ríkissjóður er eini kaupandinn þá gagnast það illa. Við þurfum líka að passa okkur á þeirri hættu að reyna ekki að auka þörfina fyrir heilbrigðisþjónustu. Það er í andstöðu við markmiðið með öllu okkar starfi sem er að hindra að menn þurfi á heilbrigðisþjónustu að halda. Þannig að þetta er fín lína. Umræðan er góð og ég vona að okkur miði áfram í þessu máli. Við ræðum þetta nú í tengslum við atvinnumál af því að við þurfum að sækja fram þar sem tækifærin eru í boði.

Virðulegi forseti. Ætli sé ekki betra að kalla þetta meðsvar frekar en andsvar. Það er samhljómur í málflutningi hæstv. ráðherra og mínum. Við erum örugglega ósammála um eitthvað þegar kemur að heilbrigðismálum en það kemur alla vega ekki fram í þessari umræðu. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að tækifærin í samstarfi við Færeyinga og Grænlendinga eru mjög mikil. Grænlendingar hafa t.d., og Færeyingar í raun líka, lýst yfir áhuga á því að nýta samstarfið betur. Það má segja að hefð komi kannski helst í veg fyrir það. Að hluta til þjónustum við þá á Akureyri og hér á Landspítalanum en við gætum þjónustað þá mun meira en við gerum. Til staðar er ferðatengd heilsuþjónusta sem lítið er rætt um í tengslum við augnlækningar. Hún fer aðallega fram á einkareknum stofum hér úti í bæ, glæsilegum stofum, þar sem fólk annars staðar að á Norðurlöndunum, þá sérstaklega Færeyjum, fer í augnsteinaaðgerðir og annað slíkt og er það hið besta mál. En það sem hæstv. ráðherra segir og er alveg rétt er að þetta snýst ekki um samkeppni í lágum launum, alls ekki, enda var aldrei lagt af stað með þá hugsun, alla vega ekki í mínum huga. Tækifærin liggja, og ég vona að þau geri það enn, í pólitískum vilja á Norðurlöndunum fyrir því að koma á sameiginlegu heilsusvæði, eins og sumar þjóðirnar hafa komið á í sínum löndum. Áður fyrr var hvert heilsusvæði, t.d. í Svíþjóð, bara með sína sjúklinga og tiltölulega fá ár eru síðan þeir opnuðu fyrir flæði sjúklinga á milli. Ef við getum verið partur af slíku kerfi opnar það mikil tækifæri fyrir Landspítalann og alla heilbrigðisþjónustu hér á landi. Þetta var allt saman tilbúið. Þetta var eitt af helstu stefnumálum íslensku ríkisstjórnarinnar fyrir formennsku í Norðurlandaráði 2009. Og það er 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Hv. sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd flytur þetta mál. Í frumvarpi þessu er lagt til að gerðar verði breytingar á ákvæðum til bráðabirgða í lögum nr. 99/1993, um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, með síðari breytingum. Hinn 18. maí 2010 samþykkti Alþingi lög nr. 46/2010, um breytingu á lögum um Bjargráðasjóð og lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum til að bregðast við afleiðingum eldgoss í Eyjafjallajökli. Með lögunum var bændum sem áttu við erfiðleika að etja vegna eldgossins veittur ákveðinn stuðningur, en vegna öskufalls, og að nokkru leyti jökulhlaupa, höfðu bændur sums staðar undir Eyjafjöllum til athugunar að láta af búskap eða fækka bústofni, a.m.k. um tíma. Samkvæmt lögunum geta mjólkurbændur á hamfarasvæðunum notið stuðnings af beingreiðslum þótt framleiðsla þeirra raskist eða liggi niðri um tíma og hafa a.m.k. tveir bændur nýtt sér þennan kost síðastliðið ár. Einnig er ráðherra veitt heimild til að víkja frá ásetningshlutfalli sauðfjár á lögbýlum þar sem framleiðsluskilyrði hafa raskast tímabundið vegna náttúruhamfara, jafnframt því sem sauðfjárframleiðendur geta notið óbreyttra greiðslna á grundvelli gæðastýringar þrátt fyrir að framleiðsla minnki eða falli niður um tíma á meðan framleiðsluskilyrði á býlum þeirra eru úr skorðum. Frumvarp þetta er lagt fram þar sem í ljós hefur komið að þau tímamörk sem um getur í lögum nr. 46/2010 eru of stutt. Það getur verið skynsamlegt í einstökum tilfellum fyrir bændur að fresta endurræktun ónýtra túna og öðrum endurbótum á jörðunum enn um sinn þar sem landið er ekki tilbúið til ræktunar og búsetuskilyrði að öðru leyti slæm. Því þykir rétt að bjóða þann kost lengur að bændur sem svo stendur á fyrir geti haldið beingreiðslum án þess að framleiða og því er lagt til að tímamörkin sem sett voru í áðurnefndum lögum verði rýmkuð. Miðað er við gildistíma núverandi búvörusamnings um mjólkurframleiðslu, þ.e. til ársloka 2014. Í frumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir að bætt verði við lögin heimild til að þessi ákvæði nái einnig til framleiðenda á lögbýlum þar sem afurðasala hefur verið bönnuð „af ástæðum sem hlutaðeigandi framleiðandi gat ekki haft áhrif á“, eins og segir í frumvarpinu. Þetta gerir mögulegt að bregðast við þeim sérstöku aðstæðum sem uppi eru í Skutulsfirði vegna díoxínmengunar og/eða í öðrum sambærilegum tilvikum sem upp kunna að koma. Ég vil einnig hvetja til að þeirri vinnu sem enn er í gangi af hálfu stjórnvalda varðandi uppgjör á því tjóni sem hlotist hefur vegna eldgossins í Eyjafjallajökli ljúki sem fyrst. Að lokum vil ég þakka hv. þingmönnum sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar fyrir að standa að flutningi þessa máls og greiða þar með fyrir meðferð þess í þinginu og vonast ég til að þetta mál fái sem greiðasta meðferð í þinginu svo lögin geti tekið gildi sem fyrst. Að lokinni 1. umr. legg ég til að málinu verði vísað aftur til sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar.

Virðulegi forseti. Ég ætla að fá að þakka kærlega fyrir að frumvarp um framlengingu á þessum ákvæðum sé komið fram. Þær aðstæður sem bændur undir Eyjafjöllum hafa verið að fást við sem hluta af afleiðingum eldgossins hafa verið gífurlega erfiðar. Stutt er síðan við þingmenn Suðurkjördæmis ásamt nefndarmönnum allsherjarnefndar og heilbrigðisnefndar fórum í heimsókn þangað og hittum sveitarstjórnarmenn og löggæslumenn á svæðinu ásamt því að fara um svæðið til að sjá hversu erfiðar þessar aðstæður eru í raun. Það eru sérstaklega þrír bæir sem spurning er um hvort hægt sé að búa á til framtíðar eða ekki. Það getur verið mjög stór og mikil ákvörðun að taka fyrir fólk sem hefur búið þarna alla ævi og fjölskyldan - þetta eru jafnvel ættarjarðir sem fólk hefur búið á árum, áratugum, jafnvel árhundruðum saman - að horfast í augu við að hugsanlega sé ekki hægt að halda þar áfram búskap. Hér er verið að gefa fólki ákveðið svigrúm til að sjá hvernig hlutirnir muni þróast. Fram kom að á Eyjafjallajökli er enn gífurlegt gosefni sem á eftir að koma þarna niður. Menn höfðu áhyggjur bæði af leysingum í vor en ekki hvað síst rigningum í haust þar sem árnar þarna, þær fjórar ár sem eru á þessu svæði, yrðu jafnvel orðnar hærri en landið í kring. Eitt af því sem ég held að sé mjög mikilvægt er að við þingmenn veltum fyrir okkur, ekki bara að leggja til þessa framlengingu á beingreiðslunum, heldur hvað við getum gert til að aðstoða fólk ef það tekur þá ákvörðun að halda ekki áfram búskap, hvernig við ætlum að bregðast við varðandi þær jarðir sem er hugsanlega ekki hægt að búa áfram á, sem yrði þá grundvöllur þeirrar ákvörðunar. Þetta er gott mál og ég vona svo sannarlega að sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd vinni það hratt og vel og við getum afgreitt það eftir að nefndadögum lýkur.

Virðulegi forseti. Mikilvægt er að þingið geti sýnt með réttum og viðeigandi hætti að unnt sé að bregðast við þegar þörf er á. Það er svo sannarlega verið að gera með þessu máli og má í rauninni segja að þó að frumvarpið líti sakleysislega út sé innihaldið býsna stórt og gott. Við þekkjum þær hörmungar sem dunið hafa yfir núna út af eldgosi og öskufalli en síðan er ekki síst verið að bregðast við aðstæðum sem komu upp vestur á fjörðum vegna díoxínmengunar, svo dæmi sé tekið. Ljóst er að bændur þarna, hvort heldur fyrir vestan eða á Suðurlandi, voru ekki í neinni aðstöðu til að bregðast við, þ.e. ekki er hægt að saka þá beint um þau áhrif sem af þessu urðu. Hér er verið að breyta nokkrum lögum. Það snýr aðallega að Bjargráðasjóði að lengja aðstoð og styðja áfram við bændurna. Það er ljóst að við náttúruhamfarir er erfitt að eiga, við getum aldrei komið í veg fyrir að slíkt eigi sér stað eða komi illa niður á bændum og búfénaði og þar af leiðandi framleiðslu á matvælum fyrir Ísland, Íslendinga. Mikilvægt er að við lærum af þeim atburðum sem áttu sér stað á Suðurlandi og séum í stakk búin til að bregðast við náttúruhamförum sem þessum, sem geta skollið á með stuttum fyrirvara eins og hefur sýnt sig, og séum með öll viðbrögð í réttum farvegi, búnað, tæki og tól og slíkt. Enda þótt björgunarmenn, lögregla og allir sem komu að málum hafi staðið sig mjög vel er örugglega eitthvað sem læra má af þessu. Þetta er ekki síður hluti af því, þegar við ræðum mál sem þetta, að það skiptir miklu að geta sem fyrst komið af stað framleiðslu og tryggt búskap á jörðum þegar horft er til matvælaöryggis Íslands og að sjálfsögðu ekki síður framfærslu þeirra fjölskyldna sem búa og vinna á þessum svæðum. Við höfum nú séð að fleiri lönd búa við það að yfir þau dynja náttúruhamfarir, við sjáum núna aftur fréttir af miklum eldum í Rússlandi, enn á ný loga þar miklir skógar- og kjarreldar. Þessir eldar munu eflaust hafa þau áhrif að kornuppskera mun minnka aftur eða jafnvel minnka svo mikið að það verði skortur á korni á markaði og þá hækkar matvælaverð. Það segir okkur Íslendingum um leið að við verðum að hafa okkar kerfi þannig að við getum tryggt matvælaöryggi okkar og fæðuöryggi. Matvælaöryggið snýr að sjálfsögðu að öryggi matvælanna, fæðuöryggið að því að við höfum nóg í okkur. Við eigum, eins og ég sagði áðan, að læra af því sem þarna er gert og ég tel að að nokkru leyti sé verið að gera það með þessu frumvarpi, þ.e. að lengja í þeim tímamörkum sem höfðu verið sett því að það tekur einfaldlega lengri tíma að bregðast við. Að mínu mati er ekki hægt að deila á einn eða neinn eða kenna einhverjum hjá ríkisvaldinu um að hér hafi verið staðið rangt að verki. Eflaust eru einhverjir sem hafa einhverjar sögur um slíkt að segja og þá ber bara hlusta á þær og læra af því en ég er viss um að allur ásetningur hefur verið góður varðandi þessi mál. Varðandi það atvik sem átti sér stað vestur á fjörðum er ljóst að mengun frá sorpbrennslustöð orsakaði það að gæði afurða voru talin vafasöm og því varð að skera niður bústofninn. Það kann að vera að þetta frumvarp klári ekkert endilega það mál en það kemur a.m.k. til móts við tjón þeirra bænda sem urðu fyrir þessu. En þetta er eitt af þeim málum sem nauðsynlegt var að kæmu fram á Alþingi til að koma til móts við þær aðstæður sem höfðu skapast. Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og læt máli mínu lokið í bili í það minnsta.