Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 19 legg ég fram fsp. til hæstv. menntmrh. um framkvæmdir á sviði sjónvarps. Fsp hljóðar svo: „Hvað líður framkvæmdum áætlunar um sjónvarp til allra landsmanna? Sérstaklega er spurt: 1. Hvað hefur verið varið miklu fjármagni til undirbúnings útsendingar í lit? 2. Hvaða nýjar dreifistöðvar sjónvarps hafa verið eða verða reistar í ár? 3. Hvaða nýjar dreifistöðvar sjónvarps eru ráðgerðar á árinu 1978?“ Fsp. þessi á rætur sínar að rekja til þess, að hæstv. menntmrh. skipaði 13. júlí 1976 n. til þess að atbuga dreifingu sjónvarps og gera áætlun um slíkt. Í n. þessari áttu sæti sá sem hér talar, Sverrir Hermannsson alþm og Ingi Tryggvason alþm. N. skilaði áliti 3. des. 1976 í skýrslu sem hún nefndi: Sjónvarp til allra landsmanna. Í skýrslu þessari er gerð áætlun um tekjur sem eru fyrst og fremst tollatekjur af innfluttum sjónvarpstækjum. Sömuleiðis er sett fram framkvæmdaáætlun sem er í 10 liðum. Framkvæmdaáætlunin nær til fimm ára og er þar gert ráð fyrir að koma sjónvarpi til allra notenda á landi og gera jafnframt. verulegt átak til þess að koma sjónvarpi til sjómanna á miðum úti. Áætlun þessi nær til allra framkvæmda á sviði sjónvarps, ekki eingöngu dreifistöðva, því að talið var nauðsynlegt að skoða málið í heild sinni. Á árinu 1977 var gert ráð fyrir í þessari áætlun að varið yrði 40 millj. kr. til endurnýjunar bráðabirgðastöðva, 63 millj kr. til þess að halda áfram að koma örbylgjukerfi um landið, 70 millj. kr. til nýrra stöðva fyrir notendur yfir 8 og 50 millj. kr. til nýrra stöðva fyrir færri en 8 notendur. Jafnframt var gert ráð fyrir að verja 50 millj. kr. til þess að hefja útsendingar í lit. Hæstv. menntmrh. tók þessari áætlun mjög vel og gerði grein fyrir því opinberlega, að henni yrði fylgt eins og frekast er kostur, en gat þess jafnframt að talið væri nauðsynlegt að fá gleggri upplýsingar um tekjuhlið en þær áætlanir, sem lagðar eru fram í skýrslunni, einar gera ráð fyrir. Nú er það staðreyndin, að tekjur af innfluttum sjónvarpstækjum hafa orðið fyllilega svo miklar sem gert er ráð fyrir í þessari skýrslu Hins vegar hefur orðið nokkuð vart við það að framkvæmdir, sérstaklega í sambandi við nýjar stöðvar, hafi gengið hægar en gert er ráð fyrir. Út af fyrir sig sýnist mér eðlilegt að tryggja tekjur áður en ákveðið er að ráðast í fjárfrekar framkvæmdir. Hins vegar hlýtur ávallt sú spurning að vakna, í hvaða röð framkvæmdum er þá frestað og hvenær tekjur eru taldar það tryggar að ganga megi til framkvæmda samkv. áætluninni og halda þeim síðan áfram út 5 ára tímabilið. Því hefur mér þótt ástæða til þess að leggja þessa fsp. fram. Nokkur frestur hefur orðið á framkvæmdum, en fréttir benda til þess að tekjur séu hins vegar ríflegar, og tel ég nauðsynlegt að þeir, sem ekki hafa sjónvarp nú, fái að vita hvenær þeir mega vænta framkvæmda.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að hafa örlítinn formála að svari við þessari fsp. Ég vil fyrst minna á það, að útbreiðsla sjónvarps hér á landi var ótrúlega hröð. Tolltekjur af sjónvarpstækjum og lán, einkum erlend tækjakaupalán, stóðu undir framkvæmdum á þessum mikla spretti Um 1970 var útbreiðslan að umfangi orðin nálega það sem hún er í dag. Tolltekjur minnkuðu vegna minni innflutnings móttökutækja þegar markaðurinn var mettaður orðinn og greiðslubyrði skulda féll á með miklum þunga, svo að ekkert varð í raun og veru aflögu til að kosta nýjar framkvæmdir. Jafnframt þrengdi svo að rekstri Ríkisútvarpsins í heild að skuldir söfnuðust upp hjá viðskiptabanka, ríkissjóði og eigin húsbyggingasjóði Ríkisútvarpsins. Þessi staða var óþolandi. Hún var rétt af á um það bil þremur árum. Viðskiptastaða hjá banka og ríkissjóði er nú eðlileg og húsbyggingasjóður fær framlag sitt samkv. lögum. Það sér fyrir endann á greiðslu erlendu skuldanna og tolltekjur hafa vaxið að mun þar sem endurnýjun sjónvarpstækja er orðin aðkallandi hjá fyrstu notendum og margir kaupa nú litsjónvarpstæki sem eru mun dýrari en svarthvít, eins og kunnugt er. Í samræmi við þetta hefur verið unnið að gerð áætlunar um framkvæmdir hjá sjónvarpi og útvarpi. Nefnd hefur skilað till. að áætlun um dreifingu sjónvarps, eins og hv. fyrirspyrjandi minntist á, og sama n vinnur áfram að tillögugerð fyrir útvarpið. Jafnframt hefur verið hafist handa um endurnýjun bráðabirgðastöðva í dreifikerfi sjónvarps, smiði nýrra stöðva o.fl. og byrjað á litvæðingu sjónvarpsins. Einnig er á þessum árum unnið í vaxandi mæli að endurbótum hjá útvarpinu á dreifikerfi þess. Um gerð framkvæmdaáætlunar um sjónvarpsdreifingu á grundvelli þeirra till., sem n. skilaði, vil ég aðeins segja það, að mér hefur sýnst ógerlegt að ganga endanlega frá slíkri áætlunargerð til langs tíma fyrr en að fenginni u.þ.b. eins árs reynslu af tolltekjunum, hverjar þær mundu verða eftir að litvæðing sjónvarpsins er hafin og menn taka í alvöru að kaupa inn litasjónvarpstæki. Það er óhægt um vik að svara af tölulegri nákvæmni nokkru um framkvæmdir nú á þessum tíma og verður varla gert til falls fyrr en ársuppgjör liggur fyrir En ég vil greina frá því sem fyrir liggur. Ég vil þá fyrst aðeins rifja það upp, að tolltekjur af innfluttum sjónvarpstækjum eru áætlaðar verða 200 millj. kr. á þessu ári. Það er ógerlegt að segja til um það í dag með nokkurri vissu hver útkoman verður í árslok, en líklegt þykir að hún verði ekki langt frá áætlun. Eftir því sem mér er tjáð eru horfur á því, að tala innfluttra tækja verði töluvert lægri en áætlað var, en aftur hlutfall litatækja í innflutningi mun hærra, sem mundi þá vega það upp að tækin eru færri. Um litvæðinguna er það að segja, að kostur á þessu ári er orðinn samtals um 80 millj. kr. Það má geta þess hér, að sérstakt álag á afnotagjöld af litatækjum skilar tæplega 10 millj. kr, á þessu ári. Það, sem hefur verið gert, er að gamlar svarthvítar vélar í sjónvarpssal hafa verið endurnýjaðar með lithæfum vélum, eins og kunnugt er raunar, ásamt tilheyrandi búnaði, og einnig hefur starfsfólk hlotið nokkra þjálfun af þessu tilefni. - Ég vil skjóta því hér inn í, að næsta skref, sem til greina kæmi í litvæðingu að dómi þeirra sem þar fjalla nú mest um, er kaup á vél eða vélum sem senda út kvikmyndir í litum. Það er nokkuð dýr framkvæmd, eins og það sem nú hefur verið gert, og mér virðist ekki eðlilegt að taka ákvörðun um það fyrr en kunnugt er orðið um tolltekjur þessa árs a.m.k. En ég vil taka það skýrt fram, að ég legg þyngsta áherslu á dreifingu, endurbætur og útfærslu. Fram hjá hinu verður ekki horft, að tolltekjunum er ætlað að standa undir stofnkostnaðinum og þar skila litatækin langmestum hluta. Þegar þess er enn fremur gætt, að mjög margir a.m.k. virðast nú endurnýja tæki sín með litatækjum, þá er ljóst að vinna ber að litvæðingunni jafnframt. Eins og hv. þm er væntanlega kunnugt, annast Póstur og sími ýmsar framkvæmdir fyrir Ríkisútvarpið, þ. á m. framkvæmdir við sjónvarpsdreifinguna. Vinnu er enn hvergi nærri lokið við þau verkefni sem hafa verið í gangi á þessu ári, og þess vegna liggur nú ekki fyrir uppgjör, en ég skal geta framkvæmdanna. Þá vil ég fyrst nefna framlengingu örbylgjuherfis frá Akureyri austur til Gagnheiðar. Þessi framkvæmd er alldýr. Hún þjónar bæði síma og sjónvarpi og er kostuð sameiginlega af Landssímanum og Ríkisútvarpinu, eins og venja hefur verið um þessar framkvæmdir. Reistar eru á árinu endurvarpsstöðvar á Breiðdalsvík og Staðarborg í Breiðdal og á Stöðvarfirði. Þær leysa af hólmi lélegar bráðabirgðastöðvar sem þarna hafa verið reknar, og er vænst að þær verði teknar í notkun í nóvemberlok. Þá er endurnýjaður gamall sendir í sjónvarpsstöðinni að Hnúkum við Blönduós. Gamli sendirinn var orðinn mjög lélegur Sá nýi er væntanlegur í nóv. og er stefnt að því að uppsetningu hans ljúki fyrir áramót. Nýi sendirinn hefur rúmlega helmingi meira afl en sá gamli, og má búast við töluverðum endurbótum á þeim svæðum þar sem styrkur Blönduóssendisins hefur verið í lágmarki. Í Vestmannaeyjakaupstað hefur verið sett upp endurvarpsstöð og er hún til bóta fyrir þann hluta kaupstaðarins sem nú býr við trufluð sjónvarpsskilyrði. Þá verður endurnýjaður tækjabúnaður sjónvarps- og endurvarpsstöðvar á Höfn í Hornafirði, en hann var orðinn gamall og mjög úr sér genginn. því verki mun einnig ljúka fyrir áramót. Enn má geta þess, að lítil endurvarpsstöð var sett upp til reynslu í Ólafsfirði og þjónar því íbúðahverfi sem ekki fékk mynd frá stöð sem þar var fyrir. Fleira væri náttúrlega hægt að nefna ef allt væri tínt til, en þetta er það helsta. Ég vil geta þess jafnframt, að nokkrum millj. kr. verður varið síðari hluta ársins til þess að undirbúa byggingu nýrra stöðva á næsta ári, einkum smíði staðlaðra húsa. Eins og mönnum er ljóst af því, sem ég hef nú farið yfir á árinu í ár, þá er einkum unnið að því að endurnýja bráðabirgðastöðvar sem eru búrar að endast miklu lengur en nokkur hafði í raun og veru vonað í upphafi, þegar þær voru reistar. Kostnaður við þær framkvæmdir, sem ég hef talið, var áætlaður um 50 millj. kr., og mér skilst að það séu ekki líkur á að hann fari neitt stórlega fram úr áætlun, þó að nú sé, eins og ég sagði áðan, ómögulegt að segja um það með neinni vissu. Hluti sjónvarpsins í örbylgjuframkvæmdunum er áætlaður 60–60 millj. kr. Og ég vil geta þess, að afborganir og vextir af fyrst og fremst erlendu tækjakaupalánunum nema á þessu ári um 43 millj. kr. og þurfa að fjármagnast af þessum lið að miklu leyti líka. En þá fer, eins og ég hef líka tekið fram, mjög að hægjast um greiðslur af þeim erlendu lánum. Þá vil ég geta þess og vekja sérstaka athygli á því, að tæknideild Landssímans taldi ekki unnt að sinna meiri framkvæmdum á þessu sviði á yfirstandandi ári. Hún taldi sig ekki hafa mannskap til þess eða aðstöðu. Þetta fer í raun og veru saman við fjárhagsástæður, því að ég hygg að það hefði verið óvarlegt að ákveða í byrjun ársins öllu meiri framkvæmdir en þær sem verið er að vinna að, miðað við þá óvissu sem þá var um tekjuhliðina. Spurt er um framkvæmdir á næsta ári. Um þær er það að segja, að fullnaðarákvarðanir hafa ekki verið teknar um það, ekki formlega a.m.k., en þó mun mega reikna með eftirtöldum framkvæmdum: Það verða fyrst og fremst nýjar sjónvarpsstöðvar, en þær verða væntanlega reistar í Hörgárdal, Öxnadal, Blöndudal og Svartárdal nyrðra, á Almannaskarði, þ.e. tengistöð fyrir Lónið, og svo í Lóninu og í Borgarhöfn í Suðursveit, í Drangsnesi, við Kollafjörð í Strandasýslu og loks við Bakkaflóa. Þá er talið óhjákvæmilegt að endurnýja stöð í Grundarfirði og var raunar áformað að gera það fyrr, en hún er ein af bráðabirgðastöðvunum og mjög úr sér gengin. Þá er þess að geta, að í Hegranesi í Skagafirði er áætlað að endurnýja 10 ára gamlan sendi sem hefur oft verið bilaður og er orðinn mjög dýr í rekstri. Verður hann væntanlega endurnýjaður með sams konar sendi og í nágrenni Blönduóss, Þarna verður um umtalsverða aflaukningu að ræða sem á að koma til góða þeim svæðum Skagafjarðar, þar sem sviðsstyrkur frá Hegranesi er nú í lágmarki. Þá er og í ráði að endurbæta stöðvarnar á Lágafelli í Mosfellssveit og Langholti. Þær endurbætur höfðu verið fyrirhugaðar á þessu ári. Eins og ég sagði áðan hefur verið hafist handa um smiði húsa fyrir þessar stöðvar sumar og sjónvarpið á möstur fyrirliggjandi og tækjapantanir verða gerðar nú fyrir áramót. Ætti ekki að standa á afgreiðslu þeirra. Ég vil svo að lokum einnig geta þess, að fyrirhugaðar eru framkvæmdir við örbylgjukerfið á leiðinni Reykjavík-Vestfirðir og einkum á nyrðri hluta þeirrar leiðar. Mun sjónvarpið taka þátt í kostnaði við það að sínum hluta, líkt og það hefur gert á öðrum stöðum á landinu.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa ánægju minni með, að þetta mál skuli hafa borið hér á góma, og þakka fyrirspyrjanda, hv. 2. þm. Vestf., fyrir frumkvæði hans í því máli. Jafnframt vil ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör, sem hann gaf, og þau fyrirheit, sem ég taldi felast í þeim varðandi framkvæmdir í framtíðinni. En það bar til í fyrravetur að skoðanir voru ofurlítið skiptar um hvar megináherslan ætti að verða. Sumir lögðu mikið kapp á að hraða litvæðingu sjónvarps. Ég og sumir aðrir þm. lögðu aftur á það þunga áherslu, að heppilegra væri að koma sjónvarpinu um allt land áður en gengið yrði af fullum krafti í litvæðingu. Það eru 100 sveitabæir á Íslandi sem njóta ekki sjónvarps í dag, og því miður hefur þetta ár liðið án þess að þar hafi orðið verulegar úrbætur. Það er gleðiefni að hæstv. ráðh. skuli gefa fyrirheit um úrbætur á næsta ári, og það er þakkarvert. En ég hefði fremur kosið að nokkur litur hefði verið sýndur á því að byggja þessar dreifistöðvar og koma sjónvarpi til fleiri notenda nú í ár en raun ber vitni. Herra forseti. Ég er að ljúka máli mínu, en ég get þó ekki farið héðan án þess að vitna til skýrslu þeirrar sem hér hefur verið gerð að umræðuefni. Gert var ráð fyrir í þessari skýrslu sjónvarpsdreifingarnefndar, sem heitir: Sjónvarp til allra landsmanna, að á árinu 1977 yrði varið til nýrra stöðva, sem þjónuðu fleiri en 8 notendum, 70 millj. kr. og færri en 8 notendum 50 millj. kr. Þetta hefur ekki verið gert á þessu ári, nema þá lítillega kannske hafinn undirbúningur. Hins vegar var ekki gert ráð fyrir að vegna litasjónvarps yrði fjárfest á árinu nema 17.5 millj. í 1. áfanga og í 2. áfanga 32.5 millj., en þetta hefur samtals orðið 80 millj. svo að þarna skeikar nokkru um hraðann á vinnubrögðum. Að lokum vil ég leyfa mér að treysta því, að árið 1978 líði ekki þannig að ekki verði undinn bráður bugur að því að koma sjónvarpi til sem flestra þeirra sem ekki hafa átt kost á að sjá það hingað til.



Herra forseti. Ég tek undir orð síðasta ræðumanns, að það er fagnaðarefni að þessu máli er hér hreyft. Hins vegar komu fram hjá hæstv. menntmrh. heldur óljós svör um hvað í deiglunni væri og eins að því er varðaði tölulegar upplýsingar um fjárhagslega stöðu Ríkisútvarpsins. Ég vitna sérstaklega í 1. grein umtalaðrar skýrslu um sjónvarp til allra landsmanna því að þar kemur fram mergurinn málsins, en hann hljóðar svo, með leyfi forseta: „Lokið verði við að koma sjónvarpi til allra notenda á landi á næstu 4 árum, 1917–1980, og hafin bygging endurvarpsstöðvar fyrir fiskimiðin árið 1979.“ Á þennan þátt, síðasta lið þessarar tillgr., um byggingu endurvarpsstöðvar fyrir fiskimiðin var ekki minnst hér áðan né í svari hæstv. menntamrh., og væri fróðlegt að heyra frá honum hvort nokkur sérstakur undirbúningur að því sérstaka verkefni er hafinn. Hér er um að ræða eins og annars staðar spurningu um peninga. Og þegar ég á sínum tíma greiddi því atkv. að tekin yrði upp sjónvarpssending í lit, þá var það einungis vegna þess að ég taldi það í rauninni einu færu leiðina til að afla tekna til þess að koma dreifikerfinu um allt land í sómasamlegt lag. því taldi ég það þröngsýni að hafna hugmyndinni um útsendingu í litum. Það hefur sýnt sig að litvæðingin hingað til hefur farið nokkuð fram úr áætlun, kostað 80 millj., og ég hjó eftir því í orðum hæstv. menntmrh., að næsta skerf í litvæðingunni væri hugsanlega kaup á vélum til að senda út í lit. Kostnaður við slík vélakaup var ekki upplýstur, en mér finnst liggja beint við að áður en lagt er út í meiri kostnað til þess að koma á litaútsendingu, fullkomnari en hún er í dag, þá beri okkur skylda til að einbeita okkur að því að koma þessum 400 sveitabæjum og sjómönnunum á miðunum í sjónvarpssamband. Ég held að um það geti varla orðið ágreiningur. Víst ber að fagna því sem er á áætlun fyrir næsta ár, þó að það verði auðvitað hvergi nærri fullnægjandi.



Herra forseti. Ég verð að segja það, að ég varð einu sinni enn fyrir vonbrigðum með hvernig þessi mál standa. Ég man ekki betur en það séu 5 ár síðan mér var sagt á skrifstofu Ríkisútvarpsins að það stæði til að byggja stöðvar í Hörgárdal og Öxnadal. Ég held að á hverju ári síðan hafi ég farið til þeirra og hafi fengið svipuð svör, að á næsta ári hlyti þetta að verða gert. Það komu menn að norðan, sem eru orðnir langþreyttir á þessu máli, seint í fyrravetur, og fór ég með þeim til fjármálastjóra Ríkisútvarpsins. Þá var okkur sagt að á haustdögum yrði þetta gert. En nú heyri ég það hjá hæstv. menntmrh., að honum hafi verið tjáð að þetta sé á áætlun næsta ár: Ég vona að sagan endurtaki sig ekki, að á næsta ári verði svörin að þetta verði kannske á næsta ári. Ég held að það verði að gera eitthvert átak í þessu máli. Í þessu tilviki eru 20 notendur í þremur hreppum sem hafa annaðhvort mjög lélegt eða ekkert sjónvarp, og öll þessi ár hefur mér verið tjáð að þarna muni vera í raun og veru einn stærsti hópurinn sem biður eftir lagfæringu á þessu máli. Ég vil sem sé undirstrika það, að nú er þolinmæði mín að þrjóta að þessu leyti. Pétur Sigurðsson: Herra forseti. Það er fjálglega talað hér um að það skorti á að séð sé fyrir sjónvarpi á nær 400 sveitabæi. En það er ekki látið fylgja með að kostnaður við að koma sjónvarpi á suma þessa bæi er líklega meiri en að flytja bæina: húsakynnin, íbúana og kannske stóran hluta jarðanna sjálfra - í átt til sjónvarpsstöðvanna. Ég held að fólk verði að vera raunsætt og horfast í augu við að það er okkur fjárhagslega ómögulegt að koma sjónvarpi á alla bæi. Það er nákvæmlega sama og ég hef fyrir löngu séð, að þó að ég vildi gjarnan koma sjónvarpi til þeirra skipa, sem eru á fiskimiðunum kringum landið, og það sé tæknilega mögulegt, þá er það svo dýrt í framkvæmd að það er ekki hægt. Ég flutti hins vegar fyrir nokkrum árum till. um það hér á hv. Alþ. í sambandi við afgreiðslu fjárl., að hæstv. fjmrh. fengi heimild til að fella niður aðflutningsgjöld og söluskatt af myndsegulböndum sem notuð væru um borð í íslenskum fiskiskipum, og það gæti að sjálfsögðu átt við afskekkta sveitabæi líka. Er þá hægt að taka upp a.m.k. vikulega útdrátt allra frétta og fleira til þess að gefa þessum aðilum möguleika á því að njóta hins besta sem úr íslenska sjónvarpinu kemur. Að vísu voru þeir báðir þá sammála í því, hæstv. fjmrh. og hæstv. menntmrh., að fella þessa till. mína. En hún mun verða endurflutt við afgreiðslu fjárlagafrv. sem liggur fyrir þinginu núna, og vænti ég að þeir hafi nokkuð breytt um skoðun. Ég held að það þurfi líka að hafa í huga þegar talað er um, eins og gert var af hv. þm. Sigurlaugu Bjarnadóttur, að kostnaður við framkvæmd litasjónvarps hafi farið nokkuð mikið fram úr áætlun, að þá þurfi enn að vekja athygli þess hv. þm. og fleiri á að tekjur sjónvarpsins, tolltekjur ríkisins, hafa líka stóraukist vegna innflutnings litasjónvarpstækja.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. svör hans. Mig langar til að bera aðeins saman þær tölulegu upplýsingar, sem komu fram hjá honum, við þá áætlun sem gerð var og ég hef vísað til áður. Hæstv. ráðh. gat þess að tekjur yrðu nálægt 200 millj. kr., eða Ríkisútvarpið áætlaði þær 196.3 millj. Þá var áætlað að varið yrði til endurnýjunar bráðabirgðastöðva 40 millj. kr, á árinu 1977, en varið hefur verið 50 millj. kr. til þeirra stöðva. Til örbylgjukerfis var áætlað að verja 63 millj. kr., en varið hefur verið 60 millj. Til litasjónvarpsútsendinga var áætlað að verja 50 millj., en til þess hefur verið varið 80 millj. kr. Ég verð því að segja að þeir, sem stóðu að þessari áætlun, geti út af fyrir sig verið mjög ánægðir með hvað þetta fer nálægt áætlun. En svo er hitt, sem að sjálfsögðu veldur vonbrigðum, og það er að ekkert hefur verið hreyft við tveimur liðum, lið b og e, sem eru nýjar stöðvar. Við þeim hefur ekkert verið hreyft. Þetta veldur að sjálfsögðu ekki síst vonbrigðum öllum þeim sem hafa staðið hins vegar að því að litasjónvarp verði tekið upp til að útvega tekjur. Og ég vil reyndar taka það fram, að ég tel alls ekki koma til mála að hér hefjist ekki litaútsending. Við bókstaflega getum ekki komið í veg fyrir það þótt einhverjir kunni að vilja það. Þetta er tæknibreyting sem á eflaust rétt á sér, þótt sumir kunni að telja hana óþarfa. Og það hefur sýnt sig að endurnýjun tækja er orðin mjög brýn. En fyrst og fremst fylgdum við þessu til þess að koma hinu meginmarkmiðinu fram, þ.e.a.s. nýjum stöðvum, en við því hefur ekki verið hreyft. Ég verð að taka undir vonbrigði, sem hér hafa komið fram í þessu sambandi. Ég kann ekki skil á því, hvers vegna varið er 80 millj. kr. í litaútsendingu í stað 50 millj. Það má vera að þarna hafi verið farið fram úr þeirri áætlun sem sérfræðingar sjónvarpsins gerðu. Vel má einnig vera að þarna hafi verið ráðist í meira en talið var brýnt til þess að koma á viðunandi litaútsendingu. Ég vil taka undir þá aðvörun sem hér hefur komið í því sambandi að ráðast ekki í mjög kostnaðarsamar aðgerðir við litasjónvarp. Kannske er það langt á undan þeirri áætlun sem samkomulag varð um. Ég vil fullyrða að það hafi verið samkomulag um þá áætlun sem hér var lögð fram, við forráðamenn útvarps og sjónvarps og það yrði þá gjarnan á kostnað nýrra stöðva. En ég held að þetta tvennt verði að haldast í hendur, annars er tilganginum ekki náð. Þetta verður að haldast í hendur, og ég treysti hæstv. menntmrh. til að sjá um að svo verði. Ég vil svo taka það fram, að að sjálfsögðu hljóta slíkar áætlanir alltaf að vera til endurskoðunar og breytingar á þeim hljóta að verða. Það skiljum við ekki síst sem að þessu stóðum. T.d. af því að hér hefur nokkuð verið minnst á sjónvarpsútsendingu til skipa, þá er nú orðið ljóst að á því máli verður veruleg breyting með tilkomu gervihnattarins Nordsat sem verður fyrir Ísland, Færeyjar og Grænland og er ráðgert að verði komið á loft 1985. Slíkur hnöttur gjörbreytir allri aðstöðu sjómanna. Skipin ná mjög auðveldlega til slíks gervihnattar. Einnig vil ég vekja athygli á því, að slíkur gervihnöttur mun leysa vandamál margra einstakra bæja sem snúa þannig að vera í sjónmáli við þennan hnött, t.d. inni í djúpum og löngum dölum. Ég vil hins vegar ekki taka undir það, að það sé ofraun fyrir okkur að koma sjónvarpi til - ja, ef ekki allra þá a.m.k. langflestra sveitarbæja. Það var áætlað 450 millj. kr. Það geta verið örfáir sem þarna verða eftir, en þeir eru ekki margir. Og það má vel vera að vandi þeirra leysist einmitt með þessari tækniþróun. Þannig hlýtur áætlunin að verða endurskoðuð með tilliti til slíkra breytinga. Ég vil einnig vekja athygli á því, að kostnaður við sendistöðvar er að meira en hálfu leyti tollur og söluskattur, tekjur ríkisins. Það er 35% tollur á sendum og 22% söluskattur, þannig að það má nokkurn veginn margfalda erlenda verðið með 2.1. Það er því meira en helmingur af þessu tolltekjur. Ríkissjóður fær verulegar tekjur einnig af þessum stöðvum sem ekki renna til útbreiðslu sjónvarps. Ég vil svo þakka hæstv. menntmrh. að lokum fyrir þær framkvæmdir sem ráðgerðar eru á næsta ári. Ég geri mér grein fyrir að framkvæmdamáttur tæknimanna Ríkisúfvarpsins er takmarkaður. Ég vil hins vegar vekja athygli á því, að það má vel fá menn utan þessarar tæknideildar til að sinna mörgum af þessum verkefnum. Ég hef kynnt mér það, að það er til mikið af færum radíómönnum hér í landinu sem með mjög lítilli þjálfun eða jafnvel engri geta tekið að sér að reisa einstakar stöðvar, og mætti jafnvel hafa hér útboð að einhverju leyti.



Herra forseti. Við höfum nú hlýtt á vonbrigði og óánægju hv. stjórnarþm. með framkvæmdir í sjónvarpsmálum. Ég tek undir óánægjuna. En ég hlýt að láta í ljós vonbrigði yfir því, að þessir hv. þm. með sína góðu stjórnaraðstöðu skuli láta vonbrigðin og óánægjuna duga ár eftir ár. Það fer hins vegar ekki á milli mála samkvæmt því sem hæstv. ráðh. sagði hér áðan, að höfuðáherslan virðist hafa verið lögð á þessu ári á litvæðinguna á kostnað dreifingarinnar og nýrra sjónvarpsstöðva fyrir þá sem hafa ekki sjónvarp nú. Þetta var einmitt það sem við óttuðumst. Þetta ber að harma, og ég trúi því tæpast að hér hafi á tæknideildinni einni strandað, þó að það kunni að vera ein ástæðan fyrir þessu. Erindi mitt var annars að fá nánari upplýsingar hjá hæstv. ráðh. um það, hvenær örbylgjukerfið kæmist í gagnið á Gagnheiði eystra. Sömuleiðis vil ég benda á það, að enn eru víða ófullnægjandi bráðabirgðastöðvar í rekstri heimamanna. Svo er um minn heimastað, og þar er ástandið, að ég held, það alvarlegt að við megum búast við því á hverri stundu að þar verði stöðvuð á sjónvarpssendingum til okkar.



Herra forseti. Ástæðan fyrir því, að ég hef kvatt mér hér hljóðs, er sú, að inn í umr., sem hér hafa farið fram, hefur verið komið inn á sjónvarpssendingar til sjómanna á miðum. Þetta mál hefur verið á dagskrá áður á þinginu. Á síðasta Alþ. var flutt frv. um þetta efni, þar sem gert var ráð fyrir að byrjað yrði á framkvæmdum varðandi sjónvarpssendingar á fiskimiðin úti fyrir Vestfjörðum. Þetta frv. náði ekki fram að ganga á síðasta Alþ. og sú hv. n., sem um það fjallaði, varð ekki sammála um afstöðu til málsins. Ég taldi rétt, vegna þess að umr. hafa orðið um þetta nú og einnig spurningar frá hv. 9. landsk. þm. til hæstv. ráðh., hvað hafi verið gert í þessum efnum, að greina frá því hér, að ég, ásamt hv. þm. Lúðvík Jósepssyni og hv. þm. Garðari Sigurðssyni, hef lagt fram frv, um þetta efni nú. Þessu frv. er ekki búið að dreifa hér í þinginu, en því verður væntanlega dreift í dag eða á morgun. Það er einmitt um framkvæmdir til sjónvarpsútsendinga á fiskimiðin í kringum landið, áætlunargerð í þeim efnum til fjögurra ára og að því verkefni verði lokið á þeim tíma. Það er vissulega ástæða til að taka undir þær óánægjuraddir sem fram hafa komið frá stjórnarsinnum varðandi hægagang í þessum efnum. Og full ástæða er til að ítreka það, að þarna er um að ræða stóran hóp - ótrúlega stóran hóp þjóðfélagsþegna, þar sem sjómenn eru, sem ekki geta nýtt þetta tæki sem sjónvarpið er, og því full ástæða og þó fyrr hefði verið að gera nú alvöru úr því að ráðast í framkvæmdir til að hrinda þessu nauðsynjamáli af stað.



Herra forseti. Vegna þess að þessar umr. eru nokkuð almennar finnst mér rétt að láta koma hér fram sérstakt þakklæti til hæstv. menntmrh. fyrir það, hvernig hann hefur rétt við fjárhag Ríkisútvarpsins. Árin 1971–1974 voru fjárhagslega mjög erfið Ríkisútvarpinu. Tolltekjurnar brugðust, afnotagjöldin voru lág, sáralítið var þess vegna hægt að gera til að bæta og styrkja dreifikerfið, og lausaskuldir söfnuðust svo að skipti hundruðum millj. kr. Í tíð núv. menntmrh. hefur tekist að greiða þessar lausaskuldir að fullu og það kemur til með að styrkja aðstöðu útvarpsins í framtíðinni, vegna þess að ekki þarf að sligast undir háum vaxta- og afborganagreiðslum. Jafnframt þessu hefur verið ráðist í litasjónvarpið, sem ég tel að sé ekki fyrst og fremst mál okkar, sem erum í þéttbýlinu og komum til að njóta þess fyrst, heldur ekki síður þeirra sem búa í dreifbýlinu, því að innflutningur á litasjónvarpstækjum skapar stórauknar tolltekjur frá því sem áður var, og þær fara til að bæta dreifikerfið. Þetta var gert að ráðum þeirrar n. sem fjallaði sérstaklega um dreifingarmálin að tillögu menntmrh. Hún taldi rétt að fara inn á þessa braut, það hefur verið gert og þar með er skapaður verulegur grundvöllur til þess að bæta skilyrðin í dreifbýlinu í framtíðinni. Hins vogar má það rétt vera - og ég get vel skilið óánægju hv. þm. úr dreifbýlinu - að þetta gangi heldur hægt. En það er ekki nóg að láta óánægju í ljós yfir því heldur verður þá að benda á einhverjar nýjar tekjur til þess að rísa undir þessu. Án þess verður þetta ekki gert.



Herra forseti. Þar eð þessar umr. hafa orðið nokkuð á við og dreif langar mig til þess að vekja athygli í örfáum orðum á tveim atriðum. Hið fyrra er að undirstrika það, sem kom fram hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni, að fyrir dyrum standa stórkostlegar tæknibreytingar á dreifingu sjónvarps með aðstoð gervihnatta. Á því er enginn vafi að einhvern tíma á árabilinu 1980–1985 mun verða hrein bylting í þessum efnum sem mun gerbreyta aðstöðu sjónvarpsáhorfenda um víða veröld og þá einnig hér hjá okkur. Eins og hann benti á alveg réttilega, mun þá gerbreytast aðstaða einstakra býla, einstakra staða sem nú er fjárhagslega séð ekki framkvæmanlegt að veita aðstöðu til að njóta sjónvarps, og einnig aðstaða skipa á hafi úti. Þetta var fyrra atriðið sem ég vildi nefna fyrst sjónvarpsskilyrði sjómanna á hafi úti hefur borið hér á góma hjá hv. þm. Karvel Pálmasyni. Frv. um það hefur verið flutt áður og um það verið fjallað í n. sem ég hef átt sæti í og á enn sæti í. Ég vil bæta við því sem honum láðist að geta um, en mjög kom til umr. þegar málið var til athugunar í n. í fyrra, að útgerðarfyrirtæki um víða veröld hafa tekið í þjónustu sína nýja tækni til að veita sjómönnum aðgang að sjónvarpsefni, og hún er sú að nota segulbönd eða kassettur. Stór útgerðarfyrirtæki um víða veröld hafa komið fyrir í skipum sínum, hvort sem eru farskip eða veiðiskip, sérstaklega útbúnum sjónvarpstækjum sem gera kleift að hagnýta sér kassettur, og sjá þau skipum sínum fyrir sjónvarpsefni á kassettum. Þetta er sú leið sem nú er um víða veröld farin til að veita sjómönnum þessa sjálfsögðu þjónustu.



Herra forseti. Það er nú ekki tími til að ræða þetta mál ítarlega, en ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þá skýrslu sem hann hér flutti. Hann hlýtur að verða þess var af þessum umr., að áhuginn á þessu máli er ákaflega mikill og mönnum finnst að seint gangi um dreifingu sjónvarps, sem rétt er. En að ýmsu leyti getum við nú horft til baka í því efni, og ég held að það hafi því miður verið tekin dálítið skökk stefna í sambandi við fjáröflun til þessa máls frá upphafi. Þegar ég átti sæti í fjvn. fyrir alllöngu bar þessi mál á góma, ekki einu sinni, heldur líklega oftar, og þá voru þær raddir uppi innan fjvn. að skynsamlegasta leiðin væri að hækka allmikið afnotagjöld og verja þessari hækkun til dreifingar sjónvarps. Þessi till. náði því miður aldrei eyrum manna þannig að hún kæmist í framkvæmd. En ég held að þessi till. eigi enn rétt á sér og hana þurfi að skoða betur og með því móti að möguleiki að tryggja það réttlætismál að dreifa sjónvarpi sem víðast um landið. Þessi till. kann að vísu að hafa þann annmarka að það verði dregið að einhverju leyti úr starfsemi útvarpsins, e.t.v. verði ekki hægt að verja jafnmiklu til dagskrárgerðar, hvorki útvarps né sjónvarps. En mér finnst það vera höfuðatriðið í þessu sambandi að á komist réttlát dreifing sjónvarpskerfisins áður en við leggjum í öllu meira í sambandi við dagskrá. Ég vildi koma þessu að í þessu sambandi.



Herra forseti. Það hefur verið víkið að ýmsum atriðum í þessum afmörkuðu umræðum. Hv. fyrirspyrjandi saknar nýju stöðvanna fyrst og fremst og dregur í efa að skortur mannafla hafi verið óyfirstíganlegur. Ég tel hins vegar hæpið að ætla sér að fara að fjölga mönnum á þessum vettvangi mikið af ýmsum ástæðum. Það er áreiðanlega mikið annríki í útvarpsvirkjunum um allt land og þetta er hægara sagt en gert. Það fer meira fé í litina en var í áætluninni, og það er m.a. vegna þess að farið var í önnur atriði en þá var fyrirhugað og kostnaður hefur farið nokkuð fram úr áætlun. Það hefur verið minnst hér á gervihnattamálið. Auðvitað horfum við með björtum augum til þess tíma þegar við fáum sjónvarp frá gervihnetti og hann mun þá vonandi leysa ýmsan vanda. En það er enn ekki mikil vissa um þetta atriði, og við hljótum að halda áfram okkar framkvæmdum eins og þær eru þrátt fyrir það. Hv. þm. Páll Pétursson harmaði að sjónvarpinu skyldi ekki vera dreift fyrst og farið svo í litina á eftir. Þetta er hægara sagt en gert, að ætla sér að flytja inn litatæki og nota tekjurnar af þeim til þess að dreifa sjónvarpinu um landið án þess að sýna þar nokkurn lit. Hitt má svo alltaf deila um, hversu mikið skuli að gert. Ég held að menn verði að gera sér það alveg ljóst, að ágætlega unnin skýrsla þeirrar n., sem að þessum málum vann, hefur ekki enn þá verið staðfest af yfirvöldum og er bara í raun og veru vinnuplagg frá þeim komið. En það rýrir ekki gildi hennar þó að nefndin hafi sett markið nokkru hærra en unnt reyndist að fylgja eftir a.m.k. í fyrstu. Það var margt fleira sem kom fram hjá hv. þm. Það hefur verið minnst á fiskimiðin, og það var spurt hvort sérstaklega hefðu verið undirbúnar aðgerðir á því sviði. Ég vil svara því til, að það hefur ekki farið fram sérstakur undirbúningur að byggingu sjónvarpsstöðva fyrir fiskimiðin sérstaklega. Hins vegar reyna menn að gefa því gætur í sambandi við framkvæmdir í þessum málum, hvort rétt sé á þessum eða hinum staðnum að sameina þetta tvennt, þ.e. not fyrir sjó og land. Það hefur verið minnst hér á myndsegulböndin. Það er nokkuð síðan ég setti n. manna til að athuga möguleika á að greiða fyrir því að íslensk fiskiskip og farskip geti notið sjónvarps með hjálp myndsegulbanda og slíkra tækja. Þetta er mjög vel þekkt t.d, í Noregi og má læra af því, og ég á von á skýrslu frá þessari n. áður en langir tímar liða. Hv. þm. Pétur Sigurðsson segist hafa flutt, sem rétt er, till. um að fella niður tolla af þessum tækjum og bjarga málinu þannig. En mín reynsla í þessum sjónvarpsdreifimálum er sú, að það sé betra að hækka tolla heldur en að fella niður tolla. Það þýðir ekkert að ætla sér að standa að framkvæmdum með því móti að lækka tekjur ríkissjóðs. Ég mun eins og áður standa algjörlega með fjmrh. þegar kemur til atkvgr. um þessa till. Ég held að það sé ákaflega hæpið að hugsa sér að við getum t.d. varið 1–2 milljörðum í að koma útvarpi og sjónvarpi til sjómanna á hafi úti, sem það mundi kosta ef ætti að gera það alfarið án þess að hafa nokkurt litasjónvarp. Ég held að það gangi ekki þó að við kannske vildum það sumir. Hv. þm. Stefán Valgeirsson rifjaði það upp, að sér hefði verið sagt æ ofan í æ að það ætti á næsta ári að byggja stöðvar þar norður frá á hans heimaslóðum. Nú ber ég engar brigður á þetta, enda kom ég þar hvergi nærri og skal ekkert um það segja. Hitt veit ég og þarf ekki að fara að rekja það, að ekki hafa verið fjárhagsástæður til þess að fara í þetta fyrr en nú síðan ég kom að þessum málum. Hann hefur látið að því liggja, að mér hefði verið tjáð að þetta væri í áætlun fyrir næsta ár. En það er misskilningur hjá hv. þm. Mér er ekki tjáð um þessa áætlun næsta árs. Það er ég sem gef út þessa áætlun eða ráðh. í samráði við Ríkisútvarpið, og ég er ekki að fara hér með neinar sögusagnir. Við álítum eftir að hafa borið saman bækur um þetta, þ.e. Ríkisútvarpið og rn. og þar með ráðh., að þetta eigi að vera kleift á árinu. Þó að ég tæki fram að endanlegar og formlegar ákvarðanir hafi ekki verið um þetta teknar, þá er þetta álit okkar í dag og ég vona að það standi. Hv. þm. Helgi F. Seljan spurðist fyrir um það, hvenær vænta mætti örbylgjustöðvar á Gagnheiði og enn veit ég ekki annað en það takist fyrir áramót. Nokkrar tafir urðu á flutningi tækja til landsins sem í þetta fara, en ég veit samt ekki annað en þetta eigi að standast. Varðandi stöðina á Reyðarfirði og fleiri bráðabirgðastöðvar sem enn eru í gangi vil ég aðeins láta það koma hér fram, að röð framkvæmda við endurnýjun á gömlu bráðabirgðastöðvunum er ráðin að mati tæknideildar símans eða þeirra manna sem með þetta hafa að gera. Það hefur verið mat þeirra að þessi stöð væri eitthvað skárri en t.d. stöðin á Stöðvarfirði sem var lögð niður í ár og önnur sett í staðinn. Það verður að vona að þær dugi þangað til þær verða endurnýjaðar. Hv. þm. Helgi F. Seljan tók nú mjög undir að það bæri að harma og átelja að ekki hefði verið meira gert í sambandi við byggingu dreifistöðva fyrir þá sem ekkert sjónvarp hafa. Ég vil nú bara segja við hv. þm., að okkur var nær, honum og mér, að duga betur og sveita ekki Ríkisútvarpið eins og gert var á þeim árum sem við studdum fyrrv. ríkisstj. Sannleikurinn er sá, eins og hefur komið hér fram, að útvarpið var mjög illa statt fjárhagslega þegar stjórnarskiptin urðu, eins og ég var að lýsa áðan. Ekki meira um það. Ég vil aðeins að lokum rifja það upp, að það eru nokkuð miklir erfiðleikar á því að gera um sjónvarpið tímasetta áætlun til langs tíma. Það eru ekki einasta þeir erfiðleikar sem landshættir okkar valda, strjálbýli og víðátta fiskimiðanna og allt það, heldur eru líka erfiðleikar vegna óvissu um tekjur. Þær eru fengnar með tolltekjum. Þó trúi ég því sem mér er sagt af fróðum mönnum, að endurnýjun hljóti að verða það mikil á sjónvarpstækjum að við eigum von á nokkuð stöðugum tekjum á næstu árum. En það kemur enn þá fleira til sem veldur því, að það er erfitt að gera áætlun um einstaka bæi og ársetja framkvæmdir. Þar kemur til t.d. byggðaþróun. Það er hreyfing á byggð ekki síst á þessum erfiðustu stöðum, og þar getur orðið hreyfing bæði til og frá, bæði til fjölgunar og fækkunar, þó hún hafi einkum orðið til fækkunar. Og enn er svo það, að þó að sleppt sé gervihnattamálinu, sem auðvitað ber alls ekki að líta fram hjá, þá eru sífelldar breytingar í tækniþróun. Einnig þarf miklar mælingar - og það er fjarri því að þær hafi verið fullunnar alls staðar - til þess að finna út hvernig ódýrast og hagkvæmast sé að koma sjónvarpi til þeirra staða sem við allra erfiðust skilyrði búa, inni í þröngum dölum o.s.frv. Þetta getur skipt ákaflega miklu máli fjárhagslega, hvort þarf að setja stöð uppi á fjall, þar sem ekkert rafmagn er nærri, eða hægt er að finna annan stað sem hægt er að koma sendingum frá til notenda. Ég vil að lokum leggja megináherslu á að það eru fjármálin sem mest veltur á þarna, að við höfum fjármagn til að halda áfram þeim framkvæmdum sem nú eru aftur hafnar við dreifingu sjónvarpsins og við litvæðingu þess. Svo leyfi ég mér að þakka áhuga hv. þm. á þessum málum. En munum þetta sem ég sagði síðast.



Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hæstv. menntmrh., að sú skýrsla, sem hér hefur verið gerð að umtalsefni, hefur sjálfsagt ekki lagagildi, þ.e.a.s. skýrslan sem ber nafnið: Sjónvarp til allra landsmanna - og er samin af sérstakri sjónvarpsdreifingarnefnd. En þessi skýrsla var þó lögð til grundvallar ákvörðuninni um að hefjast handa við litvæðinguna og að hefja innflutning litasjónvarpa. Það er alveg rétt hjá formanni útvarpsráðs, hv. þm. Þórarni Þórarinssyni, að litasjónvarpsinnflutningur gefur af sér tekjur, en þessar tollatekjur hafa ekki verið notaðar samkvæmt áætluninni í margnefndri skýrslu hvað varðar byggingu nýrra dreifistöðva, heldur til fjárfestingar vegna litvæðingar umfram það sem segir í þessari skýrslu. Hvað varðar það sem hv. þm. Pétur Sigurðsson sagði hér áðan um kostnaðinn við að koma sjónvarpi til landsmanna, þá vil ég leyfa mér að rifja upp, af því að það hefur ekki komið fram áður í þessum umr., og vísa til áætlana frá 29. nóv. 1974, og tölurnar eru miðaðar við það, hafa sjálfsagt þrefaldast síðan. Þá var kostnaðaráætlun vegna sjónvarpsstöðva vegna miðanna rúmar 600 millj. kr., en þá var kostnaðaráætlun vegna 14 nýrra endurvarpsstöðva samtals tæpar 50 millj. kr. eða sennilega 150 millj. núna. Við erum ekki að tala um sjónvarp á nákvæmlega hvern einasta sveitabæ, hvað sem það kostar. Það er bara útúrsnúningur hjá hv. þm. að halda því fram. Þar sem það er mjög dýrt og tæknilega illframkvæmanlegt verður það auðvitað að bíða. Og það kann að vera að þeir þurfi að bíða til 1985 til þess að geta farið að sjá sjónvarp frá gervihnetti. En það er nokkuð löng bið fyrir okkur Stefán Valgeirsson. Hv. þm. Stefán Valgeirsson hefur þó alltaf verið dreginn á þessu, þegar hann hefur komið á kontórinn, að þetta geti komið næsta ár. En það fer nú að syrta í álinn ef það verður farið að taka þetta í 7 ára aföngum. Við fluttum nokkrir þm. í fyrra till. til þál. um að marka ákveðinn tekjustofn til þessa verks og lögðum til að tekin yrði hluti af afnotagjöldunum í þetta. Sú till. náði ekki fram að ganga. í umr. um þá till. lét ég í ljós ótta um að allt kappið yrði lagt á litvæðinguna, en hitt látið sitja á hakanum, og því miður verð ég enn að láta í ljós ótta minn og hryggð yfir því að svo kynni að fara jafnvel á þessu ári líka.



Herra forseti. Vegna þess að það hefur nokkuð verið gagnrýnt að öllu meira fé hefur verið varið til litasjónvarpsins á þessu ári en áættað var, þá finnst mér rétt að gefa á því skýringar. Þær eru tvíþættar. Önnur er sú, að það var ákveðið að taka upp hækkað afnotagjald fyrir sjónvarpstæki og til þess að koma á móts við þá, sem áttu tækin, þótti rétt að bæta aðstöðuna til útsendingar og láta menn þannig fá nokkuð fyrir aukagjaldið. Hitt var það, að mönnum þótti hyggilegt, fyrst byrjað væri á litasjónvarpi á annað borð, að reynt væri að senda út sem mest af íslensku efni í lit. Áður var þetta þannig, að það var aðallega útlent efni sem var sent út í lit. En með þeim tækjum, sem nú hefur verið aflað, verður hægt að senda mjög mikið af íslensku efni út í lit, t.d. allt það sem fer fram í sjónvarpssal. Hefði þetta ekki verið gert, þá hefðu hv. alþm. aðeins verið sendir út í svarthvítu fyrir næstu kosningar, en nú verða þeir allir sendir út í lit. Ég vona að það verði litadýrð sem þeir vilja ekki missa af.



Herra forseti. Fyrirspurnin, sem ég leyfi mér að beina til hæstv. fjmrh. um bifreiðahlunnindi ráðherra, er svo hljóðandi: „1. Hvernig er háttað fríðindum ráðherra varðandi eftirgjöf aðflutningsgjalda af einkabifreiðum og greiðslu rekstrar- og viðhaldskostnaðar slíkra bíla? 2. Hversu háa upphæð greiddi ríkissjóður árið 1976 til einkabílstjóra ráðherra? 3. Hvert er starf einkabílstjóranna í þágu hins opinbera annað en akstur hlutaðeigandi embættismanna?“ Hér er alls ekki að því vikið hvort launakjör ráðh. séu rýr, mátuleg eða of lág, heldur er 1. liður þessarar fyrirspurnar ætlaður til þess að svarið geti einfaldlega komið í stað sögusagna sem nú ganga manna milli. Í fjármálaráðherratíð Magnúsar Jónssonar voru gerðar ákveðnar breytingar varðandi bílaútgerð ríkisins. Um þær ráðstafanir virðist hafa ríkt fádæma gott samkomulag hér á Alþ. á sínum tíma, enda breytingin til þess fallin að koma á samræmi í kjörum þeirra embættismanna sem fram að þeim tíma höfðu notið þeirra hlunninda að hafa bifreið frá ríkinu með embætti sínu. Einnig er ljóst af umr., sem urðu um þau mál og lesa má í Alþingistíðindum, ræðum sem þáv. fjmrh. flutti um málið, að hér var ætlunin að búa svo um hnútana að launakjör embættismanna, þ. á m. ráðherra, yrðu fremur á hreinu en áður hafði verið og losna þar með við eitt af tortryggnismálunum úr samfélagi okkar. Nú er það skoðun okkar fyrirspyrjenda, að þörf sé á því að fá upplýsingar um þessi mál er síðan mættu verða til íhugunar um hvort ekki sé ástæða til þess að gera enn frekari ráðstafanir í hreingerningarmálunum á þessu sviði. Þá er að víkja að 2. og 3. lið fyrirspurnarinnar sem varða heildarlaunagreiðslur ríkissjóðs til einkabílstjóra ráðh. og störf þeirra. Þessir liðir eru alls ekki til þess ættaðir að gefa í skyn að þeir menn, þessir einkabilstjórar, vinni ekki fyrir kaupinu sínu eða að laun þeirra kunni að vera of há. Hið gagnstæða er fyrirspyrjendum ljóst. Fyrirspurnin varðar það hins vegar, með hvaða hætti ráðh. hefja embætti sitt. Hún snertir m.a. inntak þingsetningarræðu forseta lýðveldisins nú á þessu hausti, þar sem er fjallað um gildi látleysisins í stjórn þessa fámenna ríkis. Mun ég svo ekki flytja lengri grg. fyrir þessari fyrirspurn að sinni.



Herra forseti. Eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda var sérmeðferð á bifreiðum ráðh. að því er tekur til greiðslu aðflutningsgjalda ákveðin með lögum, sbr. 14. tölul. 3. gr. tollskrárlaga. Þessi ákvæði voru fyrst sett með tollskrárlögunum á árinu 1970, en hafa verið endursett síðan, síðast í árslok 1976. Efnislega byggjast þessi ákvæði á bifreiðareglum frá 1970, sem settar voru þegar verið var að afnema bílaeign ýmissa ríkisstofnana til einkaafnota fyrir forstjóra stofnananna. Þá var ákveðið að ráðh. gætu fengið ríkisbifreiðar til afnota, en þá eingöngu opinberra nota. Kysu þeir það ekki ættu þeir kost á að fá keypta bifreið í upphafi ráðherraferils án greiðslu aðflutningsgjalda og söluskatts, en sú hefð hafði þá lengi gilt um bifreiðakaup ráðh. þegar þeir létu af embætti. Bifreiðin yrði þá notuð sem embættisbifreið ráðh. Jafnframt var gert ráð fyrir láni að tiltekinni fjárhæð til 10 ára með 5% vöxtum til bifreiðakaupanna. Frá upphafi var gert ráð fyrir að ríkið greiddi að fullu rekstrarkostnað ráðherrabifreiða. Í tíð fyrrv. ríkisstj. var ákveðið að ráðh. skuli heimilt að endurnýja bifreiðar sínar með sama hætti að því er varðar aðflutningsgjöld eftir þriggja ára samfellt starf og að sú heimild standi allt að einu ári eftir að ráðherradómi lýkur. Svar við 2. lið fyrirspurnarinnar: Árið 1976 voru greidd laun til 8 bifreiðastjóra ráðh, auk afleysinga sem samtals námu 16 927 352 kr. Launin voru mjög mismunandi vegna mismikillar yfirvinnu, frá 1 567 000 kr. upp í 2 607 000 kr. Svar við 3. lið: Starf bifreiðastjóranna felst í akstri og umsjón með bifreiðum ráðh. Að auki sinna þeir ýmsum sérstörfum og útréttingum í þágu rn. eftir því sem þörf krefur. Ég vonast til að þessi svör mín megi verða til þess að upplýsa þá sem e.t.v. hafa haft um þessa hluti óljósar hugmyndir.



Ég þakka hæstv. ráðh. skýr og ítarleg svör varðandi þessa fyrirspurn mína. Ég dreg það ekki í efa að ráðh. þurfa að eiga bíl, hafa hann til afnota. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar, að þó að til sanns vegar megi færa að rétt sé að styðja þá til bílakaupa með eftirgjöf á aðflutningsgjöldum og söluskatti, þá væri æskilegra að gera ráðherrum búbótina viðkunnanlegri með því að reikna kostnaðinn af bílkaupum og útgerð inn í laun þeirra sem kæmu þá til skatts. Ljóst er að með þeim hætti, sem nú er við hafður, geta ráðh, hagnast persónulega á bílaskiptum. Ég hygg að fæstir ráðh, aki bíl sínum svo mikið í þrjú ár, að þeir geti ekki selt hann fyrir dágott verð að lokinni þriggja ára notkun, og raunar er mér alveg ljóst, að þeir geta við lok þriggja ára tímabilsins selt þennan bíl miklu hærra verði en því sem þeir þurfa að greiða af höndum til þess að fá nýjan tollfrjálsan og söluskattslausan bíl. Þegar þessi fríðindi ráðh. eru borin saman við það tillit sem tekið er til fötlunarsjúklinga, sem vissulega þurfa margir hverjir að eiga bíl ekki síður en ráðh. og þá að fá eftir gefinn lítils háttar hluta af aðflutningsgjöldum, opinberum gjöldum af bílunum, á 5 ára fresti, þá hygg ég við þann samanburð að þessi fríðindi ráðh., hinna hæst launuðu embættismanna, kunni að geta talist óhófleg. Allra hluta vegna tel ég æskilegt að gerðar verði breytingar í þessu efni. Leiðirnar, sem við blasa, ern margs konar. Varðandi störf einkabílstjóra ráðh. vil ég gjarnan lýsa yfir þeirri skoðun minni,að heppilegra væri og meiri setningur í því, að þeir ágætu menn fengju að vinna margbreytilegri störf í þágu ríkisins en þau að aka ráðh. einum. Það er alkunna að þar eru að verki prýðismenn og gæddir þess háttar lyndiseinkunn að jafnvel mætti teljast til sérstakra hlunninda að fá að sitja í bíl með þeim. Þetta eru menn sem eru sjálfir höfðingjar, og má til sanns vegar færa í ættasamfélagi okkar, þessara 220 þús. manna, þar sem hver og einn rekur ættir sínar til fornra konunga Skandinavíu, ef ekki til guðanna, að í þess háttar ættasamfélagi sé það tæpast við hæfi, þegar ráðh. sitja á kvöldfundi, að láta þessa höfðingja sitja hér frammi í anddyri og bíða eftir þeim, jafnmarga og ráðh. eru.  Hér kemur ýmislegt til greina sem lýtur að mati þegnanna á meðferð hinna æðstu embættismanna á umboði sem þeim er falið á fjögurra ára fresti. Ég er þeirrar skoðunar, að enda þótt umbótin, sem gerð var á bílarekstri hins opinbera árið 1970, hafi verið til bóta, þá hafi ekki hvað eina verið séð fyrir, og mun ég nú taka til athugunar hvort ekki sé rétt að reyna að ganga þannig frá þessum málum, að þau verði örlítið betur á hreinu en nú er, en vík væntanlega að bifreiðahlunnindum, sem að því er virðist eru veitt án laga, í sambandi við aðra fyrirspurn sem ég hef borið hér fram.



Herra forseti. Hér er komið að hinni annarri fyrirspurn um bifreiðahlunnindi, sem ég vék að fyrir skemmstu. Ég mun ekki hafa langan inngang að þeirri fyrirspurn. Í hinu fyrra tilfelli eru bifreiðahlunnindi veitt lögum samkvæmt. Hér er um það að ræða, að mjög hálaunaðir embættismenn, sem haldið hafa árum saman með einhverjum hætti til jafns við ráðh., virðast hafa í afli síns embættis tekið sér rétt fram hjá lögum, sem öðrum þegnum ríkisins er ekki ætlaður, þar sem er innflutningur tollfrjálsra og gjaldfrjálsra bíla. Ég hef óskað eftir því, að hæstv. viðskrh. segði okkur frá rökunum sem að því hníga að bankastjórar ríkisbankanna njóta sömu fríðinda og ráðh. og fá lögum samkv. varðandi bifreiðakaup og bílarekstur. Enda þótt ekki sé það tekið fram í fyrirspurninni, þá má bæta hér við, að forstjórar Framkvæmdastofnunar virðast síðan hafa í sama valdi tekið sér þennan rétt varðandi bílafríðindi.



Herra forseti. Út af fyrirspurn þessari var leitað til ríkisbankanna og spurst fyrir um hver væru bifreiðahlunnindi bankastjóra, hvenær ákveðin og af hverjum. Svör hafa borist frá öllum þeim ríkisbönkum sem heyra undir viðskrh., þ.e.a.s. Seðlabankanum, Landsbankanum og Útvegsbankanum. Svör þessi eru að efni til samhljóða og sé ég þess vegna ekki ástæðu til að lesa upp bréf frá hverjum banka fyrir sig. Í þeim kemur fram að bankastjórar njóta sömu hlunninda um kaup og rekstur bifreiða eins og ráðh., enn fremur að ákvörðun um þetta efni er í öllum bönkunum tekin árið 1970, vorið 1970. Ákvörðun þessi er tekin í öllum tilfellum af bankaráðum bankanna á formlegum fundi og með sérstakri samþykkt og bókun bankaráðanna. Ég get að sjálfsögðu ekki gert grein fyrir því, hvaða rök hafa þá legið til þessarar ákvörðunar bankaráðsmanna, en vil minna á það, að það kemur ekki annað fram en að þessi ákvörðun hafi verið tekin af bankaráðsmönnum samhljóða, og ég hygg að allir stjórnmálaflokkar hafi þá átt fulltrúa í bankaráðunum. Ég get þó bent á það, að e.t.v. má leita skýringar í því sem kemur fram í bréfi Landsbankans, þar sem segir svo, með leyfi forseta: „Í þessu sambandi er rétt að taka fram, að fyrir þennan tíma höfðu bankastjórar haft til afnota bifreiðar sem voru eign bankans. Bankinn greiddi allan rekstrarkostnað þeirra.“ Og í svari Útvegsbanka og Seðlabanka er greint frá því, að sömu reglur hafi gilt um þetta efni hjá þeim eins og hjá Landsbanka. Samkvæmt munnlegum upplýsingum, sem fengist hafa frá Búnaðarbanka, þó hann heyri ekki undir mig, munu gilda þar sömu reglur og annars staðar hjá þessum bönkum. Og sama er að segja um þá banka sem eru hlutafélög. Ég hef að vísu ekki fengið skrifleg svör frá þessum bönkum, en eftir fengnum upplýsingum og eftir því sem næst verður komist gilda þar sömu reglur. Ég sé ekki að það skipti út af fyrir sig miklu máli að ég fari að skrifta hér um mína persónulegu skoðun á þessu máli, þar eð ákvörðun um þetta hefur hvorki verið tekin af mér né af öðrum ráðh.og það er ekki heldur á valdi ráðh. að breyta þessari ákvörðun bankaráða. Ég lít svo á, að það verði að líta á þessi hlunnindi sem þátt í launakjörum bankastjóra, og það er bankaráðið sem ákveður þau, en ekki ráðh. 
             Ég geri ráð fyrir því, án þess að ég ætli að fara að gerast dómari í þessu máli, að það yrði talið að bankaráðið hefði heimild til að ákveða þetta bankastjórum til handa. En ég get sagt það sem mína skoðun um þessi hlunnindi, að auðvitað skil ég það vel að skoðanir geta verið skiptar um þessi bifreiðahlunnindi bankastjóra, ekkert síður en um bifreiðahlunnindi ráðh. og kannske jafnvel enn þá frekar. En ekki er ástæða til að vera að ræða um það í sambandi við þessa fyrirspurn. Ég hef gefið þær upplýsingar sem ég hef fengið varðandi hana, og ég tel að það séu þær upplýsingar um staðreyndir málsins sem máli skipta, en ekki mín skoðun.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. viðskrh. Svör hans voru jafnskýr og ég bjóst við. Ég hlýt að taka það fram, eins og í sambandi við fyrirspurnina sem kom til umræðu áðan, að ég er alls ekki að gefa það í skyn, á því hef ég ekki gert neina könnun, hef ekkert velt því fyrir mér, hvort laun bankastjóra séu óhæfilega há eða ekki. Hitt er aftur á móti staðföst skoðun mín. að ekkert það sé í starfi bankastjóranna eða í ráðningu þeirra sem geri það að verkum að þeir séu í neinu undanþegnir íslenskum lögum, og ég er staðfastlega þeirrar skoðunar, að bankaráð hafi ekkert umboð til þess að undanþiggja þá slíkum lögum, og ekki segja bankaráð fyrir um tollgreiðslur þessarar manna af innfluttum varningi eða söluskatti. Við vitum þess mörg dæmi, með hvaða hætti starf bankastjórans eða embætti bankastjórans gerir hann að nokkurs konar yfirmanni bankaráðs. Hér er um að ræða sjálftekt í nokkurri mynd. Eins og ég vék að í stuttri grg. minni fyrir þessari fyrirspurn áðan, þá hafa - að því er mér skilst og ég vildi gjarnan að það væri leiðrétt ef það reyndist rangt - forstjórar Framkvæmdastofnunar nú riðið út á þetta sama vað eins og bankastjórarnir með bifreiðafríðindi. Og hvað sem öðru líður - og enn ítreka ég það, að ég ætla alls ekki að fara að gagnrýna á nokkurn hátt þau laun sem bankastjórunum eru ætluð - en hvað sem öðru líður, þá eru úr hópi þessara ágætu embættismanna einmitt þeir sem gjarnan ganga fram á ritvöllinn ef um það er að ræða að einstakar stéttir, miklu fjölmennari stéttir en bankastjórastéttin, leitast við að bæta kjör sín. Þá eru það venjulega menn úr þessum hópi sem ganga fram á ritvöllinn og sýna fram á það ljósum orðum að efnahagur þjóðarinnar leyfi ekki neitt slíkt og þörf sé á því fyrir hinn sameiginlega sjóð okkar landsmanna allra að afla að sama skapi aukinna tekna frá öðrum í tollum og söluskatti. Einnig um þetta mál, þar sem í ljós kemur að einstaklingar eru með undarlegum hætti undanþegnir lögum, hygg ég að Alþ. þurfi að fjalla.



Herra forseti. Ég gerði ekki ráð fyrir því að koma upp í ræðustól að þessu sinni í tilefni af þessum dagskrárlið. En af því að hv. fyrirspyrjandi spurði sérstaklega um og vildi fá svör við því, hvort rétt væri að hlunnindi forstjóra Framkvæmdastofnunar ríkisins væru þau sömu og bankastjórar hafa, vil ég upplýsa hvað rétt er í því. Það mun hafa verið ákveðið í árslok 1971 eða í ársbyrjun 1972, að forstjórar Framkvæmdastofnunarinnar fengju bifreiðahlunnindi líkt því sem er í ríkisbönkunum. Þessi hlunnindi hafa ekki verið af þeim tekin.



Herra forseti. Í svari mínu áðan féll niður eitt atriði sem e.t.v. gæti valdið misskilningi, og þess vegna vil ég koma því hér að. Það er það, að bankarnir greiða að sjálfsögðu tolla og söluskatt og önnur þau gjöld, sem um er að ræða, af þessum bifreiðum. Það er því ekki um það að tefla að haft sé fé af ríkinu með þessum hætti, heldur eru það bankarnir sem greiða þessa útgjaldaliði í sambandi við innflutning á þessum bifreiðum. Þetta er enn því til styrktar sem ég sagði áðan, að eðlilegast er að líta þetta sem hluta af launum bankastjóra, og bankarnir leggja þarna fram fé með þessum hætti. Ég vil taka þetta fram til að koma í veg fyrir misskilning.



Herra forseti. Hér hefur verið minnst á launakjör framkvæmdastjóra Framkvæmdastofnunar ríkisins, og formaður stjórnar þeirrar stofnunar, hv. 1. þm. Suðurl., hefur veitt svar við því. Ég hef átt sæti í þessari stjórn síðan stofnunin var sett á laggirnar, og mig rekur minni til þess, eins og hann skýrði frá, að á einum fyrsta stjórnarfundi þar hafi verið tekin ákvörðun um að framkvæmdastjórar stofnunarinnar skyldu hafa sömu launakjör og bankastjórar. Ef minni mitt bregst ekki, þá greiddi ég þessu ekki atkv. Ég vænti þess, að það standi svo í bókum stofnunarinnar, en ég vil að þetta komi fram. Ég studdi það ekki að þeir hefðu sambærileg kjör við bankastjóra.



Herra forseti. Það hefur verið upplýst í þessum umr., að ákvörðun um þau fríðindi bankastjóra, sem nú gilda og hér er spurt um, hefur verið tekin á árinu 1970, þ.e.a.s. í tíð þeirrar ríkisstj. sem nefnd var viðreisnarstjórn. Hæstv. viðskrh. og bankamálaráðh. sagði áðan að þessi ákvörðun hefði verið tekin af bankaráðum og þá hefðu allir stjórnmálaflokkar væntanlega átt fulltrúa í bankaráðum. Þá hefur hann að sjálfsögðu átt við þá stjórnmálaflokka sem þá voru starfandi í landinu. Ég tel rétt að vekja athygli á því, að síðan hefur komið til einn stjórnmálaflokkur sem ekki er samábyrgur um þessa ákvörðun þeirra aðila sem að henni stóðu á sínum tíma, en það eru SF. Þau áttu eðlilega ekki á þessum tíma fulltrúa í bankaráðum og eru því ekki aðili að þessari ákvarðanatöku. Þetta skiptir kannske ekki meginmáli, en það er rétt að koma því hér að. Það er spurning alltaf, a.m.k. er það í mínum huga, hvort þau fríðindi, sem ráðh. hafa, eru réttlætanleg gagnvart almenningi. Ég er þeirrar skoðunar, að það sé ekkert óeðlilegt að ætla að ráðh. og vel launaður embættismaður taki á sig kvaðir t. d, gagnvart bílarekstri og bílaeign eins og hinn almenni maður í landinu verður að gera vinnu sinnar vegna. En hvað um það, ef menn eru sammála um að ráðh. séu þess verðir að njóta slíkra réttinda, er þá jafneðlilegt að t.d. bankastjórar hafi sömu fríðindi? Ég líki því ekki saman, bankastjóraembætti t.d. og ráðherraembætti. Þó að menn yrðu um það sammála að ráðh. ættu að njóta slíkra forréttinda eða fríðinda, þá tel ég það síður en svo sjálfgefið að bankastjórar eigi að njóta þeirra á sama hátt. Ég er þeirrar skoðunar, að bankastjórastarfið sé ekki þess eðlis að það sé nauðsynlegt að þeir njóti þessara fríðinda á borð við ráðh. Það er því ástæða til fyrir bankaráðin, og þá beini ég auðvitað máli mínu til þeirra hv. þm. sem eru formenn bankaráða og sitja hér í sætum, að taka upp þetta mál til breytinga, því að það er ekkert sem sérstaklega réttlætir það að bankastjórar haldi þessum sömu fríðindum og ráðh. hafa.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram á þskj. 35 svo hljóðandi fsp. til hæstv. heilbrrh.: „1. Hvenær er að vænta reglugerðar með fóstureyðingalöggjöfinni? 2. Hvað líður framkvæmd á þeim kafla laganna sem fjallar um ráðgjöf og fræðslu?“ Það er nú um það bil hálft annað ár síðan lög voru sett á Alþ. um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Um þetta urðu, eins og menn muna, allmiklar deilur og sviptingar á sínum tíma og lagasetningin var lengi á döfinni áður en hún varð að lögum. Mér segir svo hugur um, að það sé þörf á að taka þessi mál öllu fastari tökum en gert hefur verið frá þessari lagasetningu. Og þá vil ég sérstaklega benda á, að þegar þessi lög voru sett var talið að meginsjónarmið laganna skyldi vera það, að fóstureyðing væri ávallt neyðarúrræði og ekkert annað en neyðarúrræði og til þess að koma í veg fyrir fóstureyðingar átti að beita fræðslu og leiðbeiningum og fyrirbyggjandi ráðstöfunum hvers konar. Því er það að 2. liður fsp. beinist sérstaklega að I. kafla laganna, sem er um leið einn aðalkafli þeirra, um ráðgjöf og fræðslu. Samkv. lögunum skal þessi fræðsla veitt á vegum landlæknis sem yfiraðila, og hún skyldi fara fram annars vegar á heilsugæslustöðvum og sjúkrahúsum og hins vegar í samráði við skólayfirlækni og fræðsluyfirvöld í öllum skólum landsins, á skyldunámsstigi og einnig á öðrum námsstigum. Í nágrannalöndum okkar, þar sem slík löggjöf eða hliðstæð okkar löggjöf er á komin, hefur þessum þætti, fræðsluþættinum, verið stórlega ábótavant, og margir halda því fram, sem þekkja til t.d. í Danmörku, að þar sé fóstureyðing notuð í stað getnaðarvarna. Um þetta þarf að sjálfsögðu, eins og lög gera ráð fyrir, að koma leiðbeining, fræðsla og eftirlit, og þess vegna spyr ég sérstaklega í 2. lið fsp. hvað líði framkvæmd á þessum þætti laganna. Og eins er þessi fsp. í heild borin fram til þess að ýta á eftir að reglugerð verði sett til þess að marka með öruggara móti framkvæmd laganna. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því, að það getur verið hyggilegt að bíða með að setja reglugerð með lögunum þangað til nokkur reynsla er fengin. En ég tel, að nú sé tími til kominn, þegar þetta langt er um liðið frá setningu laganna, að undirbúa vandlega samda reglugerð.



Herra forseti. Á miðju ári 1975 öðluðust gildi lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Þessi lög komu í stað laga nr. 38 frá 1935, um leiðbeiningar fyrir konur gegn því að verða barnshafandi og um fóstureyðingar, og laga nr. 16 frá 1938, um að heimila í viðeigandi tilfellum aðgerðir á fólki er koma í veg fyrir að það auki kyn sitt. Í 32. gr. fyrrnefndra laga er kveðið svo á, að ákveða skuli um nánari framkvæmd laganna í reglugerð. Í samræmi við þetta ákvæði og vegna óska frá n., sem starfar vegna þessara laga, skrifaði heilbr: og trmrn. landlækni bréf 24. maí á þessu ári og óskaði eftir að hann tæki að sér formennsku í n, sem ynni að samningu reglugerðar um nánari framkvæmd á ákvæðum laganna. Rn. lagði enn fremur til að í n, yrðu að öðru leyti nm. úr áðurgreindri n. sem starfar samkv. 28. gr. laganna. N. hóf starf sitt með því að safna ítarlegum upplýsingum um fóstureyðingar á Íslandi og nokkrum nálægum löndum. Á fundum sínum hefur n. síðan fjallað um löggjöfina í heild, einstaka þætti hennar og hvaða ákvæði væri nauðsynlegt að skýra nánar í reglugerð. Verður starfi n. haldið áfram næstu mánuði. Landlæknir hefur lýst þeirri skoðun sinni við mig, að nauðsynlegt sé að fá reynslu af framkvæmd löggjafarinnar áður en ráðist verður í útgáfu reglugerðar. Þá má geta þess, að núgildandi lög eru mjög ítarleg, eins og reyndar fyrri lög á þessu sviði, en aldrei þótti ástæða til þess að setja nánari ákvæði í reglugerð um framkvæmd þeirra og voru þau þó í gildi í um 40 ár. Af þessum ástæðum get ég ekki fullyrt hvenær slík reglugerð verður tilbúin. Í 1. gr. fyrrnefndra laga frá 1975 segir svo um ráðgjöf og fræðslu: „Gefa skal fólki kost á ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir. Landlæknir hefur með höndum yfirumsjón með framkvæmd og uppbyggingu slíkrar ráðgjafar og fræðslu.“ Í samræmi við þessa grein gerði landlæknisembættið veturinn 1975–1976 athugun á því, hvernig best væri að standa að þessu verkefni. Ákveðið var að hefja þetta starf með útgáfu fræðslubæklinga og fylgja því síðan eftir með skipulegri ráðgjöf og þjónustu á heilbrigðisstofnunum. Á vegum landlæknisembættisins voru á árinu 1976 þýddir og staðfærðir þrír sænskir bæklingar um getnaðarvarnir. Þeir komu út á þessu ári og heita í íslensku þýðingunni, fyrsti: „Spurningar og svör um pilluna“, önnur: „Spurningar og svör um lykkjuna“, þriðji: Spurningar og svör um smokkinn.“ Enn fremur er nú unnið að fræðsluriti um hettuna og er það væntanlegt á næstu mánuðum. Samkv. upplýsingum landlæknis var bæklingunum dreift á allar heilsugæslustöðvar, heilsuverndarstöðvar og ýmsar aðrar heilbrigðisstofnanir. Þá var menntmrn. boðið að notfæra sér útgáfuna, og nýlega var þeim dreift í lyfjabúðir og nokkrar bókabúðir. Undanfarin ár hefur heilbr.- og trmrn. veitt heilbrigðisstarfsfólki nokkra utanfararstyrki til þess að kynna sér ráðgjöf og fræðslu á þessu sviði. Heilbrigðisyfirvöld hafa einnig uppi áform um að veita hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum viðbótarmenntun um getnaðarvarnir til þess að skapa grundvöll fyrir að framfylgja þeim þætti laganna er varðar ráðgjöf og þjónustu. Á s.l. sumri fóru Örn Bjarnason skólayfirlæknir og Sigurður S. Magnússon prófessor til Bretlands á vegum menntmrn. til að kynna sér fræðslu um kynferðismál fyrir börn á skólaskyldualdri. Er að vænta tillagna frá þeim um framkvæmd slíkrar fræðslu í íslenskum skólum. Undanfarin ár hefur skráðum fóstureyðingum fjölgað nokkuð á Íslandi. Á tímabilinu 1962– 1970 voru skráðar 61–109 fóstureyðingar á ári. Frá árinu 1971 hefur skráðum fóstureyðingum fjölgað úr 142 í 359 árið 1976. Hlutfallslega var mest aukning á milli áranna 1972 og 1973 eða frá 151 fóstureyðingu í 224 eða um 48.3%. Á milli áranna 1975 og 1976 var hlutfallsleg aukning fóstureyðinga 16.5%. Og miðað við tölur frá fyrra helmingi þessa árs má gera ráð fyrir heldur meiri aukningu á milli áranna 1976 og 1977. Þrátt fyrir þessa aukningu eru fóstureyðingar mun fátíðari hér á landi en á hinum Norðurlöndunum. Hins vegar kemur fram í skýrslum að fjölgun fóstureyðinga í þessum löndum er að mestu til komin á síðustu 10 árum eða í kjölfar frjálslegri löggjafar. Skráðar fóstureyðingar á Norðurlöndum á hverjar 1000 konur á aldrinum 15–14 ára er: Ísland á árinu 1965 með 1.8, en hæst er Noregur með 4.8, og á árinu 1975 er Ísland með 5.9, en hæst hinna Norðurlandanna er Danmörk með 26.9. Samanburður á tölum frá Íslandi, Svíþjóð og Skotlandi leiðir í ljós að hlutfallslega fleiri fóstureyðingar voru framkvæmdar hér á landi fyrir lok 12. viku meðgöngutímans en í þessum löndum. Á Íslandi voru fyrir lok 12, viku 95.6, en í Skotlandi 84.8 og Svíþjóð 78.2, en eftir tólf vikur voru á Íslandi aðeins 4.4 á móti 21.8 í Svíþjóð og 15.2 í Skotlandi. Fóstureyðingar hjá konum 30 ára og yngri voru hlutfallslega færri á Íslandi en t.d. í Svíþjóð og Skotlandi. Konur, sem fengu fóstureyðingin og höfðu aldrei alið barn, voru 30% af heildarhópnum á Íslandi á móti 43% í Svíþjóð. Giftar konur voru líka hlutfallslega stærsti hópurinn er fékk fóstureyðingu á Íslandi, en í Svíþjóð og Skotlandi voru það ógiftar konur. Samanburður á skráðum ástæðum til fóstureyðinga er mjög örðugur vegna ósamræmis í skilgreiningu og túlkun þeirra eftir löndum. Félagslegar ástæður virðast þó alls staðar langalgengastar. Á kvensjúkdómadeild Landspítalans voru árið 1976 eingöngu félagslegar ástæður skráðar í 65% tilfella, eingöngu læknisfræðilegar ástæður í 18.2% tilfella og bæði læknisfræðilegar og félagslegar ástæður í 16.8%. Bráðabirgðatölur fyrir allt landið benda til þess, að heildarskiptingin hafi verið mjög svipuð. Í yfirliti frá kvensjúkdómadeild Landsspítalans kemur fram, að árið 1976 var um 4% umsókna synjað og um 3% árið áður. Sambærilegar tölur frá Svíþjóð fyrir þessi ár voru um 3%. Þá kemur einnig fram í fyrrgreindu yfirliti, að tala kvenna, er hættu við fóstureyðingu, hækkaði úr 9 í 26 á milli áranna 1975 og 1976 á kvensjúkdómadeild Landsspítalans. Skipuleg fræðsla og ráðgjöf um kynferðismál er áreiðanlega eitt helsta úrræðið til þess að sporna gegn fjölgun fóstureyðinga og viðhalda þeirri sérstöðu Íslands að hafa hlutfallslega langlægstu tölu fóstureyðinga meðal norrænna þjóða. Þessi starfsemi er rétt hafin og mörg verkefni liggja fyrir. Þau verða ekki framkvæmd án fjárstuðnings og fyrirgreiðslu frá opinberum aðilum. Hér er því á ferðinni mál sem hv. Alþ. verður að hyggja að á komandi árum. Landlæknir hefur látið útbúa 10 töflur um fóstureyðingar til frekari upplýsinga umfram það sem ég hef hér rætt, og hef ég beðið um að afhenda þær til fyrirspyrjanda og annarra hv. alþm. ásamt þeim þremur bæklingum sem ég gat áðan um, til þess að alþm. geti kynnt sér af eigin raun hvað gert hefur verið í þessu fræðslustarfi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svörin. Hann var greinilega svo barmafullur af upplýsingum um þessi efni sem ég mátti vita fyrir, að mér veittist fullerfitt að fylgja honum eftir. Hann bar svo ótt á, enda mikilvægt mál hér annars vegar. Það er alveg rétt, mér var fullkunnugt um það, að við erum langsamlega lægstir að þessu leyti hvað varðar fjölda fóstureyðinga miðað við aðrar Norðurlandaþjóðir, við erum fjórum eða fimm sinnum lægri. En ég tel að það sé ákaflega hæpið að miða um of við þessa granna okkar, því að við vitum að þeir hafa verið í miklum vandræðum með framkvæmd þessa í sínum heimalöndum, og maður hefur heyrt margar ófagrar sögur frá okkar blessaða sæluríki, Svíþjóð, að þar hafi skapast beinlínis neyðarástand á sjúkrahúsum, vegna þess að aðsóknin af fóstureyðingarkonum var það mikil að almennir sjúklingar komust hreinlega ekki að. Það er alltaf betra að byrgja brunninn áður en barnið er dottið ofan í, og þess vegna er það að ég ber fram þessar fsp. nú. Ég sé að hæstv. ráðh. hefur ekki látið þar við sitja að dreifa í skóla og sjúkrastofnanir bæklingum sínum, þeir eru komnir hér á borð alþm., og því skyldi þeim af veita síður en öðrum, kann ég honum þakkir fyrir. En ég heyri sem sagt að þessi mál eru á hreyfingu, og mér þykir vænt um að heyra þær upplýsingar, sem ég gat krotað niður í hraðskrift meðan mál hæstv. ráðh. stóð yfir, að konum, sem hafa hætt við fóstureyðingu eftir leiðbeiningar og ráðgjöf á viðkomandi stofnunum, hefur fjölgað. Þetta tel ég mjög jákvætt, ef rétt er, sem ég hef ekki ástæðu til að efa. Hins vegar veit ég líka, því miður, og það m.a. skapaði mér nokkurn ugg, að það hefur komið fyrir hér í Reykjavík og ég segi það hér af því að ég veit að það er ekki slúðursaga, það var það persónulega nálægt mér að ég veit að það er rétt, að ung stúlka barnshafandi kom til læknis til að láta ganga úr skugga um hvort hún væri með barni. Það kom í ljós, og það fyrsta, sem læknirinn sagði henni, var: „Viltu ekki bara losna við það?“ Ég þarf ekki að taka fram, að þessi unga stúlka, sem að vísu var ekki gift, en trúlofuð, varð í senn undrandi og hneyksluð og þeir aðrir sem vissu um þetta. Það eru svona tilfelli sem hnitmiðuð leiðbeiningastarfsemi og ráðgjöf á að fyrirbyggja að geti komið fyrir. En þarna er auðvitað ekki um annað að ræða en brigð í starfi sem ég vil vona að sé undantekning. En svona nokkuð hefur átt sér stað, og þess vegna er full ástæða til þess af a]vöru að sýna þessu máli árvekni og láta ekki dragast um of þær ráðstafanir, sem lögin fela í sér. Og ég tel mig mega vænta þess af svari ráðh. að eitthvað sé verið að gera í rétta átt í þessum málum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. menntmrh. um fyrirhugaða framkvæmd á þáltill. sem hér var samþykkt á s.l. vori, um aukna fræðslu í áfengisvörnum og þátt fjölmiðla í þeirri fræðslu. Þessi till. var allviðamikil og fylgdi henni mikil og góð grg, um hvernig hér skyldi brugðist við. Við urðum þegar vör við það í vor að í sjónvarpi var um að ræða þætti, sem ég held að hafi verið gagnleg byrjun, en þar þarf hins vegar enn betur að gera. Skólarnir eru vitanlega hinn æskilegi vettvangur, en þar hefur fræðsla í þessum efnum verið of skipulagslaus og handahófskennd til þessa, enda hafa öll kennslugögn, námsbækur og annað því um líkt verið af skornum skammti og auðvitað hefur áhugi kennara á þessu máli verið mismikill. Aðalástæðan fyrir þessari fsp. nú er eiginlega sú, að fjvn. hefur borist beiðni um námsstjóra í bindindisfræðum. Þetta mál liggur nú fyrir okkur í fjvn. og þar verður einhverja afstöðu að taka. Mörgum mun sýnast að hér sé um of stórt stökk í byrjun að ræða, en ljóst er að markvissa yfirstjórn og leiðbeiningar vantar, svo að full þörf er á að þessu sé betur sinnt en nú er, að einn maður önnum kafinn hafi þetta í hjáverkum, eins og ég hygg að sé nú í rn. Vegna þessarar beiðni vildi ég gjarnan heyra, hvað í ráði er, og reyndar einnig vegna þess að ég vil vita sem einn af flm. um það, hver fyrirhuguð framkvæmd þessarar ályktunar er. Þá vildi ég heyra viðhorf ráðh. og rn. til þessa og til tillögu framkvæmdarinnar í heild, áður en tekið væri á þessari beiðni í fjvn. Það er að vísu rétt, að áfengisvarnir heyra undir annað rn., en þar sem um fræðslu er fyrst og fremst að ræða og eins vegna einarðrar afstöðu hæstv. menntmrh. í þessum málum almennt er fsp. til hans beint.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svör hans. Út af því, sem hann sagði um útvarpið, þar séu þessi mál enn til athugunar, þá treysti ég hæstv. ráðh. til að fylgja því eftir, þó að það sé rétt hjá honum að það sé útvarpsins sjálfs að ákveða nánar um framkvæmd þessa atriðis. Ég tek af einlægni undir með hæstv. ráðh. varðandi það atriði, að þegar þál. eru samþykktar verði að fylgja þeim eflir í fjárveitingum. Vissulega skal ekki standa á mér að fylgja eftir fjárveitingu til þessa brýna verkefnis. Ég sem sagt fagna því sem þarna hefur verið gert, að farið er að vinna að nýrri námsskrárgerð varðandi bindindisfræðslu og reglugerðin mun bráðlega fara í endurskoðun. Ég hafði reyndar heyrt að einn okkar ágætasti maður í þessum efnum og fær skólamaður, Hörður Zóphaníasson, mundi vera í þann veginn að taka þetta verkefni að sér, en vera kann að það sé rangt. Ég hefði fagnað því einmitt ef svo hefði verið, því að þá hefði ég getað treyst því að verkefnið yrði vel og fljótt af hendi leyst. Ég er algerlega sammála því, að þessi fræðsla sé felld inn í aðrar námsgreinar sem allra mest, tel það að mörgu leyti heppilega skipan, og auðvitað er ljóst að það er hlutlaus fræðsla um eðli og áhrif áfengisins sem skiptir hér öllu máli, því að ég þekki af eigin reynslu að prédikanir duga ansi lítið. Almennt mætti margt um þetta mál segja. Það er augljóst þó, að núna á að nýta það vissa lag sem er í þessum málum, og öll vítum við að ástandið kallar á aðgerðir. Nýstofnuð áhugamannasamtök sýna t.d. að vilji en til þess að snúast gegn vandanum, enda þótt óvíst sé hvernig tekst til og hvort í einhverju verður bar hægt að sporna við ófremdarástandi. En það hefur verið von mín að þetta væri merki þess að meiri vakning og öflugri vitund um vandann væri fyrir hendi meðal almennings en mér hefur löngum þótt vera. Og þessu þarf einmitt að fylgja eftir í skólum, í fjölmiðlum og af öllum þeim sem láta sig nokkru skipta þjóðarheill í þessum málum. Ég tek undir það svo að lokum með hæstv. ráðh., að til þess að þessu verði bærilega fyrir komið þarf fjármagn, og ekki skal standa á mér og ég vona að það standi ekki á hv. alþm. að koma þessum sjálfsögðu hlutum í viðunanlegt horf.



Herra forseti. Hér er um mál að ræða sem hv. 7. landsk. þm. og við fleiri bösluðum mikið á sínum tíma við að koma saman, og við fengum þetta í gegn á síðasta þingi. Ég vil þakka hv. þm. fyrir hans ágætu samvinnu í þessu efni og mikinn áhuga fyrr og síðar, og það veitir sannarlega ekki af. Ég þarf ekki að bæta miklu við það, sem hér hefur komið fram. Það er greinilegt að eitthvað er verið að gera í þessum málum. Ég hef nýlega átt samtal við áfengisráðunaut ríkisins, og hann hefur tjáð mér sitt af hverju, sem í deiglunni væri. En ég vil leggja alveg sérstaka áherslu á það, eins og gert var í grg. þessarar till., að þarna er það sjónvarpið sem er sterkasti aðilinn sem bægt er að fá í lið með sér, sérstaklega sjónvarpið, þó að hljóðvarpið geri sannarlega sitt gagn líka og hafi verið vel á verði í þessum málum, ekki með of mikilli prédikunarkenndri fræðslu, heldur jafnvel almennu skemmtiefni sem getur náð þeim tilgangi að fá fólk til þess að trúa því, að hægt er að skemmta sér og vera glaður og reifur án þess að hafa vínglas í hendinni. Ef við gætum fengið tískuna í lið með okkur þarna væri mikið unnið. Og ég held að það sé hárrétt hjá hv. 7. landsk. þm., að núna er einmitt lag til þess að vinna að þessum málum. Almenningsálitið hefur vaknað í bili og við þurfum að nota okkur það. Við þurfum ekki að ganga að því gruflandi að hv. þm. Helgi Seljan mun í fjvn. ekki liggja á liði sínu til að fá fé sem þarf til að framkvæma þessa till. Ég veit að það hefur kostnað í för með sér, en ég vona að till. hans fái góðan hljómgrunn hjá öðrum mönnum í fjvn.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðh. og þeim hv. þm. sem tekið hafa til máls í framhaldi af fsp., sem hér var flutt, og skýrslu ráðh. Komið hefur á daginn nú, eins og reyndar oft áður við sömu kringumstæður hér á hv. Alþ., að menn eru sammála um þá áherslu sem leggja beri á fyrirbyggjandi ráðstafanir, þ.e.a.s. til að koma í veg fyrir ofneyslu áfengis, a.m.k. allt sem í mannlegu valdi stendur og við getum sjálf breytt. Það er einnig rétt, að nú virðist vera meiri vakning í þessum efnum en oft áður, svo sem áhugamannasamtökin nýstofnuðu bera e.t.v. ljósast vitni um og sá fjöldi fólks sem hefur lagt fram krafta sína þar, en áður hafði ekki til verka gengið til lausnar þessum málum. En mér finnst eitt vanta í þessar ágætu og jákvæðu umr. okkar alltaf, bæði fyrr og nú. Við tölum um fyrirbyggjandi ráðstafanir og að fá til liðs við okkur fjölmiðlana. Úr veldi þeirra skal ekki dregið, síst af öllu í þessum efnum. Alveg eins og hægt er að afvegaleiða fólk með rangtúlkun þessa vandamáls þar, þá má einnig leiða fólk inn á réttar og heillavænlegri brautir. En ég held að það sé eitt atriði sem alltaf vill gleymast í þessum umræðum um fyrirbyggjandi ráðstafanir þegar þær eru á döfinni, og það er sjálf kennslan í kennaraháskólanum. Þar er upphafið að því að nemendur geti fengið hina réttu og sönnu fræðslu í þessum efnum, að kennararnir séu svo í stakk búnir, þegar þeir hefja sín störf, að þeir hafi þar nokkuð fram að færa. Ég vildi því eindregið mælast til þess að hæstv. menntmrh. legði á það ríka áherslu, umfram það samstarf sem hann lýsti hér áðan að komið væri á með bindindisfélagi kennara, að festa ásamt öðrum námsgreinum í kennaraháskólanum dyggilega fræðslu um þessi efni. Það eru þeir aðilar sem koma til með að miðla unglingunum af þekkingu sinni og reynslu og koma næst fjölmiðlunum að áhrifum og afli, svo að einhvers árangurs má þar vænta. Það er ekki nóg að ræða þessi mál í sjálfum unglingaskólunum, á unglingastiginu, ef það er ekki gert af mönnum sem hafa það að veganesti frá sínum eigin skóla og miðla síðan á raunhæfan og feimnislausan hátt.



Herra forseti. Ég vil aðeins þakka hv. þm. áhuga á þessum málum og taka það fram að ábendingum frá síðasta hv. ræðumanni verður komið áleiðis. Þær verða teknar til athugunar og þeim verður komið áleiðis.



Herra forseti. Mjög skemmtilegar og ágætar umr. í Nd. nýlega um Sinfóníuhljómsveitina vöktu mig til nokkurrar umhugsunar um það hversu Þjóðleikhúsið rækti sitt hlutverk að örva og styrkja áhugaleikfélög, svo sem það á að gera. Þegar Þjóðleikhúsfrv. var hér til umr. á sínum tíma vakti ég athygli á þörf enn skýrari ákvæða um gistileikara og leikstjóra til áhugaleikfélaganna, þar væri það skyldan ein og svo nánari ákvæði í reglugerð sem mundu duga. Sannleikurinn er sá að ég held að þetta ágæta fólk, sem þarna starfar, muni ekkert yfir sig hrifið af slíku starfi út um hvippinn og hvappinn, a.m.k. margt af því, og því þyki lítil listræn reisn þar yfir, finnist það litlu auka við hróður sinn þó að leikstýrt sé eða leikið í einhverju sjávarplássinu úti á landi. Góðar undantekningar munu þó frá þessu. Ég man t.d. enn þá ágætt fordæmi Vals Gíslasonar austur á Héraði fyrir mörgum árum, og fleira mætti telja. Og mér er reyndar sagt að þeir, sem reynt hafa þetta, telji sig hafa haft visst gagn og vissan lærdóm af þessu, viðurkenni það meira að segja. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þetta er auðvitað rétt, þeir hafa af því bæði visst gagn og geta dregið af því vissan lærdóm að starfa með áhugaleikfélögum. En fyrir áhugaleikfélögin er að þessu mikill fengur og einkum er þau í sínu fjárhagslega allsleysi fá þessa góðu starfskrafta á betri kjörum en þau fá leikstjóra almennt, þ.e.a.s. á launum frá Þjóðleikhúsinu sjálfu. Ég hef stundum heyrt látið mikið af þessum stuðningi Þjóðleikhússins við áhugaleikfélögin, og því er það að við hv. þm. Karvel Pálmason höfum nú borið fram fsp. til hæstv. menntmrh. til að fá um þetta gleggri upplýsingar en fagurgalann einan, hvort þetta sé svo sem stundum er af látíð, - þ.e.a.s. hversu margir það voru t.d. á síðasta ári sem störfuðu með áhugaleikfélögum og hvort leikstjóralaun voru þá greidd af áhugaleikfélögum eða leikaralaunin felld niður, eða hvort þessir ágætu menn voru á kaupi hjá Þjóðleikhúsinu, þ.e. hvernig Þjóðleikhúsið hefur þar í einhverju móti á móti komið. Eins þykir okkur rétt að skýrt komi fram hver aðstoð önnur sé af þjóðleikhúsinu veitt, því að vissulega er þar um að ræða marga mikilvæga þætti sem unnt væri að rækja af leikhússins hálfu til mikils gagns fyrir áhugaleikfélögin.



Herra forseti. Ég hef reynt að afla mér upplýsinga svo að ég geti svarað þessari fsp., en þó mun henni vart verða að fullu svarað hér af minni hálfu. Rn. hefur leitað upplýsinga hjá þjóðleikbússtjóra um þau atriði sem fsp. fjallar um. Svar hans er á þessa leið: Aðstoð hefur verið sexþætt: 1. Leikárin 1975–1976 og 1976–1977 störfuðu 7 fastráðnir listamenn leikhússins með áhugaleikfélögum, ýmist sem leikarar eða leikstjórar, og eru þó ótaldir tveir leikstjórar sem störfuðu með Leikfélagi Akureyrar. Hér eru hins vegar ekki taldir með listamenn hússins sem starfað hafa aukreitis á höfuðborgarsvæði með Leikfélagi Kópavogs ellegar með æðri skólum eða leikfélögum þeirra. Allir þessir listamenn héldu óskertum launum sínum hjá Þjóðleikhúsinu þennan tíma. Hér vil ég skjóta því inn í, að um greiðslur félaganna til þessara listamanna, þessara leikara, er mér ekki kunnugt og ég tel varla í mínum verkahring í raun og veru að grafa það upp þar sem hér er ekki um ríkisstofnanir að ræða, þar sem eru hin frjálsu félög. Þá tek ég aftur til við að kynna upplýsingar þjóðleikhússtjóra. 2. Verulegur hluti starfs á saumastofu í Þjóðleikhúsi er aðstoð við áhugaleikflokka og skóla vegna búninga. Að mati forstöðukonu saumastofu er slík þjónusta ársstarf eins manns í hálfu starfi. Þar við bætast að sjálfsögðu ráðleggingastörf og fleira þess háttar. 3. Mjög oft er leitað til Þjóðleikhússins í sambandi við verkefnaval. og lán á handritum til áhugaleikflokka er mjög algengt. 4. Algengt er að lána leikmuni og búnað í heilar leiksýningar úti á landi, Stöku sinnum hafa leiktjöld verið seld gegn vægu verði, en minna er um það vegna stærðarmismunar húsanna. 5. Þjóðleikhúsið veitir iðulega tæknilega aðstoð og ráðleggingar. Ekki á þetta síst við um ljósadeild þess. 6. Í samvinnu við Bandalag ísl. leikfélaga hefur verið efnt til námskeiða í leikhúsinu á vorin undanfarin ár, sérstaklega í tæknilegum efnum. Samvinna milli Þjóðleikhússins og bandalagsins hefur undanfarin ár verið mjög góð, segir þjóðleikbússtjóri að lokum í sínum upplýsingum. Þetta, að þarna sé góð samvinna á milli, álít ég mjög mikilvægt einmitt núna eftir að leiklistarstarfsemi áhugafólks hefur tekið slíkan fjörkipp sem hún hefur gert og Bandalag ísl. leikfélaga í raun og veru blómstrað. Ég vil í tilefni af þessari fsp. aðeins rifja það upp sem hv. fyrirspyrjandi kom að, að í frv. til Þjóðleikhúslaga, sem hefur legið fyrir Alþ. og verður endurflutt á þessu þingi, eru bein fyrirmæli um samstarf og stuðning Þjóðleikhússins við leikfélög áhugamanna. Vel má vera að við athugun þingsins þyki rétt að gera þessi ákvæði eitthvað skýrari. En fyrirmæli um þetta er m.a. að finna í 15. gr. frv., sem fjallar um leikmunasafnið, og svo í 16. gr, þess, en þar segir m a. orðrétt: „Þjóðleikhúsið skal kappkosta að hafa samstarf við leikfélög áhugamanna og láta þeim í té gistileikara og leikstjóra til leiðbeininga, eftir því sem unnt er. Gera skal leikfélögum áhugamanna kleift að fylgjast með starfi Þjóðleikhússins. Á vegum Þjóðleikhússins skulu árlega farnar á starfstíma þess leikferðir sem víðast um landið.“ Það má vel vera, eins og ég sagði, að ástæða þyki til að hafa þessi ákvæði nokkru fyllri, nokkru skýrari, færa þau meira út, en þó held ég að menn verði að hafa nokkurt hóf á því í löggjöfinni, en gera það þá að nokkru leyti kannske í reglugerð. Ég vil sem sagt ekki þvertaka fyrir það, að ástæða kynni að vera til að fara ofan í þetta með þetta sjónarmið í huga. Ég vil enn geta þess, fyrst farið er að spyrja sérstaklega um starfsemi Þjóðleikhússins utan veggja þess, að Þjóðleikhúsið hefur um árabil staðið fyrir árlegum leikferðum um landið. Að vísu raskast þessar áætlanir stundum, t.d. féll niður ferð um Vestfirði s.l. vor vegna óvissu um samgöngur vegna vinnudeilna sem þá stóðu yfir. Menn óttuðust verkfall, sem ekki varð þó af. Í haust hefur „Nótt ástmeyjanna“ verið sýnd á allmörgum stöðum úti á landi. Ég gæti einnig upplýst það hér, að áformað er að frumsýna á Vestfjörðum í vetur gamanleikinn „Á sama tíma að ári“ og í vor er svo áformað að fara sýningarferð með leikritið „Grænjaxla“. Mér sýnist því að það standi sem ég sagði í umr. um Sinfóníuhljómsveitina, að hvað snertir leikferðir út á land sé um að ræða vaxandi þjónustu Þjóðleikhússins við dreifbýlið. Ég vil að lokum vekja athygli á því, að með bættum samgöngum aukast möguleikar fólks víðs vegar um land til að sjá leiksýningar í Þjóðleikhúsinu og nýta þannig þá merku starfsemi sem þar fer fram. Fólk notar þessa möguleika í hópferðum sem farnar eru til Reykjavíkur og þá m.a. stefnt að því að sjá sýningar í Þjóðleikhúsinu. Það hefur aukist mjög mikið hin síðari ár.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. svör hans. Það kemur auðvitað glöggt fram í þeim, að varðandi það atriði sem ég spurði sérstaklega um hefur Þjóðleikhúsið ekki staðið neitt sérstaklega rausnarlega að. Það er ekki í sambandi við leikstjóra og gistileikara því að það er tíundað, að á tveim leikárum hafi samtals 7 fastráðnir starfsmenn starfað með áhugaleikfélögum úti á landsbyggðinni. Leikfélag Akureyrar kemur þessu auðvitað ekki við, en þar er um atvinnuleikhús að ræða. Og það er rétt, þeir tóku full laun hjá Þjóðleikhúsinu þennan tíma, en mér er líka kunnugt um að leikfélögin borguðu full leikstjórnarlaun, ég held öll, svo að það var ekki um fjárhagslega aðstoð frá Þjóðleikhúsinu að ræða þó að áhugaleikfélögin nytu út af fyrir sig góðra starfskrafta þessara manna, því að þeir fengu tvöfalda greiðslu þennan tíma, velflestir eða líklega allir. Ég veit ekki vel um fyrra leikárið sem þarna var tekið. Hins vegar er mér sagt að hvíslari í Þjóðleikhúsinu hafi fengið launalaust leyfi til að fara út á land og vinna með áhugaleikfélagi að uppsetningu leikrits, hann hafi fengið launalaust leyfi hjá Þjóðleikhúsinu, en honum voru auðvitað greidd full leikstjórnarlaun af því félagi sem réð hann. Ég skal hins vegar taka undir það, að Þjóðleikhúsið veitir ýmiss konar aðstoð við áhugaleikfélögin. Ég veit ekki um þennan búningaútreikning og dreg hann satt að segja stórlega í efa, þetta ársstarf í hálfu starfi. En hins vegar viðurkenni ég eitt sérstaklega í þessu, og það er mikilvæg aðstoð Þjóðleikhússins varðandi námskeiðahaldið. Þar hefur Þjóðleikhúsið komið myndarlega til móts við áhugaleikfélögin og þar hefur komið til góður vilji þjóðleikhússtjóra í þessu máli sem og reyndar öðrum málefnum áhugaleikfélaganna. Það er ekki við hann að sakast vegna þess, hvað fáir menn eru þarna sem koma til liðs við áhugafélögin. Ég held sem sagt að ástæðan sé sú að þeir kjósi miklu fremur að vera hér kyrrir á sínum stað, þrátt fyrir að margir þeirra hafi við lítil verkefni að vera að manni sýnist. Ég vil aðeins koma að því, að áhugaleikfélögin eru, eins og hér hefur verið tekið fram áður miklu betur, ákaflega fjárvana og þau greiða í formi söluskatts mörg hver margfalt á við þann ríkisstyrk sem þau fá. Það var áður svo, að leikfélögin fengu almennt ríkisstyrk sem nægði þeim til leikstjóralauna. Nú er þessi ríkisstyrkur aðeins rúmlega 1/3 af því, þ.e.a.s. hæsti styrkurinn er rúmlega 1/3 af leikstjóralaunum. Ég er ekki að sjá ofsjónum yfir fjárframlögum til Þjóðleikhússins. En hlutfallið 1/50 hluti til yfir 50 verkefna áhugaleikfélaganna, margra mjög athyglisverðra, 1/50 af ríkisstyrk Þjóðleikhússins er nokkuð sem ég get varla talið eðlilegt. Þess vegna finnst mér að Þjóðleikhúsinu með sínu ríflega fjárframlagi af hálfu ríkisins beri viss skylda til þess að styðja við áhugaleikfélögin í landinu, en það tel ég að það hafi ekki gert í því formi sem ég spurði sérstaklega um, þ.e.a.s. í formi gestaleikara og leikstjóra. Ég treysti hæstv. ráðh. til að ýta hér á eftir með Þjóðleikhúsið og svo auðvitað á hv. alþm. að stórhækka fjárveitingu til áhugaleikfélaganna, svo að þau koðni ekki niður eins og allt útlit er fyrir með áframhaldandi svipuðum fjárveitingum af hálfu Alþingis.