Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ástandinu í málefnum landsins var rækilega lýst af stjórnarandstæðingum í fyrrakvöld, svo að óþarfi er að eyða nú fáum, dýrmætum mínútum til að endurtaka þær lýsingar. Mörgum finnst þeir vera nálega ringlaðir eða að veruleikinn sé vondur draumur, og er mönnum það nokkur vorkunn, því að ríkisstj. lofaði við kosningarnar síðustu verðstöðvun og blómlegu ástandi áfram. Sór þetta og sárt við lagði, þótt hún vissi vel, hvað í vændum var. Hún eyddi úr þjóðarbúinu öllu, sem losað varð fram að kosningunum, til þess að leyna því, hvernig komið var og tók tröllaukin lán erlendis til þess að breiða yfir sannleikann um gjaldþrot stjórnarstefnunnar, þangað til atkvæðin væru komin í kassana. Það vita allir núna, að stjórnin skreið með brögðum yfir kosningarnar, og því verður ekki gleymt. Það heyrir maður alls staðar, og sumir spyrja: Þarf ástandið að vera svona? Því má óhikað svara: Áreiðanlega ekki. Og í því efni er reynslan ólygnust. Núv. stjórn tók við fyrir 10 árum. Þá var góður þorskafli, eins og nú, en síld hafði þá brugðizt í nálega 10 ár í staðinn fyrir 2 nú, og verðlag í utanríkisviðskiptum hefur verið betra nú en þá, þessi síðustu 10 ár. Fyrir 10 árum var atvinnuleysi ekki vandamál á Íslandi, vinnuafl vantaði og sótt var í önnur lönd á vertíðum. Skólafólk átti sumarvinnu vísa, og þar með voru námsbrautir opnar öllum dugandi unglingum. Nú var stórfellt atvinnuleysi á miðri topp-vertíð, og geigvænlegt ástand blasir við í næstu framtíð, enda hefur ríkisstj. haft uppi hreina vafninga og kák eitt í stað þess að hefja harða sókn gegn atvinnuleysinu. Skólanemendur horfa í stórhópum fram á atvinnuleysi, en stjórnin hefur ekkert gert til að ráða fram úr þeim málum, og sýnir það hin nýju viðhorf, að menn bollaleggja um vinnuútvegun erlendis fyrir íslenzkt námsfólk og stjórnin er að gera ráðstafanir til þess, að skólafólk geti fengið atvinnuleysisstyrk yfir hásumarið. Á hinn bóginn telur stjórnin ekki verkefni vera til á Íslandi fyrir æskufólkið og betra að borga því og öðru vinnandi fólki atvinnuleysisstyrki en að opna möguleika til þess, að menn geti lagt í þjóðarbúið þarflega vinnu sér til framfæris. Fyrir 10 árum var kaupmáttur algengustu launa meiri en hann er í dag, og hefur hann því farið lækkandi. Þetta er árangur af 10 ára kauplækkunarstyrjöld núv. ríkisstj., sem háð hefur verið á mörgum vígstöðvum sem liður í úreltri efnahagsmálastefnu, og heitir sá þáttur hennar að minnka kaupgetuna. Sumpart hafa verið háðar kjaraorrustur beint og sumpart sú aðferð notuð að moka álögum á algengustu neyzluvörur, jafnvel innlendar vörur eins og fisk og kjöt í fyrsta skipti í sögu landsins, og sumar brýnustu nauðsynjar heimilanna hafa hækkað um 600–800%. Ein orrustan í þessu stríði hefur staðið í allan vetur, fyrst við sjómenn og síðan við landverkafólk, og grefur sú undan framleiðslunni og afkomu þjóðarinnar, en tilgangurinn er að lækka launin enn meira en áður var búið. Fyrir þessu stendur ríkisstj. og enginn nema hún, því að hún steig á háls atvinnurekendum í vetur og bannaði þeim að greiða vísitöluuppbót, jafnvel á lægstu laun, og kallaði skemmdarstarf, ef út af væri brugðið. Ráð íslenzkra atvinnurekenda hefur stjórnin á hinn bóginn alveg í hendi sér og stjórnar því öllu þessu. Þetta er nauðsynlegt, að allir skilji og þá um leið, að viðhorfin í kjaramálum breytast ekki, nema stjórnin fari frá. En samanburður á kaupmætti launa nú og fyrir 10 árum og aðrar aðstæður sýnir glöggt, að kaupmáttur þarf ekki að vera svona, ef skynsamlega er stjórnað og af ráðdeild. Fyrir 10 árum var afkoma atvinnufyrirtækja yfirleitt betri en nú, rekstrarfé ríflegra úr bankakerfinu, vextir lægri og margir sérskattar, sem nú ganga nærri atvinnuvegunum, voru óþekktir þá. Íslenzk fyrirtæki sátu þá fyrir viðskiptum og vinnu í þágu þjóðarinnar, og iðnaður Íslendinga var vaxandi í mörgum greinum, enda næg atvinna. En menn vita, hvernig nú er ástatt. Ekki vegna lakari ytri skilyrða, því að viðskiptakjör eru betri en fyrir 10 árum, ekki heldur vegna aflabrests, því að afli hefur yfirleitt verið með betra móti, heldur vegna þess að stjórnarstefna þessara 10 ára, ef stefnu skyldi kalla, hefur verkað eins og eitur á íslenzkt atvinnulíf, eins og sýnt var fram á í upphafi og æ síðan með óyggjandi rökum. Ofboðsleg uppgrip af síld gerðu ríkisstj. léttara að leyna því, sem var að gerast. Nú verður engu lengur leynt, og allt blasir við í fullri nekt. En kannske er ekki til ömurlegri vottur um það, hvernig búið er að leika atvinnulíf Íslendinga, en það, að árum saman hafa ekki fundizt ráð til þess að eignast einn einasta nýtízku togara. Er það þó aðeins eitt dæmi af mýmörgum, sem nefna mætti um vanrækslu í uppbyggingu atvinnuveganna af hendi ríkisstjórnarinnar, enda lýsti forsrh. því í fyrrakvöld, að það væri ekki í verkahring ríkisstj. að gangast fyrir kaupum á togurum. Ekki er von, að vel hafi farið. Fyrir 10 árum var afkoma þjóðarinnar út á við ósambærilega betri en hún er nú orðin, því að þjóðin er sokkin í skuldir, og það, sem er ömurlegast, er, að sá hugsunarháttur er rótgróinn hjá stjórninni, að ekkert sé lengur hægt að gera, nema með erlendu lánsfé, annað en það, sem útlendingar verði þá hreinlega að setja á fót sjálfir á Íslandi og reka sjálfir hér. Þetta er ein afleiðing þeirrar speki, að hægt sé að hafa jafnvægi í þjóðarbúskap Íslendinga með því einu að draga úr lánsfé í umferð og halda niðri kaupgetunni. Fyrir 10 árum var sparifé landsmanna haft í umferð hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum og Seðlabankinn lagði veltufé að auki í bankakerfið. En nú hefur þessu verið snúið við og Seðlabankinn notaður til þess að draga sparifé úr umferð, og framleiðslulán þaðan hafa verið minnkuð, og þannig hefur þetta gengið í 10 ár. Þetta átti að tryggja, að þjóðarbúskapurinn þyldi verzlunarfrelsi og fjárfestingarfrelsi. Afleiðingin hefur orðið rekstrarfjárskorturinn, lömun fyrirtækjanna, botnlaus skuldasöfnun erlendis á vegum einstaklinga og ríkis og nú loks sá hugsunarháttur ríkisstj., að erlend lán þurfi til alls, því að hér séu ekki peningar til þess að koma af stað vinnu og nýrri framleiðslu. Þess vegna m. a. verði menn að þola bölvun atvinnuleysisins. Af þessu sprettur líka sá hugsunarháttur þeirra, að þjóðin hafi frekar ráð á að borga atvinnuleysisstyrki en að greiða kaup fyrir nytsamleg störf. Ný og djarfari lánastefna í átt til þess, sem áður var, er algjör forsenda þess, að þjóðin nái sér upp. En þeirri lánastefnu þarf að fylgja stjórn í stað stjórnleysis. Það er ekki sama, í hvað peningunum er varið, sem í umferð eru settir. Forystu þarf í atvinnumálum, og fjárfestingarstjórn og gjaldeyrisstjórn verður að standa á bak við þá stefnu í lána- og peningamálum, sem þarf að taka upp, ef komast á upp úr feninu. Fyrir 10 árum var íslenzka krónan ólíkt verðmeiri en hún er nú og hag sparifjáreigenda betur borgið, þótt vextir væru lægri. Og þótt áður væri nokkur dýrtíðarvöxtur og verðbólga, þá finnst mörgum með réttu, að þeir hafi aldrei kynnzt dýrtíð fyrr en nú. Og óðaverðbólgu hafa Íslendingar aldrei þekkt fyrr en á valdatímabili þessarar ríkisstj., sem lofaði þjóðinni því að stöðva verðbólguna og sem meira að segja fékk umboð sitt endurnýjað fyrir 2 árum með því að heita þjóðinni verðstöðvun, þótt hún vissi, að gengishrun væri framundan og þar með óðadýrtíð og kreppuástand og ekki einu sinni met-síldatmokstur áfram mundi geta breytt því, að svo færi. Fyrir 10 árum trúðu menn á landið, treystu því og gæðum þess og töldu sig hafa ástæðu til þess. Íslendingar áttu þá öll sín fyrirtæki sjálfir, og atvinnulíf var í vexti og uppbyggingu. Það hvarflaði ekki að neinum, svo að upp væri látið, að ekki mætti gera ráð fyrir, að íslenzkt framtak mundi reynast þess megnugt að sjá þjóðinni borgið framvegis. En nú 10 árum síðar hefur ríkisstj. með ráðleysi sínu samfara látlausum úrtölum og þindarlausum áróðri um erfið skilyrði á Íslandi sér til afsökunar og með lævíslegum fortölum um vandkvæði á því, að Íslendingar geti sjálfir byggt upp þjóðarbúskap sinn, eins og áður var gert, dregið kjark úr ýmsum og skapað óhug með þjóðinni, sem magnast við atvinnuleysi og kreppu, sem er einsdæmi meðal hliðstæðra þjóða. Hér er heldur ekki látið sitja við orðin ein, því að í framkvæmd er sumpart fylgt og sumpart í undirbúningi að fylgja fram þeirri stefnu, að erlendir aðilar taki í sívaxandi mæli að sér atvinnureksturinn hér, en Íslendingar verði þjónar. Útlendingum standa til boða fríðindi fyrir atvinnurekstur í landinu umfram landsmenn sjálfa, og allt er þetta angi af þeirri trú, sem lifað er eftir, að Íslendinga vanti peninga til að koma upp eigin rekstri og nota framtak sitt og vinnuþrek og því verði að leita til hinna, sem hafi peningana. Af þessu leiðir, að útlendingar sitja fyrir verkum, sem íslenzk fyrirtæki geta unnið. Það er óðfluga verið að undirbúa enn frekari útfærslu þessarar stefnu með ótímabærum viðræðum og áætlunum um þátttöku í efnahagsbandalögum, og það er þetta, sem stendur eins og veggur fyrir því t. d., að atvinnuleysinu sé útrýmt með því að efla heimaiðnaðinn og notfæra sér afköst hans, sem gætu verið miklu meiri en þau eru nú, ef skynsamlega væri að farið. Og það er þetta, sem veldur því, að iðnaðurinn er lamaður með innflutningspólitík ríkisstj. og með því að láta útlendinga taka hér verk af innlendum aðilum. Í stað þess að snúa sér að því að efla íslenzka atvinnulífið og búa því viðunandi skilyrði varðandi rekstrarfé, vexti, álögur, stuðning við uppbyggingu, verkefni o. s. frv., eitthvað sambærileg skilyrði því, sem annars staðar þekkist, þá er sífellt þrengt að því íslenzka og það erlenda látið flæða yfir, þar sem hið íslenzka liggur í valnum. Því er afstaða okkar í Framsfl. þessi: Ný atvinnumálastefna í framkvæmd sem fyrst, þar næst allsherjarmat á stöðu Íslands og íslenzkra atvinnuvega til undirbúnings skynsamlegri samvinnu og samningum við aðrar þjóðir eða bandalög. En til þess að svona verði unnið, þarf stjórnin að fara frá. Þær staðreyndir, sem ég hef rakið, verða ekki hraktar, og samanburðurinn sýnir, svo að ekki verður um deilt af neinu viti, að erfiðleikar Íslendinga stafa ekki af ytri ástæðum eða áföllum, heldur eiga rót sína í rangri stefnu og forystuleysi, sem duldist nokkuð um tíma vegna áður óþekktra uppgripa. Hafi menn haldið, að ríkisstjórnin væri í þann veginn að viðurkenna þetta og breyta eftir því, þá fengu menn þann misskilning leiðréttan rækilega í fyrrakvöld, því að þeir berja enn höfðinu við steininn með forsrh. í broddi fylkingar. En vonlaust er um nokkra endurreisn á vegum þeirra seku, sem vegna metnaðar og þráhyggju vilja hvorki sjá né játa, hvar vandinn liggur. Ríkisstj. hefur algjörlega mistekizt að stjórna landinu. Um það er tæplega deilt, og má segja, að bragð er að, þá barnið finnur, því að hv. þm. Jón Þorsteinsson krafðist hástöfum ráðherraskipta í gærkvöld, og hvað skyldu þá aðrir hugsa? Hagstjórnaraðferðir ríkisstj. hafa ekki náð að lækna verðbólgumeinið, en þær hafa lamað atvinnulífið. Þessar aðferðir, ásamt stjórnleysi í fjárfestingu og atvinnumálum, hafa orðið til þess, að margar þær framkvæmdir hafa setið á hakanum, sem þýðingarmestar voru, en aðrar komizt fram fyrir, sem máttu bíða eða missa sig. Verðbólgufjárfestingin hefur setið í fyrirrúmi, og því vantar nú atvinnutæki, heilbrigðisstofnanir, skóla og annað, sem mestu skiptir. Engin þjóð þolir til lengdar ráðlausa stjórn á rangri leið, og allra sízt við Íslendingar. Það gerði oft gæfumuninn áður fyrr, frá því framfaraskeið hófst á Íslandi, þótt ýmislegt mistækist, að fylgt var framleiðslustefnu og sterklega hlúð að atvinnuvegunum. Og handahófið var ekki ráðandi þáttur í búskaparlaginu fyrr en þessi stjórn tók við og tók upp gersamlega úrelta stjórnarhætti, sem alls ekki koma til mála annars staðar, þar sem sæmilega farnast. Stefnubreyting þolir enga bið, og kjarni hinnar nýju stefnu er sá, að þjóðin fái tækifæri til þess að vinna sig út úr vandanum. Skynsamlegur áætlunarbúskapur verður að komast á, sem tryggir, að það, sem mesta þýðingu hefur fyrir þjóðina, komist fram fyrir eyðsluna og sukkið og það, sem má bíða. Það verður að útrýma atvinnuleysinu með jákvæðri forystustefnu í atvinnumálum, sem byggist á nánara samstarfi ríkisvalds, einstaklings og félagsframtaks en nokkru sinni áður. Lánastefnuna verður að miða við þarfir atvinnuveganna og nauðsyn þjóðarinnar á því, að hver vinnandi maður hafi verk að vinna. Íslenzkt framtak ber að hafa í heiðri og treysta því og efla það, en kveða niður þann hugsunarhátt, að Íslendingar geti ekki lengur sjálfir komið neinu í kring og þurfi að láta útlendinga gera allt fyrir sig í sínu eigin landi, eða hvað halda menn, að 200 þús. manna þjóð haldi lengi sjálfstæði sínu, ef þeir menn eiga lengi fyrir landi að ráða úr þessu, sem byggja á slíkum hugsunarhætti? Voru það kannske útlendingar, sem stóðu fyrir glæsilegri framfarasókn Íslendinga frá 1918 til 1958? Í lok þess tímabils áttu Íslendingar sjálfir atvinnutæki sín öll og þær stofnanir, sem þeir byggðu á atvinnu sína og afkomu. Við búum hvorki við aflabrest né óhagstætt verðlag í viðskiptum út á við, þegar á heildina er litið, síður en svo. Almennt séð má fremur tala um ágæta vertíð, og verðlagsvísitala erlendra viðskipta er með hagstæðara móti. En samt er búið að koma þjóðinni í alvarlega hættu, sem ógnar fyllilega fjárhagslegu sjálfstæði landsins og þar með frelsi þjóðarinnar. Þeir menn fara með forystu í stjórn landsins, sem fullreynt er, að engu geta stjórnað, eins og það er orðað á hispurslausu alþýðumáli, og aðhyllast hagstjórnaraðferðir, sem hafa leitt til kreppu og atvinnuleysis inn á við, sem Íslendingar búa nú einir við, og botnlausrar skuldasöfnunar út á við, enda hafa sumir þm. stjórnarflokkanna gefizt upp við að verja ráðherrana í þessum umr. og heimta þá nú frá. Endurreisnarstarfið verður erfitt, eins og formaður Framsfl. gerði hreinskilnislega grein fyrir í fyrrakvöld, og því erfiðara sem lengur dregst, að á því verði tekið. Því er það almenn krafa í landinu, ekki bara stjórnarandstæðinga, sem verið hafa, að ríkisstj. láti fara fram kosningar, svo að þjóðin geti við breyttar ástæður valið sér nýtt Alþingi og nýja stjórn. Því miður virðist ríkisstj. ekki á því að gefa þjóðinni kost á þessu strax, en ætlar þess í stað að nota vald sitt til þess að slíta Alþ. nú og senda alþm. heim frá óleystum vinnudeilum, t. d. á vegum ríkisstj. sjálfrar og án þess að nokkuð viðunandi hafi fengizt gert til þess að ráða fram úr atvinnuleysismálunum. Þ. á m. hafa allar till. til úrlausnar á geigvænlegum atvinnuvanda skólafólksins ýmist verið svæfðar eða felldar. Verður ekki annað séð en ríkisstj. sé orðin hrædd við þingið, enda mynduðust hér á Alþ. í vetur samtök um að taka tvö stórmál úr höndum ríkisstj. og leysa þau þannig. Það eru afnot fiskveiðilandhelginnar og vegamálin. Máske vill ríkisstj. ekki bíða eftir meira af slíku, en það verður að mótmæla því kröftuglega, að Alþ. sé slitið eins og nú stendur á og ríkisstj. taki til að stjórna með brbl. Þess í stað krefst þjóðin kosninga að loknu þinghaldi í vor og á rétt á því að fá þær.



Herra forseti. Hv. þm. Magnús Kjartansson lagði í ræðu sinni í fyrrakvöld áherzlu á nauðsyn þess, að almenningur fylgdist með stjórnmálum og taldi síðan mörg dæmi, hvað væri stjórnmál. Víst er það rétt, að stjórnmálin varða flesta þætti í lífi fólks og lýðræðisskipulagið byggist á því, að hinn almenni borgari sé virkur hluttakandi í stjórnmálastarfseminni, og það er raunar óhjákvæmilegt til þess að geta metið flokka og frambjóðendur við almennar kosningar. En þótt lýðræði sé það stjórnarfar, sem flest okkar vilja búa við, hefur það eins og öll mannanna verk bæði sína kosti og ókosti. Meginkosturinn er sá, að einstaklingurinn getur án ótta við fangelsanir og ofsóknir látið í ljós skoðanir sínar á valdhöfunum og valið í leynilegum kosningum þá til forystu, sem hann treystir bezt, alveg andstætt því stjórnkerfi, sem Magnús Kjartansson og hans skoðanabræður dýrka og vilja vafalaust láta þjóð sína njóta, fengju þeir ráðið. Aðalókostur lýðræðisskipulagsins er aftur á móti sá, að þar sem það er ríkt í eðli okkar allra að vilja heldur heyra loforð um aukin þægindi en boðskap um að þrengja að okkur og sætta okkur við lakari kosti, hættir stjórnmálamönnum til þess að segja það, er þeir telja falla kjósandanum betur í geð og sé líklegra til fylgisauka. Í lýðræðisþjóðfélagi hvílir því þung ábyrgð á herðum þeirra manna, sem til forystu veljast, hvort sem þeir eru í stjórn eða stjórnarandstöðu, og aldrei er sú ábyrgð meiri en þegar erfiðleikar steðja að þjóð þeirra og miklu varðar fyrir framtíð hennar, að hún fái að vita hið sanna um hag sinn og allir leggi sig fram um að lýsa rétt málsatvikum og reyna af einlægni að benda á úrræði til lausnar vandanum. Það er ekki hægt að ætlast til, að menn verði endilega sammála um leiðir, en þjóðin á kröfu til þess, að stjórnmálamenn hennar láti á alvarlegum tímum af kjósendaveiðum og segi henni satt og rétt frá stöðu hennar og framtíðarhorfum. Íslenzka þjóðin lifir nú slíka örlagatíma. Hún hefur orðið fyrir meiri áföllum á skömmum tíma en vitað er um hjá nokkurri þjóð við svipuð lífsskilyrði. Til þess að forðast stöðvun atvinnuveganna höfum við orðið að fella gjaldmiðil okkar tvisvar með árs millibili. Vitanlega eru slíkar ráðstafanir og samsvarandi kjaraskerðingar ekki vinsælar. Allir hugsandi menn viðurkenna með sjálfum sér a. m. k., að grípa varð til róttækra aðgerða, og veruleg kjaraskerðing er í bili óumflýjanleg. En hvernig hafa forystumenn stjórnarandstöðunnar staðizt þessa lýðræðislegu prófraun? Þessar útvarpsumr. eru síðasta dæmið um viðbrögð þeirra. Lausnin á öllum vandanum er í þeirra munni sú, að ríkisstj. fari frá og nýir menn með nýjar aðferðir taki við völdum, eins og einn varaþm. Framsfl. orðaði það í fyrrakvöld, eftir að hafa flutt svo fjarstæðukenndar lýsingar um aðbúnað ríkisstj. að bændastéttinni, að furðu gegnir um mann, sem á að gegna ráðunautsstörfum fyrir bændur. Auðvitað hefði ýmislegt mátt betur fara þann áratug, sem núverandi stjórnarflokkar hafa farið með völdin í landinu. En að ríkisstj. hafi bókstaflega ekkert gert, nema grafa undan atvinnuvegum þjóðarinnar og þannig gera hana ófæra um að mæta núverandi erfiðleikum eins og formaður Alþb. sagði í fyrrakvöld, er naumast sæmandi fyrir stjórnmálaleiðtoga að bera á borð fyrir skyni borið fólk. Það er ómótmælanleg staðreynd, að á þessu tímabili hefur þjóðin eignazt í margvíslegum framleiðslutækjum og húsakosti og húsbúnaði fyrir fólkið í landinu margfalt meira en á nokkru öðru tímabili sögu sinnar. Þótt á velmegunartímum sé ómögulegt að forða því, að mörg krónan fari til spillis, er það staðreynd, að af peningaflóði undanfarinna ára höfum við Íslendingar notað hlutfallslega stærri hluta til kaupa á varanlegum verðmætum en flestar aðrar þjóðir. Að skýringin á erfiðleikum okkar nú sé óskynsamleg fjárfesting á þessum árum, er fjarri sanni. Það hljómar vafalaust fallega í eyrum sumra að heyra hneykslazt á bankabyggingum og verzlunarhöllum, en sú fjárfesting nam aðeins 5% heildarfjárfestingarinnar, og eru þó hótel talin með. Svona fullyrðingar eru álíka sæmandi stjórnmálamönnum og frásagnirnar um tertubotnana, sem eiga að hafa komið utanríkisviðskiptum okkar úr jafnvægi. Væri það raunverulega lausn á vandamálum þjóðarinnar nú, að nýir menn með nýjar aðferðir tækju við stjórnartaumum, væri það auðvitað skylda núverandi ríkisstj. að víkja og afhenda þessum nýju bjargráðamönnum völdin í landinu. En áður en það gerist, hlýtur þjóðin að krefja þessi nýju leiðtogaefni sagna um úrræði þeirra til að leysa vandann, sem í munni þeirra á alls ekki að vera svo stór, ef rétt er á haldið. Í þrennum kosningum hafa stjórnarandstöðuflokkarnir, og þá fyrst og fremst Framsókn, boðið þjóðinni óséð hnífakaup. En þeim hefur alltaf verið hafnað, enda sjaldan gróðavegur. Hver er boðskapurinn nú, sem þjóðin á að falla fyrir? Formaður Framsfl. sagði með nokkrum þunga í fyrrakvöld, að hann ætlaði ekki að lofa neinu, sem ekki væri hægt að standa við. Þessi sami höfuðtalsmaður stjórnarandstöðunnar og væntanlega foringi nýju mannanna með nýju aðferðirnar, sem eiga að taka við, sagði í viðtali við blað sitt, 19. febr. s. l., að full verðtrygging launa væri óhjákvæmileg. Þegar blaðamaðurinn spurði hann að því, hvort hann ætti aðeins við lægstu launaflokkana, sagði formaður Framsfl.: Nei, ég tel það neyðarúrræði. Í sama blaði Framsfl. var frá því sagt í haust, meðan viðræður um samvinnu stjórnmálaflokkanna stóðu yfir, að flytja þyrfti a. m. k. 1400 millj. kr. til útgerðarinnar, ef hún ætti ekki að stöðvast. Aldrei þessu vant fór Tíminn hér með rétt mál. Þessa staðreynd hafa líka sjómannasamtökin viðurkennt í samningum sínum eftir áramótin, og flestir verkalýðsforingjanna viðurkenna í núverandi samningum, að atvinnuvegirnir geta aðeins bætt kjör þeirra lægst launuðu. En hinir pólitísku foringjar Framsfl. telja það aðeins meinbægni í vondri ríkisstj. að láta ekki í senn atvinnuvegina hafa 1400 millj. og bæta öllum alla kjaraskerðingu, sem af því leiðir. Það væri ekki amalegt að fá slíka snillinga til að stjórna landinu. Framsóknarmenn segjast hafa með flutningi margra frv. á Alþingi í vetur sýnt, hvernig þeir vilja leysa vandann. Aðalbjargráðið er að setja upp nýja nefnd, Atvinnumálastofnun ríkisins, sem á að vera þeirrar náttúru að geta úrskurðað nákvæmlega, hvað borgararnir skuli aðhafast á hverjum tíma, og ákveða, hvernig gjaldeyri þjóðarinnar skuli varið. En þó er um leið sagt, að þetta sé ekki nýtt haftakerfi. Hver lætur sér til hugar koma, að ný n., sem enga sérþekkingu hefur á þróun efnahagskerfisins og á að skammta, en þó ekki skammta, af því að það er óvinsælt hjá almenningi, leysi vanda okkar nú? Það er rétt, að við þurfum að nota sem skynsamlegast takmarkaða fjármuni okkar, og það þarf að koma á margvíslegum umbótum við stofnun og rekstur fyrirtækja. En það á að vera í höndum stofnsjóða atvinnuveganna og viðskiptabankanna að fylgjast með uppbyggingu fyrirtækja og sjá um, að fé sé ekki til þeirra veitt, nema um þjóðnýt fyrirtæki sé að ræða, rekstrargrundvöllur sé til staðar og markaður fyrir framleiðsluvörur og þau kroppi ekki augun hvert úr öðru. Ef atvinnurekstur þjóðarinnar á að komast úr kútnum og nægilega mörg ný fyrirtæki að rísa, verður að fást viðurkenning á þeirri frumforsendu heilbrigðs atvinnulífs, að fyrirtækin verða að geta skilað arði, og það þarf að kveða niður þá hættulegu kenningu, sem stjórnarandstæðingar hafa stöðugt klifað á, að allan vanda fyrirtækja megi leysa með auknu lánsfé. Einmitt erfiðleikar atvinnuveganna nú hafa glöggt leitt í ljós, að það er ekki lánsfjárskortur, heldur hallarekstur, sem þjáir atvinnuvegina. Það er hvorki nýtt eftirlitsráð né haftakerfi, sem leysir vanda okkar í dag, heldur jákvætt viðhorf til atvinnuveganna og viðurkenning á þeim viðskiptalögmálum, sem gilda í heiminum í dag. Vitanlega þurfum við skipulagningu. En ekki skipulagningu pólitískra ráða og nefnda, heldur skipulagningu atvinnurekendanna sjálfra með aðstoð rannsóknarstofnana, rekstrarsérfræðinga og bankastofnana. Því miður lifa stjórnarandstæðingar í fortíðinni og vilja beita hagstjórnaraðferðum, sem allar þróaðar þjóðir hafa hafnað. Svo sem hv. þm. Eysteinn Jónsson glöggt sannaði í ræðu sinni áðan, hafa hinir pólitísku foringjar Framsfl. ekki enn vanizt af alúreltum haftakerfishugsunarhætti vinstristjórnaráranna, þótt ýmsir forystumenn samvinnufélaganna, sem vegna atvinnurekstrar síns, ekki sízt á sviði iðnaðar, hafi áttað sig á því, að við lifum í heimi frjálsra viðskipta og framtíðarvelferð okkar er því háð, að við skiljum þróunina og tileinkum okkur hana. Það á vafalaust að kitla eyru iðnrekenda og iðnverkafólks að boða bann á innflutningi alls þess, sem hægt er að framleiða í landinu. Í bili gæti slíkt framferði aukið atvinnu, en hlyti að leiða til rýrnandi lífskjara og koma í veg fyrir nauðsynlega eflingu og skipulagningu iðnaðarins. Enda mun þorri iðnrekenda andvígur þessari stefnu, heldur óska þeir einmitt eftir aðstöðu til þess að geta keppt á frjálsum markaði og framleitt vörur til útflutnings. Stjórnarandstæðingar tala um verðbólguna sem meginbölvald í þjóðfélaginu, og auðvitað á ríkisstj. að hafa skipulagt hana. Verðbólgan er alvarleg meinsemd í mörgum þjóðfélögum og hefur valdið okkur Íslendingum miklum erfiðleikum, en efnahagsþróun undanfarinna ára hefur gert sérstaklega erfitt að fást við þann vanda hérlendis. Orsökin er hið stórfellda misræmi í greiðslugetu atvinnugreinanna. Hin miklu uppgrip og háa verðlag síldarafurða gerði síldarútgerðinni kleift að rísa undir kaupgjaldi allt til ársins 1967, sem öðrum atvinnugreinum var um megn að greiða, en sem starfsfólk við þær heimtaði. Það hlaut því að leiða til stórhækkandi verðlags innanlands, bæði á búvörum, iðnaðarvörum og margvíslegri þjónustu. Að ríkisstj. hafi stuðlað að verðbólguþróun, er barnaleg fjarstæða, því að auðvitað vill engin ríkisstj. verðbólgu. Ríkisstj. hefur æ ofan í æ leitazt við að ná samstarfi við verkalýðshreyfinguna um hægfara kaupbreytingar og sér í lagi reynt að stuðla að raunhæfum kjarabótum þeirra lægst launuðu. Það er mikið öfugmæli, að núverandi stjórn hafi átt í stöðugum ófriði við verkalýðshreyfinguna, því að vafasamt er, að nokkur ríkisstj. hafi lagt sig eins fram um að ná einlægu samstarfi við verkalýðshreyfinguna og bera sáttarorð milli hennar og vinnuveitenda. Ríkisstj. hefur með margvíslegum aðgerðum í peningamálum, svo sem með bindingu sparifjár og vaxtahækkun til að auka sparnað, reynt að sporna gegn verðbólgu og hlotið fyrir óblíð viðbrögð og fordæmingu stjórnarandstöðunnar, síðast nú hjá bankastjóranum, sem var að ljúka máli sínu og áreiðanlega veit betur en orð hans bentu til. Þá er það eitt ákæruatriði á ríkisstj., að hún hafi látið togaraflotann grotna niður og ekki heldur hirt um að endurnýja minni bátana. Hér kemur fram enn einn misskilningur á eðli vandamála okkar. Við höfum á síðasta áratug sannarlega ekki látið fiskiskipaflota okkar grotna niður, heldur endurnýjað hann að verulegu leyti með stórum og glæsilegum skipum á fáum árum. Það er hins vegar rétt, að ríkisstj. hefur ekki fyrirskipað gerð þessara skipa, heldur hafa útgerðarmenn ráðið henni sjálfir. Og þeir hafa ákveðið gerð skipanna eftir þeim veiðum, er þeir töldu þá arðbærastar og voru það tvímælalaust. Átti að banna útgerðarmönnum að kaupa þessi skip og skipa þeim að láta smíða minni báta eða togara? Það hefur engum verið synjað um fyrirgreiðslu til þess að kaupa hvorki togara né minni báta, en allir vita, að togaraútgerðin hefur verið rekin með stórhalla og því skiljanlegt áhugaleysi togaraútgerðarmanna að ráðast í ný skipakaup af því tagi, meðan betri starfsgrundvöllur var ekki fyrir hendi, og hefur þó togaraútgerðin verið styrkt mjög umfram aðra útgerð hin síðari ár. Vonandi tekst að finna gerð togara, sem reynist arðbær í rekstri, en það atriði er afgerandi að vonum um eflingu þessarar tegundar fiskiskipa. Hin stóru síldarskip voru forsenda hinna miklu síldveiða og hafa fært okkur geysilega björg í bú, og flest þeirra henta til togveiða. Þá liggja margir stjórninni á hálsi fyrir að hafa leyft of margar síldarverksmiðjur. Hver var á móti þeim, þegar þær voru reistar? Eða voru kannske Lúðvík Jósefsson og Eysteinn Jónsson á móti hinum mörgu verksmiðjum á Austurlandi? Komi síldin aftur, sem við verðum að vona, munu líka áreiðanlega allir gleðjast yfir því, að þær skuli vera til. Báðir formenn stjórnarandstöðunnar töluðu hér í fyrrakvöld um dæmalaust sukk og óreiðu í ríkisfjármálum, og sérfræðingur Framsóknar í ríkisfjármálum, hv. þm. Halldór E. Sigurðsson, helgaði meginhluta ræðu sinnar því viðfangsefni að sanna fjármálaóstjórnina. Nú dettur mér ekki í hug að halda því fram, að ég hafi unnið stór afrek sem fjmrh., en maður þreytist óneitanlega á að heyra stöðugt klifað á óstjórn og fjármálasukki, án þess að nokkur tilraun sé gerð til þess að færa rök fyrir slíkum fullyrðingum. Hvar eru sparnaðartill. þessara manna, og hvenær hafa þeir snúizt gegn nýjum ríkisútgjöldum? Ár eftir ár hafa þeir verið inntir eftir till. sínum til lækkunar ríkisútgjalda, en svarið hefur jafnan verið það, að þeir hefðu ekki aðstöðu til að gera slíkar till. við afgreiðslu fjárl. vegna skamms tíma. Þeir hafa hins vegar haft nægan tíma til þess að semja till. um ný útgjöld, sem stundum hafa numið hundruðum millj. Og nú síðast í ræðu sinni skýrði Halldór E. Sigurðsson frá því sem einu höfuðbjargráði Framsóknar í efnahagsmálum að fella niður söluskatt af ýmsum nauðsynjavörum, sem hefði rýrt ríkistekjur um 250 millj. kr. Og enn fremur bætti hann við, að fjarstætt væri, að Vegasjóður fengi ekki allar tekjur af umferðinni, sem mundi enn rýra tekjur ríkissjóðs um 200–300 millj. Samtímis átaldi þessi ræðumaður hversu framlög ríkissjóðs til verklegra framkvæmda hefðu minnkað hlutfallslega. Framlög þessi hafa raunar vaxið síðustu árin miklu meira en verðhækkunum nemur. En ekki hefði enn meiri hækkun þeirra minnkað vanda ríkissjóðs. Tvö dæmi benti ræðumaður á til samdráttar útgjalda. Annað var að átelja 149 þús. kr. greiðslur til stjórnarnm. við Skipaútgerð ríkisins, sem settir voru þar við hlið forstjóra á árinu 1967, þegar halli útgerðarinnar var kominn fram úr öllu hófi. Fengu menn þessir í byrjun hálf forstjóralaun, enda lögðu þeir fram geysimikla vinnu, en launin höfðu verið lækkuð, þegar yfirskoðunarmenn gerðu athugasemd sína. Hv. þm. láðist hins vegar að geta þess, að þrátt fyrir hækkandi verðlag tókst með endurskipulagningu Skipaútgerðarinnar að lækka halla hennar um 10 millj. kr., svo að ég tel menn þessa fyllilega hafa unnið fyrir kaupi sínu. Hin ábending hv. þm. til sparnaðar var að sameina útgerðarstjórn ríkisskipa, sem ég skýrði frá í fjárlagaræðu minni s. l. haust, að ákveðið væri að gera, tveimur mánuðum áður en hv. stjórnarandstæðingar bentu á þetta í nál. Þá taldi sami hv. þm. og einnig Lúðvík Jósefsson með enn stærri orðum, að ekki hefðu enn verið settar fastar reglur um greiðslu bifreiðastyrkja og um bifreiðaafnot ríkisstarfsmanna, og lét Lúðvík Jósefsson af hógværð sinni sig ekki muna um að segja, að hér væri um milljónatuga útgjöld að ræða. Hversu auðvelt er að spara í ríkiskerfinu, sýndi sig bezt í fyrra, er ég lagði til að lækka ríkisútgjöld um 140 millj. kr. Þá fundu stjórnarandstæðingar þeim till. flest til foráttu. Síðan hagsýslustofnun fjmrn. var sett á stofn hefur ný aðstaða skapazt til aðhalds í ríkiskerfinu og margar ráðstafanir verið gerðar til sparnaðar og aukinnar hagkvæmni í ríkisrekstrinum. Mér komu raunar ummæli hv. þm. Halldórs E. Sigurðssonar og tónninn í ræðu hans töluvert á óvart. Því að fyrir ári var sett á laggirnar að frumkvæði mínu sérstök undirn. fjmrn., skipuð fulltrúum allra flokka, þ. á m. Halldóri E. Sigurðssyni, er koma skyldi með í samráði við hagsýslustjóra ábendingar um sparnað í ríkiskerfinu. Í þeirri n. hefur allt verið með friði og spekt og hið ágætasta samstarf og auðvitað komið glöggt í ljós, að allt tal um gegndarlaust sukk í ríkiskerfinu er að meginefni til pólitískur frasi. Víða má auðvitað hagræða og endurskipuleggja, og um það eru engar deilur milli n. og rn., en stórsparnaður án skerðingar þjónustu ríkisins við borgarana er ekki gerlegur. Mér komu sérstaklega á óvart aðfinnslurnar um, að ekki skyldu vera tilbúnar reglur um ríkisbíla, ekki aðeins vegna þess að ekki hefur tekizt að fastmóta slíkar reglur í áratugi, - ég get vafalaust verið ánægður með, að til þess er ætlazt af mér, sem fyrirrennurum mínum hefur ekki tekizt, - heldur fyrst og fremst vegna þess, að um það bil hálft ár mun vera liðið síðan ég sendi drög að slíkum reglum til umsagnar n. þeirrar, sem Halldór E. Sigurðsson á sæti í. Ríkisbúskapurinn hefur nú verið rekinn með verulegum halla í tvö ár, og getur slíkt ekki gengið lengur. Orsök þess, að ekki hefur af mér verið gerð krafa um meiri skattheimtu, er einfaldlega sú, að í von um batnandi tíma var talið rétt að taka á sig nokkra áhættu um afkomu ríkissjóðs fremur en að framkvæma aukna kjaraskerðingu, miðað við allar aðstæður. Margir spyrja einnig: Hvað ætlar ríkið að spara, þegar fórna er krafizt af almenningi? Spurningin er skiljanleg, en svarið ætti einnig að vera skiljanlegt. Meginþorri ríkisútgjalda er tengdur margvíslegri þjónustu við borgarana, þannig að verulegur niðurskurður ríkisútgjalda hlyti að leiða til minni þjónustu við þá og þá í mörgum tilfellum til enn frekari kjaraskerðingar. Mjög oft er líka dregið úr kjaraskerðingu með nýjum ríkisútgjöldum í einhverju formi. Sparnaðurinn mundi þá helzt verða á sviðum, sem veita atvinnu, þannig að samdráttur hjá ríkinu á atvinnuleysistímum mundi auka á vandann. Hitt er ljóst, að á erfiðleikatímum verður að sporna með öllum mætti gegn útþenslu ríkiskerfisins, og það fullyrði ég, að gert hefur verið eftir föngum síðustu árin. Hv. þm., Lúðvík Jósefsson, ræddi nokkuð kísilgúrverksmiðjuna og taldi hana vera dæmi um misheppnaða fjárfestingu og misheppnaða samvinnu við útlendinga. Ég hef ekki tíma til að ræða það mál, en ég staðhæfi, að þrátt fyrir byrjunarörðugleika, sem allir gerðu ráð fyrir, að einhverjir yrðu í sambandi við framleiðslu, sem hvergi í heiminum er þekkt við þessar aðstæður, er engin ástæða til annars en gleðjast yfir þeim framkvæmdum. Framleiðsluörðugleikarnir hafa verið yfirunnir, varan er sambærileg við það bezta á heimsmarkaðinum og salan er tryggð. Það er rangt, að byggingarkostnaður fyrri áfanga verksmiðjunnar hafi farið fram úr áætlun, þótt krónulega sé hann verulega hærri á nútíma gengi, sem skiptir ekki máli, þegar öll framleiðslan er seld erlendis. Og viðbótarstækkun er mjög hagkvæm, kostar um 200 millj. kr., en eykur framleiðsluverðmæti um 120 millj. kr. á ári. Stjórnarandstæðingar tala nú mikið um, að raunverulega sé þjóðin gjaldþrota vegna óhæfilegra skulda erlendis, og bera af stolti saman núv. stjórn og fyrirmyndarstjórnina á vinstristjórnarárunum. Eðli skuldabyrðarinnar nú og þá er allt annað. Þá voru lausaskuldir um allt og fullkomin vantrú á efnahagskerfi þjóðarinnar. Meginhluti skuldanna nú eru langtímalán, og Ísland nýtur þess trausts hjá alþjóðastofnunum, sem viðurkenna, að við eigum við erfiðleika að stríða, sem eru okkur óviðráðanlegir, að aðstaða okkar að mæta greiðsluerfiðleikum nú er allt önnur. Það er rétt, að greiðslubyrðin er nú rúm 15% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, sem er allt of mikil greiðslubyrði til lengdar, en varð 11% 1961 vegna afleiðinga skuldasöfnunar vinstristjórnaráranna og var þá talin óhæfileg. Greiðslubyrðin nú hefur ekki aukizt hlutfallslega vegna erlendra lántaka síðustu árin, heldur vegna hins geysilega samdráttar í gjaldeyristekjum, sem hefur nær tvöfaldað greiðslubyrðina. Án þessara áfalla væri hún á engan hátt varhugaverð, því að rúmlega öll skuldaaukning áranna 1963–1968 er vegna nýrra gjaldeyrisskapandi framkvæmda. Fyrst og fremst vegna Landsvirkjunar, Straumsvíkurhafnar og flugvélakaupa, sem allt skapar nýjar gjaldeyristekjur, og er því algerlega villandi að tala um þær skuldir sem kvaðir á fyrri gjaldeyrisöflun þjóðarinnar. Til viðbótar eru svo verulegar lántökur vegna nýrra fiskiskipa. Þýzka lánið nú er miklu hæpnara, en réttlætist eingöngu af hinni brýnu nauðsyn þess að afla fjár til að koma í veg fyrir atvinnuleysi og leysa ýmsar brýnar þarfir, enda enginn ágreiningur um þá lántöku á Alþingi. Frekari lántökur tel ég ekki koma til greina, nema um nýja gjaldeyrisöflun sé að ræða. Að lokum bendi ég á þá staðreynd, að þegar talað er nú um 12.5 milljarða greiðslubyrði, er hún fyrir þjóðarbúið engin skuldahækkun frá því að vera rúmir 6 milljarðar á árinu 1967, því að gengisbreytingarnar hafa auðvitað ekkert hækkað skuldirnar fyrir þjóðarbúið í heild, þótt einstakir skuldarar verði fyrir áföllum. Herra forseti. Núverandi stjórnarstefna er ekkert launungarmál. Hún er í meginefnum hin sama stefna frjálsræðis og alhliða uppbyggingar með hagnýtingu allra náttúruauðlinda, samvinnu við frjálsar þjóðir og alhliða eflingu atvinnulífs með innlendu og erlendu fjármagni og verið hefur undanfarin 10 ár. Við bendum þjóðinni hiklaust á þá erfiðleika, sem við er að glíma, og drögum enga dul á, að hún verði að taka á sig kjaraskerðingu tímabundið, en sá tími verði því skemmri sem nauðsynlegum aðgerðum nú verði mætt af meiri skilningi. Við leggjum áherzlu á, að afkoma atvinnuveganna er undirstaða lífskjaranna og aðeins með eflingu þeirra, aukinni hagkvæmni í rekstri þeirra og meiri fjölbreytni þeirra, örvun framtaks og hugvits einstaklinganna takist okkur að yfirstíga erfiðleika okkar á tiltölulega skömmum tíma. Við teljum, að nýtt haftakerfi væri stórt og hættulegt spor aftur á bak, mundi auka kjaraskerðinguna, en ekki draga úr henni og mundi rýra aðstöðu okkar til framleiðslu varnings, sem samkeppnisfær væri á erlendum mörkuðum. Þjóðin á svo mikið í húfi nú, að hún má ekki láta þá menn villa sér sýn, sem reyna að halda að henni villukenningum um, að hér væri allt í lagi, ef aðeins nýir menn með nýjar aðferðir tækju um stjórnvölinn. Þetta skiptir engu máli fyrir okkur, sem nú sitjum í ráðherrastóli, því að ef aðeins væri um persónulegar tilfinningar okkar að ræða eða metnað, er sjálfsagt, að við víkjum, enda eru það áreiðanlega ekki við, sem horfum mest á stjórnarstólana svo sem hv. þm. Ólafur Jóhannesson talaði um í fyrrakvöld. Það, sem máli skiptir, er framtíðarheill þjóðarinnar. Á miklum erfiðleikatímum getur engin stjórn vænzt fagnaðarópa frá fólkinu, og á slíkum tímum er alltaf tiltölulega auðvelt fyrir lýðskrumara að fá klapp. En enginn kemst hjá að íhuga, hvað tekur við, ef þeirri forystu er hafnað, er menn á hverjum tíma hafa. Stjórnarandstaðan hefur tvímælalaust fallið á því prófi, sem lýðræðisskipulagið leggur fyrir stjórnmálamenn sína á örlagastundu. Spurningin er aðeins sú, hversu mikil gifta þjóðarinnar er, því að þegar allt kemur til alls, er það sú stóra kvöð, sem lýðræðið leggur þjóðfélagsborgurunum á herðar, að taka sjálfir lokaákvörðun um stjórnmálaforystu sína. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Ánægja er auði betri, segir gamalt máltæki. Andstæðingar ríkisstj. hafa í ræðum sínum í fyrrakvöld og í kvöld gert á þessu svolitla breytingu. Þeir virðast trúa því, að óánægja sé atkvæðum betri, og eftir þeirri kenningu lifa þeir dyggilega. Þeir blása í glóðir óánægju, hvenær sem færi gefst, og bíða nú eftir því, að hún lyfti þeim til valda. Hver hugsandi maður hlýtur jafnan að vera ánægður með sumt, en óánægður með annað í málefnum þjóðarinnar. Er eðlilegt, að þetta tvennt fylgist að eftir ástæðum. Það er rétt hjá stjórnarandstæðingum, að Íslendingar hafa ástæðu til að vera óánægðir með margt, sem gengið hefur yfir þjóðina síðustu 3 ár. Erum við ekki öll óánægð með það, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar skyldu minnka um tæplega 50%? Erum við ekki öll óánægð með það, að þessir efnahagsörðugleikar skyldu éta upp gjaldeyrisvarasjóði og leiða til tveggja gengisbreytinga með stuttu millibili? Erum við ekki öll óánægð með það, að þessir erfiðleikar skuli hafa leitt til aukinnar sundrungar með þjóðinni, þegar hún átti að sameinast gegn þeim? Erum við ekki öll óánægð með það, að stjórnarandstöðuflokkarnir skyldu neita að taka þátt í baráttunni við erfiðleikana, þegar þeim voru boðin sæti í ríkisstj.? Erum við ekki öll óánægð með atvinnuleysið, óánægð yfir því, að íslenzkir atvinnuvegir geta ekki greitt hærra kaup en raun ber vitni? Jú, það er sannarlega ekkert lát á óánægjunni, þegar þvílíka erfiðleika ber að garði. En það væri mikil skammsýni að halda, að framsóknarmenn eða kommúnistar hefðu getað leitt þjóðina fram hjá þessum voða. Það vita þeir, sem bezt þekkja til stjórnar íslenzka ríkisins, að þessir flokkar hefðu svo sannarlega ekki getað forðað þjóðinni frá þeim erfiðleikum, sem yfir hafa dunið, og enn í dag hafa þeir ekki bent á nein undraráð, sem gætu flýtt fyrir batanum. Þess vegna er engan veginn rökrétt af einum eða neinum að hlaupa til stuðnings við þá. Einn af ræðumönnum stjórnarandstæðinga sagði í fyrrakvöld, að óánægjan ein væri ekki nóg. Menn yrðu að gera sér grein fyrir, hverju þyrfti að breyta, svo að betur fari. Þetta er hverju orði sannara. Við megum ekki láta óánægju vegna stundarerfiðleika ná valdi á okkur eða stýra gerðum okkar. Nokkur óánægja getur orðið til góðs, ef henni er beint inn á jákvæðar brautir og hún látin leiða til þess, að við lærum af reynslunni, gerum skynsamlegar breytingar á högum okkar og stefnu. Með því móti verður óánægja að aflgjafa til nýrra átaka, en einmitt það þyrfti að gerast nú. Þegar við ákveðum að láta óánægju verða til að ýta undir uppbyggingu, en ekki til niðurrifs, kemur í ljós, að það er líka ýmislegt, sem ástæða er til að vera ánægður með. Við getum verið ánægð með þá staðreynd, að þjóðin hefur aldrei átt meira af stórvirkum atvinnutækjum en nú, aldrei voldugri fiskiskipaflota, aldrei fleiri eða betri verksmiðjur, aldrei búið við betri samgöngur eða samgöngutæki. Þetta er auðvitað ekki tilviljun, heldur er þetta að verulegu leyti forði frá góðu árunum. Við getum verið ánægð með þá staðreynd, að bæði verkalýðshreyfingin og ríkisstj. hafa undanfarna mánuði sýnt mikla þolinmæði og gætt þess að spilla ekki vertíðinni, sem hefur orðið hin bezta um langa hríð. Við getum verið ánægð með þá fyrirhyggju, að stofnaður var atvinnuleysistryggingasjóður fyrir 14 árum, og hann hefur komið að miklum notum nú. Við höfum því enn fengið nokkurn frest til þess að örva svo atvinnulíf okkar, að atvinnuleysi verði aldrei aftur eins mikið og það varð s. l. vetur. Við getum enn fremur verið ánægð með þá staðreynd, að voldugt orkuver og álbræðsla taka til starfa innan nokkurra mánaða og munu veita bæði atvinnu og gjaldeyristekjur. Þau mannvirki sanna, hvað íslenzka þjóðin getur á sviði tækninnar. Á menntun og manndómi fólksins eigum við nú að byggja frekari iðnvæðingu, framar öllu nýjar iðngreinar, sem veita mikla atvinnu. Á þann hátt skulum við gera óánægju, sem sótt hefur á okkur öll í erfiðleikum síðustu missera, að aflgjafa nýrrar sóknar. Við skulum ekki fleygja fyrir borð því, sem unnizt hefur, heldur byggja ofan á það, bæta það og laga til. Í þeim umr., sem fram hafa farið um stjórn efnahagsmála, síðan gjaldeyriskreppan skall yfir, hefur borið hvað mest á þeirri gagnrýni, að fjárfesting hafi verið of lausbeizluð í landinu undanfarinn áratug. Eitt veigamesta stefnuskráratriði Alþfl. er áætlunargerð og áætlunarbúskapur. Í þeim efnum þurfum við nú ekki að leita lengur röksemda hjá hugsuðum jafnaðarstefnunnar, er fyrstir báru þessi úrræði fram. Rökin fyrir þessari stefnu er að finna f svo til öllum nágrannalöndum okkar, sem hafa notað áætlunargerð í stórum stíl síðustu áratugi, svo og hjá stórfyrirtækjum auðvaldsheimsins, sem sennilega hafa komizt lengst allra í hagnýtri áætlunargerð. Með tilliti til þess, hve mikla áherzlu Alþfl. leggur á áætlunargerð og áætlunarbúskap, hljótum við Alþfl.-menn að játa, að reynsla síðasta áratugs í sambandi við hina alfrjálsu fjárfestingu gefur tilefni til nokkurrar íhugunar. En nú er rétt að minna á nokkur atriði varðandi þróun áætlunarmála hér á landi. Þegar vinstri stjórnin sat að völdum, vildu Alþfl. og Alþb. leggja drög að áætlunarbúskap og töldu það eðlilegt stefnumál þeirrar stjórnar. En svo undarlega brá við, að þá sögðu framsóknarmenn nei. Þeir reyndust ekki reiðubúnir til að stíga þá fyrstu skrefin, þótt hljóðið í þeim sé annað í dag í stjórnarandstöðu, sbr. Eystein Jónsson, sem þá var ráðh. og hindraði áætlunarbúskap, en var að boða hann úr þessum ræðustól fyrir hálftíma. Eftir að núv. ríkisstj. kom til valda, brá svo við, að hafizt var handa um ýmiss konar áætlunargerð, og verður að minnast þess, þegar rætt er um fjárfestingarmál. Stjórnin byrjaði gerð framkvæmdaáætlana, sem hafa gerbreytt öllum aðdraganda að opinberum framkvæmdum og meðferð þeirra. Þá hefur verið sett löggjöf, sem fyrirskipar stöðuga áætlunargerð í sambandi við vegaframkvæmdir, og er Alþingi einmitt þessa daga að leggja síðustu hönd á vegaáætlun næstu 4 ára. Er mikill munur á þeim vinnubrögðum eða því, sem áður tíðkaðist, að samþ. voru fjárveitingar til eins árs í senn, en enginn vissi, hvað síðar tæki við. Þá hefur sjútvmrh. fyrir nokkrum dögum lagt fram á Alþingi áætlun um hafnárframkvæmdir, en hún er gerð skv. ákvæðum nýrra l., sem ríkisstj. hafði forgöngu um, er þar fjallað um allar hafnir á landinu, hvaða verkefni þar séu óleyst og í hvaða röð þau skuli leyst. Hér er einnig um að ræða gerbreytingu á þeim vinnubrögðum, sem tíðkuðust á Alþ. fyrir fáum árum. Þá vil ég geta áætlana fyrir einstaka landshluta, en þær hafa verið gerðar bæði fyrir Vestfirði, Norðurland og Austurland. Hefur verið lögð mikil vinna sérfróðra manna í þessar áætlanir, og skipulegar framkvæmdir eru þegar komnar af stað. Þótt reynt hafi verið að gera þessar áætlanir tortryggilegar í pólitískum deilum, verður því ekki neitað, að þær marka tímamót í framkvæmdasögu þjóðarinnar, og með þeim eru tekin upp ný og skipuleg vinnubrögð. Allt eru þetta skref á réttri braut, og til samans hefur verið tekin upp víðtæk og þýðingarmikil áætlunargerð í sambandi við fjárfestingu ríkisins. Verkefni næstu framtíðar verður að flétta sveitarfélögin sem heild inn í þessa mynd og síðast en ekki sízt að koma við skipulegum vinnubrögðum varðandi fjárfestingu einkafyrirtækja. Þrátt fyrir þetta má víða um land heyra réttmæta gagnrýni á óhagkvæma fjárfestingu undanfarin ár. Reistar hafa verið síldarverksmiðjur, sem aldrei hafa fengið síld, og stórhýsi verzlunarfyrirtækja hafa risið, en staðið hálfgerð árum saman. Og fleira mætti nefna. Mikilvægara er þó hitt, að ekki hafa alltaf verið bornir saman nægilega vel möguleikar á ýmsum sviðum, þegar ráðin hefur verið ný fjárfesting. En hvernig getum við kippt þessu í lag? Helzt er á stjórnarandstæðingum að skilja, að þeir vilji taka upp yfirstjórn á fjárfestingu, eins og var fyrr á árum, þegar pólitísk n. úthlutaði leyfum fyrir hverjum bílskúr, hvað þá öðrum framkvæmdum. Þegar sú leið er rædd, er rétt að minnast þess, að fjárfestingarstjórn af því tagi dugði ekki til að fyrirbyggja margvísleg mistök. Þá risu svo sannarlega misheppnuð fyrirtæki, eins og glerverksmiðjan, Hæringur og Örfiriseyjarverksmiðjan. Eins var um innflutningseftirlitið, meðan allur innflutningur var háður leyfum. Þá var líka flutt inn óþarfavara til að afla tekna í ríkissjóð. Muna ekki hlustendur, aðrir en þeir yngstu, eftir öllum deilunum um glerkýr fyrir nokkrum árum? Það voru tertubotnar þeirra tíma, þótt fullkomin innflutningshöft hafi verið í þá tíð. Þetta er sýnilega ekki leið framtíðarinnar til að hafa stjórn á efnahagskerfinu, sérstaklega til að tryggja, að fjármunum þjóðarinnar og lánsfé sé varið til raunverulega arðbærra fyrirtækja, sem veita.þjóðinni atvinnu og tekjur. Hér verður að leita nýrra úrræða, og mér segir svo hugur um, að þau muni finnast í sambandi við aukna áætlunargerð og áætlunarbúskap. Það er leið nútímans, sem bæði sósíalistar og kapítalistar og allir þar á milli hafa farið undanfarin ár. Núverandi ríkisstj. hefur stigið mörg og gagnleg spor á þeirri leið, og það er ósk jafnaðarmanna, að í framtíðinni verði enn frekari áherzla á hana lögð. Undanfarna mánuði, þegar íslenzk alþýða hefur barizt við þungbæra efnahagskreppu og atvinnuleysi, hafa margir beint spjótum sínum að Alþfl. og spurt, hvað er flokkur jafnaðarmanna að gera í ríkisstj. á þessum tímum? Andstæðingar hafa ráðizt harkalega gegn Alþfl., en stuðningsmenn, flokksmenn og jafnvel leiðtogar flokksins hafa hugsað alvarlega um það ástand sem skapazt hefur stjórnmálalega. Þrátt fyrir margvíslegar efasemdir, hefur Alþfl. þó haldið áfram stjórnarsamstarfi og ekki hlaupizt á brott úr því. Við sátum í ríkisstj. í góðæri og gátum þá komið fram mörgum áhuga- og stefnumálum okkar. Það viðurkenndi þjóðin með auknu fylgi við Alþfl. við síðustu kosningar. En Alþfl. er ekki sú tegund af stjórnmálaflokki, sem hleypur af hólmi, strax og á móti blæs. Höfum við ekki nóg af tækifærissinnum, sem hringsnúast eftir vindi og flýja, hvenær sem taka þarf erfiðar ákvarðanit. Ég leyfi mér að fullyrða, að það sé og hafi verið hagstætt fyrir íslenzka alþýðu að eiga a. m. k. einn stjórnmálaflokk, sem þorir að starfa og stjórna af ábyrgð, en sú ábyrgð mun skila árangri, áður en yfir lýkur. Þá kunna menn að spyrja: hvaða gagn hafa íslenzkir launþegar haft af setu Alþfl. í ríkisstj. undanfarna mánuði, t. d. síðan gengið var lækkað? Í fyrsta lagi trúum við Alþfl.-menn því, að gengislækkunin hafi verið óhjákvæmileg og hún hafi komið í veg fyrir stórfellda stöðvun íslenzkra atvinnuvega og miklu meira atvinnuleysi en raunverulega varð, þótt mikið væri. Annars hefðum við ekki staðið að þessari aðgerð. En ég vil minna á annað atriði til þess að sýna, hvers konar áhrif Alþfl. hefur þrátt fyrir það allt. Þegar gengið var lækkað, krafðist Alþfl. þess, að samtímis yrði lýst yfir, að bætur almannatrygginga yrðu hækkaðar sem nemur hækkun vísitölunnar. Samstarfsflokkur okkar gekk að þessu, og forsrh. lýsti þessu yfir. Nokkru síðar afgreiddi Alþ. lög um hækkun tryggingarbóta í samræmi við þessa ákvörðun. Þetta mál hefur þýtt, að gamla fólkið, öryrkjarnir, einstæðu mæðurnar og aðrir þeir, sem njóta launa eða bóta frá almannatryggingunum, hafa frá áramótum fengið fulla dýrtíðaruppbót. Þetta fólk er búið að fá það, sem verkalýðsfélögin hafa verið að berjast fyrir í hinni löngu og hörðu baráttu undanfarnar vikur. Alþfl. hefur ávallt talið það eitt meginhlutverk sitt að auka almannatryggingar í góðu árferði, en standa vörð um þær á erfiðum tímum. Að þessu sinni hefur þarna unnizt varnarsigur, sem sannarlega skiptir miklu máli fyrir þúsundir manna í landinu, einmitt þá, sem eiga hvað erfiðast með að verja kjör sín sjálfir. Við skulum líta á annað dæmi. Atvinnuleysið í vetur er eitt mesta áfall, sem íslenzkt þjóðfélag hefur orðið fyrir á síðustu áratugum. Það kann að vera, að stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu gert eitthvað öðru vísi en ríkisstj. í þessu máli, en hitt er meginstaðreynd, að framsóknarmenn og Alþb.-menn hefðu ekki getað hindrað þetta atvinnuleysi, þótt þeir hefðu setið við völd. Rætur þess liggja of djúpt til þess að slíkt hefði getað átt sér stað. Atvinnuleysistryggingarnar komu sér nú vel. Sú fyrirhyggja að safna þar miklum sjóði gerði þjóðinni kleift að forða heimilum atvinnuleysingja frá skorti. Þegar ljóst varð, hvernig ástandið mundi verða'eftir áramótin, gaf Eggert G. Þorsteinsson félmrh. út nýja reglugerð, þar sem hann hækkaði atvinnuleysisbætur verulega með einu pennastriki. Þessi ákvörðun Eggerts hefur verið gagnrýnd af íhaldssömu fólki um allt land. Það er allt of langt gengið, segja þessir menn. Það er verið að borga fólki fyrir að gera ekki neitt. En hvað fannst þeim, sem voru atvinnulausir í vetur? Var það verra, að þá skyldi félmrh. vera Alþfl.-maður með hjartað á réttum stað? Var það verra, að Eggert leit á málið frá sjónarhóli hinna atvinnulausu, en ekki frá sjónarhóli hinna íhaldssömu borgara, sem alltaf hafa haft fasta og næga atvinnu? Þarna hafði íslenzkt verkafólk meira gagn af reglugerð Eggerts en af allri hinni verðlaunuðu illkvittni Magnúsar Kjartanssonar, eins og hún t. d. kom fram í ræðu hans í fyrrakvöld. Því er haldið fram, að núv. ríkisstj. sé undir sterku áhrifavaldi frá atvinnurekendum. Það er ekki óeðlilegt, að slík skoðun heyrist, þar sem stóraðgerðir eins og tvær gengislækkanir hafa verið gerðar til að rétta við hag atvinnufyrirtækja og hindra stöðvun þeirra. Þó hefur þar verið farið endanlega eftir dómi hagfræðinga, og báðar ráðstafanirnar hafa verið mun minni en atvinnurekendur óskuðu eftir til þess að draga úr áhrifum þeirra á kjör fólksins. Hitt er sjaldan viðurkennt og vita ekki allir, að verkalýðshreyfingin hefur, allt síðan júnísamkomulagið fræga var gert, haft veruleg áhrif á ríkisstj. og stöðugt samband við hana. Ráðh. hafa á bak við tjöldin reynt að ræða við forystumenn verkalýðssamtakanna og taka sem mest tillit til óska þeirra. Það er fyrst og fremst árangur af þessu hljóðláta samspili, að þrátt fyrir deilur og nokkur verkföll hefur nú tekizt að halda vertíðinni gangandi og ná á land miklum afla. Þetta er eftir aðstæðum svo mikilvægt, að þjóðin getur reiknað sér hundruð millj. til tekna þess vegna. Þetta hefði ekki tekizt, ef fullur fjandskapur hefði ríkt milli ríkisstj. og verkalýðssamtaka. Þetta hefði ekki tekizt, ef ríkisstj. hefði gripið til þess að beita valdi og leysa deiluna með lagaboði. Um það bið ég hlustendur að hugsa rækilega, er þeir kveða upp dóm yfir hlutdeild Alþfl. á þessum dimma kreppuvetri, sem nú er að renna út í sólríkt en enn þá svalt sumar. Það er auðvelt að vera í stjórnarandstöðu og geta talað án þess að þurfa að standa við orð sín í verki. Þegar þið, góðir hlustendur, hlýðið á fordæmingar stjórnarandstæðinga á ríkisstj. og stjórnarflokkunum, ætla ég að biðja ykkur að minnast þess, að einu sinni voru framsóknarmenn og Alþb.-menn stjórnarflokkar. Einu sinni voru Eysteinn og Lúðvík ráðherrar. Það gerðist síðast í vinstri stjórninni, sem mynduð var 1956. Og hver haldið þið, að hafi verið fyrsti boðskapur flokkanna í þeirri stjórn til þjóðarinnar? Hann var sá, að íslenzkir launþegar yrðu að gefa eftir þó nokkur vísitölustig bótalaust. Verkalýðsfélög og opinberir starfsmenn áttu svo sannarlega samningsbundinn rétt til að fá þessi stig greidd. En þeir fengu þau ekki. Þeir urðu að bera verðhækkanir án bóta undir stjórn vinstri flokkanna. Þetta dæmi sannar, að framsóknarmenn og kommúnistar bregðast á svo til sama hátt við erfiðleikum, sem sækja á þjóðarbúskapinn og stjórnarflokkarnir hafa nú gert, og þó eru erfiðleikarnir, sem við höfum átt við að glíma nú síðustu tvö ár mörgum, mörgum sinnum alvarlegri og þyngri í skauti en það, sem vinstri stjórnin átti við að glíma fyrsta ár sitt. Stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu ekki getað hindrað þá kreppu, sem yfir okkur hefur gengið. Þeir hefðu án efa brugðizt við henni á mjög svipaðan hátt og stjórnarflokkarnir hafa gert. Þetta sannar reynslan. Þetta er staðreynd, sem vert er að hafa í huga, þegar menn tala um þá erfiðleika, sem íslenzka þjóðin hefur glímt við nú í nokkur misseri. Framsóknarmenn og Alþb.- menn gátu komizt í ríkisstj. í fyrrahaust, en hlupu af hólmi. Það hefði verið að minni hyggju farsælla, að við stæðum öll saman í erfiðleikum s. l. vetrar í stað þess að vera sundruð þjóð, sem mætti utanaðkomandi kreppu með innbyrðis bræðravígum. En svo gæfusöm vorum við því miður ekki. Úr því að svona fór, þótti Alþfl. ekki sæmandi að hlaupa af hólmi, og ríkisstj. tók til verka og gerði það, sem gera varð. Hún vissi, að það mundi verða óvinsælt og hún vissi, að hún mundi standa opin fyrir höggum hinna tækifærissinnuðu stjórnarandstæðinga, sem brugðust, þegar á þá reyndi. Ég hef nefnt nokkur dæmi, sem sýna, að áhrif Alþfl. í fyrrahaust og vetur hafa verið launþegum og alþýðu til góðs, því að illt ástand gat vel orðið miklu verra, t. d. fyrir gamla fólkið eða atvinnuleysingjana. Ég hef dregið fram hlut Alþfl., af því að ég hef viljað ræða starf hans sérstaklega. Það hefur nú eins og áður einkennzt af ábyrgð, sem hefur borið árangur. Þessi árangur er launþegum að ýmsu leyti meira virði en allt það, sem hinir illskeyttu stjórnarandstæðingar hafa getað upp skorið. Alþfl. hefur ávallt starfað öðruvísi en kommúnistar. Við gerum ekki uppþot eins og þeir. Við hrópum ekki eins hátt, við gerum ekki ábyrgðarlaus yfirboð. En samt hefur starf Alþfl. í áratugi borið miklu meiri árangur fyrir launþega landsins. Svo hefur enn reynzt í þeirri varnarbaráttu, sem íslenzk alþýða hefur háð við kreppuna undanfarin tvö ár. Samninga- og sáttanefndir hafa setið á fundum í næsta nágrenni við alþingishúsið í dag. Við skulum vona, að samkomulag takist fyrir eða um helgina og það verði upphaf að betri afkomu, nægri vinnu, vinnufrið og aukinni farsæld þjóðarinnar. Þökk þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Bjarni Benediktsson forsrh. hélt því fram hér í fyrrakvöld, að stjórnarandstæðingar hefðu verið á móti Búrfellsvirkjun og ekki hefði getað orðið af þessari miklu virkjun, ef álbræðslan hefði ekki komið til. Bjarni Benediktsson veit, að þetta er rangt. Lög um Búrfellsvirkjun voru samþ. með atkv. allra þingflokka, einu ári áður en nokkuð er vitað um, hvort hér yrði reist álbræðsla eða ekki. Þm. voru allir sammála um, að hagkvæmast yrði að virkja við Búrfell, hvort sem útlendingum yrði selt rafmagnið eða Íslendingar notuðu það til eigin þarfa. Ég er einn þeirra ræðumanna í þessum umr., sem tala hér sem gestur, staddur á Alþ. í fáeina daga sem varaþm. Ég hef ekki tekið þátt í útvarpsumr. í tvö ár, en ég tek eftir því, að ósannindin, sem Bjarni Benediktsson fór með í fyrrakvöld og ég nefndi áðan, eru nákvæmlega sömu ósannindin og hann fór með, þegar ég var hérna fyrir tveimur árum. Auðvitað mátti ég vita, að Bjarni Benediktsson hefur lítið breytzt, en ósköp hlýtur þjóðin að vera þreytt á svona stagli. Útvarpsumr. í núverandi mynd eru reyndar fyrir löngu orðnar úreltar og úr sér gengnar. Ný tækni hefur rutt sér til rúms. Það er orðið fráleitt að láta 25 ræðumenn koma hér fram í halarófu til að ræða um allt og ekki neitt, meðan sjónvarpið, vinsælasta og áhrifamesta fjölmiðlunartækið, er að skemmta hv. kjósendum með æsispennandi amerískum glæpareyfurum. Núverandi skipan þessara mála er Alþ. til háðungar. Fæstir munu ætlast til þess, að sjónvarpið fari að taka upp þess háttar maraþonumr. eins og tíðkazt hafa í útvarpi. Það má varpa ljósi á stjórnmálaumr. með ýmsum hætti, eins og kunnugt er. En núverandi ástand er óviðunandi. Það er ekki heldur að ástæðulausu, að bent hefur verið á hlutdrægni sjónvarpsins. Það, sem kemur frá ríkisstj., rennur hrátt og viðstöðulaust inn í sjónvarpið. Ráðherrarnir virðast vera taldir sérstakir aufúsugestir á heimilum sjónvarpsnotenda, en frá málflutningi óbreyttra þm. eða starfi stjórnmálaflokkanna er lítið sem ekkert sagt. Ég nefni dæmi. Síðan Alþb. var endurskipulagt á s. l. hausti, hefur sjónvarpinu þóknazt að eyða um það bil 10 sekúndum til að lýsa starfi og stefnu Alþb. Það var kvöldið, sem stofnfundur flokksins var haldinn. En fréttatilkynningar og blaðamannafundir af okkar hálfu hafa verið hunzaðir. Ég nefni annað dæmi. Í vetur átti Atlantshafsbandalagið 20 ára afmæli. Þetta eru mjög mikilvæg tímamót í sögu bandalagsins, því að nú fyrst er NATO-samningurinn uppsegjanlegur. Hvernig var meðferð sjónvarpsins á þessu máli? Ég minnist þess, að snemma í marzmánuði hringdi í mig sjónvarpsmaður og bað mig um að koma samdægurs í sjónvarpið til að gera grein fyrir afstöðu Alþb. til NATO. Áttu formenn allra flokka að koma þar fram, og var hann þegar búinn að fá samþykki formanna Framsfl. og Alþfl., en hann átti eftir að tala við Bjarna Benediktsson. Nú veit ég auðvitað ekki, hvað forsrh. hefur sagt við sjónvarpsmanninn. Af reynslunni að dæma eru sjónvarpsmenn afar viðkvæmir, og er því vissara að tala alvarlega. En víst er, að af þessum skoðanaskiptum varð aldrei. Allt í einu kærði sjónvarpið sig ekki lengur um að leita álits stjórnmálaflokkanna, en þess í stað var sjónvarpsfréttamaður sendur til Bandaríkjanna á NATO-fund til að fylgjast með hreyfingum forsrh. Á undanförnum vikum hafa ýmsir aðilar verið kvaddir í sjónvarpið til að vegsama NATO og sýndar hafa verið hráar áróðursmyndir framleiddar í aðalstöðvum bandalagsins, en enginn andstæðingur NATO hefur átt þess kost að segja sína skoðun. Ef sjónvarpið hefði viljað vera annað en áróðursstofnun fyrir ríkisstj., hefði mátt sýna eitthvað meira en glansmyndir af NATO. Þá hefði sjónvarpið kannske getað sýnt okkur, hvernig lýðræðið í Grikklandi var fótumtroðið með þegjandi samþykki NATO og hvernig NATO styður einræðisöflin í Portúgal, bæði fjárhagslega og hernaðarlega, til að halda niðri portúgölsku þjóðinni og kúga og arðræna 12 millj. blökkumanna í nýlendum sínum í Afríku. Sjónvarpið hefur sýnt margar myndir frá hinni svívirðilegu innrás Sovétríkjanna í Tékkóslóvakíu, og það er út af fyrir sig ágætt. Hitt er verra, þegar innrásin er notuð í sjónvarpinu til að réttlæta tilvist Atlantshafsbandalagsins og aðild Íslands að hernaðarbandalagi. Árásin á Tékkóslóvakíu ætti þvert á móti að hafa sýnt mönnum og sannað á sama hátt og framferði Bandaríkjamanna í Víetnam, hve háskalegt er fyrir smáþjóðir að binda trúss sitt við risaveldin í austri og vestri. Tékkneska þjóðin varð fyrir árás fyrst og fremst vegna þess, að landið var og er í hernaðarbandalagi. Sovétríkin þykjast hafa einkarétt til áhrifa og íhlutunar meðal bandamanna sinna í Austur-Evrópu á sama hátt og Bandaríkjamenn nota NATO til að tryggja áhrif sín í Vestur-Evrópu. En slíkar skoðanir virðast ekki mega heyrast í sjónvarpinu. Þess vegna hefur enginn NATO-andstæðingur verið kvaddur í sjónvarpið á þessu ári til að segja álit sitt á bandalaginu. Ég vil nota þetta tækifæri til að taka mjög eindregið undir þá kröfu, að settar verði ákveðnar meginreglur um fréttaflutning sjónvarpsins, svo að framvegis megi tryggja óhlutdrægni þess gagnvart mönnum og málefnum, eins og lög fyrirskipa. Þetta er stórmál, enda er sjónvarpið ótrúlega máttugt áróðurstæki. Misbeiting þess er meiri ógnun við lýðræðið en flest annað. Í þessum umr. hefur hver ræðumaðurinn af öðrum í stjórnarandstöðuflokkunum báðum sýnt fram á, hvílíkt öngþveiti er ríkjandi í efnahags- og atvinnumálum og raunar á flestum sviðum þjóðlífsins. Í vetur voru um 6000 launþegar atvinnulausir, þegar ástandið var verst, og flest bendir til þess, að ekki verði það miklu betra næsta vetur. Og á næstu vikum koma 8000 skólanemendur á vinnumarkaðinn og aðeins þriðjungur þeirra á vísa atvinnu. Á öllum sviðum eru þarfirnar æpandi. Við erum að dragast aftur úr öðrum þjóðum í skólamálum og heilbrigðismálum. Húsbyggingar hafa dregizt stórlega saman, svo að búast má við alvarlegum húsnæðisskorti og stórhækkuðum leigukjörum á næstu árum. Skuldir þjóðarinnar við útlönd eru líklega hlutfallslega hærri nú en nokkru sinni fyrr í sögu þjóðarinnar. Og samt er nýlega gengið hjá garði mesta góðæristímabilið í sögu þjóðarinnar. Ráðamennirnir viðurkenna, að þjóðartekjur á mann eru ekki minni nú en þær voru fyrir fáeinum árum, og enn eru Íslendingar með tekjuhæstu þjóðum í heimi. Samt sem áður reyna þeir að þvinga það fram með lögum og ólögum, að alþýða manna búi við lífskjör, sem eru helmingi lakari en í nágrannalöndunum, og eigi í látlausri styrjöld við stéttasamtökin í landinu. Fjmrh. vílar jafnvel ekki fyrir sér að standa uppi sem lögbrjótur mánuð eftir mánuð. Hvað er að gerast? Hvernig stendur á því, að svo gífurlegt ósamræmi er á milli þeirra tekna, sem þjóðin í heild aflar, og þeirra launa og lífskjara, er hinn almenni maður býr við? Hvað verður um hinar miklu tekjur þjóðarinnar? Hvað hefur orðið af öllum þeim gífurlegu auðæfum, sem sjórinn í kringum landið hefur veitt okkur á undanförnum góðæristímum? Svarið er, að undanfarinn áratug hafa stjórnvöld og hagfræðingar reynt að beita hér á landi hagstjórnarkenningum innfluttum frá auðvaldssinnuðum þjóðum, sem eru 200–300 sinnum fjölmennari en við og búa þar að auki við traustan og háþróaðan iðnað. Þetta er kerfi hins óhefta kapítalisma, þar sem fjármagnið leikur lausum hala, fjárfestingin er skipulagslaus og verzlunin fær mikið og frjálst olnbogarými. Þessi stefna hefur óneitanlega skilað árangri víða erlendis. Frjáls viðskipti hafa örvað neyzluna, og aukin neyzla almennings hefur aftur á móti kallað á meiri framleiðslu iðnvarnings, sem aftur hefur skapað meiri atvinnu. Fólkið hefur fengið meiri peninga til að kaupa meiri vörur og þannig koll af kolli. Með nákvæmri útlánapólitík banka hefur tekizt að halda sæmilegu jafnvægi. Verðbólga í þessum löndum hefur yfirleitt verið fremur lítil og hagvöxtur ör. Hér á landi hefur þessi stefna hins vegar haft gerólík áhrif. Hér er atvinnulíf allt miklu ótraustara og frumstæðara. Framleiðsla iðnaðarvarnings skiptir engu meginmáli, enda eru iðnaðarvörur að miklu leyti innfluttar. Hér á landi hefur aukin verzlun fyrst og fremst þýtt meiri gjaldeyriseyðslu. Verzlunarþjónusta hefur tútnað gífurlega út, en það hefur ekki orðið til styrktar framleiðslunni eins og víða annars staðar, heldur má þvert á móti segja, að útþensla verzlunarinnar hafi þjarmað að öðrum atvinnuvegum, um leið og hún hefur leitt til gífurlegrar eyðslu og sóunar. Auk þess hefur verðbólga aldrei verið meiri en einmitt þennan áratug með þeirri ótrúlegu verðmætasóun, sem henni hlýtur áð fylgja. Vafalaust hefur lögmál gróðans hvergi í Evrópu reynzt jafnhaldlítill vegvísir eins og hér í þessu örsmáa þjóðfélagi, þar sem markaðurinn er svo þröngur, að ekkert rúm er fyrir nema 2–3 fyrirtæki í sömu grein. Enda hefur efnahagshrunið óvíða orðið meira, og hvergi hefur skipulagslaus fjárfesting verið jafndýrkeypt fyrir fórnarlömbin, hinn almenna skattborgara. Nú þegar mesta góðærið er liðið hjá, aflabrögð eru aftur með venjulegum hætti og verðlag í meðallagi, þá kemur loksins fyrir alvöru í ljós, hve hrapallega þessi stefna hefur mistekizt. Það verður að skerða lífskjörin verulega frá því, sem áður var, ef hagfræðingunum á að takast að halda gangandi þessu sama sóunarkerfi og áður. Þjóðin verður að þola stórfellt atvinnuleysi. Það verður að lækka gengið aftur og aftur. Ný og ný hrossalækning er reynd með viðeigandi krampaflogum í öllu efnahagslífi, því að kerfið skal standa, hvað sem það kostar. Það höfum við heyrt í þessum umr. Stefnan skal vera óbreytt, hvað sem reynslan segir. Enn er það greinilega fræðilegt trúaratriði, að hér á landi skuli áfram beita sömu hagstjórnarkenningum og hjá auðvaldssinnuðum stórþjóðum. Við heyrðum boðskapinn hjá Gylfa Þ. Gíslasyni viðskmrh. í fyrrakvöld. Á sjávarútveg er ekkert að treysta. Hér á að byggja upp nýjan útflutningsiðnað, að sjálfsögðu í eigu erlendra manna, og til þess að gera hann samkeppnisfærari á að innlima íslenzkt efnahagslíf í stóra evrópska efnahagsdeild. Áfram skal frelsi verzlunarinnar ganga fyrir öllu, og áfram skulu gjaldeyrisviðskiptin hömlulaus. Eins og oft hefur áður komið fram, erum við Alþb.- menn í grundvallaratriðum andvígir þessari stefnu. Þetta er stefna áframhaldandi sóunar og skipulagsleysis. Í meðalárferði eins og nú er er þessi stefna óframkvæmanleg nema með stórfelldu atvinnuleysi og miklu lakari lífskjörum en tíðkast í nágrannalöndunum. Við Alþb.-menn erum sammála ríkisstj. um, að renna beri nýjum stoðum undir atvinnulíf þjóðarinnar með því að byggja upp nýjan útflutningsiðnað. En það er skoðun okkar, að íslenzkur iðnaður eigi að vera í eigu landsmanna sjálfra. Þótt nauðsynlegt kunni að vera í undantekningartilfellum að byggja upp atvinnurekstur með hlutdeild og tæknilegri aðstoð útlendinga, verða þó Íslendingar að hafa meirihlutavald í öllum slíkum fyrirtækjum. Vel má vera, að við getum selt útlendum atvinnurekendum mikla raforku, fyrst á kostnaðarverði og seinna með einhverjum hagnaði. En það getur ekki verið gæfulegt til frambúðar að byggja afkomu þjóðarinnar á fyrirtækjum, sem flytja ágóðann af rekstrinum jafnóðum út úr landinu. Til þess að koma í veg fyrir halla í gjaldeyrisviðskiptum er hægt að hugsa sér tvær leiðir. Í fyrsta lagi er hugsanlegt að draga úr mesta óhófinu með almennum reglum og takmarka innflutning á vörum, sem landsmenn geta framleitt sjálfir, og auka þannig atvinnu innanlands. Í öðru lagi má lækka gengi krónunnar svo stórlega, að fólk hafi ekki efni á að kaupa erlendar vörur. Þá er neyðin látin skammta þjóðinni gjaldeyri. Það er þessi síðari tegund gjaldeyrishafta, sem ríkisstj. hefur valið. Þess vegna beitir ríkisstj. ótrúlegustu ráðum til að þrýsta lífskjörum almennings niður. Sóunarkerfi ríkisstj. hvílir á þeirri forsendu, að lífskjörin séu helmingi lakari en í nágrannalöndunum. Þar að auki eru lág laun almennings afar vel til þess fallin að vekja áhuga erlendra auðmanna á landi okkar, svo að þeir sjái sér hag í að staðsetja hér atvinnutæki. En við tvær seinustu gengisfellingar hafa laun íslenzks verkafólks lækkað um helming talin í dollurum. Hin megna vantrú, sem stjórnarflokkarnir hafa lengi haft á sjávarútvegi, kemur heldur ekki á óvart. Þessi vantrú hefur m. a. komið fram í því á undanförnum áratug, að togaraflotinn hefur minnkað um meira en helming og framleiðsla frystihúsanna dregizt verulega saman. ódugnaður og trassaskapur ráðh. Alþfl. við stjórn sjávarútvegsmála á þessu tímabili er notaður til að vekja með þjóðinni vantrú á framtíð sjávarútvegsins, á meðan aðrar þjóðir stórauka aflamagn og vinnslu sjávarafurða. Það er út af fyrir sig rétt, að með sömu óstjórn og sama skipulagsleysi og ríkt hefur í sjávarútvegi og fiskiðnaði á undanförnum árum eru framtíðarmöguleikar ekki miklir í þessum atvinnugreinum. En ef allt er með felldu, eigum við að hafa næstum ótakmarkaða möguleika á þessum sviðum, og ekki verður því neitað, að samkeppnisaðstaða okkar er betri en flestra annarra þjóða. Hið nána samstarf Alþfl. og Sjálfstfl. hófst veturinn 1959. Nú, réttum áratug síðar, er meira vonleysi og óhugur ríkjandi meðal almennings en nokkru sinni fyrr í meira en aldarfjórðung. Slíka ótrú og vantraust á framtíðarmöguleikum þjóðarinnar hefur ríkisstj. tekizt að vekja, að sívaxandi hópur ungra Íslendinga sér enga aðra leið en að flýja land. Í röðum launþega vekur það vaxandi óþolinmæði og gremju, hve kjarabaráttan gengur grátlega hægt. Menn hjakka í sama farinu árum saman, og nú í seinni tíð eru lífskjörin jafnvel á stöðugri niðurleið. Menn vita sem er, að miðað við þjóðartekjur ætti að vera unnt að greiða miklu hærra kaup, og þó er það svo, að framleiðslutækin víða um land eru engin stórgróðafyrirtæki, heldur skrimta þau flest frá ári til árs með styrkjum og uppbótum. Þessi sjálfhelda íslenzkra launamanna hefur jafnvel stundum valdið því, að sökinni er skellt á forystumenn í verkalýðsfélögum. En menn verða að skilja, að verulegar kjarabætur eru hreint og beint óhugsandi í núverandi efnahagskerfi. Meðan launþegar kjósa aftur og aftur yfir sig þá menn, sem halda uppi þessu sama sóunarkerfi, sem við lifum í, verður engum verulegum árangri náð. Stjórnarherrarnir stela jafnóðum aftur því, sem áunnizt hefur. Það er aðeins ein leið, sem getur veitt varanlegar kjarabætur, og það er sigur á hinu pólitíska sviði. Það er brýnasta verkefni Alþb.- manna um þessar mundir að koma þjóðinni í skilning um, að með gerbreyttri stjórnarstefnu má bæta verulega lífskjör almennings og skapa landsmönnum öllum fulla atvinnu. Það verður að endurskipuleggja efnahags- og atvinnulífið. Það verður að skera niður milliliðagróða, stöðva óhóflega gjaldeyriseyðslu, lækka vexti á afurða- og rekstrarlánum og þjóðnýta olíudreifingu og tryggingar, svo að aðeins fátt eitt sé talið. Það verður að byggja ný atvinnutæki og fjárfesta samkv. áætlunum, sérstaklega í iðnaði. Atvinnuleysið er í dag átakanlegasta sóunin á verðmætum þjóðarinnar. Það verður að fullnýta frystihúsin með því að stórauka aflamagnið, en það gerist ekki af sjálfu sér eins og núverandi ríkisstj. virðist halda. Það kostar forsjá og fyrirhyggju ráðamanna. Það verður að sanna þjóðinni, að við Íslendingar getum sjálfir byggt upp fjölskrúðugt atvinnulíf og við þurfum sízt af öllu að leggja ráð okkar í hendur útlendum auðmönnum. Alþb. hefur haft forystu um mótun nýrrar stjórnarstefnu með afdráttarlausri afstöðu og ótvíræðri tillögugerð. Við munum halda því áfram og við munum sérstaklega treysta á stuðning alþýðusamtakanna í landinu, enda er það ekkert vafamál, að Alþb.-menn eru sterkasta aflið í verkalýðshreyfingunni, eins og berlega kom fram á seinasta Alþýðusambandsþingi, enda þótt ekki væru þeir þar í meiri hl. En Alþb. eitt hefur ekki bolmagn til að knýja fram breytta stjórnarstefnu. Það verður að skapa einingu með þeim öflum, sem afneita sóunarskipulagi núverandi stjórnar og vilja umbylta og endurskipuleggja efnahagslíf þjóðarinnar. Alþb. er ungur flokkur. Í rúman áratug var skipulag þess í deiglunni og lengi voru hörð átök um framtíð þess. En á s. l. hausti var það endurskipulagt sem stjórnmálaflokkur í samræmi við óskir yfirgnæfandi meiri hluta Alþb.-manna. Í þessari endurskipulagningu hafa þó fáeinir einstaklingar orðið viðskila við hreyfingu okkar, án þess að nokkurn tíma kæmu frá þeim neinar till. um aðra stefnu eða annað skipulag samtakanna. Tveir þessara manna, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson, hafa nú átt í langvinnu samningamakki við ýmsa aðila um nokkurt skeið. En þeir virðast nú telja sig munu fiska bezt, ef þeir róa einir á báti. Ekki skal ég leggja dóm á það. Enda er hitt víst, að athafnir þessara manna munu engu breyta um stöðu Alþb. Birni Jónssyni tókst í vetur að fá nokkra tugi manna til að ganga með sér úr félaginu á Akureyri. Nú eru hins vegar fleiri í Alþb. á Akureyri en nokkru sinni fyrr. Í stórum landshlutum er jafnvel ekki hægt að finna einn einasta félagsbundinn Alþb.-mann, sem helzt hefur úr lestinni við skipulagsbreytinguna í vetur. Þessar vikurnar eru haldnir kjördæmisráðsfundir í öllum kjördæmum landsins, og hvarvetna má finna vaxandi bjartsýni og sóknarhug. Nú þegar upplausnarástandið magnast og uppgjörið við núverandi stjórnarflokka nálgast óðfluga, verður sú krafa æ háværari, að Alþ. verði rofið og efnt sé til nýrra kosninga. Þjóðin þarf að velja sér nýja forystu, nýja róttæka vinstri sinnaða stjórnarstefnu, sem reisir þjóðlega atvinnuvegi landsins úr rústum, sem byggir öðru fremur á félagslegum úrræðum og hefur raunverulegan vilja til að vernda þjóðerni Íslendinga og efnahagslegt sjálfstæði. - Góða nótt.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Á þeim vetri, sem nú er nýliðinn, bjó íslenzka þjóðin við meira atvinnuleysi en nokkru sinni fyrr. Augljóst er, að getuleysi atvinnuveganna er eitt aðalvandamálið. Gengislækkun sú, sem framkvæmd var í nóvembermánuði s. l., var gerð til þess að greiða úr vanda fyrirtækjanna, en á það var bent m. a. af hæstv. forsrh., að gengisbreytingin skapaði í fyrstu lotu fleiri vandamál en hún leysti. Atvinnuvegirnir höfðu búið við fjármagnsskort í mörg ár. Þeir voru því vitanlega vanmegnugir að mæta stórfelldum hækkunum á öllum tilkostnaði, sem sigldi í kjölfar gengisfellingarinnar. Það var höfuðnauðsyn að auka rekstrarfjármagn þeirra, en þetta var ekki gert nema að mjög óverulegu leyti. Afleiðingin varð atvinnuleysi. Þrátt fyrir mjög góða vetrarvertíð og batnandi markaðshorfur erlendis hafa vinnuveitendur enn ekki séð sér fært að greiða laun samkv. samningum. Það er þó lágmarkskrafa, að ekki verði enn vegið að þeim lægstlaunuðu, enda hljóta allir að sjá og viðurkenna, að ekki er hægt að ætlast til þess, að fjölskyldur lifi á lægstu laununum, 10–11 þús. kr. á mánuði, eftir þær stórfelldu verðhækkanir, sem yfir hafa skollið síðasta árið. Það þýðir ekkert lengur að halda því fram, að allir hafi hærri laun en þetta vegna mikillar vinnu. Ástandið hefur verið þannig í vetur, að þúsundir manna hafa ekki einu sinni haft þessi laun, hvað þá meira. Og hvernig verður ástandið, þegar 8 þús. framhaldsskólanemar koma á vinnumarkaðinn eftir nokkra daga? Að því hafa aðrir ræðumenn þegar vikið í umr., og skal ég ekki fjölyrða um það. En ég tel, að Alþ. geti ekki farið heim án þess, að einhver niðurstaða hafi fengizt í tveimur stærstu vandamálunum, sem þjóðin á nú við að glíma, kjaradeilunni og atvinnuhorfum framhaldsskólanema. Hv. þm. Jón Þorsteinsson beindi þeim tilmælum til samherja sinna í stjórnarráðinu, að þeir notuðu tækifærið í sambandi við breytingar þar til þess að endurskipuleggja ríkisstj. þannig, að hún geti á þróttmeiri hátt en gert hefur verið tekizt á við viðfangsefni sín. Þetta er fróm ósk og sýnir mat þm. En ég er hræddur um, að enda þótt mannaskipti gætu orðið til einhverra bóta, mundu þau ekki skipta sköpum, ef stefnan yrði sú sama. Núv. ráðh. eru yfirleitt, að ég held, ekkert óstarfhæfari en ýmsir samherjar þeirra hér á þingi. Þeir eru að sönnu oft ráðvilltir og úrræðalitlir, en hafa flokksbræður þeirra önnur úrræði en þau, sem reynt er að framkvæma? Ja, það kann að vera, en þau koma ekki mjög fram hér á Alþ. Nei, mannaskiptin í stjórnarráðinu þurfa að verða miklu róttækari en þetta. Þangað þurfa að koma menn með nýja stefnu og ný úrræði. Þessir herrar eru búnir að hafa 10 ár, flest mjög góð, til þess að framkvæma það, sem þeir töldu réttast. Árangurinn blasir við. Nú er tími til kominn að breyta til. Raunar mátti heyra það á ræðu hæstv. félmrh., að hann hafði hlustað með athygli á orð flokksbróður síns og tekið nokkurt mið af þeim, því að hann byrjaði ræðu sína með talsverðum þrótti og tókst bara nokkuð vel upp í því að skamma stjórnarandstæðinga, enda er hann nú yngstur ráðh. og þar af leiðandi líklega ólúnastur. Síðar fór ráðh. svo að tala um mál, sem undir hann heyra í stjórnarráðinu, og fór þá að vonum mesti hressileikinn úr máli hans. Enn þá vandræðalegri hefði tónn hans þó áreiðanlega orðið, ef hann hefði tekið sér fyrir hendur að skýra hlustendum t. d. frá ástandinu í húsnæðismálum, en þau heyra, sem kunnugt er, undir þennan hæstv. ráðh. Ég skal reyna að hlaupa hér í skarðið. Hjá Húsnæðismálastofnun ríkisins stóðu málin þannig 23. apríl 1969. Umsækjendur um íbúðalán, sem teknir hafa verið gildir og sótt höfðu um lán á tímabilinu frá 15. marz 1967 til og með 15. marz 1968, höfðu fengið eftirfarandi afgreiðslu: Þeir, sem skiluðu vottorðum um það, að hús þeirra væru fokheld fyrir 1. ágúst 1968, fengu lánsloforð í ágúst–september 1968 fyrir fyrra hluta lánsins, og skyldi það koma til útborgunar upp úr 1. apríl 1969. Þeir, sem skiluðu vottorðum um fokhelt fyrir 1. marz 1969, eru nú búnir að fá lánsloforð fyrir fyrra hluta lánsins, sem koma á til útborgunar í október 1969. Þeir, sem ekki höfðu skilað vottorðum um fokhelt fyrir 1. marz s. l., hafa enga afgreiðslu fengið, ekki einu sinni verið tilkynnt, hvort umsókn þeirra hefur verið tekin gild. Þetta eru alls 364 umsóknir. Auk þess er mikill fjöldi íbúða byggður af einstökum byggingarmeisturum, sem fengið höfðu fyrirheit um það, að kaupendur þeirra skyldu teljast hafa lagt umsókn sína inn fyrir 16. marz 1968. Vegna núverandi sölutregðu er mikið óselt enn af þessum íbúðum, og á því talan 364 eftir að hækka um eitthvað nálægt 180. Allir þeir, sem sótt hafa um lán til nýrra íbúða frá 15. marz 1968 til þessa dags, hafa enga fyrirgreiðslu fengið frá húsnæðismálastjórn og ekki einu sinni fengið tilkynningu, hvort umsókn þeirra væri samþ. sem lánshæf. Fjölda lánshæfra umsókna, sem komið hafa inn á tímabilinu frá 15. marz 1968 til 16. marz 1969, er ekki hægt að tilgreina af tveimur ástæðum. Allmargar umsóknir frá þessu tímabili er enn eftir að yfirfara og ákveða, hvort lánshæfar séu, og auk þess koma þar inn í óseldar íbúðir byggingarmanna, sem njóta sams konar fyrirgreiðslu og tekið var fram um íbúðir frá árganginum 1967 til 1968. Fjárhagsáætlun byggingasjóðs 1969 er þannig: Væntanlegar tekjur u. þ. b. 364 millj. og gjöldin, þ. e. greiddur yfirdráttur hjá Seðlabankanum frá fyrra ári, 72 millj., óhafin lán frá 1968 u. þ. b. 15 millj., borgað til bæjarframkvæmda frá 1.1. 1969 10.5 og loks hefur verið úthlutað til útborgunar á árinu 1969 262,5 millj., og gerir þetta 360 millj. Af framanskráðu yfirliti má því sjá, að horfurnar eru óglæsilegar að óbreyttum tekjustofnum byggingasjóðs. Enginn þeirra, sem sótti um lán á tímabilinu 15. marz 1967 til 16. marz 1968, fær nema helming væntanlegs láns fyrir árslok 1969. 364 umsækjendur frá þessu tímabili fá enga afgr. á þessu ári að viðbættum 180 íbúðum, sem keyptar verða af byggingarmönnum. Allir þeir, sem sótt hafa um lán frá,15. marz 1968, eiga.tæpast von á nokkru láni fyrr en 1971 að óbreyttum tekjustofnum byggingasjóðs. Enginn eyrir er til í hina svokölluðu framkvæmdaáætlun. Þetta sýnir, svo að ekki verður um villzt, að lánakerfi byggingasjóðs er gjörsamlega sprungið. Við framsóknarmenn höfum í báðum deildum Alþ. lagt fram frv. um nýjar fjáröflunarleiðir til sjóðsins, sem byggjast á frjálsum sparnaði einstaklinga og félaga gegn vissum fríðindum. Annars vegar leggjum við til, að seld verði vísitölutryggð spariskírteini, og skulu eigendur slíkra skírteina hafa forgang að lánum til bygginga eða kaupa á íbúðum og enn fremur rétt til 25% hærra láns en venjulegt lán byggingasjóðs er, allt eftir nánari reglum. Hins vegar er samkvæmt till. okkar um að ræða ríkistryggð útdráttarskuldabréf, og skulu kaupendur hafa rétt til að draga andvirði þeirra frá skatt- og útsvarsskyldum tekjum það ár, sem þeir kaupa bréfið af byggingasjóði. Einnig þessi bréf skulu vísitölutryggð. Síðar nefnda leiðin hefur verið farin allmörg undanfarin ár með góðum árangri t. d. í Vestur-Þýzkalandi. Báðar þessar leiðir byggjast á frjálsum sparnaði, sem við teljum langæskilegustu leiðina til fjármögnunar íbúðarlánakerfisins. Auðvitað veit enginn fyrirfram, hversu mikilla fjármuna tækist að afla eftir þessum leiðum, þótt reyndar yrðu. Á það má benda, að spariskírteini þau, sem ríkissjóður hefur selt undanfarin ár, hafa gengið mjög vel út. Þá er enn fremur á að líta, að skattfrádrátturinn kann að örva til kaupanna. Í þjóðfélagi okkar, sem þarf á öllu vinnuafli sínu að halda til uppbyggingar, er nauðsyn, að hver og einn inni af hendi hagnýtt starf og iðki sparsemi, svo sem tök eru á. Við höfum, svo að eitt dæmi sé tekið, ekki efni á því, að dugmiklir aflaskipstjórar fari í land um 2–3 mánaða skeið vegna þess, að kúfurinn af tekjum þeirra kann að fara í opinber gjöld, og fleira þessu líkt mætti nefna. Ég vona að þessar leiðir verði reyndar, því að húsnæðismálin eru svo mikilvæg, að þjóðin hefur ekki efni á að vanrækja þau lengur. Hæstv. ráðh. Eggert G. Þorsteinsson sagði hér í fyrrakvöld, að við stjórnarandstæðingar hefðum tafið umr. hér á Alþ. um heilbrigðismál. Það er víst líklegt eða hitt þó heldur, að við flytjum mál og reynum svo að koma í veg fyrir, að þau séu rædd. Annaðhvort er hér um að ræða dæmalausa ósvífni hjá ráðh. eða þá það, sem ég vil heldur trúa, að hann bara veit ekki betur en þetta. Það hefur ekki í eitt einasta skipti, þegar þáltill. um stækkun fæðingardeildarinnar hefur verið á dagskrá, staðið á mér að ræða hana. Henni hefur hvað eftir annað verið frestað af allt öðrum ástæðum, eins og ýmsir ráðh. vita og allir ráðh. ættu að vita. Annars hafa heilbrigðismálin verið í sviðsljósinu undanfarna mánuði, svo er dugnaði og harðfylgi nokkurra kvenna fyrst og fremst fyrir að þakka. Undanfarin ár hefur miklum fjármunum verið varið til sjúkrahúsbygginga. Það vekur athygli, að heildaryfirstjórn þessara mála virðist vera laus í reipunum og einkennast af sama stjórnleysinu og annað hjá hæstv. ríkisstj. Bæði ríkið og Reykjavíkurborg keppast um að koma upp sams konar sjúkradeildum, og margar gerðir af dýrum búnaði erti keyptar til landsins, þar sem færri gætu dugað, en aðrar deildir sitja algjörlega á hakanum. Þannig segir borgarlæknirinn í Reykjavík í skýrslu um þetta frá því í janúarmánuði s. l., að þegar yfirstandandi framkvæmdum ljúki, standist almenn sjúkrahús í Reykjavík fyllilega þær kröfur, sem annars staðar eru gerðar, en skiptingu þeirra í sérdeildir sé hins vegar áfátt. Hér eru ekki til deildir, sem nauðsynlega þarf að koma upp, háls-, nef- og eyrnadeild, augndeild og geislalækningadeild. Þá segir í skýrslunni, að 173 rúm vanti til að fullnægja sjúkrarúmaþörf reykvískra geðsjúklinga einna og geðdeild fyrir börn vanti tilfinnanlega. Um ástandið á kvensjúkdómadeild þarf þá heldur ekki að fjölyrða, það ætti nú orðið að vera öllum landsmönnum kunnugt. Síðasta afrek stjórnarliða í því máli var að fella till. frá Jóni Skaftasyni o. fl. um 20 millj. króna fjárveitingu til framkvæmda við fæðingardeildina. Hæstv. ráðh. Gylfi Þ. Gíslason talaði mjög um þann vanda, sem framundan er í því að skapa vaxandi fjölda Íslendinga atvinnu á komandi árum, og vissulega er það spurning, sem vert er að hugleiða. En þá kemur það upp í hugann, hvernig íslenzkur vinnukraftur er nýttur í dag. Ég hef ekki tíma til þess að gera þessu skil, eins og vert væri, en þegar stórframkvæmdir þær, sem hér er unnið að, eru athugaðar, kemur þetta í ljós: Búrfellsvirkjun er hönnuð af bandaríska fyrirtækinu Harza, og eftirlit með framkvæmdum er einnig hjá því fyrirtæki, e. t. v. að einhverju leyti í samvinnu við Landsvirkjun. Öll verkstjórn var einnig til skamms tíma í höndum útlendinga, og framkvæmdir fóru þá fyrst að ganga skaplega, þegar íslenzkum verkfræðingum var falin forystan. Straumsvíkurhöfn er hönnuð af danska fyrirtækinu Christiani & Nielsen, enda þótt ísl. verkfræðingar hafi margir hverjir mikla reynslu í hönnun slíkra mannvirkja og ýmsir þeirra hefðu áhuga á að spreyta sig á viðfangsefninu og gerðu tilraunir til að fá að koma til greina, en án árangurs. Hafnarframkvæmdir í Þorlákshöfn voru upphaflega hannaðar af þýzka fyrirtækinu Hochtief, en síðar af dönskum verkfræðingum, og mér er sagt, að erlend aðstoð hafi verið keypt vegna hafnargerða víðs vegar um landið. Til samanburðar má geta þess, að íslenzkir verkfræðingar hönnuðu Sundahöfn að öllu leyti. Kísilgúrverksmiðjan við Mývatn var upphaflega hönnuð af kanadíska fyrirtækinu Kaiser, en sú framkvæmd var með þeim eindæmum sem frægt er orðið. Nú þarf að leggja fram stórfé til þess að reyna að koma verksmiðjunni á réttan kjöl m. a. til að byggja við hana. Þrátt fyrir fengna reynslu af starfi hinna erlendu sérfræðinga á enn að leita út fyrir landsteinana, að þessu sinni til Bandaríkjanna. Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi á að stækka, og ég man ekki betur en að Alþýðublaðið skýrði frá því um daginn, að hönnunin yrði framkvæmd í Bandaríkjunum. Þegar rætt var um skipulag á landspítalalóðinni á Alþ. um daginn, kom fram, að íslenzkir og danskir skipulagsmenn sátu yfir því verkefni vikum saman úti í Kaupmannahöfn. Danska fyrirtækið Kampsax var fengið til þess að framkvæma einhvers konar umferðarkönnun, vegna væntanlegra vegaframkvæmda. Hingað hafa borizt fregnir af því, að í dönsku verkfræðiriti skýri þessir sérfræðingar frá þessu og láti jafnframt getið, að þetta sé fyrsta verk, sem þeir hafi fengið að vinna erlendis án nokkurrar samvinnu við heimamenn. Ég hef ekki á móti því, að leitað sé til erlendra sérfræðinga, slíkt getur verið óhjákvæmilegt, en ég bendi á, að alls staðar annars staðar, meira að segja í hinum vanþróuðustu löndum, þykir sjálfsagt, að innlendir tæknimenn séu hafðir með í eins ríkum mæli og frekast er kostur. Á þann hátt einan standa vonir til þess, að þjóðir geti orðið sjálfum sér nógar í verkfræðilegu tilliti, þegar fram líða stundir. Benda má á í þessu sambandi, að Alþjóðabankinn hvetur mjög til þess, að innlend tækniþekking sé hagnýtt í þeim tilvikum, sem unnið er fyrir lánsfé þaðan, en reglur bankans hér að lútandi hef ég undir höndum. Við eigum orðið álitlegan hóp tæknimenntaðra manna, sem hvorki hafa sparað fé né fyrirhöfn til að afla sér fullkominnar sérþekkingar í ýmsum greinum. Þessum mönnum mörgum standa dyr opnar erlendis í háar og ábyrgðarmiklar stöður. Þar er þeim treyst. Eigum við ekki að treysta þeim líka? Ég held það. Þegar rætt var um stækkun Kísilgúrverksmiðjunnar hér fyrir nokkrum dögum, kom það fram, að ákveðið er að láta smíða nýju þurrkarana erlendis. Þá sagði hv. þm. Sveinn Guðmundsson framkvæmdastjóri vélsmiðjunnar Héðins, að hina fyrri þurrkara, sem einnig voru fluttir inn, hefðu íslenzkir málmiðnaðarmenn auðveldlega getað smíðað og eins mundi vera um þessa. Þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir mjög erfitt atvinnuástand í þessari iðngrein taldi hæstv. fjmrh. ekki koma til greina að gefa innlendum smiðjum kost á að bjóða í verkið. Ætli það geti ekki verið á fleiri sviðum en þeim, sem ég hef nefnt, að við sækjum það til útlanda, sem við getum gert hér heima. Ég held, að hæstv. menntmrh. ætti að athuga þetta áður en lengra er haldið. Það var hreinskilnisleg játning hjá hv. þm. Eyjólfi Konráði Jónssyni, að stjórninni hefði mistekizt áform sín að ráða niðurlögum verðbólgunnar og uppræta spillinguna. Þetta er hverju orði sannara hjá þm. Samkvæmt verðlaginu núna í maí 1969 kostar maturinn, sem fjögurra manna fjölskylda notar um árið, samkvæmt vísitöluútreikningum 91 þús. krónur, hitinn og rafmagnið 13 þús. krónur og fatnaðurinn 40 þús. krónur. Þessir 3 liðir eru því samtals 144 þús. krónur. Þá vantar húsaleiguna, heilbrigðisþjónustuna og opinberu gjöldin. Enginn kemst hjá þeim liðum auk ýmislegs annars. Þegar haft er í huga, að lægstu launin eru um 130–140 þús. krónur á ári, sést að dæmið er óleysanlegt. Enn fremur ber að hafa í huga að þessar tölur, sem ég nefndi, eru miðaðar við útgjöld fjögurra manna fjölskyldu, en víða er að sjálfsögðu miklu fleira í heimili en 4 manneskjur. Það er enn í fullu gildi, sem sagt var. Ef okkur tekst ekki að ráða niðurlögum verðbólgunnar, er allt hitt unnið fyrir gýg. Verðbólgan er undirrót erfiðleikanna: vegna hennar eru kaupdeilur, hún eyðir sparifénu, hún torveldar atvinnureksturinn, hún gerir húsnæðiskostnaðinn óbærilegan og þannig mætti lengi telja. Þeir, sem gefizt hafa upp í baráttunni við þennan bölvald, hafa sýnt, að þeir eru ekki færir um að stjórna landinu. Þeim ber að fara frá. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Þið hafið nú fengið að heyra málflutning stjórnarandstöðunnar. Helzt verður af honum ráðið, að flest það, sem erfiðlega hefur gengið, sé að kenna störfum og stefnu stjórnarinnar. Gengur þessi söngur svo langt, að gert er sem minnst úr þeim örðugleikum, sem mannlegur máttur fær trauðla við ráðið en við höfum orðið fyrir, svo sem aflabresti, verðfalli á erlendum mörkuðum, kostnaðarsömum síldveiðum á fjarlægum miðum og harðæri til landsins. Í útvarpsumr. í fyrrakvöld ræddi hv. þm. Jónas Jónsson nokkuð um landbúnaðarmál og lagði á það áherzlu, hversu illa væri að bændum búið af hendi stjórnvalda, og því til áréttingar sagði hann, að nú væri nálægt meðalárferði, ef á allt væri litið og því væri hér fyrst og fremst um að kenna rangri stefnu í landbúnaðarmálum, hversu komið væri fyrir þeim. Þegar hugsað er til þessara orða, verður það ugglaust fleirum en mér umhugsunarefni, af hvaða tilefni hafísnefnd var sett til starfa og hvers vegna harðærisnefnd var skipuð 1967 og falið að starfa áfram 1968. Þá var henni raunar fengið aukið verkefni með athugun á efnahag bænda. Ég er ekki í vafa um það, að bændur um land allt hafa á því betri skilning en þessi hv. þm. virðist hafa, að árferðið hefur jafnan haft úrslitaáhrif á afkomu bænda. Framleiðsla landbúnaðarins og afkoma þeirra, er þann atvinnuveg stunda, er eins og jafnan áður háð árferðinu. Bóndinn hefur átt allt sitt undir sól og regni og á það enn, þótt tækni og vísindi hafi í ýmsum efnum dregið úr hörðustu sveiflunum og ráðstafanir og lagasetningar stjórnvalda stuðli að jafnari og öruggari nýtingu þeirrar framleiðslu, sem fæst. Einnig þykir mér rétt við þetta tækifæri að vekja athygli á ummælum í grein í blaði framsóknarmanna á Suðurlandi hinn 10. maí s. l., sem hníga mjög í sömu átt og gagnrýni stjórnarandstæðinga hér á Alþ. Þar segir, að landbúnaðarpólitíkin hér á landi s. l. ár hafi verið íhaldssöm og illgjörn. Ég á að vísu von á því, að mörgum bóndanum ofbjóði slíkur málflutningur, en því vil ég geta þessara orða hér, að eins líklegt má telja, að fyrir fleiri mönnum geti farið eins og höfundi þessara ummæla að ruglast svo af öfugmælum flokksbræðra sinna, að heilbrigð skynsemi og dómgreind víki og eftir verði ofstæki og stóryrðaglamur sjálfum þeim til lýta og öðrum til ama, er á hlýða. Skyldu bændur almennt telja, að íhaldssemi og illgirni hafi ráðið gerðum Ingólfs Jónssonar landbrh., þegar hann fékk lögfest, að ríkissjóður tryggði greiðslu á þeim halla, er bændur kynnu að verða fyrir af útflutningi landbúnaðarvara? Þetta ákvæði er búið að vera í l. um nokkurt skeið og hefur reynzt bændum heilladrjúgt og verður það enn um sinn, en hvergi var það í l. á meðan framsóknarmenn fóru með þessi mál. Skyldi það hafa verið af íhaldssemi og illvilja, að aukið var ríkisframlag til súgþurrkunar árið 1964, en það hefur gert mörgum bóndanum kleift að ráðast í súgþurrkunarframkvæmdir og hefur án alls efa orðið til þess, að miklu stærri hluti heyforðans hefur orðið verðmætara fóður en áður þekktist og dregið verulega úr þeirri áhættu, sem heyframleiðslan var undirorpin, þegar óþurrkasumur gengu yfir? Hvað skal þá segja um aukið ríkisframlag og ræktun þeirra bænda, sem búa við lítil tún? Skyldu þeir telja þá ráðstöfun bera vott um íhaldssemi og illvilja? Ég tel það illa farið, þegar þeir, sem betur eru settir og hafa stærri ræktunarlönd, sjá ofsjónum yfir þeirri fyrirgreiðslu, sem þeim er veitt, sem lakasta aðstöðu hafa til góðrar afkomu. Margt fleira mætti telja, en ég læt þetta nægja og hygg, að bændur muni sammála um, að vel hafi verið unnið að hagsmunamálum landbúnaðarins á því tímabili, sem núv. ríkisstj. hefur verið við völd. Þrátt fyrir margs konar aðgerðir ríkisvaldsins til þess að tryggja og efla landbúnaðinn verður það þó, eins og áður var að vikið, undirstöðuatriði, að árferði sé sæmilegt. Nú hefur s. l. 3 ár verið harðæri víðast hvar um landið, og voru menn að vonum uggandi um afkomu bænda á haustnóttum. Margt benti til þess, að verðlagsgrundvallarverð næðist hvergi nærri, þegar árið væri gert upp. Þegar Mjólkurbú Flóamanna hélt aðalfund sinn þann 29. apríl s. l., kom það fram, að nú vantaði 33 aura á hvern lítra, til þess að bændur fengju fullt verð fyrir mjólkina. Orsakir þessa eru aðallega tvær: Lögboðnar útflutningsuppbætur reyndust ekki nægilega miklar að þessu sinni svo og hitt, að mjólkurmagnið síðustu mánuði ársins var mun minna en ætlað var, og ekki reyndist fært að draga úr rekstrarkostn. búsins í samræmi við minnkandi mjólkurmagn. Allur hefði þessi halli orðið meiri og um leið mjög tilfinnanlegur, ef hæstv. landbrh. hefði ekki ákveðið, að af gengishagnaði vegna útfluttra landbúnaðarvara skyldi verja 140 millj. kr. til að mæta þessum halla. Þær ráðstafanir, sem ríkisstj. beitti sér fyrir að koma fram á s. l. hausti, hafa því orðið til þess að minnka stórlega þann mun, sem orðinn var á verði búvara innanlands og á erlendum mörkuðum, og ég tel, að vegna gengisbreytingarinnar á s. l. hausti og batnandi verðs ýmissa vara á erlendum markaði, þá getum við vænzt þess, að sú útflutningstrygging, sem í l. er til greiðslu á útfluttar landbúnaðarvörur, verði nægileg til þess að jafna þennan halla. Um áramótin s. l. var fellt niður verðjöfnunargjaldið, 18 aurar á lítra, sem framleiðandinn varð að greiða á s. 1. ári, og kemur það því til hækkunar á þessu ári, þegar miðað er við árið 1968. Eftir gildandi 1. hækkar verðlag á landbúnaðarvörum innanlands í samræmi við hækkun á rekstrarvörum og kaupgjaldi. Ef grundvallarverð mjólkur er borið saman við það, sem var fyrir einu ári, kemur í ljós, að hækkunin nemur kr. 1.83 á lítra. Um kjötið er það að segja, að það hefur hækkað á sama tíma um kr. 15.25 á kg. Þá hefur gengisbreytingin og valdið því, að verð á ull og gærum hefur hækkað verulega. Ég áætla því, að á árinu 1969 muni bændur búa við batnandi hag í verðlagsmálum, ef hófs er gætt í fjárfestingarmálum og sölufélög okkar kosta kapps um að fella starfsemi sína og rekstur að kröfum tímans og þörfum hverju sinni. Þar eigum við vissulega verk að vinna, og von er um árangur, ef takast mætti að fullvinna betur hinar ýmsu vörutegundir, áður en þær eru látnar af hendi. Mér þykir rétt að verja örstuttum tíma til þess að ræða skuldir bænda og þær aðgerðir, sem ákveðnar hafa verið til fyrirgreiðslu fyrir þá, sem þar standa höllum fæti. Eins og áður var sagt, fól hæstv. landbrh. harðærisn. að kanna efnahag bænda og skila áliti um það efni. Álit n. lá fyrir í vetur og er mjög vel unnið og glöggt. Þar kemur fram, að rannsókn n. tók til 4769 bænda, og reyndust þeir skulda að meðaltali 262 þús. kr. Ég ætla, að ef litið er á þessar tölur einar, þá þyki þessar skuldir ekki ýkja háar, en þess ber að gæta, að efnahagur bænda er mjög misjafn. Þegar tekið er tillit til tekna og skuldir bornar saman við þær, þá kemur í ljós, að 77.7% bænda eiga ekki í greiðsluerfiðleikum og eru því allvel settir efnalega, 12,8% bænda búa við sæmilegt rekstraröryggi, en 6.1 % þeirra skulda meira en hæfilegt getur talizt og þurfa því aðstoðar við. Hins vegar eru 3.4%, eða 160 bændur, sem eru mjög illa settir, og er hætt við, að ýmsir þeirra búi við þau skilyrði, að ekki verði komið til móts við þarfir þeirra eftir venjulegum leiðum. Sú skuldasöfnun, sem nú hefur orðið hjá bændum, á sér víðast hvar eðlilegar orsakir. Má þar tilnefna vegna erfiðs tíðarfars sérstaklega þrjú síðustu vor, sem hafa verið óvenju köld, og hefur tilkostnaðurinn við búreksturinn orðið miklu meiri en var um árabil, bæði í auknum fóðurbætiskaupum og meiri áburðarnotkun. Bændur hafa og á fáum áratugum gjörbreytt búskaparaðstöðu allri með stóraukinni vélvæðingu og fjárfestingu í byggingum og ræktun, enda sér þess glögg merki, þar sem framleiðsla búvara hefur vaxið verulega, en æ færri hendur vinna við þau framleiðslustörf. Og þótt ríkisvaldið hafi tryggt eðlilegt lánsfé til þessarar fjárfestingar, hefur uppbygging atvinnurekstrarins verið svo hröð, að ekki var mögulegt að eigið fjármagn bænda nægði til mótframlags. Á þessu þingi voru sett lög um breyt. á lausaskuldum bænda í föst lán. Þessi lög eru hliðstæð lögum um sama efni frá 1962, en þau lög hafa orðið þeim, er þeirra nutu, hin gagnlegustu. Reglugerð um framkvæmd l. verður sett innan tíðar, og er líklegast, að unnt verði að hefja framkvæmd l. síðla sumars eða á komandi hausti. Það væri freistandi að gera fleiri þætti þjóðmála að umtalsefni nú. En tími minn leyfir það ekki. Stjórnarandstæðingar hafa haft hér uppi harða gagnrýni á störf og stefnu stjórnarinnar. Ég mun ekki neita því, að eitt og annað hefur ráðizt á annan veg en ætlað var og við hefðum viljað. En við samanburð á verkum núv. ríkisstj. og þeirrar, sem stjórnarandstaðan bar ábyrgð á, vinstri stjórnarinnar, þá er ég ekki í vafa um, hvort stjórnartímabilið hefur orðið heilladrýgra hinni íslenzku þjóð. Hér hefur verið minnt á nokkrar staðreyndir, sem styðja þá skoðun mína og meiri hl. íslenzku þjóðarinnar, að stefna ríkisstj. og viðbrögð hennar við aðsteðjandi vanda hafi verið á þá lund, að til heilla hafi horft. Sú stefna, sem stjórnarandstaðan heldur að þjóðinni, þykir mörgum manninum ærið laus í reipum, og er erfitt að henda reiður á, hvert hugsað sé að halda. Formaður Framsfl. sagði hér í umr. í fyrrakvöld, að sú stefna í þjóðmálum, sem hann boðaði, hefði enn ekki verið reynd í framkvæmd. Þetta er hin mesta firra. Hvað sem leiðirnar hafa verið kallaðar og hvernig sem reynt er að breyta svip og þyrla ryki í augu almennings, þá þekkist þelið, þegar togið er horfið af lagðinum. Í óljósum orðum og almennum hugleiðingum felst gamla framsóknarstefnan. Það skyldu menn gera sér ljóst. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Tvö undanfarin ár hafa orðið íslenzkum þjóðarbúskap þung í skauti. Tekjur manna hafa stórlega dregizt saman, og atvinnuleysis hefur orðið vart til muna hin síðustu misseri. Höfuðástæðurnar eru öllum kunnar: Aflabrestur á síldveiðum, sölutregða, verðfall afurða og köld vor. Þessi atriði og mörg önnur hafa valdið því, að þjóðartekjur hafa rýrnað til mikilla muna, og minni verðmæti eru til skipta. Þetta hefur að sjálfsögðu orðið mörgum sár viðbrigði miðað við það góðærisskeið, sem á undan var gengið, þegar síldargróðinn flæddi yfir landið. Margir hafa talið, að þjóðin hafi farið mjög ógætilega með þau miklu verðmæti, sem þá streymdu inn í þjóðarbúið. Þar hafi mörgu verið sóað í óhófseyðslu og lítillar ráðdeildar gætt. Aðhald hafi og skort af hálfu stjórnarvalda. Þar hafi oft fremur gætt stjórnleysis en hæfilegrar stjórnfestu. Nokkuð kann að vera hæft í þessu, en þótt miklu hafi verið eytt, ber hins að minnast, að hin öra uppbygging hefur verið ævintýri líkust og jafnframt skapað og skilið eftir mörg varanleg verðmæti til frambúðar. Störf Alþ. á liðnum vetri hafa að sjálfsögðu mótazt af andstreymi því og erfiðleikum, sem mætt hafa á þjóðarbúskapnum undanfarin ár. Yfir störfum þess hafa hvílt dökkir skuggar hinna torleystu verkefna efnahags- og atvinnulífsins. Sum hafa verið leyst, önnur bíða lausnar. Í hinu viðkvæma stórmáli um hagnýtingu fiskveiðilandhelginnar í þágu sjávarútvegsins náðist tímabundin lausn, byggð á víðtækri, allsherjar málamiðlun. Þar urðu margir að slaka til og slá af kröfum sínum. Fæstir munu hafa fengið óskir sínar uppfylltar, en allir viðurkenna, að þetta mál þoldi enga bið og varð að leysast á þessu þingi. Vega- og samgöngumál eru einhver mikilvægustu hagsmunamál allra landsmanna. Við lokaafgreiðslu fjárlaga fyrir síðustu áramót voru að venju afgr. till. um framlög til flóabáta og vöruflutninga. Var í því efni mjög gengið til móts við óskir umsækjenda, og þótt reynt væri að stilla hækkunum í hóf, var fyrst og fremst við það miðað að halda uppi nauðsynlegri þjónustu í þágu félags- og athafnalífs í hinum dreifðu byggðarlögum. Vegal. frá 1963 marka alger tímamót í sögu vegamála á Íslandi. Samkv. ákvæðum þeirra hefur nú verið samin áætlun um vegaframkvæmdir fyrir árin 1969 til 1972. Meira fjármagni er nú veitt til vegamála en nokkru sinni fyrr. Árið 1958 var allt vegaféð rúmar 80 millj. kr. Samkv. 4 ára framkvæmdaáætlun þeirri, sem nú hefur verið gerð, eru tekjur vegasjóðs taldar nema um 2500 millj. kr. auk lánsheimilda. Á árunum 1965 til 1968 námu tekjur vegasjóðs 1487 millj. kr. Framkvæmdafé vegasjóðs nú verður því árlega 67% hærra en það var síðustu árin, miðað við endurskoðaða áætlun þess tímabils. Frá þeim tíma hefur vegagerðarvísitalan hækkað um 3.5%. Jafnhliða því, sem tekjur vegasjóðs eru nú stórlega auknar, hefur ríkissjóður tekið að sér að greiða vexti og afborganir, sem falla í gjalddaga á árunum 1970–1972, af lánum þeim, sem tekin hafa verið til landsbrauta og þjóðbrauta. Nemur sú fjárhæð 67 millj. kr. Auk þess losnar vegasjóður við að greiða sambærilegar greiðslur af lánum til hraðbrauta, en þær nema á árinu 1969 39 millj. kr. Óhjákvæmilegt þótti að afla vegasjóði aukinna tekna, og varð samkomulag milli allra flokka um að hækka benzínskatt um 1 kr. á hvern benzínlítra. Segja má, að benzínverð hafi verið nógu hátt, áður en þessi hækkun varð. Er því rétt að gera stuttan samanburð á benzínverði hér og í nágrannalöndum. Á Íslandi kostar lítrinn nú 11 kr., í Noregi 14.90 kr., Danmörku 14.65 kr., Svíþjóð allt að 15.50 kr., Þýzkalandi 13.45 kr. og í Englandi allt að.12.80 kr. Með þennan samanburð í huga var talið fært að hækka benzínskattinn, enda þótt bifreiðaeigendur hafi sannarlega ekki farið varhluta af auknum álögum og kostnaði undanfarið. Á hitt ber að líta, hversu risavaxið verkefni bíður vegasjóðs á komandi árum að byggja upp varanlegt samgöngukerfi um allt land, sem tengir saman þéttbýli og dreifbýli og þjónar hagsmunum fólksins í félags- og atvinnulífi. Með þeirri breytingu, sem gerð var á vegal. á þessu þingi, voru nokkrir vegakaflar teknir úr tölu landsbrauta og flokkaðir undir sýsluvegi. Er hér um að ræða hliðarvegi að kirkjustöðum, félagsheimilum o. fl., samkv. 12. gr. vegal., 1393 að tölu og um 223 km að lengd alls. Þótti rétt, miðað við eðli þessara vega og hins mikla fjölda þeirra, að flokka þá undir sýsluvegi. Til þess að rýra ekki fjárhagsgrundvöll sýsluvegasjóðanna af þessum sökum mun framlag ríkisins til þeirra verða aukið samkv. 28. gr. vegal. á næstu árum. Á þessu ári verða þáttaskil í vegagerð, er hafizt verður handa um gerð hraðbrauta með varanlegu slitlagi. Þar koma fyrst til greina fjölförnustu vegirnir út frá höfuðstaðnum, og þarf engan að undra það, enda í fullu samræmi við uppbyggingu vegal., sem allsherjar samkomulag náðist um á þingi fyrir 6 árum. Jafnframt verður þó að sjálfsögðu að gæta þess, að samgöngukerfið um hinar dreifðu byggðir landsins sé aukið og endurbætt, svo hratt sem kostur er. Þó að vitnað sé í gömul þrekvirki í vegagerð, er það þó eigi að síður staðreynd, að aldrei hefur jafnmiklu fé verið veitt til vegaframkvæmda og nú, þrátt fyrir slæmar horfur í þjóðmálum. Þegar harðnar í ári og tekjur minnka, er venjulega reynt að draga úr gjöldum, fresta framkvæmdum eða minnka þær. Þegar um opinbera aðila er að ræða, verður þó jafnan að fara varlega í slíkar ráðstafanir, því að eitt meginviðfangsefni sérhverrar ríkisstj. hlýtur að vera að reyna á allan hátt að halda uppi nægri atvinnu og fyrirbyggja atvinnuleysi. Að þessu marki hefur viðleitni stjórnvalda beinzt. Sem dæmi má nefna svar hæstv. fjmrh. við fsp. á Alþ. í fyrradag um lán og styrkveitingar úr atvinnubóta- og atvinnujöfnunarsjóði til einstakra kjördæma. Upplýsti ráðh., að heildarfjárhæð sú, sem veitt hefur verið í þessu skyni frá 1962 til síðustu áramóta, næmi rúmum 209 millj. kr., en auk þess voru veittar tæpar 25 millj. kr. til 8 hraðfrystihúsa um áramótin. Öllu þessu fé hefur verið varið til að styrkja og efla atvinnulíf landsbyggðarinnar á einn eða annan veg. Fullkunnugt er, að í þeim efnum hefur stjórn sjóðsins oft teygt sig út á yztu nöf til aðstoðar og bjargar málefnum byggðanna. Hitt er svo annað mál, að mjög víða er atvinnulífið svo einhæft, að ógerningur er að koma í veg fyrir tímabundið atvinnuleysi, er afli bregzt úr sjó. Að sjálfsögðu væri æskilegt að geta haldið uppi opinberum framkvæmdum af enn meiri þrótti en kostur er nú um sinn. Rafvæðing strjálbýlisins er enn of skammt komin. Með því er ekki sagt, að vanmeta beri það, sem gert hefur verið og unnið er að á þessu sviði af stórhug og framsýni, heldur bent á þá staðreynd, að aðstöðumunur þeirra, sem fengið hafa rafmagn, og hinna, sem ekki njóta þess, er svo mikill, að ekki verður unað við til lengdar. Auk hinna stærri raforkuframkvæmda er nú unnið að því að rafvæða þær byggðir landsins, þar sem vegalengdir milli býla eru innan við 1½ km að meðaltali. Hin köldu vor síðustu ára hafa farið hörðum höndum um íslenzkan landbúnað og valdið þungum búsifjum í ýmsum héruðum. Enn liggur ís við land í sumum sveitum í fjórðu viku sumars. Þetta árferði hefur einkum komið illa við þá bændur sem mikið hafa framkvæmt á jörðum sínum hin síðari ár og safnað lausaskuldum. Framkvæmdir allar og vélvæðing hafa krafizt mikils fjármagns í vaxandi dýrtíð. Nú hafa verið samþ. lög um breyt. á lausaskuldum bænda í föst lán að tilhlutan ríkisstj. Enginn skyldi ætla, að þau leysi allan vanda, en tilgangur þeirra er vissulega sá, að létta bændum róðurinn, enda hygg ég, að forystumenn bændasamtakanna hafi yfirleitt veríð sammála um, að slíkra aðgerða væri þörf á þessum tímum. Þegar sjómannaverkfallinu lauk á liðnum vetri, dró alls staðar úr atvinnuleysi og víða hvarf það með öllu. Fargi var létt af öllum landsmönnum. Nú hafa enn staðið yfir erfiðar vinnudeilur og vona allir, að lausn þeirra sé ekki langt undan. En jafnvel þótt sættir verði og vinnufriður, kvíða ýmsir atvinnuleysi, ekki hvað sízt skólafólkið, sem nú flykkist á vinnumarkaðinn út í sólina og vorið að afloknum prófum. Vissulega getur hér orðið við vanda að stríða, en forsenda þess, að horfur batni í þeim efnum, er að sjálfsögðu sú, að friður takist á vinnumarkaði, svo að öll hjól atvinnulífsins geti snúizt af fullri orku og með eðlilegum hraða. Stjórnarandstæðingar tala nú fjálglega um nýja stjórn, nýja stefnu, sem koma skuli og í vissum skilningi um nýtt land, því að engu er líkara en þeir hvetji til landflótta með sumum skrifum sínum og skrafi. Gegn þessu er full þörf að vera á varðbergi og halda vöku sinni. Land okkar er enn sem fyrr fagurt og frítt. Lengi var talið, að það væri næsta fátækt að veraldargæðum, hvorki málmar í jörðu, kol né olía, en við nánari athugun og rannsóknir á nútíma vísu kemur æ betur í ljós, hversu ríkt það er af dýrmætum auðlindum. „Þetta land á ærinn auð, ef menn kunna að nota hann,“ svo sem Jón Ólafsson kvað. Það er verðugt heimkynni þeirrar æsku, sem á framtíðina fyrir sér. En til þess að njóta þess og lifa í sátt við það þarf manndóm og mennt, þor og þrautseigju. Einmitt vegna þess að Íslendingar hafa fæðzt inn í nýjan heim í sínu eigin landi á þessari öld, eftir þúsund ára kyrrstöðu, nýjan undraheim iðnvæðingar, tæknibyltingar og alþjóðasamskipta, verða þeir að leggja ríka áherzlu á geymd sögu sinnar og erfða. Lítum í annála liðinna alda, árbækur Espólíns og aðrar sögulegar heimildir, og óðar en varir verðum við agndofa og undrandi yfir öllum þeim torfærum, sem þjóðin hefur orðið að yfirstíga í aldanna rás. Að slíku er hollt að hyggja öðru hverju, þegar vindur stendur í fangið og gefur á bátinn. Fátt er líklegra til að örva kjarkinn, efla samhug og glæða trúna á landið og létta þjóðinni gönguna móti nýjum vegi. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Varla hittir maður svo mann á götu eða yfir kaffibolla, að ekki sé komið að efnahagsörðugleikum og vinnudeilum og hvað gera megi til úrbóta. Flestir hafa ráð undir rifi hverju og deila á ríkisstj. fyrir að binda ekki enda á þetta verkfallsástand. Menn segja, að þar sem fulltrúar vinnuveitenda og fulltrúar launþega geti ekki samið á nærri 3 mánaða tíma, verði ríkisvaldið að grípa inn í og leysa deiluna. En hér er úr vöndu að ráða. Mjög erfitt er að lögbinda ákveðið kaup, sem atvinnulífið getur ekki staðið undir til lengdar, því að þá verður fyrr eða síðar sendur of hár reikningur til baka til ríkissjóðs, og almenningur borgar brúsann. Samt sem áður getur núverandi ástand í samningamálum þó ekki staðið endalaust áfram. Ef óábyrgir aðilar eru að þumbast við einungis til að skapa sér pólitíska valdaaðstöðu, þá getur svo komið, að ekki verði hjá því komizt að grípa inn í deiluna og leysa hnútinn með lagasetningu til þess að bjarga þjóðarbúinu. Það er þó ósk mín vegna beggja aðila, að slík leið verði ekki farin. Hún er nauðung ein og ekki til frambúðar fyrir hvorugan aðila. Samningsaðilar verða að gera sér grein fyrir því, að hér getur verið um líf eða dauða efnahagslegs sjálfstæðis þjóðarinnar að tefla. Almenningur um allt land gerir þá kröfu nú, að þegar verði náð samkomulagi og allt atvinnulíf komist í eðlilegt horf aftur. Afli er ágætur fyrir norðan og austan land, og þessi landssvæði þola með engu móti að atvinna núna, eftir langvarandi atvinnuleysi, sé stöðvuð vegna óbilgirni atvinnuveitenda eða af öðrum ástæðum. Einnig þarf að vinna enn mikið að vertíðaraflanum hér sunnanlands og er því gífurlega mikið í húfi, að aðilar komist að samkomulagi þegar í stað. Það, sem í milli ber nú, er ekki svo mikið, að óbrúandi sé fyrir atvinnuveitendur að ná niðurstöðu. Með engu móti er unnt að neita fólki með 16–18 þús. kr. laun á mánuði um einhverja kauphækkun, - svo mikið hefur verið gert fyrir atvinnuveitendur til þess að mæta erfiðleikunum. Sá lærdómur, sem dreginn verður af þessum vinnudeilum, er sá, að ekki verður lengur búið við sama kerfi um lausn vinnudeilna og verið hefur. Vinnuveitendur hafa alla tíð neitað launahækkun í upphafi vinnudeilna, en svo síðar samið um meiri eða minni hækkun eftir hörð átök og mikið tap fyrir báða aðila. Þá kröfu verður að gera til deiluaðila, að svona vinnubrögð heyri fortíðinni einni til héðan í frá. Mjög er nú kvartað yfir því, að erfitt sé að draga fram lífið hér á landi um þessar mundir. Svo rammt kveður að þessu, að ókunnugir gætu haldið, að hér áður fyrr hafi hagsældin ein ráðið ríkjum. En því var alls ekki til að dreifa. Það, sem menn skynja, er, að þau miklu uppgrip, sem voru hér á árunum 1960–1967, eru ekki lengur fyrir hendi og kröfur manna hafa vanið til gæða lífsins. Það er nú einu sinni svo, að kynnist menn þægindum, sleppa menn þeim ekki aftur án möglunar. Staðreyndin er, að það, sem var talið lúxus í gær, er orðið að eðlilegri nauðsynjavöru í dag. Þetta er þróun víða, og við viljum fylgjast með. Vissulega gátum við leyft okkur mikið um tíma, þess sér alls staðar merki, en nú um skeið verður ekki undan því ekizt að fara hægar í sakirnar. Margir hverjir eiga í erfiðleikum, af því að þeim var veitt frjálst val með fjármuni sína og lögðu út í miklar fjárfestingar, sem síðar hvíla þungt á herðum, þegar undan hallar með tekjur. Sá mikli barlómur, sem uppi er í verzlunareigendum í dag, er tengdur þessum þensluhætti á undanförnum árum. Verzlunareigendur lögðu margir hverjir í miklar fjárfestingar eftir langt tímabil hafta og leyfa, og allt gekk þetta vel um nokkurra ára bil, en nú eru peningaráð manna til muna minni og fólk aðgætir blessunarlega betur, hvernig eyða á fjármunum sínum. Það væri vel, ef alltaf væri hér jöfn og stöðug hagsæld, en allir raunsæir menn hljóta að viðurkenna að óhugsandi er, að við getum vænzt þess ár eftir ár. Við erum svo háðir mörgum óráðnum þáttum, sem veður og vindar ráða, að hér má alltaf búast við misjöfnu árferði til lands og sjávar. Spakmælið segir, að gott sé að búa sig undir það versta en vona það bezta. Það var einmitt uppgripaaflinn á síldinni á árunum 1960–1966, sem varð þess valdandi, að yfirleitt allir reyndu, hver sem betur gat, að ná í uppgripin og notuðu laun síldarsjómannsins sem viðmiðun. Mönnum fannst það næstum hneykslanlegt, að óbreyttur síldarsjómaður skyldi hafa hærri laun en margir langskólagengnir menn. Almennar launakröfur voru byggðar á þessum uppgripum í síldinni, og því fór sem fór, þegar hún minnkaði aftur, að allt launakerfið var miðað við rangar forsendur og erfiðleikar komu brátt í ljós við minnkandi afla síldar og verðfall á afurðum. Á rúmlega árstímabili minnkuðu útflutningstekjur okkar um meira en 40 kr. af hverjum 100, miðað við það sem áður var. Þetta var svo mikið áfall, að sjávarútvegurinn gat með engu móti þolað það, miðað við það launakerfi, sem ríkjandi var í þjóðfélaginu. Mikil kjaraskerðing var orðin staðreynd, sem var ekki einum eða neinum sérstökum að kenna hér á landi. Það, sem að okkur sjálfum sneri, var hins vegar að snúast á móti þessum vanda og mæta honum sem sársaukaminnst fyrir láglaunafólkið. Það var ráð ráðunautanna til ríkisstj., að eina leiðin til þess að komast hjá mjög alvarlegum samdrætti í þjóðarbúinu og atvinnulífinu væri að fella gengið í nóvember 1967, og ytri aðstæður þá gerðu það í rauninni óumflýjanlegt, vegna þess að Bretar felldu sterlingspundið sitt. Því miður var áfall það, sem gekk yfir fiskveiðar landsmanna, mun meira en gert var ráð fyrir, og áfram hélt niður á við með sumar útflutningsgreinar okkar. Sérstaklega þyngdist fyrir fæti í síldarútveginum, og svo var komið vorið 1968, að engin útgerð hefði verið á síldinni um sumarið, ef ríkisstj. hefði ekki fallizt á að hjálpa til um upphæð, sem nam tæplega 100 millj. kr. þá. Ég vil hér biðja menn að hafa það í huga, að yfir 40 aurar af hverri krónu hafa komið frá síldinni í gjaldeyristekjur, og augljóst var því, að algert öngþveiti var fyrir dyrum og er enn, ef við náum ekki góðum feng af síld. Dagblaðið Tíminn birti með undrun þá fregn nú í vikunni úr sænsku blaði, að hér á landi yrðu vandræði, ef við fiskuðum ekki vel af síld. En þau undur. Þessu hélt ég, að velflestir gerðu sér fulla grein fyrir. A. m. k. veit fólkið úti um land, hvað síldin þýðir fyrir það, og eins skólafólkið, sem hefur fengið uppgripavinnu við síldina á undanförnum sumrum. En svona eru framsóknarmenn stundum úti að aka. Þeir virðast ekki fylgjast með, hvað er að gerast hjá okkur í framleiðslunni, sbr. dæmið um þm., sem hampaði Hagtíðindum og hélt því fram, að engir erfiðleikar væru í skreiðinni, Hagtíðindin sýndu ágætisverð til Ítalíu, og ekkert mark væri takandi á barlómi skreiðarverkenda. En hann gáði ekki að því, að svo til öll Afríkuskreiðin, meira en 6000 tonn, var óseld í landinu og útlit um sölu fullkomlega óvisst. Þannig má snúa hlutunum við, ef góður vilji er fyrir hendi. Fram hjá þeirri staðreynd verður ekki gengið, að við þurfum að auka fjölbreytni í öflun undirstöðutekna til þess að vera ekki of háðir svipulum sjávarafla. Mín skoðun er sú, að við getum ekki reiknað með mikilli aukningu í bolfiskafla á næstu árum. En hins vegar er fullkomlega á okkar valdi, og á það legg ég höfuðáherzlu, að fara betur með fenginn afla. Fyrsta skrefið er að vanda meðferðina um borð í skipunum, síðan að endurbæta móttöku á fiski um allt land, en víða er þar pottur brotinn. Þetta kostar talsverða fjárfestingu, en það vandamál verður að leysa. Öll vinnsla verður að ganga jafnar og betur, og hver og einn þarf að gera sér grein fyrir, að hann er að fást við matvæli, en ekki að keyra í gegn einhverja kílóatölu af dauðum fiski, án tillits til gæða og tryggrar sölu afurðanna. Hér þarf samstilltan áróður til þess að ná þessu marki. Nú í haust hefjast föst fiskiðnaðarnámskeið að tilhlutan sjútvmrh., Eggerts G. Þorsteinssonar, á vegum Rannsóknastofnunar sjávarútvegsins, og það er von mtn, að með þessu sé brotið í blað um alla meðferð á fiski hér á landi. Einnig hafa verið fluttir fyrirlestrar í Sjómannaskólanum um meðferð á fiski, og er það vel. Fræðsla í þessum efnum verður aldrei of mikil. Mikið hefur verið rætt um markaðsmálin undanfarið, og mun svo verða á næstu mánuðum. Enginn vafi er á því, að þau eru eitt af þeim stórmálum, sem við eigum við að glíma, og veltur á miklu, að vel rætist úr þeim vanda. Eins og allir vita, sem fylgjast með, seljum við hluta af sjávarafurðum okkar á sama markað og Norðmenn, en nú er rætt allmikið um norrænt samstarf og norrænan sammarkað. Ekki er ég bjartsýnn á þá möguleika. Hins vegar vil ég segja hlustendum frá því, að einhver harðasti keppinautur okkar víðast hvar er Norðmaðurinn, þegar um sjávarafurðir er að ræða. Hvað eftir annað hefur það gerzt, að Norðmenn undirbjóða okkur og trufla sölumöguleika okkar á síld, saltfiski, skreið o. fl. Ég sé enga ástæðu til þess að leyna svona vinnubrögðum, en margir eru feimnir við að tala um vinnubrögð þeirra. Það getur vel verið, að við þurfum jafnaðarlega hærra verð. A. m. k. er það viðtekin venja hjá sölumönnum Íslands að heimta hæsta hugsanlegt verð fyrir okkar afurðir, en þannig einhliða krafa getur endað með lítilli sölu og einnig, að keppinautar okkar ná í góðan markað, sem við höfum haft um langt árabil. Og þetta er að gerast í dag. Við mætum harðri samkeppni við Norðmenn á saltsíldinni á finnskum markaði, og bjóða þeir síldina á mun lægra verði en við getum gert. Auk þess fá síldarsaltendur í Noregi mikinn styrk frá ríkinu. Menn sjá af þessu, að hér eru alvarlegir hlutir að gerast. Á s. l. ári rétti norska ríkisstj. til fiskiflota Norðmanna meira en 2400 millj. í margvíslegum styrkjum. Þetta geta þeir gert eins og að drekka vatn, þar sem fiskveiðar og fiskvinnsla þar er lítill þáttur í heildarbúskapnum. En hjá okkur Íslendingum eru fiskveiðar og fiskvinnsla sú undirstaða, sem þjóðarbúið flýtur á, og erfiðleikar þar gera vart við sig út um allt efnahagslífið. Við hittum mótherjana í norrænni samkeppni víðar fyrir. Þeir lækkuðu verð á saltfiski til Portúgals nú nýlega og sköpuðu okkur veruleg vandræði með sölu okkar þangað. Þó hefur Portúgal verið það land, sem við höfum átt við mest viðskipti með saltfiskinn. Í Brasilíu eru þeir okkar keppinautar, og höfum við mun minna magn þar til sölu en þeir. Þá kemur að skreiðinni. Ekki eru fá dæmin um ýmsa örðugleika vegna Norðmanna á því sviði,.bæði á Ítalíu og í Nígeríu. Varðandi freðfiskinn til Bretlands, ef til aðildar að fríverzlunarbandalaginu kemur, þá eru þeir þar þversum fyrir okkur eins og vænta mátti. Ég ræði þetta hér til þess að benda áheyrendum á, að það er ekki alltaf á okkar valdi að ráða einhliða við alla erfiðleikana, og stundum eru okkur sköpuð þyngsli af þeim, sem sízt skyldi. Ég er ekki með þessum orðum að skella allri skuldinni á Norðmenn, síður en svo, en það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að við eigum í mjög harðri samkeppni við sumar af þeim þjóðum, sem standa okkur næst um marga hluti, og þegar til efnahagslegra ákvarðana kemur, þá verður mörgum þjóðum sem einstaklingum á að hugsa fyrst og fremst um eigin hag. Þessa staðreynd verða menn að hafa í huga, þegar gerðar eru þær kröfur til útflytjenda, sem þeim er um megn að ráða við. Engu að síður verða útflytjendur að endurskipuleggja starfsemi sína að mestu leyti og taka upp nýjar söluaðferðir og aukinn áróður fyrir íslenzkum sjávarafurðum. Góð sölustarfsemi á erlendum markaði er grundvallaratriði til þess, að vel megi fara um sölu fiskafurða okkar. Það er athyglisverð staðreynd, að þau lönd, sem kaupa af okkur næstum allan saltfiskinn, eru með einræðisstjórnir, og þessi lönd setja þær reglur, sem viðkomandi stjórnvöld telja viðeigandi hverju sinni og sínum til góðs. Við Íslendingar höfum undanfarin tvö seinustu árin ekki farið varhluta af þessu ástandi. Spánverjar hafa neitað okkur um innflutning á saltfiski, treglega hefur gengið að fá leyfi í Portúgal og í Grikklandi og Brasilíu hefur gætt vaxandi óvissu vegna einræðisstjórnarfars. Allir vita, hvað skeð hefur í Nígeríu og þekkja erfiðleikana við skreiðina þar. Fyrir austan tjald er útgerð mjög vaxandi, og þar er ekki spurt hvað kostar að afla hvers kílós af fiski, aðeins spurt, hvort mögulegt sé að ná því. Þessar þjóðir, sem til skamms tíma voru stórir fiskinnflytjendur, hafa nú flestar hafið útflutning á freðfiski og jafnvel saltfiski. Öll útgerð þar er á vegum ríkisins, og við það verðum við að keppa. Það er ómaksins vert að muna það einnig, að margar, margar ríkisstj. í Vestur-Evrópu styrkja sinn sjávarútveg geysilega, og á s. l. ári varð brezka ríkisstj. að hlaupa undir bagga með togaraeigendum um ekki minni upphæð en nam milljörðum íslenzkra króna. Ýmsar aðrar þjóðir eru nú komnar með úthafstogara eða verksmiðjuskip, og þar með er verksmiðjan, sem áður var í landi, komin út á miðin og fær nú glænýtt hráefni til vinnslu. Við nutum þess áður, að land okkar var sem verksmiðja í miðju fengsælla fiskimiða, en nú eru þeir yfirburðir ekki lengur til og koma sennilega ekki aftur. Þetta er staðreynd, sem hver maður, er hugsar um efnahagsmál, verður að gera sér fulla grein fyrir og haga sér samkvæmt því. Spyrja má, hver okkar viðbrögð eigi að vera við þessari þróun. Mín skoðun er sú, að við eigum aðeins einn kost. Hann er ekki slæmur. Það er að vanda nú alla framleiðslu sem mest má verða og verðlauna fyrir gæðin, en ekki lengur að blaðra sí og æ um, hver drepur mest án nokkurs tillits til gæða eða verðmæta og kostnaðar. Næsta skref er að fullvinna hér allan afla og dreifa afurðum sem víðast út um heim og þá sérstaklega til þeirra þjóða, sem vanhagar um eggjahvítuefni. Að vísu hafa þessar þjóðir minni kaupgetu sem heild, en engu að síður munu þær vera tilbúnar að kaupa við góðu verði, ef við sjálfir erum menn til að halda öllum framleiðslukostnaði í eðlilegu horfi. Enginn vafi er á því, að enn er geysilegur markaður fyrir sjávarafurðir okkar í Bandaríkjunum, og vel er tímabært að kanna, hvað Japanar geta keypt af okkur. Þeir eru fiskætur í stórum stíl og verða sjálfir að sækja á flest höf til fanga, en það dugir ekki til. Þetta kann einhverjum að þykja langsótt, en svo verður ekki eftir stuttan tíma að mínu mati. Það er skoðun mín, að okkur sem peningafátækri þjóð beri fyrst og fremst að gjörnýta öll okkar hráefni hér heima með aukinni vinnslu á matvælasviðinu. Allt er gott að segja um stóriðjuna. Með henni kemur sjálfvirknin. En þegar alvarlegt atvinnuástand er hér fyrir hendi, kemur ekki til mála eins og ástatt er að binda takmarkað eigið fé svo í stóriðjunni á stuttum tíma, að við getum ekki aukið fullvinnslu í okkar gömlu atvinnuvegum, sem veita margfalt fleira fólki vinnu. Nú er mikið rætt um efnaiðnaðarverksmiðju á Suðurnesjum, sem mun kosta marga milljarða, en veitir tiltölulega fáum vinnu, þannig að fjárfesting á hvern vinnandi mann þar verður yfir 10 millj. að minnsta kosti. Þetta er ekki tímabært eins og á stendur hjá okkur í dag. Fyrir Suðurnesjum hafa hins vegar verið gjöfulustu fiskimiðin hér við land, og þar á að leggja höfuðáherzlu á meira alhliða vinnslu sjávarafurða. Öll slík starfsemi veitir geysilega vinnu, og öruggur markaður er fyrir sjávarafurðirnar, ef við þurfum ekki að krefjast hærra verðs en allir aðrir á sambærilegum vörum. Við megum ekki undir neinum kringumstæðum vanrækja matvælaiðnaðinn hér, í sveltandi heimi. Eins og sjá má af framansögðu, eiga erfiðleikar okkar sér dýpri rætur en stjórnarandstæðingar vilja vera láta. Þeir kunna þá skýringu eina, að illa hafi verið stjórnað og eina ráðið sé að fá þá í ráðherrastólana, þá muni allt lagast. Já, miklir menn erum vér, Hrólfur minn. Kannske geta þeir beðið Norðmenn að hætta að keppa við okkur eða fengið einræðisherrana til þess að gefa okkar afurðum lausan tauminn í sínum löndum? Það væri vel gert, og þá bæri þeim sannarlega stólarnir. En trúa menn því? Má ekki heldur spyrja sem svo: Fyrst þeir skynja ekki orsakir erfiðleikanna betur, er þá að vænta lausnar úr þeirra herbúðum? Svo er auðvitað ekki. Þessir menn hafa engin töfrabrögð geymd í sínum fórum. Það er ekki til neitt eitt, sem hjálpar okkur út úr þessum örðugleikum, nema við sjálf sem ein heild. Þjóðin verður öll að skilja, hvað að er, og leggjast á eitt að komast út úr þessu lággengi aftur. Stjórnarandstæðingar hafa að undanförnu klifað á því, að svo illa sé komið fyrir ríkisstj. vegna óstjórnar eða fremur engrar stjórnar, eins og sumir segja, að nauðsyn bæri til þess að efna til kosninga sem fyrst. Vel má vera, að eitt af nauðsynlegum atriðum til þess að fá nýtt andrúmsloft og samstöðu um lausn efnahagslegra vandamála sé að skipta um stjórn og kjósa. Menn verða víða um heim þreyttir á sömu mönnum ár eftir ár, og kann hér nokkuð að gæta hins sama í þessum hugleiðingum. En á það má minna, að enginn veit um úrslit í kosningum fyrirfram, og mér segir svo hugur um, að hver hugsandi maður muni vandlega hugleiða, hvort hann á að veita völdin hentistefnumönnum, sem sífellt nöldra og nagga, en leggja lítið til lausnar, eða þeim, sem vilja taka á sig þá ábyrgð, sem fylgir því að standa að stjórn ríkisins. Það var mjög áberandi, hvað form. Framsfl. hér í umr. fyrra kvöldið var óánægður með þensluna í ríkisbákninu, en því miður er það samt staðreynd, að alltof fáir vinna í sjálfu stjórnarráðinu, og er það til vandræða að ráða þar ekki fleiri úrvalsmenn til starfa. Þar gengur margt alltof seint, og ein af nauðsynlegum breytingum er að bæta við starfsliðið þar. Hins vegar má vel kanna, hvort ekki megi fækka hjá öðrum ríkisstofnunum með endurskipulagningu í starfi og auknu aðhaldi. Ég tel, að þótt margt megi finna að rekstri hjá ríkinu, sé það mein hér, hve framkvæmdavaldið er veikt, og margt fer úrskeiðis þess vegna. Einnig veitir vinnulöggjöfin mönnum mjög frjálsan rétt til að ná fram kröfum sínum, sem óráðvandir menn hafa hagnýtt sér til framdráttar en setur hálfgert óorð á verkalýðshreyfinguna. Allt þetta og miklu fleira mundi koma inn í kosningar nú, ef svo færi, að þær yrðu á næstunni. Og ótrúlegt er, að almenningur í landinu vilji kjósa yfir sig þá menn, er hvað mest hafa reynt að ala á sundrungu og skipulagt viss vinnubrögð, er leiða af sér hörmuleg vandkvæði fólks, er ekki á neitt slíkt skilið. Valið í næstu kosningum verður að kjósa á milli upplausnar eða aukinnar festu í stjórnmálum landsmanna. Enginn, sem vill vera ábyrgur, getur snúið sér að svokölluðu Alþb. af þeirri einföldu staðreynd, að hann mun ekki finna neitt bandalag, heldur sundrungina eina og margvísleg togstreitubrot. Ekki tekur betra við í leitinni að svonefndum samtökum vinstri manna. Þar er allt hulið þoku. Þá er kosturinn að velja framsóknarmenn eftir, en ekki er líklegt, að þeir mundu fitna mikið á kosningum miðað við fyrri afrek. Nei, þeir vinstrisinnaðir menn um allt land, sem vilja vera ábyrgir, eiga aðeins eitt raunhæft val, og það er að efla svo Alþfl., að um muni. Við, sem honum fylgjum, munum ekki skorast undan þeim vanda, sem að steðjar. Við viljum fastara skipulag og rammaáætlanir í þjóðarbúskap okkar, og sífellt er sú stefna að vinna á hér sem annars staðar í heiminum. Lýðræðislegur sósíalismi eykur fylgi sitt úti um allan heim. Þetta er eðlilegt, því að hann leggur áherzlu á, að hver borgari eigi rétt á fullri vinnu og aðstoð frá þjóðfélaginu í erfiðleikum sínum. Samhjálp er þar grundvallaratriði. Með því móti mun hverri þjóð vegna vel, þegar til lengdar lætur. Taumlaus frjálshyggja og gróðasjónarmið hins frjálsa framtaks gengur ekki til lengdar. Því til sönnunar má nefna ástandið í allri S.-Ameríku, en þar búa nú á 3. hundrað millj. manna, og hjá engri þjóð þar eru meðalárstekjur yfir 1000 dollarar á mann. Hins vegar eru þar margir vellauðugir menn, sem skammta hinum af náð sinni. Þannig þjóðfélag vilja Íslendingar ekki kjósa yfir sig. Þess vegna mun fólkið velja þann kost að styrkja Alþfl. til þess að komast út úr erfiðleikunum. Við skulum vera minnug þess, að vandamál munu jafnan vera uppi hjá okkur á öllum tímum, þar sem við erum svo fá, aðeins rúmlega 200 þús. manns, og búum á þessum stað á jörðinni, en gerum samt miklar kröfur til efnahagslegra gæða og það svo, að við erum jafnan að meta og vega okkar kjör til jafns við kjör hjá hinum ríkustu þjóðum heims. Þetta getur verið allt gott og blessað, en það leggur skyldur á hvern mann í staðinn. Sú kvöð á að fullvissa hvert mannsbarn í landinu, að lausnin er ekki að hopa af hólmi, heldur taka undir orð skáldsins, er sagði um síðustu aldamót: „Hvernig sem stríðið þá og þá er blandið, það er að elska, byggja og treysta á landið.“ Þökk þeim, er hlýddu. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir hlustendur. Magnús Jónsson fjmrh. lét sig hafa það að harðneita því hér áðan, að nokkrir teljandi fjármunir hafi farið forgörðum á undanförnum árum vegna skipulagslausrar og óarðbærrar fjárfestingar. Honum fer það ósköp illa, þessum dagfarsprúða og að jafnaði hófsama manni, að láta sér slíkt fleipur um munn fara. Það þýðir ekki að neita því, að hundruð milljóna króna hafa farið í súginn vegna óarðbærrar og óskynsamlegrar fjárfestingar. Benedikt Gröndal sagði hér áðan til vitnis um umhyggju Alþfl. fyrir verkalýðnum, að Eggert G. Þorsteinsson ráðh. hefði með reglugerð, „með einu pennastriki,“ hækkað atvinnuleysisbætur. Þetta væri dæmi um Alþfl.-ráðh. með hjartað á réttum stað. Ég er hræddur um, að Benedikt Gröndal misminni þetta. Hækkun atvinnuleysisbóta var gerð með löggjöf til að efna samkomulag, sem gert var við verkalýðshreyfinguna í fyrra. Þetta sannar því ekkert um hjartagæzku Alþýðuflokksmanna yfirleitt né hvar hjarta félmrh. er staðsett. Undanfarin missiri hafa margir velt fyrir sér þeirri spurningu, hvernig á því geti staðið, að hag okkar Íslendinga sé skyndilega svo illa komið sem raun ber vitni. Menn spyrja: Hverjar eru skýringarnar á því, að eftir margra ára samfellt góðæri skuli hallærisástand ríkja, nær jafnskjótt og eitthvað blæs á móti? En hallærisástand hlýtur það að kallast, þegar þúsundir manna búa við atvinnuleysi og verkafólk verður að heyja langvinna og tvísýna baráttu til að varðveita kaupmátt launa, sem eru helmingi lægri en meðal nágrannaþjóða. Eitt sjúkdómseinkennanna eru hinar miklu erlendu lántökur til að standa undir innflutningi á neyzluvörum auk framkvæmdalána, en slíkar lántökur eru nú ískyggilega tíðar, svo að enn vex skuldabyrðin. Stjórnarliðar segja, að orsakir allra okkar erfiðleika séu minnkandi afli og lækkandi verðlag sjávarafurða. Rétt er það, að miðað við metárin 1964–66, þegar saman fór árlega aukinn afli og hækkandi verðlag, þá varð á allveruleg breyting tvö síðustu árin. Vissulega hlýtur það jafnan að valda erfiðleikum með fiskveiðiþjóð, þegar afli minnkar og söluverð afurða lækkar samtímis. Við bjuggum skyndilega árið 1967 og 1968 við svipað verð og aflamagn og verið hafði fyrir 4–5 árum, þ. e. árin 1962–63. En nú var svo komið, að það aflamagn og þau viðskiptakjör, sem þóttu heldur góð fyrir fáeinum árum, töldust nú hið mesta áfall og ógnuðu afkomu atvinnuveganna. Hér getur varla verið um aðra skýringu að ræða en þá, að fylgt hafi verið rangri og háskalegri stjórnarstefnu. Hin mörgu veltiár hafði verðbólgan verið látin leika lausum hala, og í stað þess að valdhafar legðu sig fram um að stemma stigu við henni, urðu ýmsar stjórnvaldaaðgerðir til að auka hana og magna. Þessu þýðir ekki að neita. Afleiðingarnar urðu að sjálfsögðu þær, að atvinnuvegirnir bjuggu við allt annað og óhagkvæmara verðlag innanlands en verið hafði og samkeppnisaðstaða þeirra á erlendum mörkuðum varð nær vonlaus. Viðreisnarstefnan svokallaða hefur alla tíð byggzt á því, að blind gróðalögmál auðmagnsins ættu að ráða í atvinnu- og efnahagslífinu. Ekkert hefur verið slíkt eitur í beinum núverandi valdhafa sem félagsleg viðhorf til atvinnuveganna eins og áætlunarbúskapur, eins og fjárfestingarstjórn. Kenningum okkar Alþb.-manna um nauðsyn þess að hafa stjórn á þessum hlutum og beita nútíma vinnubrögðum við meiri háttar fjárfestingarákvarðanir hefur verið tekið með móðursjúkum hrópum um, að við viljum færa allt í höft og viðjar. Hér hefur sú kenning ráðið og ræður enn, að gjaldeyrisverðmætin, sem útflutningsatvinnuvegirnir og þó einkum sjávarútvegurinn leggja þjóðinni til, skuli vera til sem allra frjálsastrar ráðstöfunar, til innflutnings og fjárfestingar í gróðaskyni án minnsta tillits til hagsmuna þjóðarheildarinnar. Hitt er svo annað mál, að gróði einstaklinganna hefur ekki ætíð verið sá, sem vænzt var. Þar hafa lögmál frumskógarins ráðið. Mörg misheppnuð fjárfestingin, sem engan arðinn gaf, hvorki svonefndum eigendum né þjóðfélaginu sjálfu, er ljós vottur þessa. Því verður ekki neitað, að á viðreisnarárunum hefur verið vanrækt að byggja upp og treysta suma mikilvæga þætti undirstöðuatvinnuvega okkar, sjávarútvegs og þess iðnaðar, sem honum er tengdur. Stórfelld fækkun togara og fiskibáta, sem öfluðu hráefnis fyrir hraðfrystiiðnaðinn, hefur haft ákaflega óheillavænleg áhrif á rekstur hraðfrystihúsa og ásamt verðbólgunni gert hraðfrystiiðnaðinn veikari en skyldi og verr undir það búinn að mæta verðlækkunum á erlendum mörkuðum. Ýmsar greinar iðnaðar hafa á viðreisnarárunum verið stórlega vanræktar og sumum nær útrýmt með hömlulausum innflutningi erlends iðnvarnings og stöðugum rekstrarfjárskorti. Á þessi samdráttur í iðnaði sinn ríka þátt í atvinnuleysinu undanfarna vetur. Í stað þess að efla alhliða íslenzkan iðnað, bæði til innanlandsneyzlu og útflutnings, hefur hagsmunum hans og þar með almennings í of mörgum tilfellum verið fórnað á altari kenningarinnar um hin frjálsu viðskiptamál gróðahyggjunnar. Hér hafa og fyrirætlanir valdhafanna um að tengja Ísland erlendum efnahagsbandalögum orðið til þess að kveða upp dauðadóm yfir ýmsum tegundum íslenzks iðnaðar. Engum dettur í hug að saka ríkisstj. um aflabrest á síldveiðum eða færa á reikning stjórnarstefnunnar verðfall á erlendum mörkuðum. Þessum áföllum höfum við mátt sæta nú um tveggja ára skeið. Það er rétt. En hitt er jafnljóst, að þjóðin hefði verið ólíkt betur í stakkinn búin til að mæta slíkum áföllum, ef góðærið hefði verið hagnýtt til alhliða uppbyggingar íslenzkra atvinnuvega, fiskibátaflotinn og togaraflotinn endurnýjaður og færður í nútíma horf, hraðfrystiiðnaðurinn efldur og gerður hagkvæmari en verið hefur, fullvinnsla á sjávarafla tekin upp í stórum stíl. Á sama hátt hefði þurft að vinna markvisst að uppbyggingu annars iðnaðar eftir vandlega gerðum áætlunum um hagkvæmni og hóflega fjárfestingu, byggðum á ýtarlegum rannsóknum. Þá hafa og markaðsmálin verið hörmulega vanrækt og alla markvissa forystu skort af opinberri hálfu til að leysa það verkefni sómasamlega af hendi. Aðrar fiskveiðiþjóðir, allir helztu keppinautar okkar á þessu mikilvæga sviði, leita hinna víðtækustu markaða fyrir framleiðslu sína og verja til þess skipulagðri vinnu og miklum fjármunum og ná líka miklum árangri. Hér hefur lengi skort samstillt átak ríkisvalds og framleiðenda um stóraukna markaðsleit og markaðsöflun með nútíma aðferðum á sviði kynningar og auglýsingatækni. Það, sem ríkisstj. verður sökuð um með fullum rökum, er margvísleg vanræksla af þessu tagi og það er stjórnarstefnan, sem hér veldur mestu, það er kenningin um markaðslögmálið og óskorað frelsi gróðahyggjunnar, sem fyrr en varir leiðir til glundroða og öngþveitis. Við Alþb.-menn höfum varað við þessari stefnu og talið hana háskalega. Því hefur ekki verið sinnt, enda er nú svo komið því miður, að þjóðin öll og þó sérstaklega alþýða landsins sýpur seyðið af þessari stefnu. En ráðamenn berja höfðinu við steininn og búa sig undir að halda förinni áfram lengra út í ófæruna. Harla fátt bendir til, að ríkisstj. hafi dregið gagnlega lærdóma af reynslu undanfarandi ára né sé undir það búin að takast á við vandamálin á þann hátt, að von sé um farsæla lausn þeirra. Vantraustið á íslenzkum atvinnuvegum er hið sama og áður, engar varanlegar ráðstafanir gerðar til að tryggja nauðsynlegar undirstöður þeirra. Hins vegar liggja á borðum ráðh. ýmsar áætlanir og jafnvel samningsuppköst um stóraukna aðild erlendra auðhringa að íslenzku atvinnulífi. Alþb.-menn eru eindregið þeirrar skoðunar, að nú sé brýnni þörf en nokkru sinni að fylkja liði um nýja stjórnarstefnu í landinu, þar sem kostað verði kapps um með þjóðfélagslegum viðhorfum, ákveðinni stefnu í fjárfestingarmálum og áætlunarbúskap að byggja upp þá mikilvægu þætti atvinnuveganna, sem verið hafa vanræktir og hlotið hafa þungar búsifjar undir viðreisnarstjórn. Einnig er þörf djarflegra átaka í félagsmálum þjóðarinnar, í húsnæðismálum, tryggingamálum, heilbrigðismálum, menntamálum. Alþb. heitir á Íslendinga, hvar í flokki sem þeir hafa staðið, að veita slíkri uppbyggingarstefnu fulltingi. Ljóst er að til þess að hrinda henni í framkvæmd, svo að um muni, þarf Alþb. að eflast að áhrifum, svo að tryggja megi breytt valdahlutföll á Alþingi að loknum næstu kosningum. Ég mun nú víkja lítið eitt að utanríkismálum. NATO-samningurinn frá 1949 var óuppsegjanlegur í 20 ár. En frá og með 24. ágúst n. k. getur hvert aðildarríki hans um sig sagt honum upp, hvenær sem er, með eins árs fyrirvara. Snemma á þessu þingi fluttum við Alþb.-menn till. til þál. um að fela utanrmn. að semja rækilega grg. um þau vandamál, sem tengd eru aðild Íslands að NATO, um breytingar á alþjóðamálum á þeim 20 árum, sem bandalagið hefur starfað og viðhorfið nú. Seint og um síðir var till. þessari. vísað til utanrmn., en hún hefur ekki fengið þar fullnaðarafgreiðslu þrátt fyrir ákveðin fyrirheit þar um. Síðar á þinginu fluttum við Alþb.- menn síðan till., sem felur í sér hvort tveggja í senn úrsögn úr NATO og uppsögn herstöðvasamningsins við Bandaríkin. Þessi till. hefur alloft verið á dagskrá sameinaðs Alþingis, en hún hefur ekki verið tekin til umr., hefur ekki einu sinni komizt til n. Afstaða þingflokka til þessara mála er hins vegar nokkurn veginn ljós. Allir flokkarnir, aðrir en Alþb., hafa lýst fylgi við áframhaldandi aðild að NATO. Báðir stjórnarflokkarnir hafa á þessu þingi lýst eindregnum stuðningi sínum við dvöl Bandaríkjahers í landinu. Framsóknarmenn hafa hins vegar lýst því yfir, að þeir vilji endurskoðun herstöðvasamningsins og brottför hersins í áföngum, en íslenzka gæzlumenn við rekstur radarstöðva og fleiri slík gæzlustörf. Á síðustu árum hafa umr. um mikilvægustu utanríkismál svo sem um afstöðu Íslands til aðildar að Atlantshafsbandalagi og dvöl erlends hers í landinu tekið nokkrum stakkaskiptum. Ég hygg, að raunsæjar og málefnalegar rökræður um þessi mál hafi einna fyrst átt sér stað meðal ungra manna innan stjórnmálaflokkanna og utan, svo sem í skólunum. Hér á Alþ. gætir einnig aukinnar viðleitni til að fjalla um þessi mál á röklegan hátt. Það er og spor í rétta átt, að utanrmn. hefur verið vakin af dvala, og hæstv. utanrrh., svo og formaður utanrmn. hafa haft um það fögur orð, að n. skuli framvegis gegna hlutverki sínu eins og lög standa til, en samkv. þingsköpum ber n. að fjalla um öll mikilvæg utanríkismál, ekki einungis þá mánuði, sem Alþ. situr ár hvert, heldur einnig utan þingtíma. Innan margra NATO-ríkja, ekki sízt á Norðurlöndum, í Danmörku, Noregi og hér á Íslandi, ber mjög á vaxandi gagnrýni á NATO. Bent er á, að höfuðandstæðurnar í heimsmálum séu ekki lengur milli austurs og vesturs, heldur miklu fremur milli norðurs og suðurs, milli ríku þjóðanna í Norður-Ameríku og Evrópu annars vegar og fátæku þjóðanna í Suður-Ameríku, Asíu og Afríku hins vegar. Að dómi æ fleiri er NATO hlekkur í valdakerfi ríku þjóðanna undir forystu Bandaríkjanna. Hafa verið dregnar fram óteljandi staðreyndir um þetta valdakerfi, hvernig það teygir anga sína víðs vegar um heim og lætur til sín taka, ef kúgaðar þjóðir reyna að öðlast efnahagslegt sjálfstæði. Innrás Rússa í Tékkóslóvakíu hefur af ýmsum, bæði hér á landi og erlendis, verið notuð sem röksemd fyrir nauðsyn og gildi Atlantshafsbandalagsins. Ekki dettur mér í hug að neita því, að framferði Rússa gagnvart Tékkum hefur í bili blásið nýju lífi í NATO, sem orðið var næsta ólíklegt til langlífis. Það er án efa rétt, að fyrst í stað styrkjast hernaðarbandalögin tvö af óhæfuverkum hvors annars. Hitt er fjarstæða, að árás ríkja Varsjárbandalagsins á Tékka sé vottur um styrkleika þess bandalags. Það er að sjálfsögðu veikleikamerki, en ekki styrkleika. Jafnframt er innrásin vottur þess, að sameiginleg aðild að hernaðarbandalagi er notuð til að réttlæta hernaðarlega íhlutun. Þegar þessi mál eru því skoðuð niður í kjölinn, gera menn sér ljóst, að innrásin í Tékkóslóvakíu var afleiðing af skiptingu heimsins í áhrifasvæði risaveldanna tveggja, afleiðing af óbilgjarnri og háskalegri kröfu þeirra hvors um sig að deila og drottna innan síns áhrifasvæðis. Ég er þess fullviss, að þeim fer fjölgandi, ekki sízt meðal ungu kynslóðarinnar, sem gera sér ljóst, að við Íslendingar eigum heima í röðum þeirra þjóða, sem standa utan við hernaðarblokkir, og því beri okkur að segja upp aðild að Atlantshafsbandalaginu og hverfa úr NATO. Krafan um uppsögn herstöðvasamnings og brottför Bandaríkjahers fær nú vaxandi hljómgrunn með þjóðinni, einkum í röðum æskufólks. Í þeim efnum eru að verða alger straumhvörf. Ungir menn í öllum hernámsflokkunum taka nú herstöðvamál til endurmats í ljósi nútíma sjónarmiða. Ungir jafnaðarmenn hafa gengið þar ákveðnast til verks og gert afdráttarlausar ályktanir um uppsögn herstöðvasamningsins. Raunar verður ekki annað séð en þeir séu í algerri andstöðu við ríkisstj. í flestum helztu deilumálum, jafnt á sviði utanríkis- sem innanlandsmála. Till. ungra framsóknarmanna um brottför herliðsins í áföngum og þjálfun íslenzkra manna til að taka þar við gæzlustörfum eru að vísu dálítið óljósar, en sýna þó, að krafan um að losna við herliðið á vaxandi fylgi að fagna. Mér skilst, að Framsfl. allur hafi nú gert þessar till. að sínum. Meðal ungra sjálfstæðismanna er einnig tekið að rökræða um hersetuna, og mér er tjáð, að afstaðan til herstöðvasamningsins sé orðin þar verulegt deilumál. Meðal háskólastúdenta, sem Sjálfstfl. fylgja, munu nú áhöld um, hvor hópurinn er fjölmennari, fylgismenn eða andstæðingar bandarískra herstöðva á Íslandi. Hefur í þessu efni orðið gerbreyting á örfáum árum, jafnvel á allra síðustu missirum. Ég hygg, að það sé nú fyllilega tímabært orðið að hefja umr. um herstöðvamálin af fullri einlægni og hreinskilni og efla samstöðu allra þeirra, sem gera sér ljósa nauðsyn þess, að hér verði ekki erlendur her til frambúðar. Rétt væri vafalaust að draga eftir föngum úr þeirri tortryggni, sem upp kynni að rísa í nálægum löndum, ef við létum herinn fara. Í þessu sambandi er sjálfsagt að kanna allar þær leiðir, sem samrýmzt geta sjálfstæði okkar og öryggi. Samvinna við nágrannaþjóðir okkar um öryggismál getur að mínu viti átt fullan rétt á sér. Form slíkrar samvinnu gæti verið með ýmsum hætti og skal ekki farið nánar út í þá sálma nú. Vissulega er mikið til þess vinnandi að losna við háskalegar herstöðvar úr landinu. Ég vil að lokum leggja á það ríka áherzlu, að í þeim málum öllum, sem snerta afstöðu Íslands til umheimsins, þurfum við stöðugt að vera vakandi og tileinka okkur raunhæf sjónarmið á hverjum tíma. Tímarnir breytast óðfluga, og við megum ekki láta okkur daga uppi með úrelt viðhorf, skoðanir, sem heyra fortíðinni til. Tökum nú öll hin svonefndu varnarmál til rækilegrar endurskoðunar af hispursleysi og raunsæi. Leitum af einlægni þeirrar niðurstöðu, setti bezt samrýmist sjálfstæðisvilja og framtíðarhagsmunum íslenzkrar þjóðar.- Góða nótt.



Herra forseti. Það hefur verið ljóta árferðið í þau 5 ár, sem Bjarni Benediktsson hefur verið forsrh., ef marka má sameiginlegan söng allra stjórnarsinna í þessum umr. Allir hafa þeir haft þá sögu að segja, að næstum allir okkar erfiðleikar stafi af slæmu árferði. Sé þetta rétt, eru hagskýrslur meira en léleg heimild. Samkv. hagskýrslum var heildarfiskaflinn til jafnaðar á þessum 5 árum, árunum 1964–1968, 110% meiri en hann var til jafnaðar á þremur stjórnarárum vinstri stjórnarinnar, 1956–1958. Samt var atvinna þá nóg og afkoma almennings betri en nú. Ég held, að sannleikurinn sé sá, að hagskýrslurnar séu réttar og það sé allt annað en lélegt árferði, sem eigi meginþátt í vandamálum okkar nú. Fjmrh. flutti hér hjartnæma ræðu um, að atvinnufyrirtækin þyrftu að skila arði. Þetta er hverju orði sannara. En hvað hefur fjmrh. gert til þess að fyrirtækin gætu skilað arði? Hann hefur haft forystu um að leggja á þau marga nýja skatta, sem margir hverjir þekkjast hvergi nema hér. Skattabyrði fyrirtækjanna er nú miklu meiri en hún var, þegar vinstri stjórnin lét af völdum, og miklu meiri en í flestum öðrum löndum. Skattar eru nú ein af helztu orsökum þess, að fyrirtækin geta ekki greitt hliðstætt kaup og annars staðar. Fjmrh., sem þannig heldur á málum, ætti að tala um flest annað en hann sé fylgjandi því, að fyrirtæki geti skilað arði. Fjmrh. sagði, að fulltrúar Framsfl. í fjvn. hefðu ekki gert neinar till. um þátttöku ríkisins í bílaeign embættismanna og það stæði á þeim, að n. afgreiddi málið. Þetta er alrangt. Fulltrúar flokksins hafa lagt til, að þessi þátttaka ríkisins félli alveg niður. Þeir hafa alltaf verið reiðubúnir til að afgreiða málið og eru m. a. reiðubúnir til að koma á fund strax í kvöld, ef ráðh. óskar eftir að afgreiða málið áður en þingi lýkur. Benedikt Gröndal flutti hér gamalkunna ræðu um góða flokkinn í ríkisstj. Benedikt þakkaði Alþfl., að bætur almannatrygginga og atvinnuleysisbætur voru hækkaðar í vetur. Benedikt sagði einnig, að Alþfl. hefði komið í veg fyrir, að kaupdeilur nú hefðu verið leystar með lagaboði. Það væri gott að fá það upplýst af næsta ræðumanni, Jóhanni Hafstein, hvort þetta er rétt. Ég spyr Jóhann Hafstein: Var Sjálfstfl. mótfallinn hækkun umræddra bóta, og þurfti Alþfl. að beita hörðu til að knýja hana fram? Og ég spyr Jóhann Hafstein: Hefur það verið krafa Sjálfstfl., að vinnudeilurnar nú væru leystar með lagaboði? Það var algerlega rangt hjá Benedikt Gröndal, að stjórnarandstöðuflokkarnir hefðu neitað að taka þátt í þjóðstjórn á s. 1. hausti. Þetta er rangt vegna þess, að það reyndi aldrei neitt á þetta. Flokksþing Alþfl. hafði hafnað þátttöku í slíkri ríkisstj., áður en til þess kæmi, að Framsfl. eða Alþb. þyrftu nokkru að svara um það. Það var misskilningur hjá Steinþóri Gestssyni, er hann lagði út af ummælum Jónasar Jónssonar um árferði. Jónas nefndi, að nú væri nálega meðalárferði með aflabrögð, þegar á heildina væri litið. Það er skylt að minnast þess á eldhúsdegi, að allar ríkisstj. vilja vel. Allar vilja þær vera vinsælar og hljóta frægð af verkum sínum. En þrátt fyrir þennan sameiginlega góða ásetning allra ríkisstj. er það ákaflega misjafnt, hvernig þeim tekst til. Sumum hefur heppnazt að verða frægar af verkum sínum, en öðrum hefur tekizt svo illa, að þær eru eingöngu nefndar til aðvörunar. Það var sannarlega margt, sem ríkisstj. vildi gera vel, þegar hún kom til valda fyrir 10 árum. Bjarni Benediktsson ætlaði sér að hljóta fagran orðstír í sjálfstæðissögu þjóðarinnar, en eftirminnilegasta verk stjórnarinnar á þeim vettvangi er brezki landhelgissamningurinn, sem hindrar um ófyrirsjáanlegan tíma, að Íslendingar fái full yfirráð yfir öllu landgrunninu til óbætanlegs tjóns fyrir sjávarútveginn og afkomu þjóðarinnar í heild. Annar slíkur minnisvarði er álsamningurinn, en samkv. honum fær svissneski álhringurinn raforkuna fyrir 27% lægra verð en Norðmenn sömdu um á sama tíma. Ríkisstj. ætlaði sér að draga úr skuldasöfnun þjóðarinnar, því að hún er að dómi hennar orðin hættulega mikil, en útkoman hefur orðið sú, að skuldirnar hafa margfaldazt og fer senn 5. hver kr. af gjaldeyristekjum þjóðarinnar til greiðslu á afborgunum og vöxtum, og er það helmingi meira en sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna telja, að megi vera hámark slíkra greiðslna. Ríkisstj. ætlaði sér að tryggja stöðugt gengi krónunnar og auka þannig álit þjóðarinnar út á við og sparnað inn á við, en útkoman hefur orðið sú, að hún hefur fellt gengi krónunnar fjórum sinnum, enda er íslenzka krónan nú einn verðminnsti gjaldmiðillinn í heiminum og álitið á fjármálum þjóðarinnar eftir því. Ríkisstj. ætlaði sér að bæta lífskjörin og fékk til þess einstætt tækifæri, þar sem þjóðin hefur til jafnaðar aldrei búið við meira góðæri en á þessum áratug, en samt sýnir óvefengjanlegur samanburður á verðlagi og kaupgjaldi, að lífskjörin eru nú stórum lakari en fyrir 10 árum, og eru Íslendingar eina þjóðin í Evrópu, sem þannig er ástatt fyrir. Ríkisstj. ætlaði sér að gera stórt átak í húsnæðismálum þjóðarinnar, og átti Breiðholtið að vera sérstakt minnismerki um afrek hennar í þeim efnum. En útkoman hefur orðið sú, að íbúðabyggingar hafa nú að miklu leyti stöðvazt, og Breiðholt er að verða víti til varnaðar um það, hvernig ekki á að fara að í byggingarmálum. Ríkisstj. ætlaði sér að halda ríkisútgjöldum í skefjum, og Magnús Jónsson hélt sig vera orðinn nýjan Jón Þorláksson. Útkoman hefur orðið sú, að ríkisútgjöldin hafa margfaldazt hraðar en nokkuð annað, stórfelldum nýjum sköttum hefur verið bætt við árlega og sukk og óreiða blómstrað betur en nokkru sinni fyrr, eins og svonefnt húsameistaramál er lítið dæmi um. En þó slær Seðlabankinn öll met í þessum efnum, en hann einn hefur nú orðið næstum eins fjölmennt starfslið og stjórnarráðið allt, og er það að verða hin mesta ráðgáta allra tíma, hvað öll þessi mannmergð þar hefur að gera. Þannig mætti halda slíkri upptalningu lengi áfram. Stjórnin hefur viljað vel, en henni hefur misheppnazt á flestum sviðum. Til þess liggja margar ástæður, en sú þó veigamest, að undir forystu Gylfa Þ. Gíslasonar og ráðunauta hans hefur verið fylgt alrangri stefnu í efnahagsmálunum, stefnu, sem er ekki neitt miðuð við íslenzkar aðstæður, heldur er sótt í erlendar kennslubækur, sem fjalla um allt aðrar aðstæður en þær, sem eru hér. Þessi stefna einkennist annars vegar af algeru stjórnleysi í fjárfestingar- og gjaldeyrismálum, en hins vegar af ströngum lánsfjárhöftum, sem þó er beitt stefnulaust og bitna því einna helzt á atvinnuvegunum. Vegna þessarar óheillastefnu stendur þjóðin að mörgu leyti verr að vígi í lok sjöunda áratugs aldarinnar en hún gerði í upphafi hans, enda þótt þessi áratugur hafi verið mesti góðæristíminn í sögu þjóðarinnar. Og nú blasir áttundi áratugur aldarinnar fram undan. Mér segir svo hugur, að hann verði einn erfiðasti og örlagaríkasti áratugurinn í sögu þjóðarinnar. Við Íslendingar höfum óneitanlega verið að dragast aftur úr öðrum þjóðum á áratugnum, sem er að ljúka, og vitna lífskjörin hér og annars staðar bezt um það. Allt bendir til, að áttundi áratugurinn muni einkennast af stórfelldri framfarasókn í heiminum, er byggist á sívaxandi þekkingu og tækni. Það verður íslenzku þjóðinni gífurleg þolraun að fylgjast með í þessari sókn, þar sem hún þarf jafnframt að vinna það upp, sem hefur mistekizt á sjöunda áratugnum. Takist okkur þetta ekki, bíða okkar lakari lífskjör og hrun hins efnalega sjálfstæðis. Þjóðin má ekki láta blekkjast af neinni barnalegri bjartsýni, eins og þeirri, sem kom fram í ræðu Eyjólfs Konráðs í fyrrakvöld, en hún má heldur ekki fyllast svartsýni og missa kjarkinn eins og þeir, sem nú eru að flýja landið. Hún verður að horfast í augu við raunveruleikann og ganga til verks einbeitt í þeim ásetningi að sigra erfiðleikana og halda stöðu sinni í samfélagi þjóðanna. En til þess að svo geti orðið, þarf nýja forystu, nýja stefnu og ný vinnubrögð. Eða trúir nokkur því í alvöru, að forysta þeirra Bjarna Benediktssonar og Gylfa Þ. Gíslasonar, sem ekki hefur reynzt betur á sjöunda áratugnum en raun ber vitni, muni henta við lausn þeirra stóru verkefna, sem bíða okkar á áttunda áratugnum? Trúir nokkur, að þessir forystumenn muni reynast betur, þegar þeir eru orðnir staðnaðir og þreyttir? Trúir nokkur, að við getum leyst með sóma vandamál áttunda áratugsins, ef við sýnum ekki í verki meiri ráðdeild og stjórnsemi í fjárfestingar- og gjaldeyrismálum og fjárstjórnarmálum ríkisins en gert hefur verið á þessum áratug. Trúir nokkur, að við leysum vandamál áttunda áratugsins með nýjum og nýjum gengisfellingum? Trúa menn, að við þurfum ekki nýja forystu og ný vinnubrögð til að leysa hin stóru viðfangsefni, sem okkar bíða á áttunda áratugnum? Andstæðingarnir hafa varpað ýmsum hnútum að okkur framsóknarmönnum í þessum umr. Það hafa þó sumir þeirra játað, að Framsfl. hafi á þessu þingi markað sér skýrari stefnu í ýmsum málum en áður. Þá sanngirni, sem felst í þessari viðurkenningu, ber að þakka. Undir forystu hins nýja formanns okkar, Ólafs Jóhannessonar, höfum við reynt í þingflokknum og ýmsum nefndum flokksins að horfa fram á leið og leitazt við að marka okkur stefnu, er sé miðuð við þau verkefni, er bíða okkar á áttunda áratug aldarinnar. Í till. okkar leggjum við megináherzlu á ráðdeild og stjórnsemi. Þetta er undirstaða þess, að þjóð með lítil efni fái valdið verkefni sínu. Þetta eru hinar sígildu dyggðir, sem aldrei mega gleymast, en hafa gleymzt allt of oft í góðæri sjöunda áratugsins. En þær gagna okkur samt ekki til fulls, nema við lærum betur að sameina kraftana við hin ýmsu verkefni, samvinna og samhyggja verði ríkari hjá þjóðinni. Sundruð og margklofin smáþjóð getur aldrei mátt sín mikils. Þess vegna vörum við framsóknarmenn við fáu meira en aukinni sundrungu. Það, sem við þurfum, er ekki að sundrast í smærri hópa, heldur að sameina okkur í stærri og sterkari heildir, en séum þó vel í talfæri hverjir við aðra. Framsfl. er nú langsterkasta stjórnmálaafl frjálslyndra og framfarasinnaðra manna á Íslandi. Þetta afl þarf að styrkja til meiri áhrifa og leiðsagnar um mál þjóðarinnar. Það er áhrifamesta leiðin til að knýja það fram, að þjóðin fái nýja forystu og stjórnarstefnan mótist af nýjum og ferskum sjónarmiðum, sem beinist fyrst og fremst að lausn þeirra verkefna og vandamála, er bíða okkar á áttunda áratug aldarinnar. - Ég þakka þeim, er hlýddu.



Herra forseti. Háttvirtu áheyrendur. Ég vil aðeins vegna orða hv. 4. þm. Reykv., Þórarins Þórarinssonar, um almannatryggingarnar og félmrh. segja þetta: Vitanlega hefur félmrh. átt frumkvæðið að breytingum almannatryggingalaganna. Það heyrir hans rn. til. Hins vegar hefur náðst samkomulag, gott samkomulag, um afgreiðslu þessara mála eins og yfirleitt um flest mál við Sjálfstfl. í ríkisstj. En það er auðvitað eitur í beinum framsóknarmanna, að slíkt samkomulag skuli hafa tekizt, en það hefur verið styrkur ríkisstj., að gott samkomulag hefur tekizt um flest mál. Þessum umr. er nú að ljúka. Ég vildi aðeins mega nota þessar fáu mínútur, sem mér eru ætlaðar að lokum, til að rifja upp nokkrar hugleiðingar mínar og raunar margra annarra líka. Það eru til ýmsir málshættir, bæði erlendir og íslenzkir, sem hljóða efnislega eitthvað á þá leið, að þá megi bezt manninn reyna, þegar erfiðleikar steðja að, en málshættir fela oft í sér mikinn sannleika. Hvernig bregðast menn við erfiðleikunum? Taka þeir karlmannlega og heiðarlega á móti og reyna að vinna bug á þeim, eða reyna þeir að skjóta sér undan því að takast á við þá og leitast kannske fyrst og fremst við að koma sök á einhverja aðra og skjóta sjálfum sér undan? Íslenzku þjóðinni hefur nú borið mikill vandi að höndum. Fiskaflinn hefur minnkað um það bil um helming, verðið hefur lækkað mjög verulega á mörgum afurðum, og gjaldeyrissjóðurinn hefur étizt upp, eins og marglýst hefur verið og ég skal ekki fara út í að rekja. En hvernig bregðast menn við? Ríkisstj. hefur reynt að spyrna við fótum og hefur þurft í því sambandi að gera ýmsar ráðstafanir miður vinsælar, en nauðsynlegar og óumflýjanlegar, svo sem gengislækkanir með tilheyrandi verðhækkun á öllum erlendum varningi. Ég skal viðurkenna, að ég var lengi vel mjög hikandi við þessar aðgerðir, en að athuguðu máli komst ég að þeirri niðurstöðu, að undan þessu yrði ekki unnt að skjóta sér, ef nokkur von ætti að vera til þess, að við þessa erfiðleika yrði ráðið. En mér finnst athyglisvert, hvernig stjórnarandstaðan bregzt við. Hennar aðaláhugamál virðist ekki vera að ráða bug á efnahagsvandanum, heldur fyrst og fremst að koma sök eða sökum á ríkisstj., enda þótt allir, sem hlutlaust vilja líta á málið, geri sér fulla grein fyrir, að orsaka erfiðleikanna er ekki að leita hjá henni, heldur eru þeir utanaðkomandi og ekki af okkar völdum. Stjórnarandstaðan notar hvert tækifæri til að gera lítið úr hinum raunverulega vanda, segir aflabrögðin í meðallagi og verðlagið, eins og búast má við, sveiflum háð, en ekki lakara en oft áður. Hún notar líka hvert tækifæri til að gera nauðsynlegar ráðstafanir tortryggilegar og ala á óánægju þeirra, sem fyrir óþægindunum hljóta að verða, því að óþægindi og erfiðleikar hljóta að fylgja því, þegar gjaldeyristekjurnar minnka svo stórkostlega sem raun ber vitni. Nei, þeir segja, að orsakir erfiðleikanna séu ekki þessar, heldur sé þeirra að leita í rangri stjórnarstefnu og mistökum hjá ríkisstj. Allt, sem miður fer í þjóðfélaginu, á að vera ríkisstj. að kenna. Nú er sjálfsagt að viðurkenna, að mistök geta átt sér stað. Enginn er alfullkominn. Ekki hef ég trú á, að stjórnarandstaðan sé það heldur. Það hafa dæmin sannað, þegar þeir herrar hafa verið við völd, auk þess sem margt orkar tvímælis, sem gert er og túlka má á ýmsa vegu. Góðviljaðir menn og skilningsgóðir geta fært allt til betri vegar, en aðrir geta rangtúlkað og fært til verri vegar. Í beinu framhaldi af þessari afstöðu sinni til vandans er svo krafa þeirra, sem alla erfiðleika á að leysa, að ríkisstj. segi af sér og fái völdin þeim í hendur, sem þó ekki hafa nein þau ráð á takteinum, sem líkleg mætti telja til úrlausnar. Þessi ríkisstj. hefur þó hlotið meiri stuðning kjósenda en nokkur önnur ríkisstj. hefur hlotið fyrr eða síðar, þar sem hún í þrennum kosningum í röð hefur fengið stuðning meiri hluta kjósenda. Þessi krafa er því hvort tveggja í senn ólýðræðisleg og óraunhæf lausn á sérhverjum vanda. Ríkisstj. hefur nú bráðum setið að völdum í 10 ár. Allan þann tíma hefur samvinnan í ríkisstj. verið góð, að ég má segja. Ríkisstj. hefur lagt áherzlu á að leysa aðkallandi vandamál heiðarlega og með hagsmuni þjóðarinnar allrar fyrir augum, og ég spyr nú: Eru líkur til, að stjórnarandstöðunni mundi takast betur, ef hún tæki við? Er samstaðan þar betri? Eru möguleikarnir þar meiri? Er stefna þeirra líklegri til árangurs? Ég held varla. Ýmist er stefnan sett fram með óljósu orðalagi, sem túlka má á ýmsan veg, eða umorðun á hinni sömu stefnu, sem fylgt hefur verið að undanförnu. Einnig er þar um að ræða hrein yfirboð, sem aðeins eru ætluð til að ganga í augu á fólki og geta ekki orðið framkvæmd. Eitt er þó, sem skilur. Það virðist nú vera orðinn staðfastur ásetningur hjá Framsfl. að innleiða aftur haftapólitíkina, sem við þekkjum því miður allt of vel frá stjórnartímum þeirra. Formaður Framsfl. orðaði þetta í fyrrakvöld þannig, að þeir vildu hafa heildarstjórn á fjárfestingarmálum og innflutningi, en aðeins nauðsynlega stjórn. En við vitum af reynslunni, hvað það þýðir, þegar þessi heildarstjórn fjárfestingar og innflutnings er komin í þeirra hendur, og ég hygg, að fáir muni óska eftir því. Og hverjar eru svo líkurnar til þess, að þessi sundurleiti og sundurlyndi hópur, sem nú myndar stjórnarandstöðuna, komi sér saman um nokkurn skapaðan hlut annan en þann að vera á móti núv. ríkisstj.? Ég held, að þær séu ekki miklar. Og ólíklegt, að þeir geti myndað starfhæfan meiri hl. Við skulum aðeins líta á ástandið í þessum flokkum. Sósfl., sameiningarflokkur alþýðu svo kallaður, hefur að undanförnu átt í miklum brösum. Enduðu þau átök með því, að nýr flokkur með nýju nafni var stofnaðir, Alþb. Virðist þó ekki hafa verið um það samstaða, því að Sósfl., sameiningarflokkurinn, sem leggja átti niður, virðist lifa góðu lífi, en í honum er hinn harði kommúnistakjarni flokksins, sem átti að hverfa og átti að fela a. m. k. Hvað úr þessu verður, liggur þó ekki ljóst fyrir, en svo mikið er víst, að samkomulagið virðist ekki of gott. Svo hefur það komið til, að nú í þessari viku var auglýstur stofnfundur nýrra samtaka vinstri manna, og sennilega er þar á ferð einn anginn af Sósfl., sameiningarflokki alþýðu. En þegar á það er litið, að allir þessir hópar munu fyrir stuttu hafa verið aðilar að Sósfl., sameiningarflokknum, virðist hann nú þríklofinn og lítið líklegur til að sameina alþýðuna í landinu, þegar hann getur ekki sameinazt sjálfur í meginmálum, eða til að standa að farsælli ríkisstj. Við þetta allt saman bætist svo, að þrálátur orðrómur hefur verið uppi um það, að einhver stór eða lítill hópur Framsfl. væri að hugsa um að segja skilið við hann og sameinast þessum nýju vinstri mönnum. Allt bendir þetta til, að stjórnarandstaðan sé sundruð og lítið líkleg til að geta sameinazt um neitt nema það að vera á móti ríkisstj. Formaður Alþb. sagði hér í fyrrakvöld, að í íslenzkri pólitík væru aðallega tvö öfl að verki, einstaklingshyggjan og félagshyggjan, og get ég út af fyrir sig verið sammála um það. En þegar forsvarsmenn félagshyggjunnar, sem svo kalla sig, eru á tætingi með persónupot fyrir sjálfa sig, þá er ég hræddur um, að félagshyggjan eigi erfitt uppdráttar og þeir eigi erfitt með að koma sér saman um mótun stefnu í þeim anda í ríkisstj., ef þeim mætti takast að hrekja núv. stjórn frá völdum. Ég vil því vænta þess, að almenningur geri sér skýra grein fyrir mismuninum á nauðsynlegum og óumflýjanlegum aðgerðum ríkisstj., sem í bili geta að vísu verið óþægilegar, og svo á óábyrgum og óraunhæfum orðræðum andstöðuflokkanna, sem væntanlega geta ekki komið sér saman um neitt. Við skulum vona, að þessu erfiðleikatímabili, sem nú gengur yfir, ljúki bráðlega og nýir og betri tímar séu í vændum, en við verðum á hinn bóginn að vera við því búnir að geta mætt erfiðleikunum og snúizt á móti þeim af einurð og festu, þó að þeir kunni að vera óþægilegir í bili. - Góða nótt.



Herra forseti. Góðir áheyrendur. Enn er að ljúka eldhúsdegi. Í fyrra lá fyrir Alþingi frv. til 1. um þingsköp flutt af n. skipaðri mönnum úr öllum flokkum. Þar var gert ráð fyrir því að leggja eldhúsdagsumr. niður. Ég átti því ekki þess von, að neinn eldhúsdagur yrði í ár eða framvegis. Hér hefur þó á annan veg skipazt. Nefnt frv. hefur ekki sézt í vetur og enginn minnzt á að leggja eldhúsdaginn niður, svo að enn færir stjórnin sínar varnir og stjórnarandstaðan sínar ásakanir fram fyrir alþjóð svo sem vera ber, og þjóðin metur málavexti á sínum tíma. Menn hafa nú heyrt hér margt sagt af hálfu hinna ýmsu aðila, sem þátt taka í þessum umr. Það hefur verið nokkuð einkennandi fyrir þá hæstv. ráðh., sem hér hafa flutt mál stjórnarinnar, að þeir hafa bæði sýnt bölsýni og reynt að sýna bjartsýni líka, þó ekki í sömu málunum. Bölsýni hafa þeir sýnt, þegar þeir sýna fram á það, að nauðsynlegt sé að hafa kaupgjaldið lágt, atvinnuvegirnir þoli lítið, þjóðin sé illa komin eftir verðfall og aflabrest, eins og þeir kalla það. En á hinn bóginn hafa þeir sýnt fram á glæstar gróðatölur, þegar þeir hafa verið að mæla fyrir því, sem virðist vera eitt aðaláform ríkisstj., að blanda fjármunum saman við fjármagn erlendra auðhringa til þess að byggja verksmiðju á Íslandi, og þá eru þær ævinlega kallaðar stóriðjuframkvæmdir, hversu smáar sem þær eru. En það vill raunar svo til, að einmitt síðustu daga höfum við verið að sjá framan í fyrstu reikninga slíkrar verksmiðju hér á Alþingi, og það er svo sannarlega ekki uppörvandi um framtíð þjóðarinnar, að hún geti á næstu árum byggt góð lífskjör á því. Kísilgúrverksmiðjan við Mývatn, sem svo sannarlega var kynnt hér af stjórnarinnar hálfu sem arðvænlegt fyrirtæki og uppbyggilegt á sinni tíð, sýnir stórtap, svo að nemur milljónatugum á hinu fyrsta ári, og þó er tap hennar áætlað enn þá meira á næsta ári, þannig að nú verður íslenzki ríkissjóðurinn, svo illa sem hann er staddur fyrir, að reiða þessu fyrirtæki fram hundruð milljóna til þess að greiða upp töp og til þess að reyna að bæta fyrir þær skekkjur, sem fram hafa komið í byggingu verksmiðjunnar, til þess að reyna að berja í þá bresti, sem fyrir liggja. Um stjórnarfarið í landinu hef ég raunar þetta að segja í örstuttu máli: Áform og gerðir ríkisstj. hin síðustu árin hafa öðru fremur mótazt af ókunnugleika hennar á stöðu íslenzkra atvinnuvega, vanmati á möguleikum þeirra og oftrú á því, að hægt sé að misbjóða umburðarlyndi þjóðarinnar með óþörfum og óbærilegum kjaraskerðingum. Fyrir 1½ ári trúði stjórnin og sérfræðingar hennar því, að svo sem ekkert væri að í þjóðfélaginu, kreppumörkin, sem þá þegar voru komin fram, væru aðeins smávægileg stundarfyrirbæri, sem ekki væri ástæða til að taka alvarlega. Úr þeim mætti auðveldlega slétta með erlendum lántökum og peningablöndun við útlenda auðhringi til þess að byggja fyrirtæki eins og kísilgúrverksmiðjuna. Þeir, sem töldu ástæðu til að mæta erfiðleikunum með öðrum hætti, auka festu í þjóðfélaginu, mynda breiðari stjórn og taka upp stefnubreytingu, voru hafðir þá að háði og spotti í stjórnarherbúðunum. Fumkenndari ráðstafanir og fánýtari en stjórnin hafði uppi í efnahagsmálum, meðan gjaldeyrisvarasjóðirnir voru að fjara út, voru óþekkt fyrirbæri allt til þess tíma. Það var ekki fyrr en á s.1. hausti, sem menn fengu að sjá framan í meira fálm og meira fum í þeim efnum. Þá hafði stjórnin þó loks séð, að hún réð ekki við vandann, og bauð upp á viðræður um þjóðstjórn. Ekki reyndist hún þó reiðubúin til að láta af stefnu sinni, sem leitt hafði til ófarnaðarins, eða viðurkenna, að henni væri í teljandi mæli áfátt í einu eða neinu, og hefði hún því alveg eins getað sparað sér allt þetta ómak, því að stjórnarandstaðan var auðvitað ekki til viðtals um að skrifa sem ábyrgðaraðili upp á þann fallna óreiðuvíxil, sem viðreisnin nú var orðin, án þess að gera ráðstafanir til þess að breytt yrði um stefnu. Haustið 1967 felldi stjórnin gengi krónunnar verulega og lét það boð jafnframt út ganga, að í engu mætti bæta þá dýrtíðaröldu, sem þetta skapaði með kauphækkunum eða dýrtíðaruppbótum á kaup. Engu sinnti stjórnin því, þótt henni væri sagt það fyrirfram, að þessu yrði ekki unað, heldur lét hún koma til hinna alvarlegustu truflana á framleiðslu og öllum vinnumarkaði, svo sem þeir mega gleggst muna, sem minnast hinna víðtæku verkfalla frá því í marzmánuði í fyrravetur. Eftir þær truflanir, sem þá urðu, og eftir allt tapið, sem þjóðin hafði af þessum ráðstöfunum hlotið, var svo auðvitað samið upp á vísitöluuppbætur á kaup í lægri launaflokkunum, svo sem auðvitað varð að verða. Það má vera mikil fyrirmunun að geta ekkert lært af atburðum eins og þessum. En ekki virðist ríkisstj. hafa tekizt það. A. m. k. æddi hún út í sama fenið aftur á s. l. hausti alveg með sama hætti, utan hvað nú hafði hún gengisfellinguna miklum mun stórfelldari en nokkur dæmi voru til um áður, og dagskipun hennar um blátt bann við dýrtíðaruppbótum á kaup var enn strangari nú en í fyrra. Þetta jafngilti auðvitað því, að allt, sem keypt var til landsins erlendis frá, hlaut að hækka að meðaltali um 54 eða 55%, en kaup átti að standa í stað. Ef stjórninni tækist að koma þessum áformum sínum fram, færi að verða heldur minna úr því velferðarríki, sem hún hefur oft gumað af, að orðið væri á Íslandi og um skeið var alls ekki fjarri sanni. Stjórnin hefur miklar tilhneigingar til að sækja fyrirmyndir sínar vestur um haf til Bandaríkjanna. Þar var það að gerast um svipað leyti og gengisbreytingin síðasta fór hér fram, að hafnarverkamennirnir í New York og síðar í fleiri hafnarborgum þess lands sömdu um kaup, sem í íslenzkum krónum nú svarar til nálega 400 kr. á tíma. Samt sá stjórnin ástæðu til þess að láta fylgja ákvörðun sinni bann við því, að orðið yrði við kröfu íslenzkra verkamanna um, að vegna gengisfellingarinnar breyttist tímakaup hér úr um það bil 55 kr. í röskar 60 kr. á tímann. Nú er það að vísu rétt, að íslenzkt þjóðfélag býr að sumu leyti betur að sínum þegnum en hið bandaríska gerir, einkum að því er varðar almannatryggingar, og því er hægt að komast af hér með eitthvað lægra kaup en þar. En fyrr má rota en dauðrota. Þvergirðingsháttur stjórnarinnar í kaupgjaldsmálum hefur enn efnt til ókyrrðar á vinnumarkaðinum. Verkföll og verkbönn hafa nú truflað framleiðsluna og athafnalífið um margra vikna skeið og gera enn. Auðvitað verður sú hugsjón stjórnarinnar fyrr eða síðar að víkja, að kaup skuli standa óbreytt, því að slíkt er ekki hægt. Allir sanngjarnir menn sjá og viðurkenna, að kaup er óhjákvæmilegur liður í framleiðslukostnaði, og hann er ekki hægt að lækka endalaust. Þar hefur lágmarki á einstakling fyrir löngu verið náð. Það er augljóst, að framferði ríkisstj. gagnvart verkalýðshreyfingunni er afleitt. Þó á hún sér enn einn þátt í launamálum, sem ég fæ ekki betur séð en sé hinn versti þeirra allra. En það er framferði hennar gagnvart starfsmönnum ríkisins, þar sem hún sjálf er húsbóndinn. Ekki er það þó vegna launaupphæðarinnar í sjálfu sér, heldur þeirra vinnubragða, sem stjórnin beitir þar. Um launagreiðslur til opinberra starfsmanna eru í gildi ákveðnar reglur, og hefur hvorugur aðili sagt þeim upp. Þar er gert ráð fyrir kaupuppbótum eftir vísitölu, en ríkissjóður borgar þær ekki. Hefur það mál nú þegar komið í ýmsum myndum fyrir ekki færri en þrjá dómstóla, og hefur ríkisstj. farið halloka fyrir þeim öllum, þótt enn takist stjórninni að tefja uppkvaðningu efnislegs dóms um, hvað borga beri. Nú getur hvaða ríkisstj. sem er auðvitað litið svo á, að kaup ríkisstarfsmanna sé of hátt og nauðsyn beri til að lækka það. En þá lækkun getur hún ekki framkvæmt þegjandi og hljóðalaust né heldur fyrirvaralaust, þegar henni dettur sjálfri í hug. Hún verður annað tveggja að segja upp samningum og fara að eins og lög mæla fyrir um gerð nýrra samninga eða fá Alþingi til að samþykkja lög um frávik frá gildandi samningi eða dómi. Þetta gerir stjórnin ekki, heldur beitir beinlínis ofríki og fótum treður lög og reglur. Ef athugað er, til hvers ríkisstj. er í réttarríki, þá er það fyrst af öllu til þess að sjá um, að í landinu sé :farið eftir gildandi lögum og reglum. Sú ríkisstj., sem virðir einskis þessa skyldu sína, heldur þvert á móti hefur sjálf forgöngu um að troða á lögum og reglum, er með öllu óhæf til þess verks, sem þjóðin hefur falið henni og hlýtur að krefjast skilyrðislaust af hverri ríkisstj. sem er að framkvæmt sé. Góðir hlustendur. Um skeið höfum við búið við nokkurt andstreymi. Það er rétt, sem stjórnvöldin halda fram, að að undanförnu hafi afli rýrnað á síldveiðum. Það er sömuleiðis rétt, að verðlag á erlendum mörkuðum hefur verið okkur nokkru óhagkvæmara um skeið en bezt eru dæmi til um áður. En það er ekki síður rétt, að þjóðin hefur goldið þetta í rýrðum lífskjörum. Það er einnig komið í ljós, að sjávarafli okkar var betri á nýlokinni vertíð en að undanförnu. Flest bendir nú til þess, að verðlag erlendis á okkar afurðum sé að færast í betra horf. Þá mun líka rofa til um lífskjör og aðstaða fólksins í landinu geta batnað á ný, ef ekki ræður hér endalaust ríkjum stjórn, sem er sinnulaus um íslenzka atvinnuvegi og sljó gagnvart lífskjörum alþýðumanna í landinu. Ég óska landsmönnum þess að lokum, að brátt náist samningar um hækkað kaup og að þjóðin megi brátt búa við betra stjórnarfar en verið hefur um skeið. Svo þakka ég þeim, sem hlýddu. - Góða nótt.