Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá 7. þm. Suðvest., Þorgerði K. Gunnarsdóttur, um að hún verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag, mánudaginn 18. mars, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Viðreisnar í kjördæminu, Sigríður María Egilsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá 4. þm. Norðaust., Þórunni Egilsdóttur, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni vegna veikinda. Í dag, mánudaginn 18. mars, tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hana 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Þórarinn Ingi Pétursson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Borist hefur bréf frá Þórunni Egilsdóttur, 4. þm. Norðaust., þar sem hún segir af sér sem 4. varaforseti Alþingis. Kosning nýs 4. varaforseta verður á dagskrá næsta þingfundar.

Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 955, um ófrjósemisaðgerðir og þungunarrof, frá Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, og fyrirspurn á þskj. 950, um stjórnsýslu og skráningu landeigna, frá Líneik Önnu Sævarsdóttur.

Samkomulag er um fyrirkomulag umræðunnar og er gert ráð fyrir að hún standi í röskar tvær klukkustundir. Ráðherra hefur 18 mínútur í upphafi umræðunnar og verður réttur til andsvara rýmkaður við ræðu forsætisráðherra. Að öðru leyti verða andsvör ekki leyfð. Í lok umræðunnar hefur forsætisráðherra þrjár mínútur.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns gera grein fyrir því, að beiðni forseta þingsins, að þann 14. mars voru gerðar þær breytingar í ríkisráði að fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, baðst lausnar og við dómsmálaráðuneytinu tók hæstv. núverandi dómsmálaráðherra og ferða-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir. Herra forseti. Ég gef hér skýrslu um stöðu mála í kjölfar dóms Landsréttar. Það liggur fyrir að við tökum þennan dóm alvarlega. Við sem sitjum á Alþingi stöndum nú frammi fyrir því hvernig við getum tekist á við hann þannig að sómi sé að, að við gefum okkur svigrúm í þessari umræðu til að reifa ólíkar hliðar þessa máls og koma okkar sjónarmiðum á framfæri með það sameiginlega markmið að eyða óvissu og finna farsæla lausn, ekki bara fyrir dómskerfið í landinu, heldur fyrir almenning í þessu landi. Það er okkar sameiginlega verkefni óháð því hvar í flokki við stöndum. Dómurinn er veruleiki. Við höfum hins vegar ákveðið tækifæri sem þing til að sýna hvað í okkur býr í því hvernig við tökumst á við þennan dóm. Ég vil því í upphafi máls míns segja það að við dómsmálaráðherra, sem munum báðar tala í þessari umræðu, hyggjumst í kjölfar hennar óska eftir fundi með formönnum flokka á þingi til þess að við getum gefið okkur tíma til að fara betur yfir efnisatriði málsins og þá valkosti sem við eigum. Ég held að hv. þingmenn hljóti allir að vera sammála um það, þegar við vegum og metum þau ólíku sjónarmið sem fagmenn hafa sett fram í bæði aðdraganda og kjölfar þessa dóms, að viðfangsefnið er ekki beinlínis einfalt. Eins og kunnugt er var dómur Mannréttindadómstólsins kveðinn upp þann 12. mars og hafði ríkislögmaður undirbúið málsvörn ríkisins af kostgæfni. Í tengslum við vinnu hans við ritun greinargerðar sinnar fyrir íslenska ríkið var aflað álits sérfræðinga, bæði innlendra og erlendra, m.a. var leitað til Thomas Horns hjá lögmannsstofunni Schjødt í Ósló sem las yfir drög að greinargerð íslenska ríkisins og kom með ábendingar og athugasemdir. Þá var leitað til Davíðs Þórs Björgvinssonar, fyrrverandi dómara við Mannréttindadómstól Evrópu. Hann sat fund, m.a. með mér þar sem hann fór yfir ýmis atriði í tengslum við málið ásamt ríkislögmanni, en Davíð Þór veitti einnig ríkislögmanni frekari ráðgjöf og aðstoð við ritun greinargerðar íslenska ríkisins. Fundað var um málið og fjallað um mögulegar niðurstöður og hugsanlegar afleiðingar þegar á þessu stigi, en auk framangreinds veitti líka Hafsteinn Dan Kristjánsson, aðjúnkt við lagadeild Háskóla Íslands og doktorsnemi við Oxford-háskóla, dómsmálaráðuneytinu ráðleggingar, m.a. um ritun álits. Óskað var eftir minnisblaði frá embætti ríkislögmanns um hugsanlegar afleiðingar dóms Mannréttindadómstólsins áður en dómurinn féll með ósk um upplýsingar og um mögulegar niðurstöður og hugsanleg viðbrögð við þeim, þar sem öll sjónarmið og þær leiðir sem nú eru reifaðar voru í umræðunni. Ég hef talið það mikilvægt frá upphafi að leita sjónarmiða frá sem flestum og frá þeim sem starfa á mismunandi sviðum samfélagsins. Þess vegna vil ég ítreka það sem ég sagði í upphafi míns máls að það er mjög mikilvægt að við vinnum þannig að úrlausn þessa máls að þingheimur, stjórnsýslan, dómstólar, en síðast en ekki síst þeir sem málið snýst um, þ.e. almenningur í þessu landi, séu sáttir við það hvernig við bregðumst við dómnum og treystum þeim leiðum sem ákveðið verður að fara. Dómsniðurstaðan er ekki einföld. Okkar markmið er að finna svo skýra úrlausn sem kostur er á. Þótt ég gefi þessa skýrslu að beiðni stjórnarandstöðunnar er það dómsmálaráðuneytið sem fer með stjórnarmálefnið og ríkislögmaður ber ábyrgð á málflutningi Íslands gagnvart Mannréttindadómstólnum. Því vil ég segja það hér í upphafi að ég hef átt gott samstarf við bæði fyrrverandi og núverandi dómsmálaráðherra og embætti ríkislögmanns. Spurt hefur verið eftir því hvaða sérfræðingar hafa komið að málinu nú í kjölfar þess að dómur var upp kveðinn. Því er til að svara að hópur sérfræðinga hefur fundað að minni ósk ásamt fulltrúum ríkislögmanns og dómsmálaráðuneytis. Sá hópur mun væntanlega hittast aftur í þessari viku, en þar er um að ræða Berglindi Svavarsdóttur, formann Lögmannafélags Íslands, Jóhannes Karl Sveinsson, hæstaréttarlögmann, Hjördísi Hákonardóttur, fyrrverandi hæstaréttardómara, Ragnhildi Helgadóttur, prófessor við lagadeild HR, og Björgu Thorarensen, prófessor við lagadeild HÍ. Reifum aðeins dóminn. Hann liggur fyrir og niðurstaða hans er sú að með skipan tiltekins dómara Landsréttar hafi verið brotinn réttur einstaklings til að úr ákæru á hendur honum sé leyst af dómi sem komið er á fót með lögum, samanber 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu. Við blasir að sömu sjónarmið hljóta þá að eiga við um þrjá aðra dómara við réttinn. Ég mun fara aðeins nánar yfir þá spurningu hér á eftir. Þessi niðurstaða er í andstöðu við dóm Hæstaréttar sem áður hafði úrskurðað að dómurinn væri réttilega skipaður. Í dómi Mannréttindadómstólsins er ekki fjallað með ítarlegum hætti um afleiðingar þessarar niðurstöðu. Sú beina skylda hvílir á ríkinu að greiða kæranda í málinu málskostnað, en engar bætur voru hins vegar dæmdar. Um önnur atriði segir dómstóllinn að það sé undir viðkomandi ríki að velja, að eftirliti ráðherranefndarinnar, hinar almennu og atviksbundnu ráðstafanir sem grípa þarf til í réttarkerfinu til þess að stöðva brot sem dómstóllinn hefur staðfest og afmá afleiðingarnar eins og mögulegt er, í efnisgrein 131. Mörgum hefur fundist þetta flókið í umræðu. Íslensk stjórnskipan fylgir hinni svokölluðu tvíeðliskenningu. Af því leiðir að þjóðaréttur er ekki hluti íslensks landsréttar fyrr en hann hefur verið tekinn í íslensk lög með þeim hætti sem fyrir er mælt í íslenskri stjórnskipan. Talið hefur verið aftur á móti að skýra beri ákvæði Landsréttar til samræmis við þjóðréttarlegar skuldbindingar. Mannréttindasáttmála Evrópu var veitt lagagildi á Íslandi með lögum nr. 62/1994, og endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar árið 1995 var m.a. ætlað að tryggja að ákvæði stjórnarskrár uppfylltu lágmarksvernd mannréttindasáttmálans á Íslandi. Kom það skýrt fram í umræðum um þær breytingar á stjórnskipaninni sem þáverandi hv. þm. Geir H. Haarde hafði framsögu fyrir. Af því sama leiðir að dómar Mannréttindadómstólsins hafa ekki beina réttarverkan á Íslandi, en sé niðurstöðum dómstólsins ekki fylgt og nauðsynlegar úrbætur gerðar hefur það almennt þær afleiðingar í för með sér að ríkið verður talið brjóta skuldbindingar sáttmálans. Strangt til tekið kallar dómurinn ekki á aðgerðir fyrr en fyrir liggur hvort hann verður endanlegur, þ.e. hvort málið muni koma til kasta efri deildar réttarins. Eigi að síður blasir við að þegar í stað þurfi að grípa til vissra varúðarráðstafana og traustskapandi aðgerða og enginn vafi leikur á því að dóminn eigum við að taka alvarlega og er þá átt við allar þrjár greinar ríkisvaldsins. Ef við horfum til þeirrar greinar sem við sem sitjum í þessum sal tilheyrum er það svo að fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra axlaði pólitíska ábyrgð á þessu máli þegar hún vék úr embætti í síðustu viku. Því verður ekki neitað og það gerði hún. Þá kemur hins vegar að því sem heyrir undir dómstólana og stöðu Landsréttar. Landsréttur hefur sjálfur túlkað dóminn sem svo að hann eigi ekki við um alla dómarana 15 heldur einungis þá fjóra sem ekki voru meðal 15 efstu á lista hæfisnefndar, dómnefndarinnar. Hæstiréttur sagði í niðurstöðu sinni frá 24. maí á síðasta ári að Alþingi hefði borið að greiða atkvæði um hvern og einn dómara, en taldi að þessi annmarki hefði ekki verið slíkur að hann hefði vægi. Mannréttindadómstóllinn segir í sínum dómi að Hæstiréttur hafi ekki kannað þetta atriði nægjanlega vel, en segir svo að þegar saman séu tekin brot á rannsóknarreglu stjórnsýslulaga af hálfu fyrrverandi dómsmálaráðherra - sem bent var á raunar strax í meðförum Alþingis, t.d. af þeirri sem hér stendur - og málsmeðferð Alþingis, þ.e. að greiða ekki atkvæði um hvern og einn heldur alla samanlagt, og nefnir svo fleiri atriði, sé um að ræða það sem kallað er, eða þýtt, verulegt eða gróft brot á 6. gr. sáttmálans. Hins vegar varðar sakarefni dóms Mannréttindadómstólsins ekki neinn þeirra 11 dómara sem voru á lista hæfisnefndar og ekki verður séð að rannsókn málsins hafi nokkuð verið ábótavant hvað varðar þá 11 dómara. Ef rýnt er í orðalag dómsins virðist gagnrýni á afgreiðslu Alþingis fyrst og fremst hafa haft áhrif á skipan þeirra fjögurra dómara sem ekki voru á meðal 15 efstu á lista hæfisnefndar. Því verður ekki séð að afgreiðsla Alþingis sé ein og sér gróft brot heldur hluti af fjölþættari orsökum. Það er mat Landsréttar að fyrst og fremst þurfi að takast á við stöðu þessara fjögurra dómara. Hann hefur nú tekið þá ákvörðun að þessir fjórir dómarar muni að svo stöddu ekki taka þátt í dómstörfum, sem er skynsamleg varúðarráðstöfun ef niðurstaða Mannréttindadómstólsins verður endanleg. Þá er komið að því sem heyrir undir framkvæmdarvaldið. Það liggur fyrir því að meta hvort óska eigi eftir því að málið verði tekið til endurskoðunar af hálfu yfirdeildar dómstólsins. Aðilar máls hafa þrjá mánuði til að taka slíka ákvörðun. Að sjálfsögðu þarf að liggja fyrir ítarlegt mat á þeim hagsmunum sem þar eru undir áður en endanleg ákvörðun er tekin. Það þarf að meta þá hagsmuni sem mæla með því að skjóta málinu til efri deildar og vega þá gegn þeim hagsmunum sem kunna hugsanlega að mæla með því að það verði látið ógert. Það er sagt með þeim fyrirvara að ekki liggur fyrir hvort Mannréttindadómstóllinn sjálfur myndi fallast á slíka beiðni. Þeir sem telja að ekki sé rétt að vísa málinu áfram telja að þá sé hægt að einbeita sér að því að leysa til frambúðar úr málum Landsréttar í stað þess að bíða endanlegrar niðurstöðu yfirdeildar. Þar kann líka að spila inn í hvort menn eru sammála efnislegri niðurstöðu dómsins. Það sem mælir hins vegar með því að óska eftir leyfi til að skjóta niðurstöðunni til yfirdeildar er að hér er um að ræða umtalsvert inngrip í skipan mála í dómskerfinu. Íslensku réttarkerfi hefur verið verulega raskað og ekki var eining innan dómsins. Mér finnst áhugavert að heyra þá umræðu að minnihlutaálit dómsins hafi í raun og veru ekki vægi. Mér finnst það mjög áhugavert. Þá skoðun tel ég ekki standast ef við lítum á réttarsöguna og hvaða ótrúlegu áhrif minnihlutaálit hafa stundum haft í því að hnika málum til. Ég þarf ekki að nefna minnihlutaálit Thurgoods Marshalls í bandarísku réttarkerfi, en hann hafði gríðarleg áhrif einmitt með minnihlutaálitum sínum. Ég held að við getum ekki leyft okkur að segja að það þurfi ekki að taka tillit til þess heldur þurfum við að sjálfsögðu að fara yfir rökin beggja vegna borðsins og ígrunda þau rækilega. Dómurinn er fordæmalaus og kann að hafa verulega þýðingu fyrir önnur aðildarríki sáttmálans hvað varðar skipan dómsvaldsins. Því kann að vera eðlilegt að skjóta málinu til efri deildar til þess að úr þessum atriðum verði skorið með óyggjandi hætti. Við hæstv. dómsmálaráðherra höfum rætt þessi mál. Ég tel ekki útilokað að við köllum til erlendan sérfræðing til þess að fara yfir þau með okkur og vega þessa valkosti með íslenskum stjórnvöldum því að í mínum huga snýst þetta fyrst og fremst um að gera það sem er rétt fyrir íslenskt samfélag og íslenskt réttarkerfi, en líka að gera það sem rétt er í alþjóðlegu samhengi. Að sjálfsögðu þurfum við þar með að vega og meta áhrifin af þessu á stöðu Landsréttar og tryggja um leið eðlilegt umhverfi dómstólsins óháð því hvaða ákvörðun verður tekin. Það kann að kalla á atbeina Alþingis, við skulum vera meðvituð um það, eftir atvikum með því að samþykkja fjölgun dómara við réttinn. Við getum gert ráð fyrir því að til þess geti komið þó að það liggi ekki fyrir sem stendur. Þá þarf að huga að rétti þeirra sem hafa borið mál sín upp við Landsrétt á því rúma eina starfsári sem liðið er. Þar er til skoðunar hvort hefðbundin úrræði til áfrýjunar eða endurupptöku dugi. Eins og sérfræðingar hafa bent á er engan veginn sjálfgefið að margir sjái sér hag í endurupptöku því að ekkert bendir til þess á þessu stigi að efnislegar niðurstöður Landsréttar í málum þar sem þeir fjórir dómarar sem um er rætt hafa setið í dómi hafi verið annmörkum háðar. Þar þarf hins vegar að gera greinarmun á endurupptöku sakamála þar sem margt mælir með því að endurupptaka sakamála verði heimiluð þegar í stað og umfram skyldu ef dómþolar óska þess, en um leið þarf að taka afstöðu til endurupptöku einkamála. Síðan ber að undirstrika að Hæstiréttur mun á einhverjum tímapunkti hugsanlega þurfa að taka afstöðu til þess hvort ráðstafanir varðandi Landsrétt, sem Landsréttur hefur þegar gert, teljist fullnægjandi. Herra forseti. Það er eðlilegt að dómurinn hafi valdið miklu róti hér á landi. Hann snertir ýmis grundvallaratriði stjórnskipanarinnar, stjórnkerfis og stjórnmálamenningar, setur í nýtt ljós málefni sem hafa verið pólitískt umdeild hér á landi, þ.e. skipanir dómara. Við eigum að nýta dóminn til að draga af honum lærdóm til lengri tíma. Við höfum kallað okkar færustu sérfræðinga til ráðgjafar líkt og gert var í aðdraganda dómsins og það liggur fyrir, eins og ég sagði í upphafi míns máls, að það eru uppi mjög margar ólíkar skoðanir á því hversu víðtækar ályktanir eigi að draga af dómum. Því ítreka ég það að við á Alþingi Íslendinga skulum ekki bæta gráu ofan á svart með vanhugsuðum ráðstöfunum í þessum viðkvæma málaflokki, dómstólum landsins sem fyrst og fremst eiga að þjóna almenningi og hinum almenna borgara og njóta fulls trausts í samfélaginu á hverjum tíma, trausts sem byggist á því að almenningur geti gengið út frá því að fá í hvívetna hlutlausa málsmeðferð á öllum þremur dómstigum. Það er okkar að meta hve langt þurfi að ganga í viðbrögðum, háð eftirliti ráðherranefndar Evrópuráðsins, og það er ekkert nýtt á þeim vettvangi að dómar bjóði upp á túlkunarvanda um nákvæmlega hversu mikið þurfi að gera til að framfylgja þeim. Málið er líklegt til að hafa líka þýðingu fyrir önnur aðildarríkja Evrópuráðsins. Víða í álfunni hefur íhlutun framkvæmdarvaldsins í málefni dómstóla verið gagnrýnd. Við viljum að sjálfsögðu ekki teljast í þeim flokki ríkja þar sem pottur er brotinn í þeim efnum. Þá getur þetta mál eigi að síður orðið að vegvísi fyrir önnur mál sem teljast mun alvarlegri. En það er ekki einungis dómurinn sjálfur sem vekur athygli víða um lönd. Viðbrögð okkar við honum munu líka vekja eftirtekt. Því skiptir máli að við vinnum fumlaust og faglega úr þeirri stöðu sem upp er komin í anda hugsjóna Evrópuráðsins um vernd mannréttinda og réttarríkis. Þar eigum við að vinna áfram að því að þróa viðmið um réttarríkið og framfylgja þeim. Því segi ég: Við eigum að taka úrskurðinn alvarlega en við eigum líka gefa okkur svigrúm til að reifa sjónarmið dómsins. Við eigum að reifa sjónarmið í minnihlutaálitinu. Við eigum ekki að hleypa þessari umræðu í pólitískar skotgrafir ef okkur er alvara með því að við viljum tryggja frið um réttarkerfið. Við eigum ekki að hleypa þessari umræðu í það hvað okkur finnst um evrópskt samstarf eða erlendar skammstafanir almennt. Þetta hefur bara ekkert með það að gera. Þetta hefur með það að gera að við erum aðilar að Mannréttindadómstólnum og höfum verið það áratugum saman. Hér var á sínum tíma, og var til fyrirmyndar, tekin sú ákvörðun í breiðri samstöðu um að breyta mannréttindakafla stjórnarskrárinnar og lögfesta ákvæði sáttmálans. Það var gert til langs tíma. Ég held að hv. þingmenn ættu að rifja það upp. Ég held að það sé góð upprifjun, a.m.k. fannst mér það þegar ég rifjaði upp umræður um þær stjórnarskrárbreytingar sem þá voru samþykktar. Við vitum það hins vegar að í langri sögu Mannréttindadómstólsins hefur svo sannarlega reynt á viðkvæm álitamál. Mönnum líður oft ekkert vel með að mál fái alþjóðlega rýni og geta þá gripið til alls konar varna því eðli mannréttinda er að þau hafa gildi óháð landamærum. En leyfum okkur það sem lýðræðissamfélag að reifa þessi ólíku sjónarmið með málefnalegum hætti því að við vitum að við erum sammála um það að mannréttindi hafa vernd þvert á landamæri. Það er okkar leiðarljós. Það kunna hins vegar að vera uppi ýmis sjónarmið um nákvæmlega hvernig eigi að túlka þennan dóm og hvernig eigi að finna bestu lausnina á honum og leyfum okkur að tala um það. Við eigum síðan til lengri tíma að búa svo um hnútana að framvegis verði skipun dómara á Íslandi hafin yfir allan vafa, búa dómstólum og réttarkerfinu sem besta umgjörð í bráð og lengd. Ég minni bara á þá endurskoðun stjórnarskrárinnar sem nú stendur yfir, sem er auðvitað kjörið tækifæri til að styrkja þann ramma sem dómstólum er búinn. Ég held að við höfum mikil tækifæri til að vanda okkur í hverju skrefi og sýna ábyrgð í því sem er fram undan. Ég ítreka það að ég tel mikilvægt að formenn flokka eiga fund um þetta mál í framhaldinu þannig að við getum verið sem best upplýst um það hvaða álitamál eru uppi, því þau eru enn þá fjölmörg. Það mun reyna á okkur að búa þannig um mál að þetta geti endað farsællega fyrir okkur öll.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir upplýsingagjöf hennar til þingsins sem beðið hefur verið eftir, þótt vissulega hafi hæstv. forsætisráðherra ekki skorast undan því að svara fjölmiðlum að undanförnu. Ég tek þennan dóm mjög alvarlega rétt eins og kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra að ríkisstjórnin gerði. Þess vegna var líka ánægjulegt að heyra að hæstv. forsætisráðherra tók ekki undir orð annarra ráðherra sem fóru í þann leiðangur að tala niður Mannréttindadómstól Evrópu og þær niðurstöður sem þaðan koma. Þessi dómur er algjörlega skýr. Skilaboð dómstólsins eru mjög alvarleg til okkar um að við verðum að tryggja sjálfstæði innlendra dómstóla. Þetta er algjör grundvallarréttur, algjört grundvallaratriði í réttarríkinu. Hæstv. forsætisráðherra sagði að ekki mætti fara í vanhugsaðar ráðstafanir en eftir því sem dagarnir líða hrúgast upp óafgreidd mál í Landsrétti og þar erum við oft og tíðum að tala um mjög viðkvæm mál - auðvitað alls konar mál en mörg hver eru mjög viðkvæm. Mig langar því í fyrri spurningu að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Kemur til greina að verða við ákalli dómstólasýslunnar sem borið var fram fyrir helgi og áréttað í morgun um að nú þegar yrði farið í að skipa fjóra dómara til viðbótar í Landsrétt til að koma í veg fyrir að upp safnist mikill málahali með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir börn og aðra íbúa landsins?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil hins vegar segja það, og ítreka það sem ég sagði hér, að ég lít ekki svo á að þeir hæstv. ráðherrar sem hafa tjáð sig um þessi mál og hafa haft uppi sjónarmið um inntak þessa dóms séu með því að tala Mannréttindadómstólinn niður. Ég held einmitt að við þurfum að leyfa okkur að geta átt samtal um það hvaða mat við leggjum á rökstuðning og það er ekkert óeðlilegt við það. Það var orðað á þann veg við mig í gær að hann væri mjög framsækinn í þeirri merkingu að hann er fordæmalaus, hann fer aðra leið en við höfum áður séð. Þá er mikilvægt að við gefum okkur þetta svigrúm til að eiga það samtal. Erum við sammála þeim röksemdum sem þarna eru undir og er þetta af þeim orsökum mál sem væri eðlilegt að skjóta áfram til efri deildar Mannréttindadómstólsins? Ég held að við eigum að gefa okkur það svigrúm að geta rætt það. Hvað varðar þessa áskorun dómstólasýslunnar veit ég að henni hefur verið komið á framfæri beint við hæstv. dómsmálaráðherra. Dómsmálaráðherra er með það í skoðun. Það liggur fyrir að Landsréttur hefur þegar brugðist við þannig að þessir fjórir dómarar, eins og ég nefndi hér áðan, taka ekki þátt í dómstörfum sem þýðir að dómurinn getur starfað með þeim 11 sem eftir eru. Ég átta mig algjörlega á því vinnuálagi sem hv. þingmaður nefndi þannig að ég veit að þetta mál er í skoðun hjá hæstv. dómsmálaráðherra. Það kemur líka vafalaust fram í máli hennar hér á eftir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir andsvarið. Það er vissulega rétt að þessi dómur, skilaboðin frá Strassborg, var fordæmalaus að því leyti að ég held að það sé algjörlega fordæmalaust í sögunni að heilt dómstig fari í viðlíka uppnám og átti sér stað hér á Íslandi og er á Íslandi eftir gjörðir fyrrverandi dómsmálaráðherra, sem hún ber algjörlega ábyrgð á. Það verður ekki frá henni tekið. Hún fór gegn ráðleggingum allra sérfræðinga sem komu að málinu, fór gegn ráðleggingum ráðuneytisstjórans. En þetta er ekki fordæmalaust að því leyti að Evrópudómstóllinn og EFTA-dómstóllinn hafa áður verið að benda ríkjum eins og Póllandi og Ungverjalandi á að framkvæmdarvaldið geti ekki gripið inn í þegar kemur að skipun dómsvaldsins, eins og gerðist hér á landi. 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.

Herra forseti. Já, minnihlutaálit og „hvað ef“ og „hefði“. Ég er þeirrar gerðar að mér finnst það kalla á að stjórnmálin taki það til skoðunar þegar um er að ræða minnihlutaálit, þó að það séu bara tveir sem tefla fram öðrum sjónarmiðum. Ég held að réttarsagan sýni okkur að það er skylda okkar að horfa til þeirra líka. Niðurstaðan er hins vegar alveg klár. Það kom fram í máli mínu. Hana tökum við alvarlega. Nú er úrlausnarefnið hins vegar hvað muni duga til að mæta þeirri niðurstöðu. Ég fagna því að hv. þingmaður lýsi afstöðu síns flokks. Hvað mun þurfa til til þess að eyða þeirri óvissu? Eins og ég nefndi áðan kann að koma til kasta Alþingis. Þá lít ég svo á að við séum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að við séum reiðubúin til að leysa úr þeim málum með sóma, því að það er auðvitað verkefni okkar þannig að Landsréttur geti orðið starfhæfur á nýjan leik.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa skýrslu. Ég tók sérstaklega eftir því að forsætisráðherra talaði um að við þyrftum að vanda okkur. Eðli málsins samkvæmt er það náttúrlega afskaplega mikilvægt því að við munum senda skilaboð út í alþjóðasamfélagið um okkar viðbrögð gagnvart þessum áfellisdómi sem var ekki síst beint að Alþingi og hvernig ákvarðanatakan var hér um skipan í Landsrétt. Fyrst og síðast er náttúrlega verið að tala um þessa fjóra. Við erum að tala um að fá sérfræðinga til að segja okkur hvernig við eigum að halda áfram skipan í Landsrétt. Eru þessir 11 dómarar sem óumdeilt voru tilnefndir af hæfisnefndinni og Alþingi greiddi atkvæði um í þessum eina pakka, eins og þetta var borið upp á sínum tíma, hafnir yfir allan vafa, er hafið yfir allan vafa að það muni vera gilt? Er hafið yfir allan vafa að með því munum við skapa ákveðið réttaröryggi og það verði í lagi með þá dóma sem verða felldir hér eftir ef slík skipan á að vera á málum? Eins og ég horfi á það tekur dómur Mannréttindadómstólsins af allan vafa um að hér hafi ekki verið staðið rétt að málum á hinu háa Alþingi. Það hefði átt að greiða atkvæði um hvern og einn fyrir sig. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Væri ekki eðlilegt, miðað við fallinn dóm, að við tækjum virkilega til hendinni og byrjuðum á því að greiða atkvæði samkvæmt þeim reglum og lögum sem Alþingi á að gera, að við berum upp hvern og einn dómara í Landsrétt alveg upp á nýtt?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir athugasemdina og fyrirspurn sem er algjörlega gild. Þetta er ein af þeim spurningum sem við þurfum að sjálfsögðu að svara. Ég fór aðeins yfir það í ræðu minni að mat okkar, sem er ekki endanlegt, er að fyrst og fremst snúist dómurinn um þessa fjóra vegna þess að í dómi Mannréttindadómstólsins er talað um fjölþættar ástæður. Hæstiréttur hafði áður komist að því að afgreiðsla Alþingis, sem hann gerði athugasemdir við, hefði ekki slíkt vægi að hún spillti fyrir skipan dómsins. En það er ekki hafið yfir vafa. Ég hlýt að segja hér og vona að það hafi komið skýrt fram í máli mínu að enn eru uppi fjölmörg álitaefni sem við munum vinna að því að greiða úr á næstu dögum og vikum. Þess vegna tel ég að við eigum líka að leita út fyrir landsteinana eftir áliti á því. En ef við horfum á orðanna hljóðan í dómnum eru þessir fjórir teknir út fyrir sviga í dómsorðinu. Það eru þær vísbendingar um túlkun dómsins sem við styðjumst við. Eins og hv. þingmaður segir er afgreiðsla Alþingis auðvitað reifuð sérstaklega þannig að ég tel að það þurfi frekari rýni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Já, það er sannarlega ástæða til þess ef við ætlum virkilega að vanda okkur núna og geta sagt með góðri samvisku að við höfum í rauninni gert allt sem í okkar valdi stendur til að koma til móts við dóm Mannréttindadómstólsins. Þetta er gríðarlegur áfellisdómur yfir okkur, löggjafanum í landinu. Það er nokkuð ljóst. Það er líka hafið yfir vafa að það verður sérstaklega að taka út fyrir sviga þá fjóra dómara sem þáverandi ráðherra dómsmála skipaði á sínum tíma. En enn og aftur, til að vera nokkuð viss, til þess að geta sagt að það sé hafið yfir allan vafa, finnst ráðherra ekki ástæða til þess a.m.k. að leggja sérstaka áherslu á að kosið verði um hvern og einn dómara í Landsrétti bara alveg upp á nýtt, til að tryggja réttaröryggi í landinu? Alveg upp á nýtt, eins og lög og reglur segja til um?

Herra forseti. Það er svo, og túlkun Alþingis var sú að þessi afgreiðsla stæðist algjörlega þingskapalögin. Um hana var ekki fjallað í upprunalegum dómi héraðsdóms í fyrsta málinu sem gekk í þessu máli, en síðan var sú afgreiðsla tekin til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar sem gekk í kjölfarið. Ég held að það kalli hreinlega á að við rýnum þetta sömuleiðis betur hér á vettvangi þingsins. Okkar besta fólk sem setið hefur yfir þessu telur ekki að þetta eigi við. Ég ítreka að þeirri skoðun er ekki lokið og við munum eiga áframhaldandi samtal um það, m.a. á vettvangi þingsins og á vettvangi formanna flokkanna.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir að gefa okkur skýrslu um stöðu mála. Ég heyri að henni er annt um að við finnum þverpólitíska lausn á þeirri stóru áskorun sem við stöndum frammi fyrir. Ég lýsi mig vissulega reiðubúna, og okkur Pírata, til að taka þátt í þessu mikilvæga verkefni með henni. Ég vil þó setja einn fyrirvara við stuðning okkar Pírata við aðgerðir ríkisstjórnarinnar og hann er sá að þær mega ekki með nokkru móti vega að sjálfstæði Mannréttindadómstóls Evrópu né trúverðugleika hans. Ég tel mig vita, eftir að hafa setið með hæstv. ráðherra í Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins, að henni er annt um dómstólinn og er meðvituð um mikilvægi hans. Ég veitti því eftirtekt að ráðherrann kallaði eftir málefnalegri umræðu um dóminn og efnisatriði hans. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi áhyggjur, eins og ég, af þeim orðum og ummælum sem fyrrverandi dómsmálaráðherra og núverandi fjármálaráðherra hafa látið falla um dómstólinn. Ég vek athygli á að þar er talað um dómstólinn en ekki endilega dóminn. Þau hafa m.a. haldið því fram að dómstóllinn hafi verið notaður í pólitískum tilgangi í Landsréttarmálinu, að hann hafi farið eftir tískubylgjum í Evrópu fremur en settum lögum í úrskurðum sínum eða að íslenskir dómstólar hafi framselt túlkunarvald sitt til dómstólsins og mögulega feli dómurinn í sér inngrip í fullveldi Íslands. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hver er afstaða hennar gagnvart þessum ummælum kollega sinna í ríkisstjórn? Mun hún beita sér ef útlit væri fyrir að þessi viðhorf gætu orðið ráðandi í utanríkisstefnu Íslands? Finnst henni kannski, eins og mér fannst hún gefa í skyn í andsvari hér áðan, að ummæli sem þessi feli í sér málefnalega gagnrýni á dóminn?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ísland hefur líklega verið aðili að Mannréttindadómstólnum síðan 1950. Ég fór yfir það í ræðu minni áðan hvaða áhrif hann hefur haft, m.a. á innlenda löggjöf og innlenda stjórnarskrá. Það er við hæfi að rifja það upp að þær stjórnarskrárbreytingar fóru hér í gegnum Alþingi. Ég gat þess að fyrrverandi þingmaður, Geir H. Haarde, hefði mælt fyrir þeim breytingum og það var undir forsæti Davíðs Oddssonar á þeim tíma. Þessi sáttmáli á sér því að sjálfsögðu víðtækan stuðning þvert á litróf stjórnmálanna og ég tel enga ástæðu til að draga það í efa. Ég held hins vegar að það sé allt í lagi að ræða það sem kemur fram í téðu minnihlutaáliti, ekki að ég sé orðin einhver sérstakur talsmaður þess álits, mér finnst bara mikilvægt að við vegum það og metum líka í allri þessari umræðu. Þar er einmitt rætt um það hversu langt er við hæfi að ganga gagnvart rétti viðkomandi landa af hálfu Mannréttindadómstólsins. Það er umræðan sem er tekin til skoðunar þar. Mér finnst ekkert að því, og það er það sem ég var að segja í minni ræðu, að við ræðum það. Að því leytinu til telst þessi dómur það sem kallað var framsækinn eða brattur eða hvaða orðalag sem við notum, því að hann gengur lengra í þá átt en áður hefur verið gert eftir því sem mér er sagt af þeim sem gerst til þekkja. Mér finnst fullkomlega eðlilegt að við eigum samtal um það án þess að það snúist um að við séum að snúa frá skuldbindingum okkar því að það erum við ekki að gera, ef hv. þingmaður er að spyrja eftir því.

Herra forseti. Nei, ég var ekki að spyrja að því hvort við ættum segja okkur frá mannréttindasáttmála Evrópu. Um það snerist spurning mín ekki, heldur var ég að falast eftir því hvort ráðherra gæti tekið undir ummæli sem þessi, að dómstóllinn hafi verið notaður í pólitískum tilgangi. Hæstv. ráðherra vísar í minnihlutaálitið, eins og Sjálfstæðismenn hafa reyndar líka verið mjög gjarnir á að gera. Þar kemur fram að minni hlutanum finnst meiri hlutinn hafa látið stærð þessara mála á Íslandi hafa aðeins of mikil áhrif á sig. Mér finnst það allt annar handleggur en að halda því fram að dómstóllinn hafi látið nota sig í pólitískum tilgangi, að hann sé að fylgja einhverjum stefnum og straumum í Evrópu, einhverjum tískubylgjum, frekar en að fara eftir settum lögum, eða þá að dómurinn feli í sér inngrip í fullveldi Íslands. Það finnst mér ekki vera málefnaleg gagnrýni. Það kemur mér á óvart að hæstv. ráðherra hafi ekki þá skýru afstöðu með mér með því 

Herra forseti. Ég get orðað þetta mjög skýrt, og það kom mjög skýrt fram í ræðu minni, að ég lít ekki svo á að Mannréttindadómstóll Evrópu sé nýttur af annarlegum öflum í pólitískum tilgangi. Annars myndi ég ekki hafa hafið ræðu mína á því að segja að við þyrftum að taka þennan dóm alvarlega. Ef ég liti svo á að þetta væri pólitískur hráskinnaleikur hefði ég ekki hafið ræðuna þannig. Ég vona að hv. þingmönnum sé algjörlega ljóst að þegar ég segi að við tökum þennan dóm alvarlega þýðir það að við tökum hann alvarlega. Við gerðum það ekki ef þetta væri mat okkar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir ítarlega, góða og traustvekjandi yfirferð á þessu mikla og alvarlega máli. Það kemur svo sem ekki á óvart, en það gleður mig að heyra að þessi niðurstaða verði tekin alvarlega og áhersla hæstv. ráðherra sé á að tekist sé á við þetta mál svo sómi sé að. Það er ljóst, eins og fram kom í málinu, að það er ekki bara dómurinn sjálfur sem vekur athygli heldur hver viðbrögð okkar eru við honum. Ég verð að segja, og það hefur svo sem verið komið inn á það hér af öðrum þingmönnum, að mér finnst allt að því hrollvekjandi í ljósi þeirra tíma sem við lifum á nú hve fljótt þeir talsmenn stjórnarinnar sem á annað borð tjáðu sig í upphafi fóru í það að gagnrýna Mannréttindadómstólinn, ekki endilega niðurstöðu dómsins heldur dómstólinn sem slíkan, að hann ætti ekki lögsögu hér og það að hlíta niðurstöðu hans væri einfaldlega að gefa eftir fullveldi okkar. Það er algjörlega galin nálgun og heitir eiginlega á mannamáli að menn vilji vera frjálsir undan afskiptum Mannréttindadómstólsins til að hefta mannréttindi borgara sinna, svo ég túlki þau orð í sinni ýtrustu mynd, sem ég held reyndar að hafi ekki verið meiningin. En þetta eru alvarleg orð. Mig langar í fyrri ræðu minni að spyrja hæstv. ráðherra, í ljósi þess að hún sagði áðan að verið hefði í undirbúningi minnisblað á þeim mánuðum sem málið var í meðferð dómstólsins, um mögulegar niðurstöður, mögulegar afleiðingar og möguleg viðbrögð. Hvað fól þetta minnisblað í sér varðandi viðbrögð stjórnvalda? Ég get ekki ímyndað mér að það hafi í alvöru verið þannig að á minnisblaðinu hafi staðið: Tapist málið, förum við í Mannréttindadómstólinn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir athugasemd hennar og spurningu. Viðbragðsáætlun stjórnvalda núna gengur að sjálfsögðu út á að rýna dóminn. Eins og ég kom að í upphafi er það svo að þótt margir séu lögfræðingarnir eru skoðanirnar allmismunandi. Það segir okkur að þegar við nálgumst niðurstöðu dómsins hljótum við að horfa til þess að þar voru ýmsar forsendur sem gátu verið mjög ólíkar. Niðurstaðan hefði getað orðið margs konar. Hversu afgerandi hefði niðurstaðan getað orðið t.d. um hvort þetta ætti við um alla dómara eða bara þá fjóra sem við erum aðeins búin að ræða í dag? Hversu langt yrði gengið? Hversu mikið yrði gert úr vægi Alþingis? Viðbragðsáætlun okkar snýst að sjálfsögðu fyrst og fremst um það hvernig við rýnum þennan dóm og til hvaða aðgerða verði gripið. Eins og kom fram í máli mínu er þetta líka flókið af því að það snertir þrjár greinar ríkisvaldsins. Þetta snýst ekki aðeins um framkvæmdarvaldið heldur líka um dómstólana sem eðli máls samkvæmt meta eigið hæfi, eins og nú hefur verið gert, sem eðli máls samkvæmt úrskurða um það hvernig eigi að halda áfram í málinu. Það kann hins vegar líka að kalla á inngrip löggjafarvaldsins hvað varðar sérstakar ráðstafanir. Ég hafði hugsað mér að við dómsmálaráðherra ættum fund með formönnum flokka til að geta farið nánar út í hin tæknilegu atriði sem blasa við okkur og við þurfum að leysa úr á næstu dögum og vikum. Af því að hv. þingmaður spyr um þær ólíku forsendur sem hafa verið dregnar upp liggur fyrir, og það hef ég sagt, að menn áttu ekki endilega von á því að allir þættirnir yrðu settir saman þannig að þetta yrði túlkað sem gróft brot á 6. gr., sem varð svo niðurstaðan.

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra kærlega fyrir svarið og góðar útskýringar. Ég velti því fyrir mér hvort þetta minnisblað sé eitthvað sem við gætum fengið að hafa með vegna þess að það eru fleiri sem eru að svara fyrir málið. Að þessari spurningu fram settri ætla ég að lýsa því yfir að þingflokkur Viðreisnar mun að sjálfsögðu leggja sitt af mörkum - umbeðinn sem og óumbeðinn - til að koma þessum málum áfram og leysa þau þannig að sómi sé að. Ég er með spurningu núna. Hæstv. ráðherra talaði um það áðan að þessi sérfræðingahópur væri kominn til að vinna úr málunum. Ég velti fyrir mér, þá kannski í ljósi þess sem nú er uppi, hvort gegnsæi verði í þeirri vinnu. Eru tímasetningar eða eitthvað sem hægt er að fylgjast með? Mun niðurstaðan, þegar hún kemur, koma mönnum á óvart? Er hægt að vinna þetta þannig að þingið og aðrir tilfallandi geti sem best stillt saman strengi sína í þessum málum? Ég ætla ekki að gera lítið úr málinu sjálfu, svo sannarlega ekki, en það er af þeirri stærðargráðu, snertir þau svið mannlífsins 

Herra forseti. Ég skil vel vangaveltur hv. þingmanns og þess vegna munum við óska eftir fundi síðar í þessari viku. Það er hæstv. dómsmálaráðherra sem heldur utan um málið. Ég vænti þess að hún muni fara yfir hvernig hún sér fyrir sér að tímalínan þróist. Þar munum við geta farið nánar yfir gögn málsins. Ég ætla að láta það svar duga að við munum kalla til fundar í vikunni og þá ættum við hafa skýrari sýn á tímalínuna. Nú eru allir aðilar að vinna eins hratt og ötullega og þeir geta til að leysa málið en ég vil ítreka enn og aftur að mjög mikilvægt er að við vöndum okkur í hverju skrefi.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa yfirferð. Hæstv. ráðherra hvatti þingheim til að standa saman og fara ekki í skotgrafir. Það er föðurleg og góð hvatning í alvarlegu máli. En það er hins vegar áhyggjuefni að það er greinilega áherslumunur innan ríkisstjórnarinnar á túlkun dómsins og viðhorfi til Mannréttindadómstólsins almennt. Það er t.d. ekki samhljómur milli þess sem við höfum heyrt í fjölmiðlum frá hæstv. fjármálaráðherra og síðan hæstv. forsætisráðherra. Þetta er áhyggjuefni á sama tíma og hæstv. forsætisráðherra hvetur þingheim til að standa saman. Dómurinn er áfellisdómur yfir störfum Alþingis jafnt sem framkvæmdarvaldsins. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvaða ályktun hún dragi af þeirri gagnrýni sem kemur fram í dómnum - og dómurinn er skýr - á störf Alþingis, sem felst í því að atkvæði voru greidd um öll dómaraefnin 15 en ekki hvern og einn.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hefði kannski kallað mig móðurlega frekar en föðurlega og veit ekki hvað merkingu ég á að leggja í það hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður gerir úr því veður nokkurt að ég hafi talað og kallað eftir samstöðu en að ekki sé samstaða innan ríkisstjórnarinnar. Þá ætla ég að gleðja hv. þingmann með því að það er algjör samstaða innan ríkisstjórnarinnar um að við munum virða skuldbindingar okkar gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu. Það er líka samstaða innan ríkisstjórnarinnar um að okkur finnist eðlilegt að leyfa okkur að ræða þau ólíku sjónarmið sem birtust bæði í meirihlutaáliti og minnihlutaáliti og fara yfir allar hliðar málsins. Ég stend reyndar alltaf með slíkri umræðu, hvar sem ég starfa. Hv. þingmaður vill sérstaklega ræða afgreiðslu þingsins á málinu. Ég ræddi í upphaflegri ræðu minni að það er að sjálfsögðu eitt af því sem Mannréttindadómstóllinn tiltekur í úrskurði sínum sem Hæstiréttur hafði áður talið að hefði ekki vægi þannig að segja má að því sé snúið við. Um leið er horft til þess að þeir annmarkar sem hafi verið á afgreiðslu málsins safnist saman og að þetta sé einn þeirra sem verði til þess að brotið teljist það sem þeir kalla gróft. En ekki er endilega hægt að draga þá ályktun að afgreiðsla Alþingis ein og sér hefði haft slík áhrif. Ég vil hins vegar segja að mér finnst enn blasa við okkur að fara yfir þau mál. Það mætti segja að það sem komi fram í dómsorði sé að Alþingi hafi ekki gert þann samanburð á þeim fjórum sem ekki voru á listanum yfir 15 efstu á lista hæfnisnefndar sem hefði þurft að gera. En þetta tel ég þó ekki, út frá dómsorði og þeim sérfræðingum sem hafa farið yfir það, að sé eitt og sér nægjanleg ástæða þess að niðurstaða Mannréttindadómstólsins er á þann hátt sem hún er.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Ég vil víkja áfram að aðkomu Alþingis að málinu og þá starfsháttum Alþingis. Er eitthvað í starfsháttum Alþingis, þar á meðal því samráði sem er á milli forseta og formanna þingflokka, sem þarfnast sérstakrar skoðunar við? Áttu sér stað mistök í samráðsferlinu fyrir atkvæðagreiðsluna? Ég bið hæstv. forsætisráðherra að koma með haldgóða skýringar hvað það varðar.

Herra forseti. Ég vænti þess að sjálfsögðu að forseti þingsins og yfirstjórn þess muni fara yfir það sem beinlínis varðaði ákvörðunina, sem vissulega var tekin út frá því mati manna að hún stæðist þingskapalög þar sem eðlilegt væri að taka einstaka liði saman í atkvæðagreiðslu. Það var niðurstaðan á þeim tíma. Hún var ekki út í loftið. Ég lít hins vegar svo á, í ljósi þessarar niðurstöðu, að Alþingi muni fara yfir það í sínum ranni. En þessi niðurstaða var ekki úr lausu lofti gripin, bara svo það sé sagt. Það var vitnað til fordæma um það hvernig Alþingi hefur haldið á málum áður og afgreitt mál. En ég vænti þess að Alþingi fari yfir niðurstöðu dómsins með þetta sjónarmið í huga.

Forseti. Ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra að það er mikilvægt að menn rökræði þennan dóm Mannréttindadómstóls Evrópu. Það er eðlilegt að menn velti fyrir sér bæði meirihluta- og minnihlutaálitum, ekki hvað síst í ljósi eðlis þessa dómstóls og svo þess sem kemur fram, bæði í dómnum og svo í minnihlutaálitinu. Ef við byrjum á niðurstöðu dómsins eða meirihlutaálitinu kemur fram að menn líta töluvert, að því er virðist, til pólitískrar umræðu um málið á Íslandi og virðast, eins og minni hlutinn bendir á, hafa orðið fyrir áhrifum af hamaganginum, eins og það er orðað, í íslenskum stjórnmálum vegna málsins. Í framhaldi af því lýsir minni hlutinn því að í þessu felist ýmis áhyggjuefni, m.a. að með því sé verið að búa til varasöm fordæmi og raunar að opna það sem í minnihlutaálitinu er kallað pandórubox. Það byggist reyndar ekki á þessari pólitísku hlið heldur á því að meiri hlutinn sé að taka afstöðu í málinu, ekki út frá því að viðkomandi hafi ekki notið sanngjarnra réttarhalda, heldur einhverju allt öðru, einhverjum tæknilegum atriðum sem áttu sér stað löngu áður en réttarhöldin hófust. Og minni hlutinn bendir réttilega á að ef Evrópudómstóllinn ætli að breyta nálgun sinni á mál á þennan hátt, að jafnvel sá sem telst hafa notið sanngjarnrar málsmeðferðar geti haft sigur fyrir dómnum út á eitthvert fyrra atriði, opni það á, að því er virðist, nánast endalausa möguleika á að taka upp mál og ætlast til þess að Evrópudómstóllinn breyti niðurstöðu dómstóla þjóðríkjanna. Þetta eru því stórar grundvallarspurningar, annars vegar um það hvort dómurinn sé í þessu tilviki farinn að dæma öðruvísi, farinn að skilgreina hlutverk sitt í rauninni upp á nýtt, hvað varðar túlkun laganna og umfang þess sem þessum dómstóli sé ætlaði að taka fyrir, og hins vegar hvort hann verði fyrir áhrifum af pólitískri umræðu. Hvort tveggja er verulegt áhyggjuefni og gefur okkur Íslendingum tilefni til að ræða þetta mál hér innan lands en einnig í alþjóðasamstarfi, því að það hlýtur að vera okkur, eins og minni hlutanum, áhyggjuefni ef þróunin er raunverulega sú með þennan dómstól. Hlutverk hans er auðvitað að tryggja mannréttindi á grundvelli laganna. Þess vegna verður ekki fram hjá því litið að minni hlutinn er með áliti sínu að leitast við að tryggja mannréttindi með því að vísa til laganna og þess að lögin eigi umfram allt að verja réttindi fólks en ekki það sem telst heppilegast eða falla best að tíðaranda hvers tíma. Þegar menn gagnrýna álit minni hlutans verður ekki fram hjá því litið að það álit er sett fram af einlægum vilja til að verja þann grundvöll sem Mannréttindadómstóllinn byggir á og þar með mannréttindin. Í því verkefni sem fram undan er við úrlausn þessara mála hér á landi má ekki gleyma að ræða þessi mál líka í alþjóðasamstarfi og e.t.v. ekki hvað síst við þau lönd sem lýst hafa áhyggjum af þróun þessa dómstóls. Menn hljóta að vilja ná saman um að hann starfi í samræmi við það sem lagt var upp með þegar hann var stofnaður. Það væri því að mínu mati greiði við Mannréttindadómstólinn ef íslensk stjórnvöld ákvæðu að áfrýja málinu, sem þau hljóta að gera. Mér hefur heyrst það á ráðherrum. En þó veltir maður því fyrir sér, sérstaklega með hliðsjón af áliti meiri hlutans og minni hlutans á fyrri stigum, hvort það að fyrrverandi dómsmálaráðherra skuli hafa verið látin víkja, eða vikið úr ríkisstjórninni, geti veikt stöðu Íslands í þeim framhaldsréttarhöldum ef af yrði. Ástæðan fyrir því að ég velti þessu fyrir mér er að ef raunin er sú að menn líti til pólitískrar umræðu á Íslandi og byggja að einhverju leyti afstöðu sína á henni hlýtur það að fela í sér óheppileg skilaboð af hálfu Íslands, með tilliti til afstöðu íslenska ríkisins, að dómsmálaráðherra skuli hafa þurft að víkja, segja af sér embætti, vegna fyrri niðurstöðu Mannréttindadómstólsins. Það er því dálítið áhyggjuefni í ljósi þessa að menn vísi í svo ríkum mæli til pólitískrar þróunar og umræðu á Íslandi að í framhaldinu sé hægt að vísa til þess að fyrri niðurstaða hafi verið það skýr að dómsmálaráðherra hafi verið vikið úr ríkisstjórn eða vikið þaðan á sínum forsendum. Engu að síður tek ég undir hvatningu hæstv. forsætisráðherra um að þingið vinni þetta mál af skynsemi og með rökræðu án þess að falla í hefðbundnar pólitískar skotgrafir stjórnar og stjórnarandstöðu. Við í Miðflokknum munum leggja okkar af mörkum í þeim efnum.

Herra forseti. Ég fagna yfirlýsingu hæstv. forsætisráðherra um að hún hyggist vinna þetta mál í samvinnu við alla flokka. Samfylkingin er tilbúin til að koma að þeirri vinnu enda verði hún byggð á vandvirkni og virðingu fyrir Mannréttindadómstólnum. Það er ekki úr vegi að ræða aðeins, í ljósi þess hvernig haldið hefur verið á þessu máli á undanförnum dögum, um pólitískan stöðugleika sem formenn stjórnarflokkanna hafa gjarnan talið sig vera búna að koma á í landinu og spyrja sig hvort stöðugleikinn snúist aðeins um það að ríkisstjórn lafi í full fjögur ár eða hvort eitthvað annað og meira þurfi að koma til. Getur verið að hann þurfi líka að snúast um meiri vandvirkni og pólitíska ákvarðanatöku og að lokum að því að mikilvæg stoð réttarríkis sé traust og standi á góðum grunni? Það þarf raunar ekki að horfa lengi yfir sviðið til að sjá að hér er engum pólitískum stöðugleika til að dreifa. Þvert á móti einkennist stjórnarfarið af fumi og skammsýni. Ríkisstjórnin dró það í rúmt ár að boða húsnæðistillögur þrátt fyrir að það væri ljóst að slíkt þyrfti að koma til ef ná ætti samkomulagi á vinnumarkaði. Óbreyttir stjórnarþingmenn tóku völdin af samgönguráðherra í samgönguáætlun, boðuðu nýjar hugmyndir sem þeir skildu ekki sjálfir og varla mun boðuð lækkun ríkisstjórnarinnar á framlögum til sveitarfélaganna koma hér á neinum pólitískum stöðugleika. Nú stöndum við hins vegar frammi fyrir því að við þurfum að greiða úr þeirri flækju á heilu dómstigi sem sköpuð var af fyrrverandi dómsmálaráðherra sem böðlaðist áfram og skeytti engu um ráðleggingar frá fjölda sérfræðinga, m.a. sinna eigin í ráðuneytinu. Hún tók heldur ekki boði stjórnarandstöðunnar um að taka sér lengri tíma til að rökstyðja mál sitt og vinna það sómasamlega. Ríkisstjórnin virðist hafa verið algerlega óviðbúin dómnum þrátt fyrir að hæstv. forsætisráðherra hafi sagt áðan að búast hefði mátt við ýmsum niðurstöðum. Fyrir vikið einkennist staðan nú af fullkominni óvissu og jafnvel upplausn. Í þessu stjórnarsamstarfi virðist engin tilraun gerð til þess að horfa lengra fram í tímann en nef ráðherranna nær. Nú eru meira að segja raddir uppi hjá stjórnvöldum um að teygja á þessari óvissu í eitt til eitt og hálft ár og áfrýja dómnum til yfirdeildar. Það er reyndar algerlega óvíst hvort hún muni taka við málinu. Það er rétt að minna á það að íslenska ríkið hefur aldrei áfrýjað þegar það hefur tapað dómum fyrir Mannréttindadómstólnum. Hæstv. fjármálaráðherra og einnig fyrrverandi dómsmálaráðherra hafa seilst ótrúlega og háskalega langt, finnst mér, í að grafa undan trúverðugleika dómstólsins og jafnvel ýjað að því að hægt sé að segja sig frá honum. Þannig daðra þau við viðbrögð ríkja sem hafa verið að veikja réttarkerfið markvisst með inngripi í dómstóla, svo sem Póllands, Tyrklands og jafnvel Ungverjalands. Þau hafa talað um að atburðir í álfunni, væntanlega í þessum ríkjum, eigi þátt í því að dómurinn féll á þennan veg. Það má hugsanlega álíta að svo sé. Það getur vel verið að Mannréttindadómstóllinn hafi einmitt ákveðið að taka mál dómstólanna sérstaklega föstum tökum og verja dómstóla Evrópu. Ég held að það sé nauðsynlegt og því er reyndar fagnað víða um Evrópu. Vonandi verður þessi dómur til þess að nú heyri sögunni til að ráðherrar freistist til að skipa í dómstóla af geðþótta fólk sem er ekki hæfast úr röðum umsækjenda, vitandi að það getur kallað yfir skattborgarana skaðabætur en viðkomandi dómarar sitja sem fastast. Nokkur mál af þessum toga hafa komið upp á síðustu árum, sem við þekkjum öll. Ég efast ekki augnablik um hæfi þeirra sem sóttu um að verða skipaðir í nýjan Landsrétt en það verður fróðlegt að sjá hver staða hinna fjögurra verður sem málið nær væntanlega til. Kannski nást við þau einhverjir samningar eða þau verða á launum út starfsævina, en það er víst að klúður fyrrverandi ráðherra á eftir að verða okkur býsna dýrt. Líklega mun kostnaðurinn hlaupa á hundruðum milljóna króna. Það er vissulega dýrt að halda úti óháðum og góðum dómstólum og dómskerfi og er fyllilega fjárfestingarinnar virði en hér er hins vegar um að ræða fjáraustur sem hefði verið hægt að spara sér og nota í betri hluti. Herra forseti. Mannréttindadómstóllinn hefur staðið fyrir gríðarlegum réttarbótum um alla álfuna, líka hér á Íslandi. Frægast er mál Jóns Kristinssonar en hans mál hjá dómstólnum gegn íslenska ríkinu leiddi til þess að loks var slitin í sundur meðferð ákæruvalds og dómsvalds. Það tók nokkur ár að breyta okkar kerfi til að uppfylla þau skilyrði sem dómstóllinn setti og kostaði okkur mjög mikla fjármuni. En það var góð og brýn fjárfesting og sjálfsagt efast ekki nokkur maður í dag um réttmæti þess. Þetta breytti öllu réttarkerfinu og leiddi til stofnunar héraðsdómstóla. Borgararnir fengu betra og öruggara dómskerfi. Við höfum breytt ótal hlutum hjá okkur vegna dóma þessa dómstóls í málum sem við höfum ekki einu sinni átt aðild að og það endurspeglast líklega skýrast í lögum um meðferð sakamála og dómum á því sviði. Herra forseti. Það er a.m.k. gott að kominn er nýr ráðherra sem getur rakið upp klúðrið sem fyrrverandi ráðherra prjónaði. Ég óska henni sannarlega velfarnaðar í því starfi. Ég ítreka að Samfylkingin mun koma sáttfús að vinnu við það. Ég vil þó minna ráðherra á að dómstólar eru sjálfstæðir og ein af þremur stoðum ríkisvaldsins og þess vegna þarf að hlusta mjög alvarlega á orð formanns dómstólasýslunnar sem segir of fljótt að ákveða að skjóta dómnum til yfirdeildar og halda öllu í óvissu. Þá ráðlegg ég ráðherra, eins og hæstv. forsætisráðherra reyndar boðaði að gera, að kalla til færustu sérfræðinga á sviði lögfræði og hlýða ráðum þeirra að þessu sinni. Það er mikilvægt að við komum þessu nýja og mikilvæga millidómstigi í lag þannig að það sé yfir vafa hafið að dómstólar hér á landi séu sjálfstæðir og óvilhallir og njóti þess trausts sem er órjúfanlegur hluti af lýðræðislegu réttarríki. Þó að það blasi við að hæstv. forsætisráðherra hafi á endanum rekið hnefann í borðið og knúið fram afsögn ráðherra verður ekki hjá því komist að gagnrýna hana harðlega fyrir að hafa gengist inn á það í upphafi að sama ráðherra og kom okkur í þessa erfiðu klípu væri treyst fyrir ráðuneytinu aftur. Herra forseti. Nú þurfum við að taka til. Við þurfum að vanda okkur. Við þurfum að standa öll saman um það og passa upp á að að þessu sinni verði ekki farið út í leiðangur sem mun framlengja og auka óvissuna í réttarkerfinu og grafa undan því.

Virðulegur forseti. Við stöndum hér frammi fyrir mjög vandasömu en mikilvægu verkefni. Í erfiðum málum eins og hér um ræðir er niðurstaðan sjaldnast einsýn og það á ekki að láta eins og svo sé. Þegar lagt var af stað með myndun nýs dómstigs var markmiðið skýrt, að bæta dómskerfið, tryggja vandaða og réttláta málsmeðferð fyrir dómstólum og að æðsti dómstóll landsins, Hæstiréttur, gæti sinnt hlutverki sínu sem fordæmisgefandi dómstóll. Í því fólust mikilvægar réttarbætur, til að mynda að farið gæti fram milliliðalaust mat á munnlegri sönnunarfærslu áfrýjunarstigi þegar þess væri þörf sem og að betur væri hægt að tryggja vandaða málsmeðferð í málum þar sem reynir á sérfræðileg atriði og fleira. Löggjafinn ákvað að við skipan dómara í fyrsta skipti við hið nýja dómstig væri ráðherra skylt að bera tillögur sínar að skipan undir Alþingi sem myndi svo samþykkja þær eða hafna. Með aðkomu tveggja af þremur greinum ríkisvaldsins að skipuninni yrði byggt undir traust til dómstólsins og réttarkerfisins. Þriðja síðasta grein ríkisvaldsins, dómstólar, komi svo á endanum að skipuninni með því að dæma hana lögmæta þrátt fyrir annmarka. Það er í mínum huga augljóst að skipan Landsréttar var mikilvægt heillaspor fyrir réttarkerfi landsins. Auðvitað dylst engum að sú staða sem við erum í núna vegna dóms Mannréttindadómstóls Evrópu er ekki góð, hvorki fyrir dómstólinn né réttarkerfið. Hún kallar á ígrundaða yfirlegu og við munum bregðast við þeirri stöðu af festu. Herra forseti. Það er mjög mikilvægt að í svo vandmeðförnu máli sé staðreyndum haldið til haga, en mörgu hefur verið haldið fram í hita leiksins undanfarna daga. Strax kom í ljós í því ferli sem löggjafinn hafði lagt upp við skipan dómara í fyrsta skipti við Landsrétt, að verkefnið yrði ekki auðvelt úrlausnar þegar hæfisnefndin skilaði ráðherra niðurstöðu sinni, þar sem fram kom að 15 voru hæfastir í þau 15 sæti sem skipa átti, og þar af aðeins fimm konur. Á ráðherra hvíldi sú lagaskylda að bera tillögur sínar um skipanir við Landsrétt í fyrsta sinn upp við Alþingi, hvort sem sú niðurstaða væri í samræmi við niðurstöðu hæfisnefndar eða ekki. Ráðherra leitaði því eftir viðhorfi Alþingis til lista dómnefndarinnar og fékk þau skilaboð frá forystumönnum flokkanna að listinn yrði ekki samþykktur óbreyttur. Þau sjónarmið byggðu aðallega á skertum hlut kvenna á lista dómnefndarinnar. Þáverandi ráðherra skoðaði málið áfram, jók vægi dómarareynslu og lagði tillögur sínar fyrir Alþingi sem samþykktar voru hér í þessum sal. Forseti Íslands, sem gerði rannsókn á málinu umfram skyldu, staðfesti svo niðurstöðu Alþingis með því að skrifa undir skipunarbréf til þeirra 15 einstaklinga sem Alþingi samþykkti. Í kjölfar þessa reis upp ágreiningur sem kom til kasta dómstóla landsins. Hæstiréttur felldi dóma þar sem annars vegar sagði að ráðherra hefði ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni nægilega áður en hann lagði tillögur sínar að skipun dómaranna fyrir Alþingi, og að atkvæðagreiðsla um tillögurnar á Alþingi hefði ekki verið lögum samkvæmt. Hæstiréttur kvað svo hálfu ári seinna upp dóm um að skipan allra dómaranna við Landsrétt væri lögmæt. Þeim dómi var skotið til Mannréttindadómstóls Evrópu, sem kvað upp sinn dóm í síðustu viku, sem reyndist í andstöðu við dóm Hæstaréttar. Það skapar þá vandasömu stöðu sem við stöndum frammi fyrir í dag. Í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu var niðurstaða meiri hluta dómsins sú að samanlagðir annmarkar á skipan eins dómara við Landsrétt feli í sér brot gegn þeim áskilnaði 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að skipan dómstóls væri ákveðin með lögum. Það sama gildir um þrjá aðra dómara við réttinn. Sá kærandi málsins sem sakfelldur hafði verið af dómara skipuðum á þann hátt hefði því ekki notið réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt sáttmálanum. Þar stangast því á niðurstöður annars vegar æðsta dómstóls Íslands og hins vegar Mannréttindadómstólsins. Dómar Mannréttindadómstólsins hafa ekki bein réttaráhrif. Það þýðir að þeir eru ekki bindandi að íslenskum landsrétti, sbr. 2. gr. laga nr. 62/1994, um mannréttindasáttmála Evrópu. Niðurstaðan hefur þannig engin sjálfkrafa áhrif á úrlausnir eða stöðu dómsvalds á Íslandi. Hins vegar felst í hinni þjóðréttarlegu skuldbindingu Íslands að stjórnvöld fari yfir niðurstöðuna og grípi eftir atvikum til aðgerða til að leiðrétta það ástand sem talið er valda viðkomandi broti. Og það munum við gera. Kanna ítarlega hvort aðgerðir séu nauðsynlegar og þá hvaða, bæði hvað varðar almennar og sértækar aðgerðir. Í 46. gr. sömu laga um mannréttindasáttmála Evrópu kemur skýrt fram að samningsaðilar heiti því að hlíta endanlegum dómi dómstólsins í hverju því máli sem þeir eru aðilar að. Ég tel mikilvægustu álitaefnin varða virkni Landsréttar, endurupptöku þegar dæmdra mála og endurskoðun hjá yfirdeild Mannréttindadómstólsins. Í öllum þessum álitaefnum eru uppi ýmis sjónarmið. Ég hef þegar sagt að ég telji eðlilegt að óska eftir endurskoðun á fordæmalausum dómi með minnihlutaáliti hjá yfirdeild dómsins til að fá fram skýra afstöðu til álitaefnisins um lögmæti skipan dómara við Landsrétt. Ég heyri þó vel þau sjónarmið um mögulega neikvæð áhrif þess biðtíma sem endurskoðunin hefur óhjákvæmilega í för með sér. Í mínum huga er þetta ekki endilega spurning um annaðhvort eða, en hér þarf að eiga sér stað yfirvegað hagsmunamat með heildarhagsmuni íslenskrar stjórnskipunar og réttarkerfisins í huga. Í þeirri stöðu sem er uppi er mikilvægt að við öll sem erum hluti löggjafarvaldsins á Alþingi reynum að hefja þetta mál upp úr skotgröfum hinna hefðbundnu stjórnmála og treysta stoðir íslensks réttarkerfis. Eins og lagt var upp með og óskir stóðu til við skipan Landsréttar ríður ekki síður á nú að við ráðum við þetta verkefni í sameiningu. Forseti. Ég hef undanfarna daga fundað með ýmsum aðilum, þar á meðal fulltrúum Landsréttar og dómstólasýslunnar. Ég hef rætt við sérfræðinga og fylgst með umræðum á hinum pólitíska vettvangi. Mörgum sjónarmiðum er haldið á lofti og margar leiðir hafa verið nefndar, allt frá kaldri praktík yfir í heita pólitík, en allir virðast sammála um að lausnirnar séu hvorki einfaldar né augljósar. Ég er þó allt að einu viss um að með tímanum komumst við nær ákveðnum skilningi og getum brugðist af skynsemi við þeirri stöðu sem uppi er. Í dag er því ekki ein augljós leið sem við getum farið, með augljósum fararskjóta á augljósan áfangastað. Það væri enda óráð að hafa valið sér leiðina og áfangastaðinn strax. Það sem skiptir mestu máli í ferðalaginu fram undan er að hafa valið sér leiðarljós. Mitt leiðarljós er að nálgast þetta verkefni af yfirvegun, heildstætt og í samráði til að tryggja virkni dómstólanna, traust á dómskerfinu og réttaröryggi í landinu. Meginþungi í ákvarðanatöku minni fram undan mun lúta að því.

Virðulegur forseti. Landsrétti var ætlað að vera gríðarleg réttarbót fyrir Íslendinga. Ólöf Nordal heitin, fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra, hafði unnið að stofnun hans í þverpólitískri sátt og virtist okkur ætla að auðnast að standa vel að skipan nýs dómstigs á Íslandi, þ.e. allt þar til fyrrverandi dómsmálaráðherra, Sigríður Andersen, lagði val sitt á dómaraefnum fyrir hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í lok maí 2017 og ætlaði nefndinni og þinginu örfáa daga til að afgreiða málið. Hvernig þingmönnum átti að vera fært að leggja sjálfstætt mat á val og verklag ráðherra á þessum örstutta tíma er óskiljanlegt. Nema auðvitað ef horft er til allra þeirra risavöxnu mála sem vísvitandi er þröngvað í gegnum þingið með engum fyrirvara og engum tíma. Sú aðferðafræði er vel þekkt í þessu húsi og er margnotuð af ríkisstjórn hvers tíma til að aftengja eftirlitsgetu stjórnarandstöðunnar. Það var ekki einungis tímaskortur sem stóð í vegi fyrir eðlilegri meðferð málsins á þinginu. Ráðherrann þáverandi kaus einnig að halda þinginu óupplýstu um að allir hennar helstu sérfræðingar og embættismenn innan ráðuneytanna höfðu eindregið ráðið henni gegn því að fara þá leið sem hún valdi við skipan dómara. Ráðherrann fyrrverandi vissi því nákvæmlega hvað hún var að gera. Hún vissi alveg jafn vel og embættismennirnir sem ráðlögðu henni að það væri andstætt rannsóknarskyldu hennar að fara gegn mati hæfisnefndar á þann hátt sem hún gerði, en hún gerði það samt. Allt frá þeim degi hefur sami fyrrverandi ráðherra boðið þingi og þjóð upp á ævintýralegan fjölda eftiráskýringa og ásakana í garð flestra stoða réttarríkisins. Uppáhaldseftiráskýring ráðherrans fyrrverandi er sú að hún hafi talið rétt að dómarareynsla fengi aukið vægi við mat á hæfi umsækjenda. En það virðist engu máli skipta hversu oft þessi vitleysa hefur verið hrakin með vísan í gögn málsins, hún dúkkar alltaf upp aftur í málsvörn hennar og Sjálfstæðismanna. Það er kannski ekki að undra því að svipaðar eftiráskýringar hafa nýst flokknum og dómsmálaráðherrum hans vel til að réttlæta pólitískar skipanir dómara um árabil, eins og fjölmörg dæmi sanna. Þegar Björn Bjarnason tók Ólaf Börk Þorvaldsson, frænda Davíðs Oddssonar, fram fyrir þrjá umsækjendur sem Hæstiréttur taldi hæfari var reynsla á sviði Evrópuréttar dregin upp úr hattinum. Þegar Hæstiréttur mat fimm umsækjendur hæfari en Jón Steinar Gunnlaugsson, trúnaðarvin Davíðs Oddssonar, til að gegna stöðu hæstaréttardómara bað Geir H. Haarde Hæstarétt að breyta viðmiðum sínum og auka vægi lögmannsreynslu. Þegar hæfisnefnd mat þrjá umsækjendur hæfari í stöðu héraðsdómara en son margnefnds Davíðs Oddssonar, þáverandi formanns Sjálfstæðisflokksins, réttlætti Árni Mathiesen það með því að Þorsteinn hefði, með leyfi forseta, fjölþættari reynslu á þeim sviðum sem skiptu máli í þessu. Í engu þessara tilvika var minnst einu orði á það í auglýsingu sem ráðherrar notuðu sem réttlætingu á því að hunsa ráðgjöf hæfisnefndar eða Hæstaréttar. Sama eftiráskýringin að breyttu breytanda hefur þannig gengið í endurnýjun lífdaga í hvert sinn sem dómsmálaráðherrar Sjálfstæðisflokksins vilja ekki skipa faglega heldur flokkspólitískt í dómaraembætti. Og hún lifir enn góðu lífi. Bráðabirgðaákvæðinu um fyrstu skipan dómara í Landsrétt var ætlað að stemma stigu við þessum pólitísku afskiptum ráðherra við skipan dómara. Fyrrverandi ráðherra, Sigríður Andersen, lét það þó ekki á sig fá heldur dró fram gömlu góðu skýringuna um nauðsyn þess að gefa einhverri ákveðinni reynslu aukið vægi við valið án þess að rökstyðja það með fullnægjandi hætti. Um leið gekk hún vísvitandi fram hjá þó nokkrum öðrum umsækjendum sem metnir höfðu verið með meiri dómarareynslu en hluti þeirra fjögurra sem ráðherrann valdi. Það fór sem fór. Ráðherrann fékk sínu framgengt og skipaði fjórmenninganna þvert á ráðleggingar, þvert á stjórnsýslulög og þvert á þá meginreglu að velja eigi hæfasta umsækjandann í opinbera stöðu hverju sinni. Hún virtist líka halda að hún kæmist upp með það, rétt eins og fyrirrennarar hennar, að skipa pólitískt í dómaraembætti og tönnlast bara á ósannindunum nógu oft þar til um hægðist. Ráðherranum varð ekki kápan úr því klæðinu í þetta sinn því að nú hefur Mannréttindadómstóll Evrópu slegið rækilega á puttana á Sjálfstæðisflokknum sem allt of lengi hefur haft þá á kafi ofan í krúsinni. Ég neita að láta eftiráskýringar Sjálfstæðismanna birgja mér sýn eða leyfa þeim að vaða uppi með villandi og röngum málflutningi átölulaust. Látum síst af öllu afbakanir þeirra og dylgjur um Mannréttindadómstóll Evrópu og dóm hans í Landsréttarmálinu ná fótfestu í umræðunni. Áður en ég heyri sármóðguð andsvör Sjálfstæðismanna um að þau séu bara að spyrja spurninga og vilji bara ræða dóminn, vil ég segja þetta: Sjálfstæðisflokkurinn er að grafa undan trúverðugleika dómstólsins og þeirra orðfæri hefur lítið sem ekkert með málefnalega gagnrýni á dóminn að gera. Það má alveg ræða hvort áfrýja eigi dómum, þó að ég setji stórt spurningarmerki við gagnsemi þess og dómstólasýslan raunar líka. Það sem ekki á að gera er að halda því ítrekað fram að dómstóllinn hafi verið notaður í pólitískum tilgangi, án þess að hafa fyrir því nokkur haldbær rök. Eða að tala um að dómstólar á Íslandi hafi framselt vald sitt til erlendra dómstóla. Eða að segja að dómstóllinn sé að vega að fullveldi Íslands. Það er ekkert á bak við þetta. Þessi orðræða stenst enga skoðun og ég held að Sjálfstæðismenn viti það alveg. Mannréttindadómstóllinn og Evrópuráðið með öllum sínum sáttmálum, mannréttindasáttmálanum fremstum í flokki og öllum þeim sameiginlegu mekanismum sem tryggja að við verndum mannréttindi allra í Evrópu saman, er eitt fallegasta sköpunarverk mannkyns. Það stórvirki hefur verið unnið með þrotlausri vinnu kynslóðanna um alla álfuna í 70 ár. Og nú vill Sjálfstæðisflokkurinn bara spyrja spurninga um hvort þetta sé nokkuð svo merkilegt bákn því að Mannréttindadómstóllinn, sem hefur það hlutverk að vernda mannréttindi 830 milljón manna í allri Evrópu, komst að niðurstöðu sem Sigríður Á. Andersen kann ekki að meta. Herra forseti. Það hefur vissulega verið stundað af nokkrum ríkisstjórnum Evrópuríkja að ráðast á trúverðugleika dómstólsins til pólitísks heimabrúks. Dönsk stjórnvöld reyndu að fljúga vængjum rasisma og útlendingaandúðar til Strassborgar, breskir stjórnmálamenn gátu ekki hugsað sér að leyfa föngum að kjósa, og menn eins og Victor Orbán, Pútín, Salvini og Erdogan hika ekki við að ráðast að undirstöðustofnunum mannréttindaverndar í Evrópu til að ýta undir sína þjóðernispopúlísku og valdhyggjusinnuðu stefnu heima fyrir. Eins ógeðfelld og mér finnst sú herferð öll hjá þeim valdhyggjukörlum vera finnst mér hvatinn hjá Sjálfstæðismönnum jafnvel verri því að hann er svo ódýr. Ég upplifi að nú eigi að tæta í sig Mannréttindadómstólinn bara til verndar hégóma Sigríðar Á. Andersen. Það er eitthvað svo ömurlega ódýrt. Engin stefna á bak við það, bara eiginhagsmunir og tækifærismennska, eins og einhver sagði hér um daginn. Því að þó að við fáum mögulega tækifæri til að áfrýja dómnum eru hverfandi líkur á því að niðurstaða hans breytist. Dómurinn er ítarlegur og vel rökstuddur. Hann er í fullkomnu samræmi við dómafordæmi og rímar vel við þá grundvallarafstöðu dómstólsins að dómstóll sem ekki er skipaður samkvæmt lögum geti ekki talist dómstóll grundvallaður á lögum. Það er ekki flókin afstaða. Hún hefði alls ekki átt að koma ríkisstjórninni svona hrikalega á óvart eins og hún heldur fram. Við skulum líta fram hjá því að við Píratar höfum frá upphafi bent á að nákvæmlega þessi staða myndi að öllum líkindum koma upp, því að það þykir ekki alltaf fínt að hlusta á okkur. En þessi útkoma ætti alls ekki að koma ríkisstjórninni á óvart. Þó er haft eftir dómsmálaráðherranum fyrrverandi að ekkert hafi verið gert til að undirbúa íslenska ríkið, og þá sér í lagi dómskerfið, einn þriggja arma ríkisvaldsins, undir þessa útkomu. Ekkert plan, engar hugmyndir. Og þess vegna stöndum við hér í dag, tæpri viku eftir að dómurinn féll, í þeim veruleika að Landsréttur allur lagði niður störf í síðustu viku og staða dómstólsins er í algjöru uppnámi. Við erum í besta falli í startholunum varðandi það að taka á málinu. En við erum í versta falli að undirbúa okkur undir fleiri mánuði, jafnvel ár, af óvissu um heilt dómstig vegna þess að ríkisstjórnin heldur að hún geti grætt eitthvað á því að áfrýja málinu. Það er mitt einlæga mat, herra forseti, að það þjóni ekki almannahagsmunum að áfrýja þessum dómi Mannréttindadómstólsins. Ég fæ ekki séð hvernig áframhaldandi óvissa um lögmæti og virkni Landsréttar sé í þágu neins nema flekkaðrar pólitískrar arfleifðar fyrrverandi dómsmálaráðherra. Við vinnum ekki í hennar þágu hér á þessu þingi. 
            

Virðulegi forseti. Dómur hefur fallið og það er afar brýnt að Alþingi ræði málið og næstu skref. Að mínu mati er þrennt sem við þurfum að fjalla um. Það er í fyrsta lagi hreinlega réttaröryggi á Íslandi. Í öðru lagi hvort óska eigi eftir því að málið verði tekið til endurskoðunar af hálfu yfirdeildar dómstólsins og í þriðja lagi sú aðferðafræði sem notuð var við val á dómurum. Í framsögu minni mun ég einblína á það sem ég tel að sé brýnast, þ.e. ákvörðun stjórnvalda um að beina málinu til yfirdeildar dómstólsins. Í mínum huga er afar mikilvægt að við náum að skapa sátt um það hvernig þingheimur, stjórnsýslan og dómstólar vinna úr þessu máli. Við erum öll í þjónustu við almenning og fólkið í landinu verður að geta treyst því að dómskerfið sé traust og öll umgjörð í kringum það. Eins og ég nefndi áðan er það næsta skref að stjórnvöld meti hvort óska eigi eftir því að málið verði tekið til endurskoðunar af hálfu yfirdeildar dómstólsins. Aðilar máls hafa þrjá mánuði til að taka slíka ákvörðun. Mikilvægt er, að mínu mati, að gera ítarlegt mat á þeim hagsmunum sem mæla með því að skjóta málinu til yfirdeildar og að þeir verði vegnir gegn hagsmunum sem kunna hugsanlega að mæla með því að það verði látið ógert. Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið hafa stjórnvöld kallað færustu sérfræðinga til ráðgjafar. Brýnt er að allt ferlið í kringum þetta mál sé vandað og til þess fallið að mynda traust. Við getum það í sameiningu fyrir samfélagið. Hins vegar er ekki hægt að taka ákvörðun um málskot án þess að vega og meta áhrifin af því á stöðu Landsréttar og tryggja eðlilegt umhverfi dómstólsins óháð því hvaða ákvörðun verður tekin. Í mínum huga er afar brýnt að Alþingi taki höndum saman í því mikilvæga málefni til að styrkja stoðir réttarkerfisins á Íslandi. Á sínum tíma var tekin ákvörðun á þingi um það hvernig við færum yfir málið. Framsóknarflokkurinn óskaði eftir meiri tíma til að fara yfir málið vegna þess að það var unnið nokkuð hratt. Við erum að tala um dómstig í landi okkar. Því verðum við núna að bera gæfu til þess að taka höndum saman og vinna í sátt og samvinnu. Fólkið í landinu á það skilið. Ég hef reyndar fulla trú á því að þingið nái að vinna þannig úr málinu. Það er alveg ljóst að mælingar á trausti til þingsins eru ekki eins og þær ættu að vera og við verðum öll að taka á málinu með þeim hætti að við náum að auka traust á Alþingi Íslendinga. Þetta er mjög gott mál, tel ég, til að vinna að í sameiningu og samvinnu. Hlustum hvert á annað, hvað við erum að segja hér. Þessar umræður, sem eru að beiðni stjórnarandstöðunnar, eru mikilvægar og við eigum að nýta þær. Við eigum að nýta það sem kemur fram í máli þeirra þingmanna sem taka til máls. Virðulegur forseti. Það kann að vera að mörgum hafi brugðið við þessa niðurstöðu. Hins vegar skiptir það engu máli akkúrat núna. Við verðum að vinna hagsmunamat fyrir Ísland og taka svo ákvörðun í kjölfarið, vega og meta kosti og ókosti. Framsóknarflokkurinn leggur gríðarlega mikla áherslu á að þetta mál sé unnið í samvinnu við allt þingið, að algjört gagnsæi sé í öllum vinnubrögðum. Það er nákvæmlega það sem hefur komið fram í máli hæstv. forsætisráðherra. Ég tel að sá málflutningur sem við heyrðum í framsögu hennar sé mikilvægur. Til þess að auka traust á Alþingi verðum við í sameiningu og samvinnu að ná utan um þetta mál og sýna þjóðinni að Alþingi geti tekið á máli af því tagi af fagmennsku og trúmennsku.

Herra forseti. Þetta mál snýst um einfalt en ákaflega mikilvægt grundvallaratriði, að enginn vafi leiki á að skipan dómara sé í samræmi við lög. Þar skipum við okkur í sveit með þeim þjóðum, þeim lýðræðisríkjum, sem vilja að mannréttindi séu virt í hvívetna og aðgreining ríkisvaldsins í hávegum höfð. Þar leikur sjálfstæði dómstóla auðvitað lykilhlutverk. Þrjú dómstig hafa nú komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið farið að lögum við skipan Landsréttar. Það var niðurstaða héraðsdóms, það var niðurstaða Hæstaréttar og nú liggur niðurstaða Mannréttindadómstólsins sama efnis fyrir. Þetta er það grundvallaratriði sem málið snýst um. Dómstóllinn gengur vissulega lengra en Hæstiréttur og kemst að þeirri niðurstöðu að þar sem ekki hafi verið farið að lögum sé skipan dómara ólögmæt og Ísland hafi þar með gerst brotlegt við 6. gr. mannréttindasáttmálans. Sú niðurstaða þarf kannski ekki að koma svo mjög á óvart í ljósi þess grundvallaratriðis sem er undir, að við skipan dómara sé farið að lögum. Það þarf kannski ekki að koma sérstaklega á óvart, sér í lagi í ljósi þeirrar þróunar sem við sjáum í sumum ríkjum álfunnar, þar sem mjög er sótt að sjálfstæði dómstóla, að Mannréttindadómstóllinn hafi dregið skýra línu í sandinn í þessum efnum. Kannski viljum við að þessi dómur hafi einmitt þetta skýra fordæmisgildi sem hér er svo gjarnan talað um í umræðunni og að við sem lýðræðisríki styðjum það fordæmi sem hann hefur skapað. Málið snýst á endanum um sjálfstæði dómstóla og að ekki leiki vafi á að í þá sé skipað í samræmi við lög. Þetta eru þær leikreglur sem við höfum skuldbundið okkur til að starfa eftir. Þeir sem á undan okkur hafa setið í þessum sal hafa haft þá framsýni að skipa okkur í sveit með þeim ríkjum sem barist hafa fyrir frelsi og almennum mannréttindum, m.a. með aðildinni að mannréttindasáttmála Evrópu. Ég vona svo sannarlega að enginn vafi leiki á því hér í þessum sal að við hyggjumst áfram fylgja þeirri stefnu af einurð. Það er vert að hafa í huga það grundvallarhlutverk Mannréttindadómstólsins að vernda hagsmuni borgaranna gegn ágangi ríkisvaldsins og valdníðslu. Síðustu vikuna hefur ítrekað verið talað um að niðurstöður dómstólsins séu tæknilega séð ekki bindandi hérlendis og að það að hlíta þeim feli í sér einhvers konar framsal á fullveldi landsins. Þessi orðræða er verulega varhugaverð, svo að ekki sé meira sagt. Mannréttindadómstóllinn var einmitt stofnaður til að hafa umsjón með mannréttindasáttmála Evrópu og að honum væri fylgt í aðildarríkjunum, að ganga úr skugga um að landslög og ríkisvaldið í aðildarríkjunum brytu ekki gegn mannréttindum þeim sem fram koma í sáttmálanum. Hann var líka settur á fót til að tryggja að mannréttindi væru ekki aðeins í orði heldur líka á borði. Orðræða þess efnis að Mannréttindadómstóllinn eigi enga lögsögu hérlendis og að það eitt að hlíta niðurstöðum þessa alþjóðlega batterís - við höfum, nota bene, verið hluti af því frá stofnun, og við eigum dómara við dómstólinn - sé einhvers konar framsal fullveldisins er auðvitað ekkert annað en bull. En hvað er það sem verið er að kvarta undan og framsal hvaða réttinda er verið að tala um? Þegar talað er um að verið sé að framselja fullveldi landsins til Mannréttindadómstólsins er í raun verið að kvarta undan því að verið sé að hefta rétt íslenska ríkisins til að brjóta gegn stjórnarskrárvörðum mannréttindum borgara sinna. Á þessum grunni hefur mönnum orðið tíðrætt um að vísa málinu til yfirdóms Mannréttindadómstólsins í ljósi þess hversu fordæmalaust mál sé hér um að ræða. En þær staðhæfingar vekja upp tvær spurningar. Í fyrsta lagi mætti spyrja: Ef málið hefur svona mikið fordæmisgildi fyrir dómstólinn og dómaframkvæmd, af hverju óskaði dómurinn sjálfur ekki eftir því að málið yrði tekið upp í yfirdómi eins og hann hefur heimild til? Mál geta nefnilega endað þar af tveimur ástæðum, annars vegar vegna þess að aðilar máls fari fram á það og hins vegar vegna þess að dómurinn fari fram á það. En dómurinn taldi greinilega ekki þörf á að vísa málinu áfram og það er kannski einmitt vegna spurningar númer tvö - þ.e. ef málið var virkilega svona byltingarkennt, hvernig í ósköpunum tókst meiri hlutanum í málinu að vísa í yfir tíu dómafordæmi í málinu? Ef við tökum þetta tvennt saman, að dómnum tekst að vísa í fleiri dómafordæmi í niðurstöðunni og telur ekki þörf á að vísa málinu til yfirdóms, bendir það kannski til þess að málið sé ekki jafn fordæmisgefandi og af er látið. Við hljótum því að gaumgæfa vandlega hvort rík ástæða sé til áfrýjunar líkt og haldið hefur verið fram eða hvort ekki sé mikilvægara, með hagsmuni réttarríkisins að leiðarljósi, að við einhendum okkur í þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru til að treysta stöðu Landsréttar á nýjan leik og tryggja að enginn vafi leiki á lögmæti skipunar dómsins. Við þurfum líka að draga víðtæka lærdóma af þessu máli. Við þurfum að ræða hvernig við hyggjumst standa að skipan dómara til framtíðar, hvert skuli vera hlutverk ráðherra, hæfisnefnda og Alþingis við slíka skipan og tryggja að festa ríki í þeim hæfisviðmiðum sem stuðst skuli við hverju sinni en þeim ekki breytt eftir hentugleika. Ég fagna orðum hæstv. forsætisráðherra þess efnis að ástæða sé til að staldra við og tryggja að næstu skref verði stigin af yfirvegun og vandlega skoðuðu máli. Það hafa verið gerð nægjanlega mikil og alvarleg mistök í þessu máli. Ég treysti því að um það geti skapast gott þverpólitískt samstarf og að allir valkostir verði uppi á borði en ekki gengið að neinni niðurstöðu sem fyrirframgefinni, þar með talið vangaveltum um að skjóta málinu til yfirdóms.

Virðulegi forseti. Okkur og Alþingi kann að vera vandi á höndum. Eins og fram kom í máli hæstv. forsætisráðherra áðan þegar við vorum að fara með henni yfir skýrsluna sem hún gaf okkur þurfum við að vanda okkur. Við þurfum að vanda okkur afskaplega vel, við erum að fara að senda skilaboð út í alþjóðasamfélagið. Hvernig mun íslenska ríkið bregðast við þeim áfellisdómi sem við höfum fengið frá Mannréttindadómstóli Evrópu? Það vert að líta pínulítið til þess hvers vegna við erum aðilar að Mannréttindadómstólnum. Það er vegna þess að við vildum teljast til réttarríkis. Við vildum vernda borgarana gegn valdníðslu og ofríki valdhafanna. Einn liður í því er að viðurkenna mannréttindi. Í kringum 1950 kom mannréttindasáttmáli Evrópu til sögunnar. Fljótlega fullgilti Ísland þennan sáttmála, það var 1953. Mannréttindadómstóllinn er síðan stofnaður 1959. Það tók okkur ansi langan tíma að löggilda sáttmálann. Við gerðum það ekki fyrr en um 1993 og í kjölfarið endurgerðum við mannréttindakafla stjórnarskrárinnar í áttina að mannréttindasáttmálanum. Tíminn er ekki nægur til að fara í hvernig við höfum í gegnum tíðina þurft að viðurkenna það. Það hefur verið okkur afskaplega ríkt í blóði að níðast á borgurunum og jafnvel valda því að þeir hafa ekki notið þeirra réttinda sem 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans veitir þeim, þ.e. að geta farið með mál sitt fyrir hlutlausa og óvilhalla dómstóla. Skilaboðin nú eru skýr, Sigríður Andersen og Alþingi brutu landslög við skipun dómara í Landsrétt. Upp er komin algjör réttaróvissa í landinu hvað varðar dóma Landsréttar, ekki aðeins fyrr heldur einnig nú. Niðurstaðan kom stjórnvöldum á óvart, virðist vera, þrátt fyrir að háværar gagnrýnisraddir hafi heyrst algjörlega frá upphafi, alveg frá því að málið bar fyrst á góma. Það var ljóst alveg frá því að það kom upp hvaða leið fyrrverandi dómsmálaráðherra kaus að fara. Hún ákvað að skella skollaeyrum við öllum þeim gagnrýnisröddum og öllum álitum sérfræðinga sem vöruðu við afleiðingum þess að fylgja eftir þeirri skipan mála sem raun ber nú vitni. Í september 2017 taldi héraðsdómur lög hafa verið brotin við skipun dómara í Landsrétt. Í desember sama ár taldi Hæstiréttur lög hafa verið brotin við skipun dómara í Landsrétt. Það er síðan í júní 2018 sem Mannréttindadómstóllinn ákvað að taka málið í flýtimeðferð. Venjan er að það taki jafnvel þrjú til fimm ár að fá mál sín fyrir dómstólinn, þ.e. ef hann tekur yfir höfuð mál til meðferðar. Í þessu tilviki þótti þetta mál vera þannig vaxið að það væri fordæmisgefandi og í rauninni fordæmalaust. Lítum á hvernig þetta getur snúið við okkur og hversu alvarleg staðan er. Mannréttindadómstóll Evrópu átelur Alþingi Íslendinga fyrir að hafa ekki staðið rétt að löggjöfinni, hafa ekki staðið rétt að skipun dómara, og þrátt fyrir að við séum ekki bundin af þeim dómum erum við að þjóðarétti bundin af því að taka tillit til hans og það höfum við gert hingað til. Hingað til höfum við virt þær þjóðréttarlegu skuldbindingar að taka mark á dómum Mannréttindadómstólsins. Það er vel. Ef við ætlum að reyna að standa vörð um réttarríkið sem okkur verður svo tíðrætt um og viljum gjarnan fá að vera þátttakendur í verðum við líka að standa vörð um og halda hlífiskildi yfir þeim þáttum, hvaðan sem þeir koma, sem geta tryggt það og verndað okkur gegn nákvæmlega því sem við viljum ekki, valdníðslu og ofríki valdhafanna. Þess vegna er, eins og ég talaði um við hæstv. forsætisráðherra áðan, afskaplega mikilvægt í ljósi allra þessara dóma, þriggja dómstóla, þeirra sem við höfum dæmt hér heima og síðan Mannréttindadómstólsins, að líta til þess hvaða réttaröryggi við höfum í því ef við ætlum ekki að gera neitt meira í sambandi við Landsréttinn en að horfa á að þeir 11 dómarar, sem hæfisnefnd mælti með og voru samþykktir hér, verði látnir halda áfram að dæma í Landsrétti á meðan hinir fjórir, sem deilan varðar aðallega, munu ekki fá fleiri dómsmál til meðferðar. Það er búið að viðurkenna á öllum dómstigum að ranglega hafi verið valið í réttinn, að það sé ólögmætt hvernig við stóðum að því. Það var settur fram einn pakki með öllum þessum 15 dómurum án þess að við tækjum fyrir einn og einn dómara í einu og legðum fyrir þingið til samþykktar eða synjunar. Ef við ætlum virkilega að tala um réttaröryggi hlýtur það að vera frekar til að draga úr vafa að við fylgjum þó a.m.k. þeim reglum núna sem íslenska ríkið hefur eiginlega fengið ámæli fyrir að hafa ekki gert áður. Í stað þess að halda áfram í réttaróvissunni finnst mér við vera á þeim tímapunkti núna að að okkur beri einfaldlega skylda til þess að vanda okkur og virkilega stokka spilin algjörlega upp á nýtt. Að öllu þessu sögðu og þar á meðal því sem hefur verið viðurkennt, að þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríður Andersen, hafi í rauninni brotið lög, við skulum bara segja það, að vísu með þinginu, þó að rannsóknarregla stjórnsýslulaga, 10. gr., hafi líka verið tekin í gegn sem brot, hefði mátt standa að þessu í allar áttir mun betur. Það breytir ekki þeirri staðreynd að ég vil segja að sem dómsmálaráðherra finnst mér hún hafa staðið sig vel á margan hátt og mér þykir miður að þessi staða hafi komið upp. Staðan er engu að síður svona. Kannski er ekki við hæfi að fulltrúi stjórnarandstöðu segi þetta en mér hefur fundist hún hafa staðið sig mjög vel, bæði í tilsvörum og öðru, og verið virkilega það klár í því sem hún er að gera að það kemur mér alveg ótrúlega á óvart að viðbrögð hennar hafi einkennst pínulítið af stærilæti og hálfgerðum sjálfsákvörðunarrétti sem hún er þarna með sem hún telur hafið yfir allan rétt. Að því sögðu langar mig að lokum að segja þetta: Við stöndum á þessum krossgötum nú. Okkur ber skylda til að vanda okkur og við getum gert það. Þess vegna segi ég: Tökum saman höndum hvar í flokki sem við stöndum og tryggjum réttaröryggi í landinu. Gerum það fljótt og örugglega þannig að það verði hafið yfir allan vafa að áframhaldandi dómar í Landsrétti séu ekki neinum vafa undirorpnir.

Forseti. Mér hefur eiginlega þótt skærasta ljósið í rökkrinu í kringum allt þetta mál hvað ég hef greint mikla eindrægni hér í þessari umræðu um að við þurfum að taka höndum saman í viðbrögðum okkar við því. Það er ánægjulegt að heyra það. Fólk getur haft einhvern meiningarmun um nákvæmlega í hvaða átt eigi að stefna, á hvaða sérfræðinga eigi að hlusta, haft jafnvel þær skoðanir að þessu beri að lyfta hærra en hinu, en ég greini ekki annað en mikla eindrægni um að þessi mál verði tekin alvarlega og að viðbrögðin endurspegli það. Það ætti í sjálfu sér heldur ekki að koma neinum á óvart, og alls ekki okkur sem vorum viðstödd umræðuna hér árið 2017. Hún var líka mjög alvöruþrungin þegar greidd voru atkvæði um dómara í nýtt dómstig. Við sem tókum þátt í þeirri atkvæðagreiðslu, og eins margir sem fylgdust með henni, skynjuðum það vel og við töluðum mörg um að þetta væri stór stund sem við ættum eftir að bíta úr nálinni með eins og hefur reynst raunin. Við töluðum mörg fyrir því þá að við ættum að gefa okkur meiri tíma. Við vildum fresta málinu þannig að það kæmi betri rökstuðningur og að betur væri um málið búið. Því miður varð það ekki ofan á, heldur ákvað þáverandi stjórnarmeirihluti Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar að fara aðra leið og við erum að ræða hér afleiðingar þeirrar ákvörðunar allrar og málsins eins og það hefur þróast síðan þá. Þess vegna finnst mér mjög gott að upplifa þessa eindrægni í öllum hér núna og ég horfi björtum augum fram á það hvernig við getum tekist á við þessa stöðu. Mér finnst verkefni okkar einfalt þó að niðurstaðan í því sem við veljum á endanum geti orðið mjög flókin. Verkefni okkar er að bregðast við þessum dómi. Sú umræða hefur einhvern veginn farið að mínu viti út og suður, það sem við höfum áður séð af og til hérna síðan þessi dómur féll, að ræða um Mannréttindadómstólinn í heild sinni, mannréttindasáttmálann og einhver orð sem hafa fallið hér eða þar og einhver hefur þessa skoðun og annar hina. Mér finnst þetta algjört aukaatriði. Ég get þó sagt hér, hef sagt það áður og hélt að samstaða væri þar um, að Mannréttindadómstóll Evrópu er ein af mikilvægustu stofnunum sem við eigum aðild að. Hingað til lands hafa komið gríðarlega miklar réttarbætur í gegnum aðild okkar þar. Ég starfaði lengi vel sem blaðamaður. Sú stétt þekkir vel mikilvægi Mannréttindadómstóls Evrópu því að þar á bæ hafa menn oft og tíðum haft nútímalegri og framsæknari viðhorf til blaðamennsku en íslenskir dómstólar hafa stundum haft. Við höfum því sótt mikið í þann rann. Og svo er alvarleiki dómsins okkur öllum skýr, það þarf ekki annað en að hlusta á umræðuna hér. Það er alveg ljóst að þetta er dómur sem snertir allar þrjár greinar ríkisvaldsins. Það þarf ekkert að fara í grafgötur með það hversu alvarlegur slíkur dómur er og hve víðfeðm viðbrögðin við slíkum dómi þurfa að verða. Slíkum vinnubrögðum er ekki hægt að flagga og ekki réttlátt að kalla eftir einn, tveir og þrír um leið og dómurinn er fallinn. Mér fyndust það ófagleg vinnubrögð ef nákvæmlega núna lægi fyrir hvernig ætti að bregðast við niðurstöðu þessa dóms. Það hefur verið málflutningur okkar í Vinstri grænum alveg frá því að þetta mál kom upp að við eigum að hlusta á sérfræðinga, alveg frá því að þetta mál var rætt á þinginu 2016–2017. Við hefðum átt að hlusta á sérfræðinga varðandi listana þá, og nú eigum við að afla okkur þekkingar og tillagna frá okkar bestu sérfræðingum. Það er akkúrat það sem verið er að gera og hæstv. forsætisráðherra kynnti áðan. Ráðherra hefur axlað pólitíska ábyrgð, er ekki lengur ráðherra dómsmála. Ég talaði um einfalt verkefni en um leið hvað það væri flókið því að ekki eru allir sammála um hversu víðtækar ályktanir er hægt að draga af þessum dómi. Það er eitt af því sem þeir sérfræðingar sem ég er svo ánægður með að hafi verið kallaðir til skrafs og ráðagerða eru að setjast yfir. Hvað er hægt að draga víðtækar ályktanir af dómnum? Hvaða viðbrögð þarf að fara í strax? Erum við að tala um fjóra dómara, 11, 15, allt þetta sem við höfum rætt hér? Í þessum málum eigum við að hlusta á okkar færasta fólk. Svo getum við rætt og tekið afstöðu til þeirra því að viðbrögðin hljóta líka að vera í ákveðnum skrefum. Til sumra þarf að grípa fyrr en annarra. Eitt af því sem verið er að skoða er hvort skjóta eigi þessu máli áfram. Hvaða áhrif myndi það hafa á stöðu Landsréttar? Það þarf að tryggja eðlilegt umhverfi dómstólanna, óháð allri ákvarðanatöku, bæði hvað þetta varðar og annað. Eins og ég nefndi áðan og við höfum svo sem fleiri komið inn á hér snertir þetta allar þrjár greinar ríkisvaldsins þannig að við getum rétt ímyndað okkur hvað viðbrögðin þurfa að vera víðfeðm. Um þau þarf að nást sátt að mínu viti og ekki hefur verið boðað annað en að það sé það sem við erum að vinna að. Verkefni okkar er að bregðast við þessu og vanda vel til verka. Við þurfum að bregðast við dómnum, grípa til einstakra aðgerða sem hann knýr okkur til að gera, en okkar verkefni er ekki síst það að reisa við traust til dómskerfisins. Það er ekkert smáverkefni, þar skiptir ekkert meira máli en að við vinnum saman að því verkefni. Einstaka uppsláttur og það sem við segjum um eitthvað sem við viljum að verði tekið eftir skiptir engu máli í því samhengi. Þar skiptir máli að vanda til verka og stíga varlega til jarðar. Fyrr í þessari umræðu var talað um þverpólitíska sátt í þeim efnum. Ég er algjörlega sammála því en ég held að þetta sé ekki einu sinni bara það. Ég held að við þurfum að ná samfélagslegri sátt um hvernig við ætlum að bregðast við þessu. Þetta er verkefni okkar sem samfélags. Þess vegna hef ég verið mjög ánægður með viðbrögð hæstv. forsætisráðherra í þessu máli. Þau hafa einkennst af því að það hefur verið gripið til þeirra ráðstafana sem hægt er að grípa til strax, kalla fagfólk að borðinu sem best þekkir málin og stunda þau faglegu vinnubrögð sem nauðsynleg eru þegar kemur að jafn stóru máli og þessu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra skýrslu hennar og tel að hún hafi með orðum sínum slegið góðan tón í umræðunni. Íslendingar munu ekki víkja sér undan skuldbindingum sem við höfum gengist undir að þjóðarétti. Í vissum skilningi hefur Landsréttur fullnustað dóm Mannréttindadómstólsins með því að ákveða að fjórir dómarar muni að svo stöddu ekki taka þátt í dómstörfum. Með því hefur Landsréttur skapað stjórnvöldum svigrúm til að vinna að úrlausn til frambúðar. Markmiðið hlýtur að vera að skjóta fullnægjandi stoðum undir Landsrétt svo að dómarar geti sinnt störfum sínum og að friður ríki um millidómstigið. Rétt er að minna á að enginn hefur dregið í efa hæfni dómaranna sem Alþingi staðfesti að tillögu ráðherra. Það hlýtur að verða að kalla til færustu menn, eins og hæstv. forsætisráðherra rakti, og eftir atvikum leita eftir ráðgjöf ráðherranefndar Evrópuráðsins, ef svo ber undir, en hún hefur með höndum eftirlit með því að dómum Mannréttindadómstóls Evrópu sé framfylgt. Lofsvert er að hæstv. forsætisráðherra boðar samráð milli flokka. Varast ber að hrapa að ákvörðunum, t.d. um að fjölga dómurum Landsréttar áður en allar leiðir í því efni hafa verið kannaðar til hlítar með það að markmiði að skapa Landsrétti viðunandi starfsgrundvöll. Um leið er brýnt að ekki verði ákveðið nema að vandlega athuguðu máli að áfrýja dómi Mannréttindadómstólsins. Fer því fjarri að augljóst sé að það sé vænlegur kostur. Áfrýjun kallar á langvinna óvissu, auk þess sem niðurstaðan er fjarri því að vera gefin fyrir fram. Dómur Mannréttindadómstóls Evrópu klofnaði og skiluðu tveir dómarar séráliti. Athygli vekur hve harðorð gagnrýni á dóm meiri hlutans kemur fram í minnihlutaálitinu. Nægir að nefna tvö atriði í því sambandi, að vikið sé frá viðurkenndri nálægðarreglu og dómurinn taki að einhverju leyti mið af pólitískum sjónarmiðum. Nálægðarreglan felur í sér að dómstólum aðildarríkja er veitt ákveðið svigrúm sem takmarkast við að þeir fari ekki yfir ákveðin mörk. Slíku er ekki til að dreifa varðandi dóma innlendra dómstóla. Allir valdþættir íslenska ríkisvaldsins hafa komið að skipun dómaranna við Landsrétt, framkvæmdarvaldið, Alþingi og Hæstiréttur, auk þess sem forseti Íslands undirritaði skipunarbréf þeirra eftir að hafa gert sérstaka rannsókn á málsmeðferð á vettvangi Alþingis. Nú liggur fyrir dómur þar sem vegna tiltekinna formgalla, sem síst skal gert lítið úr, er millidómstigið nánast skilið eftir í uppnámi í aðildarríki Mannréttindadómstólsins sem nýtur viðurkenningar sem lýðræðisríki og réttarríki. Hitt atriðið sem vekur athygli í gagnrýni minni hluta dómaranna er að dómurinn endurómi pólitísk sjónarmið. Um þetta atriði má segja að vart er hægt að fella þyngri dóm um dóm en að hann litist af pólitískum sjónarmiðum eða stemningu. Málsatvik og lög eiga að ráða niðurstöðu dómstóla eins og allir vita. Ég leyfi mér að lýsa þeirri skoðun að dóminn megi enn fremur gagnrýna fyrir skort á gagnrýni á vinnubrögðum valnefndar sem meiri hlutinn segir skipaðan sérfræðingum þrátt fyrir að ekki séu allir nefndarmenn lærðir í lögvísindum. Enda þótt reiknaður munur á umsækjendum hafi ekki mælst nema í öðrum eða þriðja aukastaf og að sleppt væri mikilvægum matsþáttum um störf dómara með því að gefa öllum umsækjendum sömu einkunn fyrir þessa þætti afhenti nefndin ráðherra lista með 15 nöfnum, jafn mörgum og skipa átti, og gaf þannig ráðherra ekkert svigrúm til vals milli hæfra umsækjenda. Ef til vill hefði ekki þurft kunnáttu á neinu sviði til að gera sér grein fyrir að skipun 15 dómara þar sem kynjamunur væri tveir þriðju á móti einum þriðja fengi ekki stuðning á Alþingi sem heldur reyndist ekki raunin. Herra forseti. Ég vil að lokum lýsa því áliti að fullt tilefni er til þess að fyrirkomulag við skipun dómara verði endurskoðað. Hér verður að finna hóflegan meðalveg þar sem þess er gætt að þjóðfélagsvald sé ekki lagt í hendur aðila sem engri ábyrgð verður komið yfir. Meginatriðið fram undan eftir dóm Mannréttindadómstólsins er að leiða fram farsæla niðurstöðu sem samboðin er Íslandi sem lýðræðisríki og réttarríki.

Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur látið hafa eftir sér í fjölmiðlum að hún hafi ekki verið viðbúin þeirri niðurstöðu sem okkur barst frá Mannréttindadómstóli Evrópu í síðustu viku. Ég vil lýsa því yfir að ég var ekki viðbúin þessum viðbrögðum ríkisstjórnarinnar, enda voru margir mánuðir sem liðu frá því að málið var sent til Mannréttindadómstólsins og margar vikur sem liðu frá því að okkur var tjáð að 12. mars 2019 kæmi niðurstaða dómstóls í þessu máli. Það er nefnilega þannig að þegar farið er í dómsmál, hvort sem er til sóknar eða varnar, vita allir að niðurstaðan getur í raun farið á hvorn veg sem er, sama hvað maður óskar sér. Allir þeir sem hafa rekið mál fyrir dómi vita þetta og þess vegna varð ég svolítið hissa þegar ég heyrði að ríkisstjórnin hefði ekki verið viðbúin þessari niðurstöðu af því að þeir kollegar mínir sem ég hef rætt við síðustu mánuði voru bara ekkert hissa á þessari niðurstöðu. Þeir bjuggust einmitt við þessari niðurstöðu. Þá veltir maður fyrir sér við hverja ríkisstjórnin hafi verið að ræða. Voru það bara einstaklingar sem hafa aldrei rekið mál fyrir dómi sem halda að af því að þeir eru á einhverri skoðun verði dómstóllinn sammála þeim? Það var fyrirséð að högg yrði á Landsrétt ef þetta færi eins og mjög margir höfðu spáð, mjög margir sérfræðingar í lögum, að Ísland yrði dæmt fyrir að hafa brotið gegn 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Strax í síðustu viku eða samdægurs, þann 11. mars sl., brást Landsréttur við enda var Landsréttur viðbúinn því að svona gæti farið. Hæstiréttur brást sömuleiðis við samdægurs og sendi bréf á alla þá aðila sem áttu mál þar inni. Dómstólasýslan brást sömuleiðis samstundis við - en ríkisstjórnin var ekki viðbúin. Landsréttur lá niðri í heila viku, allur sem einn. Hvað þýðir það? Hvaða mál eru það sem dragast vegna þessa ástands í boði ríkisstjórnarinnar? Hvaða hagsmunir eru það sem eru undir? Hvaða mál eru þarna? Við erum að tala um líkamsárásarmál, kynferðisofbeldismál, nálgunarbann, kynferðisbrot gegn barni, barnaverndarmál, forsjármál, forsjársviptingarmál, nauðungarvistunarmál, vistun barna utan heimilis o.s.frv. en líka alls konar mál sem varða peninga sem hafa óskaplega litlar tilfinningar og geta þess vegna alveg beðið. En þetta, herra forseti, eru málin sem núna mega bíða í boði ríkisstjórnarinnar. Málahalinn er ófyrirséður. Þriðjungur dómara Landsréttar er óstarfhæfur í boði ríkisstjórnarinnar. Það eru 82 mál sem fallið hafa á síðustu 15 mánuðum, bara hjá ríkissaksóknara, sem nú er óvissa með framhaldið á. Það eru 42 kynferðisofbeldismál. Og hver er kostnaðurinn af þessu öllu saman? Við sáum það við stutta yfirferð að í tíu málum hjá einum dómara sem dæmt hefur í 128 málum er málskostnaðurinn 28 millj. kr. og þá erum við bara að tala um sjálfstæðu lögmennina. Við erum ekki að tala um málskostnað hjá ríkislögmanni eða ríkissaksóknara. - Kostnaður ríkisins við endurupptöku, kostnaður við að reka mál fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu? Ánægjulegt var að heyra skýra afstöðu hæstv. forsætisráðherra varðandi Mannréttindadómstól Evrópu og að taka bæri þennan dóm alvarlega. Það er nefnilega fylgst með okkur utan úr heimi. Það eru dómarar í Evrópu og lögmenn í Evrópu sem fagna þessari niðurstöðu vegna þess að þeir vita sem er að sjálfstæði dómstóla er algjört grundvallaratriði. En það var ekki jafn ánægjulegt að heyra þegar hæstv. forsætisráðherra spurði hversu langt Mannréttindadómstóll Evrópu mætti ganga gegn sjálfstæði aðildarríkjanna af því að þá fer maður að spyrja: Er ríkisstjórnin búin að gleyma tilgangi sáttmálans? Er ríkisstjórnin búin að gleyma hver er tilgangur með mannréttindasáttmála Evrópu, sem er að tryggja réttindi borgara aðildarríkja gegn ofríki framkvæmdarvaldsins, gegn ofríki ríkisstjórnanna, í aðildarríkjunum? Af hverju þurfum við sjálfstæða, óvilhalla dómstóla? Það er til þess að tryggja rétt borgaranna, að þeir fái réttláta málsmeðferð í málum sínum, málum sem rekin eru gegn ríkinu eða af ríkinu gegn borgurum. Það verður ekki tryggt ef ríkisstjórn landanna handvelur dómara sína inn í réttinn. Þetta er alvarleiki málsins. Það verður að meta alla hagsmuni þegar við horfum á framhaldið. Gamlir kollegar mínir í lögmannastétt gera fátt annað þessa dagana en að svara umbjóðendum sínum sem ýmist vilja fara í endurupptöku eða fresta afplánun. Endurupptaka, hvernig ætlar ríkisstjórnin að leggja til að staðið verði að því? Eins og áður sagði eru þetta 82 mál bara hjá ríkissaksóknara, 31 barnaverndarmál. Hvað svo með hina 11 dómarana? Erum við örugg um að Landsréttur geti starfað eins og hann ætlar að starfa út þessa viku? Hvenær kemur að því að einhver lögmaðurinn fer og lætur reyna á það í Strassborg fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu? Nei, herra forseti, mig langar einlæglega að biðja ríkisstjórnina um að reyna að minnka tjónið sem við stöndum nú frammi fyrir vegna embættisgerða Sigríðar Á. Andersen í starfi dómsmálaráðherra og meta hagsmunina af því að byggja upp Landsrétt að nýju í stað þess að halda þessari óvissu áfram með áfrýjun til yfirdeildar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa skýrslu um viðbrögð stjórnvalda við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu. Málið er ekki einfalt en ekki þess eðlis að við það verði ekki ráðið. Við eigum ekki að búa til örvæntingu eða skapa ringulreið. Málið er að sama skapi stærra en svo að hægt sé að setja það í einhvern flokkspólitískan búning. Við sem hér erum berum þó skyldu til að forðast pólitíska forarpytti eða færa umræðuna niður á enn lægra plan. Við þurfum að geta borið gæfu til að ræða málið af yfirvegun og komast að niðurstöðu um hvernig við viljum og teljum rétt að standa að skipun dómara til framtíðar. Aðeins þannig treystum við undirstöðu dómstóla sem frjálst samfélag þarf að treysta. Til að setja málið í samhengi er áhugavert að skoða hvað fyrrverandi dómari Mannréttindadómstólsins, Davíð Þór Björgvinsson, skrifaði í grein um Landsréttarmálið sumarið 2018. Hann er nú einn dómara Landsréttar. Í grein sinni rekur Davíð Þór vandlega að skipun allra dómaranna við Landsrétt hefði orðið að veruleika við undirritun skipunarbréfa þeirra 8. júní 2017 og vitnar í dóm Hæstaréttar sem tekið hafði málið fyrir. Þar kom fram að allir dómarar við Landsrétt hefðu fullnægt skilyrðum laga um að hljóta skipun í embætti, m.a. í ljósi starfsferils og lögfræðilegrar þekkingar, og að þeim yrði ekki vikið úr embætti nema með dómi. Ég ætla að vitna hér í niðurstöðu fyrrnefndar greinar, með leyfi forseta: „Í mjög stuttu og einfölduðu máli telur Hæstiréttur að þótt ráðherra hafi í aðdraganda skipunar A brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga væri A engu að síður lögum samkvæmt skipuð dómari við réttinn og hefði verið talin til þess [talin, er ranglega í greininni] hæf vegna reynslu sinnar og lagaþekkingar og bæri í krafti þess skyldur og nyti réttarstöðu sem slík eins og aðrir dómarar.“ Að mati æðsta dómstóls okkar Íslendinga, Hæstaréttar, er ekki hægt að efast um lögmæti Landsréttar eða þeirra dómara sem þar sitja. Meiri hluti Mannréttindadómstólsins komst síðan að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið rétt staðið að málum við skipun dómara í Landsrétt og að brotin væru talin það veruleg að þau færu gegn 6. gr. sáttmálans. Þó er einnig ljóst að niðurstaða meiri hlutans er frekar óskýr og má draga þá ályktun af umræðu síðustu viku, þar sem fjölmargir hafa tjáð sig um niðurstöðu dómsins með mismunandi hætti, að enn sé talsvert óskýrt hver niðurstaðan er. Lögfræðingar hafa líka varað við að ekki megi oftúlka niðurstöðuna. Í þessum orðum felst engin gagnrýni á Mannréttindadómstólinn sem stofnun heldur er eðlilegt að öllum steinum sé velt við í svona veigamiklu máli, máli sem mögulega kann að teygja sig til annarra ríkja Evrópu. Mannréttindadómstóllinn hefur haft mikilvæg áhrif á íslenskt réttarkerfi og við höfum færst áfram veginn vegna hans. Við byggðum m.a. á sáttmálanum við gerð mannréttindakafla stjórnarskrár okkar 1995 og erum aðilar að samningnum af því að við viljum hafa dóma dómstólsins til hliðsjónar og að þeir hafi þýðingu fyrir okkur. Það er samt sem áður svo að hann hefur ekki bein réttaráhrif hér á landi. Og líkt og Davíð Þór Björgvinsson fer yfir í sömu grein, með leyfi forseta, „breytir áfellisdómur, ef svo fer, engu um að dómurinn yfir G stendur óhaggaður, enda er MDE ekki áfrýjunardómstóll sem getur fellt dóma dómstóla ríkja úr gildi. Sá dómur stendur nema mál G verði endurupptekið eftir þeim reglum sem gilda á Íslandi um endurupptöku mála“. Virðulegi forseti. Sem fyrr segir er mikilvægt að taka á málum sem þessum af yfirvegun og ábyrgð. Það er auðvelt að skríða ofan í pólitískar skotgrafir og vonast til að skora nokkur stig, en það er erfiðara að horfast í augu við verkefnið og taka á málum af yfirvegun og ábyrgð. Áður hefur komið fram að eðlilegt sé að vísa málinu til yfirdeildar Mannréttindadómstólsins enda dómurinn fordæmalaus og minnihlutaálitið harðort í garð ákvörðunar meiri hlutans. Það gefur okkur ákveðna vísbendingu um þau mismunandi sjónarmið sem vissulega eru uppi í þessu máli. Aftur er rétt að ítreka að þetta felur heldur ekki í sér gagnrýni á dómstólinn sem stofnun. Á meðan þetta ferli stendur yfir verður áfram leitað lausna og eftir atvikum brugðist við þeim álitaefnum sem blasa við. Það mikilvægasta er að Landsréttur geti starfað og að ekki sé uppi nein réttaróvissa í landinu. Hér reynir enn og aftur á ábyrgð Alþingis og okkar sem hér sitjum að stíga næstu skref af yfirvegun. Hæstv. forseti. Við þingið berum ábyrgð á þessari stjórnarframkvæmd og við verðum að nýta tækifærið til að skoða hvernig best sé staðið að skipun dómara svo það sé hafið yfir alla gagnrýni, orki ekki tvímælis og valdi ekki deilum. Það er okkar verkefni að koma þessu ferli á þann stað. Ætlum við að láta aðra dómara velja sér starfsfélaga? Á hæfisnefndin að bera ábyrgð? Hvert er hlutverk ráðherrans og Alþingis? Viljum við að hægt sé að líta til fleiri sjónarmiða eins og dómarareynslu og kannski kynjasjónarmiða? Viljum við að ákvörðun og þeim sem hana tekur fylgi ábyrgð? Allt eru þetta spurningar sem við þurfum að velta upp og svara. En eitt er ljóst: Við verðum að láta fara saman ábyrgð og ákvörðun. Það er lykilatriði.

Hæstv. forseti. Við ræðum viðbrögð stjórnvalda við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu, munnlega skýrslu hæstv. forsætisráðherra. Dómstóllinn hefur komist að niðurstöðu og kvað upp dóm sinn 12. mars sl. Ýmislegt hefur verið rætt og reifað og margt gengið á síðan þann dag í pólitíkinni og faglega í praktíkinni, enda tökum við dóminn mjög alvarlega eins og endurspeglast í umræðunni sem hefur farið fram í dag. Hæstv. forsætisráðherra fór ágætlega yfir þá vinnu sem átti sér stað í aðdraganda dómsins og mögulegar og hugsanlegar afleiðingar dómsins áður en hann féll. Það hlýtur jafnframt að vera mikilvægt að leita sem flestra sjónarmiða í framhaldinu og frá flestum sjónarhornum og sviðum samfélags okkar. Mannréttindadómstóllinn komst að því að skipan dómara við Landsrétt hafi ekki verið í samræmi við 6. gr. mannréttindasáttmálans. Í stuttu máli, á mannamáli má segja, er niðurstaða dómsins sú að dómstóllinn hafi ekki verið rétt skipaður. Mannréttindadómstóllinn segir að brotið hafi verið á einstaklingi án þess að efast um hæfi dómenda, en um þetta og fleira til hefur verið fjallað í fjölmiðlum og víðar í dómi sem klofnaði í meiri hluta og minni hluta. Ég ætla ekki að rekja það frekar, virðulegi forseti, en það er sannarlega staðfest að ágallar eru á forminu í skipan dómsins. Stjórnsýslulög voru brotin og þingið kaus ekki hvern og einn eins og bar að gera. Niðurstaðan liggur fyrir og við henni þarf að bregðast. Það á að vera lýðum ljóst að við tökum dóminn mjög alvarlega. Hæstv. fyrrverandi dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, hefur vikið og axlað ábyrgð sína til þess að persóna hennar þvælist ekki fyrir, eins og hún orðaði það sjálf, þannig að hægt sé að vinna úr málinu og friður ríki um framvinduna. Við Framsóknarmenn virðum þá ákvörðun og ég met ráðherra að meiru sem setur dómstólinn og trúverðugleika hans í vinnunni fram undan framar persónu sinni og metur þá hagsmuni stærri. Það er stór ákvörðun og við virðum hana. Það á líka að vera ljóst að okkur er mjög umhugað um réttarríkið og erum við m.a. í þeim tilgangi aðilar að mannréttindasáttmálanum og Mannréttindadómstólnum. Þá liggur fyrir að þrátt fyrir að dómurinn hafi ekki bein réttaráhrif hér á landi verða afleiðingarnar þær ef við fylgjum ekki niðurstöðunni og gerum nauðsynlegar úrbætur að við brjótum skuldbindingar sáttmálans. Þannig er okkur öllum umhugað um réttarríkið og að mannréttindi séu virt. Ég held að það hafi komið mjög vel fram í umræðunni. Það sem skiptir mestu máli hlýtur að vera hvernig við bregðumst við varðandi Landsrétt og tryggjum að óvissu um réttarkerfið og þá réttarbót sem Landsréttur er verði eytt. Skapa þarf traust um réttinn þannig að trúfesta á dómstólana verði sem mest og best. Hvað við gerum í framhaldinu hlýtur að vera það sem skiptir máli á þessum tímapunkti og þá er mikilvægt að við tökum ákvarðanir af yfirvegun á næstunni. Við þeirri verkstjórn hefur tekið hæstv. ráðherra dómsmála, Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir, og við treystum ráðherranum vel til að fara með þá verkstjórn. Segja má að verkefnið sé þríþætt og fór hæstv. ráðherra vel yfir það sem og hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir. Í fyrsta lagi er það virkni og trúverðugleiki Landsréttar fram undan, þar er réttaröryggið undir. Í öðru lagi endurupptaka mála og endurskoðun á þeim ferlum sem við höfum við val á dómurum og í þriðja lagi ákvörðun um að skjóta málinu til yfirdeildar dómstólsins. Varðandi það hvort eðlilegt sé að senda málið áfram til yfirréttar eru þrír mánuðir til að taka slíka ákvörðun og fyrir liggur að gera þarf ítarlegt hagsmunamat þar að lútandi með eða gegn. Dómurinn er sagður gefa fordæmi og getur haft víðtækar afleiðingar fyrir fleiri þjóðir. Þá hljótum við að vilja fá skýr skilaboð um það hver staðan er og hver skilaboðin eru. Um það snýst vinnan fram undan og mikilvægt er að við náum vel utan um hana og tryggjum að dómstigið og skipanin sé yfir vafa hafið. Það ber okkur að hafa hugfast og tryggja og passa upp á að pólitíkin muni ekki trufla þá vinnu. Virðulegi forseti. Ég fagna yfirlýsingum allra fulltrúa stjórnmálaflokka sem hafa lýst yfir stuðningi sínum við að sameinast í þeirri vinnu.

Herra forseti. Við stöndum frammi fyrir erfiðu og alvarlegu verkefni og brýnt er að til þess sé gengið fumlaust og af festu. Einn af hornsteinum réttarríkisins sjálfs er undir. Aðild okkar að mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstólnum er okkur mikilvæg. Aðildin hefur fært okkur miklar réttarbætur og tímabærar á mörgum sviðum, réttarbætur sem hvorki Alþingi, framkvæmdarvald né innlendir dómstólar hafa fært okkur af sjálfsdáðum eða að eigin frumkvæði. Það er skylda okkar alþingismanna, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að nálgast verkefnið af auðmýkt og virðingu fyrir sjálfum okkur. Herra forseti. Úrlausn þessa verkefnis er ekki einkamál ríkisstjórnarinnar. Pólitískir hagsmunir eða sært stolt einstakra ráðherra sem og hagsmunir stjórnar eða stjórnarandstöðu eiga og mega ekki ráða för. Allur ferill þessa máls frá upphafi til þessa dags sýnir okkur að ekki var rétt staðið að verki þegar nýju mikilvægu dómstigi var komið á fót. Allir sem að því ferli komu verða að læra sína lexíu, þar með talinn sá sem hér stendur. Vegna þess hvernig málið er vaxið voru fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar vonbrigði. Það voru vonbrigði að fyrrverandi dómsmálaráðherra hrökklaðist úr embætti með þau orð á vörunum að hún væri ekki sammála niðurstöðu Mannréttindadómstólsins og gaf strax út þá skoðun sína til nýs hæstv. dómsmálaráðherra að auðvitað ætti að sækja um að skjóta málinu til meðferðar yfirdeildar Mannréttindadómstólsins. Í sama streng tóku strax aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni, þar með talinn hæstv. forsætisráðherra. Sýnu alvarlegast var þó að heyra þau sjónarmið að Mannréttindadómstóllinn væri kominn út fyrir valdsvið sitt og inn á brautir sem krefðust þess að Ísland tæki til skoðunar hvort mark ætti að taka á dómum hans og hvort þeir hefðu yfirleitt einhver áhrif hér á landi. Fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar bera því miður ekki vott um yfirvegun. En sem betur fer kvað við nokkuð nýjan tón í máli hæstv. forsætisráðherra og nýs hæstv. dómsmálaráðherra. Herra forseti. Stundum er best að horfast í augu við orðinn hlut, hafa vit til að játa sig sigraðan en berja ekki höfðinu við steininn í von um að steinninn brotni á endanum en ekki höfuðið. Sá sem hér stendur er ekki með á takteinum hvaða leiðir er best að fara. Hitt veit ég samt að þegar verkefni af þessu tagi er til úrlausnar verður að vanda sig. Það þarf að byrja á því að greina hver vandinn er. Það þarf að ákveða hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt til þess að lausn finnist. Í þessu tilviki starfhæfur Landsréttur, þar sem skipan allra dómara uppfyllir ströngustu skilyrði og getur þannig notið trausts fram á veginn. Það þarf að greina hvaða áfangar geta verið á þeirri leið að koma hlutum í rétt horf, hvað er hægt að gera til skamms tíma og hvað til lengri tíma. Það þarf að stilla upp öllum valkostum og greina þá vandlega og gera áhættumat fyrir hvern og einn þeirra og hvort þeir séu framlag til farsællar lausnar. Einungis með vinnubrögðum af þessu tagi næst góður árangur sem sátt verður um og kemur í veg fyrir óvissu og að réttaröryggi sé í uppnámi. Til þessa verks eigum við að kalla okkar færustu sérfræðinga og spara okkur stórar yfirlýsingar um hvað sé best að gera þar til þeir hafa haft ráðrúm til þess að yfirfara stöðuna og leggja fram sínar tillögur og hugmyndir. Herra forseti. Nú reynir á ríkisstjórnina. Hún þarf að nálgast þetta verkefni með auðmýkt og virðingu og verður að taka höndum saman við Alþingi til að greiða úr málinu og þá reynir auðvitað á Alþingi að vinna með ríkisstjórninni að farsælli lausn málsins. Sem betur fer gefur skýrsla hæstv. forsætisráðherra fyrirheit um að þessi braut verði fetuð. Herra forseti. Það sem ekki má gerast í þeirri vinnu sem er fram undan er að á málinu verði tekið sem einhvers konar baráttu fyrir fullveldi Íslands og sjálfstæðisbaráttu gegn erlendri íhlutun. Fari málið í þann farveg er hætta á ferðum. Við skulum ekki gleyma því að við erum aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu og Mannréttindadómstóli Evrópu. Það erum við ekki síst til þess að unnt sé að verja réttindi íslenskra borgara fyrir mistökum og rangindum íslenskra stjórnvalda. Það eru hagsmunirnir sem við eigum að verja og tryggja með öllum ráðum. Við skulum ekki gleyma þessu grundvallaratriði við meðferð þessa máls.

Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þessa umræðu sem hæstv. forsætisráðherra leiðir. Í stuttri ræðu kemst maður ekki yfir eins viðamikið málefni og hér er á dagskrá, en fyrri ræðumenn hafa margir hverjir farið vandlega yfir málsatvikin. Við ræðum hér tæplega vikugamla niðurstöðu dóms Mannréttindadómstóls Evrópu, sem sett hefur dómskerfi landsins í uppnám, og að dómsmálaráðherra ákvað að stíga til hliðar. Það er enginn vafi í hugum manna að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur mörgu áorkað á sviði mannréttinda og komið mörgu góðu til leiðar og okkur er kennt að deila ekki við dómarann. Í minnihlutaálitinu eru uppi getgátur um að dómur meiri hlutans taki mið af pólitík. Það eitt og sér er auðvitað mjög alvarlegt, að dómarar skuli hafa uppi slíkar hugleiðingar í séráliti sínu. Það er auðvitað mjög miður ef niðurstaðan verður sú að Mannréttindadómstóllinn hafi kveðið upp dóm sem rýrir tiltrú ansi margra á dómstólnum hér á landi. En hvert erum við komin nú þegar dómstóllinn dæmir Íslandi í óhag í máli þar sem löggjafarvaldið hafði kosið dómara í Landsrétt og forseti vor sérstaklega kannað málið og ekkert fundið athugavert og Hæstiréttur Íslands loks talið, þrátt fyrir annmarka í málsmeðferð, að umræddir dómarar væru óhlutdrægir og löglega skipaðir í sín störf? Þrátt fyrir að allir handhafar opinbers valds hér á Íslandi hafi þannig lagt blessun sína yfir skipan þessara dómara setur Mannréttindadómstóllinn dómskerfið hér í algjört uppnám og liggur á sama tíma undir ámæli um að hlaupa á eftir pólitískum hliðarvindum. Má álykta sem svo að allir þessir æðstu aðilar í stjórnkerfi íslenska lýðveldisins hafi verið svo glámskyggnir á málið og framkvæmd þess? Á það hefur verið bent, m.a. af fyrrverandi dómsmálaráðherra, Ögmundi Jónassyni, að staða mannréttindamála í Tyrklandi sé afar bágborin, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Mál vegna meintra voðaverka tyrkneska hersins sem fara átti fyrir þennan sama mannréttindadómstól hlaut þau örlög fyrir dómstólum að ekki væri unnt að fjalla um málið þar sem ekki væri búið að tæma það fyrir innlendum dómstólum. Það átti sem sagt eftir að fara með málið fyrst alla leið í gegnum nánast óstarfhæft dómskerfi í Tyrklandi áður en Mannréttindadómstóllinn gæti farið að fjalla um það. Fyrst við erum farin að tala um mikilvæg mannréttindamál leiðir það hugann að stöðu mannréttindamála í Katalóníu á Spáni. Þar börðust stjórnmálamenn fyrir sitt heimahérað, en sitja í fangelsi vegna þess að þeir voru að sinna sínum stjórnmálalegu markmiðum sem ekki hugnuðust stjórnvöldum í Madríd. Eins ótrúlegt og það er eru mjög alvarleg mannréttindabrot framin á meginlandi Evrópu án þess að sjá megi viðbrögð sem einhverju skipta eða að stjórnvöld sem ábyrgð bera á þeim séu knúin til að láta af þeim. Gæti verið að annars konar og mun alvarlegri glámskyggni sé víðar að finna? Í umfjöllun um dóminn hefur ekki vantað uppástungur, og viðbrögð við honum hafa farið um alla fjölmiðla sem á átta hófum Sleipnis að undanförnu. Landsréttur hefur brugðist við. Ég hefði talið að farsælast væri að eyða óvissunni sem allra fyrst og að leitast yrði við að lagfæra málið hér innan lands. Það gengi að meginstefnu til út á að gera Landsrétt og dómskerfið starfhæft að nýju. Síðan þarf að taka til höndunum og koma skipun dómara í ásættanlegt horf þar sem ég tel nauðsynlegt að gera ráðherra dómsmála ábyrgan fyrir vali á dómurum þannig að á grundvelli niðurstöðu hæfisnefndar, þar sem umsækjendum er raðað í fáa hæfnisflokka, geti ráðherra skipað dómara úr hópi hæfra umsækjenda. Herra forseti. Aðkoma Alþingis á skipun dómara er vægast sagt vafasöm og hefur það sem best komið í ljós í umræddu Landsréttarmáli.

Herra forseti. Ég vildi í upphafi, eins og aðrir ræðumenn, þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þá greinargerð sem hún hóf þessa umræðu á í dag. Almennt talað má segja að umræðan í dag hafi verið fremur uppbyggileg og vísbending um að flestir í þessu húsi séu tilbúnir til að setjast niður og ræða málin á nokkuð málefnalegum forsendum. Frá því eru ákveðnar undantekningar en vonandi bráir af þeim hv. þingmönnum sem hafa haft mestan æsing í þessari umræðu í dag þannig að það verði unnt að ræða þessi mál á uppbyggilegum forsendum með það fyrir augum að greiða úr þeim málum, sem vissulega stendur upp á okkur að greiða úr, og að menn geti með þeim hætti aðeins sett til hliðar, a.m.k. í bili, flokkspólitískar væringar. Með þessu er ég ekki að gera kröfu um að allir séu sammála um alla hluti, hvorki niðurstöður Mannréttindadómstólsins né viðbrögð stjórnvalda við þeim. En við stöndum hins vegar frammi fyrir sameiginlegu viðfangsefni sem við þurfum að leysa úr, viðfangsefnum ef svo má segja, fleiri en einu. Ég held að það sé okkur hollast að gera það á lausnamiðaðan hátt og með það í huga að leiða mál farsællega til lykta frekar en að gera út um einhver pólitísk álitamál með þeim hætti sem hefur örlað á hjá einstökum ræðumönnum hér í dag. En ég tek þó fram að í meginatriðum er umræðan búin að vera á lausnamiðuðum forsendum og uppbyggileg. Það fyrsta sem við þurfum auðvitað að velta fyrir okkur er staða dómstóla eins og hún er núna. Formlega séð eru málin skýr að því leyti að niðurstöður Mannréttindadómstólsins hafa ekki bein réttaráhrif hér á landi þannig að staða Landsréttar og landsréttardómara er sú sama eftir dóminn og fyrir hann. Það er býsna skýrt og hlýtur að hafa áhrif á það hvernig við meðhöndlum málið. Með þessu er ég ekki að segja að niðurstöður Mannréttindadómstólsins hafi ekki áhrif hér á landi. Það er augljóst að við erum bundin af mannréttindasáttmálanum og úrlausnum að þjóðarétti og þurfum að bregðast við með einhverjum hætti. En ég held að við verðum að anda með nefinu þegar við fjöllum um stöðu dómaranna og dómstólsins í ljósi niðurstöðu Mannréttindadómstólsins og horfa til hinna efnislegu þátta málsins. Og ég held að það þjóni heldur ekki tilgangi að reyna að gera meira en efni standa til úr meintu uppnámi, því að mál hlaðist upp og þess háttar. Ég er ekki viss um að það standist allt skoðun sem sagt hefur verið um það efni, a.m.k. hvað málafjölda og þess háttar varðar. En vissulega stendur upp á okkur að finna lausnir að því leyti hvernig fyrirkomulagi Landsréttar verður háttað. Það þarf að skoða stöðu þessara dómara allra og að hvaða leyti þarf að bregðast við. Við þurfum að velta fyrir okkur hver greinarmunurinn er á stöðu fjögurra dómara og 11 í því sambandi. Það er ástæða til að rifja upp, eins og fleiri en einn hafa gert í þessari umræðu, að þegar greidd voru atkvæði um dómaraefni í þinginu var sami háttur hafður á varðandi alla 15. Telji menn þann annmarka alvarlegan, að atkvæðagreiðslan hafi farið fram með þeim hætti sem hér gerðist, á það jafnt við um alla 15. Aðdragandi málsins var auðvitað öðruvísi hvað varðar fjóra og 11, en sá þáttur sem sneri að málsmeðferð í þinginu á jafnt við um þá alla. Þetta er eitt af því sem við þurfum að hafa í huga í þessari umræðu. Annað atriði sem við þurfum auðvitað að velta fyrir okkur og ég hef nokkuð ákveðnar meiningar um er að mér finnst eðlilegt að það sé látið á það reyna hvort yfirdeild dómstólsins sé tilbúin að taka þetta mál til endurmats. Við tölum ekki um áfrýjun í þessu sambandi, skilst mér, samkvæmt þeim sem eru best að sér í hugtakanotkun fyrir Mannréttindadómstólnum, en hins vegar er fyrir hendi réttur til að óska eftir mati þessarar yfirdeildar, Grand Chamber Panel, á dómum. Mér finnst eðlilegt að það sé skoðað af fullri alvöru að skjóta máli þangað. Það er síðan ákvörðun þeirrar yfirdeildar sjálfrar hvort hún tekur mál til meðferðar og auðvitað vitum við ekki fyrir fram hver úrslit verða í því eða hver efnisleg niðurstaða yrði ef málið yrði tekið þar til efnislegrar niðurstöðu. En mín fyrstu viðbrögð eru þau að það væri óeðlilegt að láta ekki á það reyna hvort þessi deild er tilbúin að taka þetta til einhvers konar endurmats eða yfirmats eða hvað við köllum þá málsmeðferð sem þar myndi fara fram. Ég get hins vegar tekið undir það með hæstv. forsætisráðherra að það þarf auðvitað að fara fram mat á öllum þáttum og hliðum málsins áður en ákvörðun um slíkt er tekin. En mér finnst, horfandi á þetta án þess að hafa haft tök á að leggjast í grundvallaratriðum yfir þetta nema bara eins og hver annar þingmaður hér, að það væri eðlilegt að leita eftir heimild til að skjóta málinu þangað. Síðan skulum við ekki gleyma því, og í því sambandi er ástæða til að taka með vissum hætti undir orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar, að við þurfum að huga að því í framhaldinu hvernig við viljum haga þessum málum til frambúðar í þinginu, hvar valdið á að liggja og ábyrgðin. Núgildandi ákvæði dómstólalaga bjóða upp á ákveðnar hættur eins og kannski reynslan sýnir. Við þurfum að vega það og meta og ræða hreinskilnislega hvort við teljum að dómnefnd eða hæfisnefnd eigi að hafa í raun og veru hið endanlega ákvörðunarvald í sambandi við val dómara, hvort aðkoma dómsmálaráðherra á eingöngu að vera  Herra forseti. Ég biðst afsökunar á því að hafa farið fram yfir tímann.

Það var viðeigandi.

Herra forseti. Eftir þessa umræðu er ég hjartanlega sammála því sem hefur komið fram í máli langflestra; það er langfarsælast að taka skipan dómara upp úr pólitískum skotgröfum. Eina leiðin til að gera það er að takmarka vald ráðherra og stjórnarflokka og annarra til að skipa dómara pólitískt. Það er eina leiðin til að taka þetta mál upp úr pólitískum skotgröfum. Þegar reynt er að skipa dómara pólitískt förum við sem erum í pólitík í það að vernda og efla borgararéttindi, þessi grundvallarréttindi borgaranna, í þessu tilfelli að koma fyrir óvilhalla og óháða dómstóla, skipaða að lögum, og þá förum við að sjálfsögðu í skotgrafirnar fyrir réttindi allra borgara. Því miður hafa skipanir dómara verið flokkspólitískar mjög lengi og eflaust frá upphafi. Ef við horfum til Bandaríkjanna er það alltaf mjög pólitískt atriði hvernig verið er að skipa dómara. Ráðherrar hafa ítrekað síðustu áratugi skipað dómara pólitískt og allir sem hafa fylgst með þjóðfélagsumræðunni hafa séð þennan bardaga eiga sér stað í samfélaginu. Við höfum að vísu verið á réttri vegferð síðustu ár þó að við séum ekki komin á leiðarenda, þ.e. að með lögum höfum við verið að ramma inn vald ráðherra með meira aðhaldi. Það er hæfisnefnd fyrir framan ráðherra um lausa varnagla, sem er gott. En ráðherra verður að rökstyðja þegar hann breytir og að það sé sá hæfasti sem hann ætlar að setja inn. Það var einmitt það sem við gagnrýndum að ráðherra gerði ekki í þessu tilfelli og hefur verið dæmd í héraðsdómi, Hæstarétti og Mannréttindadómstóli fyrir að hafa brotið lög hvað varðar þá rannsókn. En af því að ráðherra rannsakaði það ekki og rökstyður það ekki getum við ekki vitað að ráðherra hafi farið að lögum við að skipa hæfustu dómarana. Já, þeir voru allir hæfir, en lögin segja að skipa eigi hæfustu dómarana og stjórnarskráin segir að skipa eigi dómara samkvæmt lögum. En vegferðin er þessi og búið er að ramma þetta inn. Það dugði bara ekki. Hæfisnefndin var þarna fyrir framan, Alþingi fyrir aftan. Það dugði ekki. Öryggisventillinn á Bessastöðum virkaði ekki heldur. Sú lagaumgjörð sem við höfum dugði ekki til að koma í veg fyrir pólitískar skipanir dómara í þetta skiptið. En við erum á réttri vegferð, við skulum vona að við höldum henni áfram. Sem betur fer var samt sem áður einn öryggisventill eftir, Mannréttindadómstóllinn í Evrópu, sem hefur með dómi sínum núna komið í veg fyrir að ráðherra gæti í þetta skiptið skipað dómara pólitískt, með öllum tilkostnaðinum að sjálfsögðu, sem þýðir að við verðum að setja betri lagaumgjörð um hvaða dómarar séu skipaðir þannig að enginn geti gert það pólitískt, dreifa valdinu víðar, vera með fleiri varnagla, kannski að 2/3 í þinginu þurfi að samþykkja það o.s.frv. Þá getum við komið í veg fyrir svona hluti. Þá getum við komið í veg fyrir að dómarar séu skipaðir pólitískt. Þá getum við tekið skipan dómara upp úr pólitísku skotgröfunum þar sem hún hefur alla tíð verið. Ég mun vinna áfram að því að skipan dómara verði ekki pólitísk og styð alla viðleitni ríkisstjórnarinnar í því að við getum hafið þetta upp yfir pólitíkina. Ef nýskipaður dómsmálaráðherra væri í alvöru til í að endurskoða lög um dómstóla til að takmarka möguleikann á því að dómarar séu skipaðir pólitískt færi hún mjög upp úr skotgröfunum strax í dag.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við munnlega skýrslu forsætisráðherra um viðbrögð stjórnvalda við dómi Mannréttindadómstóls Evrópu um skipan dómara við Landsrétt. Við ræðum viðbrögðin, mögulega áfrýjun og valkosti í stöðunni. Þegar hefur margt verið sagt hér sem ég get tekið undir, svo sem um þörf á vandaðri úrvinnslu, mikilvægi breiðrar sérfræðiráðgjafar, m.a. erlendis frá, og víðtæku samráði innan lands, þvert á stjórnmálin. Mig langar að horfa til baka til þess tíma þegar við fjölluðum á 145. þingi um frumvarp það sem varð að lögum nr. 50/2016, um dómstóla. Þá var, eins og fram kemur í nefndaráliti, töluvert fjallað um hvort jafnréttislög giltu um dómstólana og mikilvægi þess að dómstólar endurspegluðu samfélagið betur hvað varðar hlutfall kynjanna en þeir gerðu þá. Mér finnst mikilvægt að við ræðum akkúrat það atriði hér, því að þar liggur a.m.k. ein rótin að því verkefni sem við stöndum frammi fyrir núna. Stofnun millidómstigs á Íslandi var risastórt og mikilvægt framfaraskref, en því miður náðum við ekki samstöðu, hvorki innan þings né utan, um leiðir til að ákveða í lögum gagnsætt ferli til að gæta jafnréttis við skipun dómara og að þar endurspeglaðist jafnframt ólík reynsla. Þó var kveðið á um jafnt kynjahlutfall í hæfisnefnd. Lá það ekki allan tímann í loftinu að við mat á hæfi væru líkur á að fleiri karlar röðuðust efst á hæfislistana ef viðmiðun um hæfi var ekki endurskilgreint á neinn hátt? Þurfum við ekki gagnsærri hæfisviðmið og markmið? Einnig langar mig að vitna til vinnu og nefndarálits allsherjar- og menntamálanefndar á 146. þingi þar sem lögum um dómstóla var breytt og fjallað um hæfni dómnefnda. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Hafi dómnefnd metið tvo eða fleiri umsækjendur jafn hæfa getur hins vegar reynt á ákvæði laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008, við ákvörðun ráðherra um skipun dómara og leggur meiri hlutinn áherslu á að ráðherra hafi að markmiði í því samhengi að kynjahlutföll verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara.“ Á milli þessara tveggja nefndarálita höfðu farið fram kosningar, eins og við vitum, og kannski varð eitthvert rof í samfellunni í umfjölluninni. Ég tel mikilvægt að í þeirri vinnu sem nú er fram undan verði lagt mat á hvort hægt sé að tryggja ásættanlegt jafnrétti í hópi dómara til frambúðar í gagnsæju og traustu ferli. Dómurinn sem við stöndum frammi fyrir er alvarlegur og nú þarf, eins og fram er komið, að vanda til verka, vinna fumlaust og tryggja að skipan dómara verði í framtíðinni hafin yfir allan vafa í samræmi við mannréttindi og lög. Gott er að finna að það kom fram í umræðunni að flestir eru sammála um að við verðum að vinna saman að þeim úrbótum.

Herra forseti. Ég hef stuttan tíma í lok þessarar umræðu en vil þó þakka fyrir góða umræðu. Ég tel hv. þingmenn almennt nálgast þetta verkefni nákvæmlega eins og ég hafði óskað mér, þ.e. fólk lítur á það sem stærsta verkefnið að fara vandlega yfir málið, horfa til þess að Alþingi og stjórnvöld vinni saman að því markmiði að tryggja réttaröryggi, eyða óvissu og skapa langtímasátt um það hvernig staðið verður að skipan dómstóla. Ég er mjög jákvæð og bjartsýn eftir þann tón sem ég heyri hjá langflestum hv. þingmönnum í þeirri vinnu. Ég hlýt hins vegar að gera athugasemd við það að ýmsir hv. þingmenn hafi sérstaklega viljað ræða fyrrverandi hæstv. dómsmálaráðherra. Ég ítreka að hún hefur axlað pólitíska ábyrgð á málinu. Hún hefur vikið úr embætti. Ég hefði sjálf getað dvalið í pontu til að rifja upp atburðarás frá sumrinu 2017 en okkar verkefni núna er að horfa fram á veginn, leysa þann vanda sem við blasir. Eg held að það sé mjög mikilvægt. Ég vil líka segja að einhverjir hv. þingmenn hafa misst af námskeiðinu í virkri hlustun og tóku ekki eftir því sem kom fram í máli mínu um það hvað var gert til undirbúnings þessum dómi. Það má ekki rugla því saman við það sem ég hef sagt um að dómurinn hafi komið mér á óvart vegna þess að hann sé fordæmalaus. Ekki má rugla því saman við að ekki hafi verið unnið að undirbúningi málsins. Ég veit að oft er erfitt að skilja mælt mál þannig að ég ítreka það einu sinni enn, svo að hv. þingmenn sem greinilega áttuðu sig ekki á því sem ég var að segja taki það inn. Hér var nefnt að Ísland hefði aldrei vísað máli til yfirdeildar Mannréttindadómstólsins. Við skulum átta okkur á því að í fyrsta lagi fara einungis 5% mála þangað og einungis ef yfirdeildin samþykkir, en það er hins vegar ekki óvanalegt að það sé gert. Frakkland hefur gert það á þessu ári, Belgía, Spánn og fleiri ríki. Það er því ekki eins og stríðshanska hafi verið kastað ef sú leið er farin. Það kom skýrt fram hjá mér og hæstv. dómsmálaráðherra að slík ákvörðun er ekki tekin nema að undangengnu vönduðu mati á því hvað hún þýðir og því hvernig við getum tryggt að hún valdi ekki frekari óvissu hvað varðar almenning sem á sitt undir dómstólunum. Það eru stóru leiðarljósin. Auðvitað tel ég ýmsar spurningar hafa vaknað við yfirferð á dómnum sem lögfræðingar sem ég hef rætt við hafa bent mér á og væri áhugavert að fá endanlega skorið úr í yfirdeildinni. Þarna þurfum við einfaldlega að meta hvernig þeir hagsmunir fara saman og vanda okkur við það. Ég vil segja að lokum að við munum standa við það