Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið verður til dagskrár fer fram umræða utan dagskrár um hækkun vaxta á íbúðarlánum. Málshefjandi er hv. þm. Katrín Jakobsdóttir. Hæstv. félagsmálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna útspils frá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur sem hefur glumið mjög í eyrum í morgun. Ég hlýt að spyrja hæstv. starfandi utanríkisráðherra hvort eitthvað nýtt sé að gerast í sambandi við EES-samninginn og hvað það er sem gerir það að verkum að þetta kemur fram núna. En fyrst vil ég fara í smásöguskoðun, hæstv. forseti. Ég fer aftur til ársins 2001. Þá lýsir Halldór Ásgrímsson, þáverandi utanríkisráðherra, áhyggjum af því að staða Íslands sé að veikjast innan Evrópusambandsins. Hann segir að innan EFTA-ríkjanna fari fram umræða um hvort fara eigi formlega fram á það við Evrópusambandið að taka upp viðræður um breytingar á samningnum. Davíð Oddsson segir á sama tíma að samningurinn taki ekki til allmargra atriða og aldrei hafi staðið til að hann tæki til þeirra. Í júní 2001 kemur út sérfræðingaskýrsla sem bendir á veikleika EES-samningsins. Ísland, Noregur og Liechtenstein velta fyrir sér möguleikum á að uppfæra samninginn. Í nóvember 2001 segir Halldór Ásgrímsson ESB ekki rækta EES-samninginn og nauðsynlegt sé að ræða ítarlega um hann við Evrópusambandið. Í febrúar 2002 segja tveir fyrrverandi embættismenn í Noregi að samningurinn sé orðinn veikur og erfitt sé fyrir Norðmenn að horfa upp á að nágrannaþjóðirnar í Evrópu séu að þróa mikilvægt samstarf meðan ekkert gerist þar. Síðan gerist það að Halldór Ásgrímsson hefur frumkvæði að því að teknar eru upp viðræður sem áttu að snúast um fjögur atriði. Í fyrsta lagi að EES-samningurinn verði uppfærður til samræmis við breytingar á Rómar-sáttmála. 

Hv. þingmenn eru beðnir um að virða tímamörk.

Frú forseti. Ég er aðeins að reyna að átta mig á fyrirspurn hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur. Mér skilst að tilefnið séu ummæli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur en hún ásamt einum af varaforsetum Evrópuþingsins, Diönu Wallis, skilaði skýrslu nú á dögunum sem varpar ágætu ljósi á þá staðreynd m.a. að EES-samningurinn er orðinn 15 ára gamall. Hann hefur staðist tímans tönn sæmilega en það er auðvitað ýmislegt í honum sem endurspeglar ekki þær breytingar sem orðið hafa á Evrópusambandinu á þeim 15 árum sem liðin eru frá gerð samningsins. Þrátt fyrir það hafa bæði EFTA-ríkin og Evrópusambandið lagt sig fram um að láta samstarfið ganga og ganga upp á öllum stigum þess á milli embættismanna og stjórnmálamanna og ég hygg að allir hér viti hvernig það gengur fyrir sig. Hv. þingmaður þekkir það vel úr fyrri störfum sínum, vænti ég. Tvennt ber að hafa í huga í þessu er lýtur að hugsanlegri endurskoðun EES-samningsins. Í fyrsta lagi er ekki að sjá að fyrir því sé pólitískur vilji innan Evrópusambandsins að taka samninginn upp með neinum hætti. Á það var látið reyna á árunum 2001–2002 þegar stækkunarviðræður fóru fram en þá reyndist ekki vilji fyrir því og má ólíklegt teljast að það hafi breyst á árunum sem síðan hafa liðið. Í öðru lagi vil ég benda á að það getur líka verið tvíbent að taka upp svona tveggja stoða samning þegar í annarri stoðinni eru komin 27 ríki. Það getur ýmislegt komið upp í þeim samningaviðræðum sem ekki endilega hentar okkur. Það geta komið súr ber með þeim sætu og það þarf að hafa það í huga þegar lagt er mat á gildi samningsins.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fyrir að taka þetta mál upp á Alþingi vegna þess að hér er um gríðarlega mikið hagsmunamál að ræða fyrir okkar, þ.e. umræða um EES-samninginn. Mér finnst sú umræða fara allt of sjaldan fram innan veggja þingsins. Því fagna ég þessari umræðu mjög og vonast til að við eigum eftir að eiga dýpri og lengri umræður um þetta í framtíðinni. Ég vil að það komi skýrt fram vegna þess að þingmaðurinn spurði hvað nýtt hefði verið að gerast núna sem hefði valdið því að ég hefði sagt það sem ég sagði í viðtali við Ríkisútvarpið í gær. Það nýja sem var að gerast er það að við lögðum fram skýrslu, ég og Evrópuþingmaðurinn Diana Wallis sem hæstv. ráðherra nefndi. Í þessari skýrslu förum við mjög ítarlega yfir þróun Evrópusambandsins á þeim 15 árum sem EES-samningurinn hefur verið í gildi og skoðum hvaða áhrif hún hefur haft á EES-samninginn sjálfan og sambandið við hann. Og það er auðvitað alveg skýrt fyrir hverjum einasta manni sem kynnir sér það mál, og aðrir hafa sagt það á undan okkur, að þrjár stækkanir á Evrópusambandinu, aukið samstarf á ýmsum sviðum, svo sem evran, Schengen og sömuleiðis margar breytingar á sáttmálum Evrópusambandsins, hafa valdið gríðarlegum breytingum á Evrópusambandinu sjálfu. Þetta hefur valdið því t.d. að skilin á milli innri markaðarins og annarra þátta innan Evrópusambandsins eru orðin óljós sem veldur því að erfiðara er að eiga við EES-samninginn, sem verður aftur til þess að tafir eru í innleiðingu ESB-tilskipana hér á landi. Sömuleiðis er formleg aðkoma okkar að ákvörðunartöku eða undirbúningi mála í gegnum framkvæmdastjórn ESB. Í dag hefur valdatilfærsla orðið til, stofnanamynd Evrópusambandsins er gerbreytt og núna hefur Evrópuþingið hvað mest að segja í öllu þessu. Þess vegna hljótum við skýrsluhöfundar að spyrja hvað hægt sé að gera til að auka áhrif okkar 

Frú forseti. Ég held að það sé mál þeirra sem þekkja vel til EES-samningsins að hann hefur þjónað íslenskum hagsmunum alveg gríðarlega vel frá því að hann tók gildi hér á landi. Í þeirri umræðu sem hér fer fram og í annarri umræðu sem vissulega hefur verið í mörg ár þar sem menn hafa velt því fyrir sér hvort samningurinn sé nægjanlegur til að tryggja þessa hagsmuni, hefur hingað til ekki verið bent á eitt einasta mál þar sem mikilsverðir íslenskir hagsmunir hafi farið forgörðum vegna þess að samningurinn hafi ekki virkað eins og honum var ætlað að virka. Það er alveg greinilegt að þeir sem hafa haft mestar áhyggjurnar hafa enn þá ekki fundið slík dæmi. Ég tel að það skipti máli að við styrkjum aðkomu þingsins að innleiðingu EES-gerða. Ég tel sjálfsagt að skoða það en færð hafa verið fyrir því rök að þingið hafi ekki staðið nægan vörð um þann rétt sinn og ég held að það sé mál sem við þurfum að skoða á næstu missirum. En það er líka rétt að hafa í huga að nýverið hefur verið fjallað um þetta mál í Evrópuskýrslu sem þingið lét vinna fyrir stuttu síðan þar sem farið var mjög ítarlega yfir alla þætti sem skipta máli hvað varðar framkvæmd EES-samningsins og samskipti Íslands við ESB. Þær áhyggjur sem hér hafa komið fram, þó að þær séu allar ágætar og góðra gjalda verðar, breyta ekki þeirri staðreynd sem skiptir mestu máli að samningurinn hefur þjónað hagsmunum okkar vel. Ekki hafa neinir mikilsverðir hagsmunir glatast vegna þess að hann hafi ekki gert það sem honum var ætlað að gera. En við skulum ekki gleyma því að þessi samningur jafngildir ekki því að við séum hluti af ESB, honum var aldrei ætlað það hlutverk. Auðvitað má ætla að það séu ýmis atriði innan ESB sem ekki koma til okkar eða við höfum ekki áhrif á. Þannig var málið lagt upp í upphafi. Við ætluðum okkur ekki að ganga í ESB, við ætluðum okkur að fara í EES-samstarfið. Því þarf það ekki að koma neinum á óvart þó að það sé ýmislegt sem við Íslendingar höfum ekki áhrif á á vettvangi ESB. Um það hefur verið pólitísk sátt hingað til að sækja ekki um aðild og ég held að það sé ekki nein breyting á þeirri stöðu.

Virðulegi forseti. Það blasir við og flestir viðurkenna það að EES-samningurinn hefur skilað okkur feikilegum ábata sem samfélagi síðasta áratuginn eða svo. Þess vegna er það eitt stærsta hagsmunamál okkar Íslendinga í dag í samskiptum okkar við Evrópusambandið, hvort samningurinn dugi áfram eins og hann hefur gert svo prýðilega hingað til eða hvort við þurfum að huga að öðrum leiðum. Þá er náttúrlega algert grundvallaratriði að taka þar til sífelldrar skoðunar og pólitískrar umræðu hver staðan er gagnvart Evrópusambandinu. Þess vegna var nálgun hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur um lýðræðislega stöðu okkar gagnvart Evrópusambandinu og þann lýðræðishalla sem má segja að sé uppi út af innleiðingu gerða og tilskipana án aðkomu okkar að Evrópuþinginu og hinu lýðræðislega ferli innan sambandsins, afskaplega skynsamleg og tímabær nálgun og umræða hjá hv. þingmanni og fagna ég því mjög. Mér þótti þetta mjög athyglisvert viðtal og ágætt að það sé til umræðu í dag hvort samningurinn dugi áfram og hver staða hans verði og sé í gerbreyttu Evrópusambandi, sem telur nú næstum því helmingi fleiri þjóðir en þegar samningurinn var gerður fyrir rúmum áratug. Auðvitað þurfa þessi mál sífellt að vera til endurskoðunar og í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá því í vor segir að skýrsla margumræddrar Evrópunefndar sem skipuð var fulltrúum allra flokka verði grundvöllur nánari athugunar á því hvernig hagsmunum Íslendinga verði best borgið í framtíðinni gagnvart Evrópusambandinu. Í því samhengi hefur ríkisstjórnin boðað að skipuð verði sérstök Evrópuvakt sem fylgist með þessum málum, gaumgæfi sífellt og stöðugt hagsmuni Íslands gagnvart Evrópusambandinu og í gegnum samninginn o.s.frv. Þess vegna fer það mjög vel saman við þá nálgun sem hv. þm. Katrín Júlíusdóttir var með í viðtalinu í gær og varð tilefni umræðu hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur sem nú verið hefur einn rammasti Evrópusinninn, a.m.k. í Framsóknarflokknum.

Virðulegi forseti. Umræðan sprettur vegna útkomu skýrslu í gær, skilst mér, sem við höfum ekki séð í þinginu, a.m.k. hefur hana ekki rekið á mínar fjörur. Um Evrópusambandið og samninginn um Evrópska efnahagssvæðið er það að segja að það er í ákveðnum farvegi hvernig það gengur fyrir sig á Alþingi. Áður en ákvarðanir eru samþykktar í sameiginlegu evrópsku EES-nefndinni er málið lagt fyrir íslenska þingið í formi þingsályktunartillögu og Íslendingar samþykkja ekki nýjar gerðir með gildistöku á EES-svæðinu fyrr en Alþingi hefur lagt blessun sína yfir það með samþykkt þingsályktunar. Að lokinni samþykkt nefndarinnar kemur málið síðar til þingsins í formi lagafrumvarps. Það má kannski finna eitthvað að þessu ferli og styrkja stöðu Alþingis í því. Aðkoma þess að undirbúningi málsins er ákaflega veik eins og vakin var athygli á í umræðunni um utanríkismál fyrir nokkrum dögum og mér finnst sjálfsagt að ræða þá hluti í því skyni að styrkja aðkomu Alþingis að undirbúningi málsins. En það er varla hægt að gagnrýna þennan feril, hann er nokkuð traustur og sæmilega lýðræðislegur út frá okkar sjónarhóli séð. Hins vegar má efast um að þess sé nægilega gætt að málatilbúnaður innan Evrópusambandsins sé með þeim hætti að svari kröfum manna um lýðræðislega meðferð. Það er ekki okkar mál að hafa áhyggjur af því á þessu stigi og ég veit ekki til þess að það standi til að við hugum að inngöngu í Evrópusambandið. Ég held, virðulegi forseti, að við ættum að velta því fyrir okkur hvernig við getum bætt stöðu Alþingis við undirbúning mála en ég held að ekki sé ástæða til að gagnrýna það fyrirkomulag sem viðhaft er á Alþingi.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé hárrétt sem kom fram í máli síðasta hv. ræðumanns, Kristins H. Gunnarssonar, að stjórnskipulega er gætt að lýðræðislegum sjónarmiðum varðandi afgreiðslu EES-gerða á Alþingi. Ég tek hins vegar undir þau sjónarmið sem hafa komið fram hér í dag, m.a. hjá hv. þm. Illuga Gunnarssyni, að mikilvægt sé að efla aðkomu Alþingis. Það snýst ekki um stjórnskipulegar breytingar, það snýst um breytt vinnubrögð sem fela í sér að þingið komi fyrr að málum og hafi áhrif á þau samningsmarkmið sem Íslendingar fara með inn í einstök mál sem eru til umræðu á sameiginlegum vettvangi Evrópusambandsins og ESB. Við hér í þinginu þurfum að hugleiða hvernig við getum fundið leiðir til þess að tryggja betri aðkomu þingsins að þeim málum. Varðandi reynsluna af EES-samningnum tek ég undir sjónarmið sem komið hafa fram, sá samningur hefur reynst okkur afskaplega vel. Ég er líka þeirrar skoðunar að ekki hafi komið fram nein skýr merki um að samningurinn sé með einhverjum hætti hættur að þjóna okkur eða hafi úrelst. Auðvitað þurfum við að taka tillit til breytinga á ESB sem samningsaðila okkar í þessum málum. En hins vegar hefur EES-samningurinn reynst vel og ekki eru, að mínu mati, nein merki um að hann reynist ekki vel í framtíðinni. Ég vil í lokin lýsa ánægju minni með að þessi umræða hefur öll snúist um það hvernig við megum efla og bæta EES-samninginn sem okkar leið til þess að eiga samskipti við Evrópusambandið. Ég er mjög ánægður með þá nálgun, hún er miklu gagnlegri en vangaveltur um það hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið eða ekki.

Virðulegi forseti. Líklega hefur enginn milliríkjasamningur reynst íslensku þjóðinni jafn vel og EES-samningurinn. Sú staðreynd er hvatning til þess að við hugleiðum hvernig við getum tryggt að hann haldi áfram að fullnægja þörfum okkar og verði áfram sá aflvaki framfara og efnahagslegrar velmegunar sem hann hefur verið undanfarin ár. Ekki er hægt að líta fram hjá því að þær breytingar hafa orðið á Evrópusambandinu á undanförnum árum að lýðræðisleg áhrif hafa aukist mjög við töku ákvarðana með aukinni aðkomu Evrópuþingsins. Við búum hins vegar við EES-samning sem er embættismannasamningur byggður upp á forsendum sem lágu til grundvallar ákvörðunartöku í Evrópusambandinu á þeim tíma sem samningurinn var gerður. Það er því sífellt vandamál okkar að reyna að koma því svo fyrir að við höfum með sama hætti lýðræðisleg áhrif á ákvörðunartöku í svo miklum mæli sem mögulegt er innan Evrópusambandsins að því er varðar þær ákvarðanir sem síðan eiga eftir að gilda á Íslandi. Ég fagna sérstaklega þeirri skýrslu sem hér er til umfjöllunar frá hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur og Diönu Wallis sem ég held að sé miðuð að því að reyna að greina þennan vanda. Ég fagna líka niðurstöðu Evrópunefndarinnar í vetur og tel mjög brýnt að þingið hrindi þeim breytingum í framkvæmd hvað varðar aðkomu utanríkismálanefndar að Evrópusamstarfinu sem þar var kveðið á um. Það hlýtur að vera verkefni okkar að efla lýðræðislega aðkomu okkar sem kjörinna fulltrúa að ákvörðunum sem síðar eiga eftir að gilda hér á landi og við verðum að einbeita okkur að því verkefni. Það er ekki auðvelt með þann samning sem við höfum en ég held að við eigum að vinna á þeim grunni.

Hæstv. forseti. Hér eru til umfjöllunar ummæli hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur í útvarpsþætti í gær sem ég því miður ekki heyrði. Ég heyrði hins vegar haft eftir henni í fréttum útvarpsins að tímabært væri að taka upp EES-samninginn. Nú hefur umræðan hér ekki snúist um það atriði þó svo að hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir hafi notað það sem inngang sinnar umræðu. Mér þykir afar mikilvægt að undirstrika það sem kom fram í máli hæstv. umhverfisráðherra, starfandi utanríkisráðherra. Það er ekki til umræðu að taka upp EES-samninginn. Til þess þarf sjálfstæðar samþykktir 25 eða 27 Evrópuríkja. Það er ekki til umræðu að taka þann samning upp. Ég tel þau ummæli sem höfð voru eftir hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur í fréttum því ámælisverð. Það kann að vera að þau hafi verið slitin úr samhengi, ég skal ég ekki segja um það. Ég held að mergurinn málsins sé þessi: Samfylkingin hefur verulega þörf fyrir að greina sig frá samstarfsflokki sínum í ríkisstjórn og setja Evrópumálin á dagskrá á sínum forsendum. Það kann að vera að ummæli hv. þingmanns séu liður í þeirri viðleitni, sem ég tel góðra gjalda verða. Ég tek undir þau orð sem hér hafa fallið, það er mikilvægt að Evrópuumræðan sé tekin upp á dýpri hátt og á breiðari vettvangi en leyfist undir þessum dagskrárlið um störf þingsins. Um ábyrgð okkar á Alþingi varðandi innleiðingu EES-gerðanna vil ég segja að þingmenn sem eru störfum hlaðnir, hafa feikinóg að gera við lestur og vinnu á þingmálum, hafa sjaldnast tíma til að setja sig nægilega vel inn í þær EES-gerðir sem innleiddar eru hér. Það væri sannarlega af hinu góða að þau skilaboð mættu koma úr þessum ræðustóli til stjórnar Alþingis, 

Hæstv. forseti. Ekki er nóg með að stjórnarflokkarnir tali lítið saman og tali út og suður í mörgum málum heldur er líka,  Það er ábyggilega hárrétt hjá hæstv. umhverfisráðherra miðað við það hvernig gekk þegar farið var í viðræður við Evrópusambandið árið 2003. Þá átti að ræða um fjóra mikilvæga liði og var ekki nema einn þeirra tekinn á dagskrá. Hann varðaði aðgang að mörkuðum og við fengum eitthvað örlítið út úr því. Það virðist vera hægt að tala mikið í þessu stjórnarsamstarfi og í þessum stjórnmálaflokkum en oft er æðilítið á bak við það sem sagt er. Það gerðist einmitt á þessum drottins degi. Það var lítið á bak við það sem kom fram. Við getum svo talað um að efla aðkomu Alþingis og það er mjög gott mál. Það mál hefur verið talað um alveg síðan við urðum hluti af EES-samningnum. En Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekkert viljað hlusta á það. Það er algjörlega nýtt ef einhver vilji er fyrir því í Sjálfstæðisflokknum að fara að sinna þessum málum gagnvart Evrópusambandinu. Það hefur ekki verið fram til þessa. Davíð Oddsson, að minnsta kosti á meðan hann var formaður, mátti yfirleitt ekki heyra á Evrópusambandið minnst. 
             En ég verð óskaplega glöð ef Sjálfstæðisflokkurinn er vaknaður  
            

Frú forseti. Vakna þú, mín Þyrnirós, syngur hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir. Það er svolítið skemmtilegt að hlýða á málflutning hennar. Hann einkennist af mikilli þrá eftir því sem var en jafnframt kannski ekki mjög raunhæfum hugmyndum um það sem er, og horfi ég þá stíft á hv. þm. Guðna Ágústsson. Það væri ágætt ef framsóknarmenn gerðu nú hreint fyrir sínum dyrum og hefðu á hreinu hvað þeim finnst í Evrópumálum. Það höfum við í Samfylkingunni og berum engan kinnroða fyrir. Það hefur hins vegar komið skýrt fram í þessari umræðu að um það er mikil eindrægni meðal hv. þingmanna að vinna betur að samstarfinu við Evrópusambandið og innan EES-samningsins. Það er mikil eindrægni í hv. utanríkismálanefnd að koma fyrr inn í ferlið, að fá upplýsingarnar fyrr þannig að þingmenn séu betur upplýstir og stjórnkerfið sé betur viðbúið þeim breytingum sem þarf að gera. Við erum öll sammála um það og það er að sjálfsögðu mjög gott. Að auki eru allir sammála um að nota eigi betur þau tækifæri sem felast í EES-samningnum  Að síðustu vil ég minna hv. þingmenn á að hæstv. utanríkisráðherra boðaði að í upphafi nýs árs yrði sérstök umræða og skýrsla um Evrópumálin. Ég hlakka mikið til þeirrar umræðu því að þessi upptaktur er svo sannarlega upptaktsins virði.

Virðulegi forseti. Húsnæðismálin bar á góma í utandagskrárumræðum um efnahagsmál í síðustu viku og ég tel ljóst að þetta hvílir ekki einungis á þingmönnum heldur á landsmönnum öllum. Eins og við þekkjum er mun almennara hér á landi en annars staðar í Evrópu að fólk eigi húsnæði sitt fremur en leigi. Samhliða þeirri þróun hefur leigumarkaðurinn hér verið mjög vanþróaður og mikill skortur á leiguhúsnæði, hvort sem er á almennum markaði eða félagslegum. Þegar viðskiptabankarnir fengu aðgang að íbúðalánamarkaðnum sumarið 2004 og lánshlutfall Íbúðalánasjóðs var hækkað jókst til muna aðgengi almennings að lánsfé. Það voru ekki síst lægri vextir og hærra lánshlutfall sem gerði það að verkum að fasteignamarkaðurinn fór á fullt skrið. Nú eru hins vegar blikur á lofti eins og sést á vaxtaþróun. Fyrir þremur árum voru vextirnir 4,15% en vextir Glitnis og Kaupþings hafa hækkað um 70% á þeim þremur árum sem liðin eru og núna í nóvember voru vextir Kaupþings á íbúðalánum til nýrra lántakenda orðnir 7,15%. Það er ekki endilega víst að fasteignamarkaður dragist saman. Menn greinir á um það. Sumir telja markaðinn tiltölulega stöðugan, aðrir spá hruni, en það sem flestir geta verið sammála um er að þetta getur haft í för með sér að fólk neyðist til að kaupa ódýrari eignir og greiðslubyrðin verður ansi mikil. Það þarf ekki annað en einfalt reikningsdæmi til að sýna fram á þetta. Ef ég tek lán upp á milljón til 40 ára á 6,40% vöxtum - það eru þeir vextir sem Kaupþing býður viðskiptavinum sínum, þar sem ég er einmitt í viðskiptum - og segjum að verðbólguspáin sé 4% sem er ekki ólíklegt miðað við ástandið núna mundi milljónin á 40 árum kosta mig 6,8 millj. Ef ég væri heppin og fengi 0% verðbólgu í þessi 40 ár slyppi ég með að borga bankanum 2,9 millj. fyrir milljónina. Þetta er verðið á peningum og þetta er einangrað dæmi. Þetta er óháð launaþróun og öðru slíku. Þetta segir okkur hins vegar að auðvitað hafa vextirnir áhrif á kjör almennings í landinu. Við getum ekki horft fram hjá því. Hver milljón sem er tekin að láni er greidd margföld til baka og þessir háu vextir hljóta því að gera fólki erfiðara um vik við íbúðakaup, ekki síst þeim sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð. Í sumar var lánshlutfall Íbúðalánasjóðs lækkað úr 90% í 80%. Það má ekki gleyma því að þó að miðað sé við kaupverð eignar þarf lánið að vera innan við 100% af brunabótamati og lóðarmati sem er oftast langt undir markaðsvirði og lánið fer ekki yfir 18 millj. Það má því spyrja sig hvaða áhrif þessi aðgerð hefur haft á þensluna. Þau virðast vera takmörkuð, a.m.k. enn þá enda breytir þetta litlu fyrir þá sem eru að kaupa dýrar eignir, á 20 millj. og yfir. Formaður Félags fasteignasala, Ingibjörg Þórðardóttir, varaði við því að þetta mundi helst bitna á þeim sem keyptu ódýrar eignir. Í frétt Morgunblaðsins um ástandið á fasteignamarkaði frá 8. nóvember sl. segir einmitt sá sami formaður afleiðingarnar af hærri vöxtum og erfiðari greiðslubyrði vera þær að fólk eigi erfiðara með að standast greiðslumat. Fólk sem metið var upp á 18 millj. fyrir tveimur árum, þegar ég var svo heppin að kaupa mína fyrstu eign, er metið núna á 13–14 millj. Það þarf ekki að skoða fasteignablöðin lengi til að sjá að fólk neyðist þar með að sjálfsögðu til að kaupa talsvert ódýrari eignir, fá viðbótarlán með enn hærri vöxtum eða fá veð í eignum ættingja og vina. Hvernig er staðan fyrir þá sem eru að kaupa sína fyrstu eign og hvað verður um þá sem ekki eiga ættingja sem geta stutt þá? Bitnar þessi lækkun kannski fyrst og fremst á þeim sem hafa lítið félagslegt öryggisnet og eru að kaupa sér ódýrar eignir? Hæstv. forsætisráðherra lét hafa eftir sér í síðustu viku að fólk ætti að halda að sér höndum í fasteignaviðskiptum og ég velti fyrir mér hverjum þau skilaboð eru ætluð. Ég skil það þegar seðlabankastjóri biður fólk um að spara við sig í leikföngunum en er hægt að biðja ungt fólk að spara við sig í íbúðakaupum? Fólk þarf að koma sér þaki yfir höfuðið og fólk þekkir það sem hefur verið á leigumarkaði að hann er helst til ótryggur. Þar getur maður fengið þriggja herbergja íbúð á 120–150 þús. kr. á mánuði, svoleiðis er bara raunveruleikinn á leigumarkaðnum. Hann er lítill og óöruggur og það er rukkað upp í topp. Á fimm árum á leigumarkaði flutti ég fimm sinnum og ég er ekkert einsdæmi og ekki safnar maður sér fyrir útborgun á meðan maður leigir. Þannig er það bara. Ég spyr því: Hvað ætlar ríkisstjórnin sér að gera? Það þarf að ríkja hér sátt um Íbúðalánasjóð. Á að endurskoða lánshlutfallið? Hvaða úrbætur eru á döfinni hvað varðar félagsleg íbúðalán sem engin hafa verið síðan Byggingarsjóður verkamanna var lagður niður? Er þetta ekki eitt brýnasta verkefnið fyrir 

Hæstv. forseti. Á einhverjum mestu þenslutímum íslensks samfélags sameinuðust stjórnvöld og bankarnir um að stórauka framboð á lánsfé til húsnæðiskaupa heimilanna með þeim afleiðingum að fasteignaverð hefur hækkað um 70–80% frá haustinu 2004, og frá árinu 2000 um 140%. Margir telja að þetta hafi verið alvarleg hagstjórnarmistök sem leiddu til gífurlegra verðhækkana á fasteignum og hárra vaxta. Frá því að þessi sprenging á húsnæðismarkaði byrjaði árið 2004 hafa skuldir heimilanna í íslenskum krónum aukist um rúmlega 600 milljarða og erlend lántaka heimilanna er nú 113 milljarðar en var sáralítil í ársbyrjun 2004. Yfirdráttarlán heimilanna eftir að bankarnir hófu að veita fasteignalán voru þá 56 milljarðar en eru nú 71 milljarður og hafa því vaxið um tæp 30%. Staða lágtekjufólks og fyrstu íbúðakaupenda á húsnæðismarkaði hefur sjaldan verið verri og er mikið áhyggjuefni. Það er ekkert ofsagt þegar sagt er að neyðarástand ríki hjá þessum hópum. Félagslega eignaríbúðakerfið var lagt niður 1998 og með afnámi viðbótarlánanna 2004 sem þjónuðu ágætlega fyrstu íbúðakaupendunum hefur ekki verið til neitt félagslegt eignaríbúðakerfi. Á sama tíma hefur verið dregið verulega úr opinberum styrkjum eins og vaxtabótum og húsaleigubótum. Staðan núna er sú að allur ávinningurinn af vaxtahækkunum á fasteignalánum frá 2004 er horfinn og meira en það. Vextir hafa verið hækkaðir um 60% frá þeim tíma og eru nú allt að 7,4% sem þýðir að greiðslubyrði af 18 millj. kr. láni hefur aukist um 430 þús. á ári. Það er auðvitað átakanlegt að þessi þróun hefur bitnað mjög harkalega á þeim sem verst standa, fyrst íbúðakaupendum og lágtekjufólki á leigumarkaði en í könnun sem félagsmálaráðuneytið lét gera kemur í ljós að 7 þús. manns hafa reynt að kaupa íbúð á síðustu árum en horfið frá því og að 70% aðspurðra á biðlistum eftir félagslegum leiguíbúðum eru með innan við 150 þús. kr. í heildartekjur á mánuði á sama tíma og algeng leiga á lítilli íbúð er vel yfir 100 þús. kr. Viðfangsefnið er að snúa þessari þróun við. Til þess þarf samstöðu margra, stjórnar, stjórnarandstöðu, ríkis og sveitarfélaga, aðila vinnumarkaðarins og ekki síst lánastofnana. Á málinu eru engar auðfengnar eða einfaldar lausnir. Vandamál þeirra sem eru að hefja búskap er ekki bara hrikalega hátt húsnæðisverð sem fæstir ráða við, heldur það vaxtastig sem við búum við núna. Það er afar erfið staða að jafnvel þótt lagðar séu til aðgerðir til að auðvelda fyrstu íbúðakaupendum að eignast húsnæði með betri lánaskilmálum, sem við sannarlega stefnum að, er þetta háa vaxtastig sem við búum við núna algjör flöskuháls því að það er erfitt að bjóða ungu fólki að taka lán með háum föstum vöxtum til 25 eða 40 ára. Maður verður auðvitað að vona að þetta háa vaxtastig sem við búum við núna vari aðeins tímabundið og að vextir lækki á næstu missirum. En vandamálið er að fjöldi fólks sem er húsnæðislaus og er að hefja búskap getur illa beðið eftir að vextir lækki. Ljóst er að vaxtakjör á langtímalánum á húsnæðismarkaði eru út úr öllu korti og alls óviðunandi sem langtímafjármögnun fyrir íbúðakaupendur. Þetta er staða sem ekki er hægt að búa við, að þensluaðstæður í samfélaginu og skammtímaráðstafanir með hækkun vaxta til að slá á verðbólgu verði til þess að fólk sitji uppi með óhagstæða fjármögnun íbúðarhúsnæðis á föstum vöxtum til 25 eða 40 ára. Þeirri nefnd sem nú er að móta tillögur varðandi úrlausnir þeirra sem eru fyrstu íbúðakaupendur og fólks sem er undir ákveðnum tekjueignarmörkum er því vandi á höndum. Hún mun væntanlega skila niðurstöðum á næstu dögum sem bæta eiga hag fyrstu íbúðakaupenda og byggja upp almennan leigumarkað og fjölga búsetuformum. Lít ég þá sérstaklega til húsnæðissamvinnufélagaformsins og óhjákvæmilega verður líka að taka upp húsaleigubótakerfið og hugsanlega einnig vaxtabætur. Húsnæðisstefnan er augljóslega komin í þrot og nú þurfa ríki, sveitarfélög og aðilar vinnumarkaðarins að vinna saman að því að bæta húsnæðiskerfið, tryggja sérstaklega fyrstu íbúðakaupendum viðunandi kjör og bæta leigumarkaðinn til að ná niður leiguverði og fjölga leiguíbúðum. Sveitarfélögin þurfa að útvega lóðir á kostnaðarverði, sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu þurfa að taka höndum saman um að mynda sameiginlegan íbúðamarkað með fjölbreytilegum valkostum og ríkið þarf að viðurkenna að húsnæðismálin séu velferðarmál og láta útgjöld hins opinbera endurspegla það. Öruggt húsnæði er hornsteinn velferðar fjölskyldna í landinu, og eitt brýnasta viðfangsefni næstu missira er að endurreisa húsnæðiskerfi landsmanna.

Hæstv. forseti. Það þýðir ekki að horfa til baka. Margt hefur gerst í fortíðinni. Hér er verið að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra og ríkisstjórnina um úrræði og vandamál dagsins. Það er engin spurning að vextir hækka. Það er mikil verðbólga. Það er hækkandi íbúðaverð. Íbúðalánasjóður hefur verið í óvissu. Ég vil fá skýr svör frá hæstv. félagsmálaráðherra: Verður hann til áfram í þeirri mynd sem hann er? Eða fellst hún á áform sjálfstæðismanna um að losa hann út af markaðnum eins og til stóð og kom hér fram síðasta sumar? Unga fólkið er skuldsett. Það liggur fyrir að miklir erfiðleikar blasa við og ég tek undir það með hæstv. félagsmálaráðherra að leigumarkaðurinn er afbrigðilegur og byggingamarkaðurinn sömuleiðis. Kannski þarf að rannsaka þróun síðustu þriggja ára þegar húsnæðisverð hefur hækkað eins og hér hefur verið lýst um 70–80%. Aldrei meira byggt, aldrei meira framboð. Lögmálin virka bara upp á við. Það þarf að rannsaka hvað þarna er um að vera. Þarna eru nýir heildsalar. Þarna er bankakerfið inni og hefur mikil áhrif. Það þarf að rannsaka þá þróun sem átt hefur sér stað á byggingamarkaðnum á síðustu þremur árum. Ég tel að hæstv. félagsmálaráðherra megi ekki sofa þessum þyrnirósarsvefni. Það blasir við að afborganir og skuldsetning unga fólksins með því háa vaxtastigi sem bankarnir bjóða ekki lengur á 4,15% heldur 6,40% og 7,15% þýða að margir verða í úlfakreppu ef ekki verður gripið í taumana. Ríkisstjórnin verður að svara því hvaða leiðir hún ætlar í húsnæðismálum. Ég tel að hæstv. félagsmálaráðherra þurfi að fara yfir þróunina á leigumarkaðnum og enn fremur að rannsaka líka 

Virðulegi forseti. Mikil viðskipti og ör þróun hefur átt sér stað á íbúðamarkaðnum á undanförnum árum. Mesta breytingin ef við horfum fá ár aftur í tímann er innkoma bankanna á íbúðalánamarkaðinn. Ástæðan fyrir þeirri innkomu er einföld, Íbúðalánasjóður og ríkisstjórnin fyrrverandi gáfu það út að á síðasta kjörtímabili yrði lánshlutfall hækkað í 90% eftir því sem efnahagsástandið leyfði. Þegar í ljós kom að ESA gerði ekki athugasemdir við þau áform brugðust bankarnir mjög kröftuglega við eins og allir muna og komu fram með 80% lán án hámarks á meðan Íbúðalánasjóður bauð enn þá 70% lán með 9,2–9,7 millj. kr. hámarki. Í kjölfarið hófst síðan gegndarlaust kapphlaup bankanna og hver kepptist við að bjóða betur en hinn sem endaði með 100% fjármögnun til íbúðakaupa án nokkurs hámarks. Svo kenna bankarnir stjórnvöldum og ríkisstjórninni sem þá sat um allt saman. Í ljósi þess að bankarnir voru duglegir við að lýsa því yfir að þeir hefðu áhyggjur af efnahagsþróuninni var þeim í lófa lagið að miða sín lán við hámark sem var lítið eitt hærra en hámark Íbúðalánasjóðs og bjóða þá hærri kjör á hærri upphæðum. Þannig hefðu þeir veitt Íbúðalánasjóði fulla samkeppni og sýnt ábyrgð gagnvart efnahagsmálum í verki í stað þess að valda eignabólu og kenna svo öðrum um þensluna. Því varð niðurstaðan sem varð. Þegar maður horfir til þess ástands sem er á lánamarkaði vitum við að þeir vextir sem nú eru í boði eru mjög háir. Þeir eru komnir til vegna þess að erlendir bankar, m.a. bandarískir, útbjuggu sérstök lánasöfn til að bjóða þeim sem áttu í erfiðleikum með að borga lánin sín. Ég undirstrika það, frú forseti, að búin voru til sérstök lán til þeirra sem áttu erfitt með að borga lánin sín, fólks sem hafði enga skuldasögu, undirmálslán svokölluð. Þegar í ljós kemur að þetta fólk getur ekki borgað lánin sín lenda erlendu bankarnir að sjálfsögðu í kröggum sem skilar sér svo hingað til okkar því að við erum ekki eyland þegar kemur að alþjóðlegum fjármálamörkuðum 

Frú forseti. Það finna allir sem þurfa að borga af lánum sínum að hjá okkur er vaxtaokur. Verðbólgan er á fullri ferð og það er eignaupptaka hjá fólki, hjá almenningi. Þetta bitnar líka á fyrirtækjum og sveitarfélögum og það er ömurlegt að horfa upp á það að Seðlabankinn rær í vestur en ríkisstjórnin í austur þegar stefna þarf í sömu átt. Svo er ekki. Hagfræðingar eins og Guðmundur Ólafsson og Þorvaldur Gylfason hafa bent á þessa stefnu ríkisstjórnarinnar og kalla nánast brandara hvernig farið er og efnahagskerfinu hjá okkur stjórnað í dag. Það er auðvitað spurning hvað þarf að gera og hvernig eigi að bregðast við þessu. En það er ljóst að eitthvað verður að gera í alvörunni. Það er sjálfsagt að hugleiða hvort taka þurfi upp evru. Við hljótum að verða að hugsa um það þótt það sé langt í það og erfitt að gera það því að margt þarf að gera í samfélagi okkar áður en hægt verður að taka upp evru. Ríkisstjórnin er að fara af stað með fjárlög sem eru u.þ.b. 20% aukning í útgjöldum miðað við síðasta ár. Það vantar leiguhúsnæði á markað fyrir ungt fólk. Það þarf að endurskoða verðtryggingu og húsnæðisvísitölu og hvort olía og bensín eigi að vera í vísitölu. Af því að það er mikið brask á þessum húsnæðisbyggingamarkaði þarf að skoða rækilega hvað er í gangi og við þurfum líka að tryggja að Íbúðalánasjóður verði áfram starfræktur 

Virðulegi forseti. Að koma sér þaki yfir höfuðið er ein af grunnþörfum okkar, einn af hornsteinum þess að geta lifað góðu lífi, ég tala ekki um í neyslusjúku samfélagi eins og okkar, samfélagi þar sem milljarðarnir flæða og hallirnar rísa hver á fætur annarri á suðvesturhorninu. En hvernig hefur okkur í raun tekist að sjá til þess að þeirri grunnþörf sé fullnægt hjá okkur öllum, ekki bara sumum? Hvað hefur gerst í milljarðasamfélaginu að þessu leyti? Það sem hefur gerst er að þeir sem síst skyldu hafa orðið eftir. Þeir sem hafa allra minnst milli handanna, þeir sem þurfa allra helst á öruggu skjóli að halda sitja eftir. Það eru tekjulitlir leigjendur og ungt fólk sem þarf á húsnæði að halda og ætlar að byggja sér heimili. Frá janúar 2004 til október 2007 hefur hlutur húsnæðis í vísitölu neysluverðs hækkað um tæplega 38%, úr rúmlega 21% í rúmlega 29%. Þetta er talið mun hærra einmitt fyrir þá einstaklinga sem verst eru settir þannig að mitt í allri velsældinni er nú nær óviðráðanlegt fyrir ungt fólk að koma sér þaki yfir höfuðið. Ýmislegt þarf að gera nú þegar, m.a. vil ég leyfa mér, virðulegi forseti, að krefjast þess að til komi verulegar úrbætur til handa félagslegum aðilum til að reisa leiguhúsnæði fyrir skjólstæðinga sína. Þar nægir ekki að bjóða upp á verðtryggð lán með 3,5% vöxtum eins og hugmyndir hafa verið uppi um. Í því efni er skemmst að minnast þess að fyrir ekki svo löngu voru 1% vextir á þessum lánum ofan á verðtryggingu. Hlúa þarf sérstaklega að leigumarkaðnum með betri stuðningi og í samvinnu við sveitarfélögin því að húsaleigubætur hafa í raun skerst, þær hafa ekki bara staðið í stað, 

Virðulegi forseti. Vaxtahækkanir íbúðalána nýverið eru afleiðing viðvarandi stýrivaxtahækkana. Þær eru aftur afleiðing verðþenslu í samfélaginu sem er svo aftur afleiðing hagstjórnarmistaka sem Framsóknarflokkurinn og hv. þm. Guðni Ágústsson bera ábyrgð á. Hann ásakar  Virðulegi forseti. Vaxtahækkanir bankanna sem við höfum séð upp á síðkastið eru staðfesting þess að lánaframboð bankanna á sínum tíma byggðist ekki á raunhæfum endurfjármögnuðum forsendum heldur fólu í sér undirboð. Við búum við veikan grundvöll vegna þess að gjaldmiðillinn er veikur og verðtrygging er víðtæk og þess vegna þurfum við að hækka stýrivexti meira en ella. Af þeirri ástæðu hafa sjónir manna hafa beinst að evru sem framtíðarlausn. Það er hins vegar mjög mikilvægt að við vinnum með Seðlabankanum meðan við búum við það ástand sem við búum núna og að við gröfum ekki undan stýrivaxtastefnu hans. Það er með öðrum orðum enginn valkostur við það að vinna með Seðlabankanum við þær aðstæður sem eru nú á markaði. Það er algert lykilatriði, eins og hæstv. félagsmálaráðherra rakti áðan, að við þróum leiðir til að efla almennan leigumarkað til að bæta aðstæður þeirra sem lakast eru settir á húsnæðismarkaði í dag og nýtum allt okkar svigrúm til að mæta nákvæmlega þeim þörfum. Það ríður mjög á að aðgerðir sem við grípum til núna verði ekki til að bæta á bál verðþenslu á markaðnum og grafa þannig undan afkomu fólks til lengri tíma litið.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram. Ég bað um umræðu utan dagskrár um stöðu ungs fólks sérstaklega á húsnæðismarkaðnum sem er mjög mikilvægt að stjórnmálamenn horfi til. Það hefur aldrei verið eins erfitt fyrir ungt fólk að kaupa sér húsnæði eða leigja húsnæði og nú. Þetta er staðreynd sem við viðurkennum öll og þess vegna er mikilvægt að stjórnvöld bregðist við og boði úrbætur í þeim efnum. Það er nefnilega ekki nóg að tala, hæstv. forseti. Fyrir þremur árum boðuðu frjálshyggjumenn, hægri menn, að nú væri ekki lengur þörf fyrir Íbúðalánasjóð, bankarnir væru komnir inn á markaðinn, þeir hefðu leyst sjóðinn af hólmi og við þyrftum ekki opinbert apparat eins og Íbúðalánasjóð til að sinna svo sjálfsögðum hlut að lána fólki fyrir húsnæði. Þá voru vextirnir 4,15% hjá bönkunum. Í dag eru þeir um 6,5% hið minnsta. Þeir hafa sem sagt hækkað um 50% á þremur árum. Sem betur fer heyrum við minna þá umræðu í dag að ekki sé þörf fyrir sterkan Íbúðalánasjóð. En hvað gerir hæstv. félagsmálaráðherra? Hvert var eitt af fyrstu verkefnum félagsmálaráðherra eftir að hún tók sæti í ríkisstjórn? Það var að sverfa að Íbúðalánasjóði, lækka lánshlutfall hans úr 90 í 80%. Ég spyr, hæstv. forseti: Er sú aðgerð til þess fallin að auðvelda ungu fólki að kaupa eigið húsnæði? Nei, því miður. Núverandi ríkisstjórn þarf að átta sig á að starfsemi Íbúðalánasjóðs er mjög mikilvæg í þessu samhengi. Ég er sammála hæstv. ráðherra í því að það þarf samvinnu við sveitarfélögin hvað þessi mál áhrærir. Lóðabrask, uppboð á lóðum á höfuðborgarsvæðinu hefur margfaldað verð á lóðum svo milljörðum skiptir sem hefur skilað sér inn í húsnæðiskerfið. Hér þarf því samhent átak stjórnvalda, sveitarfélaga og fleiri aðila til að koma þessum málum í lag því að stór hluti ungs fólks getur ekki því miður ekki keypt eða leigt sér húsnæði.

Frú forseti. Lækkun vaxta fyrir þremur árum leiddi til mikillar hækkunar á fasteignaverði. Flestir, sem áttu íbúð á þeim tíma og hafa keypt síðan, hafa hagnast mikið á þeirri hækkun, jafnvel svo að þeir hafa haft meiri tekjur af hækkun eigna sinna en í laun. Það eru sennilega 60–70% landsmanna. Það má ekki gleyma því. Í kjölfarið hefur verið byggt óhemjumikið af fasteignum, íbúðum sérstaklega, þannig að því er ekki fyrir að fara að skortur sé á íbúðum. En hækkun vaxta á síðustu mánuðum, í kjölfar stýrivaxtahækkana Seðlabankans, kann að slá á þessa hækkun og jafnvel valda ákveðinni lækkun og þá gætu þeir misst allt eigið fé sem keyptu fyrstu íbúð sína á síðustu mánuðum fyrir lækkunina. Það er ákveðin hætta sem við horfum fram á, og það á aðallega við um unga fólkið, og þá munu menn upplifa stöðu eins og landsbyggðin hefur búið við í fjölda ára, að menn eru komnir með neikvætt eigið fé. Leigjendur hafa ekki fengið hlut í þeirri hækkun sem ég ræddi um en þeir hafa þurft að taka á sig stórhækkaða leigu í kjölfarið. Þar er komið upp alvarlegt félagslegt vandamál sem finna þarf lausn á. Mér finnst að við þingmenn ættum að skoða hugmyndir um húsnæðisbætur í stað vaxta- og húsaleigubóta, sem hvorugt er nógu hentugt form til að aðstoða tekjulágar fjölskyldur, og skoða t.d. þingsályktunartillögu sem ég flutti á 122. þingi um að taka upp húsnæðisbætur í staðinn fyrir vaxta- og húsaleigubætur. Það er eitthvað sem mundi nýtast ungu fólki og þeim sem eru eignalitlir miklu betur en þær ráðstafanir sem menn hafa í dag.

Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra að húsnæðisstefnan væri komin í þrot. Af því tilefni er rétt að rifja upp að núverandi stefna var samþykkt á Alþingi árið 2004 með öllum greiddum atkvæðum. Ég man ekki betur en að allir stjórnmálaflokkar sem þá áttu sæti á Alþingi hefðu samþykkt þau lagafrumvörp sem þáverandi ríkisstjórn bar fram um breytingar á húsnæðislánakerfinu þar sem m.a. var tekið upp peningalánakerfi í stað húsbréfa og farið með lánshlutfallið upp í 90%. Menn geta því ekki rætt þetta mál á þeim forsendum að einhverjir flokkar sem þá beittu sér fyrir breytingunni hafi verið með stefnu sem hafi frá upphafi verið röng. Þá hefur öllum mistekist að sjá fyrir þróunina sem orðið hefur á síðustu þremur árum. Ég hygg að sú niðurstaða sé nær sanni. Menn sáu ekki fyrir að samkeppnin á húsnæðislánamarkaðnum milli Íbúðalánasjóðs og viðskiptabankanna yrði svo óheiðarleg sem raun ber vitni af hálfu viðskiptabankanna, því að hún beindist ekki að því að útvega viðskiptavinum bankanna lán á sem bestum kjörum fyrir þá heldur til að nýta sér ágalla í lagasetningunni um Íbúðalánasjóð til að koma sjóðnum á kné með uppkaupum á lánum og reyna að gera sjóðinn í raun óstarfhæfan með mjög alvarlegri atlögu sem stóð yfir á árinu 2004 og fram á 2005. Virðulegi forseti. Margt hefur farið aflaga en í aðalatriðum er það vaxandi kaupmáttur og mikil eftirspurn sem hefur hækkað verðið. Á síðasta ári var byggingarréttur seldur fyrir liðlega 10 milljarða kr. Það þýðir um 5–10 millj. kr. á hverja einustu íbúð sem leggjast ofan á byggingarkostnað sem húsnæðiskaupendur þurfa að borga.

Virðulegi forseti. Við þekkjum tímann þegar hér ríkti óðaverðbólga og sagt var að líklega hefði verið ódýrara að menn byggðu sér hús úr álkrónum en hús úr steypu og þá var talað um að ríkti neyðarástand á íslenskum húsnæðismarkaði. Ég þakka fyrir umræðuna sem hér hefur farið fram í dag og þakka hæstv. félagsmálaráðherra fyrir þau svör sem hún gaf en hún dró upp ansi svarta mynd og talaði um neyðarástand, að endurreisa þyrfti húsnæðismarkaðinn og að ríkið þyrfti að viðurkenna að húsnæðismálin væru velferðarmál. Ég held að það sé grundvallarumræða. Ég held að það sé rétt hjá hæstv. félagsmálaráðherra að fólk getur ekki beðið og það eru sláandi tölur sem hér eru nefndar að 7.000 manns hafi reynt að kaupa íbúð en horfið frá því. Það eru sláandi tölur. Nú hefur ríkisstjórnin setið í sex mánuði og þess vegna finnst mér rétt að kalla eftir aðgerðum og úrbótum því fólk getur hreinlega ekki beðið. Það er einmitt lykilatriði að þetta eru velferðarmál, hvort sem er á eignamarkaði eða leigumarkaði. Við vitum að húsaleigubætur, svo dæmi sé tekið, hafa staðið í stað frá 2003 og eru að mig minnir 12 þús. kr. án skerðingar á einstakling á mánuði og við þekkjum jafnframt tölurnar sem fólk greiðir í leigu. Augljóslega fylgir þetta ekki vísitöluþróun. Ég treysti því að ríkisstjórnin bregðist skjótt við og tillögur þessarar nefndar komi fljótt. Mér finnst að hér þurfi að svara spurningum um hvort endurskoða eigi lánshlutfall Íbúðalánasjóðs, hvaða úrbætur eigi að gera á leigumarkaði og hvort gera eigi lífeyrissjóðum kleift, svo dæmi sé tekið, að eiga og leigja húsnæði. Ég treysti því að unnið verði hratt að þessum málum því að húsnæðismálin eru velferðarmál. Þetta er grunnþörf og það er samfélagslegt verkefni að tryggja öllum þak yfir höfuðið og þar höfum við hlutverki að gegna.

Virðulegi forseti. Mér finnst á málflutningi hv. framsóknarmanna sem hér hafa talað að þeir séu búnir að steingleyma því að þeir höfðu húsnæðismálin á sinni könnu síðustu 12 ár og skildu húsnæðiskerfið eftir í algerri upplausn, skildu það eftir í algeru þroti. Það er ekki nóg með að húsnæðisverð hafi hækkað upp úr öllu valdi, um 140% frá árinu 2000,  Hv. þm. Birkir Jón Jónsson talaði um lækkun á lánshlutfalli og gagnrýnir mig fyrir það.  Ég tek undir að standa þarf vörð um Íbúðalánasjóð en ég vil minna hv. þingmenn Framsóknarflokksins á að þegar þeir fóru frá lá fyrir frumvarp frá þeim sem aldrei var lagt fram um breytingar á Íbúðalánasjóði og hvað vildu þeir á Alþingi þá? Þeir vildu breyta starfsemi Íbúðalánasjóðs. Það getur vel verið að ég dusti rykið af því frumvarpi og skoði það ef nauðsyn krefur vegna ESA. Ef niðurstaða ESA verður með þeim hætti getur vel verið að ég þurfi að dusta rykið af frumvarpi framsóknarmanna sem þeir skildu eftir.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við 2. umr. um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2007 en ásamt mér skrifa undir það nefndarálit, hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, Ásta Möller, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Ármann Kr. Ólafsson og Björk Guðjónsdóttir ásamt hv. þm. Bjarna Harðarsyni, með fyrirvara. Hv. þm. Illugi Gunnarsson og Guðbjartur Hannesson voru fjarstaddir þegar gengið var frá nefndarálitinu. Í fjáraukalagafrumvarpinu sem lagt var fram í byrjun október var gert ráð fyrir því að rekstrargrunnur og tekjujöfnuður í A-hluta rekstraryfirlits ríkissjóðs breytist þannig að tekjur mundu aukast um 71 milljarð og útgjöld um 15,8 milljarða eða tekjujöfnuður yrði 56 milljarðar. Í umræddu lagafrumvarpi er einnig gert ráð fyrir því að sjóðshreyfingar verði á tekjuhlið 60,7 milljarðar og 9,6 í útgjaldahlið, eins og segir í 2. gr. Þá er einnig gert ráð fyrir ákveðnum sjóðsstreymisbreytingum, auk þess sem hér var lagt upp með breytingar á 5. gr. fjárlaga fyrir árið 2007 með hliðsjón af lántökum, endurlánum og ríkisábyrgðum. Í umræddu frumvarpi er einnig lagt til í 4. gr. þess að ákveðnar breytingar verði gerðar á 6. gr. fjárlaga sem m.a. fjalla um sölu á eignum, og/eða kaup á eignum eins og er sundurliðað í 4. gr. umrædds frumvarps. Hef ég þá lokið við að fjalla um frumvarpið eins og það var sent til nefndarinnar og sný mér nú að umræddu nefndaráliti. En vissulega er það svo, frú forseti, að með hliðsjón af lögum um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, þá er þar tiltekið í 43. gr., 44. gr. og 45. gr. hvernig almennt er fjallað um frumvarp til fjáraukalaga. En í þeim umræddu greinum er einnig fjallað um það hvernig frumvarp til lokafjárlaga sé meðhöndlað til staðfestingar á ríkisreikningi. Ákvæðin eru því skýr í umræddum lögum og hefur fjárlaganefndin tekið fjárreiðulögin til hliðsjónar við sitt nefndarálit jafnt sem horft hefur verið til þess í þeim breytingartillögum sem fjárlaganefndin gerir. Nefndarálitið liggur fyrir á þskj. 264 en umræddar breytingartillögur eru á þskj. 265 þar sem tiltekin er gjaldahliðin, á þskj. 266 þar sem tilteknar eru breytingar á tekjum A-hluta ríkissjóðs og síðan á þskj. 267 þar sem er gert ráð fyrir viðbótum er varða 6. gr. heimildir. Vil ég gera grein fyrir þeim strax þar sem þær eru einungis tvær og hljóða svo, með leyfi forseta: Við 4. gr. lagafrumvarpsins bætast tveir nýir liðir: 6.28 Að leigja hentugt húsnæði fyrir Náttúrufræðistofnun Íslands. 7.19 Að ganga til endanlegra samninga við Landsvirkjun um vatnsréttindi ríkisins við Kárahnjúka á grundvelli úrskurðar matsnefndar um ákvörðun bóta vegna réttindanna. Um tekju- og gjaldahliðina segir að nefndin hafi haft frumvarpið til athugunar og í því skyni leitað skýringa hjá fjármálaráðuneyti og fagráðuneytum varðandi beiðnir um auknar fjárheimildir. Enn fremur var óskað eftir áliti frá Ríkisendurskoðun. Umræddur meiri hluti nefndarinnar, sem ég gerði grein fyrir áðan, gerir 54 breytingartillögur við frumvarpið sem samtals nema 4.931 milljörðum kr. til hækkunar. Einstakar tillögur eru skýrðar í álitinu auk þess sem fjallað verður nánar um þær í umræddri framsögu minni. Þá gerir meiri hlutinn breytingartillögur við sundurliðun 1, tekjur A-hluta, líkt eins og ég kom að hér áðan, en endurskoðuð tekjuáætlun gerir ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs aukist um 8.202 milljarða frá áætlun í frumvarpinu. Jafnframt gerir meiri hlutinn þær breytingartillögur við umræddar 6. gr. heimildir sem ég hef þegar gert þingheimi grein fyrir. Það er álit nefndarinnar, og mjög mikilvægt að þingheimur geri sér grein fyrir því, að á milli 2. og 3. umr. þurfi að skoða sérstaklega framhaldsskóla almennt, rekstrarkostnað sýslumannsembætta, heilbrigðisstofnanir og hjúkrunarheimili og gera tillögu um skiptingu fjárheimildar á einstakar stofnanir. Enn fremur mun nefndin skoða á milli umræðna málefni er varða eignir á fyrrum varnarsvæði við Keflavíkurflugvöll. Þá vil ég víkja að einstökum breytingartillögum en fara nokkuð hratt yfir sögu. Ég bið hv. þingmenn að fylgjast með í texta álitsins en til þess að stytta umræðuna mun ég ekki víkja að hverjum lið fyrir sig sérstaklega. Lagt er til að fjárheimild forsætisráðuneytis verði aukin um 65 millj. kr. og um er að ræða lið sem tengist ráðgjöf vegna breytinga í heilbrigðis- og tryggingamálum og einnig fasteignum Stjórnarráðsins upp á 40 millj. Hvað varðar fjárheimildir menntamálaráðuneytis þá er lagt til að þær verði auknar um 362 millj. Það er lagt til í fyrsta lagi að 5 millj. kr. fjárheimild verði millifærð af Háskóla Íslands yfir á Fræðslumiðstöð Vestfjarða til leiðréttingar en síðan er einnig lagt til 25 millj. kr. framlag vegna brýnna viðhaldsverkefna á húsi Raunvísindastofnunar Háskóla Íslands. 62 millj. eru viðbótarfjárveiting til að ljúka framkvæmdum við byggingu svonefndrar P3 aðstöðu að Keldum. Síðan eru lagðar til fjárheimildartillögur vegna framhaldsskóla, almennt, og með tilvísun til þess sem ég sagði fyrr í ræðu minni þá er gerð tillaga um 60 millj. kr. viðbótarfjárveitingu til að mæta auknum kostnaði við veikindaorlof framhaldsskólakennara og skiptist fjárhæðin þannig að 35 millj. kr. er vegna halla frá fyrri árum og 25 millj. kr. vegna áætlaðra útgjalda umfram fjárheimildir á árinu 2007. Síðan er einnig lögð til fjárveiting upp á 150 millj. kr. til viðbótar á liðinn Framhaldsskólar, óskipt, og nemi þannig umrædd fjárveiting til þessa liðar 317 millj. kr. með tilvísun til frumvarpsins eins og það liggur fyrir. Undir liðnum Símenntun og fjarkennsla er lagt til að sé millifærð umrædd 5 millj. kr. fjárheimild frá Háskóla Íslands yfir á Fræðslumiðstöð Vestfjarða til leiðréttingar. Það er gerð tillaga um 2 millj. kr. framlag til Háskólaseturs Snæfellinga til leiðréttingar á mistökum á fjárlagagerð fyrir árið 2007 og einnig er lagt til að veitt verði 100 millj. kr. viðbótarframlag til íslenskukennslu fyrir útlendinga. En styrkir til íslenskukennslu útlendinga á fyrri hluta árs voru auglýstir í janúar 2007 með umsóknarfresti til 2. febrúar og um 70 fræðsluaðilar og fyrirtæki sóttu um ríflega 140 millj. kr. framlag til íslenskukennslunnar. Fjöldi umsókna fór fram úr væntingum og ljóst er að ekki er unnt að mæta óskum umsækjenda nema grípa til viðbótarframlagsins eins og lagt er til. Gerð er tillaga um 7,8 millj. kr. framlag vegna uppgjörs Listdansskólans og 2,5 millj. kr. aukafjárveitingu til Kvikmyndaskoðunar vegna kostnaðar á árinu 2007 en stofnunin var lögð niður um mitt ár 2006. Lagt er til að fjárheimild verði lækkuð um 440 millj. kr. hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna í ljósi endurskoðaðrar áætlunar. Helstu skýringar lækkunarinnar eru að gengi krónunnar hefur haldist hærra á árinu en spáð var auk þess sem atvinnutekjur lánþega hafa hækkað meira á milli ára en gert var ráð fyrir. Gerð er tillaga um 8 millj. kr. aukafjárveitingu til Fornleifaverndar ríkisins vegna aukinna verkefna. Gerð er tillaga um 75 millj. kr. framlag vegna eftirlits með hönnun og framkvæmdum í tengslum við byggingu tónlistarhúss og ráðstefnumiðstöðvar. Gerð er tillaga um að fjárheimild Ríkisútvarpsins vegna afnotagjalda verði hækkuð um 142 millj. kr. en í frumvarpinu er gert ráð fyrir jafnmikilli lækkun á fjárheimildinni þar sem talið var að innifalið í henni væri virðisaukaskattur sem lækkaði síðastliðið vor. Gerð er tillaga um 15 millj. kr. framlag til reksturs Sinfóníuhljómsveitar Íslands, annars vegar til að mæta kostnaði við tvö ný stöðugildi og hins vegar vegna hækkunar húsaleigu. Gerð er tillaga um 4 millj. kr. framlag til að styrkja verkefnið Pompei norðursins en kostnaður við það varð meiri á árinu en áætlað hafði verið. Þá er gerð er tillaga um 20 millj. kr. framlag til Ungmennafélags Íslands í tilefni af 100 ára afmæli samtakanna á þessu ári og til að styrkja Landsmót UMFÍ sem haldið var í Kópavogi í júlí síðastliðnum. Að lokum er undir menntamálaráðuneyti gerð tillaga um 15 millj. kr. framlag til Sveitarfélagsins Hornafjarðar til stuðnings við uppbyggingu íþróttavallar í tengslum við unglingalandsmót UMFÍ sem haldið var á Höfn síðasta sumar en Alþingi hefur á umliðnum árum komið að umræddum stofnframkvæmdum kringum unglingalandsmót UMFÍ. Hjá utanríkisráðuneyti er lagt til að fjárheimild verði aukin um 4,3 millj. kr. til aðalskrifstofu. Varðandi landbúnaðarráðuneyti er lagt til að fjárheimild verði aukin um 113,4 millj. kr. Þar er helst að nefna að gerð er tillaga um 70 millj. kr. framlag til Hólaskóla – Háskólans á Hólum vegna aukins rekstrarkostnaðar og uppsafnaðs halla síðustu ára. Lagt er til að millifærð verði 10 millj. kr. fjárveiting til Landgræðslunnar af lið Fasteigna ríkissjóðs. Gerð er tillaga um 5 millj. kr. framlag til Skógræktar ríkisins vegna Vagla í Fnjóskadal. Einnig er gerð er tillaga um 9 millj. kr. aukafjárveitingu til Vesturlandsskóga til að greiða niður halla undanfarinna ára. Lögð er til 19,4 millj. kr. hækkun á framlagi til Bændasamtaka Íslands. Í sjávarútvegsráðuneyti er lagt til að fjárheimild sjávarútvegsráðuneytis verði aukin um 14,7 millj. kr. vegna flutnings hluta af starfsemi Matís af Skúlagötu 4 í Borgartún 21. Til dóms- og kirkjumálaráðuneytis er lagt til að fjárheimild verði aukin um 590,9 millj. kr. Um er að ræða tölvumiðstöð dóms- og kirkjumálaráðuneytis og ýmis verkefni. Íslenskri ættleiðingu verði veitt 3 millj. kr. framlag. Jafnframt er aukinn kostnaður vegna dómsmála. Nú liggur fyrir mat á útgjöldum vegna sérstaks saksóknara sem fyrst féllu til í fyrra. Gjöldin eru nú áætluð 37 millj. kr. Gerð er tillaga um 59,9 millj. kr. fjárveitingu til Landhelgisgæslu Íslands vegna þyrluleigu sem reyndist óhjákvæmileg í kjölfar þess að þyrla gæslunnar, TF-SIF, nauðlenti í sjónum út af Straumsvík og eyðilagðist en á sama hátt koma til tryggingabætur. Gerð er tillaga um 360 millj. kr. hækkun á fjárheimild vegna halla á lið fyrir viðhald og endurbætur á farkostum Landhelgisgæslunnar. Að lokum er lagt til að hjá dómsmálaráðuneyti hækki ýmis sameiginlegur kostnaður um 150 millj. kr. Sundurliðun fjárveitingarinnar á einstök sýslumannsembætti verður sýnd í breytingartillögu meiri hlutans við 3. umr. um frumvarpið. Lagt er til að fjárheimild félagsmálaráðuneytis verði aukin um 710,5 millj. m.a. í málefni fatlaðra í Reykjavík og lögð er til 50 millj. kr. fjárveiting vegna halla á starfsemi svæðisskrifstofunnar. Í málefni fatlaðra á Reykjanesi er einnig lögð til 50 millj. kr. fjárveiting vegna halla á starfsemi svæðisskrifstofunnar. Lögð er til 150 millj. kr. aukafjárveiting til Framkvæmdasjóðs fatlaðra þar sem fjárheimild sjóðsins dugir ekki fyrir fyrirliggjandi verkefnum. Lagt er til að veitt verði 440 millj. kr. fjárveiting til Fæðingarorlofssjóðs og þá er tillaga um 4 millj. kr. framlag til Foreldra- og styrktarfélags Öskjuhlíðarskóla Stóru liðirnir tengjast heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti. Lagt er til að fjárheimild heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis verði aukin um 2.986,3 millj. kr. Þar eru stærstu liðirnir 206 millj. kr. fjárveiting til Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri vegna halla. Gerð er tillaga um 1.800 millj. kr. fjárveitingu til greiðslu áætlaðs uppsafnaðs rekstrarhalla Landspítala. Síðan er lögð til 250 millj. kr. fjárveiting í almennan rekstur heilbrigðisstofnana sem skipt verði milli þeirra í breytingartillögu meiri hlutans við 3. umr. um frumvarpið. Heilbrigðisstofnunin Akranesi, lagt er til að veitt verði 116 millj. kr. til hennar. Heilbrigðisstofnun Suðurlands verði veittar 208 millj. kr. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja verði veittar 84 millj. kr. og 306 millj. kr. verði veittar St. Jósefsspítala. En um er að ræða halla á rekstri þessara stofnana. Lagt er til að fjárheimild fjármálaráðuneytis verði aukin um 15,5 millj. kr. Um er að ræða aðalskrifstofu, fasteignir ríkissjóðs og þjóðlendumál en ég mun ekki sundurliða það frekar hér. Lagt er til að fjárheimild samgönguráðuneytis verði aukin um 19 millj. kr. Þar er millifærsla varðandi Grímseyjarferju milli rekstrarliðar og framkvæmdarliðar upp á 487 millj., til Siglingastofnunar Íslands verði veittar 16,6 millj. kr. og aukið framlag til rannsóknarnefndar flugslysa. Hjá iðnaðarráðuneyti er gerð tillaga um 5 millj. kr. framlag til Fjórðungssambands Vestfirðinga til rannsókna við staðarvalsathuganir. Lagt er til að fjárheimild Hagstofu Íslands verði aukin um 30 millj. kr. Þar af eru 23 millj. kr. vegna breytinga á húsnæði og kostnaðar við innréttingar og 7 millj. kr. vegna kostnaðar við innleiðingu, þýðingu og útgáfu nýrrar atvinnugreinaflokkunar. Að lokum er lagt til að fjárheimild umhverfisráðuneytis verði aukin um 14 millj. kr. Gerð er tillaga um 6 millj. kr. fjárveitingu vegna aðalskrifstofu umhverfisráðuneytis. Það er vegna undirbúningsvinnu við að sameina vatnamælingasvið Orkustofnunar og Veðurstofu Íslands í eina stofnun í kjölfar skipulagsbreytinga í Stjórnarráðinu. Síðan fara 8 millj. kr. til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála til að mæta uppsöfnuðum vanda í úrskurðarmálum en málum hefur fjölgað mjög mikið á þessu ári. Ég hef, frú forseti, gert grein fyrir tillögum meiri hluta fjárlaganefndar vegna gjaldahliðarinnar. Ég hefði hugsanlega átt að taka tekjuhlutann fyrir fyrr. Ég gerði þó grein fyrir honum í inngangi. En gert er ráð fyrir því að tekjur ríkissjóðs aukist um 8,2 milljarða kr. frá upphaflegri áætlun eins og hún var í frumvarpi til fjáraukalaga. Það skýrist af því að skattar á tekjur og hagnað munu breytast. Tekjuskattur einstaklinga og staðgreiðsla og skattar á fjármagnstekjur einstaklinga aukast. Ég held, frú forseti, að ég fari kannski ekki í að sundurliða það sérstaklega. Tekjurnar eru algerlega sundurliðaðar í þskj. 266. Ég sé ekki ástæðu til að að tefja umræðuna með því að fara í hvern einstakan lið en um er að ræða breytingar upp á 8,2 milljarða kr. í umræddri áætlun við 1. umr. Minni hluti fjárlaganefndar, sem í eru hv. þm. Jón Bjarnason og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson sendi frá sér minnihlutaálit og munu þeir háttvirtu þingmenn væntanlega gera grein fyrir því á eftir. Frú forseti. Ég hef farið yfir nefndarálitið og umræddar breytingartillögur. Ég hef vísað til breytingartillögu bæði er varðar tekjuhluta og gjaldahlið. Ég hef vísað til breytingartillögu okkar um tvo liði er varða 6. gr. heimildir og auk þess fjallað sérstaklega um hvern og einn lið ásamt því sem ég hef vísað til 43., 44. og 45. gr. í lögum um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997. Að lokum vil ég vitna í nefndarálitið, með leyfi hæstv. forseta: „Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum þeim sem skýrðar hafa verið og gerð er tillaga um í sérstökum þingskjölum.“ Bjarni Harðarson skrifar undir álit þetta með fyrirvara en auk mín skrifa undir álitið hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, Ásta Möller, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Ármann Kr. Ólafsson og Björk Guðjónsdóttir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar um frumvarp til fjáraukalaga fyrir árið 2007 við 2. umr. málsins. Í lögum um fjárreiður ríkisins er lögð áhersla á að ekkert gjald megi greiða úr ríkissjóði án heimildar Alþingis. Á því er þó ein undantekning eins og segir í 33. gr. fjárreiðulaganna, með leyfi forseta: „Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.“ Þetta ákvæði er mjög skýrt og ætti ekki að þurfa að velkjast í vafa um framkvæmd þess. Um fjáraukalögin stendur hins vegar í V. kafla, í 43. gr. fjárreiðulaganna, með leyfi forseta: „Ef þörf krefur skal í frumvarpi til fjáraukalaga leitað eftir heimildum til frekari fjárráðstafana en fjárlög ársins gera ráð fyrir.“ Þarna er áfram ítrekað að aðeins eigi að grípa til fjáraukalaga ef brýna nauðsyn beri til, svo sem vegna náttúruhamfara eða óvæntra atvika sem grípa þarf inn í. Það er mjög mikilvægt að hafa þetta í huga þegar við skoðun nú frumvarp til fjáraukalaga en þar eru einmitt fjölmargir liðir sem alls ekki falla undir þessar greinar fjárreiðulaganna og ættu betur heima í frumvarpi til fjárlaga fyrir 2008 sem nú liggur fyrir Alþingi, ellegar þá að taka hefði átt tillit til þeirra við gerð fjárlaga ársins 2007 fyrir um ári síðan. Þar má nefna dæmi um ný viðfangsefni stofnana og ráðuneyta sem ættu með réttu lagi að koma inn á fjárlög. Í öðrum tilfellum er verið að bæta uppsafnaðan rekstrarvanda hjá stofnunum ríkisins og í raun ætti að rétta rekstrargrunninn af í fjárlögum næsta árs ef rétt væri á málum haldið. En því miður er það líka afar tilviljanakennt hvaða stofnanir fá leiðréttingu á halla sínum á fjáraukalögum á hverjum tíma og svo virðist einnig vera hér. Að mati okkar nefndarmanna í minni hlutanum er afar brýnt að þessu vinnulagi verði breytt og tekið sé heildstætt á málum. Þá birtist einnig í fjáraukalögunum fyrir árið 2007, sem við nú fjöllum um, rækilega sú lausung sem fyrri ríkisstjórnir hafa tamið sér í umgengni við lög um fjárreiður ríkisins og fjármálaráðherra virðist ætla að halda sig við fyrri siði í nýrri ríkisstjórn. Lögð eru til útgjöld sem ekki eiga heima í fjáraukalögum. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur nú til við 2. umr. um fjáraukalagafrumvarp fyrir árið 2007 að útgjöld ríkissjóðs verði aukin um 4,9 milljarða kr. Á móti vegur að nú er gert ráð fyrir að tekjur aukist um 8,2 milljarða kr. umfram það sem gert var ráð fyrir í frumvarpinu. Nú er gert ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs á árinu 2007 nemi 388 milljörðum kr., sem er 20,8 milljarða kr. aukning frá fjárlögum, og að tekjur verði 456,5 milljarðar kr. sem er 21,3% aukning frá fjárlögum. Tekjuafgangur ríkissjóðs er nú áætlaður 68,5 milljarðar kr. en í fjárlögum var gert ráð fyrir að hann næmi 9,2 milljörðum kr. Þessar tölur og þessi mikli mismunur endurspeglar ekki aðeins gríðarlega aukningu umsvifa í þjóðfélaginu heldur miklu frekar vanáætlanir á flestum liðum fjárlaga við gerð fjárlagafrumvarps og afgreiðslu fjárlaga frá Alþingi. Við sjáum við afgreiðslu fjárlaga núna að ný ríkisstjórn tekur kosningaloforð þeirrar síðustu í arf og að fjáraukalög eiga að bæta upp vanrækslusyndir fyrri ríkisstjórnar. Bæði gjöld og tekjur fara langt fram úr því sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Þannig er gert ráð fyrir tæplega 72 milljörðum kr. í auknar tekjur í frumvarpinu miðað við fjárlagafrumvarpið 2007. Ástæðan eru auknar skatttekjur en ef við lítum á þær tölur sem liggja til grundvallar fjárlögum síðasta árs þá verður að segjast að flestar forsendur sem þar voru lagðar til grundvallar hafa ekki staðist. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum bæði í haust og á undanförnum missirum gagnrýnt harðlega vinnubrögðin við fjármálastjórn ríkisins. Tökum sem dæmi að fjárlagahallinn fyrir árið 2006 var áætlaður 12,2% af vergri þjóðarframleiðslu en reyndist síðan um 25%. Halli þjóðarbúsins á undanförnum árum er orðinn slíkur að Ísland er nú orðið eitt af skuldugri löndum í heiminum. Í þessu ástandi er haldið áfram eins og á tímabili síðustu ríkisstjórnar, með stórfelldar skattalækkanir, áframhaldandi er gríðarleg stóriðjustefnu og þensla í byggingum nýrra stóriðjuverkefna. Samfara þessu hafa vextir verið keyrðir upp vegna þenslunnar þannig að nú búum við við eitt hæsta vaxtastig í heimi. Það var einmitt rækilega rakið í umræðu utan dagskrár áðan, þar sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir var málshefjandi, hvaða áhrif þetta hefur á Íbúðalánasjóð og húsnæðismálin, sérstaklega fyrir fólk sem er að kaupa sína fyrstu íbúð. Það þarf því ekki að koma á óvart að í dag kom frétt frá Seðlabanka Íslands þar sem tilkynnt er að breytt hafi verið horfum á lánshæfismati ríkissjóðs í neikvæðar úr stöðugum. Varað hefur verið við því á undanförnum árum og missirum að ójafnvægið í íslenska efnahagskerfinu væri það mikið að þetta væri yfirvofandi. Þær fréttir sem komu núna, um breytingu á horfum á lánshæfismati, eru ekki nein stórtímamót í sjálfu sér en þær eru mjög alvarleg skilaboð til íslenskrar efnahagsstjórnar, til stjórnar efnahagsmála hér á landi, um að grípa til aðgerða. Aðgerðir sem grípa þarf til eru fyrst og fremst þær að stöðva verður nú þegar frekari þenslu, stóriðjuuppbyggingu, og gefa yfirlýsingu um að svo verði gert. Tryggja verður jöfnuð í samfélaginu, koma verður til móts við þá hópa sem eru hvað tekjulægstir nú, koma verður til móts við sveitarfélög á svæðum þar sem þau berjast í bökkum með litla tekjustofna. Við verðum að koma á jafnvægi í samfélaginu. Það eru hin ströngu og ákveðnu skilaboð sem bárust í þeirri tilkynningu sem Seðlabankinn var að gefa frá sér. Ég vildi ítreka þetta hér því þetta eru þau atriði sem við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt megináherslu á. Í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árið 2007 er eins og áður hefur verið greint frá gert ráð fyrir tæplega 1,5 milljarða fjárheimild til heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins og þar vekur athygli að fjárframlag til Landspítala er lækkað um 63,4 millj. Í tillögum meiri hlutans fyrir 2. umr. er hins vegar gert ráð fyrir 1,8 milljarða kr. hækkun til Landspítalans og veitir víst ekki af. Ætla má að um helmingur af þessum 1,8 milljörðum kr. fari í að greiða dráttarvexti og annan vanskilakostnað. Þá kemur ekki fram að sambærileg fjárhæð komi inn í fjárlög árið 2008 þannig að ekki virðist eiga að breyta rekstrarforsendum spítalans, a.m.k. liggur það ekki fyrir. Það eru athyglisverðar skýringar sem gefnar eru á umframkeyrslu Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, Landspítalans og heilbrigðisstofnana á Akranesi, Suðurlandi, Suðurnesjum og Sólvangi. „Halli yfirstandandi árs er fyrst og fremst rakinn til aukins launakostnaðar sem stafar m.a. af mikilli manneklu“, eins og segir í nefndaráliti meiri hlutans. Hér kemur berlega í ljós hvernig láglaunastefnan kemur mönnum í koll og smánarkjör heilbrigðisstarfsmanna verða til þessi að starfsemin verður dýrari. Verður að kaupa að meiri yfirvinnu, dýrari þjónustu. Þó að þessar stofnanir hafi fengið uppsafnaðan rekstrarvanda að einhverju leyti bættan eiga mörg sjúkrahús, hjúkrunarheimili og öldrunarstofnanir við verulegan rekstrarvanda að etja og glíma við uppsafnaðan vanda vegna þess að þær hafa ekki fengið nægilegt fjármagn á fjárlögum. Í frumvarpi til fjáraukalaga er ekki tekið á þessum vanda. Meiri hlutinn tekur í tillögum sínum við 2. umr. á uppsöfnuðum halla nokkurra heilbrigðisstofnana, m.a. Landspítalans og Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Við leggjum áherslu á að taka verði til skoðunar milli 2. og 3. umr. fjárhag heilbrigðisstofnana almennt. Ég nefni heilbrigðisstofnun Austurlands, Heilbrigðisstofnun Þingeyinga, heilbrigðisstofnanir vítt og breitt um landið sem búa við bæði mikinn uppsafnaðan halla frá fyrri árum og ónógan rekstrargrunn þannig að þær eiga erfitt með að standa við skuldbindingar sínar og verkefni, og aðrar stofnanir líka, eins og elli- og hjúkrunarheimilin, en þung áhersla var lögð á það í umræðum fyrir kosningar á síðastliðnu vori að einmitt þennan málaflokk ætti að styrkja og efla. Margar þessar stofnanir búa við mikinn halla, uppsafnaðan halla sem ekki hefur verið tekið á í fjáraukalagafrumvarpinu. Það hefur þó verið gefin yfirlýsing um að málaflokkar þessir, bæði heilbrigðisstofnanir og elli- og hjúkrunarheimili, svo og framhaldsskólar og fleiri samfélagslegir málaflokkar verði teknir upp milli 2. og 3. umr. og fjárhagsstaða þeirra skoðuð heildstætt. Eitt er það líka í þessu frumvarpi sem erfitt er að átta sig á en það er það hvernig hinar svokölluðu mótvægisaðgerðir vegna niðurskurðar á þorskkvóta skila sér inn á hina einstöku fjárlagaliði á þessu ári eins og lofað var. Þá eru einnig lagðar til fjárveitingar á fjáraukalögum vegna fyrirhugaðra breytinga á skipan Stjórnarráðsins og verkefnaflutningi milli ráðuneyta, sem reyndar eiga ekki að koma til framkvæmda fyrr en á næsta ári ef Alþingi samþykkir áformin um breytingarnar. Það má raunar segja um flest þau verkefni sem óskað er eftir fjármagni í. Útgjöldin eru fyrirséð áður en fjárlagafrumvarp ársins er lagt fram og ættu þess vegna heima í fjárlögum. Hækkun ýmissa kostnaðarliða er yfirleitt fyrirséð og undrast minni hluti þessi vinnubrögð og þessar skipulegu og síendurteknu vanáætlanir. Ástæða er til að vekja sérstaka athygli á vanáætlunum varðandi sameiningu stofnana og hlutafélagavæðingu á undanförnum árum, t.d. Landbúnaðarstofnunar og Matíss. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að greiða, að mig minnir, 150 millj. kr. til Matíss sem gert var að hlutafélagi um síðustu áramót. Í umsögn fjármálaráðuneytisins um þessar breytingar var gert ráð fyrir að kostnaður ríkissjóð vegna þeirra yrði óverulegur. Sama er að segja um Landbúnaðarstofnun. Og mér kæmi ekki á óvart þó að hér kæmi inn á borð ósk um veruleg fjárframlög til hins nýja hlutafélags Flugstoða sem stofnað var um síðustu áramót og átti að fara með flugvelli landsins og flugleiðsöguþjónustu. Þessi hlutafélagavæðing á opinberri þjónustu, þjónustu ríkisins, hefur að mínu viti algjörlega mistekist og snúist í öndverðu sína, leitt til kostnaðar, leitt til meiri fjarlægðar frá opinberu eftirliti og einnig fjarlægðar frá þjónustuskyldunum sem þeim er ætlað að sinna. Í þessu sambandi er einnig vert að vekja athygli á þeim áformum sem nú eru fyrirhuguð um verulega uppstokkun á Stjórnarráðinu, tilfærslu á heilum málaflokkum á milli ráðuneyta, sem kemur til framkvæmda frá og með næstu áramótum ef Alþingi samþykkir þau. Í umsögn fjármálaráðuneytisins um það frumvarp er líka gert ráð fyrir að kostnaður vegna þeirra flutninga verði óverulegur. Hver trúir því? Hver trúir því að það verði óverulegur kostnaður við að flytja heilu málaflokkana frá landbúnaðarráðuneytinu eins og ráðgert er, sundra Landgræðslu ríkisins, kljúfa hana upp og flytja hluta af henni undir annað ráðuneyti, kljúfa Skógræktina upp og flytja hluta af henni til annars ráðuneytis, flytja búnaðarskólana o.s.frv.? Mér kæmi ekki á óvart að við umræðu um fjáraukalög að ári munum við standa frammi fyrir mörgum slíkum póstum. Ýmislegt fleira í þessu frumvarpi væri ástæða til að gera athugasemdir við. Þær athugasemdir bíða þó 3. umræðu þegar allar breytingartillögur ríkisstjórnar og meiri hluta fjárlaganefndar liggja fyrir og heildarmynd er komin á frumvarpið. Minni hluti vill leggja sérstaka áherslu á vandaðan undirbúning fjárlaga þannig að fjáraukalög verði einungis þegar „grípa þarf til sérstakra fjárráðstafana“ eins og segir í 44. gr. fjárreiðulaganna. Viðvarandi hallarekstur ríkisstofnana vegna þess að þær fá of lítið fjármagn á fjárlögum gengur ekki til frambúðar. Það er í hæsta máta óeðlilegt að nota fjáraukalög til að rétta af hallarekstur og greiða upp vanrækslusyndir undanfarinna ára. Tryggja verður eðlilegan rekstrargrunn stofnana og ábyrga áætlanagerð og fjármálastjórn. Nauðsynlegt er að nota nú tækifærið og greiða upp halla hjá stofnunum ríkisins og koma þeim á réttan fjárhagslegan grundvöll. Minni hlutinn hefur lýst sig reiðubúinn til að standa að tillögum þar um og tryggja eðlilegar fjárveitingar í fjárlögum fyrir árið 2008 svo ekki þurfi að hefja sama leikinn með fjáraukalögum næsta árs. Frú forseti. Ég hef lesið upp og vitnað til hluta af nefndaráliti minni hluta fjárlaganefndar, sem í er auk mín hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, en ítarlega er fjallað um einstaka og afmarkaða þætti í nefndarálitinu. Við flytjum auk þess breytingartillögur við frumvarpið sem hér hafa verið kynntar. Í fyrsta lagi er það breytingartillaga sem lýtur að rekstri Vegagerðarinnar. Eins og kom fram í máli hv. formanns fjárlaganefndar er gert ráð fyrir því af hálfu meiri hlutans að flytja fjárveitingu af stofnkostnaðarlið eða framkvæmdalið Vegagerðarinnar yfir á rekstrarlið til þess að mæta útgjöldum vegna endursmíði á nýrri Grímseyjarferju. Þetta mál hefur lengi verið til meðferðar og var eitt heitasta málið hér í haust og er dæmigert um framkvæmd fjárlaga þegar allt fer úrskeiðis. Eins og kunnugt er var á fjárlögum ársins 2007 heimild til, eins og segir orðrétt, með leyfi forseta: „að selja Grímseyjarferjuna m/s Sæfara og ráðstafa andvirðinu til kaupa eða leigu á annarri hentugri ferju.“ Sérstök útgjöld vegna nýrrar Grímseyjarferju hafa hins vegar hvergi komið inn á fjárlög umfram þessa heimildargrein. Skýrt er kveðið á um það í fjárreiðulögum að af hálfu ríkissjóðs megi ekkert gjald inna af hendi nema fyrir liggi samþykki á fjárlögum. Ríkisstjórn Íslands veitti á fundi sínum 12. apríl 2005 heimild til að kaupa írsku ferjuna Oileáin Árann sem koma átti í stað Grímseyjarferjunnar Sæfara. Áætlað kaupverð og kostnaður við endurbætur var 150 millj. kr. Hinn 25. nóvember 2005 undirrita fjármálaráðuneyti og samgönguráðuneyti yfirlýsingu þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Var ákveðið að fjármögnun nýrrar Grímseyjarferju yrði af ónotuðum heimildum Vegagerðarinnar fram til 2007 og 2008. Hafi Vegagerðin ekki svigrúm til þess að nýta ónotaðar fjárheimildir mun fjármálaráðuneytið heimila yfirdrátt sem þessari vöntun nemur.“ Þessi vinnubrögð, að veita fjárheimildir svo gjörsamlega utan samþykktar Alþingis, gagnrýnir Ríkisendurskoðun harðlega í sérstakri greinargerð frá því í ágúst sl. um kaup og endurnýjun á Grímseyjarferju. Þar segir að nú þegar, þ.e. í ágúst, hafi verið greiddar tæplega 400 millj. kr. úr ríkissjóði til verksins, allt án fjárlagaheimilda. Að mati Ríkisendurskoðunar stenst þessi aðferð á engan hátt ákvæði fjárreiðulaga og „getur ekki talist til góðrar stjórnsýslu“, með orðréttri tilvitnun, frú forseti. Flutningsmenn taka undir þessa gagnrýni ríkisendurskoðanda. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til, eins og ég hef áður greint frá, að millifærðar verði af framkvæmdalið Vegagerðarinnar 487 millj. kr. vegna endursmíði Grímseyjarferju inn á liðinn Styrkir til ferja og sérleyfishafa. Með þessari millifærslu er verið að taka lán frá öðrum framkvæmdum Vegagerðarinnar, sem Alþingi hefur samþykkt, til endursmíði ferjunnar. Lán sem verður fyrr eða síðar að greiðast til baka úr ríkissjóði. Það er einmitt þetta vinnulag sem Ríkisendurskoðun hefur gagnrýnt harðlega. Við flutningsmenn, eða minni hluti fjárlaganefndar, leggjum því til að þessum skollaleik með fjárreiðulögin verði hætt og veitt verði nú þegar á fjáraukalögum 487 millj. kr. sem talið er að þurfi til að greiða kostnað við kaup og endursmíði ferjunnar, beint inn á fjárlagaliðinn sem sérstök fjárveiting og þegar komi að því að núverandi Grímseyjarferja verði seld komi andvirði hennar beint inn í ríkissjóð. Ég verð að segja, frú forseti, að þessi aðgerð meiri hlutans varðandi Grímseyjarferjuna kemur mér mjög á óvart. Ég hélt að málið hefði verið í ákveðnu ferli í fjárlaganefnd. Greinargerð Ríkisendurskoðunar, um framkvæmd endursmíði á Grímseyjarferjunni, kom jú inn á borð fjárlaganefndar til úrvinnslu og eftir atvikum afgreiðslu. Nefndin lagði gríðarlega mikla vinnu í að afla upplýsinga og gagna um það hvernig það atvikaðist að ráðist var í þessar endurbætur og greiðslur úr ríkissjóði án fjárlagaheimildar eins og Ríkisendurskoðun hafði bent á. Fjárlaganefnd skilaði af sér skýrslu þar sem meiri hlutinn lagði áherslu á að áfram skyldi fara sérstaklega ofan í þetta mál. Þetta sneri jú í grundvallaratriðum að túlkun á heimildargreinum fjárlaga, hvort framkvæmdarvaldið gæti tekið sér þetta vald utan samþykktar Alþingis og veitt heimildir til millifærslna og yfirdráttar á einstökum stofnunum ríkisins til framkvæmda sem ekki voru á fjárlögum. Ég skildi málið á þann veg að það væri enn til meðferðar hjá fjárlaganefnd og var skipaður sérstakur starfshópur innan nefndarinnar til að fara ofan í forsendur þessa máls, hvernig það var unnið, hvaða fordæmi það gæti gefið og hvernig bæri þá að kalla eftir breytingum á fjárreiðulögum ef á þyrfti að halda til að koma í veg fyrir að svona lagað kæmi fyrir aftur. Í miðju því ferli kemur minnisblað frá fjármálaráðherra og ríkisendurskoðanda um að þeir telji sig hafa orðið ásátta um að hafa þá tilhögun sem birt er í tillögum meiri hlutans, að reyna að freista þess að gera löglegan þann gjörning sem allir aðilar voru áður búnir að fordæma og telja að væri á svig við lög. Ég tel miklu hreinlegra fyrir Alþingi og fyrir fjárlaganefnd að taka á því að við stöndum frammi fyrir gjörðum hlut. Búið er að skuldbinda ríkissjóð um þessar tæpu 500 millj. kr. vegna Grímseyjarferjunnar og það á þá að koma beint úr ríkissjóði en ekki vera að skerða annað framkvæmdafé Vegagerðarinnar. Þess vegna flytjum við þessa tillögu og ég skora á meiri hluta fjárlaganefndar að endurskoða afstöðu sína til þessa tillöguflutnings. Það er verið að bíta höfuðið af skömminni ef samþykkt verður að verða við þeim millifærslum sem þarna er lagt til. Betra er að ganga hreint til verks, viðurkenna skömmina, gera þær úrbætur sem nauðsynlegt er að gera og færa þennan lið inn á fjárlög eins og hann stendur. Hin breytingartillagan, sem við flytjum, ég og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, er um að felld verði á brott heimild ríkisstjórnar í núgildandi fjárlögum til að selja hlutinn í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Sú heimildargrein er nú í fjárlögunum og veldur mörgum óhug. Á fjárlögum ársins 2007 eru heimildir til að selja hlut ríkissjóðs í Hitaveitu Suðurnesja og Hitaveitu Borgarfjarðar. Í maí sl. nýtti ríkisstjórnin sér heimildina til sölu á hlut sínum í Hitaveitu Suðurnesja. Markmið þáverandi ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks með sölunni virðist fyrst og fremst hafa verið að setja í gang ferli til að koma orkuveitum og orkulindum úr eigu opinberra aðila í hendur einkaaðila á frjálsum markaði. Söluferli Hitaveitu Suðurnesja var ekki stöðvað á vordögum þótt Samfylkingin tæki sæti Framsóknarflokksins í ríkisstjórn þrátt fyrir háværar kröfur almennings þar um. Salan á hlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja til einkafyrirtækis hleypti af stað atburðarás í einkavæðingu og sölu orkuveitna úr samfélagseigu sem ekki sér fyrir endann á. Nægir þar að nefna framvindu mála hjá Orkuveitu Reykjavíkur, einkavæðingu og afhendingu samfélagseigna til útvalinna einkaaðila. Er nú af hálfu nýs meiri hluta í Reykjavík markvisst reynt að stöðva og vinda ofan af þeirri óheillaþróun og stöðva þar með áform um frekari einkavæðingu og sölu orkuveitna og orkulinda landsmanna. Orkuveita Reykjavíkur og ríkissjóður eiga og reka saman Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og á ríkissjóður liðlega 20% hlut. Hitaveita Akraness og Borgarfjarðar á jafnframt jarðhitaréttindi á jörðinni Deildartungu í Reykholtsdal, þar á meðal Deildartunguhver, einn vatnsmesta hver jarðar. Úr honum koma upp á yfirborðið 180 lítrar af 98 gráðu heitu vatni á sekúndu. Með vísan til þess hvernig ríkisstjórnarflokkarnir nýttu heimild á fjárlögum til sölu Hitaveitu Suðurnesja er mjög brýnt af afnema nú þegar heimild á fjárlögum til sölu á hlut ríkisins í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar ásamt Deildartunguhver. Félag vinstri grænna á Akranesi og Félag vinstri grænna í Borgarfirði hafa ályktað og krafist þess að sú heimild verði tekin út, þannig að hitaveitan þeirra og Deildartunguhver fari ekki á sama einkavæðingarvergang og ríkisstjórnin setti Hitaveitu Suðurnesja á. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir áliti minni hluta fjárlaganefndar, sem við stöndum að ég og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, við fjáraukalagafrumvarpið hér við 2. umr. Ég hef einnig gert grein fyrir tveimur breytingartillögum. Önnur er frá mér og hv. þingmönnum Guðjóni Arnari Kristjánssyni og Bjarna Harðarsyni, um að gengið verði eðlilega og löglega til verks hvað varðar endurbyggingu Grímseyjarferju. Hin er frá mér og hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni, um að afnema heimildir ríkisins til að selja Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Ég mun í seinni ræðu minni koma frekar inn á einstök atriði, einstaka tillögur, í frumvarpi til fjáraukalaga og í breytingartillögum sem meiri hlutinn hefur lagt til.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að ræða í stuttu máli og veita andsvar við orðum hv. þm. Jóns Bjarnasonar, sem komu fram í annars ágætri yfirferð hans um nefndarálit minni hlutans. Ég vil líka nota tækifærið til að þakka þeim ágætu hv. þingmönnum Jóni Bjarnasyni og Guðjóni Arnari Kristjánssyni fyrir góða samvinnu í nefndinni. Það hefur verið ánægjulegt að vinna að þessu verkefni með þeim. Sú umræða sem þeir eru að vekja með nefndarálitinu snýst í raun um grundvallaratriði þeirrar umræðu sem við þurfum að taka í tengslum við fjárlagagerð hvers árs, í fjárlagavinnu hvers árs, og ekki síður um þau atriði sem hér eru rædd varðandi fjáraukann. Ég skal verða fyrstur manna til að viðurkenna það hér að fjáraukalögin eins og þau eru úr garði gerð eru í samræmi við það sem hefur verið tíðkað á hinu háa Alþingi í mörg herrans ár og umræðan í fjárlaganefnd hefur verið með þeim hætti að við sjáum okkur illt að snúa af þeirri braut í einu vetfangi. Ég vil í tengslum við það sem kom fram í ræðu hv. þm. Jóns Bjarnasonar varðandi Grímseyjarferjuna benda sérstaklega á þau atriði sem meiri hluti fjárlaganefndar tiltekur í áliti sínu við þessa umræðu. Með leyfi forseta vitna ég orðrétt í tillögu meiri hlutans sem er með þeim orðum: „að færslan varðandi Grímseyjarferjuna er í samræmi við sameiginlega yfirlýsingu fjármálaráðherra og ríkisendurskoðanda.“ Enginn ágreiningur er þar á milli um framkvæmd þessa máls.

Herra forseti. Ég hef einmitt gagnrýnt að Ríkisendurskoðun og fjármálaráðherra sendi fjárlaganefnd skilaboð með þessum hætti um mál sem eru til vinnslu í fjárlaganefnd. Ég tel að nefndin hafi fullt sjálfstæði til að taka á málinu á þinglegum forsendum þó að minnisblað hafi borist inn. Það er mun hreinlegra, þinglegra og eðlilegra að bein fjárveiting komi vegna verksins. Hvaða skoðun sem við höfum á forsögunni liggur fyrir að ríkissjóður er nú búinn að skuldbinda sig fyrir um 500 millj. kr. án heimildar sem ekki er hægt að gera afturreka. Það er miklu eðlilegra ríkissjóður komi með þá fjármuni beint inn til verksins í stað þess að halda áfram skollaleiknum og millifæra milli einstakra liða hjá Vegagerðinni, færa framkvæmdalið yfir á rekstrarlið eins og þarna er gert. Ríkisendurskoðun gagnrýndi það mjög harðlega í umsögn sinni. Hvaðan er framkvæmdaféð til að greiða fyrir smíði Grímseyjarferju tekið? Er það af einhverjum vegum sem átti að vera búið að byggja upp á Vestfjörðum og Norðausturlandi? Miklu eðlilegra er, fyrst málin liggja svona fyrir, að leggja fjármuni beint til verksins og hætta þeim skollaleik að fara í kringum fjárreiðlulögin.

Herra forseti. Vegna spurningar hv. þm. Jóns Bjarnasonar um hvaðan féð sé tekið vil ég taka fram að það er að sjálfsögðu tekið úr ríkiskassanum, sameign okkar allra, eins og allir þeir fjármunir sem fjárlaganefnd hefur gert tillögur um ráðstöfun á. Hann spyr einnig hvort það sé tekið frá öðrum verkefnum og þá hvaða verkefnum. Því er ekkert auðvelt að svara. Væntanlega kemur það í veg fyrir að ráðist sé í einhver önnur ný verkefni. Fram kemur í fjáraukanum að upphæðin sé rétt tæpur hálfur milljarður kr., 487 milljónir, sem ella hefði getað farið til einhverra annarra verkefna. Eftir stæði þá að enn vantaði samgöngubót til Grímseyjar og einhvers staðar verður að taka þá fjármuni. Í umræðunni um Grímseyjarferjuna er í mínum huga grundvallaratriði að tryggja samgöngur til Grímseyjar og það kostar fé, hvaðan sem það er tekið. Ég vil samt sem áður nefna við þetta tækifæri að ég tek í meginatriðum undir þau sjónarmið sem komið hafa fram í máli hv. þingmanns varðandi meðferð mála og verklag. Ég undirstrika þó enn og aftur sem ég sagði í upphafi andsvars míns áðan að það tekur tíma að breyta um verklag og það hefur margoft verið rætt fjárlaganefnd. Komið hefur fram í orðum formanns fjárlaganefndar og varaformanns sem hér stendur að vilji er til þess að gera það og við höfum heitið á stjórnarandstöðuna að taka á þeim málum með okkur.

Herra forseti. Vegna orða hv. þingmanns um nauðsyn þess að koma upp góðum samgöngum til Grímseyjar tek ég heils hugar undir það. Við þingmenn Vinstri grænna höfum einmitt flutt sérstakt bréf til samgönguráðherra um að láta ekki vandræðaganginn í kringum endursmíði Grímseyjarferjunnar tefja aðgerðir í þeim efnum. Við leggjum því til að þeim tæplega 500 millj. kr. úr ríkissjóði sé beint varið til að smíða ferjuna þannig að endursmíðin geti gengið snurðulaust og löglega fyrir sig. Ég verð að segja að það urðu mér vonbrigði að meiri hluti fjárlaganefndar skyldi ekki fylgja sannfæringu sinni varðandi málið, þarna var kjörið tækifæri til þess. Nefndin gat jú gagnrýnt framkvæmdarvaldið fyrir hvernig það hafði staðið að málum. Hún gat tekið málin ákveðið í sínar hendur og veitt fjárveitingu beint til verksins í stað þess að taka á ónýttum fjárheimildum framkvæmdaliðar Vegagerðarinnar, eins og stendur í skýringunum sem hv. þingmaður vitnaði til. Hún verður síðan að endurgreiða til þessa liðar fyrr eða síðar. Það þyrfti að gera strax. Ég hvet meiri hluta fjárlaganefndar til að standa fastar í lappirnar gagnvart yfirgangi framkvæmdarvaldsins 

Herra forseti. Sem formanni fjárlaganefndar er mér ljúft og skylt að þakka minni hlutanum fyrir nefndarálit sitt, eins og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson, varaformaður fjárlaganefndar, gerði. Ég verð að segja að margt í textanum hefðum við getað skrifað sameiginlega, enda er nokkuð góður samhljómur í hv. fjárlaganefnd, m.a. varðandi breytingar á verklagi. Ég vil minna þingheim á að fjárlaganefndin skipaði starfshóp til að fara yfir ákveðin mál með fjármálaráðuneyti og ríkisendurskoðanda en í starfshópnum eru, auk mín, hv. þingmenn Kristján Þór Júlíusson og Jón Bjarnason. Það eru auðvitað ólíkar skoðanir um margt og þær birtast í nefndarstörfum og þingsal, án þess að ég svari einu eða neinu. Hins vegar vil ég ítreka að nefndarstarfið sem farið hefur fram í aðdraganda 2. umr. fjáraukalaga og varðandi fjárlögin hefur gengið nokkuð vel og allir hafa haft tækifæri til að koma sínu á framfæri. Þannig viljum við hafa það þrátt fyrir að pólitískur ágreiningur geti orðið um hina stóru mynd og einstaka liði. Ég ítreka að umrætt nefndarálit er vel unnið og margt sem er í samræmi við umræður sem við höfum átt í fjárlaganefndinni.

Herra forseti. Maður má passa sig að verða ekki of meyr. Það skal skýrt tekið fram að mér finnast vinnubrögð fjárlaganefndar undir forustu núv. formanns og varaformanns lofa góðu um að tryggja sjálfstæða aðkomu og vinnu fjárlaganefndar og Alþingis gagnvart vinnu fjárlaga, afgreiðslu þeirra og framkvæmd. Því geri ég svo miklar kröfur til þeirra, að þeir hafi ekki aðeins góð orð um heldur að þeir standi líka við þau þegar á þarf að herða. Þess vegna varð ég fyrir vonbrigðum með að þeir skyldu ekki standa í lappirnar og tryggja eðlilegan og löglegan framgang Grímseyjarferjunnar og endursmíði hennar. Það eru fleiri mál sem eru miklum vafa undirorpin eins og ráðstöfun eða meðferð annarra heimildargreina eins og ég vék að. Ég hygg að eitt mikilvægasta málið til að bæta fjárlagavinnuna, meðferð fjárlaga og framkvæmd þeirra sé að taka á og skera niður hinar opnu heimildir sem eru í heimildargreinum fjárlaga. Ég spyr hv. þingmann og formann fjárlaganefndar hvort hann sé ekki sömu skoðunar og ég í þeim efnum, að þar liggi stór veikleiki gagnvart framkvæmdarvaldinu.

Herra forseti. Ég vísa til ræðu minnar varðandi fjáraukalögin og fjárlögin við 1. umr. og jafnframt þess sem varaformaður fjárlaganefndar sagði varðandi heimildargreinar og verklag allt. Ég ítreka að fjárlaganefndin hefur sett niður starfshóp með aðkomu hv. þm. Jóns Bjarnasonar þannig að ég vænti þess - eins og hv. þingmaður gerir gagnvart formanni og varaformanni - að við getum dregið allar upplýsingar og þekkingu úr hv. þm. Jóni Bjarnasyni inn í þessa vinnu, enda er ekki lagt upp með annað af okkar hálfu. Ég ítreka að okkur er afar mikilvægt að tryggja sjálfstæði þingsins og eftirlitshlutverk þess, líkt eins og segir í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Ég hef lýst því yfir í ræðu og riti að við viljum gera það og vilji er til þess innan fjárlaganefndar. Ég hef lagt upp með að allir séu hásetar á bátnum og enginn skipstjóri öðrum fremur þó að við séum með hv. þm. Guðjón Arnar innan borðs. Við náum vonandi öll sameiginlega til lands varðandi ýmsar breytingar sem við höfum rætt og lagt til.

Herra forseti. Víst er pólitískur ágreiningur um áherslur, forgangsröðun og fjárveitingar til einstakra málaflokka og svo verður áfram. Hinn þátturinn sem lýtur að vinnubrögðunum, að sjálfstæði þingsins og lýðræðislegum ákvörðunum, eru atriði sem mikilvægt er að ná samkomulagi um. Ýmis önnur atriði eru að mínu viti einnig óþingleg, þ.e. framkvæmd mála á Keflavíkurflugvelli með ráðstöfun og sölu eigna þar og ráðstöfun á málum í Hvalfirði og eignum þar, svo dæmi séu tekin. Ef til vill verður vikið að þeim síðar í umræðunni. Ég tek undir orð hv. þm. Gunnars Svavarssonar formanns fjárlaganefndar um nauðsyn þess að taka á starfsháttum og að þingið fái haldið stöðu sinni gagnvart framkvæmdarvaldinu. Við verðum jafnframt að gera það, einnig þegar á brýtur við framkvæmdarvaldið. Þess vegna lýsi ég aftur yfir vonbrigðum með að meiri hluti fjárlaganefndar skuli ekki hafa staðið á rétti þingsins varðandi fjárveitingar til endursmíði Grímseyjarferju á þinglegan hátt.

Herra forseti. Við ræðum um fjáraukalög og það hefur komið fram í fréttum og í ræðu hv. formanns fjárlaganefndar að að meirihlutaáliti um fjáraukalögin standa þeir þingmenn sem standa að ríkisstjórnarmeirihlutanum og auk þess sá sem hér stendur. Ég hef þó skrifað undir álitið með fyrirvara og sá fyrirvari lýtur einkum að vinnubrögðum en ekki því að ég telji ekki þær stofnanir og þau verkefni sem hér er lagt til að verja fé til góðra gjalda verð. Raunar er það þannig að með þessum fjáraukalögum eru í höfn ýmis gömul baráttumál okkar framsóknarmanna við fjárlagagerðina svo sem eins og það að nú er höggvinn af hinn langi og erfiði hali hjá Landspítalanum sem hefur auðvitað verið bagalegur og afskaplega vond stjórnsýsla, að stofnanir safni hala til langs tíma eða að fjárframlög til þeirra séu sannanlega miklu lægri heldur en vera skyldi. Af þessum ástæðum og ýmsum fleirum taldi ég rétt að skrifa undir álit meiri hlutans. Það er líka rétt að það komi fram hér, sem hv. þm. Jón Bjarnason vék einnig að fyrr í ræðu að hann væri næstum því meyr án þess að skilgreina það nánar en staðreyndin er sú að samstarf innan fjárlaganefndar hefur verið mjög gott og vinátta þar milli manna er fölskvalaus vil ég trúa og forusta þeirra hv. formanns og varaformanns hefur verið mjög góð. Þar með er þá þeim kafla ræðunnar lokið að ég hlaði þá lofi og kemur nú að því að ég færi fram það sem ég tel að betur megi fara hjá þeim, hv. formanni og varaformanni og meiri hluta fjárlaganefndar. Ég tel eins og komið hefur fram í umræðu einnig innan fjárlaganefndar að sú notkun sem viðgengst á fjáraukalögum sé allsendis röng. Þrátt fyrir að það sé auðvitað ekki með þeim hætti að við getum breytt öllum vinnubrögðum varðandi fjárlagagerð í einu vetfangi þá tel ég engu að síður að það ráðslag sem nú er verði ekki réttlætt með hefðinni einni enda gengur það um sumt miklu lengra en tíðkað hefur verið. Hv. formaður fjárlaganefndar vék að því að fjáraukalögin styddust vitaskuld við sérstök lög þar um og í lögum um fjárreiður ríkisins segir svo um fjáraukalög að í þeim skuli leita eftir heimildum til frekari fjárráðstafana en fjárlög ársins gera ráð fyrir og á öðrum stað að fjáraukalögin séu til að bregðast við breytingum sem verða á árinu á mörkuðum tekjustofnum og lögbundnum framlögum. Þess vegna er það mín skoðun að þegar um er að ræða gamla skuldahala opinberra stofnana sem þær hafa fært milli ára árum saman, þá sé faglega rétt að þeir séu teknir niður með fjárlögum en ekki fjáraukalögum og raunar staðfestir það hvað framkvæmdin er röng að þessu sinni. Ef við tökum sem dæmi framhaldsskóla landsins sem margir hverjir glíma við gamla skuldahala þá er raunar, þó að ekki sé farið mjög skýrt ofan í það í nefndaráliti, verið að leggja það til að með fjáraukalögum verði þessir halar allir skornir niður en það er aftur á móti ekki horft til þess að rétta fjárhag skólanna þannig af að fjárframlög þessa árs dugi. Það kom fram í samtölum sem fóru fram í menntamálanefnd við fulltrúa framhaldsskólanna, ég var svo lánssamur að fá að sitja þar einn fund, að þeir telja að á árinu 2007 séu fjárveitingar alls staðar ónógar enda reiknilíkan framhaldsskólanna mjög umdeilanlegt þannig að fjárframlög á árinu eru of lág á fjárlögum. Það er ekki tekið á því á fjáraukalögum en það er aftur á móti tekið á því að höggva burt hala sem tilheyra alls ekki árinu 2007 heldur í mörgum tilfellum miklu eldra tímabili. Þetta er mjög ankannaleg notkun á fjáraukalögum. Það má einnig spyrja sig þegar staða framhaldsskólanna er skoðuð sérstaklega hvernig tillagan um uppgræðslu á halla þeirra er til komin, hvort menntamálaráðherra hafi gert þá tillögu til fjármálaráðherra, - nú hagar reyndar ekki svo til hér að ég geti beint spurningu minni til hæstv. menntamálaráðherra - en það hefur raunar ekkert komið fram um að tillaga að greiða þessa hala niður sé frá menntamálaráðuneytinu heldur kemur hún inn í umfjöllun fjárlaganefndar, í óskalista hennar. Auðvitað er það gott að stofnanir séu ekki að dragnast með hala en þetta er samt ekki alveg svo einfalt að fjárlaganefnd geti tekið sér, eða æskilegt að hún taki sér hvaða forustu sem er í þessu máli. Halli í rekstri ríkisstofnana er mjög vandmeðfarið mál og vitaskuld vandamál í öllum opinberum rekstri, ekki bara hér á landi heldur alls staðar og það er mjög mikilvægt að gætt sé að þeirri ögun sem þarf að vera í rekstri ríkisstofnana. Þess vegna hefði ég talið að frumkvæði þingsins í því að höggva af hala ríkisstofnana án atbeina ráðuneyta orki hreinlega tvímælis. Ég á kannski von á því að menn segi að ég vilji þá að framkvæmdarvaldið ráði áfram yfir þinginu og yfir þingræðinu en það er ekki svo. Það er einfaldlega þannig að þetta verkefni verður ekki unnið ef ekki er full samstaða milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds og það að ríkisstofnun geti - við getum tekið sem dæmi að ríkisstofnun óhlýðnist ráðuneytinu sínu þá væri það mjög bagalegt. Nú er ég ekki að segja að það hafi orðið tilfellið með þessa framhaldsskóla. Ég hef ekkert fyrir mér um það og held að það eigi ekki við þar en við gætum tekið slíkt dæmi að það gerðist en síðan kæmi fjárlaganefnd inn og greiddi niður skuldir sem sköpuðust af slíku agaleysi í ríkisfjármálum. Það er mjög bagalegt. Ég held reyndar að fjáraukalögin núna sem og fjárlögin sem rædd voru við 1. umr. fyrir nokkrum vikum beri mjög skýrt vitni því samstöðuleysi og því agaleysi sem er yfir allri landstjórninni þessi missirin. Það er afskaplega mikilvægt að þess sé gætt í peningamálum að alltaf sé mjög fast haldið um og ég verð að segja að sjálfur vildi ég ekki vera í forsvari fyrir fyrirtæki, og þekki þó aðeins til fyrirtækjareksturs, sem væri rekið með líkum hætti og hér er gert. Til þess að skýra þetta aðeins betur langar mig að fara ofan í framkvæmdina eins og hún kemur mér fyrir sjónir og eins og hún lítur út fyrir okkur sem höfum starfað í fjárlaganefnd. Hér var frumvarp til fjáraukalaga rætt fyrir nokkrum vikum við 1. umr. Þegar komið er að því að það verði tekið til 2. umr. koma fram breytingartillögur frá ríkisstjórninni og það er í samræmi við venju. Það má margt að þessum tillögum finna bæði fjáraukalögunum upphaflega og síðan breytingartillögunum en ég ætla ekki að gera athugasemd við það. Ég ætla að gera athugasemd við það að til viðbótar við þær viðbætur sem ráðuneytin koma sér saman um ákveður meiri hluti fjárlaganefndar að veita fé mjög rausnarlega inn í hin og þessi verkefni í gegnum fjáraukalög. Nú er sjálfsagt ekkert að því að meiri hluti fjárlaganefndar beiti sér á slíkum vettvangi í gegnum fjárlög en í gegnum fjáraukalög getur hann ekki gert þetta ef fullur agi á að vera á ríkisfjármálunum. Það virðist hins vegar ekki vera markmiðið hjá núverandi stjórnvöldum og við sjáum þess stað mjög víða og nú síðast var í fréttum í dag að lánshæfismat okkar Íslendinga fer hríðlækkandi og það er margt sem bendir til að þessi lausatök á fjármálunum séu að verða okkur mjög erfið. Mig langar að nefna annað dæmi um þau lausatök og það er reyndar tillaga sem kemur frá ríkisstjórninni svo ég hnýti ekki eingöngu í hv. þm. Gunnar Svavarsson og Kristján Þ. Júlíusson. Í breytingartillögu sem ríkisstjórnin leggur fram við 2. umr. um fjáraukalög er lagt til að til þjóðlendumála sé varið 10 millj. kr. til að standa straum af kostnaði fjármálaráðuneytisins við undirbúning kröfugerðar ríkisins í þjóðlendumálum. Þarna er um að ræða upplýsingaöflun úr Þjóðskjalasafni sem nýtist við kröfugerð ríkisins. Áætlaður heildarkostnaður nemur 30 millj. á ári en óbyggðanefnd greiðir sem sagt af sínum fjárlagalið tvo þriðju og einn þriðja þarf að sækja um í aukafjárfestingu. Nú spyr ég mig sem byrjandi í vinnu í fjárlaganefnd, en það er nú oft þannig að maður spyr skynsamlegustu spurninganna meðan maður er byrjandi: Hvað kallar á það að veitt sé aukafjárveiting til þjóðlendumála? Er einhver brýn þörf á því að í þjóðlendumálum förum við fram úr því sem ákveðið hafði verið í fjárlögum? Þjóðlendumál eru þess eðlis að það er ekkert sem segir að þau þurfi að ganga eitthvað hraðar eða þar liggi eitthvað á. Þau eru dómsmál sem fjalla um eignarhald á fjalllendi á Íslandi sem að mati þeirra sem fóru af stað með þau mál hafa verið í óvissu í þúsund ár. Ég hef reyndar aðra skoðun á því og álít að þessi óvissa hafi aldrei verið þjóðinni til neins baga en burt séð frá því hvaða skoðun við höfum nákvæmlega á þeim fjöllum sem þarna um ræðir þá er ekkert sem segir að það megi ekki fylgja réttum fjárlögum og halda sig innan fjárheimilda. Það er hægt að skilja framúrkeyrslu í fjárlögum þegar um er að ræða stofnanir sem glíma við verkefni á borð við menntun ungmenna því það er erfitt að segja ungmennunum að þau skuli bara bíða með sitt nám. Það er ekki gott veganesti fyrir þau og það er enn betur hægt að skilja þau þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. En það almenna agaleysi sem hér er í ríkisfjármálum og hefur kannski lengi verið er erfitt að réttlæta og það mun koma okkur mjög illa í þjóðarbúskapnum ef svo fer sem ríkisstjórnin virðist ganga út frá, þótt ég hafi ekki alveg jafnmikla sannfæringu fyrir að hér sé að verða niðursveifla í hagkerfinu, en ef svo er þá eru þessi lausastök afar slæm. Við kynntumst því á nýliðnu vorþingi hvernig hlutir eins og félagsleg þjónusta og heilbrigðisþjónusta voru lagðar undir hæl frjálshyggjunnar í landinu og margt sem þar var lagt til var með miklum ólíkindum og við gagnrýndum það í stjórnarandstöðunni ég og fleiri og ég ætla ekki að fara djúpt inn í þá umræðu aftur. En mér þykir eiginlega enn kvíðvænlegra nú ef svo er komið að fjárlagagerð þjóðarinnar og sá agi sem þarf að vera í fjárlögum er kominn undir duttlungum sósíaldemókrata í þeim stóra stjórnarmeirihluta sem hér er.

Virðulegi forseti. Ég vil, eins og í mínum fyrri andsvörum, þakka samstarfið í fjárlaganefnd, þakka hv. þm. Bjarna Harðarsyni fyrir gott samstarf og ánægjulegt. Ég get þó ekki látið hjá líða að svara í nokkrum orðum ýmsu sem kom fram í máli hans og nota enn fremur tækifærið til að þakka hlý orð í garð formanns og varaformanns fjárlaganefndar. Þó að hv. þm. Bjarni Harðarson hafi ekki gengið jafnlangt og hv. þm. Jón Bjarnason, að vikna í ræðustóli, virðum við viljann fyrir verkið, formaður og varaformaður fjárlaganefndar. Fram kom í máli hv. þingmanns að hann hefur fyrirvara á álitinu sem skrifað er upp á með meiri hlutanum, sérstaklega vegna vinnubragðanna. Þó að hann fagni því sérstaklega að í höfn séu gömul baráttumál framsóknarmanna, og vísaði þar til þess að skuldahalinn væri höggvinn af Landspítalanum. Það skyldi þó ekki vera að þegar íhaldið náði tökum á heilbrigðisráðuneytinu hafi verið hægt að uppfylla þann langþráða draum framsóknarmanna að skera skuldahalann af Landspítalanum. Ég hef grun um að það hafi m.a. gengið vegna þess að í því háa og ágæta ráðuneyti hafa orðið vistaskipti. Ég vil á margan hátt taka undir þau sjónarmið hv. þingmanns sem lúta að vinnubrögðum við gerð þessara fjáraukalaga. Ég get á margan hátt deilt skoðunum með honum í því eins og kom fram í fyrri andsvörum mínum. Ég skal í síðara andsvari mínu svara því sem hann beindi til okkar fjárlaganefndarmanna, meirihlutamanna, varðandi fjárveitingu til framhaldsskólanna ásamt því sem hann spurði út í þjóðlendumálin.

Herra forseti. Mér þykja orð hv. þm. Kristjáns Þórs Júlíussonar, varaformanns fjárlaganefndar, um skuldahala Ríkisspítalanna segja meira um Sjálfstæðisflokkinn en ég hefði sjálfur nokkurn tíma þorað að hafa á orði. Ef mál eru með þeim hætti að skuldahalinn sé nú höggvinn af vegna þess að sjálfstæðismenn hafi komist í heilbrigðisráðuneytið, vil ég minna á að þetta er sami skuldahali og menn glímdu við áður, þetta er sami skuldahalinn og framsóknarmenn innan heilbrigðisráðuneytisins börðust fyrir að yrði tekinn af. Staðan í ríkisfjármálum hefur ekki breyst til þeirra muna að það sé skýringin. Ef ég skil orð hv. þingmanns rétt er hann að lýsa vinnubrögðum fjármálaráðherra og ráðherra Sjálfstæðisflokksins í þeirri stöðu sem er í ríkisstjórnarsamstarfi. Segir sú lýsing meira en mörg orð að skuldahalar séu þá höggnir af þegar sjálfstæðismaður hefur verið settur inn. Við erum að tala um sömu skuldirnar. Við erum ekki að tala um breytta stöðu og við erum síst af öllu að tala um að sá árangur hafi náðst á þeim fáu mánuðum sem liðnir eru síðan hæstv. heilbrigðisráðherra settist í það ráðuneyti. Ég óska hv. heilbrigðisráðherra alls góðs í því embætti og vil ekki hafa þar uppi nein orð. En ekki hefur neitt það gerst í hans störfum sem hefur með þennan 1.800 millj. kr. skuldahala að gera heldur er einungis um að ræða þá samstöðu sem næst í ríkisstjórn. Í síðustu ríkisstjórn náðist ekki samstaða um að höggva þennan skuldahala af, og það var miður. Það varð samt ekki til þess að framsóknarmenn settu stjórnarsamstarfið í uppnám, langt frá því. En þetta lýsir Sjálfstæðisflokknum vel.

Virðulegi forseti. Ég minnist þess að hafa oft áður heyrt umræðu um svokallaðan skuldahala Landspítalans. Ég minni hv. þingmann á að áður hefur verið tekið á fjárhagsvanda hans. Hann hefur sennilega verið núllstilltur, eins og kallað er, tvisvar ef ekki þrisvar áður. Vel gæti verið að einhverjir fleiri pólitískir flokkar hafi komið að því en Sjálfstæðisflokkurinn. Ég tek undir þá skoðun hv. þingmanns að þetta er sameiginlegt verkefni. Ríkisstjórnin ber vitni um þær áherslur sem hún vill hafa í heilbrigðisgeiranum eins og við sjáum í frumvarpi til fjáraukalaga. Þar er gert gríðarlegt átak í að núllstilla þessar stofnanir, hvaða skoðun svo sem við kunnum að hafa á því. Grundvallaratriðið í þeim efnum er þá komið yfir til þingsins að því leyti til að við hljótum að gera ríka kröfu til þess að þær stofnanir sem fá þannig afgreiðslu safni ekki upp slíkum halla. Grundvallarspurningin væri kannski fremur sú hvers vegna slíkur halli safnast upp. Ég lofaði því að svara varðandi framhaldsskólann, hvernig stæði á fjárveitingu upp á 150 millj. kr. Það er að frumkvæði mínu eftir samræður við menntamálaráðherra. Hv. þm. Bjarni Harðarson nefndi hér áðan að frumkvæði þingsins án atbeina ráðuneyta væri nánast óhugsandi í þessum efnum, en ég er ekki sammála því. Stundum þurfum við að sýna ákveðið frumkvæði, þingmenn, og náðist ágæt samstaða um þetta í meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta endurspeglar raunar þær áherslur sem oft hafa komið fram í umræðum þar. Varðandi þjóðlendumálin ætti nú síst að standa á þeim sem hér stendur að berjast fyrir auknu fé í þann málaflokk. Ég hef svo sem verið andvígur framgangi og framkvæmd þeirra mála en á bls. 9 í meirihlutaáliti um fjáraukalög koma fram þær skýringar sem um er að ræða. Grunnatriði er að lagt hefur verið í kostnað sem ekki hefur verið komist hjá að inna af hendi.

Herra forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði áðan, mikilvægasta verkefnið er að koma í veg fyrir að ríkisstofnanir safni halla. Til að svo megi verða þurfum við að hætta að hugsa um ríkiskassann sem botnlausa hít sem endalaust megi teygja sig ofan í. Ég sé ekki þau merki í þeim vinnubrögðum sem hér eru stunduð við gerð fjáraukalaga að það sé hugsunarhátturinn heldur er þvert á móti farið mjög freklega þar ofan í með ýmis mál. Ég hef gagnrýnt, og mun gera það áfram við 2. umr. fjárlaga, hve fjárlög eru hátt stemmd hjá hinni nýju hæstv. ríkisstjórn. Þetta kemur inn á umræðuna um frumkvæði þingsins. Ég var ekki að tala um að frumkvæði þingsins mætti ekki koma til en ég bendi á að frumkvæði þingsins í blóra við ríkisstjórn varðandi ríkisstofnanir er mjög háskalegt. Það eru beinlínis háskaleg skilaboð sem við sendum ríkisstofnunum og út í samfélagið, að hægt sé að sækja fé hjá þinginu þegar framkvæmdarvaldið setur stólinn fyrir dyrnar. Hv. þingmaður upplýsti að hann hefði gert þetta í samráði við menntamálaráðherra. Ég hefði gaman af því að vita hvort þetta var þá upphaflega tillaga frá menntamálaráðherra til fjármálaráðherra, um þessi framlög til framhaldsskólanna, sem fjármálaráðherra henti út af borðinu. Samstöðuleysið í ríkisstjórninni fer nú að verða ansi berlegt miðað við þessa sögu. Um 

Herra forseti. Ég ætla að fjalla um mál sem varðar fjárreiður ríkissjóðs, varðar framkvæmdarvaldið, varðar fjárlaganefnd, varðar Alþingi, varðar sölu eigna á Keflavíkurflugvelli án heimilda, sölu opinberra eigna án heimilda. Það hefur komið fram í blöðum að Fjárfestingarfélagið Háskólavellir hafi fest kaup á tæplega 1.700 íbúðum á varnarliðssvæðinu á Miðnesheiði af Þróunarfélagi Keflavíkur án þess að farið hafi verið eftir reglum sem gilda um sölu ríkiseigna. Að þessu fyrirtæki, Háskólavöllum, koma m.a. Glitnir, Fasteignafélagið Þrek, Fjárfestingarfélagið Teigur, Sparisjóðurinn í Keflavík og Fasteignafélagið Klasi. Ég spyr mig stundum hvort þetta geti verið hollvinir Keflavíkurflugvallar eins og hollvinir háskóla eða annað slíkt. Í lögum og reglum er skýrt kveðið á um að auglýsa eigi slíkar eignir til sölu, allir eigi að sitja við sama borð í þessum efnum. Ríkiskaup hafa engin afskipti af þessu, algjörlega hefur verið farið fram hjá Ríkiskaupum í málinu. Það liggur líka fyrir að eignirnar voru ekki auglýstar heldur voru kaupendur valdir - ekki af handahófi virðist vera, það veit enginn af því að þetta ógegnsætt, ólýðræðislegt, það veit svo sem enginn hvernig það hefur gerst. En þarna koma ákveðnir kaupendur inn og virðast hafa forgang að þessum eignakaupum. Við erum að tala um 1.700 íbúðir í eigu ríkissjóðs, 1.700 íbúðir í almannaeign. Komið hefur fram hjá sérfræðingi eignasölu Ríkiskaupa að skýrt sé að sala slíkra eigna eigi að fara í gegnum Ríkiskaup og Ríkiskaup eigi að ráðstafa þeim eignum sem ríkið hefur ákveðið að láta af hendi eða selja. Öll sala á að fara í gegnum Ríkiskaup. Framkvæmdastjóri Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar segir hins vegar að hann hafi fulla heimild í lögum til að selja þessar eignir, „annast umsýslu“, eins og þar stendur, og það er rétt. Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar hefur heimild til að annast umsýslu á þessum eignum en lögin sem Þróunarfélagið starfar eftir víkja ekki burtu lögum sem gilda á þessu sviði. Í lögum um ráðstafanir í kjölfar samnings við Bandaríkin, um skil á varnarsvæðunum í Keflavík, segir beinlínis að utanríkisráðherra sé heimilt að fela Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar umsýslu tiltekinna fasteigna á öryggissvæði ef þörf krefur. Í öðru lagi er heimilt að fela Þróunarfélagi Keflavíkur að annast, í umboði ríkisins, umsýslu fasteigna á svæði sem koma á hið fyrsta í arðbær borgaraleg not og merkt er sem svæði C í fylgiskjali. Síðan eru veittar fleiri heimildir. Þessi umsýslustarfsemi hefur ekkert með heimildir til sölu að gera, hv. formaður fjárlaganefndar. Hér erum við að tala um fjáraukalög og fjárreiður. Ef rétt hefði verið að málum staðið hefði þessi heimild þurft að vera í fjáraukalögum en hún er þar alls ekki. Þessi sala hefur sem sé átt sér stað í heimildarleysi og fyrir mér blasir við að um lögbrot er að ræða. Farið er fram hjá samkeppnisreglum, gegnsæi og öllum þeim reglum sem við höfum sett okkur í anda evrópskra reglna um sölu ríkiseigna og kaup ríkisins á eignum. Lögin um opinber innkaup, nr. 84/2007, eru afar ítarleg og ganga lengra en lög um ráðstafanir í kjölfar samnings við Bandaríkin um skil á varnarsvæðinu í Keflavík, nr. 176/2006. Tilgangur laganna er að tryggja jafnræði fyrirtækja við opinber innkaup, stuðla að hagkvæmni í opinberum rekstri með virkri samkeppni og efla nýsköpun og þróun við innkaup hins opinbera á vörum, verkefnum og þjónustu. Lögunum er sem sé ætlað að tryggja almannahagsmuni en ekki sérgróðahagsmuni eigenda Háskólavalla. Því fer víðs fjarri. Í 6. gr. laganna um opinber innkaup eru sérstök ákvæði um hvaða samningar eru undanskildir innkaupunum. Þessi sala er það ekki samkvæmt 6. gr. laganna. Lögin mæla jafnframt í 14. gr. fyrir um að það eigi að gæta jafnræðis milli fyrirtækja við gerð samninga. Sú regla hefur verið brotin. Þar segir beinlínis: „Gæta skal jafnræðis og gagnsæis við opinber innkaup. Óheimilt er að mismuna fyrirtækjum á grundvelli þjóðernis eða af öðrum sambærilegum ástæðum.“ Þessi grein hefur verið þverbrotin. Til kaupa á þessum eignum njóta allir réttar sem eiga staðfestu í einhverju ríkja Evrópska efnahagssvæðisins, ekki bara Háskólavellir. Það eru síðan ítarleg ákvæði um það í lögunum hvernig slík sala eigi að fara fram, hvernig eigi að auglýsa, útboðsskilmálar og þar fram eftir götunum. Til að taka af öll tvímæli þá segir í 4. þætti XIII. kafla: „Opinber innkaup heyra undir fjármálaráðherra sem fer með framkvæmd laga þessara. … Á vegum ríkisins skal rekin miðlæg innkaupastofnun, Ríkiskaup.“ Síðan segir orðrétt í 2. mgr. 85. gr. Tilvitnun er þannig, herra forseti: „Ríkiskaup ráðstafa eignum ríkisins sem ekki er lengur þörf fyrir samkvæmt nánari ákvörðun fjármálaráðherra.“ - Þau ráðstafa eignum ríkisins, bæði eigna sem fjármálaráðuneytið fer með beint og þeim eignum sem eru í opinberri eigu og Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar hefur verið falin umsýsla yfir. Þróunarfélaginu hefur ekki verið falin sala þessara eigna. Þróunarfélagið getur tekið ákvörðun um sölu, þá fer ákveðið ferli í gang í gegnum Ríkiskaup. Þau lög sem ég var að vísa í byggja á tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins 2004/18/EB frá 31. mars 2004, um samræmingu reglna um útboð og gerð opinberra verksamninga og vörusamninga og þjónustusamninga. Lögin byggja líka á ákveðinni grundvallarhugsun samkeppni, gegnsæis og lýðræðis. Þau byggja á þeirri grundvallarreglu sem á sér samsvörun í stjórnarskránni, jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, að allir sitji við sama borð. Tilskipunin er líka byggð á dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. Síðan segir orðrétt í inngangi þessarar tilskipunar, með leyfi hæstv. forseta: „Samningar, sem eru gerðir í aðildarríkjunum fyrir hönd ríkisins eða svæðis- eða staðaryfirvalda og annarra aðila sem lúta stjórn opinberra lögaðila, falla undir meginreglur sáttmálans, einkum meginregluna um frjálsa vöruflutninga, meginregluna um staðfesturétt og meginregluna um frelsi til að veita þjónustu og reglur sem af þeim leiða, t.d. meginreglurnar um jafna meðferð, bann við mismunun, gagnkvæma viðurkenningu, meðalhófsregluna og meginregluna um gagnsæi.“ Á grundvelli þessarar meginreglna á að tryggja jafnræði og samkeppni. Ég spyr í framhaldi af þessari tilvísun: Hvar er samkeppnishugsun hæstv. forsætisráðherra í málinu? Hvar er samkeppnishugsun hæstv. utanríkisráðherra í málinu, sem fer með ákveðna málaflokka á vellinum? Hver er samkeppnishugsun hæstv. fjármálaráðherra? Hver er samkeppnishugsun Sjálfstæðisflokksins í málinu og Samfylkingarinnar? Þessi málsmeðferð er brot gegn stefnu beggja þessara flokka og ríkisstjórnarstefnu. Væntanlega verða einhverjir til svara um það. Til að taka af skarið um skýrleika þeirra reglna sem hafa verið brotnar hér var sett reglugerð um ráðstöfun eigna ríkisins byggða á þessum lögum um innkaup ríkisins. Sú reglugerð er nr. 206/2003 og kemur skýrt fram í henni að það skuli hverju sinni afla heimilda Alþingis til að selja eða láta af hendi ríkiseignir. Það er ekkert flóknara. Það þarf lagaheimild til þess. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra, hæstv. utanríkisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og hv. formann fjárlaganefndar af hverju þessar reglur hafa verið þverbrotnar. Hafi hv. formanni fjárlaganefndar verið ókunnugt um þetta þá bið ég þingmanninn að skýra frá því. Er um einhvern vinargreiða að ræða? Við slík viðskipti koma upp samsæriskenningar og grunsemdir og tortryggni vex. Af hverju sitja ekki allir við sama borð, allir viðskiptamenn á Íslandi, allir sem stunda viðskipti á Íslandi? Hvar er jafnræðisregla stjórnarskrárinnar? Svo virðist sem þessi ohf.-væðing ætli líka að koma okkur um koll. Það minnir mig á að í fjáraukalögum eru settar 130 millj. kr., ef ég man rétt, til Matíss. Það er kostnaður sem fulltrúi ráðuneytisins upplýsti á fundi nefndar sem ég sat að hefði verið fyrirséður þegar Matís ohf. stofnað um síðustu eða þar síðustu áramót. Fyrirséðar 130 millj. kr.? Hvers konar meðferð er þetta með fjármuni? Af hverju kom það ekki fram þegar lögin um Matís voru til meðferðar á þingi að fyrirséður væri 130 millj. kr. kostnaður í stað þess að það kæmi í bakið á okkur? Ég minni á það, herra forseti, að við ræddum í síðustu viku skýrslu umboðsmanns Alþingis þar sem hann varar sérstaklega við svona vinnubrögðum. Hann hvetur til fyrir fram gefinna reglna gegnsæis og hann varar við að búin séu til skúmaskot eða afkimar í stjórnsýslunni. Það er svo að það sem af er árinu 2007 hefur umboðsmaður Alþingis sent stjórnvöldum bréf í 15 málum þar sem hann hefur greint frá því að hann hafi ákveðið að taka tiltekin mál til athugunar að eigin frumkvæði, samanber heimild í 5. gr. laga nr. 85/1997, og óskaði eftir upplýsingum og tilteknum skýringum til undirbúnings því að taka ákvörðun um hvort tilefni sé til þess að hann taki málið formlega til athugunar að eigin frumkvæði. Satt best að segja vona ég það einlæglega að umboðsmaður taki frumkvæðið í því máli sem ég geri að umtalsefni og taki það upp fyrst bæði ríkisstjórnin, hæstv. forsætisráðherra, hæstv. utanríkisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra og meiri hluti Alþingis hefur brugðist í málinu. Ríkisstjórnin hefur brugðist í þessu máli. Það veldur mér miklum vonbrigðum en þegar menn bregðast í svona málum og það blasir við að lög hafa verið brotin þá er alltaf besta og heiðarlegasta leiðin út úr slíkum dæmum að snúa af brautinni og rétta kúrsinn. Það er hægt í þessu tilviki. Ég nefndi umboðsmann Alþingis í þessu tilefni vegna þess að hann hóf frumkvæðisathugun á meðferð valds og eftirlit með sveitarstjórnum þeirra sveitarfélaga sem eru eigendur Orkuveitu Reykjavíkur vegna ákvarðana um ráðstöfun á tilteknum eignum Orkuveitunnar. Að mínu mati er nákvæmlega hið sama í gangi hér. Við erum í raun með nýtt orkuveitumál þótt það sé hugsanlega smærra í sniðum í peningum. Það er þó risastórt vegna þess að það varðar 1.700 íbúðir. Umboðsmaður óskaði eftir upplýsingum um aðkomu sveitarstjórna og fulltrúa þeirra að ákvörðun um ráðstöfun ákveðinna eigna Orkuveitu Reykjavíkur og afstöðu til ákveðinna lagaatriða. Það var merkilegt að horfa á á hvaða lagaatriði hann minntist. Hann vildi fá upplýsingar um umboð borgar- og bæjarstjórna. Hann leit til jafnræðisreglunnar og til reglna um sérstakt hæfi við meðferð valds og fleira. Hann var að horfa til þess hvort Reykjavíkurborg og Orkuveitan hefðu yfir höfuð heimildir til að ganga til þeirra gjörninga. Allir vita hvernig það mál hefur þróast. Hér gildir nákvæmlega hið sama, sömu grundvallaratriðin og í orkuveitumálinu. Farið með almannafé, opinberar eigur, þannig að ráðstafa þeim án heimilda. Það er verið að selja eignir á vellinum til þeirra sem Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar og hugsanlega ríkisstjórnin án þess að ég vilji fullyrða það hafa velþóknun á, sem eru útvaldir kaupendur að þessum íbúðum. Hæstv. forsætisráðherra, hæstv. utanríkisráðherra, hæstv. fjármálaráðherra ber að rétta kúrsinn í þessu máli, afturkalla þessar sölur, afturkalla þá samninga sem hafa verið gerðir og fara í heiðarlega sölu eftir gegnsæjum reglum á grundvelli samkeppnisreglna sem gilda á Íslandi. Ég spyr aftur: Var enginn lærdómur dreginn af Orkuveitumálinu eða gerðist þetta kannski á undan því? Munum við virkilega upplifa nýtt slíkt mál? Ég spyr líka: Hvað hyggst ríkisstjórnin gera í málinu? Hyggst hún beita sér í þessum málum? Hyggjast hæstv. ráðherrar ríkisstjórnarinnar beita sér í málinu? Hvað hyggst fjárlaganefnd Alþingis fyrir í þessu máli? Hyggst hún láta bjóða sér þessi lögbrot? Ég spyr.

Herra forseti. Hv. 7. þm. Suðurk. Atli Gíslason hefur farið yfir ýmsa þætti sem lúta að fjáraukalögum og sérstaklega vikið að málefnum fyrrum varnarsvæðis á Keflavíkurflugvelli en líkt eins og komið hefur fram við 1. umr. er gerð tillaga um ákveðnar millifærslur á fjárlagaliðum auk ákveðinna breytinga sem ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér. Ég vil einnig, með leyfi hæstv. forseta, víkja að nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar sem ég gerði grein fyrir í ræðu minni fyrr í dag. Þar segir að enn fremur muni hv. fjárlaganefnd skoða á milli umræðna málefni er varðar eignir á fyrrum varnarsvæði við Keflavíkurflugvöll. Ég hef einnig kynnt hæstv. fjármálaráðherra að fjárlaganefndin hafi óskað eftir að taka upp þessi mál auk þess sem ég hef átt viðræður við ríkisendurskoðanda vegna þessa og einnig rætt það við hv. þm. Pétur Blöndal, formann efnahags- og skattanefndar, enda lýtur það að tekjuhlið málsins, að um það verði fjallað í efnahags- og skattanefndinni. Ég vil ítreka það að umræddar eignir hafa vissulega verið til sölu og kynntar til sölu samkvæmt upplýsingum frá Þróunarfélaginu. Að öðru leyti mun þetta skýra sig í þeim svörum sem fjárlaganefndin og efnahags- og skattanefndin fá varðandi þessi mál.

Herra forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar, Gunnari Svavarssyni, fyrir þetta svar. Það gefur mér hins vegar tilefni til að spyrja frekari spurninga. Nefndarálitið er að mínu mati ófullnægjandi að þessu leyti og ég spyr hv. formann nefndarinnar: Hver er vitneskja nefndarinnar um málið? Hvað veit hún um málið? Hvað hefur komið inn á borð fjárlaganefndar um þetta mál? Ég þykist vita að hv. fjárlaganefnd líti þetta mál alvarlegum augum og muni taka það föstum tökum en hvað veit nefndin í dag? Hv. þingmaður upplýsti líka að hann hefði talað við Ríkisendurskoðun, hv. þm. Pétur Blöndal, formann efnahags- og skattanefndar, ef ég heyrði rétt, og hæstv. fjármálaráðherra. Hver var niðurstaðan úr þeim umræðum? Hvað kom fram í þeim umræðum? Hvaða skýringar gaf hæstv. fjármálaráðherra á þessu máli? Svör hv. formanns fjárlaganefndar vekja miklu fleiri spurningar en þau svara. Og það stendur til að skoða málið milli umræðna. Ég spyr hv. formann fjárlaganefndar: Hvað á að skoða? Er nokkur þörf á að skoða þetta? Blasir ekki við að hér er um brot á lögum að ræða? Er ekki tími aðgerða? Þarf frekari skoðun? Og ef það er tími aðgerða, til hvaða aðgerða hyggst þá formaður nefndarinnar grípa?

Herra forseti. Mér finnst hv. þm. Atli Gíslason setja þetta örlítið á hvolf að því leyti til að ekki er hægt að fara yfir þetta mál í heild sinni í tveggja mínútna andsvari, enda er málið í sjálfu sér ekki komið inn á borð fjárlaganefndar nema þá í gegnum frumvarp til fjáraukalaga og frumvarp til fjárlaga. Við höfum ekki verið að skoða þetta sérstaklega. Eins og hv. þm. Atli Gíslason veit komu upplýsingar til fjárlaganefndar í síðustu viku sem nefndin fór yfir og fulltrúar fjármálaráðuneytisins gerðu grein fyrir. En þetta er niðurstaða meiri hlutans, ég veit ekki hver niðurstaða minni hlutans er, enda var kannski ekki tekið sérstaklega á þessu. Að vísu vék hv. þm. Jón Bjarnason að því í ræðu sinni sem segir í nefndaráliti meiri hlutans, að fjárlaganefnd muni skoða milli umræðna málefni er varða eignir á fyrrum varnarsvæði við Keflavíkurflugvöll. Vil ég þá vísa til þess hlutverks, annars af meginhlutverkum fjárlaganefndar, sem er einfaldlega að fylgjast með og hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga í samvinnu við Ríkisendurskoðun og með tilvísun til fjárreiðulaganna. Eins og ég fór yfir í ræðu minni áður varðandi fjárlög og fjáraukalög finn ég ekki fyrir öðru en að vilji sé til þess innan fjárlaganefndar að halda úti því verkefni og nefndin geri ekki hlé á störfum þann 10. desember og komi aftur saman í mars eða aprílmánuði eins og venja hefur verið heldur muni fjárlaganefndin fara yfir nýtt verklag og um leið halda úti því meginhlutverki sem ég hef áður vikið sem tengist framkvæmd fjárlaga. Ég á ekki von á öðru en að þessar skýringar komi allar, að ekki þurfi annað en að kalla eftir þeim og þær muni berast okkur fljótt og vel.

Herra forseti. Að þessu sinni get ég ekki þakkað hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir svörin því þau voru engin. Það komu engin svör og ekki heldur hvaða skoðun hv. þingmaður kunni að hafa á þessu eða hvert er álit og skoðun Ríkisendurskoðunar, formanns efnahags- og skattanefndar og fjármálaráðherra á þessu. Svör við öllum þessum spurningum rúmuðust innan tveggja mínútna svars, snarps gagnorðs tveggja mínútna svars. Það kom ekkert svar sem segir mér 

Frú forseti. Það kemur mér mjög á óvart að menn skuli efast um þær lagaheimildir sem liggja fyrir því fyrirkomulagi sem er í gangi á Keflavíkurflugvelli, því að í lögum nr. 176, 20. desember 2006, lögum um ráðstafanir í kjölfar samningsins við Bandaríkin um skil á varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli, segir í 4. gr., með leyfi forseta: „Heimilt er að fela Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar ehf. að annast í umboði ríkisins umsýslu fasteigna á svæði sem koma á hið fyrsta í arðbær borgaraleg not og merkt er sem svæði C í fylgiskjali. Enn fremur er heimilt að fela félaginu umsýslu tiltekinna fasteigna á flugvallarsvæði og önnur verkefni sem tengjast framtíðarþróun og umbreytingu flugvallarsvæðis og starfssvæðis. Forsætisráðherra fer með hlutafé ríkisins í félaginu.“ Forsætisráðherra skipar jafnframt þriggja manna stjórn félagsins og sú stjórn hefur ráðið félaginu framkvæmdastjóra. Við félagið var gerður samningur um það hvernig staðið skyldi að sölu eignanna og í þeim samningi er áskilið að fullnægja skuli öllum þeim skilyrðum sem fullnægja þarf þegar eignir ríkisins eru seldar. Ég veit ekki betur en það hafi verið gert. Ég verð því að lýsa undrun minni yfir því að svo skýr texti skuli vera dreginn í efa og svo skýr framkvæmd sem ég tel að þarna hafi verið um að ræða. Ég veit eiginlega ekki hvernig á að fara að því að koma slíkum hlutum fyrir öðruvísi og á opnari hátt en þarna hefur verið gert. Það fór ekkert á milli mála þegar Þróunarfélagið var stofnað hvert væri hlutverk þess og það fer heldur ekkert á milli mála í þessum texta hvert er hlutverk þess. Það fer ekkert á milli mála í samningnum sem gerður var við félagið hvað eigi að gera og hvernig eigi að gera það og ekki heldur hver fer með forræði félagsins og hvernig stjórnin er skipuð og hvernig starfseminni er háttað. Síðan þarf að gera á fullnægjandi hátt grein fyrir starfsemi félagsins í fjárlögum, ríkisreikningi og ríkisbókhaldi og hvernig það verður gert verður fjallað um í fjárlaganefnd meðal annars. Ég legg áherslu á að það verði gert á eins skýran og opinn hátt og mögulegt er til að forðast það að einhver vafi leiki á um lögmæti þeirra hluta sem þarna eiga sér stað sem ég tel að ekki eigi að vera og við eigum að gæta þess í allri umfjölluninni að hann þurfi ekki að koma upp að óþörfu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir að taka til máls um þetta og veita þær skýringar sem hann þó veitti. Grundvöllur þess er auðvitað að gerður hafi verið samningur um sölu eignanna og það vekur aftur spurningu um hvort sá samningur sé á vitorði fjárlaganefndar og almennings eða hvort þetta sé samningur sem er bara á milli fjármálaráðuneytisins og Þróunarfélags Keflavíkurflugvallar og hefur ekki verið gerður sýnilegur. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að í þessum samningi bæri Þróunarfélagi Keflavíkurflugvallar að fara að öllum þeim lögum og reglum sem gilda um sölu ríkiseigna. Það blasir hins vegar við, eins og ég rakti í ræðu minni áðan, að þeim reglum hefur ekki verið fylgt og það er upplýst af einstaklingum og öðrum aðilum sem ég hef talað við að eignirnar voru ekki auglýstar og kaupendur, sem Þróunarfélagið hefur hugsanlega velþóknun á, voru handvaldir. Ég lít satt best að segja þannig á, frú forseti, að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki haft vitneskju um hvað mýsnar voru að aðhafast þegar kötturinn fór að heiman. Þannig lít ég á þetta. En það er ágætt að þetta mál upplýsist til hlítar og það mun væntanlega gera það næstu daga og engin vanþörf á, því að hér er verið að ráðstafa 1.700 íbúðum úr opinberri eigu. Til slíkra verka þarf að vanda af mikilli kostgæfni.

Frú forseti. Í fjárlaganefnd hefur verið gerð grein fyrir starfsemi félagsins og tilurð þess, undir hvaða ráðuneyti það heyrir og að gerður hafi verið samningur við það og grundvallaratriði samningsins. Ég hef spurst fyrir um það hvort ekki hafi verið farið eftir þeim atriðum og mér hefur verið sagt að svo sé. Varðandi það hins vegar hvort sá texti sem ég var að lesa sé ekki nægilega skýr eða hvað hann þýði þá er getið um það í athugasemdum við frumvarpið hvað um er að ræða þegar talað er um umsýslu. Þar er þess getið sérstaklega að það sé úttekt á svæðinu, hreinsun og eftir atvikum rekstur, sala og útleiga fasteigna. Ég held því að það eigi að vera alveg skýrt að heimildin sé fyrir hendi og talað var um það frá upphafi að þetta skyldi vera verkefni félagsins. Í þessu máli á ekki að vera neitt að fela. Eins og ég sagði áðan hefur fjárlaganefnd verið gerð grein fyrir þessu og ef hún óskar eftir að fá frekari greinargerð mun auðvitað verða orðið við því. Síðan þarf, eins og ég nefndi í fyrri ræðu minni, að geta um þessa hluti í fjárlögum og ríkisreikningi eins og lög gera ráð fyrir.

Frú forseti. Það er deginum ljósara í þessu máli að í umsýslunni felst væntanlega það sem hæstv. ráðherra nefndi. Ég efa það ekki. Það er hins vegar gildandi regla, samkvæmt lögum um opinber innkaup, nr. 84/2007, að þegar ríkisstofnun eða félag í eigu ríkisins tekur slíka ákvörðun um sölu þarf að fara af stað ákveðið ferli. Ég efast ekki um að Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar hafi haft fulla heimild til að taka ákvörðun á stjórnarfundi um sölu þessara eigna. Það er aðferðin við söluna sem ég gagnrýni, hæstv. fjármálaráðherra, vegna þess að hún er ekki á gegnsæjum samkeppnisgrundvelli eins og lögin um opinber innkaup mæla fyrir um. Það er alveg ljóst. Í lögunum um ráðstafanir í kjölfar samnings við Bandaríkin, um skil á varnarsvæðum á Keflavíkurflugvelli, er orðið umsýsla notað. Það orðalag víkur ekki til hliðar lögum um opinber innkaup, það er deginum ljósara. Það þarf engan lögspeking til að sjá það. Ég ítreka að hér er um heimildarlausa sölu að ræða. Hafi hæstv. ráðherra sett Þróunarfélaginu reglur um meðferð eigna er hið besta mál að þær komi fram hið fyrsta. Ég trúi því ekki að þær reglur hafi heimilað Þróunarfélaginu sölu þessara eigna til þeirra sem þeir hafa velþóknun á án þess að það hafi verið auglýst fyrir fram.

Frú forseti. Það er rétt af hv. þingmanni að trúa því ekki að þær reglur sem í samningnum eru heimili sölu til aðila sem félagið hefur velþóknun á án auglýsingar. Það er rétt af honum að trúa því ekki. Samningurinn gengur út á það að við þessa sölu skuli fara eftir þeim reglum sem gilda um sölu á eignum ríkisins. Ég veit ekki annað en farið hafi verið eftir þeim. Ég hef beinlínis spurt að því hvort það hafi ekki verið gert. Dagleg umsýsla félagsins heyrir hins vegar ekki undir fjármálaráðuneytið þannig að ég hef ekki með það að gera á daglegum grundvelli. Þótt við séum sammála um þetta atriði, hverju hv. þingmaður á ekki að trúa, erum við greinilega ósammála um hitt atriðið, hvort sem um er að ræða lögfræðinga eða lögspekinga. Ég tel að orðalagið sem um er að ræða, umsýsla, og skýringu á því orðalagi er að finna í athugasemdum frumvarpsins, leiði til þess að heimilt sé að fela Þróunarfélaginu þetta verkefni, enda hefur það aldrei verið falið fyrir nokkrum manni að það væri verkefnið. Þetta er í fyrsta skipti sem það kemur upp að það hafi ekki verið heimilt. Ég er satt að segja hissa á því því að mér finnst þetta vera eins skýrt og hægt er að kveða á um hluti eins og þessa í lögum sem þessum.

Hæstv. forseti. Ég ætla að fara nokkrum orðum um það frumvarp til fjáraukalaga sem hér er til umræðu. Ég vil taka fram í upphafi máls að ég er aðili að minnihlutaáliti fjárlaganefndar ásamt hv. þm. Jóni Bjarnasyni. Ég sagði við 1. umr. um fjáraukalagafrumvarpið að fjárlögin árið 2007 hefðu verið slakur spádómur um þróun fjármála ríkisins á þessu ári. Frumvarpið og breytingartillögur við það staðfesta þetta rækilega. Þær staðfesta m.a. að tekjur hafa aukist um 21% frá fjárlögum ársins 2007 en þar var gert ráð fyrir að tekjuafgangur yrði 9,2 milljarðar kr. Nú er gert ráð fyrir að tekjuafgangur verði 68,5 milljarðar kr. Spár fjármálaráðuneytisins hafa þar af leiðandi ekki staðist og vissulega þarf að endurskoða undirbúning fjárlagavinnunnar eins og vikið er að í áliti minni hlutans nú við 2. umr. fjáraukalaga og hefur einnig verið bent á í umræðum formanns og varaformanns hv. fjárlaganefndar. Ég gerði að umræðuefni, hæstv. forseti, mismunandi spár greiningaraðila um hagstærðir og horfur, gerði það að sérstöku umræðuefni í fyrstu ræðu minni um fjárlög ársins 2008 sem við ræddum í fyrstu viku október. Ég vísaði til efasemda þeirra sem ég þá nefndi til sögunnar og ætla ekki að endurtaka það hér. Það er ágætlega skráð í þingtíðindi og alveg óþarfi að lengja umræðuna sem því nemur. Minni hlutinn leggur fram tvær breytingartillögur við 2. umr. fjáraukalaga. Í fyrsta lagi að fella niður heimild um sölu ríkisins á hlut sínum í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar en með þeirri tillögu fylgir greinargerð sem ég ætla að vitna í. Við gerum sem sagt tillögu um að fella úr gildi heimild til að selja hlut ríkisins í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar en ríkissjóður á um 20% í henni. Á fjárlögum ársins 2007 eru heimildir til að selja hlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja og ríkisstjórnin nýtti sér þá heimild, eins og frægt er orðið, með sölu á sínum hlut. Markmið þáverandi ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks með sölunni virðist fyrst og fremst hafa verið að setja í gang ferli til að koma orkuveitum og orkulindum úr eigu opinberra aðila í hendur einkaaðila á frjálsum markaði. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Salan á hlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja til einkafyrirtækis hleypti af stað atburðarás í einkavæðingu og sölu orkuveitna úr samfélagseigu sem ekki sér fyrir endann á. Nægir þar að nefna framvindu mála hjá Orkuveitu Reykjavíkur, einkavæðingu og afhendingu samfélagseigna til útvalinna einkaaðila. Er nú af hálfu nýs meiri hluta í Reykjavík markvisst reynt að stöðva og vinda ofan af þeirri óheillaþróun og stöðva þar með áform um frekari einkavæðingu og sölu orkuveitna og orkulinda landsmanna.“ Síðan segir í niðurlagi greinargerðar með breytingartillögunni: „Með vísan til þess hvernig ríkisstjórnarflokkarnir nýttu heimild á fjárlögum til sölu Hitaveitu Suðurnesja er mjög brýnt að afnema nú þegar heimild á fjárlögum til sölu á hlut ríkisins í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar ásamt Deildartunguhver.“ - Þetta er önnur breytingartillagan sem við gerum. Hin breytingartillagan, sem við leggjum fram, hæstv. forseti, snýr að meðferð greiðslna að því er varðar hið fræga mál Grímseyjarferjuna. Við leggjum til að það verði gert með því að sérstaklega verði greiddar úr ríkissjóði þær upphæðir sem þarf til að klára Grímseyjarferjuna, sem áætlað er að nemi 487 millj. kr. Við leggjum þar af leiðandi til að hætt verði við greiðslur sem settar voru í þann farveg og teknar voru úr sjóðum Vegagerðarinnar, svokölluðum ónotuðum heimildum Vegagerðarinnar. Við leggjum til að þessi upphæð komi beint inn á fjárlögin úr ríkiskassanum. Vissulega koma allar greiðslur úr ríkiskassanum, eins og hv. varaformaður fjárlaganefndar minntist á áðan, en þetta er frekar spurning um það hvernig menn fara með þessa fjármuni í meðferð og í bókhaldi og hvaðan þeir er teknir. Þegar fjármunir eru teknir úr ónotuðum sjóði Vegagerðarinnar lít ég svo á að það geti haft áhrif á önnur verk, m.a. í samgönguáætlun, sem við hv. þingmenn höfum þá verið búnir að samþykkja að Vegagerðin fylgdi eftir. Við fáum vissulega annað slagið dæmi um slík verk. Ég minni á vegarspotta upp í Borgarfirði þar sem leggja átti bundið slitlag á 6 km kafla en ekki var hægt að klára nema 4,5 km. Ekki veit ég hvort þetta bitnar á slíkum verkefnum en þetta getur haft áhrif. Við teljum einfaldlega réttara að fara með fjármuni eins og við leggjum til, að ákveðið verði að fjármögnun nýrrar Grímseyjarferju verði merkt með sama hætti og ríkisendurskoðandi lagði til á sínum tíma þegar gerðar voru sérstakar athugasemdir við það hvernig með þessi mál hefur verið farið. Við teljum sem sagt að verið sé að taka lán frá Vegagerðinni, frá öðrum framkvæmdum, sem við vitum svo sem ekki nákvæmlega hverjar eru, og miklu eðlilegra sé að þetta sé merkt með þeim hætti sem við leggjum til. Þannig verða fjárreiðulögin virt. Gerð er sérstök grein fyrir því í nefndaráliti okkar í minni hlutanum hvað við teljum að þurfi að koma til varðandi fjárreiðulögin og sérstaklega er vitnað til þeirra. Ég ætla ekki að fara að endurlesa það hér því að hv. þm. Jón Bjarnason fór yfir það í framsögu sinni en það varðar einkum 33. gr., 43. gr. og 44. gr. fjárreiðulaga. Í henni segir, hæstv. forseti: „Valdi ófyrirséð atvik, kjarasamningar eða ný löggjöf því að grípa þarf til sérstakra fjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skal leitað heimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga. Heimilda fyrir fjárráðstöfunum af þessu tagi, sem grípa þarf til eftir samþykkt fjáraukalaga, skal leitað í lokafjárlögum.“ Í texta fjárreiðulaga, sem er ákaflega skýr, er kveðið á um vinnulag. Framkvæmdarvaldið hefur í raun tekið sér fjárveitingavald og er það mikið vandamál. Þegar frumvarp til fjáraukalaga kemur fram er oft búið að ákveða eða samþykkja að inna af hendi þær greiðslur sem leitað er heimilda eftir og er það ekki samkvæmt lögunum. Á það hefur ítrekað verið bent en hæstv. fjármálaráðherra hefur ekki farið að þeim tilmælum eða ábendingum. Við teljum nauðsynlegt að skerpt sé á ákvæðum í fjárreiðulögum og að heimildirnar séu skýrar. Í nefndarálitinu bendum við á að eðlilegt sé að þegar ný lög eru sett, sem í felast fjárútlát, skuli flutt fjáraukalagafrumvarp þegar að vori til að afla heimilda fyrir þeim fjárútlátum sem þingið hefur samþykkt eftir að fjárlög ársins hafa verið afgreidd. Ég tel afar nauðsynlegt að við breytum vinnulaginu. Reyndar hefur komið fram í málflutningi formanns og varaformanns hv. fjárlaganefndar að breyta þurfi vinnukröfum nefndarinnar að ýmsu leyti og að fjárlaganefndin eigi að hafa meira frumkvæði varðandi fjárlagagerðina en verið hefur. Ég tek undir það og mun standa með meiri hluta fjárlaganefndar að því að reyna að lagfæra vinnubrögðin, ekki er vanþörf á. Ég vænti þess að við sem störfum í fjárlaganefnd njótum þess að nokkru að forustumenn í fjárlaganefnd koma úr sveitarstjórnargeiranum. Þeir hafa fengist þar við fjárreiður og stjórn fjármála sveitarfélaga og geta þar af leiðandi lagt okkur lið við að taka upp ný vinnubrögð og skipuleggja vinnuna betur. Ég er sannfærður um að okkur tekst það og tel að samstarfið í fjárlaganefndinni hafi verið ágætt. Alþingi ber ábyrgð á fjárveitingavaldinu og fer með það en ekki veitir af því að skerpa á því hlutverki þingsins. Framkvæmdarvaldið á hins vegar að vera framkvæmdaraðilinn þegar búið er að samþykkja fjárlög og fjárlaganefndin má gjarnan verða sjálfstæðari í sínum störfum en hún hefur verið á undanförnum árum. Vissulega verður aldrei undan því vikist að meiri hluti fjárlaganefndar á hverjum tíma er mjög tengdur ríkisstjórn og getur aldrei annað en unnið mál í samræmi og samráði við hana. Margt má þó lagfæra í vinnubrögðunum. Sú ríkisstjórn sem nú situr tekur við kosningaloforðum sem lofað var á síðasta vetri af fyrrverandi ríkisstjórn. Ekki er gott að snúa frá loforðum og uppáskrifuðum samningum þannig að nú er það hlutskipti fjárlaganefndarinnar að reyna að standa við þau eftir fremsta megni. Þar af leiðandi má segja að fjárlaganefndin, þótt ný sé, taki ýmislegt í arf sem fyrri ríkisstjórn og ráðamenn lofuðu. Ég vona að vinnulagi fjárlaganefndar verði breytt og hef fulla trú á að það verði gert í framtíðinni en það tekur auðvitað tíma. Ég hef væntingar til nýs formanns og varaformanns fjárlaganefndar um að þessum málum verði stýrt til betri vegar og vinnulaginu verði breytt. Auðvelda má vinnuna og gera hana skipulegri en verið hefur og vissulega hefur það verið reynt áður. Menn eru þó oft svolítið fastir í sama farinu en nýir vendir sópa best, eins og sagt er. Ég er tilbúinn að standa að breyttu verklagi og vonandi verður það til þess að fjárlaganefnd nær meiri samstöðu um mál í framtíðinni. Ekki hefur verið mikill ágreiningur í fjárlaganefndinni í haust, alla vega ekki varðandi fjáraukalögin. Ég tel að rétt hafi verið hjá fjárlaganefnd að taka á vanda hinna ýmsu stofnana sem staðið hafa út af, ekki bara á síðasta ári heldur jafnvel árið þar á undan og lengur. Þar ber auðvitað hæst þá miklu fjármuni sem þarf til Landspítalans upp á 1,8 milljarða kr. Auðvitað eru margar ástæður fyrir því, meiri hlutinn benti m.a. á að mannekla hefði orðið þess valdandi að kostnaður jókst og það er örugglega rétt. Kostnaður hleðst upp því að launin haldast ekki í því horfi sem gert hefur verið ráð fyrir þegar kemur að því að greiða álag og yfirvinnu til að geta haldið úti eðlilegri starfsemi, hvað þá heldur þegar skuldirnar safnast upp og byrja að hlaða á sig dráttarvöxtum. Þótt breytingar sem þessar og skipulag eigi almennt heima í fjárlögum er að mínu viti rétt að reyna að skera niður eitthvað af vandamálunum nú við afgreiðslu fjáraukalaganna. Menn hafa reynt að beita aðhaldi og skipulögðum vinnubrögðum í rekstri og ég tel að við eigum að gera það sama í nýjum fjárlögum. Fjárveitingar sem þar eru markaðar eiga að duga til rekstrar viðkomandi stofnana, á heilbrigðissviðinu, innan skólakerfisins, í málefnum fatlaðra og annars staðar þar sem við þurfum að þá þjónustu sem lög og reglur mæla fyrir um. Hæstv. forseti. Ég hef ræðu mína ekki lengri og tel að málin séu á réttri leið. Ég þakka fyrir hvernig unnið hefur verið í fjárlaganefnd í haust og vænti þess að vel verði unnið í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Líkt og í fyrri andsvörum mínum byrja ég orðræðu mína á því að þakka samstarfsmanni mínum í fjárlaganefnd fyrir gott og heilsteypt samstarf. Svo sem vænta mátti af hv. þm. Guðjóni Arnari Kristjánssyni er gagnrýni hans borin uppi af mjög málefnalegri umræðu og ráðagóðum tillögum og ber að þakka sérstaklega fyrir það. Minni hluti fjárlaganefndar flytur tvær breytingartillögur. Ég vil spyrja hv. þingmann sérstaklega út í aðra þeirra og gera hana að umtalsefni. Um er að ræða breytingartillögu um að fella úr gildi heimild til að selja hlut ríkisins í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Ég á mjög bágt með að skilja grunninn að tillögunni. Fram kemur í greinargerðinni með tillögunni að ríkið á 20% hlut í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar á móti 80% hlut Orkuveitu Reykjavíkur. Í lýsingunni kemur einnig fram að Deildartunguhver er m.a. í eigu hitaveitunnar, hann er einhver vatnsmesti hver á jarðríki og úr honum koma 180 lítrar af 98° heitu vatni á sekúndu upp á yfirborðið. Varla breytist það þótt ríkið selji hlutinn í því. Ég vil heyra meiri rökstuðning fyrir því. Ég vil hins vegar taka undir varnaðarorð þau sem koma fram í minnihlutaáliti hv. þingmanna Jóns Bjarnasonar og Guðjóns A. Kristjánssonar þar sem þeir rekja vankanta á áætlanagerð í ríkisbúskapnum. Þar er sérstök athygli vakin á vanáætlunum varðandi sameiningu stofnana og hlutafjárvæðingu 

Hæstv. forseti. Við erum örugglega sammála um að áfram muni koma 98° heitt vatn og sennilega 180 sekúndulítrar upp úr Deildartunguhver þótt ríkið eigi ekki 20% í honum. Ég hygg að jafn vel gefinn maður og hv. þm. Kristján Þór Júlíusson viti að tillagan er náttúrlega til komin vegna þess að við höfum séð uppákomur og deilur sem orðið hafa eftir að ríkið seldi eignarhlut sinn í Hitaveitu Suðurnesja. Það varð svo til þess að menn fóru að leita hófanna í viðskiptum við Orkuveitu Reykajvíkur og REI og svo framvegis. Ég hygg að hv. þingmanni sé ekki alveg sama um að meiri hlutinn í Reykjavík hafi fallið út af heitu vatni eða eignarréttindum þar. Það sýnir okkur auðvitað að þessi mál eru ákaflega viðkvæm. Hér er rætt um auðlindir þjóðarinnar og þær eru auðvitað margar og margs konar en þjóðin hefur núorðið talsverðan vara á sér varðandi auðlindir sínar. Við sjáum hvernig tilfærslan á auðlindum í sjó hefur verið og hún hefur haft mikil áhrif á atvinnu og búsetuhætti án þess að við gætum séð það fyrir nákvæmlega í þeim lögum og reglum sem um það gilda. Ég held að nú vilji þjóðin stíga mjög varlega til jarðar og tel að rétt sé að staldra við.

Virðulegi forseti. Ég þakka svar hv. þingmanns við spurningu minni. Ég skal játa það að mér er ekki létt í sinni við þau skipti sem urðu hér í borgarstjórn Reykjavíkur í pólitísku tilliti og græt það ekki í sjálfu sér að sá meiri hluti hafi fallið. En ég græt það vissulega, og tel slæmt að Sjálfstæðisflokkurinn skuli vera farinn úr meirihlutastöðu í Reykjavíkurborg. Varðandi þau sjónarmið sem hér eru uppi þá hefði ég álitið að það kæmi alveg til greina að ríkið ætti möguleika á að selja Orkuveitu Reykjavíkur hlutinn ef óskað væri eftir því. Grundvallaratriði í þessum málum í mínum huga er það að þeir hlutir sem í orkufyrirtækjunum eru geti gengið kaupum og sölum. Ég vil ekki leggja hindranir í veg þess. Ég tel hins vegar grundvallaratriði að forræðið um nýtingu þeirra auðlinda sem í jörðinni eru sé tryggt þannig að þær nýtist almenningi til hagsbóta. Ég vil ekki endilega setja hömlur á kaup á hlut upp að 20% í orkufyrirtæki. Ég held að það geti ekki verið stórhættulegt. Menn mega heldur ekki taka alla umræðuna um söluna á hlut ríkisins í Hitaveitu Suðurnesja og dæma allt ferlið út frá þeim mistökum sem þar hafa verið gerð. Í því verki öllu saman eru líka jákvæðir þættir. Ég tel til hagsbóta að í verkefnum sem þessum þá geti verið um að ræða samstarf einkaaðila og opinberra aðila í því augnamiði að létta undir með fjármögnun verkefna, nýta nýja tækni o.s.frv. En menn hljóta að geta dregið lærdóm af þeim mistökum sem voru gerð við þetta svokallaða orkuveituævintýri og allt sem því tengist 

Hæstv. forseti. Það er nú þannig með lagaheimildir að meðan þær eru til staðar þá er hægt að nota þær. Og einmitt í ljósi þeirra orða sem hv. þingmaður viðhafði, þá held ég að það sé rétt að afnema þessa heimild. Það er auðvitað alltaf meiri hluti Alþingis sem getur sett inn slíkar heimildir á nýjan leik en ég held að það sé ágætt að svona heimild sé ekki inni meðan menn eru að ná lendingu í þessum málum. Væntanlega mun hæstv. iðnaðarráðherra koma með frumvörp hér inn í þingið sem m.a. fjalla um orkumálin og orkunýtinguna og eignarrétt okkar á auðlindum þjóðarinnar og hvernig með skuli farið og hvernig eigi að tryggja rétt almennings, eins og hv. þingmaður réttilega kom hér að. En á meðan þau mál eru í slíkri óvissu sem nú er þá held ég að það sé rétt að afnema þetta heimildarákvæði. Það verður þá ekki nýtt ef það er ekki til staðar. Ef menn komast síðar að þeirri niðurstöðu að rétt sé að selja einhverja hluti þá ræður auðvitað meiri hlutinn á Alþingi því á hverjum tíma hvenær hann vill setja slíkar heimildir inn í fjárlög eða semja um slíka sölu að því gefnu að lagabókstafur sé á bak við það.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þakkir annarra nefndarmanna sem hafa talað í umræðunni í dag, til nefndarmanna í fjárlaganefndinni. Ég get tekið undir þá skoðun að samstarfið í nefndinni hefur verið ágætt og umræður þar hafa verið málefnalegar og ástæða til þess að þakka formanni og varaformanni nefndarinnar sérstaklega fyrir þeirra ágæta framlag. Ég hef ekki breytt um skoðun hvað það varðar að ég hef gríðarlegar áhyggjur af því hversu illa okkur gengur að spá fyrir um þróun efnahagsmála, hversu illa okkur gengur að spá fyrir um hverjar tekjur ríkissjóðs verða. Það er alvarlegt mál vegna þess að þegar við lítum á hagstjórnina þá eru þetta tveir meginþættir, annars vegar peningamálastefnan, þar er Seðlabankinn í lykilhlutverki og hins vegar eru það ríkisfjármálin og þar er það fjármálaráðuneytið og þingið og samspil þessara tveggja aðila og ríkisstjórnar raunverulega, sem skipta mestu máli. Ef áætlanagerð er öll þannig að það er erfitt að sjá fyrir hvert svigrúm ríkissjóðs er, ef það gengur svona illa að spá fyrir um hver hagvöxturinn verður, þá erum við í stórkostlegum vandamálum. Vandinn felst auðvitað m.a. í því að spáin fyrir hagvöxt á þessu ári var sú að hagvöxtur yrði innan við 1%, 0,7% sem er mjög lítill hagvöxtur þegar horft er til þróunar síðustu ára. Við þær aðstæður væri ekkert óeðlilegt hjá ríkisvaldinu að líta svo á að það væri eðlilegt að spýta aðeins í þegar kemur að ríkisútgjöldum til þess að ýta undir með hagkerfinu, þó að auðvitað deili nú hagfræðingar um það hversu skynsamlegt slíkt er, en það væri ekki óeðlileg skoðun af hálfu ríkisvaldsins. Síðan gætu menn lent í því, staðið frammi fyrir því þegar líða tekur á árið að spár manna um þennan hagvöxt, í þessu tilviki 0,7%, reynist rangar og hagvöxturinn verði miklu meiri en ætlað var. Það eru ýmis merki um það í íslenska efnahagslífinu núna að hagvöxturinn verði vel yfir 0,7%. Þó ekki væri nema það sem nefnt hefur verið í opinberri umræðu, sú staðreynd að fjölgun ársverka á fyrsta ársfjórðungi var meiri en 6%. Fjölgun ársverka á öðrum ársfjórðungi var yfir 4%, nokkuð yfir 2% á þriðja ársfjórðungi. Og hafi nú ekki framleiðnin í atvinnulífinu alveg hrunið, svona rétt á meðan, þá stefnir allt í það að hagvöxturinn verði kannski einhvers staðar 3–4%. Og þar með verða þær forsendur sem menn leggja upp og sú áætlanagerð sem lagt er upp með í ríkisfjármálum þegar kemur að hagstjórninni, allt önnur. Menn standa frammi fyrir þessum vandamálum. Það er ekki bara á þessu ári sem mér sýnist þetta ætla að vera svona. Við vitum að þetta var svona á síðasta ári og við sjáum það í þeim gríðarlega tekjuauka sem ríkið stendur frammi fyrir. Ef ég man rétt þá var þetta á árinu þar áður líka. Við vorum reyndar að finna það út núna fyrir skömmu hver hagvöxturinn var árið 2001. Þannig að mönnum gengur meira að segja hægt að spá aftur á bak í tímann og hvað þá um framtíðina. Ég vil halda þessu til haga því þetta er eitt af þeim stóru vandamálum sem við stöndum frammi fyrir í allri vinnu í kringum fjárlögin af því að hér hefur töluvert verið rætt um breytt verklag í gerð fjárlaga og þetta er einn af þeim þáttum sem við verðum að velta vel fyrir okkur. Við þurfum að skoða það hvort við þurfum að efla enn frekar spágerðina og alla efnahagsvinnuna innan fjármálaráðuneytisins. Það kann að vera að við þurfum að leggja meiri fjármuni í það til að tryggja að við fáum gögn þaðan og spár sem við getum byggt á. Með þessu er ég ekki að kasta rýrð á störf þess ágæta fólks sem þar vinnur. Ég geri mér nefnilega fullkomlega grein fyrir því hversu flókið vandamálið er og hversu mjög þetta hefur breyst á undanförnum árum og breyst mjög hratt. Þetta hefur breyst mjög hratt vegna þess að efnahagslíf okkar hefur breyst svo algjörlega að margar af þeim ágætu þumalputtareglum sem menn höfðu um íslenskt efnahagslíf, eins og t.d. samspil gengis og verðbólgu, sem margir kunnu upp á sína tíu fingur, hefur bara breyst. Það er öðruvísi en áður var og líkönin sem lýsa efnahagslífinu hafa líka verið að breytast og þurfa að breytast. Ég hef líka af því verulegar áhyggjur að sá afgangur sem hefur verið að myndast á fjárlögum á undanförnum árum valdi því að hæstv. ráðherrarnir sæki fastar og fastar á það að auka útgjöld til sinna málaflokka. Það er ósköp mannlegt og eðlilegt og allt eru þetta ágætisverk. En vandinn er sá að ef maður safnar saman nógu mörgum ágætum verkum þá getur það orðið að þjóðarböli vegna þess að kostnaðurinn við þetta hefur verið að aukast með hverju einasta árinu sem líður og það er alveg eðlilegt að við höfum af því áhyggjur. Á sama tíma stöndum við frammi fyrir þeim vanda að hluti af hagkerfinu okkar, hluti af landinu hefur upplifað neikvæðan hagvöxt og ríkisstjórnin og Alþingi saman hafa verið að reyna að spýta í inn á þau svæði, reyna að hjálpa til þar, á sama tíma og við höfum verið að horfa á töluvert mikinn vöxt á öðrum svæðum á landinu, t.d. hér á höfuðborgarsvæðinu eða austur á fjörðum. Þetta eykur á hagstjórnarvandann. En ég tel að við eigum að skoða það mjög alvarlega að taka þá fjármuni sem nú eru t.d. inni hjá Seðlabanka og eru í eigu ríkisins, að taka þá fjármuni frá og greiða þá inn í lífeyrissjóð opinberra starfsmanna. Létta þá álögurnar á komandi kynslóðir, tryggja að til séu peningar til að standa undir greiðslum til eldri borgara þegar að því kemur og minnka um leið áganginn á hæstv. fjármálaráðherra, því ég tel að hann þurfi vörn í þessu, að hann þurfi aðstoð til þess að koma í veg fyrir að útgjaldastigið haldi áfram að hækka og hækka og hækka. Það er áhyggjuefni. Í þriðja lagi vil ég nefna hér að ég get tekið undir þær áhyggjur sem hafa komið fram hjá ýmsum hv. þingmönnum sem hér hafa talað varðandi þau skilaboð sem við erum að senda þegar við greiðum upp þennan halla eins og við höfum verið að gera hjá ýmsum ríkisstofnunum. Það sem ég tel að sé alveg lykilatriði, og það má ekki bregðast, að þegar fram verður haldið í fjárlagavinnunni, þegar fram verður haldið með rekstur þessarar stofnunar sem við erum hér að fjalla um, þá verði gripið til þeirra aðgerða sem eru nauðsynlegar til að tryggja að við stöndum ekki hér eftir tvö ár eða svo frammi fyrir sömu stöðunni. Það væri algjörlega óþolandi fyrir Alþingi ef það gerist. Það er óþolandi vegna þess að þar með væri verið að staðfesta það að við séum afsala okkur fjárveitingavaldinu til ríkisstofnana framkvæmdarvaldsins. Það er óþolandi fyrir þingið að standa frammi fyrir þeirri stöðu. Ég skil vel rökin fyrir því að afgreiða málin á þennan hátt því að við viljum byrja með hreint borð, t.d. í heilbrigðismálunum og reyndar í fleiri málaflokkum sem koma fram hér í áliti meiri hlutans og ekki bara í heilbrigðismálum, þetta á líka við um sýslumenn og fleiri þar sem er verið að hreinsa upp hallann. Auðvitað þurfti að hreinsa þetta upp, það lá fyrir og þeir sem stofnuðu til hallans vissu að hallinn yrði hreinsaður upp fyrr eða síðar. En ég hefði viljað sjá, áður en við tækjum slíka ákvörðun, raunhæfar áætlanir um viðkomandi stofnanir þar sem sýnt væri fram á að við gætum treyst því að við stæðum ekki frammi fyrir sama vanda eftir eitt eða tvö ár. En þá ber auðvitað að horfa til þess, t.d. eins og í heilbrigðismálunum, að þar er kominn núna nýr ráðherra í málaflokkinn og hann þarf tíma til þess að endurskipuleggja þennan viðamikla málaflokk. Hann hefur nú þegar gripið til ýmissa aðgerða sem við hljótum að gera okkur miklar vonir um að muni síðan skila góðum árangri til þess að menn haldi utan um þetta þannig að fjárveitingavaldið verði áfram hjá þinginu. Því ef skilaboðin með því sem við erum að gera núna eru þau að menn þurfi ekki að horfa á niðurstöðu fjárlaga, að menn þurfi ekki að hafa áhyggjur af því hversu mikla peninga við sem sitjum hér inni í þessum sal ætlum að setja til ákveðinna málaflokka, menn eyði bara því sem þeir þurfa að eyða og síðan verði reikningurinn borgaður þar á eftir, ef það væru skilaboðin með þessu, þá væri það alveg hræðilegt. Af því að við höfum verið að tala um breytt verklag þá tel ég að fjárlaganefnd hljóti að ganga mjög skýrt eftir því við framkvæmdarvaldið, við viðkomandi ráðherra, við viðkomandi forstöðumenn þeirra stofnana sem hér um ræðir, að þessi halli myndist ekki aftur. Menn haldi sig innan þess ramma sem fjárlögin heimila. Það er lykilatriði. Auðvitað er það þannig, og ég geri mér fulla grein fyrir því að það getur alltaf komið sú staða upp að menn fari einhverra hluta vegna fram úr, en það á að vera undantekningin en ekki reglan. Við vitum að í ákveðnum hluta af ríkiskerfinu hefur hallareksturinn verið reglan en ekki undantekningin. Það er það sem við verðum að breyta. Það er algjört lykilatriði. Í lokin langar mig að minnast stuttlega á málefni Hitaveitu Suðurnesja sem hér hafa verið rædd. Ég er þeirrar skoðunar að þar hafi verið ágætlega haldið á málum hvað varðaði söluna. Sú hugsun að með því að selja hluta af þeirri hitaveitu, bjóða hana til sölu, reyndar með forkaupsákvæðum sveitarfélaganna, þannig að ef sveitarfélögin hefðu kosið að halda áfram að eiga þennan hlut þá hefðu þau getað keypt hlutinn, en hugmyndin var sú að þar með gæti einkageirinn komið að orkumarkaðnum, keypt sig inn í fyrirtæki eins og Hitaveitu Suðurnesja, og síðan fyrir sinn eigin reikning, fyrir sína eigin peninga og fyrir eigin áhættu ráðist í útrás hvort sem það væri til Filippseyja, Indónesíu eða Djíbútí, eða hvað þeir heita nú allir þessir staðir sem á að fara með peninga okkar borgarbúanna til á næstu dögum og vikum. Það var í mínum huga það samstarf sem ég held að væri svo skynsamlegt til þess að nýta þá þekkingu sem búið er að byggja upp í íslenskum orkugeira, ef ekki hefðu því miður komið síðan til, kaup Orkuveitu Reykjavíkur á þessum hlut sem aftur á móti gerði það að verkum að margt af þeim ágætu áformum runnu út í sandinn og enduðu með þeirri skelfingu og ósköpum sem síðan varð raunin hér í Reykjavík.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Illuga Gunnarssyni fyrir innlegg hans í umræðunni um fjáraukalög og þarf vart að taka fram, í ljósi umræðunnar fyrr á þessum fundi, að áherslur okkar fara saman í mörgum atriðum. Ég er sammála því að vandi okkar í fjárlagagerðinni felst að verulegu leyti í gríðarlegum tekjuafgangi sem við sjáum í fjárlögum ársins og ekki síður í fjáraukalögunum núna. Þrátt fyrir þær tillögur sem liggja hér frammi, og sumum þykir vel í bætt, sjáum við fram á að tekjur í fjáraukanum aukast um 8,2 milljarða kr. Ég er ekki alls kostar sammála hv. þingmanni um þær leiðir sem við eigum að fara varðandi þennan mikla tekjuafgang. Ég hefði viljað skoða það betur áður en ég samþykkti að nýta afganginn að verulegu leyti til að greiða inn í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Þar er áherslumunur á skoðunum okkar. Ég tek hins vegar undir það sem hann hefur sagt varðandi uppgreiðslu á halla stofnana og nefni í því sambandi sjúkrastofnanir. Þar er tekist á við vanda sem hefur byggst upp á nokkrum árum og það væri óþolandi, ég tek undir það, ef fjárveitingavaldið yrði sett í þá stöðu eftir tvö ár að fá sömu útkomu aftur. Þetta kallar á skoðun fleiri þátta. Ég vil þó í ljósi upphafsorða hv. þingmanns í ræðu hans áðan kalla eftir örfáum orðum um hvernig hann sjái okkur bæta spágerðina um tekjuhlið fjárlagafrumvarpsins.

Hæstv. forseti. Fyrst hvað varðar spágerðina þá er það ekki einfalt mál. Ég minnist þess að á fundi fjárlaganefndar var þetta rætt með fulltrúum frá fjármálaráðuneytinu og fram kom að töluvert af nýju starfsfólki fengist við spágerðina og þessa vinnu og jafnvel væri mannekla, þ.e. að menn hefðu ekki tíma eða getu til að vinna öll þau verk sem þarf að vinna. Ég held, eins og því miður oft er, að svona hlutir kosti peninga. Það tekur tíma til að byggja upp öflugan hóp. Auðvitað kemur líka til greina að menn velti því fyrir sér hvernig við getum betur nýtt alla þá spágetu, ef nota má það orð, sem er t.d. í fjármálastofnunum. Bankarnir búa yfir gríðarlegri þekkingu til þess að fást við þetta. Þeir eiga alla sína fjárhagslegu afkomu undir því að spá rétt. Ég hef ekkert einfalt svar við þessu. Ég tel að við verðum að horfa sérstaklega til þessara þátta, þótt mér sé ekki ljúft að segja það úr þessum stól núna, en ef það kostar okkur meira fé að byggja upp þessa deild þá tel ég að þeim fjármunum yrði gríðarlega vel varið. Hvað varðar greiðslur til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins þá er ástæðan fyrir þeirri áherslu minni einfaldlega sú að ég þykist vita að á meðan framkvæmdarvaldið sér peninga liggja lausa inni í Seðlabankanum þá verði ásóknin í þá peninga alltaf meiri og meiri og meiri. Þau hrúgast upp, öll hin góðu verkefni. Þess vegna held ég að ágætt væri að taka þessa freistingu frá. Við höfum fleiri leiðir en ein af þeim er sú að við erum búin að borga svo rækilega upp stóran hluta af skuldum ríkissjóðs að það er ekki mikið eftir til að gera það. Þetta eru alla vega þær skuldbindingar sem við munum þurfa að greiða og ég legg til að við gerum það aðeins hraðar en ætlað var í upphafi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Illuga Gunnarssyni fyrir að koma inn á forsendurnar fyrir efnahagsmálunum sem fjármálaráðuneytið hefur unnið eftir. Ég tek undir það með honum að þær forsendur eru ekki aðeins grundvöllur fyrir spá og áætlanagerð fjármálaráðuneytisins heldur og einnig þær sem aðrar greiningardeildir notast við þegar þær gera spár, svona grunnforsendur. Það vantar mikið upp á að þær séu unnar eins trúverðuglega og kostur er. Hv. þingmaður nefndi dæmi um hagvöxt í ár, sem er enn í byrjun nóvember, í áætlun fjármálaráðuneytisins 0,7% en er kannski nálægt 4% í raun. Það þarf því mikið að taka sig á í þessum efnum. Hann vék að stöðu ríkissjóðs og mikilli mismunun gagnvart ýmsum sveitarfélögum. Nú sér þess ekki beinan stað í raun, ekki með sama hætti og ég vildi sjá, hvorki í þessu fjáraukalagafrumvarpi né í tillögum meiri hlutans hér við 2. umr., að komið sé afdráttarlaust til móts við þau sveitarfélög sem líða verulega af fjárskorti vegna þrenginga í atvinnumálum, þrenginga sem m.a. eru til komnar vegna stjórnvaldsaðgerða. Atvinnumálum hefur verið stýrt þannig vegna þess að þenslan er svo gífurleg og gengið svo óhagstætt frumatvinnuvegunum, að vextirnir eru himinháir. Þar með lenda sveitarfélögin 

Frú forseti. Í fyrsta lagi þá veldur hver á heldur. Auðvitað er afkoma sveitarfélaganna misjöfn. Mörg þeirra eru ágætlega rekin en sum þeirra í erfiðleikum, ekki vegna þess að þau hafi ekki verið vel rekin heldur einfaldlega, eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á, að það hafa verið erfiðleikar í atvinnulífi. Við vitum það að hagvexti er misjafnlega dreift yfir landið. Ákveðin svæði á Íslandi hafa ekki tekið þátt í þeirri uppsveiflu sem hefur verið annars í landinu. Þess vegna hefur ríkisstjórnin gripið til mótvægisaðgerða. Þess vegna hefur ríkisstjórnin aukið ríkisútgjöldin umfram það sem margir mundu segja að væri, við skulum segja, varkár stefna. Ég held að menn hafi farið út á ystu mörk í útgjöldum úr ríkissjóði við þessar aðstæður en það er sérstaklega vegna þess að það er að reynt er að koma til móts við þann vanda sem er víða úti á landi. Ég gæti nefnt svæði sem hv. þingmaður þekkir ágætlega, Norðvesturland. Þar hefur á mörgum svæðum reynt mjög á þanþol heimamanna. Því er reynt að mæta með auknum fjárfestingum í menntamálum, í vegamálum o.s.frv. Þetta þýðir að útgjaldastigið er orðið mjög hátt og mér er til efs að menn geti gengið mikið lengra áður en hafa þarf verulegar áhyggjur af því hve miklum fjármunum við eyðum úr ríkissjóði. Það eru takmörk fyrir því og ég held að við séum komin að ystu mörkum hvað það varðar.

Frú forseti. Hv. þingmaður vék í ræðu sinni að því mikla ójafnvægi sem er í samfélaginu. Launabilið, munurinn milli tekna, hefur aldrei verið meira. Ef við lítum á sveitarfélögin þá hefur ójafnræði milli sveitarfélaga aldrei verið meira, a.m.k. ekki síðan ég fór að fylgjast með þeim málum. Í heilu landshlutunum, eins og hv. þingmaður kom inn á, lækka tekjur íbúanna og tekjur sveitarfélaganna mjög hratt og alvarlega. Viðkomandi sveitarfélög hafa engin tök á að bregðast við. Þau hafa það ekki á valdi sínu vegna stefnu ríkisstjórnarinnar, m.a. í atvinnumálum. Þess vegna spyr ég hv. þingmann, frú forseti, hvort hann vilji ekki beita sér fyrir því ásamt mér að koma til móts við þessi sveitarfélög beint, með afdráttarlausum hætti, sveitarfélögunum á Norðvesturlandi, Vestfjörðum, Snæfellsnesi, á Norðausturlandi og Suðausturlandi, þar sem staðan er verulega erfið. Þetta á ekki bara við um sveitarfélögin sjálf heldur og stoðþjónustu viðkomandi sveitarfélaga, heilbrigðisstofnanir, elli- og hjúkrunarheimili sem eiga í miklum rekstrarvanda og eru með uppsafnaðan halla. Ég nefni hjúkrunarheimilið í Búðardal, á Reykhólum, á Skagaströnd og heilbrigðisstofnunina á Hvammstanga 

Ég bið hv. þingmenn um að virða ræðutímann, sérstaklega þegar hann er stuttur.

Frú forseti. Fyrst er til að taka að tekjur sveitarfélaga hafa vaxið gríðarlega að undanförnu. Það á við um þau allflest en tekjur þeirra hafa vaxið mismikið. En þar á móti kemur Jöfnunarsjóður sveitarfélaganna til að aðstoða sveitarfélög sem ekki hafa notið eins vel uppsveiflunnar. Það breytir ekki því að ég deili áhyggjum hv. þingmanns af stöðu ýmissa landshluta. En það væri fjarri öllu lagi að halda því fram að ríkisstjórnin hafi staðið aðgerðarlaus hjá og ekki sinnt þessum vanda. Ég færði fyrir því rök áðan að menn væru komnir að ystu mörkum þess sem hægt er að gera þegar kemur að úthlutun úr ríkissjóði. En af því hv. þm. Jón Bjarnason nefndi heilbrigðisstofnanir og rekstur þeirra þá vek ég athygli hans á lið 700 í áliti meiri hlutans. Þar er fjallað um heilbrigðisstofnanir. Þar er almennum rekstri lögð til 250 millj. kr. fjárveiting á þessum lið sem á eftir að skipta, en þar eru settir til hliðar fjármunir fyrir þennan málaflokk. Aðalatriðið er að ég veit að við hv. þingmaður deilum ásamt mörgum öðrum skilningi á því að reyna verði að koma til móts við þá landshluta og sveitarfélög sem höllum fæti standa. Skilningurinn er ágætur hér í þinginu og hann er ágætur í ríkisstjórninni, sem birtist m.a. í þeim mótvægisaðgerðum sem gripið hefur verið til, fjárfestingum í menntamálum, fjárfestingum í vegamálum, fjárfestingum í félagsmálum og öllum þeim þáttum sem mega verða til að bæta mannlíf um allt land. Allar hugmyndir um að ríkisstjórnin sofi á verðinum og láti málið sig ekki varða eru rangar.

Hæstv. forseti. Hér liggja fyrir tillögur varðandi fjáraukalög fyrir árið 2007. Í upphafi ætla ég að taka fram að ég styð þessar tillögur sem hér hafa verið lagðar fram sem einn af þeim sem hafa unnið að þeim í fjárlaganefnd en var svo óheppinn að vera ekki á lokafundinum og hvers undirskrift var þar af leiðandi ekki með í álitinu. Þetta eru allsérstök fjáraukalög að því leyti að við fáum inn í þau tekjuaukningu upp á rúma 8 milljarða og erum með útgjaldaaukningu upp á um 5 milljarða þannig að það hafa orðið verulegar tilfærslur á fjármagni og miklar breytingar í meðförum fjárlaganefndar, bæði sem sagt að fengnum tillögum frá ráðherrum og ríkisstjórn en einnig í meðförum fjárlaganefndarinnar. Þessi fjáraukalög endurspegla auðvitað að hluta að með þeim er verið að viðurkenna hallarekstur og vanáætlun sem hefur verið á fjárlögum síðastliðinna ára. Það endurspeglast sérstaklega í tveimur málaflokkum, þ.e. í heilbrigðismálum og menntamálum og það hvílir á okkur sú skylda að í framhaldinu verði reynt að kostnaðarmeta betur eða reikna betur þá fjárþörf sem er til staðar til þess að áætlunin verði vandaðri og við sitjum ekki uppi með sömu stöðu að ári eða tveimur árum liðnum. Það er mikilvægt fyrir nýja ríkisstjórn að hreinsa til á borðinu og akkúrat núna vegna þess að það er svigrúm til þess að reyna að koma til móts við þá málaflokka sem hafa verið reknir með halla vitandi það líka að sá hallarekstur felst ekki eingöngu og alls ekki í slökum rekstri einstakra stofnana heldur hafa kröfur samfélagsins verið miklar og lagaákvæði og annað hafa sett fólk í þá stöðu að það verður að uppfylla þessi lagaákvæði. Þetta hefur leitt til kostnaðaraukningar og þetta gildir einmitt sérstaklega fyrir heilbrigðismálin og menntamálin. Við höfum fylgst með því í menntamálum að aukin aðsókn er að skólum og það kostar meira og stundum svíður það einmitt að menn hafa ekki haft möguleika á því að stunda nám í sínum heimabyggðum. Skólar hafa verið aðþrengdir vegna fjárlaga og það er að koma í bakið á okkur í nokkrum tilfellum og það er leiðrétt að hluta til hér. Það verður verkefni okkar í framhaldinu einmitt að kostnaðargreina með viðkomandi ráðuneytum rekstur þessara stofnana og reyna að meta betur hver raunveruleg fjárþörf er og í framhaldi af því að gera þá klárari kröfur um að menn standi við þessar fjárlagaheimildir því að þegar svona framkvæmd er eins og núna, að við hreinsum af stofnunum, þá er þetta afleit aðferð í sambandi við fjárlagaferli, þ.e. að þær stofnanir sem hafa farið hvað mest fram úr og sumar hugsanlega gert út á það njóta þá þess að fá aukafjárveitingar á sama tíma og aðrar sem hafa beitt þeirri stjórnunaraðferð að skera miskunnarlaust niður og verða við því að halda sig innan fjárlaga fá enga umbun eða koma ekki upp á borðið í svona hreinsun. Þetta gildir auðvitað ekki um margar stofnanir. Þetta gildir um einstaka stofnanir úti á landi sem við höfum fylgst með og þetta gildir í málefnum til dæmis eins og málefnum fatlaðra þar sem við sjáum að menn hafa verið mjög nákvæmir á því að fylgja fjárlögum. Einmitt í málum eins og til dæmis málefnum fatlaðra þar sem lögin gera gríðarlega mikla kröfu á ríkisvaldið en við stöndum ekki undir þeim kröfum að öllu leyti. Þá er svolítið hart að við skulum ekki geta bætt í þann pott þannig að við gætum aukið þjónustuna og fylgt því betur eftir að þjónustan sé jöfn um allt landið og fólk njóti jafnræðis á milli landshluta. Það er kannski eitt sem við sjáum í þessum fjáraukalögum, að við höfum verið að skoða einstaka stofnanir, en það eru einmitt settir inn safnliðir bæði í heilbrigðismálum og menntamálum til þess að geta komið til móts við einstakar smærri stofnanir á landinu úti í hinum dreifðu byggðum, stofnanir sem í sjálfu sér eru ekki með mikinn halla margar hverjar. En hallinn er jafnsár ef menn þurfa að gera hann upp á fjárlagaárinu á eftir. Það vinnst vonandi tími til þess núna á milli 2. og 3. umr. að búa til þann lista með hvaða hætti við nýtum 250 millj. kr. fjárveitingu til hjúkrunarheimila og heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og sama gildir um menntastofnanir þar sem um er að ræða púllíu upp á 150 millj. kr. Að hluta til gildir þetta líka um löggæsluna. Það skiptir mjög miklu máli að henni sé sinnt jafnt um landið allt og að við sjáum til þess að sýslumannsembætti fái nauðsynlegar fjárveitingar til þess að reka sómasamlega starfsemi. En þar hefur hlutunum auðvitað verið misskipt oft og tíðum. Ég hef nú stundum sagt að við aðkomu bæði að fjárlögunum og fjáraukalögunum tekur það svolítinn tíma að setja verulegan svip á þessi fjárlög út frá stefnumálum ríkisstjórnarinnar. Það skiptir mjög miklu máli að samræmi sé á milli ákvarðanatöku í fjárlögum og fjáraukalögum og þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin hefur sett sér. Það er í anda stefnu okkar að koma heilbrigðismálunum í heimsklassa og vera með öfluga menntun, auka menntun í landinu og vera með menntakerfið í fremstu röð. Þess sér auðvitað stað í fjáraukalagafrumvarpinu. En ég fer ekkert dult með það að við þurfum að sjá auknar áherslur til að koma til móts við þau svæði sem hafa farið hvað verst út úr þenslunni á undanförnum árum, þ.e. Norðvesturland og Vestfirði og raunar einstaka staði annars staðar eins og Vestmannaeyjar og suðausturhornið og jafnvel norðausturhornið. Þess hefði mátt sjá betur stað í þessum fjáraukalögum að við værum að rétta þau upp. Vonandi tekst okkur að gera það með þessum safnliðum sem koma hér inn og auðvitað reynum við að fylgja því eftir að þeir dreifist inn á þau svæði þar sem við þurfum mest á því að halda. Auðvitað er það þannig þegar farið er svona yfir sviðið og hreinsað af stofnunum að þá verður þess að gæta að þó að menn fái aukafjárveitingar núna þá er ekki verið að tala um að við ætlum að hækka fjárlögin endilega um allar þessar upphæðir á næsta ári. Eins og ég sagði áðan þá skiptir mjög miklu máli að við reynum að fara í gegnum gott kostnaðarmat, reynum að meta fjárþörfina út frá þeim kröfum sem gerðar eru til stofnana. Það eru komnir lagarammar um hvaða þjónusta eigi að vera í boði og hún þarf að vera rétt kostnaðarmetin og af sanngirni þannig að menn geti sinnt þessu hlutverki almennilega. Áherslur ríkisstjórnarinnar eru í rauninni klárar. Þær eru byggðamál. Þær eru til að styrkja grunnþjónustuna í landinu, þ.e. á landsbyggðinni, með samgöngum, með menntamálum, með góðri heilsugæslu, með eflingu á fjarskiptum og ferðamálum. Það er verkefni okkar að fylgja því eftir í gegnum fjárlögin og að hluta til í fjáraukalögum. Auðvitað verður að horfa til þess að fjáraukalög eiga og eru fyrst og fremst viðurkenning á þeirri stöðu sem er á þessu ári og á þeim tíma sem liðinn er. Hér er ekki verið að gera ráð fyrir fjárveitingum til þess að búa vel í haginn að öðru leyti fyrir komandi ár heldur fyrst og fremst verið að taka inn þær skuldir sem eru á viðkomandi stofnunum og þau mál sem hafa farið fram úr á undanförnum árum. Ég ætla svo sem ekki að rekja einstaka liði í fjáraukalagafrumvarpinu. En því ber auðvitað að fagna, eins og ég sagði áðan, að verulegar upphæðir eru í heilbrigðismálin og í framhaldsskólana. Ég nefndi áðan líka málefni fatlaðra. Þar þurfum við að vera vel á vaktinni í framhaldinu. Við fáum þarna inn 100 millj. kr. til þess að rétta af málefni fatlaðra bæði í Reykjavík og á Reykjanesi og styrkjum Framkvæmdasjóð fatlaðra sem skiptir mjög miklu máli. Það er eitt af stóru verkefnunum sem bíða og við verðum að fylgja því vel eftir, þ.e. að bæta úr búsetumálum fatlaðra almennt. Það er verið að gera mjög stórt átak þar varðandi geðfatlaða og það átak þarf að ná til annarra hópa ekki síður þannig að vonandi tekst okkur að fylgja því eftir með fjárlögum. Annað hefur komið fram í umræðunni líka og um það er sérstakt minnihlutaálit, þ.e. Grímseyjarferjumálið sem ég ætla nú bara að segja um að er vandræðamál í stjórnsýslunni. Ég ætla ekkert að gera neitt lítið úr því. Aftur á móti skil ég ekki af hverju þinginu er ekki heimilt að nota þetta með þessum hætti, þ.e. að bókfæra þetta, sem sagt færa til fjárveitingar þegar um er að ræða þá þingsamþykkt fyrir því. Þarna er loksins verið að taka töluna endanlega inn í þingið, inn í fjáraukalög og inn í lög þannig að við sem sagt tökum upp á borðið þann kostnað sem þarna er. Þetta er gamalt mál og hefði átt fyrir löngu að vera komið inn í fjárlög en ekki er seinna vænna en að taka það þá inn í fjáraukalögin. Ég get ekki séð að það þurfi að hafa neina athugasemd um að það sé gert með þeim hætti sem hér er gert. Það gildir líka að hluta til að hér kemur inn frá minni hlutanum ósk um að heimildarákvæði um að selja 20% af Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar verði tekið út. Ég hefði svo sem í sjálfu sér getað stutt þá tillögu en sé enga ástæðu til þess. Þetta er búið að vera lengi og ég veit ekki að það standi til að selja. Ég vil þá gjarnan skoða það betur hvort ástæða sé til að taka þetta út eða hvort sveitarfélögin séu tilbúin að kaupa þennan hlut, þau sem eiga 80% í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar. Alla vega þykist ég hafa fyrir því tryggingu að það standi ekki til að bjóða þennan hlut með sama hætti og gert var í Hitaveitu Suðurnesja þannig að ég sé ekki að þetta sé neitt stórmál sem þarf að hafa sérálit um í fjáraukalögum. Eitt af þeim verkefnum sem taka við hjá okkur í fjárlaganefndinni og skipta mjög miklu máli í framhaldinu er rammafjárlög. Um það eru gefin fyrirheit í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að við förum í vinnu við að áætla til lengri tíma. Það tengist þessari umræðu sem ég var með áðan, að við þurfum að reyna að kostnaðarmeta rekstur stofnana og málaflokka og setja okkur markmið varðandi útgjöldin til lengri tíma. Það verður vonandi tækifæri til þess í framhaldinu og þar skiptir mjög miklu máli að Alþingi komi að, þingmenn og fjárlaganefnd og hefji þá vinnu strax í framhaldi af afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 2008. Það hefur í rauninni verið markmið sem við höfum sett okkur í fjárlaganefndinni og hefur komið fram fyrr í umræðunni að tryggja að þingið hafi sína stöðu, gegni því hlutverki sem því er ætlað, að vera fjárveitingavaldið. Það er það sem setur rammann, veitir fjárheimildirnar í fjárlögum og þess vegna þarf að styrkja stöðu þingsins. Samhliða höfum við rætt það - það er einnig inni í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og mér finnst það vera mikilvægt ákvæði - að styrkja stöðu stjórnarandstöðunnar. Ég hef litið þannig á að þegar við erum að vinna í Alþingi - ég hef stundum furðað mig á því hvernig menn vinna þar þennan stutta tíma sem ég hef verið hér - að allir þingmenn sem hér eru komnir eigi að leggja á vogarskálarnar að ná því besta út úr því sem hér er lagt fram. Stundum finnst mér að menn bíði bara eftir því hvað kemur frá ríkisstjórninni eða frá stjórnarmeirihlutanum og sitja svo um að finna veikleikana í því í staðinn fyrir að leggja eitthvað gott til málanna í vinnsluferlinu. Þetta gildir nú svo sem ekki í fjárlaganefndinni. Þar hafa menn reynt að standa saman að því að koma með góðar tillögur þó að hlutirnir gerist býsna hratt á lokasprettinum. En stundum hefur mér fundist, og ég hef séð það í nefndum, að menn taka varla þátt í umræðunni, koma ekki með neinar tillögur og koma svo með þriggja eða fjögurra blaðsíðna sérálit þar sem margt af því sem þar er hefði gjarnan mátt koma inn í vinnuna og koma fram sem hugmynd að því að betrumbæta hlutina í vinnsluferlinu í staðinn fyrir að vera að reyna að skapa sér einhverja pólitíska stöðu með því að hanka hvern annan. Þetta er bara sagt til þess að halda því til haga að ég hef verið að vekja athygli á þessu bæði við einstaka þingmenn og svo hefur þetta verið eitt af því sem hefur komið mér á óvart í vinnunni því sjálfur lít ég þannig á að við séum að vinna í liðsheild til þess að gera betur þó einhvers staðar verði ágreiningur og menn geti þá haft sérálit um það sem þeir fá ekki fram. Ég ætla ekkert að hafa miklu lengri ræðu um þessi fjáraukalög. Ég vona að þau hljóti framgang og jafnvel væri hugsanlega hægt þegar við fáum núna sundurliðun á hallarekstri á heilbrigðisstofnunum og hjúkrunarheimilum að sjá framúraksturinn líka betur og sundurgreiningu á skuldum eins og lögreglu- eða sýslumannsembætta og eins í málaflokknum málefni fatlaðra, að við getum tekið á því á milli umræðna eins og ákveðið er og bind vonir við að menn nái að rétta upp einstaka stofnanir. Eitt stórt mál sem hér hefur verið nefnt og skiptir mjög miklu í fjárlagagerð er málefni sveitarfélaganna og staða þeirra. Það er eins með þau. Það hafa verið vangaveltur um það og er í samkomulagi frá því í mars síðastliðnum að það eigi að taka á skuldum sveitarfélaga og að ríkið komi með einhverjum hætti að því. Ég held að það sé alla veganna mjög mikilvægt að ríkisstjórnin fari yfir stöðu sveitarfélaganna og að við tökum okkur alvarlega í því að styrkja stöðu sveitarfélaganna þó ég telji að það verði best gert með því að færa fleiri verkefni til sveitarfélaga. Þar er verið að vinna að undirbúningi að færslu á málefnum fatlaðra og málefnum aldraðra. Það er svolítið athyglisvert ef við skoðum sérstaklega fjárlögin, og raunar getum við skoðað það líka í fjárhagsstöðunni á árinu 2007, að þau sveitarfélög sem þegar hafa gert samning og yfirtekið í raun málefni eins og málefni fatlaðra, staðir eins og á Norðurlandi vestra, á Akureyri og víðar, eru með býsna betri fjárveitingar en hin svæðin þar sem er enn þá ríkisrekin svæðisskrifstofa um málefni fatlaðra. Það segir okkur að með því að fara í betri vinnu þar sem greining á sér stað á þörfinni og þar sem farið er betur ofan í hvernig menn vilja haga þjónustunni að þá fylgja fjárveitingar í kjölfarið. Eitt af stóru verkefnunum líka er að samræma þjónustu einmitt á milli sveitarfélaga og ríkis, efla þjónustuna og reyna að koma þjónustunni þannig fyrir að hún verði einfaldari að því er lýtur að einstaklingunum í samfélaginu, að íbúum þessa lands þannig að þeir geti haft aðgang að góðri þjónustu og það sé ekki endalaust verið að togast á um hvort það sé ríkið eða sveitarfélögin sem veita þjónustuna því það skiptir íbúana ekki mestu máli heldur hvaða þjónustu þeir fá og hvernig hún snýr við þeim. Ég held að ég láti þetta duga í umræðunni um fjáraukalögin og ítreka það að ég stend að því nefndaráliti sem hér er lagt fram þó nafn mitt sé ekki á listanum sem helgast af því að ég var í Skagafirði þegar málið var afgreitt frá nefnd. Ég treysti á að ég fái að vera með í framhaldinu og vera með á næsta nefndaráliti fjárlaganefndar.

Herra forseti. Hv. þingmanni fyrirgefst að hafa ekki verið viðstaddur þegar málið var tekið úr fjárlaganefnd til 2. umr. úr því að hann var í Skagafirði. Hann hefur líka tök á að bæta í og gera mun betur. Ég vil spyrja hv. þingmann út í fjármagn vegna Grímseyjarferju. Hv. þingmaður lét að því liggja að með aðgerðum meiri hlutans, með umræddum millifærslum innan Vegagerðarinnar, væru menn að koma hlutunum upp á borðið og út úr heiminum. Í því liggur hinn mikli misskilningur, það er ekki svo. Einungis er verið að færa fjárheimildir af framkvæmdafé Vegagerðarinnar yfir á rekstur á ferjum og skyldum viðfangsefnum þannig að framkvæmdaliðurinn stendur óbættur. Við leggjum því til að málið verði tekið föstum tökum og fjármagn afgreitt til þessa málaflokks. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum með hvernig meiri hlutinn hefur lyppast niður í þessu máli, að hann skyldi ekki hafa keyrt málið í gegn með þeim hætti að fjárveiting til þessa mikilvæga máls, Grímseyjarferjunnar, fengi eðlilega, lögformlega og þinglega afgreiðslu. Það hefði þurft að hafa hreint borð. Í næstu fjárlögum, kannski í fjárlögum sem við afgreiðum á eftir, þarf aftur að gera ráð fyrir fjárveitingum til Vegagerðarinnar til að mæta þeirri upphæð sem verið er að færa á milli. Ég spyr hv. þingmann: Af hverju getum við ekki sammælst um að standa í lappirnar og afgreiða þetta mál þannig að 

Hæstv. forseti. Ég lít ekki þannig á að menn séu að fara í skollaleik eða lyppast niður. Fyrir liggur, og það skiptir mestu máli, að verið er að viðurkenna þann kostnað sem hefur fallið á Grímseyjarferjuna og reyna að ná utan um og ljúka því máli með einhverri sæmd. Vegagerðin leyfði sér á sínum tíma að vísa í ónotað eða óráðstafað fé. Ég ætla að treysta á að hún geti staðið við þá millifærslu, það er eðlilegt að á það reyni. Það á ekki að þurfa að tefja aðrar framkvæmdir enda hefur verið bætt vel í í sambandi við samgöngumál. Ég skal heita því að við stöndum saman um að ekki verði niðurskurður á einstökum þáttum hjá Vegagerðinni út af þessu sérstaklega. Ég sé ekkert athugavert við þessa millifærslu, hún er uppi á borðinu og hún er gerð með skilmerkilegum hætti. Ég geri því enga athugasemd við hana. Ég hefði alveg getað samþykkt hina leiðina líka. Ég lít ekki þannig á að menn séu að lyppast niður eða hopa. Það er ekki verið að fela eitt né neitt, það er einfaldlega ekki þannig, enda engin ástæða til. Þetta var gert á síðasta kjörtímabili af fyrrverandi ríkisstjórn og menn hafa axlað ábyrgð sína og lagt mál á borðið. Vonandi fáum við skip sem siglir vel og gegnir þeim tilgangi sem því var ætlað, það er aðalmálið. Gríðarlegar upphæðir fóru í verkefnið með allt öðrum hætti en menn höfðu séð fyrir. Ég sé ekki að þessi aðgerð í fjáraukalögunum sé á verri veg, eða breyti nokkru þar um. Ég sé ekki heldur að þetta snúist um einhverja réttarstöðu mína eða annarra hv. þingmanna.

Herra forseti. Aðeins varðandi þessa fjárveitingu, millifærslu til Vegagerðarinnar: Vandinn er sá að málið er ekki afgreitt heldur er það áfram látið vera í millifærsluformi innan Vegagerðarinnar. Það tel ég miður. Það á að afgreiða þetta mál, það liggur fyrir með þeim hætti að greiða þarf þessar 500 millj. kr. og þá á bara að gera það, ekki vera með þsennan millifærsluleik og láta málið síðan koma upp með öðrum hætti síðar. Ég vildi líka víkja að tillögunni, sem ég og hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson flytjum, um að fella brott heimild ríkisins til að selja hlut sinn í Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og þar með Deildartunguhver. Sams konar heimild, þær stóðu hlið við hlið, var á fjárlögum þessa árs til að selja Hitaveitu Suðurnesja. Ríkisstjórnin nýtti sér heimildina og þrátt fyrir að á Alþingi hafi verið sagt, þegar Hitaveita Suðurnesja var hlutafélagavædd, að stefnt yrði að því að selja hlutinn til sveitarfélaganna var í útboði ríkisins komið í veg fyrir að sveitarfélögin gætu keypt með beinum hætti hlutinn í Hitaveitu Suðurnesja. Ég vil afdráttarlaust að þessi heimild sé tekin út af fjárlögum. Það sýndi sig að misvitur ríkisstjórn varð ekki neitt skárri þó að Samfylkingin væri þar innan borðs, að minnsta kosti ekki hvað varðar Hitaveitu Suðurnesja, alls ekki.

Það er nú vitleysa.

Hún hafði kannski hugsað eitthvað en gerði ekkert. Ég vil því að þessi heimild, til að selja hlut ríkisins í Hitaveitu Akraness og 

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að verja Grímseyjarferjumálið, enda lítill aðili að því. Ég hef hins vegar skilið það sem svo að Grímseyjarferjan sé millifærð með svipuðum hætti og þegar við leiðréttum Háskóla Íslands um 5 millj. kr. og færðum yfir á Fræðslumiðstöð Vestfjarða sömu upphæð vegna þess að það var fært undir vitlausan lið. Þarna er verið að millifæra af ákveðnum inneignum Vegagerðarinnar yfir á nýjan lið sem heitir Ferjur. Það er gert með formlegum hætti þannig að ég sé ekki að eðlismunur sé á þessu tvennu. Það er ekkert verið að fara í felur með eitt eða neitt því að um er að ræða klárar færslur á upphæðum á milli liða. Mismunandi afstaða varðandi söluna á Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar er fyrst og fremst fólgin í mismunandi viðhorfum til nýrrar ríkisstjórnar. Ég deili auðvitað ekki vantrausti hv. þm. Jóns Bjarnasonar á ríkisstjórnina, að hún muni fara með sama hætti í sölu eða einkavæðingu á Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar og hann hefur áhyggjur af. Ég treysti því að það verði ekki gert og veit að við munum væntanlega stoppa það ef svo yrði. Ég hef því ekki horft á þetta sem eitt af stóru atriðunum í fjáraukalögum eða fjárlögum. Ég treysti því að það verði skoðað í rólegheitum hvort sveitarfélögin vilja eignast þennan hlut eða ekki, þá er heimildarákvæði fyrir því, en ekki verði útboð þar sem aðkoma sveitarfélaganna verði bönnuð. Nú er komin ný ríkisstjórn, hv. þm. Jón Bjarnason, og þér er alveg óhætt að treysta því að sú ríkisstjórn mun standa undir nafni.

Herra forseti. Ég ætla að blanda mér augnablik í umræðuna um fjáraukalögin. Það hefur verið býsna merkilegt fyrir nýjan þingmann að fylgjast með þeirri umræðu sem farið hefur fram í þingsölum núna í næstum því fjóra klukkutíma. Ég verð að segja að mér hefur þótt á köflum svolítið erfitt að halda þræði í umræðunni og fylgjast beinlínis með því sem menn hafa haft hér fram að færa, enda kannski ekki skrýtið því að þetta er auðvitað mjög stórt mál sem er undir og það eru margir málaflokkar undir. Það fer svo sem eftir hverjum og einum hv. þingmanni hvað hann kýs að tala um hverju sinni, hvort það eru sveitarfélögin, Grímseyjarferjan, framhaldsskólar, hjúkrunarheimili, vegamál, skólar, heilbrigðisstofnanir o.s.frv. Ég verð að segja að það hefur líka verið býsna athyglisvert og mikið lærdómsferli að taka þátt í þeirri vinnu sem liggur hér að baki og staðfestir raunar það sem sú sem hér stendur hefur haldið fram nokkuð lengi varðandi ríkisreksturinn og ríkisfjármálin og það lýtur að skorti á nákvæmni í áætlunargerð hjá ríkisvaldinu. Við sjáum það núna við afgreiðslu þessara fjáraukalaga að við horfum upp á viðvarandi hallarekstur á allt of mörgum stofnunum, því miður, og því þarf meiri hluti nefndarinnar að þessu sinni að leggja til 54 breytingartillögur upp á tæplega 5 milljarða kr. til hækkunar. Það kemur einnig fram í meirihlutaáliti nefndarinnar að það sé álit nefndarinnar að á milli 2. og 3. umræðu þurfi að skoða sérstaklega framhaldsskóla almennt, rekstrarkostnað sýslumannsembætta, heilbrigðisstofnanir og hjúkrunarheimili og gera tillögu um skiptingu fjárheimildar á einstakar stofnanir. Sem sagt að enn þurfi að bæta í. Þetta segir manni bara eitt og maður kemst að þeirri niðurstöðu, og ég held að um það geti stjórnarandstaðan verið sammála stjórnarmeirihlutanum, að það hafi tíðkast ákveðin lausatök við áætlanagerð hjá ríkinu. Það stendur að sjálfsögðu allt til bóta eins og hefur komið fram í umræðum, bæði af hálfu hv. þm. Gunnars Svavarssonar, formanns fjárlaganefndar, og annarra sem hafa rætt fjáraukann í dag að núna stendur til að taka upp breytt vinnubrögð, rammafjárlög, og vonandi vandaðri áætlanagerð í framtíðinni. Það er auðvitað alvarlegt mál og ég hef gagnrýnt það í gegnum tíðina á öðrum vettvangi, þegar Ríkisendurskoðun hefur hvað eftir annað gert athugasemdir við framkvæmd fjárlaga, gert athugasemdir við það hversu margar stofnanir ríkisins hafi ekki haldið sig innan fjárheimilda og farið fram úr þeim ár eftir ár. Það eru auðvitað vinnubrögð sem ganga ekki. Það hef ég gagnrýnt á öðrum vettvangi og gagnrýni hér en segi jafnframt að menn sjá það fyrir sér að breyta þessum vinnubrögðum. Þegar ný ríkisstjórn tók við í upphafi sumars var fjárlagagerðin eðli málsins samkvæmt komin mjög langt og erfitt um vik að gera miklar breytingar. Það er erfitt að snúa stóru skipi á einni nóttu, allt tekur þetta tíma og vinnubrögðin horfa til bóta. Eins og kom fram í umræðunni hjá hv. þm. Guðbjarti Hannessyni, að ég hygg, stendur einmitt til á milli 2. og 3. umr. að bæta í fjárhæðir til heilbrigðisstofnana og til framhaldsskóla, það eru safnliðir upp á annars vegar 250 millj. og hins vegar upp á 150 millj. Það eru liðir sem á eftir að skoða og á eftir að fara yfir. Þegar við í fjárlaganefndinni vorum að skoða lista yfir heilbrigðisstofnanir óskuðum við einmitt eftir nákvæmara yfirliti og rökstuðningi á bak við hverja einustu heilbrigðisstofnun sem var á því blaði. Þar voru alls ekki allar heilbrigðisstofnanir tilgreindar eins og sú heilbrigðisstofnun sem við höfðum kannski mestar áhyggjur af, Heilbrigðisstofnun Austurlands, sem við höfðum heyrt að ætti í miklum vanda. Við óskuðum eftir að fá upplýsingar um stöðu hennar og hvað væri lagt til varðandi þá stofnun sérstaklega. Þetta á auðvitað líka við varðandi framhaldsskólana. Mig langar að ræða aðeins samgöngumálin. Það hefur verið nefnt í þessum sal að núverandi ríkisstjórn hyggst leggja mikla áherslu á samgöngumálin á næsta kjörtímabili og Samfylkingin lagði m.a. á það mikla áherslu í kosningabaráttu sinni síðastliðið vor að gera þyrfti stórátak í samgöngumálum. Það er skoðun mín að bættar samgöngur séu í raun og veru sú byggðastefna sem gefst best því að góðir vegir, greiðar samgöngur og góð fjarskipti eru auðvitað grunnurinn að því að hægt sé að byggja upp innviðina, byggja upp menntastofnanir, að sé hægt að flytja störf út á land o.s.frv. Það eru hvorki meira né minna en 30 milljarðar sem áætlaðir eru í þetta stórátak á næstunni og þó að þetta kunni að sýnast há upphæð og miklir peningar er það skoðun mín að þetta sé bara fyrsta skrefið og þetta sé mesta stórátak sem ráðist hefur verið í í samgöngumálum Íslendinga allt frá því að hringvegurinn var lagður á sínum tíma og þótti ekki lítið afrek þá. Hæstv. samgönguráðherra og við í samgöngunefnd höfum farið yfir þær hugmyndir sem uppi eru í mótvægisaðgerðum ríkisstjórnarinnar varðandi vegalagningu og samgöngur víða um landið. Það er alveg ljóst að leikmanni kunna kannski ekki að þykja það merkilegir vegarspottar eða götur sem verið er að kynna en geta haft gríðarleg áhrif sums staðar og það getur skipt sköpum á stöðum úti á landi að fá almennilegar samgöngur, að fá vegina bætta, og þess vegna skiptir hver lítill vegarspotti máli í þessum efnum. Ég vil einnig nefna fjarskiptin í þessu sambandi, GSM-væðingu landsins. Það hefur farið fram útboð á GSM-væðingu á vegum samgönguráðuneytisins og Fjarskiptasjóðs og þegar það verður allt komið til framkvæmda verður það auðvitað gríðarleg bót fyrir landsmenn að GSM-samband sé alls staðar, a.m.k. á þjóðvegi 1, hringveginum, ekki síst út frá öryggissjónarmiðum. Þegar ég ræði um samgöngumál get ég ekki látið hjá líða að ræða líka samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu, því að ég tel að um leið og við leggjum mikla áherslu á samgöngur úti á landi verður að horfast í augu við það að langmesta umferðin og langmesti umferðarþunginn er hér á höfuðborgarsvæðinu, þar eru flestir bílarnir og umferðin þar hefur aukist gríðarlega mikið. Hæstv. samgönguráðherra hefur kynnt að fjármagn til Sundabrautar, sem hefur verið áhugamál margra mjög lengi, þar á meðal þeirrar sem hér stendur, verði fært til á milli ára, frá 2008 til 2009, og það helgast ekki síst af því, vil ég leyfa mér að segja, að þáverandi borgaryfirvöld báru gæfu til þess að skoða upp á nýtt svokallaða ytri leið, þ.e. að farið yrði í jarðgöngum í Sundabraut frá Laugarnesi og upp í Álfsnes. Það er sú leið sem ég hef alltaf stutt og talið heppilegasta fyrir höfuðborgarsvæðið. Það var ákveðið að skoða þessa leið betur sem gerði það að verkum að verkið frestaðist. Nú er lokið vinnu við kostnaðarmat á þeirri leið þannig að mjög fljótlega munum við vera í þeirri stöðu ásamt yfirvöldum í Reykjavík að þurfa að taka af skarið og ákveða hvorum megin Sundabraut mun liggja, hvort farin verður svokölluð innri leið eða ytri leið, vegna þess að nú þegar kostnaðarmatið er komið og umhverfismatið á báðum leiðunum er komið, er ekkert eftir nema taka af skarið, taka ákvörðun um það hvora leiðina á að fara. Um leið og menn eru búnir að því er ekkert því til fyrirstöðu hefja framkvæmdir við Sundabraut á árinu 2009. Ég nefni þetta hér vegna þess að Sundabraut er eitthvert stærsta samgöngumál landsins alls. Í umræðunni hefur stundum verið talað um að þetta sé bara mál Reykvíkinga og okkar sem búum á höfuðborgarsvæðinu en það er algjörlega af og frá. Það vita allir hversu miklu máli það skiptir fyrir landsbyggðina, sérstaklega Vesturland, að fá Sundabrautina, að fá veg, umferðaræð sem beina mun umferðinni af höfuðborgarsvæðinu í gegnum Sundabraut ef menn eru á leiðinni vestur á land eða norður, þannig að öll umferðin þurfi ekki að fara eftir Ártúnsbrekkunni, fyrir utan hvað það er líka mikið öryggisatriði. Hv. þm. Jón Bjarnason ræddi um sveitarfélögin og eins og ég sagði í upphafi er býsna gaman að taka þátt í þessari umræðu vegna þess að menn fara út og suður í henni og ýmislegt ber á góma. Hv. þingmaður talaði um sveitarfélögin og vanda þeirra og þegar rætt er um fjárlög og fjáraukalög er sjálfsagt að ræða sveitarfélögin í því samhengi og fjárhag þeirra. Fjárhagur sveitarfélaga er auðvitað mjög misjafn en ég held að við stöndum frammi fyrir því verkefni núna að taka þurfi sérstaklega á vanda sveitarfélaga sem standa mjög illa. Vissulega standa ekki öll sveitarfélög illa, ég hygg t.d. að Reykjavíkurborg standi ágætlega. En það er einmitt verið að ræða fjárhagsáætlun Reykjavíkurborgar í Ráðhúsinu hinum megin við götuna, akkúrat núna þegar við erum að ræða fjáraukann, og ég veit ekki betur en menn líti björtum augum til framtíðarinnar þar og ég hugsa að svipað sé upp á teningnum hjá stóru sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu og stóru sveitarfélögunum úti á landi. Það sem er hins vegar að sliga mörg af þessum sveitarfélögum eru skuldir þeirra. Það er hreinlega spurning, herra forseti, að ríkisvaldið skoði að fara þá leið að koma til móts við sveitarfélögin m.a. með niðurgreiðslu skulda. Ég legg það hér inn í umræðuna. Hv. þm. Jón Bjarnason, sem hefur verið ötull í þessari umræðu alveg frá því að hún hófst, gerði m.a. Grímseyjarferjuna að umtalsefni. Hann hefur nokkrum sinnum spurt mig út í það mál í þessum ræðustól og brást ekki væntingum mínum nú og talaði um Grímseyjarferjuna í umræðu um fjáraukalögin. Ég get hins vegar glatt þingmanninn með því að þær áætlanir sem nú eru uppi á borðum og ég hef nýlega séð gera ráð fyrir að sú tala sem okkur var kynnt í fjárlaganefnd varðandi heildarkostnað við byggingu ferjunnar muni standast og ef allt gengur að óskum mun ferjan vonandi geta siglt öðru hvorum megin við áramótin. Herra forseti. Ég hafði í sjálfu sér ekki hugsað mér að koma efnislega inn á fleiri atriði að sinni. Það væri auðvitað hægt að tala hér í allt kvöld efnislega um einstök atriði frumvarpsins en ég lýk ræðu mínu á því að þakka samstarfsfólki mínu í fjárlaganefnd fyrir afar skemmtilega vinnu og skemmtilegar stundir við gerð þeirra fjáraukalaga sem við ræðum hér og þá ekki síst hv. þm. Jóni Bjarnasyni og öllum þingmönnum stjórnarandstöðunnar.

Herra forseti. Hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir kom hér að málefnum sveitarfélaganna. Ég ítreka að ég sakna þess að ekki skuli vera tekið enn frekar á málum þeirra því að eitt meginviðfangsefni núverandi ríkisstjórnar á síðasta sumri og í haust voru yfirlýsingar um mótvægisaðgerðir vegna niðurskurðar á þorskheimildum og inngrip í alvarlega stöðu ákveðinna landshluta og byggðarlaga og ekki hvað síst sveitarfélaganna. Úttekt á stöðu sveitarfélaganna liggur fyrir og það er ljóst að nokkur sveitarfélög, einmitt á þeim svæðum sem við höfum verið að tala um að þurfi á fjárstuðningi að halda, standa mjög illa og mjög tæpt að þau geti haldið uppi lögboðinni þjónustu sem er forsenda þess að öflugt atvinnulíf blómgist á viðkomandi stöðum. Á því finnst mér ekki tekið í þessu frumvarpi miðað við þau loforð og yfirlýsingar sem ríkisstjórnin gaf á síðastliðnu sumri, og vegna þeirra væntinga sem fólk hefur borið til þessara yfirlýsinga ríkisstjórnarinnar tel ég það kannski eitt af því alvarlega í fjáraukalagafrumvarpinu að ekki er staðið við þær. Ég spyr hv. þingmann hvort hún muni beita sér fyrir því að tekið verði raunverulega á fjárhag þeirra sveitarfélaga sem veikast standa og einnig á fjárhagsstöðu 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa spurningu. Það er hægt að svara henni játandi. Að sjálfsögðu mun ég beita mér fyrir því, ég væri ekki sjálfri mér samkvæm ef ég gerði það ekki. Það veit að hv. þm. Jón Bjarnason og fleiri hv. þingmenn sem sitja í þessum sal og horfandi yfir salinn sé ég eina þrjá kollega mína í sveitarstjórnarstjórnmálum sem taka þátt í umræðunni og fylgjast með. Þó að maður setjist inn á Alþingi gleymir maður ekki uppruna sínum. Ég hef verið í sveitarstjórnarmálum í 13 ár og hef lengi talað fyrir því að taka þurfi fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga til gagngerrar endurskoðunar svo og fjárhag ýmissa sveitarfélaga, sérstaklega lítilla og mjög skuldsettra sveitarfélaga úti á landi. Svarið er já við spurningu þingmannsins, að sjálfsögðu mun ég halda áfram að beita mér fyrir slíkum leiðréttingum hér eftir sem hingað til.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirlýsingarnar því að þingmaðurinn er einnig formaður samgöngunefndar sem er ein mikilvægasta nefndin og undir hana heyra verkefni sem lúta einmitt að því að tryggja samkeppnisstöðu hinna ýmsu landshluta og byggða. Ég velti þess vegna fyrir mér hvort hv. þingmaður muni ekki vilja styðja mig og aðra sem hafa barist fyrir auknum framlögum til svokallaðra sveitavega, vega sem eru inn til dala og út til stranda, malarvega sem eru orðnir áratugagamlir og hafa fengið afar lítið viðhald á undanförnum áratugum, hafa reyndar verið vanræktir. Fjárveitingar til þessa málaflokks, til þessara vega sem eru grundvöllurinn að því að styrkja innviði samfélaganna út um land, hafa verið alveg skammarlega naumar og þó að nokkru sé bætt í á vegáætlun á næstu árum er það of lítið miðað við hina miklu þörf. Þarna er afar brýnt að taka á. Eins er annar þáttur sem hvorki sér stað í þessu frumvarpi né heldur í fjárlagafrumvarpinu, finnst mér, og það er stórátak í almenningssamgöngum. Þær virðast hafa gleymst í flumbruganginum og græðginni í tíð fyrrverandi ríkisstjórnar. Mun hv. þingmaður beita sér fyrir stórátaki í almenningssamgöngum sem mér finnst kannski vera eitt af brýnum málum í samgöngumálum þjóðarinnar?

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að kalla samgöngunefnd Alþingis merkilegustu nefnd þingsins, það er gott að fá staðfestingu á því. Ég get alveg komið í þann leiðangur með hv. þingmanni að fara í gagngerar endurbætur á ýmsum sveitavegum, eins og ég hygg að hann hafi orðað það í máli sínu, en þá treysti ég jafnframt á það að hv. þingmaður komi í þann leiðangur með mér að tryggja lagningu Sundabrautar sem ég gat um í ræðu minni, að ef allt gengur að óskum verði hægt að hefja undirbúning að lagningu Sundabrautar 2009. Ég treysti þá á að hv. þm. Jón Bjarnason styðji mig í því máli eins og ég skal styðja hann sem formaður samgöngunefndar í lagningu sveitavega víða um landið. Varðandi almenningssamgöngur sem hv. þingmaður kom hér inn á vil ég vekja athygli hans á því að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er sérstaklega talað um eflingu almenningssamgangna. Það er sérstaklega talað um að það þurfi að gera átak á höfuðborgarsvæðinu í almenningssamgöngum og að ríkisvaldið muni koma til móts við sveitarfélögin varðandi almenningssamgöngur. Ég vil líka benda hv. þingmanni á að fyrsta málið sem ég flutti hér á Alþingi sem nýr þingmaður var einmitt þingmál um forgangsakreinar strætisvagna í umferðinni. Það mál er núna í umsagnarferli og kemur væntanlega inn til þingsins mjög fljótlega. Almenningssamgöngur standa mér mjög nærri og ég heyri að sama gildir um þingmanninn.

Herra forseti. Ég ætla að nota tækifærið hér og þakka hv. þm. Steinunni Valdísi Óskarsdóttur fyrir ræðu hennar og sérstaklega þær upplýsingar sem hún veitti þingheimi um verkefnið Sundabraut og allt sem því tengist. Auðvitað er það þannig að það eru hér fjölmörg verkefni í samgöngumálum, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og vítt og breitt hringinn í kringum landið sem skipta landsmenn máli og það er ánægjulegt til þess að vita að miðað við þær upplýsingar sem fram komu hjá hv. þingmanni hversu langt þetta er fram komið. Ég vil einnig taka undir þau orð hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur að þær upphæðir sem gert er ráð fyrir í fjárlögum næsta árs varðandi vegaframkvæmdir eru þær mestu sem þingið stendur frammi fyrir á síðari tímum og jafnvel á fyrri tímum því að um er að ræða mikla viðbót og það stóra átak sem á að fara fram í vegamálum mun væntanlega ná til sveitavega líkt og hv. þm. Jón Bjarnason kom að hér áðan. Ég vil einnig vekja athygli á því að miðað við þær tillögur um breytingar á Stjórnarráðinu liggur fyrir að um næstu áramót flyst málaflokkur sveitarfélaga yfir til samgönguráðuneytisins og þar af leiðandi mun verða fjallað um þau mál í samgöngunefnd, sem hv. þm. Jón Bjarnason tilnefndi sem bestu nefndina á þinginu, þannig að sveitarfélögin fá verðugan sess hér inni á þingi.

Forseti vill vekja athygli hv. þingmanns á því að hv. þingmaður var að veita andsvar við ræðu 10. þm. Reykv. n. en forseti varð ekki var við mikið andsvar í því sem andsvar átti að vera.

Hæstv. forseti. Hér eru til 2. umr. fjáraukalög fyrir árið 2007. Ég vil fara nokkrum orðum um þau, aðallega út frá stöðu þingsins hvað varðar afgreiðslu fjárlaga og hvað varðar það ákvæði í lögum um fjárreiður ríkisins. Ég vil lesa hér upp stuttan kafla úr nefndaráliti frá minni hluta fjárlaganefndar svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Valdi ófyrirséð atvik því að greiða þarf úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er fjármálaráðherra að höfðu samráði við hlutaðeigandi ráðherra heimilt að inna greiðsluna af hendi enda þoli hún ekki bið. Fjármálaráðherra er skylt að gera fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir slíkum ófyrirséðum greiðslum strax og ákvörðun hefur verið tekin um þær og leita heimilda til þeirra með frumvarpi til fjáraukalaga.“ Þetta er mjög skýrt í lögunum og við heyrum oft við afgreiðslu fjáraukalaga hvað það sé í raun og veru óþolandi hversu margar stofnanir fara fram úr fjárlögum hvers árs og að þeim sé það í fyrsta lagi ekki heimilt og það sé bundið í lögum að hver einasta stofnun haldi sig innan fjárlagarammans. Ég vil benda á það hér að við höfum svo lengi sem ég hef fylgst með á Alþingi, og það áður en ég settist inn á þing, þá hef ég ekki orðið vör við að unnið sé samkvæmt þessu ákvæði hvað fjáraukalögin snertir, því að það er hægt að afgreiða fjáraukalög hvenær sem er yfir árið ef ófyrirséð atvik koma upp og þá er hægt að veita til þess fjármagn. Það væri hægt að afgreiða fjáraukalög oftar en einu sinni á ári en sú hefð sem hefur myndast á Alþingi er að í lok hvers árs sé farið yfir stöðu stofnana ríkisins og ýmissa þeirra atvika sem hafa komið upp á árinu, t.d. skoðaðir ýmsir útgjaldaliðir, og afgreitt í fjáraukalögum. Eins og fjárlögin voru afgreidd fyrir árið 2007 leyfi ég mér að fullyrða að nær allir þeir málaflokkar sem hér er verið að bæta í og styrkja með tillögunum sem meiri hluta fjárlaganefndar hefur lagt fram er vegna hallareksturs sem var fyrirsjáanlegur. Þetta eru ekki óvænt og ófyrirséð atvik, við afgreiðslu síðustu fjárlaga fyrir 2007 var þetta fyrirsjáanlegt að mestu leyti. Því legg ég mikla áherslu á að við afgreiðslu fjárlaga 2008 verði sérstaklega horft til sjálfrar stofnunarinnar, Alþingis, og farið yfir það með hvaða hætti sé hægt að styrkja fjárlagagerðina, hvernig hægt sé að styrkja fjárlaganefnd í störfum hennar og hvaða sérfræðinga við þurfum að ráða við stofnunina til þess að hún verði sjálfstæðari í störfum sínum og geti unnið betur að fjárlagagerðinni með sjálfstæðum hætti. Ég hvet til þess að milli 2. og 3. umr. verði þetta sérstaklega skoðað þannig að það verði hægt að standa við þau fyrirheit sem gefin hafa verið hér af hv. stjórnarþingmönnum um að breyta vinnubrögðum Alþingis, að gera fjárlagagerðina sjálfa raunhæfari þannig að ekki komi til þessarar afgreiðslu eins og verið hefur, að það sem út af hefur staðið og vitað hefur verið um hafi verið afgreitt með fjáraukalögum og látið reka á reiðanum með marga hluti. Forsendan er jú sú að Alþingi sjálft hafi það bolmagn og þá þekkingu í sínum röðum að ráða við gerð fjárlaga betur en verið hefur og betur en Alþingi hefur gert fram að þessu. Fjárlaganefnd þarf að styðjast við sérfræðiþekkingu hagfræðinga og eins er nauðsynlegt að fjárlaganefnd taki fyrir ákveðna málaflokka, ákveðnar stofnanir, geri úttekt á þeim málaflokkum sem undir fjárlögin heyra og skoði þannig að fjárlaganefndin sjálf geti dæmt um það hvort rekstrargrunnurinn sé í raun eðlilegur. Þegar horft er til t.d. framhaldsskólanna eða heilbrigðisstofnananna, og þá á ég bæði við stóru sjúkrahúsin eins og Landspítalann, Sjúkrahúsið á Akureyri og minni stofnanir eins og heilbrigðisstofnanir, dvalarheimili og hjúkrunarheimili, þá kemur fram hvað varðar fjáraukalögin að þessar stofnanir eru í dag allar reknar með halla, þó svo að verið sé að koma til móts við sumar þeirra í dag. Þar vil ég sérstaklega nefna Landspítalann sem á þessu ári hefur verið rekinn með 1,8 milljarða kr. halla og nú á að núllstilla þá stofnun. Það er þess vegna mjög mikilvægt að skoða hvort það að núllsetja þessa stofnun nægi til þess að áætla að fjárlög næsta árs óbreytt muni duga til rekstursins, hvort ekki sé eitthvað innbyggt inn í rekstur stofnunarinnar sem muni áfram krefjast eða kalla á umframfjárframlög, t.d. verðhækkanir eða vísitöluhækkanir, þannig að við stöndum ekki frammi fyrir svona miklum halla og verið hefur hjá Landspítalanum árlega undanfarin ár. Það er eitthvað rangt inni í fjárlagagerðinni sjálfri, það er eitthvað rangt við afgreiðslu hvers árs, hvort það er eingöngu að það er ekki horft á rekstraráætlun sjálfrar stofnunarinnar og tekið tillit til hennar eða hvort stofnunin er að sinna miklu víðtækari þjónustu en kveðið er á um í lögum, eða hvaða atvik það eru sem verða til þess að reksturinn fer svona úr böndunum. Nú er það sammerkt með öllum heilbrigðisstofnunum, stórum og smáum, að þær hafa allar átt í miklum erfiðleikum með að halda starfsfólki og hefur þar m.a. komið til aukavinnu og hærri launakostnaðar en verið hefur. Því tel ég mikilvægt hvað varðar fjárlagagerð næsta árs, fyrir 2008, að reynt sé að leggja mat á það hvað þurfi að koma inn í rekstur þessara stofnana til að styrkja þær það mikið að þær ráði fram úr þeim vanda sem þær eru í í dag. Að ráða til sín starfsfólk er vandi sem er fyrirsjáanlegur áfram hjá þessum stofnunum og við erum að keppa á hinum opinbera markaði við hinn frjálsa markað og úr þessu verður svo vítahringur því þegar starfsfólki fækkar, sama í hvaða stétt það er innan heilbrigðisstofnunarinnar, eykst álagið og fólk hreinlega hrökklast svo úr vinnu. Þegar starfsmenn eru spurðir hvað hafi mest áhrif á starfsgleði eða það að vilja vera áfram hjá viðkomandi stofnun er nefnt jöfnum höndum vinnuálag, hversu mikið það er, og launin. Þetta fer auðvitað saman og því er mikilvægt að horfa á þennan þátt þegar kemur að sjálfri fjárlagagerðinni fyrir 2008. Þetta er innbyggt í vanda þessara stofnana í dag og því er vísað núna til 3. umr. að skoða sérstaklega framhaldsskóla almennt, rekstrarkostnað sýslumannsembætta, heilbrigðisstofnana og hjúkrunarheimila og gera tillögu um skiptingu fjárheimildar á einstakar heilbrigðisstofnanir. Enn fremur mun nefndin skoða á milli umræðna málefni er varða eignir á fyrrum varnarsvæði við Keflavíkurflugvöll. Þetta er í sjálfu sér allt gott og er þá töluverð vinna eftir hjá fjárlaganefndinni að skoða sérstaklega framhaldsskólana og rekstrarstöðu heilbrigðisstofnana en það er auðvitað jafnmikilvægt að fara í þessa vinnu og ég tel að sú vinna hefði þegar átt að liggja að baki, að nú við 2. umr. hefði staða þessara málaflokka átt að liggja ljós fyrir. Ég óska fjárlaganefnd góðs gengis þessa fáu daga sem hún hefur til þess að fara í þá miklu vinnu en þetta styrkir þá skoðun mína að það sé mikilvægt að horfa til sjálfrar stofnunarinnar, Alþingis, og styrkja hana hvað varðar fjárlagagerð næsta árs. Ég vil nefna hér, hæstv. forseti, hvað varðar afgreiðslu fjárlaga til þeirra stofnana sem eru bundnar af ákveðinni þjónustu sem er bundin í lögum og reglugerðum, t.d. framhaldsskólarnir og heilbrigðisstofnanirnar sem bera ákveðnar skilgreindar þjónustuskyldur fyrir almenning. Hver einasta heilbrigðisstofnun hefur ákveðna skilgreinda skyldu gagnvart sínu nærsamfélagi og þjónustu við sjúklingana. Þegar svo er og það er alveg augljóst við gerð rekstraráætlana, sem ég geri þá ráð fyrir að séu vandlega unnar og ekki sé hægt að vefengja þær, að þegar ljóst er að endar nái ekki saman miðað við fjárlög er það mjög alvarlegt að mínu mati að þegar forstjórar þessara stofnana koma til viðkomandi ráðherra, t.d. heilbrigðisráðherra, og gera ráðherra grein fyrir að miðað við þær skyldur og þann rekstur sem hefur verið og þá þjónustu sem stofnuninni er ætlað að sinna, að þetta gangi ekki miðað við fjárlög viðkomandi árs, að þá sé ráðherra ekki ábyrgur gagnvart því hvar eigi að draga saman, hvar eigi að minnka þjónustuna heldur geri stofnunina ábyrga fyrir því eða, sem miklu algengara er, að svarið sé: Það á engu að breyta í þjónustunni. Þetta eru auðvitað mjög erfið skilaboð til hvers einasta forstöðumanns, forstjóra og starfsfólks, að vera bundið af lögum um fjárreiður ríkisins og lögð rík áhersla á það að halda sig innan fjárlaga en á sama tíma er viðkomandi stofnun sagt að þrátt fyrir að fyrirsjáanlega muni endar ekki ná saman sé ekki heimilt að minnka þjónustuna. Þetta er náttúrlega ekki hægt. Ráðherra verður þá að vera ábyrgur í þessu máli eða, sem miklu eðlilegra væri, að fjárlög tækju tillit til rekstursins. Þetta á við um nær öll öldrunar- og hjúkrunarheimili því að daggjöldin hafa ekki hækkað og ekki fylgt vísitöluhækkunum og þetta á við um nær allar heilbrigðisstofnanir. Þetta eru þau svör sem forstöðumenn þessara stofnana fá og eiga þar af leiðandi í miklum erfiðleikum. Ég leyfi mér að fullyrða, hæstv. forseti, að það er algjörlega út í hött að ætlast til að forstöðumenn og starfsfólk heilbrigðisstofnana haldi áfram að finna leiðir til að spara. Undanfarin ár hefur verið reynt að horfa á hverja einustu smugu til að spara. Þegar það er komið alveg niður í bleyjuskipti á öldrunarstofnunum segi ég: Það er ekki hægt að spara meira, það er komið að ákveðnum mörkum. Þetta er því spurning um þjónustu, þetta er spurning um þjónustustig og bara hreinlega um það hvort við ætlum að halda uppi því þjónustustigi í heilbrigðisþjónustunni sem ég tel að sátt hafi verið um fram til þessa. Það er ekki lengur hægt að draga saman rekstrarkostnaðinn inni á stofnunum með almennum sparnaði í rekstri, það er búið að fara allar þær leiðir sem hægt er að fara, ég leyfi mér að fullyrða það. Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um fjáraukalögin en hvet hv. fjárlaganefnd til dáða á stuttum tíma til að fara í þá vinnu sem ég tel að hefði átt að vera lokið og afla upplýsinga um stöðu þeirra stofnana sem um ræðir. Það eru nægir fjármunir til að seilast í til þess að leiðrétta rekstur þessara stofnana á þessu ári og þá eru meiri líkur á því að byrja á hreinu borði á næsta ári og að fjárlagagerð þess árs standist betur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þuríði Backman hennar innlegg í umræðuna en kemst þó ekki hjá því að gera nokkrar athugasemdir við það sem hún setti fram. Í fyrsta lagi nefndi hún að greinilega væri einhver skekkja innbyggð í fjárlagagerðina og mér þætti vænt um að fá að heyra skoðanir hennar á því hvar sú skekkja liggur í stuttu máli. Bróðurpartur af útgjöldum stofnana eru laun og launatengd gjöld. Liggur skekkjan þar? Hv. þingmaður kom fram með þá skoðun að ekki væri hægt að ætlast til að forstöðumenn stofnana spöruðu endalaust í rekstri sínum. Það kann að vera rétt við fyrstu sýn en engu að síður gangast forstöðumenn ríkisstofnana undir ákveðnar skyldur og ábyrgð þegar þeir taka við starfinu og bera að sjálfsögðu ábyrgð að lögum að halda fjárlög. Það kom hins vegar fram í máli Ríkisendurskoðunar þegar hún mætti á fund til fjárlaganefndar að gagnrýni þeirra á framkvæmd fjárlaga hefur meira beinst að forstöðumönnum stofnana en að yfirstjórnum ráðuneyta. Gefa ber orðum Ríkisendurkoðunar gaum þar sem fyrir liggur í fjárlagaferlinu og reglum sem um það gilda að viðkomandi ráðuneyti eru ekki bara yfirmenn stofnana að því er snertir faglega þætti í rekstri þeirra. Þau eru einnig yfir öllu því sem lýtur að fjárumsýslu viðkomandi stofnana þannig að þar liggur yfirábyrgðin, í stjórnum ráðuneyta og ber að undirstrika það.

Hæstv. forseti. Þar sem laun eru einn stærsti útgjaldaliður hverrar opinberrar stofnunar skiptir auðvitað miklu máli að spáin um launaskrið eða launaþróun láti nokkuð nærri þegar verið er að leggja fram fjárlög á hverju ári. Launaskriðið sem orðið hefur hjá heilbrigðisstofnunum er að mestum hluta vegna spennu á vinnumarkaði og álags sem skapast hefur inni á heilbrigðisstofnunum vegna þess að fólk hefur hreinlega sagt upp og hætt. Einnig hefur verið mikil hreyfing á fólki, borga hefur þurft mikla yfirvinnu og aðkeypta vinnu en það hefur aukist ár frá ári. Ekkert bendir til að mikil breyting verði á því á næsta ári þannig að ég tel að um sé að ræða þróun sem því miður heldur áfram. Auk þess verður að athuga að inni á heilbrigðisstofnunum eru kvennastéttir sem hafa örugglega setið eftir hvað launaskrið varðar. Rétt er að forstöðumenn gangast undir ákveðnar skyldur en þær hljóta þá að vera í fullu samræmi við raunsæja fjárlagagerð. Sumir horfa nefnilega fram á að á að miðað við fjárlög á næsta ári vantar nokkur 

Herra forseti. Rétt er að fram komi í andsvari við svari hv. þm. Þuríðar Backman að atvinnuástand er nú með þeim hætti að í tilteknum stéttum er mikil hætta á launaskriði. Áætlanir ríkisins fyrir næsta ár benda til að atvinnuleysi aukist og þar af leiðandi ætti spennunni að létta. Þann fyrirvara verður að hafa á að erfitt er að spá fyrir með þessum hætti um launaþróun með mikilli vissu. Fram kom í máli hv. þingmanns áðan að óeðlilegt væri að afgreiða fjáraukalaögin með öllum þeim tilfærslum eða viðbótum við fjárlög ársins 2007. Ég vil þá benda á að fjárlagagerðin hefur verið með þessum hætti undanfarin ár. Fjárlög ársins hafa verið sett og síðan hafa stofnanir ríkisins og ráðuneyti hálfpartinn gert ráð fyrir að til viðbótar fjárlögum ársins kæmu fjáraukalög undir lok árs. Þannig hefur verið unnið en vilji stendur til að breyta því. Hv. þingmaður spurði hvort útbúa yrði fjáraukalög vegna rekstrar Landspítalans á næsta ári. Ég vil sérstaklega taka fram og undirstrika það sem kom fram í ræðu áðan að óþolandi væri að standa í þeim sporum þegar teljum okkur vera búin að núllstilla þá ágætu stofnun, að við stæðum frammi fyrir því 

Hæstv. forseti. Ljóst er að fjáraukalög þessa árs eru ekki afgreidd með öðrum hætti en verið hefur. En af því að oft er vísað til laga um fjárreiður ríkisins varðandi afgreiðslu fjárlaga og ákveðnar stofnanir, að mönnum beri að halda sig innan fjárlaga sem er auðvitað alveg rétt, þá benti ég á að við afgreiðum fjáraukalög ekki í samræmi við lög um fjárreiður ríkisins. Þarna hefur skapast hefð. Ég tel að þessa hefð sé hægt að brjóta upp og afgreiða fjáraukalagafrumvarp eins og lög segja til um með því að afgreiðsla á fjárlögum hvers árs verði markvissari en hún er í dag. Þá þarf að líta til rekstraráætlana stofnana og fara yfir þann grunn sem viðkomandi málaflokkar byggja á, svo sem módelið sem framhaldsskólarnir vinna eftir, í daggjaldagreiðslur til dvalar- og hjúkrunarheimila og í rekstur og fjárlög hverrar heilbrigðisstofnunar, að við viðurkennum að grunnurinn sé nokkurn veginn réttur. Síðan verður að horfa til þess hvort viðkomandi stofnun er ætlað að bæta við sig aukaþjónustu og hvort gert sé ráð fyrir breytingum í rekstraráætlun viðkomandi stofnana. Þar lít ég sérstaklega til Landspítalans sem er með umfangsmikinn rekstur og allt sem stofnunin 

Herra forseti. Ég vil í upphafi andsvarsins biðja herra forseta forláts á fyrra andsvari mínu við ræðu hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur. Ég hélt um tíma að gerðar væru athugasemdir við efni andsvarsins en beindi orðum mínum til hv. þm. Jóns Bjarnasonar sem mér bar ekki að gera í andsvarinu. En nú beini ég orðum mínum til hv. þm. Þuríðar Backman og þakka henni fyrir ágætisræðu. Hún skiptist eiginlega í tvo kafla. Hún vék svolítið að fjárlagagerðinni og framkvæmd fjárlaga og síðan um einstaka liði í fjárlögunum, þá sérstaklega heilbrigðisstofnanir og þá liði sem falla undir heilbrigðisráðuneytið. Ég vil sérstaklega víkja að hinu fyrra. Ég gat ekki betur heyrt en hv. þm. Þuríður Backman talaði fyrir því, líkt eins og ég hef gert og fleiri fjárlaganefndarmenn, að við ættum að fara samhent í það verkefni að breyta vinnunni við fjárlagagerðina og því sjálfstæða hlutverki sem fjárlaganefndin hefur við eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Vinstri grænir koma í það verkefni með okkur hinum líkt eins og ég hef kynnt í ræðum varðandi fjárlögin og fjáraukalögin og í umræðum tengdum skýrslu sem Ríkisendurskoðun sendi frá sér í sumar varðandi framkvæmd fjárlaga.

Hæstv. forseti. Ég tel ljóst að við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs séum tilbúin að vinna að því að breyta afgreiðslu fjárlaga. Ég minni á að hv. þm. Jón Bjarnason hefur á nærri hverju ári, þau ár sem hann hefur setið á þingi, lagt til að fjáraukalög væru afgreidd tvisvar á ári til að skoða betur það sem út af stendur hvað varðar fjárlagagerðina og afgreiða þau í anda þess sem fjárreiðulögin segja til um. Við munum sannarlega standa að því að styrkja stöðu Alþingis gagnvart fjárlagagerðinni, t.d. ráða hingað hagfræðing sem ynni þá með nefndinni. Eftir að Þjóðhagsstofnun var lögð niður, sem aldrei skyldi verið hafa, þá höfum við sem löggjafarvald ekki þá sjálfstæðu stofnun sem þarf til þess að fylgja eftir fjárlagagerð hvers árs varðandi þjóðhagsspá, hagspár og annað slíkt. Alþingi þarf því vegna þessara breytinga að vera miklu sjálfstæðara og hafa afl til að vera sjálfstæðara í vinnubrögðum gagnvart framkvæmdarvaldinu en það er í dag.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka formanni fjárlaganefndar fyrir greinargóða yfirferð í upphafi þessarar umræðu. Hann rakti fjáraukalagagerðina mjög vel og ég sé því ekki ástæðu til að fara mjög djúpt í einstaka liði. Mikið hefur verið rætt um stöðu ýmissa stofnana og hefur mönnum orðið tíðrætt um hallann á LSH. Það er vissulega rétt að halli stofnunarinnar hefur verið viðvarandi síðustu ár og það lítur út fyrir að í LSH sé eitthvert innbyggt hallamódel. Þótt hér sé lagður grunnur að því að skera niður þann hala þá er það ekki í fyrsta sinn sem það hefur verið gert. Það hefur hingað til ekki dugað jafnvel þótt aukið væri við í fjárlögum ársins þar á eftir. Það á reyndar við margar fleiri stofnanir. Það er eins og í þeim sé innbyggt hallamódel, ekki síst heilbrigðisstofnunum og þessar prósentur, 3–4%, virðast í heilbrigðis- og félagsmálastofnunum víða um land. Þá er spurning hvaða aðferðafræði menn nota þegar svona halli kemur upp. Við höfum séð að í stofnunum hefur sú aðferðafræði víða verið notuð, sem mér hugnast nokkuð vel, sem lýtur að því að stofnanir þurfi að sýna fram á að þær hafi náð tökum á fjármálum sínum áður en skuldahalinn er skorinn af. Ég nefni í þessu sambandi Háskólann á Akureyri sem hefur átt við viðvarandi halla að stríða en þar var stofnuninni gert að taka á málunum og sýna fram á að hægt væri að reka stofnunina innan fjárlaga. Það þýddi að þeir fóru í mikinn uppskurð á stofnuninni og hafa náð miklu betri tökum á rekstrinum og þess vegna er kannski eðlilegt að horfa til þess að þeir fari að njóta þess. Í þessu fjáraukalagafrumvarpi hafa stofnanir hins vegar víða verið skornar niður úr snörunni án þess að þurfa að fara í gegnum slíkt ferli. Kannski er einnig vert að undirstrika, en það hefur komið fram hjá einstökum þingmönnum að það sé nánast eitur í beinum þeirra að ráðherrar fari fram á að forstöðumenn stofnana haldi sig innan ramma fjárlaga, að það er auðvitað lögbundin skylda þessara forstöðumanna. Spurningin er: Hvar á að draga mörkin? Á einhver ein tegund stofnana að fá að fara fram úr en önnur ekki? Hvers eðlis eiga þá slíkar stofnanir að vera? Það er ljóst að það er miserfitt að láta stofnanir halda sig innan fjárlaga að því leyti að eðli þeirra er mjög ólíkt. Auðvitað er alltaf viðkvæmara að skera niður þjónustu í heilbrigðisstofnunum og félagsmálastofnunum en öðrum stofnunum þar sem það að halda sig innan ramma fjárlaga kemur ekki niður með jafnafgerandi hætti. Það er líka vert að geta þess að þrátt fyrir að hallinn á LSH sé mikill í krónum talið þá er hann síst meiri en en hjá ýmsum öðrum svipuðum stofnunum. Því vegna ber að skoða hlutina í því samhengi en ekki eingöngu að horfa til krónutölunnar. Ýmsar stofnanir fá frekari leiðréttingar en á því er tekið sérstaklega í frumvarpinu og eins og áður segir kom formaður inn á það í framsögu sinni. Mér finnst hins vegar nauðsynlegt að koma inn á að fyrir utan fyrrnefndar stofnanir eru mjög margir skólar sem virðast eiga erfitt með að halda sig innan fjárlaga og hafa margir komið að máli við fjárlaganefnd og vakið athygli á því að hið svokallaða kostnaðarmódel skólanna sé ekki nógu gott og taki ekki á ýmsum þáttum sem eru ólíkir milli skóla. Almennt má segja að þegar farið er í fjáraukalagagerð þá muni ansi miklu að hafa borð fyrir báru eins og vissulega er hér í ljósi þeirrar niðurstöðu sem þetta ár skilar í rekstri ríkisins. Það er allt annað og auðveldara verk þegar staðan er sú að ríkið skilar miklum afgangi en þegar afgangurinn er neikvæður. Það er líka erfitt að hafa svo mikinn afgang, ef svo má segja. Þá finnst öllum svo sjálfsagt og lítið mál að bæta upp á þeim sviðum þar sem keyrt hefur verið fram úr fjárveitingum. Um það hafa fallið mörg orð í umræðunni að við höfum svigrúm og því sé þetta ekkert mál. Það eigi bara að skera halana af láta stofnanir fara á núlli inn í næsta ár. En auðvitað er það ekki svo einfalt. Á sama tíma hafa aðilar talað um lausatök í áætlunargerð. Ef maður lítur yfir það þá er mesti mismunur á milli þess sem er áætlað er og þess sem raunin er sú að tekjurnar hafa komið að stórum hluta til með þeim hætti, herra forseti, að fjármagnstekjuskatturinn skilar okkur meiri arði en menn reiknuðu með. En svo tala menn eins og það sé ekkert mál, hann verði bara svo mikill inn í framtíðina. En það eru hins vegar blikur á lofti varðandi það og við höfum séð að hlutabréfamarkaðurinn er ekki endilega þannig gerður að hægt sé að vera áskrifandi að peningum frá honum. Staðan í ár er t.d. allt önnur og miklu verri en hún var fyrir ári. Það er alveg skýrt í mínum huga að ef ekki verða miklar breytingar, og það er bara rúmur mánuður til stefnu fram að áramótum, þá sjáum við fram á miklu minni fjármagnstekjur á næsta ári en undanfarið. Þess vegna þýðir ekki, þótt við höfum nægt svigrúm núna, að við höfum nægt svigrúm á næsta ári þegar við förum í sömu vinnu. Þess vegna er nauðsynlegt að þeir aðilar sem fara fyrir stofnunum landsins geri sér grein fyrir því og haldi sig innan þess ramma sem settur er. Mönnum hefur líka verið tíðrætt um stöðuna í efnahagsmálum. Vitnað hefur verið til þess að Standard & Poor's hafi gefið út nýja greiningu í dag þar sem horfum ríkissjóðs er breytt úr stöðugum í versnandi horfur. Án þess að ég ætli að deila við þá sérfræðinga þá sjáum við hins vegar að margt er að breytast í þá veru sem menn hafa talað um á hinu háa Alþingi að þeir vildu að gerðist varðandi efnahagskerfið, þ.e. að efnahagskerfið er að kólna. Öll teikn benda til þess að efnahagslífið og efnahagskerfið sé að kólna. Er það ekki það sem við vildum? Einmitt þegar það gerist þá koma þessir ágætu snillingar hjá Standard & Poor's með þessa niðurstöðu um versnandi horfur. Við erum að kæla hagkerfið og það er að takast. Þess vegna var svolítið merkilegt að hlusta á forsvarsmann greiningardeildar eins stærsta bankans í fréttum í kvöld og heyra hann segja að hann hefði, eins og ýmsir aðrir sem töluðu þar, þar á meðal forsætisráðherra og fjármálaráðherra, undrandi á þessari niðurstöðu. Það er undarlegt í ljósi þess að nú sjá merki þess sem við vildum, þ.e. núna lítur út fyrir að við getum náð einhvers konar mjúkri lendingu í efnahagsmálum. Þegar við erum komin á þá braut þá virðast menn fara á taugum yfir og breyta horfum í versnandi. Þá er spurning: Hver er mælikvarðinn? Horfurnar eru versnandi að því leyti að margt bendir til þess að hér verði ekki þessi bullandi uppsveifla áfram eins og verið hefur og eftirspurn eftir vinnuafli muni að einhverju leyti dragast saman, að viðskiptahalli muni minnka o.s.frv. En það var einmitt markmiðið. Ég segi ég að lokum, án þess að ég fari nokkuð meira í þetta, að auðvitað hefur verið gósentíð fyrir þá sem staðið hafa í fjárlagagerð að undanförnu. Það hefur verið mikill afgangur og nægt svigrúm við fjárlagagerðina. Það á reyndar fyrst og fremst við um ríkissjóð. Hins vegar er það rétt sem hefur komið fram í umræðunni að ýmis sveitarfélög hafa farið varhluta af góðærinu. Þá er ég fyrst og fremst að tala um lítil sveitarfélög úti á landi. Ég held að eins og komið hefur fram hjá ýmsum þurfi að horfa sérstaklega til þeirra erfiðleika sem þau eru í. Ég vorkenni hinum sveitarfélögunum, t.d. á Stór-Reykjavíkursvæðinu, alls ekki neitt. Þau hafa nægt svigrúm til að reka sín sveitarfélög á þeim forsendum sem þau hafa í dag. En smærri sveitarfélög úti á landi eiga í virkilega miklum erfiðleikum. Rétt eins og sum þeirra höfðu það gott fyrir einhverjum árum þá er staðan ekki jafngóð í dag hjá þeim. Hið sama getur auðvitað gerst með ríkissjóð. Það er ekkert víst að þetta verði endalaust dans á rósum. Þess vegna verða menn að gæta aðhalds. Það gengur ekki að við séum ár eftir ár með fjárauka af þeirri gerð sem við höfum hér í höndunum. Því munum við í fjárlaganefnd leggja mikið upp úr því á næsta ári að menn haldi sig innan ramma fjárlaga. Ég er reyndar ekki formaður nefndarinnar og tala ekki fyrir hana einn og sér en fjáraukalögin á ekki að nota með þeim hætti sem birtist í þessu frumvarpi. Ég held að menn verði að taka rekstur ríkisins miklu fastari tökum til að slíkt gerist ekki.

Herra forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu, 2. umr. um frumvarp til fjáraukalaga, renna aðeins yfir það sem rætt hefur verið um. Við höfum vissulega farið vítt og breitt yfir sviðið og fjallað um lög um fjárreiður ríkisins, við höfum líka fjallað um framkvæmd fjárlaga og skoðað verklag við gerð og framkvæmd þeirra. Ég vil einnig benda á að meiri hluti fjárlaganefndar, auk mín hv. þingmenn Kristján Þór Júlíusson, Ásta Möller, Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Ármann Kr. Ólafsson og Björk Guðjónsdóttir, ásamt hv. þm. Bjarna Harðarsyni, sem skrifar undir meirihlutaálitið með fyrirvara. Hv. þingmenn Illugi Gunnarsson og Guðbjartur Hannesson hafa fylgt eftir umræddu áliti frá meiri hlutanum. Álitið inniheldur tvær breytingartillögur við 6. gr. heimildir, breytingartillögur við tekjuhlið A-hluta, sem nemur 8,2 milljörðum, og gerð er grein fyrir í þskj. 266 sundurliðað, og breytingartillögur við gjaldahliðina sem eru 54 og nema 4,9 milljörðum og eru tilgreindar í þskj. 265. Hv. þingmenn Jón Bjarnason og Guðjón A. Kristjánsson leggja fram minnihlutaálit á þskj. 273 og hafa gert grein fyrir því hér í dag. Vil ég þakka þeim sérstaklega fyrir það sem þeir leggja fram varðandi umræðu um fjáraukalög og framkvæmd fjárlaga. Að lokum vil ég ítreka það sem fram kemur í nefndarálitinu. Það er álit meiri hluta fjárlaganefndar, og ég get tekið undir að það sé líka álit minni hlutans, með leyfi forseta, að: „… á milli 2. og 3. umræðu þurfi að skoða sérstaklega framhaldsskóla almennt, rekstrarkostnað sýslumannsembætta, heilbrigðisstofnanir og hjúkrunarheimili og gera tillögu um skiptingu fjárheimildar á einstakar stofnanir. Enn fremur mun nefndin skoða á milli umræðna málefni er varða eignir á fyrrum varnarsvæði við Keflavíkurflugvöll.“ Að lokum segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum þeim sem skýrðar hafa verið og gerð er tillaga um í sérstökum þingskjölum“ - sem ég vék hér að. Ég ítreka að hv. þm. Bjarni Harðarson skrifar undir álit meiri hluta fjárlaganefndar með fyrirvara.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um happdrætti Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Með lögum nr. 16/1973 var Dvalarheimili aldraðra sjómanna heimilað að stofna og reka vöruhappdrætti tímabundið. Hefur sú heimild verið framlengd um 10 ár í senn, síðast með lögum nr. 21/1997, og rennur heimildin út um áramótin. Með frumvarpi þessu er lagt til að heimild Dvalarheimilis aldraðra sjómanna til rekstrar happdrættisins verði framlengd um 11 ár, þ.e. til ársloka 2018. Er slík framlenging í samræmi við gildistíma heimildar Happdrættis Háskóla Íslands til einkareksturs peningahappdrættis hér á landi, sem framlengdur var til 1. janúar 2019 með lögum nr. 127/2003. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um happdrætti fyrir Samband íslenskra berkla- og brjóstholssjúklinga. Með lögum nr. 13/1949 var Sambandi íslenskra berklasjúklinga heimilað að stofna og reka vöruhappdrætti tímabundið. Hefur sú heimild síðan verið framlengd um 10 ár í senn, nú síðast með lögum nr. 94/1999, og rennur heimildin út um áramótin. Með frumvarpi þessu er lagt til að heimild Sambands íslenskra berkla- og brjóstholssjúklinga til rekstrar happdrættis verði framlengd um 11 ár, þ.e. til ársloka 2018. Er slík framlenging í samræmi við gildistíma heimildar Happdrættis Háskóla Íslands til einkareksturs peningahappdrættis hér á landi, sem framlengdur var til 1. janúar 2019 með lögum nr. 127/2003. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Megintilgangur þess er að fullgilda þrjá alþjóðasamninga á sviði einkamálaréttarfars sem kenndir eru við borgina Haag í Hollandi. Með frumvarpinu eru lagðar til nokkrar breytingar á lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991 og miða tillögur frumvarpsins að því að tryggja fullt samræmi milli þessara samninga og réttarfarslaga. Er í fyrsta lagi um að ræða samning frá 1954, um einkamálaréttarfar, sem lýtur m.a. að birtingu réttarskjala og utanréttarskjala fyrir mönnum sem dveljast erlendis, um réttarbeiðni til að fram fari sönnunarfærsla eða önnur dómsathöfn innan lögsögu annars samningsríkis, málskostnaðartryggingu o.fl. Í öðru lagi er samningur frá 1965 um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum og hefur hann leyst þann hluta samningsins frá 1954 af hólmi. Þá er í þriðja lagi um að ræða samning frá 1970 um öflun sönnunargagna erlendis í einkamálum og verslunarmálum, annars vegar með réttarbeiðni og hins vegar fyrir milligöngu sendi- eða ræðiserindreka eða sérstaklega tilnefndra manna. Tvennar breytingar eru lagðar til vegna gagnaöflunar, annars vegar fyrir dómstóla erlendis og hins vegar fyrir dómi hér á landi samkvæmt beiðni frá öðru ríki. Í fyrra tilvikinu er lagt til að gagnaöflunin erlendis fari eftir lögum viðkomandi ríkis og þjóðréttarsamningi, sé hann í gildi á milli ríkjanna. Þetta er eingöngu til áréttingar auk þess sem ákvæðið vísar til þess að þjóðréttarsamningur geti gilt um slíka sönnunarfærslu, samanber 1. gr. frumvarpsins. Í síðara tilvikinu er lagt til að haga skuli öflun sönnunargagna í samræmi við þjóðréttarsamning, sé slíkur samningur í gildi við hlutaðeigandi ríki, samanber 2. gr. frumvarpsins. Þetta er þó bundið þeim fyrirvara sem liggur í hlutarins eðli, að málsmeðferðin fari ekki í bága við ákvæði laganna. Fyrir því er löng venja í samskiptum ríkja að stefnur séu birtar landa á milli. Helgast það af gagnkvæmni í samskiptum ríkja sem lýsir sér í því að ríki getur ekki vænst þess að stefnur frá því séu birtar í öðrum ríkjum ef viðkomandi ríki sjálft er ekki reiðubúið til að verða við slíku. Venjulega liggja ekki fyrir upplýsingar um lögfylgjur stefnubirtingar vegna máls sem rekið er í öðru ríki þegar leitað er eftir birtingu. Með hliðsjón af því að þetta getur verið íþyngjandi fyrir þann sem birting beinist gegn þykir rétt að leggja til með frumvarpinu að lagastoð verði skotið undir þá venju að birta hér á landi stefnur frá öðrum ríkjum, samanber 3. gr. frumvarpsins. Þá þykir einnig rétt að gera þann áskilnað í þessu ákvæði að birtingunni skuli hagað í samræmi við þjóðréttarsamning, ef hann er fyrir hendi, sem jafnframt þjónar þeim tilgangi að benda á að þjóðréttarsamningar kunni að gilda í þessum efnum við önnur ríki. Loks eru lagðar til tvennar breytingar á reglum laganna um málskostnaðartryggingu til að tryggja fullt samræmi við samningana samanber 4. gr. frumvarpsins, annars vegar að þeim sem búsettir eru í aðildarríkjum samningsins um einkamálarétt frá árinu 1954 verði ekki gert að leggja fram málskostnaðartryggingu af þeirri ástæðu að þeir séu búsettir erlendis. Hins vegar er lagt til að úrlausn erlends dómstóls um skyldu til að greiða málskostnað á hendur þeim sem er búsettur hérlendis og hefur verið undanþeginn að leggja fram málskostnaðartryggingu verði aðfararhæf. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Um allmörg ár hefur endurskoðun laga um meðferð opinberra mála staðið yfir. Var réttarfarsnefnd falið verkið á sínum tíma og lauk nefndin gerð fyrstu draga frumvarps sumarið 2006. Þau frumvarpsdrög voru kynnt ríkisstjórn og að því búnu birt á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins þar sem gefinn var kostur á að láta í té athugasemdir og umsagnir um frumvarpsdrögin. Umsagnir bárust frá embætti ríkissaksóknara, Félagi löglærðra fulltrúa ákæruvaldsins, dómstólaráði, Héraðsdómi Reykjavíkur, Lögmannafélagi Íslands og Lögreglustjórafélagi Íslands. Þá voru frumvarpsdrögin kynnt á ráðstefnu Lögfræðingafélags Íslands í samvinnu við dómsmálaráðuneytið hinn 22. september 2006. Í frumvarpsdrögunum var að finna tillögur um að skipta ákæruvaldinu í þrjú stjórnsýslustig en þær byggðust á hugmyndum frá Boga Nilssyni ríkissaksóknara. Ráðuneytið beindi þeim áfram til réttarfarsnefndar. Urðu hugmyndir um nýskipan ákæruvaldsins tilefni sérstakrar athugunar innan ráðuneytisins sem fékk til liðs við sig sérfróða aðila. Embættismenn voru gerðir út af örkinni til að kynna sér skipan þessara mála í nágrannalöndum. Heima fyrir var stofnað til viðræðna við ríkissaksóknara, Lögreglustjórafélag Íslands og réttarfarsnefnd um efni þessara ákvæða frumvarpsins. Ljóst er að skoðanir eru skiptar um hvernig haga eigi skipulagi, samvinnu og samskiptum lögreglu og ákæruvalds svo að bestur árangur náist. Ég tel að þær tillögur sem finna má í III. kafla frumvarpsins henti okkar réttarkerfi best og tryggi auk þess best réttaröryggi samhliða skilvirkni ákæruvaldsins og réttarvörslukerfisins alls. Tillögurnar byggjast á því meginsjónarmiði að stofnað verði nýtt embætti héraðssaksóknara og ákæruvaldinu verði því framvegis skipt í þrjú stjórnsýslustig í stað tveggja. Embætti héraðssaksóknara taki ákvörðun um saksókn á fyrsta stjórnsýslustigi í nánast öllum meiri háttar sakamálum, svo sem í manndrápsmálum, kynferðisbrotamálum, málum vegna brota sem hafa í för með sér almannahættu, svo sem brennu, málum vegna brota gegn stjórnskipan ríkisins og æðstu valdhöfum þess, stórfelldum líkamsárásarmálum og fleira. Hlutverk ríkissaksóknara sem æðsta handhafa ákæruvaldsins verði að setja almennar reglur og hafa eftirlit með öðrum ákærendum, auk þess sem gert er ráð fyrir að hann taki áfram ákvarðanir um áfrýjun héraðsdóma í sakamálum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að héraðssaksóknarar hafi sameiginlega starfsstöð og dómsmálaráðherra velji forstöðumann hennar. Héraðssaksóknarar skipta með sér verkum og kunna verkefni þeirra að ráðast af landfræðilegri skiptingu eða mótast af sérhæfingu eftir brotaflokkum. Ákæruvald í veigamiklum sakamálum, svo sem efnahagsbrotum, verður flutt frá lögreglustjórum til héraðssaksóknara. Á hinn bóginn verður rannsókn á ákæruvaldi í málum sem kalla mætti minni háttar eftir sem áður í höndum lögreglustjórans, svo sem umferðarlagabrot, þjófnaður, gripdeild, líkamsárásarmál önnur en stórfelld, skjalafals og fleira, eins og nánar kemur fram í III. kafla frumvarpsins. Meðal viðfangsefna við lokagerð frumvarpsins var að ræða hvernig samvinna saksóknara og skattrannsóknarstjóra yrði best tryggð í þágu réttaröryggis og skilvirkni. Meðal annars var farið nákvæmlega yfir hugmyndir um að sameina efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra og embætti skattrannsóknarstjóra. Í umræðunni um sameiningu verkefna á vegum ákæruvaldsins annars vegar og skattyfirvalda hins vegar er ávallt nauðsynlegt að hafa í huga muninn á lögregluvaldi og stjórnsýsluvaldi. Rannsókn lögreglu getur leitt til ákæru sem lögð er fyrir dómara, samkvæmt lögum um meðferð sakamála, en skattrannsókn leiðir til stjórnsýsluákvarðana, sem lúta að reglum stjórnsýsluréttarins. Þá er nauðsynlegt að hafa í huga í þessu sambandi hið tvíþætta markmið skattrannsókna, sem er auk viðurlagabreytingar að koma á réttri álagningu með endurákvörðun þeirra. Lögreglan lýtur eftirliti, leiðsögn og fyrirmælum af hálfu ákæruvalds við rannsókn sakamála. Embætti skattrannsóknarstjóra hefur ríkar heimildir til að rannsaka skattalagabrot. Þær eru nokkuð sambærilegar við rannsóknarheimildir lögreglu. Ég tel eðlilegt og raunar nauðsynlegt að búa svo um hnúta að ekki verði tvíverknaður milli lögreglu og skattyfirvalda við rannsókn skattalagabrota. Að gögn sem skattrannsóknarstjóri hefur aflað og rannsóknaraðgerðir hans nýtist ákæruvaldinu sem best auk aðgerða lögreglu sé þeirra á annað borð þörf. Brot á skattalögum krefjast sérþekkingar, jafnt hjá stjórnvöldum og hjá réttarvörslukerfinu, og tel ég því sjálfsagt að sett verði á fót sérstakt embætti héraðssaksóknara í skattalagabrotum. Tryggð verði með skýrum verklagsreglum aðkoma saksóknara að gagnaöflun, bæði hjá skattrannsóknarstjóra og hjá lögreglu, þurfi hún að koma að máli. Með slíkri skipan helst forræði hvors aðila um sig og tryggt er að unnt sé að nýta rannsóknir og gagnaöflun á stjórnsýslustigi á auðveldan og markvissan hátt ef mál færist inn á verksvið ákæruvaldsins. Vegna sérstöðu ákæruvaldsins að íslenskum rétti er ekki unnt að framselja það vald til annarra stjórnvalda. Með sérstökum héraðssaksóknara í skattalagabrotum yrði tryggt að fulltrúi ákæruvaldsins hefði aðkomu og yfirsýn yfir gagnaöflun ef grunur vaknaði um alvarlegt skattalagabrot og mundi stuðla að aukinni skilvirkni við meðferð þessa málaflokks. Að öðru leyti, herra forseti, eru helstu breytingar frá gildandi lögum, sem lagðar eru til með frumvarpinu, eftirfarandi: Í frumvarpinu má finna ákvæði um aðgang að gögnum sakamáls. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. upplýsingalaga, nr. 50/1996, gilda þau lög ekki um rannsókn eða saksókn í opinberu máli. Eru þar af leiðandi ekki fyrir hendi neinar lagareglur um aðgang almennings, þar á meðal fjölmiðla, að gögnum í vörslu stjórnvalda á því sviði sem hér um ræðir. Þótt leitast sé við að bæta úr þeim skorti með frumvarpinu er ekki lagt til að leidd verði í lög ákvæði um almennan aðgang að gögnum hjá lögreglu og ákæruvaldi meðan mál er til meðferðar hjá þeim stjórnvöldum. Óeðlilegt er að setja almennar reglur um birtingu eða aðgang að gögnum á því stigi máls, þ.e. áður en tekin hefur verið ákvörðun um saksókn í málinu. Brýnt er að tryggja að rannsókn máls verði ekki stefnt í hættu eða gengið verði gegn viðurkenndum lagasjónarmiðum um persónuvernd. Á hinn bóginn er gert ráð fyrir því að hver sem er geti fengið aðgang að ákæru þremur sólarhringum eftir að hún hefur verið birt ákærða nema sérstakir almanna- eða einkahagsmunir standi því í vegi, sbr. 1. mgr. 16. gr. og 5. mgr. 156. gr. frumvarpsins. Með þessari reglu um almennan aðgang að ákæru er komið til móts við þá hagsmuni almennings að hann eigi þess kost að fá vitneskju um það fyrr en síðar að ákæra hafi verið gefin út og hvert sé efni hennar. Með tilliti til ákærða og nánustu vandamanna hans skiptir hins vegar miklu að ákæra sé ekki öllum opin fyrr en hún hefur verið kunngerð hinum ákærða og hann þar með átt þess kost að kynna sér efni hennar. Aðgangur almennings næði samkvæmt þessu ákvæði einungis til ákæru ásamt fyrirkalli en ekki til annarra málsgagna. Af þessu ákvæði má ekki gagnálykta á þann veg að engar upplýsingar skuli veittar um mál áður en ákæra hefur verið birt, heldur er það á valdi lögreglu og ákæruvalds að ákveða það hverju sinni, m.a. með tilliti til fyrirmæla um þagnarskyldu. Lagt er til að ríkissaksóknara verði veitt heimild til að setja almennar reglur um skyldu lögreglu til að veita upplýsingar um rannsókn máls við þessar aðstæður, sbr. 3. mgr. 56. gr. frumvarpsins. Þá er gert ráð fyrir að dómara sé skylt að láta hverjum sem er í té afrit af ákæru og greinargerð ákærða, sbr. 1. mgr. 16. gr. frumvarpsins, nema sérstakir almanna- eða einkahagsmunir aftri því. Ákvæði þessa efnis er ekki að finna í núgildandi lögum en mikilvægt er að þeir sem vilja fylgjast með þinghöldum í sakamálum, sem eru almennt háð í heyranda hljóði, geti fengið þessi gögn í hendur svo að þeir geti betur áttað sig á því sem þar fer fram. Í frumvarpinu er lagt til að ákærða verði gefinn kostur á að skila skriflegri greinargerð af sinni hálfu á sama hátt og stefnda í einkamálum, sbr. 1. mgr. 165. gr. frumvarpsins. Markmiðið með þessu nýmæli er m.a. að jafna aðstöðu aðila að sakamáli, auk þess sem búast má við því að greinargerð ákærða verði til að skýra málatilbúnað hans og auðvelda þar með úrlausn máls, ekki síst í þeim málum þar sem sakarefni er flókið. Í því sambandi má nefna að það var fyrst með lögum nr. 19/1991 að ákærða var gefinn kostur á að skila skriflegri greinargerð af sinni hálfu fyrir Hæstarétti og er gengið út frá því sem almennri reglu þar fyrir dómi, sbr. lög nr. 37/1994. Verður ekki annað ráðið en sá háttur hafi gefist vel í framkvæmd. Ákvæði er í frumvarpinu um skýrslutöku lögreglu af sakborningi og vitnum við rannsókn máls á heildstæðan hátt, sbr. VIII. kafla þess, en núgildandi lög hafa að geyma fremur fá og dreifð ákvæði hvernig haga beri slíkri skýrslutöku. Þá er einnig að finna ýmis nýmæli frá gildandi lögum, t.d. um óformlega skýrslutöku lögreglu af sjónarvottum og öðrum vitnum. Framsetning ákvæða frumvarpsins um þvingunarráðstafanir er nokkuð breytt frá núgildandi lögum, sbr. IX.–XIV. kafla frumvarpsins, en til þvingunarráðstafana teljast m.a. hald á munum, leit og líkamsrannsókn, símahlustun og önnur sambærileg úrræði, handtaka og gæsluvarðhald. Í frumvarpinu er að finna ákvæði sem mælir fyrir um að heimild lögreglu til að koma fyrir svokölluðum hlerunar- eða eftirfararbúnaði í bifreið, í varningi eða á manni, t.d. í veski hans eða fatnaði, í því skyni að rannsaka afbrot, sbr. c-lið 1. mgr. 82. gr. frumvarpsins. Þótt um nýja reglu sé að ræða er þó einungis um að ræða lögfestingu á úrræði sem notast hefur verið við um nokkra hríð í framkvæmd og dómstólar hafa fallist á kröfu lögreglu um. Þá er og vakin athygli á heimild til að taka lífsýni úr öðrum en sakborningi að tilteknum skilyrðum uppfylltum, sbr. 1. mgr. 77. gr. frumvarpsins. Að öðru leyti er ekki um teljandi efnisbreytingu að ræða en reglurnar eru þó ítarlegri í frumvarpinu en áður hefur verið, einkum skilyrði fyrir þessum úrræðum. Þykir rétt að nánari reglur verði lögfestar þar að lútandi með hliðsjón af eðli þessara úrræða. Óhætt er að slá því föstu að þetta muni ekki hafa áhrif á framkvæmdina við rannsókn mála hjá lögreglu. Fyrirmælum um fyrrgreindar þvingunarráðstafanir hefur verið breytt verulega, ekki síst með það fyrir augum að gera það skýrara en nú er hvaða skilyrði verða að vera fyrir hendi til þess að til þeirra verði gripið. Má þar nefna að ákvæði um gæsluvarðhald er ítarlegra og nýmæli sett fram til að koma í veg fyrir að maður verði úrskurðaður í gæsluvarðhald fyrir tiltölulega litlar sakir eða það vari lengur en brýn nauðsyn krefur, sbr. 1. og 2. mgr. 97. gr. frumvarpsins. Enn fremur er gerð tillaga um að maður verði ekki látinn sæta einangrun í gæsluvarðhaldi gegn vilja sínum nema samkvæmt dómsúrskurði, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. frumvarpsins. Veigamiklar breytingar eru lagðar til á reglum um sönnun og sönnunargögn í sakamálum, sbr. XVI.–XXI. kafla frumvarpsins, ekki síst til að laga þær eftir því sem við á að hliðstæðum reglum í lögum um meðferð einkamála. Má sem dæmi nefna að gert er ráð fyrir að settar verði sérstakar reglur um skýrslugjöf ákærða fyrir dómi, sbr. XVII. kafla frumvarpsins, en ekki er að finna sérreglur um það efni í gildandi lögum heldur hefur í framkvæmd verið stuðst við reglur sem miðaðar eru við skýrslugjöf sakbornings hjá lögreglu og reglur um skýrslugjöf vitna fyrir dómi. Þá er þar að finna ítarleg ákvæði um matsgerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn og öflun sönnunargagna fyrir öðrum dómi, sbr. XIX., XX. og XXI. kafla frumvarpsins en ekki er kveðið á um neitt þessara efna í gildandi lögum ef frá eru talin fátækleg ákvæði um dómkvaðningu matsmanna í 63.–65. gr. þeirra. Helsta formbreytingin, sem lagt er til að gerð verði á gildandi reglum um saksókn, er ákvæði IV. kafla almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sem einkum snúa að því hvernig fara skuli að þegar höfðun sakamáls er háð kröfu brotaþola, samkvæmt viðeigandi refsiákvæði, verði felld inn í lög um meðferð sakamála, sbr. 144. gr. frumvarpsins. Hins vegar er gert ráð fyrir að áfram verði mælt fyrir um það í hegningarlögum hvernig brotaþoli skuli standa að höfðun einkarefsimáls af sinni hálfu. Sérstakur kafli er í frumvarpinu þar sem er að finna reglur um heimild til að endurupptaka mál fyrir héraðsdómi í tilvikum þar sem ákærði hefur ekki sótt þing og máli hefur verið lokið af þeim sökum, sbr. XXIX. kafla frumvarpsins en núgildandi ákvæði þess efnis eru fremur fábrotin. Lagt er til að kveðið verði heildstætt á um réttarfarssektir í einum kafla, sbr. XXXV. kafla frumvarpsins, á sama hátt og gert er í lögum um meðferð einkamála er um mun ítarlegri reglur að ræða í frumvarpinu en er að finna í gildandi lögum. Þá er gert ráð fyrir ákvæði um að nálgunarbann, sem er að finna í gildandi lögum um meðferð opinberra mála, verði færð í sérstök lög og mun ég flytja frumvarp þess efnis. Skýringin á því er sú að nálgunarbann er ekki ráðstöfun sem gripið er til í þágu rannsóknar eða meðferðar á sakamáli heldur er um að ræða forvörn sem er ekki síst ætlað að koma í veg fyrir að afbrot verði framið. Af þeirri ástæðu þykir rétt að kveða á um þetta úrræði í sérlögum. Herra forseti. Frumvarpið, sem ég legg fram, var samið af réttarfarsnefnd og kynnt opinberlega í september á síðasta ári, eins og ég hef þegar sagt, og gert aðgengilegt á vefsíðu ráðuneytisins. Þetta er mikil lagabálkur og er þingskjalið rúmar 200 blaðsíður. Ráðuneyti og réttarfarsnefnd eru sammála um efni þessa frumvarps og í meðferð málsins frá því að það var kynnt hefur m.a. verið fallið frá upphaflegum ákvæðum þar sem gert var ráð fyrir fjölgun meðdómara í sakamálum. Dómstólaráð taldi að þær tillögur yrðu erfiðar í framkvæmd og á liðnu vori kynnti ráðið mér hugmyndir um millidómstig. Ég taldi hins vegar of viðamikið að ætla bæði að breyta skipulagi ákæruvaldsins og dómskerfisins í tengslum við þetta frumvarp. Niðurstaðan varð sú að fella niður kröfuna um fjölgun meðdómara en setja á laggirnar nefnd sem fjalli um það hvernig tryggja megi best milliliðalausa sönnunarfærslu við meðferð sakamála. Einkum veiti nefndin álit sitt á því hvort setja eigi á fót millidómstig þar sem eingöngu verði leyst úr sakamálum. Ekki hefur verið tímabært að leita tilnefninga í nefndina fyrr en nú þegar ráðuneytið og réttarfarsnefnd hafa búið frumvarpið um meðferð sakamála í þann búning sem hér er kynntur. Verður leitað eftir því við dómstólaráð, ríkissaksóknara og Lögmannafélagið að tilnefna menn í nefndina undir formennsku fulltrúa ráðuneytisins og að nefndin ljúki störfum fyrir 1. maí 2008. Herra forseti. Það er von mín að sú endurskoðun á gildandi lögum sem lögð er til með frumvarpi þessu verði til að styrkja enn frekar reglur um meðferð sakamála, efla og bæta ákæruvaldið og tryggja enn betur réttaröryggi almennings. Eins og ég gat í upphafi máls míns hefur gerð þessa frumvarps verið lengi á döfinni, raunar má segja allt frá því að Alþingi samþykkti lögin um meðferð opinberra mála á sínum tíma. Á þeim árum var lögð megináhersla á endurskoðun einkamálalaganna en litið á breytingar á lögunum um meðferð opinberra mála í ljósi þess sem brýnast var talið vegna hinna miklu réttarfarsbreytinga á þessum árum. Þegar þingmenn taka til við að kynna sér frumvarpið munu þeir fljótt sjá á því að mikil alúð hefur verið lögð við gerð þess undir forustu Markúsar Sigurbjörnssonar, hæstaréttardómara og formanns réttarfarsnefndar, en með honum unnu prófessorarnir Stefán Már Stefánsson og Eiríkur Tómasson, einkum að frumvarpsgerðinni, ásamt Benedikt Bogasyni, héraðsdómara og ritara réttarfarsnefndar. Færi ég þeim, og öllum öðrum sem komið hafa að þessu mikla verki, þakkir fyrir vel unnin störf. Ég tel eðlilegt að hv. allsherjarnefnd gefi sér rúman tíma til að fara yfir þetta viðamikla mál og kalli sem flesta á fund til sín til að kynnast viðhorfum þeirra sem hafa reynslu og þekkingu á því mikilvæga réttarsviði sem hér er til umræðu. Frumvarpið getur að sjálfsögðu tekið breytingum í meðförum nefndarinnar eftir að hún hefur brotið það til mergjar í samvinnu við umsagnaraðila eða aðra sem hún kallar á sér til ráðgjafar. Ég legg til, herra forseti, að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að gagnrýna það að þetta mikla frumvarp sem hér hefur verið lagt fram skuli tekið til umræðu á kvöldfundi. Það er ekki sérlega fjölskylduvinsamlegur tími. Það er ýmislegt annað sem við getum gert innan núgildandi þingskapa en að breyta ræðutíma við 2. umr. mála að því er þetta varðar. Ég hefði kosið að þetta frumvarp yrði rætt að viðstöddum sem flestum þingmönnum en ekki þegar klukkan er langt gengin í níu. Frumvarpið á það líka skilið. Ég er farinn að spyrja mig í hvert skipti þegar frumvarp á sviði dómsmála og hegningarlaga rekur á fjörur Alþingis hvort við stefnum með þeim í átt til aukins lýðræðis og efldra mannréttinda eða hvort við förum í öfuga átt. Mér hefur fundist að þau frumvörp sem hafa komið fram eftir hörmungaratburðina í Bandaríkjunum 11. september 2001 hafi gjarnan mótast af þeim skyndiaðstæðum sem þá komu upp og menn hafi ekki alveg haldið yfirvegun í því sambandi. Fjöldi lagafrumvarpa hefur verið samþykktur á Alþingi frá þeim tíma sem ég tel að hafi gengið frá mannréttindum í átt til þess sem ég kalla lögregluríki eða í þá veru fremur en hitt án þess að fyrir liggi skilgreining á því við hvaða ógn við búum á Íslandi og hver er þörfin á því að takmarka eða þrengja að borgaralegum réttindum. Ég mun líka skoða þetta frumvarp þeim augum: Stefnir það í átt til lýðræðis og aukinna mannréttinda eða í öfuga átt? Almennt vil ég þó segja að ég fagna þessari endurskoðun og ég veit fyrir víst að sú vinna sem að baki liggur er vönduð og leitað hefur verið til færustu sérfræðinga á þessu sviði, það þekki ég. Að mínu mati var full þörf á þessari endurskoðun og það er afar margt til bóta í frumvarpinu og vinnan bak við það er eins og ég sagði vönduð, og þó að ég segi það þýðir það ekki að ég sé sammála öllum afrakstri þeirrar vinnu. Vil ég þá víkja fyrst að frumvarpinu almennt. Ég tel að nafngiftin sem slík, frumvarp til sakamála, sé góð og ég tek undir röksemdir sem koma frá frumvarpshöfundum um að orðin brotamál og refsimál séu ekki eins hlutlaus og orðið sakamál sem er ekki eins gildishlaðið. Ég fagna því líka að það skuli vera leitast við að samræma málsmeðferð samkvæmt opinberum lögum og lögum um meðferð einkamála, það þykir mér gott mál. Ég vildi helst sjá sem mesta samhæfingu á því sviði þó að ég geri mér fullkomlega ljóst að það sé ekki hægt að öllu leyti. Ég fagna því líka að það skuli vera setti inn ákvæði í lögin sem mæla fyrir um aðgang að gögnum úr opinberum málum, ákærum og öðrum gögnum, settir eru ákveðnir tímafrestir en það er ekki lokað fyrir það að lögregla veiti frekari upplýsingar. Ég fagna því líka að það skuli hafa orðið þó þessi aðskilnaður milli lögreglurannsókna, hæstv. dómsmálaráðherra, og ákæruvalds með skipan héraðsdómstóla. Ég hefði sjálfur viljað ganga alla leið og aðskilja lögreglurannsóknir og síðan ákæruna, hafa skil þar á milli. En þetta er engu að síður til bóta eins og það er. Eins er til bóta ákvæði um skýrslutökur. Það sem ég hnýt e.t.v. mest um eru fyrirmæli í IX.–XIV. kafla laganna um svonefnd þvingunarúrræði sem er óhjákvæmilegur fylgifiskur laga um sakamál. Ég kem betur að því síðar. Þar er m.a. vísað í skýrslu nefndar sem dómsmálaráðherra skipaði á sínum tíma til að fjalla um óhefðbundnar rannsóknaraðferðir og ég man ekki betur en að sá sem hér stendur hafi verið í þeirri nefnd á sínum tíma. Ég hefði kosið að sú skýrsla eða það sem notað er úr henni hefði verið fylgirit með þessu frumvarpi en ég þykist vita að allsherjarnefnd muni afla þeirrar skýrslu þannig að hún verði til við vinnslu málsins. Það eru ákvæði í þessum þvingunarköflum sem valda mér áhyggjum af því að þar sýnist mér kúrsinn vera tekinn frá lýðræði og mannréttindum, heimildir lögreglu rýmkaðar á kostnað mannréttinda og einstaklingsfrelsis. Það er ágætt að tekin skuli hafa verið upp ákvæði sem snúa að höfðun sakamáls að kröfu brotaþola og ég tel afar gagnlega þá breytingu sem lögð er til um að ákærða verði gefinn kostur á að skila greinargerð. Ég hefði þó, hæstv. dómsmálaráðherra, viljað ganga jafnvel lengra í þeim efnum og gera það að skyldu fyrir lögmenn eða ákærða að skilað væri málsvörn fyrir sakborninga eða ákærða í málum. Sjálfur hef ég á mínum ferli sem lögmaður gert það vegna þess að þá skjalfestir maður málsvarnir hins ákærða og Hæstiréttur fær þær síðan á skjali til sín. Ég hefði því í þessu tilviki sett beint samasemmerki milli greinargerðar stefnda í einkamálum og ákærða í refsimálum. Ég ætla ekki að fara miklu meira í þennan almenna kafla. Ég hefði þó kosið að frestur til að afhenda verjanda eða réttargæslumanni málsgögn væri styttur, ég tel hann of langan, þrjár vikur. Frumvarpið er að vísu ekki að breyta neinu í því samhengi en ég tel frestinn of langan. Ég get almennt sagt að öll ytri umgjörð og ákvæði sem varða málsmeðferð og annað slíkt eru mjög til bóta í þessu frumvarpi og þarna er vönduð vinna. Það sem ég tel mikilvægasta kafla þessa frumvarps er IX. kafli og áfram, um það sem ég nefndi áðan, þvingunarúrræði laganna. Þvingunarúrræði sakamálalaga fela alltaf í sér skerðingu á mannréttindum, hjá því verður ekki komist, gæsluvarðhald, leit, haldlagning, og þar fram eftir götunum. Það er vandratað meðalhófið í þeim efnum. En það er ein grundvallarregla sem löggjafinn skyldi ætíð hafa í huga þegar þetta meðalhóf er ratað, að túlka vafann ætíð mannréttindum og einstaklingum í hag, ekki lögreglu. Það sem ég vil almennt gagnrýna í þeim köflum sem ég nefndi er að þar hafa lögregluhagsmunir og rannsóknarhagsmunir haft meira vægi, þeir eru teknir fram fyrir mannréttindin. Um það eru allmörg dæmi sem ég mun auðvitað fyrst og fremst gera að umtalsefni og umfjöllunarefni í nefndarstörfum innan allsherjarnefndar þó að ég tæpi á örfáum hér. Ég get nefnt 69. gr., um hald á munum, en þar segir: „Nú vill eigandi eða vörsluhafi munar, sem hald er lagt á, ekki hlíta þeirri ákvörðun og getur hann þá borið ágreiningsefnið undir dómara.“ Þetta kemur víða fyrir í þessum þvingunarúrræðisköflum. Ég er á því að slík þvingunarúrræði eigi lögreglan nánast undantekningarlaust að bera undir dómstóla áður en gripið er þeirra, að meginreglu til áður en gripið er til þvingunarúrræða, en ef brýna nauðsyn ber á þvingunarúrræðum og ekki gefst tími til að fara dómstólaleiðina þá eigi að fara eftir á fyrir dómstóla. Þar er ekki verið að íþyngja lögreglu eða nokkrum vegna þess að hvarvetna um landið eru dómarar á bakvakt og það er auðvelt að leita til þeirra, það er hægt að ná til dómara um allt land á skömmum tíma, innan hálfs sólarhrings, nema sérstaklega standi á með veður eða eitthvað slíkt, en það heyrir til undantekninga. Um þá kafla sem ég nefndi, þvingunarúrræðiskaflana, má líka nefna annað sem ég hef áhyggjur af í þessu sambandi og það er hin sígilda spurning: Hver á að hafa eftirlit með eftirlitsmönnunum? Hver á að hafa eftirlit með lögreglunni þegar hún grípur til þvingunarúrræða? Ég tel að þessi spurning sé skilin eftir í of lausu lofti í frumvarpinu, að það sé ágalli á þessum köflum öllum að öryggisventlarnir eru ekki nægilega góðir. Dæmi um rýmkun í þágu lögreglu er lokamálsgrein 72. gr. um að lögregla skuli hlutast til um að skila munum sem hafa verið haldlagðir, teknir með þvingunarúrræðum. Auðvitað á að snúa þessu við, lögreglan á að hafa skyldu til að skila slíkum hlutum þegar þeirra er ekki þörf lengur og þeir hafa ekki orðið til við refsivert athæfi. Í 75. gr. er fjallað um leit. Það er sama þar. Þar getur sá sem þetta bitnar á farið eftir á til dómstóla og borið ágreiningsefnið undir dómara þótt það fresti ekki húsleitinni. Þetta er rýmkun að nokkru leyti og þar hygg ég að lögreglan ætti að leita eftir á til dómstólsins og fá réttlætingu gerða sinna en vísa ekki mannréttindaskerðingunni eða þvingunarúrræðinu yfir á þann sem þolir þvingun og segja: Far þú og sæktu réttinn. Þarna á lögreglan að sækja staðfestingu á því að henni hafi verið þetta heimilt og þetta á að vera opið með þeim hætti. Ég set líka spurningarmerki við ákvæðin um þvagsýna-, blóðsýna- og lífsýnatöku. Þar er enn eina rýmkunina að finna, þ.e. að taka lífsýni úr öðrum en sakborningum. Þar erum við að feta inn á nýja braut sem ég hef verulegar efasemdir um. Þar eru enn fremur heimildir til að framkvæma líkamsleitina og sýnatökuna og leita svo úrskurðar eftir á og það gagnrýni ég líka. Á blaðsíðu 129–130 í frumvarpinu er vikið að XI. kafla laganna og þar kemur m.a. fram að við gerð kaflans hafi verið höfð hliðsjón af tillögum nefndar, sem dómsmálaráðherra skipaði á sínum tíma til að fjalla um sérstakar, óhefðbundnar rannsóknaraðferðir lögreglu, en tillögurnar er að finna í skýrslu nefndarinnar sem út kom í aprílmánuði 1999, eins og fram kemur í frumvarpinu. Fram kemur að farið sé eftir þessum tillögum að nokkru en þó er vikið frá tillögum þessarar nefndar í afar veigamiklum atriðum. Í fyrsta lagi lagði nefndin til að þegar gripið yrði til aðgerða yrði rannsókn að beinast að fyrir fram tilteknum brotum, þar á ég við hlustunarúrræðin og myndatökur og sitthvað fleira - ég er að tala um símahlustun og önnur sambærileg úrræði í XI. kaflanum. Þar vildi nefndin að vísað væri til tiltekinna hegningarlagaákvæða sem brotin væru. Því er hafnað og í greinargerðinni er því borið við að lagatæknileg vandamál fylgi því að fara þá leið að tiltaka þau hegningarlagaákvæði sem eru undir. Þar segir orðrétt, með leyfi herra forseta: „Þannig verða lagaákvæðin bæði flóknari og vandmeðfarnari, lagatæknilega séð, þar á meðal vegna þess að huga þarf að breytingum á þeim í hvert sinn sem hlutaðeigandi ákvæðum hegningarlaga kann að verða breytt. Það sem skiptir þó meira máli í þessu sambandi er að vafasamt er að einskorða heimild lögreglu til að grípa til þessara aðgerða í þágu rannsóknar við það að hún beinist að fyrir fram ákveðnum brotum.“ Lagatæknileg ákvæði eða vandamál í framkvæmd geta aldrei réttlætt það að mannréttindum sé ýtt til hliðar. Í annan stað lagði nefndin til, sú sem skilaði skýrslu í apríl 1999, að sá sem sætir símahlustun og fleiri slíkum þvingunum - það er eðli þeirra að sá sem hlustunin beinist að, hlerunin beinist að, veit ekki af aðgerðinni - nefndin lagði til að danskri og norskri fyrirmynd að þessum aðilum sem þvingunarúrræðið beindist gegn væri skipaður réttargæslumaður, öryggisventill á lögregluna. Því er hafnað í þeim tillögum sem hér eru lagðar fram og ég tel það vera afar miður. Við getum verið fullsæmd að því að fara að því sem Danir og Norðmenn hafa gert í þessum efnum og tryggt réttaröryggi þeirra sem sæta símahlerunum og öðrum sambærilegum úrræðum en í þessum tilvikum ræður lögreglan algjörlega för og rökstuðningi máls. Þetta gagnrýni ég. Ég gagnrýni líka að það er dregið úr skilyrðum í 80. gr. Skilyrðin eru rýmri og þar er enn þrengt að mannréttindum. Ég hef líka áhyggjur af mannréttindum í 82. gr. Þar er nýmæli um að koma fyrir búnaði á eða inni í bifreið eða öðru farartæki. Ég leggst ekki gegn þessu rannsóknarúrræði, það má ekki skilja orð mín þannig. Í athugasemdum við einstakar greinar frumvarpsins segir um 82. gr. orðrétt, með leyfi herra forseta: „Þær rannsóknaraðgerðir, sem hér um ræðir, fela í sér óvenju mikla skerðingu á friðhelgi einkalífs þeirra sem þær beinast að. Það stafar ekki síst af því að með þessu móti er unnt að afla upplýsinga um daglegar athafnir fólks, á heimilum þess sem annars staðar, án vitundar þess. Segja má að hér sé gengið enn lengra í þá átt að skerða friðhelgi einkalífs manna en þegar símtöl og önnur fjarskipti þeirra eru hleruð og þau tekin upp …“ Þetta er sem sagt opið ákvæði og þarna vantar sárlega eftirlit með eftirliti. Ef þetta er svona brýnt mál þá þarf þess með. Ég sé, herra forseti, að tími minn er liðinn. Ég á fleiri athugasemdir eftir og ég læt auðvitað málið til mín taka í allsherjarnefnd. En ég vil ljúka orðum mínum með því, og biðst velvirðingar á því að fara fram yfir tímann, að þakka fyrir þá miklu og vönduðu vinnu sem þarna liggur að baki.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framlag hans til umræðunnar en mér finnast þetta vera dæmigerð atriði sem athuguð verða í allsherjarnefndinni þegar farið verður yfir frumvarpið. Lögregla mun m.a. skýra sitt mál og menn vega og meta þá hagsmuni sem eru í húfi út frá sjónarmiðum allra sem starfa þurfa eftir lögunum. Brýnt er að lögin séu þannig að skýrt sé hvað í þeim felst og að þeir sem eftir þeim starfa viti nákvæmlega hvernig um hnúta er búið. Mér þóttu athugasemdir hv. þingmanns við IX.–XIV. kafla ekki mjög alvarlegar í sjálfu sér miðað við orðalagið í greinargerðinni og hvernig það er lagt upp. Í raun og veru er ekki um neinar meiri háttar breytingar að ræða í frumvarpinu, hvorki efnislegar né annars konar, að því er þennan kafla varðar. Nákvæmlega er skýrt í greinargerðinni að orðalagi sé breytt og í sumu sem hv. þingmaður vék að. Í 72. gr. segir, með leyfi forseta: „Fyrri málsgrein greinarinnar er samhljóða 82. gr. núgildandi laga. Síðari málsgreinin á sér á hinn bóginn ekki hliðstæðu þar, en með henni er ráðgert að lögregla hlutist að eigin frumkvæði til um að koma munum, sem haldi hefur verið létt af, í hendur þess sem á tilkall til þeirra. Verður ekki séð að ákvæði þessarar greinar þarfnist frekari skýringa.“ Ég skil orðalagið þannig að verið sé að leggja nýjar skyldur á lögregluna til að koma til móts við þann sem hlut á að máli en ekki að þrengja að honum. Þannig er með fleira sem hv. þingmaður vék að. Ef allt er lesið og farið yfir það sem er um að ræða eru þetta skynsamleg rök fyrir málinu. Ekki er verið að nálgast viðfangsefnið með því að þrengja að neinum. Þegar litið er á eftirfararbúnað og annað eru tekin ákvæði inn í lög sem þegar eru framkvæmd af öðrum. Farið er yfir málið sem er sjálfsagt til að allsherjarnefnd geti farið yfir það og unnt sé að ræða það á Alþingi. Menn geta að sjálfsögðu haft skiptar skoðanir á atriðunum sem hv. þingmaður gat um og rædd voru nefndinni sem hann sat í - mig minnir að hann hafi verið formaður nefndar um óhefðbundnar rannsóknaraðferðir - eins og hann hefur skoðun á frumvarpinu sem er ólík þeirri sem ráðuneytið og réttarfarsnefnd hafa. Menn hafa rétt til að hafa aðrar skoðanir varðandi ákvæðin en sú ágæta nefnd hafði sem hann var formaður fyrir. Mér sýnist að þetta sé vel rökstutt í greinargerð frumvarpsins. Þegar um er að ræða heimild til aðgerða er sagt að hún sé bundin því skilyrði að rannsókn beinist að brotum á tilteknum ákvæðum almennra hegningarlaga. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Einnig má túlka tilvísun til tiltekinna refsiákvæða á þann veg að með því hafi löggjafinn markað þá stefnu að veita beri lögreglu að öðru jöfnu heimild til þess að grípa til símahlerunar og þvílíkra aðgerða ef rannsókn beinist að þeim brotum sem þannig er sérstaklega vísað til í lögum.“ Í orðalaginu felst að með því að fara að tillögu nefndarinnar sem hv. þingmaður veitti formennsku sé verið gera því skóna að dómari hafi ekki svigrúm til að taka afstöðu til tilmæla lögreglu um hvort hlera eigi að síma eða ekki, að svigrúmið sé þá þrengt um of. Það stangast alveg á við málflutning hans um að frumvarpið þrengi að brotaþola. Þegar ákvæðið er skoðað er alveg augljóst að ekki er farið að tillögum hans og nefndarinnar vegna þess að talið var að með því væri þrengt of mikið að brotaþola og dómara í raun gefin fyrirmæli með lögum um að honum beri að heimila lögreglu að hlera fari hún fram á það. Ég held því að skoða þurfi málið betur en hv. þingmaður gerði og tel að hv. allsherjarnefnd hljóti að gefa sér tíma til að hlusta á öll rök í málinu. Þótt hv. þingmaður sé kannski sár yfir því að tillögur hans voru ekki teknar til greina við gerð frumvarpsins er það rökstutt hér hvers vegna það var ekki gert. Varðandi það að ekki skuli hafa verið farið að tillögu nefndar hv. þingmanns að norskri fyrirmynd þá segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Vegna þessa má halda því fram að hér sé um að ræða falskt öryggi sem bæti litlu sem engu við aðkomu sjálfstæðs og óvilhalls dómara að málinu.“ Tillögu nefndar hv. þingmanns var ekki tekið því að talið var að hugsanlega sé með þeirri tillögu verið að binda hendur dómarans, það sé með öðrum orðum hið gagnstæða við það sem hv. þingmaður segir, að frumvarpið miði að því að auka vald hins opinbera á kostnað almennings eða brotaþola. Ég tel, herra forseti, að hægt sé að fara yfir margar athugasemdir sem hv. þingmaður gerði og benda á að óþarfi sé að einfalda málin. Þau eru flókin og vandmeðfarin og fara verður yfir þau með opnum huga. Skoða þarf hvert atriði vel og velta fyrir sér hvað orðalag á einni grein getur leitt af sér í ljósi þeirra hagsmuna sem um er að ræða. Frumvarpið var samið af mikilli alúð og var gaumgæfilega yfirfarið, hvert orð og hugsun voru grandskoðuð. Ég tel að frumvarpið sé betur unnið en tillögur nefndarinnar sem hv. þingmaður veitti formennsku, með fullri virðingu fyrir störfum hennar, enda er margt þaðan tekið inn í frumvarpið. Ég tek undir með hv. þingmanni að öll tillögugerð hefði getað fylgt frumvarpinu sem fylgiskjal en það var ekki gert. Nefndarálitið er aðgengilegt á vefsíðu ráðuneytisins þannig að auðvelt er að nálgast það ef menn vilja. Í inngangi hv. þingmanns kom fram að síðan árásirnar voru gerðar á Bandaríkin, New York og Washington, í september 2001, hafi þróunin orðið sú að þrengt hafi verið að mannréttindum, þess sjáist merki hér og víða annars staðar. Því neitar enginn. Enginn á Vesturlöndum neitar því að gripið hafi verið til margvíslegra ráðstafana, sett lög og ákvæði sem mönnum hugnuðust ekki og töldu ekki þörf á áður. Að þessu leyti erum við bundin af alþjóðasamningum að verulegu leyti. Áhættumatið er ekki bundið við einstök ríki heldur er það sameiginlegt áhættumat þjóða sem koma að gerð alþjóðasamninga, bæði á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og á vettvangi Evrópuráðsins. Vegna ummæla hv. þingmanns um annað frumvarp sem var til umræðu á dögunum þar sem eru tekin upp í frumvarpið ákvæði úr samningi Evrópuráðsins gegn hryðjuverkum, benti formaður refsiréttarnefndar á í Morgunblaðsgrein í morgun að 50 ríki kæmust að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt sé að leiða svona ákvæði í lög. Þar er áhættan metin. Sameinuðu þjóðirnar mátu áhættuna eftir árásirnar 2001. Ef hv. þingmaður hefði setið á þingi veturinn 2001–2002 eða 2002–2003 hefðu honum örugglega blöskrað þau fyrirmæli sem komu frá Sameinuðu þjóðunum um nauðsyn þess að festa í lög alls konar ákvæði sem voru ekki fyrir áður. Það var sameiginlegt áhættumat þjóðanna sem eru aðilar að Sameinuðu þjóðunum sem leiddi til þess að það var gert að alþjóðasamningum. Síðan var gengið fast eftir því við ríki að þau framfylgdu samningunum og breyttu löggjöf sinni í samræmi við það. Lögin um meðferð sakamála eiga ekki við í þessari löggjöf þótt þau taki vissulega mið af því. Það er miklu frekar í hegningarlögunum sem við höfum innleitt fjölmörg ákvæði sem eiga rætur að rekja beint til aðildar okkar að Sameinuðu þjóðunum, Evrópuráðinu og samtökum í heiminum sem menn telja þó helstu alþjóðasamtökin til varnar mannréttindum. Segja má að íslensk stjórnvöld hafi komist að einhverju áhættumati sem leiði til þess að það sé fært í lög en rangt er að halda því fram. Ástæðan fyrir því að það var gert eru kröfur alþjóðasamfélagsins og sameiginlegt áhættumat sem þar liggur fyrir og kemur fram í alþjóðasamningum. Ég held að hv. þingmaður átti sig á því ef hann hugsar málið. Þeir sem að því standa á vegum þessara samtaka gera það ekki til að þrengja að mannréttindum heldur til að tryggja öryggi borgaranna og svara kröfum sem fram hafa komið í aðildarríkjunum um nauðsyn þess að gera ráðstafanir. Auðvitað getum við deilt um hvaða áhrif ráðstafanirnar hafa en engu að síður sýnir það sig að tekist hefur að koma í veg fyrir hryðjuverk og um það liggja fyrir óteljandi dæmi í mörgum ríkjum. Ég ætla ekki að telja þau dæmi upp en þau er nærri okkur, t.d. í Danmörku. Í Bretlandi hefur mistekist að koma í veg fyrir hryðjuverk en það hefur líka heppnast með ótrúlega góðum hætti. Ef hv. þingmaður kynnti sér umræður í Bretlandi um ráðstafanir sem gerðar eru þar og hvers vegna þær eru gerðar, með hliðsjón af greiningu lögreglunnar á áhættunni sem Bretar standa frammi fyrir, er ég viss um að hann mundi vera þeirrar skoðunar að nauðsynlegt væri að hafa heimildir fyrir lögreglu til þess að gera slíkar ráðstafanir. Í Bretlandi deila menn um hvort lögregla eigi að hafa heimild til að halda mönnum í gæsluvarðhaldi í 28 daga eða 90 daga án þess að draga þá fyrir dóm. Það er ekki verið að tala um neitt slíkt hér, við höfum aldrei látið okkur detta það í hug. Í frumvarpinu er þvert á móti réttur gæsluvarðhaldsfanga skilgreindur betur. Í Bretlandi er spurningin: Eru 28 dagar nóg? Lögreglan segir að svo sé ekki og þá er talað um 90 daga. Það er mikið deilumál í breska þinginu. Við flytjum ekki slík frumvörp hér en það sýnir bara að í öðrum löndum snúast umræðurnar um miklu harkalegri aðgerðir en við hugsum okkur. Við viljum framkvæma lágmarksaðgerðir í samræmi við alþjóðlegt hættumat sem liggur að baki slíkum alþjóðasamningum. Við höfum sérstakar aðstæður hér á landi sem lúta að skipulagðri glæpastarfsemi eins og við heyrum og fréttum af. Það er nauðsynlegt að efla getu lögreglunnar til rannsókna í fíkniefnamálum, kynferðisbrotamálum og öðrum slíkum málaflokkum og ég tel að frumvarpið geri lögreglunni auðveldara að glíma við þau mál. Ég legg eindregið til að það fari til hv. allsherjarnefndar og að hún gefi sér tíma til að skoða það og kalla fyrir sig sérfróða menn sem geta upplýst hana um málið. Auk þess þarf að fara yfir textann í frumvarpinu til að átta sig á að með því er ekki vegið að mannréttindum heldur er markmiðið að tryggja öryggi borgaranna.

Herra forseti. Það er auðvitað svo að í stuttri 30 mínútna ræðu um jafnviðamikið mál og hér liggur fyrir þingi eins og ég veit að hæstv. dómsmálaráðherra getur þó verið sammála mér um að sé rétt, að þetta sé viðamikið mál, þá getur maður ekki gert málum líkt því öll skil. Ég átti reyndar allmikið eftir þegar ræðutíma mínum lauk. Ég verð að leiðrétta hæstv. dómsmálaráðherra að því leyti að þessi nefnd um óhefðbundnar rannsóknir skilaði skýrslu og þó að vegur minn hafi verið allnokkur í nefndinni þá var ég ekki formaður hennar.

Það er náttúrlega skaði.

Hún vann, að ég hygg - og ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir það - ég held að hún hafi unnið gott starf og þar var akkúrat þessi vandi sem við erum að glíma við í þessum efnum, þ.e. þetta samspil mannréttinda og hagsmuna lögreglu. Ég nefndi dæmi um það, og tel það vera í þvingunarúrræðisköflunum, að það er verið að rýmka fyrir heimildum lögreglu og þar með er gengið inn á mannréttindasviðið, þrengt þar að. Það sagði enginn að verið væri að henda burtu mannréttindunum. Ég var að segja að það hafi verið að rýmka heimildir lögreglu og takmarka mannréttindi. Að því er varðar hryðjuverkin og hryðjuverkalögin og það sem þar spratt af og þörf hinna 50 ríkja þá hygg ég að við Íslendingar þyrftum sérstaklega að skoða þörfina innan lands. Við höfum sem betur fer engin dæmi hér um hryðjuverk. Einu hryðjuverkin sem ég þekki og eru dæmi um eru það sem ég kalla hryðjuverk gagnvart konum sem er illa sinnt, þ.e. hið kynbundna ofbeldi.

Herra forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar á því að ég gerði veg hans meiri í nefndinni en efni stóðu til en álit nefndarinnar er prýðilegt og ég hef notað það og farið yfir það, meðal annars á fundum með lögreglunni. Ég tel að í þessu áliti nefndarinnar og þeim tillögum sem síðan er tekin hliðsjón af við gerð þessa frumvarps sé tekið á öllum álitaefnum sem menn þurfa að líta til þegar fjallað er um svokallaðar óhefðbundnar rannsóknaraðferðir lögreglunnar sem er náttúrlega mjög viðkvæmt svið. Það er líka verið að fara inn á þau svið. Evrópuráðið hefur farið mjög nákvæmlega ofan í þann málaflokk og gefið út bækur um það þar sem borin eru saman ákvæði að þessu leyti í ólíkum löndum og menn hafa kynnt sér það hér á landi og farið yfir það. Það liggur allt fyrir og ég er viss um að nefndin hefur gert það líka. En ég held að þróunin frá 1999 þegar nefndin skilaði áliti, atburðirnir 2001 og það sem hefur gerst síðan og þær ráðstafanir sem þjóðir hafa talið sig þurfa að gera í ljósi alþjóðlegra skuldbindinga sinna, endurspeglist í senn í því hvernig tillögur nefndarinnar eru útfærðar í þessu frumvarpi. Mikið svigrúm er gefið af hálfu nefndarinnar og í frumvarpinu líka til ríkissaksóknara. En viðleitnin við frumvarpssmíðina var sú að færa það frekar inn í lagatextann sem áður hefur að nokkru leyti verið í höndum ríkissaksóknara þannig að hægt sé að ræða þetta hér á þingi og fara yfir það og hv. allsherjarnefnd getur gert það mun betur en við í þingsalnum. Ég held að það sé mjög farsælt að hv. þingmaður situr í allsherjarnefnd með sína reynslu bæði af störfum í þessari nefnd og einnig af lögmannsstörfum til að koma þeim sjónarmiðum á framfæri. Ég held að það tryggi betri málsmeðferð í nefndinni og að öll sjónarmið komi fram.

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. dómsmálaráðherra að þetta er afar vandmeðfarið svið, óhefðbundnar rannsóknaraðferðir. Þær eru afar vandmeðfarnar. Þar takast á hagsmunir sem snúa að, eins og má alveg orðað það, öryggi borgaranna, öryggiskennd borgaranna og svo mannréttindum og einstaklingsfrelsi, öllu slíku. Þetta er eitt vandasamasta svið lögfræðinnar, þegar þetta tekst á nema þá helst þegar mannréttindi takast á innbyrðis. Grundvallarhugsun mín í þessu máli er sú að túlka vafann mannréttindum í hag, ganga ekki lengra. Það er mín grundvallarskoðun líka að eftir hörmungaratburðina í Bandaríkjunum eða New York 11. september 2001 hafi heimurinn misst sig svolítið. Ég fylgdist nokkuð með umfjöllun í Bandaríkjunum á þeim tíma og það voru ótrúlegar tilfinningarík og snörp viðbrögð sem þar komu fram og eiginlega með ólíkindum og þegar menn horfa til baka og skoða viðbrögðin þar sem síðan leiddu út í þessa þróun, hryðjuverkalöggjöf og allt annað slíkt, þá gat maður allt eins hugsað sér að hryðjuverkamennirnir hafi unnið ákveðinn sigur í sinni baráttu. Var það ekki tilgangur þeirra að reyna að grafa undan því lýðræði og því skipulagi sem við viljum búa við, hinu vestræna lýðræði og því skipulagi sem við búum við? Hefur það gerst að einhverju leyti að þeim hafi tekist ætlunarverk sitt þegar við þurfum að skerða réttindi okkar eigin þegna?

Herra forseti. Það má náttúrlega segja það um alla atburði sem gerast og kalla á ný viðhorf og nýjar umræður að það sé ákveðinn sigur fyrir þá sem hörmungum valda að menn fari að fjalla um ráðstafanir til að koma í veg fyrir að hörmungarnar verði aftur. En ég lít ekki þannig á. Ég lít þannig á að þetta ákveðna tilvik hafi leitt til þess að menn þurfi að gera ráðstafanir til þess að leikurinn endurtaki sig ekki. Það hefur verið sýnt fram á það með þessum árásum að menn eru tilbúnir til að grípa til slíkra ráða til að ná fram einhverjum óskilgreindum hagsmunum sem ég skil ekki. Það er með ólíkindum og þegar svo er vegið að þjóðum og saklausum borgurum þá er það skylda ríkisvaldsins að grípa til ráðstafana til að slíkt endurtaki sig ekki. Mannkynssagan snýst að verulegu leyti um þetta. Eftir síðari heimsstyrjöldina ákváðu lýðræðisríkin að stofna Atlantshafsbandalagið og halda Sovétríkjunum í skefjum. Ég er viss um að hv. þingmaður telur að það hafi verið misráðið. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það var rétt og það skilaði árangri þannig að við getum farið yfir söguna og lagt dóm á gagnráðstafanir eftir að einhverjir ákveðnir atburðir gerast og síðan séð hver árangurinn er. Við höfum ekki enn þá náð tökum á þessum málum, baráttunni við hryðjuverk. Við vitum að ráðstafanir sem eru gerðar í einstökum löndum til að halda þessum öflum í skefjum eru með ólíkindum. Þær koma við að sjálfsögðu - og ég er því sammála - koma inn á svið sem við viljum helst ekki þurfa að fara inn á til að gæta öryggis borgaranna. En við erum nauðbeygð til að gera það til að tryggja þetta öryggi og koma í veg fyrir að aðrir eins ofbeldismenn og réðust á Bandaríkin endurtaki leikinn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir stuttu frumvarpi sem ég flyt ásamt hv. þm. Guðjóni A. Kristjánssyni, Grétari Mar Jónssyni og Jóni Magnússyni, um breytingu á lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Í frumvarpinu er lagt til að breyta 5. gr. núgildandi laga á þann veg að greinin orðist svo, með leyfi forseta: „Heimilt er að greiða umönnunargreiðslur skv. 4. gr. til maka elli- eða örorkulífeyrisþega, sem dvelst í heimahúsi, eða öðrum nákomnum lífeyrisþeganum sem annast lífeyrisþegann. Ráðherra setur nánari reglur um framkvæmd þessa ákvæðis.“ 2. gr. frumvarpsins segir að lög þessi öðlist þegar gildi. Núverandi lagaákvæði í 5. gr. er rýmkað nokkuð með frumvarpi þessu. Í fyrsta lagi verða heimilar umönnunargreiðslur til annarra en þeirra sem eiga sameiginlegt lögheimili með elli- eða örorkulífeyrisþeganum og er þá miðað við að sá sem umönnunargreiðslur fær sé nákominn lífeyrisþeganum, ættingi eða náinn vinur. Í öðru lagi eru lagðar niður núverandi makabætur og umönnunarbætur og þess í stað lagt til að teknar verði upp umönnunargreiðslur skv. 4. gr. laganna. Við það hækka greiðslurnar úr því að vera allt að 80% af grunnlífeyri og tekjutryggingu almannatrygginga eða úr 82.700 kr. í allt að 96.978 kr. á mánuði. Loks er í þriðja lagi fellt úr gildandi lögum skilyrði um að sérstakar aðstæður þurfi að vera fyrir hendi og þannig verður heimild laganna rýmri en áður. Breytingarnar í frumvarpinu munu sérstaklega gagnast aðstandendum alzheimer-sjúklinga og öðrum þeim sem þurfa stöðuga umönnun og athygli annarra og eru auk þess í takt við sjálfsagðar kröfur sem nú eru uppi um að öldruðum verði gert kleift að búa sem lengst á eigin heimili og auka með þeim hætti lífsgæði þeirra. Þrátt fyrir nokkra hækkun á greiðslum verður kostnaður við umönnun á hverjum mánuði einungis sem svarar einnar viku kostnaði við hjúkrunarrými og því má leiða að því sterkar líkur að umrædd breyting leiði til sparnaðar fyrir ríkissjóð. Á síðasta ári voru greiddar samtals 92 millj. kr. til 125 einstaklinga í makabætur og umönnunarbætur. Þær greiðslur hefðu orðið um það bil 107 millj. kr. ef gilt hefði fjárhæðin í frumvarpinu. Rýmkun á heimild laganna mun vafalaust fjölga þeim sem fá umönnunargreiðslur, enda til þess ætlast. Ekki er unnt að leggja mat á þann kostnað að svo stöddu né þann sparnað fyrir ríkissjóð sem hlýst af því að viðkomandi mun líklega dvelja lengur í heimahúsi en ella. Þykir því rétt að hafa lagaákvæðið í formi heimildar um sinn. Og lýkur þar með greinargerðinni sem fylgir með þessu frumvarpi. Ég vil, virðulegi forseti, bæta því við að lokum að mér finnst ástæða til að skoða frekar útfærslu á þessu ákvæði í frumvarpinu í ljósi frumvarps sem ríkisstjórnin hefur lagt fram og var rætt í þingsölum í gær um breytingar á lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna. Þar er kynnt til sú tillaga ríkisstjórnarinnar að foreldrar sem annast börn sem þannig er ástatt um geti fengið greiðslur úr ríkissjóði sem komi í stað launa sem þeir verða af vegna þess að þeir geti ekki lengur sinnt starfi sínu og að ríkið greiði allt að 80% af þeim launum sem viðkomandi foreldri hefur haft á almennum vinnumarkaði, þó með tiltekinni hámarksfjárhæð á mánuði. Mér finnst þetta að mörgu leyti hliðstæður tilgangur og í frumvarpinu sem við ræddum í gær og því eðlilegt að skoða hvort ekki væri rétt að samræma greiðslur úr ríkissjóði í þessum tveimur tilvikum. Í frumvarpi ríkisstjórnarinnar er sett lágmark á greiðslur til foreldra, þ.e. 130 þús. kr. á mánuði sem er verulega hærri fjárhæð en við leggjum til í frumvarpi okkar um breytingar á lögum um félagslega aðstoð. Ég mælist til þess af nefndinni sem fær málið til athugunar að hafa í huga að gætt verði samræmis við greiðslu úr ríkissjóði milli þessara tveggja lagabálka. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu að hafa fleiri orð til að mæla fyrir þessu frumvarpi. Það er stutt og skýrt og hefur augljósan tilgang. Ég hygg að menn þurfi ekki að velkjast í vafa um að hverjum málið beinist og í hvaða tilgangi það er lagt fram. Ég legg til, virðulegi forseti, að málinu verði vísað til félags- og tryggingamálanefndar að lokinni þessari umræðu og til 2. umr.