Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það um veitingu ríkisborgararéttar, sem hér liggur fyrir, er árlegur viðburður. Í frv. þessu er greint frá 25 umsækjendum og fullnægja þeir allir skilyrðum þeim sem sett hafa verið af allshn. beggja þd., sbr. nál. á þskj. 830 frá 99. löggjafarþingi, dags 2, maí 1978. Enn fremur hefur rn. hlutast til um að afla umsagna um umsækjendur hjá viðkomandi lögreglustjóra og sveitarstjórnum á dvalarstöðum umsækjenda, sbr. 2. málsgr. 6. gr. laga nr. 100/1952, um íslenskan ríkisborgararétt. Herra forseti. Ég þarf ekki að öðru leyti að orðlengja um þetta, en þess er óskað, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. allshn.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er til komið af brýnni nauðsyn. Það er komið fram til þess að bæta þegar í stað úr ástandi sem er óþolandi. Nálægt 1/4 hluti þjóðarinnar býr nú við þetta ástand. Það eru þeir sem nota olíu til upphitunar húsa. Þetta frv. fjallar um niðurgreiðslu á olíu til upphitunar húsa til að létta þessu fólki byrðar þær sem það hefur nú að bera. Hin gífurlegi kostnaður við olíukyndingu er ekki nýr af nálinni þótt keyrt hafi um þverbak á síðasta ári. Sögu þessa má rekja allt til ársins 1973, en þá voru fyrirséðar mjög miklar verðhækkanir á olíu, þegar olíukreppan fyrri var í aðsigi. Árið 1974 var hafin niðurgreiðsla á olíu til að draga úr áhrifum af hækkun olíuverðs á hitunarkostnað íbúðarhúsnæðis Síðan hefur þessum varnaraðgerðum verið fram haldið, en hafa nú reynst algjörlega ófullnægjandi. Verð á gasolíu til húshitunar hefur hækkað frá 1. júlí 1973 úr kr. 5.30 hver lítri í kr. 155.25 nú. Samkvæmt þessu hefur olíuverð á þessu tímabili 29.3-faldast. Á sama tíma hefur styrkur til niðurgreiðslu olíu hækkað úr 1800 kr. á ársfjórðungi fyrir hvern mann í 18 000 kr. á íbúa, eða tífaldast. Athuganir hafa leitt í ljós, að verkamaður þurfti að greiða átta vikna dagvinnulaun fyrir gasolíu til upphitunar á fjölskylduíbúð miðað við kaupgjald og gasolíuverð 1. júlí 1973, 11.5 vikna dagvinnulaun miðað við kaupgjald og gasolíuverð, að frádregnum olíustyrk, 1. mars 1979 og 14.8 vikna dagvinnulaun miðað við kaupgjald og gasolíuverð, að frádregnum olíustyrk, 21. des. 1979. Tilsvarandi hlutfallstölur af árslaunum fyrir dagvinnu eru sem hér segir: 1. júlí 1973 15.4%; 1. mars 1979 22.1%; og 21. des. 1979 28.5%. Ef sami maður hefði átt þess kost að kaupa tilsvarandi orku í heitu vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur á tilgreindum viðmiðunartímum hefði 3.5 vikna dagvinnukaup nægt fyrir ársnotkun miðað við 1. júlí 1973, 2.5 vikna laun miðað við 1. mars 1979 og 2 vikna laun miðað við 21. des. 1979. Samkvæmt þessu kostar olíukynding meira en tilsvarandi orka í heitu vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur sem þessu nemur: Miðað við verðlag 1. júní 1973 4.5 vinnuvikur eða 8.7% af árslaunum. Miðað við verðlag 1. mars 1979 9 vinnuvikur eða 17.3% af árslaunum. Og miðað við verðlag 21. des. 1979 12.8 vinnuvikur eða 24.6% af árslaunum verkamanna í fiskvinnu miðað við 40 klst. vinnuviku. Er þá búið að draga frá olíustyrk eins og hann var á þeim tíma sem um var að ræða. Það vekur sérstaka athygli, að á sama tíma og byrðar þess, sem býr við olíukyndingu, nálega tvöfaldast léttast yfir 40% byrðar þess, sem nýtur tilsvarandi orku í heitu vatni frá Hitaveitu Reykjavíkur. Upplýsingar og samanburður á hitunarkostnaði, sem ég hef gert, byggjast á athugunum Fjórðungssambands Vestfirðinga, sem framkvæmdastjóri þess, Jóhann T. Bjarnason, hefur unnið. Vísa ég nánar um þetta efni til grg. með frv. og fylgiskjala. Athuganir þessar eru byggðar á rauntölum varðandi upphitunarkostnað á Ísafirði. En þær hafa fullt gildi til upplýsinga um ástand þessara mála um allt land hjá þeim sem búa við olíukyndingu íbúðarhúsnæðis, þar sem olíuverð er alls staðar það sama. Það er úr þessu ástandi sem frv. þessu er ætlað að bæta. Meginstefna frv, er að komið sé til bjargar með því að gera mögulegt að olíukostnaður við olíukyndingu húsnæðis verði á hverjum tíma sem næst því sem upphitunarkostnaður er hjá nýjustu hitaveitum sem hafa jarðvarma að orkugjafa. Kostnaður við olíukyndingu yrði samkv. frv. ákveðinn eftir viðmiðunarreglu sem felur í sér sjálfvirkar breytingar á olíuniðurgreiðslu eftir hreyfingum á olíuverði og gjaldskrám hitaveitna. Þetta þýðir, að niðurgreiðsla olíu er tvöfölduð frá því sem verið hefur, miðað við verð á olíu og gjaldskrá hitaveitna þegar frv. var lagt fram. Skal ég nú gera nánari grein fyrir efni frv. Til þess að ná þeim tilgangi, að kostnaður af olíukyndingu verði sem næst upphitunarkostnaði hjá nýjustu hitaveitum, er sett regla til að ákveða fjárhæð niðurgreiðslna af olíu. Ekki þykir viðhlítandi að miða gagngert við nýjustu hitaveitu á hverjum tíma, þar sem um gæti verið að ræða afbrigðilegan kostnað í sumum tilfellum. Þess vegna er sett viðmiðunarregla sem er ætlað að gefa festu í framkvæmd til þess að ná settu marki. Í frv. er þannig kveðið á um þetta, að verð olíu skuli greitt niður sem nægir til að olíukostnaður við kyndingu húsa verði eigi hærri en sem nemur 2.5- földu vegnu meðalverði hjá hitaveitum landsins sem hafa jarðvarma að orkugjafa. Samkvæmt þessu er fjárhæð niðurgreiðslu á olíu miðuð við verð hjá hitaveitum. Þetta verð er fundið með því að reikna út svokallað vegið meðattal, þannig að orkuverð hverrar hitaveitu í kr./kwst. er margfaldað með tölu íbúa á hverju hitaveitusvæði. Margföldunartölurnar fyrir allar hitaveiturnar eru lagðar saman og loks deilt í summu þeirra með samanlögðum íbúafjölda allra hitaveitusvæðanna. Er þá komið hið vegna meðaltal, sem síðan er margfaldað með 2.5. Miðað við gjaldskrá hitaveitna, þegar frv. þetta var lagt fram, kemur þá út orkuverðið 9.68 kr./kwst., en orkuverðið hjá nýrri hitaveitu, Hitaveitu Suðurnesja, er nú 8.63 kr./kwst. Þetta þýðir að olía til húshitunar, sem nú kostar 23.70 kr./kwst. er greidd niður í 9.68 kr./kwst. En viðmiðunarregla þessi felur í sér sjálfvirkar breytingar á fjárhæð niðurgreiðslna á olíu, þar sem hún skal ákveðast fjórum sinnum á ári eftir gjaldskrám hitaveitna og olíuverði á hverjum tíma. Þannig getur niðurgreiðsla á olíu farið vaxandi eða minnkandi eftir því hver þörfin er til að ná því markmiði, að kyndingarkostnaður verði sem næst upphitunarkostnaði hjá nýjustu hitaveitum. Kostnaður við hitun 450 m3 einbýlishúss er nú áætlaður 978 þús. kr. á ári ef kynt er með olíu. Ef fjögurra manna fjölskylda býr í húsinu fengi hún 288 þús. kr. í olíustyrk á ári. Raunverulegur kyndingarkostnaður er því 690 þús. kr. á ári. Nemur þá niðurgreiðslan 29.5% af olíuverði. Í frv. þessu, sem hér er til umræðu, felst, þegar það er lagt fram, að niðurgreiðsla á verði olíu til húshitunar verður 59%. Þetta þýðir að í dæmi því, sem hér er tekið, nemur olíustyrkurinn á ári 576 þús. kr. í stað 288 þús kr., eða styrkurinn tvöfaldast. Raunverulegur kyndingarkostnaður verður 402 þús. kr. í stað 690 þús. kr. Í frv. er að finna ákvæði um hverjir skuli njóta niðurgreiðslu á olíu og um form olíustyrkja. Er í þessu efni sumt óbreytt frá gildandi lögum, en annað felur í sér veigamiklar breytingar frá því sem verið hefur. Í gildandi lögum er svo mætt fyrir, að olíustyrkir skuli greiðast hverjum framteljanda til skatts og einnig vegna maka og barna sem eru á framfæri hans. En í þessu frv. er gert ráð fyrir að styrkur vegna hverrar íbúðar sé greiddur einum aðila, þ.e. húsráðanda. Húsráðandi íbúðar er eigandi íbúðar eða leigjandi íbúðar. Einstaklingur, sem leigir herbergi í húsnæði hjá öðrum, telst í þessu sambandi einn í fjölskyldunni og olíustyrkur vegna hans greiðist húsráðanda. Þetta horfir til einföldunar í framkvæmd niðurgreiðslnanna. Önnur og eigi veigaminni breyting er fólgin í því ákvæði frv. að upphæð olíustyrks fari bæði eftir fjölskyldustærð og stærð íbúðar. Í gildandi lögum er ekki tekið tillit til íbúðarstærðar. Þá er ekki tekið tillit til raunverulegrar orkunotkunar. Þetta getur verið sérstaklega óréttlátt gagnvart fólki sem býr eitt sér í íbúð, og á það oft við gamalt fólk. Er þá vegið að þeim er síst skyldi. Með frv. þessu er ætlunin að gera hér bragarbót á. Í reglugerð verður svo að kveða nánar á um með hverjum hætti skuli ákveða upphæð olíustyrkja, Skal þá að sjálfsögðu við það miðað, að olía verði í hverju tilfelli greidd niður sem næst að sama hundraðshluta og nemur heildarniðurgreiðslunni. Athyglisverðar eru hugmyndir um leiðir til að ákveða upphæð olíustyrkja, sem settar eru fram í nál. um jöfnun á hitunarkostnaði frá okt. s.l., sem samið var af nefnd sem fyrrv. iðnrh. skipaði til að gera tillögur um leiðir til jöfnunar á hitunarkostnaði. Það er nýmæli í frv., að olíustyrki skal greiða til þeirra sem nota olíu til upphitunar atvinnuhúsnæðis. Þetta þykir eðlileg ráðstöfun til þess að jafna þann aðstöðumun sem nú er hjá atvinnurekstrinum í landinu eftir því, hvert orkuverðið til húshitunar er. Þessi niðurgreiðsla færi fram með beinum framlögum til hvers fyrirtækis eða atvinnurekanda fyrir sig. Frv. gerir ráð fyrir niðurgreiðslu olíu til skóla og annarra menningarstofnana, sjúkrahúsa og annarra heilbrigðisstofnana og dvalarheimila fyrir unga og aldna. Þetta ákvæði ber að skýra rúmt, og heyra hér undir t.d. kirkjur, þótt ekki sé sérstaklega nefnt. Í núgildandi lögum er aðeins gert ráð fyrir að heimavistarskólar á grunnskólastigi njóti olíustyrks. Hér er því um að ræða víðtækari niðurgreiðslu en nú er. Lagt er til með frv. þessu að olíustyrkur sé greiddur þeim aðilum sem ekki eiga kost á raforku frá samveita og verða að leysa orkuþörf sína með rekstri dísilstöðva. Þetta kemur í þarfir bænda, sem enn njóta ekki sveitarafvæðingarinnar. Ákvæði þetta er óbreytt frá gildandi lögum. Enn er ótalið að verð olíu, sem hitaveitur nota sem orkugjafa og rafveitur nota til framleiðslu rafmagns til upphitunar húsa, skal greitt niður. Hér er gert ráð fyrir að greiða orkuveitum styrki sem koma til góða orkunotendum í lægri gjaldskrám. Það er nýmæli, að olía sé greidd niður til hitaveitna sem nota þann orkugjafa. Að því marki sem olía er notuð tekur þessi niðurgreiðsla einnig til hitaveitna sem bæði nota jarðvarma og olíu. Hins vegar er það ekki nýmæli, að greidd sé niður olía til framleiðslu rafmagns, eins og hér er gert ráð fyrir, því að svo er mælt fyrir í gildandi lögum: Styrki skal greiða rafveitum að því marki sem þær nota olíu sem orkugjafa til framleiðslu rafmagns til hitunar húsnæðis. Áríðandi er að engir hljóti olíustyrk aðrir en þeir sem til er ætlast. Bein ákvæði um þetta er að finna í frv. Lögð er áhersla á að öll framkvæmd þessara mála verði sem einföldust og þess gætt að koma í veg fyrir misnotkun á niðurgreiðslunni. Sú skipan er nú, að viðskrh. fer með mál er varða olíuniðurgreiðslu. Hér er gert ráð fyrir að á verði sú breyting, að mál þessi heyri undir iðnrh. Þykir þetta eðlileg breyting þar sem hér er um að ræða orkumál og þau fer iðnrh. með. Er þá komið að kostnaði af niðurgreiðslunni. Í frv. segir að ríkissjóður skuli greiða í Orkusjóð óafturkræft framlag, sem varið skal til að greiða niður verð á olíu til upphitunar húsa. Það er nýmæli, að þetta fjármagn gangi gegnum Orkusjóð. Þykir það eðlileg meðferð og er hliðstætt því sem nú er um verðjöfnunargjald af rafmagni. Útgjöld ríkissjóðs vegna olíuniðurgreiðslunnar verða breytileg eftir hreyfingum á verði olíu og gjaldskrám hitaveitna. Og þegar lítið er til lengri tíma koma fram áhrifin af þeim orkuframkvæmdum sem nú er unnið að og gera mögulegt að hita upp húsnæði með innlendum orkugjöfum í stað olíu. Hefur nú verið sett fram það markmið, að um 80% af því húsnæði, sem í árslok 1978 var hitað upp með olíu, verði á árinu 1983 hitað upp með innlendum orkugjöfum. Gangi þetta fram hraðminnkar á næstu árum það fjármagn sem þarf til niðurgreiðslu olíu. Það ber því að líta á þau miklu fjárútlát, sem frv. þetta gerir ráð fyrir, sem bráðabirgðaskipan. En til þess að svo verði má einskis láta ófreistað að hraða þeim orkuframkvæmdum, sem leysa olíuna af hólmi til húshitunar, svo og að leggja áherslu á orkusparandi aðgerðir. En hvað sem þessu líður felur frv. í sér mikinn kostnað á árinu 1980. Áætla má að niðurgreiðslan á þessu ári muni nema 7-8 milljörðum kr. Um þetta efni vísa ég til útreikninga á áætluðum niðurgreiðslum olíu, sem Edgar Guðmundsson verkfræðingur hefur gert og er að finna á fskj. VI. með frv. Þá er til þess að taka, hvernig eigi að gera ríkissjóði mögulegt að mæta þeim útgjöldum sem frv. þetta felur í sér. Langt er nú síðan talið var sjálfsagt að leggja fram almannafé til jöfnunar á hitunarkostnaði í landinu. Með lögum nr. 5/1975, um álagningu sérstaks gjalds til að draga úr áhrifum olíuverðshækkana, var fjár aflað til niðurgreiðslu olíu með því að leggja 1% gjald á söluskattsstofn. Áætlað var að þessi tekjustofn gæfi fyrir árið 1980 rúma 5 milljarða kr. En tekjustofn þessi er nú ekki lengur fyrir hendi. Hann var aflagður árið 1977. Síðan hefur sú skipan verið, að fjárhæð þeirri, sem ákveðin er í fjárlögum hverju sinni, skuli varið til að draga úr áhrifum olíuverðshækkunar á hitunarkostnað íbúða. Ef frv. þetta verður samþykkt, sem ég vænti fastlega, bæri að ákveða fjárhæð í fjárlögum hverju sinni fyrir útgjöldum samkv. því. Það væri að formi til óbreytt skipan frá því sem nú er. En það er eftir spurningin, hvar eigi að taka peningana. Fyrir mitt leyti svara ég þessu á þann veg, að það skuli gert án skattahækkana með því að skera niður á móti önnur útgjöld ríkisins. Það mætti gera á árinu 1980 með flötum niðurskurði á öðrum málaflokkum en orkumálum. Ég reikna í þessu sambandi ekki með þeim útgjöldum ríkissjóðs sem hann á að bera að óbreyttum reglum um niðurgreiðslu olíu. Ég geri ekki ráð fyrir að nokkur fyrirfinnist, sem vilji afnema niðurgreiðslu á olíu eða minnka hana frá því sem nú er. Þess vegna hef ég í huga niðurskurð sem svarar viðbótariðgjöldum ríkissjóðs vegna þessa frv., en það mundi nema um 1% af fjárlagaupphæð. Hin leiðin er að fá ríkissjóði markaðan tekjustofn til að standa undir olíuniðurgreiðslunni eins og áður var. Það fer væntanlega eftir ríkjandi stjórnarstefnu í ríkisfjármálum hvor aðferðin yrði viðhöfð. En hvaða leið sem farin yrði felur þetta frv. í sér, að undir niðurgreiðslu olíu sé staðið með skatttekjum ríkissjóðs, svo sem alltaf hefur verið. Frv. þetta fjallar ekki um heildarskipan á verð jöfnun á þeim orkugjöfum sem þjóðin notar. Það mál er í biðstöðu nú og tekur tíma að leysa. En hvaða skoðun sem menn kunna að hafa á verðjöfnun hljóta allir sanngjarnir menn að sjá, að við svo búið má ekki sitja sem nú er hjá þeim hluta þjóðarinnar sem notar olíu til upphitunar húsa. Þær búsifjar, sem verðhækkun olíu veldur þessu fólki, eru svo miklar að jafna má við áföll vegna náttúruhamfara eða aðra óáran, sem sjálfsagt þykir að hið opinbera bæti úr þegar í stað. Aðgerðaleysi í þessum efnum er í hróplegri mótsögn við anda þeirrar samhjálpar og skilnings sem þjóðin er vön að sýna þeim sem ínauðum eru staddir. En hér er ekki einungis um sanngirnismál að ræða, heldur hagsmunamál þjóðarheildarinnar. Ef ekkert er aðhafst og ekki er skjótt við brugðið vofir yfir brottflutningur fólks frá olíuhitunarsvæðunum og stórfelld byggðaröskun í landinu öllum til ómælanlegs tjóns. Í þessu ljósi ber að líta á það frv. sem hér er til umræðu. Herra forseti. Að loknum þessum umræðum legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um niðurgreiðslu á olíu til upphitunar húsa er eitt af þeim málum sem ekki þolir neina bið, vegna þess að um fimmtungur þjóðarinnar býr nú við ástand sem er gjörsamlega ófullnægjandi og getur ekki varað lengi án þess að það hafi alvarlegar afleiðingar af ýmsu tagi. Þess vegna verða Alþ. og ríkisstj. að bregðast fljótt við í þessu efni og bæta úr því ófremdarástandi sem ríkir í upphitunarmálum þjóðarinnar. Eins og 1. flm. tók réttilega fram ríkir mikið misrétti í þessum efnum vegna hækkunar á olíuverði. Þetta hefur margvíslegar afleiðingar fyrir líf manna og afkomu og tekur á sig ýmsar skringilegar myndir, eins og t.d. ef athugað er samhengið milli upphitunarkostnaðar og launa í landinu. Það er ekki alveg vansalaust fyrir Alþ. og ríkisstj. að búa við kerfi sem er þannig, að ef hitaveitugjöld í Reykjavík eru hækkuð, þá hækka öll laun í landinu, vegna þess að þessi liður gengur inn í vísitölugrundvöllinn. Ef aftur á móti upphitunarkostnaður vex stórkostlega, margfaldast úti um landsbyggðina, þá verður engin breyting á launum vegna þess að vísitölugrundvöllurinn er miðaður við framfærslukostnað í Reykjavík. En þetta er aðeins ein mynd af þessu máli, sem ég ætla ekki að fara að efna til umræðna um, þ.e. nauðsynina á því að gera breytingar á vísitölugrundvellinum. Það er allt annað mál. Menn standa frammi fyrir því, að tvær olíukreppur hafa skollið á á einum og sama áratug. Hækkun á verði gasolíu til húshitunar hefur orðið slík, að hún nemur hvorki meira né minna en 150 kr. á hvern einasta lítra. Verðið var 5.30 kr., en er nú 155.25 kr., hefur sem næst 30-faldast. Þessi röskun á högum manna er svo stórfelld að henni má hiklaust jafna til, eins og segir orðrétt í grg. fyrir frv., „áfalla vegna náttúruhamfara“. Í árslok 1973 eða þar um bil þrefaldaðist olíuverðið og hélt áfram að hækka fram á árið 1974, svo að um mitt ár 1974 hafði olíuverð fjórfaldast miðað við það sem var á miðju ári 1973. Þá var auðvitað nauðsynlegt að grípa til ráðstafana til að draga úr hitunarkostnaði þess íbúðarhúsnæðis, sem kynt var með olíu. Og þá var, eins og frummælandi tók fram, ákveðið að verja sem svaraði 1% söluskatts til þess að greiða niður olíu til húsahitunar. Olíukreppan, sem skall á efnahagslíf okkar á árinu 1979, var raunverulega enn þá stórfelldari en jafnvel olíukreppan 1973 og 1974. Ég hef kynnt mér hvernig þessi samanburður lítur út. Ef miðað er við meðalgengi dollars á árinu 1979 námu útgjöld Íslendinga til olíukaupa það ár 52 milljörðum kr., eða höfðu nákvæmlega tvöfaldast frá árinu áður. Útgjöldin jukust um 26 milljarða á einu einasta ári. Ef miðað er við sama mælikvarða varð hækkunin milli áranna 1973 og 1974 12 milljarðar, eða m.ö.o. olíuinnkaup hækkuðu úr 8 milljörðum 1973 í 20 milljarða 1974. Þessi samanburður sýnir glögglega að höggið af olíukreppunni á s.l. ári er enn þá tilfinnanlegra en nokkru sinni var 1973 og 1974. Fyrst nam olíustyrkurinn um 1800 kr. á ársfjórðungi á hvern mann. Síðan hefur hann verið hækkaður jafnt og þétt, fyrst í 2600 kr., síðan í 5000 kr. og nemur nú 18 000 kr. Það er nálægt lagi, að olíustyrkurinn hafi tífaldast á sama tíma og olíukostnaðurinn hefur þrítugfaldast. Þetta sýnir í raun og veru ljóslega hvað hér er um að ræða alvarlegt mál. Olíukreppan bitnar auðvitað fyrst og fremst á þeim sem þurfa að nota olíuna, og í þessu tilfelli þeim sem þurfa að hita upp híbýli sín með olíu. Það kemur fram í grg. fyrir frv., að áætlaður kostnaður við hitun 450 m3 einbýlishúss er nú rétt um 1 millj. kr. ef kynt er með olíu. Og ef fjögurra manna fjölskylda býr í húsinu mundi olíustyrkurinn nema 288 þús. kr. Með þessu frv. er lagt til að tvöfalda olíustyrkinn, í þessu tilfelli þannig að hann mundi þá nema 576 þús. kr. á ári. Hér er um að ræða kyndingarkostnað sem nemur 700 þús. kr. á einu ári eða um 60 þús. kr. á hverjum einasta mánuði. Ég held að það sé nærri lagi, að í miklu stærra einbýlishúsi hér í Reykjavík eða á hitaveitusvæði Reykjavíkur mundi upphitunarkostnaður ekki nema 200 þús. kr., sennilega innan við 200 þús. kr.  Það eru um 65–70% af íbúum landsins, sem njóta hitaveitu, en um 20%, sem verða að kynda hús sín og híbýli með olíu, og allt að 10%, sem hita upp með rafmagni. Það gefur auga leið, að það er ákaflega þýðingarmikið að bregðast fljótt við í þessum efnum og hraða framkvæmdum við hitaveitur og raunar orkuframkvæmdum til þess að minnka olíukaup til landsins til upphitunar. Á s.l. sumri beitti fyrrv. ríkisstj. sér fyrir því að hraða sérstaklega þessum framkvæmdum. Voru gerðar ráðstafanir til að afla fjármuna í þessu skyni. Um mitt sumar eða u.þ.b. var gefin út af hálfu ríkisstj. fréttatilkynning um þessi málefni og fengnar heimildir til fjáröflunar í þessu skyni. Þessu starfi þarf að halda áfram og frekar að síga á en hitt, því að í þessu felst auðvitað lausnin í þessum málum, að hagnýta þá orku sem fyrirfinnst hér í landinu. Aðalreglan, sem kemur fram í þessu frv., felst í 1. og 2. gr. þess og í grg. fyrir frv., þar sem segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Meginatriði þessa frv. er, að komið sé til bjargar með því að gera mögulegt, að kostnaður við olíukyndingu húsnæðis verði á hverjum tíma sem næst því, sem upphitunarkostnaður er hjá nýjustu hitaveitunum, sem hafa jarðvarma að orkugjafa.“ Það er gerð sú till. í þessu frv. að breyta þeim reglum, sem gilt hafa í þessum efnum, á þá leið, að í stað þess að þetta sé hreinlega nefskattur sé einnig tekið tillit til stærðar íbúðarhúsnæðis. Það er alveg ljóst, að í mörgum tilfellum, og þá alveg sérstaklega þegar um gamalt fólk er að ræða, er þessi regla, sem hefur viðgengist, ekki nægilega réttlát. Það þarf að taka tillit til stærðar húsnæðis, til þess að hún verði réttlátari en hún er nú, því að hún hefur bitnað um of á gömlu fólki sem hefur ekki möguleika á því að breyta til um búsetu. Samkv. frv. er verið að leggja til að verja 7–8 milljörðum kr. úr ríkissjóði til þess að greiða niður húshitunarkostnað. Þegar fyrrv. ríkisstj. undirbjó fjárlagafrv. á síðasta ári var fylgt ákveðinni stefnu sem sú ríkisstj. hafði markað í þessum málum, og kemur hún fram í grg. fyrir fjárlagafrv. sem ég lagði fram á haustþinginu. Þessi stefna var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Það er stefna ríkisstj., að umrædd hækkun olíuverðs leiði ekki til hækkunar á upphitunarkostnaði heimila.“ Gert var ráð fyrir að þessi mál yrðu til meðferðar á Alþingi þegar fjallað yrði um fjárlagafrv. Í fjárlagafrv. sjálfu var lagt til að verja 2.3 milljörðum kr. í þessu skyni. En það var auðvitað öllum ljóst þá, að það var hvergi nærri fullnægjandi og þetta mál þurfti sérstaka meðferð hér á Alþingi. Ég tel það galla á þessu frv., að ekki skuli vera í frv. sjálfu gert ráð fyrir að afla fjár í þessu skyni. Eins og frummælandi tók fram eru ýmsar leiðir í þessu efni. Ég tel þær aðallega þrjár: 1) Að skera niður önnur útgjöld úr ríkissjóði sem svarar um 5 milljörðum kr., ef þetta frv. gengur fram, þar sem það gerir ráð fyrir útgjöldum sem nema 7–8 milljörðum, en á fjárlagafrv. eru 2.3 milljarðar. 2) Að afla sérstaklega fjár, eins og gert var 1974, til þess að standa undir þessum kostnaði. 3) Að fara einhvers konar blandaða leið í þessu efni. Ég fyrir mína parta er hlynntur því, að farin yrði sú leið að setja upp sérstakan tekjustofn í þessu skyni. Ég gæti vel hugsað mér að hann yrði eins og var 1974, að ákveðið yrði að hækka söluskatt um 1% og verja í þessu skyni þeim tekjum sem inn koma af því, þ.e. um 5 milljörðum kr., til viðbótar þeim 2.3 milljörðum úr ríkissjóði sem gert er ráð fyrir að leggja fram samkv. fjárlagafrv. í þessu skyni. En ef það yrði gert, þá væri eðlilegt að reyna að ná samkomulagi um að tryggja til frambúðar, að þessi fjáröflun yrði eins og ástatt er tekin út úr vísitölugrundvelli. Gert er ráð fyrir því í lögum um stjórn efnahagsmála o.fl., að frv. til l., sem lögð eru fyrir Alþ., skuli metin, lagt skuli kostnaðarmat á útgjaldaáform frv., sem hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir ríkissjóð, og að slíkt mat skuli liggja fyrir áður en ákvarðanir eru teknar, enda sé því skilað til þingnefndar á tilskildum tíma. Er gert ráð fyrir að fjárlaga- og hagsýslustofnun annist þetta kostnaðarmat. Það er mikill galli, þegar menn leggja til veruleg útgjöld úr ríkissjóði og ætlast til að annað sé skorið niður, að gera ekki grein fyrir því, hvað það er sem á að skera niður. Ég er ekki reiðubúinn til að gera grein fyrir því, hvað á að víkja fyrir þessu, og þess vegna er ég hlynntur því, að sérstakur tekjustofn verði settur á fót til þess að standa undir þeim kostnaði sem leiðir af þessu frv. Vonandi verður það svo fyrr en seinna að útgjöldin fara minnkandi. Frummælandi og 1. flm. frv. gerði grein fyrir því í sinni framsöguræðu, að útgjöld samkv. frv. eru breytileg. Eftir því sem miðar í þá att að fjölga hítaveitum og fleiri landsmenn eiga kost á að hita híbýli sín með hitaveitum minnka þessi útgjöld væntanlega. Þess vegna er engin ástæða til þess að ætla að sá tekjustofn, sem yrði settur á fót núna til þess að bregða hart við, þyrfti að standa um alla eilífð. Þetta er bráðabirgðaástand, sem ég er sannfærður um að allir sanngjarnir menn í öllum stjórnmálaflokkum eru sammála um að þolir ekki bið að leysa úr. Ég geri ráð fyrir að þetta mál bíði nýrrar ríkisstj., vegna þess að hér er um að ræða veruleg útgjöld úr ríkissjóði, og ef það verður löng bið, sem við skulum vona að verði ekki, þá er þeim mun meiri ástæða til að tryggja tekjur til að standa undir þessu máli. Þá er ekkert óeðlilegt að Alþ. afgreiði málið þannig. En ég hef ekki trú á því, að auðvelt verði að fá fljótan framgang þessa máls, nema tekjur verði tryggðar, því að ef það verður ekki gert, þá hlýtur það að bíða nýrrar ríkisstj., nýrra fjárlaga, að kveða á um hvernig þessum útgjöldum verður mætt. Þess vegna hallast ég að því, eins og ég hef sagt hér áður, þó að ekki hafi verið gerð um það till. í frv., að það verði tryggður tekjustofn til þess að standa undir þeim kostnaði, sem hér um ræðir, og að afgreiðslu þessa máls hér á Alþ. verði hraðað sem allra mest, því að það þolir enga bið.

Fjmrh. (Sighvatur Björgvinsson) Hæstv. forseti. Ég vil taka fram, að hér er hreyft máli í frv. á þskj. 112 sem er ekki aðeins athyglisvert, eins og menn hafa bent á, heldur líka svo knýjandi, að Alþ. og ríkisstj. verða að leysa það nú á þessu þingi. Það er ekki nokkur vafi á því, að hér er komið að máli þar sem skilur mest á milli um réttindi þéttbýlis og dreifbýlis. Hér er um misrétti að ræða sem hefur þegar haft mjög alvarleg áhrif á jafnvægi byggðar í landinu og mun, ef fram heldur, stuðla meira að því, að byggð raskist í þessu landi, en nokkurt eitt mál annað. Mér er t.d. kunnugt um, þó að vonandi séu ekki mörg tilfelli um slíkt, að gamalt fólk, sem hefur ekkert fyrir sig að leggja annað en lífeyristekjur, hefur orðið að neita sér um einföldustu þarfir, hefur orðið að segja upp dagblaðinu sínu og sjónvarpinu, einfaldlega sökum þess að hinar lágu tekjur, sem þetta fólk hefur, duga ekki til að greiða kyndingarkostnað til viðbótar við þessar eðlilegu mannlegu þarfir. Þannig hefur þetta gamla fólk orðið að leggja það á sig, til þess að geta haldið á sér hita, að segja upp áskrift að blaði, sem það hefur keypt áratugum saman, og segja upp áskrift að sjónvarpi. En fyrir margt þetta gamla fólk er sjónvarpið næstum það eina sem það getur haft sér til dægrastyttingar. Hins vegar vil ég taka undir það, sem hér hefur áður fram komið, að gallinn á frv. er að sjálfsögðu sá, að það gerir ráð fyrir að varið sé fjármunum sem ekki eru til. Til þess að hægt verði að gera það, sem frv. leggur til að gert verði, vantar auðvitað það sem við á að éta, að vantar peningana sem nota skal til þessara þarfa. Ég verð að segja eins og hv. þm. Tómas Árnason, að til þess að málið komist í höfn verður að sjálfsögðu að gera annað af tvennu: annaðhvort að útvega fjármagnið, sem mér virðist vera um 7 milljarðar kr. á árinu 1980, og þá væntanlega að frádreginni þeirri fjárhæð sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir, 2.3 milljörðum, - annaðhvort verður að útvega þetta fé með aukinni skattheimtu af einhverju tagi ellegar þá að skera niður framkvæmdir og framlög sem því svarar. Miðað við fyrri reynslu af slíku býst ég við, að þegar til á að taka veitist mönnum erfitt að finna þá liði, hvort það eru framkvæmdaliðir eða rekstrarliðir, sem þola svo mikinn niðurskurð, og hefur vafist fyrir mönnum að finna sparnaðarliði þó ekki væri nema fyrir broti af þeirri upphæð sem hér er um að ræða. Menn skyldu gera sér grein fyrir því, að um 80% af ríkisútgjöldum er beinn og óbeinn launakostnaður. Ekki er auðvelt að skera þar niður öðruvísi en að segja fólki upp vinnu. Hin svonefndu rekstrargjöld, sem eru að sjálfsögðu nokkuð mikil, eru það sem menn hafa yfirleitt höggvið í ár frá ári. Þau eru eingöngu nú orðið sniðin við brýnustu þarfir ríkis og ríkisstofnana, þ.e. húshitunarkostnað þeirra, ljósakostnað, póst- og símagjöld og annað slíkt, pappírskostnað, prentunarkostnað o.fl. Ég er hræddur um, þó þessar fjárhæðir séu háar í tölum fjárlaga, að erfitt sé fyrir menn að ná umtalsverðum niðurskurði þar, svo að ef menn ætla að skera niður fé sem einhverju máli skiptir, þá verða menn óhjákvæmilega að gera það á framkvæmdaliðum. Ég er hræddur um að það vefjist fyrir mönnum sem skera niður ríkisframkvæmdir umfram það, sem þegar hefur verið gert í því sambandi, um kannske 4–5 milljarða kr. Gallinn á frv. er að sjálfsögðu ekki sá góði vilji, sem í því kemur fram, né heldur hugmynd um lausn málsins, sem í frv. er að finna, heldur hitt, að Alþ. verður, ef það afgreiðir málið - sem það verður að gera með einum eða öðrum hætti - auðvitað að fá með einhverjum hætti þá peninga sem það á að nota í þessu skyni. Ég vil aðeins í þessu sambandi skýra hv. d. frá þeirri vinnu sem núv. ríkisstj. hefur innt af hendi til undirbúnings því, að Alþ. geti kynnt sér þá kosti, sem um er að velja í sambandi við þessi húshitunarmál, og síðan gert upp hug sinn um hvaða kostur sé bestur. Eins og hv. þm. Tómas Árnason tók fram, var gert ráð fyrir því, þegar fjárlagafrv. 101. löggjafarþings var lagt fram hér á Alþ. í haust, að verja til niðurgreiðslu á olíu til húshitunar 2.3 milljörðum. Þá þegar var ljóst að í þessari áætlun fólst mjög verulegur niðurskurður á greiðslu olíustyrks til húshitunar. Miðað við forsendur fjárlagafrv. hefði áætlunin um olíuniðurgreiðsluna þurft að vera a.m.k. 1200 millj. kr. hærri en var í frv. til þess að halda óbreyttu gildi olíustyrks miðað við olíuverð. Miðað við allar stærðir óbreyttar vantaði í fjárlagafrv. hæstv. fyrrv. ríkisstj. um 1200 millj. kr. til þess að olíustyrkur héldi verðgildi sínu, án þess þó að gert væri ráð fyrir því að olíuverð hækkaði nokkuð á árinu. Hvað sem segir í grg. fjárlagafrv., þá er það eigi að síður staðreynd, að áætlun frv. um greiðslu olíustyrks gerði ráð fyrir mjög verulegri lækkun styrksins milli ára í verðmæti. Hins vegar efa ég ekki og býst raunar við að það hafi verið ætlun hæstv. ríkisstj. að taka málið upp milli umr. um fjárlagafrv. Við tókum þetta til sérstakrar skoðunar í fjmrn. og ríkisstj. og létum kanna fyrir okkur sérstaklega hvaða möguleikar væru til þess að taka á þessu olíuhitunarmáli. Miðað við að færa upphæðina í fjárlagafrv. til þess verðgildis, að olíustyrkurinn héldi verðgildi sínu milli ára, hefði, eins og ég sagði áðan, þurft að hækka hann í áætlun frv. um a.m.k. 1200 millj. kr. Ég lét athuga það sérstaklega, hvort hægt væri að afla þess fjár með álíka mikilli eða jafnhárri niðurfærslu á öðrum ríkisútgjöldum. Út af fyrir sig reyndist það vera hægt, þannig að ég hafði tilbúnar till. í ríkisstj. um hækkun olíustyrksins í fjárlagafrv. úr 2.3 milljörðum kr. í 3.5 og um 1200 millj. kr. lækkun ríkisútgjalda á móti.  Það er ekki aðeins nauðsynlegt að breyta um greiðsluform á styrknum - en eins og menn vita hefur fyrirkomulagið á greiðslu hans verið mjög gagnrýnt af ýmsum orsökum sem ég ætla ekki að fara út í hér - heldur var líka ljóst að okkar mati í ríkisstj. að breyta þurfi mjög verulega þeim aðferðum sem notaðar höfðu verið, bæði til þess að afla fjár til olíustyrksins og eins til þess að greiða hann út. Það þurfti einnig að útvega mun meira fé en þá 31/2 milljarð sem um var að tefla. Í stórum dráttum er um að ræða tvær hugmyndir í sambandi við þessi olíuhitunarmál og jöfnun húshitunarkostnaðar aðrar en þær að greiða olíustyrk með mikils til óbreyttu fyrirkomulagi. Báðar þær leiðir, sem til athugunar geta komið í því sambandi, hafa verið í vinnslu og undirbúningi að tilhlutun ríkisstj., og er nú komið á það stig að hægt er að fara að vinna þær út í endanlega frumvarpsgerð, þannig að sú ríkisstj., sem væntanlega tekur við stjórnvelinum á næstu dögum - eða þá Alþ. sjálft og þingflokkarnir ef einhver dráttur verður á því - getur fengið þessi gögn og gert síðan upp við sig hvor aðferðin teljist þekkilegri. Fyrri aðferðin er sú, að taka upp beina verðjöfnun á húshitunarkostnaði, þ.e. að taka ákvörðun um það - eins og t.d. er gert ráð fyrir í þessu frv. til l. um niðurgreiðslu á olíu til upphitunar húsa - hver vera skuli mestur munur á ódýrustu og dýrustu upphitun húsa. Í þessu frv. er lagt til að sá munur sé 2.5, þ.e. að hæsta húshitunarverð verði ekki meira en 2.5-falt vegið meðalverð hjá hitaveitum landsins. Þetta er að sjálfsögðu sú grundvallarákvörðun sem menn þurfa að taka ef ætlunin er að beita þessari beinu verðjöfnun á húshitunarkostnað. Aðferðin til að koma því fram gæti síðan verið sú, að sérstakur skattur yrði á lagður, ekki á hitaveitur til fullrar jöfnunar, eins og oft hefur verið um rætt, heldur á mismuninn, mismun á húshitunarverði hjá t.d. þeim hitaveitum, sem bjóða lægst verð, og á þeim húshitunarsvæðum, þar sem óhagkvæmasta verðið er. Þá yrði mismunurinn skattlagður með verðjöfnunargjaldi, þannig að enn yrði verulegur munur á hæstu og lægstu kostnaðarsvæðunum - að því leytinu til vel að merkja, að dregið yrði mjög úr sjálfum mismuninum, en þær hitaveitur eða þau hitaveitusvæði, sem í dag bjóða ódýrustu hitaorkuna, mundu áfram gera það, en munurinn á milli dýrustu og ódýrustu húshitunarsvæðanna yrði miklu minni en hann er nú. Þessi hugmynd er sem sé fólgin í því að skattleggja verðmismuninn. Til þess að hægt sé að framkvæma þetta þarf að fá nákvæmar upplýsingar um húshitunarkostnað á öllum helstu húshitunarsvæðum í landinu og með þeim húshitunaraðferðum sem þar er beitt. Þar á ég við hvort notuð er orka frá kyndistöð, hvort notuð er rafhitunarorka, hvort notuð er olíuorka til húshitunar ellegar hvort um er að ræða hitaveitu, eins og t.d. hér í Reykjavík. Ríkisstj. hefur látið undirbúa þetta mál, þannig að hægt er að taka afstöðu til slíkrar framkvæmdar um jöfnun húshitunarkostnaðar. Mikið starf hefur þegar verið unnið, þ.e. að safna öllum upplýsingum um húshitunarkostnað á hinum ýmsu landssvæðum og með hinum ýmsu kyndingaraðferðum. Það er sem sé búið að afla allra þeirra umfangsmiklu gagna, sem þarf að kanna til þess að hægt sé að átta sig á því, hvernig þessi beina verðjöfnunaraðferð yrði í framkvæmd. Þeirri gagnasöfnun allri er lokið og þegar hafin smíði frv. til laga um slíka verðjöfnun, þannig að þeir sem mundu þá að málinu koma - hvort sem það yrði nú ríkisstj. eða Alþingi - gætu þar séð svart á hvítu hvernig hægt væri að beita slíkri tegund verðjöfnunar. Ég á von á því, að ekki sé eftir nema fárra daga verk við gerð slíks frv. Fyrsti kosturinn, sem til greina kemur í þessu sambandi, er, eins og ég áðan sagði, mikils til óbreyttur framkvæmdamáti á greiðslu olíustyrks. Annar kosturinn er bein verðjöfnun, sem ég nefndi áðan. En þriðji kosturinn sem til greina kemur felst í nál. um till. um leiðir til jöfnunar á húshitunarkostnaði. Sú skýrsla var unnin á vegum iðnrn. í októbermánuði 1979. Þessi hugmynd gengur út á að fella niður núverandi verðjöfnunargjald af raforku, en innleiða sérstakan orkuskatt á allar tegundir orku og orkusölu. Næmi orkuskatturinn einni krónu á hverja kwst. og þá á hverja þá orkueiningu sem væri ígildi hennar. Þetta mundi þýða að það þyrfti að hækka verð á raforku um eina krónu á kwst. sérstaklega í þessu sambandi, sem gilti auðvitað um öll rafveitusvæði á landinu. Það þyrfti einnig að hækka verð á bensíni og olíum um 6.50 til 7 kr. á hvern lítra og þá jafnt á olíu, sem notuð yrði til húshitunar, og á annarri olíu. Nefndin, sem gerði till. um þennan almenna orkuskatt, gerði síðan ráð fyrir að tekjunum af honum yrði skipt í tvennt, þær yrðu um 11 milljarðar kr. í heild, hluta af tekjunum yrði síðan ráðstafað í sérstakan sjóð til þess að hraða framkvæmdum í hitaveitumálum, en hluta af tekjunum yrði varið til þess að verðjafna raforku- og upphitunarkostnað. Við nánari athugun hefur komið í ljós, að það er ekki hægt að framkvæma þetta með þeim hætti sem nefndin gerði ráð fyrir, það er ekki hægt að leggja slíkan orkuskatt á raforkusölu til stóriðju, því við höfum gert skuldbindandi samninga sem gera okkur það ekki fært. Sú niðurstaða verður að sjálfsögðu til þess, að tekjurnar af slíkum orkuskatti, sem álagður yrði eftir hugmyndum umræddrar nefndar, yrðu allmiklu lægri en nefndin gerði ráð fyrir, eða um 6–8 milljarðar í stað 11, þannig að líkur eru á því, ef þessi leið yrði valin, að þá yrði ekki eftir -nema þá með mun hærri orkuskatti - nein fjárhæð til þess að hraða orkuframkvæmdum í landinu eins og menn gerðu ráð fyrir, heldur mundi öll fjárhæðin og jafnvel meira til þurfa að fara aðeins í verðjöfnun á kyndikostnaði. Þetta er þriðja meginleiðin sem til greina kemur. Það er einnig verið að leggja síðustu hönd á samningu frv. og útfærslu á verðjöfnun á húshitunarkostnaði samkv. þessari leið, svo að með fárra daga fyrirvara geta Alþingi, þingflokkar eða sú ríkisstj., sem við tekur, fengið nákvæma lýsingu á öllum þeim kostum, sem til greina koma, ásamt því, hvernig þeir yrðu fjármagnaðir, þannig að hægt væri að taka í senn afstöðu til aðferðarinnar um verðjöfnun og til þess, hvernig sú aðferð yrði fjármögnuð. Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram til þess að skýra hv. þd. frá því sem gert hefur verið á umliðnum vikum til þess að reyna að undirbúa þetta mál eins vel og kostur er í hendur þingmanna eða væntanlegrar ríkisstj., svo að menn geti séð svart á hvítu og valið um þær þrjár meginleiðir til jöfnunar á húshitunarkostnaði sem öllum, sem um málið hafa fjallað, ber saman um að til greina komi.