Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur eftirfarandi tilkynning um skipun embættismanns alþjóðanefndar: Á fundi Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins í gær, 17. janúar, var Mörður Árnason kjörinn varaformaður.

Virðulegi forseti. Í gær voru hæstv. forsætisráðherra afhentar undirskriftir frá 48 þús. Íslendingum sem gera kröfu um að komið verði í veg fyrir söluna á orkufyrirtækinu HS Orku og einnig er áskorun í því fólgin að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um eignarhald á orkuauðlindum. Þetta barst í tal í fyrirspurnatíma í gær þar sem hæstv. forsætisráðherra svaraði því til aðspurð að hún útilokaði ekki að gripið yrði til eignarnáms hvað þetta varðar og það þrátt fyrir að nefnd, tvær frekar en ein, á vegum hæstv. forsætisráðherra hafi úrskurðað að kaup þessi væru lögmæt og í rauninni ekki lagagrundvöllur fyrir eignarnámshugmyndum, a.m.k. ekki nema með miklum áhrifum á ríkissjóð sem við fáum oft og ítrekað að heyra frá hæstv. ríkisstjórn að standi ekki nógu vel þegar ýmis mál eru rædd. Mig langar til að spyrja hv. þm. Magnús Orra Schram, varaformann viðskiptanefndar og nefndarmann í iðnaðarnefnd, hvernig honum hugnist þessar eignarnámshugmyndir hæstv. forsætisráðherra, hvaða áhrif hann telji að svona yfirlýsingar hafi á erlendar fjárfestingar hingað til lands eða jafnvel innlendar fjárfestingar í orkufyrirtækjum. Mig langar til að vita hvort hv. þingmaður telji að þau áhrif á ríkissjóð sem fram komu í fréttum í hádeginu, allt að 33 milljörðum kr., séu nokkuð sem hann telji ríkissjóð hafa bolmagn til að fara í núna. Einnig spyr ég hvort hann geti ekki staðfest þann skilning minn, eftir 

Virðulegi forseti. Ég tel að forsætisráðherra hafi í gær verið að árétta það að samkvæmt nefnd um orku- og auðlindamál sem skipuð var til að fjalla um HS Orku séu tvær leiðir færar ef við viljum breyta eignarhaldi á HS Orku, annars vegar að leita samninga um málið og hins vegar að setja lög um eignarnám. Ég heyrði ekki betur en að forsætisráðherra væri áhugasamari um samningaleiðina enda tel ég hana miklu hyggilegri. Mín skoðun er hins vegar sú að það sé alls ekki sjálfgefið að nýting auðlindanna sé undir stjórn hins opinbera, ekki frekar en ég tel að nýting sjávarauðlinda eigi að vera á vegum hins opinbera. Ekki vil ég sjá útgerðarfélög ríkisins. Ég tel samt ekki skynsamlegt að við höfum áhyggjur af því hvort ríkið eigi pípurnar eða hverflana. Miklu betra er fyrir okkur að tryggja almannahagsmuni með því að skoða lengd nýtingartímans í fyrsta lagi og í öðru lagi að skoða hvað við fáum í arð af nýtingu auðlindanna. Við tryggjum nefnilega hvorki með eignarhaldi orkuvinnslunnar einu og sér að arðurinn af auðlindunum renni til þjóðarinnar né getum við tryggt að orkunýting af stefnunni með almannahagsmuni í huga sé þar undir. Þá er líka ósvarað þeirri spurningu hvort æskilegt sé að skatt- og útsvarsgreiðendur eigi að bera áhættu vegna fjárfestinga í orkuvinnslunni fyrir stöku stóriðjuverkefni. Þess vegna segi ég, og það er mín skoðun, að lykilatriðin séu tvö í þessu máli. Annars vegar eigum við að skoða hvort við fáum sanngjarnan arð af nýtingu auðlindanna og hins vegar lengd nýtingartímans. Það sama á þá við ef við nýtum jarðhita, vatnsföll eða fiskinn í sjónum.

Virðulegi forseti. Það hefur verið nokkur umræða um Vestia-samningana að undanförnu af góðri og gildri ástæðu og ég hef áhuga á að fá sjónarmið hv. þm. Magnúsar Orra Schrams, varaformanns viðskiptanefndar, á ákveðnum þáttum þess máls sem hafa ekki verið mikið í umræðunni. Ég held að svar frá hæstv. fjármálaráðherra í gær hafi komið öllum á óvart, svar við spurningu um kaupverð þeirra félaga sem voru seld úr Vestia, eignarhaldsfélagi Landsbankans, yfir í Framtakssjóðinn. Svarið var einfaldlega að ekki ætti að upplýsa um söluverðið. Það sem ég hef áhuga á að fá að vita hjá hv. þingmanni sem hefur látið sig málið varða er hvort hann telji réttlætanlegt að upplýsa ekki um söluverðið hjá þessum stórfyrirtækjum. Hér er um einkavæðingu að ræða og það er alveg ljóst að við munum því miður sjá meira af þessu á næstunni vegna þess að ríkisbankinn mun örugglega fá fleiri fyrirtæki upp í hendurnar. Umræðan um einkavæðingu hefur aðallega verið um fortíðina en nú er ég að spyrja um nútíðina og framtíðina og þá væri gott að fá sjónarmið hv. þingmanns. Einhverra hluta vegna hefur verið nokkur misskilningur í umræðunni og hann hefur falist í því að stjórnarliðar hafa jafnvel haldið því fram að það regluverk sem þeir sjálfir bjuggu til geri það að verkum að fjármálaráðherra geti ekki komið skoðunum sínum á framfæri til Bankasýslunnar en eins og menn vita stendur í 2. gr. laganna um Bankasýsluna, með leyfi forseta: 
             „Ákveði fjármálaráðherra í undantekningartilvikum að beina tilmælum til stjórnar stofnunarinnar um tiltekin mál getur stjórnin tjáð ráðherra afstöðu sína til þeirra áður en við þeim er orðið.“ 
             Það er hreinlega gert ráð fyrir því, t.d. í tilfellum eins og við höfum verið að ræða núna, að ráðherra geti komið tilmælum áleiðis og þá er það 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Við erum öll sammála um það í þessum sal að við viljum endurbyggja trúnað og traust í viðskiptalífi okkar og tengslum viðskiptalífs og stjórnmála. Atburðir síðustu daga sem tengjast sölunni á Icelandic Group eru því viss vonbrigði fyrir þann sem hér stendur og að ég held alla meðlimi viðskiptanefndar. Við stöndum í raun og veru í einkavæðingunni hinni síðari - og nú er ég, hæstv. forseti, ekki með það á hreinu hversu mikinn tíma ég á eftir.

Forseti mun taka tímann á ræðu hv. þingmanns. Hann hefur a.m.k. eina og hálfa mínútu, sýnist mér.

Takk. Hún telur upp núna.

Já.

Eykst því tíminn og ég held áfram. Ég held hins vegar, frú forseti, að fréttir síðustu daga séu viss vonbrigði fyrir þá sem vilja byggja upp trúnað og traust á sölu fyrirtækjanna þegar þau færast úr opinberri eigu yfir til einkaaðila. Við verðum að tryggja að allir áhugasamir aðilar sitji við sama borð. Það er t.d. hægt að tryggja með því að það slíkt söluferli sé falið umsjá þriðja aðila eða að forsendur að baki sölunni séu skýrar. Á vettvangi viðskiptanefndar settum við í samstarfi við Samtök fjármálafyrirtækja skýrar verklagsreglur um hvernig við mundum vilja sjá þessa hluti gerast þegar fyrirtækin færu út úr bönkunum en það er alveg ljóst að við þurfum að endurskoða þá stöðu í dag í ljósi nýjustu frétta. Þurfum við að setja skýran lagaramma um hvernig haga beri einkavæðingu? Erum við að tala um að við getum t.d. í viðskiptanefnd fengið skýrari upplýsingar um stöðu einstakra mála og menn séu þá á vettvangi þingnefndar bundnir trúnaði rétt eins og við höfum í utanríkismálanefnd þannig að við getum aflað upplýsinga án þess að farið sé á skjön við t.d. bankaleynd? Ekki viljum við horfa á þá stöðu sem ríkti á árunum fyrir hrun þar sem afskipti stjórnmálamanna af einstaka ákvörðunum í bankakerfinu voru allt of ríkjandi. Við hljótum hins vegar að horfa til þess að við viljum hafa skýrari ramma um það hvernig menn haga þessum málum og um leið viljum við hafa aðgang að upplýsingum um hvað gengur á í viðskiptalífinu. Um það hljóta menn að vera sammála og ég tel að með lögum um Bankasýslu höfum við tryggt armslengdarstöðu 

Frú forseti. Í síðustu viku var haft eftir formanni utanríkismálanefndar í fjölmiðlum að sú staða kynni að koma upp í viðræðunum við Evrópusambandið að vegna skilyrða þess um kröfur gagnvart Íslendingum um lagabreytingar yrði viðræðunum slitið. Þetta vakti athygli mína vegna þess að þegar þingsályktunartillagan kom inn í þingið á síðasta ári, þ.e. á árinu 2009, var lagt upp með það af hálfu Vinstri grænna að þeir mundu leiða samninginn til lykta sama hvernig hann liti út og áskildu sér af þeirri ástæðu rétt til að leggjast gegn samningsniðurstöðunni. Við ræddum þetta talsvert í þingsal á þeim tíma og ég andmælti þessari nálgun, ég taldi ómögulegt að utanríkisráðherra yrði gert að skrifa undir aðildarsamninga við Evrópusambandið án þess að fyrir lægi meirihlutastuðningur á Alþingi. En menn tóku til varna og héldu því fram að þetta væri á misskilningi byggt vegna þess að það væri allt í lagi að ljúka viðræðum við Evrópusambandið svo fremi sem þjóðin hefði síðasta orðið. Ég tel að þetta sé misskilningur. Ég tel að einstakir ráðherrar geti ekki stutt lok viðræðna um einstaka kafla í aðildarviðræðuferlinu án þess að þeir séu samþykkir því sem þar kemur fram. Þess vegna skil ég vel þá afstöðu sem birtist í þeim ummælum formanns utanríkismálanefndar að þær aðstæður kynnu að skapast að það þyrfti að slíta viðræðum. Þetta kallar að mínu áliti á frekari skýringar. Hvort er það þannig af hálfu Vinstri grænna að samningarnir verða leiddir til lykta og þeir leggjast síðan gegn þeim eða ætla þeir að slíta viðræðunum ef upp koma atriði sem þeir eru ósáttir við? Það getur ekki verið að það verði stefna annars stjórnarflokksins að gera annaðhvort eða jafnvel hvort tveggja 

Enn hvetur forseti þingmenn til að virða tímamörk.

Frú forseti. Hv. þm. Bjarni Benediktsson vitnaði í ummæli sem eftir mér voru höfð í Fréttablaðinu í síðustu viku um gang viðræðna við Evrópusambandið um aðild. Þær viðræður sem núna eru í gangi byggjast á samþykkt Alþingis. Þegar Alþingi samþykkti þingsályktunartillögu um að sækja um aðild að Evrópusambandinu var því lýst mjög nákvæmlega í nefndaráliti utanríkismálanefndar hvernig þær viðræður mundu fara fram. Ég er þeirrar skoðunar að þær séu í öllum meginatriðum í samræmi við það sem lagt var upp með í því nefndaráliti og allir sem kynna sér það til hlítar og glöggva sig á því ættu að geta séð það þó að í einstökum atriðum, ekki síst hvað varðar tímasetningar, hafi að einhverju leyti út af brugðið, þ.e. ferlið hefur tekið heldur lengri tíma en menn gerðu í meginatriðum ráð fyrir. Ferlið er engu að síður eins og lagt var upp með. Hér er vísað til þess að ég hafi látið hafa það eftir mér að sú staða kynni að koma upp að það þyrfti að slíta viðræðum eða taka ákvörðun um það ef við rækjumst á veggi, ef svo má segja. Það er ekkert nýtt í þessari yfirlýsingu. Nákvæmlega sömu sjónarmið komu upp í framsöguræðu minni með nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar hinn 16. júlí 2009. Nákvæmlega sömu efnislegu ummæli féllu af hálfu formanns Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þegar hann gerði grein fyrir þeim fyrirvara sem flokkurinn hefði hvað þetta ferli varðar þannig að það er ekkert nýtt í þessari yfirlýsingu sem á að hafa komið nokkrum manni á óvart. Mér er alveg kunnugt um þau álitamál sem hv. þm. Bjarni Benediktsson ræðir um og komu til umfjöllunar á sínum tíma um stjórnskipulegt ferli málsins sjálfs. Við tókumst á um það. Bæði er því lýst í nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar og eins var tekist á um það í þingsal. Ég er enn þeirrar skoðunar persónulega, en ég undirstrika að það eru mjög skiptar skoðanir um nákvæmlega þetta atriði í mínum flokki og þar verður hver að tala fyrir sig. 

Virðulegi forseti. Ég er ekki með neina spurningu til ákveðins þingmanns, frú forseti, heldur vil ég nefna þá stöðu sem upp er komin núna síðast í fréttum um atvinnuástand á Vestfjörðum, nú Flateyri. Þá sömu sögu má að vísu finna víða um land, ekki síst vegna þess að þær aðstæður hafa verið skapaðar eða eru til staðar í landinu bjóða upp á mikinn ójöfnuð. Þetta snýst ekki um eina atvinnugrein, heldur snýst þetta um almennan ójöfnuð á milli þeirra sem búa í þéttbýli og hinna sem búa á landsbyggðinni. Við erum að tala um samgöngur, flutningskostnað, aðgengi að þjónustu, aðgengi til náms, rafmagnskostnað, rafhitun og slíkt. Frú forseti. Ég held að það sé mikilvægt að við tökum þær fréttir sem við fáum núna að vestan mjög alvarlega og bregðumst við með ákveðnum hætti, að þingið bregðist við þessum fréttum. Ég held að það sé alveg hægt að gleyma því, frú forseti, að ríkisstjórnin muni gera eitthvað í þessum málum, því miður. Það er óvissa um nánast allt varðandi framtíð landsins, m.a. sjávarútveginn. Hæstv. forsætisráðherra gat ekki svarað í gær þeirri einföldu spurningu sem hv. þm. Bjarni Benediktsson beindi til hennar hvort sömu skilyrði, sama staða og svipaðir samningar ættu að gilda um orkuna, jarðhitann, vatnsaflið og sjávarútveginn þegar talað er um að festa eign þjóðarinnar á náttúruauðlindum í stjórnarskrá. Hæstv. forsætisráðherra gat ekki svarað þessari spurningu. Málið snýst ekki um eitthvert eitt atriði við það að byggð hopi og hafi verið að hopa á landsbyggðinni eða að þar sé fólk að tapa störfum. Þetta snýst um umgjörðina í heild. Það er hún sem við þurfum að taka á, 

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp til að ræða almennt við þingmenn, jafnt stjórnarþingmenn sem stjórnarandstæðinga, um það að núna þegar við komum hér saman eftir áramót og hefjum seinni hlutann af þinginu er áberandi, ekki síst í ljósi þess að nú eru nær tvö ár síðan þessir ríkisstjórnarflokkar hófu ríkisstjórnarsamstarf sitt, fyrst sem minnihlutastjórn og síðan í meiri hluta, að á borðinu liggur engin augljós atvinnustefna. Aftur á móti lágu fyrir í fjárlagafrumvarpinu alls kyns stefnumarkandi ákvarðanir sem höfðu ekki fengið neina umræðu í þinginu. Ég held að það sé mjög mikilvægt núna að eftirlit þingsins, þar af leiðandi allra fagnefnda þess, verði virkjað og að menn taki að velta fyrir sér með hvaða hætti ríkisframkvæmdarvaldið ætlar að framkvæma þær stefnumarkandi ákvarðanir sem komu fram í fjárlagafrumvarpinu. Þar má til að mynda nefna niðurskurð á heilbrigðissviði. Nú er það farið að koma fram víða á landinu þar sem störfum er að fækka, búið að segja upp fólki og loka hjúkrunarrýmum. Hvað á að gera við það fólk sem verður borið út úr þeim rýmum? Er það uppbyggileg atvinnustefna að fækka fólki á stöðum sem eiga undir högg að sækja með tilliti til atvinnu? Ekki er á bætandi að heyra síðan hæstv. forsætisráðherra fjalla hér í gær ýmist um orkuauðlindina eins og Magma-málið eða sjávarauðlindina og hvernig ríkisstjórnin kemur þar fram. Einn þáttur enn sem ríkisstjórnin hefur talað heilmikið um er verklegar framkvæmdir. Þær hafa ekki sést mikið hér, hvorki mannaflsfrekar, minni framkvæmdir í vegamálum né viðhaldsmálum, það hefur ekki sést. Hvar er sú stefna? Sú stefna sem birtist landsmönnum öllum er að hér sé allt í lamandi óvissu og það eina sem ríkisstjórnarflokkarnir koma sér saman um er að þvælast fyrir 

Virðulegi forseti. Mig langar til að vekja athygli á svari sem ég fékk frá hæstv. velferðarráðherra í gær um ástandið á vinnumarkaðnum hér á landi. Samkvæmt upplýsingum Vinnumálastofnunar voru að meðaltali 12.363 einstaklingar skráðir án atvinnu í nóvember. Rúmlega 16.800 einstaklingar á Íslandi eru með 75% örorku eða meira, en það sem slær mig mest er sú staðreynd að frá 1. október 2008, frá hruni, fram til 1. nóvember 2010 hafa rúmlega 20.500 einstaklingar yfirgefið landið, horfið héðan og eru líklega farnir að stunda vinnu í öðrum löndum. Þessari þróun verðum við að snúa við. Ég spurði jafnframt hvort til væru tölur um það að annar makinn byggi hér heima og hinn stundaði vinnu erlendis. Hér kemur fram að rúmlega 1.500 einstaklingar eru í þeirri stöðu. Samt segir í svarinu að ekki liggi fyrir hvers vegna lögheimili þessara einstaklinga eru úti og makinn með lögheimili hér heima. Það eru ekki til tölur yfir það og ég er mjög undrandi yfir því að Vinnumálastofnun skuli ekki hafa þessar upplýsingar. Ríkisstjórnin er verklaus í atvinnumálum. Þessari þróun verðum við að snúa við. Ég hvet ríkisstjórnina til verka en það er kannski ekki von á að það sé hægt þar sem mikil ólga er innan hennar. Við verðum að snúa vörn í sókn, við verðum að efla almenna vinnumarkaðinn því að það er hann sem ber uppi samfélagið. Kratar hafa bara kunnað að skapa opinber störf og þeirri stefnu halda þeir áfram. 
            

Frú forseti. Hér kemur hver stjórnarandstæðingurinn á fætur öðrum og biður um ríkisrekna starfavæðingu, ég veit eiginlega ekki hvað ég á að kalla þetta. Hér koma sjálfstæðismenn, framsóknarmenn og hvað þeir nú allir heita og vilja að ríkisstjórnin skapi störfin, væntanlega með stóriðju eða einhverjum einföldum heildarlausnum. Það er ósköp einfaldlega þannig að framkvæmdarvaldið í landinu, hvort sem það er ríkisstjórn eða sveitarfélög, skapar aðstæður til þess að byggja upp atvinnu. Varla þarf ég að segja vinum mínum, hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, frá þessu þó að ég viti að framsóknarmenn séu ekki alltaf með þetta alveg á hreinu.  Hvernig skyldum við gera það, frú forseti? Það gerum við m.a. með því að opna augu okkar fyrir því að þá þurfum við að tala um erlenda fjárfestingu á öllum sviðum atvinnulífsins en ekki bara sumum. Þegar stjórnarandstæðingar verða færir um það getum við kannski tekið alvöruumræðu um efnahagsstjórn og atvinnumál hér á landi. 
            

Virðulegur forseti. Það er gott að heyra að einhverjir þingmenn Samfylkingarinnar vilja enn fá erlenda fjárfestingu hingað til landsins þannig að yfirlýsingar forsætisráðherra í gær um hugsanlegt eignarnám falla vonandi í skuggann af þessari merku yfirlýsingu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur. Ég þakka hv. þm. Magnúsi Orra Schram fyrir svarið áðan. Ég verð að segja að mér fannst hann í þessu máli, eins og mér finnst þingmaðurinn oftar en margir af þingflokksfélögum hans, vera ákveðin rödd skynseminnar. Hann talaði um að það skipti ekki öllu máli hvers lenskt eignarhaldið sé, svo fremi sem þjóðin fái skynsamlegan og sanngjarnan arð af fjárfestingunni. Það er nákvæmlega það sem við erum öll að tala um, a.m.k. í mínum flokki. Nýtingartíminn er annað sem þingmaðurinn nefndi. Bæði sveitarfélögin á Suðurnesjum og fyrirtækið sjálft hafa ámálgað þann möguleika að stytta þann nýtingartíma ef það yrði til þess að skapa sátt um málið. Ég er hins vegar ósammála þingmanninum þegar hann segir að forsætisráðherra hafi frekar talað fyrir einhvers konar samningaleið. Forsætisráðherra gerði í gær nákvæmlega það sem forsætisráðherra er svo tamt að gera, hún talaði um samningaleið undir hótunum um eignarnám. Það er nákvæmlega sú aðferð sem hæstv. forsætisráðherra telur yfirleitt, oft og iðulega vænlegasta til árangurs, að þvinga hluti fram með hótunum. Það er það sem mér finnst mjög ógeðfellt og ég held að hafi ekki góð áhrif á erlenda fjárfestingu hingað til lands. 
             ESB hefur verið rætt hérna líka og það er náttúrlega mjög magnað að flokkum sem vilja endilega halda Evrópusambandsaðild að okkur Íslendingum er alveg fyrirmunað að skilja að þar gætir 

Virðulegi forseti. Það er um margt búið að vera athyglisvert að hlusta á þennan lið, um störf þingsins, en ég er enn að bíða eftir svari frá hv. þm. Magnúsi Orra Schram. Hann flaut alveg fram hjá spurningu minni um það hvort hann teldi eðlilegt að ekki væri upplýst um söluverðmæti þeirra fyrirtækja sem hafa verið einkavædd fram til þessa. Ég hvet menn til að fylgjast með því hvort þessi ríkisstjórn, sem er að vísu búin að búa til skammaryrði úr orðunum gagnsæi og allt uppi á borðum, ætli ekki að upplýsa um söluverðmæti einkavæddra fyrirtækja. Það er rétt hjá hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur að oftar en ekki hefur hv. þm. Magnús Orri Schram verið talsmaður skynseminnar hjá stjórnarþingmönnunum. Ef hann treystir sér ekki til að vinna því fylgi að það sé upplýst um söluverðmæti einkavæddra fyrirtækja er kannski erfitt að finna einhvern annan hv. þingmann innan stjórnarliðsins til þess. Þá sitjum við uppi með það, virðulegi forseti, að þessi ríkisstjórn hefur farið þá leið að upplýsa ekki um grundvallaratriði þegar kemur að einkavæðingu, þ.e. um söluverðmæti fyrirtækjanna, hvorki meira né minna. Ég ætla ekkert að rifja upp ummæli núverandi hæstv. ráðherra og þingmanna um sambærileg mál, við skulum algjörlega láta það eiga sig. Það hefur, held ég, aldrei skeð áður í Íslandssögunni að ekki hafi verið upplýst um verðmæti einkavæddra fyrirtækja, ég held að það hafi ekki hvarflað að neinum að gera það ekki fyrr en þessi ríkisstjórn kom að völdum. Virðulegi forseti. Við ræðum þetta á morgun undir öðrum lið. Þar koma kannski skýrari svör, það er aldrei að vita.

Frú forseti. Ég þakka hv. formanni utanríkismálanefndar, Árna Þór Sigurðssyni, fyrir svörin. Við verðum líklega ekki sammála um þá nálgun sem hann kynnti sem sína persónulegu skoðun á því hvernig að þessu eigi að standa vegna þess að ég tel ómögulegt að samningar við Evrópusambandið verði leiddir til lykta við öll þau ríki sem þar eiga í hlut án þess að meirihlutavilji liggi fyrir á þinginu til að styðja samninginn, án þess að meiri hluti ríkisstjórnarinnar sé fyrir því að leiða slíka samninga til lykta. Ég tel það algert grundvallaratriði að viðræðurnar og lok þeirra eigi sér ekki stað nema með stuðningi frá meiri hluta þingsins og það sé mikill tvískinnungsháttur að halda því fram að það sé eðlilegt og skynsamlegt og að það sé hægt að bjóða viðmælendum okkar upp á það að ljúka viðræðunum án þess að nokkur skýr stuðningur sé á bak við samninginn héðan frá þinginu.  Mig langar síðan að gera að umtalsefni þá undirskriftasöfnun sem forsætisráðherra veitti viðtöku í gær. Ég verð að segja að mér fannst það eiginlega broslegt þegar forsætisráðherra tók við undirskriftunum með þeim orðum að þetta væri mikið fagnaðarefni fyrir hana og ríkisstjórnina vegna þess að þetta væri einmitt stefna ríkisstjórnarinnar. Hvað var verið að fara fram á? Eignarnám á HS Orku. Er það sem sagt hin nýja stefna ríkisstjórnarinnar að það eigi að fara í eignarnám á fyrirtækinu og verja yfir 30 milljörðum kr. af almannafé til að kaupa fyrirtækið?  
            

Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mál sem varðar fjölgun hæstaréttardómara og héraðsdómara til að mæta því aukna álagi sem orðið hefur hjá dómstólum eftir bankahrun. Í umræðum um þetta mál í gær kom fram sú ósk frá minni hluta allsherjarnefndar, hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni, að það yrði kallað inn til umræðu milli 2. og 3. umr. og hef ég sem formaður allsherjarnefndar ákveðið að verða við því, enda þarf að gera lítils háttar breytingar á málinu.

Virðulegi forseti. Hér er frumvarp til laga um dómstóla sem fjallar um fjölgun dómara. Mikið álag er á dómstólunum vegna bankahrunsins og annarra ástæðna sem fólk þekkir og því er lagt til að dómurum verði fjölgað bæði í Hæstarétti og héraðsdómi. Ég hef gagnrýnt að til að mæta þeirri útgjaldaaukningu verði dómsmálagjöld hækkuð og auk þess ákvæði um að forseti Hæstaréttar sitji í fimm ár í staðinn fyrir tvö ár. Nú kynnti formaður allsherjarnefndar hér á undan mér að taka eigi málið inn í nefnd milli 2. og 3. umr. og því ætlar Framsóknarflokkurinn að sitja hjá í þessari umferð en að meginstefnu til hefur þingflokkur framsóknarmanna fylgt þessu máli vel eftir og er sammála því en þar sem boðaðar eru breytingar á frumvarpinu milli umræðna komum við til með að sitja hjá.

Virðulegi forseti. Eins og ég tók fram í ræðu minni í 2. umr. um þetta mál stendur vilji þingmanna Sjálfstæðisflokksins til þess að styrkja og efla dómskerfið svo það geti sinnt verkefnum sínum. Með þessu frumvarpi eru lagðar til leiðir til þess en við höfum í umræðunni bent á önnur úrræði og aðrar aðgerðir sem við teljum að hugsanlega sé skynsamlegra að fara. Líkt og hv. þm. Róbert Marshall nefndi höfum við fulltrúar Sjálfstæðisflokksins óskað eftir því að málið verði tekið til umfjöllunar í hv. allsherjarnefnd milli 2. og 3. umr. vegna efnisatriða frumvarpsins og einnig vegna þeirra breytingartillagna sem meiri hlutinn leggur til. Að svo komnu og í ljósi þess mun Sjálfstæðisflokkurinn og þingmenn hans sitja hjá í þessari atkvæðagreiðslu.

Frú forseti. Það er með sérstakri ánægju sem ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða sem liggur fyrir þinginu á þskj. 408. Okkur sem erum í þessum sal og höfum fylgst reglulega með tíðindum af þróun norðurslóða í gegnum fréttir og skýrslur dylst ekki að gríðarleg umskipti eiga sér stað á norðurslóðum af völdum loftslagsbreytinga. Þessar breytingar undirstrika í sjálfu sér rækilega hversu brýnt það er að við Íslendingar og aðrar þjóðir bindumst samtökum um að grípa til róttækra ráðstafana til að draga úr hlýnun andrúmsloftsins af mannavöldum. Það breytir engu um það að þessi miklu umskipti eru að eiga sér stað. Breytingarnar eru staðreynd. Í þessum breytingum felast bæði tækifæri og háski fyrir Íslendinga. Vegna bráðnunar íssins verður æ líklegra að síðar á þessari öld opnist hafsvæði sem áður voru harðlæst sökum ísþekju fyrir margvíslegri nýtingu, siglingum með ferðafólk, frakt á milli heimsálfa og fiskveiðum en þó verður líklega horft með mestri spennu en líka ugg til olíu- og gaslinda. Ég held að það sé staðreynd að fjölmörg tækifæri gætu opnast fyrir Íslendinga í tengslum við þjónustu gagnvart slíkri nýtingu, ekki síst við vinnslu kolefnis við norðausturströnd Grænlands á Jan Mayen svæðinu, bæði Noregsmegin og eins á Drekanum, en líka í tengslum við fraktflutninga á nýjum siglingaleiðum sem kynnu að opnast frá Kyrrahafinu um Norður-Íshafið til Norður-Atlantshafsins. Ég er líka þeirrar skoðunar að ný tækifæri gætu legið í mannvirkjagerð vegna þess að íslensk fyrirtæki hafa getið sér ákaflega góðan orðstír og hafa gott orðspor á því sviði á norðlægum slóðum, svo sem á Grænlandi, og örugglega mun heldur ekki standa á íslenskum frumkvöðlum að tengja sig ferðatengdri útgerð norður eftir. Þar að auki hef ég lengi verið þeirrar skoðunar að Ísland sé kjörin miðstöð, bæði fyrir vöktun og eftirlit með náttúru þess hluta norðursins sem að okkur snýr og sömuleiðis sem miðstöð fyrir alþjóðlegt samstarf á sviði björgunar og leitar á Norðurhöfum sem er forsenda þess að menn geti sótt fram til nýtingar á þessum slóðum. Opnun hafsvæða sem núna er undir lás og slá þess sem okkar forna skáld kallaði landsins forna fjanda mun líka óefað leiða til veiða á nýjum sjávartegundum, bæði fiskstofnum en hugsanlega líka einhvers konar dýrum sem eru lægra í fæðukeðjunni. Þar opnast enn fremur ný tækifæri fyrir Íslendinga. Við þurfum því í senn að haga stefnu okkar þannig að hún bæði tryggi hlutdeild okkar í þeim stofnum sem kunna að opnast, við vitum að sumir eru giska stórir, en sporni um leið gegn rányrkju á þeim. Ég nefni rányrkjuna sérstaklega vegna þess að vitað er að stór alþjóðleg fyrirtæki sem sinna sjávarútvegi hafa augastað á alþjóðlegum svæðum á þessum slóðum. Sömuleiðis tel ég rétt að geta þess að aukin umsvif á svæðinu geta líka, ef við spilum rétt úr kortum okkar, styrkt pólitíska stöðu Íslands í alþjóðlegu tilliti. Til marks um það er áhugi ýmissa Asíuþjóða, eins og t.d. Kína, sem og Evrópusambandsins og fleiri á að efla samstarf við okkur í tengslum við þróun norðursiglinga. Í þessum breytingum liggja því margvísleg jákvæð tækifæri fyrir okkur en því er hins vegar ekki að leyna að vissar hættur geta líka fylgt auknum umsvifum á norðurslóðum. Umhverfisslys, annaðhvort við vinnslu eða flutning á eldsneyti, gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir afkomu okkar og við vorum auðvitað rækilega minnt á þennan möguleika með olíuslysinu mikla í fyrravor í Mexíkóflóa. Þá skulum við ekki gleyma því hvar við erum staðsett, bókstaflega í útfalli Norður-Íshafsins, og fyrir tilstilli kraftmikilla strauma vestan lands og austan geta slys haft áhrif á hafsvæðum innan lögsögunnar. Í þessu samhengi bið ég hv. þingmenn að gleyma því ekki að í fimbulkulda norðursins verður náttúrulegt niðurbrot á olíu miklu hægara en sunnar á hnettinum og sömuleiðis virka ekki ýmsir efnahvatar sem menn nota til að brjóta niður olíu þegar slys verða af þessum sökum. Það er líka rétt að undirstrika sterklega að einmitt vegna kuldans verður lífríkið miklu viðkvæmara eftir því sem norðar dregur. Það áréttar í sjálfu sér svo enn nauðsyn þess að við förum í öllu með ýtrustu gætni. Í þessu ljósi er brýnt að Íslendingar móti sér skýra stefnu til að tryggja hagsmuni sína og svæðisins í heild. Ég hef þess vegna lagt fram þá tillögu sem hér er að finna, tillögu ríkisstjórnarinnar um þessa stefnu. Hún er í ellefu liðum en kjarnann má draga saman í fimm meginþætti. Forgangsverkefnið er að tryggja stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins hvað varðar allar alþjóðlegar ákvarðanir sem því tengjast og þar með þróun þess á grundvelli lagalegra, efnahagslegra, vistfræðilegra og landfræðilegra raka. Þar er mikil vinna óunnin. Við þurfum að líta á hana sem fjárfestingu í framtíðarhagsmunum og við verðum sem þjóð að tryggja fjárveitingar til að kosta það akademíska atgervi sem þarf til að smíða hin traustustu rök í málflutning okkar inn í öldina. Náskylt þessu er jafnframt að róa öllum árum að því að efla og styrkja Norðurskautsráðið sem þann vettvang þar sem málefnum er ráðið til lykta af þeim átta þjóðum sem þar eiga sæti. Hagsmuna Íslands tel ég að sé best gætt með því að leggja rækt við marghliða samstarf þar sem norðurskautsríkin átta, Ísland, Noregur, Bandaríkin, Rússland, Finnland, Svíþjóð, Kanada og Danmörk fyrir hönd Grænlands, sitja við borðið ásamt fulltrúum frumbyggja, áheyrnarríkja og að sjálfsögðu alþjóðlegra samtaka sem láta svæðið sig varða. Fyrir Ísland er jafnframt mjög mikilvægt að tryggja þann skilning að norðurslóðir eru svæði sem ná yfir norðurheimskautið en spanna jafnframt þann hluta Norður-Atlantshafsins sem tengist norðurheimskautinu nánum böndum í gegnum efnahagsleg, vistfræðileg og pólitísk rök en líka í gegnum öryggistengd vensl. Út frá þessu sjónarhorni tel ég einfaldlega rangt að einblína á þröngar landfræðilegar skilgreiningar eins og stórveldunum, sem eru nú nágrannar okkar á norðurhvelinu, hefur stundum hætt til. Í þessu efni tel ég líka mikilvægt að byggja eins náið samstarf við Grænlendinga og Færeyinga og hægt er. Þessi þrjú ríki hafa misþunga en þó öll sameiginlega hagsmuni af velferð norðurslóða og það er t.d. líklegt að breytingarnar á norðurslóðum skapi þríþjóðinni færi á sérstakri samvinnu á sviði orkumála og umhverfisverndar. Sömuleiðis tel ég að inngróinn partur af stefnu af því tagi sem við erum að ræða í dag eigi að vera stuðningur Íslands við réttindi frumbyggja svæðisins á öllum sviðum. Við Íslendingar höfum reyndar spyrnt við fæti og mótmælt því kröftuglega þegar samtökum frumbyggja hefur verið bægt frá samráði um svæðið. Frumbyggjarnir eiga líf sitt í dag og framtíð sína á morgun undir farsælli þróun norðurslóðanna og eins og ég horfi á þetta mál tel ég að það væri siðferðilega óverjandi að rökstyðja að þeir hafi ekki fullan rétt til að koma að henni. Fyrir Íslendinga er sömuleiðis lykilatriði að ná samstöðu um að byggt verði á hafréttarsáttmálanum þegar kemur að úrlausn hvers konar álitaefna sem varða hafrétt á norðurslóðum. Við þekkjum það auðvitað öll í þessum sölum að Íslendingar eiga a.m.k. part af frumburðarrétti að hafréttarsáttmálanum. Þeir komu ríkulega að gerð hans og hann er í dag auðveldasta og jafnframt einfaldasta alþjóðlega tækið til að vinna að lausn á ágreiningsmálum, hvort sem þau verða á sviði siglinga, fiskveiða eða tengjast nýtingu jarðefna á borð við olíu og gas. Norðurslóðirnar eru sömuleiðis ríkulega tengdar öryggishagsmunum Íslands eins og ég hef að vissu leyti komið að fyrr í framsögu minni í dag. Ég tel að við eigum að nálgast þessa öryggishagsmuni undan tvenns konar sjónarhorni, í fyrsta lagi að tryggja eins ríkt alþjóðlegt samstarf og okkur er kleift um borgaralegt öryggi, ekki síst gagnvart umferð um sjó en líka í lofti, líka gegn umhverfisvám, sem hugsanlega er hægt að sjá fyrir að gætu gerst. Við eigum sömuleiðis að hafa allan þann viðbúnað, t.d. í formi samstarfs við aðrar þjóðir, sem hægt er að byggja upp gegn einhvers konar óhöppum sem við sjáum ekki beinlínis fyrir í dag. Forsenda þess er vitaskuld aukið samstarf við önnur ríki um mengunarvarnir, um björgunaratgervi og um rannsóknir. Í Reykjavík var fyrir skömmu gerður fyrsti samningur allra norðurskautsríkjanna átta um leit og björgun á norðurslóðum. Ég lít á þann samning sem sögulegt og glæsilegt fordæmi fyrir aðra samninga norðurskautsríkjanna átta á sviði annarra málefna sem tengjast norðurslóðum og krefjast samvinnu. Í öðru lagi tel ég það líka í samræmi við utanríkisstefnu Íslands að vinna gegn hvers konar hervæðingu norðurslóða. Ég tel að þær megi aldrei aftur verða vettvangur vígbúnaðarkapphlaups eða átakasvæði milli stórvelda. Sem betur fer les ég stöðuna svo að það blási þannig í pólitík okkar heimshluta að það sé tækifæri til þess núna að gera norðurslóðir að fyrirmynd um samstarf um sameiginlega hagsmuni, frið og öryggi. Sömuleiðis, og leiðir af sjálfu frá upphafi mínu í dag, tel ég líka að það eigi að vera hluti af norðurslóðastefnu okkar að Íslendingar byggi markvisst upp viðskiptasambönd við önnur ríki á norðurslóðum til að tryggja að við getum keppt um þau tækifæri sem verða til í kjölfar aukinna efnahagsumsvifa á þessu svæði. Ég tel líka að frá sjónarhóli umhverfisverndar sé mikilvægt að við nýtum aukna þátttöku okkar og ábyrgan málflutning til að skerpa og styrkja stöðu okkar sem skýrs málflytjanda varðandi aðgerðir alþjóðasamfélagsins gegn loftslagsbreytingum af völdum mannsins. Stefna okkar um norðurslóðir og framkvæmd hennar á þess vegna að geta gefið okkur aukinn slagkraft, bæði í umræðum og ákvörðunum um aðgerðir gegn loftslagsvánni en hún birtist með miklu meiri hraða á norðurslóðum en nokkurs staðar annars staðar og miklu hraðar en menn höfðu áður séð fyrir. Á síðasta áratug rýrnaði ísþekjan um 8% í stað þeirra 4% sem spáð var og þótti mörgum nóg um þær spár. Síðast en ekki síst, frú forseti, tel ég ákaflega nauðsynlegt að byggja upp sem mesta þekkingu á Íslandi á öllum sviðum sem tengjast norðurslóðum. Við Íslendingar eigum þegar ákaflega öflugan og raunar fjölþættan rannsóknarkjarna við Háskólann á Akureyri, og Háskóli Íslands spýtir líka duglega í lófana um þessar mundir í þessum efnum. Þaðan hafa m.a.s. verið kvaddir menn til ráðgjafar við stór þjóðabandalög um málefni norðurslóða. Ég vil líka láta þess getið að í ýmsum öðrum stofnunum íslenska ríkisins og ráðuneytum er mikil þekking á málefnum norðurslóða. Þar er unnið ákaflega vel í þeim málaflokki þannig að ég tel að fjárfestingar í rannsóknum sem efla stöðu Íslands gagnvart norðurslóðum séu fjárfestingar sem munu skila sér margfalt í framtíðinni. Frú forseti. Ég legg svo til að þegar þessari umræðu sleppir verði málinu vísað til umfjöllunar hjá hv. utanríkismálanefnd. Án þess að það sé á mínu færi að mæla fyrir um það tel ég að það væri líka heppilegt fyrir framvindu málsins í þinginu að leitað yrði skoðunar hv. umhverfisnefndar á þessari tillögu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Ég vildi nefna tvennt sem vakti sérstaklega athygli mína í máli hæstv. ráðherra og ætla að skjóta því að hvoru í sínu andsvarinu. Hann sagði að það blési þannig í pólitísku tilliti í okkar heimshluta að nú væri tækifæri til að tryggja að norðurslóðirnar verði ekki vettvangur vígbúnaðarkapphlaups. Þetta eru atriði sem heita má að séu reglulega rædd á þingum, t.d. Þingmannasambands Atlantshafsbandalagsins en þar sit ég sem formaður Íslandsdeildarinnar. Þar eru skiptar skoðanir á þessari stöðu og væri fróðlegt ef hæstv. ráðherra mundi skýra sýn sína á þessi mál örlítið betur, annaðhvort í andsvari eða þá frekar í ræðu síðar í dag. Þetta er kannski eitt af stærstu atriðunum og hann dró það fram í máli sínu áðan að hann teldi að vindar blésu þannig að þetta liti ágætlega út og væri fróðlegt að fá aðeins betri umfjöllun um það mál.

Frú forseti. Ég held að það sé rétt að ég fari rækilegar yfir það í ræðu minni síðar í dag, en í stuttu máli er í fyrsta lagi sú staðreynd að þegar bandaríski herinn fór af Íslandi var það gert á þeirri forsendu að ekki væru fyrirsjáanleg hernaðarátök í heimshluta okkar í sjáanlegri framtíð. Söm er afstaða Dana og söm er afstaða okkar. Það eru kannski önnur atriði sem teikna sig líka upp í þessa átt, sú staðreynd að þær deilur sem voru uppi um hafsvæði og landamörk sem líklegastar voru til að leiða til vígbúnaðarkapphlaups á Norðurhöfum hafa verið leystar eða er verið að leysa. Ég nefni sérstaklega stærstu deiluna sem var á milli Norðmanna og Rússa. Hún var leyst öllum að óvörum. Bandaríkjamenn og Kanadamenn hafa áratugum saman deilt um svæði sem tengjast norðausturleiðinni. Sú deila er komin í farveg sem miðar til lausnar og staðan miklu betri en áður. Sömuleiðis hafa ýmsar aðrar þjóðir, Danir, Rússar 

Frú forseti. Hitt atriðið sem ráðherrann nefndi og mig langaði til að vekja sérstaklega athygli á snertir framvinduna í málefnum norðursins og gæti leitt til þess að nýir möguleikar sköpuðust fyrir Íslendinga sem sannarlega blasir við að muni gera, og jafnframt fyrir Grænlendinga og Færeyinga til að eiga árangursríkt samstarf á sviði umhverfisverndar og orkumála. Það væri fróðlegt ef hæstv. ráðherra vildi skýra þetta aðeins betur, sérstaklega þar sem fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni að talið er að um 13% af ófundnum olíuauðlindum sé að finna á þessu svæði og allt að þriðjungur af jarðgasinu. Þarna er um að ræða gríðarlega hagsmuni á vettvangi orkumála og orkunýtingar sem aftur kalla svo sterkt á það sem hæstv. ráðherra nefndi áðan, umhverfisverndina, björgunaraðgerðir og allt það ef eitthvað fer úrskeiðis sem alltaf getur gerst á þessum mjög svo viðkvæmu slóðum.

Frú forseti. Ég var þá ekki að hugsa um olíu. Eitt af þeim sviðum sem ég tel að við, þessar þrjár þjóðir, gætum unnið saman á varðar endurnýjanlega orku. Þegar ég var iðnaðarráðherra var af hálfu Orkustofnunar unnin áætlun um möguleikana á því að sjá Færeyingum fyrir hreinni raforku um streng til Færeyja. Reiknuð var út hagkvæmni þess að leggja þangað streng sem gæti þar með dregið stórlega úr losun gróðurhúsalofttegunda frá olíubrennslu sem Færeyjar eru að hluta til háðar í dag þótt það sé furðulega hátt hlutfall endurnýjanlegrar orku sem þeir geta aflað sér úr vindi og vatni. Hagkvæmni þess og verðlagning til Færeyinga yrði snöggtum hagstæðari ef orkuflutningur til Færeyja væri hluti af orkusölu um streng til Evrópu þar sem verð á endurnýjanlegri orku er afar hátt í Evrópu. Við Íslendingar erum hins vegar ekki aflögufærir en - frú forseti, það voru tvær mínútur hérna á klukkunni áðan.

Það voru því miður mistök.

Fæ ég ekki að njóta þeirra því að ég verð annars að ljúka svari mínu án þess að hafa komið að kjarna málsins?

Hæstv. utanríkisráðherra verður að komast að kjarna málsins síðar.


            

Virðulegi forseti. Það skal engan undra að ég komi í andsvar við hæstv. utanríkisráðherra því að ég hef um langa hríð lagt áherslu á málefni norðurslóða, þess dýrmæta svæðis sem þar liggur og aðkomu okkar Íslendinga að því. Þess vegna leggst hálfilla í mig að hæstv. utanríkisráðherra skuli nú vera kominn með þetta mál í formi þingsályktunartillögu því að það sýnir á hvaða leið hæstv. ráðherra er, enda kemur skýrt fram í þessari þingsályktunartillögu að Ísland er eina strandríkið sem hefur aðild að norðurskautinu. Þá tengi ég þetta við ESB-umsóknina. Áhugi hæstv. utanríkisráðherra markast af henni. Því langar mig til að spyrja ráðherrann: Er mikil pressa í ráðuneytinu á að þessi leið verði farin? Sér Evrópusambandið sér ekki mikinn leik á borði að innlima Ísland í Evrópusambandið vegna þeirra hagsmuna 

Frú forseti. Ég vil gjarnan geta svarað spurningu hv. þingmanns eins vel og mér er fært en ég skildi hana ekki alveg. Hv. þingmaður spurði hvort það væri mikil pressa í ráðuneytinu á að fara þessa leið. Ég geri þá ráð fyrir því að hún eigi annaðhvort við norðurstefnuna sem hér liggur fyrir eða leið Evrópusambandsins. Í ráðuneytinu er jafnan sá háttur að ráðherrann sem því stýrir er húsbóndi þar. Það er alveg ljóst og hefur engum dulist að ég er mikill stuðningsmaður þess að Ísland gangi í Evrópusambandið og sömuleiðis hef ég haft mikinn áhuga á norðurslóðum. Hann er ekki bundinn við utanríkisráðherratíð mína. Ég hef verið í erlendu samstarfi á vegum þingsins frá því að ég hóf þingsetu mína. Þaðan stafar sá áhugi. Að því er varðar áhuga Evrópusambandsins á að innlima Ísland, eins og hv. þingmaður orðaði það, ætti hún að spyrja Evrópusambandið að því.  
            

Virðulegi forseti. Það er gott að hæstv. ráðherra lítur svo á að þjóðin ráði því hvort farið verður inn í Evrópusambandið eða ekki. Það vill þannig til að ESB hefur ekki áheyrnarfulltrúa eða beina aðkomu að þeim mikilvægu hagsmunum sem eru þarna í húfi. Þar sem hæstv. utanríkisráðherra er nokkuð fyrir það að snúa út úr spurningum spyr ég hann á ný: Eru Íslendingar og þá ráðuneyti hans, utanríkisráðuneytið sem fer með utanríkismál fyrir hönd þjóðarinnar, undir mikilli pressu um að sú leið verði farin að koma þjóðinni inn í Evrópusambandið? Vissulega er Ísland lykillinn að þessum miklu auðlindum í Norðurhöfum og þeim gæðum sem þar eru ófundin og fundin. Því spyr ég á ný: Hversu mikla áherslu leggur Evrópusambandið á að Ísland gangi í Evrópusambandið? Evrópusambandið 

Frú forseti. Nú hef ég engan hitamæli eða mælikvarða sem ég get notað til að mæla nákvæmlega þann þrýsting sem hv. þingmaður spyr eftir. Ég verð sjálfur aldrei var við neinn þrýsting af hálfu Evrópusambandsins um að Ísland gangi í það. Hins vegar verð ég var við að við höfum mikinn þokka hjá frændþjóðum okkar þar og við höfum verið boðin velkomin þar. Meginástæða þess er sú að við, ólíkt öðrum umsóknarríkjum að Evrópusambandinu, uppfyllum öll grunnviðmiðin, þ.e. Kaupmannahafnarviðmiðin. Við erum gróið lýðræðisríki, við höfum traustar stofnanir, lýðræði okkar og samfélag byggir á traustum merg. Við erum það ríki sem í heiminum berst hvað mest og reynir að fylgja hvað best eftir alþjóðlegum samþykktum um mannréttindi.  Þetta er ástæðan fyrir því að við erum boðin hjartanlega velkomin í Evrópusambandið en þar er enginn sem beinlínis reynir að beita einhverjum brögðum til að ná okkur 

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og held að hinir pólitísku flokkar hér verði sammála henni í stórum dráttum. Hér eru 11 atriði sérstaklega tilgreind og ég á ekki von á að það verði miklar deilur um þau. Þó er eitt sem vekur sérstaka athygli og það er að fyrstu tveir liðirnir í þingsályktunartillögunni ganga út á það að Ísland verði örugglega skilgreint sem strandríki á norðurskautssvæðinu. Það má segja að þarna sé verið að undirstrika hvað það er mikilvægt. Það kemur fram að fimm strandríki á norðurslóðunum, þ.e. Bandaríkin, Kanada, Rússland, Noregur og Danmörk fyrir hönd Grænlands, hafi gert tilraun til þess að koma á fót samráðsvettvangi í málefnum norðurslóða án þátttöku Íslands, Finnlands og Svíþjóðar eða fulltrúa frumbyggja. Þetta er mjög alvarlegt mál að mínu mati og af því að haldnir voru tveir svona fundir sem við mótmæltum harðlega vil ég gjarnan spyrja 

Frú forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir benti réttilega á að það hefur verið mjög sterk viðleitni af hálfu þessara fimm stóru þjóða sem skilgreina sig sem strandríki til að hafa með sér eigið samráð. Það dregur úr vægi Norðurskautsráðsins og dregur úr áhrifum smærri þjóða eins og Íslendinga. Við höfum mótmælt því mjög harkalega, raunar verið eina þjóðin sem hefur tekið svo til orða eins og við höfum gert. Við höfum sömuleiðis hnýtt við það mótmælum við því að fulltrúar frumbyggja hafi ekki heldur fengið aðkomu að þessum samráðsfundum. Ég mundi telja að ærlegasta svarið um stöðu málsins væri að það er óbreytt, þó með þeirri breytingu að Bandaríkin hafa nú lýst yfir að þau eru mótfallin ráðslagi ríkjanna fimm. Það finnst mér líklegt að verði til þess 

Virðulegur forseti. Bandaríkin fá prik fyrir að gefa í skyn að þau telji að það eigi ekki að halda slíka samráðsfundi þar sem Ísland er skilið eftir ásamt fleiri ríkjum og frumbyggjum. Ég vil gjarnan brýna hæstv. utanríkisráðherra í að koma því mjög skýrt á framfæri við öll tækifæri sem gefast og ég brýni líka þingmenn í því sambandi, sérstaklega í að beina þeim orðum til bæði Norðmanna og Dana, sem fara þarna fram fyrir hönd Grænlendinga, um að við teljum að þarna eigi öll norðurskautsríkin sem núna eru starfandi í Norðurskautsráðinu að sitja við borðið og það eigi ekki að búa til einhvern nýjan vettvang færri ríkja, einhverra súperríkja. Við erum á þessu svæði, þetta er mjög brýnt hagsmunamál fyrir okkur og við eigum ekki að taka það til greina að við séum útilokuð frá þessu samstarfi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa látið skoðun sína á þessu máli í ljós með svo skeleggum hætti. Það skiptir máli fyrir málflutning okkar út á við að það liggi alveg skýrt fyrir að það er ekki bara utanríkisráðherra sem hefur þessa skoðun heldur sem flestir þingmenn. Ég get fullvissað hv. þingmann um að íslenska ríkisstjórnin hefur ekki legið á liði sínu við að koma þessu sjónarmiði á framfæri og ég mun gera það síðar í þessari viku, á fundi í Noregi, en ég hef gert það mörgum sinnum. Ég hef átt fundi með norskum kollegum mínum, norrænum kollegum, aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna, utanríkisráðherra Kanada, og ég hef fyrir hönd ríkisstjórnarinnar tekið nokkuð sterklega til máls um þetta, m.a. oft í fjölmiðlum í Kanada þar sem umræður eru um þetta, m.a. vegna þess að það erum ekki bara við heldur hafa frumbyggjarnir líka verið lokaðir frá.

Frú forseti. Ég var með tvær spurningar til hæstv. utanríkisráðherra og önnur þeirra var svipaðs eðlis og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir bar upp. Ég tek undir áhyggjur hennar og fagna líka þeim sterku orðum sem komu fram í máli hæstv. utanríkisráðherra. Um leið fagna ég þessari tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Gríðarleg tækifæri felast í þessu. Ég vil aðeins fá þetta skýrar og m.a. geta þingmenn okkar í þingmannanefnd NATO hugsanlega komið í ræðum á eftir inn á afstöðu Dana varðandi „Arctic five“. Sér hæstv. utanríkisráðherra fram á að það verði boðað til fundar aftur hjá Norðmönnum, Rússum Dönum, Bandaríkjamönnum og Kanada þrátt fyrir mótmæli okkar og þrátt fyrir að við höfum átt hauk í horni þar sem Hillary Clinton er og að hún hafi reynt að slá á puttana hjá þessum þjóðum? Hver eru líkleg næstu skref í þessu máli? Þetta var önnur spurningin. Síðan vil ég jafnframt minnast eins fundar sem við sátum bæði, ráðherra- og þingmannafund EFTA, 

Frú forseti. Ég fagna því að hv. þingmaður, sem er leiðandi stjórnmálamaður í stærsta flokki stjórnarandstöðunnar, taki til máls með jafnskýrum hætti og hv. þm. Siv Friðleifsdóttir gerði áðan. Það er mjög mikilvægt að það liggi alveg ljóst fyrir gagnvart þeim sem skoða umræður af þessu tagi að sem flestir og helst allir flokkar séu algjörlega andsnúnir því með hvaða hætti þjóðirnar fimm hafa hagað samráði sínu. Hv. þingmaður spyr mig síðan hvaða líkur séu á áframhaldandi fundum. Svarið er bara að það er ekki hægt að útiloka að slíkur fundur verði haldinn. Þeim mótmælum sem við höfum komið á framfæri, jafnvel við okkar bestu frændþjóðir, hefur ekki verið tekið opnum örmum svo ég orði það varlega. Varðandi samskipti Rússa og Norðmanna er ég algjörlega ósammála hv. þingmanni. Ég tel að þau séu verulega að batna núna síðasta missirið alveg eins og samskipti Rússa við flestar þjóðir, þar á meðal okkur.

Frú forseti. Ég hef eitthvað aðeins komið þessu öfugt út úr mér hér áðan, ég vildi fá skoðun hæstv. ráðherra á samskiptum okkar Íslendinga við Norðmenn. Mér fannst Norðmenn einmitt frekar slá sér upp með Rússum en á móti. Það var ekki hökt þar á milli heldur kannski frekar okkar á milli. Ég vil gjarnan fá afstöðu hæstv. ráðherra varðandi það mál en um leið undirstrika ég að það sem skiptir máli í þessu er að rödd okkar Íslendinga verði skýr og að við sýnum samstöðu frá þinginu. Ég var algjörlega ósammála þeirri nálgun Bandaríkjamanna þegar þeir drógu herinn frá Íslandi á sínum tíma að það væri vegna minnkandi vægis öryggishagsmuna. Síður en svo, við vitum það, og mig minnir að hæstv. utanríkisráðherra hafi verið á þeim fundi þegar fyrrum yfirhershöfðingi NATO, Klaus Neumann, kom hingað og sagði: Það eru aðrar ógnir sem steðja núna að heiminum, m.a. öryggishagsmunir sem tengjast umhverfismálum, loftslagsbreytingum, tölvumálum, netheimum o.s.frv. Ég held að það undirstriki einmitt 

Frú forseti. Klaus Neumann verður seint sakaður um að vera langt til vinstri. Eigi að síður lagði hann mjög mikla áherslu á aukið samstarf við Rússa. Að því er varðar Norðmenn og Rússa er alveg ljóst að þar fara ákveðnir hagsmunir saman. Á þeim svæðum sem deilt var um í Barentshafinu og enn norðar er að finna miklar olíu- og gaslindir og þeir ákváðu þess vegna að ljúka 47 ára gamalli deilu, öllum að óvörum, í september sl. Í kjölfarið flutti Pútín ræðu um norðurslóðir. Það var fyrsta ræða um þær sem rússneskur leiðtogi hafði flutt síðan Gorbatsjov flutti sína frægu ræðu 1987. Það er ljóst að það eru gagnkvæmir hagsmunir sem Rússar og Norðmenn hafa af því að draga úr viðsjám, bæði efnahagslegir en ekki síður öryggishagsmunir sem ég tel að ráði að sumu leyti afstöðu Norðmanna. Þessi samstaða þeirra hefur í sjálfu sér ekki bitnað á okkur 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu sem ég lýsi hér með stuðningi mínum við í öllum meginatriðum. Ég tel mjög skynsamlegt að við Íslendingar ályktum sterklega um málefni norðurslóða, um afstöðu okkar til þeirra mála og stöðu okkar innan þessa samstarfs. Ég get orðið við þeirri áskorun hæstv. utanríkisráðherra að lýsa stuðningi mínum við áframhaldandi baráttu gegn því að löndin fimm, Arctic five eins og þau eru kölluð á útlensku, standi að miklum fundarhöldum án okkar vegna þess að Norðurskautsráðið hefur heildaryfirsýnina yfir þetta svæði og þá málaflokka og þau atriði sem við eigum að einbeita okkur að. Varðandi frekari fundarhöld get ég upplýst í þessari umræðu að á vettvangi NATO-þingsins, en ég er fulltrúi í Íslandsdeild NATO-þingsins, hefur umræða um norðurslóð verið mjög vaxandi og ég sem skýrsluhöfundur innan varnarmálanefndar flutti þinginu skýrslu á haustþingi þess í Póllandi í nóvember um einmitt öryggi á norðurslóðum og velti þeirri spurningu upp hvort NATO, Atlantshafsbandalagið, hefði þar einhverju hlutverki að gegna. Ég ætla ekki að gera það að umtalsefni hér en í tengslum við vinnuna við þá skýrslu átti ég þess kost að ferðast með þingmönnum frá fjöldamörgum NATO-ríkjum bæði til Danmerkur og til Grænlands, sem var afskaplega áhugaverð ferð, þar sem við skoðuðum þessi mál. Á fundinum í Póllandi var það upplýst af kanadískum þingmanni að forsætisráðherra Kanada hefði sagt honum að ekki yrðu frekari fundarhöld milli þessara fimm landa, og þá væntanlega meðan sá maður gegnir því starfi en hann talaði kannski ekki fyrir framtíðina. Þetta var hans eindregna skoðun og hann fullvissaði okkar ágæta kollega í kanadíska þinginu um að ekki yrði um frekari fundarhöld að ræða, vegna þess að það væri alveg ljóst að vænlegra væri til árangurs að þessi átta ríki ættu með sér samstarf þarna. Hins vegar verð ég að upplýsa, af því hæstv. utanríkisráðherra óskaði sér að frændur okkar Norðmenn væru okkur stundum betri vinir - ég man ekki nákvæmlega orðalagið,  Erfitt er í stuttri ræðu að fara yfir hvert og eitt atriði í þessari tillögu en að meginstefnu til er ég hlynnt henni eins og ég sagði áðan. Mig langar að dvelja aðeins við 8. tölulið, öryggispunktinn, og ummæli hæstv. ráðherra varðandi hervæðingu á norðurslóðum. Ég tek undir þá ósk sem kemur fram í greinargerðinni að koma þurfi í veg fyrir hervæðingu norðurslóða. Í vinnu minni á vegum NATO-þingsins og að fyrrnefndri skýrslu kom glögglega fram, a.m.k. í orðum allra sem þar töluðu og allra þeirra sem ég ræddi við, að það er enginn ásetningur eða áhugi hjá þessum ríkjum, hvort sem það eru Atlantshafsríkin eða Rússland sem átti áheyrnarfulltrúa - ég átti orðaskipti við rússneskan þingmann - það er enginn áhugi hjá neinum þessara aðila að koma þarna af stað einhverju vígbúnaðarkapphlaupi. Hins vegar verðum við að hafa augun opin í þessu samhengi, það verður ekki fram hjá því litið, og þess vegna er ég ekki sammála því sem segir á bls. 6 að aukið vægi svæðisins á alþjóðavísu komi fram í auknum viðbúnaði norðurskautsríkja til að standa vörð um fullveldishagsmuni án þess þó að það hafi leitt til hernaðaruppbyggingar. Það er nefnilega þannig, og við verðum bara að horfa á það með opnum augum, að þarna á sér stað ákveðin hernaðaruppbygging. Menn tefla henni ekki endilega fram sem ógnun, harðri ógnun, en það eru allir á tánum, allar þjóðirnar eru á tánum yfir því að mögulega finnist þarna auðlindir. Við vitum vel hvað getur gerst þegar auðlindirnar sem talað er um að geti fundist þarna einhvern tímann í framtíðinni verða orðnar að veruleika. Við verðum að gera okkur grein fyrir því án þess að fara að kalla „úlfur, úlfur“ að þarna á sér stað ákveðin hernaðaruppbygging. Ég get nefnt nokkur dæmi. Við getum byrjað á að skoða Rússland. Við þekkjum það vel, Íslendingar, að allt frá því að Bandaríkjamenn fóru héðan hafa Rússar verið að fljúga hingað, í Noregi, inn í lofthelgi Bretlands, og verið mjög mikið hér á sveimi. Mér taldist til og ég var búin að afla mér upplýsinga um það við skýrslugerðina að það væru yfir 60 skipti sem rússneskar flugvélar hefðu komið hingað og í einhver skiptin inn í íslenska lofthelgi. Þau orðaskipti sem ég átti við rússneska þingmanninn voru mjög athyglisverð vegna þess að hann átti ekki orð yfir hvað ég væri að hans mati að væna þá um. Hann sagði að þetta væri bara það sem hann kallaði - ég leyfi mér að segja það á ensku - „pilot training“, að þetta væru æfingar flugmanna rússneska hersins. Ég svaraði honum fullum hálsi og benti honum á að væru þetta æfingar, gæti hann þá ekki komið þeim skilaboðum til síns ágæta flughers að betra væri að æfingaflugmennirnir gerðu grein fyrir sér, þannig að minni hætta væri á að þeir rækjust á íslenskar farþegaflugvélar eða aðrar farþegaflugvélar sem gætu verið þarna á sveimi, en eins og allir vita hafa Rússar ekki sent merki frá flugvélum sínum í þessum tilfellum. Þetta er ekki gert af borgaralegum hvötum einum saman. Utanríkisráðherra Noregs sagði nýverið á fundi NATO-þingsins sams konar sögu, að Rússarnir væru mikið að banka þar upp á eins og við vitum. En Rússland er ekki eina ríkið. Í ferð okkar nefndarmanna til Grænlands kom líka í ljós að Bandaríkjamenn eru nýbúnir að uppfæra ratsjárkerfið í Thule. Það má segja að það sé ákveðin hernaðaruppbygging. Norðmenn hafa fært aðalherstöðvar sínar norður á bóginn og hafa keypt fimm nýjar freigátur. Þetta eru herskip þó svo að nota megi þetta allt í borgaralegum tilgangi en þetta eru dýrustu hergögn í norskri sögu að því er fréttir herma. Danir eru með eina sameiginlega norðurskautsherstöð og sameinar áður aðgreindar herstöðvar Grænlands og Færeyja. Það er líka til þess að gera þetta markvissara og einbeita sér að þessu svæði. Kanadamenn hafa ráðgert fjárfestingar í nýjum varðskipum, þjálfunarbúðum, djúpsjávarskipalægi og einnig er ráðgert að koma á fót sérstakri herdeild fyrir norðurskautið. Ég ítreka að það er algjörlega minn skilningur að þessar þjóðir séu ekki á leiðinni í eitthvert hernaðarbrölt, svo ég grípi til frasa hæstv. fjármálaráðherra, en ég vil að við séum meðvituð um að þarna á sér stað ákveðin hernaðaruppbygging. Í skýrslunni sem ég hef nefnt hér spurði ég þeirrar spurningar hvort það væri hlutverk fyrir bandalagið, Atlantshafsbandalagið, varðandi öryggismál norðurslóða. Ég svaraði þeirri spurningu á þann veg að NATO sé þegar með hlutverk vegna þess að það eru fimm norðurskautsríki innan bandalagsins þannig að þarna er ákveðið hlutverk. Ég tel hins vegar að við eigum að nota þetta, þetta er svona fókusgrúppa fyrir samstarf, bæði borgaralegt og hernaðarlegt. Við gerum okkur öll grein fyrir því bæði varðandi skemmtiferðaskipin sem gætu farið þarna niður og olíu- og umhverfisslys, að við verðum að nýta alla þá möguleika sem við höfum. Þess vegna segi ég að bandalagið hafi þarna ákveðnu hlutverki að gegna, þó  Ég lýk nú máli mínu, frú forseti, en þetta mál gætum við rætt hér mun lengur.

Frú forseti. Hv. þingmaður þekkir þessi mál miklu betur en ég, a.m.k. hernaðarhliðina. Hún vísaði til skýrslu sem hún sjálf gerði á vegum þingmannasambands Atlantshafsbandalagsins. Ég hef lesið þá skýrslu, hún er mjög góð, og ég hvet alla þingmenn til þess að gera það líka. Mati hv. þingmanns á mismunandi afstöðu Norðmanna og Kanada, þeim blæbrigðamun sem þar er, er ég algjörlega sammála. Ég hef upplifað þessar tvær þjóðir með nákvæmlega sama hætti. Mér þykir mjög forvitnilegt að heyra það sem hv. þingmaður í reynd hefur hér, í armslengd, eftir Harper, forsætisráðherra Kanada. Mér finnst þær upplýsingar merkilegar. Ég hef ekki fengið slíkar upplýsingar úr samtölum við kollega hans en heldur ekki fengið neinar staðfestingar á því að áform séu uppi um slíka fundi. Og það sem hv. þingmaður segir um tilfinningu sína fyrir Dönum er nákvæmlega sama tilfinning og ég hef. Ég held samt sem áður - þó að það sé alveg rétt sem hv. þingmaður segir, hún taldi hérna upp margvísleg atriði sem hægt er að segja að styðji það að ákveðin hernaðaruppbygging eigi sér stað á norðurslóðum, það er rétt hjá hv. þingmanni. Ég taldi reyndar að þeir þrír ísbrjótar sem Kanadamenn hafa, ég held þeir séu komnir með a.m.k. einhverja þeirra í hendur, mætti líka fella undir þetta. Öll þessi atriði benda til þess að þarna eigi sér stað ákveðin hernaðaruppbygging en eigi að síður ekki af þeim toga að hægt sé að tala um einhvers konar spennu á þessu svæði. Ég er þeirrar skoðunar af því að ég tel að Rússar haldi í reynd í greip sinni möguleikunum á því að gera þetta svæði að fyrirmynd um sameiginlega hagsmuni, um frið og öryggi. Ég les allt sem Rússar hafa verið að gera síðustu tvö missirin með þeim hætti að þeir vilji gera allt sem þeir geta til þess að draga úr spennu á norðurhveli af því að þeir vilja heldur stilla upp með Vesturlöndum gegn því sem þeir meta sameiginlega ógn.

Virðulegi forseti. Ég er sammála því. Mér gafst ekki tími til þess í minni stuttu ræðu áðan að taka einmitt hina hliðina á peningnum sem er sú að að sjálfsögðu hefur mátt merkja á undanförnum missirum mikinn vilja af hálfu Rússa til þess að ná samkomulagi um ýmis mál sem hafa lengi verið deilumál. Þar ber hæst að sjálfsögðu sá samningur sem Norðmenn og Rússar náðu á síðasta ári, tímamótasamningur, um deilumál um hafsvæði sem hefur staðið yfir í áratugi og báðir aðilar mjög ánægðir með þann samning. Það er kannski þess vegna, og þá vísa ég í andsvar við ræðu hæstv. ráðherra sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir var með, eftir þann samning finnur maður að Norðmenn eru aðeins að draga sig til baka í þessu, vegna þess að ég held að þeir vilji ekki með nokkrum hætti styggja Rússa þarna vegna þess að samstarfið er orðið gott. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég held því ekki fram að þarna sé um heiftarlegt vígbúnaðarkapphlaup að ræða á norðurslóðum. Ég bendi hins vegar á að þarna er ákveðin hernaðaruppbygging til staðar hjá mörgum þjóðum sem um ræðir. Það ber að hafa bak við eyrað að menn gera ekki slíkt að gamni sínu. Það eru ákveðnar ástæður, menn eru að merkja hornið sitt ef svo mætti segja. Utanríkisráðherra Noregs hefur gjarnan talað um „high north, low tension“, að allir vilji halda málum þannig. Ég held að það sé mjög almennur skilningur. Varðandi það sem eftir forsætisráðherranum er haft, þannig að það liggi fyrir, var ég ekki beðin sérstaklega fyrir það, sá ákveðni þingmaður sem sagði mér þetta sagði það í viðurvist fleiri en 

Frú forseti. Örfá orð til viðbótar um Rússa. Ég tel að fyrir utan samninginn milli Norðmanna og Rússa, sem vissulega er mjög jákvætt teikn um vilja beggja þessara þjóða til að draga úr spennu í þessum heimshluta, sé sá fundur sem Rússar mættu á, utanríkisráðherrann Lavrov, þegar hann kom á fund utanríkisráðherra Atlantshafsbandalagsríkjanna í New York í september síðastliðnum, og síðan þátttaka Medvedevs í Lissabon á leiðtogafundi NATO, enn skýrara tákn um það að Rússum er alvara með að reyna að ná samvinnu um öryggismál við Vesturlönd. Það eitt í sjálfu sér dregur auðvitað verulega úr spennu hér á norðurslóðum. Vitaskuld gera Rússar kröfur um að ákveðnar forsendur verði uppfylltar. Ég held eigi að síður að þetta tvennt og margt annað bendi til þess að þeim sé full alvara með að ná miklu betri tengslum við Vesturlönd og ekki bara á öryggissviðinu heldur ekki síður á hinu efnahagslega sviði. Þeir vilja bersýnilega bæði fá erlendar fjárfestingar í tiltekna þætti og sömuleiðis vilja þeir eðlilega fá að deila vestrænni tækniþekkingu sem getur orðið bæði þeim til góða og ávinnings en líka okkur. Mér finnst mjög margt hníga að því á því augnabliki sem við lifum í sögunni, að gluggi hafi opnast til að ná samkomulagi á næstu árum um það hvernig skuli með norðurslóðir fara, alveg eins og opnaðist af sérstökum ástæðum ákveðinn gluggi til þess að ná frægum samningi um suðurskautið. Það var af því að tilteknar aðstæður sköpuðust þá. Ég held að svipaðar aðstæður gætu verið að skapast hér á norðurhvelinu.

Virðulegur forseti. Ég get tekið undir það, ég tel að Rússar sem og aðrir aðilar að þessu svæði hafi einmitt það markmið að halda spennunni niðri, og ítreka það. Það sem við þurfum öll að hafa í huga, og það kom glögglega fram í ferð varnarmálanefndarinnar til Grænlands, er að þrátt fyrir miklar áskoranir á þessu svæði, miklar vegalengdir á milli ef eitthvað gerist eru svo óendanleg tækifæri þarna. Það eru óendanleg tækifæri í ferðaþjónustu, það eru óendanleg tækifæri í náttúruauðlindum sem þar er að finna en áskoranirnar eru þannig að þeim verður ekki mætt nema með samstarfi ríkja og það er kannski nokkuð sem ég hafði ekki tíma til að koma inn á í ræðu minni. Það er alveg augljóst eins og þegar 42 skemmtiferðaskip sigldu í sumar að ströndum Grænlands og 4.200 farþegar voru um borð í því stærsta. Við fengum að sjá myndir hjá danska aðmírálnum sem var að lýsa þessu sem stórfenglegu hugsanlegu vandamáli. Hann sýndi myndir af farþegunum sem voru að fara í litlum Zodiac-gúmmíbátum út á hafið þarna - sem menn lifa ekki meira en tvær sekúndur í - með björgunarvesti eins og maður setur um hálsinn á sér þegar maður fer út á lygnt stöðuvatn, þetta voru eldri ferðamenn og það sér hver heilvita maður að 4.200 slíkir að fljóta þarna um á einhverjum björgunarbátum mundu ekki lifa það af. Til að bregðast við þessu þurfa öll ríkin þarna að taka sig saman um að búa til viðbúnaðaráætlanir, skapa samstarf þar sem tæki og tól 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsöguræðu og framlagningu tillögunnar sem við höfum hér til umfjöllunar, tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Ég vil líka leyfa mér að fagna þeim viðbrögðum sem ég hef þegar heyrt frá hv. þingmönnum við framlagningu tillögunnar og vonast til að viti á góða samstöðu varðandi áframhaldandi vinnu í þinginu um þetta málefni. Ég vil þó segja strax í upphafi að mér þóttu svolítið sérkennileg viðbrögð sem komu fram í andsvari hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur við ræðu hæstv. utanríkisráðherra. Þar var það dregið sérstaklega fram að framlagning málsins hefði eitthvað með það að gera að Alþingi hefði ákveðið að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég verð að viðurkenna að mér finnst þetta langsóttar skýringar og pínulítið eins og að mæta hér og segja draugasögur um hábjartan dag. Ég held að menn verði að komast upp úr þessum leiðinlegu skotgröfum og geta tekist á og fjallað um málefni eins og þetta á þeim forsendum sem hæfa viðfangsefninu. Ég vil bara hafa sagt þetta því ég vonast til að sá málflutningur sem þarna var hafður uppi sé ekki til vitnis um það sem vænta má af hálfu þingmanna Framsóknarflokksins. Reyndar fannst mér viðbrögð hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur benda til hins gagnstæða. Vona ég að það sé það sem koma skal. Á síðasta áratug hefur alþjóðlegur áhugi á norðurslóðum farið vaxandi samhliða loftslagsbreytingum og sókn í auðlindir norðursins. Minnkandi ís vegna hlýnandi veðurfars mun gera áður torsótt svæði aðgengileg fyrir siglingar og auðlindanýtingu. Þessi þróun hefur í för með sér ný tækifæri sem mikilvægt er að Íslendingar nýti sem best. Á sama tíma hafa yfirvofandi breytingar hættur í för með sér sem íslensk stjórnvöld þurfa að fylgjast vel með og vera í stakk búin að bregðast við í samvinnu við aðrar þjóðir. Því er mikilvægt að hafa skýra stefnu í málefnum svæðisins sem tryggir hagsmuni Íslands. Í framtíðarstefnumörkun er mikilvægt að hafa í huga að málefni norðurslóða takmarkast ekki við málefni einstakra byggða eða svæða á Íslandi heldur tengjast þau stöðu Íslands og hagsmunum í alþjóðlegu samhengi. Forsendan fyrir því að Íslendingar geti haft áhrif á og notið góðs af þessari þróun og dragist ekki aftur úr öðrum þjóðum er virk hagsmunagæsla og stefnufesta í alþjóðasamskiptum um málefni norðurslóða. Margs konar hættur fylgja aukinni skipaumferð samfara vaxandi áhuga og sókn í olíu- og gasauðlindir, fiskstofna og aðrar auðlindir á norðurslóðum. Því er spáð að siglingar skemmtiferðaskipa sem og olíu- og gasflutningaskipa auk kjarnorkuknúinna ísbrjóta og kafbáta muni stóraukast á norðurskautssvæðum og í nágrenni Íslands. Þetta kallar á nánari samvinnu allra norðurslóðaríkja og sameiginlega hagsmunagæslu innan alþjóðastofnana sem sinna umhverfisöryggi og siglingum. Þá er friðsamlegt samstarf á grundvelli þjóðarréttar um sjálfbæra nýtingu auðlinda norðursins brýnt hagsmunamál Íslendinga. Stefnumótun og aðgerðir stjórnvalda í hagsmunamálum Íslands á norðurslóðum byggjast á mannauði og þekkingu á því sviði. Þannig hafa íslensk stjórnvöld nú þegar beitt sér fyrir aukinni áherslu á þverfaglegar rannsóknir sem geta nýst við upplýsta stefnumótun í málefnum norðurslóða á vettvangi norðurskautsráðsins og í norrænu samstarfi. Sívaxandi hlutur Íslands í norðurslóðasamvinnu grundvallast m.a. á öflugu framlagi íslenskra vísindamanna og rannsóknarstofnana í náttúru- og hugvísindum. Hér gegna umhverfisráðuneytið og stofnanir þess mikilvægu hlutverki. Á Akureyri hefur orðið til vísir að alþjóðlegri norðurslóðamiðstöð en þar hafa fjölmargar stofnanir og samtök sem sinna rannsóknum á norðurslóðum aðsetur, þar með talið skrifstofa tveggja starfshópa Norðurskautsráðsins, Stofnun Vilhjálms Stefánssonar og rannsóknarþing norðurslóða. Norðurslóðir eru vonum seinna að fá meira vægi í alþjóðamálum. Í fyrsta lagi eru náttúru- og vistkerfi norðursins mjög viðkvæm fyrir hlýnun andrúmsloftsins og kalla á rækilegt eftirlit. Í annan stað er þar að finna stóran hluta af ónýttum olíu- og gaslindum heimsins. Í þriðja lagi líta menn til þess að skipaleiðir gætu í framtíðinni opnast milli Kyrrahafs og Norður-Atlantshafsins um Norður-Íshafið. Í þessu ljósi er nauðsynlegt að marka skýrari stefnu um hlutverk Íslands á svæðinu. Kjarninn á að vera að efla utanríkispólitískt vægi Íslands í málefnum norðursins í því skyni að styrkja stöðu þess gagnvart vernd náttúru- og vistkerfa, nýtingu auðlinda, þróun siglingaleiða, samvinnu á sviði leitar- og björgunarstarfa en ekki síst varðandi réttinn til þátttöku í pólitískum ákvörðunum sem varða norðurslóðir. Núverandi ríkisstjórn hefur lagt sérstaka áherslu á þessi málefni, eins og fram kom hjá hæstv. utanríkisráðherra, og í samstarfsyfirlýsingu flokkanna tveggja segir þar m.a. um þessi mál, með leyfi forseta: „Málefni norðurslóða verða forgangsmál og viðfangsefni svæðisins þarf að leysa á grundvelli gildandi alþjóðasamninga, alþjóðastofnana og svæðasamstarfs. Áhersla verði lögð á að vernda viðkvæmt lífríki svæðisins, sjálfbæra nýtingu auðlinda og aukið samstarf á Norðurlöndum um viðbúnað gegn umhverfisvá og slysum á norðurhöfum, leit og björgun.“ Ég held að mér sé óhætt að fullyrða, frú forseti, að hér sé um nýja forgangsröðun að ræða af hálfu íslenskrar ríkisstjórnar og hennar sér að sjálfsögðu stað, nú þegar lögð hefur verið fyrir Alþingi tillaga um heildstæða stefnumótun í málefnum svæðisins. Hin þunga áhersla um norðurslóðamálin er í mínum huga hluti af nýrri sýn og skýrt dæmi um hve mikið aðrir þættir en hernaðarlegir skipta máli fyrir öryggi lands og þjóðar þar sem sjónum er einkum beint að umhverfi og samfélagi og hagsmunum þess en ekki hernaðaruppbyggingu. Það er enda óumdeilt að aukinn hernaðarumsvif á norðurslóðum þjóna ekki hagsmunum Íslands, þvert á móti. Ég vil líka geta þess að í september síðastliðnum samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu, þar sem fyrsti flutningsmaður var hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, um árlega ráðstefnu á Akureyri um málefni heimskautasvæðanna. Hún var til umfjöllunar í utanríkismálanefnd og utanríkismálanefnd fjallaði um hana sérstaklega á vinnufundi nefndarinnar í ágúst síðastliðnum sem haldinn var á Akureyri þegar nefndin heimsótti m.a. Stofnun Vilhjálms Stefánssonar og Háskólann á Akureyri til að ræða um norðurslóðamál. Í nefndaráliti kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Nefndin leggur áherslu á að norðurslóðamál séu eitt af forgangsverkefnum íslenskrar utanríkisþjónustu …“ Undir þetta nefndarálit rituðu fulltrúar allra flokka í utanríkismálanefnd. Það er því óumdeilt held ég, að allir íslenskir stjórnmálaflokkar vilja leggja áherslu á málefni norðurslóða. Ég lýsti stuttlega í máli mínu áhyggjum af öryggisþættinum og umhverfisvánni sem okkur stafar að sjálfsögðu af auknum umsvifum á þessu svæði. Ég vil í því sambandi minnast á að á 135. löggjafarþingi lagði ég fram tillögu til þingsályktunar þar sem lagt var til að Alþingi fæli samgönguráðherra í samráði við umhverfisráðherra og utanríkisráðherra að semja reglur um siglingaleiðir við norðan- og vestanvert Ísland sem ég tel að hafi mikið vægi. Markmiðið með því var að sjálfsögðu að treysta öryggi siglinga, auka öryggi sjófarenda og draga úr líkum á óhöppum og alvarlegum afleiðingum slysa fyrir hið viðkvæma umhverfi og lífríki, eins og segir í þeirri tillögu. Sú tillaga fékkst ekki rædd en ég tel engu að síður að þetta sé hluti af því sem við þurfum að skoða á næstu missirum og árum. Í því efni var m.a. vísað til ráðstefnu sem haldin var á Akureyri undir heitinu „Ísinn brotinn“, um þróun norðursvæðisins og sjóflutninga. Í samantekt ráðstefnunnar segir m.a., með leyfi forseta: „Loftslagsbreytingar um allan heim, ásamt því að hafís á norðurskautssvæðinu hefur hörfað undanfarin 50 ár, sem á sér vart fordæmi, hafa leitt til þess að hafskip geta nú siglt um hafsvæði norðurskautsins í ríkari mæli en áður. Rannsóknargögn sýna að ís yfir hafsvæðum minnkar stöðugt og nýlegt líkan gefur til kynna að Norður-Íshafið kunni að verða íslaust með öllu stuttan tíma að sumri (í september) frá 2040 að telja eða fyrr. Norðurskautssvæðið gefur vísbendingu um loftslag jarðarinnar í framtíðinni - tíu ár breytinga á norðurskautssvæðinu jafngilda nokkurn veginn 25 árum sjáanlegra breytinga annars staðar á jörðinni.“ Þetta er þýðingarmikið atriði sem ég tel að hljóti að kalla á æ meiri athygli á næstu árum. Þess vegna fagna ég sérstaklega þeim áherslum sem lagðar eru í þessari tillögu til þingsályktunar af hálfu hæstv. utanríkisráðherra þar sem rætt er um að tryggja hagsmuni Íslands með tilliti til áhrifa loftslagsbreytinga, umhverfis- og auðlindamála, samfélagsþróunar og slíkra hluta. Ég fagna líka þeirri áherslu á pólitískt vægi svæðisins og mikilvægi þess að Íslendingar hasli sér völl þar í því samhengi, réttindi frumbyggja o.s.frv. Ég vil líka taka undir þau orðaskipti sem hér hafa átt sér stað varðandi fundi Norðurskautsráðsins og ríkjanna fimm. Þar tel ég að við verðum að halda vöku okkar og halda málflutningi okkar á lofti, bæði af hálfu framkvæmdarvaldsins og þingsins. Að lokum vil ég segja að ég tek undir með hæstv. utanríkisráðherra. Ég tel eðlilegt að málið fari til umsagnar á vettvangi umhverfisnefndar en jafnframt einnig í Íslandsdeildum Norðurskautsráðsins og Vestnorræna ráðsins, 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Árni Þór Sigurðsson notaði tækifærið og hnýtti í mig í ræðu sinni. Það er allt í lagi með það, hann má gera það eins og hann vill. Það stendur beinlínis í þessari þingsályktunartillögu, í kaflanum um Evrópusambandið á bls. 11 sem sá ágæti maður dr. Valur Ingimundarson, prófessor við Háskóla Íslands, hefur unnið að beiðni utanríkisráðuneytisins, að Evrópusambandið hafi fengið mjög mikinn áhuga á norðurslóðum í samræmi við vaxandi mikilvægi svæðisins. Það stendur nú bara hér. Ég vildi benda á hættuna við þingsályktunartillöguna vegna aðildarumsóknarinnar sem nú liggur hjá Evrópusambandinu af hálfu Samfylkingarinnar og ríkisstjórnarinnar, þar sem Evrópusambandið hefur ekki aðgang að viðræðunum hér. Það skal tekið fram að ég er mjög hlynnt því að þingsályktunartillagan verði samþykkt enda hef ég haldið uppi miklum og kröftugum rökræðum um mikilvægi norðurslóða fyrir okkur Íslendinga. Ég hvet þingmanninn til að fara í gegnum ræðugrunn Alþingis þar sem sjá má að ég hef rætt þetta í hverri einustu ræðu, má segja, þegar umsóknartillagan var til umræðu sumarið 2009 og eins hef ég bent á þetta í sambandi við Icesave-samninginn.

Forseti. Ég brást fyrst og fremst við því viðhorfi sem mér fannst koma fram í andsvari hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur við ræðu utanríkisráðherra að við ættum að vara okkur á því að fara fram með þetta mál þegar við værum jafnframt í viðræðum við Evrópusambandið. Rétt eins og að við legðum fram málið hér og nú eingöngu vegna þess að Alþingi hefði ákveðið að fara í viðræður við Evrópusambandið. Ég lít alls ekki svo á. Algerlega burt séð frá umsókn um Evrópusambandið tel ég málið afar þýðingarmikið fyrir okkur. Um það þarf að fjalla á Alþingi, burt séð frá því hvort við eigum í viðræðum við Evrópusambandið. Það var þetta sem ég lagði áherslu á og kallaði eftir að við skildum hér á milli. Málefni norðurslóða er þýðingarmikið hagsmunamál fyrir Ísland. Það kann vel að vera rétt og er ábyggilega rétt að við þurfum að halda vöku okkar í viðræðum við Evrópusambandið hvað þennan málaflokk snertir. Við eigum að sjálfsögðu ekki að láta þetta órætt og óunnið þótt við séum í viðræðum við Evrópusambandið. Við eigum að hafa þetta mál uppi. Það var það sem ég lagði áherslu á því ég skildi ummæli hv. þingmanns þannig. Hafi ég misskilið þingmanninn þykir mér það leitt, þá verður það leiðrétt, en þetta var sá skilningur sem ég lagði í orð þingmannsins og þess vegna brást ég við eins og ég gerði.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu eins og ég sagði í fyrsta andsvari mínu. Ég bið jafnframt hv. þingmenn um að hlusta á það sem ég segi því að ég varaði við því sem ég kem til með að fara yfir í ræðu minni, áhuga Evrópusambandsins á þessum málum og þeirrar tengingar að nú liggur fyrir umsókn hjá Evrópusambandinu eða aðlögunarferli Íslendinga að sambandinu. Ég fer yfir þetta í ræðu á eftir vegna þess að Evrópusambandið hefur ekki aðild að þeim samningum sem nú standa yfir. Það er réttur hverrar þjóðar að njóta auðlinda sinna og sá réttur er verndaður í þjóðarrétti. Á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna sem haldið var hvorki meira né minna en 1962 var samþykkt yfirlýsing sem fjallar um sjálfstæði þjóða til að ráðstafa sjálfar náttúruauðlindum sínum. Sá réttur er mjög mikilvægur fyrir þjóð eins og okkur, sér í lagi vegna þess hvar Ísland er á landakorti heimsins. Þetta hef ég margítrekað hér, bæði í ræðum og greinum, og þreytist ekki á að benda á það. Eins og við vitum, talandi um sjávarútvegsauðlindina, er t.d. heildarafli íslenska flotans, okkar Íslendinga, 40% af öllum sjávarafla ESB-ríkjanna. Við skulum ekki gleyma því og ekki horfa fram hjá því. Einungis það eitt og sér gerir Ísland mjög eftirsóknarvert í Evrópusambandinu og við bætist svo það mál sem er á dagskrá og nú til umræðu, frú forseti, tillaga til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Þar sem aðeins hefur verið komið inn á hernaðarlegt mikilvægi norðurpólsins langar mig til að nefna að tæpast er hægt að bera saman málefni norðurslóða og suðurskautsins því að þeir hagsmunir sem þar eru í húfi eru svo mismunandi. Aðalauðlindin á suðurpólnum eru vísindamenn, vísindamenn sem rannsaka hin ýmsu mál er snúa að umhverfinu. Þeir gera það á heimsvísu og hafa komist að mjög merkilegum niðurstöðum. Rannsóknirnar hófust í kjölfar alþjóðlega jarðeðlisársins sem var 1957 og náði út árið 1958. Þegar málefni suðurpólsins létu á sér kræla meðal þjóða þá eyddu þau þjóðlönd sem áttu aðgang að suðurskautinu aðallega kröftum sínum í deilur um yfirráðarétt á suðurheimskautinu og í kjölfarið skapaðist mjög hættulegt ástand þar. Allt snýst þetta um yfirráð, yfirráð yfir landsvæðum og auðlindum. Þessu stöndum við nú frammi fyrir, akkúrat sömu atriðum, varðandi norðurpólinn og norðurslóðir sem er verið að reyna að ná samkomulagi um. Öldurnar lægði ekki í kringum suðurskautið fyrr en þær 12 þjóðir sem gerðu tilkall til suðurskautsins náðu samkomulagi og undirrituðu suðurskautssamninginn árið 1959. Í samningnum er aðaláhersla lögð á friðsamlega og vísindalega nýtingu álfunnar. Um þetta þarf ekki að ræða varðandi norðurslóðir því að suðurskautið er eins og við vitum illaðgengileg heimsálfa og má segja öll ísilögð. En þar eru mikilvægar minjar og hefur hún að mestu verið friðuð. Þessu er ekki til að dreifa á norðurpólnum því að þar er náttúrlega fyrst og fremst sú mikilvæga siglingaleið sem er að opnast og allar þær vísbendingar sem hafa komið í ljós um að þar finnist olía, gas og jafnvel annað á hafsbotninum sem engin verðmæti eru í nú en kemur til með að verða verðmætt. Út um allan heim hefur orðið vakning um gildi auðlinda, ekki síst hér á landi. Þess vegna verður kapphlaupið um norðurpólinn jafnvel æsilegt þótt þjóðir heims séu að reyna að ná samkomulagi um svæðið nú um stundir. Mig langar til að fjalla um þann kafla sem er unninn af Vali Ingimundarsyni prófessor. Ég kynnti hann til sögunnar áðan og það sem hann hefur að segja um Evrópusambandið. Í þessari vönduðu þingsályktunartillögu fer hann yfir samantekt varðandi þau ríki sem um málið eiga að fjalla. Það sem hann segir um Evrópusambandið er svo, með leyfi forseta: „Evrópusambandið hefur fengið meiri áhuga á norðurslóðum í samræmi við vaxandi strategískt mikilvægi svæðisins. ESB er að vinna norðurslóðastefnu, en helstu þættir hennar hafa komið fram á síðustu tveimur árum. Framkvæmdastjórn ESB hefur sótt um fasta áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu (ásamt Kína, Japan, Kóreu og Ítalíu), en Kanadamenn hafa enn sem komið er staðið í vegi fyrir því.“ - Þ.e. að þeir fái þessa áheyrn. - „Framkvæmdastjórnin gaf út „norðurslóðayfirlýsingu“ í nóvember 2008 þar sem meginmarkmið ESB í málefnum norðurslóða kom fram. Þar er lögð áhersla á að vinna skuli að alþjóðlegri stjórnun norðurskautsins og að auðlindir þess verði nýttar á grundvelli sjálfbærni og jafnræðis.“ Svo kemur hér, með leyfi forseta, það sem ég ætla að draga sérstaklega út úr: „ESB telur að sambandið hafi „viðbótargildi“ (added value) sem áheyrnaraðili að Norðurskautsráðinu og virkur þátttakandi í störfum þess. Evrópusambandið hefur ekki beitt þrýstingi til að hafa áhrif á málefni norðurslóða; skilningur er á því innan ESB að þar sé fyrir ríkjahópur sem hefur sérstöðu.“ Að mínu mati er Evrópusambandið farið að taka sér vald þarna því að aðeins þrjú ríki ESB teljast norðurslóðaríki, þ.e. Danmörk, Finnland og Svíþjóð, eins og ég kom að í andsvari við hæstv. utanríkisráðherra fyrr í dag. Þess ber þó að geta að Grænland telst ekki til ESB þannig að hlutverk Danmerkur er verulega skilyrt. Það er því ekkert ESB-ríki strandríki á norðurslóðum. Ísland er hins vegar skilgreint sem strandríki og það á hæstv. utanríkisráðherra vel að vita og býr yfir 40% afla alls Evrópusambandsins. Það er því mikill akkur fyrir Evrópusambandið að Ísland gangi til liðs við sambandið vegna þeirra gríðarlegu auðlindahagsmuna og þeirrar auðlindakistu sem liggur í norðurhöfum og Ísland er aðili að. Þetta verðum við að hafa hugfast þegar viðræður við ESB eru skoðaðar. Það eru ekki bara þeir hagsmunir sem snúa að landbúnaði og búsetuskilyrðum í landinu sem skipta máli heldur sú auðlindakista sem við höfum hér sem þjóð vegna legu landsins, enda skulum við ekki gleyma því að Ísland er á norðurslóðum en Evrópa liggur mun sunnar. Ég vildi fara yfir þetta. Evrópusambandið hefur sinnt málefnum norðurskautsins varðandi loftslagsheimildir og annað, umhverfisvernd og siglingavernd. Er það af hinu góða því að við verðum að ná einhverri sátt um þetta svæði. Ég er talsmaður þess. Vonandi brjótast ekki út óeirðir vegna þeirra hagsmuna sem þarna liggja. Ég vil minna á að þjóðir hafa yfirleitt farið í stríð vegna lands eða einhverra annarra gæða sem þær berjast um. Ég er bjartsýn á framtíðina. Við náum vonandi góðum samningum. Ég veit að þeir aðilar sem sitja í ráðinu fyrir okkar hönd eru góðir samningamenn. En þetta vildi ég koma inn á. Annað finnst mér áhugavert að nefna, það er réttur frumbyggja á norðurslóðum. Réttur frumbyggja hefur ekki verið mikils metinn hingað til, t.d. í Ástralíu, Kanada og Bandaríkjunum, en undir dyggri stjórn Hillary Clinton hefur réttur frumbyggja verið sérstaklega varinn, en það eru fyrst og fremst frumbyggjar sem búa á þessu svæði núna. Annað sem er áhugavert er að frumbyggjar veiða mikinn sel og hval. Þær vísanir í ESB að t.d. Íslendingar og fleiri verði að hætta að veiða sel og hval hafa mætt mikilli andstöðu hjá þeim frumbyggjum sem þarna eru. Hagsmunirnir fara því ekki alveg saman í þessu máli, ESB-ríkjanna að annars vegar og Íslendinga, frumbyggja Grænlendinga, Færeyinga og Norðmanna hins vegar. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu en hef þann vara á að við megum ekki undir neinum kringumstæðum semja af okkur. Ég var mjög fylgjandi þeirri tillögu sem kom hér fram varðandi eflingu Háskólans á Akureyri því að ef það eru ekki Íslendingar sem eiga að taka forustu í 

Virðulegi forseti. Utanríkismál skipta miklu máli, ekki síst fyrir litla þjóð eins og okkar. Það er nú svo að mestu ágreiningsatriði í íslenskri pólitík hafa snúist um utanríkismál og þó að vissulega sé óþarft að telja atriðin upp ætla ég samt að gera það. Ég vil fyrst nefna aðildina að NATO sem skipaði okkur í hóp vestrænna lýðræðisríkja. Ég vil þá nefna aðildina að EFTA sem opnaði fyrir fríverslun með iðnaðarvörur og var grunnurinn að auknum hagvexti hér á landi; samninginn um EES, en með honum urðum við hluti af hinum svokallaða innri markaði Evrópusambandsins. Sá leiðangur skilaði okkur væntanlega meiri efnahagslegri hagsæld en nokkur hafði þorað að vona þótt okkur hafi með vitleysislegu framferði tekist að klúðra stórum hluta af þeim ávinningi. Loks erum við nú í mjög mikilsverðum viðræðum um aðild að Evrópusambandinu sem mikill styrr stendur um og sýnist sitt hverjum hvað heillavænlegast sé í þeim efnum þó að í mínum huga sé ekki neinn vafi í þeirri von að þeir samningar gangi fram eins og horfir. Nú leggur hæstv. utanríkisráðherra fram tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Þetta er mjög mikilvæg tillaga, ekki síður en aðrar miklar ákvarðanir í utanríkismálum sem teknar hafa verið. Það má þó heyra af ræðum hv. þingmanna í dag að um þessa stefnumótun ríkir meiri sátt og samhljómur en við eigum að venjast í mikilvægum utanríkismálum. Það helgast væntanlega af því að með henni mörkum við okkur stöðu og köllum eftir áhrifum sem okkur finnst sjálfsagt að við höfum vegna þess hvar á landakortinu við erum. Við sækjum fram og köllum eftir áhrifum og við slíkar aðstæður fer okkur vel að standa saman og um það er lítill ágreiningur, sem betur fer. Þær loftslagsbreytingar sem hafa orðið og valdið breytingum á landslagi og landsháttum á norðurslóðum hafa verið mun hraðari en búist var við. Kannski má ekki seinna vera að við setjum okkur skýra stefnu í þessum málefnum svo að við sjálf, ekki síður en heimurinn, vitum hvað við viljum og hvert við stefnum í þeim efnum. Með þingsályktunartillögunni er áréttað að Norðurskautsráðið er mikilvægasti samstarfsvettvangurinn um málefni norðurslóða, en þar eigum við sæti, ekki er um það deilt. Einnig er sótt á um að staða okkar sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins verði viðurkennd, eins og landfræðileg staða landsins kallar á. Það hefur komið fram í ræðum fyrr í dag að til að þetta verði gert þurfum við að sækja fram og sýna fram á að virkilega beri að viðurkenna Ísland sem strandríki í þessu samhengi. Stefnuyfirlýsing sú sem hér er til umfjöllunar er ekki einungis kröfugerð um að vernda hagsmuni okkar sem hafa verið tíundaðir hér, fyrst af hæstv. ráðherra sem efnahagslegir ýmiss konar, hernaðarlegir af öðrum ræðumönnum og ætla ég ekki að tíunda það. Ég vil frekar nefna annað sem mér finnst athyglisvert, gott og mikilsvert í þessari þingsályktunartillögu, en í henni eru fyrirheit um að líta til svæðisins í stærra samhengi en ekki bara eins og við séum þar nafli heimsins. Ég vitna þá í þingsályktunartillöguna, með leyfi forseta, þar sem segir: „Ekki ber að einblína á þrönga landfræðilega skilgreiningu heldur líta á norðurslóðir sem víðtækt svæði í vistfræðilegum, efnahagslegum, pólitískum og öryggistengdum skilningi.“ Ég vil ítreka að mér finnst þetta atriði mjög mikilsvert. Einnig langar mig sérstaklega að nefna og fagna 6. lið stefnuyfirlýsingarinnar um að styðja við réttindi frumbyggja á norðurslóðum í nánu samstarfi við samtök þeirra og styðja beina aðild þeirra að ákvörðunum um málefni svæðisins. Eins og segir í greinargerðinni þá er það hlutverk okkar sem smáþjóðar og málsvara mannréttinda að gera það. Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að fara fleiri orðum um tillöguna en hlakka til umræðunnar í utanríkismálanefnd um þetta mikilvæga málefni.

Virðulegur forseti. Ég vil fagna þessari þingsályktunartillögu um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða. Ég tel mjög mikilvægt að þingið ræði hagsmunamál okkar á norðurslóðum, og að við reynum að ná sameiginlegri niðurstöðu um forgangsröðun í því sambandi. Við höfum unnið að þessum málum í langan tíma og fyrri utanríkisráðherrar hafa lagt mikla áherslu á málefni norðurslóða. Það má því segja að hæstv. utanríkisráðherra sé að vinna áfram í þeim anda. En ég fagna því að við tökum þannig á málum að um er að ræða sérstaka þingsályktunartillögu. Umræðan sópast þá ekki bara inn í almenna yfirferð um utanríkismál heldur tökum við alveg sérstaka umræðu um þetta mál í þingsályktunartillögu og mörkum stefnu. Ef þetta plagg fer í gegn á þessum nótum, eða kannski í eitthvað örlítið breyttu formi, þá getum við fylkt okkur á bak við þessa stefnu, unnið að framgangi hennar og kannski verið einbeittari í því en áður. Þingið er þá samábyrgt hvað varðar verk hæstv. utanríkisráðherra í framhaldinu. Í fyrstu línu í þingsályktunartillögunni kemur fram að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni, að höfðu samráði við Alþingi, að fylgja eftirfarandi meginstefnu í málefnum norðurslóða eftir. Ef hæstv. utanríkisráðherra tekur til máls í lokin aftur gæti verið ágætt að heyra hvernig það samráð er hugsað, hvort þetta er samráð við utanríkisnefnd sérstaklega eða hvort þetta er samráð í formi reglulegrar skýrslugjafar eða hvernig þetta samráð á að vera í framhaldinu. Tilgreindir eru 11 liðir sem eru meginuppistaðan í þingsályktunartillögunni, þ.e. að hverju eigi að stefna og svo eru þeir tilgreindir betur í greinargerð og ágætlega útskýrðir þar. Ég velti því fyrir mér, virðulegi forseti, hvort þessi stefnumótun hefði verið eitthvað öðruvísi hefði Framsóknarflokkurinn verið með utanríkisráðuneytið í sínum höndum. Ég er ekki viss um það. Ég held að allir flokkar eigi að geta fylkt sér á bak við þessa stefnu. Hún er almenns eðlis í stórum dráttum en þarna eru að mínu mati skynsamleg áhersluatriði. Sum liggja algerlega í augum uppi og önnur eru kannski ekki eins augljós. En þegar maður fer að hugsa málið og skoða okkar hagsmuni þá kemst maður að sömu niðurstöðu og hæstv. utanríkisráðherra hefur komist að, þ.e. að þetta séu þeir meginpunktar sem vinna eigi að. Ég sé ekki að þetta eigi að verða neitt ágreiningsatriði. Þetta er okkar stefna, ég ítreka það, þetta er stefna Íslands, þetta er ekki stefna annarra ríkja eða ríkjasambanda, þetta er stefnan okkar. Það er útgangspunkturinn og maður sér það þegar maður fer að lesa þetta skjal að þetta er okkar stefna. Það er mjög réttmætt sem kemur fram í skjalinu að sem norðurskautsríki og stofnaðili að Norðurskautsráðinu - það er mikilvægt að undirstrika að við erum stofnaðili að Norðurskautsráðinu sem er það fyrirbæri sem á að hafa áhrif á þessu svæði - eigum við gríðarmikilla hagsmuna að gæta á norðurslóðum. Lega landsins undirstrikar það og aðgangur að náttúruauðlindum á svæðinu hefur mótað okkar hagsmuni. Það skiptir þess vegna máli að þverpólitísk sátt verði um þessa stefnu. Það er líka undirstrikað hér að það er mikilvægt að Íslandi - ég kom aðeins inn á það í andsvari mínu áðan, virðulegi forseti - verði skipað í hóp þeirra ríkja sem mest áhrif hafa á framtíðarþróun á svæðinu. Það er gríðarlega mikilvægt að við sitjum við þetta borð og höfum áhrif á framtíðarstefnu norðurslóða. Það er því brýnt að fara í tvo fyrstu liðina af þessum 11. Þeir eru dregnir þar inn fremst og fyrst, 1. liður og 2. liður, þ.e. að tryggja stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins og að efla skilning á því að norðurslóðir ná bæði yfir norðurskautið og þann hluta af Norður-Atlantshafinu sem er nátengdur því. Ekki á að einblína á einhver þröng viðmið í því sambandi. Ég sá einhvers staðar í skjalinu önnur viðmið eins og trjálína, hitastig í júlí, minnir mig, eða júní, 10°, og svo heimskautsbaugurinn. Við þurfum að koma því þannig fyrir að þeim fimm ríkjum sem gert hafa tilraun til að ýta öðrum frá, einangra okkur frá samstarfinu, takist það ekki. Það er gríðarlega mikilvægt að við sitjum við þetta borð þannig að þar sitji ekki einungis Bandaríkin, Kanada, Rússland, Noregur og Danmörk fyrir hönd Grænlands. Það má ekki verða, virðulegur forseti. Ég er ánægð með þau svör sem hæstv. utanríkisráðherra gaf í því sambandi áðan. Komið er inn á mörg mikilvæg atriði í skjalinu. Ég vil nefna sóknarfæri sem ég held að við eigum að nýta okkur. Þau koma t.d. fram í 9. lið, við getum byggt upp tækifæri varðandi viðskiptasamband ríkja á norðurslóðum. Ég vil minnast sérstaklega á svokallað Stokkmann-svæði sem er í Rússlandi, gríðarlega mikilvægt olíuvinnslusvæði sem verður hugsanlega nýtt. Norðmenn hafa lagt mikla áherslu á að byggja upp trúverðuga og öfluga stefnu gagnvart olíuvinnslu í norðri, m.a. hvað varðar Stokkmann-svæðinu. Jonas Gahr Støre, utanríkisráðherra Noregs, hefur lagt áherslu á þetta. Norðmenn hafa sett upp sérstaka ráðherranefnd sem vakir yfir þessum málum á norðurslóðum varðandi olíuvinnslu. Ég held að við eigum að reyna að blanda okkur svolítið inn í það og nýta þau tækifæri sem gefast. Ef farið verður í mikla olíuvinnslu á svæðinu er ljóst að þarna verður talsverð uppbygging og ég held að við höfum sérþekkingu á norðurslóðum sem gæti nýst í því sambandi. Það er líka mikilvægt að hafa í huga í tengslum við þessi mál að við eigum ekki bara að hugsa um gróða í þessu sambandi heldur líka um siðfræðileg málefni. Ég nefni hina félagslegu gjá sem er á milli ríkja á norðurslóðum, sérstaklega á milli vestursins og austursins. Það er mikil félagsleg gjá á milli hinna vestrænu ríkja og svo Rússlands, lífslíkur ótrúlega lágar í Rússlandi, berklar eru að breiðast út o.s.frv. Með því að efla samstarf á norðurslóðum eigum við ekki bara að líta á þrönga hagsmuni okkar heldur líka siðferðisleg málefni, að minnka þá félagslegu gjá sem er þarna á milli. Það er sérstaklega tilgreint að við eigum að hafa meira samstarf við Grænland og Færeyjar og ég tek undir það. Í 9. lið er hugmynd um að stofna viðskiptaráð norðurslóða. Ég tel að það geti verið ágætt fyrir okkur að heyra hvað hæstv. utanríkisráðherra hefur að segja um það varðandi Grænlendinga og hinn svokallaða Hoyvíkur-samninga sem þeir vildu ekki vera með í á sínum tíma, óttuðust að Ísland mundi gína yfir ýmsu á Grænlandi. Það var kannski á tímum útrásarvíkinganna, ég skal ekki segja, sem sá ótti var til staðar en við gerðum mjög góðan samning við Færeyinga, Hoyvíkur-samninginn, og það væri akkur í því ef Grænlendingar kæmu til liðs við þann samning líka. Að lokum vil ég minnast á tvö atriði í viðbót og það eru tækifærin í ferðamennsku á norðurslóðum. Ég vil undirstrika þá sérstöðu sem Ísland hefur og reyndar Grænland líka. En 42% af Íslandi eru ósnortin víðerni, þetta er ótrúlega há tala. Ósnortin víðerni eru landsvæði 25 ferkílómetrar eða stærri þar sem alla vega eru 5 kílómetrar í næsta manngerða umhverfi, byggingu eða rafmagnslínu eða hvað sem það nú er. Þetta er gríðarleg sérstaða og þetta er eitthvað sem ég held að verði eftirsóknarverðara í framtíðinni fyrir ferðaþjónustuna og ferðamenn. Ekki er hægt að koma upp í ræðustól án þess að minnast aðeins á hlutverk Akureyrar í þessu sambandi. Það er rétt, sem hér kom fram, að hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, í félagi við flesta þingmenn í Norðausturkjördæmi, fékk samþykkta þingsályktunartillögu um að haldin verði árleg ráðstefna um málefni heimskautasvæðanna á Akureyri í samvinnu utanríkisráðuneytis og umhverfisráðuneytis og í tengslum við Háskólann á Akureyri. Ég held að það sé mjög mikilvægt. Einnig er komið inn á það að við eigum að byggja upp meiri þekkingu og helst að einhvers konar miðstöð norðurslóða verði hér á Íslandi. Mér finnst koma til greina að ræða það sérstaklega í tengslum við aðild okkar að ESB, hvort menn geti séð þetta í víðu samhengi í þeim viðræðum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Siv Friðleifsdóttur fyrir prýðilega ræðu. Hún sagði að sennilega hefði þessi stefna ekkert litið öðruvísi út ef hún hefði verið skrifuð af þingmönnum Framsóknarflokksins og ég er sammála henni um það. Þá ber þess að geta að ég sagði einu sinni við genginn leiðtoga Framsóknarflokksins að líkast til mundum við báðir deyja í sama flokki. En það er önnur saga og kemur ekki endilega þessu við. Eitt af því sem gleður mig í umræðunni í dag er þessi samhljómur um meginþættina í norðurslóðastefnunni. Það var ekkert sjálfgefið. Ég bjóst alveg eins við því að aðrir tónar yrðu slegnir af sumum þingflokkum varðandi t.d. öryggismálin. Ég rifja svo upp það sem hv. þingmaður man örugglega eftir því það gerðist eftir að hún tók sæti á hinu háa Alþingi. Þá var dregið í efa að það væri réttlætanlegt að Íslendingar verðu fjármunum og tíma til að sinna norðurskautssvæðinu. Það var gert úr þessum ræðustóli. Ég skildi það svo sem vel á þeim tíma vegna þess að Norðurskautsráðið var þá ungt og ekki alveg ljóst hvernig það mundi þróast. En það hefur þróast vel. Auðvitað hafa verið uppi viðsjár og nefni ég það sem nánast öllum þingmönnum hefur orðið að umræðuefni, þ.e. viðleitni fimm þjóða til að hópa sig saman og bægja öðrum frá samráði, það er auðvitað áhyggjuefni varðandi þróun Norðurskautsráðsins. Það skiptir öllu máli fyrir okkur að reyna að byggja það upp eins og hægt er. Ég vil líka þakka hv. þingmanni fyrir að taka til umræðu eitt af þeim sviðum sem við mögulega gætum unnið saman að í framtíðinni en það er einmitt þessi félagslegi mismunur innan svæða norðursins. Til viðbótar því sem hv. þingmaður sagði þá vildi ég nefna alkóhólisma sem er einmitt sorglega útbreiddur á heimskautasvæðinu.

Virðulegur forseti. Ég heyri að hæstv. utanríkisráðherra talar um mögulega átakspunkta í þessu skjali, að þeir hefðu kannski getað snúist um öryggismál. En miðað við hvernig þetta er fram sett og miðað við það sem aðrir þingflokkar hafa komið á framfæri er alveg ljóst að ekki er ágreiningur á því sviði. Enda má kannski segja að talsvert mikið hafi verið rætt um öryggismál á norðurslóðum hin seinni ár. Ég vil benda á að í Norðurlandaráði var það tabú áður fyrr en núna eru þau mál sérstaklega til umræðu á norrænum vettvangi. Menn hafa nálgast mjög hver annan mundi ég segja. Gefin var út svokölluð Stoltenberg-skýrsla og var komið inn á hana í þingskjalinu þar sem menn vilja láta meira til sín taka varðandi öryggismál. Þá er ekki um að ræða þessi hörðu hernaðarmál heldur mýkri öryggismál, samvinnu um mengunarvarnir, samvinnu um björgun á sjó og landi og önnur slík mál. Ég held að ágætlega hafi verið að verki staðið hér hjá okkur. Við höfum gert tvíhliða samninga við nokkur ríki, bæði Noreg, Danmörku og Kanada, varðandi öryggismál þó að það lúri alltaf svona á bak við að maður er ekki alveg með það á hreinu hvað gerist ef risastórt olíuskip fer upp að ströndum landsins eða ef risastórt farþegaskip sekkur, það yrði mikil katastrófa. En alla vega höfum við gert það sem við höfum getað til að efla tvíhliða samstarf um þessi almennu öryggismál. Ég vil líka benda á NATO-fundinn sem var haldinn hér fyrir skömmu. NATO hefur áhuga á norðurslóðum en þá ekki beint í þessari hernaðarvæðingu. En að sjálfsögðu er stóraukinn áhugi á norðurslóðum. Ísinn er að bráðna og siglingaleiðir eru að opnast og gríðarlegir sjóflutningar fara fram á þessu svæði. 

Frú forseti. Það er langt liðið á umræðuna og kannski ekki svo mörg efnisatriði órædd, en ég tek til máls fyrst og fremst sem formaður Vestnorræna ráðsins, fulltrúi þeirra þriggja landa sem eiga gríðarlegra hagsmuna að gæta varðandi málefni norðurskautsins og norðurslóða, þ.e. Íslands, Grænlands og Færeyja. Ég vil segja það fyrst að ég fagna þeirri þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir og þeirri tímabæru og þörfu stefnumótun sem birtist í henni og felur það m.a. í sér að tryggja stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins og efla skilning á því að norðurslóðir ná yfir norðurskautið og þann hluta af Norður-Atlantshafssvæðinu sem er nátengdur því. Hér er komið inn á það að efla beri og styrkja Norðurskautsráðið sem mikilvægasta samráðsvettvanginn um málefni norðurslóða og að alþjóðlegar ákvarðanir um málefni norðurslóða séu teknar þar. Ég get tekið undir þetta og tel afar mikilvægt að ákvarðanataka sé sem næst þeim svæðum þar sem upptaka málefnanna á sér rót. Hér er líka lögð á það áhersla að styrkja og auka samstarf við Færeyjar og Grænland með það fyrir augum að efla hag og pólitískt vægi landanna þriggja. Þetta tel ég sjálfgefið að sé mjög mikilvægt. Markmið Vestnorræna ráðsins er að starfa að hagsmunum Vestur-Norðurlanda, gæta auðlinda og menningar Norður-Atlantshafssvæðisins og fylgja eftir samvinnu ríkisstjórna og landsstjórna Vestur-Norðurlanda, auka samstarfið innan norrænnar samvinnu og vera þingræðislegur tengiliður milli samvinnuaðila innan Vestur-Norðurlanda og annarra fjölþjóðlegra hagsmunahópa og ríkjasamtaka. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um ýmis mál sem flest lúta að málefnum norðurslóða. Það eru mál sem lúta að menningarsamstarfi, félagslegum veruleika á norðurskautssvæðum, mannréttindum og ýmsum félagslegum málefnum en ekki síst umhverfinu og samfélagslegu öryggi. Það gefur augaleið að við teljum að aukin samvinna milli Vestur-Norðurlanda muni styrkja bæði efnahagslega og öryggispólitíska stöðu þeirra allra. Eins og bent hefur verið á í umræðum hér og eins í ágætri blaðagrein sem hæstv. utanríkisráðherra skrifaði og birtist í Morgunblaðinu í morgun er Ísland eina ríkið í heiminum sem í heild sinni er staðsett á norðurslóðum. Grænland er ekki sjálfstætt ríki en sem þjóð eru Grænlendingar allir innan þessara marka sömuleiðis svo það er ljóst að þróun næstu ára og áratuga mun hafa bein áhrif á afkomu beggja þessara þjóða. Hér hefur náttúrlega verið komið inn á ísbráðnunina og ýmsar breytingar í umhverfinu sem munu m.a. leiða af sér opnun siglingaleiða og aukna skipaumferð, bæði með farþega og vöruflutninga, og því fylgir auðvitað ákveðin hætta á umhverfisslysum sem kallar á aukna aðgæslu í öllum öryggis- og björgunarmálum og allri vöktun umhverfis. Við vitum, og það hefur líka verið rætt hér, að aukin sókn í auðlindir á hafsbotni getur skapað og er að skapa togstreitu við nýtingu lifandi auðlinda sjávar eins og fiskimiðin, hvalveiðarnar, selveiðarnar, fuglatekjuna; atvinnugreinar sem eru kannski ekki gríðarlega stórar hjá þessum litlu þjóðum sem ég nefndi, aðallega þá Grænlendingum, Færeyingum og okkur Íslendingum. Þetta eru atvinnugreinar með menningarlegar rætur og þær byggja á rétti frumbyggja sem við Íslendingar hljótum ævinlega að standa vörð um og standa með, hvort sem frumbyggjarnir eru á Grænlandi, í Kanada eða annars staðar, til að koma að ákvarðanatöku og eiga rödd við það borð þar sem ákvarðanir eru teknar. Við þurfum aðgæslu vegna þessa. Við þurfum ekki að deila um það hvort hér er eitthvert hernaðarbrölt í uppsiglingu, við vitum að stórveldin, Bandaríkin, Kanada og Rússland, hafa öll tekið ákveðna hernaðarlega stöðu í þessu máli. Menn eru farnir að flagga á hafsbotni og farnir að skilgreina hagsmuni þarna sem hernaðarlega mikilvæga þannig að auðvitað er ljóst að stórveldin, stærstu hagsmunaaðilarnir og þeir fyrirferðarmestu, verða engin lömb að leika sér við þegar í húfi eru aðrir eins hagsmunir og hugsanleg nýting olíulinda eða gasuppsprettna. Við þurfum að vera á varðbergi gagnvart þessu. Það er ljóst að breytingarnar á umhverfinu og sú staða sem uppi er varðandi auðlindanýtinguna skapa ákveðna áhættu en auðvitað líka tækifæri, eins og fram hefur komið, m.a. fyrir okkur Íslendinga, ekki síst varðandi þjónustu vegna skipaflutninga og ýmislegt sem því tengist. Við þurfum líka að vera mjög vakandi fyrir þeim tækifærum. Mikilvægast er þó að við getum átt gott og náið samstarf við aðrar þjóðir sem eiga hagsmuna að gæta eins og við. Við þurfum að gæta þess að einangrast ekki og heltast ekki úr þjóðalestinni í hagsmunagæslu okkar. Við erum lítil og vanmáttug þjóð og ekki líkleg til að fá mikla áheyrn hjá stórveldunum þegar þau fara að takast á um ríka hagsmuni og beita breiðspjótum sínum. Við vitum að smáríki eiga einatt undir högg að sækja þannig að það er mjög mikilvægt að halda vel á þessum málum, vera þjóð í samfélagi þjóða og hafa sem slík um það að segja hvernig hagsmunum okkar er fyrir komið í áhættu jafnt sem ávinningi. Sú áætlun sem liggur fyrir og birtist í þingsályktunartillögunni skerpir að mínu mati vel málefnastöðuna og ég tek heils hugar undir þau stefnumið sem hér eru nefnd. Ég tala nú ekki um réttindi frumbyggja á norðurslóðum, einnig að gæta öryggishagsmuna í víðu samhengi á borgaralegum forsendum og að vinna gegn hvers konar hervæðingu. Það held ég að sé afar mikilvægt, ekki síst í ljósi þess sem við höfum þegar nefnt, að litlar þjóðir sem eiga þarna hagsmuna að gæta, frumbyggjar og fleiri, eru þjóðir sem hafa ekki hernaðarmátt og mega sín lítils í slíku samhengi. Ég tel líka mjög mikilvægt að leggja rækt við að auka þekkingu Íslendinga á málefnum norðurslóða. Vestnorræna ráðið hefur margoft ályktað um þau efni og hefur skýra stefnu um að auka menningar- og menntasamstarf milli þjóða norðurskautsins og ekki síst vestnorrænu þjóðanna. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu, tek heils hugar undir þau markmið sem hér koma fram og ætla ekki að lengja umræðuna öllu meira en vona að áætlunin verði verulega til þess að skerpa málefnastöðu okkar og gera skref okkar fastari og öruggari í þessu mikilvæga hagsmunamáli.

Forseti. Nokkur orð í lok umræðunnar um norðurslóðastefnu Íslendinga. Fyrst verður fyrir að hrósa hæstv. utanríkisráðherra og hans mönnum. Það er til fyrirmyndar að móta með þessum hætti stefnu á mikilvægu sviði í utanríkismálum og bera hana upp á þinginu til umræðu og samþykktar með breytingum eða ekki. Það lýsir nýrri hugsun í utanríkismálum sem ráðherrann á þátt í að móta með nokkrum forvera sinna. Þetta hefur ekki tíðkast mjög til þessa, enda hefur vaninn verið sá á liðnum áratugum að utanríkismál séu í okkar kerfi eins konar launhelgar, nokkrir ráðamenn sem þar koma við sögu og svo einhverjir oddvitar í viðskiptum, nokkrir höfðingjar í ólígarkaveldinu sem hér hefur loðað við svo lengi, í mesta lagi flokksformenn og þó yfirleitt ekki allir. Þetta er arfur liðinnar tíðar en mótast af því að við tókum við utanríkismálunum, þessi þjóð, vorið 1940, í upphafi heimsstyrjaldar. Þjóðverjar hernámu Danmörku þannig að við vorum neydd til að taka við utanríkismálunum, Bretar hernámu Ísland, svo kom Kaninn og eftir það var kalda stríðið í næstum hálfa öld. Allan þennan tíma var utanríkisráðherrann eins konar jarl í sínu jarlsdæmi í íslenskum stjórnmálum, nánast eins og einvaldur í ríki sínu ef hægt er að kalla það ríki því að ríki hans var fyrst og fremst herstöðin á Miðnesheiði og víðar um landið. Þar voru gögn og gæði öll á hans hendi en eiginleg utanríkisstefna rekin mjög í skugga kalda stríðsins og skugga þess forusturíkis sem okkar megin var í þeirri styrjöld, og þjóðin rótklofin allan tímann í helstu átakamálum. Þegar litið er til baka yfir þetta verður manni eiginlega fyrst fyrir að undrast þann árangur sem þó náðist í mikilvægum málum við þessar ömurlegu aðstæður sem utanríkisráðherrar og aðrir áhugamenn og haghafar um þau efni bjuggu við. Það þarf ekki að endurtaka orð ráðherrans og annarra ræðumanna um mikilvægi norðurslóða fyrir Íslendinga á okkar tímum, ekki síst auðvitað vegna breytinganna, umskiptanna eða byltingarinnar sem fram undan er, því miður. Það er sjálfsagt að horfa á jákvæða þætti sem geta fylgt þeirri þróun. Það er rækilega gert í þessari tillögu og hefur mjög borið á góma í umræðum í dag, en það er rétt að gleyma því ekki að bakgrunnur þessara breytinga er geigvænlegur. Það eru hraðari loftslagsbreytingar á norðurslóðum en sunnar á hnettinum eins og sést í fjölmörgum vísindaskýrslum. Er rétt að benda hér á ACIA-skýrsluna 2004 sem fyrst varð til þess að opna augu manna fyrir þessu. Þó hefur ákveðið andvaraleysi mótað afstöðu Íslendinga, þar á meðal hér á þinginu, til loftslagsmála. Viðhorfin hafa verið nokkurn veginn þannig að þetta sé eiginlega ekki okkar mál heldur séu það aðrir sem eiga að koma að þessu, komi okkur í raun og veru lítið við nema hvað hér megi alveg vera aðeins hlýrra. Þetta hefur líka einkennt umræðuna í dag með undantekningum, t.d. í pörtum af ræðu hv. síðasta ræðumanns. Þó erum við þegar farin að fá viðvaranir og gul spjöld, breytingar eru að verða hér á dýralífi í sjó og á landi. Auðvitað getum við ekki sett merkimiða á einstaka þróunarferla í því en það er ljóst þegar maður horfir yfir, ég held að það þurfi ekki mikið vísindavit til að sjá að þessar breytingar eiga rót að rekja til loftslagsmálanna. Við kunnum að vakna upp við vondan draum einn góðan veðurdag, sem ég ætla ekki að reyna að ímynda mér hvernig muni verða. Sem betur fer veit flutningsmaður þingsályktunartillögunnar og höfundur hennar einn og margfaldur vel af þessari loftslagsvá og það er til aukins hróss að markmið stefnumótunarinnar eru ekki síst tengd henni. Meginstefnan á að miða að því að tryggja hagsmuni Íslands með tilliti til áhrifa loftslagsbreytinga sem fyrst eru nefndar, umhverfis- og auðlindamála, siglinga og samfélagsþróunar, og það er mjög til merkis um þessa vitund að loftslagsbreytingar eru nefndar fyrstar. Þær koma víðar við sögu í þessari tillögu svo sem vert er. Í 2. lið er talað um norðurslóðir sem víðtækt svæði í vistfræðilegum skilningi, ekki síður en efnahagslegum, pólitískum og öryggistengdum. Áherslur okkar þar eru að líta ekki á norðurslóðir sem það þrengsta landfræðilega svæði sem hægt væri að miða við eins og önnur ríki vilja vegna eiginhagsmuna. Þetta markmið fellur vel að umhverfislegum skilningi í þessum efnum. Í 8. lið, sem er ekki síst mikilvægur þegar litið er á hann frá þeim sjónarhóli sem ég hef valið mér, er líka talað um að efla beri samstarf við önnur ríki. Þar er fyrst nefnd verndun lífríkisins og það er talað um björgunar- og mengunarvarnir, m.a. til að verja hagsmuni Íslands á sviði umhverfisverndar svo gripið sé aðeins niður í tillöguna. Því hljótum við að fagna líka að ráðherrann lagði í ræðu sinni sérstaka áherslu á að við ættum að nýta, ef ég hef numið rétt þessi orð, aukna þátttöku okkar og ábyrgan málflutning gagnvart norðurslóðum til að styrkja stöðu okkar sem skýrs málflytjanda um aðgerðir alþjóðasamfélagsins gegn loftslagsbreytingum af mannavöldum. Það er rétt hjá honum að stefna okkar um norðurslóðir og framkvæmd þeirrar stefnu á að geta gefið okkur aukinn slagkraft, aukinn þrótt í umræðum og ákvörðunum um aðgerðir gegn loftslagsvánni. Það er beinlínis markmið okkar með þessari stefnu að geta beitt okkur af meira afli gegn þeirri vá sem hér er um að ræða og ýmiss konar hliðarafleiðingum hennar á aðstæður okkar hér, á aðstæður nágranna okkar með ýmsum hætti, m.a. frumbyggja, og að sjálfsögðu gagnvart þeirri slysavá sem henni kann að fylgja með hinum auknu umsvifum sem hér eru líkleg í framtíðinni. Þá verður að segja að þessi pólitík verður líka að hafa áhrif á það hvar og hvernig við beitum okkur. Hér er auðvitað talað um alþjóðastofnanir og ríkjabandalög, Norðurskautsráðið fellur að sjálfsögðu í þann flokk. Ræðumenn hafa líka nefnt aðra hluti. Það var talað um NATO sem ég tel kannski ekki sérlega heppilegan vettvang frá sjónarmiði umhverfismála, en það má ekki binda sig eingöngu við það að heimurinn skiptist í ríki því að í þessum efnum má ekki gleyma mjög sterkri, kröftugri og alþjóðlegri hreyfingu umhverfissinna af margvíslegu tagi. Það vill til að hagsmunir Íslendinga falla meira og minna að stefnumálum þessarar hreyfingar og það er kannski það sem maður saknar í þessari tillögu til þingsályktunar, að í þá stefnu sem þar er borin fram vantar ákvæði um að við eigum að vinna með þessari hreyfingu og vinna sjónarmiðum okkar þar fylgi. Það er afar mikilvægt að ná þar í bandamenn og búa þá til úr ýmsum pörtum þessarar hreyfingar. Við værum að bregðast skyldum okkar ef við reyndum ekki að gera það. Það getur auðvitað kostað það að við þurfum að standast skoðun sem umhverfisþjóð, að við þurfum að svara fyrir okkur og kannski bæta okkur líka á einhverjum sviðum, hvort sem þar er um að ræða kolefnislosun, hvalveiðar eða eiturgufur frá Funa-stöðvum. Þessara áherslna sakna ég helst í þingsályktunartillögu ráðherrans en ég fagna henni hins vegar almennt og sérstaklega umhverfis- og loftslagsáherslum sem þar koma fram og svo kannski öðru fremur þeirri sýn sem kom fram í lokaorðum ráðherrans áðan þar sem hann vakti athygli á að þessa stefnu þyrfti ekki aðeins að líta á með klassíska hagsmuni Íslands og Íslendinga fyrir augum, heldur líka að rýna hana grænum augum með því að umhverfisnefnd Alþingis yrði falið að gefa utanríkismálanefnd álit sitt á tillögunni. Ég held að þau orð hæstv. utanríkisráðherra sýni ágætlega tímabæra nýhugsun í þessum efnum. Hún er langt frá þeim launhelgum liðinnar tíðar sem ég rakti og rifjaði upp í upphafi ræðu minnar.

Frú forseti. Óvænta hnútu fékk ég frá hv. þm. Merði Árnasyni þar sem hann virtist hafa skilið orð mín í ræðu minni áðan á þann veg að yfirvofandi umhverfisbreytingar á norðurslóðum og í veröldinni séu annarra manna mál en okkar Íslendinga og okkur óviðkomandi, nema hvað hér geti orðið hlýrra. Það er alveg fráleitt að lesa þetta út úr orðum mínum eða ræðu. Að baki þessari umræðu allri og ekki síst ræðu minni liggur vitneskja um miklar yfirvofandi umhverfisbreytingar á norðurskauti jarðar og áhrif þeirra breytinga á líf og landshagi þeirra þjóða sem lifa við norðurskaut. Ég vil því gjarnan fá að leiðrétta þetta og fá nánari útskýringu á því hjá þingmanninum hvernig hann gat lesið þetta út úr orðum mínum. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt að við Íslendingar kortleggjum þá hættu og þau tækifæri sem skapast af yfirvofandi breytingum. Þar erum við annars vegar að tala um þjónustu og tækifæri sem gætu skapast í tengslum við aukna flutninga og skipaferðir en líka þá hættu sem getur skapast af yfirvofandi mengunarslysum og auðlindanýtingunni. Eins og ég gat um í ræðu minni eigum við nýtingu fiskimiðanna undir og frumbyggjar og smærri ríki við norðurskaut eiga líka mikið undir veiðum á sjávarspendýrum, fugli og fiski sem telur kannski ekki mikið í magni í þessu stóra samhengi en er engu að síður afar mikilvægur réttur þessara þjóða. Hann er ekki síst menningartengdur og byggist á hefðbundinni menningararfleifð þessara þjóða sem okkur hlýtur öllum að þykja vænt um.

Forseti. Mér þykir alltaf betra að hlusta á hv. þm. Ólínu Þorvarðardóttur en ekki og ég fagna því að hún skuli hafa misskilið ræðu mína á þennan hátt. Það bætti þá við þann tíma sem hún stendur í ræðustól. Ég hef að vísu ekki átt þess kost að hlusta á gjörvalla umræðuna frá A til Ö en þó á nokkuð af henni. Það sem ég sagði um ræðu hv. þingmanns var að þar væri að finna undantekningar frá þeirri reglu að ekki hefði verið mikið rætt um loftslagsmál og umhverfismál í þessari umræðu fyrir utan ákveðna kafla í ræðu ráðherrans. Það leiðréttist þá hér með. Ég held að störf hv. þingmanns í Vestnorræna ráðinu hljóti að hafa leitt hana á þá braut eins og kom fram bæði í ræðu hennar og andsvari. En það þarf ekki til því að búseta hennar í hinum sælu héruðum við ysta haf vestur á fjörðum nægir til að vekja upp næma tilfinningu fyrir þessum þætti málsins.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að taka af allan vafa um það hvernig hann skildi ræðu mína, ég hef þá ekki heyrt nægilega vel - enda liggur þingmanninum ekki hátt rómur, það skal tekið fram. En víst er það að vera mín í Vestnorræna ráðinu og kynni mín af Grænlendingum og Færeyingum hafa glætt verulega þann skilning sem að einhverju leyti kann að hafa á skort á mikilvægi þeirra hagsmuna sem eru í húfi varðandi djúpa og ríka arfleifð lítilla ríkja sem búa við Dumbshaf og þurfa að sækja í náttúrugæði, en þar hefur reyndar ekki heldur spillt vestfirskur uppruni.

Forseti. Ég þakka fyrir þá ábendingu að hv. þingmanni liggi ekki hátt rómur, hann er hógvær og lítillátur og lætur ekki fara mikið fyrir sér, hvorki á þinginu, meðal vina sinna né í einkalífi. Það kann að vera kominn tími til að hann verði að taka sér tak og breyta þessu og taka upp nýja hætti í opinberu lífi sínu og meðal vina og fjölskyldu. Ég þakka þingmanninum fyrir góðar ábendingar í þá átt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir ágæta ræðu. Hann kom víða við og ræddi um umhverfismál og sitthvað fleira. Hann kom hins vegar ekki inn á atriði sem ég saknaði, atriði sem hefur ekki komið fram í umræðunni. Það vill svo til að hæstv. utanríkisráðherra hefur, ásamt hæstv. forsætisráðherra, skrifað undir skilyrðislausa aðildarbeiðni að Evrópusambandinu. Þegar við erum gengin inn í Evrópusambandið með fulltingi Vinstri grænna, sem hafa staðið að því með Samfylkingunni, höfum við ekkert með utanríkismál að gera. Það finnst mér vanta inn í þessa umræðu að við erum að ræða þetta utanríkismál á sama tíma og við erum að ganga inn í Evrópusambandið. Það væri áhugavert, fyrst hæstv. utanríkisráðherra er viðstaddur, að heyra hjá honum hvort hann hafi einhvern tíma rætt við einhverja í Evrópusambandinu um þetta mál. Við erum þá að semja og gera áætlanir fyrir Evrópusambandið sem mun svo taka yfir utanríkismál Íslands þegar og ef við göngum þar inn, sem ég vona að verði ekki. En Vinstri grænir standa duglega að því að koma okkur þar inn.

Forseti. Ég ætla ekki að svara fyrir hönd hæstv. utanríkisráðherra sem yfirleitt hefur haft munninn fyrir neðan nefið og bein í nefinu til að svara spurningum af þessu tagi. Ég hygg þó að það sé nokkur misskilningur hjá þingmanninum að utanríkisstefna Íslendinga mundi leggjast af við inngöngu í Evrópusambandið. Það er ekki raunin um þær 27 þjóðir sem þegar eru í Evrópusambandinu og ég hygg að svo yrði ekki heldur um Íslendinga þegar þeir eru gengnir inn. Sú innganga mundi hins vegar breyta því í utanríkismálum okkar að við hefðum meiri áhrif en við höfum nú vegna þess krafts og afls sem Evrópusambandið hefur í þessum málum. Við mundum þar að auki leggja Evrópusambandinu til ákveðnar víddir sem það hefur ekki núna. Við mundum sennilega að einhverju leyti breyta utanríkisstefnu Evrópusambandsríkjanna, ekki síst um málefni norðurslóða og á þeim málasviðum sem við erum best að okkur í og höfum helst hagsmuna að gæta.

Herra forseti. Þegar þessi ræða hv. þingmanns verður þýdd yfir á evrópsku í fyrramálið er ég hræddur um að margir muni brosa í kampinn úti í heimi. Þeir þykjast nú kunna að reka utanríkismál í Evrópusambandinu. Þá nefni ég Þjóðverja, Breta og Frakka sem hafa góða og mikla reynslu af því. Svo kemur hv. þingmaður og segir að Íslendingar ætli að hjálpa þeim til við utanríkismál gagnvart norðurpólnum. Ég hugsa að engin þörf sé á því. Ég hugsa að þeir telji enga þörf á því að fá aðstoð frá Íslendingum til að stunda utanríkismál og þeir þekkja hagsmuni sína nákvæmlega. Ég held að það sé þess vegna sem margir vilji gjarnan að Ísland gangi inn til þess einmitt að fá þessa vídd inn í sín utanríkismál og utanríkismálapólitík sem þeir að sjálfsögðu munu þá reka hvort sem þeir gera það í gegnum íslenska sendimenn eða ekki. Ég hugsa að þetta muni gerast. Það var tímanna tákn að Kínverjar hættu að ræða við Íslendinga um samninga. Kínverjar vissu að ef Íslendingar gengju í Evrópusambandið, sem allt stefnir í, með aðstoð hv. þingmanna Vinstri grænna, þarf ekkert að ræða við Íslendinga. Þá ræða þeir við Evrópusambandið um málefni Íslands.

Forseti. Hafi hv. þingmaður átt við ákveðið samráð Evrópusambandsríkja í utanríkismálum þá er það alveg rétt að slíkt samráð er fyrir hendi. Þannig má segja að Evrópusambandsríkin hafi skuldbundið sig hvert gagnvart öðru til að móta ekki stefnu út fyrir það samráð nema sérstakar forsendur séu fyrir hendi. Vissulega mundi það að einhverju leyti dempa möguleika þingmannsins og fleiri af hans tagi til þess að móta utanríkisstefnu sem væri mjög ólík þeirri sem við höfum haft hingað til eða þeirri sem nágrannar okkar reka. Gagnvart norðurslóðum er það að nefna að ég held að hagsmunir okkar fari mjög saman við hagsmuni flestra Evrópusambandsríkja í því efni. Það má rifja það upp, og þarf ekki að nefna ræðu hæstv. utanríkisráðherra til þess, að á þeim vettvangi sem við einkum störfum að norðurslóðamálum, þ.e. innan Norðurskautsráðsins, erum við í sérstöku bandalagi um þessar mundir við tvö Evrópusambandsríki, nefnilega Svíþjóð og Finnland. Þau ríki eru í þeim hópi sem stórveldin, sem standa reyndar utan Evrópusambandsins, eru að reyna að þrýsta út úr samráðsvettvangi um norðurslóðir. Það var því eiginlega ekki hægt að nefna óheppilegra dæmi af hálfu þingmannsins um þetta efni en það sem hann vildi einmitt nefna um mismunandi hagsmuni Evrópusambandsríkjanna og Íslendinga á norðurslóðum.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að leggja fram þetta metnaðarfulla mál, tillögu til þingsályktunar um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða, sem er reifað hér í 11 liðum. Maður staldrar við fyrsta lið í fyrsta meginþætti, að tryggja stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins, enda er það út af fyrir sig ekki sjálfgefið. Eftir því sem ég best veit er það talsvert baráttumál fyrir okkar þjóð að gera sig gildandi á þessu sviði en er engu að síður, að mati þess sem hér stendur, afskaplega brýnt þótt ekki sé nema sakir hnattrænnar stöðu Íslands. Það hlýtur að vera eitt af stóru verkefnunum í utanríkisþjónustu Íslendinga á næstu árum og jafnvel áratugum að tryggja stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins og þar treysti ég manni eins og hæstv. núverandi utanríkisráðherra, Össuri Skarphéðinssyni, til að leiða þá vinnu Íslandi og Íslendingum til farsældar. Hér er gríðarlega mikið í húfi, herra forseti, og þessi þingsályktunartillaga kemur inn á fjöldamörg atriði sem vert er að nefna. Ég vil byrja á því að nefna atriði er lýtur að samvinnu Íslendinga með sínum helstu bræðraþjóðum beggja vegna við vestur- og austurströnd Íslands, nefnilega Grænlendingum og Færeyingum. Það er vikið að því hér í þingsályktunartillögunni að efla þurfi samvinnu við þessa nágranna okkar og vitna ég orðrétt, með leyfi forseta, í ályktunina: „Efla þarf samvinnu við Grænlendinga og Færeyinga í málefnum norðurslóða á sviði viðskipta, orkumála, auðlindanýtingar, umhverfis- og ferðamála. Aukin samvinna vestnorrænu landanna mun styrkja alþjóðlega, efnahagslega, og öryggispólitíska stöðu þeirra allra.“ Því er á þetta minnst, herra forseti, að það er að mati þess sem hér stendur afskaplega mikilvægt að þessar þjóðir þrjár bindist þjóðaböndum í þessu máli vegna þess að ég held að þær geti þrjár saman farið fram í þessu máli af meiri krafti en hver í sínu lagi. Auðvitað er rík samvinna á milli þessara landa á margvíslegum sviðum, ekki síst þessu, en ég tel að einmitt á þessu sviði þurfi að tryggja samstarf og samvinnu þessara þjóða enn frekar, ekki síst í ljósi þeirra auðlinda sem um er að tefla þegar horft er inn í framtíðina. Það eru ekki aðeins auðlindir á sjávarbotni norður af Íslandi sem um er að tefla heldur líka á meginlandi Grænlands þar sem æ meira virðist koma í ljós af ýmsum góðmálmum og jarðefnum sem nýtanleg eru í mjög ríkum mæli eftir því sem vísindamenn hafa komist að á undanförnum árum. Þess vegna hvet ég hæstv. utanríkisráðherra til að bindast nágrannaþjóðum okkar, Grænlendingum og Færeyingum, enn frekari böndum í þessu efni. Saman geta þessar þjóðir myndað enn ríkari einingu en verið hefur þessu máli til heilla. Eins og ég gat um í upphafi er ekki sjálfgefið að við tryggjum stöðu Íslands sem strandríkis innan norðurskautssvæðisins. Þar er við að etja mörg stór og valdamikil lönd og nægir þar vitaskuld að nefna bæði Bandaríkin og Rússland en einnig Kanada, Svíþjóð, Finnland, Danmörku og Noreg. Þar af leiðandi er ekki sjálfgefið að litla Ísland eitt og sér nái árangri sem skyldi í þessum efnum og fyrir vikið mikilvægt að það leiti samvinnu við þessi lönd sem ég gat um í upphafi. Það er tímabært að horfa til allra leiða sem geta fleytt okkur áfram í þessu efni. Vil ég þar sérstaklega nefna ágæta grein sem hæstv. utanríkisráðherra reit í Morgunblaðið í dag undir fyrirsögninni „Norðurslóðir og stefna Íslands“. Þar reifar hann þetta mál mjög gagnort og málefnalega eins og hans er von og vísa og kemur inn á fjöldamörg atriði málsins. Vil ég ekki síst staldra við þann lið er lýtur að því hversu vel Ísland er í sveit sett til að vera „kjörin miðstöð bæði fyrir vöktun og eftirlit með náttúru þess hluta norðursins sem að okkur snýr, og fyrir viðbúnað vegna björgunar og leitar á norðurhöfum“ svo vitnað sé orðrétt, með leyfi forseta, í grein hæstv. utanríkisráðherra í Morgunblaðinu í dag. Greinin byggir vitaskuld að einhverju leyti á þeirri þingsályktunartillögu sem hér er til umfjöllunar. Ísland er legu sinnar vegna afskaplega vel í sveit sett til að sinna þessu hlutverki og reyndar mörgum öðrum þáttum sem hanga utan á því sem ég nefndi hér á undan. Horfi ég þar til ýmissa vísinda-, kennslu- og menntaþátta sem einnig er vikið að í þessari þingsályktunartillögu og hæstv. ráðherra skrifaði um í téðri grein. Ísland á að vera og getur orðið virk og mikilsverð miðstöð í ýmsum norðurslóðarannsóknum á komandi árum. Nú þegar er vitaskuld kominn mjög merkur vísir að því og nægir að líta í því efni til Háskólans á Akureyri sem er orðinn eins konar norðurslóðamiðstöð með sínu rannsóknarþingi norðurslóða og Stofnun Vilhjálms Stefánssonar en þar sinna nú þegar allmargir þessum málum. Má að auki nefna merkt starf í Háskóla Íslands en eins og hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson gat um í framsögu sinni fyrr í dag eru erlendar þjóðir nú þegar farnar að horfa til sérfræðikunnáttu Íslendinga á þessu sviði. Ekki síst þess vegna þurfum við að spýta nokkuð í lófana til að halda því forskoti sem við erum e.t.v. sem þjóð nú þegar komin með á þessu sviði. Herra forseti. Eins og ég gat um eru gríðarlega miklir hagsmunir í húfi til framtíðar litið, ekki einasta hvað varðar ýmsar náttúruauðlindir sem í auknum mæli eru að koma í ljós undan hopandi ísþekju heldur og þætti er varða öryggismál og ýmsar siglingaleiðir sem þingmenn hafa nefnt hér í ræðum um þetta mál fyrr í dag. Að síðustu verð ég að geta þess þáttar sem stendur okkur Íslendingum líka mjög nærri hjarta en það er að styðja réttindi frumbyggja á norðurslóðum. Þeir sem hafa oft komið til grannþjóðanna í austri og vestri, Grænlands jafnt sem Færeyja, hljóta að taka upp málstað þeirra sem hafa í árhundruð og líklega árþúsundir stundað sín menningartengdu vinnubrögð sem enn eru til staðar og ber að vernda. Þau eru merkur hluti af menningarlífi þessara þjóða. Það má aldrei verða svo að voldugar þjóðir geti ráðist með einhverjum hætti að þessum menningarþætti í lífi þjóða, lítilla og smárra, á norðurhveli jarðar. Þess vegna þurfum við að standa með þessum þjóðum og okkur sjálfum í að styðja réttindi frumbyggja á norðurslóðum. Þessi tillaga er liður í því.

Herra forseti. Frá mínum bæjardyrum séð er hinn strategíski tilgangur með þessari tillögu þríþættur: Í fyrsta lagi að verja hina beinhörðu hagsmuni Íslands í næsta nágrenni, í öðru lagi að tryggja áhrif Íslands á norðurslóðunum sjálfum og í þriðja lagi að þétta þann grunn sem við byggjum annan mikilvægan burðarás í okkar stefnu á, þ.e. afstöðu okkar til loftslagsverndunar. Að því er fyrsta þáttinn varðar skiptir það auðvitað mjög miklu máli hvar við erum landfræðilega í sveit sett. Eins og ég sagði fyrr í dag erum við bókstaflega í útfalli Norður-Íshafsins. Þeir sem muna eftir landafræðinni sem þeir lærðu í menntaskóla og jafnvel í grunnskóla á sínum tíma vita að vestur fyrir ströndum Íslands, í Grænlandssundi, er eins konar Amasonfljót sem er gríðarlegt fljót og streymir undir yfirborðinu með hálfs metra hraða á sekúndu sem er mikill hraði og sá straumur á upptök sín norður í Íshafinu, ekki alls fjarri þeim svæðum þar sem menn hyggja í framtíðinni á vinnslu jarðefna eins og olíu og gass. Sömuleiðis eru önnur svæði austar í hafinu þar sem við vitum að olíu er að finna. Þar liggur líka straumur niður eftir þannig að hægt er að færa rök að því að engin þjóð hafi jafnmikla hagsmuni og Íslendingar af því að vel takist til um gætilega nýtingu á norðurslóðum. Annar tilgangurinn sem ég nefndi er sá að Ísland hafi bein áhrif þegar ákvarðanir eru teknar um norðurslóðir varðandi þætti sem geta skipt okkur miklu í framtíðinni, eins og t.d. opnun víðfeðmra flæma þar sem við vitum af miklum og útbreiddum fiskstofnum eins og heimskautaþorskinum sem er fjarskyldur ættingi þess sem við þekkjum úr daglegri neyslu. Við þurfum líka að sporna gegn því að hann verði bráð rányrkju. Við munum að alþjóðleg stórfyrirtæki beindu sjónum sínum að suðurskautssvæðinu og að nágrannar okkar ýmsir ætluðu að hefja þar stórfellda útgerð á lægri stigum fæðukeðjunnar. Hið sama er vilji stórfyrirtækja í alþjóðlegum sjávarútvegi hvað varðar norðurskautið. Við þurfum þess vegna að hafa skýra stefnu til að stemma stigu við rányrkju á alþjóðlegum svæðum. Í þriðja lagi er það alveg ljóst að við erum í fremstu röð þeirra ríkja í heiminum sem vilja ganga hvað lengst um róttækar aðgerðir til að draga úr loftslagsvánni. Ábyrgur málflutningur okkar um viðkvæmasta svæðið, norðurslóðirnar, og árangursrík þátttaka okkar í samstarfi um það styrkir þann grunn sem við stöndum á þegar við berjumst sem smáþjóð fyrir þeim markmiðum sem eru í eðli sínu alþjóðleg. Ég er mjög ánægður með þá umræðu sem hefur farið fram í dag. Allir þeir sem hafa tekið til máls hafa lýst ánægju með meginmarkmið tillögunnar. Eins og ég sagði í andsvari við hv. þm. Siv Friðleifsdóttur þá var það ekki sjálfgefið í upphafi máls. Eins og þeir sem fylgjast með umræðum um norðurslóðir og alþjóðamál taka eftir hefur tillagan - a.m.k. af minni hálfu frá því að ég kynnti þetta mál fyrst í skýrslu minni til Alþingis um utanríkismál í maí sl. - tekið svolitlum breytingum. Það er eðli málsins. Stefna af þessu tagi hlýtur alltaf að taka breytingum eftir því hvernig aðstæður breytast. Frá því í maí í fyrra hafa aðstæður breyst - það er svo merkilegt - t.d. hefur öryggisstaðan á norðurslóðum breyst til hins betra. Það sem stendur upp úr í umræðunni er kannski tvennt sem ég vil sérstaklega vekja eftirtekt á. Allir þingflokkar hafa lagt á það mjög stríða áherslu að það gangi ekki að þjóðir sem eiga aðild að Norðurskautsráðinu reyni með einhverjum hætti að bægja öðrum þjóðum, eins og okkur sem eigum þó land innan norðurheimskautsbaugsins, frá ákvarðanatöku. Hitt atriðið sem mér þykir líka vænt um er að ég tek eftir því að nánast allir þingmenn sem hér hafa rætt hafa tekið upp mannréttindi frumbyggjanna. Það er mjög mikilvægt að þjóð eins og Ísland geri það. Við höfum alltaf látið mannréttindi okkur varða. Við höfum aldrei verið hrædd við að standa upp og láta telja okkur í flokk með þeim. Það er skylda smáþjóðar að verja þá sem smáir eru. Flestum þeim spurningum sem til mín var beint í dag hef ég svarað í andsvörum. Við höfum mörg rætt nauðsyn þess að hnýta þjóðabönd milli Íslands, Grænlands og Færeyja. Ég er algerlega sammála því. Ég held að í þeirri útrás sem við erum gagnvart alþjóðasamfélaginu, og erum að reyna að styrkja tengsl okkar gagnvart því, t.d. með umsókn að Evrópusambandinu, sé það mjög heppilegt fyrir okkur að treysta ræturnar með því að þétta samstarfið við þessar þjóðir. Við eigum misþunga en þó sameiginlega hagsmuni hvað norðurslóðir varðar. Ég var eiginlega skotinn niður á flugi í dag af hæstv. forseta þegar ég var að svara fyrirspurn frá hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni sem spurði mig út í hvað ég ætti við þegar ég talaði um að heppilegur farvegur fyrir samstarf þríþjóðarinnar sem ég leyfði mér að kalla svo, þ.e. Grænlands, Íslands og Færeyja, væri að vinna saman á orkusviði. Hv. þingmaður spurði mig hvað ég ætti við. Nú er það svo, eins og ég var byrjaður að greina frá í dag, að þegar ég var iðnaðarráðherra var unnin skýrsla á vegum Orkustofnunar og systurstofnunar í Færeyjum um möguleikana á því að flytja rafmagn frá Íslandi um streng til Færeyja. Nú vita allir að við erum ekki aflögufær um hreina endurnýjanlega raforku og við vitum líka að það er kostnaðarsamt. Ef hins vegar væri um að ræða að flytja orku frá Íslandi, ekki bara til Færeyja heldur alla leið til Evrópu þar sem endurnýjanleg orka er á mjög háu verði, þá mundi það leiða til miklu skaplegri verðlagningar fyrir Færeyinga. Við gætum þá sömuleiðis séð þeim fyrir allri þörf þeirra á endurnýjanlegri orku, hreinni raforku, og dregið úr losun þeirra á gróðurhúsalofttegundum og hjálpað þeim að verða sjálfbært samfélag á því sviði. Þá komum við aftur að því að við höfum ekki þá orku á Íslandi sem okkur er útbær til að gera þetta. Þó blasir það við að nýr forstjóri þeirrar stofnunar sem fer með orkumál á Íslandi, þ.e. Landsvirkjunar, hefur lýst áhuga á því að leiða streng til Evrópu til þess að geta tekið á móti orku við sérstakar aðstæður en aðallega til að selja á því sem kallað er spottmarkaðir þar. Það eru líka aðrar leiðir. Á austurströnd Grænlands, þar sem örfáar þúsundir búa í nokkrum samfélögum, er að finna gríðarlegar vatnselfir um alla strönd. Grænlendingar sækja til sjálfstæðis. Forsenda þess er að þeim takist að skapa sér verðmæti til að geta staðið undir þróun sjálfstæðs samfélags á Grænlandi. Ein leið fyrir þá til að skapa auð úr lindum sínum væri að framleiða orku á austurströnd Grænlands úr völdum vatnsföllum þar, flytja um streng til Íslands og um Ísland áfram til Evrópu og hafa þá legg til Færeyja. Það er ákveðin ljóðræn fegurð í því að Grænlendingar í reynd mæti öllum þörfum Færeyinga fyrir hreina endurnýjanlega orku með því að leiða rafmagn til Íslands og síðan áfram til Evrópu. Sömuleiðis gætu þeir haft af því mjög mikil verðmæti því að allir vita að verð á slíkri orku í Evrópu er mjög hátt. Það er kannski fyrst og síðast þetta sem ég átti við þegar ég varpaði þessu fram í ræðu minni í dag og hv. þm. Mörður Árnason, held ég, las það líka upp úr greinargerð. Þetta eru auðlindir Grænlendinga og ef þeir kjósa að gera þetta þá eigum við heldur að ýta undir það. Fyrir þessu er a.m.k. áhugi í Grænlandi, hér á Íslandi sömuleiðis. Mér finnst rétt að vekja eftirtekt á þessu vegna þess að við kunnum þetta. Þeir eiga lindirnar og það er fyrst og síðast þeirra ákvörðun hvort þeir ráðast í orkuvinnslu af þessu tagi. Hún er alla vega möguleiki sem gæti skapað mjög hagstæða samvinnu þessara þriggja þjóða um eitt af því sem er burðarás þess að mæta orkuþörfum þjóða og gæti þá líka leitt til þess að Færeyingar yrðu sjálfbært samfélag á þessu sviði og að sjálfsögðu gæti dregið úr samsvarandi hættu á losun gróðurhúsalofttegunda í Evrópu. Að síðustu vil ég, frú forseti, þakka fyrir umræðuna. Ég hef tekið eftir því að það er sammæli hér um flesta meginþættina. Það þykir mér boða gott. Ég held að það sé nauðsynlegt að um stefnu af þessu tagi sé breið samstaða. Hv. þm. Mörður Árnason flutti glæsilega ræðu áðan um það með hvaða hætti utanríkisráðherrar hafa hagað utanríkisstefnu á undanförnum áratugum. Ég legg þessa tillögu ríkisstjórnar fyrir þingið. Þingið getur breytt henni eins og það vill, aukið eða dregið úr vægi t.d. loftslagsnefndarinnar. En þetta er mín tillaga til þingsins og ég þakka hv. þingmönnum fyrir undirtektir þeirra við hana.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágæta ræðu. Ég tek eindregið undir með honum að markmiðin eru góð, þau markmið að gæta beinharðra hagsmuna Íslands og reyna að láta Ísland hafa áhrif á umhverfi sitt og eins að gæta að loftslagsmálum. Ég tek undir það. Hann sagði líka að stefnan breyttist þegar aðstæður breytast o.s.frv. En hann kom ekki inn á það og í tillögunni get ég ekki séð hvað gerist þegar Ísland gengur í Evrópusambandið. Nú er það svo að hæstv. utanríkisráðherra ásamt með hæstv. forsætisráðherra hefur skrifað undir skilyrðislausa aðildarbeiðni að Evrópusambandinu með fulltingi þingmanna Vinstri grænna. Ég vil því spyrja hæstv. utanríkisráðherra sem hefur farið víða um lönd í Evrópu undanfarið og spjallað við kollega sína hvort komið hafi til tals að svona þingsályktunartillaga yrði flutt vegna þess að Ísland er í reynd að semja fyrir Evrópusambandið ef við göngum í það. Þá erum við orðinn útvörður Evrópusambandsins gagnvart norðurskautinu. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra beinna spurninga: Hefur verið rætt á þeim fundum sem hann hefur setið með kollegum sínum í Evrópusambandinu um þátttöku eða aðild Íslands að þessu norðurslóðasamstarfi? Vita þeir af þeirri stefnu sem hér er verið að móta? Þegar lönd ganga í Evrópusambandið er mótuð sameiginleg utanríkisstefna, einstök lönd hafa ekkert lengur um hana að segja. Ísland mun ekkert hafa um þetta mál að segja eftir að við erum komin í Evrópusambandið. Maður spyr sig ef eitthvað er á bak við þessa aðildarbeiðni til Evrópusambandsins, sem Vinstri grænir standa heils hugar á bak við, hlýtur maður þá ekki að taka mið af því hvað gerist þegar við erum gengin inn?

Frú forseti. Hv. þingmaður spyr mig í reynd tveggja spurninga. Í fyrsta lagi spurði hann um miðbik ræðu sinnar hvort þessi stefna hefði með einhverju móti verið rædd við Evrópusambandið eða frá því greint að til stæði að leggja fram slíka stefnu. Svarið er nei. Þessi stefna hefur ekki verið rædd við eina einustu þjóð og ekki Evrópusambandið. Hins vegar greindi ég frá þessari stefnu í skýrslu minni til þingsins í september sl. en sagði þó í ræðu minni áðan að hún hefði breyst lítillega, eins og hv. þingmaður tók eftir og gat um í andsvari sínu. Hv. þingmaður þarf ekki að óttast að Evrópusambandið vilji ná sérstökum ítökum í gegnum Ísland í Norðurskautsráðinu. Það hefur nóg ítök þar nú þegar. Þar eru tvö ríki úr Evrópusambandinu, Finnar og Svíar. Eins og hv. þm. Mörður Árnason gerði grein fyrir í mjög sögulega fróðlegum inngangi um utanríkisstefnu Íslands í ræðu sinni áðan þá var Ísland á áhrifasvæði Bandaríkjanna um áratugi í kalda stríðinu þegar herstöð var hérna. Þá var það einfaldlega þannig að ef kvef eða kvilli kom í iður bandarískra stjórnmálamanna þá fengu íslenskir ráðherrar vindgang. Þetta þekkjum við, herra forseti, það þekkir hv. þingmaður þannig að hann þarf ekki að óttast þó að Ísland gangi í Evrópusambandið að það hafi slík áhrif á utanríkisstefnuna að hann muni hugsanlega tapa svefni af þeim völdum.

Herra forseti. Það vill einmitt svo til að það er út af því sem ég hef tapað svefni. Löndin sem ganga í Evrópusambandið eru ekki sjálfstæð að því leyti að þau semji við önnur ríki. Þetta uppgötvuðu Kínverjar og slitu viðræðum við Íslendinga af því að þeir sáu engan tilgang í því að ræða við þjóð sem er að ganga inn í Evrópusambandið. Þeir vilja semja beint við Evrópusambandið. Þar eru miklir snillingar sem geta spilað hina stóru refskák á valdatafli heimsins sem ég held að Ísland verði alltaf pínulítið peð á, alveg sama hvað hv. þm. Mörður Árnason segir. Ef þekking Íslendinga á norðurslóðum verður nýtt í utanríkisstefnu Evrópusambandsins eftir að Ísland er gengið þar inn þá er það bara til að nýta þá þekkingu en ekki til að móta einhverja stefnu Evrópusambandsins. Það þykjast þeir eflaust vera fullfærir um, herrarnir í Brussel og víðar í Evrópu. Mér þykir gott að heyra að menn hafi ekki rætt þetta beint á fundum, að þetta sé í rauninni ekki mál sem er rekið fyrir hönd Evrópusambandsins. En þegar við höfum gengið inn í Evrópusambandið, eins og suma dreymir um, þá verður þetta að sjálfsögðu mál sem Evrópusambandið tekur við vegna þess að utanríkisstefna þess er ein og hún er mótuð sameiginlega þannig að hvert ríki hefur enga sjálfstæða utanríkisstefnu. Hæstv. utanríkisráðherra verður í miklu verri stöðu eftir það en þeir sem hann talar illa um og segir að hafi verið handbendi og strengjabrúður Bandaríkjamanna. Þá verður honum hreinlega sagt fyrir hvað hann eigi að gera og ef hann fer ekki eftir því er samið fram hjá honum.

Frú forseti. Það kemur úr hörðustu átt að heyra það úr munni sjálfstæðisþingmanns að Íslendingar muni ekki reka sjálfstæða utanríkisstefnu. Íslendingar ráku ekki sjálfstæða utanríkisstefnu áratugum saman, það var einfaldlega þannig. Þeir voru á áhrifasvæði Bandaríkjanna, greiddu alltaf atkvæði eins og þeir í öllum málum. Það var varla að Bandaríkjamenn þyrftu að hafa fyrir því að skikka Íslendinga til að fylgja sér. Þannig var þetta bara. Nú reka Íslendingar sjálfstæða utanríkisstefnu. Menn sjá það gagnvart loftslagsmálum, menn sjá það gagnvart Palestínu. Afstaða okkar til Palestínu hefur ekki beinlínis orðið til þess að við vinnum verðlaun eða titilinn „starfsmenn dagsins“ þegar kemur t.d. að bandaríska stjórnmálasamfélaginu. Heldur hv. þingmaður því fram að það ríki sem hann nefndi fyrr til sögunnar í dag, Þýskaland, reki enga utanríkisstefnu? Heldur hann því fram að Ítalía og Spánn reki enga utanríkisstefnu? Hv. þingmaður ætti líka að vita að varðandi norðurskautssvæðið eru fleiri en Evrópusambandið sem hafa áhuga á því að komast að sem áheyrnarfulltrúar. Það eru ríki eins og Ítalía sem frá fornu hefur haft gríðarlegan áhuga á norðurheimskautunum og sem sendir næstum árlega fólk til Íslands og norðurheimskautsins til að skoða, meta, kanna og rannsaka. Er eitthvað að því? Við höfum stutt það. Við höfum stutt það, íslenska ríkisstjórnin, þessi og fyrri ríkisstjórnir, að Evrópusambandið komi sem áheyrnarfulltrúi í Norðurskautsráðið. Ég hef líka stutt það að Singapúr komi þangað sem áheyrnarfulltrúi. Hvers vegna? Vegna þess að það eru ríki í Asíu sem sjá ákveðna viðskiptamöguleika í kjölfar bráðnunar. Bráðnunin er staðreynd. Hún er neikvæð en hefur líka ákveðin tækifæri í för með sér. Við bjóðum velkomna alla þá í Norðurskautsráðið sem vilja vinna vel að því að nýta þessi tækifæri en eru sér líka meðvitaðir um háskann fyrir okkur sem búum hérna. Það er út á það sem þetta gengur.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu, sem þegar er orðin ansi löng, með löngu máli um frumvarp sem við ræðum hér um breytingu á samkeppnislögum. Ég vildi þó kveðja mér hljóðs í ræðustól þingsins og lýsa yfir stuðningi við málið. Hér er vissulega um mjög víðtækar heimildir að ræða, auknar heimildir til Samkeppniseftirlitsins, en ég held að við verðum að treysta því að það kunni með þær að fara, rétt eins og við treystum ökumönnum til að stöðva á rauðu ljósi. Ég held að þessi tímapunktur í lífi þjóðarinnar þar sem fer fram mikil uppstokkun í atvinnulífinu og fyrirtæki skipta um eigendur, sé einmitt rétti tíminn til að setja slíkar heimildir og lögfesta þær, til þess m.a. að skipta upp fyrirtækjum en þó ekki endilega til að nota þær heldur til að gefa þann tón sem við viljum heyra í viðskiptalífinu og sýna vilja þingsins um hvernig við viljum að atvinnulífið þróist. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs í annað skipti í 2. umr. um frumvarp hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um breytingu á samkeppnislögum. Þann 7. desember sl. mælti ég fyrir nefndaráliti minni hluta viðskiptanefndar um frumvarpið en hann skipa ég og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson. Í skemmstu máli má segja að við gerum mjög alvarlegar athugasemdir við tillögurnar sem fram koma í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að rekja allt það sem ég hef áður sagt um frumvarpið en ég kvaddi mér aftur hljóðs til að bregðast við því sem fram hefur komið um það í 2. umr. en einnig til að ítreka ýmis sjónarmið sem ég hef áður haft í frammi ásamt hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni. Til að rifja það upp vil ég nefna að í þessu frumvarpi til breytinga á samkeppnislögum eru lagðar til breytingar sem allar eru íþyngjandi fyrir fyrirtækin í landinu þrátt fyrir að þær gangi að vissu leyti mismunandi langt, þ.e. sumar eru afar íþyngjandi en aðrar minna. Það má segja að í frumvarpinu felist fjórþættar breytingar á samkeppnislögum. Sú fyrsta varðar breytingar á kærugjaldi. Í öðru lagi er lagt til að innheimt verði sérstakt samrunagjald. Í þriðja lagi er lagt til að Samkeppniseftirlitið fái heimildir til að skjóta úrskurðum áfrýjunarnefndar samkeppnismála til dómstóla en fram til þessa hefur það sem lægra sett stjórnvald þurft að sæta ákvörðunum áfrýjunarnefndarinnar án þess að hafa málskotsheimild til dómstóla. Fjórða breytingin sem frumvarpið felur í sér er síðan sú viðamesta og mest íþyngjandi en í henni eru lagðar til breytingar á 16. gr. laganna. Þar er m.a. lagt til það sem kallað er í frumvarpinu breyting á atferli eða skipulagi fyrirtækja. Hún felur í sér heimild til Samkeppniseftirlitsins til að brjóta fyrirtæki upp vegna aðstæðna eða háttsemi sem kemur í veg fyrir eða takmarkar samkeppni eða raskar samkeppni. Við þetta atriði frumvarpsins kýs ég að gera alvarlegar athugasemdir. Mér finnst fulllangt seilst að heimila Samkeppniseftirlitinu að taka ákvarðanir um að brjóta fyrirtæki upp án þess að þau hafi gerst brotleg við lög. Verið er að heimila Samkeppniseftirlitinu að brjóta upp fyrirtæki án þess að þau hafi nokkuð brotið af sér vegna aðstæðna sem eftirlitið telur að séu komnar upp á markaði. Þetta er verulega matskennd regla. Ég hef áður sagt og ég segi það enn að það er lágmarkskrafa að mínu mati að í lagatextanum sjálfum komi fram einhver leiðarljós og viðmið sem Samkeppniseftirlitinu ber að fara eftir ef menn telja nauðsynlegt, í ljósi þeirra aðstæðna sem upp koma á samkeppnismörkuðum, að heimila Samkeppniseftirlitinu slíkt inngrip í rekstur fyrirtækja. Ég verð að segja að mér finnst býsna sérstakt að ýmsum fulltrúum stjórnarflokkanna, sem hafa í öðrum málum sagst bera hagsmuni fyrirtækjanna í landinu fyrir brjósti, sé svo umhugað um að heimila Samkeppniseftirlitinu svo viðamikið inngrip í rekstur þeirra. Ég hefði talið að eðlilegra væri að heimila Samkeppniseftirlitinu uppbrot á fyrirtækjum hefðu þau gerst brotleg við lög. Að færa eftirlitinu slíkar matskenndar reglur sem eru algjörlega óútfærðar í lagatextanum sjálfum er algjörlega óviðunandi. Virðulegi forseti. Í fyrri ræðu minni gagnrýndi ég harðlega meðferð málsins í hv. viðskiptanefnd. Við í minni hlutanum óskuðum eftir því að fyrir nefndina yrðu kallaðir sérfræðingar í samkeppnisrétti, kennarar í samkeppnisrétti við Háskólann í Reykjavík og Háskóla Íslands, til að fara yfir frumvarpið og gefa okkur a.m.k. munnlegt álit á efni þess. Það töldum við mikilvægt vegna þeirra miklu breytinga sem hér eru lagðar til á samkeppnislögum. Við þeirri beiðni var ekki orðið og fræðimenn á sviði samkeppnisréttar komu ekki fyrir nefndina áður en málið var afgreitt frá henni til 2. umr. Síðar upplýsti hv. þm. Lilja Mósesdóttir mig um að á kröfu okkar hv. þm. Guðlaugs Þórs Þórðarsonar yrði fallist. Málið verður því tekið inn í hv. viðskiptanefnd milli 2. og 3. umr. og þessir fræðimenn fengnir til að gefa nefndinni álit sitt á málinu. Ég vildi geta þessa vegna þeirrar hörðu gagnrýni sem ég hafði uppi varðandi málsmeðferðina í hv. viðskiptanefnd og þakka hv. þm. Lilju Mósesdóttur, formanni nefndarinnar, fyrir að verða við þessari beiðni. Virðulegi forseti. Ýmislegt hefur verið sagt í umræðu um málið. Við sem höfum leyft okkur að gagnrýna efni þess og þá sérstaklega það atriði sem ég hef hér nefnt, þ.e. að heimila Samkeppniseftirlitinu að brjóta upp fyrirtæki án þess að þau hafi gerst brotleg við lög og án þess að sú matskennda valdheimild sé útfærð nákvæmlega í lagatextanum - þessi afstaða okkar hefur valdið því að stór orð hafa verið látin falla. Í umræðunni um málið fyrir jól var því t.d. haldið fram af hálfu varaformanns nefndarinnar, hv. þm. Magnúsi Orra Schram, að frumvarpið væri hugsað til þess að standa við bakið á neytendum, að virða réttindi neytenda og hugsa um hagsmuni þeirra. Þeir sem ekki treystu sér til að styðja frumvarpið eins og það væri, væru á móti neytendum og vildu vinna gegn hagsmunum neytenda. Ég ætla að leyfa mér að andmæla þessari skoðun og vísa henni algjörlega til föðurhúsanna. Það að gera athugasemdir við að eftirlitsaðilum með viðskiptalífinu séu veittar heimildir til að brjóta upp fyrirtæki án þess að þau hafi gerst brotleg við lög hefur ekkert með neytendur að gera. Ég held að ég og félagi minn í þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Guðlaugur Þór Þórðarson, berum alveg jafnmikla virðingu fyrir neytendum og aðrir sem hafa tekið þátt í umræðunni og við viljum tryggja hag neytenda sem mest. Ég held að þeir sem þannig tala ættu að fara varlega vegna þess að þegar aðfarir þeirra að neytendum upp á síðkastið eru skoðaðar kemur í ljós að virðing þeirra fyrir hagsmunum neytenda hrekkur skammt. Hverjir eru neytendur á Íslandi? Ég mundi halda að neytendur séu í rauninni allir Íslendingar, allur þorri almennings á Íslandi. Hvernig hefur ríkisstjórnin og flokkarnir sem hana mynda og þeir hv. þingmenn sem hafa gagnrýnt okkur sem viljum fara vægar í sakirnar en frumvarpið mælir fyrir um, komið fram gagnvart neytendum og íslenskum almenningi í öðrum málum sem þá snerta á þinginu? Þar vísa ég t.d. til líklega mestu skattahækkana sem ráðist hefur verið í á lýðveldistímanum og ríkisstjórnin hefur staðið að og hv. þingmenn hafa stutt. Þær skattahækkanir eru aðför að neytendum og hv. þingmenn sem gagnrýna okkur nú, samþykktu þær allar. Nú þegar við gerum athugasemdir við að veita Samkeppniseftirlitinu mjög umfangsmiklar valdheimildir til að brjóta upp fyrirtæki sem ekki hafa gerst brotleg við lög, telja þeir sig þess umkomna að halda því fram að við sem gerum athugasemdir við þetta séum á móti neytendum. Ég hafna því alfarið. Einn af þessum hv. þingmönnum, hv. þm. Magnús Orri Schram, var einn þeirra sem börðust eins og ljón fyrir því að Icesave-samningar ríkisstjórnarinnar yrðu samþykktir, Svavarssamningarnir svokölluðu, sem nú hefur komið á daginn að voru ómögulegir fyrir hagsmuni þjóðarinnar, hagsmuni íslensks almennings, hagsmuni neytenda. Síðan kemur þetta mál til umræðu á þinginu og hv. þingmenn sem þannig hafa gengið fram og vildu samþykkja alla þá samninga sem lagðir voru á borðið á Alþingi fyrir okkur þingmenn telja sig nú þess umkomna að halda því fram að við séum á móti neytendum. Þetta er auðvitað ekki rétt. Þessi málflutningur er afar ómálefnalegur og ómerkilegur, leyfi ég mér að segja. Ég vona svo innilega að honum hafi verið beitt frekar sem einhvers konar málfundartrixi eða þætti í málfundaræfingu frekar en að þeir hv. þingmenn sem þannig hafa talað hafi haft einhverja sannfæringu fyrir því sem þeir sjálfir voru að segja. Virðulegi forseti. Þetta vildi ég nefna í seinni ræðu minni um málið. Þær athugasemdir sem ég hef haft fram að færa og fram koma í nefndaráliti minni hlutans standa hafa ekki breyst. Ég þakka fyrir það tækifæri sem við nefndarmenn í hv. viðskiptanefnd fáum til að yfirfara málið enn frekar með sérfræðingum á sviði samkeppnisréttar. Ég tel að það sé mjög mikilvægt vegna þeirra umsagna sem hafa komið fram í málinu og sömuleiðis vegna þess hversu víðtækar valdheimildir verið er að færa eftirlitsaðilum, í þessu tilviki Samkeppniseftirlitinu, gagnvart atvinnulífinu. Ég tel að vilji menn á annað borð ganga þá leið sem hér er lögð til verði að gera þá lágmarkskröfu að valdheimildirnar og uppbrotsheimildirnar sem frumvarpið byggir á séu skilgreindar með skýrum hætti í lögunum og það sé nákvæmlega útfært í lagatextanum sjálfum en ekki í nefndaráliti eða í greinargerð með frumvarpinu við hvers konar aðstæður heimildin verði virk. Það er t.d. hægt að gera með vísan til markaðshlutdeildar yfir ákveðnum mörkum, tilgreindri samþjöppun á markaði eða öðrum mælikvörðum sem almennt eru lagðir til grundvallar í samkeppnisrétti og eru mjög vel þekktir í samkeppnisfræðum. Þá mælikvarða þekki ég sjálfur ágætlega vegna þess að ég vann að fjölmörgum málum á sviði samkeppnisréttar áður en ég kom á þing. Ég vil biðja félaga mína í hv. viðskiptanefnd, hvort sem þeir tilheyra stjórnarmeirihlutanum eða stjórnarandstöðunni, að leggja höfuðið í bleyti og kanna hvort einhver flötur sé á því að ná samkomulagi um að þetta úrræði verði útfært með skýrari hætti en gert er í frumvarpinu. Virðulegi forseti. Um leið og ég ítreka fyrri sjónarmið sem fram hafa komið í ræðunni hef ég ákveðið að ljúka henni.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um kosningu rannsóknarnefndar samkvæmt 39. gr. stjórnarskrárinnar um aðdraganda ákvörðunar um stuðning Íslands við innrásina í Írak árið 2003 og birtingu skjala og annarra upplýsinga um málið. Flutningsmenn auk mín eru eftirtaldir hv. þingmenn: Þórunn Sveinbjarnardóttir, Arndís Soffía Sigurðardóttir, Álfheiður Ingadóttir, Ásmundur Einar Daðason, Ásta R. Jóhannesdóttir, Birgitta Jónsdóttir, Björgvin G. Sigurðsson, Björn Valur Gíslason, Eygló Harðardóttir, Helgi Hjörvar, Höskuldur Þórhallsson, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Kristján L. Möller, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Lilja Mósesdóttir, Magnús Orri Schram, Margrét Tryggvadóttir, Mörður Árnason, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ólína Þorvarðardóttir, Róbert Marshall, Sigmundur Ernir Rúnarsson, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Skúli Helgason, Valgerður Bjarnadóttir, Þór Saari, Þráinn Bertelsson og Þuríður Backman. Texti tillögunnar er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi samþykkir að kjósa nefnd fimm alþingismanna, sem hafi vald samkvæmt ákvæðum 39. gr. stjórnarskrárinnar, til þess að rannsaka aðdraganda og ástæður þess að þáverandi ríkisstjórn Íslands ákvað að lýsa yfir stuðningi við innrás Bandaríkjanna og Bretlands í Írak 20. mars 2003 án nokkurs samráðs við Alþingi. Nefndin fái í hendur öll gögn stjórnvalda, þar með taldar fundargerðir, minnisblöð og greinargerðir, sem varpað geti ljósi á þetta ferli. Gögnin verði jafnframt gerð opinber. Nefndin hafi einnig heimild til þess að kalla hvern þann til fundar við sig sem kann að geta upplýst um tildrög ákvörðunarinnar. Þingmannanefndin njóti aðstoðar skrifstofu Alþingis, en henni verði einnig heimilt að leita eftir utanaðkomandi sérfræðiaðstoð. Nefndarsetan verði ólaunuð, en útlagður kostnaður við störf nefndarinnar greiðist úr ríkissjóði. Nefndarstarfinu ljúki með skýrslu sem lögð verði fyrir Alþingi eigi síðar en 1. júní 2011.“ Um þetta mál þarf í sjálfu sér ekki við þessa umræðu, herra forseti, að hafa mörg orð. Rétt er að geta þess að á síðasta löggjafarþingi voru flutt tvö þingmál, tvær þingsályktunartillögur sem lutu að þessu málefni. Annars vegar fluttu nokkrir þingmenn undir forustu hv. þm., núverandi hæstv. innanríkisráðherra, Ögmundar Jónassonar, tillögu um birtingu skjala og annarra upplýsinga um ákvörðun um stuðning Íslands við innrásina í Írak og hins vegar fluttu allmargir þingmenn undir forustu hv. þm. Steinunnar Valdísar Óskarsdóttur tillögu um kosningu rannsóknarnefndar vegna sama máls. Mælt var fyrir tillögunum og þær voru ræddar í einu lagi sameiginlega hinn 18. febrúar á síðasta ári. Þá fór fram mjög ítarleg umræða um málið og tillögunum báðum var síðan vísað til utanríkismálanefndar sem tók þær til umfjöllunar, sendi til umsagnar og fékk allnokkrar umsagnir. Því miður gafst ekki tækifæri eða tími til þess að ljúka umræðu um málið á vettvangi nefndarinnar þannig að það kom ekki að nýju til umræðu á Alþingi eða til síðari umræðu. Sú tillaga sem hér liggur fyrir er unnin upp úr þessum tveimur tillögum. Hún er í raun og veru unnin þannig að þessum tveim tillögum sem voru til umfjöllunar á síðasta þingi hefur verið slegið saman í eina. Greinargerðin með þessari tillögu er þar með byggð á þeim greinargerðum sem fylgdu hinum fyrri tillögum að langmestu leyti. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til að fara mjög ítarlega í hana við þessa umræðu vegna þess að umræðan um tilefnið fyrir því að þessi mál verði rannsökuð og gögn birt hefur þegar farið fram hér fyrir ári síðan. Ég tel þó rétt að ítreka að þeir sem standa að tillögunni nú telja nauðsynlegt að Alþingi láti rannsaka hvernig staðið var að ákvörðun um stuðning við Íraksstríðið innan ríkisstjórnarinnar þáverandi árið 2003. Lagt er til að sú nefnd sem á að kjósa samkvæmt þessari tillögu verði skipuð fimm þingmönnum, einum frá hverjum stjórnmálaflokki. Hlutverk hennar verður meðal annars að athuga: a. hvort sérstök beiðni barst um þennan stuðning, hver beiðandinn var og að hverjum beiðnin beindist innan íslenska stjórnkerfisins, b. hvaða upplýsingar bárust ríkisstjórninni um forsendur innrásarinnar og hvaðan, c. hvaða mat var lagt á þær upplýsingar af hálfu sérfræðinga á vegum ríkisstjórnarinnar og hverjir önnuðust það mat, d. hvernig ákvörðunin var tekin innan ríkisstjórnarinnar og stuðningsflokka hennar, e. hvers vegna ákveðið var að hafa ekki samráð við Alþingi samkvæmt landslögum, 24. gr. þingskapalaga, og hvaða ráðherra bar ábyrgð á því að það var ekki gert, f. hvenær var horfið frá þeirri stefnu að gefa bæri vopnaeftirlitsmönnum Sameinuðu þjóðanna meiri tíma til að ljúka störfum og að hernaðaraðgerðir gegn Írak kölluðu á nýja ályktun öryggisráðsins, g. hvernig ákvörðun ríkisstjórnarinnar var komið á framfæri við umheiminn, hverjum voru send boð um þessa ákvörðun og með hvaða hætti, h. af hverju sagt var frá ákvörðuninni í Washington en hún ekki kynnt íslensku þjóðinni með fréttatilkynningu, á blaðamannafundi eða eftir öðrum viðurkenndum samskiptaleiðum stjórnvalda og almennings. Ég tel mjög mikilvægt að þetta mál verði til lykta leitt með sérstakri rannsókn. Við höfum að undanförnu, og ekki síst eftir efnahagshrunið og hina ítarlegu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, átt umræður á Alþingi um mikilvægi þess að auka gagnsæi og lýðræðisleg vinnubrögð bæði innan stjórnsýslunnar og á vettvangi Alþingis, það sé mikilvægt að styrkja eftirlitshlutverk Alþingis með þeim ákvörðunum sem teknar eru og teknar hafa verið, m.a. með því í ríkari mæli en hingað til hefur verið gert að kjósa sérstakar rannsóknarnefndir til þess að fara yfir einstök mál. Í hv. allsherjarnefnd er nú til umfjöllunar frumvarp um opinberar rannsóknarnefndir þannig að það mál sem er flutt núna fellur ágætlega inn í þá umræðu og þá umgjörð sem þessum málum hefur verið búin að undanförnu og í takt við þær umræður sem fram hafa farið hér að lútandi. Ég held, virðulegur forseti, að ég spari mér frekari framsögu með þessu máli á þessu stigi og vil leyfa mér að vísa í hina ítarlegu umræðu sem fór fram hér í þingsal 18. febrúar 2010 þegar mælt var yfir þessum tveimur tillögum sem þá voru fluttar sameiginlega. Eins og ég sagði áðan fór þá fram mjög ítarleg umræða og margir þingmenn tóku til máls. Að sjálfsögðu sýndist þar sitt hverjum en flestir held ég að hafi verið þeirrar skoðunar að það væri mikilvægt að leiða mál eins og þessi til lykta með einhverjum tilteknum hætti jafnvel þó að ýmsir sem vildu gjarnan fá fram allan sannleikann í málinu væru þeirrar skoðunar að ákvörðunin um að styðja innrásina í Írak hafi verið rétt. Menn hafa að sjálfsögðu sinn rétt til að hafa þá skoðun. Ég þeirrar skoðunar að sú ákvörðun hafi verið röng. Og athyglisvert var að í umræðunni í fyrra kom m.a. fram af hálfu forustumanna Framsóknarflokksins sem áttu sæti í ríkisstjórn á þessum tíma að þeir telja enn fremur að ákvörðunin hafi ekki byggst á réttum forsendum og hafi í raun og veru verið mistök eins og þá var orðað. Ég vonast til að þessi tillaga fái góðar viðtökur og að fram fari efnisleg umræða um hana bæði í þingsal og eins á vettvangi þingnefndar þannig að hægt verði að afgreiða hana núna fyrir vorið og setja þá vinnu í gang sem ekki tókst á síðasta þingi. Að svo mæltu ætla ég að leyfa mér, herra forseti, að leggja til að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar til meðferðar.

Virðulegur forseti. Ég kem upp til að spyrja hv. þingmann aðeins út í þessa tillögu sem er ekki ný. Eins og þingmaðurinn fór yfir í framsögu sinni er þetta endurflutningur á tillögu eða slegið hefur verið saman tillögum sem voru til umræðu hér í fyrra. Við þekkjum þetta mál, það er ekki verið að ræða það í fyrsta sinn, og ég leyfi mér að efast um að mörg mál eða margar ákvarðanir hafi verið ræddar meira í þessum ræðustól en einmitt þetta mál. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann, þar sem hann leggur hér til að skipuð verði sérstök rannsóknarnefnd um þennan aðdraganda, hvort hann hafi ekki örugglega lesið ágæta grein Vals Ingimundarsonar, „Uppbrot hugmyndakerfis: Endurmótun íslenskrar utanríkisstefnu 1991–2007“, sem gefin er út af Hinu íslenska bókmenntafélagi árið 2008, þar sem farið er mjög vandlega yfir þennan aðdraganda og það sem hv. þingmaður óskar eftir að sett verði á fót sérstök rannsóknarnefnd um. Ég tel að ef þingmaðurinn læsi þetta og þær umræður í þingsal sem fóru fram bæði fyrir og eftir þessa ákvörðun mundi það varpa ágætisljósi á það sem hv. þingmaður ætlaði að fá fram með þessari rannsókn og mundi spara tíma og fyrirhöfn við það. Ég er ekki að gera lítið úr því að við eigum að taka allar ákvarðanir og viðhafa þá stjórnsýslu sem við einsetjum okkur að gera. Við eigum að vanda vinnubrögð. Það getur vel verið að eitthvað í þessu ákvörðunartökuferli hafi verið þannig að það hefði mátt gera betur og það hefur allt verið sagt og allt verið rætt. En mér þótti líka fróðlegt þegar þingmaðurinn fór að tala um að núverandi ríkisstjórn beitti sér fyrir auknu gagnsæi í öllum málum og þá dettur mér strax í hug Vestia-málið sem við höfum verið að ræða hér að undanförnu.

Herra forseti. Ég hef lesið ýmislegt sem umræddur fræðimaður, Valur Ingimundarson, hefur skrifað um íslensk utanríkismál og m.a. bók þar sem hann rekur breytingar á stefnumörkun íslenskra stjórnvalda í utanríkismálum. Umrædda grein hef ég ekki undir höndum þannig að ég get ekki fullyrt um það sem þar stendur. Ég vil þó segja það almennt um þetta mál að jafnvel þó að um það hafi farið fram umræða og skrif fræðimanna eða blaðaskrif eða viðtöl við þá sem hlut áttu að máli, sem að sjálfsögðu hefur verið og ýmsir hafa tjáð sig um það sem komu að þessum ákvörðunum, kemur það ekki endilega í staðinn fyrir það sem hér er lagt til, að Alþingi fari sjálft yfir þessar ákvarðanir. Það hefur komið fram í umræðunni að þeir tveir forustumenn í íslenskum stjórnmálum, í þáverandi ríkisstjórn, sem báru ábyrgð á þessari ákvörðun hafa komið fram og lýst því að þeir hafi tekið þessa ákvörðun, talið sig hafa umboð og rétt til þess og séu ekkert að skjóta sér undan henni. Það þýðir ekki að það eigi ekki að fara yfir aðdragandann að þessum ákvörðunum, hvernig að þeim var staðið og á hvaða grundvelli þessar ákvarðanir voru teknar þannig að Alþingi geti metið það og menn geti þá hugsanlega lært eitthvað í framhaldinu og sett frekari reglur. Ég tel að það sé allt á sínum stað þrátt fyrir alla umræðu, yfirlýsingar og jafnvel skrif fræðimanna þar að lútandi.

Virðulegi forseti. Það var ágætt að 1. flutningsmaður þessarar tillögu upplýsti að hann hefði ekki lesið þessa ágætu grein og ég ítreka það að hann ætti að gera það vegna þess að hún varpar ljósi á ýmislegt sem mér sýnist hann ætla að fá fram í þessari rannsókn. Annað varðandi þetta mál og þau ummæli hv. þingmanns að það liggi ljóst fyrir að tveir forustumenn í ríkisstjórn tóku þessa ákvörðun er að það hefur legið fyrir um langt skeið. Ólíkt öðrum ákvörðunum sem hafa verið teknar hér mun nær í tíma, og ég nefni Icesave-samninginn, höfðu farið fram miklar umræður um aðdraganda þessarar innrásar hér í þessum ræðustól. Ég minnist umræðna þar sem þáverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, var sérstaklega spurður hvort hann útilokaði beitingu hervalds - ekki það að Davíð Oddsson ætlaði að fara þarna inn með her, til að það verði ekki misskilið - eða sæi fyrir sér að þarna gæti komið til átaka. Hann svaraði því fyrir fram að það væri ekki hægt að útiloka það vegna þess að þarna væri um að ræða harðstjóra sem beitti þjóð sína ofbeldi og þarna lægju fyrir ýmsar upplýsingar sem gætu leitt til þess að hervaldi yrði beitt. Þetta er ólíkt því sem við höfum rætt hérna margoft. Annar forustumaður, formaður flokks hv. þingmanns, var spurður að því tveimur dögum áður en skrifað var undir samning um Icesave, sem í ljós kemur að formaðurinn hafði ekki þingmeirihluta fyrir, og þá sagði viðkomandi forustumaður í stjórnmálum að ekki stæði til að ljúka því máli. Ég held að við þurfum að skoða öll þessi mál í samhengi og ég ítreka það sem ég sagði áðan, það er gráupplagt að við tökum okkur öll saman um það að vanda hér vinnubrögð og viðhafa góða stjórnsýslu. Þá skulum við gera það í einu og öllu en ekki þyrla upp gömlum málum sem hafa verið hér útrædd og allar upplýsingar liggja fyrir um.

Virðulegi forseti. Það vekur auðvitað athygli að hv. þingmenn sýni þeim ákvörðunum sem teknar voru á árinu 2003 svo mikinn áhuga á árinu 2011 að þeir leggi það til að rannsakaður verði aðdragandi og ástæður þess að þáverandi hæstv. ríkisstjórn ákvað að lýsa yfir stuðningi við innrás Bandaríkjanna og Bretlands í Írak „án nokkurs samráðs við Alþingi“ eins og segir í tillögunni. Eins og menn kannski muna sneri sú stuðningsyfirlýsing að því að Íslendingar mundu taka þátt í borgaralegum verkefnum sem lutu að uppbyggingu í Írak en ekki í hernaðarlegri þátttöku, enda hafa Íslendingar hvorki né höfðu á þeim tíma neinn her eða bolmagn til að taka þátt í neinum stríðsátökum. Í tillögunni er fyrst og fremst vikið að þætti hæstv. þáverandi forsætisráðherra og hæstv. þáverandi utanríkisráðherra, þeirra Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar. Þeir hafa svo sem eftir að þessi ákvörðun var tekin, tel ég, gert grein fyrir ákvörðunum sínum og því hvernig að þeim var staðið. Hv. 1. flutningsmaður málsins kann að vera ósammála mér um það en úr því að þessi þingsályktunartillaga er komin fram langar mig til að spyrja hann hverju þessi rannsókn eigi að skila. Ef það kemur í ljós að ekki hafi verið staðið með fullnægjandi eða löglegum hætti að þessum ákvörðunum, mun það þá að mati hv. þingmanns hafa einhverjar afleiðingar í 

Herra forseti. Það vekur athygli mína að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins sem hér koma upp til að bregðast við þessum tillöguflutningi drepa málinu á dreif með því að ræða um aðra hluti sem sjálfsagt er að taka hér til umræðu. Sumir þeirra hafa margsinnis komið til umfjöllunar hér og mönnum er frjálst að leggja fram sínar eigin tillögur um það hvernig eigi að skoða þá til þrautar. Hér er hins vegar á ferðinni tillaga um rannsókn á aðdraganda þess að Ísland ákvað að lýsa yfir stuðningi við innrás Bandaríkjanna og Bretlands í Írak árið 2003 án nokkurs samráðs við Alþingi. Ég tel sem sagt að öllum spurningum sé alls ekkert svarað um það, jafnvel þó að þeir sem telja sig bera ábyrgð og báru ábyrgð á þeirri ákvörðun hafi lýst þeirri ábyrgð á hendur sér, ef svo má segja, gengist við því að hafa tekið þær ákvarðanir. Samt eru ekkert öll kurl komin til grafar. Í þeirri umræðu hefur stundum verið sagt: Þið megið leita að öllum gögnum og þið munuð ekki finna neitt. Það kann að vera rétt, en má ég þá vísa til þess að í Ríkisútvarpinu í október sl. kom fram í fréttum að í utanríkisráðuneytinu hefðu fundist gögn um aðdraganda þess að Ísland var sett á lista hinna viljugu þjóða. Það er nokkuð sem var a.m.k. ekki upplýst um í umræðunni á sínum tíma og það er rétt sem hér hefur verið sagt, þetta mál hefur oftlega komið til umfjöllunar á Alþingi en það var aldrei vilji til þess, a.m.k. ekki á meðan Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur fóru með landsstjórnina, að taka þessi mál til rannsóknar. Þess vegna er málið nú komið hér fram. Hvað það varðar hverju þessi rannsókn á að skila er það talið upp í tillögutextanum og ég fór aðeins yfir það í hverju þessi rannsókn ætti að vera fólgin. Það verður síðan að koma í ljós í kjölfar þeirrar rannsóknar og háð því hvaða upplýsingar koma fram hvað nákvæmlega verður síðan gert í framhaldinu. Það er ekki hægt að fullyrða um það fyrir fram og ég ætla ekki að hafa neinar skoðanir á því hér og nú 

Virðulegi forseti. Ég mótmæli þeim staðhæfingum hv. þingmanns harðlega að við hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir séum að reyna að drepa málinu á dreif með því að fara í andsvör við hv. þingmann sem er 1. flutningsmaður þingsályktunartillögunnar. Ég spurði hann einfaldlega hverju þessi rannsókn ætti að skila, hvernig hann ætlar að réttlæta það að fjármunum skattgreiðenda verði varið í það að ráðast í þessa rannsókn og hvaða afleiðingar það kunni að hafa verði niðurstaðan sú að pottur hafi verið brotinn í töku ákvörðunar um stuðning við þessa innrás eða uppbyggingu í Írak að átökum loknum. Ég ætlast til þess að hv. þingmaður sem 1. flutningsmaður tillögunnar hafi einhverja skoðun á því hverju þessi rannsókn á að skila. Ástæðan fyrir því að ég spyr er sú að ég fæ ekki séð hvað á að koma út úr rannsókninni. Um fá mál hefur meira verið rætt í þessum sal og opinberlega en stuðning íslensku ríkisstjórnarinnar á sínum tíma. Ég fæ ekki séð hverjar afleiðingarnar eiga að vera ef niðurstaða þessarar rannsóknar verður sú að pottur hafi verið brotinn í ákvörðunartökunni. Varla varðar það við lög um ráðherraábyrgð sem liggur beinast við að líta til telji menn að ekki hafi verið staðið rétt að þessum ákvörðunum. Það vill þó þannig til að þeir menn sem helst er hér um rætt, Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson, eru ekki lengur ráðherrar og þess vegna munu ráðherraábyrgðarlögin ekki koma til skoðunar í tengslum við þessar ákvarðanir sem voru teknar hér fyrir átta árum. Ég krefst þess 

Herra forseti. Eins og ég gat um fór ég í stuttri framsöguræðu yfir helsta hlutverk þeirrar rannsóknarnefndar sem hér er lagt til að verði skipuð og þarf ekki að endurtaka það. Það má lesa um það í greinargerð með tillögunni á bls. 3. Síðan segir þar, með leyfi forseta, svo ég komi að þeim þætti: „Þegar niðurstöður rannsóknarinnar liggja fyrir ákveði Alþingi næstu skref. Flutningsmenn telja það brýnt að efla eftirlitshlutverk þingsins með framkvæmdarvaldinu og vísa í fram komnar tillögur í skýrslu nefndar um eftirlitshlutverk Alþingis sem forsætisnefnd lét vinna sl. haust.“ Ég sagði í raun og veru áðan að ég teldi sem sagt að þegar niðurstöður rannsóknarinnar liggja fyrir verði að taka afstöðu til þess hver næstu skref kunna að vera í málinu. Það er þá Alþingi sem tekur slíkar ákvarðanir. Um það getum við ekki fyllilega fullyrt á þessu stigi, til þess þurfum við að hafa niðurstöðurnar undir höndum. Hvað varðar lögin um ráðherraábyrgð, sem hv. þingmaður vék að, er í sjálfu sér rétt hjá honum að þau verða væntanlega ekki nýtt af þessu tilefni, jafnvel þó að menn verði taldir hafa farið á svig við þau, ekki vegna þess að viðkomandi einstaklingar eru ekki lengur ráðherrar heldur vegna þess að þá tekur við fyrningarákvæði þeirra laga. Það mundi þá taka til þeirra einstaklinga sem hér um ræðir. Það er kannski ekki aðalatriði í þessu máli heldur hitt, að menn dragi fram á hvaða grunni þessi afdrifaríka ákvörðun var tekin sem ég tel að hafi verið ólögmæt og farið í bága við samþykktir Sameinuðu þjóðanna. Á hvaða grunni var sú ákvörðun tekin og hvernig var að henni staðið? Hvaða upplýsingar lágu fyrir o.s.frv.? 

Heyr, heyr.

Herra forseti. Ég fagna því að þessi tillaga til þingsályktunar hefur verið flutt og vona að þetta mál fái skjóta afgreiðslu í gegnum þingið. Það er rétt að mikið hefur verið fjallað um málið en það hefur ekki verið leitt til lykta. Í raun og veru hefur lýðræðið hér sjaldan verið eins fótumtroðið og í kringum þá ákvörðun að setja okkur á lista hinna viljugu og samkvæmt skjölum sem komið hafa úr bandaríska sendiráðinu hér á landi frá þessum tíma er ljóst að þessi stuðningur var skiptimynt fyrir áframhaldandi veru bandaríska hersins hérlendis. Ég held að það hafi einmitt komið fram töluvert mikið af upplýsingum sem hafa staðfest grun margra en ekki hefur verið hægt að fá svart á hvítu í þessum skjölum og það mun auka við dýpri skilning á því hvað átti sér stað við þessa ákvörðunartöku. Mér finnst líka gríðarlega mikilvægt í ljósi allrar þeirrar umræðu sem hefur farið fram á þinginu eftir hrunið að við lærum af þessu. Eina leiðin til að læra af því er að rannsaka hvað fór úrskeiðis, hvernig það var mögulegt að einungis tveir menn gætu tekið svo stóra ákvörðun á svig við þingið og þjóðina. Meiri hluti þjóðarinnar vildi ekki vera á lista hinna viljugu, rúmlega 90% prósent þjóðarinnar sögðust ekki vilja taka þátt í þessu stríði. Mér leikur forvitni á að vita - ég sé að á tillögunni eru þingmenn frá öllum flokkum nema einum - hvort það séu virkilega einhverjir þingmenn á Alþingi sem styðja enn þetta skelfilega stríð þar sem ótrúlegur fjöldi óbreyttra borgara hefur verið myrtur, hrikalegir stríðsglæpir hafa komið fram og það virðist ekki vera neinn endir á stríðinu. Ég mundi gjarnan vilja fá svör við því frá þingmönnum hvort þeir styðji virkilega enn þetta stríð. Enn og aftur fagna ég því að búið sé að setja saman þessar tvær ályktanir. Ég vona að hægt verði að læra af mistökunum og það gerist aldrei aftur að farið verði svona rosalega á svig við það sem við köllum lýðræði.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um rannsókn á forsætisráðuneyti, fjármálaráðuneyti og viðskiptaráðuneyti. Flutningsmenn tillögunnar eru Þór Saari, Margrét Tryggvadóttir og sú sem hér stendur. Ályktunin er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að gerð verði sjálfstæð og óháð rannsókn á forsætisráðuneyti, fjármálaráðuneyti og viðskiptaráðuneyti og starfsháttum þeirra frá ársbyrjun 2007 til loka september 2010. Forseti Alþingis skipi þriggja manna nefnd til að vinna rannsóknina og skila um hana skýrslu til Alþingis innan sex mánaða frá skipun nefndarinnar. Rannsóknin taki sérstaklega til samskipta við önnur ráðuneyti, Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið, ákvarðana sem voru teknar í viðkomandi ráðuneytum á tímabilinu og atburða sem tengjast falli bankanna.“ Í greinargerð með tillögunni kemur eftirfarandi fram: „Í ljósi umfjöllunar um forsætis-, fjármála- og viðskiptaráðuneyti í skýrslu þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er lagt til að gerð verði rannsókn á ráðuneytunum þremur og þá sérstaklega horft til samskipta, ákvarðana og atburða sem tengjast falli bankanna. Ljóst þykir að í aðdraganda hrunsins hafi mikilvægar ákvarðanir verið teknar án umræðu í ríkisstjórn og eru dæmi um að viðkomandi fagráðherrar hafi ekki verið boðaðir á fundi um málefni sem heyrðu undir þeirra ábyrgðarsvið. Enn fremur var það ein af niðurstöðum þingmannanefndar til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis að ábyrgð og eftirlit fagráðherra með sjálfstæðum stofnunum sem undir ráðuneyti þeirra heyrðu virtist verulega ábótavant. Í ljósi framangreinds er brýnt að gerð verði rannsókn á þeim ráðuneytum sem fjallað er um í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis og lögð sérstök áhersla á að kanna samskipti ráðuneyta við önnur ráðuneyti, Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið, ákvarðanir sem teknar voru í viðkomandi ráðuneytum á tímabilinu og atburði sem tengjast falli bankanna.“

Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um þjóðaratkvæðagreiðslur. Flutningsmenn auk mín eru Þór Saari, Birgitta Jónsdóttir, Þráinn Bertelsson, Ásmundur Einar Daðason, Lilja Mósesdóttir og Sigmundur Ernir Rúnarsson. Frumvarpið hefur verið flutt tvisvar áður. Það var fyrst flutt á 137. löggjafarþingi og svo að nýju á 138. löggjafarþingi og er nú lagt fram í þriðja sinn en að nokkru breytt. Samkvæmt frumvarpinu getur Alþingi ákveðið með þingsályktun að leynileg þjóðaratkvæðagreiðsla skuli fara fram samkvæmt lögum þessum um tiltekið málefni eða lagafrumvarp. Einnig getur að lágmarki 1/3 hluti þingmanna, þ.e. minni hluti þings, krafist þess með þingsályktun að slík þjóðaratkvæðagreiðsla skuli fara fram. Þá geta 10% kosningarbærra manna krafist með undirskrift sinni leynilegrar þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt lögum þessum, verði frumvarpið að lögum, um tiltekið málefni og skal skila undirskriftum til sérstakrar skrifstofu á vegum Alþingis, sem er í frumvarpinu kölluð Lýðræðisstofa. Ábyrgðarmaður undirskriftasöfnunar skal tilkynna Lýðræðisstofu hvenær undirskriftasöfnun hefst og skila undirskriftum innan 90 daga til Lýðræðisstofu. Frumvarpið var upprunalega samið með hliðsjón af því að í janúar 2009 kom til stærstu og alvarlegustu mótmæla Íslandssögunnar fyrir utan Alþingishúsið er þúsundir landsmanna kröfðust afsagnar ríkisstjórnarinnar. Engin lögmæt leið var til fyrir almenning til að koma ríkisstjórninni frá og krefjast kosninga og svo er ekki enn. Því brá fólk á það örþrifaráð að trufla störf þingsins. Ekki kom til óeirða eða blóðsúthellinga í það sinn, þökk sé yfirvegun og tillitssemi bæði lögreglu og mótmælenda, en reynslan sýnir þó svo ekki verður um villst að mjótt getur verið á mununum. Og við erum enn þá, tveimur árum eftir hrun, í einhvers konar púðurtunnuástandi og síðast í gær loguðu eldar á Austurvelli. Þar sem stjórnskipanin gerir ekki ráð fyrir öðru en að forsætisráðherra hverju sinni sé sá eini sem getur rofið þing, þá er einboðið að slík staða sem kom upp í janúar 2009 getur hæglega komið upp á ný. Brýnt er því að til séu úrræði í íslenskri löggjöf sem geta fært þingrofsvaldið á fleiri hendur en eins manns og geta komið í veg fyrir ofbeldi sem maður sér eiginlega glitta í þótt það sem betur fer hafi ekki orðið enn þá. Um árabil hefur verið uppi hávær krafa um aukna aðkomu almennings að mikilvægum ákvörðunum sem varða alla þjóðina, framtíð hennar og lífsafkomu um jafnvel áratugi. Slíkar ákvarðanir hafa hingað til verið algerlega í flokkspólitískum farvegi á Alþingi og taka jafnvel mið af sjónarmiðum fámennra en fjársterkra sérhagsmunahópa. Þróun í átt til veikara þingræðis gagnvart framkvæmdarvaldinu undanfarna tvo áratugi hefur einnig gert það að verkum að valdaframsal frá almenningi til þingsins á fjögurra ára fresti hefur að mati margra verið gróflega misnotað. Því er nauðsynlegt að til komi úrræði er veitt geti bæði löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu meira aðhald en verið hefur. Horft hefur verið til þess m.a. að í Danmörku getur þriðjungur þingmanna krafist þjóðaratkvæðagreiðslu. Þótt ekki hafi komið til þeirrar kröfu í danska þinginu virðast áhrifin vera þau að löggjöf almennt er síður umdeild. Ég held líka að þetta gefi minni hluta þings meira vægi, því sem er gjarnan kölluð stjórnarandstaða hér á landi og virðist vera eitthvert lögmál að hún eigi að vera afar óþekk og haga sér illa. Ég held að þetta, verði frumvarpið að lögum, muni einnig gera hana ábyrgari í málflutningi sínum vegna þess að hún veit að það verður að taka tillit til hennar. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru sjálfsagður réttur almennings til að hafa meiri áhrif á sín mál. Því er brýnt að umhverfi og utanumhald verði ekki á sömu flokkspólitísku nótum og almennar alþingiskosningar með sínum pólitísku kjörstjórnum og talningu samkvæmt kjördæmum. Stofnun Lýðræðisstofu sem lögð er til í frumvarpinu er mikilvægt skref í þá átt að færa þjóðaratkvæðagreiðslur og allt umhverfi þeirra, svo sem samningu spurningarinnar, kynningu á efninu og annað utanumhald, frá þeim flokkastjórnmálum sem hingað til hafa einkennt íslenska stjórnmálaumræðu. Í frumvarpinu er lagt til að Lýðræðisstofa hafi með höndum að kynna viðkomandi mál með hlutlausum hætti fyrir öllum landsmönnum. Stofunni yrði í því efni skylt að setja málið fram með einföldum og auðskildum hætti þar sem allir líklegir kostir þess og gallar eru tilgreindir sem og hugsanlegur fjárhagslegur tilkostnaður eða sparnaður fyrir fjárhag ríkisins og fyrir þjóðarbúið í heild. Mikilvægt er að hafa í huga að mjög víða eru í gildi einhvers konar takmarkanir um hvaða mál raunhæft og eðlilegt er að útkljá í þjóðaratkvæðagreiðslum. Vel má hugsa sér að fjárlög og skattheimta hvers árs sem og ýmis önnur árleg löggjöf sem sett er árlega til viðhalds daglegum rekstri ríkisins verði undanskilin. Einnig er mikilvægt að almennum hegningarlögum sé ekki hægt að breyta með slíkri einfaldri atkvæðagreiðslu. Tildrög þessa frumvarps eru þau að hugmyndir Borgarahreyfingarinnar, síðar Hreyfingarinnar, í vinnuhópi forsætisráðherra um persónukjör, þjóðaratkvæðagreiðslur og stjórnlagaþing fengu ekki hljómgrunn í vinnuhópnum. Hreyfingin telur að frumvarp það um þjóðaratkvæðagreiðslur sem vinnuhópurinn skilaði forsætisráðherra, og var lagt fram og samþykkt sem lög frá Alþingi, sé óásættanlegt þar sem í því er einungis kveðið á um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna en ekki heimildir til að krefjast þeirra. Í samræmi við það var lögð til breyting á heiti frumvarpsins í meðförum allsherjarnefndar svo að heitið varð lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru mikilvægari lýðræðinu en svo að þeim megi eingöngu beita fyrir atbeina þess pólitíska meiri hluta Alþingis sem situr hverju sinni eða forseta Íslands, líkt og verið hefur. Flutningsmenn telja enn ríka þörf á að leggja frumvarpið fram enda endurspeglar það kröfu almennings um aukið lýðræði, kröfuna um að almenningur á Íslandi geti haft meira að segja um sín brýnustu hagsmunamál og mikilvægustu mál lands og þjóðar og geti gert það fyrir eigið frumkvæði og fyrir eigin atbeina. Það gera ekki lög er gilda um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna, nr. 91/2010, og því er þetta frumvarp lagt fram í þriðja sinn þótt nokkur ákvæði frumvarpsins séu þó samhljóða lögunum. Mig langar aðeins að segja frá breytingunni sem varð á frumvarpinu núna við þriðju framlagningu þess. Breytingin lýtur að Lýðræðisstofunni sem samkvæmt frumvarpinu nú er í höndum skrifstofustjóra og er aðsetur stofunnar hjá skrifstofu Alþingis en í fyrri frumvörpum var hún hjá umboðsmanni Alþingis. Eftir að hafa skoðað málið og rætt það við umboðsmann Alþingis þótti okkur þetta betra. Ég held að það sé mjög mikil þörf á að þetta mál fái góða umfjöllun í allsherjarnefnd. Reyndar hefur það verið rætt þar og var rætt vel og ítarlega á síðasta þingi og mjög vel í það tekið. Ég vona að það fái framgang í þetta sinn. Ljóst er að almenningur gerir auknar kröfur um að hafa meira um málin að segja og óviðunandi er að enginn farvegur sé fyrir slíkar óskir og kröfur og óánægju. Síðast í gær veitti forsætisráðherra móttöku tæplega 50 þúsund undirskriftum vegna Magma-málsins. Mjög erfitt er fyrir valdhafa að hunsa 50 þúsund Íslendinga sem leggja nafn sitt við undirskriftasöfnun um ákveðið málefni. En þegar ekki er til neinn farvegur fyrir kröfuna, hvernig setja á spurninguna upp, undir hvað fólk er að rita og hvað má verja löngum tíma í að safna undirskriftum eða hvernig það á að fara fram, er í lagi að gera það á netinu, treystum við því eða viljum við gera það jafnvel í gegnum heimabanka með auðkennislykli? Það er mjög erfitt að taka jafnvel 50 þúsund manna undirskriftalista gildan þegar við höfum engar reglur um hvernig slík undirskriftasöfnun á að fara fram. Eins og er, og með fullri virðingu fyrir þessu góða málefni og góða átaki, vantar okkur löggjöf um vægi þessara mála og við þurfum að búa til ákveðinn farveg þannig að fólk geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslna bæði um ákveðin málefni og eins um afsögn ríkisstjórnar. Ég vil svo vísa í þá góðu umræðu sem varð hér bæði þegar málið var lagt fram í fyrsta sinn og eins í annað sinn.