Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv., sem komið er til þessarar hv. d. frá Ed., hefur verið athugað í sjútvn. d. og leggur n. einróma til, að það verði samþ. Frv. er flutt af hæstv. ríkisstj. í sambandi við gerð nýrra kjarasamninga milli sjómanna og útgerðarmanna, en í sambandi við þá samninga komu báðir aðilar sér saman um að óska eftir því, að ákvæðum 4. gr. l. nr. 79/1968, sem fjalla um greiðslur af afla í Stofnfjársjóð fiskiskipa, þegar afli er seldur erlendis, verði breytt á þann veg, að greidd verði 16% í stað 22% af heildarsöluverðmæti aflans. Þetta frv. er flutt í samræmi við þessar óskir samninganefnda útvegsmanna og sjómanna. Fyrir sjútvn. hefur legið frv., sem snertir þetta sama efni, en gengur lengra, og hefur n. ekki afgreitt það. Telur hún ekki ástæðu til þess að fjalla frekar um það, eftir að þetta samkomulag hefur tekizt milli útgerðarmanna og sjómanna. Einnig hafa flm. þess frv. tekið efni þess upp sem brtt. við þetta frv. á þskj. 641. Sjútvn. hefur ekki fjallað um þær brtt., þar sem þær komu fram eftir að hún fjallaði um málið og skilaði nál. En að sjálfsögðu liggja þær brtt. fyrir hér ásamt frv. til umr. og afgreiðslu. Ég endurtek það, herra forseti, að sjútvn. mælir öll með frv., að það nál fram að ganga, en ég geri ráð fyrir, að úr því að þessar brtt. komu fram eftir að n. fjallaði um frv., þá vilji einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að fylgja þeim.



Herra forseti. Ásamt hv. 4. landsk. þm., Jónasi Árnasyni, flutti ég fyrr á þessu þingi frv. til l. um breyt. á þeim sömu lögum og það frv., sem hér er til umr., fjallar um. Í okkar frv. er þó gert ráð fyrir meiri lækkun á þeim upphæðum, sem renna eiga í Stofnfjársjóð fiskiskipa af óskiptum aflahlut og til þátttöku í rekstrarkostnaði útgerðarinnar, en gert er ráð fyrir í því stjfrv., sem hér liggur fyrir, þar sem aðeins er lagt til, að skerðingarprósentan lækki úr 22% í 16%, þegar um er að ræða sölu á afla í erlendri höfn. Þar sem sýnilegt er, að frv. okkar hv. 4. landsk. þm. fæst ekki afgreitt á þessu þingi, höfum við á þskj. 641 flutt frv. okkar að mestu leyti að nýju með þeim hætti að gera ákvæði þess að brtt. við það frv., sem hér liggur fyrir, og kemur efni okkar frv. þá væntanlega til atkv. Við 1. umr. um frv. okkar gerði ég grein fyrir efni þess og þeirri nauðsyn, sem við teljum á því, að það verði samþ. Af þeim sökum tel ég ekki ástæðu til að ræða málið efnislega að þessu sinni, en hv. þm. ætti að vera kunnugt um, að til Alþ. hafa borizt fjölmargar áskoranir frá sjómönnum og útgerðarmönnum um, að frv. okkar verði samþ.



Herra forseti. Frv. það, sem hér er til umr., er komið frá hv. Ed. og var samþ. þar shlj. eftir ítarlega athugun n. þar í d. Það eina, sem menn hnutu um, var fyrirsögn þessa frv. Mönnum þótti hún kannske dálítið yfirborðsleg, en það var margauglýst eftir till. um betri fyrirsögn, en hún kom ekki fram þar í d. En vonandi kemur hún hér fram, ef allir orðhagir menn leggjast á eitt um að finna hana. Efni frv. hins vegar er það, að verið er að veita ákveðnum nýjum starfshópum, svokölluðum heilbrigðistæknum, ákveðið rúm í launalögum og tilgreina starfssvið þeirra nánara, þannig að sem ljósast megi verða. Eins og ég segi, samþykkti Ed. frv. einróma, og það er borið fram af mér sem heilbr.- og trmrh., en er byggt á áliti nefndar, sem starfað hefur að þessu undanfarna mánuði. Talið var eðlilegt og sjálfsagt að verða við þessum óskum, sem upphaflega komu frá Meinatæknafélagi Íslands, og mæli ég eindregið með því, að frv. nái fram að ganga, en vildi gjarnan ítreka tilmæli mín hér til orðhagra manna að spreyta sig á því að finna aðra og betri fyrirsögn á frv., en þó ekki svo lengi, að frv. dagaði uppi á þinginu, því að nauðsynlegt er, að frv. nái fram að ganga af ýmsum ástæðum og þá fyrst og fremst þeim, að umræddir aðilar hafa ekki fengið ákveðna stöðu í launaflokkum, en enginn ágreiningur er hins vegar um þeirra starfssvið, eins og lögin gera ráð fyrir. Ég tel ekki þörf á því, herra forseti, að hafa um frv. fleiri orð, en óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Eins og fram kemur í grg. þessa frv., sem samþ. hefur verið einróma í Ed. Alþ., þá fól heilbr.- og trmrn. í desember 1970 Guðjóni Hansen tryggingafræðingi að endurskoða lög nr. 18 frá 1970, um eftirlaun aldraðra félaga í stéttarfélögum. En tildrög þess voru þau, að tvö frv. um þetta efni höfðu komið fram á Alþ. og hafði nokkuð verið rætt um hugsanlega samræmingu á þeim frv. Flm. þessara frv. voru þeir Björn Jónson og Eðvarð Sigurðsson í Ed., en Jón Þorsteinsson og Bragi Sigurjónsson, að ég hygg, í Nd. Við endurskoðun l. var höfð hliðsjón af þeim tveim lagafrv., sem áður er minnzt á -fyrirgefið, það er rangt til getið um flm. Flm. í Nd., voru Eðvarð Sigurðsson og Magnús Kjartansson og í Ed. Björn Jónsson og Jón Þorsteinsson, og leiðréttist það hér með. Við endurskoðunina hafði Guðjón Hansen tryggingafræðingur samband bæði við launþegasamtökin og samtök atvinnurekenda. Frv. var borið fram til að ná samkomulagi um tvö áðurnefnd frv., eins og fram kemur í grg., og ætti því vart að valda deilum hér, enda er staðreynd málsins sú, að þeim fjármunum, sem ætlunin var að verja til þessa fólks, sem þarna lenti á milli laga, ef svo mætti að orði komast, og gæti vart öðlazt réttindi vegna aldurs, en væri þó vinnandi, yrði varið til ákveðinnar lágmarkstryggingar, sem með frv. þessu yrði 2000 kr. og verður vart talin of há. En þeim fjármunum, sem fjárlög hafa áætlað, að varið sé til þessara hluta, hefur hvergi nærri verið úthlutað, og sannast sagna hefur samkv. könnun ekki verið úthlutað nema aðeins broti af því, sem fjárlög hafa gert ráð fyrir. Það þykir því eðlilegt, að þetta fólk, sem er æðistór hópur og ekki nýtur þeirra nýju lífeyrisréttinda sem stéttarfélögin hafa samið um, fái þessa lágmarkstryggingu, sem frv. gerir ráð fyrir. Og ég vænti þess, að hér eins og í hv. Ed., verði ekki ágreiningur um málið og það nái fram að ganga á þessu þingi eftir þá samræmingu, sem farið hefur fram á frv. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed., og hefur deildin gert á því nokkrar breytingar, sem ég fyrir mitt leyti hef fallizt á, og það má þess vegna ætla, að það sé nokkuð góð samstaða orðin um þetta mál, og vildi ég því mega vona, að það verði ekki vandkvæðum bundið að afgreiða það í þessari hv. d. Hér er um það að ræða að gera nokkrar skipulagsbreytingar til viðbótar á sviði iðnaðarins, þ. e. að sameina Iðnþróunarráð, sem starfað hefur án nokkurrar lagasetningar á undanförnum árum undir forsæti og formennsku iðnrh., og Iðnaðarmálastofnun Íslands, en um hana var mjög ófullkomin löggjöf. Hins vegar hefur stofnunin þurft að sinna og sinnt með ágætum hætti í sívaxandi mæli ýmsum mikilsverðum málum iðnaðarins. Þessi breyting var undirbúin í rn., og að lokum valdir þrír menn til þess að setja saman þetta frv., eins og fram kemur í grg. og var m. a. forstjóri eða framkvæmdastjóri Iðnaðarmálastofnunar Íslands, Sveinn Björnsson, einn af þeim þremur mönnum, sem endanlega settu málið í frv.-form. Hér er um að ræða að breyta í raun og veru nafninu á Iðnaðarmálstofnun Íslands og sameina það Iðnaðarmálaráði og kalla þessa stofnun Iðnþróunarstofnun Íslands. Verkefni hennar eru tilgreind í annarri grein frv., sem ég þarf ekki að lesa sérstaklega. Upphaflega var gert ráð fyrir því, að Iðnþróunarráð væri stjórn stofnunarinnar, en því var breytt þannig í Ed., að Iðnþróunarráð, sem er fjölmennt ráð, væri ráðgefandi aðili í þessum efnum, en hins vegar væri framkvæmdastjórn fimm manna raunverulega stjórn stofnunarinnar. Þetta voru menn yfirleitt sammála um, að mundi gefast betur, því að það er ekki gert ráð fyrir, að Iðnþróunarráð sem ráðgefandi stofnun komi saman nema tvisvar á ári eða svo eða oftar, ef þurfa þykir. Það skal beinlínis koma saman ekki sjaldnar en tvisvar sinnum á ári, en að sjálfsögðu æti það haldið fleiri fundi, ef þess væri talin þörf. Ég tel, að það sé mjög brýnt nú í sambandi við margháttaða iðnþróun að efla Iðnaðarmálastofnunina, sem verður enn með svipuðum hætti, en hún skiptir um nafn eins og ég sagði, og Iðnþróunarráð verður ráðgefandi stofnun - en í því eru þeir aðilar, sem voru stjórnaraðilar að Iðnaðarmálastofnun - og síðan verður samkv. 4. gr. stofnuninni sett sérstök framkvæmdastjórn, sem ráðh. skipar, en samkv. breyt., sem gerð var í Ed., verða tveir stjórnarmenn tilnefndir af sjálfu Iðnþróunarráði, en hinir af ráðh., sem skipar formann stjórnarinnar. Ég skal ekki eyða fleiri orðum í þessa framsögu, en vona, að það geti orðið samkomulag um málið, eins og ég sagði áðan, og leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað að lokinni þessari umr. til 2. umr. og hv. iðnn.



Herra forseti. Það hefur verið venja undanfarin ár og þar til ég hygg á s.l. þingi, að flutt hefur verið annars vegar frv. um lántökuheimildir fyrir ríkisstj. vegna framkvæmdaáætlunar og hins vegar hefur fjmrh. í Sþ. flutt yfirlitsræðu um ástand og horfur í efnahagsmálum, fjármálum og fjárfestingarmálum, bæði gert grein fyrir þróuninni liðið ár og jafnframt gefið yfirlit um horfur á hinu nýbyrjaða ári. Það hefur stundum verið kvartað yfir því, þar sem hér hefur verið um mikla skýrslu að ræða og sérstaklega um miklar og margar tölur að ræða, að þessi skýrsla væri flutt þannig munnlega, og væri frekar æskilegt, að hún yrði skriflega lögð fyrir þingið. Það var gert á s.l. ári og ég hef einnig haft þann hátt á nú, að samtímis því, sem frv. um framkvæmdaáætlunarlántökurnar var lagt fram í hv. Ed. fyrir nokkru, þá var útbýtt í báðum d. þingsins umræddri grg. fjmrh. um það efni, sem ég gat um, og vonast ég til, að hv. þdm. hér í þessari deild, svo sem var í Ed., geti fallizt á, að þetta sé eðlilegur háttur, og þar sem skýrslan liggur fyrir mun ég að sjálfsögðu ekki fara að rekja efni hennar í einstökum atriðum, því skýrslan skýrir sig vel og hv. þdm. hafa haft hana fyrir sér það marga daga, að þeir gera sér gerla grein fyrir, hvað um er að ræða. Skýrslan er fyrst og fremst tölulegar upplýsingar og hefur hingað til ekki leitt til neinna sérstakra umr. í þingi, hvort svo verður nú, skal ég ekkert segja um, en hún liggur hér fyrir til athugunar hv. þm. og til umr. eftir atvikum, ef þeim sýnist svo. Framkvæmdaáætlunin hefur jafnan verið í tveimur þáttum, annars vegar er fjáröflun til opinberra sjóða, þ.e.a.s. fjárfestingarsjóða atvinnuveganna, og síðan að Framkvæmdasjóður Íslands var settur á stofn, þá hefur það verið hlutverk þess sjóðs að afla nauðsynlegs lánsfjár til stofnsjóða atvinnuveganna. Það skal að vísu tekið fram, að það hefur ekki alltaf verið hægt að afla alls þess fjár, sem talið hefur verið nauðsynlegt í því efni, það hefur markazt og það hefur takmarkazt af þeim fjárráðum, sem Framkvæmdasjóðurinn hefur haft, en engu að síður hygg ég þó, að flest árin hafi í meginefnum verið hægt að útvega það fé, sem farið hefur verið fram á. Ég rek ekki þennan þátt framkvæmdaáætlunarinnar, þar sem hann er ekki í höndum fjmrh. heldur Framkvæmdasjóðsins, en hins vegar þá þótti rétt til yfirlits fyrir hv. þm. að gera grein fyrir fjáröflun þess sjóðs og skiptingu þess fjár milli einstakra stofnsjóða atvinnuveganna og er að finna töflu um það aftan við skýrsluna um framkvæmdaáætlunina. Hins vegar er svo sú hliðin, sem snýr að ríkinu sjálfu, þ.e.a.s. framkvæmdum ríkisins og fjáröflun til þeirra verkefna, sem ekki hefur reynzt auðið að afla fjár til innan ramma fjárlaga, annaðhvort vegna þess að það hefur ekki tekizt að ná saman endum eða þá, sem er fyrst og fremst ástæðan nú, að um er að ræða verkefni, sem ekki þykir eðlilegt, að veitt sé fé til með beinum fjárveitingum, heldur sé þess aflað með lántökum, og á ég þar fyrst og fremst við þau verkefni, þar sem gert er ráð fyrir því, að um raunverulega endurlánun sé að ræða, svo sem dæmi má nefna varðandi virkjunarframkvæmdir, svo sem Rafmagnsveitna ríkisins og fleiri slíkar framkvæmdir, af því að gert er ráð fyrir, að þeir aðilar taki þessi lán og standi undir þeim, og jafnframt einstök verkefni, sem talin hefur verið ástæða til þess að hraða og hefur ekki verið talið fært að taka að fullu fjárveitingar til upp í fjárlög. Eins og menn sjá af þeim lista um sundurliðun þess fyrirhugaða lánsfjár, sem ætlað er að taka í 7. gr. frv., þá skiptist meginþorrinn af öllu fénu fyrst og fremst milli orkumála, rafvæðingar og jarðhitamála annars vegar og hins vegar vegamála. Varðandi vegamálin þá eru aðallega tvö verkefni, sem eru á dagskrá, svo sem áður hefur verið, annars vegar Reykjanesbrautin, sem enn þarf að afla mjög verulegs fjár til til að standa undir greiðslu afborgana og vaxta, en gert er ráð fyrir, að á næstu árum verði það yfirtekið af Vegasjóði jafnhliða afborgunum af alþjóðabankalánum. Hins vegar er Hafnarfjarðarvegur í Kópavogi, en það verkefni hefur einnig verið á dagskrá nú undanfarin ár. Það var ekki svo á s.l. ári, sem stafaði af því, að þá var að verulegu leyti lokið fyrri áfanga þess verkefnis. Nú er ætlunin að stefna að því að ljúka síðari áfanganum og þá er talið óumflýjanlegt að afla þeirra 30 millj. kr., sem hér er gert ráð fyrir að til þess þurfi. Varðandi önnur atriði í þessari sundurliðun er það að segja, að þau voru flest öll tekin upp í þau drög að framkvæmdaáætlun, sem fylgdu fjárlagafrv. En síðustu árin hefur það verið venja, að drög að framkvæmdaáætlun hafa verið látin fylgja fjárlagafrv., til þess að hv. þm. gætu þá fengið upplýsingar um það, hvaða verkefni það væru, sem talið væri nauðsynlegt að vinna að utan ramma fjárlaga, og þá eftir atvikum komið með sínar till. Síðan hafin var birting þeirra draga að framkvæmdaáætlun með fjárlögum, þá hygg ég, að það hafi verið til verulegrar upplýsingar fyrir þm. Hins vegar hefur það ekki leitt til neinna breytinga og engrar ákvörðunar af hálfu fjvn., enda ekki til þess ætlazt, heldur aðeins til þess að gera mönnum þáð ljóst, hvaða verkefni það væru, sem ætlunin væri að vinna að utan ramma hinna venjulegu fjárveitinga. Ég hirði ekki um að gera hér að umtalsefni þessi einstöku atriði. Þau eru, eins og ég sagði, næstum öll tekin upp í þau drög að framkvæmdaáætlun, sem fylgdu fjárlagafrv. og eru orðin þm. kunn fyrir löngu síðan. Það eru þó einstaka liðir, sem eru hér teknir inn og eru nýir, og skal ég aðeins nefna tvo. Annars vegar er framlag til öryggismála flugþjónustunnar, þar er gert ráð fyrir sérstakri fjáröflun, sem stafar af því, að það hefur verið vaxandi áhugi á því einkum meðal flugmanna að koma við ýmsum endurbótum á flugvöllum á ýmsum stöðum á landinu og þykir sjálfsagt að mæta þeim óskum, sem þar eru fram settar, enda gæti það leitt til þess, að stöðvun yrði á flugi til einstakra flugvalla úti á landi, ef ekki væru gerðar þar þær lágmarksaðgerðir, sem flugmenn telja að nauðsynlegt sé að gera öryggis vegna, og jafnframt er hér um að ræða kaup sérstakra öryggistækja fyrir Reykjavíkurflugvöll eða radar, sem ætlunin er að kaupa og hefur áður verið tekin ákvörðun um, en ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjárlögum. Hins vegar er svo 15 millj. kr. fjáröflun til sveitarafvæðingarinnar, fjárveitingin var hækkuð allverulega í fjárlögum og gert ráð fyrir því, að það mundi nægja, þannig að hægt væri að ljúka þeim áfanga, sem tilkynnt var í fyrra, að ríkisstj. hefði ákveðið að ná á þessu ári, en það er að leggja allar þær línur, þar sem vegalengd væri ekki yfir 1.5 km að meðaltali milli býla. Það hefur hins vegar komið á daginn, bæði vegna kostnaðarauka og þó ekki síður vegna hins, að það hafa bætzt við línur innan þessara marka, vegna þess að fjölgað hefur býlum, að þessar línur munu verða nokkuð fleiri en gert var ráð fyrir, og til þess að hægt væri að fullnægja þessari ákvörðun þá er nauðsynlegt að afla hér nokkurs fjár til viðbótar eða 15 millj. kr. Ég sé ekki ástæðu til, herra forseti, að ræða frekar um skiptingu þessa fjár, það liggur ljóst fyrir, hvernig ætlunin er að verja því, og það er að finna nákvæma sundurliðun í grg. frv. um það, hvaða rök eru fyrir hinum einstöku fjárveitingum, en ég legg á það ríka áherzlu, að hér hafa verið tekin þau verkefni, sem óumflýjanlegt er talið að sinna, og jafnframt vil ég taka fram þó ég þykist vita, að bæði mundi vera af hálfu stjórnvalda og einnig af hálfu hv. þm. óskað eftir, að ýmislegt annað væri gert, að ekki er auðið að afla meira fjár en hér er um að ræða, hvorki til stofnlánasjóðanna né heldur til hinna sérstöku framkvæmda ríkissjóðs, enda var það niðurstaðan í hv. Ed., að þar komu ekki fram nokkrar brtt. varðandi þau verkefni, sem hér er rætt um, og þeir þm., sem töluðu þar um málið, voru allir á einu máli um það, að þeir hefðu ekki, - menn sæju enga ástæðu til þess að gagnrýna val þeirra framkvæmda, sem hér er sérstaklega getið um að afla fjár til, og vona ég, að svo verði einnig hér í þessari hv. d. Varðandi Framkvæmdasjóðinn skal ég þó taka það fram, að enn skortir þar nokkuð á, að hægt sé að leysa fjárþörf Stofnlánadeildar landbúnaðarins og veðdeildar Búnaðarbankans og hefur það mál verið tekið til sérstakrar athugunar. En á þessu stigi, þegar samþ. var endanlega ráðstöfun þess fjár, sem Framkvæmdasjóðurinn hafði yfir að ráða, þá var ekki hægt að ganga lengra í því efni heldur en þar er gert ráð fyrir, enda er nú stofnlánadeildin þar næstefst á blaði. En engu að síður vantar þar enn töluvert fé til þess að geta lánað svo sem verið hefur undanfarin ár, nema sérstakar ráðstafanir hafi verið gerðar. Um fjáröflunina er það að segja, að þar er svo sem undanfarin ár um tvo liði að ræða, annars vegar PL-480 lán, sem að vísu er ekki búið að gera enn þá samning um, en menn vonast til að fáist með sama hætti og undanfarin ár, og hins vegar útgáfu spariskírteina, sem gert er ráð fyrir að nemi 75 millj. kr., nýrri skírteinaútgáfu, jafnhárri fjárhæð og s.l. ár, en aftur á móti hækkar allverulega endurútgáfa spariskírteina, en reynslan hefur leitt það í ljós, að menn vilja mjög gjarnan endurnýja bréf sín, þannig að það hefur ekki þurft að leysa út nema lítið af þeim bréfum, sem komið hafa til innlausnar, og er gert ráð fyrir, að sú fjárhæð hækki allverulega. Herra forseti. Ég legg svo til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Ég ætla ekki að fara út í almennar umr. í sambandi við framkvæmdaáætlun ríkisstj. heldur víkja að einu atriði, er fjárútvegun varðar í áætluninni. Eins og fram kemur hér í 7. gr. frv. á þskj. 522, er áætlað til landshafna fjárhæð að upphæð 6 millj. kr. Fyrir síðustu áramót var stjórn Rifshafnar á fundi, og var þar ákveðið að leita eftir því, að útvegaðar yrðu 20 millj. kr. til framkvæmda í Rifshöfn á árinu 1971. Gert var ráð fyrir því, að framkvæmdir yrðu í Rifshöfn 1970, en þess var þá sérstaklega óskað, að Rifshafnarnefnd drægi það, að sú framkvæmd yrði á árinu 1970, vegna framkvæmda í Þorlákshöfn, sem þá stóðu yfir. Hins vegar var þá gengið út frá því, að þessar framkvæmdir yrðu þá á árinu 1971 og ákveðið verk, sem átti að leysa, sem var þar að ganga frá varnargörðum hafnarinnar, en annar garðurinn a.m.k. er talinn í hættu, og er enn fremur hættulegur vegna innsiglingar inn í höfnina. Það urðu því mér og öðrum, er að þessu máli vinna, mikil vonbrigði, þegar till. kom um það, að 6 millj. kr. yrði varið til landshafna og af því yrðu 4 millj., sem gengju til Rifshafnar. Stjórn Rifshafnar hefur nú tekið þetta mál upp á ný og m.a. rætt það við hæstv. samgmrh. og hefur ritað honum bréf, þar sem farið er fram á það, að hann beiti sér fyrir því, að aukin verði fjárútvegun til Rifshafnar. Ég treysti því, að hæstv. ráðh. muni verða við þessari beiðni. Farið var þar fram á, að 10 millj. kr. fjárhæðar umfram það, sem hér er gert ráð fyrir, yrði aflað á árinu 1971. Þó það sé minni framkvæmd heldur en stefnt var að í till. stjórnar Rifshafnar, þá mundi það þó bjarga suðurgarðinum og forða honum frá skemmdum og skipum frá því að lenda í hættu við innsiglinguna. Nú er þetta mál komið hér í seinni deild og hefur ekki verið flutt við það brtt. af hálfu hæstv. samgmrh., en ég endurtek, að ég treysti því, að það verði gert hér í þessari d. Ef það kemur ekki fram frá hæstv. ráðh., sem ég þó vona að ekki komi til, þá mundi ég freista þess að flytja brtt. við frv., en umfram allt legg ég áherzlu á það, að málinu verði bjargað svo að hægt verði að vinna að þessari framkvæmd á yfirstandandi sumri. Hér er um þess háttar mál að ræða, að því er stefnt í hættu, ef ekki verður að gert, auk þess sem það var skoðun stjórnar Rifshafnar, að ekki kæmi til mála annað heldur en unnið yrði að framkvæmdum á árinu 1971, fyrst orðið var við þeim tilmælum að fresta framkvæmdum árið 1970. Ég hygg, að hér muni hafa átt sér stað einhver mistök og þess vegna sé till. í frv. eins og hér er greint, en ég treysti því, að úr verði bætt með brtt. við afgreiðslu málsins hér í hv. d.



Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að tala langt mál við þessa umr., því að ég sagði hér nokkur orð við 1. umr. og lét þá í ljósi það helzta, sem ég vildi koma að um þetta mál, þ.e. að mér þætti að sumu leyti helzt til mikill stjórnunarblær á þessu máli, og nokkur atriði nefndi ég sérstaklega því til sönnunar. En það vildi nú svo til, að hv. 3. þm. Norðurl. v. kom hér í ræðustól í gærkvöldi, og ég kemst tæpast hjá því . . . Jú, Björn Pálsson, 3. þm. Norðurl. v., þetta hefur allt saman breytzt, það stendur hér 3. þm., ég man, að ég mistók mig einhvern tíma á því nr. Jæja, en allir kannast nú við Björn Pálsson, og hann flutti hér langa ræðu og gagnrýndi margt, sem í frv. var. Ég skal játa það, að að sumu leyti var ég talsvert sammála grunntóninum í hans ræðu, en það eru örfá atriði, sem ég vildi sérstaklega gera að umtalsefni. Hann var að reyna að gera mjög hlægilega eina gr. frv., sem fjallaði um bústofnslán, taldi þessa hugmynd vera ættaða að austan, og það mun vera rétt hjá honum. En það er meginkjarni þeirra ákvæða, að þar er um að ræða lán, sem eru verðtryggð í sjálfu sér. Ég hef oft heyrt þennan sama hv. þm. halda hér langar ræður út af verðbólguvanda, en mér þykir hann ekki jafnskýr og hann er oft, ef hann sér ekki, að einmitt í þessu ákvæði er gengið á snið við þennan verðbólguvanda. Það er einmitt einn af höfuðkostum þessa fyrirkomulags, að það er séð fyrir því, að verðbólguvandi kemur þarna ekki til greina. Honum fannst vextirnir vera lágir. Það er reiknað með 31/3%. Hann er nú einn af þeim mönnum, sem hvað harðast hefur deilt hér á háa vexti, og það er þó rétt - og ég hélt, að einmitt hann áttaði sig á því - að sú vaxtatala, sem nú er almennt reiknað með í þjóðfélaginu, er ekki nema að sumu leyti vextir. Hún er að öðru leyti hugsuð sem verðtrygging. Þarna þurfti það ekki að koma til vegna þess, að höfuðstóllinn er verðtryggður vegna þessa fyrirkomulags, sem er á þessum lánum. Þá kom hann hér nokkuð inn á heykögglaframleiðslu og framleiðslukostnað heys og komst að þeirri niðurstöðu, að hann mundi ekki vera nema 2 kr. á kg eða 200 kr. á heyhest, en hins vegar hefði framleiðslukostnaðurinn reynzt vera milli 8–9 kr. á kg af heykögglum. Ég held, að þetta hafi verið ákaflega snöggsoðinn reikningur, framleiðslukostnaðurinn á heyinu, þegar hann komst að þeirri niðurstöðu, að hann mundi ekki vera nema 2 kr. á kg. Og m.a. tók hann aðeins inn í þann reikning heyskaparkostnaðinn og áburðarkostnaðinn. En mér finnst, að flestum mundi nú finnast ónóg til lengdar, ef þeir fengju ekki annan kostnað uppborinn í heyöfluninni fyrir utan það, sem er svo þar að auki, að vitanlega voru þær upphæðir, sem hann nefndi, um þessa tvo liði mjög fjarstæðar. Það gæti staðizt við einstök og sérstaklega hagstæð skilyrði. En hitt vildi ég taka undir með honum, þegar hann fór að tala um kalið og endurræktunina. Hann sagði, að það vitlausasta, sem gert væri, væri að vera að rífa upp þessar kalskemmdir. Að vissu leyti er ég honum alveg sammála um þetta, að yfirleitt er hyggilegast með það land, sem hefur kalið, að brjóta það ekki að nýju, en láta það gróa upp, eins og hann sagði; það verður sterkasti gróðurinn, sem kemur. Hins vegar er það víst, að stundum verður ekki hjá þessu komizt, vegna þess að kalið veldur oft mjög mikilli ósléttun, þannig að landið þýfist mjög mikið við það að kala, og af þeim sökum verður óhjákvæmilegt að brjóta það. Það var margt fleira, sem fram kom í ræðu hans, sem ég ætla ekki að dvelja frekar við. En ég gat þess, að ég hefði haft hér að vissu leyti nokkuð að athuga við 1. umr. málsins og sérstaklega það, að ég taldi vera ofstjórnarblæ á þessu frv. í heild. Ég kom á framfæri allmörgum brtt. í landbn., sem þetta frv. lá fyrir. Sumar af þeim brtt. voru teknar til greina, en aðrar ekki, og ég hef nú kosið samt sem áður að hreyfa ekki neinum frekari brtt. en samstaða náðist um í hv. n., af því að ég legg mikið upp úr því þrátt fyrir að frv. er ekki að öllu leyti eins og ég hefði óskað - og tel það mjög mikilvægt, að það komist í gegn og verði lögfest á þessu þingi. En kaflanum um félagsbúskap og félagsræktun, tel ég, að hafi verið breytt til verulegra bóta, sérstaklega vegna þess að þar er annar blær; það er ekki sami stjórnunarblærinn á þeim kafla núna og var. Hins vegar var annar kafli, sem ég gerði hér að umtalsefni, um grænfóðurverksmiðjurnar, sem ég vildi fá í nokkuð annað horf, en ekki varð samkomulag um í n., og það, sem ég hefði kosið, var einmitt í þá átt, að það væri aðalstefna þessara l., að þessar heykögglaverksmiðjur yrðu stofnaðar af félagssamtökum bænda eða einstaklingum, færri eða fleiri saman. Það er að vísu rétt, að þetta er ekki útilokað. Það er gert ráð fyrir þessu einnig í frv., en mér hefði þótt fara betur á því, að það hefði verið undirstrikað í l., að það væri aðalstefna þeirra. Og ég get sagt það í stuttu máli, að ég er algerlega á móti því, að opinberar stofnanir fari að heyja fyrir bændur. Það má segja, að það sé ekki beinlínis það, sem hér er um að ræða, og þó er það að vissu leyti það. Ég hef nú oft komið að því og m.a., er þetta frv. var til 1. umr., að ég hafi litið svo á, að bændastéttin hafi verið sjálfstæðasta stétt þjóðfélagsins og ekki sízt í hugsun. Ég hef einnig sagt það hér úr þessum ræðustóli, að ég teldi mig fyrst og fremst vörð strjálbýlisins. Það er frelsisandi, sjálfstraust, kjarkur og manndómur, sem hefur verið aðalsmerki bændastéttarinnar, og það er undirstaða strjálbýlisins. Ég heyrði þjóðsögur, sérstaklega þegar ég var yngri, og hafði af þeim mikla ánægju oft og tíðum. Ein þjóðsaga, minnir mig, að bæri yfirskriftina: „Hvíldu þig, hvíld er góð.“ Ég ætla ekki að fara að rekja hér þá sögu, en ég er oft að hugsa um það, að mér finnst þetta vera orðin býsna hávær rödd nútímans - þetta, sem ég vildi kalla feigðarboða strjálbýlisins, ef mikið er hlustað á þessa rödd. En nú heyrist hún úr öllum áttum, úr fjölmiðlum, ja, við skulum segja hér - úr steinköstulum Reykjavíkur. En þá fyrst finnst mér vera vá í lofti, ef hún fer að hvísla upp úr hverjum runna, upp úr gróinni jörð og túnum bændanna. Ég vildi segja þessi varnaðarorð í sambandi við þetta mál, þó að mönnum finnist kannske þetta vera eins og utan dagskrár. En það er einhvern veginn svona, að á bak við hvert einasta mál er eins og nokkur grunnur, og við þurfum að gefa mjög gætur að því, í hvaða átt er stefnt. Það er þannig ástatt núna, að ég var um s.l. áramót valinn í stjórn þessarar stofnunar og skipaður stjórnarformaður Landnáms ríkisins, og ég vil því segja það hér, að að svo miklu leyti, sem hægt er að hafa áhrif á framkvæmd l., sérstaklega að því er þetta atriði um grænfóðurverksmiðjurnar snertir, þá mun ég beita mér fyrir því af alefli, að þær verði fyrst og fremst fyrirtæki bænda og það verði ekki stofnað til þeirra af Landnámsins hálfu, nema ekki verði annar möguleiki. Það er nauðsyn á því, að þessar framleiðslustöðvar komi upp og það viða í landinu, enda er gert ráð fyrir, að það sé gerð sérstök athugun nú þegar með það, hvað hæfilegt sé, að þær verði margar. En það verði sem sé fyrst og fremst leitazt við, að þær verði fyrirtæki bænda sjálfra. Þetta vildi ég í sem stytztu máli segja við þessa umr. málsins. Eins og ég sagði áðan, þá hefði ég kosið að koma að fleiri breytingum og lagfæringum, sérstaklega að því er varðar blæ málsins, en af því að ég legg á það mikla áherzlu eins og aðrir nm. og - ég vona - alþm. yfirleitt, að þetta mál verði lögfest, þá mun ég fylgja því, eins og það liggur nú fyrir.



Herra forseti. Eins og ég gat um við 1. umr. þessa máls, þá varð ég fyrir miklum vonbrigðum, þegar ég sá þetta frv., og í raun og veru því óánægðari því meira, sem ég hugsa um það. Það er að vísu svo, að margt af því, sem ég er óánægður með, eru ekki þær breytingar, sem nú hafa verið gerðar á l., heldur þær breytingar, sem voru gerðar á þeim 1962. En ein veigamikil breyting hefur samt sem áður verið gerð nú á l., sem ég er óánægður með og ég tel, að sé varhugaverð, og það er sú breyting að auka vald landnámsstjóra. En þar sem það var komið inn á það hér í gær í ræðu, þá læt ég aðeins það nægja að benda á þetta, en fer ekki út í það frekar hér, enda þjónar það ekki neinum tilgangi. Ég er í þeirri n., sem þetta mál hafði til meðferðar, landbn. Nd., og ef félagar mínir, sem áttu sæti í þeirri n., sem undirbjó frv., hefðu ekki lagt á það áherzlu að koma málinu fram, þá hefði ég snúizt gegn því. Seinasti ræðumaður sagði hér áðan, að hann legði mikla áherzlu á það, að þetta mál væri samþ. nú á þessu þingi. En hefur hv. þm. athugað það, að það breytir ekkert málinu, hvort það er samþ. núna eða á haustþinginu, vegna þess að það er engin fjárveiting ætluð til þeirra hluta, sem frv. nær til, t.d. til hærri styrkja í sambandi við íbúðabyggingar eða ræktun fyrr en í fjárl. 1972? Af þeirri ástæðu þurfti ekki að hraða framgangi þessa máls. Ég er mjög óánægður, eins og ég gat um, með þá stefnu að halda þessu svona og láta í raun og veru margar stofnanir vinna sama verkið, og ég sé ekki hagræðinguna við það. Ég var að athuga það, hvað kosta bara laun Landnámsins 1969 - en það eru síðustu tölur, sem ég hef aðgang að - og það voru, að mig minnir, 3.2 millj. kr., og það hlýtur að verða nú mjög mikil hækkun og sérstaklega, ef Landnámið á að inna þau störf af hendi, sem því er ætlað með þessari lagabreytingu, sem hér er verið að gera. Í raun og veru er Búnaðarfélagið landbrn. Og að hafa sama sem mörg landbrn. - í raun og veru fjögur, eins og er með okkar skipan - er ekkert vit. Ég meina Búnaðarfélagið, Landnámið, Jarðeignadeildina og svo þetta rn. sjálft. Það er ekki hagræðing í því, og það er áreiðanlega hægt að verja fénu til þarfari verkefna en láta margar hendur gera eiginlega sama verkið eins og t.d. í sambandi við jarðabótastyrkinn. Hvaða vit er í því að borga sama styrkinn til sömu framkvæmdanna í tvennu lagi? Ég hef leyft mér að leggja fram hér brtt. við frv. Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara. Þessar brtt. eru í samræmi að mestu leyti við ályktanir Búnaðarþings og við það frv., sem ég og fleiri félagar mínir í hv. d. hafa flutt hér áður á þ. Það er ekki mikil lukka með þetta frv., eins og Búnaðarþing afgreiðir það. Í ályktun Búnaðarþings segir, með leyfi forseta, að Búnaðarþing mæli með þessu frv. „eftir atvikum“; takið þið eftir því. Þessar brtt., sem ég hef leyft mér að flytja og eru á þskj. 625, eru þannig, með leyfi forseta: „1. Við 39. gr. Fyrir „100 ha.“ komi: 75 ha.“ Í þessu nýja frv. er gert ráð fyrir því, að það þurfi að vera 100 hektarar ræktanlegs lands til þess, að Landnámið veiti leyfi til nýbýlamyndunar. Að vísu er svo í gr. síðar, að það er hægt að víkja frá þessu hámarksákvæði, en við vitum það, að þetta er það hámark, sem fáir bændur hafa. Það eru fáir bændur, ef það eru nokkrir bændur, sem eru einir a.m.k. að reka sitt bú, sem eru með svona stórt ræktað land; þeir eru a.m.k. mjög fáir. Það eru helzt félagsbú, skólabú og þess háttar bú. Bezt reknu búin, þar sem ég þekki bezt til, eru ekki einu sinni helmingurinn af þessu landi, sem er ræktað og ræktanlegt. En það eru að vísu ýmsar heimildir til þess að víkja frá þessu í l., en mig grunar, að þetta geti orðið til þess, að bændur, sem hefðu hug á að stofna nýbýli, mundu síður gera það vegna þess, að þessi takmörk eru áætluð svona há í frv. 2. Við 62. gr. legg ég til, að í stað 120 þús. kr. komi: 150 þús. kr., þ.e. þetta er styrkur, sem hefur verið veittur til íbúðarhúsabygginga í sveitum. Þessi styrkur hefur verið 60 þús. kr. frá 1964, og ef framkvæmdamáttur hans hefði átt að vera sá sami nú og oft áður, þá hefði þetta þurft að vera um 160 þús. kr. Búnaðarþing óskaði mjög eftir því, að þessu yrði breytt á þá leið, sem hér er, og ég álít, að hafi verið þörf á því áður að hafa þennan styrk þetta háan, sem ég efast ekkert um, þá sé full þörf á því nú. En ég kem kannske betur að því síðar. Í b-lið þessarar brtt. legg ég til, að við 1. lið 62. gr. bætist: „Framlag þetta skal greiðast á framkvæmdir, sem gerðar hafa verið eftir 1. janúar 1969. Greiðslur þessar breytast samkvæmt byggingarvísitölu.“ Aðalhækkunin, sem hefur orðið á byggingarvísitölunni, var eftir gengisfellingarnar 1967–1968, og það er í raun og veru eðlilegt, að þessi styrkur væri veittur til þeirra, sem hafa byggt á þessu tímabili síðan, og þeim væri gerður mikill óréttur, ef þetta væri hækkað svona og skorið sundur t.d. miðað við síðustu áramót. Þess vegna er lagt til, að þessi styrkur nái til þeirra, sem hafa byggt, síðan verðbólguskriðan steyptist fram eftir 1968 eða seinni gengisfellinguna. Ég legg til í c-lið, að í stað 2. mgr. 4. liðar komi: „Til endurræktunar túna vegna kals eða annarra skemmda, að viðbættu framlagi samkv. jarðræktarlögum, allt að 80% af ræktunar- og girðingarkostnaði, samkv. meðalverði hvers árs. Þó skal ekki veita framlag á sama land með styttra millibili en þremur árum. Sama heimild gildir, þó að annað land sé tekið til ræktunar í stað hins skemmda túns, enda sé það gert í samráði við héraðsráðunaut og landnámsstjóra. Af framlagi samkv. þessum lið skal greiða 5% til viðkomandi búnaðarsambands.“ Breytingin, sem þessi gr. felur í sér, er sú, að í frv., eins og það liggur fyrir, er áætlað, að þessi styrkur verði 3 þús. kr. á hektara. Síðasta mgr. er til þess að verða við tilmælum Búnaðarþings, sem óskaði eindregið eftir því, að það gengju 5% af þessu framlagi til búnaðarsambandanna til að bera uppi þann sameiginlega kostnað bændanna á hverju svæði. Mér fannst og rétt að verða við þessari ósk, og ég geri ráð fyrir því, að hæstv. landbrh. vilji líka verða við þeirri ósk, vegna þess að hann sagði hér á Alþ. í vetur, að hann yrði yfirleitt við óskum Búnaðarfélagsins og bændasamtakanna í sambandi við beiðni þeirra um landbúnaðarmál, og verð ég því að vonast til þess, að hann stuðli að því, að þetta nái fram að ganga, þar sem allar þessar breytingar eru eftir óskum Búnaðarþings. 3. brtt. við 69. gr. er, að gr. falli niður, en þessi gr. er um það, að Teiknistofa landbúnaðarins, sem heitir eða á að heita nú samkv. þessu frv. Byggingastofnun landbúnaðarins, fari að selja bændum teikningar. Að vísu er það tekið fram, að það sé með vægu verði. Ég tel, að það sé eiginlega óhugsandi, að á meðan bændur borga stofnlánasjóðsgjaldið a.m.k., verði farið að láta þá borga þessa þjónustu, og er þetta alveg nýmæli. Ég tel, að við getum ekki staðið að því að bæta því við, á meðan þeir borga yfir 20 millj. kr. á ári í Stofnlánadeildina beint. Þá hef ég lýst þeim brtt., sem ég hef hér lagt fram, en í sjálfu sér eru þær hækkanir til landbúnaðarins, sem þetta frv. felur í sér, frá gildandi l. 23.7 millj. kr. En ef menn vilja bæta við því, sem hefur verið skorið af Landnáminu undanfarin ár, þ.e. 71/2 millj. kr., þá losar þetta 31 millj. kr. Ég get ekki látið hjá líða í sambandi við þessa umr. að minnast á fleiri atriði í þessum l., sem eru að vísu gömul, en ég tel rétt, að það sé minnzt á það hér vegna þess, að það er ein af þeim breytingum, sem ég tel, að verði að koma fram á l. og við verðum að beita okkur fyrir, þegar tök eru á. En í fyrsta lagi eru það vextirnir, sem eru af þessum lánum, sem eru náttúrlega orðnir óhæfilega háir, eins og ég mun sýna fram á hér á eftir, og svo stofnlánasjóðsgjaldið, sem á að vísu að lækka í áföngum á næstu 20 árum miðað við þau l., sem við samþykktum fyrir áramótin, en þessi greiðsla er bændastéttinni að mínu viti alveg ofviða. Í sambandi við vextina vil ég segja það, að ég fór að athuga, hvernig þetta kæmi út og hvað það væri í raun og veru, sem landbúnaðurinn borgaði í vexti núna, og hvað það hefði verið, áður en þessi ríkisstj. kom til valda. Þið vitið það, að þessir vextir voru 31/2% al íbúðarhúsabyggingum og af öðrum framkvæmdum 4%. Í l. 1962 var þessu breytt í 61/2% af hinum almennu lánum, en í 6% af íbúðarhúsabyggingum. Ég fór að athuga það, hvað hefði verið lánað á þessum árum, hvað mundi vera eftir af þessum lánum og hvað það væri í raun og veru á þessu ári, sem leið, sem bændur hefðu borgað í Stofnlánadeildina í vexti af þessum fjármunum, þá tel ég stofnlánasjóðsgjaldið auðvitað með. En vegna þess, að ég geri ráð fyrir því, að hæstv. landbrh. muni koma hér upp og hafa eitthvað við mína útreikninga að athuga, eins og hann hefur stundum gert, þá ætla ég að segja ráðh. og háttv. öðrum þm., hvernig þessar tölur eru fengnar, þannig að hann viti þá, um hvað hann er að tala. Þær eru fengnar eins og hér segir. Eins og við vitum, þá eru hin almennu lán til 20 ára. Dráttarvéla- og vélalán eru til 6 ára. Lán til íbúðarhúsabygginga eru til 42 ára og til timburhúsa og annarra húsa til 25 ára. Ég athugaði þetta ekki öll árin, en nokkur árin, og ég sá það, að meðallánin mundu vera innan við 20 ár að meðaltali. Ég tel, að lánin, sem hafa verið lánuð til vinnslustöðvanna, eigi að dragast hér frá hvert ár, og það gerði ég. Ég taldi, að það væri hæfilegt þetta er ekki farið í bækurnar - að reikna með því, að við borguðum niður lánin 5% á ári eða borguðum hvert lán niður að meðaltali í 20 ár. Og ég spurði að því í Búnaðarbankanum, hvort þeir álitu, að ég færi ekki þarna rétt að - sennilega væri þetta á skemmri tíma, það væri óhætt fyrir mig að segja 18–19 ár. Og þeir töldu, að ég væri a.m.k. ekki þarna með of lágar tölur, það væri sem sé á skemmri tíma en 20 árum, sem þessi lán væru borguð niður. Nú, ég gæti lesið þessar tölur allar fyrir hæstv. ráðh. Ég geri það kannske síðar, ef ástæða er til, en þannig eru þessar tölur fengnar, og niðurstaðan er sú, að frá því 1962 og til 1969 - ég tek náttúrlega ekki útlánin 1970, því að við borgum ekki af þeim fyrr en 1971 - þá hafi skuldin verið 658.3 millj. kr. á þessum árum. En mjög illt er að finna út, hvað meðalrenturnar eru bæði tímabilin, en mér virðist þetta vera um svona 1/5 af lánunum, sem eru með 6% vexti en 4/5 með 61/2%, en við skulum bara segja, að lánin hafi yfirleitt verið með 4% áður og 61/2% núna. En svo eru það 22 millj. kr. rúmar, sem bændurnir borguðu í Stofnlánadeildina, og ef maður athugar það, hvað það er, 658.3 millj. kr., þá kemur í ljós, að það eru 3%–3.35% eða verður rétt innan við 10% í raun og veru, sem bændurnir borga af þessum lánum, sem þeir hafa fengið síðan 1962. Mér hnykkti við, þegar ég sá framkvæmdaáætlun ríkisstj. og þegar ég sá það, að á framkvæmdaáætlun ríkisstj. væru aðeins 70 millj. kr., sem Stofnlánadeildin ætti að fá til útlána á þessu ári. En ráðh., hæstv. landbrh., hefur sagt við öll möguleg og raunar ómöguleg tækifæri, að framkvæmdirnar hafi verið miklu meiri á þessu tímabili en áður og lánin, sem bændurnir hefðu fengið frá Stofnlánadeildinni, hafi verið meiri á þessu tímabili en áður, og þá fór ég að athuga sannleiksgildi þessara orða. Því að ég held, að það kannske þýði ekki lengur að nota svipaða aðferð við bændastéttina og bóndinn notaði við kýrnar sínar, þegar hann setti þær út á sinuna og hafði látið þær hafa græn gleraugu. Þeir finna nefnilega, hvernig að þeim er búið, og ég kem að því seinna. En ég athugaði árin 1956 og 1957, þ.e. hvernig þessi ár kæmu út. Árið 1956 lánaði Stofnlánadeildin 45 millj. kr. Þá var byggingarvísitalan 100 stig. Nú er byggingarvísitalan 524 stig. Ef við umreiknum þessar 45 millj. kr. í verðgildi peninganna í dag, þá þyrftu útlánin til þess að vera sambærileg að nema 235.8 millj. kr. Ég athugaði líka 1957. Þá var byggingarvísitalan 116 stig. Þá voru lánaðar 51.5 millj. kr., sem svarar til - miðað við sama framkvæmdamátt í byggingum og nú - 232.6 millj. kr. En hvað er svo ætlað núna til þess að lána úr Stofnlánadeildinni? Það var ekki lánað á þessum árum út á vinnslustöðvar. Það eru yfir 20 millj. kr. á undanförnum árum. Það var ekki út á minkabú. Þörfin nú fyrir lán út á minkabú er 26 millj. kr. á þessu ári, og var 10 millj. kr. á síðasta ári. Eftir því, sem framkvæmdaáætlun segir, hefur Stofnlánadeildin í allt 156 millj. kr. til að lána á þessu ári. En þá bara gleymist 50 millj. kr. víxill, sem er í Seðlabankanum. Það er ekkert sagt um það, hvernig á að fara með þann víxil, hvort það sé búið að semja um, að hann standi. Ef ekki er búið að semja um greiðsluna, þá er þetta í raun og veru 106 millj. kr. En hvað þyrfti þetta að vera núna til þess, að það væri bara eins og það var 1956 og 1957? Ef við tökum minkabúin með, þá þyrfti það að vera um 256 millj. kr. Það er engin furða, þó að hæstv. ráðh. gumi af frammistöðunni í þessum málum. En nú getum við rætt um þessi mál, það er verið að tala um landbúnaðarmál, en ekki vegamál. Hann óskaði eftir að tala um landbúnaðarmál hér við umr. um vegamál hér á dögunum. Ég gæti komið með margar fleiri tölur hér í þessu sambandi, en ég sé ekki ástæðu til þess nú. Það verður gert fyrir kosningar á öðrum vettvangi. En hvernig er það svo með veðdeildina? Hvernig verður með hana? Viljið þið lesa framkvæmdaáætlun ríkisstj.? Þar stendur, að þar séu til útlána - það er engin smáræðisupphæð - 3.6 millj. kr., 3.6 millj.! Ég verð að segja það, að það er ekkert um annað að ræða en auglýsa, að það þýði ekkert að sækja um veðdeildarlán í Búnaðarbankanum, því að ríkisstj. hafi ekki ætlað neina peninga í þessa deild. Hvað þyrfti veðdeildin að hafa til þess að inna sitt hlutverk af hendi í raun og veru? Og takið eftir því, hvað var það, sem bankaráð Búnaðarbankans taldi, að þyrfti að fara í veðdeildina annars vegar og til Stofnlánadeildarinnar hins vegar? Stjórn Búnaðarbankans óskaði eftir 200 millj. kr. í Stofnlánadeildina, og hún hefði þurft að biðja um meira, ef það hefði átt að vera það sama og var lánað á árunum 1956 og 1957. Nei, það er alveg þýðingarlaust fyrir hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstj. að halda því fram, að það hafi verið gert betur í þessu efni á þessum árum en áður var. Ég vil segja hæstv. landbrh. frá því, að ég hitti hér á dögunum mann. Það var ekki eyfirzkur bóndi, það var bóndi úr hans kjördæmi, og það var ekki framsóknarmaður, heldur maður, sem hefur kosið hæstv. ráðh. fram að þessu. Ég þekki manninn aðeins í sjón. Hann vindur sér að mér og segir: „Hvað ætlið þið að gera í landbúnaðarmálum?“ Ég vissi, að þetta var sjálfstæðismaður, og ég var var um mig og segi: „Ég hef ekki tíma til þess að skýra frá því. Lestu blöðin, og þú sérð okkar stefnu í þeim frv., sem þar koma.“ Þá klórar hann sér og segir: Ja, ég veit bara það, að þetta getur ekki gengið lengur.“ „Nú, hvað er að?“ segi ég. „Hefur þú ekki kosið sjálfstæðismenn á Suðurlandi alla tíð? Og hvað, ertu óánægður? Hefur þú ekki heyrt ræður ráðh.? Heldurðu, að þú farir að segja frá því, að pyngjan sé öðruvísi en ráðh. segir? Hann segir alltaf: Þetta er allt í lagi. Það hefur aldrei verið betra.“ „Ja, ég hef nú ekki skuldað fyrr en fyrir 5–6 árum. Og þegar ég keypti dráttarvélina mína 1957, þá vissi ég bara ekkert af því. Ég gat tekið þetta út úr rekstrinum. Svo fór ég að skulda 1964, og ég var kominn upp í 300 þús. kr. skuld, og ég veit ekkert, hvernig á því stendur. Og þá fór eldri vélin mín, þannig að ég mátti til að endurnýja hana og kaupa aðra vél. Ég varð að taka allt að láni. Ég var kominn yfir 1/2 millj., áður en ég vissi af. Þetta getur ekki gengið lengur.“ Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðh. eða aðra að segja bændunum, hvernig hefur verið búið að þeim. Þeir finna það á pyngjunni sinni. Ráðh. hefur bæði skrifað um það og talað um það hér í d., að ég hafi verið ógætinn með tölur. Nú skora ég á ráðh. að endurskoða þann útreikning, sem ég kom með áðan. Og ég skora á hann að gera annað. Ég skora á hann að athuga það, hvaðan ég fékk tölurnar um þær tekjur, sem bændastéttin hefur annars vegar haft og hins vegar aðrar stéttir þjóðfélagsins á undanförnum árum. Ég get sagt honum það, og hann getur þá rætt þetta við þá aðila. Hann sagði, að ég hefði ekki athugað þetta hér á dögunum, þegar var rætt um þessi mál. Ég fékk þetta nefnilega frá bændasamtökunum. Ég verð að segja það, að það þarf áreiðanlega að stokka upp í þessum málum, ef þannig fer, sem allir hugsandi menn vona, að breyting verði á í næstu kosningum. Og ég hefði talið, að það lægi ekki á að samþykkja þetta frv., fyrr en menn sæju, hvernig útkoman yrði. Og ég hef greint frá því, að það breytir ekki neinu, vegna þess að það er ekkert fjármagn ætlað til þess að borga það, sem frv. felur í sér, fyrr en við afgreiðslu fjárl. næst, þannig að það var nógur tíminn. En ég vil ekki setja fótinn fyrir frv. vegna félaga minna, sem leggja áherzlu á, að það verði samþ., þó að þetta sé lítilfjörlegt í mínum augum. En ég vil endurtaka það, af því að ég veit ekki, hvort ráðh. heyrði það - hann fór frá áðan að hann sagði hér á dögunum, að hann hefði yfirleitt orðið við óskum Búnaðarþings og bændasamtakanna. Þær brtt., sem ég hef hér flutt, eru eftir óskum þeirra, og þess vegna vonast ég til þess, að ráðh. standi við þær yfirlýsingar sínar að stuðla að því, að þessar brtt. nái fram að ganga, því að ef það væri gert, þá væri annar svipur á þessu frv., þó að í meginatriðum sé ég óánægður með frv., eins og ég hef áður lýst.



Herra forseti. Ég held, að ég verði að gera örfáar aths. við ræður þeirra hv. þm., sem hér hafa talað, síðan ég flutti framsögu fyrir nál. í gær. Ég vil segja það fyrst, að ég er hv. 5. þm. Norðurl. e. þakklátur fyrir að hafa gert það fyrir okkur félaga sína að fylgja þessu frv., því að mér sýnist hann hafa látið þar nokkuð á móti sér af tóninum í ræðu hans að dæma. Hann óttast - og það kom fram hjá fleirum, að þeir óttast - að með þessu frv. sé aukið mikið vald Landnáms ríkisins. Ég held, að þetta sé algjör misskilningur, og skal koma nánar að því síðar. Hv. 5. þm. Norðurl. e. sagði, að það lægi ekkert á að afgreiða þetta mál núna; það væri nógur tími til þess í haust. Þetta má nú vera, en um þetta hljóta þó að vera skiptar skoðanir. Nú eru fjárl. undirbúin að sumrinu í rn. a.m.k., ég tel það miklu tryggara að afgreiða málið nú og tryggja þessar 31 millj. kr., sem hv. þm. sagði, að þarna væri um að tefla, nú þegar, ef auðið verður. Þetta er að vísu ekki stór upphæð, en ef hún er laglega notuð, þá held ég þó, að það megi hafa nokkurt gagn af henni. Hv. þm. gerði að umtalsefni það, sem hann kallaði tvíverknað og tvöfalt eða margfalt kerfi, og hv. 3. þm. Norðurl. v. kom líka inn á þetta í gær. Nú vil ég ekki neita því, að þetta eigi sér stað, ef frv. verður samþ. og framkvæmt, en þó ekki nema að litlu leyti og í miklum mun minna mæli en þessir hv. alþm. virðast álíta. Ég vil í sambandi við greiðslur á framlögum, en það er nú einkum þar, sem getur verið um tvíverknað að ræða, benda á það, að í 62. gr., sem um þau fjallar, eru greiðslur samkv. 1., 2., 3., 5. og 6. tölul. allar sérstaks eðlis. Þær eru því ekki greiddar annars staðar og þess vegna ekki um tvíverknað að ræða í sambandi við þær greiðslur. Aftur á móti varðandi 4. lið, þar sem ræðir um framlög til ræktunar, má þetta til sanns vegar færa. En ég geri ekki mikið með þetta. Það eru notuð sömu frumgögn til þess að reikna þetta út, skýrslur héraðsráðunautanna eru gerðar í fjölriti og notaðar á báðum stöðum, hjá Búnaðarfélagi Íslands og Landnáminu, svo að ég geri ekki mikið með þetta, en viðurkenni þó, að eðlilegt hefði verið að sameina greiðslurnar. En þó er það svo, eins og háttað hefur verið framkvæmd á greiðslu jarðræktarframlaga, að visst hagræði er í því fólgið fyrir þá, sem njóta þessara framlaga, að halda þessu fyrirkomulagi enn um stund. Og þar sem ekki varð samkomulag um það í mþn. að breyta þessu atriði, þá læt ég þetta gott heita að sinni. Fyrsta brtt. hv. 5. þm. Norðurl. e. var um það að lækka 100 hektara markið, sem hér er sett sem meginregla um stofnun nýbýla. Og hv. 3. þm. Norðurl. v. kom einnig að þessu atriði. Ég vildi aðeins skýra þetta mál fyrir hv. þdm. með því að rifja upp ákvæði þessarar gr., 39. gr., sem um þetta fjallar. Þar segir svo: „Ef um er að ræða býli, sem stofna skal til venjulegrar búvöruframleiðslu, skal að jafnaði miða við, að ræktanlegt land sé eigi minna en 100 ha.“ Síðan koma þessi frávik. „Þó er landnámsstjórn heimilt að víkja frá þessari landstærð, ef í staðinn koma t.d. beitilönd eða hlunnindi til lands og sjávar. Stofnun býlisins skal og því aðeins heimiluð, að þar með sé ekki raskað búrekstraraðstöðu nálægra jarða að mati landnámsstjórnar.“ Svo segir hér enn fremur: „Um landstærð við stofnun nýbýla af öðru tagi, sbr. 38. gr.,“ - það er þegar koma inn í hlunnindi eða önnur atriði - „skal fara eftir reglum, er landnámsstjórn setur. Umsóknum skulu fylgja meðmæli viðkomandi sveitarstjórnar og landnámsnefnda.“ Þær eiga nú eins og áður að starfa heima í hverri sýslu. Ég veit, að það má deila um þetta atriði, og ég skal ekki fjölyrða um það frekar, en bendi aðeins á hversu gr. er rúm þrátt fyrir það, að 100 ha. eru meginregla. Hv. 5. þm. Norðurl. e. flytur brtt. um hækkun framlaga, um að taka upp vísitölu og um að greiða til búnaðarsambandanna vissa prósentu af ræktunarframlögum. Það er satt, sem hv., þm. segir, að þessar till. eru allar fluttar í samræmi við uppástungur eða till. þær, sem bárust landbn. frá Búnaðarþingi. En um mína afstöðu og væntanlega nm. annarra en hans er það einfaldlega að segja, að þetta atriði var þrautrætt sérstaklega í mþn. og einnig nokkuð rætt í landbn., og þó að ég telji, að það hefði að vísu verið kostur að fá framlögin hærri en hér í frv., þá segi ég, eins og ég hef áður tekið fram, að ég mun fylgja frv., eins og það er, og styðja þær brtt. einar, sem samstaða næst um. Þá er enn brtt. frá hv. 5. þm. Norðurl. e. um að fella niður gr., sem kveður svo á, að greiða skuli væga borgun fyrir þjónustu Byggingastofnunar landbúnaðarins. Ég tel þetta ekki mikilvægt atriði, og ég fyrir mína parta tel það ekki óeðlilegt, að þeir, sem byggja, greiði lítils háttar þóknun fyrir veitta þjónustu hjá Byggingastofnun landbúnaðarins, og ég hygg, að þannig sé þetta víða. Og það tel ég kost, að þessu fé er ætlað að renna til mjög þýðingarmikilla hluta, sem hafa ekki enn a.m.k. verið ræktir eins og skyldi. Byggingastofnun landbúnaðarins er ætlað að greiða kostnað af rannsóknum byggingarfræðilegs eðlis, en þeim fjármunum, sem koma í gegnum þessar greiðslur, er ætlað að styðja að framkvæmdum á tilteknum nýjungum, sem Byggingastofnunin kynni að mæla með, að reyndar yrðu. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um brtt. hv. 5. þm. Norðurl. e., en vil víkja að ræðu, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. flutti hér í gær. Hann flutti að vísu engar brtt., en eigi að síður vil ég víkja örfáum orðum að hans ræðu. Ég hygg, að flestir hv. þm. hafi lesið kvæði þau, sem Örn Arnarson gerði á sínum tíma um Odd sterka, og ég held, að ef sá góði listamaður hefði verið uppi nú og hefði tekið sér fyrir hendur að færa í rím ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., þá hefði það ekki orðið verri ríma en Dómadagsræða Odds sterka. Ef hv. þm. hefði verið nokkur alvara, þá átti hann náttúrlega að gera sínar ábendingar við 1. umr. málsins og flytja síðan brtt. við 2. umr. þess. En ég hygg satt að segja, að það hafi litil alvara verið á bak við tal hv. þm. í gær, þegar hann flutti sína ræðu. Ég held það. Hann ræddi margt um II. kafla þessa frv., sem fjallar um Stofnlánadeild landbúnaðarins, en á þeim kafla eru engar breytingar gerðar, og það var ekki í verkahring mþn. samkv. þáltill., sem samþ. var hér í fyrra og hún starfaði eftir, að fjalla um þann kafla l. Það voru því aðeins gerðar leiðréttingar á II. kafla. Ég skal ekki fara frekar út í það. Hv. þm. talaði mikið um 27. gr. þessa frv., sem er óbreytt frá því, sem verið hefur í l. Út úr þeirri gr. þóttist hv. þm. lesa það, að það ætti að setja upp tvöfalt ráðunautakerfi, þ.e. ráða nýja ráðunauta fyrir Landnám ríkisins. Ég veit ekkert, hvernig hann fer að lesa þetta út úr þessari gr. Það hefur a.m.k. engum öðrum tekizt enn, þó að þessi gr. sé búin að standa óbreytt efnislega líklega í áratugi, heldur hefur verið farið eftir henni eins og hún er orðuð, þ.e. að í landnámsnefndum, sem nú eru kallaðar, voru kallaðar nýbýlanefndir áður, hafa héraðsráðunautarnir verið skipaðir formenn, eins og segir í þessari gr., að eigi að gera. Engum lifandi manni, sem hefur fjallað um framkvæmd l., hefur dottið annað í hug. En nú kemur hv. 3. þm. Norðurl. v. og les það út úr þessari gr., að það eigi að ráða sérstaka ráðunauta fyrir Landnám ríkisins. Ég held, að það megi hafa um þetta hans eigin orð og segja, að þetta sé tóm vitleysa. En svona var ýmislegt fleira í þessari ræðu. Ég tók eftir, að hann var að tala um 120 þús. kr. lán, og það er nú víst hvergi talað um það í frv., heldur 120 þús. kr. framlag. Og einhvern tíma kallaði hann þetta frv. bústofnslánadeildarlög. Ég veit heldur ekki, hvaðan hann hefur það heiti. Hann gerði mikið úr 45. gr. frv., þar sem fjallað er um ábúendaskipti. Það var auðheyrt, að hann hafði ekki ómakað sig til þess að lesa aths. við þessa gr., sem fylgja frv. og sem menn yfirleitt kynna sér, ef þeir fara að ræða um mál í einstökum atriðum. Hann hefur ekki ómakað sig til þess, en þar kemur það skýrt í ljós, að það er ekki ætlazt til þess, að landnámsstjóri hafi afskipti af ábúendaskiptum, ef þau fara fram með venjulegum hætti, heldur aðeins ef erfiðlega gengur að byggja jörðina. Nú er þetta eins og fleira ekkert nýmæli, heldur hefur þetta ákvæði verið í gildi árum saman, og mér vitanlega aldrei komið til neinna árekstra í sambandi við það. Það er og hefur verið ætlazt til þess, að Landnámið geti gert ráðstafanir til þess að stuðla að því, að búseta haldist ellegar þá hagkvæm nýting á viðkomandi jörð á annan hátt, ef það þykir henta. Hins vegar er í þessu frv. lítils háttar þrengt að Landnáminu, og því eru ekki gefnar alveg eins frjálsar hendur og áður einmitt varðandi þetta atriði. Hv. þm. talaði mikið um ægivald Landnáms ríkisins, eins og hv. 5. þm. Norðurl. e. kom líka inn á áðan. En ég segi, að á valdsviði og valdi Landnáms ríkisins er engin afgerandi breyting í þessum I. Það er hins vegar meginbreyting varðandi starfsemi Landnámsins, að það er horfið frá nýbýla- og jarðaskiptastefnunni eins og hún hefur verið rekin, en tekin upp ný viðfangsefni þess í stað, félagsræktun, grasmjölsverksmiðjur o.s.frv. Landnámi ríkisins er falin skipulagsleg forusta að vissu marki, sem það og hafði áður. Á því er engin teljandi breyting. En þetta er í vissum atriðum útfært nokkru nánar nú en var í fyrri l. Og ég vil sérstaklega vekja athygli á því, að þau eru margtengd í þessu frv., eins og áður var í l. um afskipti Landnámsins í ýmsum tilvikum, aðilum heima í héruðum, hreppsnefndum, landnámsnefndum og fleiri aðilum. Og þetta skipulag er ekki alveg ólíkt því, sem hugsað er í frv. okkar framsóknarmanna um Byggðajafnvægisstofnun ríkisins. Það er ekki alveg ólíkt því. Þar er formuð stofnun til þess að hafa yfirumsjón og fylgjast með, en mjög rækilega gengið frá því að tengja hana og hennar athafnir aðilum heima í héruðum. Ég verð að láta það koma hér fram, að ég kann ákaflega illa við, ef það kemur fyrir - ég er ekki að segja, að það komi oft fyrir, en það kemur fyrir í ræðum hv. 3. þm. Norðurl. v. - að þm. ráðast með sleggjudómum á stéttir manna eða einstaka menn, sem ekki eru í þingsölum og ekki geta svarað fyrir sig. Ég segi þetta í tilefni af þeim ummælum, sem hv. þm. lét sér sæma að taka sér í munn í gærkvöldi í sambandi við héraðsráðunautana. Ég kann slíku mjög illa. Hlutverk þessara manna er vitanlega það, eins og allir eða hér um bil allir vita mætavel, að kynna sér eldri og yngri reynslu og viða að sér sem mestum fróðleik, og síðan er það þeirra starf að miðla þessum fróðleik út til þeirra manna, sem þeir eiga að starfa fyrir. Þetta er allt og sumt. Þetta er mergurinn málsins, og þetta er þörf starfsemi, og hún er viðurkennd af nálega öllum landsmönnum. Ef eitthvert mark væri tekið á fordæmingu hv. þm. um þessa starfsemi - um þessa menn, þá væri óhætt að leggja niður Búnaðarfélag Íslands og starfsemi búnaðarsambandanna, sem er leiðbeiningastarfsemi að mjög miklu leyti. Ég veit, að það er algengt, og ég kannast kannske svolítið við það sjálfur, að við, sem höfum lítið farið í skóla, höfum vissa minnimáttarkennd gagnvart þeim, sem lært hafa töluvert miklu meira en við í skólum, en menn fara þó misjafnlega vel með það. Ég ætti nú kannske ekki að eyða miklu fleiri orðum að ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. Það er yfirleitt ekki venja hér á hv. Alþ. að eyða miklum tíma í ræður á borð við þá, sem hann flutti hér í gær, en hún var með sama marki og margar fyrri ræður hans. Ég hef stundum séð, að bókmenntagagnrýnendur taka sig til og telja í verkum skálda viss orð, t.d. hvað oft komi fyrir blátt í þessum og þessum ljóðaflokki eða rautt eða önnur lýsingarorð, og þykjast geta af því markað innri gerð verksins. Ég held, að það gæti verið fróðlegt að telja í ræðum hv. þm., hvað oft koma fyrir orðin vitlaus, vitleysa og brjálæði, og það gæti e.t.v. orðið lærdómsríkt, sem lesa mætti út úr þeirri talningu. En í gær tók þm. einmitt eina svona rispu. Hann t.d. úrskurðaði vitlaust að hafa gríndur í fjárhúsum! Þetta er broslegt. Auðvitað er þetta breytilegt eftir veðurfari og fóðrun og öðru, en víða um land er útilokað að hirða féð, svo að nokkur glóra sé í, öðruvísi en að hafa grindur í fjárhúsum. Og svo sló hann því föstu, að það vitlausasta, sem hægt væri að gera, væri að rífa upp kalið land. Þetta er líka alveg staðháttabundið. Það eru ýmis skilyrði, sem þarna koma til greina og einnig hitt, hvað hver bóndi getur beðið lengi eftir því að fá eitthvað upp úr sínu landi. Sumir geta beðið og látið landið gróa upp, en aðrir verða að brjóta landið til grænfóðurræktar og fá uppskeru strax. Þetta er alger sleggjudómur að slá svona fram. Og svo sagði hann, að heyþurrkun með hitun, t.d. með hverahita, væri hrein vitleysa. Auðvitað veit þessi hv. þm. ekki nokkurn skapaðan hlut um það. Hins vegar er ég svona innst inni nokkuð sammála honum í því, að heyverkun með þurrkun, sérstaklega ef á að kaupa til þess olíu austan úr Kákasus, er ekki skynsamleg. Það er hins vegar margföld reynsla fyrir því, að það er bægt að verka hey beint af jörðinni með góðum árangrí, og það álít ég, að sé sú góða og skynsamlegasta lausn. En mér dettur þó hreint ekki í hug að fullyrða, að allt annað sé tóm vitleysa. Svo segir þessi hv. þm., að súgþurrkun sé undantekningarlítið fullnægjandi. Er hann búinn að gleyma sumrinu 1969, þegar flestallar sveitir landsins voru útvaðnar í hröktu heyi. Og svo eru það grasmjölsverksmiðjurnar. Þær væru tóm vitleysa og heykögglar alger vitfirring! Ég skrifaði þetta hjá mér. Og svo bætti hann við, að það væri kannske rétt að hafa örfáar verksmiðjur samt. Hverju þjónar eiginlega svona málflutningur? Nei, ég spyr nú bara, en ég ætla mér ekki að svara því. Seinast sagði hv. þm., að þetta frv. væri „meinleysisbull og hálfgert til skammar að sýna það á þinginu.“ Ég held, að ég hafi náð því alveg orðrétt. Nú er náttúrlega ekkert við það að athuga, þó að einstakir þm. hafi svona skoðanir eða ámóta á einstökum frv. Ég get auðvitað ekkert sagt við því. En hitt held ég, að flestir hv. þm. séu sammála um, að þessi einkunn eigi við annað fyrirbæri hérna á Alþ., og þá á ég við ræður þessa hv. þm. Ég held, að hún eigi alveg við þær, og ég held það sé hæpið að hafa þær um hönd hér á hv. Alþ. Og þó, kannske! Nú þykir það góð latína að halda til haga sjaldgæfum eintökum úr ríki náttúrunnar, dauðum og lifandi. Ég veit ekki, hvort þá er athugavert, að Alþ. sýni í verki skilning sinn á þeirri grein náttúruverndar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið frá því, sem orðið er. Ég hafði kvatt mér hljóðs hér við umr. í gær. Hv. frsm. n., hv. 5. þm. Austf., hefur nú svarað svo rækilega þeim efnisatriðum, sem helzt komu fram í umr. bæði í gær og í dag, að því er snertir gagnrýni á þetta frv., að þess gerist naumast þörf að bæta þar við. Ég vil þó, úr því að ég er hingað kominn, lýsa yfir því þegar, að þær brtt., sem n. hefur flutt, eru fluttar af henni einróma, og vegna þess að ég var 1. flm. þessa frv., þá taldi ég rétt, að það kæmi einnig skýrt fram frá mér. Tvær eða þrjár af þessum brtt. eru til samræmis við það, sem fram kom í ályktun Búnaðarþings og hefur þegar verið lýst. Ég tel ástæðu til þess að árétta það enn frekar vegna þess, er fram kemur í grg. Búnaðarþings, að þær breytingar, sem n. leggur til, að gerðar verði á kaflanum um grænfóðurverksmiðjur, eru fram komnar til þess að taka af tvímæli um, að þær verksmiðjur, sem þegar hafa verið stofnaðar - ekki einungis þær, sem eru í opinberri eigu, heldur einnig í einkaeign - geti fallið undir þessi l. með tilliti til þess, að verði þessar verksmiðjur endurbyggðar eða þeirra starfsemi aukin, þá geti það einnig orðið til þess, að þær hljóti aðstoð í samræmi við þetta frv., ef að l. verður. Hv. 5. þm. Norðurl. e. flutti hér mikla ræðu. Ég skal ekki fara langt út í hans mál. Hann hélt þeim hætti sínum að fara nokkuð út fyrir það efni, sem hér er á dagskrá, og ræddi m.a. um framkvæmdaáætlun ríkisins, sem var til 1. umr. hér í þessari hv. d. í dag. Hann hefði átt að taka eftir því, að hæstv. fjmrh., sem mælti fyrir því máli, gat þess, að málefni Stofnlánadeildar landbúnaðarins og veðdeildar Búnaðarbanka Íslands væru til frekari athugunar hjá hæstv. ríkisstj. Um ýmsa útreikninga, sem hann var hér með, skal ég ekki ræða. Hann gat þess enda í upphafi sjálfur, að ýmsum kynni að finnast þeir athugaverðir. Eins og ég sagði áðan, skal ég ekki fara langt út í efnisatriði frv., en ástæða er þó til þess, að ég árétti það einnig, að valdsvið Landnáms ríkisins og valdsvið landnámsstjóra, sem komið hefur fram, að mönnum vaxi í augum, að sé aukið eftir þessu frv., er aukið mjög óverulega. Það er nýmæli í frv., að Landnámi ríkisins er falin forusta um tillögugerð í ákveðnum þáttum, sem snerta það að koma við meiri hagkvæmni í uppbyggingu byggðar en verið hefur til þessa. En það er ekki nýmæli, að Landnám ríkisins hali haft áhrif á þróun byggðar. Það hefur haft það frá upphafi með því að skipta jörðum, stofna nýbýli og með því að reisa byggðahverfi. Nú er hins vegar breytt um stefnu og Landnámi ríkisins falin viss forusta í tillögugerð um aðra skipan á þessum málum. Það er heldur engin nýlunda, svo sem komið hefur hér fram í ræðum manna, að Landnámi ríkisins sé falið að láta gera sérstaka jarðaskrá fyrir allt landið. Landnám ríkisins hefur gert slíka jarðaskrá í fjölda ára, og sú jarðaskrá er raunar sú eina, sem verið hefur fullnægjandi til þessa. Sú skrá, sem verið hefur hjá Búnaðarfélagi Íslands, var gerð eftir úttekt jarðabótaframlaga, en þegar til þess kom að mæla ræktunarlönd hjá einstökum bændum, þá var skráin hjá Búnaðarfélagi Íslands leiðrétt í samræmi við það. Þeir aðilar hér á landi, sem hafa unnið að kortlagningu túna, eru héraðsráðunautarnir, þ.e. búnaðarsamböndin og Landnám ríkisins í samvinnu. Landnám ríkisins hefur kostað þetta verk að hálfu á móti búnaðarsamböndunum. Það er því engin nýlunda, að Landnám ríkisins vinni að þessum málum. Allt tal hv. 3. þm. Norðurl. v. í þessu sambandi og í sambandi við ýmislegt annað, t.d. afskipti Landnáms ríkisins af ábúð, sölu og leigu lögbýlisjarða, er að mestu leyti út í hött, vegna þess að þessi ákvæði hafa verið í l. að undanförnu, og það er nauðsynlegt, að Landnámi ríkisins berist upplýsingar um þessi efni til þess að geta haldið sinni jarðaskrá í góðu lagi. Ég vil aðeins taka fram í sambandi við það mark, sem sett er vegna stofnunar nýbýla, að gert er ráð fyrir að jafnaði, að krafizt sé 100 hektara ræktunarhæfs lands eða þá að í staðinn komi t.d. beitilönd eða hlunnindi til lands og sjávar. Bæði hv. 3. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Norðurl. e., sem hefur flutt um þetta efni brtt., hafa talið þetta mark allt of hátt. Hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði hér í gær, að það væru mjög fáar jarðir eftir því, sem hann þekkti til, sem hefðu svo mikið ræktunarhæft land. Ég hygg, að nær sanni sé að segja, að í sumum sveitum í okkar héraði séu margar jarðir, sem hafi nær 300 hektara af ræktunarhæfu landi en 100 hektara. Þegar talað er um það mark, sem sett er í þessu tilliti, þá megum við ekki miða um of við túnstærð í dag. Hv. 5. þm. Norðurl. e. segir, að beztu búin séu rekin á þeim jörðum, sem hafi kannske þriðjung af þessu ræktunarlandi eða helming. Þetta má vel vera rétt; ég skal ekki draga það í efa. En við megum ekki horfa einungis til dagsins í dag. Við verðum að horfa einnig til framtíðarinnar, og ef allt land nýbýlis er ræktanlegt land, sem í mörgum tilfellum kann að vera, þá er að mínu viti sannarlega ekki of frekt í sakir farið með því að hafa þetta hámark í 100 hekturum. Ég lít svo á, að ég bæti ekki um ræðu hv. 5. þm. Austf., frsm. n., með því að tína upp fleiri efnisatriði, sem gagnrýnd hafa verið í þessu frv. Hann gerði það svo rækilega. En út af ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. í heild, sem minnzt var á hér áðan, vil ég segja í fyrsta lagi það, að þessi hv. þm. sagði, að það væri ekki fyrir sjálfstæðismenn að bera fram svona frv. Hann minntist ekkert á það, að það væri ekki allt í lagi fyrir framsóknarmenn að gera það. Nú er það svo, eins og hv. dm. er kunnugt, að framsóknarmenn hafa einnig unnið að gerð þessa frv., og hv. 5. þm. Austf. er meðal flm. þess. Einhvern veginn er það svo, að þessi hv. þm., 3. þm. Norðurl. v., virðist vera farinn að taka það eitthvað sérstaklega nærri sér, að sjálfstæðismenn flytji frv., sem hann kallar meinleysislegt bull og til hálfgildings skammar fyrir Alþ., að flutt sé. Honum finnst það miklu verra, að það skuli vera sjálfstæðismenn, sem flytja slík frv. en framsóknarmenn. Um það atriði, að frv. þetta sé meinleysislegt bull svo sem minnt var á hér af hv. frsm. n. áðan, þá er það að mínu viti rétt, sem hann sagði, að slíkar ræður sem sú, er hv. 3. þm. Norðurl. v. flutti hér í gær, falla réttilega undir þann dóm, en þó ekki nema að sumu leyti. Slíkar ræður kunna að virðast meinleysislegt bull í eyrum þeirra manna, sem kynnt hafa sér þetta frv. og vanir eru að heyra ræður þessa hv. þm. En þær geta verið skaðsamlegt bull vegna þeirra, sem ekki hafa kynnt sér það efni, sem þær fjalla um, og hafa oft og tíðum orðið til vansæmdar fyrir það fólk, sem valið hefur þennan hv. þm. til setu hér á Alþ.



Herra forseti. Ég skal ekki fara langt út í umr. í sambandi við þetta frv. Hins vegar kemur mér það á óvart, ef þetta frv. markar ekki frekar stefnu hæstv. landbrh. og meiri hl. á Alþ. en hinna, sem minni hl. skipa, og ég geri ráð fyrir því, að þegar hv. stjórnarsinnar fara að túlka það í þessum málum, sem þeir telja sér í hag, þá verði Framsfl. ekki eignað það eða a.m.k. ber þá nýrra við, og eru þá vinnubrögðin orðin önnur en við höfum vanizt hér á hv. Alþ. sem stjórnarandstæðingar. Annars er það fleira, sem ber upp á sama dag þessa síðustu daga þingsins en áður hefur verið, og það hefur stundum verið háttur hv. stjórnarsinna að taka sig til og leggja saman till., sem stjórnarandstaðan hefur flutt í sambandi við afgreiðslu fjárl. Hafa þeir þá haft þau vinnubrögð að leggja við till., sem búið er að fella við 2. umr., og bæta henni við flutning till. við 3. umr. En ef einhver tæki sig til og legði saman frv., sem hæstv. ríkisstj. hefur lagt nú fram á hv. Alþ. og ætlazt er til, að fjárveitingar komi til eftir hennar dag eða eftir árið 1971, þá yrðu þar allháar fjárhæðir. Þegar fjárlagaafgreiðsla fór fram í vetur, þá var ofrausn að láta í Framleiðnisjóð landbúnaðarins 5–10 millj. kr. Nú eru 23 millj. kr. til Landnámsins ekki of mikið, nema síður sé, enda verður það ekki greitt fyrr en eftir áramótin 1971–1972. Út í þessa hluti ætla ég ekki að fara, þótt ég veki aðeins athygli á þeim, vegna þess að þetta er að verða svo áberandi, að frv. á að samþykkja núna, en greiðslurnar eiga allar að koma eftir næstu áramót. Hins vegar vildi ég við þetta tækifæri lýsa þeirri skoðun minni, sem ég hef reyndar lýst áður, sem er sú, að okkur sé nauðsyn á því, Íslendingum, að sameina stofnanir en fjölga þeim ekki - hafa ekki tvær til þess að vinna það verkefni, sem ein gæti annazt. Ein af þeim stofnunum, sem ég hef látið orð að liggja, að ég teldi, að ætti að hætta starfsemi hér á landi, er Landnám ríkisins, og ég vil við þetta tækifæri undirstrika það. Ég lít svo á, að Búnaðarfélag Íslands sé sú stofnun, sem eigi að efla í þessu sambandi. Það er allt annar svipur á þeirri stofnun frá mínum bæjardyrum séð en á ríkisstofnun, svo sem Landnámið er. Búnaðarfélag Íslands er stofnun, sem stjórnað er af stjórn, sem bændurnir í landinu kjósa á Búnaðarþingi. Það er stofnun, sem stjórnað er af Búnaðarþingi, sem haldið er árlega og markar stefnuna hverju sinni. Þessa stofnun tel ég, að eigi að efla. Það er þessi stofnun og Stéttarsamband bænda, sem á að vera höfuðmálsvari landbúnaðarins og hafa þau verkefni, sem skipta landbúnaðinn máli. Ég tel, að það sé röng stefna, hvort sem það er í sambandi við Landnám ríkisins eða á annan hátt, að vera að láta tvo aðila framkvæma verk, sem einn getur unnið. T.d. á Landnám ríkisins nú að greiða fjárhæð út á hvern hektara ræktaðs lands til viðbótar því, sem Búnaðarfélag Íslands gerir. Hvaða hv. þm. vill halda því fram, að það séu betri greiðslur, sem komi til á tveim ávísunum? Mér dettur ekki í hug, að nokkur haldi slíku fram. Ég held líka, að öllum sé það ljóst, að með þessu kerfi verður það að gerast, að allar skýrslur, sem að þessum málum lúta, verða sendar tveimur stofnunum í stað þess, að þær gætu fallið einni til. Þess vegna vil ég segja það, að ég tel þá stefnu ranga að reyna ekki að sameina stofnanir í landinu frá því, sem nú er. T.d. tek ég eftir því í grg. þessa frv., að það er talað um það, að komið hafi til mála að sameina Vélasjóðinn Landnáminu, en nefndin féll frá því og leggur það ekki til. Út af fyrir sig er mér það ljóst, að þessar stofnanir og þessi starfsemi gat átt rétt á sér á sínum tíma, enda var þá miðað við önnur verkefni og önnur viðhorf en nú er orðið. Og margt hefur breytzt í tækni nútímans, sem gerir sameininguna nauðsynlega, t.d. skýrsluvélar og annað því um líkt. Það er allt annað að vinna að þessum verkum nú en fyrir 20–30 árum. Skýrsluvélar eru það afkastamiklar, að þær þurfa stór verkefni, til þess að not séu af þeim að ráði. Og þess vegna ber nauðsyn til, að þannig sé á verkefnunum haldið, en þau komi ekki frá mörgum aðilum í smáum einingum. Ég lít svo á, að starfsemi Vélasjóðs, eins og hún er rekin núna, sé í raun og veru búin að missa tilverurétt sinn, og það hefði verið spor í rétta átt, ef þessi tvö fyrirtæki hefðu verið sameinuð. Ef við komum suður í Fossvog í vélaverkstæði Vélasjóðs, komum við í hús, þar sem eru tvær stofnanir með vélaverkstæði í sama húsi. Það er þil á milli; annars vegar er Landnámið, hins vegar er Vélasjóður. Það þarf ekki orðum að því að eyða hér á hinu hv. Alþ., hversu óhagkvæmt þetta er. Nú vita það allir, þó að ekki hafi neina sérstaka þekkingu á vélaviðgerðum, að þær byggjast að verulegu leyti á góðum verkfærum, dýrum verkfærum. Því minni sem starfsemin er, því óhagkvæmara verður það að nota þessi dýru og góðu verkfæri. Þess vegna er það auðvitað eðlilegt, að þetta sé sameinað, svo að það sé hægt að nota í þessu tilfelli sem öðru tækni nútímans, en ekki hafa þetta músarholusjónarmið, sem þarna ríkir. Reynslan er svo sú, að hallinn á Vélasjóði er orðinn svo mikill, að það væri ódýrara að greiða aukið framlag til skurðgraftar á Vestfjörðum en sem nemur því, sem talið er, að kosti að reka Vélasjóð vegna Vestfjarða. Það væri hentugra að greiða þeim aukið framlag til þessarar starfsemi en reka Vélasjóð með þeim halla, sem nú er á honum orðinn. Mér er það fullkomlega ljóst, og því verður ekki með rökum mótmælt, að það er ekki hægt að koma að nýjum verkefnum í okkar þjóðfélagi, svo að nokkurt lag sé á, ef við ætlum að halda uppi öllu kerfinu, eins og við gerum nú, og mér er það undrunarefni, að stjórn, sem Sjálfstfl. hefur veitt forustu - en hann hefur ekki talið sig vera sérstakan ríkisrekstrarflokk - skuli hafa aukið við og styrkt ríkiskerfið í jafnríkum og verulegum mæli sem þessir valdhafar hafa gert. Ef hv. þm. vildu kynna sér það, þá yrðu þeir jafnsannfærðir og ég um það, að þjóðfélagið allt er að meira og minna leyti orðið flækt í ríkisrekstrarkerfi Sjálfstfl. og Alþfl. Það er greinilegt á öllum frv. síðari tíma, hversu embættiskerfið í landinu hefur gert sér far um að auka áhrif sín í framkvæmd mála, og mér sýnist án þess að ég skuli fara langt út í þetta, að þetta frv. sé engin undantekning þar um. Það er stefnt þar eins og í öðrum lagafrv. nú á síðari árum að því að auka vald embættiskerfisins. Þetta frv., ef að l. verður, enda þótt sumt af því hafi verið í l. áður, gefur landnámsstjóra verulega möguleika til þess að móta stefnuna í landbúnaðarmálum. Og það er ekki laganna dyggð, þó að til landnámsstjórastarfsins veljist menn, sem ekki beiti áhrifum sínum á annan veg en æskilegt er. En ég þykist sjá það í IV. kaflanum í 28. gr., að verkefni Landnáms ríkisins séu það mikil, að þar geti orðið um verulega stefnumótun að ræða, og frá mínum bæjardyrum séð legg ég það ekkert að jöfnu, hvort Landnám ríkisins, ríkisstofnun, eða Búnaðarfélag Íslands, sem bændurnir í landinu stjórna, marka stefnuna. Það er ekkert sambærilegt frá mínum bæjardyrum séð. Og þess vegna vildi ég segja það, að þessi stefna, sem í þessu felst, er andstæð því, sem mín hugsun hnígur að. Hins vegar er mér það ljóst, að meðan ekki er breytt um landbúnaðarstefnu eða stefnu í framkvæmd þessara atriða, þá verða auðvitað að vera l. um Landnámið og verkefni þess, fyrst öðrum aðila eru ekki fengin þau. Og ég hjó eftir því í hinni skemmtilegu og vel sömdu ræðu hv. 5. þm. Austf., sem ég hafði gaman af að hlusta á sem ræðu, þó að ég væri honum ekki alls kostar sammála um einstök atriði, að með þessu frv. væri verið að tryggja Landnáminu fjármuni til landbúnaðarmála. Og það, sem ég held, að ráði afstöðu kannske hans og fleiri þeirra, sem að þessu frv. hafa staðið, er einmitt það, að þeir treysta ekki núv. valdhöfum til þess að sinna svo málefnum landbúnaðarins sem skyldi og kjósa því þessa leið til þess að ná til þeirra fjármuna, sem þeir treysta ekki, að hægt sé að ná að öðrum kosti. Þetta út af fyrir sig virði ég og met, en mér er það hins vegar ljóst, að það er ekki hægt fyrir þá, sem ekki ráða ferðinni, að marka stefnuna, og þess vegna veit ég, að sumt af því, sem í þessu frv. er, hefur hv. 5. þm. Austf. orðið að sætta sig við, þó að hann hefði kosið að hafa það á annan veg. Ég skal svo ekki lengja þessar umr. meira en orðið er, en ég vil endurtaka það, að það, sem skiptir máli í landbúnaði, er ekki þetta frv., það er ekki aukið vald ríkisstofnunar, heldur er það breytt stefna, sem þarf í landbúnaðarmálum - stefna, sem miðar að því, að bændur landsins og það fólk, sem að landbúnaðarframleiðslu vinnur, hafi svipuð kjör og aðrar stéttir í þjóðfélaginu. Það er sú stefna, sem þarf að marka. Sú stefna verður bezt mörkuð með því, að Búnaðarfélag Íslands, bændurnir í landinu og Stéttarsamband bænda fái vald til þess að marka þá stefnu og þeir fái ráðið því fjármagni, sem ríkið veitir til landbúnaðar á Íslandi. Þetta er sú stefna, sem þarf að vinna að hér á hv. Alþ., ef tækist að breyta valdahlutföllum frá því, sem nú er.



Herra forseti. Það væri full ástæða til þess að halda skemmtilega ræðu og jafnvel langa, en vegna þess að það er orðið áliðið, þá verð ég að neita mér um þá ánægju. Jónas Pétursson gat þess, að hann væri mér sammála um það, að það ætti ekki að rífa upp kalin tún. Hann var víst eitthvað að deila á mig, en m.a. var mér sagt, að hann hefði byrjað á að tala um, að heyhesturinn kostaði meira en 200 kr. Ég reikna áburðinn og vinnuna, en vélarnar á bóndinn, hvort sem er, og jörðina á hann. Ég reiknaði aðeins vinnuna og áburðinn, þegar ég var að tala um 200 kr. Og sannleikurinn er sá, að ef vinnan og áburðurinn verður mikið meira en þetta, þá verður ágóðinn takmarkaður, af því að það þarf meira að borga, fólkið þarf að lifa og svo eru menn misduglegir, og Jónas veit, að ég hef heyjað allra manna mest og ef til vill hef ég miðað of mikið við sjálfan mig í þessu tilfelli. Þetta er misjafnt að sjálfsögðu. Ég hef ekki komið með brtt. - það er rétt - við þetta frv., og það er af því, að ég er ekki stefnunni sammála, sem ríkir þar. Það ber lítið á milli hjá mér og hv. 3. þm. Vesturl. Ég álít það rétt, að þarna séu þrjár stofnanir. Það eru Búnaðarfélagið og Landnámið, og svo er þessi Jarðeignadeild ríkisins, sem hefur með þetta að gera. Þegar nýbýlalögin voru samþ., þá var stefnan sú að fjölga býlunum. Þá var tæknin miklu minni. Síðari árin, sem Pálmi Einarsson var við þetta, var mjög lítið gert af því að reisa ný býli. Starfið gekk aðallega út á það að tryggja það, að jarðir héldust í byggð. Ég er ekki að deila á að, því að ég tel, að það hafi verið rétt stefna. Ég álít, að þetta hafi verið rétt stefna, og þannig er viðhorfið nú. Menn reikna ekki með því, að jörðunum verði fjölgað, og fyrsta skrefið er að halda byggilegum jörðum í byggð. Ég álít, að Jarðeignadeildin gæti sameinazt nýbýladeildinni, ef vildi. Aftur ætti Búnaðarfélagið að hafa þessar skýrslugerðir. Þarna eru í raun og veru tvö kerfi, og það var það, sem ég var að skopast að. Annars virðist mér, að hv. 4. þm. Norðurl. v. og hv. 5. þm. Austf. hafi tekið þetta of nærri sér, því að þeir virtust vera eitthvað sárir. En það er nú svo með köttinn, að hann mjálmar, þegar stigið er á rófuna á honum, og þannig getur það verið með mennina, ef þá svíður undan einhverju. Ég tel mér það frekar til tekna, að þeir voru með persónulega áreitni. Annars er ég aldrei með það við menn, því að mér er vel við flesta og deili sjaldan á þá persónulega. Það, sem ég var að tala um í sambandi við Sjálfstfl., þ.e. að ég væri dálítið hissa á þeim að leggja þetta frv. fram, er það, að þarna er stefnt að ríkisrekstri með þessar kögglaverksmiðjur. Þeir hafa alltaf verið að tala um framtak einstaklingsins og ágæti þess, sem ég hef verið þeim að miklu leyti sammála um. Ég vil nú, að þeir sýni þetta í verki. Það var einhvern tíma, að Lúðvík Jósefsson, þáv. 5. þm. Austf., var að tala um sjávarútvegsmál og vildi ekki svona mikinn sósíalisma eins og verið væri að innleiða í vissum atriðum. Hann vildi annaðhvort hafa þetta almennilegan sósíalisma eða þá bara kapítalisma - svona hóflegan, en honum þótti þetta vera of mikill hræringur. Ég er ekkert á móti því, að ríkið reki eina verksmiðju, því að það þarf að halda niðri verði, og ég tel t.d. nauðsynlegt, að kaupfélög séu rekin, en ekki er þar með sagt, að ég telji, að kaupfélög eigi að vera einráð. Það er allt í lagi að lofa kaupmönnunum að verzla líka. Það er allt í lagi, að ríkið reki eina verksmiðju, en við eigum að lofa einstaklingum að gera það líka, af því að ég hef trú á því, að þeir geti gert það fullt eins vel. Það getur t.d. enginn keppt við kaupmann, sem vinnur með fjölskyldu sinni að afhendingu og verzlun. Það getur ekkert kaupfélag drepið hann, ef hann býr við sömu skattaskilyrði. Og ég er sannfærður um það, að ef einstaklingur rekur verksmiðju, leggur hann sig að mörgu leyti betur fram en forstjóri, sem er ráðinn af ríkinu. Ef þetta er gróðavegur, þá kemur þetta af sjálfu sér. Ég var ekki að tala um, að það væri sérstaklega vitlaust að búa til köggla, en ég hef talið það vitlaust að ætla sér að treysta eingöngu á það fóður; það er allt of dýrt. Ég gat um það í gær, að kögglarnir hafa kostað 9.20 kr. hvert kg, og þar að auki er flutningskostnaður. Það eru líklega fullar 11 kr. komið til notenda. Fóðurverðið fyrir rolluna mundi kosta dilksverð, og hver getur rekið þannig bú? Við verðum að framleiða heyið ódýrt til þess, að búskapurinn geti borið sig. Ég taldi eigi viturlegt að treysta eingöngu á heyköggla, þó að það geti verið gerlegt eitt og eitt ár að gefa þá með frekar en að drepa niður bústofn. Viðvíkjandi ábúð jarða stendur það alveg ákveðið: „Nú losnar jörð úr ábúð, og skal þá landnámsstjórn í samráði við ráðunauta Búnaðarfélags Íslands og viðkomandi sveitarstjórn meta, hvort hún hafi þau búrekstrarskilyrði ...“ o.s.frv. Það er rétt, að talað er um þetta í grg., en það er allt annað lög eða grg. Grg. týnist, en lögin standa, og þá hefði þurft að orða þetta þannig: „Nú losnar jörð úr ábúð“ - og bæta þá við - „og byggist eigi með eðlilegum hætti.“ Það er bara allt annar hlutur. Það er algerlega tvírætt með ráðunautinn. Það er ekki talað um, að það sé ráðunautur búnaðarsambandsins, og vitanlega hafa þeir ekki vald til þess að skipa hann nema hafa samþykki búnaðarsambandsstjórnar, og þá var hægt að orða það þannig í l., að það væri hægt að semja við héraðsráðunauta búnaðarsambandanna um að gera það. En þarna er gert ráð fyrir tvöföldu kerfi. En hvernig það verður í framkvæmd, það er allt annað. Og það væri hægt að spara töluverða vinnu með því að hafa kerfið einfalt. Ýmislegt, sem hv. 5. þm. Austf. sagði, var slitið úr samhengi eins og það, að vitlaust væri að rífa upp kalið land. Ég hélt því fram, að í flestum tilfellum væri það ekki rétt, nema það þyrfti að ræsa landið fram. Og þetta er reynsla flestra, held ég, og Jónas Pétursson var mér sammála um það. Ég skal ekki segja, hversu mikla reynslu hv. 5. þm. Austf. hefur af kali, en þetta er okkar reynsla, a.m.k. mín. Ég talaði ekkert misjafnt um héraðsráðunauta, það er mesta vitleysa, og veittist ekki persónulega að nokkrum manni. Hitt taldi ég, að þeir hefðu ekki fundið upp hentugasta byggingarfyrirkomulag á fjárhúsum og það hefði viljað til, að skurðir hefðu ekki verið lagðir á réttan hátt. En það var ekki vikið persónulega að ráðunautunum, en þeir eru misvitrir eins og aðrir menn, og ég álít, að bændurnir þurfi engan veginn að sækja alla vizku til þeirra. Þeir séu kunnugir sínu landi og reyndari í búskap en flestir ráðunautar. Þá var hv. 5. þm. Austf. að finna að því við mig, að ég hefði gert lítið úr heyþurrkun með heitu vatni, en það kom svo fram hjá hv. þm., að hann væri mér sammála um þetta. Ég þarf þess vegna ekki að deila mikið um það. Ég skýrði þetta í gær og skal ekki endurtaka það. Viðvíkjandi því, sem hv. 4. þm. Norðurl. v. sagði um, að jarðir hefðu 300 hektara af ræktanlegu landi, þá held ég, að það sé ákaflega lítið um það. Hann býr á því svæði, sem er vel fallið til ræktunar og það eru örfáar jarðir þar, sem hafa 300 hektara af ræktanlegu landi, yfirleitt eru þær teljandi a.m.k. í dölunum. Og sum sveitarfélög munu ekki hafa eina einustu jörð með það mikið af ræktanlegu landi. Ég tel t.d., að í Vatnsdalnum sé ekki ein einasta jörð með svo mikið af ræktanlegu landi. Ef við tökum okkar sýslu, þá er meiri hlutinn af hreppunum þannig, að það væri ekki ein einasta jörð með það mikið af ræktanlegu landi. Þetta var eigi pólitísk ræða hjá mér; þetta var stefnumál. Ég taldi frv. vera í meira lagi spaugilega orðað að ýmsu leyti, m.a. þetta með kvígurnar og gimbrarnar og fleira því um líkt. Ég álít, að það megi koma þessu fyrir á hagkvæmari hátt. Þess vegna hefði verið réttara, að stefnan hefði verið önnur við endurskoðun þessa frv. og miðað við að gera þetta allt einfaldara í staðinn fyrir að halda þessu tvöfalda kerfi eins og nú á að gera. En ég geri ráð fyrir, að þessu verið breytt, áður en mörg ár líða. Það er alltaf verið að breyta hlutunum, og þá verður þetta endurskoðað, hvort það er að einhverju leyti kosningamál. Það skiptir ekki máli í raun og veru. Það eru víst allt hálfgerð kosningamál nú, en fyrir mér var þetta algert stefnumál. Bezt er að taka Jarðeignadeild ríkisins og sameina hana Landnáminu og Búnaðarfélagið taki hluta Landnámsins. Ég álít, að breyting sé orðin á þessu og hafi verið í lengri tíma, þannig að stefnan sé ekki að fjölga býlunum heldur að styrkja þau býli, sem þegar eru í byggð, til þess að þau megi haldast í byggð áfram. Og ef ég kæmi með einhverja brtt., þá væri hún um að hækka styrkinn til að endurbyggja íbúðarhús á jörðum - jafnvel að fara með hann upp í 300 þús. kr. því að það er orðið mjög erfitt fyrir bændur með þeim lánum, sem þeir fá, að endurbyggja íbúðarhús á jörðum sínum. Það væri nær að hækka þann styrk og lækka þá eitthvað annað. Má vel vera, að ég komi með brtt. við 3. umr. viðvíkjandi því atriði. En ég hef ekki komið með brtt. af því, að ég er ekki sammála stefnunni, sem er ráðandi í þessu frv., en vegna nokkurra atriða, sem mér þóttu dálítið spaugileg, þá stillti ég mig ekki um að minnast á þau í gær, en annars þykir mér leiðinlegt, ef ég hef sært þessa vini mína. Atvikin hafa hagað því þannig, að ég og hv. 5. þm. Austf. höfum ekki verið sammála. Hann hefur orðið að vinna að málum, sem mér finnst miður viturleg, eins og frv. um lífeyrissjóðinn. Hann hefur talað fyrir honum, en ég sé ekki, að menn þurfi að skattyrðast út af því persónulega, þó að þeir séu ekki málefnalega sammála, og ég ætla ekki að gera lítið úr vitsmunum eða drengskap þessa ágæta manns.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Norðurl. v. þarf ekkert að vera hræddur um liðan mína. Hún er ágæt. Út af ræðu hv. 3. þm. Vesturl. þá langar mig til þess að segja örfá orð. Hann segir, að það sé sín skoðun, að það eigi að leggja Landnám ríkisins niður og fella starfsemi þess undir Búnaðarfélag Íslands. Nú er þetta sjónarmið út af fyrir sig, og ýmis slík skipulagsatriði voru tekin til umr. í mþn. En það varð ekki samstaða um neinar slíkar stórbreytingar þar. Nú eru það auðvitað ekki nóg rök fyrir því að sameina stofnanir, að það sé yfirleitt æskilegt að gera eina stofnun úr tveimur. Það þurfa vitanlega einnig að vera önnur og efnisleg rök fyrir því. Ég skal ekki fara langt út í þetta, en þetta og önnur stærri skipulagsatriði í landbúnaðarmálunum eru auðvitað mjög skoðunarverð. En ég vil enn segja það, að ég álít það misskilning, að þessar tvær stofnanir vinni nokkuð verulega sömu verkin. Hitt er rétt, að sums staðar liggja saman jaðrar og mörk eru ekki alveg eins skýr og skyldi. Og það er einnig rétt, og ég hef viðurkennt það, að það er tvíverknaður í greiðslu framlaga til jarðræktar. Hv. 3. þm. Vesturl. sagði, að það væri einkennilegt, ef tvær ávísanir væru betri en ein. En það er nú einmitt svona, og ég hefði gaman af, ef hv. 3. þm. Vesturl. vildi taka eftir því, að í þessu tilfelli þá eru tvær ávísanir betri en ein! Og það er af því, eins og málin standa núna, að styrkur samkvæmt jarðræktarl. er aldrei greiddur fyrr en á vorin og jafnvel ekki fyrr en kemur fram á sumar, en framlög samkv. landnámsl. hafa verið greidd fyrir áramót, og þess vegna er í þessu tilviki, eins og þetta hefur verið framkvæmt, betra að fá tvær ávísanir en eina. En þetta er nú eiginlega meira til gamans en þetta komi mikið málinu við, en þó örlítið kannske. Hv. þm. minntist á Vélasjóð og vélarekstur Landnámsins, og þetta atriði var dálítið rætt í mþn. Nefndinni var ljóst, held ég, að mér sé óhætt að segja, að þarna væri nauðsynlegt og eðlilegt að koma á sameiningu. En með því það kváðu vera í gangi athuganir á því að koma á fót einskonar vélamiðstöð fyrir vélaútgerð ríkisins, þá þótti, á meðan þær athuganir fara fram, ekki ástæða til að grípa inn í með því að gera breytingar á þessu tvennu og var látið hjá liða að gera till. um það. Varðandi það, að Búnaðarfélag Íslands og Landnám ríkisins ynnu sömu verkefni, þá vil ég enn benda á annars vegar 28. gr. frv., þar sem talin eru upp í nokkrum liðum verkefni Landnámsins, og hins vegar vil ég benda á rit, sem ber titilinn „Til Búnaðarþings 1971“ og inniheldur skýrslur ráðunauta og almennt yfirlit um starfsemi Búnaðarfélags Íslands á árinu 1970. Ég hef flett þessu riti m.a. í sambandi við umr. um þetta mál hér í þ., og ég get ekki fundið þar nokkurt atriði, sem er samhljóða verkefnum Landnámsins að undanskildu þessu eina, greiðslum framlaganna. Ég viðurkenni að vísu, að það er rétt, sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði, að það er munur á því, hvernig stjórn Landnáms ríkisins og stjórn Búnaðarfélags Íslands eru til komnar. Önnur er kosin hlutfallskosningu á Alþ., hin er kosin af Búnaðarþingi, samkomu bændanna sjálfra. En vegna þess að báðar þessar stofnanir fá allt sitt starfsfé frá ríkissjóði, þá er eðlismunurinn á þessum tveimur stofnunum minni en ætla mætti. Ég viðurkenni það, að hann er samt nokkur. Það hafa ýmsir þm. látið í ljósi þá skoðun sína, að með þessu frv. sé vald landnámsstjóra og Landnáms ríkisins mikið fært út frá því, sem það er í núgildandi l., og það er auðvitað ekki á mínu færi að breyta skoðun þeirra svona í einu vetfangi. En ég get bara alls ekki fallizt á þetta. Og ég vildi í lokin aðeins rifja upp örfá atriði frv. Í fyrsta lagi minni ég á það, að það er ekki um neina grundvallarbreytingu að ræða á skipulagi. Sömu stofnanir sinna svipuðum eða sömu verkefnum og þær hafa áður haft með höndum. Stofnlánadeildin er óbreytt, hjá Landnámi ríkisins dragast saman nýbýlaframkvæmdir, en stofnunin snýr sér að félagsræktun og grænfóðurverksmiðjum, og Byggingastofnunin starfar á sama sviði, en fær aðeins lítið eitt meira af verkefnum. Hins vegar er stefnubreyting í frv. að því leyti, að það er horfið frá býlafjölgun, frá þeirri stefnu að skipta upp jörðunum, en reynt að móta stefnu í þá átt að treysta byggð með öðrum hætti. Ég vil taka það fram til þess að fyrirbyggja misskilning, að ég er síður en svo á þeirri skoðun, að nýbýlastefnan hafi verið röng frá upphafi. Það felst alls ekki í þessum orðum mínum né í stuðningi mínum við þessa breytingu nú, því að ég álít, að hún fylgi breyttum tímum. Landnám ríkisins bætir við sig félagsræktun og grænfóðurverksmiðjum, forgöngu um stækkun verksmiðja og stuðningi við félagsræktun, en dregur saman starfsemi sína að því leyti, að myndun nýbýla er nú aðeins svipur hjá sjón hjá því, sem hún var. Einnig er á hitt að minna, að samkv. l. á Landnámið að rækta ákveðna landstærð fyrir þá, sem stofna nýbýli eða stofna til byggðar í byggðahverfum. Samkv. frv. hættir Landnámið því; þar er beinlínis um samdrátt að ræða í starfsemi þess. Verkefni Byggingastofnunarinnar eru aukin örlítið, eins og ég sagði áðan, en ég tel, að fyrst þessi stofnun er rekin fyrir landbúnaðinn, þá sé eðlilegt að fela henni þau auknu verkefni, sem um er rætt í viðkomandi frvgr. Mér virðist það mjög eðlilegt. Fyrst ég fór að rekja þannig helztu punktana úr frv., þá vil ég einnig segja þetta! Að öðru leyti eru í frv. ákvæði um ákveðin framlög til endurræktunar túna, til grænfóðurræktar og til nýtingar jarðvarma bæði til heyþurrkunar og til hitaveitu á einstökum bæjum eða í bæjahverfum, og þar er ákvæði um framlög til grænfóðurverksmiðja, framlög og stuðning eða frumkvæði, þar sem það á við og alla vega stuðning við skipulagninguna. Þar er og ákvæði um hækkun á framlögum til íbúðarhúsa, og stærðarmörk í ræktun eru afnumin, en það þýðir raunverulega hækkun frá því, sem ella hefði orðið á framlögum til túnræktar. Ég held, að það sé alveg rétt, sem hv. 3. þm. Vesturl. sagði, að í þessu frv. felst ekki stefnubreyting almennt í landbúnaðarmálunum og það markar því engin tímamót. En eins og ég hef margtekið fram, þá eru hér allmörg þýðingarmikil atriði, sem ég vil styðja, að nái fram að ganga. Sem sé: Ég mun styðja þetta frv..svo langt, sem það nær.



Herra forseti. Umr. um þetta frv. hafa þegar orðið alllangar og ekki ástæða til að bæta miklu við, enda dagur að kvöldi kominn. Frv. virðist vera unnið samvizkusamlega af þeirri n., sem hafði það verkefni með höndum. N. hefur orðið sammála í meginatriðum, og ályktun Búnaðarþings er eftir atvikum ótvírætt því til stuðnings. Það hefur verið drepið á það, að II. kafli frv. sé nokkuð forn að orðalagi og framsetningu. Hann er raunar lítt breyttur frá ákvæðum eldri l., en það vill oft verða, að þegar ákveðið orðalag kemst einu sinni inn í löggjöf, þá helzt það tíðum óbreytt eða litt breytt lengi. Gildir þar um hið fornkveðna, að „smekkurinn sá, sem kemst í ker, keiminn lengi á eftir ber.“ Það er að sönnu rétt, að það eru sum ákvæði í II. kafla frv. þannig, að e..t.v. mætti færa þau til venjulegra máls. Ég dett hér niður á 18. gr., sem er dálítið óvenjuleg, hvað framsetningu snertir miðað við venjulega löggjöf, en skilst þó vel og ekki ástæða til þess að fara um það fleiri orðum. Hinir kaflarnir, seinni kaflarnir; fjalla um stjórn landnámsmála, um verksvið Landnáms ríkisins, byggðahverfi, nýbýli utan byggðahverfa o.s.frv. Á þeim hafa verið gerðar meiri breytingar, en þær, hygg ég, að horfi yfirleitt til bóta. Geri ég ekki ráð fyrir því, að þeir, sem hafa talað hér um frv. og fjölyrt nokkuð um einstök ákvæði þess, ætli sér með því að bregða fæti fyrir það, því að tvímælalaust má telja samþykkt þess til bóta. Ég vek athygli á ákvæði 62. gr., sem er nokkuð sérstaks eðlis, um óendurkræft framlag til íbúðarhúsabygginga. Það hefur lengi legið í loftinu, að það framlag, sem verið hefur 60 þús. kr., þyrfti að hækka. Hafa ýmsir minnzt á það. í frv. er það hækkað um helming upp í 120 þús. kr. Það er rétt, að gjarnan mætti þetta framlag hækka meira, en ég tel þetta þó svo verulegan ávinning frá því, sem gilt hefur, að það sé ekki áhorfsmál, að það horfi til bóta og því beri að hraða afgreiðslu málsins. Ég ætla ekki að fjölyrða frekar um einstakar gr. frv., þó að ástæða væri til. Það væri gaman að fjalla um það frekar, en í heild tel ég, að það sé til bóta. Alít ég, að við ættum allir að stuðla að samþykkt þess sem fyrst í þessari hv. d.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, og það var fyrst og fremst vegna þeirra ummæla, sem síðasti hv. þm. viðhafði, að meðmæli með frv. hefðu verið ótviræð frá Búnaðarþingi. Ég vona, að hv. þm. hafi athugað það, að Búnaðarþing segir einmitt: „eftir atvikum“. Hvað þýðir það frá Búnaðarþingi? Það auðvitað þýðir það, að miðað við það, sem sé og vænta má, þá muni þeir mæla með þessu frv., en það er engin lukka yfir því í augum þeirra fulltrúa, sem sátu á Búnaðarþingi; þá hefði þetta ekki verið þannig orðað. Annað atriði, sem ég ætla aðeins að víkja að, er varðandi þessar 120 þús. kr. Ég gat um það í fyrri ræðu minni, að til þess að framkvæmdamátturinn væri líkur og verið hefði, þegar l. var síðast breytt, þyrfti að gera betur. Það er búið að breyta l. fjórum sinnum. Fyrst var þetta sett inn, held ég, 1957, og voru það 25 þús. kr., síðan var l. breytt 1960 og upphæðin færð upp í 40 þús. kr., 1962 upp í 50 þús. kr. og 1964 upp í 60 þús. kr. En til þess að framkvæmdamátturinn væri hinn sami, þá þyrfti þetta að fara upp í 160 þús. kr. Þannig hefur verðbólgan farið með okkar krónur. Þó að það sé kannske hægt að segja, að þetta sé svolítil bót, þá er auðséð, að hverju stefnir. Ég vil undirstrika það, að þessi styrkur er langtum minna virði nú en áður var. Þar sem nú er orðið áliðið, þá ætla ég að láta þetta nægja.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft til athugunar frv. það, sem hér liggur fyrir, en efni þess er breyt. á l. nr. 49 frá 20. apríl 1963 um Byggingarsjóð aldraðs fólks. Breyt. sú, sem hér er lagt til, að gerð verði á þessum l., er að efni til á þann veg, að heimilt verði að veita styrki úr sjóðnum, sem nemi allt að 50% af árlegum tekjum hans, til byggingar á hentugum íbúðum og dvalarheimilum fyrir aldrað fólk. N. varð sammála um að leggja til, að frv. yrði samþ. Einstakir nm. áskildu sér þó rétt til að flytja eða fylgja brtt., sem fram kynnu að koma. N. tók ekki efnislega afstöðu til þeirrar brtt. við frv., sem er á þskj. 366, en einstakir menn áskildu sér rétt til þess að fylgja eða flytja brtt., eins og ég gat um áðan. Að öðru leyti lagði n, til, að frv. yrði samþ.



Herra forseti. Í þessu frv. er hreyft mjög merkilegu nauðsynjamáli - því máli, hvernig hægt sé að stuðla að því, að ekkert ungmenni þurfi að fara á mis við menntun vegna bágborins efnahags eða slæmrar aðstöðu til þess að sækja skóla. Hins vegar er þetta mál mun flóknara, en fram kemur í frv., brtt., sem fram við það er komin og grg. og segi ég þetta vegna þess, að þessi mál hafa verið til mjög rækilegrar athugunar í menntmrn. undanfarin tvö ár og eru enn, án þess þó að rn. hafi, enn sem komið er, tilbúnar endanlegar hugmyndir eða till. um, hvernig úr þessum vanda skuli bæta og tryggja sem bezt réttlæti. Að málið er flókið og vandasamt kemur ekki hvað sízt fram í því, að 1. flm. frv., hv. 1. þm. Vestf. Sigurvin Einarsson, hefur sjálfur ásamt fleiri hv. þm. í menntmn. flutt brtt. við sitt eigið frv. Í frv. var gert ráð fyrir því, að hlutverk Námskostnaðarsjóðs skyldi vera að veita námsstyrki þeim nemendum í skólum landsins, sem verða að dveljast fjarri heimilum sínum meðan á námi stendur, m.ö.o. markmið frv. var einvörðungu að stefna að því að bæta úr skorti eða kostnaðarauka, sem þeir verða fyrir, sem hafa erfiða aðstöðu til þess að sækja skóla. Hins vegar er vandamálið auðvitað miklu stærra og víðtækara. Það þarf einnig að huga að þeim áhrifum, sem mismunandi efnahagur hefur á aðstöðu manna til þess að sækja skóla, og miðar brtt. að því að betrumbæta frv. að því leyti. Það er nokkuð óvenjulegt, að aðalflm. frv. flytji brtt. við sitt eigið frv. Það er afar lítill vandi að halda smáræðustúf um þetta, en ég geri það ekki. Ég tel málið vera miklu vandasamara og í rauninni meira alvörumál en svo, að ástæða sé til þess að við hafa nokkurt gamanmál í því sambandi eða gera nokkra tilraun til þess að efna ti1 umr. af því tagi, sem af því mundi hljótast. Erindi mitt er að segja frá því, að þetta mál allt í heild er í athugun í menntmrn. í framhaldi af því, að fyrir tveimur árum var tekin upp fjárveiting í tilraunaskyni, 10 millj. kr., til þess að nota til námsstyrkja, sem áttu að jafna aðstöðu manna til þess að sækja skóla. Samdar voru umfangsmiklar reglur til þess að tryggja það, að þessi litla fjárveiting kæmi að sem beztum notum. Við samning þeirra reglna og framkvæmd þeirra komu í ljós margvísleg og mjög flókin vandamál. Það reyndist afar erfitt að nota þessar 10 millj. þannig, að viðunandi mætti teljast, ekki aðeins vegna þess, að upphæðin var lítil, heldur komu ótal framkvæmdaörðugleikar í ljós - m.ö.o., hugmyndir manna um það, hvað væri jöfnuður á aðstöðu til þess að hljóta menntun, gátu verið mismunandi og mátti færa rök fyrir mismunandi skoðunum í því efni. Þessi upphæð var aukin í 15 millj. á þessu ári, og er nú verið að semja reglur um það, hvernig þessum 15 millj. skuli úthlutað. Það verður án efa unnt að sníða ýmsa agnúa af þeim reglum, sem settar voru í fyrra, af því að upphæðin jókst úr 10 millj. í 15 millj., en það verður engan veginn hægt að tryggja það réttlæti í þessum efnum, sem æskilegt er talið, með þessari upphæð. Og jafnvel þó að hún yrði tvöfölduð, yrði samt um að ræða ótalmörg álitamál, sem taka þyrfti ákvörðun um og er þetta mál allt í rækilegri athugun. Þetta vildi ég láta koma fram, að það er fullur vilji af hálfu menntmrn. og af hálfu ríkisstj. til þess að halda áfram á þeirri braut, sem þegar hefur verið lagt út á - stíga hvert sporið á fætur öðru í þá átt, sem við teljum, að stefni að auknum jöfnuði Ekki aðeins á aðstöðunni til þess að sækja skóla, heldur einnig til þess að bæta úr því misrétti, sem mismunandi efnahagur kann að valda á getu ungmenna til þess að sækja skóla. Ég vil geta þess, að núverandi þjóðfélagskerfi gerir ýmsar ráðstafanir til þess að jafna þann mun, sem er á efnahag manna og þann mun, sem er á aðstöðu manna til þess að sækja skóla. Þar vil ég fyrst og fremst vekja athygli á því, að hér er skólavist ókeypis frá því, að skyldunám hefst og þangað til lengsta háskólanámi lýkur. Þetta á sér engan veginn stað í öllum nálægum löndum og raunar færri nálægum löndum en fleiri. Í þessu er fólgið meginframlag íslenzka ríkisins til þess að gefa öllum, sem hug hafa á skólanámi, kost á því að hljóta það nám. En það er engan veginn svo, að við þetta sé látið sitja. Um er að ræða ýmiss konar ráðstafanir á félagsmálasviðinu, sem m.a. er ætlað að auðvelda fjölskyldum sem hafa fyrir börnum að sjá, það að láta þau hljóta skólamenntun. Tilgangur fjölskyldubóta, sem greiddar eru til og með 15 ára aldri og tilgangur barnalífeyris, sem nú er ætlunin að hefja að greiða allt að 16 ára aldri, er m.a. sá að auðvelda barnmörgum fjölskyldum að láta börn sín sækja skóla. En í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, að þegar fjölskyldubætur á sínum tíma og barnalífeyrir voru miðaðar við 15 ára aldur, hefur án efa þar verið höfð hliðsjón af því, að skólaskylda var þá til 15 ára aldurs og er það enn. Nú eru uppi áætlanir um, eins og hv. þm. er kunnugt, að lengja skólaskyldu til 16 ára aldurs. Ég tel alveg rökrétta afleiðingu af því vera, að bæði barnalífeyrir og fjölskyldubætur séu lengd um eitt ár, eins og nú er raunar fyrirhugað og nái þannig a.m.k. til skólaskyldunnar. En meira er gert en þetta til þess að jafna efnahagsmun í þessu sambandi og það er atriði, sem almenningi og jafnvel alþm. virðist ekki vera fullkunnugt um. Gildandi skattalög veita heimild til verulegs frádráttar vegna barna, sem eru í skóla og getur sá frádráttur orðið allt að 39 þús. kr. vegna hvers skólanemanda, sem foreldrar hafa á framfæri í skóla. Hér er auðvitað um að ræða mjög mikilvægt framlag af hálfu ríkisins til þess að jafna efnahagsmun foreldra, sem eiga börn í skóla. Það er líka um að ræða verulegar ráðstafanir nú þegar til þess að jafna aðstöðumuninn og vil ég í því :sambandi nefna niðurgreiðslu á fæði í heimavistum og greiðslu á flutningi nemenda frá heimili til skóla. Þetta er sú aðstoð til jöfnunar á aðstöðumun, sem var í gildi, áður en 15 millj. km. styrkurinn kom til skjalanna. Hann kemur síðan til viðbótar því. Að því er snertir það nám, sem er lengst og dýrast, háskólanámið, þá er, eins og allir vita, í gildi mjög víðtækt kerfi ti1 námslána og námsstyrkja ti1 þess að bæta úr efnahagsmun, sem kann að vera hjá þeim aðilum, sem vilja stunda háskólanám. Ég bendi á, að nú þegar hafa verið gerðar og eru gerðar margvíslegar ráðstafanir af hálfu hins opinbera til þess að jafna efnahagsmun og aðstöðumun þeirra, sem vilja sækja skóla allt frá barnaskóla og til loka háskólanáms. Engu að síður er mér algerlega ljóst, að það, sem þegar hefur verið gert, er ekki nóg og þess vegna hefur athugunum á þessu máli verið haldið áfram í menntmrn. og þess vegna get ég í sjálfu sér mjög vel skilið og læt í ljós ánægju mína yfir þeim áhuga, sem kemur fram á þessu máli með flutningi þessa frv. og þeirrar brtt., sem við það hefur þegar verið flutt. Þær hugmyndir, sem fyrst og fremst eru uppi um þetta efni, eru þær að láta greiðslu fjölskyldubóta og barnalífeyris fylgja skólaskyldunni, eins og þegar hefur fyrsta sporið verið stigið í áttina að. Það er í alla staði eðlilegt, að menn njóti bæði fjölskyldubóta og barnalífeyris fyrir börn, meðan þau eru í skylduskóla og það ætti að vera verulegt framlag til þess að auðvelda foreldrum þá fjárhagsbyrði, sem af því er að hafa börn á skyldunámsstigi og raunar er ekki nema sjálfsagt, að ríkið komi til móts við barnmargar fjölskyldur í þessu efni, þegar það skyldar börn og unglinga til þess að vera í ríkisskóla. Ég tel, að mjög sómasamlega hafi verið séð fyrir þörfum háskólastúdenta, eins og ástand lána- og styrkjamála er nú og þó sérstaklega miðað við þær áætlanir, sem uppi eru um áframhald á aukningu á opinberum framlögum í Lánasjóð ísl. námsmanna, þ.e.a.s. að gefnar hafa verið bindandi yfirlýsingar um það, hver stefna ríkisvaldsims skuli vera í þeim efnum, og ég tel, að þar þurfi ekki um að bæta. En eftir stendur framhaldsskólastigið, þ.e.a.s. nemendur, sem eru í framhaldsskólum eftir að hafa lokið skyldunámi og þangað til þeir kunna að hefja háskólanám. Það er vandinn. Og þetta stig mundi vera þriggja ára stig, ef frv. um grunnskóla og skólakerfi nær fram að ganga á næsta þingi, sem ég vona, að verði. Og þá tel ég, að samfara lögfestingu þeirra frv. um 1engingu skólaskyldunnar um eitt ár þurfi að koma sérstakar ráðstafanir til þess að aðstoða þá nemendur, sem stunda vilja framhaldsnám, sem gera má ráð fyrir að verði í framtíðinni enn þá fleiri, en þeir hafa verið að undanförnu. Þessi vandi um stuðning við framhaldsskólanemendurna hefur farið vaxandi á undanförnum árum vegna þess, að tala framhaldsskólanemendanna hefur farið vaxandi á undanförnum árum, stórvaxandi og það hefur auðvitað kallað á auknar ráðstafanir gegn vandanum og aukið stærð hans. En það má hins vegar ekki verða ti1 þess, að menn hrökkvi frá því að gera tilraun til þess að leysa hann. Þetta mætti gera með ýmsu móti. Ég skal ekki ræða það í einstökum atriðum, en aðeins nefna þær hugmyndir, sem helzt hafa verið uppi í því sambandi. En þær eru að gera ráð fyrir, að í raun og veru haldi greiðsla fjölskyldubóta og barnalífeyris áfram allt til loka þess tíma, sem þeir eru í skóla, m.ö.o., að allir nemendur í framhaldsskólum skuli hljóta hliðstæða aðstoð og felst í greiðslu fjölskyldubóta til barna og unglinga, meðan þeir eru í skylduskólanum og greiðsla barnalífeyris fari fram, á meðan menn eru í skylduskólanum og þá geri ég ráð fyrir því, að næsta spor verði að færa greiðslu fjölskyldubóta upp um eitt ár, þ.e.a.s. samræma greiðslu fjölskyldubóta skólaskyldualdrinum. Síðan tel ég, að í stað þess að heimila þann skattafrádrátt, sem nú er heimilaður vegna nemenda í skóla, þá eigi að hætta honum, en ríkið að taka tilsvarandi fjárhæð og sparast við það og leggja í Námskostnaðarsjóð ásamt upphæð, sem svarar til fjölskyldubóta og barnalífeyris fyrir nemendur á framhaldsskólastiginu og hefja síðan sjálfstæðar fjárveitingar í sjóðinn. Ef þetta þrennt dugir ekki, upphæð, sem svarar til fjölskyldubóta á nemendur, sem eru í framhaldsskólum, upphæð, sem svarar til barnalífeyris til nemenda, sem eru í framhaldsskólum og upphæð, sem svarar til þess, sem ríkið sparar við það, að skattfrádrætti er hætt vegna nemenda í framhaldsskólum. Það hafa þegar verið gerðar áætlanir um, hversu miklum fjárhæðum þetta mundi nema. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara svo ýtarlega út í málið að nefna það hér, en þær eru verulegar. Og þeim mætti síðan jafna á alla nemendur, sem eru við nám í framhaldsskólum. Þar vaknar sú mjög viðkvæma spurning, hvort jafna eigi slíkri upphæð jafnt á alla nemendur í framhaldsskólum eða taka tillit til efnahags foreldranna. Eins og menn vita er ekki tekið tillit til efnahags foreldranna eða aðstandenda við úthlutun lána og styrkja úr Lánasjóði ísl. námsmanna. En það er mjög umdeilt atriði. Stefna stúdentanna sjálfra hefur verið sú að taka ekki tillit til efnahags aðstandenda, en svo mörg rök, sem má færa fyrir báðum sjónarmiðum í því tilliti, má færa enn fleiri rök fyrir ólíkum sjónaniðum í þessu efni, ef um væri að ræða styrk eða laun til framhaldsskólanemenda, svo að ég skal ekki fara 1engra út í það að ræða það efni hér. Grundvallarhugmyndin, sem verið er að fjalla um og hugleiða alla kosti og galla við, er sem sagt þessi, að eftir að skólaskylda hefur verið lengd um eitt ár og eftir að einu ári hefur verið bætt við fjölskyldubætur, eins og nú er meiningin að gera við barnalífeyrinn, þá verði tekið að greiða til framhaldsskólanemenda hliðstæðar upphæðir og fjölskyldubætur, barnalífeyrir og skattahlunnindi nú nema auk fjárveitinga úr ríkissjóði, sem mundu verða ákveðnar hverju sinni. Ástæðan til þess, að ég tel miklu réttlátara að hætta við skattafrádrátt vegna nemenda, sem nú á sér stað og nemur verulegum upphæðum, en taka í staðinn upp beinar greiðslur úr ríkissjóði til nemendanna, er sú, að nú hagnast menn þeim mun meir á skattafrádrættinum, sem þeir hafa hærri tekjur. Núverandi kerfi ívilnar í raun og veru þeim tekjuhærri miðað við hina tekjulægri, vegna þess að frádrátturinn lækkar skattinn hlutfallslega meira, eftir því sem tekjurnar eru hærri og menn komast hærra í skattstigann, svo að sú upphæð, sem ríkið núna ver til námsfólks í formi skattafrádráttar, nýtist að mínu viti miklu, miklu verr en hún ætti að nýtast. Þetta eru þær grundvallarhugmyndir, sem á döfinni eru um þetta efni og ég er sannfærður um, að ef þær komast til framkvæmda í einu eða öðru formi, yrði bætt úr þeirri gloppu, sem er á núverandi kerfi til aðstoðar við nemendur, þ.e.a.s. annars vegar við nemendur á skyldustiginu og hins vegar við nemendur á háskólastiginu. Ég geri mér vonir um, að fullnaðarathugun á þessum efnum geti verið lokið eftir nokkrar vikur og þá munu að sjálfsögðu niðurstöður þeirra athugana liggja fyrir í rn. til ráðstöfunar fyrir þá, sem þar fara með foráð, þegar kosningu er lokið. Málið er ekki nógu vel undirbúið til þess, að við getum mælt með því, að þetta þing taki afstöðu til þess og þess vegna hefur meiri hl. menntmn. lagt til, að þessu máli yrði vísað til ríkisstj., en ég tel, að málið geti fyrir næsta þing orðið svo rækilega undirbúið, að hverjir þeir, sem þá fara með völd, geti lagt fram um það mjög rökstuddar og ýtarlegar till. A.m.k. er unnið að því, að svo geti orðið. Það er m.ö.o. málið sjálft, sem í mínum og okkar augum skiptir mestu máli, að sé rækilega kannað og skynsamleg og ábyrg lausn á því undirbúin. Ég skal að síðustu lýsa yfir því, að verði þessu máli vísað til ríkisstj., mun hún skoða það sem staðfestingu Alþ. á því, að þeim athugunum, sem þegar eru í gangi á þessu mikilvæga máli, skuli haldið áfram og hverjir svo sem fara með völd í rn., skulu undirbúnar till. lagðar fyrir næsta þing um lausn á þessu vandamáli. M.ö.o., ég vil undirstrika það, að verði málinu vísað til ríkisstj., felst í því jákvæð afstaða Alþ. og áskorun á ríkisvaldið um það að finna jákvæða lausn á þessu vandamáli.



Herra forseti. Þetta mál hefur nú verið til 2. umr. um sinn og eitt og annað verið sagt í því sambandi. Nú hefur hæstv. menntmrh. flutt hér ræðu, þar sem hann vill leysa þetta mikla mál, sem hér er formað í frv. um Námskostnaðarsjóð, með auknum Fjölskyldubótum og barnalífeyri. Að öðru leyti tók hæstv. ráðh. jákvætt undir höfuðefni þessa máls eða það markmið, sem þetta frv. stefnir að. Því miður er þessi lausn hæstv. ráðh. um það að leysa þessi mál með auknum fjölskyldubótum og barnalífeyri svo nýlega tilkomin hugmynd, að það er dálítið erfitt að ætla sér að ræða hana. Vel má vera, að í þessu felist einhver lausn, en fljótt á litið sé ég ekki, að þar sé um heppilegri aðferð að ræða en við flm. frv. bendum á með stofnun sérstaks Námskostnaðarsjóðs, sem hafði það markmið að greiða beinlínis þann kostnað, sam sannanlega hlýzt af því, að börn og unglingar verða að sækja skóla fjarri heimilum sínum, auk þess sem nýtt kæmi til, ef samþ. yrði brtt. frá minni hl. menntmn. um það að gera nemendum kleift að sækja skóla, sem af fjárhagsástæðum geta ekki sótt skóla, þó að þeir búi nálægt þeim. Sem sagt, ég hygg, að það þurfi að athuga mjög gaumgæfilega og nánar þessa hugmynd hæstv. ráðh. um það að leysa málin með fjölskyldubótum og barnalífeyri. Mér lízt þannig á, að þar sé sízt um færari leið eða betri að ræða fyrir almenning en það, sem við höfum bent á. Þetta mál um að jafna aðstöðumun til náms hefur verið til umr. hér á hv. Alþ. nú um langt skeið og víða verið rætt í þjóðfélaginu og það má segja, að hér sé um viðurkennt vandamál að ræða, sem úr þurfi að bæta. Þetta mál var fyrst vakið hér á Alþ. árið 1965, þegar þrír þm. Framsfl. fluttu till. til þál. um ráðstafanir til þess að draga úr þessum mun. Síðan hefur málið verið til umr. með einum eða öðrum hætti hér á hv. Alþ. öll þessi ár og nú síðast er þess að minnast, að þetta mál er sérstaklega tekið fyrir í skólamálafrv. ríkisstj., sem fram komu í vetur og þar er lögð á það sérstök áherzla, að nauðsynlegt sé að stefna að því að jafna þennan aðstöðumun, og má telja, að það sé eitt höfuðatriði þessara frv. Að vísu eru ýmsar leiðir til úrbóta í því að jafna aðstöðumun nemenda til náms og hæstv. ráðh. hefur komið hér inn á sumar þeirra, eins og það að byggja skóla sem víðast um landið. Það er að sjálfsögðu ein leiðin og sú leið er yfirleitt farin hér á landi og hefur verið farin ætíð. En einnig er hægt að jafna hinn fjárhagslega aðstöðumun, sem leiðir af því, að nemendur verða að sækja skóla utan heimilis, með beinum fjárframlögum. Og þriðja atriðið er svo það, sem minni hl. menntmn. bendir á, það er að styrkja þá nemendur til náms, sem ekki geta stundað nám vegna fátæktar. Það er búið að ræða svo mikið og almennt um þetta mál, að ég veit ekki, hvort ástæða sé til að fara um það fleiri orðum að því leyti. En mig langar til í sambandi við þessar umr. að minna á það, að námsaðstoð hér á landi er mun minni en nú tíðkast annars staðar á Norðurlöndum, a.m.k. á þeim Norðurlandanna, sem búa við svipuð skilyrði og við, sem eru þá fyrst og fremst Noregur og Svíþjóð. Þar nær námsaðstoð til miklu fleiri námsmanna, en gerist hér á landi. Það má segja, að við séum alltaf í sama farinu að því leyti, að námsaðstoðin nær fyrst og fremst til háskólastúdentanna og þeirra, sem eru í lengra námi, en aftur á móti verða aðrir nemendur og hinn fjölmennari hópurinn, þarna út undan. Og það er einmitt það, sem við höfum viljað leiða athygli að með þessu frv., að úr þessu þurfi að bæta. Námsaðstoðarkerfið þarf að vaxa og það þarf að ná til miklu fleiri sviða en nú gerist. Að því leyti getum við lært af frændum okkar á Norðurlöndum, ekki sízt af Svíum og Norðmönnum, því að báðar þessar þjóðir eru komnar mjög langt á þessu sviði og Svíar líklega manna lengst. Þeir hafa verið frumkvæðisþjóð í þessum efnum, að jafna aðstöðumun til náms og forustuþjóð. Um allmörg ár hafa gilt lög og reglur í Svíþjóð um mjög víðtæka námsaðstoð, sem ekki nær aðeins til háskólastúdenta og annarra langskólamanna, heldur til allra framhaldsskólanemenda og raunar nemenda á lægri skólastigum. Og þarna er um að ræða bæði námslán og bein námslaun samkv. þeim l., sem gilda í Svíþjóð um þessi efni. Eins og eðlilegt má teljast, þá njóta háskólastúdentar og þeir, sem eru líkt settir og háskólastúdentar, hvað beztra kjara í þessu sambandi og þar er beinlínis gert ráð fyrir því, að samanlögð lán og laun svari normal námskostnaði, þannig að nemandi geti gefið sig óskiptan að náminu. Þetta er um þær reglur eða þau lög, er gilda um námsaðstoð í Svíþjóð, að segja. En ef við lítum líka til Noregs, því að Norðmenn hafa sett sér mjög víðtækar reglur um þessi efni, þá er um það að segja, að þar hefur orðið gerbreyting nú á síðustu árum og Norðmenn hafa tekið þessi mál mjög föstum tökum. Þeir hafa sífellt verið að byggja ofan á námsaðstoðarkerfi sitt. Þar var byrjað svipað og hjá okkur, að styrkja háskólastúdenta og námslánasjóður Noregs var stofnaður fyrir um það bil 25 árum og var þá fyrst og fremst ti1 styrktar háskólastúdentum, en eftir 1956 hefur þessi sjóður verið stórefldur og hann hefur smám saman verið látinn ná til fleiri námsmanna. Og það síðasta, sem ég veit til að gerzt hafi í Noregi í þessum efnum, er það, að í júli 1969 voru sett ný lög um námsaðstoð til nemenda, sem stunda nám í framhaldsskólum og sérskólum, auk þess sem í hinum almennu fræðslulögum eru ákvæði um það, að allur aukakostnaður vegna náms barna og unglinga á skyldunámsstigi sé greiddur af hinu opinbera, þ.e.a.s. dvalarkostnaður, ferðakostnaður og fæðiskostnaður. Af þessu má sjá, að námsaðstoð í Noregi er miklu viðtækari en gerist hér á landi og er það ekkert sambærilegt. Þannig að fólk, sem stundar nám í gagnfræðaskólum, í lýðháskólum, í menntaskólum, á ýmsum tæknilegum undirbúningsnámskeiðum, - slíkir nemendur geta notið námsaðstoðar og þannig koma undir þetta margs konar sérskólar, eins og húsmæðraskólar, fóstruskólar, búnaðar-, garðyrkju- og skógræktarskólar, námskeið í meðferð landbúnaðarvéla, stýrimannaskólar, loftskeytaskólar, vélstjóraskólar, matsveinaskólar, verkstæðisskólar, norski niðursuðuskólinn, listiðnskólinn, eða handiðaskólinn norski, listaskólar, verzlunarskólar og kennaraskólar einnig. Þess er líka að geta, að Norðmenn hafa í sínum lögum ákvæði um það, að styrkja megi efnalitla nemendur af þessum sjóði. Það er heimilt að styrkja nemendur, sem eiga efnalitla foreldra, svo að ákvæðið sé tekið beint upp sem eiga efnalitla foreldra, þótt þeir búi hjá þeim. Á þetta fyrst og fremst við nemendur upp að 12. skólaári. Einnig er heimilt að styrkja efnalitla háskólastúdenta og sérskólanemendur eftir þessari grein, ef þeir eiga við sérstaklega erfiðan fjárhag að stríða og þunga framfærslubyrði. Og þetta er til viðbótar þeim möguleikum, sem stúdentarnir hafa til lána úr námslánasjóði. En þessi norsku lög, frá 10. júní 1969, sem ég var að minnast á, heita í lélegri þýðingu: Lög um stuðning við æskufólk, sem stundar framhaldsnám. Og þetta eru mjög víðtæk lög. En eins og ég sagði áðan, þá er einnig gert ráð fyrir því í grunnskóladögunum norsku, að börn og unglingar á skyldunámsstigi njóti ókeypis skólanáms að öllu leyti. En samkvæmt lögunum um stuðning við æskufólk, sem stundar framhaldsnám, eru þar bæði ákvæði um styrki og námslán. Þar er að finna ákvæði um ferðastyrki til nemenda, um dvalarstyrki þeirra, sem verða að sækja skóla utan heimilis, styrk til efnalítilla, styrk vegna skólagjalda og bókakaupa o.s.frv., styrk til listnáms, námslán og fleira, sem geta mætti um. Þannig að augljóst er, að námsaðstoðarkerfið í Noregi er mun víðtækarak, en gerist hjá okkur og ég fæ ekki betur séð en Norðmenn séu komnir miklu lengra á því sviði að greiða allan aukakostnað, sem leiðir af skyldunámi. En það er einmitt sú hugsun, sem ekki sízt liggur á bak við það frv., sem hér er flutt, að allur slíkur aukakostnaður verði greiddur af hinu opinbera og fyrr getum við ekki talað um ókeypis skólavist á Íslandi eða um fullkomið lýðræði, „demókratiseringu“, í okkar fræðslukerfi. Svo að ég víki beint að frv. um Námskostnaðarsjóð, sem hér liggur fyrir, þá er efni þess það, að lagt er til að lögfesta reglur um jöfnun aðstöðumunar í námi og er lagt til að afla fjár í þessu skyni með sérstökum hætti. Það er ekki meiningin að leggja byrði á ríkissjóð alfarið, án þess að sjá fyrir tekjum í þennan sjóð. 1. flm. frv. hefur gert mjög rækilega grein fyrir því, en svo virðist sem meiri hl. hv. menntmn. hafi ekki gert sér grein fyrir þessu atriði, að þarna er um að ræða sérstaka fjáröflun, sem full ástæða er til þess að vekja athygli á og ræða. En sú fjáröflun, sem þarna er um rætt, er annars vegar, sérstakt álag á áfengis- og tóbaksvörur og á öl og gasdrykki. Með þessu álagi má gera ráð fyrir, að fá megi verulegt fé, líklega svo að skiptir tugum milljóna. Þá er einnig gert ráð fyrir sérstöku framlagi úr ríkissjóði, sem mundi nema um 30 millj. kr., ef þessi ákvæði yrðu lögfest. Nú er þegar búið að ákveða að greiða úr ríkissjóði 15 millj. kr. þannig að hækkunin á beinu framlagi ríkissjóðs yrði þá ekki nema um þessar 15 millj. og fæ ég ekki séð, að þar sé um neina sérstaka ofrausn að ræða. Ég skal ekki hafa öllu fleiri orð um þetta mál almennt, en ég tel það miður farið, að hv. menntmn. skyldi ekki taka frv. öðrum tökum og ræða það með öðrum hætti. Það má vel vera, eins og oft er um frv., sem fram eru lögð, að þau eru ekki alfullkomin og það getur verið ástæða til að breyta þeim og oft er það svo, að þegar n. leggja sig fram, tekst þeim að bæta frv., sem fram eru lögð. Við höfum fyrir okkur ýmis dæmi um það, án þess að ég ætli að nefna nokkur sérstök. Þó vil ég nefna frv. um Fiskvinnsluskólann, sem hæstv. ríkisstj. lagði fram um daginn. Það hefur gengið með miklum hraða, ánægjulegum hraða, í gegnum þá þn., sem hafði málið til meðferðar og með þeim hætti, að ég tel, að frv. hafi stórlega batnað í meðförum n. Sama held ég, að hefði mátt ske í hv. menntmn., að hefði þetta frv. okkar um Námskostnaðarsjóð verið rætt með sama hugarfari, hefði sjálfsagt mátt bæta úr einhverjum á göllum, sem á því kynnu að vera og afgreiða það hér jákvætt og samhljóða út úr deildinni. Ég skal svo ekki, herra forseti, hafa um þetta fleiri orð að sinni, en endurtek það, að mér þykir miður, að hv. menntmn. skyldi ekki sjá sér fært að mæla með samþykkt frv.



Herra forseti. Hv. frsm. meiri hl. menntmn. og hæstv. menntmrh. hafa vakið athygli á því, að frá minni hl. menntmn. hafi komið fram brtt. við það frv., sem upphaf1ega lá fyrir og tel ég, að með þeirri brtt., hafi eðli málsins verið breytt mjög verulega. Mér þykir rétt að segja um þetta nokkur orð, vegna þess að þessi brtt. er frá mér komin. Ég bar það upp við hv. alþm. Sigurvin Einarsson og Eystein Jónsson, hvort þeir gætu ekki fallizt á að breyta frv. á þá 1und, að hlutverk Námskostnaðansjóðs yrði ekki aðeins það að veita námsstyrki nemendum í skólum .landsins, sem verða að dveljast fjarri heimilum sínum, meðan á námi stendur, heldur yrði þar bætt við, að þeir nemendur, sem eiga við erfiðar fjárhagsaðstæður að búa af öðrum ástæðum, ættu einnig rétt á framlögum úr þessum sjóði. Þessir tveir hv. þm. féllust á þetta sjónarmið og við flytjum þessa till. sameiginlega. Hins vegar taldi ég það mikið „prinsipmál“, að þetta atriði yrði fellt inn í frv. einnig. Það er grundvallaratriði í lýðræði á Íslandi að tryggja öllum jafnan rétt til náms. Það eru margar aðstæður, sem torvelda það, að hægt sé að tryggja mönnum þennan rétt. Það er þetta ástand, sem menn þekkja, að fjölmargir nemendur verða að fara langar leiðir brott frá heimilum sínum til þess að stunda skóla, en það er einnig þannig ástatt í okkar þjóðfélagi, að nemendur, sem búa í nágrenni við skólann, hafi ekki alltaf efni á að stunda þar nám. Ég hef nokkrum sinnum spurt um það hér á þingi og raunar einnig í menntann., hvort ekki hafi verið framkvæmd einhver könnun á því, hvernig aðstæður stúdenta eru, þ.e.a.s. úr hvaða stétt stúdentinn er kominn. Mér hefur skilizt, að einhver gögn um þetta muni vera til í menntmrn., en mér hefur ekki tekizt að fá neina vitneskju um þetta. Samt hygg ég, að þetta mundi koma í ljós, ef þetta væri kannað gaumgæfilega. En því fer mjög fjarri, að t.d. Reykvíkingar hafi raunverulegt jafnrétti til náms í menntaskólum hér af þessum ástæðum, að það er stór hópur af fjölskyldum, þar sem svo er ástatt fjárhagslega, að þeir hafa ekki efni á, að ungt fólk geti stundað nám, eftir að skyldunámi lýkur. Það verður auðvitað að leiðrétta þetta misrétti engu síður en það misrétti, sem stafar af því, að ýmsir búa mjög fjarri þeim skólum, sem börn eða unglingar verða að sækja. Ég skal segja það hreinskilnislega, að ég tel ekki, að þetta frv. til l. um Námskostnaðarsjóð leysi þann mikla vanda, sem við okkur blasir. Ég tel ekki, að það gangi of langt, eins og hæstv. ríkisstj. eða þeir flokkar, sem hana styðja, virðast ætla, heldur að það gangi til muna of skammt. Ég hef ekki trú á því, að þó að þetta frv. yrði samþ., mundi það leysa þann stóra vanda, sem hér er við að eiga. Hann er miklu stærri en svo. Engu að síður væri þetta ákaflega mikilvægt skref og mér finnst það furðumikið fálæti hjá stjórnarflokkunum að afgreiða þetta mál algerlega á neikvæðan hátt án þess að sýna nokkra tilburði til þess að koma ti1 móts við sjónanmið flm. Ég vil minna á það, að fyrir nokkrum vikum hafnaði meiri hl. þessarar d. frv., sem ég hafði flutt ásamt hv. alþm. Þórarni Þórarinssyni um framlög í Lánasjóð ísl. námsmanna. Það frv. var einvörðungu flutt til þess að Alþ. staðfesti stefnu, sem hæstv. menntmrh. hafði gert grein fyrir hér á þingi, þ.e.a.s. að auka þennan sjóð svo á þremur árum, að hann næði upphaflegu markmiði sínu. Hæstv. ráðh. hafði sagt, að þetta væri stefna ríkisstj., en engu að síður var því hafnað, að þetta yrði fellt hér í lög og meðal þeirra, sem höfnuðu því, var hæstv. ráðh. sjálfur. En aðalröksemdin, sem þá kom fram frá frsm. menntmn., var sú, að þeir, sem fá lán úr Lánasjóði ísl. námsmanna, væru þrátt fyrir allt miklu betur settir en ýmsir aðrir, sem ekki hefðu aðgang að þeim sjóði. Og hann minntist á þá nemendur, sem væru í námi milli skyldunámsstig síns og háskólastigsins. Hann taldi, að það væri ekki hægt að leggja fram meira fé í þessu skyni vegna þess, að þeir væru að hjálpa þessum mönnum. En núna örskömmu síðar koma þessir sömu menn og hafna því, að nokkuð nýtt sé gert til stuðnings við þetta fólk. Þetta eru ekki heilindi. Það er ósköp auðvelt að standa hér og mæla fögur og bjartnæm orð. En þegar á reynir, þá kemur í ljós, hvað er á bak við orðin og því miður er það ekki neitt í þessu dæmi. Ég hygg, að það sé nærri því áratugur, sem þetta mál hefur verið rætt hér á þingi - á hverju einasta þingi - og þar hafa þm. úr dreifbýlinn haft forustu og lagt sérstaka áherzlu á aðstöðumun vegna búsetu. Það eina, sem komið hefur verið til móts við þessi sjónarmið, er upphæð, sem tvívegis hefur verið á fjárl., fyrst 10 millj. kr. og nú 15 millj. Við heyrðum hæstv. menntmrh. lýsa því áðan, hversu erfitt verk hefði verið að úthluta þessum 10 millj. af nokkru skynsamlegu viti og það skil ég ákaflega vel. Til þess að úthluta slíkri upphæð, þannig að til gagns mætti koma, þyrfti hæstv. menntmrh. að búa yfir svipaðri kraftaverkaorku og Jesús Kristur, því að þessi upphæð er svo fjarri allri þeirri nauðsyn, sem við blasir á þessu sviði. En þó að lítið hafi fengizt gert í þessu máli hér á Íslandi, hefur verið mikið í þessu gert í nágrannalöndunum, eins og raunar hefur verið minnst á hér áður í ræðu Ingvars Gíslasonar hv. alþm. Ég hef kynnt mér dálítið, hvernig þetta kerfi er, t.d. í Svíþjóð. Þar er um að ræða aðstoð við námsmenn, sem skipt er í tvo þætti. Annars vegar er aðstoð við námsmenn undir 20 ára aldri, þ.e.a.s. námsmenn á menntaskólastigi eða þar undir. Þar er um að ræða menntaskóla og aðra skóla af ýmsu tagi, sem koma á eftir skyldunámsstiginu. Síðan þar fyrir ofan, er um að ræða aðstoð á háskólastigi, en munurinn á þessum tveimur þáttum er sá, að undir 20 ára aldri er fyrst og fremst um styrki að ræða, en eftir 20 ára aldur eykst hlutfall lánanna. Það kom fram hér hjá hæstv. ráðh. áðan, að sú hugmynd væri uppi, að barnalífeyrir og fjölskyldubætur héldu áfram, þegar ungt fólk væri við nám. Þetta kerfi er búið að vera í Svíþjóð frá því 1965. Það er haldið áfram að greiða fjölskyldubætur með börnum, sem stunda nám í menntaskólum eða öðrum hliðstæðum skólum og raunar upp á háskólastig einnig. Og þessa aðstoð fá allir. Þar er um að ræða 100 sænskar kr. á mánuði, eða um 1.700 kr. íslenzkar á mánuði. Auk þess eru í skólum á þessu stigi ókeypis bækur, og þar er um verulega upphæð að ræða, eins og menn vita. Og það er einnig mjög algengt í skólum í Svíþjóð, að þar er ein máltíð á dag ókeypis. Auk þess er í Svíþjóð lagður fram ferðakostnaður og hann er þannig, að hann á að geta staðið undir öllum ferðalögum þeirra nemenda, sem verða að sækja nám utan heimabyggðar sinnar. Það eru settar um þetta sérstakar reglur miðað við það, hvað fjarlægðin er mikil, allt niður í 6 km. Auk þess er um að ræða sérstaka styrki, þar sem farið er eftir efnahag aðstandenda námsmanna. Það eru um þetta flóknar reglur, sem ég vil ekki fara að rekja hér, en þar er aðalreglan sú, að þeir, sem fá þennan rétt, fá 100 sænskar kr. aukalega á mánuði, eða 1.700 íslenzkar kr. Og á árinu 1969–1970 voru það 197 þús. nemendur á þessu stigi, menntaskólastigi eða hliðstæðu stigi, sem fengu þennan styrk, og nam upphæðin yfir 2.000 millj. ísl. kr. Þarna er um að ræða mjög umfangsmikla styrktarstarfsemi, eins og menn sjá. Auk þess er svo greiddur sérstakur dvalarkostnaður fyrir þá nemendur, sem verða að dveljast fjarri heimilum sínum og það er reiknað með því, að sá dvalarkostnaður hrökkvi bæði fyrir mat og húsnæði. Þar er um að ræða 125 kr. sænskar á hvern námsmánuð, eða um 2.400 ísl. kr. Við þetta bætast svo sérstakir styrkir, sem veittir eru, ef um mjög erfiðar fjárhagsaðstæður er að ræða og þeir geta komizt upp í 75 sænskar kr. á mánuði, eða 1.275 kr. Þessa sérstöku styrki fengu á árinu 1968-1969 11.300 nemendur á þessu stigi og þetta nam um 119 millj. ísl. kr. Og enn er til í þessu kerfi sá möguleiki, að nemendur undir 20 ára aldri geti einnig fengið námslán, svo að hér er um að ræða kerfi, sem er orðið býsna fullkomið og hefur verið í Svíþjóð frá 1965. Það er sannarlega ekki þannig ástatt, að við þurfum að ganga hér um í einhverri þoku og getum ekki áttað okkur á því, hvernig eigi að taka á þessum vandamálum. Við höfum reynslu annarra þjóða, þ.á.m. þeirra þjóða, sem eru mjög nálægar okkur og við höfum mikil samskipti við. Ég trúi ekki öðru en hæstv. menntmrh. og embættismenn hans hafi fulla vitneskju um þetta sænska kerfi. Hliðstætt kerfi er einnig í Noregi, eins og greint var frá hér áðan, og á síðasta ári voru sett ný lög í Danmörku um mjög víðtækt styrktarkerfi eða stuðningskerfi við námsmenn, sem byggt er á sömu grundvallarreglum og í Svíþjóð, þ.e.a.s. umskipti eru við 20 ára aldur. Á milli skyldunámsins og 20 ára koma til styrkir, en eftir 20 ára aldur koma meira til lán. Þessi lög eru tiltölulega ný. Þau voru sett seint á síðasta ári og það er enn verið að semja við þau reglugerðir og því verður ekki lokið fyrr en um mitt þetta ár, en það er talið, að þarna verði um mjög umfangs mikla bót að ræða. Samt hygg ég, að t.d. Danir eigi mun auðveldara með að sækja framhaldsskóla en Íslendingar, vegna þess hvernig byggð er háttað í landi þeirra. Þetta er mun alvarlegra vandamál hér hjá okkur og það er mikil grundvallarnauðsyn, að tekið verði á þessu máli af fullri alvöru. Ég verð því miður að segja það eins og er, að ég legg ekki mikið upp úr þeim fögru orðum, sem hæstv. menntmrh. mælti hér áðan um nauðsyn umbóta á þessu sviði og lýsingum hans á því, hve mikið hefur verið að þessu unnið innan rn. Menn segja margt fagurt, þegar kosningar eru framundan og ég held, að það sé sérstök ástæða til þess að gjalda varhug við loforðum, sem gefin eru fyrir kosningar, en ekki á að efna fyrr en eftir þær. Hæstv. ráðh. hefur enga möguleika til þess núna að tala um það, hvað það merki að vísa máli til ríkisstj. Það eru engar líkur á því, að hann gegni húsbóndastörfum í menntmrn. eftir nokkra mánuði. Ef hann hefði haft hug á því, að Alþ. hefði markað einhverja stefnu, sem hefði getað bundið þá ríkisstj., sem tæki við eftir kosningar, þá er tækifæri til að gera það núna. Og ef hann hefði haft þann raunverulega áhuga, sem hann talar um, hefði hann átt að hlutast til um það, þegar þetta frv. kom fram í upphafi þingsins, að þessir sérfræðingar, sem hann telur hafa verið að fjalla um þetta mál, könnuðu þetta frv., gerðu við það brtt., umsteypu því, ef þeir vildu, en gerðu eitthvað til þess að leysa málið og létu sér ekki aðeins nægja að vera með fögur orð.



Herra forseti. Sennilega hefur hv. síðasti ræðumaður ekki gert sér ljóst, að hæstv. menntmrh. er ekki staddur í salnum og raunar enginn hæstv. ráðh., því að hann beindi máli sínu í lok ræðu sinnar beint til ráðh. Það er ekki við því að búast, þegar menn standa hér í ræðustól, að menn geri sér ljóst, hve margir ráðh. eru staddir í salnum. Við höfum ekki augu í hnakkanum. En ég verð að segja það, að mér finnst ástæða til þess að víta það, að við þurfum að standa sér og halda ræður og hlusta á ræður dag eftir dag og iðulega langtímum saman, án þess að nokkur hæstv. ráðh. sé staddur í salnum. Að sjálfsögðu flytjum við ræður okkar ekki hvað sízt til þess að hafa áhrif á þá. -Ég biðst nú afsökunar, ég sé, að hæstv. utanrrh. situr hér í hliðarherbergi - en við flytjum að sjálfsögðu ræður okkar ekki hvað sízt til þess að hafa áhrif á þá, sem mestu ráða um stjórn landsins. Menn segja kannske, að hæstv. ráðh. séu að stjórna landinu. En ég spyr þá, hvað erum við að gera hér? Er þetta orðinn einhvers konar málfundaklúbbur? Ég vek máls á þessu hér, vegna þess að ástæðan til þess, að ég stend hér upp, er ekki sú, að ég ætli enn einu sinni að fara að halda ræðu um það mál, sem hér er til umr., þ.e.a.s. mismunandi aðstöðu ungs fólks til náms á Íslandi. Það hef ég margsinnis gert eins og við margir fleiri þm. utan úr dreifbýlinu, sem þekkjum vel þetta vandamál. Ég sakna þess, að hæstv. menntmrh. er ekki í salnum, vegna þess að ástæðan til þess, að ég stend hér upp núna, er fyrst og fremst sú ræða, sem hann flutti hér áðan. Þetta var ein af þeim ræðum hæstv. ráðh., sem einkennast mjög af orðinu „rækilegur“. Þetta orð kom fyrir aftur og aftur í ræðu hæstv. ráðh., bæði sem lýsingarorð í öllum kynjum, - það hafði farið fram rækileg athugun í málinu, rækilegt mat á mismunandi aðstöðu ungs fólks til náms, átt sér stað rækilegur undirbúningur og einnig kom það oft fyrir sem atviksorð - málið hafði verið rækilega athugað og ekki bara í eina viku eða einn mánuð, því málið hefur verið rækilega athugað undanfarin tvö ár. Og þessi rækilega athugun stendur enn. Ég stend hér upp til þess að lýsa yfir stuðningi við það frv., sem hér liggur fyrir. En ég hefði látið nægja að greiða því atkv., ef ekki hefði verið þessi ræða. Mér hefur nefnilega virzt, að þegar hæstv. ráðh. ræðir mál, sem þannig hafa verið unnin, að það nálgist hvergi nærri merkingu þessa orðs, „rækilegur“, þá noti hann þetta orð þeim mun meira í ræðum sínum um þau. Og eins og við vitum, þá er síður en svo, að þeir, sem eiga að njóta góðs af þessari rækilegu athugun, hafi fengið að sanna það í reynd, að hún hafi borið rækilegan árangur. Ég vil sem sé endurtaka það, að mér virðist yfirleitt, að það sé maðkur í mysunni, þegar hæstv. ráðh. flytur þessar ræður sínar. Og það er að mínum dómi vægast sagt hlálegt, þegar verið er að tala um þessar 10 millj. í fyrra og 15 millj. núna, ,sem einhverja lausn á þessu máli. Því fer svo víðs fjarri, að með þessum 10 millj. í fyrra eða 15 millj. nú í ár hafi komið í ljós rækilegur árangur af hinni rækilegu athugun. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég lýsi yfir stuðningi mínum við frv. og þær brtt., sem hv. minni hl. flytur við það. En svona ti1 fróðleiks fyrir hæstv. menntmrh., sem nú er kominn í salinn, þá flutti ég þessa ræðu vegna þess, að mér virðist, að slælega hafi verið unnið að máli þessu, árangurinn af hinni rækilegu athugun hafi alls ekki verið í hlutfalli við það, hversu oft þetta orð kemur fyrir í ræðum hæstv. ráðh. um málið. Og þegar hæstv. ráðh. segir í lok ræðu sinnar, að með því að samþykkja till. hv. meiri hl. n. að vísa málinu ti1 ríkisstj., þá mundu alþm. vera að staðfesta það, að þeir vilji, að þessi rækilega athugun haldi áfram, þá virðist mér, að fengizt hafi sönnunin fyrir því, hve mikil þörfin er einmitt fyrir samþykkt þessa frv. og þá um leið þörfin fyrir áminningu til hæstv. ráðh. af hálfu hv. þm. um það, að þeim finnist, að ekki hafi nógu rækilega verið að þessum málum unnið.



Herra forseti. Það fór eins og mig grunaði, að hæstv. menntmrh. var í einu og öllu sammála meiri hl. menntmn., enda lét ég þess getið hér áður, að þessi meiri hl. n. mundi hafa tekið þessa afstöðu í samræmi við vilja hæstv. ráðh. Eins og hv. síðasti ræðumaður tók réttilega fram, þá lagði hæstv. ráðh. ákaflega mikla áherzlu á að skýra fyrir þm., hversu rækilega hann hefði látið rannsaka málið frá upphafi og hversu rækilega eigi að rannsaka málið eftir kosningar. Nú er málið ekki alveg nýtt. Fyrir tveimar árum eða á þinginu 1969 fluttum við 4 framsóknarmenn till. ti1 þál. um, að Alþ. skori á ríkisstj. að skipa mþn., er geri till. um fjárhagslegan stuðning við nemendur á skyldunáms- og framhaldsskólastigum, sem óhjákvæmilega verða að vista sig til langs tíma fjarri heimilum sínum o.s.frv. Málið er því ekki nýtt og hæstv. ráðh. hefur þess vegna haft tækifæri ti1 þess að hugsa rækilega um málið og undirbúa það vel. Í þessari till. var lagt til, að sett yrði mþn. í málið. Nú eru menn kannske farnir að sjá, hvaða þýðingu það hafði, að meiri hl. allshn., sem afgreiddi þá till., breytti henni þannig, að það var engin n. sett í málið og ekki heldur þetta höfuðverkefni, sem í till. okkar stóð, að henni væri ætlað að vinna, heldur var ríkisstj. falið að kanna eða gera yfirlit um kostnað ríkisins við skyldunám og framhaldsskóla sundurliðað við heimavistarskóla og aðra skóla. Þessi hluti till. mun hafa komið frá hæstv. ráðh., eftir því sem ég veit bezt. En í endi till. var þó sagt: „Einnig komi fram af yfirlitinu, hver aðstöðumunur nemenda er, sem verða að vista sig langtímum saman utan heimila sinna við nám og hinna, sem sækja skóla frá heimilum sínum og hafa þar alla vist.“Þannig var till. samþ. og af því að þessi endir varð þó á henni, vildu flm. till. sætta sig heldur við að fá þetta samþykkt, en ekki neitt. En ef hæstv. ráðh. hefur kynnt sér þessa þál., sem samþ. var 14. maí 1969 eða fyrir tæpum tveimur árum, get ég ekki betur séð en hann hafi alveg vanrækt það, sem stendur í till. - gersamlega vanrækt það. Það átti að koma fram yfirlit, sem sýndi aðstöðumun nemenda við nám. Það hefur aldrei verið gert. Hæstv. ráðh. lagði mikið kapp á að sýna fram á, hvað það væri geysilega flókið og erfitt verk að kanna það, hvernig ætti að veita skólanemendum í landinu fjárhagslegan stuðning. Á þessu væru svo margir agnúar, svo mörg tilbrigði og erfiðleikar á alla lund, að það þyrfti langan tíma að undirbúa slíkt. Hvernig var það með námslánin til háskólastúdenta, reglurnar, sem tóku gildi núna í haust? Ég held, að það hafi ekki valdið neinum afskaplegum erfiðleikum að koma þeim reglum á og ekki eru stúdentar neitt öðruvísi menn en aðrir. Og hafi verið hægt að koma tiltölulega fljótlega á reglum um úthlutun námslána til stúdentanna, af hverju var þá ekki hægt á tveimur árum að setja reglur um úthlutun námsstyrkja handa framhaldsskólanemendum í landinu? Ég held, að það sé bókstaflega út í hött, sem hæstv. ráðh. er að mikla svona fyrir öðrum. Hann er ekkert að mikla það fyrir sér. Hann veit það sjálfur, að þetta er mjög auðvelt verk, ef nokkur vilji er fyrir því að gera það. En viljinn er enginn til hjá honum. Það vitum við náttúrlega allir og það, sem verra er, hann veit það sjálfur. Hæstv. ráðh. taldi það einkennilegt og eiginlega alveg nýtt fyrirbrigði, að flm. frv. flytji brtt. við sitt eigið frv. Ég held, að þetta hafi gerzt á hverju einasta þingi í þau l5 ár, sem ég er búinn að vera á þingi. Og mér er sagt, að núna fyrir fáum dögum hafi ríkisstj. komið á framfæri við fjhn. Nd. 30-40 brtt. við skattafrv. hennar sjálfrar. Það munar ekkert um það, enda er ekkert við það að athuga. Ég held, að það sé alveg rétt hjá hæstv. ráðh. að koma með slíkar till. og biðja n. að flytja þær eða flytja þær sjálfur. Nei, það er ekkert merkilegt við það, þó að minni hl. n. flytji brtt. við frv. og nú er það ekki minni hl. n., sem flytur frv., svo að þetta er líka rangt hjá hæstv. ráðh. Það er minni hl. menntmn., sem flytur brtt. við frv., sem flutt er af öðrum en n. Það er alveg sama, hvar maður drepur niður fingri, það er eins og ekkert geti haldið hjá hæstv. ráðh. í þessum ræðum hans. Þá tíundaði hann það sérstaklega, að nú hefði fjárveitingin verið aukin úr 10 millj. í 15 millj., og ég sé frétt í blaði, sem var kastað inn í forstofuna hjá mér fyrir nokkrum dögum og var gefið út fyrir norðan, það heitir Norðanfari. Þar er fréttaklausa, þar sem stendur, að 1.400 nemendur hlutu styrki núna um áramótin. Ég skal taka það fram, að ég er ekki kaupandi blaðsins, því var bara fleygt inn þarna og ég fór að gæta að, hvað þetta væri. Ég hugsa helzt, að það hafi verið látið þarna inn í þeirri von, að ég kysi flokkinn, en ég er ekki farinn að kaupa blaðið enn þá. Ég sakna þess, að í þessari fréttakilkynningu var ekki sagt frá því, hvað þriðjungur þessara, sem hlutu styrkinn, fengi mikið. Ef einhver góður sjálfstæðismaður er nú hér inni, sem gæti komið þessari leiðréttingu til blaðsins, þá væri það gott. Það voru nefnilega 1.323 kr., sem þriðjungurinn af nemendunum fengu. Mikið væri nú gott, ef blaðið segði frá því næst. Þá segir í þessari fréttatilkynningu: „Við umr. um fjárlagafrv. kom fram brtt. frá meiri hl. fjvn. þess efnis, að þessi liður yrði enn hækkaður um 3 millj., úr 12 millj. í 15 millj: Það var ríkisstj., sem lagði til, að styrkurinn yrði ekki nema 12, en meiri hl. fjvn. kom því upp í 15.“ Er það ekki rétt, að minni hl. fjvn. hafi lagt til, að styrkurinn yrði 25 millj.? Mig minnir þetta. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem þetta frv. er flutt. Þetta frv. fluttum við sömu flm. á síðasta þingi, þá var það svæft og hefði sennilega verið svæft núna líka, hefði ég ekki gengið dálítið hart eftir því, að það kæmi ti1 umr. Á fjárl. fyrir árið 1970, sem voru afgreidd í desember árið 1969, var þetta mál afgreitt og var þá búið að vera mjög til umr. almennt í blöðum og hér á hv. Alþ. vegna till., sem við höfðum flutt um þetta. Þá flutti ég þá brtt. við fjárl., að þessar 10 millj., sem þá var ætlunin að samþykkja, skyldu hækka upp í 25 og það var nafnakall um till., ef ég man rétt. Allir stjórnarsinnar felldu þá till., þ.á.m. hæstv. menntmrh. og þess vegna urðu það ekki nema 10 millj. þá. Ég held þess vegna, að það sé ekki neinum blöðum um það að fletta, að tvö þing í röð er stjórnarliðið búið að koma í veg fyrir, að þessi fjárveiting verði meiri en hún hefur verið, 10 millj. í fyrra og 15 millj. núna í ár. Þá nefndi hæstv. menntmrh. þær ráðstafanir, sem nú eru gerðar til þess að jafna aðstöðumun æskufólks til menntunar í landinu og hann nefndi, að skólavist væri ókeypis í landinu. Er það ekki jafnt fyrir alla, hvort sem þeir eru fátækir eða ríkir? Ég hélt, að þetta væri ekki til þess að jafna aðstöðumun, þ.e.a.s. í ríkisskólunum er sjálf kennslan náttúrlega ókeypis. Þá nefnir hann barnalífeyri. Hverjir fá barnalífeyrinn? Það eru ekkjur, .sem fá hann, ekki ekkjumenn, sem t.d. fá ekki enn í dag einn einasta eyri í barnalífeyri. Og þetta á að hafa verið til þess að greiða fyrir menntun barna að láta feður þeirra aldrei fá einn eyri í barnalífeyri. Eitthvað er nú þetta vafasamt hjá hæstv. ráðh. Loks nefndi hann það þriðja, sem gert væri til þess að börnin geti gengið í skóla. Það voru fjölskyldubætur. Eru þær ekki jafnar, hvar sem menn eru í landinu? Er það nokkur jöfnun á aðstöðumun? Fékk hæstv. ráðh. ekki fjölskyldubætur með sínum börnum, þegar þau voru á þeim aldri, alveg eins og ég með mínum? Ég held, að það hljóti að vera. Hann bjó reyndar hérna við skólavegginn. Að fjölskyldubæturnar hafi verið til þess að jafna aðstöðumun æskufólks til menntunar, það er fjarri sanni. Loks nefndi hann það fjórða. Það var skattfrádráttur vegna menntunar barna. Ég skal viðurkenna það, að ég man ekki eftir ákvæðum skattalaga um þetta atriði. Ég held, að þau séu þó ekki ákveðnari en það, að það sé heimilt að taka tillit til þess, ef börn eru við nám, en skattstjóri er alls ekki skyldur að gera það. Er það ekki rétt? Já, ég hélt það. En hvað hefur nú þetta að segja? Ætli verkamaður hafi ekki 16-17 þús. kr. laun á mánuði? Það hefur nú einn ágætur þm. sagt mér, að þeir komist eiginlega margir upp í 20 þús. kr. á mánuði. Ef það væri, að verkamaður eða láglaunamaðurinn kæmist upp í 20 þús. kr. meðaltal á mánuði og hefði 240 þús. kr. tekjur, brúttótekjur, hvað ætli það verði mikill skattafrádrátturinn hjá honum vegna námskostnaðar barnanna? Hann kemst ekki í neinn skatt og vantar mikið til. Persónufrádráttur hjóna með 4 börn er núna, ef ég hef reiknað rétt, 296 þús. En þó að þessi húsbóndi hafi 240 þús. kr. árslaun, er langt frá því, að hann komist í neinn skatt. Hvaða gagn hefur hann þá af þessum skattfrádrætti? Það eru þeir, sem eru hálaunaðir, sem hafa gagn af því, ekki hinir. Ekki er þetta til að jafna aðstöðuna, heldur þvert á móti. Annað er það, sem mér þótti einna merkilegast við ræðu hæstv. ráðherra og það var það, hvað hann lagði mikla áherzlu á það, að hann hefði áhuga á þessu máli. Það yrði að jafna þennan aðstöðumun, það yrði að auka styrki og hann bókstaflega kom hér með hátíðleg loforð um, að þetta skyldi rannsakað rækilega eftir kosningar. Gat hæstv. ráðh. ómögulega gert þetta fyrir kosningar? Dugðu honum ekki þessi tvö ár til þess að koma sér niður á reglur um úthlutun styrkja og hve mikið þyrfti, ti1 þess að það munaði eitthvað verulega um þá? Nei, hann gat það ekki, hann varð að geyma það, þangað til eftir kosningar. Hann hugsar sjálfsagt sem svo: ,;Ef Guð lofar, að ég sé áfram ráðherra,“ því að annars þarf hann ekki að vera að lofa neinu. Hann getur ekki lofað neinu fyrir aðra. Ég sagði það í ræðu minni hér síðast, að ég hefði gert mér vonir um stuðning við þetta mál frá a.m.k. sumum sjálfstæðismönnum hér í hv. d. Og ég gat þess, að ég byggði það á blaðaskrifum, sem hefðu orðið um þessi mál og birtust í Morgunblaðinu. Því miður voru fáir á fundi þá, nú eru fleiri á fundi og ég ætla aðeins að endurtaka örfá orð upp úr Morgunblaðinu til glöggvunar þeim hv. sjálfstæðismönnum, sem hér eru viðstaddir. Í leiðara Morgunblaðsins, 15. jan. s.l., er því lýst mjög rækilega, hversu þörfin sé mikil á að jafna aðstöðumun ungmenna til náms og leiðarinn endar á þessum orðum, með leyfi forseta: .. . „en hvernig sem það er gert, er augljóst, að hér er á ferðinni réttlætismál, sem þjóðin verður að veita fyllstu athygli á sex næstu árum.“ Það er að jafna með þeim aðstöðumuninn. En enn þá betur finnst mér, að Morgunblaðið hafi komizt að orði í leiðara, sem birtist 29. jan., fyrir tæpum mánuði, þar sem segir, þegar búið er að lýsa þessari misjöfnu aðstöðu æskufólks til náms: „Menn hafa vaknað til vit undar um það, að í þessum efnum hefur mikið ranglæti viðgengizt árum saman.“ Og enn fremur: „en þetta er aðeins fyrsta sporið,“ þ.e. a. s. styrkveitingarnar til þess, að allir búi við það sama, hvað sem líður fjárhag foreldra eða búsetu. Enn fremur segir í þessum leiðara: „En óhætt er að fullyrða, að það er eitthvert stærsta verkefni á sviði menntamála okkar í dag að þurrka út þetta misrétti“. Ég sagði það þá og endurtek það enn, að mér finnst þetta vel mælt og réttilega á allan hátt, en það er kannske vert að minna á síðustu orðin í þessum leiðara: „og þess verður að vænta, að ríkisstj. og Alþ. muni fylgja þessari stefnuyfirlýsingu eftir í reynd með myndarlegum og raunhæfum aðgerðum.“ Ég mun ekki trúa því, fyrr en atkvgr. fer hér fram, að allir sjálfstæðismenn rétti upp höndina með því að vísa þessu máli til hæstv. menntmrh. Ég mun ekki trúa því. Og ég á ákaflega erfitt með að skilja það, að flokkur, sem hefur lagt svo mikla áherzlu á að kynna það fyrir þjóðinni, hvað honum sé það mikið hjartans mál að koma á meiri jafnræði við menntun æskufólks í landinu en nú er, fari eftir einhverjum fyrirmælum hæstv. menntmrh. um það að vísa þessu máli frá. Ég á bágt með að trúa því, segi ég og ég mun ekki gera það, fyrr en ég sé, hvernig atkv. falla. Ég skal svo ekki tefja þessar umr. lengur, nema þá sérstakt tilefni gefist til.



Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði, sem ég vildi upplýsa vegna þess, sem fram kom í ræðu hv. 1. þm. Vestf. í sambandi við frásögn blaðsins Norðanfara af afgreiðslu á þeirri fjárveitingu, sem ákveðin var til styrktar nemendum úr strjálbýli við fjárlagaafgreiðsluna fyrir jólin í vetur. Á þskj. 279 fluttum við í minni hl. fjvn. till. um það, að hækka þessa fjárveitingu úr 12 millj. kr. í 25. Í framsöguræðu, sem ég flutti hér í hv. Alþ. fyrir þessari till. okkar, skýrði ég m.a. frá því, að á fundi sveitarstjónarmanna, sem haldinn var í sept. s.l., hefði hæstv. menntmrh. sagt frá því, að 12 millj. kr. væru ætlaðar til þessa verks, en áreiðanlega mundi það verða hækkað í meðförum Alþ. Við í minni hl. höfðum reynt að fá þessu þokað nokkuð ti1 betri vegar í fjvn., en það tókst ekki, og kenndi ég hæstv. ríkisstj. um það. Ég lét orð að því liggja, að ég treysti hæstv. menntmrh. til þess að standa við orð sín um þessa fjárveitingu. Undir umr. bauð hann okkur minnihlutamönnum samkomulag í þessu máli, að ef við vildum taka till. okkar til baka, skyldi hann beita sér fyrir því, að þessi fjárveiting yrði hækkuð úr 12 millj. í 15 millj. kr. og fjvn. flytti þá till. Þar sem okkur var ljóst, minnihlutamönnum í fjvn., að ekki var um betri kost að velja en að þoka þessu til um 3 millj. kr., varð það að samkomulagi, að við drægjum okkar till. ti1 baka og fjvn. í heild flytti till. um l5 millj. kr. fjárveitingu. Þetta gerði fjvn. og samkvæmt þskj. 286 er þessi brtt. sú fyrsta á því þskj. frá fjvn. í heild, en ekki frá meiri hl., eins og Norðanfari sagði frá. Ég sá þetta í blaðinu Norðanfara, því að þeir, sem að þeirri útgáfu standa, hafa sýnt mér þá vinsemd að senda mér þetta blað og ég hafði nú hugsað mér að senda þeim leiðréttingu, sem ég því miður hef gleymt, en ætla þó að gera það hér eftir og treysti því, að þeir vilji hafa það, sem sannara reynist og birta leiðréttingu á þessari frásögn, sem því miður er röng.



Herra forseti. Inn í þessar umr. hefur blandazt tal um störf n., sem fjallað hefur um úthlutun þeirra 10 millj., sem á síðasta ári voru ætlaðar til þess að jafna aðstöðu nemenda í strjálbýli, og síðasti hv. ræðumaður gerði einnig grein fyrir, að þessi fjárhæð hefur nú verið hækkuð í fjárl. yfirstandandi árs í 15 millj. Hv. 1. þm. Vestf. vék að störfum n., sem úthlutar þessu fé og gerði heldur lítið úr þeim styrkjum, sem þarna koma fram. Hv. þm. nefndi, að þriðjungur þeirra nemenda, sem hlotið hefðu styrk, hefðu einungis fengið kr. 1.323 hver. Með því að hv. þm. nefndi ekki annað, en þennan hluta styrkþega, má skilja þetta á þann veg, að með þessu væri gerð tilraun til að halla réttu máli, því að auðvitað hefði hann átt að geta einnig hinna, sem hærra fengu. Hið rétta er, að alls var úthlutað til nálægt 1.500 nemenda, en skýrsla um það liggur ekki endanlega fyrir enn þá, vegna þess að styrkbeiðnir, sem komu fram seint og allt fram á þetta ár, hafa verið afgreiddar allt til þessa, en nú verður þó að segja, að það fé, sem til þessa var ætlað, er þrotið. Til mótvægis við það, sem hv. þm. nefndi, má nefna, að helmingur styrkþega hlaut 10.647 kr. í styrk, en meðaltal allra styrkja var rúmlega 7.000 kr. Styrkirnir voru, sem kunnugt er, bæði ferðastyrkir og dvalarstyrkir og það leiðir af sjálfu sér, að þeir sem fengu einungis ferðastyrki, hlutu mun lægri fjárhæð. Á yfirstandandi ári er ætlað að verja 15 millj. til þessara hluta og hafa þegar verið send út umsóknareyðublöð. Umsóknir eru að berast til rn. og úthlutun er þegar hafin til þeirra skóla, sem ljúka kennslu fyrr en almennt gerist. Stefnt verður að því af hálfu n. að ljúka þessari úthlutun það tímanlega, að nemendur geti fengið þessa styrki áður en þeir hverfa heim úr skólum í vor. Reglum um úthlutun hefur nokkuð verið breytt. Þar er gert ráð fyrir að taka upp ferðastyrki til tveggja ferða í stað einnar áður, þannig að nemendur fái nú ferðastyrk fyrir ferð heim í jólaleyfi. Enn fremur er ferðastyrkur hækkaður um 20% vegna hækkana á fargjöldum. Dvalarstyrkur verður hins vegar óbreyttur eða 1.200 kr. á mánuði, en með því að hækka ferðastyrkina umfram dvalarstyrkina, þá má ætla, að komið sé meir til móts við þá nemendur, sem langt þurfa að sækja og hafa þar með erfiðustu aðstöðuna til þess að sækja skólanám. Reglunum hefur auk þess nokkuð verið breytt á þann veg, að þetta fé nýtist sem bezt í samræmi við hinn eiginlega tilgang þess, þ.e.a.s. til þess að bæta aðstöðu þeirra nemenda, sem verst skilyrði hafa til þess að sækja skóla og leggja í mestan kostnað við það. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa um þetta fleiri orð. Ég vildi aðeins láta þetta koma fram, vegna þess að ég á sæti í þeirri n., sem fjallar um úthlutun þessa fjár og með tilliti til þeirra orða, sem ég greip úr ræðu hv. 1. þm. Vestf.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. nema aðeins um nokkur orð. Ég vil taka það fram, að ég er einn þeirra þm., sem vilja stefna að því að jafna þann aðstöðmun, sem er fyrir nemendur í strjálbýli að stunda nám, og ég er í megin efnum sammála því, að það sé stefnt að því að stofna Námskostnaðarsjóð. En ég er ekki sammála því að lögbinda þetta nú á þessu þingi, það er annað árið, sem framlagið er veitt á fjárl. til greiðslu námskostnaðar og það hefur verið, eins og hefur komið fram hér áður í þessum umr., 10 millj. fyrra árið og 15 millj. á yfirstandandi ári, en það þarf auðvitað að hugsa betur fyrir tekjum slíks sjóðs eða tekjustofni. En það er eitt, sem ég er algerlega á móti, sem er í þessu frv. og ég vil láta það koma fram. Ég er á móti því að lögbinda það, að 5% af söluverði allra vara Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins fari í Námskostnaðarsjóð, Í raun og veru er ég undrandi yfir því, að þeir .menn, sem eru algjörir reglumenn bæði á vín og tóbak og vilja alls ekki, að slík verzlun eða starfsemi sé í okkar landi, skuli blanda hugsjónarmálum sínum saman við það að láta brennivín og tóbak standa að meginhluta undir þessari fjáröflun. Og ég veit það, að jafnfróðir menn og 1. flm. þessa frv. er, gætu vel fundið betri og eðlilegri tekjustofn en þennan. Ef við athugum, hvernig þessi mál standa núna, hver framlögin eru, sem eru 15 millj. og hvað hv. flm. leggja til, að sé lögboðið framlag samkv. þessu frv., þá er stökkið úr 15 millj. í 92 millj. Miðað við söluverð á áfengi og tóbaki árið 1969 samkv. ríkisreikningum, er það um 1.235 millj., sem mundi jafngilda um 62 millj. í sjóðinn, sennilega meira núna, og nálægt 30 millj. kr. í framlag ríkisins, 150 kr. á hvern íbúa landsins. Ég vil segja fyrir mitt leyti, að ég tel það á engan hátt óeðlilegt og mjög athugunarvert að 1ögbinda framlag ríkissjóðs við ákveðna upphæð, sem væri miðuð við íbúatölu landsins, til að greiða í slíkan sjóð, sam stofnaður yrði. Ég er ekki sammála 1. flm. frv. í þeim efnum, að það sé hægt án þess að taka jafnframt til athugunar og það rækilegrar athugunar, svo að við notum marg umrætt orð menntmrh., öflun tekna til þess að standa bæði undir þessum útgjöldum ríkissjóðs og öðrum. Í raun og veru deilum við alls ekki um þörf þessa sjóðs, en ég held, að það sé nauðsynlegt bæði í þessum efnum og öðrum, sem við stefnum ti1 aukinna framfara á, að stíga ekki of stór skref í einu, þannig að við þurfum þá kannske næsta ár eða næstu ár að stíga skrefið til baka. Ég er að mörgu leyti þakklátur hv. 1. flm. þessa frv. fyrir að hafa flutt það. Það verður auðvitað til þess að ýta undir framgang þessa máls og ég segi fyrir mitt leyti, að þótt ég geti ekki fallizt á þetta frv. af þessum ástæðum nú, þá er það ekki af illvilja til málsins, en ég tek það fram, að ég get greitt atkv. með því að vísa þessu máli til ríkisstj. í fullu trausti þess, að hún taki málið - hvort sem það verður þessi ríkisstj. eða sú sem við tekur - til rækilegrar athugunar og undirbúi löggjöf, sem hún leggi fyrir næsta Alþ. Ég hygg, að þegar menn vilja vera sanngjarnir í þessum málum, eigi þeir að geta fellt sig við þessa afgreiðslu, en þó því aðeins að þetta sé fyrir hendi. Mín mening er alls ekki að vísa þessu máli til ríkisstj. upp á það, að það yrði lagzt á það og ekkert gert meira í þessum efnum. Ég tel, að með þessari tveggja ára reynslu, sem fengin er af námsstyrkjunum, sé komið að því, að það eigi að undirbúa löggjöf. En ég vildi aðeins, að þetta sjónarmið mitt kæmi hér fram og sömuleiðis andúð mín á fyrri tekjuöflunarleiðinni, sem er í þessu frumvarpi.