Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hér er um að ræða frv. til staðfestingar á brbl. sem gefin voru út 20. sept. s.l. og fólu í sér lækkun á tollum á bifreiðum og snjósleðum. Eftir þær umfangsmiklu tollalækkanir sem áttu sér stað fyrir skömmu á bifreiðum fellur niður meginefni þessa frv. að því er varðar lækkun á tollum á bifreiðum og hv. Ed. hefur þegar gert breytingar á frv. að því leyti. Eftir stendur að staðfesta þá tollalækkun sem ákveðin var með þessum brbl. á snjósleðum og það er nú eina efni frv. eins og það kemur frá hv. Ed. Það var fullkomið samkomulag í hv. Ed. um afgreiðslu málsins. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.

Heilbr.- og trmrh. (Ragnhildur Helgadóttir): Herra forseti. Eitt af því sem rætt var um í sambandi við kjarasamningana 26. febr. s.l. var atvinnuöryggi fiskvinnslufólks. Hluti þessara samninga var samkomulag milli Verkamannasambands Íslands, Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna um málefni sérhæfðs fiskvinnslufólks. Í samræmi við ákvæði samkomulags frá því í júní s.l. hafði verið unnið að tillögum um aukið atvinnuöryggi fastráðins fiskvinnslufólks og gert ráð fyrir í þeim tillögum að þar væri einnig lagður grundvöllur að sérstakri starfsfræðslu fyrir það fólk og skilgreint starfsheitið "sérhæfður fiskvinnslumaður". Í yfirlýsingu forsrh. í júní s.l. var því heitið að ríkisstj. mundi greiða götu samkomulags um þetta málefni og þess vegna er þetta frv. fram borið nú sem niðurstaða af þessum samkomulagsumleitunum og því samkomulagi sem gert var. Ástæðan til þessa er flestum mönnum vel ljós því að í landi okkar hefur auðvitað verið töluvert öryggisleysi einmitt um atvinnu fiskvinnslufólks og uppsagnir í þessum hópum verið tíðar þegar hráefnisskortur hefur gert vart við sig í fyrirtækjum. Þetta veldur að sjálfsögðu miklu öryggisleysi og truflun á atvinnulífi, ekki síst á þeim stöðum sem fyrst og fremst byggja á þessum greinum. Öryggisleysið hefur bitnað bæði á launþegum og vinnuveitendum að sjálfsögðu, enda hagsmunirnir sameiginlegir þegar um þetta er að ræða. Starfsmennirnir hafa í þessum tilvikum ekki átt annars kost en að sækja um atvinnuleysisbætur. Menn eru sammála um að nokkur fólksflótti hafi verið úr þessum greinum einmitt vegna þessa öryggisleysis. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að rýmka heimildir Atvinnuleysistryggingasjóðs til að greiða atvinnuleysisbætur þegar um vinnslustöðvun er að ræða til þess að ekki þurfi að koma til uppsagna. Og það er annað atriði, sem verulegu máli skiptir líka, í frv., en þar er gert ráð fyrir að atvinnuleysisbætur séu greiddar á meðan á námskeiðum í starfsfræðslu þessa fólks stendur. Þá er gert ráð fyrir að námskeiðin séu, eftir því sem unnt er, haldin á sama tíma og vinnslustöðvun kynni að vera af öðrum orsökum. Ég vonast til þess að það geti tekist svo til að unnt verði að halda námskeið jafnvel á fleiri en einum stað í einu, en ég hygg að einmitt þetta atriði geti stuðlað bæði að því að hagur fiskvinnslufólksins verði betri, ánægja þess í starfi yrði meiri og einnig stuðlar þetta auðvitað að vöruvöndun í framleiðslu fyrirtækjanna. Mér virðist því að það hljóti að vera allra hagur að heimila Atvinnuleysistryggingasjóði að hlaupa undir bagga þegar svona stendur á. Sú nefnd sem skipuð var í framhaldi af samkomulaginu í júní í sumar skilaði ítarlegum tillögum til ríkisstj. í marsmánuði og f framhaldi af því skipaði ríkisstj. nefnd til að vinna úr þessum tillögum og taka sérstaklega fyrir það sem væri löggjafaratriði og koma þeim atriðum í frumvarpsbúning. Í nefndinni sátu þeir Eyjólfur Jónsson í Atvinnuleysistryggingasjóði, Þórður Friðjónsson í forsrn. og Óskar Hallgrímsson í vinnumálaskrifstofu félmrn. Niðurstaða þess verks liggur hér fyrir í frumvarpsformi og að baki liggur samstarf og samráð við bæði hagsmunaaðila, þá sem málið snertir beint, svo og ríkisstj. Það er samkomulag milli þessara aðila um það mál sem hér liggur fyrir í öllum atriðum. Þar sem hér er um að ræða breytingu á núverandi tilhögun atvinnuleysisbóta í fiskvinnslu, sem eru afar flókið viðfangsefni, er mikilvægt að þessi skipan mála verði endurskoðuð að tilteknum tíma liðnum. Þess vegna er gert ráð fyrir að þessi lög verði tímabundin og gildi fram á mitt ár 1988. Að þeim tíma liðnum yrðu þau annaðhvort framlengd ellegar gerðar þær endurbætur á þeim sem reynslan hefði leitt í ljós að mönnum þyki þurfa að gera. Ég vil geta þess að lokum að ég hef rætt það við Eyjólf Jónsson í Atvinnuleysistryggingasjóði hvort hann telji að þetta hafi miklar breytingar í för með sér fyrir greiðslubyrði Atvinnuleysistryggingasjóðs. Svar hans var að um það væri mjög erfitt að spá, það væri mjög erfitt að gera sér grein fyrir því á þessu stigi, en það gæti alveg eins verið að það hefði ekki í för með sér neina umtalsverða aukningu á greiðslubyrði þar eð sama fólk og hér er um að ræða mundi þá ekki leita til Atvinnuleysistryggingasjóðs af öðrum ástæðum í eins ríkum mæli og áður var. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að þessu máli verði að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og heilbr.- og trn.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar eins og það er á þskj. 794 eftir afgreiðslu Ed. á málinu. Í Ed. var bætt við 19 einstaklingum. Nú er því lagt til að 38 nýir einstaklingar fái íslenskan ríkisborgararétt. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. vísað til 2. umræðu og hv. allshn.



Herra forseti. Ég tala hér fyrir nál. um sérstakan kostnaðarhlut útgerðar. Þetta er mál sem komið er frá Ed. og þar var fullt samkomulag um það. Svo var einnig í sjútvn. Nd. en í nál. segir: "Nefndin ræddi frv. á fundi sínum 8. apríl. Nm. eru sammála um að mæla með samþykkt þess. Guðrún Agnarsdóttir sat fund nefndarinnar og er samþykk afgreiðslu málsins." Undir þetta nál. rita Stefán Guðmundsson, Garðar Sigurðsson, Gunnar G. Schram, Ingvar Gíslason, Pétur Sigurðsson og Halldór Blöndal.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 56/ 1978, um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti, með síðari breytingum. Frv. er á þá leið að við VI. kafla bætist ný grein sem komi á undan 45. gr. gildandi laga og verði svohljóðandi, með leyfi forseta: "Seljendum hvers kyns vöru eða þjónustu er óheimilt að hækka vöruverð eða gjaldtöku fyrir þjónustu nema það sé sérstaklega tilkynnt. Heimilt er að auglýsa samtímis verðbreytingar til hækkunar og lækkunar. Sé vöruverð hækkað er seljanda vöru skylt að auglýsa hækkunina á áberandi hátt á sölustað, nýtt verð ásamt hinu eldra, svo og hvenær hækkunin tekur gildi. Slíkar tilkynningar um verðbreytingar vöruflokka og vörutegunda skulu vera uppi eigi skemur en 14 daga frá gildistöku verðbreytinga. Hvers kyns hækkanir þjónustuaðila á gjaldskrám skulu tilkynntar með eðlilegum fyrirvara þannig að notendur þjónustunnar megi auðveldlega gera sér grein fyrir verðbreytingunum, hvenær og hve miklar þær verða. Verðlagsstofnun skal setja sérstakar reglur um skyldu seljenda skv. þessari grein." Hér er á ferðinni frv. sem m.a. er komið fram vegna þeirrar umræðu sem orðið hefur í þjóðfélaginu á síðustu dögum og vikum um vöruverð og verðhækkanir á vöru og þjónustu og nauðsyn þess að beita sem mestu aðhaldi að slíkum hækkunum og halda þeim í lágmarki. Hér er einnig á ferð neytendamál hvað það varðar að flutningsmaður telur það eðlilega þjónustu við neytendur á hverjum tíma að þeir hafi greiðan aðgang að sem mestum upplýsingum um vöruverð og allar breytingar þar á. Það er enda forsenda þess að eðlilegt ástand geti ríkt á markaði þar sem ríkir "frelsi" um álagningu og vöruverð. Forsenda þess að eðlileg samkeppni og eðlilegt verðlag geti haldist við slíkar aðstæður er að almenningur eigi greiðan aðgang að upplýsingum um verð og verðbreytingar. Ég tel að unnt sé að tryggja mun betur en nú er gert að almenningur eigi greiðan aðgang að þeim upplýsingum. Það er enginn vafi á að nútíma tækni leyfir það að færa upp með tiltölulega auðveldum hætti allar breytingar til eða frá, enda munu fjölmargir seljendur þjónustu eða vöru þegar hafa tölvuvætt sína verðlagningu og sínar verðskrár og geta með tiltölulega einföldum hætti nýtt sér það í því skyni sem hér er rætt um. Það er enda alkunna, herra forseti, og hefur ekki staðið í mönnum hingað til að koma því á framfæri við neytendur ef um vöruverðslækkanir er að ræða. Allir sem gengið hafa í verslanir, ekki síst á útmánuðum, þekkja það að þá er á áberandi stöðum með áberandi útstillingum því dyggilega komið á framfæri við neytendur að vöruverð hafi lækkað, að veittur sé afsláttur frá áður ákveðnu verði eða að um sérstakar útsölur af einhverjum tilefnum sé að ræða. Það virðist þar af leiðandi ekki vera mikið því til fyrirstöðu að þeir sem versla með vörur t.a.m. sinni þessari skyldu gagnkvæmt á báða bóga þannig að þeir sjái viðskiptavinum sínum fyrir jafngreiðum upplýsingum um það ef vöruverð hækkar eða breytist til þeirrar áttar. Ég held einnig að það sé rétt að settar verði skýrari reglur en verið hafa hingað til um það með hvaða hætti skuli tilkynna breytingar á gjaldtöku fyrir þjónustu, hvort sem um er að ræða opinbera aðila og þjónustu sem allur almenningur notar eða minni þjónustuaðila sem selja þjónustu sína tilteknum hópum. Það ætti að vera einfalt mál að setja reglur sem skýra það með hvaða hætti slíkum tilkynningum skuli komið á framfæri, með hvaða fyrirvara og hvernig. Ég tel reyndar rétt, herra forseti, að minna á það einnig í þessari umræðu að það er ástæða til þess að verðlagsyfirvöld athugi ýmislegt fleira í sambandi við verðlagningu, vöruverðmerkingar og þess háttar en hér er sérstaklega flutt till. um í þessu frv. Ég vil t. d. nefna í því sambandi þá venju, sem er altíð í vöruverslunum erlendis, að verðmerkja vöru með svonefndu samanburðarverði. Þar er um það að ræða, herra forseti, að þegar seld er vara í einhverjum tilteknum einingum, við getum sagt í nokkur hundruð gramma pakkningum, mismunandi stórum, þá sé sömuleiðis til viðbótar við viðkomandi einingarverð merkt inn á verðmiðann hvað kg eða lítri, eða hvaða mælieiningu sem um er að ræða, kostar af þessari sömu vörutegund. Þannig fá menn það sem kalla má samanburðarverð sem getur mjög auðveldað mönnum að bera saman mismunandi stórar pakkningar mismunandi vörumerkja sömu vörutegundar. Það er iðulega svo að hinir ýmsu framleiðendur senda ekki frá sér staðlaðar einingar, staðlaðar stærri pakkningar, heldur er um að ræða mjög mismunandi magn í tilteknum umbúðum. Þar af leiðandi getur þurft verulegrar athygli við ef menn ætla að fá hið eiginlega samanburðarverð ef um hliðstæða vöru er að ræða. Við þessu er séð víða þar sem verslað er með vörur t.d. í nágrannalöndum okkar með því að þar eru reglur um að á verðmiðum vörunnar skuli vera þetta samanburðarverð. Ég hygg, herra forseti, að Verðlagsstofnun geti gert slíkar breytingar innan ramma gildandi verðlagslöggjafar. Það þarf því ekki lagabreytingar til. En ég kem því hér á framfæri sem skoðun minni að ég teldi rétt, ekki síst nú í tengslum við þá miklu umræðu sem fer fram um verðgæslu og virkt verðlagseftirlit, að að þessum málum yrði einnig hugað. Það mundi tvímælalaust veita aðhald að vöruverðshækkunum ef seljendum vöru væri gert skylt að tilkynna það með þeim hætti sem hér eru gerðar tillögur um. Nú geri ég ráð fyrir því að ýmsir þykist sjá annmarka á framkvæmd slíkra reglna og reyni jafnvel að finna þessu frv. það til foráttu að það gæti haft einhvern kostnað í för með sér fyrir seljendur vöru og þjónustu. En ég leyfi mér þá aftur, herra forseti, að minna á að í öllu falli virðist það ekki valda neinum erfiðleikum að tilkynna um verðbreytingar þegar þær eru niður á við og seljendur hafa ástæðu til að ætla að þær muni örva hjá þeim viðskiptin. Þá virðist það ekki standa í vegi fyrir þeim að koma því á framfæri. Ég minni einnig aftur á þá margvíslegu nýju tækni sem við höfum nú yfir að ráða og ætti að gera það tiltölulega einfalt að koma upp slíkum upplýsingatöflum. Þær gætu hvort sem heldur er verið rafvæddar, tölvuvæddar á stafrænu formi eða að einhverju leyti handfærðar. Allir kannast við slík upplýsingaskilti og slíkar upplýsingatöflur frá ýmsum stöðum, t.a.m. flughöfnum þar sem jafnvel fleiri þúsund flugför fara um á hverjum einasta sólarhring og stanslaust er tilkynnt um breytingar, um brottför og komu á skiltum sem breytast nokkurn veginn jafnhratt og auga nemur. Þar er um að ræða mjög miklar breytingar og örar færslur sem nútímatækni hefur gert tiltölulega einfaldar. Það væri einnig hugsanlegt að Verðlagsstofnun, sbr. síðustu málsgr. 1. gr., setti um það sérstakar reglur í hvaða tilfellum slíkar færslur skyldu eiga sér stað og gæfi ákveðið svigrúm, t.a.m. heimilaði að sleppt yrði að tilkynna verðbreytingar ef þær væru innan tiltekinna marka eða heimilaði að einungis almennustu vöruflokkar lytu þessum reglum. Til þess er ættast í þessu frv. að Verðlagsstofnun sinni þessu hlutverki. 2. gr. frv. er stutt. Hún er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Lög þessi öðlast þegar gildi." Ég tel að það sé ekkert því til fyrirstöðu að þessi lög taki þegar gildi. Það væri mjög þýðingarmikið ef þessi lög og ýmsar slíkar ráðstafanir gætu komið til framkvæmda sem allra fyrst, m.a. í tengslum við þá kjarasamninga sem nýlega hafa verið gerðir og byggja að verulegu leyti á því að halda niðri verðhækkunum eins og kunnugt er og óþarft er að rekja hér frekar. Burtséð frá því tel ég þó að þetta frv. eigi erindi sem slíkt og þjóni tilgangi á hvaða tíma sem það næði fram að ganga. Ég hef borið þetta undir menn sem kunnugir eru verðlagseftirliti, sömuleiðis, herra forseti, undir menn úr viðskiptalífinu. Þótt menn séu eðli málsins samkvæmt misjafnlega spenntir fyrir því að slíkar reglur taki gildi hafa menn ekki séð neitt því til fyrirstöðu, hvorki tæknilega né efnislega, að slíkar ráðstafanir mættu ná fram að ganga. Herra forseti. Ég mun þá ekki hafa þessa framsöguræðu mína lengri, en legg til að að lokinni þessari umræðu verði frv. þetta sent til virðulegrar fjh.- og viðskn. deildarinnar sem eðlilegt mun teljast.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um heilbrigðisfræðsluráð, sem er 405. mál þessa þings á þskj. 749 en flm. eru Guðrún Agnarsdóttir og Kristín Halldórsdóttir. Ástæðan fyrir flutningi þessa frv. er fyrst og fremst sú að flutningsmönnum þykir nauðsynlegt að samræma og skipuleggja betur en nú er það brýna verkefni sem heilbrigðisfræðsla er og gefa því vel skilgreinda lagalega stoð sem tryggir henni þann sess og þá fjármögnun sem henni sannarlega ber. Velflestar hinna efnaðri þjóða heimsins, þar á meðal Íslendingar, verja miklu fjármagni til að viðhalda og fullkomna stöðugt flóknara kerfi tæknivæddrar heilbrigðisþjónustu. Sem betur fer hefur það leitt til þess að hægt er að greina og jafnvel lækna æ fleiri sjúkdóma. Þó er fjármunum jafnframt beint í vaxandi mæli að því að lengja líf dauðvona sjúklinga án þess þó að lífslengd þeirra sé aukin að marki eða að líf þeirra verði bærilegra. Tæknivæðing hefur líka leitt af sér aukna notkun tækni án þess að nægilegrar gagnrýni hafi gætt eða að gætt hafi verið að því hvort tækninotkunin sé í samræmi við þau markmið sem heilsugæslan setur sér. Stofnunum heilbrigðisþjónustunnar hefur fjölgað og þær stækkað, starfslið aukist og kostnaður margfaldast. Heilbrigðisþjónusta er hjá velflestum velferðarþjóðfélögum fjárfrekasti útgjaldaliður ríkissjóðs þeirra og hefur orðið stjórnvöldum vaxandi áhyggjuefni. Ef miðað er við hlutfall af þjóðarframleiðslu hefur þessi kostnaður hækkað hérlendis úr 3% árið 1950 í rúm 8% árið 1982. Þó að þetta hlutfall hafi verið um 10% s.l. 34 ár er þó ekki um að ræða raunhækkun frá árinu 1982 heldur hækkun sem verður fyrst og fremst vegna minni þjóðarframleiðslu. Ef við lítum t.d. á skiptingu kostnaðarins 1980 milli hinna ýmsu þátta heilbrigðisþjónustunnar þá var hann á þessa leið: Sjúkrahús 52%, hjúkrunarheimili og þess háttar 13%, læknisþjónusta, tannlækningar og lyf 23%, stofnframkvæmdir 6%, en heilsugæslustöðvar ekki nema 6% þannig að það má glögglega sjá af þessari kostnaðarskiptingu hvert meginfjármagn heilbrigðisþjónustunnar rennur. Menntun flestra heilbrigðisstétta miðar fyrst og fremst að því að greina og bregðast við sjúkdómum, beinist m.ö.o. mun meira að björgunarstarfi eða viðgerðarþjónustu en heilbrigðisfræðslu eða heilsuvernd. Þó hafa á s.l. árum vaknað efasemdir um það hvort þessi forgangsröð sé rétt og viðleitni ýmissa aðila innan sem utan heilbrigðisþjónustunnar hefur beinst að því að leggja meiri áherslu á heilbrigðisfræðslu og ýmsar fyrirbyggjandi aðgerðir í því skyni að draga úr þörf fyrir hina dýru viðgerðarþjónustu. Má í því sambandi geta þess að Íslendingar eru aðilar að Alma-Ata yfirlýsingunni sem fjallar um frumheilsugæslu og er birt með þessu frv. sem fskj. Sú yfirlýsing er í samræmi við meginstefnu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá 1977 um heilbrigði öllum til handa árið 2000. Í framhaldi af því hafa Íslendingar gerst aðilar að samvinnuáætlun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Evrópuþjóða um varnir gegn langvinnum sjúkdómum og var samningur undirritaður af heilbr.- og trmrh. fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands 10. febrúar 1984. Með langvinnum sjúkdómum er hér átt við t.d. hjarta- og æðasjúkdóma, krabbamein, slys, geðræna sjúkdóma, þar með talin áfengis- og fíkniefnaneysla, auk ýmissa annarra sjúkdóma. Snar þáttur þessarar samvinnuáætlunar er almenn fræðsla og upplýsingar svo og aukin menntun heilbrigðisstarfsfólks og kennara og aukin fræðsla í skólum. Sú vitneskja er að verða almennari að orsakir margra þeirra sjúkdóma, sem okkur eru einna skæðastir, megi rekja til lifnaðarhátta, umhverfis og næringar svo að eitthvað sé nefnt. Meðal fátækra þjóða ríkja smit- og hörgulsjúkdómar en meðal ríkra þjóða er heilbrigðisvandinn oft afleiðing velmegunar, eins og umhverfismengun, kyrrseta, ofnotkun tóbaks, áfengis og annarra vímuefna, ásamt slæmum matarvenjum. Þessir þættir ásamt öðrum leiða svo til ýmissa þeirra sjúkdóma sem heilbrigðisþjónustan þarf nú að kljást við. Hægt er að koma í veg fyrir þessa sjúkdóma og besta vörnin gegn þeim er fræðsla, fræðsla sem virkjar einstaklingana sjálfa til að finna til ábyrgðar gagnvart eigin heilbrigði og löngunar til að viðhalda henni. Almennri heilbrigðisfræðslu hefur verið í ýmsu ábófavant hér á landi. Heilsufræði hefur verið kennd í skólum að vísu, en þó mjög misvel, t.d. hefur fræðsla um kynlíf og getnaðarvarnir í grunnskólum víða verið vanrækt. Á þessu mun þó vonandi verða ráðin bót vegna þess að á árunum 1984-1985 hefur Ísland tekið þátt í norrænu verkefni um heilbrigðisfræðslu í grunnskólum og hefur það gengið undir nafninu SPIN-verkefnið. Markmið þess er að þróa heilbrigðisfræðslu í þátttökulöndunum og að móta sameiginlega stefnu landanna í málefnum heilbrigðisfræðslu og heilsuuppeldis. Verkefnið byggist á skilgreiningu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar frá árinu 1948, en það gerir Alma-Ata yfirlýsingin reyndar líka. Samkvæmt henni er heilbrigði skilgreint sem fullkomin líkamleg, andleg og félagsleg vellíðan en ekki einungis það að vera laus við sjúkdóma eða veiklun. Slík heilbrigði er talin til grundvallarmannréttinda. Viðhaldsfræðsla almennings um heilbrigðismál hefur verið handahófskennd. Stofnanir eða embættismenn á vegum hins opinbera, áhugasamir einstaklingar, félög og samtök heilbrigðra og sjúkra hafa að vísu gefið út ágætis fræðsluefni og jafnvel fylgt því eftir með kennslu eða áróðri. Er vert í þessu sambandi að lofa hið mikla og góða starf sem þegar hefur verið unnið í þessum efnum. Hins vegar hefur samræmda og skipulega fræðslu vantað og hún hefur ekki verið á ábyrgð neins ákveðins aðila heldur miklu fremur margra ólíkra aðila og þá aðeins sem hluti af miklu stærra verksviði þeirra. Í lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 59 frá 1. júní 1983, er heilsuvernd skilgreind sem þjónusta er heilsugæslustöð á að veita en ein af aðalgreinum heilsuverndar er þar talin - og ég vitna, með leyfi forseta: "Heilbrigðisfræðsla í fyrirbyggjandi tilgangi." Og er þetta fyrsta atriðið reyndar í þeirri upptalningu. Það er bæði eðlilegt og ágætt að heilsugæslustöðvar hafi þetta hlutverk en þær eru enn of fáar og þangað sækja fáir sem heilbrigðir eru. Því nær fræðsla þeirra ekki til alls þorra almennings. Í lögum um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, nr. 50 frá 29. maí 1981, er ákvæði um að veita "alhliða fræðslu og upplýsingar fyrir almenning" um þau mál er varða hollustuhætti í umhverfi. Þetta fræðsluhlutverk er á höndum heilbrigðisnefnda og heilbrigðisfulltrúa. Fræðsluhlutverk er nánar tiltekið síðar í sömu lögum í kafla um Hollustuvernd ríkisins en þar eru ákvæði um fræðslu fyrir almenning, heilbrigðisfulltrúa og aðra þá aðila er að þessum málum starfa í landinu. Hollustuvernd ríkisins er ung stofnun og hefur átt við erfiðleika að etja vegna þess að deildir hennar eru dreifðar í Reykjavík. Verksvið hennar er vítt og minna hefur orðið úr fræðsluhlutverki hennar en skyldi þar sem önnur verkefni hafa tekið mikinn tíma og fjármagn hefur skort. Í ýmsum lögum eru svo ákvæði um fræðslu um tiltekin efni, t.d. um kynlíf og barneignir, lög nr. 25 frá 22. maí 1975, um tóbaksvarnir, nr. 74/1984 o.s.frv. Enn fremur segir í lögum um heilsuvernd í skólum, nr. 61 frá 8. júní 1957, með leyfi forseta: "Í reglugerð skal ákveðið um ... heilbrigðisfræðslu í skólum ..." Fræðsla um heilbrigðismál er afar víðtækt viðfangsefni og heyrir þar undir hvað eina það sem stuðlar að heilsuvernd og getur komið í veg fyrir slys og sjúkdóma. Heilbrigðisfræðsla hefur verið skilgreind sem sérhver fræðsla er hefur það markmið að einstaklingar taki sjálfviljugir þátt í því að auka heilbrigði sína. Slík fræðsla og sú vitneskja og leiðbeining, sem hún veitir, heyrir til mannréttinda. Hennar er æ meiri þörf í flóknu lífsmunstri tækniþjóðfélaga þar sem óhollusta steðjar að í margvíslegu gervi. En fræðslan ein sér nægir þó ekki til þess að tryggja það að einstaklingarnir geti tekið ábyrgð á eigin heilsugæslu. Þeim verður jafnframt að vera það kleift efnahagslega og félagslega að velja sér lifnaðarhætti í samræmi við þá heilbrigðisfræðslu sem stunduð er. Stjórnvöld hafa því mikilvægu hlutverki að gegna í þessum efnum. Þau verða að vera vel meðvituð um hagsmuni heilbrigðisfræðslu þegar þau móta stefnu sína og taka ákvarðanir og gæta þess jafnframt að allir þættir stjórnsýslunnar séu samvirkir til að ná markmiði um heilbrigðisfræðslu því að í raun er heilbrigðisfræðsla og heilsuvernd ekki á færi eins ráðuneytis sem slíks. Heilbrrn. eitt getur ekki staðið undir því víðtæka viðfangsefni sem heilsuvernd er. Þar þurfa allir hinir ólíku þættir stjórnsýslunnar að koma að. Í seinni tíð hefur frumkvæði heilbrigðra einstaklinga til heilsuverndar og heilsuræktar farið vaxandi og aukinnar meðvitundar gætir um mikilvægi heilbrigðra lífshátta. Það er því sennilegt að jákvæð viðhorf og áhugi á heilbrigðisfræðslu séu að aukast meðal almennings, skólayfirvalda og heilbrigðisyfirvalda. Slík fræðsla er þó enn of tilviljanakennd og háð framtakssemi fárra áhugasamra aðila sem hafa of lítil innbyrðis tengsl. Það er skoðun flutningsmanna að brýnt sé að samræma og skipuleggja aukna heilbrigðisfræðslu á Íslandi og því sé nauðsynlegt að stofna heilbrigðisfræðsluráð sem er að sjálfsögðu einn af mörgum þáttum sem þarf að taka á til þess að ná þeim markmiðum sem ég gat um áðan. Ég vil lesa, með leyfi forseta, greinar þessa frv. og athugasemdir við þær. Í 1. gr. segir: "Ríkið starfrækir stofnun sem nefnist heilbrigðisfræðsluráð." Og í athugasemd við þá grein segir: "Samræmda og skipulega fræðslu um heilbrigðismál vantar hérlendis. Heilbrigðisfræðsla hefur ekki verið aðalviðfangsefni eða á ábyrgð neins ákveðins aðila" - eins og ég gat um áðan - "heldur margra ólíkra og þá aðeins sem hluti af miklu stærra verksviði þeirra. Skortur á fjármagni til aðalstarfsemi þessara aðila hefur allt of oft leitt til þess að fræðsluhlutverkið hefur orðið út undan. Útgjöld ríkisins vegna heilbrigðismála hafa farið vaxandi á s.l. áratugum. Þessi kostnaðaraukning hefur fyrst og fremst orðið í rekstri sjúkrahúsa og annarra stofnana heilbrigðisþjónustunnar" - og vil ég þá vitna til þeirra talna sem ég hafði hér áðan. "Hins vegar hefur í raun orðið hverfandi lítil hækkun á framlagi ríkisins til heilbrigðisfræðslu þrátt fyrir þá vitneskju að miklu hagkvæmara sé að koma í veg fyrir sjúkdóma en að lækna þá. Það er því löngu orðið tímabært að taka afdráttarlaus skref til að snúa þessari þróun við og leggja ríkari áherslu á heilbrigðisfræðslu en áður. Slík áherslubreyting krefst þess að heilbrigðisfræðsla sé ótvírætt á ábyrgð einhvers eins aðila eða stofnunar sem hefur ekkert annað hlutverk með höndum. Þannig er tryggara að þessu brýna viðfangsefni verði sinnt sem skyldi. Ágæt starfsemi hefur nýlega verið skipulögð hérlendis af hálfu heilbrigðisyfirvalda vegna samvinnuáætlunar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og Evrópuþjóða um varnir gegn langvinnum sjúkdómum fram til aldamóta. En verkefni fyrir heilbrigðisfræðslu eru nær óþrjótandi og akurinn svo lítt plægður í þessum efnum að það er rúm fyrir margar hendur á plógi og nauðsynlegt að heilbrigðisfræðsla eigi sér vel skilgreinda lagalega stoð sem tryggi henni þann sess og þá fjármögnun sem henni ber." Í 2. gr. frv. segir: "Heilbrigðisfræðsluráð skal annast heilbrigðisfræðslu sem miðar að því að koma í veg fyrir sjúkdóma og slys. Það skal samræma og skipuleggja heilbrigðisfræðslu fyrir almenning í landinu í samvinnu við stjórnendur heilbrigðis-, skóla- og félagsmála og önnur stjórnvöld. Það skal enn fremur koma á samvinnu milli allra þeirra sem annast heilbrigðisfræðslu. Heilbrigðisfræðsluráð skal vera miðstöð þekkingaröflunar. miðlunar og sérkunnáttu á öllum sviðum heilbrigðisfræðslu þannig að ráðgjöf sé þar alltaf tiltæk fyrir heilbrigðis- og skólayfirvöld, áhugamannafélög og alla þá sem fást við heilbrigðisfræðslu." Í athugasemdum um 2. gr. segir: "Rannsóknir s.l. ára hafa leitt í ljós að margir þeir sjúkdómar, sem mönnum eru skæðastir, eiga rót sína að rekja til lifnaðarhátta og umhverfis og eru orsakir þeirra fjölþættar. Með því að breyta lifnaðarháttum og umhverfisþáttum er hægt að koma í veg fyrir marga sjúkdóma. Heilbrigðisfræðsla varðar því flesta þætti mannlegs lífs og hana þarf að skipuleggja í náinni samvinnu við marga aðila. Því þykir eðlilegt að stjórnendur heilbrigðis-, mennta- og félagsmála eigi sérstaklega náið samstarf við skipulagningu slíkrar fræðslu þar sem þeir málaflokkar tengjast svo beint viðfangsefnum heilbrigðisfræðslu." En eins og ég sagði áður: Fræðslan ein sér nægir þó ekki til þess að tryggja það að einstaklingurinn taki ábyrgð á eigin heilsugæslu. Honum verður jafnframt að vera það kleift efnahagslega og félagslega að velja sér lifnaðarhætti í samræmi við þá heilbrigðisfræðslu sem stunduð er og honum er ætlað að fylgja. Það er því nauðsynlegt að stjórnvöld séu vel meðvituð um hagsmuni heilbrigðisfræðslu þegar þau taka ákvarðanir og móta stefnu sína. Jafnframt er mikilvægt að allir þættir stjórnsýslunnar séu samvirkir til að ná markmiðum heilbrigðisfræðslu. Margir ólíkir aðilar hafa haft með höndum heilbrigðisfræðslu á s.l. árum og er vaxandi áhugi meðal almennings á heilbrigðu líferni og þörf fyrir slíka fræðslu. Það er því mikilvægt að tiltæk séu nauðsynleg kennslugögn og ráðgjöf í þessum efnum, bæði fyrir opinbera aðila, áhugamannafélög og aðra þá sem fást við heilbrigðisfræðslu. Í 3. gr. frv. segir: "Heilbrigðisfræðsluráð skal ráðleggja um forgang viðfangsefna í heilbrigðisfræðslu á grundvelli bestu upplýsinga sem fyrir liggja hverju sinni. Heilbrigðisfræðsluráð skal stuðla að rannsóknum og könnunum til að tryggja að nýjar upplýsingar og tölfræðilegar niðurstöður séu ávallt fyrir hendi. Heilbrigðisfræðsluráð skal afla upplýsinga um framfarir á læknis-, farsóttar-, félags- og sálfræðilegu sviði og hagnýta þær í þágu starfsemi sinnar. Enn fremur skal ráðið reyna að meta árangur starfsemi sinnar með hliðsjón af framförum á þessum sviðum." Í athugasemdum við 3. gr. segir: "Nauðsynlegt er að heilbrigðisfræðsla á hverjum tíma sé byggð á sem réttustum og bestum upplýsingum. Það er því nauðsynlegt fyrir heilbrigðisfræðsluráð að fylgjast vel með framförum á mörgum ólíkum sviðum sem varða viðfangsefni hennar. Enn fremur skal ráðið takast á hendur og styðja rannsóknir og kannanir hérlendis sem gefa upplýsingar og haldbærar niðurstöður um ástand mála á þeim sviðum sem heilbrigðisfræðsla nær til. Ráðið skal gefa út niðurstöður slíkra rannsókna eða kannana þegar það á við. Nauðsynlegt er að heilbrigðisfræðsluráð reyni að meta hvern árangur starf þess ber með því að fylgjast með sjúkdómatíðni, breytingum á lífsháttum (sem dæmi má taka reykingar) og fleiru því sem hafa má til viðmiðunar." Í 4. gr. frv. segir: "Heilbrigðisfræðsluráð skal standa að kynningu á einstökum málefnum er varða heilbrigðisfræðslu í samvinnu við heilbrigðisyfirvöld eða aðra aðila eftir því sem við á. Það skal sjá um að safna upplýsingum, gera dreifirit, auglýsingaefni og efni til flutnings í hljóðvarpi eða sjónvarpi í kynningarskyni, svo og til annarrar starfsemi ráðsins. Ráðið skal enn fremur láta slík gögn af hendi við aðra þá er heilbrigðisfræðslu annast." Í athugasemdum um 4. gr. stendur: "Útbúa þarf fjölbreytt og gott námsefni og annað efni til dreifingar og auglýsinga um heilbrigðismál. Notkun myndbanda fer vaxandi til atþreyingar og kennslu og miklu varðar að sækja megi gott fræðsluefni um heilbrigðismál í eins konar gagnabanka sem hefur jafnframt það hlutverk að útbúa slíkt námsefni og safna því saman frá öðrum eða halda yfirlit yfir það sem á boðstólnum er. Rétt þykir að heilbrigðisfræðsluráð gegni þessu hlutverki og sé í nánu samstarfi við skólaþróunardeild, Námsgagnastofnun, menntastofnanir, áhugamannafélög og aðra þá er heilbrigðisfræðslu sinna." Í 5. gr. segir: "Heilbrigðisfræðsluráð skal stuðla að þjálfun starfsfólks til að sinna heilbrigðisfræðslu og leiðbeina um hana. Jafnframt skal það gefa út rit sem á erindi til þeirra er starfa við heilbrigðisfræðslu." Og í athugasemdum um þessa grein segir: "Í lögum um Hollustuvernd ríkisins segir í 7. málsgr. 13. gr.: "Stofnunin skal, svo sem þurfa þykir, beita sér fyrir námskeiðum til að fræða þá aðila er að þessum málum (mál er varða hollustuhætti) starfa í landinu." Í 8. málsgr. sömu greinar segir enn fremur: "Stofnunin skal sjá um að menntun og fræðslu fyrir heilbrigðisfulltrúa verði komið á og hefur um það samráð við þær deildir Háskóla Íslands sem annast kennslu er því tengist og aðra sérfróða aðila." Þrátt fyrir þessi ákvæði þykir nauðsynlegt að hvetja til og leiðbeina um þjálfun fyrir þá sem stunda heilbrigðisfræðslu, bæði kennara, áhugamenn og aðra en heilbrigðisfulltrúa. Rétt þykir að heilbrigðisfræðsluráð hafi fergöngu um slíkt. Ágætt tímarit, Heilbrigðismál, er gefið út af Krabbameinsfélagi Íslands og sinnir því mikilvæga hlutverki að miðla fróðleik um heilbrigðismál og hollustuhætti til almennings. Til greina kemur að heilbrigðisfræðsluráð verði aðili að útgáfu þessa tímarits eða taki jafnvel við útgáfu þess þegar fram líða stundir og ætti það að styrkja starfsemina." Í 6. gr. frv. segir: "Ráðið skal kalla saman samstarfshópa til að vinna að ákveðnum málefnum og leita ráðgjafar sérfræðinga um einstök mál. Laun starfshópa og ráðgjafa skulu ákveðin í samræmi við reglur þóknananefndar hverju sinni." Og í athugasemdum um þessa grein segir: "Gert er ráð fyrir því að fagleg vinna til undirbúnings heilbrigðisfræðslu um sérstök málefni sé unnin af sérfróðum aðilum í hvert sinn. Sömuleiðis verði leitað ráðgjafar sérfræðinga þegar með þarf. Þessum aðilum skulu greidd laun fyrir vinnu sína í samræmi við reglur þóknananefndar." Í 7. gr. kveður nánar á um skipan heilbrigðisfræðsluráðs og þar segir: "Í heilbrigðisfræðsluráði eiga sæti 21 fulltrúi sem heilbrrh. skipar til fjögurra ára í senn. Eftirfarandi aðilar tilnefna einn fulltrúa hver: Áfengisvarnaráð, Félag heilsugæsluhjúkrunarfræðinga, Félag heilsugæslulækna, Félag íslenskra sjúkraþjálfara, félmrn., Fósturfélag Íslands, Geðverndarfélag Íslands, Hið íslenska kennarafélag, Hjartavernd, Kennarasamband Íslands, Krabbameinsfélag Íslands, Landlæknir, Læknadeild Háskólans, Manneldisráð, menntmrn., Ríkisútvarpið, Samtök aldraðra, Sálfræðideild skóla, Slysavarnafélag Íslands, Tannlæknafélag Íslands, Umferðarráð. Ráðið skal funda a.m.k. fjórum sinnum á ári. Störf í heilbrigðisfræðsluráði eru ólaunuð, en fulltrúar skulu sækja fundi sér að kostnaðarlausu. Fulltrúar ráðsins velja úr sínum hópi þriggja manna framkvæmdanefnd. Heilbrigðisfræðsluráð skal ráða framkvæmdastjóra og starfsfólk eftir þörfum. Starfsemi ráðsins skal kostuð af ríikinu, þar með talin laun framkvæmdastjóra og annars starfsfólks. Framkvæmdanefnd sér um að framkvæma áætlanir heilbrigðisfræðsluráðs í samvinnu við framkvæmdastjóra og annað starfsfólk ráðsins." Í athugasemdum um þessa grein segir: "Hlutverk heilbrigðisfræðsluráðs er fyrst og fremst að móta stefnu og ákveða forgangsröðun í málefnum heilbrigðisfræðslu og sjá til þess að heilbrigðisfræðslu sé sinnt. Heilbrigðisfræðsluráði er því fyrst og fremst ætlað að koma með hugmyndir og ákveða hvaða viðfangsefni í heilbrigðisfræðslu séu brýnust í hvert sinn. Ekki er reiknað með því að heilbrigðisfræðsluráð þurfi að funda mjög oft á ári og eru störf fulltrúa í ráðinu ólaunuð, en skulu vera þeim að kostnaðarlausu þannig að ferðir á fundi séu greiddar ef þurfa þykir. Þó að störf heilbrigðisfræðsluráðs varði málaflokka sem snerta svið flestra ráðuneyta þykir eðlilegt að það heyri undir heilbrrh. sem skipar það til fjögurra ára í senn. Vandasamt er að velja heppilegan fjölda fulltrúa í slíkt ráð en mikilvægt er að tryggja það að mörg ólík sjónarmið eigi aðgang að stefnumótun og ákvörðunartöku í þessum efnum. Til þess að tryggja slíka valddreifingu er nauðsynlegt að hafa þennan hóp fjölskipaðan. Meginstarf við framkvæmd heilbrigðisfræðslu verður í höndum þriggja manna framkvæmdanefndar sem fulltrúar ráðsins velja úr sínum hópi og framkvæmdastjóra er ráðið velur einnig. Er þeim ætlað að fylgja eftir hugmyndum ráðsins. Starfsemi ráðsins skal kostuð af ríkinu og fær framkvæmdanefnd greidd laun fyrir fundi og önnur störf sem unnin eru í þágu ráðsins. Ríkið greiðir einnig laun framkvæmdastjóra og annars starfsfólks ráðsins. Ljóst er að þörf fyrir heilbrigðisfræðslu er brýn og mikið starf óunnið á þeim vettvangi. Ætla má að nokkurn tíma taki að byggja upp starfsemi heilbrigðisfræðsluráðs og er því óvíst hver umsvif þess verða í fyrstu. Til þess að reyna að gera sér nokkra grein fyrir þeim kostnaði sem fylgja mundi stofnun heilbrigðisfræðsluráðs má taka mið af Rannsóknaráði ríkisins til samanburðar. Rannsóknaráði ríkisins eru ætlaðar tæpar 9 millj. kr. á fjárlögum 1986. Þar starfa á skrifstofu sjö manns með framkvæmdastjóra. Auk launakostnaðar þeirra er innifalið í rekstrarkostnaði Rannsóknaráðs laun fyrir starfshópa, útgáfa skýrslna, upplýsingaþjónusta, fundahöld, erlend samskipti og margt fleira. Búast má við að kostnaður við stofnun heilbrigðisfræðsluráðs verði a.m.k. helmingi minni en sú upphæð sem ætluð er til reksturs Rannsóknaráðs." Ef einhverjum skyldi vaxa þessi kostnaður í augum þegar fjármagna á slíka starfsemi vil ég benda á það, sem ég sagði áðan um mikilvægi þessarar starfsemi, þ.e. heilbrigðisfræðslu til heilsuverndar, og ég vil jafnframt minna á það, sem ég sagði einnig, að það væru um 8 - 10% af útgjöldum ríkissjóðs sem rynnu til heilbrigðisþjónustunnar. Má t.d. nefna að ef við lítum á heildartölu þeirra útgjalda eða fjárfestinga sem urðu í heilbrigðiskerfinu á árunum 1974-1984 er um að ræða rúma 3 milljarða, næstum 31/2 milljarð. Það eru sem sagt 3445 millj. sem gera á ári um 344 millj. kr. og þetta er á verðlagi miðað við janúar 1985. Ég vil vekja athygli á þessum upphæðum þegar við erum að ræða um þann kostnað sem mundi hljótast af stofnun slíks heilbrigðisfræðsluráðs. Í 8. gr. segir: "Heilbrigðisfræðsluráð sendir heilbrrn. í lok hvers árs skýrslu um störf ráðsins." Þessi grein þarfnast engra skýringa. Í 9. gr. segir: "Ráðherra setur ráðinu starfsreglur að fengnum tillögum ráðsins." Og í athugasemdum um hana segir: "Rétt þykir að ráðið geri sjálft tillögur um það hvernig það hyggist starfa og sendi ráðherra þær." Og í 10. gr. segir svo: "Lög þessi öðlast þegar gildi." Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, en bið hv. þm., sem því miður eru ekki margir í salnum að hlusta á þessa umræðu, að lesa frv. og kynna sér þetta mál, jafnframt að líta í fskj. sem eru annars vegar Alma-Ata yfirlýsingin sem hefur verið þýdd af þeim fulltrúum Íslands sem sátu þá ráðstefnu þegar þessi yfirlýsing var samþykkt, en það voru Páll Sigurðsson ráðuneytisstjóri í heilbrrn., Skúli G. Johnsen borgarlæknir og Örn Bjarnason formaður Hollustuverndar sem snöruðu þessari yfirlýsingu yfir á íslensku. Hins vegar er fskj. með frv. grein eftir Pál Sigurðsson ráðuneytisstjóra úr Læknablaðinu sem nefnist Forvörn og greining langvinnra sjúkdóma og eftirlit með þeim. Sú grein lýsir nánar samvinnuverkefni Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar og nokkurra aðildarþjóða. Að umræðu lokinni vil ég leggja til að þessu frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. Nd.