Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. (Sveinbjörn Högnason): Fjhn. hefur haft þetta frv. til athugunar, og eins og nál. hennar ber með sér, leggur hún til, að frv. verði samþ. með litlum breyt. Það er breytt orðalagi og fært til betra máls, en þar er í raun og veru ekki um efnisbreyt. á frv. að ræða. Brtt. er í því fólgin, að fyrri málsgr. frvgr. orðist þannig: „Andvirði prestsmötu, sem þegar er seld eða seld verður, renni til kirkna þess prestakalls, sem naut hennar áður, og skiptist jafnt milli þeirra.“ Og í öðru lagi er till. um, að aftan við frvgr. komi ný gr., sem verði 2. gr., svo hljóðandi: „Lög þessi öðlast þegar gildi: Fjhn. leit svo á, að frv. væri í alla staði réttmætt, að það væri rétt, að þetta, sem kirkjunum var ætlað og var eign þeirra frá upphafi, rynni til þeirra, svo að þegar það væri selt, gengi það allt til kirknanna, sem nutu þess.

* Flm. (Pálmi Hannesson): Herra forseti! Það þarf ekki mörg orð til þess að skýra þetta mál fyrir hv. þdm. Í grg. er tekið fram það helzta, sem máli skiptir. Hv. þdm. er ljóst, að um langan aldur hefur verið stefnt í þá átt að draga saman ýmsa muni og skartgripi, sem kirkjum tilheyra, til vörzlu á þjóðminjasafninu í Reykjavik. Yfirleitt má telja ráðstöfun þessa réttmæta, miðað við það, sem áður var, þar sem fjöldi slíkra hluta lá undir skemmdum. En nú hefur verið unnið að endurbótum á kirkjunni á Hólum í Hjaltadal, og væri eðlilegt, að kirkjan fengi að njóta þeirra gripa, og okkur flm. þáltill. finnst mjög réttmætt, að kirkjan geti fengið aftur þann svip, er hún hafði í öndverðu. Ég vil undir strika það, að það hefur verið unnið að endurbótum á Hólakirkju að undanförnu, en þeim er að vísu ekki lokið enn. Mun hafa skort fé til þess. Þjóðminjavörður hefur séð um endurbætur þessar, og telur hann, að lítils eins muni enn við þurfa, til þess að þeim geti orðið lokið. Ég vil geta þess, að það er gert ráð fyrir, að það verði á valdi þjóðminjavarðar að ákveða, hvaða muni úr kirkjunni óhætt væri að flytja í Hólakirkju, og hvaða muni hennar ekki væri óhætt að sinni að flytja norður. Ég vænti þess, að hv. d. samþ. þessa þáltill., eins og hún liggur fyrir.



Við hv. þm. Barð. höfum leyft okkur að flytja hér frv. um breyt. á l. um lestrarfélög og kennslukvikmyndir frá 1937. Við leggjum til, að gerð verði ein breyt. á 6. gr. þeirra l., en þar segir svo, að það megi ekki greiða neinu lestrarfélagi meiri styrk en 2 kr. á hvern félagsmann, sem árgjald hefur greitt. Það mun mega segja, að þetta ákvæði sé nú orðið úrelt, m.a. vegna verðlagsbreyt., sem orðið hafa síðan l. voru sett, og einnig af öðrum ástæðum virðist okkur, að þetta ætti að vera á annan veg. Við höfum lagt til, að þetta ákvæði um hámarksstyrkinn á félagsmann verði fellt niður. Og ef það verður samþ., væri þá tekjum þeim, sem innheimtar eru af skemmantanaskatti í þessu skyni, skipt á milli lestrarfélaga í réttu hlutfalli við innborguð félagsmannagjöld þeirra á árinu. Ég vil leggja til, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og menntmn.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Hv. 5. þm. Reykv. svaraði einhverju því, sem ég sagði hér út af fyrri ræðu hans um þetta mál. Ég gat því miður ekki verið viðstaddur, svo að ég heyrði ekki alla þessa ræðu hv. þm. í gær. En mér skildist, að hann teldi sig vera í sínum fulla rétti, þegar hann var að ásaka ríkisstj. fyrir að hafa ekki beitt sér fyrir allsherjar endurskoðun stjskr. á þessu þingi, þrátt fyrir samþykktir þær, sem gerðar voru á reglulega. Alþ. 1941. Ef hann hefði sannað þetta, að þessar ásakanir hefðu verið réttmætar, var ekkert við þessu að segja. En mér fannst bresta mjög mikið á, að hann sannaði nokkuð í þá átt, því að samþykktir þingsins 1941 standa enn í fullu gildi. Og þó að þessi hv.- þm. segi nú, að þessar samþykktir - eins og hann sagði í gær - væru bara tóm vitleysa, þá er ekki eingöngu ríkisstj. um það að saka. Að vísu er rétt, að ríkisstj. beitti sér fyrir því, að þessar samþ. voru gerðar. En hæstv. Alþ. féll;t í till. ríkisstj. í þessu efni, og þar á meðal þessi hv. þm., svo að það er þá a.m.k. sameiginleg vitleysa ríkisstj. og hins háa Alþ., sem þarna hefur verið gerð, ef um vitleysu hefur verið að ræða. Hins vegar, ef á að fara inn á þá braut að víta ríkisstj. fyrir það, að hún telur ekki rétt, að fótumtroða samþykktir Alþ., þá er ég hræddur um, að komið sé út á nokkuð hála braut. Og það er a.m.k. dálítið harkalegt að heyra slíkar raddir úr hópi þm., staðhæfingar um, að ríkisstj. eigi að hafa að engu það, sem þingið samþ. Það má vel vera, að menn sjái, að það sé órökstutt sumt, sem þingið gerir. En eigi að síður er ríkisstj. skyldug til þess að brjóta ekki í bága við þær samþykktir, sem það gerir, og yfirleitt að fara eftir þeim, þangað til þingið breytir þeim. Rökstuðningur hv. 5. þm. Reykv. á því, að þessi ákvörðun þingsins hefði verið tóm vitleysa, var líka nokkuð hæpinn. Hann sagði, að ályktun Alþ. um það að fresta kosningunum væri studd við það, að það væri gert vegna þess ástands, sem skapazt hefði í landinu, og að allt tal um slíkt ástand væri tóm vitleysa, og það byggði hann á því, að þar sem talað væri um „ástand“ í samþykktinni, þá byggðist það á því, að tveir hernaðaraðilar berðust í landinu. En til þess var nú ekki komið, að þeir berðust „í landinu“, þegar þessi ályktun var gerð. Það getur því ekki verið ástæðan fyrir því. Nei, ástæðan var þá miklu fremur óttinn við það, að það gæti komið til. En tal hv. þm. um, að breyt. hafi orðið á þessu, vegna þess að Bandaríkin tóku við, það er tóm vitleysa, því að ástandið breyttist ekkert við það. Því að þótt Bandaríkin tækju við hervernd landsins af brezkum her, þá er þar aðeins einn aðili, sem tekur við af öðrum, og sama hættan á, að ráðist verði á seinni aðilann eins og hinn, sem var hér fyrr. Þá breytir því engu í þessu efni. Þó að svo ætti að heita um nokkurntíma, að Bandaríkin væru hlutlaus, eftir að þau tóku að sér hervernd landsins, það vita allir, að því fór fjarri, að hinn ófriðaraðilinn teldi þau hlutlaus á þeim tíma, þó að formlega væri ekki komið til neins ófriðar milli þeirra ríkja. Nei, það er náttúrlega alveg tvímælalaust, að samþykkt Alþ. um frestun almennra alþingiskosninga frá 1941 styðst nákvæmlega við sömu rök nú eins og þá. Og úr því að Alþ. hafði verið búið að gera þessa samþykkt, þá er það mín skoðun, að ríkisstj. hafi orðið að haga sér eftir því, þangað til Alþ. breytti þeirri samþykkt. Hitt er svo annað mál, að þetta háa Alþ., sem nú er komið saman, endurskoðar að sjálfsögðu sitt álit á þessu og hagar sér gagnvart þessari samþykkt eftir þeirri niðurstöðu, sem það kemst að um það, hvort full rök hafi verið fyrir frestuninni í upphafi. En fyrir ríkisstj. var a.m.k. ekki ástæða til að ganga út frá því sem alveg sjálfsögðum hlut, að afstaða Alþ. í þessum hlut væri orðin breytt frá því, sem hún var. Að því er við kemur slíkri breyt. á stjórnskipunarl., sem hefur vexið lögð fyrir þetta hæstv. Alþ. af hv. Alþfl. og segja mætti, að ástæða hefði getað verið til að bera fram á þessu þingi, þó að ekki væri ráðizt í að endurskoða stjórnskipunarl. öll frá rótum, þá er aðeins þess að gæta, að þess var náttúrlega alls ekki að vænta, að sú ríkisstj., sem nú situr, eins og hún er skipuð ag verkum er skipt í ríkisstj., að hún færi fram frv. í þá átt. Að sjálfsögðu veit þessi hv. þm. það, að það er hæstvirts forsrh. að bera fram frv. um breyt. á stjórnskipunarl. af hálfu ríkisstj., ef ríkisstj. á. annað borð ber slíkt frv. fram. Og þar sem það er vitað nú og raunar var vitað áður, að sá hæstv. ráðh, er algerlega andvígur þeirri breyt. á stjskr., sem þetta frv. fer fram á, þá var þessa auðvitað ekki að vænta. Þetta er því sagt alveg út í hött, að þingið hafi haft lélega forustu í þessu máli, þar sem ríkisstj. sé, því að þar var engrar forustu að vænta í þessu máli, og það hlaut hv. þm. að vita fyrirfram. Hitt er annað mál, hvort einstakir meðlimir ríkisstj. flytji frv. um slíkt mál sem þetta aðeins sem þm. En það átti hv. 5. þm. Reykv. ekki við. Annars held ég, að þessi hv. þm. hafi nú talað um þetta forustuleysi í málinu af ríkisstj. hálfu aðallega í sambandi við hitt, að endurskoða stjskr. með tilliti til þeirrar breyttu afstöðu, sem Ísland hefur nú til síns fyrra sambandslands. En þá er bara aftur því til að svari, að hið háa Alþ. hafði ákveðið að slá því máli á frest fyrst um sinn vegna ákvörðunar Alþ. um það, alveg eins og það ákvað að fresta kosningunum, þó að það væri ekki að öllu leyti byggt á söm,u rökum. Ályktun Alþ. um sjálfstæðismálið frá 17. júní 1941 var á þá leið, að Alþ. teldi, hvað þetta snerti, ekki tímabært að svo stöddu vegna ríkjandi ástands að ganga frá formlegum sambandsslitum og endanlegri stjórnskipun ríkisins, enda yrði því ekki frestað lengur en til styrjaldarloka Þarna hefur síðasta Alþ. gefið undir fótinn um, að það ætlaðist til, að slík endurskoðun færi ekki fram fyrr en að stríðslokum. Þess vegna er þess ekki að vænta, að stj. beiti sér fyrir endurskoðun stjskr, á þessu þingi. Ég verð því í rauninni að snúa orðum þessa hv. þm. nokkuð við, þar sem hann staðhæfir, að hann hafi rétt fyrir sér í ásökunum í garð stj. í þessu sambandi, og slá því föstu, að það, sem ég segi, sé laukrétt. En ásakanir hans í garð stj. í þessu sambandi eru allar út í hött, vegna þess hvaða afstöðu þingið hefur áður tekið í málinu. En hitt geri ég ráð fyrir, að þingið, vilji ekki fallast á að athuguðu máli, að það eigi að vera undir mati stj. komið á hverjum tíma, eftir hverju hún eigi að fara af því, sem þingið ákveður, heldur sé það þingið sjálft. Það er nógu mikið talað um einræðistilhneigingar ríkisstjórna, og eins þessarar stj. á þessum tímum, þó að ekki sé beint verið að ala á því, að hún gangi lengra í þessu sambandi heldur en hún finnur ástæðu til að gera.



Herra forseti! Það hefur verið rætt margt í sambandi við þetta frv. um stjórnarfarið, sem ætti að vera eftir stríðið, um sjálfstæðismálið og hvort rétt sé að leggja út í eins harðvítugar deilur og breyt. á kjördæmaskipuninni mundu valda. Ég ætla ekki í svipinn að taka þátt í þeim umr., en ræða fyrst og fremst höfuðatriðin í því máli, sem hér liggur fyrir. Það er þá í fyrsta lagi það, sem ég álít, að sé höfuðatriðið, hvort eigi að koma á meira jafnrétti meðal kjósenda í landinu, stefna ákveðnar í þá átt að jafna kosningarréttinn. Þetta er það, sem fyrst og fremst liggur fyrir. Síðan má, ef menn eru sammála um að skapa meira jafnrétti, deila um, hvaða aðferð sé heppilegust. Það er ekki víst, að þessar nýju till. séu endilega þær heppilegustu, og má kannske finna betri aðferð. En það væri þá mál, sem hægt væri að athuga í þeirri n., sem skipuð verður í þetta mál, og rannsaka nánar í einstökum atriðum, hvaða breyt. á kjördæmaskipuninni væru beztar til þess að ná þessu takmarki. Ég skal í þessu sambandi skjóta því inn, út af því, sem hv. 1. þm. Rang. sagði í ræðu sinni, að ekki lægi síður á að skapa jafnrétti í ýmsum öðrum málum, að ég er honum þar alveg sammála. En þar við er það að athuga, að með kosningaréttinum fær almenningur aðaltækifærið til þess að skapa slíkt jafnrétti. Það hefur farið svo, að um sama leyti, sem sá flokkur bregzt, sem hann mun telja sig til, sem er vinstri armurinn í Framsfl., þá koma fram nýjar kröfur um meira jafnrétti. Síðast þegar kosið var il Alþ., var skapaður 30 þm. vinstri meiri hl., sem hafði möguleika til að framkvæma stefnuskrá, sem Framsfl. og Alþfl. sögðust berjast fyrir. kjósendurnir höfðu krafizt, að hún væri framkvæmd. En það voru þessir flokkar, ekki sízt Framsfl., sem brugðust þar. Það er því síður en svo tilviljun, að einmitt þegar Framsfl. fer til hægri og tekur upp samvinnu við auðmennina, að kjördæmamálið er borið fram af hálfu verkalýðsins til þess að knýja fram fullan rétt, sem verkalýðurinn á til þm. á Alþ. Vinstri þm. í Framsfl. mega því ekki hvað sízt sjálfum sér um kenna, að kjördæmamálið skuli nú koma upp. Tækifærið til að skapa jafnrétti í þjóðfélaginu hefur verið fyrir hendi allan þennan tíma, ef Framsfl. hefði viljað vinna að því, en þegar hann vill það ekki, heldur vill gera togareigendurna skattfrjálsa ag svo milljónamæringana, sem eru nú að ná tökum á þjóðinni, þá er nauðsynlegt fyrir lýðræðið, að farið sé fram á breytta og réttlátari kjördæmaskipun. Viðvíkjandi kjördæmamálinu sjálfu er það ekkert spursmál, að breytt kjördæmaskipun, sem tryggir öllum kjósendum landsins sem jafnastan rétt, er eitthvert helzta lýðræðismálið, sem uppi er í þjóðfélaginu. Við vitum, að það er ekki nóg. með það, að núverandi kjördæmaskipun tryggi þetta ekki til fulls, heldur er beinlínis hætta á, eins og kjördæmaskipuninni er nú fyrir komið, að hún verði notuð til þess að stíga stórt skref aftur á bak frá því, sem stigið var 1933. Það hefur komið fram frá formanni 1 ramsfl. og nú frá hæstv. forsrh., að það væri þeirra álit og ég býst við, mesta hluta Framsfl., að ekki eigi að una við núverandi kjördæmaskipun, heldur eigi þvert á móti að koma á eintómum einmenningskjördæmum og að Reykjavík verði líka skipt niður í einmenningskjördæmi. Hvað þýðir þessi skipun? Hún þýðir það, að gengið er eins langt og framast þykir viðeigandi fyrir þá flokka, sem telja sig þingræðisflokka, að afnema lýðræðið í landinu, afnema rétt meiri hl. til þess að ráða málum þjóðarinnar. Með núverandi kjördæmaskipun er vel mögulegt, að 1/3 þjóðarinnar geti haft meiri hl. á Alþ. Það er vel mögulegt, að með samvinnu milli milljónamæringanna í Sjálfstfl. og Framsfl. mætti takast fyrir þá að hafa 26–27 þm. á Alþ., þó að þeir hefðu ekki nema 1/3 af kjósendum á bak við sig. Með þeirri stjórnarsamvinnu, sem nú er milli Sjálfstfl. og form. Framsfl. og, að því er virðist, mestalls flokksins, fer hættan sívaxandi á, að þess háttar samkomulag verði gert til þess, að stórt spor verði stigið aftur á bak í kjördæmaskipuninni á Íslandi. Þetta mundi þýða það, að hægt væri að skapa stj., sem styddist við algert meirihlutavald á þingi, en hefði algerðan minni hl. þjóðarinnar á bak við sig, og gerði þannig Alþ. að skrípamynd af lýðræði og þingræði. Þessi hætta vofir yfir, meðan núverandi kjördæmaskipun helzt, sem getur gefið báðum þessum flokkspörtum nægilega mikið vald til þess að breyta kjördæmaskipuninni þannig. Form. Framsfl. gat þess í grein, sem hann skrifaði ekki alls fyrir löngu, að það, sem lægi fyrir að gera eftir stríð, væri að breyta öllum kjördæmum og einkanlega að skipta Reykjavik í einmenningskjördæmi. Væri fróðlegt að heyra undirtektir sem flestra undir þessa till. Staðfesti þeir hana, veit þjóðin, á hverju hún á von, þegar þessir flokkar vilja fara að endurskoða stjskr., og þá vita þeir flokkar, sem ekki vilja una slíku, fyrir hverju þeir hafa að berjast, meðan tími er til og afstaðan er þannig og hugsanlegt er, að unnt sé að vinna að réttlátri kjördæmaskipun. Hæstv. forsrh. kom inn á hlutfallskosningar nar, sem erlendis hefðu drepið lýðræðið. Ég held, að þetta sé mjög mikill misskilningur hjá honum. Það, að lýðræðið hefur fallið, eins og raun ber vitni, víðast á meginlandi Evrópu, stafar ekki af neinu teknisku atriði eins og. hlutfallskosningum, þar sem þær hafa verið framkvæmdar út í yztu æsar, eða neinu öðru teknisku atriði við þingræðislegt fyrirkomulag lýðræðisins. Það stafar af meiri grundvallaratriðum í sambandi við þjóðfélagsbygginguna. Það stafaði af því, að stéttin, sem upphaflega skapaði lýðræðið, sem sé borgarastéttin, afturhaldssamasti hluti hennar, gat ekki lengur drottnað með þessu fyrirkomulagi, af því að kröfur meiri hl. þjóðarinnar til .þess að drottna yfir auðvaldinu, eins og, það kom fram eftir þingkosningar hvað eftir annað, voru það harðvítugar, að auðvaldið vildi ekki við það una. Þess vegna magnaði þetta auðvald vopnaða flokka eins og í Finnlandi 1918 eða flokka, sem tókst að „agitera“ sig upp eins og í Þýzkalandi, af því að kröfur verkamanna og bænda gengu það langt, að það var farið að verða hættulegt fyrir auðvaldið. Svo að ég víki að kjördæmamálinu og afstöðu einstakra flokka til þess, þá virðist mér sérstaklega upp á síðkastið vera stefnt meira og meira að því, að þetta nýja forríka auðvald, sem hefur skapazt í þessu landi með stríðsgróðanum með aðstoð núverandi stjórnarflokka, hugsi meira og meira til þess að styðjast við Framsfl. sem sína aðalmáttarstoð. Það er auðséð, að pólitík Sjálfstfl. upp á síðkastið hefur verið slík, að hann hefur beinlínis verið að sparka frá sér þeim flokksgrundvelli, sem hann var búinn að skoða sér áður. Með einu einasta máli, gerðardómsl., hefur hann lagt verkamannafylgi sitt svo í rústir, að vafasamt er, ð hann fái það nokkurn tíma aftur. Og fylgi það, sem hann átti í millistéttunum, hefur einnig stórkostlega rénað við þessa pólitík. Þetta er varla gert út í bláinn af hálfu þeirra, sem raunverulega fara með völdin. Þessi útreikningur, að standa heldur með Framsfl. og gerðardómsl. í vetur heldur en að halda sömu afstöðu og flokkurinn tók í launaþvingunarmálinu á síðasta þingi og að hægt væri að treysta, að Framsfl. reyndist þeim trúr, ég veit, að sú víssa stafar af afstöðu form. Framsfl. En hvort kjósendurnir fylgja þeirri stefnu við kosningar, er annað mál. Fyrir þessa tvo aðila í landinu, embættismannastétt Framsfl. og milljónamæringa Sjálfstfl., er núverandi kjördæmskipun í landinu tilvalið fyrirkomulag til þess að viðhalda sínum völdum, ég tala nú ekki um, ef þeir kæmu sér saman um að breyta eftir stríðið öllum kjördæmum í einmenningskjördæmi. Þetta virðist mér vera það, sem nú blasir við í sambandi við þetta kjördæmamál. Framsfl. berst auðvitað á móti, og frá þröngu sjónarmiði þess flokks er það skiljanlegt, og ég þykist vita, að við kosningar muni hann beita öllu, sem hann á til, til þess að hindra, að þetta mál fái framgang. Það hafa ekki enn þá komið fram raddir frá hinum mismunandi sjónarmiðum, sem ætla má, að séu fyrir hendi í Sjálfstfl. til þessa, máls. Þær koma kannske fram, áður en langt um liður. En af þeim mun nokkuð mega ráða, hvers stuðnings Framsfl. muni njóta í komandi kosningum til þess að reyna að hindra framgang kjördæmamálsins. Það er nauðsynlegt, að þeir, sem standa að þessu máli, geri sér ljóst, að það kemur til með að kosta einhverja þá hörðustu baráttu, sem hér hefur verið háð. Siðast kostaði sú barátta þrjú ár. Vil ég í því sambandi spyrja flm. þessa máls, hvernig þeir hafi hugsað sér að koma þessu máli í gegn eða tryggja sigur þeirra, sem með því standa við kosningar. Það væri æskilegt að fá að heyra hér á þingi, hvernig þeir hugsi sér við þær kosningar, sem fram fara, að tryggja, að þeir, sem fylgja frv. nú, skuldbindi sig til að framfylgja því á næsta þingi, ef þeirra flokkar sigra í kosningunum, án tillits til annars en að koma þessu máli fram. Það er vitanlegt, að því harðari sem ganga má út frá, að baráttan verði, - og þar verður kannske ekki, að eiga við Framsfl. einan, heldur ef til vill líka einhvern part af Sjálfstfl., - því meir ríður á að ganga út í baráttuna án nokkurra tálvona og án nokkurra hleypidóma. Ég ætla að bíða með að ræða það frekar, þangað til ég hef fengið svör við þessu, en ég álít það fjörráð við þetta mál að leggja út í baráttu um það án þess að gera allt, sem hægt er, til að tryggja því sigur og án þess að þeir, sem standa með því nú, framfylgi því á næsta þingi, ef þeir sigra í kosningunum. Það hefur verið gengið út frá því, að þetta mál fari í sérstaka n. Ég vil mælast til þess sérstaklega, að þm. Sósíalistafl. fái að hafa fulltrúa í þeirri n. Ég geng út frá því, að að svo miklu leyti sem um það er að ræða hjá þeim, sem að frv. standa, að vilja koma á jafnrétti meðal kjósendanna í landinu, ætti það að vera meira eða minna fyrirkomulagsatriði, hvernig það verður tryggt, þar sem verður að telja, að hvorki sé rétt, að einstakir flokkar manna hafi nein sérréttindi, né að hlutur þeirra, sem fámennari eru, sé fyrir borð borinn eða vald miðstjórna flokkanna gert óhæfilega mikið. Ég geri því ráð fyrir, að þessi n. komi til með að ræða, hvernig bezt verður að tryggja sem frekast jafnréttið. Það er mikil spurning, hvort rétt er að fara út í fjölgun einmenningskjördæma, eins og frv. gerir ráð fyrir. Ég þykist líka vita, að Alþfl. muni ekki bera till. fram af því, að hann sé meira með þeim en öðrum aðferðum, heldur muni hann bera þær fram vegna þess, að hann álítur, að með því móti sé hægt að fá meira fylgi í þinginu. En það er atriði, sem mun verða rætt í þeirri n., sem fær málið til athugunar. Þetta álít ég, að sé aðalatriðið, að vilji menn standa að því að auka jafnrétti meðal kjósendanna í landinu, þá verði menn að bindast þeim samtökum, sem þarf til þess að knýja þetta mál fram.

* Flm. (Ásgeir Ásgeirsson): Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál í tilefni af þeim umr., sem fram hafa farið, en vil þó leiðrétta einstök atriði. Yfirleitt hefur málinu verið tekið vel, og einstök atriði frv. eru til samninga í þeirri n., sem væntanlega verður kosin. Hæstv. fjmrh. skýrði frá því, að það hefði verið stöðvunarvald tveggja flokka, sem hefði komið kjördæmamálinu fram á þingi 1932. Það mætti misskilja hæstv. ráðh. svo, að þetta stöðvunarvald hefði verið notað til þess að þvinga þáverandi stj. til fylgis við málið, en það var ekki tilfellið. Sú stj., sem sett var á laggirnar 1932, hafði tekið þetta mál að sér og bar sjálf fram frv. um málið, sem byggðist á þeim sterkustu líkum, sem þá voru um að fá leiðréttingu á þessum málum, og því fylgdi stj. fram, án þess að þyrfti nokkuð að þvinga hana. Að öðru leyti fer ég ekki út í sögu þessa máls. Sumir hafa fundið að því, að sjálfstæðismálið skuli ekki vera tekið upp í þessar till., en flm. þessa frv. töldu réttara að tvískipta þessum breyt. Þingið hefur gert ályktanir, sem marka afstöðuna í sjálfstæðismálinu til ófriðarloka, og má vænta þess, að þingfl. verði sammála um þær breyt., en við hinu má búast, að þetta mál valdi talsverðum deilum. Því þótti okkur réttara að tvískipta þessu. Ef menn vilja koma á formlega þeirri breyt. æðstu stjórnar landsins, sem við það er tengd, að tími dansk-íslenzka samningsins er útrunninn á næsta ári, hvað sem líður skoðunum manna á því, að hann sé áður falinn úr gildi, þá er það vel hægt, og þyrfti vitanlega að setja nú þegar sérstaka n. til að athuga það mál. Yrði að þeirri breyt. horfið 1943, kæmu tvennar kosningar á tveim árum. Ég sé ekki ástæðu. til að blanda þessum málum saman. En það er eins og sumir menn vilji nota sjálfstæðismálið og fleiri óskyld mál til þess að tefja fyrir kjördæmaskipunarmálinu, og það ber vitni um, að lítið sé um rök gegn því máli sjálfu. Ég var kallaður á fund í viðskiptanefnd og gat því ekki hlustað á ræðu hv. 1. þm. Rang. (SvbH). En mér hafa verið sögð nokkur atriði úr henni. Hann spurði, hvar í stjskr. það væri viðurkennt, að réttur þingflokkanna til þingmannatölu ætti að miðast við atkvæðatölu við kosningar. Það er í þessum orðum 26. gr. c: „- þingmenn til jöfnunar milli þingflokka, svo að hver þeirra hafi þingsæti í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu sína við almennar kosningar“. Í þessu felst skýr ósk um það, að samræmi náist milli atkvæðamagns og þingmannntölu flokkanna. Ég get ekki sagt, að það sé neitt sérlega seint, sem brtt. koma fram við þá kjördæmaskipun, sem gerð var fyrir tæpum áratug síðan. Aðeins tvennar kosningar hafa farið fram í millitíð og hafa sýnt ranglætið, sem enn er, þrátt fyrir upp.. bótarþingsætin, og þó meir hinar síðari, og nú er eðlilegt, að þessu sé hreyft, er þriðju kosningarnar standa fyrir dyrum. Það er að vísu rétt, sem hv. 1. þm. Rang. sagði, að þessar till. eru að töluverðu leyti miðaðar við það ástand, sem er, og möguleikana fyrir því, að nokkrar umbætur nái fram að ganga. Flm. halda því ekki fram, að hér sé um þær einu réttlátu till. að ræða, og þeir eru til viðtals um allar þær till., sem stefna að sama marki, auknu jafnrétti kjósendanna í landinu. Um það þarf ekki að deila, að till. okkar stefna að því marki, og það læt ég ekki segja mér, að mannréttindin séu hættuleg þingræðinu og frelsinu. Segja má, að með hlutfallskosningum aukist hætta á, að smáflokkar myndist. En með breyt. okkar yrði ekki mikla meiri hætta á því en er. Og móti hættunni mætti vinna með allt öðru en misjöfnum kosningarétti, svo sem með ákvæðum þess efnis, að hvur flokkur þyrfti eins og nú að koma að einam manni kjördæmiskosnum - eða e.t.v. fleiri en einum - til þess að fá rétt til uppbótarþingsæta. Þá væri gengið beint til verks móti smáflokkum, en hitt verður aldrei varið, að beita til þess ranglátri kjördæmaskipun. Hv. 1. þm. Rang. segir, að ég hafi talið það lífsnauðsyn 1932, að Reykjavik fengi ekki nema 6 þm., eins og Alþ. samþ. þá. Þetta veit hann, að er útúrsnúningur. Sú stjórn, sem ég sat þá í, varð að miðla málum og fylgja því fram, sem unnt var að fá samþ. Hún gekkst fyrir því, að uppbátarsætin yrðu ekki fleiri en 11, en þar af leiddi, að ekki þótti fært, að þm. Reykv. yrðu fleiri en 6. Nokkrir framsóknarflokksmenn lögðu á það mikla áherzlu, að þm. Reykv. yrðu alls ekki færri en 7, því að þá vonuðust þeir eftir að eignast þingmann fyrir Rvík. Þessi krafa var ekki miðuð við almennt réttlæti í landinu, heldur þingmanna- „spekulationir“ einstakra flokka. Þannig hljóta þeir flokksmenn að hugsa, sem líta ekki á landið sem eina heild. Ef frv. verður samþ. á þessu þingi, er ég ekki ákaflega hræddur um, að það nái ekki samþykki að kosningum loknum. - Núgildandi kjördæmaskipun er ekki afleitari en svo. Ég er viss um, að jafnvel í Rangárþingi hlýtur það að eiga mjög mikið fylgi, ekki aðeins í Sjálfstfl., heldur og hjá fjölda sanngjarnra framsóknarmanna, sem sjá; að ekki borgar sig að spyrna lengur móti broddunum í þessu réttlætismáli. Í tilefni af því, sem hæstv. fjmrh,. (JakM) sagði, vil ég taka fram, að í umr. um þetta mál 1932 og 1933 dró ég ekki dul á það, að aldrei mundi hægt að stöðva þetta mál, fyrr en sæmilegur jöfnuður væri kominn, á milli flokkanna.

*Bergur Jónsson: Þau vinnubrögð hafa oft og eðlilega verið gagnrýnd, að Alþ. skuli láta sér sæma að gera smábreyt. á lögum á fárra ára fresti í stað þess að skapa löggjöfinni aukna festu og hreyfa ekki við meiri háttar l., nema þegar þau hafa verið tekin til gagngerrar endurskoðunar í heild. En sérstaklega er það höfuðnauðsyn um sjálfa stjskr., grundvöll stjórnskipulagsins. Kákbreytingar á þeim grundvelli eins og þær, sem nú eru bornar fram, virðast sprottnar af miklu meira alvöruleysi en svo, að alþm. sæmi. Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) talar um það sem lítilvægan hlut að breyta stjórnskipunarlögum landsins. Það má að vísu teljast hégómaatriði nú. hvort þessi flokkur eða hinn fær 1–2 þingsætum meira en áður. En þá höfum við líka annað brýnna að starfa á þessum hættutímum en breyta. til þess kjördæmaskipuninni með öllum þeim átökum, sem því fylgja. Er okkur ekki brýna að athuga, hvernig komið verði í veg fyrir dýrtíðaraukninguna? Skapast .ekki nóg vandamál við - það, að landið er hernumið af tveim styrjaldar-stórveldum og yfir því vofir innrás frá hinu þriðja? Sjálft landið er í hættu. Innflutningur til landsins hlýtur að minnka og getur stöðvazt. Ég gæti haldið lengi áfram að telja svo stór mál, að hvert þeirra um sig væri næg ástæða til að leggja ekki í deilumál sem þetta, beina ekki hugum landsmanna að þessu og burt frá því, sem' þjóðinni er nauðsynlegast, svo að hún geti átt einhverja framtíð fyrir höndum. Fyrir hégómlegar breyt. á að stefna í þennan voða, og það er ótrúlegt og furðulegt tímanna tákn, að þeir, sem að þessum till. standa, skuli vera fyrrv. forsrh. og fyrrv. atvmrh., báðir fyrrv. forsetar Sþ., auk tveggja annarra heiðursmanna og hv. þm., sem með þeim eru. Viðvíkjandi þeim aðalatriðum tveim, sem í frv. felast, þarf ekki miklar umr. Fjölgun þm. um 5 getur ekkert bætt úr vinnubrögðum Alþ. Ég hélt, að þar, sem til þeirra þekkja, mundu telja, að þm. hefði fremur verið fjölgað um of. Hitt álít ég ekkert stórmál í sjálfu sér, hvernig eigi að raða niður þingsætum í einstökum atriðum, hvort vera skuli t.d. 6 eða 8 þm. fyrir Reykjavík. Slíkt er athugandi á sinum tíma, þótt Reykjavík hafi e.t.v. næga fulltrúa á þingi, þegar litið er á, hve margir þm. eru hér búsettir og hver áhrif hún hefur á þingið, sem þar er háð. Þá eru ráðgerð þrjú þingsæti handa kaupstöðum landsins. Ég held það væri nær að leggja niður fámennasta kjördæmið, Seyðisfjörð, og sameina það N.-Múlasýslu. Grg. telur þetta nauðsyn, til þess að gætt verði hagsmuna útvegsins á Alþ. Hvaða þm. vill gefa sig fram, sem ekki telur sig eiga að gæta hagsmuna þessa annars aðalatvinnuvegar landsmanna? - Ég, vona enginn. Hvaða rök eru þetta þá í grg.? Ef skipta þyrfti eftir atvinnuvegum, væri meira vit í að skipta Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvennt, þar sem verstöðvar eins og Keflavík, Sandgerði og Grindavík hefðu mestan kjósendafjöldann í öðru kjördæminu, en hitt yrði fyrst og fremst landbúnaðarhérað. Eina stórfellda breyt. í frv. er að taka upp hlutfallskosningar í tvímenningskjördæmum. Þegar kjördæmaskipunarnefndin starfaði hér i árunum, kynnti hún sér kosningafyrirkomulag í tvímenningskjördæmum í öllum löndum, sem til náðist, og komst að raun um, að hlutfallskosning er þar hvergi nokkurs staðar viðhöfð. Menn vilja kannske ekki taka mín orð gild, því að ég sé framsóknarmaður, en þá verða þeir að trúa hv. 1. þm. Reykv., sem hefur lýst réttilega yfir því, að hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum kæmi alls ekki til greina. Segjum t.d., að 5 flokkar, eins og hér eru nú, hefðu allir svipað fylgi í tvímenningskjördæmi. Tveir þeirra fengju svo fulltrúa sina kjörna með 201 atkv. hvorn, hinir 3 fengju aðeins 200 atkv. hver og engan fulltrúa. Þá væru nálega 3/5 kjósendanna án fulltrúa, en minni hlutinn, fengi báða kjördæmisþingmennina. Sú samsvörun atkvæðumagns og þingsætatölu, sem á að vera tilgangur og helzta réttlæting þessa frv., næst þá ekki betur en þetta ! Hvað er hégómamál, ef ekki vanhugsaðar kákbreytingar sem þessi á sjálfum stjórnskipunarl., meðan stórmál líðandi stundar eru vanrækt? Það er rétt, að stjórnskipunarl. gera, eins og þau eru, ráð fyrir, að reynt sé að láta sem fyllst samræmi verða milli atkvæðamagns og þingmannatölu flokkanna. En sú regla er þannig löguð,- að hún er í raun og veru alls ekki réttur grundvöllur. Það er fjöldi kjósenda í landinu, sem vill alls ekki láta binda sig við pólitíska flokka. Það kemur m.a. fram í ,því, að í tvímenningskjördæmum kjósa margir sinn manninn úr hvorum flokki, svo að oft hefur komið fyrir, að þm. tvímenningskjördæmis hafa verið úr sínum flokknum hvor. Það er ekkert vit að binda kjördæmaskipun við svo hverful og lítt afmörkuð félög sem flokkarnir geta verið. Að loknum hverjum kosningum er alvanalegt, að flokkar riðlist eða menn gangi úr þeim og í aðra, og engin leið að hindra það. Þegar flokksforinginn, MacDonald, gekk í þjóðstjórnina ensku um árið með nokkurn hluta af Labour party í fylgd með sér, varð meiri hluti þess flokks áfram í stjórnarandstöðu, og ætti hv. þm. Seyðf. að reka minni til þess. Næg dæmi hafa einnig gerzt hér á landi. Árið 1908 fékk Sjálfstfl. yfirgnæfandi meiri hluta í kosningum, n 1911 var orðið jafntefli við Heimastjfl. Á stríðsárunum skiptist Sjálfstfl. í „þversum“-menn og „langsum“, og ætti hæstv. fjmrh. að muna það, því að hann var víst í síðarnefnda flokksbrotinu. Þá má minna á, að Framsfl. skiptist 1933, þegar úr honum gengu Tryggvi Þórhallsson, Jón úr Dal, Halldór Stefánsson, Hannes Jónsson, Ásgeir Ásgeirsson o.fl., og mætti hv. þm. V.-Ísf. vel muna það. Árið 1934 kom Magnús Torfason á þing sem uppbótarmaður fyrir Bændafl., en hirti ekki um að telja sig til þess flokks, er á þingið kom. Þá var gerð hríð að honum til að reyna að hrekja hann af þingi fyrir slíka uppreisn gegn flokkseignarréttinum, en aðrir aðilar hindruðu það og tryggðu, að þm., sem þannig er kjörinn, fái eins og aðrir notið sannfæringarfrelsis stjskr. Þá varð ljóst, hve hæpin nýjung þessi skipun uppbótarsætanna var. Alþfl. hefur einnig klofnað. Héðinn Valdimarsson var sá þm. hans, sem kosinn var með langhæstum atkvæðafjölda 1937, en ekki leið löng stund, unz hann klauf sig og menn, er honum fylgdu, úr flokknum og fór í nýjan flokk með kommúnistum. Og svo leið eitthvað á annað ár, þá var hann farinn úr þeim flokki. Þannig má lengi telja. Það nær engri átt, að svo völt félög sem flokkarnir séu gerð aðalundirstaða kjördæmaskipunarl. Það er ekki nóg að sjá um, að sem minnst misræmi sé milli atkvæðamagns flokkanna og tölu þm. þeirra. Ekki ríður minna á að taka tillit til aðstöðu manna til að neyta þingræðislegra mannréttinda sinna og þá sérstaklega til þess að nota kosningarrétt sinn. Það má bera saman kjörsókn í sveitum og í kaupstöðum, þar sem smalað er á bílum og dauðvona sjúklingar eða jafnvel geðbilaðir menn eru sóttir í sjúkrahúsin með svo frægum árangri stundum, að t.d. árið 1937 át einn sjúklingur bæði blýantinn og kjörseðilinn !, og veit ég ekki fyrir víst, hvaða flokkur átti þann kjósanda, en hann tekur þetta e.t.v. til sín. - því landi, sem lengst var gengið í víkkun og svonefndri jöfnun kosningarréttar, Þýzkalandi, varð afleiðingin mjög slæm og átti mikinn þátt í að steypa þar þingræðinu. Hv. 5. þm. Reykv. (SK) þótti kjördæmaskipun okkar ekki í hávegum hafandi, því að hún væri dönsk. Veit þm., hve mikið í löggjöf okkar allri er í raun réttri danskt að uppruna? Þannig er t.d. hegningarlöggjöfin og mikill þorri annarrar helztu borgaralegrar löggjafar okkar, og veit ég vel, að þm. hefur margt af því í hávegum. Og stjórnarskráin ! Var það ekki löggjöf Danakonungs 1874, „frelsisskrá í föðurhendi“? Alþing hið forna var íslenzkt að vísu, en með núverandi skipun var það endurreist af dönskum kóngi fyrir öld síðan, og kjör til þess getur ekki annað en farið fram að okkur nauðugum viljugum á um grundvelli, sen þingræði okkar var þá á reist. Það er einkennilegt, ef sjálfstæðisflokksmenn gera það nú að höfuðsök kjördæmaskipunarinnar, að hún sé dönsk að ætt. Flokksformaður þeirra, hæstv. atvmrh. (ÓTh), er danskur í aðra ætt. Hinn ráðherra flokksins ber dansla nafn, og þó að hann sé kannske íslenzkari, ferst sjálfstæðismönnum svona tal ákaflega illa. Mér finnst, að það sé alveg óverjandi að fara út í það nú að taka svona eina gr. út úr stjskr. og breyta henni eins og hér er farið fram á. Hitt er annað, að ef menn vil ja fara út í almenna endurskoðun á stjskr., þá er ekkert á móti því að taka þetta með.

*Finnur Jónsson: Það, sem einkennir umr, um þetta mál, er sá ofsi, sem andstæðingar þess sýna. Það er eins og eigi að pína úr þeim líftóruna með einhverjum hörðum aðferðum. Hæstv. forsrh, hefur þó látið svo um mælt, að þá skipti aldrei minna máli en nú, hvernig menn skiptast í flokka hér á þingi, vegna þess að enginn einn flokkur mundi vilja taka að sér að stjórna landinn. Þá heldur hann einnig fram, að þetta mál muni vekja ófrið. En ef þetta skiptir litlu máli, eins og hæstv. forsrh. vill vera láta, hvers vegna er hann þá að vekja ófrið út af því, að færa á kjördæmaskipunina til réttari vegar? Það virðist enda upplýst af þessum mönnum, að ef hæstv. forsrh. og hans flokkur vekur ekki ófrið um þetta mál, þá gerir enginn það. Það er þess vegna fyrst og fremst á valdi hans og hans flokks, hvort þetta mál fær að ganga fram í friði eða ekki. Það er þess vegna óþarfi að halda fram, að það sé flutt til þess að vekja ófrið í þinginu. Hæstv. fjmrh. lét svo um mælt, að Alþfl. hefði verið ófáanlegur til að tala um nokkra breyt. á kjördæmaskipuninni á undanförnum 10 árum. Mér skilst, að nú séu 9 ár, síðan núverandi kjördæmaskipun var sett með samkomulagi allra flokka, og ég veit ekki til, að síðan hafi komið fram neinar till. um breyt. á kjördæmaskipuninni hér á þingi, fyrr en þetta frv. er lagt fram. Í þessi 9 ár hefur því aldrei reynt á það, hvort Alþfl. væri fáanlegur til þess að gera breyt. á henni. Það eru því ekki nema staðlausu stafir, sem hæstv. fjmrh. fór með og hæstv. forsrh. tók upp tvívegis, að, nokkurn tíma hefði komið í ljós, hvort flokkurinn væri fáanlegur til þess að gera nokkrar breyt. Nú hefur verið á það bent af öðrum en mér, að nú þurfi að fara að undirbúa framtíðarstjórnarskrá fyrir íslenzka lýðveldið. Jafnhliða hefur verið sagt af hv. þm. Barð., að ófært væri að taka þetta eina atriði út úr, áður en höfuðstjórnarskrárbreyt. væri samþ. Nú er það vitanlegt, að stjskr., sem lengi á að standa og vel á að vanda, þarf að vera þannig úr garði gerð, að hún sé í samræmi við almenningsviljann í landinu. Við flm. þessa frv. lítum svo á, að fyrir því sé ekki trygging, nema því aðeins, að kjördæmaskipuninni sé breytt í réttlátara horf en nú. Það sé frumskilyrðið til þess að tryggja, að væntanleg framtíðarstjórnarskrá ríkisins sé í samræmi við vilja og þarfir landsmanna. Þess vegna leggjum við til, að þessi breyt. verði gerð á stjskr. og jafnhliða því verði sett n. manna úr öllum flokkum til þess að undirbúa stjskr. íslenzka lýðveldisins. Í þessu er ekkert ósamræmi, heldur þvert á móti viðurkenning á þeirri grundvallarreglu, að það sé lýðræðið, sem á að ríkja og ráða hér á landi. Það hefur verið farið ýmsum óstillingarorðum um þetta frv. M.a. kallaði hv. þm.. Barð. þetta hégómlegar og vitlausar till., samhliða því, sem hann sagði, að þær væru lítilfjörlegar. Ég lít svo á, að sá, sem lætur sér slík orð um munn fara, að hann telji lýðræðisskipulagið hégóma og vitleysu, hann hafi ekkert með það að gera að sitja hér á þingi. Þeir, sem viðurkenna ekki, að lýðræðið eigi að njóta sín eins mikið og unnt er, eiga ekki að sitja á lýðræðissamkomu. Þeir eiga að sitja einhvers staðar annars staðar. Hv. 1. þm. Rang. talaði hér af ákaflega miklum geðofsa í gær og sagði m.a., að þetta frv. væri síngirni og sérhagsmunir á hæsta stigi. Með því gefur hann þá líka þá yfirlýsingu, að lýðræðisskipulagið og almennur kosningarréttur sé fyrst og fremst til þess að efla singirni og sérhagsmuni. Hann hélt því fram, að ef ætti þannig að innleiða almennan, jafnan kosningarrétt, ættu menn líka að gera kröfu til, að hver hreppur ætti sinn banka. Nú er það svo, að bönkunum á eins og öðrum stofnunum að stjórna eftir vilja kjósendanna, en það er því aðeins tryggt, að í landinu sé almennur kosningarréttur, og þannig lagaður kosningarréttur, að hver maður hafi jafnan atkvæðisrétt, hvar sem hann býr í landinu. Þessi hv. þm. minntist líka á, að það þyrfti að vinna að ýmsum mannúðarmálum í landinu, og er ég honum sammála um það, en það er sá almenni kosningarréttur, sem fyrst og fremst tryggir, að hægt sé að vinna að almennum mannúðarmálum í landinu á þann hátt, sem meiri hl. þjóðarinnar óskar. Nú benti þessi hv. þm. á, að það væri mikill straumur úr sveitunum til kaupstaðanna, svo að það væri að eyðileggja sveitirnar, og nú ætti að taka kosningaréttinn af sveitunum. Þetta er mesti misskilningur. Með þessu frv. er ekki verið að taka neinn kosningarrétt af sveitunum. Það á að halda þeirri gömlu kjördæmaskipun, sem hér hefur verið um nokkuð langan aldur, en það eru gerðar nokkrar breyt. á henni í samræmi við þá fólksflutninga, sem orðið hafa í landinu. Það hefur verið mikið talað um ófrið í þessu sambandi. Það hefur verið talað um, að nauðsynlegt væri að halda friði í landinu. Ég verð að álíta, að bezta tryggingin fyrir því, að friður haldist í landinu, sé sú, að landinu sé stjórnað í samræmi við vilja meiri hl. kjósendanna. Hv. 1. þm. Rang. vill bera brigður á, að þetta frv. nái tilgangi sínum, því að það væri hugsanlegt, að þm. kæmist að í kjördæmi, þó að hann hefði ekki nema rúman fjórða hluta af atkvæðamagni í tvímenningskjördæmi. Þetta er vitanlega alveg rétt, en þar er ekki nema hálfsögð sagan, því að eftir núverandi kosningafyrirkomulagi eru ýmsir fræðilegir möguleikar til, sem geta litið óálitlega út. Ef fjórir flokkar hafa menn í kjöri í tvímenningskjördæmi og hafa nokkuð jafna atkvæðatölu, þá þarf ekki nema rúmlega 1/4 hluta kjósenda til að koma þar að tveimur þm. Við skulum hugsa okkur, að í tvímenningskjördæmi væru átta flokkar, sem hefðu menn í kjöri. Þá er sá fræðilegi möguleiki til, að ekki þurfi nema rúmlega 1/8 atkv. til þess að koma þar að tveimur þm. Af þessu má sjá, að það er rangt hjá hv. þm., að hlutfallskosning í tvímenningskjördæmum geti veitt möguleika fyrir einhverju ranglæti, sem ekki sé fyrir hendi nú. Það eru sömu fræðilegu möguleikarnir til, að menn geti náð kosningu með minni hl. atkv., en sá er þó munurinn, að með frv. yrði þó alltaf annar þm. með nokkrum meiri hluta. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að svo stöddu. Ég hef reynt að haga máli mínu þannig, að það kynnti á engan hátt undir þann geðofsa og vanstillingu, sem hefur komið fram hjá andstæðingum þessa máls. Ég hef hagað orðum mínum, svo, af því að ég er sammála hæstv. forsrh., að nauðsynlegt sé að halda sem mestum friði í landinu, og vildi ég þá samtímis mega ítreka þá beiðni mína til hans - og hans flokksmanna, að þeir séu ekki að vekja úlfúð að ástæðulausu, en reyni að skilja það, sem er nauðsynlegra að skilja á ófriðartímum meira en nokkru sinni endranær, að fyrsta skilyrðið til þess, að friður haldist í landinu, er, að því sé stjórnað með réttlæti og í samræmi við vilja kjósendanna, og vilji þeir vinna að friði í landinu, eiga þeir að ganga með okkur og samþ. þetta frv., en ekki beita sér gegn því með slíkum fólskurökum og ofsa, sem þeir hafa gert sig seka um.

Sveinbjörn Högnason Hv. þm. Ísaf. var að bera sig upp undan því, að ég og aðrir þm., sem um þetta mál hafa talað, hafi verið með mikinn geðofsa. En ég hef ekki heyrt neinn mann varpa fram í þessum umr. slíkum hótunum, sem líkjast nærri því sjónarmiði bófans, heldur en þessum hv. þm. Hann segir: „Það þarf enga baráttu eða ósamkomulag um þetta mál. Það getur farið fram í friði. Það er ykkur að kenna, framsóknarmönnum, ef um það verður ósamkomulag. Þið eigið bara að ganga orðalaust inn á allt, sem við viljum, og það er ykkur að kenna, ef þið reisið ófrið með því að vera á móti því.“ Þessi hv. þm. er alveg eins og maður, sem kemur að öðrum með skammbyssu og segir: „Ég er ekki að vekja neinn ófrið, og ég ætla ekki að taka líf þitt, nei, nei. Komdu bara með peningana, þá fer allt friðsamlega fram, og það er þér að kenna, ef þú ferð að vekja ófrið með því að búast til varnar.“ Það er hægt að velja um það fyrir hvern mann, hvort hann vill gefast upp sem heigull við það, sem hann álítur vera rétt, eða vill verja sig, eins og sannfæringin segir honum. En það er alveg rétt reiknað hjá honum,, að hann þekkir Framsfl. að því og hvern þm. hans, að honum er ekkert síður í hag en að gefast upp við fyrsta högg og þora ekki að verja það, sem hann álítur rétt vera. Meira held ég, að ég þurfi ekki að segja um þennan alveg sérstaka hugsunarhátt þessa þm., sem kom fram í þeim umr., sem hann talaði um, að væru með svo miklum friðarblæ og ró og spekt yfir sér. Þá segir hann líka, og það hafa fleiri flm. þessa frv. sagt, að ekki sé verið að taka neinn rétt af sveitunum með þessu frv. Þær eigi að halda sínu, það eigi bara að jafna milli kjósendanna, flokkarnir eigi bara að fá þingmannafjölda eftir kjósendatölu. En ef ekki er verið að flytja til kosningaréttinn, til hvers er þá þetta frv.? Hvað eruð þið þá að fara fram á flm. góðir? Eruð þið ekki enn þá búnir að gera ykkur ljóst, hvað þið eruð að fara fram á? Ef ekki er verið að skerða rétt dreifbýlisins, þá skiljið þið alls ekki, hvað þið eruð að bera hér fram. Það er farið fram á að fjölga þm. upp í 54. Hvar á sú fjölgun að koma niður? Á hún að koma niður á dreifbýlinu? Ekki skilst mér það eftir till. ykkar. Hér er því um 5 þingsæti að ræða og von um 6, eins og nú standa sakir, því að kaupstaðaflokkur, sem keppti þar um fylgið, mundi í flestum tilfellum láta sig engu skipta, hvort frambjóðendur hans væru þar búsettir eða ekki, heldur bjóða þar fram sína þægustu flokksmenn og setja þá þar í tryggustu sætin. Þetta er ekki að rýra áhrifavald sveitanna? Ætli þetta frv. sé ekki allt misskilningur frá upphafi til enda? A.m.k. virðast hv. flm. eftir málflutningnum ekkert skilja, hvað þeir eru að fara fram á. Hv. þm. A.- Húnv. sagði í gær, að ekki þyrfti miklu að breyta, allt væri gott, ef hlutfallskosning fengist í tvímenningskjördæmunum. Það fannst honum nægilegt. Ég get ekki séð, eins og ég sýndi fram á með rökum í gær, að það tryggi á neinn hátt þá reglu, sem talið er, að sé verið að berjast fyrir með þessu frv. Ég held, að engin leið væri vissari til þess að koma upp flokkum í landinu með örfá atkv. bak við þm. en að taka upp hlutfallskosningu í tvímenningskjördæmum, því að það er gefið, að hver sá flokkur, sem ætti von á að fá þm. í kjördæmi, þar sem hann væri í minni hl., mundi gera hann að sérstökum flokk, sem hefði áreiðanlega langminnsta magn á bak við þm. Sá flokkur, sem nú er í minni hl. í tvímenningskjördæmunum, mundi fara þessa leið. Hann er ekki heilsteyptari en það, eða a.m.k. hefur hann ekki sýnt sig í því, og sennilegt er, að færi fyrir honum eins og gamla Sjálfstfl., að hann mundi rifna þvers og langs. Það er sýnilegt, að ekki yrði hugsað um annað en það, sem væri hagsmunamál flokksins í svipinn. Þetta gerir því ekkert til þess að tryggja þá meginreglu, að þingflokkar hafi þm. í sem nánustu samræmi við atkvæðamagn, heldur getur orðið til þess, að ósamræmið verði meira en nokkru sinni fyrr. Hv. 4. þm. Reykv. sagði, að það hefði verið rétt hjá mér, að til væru margs konar réttindi önnur en kosningarrétturinn, en taldi, að kosningarrétturinn væri undirstaða allra annarra mannlegra réttinda, og þá, að því er mér skildist, kosningarrétturinn þannig út færður, að alltaf væri sama atvæðamagn bak við hvern þm. En hvernig hefur það farið þar, sem átti að taka upp slíkt fyrirkomulag? Hvernig eru mannréttindin þar? Hvernig er það í Þýzkalandi, á Ítalíu, á Spáni? Við getum rakið endalaust. Þessi lönd fóru að ganga inn á þá réttlætisreglu, sem er á bak við þetta frv. Þeir héldu, að þeir væru að tryggja mannréttindin með því. En hvað er orðið af mannréttindum þessara þjóða? Þær hafa ekki aðeins glatað skoðanafrelsi, fundafrelsi og prentfrelsi, heldur líka kosningarréttinum. Og það er (það, sem liggur bak við hjá þessum hv. þm. Við vitum, að kommúnistar og nazistar eru ekki að hugsa um að byggja upp lýðræðið, heldur að koma á einræði. Hér er því um alvarlegan hlut að ræða fyrir alla, sem vilja hugsa frjálst og vinna frjálst, ef á að fara út þá leið, sem menn sjá, hvernig hefur gefizt hjá þeim þjóðum, sem hafa gengið hana. Sami hv. þm. talaði um, að samvinna væri milli okkar, sem hann kallaði frjálslyndari mennina í Framsfl., - ég hygg, að við séum það allir jafnt, - og íhaldsins um það að láta auðmennina og auðfélögin halda sem mestu af stríðsgróðanum. Ég veit ekki betur en fyrir löngu sé hafin barátta af okkur framsóknarmönnum gegn dýrtíðinni og fyrir því að láta stríðsgróðann koma þjóðinni að gagni, en hvar eru till. frá honum um að láta þetta koma þjóðinni til góða? Og hvar eru þær frá jafnaðarmönnum? Ég veit ekki til, að þeir hafi gert neitt til að kippa því í lag. Hitt er rétt hjá honum, að samvinna er, eins og nú standa sakir, milli Framsfl. og Sjálfstfl. um að leysa þessi mál. Við framsóknarmenn erum alltaf reiðubúnir til að vinna að málum, sem miða að því að byggja upp og halda við heilbrigðu lífi, en kommúnistar eru aftur á móti tilbúnir til að vinna með veikari helmingnum af þessum flokki, sem er talsvert stór, til þess að rífa niður, hvar sem því verður við komið. Sá er munur á samvinnu okkar og kommúnista við sjálfstæðimenn. Þá sagði hv. þm., að það, sem við ynnum að, væri að koma kjördæmaskipuninni í það horf, að áhrif íhaldsins í landinu yrðu sem mest. En að hverju miða þessar breyt. fyrst og fremst? Ég held, að það ætti þó að vera hverjum manni ljóst, að enginn græðir á þessari breyt., sem hér er farið fram á, sem nokkru máli skiptir, nema Sjálfstfl. Hann fær annan manninn í flestum tvímenningskjördæmunum. Hver ætli fengi þm. á Akranesi t.d.? Og sennilegt er, að í hinum kaupstöðunum fengi Sjálfstfl. einnig þm. kosna. Ég get sagt hv. þm. það, að ég álit, að hér á Alþ. eigi ekki aðrir menn að eiga sæti en þeir, sem hafa meiri hluta atkv. þeirra kjósenda að baki sér, þar sem þeir buðu sig fram. Það á ekki að eiga sér stað, að maður, sem fær ekki nema sárafá atkv., þar sem hann er þekktur, geti komizt á þing atkv. þeirra manna, sem eru annars staðar en þar, sem hann bauð sig fram, og þekkja hann ekki. Þetta álít ég óheilbrigt, og þess vegna segi ég það af fullri sannfæringu, að ég álít það hafa verið fyrsta veikleikamerkið í stjórnarfari okkar, þegar tekin voru upp þessi uppbótarþingsæti með stjskrbreyt. 1933. Hv. þm. V.- Ísf. sagði hér, að það væri alveg rétt hjá mér, að þessi till. væri miðuð við núverandi ástand. Þar með er full viðurkenning komin frá 1. flm. á því, að það sé ekki verið að hugsa um það, sem hann segir megintilgang frv., að tryggja flokkunum þingmannatölu í hlutfalli við atkvæðamagn. Hv.- þm. sagði, að það mundi vera meiri hl. kjósenda í Rangárþingi, sem væru með þessu, allir sjálfstæðismenn og hinir sanngjarnari framsóknarmenn, hvort sem hann telur þá nú sanngjarna, sem eru áákveðnir. En ég man nú það, og það er mér ekki sársaukalaust, að þessi hv. þm. mætti með mér á fundi í Rangárþingi, eftir að þing var rofið 1931. Og ég man ekki, að hann væri þá mjög deigur í því að berjast fyrir því, að hægt yrði að tryggja rétt sveitanna sem bezt í kjördæmamálinu. Hann taldi þá, ekkert háskalegra en það, að áhrifavald sveitanna yrði rýrt í því máli. En hv. þm. er búinn að hafa bústaðaskipti í flokkslegu tilliti síðan. En ég hef jafnan haldið því fram, að eitthvað eimdi eftir af fyrri sannfæringu, þó að óviðráðanlegar orsakir yllu því, að menn færu á milli flokka, og þannig held ég, að því sé einnig farið með þennan hv. þm. Ég er alveg sannfærður um það, að meiri hl. kjósenda hans mun ekkert verða honum þakklátur fyrir það mál, sem hann hefur nú gerzt hér málsvari fyrir. Ég horfi öruggur fram á að sjá það, hvort meiri hl. kjósenda í Rangárþingi og V.-Ísafjarðarsýslu vill fremur þetta frv. hans en mína afstöðu í málinu, svo mjög sem hv. þm. er ginnkeyptur fyrir þessu máli, sem hann er 1. flm. að. Þá sagði hv. þm. V.- Ísf. eitt, sem er ákaflega athyglisvert í þessu máli. Hann sagði, að það væri rétt h já mér, að sumir hefðu viljað hafa 7 þm. í Rvík, en þeir hefðu orðið 6, þegar kjördæmaskipuninni var breytt 1933. En það, sem aðallega veldur því, að hann er með málinu, er það, að hætta geti verið á því, að fleiri gætu unnið á þennan hátt. Haldið þið ekki, jafnaðarmenn góðir, að það borgi sig að hafa slíkan flokksmann, ef það er meining hans, að þetta sé ástæðan? Ef ekki á að fjölga þm. í Rvík, hvaða vit er þá í þessu frv.? Er hv. þm. V.-Ísf. líka orðinn klofinn í hugsun sinni langs og þvers, hvað þetta snertir? Sannleikurinn er sá, að ef menn bera fram einhver þýðingarmikil mál, verða þeir, a.m.k. í sömu ræðunni, að vera sjálfum sér samkvæmir. Annars er ekki hægt fyrir nokkurn mann að álíta, að það sé annað en loddaraháttur, sem verið er að gera í alvarlegustu og þýðingarmestu málum þjóðarinnar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira að þessu sinni, þó að það sé vitanlega af miklu að taka, ekki sízt, ef röksemdir hv. flm. halda áfram að breytast, eins og verið hefur hingað til.

*Jón Pálmason: Það er ekki mikil ástæða til að ræða efnishlið .þessa máls miklu meira á þessu stigi. Það verða að sjálfsögðu tækifæri til þess að minnast á einstök atriði við síðari umr. Það er víst, að ekki er hægt að gera neina leiðréttingu á kosningafyrirkomulaginu og kjördæmaskipun landsins, nema það gangi út yfir Framsfl. Það er því í rauninni eðlilegt, að framsóknarmenn reyni að halda þeirri aðstöðu, sem þeir hafa. En það, sem aðallega veldur því, að ég kvaddi mér hljóðs, er reeða hæstv. forsrh. hér í gær. Hann dró inn í þessar umr. nokkur þýðingarmikil atriði í stjórnmálum okkar, ekki sízt kosningafrestunina s.l. vor og kosningahorfur nú. Í öðru lagi veik hann í ræðu sinni áðan að því; hvernig síðasti kosningabardagi hefði reynzt. Hæstv. ráðh. endaði ræðu sína í gær með því að gefa mjög merkilega yfirlýsingu. Hann vildi mig sízt allra þm. sem stuðningsmann sinn og stjórnar sinnar. Ég ætla nú að lýsa yfir því, hæstv. ráðh. til ánægju, að mér er gleði að þessari yfirlýsingu, vegna þess að hún sannar mér það, að ég hef starfað á réttri braut. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. talaði um kosningafrestunina, þá tók hann hreinlega á sig ábyrgð þeirra rástafana, og þykir mér vænt um það. En það kemur mjög mikið í mótsögn við bréf, sem Framsfl. sendi út um landið, þar sem hann þakkar sér það herbragð að fá Sjálfstfl. til þess að koma kosningafrestuninni í gegn. En hér í höfuðstaðnum er þetta óvinsælasta ráðstöfun, sen gerð hefur verið hin síðari ár, og hún mun verða því óvinsælli sem lengra líður. Ég skal ekki tala mikið um þetta mál, en mér þykir eftirtektarvert, að hæstv. forsrh. skuli hvað eftir annað koma með firrur eins og þá, að kosningafrestun geti ekki haldið áfram vegna þess, að það hafi verið farið fram á, að aukakosning færi fram í einu útkjálkahéraði, af því að þm. sagði af sér. Það trúir því enginn, að breyta þurfi ákvörðun Alþ., þó að aukakosning færi fram í einu eða tveimur .héruðum. Það er fjarri öllu lagi. Viðvíkjandi því, að flokkur ráðh. og hann sjálfur eru nú búnir að samþ., að kosningar skuli fara fram á næsta vori, þá er ekkert við því að segja úr því, sem komið er. Mér finnst sízt sitja á þessum ráðh. að vera að haltra á því hér, að það megi ekki samþ. nein mál vegna ófriðarástandsins, og af því þurfi ekki að kjósa um þau. Viðvíkjandi því, sem ráðh. var að tala um kosningaúrslitin hér í Reykjavík, þá er það alveg rangt, að ég hafi verið að hlakka yfir óförum Framsfl. En því er ekki að neita, að flokkurinn hafði þann mann efstan á lista, sem líklega hefur dregið til sín 1–200 atkv. í persónufylgi. En hæstv. forsrh. setti sig á oddinn í þessum kosningum, og það má telja víst, að óvinsældir hans hafi valdið því, að svo fór sem fór, að flokkurinn kom ekki inn manni. Á kosningadaginn birti hæstv. forsrh. ávarp til Reykvíkinga, þar sem hann skoraði á þá að mótmæla nú hækkuðu verði á landbúnaðarafurðum með því að fella Sjálfstfl. Ég og hv. 5. landsk. höfðum óskað eftir því í samstarfi við bændur landsins, að vörur þeirra yrðu hækkaðar í verði. Ég verð að segja það í sambandi við þetta mál, að ég hef ekki farið með neinar kröfur umfram það, sem fram hefur komið hjá þeim mönnum, sem hafa gleggstan skilning á þessum málum, og má því til nefna búnaðarmálastjóra, hv. 2. þm. Skagf. Það þýðir því ekki fyrir hæstv. ráðh. að vera með neinar dylgjur í minn garð á þessu sviði. Ég skal ekki lengja umr. mikið, en vil eins geta þess, að ég hef því miður fengið í hendur og á í fórum mínum dálítið myndasafn um það, hvernig framkvæmdastjórn þessa hæstv. ráðh. hefur verið í ýmsum málum hér hjá því opinbera, síðan hann tók við störfum. Ég ætla ekki að draga neitt fram úr myndasafninu nú, en mun kannske síðar draga fram í dagsljósið eitthvað af þeim dæmum.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. þm. A.Húnv. er nú búinn að tala 10 sinnum um þetta myndasafn, sem hann hafi í fórum sínum, en það kemur aldrei neitt fram úr þessu myndasafni. Að vísu reyndi hann einu sinni að draga fram mynd, en ég man ekki betur en hæstv. viðskmrh. hafi klínt þessari mynd svo mekilega bæði á bak og rass þessa hv. þm., að hann hafi ekki losnað við hana enn þá, því að svo eftirminnilegri minnkun hefur enginn þm. orðið fyrir hér á Alþ. sem hann í það skipti. En þetta var, þegar hann var að ræða um fjárl. og landsreikningana, en hann er yfirskoðunarmaður landsreikninganna á Alþ. Það er a.m.k. fínt að vera það fyrir kjósendur í Austur-Húnavatnssýslu. - Ég skora nú á hv. þm. að koma með eitthvað úr þessu myndasafni sínu hér fram. Annars vil ég taka það fram, að ég vil ekki eiga orðastað við hann, nema ég sé til neyddur að svara árásum. Það fer vel á því, að við erum báðir ánægðir, hann yfir því að vera laus við að styðja ríkisstj. og ég yfir því að vera laus við hann sem stuðningsmann. En viðvíkjandi málinu sjálfu vil ég segja það, að ég vil ekki, að þessi fundur gangi langt inn á það að ræða einstök atriði þessa máls, vegna þess hve áliðið er fundartímans, og ég sé ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég hef sagt áður. Ég hef minnzt á það, að þessir tímar eru of alvarlegir til þess að leiða inn á Alþ. jafnmikið deilumál og þetta er, og ég hef varað Alþ. við því að gera það. Í öðru lagi leiðir þetta af sér tvennar harðvítugar kosningar, og ekki er hægt að sjá, hvort lokið yrði neinum verulegum störfum, sem aðkallandi eru fyrir stjórn og þing, fyrr en eftir að þær kosningar hafa farið fram. Í þriðja lagi álít ég óviðeigandi að samþ. breyt. á stjskr. konungsríkisins Íslands. Að því er frv. snertir, stefnir það að því að koma á auknum hlutfallskosningum og ég mun berjast gegn þeim, eftir því sem mér er unnt. Ég tel, að breyt. þær, sem gerðar voru með uppbótarsætunum, hafi nægilega leitt í ljós, að vinnubrögð þingsins hafa versnað. Yfirleitt vil ég með öllu mótmæla því, að innleiddar verði hlutfallskosningar meir en orðið er. Það mundi leiða af sér fjölgun litlu flokkanna í landinu, leiða af sér yfirboð eftir yfirboð um þm. í tvímenningskjördæmum, skrumauglýsingar og skrumflokka hér á Alþ. Það mundi leiða af sér aukinn vanda og aukið erfiði með stjórnarmyndanir, tíð stjórnarskipti og að lokum skapa upplausn í þingræði okkar og ekkert annað, eins og það hefur gert í stóru löndunum og hér hefur verið minnzt á. Ég er sannfærður um það, að í svona litlu landi, landi kunningsskaparins, mundu auknar hlutfallskosningar verða útfararsálmur þingræðisins. Þetta óska ég, að komi skýrt fram í umr. um þetta mál. Ég hef lýst yfir því, að Framsfl. er reiðubúinn til þess, að endurskoðuð verði stjórnskipun ríkisins og undirbúin. Við viljum leggja áherzlu á það, með því að skipta öllu landinu niður í einmenningskjördæmi, en Rvík í fleiri kjördæmi, og í því sambandi mætti endurskoða hlutfallið milli sveita og kaupstaða. Það er ekki að ástæðulausu, að England, sem berst nú fyrir lýðræðinu, hefur haldið þessu skipulagi, en forðazt hlutfallskosningaskipulag. Hvernig stendur á því, að jafnaðarmannafl. í Bretlandi -, sem hafði við seinustu kosningar 5–6 millj. atkv. (en íhaldsflokkurinn 8 millj.) hefur ekki nema á milli 54 og 60 þm., en íhaldsflokkur inn, sem hefur ekki nema 2–3 millj. fleiri atkv., hefur 280–290 þm.? Hvernig stendur á því fyrirkomulagi? Hvernig stendur á því, að mestu lýðræðisþjóðir heimsins una við þetta skipulag, en forðast hlutfallskosningar? Það er vitanlega vegna þess, að sporin í Þýzkalandi, á Spáni, Ítalíu og Frakklandi hræða. Í þessum löndum komu upp 30–40 flokkar, sem voru ábyrgðarlausir, og hundruð stjórnarskipta á örfáum árum eins og í Frakklandi fyrir fall þess, - kosningar eftir kosningar, einmitt vegna litlu flokkanna. Ég sagði í byrjun máls míns, að ég ætlaði að drepa lauslega á nokkur atriði í sambandi við þetta mál. Ég vil sérstaklega benda á það atriði, að þetta mál er bersýnilega vel til þess fallið að eyðileggja meira eða minna öll störf hér á Alþ., og harma ég það mjög, að skattafrv. skali ekki enn vera komið fram hér í þinginu. Það eru fjölda mörg mál, viðvíkjandi samningum út á við, sem varða sölu á afurðum okkar, siglingar og fleiri stórmál, sem Alþ. þarf að ráða fram úr, en er auðsætt að tefjast mikið, ef þetta mál á að vera hér til umr. dag eftir dag. Ég skora því á hv. þd. að taka afstöðu til þessa máls og ráða því til lykta sem allra fyrst. Þessu máli verður að hraða. Fjölda mörg vandamál biða úrlausnar þingsins. N. sú, er fær þetta mál til athugunar, verður að hraða afgreiðslu þess, því að eftir afgreiðslu þessa frv. fara störf þingsins. Ég vil því benda hv. flm. þessa frv. á, sem sjálfsagt hafa talað við aðra þingflokka um fylgi þessu máli til handa, að þeir verða að hraða þessu máli, ef öll störf innan þings og utan eiga ekki að eyðileggjast. Ef Alþ. telur það aðalnauðsynjamál þingsins að afgreiða þetta frv., verða þeir, sem að því standa, að taka einnig forustuna í öðrum málum. Ég beini því þeirri áskorun til Alþ., að það hraði afgreiðslu þessa máls. Mér telst svo til, að ef allir þm. taka til máls í þessu máli, standi umr. í 1–2 mánuði. Ég vona, að þessi áskorun mín sé svo greinileg, að þingflokkarnir geri sér það ljóst, hvernig hún er meint, og vænti ég þess, að hún verði tekin til greina.

Forseti (JörB): Venjulegur fundartími er nú liðinn, en eigi er hægt að koma við kvöldfundi sökum nefndastarfa. Á mælendaskrá eru tveir, en annar þeirra kveðst munu falla frá orðinu, ef það yrði til þess, að umr. mætti ljúka. Hv. þm. V.-Ísf. hefur kvatt sér hljóðs og hefur að sjálfsögðu fullan ræðutíma.

Ég skal vera stuttorður

.



Ég skal verða við tilmælum hæstv. forseta og verða stuttorður, en það var a.m.k. eitt atriði hjá hv. fyrri þm. Rang., sem þarfnast leiðréttingar. Ég minnist þess, að við höfum staðið saman á fundi í Rangárvallasýslu í þessu máli. En hins vegar er það misminni hjá honum, að ég hafi sagt, að sveitirnar ættu að hafa meiri rétt en kaupstaðirnir. Við stóðum þá báðir saman á móti stórum kjördæmum og því, að öllu landinu væri dembt í eitt kjördæmi. - Eftir þingrofið, þegar ákveðið var, að við framsóknarþm. skyldum allir bjóða okkur fram aftur, var það með því ákveðna skilyrði af minni hendi, að ég mundi á þingi því, er kæmi saman eftir kosningarnar, fylgja leiðréttingum á kjördæmaskipuninni. Ég fer nú ekki meira út í þetta, þó að margt fleira þyrfti leiðréttingar við. - En ég held, að enginn þurfi að efast um einlægni mína í þessu máli, því að það var nú á sínum tíma ein ástæðan fyrir því, að ég fluttist á milli flokka. Ég er alveg undrandi yfir að heyra hv. þm. vera að tala um, að hlutfallskosningar eyðileggi lýðræðið í löndunum. - Það er eins og sumir hv. þm. hafi ekki áttað sig á því, að það voru ekki hlutfallskosningar í þeim löndum, sem lögðu á braut einræðis, sem varð lýðræðinu að falli, heldur efldust í löndunum öfgaflokkar, sem ekkert vildu af lýðræði vita. Í Þýzkalandi t.d. efldust flokkar kommúnista og nazista, og þeir komu lýðræðinu fyrir kattarnef, en hvorki einmenningskjördæmi né hlutfallskosningar voru þar að verki. Með þessu frv. er gert ráð fyrir jafnrétti kjósendanna í landinu. Á þann hátt, og þann hátt einan, er skapaður grundvöllur fyrir gifturíku samstarfi og samvinnu meðal þjóðarinnar.