Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jörundur Brynjólfsson) Frá því í gær hafa komið fram tvær brtt. Jeg er fylgjandi brtt. á þgskj. 264 og tel hana betri en brtt. á þgskj. 232. Jeg fæ ekki annað sjeð en að brtt. á þgskj. 262 sje það sama sem felt var við 2. umr. viðvíkjandi, 7. gr. frv. Það væri mjög óheppilegt, ef bæjarfjelögum væri meinað að taka brauðgerðarhús á leigu, því að það gæti alveg hindrað, að þau gætu tekið brauðgerðarhúsin í sína þjónustu, þó að á þyrfti að halda. Brtt. við 8. gr. á sama þgskj. er óþörf. Jeg vona því, að háttv. deild samþ. frv. óbreytt að öðru leyti en brtt. á þgskj. 264 fer fram á.

Flm: (Jón Jónsson): Þetta frv. er komið fram af því, að nú er útrunninn friðunartími hreindýra. Jeg lít svo á, að ekki geti komið til mála að láta friðunarlögin falla úr gildi, án þess að framlengja þau. Jeg sting upp á, að frv. sje látið ganga nefndarlaust gegnum þingið.

Flm. (Magnús Pjetursson) Þótt greinargerðin fyrir þessu frv. sje stutt, vona jeg, að hún sje nægileg, og skal jeg því ekki segja neitt frekar um málið að þessu sinni. Jeg legg til, að málinu verði vísað til sjávarútvegsnefndarinnar, og vil skjóta því til hennar að athuga vel línurnar, sem frv. getur um. Jeg skal lána nefndinni sjókort yfir Húnaflóa, ef hún æskir þess.

Flm. (Benedikt Sveinsson) Þetta frv. er gamall gestur hjer í deildinni. Það dagaði uppi hjá sjávarútvegsnefndinni í þinginu í vetur. Frv. er fram komið samkvæmt. ósk lýsissala, sem segja vera torvelt að selja lýsi »frítt um borð« nú sem stendur, þar sem ekki er lögboðið lýsismat, og erlendir kaupendur geta ekki treyst því, að lýsið sje rækilega flokkað eða slíkt að gæðum, sem þeim er sagt. Þess má raunar geta, að lýsissalar hafa komið á hjá sjer lýsismati, en verið erfitt að fá það nokkurs virt af þeim, sem lýsið kaupa, af því að lýsismatið fer ekki fram undir opinberu eftirliti. Þetta mál snertir mjög mikið alla sjómannastjett landsins, því að hjer er um eina höfuðvörutegund sjávarútvegarins að ræða. Árið 1912 var flutt út lýsi fyrir ½ miljón kr., en 1913 fyrir 800 þús. kr., og síðan styrjöldin byrjaði og lýsið komst í það geipiverð, sem nú er á því, er hjer um enn meiri fjárupphæð að ræða. Sumar atvinnugreinar byggjast algerlega á þessari lýsissölu, t. d. selveiði og hákarlaveiði, og sömuleiðis eru hagsmunir háseta á botnvörpungum mjög komnir undir verði á lýsinu, því að þeir fá alla lifur, sem til fellur, í aukagetu. Það þykir því auðsætt, að tryggja beri sem best verð á lýsi, en það verður einungis gert með því, að mat fari fram. Það greiðir bæði fyrir sölunni og tryggir það, að varan sje góð. Þær þjóðir, sem best hafa lýsismat, eru Norðmenn. Jeg hefi hjer í höndum samning þann, er norska stjórnin gerði í fyrra við England, um verð á norskum afurðum, og þar er lýsi flokkað í 16 tegundir. Það kann því að vera, að stundum verði erfitt að fá menn, sem hafi næga þekkingu á að meta lýsið, en þó hygg jeg helst tiltækilegt að fela fiskimatsmönnum þennan starfa, því að þeir munu hafa best færi á að afla sjer þekkingar um málið, og verkið að öðru leyti samrækilegast starfi þeirra við mat á fiski. Jeg óska, að málinu verði vísað til sjávarútvegsnefndar, og vona, að hún láti það nú ekki daga uppi, eins og í vetur.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Á þingmálafundum Árnesinga í vor var samþykt áskorun til Alþingis um að búa til lög, er heimila mönnum að kjósa sjer lækna. Þessi ályktun var gerð á öllum 4 þingmálafundunum í sýslunni. Þar sem jeg nú er alveg samdóma kjósendum mínum um aðalkjarna þessa máls, var ekki nema eðlilegt og sjálfsagt, að jeg teldi það skyldu mína að flytja á þingi þetta frv. um veitingu læknishjeraða. Það er sannfæring mín, að hjer sje um rjettmæta kröfu að ræða. Það er langt síðan þessu máli var fyrst hreyft. Við og við hafa heyrst raddir um það meðal þjóðarinnar, bæði á þingmálafundum og í blöðum, að rjett sje að heimila mönnum að kjósa sjer lækna á sama hátt og presta. Kosning lækna er í raun rjettri hliðstæð kosningu presta. Get jeg ekki sjeð, að varhugaverðara sje að kjósa lækna á þennan hátt en presta. Maður getur sagt, að prestarnir sjeu andlegir læknar manna, en læknarnir líkamlegir. Nú er því einu sinni svo varið, að menn láta sig ekki svo litlu skifta líðan sína hjerna megin. Menn vilja alment, að sjer líði sem best, og til þess heyra góðir læknar. Með öðrum orðum, menn láta sjer annast um tímanlega velferð sína, og í því tilliti eru læknarnir mikils virði. Menn láta sig jafnvel minnu skifta, hvað tekur við fyrir handan gröf og dauða, en það mun hlutverk prestanna að leiða menn í allan sannleika um það. Fyrir því tel jeg það sanngjarnt, að menn fái að kjósa sjer lækna, ekki síður en presta. Því er oft haldið á lofti, að kosning presta fari ekki altaf sem best úr hendi. Það má ef til vill finna dæmi þess, en þau eru ekki mörg. Á síðustu árum hefir mjer vitanlega ekki orðið ein einasta hneyksliskosning á presti. Menn eru nú búnir að læra svo mikið af reynslunni, að þeim er nú miklu betur trúandi til þess en áður að nota kosningarrjettinn. Hættan á því, að hann verði misbrúkaður, er því miklu minni nú en áður. Enn þá minni er hættan á því, að kosning lækna mistakist, sökum þess, að menn leggja svo mikið upp úr því að hafa góðan lækni. Menn láta sig yfirleitt miklu meiru skifta sína líkamlegu velferð heldur en þá andlegu, og leggja meiri áherslu á það, að fá góðan lækni heldur en góðan prest, þótt mjög sje eftir því sótt líka. Það er því óhætt að treysta því, að kosning lækna fari yfirleitt vel úr hendi, og óþarfi að óttast misfellur. Þetta mál tekur til hvers einasta manns, því að fyrir alla getur það komið, að þurfa að leita til læknis. Þeir munu því finna til ábyrgðarinnar, sem á þeim hvílir, er þeir eiga sjálfir að kjósa sjer lækninn. Jeg efast ekki um, að veiting læknishjeraða með þessu móti mundi verða vinsæl og gefast vel. Jeg skal ekki fara út í þá sálma að segja neitt um, hvernig veitingarvaldið fer nú að ráði sínu. En víst er um það, að misjöfnum augum líta menn 4 ráðstafanir þess, og jeg er þess fullviss, að kosning læknanna færi ekki lakar úr höndum en veitingin fer stundum. Takist kosningin illa, þá geta menn sjálfum sjer um kent, og það eykur á ábyrgðartilfinninguna. Nú getur skeð, að sumir sjeu hræddir við „agitatiónir“. Já, það má búast við því, að reynt verði að „agitera“ við þessar kosningar, eins og aðrar. En „agitatiónir“ hafa nú minna gildi, síðan farið var að kjósa leynilega, og geta lítil áhrif haft á úrslitin. (B. J.: Ein kognaksflaska getur gert út um kosninguna)  . Ein kognaksflaska gerir ekki neitt. Enda geri jeg ekki ráð fyrir, að það verði svoleiðis menn, sem um embættin sækja, að þeir hafi vínföng á boðstólum í bannlandi.  (B. J.: En „recept“)  . - Það skyldi þá heldur vera „recept“. - Hjer er stórt rjettindamál á ferðum, sem snertir alla alþýðu manna, og hættan engu meiri en með kosningu presta. Jeg vænti því góðra undirtekta hjá háttv. deild, og leyfi mjer að leggja til, að þegar þessari umr. er lokið, þá verði málinu vísað til allsherjarnefndar. Sú nefnd er góðum og greindum mönnum skipuð. Jeg treysti henni til alls góðs og vona, að hún greiði götu frv. lengra áleiðis.

Magnús Pjetursson Já, það hefir farið nokkurt orð af því, núna upp á síðkastið, að ekki væri alt sem þarfast, sem lagt væri fyrir þingið að þessu sinni, og að ekki væri vanþörf á, að betur væri vandað til sumra mála heldur en gert er. Hafi nú þessi orðrómur átt við nokkur rök að styðjast áður, þá færist þó skörin fyrir alvöru upp í bekkinn, þegar þetta frv. kemur til sögunnar. Jafnóþarft frv. hefir þó ekki komið fram áður, að mínu áliti. Það er meira en óþarft; það væri stórskaðlegt fyrir land og lýð, ef nokkrar líkur væru til, að það kæmist í gegn. Mig stórfurðar á því, að nokkur þingmaður skyldi verða til þess að flytja aðra eins fjarstæðu inn á þing, þrátt fyrir tilmæli þingmálafundanna og dekur við kjósendur. - Jeg sný mjer þá að frv. og greinargerð þess, og ætla að athuga nánar einstök atriði. Í ræðu háttv.flm. (S. S.) kom ekkert nýtt fram, svo að jeg get algerlega leitt hana hjá mjer, og snúið mjer að frv. og greinargerðinni. Frv. heitir frv. til laga um veitingu læknishjeraða. Svo er strax vikið að því að ákveða, hvernig kosning lækna skuli fram fara, og um það snýst frv. alt. Hvergi er á það minst eða það fyrirskipað, að kjósa skuli lækni fyrir hjeraðið. Það má ef til vill segja, að þetta sje formgalli, sem auðvelt væri að laga, ef frv. kæmi til nefndar. En svona lagaður frágangur ber vott um það, að frv. sje ekki borið fram fyrir innri hvöt eða sannfæringu flutnm. Enda munu það varla getsakir, að tilgangur háttv.flm. (S. S.) sje sá, að kaupa sjer frið og fylgi kjósendanna, með því að bera það fram, en ekki sje til þess ætlast, að það verði að lögum. Þá kem jeg að fyrstu ástæðunni í greinargerðinni fyrir frv. Hún er sú, að jafnrjettmætt sje, að þjóðin fái að kjósa sjer lækna eins og presta. Þetta virðist nú ekki vera neitt ósanngjörn krafa og hún lítur talsvert vel út á pappírnum. En er þá ekki ástæða til að athuga, hvernig farið er að, þegar prestskosning á að fara fram? Umsækjendurnir koma í hjeraðið, sýna sig, tala við fólkið, prjedika í kirkjunum og gera yfir höfuð að tala alt, sem þeir geta, til að láta sem mest bera á kostum sínum og yfirburðum yfir keppinautana. Nokkuð svipað ættu nú læknar að fara að. Þeir yrðu sennilega að ferðast um hjeraðið áður en kosning færi fram. Háttv. flutnm. (S. S.) tók það beinlínis fram, að þeir yrðu á ferð. Á þessu ferðalagi sínu eiga þeir að reyna að færa mönnum heim sanninn um það, hve góðir læknar þeir sjeu.  (E. Á.: Þeir verða þá að búa til veikindi)  . Þótt prestunum gangi stundum nokkuð vel að sýna, hve góðir andlegir læknar þeir eru, þá er talsvert öðru máli að gegna með þá. Þeir hafa haft tækifæri til þess að æfa sig í því að semja ræður og í öðru, sem þarf til að sýna andlega yfirburði. Þetta er öllu erfiðara fyrir læknana. Jeg veit, satt að segja, ekki, hvort háttv.flm. (S. S.) hefir gert sjer það ljóst, á hvern hátt þeir eigi að sýna yfirburði sína sem læknar á þessum ferðalögum  (S. S.: Með því að lækna)  . Með því að lækna, já, það er sennilega tilætlunin, að þeir ferðist um með apótek, gefi púlver og pillur og þar fram eftir götunum. Þá yrðu menn líka að fá að reyna, hver væri bestur til að taka af lim, hverjum færist best að draga út tönn, eða binda um beinbrot, hver hjálpaði best konum o. s. frv. En jeg veit ekki, hver vill eða getur sjeð um, að nóg verkefni væri til, þegar á þarf að halda. Líklega yrðu þeir, sem mestan áhuga hefðu á kosningunni, að leggja líkami sína fram til tilrauna. Ekki trúi jeg því, að hv.flm. (S. S.) elski kjósendur sína svo heitt, að hann vildi leggja sinn háttvirta líkama til, svo að læknarnir gætu skorið og flensað í hann, til - kosningabeitu. Þetta er nægilegt til að sýna, hve mikil fjarstæða frumvarpið er. Þá er önnur ástæðan sú, að með kosningunni sje fengin trygging fyrir því, að sá fái embættið, sem færastur er. Jeg veit, ekki hvort nokkur háttv. deildarmanna getur sjeð þessa tryggingu. En af því, sem jeg hefi þegar sagt, er auðsætt, að erfitt er að skera úr því, hver sje bestur læknir af umsækjendunum, og hæpið, að kjósendur gætu fengið nokkra hugmynd um það. Sá yrði auðvitað best settur við kosninguna, sem duglegastur er að koma ár sinni fyrir borð og afla sjer fylgis, og það mun þó engum detta í hug, að það sje ávalt besti læknirinn. Nei, tryggingin fvrir því að fá góðan lækni er engin, ef hjeraðsbúar eiga að kjósa. Í því efni stendur landlæknir og landsstjórn miklu betur að vígi. Læknarnir yrðu að sjálfsögðu að ferðast sjálfir um hjeraðið, til að „agitera“ fyrir sjer. Það væri ekkert óskemtilegt, ef fleiri eða færri af læknum landsins yrðu að taka sig upp úr hjeruðum sínum, til þess að fara að „agitera“. Fyrst og fremst er nú ekki víst, að þeir gætu komið því við, og í öðru lagi er jeg viss um það, eftir því sem jeg þekki innræti lækna yfirleitt, að það yrðu ekki úrvalslæknarnir, sem legðu út í það að níða stjettarbræður sína niður, til þess að afla sjer kosningafylgis. Ekki yrðu aðfarirnar betri, þótt læknar fengju umboðsmenn til að „agitera“ fyrir sig. Venjulega eru umboðsmenn hálfu óvandari að meðulum en frambjóðendur sjálfir. Niðurstaðan yrði áreiðanlega sú, að læknar mundu sem mest sneiða hjá því að sækja um læknishjeruðin, ef þeir ættu von á slíkum ófagnaði. Og hvað er þá orðið úr tryggingunni fyrir því að fá góðan lækni? - Jeg ætla að fara fljótt yfir sögu, því að yfirleitt er frv. ekki þess virði, að eytt sje orðum að því. En jeg verð þó að fara nokkrum orðum um þriðju ástæðuna. Hún er sú, að með því að kjósa fái menn þann lækni, sem þeim er geðfeldastur og þeir beri best traust til. Þetta á nú sennilega að vera höfuðástæðan fyrir frv. Hún væri nú líka nokkuð veigamikil, ef ekki væri einn hængar á henni. Hefði ekki verið rjettara að segja, að meiri hlutinn fengi þann lækni sem honum væri geðfeldastur? Vitanlegt er það, að alltaf mundi verða minni hluti, sem væri óánægður með úrslitin, og því óánægðari, sem kappið var meira í kosningunni. Þessi minni hluti mundi reyna að gera lækninn tortryggilegan og ala á óánægjunni á allar lundir. Hvort það sje svo holt, að sumir hjeraðsbúar beri kala og vantraust til læknisins síns, þarf jeg líklega ekki að útskýra. Jeg þekki dálítið inn á þetta. Nú gæti það hugsast, að minni hlutinn vildi leggja svo mikið á sig, að þeir vildu leggja fram fje til að fá sjer nýjan lækni, og ala með því á úlfúð og flokkadrætti í hjeraðinu.  (S. S.: Þess eru nú dæmin)  . Já, þess eru dæmi. En til þess eru vítin að varast þau, en ekki að apa þau eftir. Það er aldrei gert ofmikið úr því, hve skaðlegt það er, þegar hver höndin er upp á móti annari, og órökstuddir sleggjudómar lagðir á athafnir manna. Það hlýtur að drepa allan áhuga og viðleitni, þegar alt, sem reynt er að gera, er gert ómögulegt fyrir flokkadrætti og úlfúð. Reyndar geri jeg nú ekki svo mikið úr þeirri hættu, að minni hlutinn nái sjer í annan lækni, Það mundi verða erfitt að fá nokkurn lækni til að taka tilboði þeirra, þegar svona væri ástatt. Jeg ætla nú ekki að taka meira fram að sinni. Margt mætti fleira um frv. segja, en jeg álít þess ekki þörf, og vona, að frv. fari ekki lengra. Það er engin ástæða til að tefja tímann á því að setja jafnauðvirðilegt frv. í nefnd, enda mun háttv. deildarmönnum nú fullljóst hvílíkur skaðræðisgripur hjer er á ferðinni.

Benedikt Sveinsson Jeg lít mjög líkt á þetta mál og háttv.þm. Stranda. (M. P.) og hefir hann tekið flest af því fram, sem segja þarf um þetta mál, svo að jeg get verið stuttorður; ætla að eins að drepa á rökin, sem færð eru fyrir frv. Um fyrstu ástæðuna er það að segja, að það er ósannað mál, hvort þjóðin hefir haft svo mikið gagn af prestskosningunum, sem sumir láta. Jeg býst við, að ýmsir geti bent á nokkuð mörg dæmi þess, að þær hafi tekist óhöndulega. Og þótt ekki sje litið á það, þá standa læknar alt öðruvísi að vígi við kosningar heldur en prestar. Það liggur betur fyrir prestum eða prestaefnum að spreyta sig á ræðuhöldum og öðru því, er þarf til að koma sjer í mjúkinn hjá fólkinu. Jeg sje því varla, að hægt sje að líkja saman prestskosningu og læknakosningu. Önnur ástæðan er sú, að hjeruðin fái betri lækna. Mjer finst þetta vera hreinasta fjarstæða. Alþýða manna hefir að jafnaði ekkert færi á að þekkja mennina, sem á boðstólum eru, og hefir engin gögn í höndum til að meta kosti þeirra. Umsækjendur eru oft ungir menn, sem lítt eru þektir og litla reynslu hafa að baki sjer, en geta þó verið efni í ágætislækna. Stjórnarráðið á miklu hægra með að afla sjer upplýsinga um mennina, þar sem það getur leitað umsagnar landlæknis, sem ávalt mun vera gert, þegar læknisembætti er veitt. Auk þess á stjórnin hægt með að snúa sjer til háskólakennaranna eða til læknaráðsins í Reykjavík. Jeg hefi ekki heyrt kvartað undan því, að stjórnin hafi misbeitt veitingarvaldi sínu á þessu sviði, svo að nokkur ástæða sje til að koma með frv. þess vegna. Háttv. þm. Stranda. (M. P.) hefir sýnt fram á, að þriðja ástæðan er veigalítil. Hjeraðsbúar mundu skiftast í meiri og minni hluta. Tryggingin fyrir því, að góður læknir fáist í hjeraðið, er að mun skert við kosninguna, en í þess stað er mjög hætt við, að kæmist inn kali meðal þeirra, sem lúta yrðu í lægra haldi, til þess læknis, sem kosningu hefði hlotið, og spilti fyrir góðu samkomulagi hans við hjeraðsbúa. Og það er mjög svo óheppilegt, ef slíkur kali kemst inn fyrirfram. Erfiðara fyrir lækninn að ráða bót á því á eftir, eða koma góðri samvinnu á. Þessar kosningar mundu líka reynast mjög svo óhentugar í framkvæmdinni. Læknaefnin eyða venjulega fje sínu á námsárunum, þeir sem eitthvað eiga. Hinir hleypa sjer í skuldir. Það væri tilfinnanleg viðbót fyrir fátæka lækna að byrja embættisbraut sína með því að leggja út stórfje til að heyja kosningabaráttu. Þeir yrðu að sjálfsögðu að stunda lækningar í hjeraðinu um lengri eða skemri tíma, kaupa sjer áhöld og apótek og búa sig út að öllu leyti. Auk þess yrðu þeir að æfa sig í ræðuhöldum og ýmsu því, sem þarf til að laða að sjer hugi fólksins. Þeir þyrftu mikinn undirbúning til að rannsaka jarðveginn, kynna sjer sálarástand lýðsins, áður en farið væri að beita áhrifum sínum til að undirbúa kosninguna. Þó getur þetta komið sjer enn ver góðum og gömlum læknum, er þyrftu að taka sig upp úr hjeruðum sínum og fara í kosningaleiðangur. Það myndi og horfa til stórvandræða, ef mörg hjeruð þyrftu að sjá á bak læknum sínum um langan tíma, t. d. 2-3 mánuði, meðan stendur á kosningaundirbúningnum. En við þessu má vel búast, þegar eitthvert gott embætti losnar, t. d. hjeraðslæknisembættið hjer í Reykjavík. Jeg fæ ekki heldur sjeð, að þetta mál sje borið fram af vilja almennings. Raunar hefir því verið hreyft á einstaka þingmálafundi, með margra ára millibili, en dýpri rætur á það ekki. Og þótt þetta mál hafi nú komið fram á þingmálafundi í Árnessýslu, þá ætti það ekki að teljast til meðmæla með frv. Þar hefir komið fram hneykslismál, í því fólgið, að hafinn var andróður gegn lækni, sem þangað flutti, manni, sem viðurkendur var af íbúum síns fyrra hjeraðs og læknastjett landsins sem einn hinn lærðasti læknir landsins, og auk þess valinkunnur maður, hinn skylduræknasti og mætismaður í hvívetna. En þrátt fyrir það var hafinn andróður gegn honum í Árnessýslu og reynt að bola hann frá embætti. Auðvitað var þetta sprottið af undirróðri einstakra manna, sem voru blindaðir sjálfir, en höfðu tök á því að æsa upp hleypidóma fákunnandi lýðs. Það er full ástæða til þess að vita þessa framkomu þeirra gegn einhverjum besta lækni landsins, og má telja, að deildin geri sitt til þess, með því að fella þetta óviturlega frv.

Þorleifur Jónsson Jeg hefði nú getað fallið frá orðinu, með því að tveir hinir síðustu ræðumenn hafa talað í líka átt og jeg mundi hafa viljað, en samt þykir mjer þó hlýða, að jeg geri grein fyrir atkvæði mínu. Því verður ekki neitað, að í fyrsta bragði lítur það frjálslega út að vilja veita hjeraðsbúum rjett til þess að kjósa lækna, en eins og hv.þm. Stranda. (M. P.) tók fram er það frelsi fyrir meiri hlutann, en þvingun fyrir minni hlutann. Fordæmið, sem komið er með prestskosningalögunum er svo lagað, að það er varasamt fyrir löggjafarvaldið að fara lengra á þeirri braut. Prestskosningalögin hafa ekki orðið að þeim notum, sem ætlast var til. Af þeim hefir stundum leitt óánægju og rifrildi í söfnuðunum, og stundum hefir rekið að því, að minni hlutinn hefir sagt sig úr lögum við meiri hlutann. Það er hætt við því, að ekki yrði betri árangur að læknakosningalögum. Þær mundu leiða til megnra „agitationa“, og eftir á mundi alt loga í báli og brandi milli meiri og minni hlutans og milli læknisins og andstæðinga hans. Jeg fæ ekki heldur sjeð, að bent verði á, að stjórnin hafi svo mjög misbrúkað þennan veitingarrjett. En af því, sem nú var sagt, er auðsætt, að þótt frv. líti frjálslega út, þá getur það leitt til mesta ófrelsis og mæðu fyrir almenning. Í annan stað er þess að gæta, að ef almenningi verður veittur þessi rjettur, að kjósa lækna, þá er líklegt, að ungir menn renni helst út, þótt með öllu sjeu óreyndir, því að alment halda menn, að ungi læknirinn sje betri en sá eldri, og svo má gera ráð fyrir, að kandidatar verði liprari á kosningarveiðum, en eldri menn. En hvað leiðir þá af þessu? Þar af leiðir hið fyllsta órjettlæti, sem orðið getur; það gerir eldri læknum, sem sitja í erfiðum hjeruðum nær ókleift að losna þaðan eða að fá ljettari hjeruð. Þetta er talsvert athugunarefni, því að menn geta vel verið færir um að sitja í ljettu hjeraði, þótt þeim veitist erfitt að gegna stóru hjeraði, þar sem erfið ferðalög eru. Jeg verð því að telja frv. mjög ósanngjarnt í garð læknastjettarinnar, sem alls ekki á það skilið, því að ekki er hægt að neita því, að á síðari árum hafa þessari stjett bæst mjög margir dugandismenn. Ef jeg sæi, að þetta frv. væri til blessunar, þá mundi jeg vera með því, en nú fæ jeg ekki annað sjeð en að það leiði til trafala og óblessunar. Það getur verið, að alþýða telji þetta frelsi, en jeg tel það ekki vera það, þegar öllu er á botninn hvolft.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Hv. þm. Stranda. (M. P.) byrjaði ræðu sína sem prestur, en ekki sem læknir. Hann hjelt hirtingarræðu yfir mjer, og öðrum syndurum, fyrir það að flytja frumvörp. Það getur verið ofmikið gert að því að flytja frumvörp inn á þingið, en þetta frv. er gott, og á því rjett til þess að vera flutt inn á þing. Sami hv.þm. (M. P.) sagði raunar, að það væri óþarft og skaðlegt; frá hans sjónarmiði er það líklega hvorttveggja, en honum tókst ekki fimlega að færa ástæður fyrir þeirri staðhæfingu. Það, sem hv.þm. (M. P.) hafði út á frv. að setja, fyrir utan einn formgalla, sem sennilega er rjett athugað hjá honum, lenti mest í útúrsnúningum og viðleitni til þess að færa orð mín á verra veg. Hann byrjaði á að tala um það, hvernig prestar færu að, þegar þeir vildu ná kosningu; þeir gerðu sjer þá ferð um prestakallið og sýndu sinn betra mann, en hyldu skálkinn, dyldu úlfinn í sauðargærunni. Þessi var meining orða hans. Jeg geri nú ekki ráð fyrir því, að alment hagi menn sjer þannig; alment munu menn koma til dyranna eins og þeir eru klæddir. Jeg fæ ekki heldur sjeð neitt á móti því, að læknir ferðist um það umdæmi, sem hann ætlar sjer að sækja um; með því fær hann tækifæri til þess að kynna sjer fólkið, og það til þess að kynnast honum, og persónuleg viðkynning hefir þó altaf nokkuð að segja. En yfirleitt mun ekki vera ástæða til þess fyrir lækna að ferðast um umdæmin, því að öll alþýða getur snúið sjer annað til þess að fá upplýsingar, t. d. landlæknis, þótt fjarri sje það mjer að segja, að dómar hans sjeu óskeikulir í þessum efnum, til háskólans og, ef um eldra lækni er að ræða, til hjeraðsbúa hans o. s. frv. Það gæti auðvitað komið fyrir, að einstaka menn trönuðu sjer fram, leyndu göllum sínum fyrir almenningi, en ekki mundi það verða aðalreglan. Sami hv.þm. (M. P.) var hræddur um það, að læknar mundu beita „agitationum“ til þess að ná í embætti. Jeg er nú ekki hræddur við það. Ónýtum læknum, sem stútað hafa fleiri mönnum en þeir hafa hjálpað til lífsins, og óreglumönnum, mundi verða þýðingarlaust að koma fram til þess að „agitera“ fyrir sjálfum sjer. Menn mundu leita sjer upplýsinga um læknana, áður en til kosninga kæmi, og byggja meira á þeim heldur en þótt læknarnir sýndu sig sjálfir. Sami hv.þm. (M. P.) sagði, að ekki væri vert að ræða þetta frv., og vildi helst ráða niðurlögum þess; í sama streng hafa tveir hv.þm. tekið, sem talað hafa á eftir honum. Þetta sýnir þá einmitt það gagnstæða, að það er vert að ræða frv., enda er svo í raun og veru. Hv. sami þm. (M. P.) sagði, að þótt kosningar tækjust skaplega, sem hann samt trauðlega bjóst við, þá yrði þó altaf til minni hluti, sem yrði óánægður. Það má búast við því, að minni hluti sje alla tíð óánægður, en engin sönnun er það þess, að óánægjan þurfi að vera mikil, síst ef meiri hlutinn hefir valið góðan lækni. Jeg get hugsað mjer, að þar sem umsækjandi á skyldmenni eða vandamenn, þá hefji þeir „agitation“ til þess að koma honum að, og verði til þess að vekja óánægju, ef hann kemst ekki að. En allur þorri manna mundi haga svo vali sínu, að minni hlutinn yrði sem minstur og óánægjan lítil. Hv. sami þm. (M. P.) vildi halda því fram, að það gæti átt sjer stað, að óánægja væri kveikt gegn manni innan hjeraðs, áður en hann hefði sýnt sig. Það má gera ráð fyrir öllu mögulegu, þegar um óhlutvanda menn er að ræða, sem illu vilja koma af stað. En ef hann hefir meint þessi orð til einstakra manna, t. d. út af læknisveitingu í Árnessýslu, þá mótmæli jeg þeim kröftuglega. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) fann sjer skylt að ráðast á frv. grimmilega. Hann fann enga tryggingu í því að kjósa lækna, treystir nú stjórninni - aldrei þessu vant - miklu betur til þess að velja lækna en hjeruðunum sjálfum. Hjer er jeg á alveg gagnstæðri skoðun. Mjer þykir leitt að fara út í þetta mál, en það er hægt að sýna með mörgum dæmum, að stjórninni hefir oft tekist hrapallega í veitingu þessara embætta, og hefir þá ekki haft fyrir augum hagsmuni hjeraðanna, heldur hefir þurft að koma að skjólstæðingum sínum eða mönnum, sem ekki var unt að koma annarsstaðar að. Annars virðist sú vera regla stjórnarinnar að taka ekki svo mjög tillit til hæfileika manna, heldurs til aldurs manna, hverjir væru elstir embættismenn af umsækjendunum og elstir kandidatar, þegar um embættaveitingar er að ræða, án þess að gæta þess, hvað hjeruðunum er fyrir bestu. Eftir þessari gömlu og úreltu reglu fer stjórnin. En ef rjetturinn skeði, þá ætti að veita þeim manni embættið, sem álitlegastur væri til þess að rækja köllun sína, hvort sem hann væri eldri eða yngri, kandidat eða embættismaður. Hv. þm.N.-Þ. (B. Sv.) sagði líka, að rjettast mundi að leita umsagnar landlæknis um umsækjendurna, en það virðist ekki mundu gagna mikið, þegar reglan er sú að veita jafnan elsta manni embættið, enda geta hjeraðsbúar leitað slíkra umsagna, ef þeir vilja, svo sem jeg drap á áðan. Sami hv.þm. (B. Sv.) sagði líka, að umsækjendurnir mundu beint þurfa að æfa sig í ræðuhöldum sjerstaklega; þetta er nú víst fyndni hjá hv.þm. (B. Sv.), enda kemur ekki málinu við. Yfirleitt mun umsækjendunum lítið að gagni koma mælska og glæsimenska. Sami hv.þm. (B. Sv.) hjelt, að frv. ætti rót sína að rekja til ástandsins í Árnessýslu, sem skapast hefir út af veitingu læknishjeraðsins þar að neðanverðu. Jeg skal ekki bera á móti því, að það dæmi er ein af ástæðunum til þess, að frv. er fram komið, en þó er það ekki nein aðalástæða. Annars tel jeg hollast að halda þessu máli fyrir utan umræðurnar, og lýsi að öðru leyti ummæli hv.þm. (B. Sv.) um þetta helber ósannindi og honum ósamboðin. Hv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) fann hjá sjer sömu köllun sem hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), að lýsa yfir því, að veitingunni væri betur borgið hjá stjórninni. Jeg hefi áður sýnt fram á það, að þetta er hin argasta meinloka, og þyrfti ekki annað en benda á nokkra lækna, sem eru gersamlega óhafandi, og hefðu átt að segja af sjer fyrir löngu, í stað þess að sitja í trássi bæði við guð og menn.

Benedikt Sveinsson Jeg þarf í raun og veru litlu við að bæta, því að hv.þm. Stranda. (M. P.) hefir svarað því í ræðu 1. þm. Árn. (S. S.), sem svaravert var. Það er ekki nema eðlilegt, að hv.flm. (S. S.) reyni að klóra í bakkann og tali um að ekki þurfi að blanda Eyrbekkingum inn í þetta mál. Hann hefir þó þegar játað, að tiltæki þeirra var ein aðalástæðan til þessa frv., enda þótt hann finni nú, að best væri að leyna því. Jeg vil nú óska, að þingið sýni, hvaða skoðun það hefir á uppþotinu í Árnessýslu, með því að fella þetta frv. þegar frá 2. umr.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Það er að eins örstutt athugasemd. Andstæðingar mínir segja um mig, að jeg hafi ekki hrakið neitt af því, sem þeir hafa sagt, og jeg get sagt það sama um þá. Jeg stend upp vegna áskorunar hv.þm. Stranda. (M. P.). Jeg get gjarnan nefnt nöfn þessara lækna, sem jeg átti við í ræðu minni, við landlækni, því að jeg er ekkert hræddur við það, en hins vegar sje jeg enga ástæðu til að nefna þá í blöðunum eða hjer í salnum, því að viðkomandi hjeruð eru ekkert betur sett fyrir það. Jeg get, meira að segja, talað rólega um það undir fjögur augu við hv.þm. Stranda. (M. P.), sem mjer fanst taka þessi orð mín óþarflega illa upp, því að sjálfur er hann góður læknir. Jeg get sagt það, að þegar jeg verð lasinn á ferðalagi, ber jeg mikla áhyggju út af því að vera ekki nálægt góðum læknum. Jeg lagðist fyrir skömmu, þegar jeg var á ferðalagi, og hefði sú veiki elnað, ætlaði jeg að gera ráðstafanir til, að hv.þm. Stranda. (M. P.) yrði sóttur til mín, enda þótt aðrir læknar væru nær. Þetta sýnir, hve mikils er um það vert að geta notið góðs læknis, og hvað menn leggja mikið upp úr því.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að mælast til þess, að hv. deild leyfi þessu máli til 2. umr., og vísi því til landbúnaðarnefndar að þessari umr. lokinni.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Mjer þykir hálfleitt, hve hjer eru þunnskipaðir bekkir, og allóviðfeldið, að þingmenn skuli gegna öðrum störfum meðan á þingfundum stendur. Jeg skal taka það fram, að jeg er ekki höfundur nje upphafsmaður þessa frv., því að það er að mestu eða öllu leyti verk núverandi forseta Búnaðarfjelags Íslands. Jeg hafði ætlað mjer að flytja frv. um breytingu á gildandi landamerkjalögum, en hætti við það, þegar jeg var beðinn að flytja þetta frv. Það eru aðallega tvær ástæður fyrir þessu frv. Önnur sú, að landamerki milli jarða eru víða úti um land í mestu óreiðu og hin, að sannvirði jarðanna verður fremur hægt að finna, ef frv. verður að lögum. Gildandi landamerkjalög eru frá 1882, og í þeim er gert ráð fyrir, að allur landamerkjaágreiningur skuli gerður upp innan 5 ára, að viðlögðum sektum. Þessi tími varð ekki nægilega langur, og þegar hann var liðinn, var skamt komið, svo að 1887 var lögunum breytt og 2 árum bætt við hinn ákveðna skyldutíma og sektirnar jafnframt ákveðnar tvöfaldar að honum loknum. Árangurinn af lögunum og breytingunni hefir ekki orðið annar en sá, að enn er ágreiningur um landamerki mjög víða og sektarákvæðum hefir aldrei verið beitt. Víða má segja, að þrætulöndin skifti ekki miklu máli, og er þar því nokkur ástæða fyrir hlutaðeigendur að hika við að leggja út í dýr málaferli. Annarsstaðar, þar sem meiru máli skiftir, vantar menn ábyggilegar heimildir, og verður því málshöfðunin í undandrætti. Úr þessu vill frv. bæta, á þann hátt að skylda landeigendur til þess að gera upp landamerki sín fyrir vissan tíma, 1920, og jafnframt að losa þá við málshöfðun, en að sýslumenn stefni öllum ágreiningsaðiljum fyrir landamerkjadóm, sem útkljái málið. Hreppstjórar eru eftir frv. skyldir að sjá um, að menn geri upp merki sín og undirskrifi merkjalýsingu, og held jeg, að það hafi mjög mikla þýðingu, að því leyti, að mikið af hinum smærri ágreiningi myndi gerast upp fyrir þeirra tilstilli, til þess að komast hjá málarekstri og kostnaði. Jeg get nefnt dæmi þess úr mínum hreppi, að 2 bændur komu sjer saman um, að hreppstjóri skyldi gera út um landamerkjaágreining þeirra. Jeg hygg því, ef hreyfing kemst á þetta mál, í þessa átt, að þá muni mikið lagast, án þess að til málaferla þurfi að koma, og er þá óneitanlega mikið unnið. Hve miklu þetta skiftir viðvíkjandi mati á jörðum er auðvelt að sýna. Matsmönnum er gert að skyldu að meta sjerstaklega öll þrætulönd, en nú getur svo hagað til, ef þau eru slægjulönd eða beitilönd, að önnur jörðin, sem á hlut að máli, sje beitarlaus eða slægjulítil. Nú meta matsmenn þrætulöndin eftir almennu gildi þeirra, án þess að taka tillit til þess, að þau geta verið miklu meira virði fyrir aðra jörðina en hina, því að þeir eiga þar ekki að dæma um rjettmæti ágreiningsins. En sú jörðin, sem vantar tilfinnanlega þau gæði, sem í þrætulandinu eru fólgin, verður tiltölulega oflág í mati. Og hin jörðin, sem ekki þarfnast þess, hækkar ekki að sami skapi. Það má segja það galla á frv. þessu, að það sje ekki komið áður en jarðamat fer fram, og jarðirnar verði því að þessu leyti með fölsku mati. En það er þó ekki nema takmarkaðan tíma, þar til búið er að jafna þetta, sem sje við næsta jarðamat eftir það, sem nú stendur yfir. Af þessu, sem jeg nú hefi sagt, er það augljóst, að þessi ákvæði frv. bæta mjög úr og gera enda á því ólagi, sem nú er á í þessum efnum. Þótt nú ætti að fara að beita gömlu sektarákvæðunum, yrði það bæði óeðlilegt og sektirnar gífurlega háar, því að þær hafa nú safnast í ein 27- 28 ár. Það er vitanlega að kenna vanrækslu frá sýslumanna hálfu, en um það þýðir ekki að sakast. Það er ýmislegt í frv., sem mætti breyta; jeg er ekki ánægður með það alt, en tel ekki ástæðu til að fara frekar út í það við þessa umræðu málsins, en vil leyfa mjer að stinga upp á, að því verði vísað til allsherjarnefndar. Jeg skal reyndar játa, að þetta er landbúnaðarmál, en það er svo margt í því rjettarfarslegs eðlis, að jeg treysti miður landbúnaðarnefnd, sem engir lögfræðingar eru í, til að fjalla um málið. En í allsherjarnefnd eiga sæti 2 góðir lögfræðingar.

Magnús Guðmundsson Jeg vil að eins geta þess, að allsherjarnefndin er nú svo störfum hlaðin, að hún getur ekki tekið við þessu máli. Sje heldur ekki annað en að hjer sje um algert landbúnaðarmál að ræða. Ef landbúnaðarnefndin telur sig þurfa aðstoð lögfræðings, þá getur hún bætt við sig manni. Annars skal jeg geta þess, að svo virðist, sem ætlast sje til samkvæmt frv., að þinglýsa skuli öllum landamerkjum. Það er ekki hægt að sjá það, hvað eru ný landamerki og hvað ekki, því að landamerkin geta hafa týnst eða önnur örnefni nefnd, þótt landamerkjalínan sje sú sama. Jeg sje ekki, að það geti komið til mála að fyrirskipa að skrifa að nýju upp allar landamerkjabækur. Það ætti að vera óþarfi að rita upp önnur landamerki en þau, sem ekki hefir verið þinglýst síðan 1882, en þær jarðir, sem svo stendur á um, munu vera tiltölulega fáar. Venjulega rís landamerkjaágreiningurinn nú af því, að það hefir verið vanrækt að setja upp þau landamerki, sem ákveðin hafa verið.

Pjetur Jónsson Jeg býst við, að hv. flutnm. (Þór. J.) hafi skýrt þetta frv. í framsöguræðu sinni. En bæði jeg og fleiri vorum ekki við, er hann hjelt framsöguræðu sína, og höfum ekki haft tíma til að lesa þetta frv. saman við merkjalögin, sem nú gilda, og svo er um mörg fleiri frv., sem nú liggja fyrir þinginu. Jeg skal því ekki gera frv. sjálft að umtalsefni, heldur greinargerðina, sem því fylgir. Það er svo um flest málin, sem koma til þingsins, að þeim fylgir sama sem engin greinargerð. Flestir skírskota til framsöguræðunnar, en það er nú svo, að oft er búið, áður en hún er haldin, að þreyta mann með löngum ræðum, enda oft svo mikill ys í deildinni, að ógerningur er að taka eftir því, sem fram fer. Það virðist því eiga að vera á þeim vegi, að gera að engu það ákvæði þingskapanna, að greinargerð fylgi hverju frv., til þess að ljetta þingmönnum fyrir að skilja málið. Það er beint ofþjökun á kröftum okkar þingmanna, með öllum þessum málafjölda, að taka á móti málunum svona undirbúnum. Vil jeg skjóta því til hæstv. forseta að bæta úr þessu, þótt það þá kostaði frávísun á málum, sem sama sem engin greinargerð fylgir. Jeg vona, að háttv.flm. þessa frv. (Þór. J.) misvirði það ekki við mig, að jeg kem fram með þetta nú. Jeg stíla ekki ræðu mína neitt sjerstaklega til hans, heldur alment, þótt að vísu sjeu heiðarlegar undantekningar.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg skal stuttlega svara hv. 1. þm. Skagf. (M. G.) Jeg tók það fram áðan, að sum atriði frv. gæti jeg ekki felt mig við, og má vel vera, að breyta mætti þinglýsingarákvæðinu. En hvað það snertir, að þinglýsingu landamerkja hafi alment verið framfylgt, þá get jeg ekki verið á sama máli. Jeg þekki til á Norðurlandi. Þar mun það ekki vera óvíða, sem trassað hefir verið að fara eftir ákvæðum laganna, bæði um þinglýsingar og viðhald merkja. Sömuleiðis talaði jeg við mann hjeðan af Suðurlandi um daginn. Hann sagði vera ágreining um landamerki mjög víða hjer, gat upp á svo sem á annari hverri jörð, og þótti mikils um vert, ef lög um þetta hefðu náð gildi áður en matið byrjaði. Hitt, sem hann (M.G.) tók fram, að þýðingarlaust væri að þinglýsa aftur því, sem áður hefir verið þinglýst, er alveg rjett, þar sem enginn ágreiningur er. Mjer þykir það sitja illa á hv.þm. S.-Þ. (P. J.) að koma fram með ákúrur út af greinargerð þessa frv., þegar hann var ekki inni til að hlusta á ræðu mína, þar sem jeg gerði grein fyrir frv. Og jeg vil því, eins og hann, skjóta máli mínu til hæstv. forseta og biðja hann að sjá um, að menn sitji á þingfundum. Annars má lengi deila um það, hve nær greinargerð sje fullkomin eða ekki. En ekki situr það frekar á hv.þm. S.-Þ. (P. J.) en öðrum að finna að greinargerð þessa frv. Greinargerðirnar eru oft, ekki síður hjá honum en öðrum, tómur hjegómi, að eins til þess að fylgja ákvæðum þingskapanna. Og ekki get jeg gert hv.þm. (P. J.) það til geðs að taka neitt upp aftur af því, sem jeg hefi um málið sagt, en vísa að eins til þess. Jeg hefði getað tekið þessa vandlætingu vel upp af ýmsum hv. þingmönnum, en af hv.þm. S.-Þ. (P. J.) get jeg það ekki. Jeg býst við, að ýmsar breytingar muni gerðar á frv. í nefndinni og kippi mjer ekkert upp við það. En jeg held, að frv. sje veruleg bót frá því, sem nú er.

Pjetur Jónsson Jeg sje ekki, að hv.flm. (Þór. J.) hafi hrakið neitt af því, sem jeg sagði. Jeg hjelt því fram, að forseti yrði að ganga eftir því, að þingsköpin væru haldin, og jeg skal bæta því við, að hann verður fremvegis að vísa frá slíkum frv. sem þessu, því að það er alveg óhæfilegt að demba greinargerðarlausum frv. hjer inn á þingið, þvert ofan í fyrirmæli þingskapanna. Það er ekki ofmikið heimtað af neinum, sem flytur mál inn á þingið, að hann ljetti þingmönnum sem mest fyrirhöfnina að setja sig vel inn í málið. Það er beint sparnaður á tíma og kröftum. Jeg vil segja það, að greinargerðin fyrir þessu frv. er alveg engin. Hjer er ekki einu sinni skýrt frá því, að til sjeu áður lög um þetta efni, hvað þá að skírskotað sje til þeirra laga, nje sýndur munurinn á þeim og þessu frv. Jeg hefi ekki haft tíma til að bera frv. þetta saman við merkjalögin, og get því lítið sagt um efni þess. Jeg sje, að dómnefnan er önnur samkvæmt þessu frv. en eftir lögunum, en jeg get ekki sjeð, að þetta fyrirkomulag sje miklu umsvifaminna eða á nokkurn hátt betra en áður var. Jeg skal játa það, að landamerkjalögin frá 1882 voru ekki nógu fullkomin, en jeg sje ekki, að þetta frv. bæti fyllilega úr göllum þeirra. Það, sem með þarf, er strangara eftirlit með því, að tilgangi merkjalaganna sje fullnægt, þ. e. að koma á ótvíræðum landamerkjum. En ákvæði frv. í þessa átt virðast mjer mjög ófullkomin. Eitt er alveg áreiðanlegt. Þetta frv þarf mikillar athugunar við í væntanl. nefnd, hver sem hún verður, því að málið er mikilsvert.

Flm. (Þórarinn Jónsson) Jeg skal ekki fara neitt út í það, sem hv.þm. S.-Þ. (P. J.) hafði að athuga við frv. sjálft. En á hinu get jeg ekki annað en furðað mig, að hann skuli vilja venja hv.þm. af því að lesa annað en greinargerð frv., og þó taka sjálf þingsköpin það fram, að hún skuli vera „stutt“. Það er hægur vandi að benda á það, að nefndarálit er nú ekki alls fyrir löngu komið frá þessum hv.þm. (P. J.), sem ekki er nema örfáar línur, en sagt þar, að nánari grein skuli gerð fyrir frv. við framsöguna. Ef nú margir hv. þingmenn hefðu sama siðinn og hv.þm. S.-Þ. (P. J.), væru mjög sjaldan í sætum sínum eða inni í þingsalnum meðan þingfundir stæðu yfir, þá myndu þeir missa af upplýsingum í framsöguræðu. Jeg trúi því þó tæplega, að hann ætlist til, að nefndarálitin sjeu styttri en greinargerðirnar fyrir frv. sjálfum. Það er ekki rjett, að tilgangi merkjalaganna verði ekki betur náð með þessu frumvarpi en gildandi lögum. En um það hefi jeg áður talað og tek það ekki upp aftur.

Magnús Guðmundsson Jeg skal geta þess, til athugunar fyrir hv. nefnd, að jeg álít það vera alveg nóg, að sýslumönnum væri gert að skyldu að fara í gegnum landamerkjabækurnar og senda svo hreppstjórum skýrslur um, hvaða jarðir í hverjum hreppi hefðu ekki þinglesin landamerki, og jarðeigendum gert að skyldu að bæta úr þessu innan ákveðins tíma, að viðlögðum sektum.

Forseti: Þess skal getið í sambandi við ræðu hv.þm. S.-Þ. (P. J.), að hvað sem líður frv. því, sem hjer liggur fyrir, þá verður því ekki neitað, að það kemur stundum fyrir, að hin lögskipaða greinargerð fyrir frv. er ekki fullnægjandi. Hann (P. J.) benti á það ráð, til að sporna við þessu, að forseti tæki upp þann sið að vísa slíkum frv. frá. Það hygg jeg að ekki yrði vinsælt, og ef ágreiningur yrði, gæti það orkað tvímælis, hvort alls kostar heppilegt væri að leggja fullnaðarúrskurð í þessu. efni á vald forseta. Við undirbúning þingskapa þeirra, er nú gilda, kom það til tals, að skipa ætti sjerstaka þingnefnd til að skera úr, hvort frv. væru frambærileg eða ekki. En það fyrirkomulag þótti ofmikil takmörkun á frumkvæðisrjetti þingmanna. Jeg hygg, að eina ráðið sje, að þingmenn sjálfir taki sjer fram um þetta og hafi það hugfast að gera sæmilega grein fyrir hverju frv., sem þeir flytja.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Á aukaþinginu í vetur flutti jeg frv. um þetta efni. Var því þá vísað til fjárhagsnefndar, en hún kom aldrei með álit sitt um málið. Þar sem sykurtollurinn er einhver ósanngjarnasti skatturinn, sem þekkist hjer í landi, virðist töluverð ástæða til að ætla, að þingið sje fáanlegt til að draga úr honum. Jeg geri það að tillögu minni, að frv. verði vísað til fjárhagsnefndar, að umr. lokinni, og vænti þess, að hún komi með álit sitt áður en of seint er orðið.

Pjetur Jónsson Við fyrri umr. þessarar till. var skýrt frá tilgangi hennar, svo að jeg þarf þar engu við að bæta, enda er greinilega gerð grein fyrir henni í athugasemd aftan við till. Það er að eins eitt, sem jeg vil taka fram, sem sje að nefndin hefir nú kynt sjer það, sem stjórnin hefir gert í þessu máli, og fær nefndin ekki betur sjeð en að málinu hafi þokað í þá átt, sem hún ætlast til. Að vísu er nefndinni það eigi ljóst, hvort skrifstofu verslunarmálanna sje ætlað að hafa á hendi ráðstafanir á skipum þeim, sem stjórnin hefir keypt og leigt, en nefndinni virðist, sem allur rekstur skipanna eigi að hverfa undir þessa skrifstofu, þótt afgreiðslan að einhverju leyti sje falin fjelögum, t. d. Eimskipafjelagi Íslands og Sameinaða gufuskipafjelaginu. Nú í trausti þess, að stjórnin hefir þokað málinu svo áfram, og að hún muni halda því áfram, þá leyfir nefndin sjer að leggja til að málið verði afgreitt með svo hljóðandi rökstuddri dagskrá: Þar sem stjórnin hefir samkvæmt skýrslu sinni stigið drjúgt spor í áttina til fullnægju þess, er fram á er farið í till. á þgskj. 123, og í trausti þess, að stjórnin þoki verslunarmálinu í það horf, sem í till. greinir, eftir föngum, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg skal reyna að vera ekki mjög langorður, því að í sjálfu sjer er þetta einfalt mál, en vil þó geta þess, að helstu ástæðurnar eru komnar frá konum, í brjefi til bjargráðanefndar, og geta menn af þeim gert sjer málið ljóst. Jeg vildi þá fyrst fara nokkrum orðum um orðalag till., með því að þingfyndnin hefir fundið sjer nokkuð til að narta í, því að þingfyndnin er í því lík götufyndninni, að hún ræðst á orðalag, meir af góðum vilja til að rangfæra en af nokkurri þekkingu, Sjerstaklega hefir orðið „hagtæring“ valdið þingfyndninni nokkurrar ógleði. Hafa sumir haldið, að það stæði í einhverju sambandi við orðið lungnatæring, en aðrir hafa óttast, að það væri danska, af því að þar er til orðið „Tæring“. Sennilega hyggja þá þessir, að „hann“ og „hún“ hljóti að vera dönsk orð, þar sem þau eru svo nauðalík í báðum málunum. Jeg hefi það fyrir satt, að þetta orð sje til í góðu og gildu íslensku alþýðumáli, og hefi jeg þar leitað álits hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), sem ekki er mestur klaufinn hjer í þeim efnum. Hefir hann ekki fundið neitt við orðið að athuga. Að „tæra í hag“ þýðir að skifta niður hagkvæmlega, sitt tárið í hvern stað. Vona jeg nú, að mönnum batni málverkur þessi, þótt jeg hafi veitt því eftirtekt, sem raunar tekur ekki sjerstaklega til þingsins, að menn kynoka sjer við að neyta góðra og gamalla orða og kjósa heldur að búa til ný orð. T. d. eru menn nú að mestu hættir að segja „samsöngur“ og hafa búið sjer til „hljómleik“. Menn halda víst, að enginn geti sungið nema menn, og muna nú ekki lengur, að atgeirinn Gunnars söng við. Nú segja menn „notfæra“ sem ætti að vera „nytfæra“, en áður sögðu menn hagnýta. Vil jeg nú vona, að menn láti það ekki bitna á þessari þingsályktunartillögu, að þetta orð kemur þar fyrir. En þá er það annað athugavert við till., að þar eiga konur allmikinn hlut að. Mönnum er oft gjarnt að færa háð að, ef haldið er, að konur viti eitthvað betur en aðrir menn. En það er þó víst, að meðferð og hagtæring matar er betur konum hent en körlum. Jeg fyrir mitt leyti vil játa, að jeg stend þar konum langt að baki. Og sje þetta bygt á hinni almennu skoðun, að konur geti ekki kunnað neitt, vil jeg spyrja, hver mest kunni er hann fæddist. Karlmenn hjer á landi fást ekki við matartilbúning, og mega vera fegnir að fá holl ráð og viturleg frá konum, Nú hefir bjargráðanefnd farið fram á, að í nefndina væri skipaður efnafræðingur, og hafði nefndin þar sjerstakan mann í huga, Gísla Guðmundsson, er fengist hefir bæði við efna- og gerlarannsóknir, starfað mikið að rannsókn matvæla, svo sem skyrs og mjólkur, og er áhugamaður mikill um þessi efni. Hygg jeg, að nefndin gæti gert mikið gagn, ef í henni sæti þessi sjerfróði maður og góðar húsfreyjur, og hún reyndi að finna aðferðir til að spara mat og hagtæra, og nota eina tegund í annarar stað, sem ekki fæst, sem jeg hygg að ef til vill þurfi næsta vetur. Svo hafa þær efnafræðing sjer til aðstoðar og umsagnar, og gætu svo gefið út bæklinga til leiðbeiningar húsfreyjum úti um land. Gæti þetta sparað mikið fje og orðið hagræði, og t. d. sparað landssjóði umstang við að útvega torfenga hluti, sem má vera án. Það er sjálfsagt, að fræðsla almennings í þessum efnum er ætíð sjálfsögð og nauðsynleg, en ekki síst nú, er búast má við skorti sjerstakra tegunda. Jeg sje ekki annað en að öllum hljóti að sýnast sjálfsagt að skipa slíka nefnd, þótt mönnum kunni að mislíka gerðir ýmsra annara nefnda, er skipaðar hafa verið. Sje jeg ekki, að hægt sje að láta alt, er heitir nefndar nafni, sæta sömu örlögum, þótt mönnum kunni að líka illa við einhverja sjerstaka nefnd. Þá er t. d. ekki hægt að láta það bitna á þessu máli, þótt mönnum hafi sumum líkað illa starf verðlagsnefndar. Hjer er alt annað haft fyrir augum, sem sje það sjerstaklega að spara mat og auka hollustu vegna gamalmenna og barna. Þessi nefnd á ekki að hafa sjerstakt vald, heldur að vera ráðunautur. Hún er ekki ein þeirra nefnda, sem hafa svo mikið vald, að landsstjórn fær engu tauti við þær komið, eins og þegar lítt færir galdramenn vöktu upp svo magnaða drauga, að þeir rjeðu ekki við þá. Vil jeg svo ekki orðlengja frekar, en vona, að menn greiði þessari tillögu atkvæði sitt.

Gísli Sveinsson Það er óþarft að lengja mikið umr. um þetta mál. Jeg vildi láta í ljós undrun mína yfir því, að þessi mikla bjargráðanefnd hefir ekki fundið neitt betra bjargráð en þessa till. Auðvitað kemur þessi till. ekki fram sem hugsjón þessarar nefndar, heldur frá nokkrum konum, kvenrjettindakonum, hjer í Reykjavík, er skrifað hafa bjargráðanefnd og beðist þess, að skipuð væri nú ný nefnd, þar sem þær gætu komist að. Það hefir komið fram í ræðum ýmsra þingmanna, að nóg sje komið af nefndum, og mun mega færa rök að því, að þetta mikla nefndafargan út af dýrtíðinni hafi orðið til svo mikils trafala, bæði hjer í bænum og úti um land, að ekki verði reiknað í peningum. Býst jeg því við, að svo gæti farið um þessa nefnd, að mikið færi til ónýtis af matvælum í höndum hennar. En jeg tel það ver farið en heima setið að skipa nefndir, sem ekki vita, hvað þær eiga að gera, og stjórnin því síður. Hjer eru færð þau rök, að konur þurfi að vera í nefndinni til þess að sjá heimilum og hagtæringu (! !) matvæla borgið. Jeg skal geta þess, að jeg er hissa á því, að háttv.þm. Dala. (B. J.) skuli verða til þess að bera orðið „hagtæring“ hjer inn á þing. Það er orðskrípi, að jeg tel, og jeg kannast alls ekki við það.  (B. J.: Vanþekking!)  . Jeg held, að það sje orðskrípi, sem almenningur úti um land skilur ekki.  (E. A.: Eru Skaftfellingar svo illa að sjer ?)  . Þess ber að geta um röksemdirnar fyrir þessari nefndarskipun, að svo er að sjá, sem hvorki þessar konur nje bjargráðanefnd hafi annað í huga en að konur sjeu að eins til á sárfáum heimilum, og því þurfi konur í þessa nefnd, til að kenna karlmönnunum á konulausu heimilunum hagtæringu (!!) matvæla. Jeg hygg þó, að konur muni vera á flestum heimilum, og þótt matreiðslukonur eða kvenrjettindakonur væru skipaðar í nefnd hjer í Reykjavík til að sulla saman matarefnum á ýmsan hátt, held jeg, að enginn mundi apa það eftir, að minsta kosti ekki fyr en sannreynt væri, að það væri til nytja. Í annan stað er jeg mjög efandi um, að það komi að haldi nú í dýrtíðinni, að reyna að treina matvæli með því að blanda þau á annan hátt en tíðkast hefir öldum saman hjer í landinu. Einnig ber þess að gæta, að þótt hægt sje hjer í Reykjavík að blanda saman ýmsum efnum, þá er ekki eins fjölskrúðugt úti um sveitir. Á sveitaheimilum eru tíðast að eins til einfaldar matartegundir, sem fólk hefir vanist að hagnýta sjer á vissan hátt. Ef nokkuð er hægt að gera í því að kenna mönnum hagnýting matvæla, lægi miklu nær að fela Búnaðarfjelagi Íslands málið og styrkja það til að nota krafta þeirra sjerfræðinga, er það hefir ráð á, til að kenna landsmönnum þess háttar. Jeg sje ekki, að þau rök hafi verið færð fyrir tillögu þessari, að til neins sje að samþykkja hana. Jeg tel bana blábert „humbug“ og mun greiða atkvæði móti henni.

Pjetur Ottesen Eins og háttv. fram. (B. J.) tók fram liggja þau drög til þess, að tillaga þessi kom fram, að brjef kom til bjargráðanefndar Nd. frá nokkrum konum hjer í Reykjavík, í hverju þær bera sig upp undan því, að konum hafi ekki verið gefinn kostur á því að taka þátt í þeim opinberu ráðstöfunum, sem gerðar hafa verið út af dýrtíðinni hjer á landi. Þegar málið var til umræðu í nefndinni, voru allir á einu máli um það, að rjettara hefði það verið þegar í öndverðu, og rjett væri, að hafa konur í ráðum í nefndum þeim, er skipaðar væri út af dýrtíðinni, og að af því mætti gott leiða. Hitt var nefndin ekki öll eins sammála um, hvort það mundi koma að verulegum notum eða ná tilgangi sínum að fara nú að bæta úr því, sem landsstjórn og bæjarstjórnum kynni að hafa missjest í þessu efni, með því að skipa nú sjerstaka nefnd í Reykjavík, í viðbót við allar þær nefndir, er fyrir eru, til að koma að sjerþekkingu kvenna á þessum málum. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) og jeg ljetum í ljós, að við værum í mjög miklum vafa um, að þetta mundi koma almenningi að fullum notum, og bentum á, að eins mætti auka starfskrafta nefnda þeirra, sem til eru fyrir, með því að bæta í þær konum, t. d. í matvælanefndina í Reykjavík og aðrar samskonar nefndir úti um land. Not slíkrar starfsemi mundi verða þeim mun betri og drýgri, sem hún væri dreifðari og næði betur beint til fjöldans. Eins er jeg viss um það, að búnaðarsamböndin muni, þrátt fyrir alla örðugleika, sem á því eru, reyna að halda í horfinu með húsmæðranámsskeiðin, sem þau hafa haldið víðs vegar um landið með góðum árangri. Markmið húsmæðranámsskeiðanna er einmitt þetta, að kenna fólkinu haganlega samsetningu matvæla, og þá auðvitað æfinlega valdar til fræðslunnar þær konur, sem eru þaulæfðar og vel að sjer í þessari grein. Er mjer kunnugt um, að námsskeiðunum verður haldið áfram þar sem jeg þekki til, og býst jeg við, að svo verði víðar. Held jeg því, að ef menn vilja gera eitthvað í þessa átt, væri betra að styrkja húsmæðranámsskeiðin eitthvað frekar en verið hefir, Held jeg, að sú aðferð muni reynast hagkvæmari en að setja nefnd hjer í Reykjavík, er svo ætti að fræða fólkið úti um landið með ritlingum og fyrirlestrum um þetta mál. Okkur virtist því, sem árangur þessarar nefndarskipunar mundi verða nokkuð vafasamur, en hins vegar hefði slík nefndarskipun að sjálfsögðu allverulegan kostnað í för með sjer. Af þessum ástæðum getum við ekki verið háttv. samnefndarmönnum okkar samferða um það að styðja þessa tillögu.

Sveinn Ólafsson Jeg skal eigi þreyta háttv. deild með langri ræðu; málið er varla þess vert, enda búið að taka ýmislegt fram um fánýti þessarar tillögu. Mjer kom í hug danska spakmælið: „Jo galere, jo bedre“, þegar jeg las tillöguna; hún á svo skylt við margt af því fálmi, sem þessum dýrtíðarmálum fylgir. Þessar sífeldu nefndir, með óvenjulegum verksviðum, lenda í ógöngum og skemma stundum fremur en bæta. Nýlega var hjer í deildinni athugað starf verðlagsnefndar um hámarksverð á smjöri, og þóttu lítil höpp hafa af hlotist. En svona hefir þetta oftar farið. Verðlagshámark hefir verið ákveðið hjer í Reykjavík á vörum, sem seldar hafa verið skaplegu verði úti um land, og afleiðingin orðið, að vörurnar hafa stigið þar óðar að hámarksverði, og neytendum þannig sköpuð erfiðari kjör en þörf var á. Þetta stranga eftirlit og úthlutun frá opinberri hlið getur átt við í bæjum og verstöðum, en ekki í sveitum. Yfir bæjunum vofir hættan, og ráðstafanir, sem gerðar eru með þessum eftirlitsnefndum, verða að miðast við þá staði, sem þeirra hafa þörf. Jeg hefi enga trú á því, að þessi nefndarskipun, sem hjer er ráðgerð, verði að nokkru liði úti um land, eða jafnvel, að starfsemi nefndarinnar nái nokkuð verulega til sveitanna. Mjer er sem jeg sjái þessar 3 konur úr Reykjavík í leiðangri sveit úr sveit um þvert land og endilangt, prjedikandi, og ávöxtinn af starfi þeirra og fortölum, - sem jeg sjái þær heim komnar á miðjum vetri á skíðum úr fyrirlestraferðum, og ferilinn allan stráðan heilræðum, sem fæstir geta hagnýtt. Jeg tel alveg rjett að fella till. frá 2. umr., og mun gera það, sem í mínu valdi stendur til þess, að svo verði gert. Hv. þm. V -Sk. (G. Sv.) hefir að öðru leyti tekið svo ljóslega fram um missmíðið á till., að jeg hefi þar engu við að bæta. Það þarf önnur og róttækari ráð til að afstýra dýrtíðarvandræðunum en í þessari till. felast. Sum þessara vandræða eru ískyggileg og taka helst til bæjanna, en sum eru meir ímynduð en veruleg.

Frsm. (Bjarni Jónsson) Jeg stend að eins upp til þess að þakka hv. þingmönnum undirtektir sínar. Þetta er auðvitað ekkert stórmál, heldur að eins lítill angi af því almenna, að rjett sje að njóta ráða þeirra, er vita betur og kunna. Hvort menn vilja brjóta þennan anga eða hlynna að honum, læt jeg mjer liggja í ljettu rúmi, því að menn eru því vanir að traðka á því, sem stærra er. Sjerstaklega vil jeg þakka hv.þm. Borgf. (P. O.) hans góðu meðmæli. Öll ræða hans var eintóm tilmæli til deildarinnar að samþ.till., og vona jeg, að hann greiði till. atkvæði, til þess að fylgja sannfæringu sinni. Hv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði aðallega um eitt orð. Eins og hann veit er jeg ekki vanur að hlaupa með málskrípi. Í þessu atriði stendur svo á, að jeg veit, en hann ekki. Heldur fanst mjer það einkennilegt, er hann dró þá ályktun af orðum mínum, að kvenfólk væri ekki til á Íslandi, nema á einstöku heimilum Vona jeg, að hann neyti ekki oft slíkra ályktana í starfi sínu. Jeg ætlaði, að nefndin ætti að vera íslenskum húsmæðrum til ráðuneytis. Karlmenn ættu auðvitað líka að geta lært af starfi þessarar nefndar og rannsóknum. Og svo segir mjer hugur um, að mörg húsmóðirin mundi þakka fyrir að hafa til ráðuneytis nefnd kvenna, ásamt sjerfróðum efnafræðingi, er rannsakað gæti ýmsa þá hluti, er að matgerð lúta. Um þetta þarf ekki að ræða. En þetta var aðalatriðið í ræðu hv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Einkum bar þó á því í ræðunni með fyrirsögninni „Jo galere, jo bedre“. Ræðumaður (Sv. Ó.) gaf ræðunni sjálfur þessa yfirskrift, og var ekki hægt að velja betur. Ræðan var algerlega í samræmi við yfirskriftina.

Pjetur Ottesen Það mun enginn nema hv.þm. Dala. (B. J.) hafa skilið ræðu mína sem meðmæli með þessari tillögu, sem þessi þm. virðist hafa tekið svo miklu ástfóstri við, því að jeg er, eins og jeg tók skýrt fram, eindregið á móti því, að þessi nefnd verði skipuð. Ekki svo að skilja, að jeg efist um, að starfsemi kvenna geti verið mjög góð, einnig á þessu sviði, ef þær gætu notið sín. En jeg er hræddur um, að þessi nefndarskipun kæmi ekki að tilætluðum notum. Jeg er ekki í neinum vafa um, að búsmæðranámsskeið kæmu að miklu meiri notum heldur en prentaðir bæklingar, þótt þeim væri dreift út um landið. Jeg geri sem sje ekki ráð fyrir, að konur þær, sem skipuðu þessa nefnd, færu að ferðast um landið til að halda slík námsskeið. Starfsemi þeirra mundi eingöngu verða fólgin í því að gefa út bæklinga til leiðbeiningar, og á því er ekki ávalt mikið að græða. Háttv. þm. Dala. (B.J.) þarf ekki að koma ókunnuglega fyrir, hvernig jeg stend í þessu máli. Jeg skýrði frá því í nefndinni, að jeg mundi verða á móti tillögunni, þó að jeg setti mig ekki upp á móti því, að tillagan væri borin upp í nafni nefndarinnar.

Flm. (Sigurður Sigurðsson) Samskonar frv. og þetta lá fyrir þingi 1912, og var þá samþykt í þessari hv. deild, en ekki útrætt í Ed. Enn var frv. líks efnis á ferðinni 1915, en var þá felt hjer í deildinni. Ástæðan til þess, að jeg kem með þetta mál nú, er sú, að jeg álít það þess vert, að því sje gaumur gefinn og tel nauðsynlegt, að sett verði lög um forkaupsrjett landssjóðs á jörðum. Þótt málið færi svona 1915, langar mig til að vita afstöðu til þess í þinginu nú, eftir nýafstaðnar kosningar. Jeg lít svo á, að þótt frv. um frestun á sölu þjóð- og kirkjujarða væri felt í gær, ætti það ekki að vera því til fyrirstöðu, að þetta mál næði fram að ganga, því að þau tvö mál standa ekki í neinu beinu sambandi hvort við annað. Í frv. þessu er reynt að taka tillit til þeirra aðfinninga, sem komu fram við samskonar frv. 1912 og 1915. Jeg held því, að tekið sje tillit til fram kominna andmæla svo sem hægt er. Jeg tel rjett að vísa þessu máli til landbúnaðarnefndar, að lokinni þessari 1. umr. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um mál þetta að sinni.

Flm.(Pjetur Þórðarson): Jeg vil að eins leyfa mjer að geta þess, að efni frv. þessa er komið aðra leið inn í þingið en fyrirhugað var, og óska jeg því, að málið sje tekið út af dagskrá. Forseti tók málið af dagskrá.

Flm. (Stefán Stefánsson) Frv. þetta er flutt eftir ósk Siglfirðinga, og er samið af þeim með hliðsjón af lögunum um bæjarstjórn í Hafnarfirði. En af hálfu okkar flm. er það flutt með það fyrir augum, að hjer sje þarft mál og sanngjarnt, og með því að kynna sjer greinargerðina við frv. hygg jeg, að það sje nokkurn veginn ljóst, að þetta sje eðlileg krafa og hin affarasælasta fyrir Siglufjörð. Jeg þarf varla að fara að lýsa afstöðu Siglufjarðar til Akureyrar, þar sem sýslumaðurinn hefir aðsetur. Leiðin milli Siglufjarðar og Akureyrar mun vera sem næst 8–10 mílur, og yfir haf að sækja nokkurn hluta leiðarinnar, en á landi yfir fjöll eða heiðar að fara. Ferðir til sýslumanns eru því mjög erfiðar. En til hans þarf auðvitað oft að leita. Íbúar kaupstaðarins eru nú yfir 800 að tölu; og þar að auki sækja þangað bæði útlendir og innlendir menn, svo að hundruðum og jafnvel þúsundum skiftir, á hverju sumri. Verslun og veiðiskapur eru þar aðalatvinnuvegir, reknir af miklu kappi og atfylgi, og er því ekki óeðlilegt, þótt þráfaldlega komi fyrir, að mönnum beri sitthvað á milli. En þá er það öllum sjáanlegt, hvert óhagræði af því getur leitt, að langt er til sýslumanns, svo að það þurfi að taka langan tíma að ná til hans. Íbúum Siglufjarðarkauptúns fjölgar árlega, og þarf enginn að ímynda sjer, að það sje nein augnabliksbóla, sem hjaðnar áður en varir. Íbúatalan hefir einmitt aukist stöðugt nú um mörg ár og allra mest hin síðustu, um 100 árlega. 1910 var hún rúmlega 400 manns, en árið sem leið allmikið á 9. hundrað, og eftirtektarvert er það, að enn stórstígari hafa þó verið á sama tíma útsvarsupphæðir í Hvanneyrarhreppi, því að árið 1910 voru útsvörin 4.630 kr., en í haust sem leið 40.170 kr.; er þetta að mestu leyti greitt í kauptúninu, og sýnir því gjaldþolið greinilega. Einnig má geta þess, að löngu áður en nokkur síldveiði byrjaði voru þar 5-6 hundruð manns aðkomandi, sem unnu að ýmiskonar vinnu, bæði á sjó og landi, fyrir hátt kaup. Til dæmis um það, hve mikill sjávarútvegur er þaðan rekinn, má geta þess, að þaðan ganga vjelbátar frá Ísafirði, Húsavík, Húnaflóa, Skagafirði o. fl. stöðum. Af öllu þessu má sjá, hvílík nauðsyn er á, að yfirvald sje ætíð við höndina, eða þar á staðnum. Í greinargerðinni fyrir frv. er engin áætlun um kostnaðinn, sem þetta hefir í för með sjer, og býst jeg við, að háttv. deildarmenn muni telja það allverulegt atriði. Að vísu sjest á sjálfu frv., að ætlast er til, að bæjarfógetinn hafi 2.000 kr. árslaun. 1.000 kr. eru nú veittar til löggæslu á Siglufirði um sumartímann. Kostnaðaraukinn yrði því einar 1.000 kr. En það skal jeg taka fram, að jafnvel þótt launaupphæðin yrði lækkuð lítið eitt, þá mundi það engan veginn hindra það, að frv. væri gert að lögum, því að aukatekjur væntanlegs bæjarfógeta á Siglufirði nema óefað svo að skiftir þúsundum króna. En hvað svo sem er að segja um hans tekjur út af fyrir sig, þá hygg jeg engan vafa á því, að landssjóður mundi vinna á breytingunni mikla peninga, fyrir betra og stöðugra eftirlit á löggæslunni. Sjálfsagt er að geta þess, að engin yfirlýsing frá sýslunefnd Eyfirðinga liggur enn fyrir um þessa breytingu. En nú þessa dagana mun sýslunefndin halda fund með sjer í tilefni af þessu máli, eða á annan hált láta álit sitt í ljós, og hefi jeg lagt ríkt á, að fundargerðir eða álit nefndanna berist hingað sem fyrst. Að lokum vil jeg geta þess, að Siglfirðingum er nokkru meira kappsmál að fá þessu framgengt nú, vegna þess, að á næsta vori er aldarafmæli Siglufjarðar. kauptúns. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta að sinni, en mælist til, að frv. verði, að umr. lokinni, vísað til allsherjarnefndar.

Forsætisráðherra (J. M.) Þótt hv.flm. (St. St.) væri sýnd sú kurteisi, að málið væri sett í nefnd, hygg jeg, að það geti vart verið tilgangur hans, að það nái fram að ganga á þessu þingi, eins óundirbúið og það er. Þótt sýslunefndarálitið komi fram, getur hann sagt sjer sjálfur, að ekki verður stofnað, svona undirbúningslítið, til jafnstórs landssjóðsembættis. Það væri öðru máli að gegna, ef kauptúnið ætlaði sjer að bera allan kostnaðinn, sem af lögreglustjóra eða bæjarfógeta leiddi. Þá kæmi auðvitað til mála, að því fengist framgengt á þessu þingi. Jeg er ánægður með, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, því að jeg er sannfærður um, að hún leggur ekki til, að það nái fram að ganga á þennan hátt.

Flm. (Stefán Stefánsson) Það er kann ske ekki að undra, þótt stjórnin taki svona í þetta mál. En komi álit sýslunefndar um, að hún sje því meðmælt, að þessi skifting verði gerð, þá fæ jeg ekki sjeð, hvað vantar á góðan undirbúning málsins. Jeg gat þess, að sýslunefndin mundi bráðum hafa fund með sjer, og býst ekki við svo fljótri afgreiðslu þessa máls hjer á þinginu, að á áliti hennar muni standa. Sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu sje jeg ekki að geti gert kröfu til að halda þessu kauptúni, því að samkvæmt lögum frá 1875 verða sýslumenn að sætta sig við hvaða breytingar, sem gerðar eru á lögsagnarumdæmi þeirra. Mjer þótti gott að heyra, að hæstv. forsætisráðherra var ekki mótfallinn því, að málinu verði vísað til allsherjarnefndar, því að þaðan vænti jeg góðs eins, treysti því, að hún sýni Siglfirðingum þá velvild og sanngirni að taka ástæður þeirra til greina. Kostnaðaraukinn fyrir landssjóð verður ekki svo verulegur, að nokkuð sje úr honum gerandi, enda enginn vafi, að landssjóður vinnur miklu meira fje en hann þarf út að leggja, fram yfir það sem nú er, eða 500–1.000 kr. Sem sagt ber jeg það traust til deildarinnar, að frv. nái fram að ganga, þrátt fyrir undirtektir hæstv. forsætisráðherra.

Magnús Pjetursson Jeg verð að segja, að mjer þykir hálfleitt að standa upp og tala fyrir tómum stólum. Jeg veit ekki, hvort hv. deild er að færa sönnur á mitt mál, að þetta frv. sje ekki þess vert, að um það sje rætt, en mjer finst það sennilegt. Hv. flm. (S. S.) byrjaði með að segja, að jeg væri með eintóma útúrsnúninga og útúrdúra, og vildi því næst reyna að hrekja ástæður þær, er jeg færði móti frv., en það tókst honum ekki. Það eitt, sem jeg hjó eftir hjá honum, var, að hann fór algerlega rangt með það, sem jeg sagði, eins og honum er tamt. Hann sagði, að jeg kvæði presta þá, er um brauð sæktu, vera vana að skýla úlfinum. Jeg sagði, að þeir ljetu þá vanalega sem mest bera á kostum sínum. Eins og jeg hefi einu sinni áður drepið á hefir þm. (S. S.) lengi verið það gjarnt að leggja manni orð í munn, til að geta fjargviðrast út af þeim á eftir. Annars þykir mjer vænt um að sjá, hve fljótur hann er að snúast, því að í fyrri ræðu sinni sagði hann, að læknaefnunum þýddi ekki að ganga með kognaksflösku í vasanum, þegar þeir ferðuðust fyrir kosningar, en í seinni ræðunni sagði hann, að þeir ættu alls ekki að ferðast. Þetta sýnir, hve hugsun hans er á ringulreið. Annað, sem sýnir, að hv.þm. (S. S.) er að snúast, er það, að hann sagði í fyrri ræðu sinni, að almenningur ætti að kjósa lækna af því að landlækni og landsstjórn væri ekki trúandi til að veita embættin, en í síðari ræðunni sagði hann, að sjálfsagt væri að leita álits landlæknis, áður kosning færi fram.  (S. S.: Jeg sagði, að menn gætu það sjálfsagt)  . Þótt hv.þm. hafi sagt það bara þannig, sýnir hann þó berlega með því, að hann leggur eitthvað upp úr áliti landlæknis. (S. S. Fyr má nú rota en dauðrota). Annars verð jeg að segja það, að hv.þm. (S. S.) notaði að vanda mjög óþingleg orð, í síðara hluta ræðu sinnar. Hann gat þar um lækna, sem kunnir væru að því að hafa stútað fleirum en þeir hefðu hjálpað til lífs. - Jeg stansa við þetta, því að þetta eru eftirtektarverð orð frá þingmanni. Þótt hann sje að tala hjer fyrir kjósendur sína, þykir mjer ólíklegt, að þeim þyki það hugnæmt. Það er lítið um rök hjá hv.þm. (S. S.), eins og við var að búast af honum. Hann treystir landsstjórninni ekki til að veita læknisembættin, og segir, að margar misfellur hafi oft verið á veitingum hennar. Þetta getur verið, en mjer er nú spurn með prestana; álítur hv.þm. (S. S.), að engar misfellur hafi orðið á embættaveitingum þeirra, síðan farið var að kjósa þá ? Jeg vil kveða svo ramt að, að engin trygging er fyrir því, að meiri hluti kjósenda vildi hafa sama lækni, og þá yrði að skjóta málinu til landsstjórnarinnar og fá hana til að hjálpa upp á sakirnar. Það gæti líka komið fyrir, að það yrði aðeins minni hluti, sem kysi lækni. Jeg býst við, að hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) svari fyrir sig, og sleppi því þeim hluta af ræðu hv.flm. (S. S.). En jeg vil leyfa mjer að skjóta því til flm., að hann sagði að hægt væri að benda á marga lækna, sem ætti að vera búið að reka frá. Jeg ætla ekki að skora á flm. (S. S.) að tilgreina. nöfn þessara lækna hjer í deildinni, heldur utan þinghelginnar, svo að þeir geti tekið því eins og vera ber, látið hann sæta maklegri ábyrgð fyrir. Sem sagt, jeg skora á flm. (S. S.) hjer í heyranda hljóði, að hann, í stað þess að vera með dylgjur hjer innan þinghelginnar, nefni opinberlega nöfn þessara lækna, svo að þeir geti rekið rjettar síns á honum að lögum. Tel jeg mjög ósæmilegt af hv.þm. (S. S.) að nota þinghelgina til þess að ráðast með ókvæðisorðum á heila embættismannastjett, ef hann síðar hefir ekki hug til þess að gera slíkt hið sama á almenningsvettvangi.